Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Gunnlaugur Stefánsson, 5. þm. Austurl., Eggert Haukdal, 6. þm. Suðurl., Ingi Björn Albertsson, 5. þm. Reykv., Jóhann Einvarðsson, 7. þm. Reykn., Jóhannes Geir Sigurgeirsson, 6. þm. Norðurl. e., Jón Kristjánsson, 2. þm. Austurl., Kristinn H. Gunnarsson, 5. þm. Vestf., Ólafur G. Einarsson menntmrh., Sturla Böðvarsson, 1. þm. Vesturl.

Forseti ætlar að koma á framfæri tilkynningu um utandagskrárumræður sem hér fara fram í dag. Það er í fyrsta lagi umræða að beiðni hv. þm. Svavars Gestssonar og fer hún fram kl. 14.30. Hann beinir máli sínu til hæstv. fjmrh. og fer umræðan fram skv. 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálftíma. Umræðuefnið er sala hlutabréfa í Lyfjaverslun Íslands hf. Þá fer fram umræða kl. 14.00 að beiðni hv. þm. Halldórs Ásgrímssonar. Hann beinir máli sínu til hæstv. félmrh. Umræðan fer fram skv. 1. mgr. 50. gr. þingskapa og er umræðuefnið málefni Atlanta-flugfélagsins.

Virðulegi forseti. Eins og flestir vita þá ákvað ríkisstjórnin fyrir allnokkru síðan að óska eftir því við nokkrar stofnanir Háskóla Íslands að þær gerðu úttekt á kostum og göllum aðildar að Evrópusambandinu. Nú er það svo að ríkisstjórnin er í þessu tilviki klárlega verkbeiðandi og mér hefur skilist að skýrslur þessar hafi að hluta til og í einhverjum tilvikum í drögum, svo ég segi ekki slitrum, borist til nefndarmanna í utanrmn. Alþingis. Ég reyndi í gær að afla mér upplýsinga um þessar skýrslur, hvar þær væri að finna og hvort þær hefðu yfir höfuð litið dagsins ljós. Bæði í utanrrn. og forsrn. var mér sagt að þessar skýrslur væru ekki til, ekki tilbúnar a.m.k. sem fullbúnar skýrslur og hjá utanrmn. Alþingis liggja þessar skýrslur a.m.k. ekki fyrir í fullbúnu formi. Þær liggja fyrir þannig að fjórar skýrslur hafa borist, þar af tvær í einhverjum bráðabirgðaútgáfum og alls ekki í endanlegri mynd sinni. Þess vegna vekur það nokkra athygli, virðulegi forseti, að inn á okkar borð barst í gær dreifibréf frá Alþfl., Jafnaðarmannaflokki Íslands, þar sem frá því er greint, gagnstætt því sem ég fékk upplýsingar um í utanrmn. í gær, gagnstætt því sem ég fékk upplýsingar um í forsrn. í gær, gagnstætt því sem ég fékk upplýsingar um í utanrrn. í gær, að nú liggi þessar niðurstöður fyrir hjá fjórum af fimm stofnunum háskólans og það verði sem sagt hlutverk Alþfl. að kynna þessar skýrslur á sérstökum fundi sem boðað er til í þessu dreifibréfi. Nú vil ég spyrja hæstv. forseta: Er ekki eðlilegt eins og til þessa máls var stofnað að þessar skýrslur berist okkur þingmönnum þannig að við getum rætt þessi mál á Alþingi, þannig að við getum tekið afstöðu til þessa máls á Alþingi en þurfum ekki að vera að elta uppi fundi í Alþfl. til þess að fá þessar upplýsingar sem ættu að vera á borðum Alþingis?

Forseti vill taka fram í tilefni orða hv. þm. að það stendur yfir ríkisstjórnarfundur og þess vegna eru hæstv. ráðherrar ekki viðstaddir á þessari stundu. Annars telur forseti að eðlilegt hefði verið að hæstv. utanrrh. hefði verið til andsvara.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Einari Guðfinnssyni fyrir að taka þetta mál hér upp. Satt að segja vakti þessi auglýsing athygli mína og ég hef eins og aðrir þingmenn veitt því athygli að þessar skýrslur voru skrifaðar. Það er umdeilanlegt að ýmsu leyti hvernig háskólinn stendur að þessu máli. Ég hef að vísu tekið eftir því að háskólarektor vill ekki að þessar skýrslur séu kallaðar skýrslur háskólans eins og ég heyrði að hv. þm. gerði. Ég skil háskólarektor mjög vel að hann skuli ekki vilja kalla þetta skýrslur háskólans miðað við allar aðstæður. En ég vil taka undir þau sjónarmið sem fram komu hjá hv. þm. Einari Guðfinnssyni og bæta því jafnframt við að ég tel að það sé eðlilegur hlutur að forsætisnefnd Alþingis hlutist til um það að allir þingmenn fái aðgang að þessum skýrslum eins og þær leggja sig. Ég veit ekki betur en þær séu kostaðar af almannafé og að þjóðin sé að greiða fyrir þessa vinnu með skattpeningum sínum og þess vegna tel ég eðlilegt að alþingismenn fái þessar skýrslur til umræðu þannig að um þær sé hægt að fjalla hér, en menn þurfi ekki, eins og hv. þm. orðaði það, að neyðast til þess að fara jafnvel á fundi í Alþfl. til að sjá þessar skýrslur. Það sér auðvitað hvert mannsbarn í þessari virðulegu stofnun að gengur alls ekki að nokkur sæmilegur maður leggi á sig.

Virðulegi forseti. Ég vil einnig þakka hv. þm. Einari Guðfinnssyni fyrir að vekja athygli á þessu máli. Ég veit ekki betur en þau skýrsludrög sem lögð hafa verið fyrir utanrmn. séu enn þá trúnaðarmál. Það væri þá fróðlegt að fá upplýst hvort búið er að aflétta þeim trúnaði og hvernig á því stendur að Alþfl. fær að kynna þessar skýrslur með þessum hætti. Það kom að vísu í fréttum að ríkisstjórnin hefði sent þau tilmæli til stofnana háskólans að þær yrðu sjálfar að bera ábyrgð á skýrslunum, en þetta er samt sem áður mjög sérkennileg málsmeðferð. Ríkisstjórnin biður um skýrslurnar og greiðir væntanlega fyrir þær og væri fróðlegt að fá að vita hvað öll þessi vinna hefur kostað. Síðan þegar skýrslurnar birtast þá er á þeim alger trúnaður og mér vitanlega hefur enginn utan utanrmn. séð þær nema ef vera kynnu ráðherrar í ríkisstjórn Íslands. Síðan er tilkynntur þessi fundur þar sem á að kynna þessar skýrslur. Þetta er allt hið undarlegasta mál. Að lokum, virðulegi forseti. Er það við hæfi að ríkisstjórn Íslands sitji á fundi þegar Alþingi hefur hafið störf og þingfundur er hafinn? Ég hélt að þeir hefðu skyldu til þess að mæta á þingfundum nema þeir hafi beðið um fjarvistarleyfi.

Virðulegur forseti. Ég er sennilega einn af fáum sem hafa fengið þessar skýrslur í hendur og lesið þær. Þær eru um margt athyglisverðar þó að ég sé ekki sammála öllu sem í þeim stendur. En ég veit ekki betur en þær séu trúnaðarmál og við sem fengið höfum skýrslurnar í utanrmn. höfum farið með þær sem slíkar. Hins vegar þýðir lítið að beina þessu máli til forseta Alþingis. Hér er um skýrslugerð að ræða á vegum hæstv. ríkisstjórnar og það þarf að spyrja ríkisstjórnina um það hvernig standi á því að skýrslunum er ekki dreift. Mér sýnist þetta vera eitt af innanbúðarmálunum milli stjórnarflokkanna. Það sýnir það best hvernig sambúðin er á stjórnarheimilinu að stjórnarþingmenn virðast ekki fá aðgang að nauðsynlegum skjölum og þurfa að sækja flokksfund hjá Alþfl. til þess að fá upplýsingar um málið. Ég skil vel þau sárindi. En ég held að það verði því miður ekki lagfært með umræðum á Alþingi þegar ríkisstjórnin er fjarverandi og hefur náttúrlega ekkert upp á sig að vera að ræða þetta mál án þess að geta talað við ráðherrana. Það eru þeir sem bera ábyrgð á þessum skýrslum, það eru þeir sem geta aflétt trúnaði af þeim. Auðvitað á að gera það. Það er ekkert í þessum skýrslum sem ekki þolir umræðu og ef hér á að fara fram málefnaleg umræða um þessi mál þá er lágmark að allar skýrslur sem eru unnar fyrir opinbert fé séu birtar og þær gerðar aðgengilegar bæði fyrir þingmenn og aðra. Ég tek því undir þá kröfu þingmannsins að þessar skýrslur séu birtar og aflétt af þeim trúnaði.

Virðulegi forseti. Aðeins vegna þessa máls. Eins og fram kom í máli hv. þm. Kristínar Ástgeirsdóttur þá kom fram í fréttum á dögunum að ríkisstjórnin hefði ákveðið að gangast ekki fyrir sérstakri kynningu á þessum skýrslum heldur lagði það í vald háskólans og þeirra stofnana sem að unnu. Ég fæ ekki séð hvernig það getur orðið umræðuefni hér þó Alþfl. gangist fyrir fundi um Evrópusambandið og fái aðila úr háskólanum sem hafa unnið að þessum rannsóknum að undanförnu til þess að vera þar frummælendur. Ég hélt að það væri af hinu góða að örva umræðu í samfélaginu um þessi mál sem og önnur sem brenna á þjóðinni og öðrum þjóðum í nágrenni okkar.

Virðulegi forseti. Ég þakka eins og fleiri hafa gert frummælanda fyrir að vekja athygli á þessu sérkennilega máli. Ég held að þessi málsmeðferð öll sé mjög athyglisverð. Ég hef orðið var við það í umræðum um þetta mál að á það hefur verið bent af forustumönnum í Háskóla Íslands að hér sé ekki um að ræða skýrslur Háskóla Íslands heldur skýrslur nokkurra einstaklinga sem starfa hjá Háskóla Íslands. Ég held að það sé mjög nauðsynlegt að halda þessu til haga og hafa um leið í huga það sem ýmsir málsmetandi menn, þar á meðal ráðherrar í núv. ríkisstjórn, hafa bent á að í þessum skýrslum eru dregnar ýmsar ályktanir sem verða að teljast mjög persónulegar, litaðar af persónulegum skoðunum þeirra einstaklinga sem þær semja. En úr því að skýrsluhöfundar hafa valið þá leið að birta niðurstöður sínar á flokksfundi í Alþfl. er í raun og veru fengin niðurstaða um eðli þessara skýrslna. Þetta eru greinilega skýrslur Alþfl. í þessu máli sem Alþfl. hefur látið nokkra menn í háskólanum vinna fyrir sig. Úr því að þær eru birtar á þessum vettvangi þá sýnir það í hendingskasti hvert eðli þessara skýrslna er.

Herra forseti. Mér kemur alveg á óvart að hér sé á ferðinni einhverjar skýrslur sem eru leyndarplögg og við þingmenn fáum ekki að sjá. Hv. þm. Einar K. Guðfinnsson er að spyrjast fyrir um þetta eins og ég er að gera. Mér finnst þetta ekkert smámál. Þetta er dulið í okkar flokki og verið að höndla við þetta einhvers staðar annars staðar. Ég tel það mjög vítavert og geri kröfu um það að þessi plögg verði lögð fram til þingsins.

Virðulegi forseti. Það er fyrst varðandi spurninguna hvort búið sé að aflétta leyndarkvöðinni af þessari skýrslu. Það er rétt sem fram kom í máli hæstv. utanrrh. 27. okt. sl. í umræðum um utanríkismál þar sem hann sagði að hvað hann áhrærir þá sé búið að aflétta þessari kvöð. En það sem er sérkennilegt í því er að menn eru að tala um að aflétta kvöð af einhverjum skýrslum sem eru ekki til. Ég vek athygli á því að þetta eru ekki tilbúnar skýrslur, hér eru til drög að einhverjum skýrslum eftir því sem maður hefur upplýsingar um. Það er ekki hægt að aflétta kvöð af einhverri skýrslu sem er ekki til. Það er því fráleitt að hæstv. utanrrh. segi að hann sé að aflétta kvöð af einhverri skýrslu sem er einfaldlega ekki til. Málið snýst ekkert um þetta. Það sem málið snýst um er að látið er í veðri vaka í auglýsingum Alþfl. að einhverjir tilteknir ráðherrar eða stjórnmálamenn vilji koma í veg fyrir að þessi mál séu rædd og þess vegna segir í auglýsingunni að Alþfl. telji nauðsynlegt að sem flestir fái tækifæri til þess að kynna sér þessar upplýsingar. Ég tel einfaldlega að eins og að málinu var efnt þá sé langeðlilegast að við þingmenn fáum þessar skýrslur í hendur, fáum tækifæri til þess að ræða þessi mál á forsendum þessara skýrslna. Ég segi fyrir mína parta að ég hef ekkert nema gott um það að segja að hinir fróðustu menn hjá háskólanum séu fengnir til þess að segja álit sitt á þessu máli. Varðandi athugasemd hv. 1. þm. Austurl. þá verð ég að segja að eins og hann þekkir úr þingsköpunum þá er einfaldlega gert ráð fyrir því að umræður um störf þingsins, fari fram í upphafi þingfundar. Mér var ekki ljóst hvort ráðherrar væru viðstaddir eða ekki. En umræða af þessu tagi getur ekki farið fram undir öðrum kringumstæðum nema að láta þær dragast fram yfir fund Alþfl. á sunnudaginn.

Virðulegi forseti. Á þskj. 153 flyt ég ásamt hv. 14. þm. Reykv. frv. til laga um kynningu á íslenskri menningu. Frv. hefur verið flutt áður. Það hlaut ekki afgreiðslu en með hliðsjón af þeim miklu umræðum sem nú eru í gangi um stöðu íslenskrar menningar og nauðsyn þess að kynna verkefni á hennar vegum erlendis ekki síst, þá töldum við rétt að endurflytja frv. til að láta reyna á afstöðuna til þess. Það hefði verið æskilegt að kalla til þessarar umræðu aðila eins og hæstv. menntmrh., ekki síst með hliðsjón af því að í ráðuneytinu mun nú vera unnið að endurskoðun á reglum um bókmenntakynningarsjóð sem er lítill sjóður og hefur starfað án lagastoðar en hefur engu að síður skilað þó nokkrum árangri með því að veita dálítinn styrk til þýðingar á erlendum bókmenntum á íslenska tungu. Uppi eru um það hugmyndir að bæta þar nokkru við í fjármunum þannig að um gæti verið að ræða myndarlegri stuðning en verið hefur. Í 1. gr. frv. er almennt fjallað um markmið þess, þ.e. það er gert ráð fyrir því að markmiðið sé að stuðla að öflugri og skipulegri kynningu á íslenskri menningu erlendis. Í því skyni starfi skrifstofa er nefnist Miðstöð íslenskrar menningarkynningar. Í 2. gr. er farið yfir það hver séu meginverkefni þessarar skrifstofu. Í fyrsta lagi að stuðla eins og frekast er kostur að samvinnu þeirra aðila sem annast kynningu á íslenskri menningu. Það eru margir aðilar sem vinna að kynningu á íslenskri menningu erlendis en þeir hafa allt of lítið samstarf sín á milli og það er öruggt mál að hægt væri að ná meiri árangri ef þessir aðilar gætu unnið betur saman en verið hefur. Í öðru lagi að annast upplýsingaþjónustu gagnvart erlendum aðilum um íslenska menningu, en það er verulega mikil eftirspurn erlendra aðila eftir upplýsingum um íslenska menningu en þessir aðilar vita oft ekki hvert þeir eiga að snúa sér eða hvernig þeir eiga að bera sig eftir þessum upplýsingum af því að það er enginn einn aðili sem hefur með þetta að gera. Niðurstaðan hefur orðið sú að þessir aðilar hafa aðallega snúið sér til menntmrn. en það er ekki gott vegna þess að ráðuneytið hefur enga samræmda upplýsingavinnu af þessu tagi í gangi. Allar aðrar þjóðir, t.d. nágrannaþjóðir okkar sem við berum okkur oft saman við, eru með slíka skrifstofu starfandi. Erlendir aðilar, fyrirtæki, samtök og ríki og ráðuneyti geta þá snúið sér til viðkomandi stofnana og beðið um upplýsingar um menningu viðkomandi þjóðríkja og áhuga menningargreina á að tengjast erlendum menningarstraumum. Það er gert ráð fyrir því að sjálfsögðu að þessi miðstöð íslenskrar menningarkynningar lúti forræði og forustu menntmrn. og í stjórn skrifstofunnar verði þrír menn skipaðir af menntmrh. þannig að einn verði skipaður samkvæmt tilnefningu Bandalags íslenskra listamanna og tveir án tilnefningar. Skal annar þeirra vera formaður en hinn frá fyrirtækjum og stofnunum sem fást við að flytja út íslenskt menningarefni. Stjórnin sé skipuð til fjögurra ára í senn. Síðan er gert ráð fyrir því að í tengslum við skrifstofuna verði starfandi ráðgjafarhópur skipaður fulltrúum helstu listgreina í landinu. Fyrirmyndin af þessum ráðagjafarhópi er sótt til Finnlands. Þar er starfandi kynningarskrifstofa finnskrar menningar sem annast tengsl finnskra listgreina við útlönd og á bak við þá skrifstofu er starfandi ráðgjafarhópur þar sem hinar einstöku listgreinar eiga fulltrúa, þ.e. myndlist, tónlist, rithöfundar o.s.frv. Þetta er reyndar allfjölmenn nefnd. T.d. eiga hinar ýmsu greinar myndlistar fulltrúa í þessari nefnd í Finnlandi, þ.e. höggmyndalist, málun, grafík o.s.frv. Hér er um að ræða að því er Finnana varðar allfjölmenna ráðgjafarnefnd sem telur 25 manna alls. Það eru því allmargir aðilar sem koma að kynningu á finnskri menningu. Hér er sem sagt um að ræða tillögu um mjög valddreifða stjórn þessarar skrifstofu. Það er ekki gert ráð fyrir því að ráðuneytið ráði öllum hlutum, langt frá því, heldur er gert ráð fyrir því í þessari hugmynd að mjög margir aðilar komi að þessari kynningarstarfsemi. Í 4. gr. er gert ráð fyrir því að menntmrh. ráði framkvæmdastjóra skrifstofunnar að fengnum tillögum stjórnar skrifstofunnar. Framkvæmdastjórinn sé ráðinn til fjögurra ára í senn en hann ráði svo annað starfslið með samþykki stjórnar og eftir því sem fjárheimildir standa til. Það er gert ráð fyrir því að skrifstofan hafi sjálfstæðan fjárhag og reikningshald og verði undanþegin opinberum gjöldum og sköttum til ríkissjóðs og sveitarfélaga. Það er gert ráð fyrir því að tekjur skrifstofunnar verði tvenns konar. Annars vegar tekjur sem eru beint framlag úr ríkissjóði og hins vegar framlög sveitarfélaga, fyrirtækja og einstaklinga. Nú háttar þannig til að ríkið leggur dálitla fjármuni til kynningarstarfsemi á íslenskri menningu erlendis. Undir menntmrh. eru fjárlagaliðir upp á sennilega 20--30 millj. kr. sem nú er ráðstafað af menntmrh. einum í þessu skyni. Það eru liðirnir Til kynningar á íslenskri menningu erlendis og Íslensk menning almennt. Ég geri ráð fyrir því í þessum frumvarpsdrögum að þeir fjármunir sem núna fara beint í gegnum menntmrn. fari í gegnum þessa skrifstofu. Ég held satt að segja að þeir listar sem birtust nýlega um notkun á ráðstöfunarfé menntmrh. hvetji heldur til þess að aðrir aðilar komi að úthlutun fjármunanna en menntmrh. á hverjum tíma, hver svo sem hann er. Þess vegna tel ég skynsamlegt að að þessu komi allmargir aðilar sem leggi sitt af mörkum í þessu sambandi. Þetta frv. var upphaflega samið af nefnd sem var skipuð af menntmrh. fyrir nokkrum árum og náðist fullt samkomulag um frumvarpsdrögin á milli þeirra sem unnu að undirbúningi þess, þ.e. fulltrúa þáverandi stjórnarflokka, Framsfl., Alþb. og Alþfl. Þess vegna má ætla það, líka af samþykktum sem gerðar hafa verið á landsfundum Sjálfstfl. sem er einn stjórnmálaflokkanna í landinu eins og kunnugt er, að það sé nokkuð víðtæk samstaða um þetta mál. Þess vegna tel ég ástæðu til að ætla að það geti náð jákvæðri niðurstöðu á Alþingi og þetta frv. geti orðið að lögum. Í grg. frv. kemur fram í umfjöllun um 3. gr. þess hvernig gert er ráð fyrir að ráðgjafahópurinn sem ég talaði um áðan verði skipaður. Það segir með leyfi forseta: ,,Ráðgjafarhópurinn getur verið til ráðuneytis um almenna stefnumótun varðandi kynningu á íslenskri list. Í reglugerð skal tilgreina hvaða samtök listamanna tilnefna fulltrúa í ráðgjafarhópinn. En nefna má í því sambandi Rithöfundasamband Íslands, leiklistarráð, Tónskáldafélag Íslands, Félag íslenskra tónlistarmanna, Félag íslenskra hljómlistarmanna, Félag íslenskra tónskálda og textahöfunda, Arkitektafélag Ísland, Félag kvikmyndagerðarmanna og Samband íslenskra myndlistarmanna.`` Hér er sem sagt gert ráð fyrir því að spanna yfir allt sviðið að því er varðar samtök listgreina hér á landi. Ég tel mjög mikilvægt að tryggja að allir þeir aðilar komi með einhverjum hætti að þessu verki. Fyrir nokkrum árum settum við á Alþingi ný lög um listasjóði sem svo eru kallaðir. Þá gerðist það í fyrsta sinn að tónlist, myndlist og reyndar aðrar listgreinar en bókmenntir fengu sérstaka sjóði til þess að veita úr starfslaun. Þessir sjóðir, sem eru fimm talsins, veita samtals eitthvað á annað hundrað millj. kr. á ári í þessu skyni og eru myndarlegir og hafa ráðið úrslitum að mörgu leyti um þróun þessara greina á undanförnum árum. Vandinn er hins vegar sá að íslensk menning, sem áður var virðisaukaskattslaus, greiðir núna virðisaukaskatt. Þegar kostnaðurinn við íslenska menningu úr ríkissjóði er gerður upp þá kemur sennilega í ljós að menningin greiðir nettó í ríkissjóð en fær ekkert úr ríkissjóði af því að það er svo mikið tekið af menningarstarfseminni í óbeina skatta að það er í raun og veru þannig að menningarstarfsemin skilar meiru þegar upp er staðið í ríkissjóð en hún fær úr ríkissjóði. Af þessum ástæðum, hæstv. forseti, þá tel ég nauðsynlegt að efla mjög starfsemi ríkisins og áherslur í menningarmálum þó ekki sé nema til þess að koma til móts við þá staðreynd að menningarstarfsemin er að sligast undan sköttum. Ég vona að menn hafi tekið eftir því að í einhverju blaði í dag eru viðtöl við allmargra forráðamenn íslenskra bókaútgáfa þar sem kemur í ljós að bókaútgáfan í landinu er mjög komin að fótum fram, stendur mjög illa, stendur mjög tæpt. Ég hygg að rekstur bókaútgáfufyrirtækja á Íslandi hafi aldrei staðið eins illa og núna. Við erum að sjá dæmi um það og frétta af því að virt, reynd bókaforlög, eins og t.d. bókaforlag Arnar og Örlygs, svo ég nefni dæmi, eigi í miklum erfiðleikum. Við erum að frétta dæmi af því aftur og aftur að prentsmiðjur eru að fara á hausinn og stórar prentsmiðjur, eins og Oddi, eru að yfirtaka minni prentsmiðjur sem er afleiðing af því að bókaforlögin eru að fara yfir um hvert á fætur öðru.

Sjálfstfl. ræður þarna . . .

Sjálfstfl. ræður þarna mjög miklu auðvitað, eins og hv. þm. bendir á af hyggjuviti sínu, hinn brúnaþungi hv. 5. þm. Suðurl., og er að sjálfsögðu alveg rétt hjá honum. En Sjálfstfl. stendur auðvitað í talsverðum vanda í þessum efnum líka, eins og hv. þm. þekkir, vegna þess að hann er með bókaútgáfufyrirtæki sem heitir Almenna bókafélagið. Það voru gerðar alls konar kúnstir hér fyrir fáeinum árum þegar hv. þm. Björn Bjarnason var þar í forustu til þess að reyna að bjarga því bókaútgáfufyrirtæki, Almenna bókafélaginu, fyrir horn. Það tókst hins vegar ekki þannig að það fyrirtæki stendur einnig afar illa. Allt þetta gerir það að verkum að það á að taka á málefnum menningarinnar hér í þessari stofnun sem er þó í raun og veru aldrei gert, því miður. Það er eiginlega aldrei nokkurn tíma talað um það sem heitir íslensk menning af neinni alvöru í þessari stofnun. Aftur á móti er það eins og við manninn mælt að þegar búið er að sleppa þingmönnum út úr þessu húsi þá eru þeir alveg stórfelldir vinir íslenskrar menningar hver um annan þveran og má vart á milli sjá hver þeirra hefur hæst um þau efni. Í öðru lagi er ástæðan fyrir því að við flytjum þetta frv. núna sú að það eru miklar áherslur lagðar á það að Íslendingar tengist alþjóðlegu samstarfi og það er allt í lagi með það. Íslendingar eiga auðvitað að tengjast alþjóðlegu samstarfi. Það sem Íslendingar hafa fram að færa á erlendum vettvangi fyrst og fremst og best er íslensk menning, þó svo að þeim sem eru að flytja út fyrir Ísland detti yfirleitt aldrei neitt í hug annað en rækjur og stundum í besta falli fegurðardrottningar. En það sem heitir almenn íslensk menning er í raun og veru aldrei haft með í farteskinu, þó að menningin sé það sem við munum en rækjurnar það sem við borðum, eins og kunnugt er, og horfum svo á fegurðardrottningarnar. Þannig að ég held að það sé alveg nauðsynlegt að draga þennan drátt með mjög skýrum hætti inn í kynninguna á Íslandi erlendis, það er menningin. Það sem gerir Ísland að Íslandi og Íslendinga að Íslendingum er þrátt fyrir allt og allt ekki þorskurinn og ekki einu sinni lýsið og ekki einu sinni landbúnaðarafurðirnar, ekki einu sinni kindakjötið, eins og maður gæti nú haldið að væru undirstaða íslenskrar menningar og það helst feitt í þokkabót. Nei, undirstaðan er íslensk menning. Ástæðan til þess að við erum Íslendingar og búum hér á Íslandi, það er íslensk menning.

Ég held að það sé nú ketið.

Og þó að hv. 5. þm. Suðurl., í anda stefnu Framsfl., telji það að sjálfsögðu vera rollukjötið þá er það misskilningur. Þess vegna tel ég að einmitt núna þegar menn eru að fjalla um það að Íslendingar tengist alþjóðlegu samstarfi með ýmsum hætti, þá eigi menn að leggja aukna áherslu á kynningu á íslenskri menningu, verulega aukna áherslu á það frá því sem verið hefur og verja til þess fjármunum. Reyndar er það ekki bara spurning um það að gefa frá sér fjármuni því að ég er sannfærður um að af íslenskri menningu erlendis má hafa miklar tekjur. Og sú íslenska menningarstarfsemi sem hefur verið kynnt á erlendum vettvangi hefur iðulega skilað verulegum tekjum. Ég nefni t.d. í því sambandi íslenska kvikmyndagerð, þar sem það er alveg ljóst að um hefur verið að ræða stórfelldar tekjur fyrir íslenska þjóðarbúið og mér liggur reyndar við að segja að engin listgrein nær eins sterkt út til fjöldans, milljónanna, og íslensk kvikmyndagerð. Þess vegna er það eðlilegt einmitt við þær aðstæður þegar menn eru að tala um að tengjast einhverjum alþjóðlegum heildum, hvort sem það verður nú eða ekki, að þá sé einmitt lögð á það áhersla að kynna myndarlega íslenska menningarstarfsemi erlendis og reyna þannig að sýna það Ísland sem við viljum sýna og við í raun og veru erum þegar upp er staðið, fyrst og fremst, þ.e. af því að menningin á íslandi er ekki bara hobbí. Menningin á Íslandi er ekki tómstundaiðja. Menningin á Íslandi er undirstaða þess lífs sem við búum hérna og það er munurinn á íslenskri menningarskilgreiningu og menningarskilgreiningu t.d. annarra þjóða, segjum t.d. Dana eða Þjóðverja eða jafnvel Frakka eða Bandaríkjamanna. Þar líta menn þannig á að hin þjóðlega menning sé auðvitað mikilvæg en sé fyrst og fremst tómstundaiðja ákveðinna skólagenginna hópa. Hér hefur íslensk menning verið undirstaða þjóðlífsins og gengið í raun og veru inn í hvert einasta heimili eða ég segi ekki hvern einasta mann í landinu.  Ég held því að það sé mjög mikilvægt að menn geri sér grein fyrir því að við getum verið stolt af íslenskri menningu í þessu samhengi og menn þurfa auðvitað ekki í þessu sambandi að fyllast hræðslu við einangrun sem t.d. er mikið rætt um um þessar mundir að sé það hættulegasta sem geti komið fyrir Ísland. Þó að við séum aðilar að svona 100--200 alþjóðlegum samningum af ýmsu tagi, þá ku það vera stórfelld einangrun sem sé yfirvofandi hér fyrir Íslendinga og í þessu tali um einangrun felst auðvitað ekkert annað en minnimáttarkennd þeirra sem tala fyrir þessu einangrunartali. Besta leiðin til að uppræta minnimáttarkenndina í þessu fólki, sem er til hér og er jafnvel í æðstu stöðum, er að gera því grein fyrir því hvað íslensk menning getur gert fyrir andlit Íslands og þar með alþjóðlega menningu á alþjóðlegum vettvagi. Á þessum grundvelli, hæstv. forseti, flytjum við þetta frv. og ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Virðulegi forseti. Ég vil leyfa mér að taka undir orð hv. þm. Svavars Gestssonar. Þó að ég taki ekki undir frv. í heild sinni, þá vil ég sérstaklega styðja þá umræðu að íslenskri menningu verður seint gert of hátt undir höfði og það er mikil nauðsyn á að kynna hana. Íslensk menning er stór hluti þess sem við erum í rauninni að selja úr landi og við höfum undanfarin ár verið í því að kynna Ísland erlendis á ótal sviðum meðfram til þess að skapa ímynd landsins og þar hefur menning Íslands ekki verið hvað sísta afurðin sem við höfum beitt fyrir okkur. Við höfum verið að kynna menningu, við höfum verið að kynna söguna, við höfum verið að flytja út hugvit og við höfum kynnt þá útflutningsvöru eins og annað. Við höfum verið að flytja út fisk og rækju eins og kom hér fram áður og við munum vonandi í framtíðinni flytja út hvalkjöt í miklum mæli. Við erum að flytja út þekkingu um Ísland, um þá náttúru sem hér er í boði. Við erum að kynna landið, við erum að skapa því ímynd. Hér hefur verið nefnd kvikmyndagerð, sem svo ung sem hún er og vanmegnug og svo lítið sem hefur verið hlúð að þeirri grein, þá er hreint með ólíkindum hvað hún hefur náð áleiðis. Það má minna á margt fleira sem hjálpar okkur að skapa þessa ímynd og treysta mynd Íslands erlendis og tilheyrir margt af því menningu. Það er t.d. gengi skákmanna okkar, sem er með ólíkindum á heimsmælikvarða hvað þeim hefur gengið vel. Við höfum átt bridsmenn í afreksmannasveit. Við höfum átt ýmsa afreksmenn í íþróttum. Það má nefna handbolta, það má nefna júdó og ekki síst má nefna ótrúlega og einstaklega gott gengi fatlaðra íþróttamanna íslenskra sem hafa getið sér mikið og gott orð á erlendri grund. En það er með skrifstofu er nefnist miðstöð íslenskra menningarkynningar. Ég velti því mjög fyrir mér hvort sú skrifstofa á að vera ein og sér, eins og hér er lagt til, eða hvort það á að finna vettvang fyrir þessa starfsemi annars staðar og mín niðurstaða er sú að það beri frekar að gera. Hvað snertir þau verkefni sem upp eru talin þá eru þau mjög verðug og það er mjög nauðsynlegt að sinna þeim verkefnum sem hér eru talin upp í 2. gr. Að stuðla að samvinnu þeirra sem annast kynningu á íslenskri menningu er mjög nauðsynlegt og meira heldur en það. Það þyrftu að vera líka þeir sem annast kynningu á íslenskri menningu og hvernig sem það yrði orðað, á öðrum útflutningsverðmætum, öðrum landkynningarverðmætum sem við erum í rauninni að flytja út og kynna erlendis. Sama gegnir um upplýsingaþjónustuna. Nú er það svo að það er í gangi margvísleg kynningarstarfsemi á Íslandi, íslenskum atvinnuháttum, íslenskri menningu, landinu sjálfu, þjóðlífinu, sögunni, og ég vil nefna t.d. að Ferðamálaráð er með upplýsingaskrifstofur út um allan heim, í Bandaríkjunum, Evrópu, Japan og Útflutningsráð hefur sömuleiðis unnið verulega að þessum málum og þessir aðilar í sameiningu. Ég held að það væri ráð að tengja saman þá sem þarna starfa og ýmsa aðila sem starfa í kynningu á mörgum atvinnugreinum. Ýmsir þeirra starfa sérstaklega og það er samstarf þar á milli sem ég kann ekki nægilega vel að útskýra hvernig er en ég veit að er í einhverjum mæli og þyrfti að vera miklu meira. Ég held að það væri mjög verðugt verk að samræma í breiðari fylkingu heldur en hér er lagt til þá sem eru að kynna Ísland erlendis og þá hef ég ekki síst í huga í þessari kynningu þá ferðamenn sem hingað koma og hingað munu koma. Það er okkur mjög þýðingarmikið að þessi kynning sé á einni hendi. Hér er talað um tekjustofna. Það er framlag úr ríkissjóði eins og ákvæði eru í fjárlögum hverju sinni. Það er framlag sveitarfélaga, fyrirtækja og einstaklinga og reyndar rætt um það að óskiptir liðir menntmrn. væru þarna sjálfsagðir. En ef þessir óskiptu liðir ráðherra eru yfirleitt inni á annað borð þá er varla hægt að kalla þá því nafni ef farið er að skipta þeim áður og kannski væri betra að skipta þeim og kalla þá ekki óskipta. En ég vildi gera aðra tillögu um fjármögnun á þessari skrifstofu heldur en hér er lagt til því að það hefur sýnt sig að tekjustofnar, þó ákveðnir séu með lögum, skila sér ekki. Þeir skila sér ekki vegna þess að það er farið í þá af hv. Alþingi, hv. alþm., þeir fara í mjög marga þessara stofna og skerða þá ár eftir ár. Ég vil nefna framlag til Ferðamálaráðs. Ég man ekki til að fara með það hvort það er fimmta eða sjötta árið í röð, mér er nær að halda sjötta árið í röð, sem Ferðamálaráði eru ætlaðar 68 millj. á fjárlögum. Ég vona að ég fari rétt með það. Þrátt fyrir það hefur Ferðamálaráð með lögum fast afmarkaða tekjustofna, sem hafa verið skertir árlega. Og eftir því sem Ferðamálaráð hefur aukið starfsemi sína, hefur með störfum sínum eflt ferðaþjónustuna og þannig aukið veltuna í fríhöfninni á Keflavíkurflugvelli, þá hafa alltaf aukist þær tekjur sem Ferðamálaráð ætti að hafa, 10% af vörusölu í fríhöfninni. En þrátt fyrir að þessi aukning komi beinlínis fyrir störf þessa ráðs þá hefur verið skorin niður starfsemi þess hvert einasta ár með því að láta það hafa sömu krónutölu ár eftir ár. Þarna er að finna verulega mikið fjármagn. Mér er nær að halda að það sé farið að nálgast 200 millj. sem Ferðamálaráð ætti að hafa til sinnar starfsemi. Þá höfum við, með því að draga frá 68 millj., á annað hundrað millj. til menningarmála. Það væri ekki ónýtt að hafa það til þess að kynna menninguna erlendis og hérlendis, eins og gert er ráð fyrir í 4. lið 2. gr. Ég held að þarna væri að finna nægilegt fjármagn og meira en það og legg til að menn beiti sér fyrir því að þessi fjárveiting til Ferðamálaráðs, sem hefur að verulegu leyti farið til að kynna íslenska menningu og ýmiss konar hluti aðra varðandi Ísland, að þar verði lagfært og þessi kynningarstarfsemi sem er okkur svo nauðsynleg og sem er alltaf skorið á, fái að þróast eins og eðlilegt er og þörf er á. Ég vil því lýsa því yfir aftur að ég tek undir andann í þessu frv., tek mjög sterklega undir það að við verðum að leggja okkur fram um að hlúa að íslenskri menningu, þessum dýrmæta arfi okkar, og kynna hana, en ég tel að það eigi að vera með þeim hætti sem ég var að segja frá, í samvinnu við aðra þá sem eru að vinna að því að skapa Íslandi ímynd erlendis.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. 2. þm. Vestf. fyrir það sem hann sagði um þetta mál. Ég er sammála meginatriðunum sem fram komu hjá honum. Fyrst það að ég tel alveg sjálfsagt að þessi miðstöð sem þarna er talað um hafi samvinnu við þessa aðila, Útflutningsráð og Ferðamálaráð. Ég held hins vegar að fenginni pínulítilli reynslu að það væri ekki rétt að ætla þessum aðilum að annast menningarkynninguna. Það sem hér er verið að tala um er fyrst og fremst það í fyrsta lagi að reyna að stilla saman eins og kostur er, án þess að stjórna þeim endilega, þá aðila sem eru hvort sem er í þessum verkum. Það eru mjög margir að hugsa um kynningu á íslenskri menningu erlendis. Þar er auðvitað fyrst menntmrn. Menntmrn. hefur sennilega, eins og ég sagði áðan, 20--30 millj. á liðum sem nú eru kallaðir óskiptir í þessi verk og fara aðallega eða nær eingöngu í kynningu á íslenskri menningu erlendis. Í öðru lagi er um að ræða sveitarfélögin. Í þriðja lagi er um að ræða fyrirtæki sem eru að kynna íslenska menningu erlendis. Ég nefni t.d. bókaforlög eins og Mál og menningu, sem hefur verið með mjög virka kynningu á íslenskum bókmenntum erlendis, t.d. á bókmenntamessunni í Gautaborg. Vafalaust mætti nefna í þessu sambandi önnur fyrirtæki. Ég man t.d. eftir Vöku-Helgafelli í því sambandi og sjálfsagt eru þau fleiri. Þannig að fyrirtækin hafa verið að gera talsvert í þessu efni og þar er um að ræða talsvert mikla fjármuni. Sama er að segja um einstakar ríkisstofnanir. Ég nefni í því sambandi Sinfóníuhljómsveit Íslands sem kynnti m.a. fyrir menntmn. fyrir nokkrum dögum mjög myndarlegt átak sem Sinfóníuhljómsveitin hefur verið að vinna í kynningu á íslenskri menningu með því m.a. að leika á hljómplötur og geisladiska nokkur klassísk verk sem hafa verið gefin út á alþjóðlegum markaði með mjög myndarlegum árangri. Það er auðvitað líka kynning á íslenskri menningu. Það mætti nefna fleiri ríkisstofnanir af sama tagi og Sinfóníuhljómsveit Íslands, sem hafa þannig verið að kynna sína starfsemi á erlendum vettvangi. Síðan má í þessu sambandi benda á, hæstv. forseti, að það eru fjölmargir alþjóðlegir sjóðir sem Ísland er aðili að sem eru að kynna íslenska menningu. Dæmi um það eru t.d. norræni kvikmynda- og sjónvarpssjóðurinn sem er mjög öflugur og Íslendingar fengu úr þeim sjóði á fyrstu starfsárum hans 200 millj. kr., á fyrstu tveimur árunum, eða svipað og íslenski kvikmyndasjóðurinn nam alls. Norræni kvikmyndasjónvarpssjóðurinn hefur þá reglu að fyrir utan það að styrkja framleiðslu og gerð kvikmynda þá styrkir hann sérstaklega markaðssetningu þeirra, auglýsingu og dreifingu myndanna og það náttúrlega skiptir geysilega miklu máli. Hið sama er að segja um Evrópska kvikmyndasjóðinn, sem Íslendingar hafa verið aðilar að í sex ár og heitir Eurimages. Úr þeim sjóði hafa íslensk kvikmyndafyrirtæki fengið þó nokkra styrki, m.a. til þess að markaðssetja íslenskar kvikmyndir á evrópskum vettvangi. Síðast en ekki síst nefni ég í þessu sambandi norrænu sjóðina. Þar er um að ræða ótrúlega mikla fjármuni sem koma hingað til fjölbreyttustu menningarverkefna og eru líka notaðir til þess að kynna íslenska menningu erlendis. Norðurlandaráð hefur sérstakt verkefni í gangi á sínum vegum sem lýtur að kynningu á norrænni menningu á erlendum vettvangi eða utan Norðurlanda. Þessi starfsemi hefur t.d. beinst að kynningu á norrænni menningu í Japan og Bandaríkjunum. Á næsta ári er gert ráð fyrir því að norrænir sjóðir verji líklega um 250 millj. kr., hvorki meira né minna, til þess að kynna sérstaklega menningu Norðurlanda á stórri sýningu sem verður í Madrid árið 1995. Þannig að það er fullt að gerast, mjög margt að gerast og það er ekki þannig að menn geri ekki neitt á þessu sviði, það er langt frá því. Hins vegar er það mín reynsla og margra annarra sem hafa verið að vinna í þessum verkum að það mætti kannski stilla þessa hluti aðeins betur saman. Síðan finnst mér líka nauðsynlegt að þeir sem vinna að þessu í ráðuneytinu og eru embættismenn hafi stuðning grasrótarinnar, þess fólks sem er að vinna í listum og menningarstarfsemi á Íslandi. Frv. gengur út á það að kalla sérstaklega til fulltrúa listgreinanna og það er lögð á það áhersla í frv. að það sé ekki bara t.d. segjum einn frá Sambandi ísl. myndlistarmanna heldur er gert ráð fyrir því að það kæmu fleiri fulltrúar myndlistargreinanna sem eru nokkrar, eins og menn þekkja. Þarna er líka gert ráð fyrir þeim möguleika að þessar menningargreinar og þessi starfsemi taki að einhverju leyti t.d. höndum saman við aðra íslenska aðila, eins og t.d. skólakerfið að einhverju leyti. Þannig að hér er verið að reyna að hafa áhrif til þess að skapa aukna hreyfingu og að því leyti erum við, ég og hv. 2. þm. Vestf., algerlega sammála. Ég reyndi að giska á það hversu miklum fjármunum er varið til kynningar á íslenskri menningu erlendis. Ég sé að beint á vegum ríkisins, í menntmrn., eru þetta 20--30 millj. Þegar maður horfir síðan á það sem fyrirtækin veita, eins og t.d. Mál og menning, eins og ég nefndi áðan, og svo stofnanirnar, eins og t.d. Sinfóníuhljómsveitin, og síðan norrænu sjóðirnir og svo auðvitað félög listamanna líka, þá er ég nokkuð viss um að hér væri hægt að tína saman upphæð sem er ekki langt frá eins og 300 millj. kr. ári eða svo. Það er allmyndarlegt og spurningin er fyrst og fremst um það, sérstaklega fyrir okkur sem eigum að sjá um að það sé vel farið með almannafé, en það er ekki síst hlutverk okkar sem hér erum, þá er skynsamlegt að reyna að stuðla að því eins og kostur er að það sé vel með það fé farið án þess að við séum að skipa fyrir um það í einstökum atriðum, sem ég tel rangt og ég tel það líka rangt að menntmrh. hafi einn það vandasama hlutverk að úthluta þessum fjármunum í einstökum atriðum. Þess vegna finnst mér að eigi að kalla þar til fleiri aðila.

Virðulegi forseti. Ég hef sennilega ekki talað nægilega skýrt áðan. Það var ekki hugmynd mín að þessir aðilar sem ég nefndi færu að óbreyttu með þennan málaflokk, heldur að hann kæmi inn í og tengdist. Í þeim tilgangi er ég að nefna viðbótarfjárveitingu af lögbundinni fjárveitingu til Ferðamálaráðs, að vel mætti hugsa sér, nú þegar fjárlög eru í vinnslu, að eitthvað yrði tekið til viðbótar af þeim peningum sem Ferðamálaráð á samkvæmt lögum en fær ekki samkvæmt öðrum lögum sem sett eru og það yrði til starfsemi í tengslum við Ferðamálaráð eða jafnvel innan vébanda með sérstökum formerkjum. Og ég vil sérstaklega taka fram að ráðgjafarhópur sem nefndur er í 3. gr., ég tel að hann sé kannski lykilatriði að þessu, að íslensk menning verði kynnt af því fólki sem starfar við íslenska menningu og gerþekkir hana og hérna eru einmitt tilgreind mjög mörg sambönd og samtök, Rithöfundasamband Íslands, leiklistarráð, Tónskáldafélag Íslands, Félag ísl. tónlistarmanna, hljómlistarmanna, tónskálda og textahöfunda, Arkitektafélagið, Félag kvikmyndagerðarmanna og Samband ísl. myndlistarmanna. Þetta er allt saman talið upp þarna ásamt fleirum. Ég held að þetta sé lykilatriðið, að þetta fólk sem starfar við menninguna, þetta fólk sem er að skapa menninguna og halda henni við, komi til liðs við þetta mál og að það komi fjármagn. Ég er ekki að tala um að íslenskri menningu verði gerð full skil með því fjársvelti sem nú er t.d. til Ferðamálaráðs og til landkynningar. Þrátt fyrir það að ferðamennskan skili okkur æ meiri gjaldeyristekjum þá virðist vera mjög lítill skilningur á þessu. Þess vegna fagna ég því að menning og kynning á íslenskri menningu erlendis er komin til viðbótar við þetta.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um kynningu á íslenskri menningu sem er allrar athygli vert. Þetta frv. gengur út frá því að sett verði á stofn ákveðin stofnun, miðstöð íslenskrar menningarkynningar og þeir sem þar starfi fái til sinna verka sérstök tengsl, m.a. í gegnum ráðgjafarhóp, við helstu listgreinar og samtök listamanna í landinu. Ég er einn þeirra sem hafa verið þeirrar skoðunar að varðandi kynningu okkar á því mannlífi sem fram fer á Íslandi, varðandi þá aðferð sem við notum til að draga hingað til okkar ferðamenn, þá hafi skort aðferðir til þess að kynna menningu okkar enn þá í víðtækasta skilningi þess hugtaks. Þeir erlendu ferðamenn sem hingað koma, koma langflestir beinlínis í þeim tilgangi að skoða landið. Það er náttúra landsins sem kallar flesta ferðamenn til Íslands. Fjölmargir þeirra ferðamanna sem hingað koma hafa afar takmarkaða þekkingu á landi og þjóð, á menningunni sem hér þrífst og öðlast hana því miður ekki í nógu ríkum mæli með dvöl sinni hér. En þessi vanþekking á menningu þjóðarinnar nær langt út yfir hinar svokölluðu listgreinar sem hér er verið að gera ráð fyrir að kynna sérstaklega. Það sem mér hefur sýnst vera verðugt viðfangsefni er að gera íslenska menningu fyrirferðarmeiri í landkynningu, en þá ekki aðeins í þessum þrönga skilningi sem mér finnst koma fram hér í þessu frv. heldur íslenska menningu í heild, listmenningu en ekki síður verkmenningu og íslenskt þjóðfélag. Það er alveg ljóst að mjög verulegar upplýsingar t.d. um, svo að við tökum eitt svið þjóðlífsins, íslenskt heilsugæslukerfi og það fullkomna kerfi sem við rekum á því sviði, eru útlendingum ekki aðgengilegar og margir þeirra koma hingað í þeirri trú að við höfum ekki neitt slíkt heilsugæslukerfi hér. Þess eru jafnvel dæmi að hingað hafi komið ferðamenn frá Evrópulöndum sem hafa sæmileg tengsl við Ísland, sem hafa haft með sér eigin lækni vegna þess að þeir hafa álitið að hér væri engin heilbrigðisþjónusta á landinu og þetta er ekki einsdæmi. Kynning á atvinnulífi okkar Íslendinga er mjög takmörkuð og þó hefur komið í ljós að þegar slík kynning fer fram þá er hún vel metin af útlendingum. En það kynningarstarf rekst hins vegar á visst skilningsleysi innan atvinnugreinanna sem hafa ekki nema í meðallagi mikinn áhuga á því að hleypa útlendingum inn í fyrirtæki eins og t.d. matvælafyrirtækin, frystihúsin. Öll þessi kynningarstarfsemi sem við rekum nú er því ómarkviss og það hefur réttilega komið fram hér að við gerum ekki markvissa tilraun til þess að kynna Ísland í heild sem samfélag. Og það gildir raunar bæði um nútímann og fortíðina. Við bjóðum ekki erlendum ferðamönnum upp á skipulega kynningu á íslensku samfélagi, íslensku menningarsamfélagi í heild eins og það þreifst hér á miðöldum. Það skorti mikið á það að við gerum það samfélag aðgengilegt fyrir útlendinga. Að þessu leyti vil ég taka undir þann anda sem í þessu frv. er þó að mér finnist að þau tök sem gert er ráð fyrir að kynningarstarfið verði tekin í þessu frv. séu að nokkru leyti of þröng. Það hefur í raun og veru farið fram afskaplega takmarkað rannsóknastarf hér á Íslandi sem miðar að því að varpa ljósi á það hvernig við getum fundið leiðir til þess að gera okkar ferðaþjónustu tengdari íslenskri menningu í heild, íslenskum listum en ekki síður íslensku atvinnulífi. Ég held að það sé ástæðan til þess að þetta þjóðfélag eyði verulegum fjármunum í það að rannsaka þessa kosti, m.a. þá kosti sem hér er komið inn á réttilega sem skipta miklu máli og hafa verið vanræktir. En það þyrfti að láta þetta viðfangsefni, þetta rannsóknarefni ná út fyrir það sem við köllum hefðbundna menningu, þ.e. listir og bókmenntir og það þyrfti að ná yfir það sem við köllum í víðtækustu merkingu þess orðs íslenska menningu, þ.e. ekki síður atvinnumenningu og íslenskt mannlíf. Við þurfum að kynna betur t.d. gagnvart erlendum ferðamönnum þá kosti sem hér bjóðast í heilbrigðisþjónustunni, hversu fullkomið heilbrigðiskerfi við erum með. Það er t.d. ekki nokkur vafi á því að á vissum sviðum heilbrigðiskerfisins erum við komnir í forustusveit í Evrópu þrátt fyrir niðurskurð sl. ára og hluti af okkar vanda er kannski sá að okkur hefur ekki tekist að búa til eftirspurn erlendis eftir þessari heilbrigðisþjónustu. Mér er t.d. tjáð að frjósemisaðgerðir standi hér mjög framarlega og ég hygg að það megi færa fyrir því rök að á ýmsum sviðum heilbrigðisþjónustunnar stöndum við í broddi fylkingar, getum alla vega boðið þjónustu sem er fyllilega sambærileg við það sem víða gerist í Evrópu. Þarna nefndi ég eitt sérstakt svið. Ef menn líta yfir þann þátt ferðamála í Evrópu sem flokkast undir baðmenningu, þá er það mikið viðskiptasvið í Evrópu og nefni ég þar sérstaklega Þýskaland sem rekur ferðamannastaði sem byggjast á einhvers konar baðþjónustu, bæði inni í landi en einnig á norðurströnd Þýskalands, þ.e. við Eystrasaltið. Á þessu sviði höfum við mikla möguleika sem við höfum ekki rannsakað fyllilega hvernig við getum nýtt. Við höfum t.d. enga sérstaka stofnun á Íslandi sem helgar sig því viðfangsefni að rannsaka sérstaklega möguleika ferðaþjónustunnar. En við höfum stofnun eins og Orkustofnun þar sem er mikil þekking á eðliseiginleikum vatns og mikil þekking á jarðfræði og jarðhita. Þessi stofnun hefur eiginlega einbeitt sér að því að vinna fyrir orkugeirann, orkuframleiðsluna. En stofnunin hefur ekki mikið, sjálfsagt í og með vegna áhugaleysis þeirra sem fara með forustu ferðamálanna, snúið sér að því að tengja þennan orkubúskap við ferðamálin og þarna er líka hluti af okkar menningu og okkar möguleikum sem við eigum að vinna að að kanna hvernig við getum nýtt okkur gagnvart ferðaþjónustunni og hvernig við getum tengt kynningu á íslenskri menningu erlendis. Ég er að lokum sannfærður um það að mjög margir þættir í rekstri þessa litla samfélags sem stendur þó undir þjónustu á mjög mörgum sviðum virkar forvitnilega á útlendinga og það á jafnt við okkar verkmenntun sem okkar menningararfleifð. Ég hef lagt áherslu á það að við ættum að leita færa til þess að kynna okkar háþróaða miðaldasamfélag með sérstökum hætti. Við ættum að hverfa frá þeirri braut að kynna okkur sem afkomendur ribbalda og víkinga en kynna okkur fyrst og fremst sem afkomendur manna sem héldu hér uppi háþróuðu samfélagi á miðöldum sem náði miklum árangri á mjög mörgum sviðum, ekki einungis á sviði bókmennta sem við erum þekktir fyrir, heldur líka á sviði löggjafar, dómsvalds, á sviði málvísinda og stjörnufræði, siglinga og þá ekki síst það mikla rannsóknarefni sem er að gera öðrum þjóðum grein fyrir því hvernig við viðhéldum okkar stofnunum hér á Íslandi áður en ritöld hófst, hvernig við varðveittum stofnanir samfélagsins í munnlegri geymd. Það er engin tilraun gerð til þess að skýra þetta merkilega fyrirbæri. Við erum sennilega eina samfélagið í Evrópu sem hefur heimildir um það hvernig það hélt við stofnunum sínum í heimi sem ekki þekkti ritað mál, hvernig við gerðum þetta. Auðvitað er hægt með því að kasta sér út í það verkefni og nota til þess okkar hæfasta fólk að gera þennan heim sýnilegan fyrir útlendinga og ég veit það af eigin reynslu að það skortir ekki áhugann á þessu. Við gætum gert sýnilega íslenska menningu nútímans og fortíðarinnar. Ég vil þess vegna við umræðu um þetta mál lýsa yfir miklum og eindregnum stuðningi við þann anda sem á bak við þetta mál er og trúi ekki öðru en það fái heiðarlega og drengilega umfjöllun hér en ég hefði viljað að menn nálguðust þennan vanda með eilítið öðrum hætti og varðar það þá annars vegar að kynningarmálið sé ekki bundið við listirnar þó að það sé hið verðugasta verkefni heldur sé það bundið við kynningu á íslenskri menningu í víðtækasta skilningi þess orðs og einnig hef ég efasemdir um, virðulegi forseti, að það sé skynsamlegt að beina þessu starfi að ákveðinni miðstöð íslenskrar menningarkynningar heldur ættum við að eyða fjármunum og tíma í að skoða það hvernig við getum veitt þessum málaflokki inn í eðlilegri farveg þar sem allir þessir hagsmunir tengdust betur.

Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að taka þátt í umræðum á Alþingi þar sem menn eru jafneinhuga um það sem er á dagskrá og ég veit að málsvarar menningar í landinu hugsa gott til glóðarinnar að fá þetta mál til umræðu í menntmn. og það geri ég líka og fagna því að hér er að finna mikinn og góðan stuðning við þetta mál. Það er mjög ánægjulegt. Hérna hafa verið nefndir fleiri þættir menningar, baðmenning og verkmenning. Ég vil taka undir það með hv. þm. 5. þm. Norðurl. e. sem ræddi hér um verkmenningu. Þetta er mikill og nauðsynlegur þáttur hjá okkur að kynna og eins mætti nefna útflutningsvöru sem við verðum að fara að leggja mikla áherslu á að kynna og eigum mikla framtíð fyrir vonandi, þ.e. vistvænar vörur, vistvænar landbúnaðarvörur o.fl. sem þeim tilheyrir. En það sem ég ætlaði að ræða um í þessu andsvari var það sem hann nefndi um þessa atvinnugrein og menn hefðu ekki áhuga á að hleypa útlendingum inn í fyrirtæki í fiskvinnslunni. Hérna er mjög erfitt mál viðureignar og þetta hefur verið áhyggjuefni okkar sem höfum verið að skipuleggja og starfa að ferðaþjónustu, mikið áhyggjuefni, því að útlendingar hafa verulegan áhuga á að kynna sér þennan þátt, þennan mikilvæga þátt og nauðsynlega í íslensku atvinnulífi, en þeim er sagt að þeir geti ekki fengið að fara inn í frystihúsið eða rækjuverksmiðjuna. En það má segja að sem betur fer eru þeir sem þar starfa mjög meðvitaðir um nauðsyn þess að halda þessari vöru hreinni og gæta allra varúðarráðstafana. Þetta hefur verið okkur ákveðinn styrkur, einmitt þessi tregða því að fyrst verða útlendingar hissa, síðan velta þeir þessu fyrir sér, en þeir skilja þetta. Það sem þarf að gera er að koma fyrir aðstöðu eins og sumir hafa gert þar sem hægt er að skoða þetta án þess að fara í beina snertingu við vöruna og þetta er vel hægt að gera.

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir þær ábendingar sem koma fram hjá hv. 2. þm. Vestf. Fiskvinnslan hefur nokkuð svona spyrnt við fæti að því er varðar þetta kynningarstarf á því framleiðsluferli sem fer fram innan fiskvinnslufyrirtækjanna vegna þess að það skapar ákveðna erfiðleika í sambandi við vöruframleiðslulínurnar. En engu að síður er þetta svo að þarna þyrfti að verða breyting á því að það fer ekkert milli mála að milli matvælaiðnaðarins sem byggist á hreinum og hollum afurðum og ferðaiðnaðarins sem reynir að kynna Ísland sem land hreinnar og til þess að gera ósnortinnar náttúru hljóta að vera mikil tengsl. Matvælaiðnaðurinn eyðir geysilega miklum peningum í sitt kynningarstarf. Ferðaþjónustuna eins og hv. þm. benti réttilega á hér áðan skortir peninga til kynningarstarfs. Er ekki rétt að kanna hvort hægt er að leiða þessar tvær atvinnugreinar, þessa stóru atvinnugrein, matvælaframleiðsluna á Íslandi sem veltir milljörðum, tugum milljarða og ferðaþjónustuna sem veltir miklum peningum, leiða þær saman þannig að kynningarstarf þeirra geti með einhverjum hætti sameinast? Ég er viss um að þetta er hægt en þetta þarf að skoða og undirbúa réttilega og ég hefði viljað að sú hugsun sem er í þessu plaggi hér og er góð, næði yfir þetta allt.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. 5. þm. Norðurl. e. fyrir áhuga hans á þessu máli og ég heyri það að við erum í öllum meginatriðum sammála. Það sem er kannski rétt að undirstrika er að það er rétt hjá honum að þetta frv. er takmarkað, það er hugsað þannig að það taki fyrst og fremst til listgreinanna, ég viðurkenni það. Það er hugsað út frá kynningu á íslensku listgreinunum erlendis nr. eitt, það má segja að sé meginhugsunin í því. Tilgangurinn er svo sá að reyna að hvetja til þess að það skapist eins góð samstaða og möguleg er um kynningu á íslenskum listgreinum erlendis með þeim aðilum sem eru í þessu erlendis hvort eð er. Hitt er svo alveg rétt hjá hv. þm. að íslensk menning út af fyrir sig er mikið víðara mál og ef við skoðum hana þá endist okkur að sjálfsögðu ekki andsvaratíminn en ég get sagt það sem dæmi frá mínum sælu leiðsögumannsárum þá fór ég með mitt fólk og sýndi því að sjálfsögðu íslenska menningu. Ég fór með það í byggðasöfn og ef við erum að hugsa um Vestfirði þá fer ég með þetta fólk að Hnjóti og ég sýni því Dynjanda en ég sýni því líka frystihús, þann tíma sem ég var við þessi verk, en ég veit að það er erfiðara nú orðið að komast þar inn þannig að sú hlið er líka mikilvæg að hugsa um í þessu samhengi. Það er spurning hvort það mætti ekki hugsa sér að hún yrði efni til sérstakrar umræðu hér um hlutverkið og aðferðirnar við að kynna Ísland gagnvart því fólki sem hingað kemur og menn hætti að hugsa um það í hólfum og kössum en reyni að hugsa um það sem samfellu.

Virðulegi forseti. Ég skil það og virði að þetta mál er takmarkað við menningargeirann og vil aðeins taka það skýrt fram hér og nú að ég held að það sé að mörgu leyti æskilegt að reyna að vinna gegn því að hinar svokölluðu fögru listir þróist of mikið frá atvinnulífinu. Þær eru upphaflega runnar upp í atvinnulífinu, í handverkinu og þangað þurfa þær alltaf að sækja efnivið sinn. Það er því mjög brýnt að listhneigðin sé virkjuð í þágu atvinnulífsins og atvinnulífið fái áhuga á listverki. Þessi klofningur sem hefur skapast hér eins og annars staðar í heiminum milli atvinnulífsins og listgreinanna er dapurlegur og það er mikill vilji hjá mörgum listamönnum nú, ekki síst í myndlist, þá er mikill vilji að vinna sér traust í samfélaginu og þess vegna er kannski þetta liður í því að reyna að brúa þetta bil sem hefur löngum verið nokkuð mikið. Það er að finna samnefnara fyrir áhugamál atvinnulífsins og listgreinanna. Ég á aðeins örfáar sekúndur eftir sýnist mér en ég ætla að geta þess í lokin að þetta er einmitt það sem tilraunin var gerð með norður á Akureyri, um Listagilið, þ.e. sameina handverksfólkið og listamennina og reyna að vekja athygli atvinnulífsins á því sem þar er að gerast, brúa þetta bil sem hefur verið okkur nokkuð skaðlegt.

Virðulegi forseti. Ég vil leggja nokkur orð í belg um þetta frv. Fyrst og fremst vil ég lýsa stuðningi mínum við þá meginhugsun sem felst í þessu frv. og það er ánægjulegt að íslensk menning skuli koma til umræðu hér á Alþingi. Það er ekki oft sem það gerist, því miður. En það er greinilegt af frv. að hér er fyrst og fremst verið að hugsa um að kynna íslenskar listir erlendis. Það er greinilega meginhugsunin og það sést m.a. af því hverjir eigi að sitja í stjórn þessarar stofnunar, Bandalag ísl. listamanna og tveir án tilnefningar. Að vísu er það ekkert skilgreint nánar hverjir það skuli vera en þetta er í sjálfu sér allt gott og blessað að hugsa þetta út frá menningu nútímans. Það er mjög gott fyrir íslenska listamenn í hvaða grein sem þeir eru að fá tækifæri til þess að sýna öðrum hvað þeir eru að gera, fá samanburð og kynnast stefnum og straumum. En mig langar svolítið til að minna á það að þegar við horfum á íslenskar listir og íslenska menningu þá er það fyrst og fremst eitt sem stendur upp úr íslenskri sögu og íslenskri menningu og það eru þær fornbókmenntir sem við eigum. Mér finnst að við Íslendingar hvorki sinnum þeim arfi nægjanlega né komum honum á framfæri við aðrar þjóðir á þann hátt sem okkur ber. Við erum eina þjóðin hér á norðurslóðum sem á þennan mikla og merkilega arf þó að hann fjalli um sögu Norðurlandanna í og með og þá vitum við þó að þessar sögur voru skráðar hér á landi og spegla að einhverju marki íslenskan veruleika. Þetta eru heimsbókmenntir. Þetta eru heimsbókmenntir sem lýsa ákveðnum tíma og ákveðinni þjóðfélagsgerð og það er mikil sorgarsaga að því miður eru rannsóknir á þessum fornbókmenntum að flytjast úr landi og Íslendingar eru búnir að tapa forustunni í rannsóknum á íslenskum fornbókmenntum. En það er nú reyndar önnur saga. Það sem ég er fyrst og fremst að vekja athygli á er að þarna er eitthvað alveg sérstakt sem tilheyrir íslenskri menningu og við getum gert okkur og eigum að gera okkur miklu meiri mat úr en við gerum. Þeir sem kynnast þessum bókmenntum sjá hversu merkilegar þær eru og hversu magnaður miðaldaheimurinn var. Ég vil líka taka undir það að ég held að þegar við erum að horfa á kynningu á íslenskri menningu þá eigi að horfa á það í víðara samhengi en bara á listir, það er oft auðvelt að tengja saman ýmsa þætti. Þegar verið er að kynna listir þá er hægt að kynna landið og menninguna almennt í leiðinni svo að þetta er spurning um ákveðna hugmyndaauðgi þegar verið er að setja upp svona prógramm. En ég tek undir þá meginhugsun að ég held að það þurfi að ná þessum geira saman á einhvern hátt. Það sé yfirsýn og samvinna og menn einbeiti sér að því, ekki bara til þess að laða ferðamenn til landsins, heldur ekki síður vegna þess að þetta er hluti af samskiptum þjóða, þetta er hluti af því að kynnast heiminum og kynnast öðrum þjóðum að eiga aðgang að menningu. Mér dettur í hug þjóð eins og Frakkar sem hafa nýtt sér menningu sína til þess einmitt að kynna sig og kynnast öðrum. Þeir hafa gert það mjög markvisst, alla vega eftir því sem ég hef orðið vör við og þar dettur mér í hug t.d. franskar kvikmyndahátíðir sem hér eru reglulega og það eiga svo sem fleiri aðild að því. En ég á sæti í hv. menntmn. og þar munum við eflaust reyna að gefa okkur tíma til að kanna þetta mál þó að reyndar sé stuttur tími til stefnu.

Virðulegi forseti. Ég vildi nota þetta form umræðunnar til þess að þakka fyrir þær ábendingar sem fram komu hjá hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttur. Ég held að þær sýni að við sem höfum talað í þessu máli erum í raun og veru sammála um flest það sem skiptir máli í þessu efni. Spurningin er bara hvernig við komum þessu fyrir tæknilega. Efnisatriðin eru þannig að menn sýna góða samstöðu um þau og það finnst mér ánægjulegt. Það er gott að það skuli hafa verið talað hér um íslenska menningu og kynningu á henni í 90 mínútur. Það er þó nokkuð þrátt fyrir allt miðað við það sem við eigum að venjast. Ég vil ekki síst taka undir það sem fram kom hjá hv. þm. Tómasi Inga Olrich að við þurfum að losa okkur við þessa ribbaldaímynd sögunnar sem við höfum tekið á okkur viljug tel ég vera. Þessi ímynd sem blasir við af fullum víkingum fremjandi ofbeldisverk er ekki sú ímynd sem ég vil að sé af íslenskri menningu. Íslensk menning er í senn vönduð hámenning og alþýðumenning, samanber bókmenntirnar, söguna sem hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir minnti á hér áðan. Þess vegna tek ég alveg sérstaklega undir það og legg á það áherslu að við reynum auðvitað að draga þessa þætti saman. En vandinn er sá og þá um leið kosturinn að það verður aldrei gert hér úr þessari stofnun því að íslensk menning er auðvitað til úti í þjóðfélaginu og það verða aldrei búnar til neinar forskriftir af neinu tagi hér úr þessari stofnun um það hvernig hlutirnir eiga að vera í einstökum atriðum. Það besta sem til er í íslenskri menningu er sjálfsprottið úti á akrinum. En spurningin er sú hvort við getum hjálpað til þannig að þróunin verði sem jákvæðust. En við sáum í raun og veru aldrei stofnun af þessu tagi en ég taldi engu að síður ástæðu til þess að þakka fyrir þá jákvæðu umræðu sem hér hefur farið fram.

Ég vil benda hv. þm. á að hann má tala einu sinni enn.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka það að flutningsmenn þessa frv. hafa tekið vel undir þau rök mín að kynning á íslenskri menningu mætti gjarnan verða í víðtæku formi og ná yfir samfélag okkar bæði fyrr og nú. Hér var minnst á það sérstaklega að meginmenningarverðmæti okkar, megineign okkar, það sem stæði upp úr í raun og veru, væru fornbókmenntir Íslendinga og ég get að mörgu leyti tekið undir þetta. En ég vil þá taka það sérstaklega fram að fornbókmenntirnar eru sprottnar upp úr sameiginlegum menningararfi sem var varðveittur í munnlegri geymd og innan þess menningararfs eru t.d. lagatextarnir okkar fornu. Það er athyglisvert að ef þessir lagatextar eru lesnir ofan í kjölinn þá er að finna þar ótrúlegan fjársjóð af upplýsingum um daglegt íslenskt líf á miðöldum og ekkert af þessu er aðgengilegt. Ég ætla að taka dæmi. Ég ætla að leyfa mér að tefja þingið með því að taka eitt dæmi sem sennilega er úr Grágás, ég man nú ekki nákvæmlega hvort þetta dæmi er úr Grágás eða ekki og það fjallar um hvalveiðar fornmanna. Þar er að finna tvennt: Annars vegar lýsandi dæmi um daglegt líf Íslendinga til forna og hins vegar dæmi um það á hvern hátt menn unnu það þrekvirki að muna lögin, varðveita lögin í munnlegri geymd. Það stendur þar í lögunum: ,,Skothval virði skynsamir menn.`` Hvað þýðir nú þetta? Hvers vegna er þetta stuðlað? ,,Skothval virði skynsamir menn.`` Við erum að vísu með lögin rituð í því formi sem þau hafa geymst en víða í þessum ritaða texta er að finna leifar af ljóðaformi sem bendir til þess að Íslendingar hafi markvisst notað bundið mál til að varðveita lagasafn sitt þannig að fornyrðislagið er ekki eingöngu bókmenntalegt verkfæri heldur má leiða að því sterk rök að fornyrðislagið hafi verið lagalegt verkfæri líka til að halda við lögunum í munnlegri geymd. Minnumst þess að lagabálkurinn var allur sagður fram á þremur þingum. Þriðjungur lagabálksins var sagður fram af lögsögumanni á einu þingi sem stóð í tvær vikur og þrjú ár tók að fara yfir þennan lagabálk. Lögfróðir menn sátu kringum lögsögumanninn og fylgdust með að rétt væri með farið. Þannig voru þessi verðmæti geymd og þau hafa sennilega verið geymd að einhverju leyti í bundnu máli. En hvað er meira að finna í þessum forna texta? Þar segir: ,,Skothval virði skynsamir menn.`` Og hvað þýðir nú þetta? Hvað var skothvalur? Skothvalur var hvalur sem hafði verið skutlaður. Skynsamir menn voru náttúrlega sérfræðingar á þessu sviði og að virða var að meta til fjár. Það þurfti að meta skothvalinn til fjár. Menn skutu hval á þessum árum með skutli sem bar þingborið merki. Það eru ákvæði í fornum lögum sem segja að skot sé þingborið. Hvað þýddi það að skot væri þingborið? Það þýddi það í raun og veru að menn skutluðu hvalinn á hafi út, hvalurinn hljóp frá þeim, síðan rak hann á land og hvar sem á land rak þá var skutullinn vísbending um það hver ætti ákveðinn hlut í hvalnum vegna þess að skutlinum hafði verið þinglýst, hugsanlega á Alþingi Íslendinga. Þingborið skot var þinglýstur skutull og þannig er þetta sláandi dæmi um það hversu sérkennilegt og þróað þetta samfélag var sem við höfðum hér á miðöldum og hvernig það brást við af mikilli og þróaðri hugsun, hvernig það ætti að leysa sín daglegu vandamál m.a. með lagasetningu og m.a. með því að þinglýsa skutlinum. Það er hægt að fara yfir lagatextann með þessum hætti, virðulegi forseti, og tína þar hverja gersemina á fætur annarri og gera hana sýnilega í söfnum okkar og varpa ljósi á daglegt líf Íslendinga til forna sem var gagnmerkilegt og lagasafn okkar er mikill heimildasjóður um. En þetta hefur ekki verið gert. Ég vil minnast á þetta hér og nú vegna þess að mér finnst að það sem við eigum að varpa ljósi á séu ekki einungis hinar fögru listir heldur fyrst og fremst íslenskt samfélag í nútíð og fortíð, í öllu sínu flókna samspili, við eigum að varpa ljósi á þetta og þar er mikið verk óunnið.

Forseti verður að biðja hv. þm. afsökunar á því að dagskrármál verða ekki tekin fyrir í þeirri röð sem prentað er á dagskrá heldur þarf að hoppa dálítið til á dagskránni og vonar að því verði tekið vel. En áður en lengra er haldið er rétt að það komi fram að það er reiknað með atkvæðagreiðslum um kl. 1.30.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. á þskj. 217 um endurskoðun laga nr. 19/1979, um rétt verkafólks til uppsagnarfrests frá störfum og til launa vegna sjúkdóms- og slysaforfalla. Flm. auk mín eru hv. þingmenn Sturla Böðvarsson, Guðmundur Hallvarðsson og Árni Johnsen. Ályktunin hljóðar svo með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að skipa sérstaka nefnd til að endurskoða lög nr. 19/1979, um rétt verkafólks til uppsagnarfrests frá störfum og til launa vegna sjúkdóms- og slysaforfalla. Endurskoðunin miði einkum að því að lögin tryggi betur en nú atvinnuöryggi verkafólks með því að takmarka rétt atvinnurekenda til tilefnislausra uppsagna og rétt þeirra til að vísa fólki úr vinnu vegna hráefnisskorts. Nefndin verði skipuð fulltrúum aðila vinnumarkaðarins, auk fulltrúa félagsmálaráðuneytis og Atvinnuleysistryggingasjóðs og ljúki hún störfum fyrir þinglok.`` Ég tel rétt að fara hér yfir greinargerðina til að setja þingmenn inn í það mál sem hér er á ferðinni, fara hér yfir þau lög sem við erum að vitna til og sérstaklega þá 3. gr. sem er brotalömin í þessum lögum: ,,Eins og fram kemur í 1. gr. laga nr. 19/1979 er atvinnuöryggi íslensks verkafólks ekki annað en sá uppsagnarfrestur sem fyrir er mælt í lögunum. Almennt njóta íslenskir launþegar ekki tryggingar fyrir vinnunni að öðru leyti en því að segja ber þeim upp störfum með eins, tveggja eða þriggja mánaða uppsagnarfresti hið mesta ef litið er til laganna, en þar að auki hafa aðilar vinnumarkaðarins samið um sérstakan viðbótaruppsagnarfrest þegar um lengri starfsaldur er að ræða og starfsmenn hafa náð vissum aldri. Íslenskt verkafólk hefur því engan lagalegan rétt til þess að krefjast skýringa á uppsögnum eða vita ástæður fyrir þeim. Uppsagnarrétturinn er allur í höndum atvinnurekanda og þar af leiðandi er uppsögnin alfarið að hans geðþótta. Í annan stað felur 3. gr. laganna í sér að falli vinna niður hjá atvinnurekanda þegar hráefni er ekki fyrir hendi hjá fiskiðjuveri, upp- og útskipunarvinna er ekki fyrir hendi hjá skipaafgreiðslu eða fyrirtæki verða fyrir ófyrirsjáanlegu áfalli, svo sem vegna bruna eða skipstapa, er honum heimilt að fella niður vinnu án launa samkvæmt þeim aðferðum og með þeim skilyrðum sem lögin greina. Þessi grein laganna er einkum harkaleg gagnvart fiskvinnslufólki því að túlkun atvinnurekenda á því hvað sé hráefnisskortur hefur alla tíð verið ákaflega frjálsleg. Fyrir alllöngu hafa aðilar vinnumarkaðarins samið um nánari útfærslu á þessari grein með svokölluðum kauptryggingarsamningum í fiskiðnaði. Hins vegar hefur komið í ljós að þau ákvæði virðast harla haldlítil. Þrátt fyrir ákvæði kjarasamninga og reglugerða er nú svo komið að atvinnurekendur sniðganga með ýmsum aðferðum þá skyldu sína að bjóða verkafólki kauptryggingarsamning að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Flutningsmenn telja ljóst að verkalýðshreyfingin muni í komandi samningum krefjast nýs og endurbætts samnings um kauptryggingu í fiskiðnaði en hins vegar sé ljóst að á meðan 3. gr. laga nr. 19/1979 veiti atvinnurekendum nánast óheftan rétt til þess að senda fiskvinnslufólk heim án launa muni aldrei fást viðunandi lausn í kjarasamningum. Grunninn sé að sækja í umrædda lagagrein og þar sé vandans að leita. Nauðsynlegt sé að gera þær umbætur á 3. gr. laganna að sett verði nánari skilyrði fyrir þeirri aðferð sem atvinnurekendum er þar heimiluð. Skilgreina þarf nánar hráefnisskort og setja skorður við því að hugtakið sé ofnotað, en einnig þarf nauðsynlega að afnema rétt atvinnurekenda til þess að vísa fólki fyrirvaralaust úr vinnu af þessum ástæðum. Einhver uppsagnarfrestur verður að vera ef við eigum á annað borð að viðurkenna rétt fólks til einhvers lágmarksatvinnuöryggis í þjóðfélaginu.`` Eins og kom fram í greinargerðinni, sömdu aðilar vinnumarkaðarins um sérstakan kauptryggingarsamning í fiskiðnaði fyrir alllöngu síðan. Þetta var mikið framfaraspor gagnvart fiskvinnslufólki. Það þurfti viku til að tilkynna uppsögn vegna hráefnisskorts en 1988 var samið um breytingu á eldri kauptryggingarsamningi og ákvæði um uppsagnarfrests vegna fyrirsjáanlegs hráefnisskorts var lengt í fjórar vikur úr einni. Þá var einnig samið um það að skylt væri að bjóða starfsmönnum kauptryggingarsamning þegar þeir hefðu starfað í sama fiskvinnslufyrirtæki í þrjá mánuði. Þessi frestur hefur reyndar í síðustu samningum verið styttur í tvo mánuði og þá voru einnig sett lög nr. 34/1988, um greiðslur Atvinnutryggingarsjóðs vegna atvinnuleysisbóta, fastráðsins fiskverkafólks. Þar segir m.a. með leyfi forseta: ,,Vinnuveitandi, sem hefur skuldbundið sig til þess að greiða fastráðnu fiskvinnslufólki föst laun fyrir dagvinnu í samræmi við nánari ákvæði í reglugerð, þótt hráefnisskortur valdi vinnslustöðvun, skal eiga rétt á greiðslu úr Atvinnuleysistryggingasjóði sem hér segir: Fyrirtæki, sem starfrækir fiskvinnslu og fullnægir skilyrðum 2. mgr. þessarar greinar og þarf að stöðva framleiðslu tímabundið vegna þess að hráefni er ekki fyrir hendi til vinnslu, skal eiga rétt á greiðslu úr Atvinnuleysistryggingasjóði fyrir hvern heilan vinnudag umfram tvo sem fyrirtækið heldur starfsmönnunum á launaskrá.`` Þetta þýðir að atvinnurekandinn fær endurgreitt frá Atvinnuleysistryggingasjóði. Hann tekur á sig fyrstu tvo dagana sjálfur en síðan getur hann fengið úr Atvinnuleysistryggingasjóði mestan part launa starfsmannanna allt að 30 daga á ári þegar þetta er gert en er nú komið í 45 daga. Síðan segir, með leyfi forseta: ,,Ráðherra setur reglugerð um nánari framkvæmd þessara laga.`` Sú reglugerð var sett 1988 nr. 425 og með síðari breytingum varð hún nr. 260/1992 og hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Reglugerð um breytingu á reglugerð nr. 425/1988, um greiðslu vegna fastráðsins fiskvinnslufólks. 1. mgr. 6. gr. orðist svo: Fyrirtæki í fiskvinnslu, sem fullnægir skilyrðum 1. gr., skal skylt að gefa þeim starfsmönnum sem hafa unnið hjá fyrirtækinu í 2 mánuði, kost á fastráðningarsamningi. Telja skal eldri starfstíma, sem reiknast til réttinda vegna fyrri ráðningar hjá sama fyrirtæki. Fastráðningarsamningur getur verið tímabundinn eða til ótiltekins tíma og skal hann gerður í því formi sem Vinnuveitendasamband Íslands og Vinnumálasamband samvinnufélaganna annars vegar og Verkamannasamband Íslands hins vegar samþykkja. Uppsagnarfrestur á fastráðningarsamningi er sex vikur af beggja hálfu.`` Ákvæði þessarar reglugerðar hafa mörg fyrirtæki í fiskvinnslu þverbrotið og neita starfsmönnum um kauptryggingarsamning þó að fyrirtækjunum hafi verið skylt að gefa þeim kost á honum samkvæmt reglugerðinni. Þetta hefur aukist sérlega mikið núna í því atvinnuástandi sem er að fólki er neitað um kauptryggingarsamning, það býr við það mánuðum og jafnvel árum saman að vita ekki hvort það hefur vinnu á morgun þó svo að sú skylda samkvæmt reglugerðinni hvíli á atvinnurekendum um að þeir eigi að bjóða þennan kauptryggingarsamning þar sem þeir með því að vera á kauptryggingarsamningi eigi rétt á greiðslum úr Atvinnuleysistryggingasjóði. Ekki er vitað til þess að eftirlit miðað við skilyrði reglugerðarinnar sem ég ræddi um hér áðan og laganna sé fylgt af hálfu félmrn. eða Atvinnuleysistryggingasjóðs eða þess gætt að fyrirtæki sem ekki standa við ákvæðin og eiga því ekki rétt á greiðslu, sé veitt það aðhald. Það er ekki sæmandi þjóðfélagi sem vill kenna sig við velferð að því fólki sem vinnur í starfsgrein sem gefur okkur 80% af útflutningstekjum okkar og skapar þar með stærstan grundvöll þeirra lífskjara sem við búum við skuli vera búið minna öryggi um afkomu sína og atvinnu en flestum öðrum þegnum þess. Hægt er að nefna mýmörg dæmi um það hvernig atvinnurekendur hafa túlkað ákvæði laga nr. 19/1979 einhliða sér í hag. Ákvæði laganna hafa verið rakin hér að framan. Misnotkun lagaákvæðanna er alvarlegt mál og er óviðunandi. Þekkt dæmi um tilbúinn hráefnisskort er þegar skip sem hefur verið í föstum viðskiptum við fyrirtækið og er að miklu leyti eða að hluta í eigu þess siglir með aflann eða hann er settur í gáma við hlið fyrirtækisins á sama tíma og starfsmennirnir ganga atvinnulausir vegna hráefnisskorts. Þarna er þessum tilbúnu atburðum jafnað við það að skipið hafi sokkið með manni og mús. Þetta nota atvinnurekendur sem ,,force majeure``-reglu. Það sé sama hvort skipið er að sigla á markað erlendis með aflann eða það hafi sokkið. Það er því ótvírætt að lögin eiga við um atburði sem hljóta að bitna á öllum hjá fyrirtækinu og vinna jafnt en framkvæmdin er með öðrum hætti. Hluti starfsfólks er felldur af launaskrá á forsendum reglugerðarinnar en aðrir eru í vinnu. Tímabundnir ráðningarsamningar eru brotnir og starfsmenn felldir af launaskrá vegna ófyrirsjáanlegs hráefnisskorts. Fyrirtækið neitar að greiða þeim laun og Atvinnuleysistryggingasjóður hafnar bótarétti á þeim forsendum að samkvæmt ráðningarsamningi beri fyrirtækinu að greiða því laun. Og það er rétt að upplýsa af þessu tilefni að fyrir rúmu ári síðan gerði loðnubræðsla ein á Íslandi samning við hóp starfsmanna þar sem þeir undirrituðu, fyrirtækið undirritaði, trúnaðarmaður undirritaði, það gerði fjögurra mánaða starfsamning. Síðan kom engin loðna, starfsmennirnir sendir heim. Að sjálfsögðu löbbuðu þeir á næstu vinnumiðlunarskrifstofu og skráðu sig atvinnulausa. Þegar umsókn þeirra var tekin fyrir voru þeir með fastráðningarsamning við fyrirtækið. Atvinnuleysistryggingasjóður borgar ekki laun, fyrirtækið neitar að borga launin og nú eru málaferli í uppsiglingu. Það er með þessum hætti sem verkafólk eru algerir þolendur laganna og framkvæmdar þeirra. Þannig geta starfsmenn verið launalausir dögum og vikum saman og það er því brýn nauðsyn og algert réttlætismál að Alþingi bregðist strax við flutningi þessarar tillögu og tryggi endurskoðun laganna fljótt og vel. Og sú endurskoðun tryggi betur en nú er atvinnuöryggi verkafólks með því að takmarka rétt atvinnurekenda til uppsagna og með því að takmarka rétt þeirra til að vísa fólki úr vinnu vegna hráefnisskorts. Það er líka rétt að það komi fram að kauptryggingarsamningur sem fiskvinnslufólk á sínum tíma taldi mikla réttarbót hefur víða verið þverbrotinn en það skal líka tekið fram að það eru atvinnurekendur í þessari grein sem virða þennan samning og það er óréttlæti gagnvart þeim að aðrir brjóti samninginn. Vinnumálasamband samvinnufélaganna og Vinnuveitendasamband Íslands hafa skrifað Verkamannasambandinu bréf þar sem þeir óska eftir endurskoðun á kauptryggingarsamningnum þar sem þeir treysta sér ekki til þess að standa við hann í óbreyttu formi. Því lítur málið enn verr út. Það er kaldhæðni örlaganna og sú staða væri kannski ekki í dag um uppsagnir, það er mikið um það að aðalmál lögfræðinga verkalýðshreyfingarinnar snúa að uppsagnarbréfum sem almennur starfsmaður fær þar sem ástæðan er ekki tilgreind, hann er ekki þess virði að honum sé sagt af hverju honum sé sagt upp. Hann fær bara bréfið. Ef Ísland hefði nú fullgilt þær samþykktir sem Alþjóðavinnumálastofnunin hefur gert, og þá bendi ég sérstaklega á samþykkt nr. 156 og 158, þá værum við ekki í þessari stöðu gagnvart uppsögnunum. Samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 156 nær til starfsfólks með fjölskylduábyrgð en hún leggur bann við því að fjölskylduábyrgð ein og sér geti verið ástæða til uppsagnar. Þegar talað er um fjölskylduábyrgð er ekki aðeins átt við fólk sem hefur börn á framfæri heldur einnig þá sem hafa aldraða foreldra sína á framfæri eða t.d. sjúkan maka. Í íslenskum lögum eru það bara trúnaðarmenn og vanfærar konur sem njóta verndar. Í þessari samþykkt nr. 156 er verið að vernda þann sem sér fjölskyldunni farborða, sama hvort það eru börn, aldraðir foreldrar eða maki í veikindum viðkomandi. Það hefði verið mjög vel til fallið á ári fjölskyldunnar að Ísland hefði staðfest og fullgilt þessa samþykkt. En sú nefnd hér á Íslandi sem er þríhliða nefnd aðila vinnumarkaðarins, þ.e. Alþýðusambandsins, Vinnuveitendasambandsins og félmrn., það er fulltrúi Vinnuveitendasambandsins í nefndinni sem hefur jafnan lýst andstöðu og gerir málið patt. Þá er önnur samþykkt ekki síður mikilvæg fyrir almennt launafólk og það er samþykkt nr. 158 þar sem atvinnurekendum er bannað að segja fólki upp að ástæðulausu. Það segir ekki að atvinnurekandi geti ekki sagt upp vegna skipulagsbreytinga í fyrirtækinu en ástæðan verður að vera fyrir hendi og það má ekki mismuna fólki vegna hörundslitar, skoðana eða annars slíks. Þar er réttur fólksins ótvíræður. Það er kannski rétt í þessu sambandi að vekja athygli á frammistöðu Íslands gagnvart þessum samþykktum sem Alþjóðavinnumálastofnunin hefur sent frá sér og aðildarlöndin eiga að sjálfsögðu að staðfesta. Það er mikið kvartað yfir því hjá Alþjóðavinnumálastofnuninni hvað við Íslendingar erum slappir í því að samþykkja þetta. Við berum okkur oft saman við Norðurlöndin. Af þeim samþykktum Alþjóðavinnumálastofnunarinnar, lista sem er frá 1. júní 1994, hafa Spánverjar samþykkt 101 og eru þar hæstir. Noregur samþykkir 83, Finnland 73, Svíþjóð 69, Danmörk 59 en Ísland 18. Við erum þar í flokki með Írak, Ekvador og slíkum þjóðfélögum. Virðulegi forseti. Það mál sem hér er á ferðinni er brýnt réttlætismál fyrir það fólk sem hefur veikasta stöðu í þjóðfélaginu, býr við minnst atvinnuöryggi og vinnur í þeirri atvinnugrein sem hingað til hefur ekki notið mikillar virðingar en stendur vonandi til bóta. Það er von okkar flm. að þetta mál fái góða og skjóta afgreiðslu á Alþingi því að fram undan eru erfiðir kjarasamningar og það væri gott vegarnesti fyrir íslenskt verkafólk að fá afgreiðslu hér á jákvæðum nótum. Að lokinni 1. umr. legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og félmn.

Virðulegi forseti. Ég vil eindregið taka undir þessa tillögu sem hv. 5. þm. Vesturl., Elínbjörg Magnúsdóttir, flutti hér svo skörulega áðan. Það er ekki vansalaust fyrir íslenska þjóð sem byggir afkomu sína á fiskveiðum og fiskvinnslu hvernig við höfum búið að því fólki sem stendur undir þessari framleiðslu. Einkum og sér í lagi virðist landverkafólkið hafa verið haft út undan alla tíð og er sannarlega mál að linni. Að það skuli ekki einu sinni njóta venjulegra mannréttinda um uppsagnarfrest er slík háborin skömm að við getum varla nefnt þetta kinnroðalaust. Það er líka háborin skömm að við skulum vera að draga svo lappirnar eins og raun ber vitni þegar við eigum að samþykkja ýmsar tillögur alþjóðastofnana sem varða velferð þjóðarinnar og þegnanna og þá ekki síst vinnumálastofnunarinnar. Ég legg til að þessi þáltill. verði samþykkt og það verði hið fyrsta farið að vinna samkvæmt henni. Það má engan tíma missa. Eins og fram kom í ræðu hv. flm. eru núna fram undan samningar og það er sannarlega mikilvægt að ákvæði um uppsagnarfrestinn og líka leiðrétting á þeirri 3. gr. laga frá 1979, sem hér hefur verið nefnd, verði komið á réttan grundvöll áður eða a.m.k. um leið og samningar verða gerðir. Það er stórmikilvægt að laga grundvöll þess lífs sem almenningur byggir á á Íslandi. Einn af þeim þáttum sem styrkja grundvöllinn er einmitt sá sem hér um ræðir. Við þurfum að hækka grunnlaun fólks en við þurfum líka að hafa það þannig að réttindi fólks sé ekki hægt að fótumtroða og teygja eins og einhverja skækla í allar áttir eftir því sem ráðamönnum og í þessu tilfelli vinnuveitendum hentar. Það er því mikilvægt að þessi þáltill. verði samþykkt hið fyrsta og ég vona að hún verði fljótt afgreidd í félmn. svo að þetta mál hljóti skjótan frama, bæði innan þings og í meðferð ríkisstjórnarinnar.

Virðulegi forseti. Það mál sem hér er fjallað um er brýnt hagsmuna- og réttindamál og er að mínu mati meiður af stóru og flóknu vandamáli sem við Íslendingar búum við. Það er því miður svo í okkar þjóðfélagskerfi að það er mikið um falsvonir og það hefur farið vaxandi að mínu mati þó að menn séu kannski að vinna verkin eins vel og þeir geta frá degi til dags í hinu almenna stjórnkerfi. Við sjáum hvernig launamisrétti hefur stóraukist á undanförnum árum, hvernig bilið á milli þeirra lægst launuðu og hæst launuðu eykst óðfluga og er gersamlega óásættanlegt og óeðlilegt í samfélagi eins og við búum í. Við sjáum hvernig farið er með marga hluti og samtryggingakerfið verður flóknara og flóknara. Við getum nefnt dæmi í þessu sambandi. Kerfin öll sem við höfum sett á, hvort sem það er vinnueftirlit, rafmagnseftirlit, heilbrigðiseftirlit og hvað svo sem það heitir allt saman þar sem hlaðast upp hópar fólks sem mata sér vinnu og auka kostnaðinn í kerfinu langt umfram það sem eðlilegt er hjá lítilli þjóð eins og Íslendingum. Traustið er einskis virt, verkþekkingin enn síður og þannig erum við á margan hátt, virðulegi forseti, komin að mínu mati í mjög slæma sjálfheldu. Við horfum á það kalt og rólega að álagið í vinnunni er mest í tveimur stéttum, tveimur stéttum tvímælalaust. Það er mest í fiskvinnslunni hjá fiskvinnslufólki þar sem konur eru stærsti hluti verkafólks og hins vegar í heilbrigðiskerfinu, á sjúkrahúsunum. Þar eru launin lægst og vinnuálagið mest, í sumum tilvikum þrældómur. Og svo erum við Íslendingar að státa okkur af því að vera í fremstu röð lýðræðis- og menningarþjóða. Maður gæti farið í ýmsa útúrdúra um nýtingu á hlutum, svo sem það hvernig við Íslendingar nýtum fiskafurðir miðað við Japani en þar erum við aftarlega á merinni miðað við þá þjóð sem vinnur hvað nýtnast af öllum þjóðum heims. En allt er þetta hluti af stóru dæmi. Ábyrgð verkamannsins, ábyrgð verkakonunnar í fiskinum eða þeirrar sem eru í þjónustu á sjúkrahúsinu er augljós og mikil. Ábyrgð hins háttlaunaða bankastjóra, hver er hún í ríkiskerfinu? Hver er hún? Þetta er spurning sem við ættum kannski að velta fyrir okkur oftar og kryfja til mergjar og taka á vegna þess að eins og upphaflega var sagt: Með lögum skal land byggja, þá horfum við til þess að þetta land verður ekki byggt af sjálfstæðri þjóð Íslendinga nema það sé sátt um það fyrirkomulag og það kerfi sem við ætlum að búa við frá degi til dags. Þau tilvik sem ég hef nefnt hér í stuttu máli ganga ekki til þess að sætta fólkið í landinu við það umhverfi og þær aðstæður sem það ætlar að búa í. Ég þakka hv. 1. flm., Elínbjörgu Magnúsdóttur, sérstaklega fyrir hennar ræðu áðan sem var yfirgripsmikil, flutt af mikilli þekkingu á málinu og horft vítt til veggja, þakka henni fyrir það að hafa fylgt þessu máli fram. Því að þó að hér sé um kannski tiltölulega þröngan þátt að ræða í réttindum verkafólks, þá er það mikilvægur réttur og er til þess að undirstrika mannréttindi og fyrst og fremst réttlæti. Ef við Íslendingar horfum til þess hvar fjárfestingin liggur. Liggur fjárfestingin þar sem fólkið vinnur sem skilar mestum gjaldeyristekjunum eða stuðlar að þeim vettvangi, sjómenn og verkafólk? Liggur fjárfestingin þar í hinu daglega brauði? Nei, hún liggur ekki þar. Þar er ekki jeppaflotinn, þar eru ekki villurnar 

Virðulegi forseti. Ég vil, eins og þeir sem áður hafa komið, þakka hv. þm. Elínbjörgu Magnúsdóttur fyrir að hafa flutt þetta mál. Það sýnir okkur hvað það er gott fyrir Alþingi Íslendinga að fá hér inn fólk, varamenn, sem koma beint úr atvinnulífinu og til okkar hinna sem kannski erum búin að vera hér, sum alla vega, helst til of lengi og þyrftum að fara í endurhæfingu út í atvinnulífið. Það er frískandi að fá þessa umræðu beint hér inn. Ég þakka hv. þm. sérstaklega fyrir mjög góða framsögu fyrir þessari þáltill. og hvetja til þess að hún verði samþykkt og við förum í þessa vinnu. Þegar ég fór að skoða þáltill. og hvað lá að baki lagasetningunni frá 1979 sem nefnd er hér, þá komst ég reyndar að því að 3. gr. laganna, þar sem er talað um tilefnislausar uppsagnir fólks eða rétt atvinnurekenda til þess að segja upp fólki vegna hráefnisskorts, er nær óbreytt frá 1957. Það segir sig sjálft að það er vissulega komin ástæða og þó fyrr væri að endurskoða þessa grein sérstaklega vegna þess að aðstæðurnar eru svo breyttar. Við vorum ekki með fiskmarkaði 1957 og reyndar eru þær forsendur sem greinin byggði á svo allt aðrar. En það er dálítið gaman samt að lesa þessi þingskjöl. Í athugasemdum við frv. þegar það er lagt fram 1957 segir, með leyfi forseta: ,,Það sýnist ekki skipta öllu máli hvort launþeginn fær laun sín greidd mánaðarlega eða hvort launin eru greidd vikulega eins og tíðkast um tíma- eða vikukaupsmann. Samband atvinnurekenda og launþega skiptir hins vegar mestu máli. Þegar samband þeirra er varanlegt árið út eða lengri tíma virðist eðlilegt að launþeginn eigi rétt á nokkrum fyrirvara ef atvinnurekandinn vill segja honum upp starfi. Sama máli gegnir um atvinnurekanda. Eðlilegt virðist að hann fái vitneskju um það með nokkrum fyrirvara ef slíkur launþegi óskar að láta af störfum hjá honum. Þegar slíkt varanlegt samband hefur skapast milli atvinnurekanda gefur það sjálfkrafa þá von að það muni vara áfram nema sérstakar aðstæður komi til. Hvor aðili um sig mun því jafnan vera illa undir það búinn að samband þeirra rofni fyrirvaralaust. Það þykir því eigi óeðlilegt að lögfesta gagnkvæman uppsagnarfrest í þeim tilfellum þegar samband atvinnurekenda og launþega er svo varanlegt að það sé órofið heilt ár eða meir.`` Þetta eru rökin í greinargerð með frv. þegar það er lagt fram 1957. Ég fór yfir umræðuna og það er dálítið merkilegt að skoða hana því að hún er í raun og veru á sama grunni og hún er í dag. Síðan er aftur gerð breyting 1979 og í þeirri umræðu er mælt fyrir þessu frv. af þáv. félmrh., Magnúsi H. Magnússyni. Í þeirri umræðu tekur reyndar einn hv. þm. sem hér situr þátt, en það er hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson. Hann flytur þá ræðu um nákvæmlega þetta sama mál. Ef sú umræða er skoðuð þá er hún eins. Þarna er verið að tala um réttindi verkafólks og sérstaklega þeirra sem vinna í fiskvinnslunni og mér sýnist að miðað við umræðuna og miðað við þá framsögu sem við heyrðum áðan og þær staðreyndir sem við þekkjum úr þjóðlífinu sé staðan ekki miklu betri en hún var 1979 og jafnvel talað af heldur meiri virðingu um störf fólks sem vann þá við fiskverkun, í sjávarútvegi, en gert er í dag. Það hefur e.t.v. ekki verið eins algengt og maður heyrir reyndar í dag að í skólum landsins, og reyndar hafa mín börn upplifað það að ef þau hafa ekki lært og undirbúið sig í tíma þá hefur kennarinn jafnvel látið út úr sér: Ætlar þú að vera í fiskvinnslu alla þína ævi? Engu að síður eru þetta þau störf sem þjóðfélagið allt byggir á eins og reyndar hefur komið fram áður. Tillaga hv. þm. Elínbjargar Magnúsdóttur um endurskoðun laga um uppsagnarfrest sýnir okkur að við berum ekki þá virðingu sem til þarf fyrir undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar, þeim atvinnuvegi sem allt byggir á. Ég tek heils hugar undir þessa tillögu og hefði reyndar viljað sjá það gerast að við afgreiddum hana fljótt hér í gegn og hún fái ekki sömu meðferð og svo margar þáltill. frá hv. þm. sem fara ár eftir ár til umfjöllunar í nefnd og liggja þar. Ég hvet hv. þm. til þess að stuðla að því að tillagan komi sem fyrst út úr nefnd, fái þar fljóta og skjóta afgreiðslu. Mig langar aðeins til þess að bæta við af því að hv. þm. Árni Johnsen nefndi aðeins bankastjórana áðan og launin og mismuninn og hvernig við metum störfin. Hráefnið sem um er talað í þessari tillögu og það sem snýr að fiskvinnslufólki er auðvitað fiskurinn. Um leið og verður samdráttur þar er fólki sagt upp. Hráefni bankanna eru peningarnir og efnahagur landsins. Þar er að vísu farin sama leið þegar samdráttur verður. Þá er dregið saman, útibúum lokað og opnunartími bankanna styttur, en á hverjum bitnar það? Ekki bankastjórunum. Það þarf ekkert að fækka þeim heldur þeim sem eru á lægstu launum. Það er dæmigert fyrir það ástand sem við upplifum í dag að þegar atvinnuleysi hefur aukist verulega þá bitnar það akkúrat harðast á þessu fólki og misréttið sem hefur aukist verulega samfara auknu atvinnuleysi. Það er enn meiri hætta á að réttur verkafólks sé fótumtroðinn þegar við búum við atvinnuástand eins og það er í dag í öllum stéttum en ekki hvað síst hjá fiskverkunarfólki. Ég vil enn og aftur þakka hv. þm. fyrir að leggja fram þessa tillögu og ræða þessi mál því oft var þörf en nú er nauðsyn.

Virðulegi forseti. Þegar hv. þm. Margrét Frímannsdóttir orðar það svo að líklega sé staðan í réttinda- og kjaramálum verkafólks lítið skárri og líklega ekkert skárri en fyrir 10--20 árum þá vil ég kveða heldur fastar að orði og taka undir með þingmanninum því að staðan er ekkert betri, því miður. Það er alveg saman hvort við erum að tala um 1969, 1979, 1989 og hugsanlega 1999. 

Hæstv. forseti. Ég vil taka undir orð þeirra þingmanna sem hafa talað á undan mér varðandi þakkir til hv. þm. Elínbjargar Magnúsdóttur vegna þáltill. sem ég er meðflm. að. Mér þótti vænt um að heyra það áðan þegar vitnað var í fortíðina og talað um ágætan félaga okkar og leiðandi mann á árum áður úr íslenskri verkalýðshreyfingu, Guðmund H. Garðarsson, að hann skyldi hafa komið að þessu máli 1979. Það hefur sýnt sig í gegnum árin að hann hefur verið vakandi maður og ötull eins og raun ber vitni. Það vakti hins vegar upp í huga mér það ástand sem var á árum áður þegar ég ungur maður var að breiða saltfisk hjá Tryggva Ófeigssyni og eiginlega blasir sú mynd enn við í dag hjá íslensku verkafólki í fiskvinnslu. Ef kom til þess að breiddur skyldi saltfiskur til þerris þá var flaggað, en á jafnskömmum tíma gat svo farið að ský dró fyrir sólu og ef almennt var mætt til vinnu þá var vinna flautuð af og hver fór til síns heima án þess að fólk fengi nokkur laun fyrir ómakið. Það þótti bara sjálfsagt og eðlilegt að réttleysið væri slíkt. Því miður er í dag ekki fjarri þessu ástandi eins og hv. þm. Árni Johnsen kom hérna inn á áðan og Margrét Frímannsdóttir. Það er óeðlilegt, eins og hér hefur komið fram áður, að það fólk sem vinnur við undirstöðuatvinnuveg þjóðarinnar skuli búa við það réttleysi sem raun ber vitni. Hér var talað um að margar samþykktir Alþjóðavinnumálastofnunarinnar eru þess eðlis að Íslendingar hafa ekki gerst aðilar að og standa kannski manna lakast hvað þau réttindi verkafólks áhrærir sem og Alþjóðavinnumálastofnunin hefur gert samþykktir um. Í allri umræðunni um nánara samstarf við erlendar þjóðir virðist það eitt hafa ráðið og ráða umræðunni allri sem snýr að viðskiptalegum þáttum samskipta í milli þjóða. Kannski er það svo að Íslendingar þurfi að fara að athuga sinn gang hvað áhrærir rétt verkafólks einnig í samskiptum sem við eigum við aðrar þjóðir og þar sem við erum að taka þátt í ýmsu alþjóðlegu starfi. Þá kemur upp í hugann: Hvers vegna erum við yfir höfuð að taka þátt í samstarfi og vinnu hjá Alþjóðavinnumálastofnuninni ef þar eru svo margar greinar samþykktar af meginhluta þeirra þjóða sem þar eiga aðild að en við Íslendingar erum slíkir eftirbátar sem raun ber vitni um varðandi rétt og réttarstöðu íslensks verkafólks? Getur það verið að í mörgum tilfellum sé það orðið svo að íslenskt verkafólk stendur mjög lakar en frændur okkar t.d. á hinum Norðurlöndunum eða í Evrópu allri? Það er alvarleg þróun sem hefur orðið hjá íslensku fiskverkunarfólki þegar litið er til þess að frystitogurum hefur fjölgað svo mjög. En sú þróun á kannski skýringar og sína sögu þegar til þess er litið að jafnhliða réttarleysi fólks í fiskverkun hefur líka framþróunin í mörgum þáttum fiskvinnslunnar staðið í stað, ekki það að vinnslan og vinnsluaðferðin og hraðinn hafi ekki náð framþróun heldur hitt að lengd vinnutímans hefur staðið í stað. Menn hafa keppst við að nýta eingöngu dagvinnutímann til þess að vinna fiskinn og jafnvel borið því við að vegna þess að verkafólk hafi takmarkaðan uppsagnarfrest þá sé nauðsynlegt að nýta dagvinnutímann á meðan sá eini togari sem kannski er til í viðkomandi plássi sé úti á miðunum til að ná í meiri afla og sá afli sem fyrir er er þá unninn í einhverjum hægagangi sem hefur jafnvel komið niður á gæðum. Kannski er það hluti af skýringunni hvers vegna menn hafa lagt sig fram um að frysta hráefnið sem allra ferskast. Kannski er þarna skýringar að leita að hluta til, að menn hafa verið að draga það í of langan tíma að vinna það hráefni sem að landi hefur komið vegna þess að til er eitthvað sem heitir kauptrygging hjá fiskverkunarfólki. Eðlilegt hefði verið að horfa svo á í fortíðinni að slíkur fjöldi frystihúsa væri ekki byggður sem raun ber vitni núna og að jafnframt hefði verið tekið upp vaktafyrirkomulag til þess að sú matvælaiðja sem við höfum stundað um langan tíma væri eins og ætlast er til á þessum tímum. Hér kom líka einn þingmaðurinn inn á að sá hugsunargangur væri kannski enn ríkjandi að fólk talaði niður til fiskverkunarfólks og í skólum landsins væri jafnvel sá sem ekki hefði lært lexíuna sína spurður að því hvort hann ætlaði að verða verkamaður í frystihúsi allt sitt líf. Ég vona að þessum móral hafi verið eytt úr skólum. Ég trúi því ekki að enn sé til slíkur orðhengilsháttur meðal fræðimanna íslenskra ungmenna sem hér hefur verið getið um. Það er vissulega full ástæða þá til, ef svo er, að því verði snúið við. Ég vildi að lokum ítreka að ég vona að þessi þáltill. fái skjóta afgreiðslu og tek undir það sem var sagt áðan að það ber því miður of mikið á því að þáltill. eru að þvælast í nefndum allt of lengi og eru jafnvel afgreiddar þaðan seint og illa út. Ég vildi aðeins bæta við varðandi það réttleysi sem fiskverkunarfólkið hefur hvað uppsagnarfrest áhrærir og ítreka það og minni á að enn þá búa íslenskir fiskimenn við það réttleysi að eiga aðeins viku uppsagnarfrest, en þáltill. liggur hjá hv. samgn. þar að lútandi og vonast ég til, hæstv. forseti, að formaður samgn. afgreiði þá tillögu skjótt og vel úr nefnd.

Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir hv. þm. sem hafa komið hér upp á undan mér byrja á því að þakka hv. þm. Elínbjörgu Magnúsdóttur fyrir hennar framsögu og sérstaklega góða greinargerð með þáltill. Hafi þingmenn ekki áttað sig á því hvernig atvinnuástandið er í dag, atvinnuréttindi og réttindi fólks til launa vegna sjúkdóma- og slysaforfalla og eins vegna uppsagna á störfum þá á þetta að vera okkur öllum ljóst nú eftir hennar framsögu. Ég vil byrja á því að benda á það að við Íslendingar viljum geta borið okkur saman við Norðurlandaþjóðirnar, við Evrópubúa, um allt milli himins og jarðar. Við viljum vera á sama menningarstigi, við viljum hafa sama hagvöxt, en þegar kemur svo að launum og starfsréttindum, þá getum við því miður ekki borið okkur saman við þessar þjóðir. Þar höfum við dregist verulega aftur úr, en í því atvinnuleysi sem hefur verið undanfarin ár hefur réttur verkafólks verið fótumtroðinn. Hér hefur sérstaklega verið tekið fram og bent á réttindaleysi verkafólks í fiskiðnaði, en það eru stórir láglaunahópar og þá kannski ekki síst konur, sem hafa farið mjög illa út úr því ástandi sem hefur hér varað á vinnumarkaðnum og eru til hópar sem hafa engan ráðningarsamning. Það eru aðilar sem verða að ráða sig til vinnu sem verktakar, sem er náttúrlega hreinasti skrípaleikur í okkar atvinnulífi. Þessir undirverktakar eða verktakar eru réttindalaust fólk. Það er líka stór hópur sem tekur ekki að sér verk sem verktaki, heldur er ráðinn til vinnu munnlega, án nokkurra skriflegra samninga og hefur í raun ekki hugmynd um það hvort það er dagsuppsagnarfrestur, vikuuppsagnarfrestur eða hvaða réttindi hann yfirleitt hefur og verður að láta sig hafa það ef þeir vilja fá vinnu. Það er erfitt að taka á þessum málum, sérstaklega hjá þeim sem verða að sætta sig við það ástand, að ráða sig til vinnu án nokkurra samninga, en réttindaleysi þessa fólks er mest af öllu. Það eru ekki síst konur og láglaunahópar sem verða að sætta sig við þetta ástand. Ég vona að þessi þáltill. verði samþykkt því eins og hér hefur komið fram erum við því miður langt á eftir hvað varðar réttindamál verkafólks á þessu sviði. Ég vona að við getum afgreitt þetta skjótt svo við getum borið höfuðið hátt.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmönnum sem hér hafa tekið til máls fyrir þeirra góðu undirtektir á þessu máli. Það var hv. 18. þm. Reykv. og á eftir honum talaði hv. 3. þm. Suðurl. og ég vil taka undir með honum þegar hann ræðir um þetta sem hluta af mannréttindum. Það er nefnilega nákvæmlega það sem það er. Þetta eru grundvallarmannréttindi. Við höfum náð langt á mörgum réttindasviðum í baráttu almenns launafólks, en þegar grundvallarrétturinn er ekki fyrir hendi þá verður hitt minna virði. Ég vil þakka hv. 4. þm. Suðurl. fyrir þá sögulegu upprifjun sem hún kom með hér áðan. Þetta var eitthvað sem ég ekki vissi, að þetta væri í rauninni svona gamalt mál, að við værum hér að fjalla um grein sem væri síðan 1957, en í raun á þessi 3. gr. eiginlega að taka yfir force majeure og force majeure gengur yfir allt atvinnulífið verði stór áföll eins og bruni, skipstap, hvaða fyrirtæki sem það er. Það getur verið saumastofa, það getur verið hvaða þjónustustofnun sem er. Verði slíkt áfall þá gildir það sama fyrir það fólk eins og aðra. En þegar menn fara að búa til force majeure úr eigin skipulagsleysi, að þeir axli ekki þá ábyrgð sem þeir eiga að bera sem atvinnurekendur um að skipuleggja sitt starf í fyrirtækinu, þá ganga menn fulllangt. Ég vil taka undir með hv. 4. þm. Suðurl. þar sem hún ræðir um skólanám og fiskvinnslu í samhengi. Ég held að við getum sjálfsagt mörg viðurkennt það með sjálfum okkur að nota þetta orðbragð eða þessa tilvitnun ef manni finnst börnin ekki sýna skólanáminu mikinn áhuga: Heyrðu, hvernig er það með þig, ætlar þú bara að vera í fiskinum endalaust? Og það er eins og mig minni að ég geti játað þessa sök á mig sjálfa með mína eigin dóttur á sínum tíma. En það er kannski alvarlegra sem ég varð vitni að í því frystihúsi sem ég vinn. Þar kom heill bekkur úr grunnskóla. Þar vorum við með 11 eða 12 ára börn, ég kann nú ekki að greina aldurinn nákvæmlega. Þar var verið að sýna börnunum þau störf sem þar voru unnin og síðan heyrðist einn kennarinn segja hátt og snjallt: ,,Ja, þetta bíður ykkar ef þið eruð ekki dugleg að læra.`` Þetta finnst mér öllu alvarlegra heldur en þó að maður reyni á eigin heimili, bak við veggi heimilisins, að nota þá tilburði sem við höfum í farteskinu til að hvetja eigin börn, en þegar þetta er grundvallarskoðunin kannski innan menntakerfisins þá er ekki von á góðu, að virðingin sé mikil þegar út er komið. Hv. 16. þm. Reykv. talaði hér um að vinnuhraðinn innan frystihúsanna væri ekki nógu mikill. Ég vil nú ekki taka undir þetta með honum. Við vinnum núna undir þrýstingi frá vélum. Það eru komnar þannig vinnslulínur í frystihúsin að hægagangur er ekki, það er ekki reynt að láta fiskinn duga út vikuna vegna þess að skipið sé að koma. Alvörufyrirtæki senda fólkið heim, borga því sitt tímakaup þar til skipið kemur að eða þá að menn reyna að ná sér í fisk á markaði. En það hefur aftur aukist víða um land og það er ákveðið landsvæði, sem ég sé í rauninni enga ástæðu til að draga upp hér, þar sem atvinnuástandið hefur verið notað til þess að gera ekki þann kauptryggingarsamning sem samningar kveða á um og byggist á 3. gr. laganna nr. 19/1979. Og hvað á fólk að gera í sjávarþorpi þar sem þetta er eini vinnuveitandinn? Ef menn ekki láta það hafa þennan kauptryggingarsamning þá verður það að búa við þetta. Þarna verður löggjafinn að koma inn í. Ég tek undir með hv. 4. þm. Austurl. að samanburður okkar við aðrar þjóðir er okkur verulega í óhag. Það er alveg synd og skömm að Ísland skuli, eins og það telur sig nú framarlega og skipta miklu máli í alþjóðaviðskiptum, að við skulum sitja svo aftarlega á merinni að ná ekki einum þriðja af meðaltali Norðurlanda hvað varðar samþykktir Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Í fiskvinnslunni er þó kannski eitt atriði sem tekur öðrum atvinnugreinum fram, það er að þar gildir og ríkir jafnrétti launa milli kynja. Það er ekki neinn taxtamunur á því hvort þú ert karl eða kona. Það má kannski segja að eini munurinn sé að sumir karlmennirnir í fyrirtækinu vinna lengur, tækjamenn og aðrir slíkir. En yfirgnæfandi meiri hluti starfsfólksins eru konur og mér er ekki grunlaust um það að margir karlmenn hafi hækkað í launum við breyttar vinnsluaðferðir í frystihúsunum, við það að fara í hóppremíu með konunum. Og fiskvinnslan er einmitt líka sú atvinnugrein sem hefur verið hagstæðust konum við þann sveigjanleika sem greinin hefur veitt húsmæðrum. Það er ekki mikið vandamál í fiskvinnslunni yfir höfuð að fá leyfi vegna veikinda barna þó að þú sért búinn með þinn rétt sem tryggður er samkvæmt samningum, sem eru sjö dagar, þurfir að fara og sinna þínum erindum, þá held ég að fólk geti verið almennt sammála um það að þessi atvinnugrein hefur komið mjög vel á móti fólki í þessu tilliti. En það er þessi grundvallarréttur að þú sért metinn þannig að þú eigir þinn uppsagnarfrest, þú fáir ástæður fyrir honum, að við fullgildum ILO-samþykktirnar. Þá þurfum við ekki að hafa áhyggjur af því. Þá er það komið hér og skuldbundið að menn segi ekki upp að ástæðulausu. En þetta er það grundvallaratriði og ég vil þakka þær góðu undirtektir sem þetta mál hefur fengið og ég held að ég geti farið heim í mitt hérað og til míns fólks sem kemur til með að hittast innan skamms, fiskvinnslufólk á öllu landinu, og ég vona að ég geti fært því þær fréttir að von sé á réttarbót því til handa.

Virðulegi forseti. Þessu frv. um takmörkun á ráðstöfun síldar til bræðslu var vísað til sjútvn. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund hina ýmsu fulltrúa, meðal þeirra Ágúst H. Elíasson, framkvæmdastjóra Samtaka fiskvinnslustöðva, Gunnar Flóvenz, formann Síldarútvegsnefndar, Dagmar Óskarsdóttur, formann Félags síldarsaltenda á Norður- og Austurlandi, Kristján Ragnarsson, formann LÍÚ, Benedikt Valsson, framkvæmdastjóra Farmanna- og fiskimannasambands Íslands, Helga Laxdal, formann Vélstjórafélags Íslands, og frá Sjómannasambandi Íslands var mættur Sævar Gunnarsson formaður og Hólmgeir Jónsson framkvæmdastjóri. Einnig kom á fund nefndarinnar Halldór Árnason, aðstoðarmaður sjávarútvegsráðherra. Nefndin taldi rétt að gera örlitla breytingu á 2. gr. frv. Það var að á eftir orðinu ,,útvegsmanna`` í fyrri mgr. komi: svo og umsagna samtaka sjómanna. Fjarstaddir afgreiðslu málsins voru Steingrímur J. Sigfússon og Jóhann Ársælsson. Anna Ólafsdóttir Björnsson og Jóhanna Sigurðardóttir sátu fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúar og eru þær samþykkar áliti þessu. Undir þetta álit rita Matthías Bjarnason, Gunnlaugur Stefánsson, Stefán Guðmundsson, Guðmundur Hallvarðsson, Ragnar Þorgeirsson, María E. Ingvadóttir og Vilhjálmur Egilsson. Efni þessa frv. er að reyna að beita öllum tiltækum ráðum til þess að sem mest af þeirri síld sem veiðist fari til manneldis. Það út af fyrir sig réttlætir flutning og samþykki þessa frv. Annars finnst mér þetta frv. ekki vera neitt stórt atriði, en það er talið af stjórnvöldum nauðsynlegt að fá óskoraða heimild í þessu sambandi og ég hygg að ég megi segja fyrir hönd allrar nefndarinnar að það er því fyrst og fremst það sem gerir að nefndin leggur til að frv. verði samþykkt með þessari tilteknu breytingu. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 3. umr.