Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjvn. hóf störf sín og athugun á fjárlagafrv. þegar á fyrstu dögum þingsins. Segja má, að n. hafi unnið sleitulaust við afgreiðslu málsins síðan og því æðimikið mætt á nm. undanfarnar vikur. Alls hefur n. haldið 34 fundi, en auk fjárlagafrv. hefur hún haft til athugunar og afgreiðslu fjöldamörg erindi, sem til hennar hafa borizt. Hefur n. leitazt við að setja sig inn í mál þessi, eftir því sem kostur hefur verið á. Í mörgum tilfellum er hér um fjárbeiðnir að ræða, sem ætlaðar eru til stuðnings góðum málefnum og framkvæmdum, sem eiga fyllilega rétt á sér. Samt sem áður hefur n. eigi séð sér fært nú frekar en áður að verða við umræddum fjárbeiðnum nema að takmörkuðu leyti. Hefði n. vissulega óskað að geta verið ríflegri í till. sínum um auknar fjárveitingar, en nú sem fyrr er í mörg horn að líta, og hefur n. fyrst og fremst haft að leiðarljósi, hvað hún taldi óhjákvæmilegt og ekki yrði á frest skotið, um leið og hún að sjálfsögðu lagði sig fram um að koma til móts við óskir manna, eftír því sem n. sá sér fært og ástæður leyfa. Ég vil nota þetta tækifæri til þess að þakka meðnm. mínum öllum fyrir gott samstarf í n. Ég vona, að enda þótt afgreiðsla málsins af hendi meiri hl. n. hafi skipazt nokkuð á annan veg en fulltrúar minni hl. í n. hefðu kosið, telji þeir sig ekki hafa verið órétti beitta í sambandi við vinnubrögð í nefndinni. Fjárlagafrv. það, sem hér um ræðir, er hið fyrsta, sem samið er á vegum þeirrar fjárlaga- og hagsýslustofnunar, sem sett var á stofn innan fjmrn. fyrr á þessu ári. Enda þótt frv. sé í meginatriðum óbreytt frá því, sem verið hefur, hvað uppbyggingu snertir og þær breytingar, sem stofnunin telur æskilegar við undirbúning og samningu fjárl., bíði næsta árs og komi þá til framkvæmda í samræmi við nýsett lög um ríkisreikning og fjárlög, er það álit meiri hl. n., að fjárveitingar til ríkisstofnana eða rekstrar þeirra séu að þessu sinni í meira samræmi við raunverulegar þarfir stofnananna en oftast hefur tíðkazt. Þetta álit meiri hl. n. er byggt á þeim upplýsingum, sem n. hefur aflað sér og fram hafa komið í viðræðum n. við forsvarsmenn hinna ýmsu ríkisstofnana. Að þessu sinni hefur hagsýslustjóri ríkisins, Jón Sigurðsson, starfað að nokkru leyti með n., veitt henni margvíslegar upplýsingar, og hefur það auðveldað n. störfin og flýtt fyrir afgreiðslu málsins. Þá hafa nm. á sama hátt og áður skipt með sér verkum og unnið að athugun einstakra málaflokka milli funda. Hefur það einnig flýtt fyrir afgreiðslu málsins í heild. Eins og fram kemur í nál. um málið, náðist ekki samstaða innan n. um afgreiðslu þess í heild. N. hefur þó leyft sér að flytja brtt. á þskj. 92 sameiginlega, þó með þeim fyrirvara af hendi fulltrúa Framsfl, og fulltrúa Alþb. í n., að till. n., sem fluttar eru á umræddu þskj., njóti ekki allar stuðnings þeirra og þeir hafi óbundnar hendur um að flytja eða fylgja brtt., sem fram kunna að koma við þær eða einstaka liði frv. Brtt. við tekjubálk frv. eru hins vegar fluttar af meiri hl. n. á þskj. 93. Eru þær byggðar á nýjum upplýsingum, sem n. fékk frá Efnahagsstofnun ríkisins. Hefur komið í ljós við endurskoðun á tekjum ríkissjóðs fyrir árið 1966 varðandi suma tekjuliði fjárlagafrv.; að gera má ráð fyrir, að tekjur ríkisins á árinu 1967 verði eins og fram kemur á fyrrnefndu þskj. Svo sem kunnugt er, beitti ríkisstj. sér fyrir því á s. l hausti að greiða niður hækkun á búvöruverði, sem ella hefði komið til framkvæmda í septembermánuði s.l. Síðan hefur komið til framkvæmda hækkun á fjölskyldubótum og frekari niðurgreiðslur. Allar þessar ráðstafanir eru til þess ætlaðar að koma í veg fyrir verðhækkanir innanlands og skapa grundvöll að almennri verðstöðvun. Af þessu leiðir, að gera verður breytingar á 17. og 19. gr. fjárlagafrv. varðandi þá gjaldaliði, sem þessar ráðstafanir snerta. Nú hefur ríkisstj, lagt fyrir Alþ. frv. um verðstöðvun. Að öðru leyti eru sumir þessara þátta enn í athugun hjá ríkisstj. N. hefur því frestað afgreiðslu þeirra til 3. umr. Önnur mál, sem n. hefur enn ekki lokið athugun sinni á og frestaði til 3. umr., eru m.a. skipting á fé til nýrra skólabygginga og skólastjóraíbúða, enn fremur brtt. við 18. gr. og nokkur erindi önnur, sem n. mun taka til frekari athugunar og afgreiðslu á milli umr. Þá mun samvinnunefnd samgöngumála skila till. um styrki til flóabáta og vöruflutninga sem jafnan áður. Eins og fram kemur í nál. meiri hl., eru brtt. við 2. gr. frv. byggðar á nýjum upplýsingum frá Efnahagsstofnun ríkisins um tekjuáætlun ársins. Er þá lagt til grundvallar, að tekjuhækkunin milli áranna 1965 og 1966 nemi 18% , einnig, að skattvísitalan verði ákveðin 18% hærri en hún var 1966. Síðan fjárlagafrv. var samið, liggja fyrir tölur um álagða skatta í öllu landinu. Kemur þar í ljós, að álagðir skattar reyndust nokkru hærri en reiknað hafði verið með. Hækkar því áætlunin fyrir 1967 að sama skapi, þar sem aðrar forsendur eru óbreyttar. Þá er í þessari nýju áætlun reiknað með hærri innheimtuprósentu, en það er samkv. reynslu ársins 1965. Heildarupphæð tekju- og eignarskatts er því áætluð 643 millj. kr. En þar frá dragast 40 millj. samkv. 17. gr. til húsnæðismála samkv. 4. gr. l. nr. 19 1965, og verður því nettóupphæðin á 2. gr. frv. 603 millj. kr. eða 7 millj. kr. hærri en frv. gerir ráð fyrir. Varðandi aðflutningsgjöldin virðist ekki ástæða til breytinga að dómi Efnahagsstofnunarinnar, en þar er reiknað með 6200 millj. kr. innflutningi cif. og lagt til grundvallar, að meðaltollurinn verði 29.5%. Aukatekjur eru nú áætlaðar 60 millj. kr. eða um 5 millj. kr. lægri en í frv. Er það samkv. nýrri áætlun Efnahagsstofnunarinnar. Varðandi till. meiri hl. n. um áætlaða hækkun tekna af söluskatti, þá er gengið út frá áætluninni um álagðan söluskatt 1966, reiknað með 5% aukningu hreinnar veltu milli ára 1966 og 1967, og þá er einnig tekið tillit til þeirra verðhækkana, sem komnar voru inn 1. okt. s.l., en að öðru leyti ekki reiknað með frekari verðhækkunum. Samtals verða því tekjur af söluskatti 1328.2 millj. kr., þar af til jöfnunarsjóðs sveitarfélaga samkv. lögum 106.3 millj., og nettó verður upphæðin því 1221.9 millj. kr., sem er 43,7 millj. kr. hækkun frá því, sem er í frv. Þá er samkv. till. meiri hl. lagt til að hækka 10. tölulið 2. gr., leyfisgjald af bifreiðum, um 4.5 millj. kr. Er þá lagt til grundvallar, að áætlað meðal-fob.- verð á innfluttum bifreiðum á yfirstandandi ári hefur reynzt hærra en áætlað var, en bifreiðainnflutningurinn að öðru leyti óbreyttur frá fyrri áætlun. Loks er lagt til, að tekjur samkv. 3. gr., þ.e. af rekstri Áfengis- og tóbaksverzlunar ríkisins, hækki um 8 millj. 170 þús. kr. Samtals hækkar tekjubálkur fjárlagafrv. samkv. þessu um 63 millj. 370 þús. kr. Á 3. gr. er lagt til, að gerðar verði nokkrar breytingar á tekjuliðum Pósts og síma. Í viðræðum, sem n. átti við Gunnlaug Briem póst- og símamálastjóra, kom það fram, að gera má ráð fyrir þeirri tekjuhækkun á rekstrarreikningi stofnunarinnar, sem hér er lagt til, eða samtals 32 millj. kr. Á móti kemur sama upphæð gjaldamegin og fært á áætlaða afskrift. Mun ég þá víkja að gjaldabálki frv. Við 10. gr. er aðeins ein till. Leggur n. til, að tekinn verði upp nýr liður til alþjóðaflóttamannasöfnunarinnar, 600 þús. kr. Þessari fjársöfnun var mjög vel tekið af þjóðinni allri með almennri söfnun. Alls munu hafa safnazt þannig um 1.2 millj. kr. Með þessu viðbótarframlagi verður upphæðin samtals 1.8 millj. kr. eða sem svarar 10 kr. á hvert mannsbarn þjóðarinnar. Á 11. gr. er lagt til, að liðurinn til byggingar fangahúsa hækki um 200 þús. kr. Er ætlazt til þess, að upphæðin gangi til byggingar fangahúss í Hornafirði: - Til fangahjálpar er till. um 40 þús. kr. hækkun, en auk þess er nú ákveðið, að félagssamtökin Vernd hljóti 250 þús. kr. af heildarupphæðinni. til byggingar templarahallar er lagt til, að styrkurinn hækki um 600 þús. kr. og verði þá 1 millj. kr. Hæstv. dómsmrh. kom á fund n. og gerði grein fyrir erindi byggingarnefndar templarahallarinnar. Kemur þar fram, að nokkuð vantar á, að fé sé fyrir hendi, svo að unnt sé að ljúka við tvo samkomusali í húsinu. Er ætlunin að nota þá til unglingastarfsemi. Til viðbótar þessu framlagi ríkissjóðs, ef samþ. verður, mun borgarsjóður Reykjavíkur hækka sitt framlag til byggingarinnar að sama skapi, og ætti það að tryggja framkvæmdina. Með þessu ætti að nást mikilvægur áfangi í lausn á vandamáli, sem fram kemur í nýju frv. til l. um breyt. á áfengislöggjöfinni. - Samtals hækka fjárveitingar samkv. þessu á 11. gr. um 840 þús. kr. Á 12. gr. kemur fyrst brtt. n. um framlag til byggingar sjúkrahúsa, sjúkraskýla og læknisbústaða. Er lagt til, að liðurinn hækki um 2 millj. 849 þús. kr. Ætti sú fjárveiting að tryggja, að ríkisframlagið til bygginganna verði hlutfallslega það sama og á síðasta ári, þ.e. 118 hluti til sjúkrahúsa og 1/5 hluti af byggingarkostnaði til sjúkraskýla og læknisbústaða. N. tók inn nokkrar nýjar framkvæmdir, og er hækkunin aðallega í sambandi við þær. - Þá er lagt til, að liðurinn til námskeiða fyrir embættislækna hækki um 30 þús. kr. og liðurinn til námskeiða fyrir aðstoðarfólk í hjúkrun hækki um 25 þús. kr., en samtals eru till. um hækkun fjárveitinga á 12. gr. þá 2 millj. 904 þús. kr. Á 13. gr. A er lagt til. að bætt verði við tveim nýjum liðum, samtals að upphæð 50 þús. kr., vegna rekstrar á snjóbifreiðum. Á 13. gr. C hefur n. skipt fjárveitingu til hafnarmannvirkja og lendingarbóta, en auk þess leggur n. til, að liðurinn hækki um 6 millj. 350 þús. kr. - Þá er till. um, að liðurinn X, til afgreiðslu á eftirstöðvum af lögboðnum hluta ríkissjóðsframlags til hafnarframkvæmda, lækki um 4.9 millj., en framlag til ferjubryggna hækki um 150 þús. - Till. n. eru því raunverulega um hækkun, sem nemur til hafnarframkvæmda og lendingarbóta 1.6 millj. kr. Í áætlun vita- og hafnarmálastjóra eru ráðgerðar framkvæmdir í hafnarmálum á árinu 1967 að upphæð 227 millj. kr., en þar við bætast framlög til landshafnanna. Er þetta rúmlega 100 millj. kr. hærri upphæð en byggingarframkvæmdir námu á yfirstandandi ári. Að hve miklu leyti áætlun vita- og hafnarmálastjóra kemur til framkvæmda, v erður ekki séð, fyrr en gengið hefur verið frá framkvæmdaáætlun fyrir komandi ár. Mér þykir ósennilegt, enda þótt svo færi, að fé væri fyrir hendi til framkvæmdanna, að unnt væri af ýmsum öðrum ástæðum að ráðast í svo stóra áfanga í þessum efnum á einu ári, og kemur þar margt til. Til hafnarmannvirkja og lendingarbóta var varið samkv. síðustu fjárl. samtals um 26.2 millj. kr. Á sama hátt eru í þessu frv. að viðbættum brtt. n. 37 millj. 650 þús. kr. En þar til viðbótar eru greiðslur af hafnarlánum vegna landshafnanna, sem eru að þessu sinni 19.8 míllj, kr. Að sjálfsögðu hefðu fjárveitingar til hafnarframkvæmda þurft að verða ríflegri en hér er lagt til. Hámark til hverrar hafnar verður 700 þús. kr. að þessu sinni. Eru þó rúmlega helmingi fleiri hafnir, sem hljóta þessa upphæð, en dæmi eru til um áður. Á 13. gr. D. er lagt til, að liðurinn IV, aðrir flugvellir hækki um 100 þús. kr. Er það vegna nýrra flugvalla, sem rekstrarkostnaður hafði ekki að fullu verið áætlaður í frv. Við 13. gr. E er ein brtt:, en það er við F-lið, 2. tölul.; aukavinna hækki um 75 þús. krónur. Við 13. gr. í er till. um að hækka fjárveitingu til landmælinga, annan kostnað, um 144 þús. kr. Er það vegna hækkunar á húsaleigu fyrir stofnunina. Á sömu grein er lagt til að hækka fjárveitingu til sjómannaskólans í Vestmannaeyjum um 175 þús. kr. Komið hefur verið upp heimavist við skólann vegna nemenda utan af landsbyggðinni, og telur n. rétt að verða við þessari beiðni. Á 14. gr. A eru fjárveitingar til menntamála. Eins og ég þegar hef tekið fram, bíða brtt. n. til 3. umr. varðandi fjárveitingar og skiptingu á fé til skólabygginga og skólastjóraíbúða. Nokkrar brtt. eru þó frá n. við þessa gr. Lagt er til, að til Handritastofnunar Íslands, liðurinn annar kostnaður, hækki um 30 þús. kr. - Til fræðslumálastjóraembættisins hækkar ferðakostnaður um 24 þús. kr. - Þá er lagt til; að teknir verði upp tveir nýir liðir: til kennaranámskeiða 250 þús. kr. og til skólaminjasafns 25 þús. Í frv. eru tveir liðir með fjárveitingu til kennaranámskeiða, undir XV 27. tölul. 100 þús. kr. og XVI 49. tölul. 125 þús. kr. Leggur n. til, að báðir þessir liðir verði felldir niður, og er því raunverulega um 25 þús. kr. hækkun að ræða til kennaranámskeiða. Þessi tilhögun á fjárveitingunni er gerð samkv. ósk fræðslumálastjóra. - Fjárveiting til skólaminjasafns var inni á fjárl. 1965, en hafði af vangá fallið niður í fjárl. 1966 og enn fremur í fjárlagafrv. nú. - Þá er lagt til, að hækkaðir verði kostnaðarliðir við menntaskólann á Akureyri samtals um 555 þús. kr. Er það vegna vanáætlunar í frv. - Til kennaraskólans er till. um 220 þús. kr. hækkun, en það er vegna nemendafjölgunar, sem ekki hafði verið reiknað með, og til íþróttakennaraskólans hækkar fjárveiting um 60 þús. kr. samtals. – Í fjárlagafrv. er fjárveiting til blindrastarfsemi 30 þús. kr., og er upphæðinni skipt til helminga á milli Blindrafélagsins og Blindravinafélagsins. Upphæð þessi hefur staðið óbreytt um margra ára skeið. Fjvn. leggur til, að styrkurinn verði hækkaður í 200 þús. kr. og skiptist til jafns milli félaganna, 100 þús. kr. til hvors. - Þá eru tillögur um nýja liði: Til Frjálsíþróttasambands Íslands 50 þús. kr. vegna landskeppni Íslendinga og Skota; til Skáksambands Íslands 75 þús. kr. vegna þátttöku í Ólympíuskákmóti á Kúbu og til Taflfélags Reykjavíkur 40 þús. kr. styrkur til húsakaupa fyrir starfsemi félagsins. - Samtals eru brtt. n. við 14. gr. A til hækkunar um 1 millj. 195 þús. kr. Á 14. gr. B eru fjárveitingar til opinberra safna, bókaútgáfu, listastarfsemi o.fl. Við þessa gr. hefur fjvn. leyft sér að flytja nokkrar brtt. Kemur þar fyrst till. um að hækka tvo liði hjá þjóðminjasafni: 50 þús. kr. vegna launahækkunar gæzlukvenna og 60 þús. kr. til örnefnasöfnunar. - Til Listasafns Íslands hækkar liðurinn annar kostnaður um 35 þús. kr. - Þá eru till. um að hækka fjárveitingar til náttúrugripasafnanna í Vestmannaeyjum og á Akureyri um 25 þús. kr. til hvors og að inn komi nýr liður: Til Náttúrugripasafnsins á Norðfirði 50 þús. kr. - Styrkur til Hins ísl. náttúrufræðifélags er lagt til að hækki um 15 þús., en það er vegna hækkunar á útgáfukostnaði tímaritsins Náttúrufræðingsins. - Þá er lagt til, að liðurinn XXI, styrkur til ritstarfa og fleira, hækki um 30 þús. kr. - Til Norræna félagsins er till. um hækkun á fjárveitingu um 50 þús. kr., og er það vegna aukinnar starfsemi félagsins. - Þá flytur n. brtt. við liðinn: til tónlistarstarfsemi skv. lögum, er það um 250 þús. kr. hækkun. Verður liðurinn þá 4 millj. kr. Skv. lögum ber ríkissjóði að leggja fram 1/3 hluta af rekstrarkostnaði tónlistarskólanna, og taldi n. að fengnum upplýsingum, að þessa upphæð skorti á, að næg fjárveiting væri fyrir hendi. - Þá er lagt til að hækka fjárveitingu til Barnamúsíkskólans um 45 þús. kr. - Í fjárlagafrv. er að þessu sinni fjárveiting til Þjóðleikhússins um 1 millj. 750 þús. kr., sem er ætluð til þess að standa undir kostnaði við endurnýjun á áklæði á stólum leikhússins. Til viðbótar því taldi þjóðleikhússtjóri óhjákvæmilegt að fara fram á frekari fjárveitingu til viðhalds leikhússins. Í því sambandi fór þjóðleikhússtjóri sérstaklega fram á fjárveitingu vegna óhjákvæmilegra endurbóta á brunavörnum hússins. Fjvn. leggur því til, að veittar verði 275 þús. kr. í þessu skyni. - Leikfélag Reykjavíkur hefur um langan tíma haldið uppi allumfangsmikilli leiklistarstarfsemi. Hefur starfsemi félagsins auk starfsins hér í Reykjavík verið í því fólgin að halda fjölmargar leiksýningar víðs vegar úti um landsbyggðina. Um þessar mundir á Leikfélag Reykjavíkur 70 ára afmæli. Enda þótt n. beri ekki fram till. um sérstaka fjárveitingu til félagsins í þessu sambandi, taldi hún þó rétt að koma nokkuð til móts við óskir þess og leggur til, að fjárveiting til félagsins verði hækkuð um 200 þús. kr. – Þá er lagt til, að liðurinn: til minningarlunda og skrúðgarða hækki um 50 þús. - Nýir liðir, sem n: leggur til að teknir verði inn á 14. gr. B. eru: Til Norræna sumarháskólans á Íslandi 125 þús. kr., sem er fyrri greiðsla. Skv. upplýsingum, sem n. fékk hjá menntmrn., er ákveðið, að umræddur sumarháskóli verði haldinn hér á árinu 1968. - Þá er till, um að veita dr. Sigurði Jónssyni fjárveitingu að upphæð 50 þús. kr. til rannsókna á þörungagróðri hér við land. Er hér um sömu upphæð að ræða og dr. Sigurði Jónssyni var veitt á síðustu fjárlögum, en upphæðin hefur fallið niður úr fjárlagafrv. Hér er um verkefni að ræða, sem ekki er að fullu lokið, og því taldi n. rétt að taka upp umrædda fjárveitingu. - Til ritsins Iceland Review er lagt til að veittar verði 80 þús. kr. til útgáfu ritsins, en það er sama upphæð og nú er í fjárlögum. - Þá er lagt til að veita 25 þús. kr. styrk til minnisvarða um Svein Pálsson lækni, til myndlistarskóla í Neskaupstað 20 þús. kr. og til sýningar íslenzkrar alþýðulistar í Hamborg 35 þús. kr. Undirbúning að þessari listsýningu annast þjóðminjasafníð, það lánar munina og annast sendingu þeirra og annað, sem að þessari sýningu lýtur. Alls hækka fjárveitingar skv. 14. gr. B, ef till. n. verða samþykktar, um 860 þús. kr. Á 15. gr. eru till. um fjárveitingar til kirkjumála: Er þar lagt til, að hækkaður verði við biskupsembættið liðurinn skrifstofukostnaður um 50 þús. kr. og liðurinn ferðakostnaður um 25 þús. kr. - Þá er till. um 140 þús. kr. hækkun á liðnum húsaleigustyrkur presta. Var það talið eðlilegt til leiðréttingar á því misræmi, sem nú á sér stað á milli þeirra presta, sem embættisbústaði hafa til afnota, og hinna, sem ekki eiga þess kost. - Loks er till. um breyt. á liðnum til kristilegs æskulýðsstarfs, 50 þús. kr. hækkun. - Alls hækka fjárveitingar á 15. gr., ef till. n. verða samþykktar, um 265 þús. kr. Á 16. gr. eru fjárveitingar til atvinnumála og þá fyrst 16. gr. A. til landbúnaðar. Lagt er til, að fjárveiting til Búnaðarfélags Íslands hækki um 400 þús. kr. Helmingur upphæðarinnar er vegna hækkunar á húsaleigu. Að öðru leyti byggist hækkunin á öðrum kostnaðarliðum Búnaðarfélagsins, sem n. telur rétt að leiðrétta: - Til fyrirhleðslna og sjóvarnargarða hefur n. skipt upphæðinni, sem í fjárlagafrv. er, svo sem venja er. Vil ég í því sambandi vísa til þess, sem er á þskj. 92. Upphæðin er hækkuð um 30 þús. kr. skv. till. n. - Þá er lagt til, að liðurinn skrifstofukostnaður hjá landgræðslu hækki um 25 þús. kr. -Til skógræktar er lagt til að hækkaðir verði tveir liðir, þ.e. til skjólbelta 100 þús. kr. og liðurinn til skógræktarfélaga einnig um 100 þús. - Næst kemur liðurinn styrkir til fiskræktar. Þar leggur n. til, að fjárveiting verði tvöfölduð eða hækkuð úr 350 þús. kr. í 700 þús. Fyrir n. lágu nokkur erindi frá aðilum, sem á undanförnum árum hafa lagt út í kostnaðarsamar framkvæmdir og komið sér upp aðstöðu til nokkurrar fiskræktar. Einnig komu á fund n. fulltrúar fiskræktarfélaga, sem óskuðu eftir stuðningi ríkissjóðs til byggingar fiskstiga á Austurlandi. Var þar farið fram á jafnvel enn meira framlag af hendi hins opinbera til framkvæmdanna en núglidandi lög gera ráð fyrir, en það er 1/3 hluti kostnaðar. Sé um einhverjar framkvæmdir að ræða í þessum efnum, sem máli skipta, er hér um svo fjárfrekar framkvæmdir að ræða, að flestum er ofviða að leggja fram fjármagn, sem nægir. Hér er að vísu um atvinnurekstur að ræða, sem allt til þessa hefur gefið litla raun hér á landi. Sá árangur, sem fram kom í Kollafjarðarstöðinni á s.l. sumri, lofar þó nokkru í þessum efnum. Enda þótt gildandi lög heimili ríkissjóði að styrkja byggingu fiskeldisstöðva, fiskstiga og annað það, sem að fiskrækt lýtur, að 1/3 hluta, hlýtur styrkurinn hverju sinni að miðast við þá fjárveitingu, sem Alþ. ákveður. Fyrir Alþ. liggur nú frv. til l. um breyt. á 1. nr. 53 frá 5. júní 1957, um lax- og silungsveiði. Ekki eru í frv. þessu neinar till. um breyt. á þeim kafla laganna, sem veit að fiskrækt eða fiskeldisstöðvum. Vissulega væri þó ástæða til þess að taka þann hluta laganna til frekari endurskoðunar. Till. n. um 700 þús. kr. fjárveitingu nær að sjálfsögðu skammt, en hún er þó viðleitni til þess að koma til móts við þá aðila, sem hér eiga hlut að máli. - Þá er næst till. um að hækka styrk til einstakra manna til að stunda dýralækningar að upphæð 25 þús. kr. Til Landssambands ísl. hestamannafélaga er till. um hækkun 25 þús. kr. og enn fremur til bændaskólans á Hvanneyri hækkun á tveim rekstrarliðum að upphæð samtals 65 þús. kr. Þá leggur n. til, að teknir verði upp tveir nýir liðir: Til félags áhugamanna um fiskrækt 25 þús. kr. og til landþurrkunar í Út-Hjaltastaðaþinghá 50 þús. kr. - Samtals hækkar 16. gr. A um 1195 þús. kr., verði till. n. samþykktar. Við 16. gr. B er aðeins ein brtt.: Til reikningaskrifstofu sjávarútvegsins 35 þús. kr. hækkun. Næst eru brtt. n. við 16. gr. E, til rannsókna í þágu atvinnuveganna. N. átti viðræður við alla forstöðumenn rannsóknastofnananna, og kom fram í þeim viðræðum, að ekki væri breytinga þörf nema hjá Rannsóknastofnun byggingaiðnaðarins og Rannsóknastofnun landbúnaðarins. N. leggur til, að annar kostnaður hjá Rannsóknastofnun byggingaiðnaðarins hækki um 200 þús. kr., og er það til þess, að fullnægt verði ákvæðum laga um mótframlag ríkisins til stofnunarinnar. - Til Rannsóknastofnunar landbúnaðarins er lagt til, að tekinn verði upp nýr liður: til kalrannsókna 75 þús. kr., og enn fremur til jarðræktartilrauna, rekstrarkostnaður verði hækkaður um 100 þús. kr. Þá er lagt til, að annar kostnaður af fjárræktarbúinu á Hesti hækki um 100 þús. kr. og sami liður hjá tilraunastöðinni á Korpúlfsstöðum hækki um 50 þús. kr. - Samtals hækkar þá 16. gr. E um 525 þús. kr. Á 17. gr. eru fjárveitingar til félagsmála. Lagt er til, að styrkur til Iðnnemasambands Íslands hækki um 50 þús. kr., að upp verði tekinn nýr liður: til sjúkraflugs á Vestfjörðum 125 þús. kr., og einnig til Svifflugfélags Íslands 100 þús. kr. - Til starfskvennaskóla Sumargjafar er till. um 40 þús. kr. hækkun. - Þá eru till. um skiptingu á fjárveitingum til byggingar dagheimila, og vísast til tillagna nefndarinnar á þskj. 92 þar um. - Til Geðverndarfélags Íslands er till. um 50 þús. kr. hækkun. - Til Bandalags ísl. farfugla er lagt til að hækka um 25 þús. kr., og er sú upphæð ætluð til starfsemi félagsins á Norðurlandi. Til æskulýðsnefndar Eyjafjarðar er till. um 25 þús. kr. fjárveitingu, sem er nýr liður. - Þá kemur till. n. um 1 millj. kr. fjárveitingu til byggingar elliheimilis á Ísafirði, en það er í tilefni af 100 ára afmæli kaupstaðarins, sem var á s.l. sumri. - Loks er till. um 25 þús. kr. hækkun til rekstrar sjómannaheimilis í Neskaupstað. - Samtals hækka fjárveitingar á 17. gr. um 1 millj. 390 þús. kr. skv. þessum brtt. nefndarinnar. Við 20. gr. eru nokkrar brtt. Lagt er til, að tekinn verði upp nýr liður: til Kristneshælis til byggingar starfsmannahúss og til greiðslu kostnaðar við malbikun 1 millj. kr. - Til sjúkraflugvalla er lagt til, að liðurinn hækki um 200 þús. kr. - Til byggingar sjómannaskólans, þar leggur n. til, að fjárveiting hækki um 360 þús. kr. og verði samtals 1 millj. Er þá sérstaklega haft í huga að koma lóð skólans í viðunandi horf. - Þá er lagt til, að framlag til byggingar lögreglustöðvar á Akureyri verði hækkað um 200 þús. kr. og niður falli orðið „lokagreiðsla“. Vegna misskilnings var talið, að hér væri um lokagreiðslu að ræða, og leiðréttist það því hér með. - Loks er till. um 6 millj. kr. fjárveitingu til jarðeignasjóðs ríkisins. Hér er um framkvæmdaatriði að ræða, sem snertir það samkomulag, sem ríkisstj. gerði við fulltrúa bænda á s.l. hausti, þegar búvöruverðið var ákveðið. Varðandi þennan lið er gert ráð fyrir, að ákvæði verði sett um þetta með lögum, með frv., sem væntanlega verður lagt fyrir Alþ. innan skamms. Við 22. gr. eru till. um heimildir til handa ríkisstj. Er þar fyrst um orðalagsbreytingu að ræða á 24. lið, fyrir „m/s Esja“ kemur: m/s Hekla og m/s Skjaldbreið. Svo sem kunnugt er varð það að ráði, að m/s Hekla var seld úr landi, en ekki Esja, eins og ætlað var í upphafi, og enn fremur er talið, að viðgerðarkostnaður m/s Skjaldbreiðar verði svo mikill, að ekki borgi sig að gera við skipið, og því rétt að afla heimildar til sölu, svo sem hér er lagt til. - Þá er lagt til, að upp verði teknir 3 nýir liðir: Að greiða hluta Íslands í kostnaði við flutninga aðalstöðva NATO frá Frakklandi. Að endurgreiða aðflutningsgjöld af kvikmyndasýningarvélum fyrir samkomuhús í kauptúnum með innan við 600 íbúa, þó ekki nema einni vélasamstæðu á hverjum stað. Að verja 30 millj, kr. af greiðsluafgangi ársins 1966 til framleiðnisjóðs landbúnaðarins. Um þennan lið gegnir sama máli og 6 millj. kr. til jarðeignasjóðs á 20. gr., hann er einnig liður í því samkomulagi, sem gert var við bændur á s.l. hausti, og er ætlaður til hagræðingar í framleiðslu landbúnaðarins. Um hann verða einnig sett ákvæði í lögum, sem væntanlega verður lagt frv. um fyrir Alþ. innan skamms. Það er lagt til að verja þessari upphæð af tekjuafgangi ársins 1966 vegna þess, að upphæðin á að koma til útborgunar á yfirstandandi ári. Verði brtt. fjvn. og meiri hl. hennar, sem ég hef nú lýst, samþ., leiðir það af sér, að á rekstraryfirliti 21. gr. hækkar rekstrarafgangur um 46 millj. 452 þús. kr. og á sjóðsyfirliti sömu gr. út hækkar liðurinn afborganir lána og til eignaaukningar um 7 millj. 740 þús. kr. Á rekstraryfirliti verður því greiðsluafgangur 427 millj. 518 þús. kr., en á sjóðsyfirliti greiðslujöfnuður að upphæð 189 millj. 482 þús. kr. Hver greiðslujöfnuður fjárlagafrv. endanlega verður, er ekki hægt að segja um að svo komnu máli. Fer það að sjálfsögðu að mestu eftir því, sem ég áður hef sagt varðandi viðbótarfjárveitingar vegna niðurgreiðslu á vöruverði og hækkunar fjölskyldubóta. Mun hvor tveggja þessara liða liggja fyrir við endanlega afgreiðslu málsins við 3. umræðu. Herra forseti. Ég hef nú lokið við að ræða um brtt., sem nefndin hefur leyft sér að flytja við þessa umr. Till. n. og sú athugun, sem n. hefur gert varðandi afgreiðslu málsins, eru grundvallaðar á því sjónarmiði, að fjárlagafrv. beri að afgr. greiðsluhallalaust. Ég vænti þess, að þrátt fyrir þann ágreining, sem fyrir hendi kann að vera í einstökum atriðum um afgreiðslu málsins, þá séu allir alþm. sammála um þetta grundvallaratriði og nauðsyn þess fyrir þjóðarbúskapinn. Ég vil svo, herra forseti, vænta þess, að till. n. hljóti samþykki og að frv. að lokinni þessari umr. verði vísað til 3. umr.



Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt með því að telja fram þau atriði, sem ég mun leggja áherzlu á í ræðu minni hér á eftir. Þau eru þessi: 1. Þetta fjárlfrv. er mesta verðbólgufjárlagafrv., er um getur. Tekjuáætlun þess er við það miðuð, að verðbólgan og spennan í viðskiptalífinu aukist. 2. Það er sannað, að fyrirheit þau, sem stjórnarliðið gaf í kosningunum um stöðvun verðbólgu, sparnað og hagsýni í ríkisrekstrinum, hafi verið þverbrotin. 3. Skammsýni, stefnuleysi og hringlandaháttur hefur einkennt margar athafnir hæstv. ríkisstj. 4. Fjárfestingin hefur verið skipulagslaus. Þau verkefni hafa jafnvel setið á hakanum, sem sízt skyldi, svo sem skólar. Fjárveiting til verklegra framkvæmda er æ rýrari með hverju fjárlagafrv. 5. Ástand atvinnuveganna er alvarlegt þrátt fyrir góðæri síðustu ára. 6. Tilburðir hæstv. ríkisstj. og tal um -verðstöðvun er sýndarmennska, endurtekning frá árinu 1959 vegna kosninganna í vor. Það er með öllu óframkvæmanlegt, að gera það tvennt samtímis að koma á verðstöðvun og hækka fjárl. um 1 milljarð, eins og hér er stefnt að. 7. Framsfl. flytur ekki nema eina brtt. til útgjalda við þetta fjárlagafrv. Ástæðan er sú, að svo er nú komið fjárhag ríkisins vegna rangrar stjórnarstefnu, að ekki er rúm fyrir fjárveitingar til eðlilegra framkvæmda á fjárl., sem verða þó um 5 milljarðar. 8. Alger breyting verður að koma til í efnahagsmálum og stjórnarathöfnum, ef unnt á að vera að koma fjárl. ríkisins, efnahags- og atvinnumálum þjóðarinnar í eðlilegt horf. Það verður að koma stefnufesta fyrir stefnuleysi. Það verður að koma stjórn á málefnum ríkisins fyrir stjórnleysi. Það verður að koma trú á landið og þjóðina fyrir trúleysi. Þessum orðum mínum mun ég svo finna stað í ræðu minni hér á eftir. En áður en lengra er haldið, vil ég byrja á því að þakka formanni og nm. fyrir samstarf í n., og það er ekki vegna framkomu þeirra við þau störf, að leiðir skildu í fjvn., heldur vegna stjórnarstefnunnar. Meiri hl. gerir nú eins og fyrr grein fyrir þeim till., sem fjvn. flytur sameiginlega. Fyrirvara okkar Framsóknarflokksmanna í n. um aðild að þeim till. er að finna í lok nefndarálits okkar. Vísum við þar til, en viljum þó taka fram, eins og þar er gert, varðandi afstöðu okkar til þeirrar breyt. á greiðslu til þeirra hafnarframkvæmda, sem búið er að inna af hendi, að till. um lækkun á þeirri greiðslu erum við andstæðir. Til 3. umr. fjárlagafrv. bíða nú eins og oft áður nokkrir málaflokkar. Stærsti málaflokkurinn er fjárveitingar til skóla og skólastjóraíbúða. Enn fremur eru óafgr. hjá n. erindi um vatnsveitur, en þessi mál verða tekin fyrir við 3. umr. og afgreiðsla n. þar um liggur þá fyrir. Í sambandi við það, sem fram kom í ræðu frsm. meiri hl., hv. formanns fjvn., og fram kemur í grg. og í fjárlagaræðu hæstv. fjmrh., um undirbúning fjárlaganna, - þar er því haldið á loft, að undirbúningur fjárlaga sé að þessu sinni betur gerður en áður hefur verið, - í sambandi við það vil ég segja það, að ég sé á engan hátt ástæðu til þess að gera lítið úr þeim, sem undirbúið hafa fjárlagafrv. nú, en ég tek ekki heldur undir það, að fjárlagafrv. fyrri ára hafi ekki verið vel undirbúin. Þar hafa verið að verki merkir embættismenn, sem ég tek ekki þátt í að kasta neinni rýrð á, enda ekki ástæða til. Mér finnst það greinilegt í sambandi við fjárlagaundirbúning að þessu sinni, að þar koma fram ýmsar veilur, sem ekki hafa komið fram áður, og er þar um að kenna, að hér voru nýliðar að verki, en öðru ekki. Ég benti á það við 1. umr. fjárlaganna, að það er ekki gerð í grg. frv. grein fyrir tekjum af 2. gr. fjárlagafrv. Þar er þó gert ráð fyrir tekjum yfir 4 milljarða. Þess vegna hefði ekki verið ástæða til annars en gerð væri grein fyrir því, hvernig hæstv. ríkisstj. gerði ráð fyrir, að þeirra tekna væri aflað, og á eðlilegan hátt þá grg., sem venja er að gera við tekjuhlið fjárlagafrv. eins og útgjaldahliðina. Ég vil líka geta þess, að það henti í sambandi við undirbúning fjárlagafrv., að það gleymdust 70 millj. af útgjöldum í sambandi við fjárlögin, svo að niðurstaðan um 150 millj. kr. greiðsluafgang var ekki raunhæf, vegna þess að 70 millj. vantaði. Þá var það, að útgjöld vegna niðurgreiðslna voru áætluð 30 millj. lægri en þá var staðreynd um og að með 40 millj. greiðslu til húsnæðismála, sem frá er dregin á 17. gr., var reiknað í tekjunum á 2. gr. Það er rétt, að ýmis embætti og stofnanir hafa ekki kvartað sérstaklega undan fjárveitingum að þessu sinni. En ég gagnrýndi það við l. umr. þessa máls, að sumar þessar stofnanir og það margar hefðu fengið 30, 40 og jafnvel upp í 50% hækkun, og það er ekki ástaeða til, þegar svo vel er við stofnanir og embætti gert, að þá séu þau að kvarta. Ég tel, að hér hafi verið of langt gengið, og ég álít, að það sé röng stefna að áætla svo ríflega hjá embættum og stofnunum, að það sé nokkurn veginn öruggt, að þau geti ekki farið fram úr áætlun. Það mun leiða til meiri eyðslu hjá viðkomandi aðilum. Ég vil líka geta þess, að það er gerð sú breyt. á fjárlagafrv. nú í fyrsta sinn, að fé, sem ætlað er til skóla, til viðhalds þeirra, það er nú í einni tölu á 14. gr. til barnaskólanna og önnur tala til gagnfræðaskólanna. Áður fyrr hefur þessu verið skipt niður á hinar einstöku skólastofnanir. Því er haldið fram í grg. frv., að með þessari stefnu sé hægt að gera stærri átök, í viðhaldi viðkomandi skólabygginga. Aths., sem ég hef við þetta að gera, eru í fyrsta lagi, að hér er sem víðar annars staðar sótt í það að gefa embættismönnum ríkisins meira vald. Þeir eiga að meta þörfina hjá hinum einstöku skólastofnunum og skipta þessari fjárhæð niður. En aðalatriðið er þó, að það, sem skiptir mestu máli í viðhaldi stofnana eins og skóla, er, að viðhaldið sé jafnt frá ári til árs, að þannig sé viðhaldið á þessum stofnunum, að það þurfi ekki að koma til stórra endurbóta. Ég hef af þessu nokkra reynslu og þekki skóla, sem eru milli 25 og 30 ára gamlir og líta fullkomlega eins vel út og skólar sumir hverjir innan við 10 ár, en það hefur alltaf verið fylgt þeirri reglu að halda þessum skólastofnunum við nokkuð jafnt á hverju ári, og það er ólíkt, hvað það kemur betur út fyrir sveitarfélögin og aðra þá aðila, sem eiga að leggja þar fé á móts við ríkissjóð, að þessari reglu sé fylgt, auk þess sem það mun sannast, að hin reglan um stóru átökin í einu verður dýrari í reynd. Það, sem okkur ríður á nú með okkar nýju, dýru og fullkomnu skóla, er að viðhalda þeim þannig, að þeir drabbist ekki niður, svo að við þurfum að gera endurbætur eftir fáein ár. Þess vegna tel ég, að hér hafi ekki verið stefnt í rétta átt. Og svo ekki meir um það. Þá vil ég víkja að þeim atriðum, er ég nefndi hér áðan í upphafi ræðu minnar, og þá fyrst að því, hvernig verðbólgan setur svip sinn á þetta fjárlagafrv. Fjárlagafrv. er nú á milli 900 og 1000 millj. hærra en fjárlögin 1966. Það hefur komið fyrir hér áður, að fjárlög hafa hækkað um risaskref á milli ára, en hér mun þó ætla að verða met, og hefur hæstv. ríkisstj. þó komizt á tíunda hundrað millj. hækkun á milli ára fyrr. En það er fleira, sem segir til um það, hvað verðbólgan setur sinn svip á þetta fjárlagafrv. Eftir eru að koma inn á það fjölskyldubætur, sem þegar er búið að ákveða og munu vera tæpar 40 millj. Og þá á einnig eftir að færa þar til útgjalda niðurgreiðslur, sem búið er að ákveða og munu vera milli 200 og 300 millj. kr. hærri upphæð heldur en gert er ráð fyrir á fjárlagafrv. núna. Þetta sýnir, að verðbólgan mun setja svip sinn á fjárlagafrv. Mér telst svo til, að af þeim hækkunum, sem eru á þessu fjárlagafrv. frá fjárl. 1966 og ég sagði áðan, að væru á 10. hundrað millj., séu 50–60 millj, kr. til verklegra framkvæmda, hitt gangi til niðurgreiðslna og aukins rekstrarkostnaðar. Þetta sýnir svo greinilega sem verða má, hvert við stefnum í fjárlagaafgreiðslunni og hvernig haldið er á efnahagsmálum okkar. Niðurgreiðslurnar munu, eftir því sem ég bezt veit, að ákveðið er núna, verða um 730 millj. kr. miðað við heilt ár, fjölskyldubætur með 1. og 2. barni um 170 millj., svo að hér er um 900 millj. að ræða, og bein aðstoð við atvinnuvegina, eins og hún er í fjárlagafrv., vegna rekstrar þeirra mun vera um 300–350 millj., auk þess sem rétt er að víkja að því, hvernig rekstrarkostnaður hinna einstöku embætta og stofnana eykst hröðum skrefum. Innheimta og álagning skatta og tolla hefur hækkað í tíð núv. ríkisstj. um 370% , dómgæzla og lögreglustjórn um 440%, ferðalög og risna um 400%. Þannig mætti lengi telja dæmi, sem sýna, hvernig verðbólgan, aukin útþensla og beinlínis eyðsla ræður nú í ríkisrekstrinum. En aðalatriðið í sambandi við verðbólguna og fjárlagafrv. er þó það, að fjárlagafrv. sjálft er byggt upp á því, að verðbólgan og spennan í viðskiptalífinu aukist á næsta ári frá því, sem nú er. Innflutningur á þessu ári er orðinn 1. nóv. 5 milljarðar 557 millj. kr., hann var 1. nóv. í fyrra 4 milljarðar 653 millj. kr., eða um 900 millj. kr. meira á árinu 1966, það sem komið er, heldur en á sama tíma í fyrra. Þrátt fyrir það, að svo mikil aukning er á milli þessara ára, gerir fjárlagafrv. samt ráð fyrir því, að enn þá meiri aukning verði að vera á næsta ári, ef miðað er við þær tekjur, sem gert er ráð fyrir að verði á yfirstandandi ári og næsta ári. Hallinn á inn- og útflutningi 1965 var 1. nóv. 448 millj. kr., en er nú um 1 milljarður. Það má gera ráð fyrir því samkv. upplýsingum, sem fram komu í fjárlagaræðu hæstv. fjmrh., og því, sem fyrir liggur um tekjur til októberloka, að tekjur fjárlaga þessa árs geti orðið yfir 4 milljarðar eða fari um allt að 500 millj. kr. fram úr áætlun. En eftir því sem fjárlagafrv. gerir ráð fyrir nú, verður að reikna með því, að til þess að öruggt sé, að ekki verði um greiðsluhalla að ræða á næsta ári, verði tekjur ríkissjóðs að vera um 5 milljarðar, og hygg ég, þó að þær séu ekki áætlaðar nema varlega, að það sé lítið borð fyrir báru eins og nú horfir um ýmsa útgjaldaliði, sem ég mun síðar koma að. Þetta þýðir það, að fjárlagafrv. gerir ráð fyrir meiri verðbólgu, meiri spennu í viðskiptalífinu, það gerir ráð fyrir, að fluttar verði inn fleiri bifreiðar, meira af tertubotnum og kexi á næsta ári en á þessu ári. Þannig er tekjuáætlun fjárlagafrv. byggð upp á því, að verðbólgan og spennan í viðskiptalífinu ekki eingöngu haldist, heldur aukist. Er ástæða til að gera ráð fyrir því, að svo mundi fara hjá núverandi valdhöfum? Höfðu valdhafarnir ekki gefið fyrirheit um stöðvun verðbólgu, hagsýni og sparnað í ríkisrekstrinum? Svo sannarlega. Ég vil máli mínu til stuðnings minna á nokkur atriði þessu viðvíkjandi og þá taka upp fyrsta boðorðið úr stefnuskrá Sjálfstfl. frá haustkosningunum 1959, með leyfi hæstv. forseta, en þar segir svo: „Stöðvun verðbólgu. Náð verði samkomulagi milli framleiðslustétta um að stöðva víxlhækkanir á milli kaupgjalds og verðlags, leggja inn á nýjar brautir, er sneiði hjá verðbólgu og samdrætti.“ Þannig komust þeir sjálfstæðismenn að orði, eftir að Alþfl. hafði lýst yfir því, að hann væri búinn að stöðva verðbólguna. Og það stóð ekki heldur á fyrirheitum þeirra Alþfl.- manna um, að áfram skyldi haldið á þeirri braut, sem þeir voru komnir á. Núv. hæstv. félmrh, sagði í Alþýðublaðinu 16. okt. 1959 m.a. þetta: „Alþfl. heimtar óbreytt ástand. Við í launþegasamtökunum styðjum þá stefnu. Þjóðin veit, að hverju hún gengur. Hennar er að velja á milli.“ Þannig voru yfirlýsingarnar um stöðvun verðbólgu þá og í framtíðinni. Og það voru fleiri yfirlýsingar gefnar en ég hef hér greint, og mun ég ekki greina nema lítilsháttar frá þeim, en vil þó minna á, að þáv. hæstv, forsrh., núv. hæstv. utanrrh., Emil Jónsson, sagði í útvarpsræðu 20. okt. 1959 m.a. þetta: „Kosningarnar, sem nú fara í hönd, eru örlagaríkar. Þær eru það vegna þess, að þær skera úr um það, hvort freistað verður að leysa vandamál framtíðarinnar með svipuðu hugarfari og á sama hátt og gert hefur verið á þessu ári.“ Það var á árinu 1959. Nú hafa menn reynsluna af fyrirheitunum. Alþýðublaðið sagði til viðbótar því, sem ég hef áður greint, 23. okt. 1959: „Menn berjast ekki gegn dýrtíð með því að láta undan henni.“ Og hvað hefur svo skeð hjá núv. hæstv. valdhöfum? Nú vil ég leiða eitt vitni máli mínu til sönnunar um ástandið, eins og það er orðið eftir 7 ára valdatíma þessara hv. flokksmanna, sjálfstæðis- og Alþfl: manna, og fyrirheit þeirra. Hæstv. forseti sameinaðs þings sagði við 1. umr. fjárlaga í okt. s.l. þetta m.a.: „Langsamlega stærsti þáttur í þessum vanda,“ - hann var þar að ræða um efnahagsmál, - „sem við er að etja, er verðbólgan. Hún hefur veikt starfsgrundvöll útflutningsatvinnuveganna meira en nokkuð annað. Og sú staðreynd, að ekki hefur fyrr komið til stöðvunar, byggist eingöngu á því, að verðlag hefur að undanförnu verið mjög hagstætt erlendis á flestum útflutningsafurðum sjávarútvegsins.“ Hér þarf ekki framar vitnanna við um það, hvernig ástandið er orðið. En ef menn efast; geta þeir lesið Morgunblaðið, þar sem segir frá ræðu hæstv. forsrh. á flokksfundi þeirra sjálfstæðismanna 14, okt. s.l., en þá vék hann mjög að því, hvernig mistekizt hefði um stöðvun verðbólgunnar. Og hver er ástæðan fyrir því, að þessum ágætu mönnum hefur mistekizt eins og raun ber vitni um og fyrirheitin hafa verið þverbrotin, eins og ég hef þegar sýnt? Ástæðan er í fyrsta lagi sú, að fyrirheitin voru blekking. Stöðvun verðbólgunnar 1959 var sjónhverfing ein. Verðbólgunni var haldið í skefjum með niðurgreiðslum. Þeir vissu það, valdamennirnir þá, að skráningu gengis krónunnar yrði að breyta. Það var ekki rætt um það, meðan talað var um niðurfærslu og niðurgreiðslu og verðstöðvun. En strax þegar kosningarnar voru um garð gengnar, var gengið til þess verks. Efnahagsaðgerðirnar 1960 urðu einnig til þess að auka verðbólguna. í kjölfar gengisskráningarinnar var tekinn upp söluskattur. Tekjustofna útflutningssjóðs tók ríkissjóður til sín í staðinn fyrir að leggja þá niður, þegar verkefni útflutningssjóðs var lokið. En gengisbreytingin 1961 var þó miklu alvarlegra mál. Hún var gerð í reiðihug, og það er fátt, sem hefur ýtt eins undir verðbólguna og sú stjórnarframkvæmd. Auk þess hefur það verið stefna hæstv. ríkisstj. frá upphafi að vera með skatt svo að segja í hverju máli. Skattaæði hæstv. ríkisstj. hefur verið svo gegndarlaust, að ekki er að undra, þó að eftir segi, enda hafa skattálagningin og gengisbreytingin 1961 verið verðbólgugjafi í stórum stíl. En þar til viðbótar hafa ráðstafanir þær, sem ríkisstj. hefur gert og hæstv. forsrh. talaði um á flokksráðsfundinum, að allar ættu að verka til að draga úr verðbólgu, gert hið gagnstæða. Ríkisstj. framkvæmdi vaxtahækkun í trú á að draga úr verðbólgunni. Ríkisstj. framkvæmdi sparifjárbindingu í trú á, að það drægi úr verðbólgu. Skattalagabreytingar, sagði hæstv. forsrh., þar sem við höfum tekið umframféð, voru gerðar í sama skyni. Óhagstæðari fjárfestingarlán áttu einnig að verka þannig frá sjónarmiði ríkisstj. Vísitölutrygging á húsnæðislán átti líka að draga úr verðbólgu að dómi hæstv. ríkisstj., minni afurðalán einnig. Tilgangurinn með öllum þessum ráðstöfunum hæstv. ríkisstj. var einmitt sá að draga úr framkvæmdum í landinu. Hæstv. forsrh. sagði í ræðunni á flokksráðstefnunni, að þeir hefðu ekki viljað ganga inn á atvinnuleysi. En allar þessar ráðstafanir eru miðaðar við það að draga úr atvinnu, draga úr spennu, og þær hafa ekki verkanir eins og er hugsað, nema þeim fylgi mjög takmörkuð atvinna. Þetta var hæstv. ríkisstj. ljóst. Og það eru aðrar ástæður, sem hafa gert það að verkum, að öðruvísi fór en ríkisstj. stefndi að. Það var dugnaður fólksins í landinu, það var þörfin á uppbyggingunni í landinu, það var góðærið, sem fór yfir allar þessar hindranir, sem hæstv. ríkisstj. lagði á veg þeirra, sem fyrir framkvæmdum í landinu stóðu. Þessar ráðstafanir geta ekki dregið úr verðbólgu á einn eða annan hátt nema með því að draga úr framkvæmdum í landinu. Niðurstaðan hefur svo orðið sú, að þessar ráðstafanir hafa orðið til þess að auka verðbólguna. Háu vextirnir hafa komið út í verðlagið. Það hefur gert rekstrarkostnaðinn meiri og verðlag á afurðum hærra. Óhagstæðari fjárfestingarlán hafa einnig faríð út í verðlagið. Það gerði byggingarnar dýrari. Lánstíminn var styttri, og þeir, sem stóðu fyrir fjárfestingunni, urðu að fá meiri tekjur til þess að skila aftur á styttri tíma lánunum, sem þeir fengu með hærri vöxtum. Vísitalan á húsnæðislánin hefur líka farið út í verðlagið. Þeir, sem þau lán eiga að greiða, hafa orðið að fá hærra kaup, sótt það aftur út til atvinnuveganna, og þannig hefur þetta haldið áfram. Fjárbindingin hefur orðið til þess að gera rekstur atvinnuveganna erfiðari og dýrari. Allt hefur þetta sótt í sömu átt. Hæstv. forsrh. velti því fyrir sér á flokksráðstefnunni, hvernig það væri hér á landi, hvort þessar aðferðir, sem aðrar þjóðir notuðu, hentuðu ekki hérna. Hann var ekki alveg viss um það. Þetta ætti þó að vera hverjum manni ljóst, og hæstv. ríkisstj. hefði átt að gera sér grein fyrir því í tíma, að ráðstafanirnar, sem hún var að gera til þess að reyna að draga úr verðbólgunni í landinu, þær verkuðu allar til þess að auka hana. Ef hún hefði áttað sig á þessu í tíma; að þessar aðferðir hennar áttu ekki við í þjóðfélagi, sem átti mikla uppbyggingu fram undan, eins og í okkar þjóðfélagi, þar sem fjárfestingin er svo skammt á veg komin eins og í okkar þjóðfélagi er og atvinnuvegirnir einnig, þá hefði hún getað breytt um stefnu. En hennar stefna er alltaf þetta: Leiðin, sem við förum, er sú eina rétta. Það er engin önnur leið til að fara, segja talsmenn hæstv. ríkisstj. hér. Þessi leið er sú eina rétta. Og svo dagar hæstv. ríkisstj. eins og nátttröll uppi í þessari fásinnu sinni. Þess vegna hefur farið svo, að ráðstafanirnar, sem átti að gera til þess að draga úr verðbólgu, hafa orðið til þess að auka hana. Og ríkisstj. hefur sjálf ekki áttað sig á því, heldur hefur uppi vangaveltur um, hvort það geti ekki verið þannig, að annað eigi við í okkar þjóðfélagi eða ekki. Þá eru það fyrirheitin um hagsýni í ríkisrekstrinum. Þeir Sjálfstfl.- menn hafa farið með embætti fjmrh. frá því á haustnóttum 1959. Nokkur árangur ætti að vera kominn af þessu starfi þeirra, og af því að þeir fóru fljótlega að tala um hagsýni í ríkisrekstrinum og settu upp hagsýslustofnun, mætti vænta þess, að eftir 7 ár væri hægt að sýna fram á, hvernig til hefði tekizt með framkvæmd á þessu atriði. Og nú vil ég máli mínu til stuðnings, til þess að sýna fram á það, á hvaða vegi þetta atriði er statt, leiða fram eitt vitni, það er hæstv. fjmrh., en hann segir svo í grg. fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir til 2. umr., með leyfi forseta: „Annað tæknilegt viðfangsefni, sem ekki kemur fram í þeim aths., sem hér að framan hafa verið gerðar, er skortur á upplýsingum fyrir miðstjórn ríkisrekstrarins til að tengja hvert viðfangsefni, sem unnið er að, við þær fjárhæðir, sem um er beðið eða veittar eru honum í fjárlögum. Eins og málum er nú háttað, er grundvöllur fjárveitinga að jafnaði rekstur tiltekinna stofnana, sem hafa tilgreindan fjölda starfsmanna. Kostnaður við rekstur stofnunarinnar er síðan áætlaður eftir tilkostnaði eða fjárveitingu síðari ára með álagi fyrir tilkostnaðarhækkunum. Tilvera stofnunarinnar sem skipulagseiningar skyggir þannig á eða dregur athyglina frá þeim verkefnum, sem þessi skipulagseining á að afkasta. Með þessum hætti fæst oft ekkert mat á því, hversu vel eða illa stofnun hefur sinnt sínum verkefnum, þar eð fjárveiting til stofnunarinnar miðast ekki við ákveðið viðfangsefni, heldur við rekstur stofnunar.“ Svo mörg eru þau orð. Þetta er sæmilega góður árangur eftir 7 ára fjármálastjórn. Þá lýsir hæstv. fjmrh. því yfir, að hann viti sjálfur ekkert um rekstur ríkisstofnana og ríkisins. Tilteknar einingar þess skyggja svo á útsýnið, að þeir sjá ekki yfir heildarsviðið. Eftir að þeir eru búnir að vera með hagsýslumenn, innlenda og erlenda, er gefin svona yfirlýsing. Hvað segja menn um slík vinnubrögð? Er þetta árangurinn, sem menn bjuggust við af bættum vinnubrögðum, meiri hagsýni? Hið sívökula auga ríkisstj., sem alls staðar átti að vera á verði, þar sem sparnaði og hagsýni mátti koma við, - það þarf ekki mikið til, ef þetta þykir góður árangur af öllu því auglýsingaskrumi, sem hæstv. ríkisstj. hefur haft í frammi fyrr og síðar um hagsýslu og sparnað í ríkisrekstrinum. Um sparnaðinn vil ég í þessu sambandi nefna eitt dæmi enn þá, og það er tekið upp úr fjárlagaræðu hæstv. fjmrh. í október í haust, og það er svo, með leyfi hæstv. forseta, þar segir hæstv. ráðh.: „Það er hægt á mörgum sviðum að hagnýta mun betur það fé, sem til ráðstöfunar er.“ Svo segir hæstv. fjmrh, frá því, að þeir hafi skipað n. til að athuga meðferð framkvæmdafjár. Og fleiri n. höfðu þeir skipað, sumar höfðu skilað áliti, og það var til athugunar hjá ríkisstj., framkvæmdinni var frestað um sinn. Þetta er um hagsýsluna. Þá verður næst fyrir mér sparnaðurinn, en um hann voru gefin fyrirheit á sínum tíma. Ég gerði það einhvern tíma mér til dundurs, að ég fór að telja saman sparnaðarfyrirheitin, sem búið var að gefa á tveim fyrstu valdaárum núv. stjórnarflokka eða svo, og þau voru 59. Og nú ætla ég að spyrjast fyrir um sparnaðarfyrirheitin. Nái. meiri hl. fjvn. um fjárlög árið 1961 er undirskrifað 2. des. 1960. Í þeim fjárl. var gert ráð fyrir því að sameina sendiherraembættin í París, og svo átti að halda áfram á þessum grundvelli, og fyrsta atriðið í sparnaðarfyrirheitunum er að fækka enn sendiráðum Íslands erlendis, að leggja niður tvö sendiráð á Norðurlöndum, jafnvel að lækka launagreiðslur til sendiherra og annarra starfsmanna sendiráðanna. Nú spyr ég: Hvað hefur verið gert? Þetta er frá 2. des. 1960. Þá er þetta fyrirheit gefið af meiri hl. fjvn. Áður hafði hæstv. fjmrh. vikið að því, að þessi leið væri hugsanleg. Annað atriði var að draga úr opinberum veizlum. Reglur munu þegar hafa verið settar til að takmarka þessi útgjöld, og verður að athuga, hvort eigi sé hægt að gæta meira hófs í því. Hefur þetta verið gert? Ekki er mér kunnugt um það eftir að hafa kynnt mér þessi mál í sambandi við fjárlagaafgreiðslu ríkisins. Mér finnst, eins og ég benti á áðan, að í ferðalög og veizlur hafi hækkunin verið 400–500%. Hvernig er um framkvæmd á þessu sparnaðaratriði? Væri nú ekki tími til kominn eftir þetta mörg ár að fara að framkvæma þetta? Hæg eru heimatökin þar. Þriðja atriðið var að takmarka svo sem auðið er tölu sendimanna á alþjóðaráðstefnur, fjölda slíkra ferða, svo og tölu fulltrúa í viðskiptanefndum. Hefur þetta verið gert? Er mönnum kunnugt um, að þar hafi verið sparnaði við komið? Fjórða atriðið var að fækka lögreglumönnum á Keflavíkurflugvelli. Þetta hafa Alþb.-menn verið að leggja til við fjárlagaafgreiðslu og það er ein till. þar um nú. En ég man ekki betur en kostnaður við lögreglustjóraembættið á Keflavíkurflugvelli, hækkunin frá árinu 1966 til 1967, sé um 40%, 41%, ef ég man rétt, Er það vegna þess, að það hafi verið dregið þar úr löggæzlu og lögreglumönnum fækkað? Það má vel vera, að þessir hlutir séu lítt framkvæmanlegir. En til hvers voru ráðh. Sjálfstfl. og forustumenn þeirra í fjármálum að gefa slíkar yfirlýsingar, ef þeim var það ljóst, að þetta var þýðingarlaust og ekkert nema blekking? Var það þá gert í blekkingaskyni. Það er augljóst, að í reyndinni hefur það orðið þannig. Fækka átti bifreiðum ríkisins og ríkisstofnana. Hefur það verið gert? Þannig mætti lengi telja. Á þessum lista einum eru 23 fyrirheit. Hin voru svo í fjárlagaræðu. Það hefur orðið harla lítið úr sparnaðinum. Skattamálin voru eitt af sparnaðarfyrirheitunum. Hækkunin er nærri 400% . Það var lesinn hér upp í ræðu langur listi um það, hvað skattanefndirnar, undirskattanefndir og yfirskattanefndir, væru margar. En kostnaðurinn við skattstofurnar, þótt færri séu, er margfaldur frá því, sem var. Þannig hefur yfirleitt orðið um framkvæmdina á sparnaðarfyrirheitunum hjá hæstv. ríkisstj. Það er hins vegar hægt að lesa upp langan lista um ný embætti og nýjar stofnanir, sem þessi hæstv. ríkisstj. hefur sett upp í sinni stjórnartíð. Sá listi verður allmiklu lengri en listinn um framkvæmdir á sparnaðarfyrirheitunum. Þannig hefur þetta orðið í raun, og þarf því engan að undra, þegar það er haft í huga, þó að fjárl. hafi hækkað, þegar verðbólgan hefur komið til viðbótar þessu. Ég get minnt á stofnanir eins og Efnahagsstofnun; gjaldheimtustofnun, almannavarnir, hagsýslugerð, ríkisskattstjóra og skattstofur, fjölgun bankastjóra, bankaráðsmanna, húsnæðismálastjórn, fjölgun borgardómara, sakadómara og borgarfógeta. Þannig mætti lengi telja. Það er til langur listi um framkvæmdir hæstv. ríkisstj., en í sparnaðinum vantar hann alveg. Þar var langur listi um fyrirheit, en framkvæmdin því miður engin. Og hæstv. fjmrh. staðfesti, að svo er, í fjárlagaræðu sinni í haust. Þar segir hann svo, með leyfi hæstv. forseta, m.a.: „Það er engum efa bundið, að þörf er rækilegrar endurskoðunar á þeim grundvallarsjónarmiðum og reglum, er ákveða veigamikla þætti ríkisútgjaldanna.“ Það hefur ekki verið tími til þess í 7 ára fjármálastjórn Sjálfstfl. að koma þessu í verk. Það er ekki einu sinni byrjað á að framkvæma þetta. Það hefur verið tími til þess að vinna að útþenslunni, fjölga embættunum, fjölga ráðunum og fjölga launuðu nefndunum. Það var eitt sparnaðaratriðið, sem átti að framkvæma af hæstv. ríkisstj., það var að fækka launuðu nefndunum. Þær hafa aldrei verið fleiri en nú. Þannig hefur verið haldið á því máli. Þarf því engan að undra, þó að við séum að afgreiða hér langhæstu fjárlög, sem nokkurn tíma hafa sézt. Stefna hæstv. ríkisstj., verðbólgan og útþenslan í ríkiskerfinu hefur leitt til þess. Sparnaðurinn hefur hins vegar gleymzt. Þá vil ég koma að því atriði, sem ég gat hér áðan, það er skammsýni hæstv. ríkisstj. í ýmsum stjórnarframkvæmdum. Fyrir nokkrum árum var hv. Alþingi að fjalla um bráðabirgðalög, sem hæstv. ríkisstj. hafði gefið út, m.a. til að banna verkfall verkfræðinga og lækna. Hæstv. ríkisstj. var um tíma í stríði við þessa aðila, verkfræðingana og læknana, út af kaupi og kjörum. Það orkar ekki tvímælis, að í kjaradómi þeim, sem fyrst var upp kveðinn, var hlutur þessara aðila alls ekki réttilega metinn. Það var ekki tekið tillit til þess, hvað þessir menn voru búnir að leggja mikinn tíma af ævi sinni í sitt nám. Hæstv. ríkisstj, var algerlega skilningslaus á það, hvað hverju menningarþjóðfélagi ríður á góðu samstarfi við þessa sérmenntuðu menn. Það var talið fullt ábyrgðarleysi af okkur, stjórnarandstöðunni, eins og verja er til hjá þeim stjórnarsinnum, þegar stjórnarandstaðan ræðir mál, að við skyldum vera að tala máli þessara sérfræðinga. En hver hefur reynslan orðið? Reynslan er þessi, að sérfræðingarnir eru búnir að máta ríkisstj. Þeir eru nú búnir sjálfir að segja til um sín kjör. Ef hæstv. ríkisstj. hefði á sínum tíma borið gæfu til að taka upp vinsamleg samskipti og samstarf við þessa menn, hefði ekki svo illa farið sem raun ber vitni um. Og hæstv. fjmrh. lýsti því yfir í fjárlagaræðunni, að þeir hefðu orðið að gera nauðungarsamninga við læknana. Það er af því, að ríkisstj. sýndi skammsýni og skilningsleysi á þýðingu og námi þessara manna. Og það er verkefni framtíðarinnar að ná þessum mönnum til samstarfs á nýjan leik. Það er svo alvarlegt mál, hvernig læknaskipunarmálin í landinu eru að verða, að það verður að finna leið til þess að leysa þau mál með vinsamlegum hætti. Það verður ekki gert með því að vera í stríði við læknastéttina, eins og hæstv. ríkisstj. hefur verið. Hún hefur þegar tapað þessu stríði, og það á að verða öðrum til viðvörunar að halda ekki þannig á málum. Þá vil ég geta þess, að hæstv. ríkisstj. hefur sýnt í störfum sínum algert stefnuleysi. Í bók þeirri, sem ríkisstj. sendi okkur þegnum sínum við valdatökuna á haustnóttum 1959 og Viðreisn hét, kennir margra grasa. Og þar er ný stefna mörkuð, eins og segir þar. Sú nýja stefna, sem var mörkuð í bók þessari, er ekki stefnan, sem hæstv. ríkisstj. hefur verið að framkvæma. Mikið hefur hún á margan hátt farið út af leið, og alltaf hefur hún hrakizt. Það hafa ekki verið hennar ákvarðanir, heldur hefur hún látið hrekja sig af leið í hvert skipti. Eitt af því, sem átti ekki að gera, það var að semja við Alþingi götunnar. Vinstri stjórnin hafði tekið upp þennan ósið, og það var fyrir neðan virðingu hæstv. forsrh og hæstv. ráðh. annarra að taka þátt í slíku. Alþingi götunnar átti ekki að virða, og þeir áttu ekki að taka þátt í slíku. Nei, atvinnurekendur í landinu og launþegar áttu að semja. Það var skýrt tekið fram í þessari bók, Viðreisn. Það áttu ekki að vera neinar vangaveltur um það, atvinnurekendurnir áttu að skilja það, að ef þeir hækkuðu kaupið, þá áttu þeir sjálfir að borga það. Þeir áttu ekki að velta því yfir á ríkissjóð, eins og gert hafði verið hjá fyrri stjórnum. Það var eitthvað annað, sem þarna átti að gerast. En hvað hefur svo gerzt? Var ekki fagnaðarfundur og mikil auglýsing í sambandi við júnísamkomulagið? Mig minnir, að það hafi skyggt á 17. júní. Það var svo mikill atburður í sögu íslenzku þjóðarinnar, að hæstv. forsrh. og form. Alþýðusambandsins, hv. 5. þm. Vestf., höfðu skrifað undir samkomulag. Hér var algerlega brotið í blað í þjóðarsögunni. Forsrh. hafði gengið út á götuna og samið. Og þetta þóttu geysilega mikil tíðindi, og eins og ég sagði áðan, skyggði það meira að segja á Jón Sigurðsson, svo langt var nú gengið. Eitt atriði, sem var tekið fram í Viðreisn, var, að kaupgjaldsvísitala átti ekki að gilda hér á landi, hún var verðbólgugjafi. Það var leiðin, sem þeir fundu til þess að komast fram hjá verðbólgunni. Það var nýja leiðin, sem Sjálfstfl. boðaði. Hvernig fór þetta? Í fyrstu samningum, sem hæstv. ríkisstj. stóð fyrir og gerði, var vísitalan tekin upp, - vísitalan, sem áður var búið að afnema með lögum. Svona fór nú um það atriði. Atvinnuvegirnir áttu að bjarga sér sjálfir. Þeir áttu ekki að koma út til þjóðarinnar og til Alþingis og biðja um aðstoð. Þeir urðu að gera sér grein fyrir því, hvað þeir hefðu samið um. En nú er, eins og ég sagði áðan, beinn stuðningur við atvinnuvegina hundrað millj. í fjárlagafrv. og meira á eftir að koma. Og þið tókuð eftir því í ræðu hv. frsm. meiri hl., form. fjvn., að hann vitnaði til, að þar væri útgjaldaliður vegna samkomulags við 6 manna nefnd á s.l. hausti. Það er hægt að fara í fjárlfrv. og finna marga útgjaldaliði, sem mætti setja við: Samið við forseta Alþýðusambands Íslands, samið við form. Stéttarsambands bænda, og þannig eru í fjárlagafrv. sjálfu ýmis atriði, sem hæstv. núv. ríkisstj. samdi um við Alþingi götunnar, eins og hún sjálf hafði orðað það áður, og nú er þetta allt góð og gild vara. Þetta er það, sem ég kalla stefnuleysi, það, sem ég kalla hringlandahátt í framkvæmdum hæstv. ríkisstj. Þið munið eftír því, hv. alþm., að við fjárlagaafgreiðslu á s.l. ári, þá voru tekjur fjárlaganna byggðar upp með því að tína saman smáskatta hér og þar. Þá var búið með alla stóru skattana. Og eitt sinn var farið til Danmerkur til þess að reyna að fá nafn á nýjum skatti, en annaðhvort hefur aldrei tekizt að þýða það eða eitthvað hefur orðið því til fyrirstöðu, hann hefur aldrei verið notaður hér. Nú var ástandið í fjármálunum þannig, að það varð að tína þetta saman, 20 millj. í gjaldeyrisskatti, 40 millj. í rafmagnsskatti, 60 í benzínskatti og gúmmígjaldi, og svona mætti halda áfram. En það skipti engu máli, þótt þetta færi þá beint út í verðlagið. Og til þess að undirstrika það, að ríkisstj. væri ekki hrædd við verðbólguna, var horfið að því ráði að fella niður niðurgreiðslur á sumum vörutegundum. Að þessu var gengið með dugnaði. Og það kom eitthvert hik á vini okkar í Alþfl. út af þessu. Eitthvað heyrðist talað um það, að einhver forustumaður þeirra hefði tafið þessa framkvæmd í bíli. En hæstv. ríkisstj. lét ekki að sér hæða og var ákveðin og felldi niður niðurgreiðslurnar með vorinu. Hver er svo árangurinn? Hvað hefur nú skeð? Þetta æddi beint inn í verðlagið, niðurgreiðslurnar á smjörlíkinu og fiskinum og hvað það nú var, rafmagnsskatturinn og allt það. Menn voru ekki fyrr komnir heim af þingi, þeir sem við þau mál voru riðnir, heldur en hækkað var rafmagnsverð í landinu. Og þannig hefur þetta gengið. En nú er bara öllu snúið við. Þegar komið var fram í sept., var verðbólgan orðin hættuleg. Ríkisstj. varð að breyta um stefnu, þannig að það voru teknar upp aftur niðurgreiðslur á vörutegundum, sem áður höfðu verið felldar niður, og aukið nú svo hraustlega við, að það skiptir hundruðum millj. kr. Þetta er alger hringlandaháttur í störfum hæstv. ríkisstj., og það er ekki von, að vel fari, þegar slíkt stefnuleysi og hringlandaháttur eru í framkvæmd hjá sömu ríkisstj. Eins og ég gat um hér að framan, hefur fjárfestingin í landinu verið algerlega skipulagslaus og ýmis þau verkefni, sem enga bið þola, hafa orðið að bíða, eins og t.d. skólabyggingar. Og á þessu fjárlagafrv. eins og fyrri fjárlagafrv. hæstv. ríkisstj. er hlutur verklegra framkvæmda sífellt minni. Það er nú svo komið, að það eru 40 skólamannvirki, sem búið er að samþykkja á fjárlögum, að þurfi að hefja byggingu á, og af þeim eru 25, sem Alþingi er þegar búið að samþykkja að eigi að hefja byggingu á. Sum þessara skólamannvirkja voru búin að fá fjárveitingu fyrir 2 árum og eru ekki farin að hefja framkvæmdir enn. Við þetta bætist svo, að sótt er nú um fjárveitingar til 30–40 nýrra skólamannvirkja. Það má öllum vera ljóst, þegar þetta er hugleitt, til hvers það leiðir, ef ekki verður hægt að byggja skólana með nokkuð eðlilegum hraða. Þessi 40 skólamannvirki, sem komin eru þarna á biðlista, hljóta að verða þess valdandi, að hin, sem verið er að sækja um núna, verða að bíða enn þá lengur. Hér er um mjög mikið alvörumál að ræða. Með ákvörðun hæstv. menntmrh. á s.l. ári um, að skyldunámið skuli fara fram innan veggja barnaskólanna, í beinu framhaldi af þeim, þá hefur þessi þörf fyrir aukið skólahúsnæði orðið enn þá brýnni en áður. Það verður ekki komizt hjá því að leysa þessi verkefni, og því fyrr, því betra. Þetta er látið sitja á hakanum vegna verðbólgustefnu hæstv. ríkisstj. Um hafnirnar er sömu sögu að segja. Það er gert ráð fyrir lítið eitt hærri fjárveitingu til hafna nú en í fyrra. Í árslok 1964 voru skuldir ríkissjóðs við hafnarframkvæmdir ekki nema 24 millj. kr. Það var að vísu nóg. Það er hærri upphæð en fjárveitingar til nýrra framkvæmda í höfnum. En skv. þessu frv. með eðlilegri framkvæmd í sumar verða þessar skuldir um 80 millj. kr. Þegar þannig er komið, að það þarf mörg ár til þess að vinna upp skuldir ríkissjóðs við framkvæmdirnar, þá er stefnt í óefni, enda er það svo. Nú þarf ekki að deila um nauðsyn hafnarframkvæmda, það vita allir, heldur bara hvernig á að leysa það mál. Sama er að segja um raforkuframkvæmdirnar. Þetta eru framkvæmdir, sem fólkið í landinu bíður eftir með ofvæni. Það er samt ekki hægt að veita til framkvæmda í rafveitum út í sveitir landsins álíka fjárhæð nú að notagildi og var, þegar fjárlögin voru 800–900 millj., hvað þá að fjárveitingin sé í nokkru samræmi við það, sem fjárlögin eru orðin, því fer fjarri. Þetta er einnig þannig með flugvelli og fleiri slíkar framkvæmdir. Þá eru það vegamálin. Það gerðist á síðustu fjárlögum, að vegamálin voru alveg felld út af fjárlögum íslenzka ríkisins. Þegar verið var hér að afgreiða vegamálin, vegalagafrv., rétt fyrir jólin 1963, þá var um það rætt, hvort öruggt væri, að ríkissjóður mundi greiða til vegamálanna þá fjárveitingu, sem þá var í fjárlagafrv. Hæstv. vegamálarh. tók þá af öll tvímæli um það. Hann taldi, að það væri alveg útilokað, að nokkurn tíma yrði að því ráði horfið að fella niður þessar 47 millj. kr. Og ég gerði það víst einhvern tíma á hv. Alþingi í fyrra að lesa upp nokkuð mikið af ummælum hæstv. ráðh. þar um, og ég verð að játa það, að ég tók þau svo alvarlega, að ég taldi, að það væri öruggt, að þessi fjárveiting yrði alls ekki lögð niður. Hæstv. ráðh. kvað svo fast að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Engin hætta er á því, alveg útilokað, að ríkisframlagið til veganna verði lækkað, það er alveg útilokað.“ Og ég og aðrir þm. trúðum þessu. Og hvað gerðist svo í fjárlagaafgreiðslu fyrir árið 1966? Þessar 47 millj. kr. voru felldar niður. Og það breytir engu í þessu máli, þó að benzínskatturinn og þungaskatturinn hafi verið hækkaðir til þess að vega upp á móti þessu fjárhagslega. Þeir möguleikar voru til, það vissu allir hv. þm. En það var þeirra hugsun, að það yrði til þess að auka tekjur vegasjóðsins, en ekki til þess að mæta þeim tekjum, sem felldar voru niður. Og nú vil ég sýna fram á það, að þörfin í vegamálunum er ekkert lítil, og ég ætla máli mínu til stuðnings og vitna hér í skýrslu samgmrh. um framkvæmd vegáætlunar 1966, með leyfi hæstv. forseta, en þar segir svo á bls. 4, í næstsíðustu málsgr. á þeirri bls.: „Ástand fjölförnustu malarveganna hefur í ár verið mun lakara en á s.l. ári, og það er alveg vonlaust verk að halda þessum vegum sæmilega akfærum með malarslitlagi.“ Þeir segja í þessari skýrslu frá því, hvað aukningin hefur orðið mikil, og þeir segja líka frá því, hvað innflutningsaukningin á bifreiðunum árið 1966 hefur orðið mikil. Hún hefur orðið 67% miðað við árið næst á undan, þegar skýrslan er gerð. Hér er ekkert hégómamál á ferðinni. Og þó að það megi segja, að það skipti ekki öllu, hvort 47 millj. kr. séu frá eða til, þá skiptir það þó verulegu máli, en aðalatriðið er þó, að það skiptir máli, hvort staðið er við samkomulag eða ekki. Og það er engin ástæða til fyrir ríkisstj. að fara að narta í þessa smáfjárhæð, sem á fjárlögunum var til samgöngumálanna í landinu. Á árunum 1965 hafði ríkissjóður tæpar 419 millj. kr. tekjur af umferðinni í landinu í sinn hlut. Hann hefur þó mun meiri tekjur á árinu 1966. Leyfisgjöldin ein munu verða 170–180 millj. kr. Og það er gert ráð fyrir því, að þau verði svipuð upphæð næsta ár. Þannig er það augljóst, að það er óframkvæmanlegt og það getur ekki gengið í jafnvegalausu landi og okkar landi, að umferðin sé látin útvega ríkissjóði hundruð millj. kr. í tekjur umfram það, sem notað er til að gera vegi í landinu. Lágmarkskrafa er það, að allir sérskattar, - þar á ég við leyfisgjöldin, - gangi til umferðarinnar. Það er algjör lágmarkskrafa. Það væri eðlilegt í okkar landi, svo stóru landi og þar sem vegagerðin er jafnskammt á veg komin eins og hér, að þá gengju tekjur af bifreiðum yfirleitt í vegina, en að leyfisgjöldin geri það ekki, það verður ekki þolað til lengdar. Og það breytir engu um þessar framkvæmdir hæstv. samgmrh. og hæstv. fjmrh. í sambandi við fjárlögin í fyrra, þó að hæstv. samgmrh. hafi skipað einhverja nefnd, eins óg hann sagði þá, til þess að reyna að leita enn að nýjum tekjustofni. Hér er þannig haldið á málum, að við það má ekki una, og verður að breytast. En í framhaldi af því, sem ég hef sagt, um þessar verklegu framkvæmdir, þá vil ég bæta því við, að þær verklegu framkvæmdir, sem nokkuð að marki eru gerðar í þessu landi nú á tímum, þegar fjárlögin eru 4–5 milljarðar, eru gerðar fyrir lánsfé. Þannig hefur verið hægt að komast áfram í framkvæmdum eins og höfnum. Þannig hefur einnig verið hægt að komast áfram í framkvæmdum eins og flugvöllum. En ég verð að segja það, að það verður betur haldið á fjármálum ríkisins síðar en nú er gert, ef hægt verður að greiða afborganir og vexti af lánunum, sem tekin eru til framkvæmda nú, og láta eðlilegar fjárhæðir ganga til verklegra framkvæmda. Í bókinni Viðreisn, sem ég vitnaði hér í áðan, og mætti segja mér, að höfundar hennar væru farnir að iðrast þess að hafa gefið hana út, þá stendur m.a. svo, með leyfi hæstv. forseta, hér á forsíðu, að stefna ríkisstj. sé að koma atvinnu- og viðskiptalífi landsmanna á traustari, varanlegri og heilbrigðari grundvöll en atvinnuvegirnir hefðu verið á undanförnum árum. Nú hafa hin síðustu ár verið eindæma góðæri í þessu landi. Aflabrögð hafa verið góð. Það var lengi vitnað í það hér á hv. Alþingi, hvað afli hafi verið mikill 1958, og oft um það rætt, að ríkisstj., sem þá sat, hefði átt að geta notið þess í sambandi við stjórn hennar á málefnum ríkisins, hvað þá hefði verið mikið góðæri. Þá var afli hér 505138 tonn. 1964 var hann 971514 tonn og 1965 1198 304 tonn. Þegar þetta er haft í huga, ætti mönnum að vera ljóst, hvað góðærið hefur verið mikið og hvað góðærið hefur lagt hæstv. ríkisstj. til mikla möguleika. Hér er ekki það eitt, að afli hafi verið mikill, heldur hefur verðmæti aflans verið þó mun meira, því að afli hefur selzt nú síðustu árin á hærra verði en nokkru sinni fyrr, og allt hefur selzt, er á land hefur komið. Þess vegna hefði þetta átt að vera til þess að gera grundvöll atvinnuveganna traustan, varanlegan og heilbrigðan, eins og Viðreisn boðaði. En hér hefur stjórnarstefnan komið við eins og víðar og sett sitt mark á. Og þrátt fyrir góða árferðið hefur hún leikið atvinnuvegina svo grátt með vaxtaokri, lánsfjárhöftum og fleiri ráðstöfunum, að ástand atvinnuveganna er a.m.k. mjög alvarlegt, svo að ekki sé meira sagt. Það kemur fram í umræðum manna hvar sem er og er farið að sýna sig í framkvæmd. Á þessu hausti hafa sum af frystihúsum landsins stöðvazt vegna þeirra erfiðleika, sem sá atvinnuvegur er kominn í. Og það er ekki enn þá séð, hvernig málefni frystihúsanna verða leyst. Togararnir, sem hér voru mikil atvinnugrein um tíma, þeirra málum er nú þannig komið, að helmingurinn mun annaðhvort seldur úr landi eða bundinn við bryggju. Og nú er rætt um það, að málefnum togaraflotans sé þann veg farið, að það orki tvímælis, hvort haldið verður áfram þeim atvinnurekstri. Og ljóst er það, að endurnýjun hefur ekki átt sér stað hjá þessum atvinnurekstri síðustu árin, eins og ástæða hefði verið til og eðlilegt er í atvinnurekstrinum, og því er þróunin orðin slík sem ég var hér að lýsa. Það er meira en ár síðan sett var hér á laggirnar nefnd til þess að athuga um afkomu bátaflotans. Það er öllum ljóst, að minnsta gerðin af bátaflotanum á við mikla fjárhagsörðugleika að etja, og þess vegna var nefndin sett. Hún hefur fyrir löngu skilað áliti, en framkvæmdirnar, það er eins með þær og sparnaðarfyrirheitin, þær bíða síðari tíma. Vonandi verður biðin ekki eins löng og með sparnaðinn, en hún er löng fyrir þá, sem bíða eftir og vonast til þess, að aðgerðir hæstv. ríkisstj. beri einhvern jákvæðan árangur. En viðbrögð hæstv. ríkisstj. gefa nú ekki tilefni til mikillar bjartsýni. Um iðnaðinn er það að segja, að hann á í mjög harðri samkeppni vegna innflutnings á erlendum iðnaðarvörum. Það orkar ekki tvímælis, að okkar iðnaður stendur þar verr að vígi en sá erlendi, sem er háþróaður með mikið fjármagn, en við búum hér við iðnað, sem er búinn að lifa stuttan tíma og alltaf hefur búið við lánsfjárskort og lítið fjármagn, enda er það svo, að iðnaðarfyrirtækjunum hefur fækkað og fleiri og fleiri eru við borð að stöðva sinn rekstur. Fyrirgreiðsla hæstv. ríkisstj. hefur verið ærið seinvirk, svo að ekki sé meira sagt. Og það eru vangaveltur, eins og fram komu í ræðu hæstv. forsrh. á flokksráðstefnunni, að ef menn vildu hafa iðnað, þá yrðu menn að taka þeim vanköntum, sem á því væru. Niðurstaðan varð sú hjá honum, að auðvitað vilja menn hafa iðnað eins og fleira, sem þar kom, en skörungsskapur var enginn í sambandi við þann hluta ræðunnar frekar en annað. Landbúnaðurinn hefur átt við mikla erfiðleika að etja á þessu ári, og það er verulegur samdráttur í landbúnaðinum. Lausnarorð forsrh. á flokksráðstefnunni voru vangaveltur um þetta: Ef menn vilja hafa landbúnað, þá verða menn að taka því, sem því fylgir. Þannig var yfirleitt um lausnarorðin, þegar rætt var um atvinnuvegi Íslendinga. Það var aðeins álverksmiðjan, þar sem brautin var rudd og bjartara fram undan að dómi hæstv. forsrh. í sambandi við atvinnuvegi Íslendinga, atvinnuvegi hér á landi. Eins og ég vék að fyrr í ræðu minni, hefur hæstv. ríkisstj. nú síðustu mánuðina farið að ræða um verðstöðvun og viljað fá þjóðina til þess að trúa því, að hún hefði hug á því að koma hér á verðstöðvun á þessu hausti, en það er orðað, að það séu neyðarráðstafanir til bráðabirgða. Í ræðu minni hér að framan hef ég sýnt fram á það, hvað verðbólgan setur svip sinn á fjárlfrv. og allt efnahagslíf þjóðarinnar. Ríkisstj. hefur sjálf staðið fyrir því með vaxtahækkun og fleiri slíkum ráðstöfunum, eins og ofsköttun og stefnuleysi, að slík verðbólga hefur þróazt í landinu sem raun ber vitni um. Nú virðist hæstv. ríkisstj. hins vegar farin að óttast verðbólguna og telur það kannske hyggilegt að sýna á sér eitthvert snið í aðra átt fyrir kosningarnar. Þar á að endurtaka sjónhverfinguna frá 1959. En hæstv. ríkisstj. gengur ekki hreint til verks. Hún byrjar ekki á því, sem eðlilegt er og nauðsynlegt, að gera sér grein fyrir því, hvað skortir, til þess að atvinnuvegir landsmanna geti nú gengið með eðlilegum hætti. Það á eftir að leysa mál frystihúsanna, það á eftir að leysa mál smærri bátanna, og það á eftir að leysa mál togaranna. Þetta eru vandamál, sem ég sé ekki, að nokkur ríkisstj. geti komizt fram hjá að leysa. Það er ekki verið að ræða það nú, hvað þurfi til að leysa þennan þátt, áður en talað er um verðstöðvunina. Það er ekki heldur verið að ræða um það, hvort skráningargengi krónunnar sé nú í samræmi við það, sem það raunverulega er. Það var fljótvirkt að ákveða sig um þá framkvæmd 1961, og hefði þó margur haldið, að minni ástæða hefði verið til þeirra verka þá en nú. Auk þess er svo það, sem ég sýndi fram á áðan, að fjárlagafrv. sjálft byggir á því, að verðbólgan haldist, og meira en haldist, að hún aukist. Hæstv. ríkisstj. átti að byrja á því að segja frá vandanum, eins og hann er, en ekki hjali um verðstöðvun, sem reyndar er ekkert nema sýndarmennska. Hún er aðeins sönnun á því, að hæstv. ríkisstj. hefur dregið frelsisfánann í hálfa stöng. Það verður öllum að vera ljóst, að það er ekki hægt að gera það samtímis, að tala um verðstöðvun í landinu og afgreiða hæstu fjárlög, sem nokkurn tíma hafa verið afgreidd hér, fjárlög, sem byggja á því, að inn verði fluttir tertubotnar og kexkökur í ríkari mæli en verið hefur. Það er ekki hægt að krefja þjóðina um það, að hún borgi einum milljarði meira til ríkissjóðs á árinu 1967 en á árinu 1966, um leið og talað er um verðstöðvun. Og það sýnir sig bezt í sambandi við fjárhagsáætlun Reykjavíkurborgar, hvað þetta tal um verðstöðvun er gersamlega út í bláinn. Hækkunin á fjárhagsáætluninni nú á milli ára er álíka og í fyrra. Hér er aðeins um það að ræða að gera tilraun til þess að setja á svið sjónhverfinguna frá 1959, en þó í aumara mæli en þá var gert. Við þetta fjárlagafrv. flytjum við Framsfl.- menn aðeins tvær brtt. Önnur er við útgjaldahliðina, en hin á heimildagrein. Þessar tillögur, sem við flytjum, eru um vegamálin. Tillagan, sem við flytjum til útgjalda á 13. gr., er um það, að ríkissjóður standi á árinu 1967 við samkomulagið, sem brást í fyrra, um greiðslu ríkissjóðs til vegasjóðsins á 47 millj. kr. Við krefjumst þess, að við það samkomulag verði staðið. Og við endurtökum, að við munum ekki una því, að ríkissjóður hirði hundruð millj. í sinn hluta og sinni vegamálunum að engu, eins og nú er gert. Tekjur ríkissjóðs af vegamálunum verða á árinu 1966 yfir hálfan milljarð, og stefnt er að því, að þær verði ekki minni á næsta ári. Það er gert ráð fyrir í tekjuáætlun hæstv. ríkisstj., að inn í landið verði fluttar yfir 4 þús. bifreiðar, og það verða a.m.k. að vera vegir til þess, að þessir bílar geti staðið einhvers staðar, hvað þá að hægt sé að keyra þá. Hér er um algert sinnuleysi að ræða, sem ekki verður búið við. Hæstv. fjmrh. lét svo vel af ríkisbúskapnum í fjárlagaræðu sinni í haust, að hann gerði ráð fyrir því, að tekjur ríkissjóðs á þessu fjárlagaári yrðu mun meiri en gert var ráð fyrir. Mér sýnist, að það sé reiknað með, að þær geti orðið 400–500 millj. meiri en fjárlagafrv. gerði ráð fyrir. Þess vegna leggjum við nú til, að 47 millj. kr. verði notaðar af þessum væntanlega greiðsluafgangi til þess að greiða vegasjóðnum það, sem á vantaði í fyrra. Og ég treysti því nú, að hæstv. samgmrh, meti sitt samkomulag það mikið, að hann láti ekki fórna því fyrir 47 millj. kr. Ég minnist þess, að hæstv. forsrh. mat sitt samkomulag svo mikils, að hann lét breyta söluskattsprósentunni, sem munaði ríkissjóð 60–70 millj., af því að hann taldi það orka tvímælis, hvort hann hefði gert samkomulag um annað en þar stóð. Þess vegna treysti ég því, þegar jafnsterk rök eru fyrir því, að þetta samkomulag var gert, og allir reiknuðu með, að það yrði haldið, þá treysti ég því, að hæstv. samgmrh. láti ekki á sinn hlut ganga, þó að hann gerði það í fyrra, að hann rétti sinn hlut af nú með því að láta ríkissjóð greiða þessar 47 millj., fyrst tekjur hans fóru svo mjög fram úr áætlun vegna verðbólgunnar á þessu ári. Við höfum í sambandi við þessa afstöðu okkar að flytja ekki fleiri tillögur við fjárlagafrv. að þessu sinni gert grein fyrir því í nál. okkar. Hér er um óvenjulega aðferð að ræða, að stjórnarandstaða sýni svo mikla hófsemi, og vil ég nú, með leyfi forseta, lesa upp úr nál. okkar, þar sem grein er gerð fyrir þessari afstöðu, hún er svo: „Ástæðan til þess, að við flytjum ekki nema eina brtt., er sú, að óðaverðbólgan, sem ríkisstj. hefur magnað með álögum og stjórnleysi, hefur leikið ríkisbúskapinn svo grátt, að ekki er rúm fyrir fjárveitingar til nauðsynlegustu verkefna á fjárlögum, sem verða hartnær 5 milljarðar. Á þessari staðreynd viljum við vekja athygli þjóðarinnar alveg sérstaklega. Við viljum undirstrika, að fjárhagsmál þjóðarinnar verði ekki lagfærð með einstökum brtt., heldur verði að ráðast að orsökum meinsins, þ.e. rótum dýrtíðarinnar.“ Ofsköttun, stjórnleysi og stefnuleysi í fjárfestingarmálum þjóðarinnar, sem ríkt hefur hjá þessari ríkisstj. og ríkir enn, hefur leitt til þess ástands, sem ríkisstj. sjálf hefur gefið þá yfirlýsingu um, að hún væri mitt í góðærinu stödd á vegamótum velgengni og vandræða. Viljann til að hanga í valdastólunum skortir þó ekki. Þess vegna biður ríkisstj. nú um aðstoð stjórnarandstöðunnar til þess að koma vilja sinum fram og reynir hverja sjónhverfinguna annarri fráleitari, eins og það að vera með tilburði og tal um verðstöðvun, um leið og hún afgreiðir fjárlög, sem eiga tilveru sína undir verðþenslu og spennu í viðskiptalífinu. Aðeins stefnubreyting í stjórn á málefnum þjóðarinnar, festa og trú á atvinnuvegi landsmanna og þjóðarinnar og þjóðina og landið getur komið afgreiðslu fjárlaga, efnahagskerfi og atvinnulífi þjóðarinnar í réttan farveg. Á þetta vil ég leggja áherzlu og ljúka þar með mínu máli.



Herra forseti. Fjvn. hefur haft frv. til fjárlaga til athugunar í rúman mánuð og hefur ekki orðið sammála um afgreiðslu frv. og skilar þremur nál. Á þskj. 92 eru birtar brtt. við frv., sem fluttar eru í nafni nefndarinnar. Varðandi þær tillögur vil ég taka það fram, að ég styð þær ekki allar og hef áskilið mér rétt til þess að flytja eða fylgja brtt., sem fram kynnu að koma við þær eða einstaka liði frv. Ég vil sérstaklega taka það fram í því sambandi, að ég er algerlega andvígur 13. till. á þskj., þar sem lagt er til að lækka fjárveitingu til greiðslu á eftirstöðvum hafnarlána. En brtt. þær, sem ég flyt við frv., eru birtar á þskj. 97, og ég mun gera grein fyrir þeim hér á eftir. Afgreiðsla ýmissa mála bíður 3. umr., svo sem framlag til byggingar skólahúsnæðis, niðurgreiðslur og annað, og mun ég ekki flytja brtt. við þá þætti frv., fyrr en í ljós kemur, hvaða afgreiðslu þau fá í fjvn. Ég tel það óviðunandi, hve sótt hefur í það horfið að undanförnu, að veigamiklir þættir fjárlagafrv. eru ekki afgreiddir úr nefnd fyrr en við 3. umr., svo að við 2. umr. er frv. lagt fyrir hv. alþm. hálfkarað og án nokkurrar heildarmyndar. Að öðru leyti lýsi ég ánægju minni yfir samstarfinu í nefndinni og flyt formanni nefndarinnar og meðnm. mínum öðrum þakkir fyrir samstarfið, sem verið hefur með ágætum hvað sem málefnaágreiningi líður. Áður en viðreisnarstjórnin tók við völdum fyrir um 7 árum, hafði almenningi á Íslandi um langan aldur verið ljóst, hvaða stefnu Sjálfstfl. hygðist beita sér fyrir, ef hann næði þeim áhrifum í íslenzkum stjórnmálum, að hann gæti mótað stjórnarstefnuna að eigin vild, og íslenzk alþýða ól í brjósti ótta við svo mikið vald Sjálfstfl., að hann gæti komið í framkvæmd þeim kenningum, sem hann hélt á loft um, að samfélagið skyldi beygt undir vald fjármagnsins. Sá verkalýður, sem eygði þá hættu, sem hagsmunum alþýðustéttanna var búinn af yfirlýstri stefnu Sjálfstfl., skipaði sér í raðir Sósfl., Alþb. og Alþfl. til þess að hindra, að stefna Sjálfstfl. um forréttindi auðmagnsins kæmist í framkvæmd á Íslandi, og til þess að berjast fyrir því, að sósíalistískum aðferðum yrði beitt við lausn efnahagsmála. Sjálfstfl. hafði jafnan haldið því fram, að í efnahags- og atvinnumálum skuli fylgja þeirri stefnu, að atvinnurekendur, innflytjendur og aðrir þeir, sem fjármagninu ráða, eigi að hafa sem frjálsastar hendur til athafna og umsvifa. Hagsmunir þessara aðila og þjóðarinnar í heild fari jafnan saman og almenningi sé fyrir beztu að leggja ráðin í þessum málum í hendur slíkra manna, sem mest vit og þekkingu hafa til þess að sjá samtímis borgið hag sinna fyrirtækja og þjóðarheildarinnar. Athafnir og aðgerðir hins frjálsa framtaks til þess að ná til sín gróða séu eðlilegasta hreyfiaflið í þjóðfélaginu. Og allar ráðstafanir stjórnvalda beri að miða við að rýmka sem mest fyrir þessu einkaframtaki í þjóðfélaginu, svo að ekkert geti hamlað því í gróðaöfluninni. Slíkt athafnafrelsi átti að dómi Sjálfstfl. að skapa samkeppni í atvinnulífinu og í verzlun og tryggja almenningi ekki aðeins hagkvæmasta vöruverð, heldur jafnframt hagkvæmasta nýtingu fjármagnsins fyrir þjóðarheildina, því að það, sem væri hagkvæmt og skynsamlegt fyrir þann athafnamann, sem leitast við að safna gróða, það sé hagkvæmast og skynsamlegast fyrir þjóðfélagið, en hitt, sem óhagkvæmt sé og ekki eins gróðavænlegt fyrir einstaklinginn, eigi ekki heldur rétt á sér, hvorki fyrir hann né þjóðfélagið, og hverfi. Að dómi Sjálfstfl. var höfuðskilyrði til bættra lífskjara algert og hömlunarlaust frelsi fjármagnsins, til þess að þjóðin fengi notið þeirra efnahagslögmála, að fjármagnið sæki í þær atvinnugreinar, þann rekstur og þá fjárfestingu, sem mestan gróða gefur hverju sinni. Þessu þyrfti að fylgja ótakmarkað frelsi innflytjenda til þess að ráðstafa gjaldeyrinum til kaupa á því, sem gróðavænlegt er hverju sinni, og algert og óheft til álagningar. Áróðurinn fyrir þessari skipan mála hefur Sjálfstfl. vafið í orðskrúð um verzlunarfrelsi, innflutningsfrelsi, álagningarfrelsi, einstaklingsfrelsi, athafnafrelsi og frjálst framtak einstaklingsins. En kröfur um skynsamlega skipulagningu framkvæmda við stjórn ofan frá hefur Sjálfstfl. afgreitt með ámóta orðum og þeim, sem Birgir Kjaran viðhafði í útvarpsumræðum 30. maí 1960, en þá sagði hann, með leyfi hæstv. forseta: „Áætlunarbúskapurinn gerir ekkert annað en að skipuleggja fátæktina og leiðir áður en varir til stjórnarfarslegs einræðis.“ Fæstir mundu hafa talið, að Sjálfstfl. gæfist kostur á að framkvæma þessar kenningar sínar um óheft vald einkafjármagnsins í þjóðfélaginu, fyrr en hann hefði öðlazt til þess meirihlutavald á Alþ., og sízt, að það gæti gerzt, að hann nyti til þess tilstyrks flokks, sem beinlínis var stofnaður til þess að vinna gegn þessum gömlu kenningum íhaldsins um alræði einkafjármagnsins og hafði um langan aldur heitið því að vinna að því, að alveg gagnstæðum stjórnarfarslegum aðferðum, þ.e. sósíalistískum aðferðum, yrði beitt til þess að tryggja hagsmuni almennings í landinu. En þetta var það, sem gerðist. Sjálfstfl. þurfti ekki að berjast til meirihlutavalds á Íslandi til þess að fá færi á því að koma öllum helztu stefnuatriðum sínum í framkvæmd og gera allsherjartilraun á íslenzku þjóðfélagi, þar sem allar þessar kenningar um alræði einkafjármagnsins og hömlulaust frelsi þess væru reyndar, og forsjónin hagaði því svo, að samhliða urðu þau umskipti í aflabrögðum, að í stað þess, að síldarleysi hafði verið í hálfan annan áratug, þá tók nú við hvert aflaárið öðru meira. Sjálfstfl. þurfti ekki að berjast fram til meirihlutavalds til þess að fá tækifæri til þess að reyna þessar kenningar sínar. Alþfl., sem um árabil hafði haldið á lofti alveg gagnstæðum kenningum, lagði honum svo dyggilega lið sitt til ráðstöfunar, að síðan má segja, að Sjálfstfl. hafi farið algerlega einn með stjórnina. Alþfl. tók að sér allt árið 1959 að leika þann blekkingaleik, sem frægur er orðinn í stjórnmálasögunni, að þykjast vera að tryggja þjóðinni verðstöðvun, en bjó í haginn fyrir væntanlega stjórn með Sjálfstfl. með 13.6% kauplækkun og greiddi síðan niður vöruverð í eitt ár, þar til þessi sýndarmennska og þessi sýndarstöðvun hafði tryggt þessum flokkum tveimur meirihlutavald á Alþ. Eftir það tók Sjálfstfl. við stjórninni opinberlega, og gengið var fellt að loknum kosningum haustið 1959. Nú er það svo, að Alþfl. hefur ekki haft það sem neina grundvallarreglu að vera á móti gengislækkun sem slíkri, þó að slík ráðstöfun kæmi að þessu sinni þvert ofan í öll loforð flokksins um verðstöðvun. En Alþfl. hafði fram til þess tíma haft aðrar skoðanir á því, hvaða ráðstafanir væru nauðsynlegar samhliða gengislækkun, til þess að hún væri réttlætanleg. Í kjölfar gengislækkunarinnar 1960 fylgdu ráðstafanir, sem voru í algeru samræmi við margyfirlýstar skoðanir Sjálfstfl. um alræði einkafjármagnsins, sem ég hef verið að minnast á, en fram til þessa tíma höfðu skoðanir Alþfl. á þeim ráðstöfunum, sem fylgja ættu gengislækkun, ef flokkurinn ætti að geta staðið að henni, verið alveg gagnstæðar: Um það er nál. fulltrúa Alþfl., hæstv. núverandi viðskmrh., við gengislækkunina 1950 góð heimild. Þá taldi flokkurinn höfuðnauðsyn á, að dregið væri úr hinum verðbólguaukandi áhrifum gengislækkunarinnar. Höfuðatriðið væri að hamla á móti verðhækkunum af völdum gengislækkunar. Og í nál. frá 1950 rekur fulltrúi Alþfl, þær ráðstafanir, sem gerðar hafi verið við gengislækkunina 1939, einmitt til þess að hindra verðbólgu af hennar völdum. Þar eru taldar upp m.a. eftirtaldar ráðstafanir: 1) Hækkun húsaleigu var bönnuð. 2) Hækkun útlánsvaxta var bönnuð. 3) Verðlagseftirlit var hert. Í lok nál. um gengislækkunina 1950 skýrir fulltrúi Alþfl. afstöðu flokksins til þeirrar gengislækkunar, sem þá var á döfinni og hann taldi ekki réttlætanlega, vegna þess að á skorti, að aðrar nauðsynlegar hliðarráðstafanir væru gerðar um leið, og segir, með leyfi hæstv. forseta: „Ef gengisbreytingin ætti að vera réttlætanleg frá sjónarmiði Alþfl., eins og ástandið hefur veríð undanfarinn áratug og er nú, yrði að gera svo róttækar breytingar á efnahags- og félagsmálum þjóðarinnar, að engar líkur eru til þess, að um þær geti orðið samkomulag, eins og Alþ. er nú skipað. Skal ég drepa á nokkur atriði í þessu sambandi: 1) Breyta þarf skipulagsháttum í útgerð landsmanna, sérstaklega á stórútgerðinni, og ýmsum fiskiðnaði, svo sem rekstri hraðfrystihúsa, þannig að tryggt verði, að tækin séu ávallt hagnýtt með hagsmuni heildarinnar fyrir augum og að gróða góðæra sé ekki varið með óeðlilegum hætti, heldur einvörðungu í þágu atvinnuveganna sjálfra. Bæta þarf og rekstrarhætti bátaútgerðarinnar, hagnýta kosti stórrekstrar meira en gert er í sambandi við hana og auka sparneytni í rekstri. 2) Gerbreyta þarf skipulagi innflutningsverzlunar landsmanna og binda endi á það ástand, að hún sé mikil og örugg gróðalind. Þarf að skipuleggja hana þannig, að hún sjái landsmönnum fyrir sem beztri og ódýrastri erlendri vöru og dreifi henni með sem lægstum kostnaði. Slíkt verður ekki tryggt nema með því, að hið opinbera taki innflutningsverzlunina í sínar hendur að verulegu leyti á þeim sviðum, þar sem hagkvæmast er að gera innkaup í sem stærstum stíl eða kaupa þarf í sambandi við verzlunarsamninga, en hafi að öðru leyti náið eftirlit með verzluninni. 3) Auka þarf rekstrarhagkvæmni bæði landbúnaðar og innlends iðnaðar frá því, sem verið hefur, fyrst og fremst með aukinni tækni og bættum vinnuaðferðum og með því að efna til stórrekstrar á þeim sviðum, þar sem hann hentar bezt. 4) Gera þarf róttækar ráðstafanir til þess að leysa húsnæðisvandamálin. Þúsundir manna búa við rýr kjör, ekki vegna þess, að þeir hafi ekki atvinnu eða sæmileg laun, heldur vegna þess, að þeir búa í óhæfu húsnæði eða sæta afarkostum um kjör í skjóli skortsins. 5) Gera þarf gagngerar breytingar á skattakerfinu til þess að tryggja rétt framtöl og koma í veg fyrir, að óeðlilegur skattþungi lendi á herðum launamanna, auk þess sem hækka þarf persónufrádrátt verulega. Til þess að tryggja nokkra eignajöfnun, þyrfti að leggja á raunverulegan stóreignaskatt. 6) Enn fremur þarf að gera ráðstafanir til sparnaðar hjá hinu opinbera, og til aukinnar hagsýni í opinberum rekstri.“ Þetta voru þær ráðstafanir, sem Alþfl. taldi nauðsynlegar, til þess að hann gæti stutt gengislækkunina árið 1950. En hvar voru kröfur flokksins, þegar gengislækkunin var framkvæmd árið 1960 og fyrrverandi fjhn: maður flokksins, sem gert hafði grein fyrir þeim kröfum um óhjákvæmilegar ráðstafanir til þess að sporna við því, að verðbólgu leiddi af gengislækkuninni, var orðinn ráðherra? Hverjar voru þá kröfur Alþfl.? Í stað þess að gerðar væru ráðstafanir, sem gætu að einhverju leyti hamlað gegn verðbólguáhrifum gengislækkunarinnar, notaði Sjálfstfl. nú það algera vald, sem hann hafði fengið á Alþ. með uppgjöf Alþfl.-forustunnar og fráhvarfi hennar frá öllum fyrri grundvallarreglum. Sjálfstfl. tók nú að innleiða það efnahagskerfi einkaframtaksins, sem hann hafði lengi boðað. Nú skyldi koma á hinu frjálsa efnahagskerfi auðmagnsins eftir erlendum fyrirmyndum, en um leið var heitið stöðvun verðbólgunnar, þótt allt verðlag í landinu hækkaði að sjálfsögðu gífurlega þegar í stað í kjölfar hinnar stórfelldu gengislækkunar. En annað höfuðverkefnið átti að vera að tryggja öruggan rekstur útflutningsatvinnuveganna án styrkja og uppbóta. Vextir voru stórhækkaðir, þveröfugt við það, sem Alþfl. taldi áður óhjákvæmilegt vegna verðbólguhættunnar. Áður hafði hann talið nauðsynlegt að banna hækkun vaxta til þess að draga úr verðbólguáhrifum þeirrar gengislækkunar, sem hann studdi árið 1939. Skattakerfinu var umturnað, þannig að beinir skattar, álagðir eftir tekjuhæð og eignum, urðu stórum minni hluti skattheimtunnar, en þess í stað margfaldaðir almennir neyzluskattar, og þannig stórlækkuðu beinir skattar á þeim, sem mestar höfðu tekjurnar og höfðu haft hæsta skattana áður, en þeir, sem litla skatta höfðu haft fyrir vegna fjölskyldustærðar, fengu þeim mun meira af óbeinu sköttunum. Samhliða voru veigamiklar breytingar gerðar varðandi skatta fyrirtækja, því að nú varð skv. gömlum og nýjum kenningum Sjálfstfl. að sjá til þess, að athafnamennirnir og einkaframtakið héldi sem mestu eftir af afrakstri fyrirtækjanna, og það þurfti að tryggja, að gróðinn færi ekki til sameiginlegra sjóða landsmanna, í ríkissjóð og í bæjarog sveitarsjóði. Þetta var orðað svo á hinu lipra tungutaki þeirra, sem voru að auka friðhelgi gróðans, að verið væri að gefa fyrirtækjum kost á að mynda eigið fjármagn. Um það, hvernig skattalöggjöfin býr að einkaframtakinu eftir þessar breytingar viðreisnarstjórnarinnar, sagði hæstv. fjmrh. á fundi Vinnuveitendasambands Íslands nú í haust, með leyfi hæstv. forseta: „Einmitt skattalöggjöf okkar, eins og hún er í dag, hlynnir mjög að atvinnurekstri, sem byggður er upp með miklu eigin fjármagni, þannig að það eru ákvæði í skattalögum hér, sem eru umfram heimildir flestra nálægra þjóða og eru þess eðlis, að þau veita sérstök fríðindi þeim fyrirtækjum, þar sem um mikið eigið fjármagn er að ræða.“ Í stað þess, að hækkun húsaleigu væri bönnuð til þess að draga úr verðbólguáhrifum gengislækkunar, eins og Alþfl. hafði áður talið nauðsynlegt, til þess að væri fært að fylgja gengislækkun, þá hafa húsaleigulögin verið afnumin og óhugnanlegt okur ríkir á húsaleigumarkaðinum. Sannarlega er það eftirminnilegt, að hæstv. viðskmrh. taldi nauðsynlegt í því nál., sem ég greindi frá áðan, að leggja sérstaka áherzlu á, að ein af þeim ráðstöfunum, sem óhjákvæmilegt væri að gera sambliða gengislækkun, væri róttækar ráðstafanir til þess að leysa húsnæðisvandamálið, til þess að menn þyrftu ekki að búa í óhæfu húsnæði eða sæta afarkostum um kjör í skjóli skorts á húsnæði. Nú voru húsaleigulögin þess í stað afnumin og okrið á leiguhúsnæði látið blómstra. Í samræmi við stefnu Sjálfstfl. um algert álagningarfrelsi hafa sífellt fleiri vöruflokkar verið leystir undan verðlagsákvæðum, svo að þau hafa í langan tíma einungis verið nafnið tómt, þótt Alþfl. hafi áður haldið því fram, að eitt af höfuðskilyrðunum til þess, að hann gæti fylgt gengislækkun, væri það, að verðlagseftirlit yrði skerpt, eins og kom fram í nál. hæstv. núv. viðskmrh., einmitt til þess að hamla gegn verðhækkunum af völdum gengislækkunarinnar og vinna gegn verðbólguþróuninni. Vegna gengislækkunarinnar 1959 og vegna þess, að þær hliðarráðstafanir, sem gerðar voru í kjölfar hennar í vaxtamálum, í verðlagsmálum, í skattamálum og í fjárfestingarmálum og á fleiri sviðum, juku stórlega verðhækkunaráhrif gengislækkunarinnar, í stað þess að unnt hefði verið að gera ráðstafanir, sem hefðu haft þveröfug áhrif, upphófst að sjálfsögðu hin örasta verðbólguþróun. Þá verðbólguþróun hefur ríkisstj. beinlínis ræktað með ofurkappi sínu að tryggja atvinnurekendum, innflytjendum og öðrum þeim, sem fjármagninu ráða, sem frjálsastar bendur til athafna og umsvifa í gróðaskyni og án tillits til hagsmuna þjóðarheildarinnar. Aukinni fjárþörf ríkissjóðs á ári hverju hefur svo verið mætt með enn frekari skattheimtu og niðurskurði á verklegum framkvæmdum á vegum ríkissjóðs. Þegar launþegar höfðu búið við skert grunnlaun frá ársbyrjun 1959 og engar vísitölubætur hlotið þrátt fyrir auknar þjóðartekjur, en bjuggu við stórhækkað verðlag, sömdu verkalýðssamtökin sumarið 1961 eftir langt verkfall um kjarabætur, sem voru fjarri því að jafna upp þá kjaraskerðingu, sem launþegar höfðu orðið fyrir. Þrátt fyrir hækkandi afurðaverð og aukið aflamagn, verðmæti sjávarafurða hækkaði á því ári um 16.7%, mætti nú ríkisstj., sem þóttist vilja vinna gegn verðbólgu, þessum kjarasamningum með nýrri gengislækkun. Og enn stóð ekki á Alþfl. að fella gengið, þótt engar minnstu ráðstafanir væru gerðar til þess að draga úr verðhækkunaráhrifum gengislækkunarinnar, enda var það sérstök ætlun stjórnarvaldanna að láta verkalýðsfélögin finna fyrir þeim hækkunum, svo að ekki yrðu í bráð gerðar frekari tilraunir til þess að bæta kjör launþega. Þær ráðstafanir að ákveða gengislækkun, sem studdist ekki við nokkur efnahagsleg rök, eru ein höfuðafglöpin, sem viðreisnarstjórnin hefur framið, og eru þau þó orðin ærið mörg á hennar ferli. En afleiðingarnar af þessari gengislækkun komu ekki aðeins niður á verkafólki, eins og til var ætlazt, heldur varð skammgóður vermir að þeim tekjuauka, sem hún færði ríkissjóði, áður en áhrif hennar voru að fullu komin í ljós. Dýrtíðaraukningin, sem af gengislækkuninni hlauzt, herti að ríkissjóði, og svo ör var verðbólguþróunin, að þeir skattar og tollar, sem ákveðnir voru við setningu fjárl., entust ekki til næstu fjárlagaafgreiðslu, og eftir setningu fjárl. haustið 1964 varð að kalla þing saman strax eftir áramótin til þess að hækka söluskatt um 300 millj. kr. ofan í nýsett fjárlög, og þessar ráðstafanir voru gerðar vegna þess, að bæta þurfti hag útgerðarinnar. Þá taldi ríkisstj. enga þörf á að halda uppi neinni sýndarverðstöðvun, og í stað þess að fara þannig að að létta útgjöldum af útgerðinni hélt ríkisstj. ótrauð áfram verðbólgustefnunni og hækkaði allt verðlag í landinu með söluskattshækkuninni og notaði síðan það, sem inn fékkst, til þess að greiða útgerðinni styrk til að mæta dýrtíðinni. Þá var flestum landsmönnum orðið ljóst, að ríkisstj. stefndi beint fram af brúninni í hækkanastefnu sinni, og þess gat ekki verið langt að bíða, að hún kæmi atvinnuvegunum í þrot með því að brjála allan verðlagsgrundvöll innanlands með sífelldum verðbólguráðstöfunum. Þá gerðu verkalýðsfélögin tilraun til þess að koma viti fyrir stjórnarflokkana. Og það eitt er víst, að verðlagsmál og aðstaða atvinnuveganna væri önnur í dag, ef ríkisstj. hefði hagað stefnu sinni síðan í samræmi við þann vilja og þær tilraunir, sem fram komu hjá verkalýðssamtökunum, til þess að horfið yrði frá verðbólgustefnunni. Verkalýðsfélögin sömdu þá um ýmsar félagslegar úrbætur, en féllu frá svo til allri grunnkaupshækkun í trausti þess, að ríkisstj. skildi nú loks sinn vitjunartíma og breytti um stefnu við setningu næstu fjárl. og fjáröflun ríkissjóðs yrði miðuð við það, að hún kallaði ekki sjálfkrafa á sífellt auknar tekjuþarfir ríkissjóðs. Allri viðleitni verkalýðssamtakanna til þess, að landsmenn legðust nú allir á eitt til þess að sporna við þeirri verðbólgu, sem ráðstafanir ríkisstj. höfðu hrundið af stað og viðhaldið og aukið, var mætt með nýrri stórhækkun söluskatts, og var söluskattur áætlaður 570 millj. kr. hærri á fjárl. 1965 en 1964. Þetta haust voru engar kosningar í vændum, og þá taldi ríkisstj. sig ekki þurfa að halda á neinni verðstöðvunarstefnu, heldur var haldið áfram lengra út á ófærubraut verðbólgunnar. Eftir því sem lengra hefur liðið á stjórnartíma viðreisnarflokkanna, hefur komið betur í ljós, að sú stefna að láta einkafjármagnið vera aðalhreyfiaflið í þjóðfélaginu og það sjónarmið að gefa einkaaðilum sem frjálsastar hendur um ráðstöfun þjóðarverðmætanna með stjórnlausri fjárfestingu og með frjálsum innflutningi án minnsta tillits til þarfa þjóðarinnar og með algeru frelsi til álagningar á vörum, - sú stefna getur ekki samrýmzt neinni viðleitni til þess að hamla gegn verðbólgunni, þessi tvö sjónarmið eru í eðli sínu andstæð, enda er það mála sannast, að einmitt verðbólgan hefur verið höfuðgróðalind þeirra skjólstæðinga viðreisnarstjórnarinnar, sem harðast hafa barizt fyrir auknu olnbogarými í þjóðfélaginu og ótakmörkuðu frelsi til gróðasöfnunar. Og vegna þess að þeir, sem mestu ráða í Sjálfstfl., leggja höfuðáherzluna á að knýja fram algert frjálsræði athafnamannanna í þjóðfélaginu til þess að ráðskast með fjármuni þjóðarinnar, hefur ríkisstj. í sífellt ríkara mæli gefizt upp við að sporna gegn verðbólgunni, og við afgreiðslu hverra fjárl, hefur hún mætt afleiðingum verðbólgustefnunnar, sem fram hafa komið í meiri fjárþörf ríkissjóðs annars vegar með sífellt nýjum skattahækkunum, sem enn hafa aukið á verðbólguna og skapað nýjan vanda við næstu fjárlagaafgreiðslu, og hins vegar með því að skera niður framlög til verklegra framkvæmda, svo sem skólabygginga, vegamála, sjúkrahúsmála, til flugvalla og hafnargerða. Sem dæmi um það, hvernig ástatt er í sjúkrahúsmálum, má minna á nokkur orð í grg., sem Læknafélag Reykjavíkur sendi frá sér nýlega, en þar segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Hversu mörg líf hafa þeir stjórnmálamenn í hendi sér, sem skera fjárframlög til spítalabygginga svo við nögl, að það liggur við, að neyðarástand ríki í sumum deildum spítalanna sökum plássleysis?“ Afleiðingin af þeirri stefnu að miða fyrst og fremst við það að láta fjármagnið sem frjálsast, þannig að þau efnahagslögmál megi verka sem óheftust, að fjármagnið sæki í þær atvinnugreinar og þann rekstur, sem mestan gróða gefur hverju sinni, er sú, að þær atvinnugreinar, sem ekki hafa haft aðstöðu til þess að ausa upp af óhemjulegum síldarafla, af innflutningsgróða eða af þeim gróða, sem fæst við að byggja íbúðir til sölu, hafa verið látnar dragast aftur úr og verið vanræktar. Þessar atvinnugreinar eru ekki lengur samkeppnisfærar. En þessar atvinnugreinar hafa hins vegar orðið að búa við þá óðaverðbólgu, sem stefna ríkisstj. hefur valdið með gengislækkunum, söluskattshækkunum, vaxtahækkunum, sérstökum hækkunum á rafmagnsverði og ótakmörkuðum heimildum til álagningar. Öll þessi þróun hefur bitnað verst á ýmsum greinum íslenzks iðnaðar, á togaraútgerð og útgerð smærri vélbáta og hraðfrystihúsa. Hömlulaus innflutningur erlends íðnaðarvarnings samhliða stórfelldri verðbólguþróun innanlands veldur því, að hvers kyns iðnaðarframleiðsla dregst í æ ríkara mæli út úr landinu, og er jafnvel svo komið, að kökubakstur fyrir Íslendinga er að verða atvinnugrein fyrir Dani. Við fluttum inn um 1000 tonn af kexi fyrir 33 millj. kr. að innkaupsverði á s.l. ári, á sama tíma og vélar til fiskiðnaðar voru fluttar inn fyrir um 10 millj. kr Í sömu átt virðist stefna með smíði innréttinga í íbúðir, hurða og skápa og jafnvel heilla íbúðarhúsa, að ekki sé talað um skipasmíði. Öll er þessi framleiðsla smám saman að dragast út úr landinu, en við aukum hráefnaframleiðsluna að sama skapi. Þótt Morgunblaðið vilji reyna að gera sem minnst úr þrengingum íslenzks iðnaðar, segir málsvari atvinnurekenda, Barði Friðriksson, í blaðinu Vinnuveitandinn í ágúst s.l., með leyfi hæstv. forseta: „Mörg iðnfyrirtæki hafa þegar hætt störfum eða orðið að draga saman atvinnurekstur sinn, og mun þeim fyrirtækjum fara fjölgandi, sem sömu ástæður knýja til samdráttar eða stöðvunar, ef fram heldur sem horfir.“ Krafan um algert verzlunarfrelsi, krafan um rétt heildsalanna til þess að nota gjaldeyrinn til kaupa á þeim vörum, sem gefa þeim mestan gróða án tillits til heildarhagsmuna þjóðarinnar, án nokkurs tillits til innlends iðnaðar, veldur því, að erlendar iðnaðarvörur ryðja hinum íslenzku af markaðinum og innlend framleiðsla á sífellt meira í vök að verjast og getur ekki keppt vegna verðbólguþróunarinnar. Þessari samkeppni á innlendur iðnaður sífellt erfiðara með að mæta, m, a, vegna algerrar lánsfjárkreppu. Iðnaðurinn nýtur ekki hliðstæðrar fyrirgreiðslu og sjávarútvegur og landbúnaður um kaup á afurðavíxlum. En á sama tíma frystir Seðlabankinn yfir 80 millj. kr. af fé Iðnaðarbankans, og samtímis og allt þetta gerist, hafa verið samþ. á Alþ. lög, sem tryggja erlendum aðilum heimild til iðnrekstrar hér á landi með allt öðrum og betri kjörum en innlend iðnaðarfyrirtæki eiga við að búa, þ. á m. tollfrelsi, skattfríðindum og lægra rafmagnsverði. Á svipaðan hátt hefur stjórnarstefnan leikið togararekstur. Vissulega hefur minnkandi afli togaranna haft sín áhrif á rekstrarafkomuna. En þar kemur fleira til, og efnahagsaðgerðir viðreisnarstjórnarinnar hafa beinlínis veríð rothögg fyrir togaraútgerðina í landinu. Áður greiddu togarar t.d. rekstrarvörur sínar með 55% álagi á gjaldeyri, en seldu þann gjaldeyri, sem þeir fengu fyrir afla togaranna, með 80% álagi. Þetta var beinn stuðningur við togaraútgerðina. Þessi hlunnindi voru af togaraútgerðinni tekin við gengislækkunina, þannig að rekstrarvörurnar hækkuðu miklu meir en fiskverðið. Gengislækkunin var einnig stóráfall fyrir mörg af þessum fyrirtækjum af þeim sökum, að þau höfðu, skömmu áður en hún var framkvæmd, ráðizt í mikla fjárfestingu, svo sem kaup á 1000 tonna togurum, byggingu fiskiðjuvera fyrir erlend lán, sem stórhækkuðu að krónutölu við gengislækkanirnar. Þar á ofan bættist vaxtahækkun á innlendum lánum og fjölmargar aðrar verðbólguráðstafanir. Allt hefur þetta leikið togaraútgerðina svo grátt, að hún er með öllu að komast í þrot. Sama er að segja um útgerð vélbáta, sem ekki geta stundað síldveiðar með þeirri tækni, sem nú er nauðsynleg. Enginn rekstrargrundvöllur er fyrir hendi til útgerðar þeirra báta. Útgerð þeirra og aðbúnaður allur hefur dregizt aftur úr, en fjármagnið leitað þangað, sem það gefur meiri arð. Er jafnvel svo komið, að gamalgróin fyrirtæki, sem stundað hafa útgerð slíkra báta um árabil, mega nú teljast gjaldþrota. Hraðfrystihúsin, sem byggt hafa rekstur sinn á afla frá togurunum og smærri bátum, leggja upp laupana eitt af öðru, um leið og þessar greinar útgerðar dragast saman, og hér við Faxaflóa hefur borið á atvinnuleysi hjá því fólki, sem unnið hefur í hraðfrystihúsunum, einkum hjá konum og unglingum. Ekki verður séð á því fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir, hverjar ráðstafanir ríkisstj. hyggst gera til þess að leysa vandamál þessarar greinar útgerðar og fiskverkunar. En atvinnulífi okkar Íslendinga er þann veg háttað, að afkoma hinna ýmsu atvinnugreina hlýtur oft og tíðum að vera mjög mismunandi innbyrðis frá ári til árs. Ef það er því ætlun okkar að byggja afkomu okkar á innlendum atvinnugreinum, en stefnum ekki vitandi vits að því að verða verksmiðjuþrælar erlendra auðhringa, ef við ætlum að tryggja fólkinu sem jöfnust lífskjör um allt land, verður stjórnarstefnan að vera sú að jafna milli atvinnugreina, stjórna atvinnulífinu, en láta ekki óhefta gróðahvötina og stundarhagsmuni einstakra fjáraflamanna verða hið ráðandi afl. Við verðum með yfirvegaðri stjórnarstefnu að tryggja, að þótt á móti blási í einni eða annarri mikilsverðri atvinnugrein, sé hún ekki látin dragast aftur úr, vegna þess að einkafjármagnið vilji eðli sínu samkv. leita annað. Við verðum að tryggja með stefnu ríkisvaldsins, að þótt ein eða önnur mikilvæg atvinnugrein einhvers staðar á landinu verði fyrir erfiðleikum, dragist hún ekki aftur úr og hrörni og liði undir lok og verði ekki fær um að veita fólki atvinnu og geti síðar ekki nýtt þá möguleika, sem þjóðinni kunna að gefast, ef aftur kynni að skipast veður í lofti og draga tæki úr þeim atvinnugreinum, sem mestan gróða gefa í augnablikinu. Til þess þarf að vera stjórn á atvinnulífinu. Til þess þarf að hafa taumhald á einkagróðanum. Til þess þarf stjórnarvöld, sem telja sig fyrst og fremst bera ábyrgð á atvinnuöryggi allra. Til þess þarf stjórnarvöld, sem telja það ekki æðsta markmiðið, að hömlulaus gróðahvöt fái að marka þróun atvinnulífsins, þar sem stundarhagsmunir þeirra, sem fjármagninu ráða, fá ekki að kaffæra þær atvinnugreinar, sem afkoma fólks á fjölmörgum stöðum byggist á. Það að láta óhefta gróðahvöt einkaframtaksins vera grundvallaratriðið í stjórnarstefnu á Íslandi hlaut að bera dauðann í sér frá upphafi, og þau einkenni þeirrar stefnu, að fjárfestingin í þjóðfélaginu er ekki framkvæmd með hagsmuni almennings í landinu að leiðarljósi, komu að sjálfsögðu þegar fram og hafa orðið æ meira áberandi, eftir því sem á hefur liðið. Stórfelldur niðurskurður á nauðsynlegustu framkvæmdum, sem varða þjóðina alla, í félags- og menntamálum, heilbrigðismálum og atvinnumálum, samgöngumálum á tímum mestu góðæra í sögu þjóðarinnar eru dæmigerð einkenni þess, hverra hagsmunum slík stefna þjónar, og það hefur verið allri þjóðinni dýrt að missa af því að geta notað þessi ár stórfelldustu verðmætasköpunar í sögu þjóðarinnar til stórátaka í þessum málum. En þau einkenni, sem nú koma fram í upplausn innlendra atvinnugreina, í uppgjöf veigamikilla þátta í framleiðsluatvinnuvegunum, þar sem þeim, sem ráða fjármagninu, þykir ekki henta að ráðstafa því þá stundina, þau einkenni komu seinna fram en búast hefði mátt við í upphafi, og það á sína skýringu í því, að verðlag erlendis á framleiðsluvörum þessara atvinnugreina hefur hækkað með ári hverju og á þann hátt hefur dregið úr þeim áhrifum stjórnarstefnunnar, að þessi framleiðsla stöðvaðist vegna verðbólguþróunarinnar innanlands. Verðbólgunni hefur þannig á vissan hátt til skamms tíma verið unnt að velta út fyrir landssteinana á bak þeirra, sem keypt hafa afurðirnar. Nú eru viðhorfin breytt í þessu efni. Í fyrsta sinn um langt skeið hafa þessar afurðir ekki hækkað og sumar nokkuð lækkað frá þeim hæsta verðtoppi, sem þær hafa náð, og þar með er viðreisnarstefnan að bresta og stöðvun veigamikilla þátta útflutningsframleiðslunnar blasir við, samtímis því þó, að ný aflamet eru sett enn á þessu ári. Á því er ekki nokkur vafi, að ýmsir þeir, sem áður trúðu á réttmæti þeirra kenninga, að heppilegast væri að láta einkagróðann vera undirstöðu efnahagslífsins, og bjuggust við, að sjálfvirk lögmál gróðans mundu tryggja skynsamlegasta stjórn þjóðarbúsins, eru nú farnir að falla frá þeim skoðunum sinum eftir að hafa séð árangurinn af stefnu viðreisnarstjórnarinnar s.l. 7 ár og gera sér nú ljóst, að slík stefna hlýtur að leiða til ófarnaðar. Þegar menn hafa fyrir augunum þrot veigamikilla þátta atvinnulífsins mitt í góðærum og stórfelldu aflahlaupi, samdrátt nauðsynlegustu framkvæmda þjóðarheildarinnar og að ekkert af hinni stórauknu framleiðslu kemur fram í bættum kaupmætti tímakaups, dylst engum, að hagsmunir einkagróðans hafa verið teknir fram yfir hagsmuni almennings. Vegna árlegrar hækkunar á verði sjávarafurða erlendis komu þannig seinna fram en ella þau kreppueinkenni, sem verðbólgustefna ríkisstj. hlaut að valda. En nú er svo komið, að strax og afurðirnar hætta að hækka stöðugt í verði, riða útflutningsatvinnuvegirnir til falls og hagfræðingar ríkisstj. lýsa því yfir, að nú sé velgengnin búin og nýtt skeið stöðnunar upp runnið, og er verð á útflutningsafurðum þó verulega hærra en það hefur lengst af verið, þótt það sé ekki í þeim hæsta verðpunkti, sem það hefur náð. Án efa hefði ríkisstj. mikið viljað gefa til þess, að hún hefði fengið að njóta þeirra einstöku aðstæðna, stöðugrar hækkunar á verði útflutningsafurða, örlítið lengur, svo að tekizt hefði fram yfir kosningar að leyna hinum óhjákvæmilegu áhrifum viðreisnarstefnunnar. En nú eru öllum landslýð ljósar þessar niðurstöður, og því hefur ríkisstj. gripið til þess ráðs eftir þrotlausa ræktun verðbólgunnar með tveimur gengislækkunum, með vaxtahækkunum, með söluskattshækkunum og hvers konar verðbólguráðstöfunum að heita nú algerri verðstöðvun með því að greiða niður allar verðhækkanir, sem snerta vísitöluna, frá 1. ágúst s.l. og heitir jafnframt á verkalýðssamtökin að gera engar kröfur um launabaetur, svo að óbreytt ástand geti haldizt í þjóðfélaginu fram yfir þingkosningar á næsta ári. Kosningaáróður stjórnarflokkanna er þannig þegar hafinn, og honum er einbeitt að því að fá fólk til að trúa því, að með verð- og kaupstöðvun sé vandinn leystur. Það er ljóst, að ríkisstj. ætlar næstu 7 mánuði að gegna nákvæmlega því sama hlutverki, sem Alþfl.-stjórnin; sem tók við völdum í des. 1958, lék allt árið 1959, að greiða niður vöruverð og halda öllu óbreyttu, þar til búið er að kjósa, en þá telja þessir flokkar óhætt og tímabært að framkvæma þriðju gengislækkunina, - og hvað væri þá eftir af stöðvuninni? Allt er nú gert, sem unnt er, til þess að telja fólki trú um, að vandamálin, sem ríkisstj. hefur steypt útflutningsatvinnuvegunum í, verði leyst með stöðvun, með niðurgreiðslum úr ríkissjóði og með því, að verkalýðssamtökin hækki ekki kaupið, þótt þeim, sem með völdin fara, sé að sjálfsögðu fullljóst, að það er engin frambúðarlausn vandans að festa það ástand, sem nú ríkir. Þrátt fyrir allt stöðvunartalið, sem stjórnarflokkunum þykir henta að hafa í frammi til næstu kosninga, er í engu reynt að samræma það fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir, nokkurri stöðvunarstefnu. Þvert á móti ber það öll merki fyrri verðbólgufrv. Allt bendir til þess, að fjárlögin verði nú afgreidd 1000 millj. kr. hærri en hin síðustu, og af því er augljóst annars vegar, við hvers konar ástand í þjóðfélaginu það er miðað, og hins vegar, að slík stórfelld aukning tolla og skatta hefur sín áhrif í efnahagskerfinu. Fjárlagafrv. hefur líka þau einkenni fyrri verðbólgufjárlaga stjórnarinnar, að þeim vanda, sem við er að glíma, er enn auk skattahækkana mætt með samdrætti verklegra framkvæmda. Af hinni gífurlegu hækkun fjárl. fara nú aðeins 50 millj. kr. til verklegra framkvæmda, en þó fer stærsti hluti þeirrar lágu upphæðar til greiðslu skuldar vegna verka, sem þegar er búið að vinna, en ekki til nýrra framkvæmda. Fjárlagafrv. hefur einnig þau sömu einkenni fyrri verðbólgufjárl., að hækkanir á rekstrarliðum kaffæra framlög til nauðsynlegustu framkvæmda, þannig að hækkun á einu ári til þriggja embætta í Reykjavík nemur jafnhárri upphæð og allt framlagið til nýrra barnaskóla. Og framlagið til allra nýrra hafnarframkvæmda á landinu, annarra en landshafna, er nærri 2 millj. kr. lægra en nemur hækkuninni á rekstrarkostnaði skattstofa og ríkisskattanefndar á einu einasta ári. Til viðbótar því, að framlög til nauðsynlegustu verklegra framkvæmda voru skorin niður um 20% fyrir tveimur árum, eru þau nú áætluð yfirleitt með sömu krónutölu og á núgildandi fjárl., sem að sjálfsögðu þýðir, að um beinan samdrátt verður að ræða vegna lækkaðs raungildis krónunnar. Á sama tíma og þetta er gert, hækkar almennur skrifstofukostnaður um 20–25% og kostnaður við einstök embætti yfirleitt um 20–40%. Eitt einkenni fjárlagafrv. undanfarandi ára hefur verið það, að hvergi hefur örlað á minnstu viðleitni til að sýna sparnað þrátt fyrir öll fyrirheitin, sem gefin hafa verið í þeim efnum, og enn sjást engin merki um nýja viðleitni til sparnaðar á nokkrum lið, þótt fjárlagafrv. sé að þessu sinni undirbúið af fjárlaga- og hagsýslustofnun þeirri, sem sett hefur verið á stofn innan fjmrn. á þessu ári. Ég tel þó ekki sanngjarnt að búast við, að hin nýja hagsýslustarfsemi sýni raunhæfan árangur og þar með breytta stefnu varðandi sparnað svo fljótt, að það komi fram á þessu fjárlagafrv. Það tekur að sjálfsögðu nokkurn tíma fyrir nýja aðila að kanna rekstur hinna ýmsu stofnana ríkisins og gera sér grein fyrir, hvar má draga úr fjárveitingum, án þess að það komi niður á þeim verkefnum, sem vinna þarf. En með tilliti til þess, hve gersneydd fjárlög undanfarinna ára hafa verið allri viðleitni til sparnaðar og samdráttar á rekstrarliðum, ætti þessi nýja stofnun að hafa ærið að starfa og þess vegna enn þá von til þess, að nytsemi af störfum hennar svari til þess kostnaðar, sem af henni leiðir. Í aths. við fjárlagafrv. koma fram upplýsingar um eða skoðun hagsýslustofnunarinnar á því, hvaða verkefni hún fær að glíma við í rekstri ýmissa ríkisstofnana. Þessar lýsingar á því, hvað viðgengizt hefur um fjárveitingar til ýmissa rekstrarliða, hafa vakið nokkra athygli og eru svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Eins og málum er nú háttað, er grundvöllur fjárveitinga að jafnaði rekstur tiltekinna stofnana, sem hafa tilgreindan fjölda starfsmanna. Kostnaður við rekstur stofnunarinnar er síðan áætlaður eftir tilkostnaði eða fjárveitingum síðustu ára með álagi fyrir tilkostnaðarhækkunum. Tilvera stofnunarinnar sem skipulagseiningar skyggir þannig á eða dregur athyglina frá þeim verkefnum, sem þessi skipulagseining á að afkasta. Hið rökrétta undirstöðuatriði ríkisrekstrarins hlýtur að vera það safn verkefna, sem unnið er að, en ekki þær skipulagseiningar, sem upp hafa verið settar til þess að sinna þessum verkefnum. Með þessum hætti fæst oft ekkert mat á því, hversu vel eða illa stofnun hefur sinnt sínum viðfangsefnum, þar sem fjárveiting til stofnunarinnar miðaðist ekki við ákveðið viðfangsefni, heldur rekstur stofnunar. Við skoðun ríkisreiknings vill gjarnan verða sama upp á teningnum. Meginatriðið verður, hversu miklu fé stofnun hefur eytt, einna helzt umfram það, sem henni var ætlað, en ekki hversu miklu verki stofnunin hefur afkastað. Upplýsingar um það fást að sjálfsögðu engan veginn með útgjaldatölunum einum saman, heldur þurfa þar að koma til víðbótarupplýsingar, sem nú liggja almennt ekki fyrir.“ Hér er án efa rétt skilgreining á vanda, sem er til staðar, og ég get ekki fyrir mitt leyti fallið í þá freistni að líta svo á, að hér felist sérstakur dómur um þá, sem málum hafa ráðið hin allra síðustu ár, þótt mjög hafi verið látið reka á reiðanum á þeim árum, heldur hefur þessi þróun staðið miklu lengri tíma og aldrei verið tekið á þessum málum sem skyldi. Dæmi um það, að skipulagseining er tekin fram yfir verkefnið, eru mýmörg. Ég get bent á eitt lítið dæmi, sem viðgekkst til skamms tíma og er þó sjálfsagt fyrir hendi enn í eitthvað breyttri mynd. Það átti sér stað um margra ára skeið, að tvær stjórnarráðsbifreiðar fóru á hverjum morgni á sama tíma eftir sitt hvorum ráðh. til Hafnarfjarðar, og sami leikur var endurtekinn á hverju kvöldi. Þarna voru fyrir hendi tvær bifreiðar og tveir bifreiðastjórar, og þær skipulagseiningar skyggðu á verkefnið að sækja tvo menn á sama staðinn og báðar gegndu sama verkefninu. Heildarbifreiðakostnaður ríkisins liggur ekki fyrir í einni tölu, en bifreiðakostnaður ríkisstj. nam 1.3 millj. kr. á s.l. ári, og til fyrningarsjóðs fóru 4 millj. kr. Þar við bætist bifreiðakostnaður hinna fjölmörgu stofnana ríkisins. Ég tel, að hin nýja hagsýslustofnun ætti að taka til athugunar, hvort ekki er kominn tími til, að annaðhvort séu bifreiðar ríkisins sameinaðar á eina bifreiðastöð, sem annist þann akstur, sem einstakar stofnanir þurfa á að halda, þannig að full nýting fáist, eða þá að þær verði allar seldar og leigubifreiðastöðvar látnar sjá um aksturinn, eftir því sem hann fellur til og nauðsynlegur er talinn. Tekið er fram í aths. við fjárlagafrv., að hækkaðar fjárveitingar til ýmissa rekstrarliða stafi meðfram af því, að áætlanir séu nú raunhæfari en verið hafi og leitazt hafi verið við að gera frv. svo úr garði, að það verði sem raunhæfast og líkindi til umframgreiðslna verði sem minnst. Fróðlegt væri að fá upplýst í þessu sambandi, hvort hagsýslustofnunin muni þá sérstaklega beita sér fyrir því, að þeim liðum, sem undanfarið hafa farið langt fram úr áætlun, en samt ekki verið hækkaðar, fjárveitingar til nú, verði í framkvæmd haldið innan þess ramma, sem fjárveitingin markar. Bendi ég þar t.d. á, að risna ríkisstj., sem var á fjárl. ársins 1965 áætluð 170 þús. kr., reyndist vera samkv. ríkisreikningnum fyrir það ár tæpl. 260 þús. kr., en er enn á þessu fjárlagafrv. áætluð 170 þús. kr. Má þá búast við því, að hagsýslustofnunin telji það hlutverk sitt að fylgjast með því, að þeim liðum, sem hún hefur ekki viljað hækka þrátt fyrir umframgreiðslur á s.l. ári, verði nú haldið innan ramma fjárveitingarinnar, svo að áætlunin verði að þessu leyti, eins og í aths. segir, sem raunhæfust og líkindi til umframgreiðslna verði sem minnst? Eða á enn að leika sama leikinn að sýna ekki útþenslu ýmissa liða með hækkun þeirra á fjárlagafrv. með það í huga að láta þá sömu liðina fara fram úr áætlun, eins og verkast vill? Þær till., sem ég flyt til sparnaðar á ríkisútgjöldum, eru nánast fluttar sem tilraun til þess að kanna, hvort nokkur vottur af vilja til sparnaðar er fyrir hendi hjá stjórnarflokkunum. Fleiri sparnaðartillögur mætti koma með, till., sem e.t.v. væri meiri ágreiningur um. T.d. get ég nefnt það, að ég sé ekki nokkra skynsamlega ástæðu til þess að kasta hundruðum þús. kr. úr ríkissjóði, já, milljónum á mörgum árum, til þess að steypa einhvers konar himnastiga á Skólavörðuholti, ekki sízt, þar sem engin offramleiðsla er á steinsteypu í þjóðfélaginu. Öðru nær, hana vantar sárlega til þess að byggja sjúkrahús, skóla og önnur nauðsynleg mannvirki, sem ekki þyrfti að hafa áhyggjur af, að ekki yrði notuð og það fullnotuð hvern einasta dag. Með þeim öðrum brtt., sem ég flyt við fjárlagafrv., er aðeins gerð tilraun til nauðsynlegustu lagfæringa, en grundvallarbreytingu á þeirri stefnu, sem fram kemur í fjárlagafrv., verður að sjálfsögðu ekki við komið með flutningi brtt. við frv. Vík ég þá að þeim brtt., sem ég flyt á þskj. 97. Með fyrstu þremur brtt. og 5. till. er lagt til, að sendiráð Íslands í Danmörku, Svíþjóð og Noregi verði sameinuð í eitt, og gert ráð fyrir að spara með þeim hætti tæplega 21/2 millj. kr. á næsta ári. En ef af þessari ráðstöfun yrði, gæti sá sparnaður orðið mun meiri, þegar skipulagsbreytingin yrði að fullu komin í kring, og sparnaðurinn þá líklega numið um 4 millj. kr. á ári. Þessa till. hefur Alþb. flutt um árabil, en án árangurs, þótt flestir viðurkenni, að af þessu þyrfti að verða, því að það er að sjálfsögðu alger ofrausn hjá smáþjóð að vera með 3 ambassadora á Norðurlöndum. Okkur væri vissulega nær að verja einhverju af því, sem við gætum sparað með fækkun þeirra, til þess að hafa fulltrúa hjá einhverju af hinum nýfrjálsu þjóðum Afríku, þar sem við eigum mikil verzlunarviðskipti, og ég held, að það sé ekki sannfærandi að setja upp og kosta miklu til hagræðingastofnunar, sem á að leita eftir kostnaðarleiðum, sem mætti færa niður, ef við eftir sem áður sóum milljónum króna í svo augljóst bruðl sem það er að eyða 7 millj. kr. samtals í 3 sendiráð á Norðurlöndum. Ekki er það heldur í miklu samræmi við þá stöðvunarstefnu, sem nú er verið að boða, að hækka framlag til þessara embætta um 600 þús. kr. á ári. Eitt af því, sem valdið hefur þenslunni hér á landi, er sú árátta stjórnarvaldanna að reyna að láta Íslendinga leika stórþjóð í augum útlendinga og ætla almenningi að standa undir öllu því bruðli, sem því fylgir. Íslenzkri alþýðu, sem hefur ekki fengið kaupmátt tímakaupsins hækkaðan þrátt fyrir stóraukin afköst og hækkandi þjóðartekjur, er sagt með mikilli áherzlu þessa dagana, að nú verði hún að íeggja niður allt tal um kjarabætur, nú sé upprunninn sá tími, að herða þurfi sultarólina, en á sama tíma er þess krafizt, að hún standi undir síhækkuðum kostnaði af algerlega ónauðsynlegum embættum. Ég held, að almenningur væri tilleiðanlegri til þess að sætta sig við kröfur stjórnarvaldanna um stöðvun kjarabóta, ef hann sæi þess einhvers staðar merki, þótt í litlu væri, að einhvers staðar á fjárlögum kæmi fram vottur af vilja til að takmarka óþarfabruðl. Með 4, brtt. minni er lagt til, að liðurinn sendiráð í París og skrifstofa fastafulltrúa Íslands hjá NATO og OECD lækki úr 6.1 millj. kr. í 2.8 millj. og miðist gjöldin einungis við sendiráðið, en felld verði niður önnur starfsemi í París. Sú ráðstöfun friðsamrar smáþjóðar með íbúatölu eins og eitt bæjarfélag meðal stærri þjóða að vera þátttakandi í hernaðarbandalagi stórvelda, í stað þess að vera friðflytjandi, er nógu fráleit, þótt hún fari ekki samtímis að spila sig svo stóra að hafa fastafulltrúa í aðalsamtökum hernaðarbandalagsins og kosta svo miklu til í fátækt sinni, að liðurinn í heild, kostnaður við alla útgerðina í París er nærri jafnhár og heildarkostnaður við öll þrjú sendiráðin á Norðurlöndunum. Ég held það sé ástæðulaust að bíða eftir því, að upplausn Atlantshafsbandalagsins spari okkur þessar 3–4 millj. kr. Við getum sparað okkur þær strax og veitir ekki af. Næstu 4 brtt. fjalla um að sameina í einn lið þrjá liði á fjárlagafrv., sem heita ferðakostnaður, kostnaður vegna samninga við erlend ríki á vegum utanrrn. og kostnaður vegna þátttöku í alþjóðaráðstefnum á vegum utanrrn., og lækka samanlagða fjárveitingu til þessara liða úr 4.4 millj. kr. í 2.4 millj. Það hefur gengið erfiðlega að fá þessa liði lækkaða, þeir hækka þess í stað með ári hverju. Sjálfsagt þarf einhverju að kosta til þessara hluta, en till. mín er sú, að til þess séu áætlaðar 2.4 millj. kr. aðeins, en mér er fullkunnugt um, að ýmislegt af þessum utanferðum eru ferðir á hrein skrafskjóðuþing, sem koma okkur að engum notum, og ferðirnar fyrst og fremst hugsaðar sem ódýr sumarleyfi fyrir gæðinga stjórnarvaldanna. Ríkar þjóðir hafa sjálfsagt efni á því að taka þátt í hverri ráðstefnu, sem til fellur, en það höfum við ekki, og það er eins og það gleymist stundum, að það er hægt að fá fregnir af ráðstefnum og samkomum með öðru móti en að senda þangað dýrar sendinefndir. Ef eitthvað markvert er sagt eða gert á þessum ráðstefnum, þá er engin hætta á öðru en það sé birt á prenti, þar sem hægt er að kynna sér það með ólíkt minni tilkostnaði. Með 10. brtt. minni legg ég til, að 240 þús. kr. kostnaður vegna Þingmannasambands Atlantshafsbandalagsins verði sparaður með því að hætta þátttöku í þeirri samkundu. Það má sjálfsagt deila um gildi þess að eiga fulltrúa á ýmsum þeim ráðstefnum, sem næsta till. mín á undan fjallaði um, og sumar þeirra eiga sjálfsagt rétt á sér. En ég held, að óhætt sé að fullyrða, að vandfundinn sé sá almenni borgari í landinu, sem ekki finnst það beinlínis broslegt að senda fulltrúa frá hv. Alþingi Íslands á hernaðarráðstefnu úti í heimi. Ég held, að af eðlilegum ástæðum finnist því fólki, sem óstjórnin og ráðleysið í landsmálum undanfarin ár hefur mest bitnað á, að fyrst mættu fulltrúar hv. Alþ. hafa eitthvað meira af viti til okkar mála hér heima að leggja, áður en þeir leggja fjórðung milljónar af almannafé í kostnað til að koma hernaðarspeki sinni á framfæri í útlöndum. Ég hef jafnan litið þannig á, að með því að senda fulltrúa frá Alþ. á ráðstefnur hernaðarbandalags sé óvirt þjóðþing örsmárrar þjóðar, sem aldrei hefur borið vopn. 11. till. mín stefnir að því að lækka verulega þann kostnað, sem við höfum af því að gæta herliðsins á Keflavíkurflugvelli. Hvort þessum millj. hefur verið varið til að gæta herliðsins fyrir Íslendingum eða Íslendinga fyrir herliðinu, hefur mér aldrei verið fullljóst, en ríkislögreglan á Keflavíkurflugvelli kostar þegnana orðið hálfa níundu millj. kr. á ári skv. fjárlagafrv. Ég er þeirrar skoðunar, að hættan af herliðinu á Keflavíkurflugvelli sé þess eðlis, að þar geti lögreglulið ekkert úr bætt, og legg til, að kostnaðurinn verði skorinn niður í 2 millj. kr., og væri þó full ástæða fyrir landsmenn að sjá eftir því fé. Til þessarar gæzlu vegna herliðsins á Keflavíkurflugvelli ver ríkissjóður ríflega ellefu sinnum meira fé en ráðamenn þjóðarinnar hafa mátt sjá af úr þeim sama sjóði til gæzlu barna á öllum dagheimilum, vistheimilum og sumardvalarheimilum á landinu. Það er nú orðið nokkuð umliðið, síðan þingheimi voru veitt þau fögru fyrirheit um sparnað á ýmsum liðum fjárlaga, þar með var talið lögregluliðið á Keflavíkurflugvelli, en það er með þann lið eins og fleiri, að það er engu líkara en þeir liðir þenjist mest út, sem helzt var lofað sparnaði á. Ef athugaðar eru hækkanir á þessum lið undanfarin ár, kemur í ljós, að á fjárlögum 1961 nam hann 4.1 millj. kr., 1962 4.3 millj., 1963 4.6 millj. kr. Fram að þessu er hækkunin ekki svo ýkja ör, en um þetta leyti hefur sparnaðinum líklega verið lofað, því að nú tekur liðurinn stökk: 1964 úr 4.6 millj. kr. í 5.8 millj., 1965 6.2 millj. og 1966 í 6.8 millj. Og nú kemur sjálf hagsýslustofnunin til sögunnar; og þá hleypur liðurinn úr 6.8 millj. kr. upp í 8.4 millj. Þótt allt hafi verið á hverfanda hveli í fjárlögunum undanfarin ár og lítið verið gert að því að halda niðri ýmsum kostnaðarliðum, held ég, að það sé meira en kominn tími til þess að taka þennan lið sérstökum tökum og fella eitthvað af þeim útgjöldum niður, sem til hans er veitt. Á fjárlögum ársins 1965 var ein sparnaðartill. Hún var alein á ferð og fór þess vegna ekki fram hjá neinum. Framlag til almannavarna var lækkað um 1 millj. 272 þús. kr. Í fyrra fyrirfannst aftur á móti engin sparnaðartill. Ef til vill hefur þeim, sem fjárlagafrv. sömdu, þótt hún of einmana árið áður, svo að framlagið var látið standa óbreytt og ekkert lækkað í það skiptið, fremur en aðrir rekstrarliðir, og nú er lagt til í fjárlagafrv., að framlag til almannavarna hækki aftur í 4 millj. kr. Nú er það fyllilega ljóst, að ódýrasta vörnin gegn þeirri hættu, sem okkur getur stafað af hernaði, er að uppræta hættuvaldinn með því að senda herliðið á Keflavíkurflugvelli heim og leggja herstöðina þar niður. Það er vitaskuld fráleit ráðstöfun að kalla yfir sig hættuna með því að setja niður herstöð á Reykjanesskaganum og ætla svo að kosta stórfé til að verjast hættunni, sem af henni stafar. Það hlýtur að vera hverju mannsbarni ljóst, að ef við ætlum að kosta nægilegu fé til að verjast hernaðarhættunni af herstöðinni, kostar það milljónatugi eða fremur milljónahundruð, og það efast ég um, að nokkur leggi í alvöru til að gert verði. Fyrst við erum ekki tilbúnir til þess að stefna að því, eigum við ekki heldur að vera að káka við það. 4 millj. á ári, það dregur sig saman í útgjöldum, þótt það komi að engum þeim notum, sem til er ætlazt. Hins vegar er ekki óeðlilegt, að við leggjum fram eitthvert fé vegna þeirrar hættu, sem ávallt getur stafað af náttúruhamförum í þessu landi, og því legg ég til í 12. brtt. minni, að 500 þús. kr. verði varið til almannavarna í því skyni, að þeim peningum verði varið til ráðstafana gegn hugsanlegum náttúruhamförum. Það kom fram í viðtali fjvn. við forstöðumann almannavarna, að enda þótt milljónum króna hafi verið varið til þeirra, hafa engar ráðstafanir verið gerðar fyrir það fé til að undirbúa nauðsynleg björgunarstörf vegna hugsanlegs Kötlugoss. Verði 4 millj. kr. varið til almannavarna á næsta ári, þá er það lágmarkskrafa, að einhverju af því fé verði varið til þess að tryggja svo sem hægt er öryggi þess fólks, sem telja má í hættu, ef til Kötlugoss kynni að koma, og til að undirbúa þær aðgerðir, sem með þarf til varnar. Á 12. gr. fjárlaga, 25. lið, er gert ráð fyrir 500 þús. kr. til sjúklinga, sem leita þurfa læknishjálpar erlendis. Með 13. brtt. minni legg ég til, að þessi liður verði hækkaður um 1 millj. kr. Þó að læknisþjónusta sé komin á mjög hátt stig hérlendis, er óhjákvæmileg nauðsyn, að einstöku sjúklingar leiti læknishjálpar erlendis, og aðgerðir, sem slíkir sjúklingar þurfa á að halda, eru mjög dýrar og einatt framkvæmdar þar, sem læknisþjónustan er allra dýrust í heiminum. Auk þess kemur til kostnaður við ferðalög um langan veg, og það er ekki óalgengt að kostnaður sé talsvert á annað hundrað þús. kr. hjá hverjum sjúklingi, en mjög skortir á, að úr opinberum sjóðum fáist fullnægjandi aðstoð, og verður kostnaður við læknishjálpina því mjög tilfinnanlegur baggi hjá mörgum sjúklingi og vandamönnum þeirra, og iðulega er gripið til almennra fjársafnana til styrktar einstaklingum, en tala þeirra, sem þurfa að fara utan í þessu skyni, mun árlega vera eitthvað á annað hundrað manns. Að sjálfsögðu ætti ríkisvaldið að búa öllum landsmönnum sömu aðstöðu varðandi læknisþjónustu. Ef um er að ræða sjúkdóma, sem læknaþjónusta ríkisins getur ekki ekki bætt úr, en unnt er að fá bót á erlendis, ætti það ekki að vera sérstakur kostnaðarauki fyrir sjúklinginn, ef utanferðin er ráðlögð af yfirvöldum ríkisspítalanna. Þegar um slíkt er að ræða, á að verja almannafé til að jafna aðstöðuna gagnvart þeim, sem geta fengið fullnægjandi læknisþjónustu hér á Íslandi. Framlag á fjárlögum í þessu skyni hefur verið allt of lágt og þyrfti að hækka enn meira en ég hef talið von um að fengist samþykkt. En ég legg til, að 25. liður á 12. gr. fjárlaganna verði hækkaður úr 500 þús. kr. í 1 millj. kr. Þegar vegalög voru sett 1963, var það samkomulag allra þingflokka, að lagðir yrðu nýir skattar að upphæð um 100 millj. kr. á bifreiðaeigendur í landinu, en því var heitið og margstaðfest, að framlag ríkissjóðs til vegamála, sem þá hafði numið 47 millj. kr., skyldi haldast, ekki lægra en það hafði verið, heldur hækkað. Hæstv. samgmrh. sór það og sárt við lagði. Æru hans mátu þó stjórnarflokkarnir ekki meira en svo við afgreiðslu núgildandi fjárlaga, að þrátt fyrir svardaga hans og þrátt fyrir skýlaus ákvæði 89. gr. vegalaga um framlag ríkissjóðs til vegamála var ekki veitt ein einasta króna til vegasjóðs. Og ekki virðist hæstv. ráðh. eiga að fá uppreisn æru við afgreiðslu fjárlaga að þessu sinni, því að í fjárlagafrv. er ekki gert ráð fyrir neinni fjárveitingu í vegasjóð, en á sama tíma hirðir ríkissjóður 173 millj. kr. í leyfisgjöld af bifreiðum. Með 14. brtt. minni legg ég til, að staðið verði við það samkomulag, sem gert var milli þingflokkanna við setningu vegalaga um fjárveitingu úr ríkissjóði til vegamála og legg til, að veittar verði 60 millj. kr. til þessara mála. Á ýmsum sviðum hafa verið bundin framlög úr ríkissjóði til framkvæmda í landinu, þ. á m. eru ákvæði um þátttöku ríkissjóðs í byggingu íþróttamannvirkja. Á það skortir mjög, að með framlögum á fjárlögum hafi verið séð um fjárveitingar til þessara framkvæmda í samræmi við þær skyldur, sem lagðar hafa verið á íþróttasjóð. Að lokinni síðustu úthlutun úr sjóðnum námu vangreidd framlög til íþróttamannvirkja í landinu samtals um 32.8 millj. kr., eða sem svarar tekjum sjóðsins í rúm 6 ár, eins og þær hafa verið á fjárlögum s.l. ár, og á þessu ári munu myndast um 10 millj. kr. kröfur á sjóðinn vegna byggingarframkvæmda. Þessi erfiði hagur íþróttasjóðs hefur dregið mjög úr því, að unnið væri að framkvæmd íþróttamannvirkja eins og þörf krefur og gert væri, ef sjóðurinn gæti uppfyllt þær skyldur, sem honum ber. Vantar mikið á, að unnt sé að halda uppi lögboðinni íþróttakennslu í landinu, og talið er, að í bæjum vanti um 8 leikfimisali. Á meðan íþróttasjóði er ekki séð fyrir öðrum tekjum en beinu framlagi á fjárlögum, er óhjákvæmilegt að hækka það framlag, sem honum er veitt á fjárlögum. Ég legg til með 15. brtt. minni, að það framlag verði hækkað úr 5.4 millj. í 7 millj. Fjárframlög til leikfélaga hafa nokkuð verið hækkuð á undanförnum árum. Hins vegar hefur framlag til Bandalags ísl. leikfélaga lítið breytzt og hlutföllin milli þessara styrkja mjög raskazt. Áður fékk bandalagið sem svarar 1/3 hluta af því fé, sem varið var til leikfélaga, en nú aðeins á milli sjötta og sjöunda hluta af því fé, sem til leikfélaga fer. Að vísu er ekki óeðlilegt, að þetta hlutfall geti breytzt, en nokkuð virðist þó vanta á, að hlutur bandalagsins sé viðunandi. Því hefur verið haldið fram, að auknar fjárveitingar til leikfélaganna geri þeim kleift að greiða aðstoð bandalagsins hærra verði en verið hefur áður. í framkvæmd held ég samt, að gangur málsins verði sá, að fyrir hverja krónu, sem leikfélagið fær til viðbótar til ráðstöfunar, skapist starf, sem kostar tvöfalt meira, svo að eftir sem áður sé um svipaða og ekki minni greiðsluörðugleika að ræða hjá félögunum, heldur verði fyrst og fremst um meiri umsvif að ræða, enda er það sá jákvæði árangur, sem sótzt er eftir með auknum fjárveitingum. Ég tel, að hitt sé sanni nær, að hærri fjárveitingar til leikfélaga og meiri umsvif þeirra valdi m.a. auknum kröfum frá félögunum á hendur bandalaginu, svo að hækkun fjárveitinga til bandalagsins verði að fylgja í kjölfar meiri fjárveitinga til leikfélaganna, þar verði að vera ákveðið samræmi á milli. Fjárveiting til Leikfélags Reykjavíkur hækkar á fjárlfrv. um 300 þús. kr., og fjvn. hefur fallizt á, að fjárveiting til leikfélaganna almennt hækki um sömu upphæð. Ég legg til með 16. brtt. minni, að nokkuð verði komið til móts við Bandalag ísl. leikfélaga með því að hækka fjárveitinguna til þess úr 200 þús. kr. í 300 þús. Næstu þrjár brtt. mínar fjalla um jarðhitarannsóknir. Jarðhitinn er eitt mesta verðmæti, sem Íslendingar eiga, og sannarlega hefði stjórnarstefnan þurft að vera slík undanfarin ár, þau miklu góðæri, sem ríkt hafa, að þau væru notuð til þess að gera stórátak í því skyni að nýta þessar náttúruauðlindir meira en gert hefur verið og spara þjóðinni með því ómældan gjaldeyriskostnað, vegna kaupa á eldsneyti til upphitunar húsa. Jarðhitinn er okkar olíulindir, og það er jafnfráleitt, að við skulum áratugum saman verja milljónahundruðum króna í erlendum gjaldeyri til olíukaupa frá útlöndum til þess að kynda upp hús á öllu þéttbýlissvæðinu umhverfis Reykjavík, á Suðurnesjum og víðar um land, eins og við ættum olíulindir á þessum svæðum, en kostuðum ekki fjármunum til að bora eftir olíunni, heldur verðum á sama tíma margföldum þeim upphæðum, sem það mundi kosta, til að flytja inn olíu frá öðrum löndum. Sérfræðingar okkar hafa einnig sýnt fram á, að möguleikar eru á því að nýta jarðhitann til hvers konar efnaiðnaðar. Frostþurrkun er nú að ryðja sér til rúms og hefur m.a. þann ómetanlega kost fram yfir venjulega frystingu, að ekki er þörf á frystigeymslum til að geyma matvælin, eftir að þau hafa verið frostþurrkuð, og við frostþurrkunina er orkukostnaður hæsti útgjaldaliðurinn, en þar er hægt að nota jarðhitann. Þessi nýja geymsluaðferð, sem ber langt af venjulegri frystingu á fleiri sviðum en því að spara frystigeymslur, veitir Íslendingum mikla möguleika í framtíðinni til þess að snúa við þeirri þróun, sem nú á sér stað, að við verðum í auknum mæli útflytjendur á hráefni, en flytjum inn tilbúin matvæli. Frostþurrkun, sem byggð yrði á jarðhita sem orkugjafa, gefur okkur sérstaka aðstöðu til þess að auka gjaldeyristekjur þjóðarinnar stórlega með því að flytja afurðir okkar út sem fullunna matvöru. Vegna allra þessara ómetanlegu nota, sem við getum haft af jarðhitanum, er það fráleit ráðstöfun, sem í fjárlagafrv. er lagt til að gert verði, að lækka rannsóknarkostnað jarðhitadeildar um nærri 21/2 millj. kr. á næsta ári. Þvert á móti hefði nú ekki átt að draga lengur að stórauka framlög til jarðhitarannsókna og frekari jarðborana. Þess er ekki að vænta, að í nein stórvirki verði ráðizt á þessu sviði, á meðan sú stjórnarstefna ríkir, sem viðreisnarstjórnin .stendur að, þ.e.a.s. að draga markvisst saman allar þær framkvæmdir, sem þjóðarheildinni eru nauðsynlegastar. Þess vegna taldi ég ekki fært að fara fram á meira með minni 19. brtt. en að framlag til jarðhitasjóðs verði hækkað um 2.1 millj. kr., eins og forráðamenn raforkumálastjórnar hafa óskað eftir, og ég vænti þess, að samdráttur og afturhaldsstefna sé ekki orðin svo allsráðandi, að þessi till. fáist ekki samþykkt. Í nútímaþjóðfélagi fer þátttaka kvenna í atvinnulífinu vaxandi og nær inn á fleiri og fleiri svið. Hér á Íslandi kemur það einnig til, að kaupmáttur tímakaups er ekki hærri en svo, miðað við óheyrilegan húsnæðiskostnað, að því aðeins gefst mörgum fjölskyldum kostur á því að eignast þak yfir höfuðið, að konan stundi atvinnu utan heimilisins. Eitt aðalvandamálið í því efni er skortur á aðstöðu til þess að koma börnum í gæzlu, hvort sem er í vöggustofur, dagheimili eða leikskóla. Skortur á slíkum stofnunum veldur því víða, að konur geta ekki stundað atvinnu utan heimilisins í þeim mæli, sem þær kysu, og hins vegar því, að atvinnugreinar, sem þurfa á vinnuafli þeirra að halda, fá það ekki af þessum sökum. Þetta er áberandi í ýmissi þjónustustarfsemi og er t.d. ein af orsökunum fyrir því, að mörgum lærðum hjúkrunarkonum er ókleift að stunda hjúkrunarstörf samhliða húsmóðurstörfum. Fjárveitingar til dagheimila og barnaheimila hafa verið furðulega lágar á fjárlögum miðað við það, hvað hér er um að ræða nauðsynlega starfsemi fyrir allan almenning, og með 20. brtt. minni legg ég til, að framlagið verði hækkað úr 750 þús. kr. í 2 millj. og til vara 1 millj. kr. 21. brtt. mín á þskj. 97 er þess efnis, að Menningar- og friðarsamtökum kvenna verði veittur styrkur að upphæð 50 þús. kr. Þessi samtök, sem eru almenn samtök kvenna og ná til landsins alls og eru öllum konum opin, hafa unnið merkt starf á undanförnum árum í samræmi við það, sem í nafni samtakanna felst. Næsta verkefni félagsins er að koma á stofn kennslu í listiðnaði, en í þeim efnum stöndum við flestum þjóðum að baki. En einmitt slík starfsemi getur náð langt í þeirri viðleitni, sem höfð er í frammi til þess að færa listina til fólksins eða fólkið til listarinnar og glæða áhuga almennings á listsköpun. Er ekki sízt þörf á slíkri starfsemi nú, þegar í það horf sækir meir og meir, að allir hlutir, sem fólk hefur daglega í kringum sig, séu unnir á vélrænan hátt og framleiddir í fjöldaframleiðslu. Ég vænti þess, að hv. þm. geti fallizt á, að ástæða sé til að styrkja slíka starfsemi. Síðasta brtt. mín er við heimildagrein frv., 22. gr., og er þess efnis, að þar verði bætt við nýjum lið, svo hljóðandi: „Ríkisstjórninni er heimilt að taka allt að 15 millj. kr. lán og endurlána féð til byggingar dráttarbrauta, gegn þeim tryggingum, sem hún metur gildar.“ Grundvöllurinn undir þeim lífsskilyrðum, sem þjóðin býr við, er rekstur fiskiskipaflotans, og vöxtur hans og þróun í stærri og stærri skip hefur verið mjög ör á undanförnum uppgripaárum. En framkvæmdir í hafnarmálum hafa hvergi nærri fylgt eftir að sama skapi. Þeir vélbátar, sem eru uppistaða í síldarflotanum, eru svo stórir, að engin aðstaða hefur verið til að veita þeim nauðsynlega viðgerðaþjónustu hér á landi. En nú er á nokkrum stöðum verið að vinna að því að koma upp dráttarbrautum, sem geti annazt þjónustu við fiskiskipaflotann. Svo naumt er það fé, sem veitt er á fjárlögum til nýrra hafnarframkvæmda, að hámarksfjárveiting til einstakra staða á landinu er ekki nema 700 þús. kr., og dugir það skammt til þeirra stórvirkja, sem sums staðar er ætlað að vinna á næsta ári. Sveitarfélögin verða því mörg að leggja fram úr eigin hendi mjög veruleg framlög. T.d. eru dæmi um það, að lítið þorp hafi lagt fram fé til hafnargerðar á einu ári, sem svarar til þess, að Reykjavíkurborg hefði lagt fram 70 millj. kr. á einu ári í hafnarframkvæmdir. Þar sem verið er að vinna að byggingu dráttarbrauta samhliða öðrum framkvæmdum í hafnargerð, dugir hámarksframlagið, þessar 700 þús. kr., illa, og að sjálfsögðu dugir það skemmst þar, sem þessar tvíþættu framkvæmdir eiga sér stað, og það þarf því óhjákvæmilega að gera sérstakar ráðstafanir vegna dráttarbrautanna. Ekkert liggur fyrir um aðgerðir ríkisstj. í þessu efni, og ég legg til, að henni verði heimilað, að taka 15 millj. kr. lán til þess að endurlána til byggingar dráttarbrautanna. Ég vænti þess, að fáist sú till. ekki samþykkt, verði upplýst í þessum umr., hvað hæstv. ríkisstj. hyggst gera til þess að aðstoða þá aðila, sem nú eru að leysa úr einni brýnustu þörf fiskiskipaflotans með því að koma upp dráttarbrautum. Herra forseti. Um 7 ára skeið hefur Sjálfstfl. fyrir tilverknað Alþfl. gefizt kostur á að gera tilraun til að framkvæma stefnu sína um óheft umsvif þeirra, sem fjármagninu ráða. Atvik hafa hagað því svo, að þessi tilraun hefur farið fram á þeim tíma, sem ríkt hefur mesta góðæri í aflabrögðum og viðskiptakjörum, sem þjóðin hefur lifað. Með þessari stjórnarstefnu hefur ekki tekizt að auka kaupmátt tímakaups verkafólks þrátt fyrir stórauknar þjóðartekjur á ári hverju vegna síaukinna afkasta vinnandi fólks, enda hefur það ekki verið markmiðið með henni. Með þessari stefnu hefur ekki tekizt að nýta góðærin og stórauknar þjóðartekjur til átaka í þeim framkvæmdum, sem þjóðinni eru nauðsynlegastar, heldur hafa verklegar framkvæmdir ríkissjóðs verið látnar þoka fyrir stjórnlausri og skipulagslausri fjárfestingu einkaframtaksins, svo að í óefni er komið og ýmsar atvinnugreinar eru að komast í alger þrot. Stefna ríkisstj. undanfarin ár hefur valdið því, að það verðlag, sem nú ríkir innanlands og nú er talað um að festa, er svo hátt, að án styrkja er ókleift að starfrækja veigamikla þætti útgerðar og fiskverkunar, þótt það útflutningsverð, sem fyrir afurðirnar fæst, hefði verið fullnægjandi fyrir nokkrum árum, svo mjög hefur með stefnu ríkisstj. tekizt að brjála aðstæðurnar innanlands og framleiða heimatilbúin vandamál. Tilraun Sjálfstfl. í hinum mestu góðærum til að sýna getu hins óhefta einkaframtaks til þess að tryggja jákvæða þróun efnahags-, atvinnu- og kjaramála, hefur nú með öllu mistekizt. Því verður ekki leynt með neinni gervistöðvun fram yfir kosningar. Og Alþfl. hefur allt þetta tímabil staðið að ráðstöfunum, sem forráðamönnum hans var óvefengjanlega ljóst fáum árum áður, að hlutu að leiða til ófarnaðar. Reynsla síðustu ára hefur sannað, að stefna hins óhefta kapítalisma er ófær um að tryggja þá jákvæðu þróun í þjóðfélaginu, sem vinnandi fólk leggur grundvöll að með síaukinni framleiðslu og aukningu þjóðartekna. Sú stefna hefur þvert á móti siglt málunum í strand í binum mestu góðærum. Það er mikil ógæfa, að í þau 7 ár, sem þjóðin hefur vegna ytri aðstæðna haft beztu aðstöðu til að ná langt fram á við, skuli þjóðfélagið hafa verið gert að tilraunasviði fyrir óhæfa og úrelta efnahagsstefnu, sem Sjálfstfl. hefur lengi stefnt að því að koma fram. Það ríður því á miklu, að alþýðu landsins takist við alþingiskosningarnar næsta sumar að tryggja gjörbreytta stjórnarstefnu. Um það ætti að geta staðið saman allur sá verkalýður, sem um árabil hefur skipað sér í þá flokka, sem myndaðir voru til að forða íslenzkri alþýðu frá því, að óheft og skefjalaus yfirráð fjármagnsins væru höfð að leiðarljósi í þjóðmálum.



Herra forseti. Ég þakka hv. fjvn. fyrir það, hversu vasklega hún hefur unnið að athugun fjárlagafrv. með þeim árangri, að það hefur tekizt að taka það nú til 2. umr. svo snemma og því þess að vænta, að auðið verði að afgreiða fjárlög mjög tímanlega fyrir jólin. En það hygg ég, að allir hv. þm. séu sammála um, að sé æskilegt allra hluta vegna. Ég vil jafnframt þakka sérstaklega hv. meiri hl. fjvn. fyrir meðferð á frv. og fyrir þá sérstöku hófsemi og skilning, sem mm. hafa sýnt á mikilvægi þess að halda útgjaldaaukningu ríkissjóðs innan mjög þröngra marka. Ég vék að því í framsöguræðu minni við 1. umr. fjárl., að með hliðsjón af stefnuáætlun ríkisstj. nú um að gera sérstakar ráðstafanir til verðstöðvunar, sem hljóta að hafa í för með sér mikil ný útgjöld fyrir ríkissjóð, væri það hin mesta nauðsyn, að hv. þm. sameinuðust um að afgreiða fjárlagafrv. með mjög hófsamlegum hækkunum til annarra þarfa. Ég er formanni n. sammála um það, og það erum við vafalaust öll, að æskilegt hefði vitanlega verið að geta varið fé til margra mikilvægra atriða, bæði í framkvæmdum, félagslegum umbótum, og á mörgum sviðum. En það er vitanlega svo nú eins og áður, að þar verður að velja og hafna og ótalmargt, sem menn hefðu gjarnan viljað gera, sem ekki er auðið, vegna þess að fjárhagsgetunni eru alltaf takmörk sett. Ég tel, að það hafi verið alveg sérstök hófsemi, sem sé mjög þakkarverð, hvernig fjvn. hefur haldið á þessu máli þrátt fyrir að sjálfsögðu mikla ásókn, sem verið hefur í hækkanir. Hv. fulltrúar minni hl. fjvn. hafa lagt hér fram á sérstökum þskj. hækkunartill., sem eru með því minna, sem frá stjórnarandstöðunni hefur komið í þá átt, og ber ekki út af fyrir sig að halda uppi neinum ásökunum á hana fyrir þessar till. Frá hálfu 1. minni hl., fulltrúa Framsfl. í n., er komið með sömu till. efnislega og þeir fluttu á síðasta þingi um það að taka inn fjárveitingu til vegasjóðs, 47 millj. kr. Nú er að vísu því bætt við að greiða af greiðsluafgangi ársins 1966 aðrar 47 millj. Þetta er í samræmi við stefnu, sem þeir hafa látið hér uppi, og skal ég ekki frekar um það segja. Það er staðreynd málsins, að á síðasta þingi voru gerðar ráðstafanir til þess að afla þessa fjár, þannig að í sambandi við framkvæmd vegáætlunar hefur ekkert á skort í þessu sambandi, enda sýnir vegáætlunin það og skýrslan um hana, sem nú liggur fyrir Alþ. Deilurnar, sem uppi voru um það efni og loforð, skal ég ekkert um segja, en ég vil á þessu stigi aðeins taka það fram, að þetta mál er til rækilegrar athugunar á vegum samgmrh., og í sambandi við afgreiðslu fjárl. er ekki auðið á þessu stigi að gera neinar breytingar varðandi þessar fjárveitingar. Það er hins vegar unnið að endurskoðun vegáætlunar og athugunum á því, hvort hægt er og þá með hverjum hætti að afla aukins fjár til vegagerða, sem vissulega er hin mesta nauðsyn, og munu koma fram á sínum tíma till. í því efni. Það ber vissulega að þakka þá viðleitni frá hálfu hv. 2. minni hl. að benda á ýmsar till., sem horfa í þá átt að spara útgjöld ríkissjóðs Þó að þar sé ekki um meiri háttar upphæðir að ræða, þá er það alltaf góðra gjalda vert og a.m.k. betri gjalda vert heldur en það, eins og sumir fjúka, að varpa fram fullyrðingum og stóryrðum um sparnað eða áhugaleysi í sparnaði, án þess að koma nokkurn tíma með nýtilegar till. sjálfir, svo sem ég mun síðar víkja að. En þó að ég játi, að persónulega hefði ég mikla tilhneigingu til þess að fallast á till. um fækkun sendiráða, - því hef ég áður vikið að sjálfur, - þá er það nú svo, eins og hv. frsm. 2. minni hl. enda tók fram, að hér er um æðimikið vandamál að ræða. Þegar einu sinni er búið að setja þessar stofnanir á laggirnar, er það milliríkjavandamál, sem menn hafa ekki talið fært að leggja út í, ekki sízt í sambandi við þessar þjóðir, sem eru okkar nánustu samstarfsþjóðir. Ég hef hins vegar látið í ljós þá skoðun, ekki aðeins hér, heldur á öðrum vettvangi, innan Norðurlandaráðs, að það væri æskilegt að fá samstarf um það að fella niður öll sendiráð á Norðurlöndum hjá öllum Norðurlandaþjóðunum og hafa þessi mál á vegum skrifstofa Norðurlandaráðs í hverju landi. Út í þá sálma skal ég ekki fara. Kjarni málsins er sá, að menn hafa ekki treyst sér til þess að gera þetta. En ég er alveg sammála um, að það væri meiri nauðsyn, ef við stæðum andspænis því núna að taka ákvarðanir um, hvort slíkt ætti að setja á laggirnar, að setja upp sendiráð hjá einhverjum hinna nýfrjálsu þjóða, t.d. einhvers staðar í Afríku, heldur en hafa öll þessi sendiráð á Norðurlöndum. Um útgjöld í sambandi við samninga við önnur ríki er ég hv. flm. einnig sammála um það, að það er æskilegt og nauðsynlegt að halda fullu hófl á í því efni, og ég hygg, að allír fjmrh. hafi haft fullan áhuga á því. Hitt er annað mál, að þetta er mjög vandasamt. Ég vék að því í minni fjárlagaræðu, að vafalaust mætti enn spara í því efni. En ég fullyrði, að það hefur verið reynt með öllum ráðum að fylgjast með því, að hér væri ekki um óhóflega eyðslu að ræða. Það má vafalaust segja, að hún megi vera minni, en það er, eins og enda einnig flm. sagði, mikið vandamál alltaf. Við verðum að fylgjast með í alþjóðlegu samstarfi og þess vegna miklum vanda bundið, hvað eigi að ganga langt í því efni, og það er alveg rétt, að ásókn í þessi ferðalög er ákaflega mikil og ekki alltaf þægilegt að sporna þar við fótum, það er hægt að segja þá sögu eins og er. En það er vissulega rétt að benda á þetta. Það er hins vegar tilgangslaust að vera að áætla þær fjárhæðir lægri en raunhæft er. Það er aðeins skylt að hafa vakandi auga á því fyrir þá, sem, því eiga að ráða, að það sé hóf í þessum efnum. Um ríkislögregluna á Keflavíkurflugvelli skal ég ekki margt segja. Það er vissulega rétt, að það er nauðsynlegt að spara í því efni svo sem auðið er. Meðan hins vegar svo er ástatt, að þar er erlent lið og erlendir menn í stórum stíl, er auðvitað nauðsynlegt að halda þar uppi löggæzlu, það verður ekki hjá því komizt af hálfu okkar Íslendinga, og ég held, að það hafi ekki orðið óeðlileg útþensla í þessu efni, því að hækkunin, sem nú er á þessum lið, er ekki meiri en svo, að hún jafngildi launahækkunum og sérstökum útgjöldum, sem urðu þar vegna viðgerða, sem varð að gera á lögreglustöðinni og vikið er að í grg. um það mál frá rn. Um hinar aðrar till. skal ég ekkert segja. Það eru allt þörf og góð mál, en ég hygg, að verði þó ekki auðið að sinna meira en gert hefur verið. Ég vil aðeins víkja lítillega að síðasta liðnum um dráttarbrautirnar. Þar er vissulega um vandamál að ræða. Það hefur verið gert um það ákveðin framkvæmdaáætlun, en það hefur komið í ljós í vissum tilfellum, að þar er við sérstakan vanda að glíma, ekki það, að ekki hafi verið aflað lánsfjár og veitt öll aðstaða til þess, heldur hitt, að þar sem dráttarbrautir eru hluti af hafnarframkvæmdum, skortir á um greiðslu á framlögum ríkissjóðs. Það er það, sem hefur staðið á, þannig að þessi tili. út af fyrir sig er engin lausn á vandanum, vegna þess að hér er gert ráð fyrir endurlánum, sem eru ekki vandi málsins, heldur hin hliðin, og þetta er vissulega mál, sem þarf að athuga og hefur enda verið nú einmitt um þessar mundir í rækilegri athugun hjá ríkisstj. á vegum iðnmrn. vegna vanda, sem risið hefur út af dráttarbrautunum, bæði vegna þess, að sumar þeirra hafa farið fram úr áætlun, og ýmissa annarra fjárhagsvandamála, sem þar hafa risið, og vissulega má ekki láta þessar mikilvægu framkvæmdir stöðvast. Um ræður hv. frsm. minni hl. n. mætti margt og mikið segja, og ég skal reyna að takmarka mig í því efni, þótt freisting hefði vissulega verið að gera þar mörg ummæli að umtalsefni. Ég veit nú ekki, hvort hv. frsm. hafa gert sér fullkomlega grein fyrir því, að þeir væru staddir hér á hinu háa Alþ., en ekki á framboðsfundi. Ýmislegt í ræðunum var þannig, að það hefði mátt fremur ætla, að væri verið að reyna að hafa áhrif á kjósendur en að leggja málin efnislega fyrir hv. þm. En það er auðvitað mál flm. sjálfra, hvað þeir vilja í því efni. Ég verð að segja það, að þó að margt væri við báðar ræðurnar að athuga, verð ég þó að gera á þeim æðimikinn mun, því að þar var þó mikill munur á hófsemi og skilningi á ýmsum atriðum hjá hv. frsm. 2. minni hl. heldur en hjá hv. frsm. 1. minni hl., sem taldi allt með þeim endemum og ósköpum, að það hefði ekki annað eins sézt í íslenzku þjóðfélagi. Hv. frsm. 2. minni hl., þó að margt væri efnislega við hans rök að athuga, tók þó góð og gild ýmis sanngirnissjónarmið og a.m.k. reyndi ekki að gera lítið úr ýmsu því, sem reynt hefur verið að gera til úrbóta á vissum sviðum, og er það vissulega þakkarvert, þegar menn láta þannig sanngirni ráða. Varðandi hv. frsm. 1. minni hl. verð ég að segja, að ég bæði las nál. hans með mikilli undrun og þó með enn meiri undrun hlýddi á ræðu hans, því að hér er, eins og við vitum, um bæði greindan og gegnan mann að ræða, sem hefur mikla reynslu í meðferð fjárl. og undirbúningi þeirra, og því kom mér það í hug, sem ég hef ekki fengíð neina skýringu á enn, hvers konar innsprautun hv. þm, hefur fengið, áður en hann samdi þessa grg. sína og ræðu, því að sá málflutningur allur er með slíkum endemum, að par er í rauninni fátt bitastætt, og með hliðsjón af því, að hv. þm. mun vera sennilega væntanlegt fjmrh.-efni Framsfl., verð ég nú sannast sagna að segja, að ég öfunda hann ekki af, þegar hann fær til meðferðar að byggja upp efnahagspólitík og fjármálastefnu á grundvelli þeirra raka, sem hann flutti hér fram í sinni ræðu, því að þar var svo gersamlega gengið á svig við að viðurkenna staðreyndir og rök og gersamlega slitin úr samhengi öll eðlileg orsakalögmál, að það gegnir mikilli furðu af jafngáfuðum manni. Ég skal ekki fara langt út í þá sálma. Það yrði til þess að lengja mái mitt allt of mikið. En ég get þó ekki komizt hjá því að vekja athygli á ýmsum atriðum hans máls, því að ég vil þó ekki annað en taka alvarlega málflutning frá talsmanni annars stærsta flokks þingsins. Ég vil fyrst taka það fram til þess að fyrirbyggja allan misskilning út af orðum hans, að hann vék að starfi hagsýslu- og fjárlagastofnunarinnar og það hefði verið vikið að því bæði í grg. og framsöguræðu minni um fjárl., að frv. væri nú betur undirbúið en áður hefði verið, og taldi hann þar ómaklega sveigt í þessum orðum að þeim, sem þann undirbúning hefðu haft með höndum áður. Ég skil nú ekki í, að það sé hægt að leggja það í mín orð, því að það er þó ekki hvað sízt sveigt að sjálfum mér, vegna þess að sjálfur hef ég undirbúið fjárlög árum saman, og síðustu fjárlög hafði ég beinlínis með að gera að undirbúa og ber ábyrgð á þeim undirbúningi. Og því fer auðvitað víðs fjarri, að ráðuneytisstjóri fjmrn. eða aðrir embættismenn þess hafi ekki unnið þar hið ágætasta starf. Það, sem ég hef meint með þessu, og það, sem raunar ráðuneytisstjóri fjmrn. fyrrv. lagði oft áherzlu á við mig, var einmitt það, að þetta væri óviðunandi ástand, að það væri ekki einn ákveðinn aðili, sem undirbyggi jafnstórkostlegt atriði eins og fjárlög ríkisins, heldur væri þetta gert á hlaupum af embættismönnum, sem væru störfum hlaðnir, og sannast sagna var auðvitað ráðuneytisstjóranum gersamlega ofboðið með því að leggja á hann þessi störf með öðrum umfangsmeiri störfum. Þetta er það eina, sem ég hef meint, og ég skil ekki í, að það sé ástæða til þess að leggja aðra merkingu í þessi orð. Ég hef ekki vikið aðdróttunum að einum né neinum í því efni. Það vil ég hins vegar segja, að mér finnst miður farið af hv. frsm. 1. minni hl. að reyna þegar að gera lítið úr starfi þessarar stofnunar og gefa í skyn, að hún hefði ekki unnið ákaflega merkilegt starf. Í fyrsta lagi er þessi stofnun ný og starfskraftar hennar eru ekki aðrir en hagsýslustjóri og fulltrúi, sem vinnur þar að hálfu leyti, og hef ég ekki viljað blása þá stofnun út, fyrr en smám saman mótuðust verkefni hennar, og starfsaðstaða væri könnuð, áður en ráðizt væri í aukið mannahald. Hagsýslustjóri hefur unníð sjálfur að undirbúningi fjárlagafrv. með mér sem fjmrh. og einnig í samráði við formann fjvn., og við höfum lagt á það áherzlu, sem ég endurtek, að þetta hefur leitt til mjög bættra vinnubragða, þar sem þessi embættismaður hefur algerlega getað helgað sig þessu máli. Og þegar er farið að draga hér fram atriði til að sýna, að þetta hafi allt verið meira og minna gallað, m.a. með því að tala um, að það sé óeðlilegt að fylgja þeirri stefnu, að það virðist sem gleypt sé við öllum kröfum ríkisstofnana, það eigi heldur að sýna þar aðhald og skera niður, og vissulega er rétt, að það á að sýna aðhald. En ég er ekki í neinum efa um, og það mun koma á daginn, að það er raunhæfari og heppilegri leið að meta þarfir stofnananna og aðstöðu þeirra og skera ekki niður út í bláinn. Við höfum staðið andspænis því ár eftir ár að borga stórkostlegar fjárhæðir umfram á ríkisreikningi hvers einasta árs, og ég sé ekki, að það þjóni neinu, heldur beinlínis lamar aðhald ríkisstofnana og áhuga forstöðumanna þeirra að áætla rétt, ef þeir finna, að það er alltaf skorið niður, hvort sem þeir gera rétt eða rangt. Það er engin skynsemi í slíkum vinnubrögðum, og að segja, að það sé til þess að draga úr aðhaldi að viðhafa ekki slíkan niðurskurð, þá er það mikill misskilningur. Aðhaldið kemur á allt annan hátt. Þessir menn eiga að vita, að það er vakað yfir því, hvað þeir gera og hvernig útgjöldum þeirra er háttað, og eftir að komin er sérstök starfsemi til þess að fylgjast með þeirra fjárnotkun, er ég í engum efa um, að það verður með öðrum ráðum, sem verður líklegra að koma á sparnaði, og það sýndi sig bezt á þeirri ráðstefnu, sem nú nýlega var efnt til með forstöðumönnum allra helztu ríkisstofnana, að þar skortir ekkert á góðan vilja til þess að koma við betri nýtni í vinnubrögðum og hagsýni, ef einhver aðili er til þess að tengja þessa aðila saman og skipuleggja þau vinnubrögð. Það voru jafnframt af hv. frsm. nefnd tvö dæmi til þess að sýna, að það hefur ekki verið ákaflega vel unnið að þessum málum nú. Það vantaði tvær upphæðir í fjárlagafrv. Annars vegar vantaði 30 millj. kr. á niðurgreiðslur, sem var gefið í skyn að sýndi slælegan undirbúning. Þetta er algerlega út í hött. Það er ekki hægt að segja. Undirbúningur þessa máls var með eðlilegum hætti, og það var ekki fyrr en prentun fjárlagafrv. var lokið, sem það kom í ljós við athugun á niðurgreiðsluútgjöldum ársins, að útgjöld næsta árs mundu væntanlega verða þessu hærri. Það er hagstofustjóri, sem með þessu fylgist og gerir það með prýði eins og öll sín störf, og það hins vegar er ákaflega erfitt frá ári til árs að áætla þetta nákvæmlega. Varðandi það annað, að 40 millj. hefðu gleymzt í sambandi við tekjuskattinn, er það einnig rangt, enda kemur það þegar í ljós, að það þarf að hækka enn tekjuskattsáætlunina. Þegar frá henni var gengið, lá ekki fyrir endanlega, hver tekju- og eignarskattur ársins í ár yrði. Það var ekki búið að ljúka álagningu hans og þess vegna ekkert að undra, að það yrði eitthvað, sem á milli bæri. Ég tel ástæðu til að taka undir það, sem hv. frsm. 2. minni hl. sagði hér, að það væri ástæða til þess að leggja áherzlu á það, að hagsýslustofnunin sinnti vei sínu verkefni. Það er von mín, að hún geri það, og raunar vissa. Til hennar hefur valizt ágætur maður sem forstöðumaður, og það er sjálfsagt að taka til athugunar öll þau mál, sem hv. þm. vilja koma með sem ábendingar, og t.d. eitt mál, sem hann nefndi, um bifreiðakostnað ríkisins, það er gamalt vandamál, sem margoft hefur verið reynt að taka tökum. Ég man eftir því einu sinni í fjmrh.-tíð Framsfl., og segi ég það ekki þeim ágæta manni til lasts, þá var gerð tilraun til þess að fækka þessum bifreiðum og embættismennirnir áttu að skila þeim. Það lenti í því, að það var skilað einni bifreið, og þar með var það á enda. Ég nefni þetta, eins og ég segi, ekki hér til lasts, heldur til þess að sýna, að þetta er gamalt vandamál, sem er mjög erfitt. Og það er mjög handahófskennt, hvaða embættismenn hafa þessi hlunnindi, og brýn nauðsyn að taka það til athugunar, hvort þessu er ekki hægt að koma fyrir með betri hætti. Það hefur verið sett á laggirnar sérstök bíla- og vélanefnd, sem hefur visst aðhald á þessum hlutum, og hefur verið tekið nú á síðasta ári til sérstakrar athugunar, hvort ekki er hægt að gera á þessu breytingar. Það hefur t.d. verið gert nú, til þess að reyna þó að sporna eitthvað við fótum, að það hefur verið sett hámarksverð á þær bifreiðar, sem embættismennirnir mega kaupa, sem þessara hlunninda njóta. Það er ekki verulega þægilegt að fást við að fá þessa ágætu embættismenn ýmsa til þess að notast við þær bifreiðar, sem þeim eru ætlaðar eftir þessari reglu. Við hana hefur þó verið staðið. En það er auðvitað ótalmargt á þennan hátt, sem er nauðsynlegt að athuga. Varðandi 59 sparnaðarfyrirheitin, sem ekkert hefðu verið efnd, skal ég nú ekki langt út í þá sálma fara. Ég man ákaflega vel eftir þessu. Ég samdi sjálfur allmarga af þeim punktum, sem hv. frsm. 1. minni hl. minntist hér á. Það voru ekki neinar ákvarðanir í þessu fólgnar, heldur voru þetta ábendingar frá fjvn. til ríkisstj. að taka til athugunar. Sumt af þessu er þegar komið í framkvæmd. Margt af þessu er undir stöðugu aðhaldi, og menn geta deilt um, hvað ríkt það aðhald er, eins og það að reyna að draga úr veizlukostnaði, ferðalögum og öðru slíku. Það er reynt að gera eftir megni, en erfitt vandamál, og það hefur verið bent á og var í þessum till. bent á ýmis atriði, sem hefur ekki tekizt að koma fram, eins og t.d. það að fækka sendiráðum, eins og að sameina viss embætti eins og skógrækt og sandgræðslu. Þetta væri mjög æskilegt að gera. En menn muna kannske, hvað það tók óratíma að koma því til leiðar, sem var þó gert loksins af núv. ríkisstj., að sameina áfengis- og tóbaksverzlunina, og menn ættu að gera sér þess ljósa grein, að hér er ekki alltaf þægilegt við málin að fást. En ég get fullvissað hv. þm. um það, að ekkert í þessum punktum hefur gleymzt, þannig að hann skal ekki hafa neinar áhyggjur af því, og a.m.k. meðan ég fer með þessi mál, hef ég fullan vilja á því að taka til athugunar öll þau atriði, þar sem hugsanlegt er að koma þessum málum fyrir með heppilegri hætti. Hv. þm., til þess sennilega að fá nú hljómgrunn úr sem flestum áttum, kaus það í ræðu sinni að víkja hér sérstaklega að rangmati ríkisstj. á kjörum lækna og verkfræðinga og að það þyrfti að búa vel að þessum stéttum. Vissulega er þetta rétt. En mér er ekki fullkomlega ljóst, hvernig hann, ef hann hefði setið í sæti fjmrh., hefði ætlað að meðhöndla þessi mál eins og hann skýrði hér frá. Hann sagði, að það hefði aldrei átt að koma til, að þessar ágætu stéttir sprengdu þann ramma, sem þeim var settur, heldur hefði átt að gefa nægilega eftir, til þess að til þess hefði ekki komið, og það hefði átt að gerast í sambandi við kjarasamninga ríkisstarfsmanna. Ég veit ekki, hvort hv. þm. hefur minnstu hugmynd um, um hvað hann er að tala. Hann ætti að bera kjör þessara stétta, t.d. þær kjarakröfur, sem læknar fóru fram á, saman við kjör annarra háskólamenntaðra manna. Það er okkar stórkostlega vandamál í dag að mæta þessu, sem þar hefur gerzt. Mér er vel kunnugt um það, hvernig þessum málum öllum var háttað, og það skorti ekkert á tillitssemi og löngun til þess að ganga eins langt til móts við þessa ágætu menn og unnt væri. En ég tel það naumast viðeigandi að reyna að fara að blása það út sem dæmi um skilningsleysi ríkisstj. á kjaramálum opinberra starfsmanna, að taka þessi mál, sem eru hrein vandræðamál, ekki sízt læknamálið, sem dæmi um það, hvernig eigi að leysa kjaradeiluna. Ég skal svo ekki lengra út í þá sálma fara og tel það hvorki til hags læknum né verkfræðingum né til neins góðs að vera að rekja þessa sögu nánar. En mér þykir það hins vegar leitt, að jafnmætur maður og hv. frsm. 1. minni hl. skuli falla í þá gröf af löngun til þess að geta látíð þessa menn heyra frá sér gott orð að segja, að þeim hefði ekki verið sýndur nægur skilningur. Því er haldið hér fram, að þessi fjárlög, sem nú liggja fyrir, séu verðbólgufjárlög, þau hækki meira en nokkur önnur fjárlög hafi hækkað og séu þess vegna ekki annað en áframhald á þeirri verðbólgustefnu, sem ríkisstj. hafi fylgt. Nú er það í rauninni ósköp lítils virði að vera að eltast við tölulegan samanburð aftur í tímann og reikna út, hvað þessi fjárlög jafngilda mörgum fjárl. hæstv. þáv. fjmrh. Eysteins Jónssonar í sinni tíð. Það eru auðvitað svo gersamlega aðrar aðstæður, sem við er að fást. En til þess þó til gamans að gefa mönnum svolítið aðra mynd en dregin er upp af þessu í málgögnum stjórnarandstöðunnar og þá fyrst og fremst Framsfl., langar mig aðeins til þess að nefna örfáar tölur. 1959 voru fjárlög ríkisins í tvennu lagi. Það voru annars vegar fjárl. eða útgjöld ríkisins, sem námu þá um 1180 millj., og hins vegar útflutningssjóðurinn, sem kom fram með fullum þunga á árinu 1958, þegar lög um hann voru sett af vinstri stjórninni, og kostaði á því ári 1134 millj. kr. Þetta voru samtals rúmar 2300 millj. kr. Þessi upphæð nam þá 32% af þjóðartekjum landsmanna. Ef fjárlagafrv. nú er skoðað og gert ráð fyrir sennilegum útgjöldum, sem á því verði að lokum, má gera ráð fyrir, að útgjöldin verði um 4700 millj. og nema þá 18% af þjóðartekjum. Ég held, að það sé fróðlegt að athuga þessar tölur, því að að sjálfsögðu verður að skoða útgjöld ríkisins á hverjum tíma með hliðsjón af þjóðfélagsaðstæðunum, þegar er verið að tala um það sem eitthvert dæmalaust hneyksli, hvað fjárlög og fjárlagafrv. nú séu há. Árið í ár nema fjárl. ekki nema 15.8% af þjóðartekjum, og árið 1959, þó að útflutningssjóðnum sé sleppt, námu fjárl. 15.3% eða mestum nákvæmlega því sama af þjóðartekjum. Verður af þessu ljóst, hversu þessi samanburður allur er út í hött og sýnir á engan hátt þau ósköp, sem hv. stjórnarandstæðingar vilja oft á benda. Og svo að við tökum enn eitt dæmi til þess að sýna samanburð á þessu, kemur í ljós, að frá 1960 hefur kaup almennra verkamanna hækkað meira hlutfallslega heldur en útgjöld ríkisins á fjárlögunum, þannig að það er í rauninni sama, hvernig þetta dæmi er tekið. Með þessu er ég ekkert að segja um það, að þetta sé ákaflega æskileg þróun. Því fer víðs fjarri. En ef menn eru að leika sér að svona tölum, er gott, að öll dæmin og allar hliðarmyndirnar komi fram, sem vissulega leiða í ljós, að hér er ekki um þau ósköp að ræða, sem menn vilja vera láta. Þegar svo málið er skoðað í nærmynd, ef svo má segja, verða menn að gera sér grein fyrir því, af hverju hækkanir fjárl. stafa, og þýðir ekki að óskapast yfir því einu, að það sé verðbólgumyndandi og þar fram eftir götunum. Sannleikurinn er sá, sem menn verða að gera sér grein fyrir og ég held, að allir hv. þm. hljóti að vita, að skattaálögur ríkisins koma á eftir, þær koma til þess að mæta útgjöldum, sem þegar eru á fallin. Og þegar menn þess vegna eru, eins og hv. frsm. 2. minni hl., að tala um það, að söluskatturinn hafi leitt af sér verðbólguöldu, var söluskatturinn á lagður til þess að mæta útgjöldum, sem höfðu fallið á ríkið og einhvern veginn varð að greiða. Og þetta er yfirleitt sú algilda regla, að ríkið kemur eftir á, aflar sér tekna til þess að mæta þeim kvöðum, sem á það hafa verið lagðar. Ég er ekki að segja, að þær kvaðir séu alltaf af góðu komnar. Það er allt annað mál. Þegar menn tala t.d. um, hvað það hafi verið stórkostleg hækkun á útgjöldum ríkisins í ár, er það alveg rétt. Það er um stórfelldar hækkanir að ræða og meiri en áður hafa þekkzt frá fjárl. í ár til fjárlagafrv. fyrir næsta ár, og það hefur verið nákvæmlega gerð grein fyrir því, af hvaða ástæðum þetta er, og ég hygg ekki, að nokkur hv. þm. geti með rökum haldið því fram, að það verði ekki að horfast í augu við að mæta þessum útgjöldum. Þar er um að ræða langstærsta liðinn launahækkanir, næsta liðinn tryggingabætur og síðan niðurgreiðslurnar. Niðurgreiðslurnar eru í raun og veru ekki annað en endurborgun til fólksins aftur á þeim sköttum, sem það greiðir. Það er um jöfnun að ræða í þjóðfélaginu, sem tvímælalaust er til þess fallin að jafna aðstöðu fólksins og bæta hag þeirra, sem miður eru settir. Laun opinberra starfsmanna verður að greiða, og ég hef ekki hingað til heyrt, að talsmenn stjórnarandstöðunnar hafi talið, að laun opinberra starfsmanna væru óhófleg. Ég veit ekki betur en þeir hafi tekið undir hverja einustu kröfu, sem hafi gengið margfalt lengra en loksins hefur verið úrskurðað eða samið um, og talið sjálfsagt að greiða þetta. En þegar á svo að fara að setja það á pappír í fjárlagafrv., er það orðið dæmalaust óhóf og þensla. Svona vilja hlutirnir stundum rekast hver á annars horn, þegar menn athuga ekki atvikin í samræmi hvað við annað. Þegar menn eru svo að tala um það, að hér sé um að ræða verðbólgufjárlög og það sé miðað við enn þá meiri verðbólgu á næsta ári, er þetta reginmisskilningur. Það er um að ræða stórkostlegan tekjuauka hjá ríkissjóði á þessu ári. Þessi tekjuauki byggist fyrst og fremst á batnandi hag almennings í landinu. Hann byggist á því, að innflutningur hefur stórkostlega vaxið og þar af leiðandi tekjur af aðflutningsgjöldum, samtímis að sjálfsögðu aukinni veltu og stórauknum tekjum af söluskatti og leyfisgjöldum bifreiða, sem stafa af stórkostlega auknum bifreiðakaupum, sem einnig að sjálfsögðu eru dæmi velmegunar. Hér er ekki um að ræða tekjuauka af nýjum sköttum. Þetta sýnir aðeins hina miklu veltuaukningu í þjóðfélaginu. Ef þessi veltuaukning hefði ekki átt sér stað, - og því verða menn að gera sér grein fyrir, - ef þessar kauphækkanir hefðu ekki komið til og sú stóra verðmætaaukning, sem hefur orðið í þjóðfélaginu í sambandi við aukna framleiðslu og ýmislegt annað, sem leitt hefur af sér betri kjör almennings, þá hefði að sjálfsögðu þessi tekjuauki ríkisins ekki komið til, þannig að menn mega ekki hugsa sem svo, að ef hefði tekizt að stöðva dýrtíðina, væri nú gott að lifa, því að þá hefði ríkið þessar miklu tekjur. Það hefði bara ekki þessar miklu tekjur, það er ósköp einfalt mál, þannig að þetta verður allt að skoðast í samhengi hvað við annað. Með því er ég síður en svo að segja, að dýrtíðin sé góð fyrir ríkið, það er langt í frá. Hún hefur mikið böl í för með sér jafnt fyrir þjóðfélagsborgarana í heild og einstaka hópa þeirra. En menn verða að skoða þetta í samhengi. Þegar menn eru svo að tala um næsta ár, miðum við við enga nýja skatta. Það eru að vísu hærri fjárhæðir, en ég tel það ekki nýja skatta, því að auðvitað hlýtur það að liggja í eðli málsins alveg eins og í sambandi við tekjuöflun, að það er eðlilegt, að menn borgi af því beina skatta, þá er jafnvel eðlilegt, að með aukinni neyzlu borgi menn meira í aðflutningsgjöldum, sölusköttum og öðru slíku. Og það merkir ekki viðbótarálögur. Fjárlagafrv. fyrir næsta ár er ekki miðað við aukna þenslu á því ári. Það er misskilningur. Það er miðað við sama ástand og er í ár. Ég skal fúslega fallast á, að það er mjög hæpið, að sú þróun geti varað, sem er á þessu ári. Þó að það hafi nú frá ári til árs orðið aukning í þessu efni, þá er það mjög vafasamt. En hins vegar er ekki hægt að halda því fram, að hér sé út í bláinn stefnt með þessu fjárlagafrv. og byggt á gersamlega óraunhæfum hlutum. Hér er byggt á því ástandi, sem er á árinu í ár, og ekki miðað við aukningu, nema eðlilega aukningu tekna, sem vitanlega mun verða, vegna þess að tekjur eru meiri á þessu ári heldur en í fyrra. En það er ekki gert ráð fyrir, - og það er ástæða til að leggja áherzlu á það, vegna þess að því er mjög haldið á lofti, - það er ekki gert ráð fyrir því með þessu fjárlagafrv., að áframhald verði á þeirri verðbólguaukningu, sem átt hefur sér stað á þessu ári, því að það bryti að sjálfsögðu alveg í bága við þá stefnu, sem nú er mörkuð. Ég tel, að það sé alveg nauðsynlegt, að menn geri sér fulla grein fyrir þessu tvennu. Það er hin aukna velta í þjóðfélaginu, það eru bætt kjör alls almennings í landinu, sem hafa leitt af sér þann mikla tekjuauka, sem er hjá ríkinu, og það er nauðsynin að samræma kjör þeirra, sem hjá ríkinu vinna, við kjör annarra starfsstétta, sem gera óumflýjanlega þá stóraukningu á launaútgjöldum ríkisins, sem raun ber vitni um. Hv. frsm. 1. minni hl. hefur framkvæmt mikla útreikninga í sinni grg. Af þessum útreikningum skal ég ekki vera að gagnrýna þær tölur, sem þar eru fram settar, ég hef ekki skoðað þær, tel víst, að þær séu réttar, en ósköp finnst mér nú þessar tölur vera lítt til þess fallnar að gefa rétta mynd af efnahags- og fjármálaþróuninni. Það er ákaflega einfalt að taka skilnings- og skýringarlaust einstaka liði og fá út úr þeim háar tölur, sem líta illa út á pappír. Það er þó ýmislegt í þessu, sem er næsta fróðlegt, t.d. þegar hv. 1. minni hl. kemst að þeirri niðurstöðu, sem er rétt, að mjög mikill hluti af útgjaldaaukningunni nú sé í sambandi við niðurgreiðslur og tryggingabætur, sem séu þáttur í þeim ráðstöfunum að halda niðri verðlagi. Þeir reikna það um 900 millj. kr. og muni þó þurfa um 300 millj. í viðbót. Mér finnst þetta ekki sýna neitt ákaflega skelfilega mynd. Niðurgreiðslur eru að vísu alltaf mikið vandamál. Tryggingabætur hafa hingað til ekki verið taldar vandamál, og það er ekki mín skoðun, að þær séu það. En við sjáum á þessu, að það er ærið stór hluti af þeim auknu útgjöldum, sem er talað um, sem beinlínis er ætlunin, að ríkissjóður skili borgurunum aftur, þannig að hér er vissulega ekki um að ræða neina útþenslu í ríkisbákninu, þó að þarna sé um að ræða háar tölur á pappír. Varðandi svo þá liði, sem teknir eru og eiga að sýna þensluna, eins og að kostnaður við stjórnarráð og utanríkisþjónustu hafi aukizt um 360% og niðurgreiðslur um 535% og margar tölur eftir því, álagning og innheimta skatta og tolla um 370%, þetta er vafalaust rétt, en spurningin er aðeins sú: Hvernig átti að forðast þessar hækkanir? Er hér um að ræða óeðlilega þróun eða ekki? Er hér um að ræða óhóflega eyðslu eða ekki? Það eru ekki færð nokkur minnstu rök fyrir því. Ég skal játa það t.d. um útgjöld við skatta, ég hef komið sjálfur inn á það í báðum þeim fjárlagaræðum, sem ég hafi flutt, að þar hefur verið um að ræða mikla aukningu og meiri en menn áformuðu eða gerðu ráð fyrir. En það breytir ekki þeirri staðreynd, að ég er í engum efa um það, að þessi aukning er ekki þess eðlis, að hún sýni óhæfni þess kerfis, sem upp hefur verið sett. Með þessu kerfi hefur tekizt að koma á alveg nýjum vinnubrögðum, og það hefur verið lögð áherzla á það að reyna að koma þessu kerfi á eðlilegan starfsgrundvöll, og ég hygg, að hv. frsm. 1. minni hl. hafi a.m.k. ekki verið sá, sem mest hefur úr því dregið, að það væri nauðsynlegt að hraða starfi skattstofanna og skapa þeim eðlilegan starfsgrundvöll, vegna þess að sveitarfélögin hefðu annars ekki aðstöðu til að leggja á útsvör með eðlilegum hætti. Þetta hefur verið gert, og ég tel, að þetta sé komið í viðunandi horf. Það kostar mikið fé. En ég fullyrði, að margt af því, sem gert hefur verið til útgjaldaauka í sambandi við bæði skattkerfið og tollkerfið, - þar hefur einnig verið um mikla aukningu mannahalds að ræða, - það hefur þegar skilað sér. Það munar áreiðanlega ótöldum milljónatugum, sem hefur komið inn í gegnum aukið og bætt skattaeftirlit, og aðeins skattalögreglan og þeir úrskurðir, sem hafa verið felldir í sambandi við athuganir hennar, hafa þegar leitt til milljónatuga aukinnar skattaálagningar. Og allt kerfið hefur leitt af sér aukið aðhald. Það er jafnframt vitanlegt, að tollgæzlan hefur verið miklu árangursríkari en hún áður hefur verið. Þetta nefni ég sem dæmi um, að það þýðir ekki alltaf að benda á útgjaldaliði við þetta og annað. Það verður að gera sér grein fyrir því, hvort útgjöldin eru raunhæf eða ekki og hvort þau skila jákvæðum árangri eða ekki. Í sambandi við þetta langar mig til að koma að öðru atriði, sem hefur verið endurtekið hér í dag af hv. frsm. 1. minni hl. og mér finnst gegna mikilli furðu, að hann skuli endurtaka hér, og það er sú fullyrðing, að ég hafi lýst því yfir, að ég þekki ekki neitt til ríkisrekstrarins. Það eru teknar setningar úr grg. fjárlagafrv., sem hann telur sanna það, að ég hafi gefizt upp og viti ekki neitt um ríkisreksturinn. Ég er ekki hér að hæla þekkingu minni, en ég hygg samt, að a.m.k. ætti ég miðað við reynslu mína í þessum efnum að hafa álíka mikla þekkingu á ríkisrekstrinum og hver annar, þó að það geti vel verið, að hann hafi hana meiri, ég skal ekkert um það segja. En ég held, að allir þeir, sem ekki horfa á það, sem þeir lesa, gegnum Framsóknargleraugun, hljóti að skilja, hvað við er átt í þessu efni. Það hefur nefnilega verið sagt stundum, að því meira sem menn kynntu sér hluti, kæmust þeir að raun um, að þeir vissu því minna, og ég held, að einmitt sú aukna skoðun, sem hefur farið fram á ríkiskerfinu öllu, uppbyggingu okkar stjórnsýslu, uppbyggingu okkar starfsemi allrar á vegum ríkisins, sé að leiða það æ betur í ljós, hvað á þessu eru margir vankantar. En ef ætlazt er til, að hægt sé að kippa því í lag með einu pennastriki eða á nokkrum mánuðum, þá er það auðvitað slík fásinna, að ég reikna ekki með, að nokkur hv. þm. ímyndi sér það. En ef menn skilja það þannig, þegar er verið af fullri hreinskilni að benda á, að það séu margþættir, stórfelldir annmarkar á því, hvernig við höfum unnið að þessum málum, að það eigi að sýna, að fjmrh. hafi ekki hugmynd um ríkisreksturinn, það er í rauninni ekki hægt að ræða við menn, sem halda fram svona fásinnu. Við vitum, að það eru stórfelldir annmarkar á ýmsu því, sem við höfum byggt upp. Það hafa verið settar upp stofnanir, það hefur verið tekin upp þjónusta og lagt út í útgjöld af hálfu Alþ., sem enginn hefur gert sér fyrir fram grein fyrir, hvert mundi leiða okkur. Þetta er ekki einsdæmi hér á Íslandi. Þetta er vandamál langflestra þjóða í sambandi við sitt fjármálakerfi. Það er tilhneiging til, að alltaf aukist þensla útgjalda ríkisins, - þetta er í samræmi við athugun, sem farið hefur fram í mörgum löndum, -miklu meira en sem svarar auknum þjóðartekjum, og menn hafa áhyggjur af, hvert þetta leiði. En það er ekki eingöngu þessi hlið, heldur einmitt hin, sem hvað helzt á við okkur sem lítið þjóðfélag. Við verðum að gera okkur grein fyrir, hvernig við notum hverja krónu. Opinberar framkvæmdir hafa verið allt of handahófskenndar, og það er eitt af því, sem við er átt með þessum orðum, og það hefur verið sett í gang sérstök athugun, hvort ekki er hægt að setja löggjöf um, hvernig að þessum málum skuli unnið, undirbúningi verklegra framkvæmda ríkisins, skipulagi þeirra, athugun á, að hvaða marki þær eiga að stefna, og alhliða skoðun málsins, áður en út í þær er ráðizt. Við þekkjum sjálfir, að það hefur verið samþ. hér á Alþ. að ráðast í byggingar, án þess að nokkur maður hafi haft hugmynd um, hvað það mundi kosta. Hv. frsm. 1. minni hl. fjvn. veit þetta mætavel. Hann hefur fengizt við í fjvn. athuganir í sambandi við skólabyggingar t.d. árum saman. Það er eitt af okkar mestu vandamálum, hvernig að þeim málum er staðið. Þar er um stórkostlegar þarfir að ræða. Það er talað um það, að við þurfum að byggja skóla, og fyrir því liggja umsóknir, sem munu kosta um 500 millj. kr. Skólahúsnæði okkar er óhæfilega dýrt, og það er óumflýjanlegt annað og að því hefur verið unnið mjög merkilegt og mikið starf, m.a. í samráði við Efnahagsstofnunina í París, að gera sér grein fyrir því, hvernig er hægt að leysa þennan vanda með ódýrari hætti og að koma þessum málum á skipulegri hátt. Það hefur þegar ýmislegt verið gert í þessum efnum. Menn muna kannske eftir því, þegar voru sett lög um eftirlit með skólakostnaði. Það kom á daginn, að það voru millj. kr., ef ekki milljónatugir, sem ríkið hafði verið látið borga, sem það átti ekki að borga, bara fyrir eftirlitsleysi. Svona eru stórir liðir, sem þarf að taka föstum tökum og kanna frá grunni, og það er þetta, sem menn meina, þegar þeir tala um í forsendum fjárlagafrv., að það vanti yfirsýn og ég vil segja innri könnun á eðli og stefnu margra þeirra mála, sem við erum að vinna að, höfum lögfest og komið í gang, en hafa þróazt oft og tíðum með allt öðrum hætti en menn hafa gert sér grein fyrir. Þetta er nú þekkingarleysið, sem hv. þm. er að tala um, og ef þetta er túlkað sem þekkingarleysi, lofa ég hamingjuna fyrir það þekkingarleysi. Og ég hef aldrei haldið, að það væri sérstök leið til umbóta að loka augunum fyrir því, sem er að, en segja ekki hreinskilnislega, hvað maður telji, að þurfi að skoða niður í kjölinn. Það getur verið, að það sé góð Framsóknarpólitík, en ég tel hana ekki til bóta. Varðandi útfærslu ríkiskerfisins, sem hv. frsm. 1. minni hl. varð einnig tíðrætt um, er það sama að segja, að það var ekki lögð nokkur rækt við að gera grein fyrir því, hvort þar væri um að ræða hluti, sem hefðu átt rétt á sér eða ekki. Og þegar jafnvel er gengið það langt og seilzt það langt að taka Gjaldheimtuna sem dæmi um útþenslu í ríkiskerfinu, finnst mér vera farið að kóróna vitleysuna, því að það er þó sennilega eitt af því, sem bezt hefur verið gert til þess að koma á aukinni hagkvæmni og hefur leitt af sér stórsparnað á mörgum sviðum og hagkvæmari vinnubrögð í ríkiskerfinu, eftir að henni var komið á. Það kunna að vera einhverjir til, sem halda því fram, að Efnahagsstofnunin sé ekki nauðsynleg stofnun. En ég held, að almennt séu menn þeirrar skoðunar, að við þurfum á að halda fremur meiri en minni athugun á eðli okkar vandamála, og ég fullyrði um það, að Efnahagsstofnunin hefur átt stóran þátt í því bætta andrúmslofti, sem er í þjóðfélaginu í samskiptum hinna ýmsu þjóðfélagsstétta um kjaramál sín, og fyrir efnahagsmálin almennt hafi upplýsingar og rannsóknir Efnahagsstofnunarinnar haft stórmerka þýðingu. Ég hef áður vikið hér að ríkisskattstjóra og skattstofnunum, sem ég tel, að sé síður en svo að lasta, og muni þau útgjöld hafa þegar skilað sér og betur en það í bættum vinnubrögðum. Það má segja, að hagsýslugerðin sé ný stofnun, en ég mundi einnig þora hiklaust að fullyrða, að það sé hægt að láta þá stofnun skila margföldum þeim kostnaði, sem hún hefur í för með sér, ef rétt er á þeim málum haldið. Það væri fróðlegt að ræða hér efnahagsmálin. Ég skal samt stilla mig um það, vegna þess að þau verða rædd á öðrum vettvangi og gefst þá tækifæri til þess. En mér finnst það þó næsta einkennilegt, miðað við þekkingu beggja þessara hv. þm., að þeir skuli láta sér það um munn fara, eins og þeir lögðu áherzlu á í sínum ræðum báðir, að stjórnarstefnan hefði verið einhver lamandi hönd á atvinnuvegi þjóðarinnar og hindrað þar eðlilegar framfarir. Það liggur fyrir algerlega ómótmælt og er staðfest rækilega í skýrslu Efnahagsstofnunarinnar til hagráðs, sem ég hef ekki séð neins staðar mótmælt, að fjármunamyndun hafi orðið meiri nú en nokkru sinni áður hafi þekkzt og þar sé um að ræða sparnað og fjármunamyndun, sem hafi deilzt nokkurn veginn jafnt á atvinnuvegi þjóðarinnar og sé það í raun og veru einstætt hér í okkar landi. Og m.a. segir í þeirri skýrslu, með leyfi hæstv. forseta, án þess að ég ætli að fara að rekja það mál: „Vergur sparnaður þjóðarbúsins, þ.e. fjármunamyndun að viðbættum eða frádregnum breytingum bústofns og útflutningsvörubirgða á viðskiptajöfnuði út á við, nam á síðasta ári 6150 millj. kr. eða 30% af þjóðarframleiðslunni.“ Og enn segir: „Hin mikla aukning fjármunamyndunar síðustu árin hefur dreifzt tiltölulega jafnt yfir allar helztu greinar atvinnulífsins, opinberar framkvæmdir og íbúðahúsabyggingar.“ Og sérstaklega er vikið að því, að hún hafi orðið mikil í þeim atvinnugreinum, sem byggjast mest á notkun véla og tækja, en að sjálfsögðu er hvað mest þörf á í sambandi við hagræðingu og aukna framleiðni að efla slíkar atvinnugreinar. Og enn segir: „Atvinnuvegirnir hafa haft forystu í þeirri þróun, sem hefur átt sér stað síðan 1962.“ Þetta liggur fyrir öllum hv. þm. Og þó að sé við ýmsa erfiðleika að glíma nú, - og hvenær hefur ekki verið við erfiðleika að glíma í rekstri okkar atvinnuvega? - hélt ég satt að segja, að menn bæru það ekki fyrir sig lengur að halda því fram, að það hafi verið einhver stöðnun í þjóðfélaginu nú undanfarin ár. Það hefur verið slíkur gróandi í þjóðfélaginu, að það er vandamál okkar í dag að halda í skefjum okkar efnahagskerfi vegna þeirrar geysilegu þenslu úr öllum áttum í framkvæmdir vegna stórhugs og áhuga við margvíslegar umbætur. Herra forseti. Ég bið afsökunar á, að ég hef orðið langorðari en ég vildi í þessu efni, og hefði gjarnan viljað tala um þetta í öðrum dúr. En því miður hafa umr. gert nauðsynlegt að taka til athugunar nokkur atriði, sem eru þó ekki þess eðlis, að það gefi efnislega miklar upplýsingar um kjarna málsins. En það er auðvitað það, sem þýðingu hefur í sambandi við úrlausn þessa mikla vanda, sem vissulega er við að glíma, ekki eingöngu varðandi afkomu ríkissjóðs, heldur varðandi það, hvernig við eigum að tryggja okkar efnahagslegu uppbyggingu í landinu, sem er auðvitað fyrsta áhugamál okkar allra. Það verður ekki gert með því að reyna að fela kjarna málsins með stóryrðum og rangfærslum. Það verður gert með því einu að reyna að skoða eðli málanna niður í kjölinn, og eins og ég áðan sagði, held ég, að hinar auknu upplýsingar frá ýmsum aðilum síðustu árin, bæði Efnahagsstofnun og ýmsum nefndum, sem starfað hafa, bæði á vegum ríkisins, launþegasamtaka og annarra aðila, hafi átt sinn þátt í því að leiða þessi málefni inn á skynsamlegri grundvöll. Og þetta hefur leitt til þess, að málin hafa verið tekin öðrum tökum, og þrátt fyrir það, þó að ýmsir aðilar hafi reynt að koma illu af stað, hafa hin áhrifamestu almannasamtök í landinu sýnt mjög vaxandi skilning á eðli vandamála þjóðfélagsins og efnahagslífsins með þeim árangri, að það hefur skilað öllum almenningi miklu betri útkomu en ella hefði orðið. Fyrir þessu liggja yfirlýsingar og staðreyndir, sem ég þarf ekki að rekja hér, en öllum hv. þm. er vel kunnugt um, og það er í þessum anda, sem að málunum þarf að vinna. Og sannleikurinn er sá, að þó að það vissulega séu góðærin, sem séu okkar mesta happ, þegar á allt er litið, hafa góðærin ekki hvað sízt oft í för með sér vanda og kannske meiri vanda en þegar vel gengur, vegna þess að góðærin valda þenslu. Og t.d. hefur það góða atvinnuástand, bætt viðskiptakjör og önnur bætt aðstaða sjávarútvegsins haft í för með sér veruleg vandamál fyrir aðrar atvinnugreinar í landinu og jafnvel vissa þætti sjávarútvegsins sjálfs. Það er ekki verðbólgan, sem er þessi illi valdur, sem öllu er skellt á og á að vera einhver sérstakur ástmögur ríkisstj., þó að mér gangi alltaf erfiðlega að skilja, hvernig það má vera eftirsóknarvert fyrir eina ríkisstj. að beita tæki, sem öllum er fjandsamlegt og öllum er illa við. En látum það vera. Það er nefnilega margt annað en verðbólgan sjálf, sem hér á sök á og við verðum að skilja, ef við ætlum að leysa þennan vanda, sem við er að glíma. Ríkisstj. hefur ekki, eins og segir í niðurlagi nál. hv. l. minni hl., beint neinum liðsbónum eða áskorun til stjórnarandstöðunnar um það að hjálpa sér í þessu máli. Við reiknum ekki með neinni aðstoð úr þeirri átt. Hins vegar er það rétt, að við höfum átt samvinnu með góðum árangri við þau stéttasamtök í landinu, sem mesta þýðingu hafa í þessu efni. Það er að vísu sagt hér, að það sýni bezt, hversu illa ríkisstj. sé komin, að hún sé farin að ræða við Alþingi götunnar. Þetta er ákaflega mikill misskilningur. Þegar var rætt um Alþingi götunnar á sínum tíma, var það í þeim skilningi, að það var fordæmt, að stéttasamtök væru látin hafa úrslitaákvörðun um afstöðu ríkisstj. Ríkisstj. verður að stjórna, og Alþ. verður að stjórna, og þess vegna má ekki fara fyrir ríkisstj. eins og gerðist með vinstri stjórnina, af því að hún fékk nei frá stéttasamtökum við tilmælum sínum, - þá bara gafst hún upp og sýndi það, að hún stjórnaði alls ekki sem ríkisstj. og leit ekki á Alþ. sem hinn rétta aðila til að taka endanlega ákvörðun um úrlausn málanna. Það hlýtur hver einasta ríkisstj. að hafa samvinnu við stéttasamtök, og því aðeins er friður í þjóðfélaginu og skynsamleg úrlausn mála, að takist að fá góðan skilning í þessu efni milli ríkisstj. og stéttasamtaka. En það verður að vera með því fororði, að ríkisstj. og Alþ. stjórni, þegar allt kemur til alls, og geri sínar ráðstafanir, ef ekki tekst að fá viðhlítandi samkomulag. Þetta hlýtur að vera forsenda allra lýðræðislegra og eðlilegra stjórnhátta, og þetta er sá meginmunur, sem þarna hefur verið um að ræða. Það er sagt, að velmegunin hafi bjargað núv. ríkisstj. Það má vel til sanns vegar færa. En það var þó dálítið kaldhæðnislegt, að velmegunin varð vinstri stjórninni að falli, því að það var mesta velmegun, sem þá hafði komið, sem var það ár, sem hún hvarf frá völdum og lýsti yfir, að allt væri þá á hengiflugi. Og sannleikurinn er sá, að það er dálítið kaldhæðnislegt að hlusta á menn, sem þá voru ráðþrota um öll úrræði, að nú hafi þeir ráð undir hverju rifi, að vísu ráð, sem þeir alls ekki segja, en eru þó a.m.k. nógu ráðagóðir til þess að segja, að allt sé ómögulegt, sem aðrir gera. Þetta kann að vera gott og blessað, en ekki er það nú ákaflega trúverðugt, og ég er ekki alveg viss um, að þeir hafi erindi sem erfiði, sem þessum málflutningi halda uppi. Herra forseti. Ég vil að lokum aðeins leggja áherzlu á það sem grundvallarkjarna þessa máls, að einmitt hin góða afkoma ríkissjóðs í ár og horfurnar um góða afkomu hans á næsta ári eru undirstaða og forsenda þess, að við getum komið á þeirri stöðvunarstefnu, sem við nú erum að reyna að beita okkur fyrir. Henni hefði ekki verið hægt að koma á, ef engin fjárráð hefðu verið fyrir hendi til þess að leysa þann vanda að halda niðri vöruverði t.d., sem er forsenda þessarar stöðvunar. Hefði það þurft að gerast með nýjum skattaálögum, hefði það ekki verið auðið. Það hefði hlotið að leiða af sér nýjar hækkanir, sem hefðu þá valdið nýrri spennu. Það er því nákvæmlega hin rétta stund til að gera þær ráðstafanir nú, og með hliðsjón af öllum aðstæðum, með hliðsjón af því ástandi í okkar útflutningsmálum, sem öllum hv. þm. er kunnugt, er lífsskilyrði fyrir þjóðina í dag, að þessi stöðvunarstefna takist, og það er okkar stóra happ, að við skulum einmitt nú hafa það ástand í okkar ríkisfjármálum, að það sé auðið að gera þessa mikilvægu ráðstöfun, sem nú þarf að gera, til þess að geta undirbyggt enn betur það, sem þarf að koma til eflingar okkar atvinnulífi. Því er haldið fram, að þetta sé gert til þess að fleyta fram yfir kosningar. Það er mikill misskilningur. Það fer auðvitað algerlega eftir atvikum máls, hvað þarf að gera eftir kosningar. Það veit enginn um verðlagsþróunina. Það er það, sem hefur úrslitaáhrif í þessu efni. Við höfum aðstöðu til þess að gera þessar ráðstafanir með þeim hætti, að ef ekki kemur til ný dýrtíð, ef ekki koma til einhver þau öfl eða aðgerðir, sem annaðhvort auka vanda útflutningsframleiðslunnar með enn meira verðfalli eða auka tilkostnað í þjóðfélaginu, sem við sjáum ekki fyrir í dag, er engin ástæða til þess að halda, að þetta geti ekki gengið. Og ég tel ekki sýnilega ástæðu til að halda, að það sé um alla framtíð, sem ekki komi til, að okkar útflutningsafurðir hækki aftur í verði. Hér hefur orðið óvenjulegt verðfall, og ég vil leyfa mér að vona, að þetta sé aðeins tímabundið, þannig að með því, sem við séum að gera hér, sé ekki á nokkurn hátt verið að fela eitt né neitt, heldur sé þetta raunhæf aðgerð og skynsamleg og sú eina, sem til greina kemur til þess að mæta þeim vanda, sem við eigum við að glíma. Það er enginn beðinn að fórna neinu, heldur nema staðar um skeið í sinni framfarasókn til þess að leggja betri undirstöðu að næstu átökum. Og við skulum vona það, af því að ég veit, að innst inni er það áhugamál okkar allra, að það megi takast, að í kosningahitanum freistist menn ekki til þess að blása upp neinu moldviðri til þess að villa mönnum sýn í þessu efni, vegna þess að ef illa fer, kemur það ekki niður á ríkisstj., það kemur niður í þjóðinni í heild. Það er hún, sem geldur þess eða nýtur, hvort vel eða illa tekst til.



Herra forseti. Ég ætla ekki að ræða hér um fjárlögin almennt eða þá stefnu, sem í þeim birtist, heldur ætla ég að leyfa mér að drepa örfáum orðum á eitt mál, sem raunar er enn til athugunar í hv. fjvn. og hún hefur geymt sér til 3. umr. Ég á þar við stuðning ríkisins við vatnsveituframkvæmdir Vestmanneyinga. Eins og kunnugt er, er ekki vatnsveita í Vestmannaeyjum. Vestmanneyingar fá sitt vatn með því að safna rigningarvatni, auk þess sem sjóveita er þar til fiskiðnaðarins, sem um eru 35 ára gömul lög. Auk þess er talsvert vatn flutt til Vestmannaeyja á ýmsum tímum, sérstaklega þegar þurrviðri eru, en þeir vatnsflutningar eru að sjálfsögðu tilfinnanlega dýrir. Þetta ástand er að sjálfsögðu óviðunandi til frambúðar fyrir mesta fiskiðnaðarbæ landsins. Um langt árabil hefur verið leitað lausnar á þessum vanda. Það hafa farið fram dýrar boranir, sem ekki hafa gefið árangur, og niðurstaðan af undirbúningi þessa máls um árabíl hefur orðið sú, að ákveðið hefur verið að sækja vatn til lands. Gerður hefur verið undirbúningur að því að leggja slíka leiðslu úr landi, frá Eyjafjöllum og út í Vestmannaeyjar, og byrjunarframkvæmdir þegar hafnar. Kostnaðurinn við þessar framkvæmdir er áætlaðar 75–80 millj. kr. að frátöldum leiðslum í bæjarkerfinu. Ef bæjarfélagið eitt ætti að standa undir þessum framkvæmdum, mundi það leiða til annars tveggja, nema þá hvors tveggja, sem trúlegra er: óhæfilega hárra vatnsgjalda og milljónaframlaga úr bæjarsjóði um langt árabil. Hér er þó ekki um að ræða málefni, sem er þannig vaxið, að það sé hægt að kalla það mál bæjarbúa einna. Þarna er um að ræða þýðingarmikinn útflutningsiðnað, sem allir landsmenn eiga mikið undir. Auk þess ber að nefna, að stefna hefur verið mörkuð fyrir nær tveim áratugum með lögum um aðstoð við vatnsveitur um það, að ríkið skuli veita sveitarfélögum fjárhagslega aðstoð í þessum efnum, en framkvæmd þessara laga hefur takmarkazt nokkuð af því, að fjárframlög hafa á ýmsum tímum verið ófullnægjandi til þess að framkvæma þau sem skyldi. Í þessum lögum segir m.a., í 4. gr. laga nr. 53 frá 5. júní 1947: „Styrkur skal því aðeins veittur, að fyrirsjáanlegt sé, að sveitarfélag geti ekki með hæfilegum vatnsskatti staðið straum af stofn- og rekstrarkostnaði veitunnar.“ Af þessu virðist mér eðlilegt að gagnálykta, að lögin séu til þess ætluð að koma í veg fyrir, að óhæfilegir vatnsskattar þurfi að komast á og vatnsveitur að verða sveitarfélögum óhæfileg byrði. Þetta mál er svo sérstaks eðlis, eins og ég geri ráð fyrir að öllum hv. þm. sé ljóst, að ég hef kosið að hreyfa því hér við þessa umræðu, þó að það sé enn til meðferðar í hv. fjvn., og ég treysti því fyllilega, að hún geri tillögur um þetta efni, sem miði að viðunandi lausn málsins. Mér þykir rétt að taka það fram, þegar ég nefni þetta mál hér, að í Vestmannaeyjum hefur jafnan verið algjör samstaða allra flokka í þessu máli. Enginn stjórnmálaflokkur hefur gert neina tilraun til þess að eigna sér sérstaklega þetta mál. Á síðasta bæjarstjórnarkjörtímabili vann hv. 3. þm. Sunnl. sem bæjarstjóri að framgangi þessa máls og undirbúningi með fullum stuðningi þáv. minnihlutaflokka, og breyting á þeim vinnubrögðum hefur ekki orðið við breyttan meiri hluta í bæjarstjórn Vestmannaeyja. Ég vil leyfa mér að láta í ljós þá von, að sams konar samstaða megi takast um þetta mál hér á hv. Alþingi. Ég flyt þess vegna ekki neina till. að þessu lútandi við þessa umr. Ég treysti því fyllilega, að hv. fjvn. finni á því viðunandi lausn fyrir 3. umr., þó að ég vildi ekki láta 2. umr. fara hjá án þess að vekja athygli hv. þm. á þessu mikla máli.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af ræðu hv. 6. þm. Sunnl. Af því að hann leiddi þetta mál hér inn á fundinn, sem er ósköp eðlilegt, því að hér er um stórmál að ræða fyrir þá Vestmanneyinga, þá vildi ég aðeins láta það koma fram, að að þessu máli hefur verið unnið, eins og hann sagði, mjög skynsamlega og heilsteypt af hálfu þeirra Vestmanneyinga, og þetta er vissulega mjög sérstakt vandamál, sem þarna er við að glíma. Þetta er dýr framkvæmd, að vísu ekki dýrari en svo út af fyrir sig, að jafnríkur staður og Vestmannaeyjar gæti ráðið við hana. En það breytir ekki því, að það mundi leggja óeðlilegar byrðar á bæjarfélagið. Málið hefur verið nú að undanförnu í rækilegri athugun í félmrn. og fjmrn. og Efnahagsstofnuninni, og ég get fullvissað hann um, að það er fullur áhugi á því, að áður en fjárlagaafgreiðslu lýkur, verði niðurstaða fengin um það, hvað í málinu hefur verið gert, hvort sem menn kunna að vera ánægðir með það eða ekki. Það getur a.m.k. gefið þm. tækifæri til þess að segja um það sínar skoðanir og hreyfa því þá með tillögum, ef þeim finnst það ekki viðunandi.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. gaf þær upplýsingar í ræðu sinni hér áðan, að 4700 millj. kr. væru 18% af þjóðartekjunum, m.ö.o. að okkar þjóðartekjur væru nú um 26 þús. millj. Ég hafði satt að segja ekki fengið upplýsingar um það, að þær væru orðnar þetta háar, en það er mjög eftirtektarvert, að þegar svo er komið hjá okkur -  Þetta var nú aðeins innskot. Ég ætla ekki að fara út í almennar umræður í sambandi við þetta, heldur aðeins segja nokkur orð um brtt., sem ég flyt á þskj. 113 ásamt hv. 5. þm. Reykn. Það eru ósköp litlar till. og virðast ekki munu valda miklu raski á þessum stóru fjárlögum, sem hér er um að ræða. Það er í fyrsta lagi till. um, að menntmrh. sé heimilað að ráða til kennslu í háskólanum þrjá háskólakennara í íslenzkri sögu og bókmenntum, það er náttúrlega ekki um að setja ný embætti þar, heldur aðeins að ráða þar í vetur. Ég flutti slíka till. í fyrra, og ég held, að það hafi á vissan hátt mætt nokkrum skilningi, - það hefur komið fram á öðru sviði, og ég vildi mega vonast til þess, að þetta mætti líka skilningi núna. Sérstaklega legg ég það til, að þessum mönnum sé gefið tækifæri til vísindastarfs á sínum sviðum. Ég tel, að það skipti bæði okkar núverandi öld, sem nokkuð var rætt um í fyrra og við vorum sammála um að væri mjög út undan í öllum vísindalegum rannsóknum, en líka hvað snertir eldri tíma. Þá legg ég til í öðru lagi, að til þjóðminjasafnsins séu veittar 200 þús. kr. til kvikmyndagerðar til að taka dokumentmyndir, bæði af því, sem er að gerast, og eins af sögulegum minjum. Við höfum hvað eftir annað séð það, hvernig gamlar sögur eða minjar, hús í bæjunum og annað slíkt hverfur, án þess að það meira að segja séu til myndir af því. Með öllum þeim tækjum, sem við höfum í þessum efnum nú, er þetta alveg ófært varðandi þá atvinnuhætti, sem enn viðgangast hjá okkur og við þyrftum að búa til heilar myndir af, sjóróðra upp á gamla mátann, ef það væri hægt enn þá, eða vinnuna í sveitinni og annað slíkt. Þetta eru allt saman atriði, sem þarf að taka filmur af hjá okkur og hverfandi lítið er gert að. Þá legg ég til í þriðja lagi í sambandi við 14. gr. B, að það séu veittar til viðhalds Viðeyjarstofu 500 þús. kr. Ég vil í því sambandi beina þeirri fyrirspurn til hæstv. ráðh., - það þarf ekki endilega að gefa upplýsingar um það nú, það má gera við síðari umr., - mig minnir, að fyrir nokkrum árum, eða kannske bara fyrir 1–2 árum, hafi verið gefin heimild handa ríkisstj. á 22. gr. til kaupa á Viðey. Einhvern tíma, þegar ég var að grennslast eftir þessu, minnir mig, að ég hafi fengið þær upplýsingar, að það hafi verið horfið frá því að reyna slíkt. Ef ég man rétt, þá skildist mér, að það væru svo háar upphæðir, sem þarna væru heimtaðar fyrir, að menn hefðu horfið frá því. Ég skal ekki selja það dýrara en ég keypti, en einhvern tíma hef ég heyrt fleygt upphæð upp á 80 millj. fyrir Viðey. Nú vil ég segja það, ekki sízt þegar við vitum, hvað er að gerast hérna í kringum okkur við að kaupa upp lóðir, sem kosta milljónatugi hér í miðbæ Reykjavíkur, að það er að verða gjörsamlega óþolandi ástand í þessum efnum, og það er slæmt, að við skulum ekki hafa fyrir löngu sett verðhækkunarskatt á lóðir, því að við vitum, að öll gildisaukningin í þeim er ekki bara verðbólga, það er líka beinlínis, að aðgerðir hins opinbera, aðferðir þjóðfélagsins skapa þarna verðmæti, sem einstaklingurinn sjálfur hefur ekki gert og á í raun og veru ekki skilið að hafa neitt upp úr. Mér hefur oft dottið það í hug, hvort við gætum ekki komið okkur saman um að setja verðhækkunarskatt. Að vísu veit ég, að ýmsum mundi þykja það að því leyti óréttlátt, að ýmsir, sem selt hafa lóðir, slyppu þó vel, en aðrir, sem hafa ekki selt enn þá lóðir, yrðu verr út úr því. En það verður varla komizt hjá því, að einhvern tíma gerist slíkt óréttlæti í sambandi við, að verið sé að skapa réttlæti gagnvart framtíðinni. Það mætti upp á framtíðina m.a. koma því þannig fyrir, að menn væru látnir meta sínar lóðir nú sjálfir til eignar, til verðs, og það væri skráð í þeirra eignarskattsskýrslum, hvað þeir mætu þær á. Síðan væri keypt á því verði, þegar ríkið vildi kaupa. Þangað til svo yrði gert borga þeir eignarskatt af þessu. Ég skýt þessu fram til athugunar. En eitthvað þarf að fara að gera til þess að hemja þá auðsöfnun, sem skapast fyrirhafnarlaust hjá einstaklingum með því að liggja bara með lóðir. Við skulum bara hugsa okkur, um það bil sem byggð yrði brú út í Viðey, hvað hún mundi hækka, og er það sannarlega ekki framkvæmd, sem viðkomandi eigandi t.d. hafi lagt peninga fram til. En hvað sem það þá snertir allt saman, það á a.m.k. ekki að láta glatast það þjóðminjaverðmæti sem Viðeyjarstofa er. Þess vegna álít ég, að það þurfi af hálfu ríkisins að taka ákvarðanir um að leggja frami fé til þess að viðhalda henni, þangað til róttækari ráðstafanir eru gerðar. Þá legg ég það til, og ég stend einn að þeirri till., að í sambandi við 15. gr., þ.e.útgjöldin til kirkjunnar, sé sá liður, sem nú er framlag til byggingar Hallgrímskirkju, um 800 þús., orðaður eins og þar stendur: „Til þjóðkirkju Íslands til þess að líkna hungruðum og þjáðum þar í heimi, sem biskup landsins álítur þörfina mesta.“ Ég verð að segja það, að þessi bygging Hallgrímskirkju er í mínum augum eitthvert leiðinlegasta dæmið um spillingu í kristnum sið á Íslandi. Ég held það sé varla nokkur hlutur, sem ber annan eins vott um þá sýndarmennsku, sem er að gagnsýra okkar þjóðfélag og kirkjan alveg sérstaklega hefur smitazt af. Það eiga sér stað hörmungar úti um heim, eins og oft hefur verið áður og ekki síður nú, og það er eftirtektarvert t.d., að ekki hvað sízt á Norðurlöndum og ekki hvað sízt hjá æskunni er athyglinni meira beint nú t.d. á öllum Norðurlöndum að því, sem er að gerast í þeim hluta heimsins, sem hungrar, heldur en því, sem er að gerast í löndunum sjálfum. Í sambandi við æskulýðshreyfingu, t.d. í Svíþjóð, og ekki sízt í sambandi við verkalýðshreyfinguna, þá er áhuginn fyrir því, sem er að gerast, og fyrir því, hvernig því fólki liður, sem á um sárt að binda í vanþróuðum löndum, ég tala nú ekki um í þeim löndum, sem þar að auki er styrjöld í, - þá er áhuginn fyrir því að líkna á einhvern máta, hjálpa á einhvern máta og annað slíkt meiri en fyrir sjálfri kjarabaráttunni í viðkomandi löndum. 1. maí t.d. í Svíþjóð var fyrst og fremst helgaður þessari baráttu frekar en kjarabaráttu verkalýðsins sjálfs. Við hér heima höfum því miður verið aftur úr í þessum efnum, og ég sé ekki, að hin evangelíska lúterska kirkja hér á Íslandi hafi verið þar öðruvísi en aðrir. Til allrar hamingju hefur einmitt æskulýðurinn hér á Íslandi og það æskulýðssamtökin, bæði í pólitískum flokkum og fleirum, sýnt þar lofsverðan árangur. Þegar verið er að gera annað eins og byggingu þessarar Hallgrímskirkju, sem auðsjáanlega ruglar öllum þeim hlutföllum, sem verið hafa í allri byggingu í Reykjavík til þessa og verður dæmi um smekkleysu, sem menn koma til með að líða undir í framtíðinni, ef þetta verk kemur til með að halda áfram, þá held ég það mætti gjarnan draga upp þá mynd frammi fyrir kristinni kirkju, hvort er nær þeim anda, sem hún þykist vera fulltrúi fyrir, að kasta peningum í svona steinbákn til að sýnast voldugur eða verja fé til að reyna að líkna þeim, sem þjáðir eru. Ég held það væri rétt, að Alþ. léti þjóðkirkju Íslands fá að vita af skoðun sinni í þessum málum. Alþ. leggur fram fé til kirkjubyggingasjóðs, þ.e. óskert, ef ég man rétt, ég man ekki hvað það er, 11/2 millj., og ég sé ekki, að það liggi meira á kirkjubyggingum hér á Íslandi en svo, að það sé alveg nægilegt í bili. Enn sem komið er er það Svo, að fegurstu kirkjurnar, sem við eigum, eru gamlar torfkirkjur. Meðan við höfum ekki lært að gera öllu betur í kirkjubyggingum, held ég við eigum að taka þetta alveg rólega, og sérstaklega ekki gera það, sem væri í senn alveg í mótsetningu við alla kristna siðfræði, en yrði um leið til stórlýta á höfuðborg landsins, ef haldið yrði áfram eins og nú er gert.



Herra forseti. Það var eingöngu vegna fyrirspurnar hv. 3. þm. Reykv. um Viðeyjarstofu, sem ég kvaddi mér hljóðs. Það er rétt, að heimild hefur verið til þess að festa kaup á Viðey eða fyrst og fremst Viðeyjarstofu, sem að sjálfsögðu er áhugaefni manna að vernda. Ég skal ekki rekja þá sögu, það hefur verið dálítið erfitt að leysa þann hnút, en nú er málið komið í þann farveg, að það má sjá fyrir endann á því, þannig að það hefur orðið samkomulag á þann hátt, að gefinn er kostur á að kaupa Viðeyjarstofu og vissa landræmu þar, sem þýðingu hefur í þessu sambandi, ekki alla eyna, sem ríkið hefur ekki talið ástæðu til að kaupa, en samkomulagið byggist á því, að það fari fram mat. Hvort að lokum mönnum þykir, að þar sé um slíka upphæð að ræða, að það þyki ekki ráðlegt, skal ég ekkert um segja. En við skulum vona, að það verði ekki. Út af fyrir sig er ekki ástæða til að halda, að Viðey sem slík, verðgildi hennar sé neitt í samræmi við lóðaverð hér í miðbænum. Að öðru leyti vil ég þó aðeins undir það taka, að það eru vissulega mörg rök í því, sem hv. þm. sagði, að það væri ástæða til að leggja á verðaukaskatt, vegna þess að verðmæti eigna, sem koma til verðaukningar eingöngu vegna aðgerða þjóðfélagsins, eru auðvitað út af fyrir sig atriði, sem er eðlilegt að taka til athugunar. Það er meira mál en svo, að ég vilji út í það fara, en það er vissulega rétt hjá hv. þm., að það er mikið vandamál í vissum tilfellum að tryggja jafnvel slíka höfuðverðmuni þjóðernislega séð og menningarlega, einmitt af þessum ástæðum. Við skulum vona, að það fáist á þessu viðhlítandi niðurstaða og að þetta mat verði ekki hærra en svo, að mönnum þyki möguleiki að ráðast í þessa framkvæmd, sem vissulega er mjög þjóðnýt.



Herra forseti. Það eru nokkur atriði úr ræðu hæstv. fjmrh., sem ég þarf að gera aths. við. Út af stóryrðum þeim, sem hann viðhafði í ræðu sinni hér áðan um endemi, rangfærslur, ósköp og að koma illu af stað, vil ég segja það, að í ræðu minni var ekkert af þessum orðum. Ég þurfti ekki til þeirra að grípa, vegna þess að sá málstaður, sem ég talaði fyrir og ræddi um, nægði til að ræða það, sem þar var um að ræða, en stóryrðin þurfti þar ekki. Það er ekki heldur mín sök, þó að hæstv. fjmrh. komi í hug orð eins og endemi og hann standi undrandi, þegar lýst er rétt fyrirheitum stjórnarliða og framkvæmdum þeirra á þessum fyrirheitum. Ég á ekki sök á því, hvorki á fyrirheitunum né framkvæmdinni, og þess vegna er það alveg laust við mig. Hæstv. fjmrh. vék hér að vegamálunum og 47 millj. kr. úr ríkissjóði, sem vantaði á fjárlög yfirstandandi árs og vantar á fjárlagafrv. næsta ár. Hann taldi sig ekki vita um fyrirheit samgmrh. þar um. Það má þó öllum ljóst vera, sem vilja kynna sér málið. Um það eru óyggjandi sannindi í þingtíðindum, sem ég vitnaði til hér áðan. Það breytir engu um þetta atriði, þó að málið nú sé til athugunar, eins og hæstv. fjmrh. vék að. Hæstv. samgmrh. reyndi að skjóta sér undan því í fyrra, að málinu yrði bjargað með nýjum athugunum, en það er ekki að veita fé á fjárlögum, þó að nýr tekjustofn verði fundinn. Ef verður horfið að því ráði að veita fé á fjárlögum aftur, 47 millj. kr., er staðið við það, sem samið var um, en öðruvísi ekki. Hæstv. ráðh. vék að því, að ég mundi vera fjármálaráðherraefni Framsfl., og fannst honum það ekki álitlegt. Það hefur verið venja þeirra hæstv. ráðh., að inntakið úr ræðum þeirra hefur venjulega verið þetta tvennt: Ykkur langar í stólinn minn. Það er aðeins ein leið til í hverju máli. - Það má vel vera, að hæstv. ráðh. hafi ekki litizt á þá efnahagsmálastefnu eða þá fjármálapólitík, sem honum fannst hann finna út úr ræðu minni. En eitt vil ég segja þessum hæstv. ráðh. í sambandi við þetta, að ég treysti því, að næsti fjmrh. og næsta ríkisstj. átti sig á því, að það eru til fleiri en ein leið í hverju máli. Og þegar ríkisstj. er farin að framkvæma eina leið og sér, að hún misheppnast, eins og ég sýndi fram á með rökum, að efnahagsmálaráðstafanir ríkisstj. hefðu gert, á hún að átta sig á því, að þær hafa mistekizt og að það þarf að finna aðrar leiðir. Ég vil minna á ræðu hæstv. forsrh. á flokksráðsfundinum. Þar var hann farinn að velta því fyrir sér eins og mörgu fleira í þeirri ræðu, hvort það gæti verið, að það ættu ekki við sömu leiðir í efnahagsmálum hér á landi og annars staðar. Það hefði verið nauðsyn, að hæstv. forsrh, og hæstv. fjmrh. og ríkisstj. yfirleitt hefði gert sér grein fyrir því, að stefna hennar í efnahagsmálum hefur mistekizt, og um þessa einu leið, sem hún taldi sig eygja, hefði verið fullkomin ástæða til að gera tilraun til að leita eftir því, hvort það væri ekki önnur leið til. Þá kom hæstv. fjmrh. að því, sem ég sagði hér í sambandi við undirbúning fjárlagafrv. Taldi hann, að ég hefði sveigt þar óeðlilega að hagsýslugerðinni, og þar hefði enginn verið að sveigja neitt að embættismönnum þeim, sem hefðu starfað að fjárlagaundirbúningnum. Hvað gerði hæstv. fjmrh. í ræðunni hér áðan, þegar hann talaði um fjárveitingar til embætta? Hann sagði, að þær væru nú raunhæfari, og að skera niður út í bláinn, það væri engin skynsemi í slíkum vinnubrögðum, en það voru vinnubrögðin, sem hæstv. fjmrh. beindi orðum sínum að, að áður hefðu verið viðhöfð. Það var skorið niður út í bláinn. Það var engin skynsemi í slíkum vinnubrögðum. Og svo er ekki verið að sveigja að neinum, þó að sagt sé, að þeir viðhafi slík vinnubrögð við undirbúning á fjárlögum ríkisins að skera þau niður út í bláinn, alveg án tillits til þess, hvort þau eru raunhæf eða ekki. Þetta segi ég, að sé að sveigja að mönnum. Þá var það hagsýslan. Hæstv. ráðh. taldi, að hún hefði leitt til bættra vinnubragða. Gott væri, ef svo mundi reynast og áætlanir nú væru raunhæfari en áður Ég vil endurtaka, að það er ofrausn, það er ekki rétt stefna að veita hverju embættinu á fætur öðru 30–40 og jafnvel upp í 50% hækkun. Ef það á að gera, er ekki hægt að neita um framlög til nauðsynlegra verkefna, eins og hér hefur verið drepið á, ef ríkið hefur efni á því að vera rausnarlegt. Ég er líka sannfærður um, að þessi rausn þeirra mun ekki leiða til minni eyðslu hjá þessum embættum, nema síður sé. Þeir þurfa að sækja minna undir ráðuneytin til þess að eyða háum fjárhæðum en áður hefur verið, og ég er sannfærður um, að það hefur dregið úr rekstrarkostnaði hjá embættunum einmitt það, þegar fjárveitingarnar hafa verið þannig, að þau hafa orðið að sækja undir ráðuneytin. Hitt er svo annað mál, að í sambandi við fyrri áætlanir, þó að nokkuð rétt hafi verið áætlað, þá hefur verðlagið í landinu haft áhrif þar eins og á annað og breytt auðvitað áætlun. En það hefur verið reglan hjá ríkisstj. og þeim, sem hafa undirbúið þetta, að ganga ekki of langt í fjárveitingum til embætta og starfshópa. Það má vel vera, að þessi hagsýsla reynist vel, ég skal ekkert um það segja. Hitt er jafnrétt, að tekjuskatturinn gleymdist úr áætluninni, þó að hann fyndist í lokin. En hvernig fannst hann? Hann fannst þannig, að Efnahagsstofnunin gerði nýja áætlun, sú áætlun varð 47 millj. kr. hærri en sú, sem fjárlagafrv. byggði á, 7 fóru inn á fjárlagafrv., en hinar féllu í gleymskuna. Það þýðir ekkert á móti að mæla, enda fékk ég þessar upplýsingar í fjvn. Það er líka rétt, að niðurgreiðslurnar voru 508 millj., áður en haustniðurgreiðslurnar komu til. Ég óskaði eftir því við hagsýslustjóra að fá upplýsingar um niðurgreiðslurnar, eins og nú væri áætlað, og fékk á mánudagsmorgun bréf frá honum um það, að þær lægju ekki fyrir. Ég frétti af því á laugardaginn, að hann lægi veikur, svo að ég hringdi í hagstofustjóra og bað um þetta og og fékk þær allar tafarlaust, þ. á m. það, að 508 millj. voru það, sem var ákveðið fyrir septemberhækkunina. Hitt er viðbótin. Þetta er augljóst mál, og við þurfum ekkert að deila um það. Þetta vitum við, sem nú erum í fjvn., og það var ekkert leyndarmál. En eins og ég sagði áðan, segir þetta ekkert um það, að þessum mönnum geti ekki tekizt, þó að viss yfirsjón eigi sér stað í byrjun starfs. Hitt sýnist mér, að hér eigi að fara að sem fyrr, að það eigi að vera sama auglýsingaskrumið og hefur verið hjá hæstv. ríkisstj. um sparnað, hagsýslu og annað því um líkt. Það hafa verið hennar ær og kýr, en framkvæmdin hefur svo orðið eins og ég hef lýst. Í framhaldi af þessu vil ég svo koma að sparnaðarliðunum. Hæstv. fjmrh. sagði, að það þýddi ekkert að vera að tala um sparnað út í hött, það yrði að vera raunhæft, og þetta hefði verið ábending. Nú vil ég, með leyfi hæstv. forseta, kveðja til eitt vitni og jafnvel minna hæstv. ráðh. á það, að þeir eru ekki að byrja í ríkisstjórn núna. Þetta er ekki fyrsta fjárlagafrv., sem þeir sjálfstæðismenn semja. Þeir hafa samið fjárlagafrv. fyrr, og þeir geta ekki alltaf búizt við því, þeir hæstv. ríkisstjórnarherrar, að þeir geti komið hér á hv. Alþ. eða í ræðum og riti, talað um sparnað, hagsýslu og annað því um líkt og haft framkvæmdirnar svo eins og raun ber vitni um. Nú ætla ég að leiða eitt vitni enn til sönnunar um það, að það var gefið fyrirheit um rækilega endurskoðun á fjármálakerfi ríkisins. Það þótti þörf á því, þegar Framsfl. fór úr ríkisstjórn. Og það var ekki litið á verkefni, sem þá blöstu við, með neinum Framsóknargleraugum, og það voru ekki heldur gefin fyrirheit eftir neinum Framsóknarkokkabókum. Og nú ætla ég að lesa hér úr nál frá meiri hl. fjvn. um fjárlög ársins 1960. Undir það nál. skrifa, með leyfi hæstv. forseta, Magnús Jónsson, formaður og frsm., Birgir Finnsson, Guðlaugur Gíslason, Jónas G. Rafnar og Jón Árnason. Og nú vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa hér ályktunargrein, sem er tekin úr síðasta kafla úr þessu almenna yfirliti. Þar segir svo: „Það er álit meiri hl. n., að við undirbúning næstu fjárlaga verði að framkvæma slíka heildarathugun ríkisútgjalda og gera allar tiltækilegar ráðstafanir til sparnaðar. Till. um það efni verða ekki fram bornar án rækilegrar athugunar og undirbúnings, sem fjvn. er ekki unnt að framkvæma á fáum vikum. Því miður hafa flestar sparnaðarráðstafanir á undanförnum árum ekki borið mikinn árangur, og er því mikilvægt, að málið verði nú tekið föstum tökum og raunhæfar sparnaðarráðstafanir gerðar. Tekur meiri hl. n. undir ummæli fjmrh. í framsöguræðu hans fyrir fjárlagafrv. og væntir þess fastlega, að næsta fjárlagafrv. beri þess merki, að verulegur árangur hafi orðið af viðleitni fjmrh. í þessu efni.“ Þetta var árið 1960, sem þessi yfirlýsing var gefin. Og nál., sem ég las úr hér í dag, þar sem talin voru upp sparnaðarfyrirheitin, var nál., sem kom, eftir að heildarathugun hafði verið gerð með sparnað fyrir augum. Það var nál., sem kom 1961. Þá voru þeir búnir að hafa tíma til að gera heildarathugun á fjárlögum ríkisins til þess að miða sparnaðartill. við raunhæfar till. Þá voru gefnar yfirlýsingar, fyrirheitin um 29 atriðin í fjárveitinganefndarálitinu, og ráðh. bætti svo 30 við fyrsta árið og annað árið. Og svo er hæstv. fjmrh., Magnús Jónsson, undrandi yfir því, að stjórnarandstaðan skuli leyfa sér að fetta fingur út í þessi vinnubrögð. Það er bara með endemum að ganga að slíkum verkum, telur ráðh. Er það með endemum, segi ég, að gagnrýna slík fyrirheit? Hvað má þá segja um þá, sem gáfu fyrirheitin, sem ekkert hefur orðið úr? Hæstv. ráðh. sagði, að skattstofurnar hefðu orðið mikið til bóta og ég hefði sem sveitarstjóri rekið þar eftir verkum. Það er rétt, enda hefur ekki af veitt. Var það Framsfl. eða ég, sem lýsti því yfir hér á hv. Alþingi, að breytingin á skattakerfinu yrði til sparnaðar? Hæstv. fjmrh. ætti að glugga í tvær fyrstu fjárlagaræður fyrirrennara síns, vita, hvaðan fyrirheitin um sparnað á skattakerfinu eru komin. Ég var ekki að ræða um breytinguna á skattakerfinu hér í dag. Ég var að sýna, hvernig fyrirheitin um sparnað af breytingunni hefðu orðið, 360% hækkun. Það er þetta, sem ég var að ræða um. Mér var það ljóst þá í upphafi, að þetta mundi ekki leiða til sparnaðar. Hitt gat vel verið, að þetta yrði til þess að gera skattaeftirlitið í landinu betra. Því miður hef ég einnig orðið fyrir vonbrigðum þar. Sú reynsla, sem ég hef af framkvæmd skattalaganna, er ekki svo góð, að þetta kerfi hafi skapað trú hjá mér, þó að ég vilji ekki segja, að það sé forkastanlegt. En við verðum bara að gera okkur grein fyrir því, að þegar ríkisstj. slær um sig með slíkum fyrirheitum, verður hún einnig að sæta gagnrýni fyrir það, þegar það gengur á annan veg. Ég minnist þess einnig, að þegar Gjaldheimtan var boðuð, átti það að vera mikill sparnaður við tollstjóraembættið. Raunin er svo önnur. Það hefur hækkað á milli 300 og 400% kostnaðurinn við það embætti. Það er ekki dómur minn um þessa stofnun, sem um er að ræða, heldur fyrirheitin og yfirlýsingarnar. Ég minnist þess einnig, að hæstv. fjmrh. og utanrrh., Guðmundur Í. Guðmundsson, sagði hér á hv. Alþingi, þegar var verið að afgreiða fjárlögin 1959, að það mætti mikið spara í ríkisbákninu. Ég minnist þess líka, að hann talaði um að leggja niður sendiráð á Norðurlöndum. Þessi hæstv. ráðh. sat hér lengi í ríkisstj. Þið sjáið, hvernig hefur verið sparað í ríkisbákninu, hvernig hefur verið framkvæmd á utanríkismálunum, undir hans stjórn. Þeir, sem slá slíku fram, eins og hefur verið gert af hæstv. stjórnarliðum oft og mörgum sinnum, verða einnig að þola, að það sé gagnrýnt af öðrum. Það var ekki heldur yfirlýsing Framsfl. um það að halda dýrtíðinni í skefjum án nýrra skatta. Það er hægt að finna í ræðu, sem Emil Jónsson, hæstv. utanrrh., flutti í útvarpið fyrir kosningarnar 1959. Í lok þeirrar ræðu hygg ég, að þar standi: „Fyrirheitin, það eru þau, sem ég er að ræða um, og framkvæmdirnar.“ Það er þetta, sem ég gagnrýni, að slá slíku fram, án þess að nokkuð verði úr. Þá kom hæstv. fjmrh. að því, að ég hefði tekið mikið í fang, er ég fór að reyna að gera mig góðan í augum lækna og verkfræðinga. Svo er nú það. En hvað sem hæstv. ráðh. kann um það að segja, er staðreyndin þessi, að hæstv. ríkisstj. er búin að vera nokkur ár í stríði við þessar stéttir. Hún fór með brbl. og bönnum að verkfræðingunum og ætlar að taka læknana sömu tökum. Niðurstaðan er sú, að hæstv. ríkisstj. er búin að tapa fyrir báðum þessum aðilum. Það er líka jafnvíst, að menningarþjóðfélag þarf að eiga gott samstarf við slíkar stéttir, en ekki að vera í stríði. Og það er líka staðreynd, að nú er svo komið í læknaskipunarmálum hér á landi, að til stórra vandræða horfir. Enginn vafi er á því, að þetta stríð hæstv. ríkisstj. við þessa menn hefur leitt til þess, að það er verra nú en fyrr að leysa þau á skynsamlegan hátt. Þeir ætluðu að beita valdinu, hæstv. ríkisstj., og sýna, hvað þeir gætu við þá stóru, en töpuðu svo herfilega, að þeir lýsa sjálfir yfir, að þeir hafi gert nauðungarsamninga. Það má vel vera, að það mætti segja, að svona karlar eins og ég, sem ekki hafa komið í háskóla, ættu ekki að vera að tala um þetta. En háskólamönnunum mistókst þessi leikur og standa nú uppi eins og glópar. Það er dýrt fyrir þjóðina. Og þeir bæta ekki sinn hag, þótt þeir reyni að slá því fram, að þessi eða hinn kunni þar ekki mikið til verka, því að þeirra verklag hefur a.m.k. ekki mikið dugað. Þá kom hæstv. fjmrh. að því, að menn hefðu misskilið grg, fyrir fjárlagafrv., þar sem hæstv. fjmrh. lýsti því yfir, að hann hefði engin tök á fjármálum ríkisins og vissi í raun og veru ekki neitt um það. Hæstv. ráðh. sagði og vitnaði þar í orð Sókratesar, að menn áttuðu sig á því, þegar þeir væru vitrir og hefðu aflað sér mikillar þekkingar, hvað þeir vissu lítið, og auðvitað átti ég að vita lítið og þess vegna væri ég að gagnrýna þá. En man ekki hæstv. ráðh. eftir því, að þeir eru búnir að sitja í ríkisstjórn í fjmrh.-embættinu í sjö ár. Hvað hafa aumingja mennirnir verið að gera? Er það núna fyrst, af því að þeir fá ungan mann sér til hjálpar, að þeir eru pínulítið að átta sig á því, hvað þeir áttu að gera fyrir 7 árum? Hvað var um heildarendurskoðunina með sparnaðinn fyrir augum og allt þetta raunhæfa, ef það hefur allt gleymzt? Hæstv. ráðh. verður bara að gera ráð fyrir því, að ég reiknaði með, að eitthvað af því, sem þeir hefðu sagt hér á hv. Alþingi, tækju þeir alvarlega og reyndu að framkvæma það og m.a. að kynna sér, hvernig rekstri ríkisins væri fyrir komið, hvar væri þörf á fjárveitingu, eins og hv. þm. Geir Gunnarsson sagði áðan, að þeir áttuðu sig kannske á því, að það þyrftu ekki tveir bílar að fara suður í Hafnarfjörð, þegar einn gæti nægt. En ég held, að það sé bara einn suður í Hafnarfjörð núna, af því að það er ekki nema einn ráðh. þar. Ég held, að breytingin sé ekki fólgin í öðru þrátt fyrir hagsýsluna, - hinn er kominn til London. Það er erfitt að senda bíl þangað eftir honum. Ég hef reiknað með því, að þegar þessir hæstv. herrar gefa slíkar yfirlýsingar hér á hv. Alþ., megi eitthvað taka tillit til þeirra. Og ef ég er eitthvað sekur í sambandi við þetta, þá er það af því, að ég þekki málið ekki. Ég hafði ekki áttað mig á því, að allar yfirlýsingarnar, allt talið um sparnaðinn, heildarendurskoðunina og bætt vinnubrögð, það var ekki nokkur hugsun á bak við það að framkvæma það. Ég bara ætla ekki mönnum slíkt, og ég var þess vegna undrandi, þegar ég sá það í fjárlagafrv. í haust, að hæstv. fjmrh. lýsti þessu yfir. Ég sagði það hér við 1. umr., að ég hefði ætlað honum annan og betri hlut. Og ég er ekki enn þá farinn að átta mig á þessu. En fyrst hæstv. ráðherra gerir sig ánægðan með þetta, þá get ég ekki verið að taka af honum ómakið eða bera af honum blak í sambandi við það. En svona vinnubrögð kann ég ekki að meta, og þau eru fyrir ofan eða neðan þann skilning eða þá vinnutilhögun, sem ég hef tileinkað mér. Og það er engum sómi að því að haga þannig sínum vinnubrögðum. Þá kom hæstv. ráðh. að því, að ég hafi ekki verið réttlátur í dómum, þegar ég sagði, að fjárl. væru verðbólgufjárlög. Í því sambandi fór hæstv. ráðherra að vitna í fjárlögin frá 1958, sem hafa verið óskabarn eins og margt annað frá því ári, og vildi þá tileinka sér það, að ríkissjóðurinn hafi verið í tvennu lagi, útflutningssjóðurinn hefði tilheyrt ríkissjóðnum einnig. Nú er það á allra vitorði, að með gengisbreytingunni 1960 var hlutverki útflutningssjóðsins lokið. Hlutverk útflutningssjóðsins var að bæta útflutningsframleiðslunni það, að rétt skráning var ekki á genginu. Þetta var á allra vitorði. Og nú ætla ég að leiða enn eitt vitni og það er „Viðreisn“, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta, neðst á bls. 31: „Hrein útgjaldaaukning ríkissjóðs vegna afnáms útflutningssjóðs nemur því 113 millj. kr.“ Þetta eru staðreyndir. Það var sá hluti af niðurgreiðslu, sem greiddur var úr útflutningssjóði umfram það, sem ríkissjóður lagði þeim sjóði til. Þess vegna hefur afnám útflutningssjóðs aldrei haft önnur áhrif á afkomu ríkissjóðs en hér er frá sagt. Og við skulum halda okkur við staðreyndirnar, og þá. eru þær þessar. Ég hef t.d. ekki heldur í mínum ræðum eða við í okkar nál. lagt vegasjóðinn við ríkissjóðinn, þó að það hefði verið miklu meiri ástæða til þess, vegna þess að fjárveiting til vegamálanna var öll inni á fjárlögunum 1958, en ekki nú. Það hefði mátt gera með miklu betri samvizku. Samt hef ég ekki gert það, enda ekki verið þörf á því. En þess vegna er þetta alveg fráleitt. Það, sem ég hef haldið fram í sambandi við fjárlögin og hækkun þeirra, er einmitt það, að það sé dýrtíðin og verðbólgan, sem hafi verið völd að því fyrst og fremst, hvað fjárlögin eru há. Ég hef rökstutt þetta með því að benda á dæmi um það, hvað rekstrarkostnaðurinn hefur hækkað, hvað miklu er varið nú til niðurgreiðslna, sem ekki var, og að hluti af fjölskyldubótum, sem upp voru teknar 1960, tilheyrðu líka niðurgreiðslum, því að þær eru látnar verka á vísitöluna og lækka þannig kaupgjaldið. Þetta hef ég talið sönnun þess, að verðbólga hafi ráðið mestu um í efnahagskerfinu og í fjármálum ríkisins. Og nú ætla ég að vekja athygli á einu, og það er í ræðu hæstv. fjmrh. hér áðan. Hann fór að gera grein fyrir hækkununum frá yfirstandandi fjárlögum til næstu fjárlaga. Hvaða liðir voru það, sem hæstv. ráðh. sagði að tækju þar aðalhækkunina? Það var hærra kaup. Það var það, sem ég sagði, hærri rekstrarkostnaður. Það voru tryggingar, hluti af fjölskyldubótunum. Það voru niðurgreiðslur. Þetta er það, sem ég hélt fram í minni ræðu og við höldum fram í okkar nál., að það setji svip sinn á fjárlögin. Þess vegna segi ég enn og aftur: Það er verðbólgan og hin ranga stjórnarstefna, sem hér er að verki. Þá vildi hæstv. ráðh. líka halda því fram, að það væri ekki vel með mál farið að segja, að þetta fjárlagafrv. byggðist á, að verðbólga héldist. En hvað sagði hæstv. ráðh. í ræðunni hér áðan? Hann sagði: Ef tekizt hefði að stöðva verðbólguna á þessu ári, hefðu ekki verið þessar auknu tekjur hjá ríkissjóði, sem nú eru. - Það er nákvæmlega þetta, sem ég held fram. Ég segi: Verðbólguspennan verður að haldast á árinu 1967, til þess að ríkissjóður geti fengið þær tekjur, sem ætlazt er til. En ég held því fram, að það verði að vera meiri spenna á næsta ári en er núna, vegna þess að það er gert ráð fyrir hærri tekjum. Það verður sem sagt að halda áfram að flytja inn fleiri tertubotna, fleiri kexkassa, að ég tali nú ekki um bíla. Þetta er það, sem ég hef haldið fram og við í okkar nál., og þetta staðfesti ráðherrann með því að segja: Ef verðstöðvun hefði átt sér stað á þessu ári, hefðu umframtekjur ríkissjóðs ekki reynzt eins miklar. Ég þarf ekki að vera óánægður með þennan dóm og þakka hæstv. ráðh. fyrir. Þá kom hæstv. ráðh. að framkvæmdum á vegum ríkisins og sérstaklega skólabyggingunum. Hann lét illa af undirbúningi þeirra og taldi, að þörf væri á því, að betur væri hagnýtt það fé, sem væri til framkvæmda á vegum ríkissjóðs. Ekki vil ég draga það í efa, og ég sá í fjárlagaræðunni, að hann hafði lýst þessu mjög sterklega. En gleymir hæstv. ráðh. því alltaf, að þeir hafa setið í ríkisstj. og stutt ríkisstj. síðan rétt fyrir jólin 1958? Gleymir hæstv. ráðh. því, að menntmrh. er búinn að sitja í ríkisstj. í rúman áratug? Hver átti að lagfæra þetta og leysa þessi verkefni? Hverjum var það skyldara en hæstv. ríkisstj.? Er það þá ekki hæstv. ríkisstj. og hennar framkvæmdalið, sem hefur sofið á verðinum? Það er alltaf verið að bæta við eftirlitsmanni á eftirlitsmann ofan í sambandi við skólabyggingarnar. Hvað er allt þetta lið að gera? Ég spyr. Og dettur hæstv. ráðh. í hug, að það sé hægt að skella skuldinni á stjórnarandstöðu fyrir svona framkvæmd á málum, sem ríkisstj. tilheyra? Nei, þetta er eitt af verkefnunum, sem hæstv. ríkisstj. átti að leysa, og ég er sannfærður um það, að ef við stjórnarandstæðingar hefðum tekið kaflann úr ræðu hæstv. fjmrh., sem hann flutti hér við 1. umr. þessa fjárlagafrv., og lýst, hvernig unnið væri að þessum málum, hefði verið talað um ábyrgðarleysi og ósanngirni af okkar hálfu. Nei, hæstv. ríkisstj. verður að muna það, að hún er búin að sitja það lengi á valdastóli hér, að ef hún er með slíkar ásakanir, hittir hún sjálfa sig fyrir. Hæstv. ráðh. sagði, að Efnahagsstofnunin hefði unnið mikið og þarft verk. Ekki skal ég nú reyna að fara að bera á móti því. Til þess brestur mig kunnugleik, því að mikið af störfum hennar er unnið þannig, að við úr stjórnarandstöðu höfum þar takmarkaðan aðgang að. Hinu get ég ekki neitað, að mér kom í hug, að fyrst ástandið í atvinnumálunum er nú eins og lýst hefur verið og hæstv. forsrh. lýsir því yfir, að hann sé að gera neyðarráðstafanir til bráðabirgða, og þetta gerist þrátt fyrir allt góðæri undanfarinna ára og þrátt fyrir öll ráðin frá Efnahagsstofnuninni, hvernig halda þá hv. þm., að þessi hæstv. ríkisstj. hefði dugað á kreppuárunum? Hvernig haldið þið, að hæstv. ríkisstj. hefði dugað, þegar saltfiskmarkaðurinn hrundi og bókstaflega hrundu þeir markaðir, sem útflutningsvörur okkar voru seldar á? Eftir allt góða starfið hjá Efnahagsstofnuninni, öll ráðin og alla sérfræðina plús góðærið stöndum við í þessum vanda. Ég verð að endurtaka það, að það er mikið gáleysi hjá hæstv. ríkisstj., að málefnum þjóðarinnar skuli ekki vera betur komið en raun ber vitni um, þegar svo hefur verið að henni búið og hún hefur haft slíka ágætisstofnun sér við hlið. Hæstv. ráðh. sagði, að ég hefði látið liggja að því, að hæstv. ríkisstj. hefði verið einhver dauð hönd á atvinnuvegunum í landinu. Ég vil endurtaka það, sem ég var að segja, að undanfarandi ár hafa verið mikil góðæri. Ég sýndi fram á það í ræðu minni hér í dag, að fiskaflinn í landinu hafði meira en tvöfaldazt síðan 1958. Ég sýndi einnig fram á það, og það er ekki um deilt, að þessi afli hefur selzt fyrir betra verð en nokkru sinni fyrr og allt hefur selzt, sem á land hefur komið, og það er ekki fyrr en seint á þessu ári, að á því hefur orðið breyting. Ég vil líka minna hæstv. ráðh. á það, að það voru ekki framsóknarmenn, sem auglýstu það í Morgunblaðinu, að þjóðin stæði á vegamótum velgengni og vandræða. Það var hæstv. forsrh., sem ætlaði að fara að tala fyrir sínu liði og hafði þessa yfirskrift fyrir fundarboð. Ef hér hefur verið ofsagt, er það hæstv. ráðh. og þeir, sem auglýstu fundinn, sem þannig hafa haldið á málum. Þetta eru ekki okkar orð, heldur þeirra. En hvernig er svo ástandið? Hvað segja menn um togaraflotann? Hver er endurnýjun hans á þessum síðustu árum? Það eitt er nú þar um talað annaðhvort að leggja hann niður eða hleypa honum inn í landhelgina. Það er algert ráðleysi. Það vakti athygli um daginn, að einn útgerðarmaður kom í útvarpið og talaði um þessi mál, og þá sögðu menn: Hann talar hressilega. Þetta er eins og hjá mönnum, sem vilja bjarga sér, en ekki vandræðaúrtölurnar, sem koma frá hæstv. ríkisstj. Hvað hefur hæstv. ríkisstj. gert fyrir bátaflotann, sem nefnd var skipuð í í fyrra? Ég spyr. Það er ekki ljóst enn þá. Hvað hefur verið gert fyrir frystihúsin? Af hverju lokar sænska frystihúsið í slíku árferði eins og þessu? Það verður að gefa skýringu á þessum hlutum. Það er ekki hægt að afgreiða þetta einfaldlega með því, að stjórnarandstaðan taki nú svona á þessu. Á kreppuárunum, þegar úrræði íslenzku þjóðarinnar voru lítil og möguleikar í fjármálum minni, - úrræðin voru náttúrlega nokkur, en möguleikarnir í fjármálum voru litlir, - þá höfðu menn dug til þess að leita eftir nýjum leiðum og komast þannig út úr vandanum. Nú eru vangaveltur um, að ef við ætlum að vera sjálfstæð þjóð, verði menn að taka kostnaðinn af því. Ef menn ætla að reka landbúnað, verða menn að taka kostnaðinn af honum og borga vörurnar dýrari. Ef menn vilja hafa iðnaðinn í landinu, verða þeir að taka þann kostnað, sem því fylgir. Og þannig eru vangavelturnar hjá hæstv. ríkisstj., og kannske passa ekki efnahagsráðstafanir hér á landi, þær sem öðrum þjóðum henta. En að hæstv. ríkisstj. leggi út í raunhæfar aðgerðir, er fjarri öllu. Og svo kemur verðstöðvunin. Hana á að gera með því að borga nokkur hundruð millj., af því að tertubotnarnir hafa flutzt vel inn í ár og hefur verið kaupgeta til að kaupa þetta. Og staðreyndin er sú, að það er ekki nokkur leið að halda þessu áfram, nema verðbólgan haldi áfram líka, innflutningurinn flæði inn og kaupgetan leyfi það að greiða þetta aftur. Hæstv. fjmrh. sló varnagla áðan í sambandi við dýrtíðina. Hann sagði um framtíðarlausn á þeim málum: Það er ómögulegt að segja, hvernig ástandið verður eftir kosningar. Það getur orðið breytt. Jú, það vitum við, það verður breytt. Við vitum það, að það vantar að segja hlutina eins og þeir eru. 1959 var ríkisstj. ljóst, að það varð að breyta skráningu á gengi krónunnar. Ég er sannfærður um það, að hæstv. ríkisstj. er það einnig nú. En slíkt skipbrot má ekki segja þjóðinni fyrir kosningar. Viðreisninni verður að reyna að halda á floti, hvernig sem það er framkvæmanlegt, og meðan aurarnir eru til í kassanum, á að gera það með þeim. Hæstv. fjmrh. var að tala um það, að vinstri stjórnin hefði gefizt upp við að leysa vandann. Þetta hefur heyrzt fyrr, og það hefur oft verið skýrt frá því af hendi þeirra manna, hver var ástæðan fyrir því, að sú stjórn sat ekki lengur en raun ber vitni um. Það var sem sagt sjónarmið þeirrar ríkisstj., að hún mætti ekki sitja lengur en hún hefði vald á þeirri verkefnum, sem hún ætlaði að leysa. Það var líka sjónarmið þeirrar ríkisstj., að hún yrði að leysa verkefnin á þann hátt, sem hún hafði gefið fyrirheit um. Þegar þetta brast, var hún ekki að koma í veg fyrir það, að aðrir gætu leyst vandann, ef mögulegt var. Hæstv. núv. ríkisstj. á ekki slíka hugsun. Hún hefur setið í valdastólunum, þótt hún hafi hrakizt af þeirri leið, sem hún hafði markað sér, og nú upp á síðkastið hefur hún ekki leyst, heldur komið málefnum þjóðarinnar þannig fyrir, að það hefur verið reynt að komast fram hjá því skerinu, sem fram undan stafni var, en ekki um það hirt, þó að komið væri að öðru. Hæstv. ríkisstj. hefur yfirleitt byggt allt sitt á því, að ráðstafanirnar dygðu lítið lengra en daginn út. Stephan G. Stephansson sagði: „Að hugsa ekki í árum, en öldum, að alheimta ei daglaun að kvöldum, því svo lengist mannsævin mest.“ Hæstv. ríkisstj. virðist eiga það takmark að eyða upp að kvöldi því, sem aflað er, og rúmlega það og telja sig hafa sloppið vel, ef hún kemst til næsta dags.



Herra forseti. Ég hef ekki í hyggju að blanda mér í þær almennu umr. um fjárl. og fjármálastefnu hæstv. ríkisstj., sem hér hafa orðið í dag og kvöld: En á þskj. 110 flyt ég ásamt hv. 3. þm. Reykv. fáeinar brtt., og um hær ætla ég að fara nokkrum orðum. Þessar brtt. snerta allar mennta- og menningarmál með einhverjum hætti. Það virðist svo, að í umr. hér á hv. Alþ. er farið fyrst og fremst út í þá sálma, svo sem skiljanlegt er, að ræða um hin daglegu vandamál, ræða um það, hvernig á að skipta því, sem aflast, milli þegnanna og þar fram eftir götunum. En það gefst sjaldan og allt of sjaldan tóm til þess að ræða okkar þjóðmál frá dálítið víðara sjónarhóli, ræða þau m.a. frá þeim sjónarhóli, að hverju er stefnt, þegar við tölum um það, að við ætlum að byggja hér menningarþjóðfélag. Það vill gleymast of oft hjá okkur, að deilan um það, hvernig á að auka tekjurnar og hvernig á að skipta þeim milli þegnanna, er ekki hið eina nauðsynlega, svo nauðsynlegt sem það er, því að við verðum einnig að gæta að hinu, hver er tilgangurinn með því öllu saman, hvort hann er eingöngu sá, að menn geti það sem kallað er lifað góðu lífi, þ.e.a.s. haft sæmileg fjárráð, en það er sjaldnar um það rætt, hvort það er nægilegt fyrir manninn og fyrir eitt þjóðfélag, þó að það takist, hvort það þarf ekki einnig að byggja upp það, sem við köllum í einu orði menningarlíf, til þess að þegnunum geti í rauninni liðið vel og þeir fáí notið sín svo sem skyldi. Þessar almennu hugleiðingar vildi ég nú setja hér fram í fáum orðum, þó að ástæða væri til að fara um þær fleiri orðum, vegna þess að mér hefur þótt þess gæta allmikið og lengi nú á undanförnum árum nokkuð mörgum, að hið almenna góðæri, sem hér hefur verið, og þeir miklu fjármunir, sem hafa óneitanlega verið til skiptanna, hafa í helzt til litlum mæli oft og tíðum verið látnir renna til þess að byggja upp menningarlífið í landinu. Það eru vitanlega margar þarfirnar, en sú þörfin er ekki hvað minnst að treysta það á allar þær lundir, sem mögulegt er. Það er hægt að benda á það með ýmsum tölum, að stuðningur við íslenzka námsmenn, sem fara til náms erlendis, hefur farið hlutfallslega minnkandi, til að mynda s.l. 7 ár, þ.e.a.s. sá stuðningur, sem hver um sig fær, hefur farið hlutfallslega minnkandi. Skýrslur sýna, að fyrir 7 árum, ef ég man rétt, nam sá stuðningur, sem íslenzka ríkið veitti hverjum námsmanni, sem var við nám erlendis, um það bil helmingi þess, sem kostaði manninn að dveljast við nám erlendis. Það var nokkru meira í hinum ódýrari löndum, en nokkru minna í hinum dýrari. Á s.l. ári hygg ég, að sambærilegar tölur hafi verið um það bil þriðjungur þess eða rúmlega þriðjungur þess, sem það kostar að dveljast við nám erlendis. Þetta er uggvænleg þróun og hefur valdið ýmsum allmiklum örðugleikum við nám. Nú er það að sjálfsögðu rétt, að þessi upphæð í krónutölu hefur farið nokkuð hækkandi á undanförnum árum, en mjög lítið, og það hefur ekki gert miklu meira en að mæta þeirri fjölgun námsmanna, sem um hefur verið að ræða, 10–12% fjölgun á hverju ári, en sá aukni kostnaður, sem orðið hefur í svo að segja öllum löndum, misjafnlega mikill, hefur ekki fengizt bættur námsmönnum nema að mjög litlu leyti. Nú er það að vísu, að í þetta skipti, í fjárl. fyrir næsta ár, er lagt til, að þessi upphæð, lán og styrkir til íslenzkra námsmanna erlendis, hækki nokkuð, og þar er um að ræða allmiklu meiri hækkun í prósenttölu en hefur verið undanfarin ár, og má gera ráð fyrir, að þessi hækkun geri nokkru meira en að mæta væntanlegri fjölgun námsmanna. En þó sýnist mér, að ef eigi að gera verulega bragarbót í þessu efni, sem full þörf er á, verði að gera betur en hér er gert. Þess vegna leggjum við til, að í stað 19 millj. og 200 þús. kr. til lána og styrkja handa íslenzkum námsmönnum, baeði heima og erlendis, verði sú upphæð hækkuð í 25 millj. kr., og mun sízt af veita, ef á að gera námsmönnum sæmilega úrlausn, því að ekki er síður þörfin á því að hækka lánveitingar til námsmanna hér í Háskóla Íslands, og vissulega þarf að taka það til gaumgæfilegrar athugunar, hvort ekki er orðið eðlilegt og raunar nauðsynlegt að veita námsmönnum við aðra framhaldsskóla, dýra og langa framhaldsskóla, svipaða aðstöðu og háskólanemendur njóta þó að því er snertir námslán. Þetta mun sízt gera betur en rétta hag námsmanna í þá átt, sem hann var þó fyrir um það bil 7 árum, þegar hann var e.t.v. einna beztur að þessu leyti og þeir gátu fengið í lán og styrki um það bil helming námskostnaðar. 2. till. okkar snertir þetta sama efni, en það er nokkur hækkun á hinum svonefndu 5 ára styrkjum, en það eru námsstyrkir til úrvals námsmanna, 7 á ári, veittir í 5 ár samfellt, og við leggjum til, að þeir hækki í svipuðu hlutfalli og hin almennu námslán og námsstyrkir, hækki úr 1 millj. 766 þús. kr. í 2 millj. 3. till. okkar er varðandi Landsbókasafn Íslands. Eins og kunnugt er, er það auk háskólabókasafns hinn eini vísir, vil ég segja, að vísindalegu bókasafni hér á landi, og það þarf ekki að lýsa því, að ég hygg, fyrir þeim, sem hafa eitthvað kynnt sér þetta safn, að aðstaða þess til að gegna sínu mikilvæga hlutverki er engan veginn eins og hún þarf að vera. Þar er um tvennt að ræða, sem á skortir. Í fyrsta lagi hefur safnið fyrir löngu sprengt utan af sér það gamla, en á sínum tíma tiltölulega góða húsnæði, sem það hefur. Það húsnæði er fyrir löngu orðið allt of lítið. En jafnframt hefur það viðgengizt árum saman, að þetta aðalbókasafn landsins hefur haft svo vesældarlegar fjárveitingar til bókakaupa og til þess að hlynna að handritum og gömlum bókum, binda þær inn og annað þess háttar, að það tekur engu tali. Þessi upphæð hefur numið örfáum hundruðum þús. lengst af hin síðari árin, hækkaði örlítið í fyrra, og það verður að viðurkennast, að hún er á fjárlagafrv. núna hækkuð einnig dálítið, en þó er þetta svo naumt skammtað enn þá, að við það er ekki hægt að una til lengdar, ef þetta safn á að gegna hlutverki sínu. Við leggjum til, að í staðinn fyrir 1.3 millj. til þessara hluta komi 3 millj. kr. Ég skal aðeins bæta því við, að hér er um að ræða þá fjárveitingu alla, sem Landsbókasafnið hefur til bókakaupa, til handritakaupa og viðgerða og til bókbands á öllum bókum á heilu ári, og rúml. 1 millj. kr. hrekkur skammt til þeirra nota nú á dögum. 3 millj., sem við leggjum til, er vitanlega of lítið, en væri þó til mikilla bóta. 4. brtt. okkar fjallar um stuðninginn við skáld og listamenn. Þetta málefni skálda og annarra listamanna, hvernig beri að styðja þá og hversu mikið, hefur oft verið til umr., ekki mikið hér á Alþ. síðari árin, en þeim mun meira í blöðum og á mannfundum, og ég hygg, að menn séu nú orðnir almennt sammála um það, að sá háttur, sem hefur verið hafður á núna alllengi og meira að segja mjög lengi um úthlutun hinna svonefndu listamannalauna, hafi svo marga og mikla annmarka, að þar verði að fást breyting á til bóta. Alþ. í fyrra lýsti yfir slíkum vilja sínum, að þessi mál yrðu tekin til endurskoðunar, með því að samþykkja till. til þál. um að fela hæstv. ríkisstj. að endurskoða þessi mál og leggja þau síðan fyrir Alþ. Mér er ekki kunnugt um það, hver undirbúningur hefur verið á hafður af hálfu hæstv. ríkisstj. í þessu efni, en ég sé, að í fjárlagafrv., eins og það enn þá liggur fyrir, er ekki gert ráð fyrir neinni breytingu. Þar er reiknað með hinum samla úthlutunarhætti og áður, og mér sýnist, að jafnvel þó að síðar á þessu þingi kæmi fram frv. um þessi úthlutunarmál frá hæstv. ríkisstj., geti það ekki komið til raunverulegra framkvæmda á næsta ári, eftir að búið yrði að ganga frá fjárl., eða tæplega, að það gæti komið til framkvæmda á næsta ári, nema þá fjárupphæðin, sem til þessara hluta ætti að fara, yrði hækkuð allverulega, því að ég býst við, að það yrði erfitt, hvaða nýtt fyrirkomulag sem haft yrði á þessum úthlutunarmálum, að skipta hinni gömlu upphæð þannig, að veruleg breyting verði þar á til bóta fyrir listamennina og fyrir þjóðina, sem á að njóta verka þeirra. Ég hef stundum lýst því hér áður, hvernig þessi stuðningur við skáld og listamenn hefur minnkað mjög verulega einmitt frá þeim árum, þegar fjárráð ríkisins voru miklu minni en nú. .Ég skal ekki rifja margt upp af því, sem ég hef áður um þau mál sagt, vil þó aðeins benda á það og rifja það upp, að á kreppuárunum, þegar skáld eins og t.d. Guðmundur bóndi á Sandi fékk sin listamannalaun frá Alþingi, þá námu þau á þeim árum andvirði 200 –250 dilka og voru mjög verulegur stuðningur, eins og af þessu sést, þ.e.a.s. þar var um að ræða eins og afrakstur af meðalbúi, að ég hygg, eins og þá var. En hvað mundi Guðmundur á Sandi t.d. fá á þessu ári, ef hann væri á lífi? Segjum, að hann væri í flokki heiðurslaunaskálda, sem ég teldi í alla staði eðlilegt, hann væri í hinum allra hæsta launaflokki, en mér sýnist, að hann muni þó ekki njóta nema eins og þriðjungs af því, sem íslenzka ríkið veitti honum af fátækt sinni á árunum um og upp úr 1930. Við leggjum sem sagt til, að þessi stuðningur við skáld, rithöfunda og aðra listamenn hækki úr 4 millj. rúmum, eins og nú er í fjárlagafrv., í 6 millj. En jafnframt vil ég leggja á það ríka áherzlu, að jafnvel þótt þessi tiltölulega litla hækkun fengist, þá tel ég það ekki viðunandi lausn í sjálfu sér, fyrr en með löggjöf hefur verið búið þannig um þessi listamannamál, að það geti orðið til nokkurs sóma fyrir Alþ. sjálft og þjóðina í heild, en þau mál eru í algerlega óviðunandi ástandi, eins og nú er, og hafa lengi verið. 5. brtt. okkar er við 20. gr. fjárl. Þar er og hefur lengi staðið lítill liður til byggingarsjóðs Listasafns ríkisins. Ég hygg, að það sé kominn um það bil áratugur, síðan fyrst var farið að veita fé í byggingarsjóð Listasafns ríkisins, og sú upphæð mun upphaflega hafa verið 300 pús. kr. í fjárlögum, en nokkur síðustu árin hefur hún verið 400 þús. kr. á ári og er það enn. Nú er það alveg vafalaust, að ein af allra nauðsynlegustu þjóðstofnunum, til þess að við getum haldið uppréttu höfði, ef svo má segja, í menningarmálum, - ein af allra nauðsynlegustu stofnunum er Listasafn ríkisins, og það er ekki vansalaust, að á þeim velgengnisárum, sem yfir þjóðina hafa gengið nú um langan tíma, skuli ekki hafa tekizt að þoka málefnum Listasafns ríkisins lengra áleiðis en gert hefur verið. Ég vil aðeins benda á það, hversu þýðingarlitið það er að vera að veita ár eftir ár svona örsmáa fjárupphæð til verkefnis, sem vitanlega kostar nokkuð margar millj. Ég sé ekki betur en að dýrtíðin hafi farið þannig með þennan sjóð Listasafns ríkisins, sem nú er kannske 4 millj. eða tæplega það, að verðbólgan hafi farið þannig með þennan sjóð, að það sé lítið meira hægt að gera með þær ef til vill 4 millj., sem í sjóðnum eru nú í dag, heldur en hefði verið hægt að gera fyrir svo sem 7 eða 8 árum fyrir þær 8 eða 9 hundruð þús. kr., sem þá voru í þeim sjóði. En ég er hins vegar þeirrar skoðunar, að það sé hægt að leysa byggingarmál Listasafns ríkisins í áföngum og það sé eðlilegt og sjálfsagt að gera það, það þurfti ekki að reisa eina stóra milljónatugahöll upp á margar hæðir, það sé úrelt og óeðlilegt fyrirkomulag. Það þarf að skipuleggja hentugt svæði, það mun ekki hafa verið gert enn þá, og ég veit ekki til þess, að lóð undir þessa bráðnauðsynlegu þjóðarstofnun, sem listasafnið hlýtur að teljast, hafi enn þá verið fengin. Það þarf vitanlega að vinda að því bráðan bug og skipuleggja þar gott og hentugt svæði og byggja byggingu, sem hægt væri að ljúka í nokkrum áföngum, og ég mundi telja, að með svo sem 8–12 millj. í byggingarsjóði megi vel hefjast handa og ljúka allmyndarlegum fyrsta áfanga, sem hægt yrði að una við til bráðabirgða og síðan bæta við, - það hljóti að vera lausn þessara mála, sem því miður hefur vafizt fyrir ráðamönnum okkar allt of lengi að koma á réttan, fastan kjöl. Við leggjum sem sagt til, að í staðinn fyrir þessar litlu 400 þús. kr. í byggingarsjóð listasafnsins, sem tæplega duga til þess að hann beinlínis rýrni ekki í dýrtíðinni, þá komi 5 millj. og við það verði miðað, að hafizt verði handa um listasafnsbyggingu innan tveggja ára. Loks er 6. brtt. okkar. Hún fjallar um það, að í 20.. gr. komi nýr liður til byggingar bókhlöðu fyrir landsbókasafn og háskólabókasafn, 10 millj. kr. Um þetta mál væri vissulega ástæða að fara mörgum orðum og ég hefði gjarnan viljað ræða það nokkuð við hæstv. menntmrh., en þar sem ég sé, að hann er hér ekki í kvöld, þá skal ég stytta mál mitt mjög. Ég vil aðeins undirstrika það, að þessi tillaga um 10 millj. kr. fjárveitingu til þess að byggja yfir landsbókasafn og háskólabókasafn sameiginlega, hún er flutt til þess að undirstrika það, að það er orðið okkur ekki aðeins til stórkostlegs vansa, heldur stórkostlegs tjóns fyrir alla fræðilega og vísindalega starfsemi í landinu, að húsbyggingarmál þessara safna beggja hafa verið látin svo að segja reka á reiðanum, að það hefur ekki verið hafizt handa um að leysa þau, svo nauðsynlegt sem það er. Fyrir allmörgum árum var skipuð nefnd, ég hygg af hæstv. núv. menntmrh., skömmu eftir að hann tók við því embætti, til þess að gera tillögur um lausn málanna. Sú nefnd skilaði ýtarlegu og rökstuddu áliti og taldi, að það væri ekki aðeins bráðnauðsynlegt, heldur hið eina rétta að byggja samsiginlega yfir þessi söfn og hafa sem fyllsta samvinnu þeirra á milli, og það væri í raun og veru eini möguleikinn fyrir okkur til þess að geta komið hér upp viðhlítandi vísindalegu bókasafni, og þetta var sem sagt rökstutt mjög ýtarlega. En því miður hafa framkvæmdir í þessu bráðnauðsynlega máli dregizt mjög úr hömlu, og við það er ekki á nokkurn hátt unandi. Í því sambandi má aðeins benda á það, þó að ég telji það ekki neina höfuðröksemd í málinu, að eitt af því, sem andstæðingar okkar danskir í handritamálinu hafa eiginlega helzt fært fram sem röksemdir gegn því, að íslenzku handritin flyttust til Íslands, það er það, að bókasafnamál okkar eru því miður þannig á vegi stödd, að hér er ekki nema vísir að því vísindalega bókasafni, sem hver og ein menningarþjóð verður að eiga. Og þarna kreppir að á tvennan veg. Annars vegar eru hin gömlu hús, sem hýsa þessi tvö bókasöfn, orðin allt of lítil, og hins vegar hefur skort og skortir enn fjárveitingar til bókakaupa og til þess að reka söfnin og þá alveg sérstaklega háskólabókasafn á þann veg, að af þeim geti orðið full not. Þetta er vissulega stórmál, þetta byggingarmál safnanna okkar og allur aðbúnaður að þessum aðalbókasöfnum landsins, en ég skal ekki að þessu sinni fara um það miklu fleiri orðum, en vil aðeins undirstrika, að það getur ekki beðið öllu lengur án þess að verða öllum fræða- og vísindastörfum hér til stórtjóns að leysa þennan mikla vanda.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð um pá einu brtt., sem ég flyt við fjárlagafrv. Á fjárlagafrv. eru nú ætlaðar 400 þús. kr. til sjúkraflugvalla. Þetta er auðvitað furðulega lág upphæð, þegar þess er gætt, á hversu mörgum stöðum brýn nauðsyn kallar að að koma upp sjúkraflugvöllum. En það skal játað, að hv. fjvn. hefur líka séð þörf á því að bæta þarna örlítið úr, því að í brtt. hennar er að finna hækkunartillögu á þessum lið, 20. gr., þannig að nefndin leggur til, að 600 þús. kr. verði varið á fjárlagaárinu til sjúkraflugvalla. Ég veit, að þessi upphæð er sömuleiðis allt of lág, því að hér er í mörg horn að lita og þarf víða að koma upp sjúkraflugvöllum til þess að tryggja það öryggi, sem skylt er þjóðfélaginu að veita í sjúkdómstilfellum. Tillaga mín er í örstuttu máli um það, að þessi upphæð hækki um 100 þús. kr. og verði þá á fjárlögum 700 þús. kr. til sjúkraflugvalla og að við liðinn bætist, að af þessari upphæð skuli veittar a.m.k. 100 þús. kr. til sjúkraflugvallar í Tálknafirði. Vitanlega er hér um allt of lága upphæð að ræða. Að vísu er það svo, að í Tálknafirði er sérlega góð aðstaða til þess að gera sjúkraflugvöll á Sveinseyri, sem er lárétt sandeyri. Mundi þessi sjúkraflugvöllur sennilega verða þar byggður og óvíða betri aðstaða til að gera sjúkraflugvöll en einmitt þar. Nauðsynin á sjúkraflugvelli á þessum stað byggist á því, að þarna hefur risið upp myndarlegt útgerðarþorp á síðustu árum. Þarna eru myndarlegir fiskibátar gerðir út, þarna er verkstæði rekið, og blómlegt atvinnulíf er þarna. Það er erfitt um vik að ná sambandi við flugvelli, það er a.m.k. klukkutíma akstur á bíl til Patreksfjarðarflugvallar, þegar ökuskilyrði eru sómasamleg. Sá flugvöllur er ekki fullgerður, hann er aðeins hægt að nota um hábjartan dag, því að enn þá er hann ólýstur, og kannske allt að því hálft árið er ekki hlaupið að því að komast frá Tálknafirði til Patreksfjarðar, ef um sjúkraflutninga væri að ræða. Tálknfirðingar leggja því mjög mikla áherzlu á það, að sjúkraflugvelli verði komið upp í þeirra byggðarlagi, þ.e.a.s. í Tálknafirði. Oddviti Tálknafjarðarhrepps var hér nú í næstsíðustu viku suður frá einmitt til þess að reyna að vinna að þessu máli ásamt skólabyggingarmáli Tálknafjarðarhrepps. Ég tel ekki ástæðu til að fjölyrða mikið um þetta. Ég býst þó við, að gerð sjúkraflugvallar á Sveinseyri eða þar annars staðar, sem hentugt þætti í Tálknafirði, muni kosta mun meiri upphæð en ég legg hér til, 100 þús. kr., en vildi þó mega vænta þess, að í upphæðinni 600 þús. kr. gæti verið einhver upphæð, sem verja mætti til mannvirkis á þessum stað, því að ég tel brýna nauðsyn kalla að, að þetta verði framkvæmt. Ég hef svo þessi orð ekki fleiri, en vil vænta þess, að þessi eina brtt. mín finni náð fyrir augum fjárveitingavaldsins.