Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Þórarinn Jónsson); Undirbúningur fjárlagafrumvarpsins nú og á síðasta þingi er ólíkur. Í fyrra þurfti fjvn. að hækka lögbundna gjaldaliði um 310000 krónur, nú hækkar hún þá um 2000 kr. Þessi verkaljettir hefir verið ærinn. Og þess utan má segja um gjaldahliðina, að hún hefir verið rjettur spegill af því, sem stjórnin vill leggja til. En þó þessu sje þannig varið, þá er þó þessi gjaldahlið fjárlagafrumvarpsins það umþráttaða í nefndinni á hverju þingi. Umþráttuð á þann hátt, hversu mikið megi hækka hana. Viðleitni nefndarinnar verður því ávalt sú, að færa þennan ramma út, eftir því sem hún telur fjárhag ríkisins þola. Skoðanir á þessu hafa ætíð verið misjafnar, og voru það enn. Sumir vilja treysta á þann undramátt teknanna, að jafnanmegi eiga víst, að þr jafni sakirnar, þótt óvarlega sje farið, enda sje aldrei hægt að binda sig við það, að afgreiða, eða ætlast til, að fjárlög verði afgreidd tekjuhallalaus. Það er nokkuð í þessari skoðun, þegar hún er athuguð í því ljósi, sem reynslan hefir varpað á hana. Það má segja, að góður ásetningur ýmsra hv.þm. fari þar út um þúfur. Þeim fer líkt og þeim manni, sem færi í stríð með þeim ásetningi að úthella ekki blóði nokkurs manns. En þegar í bardagann er komið, verður það fyrsta verkið að drepa mann. Aðstaðan er þannig: Annarsvegar er framkvæmdaþörf hvers kjördæmis á ýmsum sviðum, meira og minna aðkallandi, hinsvegar er sjálfstæðisþörf þjóðarheildarinnar. Þó að menn trúi ekki á kraftaverk, þá mildar þó vonin um góða afkomu ríkissjóðs æfinlega þá, stundum hörðu, viðleitni þingmanna að ná sem mestu til sinna kjördæma, og er þetta síst að undra, því að venjulega stendur kjörfylgi í nokkuð rjettu hlutfalli við árangurinn, og það ekki síður hjá þeim kjördmum, sem jafnframt fjárkröfum leggja ríkasta áherslu á sparnað á ríkisfje. Þegar þjóðarheildin þolir það, að uppfyltar sjeu framfaraóskir og þarfir landshlutanna og hjeraðanna, þá er þjóðarhagurinn í góðu lagi. Þá er þjóðin á virkilegri framfarabraut. En verði þetta til þess, að skattarnir íþyngi gjaldþoli einstaklinganna, skuldirnar vaxi þeim yfir höfuð, svo þeir vanmegnist undir greiðslunni, þá er ekki verið á rjettri leið. Þjóðin hefir orðið fyrir árekstri; sjálfstæði heildarinnar stórhnignaði út á við og peningar hennar fjellu mjög í verði. Þingið tók í taumana í fyrra á þá leið, að teppa allar framkvmdir, draga þannig úr útgjöldunum og höggva þar sem hægt var af annarsstaðar; en það var ekki nóg, heldur þurfti að beita þeim hörkutökum samhliða, að hkka skattana að mun. Þetta mátti heita að treysta á síðustu þolrif þjóðarinnar eftir alla dýrtíðina. En hún samþykti þetta, viðurkendi rjettmæti þessarar stefnu og kvartaði ekki. En meðan þjóðin þolir þessa ofþyngingu í sköttum, á hún líka fullkomna kröfu á því, að grynt sje á skuldunum og þannig losað fje til aukningar framkvæmdum og afljettingar á sköttum. Hefir hæstv. fjrh. (JÞ) greinilega sýnt fram á það í hinni glöggu skýrslu, er hann gaf um fjárhag ríkissjóðs við 1. umr. þessa máls, að í árslok 1927 værum við búnir að losa 2 milj. kr. til aukningar atvinnuveganna, ef nú væri gengið að því að greiða lausu skuldirnar á þessum árum. Hvort er nú betra, að láta standa í stað athafnamöguleika ríkissjóðs um langt árabil, eða hrista af sjer nokkuð af hlekkjunum og taka svo djarfara á framkvæmdunum með þrótti og uppliti hins frjálsa manns? Úr þessu sker þingið. Árið sem leið var veltiár, sjerstaklega fyrir annan aðalatvinnuveg landsins, sjávarútveginn. Hagur ríkissjóðs batnaði og hagur fjölmargra einstaklinga batnaði líka. Þetta er gott og blessað, og við skulum vona, að framhald verði á þessu eitthvað, enda þótt byrjun þessa yfirstandandi árs sje ekki nærri eins glæsileg. En þótt það yrði jafngott, -- er samt sem áður rjett að nota hvern eyri til ýmsra útgjalda, en grynna ekkert á skuldum ríkissjóðs? Sama svarið og áður. - Úr þessu sker þingið. Alveg víst er það, að eftir góðærin koma erfið ár. Væri það ástand betra, að þurfa ef til vill aftur að teppa allar framkvæmdir, geta ekki meira en með erfiðleikum greitt vexti og afborganir af skuldasúpunni og vita sig hafa varið fjenu fremur ógætilega en gætilega? Úr þessu sker þingið. En eitt er víst, að þjóðin veitir því nána athygli, hvorri stefnunni fylgt verður. Og annað er víst, sem þjóðin veit vel, að skuldagreiðslan eykur peningagildið, og verður sá þáttur ómetanlegur. Eins og vikið er að í nefndarálitinu er vont að gera upp á milli þess, hvað taka skal upp og hvað ekki, þegar fyrir liggur hátt á aðra miljón kr. í fjárbeiðnum, sem telja má, að fjöldinn af hafi nokkuð svipaða kröfu til þess að verða veitt jafnsnemma. En það er alger ómögulegleiki fyrir ríkissjóð að sinna þessu nú, nema með þeim takmörkunum, sem nefndin hefir sett til þess að fylgja þessari ákvörðun stjórnarinnar, sem nefndin telur rjetta. En út af þessu er rjett að gera lítilsháttar grein fyrir því, hvort þetta megi verða, sökum þess að fyrir liggi óumflýjanlegar hækkanir á ýmsum greinum fjárlaganna, er ekki verði hjá komist, þá skal jeg líta yfir greinarnar í fyrri hlutanum og leitast við að sýna fram á, að svo er ekki fram til ársloka 1927. Fyrsta greinin gjaldamegin, 7. gr., er um vexti og afborganir á skuldum ríkissjóðs. Eru þessi útgjöld nú um 2 milj. kr., eða nær fjórðungur af tekjum ríkissjóðs. Ef lausu skuldirnar yrðu gerðar að samningsbundnum skuldum, eða lán tekið til að borga þær með, eins og sumir vilja, þá hækkar þessi grein um úr milj., og þrengir þannig athafnafrelsi ríkissjóðs með sömu tekjum og nú eru til allra framkvæmda. Eru afleiðingar af þessu auðsæjar. 8. gr. kemur hjer ekki til athugunar. Og í 9. gr. er ekki nema kostnaður við þinghaldið, sem hækkað getur að nokkrum mun þessa grein. Jeg skal játa, að útlitið í þá átt er ískyggilegt eftir störfum þessa þings. Og jeg fullyrði það, að á þeim þingum, sem jeg hefi átt sæti hafa þingstörfin aldrei gengið ver. Virðist eins og skeytingarleysi og ábyrgðarleysi fyrir þessu starfi fari í vöxt. Ekki mun þó þurfa að reikna með því, að fyrir þær sakir verði þessi leið ófær. Kostnaðurinn við ríkisstjórnina, sem 10. gr. fjallar um, er engin ástæða til að aukist, nema laun til sendiherra verði sett þar inn, sem frestað var á síðasta þingi. Liggur nú fyrir breytingartillaga frá hv. minni hl. fjvn. þar um. En ekki virðist, að þær ástæður hafi fram komið frá síðasta þingi, er geri þetta nauðsynlegt að sinni. Má því búast við þessari grein svipaðri árið 1927, Á 11. gr. er eftir tillögum nefndarinnar gerð mikil hækkun, þar sem er útgerðarkostnaður landhelgisgæsluskips. Eykst þessi kostnaður að sjálfsögðu árið 1927, en þó naumast svo, að það geri ókleifa þá fyrirætlun að borga lausu skuldirnar á þessum ákveðna tíma. En það er 12. gr., eða heilbrigðismálin, sem er ásteytingarsteinninn í þessu efni. Það er líka mikið ógert á þessu sviði. Í 8 læknishjeruðum eru óreistir læknisbústaðir og sjúkraskýli. Og það er það, sem er mest aðkallandi, því að erfiðleikarnir eru þar mestir, þar sem vegna þessa fást ekki læknar í mörg hjeruðin. Þetta kostar ríkissjóð á annað hundrað þús. kr., en það á að vera vel mögulegt að framkvæma þetta á árunum 1927–29, jafnvel þó að á stærri fyrirtækjum yrði byrjað jafnframt eftir 1927, svo sem eins og landsspítala og heilsuhæli norðanlands. Það er fjarri nefndinni að telja ónauðsynlegar fjárveitingar til þessara fyrirtækja, þegar ríkissjóður er þess megnugur; en að þessu sinni telur hún óhjákvæmilegt að fresta þessu. Það eru orðin alkunn ummæli, þegar um heilbrigðismál er að ræða, að engin takmörk megi vera í fjárveitingum til þess að vernda mannslífin. Það er mikið í þessu. En þjóðin á þó einn dýrgrip, sem ekki er vert að missa sjónar af, þótt um þetta sje að ræða, og það er efnalegt sjálfstæði. Það er hægt að hugsa sjer það, þó áð jeg vilji ekki gera það að minni spá, að þjóðareignimar komist undir yfirráð erlendra fjárheimtumanna. Álit þjóðarinnar er þá komið í rústir og mannslífin falla niður í spottprís. Ríkissjóður annar því ekki að reisa berklahæli handa öllum berklasjúklingum landins, og það er líka óhugsandi, að þau nái þeim tilgangi, sem formælendur þeirra halda fram. Það mun vera á þessu sviði eins og annarsstaðar, að viðleitnin þarf að beinast að því að grafa fyrir rætur meinsins. Mundu bætt húsakynni í sveitum landsins verða þar styrkastur þáttur. Verð jeg því að telja það mesta menningar- og heilbrigðismál þjóðarinnar að byggja upp býlin í landinu. Og hefir nú þingið það stórmál með höndum, sem er stofnun ræktunarsjóðsins. Til þess má ekki spara. Í 13. gr. eru það símamálin og vitamálin, sem krefjast aukins framlags. Er það sjerstaklega viðgerð og aukning loftskeytastöðvarinnar í sambandi við væntanlega samninga við Stóra norræna ritsímafjelagið. Aukning hennar má búast við, að kosti allmikið fje. Hvað vegamálin snertir, þá hefir jafnan þótt mest um vert að fella niður allan styrk til þeirra, er í öngþveiti hefir verið komið með fjárhag ríkisins. Verður því þó ekki neitað, að samgöngurnar eru og verða jafnan lífæð þjóðarinnar. En nú hefir nefndin leitað upplýsinga vegamálastjóra, og hefir hann gefið þær upplýsingar, eins og skýrsla hans ber með sjer, að með því þó að leggja ekki meira fje áfram til þessara mála en sem svarar því, er nefndin gerir till. um, þá yrðu allar stórár brúaðar 1930, 2. flokks nýbyggingar þjóðvega fullgerðar 1936, en 3. flokks 1940, svo að þá yrði kominn akvegur alla leið frá Borgarnesi til Húsavíkur. - Auðvitað er, að taka verður mikið tillit líka til vitamálanna. En jeg hygg, að þessi stefna þurfi ekki að vera þeim til fyrirstöðu. Jeg vil nú ekki orðlengja þetta frekar, en sný mjer að brtt. nefndarinnar og vona, að jeg þurfi heldur ekki að verða langorður um þær. Það er þá fyrst tekjuhliðin, sem jeg tek til athugunar. Nefndin leggur til, að sú hliðin hækki um 930000 kr. Þetta er mikil hækkun, en tekjuáætlun hæstv. stjórnar virðist líka vera óvenjulega gætileg. Hefir hæstv. fjrh. (JÞ) skilið rjett, hvernig þingið myndi taka því, og búist við, að áætlunin yrði fremur hækkuð heldur en hitt. Jeg vil þá minnast á einstakar hækkanir. Eru þá fyrst aukatekjur ríkissjóðs, sem eru áætlaðar 300000 kr., í stað 280000, sem gert er ráð fyrir í frv. Er sú upphæð svipuð og hún reyndist 1923, en 1924 var hún 400000 kr. Vitagjöld hækkar nefndin um 40000 kr., eða upp í 250000 kr., sem er svipað því, sem var 1923, en 67000 kr. lægra en þau voru 1924. Er tala nefndarinnar fyrir neðan meðallag tekna af þessum stofni. Virðist því eigi óvarlega farið af nefndinni. Útflutningsgjaldið hækkar nefndin um 100000 kr., úr 700000 kr. upp í 800000 kr. En þetta gjald var 1924 960000 kr. Það má nú raunar segja, að óvarlegt sje að benda á árið 1924 í þessu sambandi, þar sem það var sjerstakt aflaár. En þó að minna kunni að aflast þetta ár en 1924, þá er þess þó að gæta, að togaraútvegur hefir aukist svo, að þetta ætti að geta jafnað sig upp. Áfengistollinn hefir nefndin hækkað um 40000 kr., upp í 500000 kr. Hann nam árið 1924 605000 kr. og hefir farið stöðugt hækkandi. Getur þetta því ekki talist óvarlega áætlað. Tollurinn hefir síðan 1923 hækkað um meir en 100000 kr. Tóbakstollinn hækkar nefndin um 20000 kr. Verður hann samt 70000 kr. lægri en hann var 1924, en svipaður og hann var árið 1923. Aðgætandi er þó, að tollurinn 1923 er ekki reiknaður með 25% gengishækkuninni. Kaffi- og sykurtollinn leyfir nefndin sjer ennfremur að hkka um 60000 kr. Er hann samt 100000 kr. lægri en hann varð árið 1924. Vörutollinn hækkar nefndin sömuleiðis um 150000 kr., eða upp í 1350000 kr. Þessi tollur varð 1560000 kr. árið 1924. Tekjur af tóbakseinkasölunni áætlar nefndin 275000 kr., eða 75000 kr. hærra en í frv. stjórnarinnar stendur. Þessi liður varð á árinu 1924 350000 kr. Nefndin fann ekki ástæðu til að taka tillit til þess, hvort einkasalan yrði lögð niður nú á þinginu eða ekki. Það, sem nefndin gat gert, var einungis það, að ganga út frá því, sem er. Hygg jeg ekki, að nefndin hafi áætlað þennan lið óvarlega. - Tekjurnar af víneinkasölunni áætlar nefndin sömuleiðis hærri en stjórnarfrv. gerir ráð fyrir, og er það af sömu ástæðum og með tóbakið, að tekjurnar af versluninni hafa reynst talsvert meiri á undanförnum árum en nefndin leggur til. Munar það 75000 kr. árið 1924. Stærsta hækkunin er þó á verðtollinum. Í frv. er hann áætlaður 450000 kr., en nefndin leggur til að hækka hann um 350000 kr., eða upp í 800000 kr. Þessi tollur varð 830000 kr. árið 1924, og má því teljast varlega farið hjá nefndinni, ekki síst þegar þess er gætt, að verðtollurinn gilti ekki nema 2/3 hluta ársins, eða frá 1. apríl, og auk þess hefir verið losað um nokkrar vörutegundir, sem áður var bannaður innflutningur á. Því eru meiri líkindi til þess að tollurinn hækki heldur en hitt. Verður því varla annað sagt en að þessi brtt. nefndarinnar hafi við góð rök að styðjast. Þá skal jeg fara nokkrum orðum um brtt. nefndarinnar viðvíkjandi útgjöldunum. Er þá fyrst brtt. við 7. gr. frv., sem er nýr liður, um greiðslu afborgana á lausum skuldum, að upphæð 600000 kr. Er þetta gert með hliðsjón af því, að telja má víst, að samþykt verði að bygt verði eða keypt nýtt skip til landhelgisgæslu, og þar sem skuldin við landhelgissjóðinn verður að teljast ein af lausum skuldum ríkissjóðs, er ekki nema rjett að setja upphæð þessa í gjaldahliðina. Næsta brtt. er við 10. gr., um 4000 kr. lækkun á ríkisráðskostnaði frá því sem hann er í frv. Virðist engin þörf á að hækka þennan lið frá því, sem hann hefir verið. En hann var 4000 kr. Enda lágu engin gögn fyrir nefndinni, er gáfu tilefni til þessarar hækkunar. Næst er 13. brtt., við 11. gr. frv. Er þar lagt til, að tillagið til landhelgisgæslunnar sje hækkað frá því, sem gert er ráð fyrir í frv., úr 85000 kr. upp í 150000 kr. Jeg vil í þessu sambandi taka það fram, að væntanlegt varðskip kemur að líkindum hingað á miðju árinu 1926. Er gert ráð fyrir, að árlegur útgerðarkostnaður skipsins verði ca. 250 þús. kr. Þessar 65 þús. kr., sem liðurinn er hækkaður um, eru því hálfs árs útgerðarkostnaður frá hálfu ríkissjóðs, gegn jafnmiklu framlagi frá landhelgissjóði. Næsta brtt., við 12. gr. frv., fer fram á 500 kr. lækkun á skrifstofukostnaði landlæknis. Er það þá fært í sama horf og var nú síðast í fjárlögum. Þess skal getið, að nefndin var ekki öll sammála um þessar brtt., þó að jeg vilji ekki fara frekar út í það nú. Þá er brtt. ennþá við 12. gr., um að hækka styrkinn til læknisvitjana úr 3000 kr. og upp í 6000 kr. Hefir hann undanfarið verið talsvert hrri en hæstv. stjórn átlar, og er nefndinni því ekki ljóst, af hverju upphæðin er sett svona lág. í fjárlögum 1924 er styrkurinn 8200 kr. Nefndin gekk út frá því, að sömu styrkir yrðu veittir sem að undanförnu, en jafnframt var nefndinni ljóst, að úr myndi falla, samkv. till. nefndarinnar um styrk til læknisbústaða og sjúkraskýla, styrkur til Hróarstungu-, Jökuldals-, Hlíðar-, Hjaltastaðar- og Eiðahreppa, sem höfðu 1500 kr., auk 1500 kr., ef þeir rjeðu sjer sjerstakan lækni. Eftir verða þá af styrk þeim, sem nú er notaður, 5200 kr. En aftur hafa nú 3 hreppar í Norður-Ísafjarðarsýslu sótt um styrk til læknisvitjana, 300 kr. hver, og virðist engu síður ástæða til að styrkja þessa hreppa en þá aðra, sem þessa styrks njóta, og er í nál. gerð nánari grein fyrir þeim örðugleikum, sem menn þarna eiga við að búa með tilliti til samgangna. Ýmist verða menn að fara mjög erfiða fjallvegi til að vitja læknis síns, eða þá sjóleiðina, sem verður mjög dýr. Og stundum hvorttveggja, bæði erfiða landleið og dýra sjóleið. Ennfremur eru þessir hreppar símalausir, svo að þeir geta ekki greitt fyrir sjer á þann hátt. Er því ekki auðið að áætla þessu upphæð lægri, þegar þessar beiðnir eru teknar til greina. Þá er enn brtt. við sömu grein, um að lkka tillag til aðstoðarlæknis á Ísafirði úr 2000 kr. niður í 1500 kr. Er það með tilliti til þess, að ríkissjóði ber engin skylda til að launa lækni þennan. Annars er nefndin klofin um þennan lið, og skal jeg ekki fjölyrða um hann fyrir hönd meiri hl. Þá hefir Gunnlaugur Claessen læknir farið fram á, að tillagið til geislalækningastofu ríkisins verði ekki áætlað minna en 11000 kr. eins og á fyrra ári. Telur hann að minna geti eigi nægt, því að ný áhöld þurfi að kaupa, ef stofan eigi að geta staðið jafnfætis erlendum samskonar stofnunum. Sá nefndin sjer því ekki annað fært en fara að óskum hans. Þá vil jeg geta þess, að læknirinn hefir í brjefi til nefndarinnar æskt þess, að stofan yrði eftirleiðis nefnd Röntgenstofan, en ekki geislalækningastofan, eins og verið hefir. Og beini jeg þessu til hæstv. stjórnar. Næsta brtt. hljóðar um 1500 kr. ferðastyrk til Jóns læknis Kristjánssonar, og er það nýr liður. Svo er þetta til komið, að fyrir tveim árum var fje veitt til þess að kaupa gagnvermi (diathermi-apparat). Það var þó ekki fyrri en í sumar, að úr kaupunum varð, og mun mænusóttin, er hjer gekk, ekki síst hafa gefið tilefni til þess. Fór þá Jón læknir Kristjánsson utan til að annast um kaup á því og læra að fara með það, og gerði hann það eftir tilmælum háskólans. Nú telur læknirinn, að hann hafi orðið að kosta miklu til vegna þessarar ferðar, bæði vegna þess að hann hafi varið til hennar tveim mánuðum og orðið að borga lækni til að hafa störf sín á hendi á meðan, og auk þess verði hann að halda lærða nuddkonu í lækningastofu sinni fram yfir það, sem áður var, vegna þess að hann sje sjálfur upptekinn við áhald þetta, en hafi hinsvegar gengið inn á við landlækni að taka aðeins hálft gjald af sjúklingum fyrir lækningar þessar. Telur því nefndin sanngjarnt að veita honum þennan ferðastyrk, - en aðeins ferðastyrk, þar sem ætla má, að aukin aðsókn vegna áhalds þessa bæti honum upp annan skaða af þessu. Þá kem jeg að 19. brtt., við 12. gr. 13. e. (sjúkraskýli og læknisbústaðir). Hefir stjórnin lagt til, að á þessum lið sjeu veittar 15000 kr., miðað við það, að á síðasta þingi var aðeins einu hjeraði veittur slíkur styrkur. En nú hafa enn komið fram samskonar beiðnir úr fleiri hjeruðum, sem ekki var sint í fyrra. Leggur nefndin því til, að liðurinn verði hækkaður um 9 þús. kr., sem nefndin ætlast til, að bygðir verði fyrir 2 læknisbústaðir og sjúkraskýli, að viðbættum 2/3 framlags frá viðkomandi hjeruðum. Voru umsóknirnar sendar landlækni, og telur hann þörfina fyrir slíkar byggingar brýnastar í Vík í Mýrdal og á Hjaltastað í Hróarstunguhjeraði. Teikningar að byggingunum hefir landlæknir fallist á, og eins telur hann, að undirbúningur í hjeruðum sje hinn besti. En hvað kostnaðinum við byggingarnár viðvíkur, þá telur nefndin hann munu vera fullhátt áætlaðan, þar sem alt mun vera miðað við að reisa slíkar byggingar í Reykjavík, en nefndinni hinsvegar kunnugt um - og gengur út frá því - að hægt sje að fá miklu ódýrari vinnukraft í sveitunum. Hún verður því að telja upphæð þá, er hún reiknar með, fullnægjandi, þegar enn þess er gætt, að byggingarefni hefir líka nokkuð fallið í verði. Þess skal getið, að nokkrar fleiri umsóknir bárust nefndinni, en þær komu of seint. Býst jeg við, að þær sjeu líka sprottnar af brýnni þörf og að því væri æskilegt að fjárhagur ríkisins leyfði það, að hægt væri að taka þær til greina. Verður síðar rætt betur um þetta. 20. brtt. nefndarinnar, við sömu gr. frv., er um að veita Halldóri Arnórssyni 1500 kr. til að standast kostnað af umbúðasmíði sinni. Hann hefir starfað að þessu í 2 ár; telur hann sig hafa tapað hvort ár 3000 krónum, og sækir um 7000 kr. styrk. Nefndin getur vitanlega ekki lagt neinn dóm á þetta, en hún verður að taka trúanlegt ýmislegt það, sem tekið er fram í þessari umsókn, og það eru miklar líkur til þess, að það, sem hann heldur fram, sje rjett, þar sem hann hefir ekki nægilegt starf við þetta umbúðasmíði, en getur ekki trygt sjer neitt annað starf, vegna þess að hann verður að hlaupa að því, hvenær sem krafið verður. Þessi starfsemi getur því ekki borið kostnað hans á ýmsum dýrum áhöldum og húsplássi. Annars viðurkennir nefndin það, að þetta er mjög þarft verk og mun hafa dregið úr kostnaði margra sjúklinga, sem annars hefðu þurft að fara af landi burt til að fá sjer lækningu; hún leggur því til, að veittar verði 1500 kr., og býst við, að það verði árlegur styrkur. Það kann að vera, að nefndin hafi þarna verið heldur smátæk, en tíminn leiðir það í ljós, og þá er hægt að gera þetta ríflegra. Næsta brtt. er um 1200 kr. styrk til Elínar Sigurðardóttur, eða 100 kr. á mánuði, sje hún ekki í sjúkrahúsi. Þessi umsækjandi hafði áður beðið um styrk af þinginu, en ekki fengið; hún hefir verið berklaveik í 20 ár og legið í sjúkrahúsum bæði utanlands og innan. Nefndin áleit, að það myndi vera spámaður fyrir ríkissjóð að leggja þessari konu þessa upphæð á mánuði, ef hún gæti komist hjá að liggja í sjúkrahúsi. Í raun og veru verður altaf um það deilt, ef hún þarf ekki að vera í sjúkrahúsi, hvort það er skylda ríkisins að sjá fyrir sjúklingnum, en nefndin leit svo á, að þar sem hún hefir barist svona lengi við sjúkdóm sinn, þá sje rjett að veita þetta, og með því að það eru einnig líkur til að það dragi dálítið úr gjöldum ríkissjóðs. Þá eru ekki fleiri brtt. við 12. gr. Við 13. gr. er fyrsta brtt. 20000 kr. til Vaðlaheiðarvegar. Nefndin hefir í áliti sínu skýrt það nokkuð, hvernig á þessu stendur; hún er með þessum till. sínum að nokkru leyti í andstöðu við vegamálastjóra, því að hann álítur, að til þessa vegar, sem verður dýr, ætti ekki að leggja nema talsvert stórar upphæðir í einu, þar sem það getur ekki orðið að notum, fyr en vegúrinn er kominn langa leið, en nefndin lítur svo á, að rjett sje að taka inn upphæð í fjárlög, vegna þess, að þá verði síður í undandrætti að veita til hans, og trygging fyrir því, að veginum verði haldið áfram. Hitt er nefndinni ljóst, að þessi vegur er illfær og nær ófær á sumum tímum árs, en þetta er fjölfarinn vegur, kaupstaðarvegur, sem getur engan veginn beðið lengi enn. Þá hefir nefndin hækkað tillagið til viðhalds þjóðvega upp í 180000 kr. Þetta er eftir beiðni háttv.þm. Dala. (BJ), sem skýrði nefndinni frá því, að í hans kjördæmi væri svo ástatt, að þjóðvegurinn á einum stað endaði í forarflóa, og ekki hægt að nota þennan part, sem góður væri, en ef hann væri fullgerður, þá yrði ferðamannaleiðin miklu styttri en nú er, og þess vegna nauðsynlegt, að þetta verði gert. Nokkur hluti nefndarinnar býst við, að þetta yrði gert hvort sem væri, kannske næsta sumar, en meiri hluti nefndarinnar vildi verða við þessum tilmælum, og hækkar því liðinn, til þess að þetta yrði gert. Annars er jeg ókunnugur þarna, og get því ekki af neinum kunnugleik um þetta talað. Næsta brtt. er um ferju á Hornafirði; það er lítil upphæð, 300 kr., tekur varla að tala um það langt mál, en þetta er beiðni frá 27 búendum í Borgarhafnarhreppi, og ástæðan til þess er sú, að þjóðvegurinn til Hornafjarðar verður oft ófær fyrir vatnavexti, en leiðin sunnan um sandana er altaf fær og þá farin, en þá vantar ferju til að geta komist yfir vötnin á söndunum, því að þar verður oft ófært við vatnavexti. Þarna er jeg einnig alveg ókunnugur, og get því ekki gefið frekari upplýsingar; vil því aðeins benda á, að þetta er sáralítil upphæð. Næsta brtt. er tveir liðir, a. og b., til tveggja býla, Kleppustaða og Ytri-Kota, um 200 kr. í hvorn stað, til að halda uppi gistingu fyrir ferðamenn. Það eru áður í fjárlögunum upphæðir í svipuðum tilgangi. Nefndinni sýndist þetta sjálfsagt, og það lágu líka fyrir beiðnir um þetta frá hreppsnefnd og póstum, og er nefndin sammála um, að þetta sje nauðsynlegt, þar sem býli þessi liggja við fjölfarna og erfiða fjallvegi. Þá er næsti liður: „Landsstjórninni er heimilt, ef hún telur þörf á, að stækka og fullkomna svo loftskeytastöðina í Reykjavík, að hún geti annast skeytasamband við umheiminn“. Er þetta lagt til sökum þess, að nú seint í ágúst næstk. er útrunninn samningstími við Stóra norræna ritsímafjelagið Og standa fyrir dyrum nýir samningar. Landssímastjóri hafði þegar á þinginu í fyrra farið fram á það við fjvn. að ætla eitthvað til loftskeytastöðvarinnar. Áleit hann nauðsynlegt, að þetta vri komið í kring áður en samningar byrjuðu, til þess að þeir sæju, að við værum ekki varbúnir og sambandslausir við umheiminn, þótt það slitnaði upp úr samningum. Nefndin hefir, í samráði við stjórnina, ekki ákveðið neina upphæð, heldur gefur henni heimild til að verja til þess sem þarf. Það liggur í því, að ef ekki þyrfti til þess að taka, þá þyrfti ekki að veita nema lítið fje, en hinsvegar gera það rækilega, ef það hefði áhrif á þessa væntanlegu samninga. Næsta till. er nýr liður, til þess að reisa nýja vita, 50000 kr. Stjórnin hefir ekki lagt til að veita neina upphæð í þessu skyni. Vitamálastjóri hefir í brjefi til nefndarinnar farið fram á, að það væri veitt mikið fje í þessu skyni, og sjerstaklega lagt áherslu á það, að vitagjald eigi að nota til að byggja vita fyrir. Það, sem hann sjerstaklega leggur áherslu á, er landtökuviti við Dyrhólaey. Þessi viti kostar upp undir 150000 kr. Nefndin lítur svo á, að þessi viti eigi að sitja fyrir, og hafa einnig lagt áherslu á það form. Fiskifjelagsins og skipstjórar á millilandaskipunum. Aftur hafa fjórir þingmenn skrifað nefndinni um að veita sjerstaklega 60000 kr. til að byggja nýja vita, sjerstaklega við Stafnes, Grundarfjörð og Vestmannaeyjar. Út af því, sem fram kom, leit nefndin svo á, að mest myndi nauðsyn á að byggja þennan landtökuvita sem fyrst, en aftur á móti sá hún sjer ekki fært að veita fje, svo að hann yrði fullger, en vonar, að hægt verði að byrja á þessari byggingu, en vill hins vegar, ef stjórninni og vitamálastjóra þætti ráðlegra að byrja á þessum smærri vitum, að hún gæti þá gert það og hefði óbundnar hendur. Viðvíkjandi því, sem talsvert mikið hefir verið talað um, að það væru rjettmætar kröfur til ríkissjóðs að veita til þessara vitabygginga, vegna þess að tekjur hans væru svo miklar af vitunum, en notaðar til annars, þá útvegaði nefndin sjer skýrslu um þessar tekjur frá því að Reykjanesvitinn var bygður. Eftir þessari skýrslu, frá 1878 og til aldamóta, þá hafa vitagjöldin stöðugt verið nokkru hærri en kostnaðurinn, enda er það ekki svo undarlegt, því að fyrst var vitinn ekki nema einn, og um aldamótin stóð það þannig, að tekjurnar voru 30–40 þús. kr. meiri en gjöldin. En eftir því sem lengra líður, breytist þetta þannig, að síðustu árin voru gjöldin hærri en tekjurnar, og að öllu samanlögðu, í árslok 1923, upp undir 1/2 miljón kr., sem kostnaðurinn er meiri en tekjurnar. Nefndinni leist því ekki, að það væri á rjettum rökum bygt, að ríkissjóður þyrfti þess vegna að leggja fram meira fje en lagt hefir verið til í þessu skyni. Hitt viðurkennir hún, að þetta er nauðsynjamál og eigi í næstu framtíð að gerast eins og kostur er á. Þá er næst brtt. við sömu gr., um kaup á húsi og lóð við Garðskagavita. Það hefir áður legið fyrir nefndinni málaleitun í þessa átt, að ríkissjóður keypti af vitaverðinum þarna hús, lóðir og mannvirki, sem hann hefir keypt á uppboði. En nefndinni fanst, að þetta, sem óskað var að ríkissjóður keypti, væri með nokkuð háu verði, og hafði þess vegna ekki sint því, enda hefir það verið svo, að kauptilboðið hefir stöðugt farið lækkandi, og hefir nú komist lægst. Þó er þessi upphæð ekki nægileg fyrir því, sem þetta er nú boðið fyrir, en nefndin lítur svo á, að rjettast sje, að það sje metið, hversu mikils virði þessi eign sje. Náttúrlega játar nefndin það, að hlutaðeiganda er ekki hægt að skylda til að selja eftir matsverði, en býst hins vegar við, að hann setji sig ekki á móti matinu; en verði verðið ekki hærra en hjer er gert ráð fyrir, þá er ekkert því til fyrirstöðu, að eignin verði keypt. Fleiri brtt. eru ekki af hálfu nefndarinnar við þennan kafla, og brtt. einstakra þm. ætla jeg ekki að fara út í nú, ekki fyr en þeir hafa lýst þeim frá sinni hlið, en jeg vil aðeins geta þess, að upphæðir þessara brtt., sem nú liggja fyrir, eru ekkert smáar; öll hækkunin á gjöldum fjárlaganna yrði, ef þær yrðu samþ., yfir 900000 kr., till. minni hl. upp undir 300000 kr., og annara þm. 623000 kr. Það er þess vegna ekkert smáræði, sem hjer er um að ræða, og jeg vænti þess fyrir hönd nefndarinnar, að háttv.þm. athugi vel þessa stefnu, sem meiri hluti nefndarinnar og fjármálastjórnin vill fylgja, og ef þeir gera það, þá verður áreiðanlega margt af þessum till., sem þeir ekki munu sjá sjer fært að samþ. að þessu sinni, þótt nauðsynlegar þyki.

Fjármálaráðherra (JÞ): Úr því að hv.frsm. minni hl. (BJ) óskar ekki að taka til máls nú þegar, þá skal jeg leyfa mjer að segja fáein orð. Jeg get þá fyrst þakkað hv.fjvn. fyrir það, að hún tjáði sig geta algerlega fallist á þá stefnu, sem jeg lýsti hjer fyrir stjórnarinnar hönd við 1. umr. fjárlaganna, sem sje að greiða lausaskuldir ríkissjóðs á næstu þrem árum, og takmarka heldur framkvæmdir ríkissjóðs, eftir því sem nauðsyn krefur, þennan sama tíma. Nefndin hefir skilið það alveg rjett, að í þessu er einmitt fólginn sá mesti og besti stuðningur, sem löggjafarvaldið að svo stöddu getur látið atvinnuvegunum í tje. Það er sem sje að skila aftur því lánsfje, sem ríkissjóður hefir undir sig lagt á undanförnum árum, til þess að það geti runnið þangað, sem það fyrst og fremst á að renna, til eflingar atvinnuvegunum. En jeg vil bæta því við, að eitt af því lakara, sem þetta löggjafarvald gæti aðhafst gagnvart atvinnuvegunum á þessu sama tímabili, sem er uppgangstímabil fyrir atvinnuvegina, er það, ef nú væri farið svo freklega í aukning opinberra framkvæmda, að stofnað yrði til kapphlaups við atvinnuvegina um vinnukraft þau árin, sem hagur atvinnuveganna er góður og þeir geta dregið til sín miklu meiri vinnukraft en þeir eru færir um, þegar erfiðir tímar koma. í þessu efni er það sú rjetta stefna fyrir löggjafarvaldið að hyllast til þess, að opinberar framkvæmdir falli meira á mögur ár fyrir atvinnuvegina heldur en uppgangsárin; með þessu er bæði atvinnurekendum og verkafólki betur borgið, með því að ríkisframkvæmdir komi sem nokkurskonar uppbót, þegar atvinna rýrnar, heldur en að ríkisframkvæmdum sje hleypt í algleyming á þeim tíma, sem atvinnuvegirnir geta notað mestallan þann vinnukraft, sem til er í landinu. Jeg verð að álíta, að frá hvorri hliðinni, sem litið er á málið, frá skuldagreiðslu eða að fara sjer fremur hægt um opinberar framkvæmdir, sje hvorttveggja rjett gagnvart atvinnuvegum landsins. Að öðru leyti vil jeg svo bæta því við um till. nefndarinnar, að mjer þykir hún að vísu fara fulllangt í till. sínum um hækkun á útgjöldum, frá því sem stungið er upp á í stjfrv. Það mun vera full 300000 kr., sem nefndin gerir ráð fyrir, að útgjöldin hækki, og verð jeg þó að viðurkenna, að niðurstaðan væri viðunandi, ef ekki yrði meira úr þessu en nefndin leggur til. Það er gamalt orðtæki hjá okkur, að það þarf sterk bein til að þola góða daga. Þetta sannaðist átakanlega á íslenska löggjafarvaldinu eftir að stríðinu ljetti, árin 1919 og 1920. Árið 1919 var gott ár, en menn þoldu það ekki betur en svo, að nú sýnist eftir á, sem allri gætni hafi verið varpað fyrir borð á eftir þessu góða ári, og undir þeim afleiðingum búum vjer ennþá. Vil jeg ekki gera ráð fyrir, að svo takist til annað sinn, svo skömmu eftir að vjer höfum fengið þessa viðvörunarreynslu, en þó get jeg ekki varist þeirri hugsun, að það eru orðin of mikil umskifti á hugsunarhætti hv.þm. yfirleitt, að því er mjer finst, frá því á síðasta þingi, en það mun vonandi ekki vera annað en þeir góðu dagar, sem síðastliðið ár leiddi yfir landið, sem hafa valdið þessari breytingu á hugsunarhættinum. Jeg vil samt fastlega vona, að gætnin verði að öllu leyti yfirsterkari á þessu þingi, þegar til kastanna kemur, og til þess að reyna ennþá að gæta fullrar nákvæmni, vil jeg minna á það, sem jeg hefi sagt áður, að til tekjuafgangs síðasta árs, sem búist er við að hafi orðið um 11/2%milj. kr., má finna tvær skýringar. Önnur er sú, að útgjöldunum var þrýst niður um 11/2 milj. kr. frá því, sem þau höfðu verið árið 1923, og þetta varð auðvitað ekki gert nema með því að fella niður hjer um bil allar verklegar framkvæmdir ríkissjóðs. Ef þetta hefði ekki verið gert, hefði enginn tekjuafgangur orðið, þrátt fyrir gott ár og nýja tolla. Þetta bið jeg háttv.þm. að hafa hugfast, þegar þeir eru að gera upp við sig, hvort fært sje að leggja út í samskonar framkvæmdir og þær, sem feldar voru niður síðastliðið ár. Hin ástæðan, sem segja má að hafi skapað þennan tekjuafgang, var góðæri. Þegar menn draga frá tekjurnar af þeim nýju lögum, sem sett voru á síðasta þingi, svo samviskusamlega sem unt er, þá sjest, að árið 1924 eru þær 11/2 milj. kr. hærri en þessar sömu tekjur voru 1923, og þessi munur getur ekki stafað af öðru en mismun á árferði, og getur því horfið aftur hvenær sem því hallar, svo að það verði ekki betra en árið 1923. Jeg vona því, að hv.þm., þrátt fyrir þessa stundarvelgengni, hafi það hugfast, að það eru engin rök fyrir því, að hverfa megi frá þeirri gætni, sem var viðhöfð síðastliðið ár. Þá vil jeg enn minna hv.þm. á það, að það er gömul reynsla í okkar fjármálastjórn, að til þess að tekjur og gjöld ríkissjóðs standist á í landsreikningunum, þurfa tekjurnar að reynast um 15% hærri en þær eru áætlaðar í fjárlögum, sem þingið afgreiðir tekjuhallalaus, sem kallað er. Þannig hefir þetta gengið undanfarin ár, og ef við lítum á skýrslu um afkomu ársins 1924, þá sjáum við fljótt, að það ár er engin undantekning frá þessari venju, því að útgjöld ársins eru í heild um 15% hærri en áætlun fjárlaganna sýndi. Þess vegna er hætt við því, ef tekjuáætlanir fjárlaganna verða ekki svo varlegar sem skyldi, þá fari ver í framkvæmdinni. Nú hefir hv.fjvn. hækkað tekjuáætlun fjárlagafrv. um 930 þús. kr., og get jeg ekki staðhæft, að þetta sje óforsvaranleg hækkun, sjerstaklega ef þess er gætt, að á móti verði settur nýr gjaldaliður, afborganir lausaskulda ríkissjóðs, eins og hv. nefnd líka gerir till. um. Í þetta sinn var gengið svo gætilega frá tekjuáætluninni til þess fyrst og fremst, að orðið gæti afgangur til greiðslu einhvers hluta lausaskuldanna, og auk þess má búast við, að nokkurt fje þurfi til þess að standast umframgreiðslur á útgjaldaliðunum, sem reynslan hefir sýnt, að ekki verður hjá komist. Eins og hv.þm. er kunnugt, lá skýrsla um afkomu ársins 1924 ekki fyrir, þegar fjárlagafrv. var samið, en jeg get hugsað mjer, að nokkrir tekjuliðir hefðu verið áætlaðir hærri í frv., ef sú skýrsla hefði verið fyrir hendi. Jeg get þess vegna ekki beinlínis lagst á móti þessari hækkun tekjuliðanna, sem hv. nefnd stingur upp á. Um einstaka tekjuliði get jeg verið fáorður. Hv. nefnd leggur til, að áætlunin um útflutningsgjald verði hækkuð úr 700 þús. kr. upp í 800 þús. kr. Hvort þessi hækkun reynist forsvaranleg, veltur á því, hvað gerist um gengi ísl. krónunnar frá þessum tíma til ársloka 1926, því að þessi liður, að undanteknu útflutningsgjaldi af síld, hækkar með lækkandi gengi krónunnar. Í tvem síðustu hækkunartill. sínum, tekjum af víneinkasölu og tóbakseinkasölu, finst mjer hv. nefnd einnig hafa farið fram úr því, sem eftir almennum reglum getur talist gætileg áætlun, að óbreyttri löggjöfinni að öðru leyti. Hv. nefnd vill áætla báða þessa tekjuliði talsvert hærri en þeir reyndust árið 1923, eða sem næst meðaltali áranna 1923-24, en þess ber að gæta, að síðasta ár gáfu þessi fyrirtæki alveg óvenjulega góðar tekjur. Áætlun stjfrv. var jafnhá tekjunum, sem þau gáfu árið 1923. Að vísu runnu ekki allar tekjur víneinkasölunnar það ár í ríkissjóð, heldur var nokkrum hluta þeirra bætt við rekstrarfje verslunarinnar sjálfrar. Annars nema þessar tvær hækkanir ekki svo mikilli upphæð, að jeg telji þær skifta verulega miklu máli að því er snertir áætlun tekna samkv. 2. gr. fjárlaganna í heild. Hv. þm. verða fyrst og fremst að hafa í huga og vinna að því, að 2. gr. gefi nægilegar tekjur umfram áætlun til þess að ríkissjóður fái staðist þær umframgreiðslur, sem við vitum af reynslunni, að hann verður að inna af hendi. Og jeg hygg, að greinin í heild sje, samkvæmt till.hv. nefndar, forsvaranlega áætluð að þessu leyti. Þó vil jeg þar við gera þá aths., að þegar hv. nefnd færir áætlaðar tekjur af verðtolli úr 450 þús. kr. upp í 800 þús. kr., þá er annað ekki forsvaranlegt en að þetta þing gangi svo frá verðtollslögunum, að trygt sje, að þau gildi til ársloka 1926. Að stjórnin áætlaði verðtollinn ekki hærri en 450 þús. kr., stóð í sambandi við það, að hún hefir ekki lagt til, að verðtollslögin yrðu framlengd lengur en til loka 1. ársfjórðungs 1926, og gat því ekki vitað nema næsta þing breytti þeim svo, að tekjur ríkissjóðs rýrðust að mun. En í samræmi við þessa till.hv.fjvn. verður þetta þing óhjákvæmilega að ganga svo frá lögunum, að þau haldi gildi alt næsta ár, og í því formi, að þau gefi ríkissjóði hinar áætluðu tekjur. Um till.hv. nefndar, sem snerta þann hluta gjaldabálksins, sem nú er til umr., skal jeg vera stuttorður. Gjaldatill. samkv. stjfrv. hefir hv. nefnd aðeins farið fram á að lækka um 5500 kr. samtals. Jeg verð að segja, að jeg hefi ekki fundið rök fyrir neinni niðurfærslu hv. nefndar, og hefði jeg talið rjettast, að hún hefði látið alla þessa liði standa óbreytta, úr því að hún fann ekki ástæðu til fleiri slíkra breytinga. Jeg hefi áður lýst yfir því, að jeg er samþykkur till.hv. nefndar um að verja 600 þús. kr. til afborgunar lausaskulda, og tel jeg það í fullu samræmi við brtt. hennar við tekjuáætlunina; og þó að jeg ætli ekki að gera brtt.háttv. milli hl. (BJ) eða einstakra hv.þm. að umræðuefni í þetta sinn, þá skal jeg samt gera undantekningu að því er snertir till.hv. minni hl. fjvn. (BJ) um að ákveða þessa fjárhæð ekki hærri en 300 þús. kr. Eftir að búið er að hækka tekjuátlunina eins og háttv. nefnd vill gera, þá er með engu móti forsvaranlegt að áætla þennan lið lægri en 600 þús. kr., ef nokkur von á að vera til þess, að takmarkinu verði náð og tiltölulegur hluti lausaskuldanna verði greiddur á næsta ári af þremur. Þá hefir háttv. nefnd lagt til, að ríkisráðskostnaður verði lækkaður úr 8 þús. kr. niður í 4 þús. kr. Það er ekki auðvelt að gera þetta mál mikið að umtalsefni hjer í háttv. deild, en mjer þykir leitt, að háttv. nefnd hefir ekki getað fallist á ástæður þær, sem fyrir henni voru fram bornar í þessu efni, og hefði mjer þótt eðlilegast, eftir því hversu vel hún að öðru leyti hefir fallist á till. stjórnarinnar, að hún hefði einnig í þessu atriði trúað stjórninni til að hafa ekki farið lengra en þörf landsins krefði. Jeg verð því að leyfa mjer að fara þess á leit við háttv.þdm., að þeir láti upphæð stjfrv. standa óbreytta. Þá þarf jeg að gera dálitla grein fyrir till. stjórnarinnar um greiðslu til aðstoðarlknisins á Ísafirði, sjerstaklega út af ummælum hv. nefndar um þessa fjárveitingu, sem hún leggur til að færð verði niður um 500 kr., og byggir þá till. sína á því, að ríkissjóði beri engin lagaskylda til að launa þennan lækni. Jeg skal fúslega viðurkenna, að áður en stjfrv. var samið hafði jeg ekki rannsakað þetta mál sem skyldi. En þegar jeg sá þessi ummæli hv. nefndar, taldi jeg mjer skylt að rannsaka málið eftir föngum, og nú skal jeg skýra hv. deild frá niðurstöðunni, sem jeg komst að. Þá er þess fyrst að geta, að sýslan þessi var stofnuð samkv. 2. gr. laga nr. 34, 16. nóv. 1907, um skipun læknishjeraða, og voru launin ákveðin í 3. gr. sömu laga 800 kr., en þá höfðu hjeraðslæknar yfirleitt 1500 kr. árslaun. Hvorug þessi lagagrein hefir verið úr gildi numin, svo að jeg viti til. Þessi sýslan var síðan auglýst laus með umsóknarfresti til 5. apríl 1908 og var veitt 30. maí s. á. þeim manni, sem enn situr í embættinu samkv. þessari veitingu. Árið 1919 var launamál embttis- og sýslunarmanna alt til meðferðar hjer í þinginu. Nefndin, sem hafði málið til meðferðar, lagði til, að aðstoðarlæknirinn fengi 2500 kr. byrjunarlaun, hækkandi upp í 3500 kr. Þetta var samþykt við 2. umr. hjer í háttv. deild, án mótatkvæða, að því er jeg best veit, og stóð ákvæðið í frv. gegnum þessa hv. deild og við 1. og 2. umr. í hv.Ed. En við 3. umr. í hv.Ed. var borin fram brtt. um að fella þetta ákvæði burt úr frv. af þeim ástæðum, að þá var enginn aðstoðarlæknir lengur á Akureyri, en samkv. áður nefndum lögum frá 1907 var aðstoðarlæknissýslan stofnsett bæði á Akureyri og Ísafirði. Þessi brtt. var flutt af þáverandi þm. Ak., Magnúsi Kristjánssyni, og bygð á því, að ekki vri rjett að setja ákvði um þennan aðstoðarlkni á Ísafirði í launalögin, þar sem enginu slíkur læknir vri lengur á Akureyri, en hinsvegar var alment samkomulag um það, að núverandi aðstoðarlæknir á Ísafirði tti ekki að bíða tjón við þessa ráðstöfun. Um þessa brtt. segir frsm. launamálanefndarinnar í hv.Ed., Kristinn Daníelsson: „Þá er brtt. á þskj. 765. Getum við fallist á hana, enda fer hún í raun rjettri ekki fram á annað en það, sem til er ætlast í frv. sjálfu, að þessi staða falli niður með þeim manni, sem nú gegnir henni. En þó er þetta með því skilyrði, að honum sje bætt upp í fjárlögunum, svo að hann bíði ekki halla“. Flm. till., Magnús Kristjánsson, segir svo, eftir að hafa fært fram ástæður sínar fyrir henni; „Hinsvegar er það ekki ætlun okkar að baka þessum manni óþægindi eða fjártjón, og er því gert ráð fyrir, að honum verði í fjárlögunum veitt hæfileg upphæð þangað til hann á kost á viðunanlegu embætti annarsstaðar“ Þessi brtt. var síðan samþykt með 8 shlj.atkv., og þannig kom málið til hv.Nd. Þegar frsm. frv. í þessari hv. deild skýrði frá breytingum þeim, sem orðnar væru á frv., gat hann ekki um þessa, og var þar í samræmi við það, sem sagt hafði verið í háttv.Ed., að þetta væri í raun og veru engin breyting. Síðan kom mál þetta á dagskrá við umr. fjárlaganna fyrir árin 1920–'21, sem voru afgreidd á þessu sama þingi. Við 3. umr. fjárlagafrv. í hv.Ed. bar fjvn. fram till. um að veita aðstoðarlækninum 2000 kr. hvort árið, í viðbót við 800 kr. lögmlt laun hans. Hv. þm. Snf. (HSteins) flutti brtt. um að hækka þessa fjárveitingu upp í 4000 kr., eða samtals 4800 kr. hvort árið, og út af þeirri brtt. segir frsm. launamálanefndarinnar, Kr. Dan.: „Af því að hv.þm. Snæf. (HSt) vitnaði til frsm. launanefndarinnar, þykir mjer rjett að standa upp og staðfesta skýrslu hans, því að hún var í alla staði rjett. Þegar launanefndin gekk að því, að aukalæknirinn á Ísafirði væri færður í fjárlögin, þá var það beint með því skilyrði, að læknirinn biði engan halla. Jeg treysti því þess vegna, að hv. deild samþykki þessa till.hv.þm. Snf. (HSt), enda er hún mjög hófleg, með því að rjettu lagi átti læknirinn að fá 2500 kr. - dýrtíðaruppbót“. Þessi till. fjell með jöfnum atkvæðum í háttv.Ed., en var tekin upp í hv.Nd. af frsm.fjvn. og samþykt þar, án mótatkvæða, með tilvísun til loforðs frsm. launamálanefndar Ed., og þannig lauk málinu í þetta sinn. Jeg held nú, að hv.fjvn. geti illa staðið við þau orð sín, að ríkissjóði beri engin skylda til að launa þennan að aðstoðarlækni. Að minsta kosti á hann heimtingu á 800 kr. árslaunum samkv. lögunum frá 1907, og er þá lægst launaði starfsmaður ríkisins, því að talsímameyjar, sem annars munu hafa lægst laun, fá þó 900 kr. byrjunarlaun. Og jeg verð að segja, að ef þingið á annað borð getur gefið bindandi loforð öðruvísi en í lagaformi, þá hefir það verið gert hjer. Loforð þingsins eru hjer yfirleitt svo skýr frá öllum hliðum, að þau verða ekki gefin skýrari, nema með lögum. Ef jeg hefði verið búinn að athuga þetta svo nákvæmlega áður en fjárlagafrv. var samið, þá hefði jeg hiklaust ákveðið þennan lið 2500 kr. + dýrtíðaruppbót, en með því fær læknirinn þó ekki rjett sinn allan, því að loforðið um aldurshækkun er ekki þar með efnt. Nú hefir hv.frsm. minni hl. (BJ) lagt til að hækka liðinn upp í 2500 kr., og er það rjett spor, það sem það nær, en þó vantar enn dýrtíðaruppbótina, svo framarlega sem þingið vill standa við loforð, sem það hefir gefið svo skýrt sem unt er. Af því, sem jeg nú hefi sagt, vona jeg, að hv.fjvn. skiljist, að jeg get ekki fallist á þá till. hennar að færa upphæðina í stjfrv. niður, þar sem hún er þegar langtum lægri en loforð standa til. Aðrar till.háttv. nefndar við þennan kafla fjárlagafrv. finn jeg ekki ástæðu til að gera að umtalsefni í þetta sinn.

Frsm. minni hl. (Bjarni Jónsson) Hv. frsm. meiri hl. (ÞórJ) setti það fram svo sem fjvn. hefði öll fallist á þá till.hæstv. fjrh. (JÞ), að greiða á næstu 3 árum allar svokallaðar lausaskuldir ríkissjóðs af árlegum tekjum hans. Öll nefndin hefir ekki fallist á þessa skoðun, en hv.frsm. (ÞórJ) var óhætt að skýra svo frá, því að hann vissi, að jeg mundi koma á eftir og segja mína skoðun alla aðra. Stefnan er m. ö. o. sú, að láta allar framkvæmdir standa í stað, allar framkvæmdir í heilbrigðismálum, vega- og símamálum o. s. frv., sem allar eru bráðnauðsynlegar og landslýðnum kærkomnar, til þess að geta greitt lausaskuldirnar af árstekjum ríkissjóðs. Þetta þykir mjer óviturlega ráðið og ranglátt gagnvart öllum landslýð, því að muna mega menn það, að skuldir ríkissjóðs eru að mestu leyti Alþingi sjálfu að kenna. Það hefir árum saman látið ríkissjóð bíða stórtjón við gengisfall ísl. krónunnar. Alþingi hefir ekki viljað fallast á þá till. mína og annara, sem stöðugt hefir verið hamrað á síðan 1914, að reikna tekjur ríkissjóðs ekki í fallvöltum krónum, heldur miða þær við stöðugra verðmæti, samkvæmt föstum verðlagsskrám. Það var ekki fyr en á síðasta þingi, að farið var að leggja 25 af hundraði við ýmsa tolla og gjöld, til þess að vega upp á móti gengishallanum. Þetta var auðvitað gott og blessað, en hefði átt að vera gert löngu áður. Þegar fjárhagsvandræði ríkissjóðs eru að miklu leyti þinginu sjálfu að kenna, þá er því ekki rjett að bæta úr þeim á þann hátt, að landsmenn fari á mis við allar framfarir, sem miða til almenningsheilla. Og til þess að vinna upp þann halla, þarf hvergi nærri að taka á hverju ári svo mikið af árstekjunum, að af því leiði verulega stöðvun á starfsemi í landinu. En hitt er auðvitað, að ef verja á svo miklu af árstekjunum til skuldagreiðslu allan tímann, eða 3–4 ár, þá hlýtur margt það að verða útundan, sem lífsnauðsyn er, að gangi fram. Mikið hefir verið talað um góðæri það, er verið hafi síðastliðið ár, og mjög brýnt fyrir mönnum að treysta því ekki, að slíkt haldist áfram, því að brátt geti um skift. Það er alveg rjett. En ef menn vilja með þessu segja, að aðeins hafi góðæri verið hjer á landi hið síðasta ár, þá er það alveg rangt. Hitt er víst, að nú um tíma hefir góðæri ríkt, en að landsmenn hafa ekki til þess fundið, er einvörðungu skökkum ráðstöfunum þingsins að kenna. En hversu færi nú með framkvæmdirnar, ef, þegar búið væri að taka þetta af árstekjunum til þess að greiða skuldirnar, kæmi magurt ár, er greiðslunni væri lokið? Skyldu menn þá bráðfúsir á að leggja mikið fje til framkvæmda? Hitt ætla jeg sönnu nær, að þá myndi hið sama orðtak hljóma hjer sem nú, að slíkt væri ófært, því að ekki mætti skila fjárlögunum með tekjuhalla. Má því vel fara svo, að frestað verði nauðsynlegum framkvæmdum um 6–9 eða 12 ár, ef till.hæstv. fjrh. (JÞ) og hv. nefndar verða samþyktar í þessu efni. Háttv. frsm. sagði, að skuldagreiðslan myndi auka peningagildið í landinu, en hæstv. fjrh. (JÞ) komst að þeirri niðurstöðu, að það væri verðlagið innanlands, sem ákvæði það, og virðast því skuldagreiðslurnar skifta þar litlu máli. Mega þeir eigast við um þetta, og skal jeg ekki kappræða um það við þá. Háttv. frsm. (ÞórJ) talaði um, hvílík vandræði væru að ákveða, hvaða framkvæmdir ætti helst að taka, þar sem svo lítið fje væri fyrir hendi, en svo mikið ógert, og fylgdi síðan, svo sem bar, fram till. nefndarinnar. Skal jeg ekkert að þeim víkja, þar sem jeg var sammála nefndinni um alla þá liði, sem hún hefir lagt til, þótt jeg hinsvegar sjái, að brýn nauðsyn ber til, að fleira sje gert en nefndin leggur með. Hæstv. fjrh. þakkaði nefndinni fyrir, að hún hefði fallist á skoðanir hans um borgun lausaskuldanna, en jeg þykist nú hafa látið allgreinilega í ljós, að jeg er ekki alveg jafnþakklátur honum fyrir skoðanir hans, því að jeg hygg, að stefnan sje röng. Hann kvað sjálfsagt, að stjórn og þing gerðu ekki atvinnuvegunum þann vanda að halda föstu því fje, er til rekstrar þeirra þyrfti. Mjer hefir aldrei dottið í hug, að stjórnin hjeldi því fje, heldur hefði jeg ætlað, að hún tæki samningsbundið 30 ára lán erlendis til að greiða með lausu skuldirnar. Biðu þá atvinnuvegirnir engan hnekki nje heldur yrði fjeð sett fast í bönkunum, það er til endurborgunar þyrfti. Þá talaði hæstv. fjrh. (JÞ) á þá leið, að eftir till. nefndarinnar væru atvinnuvegirnir ekki í neyð staddir, því að hún legði til að skila 600000 kr. í landhelgissjóðinn. En jeg veit ekki til, að það fje heyri atvinnurekstrinum til nje hafi nokkru sinni verið starfsfje atvinnuveganna. Þá sagði hæstv. fjrh. (JÞ), að ilt væri að stofna nú til mikilla framkvæmda, því að úr því yrði kapphlaup við atvinnuvegina, og vildi hann því geyma framkvæmdirnar til mögru áranna. En jeg ætla nú, að þótt till.fjvn., og minni hlutans líka, nái fram að ganga, þá sje ekki hætt við, að með því sje stofnað til neins kapphlaups við atvinnuvegina, nje heldur að neitt verði frá þeim tekið. Því að það vita menn, að síma- og vegalagningar eru ákaflega hentugar framkvæmdir fyrir íbúa sveitanna; geta þeir lagt fólk til þeirra og fengið fje fyrir, sem þeim er hentugt og kærkomið, og er síður en svo, að þessar framkvæmdir komi á nokkru kapphlaupi við búskapinn. Hitt mun og heldur ekki vanalegt, að þeir menn stundi þessa vinnu, sem sjó sækja, svo að ekki er heldur um kapphlaup að ræða við sjávarútveginn. Það þarf líka svo lítinn vinnukraft til þeirra framkvæmda, sem báðir hlutar nefndarinnar og eins einstakir hv.þm. hafa lagt til, að gerðar verði, að ekki er nein hætta á, að hörgull verði á fólki til annara verka fyrir þær sakir. En þegar hæstv. fjrh. (JÞ) er að ræða um að geyma framkvæmdir þessar til mögru áranna, þá væri það vitanlega einkar viturlega ráðið, ef vitanlegt væri, að þær yrðu gerðar þá. Það er alveg auðvitað, að gott væri að geta aukið framkvæmdir landsins, þegar illa árar, en jeg fellst bara ekki á þetta viturlega ráð fyrir þær sakir, að mjer dettur ekki í hug, að þingið fari að veita mikið fje til framkvæmda hin mögru ár, jafnvel þó að landsstjórnin verði öll af vilja gerð í því efni. Nei, hitt veit jeg fyrir víst, að þegar hin mögru ár koma, þá mun hin afskaplega skepna, sem barlómur heitir, kveina hjer svo hátt í salnum, að öllum framkvæmdum verður niður drepið. Mun jeg nú ekki deila frekar um þessa hluti, og gæti í rauninni vel sest niður, úr því enginn hlustar eftir, því að mjer finst harla leitt að tala fyrir berum salnum. Þó get jeg ekki gengið með öllu frá því, sem jeg ætlaði að segja um till. mínar, til þess að þær skuli ekki fara óumtalaðar til atkvgr. Fyrst vil jeg minna á þá till. mína að lækka 600000 kr. gjaldið til borgunar lausu skuldanna niður í 300000 kr. Er það í fullu samræmi við skoðun mína á því, hvernig borgun lausu skuldanna skyldi varið. Aðeins hefi jeg ekki fært þetta nóg niður, því að jeg ætla ekki, að hæstv. stjóra muni hika við að hverfa að því ráði að taka samningsbundið 30 ára lán til þessarar greiðslu, og væri þá óþarft, að þessi liður væri svo hár sem enn er eftir till. mínum. Jeg vil og geta þess, að í þessum kafla, sem hjer um ræðir, hefi jeg í nefndinni áskilið mjer óbundið atkvæði um 12. liðinn, þ. e. ríkisráðskostnaðinn, og 14. liðinn, ritfje landlæknis, í till. nefndarinnar. Mjer finst ekki minsta ástæða til að ætla ríkissjóði að græða 500 kr. á þessum manni, og mun því greiða atkvæði þar á móti till.hv. meiri hl. nefndarinnar. Um mínar eigin till. skal jeg vera mjög fáorður. Jeg vil þakka hæstv. fjrh. (JÞ) fyrir það, hversu vel hann mælti með 2. lið á þskj. 204. Gerði hann það betur en jeg hefði getað sjálfur gert, og get jeg því látið þar við sitja. Annars get jeg getið þess, að jeg væri fús á að ætla þessum lækni bæði dýrtíðar- og aldursuppbót, eins og um var samið, og finst mjer hastarlegt, hversu menn að undanförnu hafa lagt hann í einelti, en jeg býst nú við, að eftir ræðu hæstv. fjrh. muni menn ekki hika við að greiða till. minni atkvæði sitt. Um 3. lið vil jeg segja það, að jeg teldi það farsællega ráðið að knýta Jón Kristjánsson lækni við háskólann á sama hátt og háls-, nef- og eyrnalækninn, og að borga honum þessa litlu upphæð, 1000 kr. á ári, fyrir það, að hann ljeti nemendur í læknadeild njóta tilsagnar í sjerfrðigrein sinni og kendi þeim að fara með þau hin dýru verkfæri, er hann hefir fengið handa lækningastofu sinni. Er læknum nauðsyn á að kunna með þessi verkfæri að fara, þótt gera megi ráð fyrir, að þeir geti ekki aflað sjer þeirra allra dýrustu. En sum þeirra geta þeir sjálfsagt fengið. Eru sum þessara áhalda einkar gagnleg við ýmsa sjúkdóma, einkum diatermi - jeg þekki ekkert íslenskt orð yfir það - og læknanemum væri mikill hagur af að kynnast þeim. Býst jeg því við, að menn fallist á þessa brtt. og greiði henni atkvæði. Þá hefi jeg komið fram með brtt. við 12. gr., sem hv. meiri hl. nefndarinnar vildi ekki taka upp, en mjer þótti rjett, að þær kæmu til umr. og atkv. í þessari háttv. deild. Jeg lít svo á, að öll þau mál, sem varða heilbrigði eða sjúkdóma landsmanna, sjeu svo mikilsverð, að ekki megi minna vera en að almenningur geti sjeð í þingtíðindunum, hvaða skoðun háttv.þm. hafi á þeim. Hv. frsm. (ÞórJ) sagði, að þetta væru að vísu merkileg mál, en hitt væri fyrst og fremst um að gera, að líta á fjárhagslegu hliðina og gæta fjárhagslegs sjálfstæðis þjóðarinnar. Jeg býst nú ekki við, að þær fjárveitingar, sem hjer er farið fram á, myndu, þótt samþyktar væru, gera þjóðina fjárhagslega ósjálfstæða, en jeg verð jafnvel að segja, að þótt það stappaði nærri því, þá bæri hv.þm. á það að líta, hvort þjóðin væri betur fær sjúk eða heilbrigð, ef hún væri fjárhagslega ósjálfstæð. Fleira er gott en beinharðir peningar, og hitt er líka víst, að heilbrigðir eiga meiri kost á að vinna sjer inn fje en sjúkir, sem verða að liggja uppi á skyldfólki sínu og kosta það ærna peninga. Er það því ætíð beinn gróði fyrir ríkissjóð, að lagt sje út fje til varnar sjúkdómum, því að það stuðlar að því að koma upp heilbrigðum mönnum, sem láta fje í hann renna. Einn liðurinn, sem jeg ber fram, er um að styrkja stúlku til hjúkrunarnáms. Vita allir menn, að það nám verður ekki numið til fullnustu hjer á landi meðan landssjúkrahúsið er ekki komið upp, sem jeg geri ráð fyrir að farið verði að veita fje til á þessu ári. En meðan það er ekki fullreist, verður að senda hjúkrunarnema utan. Jeg hefi sjálfur talsverð kynni af sjúkdómum og veit, hve mikils virði það er, að þeir, sem sjúklinga stunda, kunni með þá að fara. Því finst mjer því fje ekki illa varið, sem gengur til þess að styrkja þær stúlkur, er þetta nám stunda erlendis, og hitt er víst, að fæstir foreldrar hafa efni á að sjá dætrum sínum farborða í stórbæjum, meðan þær stunda þetta nám. Sú stúlka, sem hjer um ræðir, er dóttir Guðjóns Bachmanns, sem unnið hefir að vegagerð í Borgarfirði, og mun hann ekki svo efnaður, að hann geti haldið dóttur sína við þetta nám án þess að hún fái einhvern styrk. En að sjálfsögðu skal gert það, sem unt er, til þess að láta þær stúlkur, er taka sjálfviljugar að sjer þetta líknarstarf, fá kost á því að njóta byrjunarnáms hjer heima, þar sem kostnaðurinn er minni, og tel jeg því rjett að veita fjelagi íslenskra hjúkrunarkvenna þessa litlu upphæð, sem hjer er nefnd, til að halda uppi kenslu í þessum fræðum. Það er gott að ýta undir hollar hreyfingar, og þegar einstaklingamir eru fúsir til að gera meira en skyldu sína og vinna þau verk, sem með rjettu eiga að hvíla á ríkinu, þá má ekki minna vera en það sje viðurkent og þeir hvattir með lítilfjörlegum styrk. Þá hefi jeg lagt til, að Heilsuhælisfjelag Norðurlands fái einn þriðja af þeim styrk, sem það hefir beðið um til heilsuhælis norðanlands. Síðan heilsuhælið á Vífilsstöðum var reist, er þetta að mínu viti það nauðsynlegasta fyrirtæki, sem ráðist hefir verið í hjer á landi. Það er vitanlegt, að ekki er hægt að koma fyrir á Vífilsstöðum öllum þeim sjúklingum, sem í hæli þurfa að fara, bæði til þess að þeir verði læknaðir, ef unt er, og eins til hins, að þeir breiði ekki út sjúkdóminn sí og æ með því að liggja heima í slæmum húsakynnum, þar sem ómögulegt er að koma við sóttvörnum. En svo hagar víðast til í bæjarhúsum, hvar sem leitað er á landinu. Og þar sem nú þessir menn fyrir norðan hafa sýnt slíkan áhuga, að þeir þegar hafa skotið saman 120 þús. kr., - í fyrrakvöld gaf einn heila jörð, - þá skil jeg ekki í því, að hv.þdm. sýni þeim minni viðurkenningu en þá, að fallast á þessa till mína, ekki síst fyrir þá sök, að öllum hlýtur að vera ljóst, að þessir menn eru hjer í rauninni að inna af hendi beina skyldu ríkissjóðs. Jeg hefi reynt að reisa skorður við því, að þetta fje fari til annars en til er ætlast, með því að setja þá aths. við fjárveitinguna, að landlæknir skuli hafa eftirlit með stofnuninni, og eins skuli hún verða eign ríkissjóðs, ef fjelagið legst niður, hættir að starfrækja hana eða gerir það ófullnægjandi. Fari svo, að þessir menn, sem lagt hafa fje að hálfu eða meira til stofnunarinnar, afræki hana, þá verður ríkið samt aðnjótandi þess áhuga, sem þeir þegar hafa sýnt, en ef alt gengur vel og fjelagið heldur áfram og rekur stofnunina eins of ber, þá græðir ríkið samt stofnun, sem komið er á fót fyrir áhuga einstaklinganna og rekin er með sama áhuganum og miðar að því að gera hina sjúku þjóð að heilbrigðri þjóð. Er hvorttveggja vel. Á sömu skoðun og jeg nú hefi lýst er bygð hin litla fjárveiting, sem jeg fer fram á til Rauða kross Íslands. Þar er um hjúkrunarstarfsemi að ræða, og vildi jeg gjarnan láta sjást, að háttv.þdm. hefðu komið auga á, hvað fólkið er að gera, þegar það með fyrirhöfn og kostnaði vinnur að líknarstarfsemi, sem einstaklingunum ber ekki skylda til, en gerir samt af einskærum áhuga á sannri velferð þjóðarinnar. Er þetta ekki mikil viðurkenning fyrir slíkt. Sama máli gegnir um fjárhæðina til Berklavarnafjelags Íslands, sem raunar er alt of lítil og ófullkomin. Þetta fjelag vinnur að því sama og Heilsuhælisfjelag Norðurlands. Með áhuga og fórnfýsi starfar það að því að ala upp heilbrigða þjóð, og ætti slíkt ekki að fara viðurkenningarlaust framhjá þinginu. Eins ætti ekki í það að horfa að styrkja það lítið eitt í þakklætisskyni, þar sem það má það vel vita, að slíkt starf ljettir ekki lítið af kostnaði ríkissjóðs, því að fjelagið vinnur mikið af því, sem annars yrði að vinna á alþjóðarkostnað, eða, ef það væri ekki gert, myndi leiða til ennþá meiri alþjóðarkostnaðar og skaða. Þá er nýr liður um vegarlagning, eða hinn svonefnda Vesturlandsveg frá Fellsenda á leið suður yfir Bröttubrekku. Eins og menn vita, er Dalasýsla mjög afskekt og svo ilt þar um allar samgöngur, að til beinna vandræða horfir. En ef kominn væri vagnfær vegur suður yfir heiðina og niður í Borgarnes, þá væri sú bót í máli, að ef allar skipaferðir brygðust, t. d. sakir ísagöngu í firðinum, þá gætu sýslubúar sótt þangað suður það, sem þeir nauðsynlegast þyrftu á að halda. Ætla jeg nú, þá er hjer er komið sögunni, að lofa einhverjum öðrum hv.þm. að komast að, þótt jeg hafi ekki talað um allar brtt. mínar. Því sagt get jeg kjósendum mínum, að jeg hafi komið fram með þessar fjárbeiðnir, en að litlu gagni tel jeg að rökræða um þær yfir tómum stólum. Mun jeg því hvíla mig að sinni, uns jeg hitti svo á, að hv.þdm. verða nauðbeygðir til að hlýða á mál mitt.

Ágúst Flygenring Það eru aðeins tvær brtt., sem jeg hefi leyft mjer að flytja við þetta fjárlagafrv., og hafa þó borist margar fjárbeiðnir úr hjeraði mínu. Ætlaði jeg að reyna að komast hjá því að flytja nokkra. En þær fjárbeiðnir eru til, sem ekki er hægt að neita, og um þessar er það að segja, að þær eru svo sjálfsagðar, að jeg hefði flutt þær fyrir hvern sem væri, og eins þótt þær hefðu ekki komið úr mínu kjördæmi. Jeg veit ekki betur en að hvað sem fjárhagnum líður, þá eigi þjóðfjelagið heimting á, að intar sjeu af hendi hinar lögbundnu skyldur við það. En hjer stendur svo á, í mínu kjördæmi, að rjett við höfuðstaðinn eru sveitir, sem hvorki hefir verið sjeð fyrir presti nje lækni nje vegum. Prestur kvað nú að vísu nýlega vera kominn í Mosfellssveitina, en enginn er þar læknir, þó að þetta sje læknishjerað, nje heldur er þar vegur, þótt lögin hafi svo fyrir mælt í mörg ár, að þar skyldi þjóðvegur liggja. Er þetta ástand óþolandi og óverjandi. Á sama tíma, sem menn keppast við að leggja vegi og brúa ár í öðrum hjeruðum og vilja kosta hundruðum þúsunda til að ryðja brautir um fjöll og fyrnindi, þá gleyma menn þessum sveitum, sem næst liggja þingstaðnum og höfuðborginni, algerlega. Þetta er að fara yfir ána til að sækja vatn í öllum skilningi. Þessar sveitir, sem jeg hjer á við, - Mosfellssveit, Kjalarnes og Kjós - byggja líf sitt á sambandinu við höfuðstaðinn, og svo er það nauðsynlega samband ekki til. Og höfuðstaðurinn leggur jafnframt í ærinn kostnað til að ná langt að þeim afurðum, sem þessar sveitir framleiða. Það hefir gengið svo langt, að sótt hefir verið mjólk hjeðan austur í Árnessýslu með ærnum kostnaði, í stað þess að fá hana ofan af Kjalarnesi. Jeg hefi það frá bændum þar efra, að þeir verði að borga nú 6 þús. kr. á ári til flutninga á afurðum sínum fram yfir það, sem þeir yrðu að greiða, ef vegurinn væri lagður til þeirra. Vegurinn upp í Mosfellssveit er nú oftast illfær, en svo illfær sem hann er, þá þyrftu bændurnir á Kjalarnesi þó að borga 6 þús. kr. minna fyrir flutning á mjólkinni sinni, ef hann næði til þeirra. Sjá nú allir, hvílík nauðsyn er á þessari vegarlagningu, því að hreppurinn lifir aðallega á mjólkursölu hingað til Reykjavíkur. Það hefir að vísu um mörg undanfarin fjárhagstímabil „figurerað“ í fjárlögunum talsverð upphæð til lagningar þessa vegar, nefnilega framhalds vegarins frá Kollafirði, en ekki verið notað, ekkert verið gert. Vitanlegt er þó, að þessi vegagerð var sjálfsögð fyrir mörgum árum, og er sjálfsögð. Nú er boðin fram 6 þús. króna fjárhæð frá hjeraðinu, gegn jafnmiklu auknu fjárframlagi úr ríkissjóði, til þess að vegurinn geti sem fyrst komið Kjalnesingum að notum. Jeg vona, að hv.þm. skilji, að þetta er nauðsynjamál. Um læknisstyrkinn þarf jeg ekki að tala. Þar er ekki farið lengra í sakirnar en að læknir sje hjer í Reykjavík, sem sje skyldur til að gegna sjúkravitjunum, þegar mikið liggur við. Það er alt og sumt. Mjer finst þurfa feiknamikla nægjusemi til þess að taka á móti því, þó að það sje boðið, og má þá nærri geta, að menn taka út með því að þurfa að biðja um slíkt, þar sem þetta hjerað var áður sjerstakt læknishjerað. Nýlega var það talið sjálfsagt að borga aukalækni í Ísafjarðarkaupstað 2 þús. kr. Það virðist þó miklu minni ástæða til þess en að hafa lækni í Kjós, Kjalarnesi og Mosfellssveit, þar sem oft þarf að sækja lækni til Reykjavíkur, en ekki er hægt að fá hann fyr en eftir langa mæðu og mikla fyrirhöfn, sem heldur ekki er von, þar sem enginn er skyldur til að gegna. Alt, sem farið er fram á með þessari styrkveiting, er það, að einhver maður sje skyldur til að gegna, ef sóttur er, og ekki þurfi að sækja hann lengra en til Reykjavíkur. Er gert ráð fyrir, að slíkur læknir fáist fyrir 1500 krónur. Jeg skal svo ekki orðlengja þetta frekar, en vona, að hv.þm. skilji, að þetta er sjálfsagt, og óforsvaranlegt að hafa þetta hjerað afskift allri læknishjálp, eins og verið hefir.

Halldór Stefánsson Jeg skil vel þörfina á að vera stuttorður, því að jeg veit, að margir þurfa að taka til máls, þar sem svo margar brtt. eru við fjárlögin. Jeg skal þess vegna láta mjer nægja að gera grein fyrir einni af þeim brtt., sem jeg er riðinn við, en það er 5. brtt. á þskj. 235, um ferðastyrk til Ólafs Ó. Lárussonar læknis. Hv. meðflm. mínir munu gera grein fyrir þeim öðrum tillögum, sem jeg er riðinn við. Jeg skal þá með fám orðum gera grein fyrir ástæðunni. Menn munu muna, að í fjárlögunum undanfarið hefir verið veittur 3000 kr. utanfararstyrkur handa læknum, til þess að þeir gætu fylgst betur með í sínum fræður. Styrkurinn hefir verið veittur eftir tillögum landlæknis. Þessi umræddi læknir hafði fengið vilyrði fyrir styrk, en þegar hann ætlaði að hefja hann, var búið að veita hann af einhverjum misskilningi eða öðrum ástæðum, sem mjer er ókunnugt, hverjar voru. En af því að hann var þá ferðbúinn, fór hann eigi að síður, en mun þó hafa verið gefin von um, að þetta yrði bætt upp síðar. Hann tók þess vegna lán til ferðarinnar. Jeg skal taka það fram, að læknirinn er ekki efnaður maður og hefir fyrir stórri fjölskyldu að sjá. En nú vildi svo til, að styrkurinn var feldur af fjárlögunum, svo að af engu var að taka, þegar til efndanna átti að koma. Þá ætla jeg að gefa stutta skýrslu um utanferðina, svo að menn sjái, að hún var gerð í því skyni, sem til var ætlast. Fyrst fór hann til Noregs og heimsótti 2 spítala í Bergen og Kristianíu. Þaðan fór hann til Danmerkur og gekk á Sundbyspítala í Kaupmannahöfn í 3 vikur. Svo fór hann til Þýskalands og sótti fyrirlestra í Berlín rúma viku, var síðan 3 vikur í Zwickau hjá frægum lækni þar, og síðan 3 vikur í Wien, og þar gekk hann á chirug, klinik, hjá hinum fræga handlækni Eiselsberg. Á heimleiðinni var hann svo aftur á spítala í Kaupmannahöfn. Alls var hann erlendis 4 mánuði, og er upphæð styrksins miðuð við það. Jeg vona, að þetta nægi til að sýna, að hann fór í þeim erindum, sem til var ætlast, og notaði tímann vel, enda er hann áhugasamur og góður læknir og skyldurækinn. Jeg vona, að hv.þdm. sannfærist um, að hjer er ekki farið fram á annað en að bæta mistök, sem jeg að vísu veit ekki, hvernig á stendur, þar sem læknirinn fór í von um styrk, sem hann gat ekki vitað, að mundi bregðast, a. m. k. á hann enga sök á því. Vona jeg, að fjvn. taki þessari tillögu með sanngirni og velvild og mæli með henni. Að svo stöddu skal jeg ekki lengja umr. frekar.

Bernharð Stefánsson Jeg á nokkrar brtt. á þskj. 235. Sumar þeirra flyt jeg einn, en á öðrum er jeg meðflutningsmaður. Jeg mun eingöngu gera grein fyrir þeim till., sem jeg flyt einn, því að jeg býst við, að fyrir hinum verði gerð grein af öðrum. Þá er fyrst að minnast á 3. brtt. á þskj. 235, við 12. gr. 3, þar sem jeg fer fram á, að Ísafsfjarðarhreppi verði veittur 3 þús. kr. styrkur til þess að launa lækni, gegn jafnhárri upphæð annarsstaðar frá, og til vara, ef Alþingi skyldi finnast þetta of hátt, þá 2500 kr. Það eitt, að Ólafsfjarðarhreppur ætlar að leggja fram jafna upphæð á móti, ætti að sýna, hvílík nauðsyn það er fyrir íbúana að fá lækni, því að fyrir ekki fjölmennari hrepp en Ólafsfjörður er verða þetta mjög tilfinnanleg útgjöld. Aðalkrafa Ólafsfjarðarhrepps er sú, að þarna verði stofnað sjerstakt læknishjerað, þar sem þeim mikinn hluta vetrarins er fyrirmunað að ná til læknis með öðru móti en að hann sje þar. Þó ætla þeir að sætta sig við að launa lækninn að hálfu, ef fenginn er styrkur á móti. Það varð því að ráði fyrir okkur þm. kjördæmisins að fara ekki fram á annað en þennan styrk. Jeg lít svo á, að hv. Alþingi hafi áður gefið Ólafsfirðingum loforð um styrk til læknishalds og að það loforð sje bindandi fyrir þingið. Að minsta kosti er enginn efi á, að hv. Alþingi hefir áður viðurkent nauðsynina á því að hafa sjerstakan lækni í Ólafsfirði. Þetta byggi jeg á því, að í fjárlögunum 1920 og 1921 var Ólafsfjarðarhreppi veittur 1500 kr. styrkur til þess að launa lækni, en sá styrkur var aldrei notaður, vegna þess að læknir fjekst ekki, en hefði hann fengist, mundi Alþingi hafa talið skyldu sína að láta fjárveitinguna standa áfram. Og nú, þegar á að reyna á ný, get jeg ekki skilið annað en Alþingi verði að álíta þessa gömlu fjárveitingu bindandi. Jeg vona því, að enginn hv. dm. greiði atkvæði á móti þessu. Enda þótt það sje lífsnauðsyn íbúum Ólafsfjarðarhrepps að hafa lækni, er það vitanlegt, að þar er ekki mikið fyrir lækni að gera, og því litlar aukatekjur. Auk þess er sveitin mjög afskekt, og menn, sem búnir eru að vera hjer í Reykjavík á námsárum sínum, mun ekki fýsa að fara þangað. Því má ekki búast við, að læknir fáist nema fyrir sæmileg laun. Þess vegna sá jeg mjer ekki fært að stinga upp á minni upphæð. Ef varatillagan yrði samþykt, yrðu launin 5000 kr., og jeg held það sje varla hugsanlegt að leggja upp með minna. Eins og jeg hef áður tekið fram, er nauðsynlegt, að þarna sje læknir. Ólafsfjarðarhreppur er fjöllum luktur á 3 vegu, og landleiðin er ófær meðfram sjó. Því er aðeins um 2 leiðir að gera til þess að ná til hjeraðlæknisins í Dalvík. Annaðhvort að fara sjóleiðina til Dalvíkur eða brjótast yfir fjöllin. En nú er oft svo á veturna, að báðar leiðir eru ófærar, og Ólafsfjarðarhreppur því gersamlega útilokaður frá læknishjálp. Landleiðin er ófær langtímum saman vegna ófærðar og illviðra. Hvað sjóleiðina snertir er fjörðurinn grunnur og brýtur á honum öllum, og geta Ólafsfirðingar ekki haft báta sína þar á veturna, heldur eru þeir hafðir á Akureyri eða Siglufirði, eða þá langt uppi á landi. Bátar eru því ekki til á veturna, enda oft ófært, þó að bátur væri. Jeg þykist nú hafa sýnt fram á, að Ólafsfjarðarhreppur er langtímum saman á vetrum útilokaður frá læknishjálp, og vona jeg, að öllum hv. dm. sje ljóst, hvaða voði það er. Ríkið leggur öðrum landsbúum til lækna og launar þá að öllu, en nú bjóðast þessir menn til að taka svona mikinn þátt í kostnaðinum. Alþingi hlýtur því að samþ.brtt.; annars mundi það beinlínis dæma þessa menn til dauða, þegar svo er ástatt, að ekki er lífsvon nema læknir fáist. Þessi málaleitun var send fjárveitinganefnd með gögnum, sem fyrir lágu, og hálffurðar mig á, að hv. nefnd skyldi ekki taka hana til greina. Þá er 7. brtt. á þskj. 235, sem jeg vildi minnast á. Hún er við 12. gr. 13 b, og fer fram á, að veittur sje styrkur til sjúkrahúsbyggingar á Siglufirði, sem nemi 30000 kr., gegn 2/3 hlutum frá kaupstaðnum sjálfum. Þarna er að vísu farið fram á allverulega upphæð. En það má sýna ljóslega fram á, að þarna er þörfin engu síður brýn en í Ólafsfirði. Og jeg vil einkum taka það fram viðvíkjandi þessum styrk, að jeg lít svo á, að þótt þessi fjárveiting verði samþykt, er það ekki vegna Siglufjarðarkaupstaðar eingöngu, heldur og þjóðarinnar í heild Á sumrin safnast til Siglufjarðar fólk úr öllum hjeruðum landsins og dvelur þar yfir síldveiðitímann. Flest hefir það lítil og óhentug húsakynni og tugir manna búa kannske í sama herbergi, og má nærri geta, að það er ekki vistlegt. Í raun og veru er hjer um bil óhugsandi, að í þeim húsakynnum geti sjúklingur hafst við, innan um þá, sem hraustir eru. Auk þess eru frá Siglufirði gerð út mörg skip. Þeir, sem veikjast á þeim, geta ekki legið um borð. Á Siglufirði er enginn staður, þar sem hægt er að láta þá vera, og þá er ekki um annað að gera en að fara með þá til Akureyrar. En nærri má að það kostar bæði mikið fje og svo tímann, sem í það fer. Ef bætt er úr þessu, kemur það mörgum landsbúum að liði, auk Siglfirðinga sjálfra. Í brjefi, sem hjeraðslæknirinn á Siglufirði skrifaðr okkur þingmönnum Eyfirðinga um þetta mál, færir hann skýr og ljós rök fyrir nauðsyn málsins, og bendir sjerstaklega á þá hættu, sem allri þjóðinni mundi stafa af því, ef drepsótt kæmi upp á Siglufirði um síldveiðitímann, þar sem annar eins fjöldi er þá samankominn þar og ómögulegt er að taka sjúklinga og einangra þá. Jeg hafði ætlað mjer að benda á nokkur fleiri atriði viðvíkjandi þessu máli, og sjerstaklega fleiri atriði, sem hjeraðslæknirinn á Siglufirði tekur fram; en þar sem þarf að fara að fresta fundi, verð jeg að sleppa því. Get líka með betri samvisku slept að taka fleira fram vegna þess, að hv.fjvn. hefir haft þetta brjef handa á milli, og jeg veit ekki betur en það hafi líka legið frammi í lestrarsal, ásamt öðrum skjölum, sem snerta þetta mál. Veit jeg þess vegna, að fjvn. og mörgum þingmönnum muni vera málið nokkuð kunnugt. Jeg skal því ekki fara fleiri orðum um þetta atriði, en vonast til, að hv.þm. líti á nauðsyn málsins og ljái till. samþykki sitt. Viðvíkjandi 10. brtt. á þskj. 235, þar sem farið er fram á allríflegan styrk til heilsuhadis á Norðurlandi, hefði jeg viljað segja fáein orð, en jeg ætla þó að sleppa því, þar sem jeg geri ráð fyrir því, að hv. 1. flm. þeirrar till. taki af mjer ómakið. Einnig getur verið, að sjerstakt tilefni gefist til þess seinna að víkja að því máli. Get jeg látið máli mínu hjer lokið, svo hægt sje að fresta fundi.

Klemens Jónsson Mjer þótti háttv.frsm. meiri hl. (ÞórJ) byrja ræðu sína á hálfeinkennilegan hátt, þar sem hann fór að víkja að fjárlagafrumvarpi stjórnarinnar í fyrra. Mjer fanst hann tala fremur sem flokksmaður en sem óhlutdrægur framsögumaður fjárveitinganefndar. Jeg ætla alls ekki að fara að draga gömul fjárlög eða frumvörp inn í umræðurnar nú, en læt mjer nægja að halda því fram, að fjárlagafrv. mitt í fyrra hafði þann kost að marka alveg nýja stefnu í fjármálum, sem síðan hefir verið fylgt. Þá stefnu að skila fjárlögunum tekjuhallalausum. Þá stefnu hjelt þingið í fyrra, og jeg vona, að bæði þing og stjórn haldi henni ennþá. Þetta veit jeg, að allir sanngjarnir menn viðurkenna. Við þennan kafla fjárlaganna á jeg enga brtt. Eigi að síður vil jeg fara nokkrum orðum um einstaka liði. Hvað tekjuáætlunina snertir, þá er hún sá grundvöllur undir fjárlögunum, sem vanda verður eins og hægt er, ef vel á að fara. Hana verður að áætla svo varlega, að vissa sje fyrir, að þær tekjur, sem gert er ráð fyrir, komi inn. Tekjuáætlun þessa fjárlagafrumvarps tel jeg mjög gætilega, helst til of gætilega, nema þá því aðeins, að afganginum ætti að verja til afborgunar af lausu skuldunum, sem líka mun vera tilætlunin, þar sem hæstv. fjrh. (JÞ) hefir lýst yfir því, að það hafi þegar vakað fyrir honum við samningu frumvarpsins, en það hefði átt að koma skýrt fram. Hefir því fjvn. ekki gert annað en að taka skrefið fult, þegar hún um leið og hún áætlar tekjuhliðina mjög varlega ákveður, að afganginum skuli verja til þess að borga í lausu skuldunum. Jeg er háttv. nefnd alveg samþykkur með að taka þennan lið upp. Og jeg er alveg samþykkur því, að ekki nær neinni átt að færa þann lið niður. Get jeg því með engu móti fallist á till.hv.þm. Dala. (BJ), en tel sjálfsagt að halda fast við að hafa upphæðina ekki minni en 600 þús. kr., eða eins og tekjuhækkuninni nemur. Jeg tók eftir því hjá hæstv. fjrh. (JÞ), að þegar hann hefði verið að ákveða upphæð verðtollsins í fjárlagafrumvarpinu, þá hefði hann haft fyrir augum, að lögin í þeirri mynd, sem þau eru nú, giltu aðeins til 1. apríl 1926. Ennfremur tók hæstv. ráðherra fram í þessu sambandi, að þessi 350 þús. kr. hækkun, sem nefndin fer fram á, gæti því aðeins staðist, að lögin eins og þau eru nú giltu alt árið. Jeg sem form. fjhn. skal skrifa þetta bak við eyrað, en að svo stöddu get jeg ekkert sagt, hvað nefndin gerir. Háttv. frsm.fjvn. (ÞórJ) og hæstv. fjrh. (JÞ) kváðust báðir vænta þess, að þetta þing hjeldi hinni sömu sparnaðárstefnu og síðasta þing. Reyndar bar hv.frsm. kvíðboga fyrir, að svo myndi verða. Út af þessum ummælum vil jeg taka það fram, að jeg er alveg sömu skoðunar og í fyrra, að fyllsta þörf sje að gæta hins ýtrasta sparnaðar, og vil jeg styrkja hverja stjórn til þess. Því jeg vil ekki láta stundarhag, eitt góðæri, villa mjer eða öðrum sjónir, svo að menn missi stjórnar á sjálfum sjer. Það hefir oft verið tekið fram með rjettu, að gróðavíman 1919 hefði haft ilt eitt í för með sjer, og því beri að forðast, að slíkt geti komið fyrir aftur, og það ættu þm. að hafa hugfast nú. Enda þótt jeg fylgi hinum ýtrasta sparnaði, verð jeg þó að taka það fram, að fullkomna kyrstöðu getur þjóðin ekki unað við til lengdar. Mjer finst t. d. æðihart að takmarka allar samgöngubætur, bæði á sjó og landi, meðan Við höldum öllum þessum dýru skólum. Finst mjer því rjettast, að jafnhliða því, sem dregið er úr samgöngubótunum og verklegum umbótum sje jafnframt dregið úr skólahaldinu. Eftir tillögum fjvn. og tillögum hæstv. stjórnar virðist mjer, að hvikað sje frá kyrstöðunni, þar sem t. d. eru teknar upp 50 þús. kr. til vita og allmikið fje til vegabóta. Þetta tel jeg vel farið, og mun það fyllilega óhætt. Þá hefi jeg lokið hinum almennu athugasemdum, sem jeg vildi gera, og skal því víkja nokkrum orðum að einstökum brtt. Þá er fyrst eitt atriði, sem jeg vildi beina til hæstv.forsrh., en úr því hann er ekki viðstaddur, get jeg eins beint því til hæstv. fjrh. (JÞ). Það er viðvíkjandi 11. grein A. 6, skrifstofukostnaði sýslumanna. í minni stjórnartíð voru dálítið skiftar skoðanir um, hvort þetta ætti að vera föst upphæð eða aðeins áætlunarupphæð. Jeg hjelt því fram, að þetta væri föst upphæð, sem ekki mætti fara fram úr nema með aukafjárveitingu. Þætti mjer vænt um að heyra álit hæstv. fjrh. á þessu. Háttv. fjvn. hefir komið fram með margar brtt., og eru margar þeirra þess efnis, að jeg mun greiða atkvæði með þeim. Sjerstaklega skal jeg taka fram, að jeg sje ekki, að hjá því verði komist að hækka fjárveitinguna til landhelgisgæslunnar eins og nefndin leggur til. Sama má segja um vegabæturnar. Sjerstaklega gleður það mig, þó, að háttv. nefnd hefir tekið Vaðlaheiðarveginn upp í till. sínar, því að þess var brýn þörf, og hefir verið um fult 20 ára skeið. Annars veit jeg ekki, hvort nefndin hefir gengið nógu langt á þessu sviði. Vitanlega hefir hún aukið upphæðina til viðhalds þjóðvega um 5 þús. kr., en jeg er ekki viss um, að það sje nóg. Sama er að segja um tillagið til sýsluvegasjóða. Það er fulllágt. Þá kem jeg að 25. lið, þar sem hv.fjvn. leggur til að heimila stjórninni að láta stækka og fullkomna loftskeytastöðina hjer í Reykjavík, svo að hún verði einfær um að annast skeytasamband við útlönd, ef þörf gerist. Jeg get sagt það þessu viðvíkjandi, að það getur verið viðsjárvert að gefa stjórninni svo víðtæka heimild til útgjalda, sem menn hafa allsendis óglögga hugmynd um, hve mikil muni verða. En þessu máli er nú samt svo farið, eins og nál. ber með sjer, að óhjákvæmilegt er að veita stjórninni heimild þessa, svo að þótt einhverjum þyki það athugavert, þá verður það samt svo að vera. Það er ekki víst, hvort samningar takast með Stóra norræna og stjórninni, svo að stjórninni er nauðsyn að hafa heimild til þess að gera stöðina svo fullkomna, að hún geti annast skeytasambandið, ef á þarf að halda. Jeg vona nú, að til þess þurfi ekki að koma; jeg vona, að við náum þolanlegum samningum við Stóra norræna. En eftir því, sem heyrst hefir, mun hafa verið erfitt að eiga við Stóra norræna fjelagið, er landssímastjóri var að semja við það síðastliðinn vetur. En vonandi er, að þegar á á að herða. þá náist samningar án þess að grípa þurfi til þessarar heimildar. Þá er þessi nýi viti. Jeg mun einnig greiða atkv. með honum, vegna þess að jeg álít, að ekki geti komið til mála að taka svo mikið vitagjald án þess að verja því til að lýsa strendur landsins. Það mun ýmsum þykja undarlegt að taka svo mikið gjald af erlendum skipum og nota það til almennra ríkisþarfa, og er það ekki nema eðlilegt. En þegar það er athugað, að varið hefir verið miklu meira fje alls til vitabygginga en nemur vitagjaldinu frá byrjun, þá verður að álíta það vel forsvaranlegt, þó að úr falli eitt og eitt ár án þess að nýir vitar sjeu reistir. En það má ekki ganga svo til lengdar. Jeg held, að jeg hafi svo ekki fleira að segja um brtt.hv. meiri hl. fjvn. En viðvíkjandi brtt.hv. minni hl. þá er þar farið fram á svo stórfelda hækkun á hjer um bil öllum liðum, að jeg býst ekki við því, að jeg geti fylgt þeim, þó að þær sjeu sumar mjög þess verðar, að þeim sje gefinn gaumur, og undir öðrum kringumstæðum mundi jeg hafa tilhneigingu til að fylgja þeim. Þá eru till. einstakra þm. Mun jeg ekki minnast á margar þeirra. Fyrst skal jeg þá nefna brtt. frá hv. 2. þm. Eyf. (BSt) undir III. lið á þskj. 235, um styrk til íbúa Ólafsfjarðarhrepps til þess að útvega sjer lækni. Af því að jeg er mjög vel kunnugur á þessu svæði, vil jeg taka undir með hv.þm. (BSt) og votta það, að hann gaf alveg rjetta skýrslu og nákvæma um staðháttu á þessum slóðum. Mikinn hluta ársins er hjer um bil ómögulegt að komast landveg í Ólafsfjörð, og oft alveg ófært á sjó. Brött og snjóþung heiði, Reykjaheiði, liggur milli Ólafsfjarðar og Svarfaðardals. Jeg hefi oft farið þá heiði, og hefir hún verið mjög ill yfirferðar jafnvel um mitt sumar. Best er að komast sjóleiðis, en þó geta komið dagar og vikur, sem ómögulegt er að komast frá Svarfaðardal í Ólafsfjörð. Símasambandið, sem komið hefir síðan jeg þekti til, bætir nokkuð úr, þannig, að fyr getur náðst í lækni en annars. En það nægir ekki. Nú vilja Ólafsfirðingar fá sjer lækni, en eins og hv. 2. þm. Eyf. (BSt) tók fram, þá mun þar ekki að ræða um mikla praksis. Það var fátækt fólk í þessari sveit, þegar jeg þekti þar til, en síðan mun velmegun hafa aukist, og einnig hefir þar risið upp þorp í Ólafsfjarðarhorni. Þó geri jeg ekki ráð fyrir mikilli praksis. En hinsvegar álít jeg, að þessi læknir eigi ekki að vera eingöngu fyrir Ólafsfjörð, heldur líka fyrir Stíflu. Milli Stíflu og Ólafsfjarðar liggur Lágheiði svo nefnd, sem teljast má greið yfirferðar. Ætti því læknirinn að geta haft alla Stíflu með Ólafsfirði. Vil jeg mæla hið besta með samþykt þessarar tillögu. Hvað aðrar brtt. á þskj. 235 snertir, þá mun jeg með atkvæði mínu sýna, hver sje mín afstaða til þeirra. Þó skal jeg taka það fram um X. brtt. á því þskj., um styrk til Heilsuhælisfjelags Norðurlands, að jeg á bágt með að greiða atkv. á móti henni, þótt um allháa upphæð sje að ræða. Hjer hefir komið fram svo mikill áhugi og fórnfýsi, að teljast verður mjög viðurkenningarvert. Skotið hefir verið saman talsvert á annað hundrað þús. kr. Sýnist mjer vel þess vert að styrkja slíkan áhuga. En jeg bíð eftir nánari skýrslu frá hv. 1. flm. (BL) áður en jeg tek afstöðu til þessarar till.

Atvinnumálaráðherra (MG): Það er ekki nema ein grein fjárlaganna í þeim kafla þeirra, sem nú er til umræðu, sem mjer viðkemur sjerstaklega. Vil jeg því segja fáein orð viðvíkjandi brtt., er fram hafa komið við hana, sem sje 13. gr. Er þá fyrst brtt.háttv.fjvn., er hún bætir við nýjum lið, Vaðlaheiðarvegi. Jeg skal viðurkenna, að hjer er hin mesta nauðsyn á því, að þessi vegur sje gerður. Það er vitanlegt, að á síðasta sumri var leiðin nálega ófær. En ástæðan til þess, að stjórnin tók ekki upp þennan veg í frv. sitt, var sú, að það er ákveðið, að hinn nýi vegur liggi á öðrum stað en sá gamli, og kemur hann því ekki að notum fyr en hann er kominn nokkuð langt áleiðis Var því svo til ætlast, að hann biði enn eitt ár og yrði þá veitt hærri upphæð. Þetta tek jeg ekki fram til þess að mæla á móti till.hv. nefndar, heldur til þess að sýna, hvers vegna þessi vegur var ekki tekinn upp í stjfrv. Þá er 22. brtt.hv. nefndar, um að hækka fjárveitinguna til viðhalds þjóðvega um 5 þús. kr., til þess að halda áfram vegi í Dalasýslu. Eftir því, sem segir í nál., þá er jeg í vafa um það, hvort hjer er um viðhald eða áframhald að ræða, og furðar mig á því, að nefndin skyldi ekki setja þetta á nýjan lið, ef um áframhald er að ræða, í stað þess að setja það hjer inn.

Áframhaldið er stutt og samþykt af vegamálastjóra

. Þá þarf ekki að óttast um það, að vegamálastjóri sjer um, að unnið verði fyrir þetta fje. - Um þrjá næstu liði hefi jeg ekkert að segja; þeir eru allir smáir. Um 25. lið vil jeg segja, að jeg er þakklátur nefndinni fyrir það að taka þann upp samkvæmt tilmælum frá mjer. Eins og kunnugt er, kemur til mála að gera nýjan samning við Stóra norræna ritsímafjelagið frá 26. ágúst 1926, því að þá er úti sá 20 ára leyfistími, sem fjelaginu var veittur 1905. En ástæðan til þess, að hjer er ekki sett föst upphæð tilstækkunar loftskeytastöðinni, er sú, að ekki er hægt að segja um, hvað mikið fje stækkunin muni kosta, en það er vel hugsanlegt, að hún kosti alt að 200 þús. kr., ef gera á stöðina svo sterka, að hún geti tekið ein að sjer sambandið við umheiminn. Nú má vera, að samningur náist við Stóra norræna, en jeg vil benda á það, að þó að samningur takist, þá getur samt verið hagkvæmt og rjett að stækka stöðina, því að það er ekki útilokað, að hægt sje að tryggja henni tekjur, eftir að hún hefir verið stækkuð, svo að stækkunin borgi sig á fáum árum. Og ef það sannast, að þetta sje hægt, þá vil jeg skoða það svo, sem þessi heimild gildi, þó að ekki komi til þess, að stöðin þurfi að sjá ein um skeytasamband við umheiminn. En þó verður hún samt ekki notuð nema sýnt verði fram á, að af því verði beinn gróði. Jeg get sagt, hvað það er, sem þessu veldur. Það eru veðurskeyti. Ef það fást sannanir fyrir því, að við getum náð samningum við útlönd um veðurskeytin og haft svo mikið upp úr þeim, að þessi aukning loftskeytastöðvarinnar borgi sig á fáum árum, þá verður hún framkvæmd, en sennilega eitthvað ódýrari en jeg nefndi áðan. Sem sagt, jeg geri ráð fyrir því, að í tillögu þessari felist nokkurskonar umboð til stjórnarinnar um það, að semja um símasambandið. Jeg hafði ætlað að halda fund með hv.þm. um þetta mál. Það þarf að koma einhversstaðar fram berum orðum, að þetta umboð hafi verið veitt. Vildi jeg við það tækifæri skýra frá því, sem gerst hefir í þessu máli, og hvað til er ætlast, að reynt verði að ná. Þá kem jeg að 26. lið brtt.hv.fjvn., um 50 þús. kr. fjárveitingu til vita. Í frv. stjórnarinnar var engin fjárveiting til að reisa nýja vita, af sömu ástæðu og dregið var úr mörgum öðrum framkvæmdum, sem sje vegna greiðslu lausaskuldanna. En það hafa heyrst miklar og sterkar raddir um það, að það megi ekki draga úr byggingu vita, þar sem ríkissjóður taki svo hátt vitagjald af skipum. En það hefir líka verið bent á, að þetta er ekki allskostar rjett, því að ríkið er búið að leggja í meiri kostnað við vitagerðir heldur en nemur vitagjöldunum frá upphafi. Sumir líta svo á, að það sje skylda hvers ríkis að kosta af eigin efnum allar nýbyggingar vita, hvað sem vitagjaldi líður. En á það verður að líta, að það er á valdi hvers lands, hvort vitagjald er haft svo hátt, að það megi bæði til rekstrar og nýbygginga á vitum. Og jeg lít svo á, að við þurfum að hafa vitagjaldið svo hátt, að það nægi til hvorstveggja, þegar það er athugað, hvað fáment landið er í hlutfalli við stærð þess. Jeg skildi háttv.frsm. (ÞórJ) svo, að það yrði á valdi stjórnarinnar, til hvaða vita þetta fje yrði notað, enda er hún ekki bundin við neinn sjerstakan vita í till.hv. nefndar. Að vísu tók jeg eftir því, að hann mintist á einn sjerstakan vita, en sem sagt er þetta óbundið frá hálfu nefndarinnar, og tek jeg till. hennar svo, að stjórninni sje heimilt að skifta fjenu í fleiri staði, ef rjett þykir. Um 27. lið vildi jeg mega mælast til þess við hv. nefnd, að hún tæki þá till. aftur til 3. umr., og leyfði mjer á þeim tíma viðtal við sig. Fjárveitingu þessa þarf að laga. Hún þarf að nema 2250 kr. til þess að líkur sjeu á, að hið umrædda land fáist til banda vitanum. En það er auðsær hagur fyrir landssjóð að eignast þetta land, því að þá mundi vitavörðurinn geta sætt sig við lægri launaákvæði en nú, því að land þetta er í fullri rækt og getur hann haft á því kú sjer til hagsbóta, og kemst þá af með minni laun. Jeg tel því rjett, að þetta land sje keypt, og jeg verð að telja verðið sanngjarnt, því að þetta land var keypt á uppboði 1923 á 2250 kr. Þá er brtt. á þskj. 204, frá háttv.þm. Dala. (BJ), og skal jeg hjer aðeins nefna þær, sem viðkoma 13. gr. Er þar fyrst að nefna einn lið um síma og annan um vegi. Jeg verð að segja það, að jeg sje ekki, að fært sje að taka þessa liði út úr, þar sem búið er að ákveða lagning sjerstakra síma, en framkvæmdum hefir orðið að fresta frá ári til árs. Sama er að segja um þennan veg. Vegamálastjóri segir, að hann sje ekki eins nauðsynlegur og ýmsir vegir aðrir, sem enn eru ógerðir. Þá er 6. liður á þskj. 204. um styrk til fyrverandi eiganda Breiðafjarðarbátsins Svans, til skuldalúkningar. Jeg skal geta þess, að svo vildi til, að jeg var staddur í Stykkishólmi í sumar, þegar sýslunefndir Dala- og Snæfellsnessýslu hjeldu sameiginlegan fund um þetta mál. Var þar samþykt, að hvor sýslan tæki að sjer 12 þús. kr. af skuld bátsins og sparisjóðir sýslnanna 2 þús. kr. hvor, en samt hefir þessi upphæð orðið eftir. Mjer skilst, að fáist ekki þetta fje frá hinu opinbera, þá skelli skuldin á fáeinum mönnum, 2 úr Dalasýslu og 1 úr Snæfellsnessýslu. En sú upphæð, sem hjer er farið fram á, er öll skuldin, sem eftir stendur, og finst mjer satt að segja efamál, hvort hið opinbera eigi að greiða hina alla. Jeg veit ekki nema það geti komið til mála að skifta henni milli ríkissjóðs og hlutaðeigandi sýslna, og jeg verð að segja, að það er hart, að hún skelli á þessum fáu mönnum. En jeg held, að rjettara væri, að hv.þm. Dala. (BJ) helmingaði upphæðina, og tækju svo sýslufjelögin hinn partinn. Jeg get ekki sjeð, að sýslusjóðir geti ætlast til þess, að einstakir menn greiði slíka fjárhæð sem þessa. Viðvíkjandi brtt. einstakra þm. á þskj. 235 skal jeg vera fáorður. Er þá fyrst till. um framlag til Biskupstungnavegar. Vegamálastjóri lagði til, að þessi braut yrði látin bíða til 1927. Það er að vísu rjett, að af þessari braut er mestu ólokið af hinum gömlu flutningabrautum. Hún er sem sje ógerð frá Torfastöðum að Geysi. En hjer er farið fram á svo litla upphæð, að naumast má telja praktiskt að skifta svo smátt til vegagerða. En þó skal jeg ekki leggja á móti þessari fjárveitingu. Ef hv.þd. sjer sjer fært að hækka fjárveitinguna til vega, þá get jeg sem samgöngumálaráðherra ekki haft á móti því. En vegamálastjóri leit svo á, að það væri búið að verja svo miklu fje til vega í þessari sýslu, að sanngjarnt væri, að hún biði eitt ár frekari fjárveitinga í því skyni. Þá er framlag til Kjalarnesvegar. Er tilgangurinn sá, að gera akfært upp á Kjalarnes og í Kjós. En um þetta er hið sama að segja og Biskupstungnabraut. Vegamálastjóri lagði til, að þessi vegur biði dálítið, enda er það svo, að hingað í nágrenni Reykjavíkur hefir farið svo mikið fje til vegagerða, að athugavert er, að önnur hjeruð verði ekki afskift. En auðvitað er þetta nauðsynlegur vegur og kemur að notum fyrir tiltölulega litla upphæð. Þá vil jeg þakka háttv. samgmn. fyrir það, að hún leggur til að hækka styrk til flóabáta úr 70 þús. kr. upp í 83 þús. kr. hefir nefndin reiknað nákvæmlega út, að ekki er unt að komast af með minna.

Nál. kemur á morgun

. Þá er ekki vert að tala nánar um þetta. En úr því að nefndin vill hækka þennan styrk svona 1926, þá tek jeg það sem heimild til þess að veita alt að þessu á árinu 1925, enda sjáanlegt, að ekki er unt að komast af með minni upphæð. Um símalínu frá Mýrum til Núps er það að segja, að það er svo lítil upphæð, að ekki skiftir miklu máli um hana. Og þó að til sjeu eldri loforð um lagning síma, þá er upphæðin svo lítil, að einu gildir, hvort hún er veitt eða ekki. En jeg er ókunnugur þar vestra, og get því ekki dæmt nauðsyn þessa. Jeg man eftir, að það var rætt um þetta mál á þinginu í fyrra, og því var lýst yfir, að þörfin er víða mikil og varhugavert að rjúfa gefin loforð um nýjar símalínur.

Frsm. minni hl. (Bjarni Jónsson) Hv. 2. þm. Rang. (KIJ) bætti sjer í þann hóp, sem ætlar sjer að vera vitur og varkár í fjármálum með því að taka af tekjum ríkissjóðs til þess að greiða halla fyrri ára. En sá halli stafar af klaufaskap þings og stjórnar. Nú vilja þessir menn láta það alt bitna á landsmönnum um næsta þriggja ára bil, í stað þess að taka lán, sem endurgreiðist á 30 árum, svo að hægt sje að halda áfram að styðja nauðsynlegar framkvæmdir, eins og skylda hv.þm. er. Það þýðir ekki að berja höfðinu við steininn og búa þannig til nýjan lið, um 600 þús. kr., aðeins út í loftið. En þótt allar þær brtt., er hjer liggja fyrir, yrðu samþyktar, væri samt nóg fje afgangs til þess að greiða lausaskuldirnar. Það verður stórfje fram yfir áætlun, og þýðir ekki að slá ryki í augu kjósenda um það. Hæstv. samgöngumálaráðherra (MG) kvaðst vona, að samningar tækjust við Stóra norræna. Jeg vona, að það verði ekki, því að þeir samningar mundu verða Íslandi í óhag, eins og samningar við það fjelag hafa altaf verið Íslandi í óhag. Og þeir samningar eru svo, að það er því líkast, sem mjög einfaldir menn hafi samið þá. En verði nú úr samningum, vona jeg, að hæstv. stjórn snúi þessu þann veg við, að hún reyni að hlunnfæra fjelagið, í stað þess að láta það hlunnfæra Ísland. En sannarlega væri nær að veita íslenskum námsmönnum styrk heldur en láta slík fjelög ganga í íslenskan ríkissjóð. Kem jeg þá að öðru efni. Hæstv. atvrh. (MG) sagði, að nokkuð hefði vantað á, að vitar landsins legðu landssjóði til það fje, er þeir kosta. Þarna skjöplaðist þó hæstv. samgöngumálaráðherra, því að ekki eru vitarnir sjálfir taldir sem eign. Og satt er það, að skýrsla nefndarinnar er undarleg, því að ef vitar væru með taldir, þá er eign 1/2 milj. fram yfir skuldir, og þá eign ætti að vísu að nota til þess að reisa nýja vita.  (Atvrh. MG: Á að taka þessa gömlu vita til þess?)  . Hæstv. atvrh. þarf ekki að taka þannig til orða, því að bæði hann og jeg vitum það, að ekki veitir af milj. kr. til þess að reisa nýja vita, sem hjer er þörf fyrir, og að skammarlega litlu hefir verið til þeirra varið og háborin skömm, hve vitar eru hjer fáir. En þegar eitthvað á að gera í því efni, er altaf vitnað til peningaleysis og laminn sami barlómurinn ár eftir ár. Nú vita þó allir og hafa viðurkent, að nauðsynlegt er að vita vel strendur landsins, svo að siglingar sjeu hjer öruggari og lífi sjómanna minni hætta búin en ella. Og það er synd gagnvart þjóðinni sjálfri að stöðva slík fyrirtæki, og allra helst þá, er fyrirtækið sjálft borgar sig. Þess vegna veitir ekki einu sinni af 50 þús. kr., heldur 150 þús. kr., til þess að reisa nýja smávita, sem óreistir eru, svo sem á Dyrhólum, í Seley eystra og víðar, og mætti veita til þessa meira fje en gert er, því að það er ekki satt, að neinn fjárskortur sje. Um símaleiðsluna er það að segja, að Alþingi leikur ár eftir ár þann leik að brjóta sín eigin lög. En í þessu máli er til einn hæstirjettardómur, og það er dómur þjóðarinnar, því að hún mun ekki kunna því, að á sjer sjeu brotin lög. Það stendur í lögum, að afgangur af símatekjum skuli ganga til þess að leggja 3. flokks síma, en tekjurnar hafa nú orðið eyðslueyrir um mörg ár. Síminn hefir skilað um 1/2 milj. kr. hreinum tekjum, en þær hafa alveg horfið inn í þá miklu hít, sem heitir ríkissjóður. Hjer vil jeg minnast á sambandslínu, sem nær út á Barðaströnd og er innanhjeraðs í Dölum. Það kann vel að vera, að símastjóri hafi ekki sjerstaklega áætlað símalínu þarna. En bæði jeg og Dalamenn teljum nauðsynlegt, að ekki sje beðið eftir því, að einhverri undirtyllu stjórnarinnar þóknist að hefja máls á því, að þessa síma sje þörf. Jeg hefi heyrt, að vegamálastjóri hafi gert áætlun um sjö ár um það, hvernig samgöngubótum á landi skuli hagað. Þetta tel jeg nokkuð líkt og söguna um Jakob og Rakel, áður en hann var svikinn um kvonfangið, sbr. vísuna: „Fyrir henni fjórtán í vetur föður ágjörnum þjóna jeg vann.“ Hv. 2. þm. Rang. (KIJ), hæstv. atvrh. (MG) og fleiri töldu vel ráðið að veita fje til vegar yfir Vaðlaheiði. Jeg hefi stutt það, en þar með er ekki sagt, að jeg telji aðra vegi rjettlausa. Vegur sá, er getur um í brtt. mínum, frá Fellsenda á leið suður yfir Bröttubrekku, er nauðsynlegur fyrir Dalasýslu. Og vegna þess, að hans sjest hvergi getið í þessari sjö ára Rakelar-áætlun vegamálastjóra, vil jeg minna á hann. Það var einu sinni til vegur, er var svo góður, að kýr varð þar til og síðan höfð fyrir stiklu, en í þessum vegi er engin kýr til vegarbóta. En leiðin er svo slæm, að 7–8 sinnum verður að fara þar yfir eina á, og breytist þó leiðin eftir því, hvernig áin brýtur eyrarnar.  (Atvrh. MG: Það er auðsjeð, að ekki er hægt að leggja veg þarna)  . Þetta mundi vera rjett hjá hæstv. atvrh., ef fara þyrfti yfir ána. en svo er ekki, ef vegurinn fæst. Og að þessum upplýsinginn fengnum, efast jeg ekki um, að hæstv. samgöngumálaráðherra og hv.þdm. muni greiða brtt. minni atkvæði. Jeg er þakklátur hæstv. atvrh. fyrir tillögur hans um skuldagreiðslu flóabátsins Svans. Stjórn sú, er upphaflega var kosin til þess að sjá um útgerðina, festist á víxlum, eins og venjulegt er að menn ánetjist í slíkum fyrirtækjum. Reyndi hún síðan að gera sjer fje úr bátnum, en varð fyrir miklu tjóni, og þættist nú góðu bætt, þótt ekki fengi hún meira en 8000 kr. upp í tjón sitt, t. d. ef óskir hennar inn hlutdeild ríkissjóðs skyldu falla við þessa umræðu. Stjórn fjelagsins hefir ekki í annað hús að venda.  (Atvrh. MG: Nema þá til háttv.þm. Dala.)  . Jeg sje enga ástæðu til þess, að þm. Dala., sem er illa sjeður hjá hæstv. stjórn, geri það. Annars skal jeg stilla orðum mínum í hóf við þessa umræðu þessa hluta fjárlaganna. Einn lið hefi jeg þó geymt mjer, og hann er um sendiherra Íslands í Danmörku. Hefi jeg hjer ýmsar ástæður fram að færa í því máli og vona, að menn hlýði til og sjái, hvort ekki er rjett það, er jeg held fram. Í sáttmála þeim, er Danir og Íslendingar gerðu með sjer 1918. er svo fyrir mælt í 7. gr., að Danir skuli fara með utanríkismál Íslendinga í umboði þeirra. Þar er þeir vildu og þar sem Danir hefðu sendiherra. En einn staður er óhugsanlegur, þar er Danir geti farið með umboð vort, og það er hjá þeim sjálfum. Árið 1919 varð það að samkomulagi með stjórnum beggja ríkja, að framkvæmd sáttmálans í þessu efni skyldi vera sú, að þjóðirnar skiftust á sendiherrum. Danir urðu fyrri til og sendu hingað fulltrúa með sendiherratitli (Extraordinær Gesandt og befuldmægtiget Minister). Litlu síðar sendum vjer Svein Björnsson til Danmerkur, eins og allir vita. Verður nú varla annað sagt en að Dönum sje misboðið í því, að láta sess hans óskipaðan í Danmörku. Því að um allan heim er það talin sjálfsögð hæverska að hafa hjá hverri þjóð jafngildan sendimann sem hún hefir á hverjum stað. En óhæverska við vinveitt viðskiftaríki er eitt hið versta glappaskot, sem oss getur hent. Og svo ber á annað að líta, að þótt vjer höldum, að engir taki eftir því, sem hjer er talað, þá er nú svo, að margir eru þeir, sem skilja íslensku víðsvegar um lönd og skýst ekki yfir alt hjer. Það er oss til lítils sóma, að því hefir oft verið hampað, að sjálfstæðið sje oss of dýrt. Gegn þessu hefir Einar Arnórsson prófessor komið með mótmæli í ritgerð nokkurri. Þetta hefir Knud Berlín lesið, og í danska blaðið „Skatteborgeren“ ritar hann svo grein um þetta og kemst að þeirri niðurstöðu, að sjálfstæðið íslenska sje of dýrt fyrir Dani. Í grein hans í þessu blaði segir svo, ef hæstv. forseti leyfir, að jeg lesi upp kafla úr henni.  (Forseti BSr: Það væri gott, ef þýðing fylgdi með)  . Þess gerist varla þörf, því að hana skilja allir, samanber söguna um íslensku stúlkuna, sem einu sinni fór til Spánar og Spánverjar fóru að tala við hana, þá sagði hún: „Gú de!“ samkvæmt þeirri djúpt innrættu skoðun, að Danmörk væri allur heimurinn. Hjer segir svo: „Men efter et Par Aar at have prövet, hvad denne Herlighed kostede, har Island nu indrettet sig mere praktisk og billigt, idet det har betroet Stillingen som dets diplomatiske Repræsentant til en dansk Mand. der er praktiserende Overretssagförer i Köbenbavn, og som samtidigt með denne Virksomhed udförer det diplomatiske Hverv som islandsk Chargé d'Affaires.“ Þessi samanburður er rjettur, og líka hitt, að sá maður, er nú er Charge d'Affaires fyrir Ísland í Danmörku, er danskur þegn. Og er menn hugsa um þetta, má nærri geta, hvort slíkt geti ekki rekið sig á, Jeg er ekki að niðra þessum manni, og jeg hefi margsinnis tekið það fram, að hann er sá eini, er jeg gat trúað hjer fyrrum, er jeg var sendiherra Íslands og hafði tvö konungsríki í hælunum, bæði Ísland og Danmörk; jeg veit því, hvernig horfir við hjá þessum manni. Að vísu er til í Danmörku danskur maður, sem fer með sendiherraumboð fyrir annað ríki, en það er Svertingjaríki suður í Afríku. Og það er víst sá keppinautur, sem Ísland á að líkjast mest! Eða hvað? Sjálfstæði það, er vjer fengum 1918, var ekki stolið, og þurfum vjer því ekki að fela það. En er það ekki alveg hið sama og vjer felum það, þá er vjer viljum ekki hafa sendimann á þeim stað, þar sem ekki er hægt að hafa umboðsmann? Að minsta kosti lítur þá svo út fyrir annara augum, sem vjer sjeum að fela sjálfstæði vort. Gott er það að vera ekki orðsjúkur, þora að gera rjett og fara ekki mikið eftir því, sem aðrir segja. Hjer er öðru máli að gegna. Það er ekki einskisvirði, hvað aðrar þjóðir segja um oss og að þær hafi gott álit á þessu litla ríki. Gott álit er miklu meira virði fyrir þjóð heldur en fje það, sem fer til að afla þess. Þetta kemur í ljós daglega, eigi aðeins í viðskiftum þjóða, heldur og einstaklinga. Á þetta vil jeg benda hinum miklu sparnaðarmönnum þingsins. Að vísu er kostnaður nokkur við það að hafa sendiherra í Kaupmannahöfn. Hefi jeg átt tal um það við Svein Björnsson, hvort sæmilegt væri að ætla slíkum manni 40 þús. kr. á ári, en hann sagði mjer, að vel athuguðu máli, að slíkt mundi eigi geta kostað minna en 42 þús. kr. Kaus jeg þá heldur að gera ráð fyrir 45 þús. kr., því að það er betri upphæð í meðförum. Jeg viðurkenni það enn, að þessu fylgir kostnaður fyrir ríkissjóð. En hvað kemur svo í móti? Auðvitað þarf gagn, er að þessum sendiherra má verða, og til skilningsauka get jeg gefið nokkrar upplýsingar um það, hvert gagn hefir af þessum sendiherra hlotist fjárhagslega. Árið 1921 var hann sendur til Osló til þess að semja um tunnutollinn. Árangurinn af því varð sá, að Ísland græddi 50–100 þús. kr., en svo að við förum meðalveg, þá skulum við segja, að það hafi ekki grætt nema 75 þús. kr. Árið 1921 fór sendiherrann líka til Lundúna, til þess að taka þar lán; þetta var þungt og erfitt í vöfum, en hefði verið notið þeirrar aðstöðu, er landið átti, og sendiherrann hefði verið sendur til Lundúna 2 dögum fyr, þá hefði landinu getað sparast ein miljón króna í gengismun. Og hefði hann nú sjálfur tekið lánið í stað milligöngu dansks manns, þá hefðu sparast margar miljónir. - Þetta hafa fjármálamenn í Lundúnum viðurkent. Árið 1922 sendu íslendingar þennan sendiherra sinn suður til Madrid, og varð sú ferð til þess að spara hjer aukaþing, og auk þess varð árangurinn sá, að Spánverjar geymdu það að setja toll á saltfisk. Hvað á þessu hefir græðst, verður ekki með tölum talið. Sumir kunna að segja, að þetta hafi ekki verið íslenska sendiherranum að þakka einvörðungu, en líti menn þá á hitt, að meðan danski sendiherrann í Madrid var einn, var engu hægt um að þoka, enda var það ekki von, þar sem hann var öllum málavöxtum ókunnugur, nema af afspurn. Það var hinum íslenska sendiherra að þakka, að málið komst í gott horf; því þótt þarna væri danskur maður að semja fyrir oss, kom hann eigi miklu til leiðar, ekki af því, að hann hefði eigi vilja til að vinna oss fult gagn, heldur af því, að hann gat það alls ekki, er hann brast kunnugleika á högum vorum og þörfum. En þegar hinn íslenski sendiherra kom til, fjekst fresturinn, og það, að tollurinn kom ekki á því ári, má reikna sem alt að 7 miljón króna gróða fyrir oss. Síðan var hann sendur á alþjóðafund í Genúa, og varð sú ferð talsvert ódýrari fyrir það, að hún var hafin frá Kaupmannahöfn en ekki frá Íslandi. Þá var hann enn sendur til Oslóar 1922, 1923 og 1924 viðvíkjandi kjöttollsmálinu, og eru þeir samningar, sem þá tókust, honum að þakka. Að vísu voru sendir einhverjir menn hjeðan, en þeir komu engu til leiðar og gerðu því ekki gagn. Sendiherrann okkar rjeð þessu máli til lykta, og enginn annar. Jeg hefi sjeð í „Tímanum“, að hagur ísl. bænda af þessum samningum hafi orðið um 700 þús. kr., aðrir telja hagnaðinn 600 þús. kr., ef varlega er reiknað, og er þetta árlegur gróði á kjöttollssamningunum. Þetta gelst að vísu ekki í ríkissjóð, en jeg tel hann góðu bættan fyrir þær 40–50 þús. kr., sem sendiherrann kostar, ef landsmenn græða þannig á því, að embættið var stofnað. Það eru góðir vextir af 40 þús. kr. á ári. Þetta er fjárhagshlið þessa máls, en það er ólíklegt, að nokkurn tíma komi það ár, að sendiherrann geti ekki gert þjóðinni tvöfalt, ferfalt, tífalt eða margfalt gagn við það, sem til hans er kostað, þó ekki væri með öðru en því að fara sendiferðir fyrir oss frá Kaupmannahöfn, svo eigi þurfi að senda menn hjeðan. Þar að auki má hann verða bönkum, ríkisstjórninni og einstökum mönnum að miklu gagni með búsetu sinni í Kaupmannahöfn. Reyndar má segja, að þeirri hlið málanna, sem lýtur að erindrekstri í Kaupmannahöfn, sje borgið með því fyrirkomulagi, sem nú er. En það er aukaatriði. Hins þarf vissulega með, að þar sje reglulegur íslenskur sendiherra, því að málalokin eru oft undir því komin, hver maðurinn er. Það fer eftir áliti og stöðu sendimanns vors, við hvern hann nær að semja. Það er eigi hverjum manni sem er leyft að vaða inn til erlendra sendiherra, ráðherra eða annara stjórnarvalda. Það er undir því komið, hver sendimaðurinn er, við hvern hann fær að tala! Óvaldir menn verða oftast að láta sjer lynda að ná tali af skrifstofustjórum eða öðrum mönnum lægra settum, sem minni völd hafa, og því enn minna mark takandi á þeim. Jeg hefi stundum sagt, að slíkir erindrekar fengju ekki tal af öðrum en dyravörðum, og færu málalokin auðvitað eftir því. Þetta þykir máske fullhart að orði kveðið, en þó er það að mestu leyti satt. En sendiherra, sem verið hefir búsettur þarna um nokkur ár, hann er orðinn kunnur öðrum sendiherrum, sem þar eru, og getur ávalt fengið meðmæli þeirra og aðstoð, ef hann æskir þess; hann er auk þess viðurkendur sem „diplomat“, og standa honum því allir vegir opnir. Hann hefir hundrað sinnum betri aðstöðu en menn, sem sendir eru aðvífandi. Þar að auki er hann maður, sem hefir gefið sig við þessum hlutum um langan tíma, og hefir því tamið sjer margt, sem nauðsynlegt er þeim, er verða að umgangast erlenda „diplomata“, Hann hefir tamið sjer varúð í tali, án þess að sýna þó neina undirhyggju; er orðinn leikinn í þeirri list að fara hvergi of langt nje of skamt. Sendiherra er því eigi sambærilegur við alóvana menn, sem koma aðvífandi „eins og spörr í trönudans“, og þekkja því ekki til, hvernig þeir eiga að haga sjer, til þess að koma málum sínum fram, en geta þó þar fyrir verið fullgóðir menn, ef þeir aðeins væru vanir þessu. Þetta er aðalástæðan fyrir því, að það þarf að hafa sendiherra, - að maðurinn sje og heiti sendiherra; ella verða hans eigi full not. Þá er annað, sem jeg hefi ekki ennþá drepið á, sem sje að með því að hafa engan sendiherra erlendis staðfestist það álit, sem enn er algengt, að Ísland sje alls eigi sjálfstætt ríki, úr því það fer ekki sjálft með utanríkismál sín. Þetta gerir alla samninga við erlend ríki erfiðari og er oss mikill álitshnekkir. Þess er heldur eigi að vænta, að erlend ríki sendi hingað „diplomatiska“ sendimenn, ef vjer sjálfir höfum enga sent utan, og er það eitt allmikill álitshnekkir hinu unga, íslenska ríki. Það er mikið undir því komið, að erlendar þjóðir viti, fyrst og fremst að vjer sjeum til, og í öðru lagi að vjer sjeum sjálfstætt og fullvalda ríki. Jeg sá nýlega í dönsku blaði talað um „Danmarks nordlige Bilande“, og var Ísland þar með talið í þeirri þvögu, og var þar sýnilegt, að menn vissu eigi, að þessi gamla hlekkjafesti, Ísland, Færeyjar og Grænland, hafði þó slitnað á einum stað. Það skal enginn ætla, að jeg mæli þetta af orðsýki, vilji aðeins fá einhvern „tildurherra“, eins og „Tíminn“ orðar það; en það er eigi. Nei, jeg lít aðeins á hagnaðinn, peningana, sem stofnun þessa embættis beinlínis gefur af sjer. Þótt jeg telji sóma lands vors allmikils virði, ræði jeg ekki um þann hlut að sinni nje fer út í að meta hann til fjár. En jeg ætla aðeins að tala um peninga, enda eru þeir mörgum mönnum kærastir allra hluta, - að það eru miklir peningar græddir, að það er stórgróðafyrirtæki að hafa sendiherra erlendis. Jeg vona, að jeg hafi engan mann sært með þessari ræðu minni, enda hefi jeg á engan mann ráðist. Jeg tel það mikið happ fyrir land okkar og þjóð, ef þetta þing bæri gæfu til að endurreisa sendiherraembættið og halda því við framvegis. Jeg hygg, að jeg þurfi eigi að hvetja neinn þeirra, er skipa þennan litla sex manna flokk hjer á þingi, sem jeg tilheyri, en hjer eru tveir aðrir stórir þingflokkar, sem nú fá þetta viðfangsefni. Jeg hefi oft áður sagt í gamni, sem jeg nú segi í fullri alvöru, að hjer er mál fyrir þá að keppa um. Þetta er stórt mál og alvarlegt, - mál, sem er og verður lífgjafi hvers þess flokks, er það ber fram. Þetta er framtíðarmál, sem veldur þeim þungri ábyrgð, er á móti því snúast. Jeg vænti því, að nú verði kapphlaup milli þessara stóru og sterku flokka um það að hafa fyrstir sjeð þörfina á þessu máli og að koma því í framkvæmd, sem er eitt hið mesta nauðsynjamál. Fyrir sjálfstæðismönnum þingsins, sem eru nú 24 eða 25, þarf ekki að ræða þetta mál frekar. Atkvæði þeirra hafa hingað til ætíð skilað sjer í öllum sjálfstæðismálum, hvar sem þeir hafa verið í flokki. Og jeg býst yfir höfuð ekki við neinum verulegum mótmælum gegn þeirri fjárveitingu, sem jeg fer fram á, að veitt verði í þessu skyni.

Sigurjón Jónsson Áður en jeg kem að brtt., sem jeg flyt á þskj. 235, ætla jeg með nokkrum orðum að minnast á eina brtt. frá hv.fjvn. á þskj. 195. Brtt. þessi er 26. till. og er nýr liður: Til þess að reisa nýja vita 50000 kr. Hv. frsm.fjvn. (ÞórJ) fylgdi þessari brtt. úr hlaði með nokkrum orðum og tilfærði orð vitamálastjóra um það, að kapp væri lagt á að fá nýjan landtökuvita bygðan á suðurströnd landsins, Dyrhólaey. Er jeg vitamálastjóra samþykkur um það, að full nauðsyn sje á því að byggja sem fyrst góðan og fullkominn landtökuvita á þessum stað, en hinsvegar álít jeg fiskiflota vorum enn brýnni nauðsyn á að fá aðra smærri vita bygða fyrir þessa upphæð. Er það álit okkar í sjávarútvegsnefnd og fleiri háttv. þingmanna, að árið 1926 megi ekki svo líða, að ekki verði bygðir nokkrir smávitar, sem bráðnauðsynlegast er að fá bygða sem allra fyrst.  (Atvrh. MG: Er það samhuga álit sjávarútvegsnefnda?)  . Jeg geri ráð fyrir, að svo sje. Af þessum vitum, sem jeg hefi í huga, er Stafnesvitinn fyrstur. Tel jeg það vansæmandi, að það sje látið dragast lengur en til næsta árs að byggja þann vita. Slys eru þarna mjög tíð, og nú 3 síðustu árin hefir farist þarna eitt skip á ári. Síðast nú alveg nýlega fórst þarna mótorskipið Sólveig með allri áhöfn. Þar á undan mótorskipin Sigríður og Ása. Kunnugir og minnugir menn segja mjer, að þarna hafi farist ekki færri en 14 skip síðustu 11 árin. Jeg fyrir mitt leyti legg því áherslu á, að þessi viti verði bygður árið 1926. Þá er fiskiflota vorum mjög nauðsynlegt að fá sem fyrst bygðan vita við Grundarfjörð. Grundarfjörður er eina örugga höfnin við Snæfellsnesið, og leita bátar þangað mjög, þegar þeir stunda veiðar öðruhvorumegin Snæfellsness, en þarna við nesið fara veiðar nú mjög í vöxt, og leita bátar þangað langt að. En engin leiðarljós eru þarna til þess að vísa leið inn á þessa góðu höfn, og getur þegar minst vonum varir hlotist af því stórslys. Er því mjög nauðsynlegt að fá hið allra fyrsta bygðan þarna vita. Þá vantar einnig mjög tilfinnanlega smávita á Vestmannaeyjar. Háttv. frsm. fjvn fastákvað nú heldur ekki neitt um það, hvar yrði bygt fyrir þessar 50 þús. kr., en jeg og ýmsir fleiri álítum, að þessa smærri vita megi ekki draga að byggja, og þótt byrjað yrði á landtökuvitanum fyrir þessa upphæð, þá yrði hann þó aldrei fullger fyr en einhvern tíma á árinu 1927. En í fjárlögum fyrir árið 1927 verður að veita alla upphæðina til landtökuvitans, svo að hann komist upp á því ári. Hv. frsm. sagði, að vitarnir skulduðu enn ríkissjóði, að hann hefði ekki fengið greitt eins mikið í vitagjöldum og lagt hefir verið til vita. Tel jeg slíkt síst nokkuð varhugavert, enda eru byggingarnar sjálfar - vitarnir -, sem eru nú metnar á aðra miljón króna virði, eign ríkissjóðs. Enda ber á það að líta, að gott vitakerfi er besta öryggisráðstöfun, sem ríkið getur gert, bæði fyrir fiskiflota vorn og öll önnur skip, er sigla meðfram ströndum landsins. Er hjer um svo mörg mannslíf og mikla fjármuni að ræða, að ríkinu er það alls ekki vansalaust að taka meiri tekjur af vitakerfinu en til þess er varið, sjerstaklega meðan þessu kerfi er jafnáfátt og enn á sjer stað. Sjómenn vorir og aðstandendur þeirra eiga fulla heimtingu á því, að þingið geri það, sem mögulegt er, til þess að tryggja líf þeirra í þessu efni, enda getur vitakerfið síðar meir orðið ríkissjóði tekjulind, þegar okkur hefir tekist að fullkomna það. Þótt jeg sje ekki ánægður með þessa upphæð, 50 þús. kr., og telji hana of lága, þá er jeg samt háttv.fjvn. þakklátur fyrir að hafa tekið upp þessa brtt. Þá kem jeg að brtt., sem jeg á undir rómv. lið XIV á þskj. 235. Er það um uppbótargreiðslu til sjúkrahússins á Ísafirði vegna verðtollsins, alt að 3000 kr. Þetta sjúkrahús er nú upp komið, og hefir ríkissjóður þegar lagt til þeirrar byggingar 50 þús. kr., en 25 þús. kr. eru áætlaðar í þessu frv. til greiðslu næsta ár. Gegn þessum fjárframlögum ríkissjóðs hefir Ísafjarðarkaupstaður þegar lagt fram minst 150 þús. kr., og er mjer óhætt að fullyrða, að sjúkrahús þetta er í alla staði mjög vandað. Var mikil þörf á að fá þetta sjúkrahús bygt, enda kemur það nú að tilætluðum góðum notum. Allar áætlanir um þessa byggingu voru gerðar áður en 20% verðtollurinn, sem samþyktur var á síðasta þingi, gekk í gildi. En vegna þessa verðtolls hefir þessi bygging orðið 2–3 þús. kr. dýrari en ella. Er það ýmiskonar útbúnaður við sjúkrahúsið, sem verðtollurinn hefir lagst á. Hve miklu þessi hækkun nemur nákvæmlega, veit jeg ekki, en geri ráð fyrir, að það geti orðið alt að 3000 kr. Það eru nú tilmæli mín til hv.þm., að þessa upphæð megi endurgreiða úr ríkissjóði, þó aldrei hærri upphæð en hjer er tilgreind, og þá upphæð eina, sem sannað verður, að stafi af þessum greinda verðtolli. Sjúkrahúsið hefir ekki í öllum tilfellum greitt verðtollinn sjálft, heldur stundum þeir, er selt hafa til byggingarinnar munina eða efnið, er verðtollurinn hefir lagst á, en þeim verið það endurgreitt af byggingarkostnaðinum. En yfir þetta á sem sagt að sýna reikninga og aldrei á þetta að fara fram úr 3000 kr. Að hjer sje um sanngirniskröfu að ræða, vona jeg að geta sýnt fram á í fám orðum. Ætlun þingsins með verðtollinum var frá upphafi sú, að ríkissjóður fengi þessar tekjur af miður nauðsynlegum vörum, eða með öðrum orðum, að tollurinn legðist ekki á nauðsynjavörur. Nægir um það að benda á orð hv.frsm.fjhn. í því máli. Hefi jeg þau ummæli hjer fyrir framan mig í þingtíðindunum frá síðasta þingi. Er þar skýrt að orði komist um það, að verðtollinum sje ekki ætlað að leggjast á nauðsynjavörur. Í sama streng tekur svo hæstv. fjrh., þar sem hann segir hjer einnig, að verðtollurinn eigi ekki að lenda á öðrum en miður þörfum vörum. Allir aðrir, sem um þetta mál tala, eru hjer sömu skoðunar, svo að vilji þingsins er skýr í þessu máli. Verðtollurinn átti ekki að leggjast á nauðsynjavöru. En er þá hjer um nauðsynjavörur að ræða? Til þess að sanna það, ætti að vera nægilegt að nefna, að munirnir eða efnið, sem um er að ræða, fer til þess að útbúa vandað sjúkrahús, sem ríkissjóður og fátækt bæjarfjelag eru í sameiningu að koma upp. Og að hjer sje um reglulega nauðsynjavöru að ræða, sýna best þau miklu gjöld, sem þetta fátæka bæjarfjelag hefir á sig lagt til þess að hrinda í framkvæmd þessu mikla nauðsynjamáli, sjúkrahúsbyggingunni. Um þessi tvö atriði verður ekki deilt. Þingið ætlaðist ekki til þess, að verðtollurinn legðist á nauðsynjavörur, en hjer hefir verið tekinn verðtollur af nauðsynjavöru, sem fátækt bæjarfjelag kaupir til opinberrar byggingar, sjúkrahúss. Fjölyrði jeg ekki frekar um þessa brtt., en treysti svo rjettsýni háttv.þm., að þeir sjái rjettmæti þessarar tillögu.