Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

[15:07] Virðulegi forseti. Í skjali því sem dreift er til þingmanna um stöðu þingmála kemur fram að elsta fyrirspurnin sem þar liggur án þess að henni hafi verið svarað er fyrirspurn til hæstv. dómsmrh. um símahleranir. Sú fyrirspurn hefur legið fyrir síðan í nóvembermánuði og það er beðið um skriflegt svar. Samkvæmt þingsköpum, sem eru landslög eins og kunnugt er, er gert ráð fyrir því að ráðuneytið svari spurningum af þessu tagi og hafi til þess í mesta lagi ef ég man rétt tíu daga. Ég vil nota þetta tækifæri, hæstv. forseti, til þess að fara fram á það við forseta að hann reki á eftir því að hæstv. dómsmrh. svari þessari fyrirspurn hið fyrsta þannig að unnt sé að gera viðeigandi ráðstafanir og málið yrði þá tekið fyrir með öðrum hætti ef hæstv. dómsmrh. ætlar að þrjóskast við að svara þessari einföldu fyrirspurn mikið lengur.

[15:08] Forseti mun ræða þetta mál við hæstv. dómsmrh. og vonast til að svar geti borist sem fyrst.

[15:09] Forseti vill geta þess að 11. málið er tekið út af dagskrá vegna veikinda flm. og 17. dagskrármálið, útvarpslög, er tekið út af dagskrá samkvæmt beiðni flm.

[15:15] Virðulegi forseti. Á þskj. 224 hef ég leyft mér ásamt hv. þm. Bryndísi Hlöðversdóttur að flytja till. til þál. um sérstakan ákæranda í efnahagsbrotum. Tillagan felur í sér að Alþingi ályktar að fela dómsmrh. að undirbúa frv. til laga um embætti sérstaks ákæranda í meðferð efnahagsbrota sem sé sérhæfður í meðferð slíkra brota. Verkefni hans skal vera að rannsaka meint efnahagsbrot ásamt því að fara með ákæruvald í slíkum brotum. Skattsvik og efnahagsbrot hafa verið mikið í umræðunni í þjóðfélaginu á undanförnum árum. Á síðustu tíu árum hafa tvær nefndir skilað áliti sínu um umfang skattsvika hér á landi. Niðurstaða síðari nefndarinnar sem skilaði áliti sínu í september 1993 var sú að umfang skattsvika væri sama og var á árinu 1985 og að ríki og sveitarfélög yrðu af 11 milljörðum króna í sköttum vegna skattsvika. Er niðurstaða þessi þeim mun athyglisverðari fyrir þá sök að á undanförnum árum hefur skattkerfinu verið gjörbylt með upptöku virðisaukaskatts, staðgreiðslu opinberra gjalda og stórfelldri fækkun frádráttarliða á skattframtölum. Síðustu mánuði hefur umræðan um skattsvik og almennan siðferðisbrest í skattamálum farið vaxandi og gagnrýnisraddir hafa orðið nokkuð háværar. Umræður hafa líka orðið um stofnun eftirlitsnefnda í sveitarfélögum til að bera saman skatta og lífsstíl og eitt sveitarfélag hefur þegar ákveðið að gera slíkt. Það er ljóst að almenningur sættir sig ekki við annað en að ráðist verði að fullri hörku gegn skattsvikum og einskis látið ófreistað í því efni. Virðingarleysi gagnvart skattalögum stuðlar að skattsvikum og grefur undan tiltrú almennings á mikilvægum stofnunum samfélagsins. Sérstakur rannsóknaraðili og ákæruvald í efnahagsbrotum sem hér er lagt til að komið verði á fót, þar með talið í skattsvikamálum, gæti einmitt lagt mikla áherslu á samanburð á tekjum, sköttum og lífsstíl en slíkar rannsóknir þekkjast víða erlendis. Hjá slíku embætti mætti safna ýmsum upplýsingum um brotin og eðli þeirra sem gæti nýst um meðferð annarra mála er síðar koma til meðferðar. Auk þess mætti starfrækja á grundvelli slíkra upplýsinga upplýsinga- og ráðgjafarmiðstöð eins og gert hefur verið t.d. í Danmörku. Hún hefði það hlutverk að dreifa upplýsingum um brotin og lögfræðileg álitaefni tengd þeim til lögreglustjóraembætta vítt um landið og til annarra ákærenda ef því er að skipta. Virðulegi forseti. Ýmislegt hefur verið gert af hálfu Alþingis og stjórnvalda til að sporna við skattsvikum. Ber þar einkum að nefna stofnun embættis skattrannsóknarstjóra ríkisins sem skilað hefur umtalsverðum árangri. Hert hefur verið á sektarákvæðum vegna skattsvikabrota, ný lög hafa verið sett um bókhald og ársreikninga og fjölgað hefur verið eftirlitsmönnum og fleira mætti nefna. Þrátt fyrir að gripið hafi verið til ýmissa aðgerða í því skyni að taka á skattsvikamálum virðist svo vera að skattsvik verði sífellt umfangsmeiri og nýjar leiðir virðast sífellt opnast til að auka á skattsvikin. Má þar einkum nefna svarta atvinnustarfsemi ýmiss konar, smugu sem menn hafa fundið með tilkomu virðisaukaskatts, auk þess sem sívaxandi tæknivæðing skapar mönnum nýjar leiðir til skattsvikabrota. Varðandi virðisaukaskattsvikin hafa nokkrir dómar gengið um sviksamlega háttsemi manna við að fá virðisaukaskatt ranglega greiddan úr ríkissjóði og hafa fjárhæðir svo mörgum tugum milljóna skiptir verið sviknar þannig út úr skattkerfinu. Er skemmst að minnast svokallaðs Vatnsberamáls þar sem í því eina máli voru 38 milljónir sviknar út úr ríkissjóði. Hefur sú sem hér stendur flutt sérstakt frv. á þessu þingi til að sporna við þessar nýju tegund skattsvika. Sú bylting sem hefur orðið í tækni- og margmiðlun hefur orðið til þess að gera skattsvik og hvers konar efnahagsbrot sífellt flóknari og erfiðari viðfangs. Ljóst er því að æ meiri sérþekkingar er krafist til að geta áttað sig á umfangi þeirra. Má þar nefna að efnahagsbrot sem skilgreint hefur verið af fræðimönnum sem refsiverð háttsemi í hagnaðarskyni fer fram kerfisbundið og reglulega í annars löglegri atvinnustarfsemi lögaðila eða einstaklinga sem kallar á sífellt meiri sérþekkingu þeirra sem vinna við að taka á efnahagsbrotum og skattsvikamálum. Svo flókin og umfangsmikil eru þessi mál einatt að aðeins er á valdi örfárra sérfræðinga að þekkja þau og rekja þannig að hægt sé að fá þau upp á yfirborðið. Baráttan gegn efnahagsbrotum hefur verið alþjóðleg hin síðari ár, enda hefur það verið reyndin í öðrum löndum að hinar hefðbundnu leiðir refsivörslukerfisins hafa ekki dugað. Víða um lönd hefur verið talin þörf á sérstökum aðgerðum til að takast á við þau, svo sem virkri og sérhæfðri löggæslu, sérþjálfuðum löggæslumönnum og ákærendum, sérstakri þjálfun dómara, greiðari upplýsingasamskiptum yfirvalda sem við málin fást, hraðari málsmeðferð og hertum refsingum. Hér á landi er reyndin hin sama og annars staðar; refsivörslukerfið hefur ekki tekið á þessum brotum sem skyldi þrátt fyrir aukinn áhuga á þeim í seinni tíð. Virðulegi forseti. Segja má að þær aðferðir sem helst er litið til til að sporna gegn skattsvikum sé að hækka sektir, bæta skatteftirlitið, einföldun á skattalögun og kerfisbreytingar svo sem á rannsóknar- og dómstigi til að einfalda og hraða rannsóknum og gera þær skilvirkari. Sú tillaga sem hér er flutt lýtur að því að flytja áhersluna í skattsvika- og efnahagsbrotum meira frá dómstólunum yfir á ákæruvaldið og gera þeim sem rannsaka efnahagsbrot og ákæra í þeim málum auðveldara að fjalla um þau mál með það markmið að leiðarljósi að auka bæði sérþekkinguna og skilvirknina í skattkerfinu en það er grundvallaratriði að málsmeðferð skattsvikamála verði skilvirkari en verið hefur. Á 118. löggjafarþingi flutti ég frv. þess efnis að komið yrði á fót sérstökum dómstóli sem einbeitti sér að skatta- og bókhaldsbrotum. Markmiðið með flutningi þess frv. var að meðferð skattsvikamála yrði gerð skilvirkari og gengi greiðar fyrir sig hjá sérstökum skattdómstól en almennum dómstólum. Með þeirri leið hefði einnig skapast meira aðhald og varnaðaráhrif gegn skattsvikum. Ástæða er til í þessu sambandi að vitna til skýrslu nefndar, sem kannaði umfang skattsvika og tillögur um aðgerðir gegn þeim, sem skilaði áliti sínu árið 1993. Þar kemur margt athyglisvert fram. Þar er m.a. fjallað um árangur skatteftirlits og skattrannsókna en þar segir, með leyfi forseta: ,,Breitt bil er milli refsiheimilda skattalaga annars vegar og réttarframkvæmda hins vegar. Dómar í skattsvikamálum verða að teljast vægir í samanburði við refsidóma ýmiss konar, auðgunarbrota og annarra fjármunabrota. Ástæður eru ekki ljósar en viðhorf almennings og jafnvel afstaða réttarkerfisins gagnvart skattsvikum virðist vera á þann veg að vægar sé litið á slík brot en rétt er að mati nefndarinnar. Héraðsdómstólar og þó einkum Hæstiréttur hafa í dómum sínum dæmt sektir sem eru töluvert lægri en það skattaundanskot sem sannað hefur verið. Varnaðaráhrif slíkra dóma hljóta að vera hverfandi lítil og gefa almenningi tilefni til að ætla að brot gegn skattalögum séu ekki eins ámælisverð og önnur fjármunabrot. Nefndin er þeirrar skoðunar að á þessu ástandi verði óhjákvæmilega að verða breyting.`` Fram kom einnig hjá nefndinni að líklegt sé að ótti manna við skatteftirlit og skattrannsóknir hafi sífellt minnkað hin síðari ár. Áhættan af skattsvikum hafi ekki verið mikil og líkur á að upp komist um þau séu ekki verulegar. Síðar segir í skýrslunni orðrétt, með leyfi forseta: ,,Þannig má leiða líkur að því að ótti við ranga skýrslugerð sé ekki umtalsverður af hálfu þeirra sem stunda skattsvik.`` Þetta álit kemur í starfi nefndar sem skilaði áliti 1993 og það verður að segja að hér er um þó nokkuð áfellisdóma að ræða á meðferð skattsvikamála. Virðulegi forseti. Fá mál hafa sætt meðferð dómstóla enda hefur dómskerfið verið nokkuð seinvirkt og þar hefur vantað starfskrafta með sérþekkingu á skattskilum og reikningshaldi. Þannig hefur á mörgum undanförnum árum verið valin sú leið að senda flest mál til meðferðar yfirskattanefndar, áður ríkisskattanefndar, en ekki til opinberrar meðferðar dómstóla. Á árunum 1985--1991 voru sextán mál send til opinberra rannsókna, árið 1992 sjö mál og árið 1993 tuttugu mál. Til samanburðar voru á árunum 1985--1991 134 mál send til ríkisskattanefndar til einfaldrar sektarmeðferðar. Benda má einnig á að óeðlilegt verður að telja að skattrannsóknarstjóri taki ákvörðun um hvort mál séu send yfirskattanefnd, áður ríkisskattanefnd, til meðferðar eða hvort þau séu send til opinberrar meðferðar hjá dómstólum. Eðlilegra er að kveða á um í lögum að meginreglan sé sú að skattsvikamál sæti opinberri rannsókn. Ætla má einnig að miklu fleiri mál en æskilegt hefði verið hafi á umliðnum árum verið send til einfaldrar sektarmeðferðar en ekki til opinberrar meðferðar dómstóla sem sumpart má kenna um seinvirkni dómkerfisins. Algengt er að mál fyrir yfirskattanefnd taki 3--6 mánuði en algengt er að mál fyrir dómstólum taki mun lengri tíma og í sumum tilfellum 2--3 ár þótt dæmi finnist vissulega um styttri tíma. Dæmi eru einnig um í dómskerfinu að skattsvikamál séu þar árum saman og tilvik eru um að öll brot séu löngu fyrnd þegar kemur að dómi í skattsvikamálum. Þrátt fyrir þessi rök um nauðsyn þess að koma á sérstökum dómstóli í skattsvikamálum náði málið ekki fram að ganga en helstu rök þeirra sem lögðust gegn málinu voru að sérstakur skattdómstóll gengi gegn markaðri stefnu fækkun dómstóla. Í stað sérstaks skattdómstóls er freistað með þessari tillögu að ná samstöðu á Alþingi um að lög verði sett um sérstakan ákæranda í efnahagsbrotum. Það er skoðun flutningsmanna þessarar tillögu að ef skapa eigi almenn varnaðaráhrif gegn skattsvikum beri ríka nauðsyn til að málsmeðferð skattsvikamála verði sýnilegri en verið hefur og sæti í miklu ríkara mæli opinberri meðferð. Eðlilegt er því að leitað verði leiða til þess að opinber sakamálameðferð geti orðið skilvirkari en hún hefur verið og hún sé ekki eins viðurhlutamikil og í reynd hefur orðið. Margt þykir mæla með að ákvörðun um saksókn verði tekin fyrr en verið hefur með því að hafa ákæruvald og rannsókn á sömu hendi í slíkum málum enda krefst hvort tveggja mikillar sérþekkingar vegna flókins eðlis brotanna. Einnig má benda á að hröð og skilvirk meðferð efnahagsbrota verður sífellt þýðingarmeiri, opinber málsmeðferð er talsvert viðurhlutameiri og vandaðri en lokuð skattrannsókn og skattmeðferð hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins eða yfirskattanefnd. Ástæða er því að huga að breytingum á fyrirkomulagi sem nú er í lögum, ekki síst með tilliti til varnaðaráhrifa en ljóst er að opinber málsmeðferð í skattsvikamálum í stað lokaðra skattrannsókna sem lyktar með einfaldri skattsektarmeðferð er mun líklegri til að tryggja nauðsynleg varnaðaráhrif og sporna gegn skattsvikum. Virðulegi forseti. Rannsókn skattalagabrota er oftast nær háttað þannig að skattrannsóknarstjóra ríkisins berast kærur vegna skattalagabrota eða tekur rannsókn upp að eigin frumkvæði. Ef málinu er lokið með sektarúrskurði yfirskattanefndar verður málatilbúnaður ekki opinber og kemur þá ekki til kasta Rannsóknarlögreglu ríkisins eða ríkissaksóknara. Við þær aðstæður annast skattrannsóknarstjóri ríkisins allar rannsóknir málsins, þar með talda rannsókn á saknæmisskilyrðum. Þegar málið er lagt fyrir yfirskattanefnd til úrskurðar skattsektar er það einnig skattrannsóknarstjóri ríkisins sem kemur fram fyrir yfirskattanefnd og þar í hlutverki ákæranda þegar hann krefst sektar nefndarinnar. Skattrannsóknarstjóri ríkisins getur einnig vísað málum til opinberrar rannsóknar sem framkvæmd er af Rannsóknarlögreglu ríkisins. Þá tekur sú stofnun við rannsókninni af skattrannsóknarstjóra ríkisins og lýkur henni og annast þar þá m.a. rannsókn á saknæmisskilyrðum. Þegar málið er lagt fyrir yfirskattanefnd til úrskurðar skattsektar er það einnig skattrannsóknarstjóri ríkisins sem kemur fram fyrir yfirskattanefnd og er þar í hlutverki ákæranda þegar hann krefst sektar nefndarinnar. Skattrannsóknarstjóri ríkisins getur einnig vísað málum til opinberrar rannsóknar sem framkvæmd er af Rannsóknarlögreglu ríkisins. Þá tekur sú stofnun við rannsókninni af skattrannsóknarstjóra ríkisins og lýkur henni og annast þá m.a. rannsókn á saknæmisskilyrðum. Þegar málið er lagt fyrir yfirskattanefnd til úrskurðar er það einnig skattrannsóknarstjóri sem kemur fram fyrir yfirskattanefnd og er þá í hlutverki ákæranda eins og áður hefur komið fram þegar hann krefst sektar nefndarinnar. Ljóst er að þessi ferill sem hér hefur verið lýst er allt í senn flókinn, umfangsmikill og seinvirkur og ekki síst að hann hefur mun minni varnaðaráhrif en ef til væri sérstakur ákærandi í efnahagsbrotum. Ef sérstakt embætti ákæranda í efnahagsbrotum væri sett á fót sem jafnframt annaðist rannsókn skattalagabrota yrði málsmeðferð mun skilvirkari. Rannsóknir efnahagsbrota mundu þá flytjast frá Rannsóknarlögreglu ríkisins til sérstaks ákæranda. Á það er bent í greinargerð með tillögunni að e.t.v. væri ástæða til að tengja slíkt embætti við embætti skattrannsóknastjóra til að sú þekking sem þar er fyrir hendi nýtist sem best. Ég vil fagna því, virðulegi forseti, að hæstv. dómsmrh. er viðstaddur umræðuna og væri fróðlegt að fá fram skoðun hæstv. ráðherra á efni þáltill. sem hér er til umræðu og hvort það sé til skoðunar í hans ráðuneyti að breyta lögum eða grípa til aðgerða sem gera meðferð efnahagsbrota skilvirkari en nú er. Það kemur fram í þáltill., virðulegi forseti, að það þarf vissulega að skilgreina rækilega í lögum um sérstakan ákæranda í efnahagsbrotum ef til kemur og Alþingi samþykkir þessa tillögu, hvert sé valdsvið hans svo ekki verði skörun við verkefni ríkissaksóknara. Flutningsmenn tillögunnar telja að ástæða sé til að að væntanlegir frumvarpshöfundar, verði þáltill. þessi samþykkt, kynni sér það fyrirkomulag sem aðrar Norðurlandaþjóðir hafa valið við rannsókn og ákæru efnahagsbrota. Ég vil í því sambandi nefna Noreg en þar er starfandi sérstök stofnun, Ökokrim sem rannsakar slík brot og fylgir henni eftir með ákæru ef ástæða þykir til. Sú skipulagsbreyting sem gerð var í Noregi er talin hafa verið sérstaklega árangursrík og skilað umtalsverðum árangri í að uppræta efnahagsbrot. Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa frekari framsögu um þetta mál en vil þó í lokin segja að með nýjum eða breyttum lögum um málsmeðferð efnahagsbrota eins og lagt er til í þáltill. er unnt að hraða meðferð skattsvika og efnahagsbrota og skapa skilyrði til aukinna almennra varnaðaráhrifa sem er lykilatriði í þeim leiðum sem tiltækar eru til að sporna gegn efnahagsbrotum. Það er meginástæðan til þess að mál þetta er flutt. Ég legg til, virðulegi forseti, að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til síðari umr. og hv. allshn.

[15:33] Herra forseti. Það er rétt hjá hv. frsm. að umfang brota af efnahagslegum toga hefur farið vaxandi og má búast við því að þau aukist enn á komandi árum vegna breyttra þjóðlífshátta og aukinna viðskiptaumsvifa í þjóðfélaginu af ýmsu tagi. Við þessu verða stjórnvöld vitaskuld að bregðast með því að styrkja réttargæslukerfið að þessu leyti. Það er alveg ljóst að breytingar af þessu tagi kalla á meira sérhæft starfslið við rannsókn mála og ákærur. Á hinn bóginn hef ég mjög miklar efasemdir um að rétt sé að setja á fót sérstaka stofnun sem fari með ákæruvald í þessum efnum. Í fyrsta lagi bendi ég á að það hugtak sem við erum að fjalla um er um margt á reiki. Fræðimenn hafa reynt að skýra hugtakið ,,efnahagsbrot`` en það er í sjálfu sér ekki sérstakt hugtak í íslenskum hegningarlögum og því alveg ljóst að það kemur til mikilla eða margra álitaefna þegar skera á úr um undir hvaða saksóknara mál eiga að heyra. Það er líka ljóst að í ýmsum tilvikum eru ákærur á einstaklinga af ýmsum toga. Þær geta að hluta til verið vegna fjármunabrota en hluta til vegna annarra brota og í slíkum tilvikum geta sérákæruvaldsstofnanir beinlínis tafið fyrir skilvirkni og öruggum framgangi mála. Við höfum nokkra reynslu í þessum efnum. Við höfðum sérdómstóla til skamms tíma, sérdómstól í ávana- og fíkniefnamálum og sérstaka sakadóma í héraði. Með kerfisbreytingu í dómstólum lögðum við sérdómstólana niður. Með þeirri skipulagsbreytingu höfum við náð því að meðferð opinberra mála, sakamála, er nú miklu skilvirkari og hraðari en hún var áður. Við höfum því nokkra reynslu af því að með því að einfalda kerfið og fækka sérdómstólum, höfum við náð meiri árangri, meiri skilvirkni og meiri hraða. Núna er verið að vinna og leggja lokahönd á tillögur um breytingar á skipulagi löggæslunnar sem fela m.a. í sér mjög miklar breytingar á rannsókn mála. Það eru áform uppi um að þeim breytingum fylgi líka breytingar að því er ákværuvaldið áhrærir. Ég tel að það sé mjög nauðsynlegt eins og reyndar kom fram í máli hv. flm. að færa meira saman rannsókn mála, þar á meðal mála af þessum toga og ákæruna sjálfa til þess að gera alla meðferðina skilvirkari og fljótvirkari. Það held ég að sé mjög mikilvægt og ég er fyllilega sammála því sem hv. flm. sagði um það efni. Að mínum dómi munum við geta með þeim skipulagsbreytingum sem nú eru til meðferðar og verið er að gera tillögur um varðandi rannsókn og ákæruvald, náð þessum markmiðum. Auðvitað kallar það á, bæði á rannsóknarstigi og eins á ákæruvaldsstiginu, að menn geti kallað til sérhæfða starfsmenn til að annast rannsóknir og fjalla um ákærur í þessum efnum. Ég held að það séu meiri líkur á að við náum árangri með því að gera kerfið einfaldara og skilvirkara fremur en gera það flóknara með nýjum stofnunum. Ég met mikils þá hugsun sem er að baki tillögunni og tel að það sé fyllilega eðlilegt að þeim álitaefnum sé hreyft og er sammála því að við þurfum að ná betri og meiri árangri á þessu sviði en við höfum gert fram til þessa. En ég tel að við eigum að gera það eftir öðrum leiðum en hér er lagt til og vísa til þeirrar vinnu sem nú fer fram á vettvangi dómsmrn. til þess að taka þar á. Ég minni líka á í þessu sambandi að við höfum takmörkuð fjárráð og sérstökum stofnunum fylgir alltaf sérstakur stofnanakostnaður. Stofnun kallar á ákveðinn kostnað og þess vegna skiptir miklu máli líka að við getum einfaldað stjórnkerfið til að draga úr yfirstjórnunarkostnaði og ná þannig fram betri nýtingu á fjármunum til þeirrar raunverulegu sérfræðiþjónustu sem við þurfum á að halda, m.a. í þessum efnum. Því er það mín skoðun að það sé skynsamlegra að fara inn á þá braut þegar við ræðum um efnistök að því er þetta álitaefni varðar.

[15:39] Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir það sem fram kom hjá hæstv. dómsmrh. Ræða hans segir mér að við flm. þessa frv. og hæstv. dómsmrh. erum ekki svo langt frá hvert öðru, þó við viljum kannski fara ólíkar leiðir að sama markmiði. Ráðherrann talar um að styrkja réttargæslukerfið og að það þurfi meira sérhæft starfslið og hæstv. ráðherra bendir einmitt á það sem er meginatriðið í okkar tillögu, þ.e. að færa saman rannsókn og ákæru mála. Við flm. erum vissulega opin fyrir öllum leiðum sem færa okkur að þessu markmiði. Það er ekkert heilagt atriði í okkar huga að stofna til sérstaks embættis í þessu skyni svo fremi að við náum markmiðinu. En ég tel að það þurfi ekki að vera svo dýrt að fara þessa leið sem við leggjum til og tel að hún mætti fyllilega koma til skoðunar eins og sú leið sem hæstv. dómsmrh. talar fyrir. Hæstv. ráðherra talar um að það sé í undirbúningi að breyta skipulagi löggæslunnar að því er varðar rannsókn mála sem ég tel líka mikilvægt en ráðherrann skýrði það ekki nægjanlega að mínu viti. Ég spyr hvort hann geti greint þinginu eitthvað nánar frá því. Hæstv. ráðherra talar um að breyta líka ákæruvaldinu og ég spyr ráðherrann hvort hann geti greint þinginu frá því nokkuð nánar en hann hefur gert hvað hann hefur hugsað sér í því efni. Það eru margar leiðir færar í því efni, sú sem við bendum á, einnig að færa ákæruvaldið til skattrannsóknarstjóra og fleiri atriði þannig að ég spyr hæstv. ráðherra að því. Ég þakka honum fyrir það sem fram kom í hans máli. Við erum fyllilega sammála því að aukin tíðni efnahagsbrota og bæði tækni og margmiðlun sem fer vaxandi kallar á að við endurskoðum skipulag þessara mála.

[15:41] Herra forseti. Vinna að nýjum lögum um skipulag lögreglunnar er á lokastigi. Hins vegar hefur tekið aðeins lengri tíma að fullgera tillögur um það hvernig dreifa megi valdi og ábyrgð varðandi ákærur. Hugmyndin er sú að það verði gert í tengslum við skipulagsbreytingu á lögreglunni þannig að rannsóknir mála sem ætlað er að fari í stærri stíl en verið hefur út til lögreglustjóraembættanna sjálfra, fylgi innan ákveðinna marka ákæruvald. Reyndar hafa sýslumenn það í vissum tilvikum nú en ætlunin er að stíga stærri skref í þeim efnum. Embætti ríkislögreglustjóra, sem yrði væntanlega sett á stofn í tengslum við skipulagsbreytingar á lögreglunni, mundi væntanlega fjalla um rannsóknir og hugsanlega ákærur í hinum stærri efnahagsbrotum. Á þessu stigi get ég ekki farið lengra út í þá sálma en ég tel að skipulagsbreytingar af þessu tagi séu mjög brýnar og eigi að geta verið þáttur í að ná þeim markmiðum sem ég heyri að við erum sammála um að nauðsynlegt sé að vinna að.

[15:43] Virðulegi forseti. Það er alveg ljóst af máli hæstv. dómsmrh. að hæstv. ráðherra er með í undirbúningi mjög umfangsmiklar kerfisbreytingar í þessu efni sem ég tel fulla ástæðu til að fagna mjög. Nú er þetta mál komið inn í þingið og fer væntanlega til umfjöllunar í allshn. Þess vegna vil ég leyfa mér að spyrja hæstv. ráðherra að því hvenær megi vænta þess að slíkt frv. sjái dagsins ljós á þingi. Þá er ég sérstaklega með það í huga, hvort hægt væri að fjalla um bæði málin samtímis, þ.e. málið sem hér er til umræðu og þær skipulagsbreytingar sem ráðherrann er með og hyggst flytja fyrir Alþingi vegna þess að það er ljóst að efni þessara mála falla mjög saman og væri til hægðarauka fyrir nefndina að geta fjallað um þau samtímis.

[15:44] Herra forseti. Það er að því stefnt að frv. að nýjum lögum um skipulag lögreglunnar og lögreglumálefni komi til umfjöllunar á þessu þingi. Ég get ekki nefnt nákvæmlega hvaða dag við náum að leggja það fram en við stefnum að því að gera það svo tímanlega að það geti fengið eðlilega umfjöllun á þessu þingi.

[15:45] Herra forseti. Ég vil byrja á því áður en ég hef efnislega umfjöllun um tillöguna sem hér liggur fyrir að leiðrétta það sem kom fram í máli hæstv. dómsmrh. varðandi það að við værum að leggja til að sett yrði á stofn sérstök stofnun sem ætti að annast meðferð þessara mála. Það er alls ekki verið að leggja það til og ef hæstv. ráðherra gluggar í greinargerðina með tillögunni kemur það mjög skýrt fram að þar er ekki verið að loka í raun og veru þeim möguleika að þessu embætti sé komið fyrir hvar sem er í kerfinu. Er hæstv. dómsmrh. farinn úr húsinu?

Nei. Hann er mjög tímabundinn en hann er ekki farinn úr húsinu. Hann ætlaði að bíða á meðan hv. þm. héldi ræðu sína.

Ég mun ekki tala mjög lengi þar sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, meðflm. minn, hefur gert ítarlega grein fyrir málinu. Ég hef þó nokkrar athugasemdir og spurningar fram að færa við hæstv. dómsmrh. Eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra og hv. frsm. er mjög erfitt að fara orðum um þessi mál og þörfina á sérstakri meðferð efnahagsbrota án þess að gera a.m.k. tilraun til þess að skýra hugtakið ,,efnahagsbrot``. Ég lít svo á að það yrði að skýra í vinnureglum þess embættis sem með þetta færi. Í greinargerð með tillögunni er farin sú leið að gera a.m.k. tilraun til að skýra þetta hugtak og þar sem hugtakið er ýmist notað þröngt eða vítt, ef svo má að orði komast, getur mismunandi skilningur valdið alls konar misskilningi á því um hvað þetta eiginlega fjallar. Án skilnings á eðli þessara brota er mjög erfitt að sjá fyrir sér þörfina á sérstakri málsmeðferð eða sérstöku embætti sem fjallaði um þessi brot. Fólk spyr sig af hverju þessi brot megi ekki falla almennt undir þá málsmeðferð sem við höfum í refsivörslukerfinu. Eins og fram kemur í greinargerðinni hefur hugtakið verið skilgreint sem refsiverð háttsemi í hagnaðarskyni sem fer fram kerfisbundið og reglulega í annars löglegri atvinnustarfsemi lögaðila eða einstaklinga. Það er þó ekki ófrávíkjanlegt skilyrði að brot séu framin kerfisbundið og reglulega til að þau flokkist undir efnahagsbrot, en fræðimenn hefur greint á um þetta og hafa ýmsar kenningar verið uppi. Ráðherranefnd Evrópuráðsins gengur t.d. út frá því að hugtakið geti náð til einstakra brota, enda hafi þau valdið verulegu tjóni eða hættu á tjóni. Þá er almennt talið einkenni brotanna að þau byggjast á sérstakri viðskiptaþekkingu hinna brotlegu eða eru framin af kaupsýslumönnum við framkvæmd starfa þeirra eða sérstakra verkefna. Brotin eru fyrst og fremst sérlagabrot á ýmsum sviðum efnahags- og atvinnulífs. Brot gegn vinnuvernd, mengunarbrot og önnur alvarleg umhverfisbrot eru að jafnaði talin til efnahagsbrota. Í bandarískum rétti er talað um hugtakið ,,business crimes`` yfir þessi brot og á Norðurlöndum hugtakið ,,ökonomisk kriminalitet``. Hugtakið ,,hvítflibbabrot`` (white collar crimes), sem var mótað af bandaríska afbrotafræðingnum Sutherland á fimmta tugi aldarinnar, skarast að nokkru við þau brot sem hér um ræðir, og er því gjarnan haldið á lofti að þar sé um að ræða undanfara efnahagsbrotanna. Það ber hins vegar að hafa í huga að þegar Sutherland setti fram sínar kenningar var þjóðfélagsgerðin mun einfaldari en hún er nú. Aukin tækni og margmiðlun gerir brotin sífellt flóknari og sífellt meiri þekkingar er þörf til að geta áttað sig á umfangi þeirra. Æ fleiri fara nú með fé annarra og vinna flókin og sérhæfð störf víða í þjóðfélaginu og á alþjóðlegum vettvangi, að ekki sé minnst á þá sem auðveldlega geta valdið stórtjóni með skaðlegri umgengni sinni við móður náttúru, en umhverfisbrot eru að jafnaði talin falla undir hugtakið efnahagsbrot. Rannsókn og meðferð þessara brota hefur vakið ýmis siðræn vandamál. Þau snúast kannski fyrst og fremst um viðhorf almennings gagnvart þeim. Þau eru nefnilega allt önnur en gagnvart öðrum brotategundum. Má nefna sem dæmi skatta-, bókhalds- og tollalagabrot. Fólk lítur ekki endilega á þau sem mjög alvarleg afbrot, en þjófnaðir eða eignaspjöll eru litin mjög alvarlegum augum. Brot sem framin eru í atvinnurekstri eru gjarnan réttlætt með því að lögin séu gölluð eða fullnægi ekki þeim þörfum sem viðskiptalífið krefst en einnig með því að þau hafi verið tilraun til að bjarga atvinnurekstrinum. Allir viðurkenna mikilvægi þess að halda atvinnufyrirtæki gangandi. Þá er oft mjög erfitt að rekja eða mæla tjónið af efnahagsbrotum og þrátt fyrir umtalsverða skaðsemi slíkra brota er oft erfitt að benda á einn einstakan brotaþola. Einnig eru þau viðskipti sem brotin varða óvenjuflókin og aðeins á valdi örfárra sérfræðinga að þekkja þau. Hér á landi er reyndin hin sama og annars staðar. Refsivörslukerfinu hefur reynst mjög erfitt að taka á þessum brotum og úrræði þess duga einfaldlega ekki. Því er þess freistað með þessari tillögu að reyna að ná samstöðu á Alþingi um að lög verði sett um sérstakan ákæranda í efnahagsbrotum. Nú vil ég segja við hæstv. dómsmrh. að hér er ekki verið að tala um sérstaka stofnun, heldur er fyrst og fremst verið að leita leiða til að tryggja að rannsókn og ákæra efnahagsbrota sé á einni hendi. Slíkt fyrirkomulag er í andstöðu við það fyrirkomulag sem við höfum í dag þar sem frekar hefur verið leitast við að aðskilja þetta tvennt. Þess vegna þarf sérstakar reglur um þessi brot. Það er sem sagt ekki verið að tala um sérstaka stofnun, heldur fyrst og fremst að það sé skapaður grundvöllur fyrir því að rannsókn og ákæra séu sett á eina hönd í þessu máli. Því vil ég meina að hæstv. ráðherra hafi að einhverju leyti misskilið tillöguna. Ef hún er skoðuð kemur í ljós að það er alls ekki loku fyrir það skotið að þessu embætti sé komið fyrir innan þeirra stofnana sem þegar eru fyrir hendi og þyrfti þess vegna ekki endilega að hafa í för með sér mikinn kostnaðarauka. Það þyrfti að sjálfsögðu að skilgreina rækilega í lögum um sérstakan ákæranda í efnahagsbrotum hvert valdsvið hans er svo ekki verði skörun við verkefni ríkissaksóknara eða aðra ákærendur. Það þyrfti að vera mjög skýrt hvaða málefni það eru sem hann ætti að hafa til meðferðar og þess vegna mundi ég telja að ekki nægði að gera þar grein fyrir því að hann ætti að rannsaka og ákæra í efnahagsbrotum, heldur þyrfti að skilgreina það hugtak sérstaklega í tengslum við það. Að lokum vildi ég spyrja hæstv. dómsmrh. hvort hann geti upplýst okkur eitthvað frekar um það á hvern hátt eigi að taka á þessum vandamálum sem efnahagsbrotin eru. Hæstv. ráðherra sagði, ef ég heyrði rétt, að væntanlega yrði lagt fram frv. um skipan lögreglumála nú mjög fljótlega. Ef ég skil rétt, þá er það einhvers konar framhald á þeirri vinnu sem birtist í frv. til lögreglulaga sem hefur verið lagt fram áður. Það má vel verið að það sé búið að breyta eitthvað því kerfi sem menn ætluðu að hafa þar. Ég vildi gjarnan fá að heyra hvort svo væri. Samkvæmt frv. eins og það var lagt fram á 117. þingi er m.a. talað um að ríkislögreglustjóra verði falið að starfrækja lögreglurannsóknardeildir sem aðstoða lögreglustjóra við rannsókn afbrota og skatta- og efnahagsbrota. Samkvæmt mínum skilningi er þarna um að ræða deild sem muni aðstoða hina einstöku ákæruvaldshafa úti í lögregluumdæmunum en ekki endilega verið að leggja til að bæði rannsókn og ákæruvaldið séu sett á sömu hönd. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort hann geti upplýst okkur um það hér og nú hvort gert sé ráð fyrir því að þetta verði á einni og sömu hendi. Í tillögu okkar leggjum við fyrst og fremst áherslu á að ákæra og rannsóknir í þessum málum séu á einni og sömu hendi.

[15:53] Herra forseti. Ég veit að hv. þingmenn skilja að ég get ekki gert hér nákvæma grein fyrir tillögum sem ekki eru alveg fullgerðar enn sem komið er. Það er ljóst að sú vinna sem hefur farið fram miðar að ákveðnum skipulagsbreytingum. Meðal annars þeim að færa í ríkari mæli saman rannsókn mála og ákæru. Ég tel að það sé galli í okkar kerfi í dag hversu mál af þessu tagi þurfa að fara í gegnum mörg þrep. Þau geta þurft að fara í gegnum frumskoðun hjá lögreglustjóraembætti, jafnvel lögfræðilega athugun, síðan í gegnum lögreglu- og lögfræðiathugun hjá Rannsóknarlögreglu og aftur í lögfræðilega athugun hjá ákæruvaldi. Ég tel að hér sé um allt of langan feril að ræða og hægt sé að einfalda þessa framkvæmd með því að færa rannsóknina og ákæruvaldið saman í miklu ríkari mæli en verið hefur, m.a. í brotum af því tagi sem hér er verið að fjalla um. Það má vel vera að ég hafi misskilið efni þáltill. og hún fjalli ekki um að koma á sérstöku embætti. Ég las bara texta tillögunnar áðan þar sem segir: ,,Alþingi ályktar að fela dómsmrh. að undirbúa frv. til laga um embætti sérstaks ákæranda í efnahagsbrotum``. Ég skildi það á þann veg að þar væri verið að fjalla um sérstakt embætti. Því fer auðvitað fjarri að ég ætli að leggja aðra merkingu í það en flutningsmenn gera sjálfir og ég er mjög ánægður með að það er ekki endilega hugmynd manna að búa til sérstaka stofnun. Ég held að það sé skipulag vinnunnar og sú sérhæfða þekking sem er fyrir hendi sem muni skila okkur mestum árangri í þessum efnum. Ég býst við, ef draga má ályktun af þessum umræðum, að það sé í raun ekki mjög mikill skoðanaágreiningur um það hvernig taka á á þessum málum.

[15:56] Herra forseti. Ég þakka kærlega svör dómsmrh. Ég vil enn og aftur ítreka muninn á því sem felst í því að stofna eitthvert embætti eða koma á fót sérstakri stofnun. Ég tel gífurlegan mun á því og þess vegna er þetta orðalag einmitt notað. Ég lít svo á að slíkt embætti geti verið hvar sem er í kerfinu eins og því er best fyrir komið að bestu manna yfirsýn. Ég vil einnig fagna þeim skilningi sem hæstv. ráðherra virðist sýna þörfinni á því að taka á þessum málum og að vinna við það sé a.m.k. langt á veg komin í ráðuneytinu, ef ég skil hann rétt. Ég vil einnig nota tækifærið til að hvetja ráðherrann til að sjá til þess að gengið verði það langt í þessum málum að hægt verði að taka á þeim af öryggi og festu.

[15:58] Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um tímareikning á Íslandi sem ég flyt ásamt hv. þm. Árna M. Mathiesen, Arnbjörgu Sveinsdóttur og Guðna Ágústssyni. Meginmarkmið frv. er að taka upp svokallaðan sumartíma, þ.e. á tímabilinu frá síðasta sunnudegi í mars til síðasta sunnudags í október skuli klukkan færð fram um eina klukkustund þannig að það verði alltaf klukkutíma munur milli Íslands og meginlands Evrópu. Frv. hefur átt sér nokkurn aðdraganda og má m.a. geta þess að flutt var þáltill. um sambærilegt mál fyrir tveimum þingum síðan sem náði ekki fram að ganga. Nú gilda lög nr. 6/1968, um tímareikning á Íslandi, sem gera ráð fyrir því að tímareikningur á Íslandi miðist alltaf við miðtíma Greenwich. Það eru margar ástæður fyrir því að þetta frv. er flutt og ég vil gera grein fyrir þeim rökum sem fyrir þessu eru. Í fyrsta lagi er mjög óþægilegt fyrir alla þá sem eiga samskipti við meginland Vestur-Evrópu að hafa tveggja tíma mismun á milli Íslands og þess heimshluta. En það má segja að stærsti hlutinn af okkar utanríkisviðskiptum sé einmitt við Vestur-Evrópu. Staðan er sú að þegar vinna hefst hér á landi klukkan níu er klukkan orðin ellefu í Vestur-Evrópu. Það má segja að þá sé ekki nema einn klukkutími til þess að menn nái saman því um tólfleytið fara þeir ytra að tínast í mat. En svo þegar þeir eru að koma úr mat þá erum við að fara í mat og þannig gengur þetta allan daginn. Margir þeir sem hafa átt samskipti við Vestur-Evrópu kvarta mjög undan því að það sé mjög óhentugt að þegar sumartíminn tekur gildi á þessu svæði þá minnki samskiptatíminn mjög verulega. Það skiptir hins vegar ekki jafnmiklu máli hvort það eru fimm eða fjórir tímar á austurströnd Bandaríkjanna. Það hefur ekki eins mikil áhrif á samskiptatímann. Í annan stað vil ég nefna það að flugsamgöngur milli Íslands og Evrópu verða þægilegri ef að sumartíminn er tekinn upp til samræmis við önnur Evrópulönd. Nú þarf jafnan að breyta flugáætlunum. Þegar fólk er að fara til Evrópu á sumrin þýðir það að það þarf að vakna mjög snemma og koma sér mjög snemma út á Keflavíkurflugvöll á morgnana. Það er algengt umkvörtunarefni hve almennar brottfarir eru snemma í morgunflugi til Evrópu á sumrin. Þetta eru hin viðskiptalegu rök í málinu. Hins vegar eru líka önnur rök með því sem er mjög mikilvægt fyrir okkur á þessari breiddargráðu, að nýta sem best sumartímann svo að við getum tengt saman tímann sem við notum í vinnu og tímann sem við notum til útivistar þannig að það sé sem skynsamlegust nýting á honum. Ef klukkan er færð fram á sumrin þýðir það að sólin verður hærra á lofti þegar vinnutímanum lýkur. Þá er meiri möguleiki fyrir útivist og að njóta góðviðrisdaga á sumrin með öllu því sem því fylgir ef það fyrirkomulag er upp tekið. Þeir sem hafa ferðast um Evrópu á sumrin hafa tekið eftir því að þá er fólk mjög gjarnan úti, götur fullar og fólk að njóta góðviðrisdaganna. Það skapast ákveðin sumarstemmning þar sem fólk er miklu meira úti við heldur en hér á landi. Þetta þýðir að lifnaðarhættir almennings gætu orðið mun heilbrigðari en þeir eru nú. Þetta hefur áhrif á það viðskiptalíf sem fylgir þessari útivist. Eins hefði íþróttafólk mikinn hag af því að tekinn yrði upp sumartími. Við vitum það að þegar haustið nálgast lenda menn í erfiðleikum með skipulagningu hvers kyns kappleikja, t.d. knattspyrnuleikja. Menn eiga erfitt með að stunda íþróttir eins og golf þegar fer að líða að hausti eftir vinnutíma vegna þess að birtu nýtur ekki jafn vel. Þetta hefði líka hefði sérstaklega góð áhrif víða úti um land á stöðum sem eru luktir á milli hárra fjalla. Þar hverfur sólin tiltölulega snemma af sjóndeildarhringnum og möguleiki fólks til að njóta sumarsins er þess vegna miklu minni en annars væri. Þannig má nefna að á stað eins og Siglufirði hverfur sólin þegar hún er hæst á lofti fyrir sjóndeildarhringinn, t.d. kl. sjö á kvöldin. Fólk á þess vegna erfitt með að njóta þess að vera úti við á góðum sumarkvöldum eins og hægt er víða annars staðar. Það má segja að það veiti nú samt ekki af að gera eitthvað þannig að það sé þá betra að vera á þeim stað. Og annað sem fólk er farið að ...  Nú er sumartími í öllum okkar helstu viðskiptalöndum bæði austan hafs og vestan, í Evrópu og Bandaríkjunum. Við erum því frábrugðin öðrum þjóðum að þessu leyti. Það getur vissulega verið ákveðin fyrirhöfn í því að taka upp sumartíma. Menn þurfa að breyta klukkum og það þarf að halda utan um þá hluti en einhvern veginn hafa nágrannar okkar bæði austan hafs og vestan séð sér hag í því að fara þessa leið. Eitt sem ég vil nefna að lokum er það að í Bretlandi var núna fyrir áramótin töluverð umræða um það að flytja klukkuna alveg yfir á meginlandstímann, þ.e. að flytja hana áfram um einn klukkutíma allt árið og miða við þann tíma. Ég vil sérstaklega vísa í forustugrein Times í London sem var skrifuð 23. október sl. þar sem fjallað var um þetta mál. Þar var mjög góður rökstuðningur fyrir því að tilhögun á klukku og hvenær menn taka vinnudaginn með tilliti til birtu og sólar er spurning um það hvernig menn vilja komast sem best af í nútímasamfélagi þannig að hinn vinnandi maður geti sem best hagað skipulagningu dagsins þannig að vinnutíminn falli á ákveðinn tíma og síðan séu frístundirnar teknar á ákveðnum tíma. Það er m.a. með hliðsjón af slíkri umræðu sem á sér ekki bara stað hér á landi heldur annars staðar að ég hef leyft mér að leggja fram þetta frumvarp. Virðulegi forseti. Ég legg til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. efh.- viðskn.

[16:09] Herra forseti. Hér er ekkert smámál á ferðinni, frv. til laga um tímareikning á Íslandi, og hef ég fjölmargt við það að athuga. Þeir koma hér inn á, hv. þm., í greinargerð sinni að Evrópusambandið hafi gefið út tilskipun um samræmdan sumartíma. Eftir því sem ég kemst næst þá er ekki um það að ræða að Evrópusambandið sé að gefa út tilskipun um það að allir eigi að vera með sama tíma heldur er átt við að þeir sem eru á annað borð að hreyfa sína klukku skuli gera það á sama tíma. Í frv. eru rök flutningsmanna fyrir því að taka upp þennan nýja sumartíma m.a. í fyrsta lagi að tímamunurinn milli Íslands og annarra landa í Vestur-Evrópu myndi styttast úr tveimur stundum í eina stund yfir sumartímann og yrði það til hagræðis fyrir þá sem stunda viðskipti við Evrópulöndin. Í öðru lagi þyrfti ekki lengur að breyta áætlunum Flugleiða þegar tímabreytingar verða. Í þriðja lagi þyrftu flugfarþegar á leið til Evrópu ekki að vakna eins snemma fyrir flug og í fjórða lagi myndi almenningur njóta sólar lengur að sumrinu til eftir vinnutíma á daginn. Ég mun sérstaklega koma að þessum lið á eftir. Rökin gegn nýjum sumartíma eru m.a. að tímabreytingin myndi raska verulega svefnvenjum manna, einkanlega ungbarna. Á þeim árum sem sérstakur sumartími var í gildi hérlendis var þetta algengasta umkvörtunarefnið þá klukku hafði verið breytt. Lesendadálkar dagblaðanna voru yfirfullir af athugasemdum frá almenningi vegna þessa hringlanda með klukkuna. Og mun ég koma að því síðar og tengist það þeim lið þeirra hv. flm. um það að almenningur muni njóta sólar lengur að sumri eftir vinnutíma á daginn. En fleiri eru rökin. Stilla þyrfti allar klukkur á landinu tvisvar á ári og er það í mörgum tilvikum mikil fyrirhöfn. Gleymska og mistök sem óhjákvæmilega verða geta haft óþægilegar afleiðingar. Meðan reglur um sumartíma voru í gildi var algengt að menn kæmu of seint eða of snemma í vinnu, á fundi eða samkomur daginn eftir tímabreytinguna. Í þriðja lagi. Þeir sem eiga viðskipti vestur um haf myndu missa eina stund af sameiginlegum skrifstofutíma og er hann þó skammur fyrir. Venjulega meta menn skammdegið eftir því hvenær birtir á morgnana. Ef klukkunni yrði flýtt um klukkustund fram undir lok október þýddi það beinlínis að menn fyndu fyrir skammdeginu tæplega þremur vikum fyrr en þeir gera nú. Og má t.d. benda á það að ef 30. október í Reykjavík er tekinn sem dæmi, birtir kl. 8.10 en eftir breytingu yrði það kl. 9.10 sem þýddi að birting væri þá sú sama og 21. nóvember. Sama má segja um Ísafjörð. Þar er birting 30. október kl. 8.22 en eftir breytinguna kl. 9.22. Birting 30. október yrði því þá sú sama og nú er 19. nóvember. Í fjórða lagi. Breyta þyrfti veðurfregnatímum í útvarpi tvisvar á ári því að Veðurstofan verður að gera athuganir sínar á föstum tímum eftir miðtíma Greenwich. Í fimmta lagi. Breyta þyrfti mjaltatímum í sveitum og heyvinnutíma myndi seinka. Í sjötta lagi. Þeir sem nota flóðtöflur, töflur um sólargang og hliðstæðar töflur í almanaökum yrðu að muna eftir að leiðrétta tölur á réttan veg meðan sumartíminn er í gildi því að töflurnar verða að fylgja sama tíma allt árið. Að víkja frá þeirri hefð mundi aðeins auka hættu á misskilningi. Mistök í túlkun slíkra talna geta haft alvarlegar afleiðingar. Í sjöunda lagi. Þeir sem sinna rannsóknum, samgöngum og fjarskiptum þar sem tímaviðmiðar GMT eða Greenwich Mean Time gilda mundu ekki lengur njóta þeirra forréttinda og þæginda að búa við þann tíma í daglegu lífi allt árið. Um leið eykst hætta á mistökum við tímaskráningar. Í áttunda lagi. Tímareikningur að sumrinu yrði víðs fjarri því upprunalega markmiði að hádegi sé kl. tólf og miðnætti kl. 24. Orðin hádegi og miðnætti yrðu nánast óræð ef ekki fylgdu nánari skýringar. Sól yrði í hádegisstað frá kl. 13.38 til kl. 14.53, allt eftir landshlutum og árstímum og miðnætti eftir sólinni yrði á sama hátt frá tímabilinu frá kl. 01.38 til 02.53. Sú helsta gagnrýni sem ég vil flytja í sambandi við röksemdafærslu frv. er að í greinargerðinni segir: ,,Rökin sem færð hafa verið gegn sumartímanum hafa fyrst og fremst falist í að draga fram kostnaðinn og fyrirhöfnina við að breyta klukkunni tvisvar á ári.`` Þetta er alrangt. Fyrirhöfnin við að stilla klukku þótt ærin sé er ekki þyngsta röksemdin í máli þessu. Höfuðröksemd flm. er sú að með nýjum sumartíma fáist ein klukkustund í viðbót til samskipta við Evrópulönd á sameiginlegum skrifstofutíma. Ef klukkustundar viðbót við sameiginlegan skrifstofutíma er svo afgerandi í viðskiptum, hvers eiga þeir þá að gjalda sem stunda viðskipti við Bandaríkin og myndu missa klukkustund af þeim stutta tíma sem þeim stendur til boða? Hvers vegna eru þeir ekki nefndir á nafn? Satt best að segja er ástæða til að efast um að sameiginlegur skrifstofutími skipti jafnmiklu máli í viðskiptum og flm. vilja vera láta. Ekki virðist tímamunurinn hafa staðið Japönum fyrir þrifum þegar þeir voru að hasla sér völl á mörkuðum í Evrópu og Bandaríkjunum. Tvær af fjórum röksemdum flutningsmanna vísa til hagsmuna Flugleiða. Rétt er að benda á að það er ekkert náttúrulögmál að flugvélar Flugleiða þurfi að leggja af stað frá Íslandi á föstum tímum miðað við klukkuna einhvers staðar á meginlandi Evrópu. Ef svo væri hefði brottfarartíma flugvéla frá Íslandi átt að seinka í hvert skipti sem Flugleiðir hafa fengið hraðfleygari flugvélar. Sú hefur ekki orðið raunin nema síður sé. Ef það er vandamál hve farþegar þurfa að fara snemma á fætur til að ná morgunflugi eru Flugleiðir einfærir um að leysa það með því að breyta flugáætlunum sínum. Til þess þarf ekki lagasetningu sem skikkar alla landsmenn til að breyta klukkum sínum tvisvar á ári. Tal flutningsmanna um sumarstemningu eins og hún gerist í nágrannalöndum okkar í Evrópu, heilbrigðari lifnaðarhætti, hvetjandi áhrif á viðskiptalíf, götulíf og allt mannlíf á Íslandi er nánast hjákátlegt. Það er eins og flytjendur frumvarpsins haldi að það að breyta klukkunni jafngildi því að flytja landið á suðlægari breiddarstig. Bent hefur verið á að í stað þess að færa klukkuna megi breyta vinnutíma á sumrin. Þetta telja flutningsmenn illfæra leið. Það kosti í flestum tilvikum of mikla röskun að breyta vinnutíma einstaklinga, svo ekki sé talað um heilla fyrirtækja. Þessi fullyrðing er illskiljanleg í ljósi þess að margar stofnanir hafa þegar þennan háttinn á og breyta skrifstofutímanum á sumrin. Ef þetta yrði gert að almennri reglu fengist auk þess betra samræmi við skólatíma og opnunartíma dagheimila og leikskóla. Flutningsmenn telja það einkennilegt að Íslendingar skuli búa við þá sérstöðu að hafa ekki sumartíma hliðstætt því sem gerist í nágrannalöndunum. Hefur þó margsinnis verið bent á hvaða rök liggja að baki sumartímanum erlendis. Sumartíminn var upphaflega innleiddur til þess að spara orku á ófriðartímum og orkusparnaðarsjónarmið vegur enn þungt þegar kostir sumartíma eru metnir erlendis. Hér á landi er þetta ekki atriði sem taka þarf tillit til. Því veldur bæði hnattstaða landsins og orkubúskapur. Á sumrin er bjart mestan hluta vökutímans og á veturna dimmt hvort sem klukkunni er hagrætt eða ekki. Við spörum ekki heldur eldsneyti sem neinu nemur með því að færa klukkuna. Sunnar í löndum eru aðstæður gerólíkar að þessu leyti. Óþægindin við að flytja klukkuna tvisvar á ári eru ekki léttvæg. Sífelldar kvartanir vegna hringlsins með klukkuna leiddu til þess að núverandi skipan mála var tekin upp árið 1968. Þeir sem komnir eru yfir miðjan aldur minnast þess áreiðanlega hve erfitt var að vakna klukkutíma fyrr á morgnana, venja börnin á nýjan svefntíma, muna eftir að breyta klukkunni o.s.frv. Lesendadálkar dagblaðanna voru fullir af kvörtunum tvisvar á ári vegna þess. Eftir breytinguna heyrðust engar kvartanir í áratug, ekki fyrr en á allra síðustu árum þegar farið var að fyrnast yfir efnisatriði málsins og komin er til sögunnar ný kynslóð sem enga reynslu hefur af hringlinu með klukkuna. Erlendis finna menn auðvitað líka fyrir þeim óþægindum sem fylgja því að breyta klukkunni tvisvar á ári. Þetta má sanna með lítilli gamansögu í hinu útbreidda tímariti New Scientist. Þar birtist fyrir nokkru forustugrein þar sem vakin var athygli á því að Japanar og Íslendingar yrðu allra manna elstir. Í greininni sagði að á ritstjórn blaðsins hefðu menn verið að velta því fyrir sér hvað gæti verið sameiginlegt með þessum tveimur þjóðum. Á endanum höfðu menn komið auga á lausnina, þessar tvær þjóðir væru ekkert að hringla með klukkuna. Reyndar eru Íslendingar og Japanar ekki þeir einu sem kjósa að hafa klukkuna óbreytta allt árið. Mikill meiri hluti sjálfstæðra ríkja heims hefur þennan háttinn á. Stilling klukkunnar er samkomulagsatriði og verður alltaf málamiðlun milli ólíkra sjónarmiða eins og þegar núverandi skipan var tekin upp og sumartíminn gamli lögleiddur allt árið. Því fylgdu vissir ókostir. Sá helsti var seinna birti á morgnana, einkum vestast á landinu og var það mest áberandi í skammdeginu á Vestfjörðum. Þessir ókostir yrðu enn greinilegri ef tekinn væri upp tvöfaldur sumartími eins og nú er lagt til. Ég gat um það hér áðan að tímabreytingin mundi raska svefnvenjum manna. Hér hef ég í höndum greinargerð frá Júlíusi K. Björnssyni sálfræðingi, sem ég vildi aðeins fá að vitna í, með leyfi forseta: ,,Öll umræðan hefur algerlega litið fram hjá þeirri staðreynd að tímasetningar og sú reglubundna breyting birtu og myrkurs sem á sér stað á hverjum sólarhring er einhver mikilvægasti áhrifavaldurinn í lífi okkar allra. Allar svokallaðar lífklukkur líkamans eru háðar þessum breytingum og þær ráða því hvenær við sofum og vökum, hvenær við erum þreytt og hvenær óþreytt og stjórna getu okkar og hæfni til þess að leysa af hendi þau verkefni sem við fáumst við. Allir sem einhvern tíma hafa unnið vaktavinnu eða þurft að sinna erfiðum og oft krefjandi verkum utan venjulegs vinnutíma þekkja það að slíkt er oft á tíðum mjög erfitt og þreytandi, ekki síst ef um síbreytilegan vinnutíma er að ræða. Dægursveiflur líkamans eru margs konar, en sú sem hefur einna mest verið rannsökuð er hin reglubundna breyting á hitastigi hans. Þannig er hitastig líkamans hæst um miðjan dag en lægst seinni hluta nætur. Þessar breytingar eru hjá flestum mjög reglulegar og eiga stóran þátt í að ákvarða hvenær menn eru syfjaðir og/eða þreyttir og síðast en ekki síst ákvarða þær hvenær geta þeirra er mest og hæfni. Þessi dægursveifla, ásamt öðrum, stjórnast að miklu leyti af reglulegum breytingum á birtu, skynjaðar í gegnum augun, sem verður til þess að efnið melatónín framleiðist í heilanum í svokölluðum heilaköngli, en þetta efni eða hormón er einn aðaláhrifavaldurinn um það hvenær menn vaka og sofa. Þegar tímanum er flýtt, eins og þegar er gert hér á land og misræmi skapast á milli klukkunnar og þess hvenær dagur rennur, veldur það því að margir hafa tilhneigingu til þess að vaka lengur að kvöldi og eiga erfiðara með að vakna að morgni. Kannanir hafa verið gerðar á svefnvenjum Íslendinga sem sýna að Íslendingar fara að jafnaði einni klukkustund seinna að sofa en aðrar Evrópuþjóðir og vakna að jafnaði einni klukkustund síðar að morgni en þær. Lífið á Íslandi er því einni klukkustund seinna á ferðinni miðað við klukkuna en annars staðar. Ekki er hægt að kenna neinu sérstöku um nema ef vera skyldi því að hér er klukkan núna rangt stillt miðað við sólargang og hnattstöðu landsins. Þetta misræmi vill Vilhjálmur Egilsson nú auka enn frekar. Kannað hefur verið hér á Íslandi hversu margir eiga í svefnerfiðleikum og hefur komið í ljós að 20--30% Íslendinga eiga erfitt með að sofna á kvöldin og stór hópur á í erfiðleikum með að vakna á morgnana, sérstaklega ungt skólafólk. Framangreind vandamál munu næstum örugglega aukast enn frekar ef misræmið á milli klukku og sólargangs verður enn frekar aukið. Miklu skynsamlegra væri að fara öfuga leið og seinka klukkunni hér þannig að sem best samræmi yrði á milli hennar og sólargangsins.`` Hér lýkur tilvitnun í skrif Júlíusar Björnssonar sálfræðings. Ég vil að lokum, með leyfi forseta, flytja ljóð sem að mér var rétt og er eftir Piet Hein í þýðingu Helga Hálfdanarsonar. Það heitir Hið rétta land: Ef klukkan er eitt hjá okkur þá er hún á Spáni tvö en átta á Indlandsskaga og austur hjá Volgu sjö. Hve gæfan er okkur örlát sem ekki verðskuldum neitt, að kjósa` okkur land með þeim kostum að klukkan er eitt klukkan eitt.

[16:24] Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvernig mér á eiginlega að líða eftir að vera búinn að hlusta á hina lærðu ræðu hv. þm. Guðmundar Hallvarðssonar, sem hefur dregið upp greinar eftir sálfræðinga, kveðskap sem er þýddur af Helga Hálfdanarsyni og fjallar greinilega um málið eftir vísindalega úttekt á því. Ég verð að segja að ég aumur og vesæll flutningsmaður þessa máls vildi aðeins hafa það að leiðarljósi að bæta mannlífið á Íslandi á sumrin, gera okkur þægilegra að lifa hér á þessari norðlægu breiddargráðu og gera okkur a.m.k. kleift að njóta okkar stutta sumars betur en nú, jafnvel þótt ekki sé hægt að flytja landið suður um einhverjar breiddargráður. Hv. þm. kom hér með ýmsar mótbárur. Margar þeirra snerust fyrst og fremst um það hvað þetta væri erfitt og flókið og hefði slæm áhrif á líðan fólks. Þá vaknar að sjálfsögðu sú spurning: Hvernig skyldi standa á því að aðrar þjóðir í kringum okkar hafa þetta skipulag? Skyldi engin þessara þjóða eiga sér góðan sálfræðing eða þá skáld eins og þá sem hv. þm. vitnar í? Eða þingmenn eins og hv. þm. Guðmund Hallvarðsson sem forðar þjóðunum frá þeirri miklu ógæfu að taka upp sumartíma. Ég held að ef við lítum á þetta mál, þá snýst ákvörðun á því hvernig menn haga klukkunni, tímareikningurinn, fyrst og fremst um það hvernig fólk vill haga sínum vinnutíma og sínum frítíma, hvenær það vill njóta birtu og hvenær ekki. Við höfum, eins og hv. þm. gat um, séð það að mörg fyrirtæki opna fyrr á sumrin til þess að geta lokið vinnutímanum fyrr. Það er hins vegar ekki nægilega rúmt svigrúm í þessu efni og ég nefni sem dæmi fyrirtæki sem vilja byrja dagvinnu kl. 7. Þar lenda fyrirtæki í miklum vandræðum vegna þess að barnaheimili opna t.d. ekki fyrr en kl. 8. Vilji fólk stilla sinn eigin vinnutíma af miðað við það að geta notið sumarblíðunnar er það hægara sagt en gert þar sem þjóðfélagið er meira og minna samstillt. Það er ekki ákvörðun sem menn geta með þægilegu móti tekið hver fyrir sig. Þess vegna vil ég, hæstv. forseti, að þetta frv. nái fram að ganga og vona að hv. þm. geti vaknað sæll og sofið rólegur þegar búið er að taka upp sumartímann, notið góðrar ljóðlistar og þurfi ekki að fara til sálfræðings.

[16:29] Virðulegi forseti. Það er dálítið villandi í umræðu hv. þm. Vilhjálms Egilssonar þegar hann talar um sumartímann. Við höfum þegar tekið upp sumartíma á Íslandi. Hnattstaða okkar er með þeim hætti að klukkan tifar hér eins og annars staðar, sem betur fer. Málið er að við höfum þegar fært klukkuna fram. Og sem betur fer höfum við hætt öllu hringli með hana og tekið upp hinn eiginlega sumartíma sem gildir allt árið. Þegar flutningsmenn tala um sumartíma á Íslandi, tala þeir tungum tveim. Þeir eru að tala um sumartíma í Evrópu en ekki á Íslandi. Hann hefur þegar verið tekinn upp. Væntanlega ætti ég að geta lifað sældarlífi þegar farið verður að breyta klukkunni, ástundað útilíf og etið glaður lambakjöt af mínu grilli, eins og áður hefur komið fram í flutningi hv. þm. Vilhjálms Egilssonar. Skal ég alveg ósagt láta hvort nokkur breyting verði á. En eitt get ég sagt honum. Ég er sá gæfumaður að þurfa ekki að leita til sálfræðings vegna klukkunnar eða vegna skammdegis á Íslandi. Hins vegar kom fram í máli mínu áðan að því miður eru allt of margir sem þurfa þess. Í tilvitnun minni kom einnig fram að sálfræðingar telja að klukkan og það skammdegi sem við búum við hafi veruleg áhrif á sálarlífið. Ég hef unnið á vinnustað þar sem sífellt þurfti að færa klukkuna til. Það var þegar ég starfaði í kaupskipaflotanum. Ég þekki því mjög vel hve mikil óþægindi eru að þessari sífelldu færslu klukkunnar. Ég er sannfærður um að allur annar tími en sá sem við lifum raunverulega við hvað áhrærir birtu hefur örugglega skaðleg áhrif á mannveruna. Þetta segi ég af því að ég tala af þekkingu og reynslu um þetta mál. Ég tel ekki að það verði miklu þægilegra að lifa á Íslandi þótt tillagan nái fram að ganga. Ég get ekki ímyndað mér að stræti og torg í Reykjavík iði af lífi vegna þess að hv. þm. Vilhjálmur Egilsson og aðrir hafi komið því í gegn á Alþingi að tímanum hafi verið breytt. Ég vildi að svo gæti orðið. En flutningsmaður ætti að vita að það getur ekki orðið. Til þess að svo megi verða og Íslendingar geti yfir sumartímann nánast gengið í stuttbuxum og stuttermabol frá vordögum til haustdaga þarf að draga Ísland nokkuð sunnar á hnettinum og klukkan ein og óskhyggja mun ekki leiða til þess. Vilhjálmur kom inn á að allt önnur fjallasýn yrði hjá því fólki sem býr við þröngan fjallahring í fjörðum og dölum. Mér vefst eiginlega tunga um tönn þegar þetta mál er tekið upp. Ég sé ekki hvernig það á að gerast. Hvað mun gerast svo mjög að fólk muni taka enn frekari gleði upp hvað áhrærir miklu lengri sólargang? Í mörgum fyrirtækjum mætir fólk almennt fyrr til vinnu á sumrin. Það er ekkert óeðlilegt og ef það er til hagræðis þá gera menn það auðvitað. Meginþráðurinn í máli flutningsmanns er að auðvelda verslun og viðskipti við Evrópu. En mér finnst óeðlilegt að ein stétt manna skuli ætla að ofríkja svo að allt landið og miðin skuli lúta óskum þeirra hvað áhrærir hringl með íslenskan staðartíma og klukkuna.

[16:34] Virðulegi forseti. Ég reiknaði ekki með því að hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson þyrfti nokkuð að huga að sálfræðiþjónustu jafnvel þótt sumartíminn yrði samþykktur. Hins vegar vil ég upplýsa hann um að þrátt fyrir að ég vilji færast ýmislegt í fang varðandi þetta mál hef ég ekki í hyggju að afnema skammdegið og ég tel mig ekki færan um það þrátt fyrir að það virðist vera dálítið heilsuspillandi eftir því sem hann segir. Að sjálfsögðu fylgja því ákveðnir erfiðleikar að ferðast milli tímabelta og hv. þm. hefur reynslu af því. En sem gamall sjómaður á kaupskipum hefur hann væntanlega líka góða reynslu af því að sjá vítt yfir. Hann hefur ekki verið svo truflaður af því að búa í þröngum dölum eða þröngum fjörðum og kynnast mannlífinu þar. Þar er mörgum býsna mikið vandamál að fólk kemur heim til sín kl. 6--7 á kvöldin og vill kannski eiga notalega kvöldstund úti við, úti á svölum og úti í garði en þá fer sólin ótrúlega fljótt af sjóndeildarhringnum vegna þess að fjöllin eru það há. Fjallasýnin sem slík breytist ekki en hins vegar held ég að mannlíf á slíkum stöðum mundi batna mjög mikið ef sólar nyti lengur fram eftir kvöldi ef tíminn væri stilltur þannig af. Ég hygg að það mundi skapa betri sumarstemningu á þessum stöðum jafnt og hér syðra þar sem þessu er ekki til að dreifa þar sem Esjan skyggir ekki á sólina þegar fer að líða á daginn. Hún kemur af hafi sem betur fer. Hins vegar hef ég tekið eftir því á undanförnum árum að mannlíf í Reykjavík hefur verið að breytast. Fólk er farið að vilja njóta betur útivistar. Það er að koma upp smávottur af kaffihúsamenningu. Á góðviðrisdögum drífa þeir sem reka veitingastaði borð og stóla út á gangstéttir og götu og fólk er úti við. Ég tel að með því að taka upp sumartímann með þeim hætti sem ég hef lýst væri verið að bæta við þessa skemmtilegu breytingu á mannlífinu. Ég er þess vegna enn ákafari en áður að fylgja málinu eftir.

[16:38] Herra forseti. Örstutt. Eins og hv. þm. Vilhjálmur Egilsson kom inn á er ég mjög ánægður með það víðsýni sem mér hefur hlotnast í gegnum starf mitt á árum áður. Hins vegar er það svo mikið að ég sé ókosti við að breyta klukkunni. Hv. þm. Vilhjálmur Egilsson talaði um að nú þegar hefði allt breyst yfir sumartímann, nú væri veitingasala og fleira farin að fara fram úti á strætum og torgum. Það er bara vegna þess að búið er að breyta lögum um veitingahúsarekstur og kannski á sú breyting sem var gerð á áfengislögunum þarna hlut að máli. Allt um það. Ég vil hafa lokaorð mín í þessu að það er einfaldlega líffræðileg staðreynd að svefn og vaka manna stjórnast af birtu og myrkri.

[16:39] Herra forseti. Þetta hefur verið hin merkasta umræða og að mörgu leyti athyglisvert þingmál sem hér er á ferð. Ég get vissulega tekið undir með hv. flm. og ræðumanni, Vilhjálmi Egilssyni, að ýmis rök eru fyrir því að það væri a.m.k. til hægðarauka á vissum sviðum að gera þessa breytingu. Hitt er að mínu mati jafnljóst að andmælandinn, sem hér hefur talað, hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson, hefur líka mikið til síns máls. Það er óhagræði af því að hringla með klukkuna og breytingin veldur ýmsum óþægindum í hvert sinn. Það er alveg ljóst. A.m.k. fyrsta kastið meðan menn eru að stilla sig inn á breytinguna. Ég held að aðalatriði málsins sé að ein mistök mega menn ekki gera í umræðum um þessi mál sem ég óttast þó að jaðri við að margir geri eins og hv. flm. hagaði máli sínu og það er að láta sér detta það í hug að hægt sé að bæta þessari klukkustund við sólarhringinn. Það er nefnilega ekki það sem gerist þó tekinn sé upp sumartími eins og stundum mætti ætla af rökstuðningi hv. flm., að í reynd séum við að græða einhverja dýrlega, sólríka síðdegisstund með því að breyta klukkunni. Ég hef heyrt sagt frá því að eldri kona í bænum spurði að því á samkomu: Hver er þessi ungi maður sem er að flytja um það tillögur að bæta klukkutíma við sólarhringinn? Þá mun hafa verið átt við hv. þm. Vilhjálm Egilsson því að blessuð gamla konan hafði skilið það svo að þetta væri meiri gæðapilturinn sem ætlaði að bæta við sólarhringinn þessari síðdegisklukkustund þar sem alltaf væri sól og eilíf blíða og menn gætu setið á kaffihúsum eða götuhúsum og sötrað öl eða rauðvín í eilífri sól og sælu. Auðvitað gerist þetta ekki þannig, því miður. Hér er eingöngu spurning um tilfærslu og líf okkar lengist hvorki né styttist við það. Ég er að öðru leyti frekar hallur undir hitt að við séum að skekkja klukkuna eða tímareikninginn á Íslandi alllangt frá því sem er náttúrulegt ef svo væri komið með tilkomu þessa sumartíma að sól væri ekki í hádegisstað eða hæst á lofti fyrr en klukkan væri að verða þrjú síðdegis vestast á landinu. Það finnst mér verða orðin allmikil bjögun og held að það orki þá stórlega tvímælis hvort ekki væri vænlegra að vera klukkutíma á eftir eins og hér var áður. Þá þarf líka að taka afstöðu til þess eins og hv. þm. vakti athygli á hver eigi að vera hin absalút staðsetning Íslands í tímakvarðanum. Erum við þá í raun og veru á réttri klukkustund ef tekinn væri upp sumartími eða sumarsumartími eins og í reynd væri að gerast miðað við tillögu hv. flm. að stilla Ísland þannig af að það væri aldrei nema klukkustund á eftir tímanum eins og hann er á meginlandi Evrópu þannig að hér er að mörgu að hyggja, herra forseti.

[16:43] Virðulegi forseti. Ég verð að lýsa þakklæti mínu að hv. þm. veki athygli á því að ég hafi ekki lagt það til að bæta heilli klukkustund við sólarhringinn. Það var ekki ætlunin þrátt fyrir að ég sé mikill ákafamaður um það og langi oft til þess eins og hv. þm. veit að það séu 25 eða 26 tímar í sólarhringnum og helst 30 þegar mest á gengur hjá okkur hv. þm. í efh.- og viðskn. En því miður þori ég ekki að ganga svo langt. En ég vona að við getum átt um þetta málefnalega yfirferð í nefnd og vona líka að hv. þm. verði málinu hliðhollur áður en yfir lýkur.

[16:44] Herra forseti. Það er auðvitað óumdeilanlegt að málið mun lenda í afar góðum höndum í efh.- og viðskn. Ég treysti því að þar verði þetta vandlega skoðað. Þetta er mál sem varðar mörg svið þjóðlífsins, ef út í breytingu af þessu tagi er farið. Ég held að það sé augljóst að í meðferð Alþingis á máli af þessu tagi þarf að kappkosta að gefa öllum kost á að koma sínum sjónarmiðum á framfæri. Ég leyfi mér að vænta þess, herra forseti, að um þetta mál verði býsna skiptar skoðanir. Ég dreg ekki í efa að margir sem sinna viðskiptum og þá sérstaklega við Evrópu geta verið sama sinnis og hv. flm. um að þetta væri til hægðarauka. Aðrir munu hins vegar sjá á þessu ýmis tormerki. Ég leyfi mér t.d. að efast um að skólastjórnendur og ýmsir aðrir slíkir verði hrifnir af þessari breytingu um miðjan vetur, ef svo færi að við tækjum upp sumartíma og breyttum klukkunni á sama tíma og tilskipun Evrópusambandsins gerir ráð fyrir. Það er líka athyglisvert og skemmtilegt að hér eru meðmælendur og andmælendur úr sama flokki. Það sýnir okkur að þetta er ekki mál sem þarf endilega að leggjast í flokkspólitíska farvegi. Ég vænti þess að um þetta geti áfram orðið lífleg skoðanaskipti þar sem ýmis rök með og á móti eigi við og fái vonandi að koma fram og njóta sín. En málið er þess eðlis að það er fullkomlega eðlilegt að það sé tekið fyrir og skoðað og reynt að ganga úr skugga um það hvort meirihlutavilji eða nógu gild rök standi til þess að ráðast í breytingar af þessu tagi eða ekki. Ég kannast í sjálfu sér ekki við að okkur sé neinn stórkostlegur vandi á höndum að búa við óbreytt ástand eða það fyrirkomulag sem verið hefur nú um nokkurt árabil. En það er ekki þar með sagt að ekki megi kanna það að gera þessa breytingu.

[16:47] Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um fæðingarorlof. Flm. eru auk mín aðrar þingkonur Kvennalistans, Kristín Ástgeirsdóttir og Kristín Halldórsdóttir. Tillagan hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að láta semja frumvarp til laga um fæðingarorlof sem byggist á eftirfarandi markmiðum: að tryggja feðrum sjálfstæðan rétt til fæðingarorlofs í þrjá mánuði, að tryggja ungbörnum umönnun beggja foreldra á fyrsta æviárinu með því að lengja fæðingarorlof í tólf mánuði í áföngum, að gera foreldrum kleift að taka fæðingarorlofið á lengri tíma með hlutagreiðslum að eigin vali, að tryggja öllum mæðrum hvíldartíma fyrir fæðingu, að tryggja feðrum sérstakt fæðingarorlof í tvær vikur eftir fæðingu barns, sem ekki skerðir fæðingarorlof móður, að fæðingarorlof verði lengra eftir fjölburafæðingu, að fæðingarorlof ættleiðandi foreldra, uppeldis- eða fósturforeldra lengist í áföngum til jafns við fæðingarorlof annarra foreldra, að endurskoða fjármögnun fæðingarorlofs þannig að stofnaður verði sérstakur fæðingarorlofssjóður sem allir atvinnurekendur, jafnt í opinberum rekstri sem einkarekstri, greiði til ákveðið hlutfall af launum allra launþega, svokallað fæðingarorlofsgjald.`` Loks er mælt með því að þessi nefnd stefni að því markmiði að bæta kjör foreldra í fæðingarorlofi þannig að launþegar haldi launum sínum úr fæðingarorlofssjóði. Að auki greiði Tryggingastofnun ríkisins áfram fæðingarstyrk vegna þess kostnaðarauka sem fæðing barns hefur í för með sér. Þetta eigi við um fæðingar allra barna. Í greinargerð er rakið hvernig löggjöf um fæðingarorlof hefur þróast hér á landi og hvernig hún er í samanburði við löggjöfina á Norðurlöndum. Í greinargerðinni segir m.a.: Núverandi löggjöf um fæðingarorlof er um margt ófullnægjandi enda hefur endurskoðun á henni staðið til á undanförnum árum. Árið 1974 var samþykkt frumvarp sem tryggði konum sem ,,forfölluðust frá vinnu`` atvinnuleysisbætur í 90 daga. Fram að þeim tíma höfðu aðrar konur en þær sem voru opinberir starfsmenn aðeins átt rétt á ákveðinni lágmarksupphæð í fæðingarstyrk við fæðingu barns. Árið 1980 var umsjón greiðslna í fæðingarorlofi flutt frá Atvinnuleysistryggingasjóði til lífeyrisdeildar Tryggingastofnunar. Sama ár var öllum konum tryggður lágmarksréttur til fæðingarstyrks. Árið 1987 var greiðslum skipt upp í fæðingarstyrk annars vegar, sem er óháður atvinnuþátttöku, og fæðingardagpeninga hins vegar, sem miðast við vinnuframlag. Jafnframt voru greiðslur í fæðingarorlofi lengdar fyrst í fjóra mánuði en í áföngum upp í sex mánuði árið 1990. Konur, sem eru opinberir starfsmenn eða félagar í Sambandi íslenskra bankamanna, fá greidd laun frá vinnuveitanda í fæðingarorlofi í stað greiðslna frá Tryggingastofnun. Í stuttu máli má segja að hér á landi sé þrenns konar kerfi við lýði. Það er háð atvinnuþátttöku og vinnuveitanda hver réttarstaðan er (lög um fæðingarorlof 57/1987; lög um almannatryggingar 117/1993). Haustið 1989 var skipuð nefnd sem átti að fjalla um breytingar á lögum um fæðingarorlof. Sú nefnd samdi frumvarp sem aldrei var lagt fram. Þar var lagt til að greiðslur í fæðingarorlofi yrðu ákveðið hlutfall af tekjum, eða 80%. Opinberir starfsmenn voru á móti frumvarpinu, m.a. vegna þess að þeir töldu að það hefði leitt til skerðingar á kjörum þeirra og því verið skref aftur á bak. Á árunum 1983--1987 lögðu kvennalistakonur í þrígang fram frumvarp um að lengja fæðingarorlof úr þremur mánuðum í sex sem ekki fékkst samþykkt. Árið 1987 var hins vegar samþykkt frumvarp ríkisstjórnarinnar um lengingu fæðingarorlofs í sex mánuði í áföngum. Á árunum 1990--1994 lögðu kvennalistakonur þrívegis fram frumvarp um lengingu fæðingarorlofs í níu mánuði. Það frv. hefur ekki hlotið framgöngu en flest eða öll markmið þess eru tengd inn í þessa þáltill. nú. Ef litið er til Norðurlandanna er fæðingarorlof styst á Íslandi og í Danmörku eða sex mánuðir, sjö mánuðir í Noregi, níu mánuðir í Finnlandi og tólf mánuðir í Svíþjóð. Greiðslufyrirkomulagið er einnig með ólíkum hætti. Í Danmörku fá launþegar full laun, í Noregi og Finnlandi er greidd sama upphæð og ef um sjúkradagpeninga væri að ræða og í Svíþjóð eru greidd 90% af launum. Á Íslandi eru greiðslur vegna fæðingarorlofs háðar atvinnuþátttöku og vinnuveitendum. Þetta yfirlit sýnir að annars vegar er litið á fæðingarorlof sem hluta af bótagreiðslum almannatrygginga en hins vegar er litið á það sem samningsbundinn rétt launþega til að halda launum sínum á meðan á fæðingarorlofi stendur. Á Íslandi er þessum aðferðum blandað saman, eins og áður var sagt. Öll umræða um að konur eða foreldrar njóti sömu réttinda þarf að taka á því hvort verið er að greiða fólki fyrir að eignast börn óháð atvinnuþátttöku eða hvort atvinnuþátttaka og laun á vinnumarkaði móta réttarstöðuna og greiðslurnar. Konur, sem eru opinberir starfsmenn eða félagar í Sambandi íslenskra bankamanna, fá laun frá vinnuveitanda í fæðingarorlofi en ekki greiðslur frá Tryggingastofnun. Þær konur, sem starfa hjá ríkinu, halda launum sínum óskertum fyrstu þrjá mánuði fæðingarorlofs en fá eftir það grunnlaun. Þær hafa einnig rétt til að lengja fæðingarorlofið með því að vinna hluta úr degi. Þetta á hins vegar ekki við um feður. Fjármálaráðuneytið túlkar lögin þannig að karlar sem vinna hjá ríkinu eigi ekki rétt á launuðu fæðingarorlofi. Eiginmenn kvenna, sem eru ríkisstarfsmenn, eiga heldur ekki rétt á dagpeningum frá Tryggingastofnun. Þannig hafa ríkisstarfsmenn í raun takmarkaða möguleika til þess að skipta greiðslum í fæðingarorlofi milli foreldra. Kærunefnd jafnréttismála hefur a.m.k. tvisvar fengið kæru vegna þessa og einu sinni hefur mál af þessu tagi farið fyrir Jafnréttisráð. Í áliti kærunefndar Jafnréttisráðs frá því 10. september 1993 segir m.a.: ,,Með framkvæmd almannatryggingalaganna stendur stór hluti feðra ... án nokkurs réttar til greiðslna, taki þeir fæðingarorlof og eru beittir misrétti sem engin efnisleg rök virðast fyrir.`` Í niðurstöðum sínum beinir kærunefndin þeim tilmælum til fjármálaráðuneytisins að það ,,hlutist til um að gerðar verði þær ráðstafanir sem þarf til að þess að viðurkenndur verði og tryggður réttur feðra í þjónustu ríkisins til launa í fæðingarorlofi``. Ekki hafa enn verið gerðar neinar ráðstafanir til þess að tryggja þessi réttindi feðra. Formlega geta feður fengið greiðslur í fæðingarorlofi í allt að fimm mánuði með leyfi móður, en það skerðir fæðingarorlofsgreiðslur til hennar sem því nemur. Árið 1993 fengu 5.499 konur greiðslur frá Tryggingastofnun í fæðingarorlofi en 17 karlar. Árið 1994 voru konurnar 5.286 en karlarnir 16. Og fyrstu fjóra mánuði þessa árs fengu tveir feður greiðslur frá Tryggingastofnun en 2.656 mæður. Reynsla annars staðar á Norðurlöndum sýnir að hægt er að hafa áhrif í þessu mikilvæga jafnréttismáli ef lög og reglur eru hönnuð með jafnrétti fyrir augum. Í því sambandi er mikilvægt að hafa í huga þann kynbundna launamun sem enn ríkir. Ef einstaklingar halda ekki launum sínum í fæðingarorlofi má búast við að það foreldrið sem er tekjulægra nýti allt fæðingarorlofið nema það sé bundið við báða foreldra og nýtist ekki til fulls nema báðir foreldrar taki sinn hluta. Fáir sænskir feður fóru t.d. í fæðingarorlof fyrr en lögin urðu þannig að þeirra hluti nýttist ekki nema þeir tækju hann. Reynslan frá Svíþjóð sýnir einnig að feður taka frekar leyfi eftir að barnið er orðið sex mánaða. Þá eru ekki meðtaldir svokallaðir pabbadagar sem eru 1--2 vikur eftir fæðingu í Danmörku, Svíþjóð, Finnlandi og Noregi og eru eingöngu ætlaðir feðrum. Á svipaðan hátt taka nú yfir 50% danskra feðra einhvers konar leyfi í tengslum við fæðingu barns. Flutningsmenn þessarar tillögu leggja áherslu á að við endurskoðun núverandi laga um fæðingarorlof sé nauðsynlegt að taka inn þau atriði sem áðurnefnd frumvörp kvennalistakvenna tóku til. Flutningsmenn leggja einnig mikla áherslu á nauðsyn þess að tryggja mun betur rétt beggja foreldra til töku fæðingarorlofs, m.a. sjálfstæðan rétt feðra til fæðingarorlofs. Það er mat flutningsmanna að á meðan kynbundinn launamunur er eins mikill og raun ber vitni verði slíkt ekki gert með því að heimila feðrum að taka hluta af leyfi móður. Það er nauðsynlegt að tryggja feðrum sjálfstæðan rétt til töku fæðingarorlofs. Eins er nauðsynlegt að breyta fyrirkomulagi á greiðslum í fæðingarorlofi þannig að stefnt verði að því að foreldrar fái full laun í fæðingarorlofi. Hér er lagt til að feður fái tveggja vikna fæðingarorlof eftir fæðingu sem sé óháð fæðingarorlofi móður. Í heild fái feður þriggja mánaða sjálfstæðan rétt til fæðingarorlofs sem einungis þeir geti nýtt. Raunhæfasta leiðin til að tryggja að foreldrar fái full laun í fæðingarorlofi og sú sem hér er lögð til er að stofna sérstakan fæðingarorlofssjóð sem allir atvinnurekendur greiði í rétt eins og sjúkra- og lífeyrissjóði. Sjóðurinn standi síðan undir greiðslum til foreldra í fæðingarorlofi en ekki viðkomandi atvinnurekandi. Miðað við fæðingartíðni er ekki óraunhæft að miða sjóðsgjöldin við það að hver starfsmaður taki 9--12 mánaða fæðingarorlof einu sinni á starfsævi, þ.e. að ,,meðalhjón`` fái fæðingarorlof fyrir tvö börn. Þá er átt við það að sumir ættu eitt barn og aðrir fleiri. Meðaltalan er þó miðuð við tvö börn á hjón. Þannig mætti tryggja að allir einstaklingar óháð kyni geti tekið fæðingarorlof án launaskerðingar sem foreldrar skipti með sér með ákveðnum takmörkunum. Þetta fyrirkomulag ætti að tryggja jafnan rétt og skyldur beggja foreldra til að taka fæðingarorlof og annast börn sín í frumbernsku og að tekjur fólks breytist ekki verulega til hins verra vegna töku fæðingarorlofs. Þá er lagt til að Tryggingastofnun greiði áfram fæðingarstyrk vegna þess kostnaðarauka sem fæðing barns hefur í för með sér. Þær greiðslur eiga að sjálfssögðu við fæðingar allra barna. Veruleg umræða um fæðingarorlof á sér nú stað í velflestum OECD-landanna í kjölfar vaxandi atvinnuþátttöku kvenna á öllum sviðum og þeirrar kröfu að foreldrar sitji við sama borð varðandi réttindi og skyldur til fæðingarorlofs. Stórfyrirtæki og atvinnurekendur sýna málinu yfirleitt mikinn áhuga því að mikið er í húfi, ekki síst þegar um sérhæfðan mannafla er að ræða. Það er víðar en hér á landi sem fæðingarorlofskerfið hefur ekki þróast í takt við breytingarnar á samfélaginu. Ekki verður lengur unað við ríkjandi ástand og því er þessi tillaga flutt. Ég hef nú lokið tilvísun í greinargerðina en ég vil að lokum nefna að við flutningskonur þessarar tillögu fögnum því að hæstv. heilbrrh. hefur skipað nefnd til að endurskoða lögin um fæðingarorlof. Við vonumst til að þau sjónarmið sem koma fram í þessari þáltill. verði höfð að leiðarljósi við endurskoðun nefndarinnar. Mikilvægur útgangspunktur þessarar þáltill. er sá að við erum mjög meðvitaðar um mikilvægi fyrsta æviársins í þroska barnsins og þau mikilvægu tengsl sem þá skapast milli foreldra og barns. Þessi tengsl verða gjarnan grundvöllur allra tengsla barnsins síðar á ævinni. Þá er það sjónarmið ráðandi í þessari tillögu að ekki eigi að greiða fólki beint fyrir að eignast börn heldur að fólk hafi óbreytt laun á meðan það er í fæðingarorlofi. Þetta fyrirkomulag ætti að hvetja, ef eitthvað er, ungt fólk til að fresta barneignum þar til það er komið á vinnumarkað og hefur skapað sér betri rétt til töku fæðingarorlofs á fullum launum. Það væri vel ef það drægi úr ótímabærum fæðingum ungra stúlkna sem hér eru tíðari en í velfelstum nágrannalanda okkar. Þá er hér markvisst unnið að því að jafna aðstöðu beggja foreldra og að jafna aðstöðumun þann sem nú er til staðar eftir því hvort unnið er hjá hinu opinbera, bönkum eða annars staðar. Ég vil að lokum fagna því að BSRB ályktaði nýlega um fæðingarorlof og þar er sérstaklega mælt með, eins og gert er í þessari tillögu, að stofnaður verði sérstakur fæðingarorlofssjóður, að fæðingarorlof verði lengt og sjálfstæðum rétti feðra til töku fæðingarorlofs. Því er það von mín að þau sjónarmið sem hér hafa verið reifuð verði tekin til greina í þeirri nefnd sem hæstv. heilbrrh. hefur nú þegar skipað til að endurskoða lög um fæðingarorlof.

[17:03] Virðulegi forseti. Á dagskrá þingsins eru tvö mál sem eðlilegt er að fjalla um saman. Frv. um fæðingarorlof og frv. um fæðingarorlof feðra. Ég ætla að leyfa mér í máli mínu að koma inn á þessi mál svona eins og passar. Umræðan um fæðingarorlof er mikilvæg í umfjöllun um réttindi á vinnumarkaði, um að efla jafnrétti kynjanna og um að sameina vinnu- og fjölskyldulíf. Fyrst og síðast er þessi umræða þó mikilvæg sem umhyggja fyrir nýfæddu barninu sem á að eiga þann rétt að búa við öryggi, ástúð og nánd við ástvinina, foreldrana, á þessu fyrsta æviskeiði. Of lítið er fjallað um mikilvægi þess að ungbarn eigi þess kost að búa við hlýjan móður- eða föðurarm á mótandi tilfinningaskeiði. Mamma á sinn rétt og pabbi á líka sinn rétt en litla barnið á mesta réttinn. Með tilurð karlanefndar Jafnréttisráðs breyttist umræðan talsvert og varð opnari og frjálsari af hálfu karla og ýtti rækilega við umræðunni í samfélaginu sem talar svo fallega um fjölskyldumál en tekur fremur fátækleg skref í átt að auknum lífsgæðum launafólks. Með auknum lífsgæðum launafólks er ekki átt við laun eða afkomu heldur betri sameiningu vinnu og fjölskyldulífs. Við þekkjum betur umræðuna um kvennabaráttu. Það er viðurkennda umræðan. En efni kvennabaráttu verður hins vegar alls ekki aðskilin frá stefnumörkun í málefnum fjölskyldunnar. Ég minni að því tilefni á tillögu um stefnumörkun í fjölskyldumálum sem félmn. er með til umfjöllunar um þessar mundir og hefur verið að taka við umsögnum um. Þær umsagnir eru allar afar jákvæðar og undirtektir umsagnaraðila góðar. Þær lúta einmitt að auknum lífsgæðum fólks. En við búum enn þá við þær andstæður í okkar þjóðfélagi að annaðhvort helga menn sig vinnunni eða menn helga sig fjölskyldunni. Enn sem komið er hefur gengið fremur erfiðlega að tengja þessi verkefni. Við skoðum gjarnan hvað er á döfinni annars staðar og framsögumaður með þessu máli fjallaði einmitt mjög vel og ítarlega um stöðu mála á Norðurlöndunum. Við lítum til nágrannalanda okkar varðandi ýmis réttindamál. Fæðingarorlof og viðhorf til þess er allt annað á Norðurlöndum en hér heima. Hér heima eru konur oft álitnar ótryggari vinnukraftur. Fæðing, lasleiki, veikindi barns og vökunætur, allt virkar þetta neikvætt þegar litið er á konuna sem vinnukraft, konu á barneignaraldri. En við lítum líka til nágrannalandanna og Norðurlandanna um önnur réttindamál. Virðulegi forseti. Ég ætla að leyfa mér að koma örlítið inn á þau mál. Fyrir stuttu var ég á fundi norrænna jafnaðarmanna þar sem fjallað var um réttindamál á vinnumarkaði. En þeir fundir eru sameiginlegir fundir jafnaðarmanna og forustumanna launþegasamtaka. Þar var einmitt verið að fjalla um það að berjast ætti fyrir því að taka réttindamál launþega inn í alþjóðaviðskiptasamninga ekki síst með hagsmuni launafólks í fyrrum austantjaldslöndum og launafólks í þriðja heiminum að leiðarljósi. Hvaða réttindamál voru það sem átti að reyna að koma á í alþjóðaviðskiptasamningum þarna fyrir austan? Það voru réttindi sem byggja á samþykktum alþjóðavinnumálaskrifstofunnar, svonefndum ILO-samþykktum. Það var sérkennileg tilfinning að gera sér grein fyrir því að það sem þarna þótti svo sjálfsagt að reyna að koma á í fyrrum austantjaldslöndum og þriðja heims löndum voru ákvæði sem ekki hafa náð inn í réttindi launþega hér á landi. Sem ekki hafa náð inn sem réttindi launþega hér á landi. Þar má t.d. nefna ILO-samþykkt nr. 156, um starfsfólk með fjölskylduábyrgð, sem ég hef leyft mér að flytja hér inn í þingið sem þingmannatillögu. Þannig er hjá okkur að við höfum látið okkur nægja að vera með þríhliða nefnd aðila vinnumarkaðarins og ráðuneytis um þessi mál en stjórnvöld hér á Íslandi hafa almennt ekki markað sér stefnu í vinnumarkaðsmálum og tekið á málum óháð því hvort samkomulag er í þessum nefndum. Það hefur gert það að verkum að í raun hafa vinnuveitendur haft neitunarvald í þessum mikilvægu málum. En hvað ætli sé að gerast í málefnum foreldra á vinnumarkaði almennt í Evrópu? Margir muna að þrátt fyrir alla umræðu um annað þá komu margvísleg félagsleg réttindi inn í okkar löggjöf með samningnum um EES. Mig langar að nefna það. Mér hefur borist lítið hefti með frásögn sem heitir Sameining vinnu og fjölskyldulífs. Þar segir: ,,Þrenn samtök vinnuveitendasamtaka og launþegasamtaka í aðildarlöndum Evrópusambandsins hafa samþykkt að koma með tillögu til framkvæmdastjórnarinnar um það hvernig hægt sé að hrinda í framkvæmd áætlun til að auðvelda launþegum að sameina betur fjölskyldulíf og vinnu. Sambandið sendi fyrirspurn til samtaka atvinnurekenda og launþega í Evrópusambandinu um hvort einhver slík áætlun væri á prjónunum og af viðbrögðum mátti sjá að málið er þegar á góðum rekspöl. Ekki sem lagasetning heldur sem sjálfstæður samningur milli þessara aðila. Reyndar var gefin níu mánaða frestur til þess að koma með tillögu til sambandsins``. Við, í félmn. Alþingis, vorum á fundi hjá ASÍ fyrir viku síðan. ASÍ er þátttakandi í nefndarstarfi Evrópusambands verkalýðsfélaga. Þar kom fram að það var gerð samþykkt um það sennilega 6. nóvember hjá Evrópusambandi verkalýðsfélaga og Evrópusambandi atvinnurekenda að búa til rammasamning um réttindamál launþega. Þar er einmitt komið inn á þau mál sem hér eru til umfjöllunar. Ég ætla mér, virðulegi forseti, að geta þeirra. Það eru Evrópusamtök atvinnurekenda, Evrópusamtök sjálfseignastofnana með ríkisaðild og Evrópusamtök verkalýðfélaga sem gera með sér rammasamninginn sem er í mörgum liðum. Ég hef því ekki tíma til að gera honum skil öðruvísi en að stikla á örfáum atriðum sem mér sýnast merkileg. Í þessu samkomulagi eru skilgreindar lágmarkskröfur sem ætlað er að stuðla að því að foreldri á vinnumarkaði geti samræmt skyldur sínar gagnvart fjölskyldu og vinnumarkaði. Samkomulagið veitir öllu launafólki, körlum og konum, einstaklingsbundinn rétt til að taka sér foreldraorlof í minnst þrjá mánuði vegna fæðingar eða ættleiðingar barns svo fremi að viðkomandi geti annast barn sitt. Þetta á að vera óframseljanlegur réttur einstaklingsins og til viðbótar fæðingarorlofi heima fyrir. Það er merkilegt fyrir okkur sem höfum tekið svo fá skref í þessum efnum að sjá að í sambandi sem horft er til með ugg og jafnvel óhugnaði er verið að taka á réttindamálum langt fram yfir það sem við höfum náð hér á landi. Þetta ákvæði byggir á Maastricht-ákvæðinu. Og þó ég sé ekki talsmaður Evrópusambandsins þá er ég talsmaður þess að við eigum ævinlega að líta með opnum huga á það sem gott er og af hverju sé ávinningur. Þann ávinning höfum við hlotið með EES-samningnum að ákvæði sem þetta tekur gildi tveimur árum eftir að það hefur verið staðfest. Og það er búist við staðfestingunni um mitt þetta ár. Þannig er það að reglur verða settar um það hvort foreldri eigi rétt á þriggja mánaða orlofi vegna fæðingar eða ættleiðingar og það ákvæði getur gilt allt að átta ára aldri barnsins. Eins og ég sagði er þetta sjálfsagður réttur. Verði ráðherraráðið samþykkt þessu ákvæði sem allt bendir til miðað við það sem þegar hefur verið rætt, verðum við skuldbundin á sama hátt og ríki Evrópusambandsins eftir tvö ár til að taka þessi ákvæði inn í okkar samninga á vinnumarkaði eða inn í okkar löggjöf. Þá kemur e.t.v. að því að við þökkum fyrir það að fá eitthvað gott að utan þegar reyndin er sú að okkur gengur svo hörmulega seint að ná réttindum sem svo sjálfsögð eru annars staðar. Að lokum örlítið um ástandið hér. Þó réttur feðra til fæðingarorlofs sé takmarkaður, er hann þó til. Á sínum tíma gerði launanefnd sveitarfélaga heildarsamning við sveitarfélögin, svokallaðan Akureyrarsamning sem á sínum tíma gilti til þriggja ára.  Þetta eru mjög mikilvæg mál, virðulegi forseti, sem tekin eru til umræðu og ég styð þau því ég harma hversu seint hefur gengið. Það virðist sem þessum málum hafi þokað hægt óháð því hvaða flokkur er við stjórn. Í þessum efnum verðum við konurnar og nú karlarnir að taka saman höndum og hreyfa þeim til þess að við verðum ekki fyrir þeirri hneisu að okkur verði færður þessi réttur að utan.

[17:15] Hæstv. forseti. Ég verð nú að byrja á að lýsa vonbrigðum mínum með fálæti hv. þm. Ég óttast að það sé fálæti um að kenna hve fáir eru viðstaddir. Kannski er það þessi mikla nútímatækni sem veldur þessu fámenni því að nú höfum við tækifæri til þess að fylgjast með umræðum frá skrifstofum okkar. En það hefur þann ókost í för með sér að þá geta þeir sem vilja beina máli sínu til þingmanna ekki horft beint framan í þá og hafa heldur ekki hugmynd um hvort þeir eru þar eða ekki. Við erum að ræða mjög merkilegt mál og það er afleitt að ekki skuli vera fleiri til þess að tjá sig um það. Það er kannski ekki ástæða til þess svo sem að bæta miklu við ítarlega og upplýsandi framsögn hv. 1. flm. en þó langar mig að fara um þetta mál örfáum orðum. Ég vil í upphafi leggja áherslu á hvað hér er um mikilvægt mál að ræða, mál sem verðskuldar góða og vandaða umfjöllun eins og auðvitað öll mál sem koma fyrir hv. Alþingi. En að mínu mati þetta kannski umfram flest önnur. Við erum að tala um hvernig við viljum tryggja börnum okkar sem besta umönnun fyrstu ævimánuði þeirra, einmitt þann tíma sem getur skipt sköpum fyrir allt þeirra líf. Sá margtuggði málsháttur að lengi býr að fyrstu gerð á svo sannarlega við í þessu tilefni og kannski hvergi betur. Kvennalistinn hefur allt frá upphafi lagt mikla áherslu á úrbætur í þessu efni eins og fram kemur í greinargerð með tillögunni og hv. 1. flm. lýsti. Fyrsta frv. Kvennalistans á fyrsta þinginu sem við sátum var einmitt um lengingu fæðingarorlofs. Það var flutt ítrekað allt það kjörtímabil og átti vissulega sinn þátt í þeim breytingum sem gerðar voru fyrir kosningarnar 1987 eins og rakið er í greinargerðinni. Hér eru svo enn lagðar fram hugmyndir og tillögur um breytingar á lögum um fæðingarorlof sem vonandi verða nýttar. Þær eru um margt nýstárlegar og þurfa sjálfsagt sinn tíma til að öðlast skilning og viðurkenningu. Sem fyrr er það vitaskuld velferð barnsins sem mestu skiptir en jafnframt er rétt að ítreka og vekja enn og aftur athygli á þeirri áherslu sem hér er lögð á þátt feðra í fæðingu og umönnun barns á fyrstu ævimánuðum þess. Það er mál sem er verulega brýnt að taka á og þolir í rauninni ekki bið. Ég vil af þessu tilefni fagna fram kominni tillögu þeirra hv. þm. Ögmundar Jónassonar og Steingríms J. Sigfússonar sem verður væntanlega mælt fyrir á eftir. Það er nú svo gleðilega komið að feður hafa í sívaxandi mæli áhuga á að taka þátt í því undri og ævintýri sem það er að eignast nýtt líf og annast það. Viðhorfin hafa gjörbreyst í þessu efni og margir ungir foreldrar hafa raunverulegan áhuga á því að feður komi meira við sögu. En þeim er svo sannarlega ekki gert auðvelt fyrir. Það er nánast ekki mögulegt fyrir aðra feður en námsmenn eða atvinnuleysingja að gera það nema þeir séu svo lánsamir að geta tekið sumarfríið sitt sem eins konar fæðingarorlof. Þetta ástand er engan veginn nógu gott. Ef mönnum er alvara í því að gera ungum feðrum eða feðrum yfirleitt kleift að gegna hlutverki sínu, þarf að skoða og ræða hugmyndir eins og þær sem koma fram í tillögu okkar kvennalistakvenna. Menn staldra alltaf við kostnaðarhlið málsins þegar rætt er um lengingu fæðingarorlofs og aukin réttindi foreldra. Það blasir við að stærsti þröskuldurinn í vegi fyrir því að feður taki fæðingarorlof, þ.e. þeir sem á annað borð hafa rétt til þess, er hversu fæðingarorlofsgreiðslurnar eru lágar. Fá heimili þola það hreinlega að tekjurnar lækki svo mjög sem við blasir ef karlar á skikkanlegum launum fá í staðinn þær fæðingarorlofsgreiðslur sem í boði eru. Þessar lágu greiðslur eru reyndar líka konum fjötur um fót. Sjálfsagt gætu flestir viðstaddra nefnt dæmi þess að konur í góðu starfi og á sæmilegum launum treysta sér varla í barneignir eða hugsa sig alltént vel um áður en þær skipuleggja barneignir. Þessi mál verða ekki leyst nema með einhverju nýju fyrirkomulagi. Það fyrirkomulag er lagt til með tillögunni sem hér er til umræðu, að stofnaður verði sérstakur fæðingarorlofssjóður sem allir atvinnurekendur jafnt í opinberum rekstri sem einkarekstri greiði til ákveðið hlutfall af launum allra launþega, svokallað fæðingarorlofsgjald, svona rétt eins og þeir greiða í aðra sjóði, sjúkrasjóði og lífeyrissjóði, þ.e. í gegnum tryggingagjaldið. Við sem flytjum þetta þingmál gerum okkur mætavel grein fyrir því að atvinnurekendur verða ekkert yfir sig hrifnir, a.m.k. sennilega ekki karlkynsstjórnendur stórra, mannmargra fyrirtækja. Þeir munu sennilega líta á þetta eingöngu sem enn einn kostnaðarþáttinn. En svo er auðvitað alltaf með mál af þessu tagi. Við verðum að finna leið til þess að fjármagna betra líf fyrir börnin okkar og fyrir fjölskyldulíf yfir höfuð. Við skulum ekki gleyma því að þjóðfélag okkar tekur býsna mikið mið af þörfum atvinnulífsins og þær eru hreint ekkert fáar og smáar krónurnar sem færðar hafa verið til atvinnulífsins úr vösum og buddum almennings. Atvinnulífið hagnast ekki síður en einstaklingar og fjölskyldur á því að tryggja sómasamleg kjör foreldra ungra barna. Það er hagur okkar allra og ég vil leyfa mér að vona að þessar hugmyndir sem hér koma fram verði skoðaðar með opnum huga og áhuga.

[17:23] Virðulegi forseti. Ég vil þakka þeim sem hafa tekið þátt í umræðunni um leið og ég læt í ljós vonbrigði yfir að þeir urðu ekki fleiri en raun varð á. Einkum og sér í lagi sakna ég þess að hæstv. heilbrrh. hefur ekki verið í salnum og sá ekki ástæðu til þess að taka þátt í umræðunni, ekki síst vegna þess að hún vinnur nú að þessu máli. Vonandi tekur hún mið af þeim viðhorfum sem hér hafa verið sett fram. Kvennalistinn hefur eins og fram kom í máli mínu áðan látið sig fæðingarorlof varða alveg frá upphafi. Þó að tillögur hans hafi ekki verið samþykktar eða þau frumvörp sem hann hefur lagt fram, þá hafa þau sjónarmið sem Kvennalistinn hefur staðið fyrir smám saman orðið ofan á. Það er vissulega von mín að svo verði einnig varðandi þau mál sem hér eru reifuð. Það er ljóst að nú virðist vera að myndast mjög víðtæk samstaða um þau sjónarmið sem hér eru reifuð. Ég vil að lokum leggja til að tillögunni verði vísað til síðari umr. og hv. heilbr.- og trn.

[17:25] Hæstv. forseti. Um þessar mundir fer fram á vegum ríkisstjórnarinnar endurskoðun á lögum um fæðingarorlof og er þessi till. til þál. sett fram til að fá umræðu um málið á Alþingi og til þess að í ljós komi vilji þingsins um stefnumótun á þessu sviði. Það er ánægjuefni ef vilji reynist vera hjá stjórnvöldum til að gera ýmsar breytingar á lögum um fæðingarorlof með það fyrir augum að treysta og bæta fæðingarorlofið og þar með rétt barna til samvista við foreldra sína á fyrsta æviskeiðinu. Þannig má hiklaust líta á lengingu fæðingarorlofs sem aukin réttindi barna og fjölskyldunnar almennt. Hins vegar verður að segjast að skipunarbréf nefndarinnar sem vinnur að endurskoðuninni lofar ekki beint góðu því þar er sérstaklega tekið fram að breytingartillögur mættu ekki hafa í för með sér kostnaðarauka frá því sem nú er. Spurningin er svo aftur sú hvað það kemur til með að kosta þjóðina þegar til lengri tíma er litið að vanrækja að hlúa að fjölskyldunni og uppeldi barna. Þessi till. til þál. sem hér er talað fyrir er einskorðuð við fæðingarorlof feðra, þ.e. að feðrum verði tryggður réttur til a.m.k. tveggja vikna orlofs á launum við fæðingu barns. Hvað réttindi feðra til fæðingarorlofs snertir stöndum við öðrum Norðurlandabúum langt að baki. Aðrar Norðurlandaþjóðir hafa farið þá leið að tryggja feðrum sjálfstæðan rétt til fæðingarorlofs óháðan rétti móðurinnar enda hefur það sýnt sig að eftir að sjálfstæður réttur feðra kom til sögunnar tóku þeir fyrst við sér og fóru að axla þá ábyrgð að sinna ungum börnum sínum heima við í fæðingarorlofi. Í Danmörku hafa feður rétt á 14 daga sjálfstæðu fæðingarorlofi á fyrstu 14 vikum eftir fæðingu barns. Árið 1991 nýttu 55% feðra sér þennan rétt. Finnskir feður eiga rétt á sex daga sjálfstæðu fæðingarorlofi og norskir feður eiga rétt á leyfi frá vinnu í tvær vikur í tengslum við fæðingu barns. Sá réttur er háður því að móðirin vinni utan heimilis. Í Svíþjóð hafa feður sjálfstæðan rétt til fæðingarorlofs, tvær vikur í tengslum við fæðingu og fjórar vikur sem falla niður ef faðir nýtir sér ekki réttinn. Með öðrum orðum, um er að ræða sjálfstæðan rétt óháðan rétti móðurinnar. Sé litið til tölfræðilegra upplýsinga og árið 1991 tekið sem dæmi, kemur í ljós að við hálfs árs aldur barnsins höfðu 25% feðra tekið að meðaltali 23 daga fæðingarorlof. Þegar barnið var orðið ársgamalt var meðaltalið komið upp í 53 daga fæðingarorlof hjá 39% feðranna. Fram til ársloka 1992 hækkuðu þessar tölur upp í 45,5% feðra og 63 daga. Þetta segir okkur að feðrum sem tóku fæðingarorlof fór fjölgandi, einnig eftir að barnið var orðið ársgamalt. Þessar tölur frá Svíþjóð sýna að feðurnir nýttu sér flestir réttinn til fæðingarorlofsins eftir að barnið var orðið hálfs árs gamalt. Í tillögum karlanefndar Jafnréttisráðs, sem birtar eru sem fskj. með þáltill., er lögð áhersla á sveigjanleika í töku orlofs, til að mynda að dreifa megi því á tvö ár. Er í því sambandi bent á að erlendar kannanir sýni að sveigjanleiki skipti miklu máli til að fá feður til að taka fæðingarorlof. Karlanefnd Jafnréttisráðs telur að stefnt skuli að lengingu fæðingarorlofs í tólf mánuði og verði fjórir mánuðir bundnir föður, fjórir móður en fjórum geti foreldrar skipt eftir hentugleikum. Það er hins vegar lágmarkskrafa að feður fái tveggja vikna orlof á launum við fæðingu barns. Fjölskyldunni veiti ekki af þessum tíma meðan verið er að finna tilverunni nýjan takt, eins og komist er að orði í greinargerð karlanefndar Jafnréttisráðs. Í greinargerð með þeirri tillögu til þál. sem hér er flutt segir svo aftur í þá veru að réttur feðra til tveggja vikna fæðingarorlofs sé fyrsti áfanginn á lengri leið. Fram til þessa hafa feður haft takmörkuð tækifæri til að vera samvistum við börn sín þegar þau eru mjög ung og eru á þessu ýmsar skýringar. Augljósasta ástæðan er sú að þar sem réttur til fæðingarorlofs er ekki aðgreindur liggur nánast í augum uppi að fyrstu daga og vikur er konan bundin yfir barni sínu. Með tveggja vikna sjálfstæðum rétti karla til launaðs orlofs í kringum fæðingu er stuðlað að því að fjölskyldan geti verið saman. Þetta er með öðrum orðum fjölskylduvæn stefna og þetta snýst um réttindi barna og þann rétt þarf að treysta hér á landi. Hér að framan voru nefndar samanburðartölur frá Norðurlöndum en sé litið á tölur frá Íslandi, þar sem feðrum hefur ekki verið tryggður sjálfstæður réttur, fengu aðeins 17 íslenskir feður greidda fæðingardagpeninga í fæðingarorlofi árið 1993 en sama ár fékk 5.501 móðir greiddan fæðingarstyrk. Ein og eflaust nokkuð veigamikil ástæða fyrir því að karlar taka ekki fæðingarorlof er fjárhagsleg. Þegar á heildina er litið eru konur tekjulægri en karlar. Sé litið á málin út frá fjárhagnum einum er hægstæðara í peningalegu tilliti að konan hverfi úr launavinnu um sinn en karlinn. Sé hins vegar svo búið um hnúta að um takmarkaða tekjuskerðingu yrði að ræða og réttur til fæðingarorlofs væri aðeins að litlu leyti skiptanlegur heldur sjálfstæður fyrir hvort foreldri sanna dæmin erlendis frá eins og áður er að vikið að karlar snúa við blaðinu í þessu efni. Í rauninni snertir þetta mál réttindi allrar fjölskyldunnar, barnsins, föðurins og móðurinnar en einnig leikur ekki á því vafi að fæðingarorlof feðra mun stuðla að jafnrétti á milli kynjanna á vinnumarkaði. Vitað er að margir atvinnurekendur líta á konur á barneignaraldri sem eins konar áhættuhóp. Atvinnurekendur hafa þann möguleika án efa í huga við ráðningu nýrra starfskrafta hvort líkur séu á því að viðkomandi einstaklingur verði fjarverandi vegna ungra barna og ætla má að hið sama sé uppi á teningnum þegar stöðuhækkanir eru til skoðunar. Axli feður þá ábyrgð að sinna börnum sínum í fæðingarorlofi á við mæður eru þeir komnir í sams konar stöðu og konur að þessu leyti. Þeir yrðu á sama hátt og konur áhættuhópur í þeim skilningi að reikna mætti með því að þeir yrðu frá vinnu vegna ungra barna sinna. Deili feður og mæður rétti til fæðingarorlofs yrði þannig stuðlað að auknu jafnrétti kynjanna, ekki aðeins inni á heimilinu heldur einnig á vinnustöðum. En það sem mestu máli skiptir er að með þessu móti er stuðlað að velferð fjölskyldunnar og þar með samfélagsins alls. Hæstv. forseti. Ég legg til að þessi þáltill. verði að lokinni umræðunni vísað til síðari umr. og hv. heilbr.- og trn. þingsins.

[17:34] Virðulegi forseti. Ég hef svo sem ekki miklu við að bæta þar sem ég fjallaði um fæðingarorlof í ræðu minni við næsta dagskrármál á undan en mig langar þó að koma með athugasemdir. Formaður karlanefndar Jafnréttisráðs tók svo til orða í erindi sem hann hélt hjá Kvenfélagasambandinu á haustdögum að þótt lög, reglur og samningar væru beinlínis hannaðir með það í huga að koma í veg fyrir að feður gætu verið með ungum börnum sínum þá gæti það varla verið árangursríkara en þau lög og reglur sem við búum við í dag. Þetta er athyglisvert. Ég vil líka geta þess að í doktorsritgerð Sigrúnar Júlíusdóttur og könnun sem hún byggir á frá 1993 um viðhorf para til vinnu og fjölskyldulífs kemur fram að 75% karla álitu sig ekki hafa nægan tíma með börnum sínum á meðan 60% kvenna töldu sig hafa nægan tíma og þetta er mjög marktækur munur. Þá má líka geta þess til samanburðar að meðalvinnuvika karla var í þessari könnun 55,8 stundir á viku á meðan meðalvinna kvenna var um 23,4 stundir og aðeins 10% karla unnu eingöngu 40 stundir á viku en meira en helmingur þeirra vann yfir 50 stundir. Þetta segir okkur hversu mikilvægt það er að búa þannig um hnúta að pör, hjón eða sambýlisfólk, geti skipt með sér verkum öðruvísi en með þessum hætti. Virðulegi forseti. Mig langar til að nefna eitt til viðbótar sem Ingólfur Gíslason, sem flutti þetta erindi, beindi til mín. Það voru upplýsingar um að læknar sem skoðað hafa vinnuforföll kvenna í meðgöngu komust að þeirri niðurstöðu að það að gera öllum þunguðum konum kleift að hætta vinnu fyrir fæðinguna gæti verið þjóðhagslega hagkvæmt með tilliti til jákvæðra áhrifa á lengd meðgöngu og heilbrigði barna og mæðra. Æskilegast væri auðvitað að skerða í engu núverandi fæðingarorlof heldur lengja fæðingarorlof allra kvenna með þeim hætti að láta það einnig taka til síðasta mánaðar meðgöngunnar. Þetta er að sjálfsögðu engin ný tíðindi fyrir okkur konurnar en það er athyglisvert að þetta er m.a. tekið upp í þau sjónarmið sem þeir karlar sem hafa verið að vinna að þessum málum á vettvangi karlanefndar Jafnréttisráðs leggja áherslu á og eru að ýta við og styðja varðandi stöðu okkar kvennanna.

[17:37] Virðulegi forseti. Hér er til umræðu till. til þál. um fæðingarorlof feðra. Ég þakka hv. þm. fyrir að hafa lagt hana fram þó að efni hennar sé aðeins hluti af þeirri tillögu sem við þingkonur Kvennalistans höfum lagt fram og rædd var hér rétt áðan. Mér finnst það bara til bóta og sýna þrýstinginn og áhugann sem er á þessu máli að tvær tillögur skuli vera fram komnar á Alþingi sem báðar mæla með því að taka upp sjálfstæðan rétt feðra til töku fæðingarorlofs, í þessu tilviki tveggja vikna orlof við fæðingu barns. Ég fagna því að þessi þáltill. er fram komin og vil taka undir orð þeirra sem hér hafa talað. Einnig lýsi ég yfir ánægju minni með tillögur karlanefndar Jafnréttisráðs og það starf sem sú nefnd hefur unnið sem mér finnst vera mjög merkilegt framfararskref í jafnréttisbaráttu kvenna og karla. Ég vona svo sannarlega að tillögur þeirra eigi eftir að hafa áhrif í samfélaginu þannig að jafnréttismálin þokist fram á við.

[17:40] Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu um farskóla fyrir vélaverði og undirbúning fyrir vélstjóranám. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þm. Sighvatur Björgvinsson og Lúðvík Bergvinsson. Tillagan er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að stofna skuli farskóla fyrir vélavarðanám og undirbúningskennslu fyrir vélstjóranám. Alþingi felur ríkisstjórninni að undirbúa málið og koma því í framkvæmd.`` Ástæður fyrir flutningi þessarar tillögu eru nokkrar, m.a. bréf sem mig langar að vitna í, með leyfi forseta. Það er svarbréf menntamálaráðuneytisins til skólameistara, Zophoníasar Torfasonar í Nesjum í Hornafirði, þar sem sótt er eftir af hálfu skólans að setja upp skipstjórnarnám. Svarið er svohljóðandi: ,,Vísað er til bréfs yðar dagsett 6. maí 1994 þar sem farið er fram á að skólanum verði heimilað að kenna til I. stigs skipstjórnarprófs næsta skólaár. Varðandi ofanritaða umsókn vill ráðuneytið taka fram að fremur dræm aðsókn hefur verið að skipstjórnarnámi í þeim skólum sem bjóða fram námið reglulega. Því telur ráðuneytið ekki rétt að þetta nám verði boðið fram í fleiri skólum að sinni.`` Svo mörg voru þau orð og ég leyfi mér að vitna, með leyfi forseta, til annars bréfs sem varðar Útvegsmannafélag Austfjarða þar sem þeir skrifa menntamálaráðuneyti. Tillaga sem var samþykkt á fundi þeirra er svohljóðandi: ,,Aðalfundur Útvegsmannafélags Austfjarða, haldinn á Eskifirði 29. sept. 1995, lýsir miklum áhyggjum yfir þeirri fækkun sem hefur orðið á fjölda nemenda sem útskrifast með IV. stigs vélstjóramenntun frá Vélskóla Íslands. Að meðaltali hafa aðeins 22 nemendur útskrifast, 10 sl. ár á móti 67 nemendum 10 árin þar á undan. Svo virðist sem þáttaskil hafi orðið í þessu efni þegar áfangakerfið var tekið upp í skólum.`` Þetta er m.a. meginástæðan fyrir því að sú tillaga sem ég gerði að litlu grein fyrir áðan er flutt. Undirritaður var á ferð um Vesturland og kynntist því í Stykkishólmi að þar sem var verið að kenna vélstjórn I. stigs að kvöldi eftir vinnu þar sem um var að ræða 25 manna hóp frá Grundarfirði og Stykkishólmi og nágrenni, allir að læra á laugardögum, sunnudögum og eftir vinnu. Þessir menn brutust til þess náms af eigin frumkvæði og komu þessu af stað jafnvel gegn þráhyggju yfirvalda. Ólafur Eiríksson reyndist þessum mönnum vel og hann kom þessu hreinlega á laggirnar. Ég geri að örlitlu leyti grein fyrir tillögunni. Greinargerðin er eftirfarandi: Fiskveiðar og fiskvinnsla eru mikilvægustu atvinnugreinar Íslendinga. Engin þjóð á jafnmikið undir því að sjómannastéttin sé vel menntuð og eigi kost á viðeigandi menntun á hagkvæman hátt. Fjölbreytt útgerð, aukin tækni og mikil sérhæfing kalla á betri menntun þeirra sem annast tæki og vélbúnað skipa. Fækkun nemenda í Vélskóla Íslands er mikið áhyggjuefni, svo og að ekki virðist lengur unnt að starfrækja vélstjórnarbrautir í fjölbrautaskólum. Hugsunin með þessari tillögu er sú að í framhaldi af I. stigs eða II. stigs námi þar sem menn sem eru að vinna í þessum greinum án réttinda geti þeir síðan í framhaldi ef þurfa þykir farið og sótt sér það sem þarf til viðbótar, þ.e. III. og IV. stig. Margir þeirra sem hafa stundað vélstjórn án réttinda hafa mikla starfsreynslu en skortir menntun til að geta leyst af hendi allt sem krafist er á fiskibátum og togurum, t.d. hvað varðar flókinn stýribúnað, vökva-, loft- eða rafknúinn. Vélaverðir á veiðiflota landsmanna þurfa að kunna skil á ýmsu öðru, svo sem frystitækni og meðferð efna í frystikerfum, svo og að hafa grundvallarþekkingu í rafmagnsfræði. Með farandnámskeiðum á grunnstigum mundi eflast grunnnám á landsbyggðinni, sérstaklega í landshlutum þar sem útgerð er hvað mest. Skólahúsnæði getur nýst á kvöldin og um helgar til fullorðinsfræðslu. Það sem upp á vantar í kennslubúnaði umfram það sem skólarnir geta boðið upp á og nota má um borð í skipum heimamanna er ekki meira en en svo að það má koma því fyrir í sendibíl og fá lánað hjá stofnunum svo sem háskólanum og Vélskóla Íslands. Tillaga þessi er í samræmi við nýjar hugmyndir um skipan skólamála á framhaldsskólastigi, sérstaklega hugmyndir um svokallaðan kjarnaskóla sem veita á grunnmenntun til undirbúningsstarfa í viðkomandi starfsgrein og annast endurmenntun í samvinnu við aðila vinnumarkaðarins. Hann á einnig að hafa forgöngu um að þróa með markvissum hætti námsefni, námsskipan, kennsluaðferðir og námsmagn og leiðbeina öðrum skólum sem að einhverju leyti veita menntun á sama sviði. Það er gaman að geta þess að við þetta átak í Stykkishólmi þurfti sérbúnað til að kenna kælitækni. Sá búnaður fékkst t.d. að láni hjá Háskóla Íslands og sá búnaður sem upp á vantaði að geta klárað II. stigs vélstjórnarmenntun í Stykkishólmi var ekki meiri en svo að hann komst fyrir í litlum sendibíl. Það sem út af stendur er hvort nemendurnir sjálfir verða að borga kostnaðinn við að flytja tækin í Stykkishólm. Þetta er bara rétt til að segja frá því með þessum tillöguflutningi hvað er í húfi. Og ég vona að ég hafi komið því á framfæri að einhverju leyti. Þessu til viðbótar langar mig að gera grein fyrir því að ég sendi þessa tillögu til tíu bæjarfélaga úti á landsbyggðinni og bað um álit og umsögn varðandi hana. Öll svörin sem ég hef fengið til þessa eru jákvæð utan eitt. Þeim aðila sem gaf hina neikvæðu umsögn var reyndar ekki send beiðni en það er Fjölbrautaskólinn á Vesturlandi. Í svari þeirra kemur greinilega fram að þeir hafa ekki skilið það sem tillagan hljóðar upp á. Hún hljóðar upp á að nota aðstæður sem eru í viðkomandi sveitarfélögum til að bjóða upp á kennslu utan skólatíma fyrir fólk sem þarf að afla sér menntunar utan vinnutíma en þarf að sjá fyrir fjölskyldum sínum. Landssamband ísl. útvegsmanna gaf svohljóðandi athugasemd, með leyfi forseta, í stuttu máli: ,,Að mati samtakanna gæti vélstjóranám sem staðið yrði að með þeim hætti sem lýst er í tillögunni haft marga jákvæða kosti. Þar mætti nefna: Stuðlað að almennri þekkingaruppbyggingu á þessu sviði á landsbyggðinni. Gefið þeim sem áhuga hafa á og búa yfir nægilegri starfsreynslu kost á að afla sér réttinda vélavarða í heimabyggð án verulegs kostnaðar.`` Tilvitnun í svar frá Húsavíkurkaupstað svo að eitthvað fleira sé nefnt er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Tekið er undir mikilvægi þess að íslenskir skipstjórnarmenn séu vel menntaðir og eigi kost á viðeigandi menntun á hagkvæman hátt. Sú hugmynd sem hér er varpað fram um farskóla og undirbúningsnám er mjög athyglisverð og ætti sérstaklega að nýtast landbyggðinni vel. Mjög margir framhaldsskólar leggja sérstaka áherslu á eflingu verknáms og tengsl skólanna við atvinnulífið. Framkvæmd þessarar tillögu gæti verið einn liður í því. Leggja verður áherslu á að nýta kennslukrafta, reynslu og húsnæði framhaldsskólanna í landinu þegar hafist verður handa við að hrinda málinu í framkvæmd.`` Á þessum orðum sést að þeir sem fengu þar tillöguna til umsagnar skildu nákvæmlega hvað um var að ræða. Það er einmitt að efla og nýta betur það skólahúsnæði sem er á landsbyggðinni og þá tækni og tæki sem þar eru til að koma slíkri kennslu á framfæri. Herra forseti. Ég hef gert grein fyrir þessari litlu þáltill. og að lokinni umræðu mælist ég til þess að henni verði vísað til hv. menntmn.