Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Margrét Frímannsdóttir) : Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til stjórnarskipunarlaga um breyting á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, með síðari breytingum, á þskj. 1. Frv. þetta er flutt af fulltrúum allra þingflokka, enda um samkomulagsmál að ræða. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þm. Salome Þorkelsdóttir, Halldór Ásgrímsson, Karl Steinar Guðnason og Kristín Einarsdóttir. Frv. er algerlega samhljóða því frv. sem samþykkt var á síðasta þingi og er endurflutt hér til staðfestingar skv. 79. gr. stjórnarskrárinnar. Staðfestingin er háð því að frv. breytist ekki í meðförum þingsins núna. Ef það gerðist yrði að rjúfa þing á ný og efna til kosninga og staðfesta þær breytingar á nýju þingi. Það er nauðsynlegt að menn hafi þetta í huga við umræðu núna og þá samstöðu sem myndaðist á síðasta þingi um málið og reyndar aftur nú. Frv. var undirbúið á síðasta þingi af formönnum þingflokka að beiðni þáv. forseta þingsins og lagt fram í Nd. Það kom óbreytt til Ed. en hér voru gerðar á því tvær breytingar sem vörðuðu hæstaréttardómara, annars vegar kjörgengi þeirra og hins vegar eftirlaunarétt. Fyrra ákvæðið er í 8. gr. frv. sem er breyting á síðari málsgrein 34. gr. stjórnarskrárinnar og síðara atriðið sem breyttist hér í meðförum Ed. á síðasta þingi er í 26. gr. og varðar 3. málslið 61. gr. stjórnarskrárinnar. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að gera í þessari framsöguræðu ítarlega grein fyrir þessu máli, svo mjög sem það var rætt á síðasta þingi. Kjarni þess er að afnema deildaskiptingu Alþingis og að Alþingi starfi framvegis í einni málstofu. Jafnframt er reynt með ýmsum hætti í frv. að styrkja stöðu Alþingis í stjórnkerfinu. Þannig mun Alþingi starfa allt árið sem er tvímælalaust mikið framfaraspor. Það mun annars vegar leiða til þess að nefndir þingsins geta starfað allt árið í fullu umboði og hins vegar til þess að Alþingi afsalar sér aldrei sínum hluta löggjafarvaldsins yfir til framkvæmdarvaldsins eins og verið hefur. Að vísu er það svo að ríkisstjórn mun áfram hafa heimild til þess að leggja til við forseta að gefa út bráðabirgðalög meðan þingfrestanir standa, en það er skilningur allra sem að þessu máli hafa staðið að til þess komi ekki nema í sérstökum neyðartilvikum, heldur verði tekinn upp sá nýi siður að verði þörf á skjótri löggjöf utan venjulegs starfstíma Alþingis, t.d. yfir sumartímann, þá verði Alþingi kallað saman til aukafunda til þess að afgreiða hana með eðlilegum hætti. Þá er loks að minnast á þriðja meginefnisatriði þessa frv. Það er um þingrof og þá nýju skipan að Alþingi verði nú aldrei rofið nema frá kjördegi. Það mun leiða til þess að landið verður aldrei þingmannslaust eins og gerst hefur nokkrum sinnum, síðast haustið 1979. Að öðru leyti eru hinar 27 efnisgreinar frv. allar tengdar þessum meginhugmyndum og þá fyrst og fremst þeirri að Alþingi mun framvegis starfa í einni málstofu, og breytingar gerðar í samræmi við það. Frá því að vinna hófst við þetta frv. á síðasta þingi, og í raun frá því að hugmyndir komu fram um að slíkt frv. yrði samið, hefur verið ljóst að breyta þyrfti þingsköpum Alþingis í mjög verulegum atriðum. Með frv. til stjórnarskipunarlaga voru á síðasta þingi lögð fram drög að nýjum þingsköpum og vil ég vísa til þeirra varðandi þær breytingar sem menn töldu þá að óhjákvæmilegar væru í kjölfar brottfalls deildaskiptingarinnar. Hins vegar var það svo að tími til þess að ganga frá nýjum þingsköpum var ákaflega naumur í lok síðasta þings, og málið var ekki rætt ítarlega í nefnd þingflokksformanna sem fjallaði um þessi mál. Þó voru í umræddum drögum að breytingum á lögum um þingsköp þær breytingar sem nauðsynlegar eru taldar vegna afnáms deildaskiptingarinnar og jafnframt voru í drögunum ýmsar hugmyndir sem komu fram í hópi þingflokksformanna um aðra þætti í starfsemi Alþingis. Eftir kosningar og kjör nýrra þingmanna komu fráfarandi þingflokksformenn saman að nýju og ákváðu að halda málinu áfram. Það var gert í samráði við fráfarandi forseta Alþingis, bæði sameinaðs þings og deilda. Síðan komu inn í þá vinnu nýir þingflokksformenn eða fulltrúar þingflokkanna. Í Nd. hefur samhliða þessu frv. verið útbýtt frv. til laga um þingsköp Alþingis á þskj. 2. Þar er afrakstur þeirrar vinnu sem fram hefur farið síðustu vikur eða síðustu daga. Þar er í megindráttum byggt á þeim drögum sem fylgdu stjórnarskrárfrv. á síðasta þingi en þó hafa verið gerðar á þeim nokkrar breytingar, sumar í samræmi við þær athugasemdir sem fram komu á þinginu. Ég mun gera hér stuttlega grein fyrir þessum breytingum vegna þess að eðlilegt hlýtur að teljast að þessi mál verði rædd að einhverju leyti í samhengi hér í deildinni þó að frv. til þingskapalaga sé nú til meðferðar í Nd. Í fyrsta lagi hafa orðið breytingar á tillögum okkar að því er varðar stjórn Alþingis og forseta þess. Er þar annars vegar um að ræða að styrkja eftir því sem hægt er embætti forseta Alþingis. Forsetanum eru falin flest þau verkefni og völd sem áður voru á hendi forsetanna þriggja. Um þetta virðist vera gott samkomulag í hópi þingmanna. Enn fremur er gert ráð fyrir sérstakri forsætisnefnd sem yrði samráðsvettvangur forseta og varaforseta og ljóst að forsætisnefndin yrði að taka að sér ýmis þau verkefni sem nú eru samkvæmt gildandi lögum í höndum forseta Alþingis. Svo ég nefni dæmi um slík verkefni þá er það þannig í dag að forsetum Alþingis ber samkvæmt lögum um Ríkisendurskoðun að ráða ríkisendurskoðanda. Það getur ekki gengið að það sé á valdi eins forseta Alþingis. Því er lagt til að þetta, ásamt öðrum verkefnum færist til forsætisnefndarinnar. Þá er í hinu nýja frv. ákvæði um að varaforsetar skuli nú kosnir listakosningu. Það felur í sér að þingflokkarnir eða stjórn og stjórnarandstaða leggja fram lista með nöfnum þeirra varaforseta sem kjósa á. Þetta fyrirkomulag er miklu einfaldara en það sem við búum nú við. Þó er að mestu leyti haldið eldra fyrirkomulagi að því er varðar forsetann sjálfan. Ég vil hins vegar að það komi mjög skýrt fram að það er vilji og ásetningur forustumanna þingflokkanna að þeirri hefð sem komst á fyrir 20 árum, að varaforsetar kæmu ekki síður úr röðum stjórnarandstæðinga en stjórnarsinna, verði haldið og jafnframt að öllum þingflokkum, eftir því sem unnt er, verði veitt aðild að stjórn þingsins, þ.e. sæti í forsætisnefndinni. Þess vegna er það von flestra að samkomulag geti tekist um kosningu varaforseta og að í framtíðinni muni aðeins koma fram einn sameiginlegur listi þingflokkanna þegar kosnir verða varaforsetar þingsins. Önnur breytingin varðar fjárveitinganefnd. Nafni hennar og að nokkru leyti hlutverki er breytt. Hún verður kölluð fjárlaganefnd. Meginhugmyndin er sú að aðrar nefndir komi nú að vinnu fjárveitinganefndar milli 1. og 2. umr. þannig að einstökum málefnasviðum innan fjárlagafrv. verði dreift til viðkomandi fagnefnda. Þetta fyrirkomulag tíðkast mjög víða erlendis, m.a. hjá nágrannaþingum okkar og þykir hafa gefist vel. Þetta er hugsað þannig að fjárlaganefndin, nú fjárveitinganefnd, muni fyrst og fremst fjalla um meginþætti fjárlagafrv., ramma fjárveitinganna og um tekjuhlið frv. Fagnefndirnar munu þá fara hver yfir sitt málefnasvið, ræða við aðila utan þings eftir því sem ástæða er til og gera síðan tillögur til fjárlaganefndar um breytingar áður en 2. umr. fer fram. Fjárlaganefndin mundi síðan vinna úr þessum tillögum og ganga endanlega frá brtt. fyrir 2. umr. fjárlaga. Þá má segja að afskiptum fagnefndanna af fjárlagafrv. væri lokið. Vinnan milli 2. og 3. umr. yrði alfarið hjá fjárlaganefnd og í samráði við ríkisstjórn á hverjum tíma. Í þessu sambandi má geta þess sérstaklega að hugmyndin er sú að tekjuhlið fjárlaga, sem fjallar um gjöldin, skattamálin og fleira, verði vísað til efnahags - og viðskiptanefndar til umfjöllunar þar og jafnframt þeim köflum lánsfjárlagafrv. sem fjalla um efnahags - og skattamál. Að öðru leyti yrði frv. til lánsfjárlaga hjá fjárlaganefnd. Fyrir þessu skipulagi er í heild sú röksemd að rétt sé að saman fari fjárhagsstjórn og málefnastjórn í nefndunum, þ.e. að fagnefndirnar hafi ekki einungis með efnishlið málanna að gera heldur einnig fjárveitingar, hver á sínu sviði. Við teljum að fagnefndirnar muni vinna á ábyrgari hátt ef þær taka þátt í fjárlagaafgreiðslunni og þær verði ekkert síður í þeirri vinnu sem fram fer á vorþingi ábyrgari við umfjöllun frv. og tillagna sem hafa útgjöld í för með sér. Jafnframt teljum við að þetta skipulag yrði til þess að létta fjárlaganefndarmönnum vinnu þeirra. Þeir yrðu þá ekki bundnir yfir ýmsum smærri verkefnum sem hafa tekið mikinn tíma fjárveitinganefndar á undanförnum árum. Í þriðja lagi hefur nefndakafli þingskapalagafrv. verið endurskoðaður. Þar er í sjálfu sér ekki um veigamiklar efnisbreytingar að ræða. Hins vegar er gerð tillaga um að festa í lög ýmsar þær hefðir og venjur sem ríkt hafa um vinnu í nefndum þingsins en hvergi eru skráðar og hefur það oft skapað óvissu og átök í nefndarstörfum. Ágreiningur um ýmis atriði hefur komið fram hér á þingfundum, t.d. um það hvort setja megi nefndarfundi fyrr en meiri hluti nefndarmanna er kominn, um staðgengla í nefndum o.s.frv. Á öllu þessu er tekið í frv. um þingsköp. Þá eru í fjórða lagi gerðar þær breytingar frá fyrri drögum að þingsköpum að sett eru mörk á umræður utan dagskrár sem áður hafa verið án tímamarka. Það er rétt að taka það fram að um þetta er ekki eins mikil samstaða og um aðrar breytingar á þingsköpunum. Tillagan í þingskapafrv. er sú að umræður utan dagskrár verði takmarkaðar þannig að málshefjandi og viðkomandi ráðherra hafi hálfa klukkustund, en aðrir þingmenn hafi 15 mínútur til að taka þátt í umræðunni. Ástæðan fyrir þessu er auðvitað sú að þessar umræður hafa þótt dragast fram úr öllu góðu hófi. Þess ber þó að geta að utandagskrárumræður hafa verið sá vettvangur sem stjórnarandstaða hefur haft til þess að efna til meiri háttar umræðu á Alþingi um þjóðmálin og það verður að fara ákaflega varlega í að skerða þann rétt. Hins vegar eru þetta umræður utan dagskrár. Þær eru ekki samkvæmt fyrir fram prentaðri dagskrá og það er eina réttlætingin fyrir því að reyna að koma einhverjum böndum á umræðuna en þingmenn munu að sjálfsögðu áfram hafa óskert málfrelsi þegar til umræðu eru önnur þingmál. Þá er þess að geta að reynt verður að setja nokkrar skorður á þingskapaumræður. Ræðutími hvers þingmanns sem talar um þingsköp verður takmarkaður við fimm mínútur, en þær verða ekki takmarkaðar að öðru leyti. Þá er sú nýjung í þingskapafrv. að leyfa á sérstökum fundi í allt að hálftíma óundirbúnar fyrirspurnir til ráðherra. Hér er um tilraun að ræða sem gerð er til þess að lífga svolítið upp á þinghaldið og koma á eins beinskeyttum umræðum og hægt er. Ráðherrar verða á þingfundinum til svara en þingmenn geti staðið upp og borið fram í stuttu máli fyrirspurnir til þeirra sem þeir svara strax á fundinum. Svörin munu auðvitað taka mið af því að þau eru ekki sérstaklega undirbúin, en með þessu móti hafa þingmenn tækifæri til þess að spyrja ráðherra beint um þau mál sem efst eru á baugi í þjóðfélaginu á hverjum tíma. Í sjötta lagi er rétt að minnast á það að í drögunum voru ákvæði um að banna eða fella niður skrifleg svör við fyrirspurnum. Nú hefur verið fallið frá því en reynt að setja slíkum skriflegum fyrirspurnum nokkur mörk. Verður við það miðað að skrifleg svör við fyrirspurnum verði ekki mikið lengri en þau svör sem ráðherrar flytja munnlega. Gert er ráð fyrir því að þingmenn geti aflað sér ítarlegri upplýsinga um mál með því að biðja um skýrslu ráðherra, enda eiga þeir þá betri möguleika á því að ræða slík mál þegar skýrslan kemur í þingið aftur. Það hefur stundum borið á því að þingmenn hafa haft ýmsar athugasemdir við skrifleg svör sem borist hafa frá ráðherrum en ekki haft tækifæri til þess að koma þeim á framfæri í þinginu. Þá er þess jafnframt að geta að ræðutími í fyrirspurnatímum verður aðeins rýmkaður. Fyrirspyrjendur fá nú þrjár mínútur til þess að gera grein fyrir fyrirspurn sinni og þrjár mínútur til þess að gera athugasemdir við svör ráðherra. Þetta eru tvær mínútur í gildandi þingsköpum og var þannig í drögum sem lögð voru fram í fyrra. Þá er líka aðeins styttur sá frestur sem líða má frá því að fyrirspurn kemur fram og þar til ráðherra svarar. Þetta mun í framkvæmdinni þýða að þeim fyrirspurnum sem fram koma í hverri viku verður öllum svarað á fimmtudegi í næstu viku. Samkvæmt núverandi fyrirkomulagi verða þingmenn að skila fyrirspurnum inn á skrifstofu þingsins fyrir kl. 4 á miðvikudegi til þess að fá þeim svarað á fimmtudegi í vikunni á eftir. Í sjöunda lagi er rétt að gera grein fyrir þeim möguleika að vísa skýrslum sem Alþingi berast til nefnda og þær geti hlotið umfjöllun í nefnd. Það væri æskilegt að ráðherrar legðu mál sem þeir eru með í vinnu fram í þinginu fyrst í skýrsluformi til að fá umræður um það og afstöðu þingflokkanna. Á margan hátt væri eðlilegt að um þessar skýrslur yrði fjallað í nefnd og nefnd gæti unnið málið eftir því sem tími ynnist til og skilað álitsgerð og hugsanlega ályktunartillögu um skýrsluna. Í áttunda lagi er rétt að taka það fram að í drögunum er nú sérstakur kafli um þingflokka og almennar stjórnmálaumræður. Í gildandi þingsköpum eru eiginlega engin ákvæði um þingflokkana, svo mikilvægir sem þeir eru þó í störfum Alþingis. Í sérstökum kafla hefur verið safnað saman ákvæðum um þingflokka og jafnframt um almennar stjórnmálaumræður, þ.e. hið svokallaða eldhús sem við höfum haft hér á vorin og svo stefnuræðu forsrh. sem flytja á við upphaf þings. Í níunda lagi er í þingsköpunum aðeins breytt orðalagi frá drögunum að því er varðar atkvæðagreiðslur, en stefnt er að því að sett verði upp nú í sumar atkvæðagreiðslukerfi þannig að þingmenn greiði atkvæði með því að ýta á hnapp og þau skilaboð komist til tölvu og úrslit atkvæðagreiðslu birtist á skjá í þingsalnum eftir nokkur augnablik. Það er talið að þetta fyrirkomulag muni í fyrsta lagi flýta afgreiðslu mála hér í þinginu, í öðru lagi verða allar atkvæðagreiðslur í raun og veru nafnaköll sem veldur því að miklu auðveldara verður að ná fram afgreiðslu og úrslitum í málum en verið hefur með því fyrirkomulagi að rétta upp hönd. Þá er í tíunda lagi rétt að geta þess að ákvæði sem var inni í drögunum á síðasta þingi um sérstakan rétt forsrh. til að gera tillögu um takmörkun umræðna um staðfestingu bráðabirgðalaga hefur verið fellt brott. Þetta var gagnrýnt mjög við meðferð málsins og þingflokksformenn eru sammála um að í þingsköpunum séu önnur úrræði til þess að takmarka umræður ef við blasti að staðfestingarfrv. á bráðabirgðalögum væri að falla á tíma. Í ellefta lagi, og það er ekki veigaminnst, hefur þeirri grein þingskapanna sem fjallar um afbrigði verið breytt. Í núgildandi ákvæðum segir að það þurfi 3 / 4 greiddra aðkvæða til að veita afbrigði frá þingsköpum en þó nægi einfaldur meiri hluti um stjfrv. Nú er orðið samkomulag um það að um öll afbrigði frá þingsköpum gildi aukinn meiri hluti, þ.e. 2 / 3 . Þessi breyting er gerð með það í huga að nú erum við að fara úr deildaskiptu þingi í eina málstofu og þess vegna verður að tryggja það með einhverjum hætti að málum verði ekki flaustrað áfram eins og við hefur borið þegar koma þarf málum með hraði í gegnum tvær deildir. Ég hef, herra forseti, gert grein fyrir þeim breytingum sem þau drög, sem fylgdu stjórnarskrárfrumvarpinu á síðasta þingi, hafa tekið í meðferð þingflokksformanna eða fulltrúa þingflokka og koma fram á þskj. 2 sem er til umræðu í Nd. samtímis þessu frumvarpi. Ég vildi gera þetta, herra forseti, vegna þess að þessi tvö mál eru tengd órjúfanlegum böndum og þingskapamálið byggir á stjórnarskrárbreytingunni en forsenda stjórnarskrárbreytingarinnar var sú að þingflokkarnir næðu samkomulagi um þær breytingar á þingsköpum sem nauðsynlegar eru. Ég legg að lokum til að þessu máli verði vísað til sérnefndar samkvæmt þingsköpum og hún verði skipuð níu þingmönnum. Jafnframt mælist ég til þess að nefndir beggja deilda vinni saman að þessum tveim þingmálum, frv. til stjórnarskipunarlaga og frv. til þingskapa.

Halldór Ásgrímsson : Herra forseti. Hér er til umræðu frv. til stjórnarskipunarlaga. Það er rétt sem fram kom hjá frsm., hv. þm. Margréti Frímannsdóttur, að hér var um samkomulagsmál að ræða, en það er jafnframt háð því að góð samstaða náist um annað frv. sem nú er til umræðu í Nd., þ.e. um þingsköp Alþingis. Það var ekki hugmynd mín að fara út í langar umræður um frv. til stjórnarskipunarlaga en á síðari stigum mun frv. til laga um þingsköp Alþingis að sjálfsögðu koma til umfjöllunar hér í hv. Ed. Þessi frv. tengjast mjög mikið og það er vissulega gott að ræða þau í samhengi þó að ég hafi ekki ætlað mér að fara út í öll atriði að því er varðar þingsköpin. Það er alveg rétt að að þessu máli hefur verið unnið af öllum þingflokkum. En það var hins vegar svo að lítill tími gafst til að ræða þingskapamálið á síðasta þingi og þingmenn uppteknir við margt annað þannig að okkur, sem ekki komum að málinu, gafst ekki tími til að fjalla ítarlega um það. Nú er það svo að ýmsar breytingar hafa þegar verið gerðar á þessu frv. Við hljótum samt að taka ýmis atriði þess til umfjöllunar í þeirri nefnd sem kosin verður í þeim tilgangi að ná fram sem bestum þingsköpum sem geta staðið fyrir Alþingi Íslendinga um sem lengstan tíma. Þá má að sjálfsögðu ekki taka mið af þeim aðstæðum sem eru í dag heldur þeirri staðreynd að við verðum að hafa sem best þingsköp fyrir þá einu deild sem ætlað er að starfa í framtíðinni. Hér er um mjög mikla breytingu að ræða og við vitum það sem höfum starfað í hv. Ed. að oft hefur komið fyrir að leiðrétta og breyta hefur þurft frv. sem ekki hafa hlotið nægilega góða umfjöllun. Því er mikilvægt að öll umfjöllun héðan í frá verði mun vandaðri en hingað til hefur verið. Við verðum að taka mið af þeirri staðreynd að nú eiga aðeins að fara fram þrjár umræður í hinni nýju skipan í stað sex áður. Þá er að mínu mati mikilvægt að það sé alveg skýrt að hægt sé að vísa máli til nefndar áður en 1. umr. er lokið. Það er að mínu mati mikill kostur að þingmenn geti kynnt sér mikilvæg mál og komist hjá því að vera að spyrja flm., sérstaklega ráðherra, út úr um ýmis ákvæði slíkra frv. og mikilvægara að hægt sé að taka þau strax fyrir í nefnd þannig að þingmenn séu sem best undirbúnir fyrir umræðuna. Mér þykir skorta að þetta sé nægilega skýrt í því frv. til þingskapalaga sem nú liggur fyrir. Í öðru lagi þykir mér skorta að það sé nægilega ljóst að hægt sé að biðja um 4. umr. í mjög mikilvægum málum, vandasömum málum, sem mér finnst full ástæða til að gera til að tryggja betri umfjöllun mála á Alþingi. Það eru nokkur atriði sem ég tel mikilvægt að fjalla um og ég skal ekki eyða miklum tíma í að gera hér í umræðum en óska eftir því að verði rætt í þeirri nefnd sem málið fær til umfjöllunar. Það er í fyrsta lagi um starfssvið forsetanna og hvernig þeir skuli kosnir. Ég fagna því að það er ætlunin að tryggja að stjórnarandstaða á hverjum tíma hafi eðlilegan aðgang að stjórn þingsins. Ég tel það afar mikilvægt. Við minnumst þess að við höfum búið við það að stjórnarandstæðingur hefur stjórnað hér annarri deildinni og ég veit ekki betur en það hafi gengið mjög vel og allir aðilar hér á þingi verið ásáttir með það. Það hlýtur að vera mikilvægt fyrir þingið að sem bestur friður ríki um stjórn þess. Því verður að tryggja rétt minni hluta sem meiri hluta að því leytinu. Nú kemur það ekki skýrt fram í þessu þingskapalagafrv. með hvaða hætti það verður gert. Þar er að vísu vitnað til hefða og það er vel. En mér finnst að það hljóti að koma til álita að festa þær hefðir í lögum ef ætlunin er að viðhalda þeim. Það er ekkert því til fyrirstöðu að lögfesta góðar og gamlar hefðir og tryggja þannig að eftir þeim verði farið um ókomna framtíð meðan lögum er ekki breytt. Ég tel einnig mikilvægt að átta sig á því hvert starfssvið forsetanna á að vera. Það var t.d. minnst á það af hv. frsm. að starfssvið forsetanna í dag er m.a. að stjórna mikilvægri stofnun Alþingis sem heitir Ríkisendurskoðun. Það er afar mikilvæg stofnun sem Alþingi getur beitt í mikilvægum málum auk þess sem Ríkisendurskoðun er eftirlitsstofnun með framkvæmdarvaldinu. Ég hef enga sannfæringu fyrir því að það sé rétt skipan að forsetar Alþingis séu yfirmenn þessarar stofnunar. Ég tel að forsetar Alþingis hafi í nægu öðru að snúast að stýra þinghaldi og öllu sem því fylgir. Ég held að á margan hátt geti komið til vissra árekstra í því máli. Því tel ég eðlilegt að það væri tekið til umfjöllunar hvort ekki væri rétt að breyta því nú, og að sérstök stjórn yrði kjörin yfir Ríkisendurskoðun og forsetar þingsins leystir undan þeirri ábyrgð. Ég er þeirrar skoðunar, eftir að hafa hugleitt þessi mál mjög mikið á sínum tíma, að það væri eðlilegri skipan mála að yfir Ríkisendurskoðun væri sérstök stjórn. Þegar forsetum er nú fjölgað --- í reynd er þeim fækkað en hingað til hafa forsetar deildanna og forseti Sþ. verið þeir sem farið hafa með málefni Ríkisendurskoðunar en ekki varaforsetar, en nú skil ég það svo að ætlunin sé að forseti og varaforsetar, a.m.k. fimm talsins, fari með þessa stjórn. Mér finnst jafnframt mikilvægt að það verði rætt hvernig taka skuli á málum eins og t.d. 15. gr. þar sem náðist samstaða um það eftir allmiklar ýtingar hér á Alþingi að ,,reglulegar alþingiskosningar skulu fara fram eigi síðar en við lok kjörtímabils. Upphaf og lok kjörtímabils miðast við sama vikudag í mánuði, talið frá mánaðamótum.`` Í lok janúar sl. upphófust langar umræður í hv. Ed. um þingsköp, óvenjulega langar því að þær stóðu í marga klukkutíma og voru mjög góðar. Upphafsmaður þeirra umræðna var hv. þm. Halldór Blöndal, sem nú á því miður ekki sæti lengur í þessari hv. deild.

Hann hefur málfrelsi hér.

Hann hefur þegar farið fram á það en mér vitanlega hefur ekki verið fallist á það. En hann er nú hæstv. landbrh. og samgrh. Þá var því haldið fram, m.a. af þeim sem hér stendur, að það væri eðlilegt að alþingiskosningar yrðu annan laugardag í maí og þar með yrði farið inn á reglulegan kjördag samkvæmt lögum. Það tel ég eðlilega skipan. En hv. þm. Sjálfstfl. sérstaklega töldu það á engan hátt standast stjórnarskrá sem ég tel vera rangt og studdi það þeim rökum sem ég skal ekki endurtaka hér, en get þó gert síðar ef ástæða er til. Hv. þm., núv. hæstv. landbrh. og samgrh., Halldór Blöndal hélt því fram að ef það væri ætlunin að komast inn á reglulegan kjördag, þá ætti að sjálfsögðu að kjósa fyrr. Hann benti mönnum á að það hefði náttúrlega verið best að kjósa sem fyrst eftir að þessi kjördagur var ákveðinn. Mér sýnist að okkur sé nokkur vandi á höndum því ef ætti t.d. að kjósa á næsta ári, þá hefði samkvæmt þessari tillögu átt að kjósa laugardaginn fyrir páska, þ.e. eftir föstudaginn langa. Ég er ekki viss um að það væri talinn mjög heppilegur kjördagur. Ef við ættum t.d. að kjósa á næsta ári, og ég hef ekkert á móti því og get út af fyrir sig vel fallist á að gera það jafnvel fyrr, þá er ég ekki viss um að hv. þm. þætti það mjög heppilegur kjördagur að kjósa laugardaginn fyrir páska og þá hefðu kosningarnar þurft að vera 11. apríl en ekki 18. apríl. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðherra og stuðningsmenn núv. ríkisstjórnar: Er það skoðun þeirra að við eigum endanlega að vera fastir í vetrarkosningum? Telja þeir það heppilegt fyrirkomulag? Ýmsir hafa þá reynslu af þeim kosningum sem nú er nýlega lokið að þeir lentu í margvíslegri ófærð og vondum veðrum og oft var erfitt með fundahöld. En sem betur fer var nú bærilegt veður á kosningadaginn og Vegagerðin stóð sig nokkuð vel í að ryðja vegi en þó var alls ekki hægt að opna alls staðar. Ég tel þetta mjög óheppilegt fyrirkomulag að við eigum að festast hér endanlega í vetrarkosningum ef við göngum út frá því að kjörtímabil verði að öllu eðlilegu fjögur ár og ég vænti þess að hæstv. núv. ríkisstjórn hafi ætlað sér að starfa allt kjörtímabilið. Eina leið hennar til þess að komast inn á reglulegan kjördag er að leggja það til --- og það er vissulega á hennar valdi, forsrh. hefur þingrofsréttinn --- að stytta kjörtímabilið. Ég sé ekki að hjá því verði komist fyrst hv. þm. Sjálfstfl. vildu alls ekki gangast inn á þá ágætu tillögu að efna til kosninganna í maí í ár. Við vorum hins vegar þannig sem stóðum að þáv. ríkisstjórn að við vildum allt gera til að tryggja sem best samstarf um kosningadaginn, sem við hljótum að þurfa að gera, en við hljótum með sama hætti að stefna að því að hafa sem best samstarf og samstöðu um komandi kjördag. Ég held að það sé rétt að taka það til umræðu nú þegar. Og mér finnst þá lágmark að við fáum upplýsingar um það hvort við getum þá a.m.k. ekki treyst því að kosið verði annan laugardag í maí innan þriggja ára því að það má alls ekki líða lengri tími til þess að komast inn á reglulegan kjördag. Við erum að sjálfsögðu til viðræðu um að hafa þennan kjördag mun fyrr, en það er nauðsynlegt að vita þetta sem allra fyrst og það er að sjálfsögðu mikilvægt að þjóðin fái upplýsingar um það hvað menn ætlast fyrir í þessum efnum. Þetta er eitt af þeim atriðum sem ég tel áríðandi að fjallað verði um. Eitt atriði til viðbótar sem ég tel líka mikilvægt að við fjöllum um í tengslum við þessa miklu breytingu er sú aðstaða sem Alþingi Íslendinga hefur eftir að þessi breyting hefur átt sér stað. Það skiptir afar miklu máli að húsakostur þingsins og öll aðstaða tryggi sem best vinnubrögð hér í þinginu. Eins og hv. þm. hafa orðið varir við, og ekki síst þeir sem nýir eru hér á Alþingi, er heldur þröngt hér í húsinu og starfsemi þingsins fer fram í mörgum húsum hér allt um kring. Það var tillaga forseta í eina tíð að byggt yrði nýtt hús hér við hliðina og þar með tryggt framtíðarhúsnæði fyrir Alþingi. Þessi tillaga reyndist afar kostnaðarsöm og ég á ekki von á því að það hafi mikið fylgi meðal alþingismanna að ráðast í svo dýrar framkvæmdir, sérstaklega ekki um þessar mundir þegar meginvandamál ríkisstjórnar og Alþingis er sú staðreynd að of mikill halli er á fjárlögum. Það kemur að sjálfsögðu ekki til greina að fara þá að ráðast í mjög kostnaðarsamar framkvæmdir. Það er jafnframt staðreynd að mjög hefur verið þrengt að þinginu með byggingu ráðhúss þannig að mönnum líst ekki vel á að fara að reisa nýja stórbyggingu í líkingu við þau ósköp hér í næsta nágrenni þingsins. Mikil umfjöllun fór fram um þetta mál og að lokum varð um það góð samstaða hér í þinginu að það réttasta sem hægt væri að gera væri að kaupa hentugt húsnæði í nágrenni þingsins. Og það vildi svo til að til sölu var hús sem heitir Hótel Borg og Alþingi var um það bil að ná samningum um að kaupa það virðulega, gamla hótel. Þá kom skyndilega fram á sjónarsviðið borgarstjórinn í Reykjavík, sem var þá mikill áhugamaður um veitingarekstur í borginni og keypti gjarnan slík hús ef þau voru tóm og til sölu, og keypti húsið á augabragði. Þar með var ekkert hægt að gera hér á Alþingi og menn stóðu uppi ráðalausir. Ég er þeirrar skoðunar að það sé afar mikilvægt að fá þetta hús keypt og að það henti mjög vel fyrir framtíðarstarfsemi Alþingis. Ég vildi spyrja hæstv. ráðherra hvort þeir séu tilbúnir til að beita sér fyrir því að Alþingi geti keypt þetta hús og hvort þeir séu tilbúnir að beita sér fyrir því í núverandi ríkisstjórn að skapa þannig góð samskipti við Alþingi sem ríkisstjórnin ber ábyrgð á, sérstaklega forsrh., að taka upp viðræður við Reykjavíkurborg um að þetta hús verði keypt. Nú vill svo vel til að enn þann dag í dag er núv. hæstv. forsrh. jafnframt borgarstjórinn í Reykjavík og aðalkaupmaður þessa húss. Og það vill líka svo vel til að núv. hæstv. forsrh. hefur lýst því yfir að hvað svo sem á gengur þá ætli hann sér að sitja áfram í borgarstjórn Reykjavíkur, hvernig sem það er samrýmanlegt fyrir forsrh. landsins, það fæ ég ekki skilið. En a.m.k. ætti þetta að geta orðið gott tækifæri til þess að endurskoða þetta mál og vita hvort Reykjavíkurborg fæst ekki til að selja húsið til Alþingis þannig að sómasamlega verði hægt að búa að starfsemi þingsins. Það hlýtur að vera metnaðarmál höfuðborgar landsins að sem best sé búið að þinginu sem á sér aðsetur hér í borginni samkvæmt lögum. Og svo mun að sjálfsögðu verða að á meðan Reykjavík er höfuðborg, og við hljótum að reikna með að svo verði í framtíðinni sem hingað til, þá mun Alþingi Íslendinga starfa hér. Það er ekki aðeins metnaðarmál Alþingis að vel sé búið að þessari stofnun, það hlýtur jafnframt að vera metnaðarmál stjórnenda höfuðborgarinnar. Að mínu mati hefur ekki farið nægilega mikið fyrir þeim metnaði hjá stjórnendum höfuðborgarinnar. En ég vildi leyfa mér að óska þess að þar geti orðið breyting á. Herra forseti. Ég ætlaði fyrst og fremst að taka þau atriði til umræðu sem við hljótum að fjalla um nú á næstunni við meðferð þessa mikilvæga máls. Við verðum að gæta þess að þingsköpin séu þannig úr garði gerð að sem lýðræðislegust vinnubrögð geti farið fram hér á Alþingi með því að tryggja þar rétt bæði meiri hluta og minni hluta; með því að tryggja að eðlilegar umræður geti farið fram um mál, með því að tryggja að Alþingi búi í góðu og eðlilegu starfsumhverfi og aðstaða þingsins sé sem best; að tengsl Alþingis við ríkisstjórn á hverjum tíma séu jafnframt góð og að starfssvið forseta þingsins sé með þeim hætti að þeir geti sem best sinnt skyldum sínum. Þar á ég ekki síst við að verði tekið til endurskoðunar hvort ekki sé rétt að yfirstjórn Ríkisendurskoðunar verði breytt.

Kristín Einarsdóttir : Virðulegi forseti. Ég var ein af þeim sem voru fylgjandi því frv. til stjórnarskipunarlaga sem nú er flutt hér í annað sinn og er ég þeirrar skoðunar að mjög margt geti verið til bóta við það að Alþingi starfi í einni málstofu. Einnig er hér gert ráð fyrir því að Alþingi sitji allt árið. Tel ég það líka til mjög mikilla bóta, sérstaklega með tilliti til þess að þá munu nefndir starfa allt árið og þá á að vera hægt að kalla Alþingi saman hvenær sem er þannig að ekki á að þurfa að setja bráðabirgðalög nema í hreinum undantekningartilvikum þegar um væri að ræða einhverja þá viðburði sem gerðu það að verkum að ekki væri hægt að koma því við að kalla Alþingi saman með stuttum fyrirvara, en það ætti varla að geta komið fyrir. En til þess að vel takist til um þetta þurfa þingsköpin að vera með þeim hætti að ekki sé gengið á svig við lýðræðislegar hefðir og þau vinnubrögð sem eru Alþingi sæmandi. Það frv. sem hefur kannski meira verið til umræðu hér en frv. til stjórnarskipunarlaga er 2. mál þessa þings, frv. til laga um þingsköp Alþingis. Þar er þingflokksformaður Kvennalistans einn af flm. en það breytir ekki því að við höfum ýmsa fyrirvara á um það mál. Ég vil fyrst nefna það sem síðasta hv. ræðumanni varð tíðræddast um, þ.e. um kjör varaforseta sem kemur fram í 3. gr. frv. Þar er talað um að varaforsetar verði kosnir samkvæmt reglum 68. gr. en þar er gert ráð fyrir listakosningum. Í athugasemd við 3. gr. er talað um að þetta sé talið miklu heppilegra og þar segir jafnframt, með leyfi forseta: ,, . . . tryggir einnig að forsætisnefndin (forseti og varaforsetar) sé skipuð í samræmi við þingstyrk flokkanna. Jafnframt er með þessu skipulagi svigrúm fyrir þingflokkana að semja um skiptingu varaforseta milli sín ef vilji er til þess, t.d. með því að skila einum lista. Eðlilegt er að halda þeirri hefð sem verið hefur frá 1971 að fyrsti varaforseti sé úr röðum stjórnarandstæðinga og jafnframt þykir æskilegt að sem flestir flokkar eigi aðild að forsætisnefnd.`` Þarna finnst mér ekki nægilega fast að orði kveðið um það að stjórnarandstaðan eigi eðlilega aðild. Eins og hefðin hefur verið hafa verið níu forsetar samtals, þ.e. sex varaforsetar, og af þeim hafa þrír komið úr röðum stjórnarandstöðunnar. Yfirleitt hefur það þýtt að allir þingflokkar hafa átt þar aðild að nema ef um mjög marga litla þingflokka er að ræða, þá hafa að sjálfsögðu ekki allir átt aðild þar að. Ég tel mjög mikilvægt að allir flokkar eigi aðild að stjórn þingsins ef hægt er að koma því við. Með því fyrirkomulagi að fjórir varaforsetar verði kosnir listakosningu er langt frá því að svo geti orðið eins og ástandið er núna. Ég tel því að það þurfi að athuga þetta sérstaklega í þeirri nefnd sem málinu verður vísað til og tel þá frekar koma til greina að fjölga varaforsetum ef það gæti orðið til samkomulags. Í frv. er gert ráð fyrir fjórum varaforsetum en með núverandi skipulagi eru varaforsetarnir sex. Yfirleitt hefur ekkert veitt af því, sérstaklega þegar um langa fundi er að ræða, en þarna er sem sagt eingöngu gert ráð fyrir fjórum varaforsetum. Það er líka þyrnir í augum kvennalistakvenna að takmarka málfrelsi eins og gert er ráð fyrir í þessum þingsköpum. Það er gert ráð fyrir að í utandagskrárumræðum, lengri umræðunni, hafi málshefjandi hálftíma og ráðherra sem hlut á að máli en aðrir fimmtán mínútur. Þetta þykir mér í knappasta lagi og hefði talið að þar sem við erum að breyta mjög miklu hér í þinginu hefði verið eðlilegra að hafa ræðutímann eins og hann er núna, en tel þó að hægt sé að sætta sig við þessa grein frv. eins og hún er. En þarna finnst mér samt tíminn vera í knappasta lagi og það gildir reyndar líka um 55. gr. þar sem talað er um ræðutímalengd í þingskapaumræðum. Þetta vildi ég nefna hér, virðulegur forseti, við þessa umræðu. Það eru nokkur fleiri atriði sem ég tel mjög eðlilegt að sú nefnd sem fær þetta frv., og þá væntanlega bæði frv., til meðferðar taki rækilega til athugunar, bæði þau atriði sem ég hef nefnt og fleiri sem þarf að líta betur á vegna þess að það er ekki fullt samkomulag um frv. eins og það lítur út núna.

Menntamálaráðherra (Ólafur G. Einarsson) : Herra forseti. Ég fagna því að þing skuli hafa verið kvatt saman svo skömmu eftir kosningar til þess sérstaklega að staðfesta breytingar á stjórnarskipunarlögum, þær sem samþykktar voru í lok síðasta þings, og til þess að ákvarða ný lög um þingsköp Alþingis. Ég átti aðild að undirbúningi þessa máls á síðasta þingi og var 1. flm. þess frv. sem hér er til umræðu, frv. til laga um breyting á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, og ætla mér ekki að endurtaka neitt af því sem ég sagði á síðasta þingi um það mál. Það liggur allt fyrir í Alþingistíðindum. Ég nefni aðeins það sem hér hefur þegar verið drepið á, að samþykkt þessa frv. og frv. til nýrra þingskapalaga fylgir mikil breyting á störfum Alþingis. Í fyrsta lagi að þingið mun starfa allt árið og í einni málstofu sem er auðvitað mjög veigamikil breyting. Ég tel líka að sú breyting út af fyrir sig hafi það í för með sér að útgáfa bráðabirgðalaga ætti því sem næst að vera úr sögunni, ef ekki alveg. Þá nefni ég líka það ákvæði sem þetta felur í sér að þingrof verði aðeins frá kjördegi, þannig að landið verður aldrei þingmannslaust. Þetta eru vissulega veigamiklar breytingar á starfi Alþingis sem nánar eru skilgreindar í frv. til þingskapalaga sem er nú til meðferðar í hv. Nd. Það var prentað sem fskj. með stjórnarskrárfrv. á síðasta þingi en hefur núna tekið nokkrum breytingum. Ég verð að viðurkenna að ég hef ekki lesið það svo nákvæmlega að ég viti hverjar þær eru og ég geymi mér af eðlilegum ástæðum að ræða það sérstaklega þangað til það frv. kemur til meðferðar í þessari hv. deild. En vegna þess að aðeins var komið inn á forsætisnefndina, sem var mjög eðlilegt, af hv. 1. flm. Margréti Frímannsdóttur og af fleirum reyndar, þá vil ég aðeins taka undir það að mér þykir mjög eðlilegt að stjórnarandstaða komi beint að stjórn þingsins og það verði ekki háð einhverri hefð sem hér er nú komin reyndar. Um 20 ára skeið, eða allt frá árinu 1971, hefur það verið ákvörðun meiri hluta þingsins eða stjórnarflokkanna hverju sinni að stjórnarandstöðu er boðin aðild að stjórn þingsins með því að bjóða stjórnarandstöðunni fyrri varaforseta í deildum og sameinuðu þingi. Núna er gert ráð fyrir að þetta verði lögfest með því að listakosning verði viðhöfð við kosningu fjögurra varaforseta. Þetta þykir mér mjög eðlileg leið. Það kom fram hjá hv. 1. flm. að flutningsmönnum frv., ég held ég hafi skilið 1. flm. rétt, þætti eðlilegt að allir flokkar sem sæti eiga á þingi fái þannig beina aðild að stjórn þingsins. Nú liggur það auðvitað í augum uppi að ekki er hægt að tryggja slíkt með þessu ákvæði. Það væri hægt með samkomulagi í dag þar sem aðeins fimm flokkar eiga fulltrúa á Alþingi en við höfum auðvitað ekki vissu fyrir því að svo verði um alla framtíð. Þeir geta orðið fleiri og ég vara aðeins við því að menn gefi sér það sem eðlilega reglu að allir flokkar sem fulltrúa eiga á Alþingi eigi að eiga einhvern sjálfkrafa rétt á því að fá einhvern af varaforsetum þingsins. Ég er alveg tilbúinn að ræða það hvort talan fjórir sé heilög tala, hvort það eigi að fjölga varaforsetum eða ekki. Mér sýnist ekki þörf á því en er, eins og ég segi, alveg tilbúinn að hlusta á rök fyrir því að einhver önnur tala verði fundin. Ef við fjölgum gæti það tryggt það að allir flokkar sem sætu á þingi í dag fengju fulltrúa í forsætisnefnd án einhverra sérstakra samninga milli flokka, en eins og ég sagði áðan þá getur það ekki tryggt slíkt um alla framtíð. Þetta vildi ég láta koma fram varðandi forsætisnefndina. Ég lýsi sérstakri ánægju minni með þær hugmyndir sem hér eru uppi um fjárlaganefndina, eins og lagt er til að hún eigi að heita, ég tel það eðlilega breytingu á nafni hennar að hún heiti fjárlaganefnd. Ég er sérstaklega ánægður með þau ákvæði sem eru í 25. gr. um að fjárlaganefnd skuli að jafnaði vísa til fastanefnda þeim þáttum fjárlagafrv. sem fjalla um málefnasvið þeirra. Ég er sannfærður um að það mun verða til mikilla bóta hér í þinginu að fagnefndirnar fái til meðferðar þá þætti sem þær fjalla sérstaklega um frá fjárlaganefndinni. Ég hefði talið að vísu að þessi orð ,,að jafnaði`` þyrftu ekkert að vera, heldur væri það skylda fjárlaganefndar að vísa þessum málum til fagnefndanna, en geri ekki neinn sérstakan ágreining um það. Ég geri ráð fyrir að það verði reglan að vísa þessum málum til fagnefndanna og síðan koma þau að sjálfsögðu aftur til fjárlaganefndarinnar sem gengur endanlega frá tillögum til þingsins. Ég fagna líka sérstaklega ákvæðunum í 2. mgr. 56. gr., um heimildir þingmanna til þess að gera stuttar athugasemdir við ræður án þess að þurfa að bíða eftir því að komast að eftir röð á mælendaskrá. Ég er sannfærður um að þetta muni gera umræðu líflegri og hef trú á því að það muni fremur stytta umræður en lengja að gefa þingmönnum kost á því að koma með stuttar athugasemdir við ræðu. Í 49. gr. þingskapalagafrv. eru ákvæði um fyrirspurnir. Mér þykir miður að enn skuli vera ákvæði um að heimiluð séu skrifleg svör við fyrirspurnum. Ég tel að heppilegra væri að afnema þessa heimild og það eigi að binda það eingöngu við skýrslur, sem þýðir ósköp einfaldlega að það þurfi fleiri en einn þingmann til til þess að biðja um skýrslu eða skriflegt svar. Ég bendi aðeins á þetta og vænti þess að nefnd sem fær þetta frv. til meðferðar athugi það sérstaklega hvort ekki sé ástæða til að afnema þetta ákvæði. Ég held því fram að reynslan af þessu sé ekki það góð að ástæða sé til að halda því áfram. Þá held ég líka að í þessari grein sé mjög gott ákvæði, þ.e. 7. mgr., þar sem forseti getur heimilað þingmönnum að bera fram munnlegar fyrirspurnir til ráðherra óundirbúið. Ég held að það geti líka orðið til þess að lífga upp á fundarhaldið. Hv. þm. Halldór Ásgrímsson hreyfði þeirri hugmynd hvort ekki væri rétt að kjörin yrði sérstök stjórn yfir Ríkisendurskoðun. Mér finnst sjálfsagt að athuga þessa hugmynd. Ég held að það komi vel til greina að hafa þann háttinn á fremur en að forsetar þingsins séu í raun yfirmenn Ríkisendurskoðunar. Ég held að það sé sjálfsagt að nefndin athugi þessa hugmynd alveg sérstaklega. Svo fór hv. þm. í dálitla upprifjun um utandagskrárumræðu sem hér varð í hv. Ed. og ég hef heyrt af. Á þeim tíma hafði ég ekki náð þeirri forfrömun að komast í Ed. en ég hef náð því núna en ég þekki hins vegar lítillega til umræðunnar eins og hún fór fram. Ég ætla ekki að rifja það sérstaklega upp eða neitt frekar en hv. þm. gerði, en hann spurði hvort það væri skoðun okkar að við ættum endanlega að festast í vetrarkosningum. Svo er ekki. Ég held að það sé ekki heppilegt að við festumst endanlega í vetrarkosningum en ég bendi aðeins á það, og fell þá kannski í þá gryfju að rifja eitthvað upp af þeirri umræðu sem varð á síðasta þingi, að það að komast inn á þann tíma sem kosningalög ákváðu, annan laugardag í maí, tryggði auðvitað ekki maíkosningar um alla framtíð. Þótt við hefðum með rúmri lögskýringu, svo ég kveði nú ekki fastar að, getað sæst á það að kosningar gætu farið fram 11. maí á þessu ári, þá tryggði það okkur auðvitað ekki maíkosningar um alla framtíð. Meðan við höfum það ákvæði í okkar löggjöf að þingrof er mögulegt og heimilt er auðvitað alltaf hægt að stytta kjörtímabilið. Það er þá undir hælinn lagt hvort það gerist að vetri, vori eða sumri sem stytting þingtímabilsins er ákveðin. Nú ætla ég ekki að fara að deila um stjórnarskrárbrot eða ekki stjórnarskrárbrot, skýt því aðeins hér inn að ég taldi það aldrei vera stjórnarskrárbrot þótt ákveðinn yrði kjördagur 11. maí, en ég taldi það nokkuð frjálslega umgengni við stjórnarskrána að fara þannig að. Sem sagt, ég tel það illt ef við værum að festa okkur í einhverjum vetrarkosningum en tel ekki að við séum að því með þessum ákvæðum. Með ákvæði 15. gr. stjórnarskrárfrv. sýnist mér að við losnum við þær deilur sem hafa risið upp öðru hverju um kjörtímabilið, hvort verið væri að fara fram yfir fjögur árin sem stjórnarskráin ákveður eða ekki. Ég tel að með þessu ákvæði sé komið í veg fyrir frekari deilur um það hvenær kjörtímabili lýkur. Það er alveg skýrt kveðið á um það að upphaf og lok kjörtímabils miðast við sama vikudag í mánuði, talið frá mánaðamótum. Þetta sýnist mér vera alveg nægilega skýrt ákvæði og ætti að tryggja að ekki verði frekari deilur þar um. Í þessari umræðu ætla ég að stilla mig um að ræða byggingu húss fyrir Alþingi eða kaup á Hótel Borg, en vegna orða hv. þm. Halldórs Ásgrímssonar og fyrirspurnar hvort við séum tilbúnir að taka upp viðræður við borgarstjórn Reykjavíkur um kaup á Hótel Borg þá get ég alveg lýst áhuga mínum á að slíkar viðræður verði teknar upp. En ég held að það verði að teljast fremur hæpið að þær viðræður verði við núv. borgarstjóra vegna þess að mér skilst að hann sé að láta af starfi sem slíkur. En hann kann að hafa þar einhver áhrif áfram sem borgarstjórnarfulltrúi, sem ég sé nú ekki að sé í hrópandi ósamræmi við hans starf sem forsætisráðherra. Mér sýnist að það sé ekkert sem banni honum að vera borgarstjórnarfulltrúi. Ég var einn í hópi þeirra sem töldu það vera heppilega bráðabirgðalausn að kaupa Hótel Borg og lét þess getið í þingræðu. Sú skoðun mín hefur í sjálfu sér ekkert breyst þótt mér finnist hins vegar að það sé kominn tími til að metnaður Alþingis standi til þess að byggja yfir þingið. Sá tími tel ég reyndar að sé löngu kominn og ástæða sé til að taka það mál upp að nýju. Þá er ég ekki að tala um að byggja endilega eftir þeirri teikningu sem hlaut fyrstu verðlaun í samkeppni sem hleypt var af stokkunum fyrir nokkuð mörgum árum. Mér finnst að metnaður Alþingis hafi verið furðu lítill í þessu máli og Alþingi hafi ekkert efni á að vera að tala um lítinn metnað borgarstjórnar Reykjavíkur til þess að Alþingi búi sæmilega um sig. Metnaður Alþingis sjálfs hefur þar verið allt of lítill. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta núna. Ég ætla ekki að tefja tímann vegna þess að ég tel ákaflega mikilvægt að þetta mál komist til nefndar í dag þannig að umræður um það þurfi ekki að tefja afgreiðslu þess. Svavar Gestsson : Herra forseti. Það frv. til laga um breytingu á lögum um þingsköp Alþingis sem nú liggur fyrir er í veigamiklum atriðum frábrugðið þeim drögum að frv. sem lágu fyrir sl. vetur. Það er margt sem hefur breyst og flest til bóta. Ég minni á að í þessari virðulegu deild komu fram athugasemdir við það frá fjölmörgum þingmönnum að í þeim drögum að þingskapalögum sem þá lágu fyrir væri í raun og veru ekki nægilega vel frá hlutum gengið að því er varðar öryggi stjórnarandstöðunnar, öryggi lýðræðisins og þingræðisins í þeirri skipan sem nú er verið að taka upp í einni málstofu. Ég talaði nokkrum sinnum í þeim umræðum í þessari deild, sömuleiðis þáv. hv. þm. Þorvaldur Garðar Kristjánsson, fyrrv. hæstv. forseti sameinaðs þings, og fleiri blönduðu sér í umræðurnar, þar á meðal núv. hæstv. forseti sameinaðs þings, Salome Þorkelsdóttir. Það var augljóst mál að um það var full samstaða hér í þinginu þá með fulltrúum allra flokka að nauðsynlegt væri að búa þessi þingskapalög miklu betur úr garði en gert hafði verið ráð fyrir. Það er ástæða til að þakka það að fulltrúar allra flokka hafa lagt sig fram um að reyna að ná um þetta mikilvæga mál samstöðu. Það er auðvitað þannig að ekki er hægt að afgreiða stjórnarskrárbreytinguna öðruvísi en að þingskapalögin séu sæmilega úr garði gerð, það er forsendan. Þingsköpin eru hjartað í þingræðinu og þess vegna hljótum við að taka þetta mál alvarlega, vanda okkur við meðferð þess og reyna að ná samstöðu um leið og við hljótum að leggja á það áherslu að tryggja að rétti minni hluta sé með eðlilegum hætti skipað í hinum nýju lögum. Ég vil aðeins koma að einu almennu atriði í sambandi við það mál sem hér er á dagskrá, þ.e. frv. til stjórnarskipunarlaga. Þannig háttar til í þingum í grannlöndum okkar víða að þar eru kosnar fastar stjórnlaganefndir sem starfa alltaf eða eru alltaf til til að taka við frv. til stjórnarskipunarlaga. Við höfum ekki haft þessa skipan á heldur hefur verið skipuð nefnd úti í bæ til að fjalla um breytingar á stjórnarskránni. Síðan hafa verið kosnar lausanefndir samkvæmt sérstökum ákvæðum þingskapa til þess að fjalla um málin þegar þau hafa komið inn í þingið. Ég vil þess vegna hreyfa þeirri hugmynd minni hér, minni persónulegu hugmynd, að það verði kannað í þeirri nefnd sem málið fær til meðferðar að kosin verði hér ævinlega sérstök stjórnlaganefnd sem fær öll stjórnarskrárfrv. til meðferðar, ef einhver eru, stundum líða auðvitað heilu þingin og það koma engin stjórnarskrárfrv., það er engin tillaga uppi um breytingar á stjórnarskránni, en stundum koma tvö, þrjú frv. á sama vetri og þá sé þessi nefnd til. Ég held satt að segja að það sé þinginu ekki til verulegs sóma hvernig þessi stjórnarskrármál öll hafa verið hjá nefndum utan þingsins. Þar hafa auðvitað yfirleitt verið þingmenn en þó hafa þær í raun og veru ekki verið undir forræði þingsins heldur hafa þær verið, ef ég man rétt, undir forræði forsrn. á hverjum tíma, a.m.k. var það þannig býsna oft. Ég vil þess vegna hreyfa þessari hugmynd, virðulegur forseti, til að hún verði skoðuð vinsamlega í þeirri nefnd sem fær málin til meðferðar. Ég vil síðan víkja að nokkrum álitamálum í frv. til laga um þingsköp. Ég geri það vegna þess að gert er ráð fyrir því að mér skilst að nefndir beggja deilda starfi saman og þess vegna þurfum við að tala um málin dálítið við 1. umr. þessa máls strax núna. Ég vil þá fyrst víkja að 3. gr. Þar segir í 3. mgr.: ,,Forseti gengst fyrir kosningu fjögurra varaforseta samkvæmt reglum 68. gr.`` Það þýðir listakosningu um varaforsetana og að þeim er síðan úthlutað samkvæmt reglu d'Hondt eins og greint er frá í greinargerðinni. Þetta þýðir það, ef strangt er sótt af hálfu stjórnarliðsins á hverjum tíma, að stjórnarliðið ætti þá ævinlega fyrsta varaforseta vegna þess að stjórnarliðið er væntanlega fjölmennara á hverjum tíma og á fyrsta varaforseta þó að það sé um leið búið að neyta afls til þess að eignast aðalforseta. Þetta er í raun og veru brot á þeirri hefð sem hefur verið hér um 20 ára skeið. Eins og kom fram hjá hæstv. menntmrh. áðan eru í raun og veru allir sammála um að halda þessari hefð. Spurningin er þá væntanlega aðeins um það hvernig lagatextinn verði útbúinn þannig að hann tryggi hefðina. Ein leið væri auðvitað sú að kjósa aðalforsetann og varaforsetana af lista. Sá sem fyrstur er á lista þeim sem flest fær atkvæði verður aðalforseti. Það er auðvitað hugsanleg leið, en það finnst mér út af fyrir sig lakari leið, vegna þess að ég tel að forseti sameinaðs þings sé auðvitað mikilvægur embættismaður sem gegnir hlutverkum fyrir utan þingið, m.a. sem einn af handhöfum forsetavalds, og er þannig stofnun í sjálfu sér og því er í sjálfu sér óeðlilegt að blanda kosningu aðalforseta saman við kosningu varaforsetanna. Þess vegna þyrfti að finna orðalag á þessari grein sem tryggir að stjórnarandstaða, með eðlilegum, lýðræðislegum hætti, ætti fyrsta varaforsetann miðað auðvitað við að í grófum dráttum sé skipan á milli stjórnar og stjórnarandstöðu nokkuð knöpp. Ég er þó ekki að tala um að ef við værum t.d. með stjórn sem styddist við 60 þingmennn þá þyrfti þriggja manna stjórnarandstaða endilega að eiga fyrsta forsetann. Þetta nefni ég vegna þess að þetta er flókið mál að orða í texta. En mér heyrist að allir séu sammála um að það eigi að reyna að glíma við það. Og ég skildi hæstv. menntmrh. þannig hér áðan, en hann flutti þetta frv. í upphafi þegar það var til meðferðar á síðasta þingi. Hér eru menn ekki að tala um það heldur að tryggja að allir flokkar endilega eigi menn í forsæti, það er ekki hægt að setja neinar slíkar reglur. Hvað voru margir flokkar hér á síðasta kjörtímabili, voru þeir sjö? Stundum voru þeir átta. Svo fóru tveir heim til sín, eins og kunnugt er, en komu aftur eins og gengur. Það er því ekkert hægt að tryggja í þeim efnum. En þarna þarf að búa til almenna reglu og reyna að orða hana í lagatextanum, sem okkur tókst ekki í nefndinni. Ég viðurkenni það, við fundum ekki nægilega góða aðferð til þess af því að við vildum skilja að varaforsetana annars vegar og aðalforsetann hins vegar. Sú hugmynd að fjölga varaforsetum er út af fyrir sig. Ég er ekki að tala um að fjórir sé nein heilög tala en mér finnst það samt alveg nóg, svona fyrir minn smekk, alveg nóg að vera með fjóra ef það er hægt að komast af með þá. Ég tek það fram að ég tel að ég hafi átt talsverðan hlut að því í nefndinni sem hefur fjallað um þingskapafrumvarpið að undanförnu að greina skýrt á milli forsetans og forsætisnefndarinnar. Forsetinn er stjórnvald í sjálfum sér en forsætisnefndin, með forsetanum og varaforsetunum, er í raun og veru ekki fjölskipað stjórnvald sem greiðir atkvæði heldur eru varaforsetarnir til samráðs með forsetanum en úrslitavaldið er í höndum forsetans og á að vera það. Þá er aftur komin upp sú spurning sem hv. 1. þm. Austurl. nefndi áðan. Á forsætisnefndin að skipa ríkisendurskoðanda eins og hér er gerð tillaga um? Ég er alveg sammála honum um að það er í raun og veru óeðlilegt fyrirkomulag. Ég er sammála honum um það að annaðhvort ætti að kjósa stjórn Ríkisendurskoðunar eða þá að kjósa ríkisendurskoðanda beint í hinni einu málstofu, rétt eins og gert er í sambandi við umboðsmann Alþingis. Alla vega held ég að þessi ábending hv. 1. þm. Austurl. sé með þeim hætti að allir hljóti að fallast á hana vegna þess að hún er rétt. Það er fullkomlega skothent að þessi forsætisnefnd sé að ganga frá svona máli. Það getur auðvitað verið, án þess að ég muni það úr lögum, að forsetarnir hafi áður haft tilteknar aðrar sameiginlegar skyldur en þessa, sem þyrfti þá að kanna og um leið að breyta ef svo hefur verið. Varðandi stöðu forsetans kemur það auðvitað mjög skýrt fram hver hans ábyrgð er í 9. gr. frv. um þingsköp þar sem tekin eru af öll tvímæli. Varðandi rétt stjórnarandstöðunnar vil ég halda því til haga að við meðferð málsins, ég hygg á undanförnum mánuðum, var alltaf um það talað, m.a. af núverandi hæstv. menntmrh., þáverandi formanni þingflokks Sjálfstfl., að það væri eðlilegt að stjórnarandstaðan ætti einhverja formenn fastanefndanna. Það væri reynt að koma á þeirri skipan að stjórnarandstaðan ætti með beinum hætti einhverja af formönnum fastanefndanna. Ég segi fyrir mig að burt séð hvort ég er í stjórn eða stjórnarandstöðu þá tel ég að þessi vinnubrögð mundu til lengri tíma litið bæta vinnu þingsins og vanda hana. Ég verð að segja að ég harma það að mér mistókst að halda fram þessum gömlu, góðu tillögum eftirmanns míns í ráðherrastóli í þessari nefnd. Menn voru ekki tilbúnir til að fallast á þessa hugmynd þar, en ég segi: Ég tel og fer fram á það að sú sérstaka nefnd sem kosin verður væntanlega á eftir skoði það með hvaða hætti hægt sé að tryggja að stjórnarandstaðan eigi formennsku í nefndum í einhverjum tilvikum. Ég veit að þetta er ekkert einfalt. T.d. er flókið að finna út í hvaða nefndum það ætti að vera. Auðvitað hlýtur stjórnin að ráða úrslitum um þau mál eða meiri hlutinn í þinginu á hverjum tíma og allt gott um það að segja. Það er það venjulega. En ég held að við ættum að glíma við þetta og reyna að koma á með skipulegum hætti jafnvægi í stjórn þingsins, sem ég held að muni bæta vinnubrögð þess í heild þegar til lengri tíma verður litið. Ég vil aðeins, virðulegi forseti, víkja að því að í 19. gr. þingskapafrv. er talað um að nefndarfundir skuli vera lokaðir nema nefnd ákveði annað. Ég tel að nefnd eigi að geta ákveðið það að hún haldi opna nefndarfundi. Um þetta mál höfum við átt talsverðar umræður hér í þinginu á fyrri árum, aðallega fyrir 10 -- 15 árum eða svo. Í frv. er gert ráð fyrir þessum möguleika. Ég tel að texti greinargerðarinnar að þessu leytinu til sé of neikvæður, en ég vil láta það koma fram að ég lít svo á að þarna sé verið að opna þann möguleika að nefndirnar geti starfað opið, þ.e. fyrir fjölmiðlum, þegar kallaðir eru til aðilar utan þings til þess að ræða við um ýmis mikilvæg mál. Ég vil sérstaklega fara nokkrum orðum um 25. gr. í sambandi við fjárlög og segja að ég tel að þar sé um að ræða mjög mikla framför og geti orðið mikil framför í starfsemi þingsins. Ég sé þetta þannig fyrir mér að fjárveitinganefndarmennirnir úr stjórn og stjórnarandstöðu muni skipta með sér verkum þannig t.d. að hver fjárveitinganefndarmaður hafi með að gera tiltekið ráðuneyti og þessir fjárveitinganefndarmenn fylgist síðan með því með beinum eða óbeinum hætti eða þeim aðferðum sem verða taldar í lagi, að fastanefndirnar séu á móti að skoða tiltekna kafla. Af því að ég sé hérna stórvin minn, hv. þm. Egil Jónsson, þá sé ég þetta þannig fyrir mér að það sé einn maður í fjvn. sem sé sérstaklega ábyrgur fyrir landbrn. og síðan gerist það að landbn. fjalli um þennan sama kafla og það verði samstarf með beinum hætti þarna á milli. Sumir hafa sagt sem svo: Ja, þetta verður nú þrifalegt. Þarna kemur nú bara einn þrýstihópurinn í viðbót þar sem er landbn., af því ég nefndi alveg sérstaklega minn góða vin Egil Jónsson. En það er fullkominn misskilningur að mínu mati. Ég segi: Ég held að þingnefndirnar, fastanefndirnar mundu verða ábyrgari eftir áramótin en þær hafa verið. Reynslan hefur nefnilega verið sú á undanförnum árum og áratugum að þingnefndir hafa verið tiltölulega ábyrgar í fjármálum fyrir áramótin en sleppt fram af sér beislinu eftir áramótin. Ég held að með því að tryggja að þarna sé alltaf um gagnvirkni að ræða hjálpist menn að og muni skila þessu mikið betur og vandaðra en það hefur verið. Ég er algerlega sammála hæstv. menntmrh. um það að orðin ,,að jafnaði`` í 2. mgr. 25. gr. mættu mín vegna fara út, ég er algerlega sammála því og tel að það mætti skoða og er full ástæða til að skoða það í nefndinni hvort þetta eigi ekki að vera regla. Ég vek einnig athygli, virðulegi forseti, á 36. gr. Þar er komin inn mjög mikilvæg breyting sem gott er að lesa saman við 90. gr. frv. Í 36. gr. segir að þegar máli er útbýtt skuli líða a.m.k. tvær nætur áður en það kemur til umræðu. Til þess að fá málið tekið fyrir til umræðu verður síðan að líta á 90. gr. þar sem komið er inn ákvæði um það að ævinlega þurfi aukinn meiri hluta þegar um er að ræða afbrigði frá þingsköpum. Ég tel satt að segja að þetta sé eitt allra mikilvægasta ákvæði frv. og í raun og veru úrslitamál, a.m.k. í mínum huga, að því er varðar þingskapafrv. í heild til þess að maður geti með góðri samvisku fallist á það að þingið verði ein málstofa. Við vitum að tvær málstofur voru á marga lund trygging fyrir því að hægt væri að skoða málin aðeins betur en ella hefði verið. Hér eru fjöldamörg önnur atriði, virðulegi forseti, eins og t.d. að gert er ráð fyrir því að framvegis verði hægt að nefna þingmenn með fullu nafni en ekki með kjördæmistilvísun. Það er ágætt, þó að sumir séu orðnir nokkuð leiknir í því að nefna menn alltaf með kjördæmistilvísun og númerum, þá vill maður ruglast, sérstaklega þegar komið er að öllum þessum þingmönnum Reykv. sem núna eru 18 og gætu orðið 19 ef flakkarinn slæddist hingað einn góðan veðurdag sem getur auðvitað alveg orðið. Ég vil vekja athygli á 73. gr. Þar er mjög mikilvægt ákvæði í sambandi við það hvenær stefnuræða forsrh. er tekin til meðferðar. Þar stendur ,,innan tíu daga``. Það er hlaup í þessu, þetta er aðeins öðruvísi en það var í uppkastinu í fyrra og ég tel að þetta sé heldur til bóta. Í það heila tekið er ég heldur sáttur við þetta frv. þó að ég vilji ganga aðeins lengra í því að tryggja rétt stjórnarandstöðunnar, sérstaklega að því er varðar nefndirnar í fyrsta lagi og í öðru lagi vil ég biðja menn um að hugleiða betur hvernig forsetakjörinu verður hagað þannig að hefðinni verði við haldið sem hefur verið í gildi frá 1971. Ég vil aðeins víkja þá næst að því sem kom fram hjá hv. 1. þm. Austurl. varðandi það hvenær kosningar eiga að vera. Við áttum nokkuð athyglisverða umræðu um þetta fyrir nokkrum mánuðum í þessari deild, eins og oft voru í þessari deild, mjög skemmtilegar umræður, og það er náttúrlega ein meginástæðan fyrir því að maður sér eftir því að sameina þingið í eina málstofu. Það verður að vísu Nd. sem verður lögð niður, má segja, og sameinuð þessari. En allt um það, þá þyrfti maður aðeins að fá betri skilning á þessu máli. Hæstv. menntmrh. orðaði það þannig að það væri frjálsleg túlkun á stjórnarskránni að hafa kosningarnar 11. maí, eða rúm lögskýring. Ef hæstv. menntmrh. hefði verið hvað nútímalegastur í því að nefna þetta hefði hann örugglega kallað þetta oftúlkun samkvæmt því sem nýjast er í fræðum þegar um það er að ræða að menn vilja glenna hlutina fyrir sér til þess að þoka þeim áleiðis. Hann mundi vilja nefna þetta oftúlkun  En vandinn er sá fyrir okkur hér í stjórnarandstöðunni, sem vorum einu sinni í ríkistjórn og verðum það auðvitað fljótlega aftur, að núverandi stjórnarforusta hefur engu svarað þessu mikilvæga máli: Hvenær á að kjósa? Á að kjósa, samkvæmt túlkun hæstv. menntmrh., vorið 1994 til þess að geta lent á réttum kjördegi? Ef maður notar þá túlkun sem hæstv. menntmrh. var með hér áðan þá kemur aftur upp þessi vandi sem menn stóðu frammi fyrir í almanakinu í aprílmánuði sl., að kosningarnar gætu lent á milli föstudagsins langa og páskadagsins.  En allt um það. Ég held að það sé óhjákvæmilegt að fara fram á það við hæstv. ríkisstjórn og meiri hluta að við fáum um það yfirlit hvaða skoðun ríkisstjórnin hefur á þessu. Og í alvöru talað vil ég fara fram á það að hæstv. forseti hlutist til um það að sú sérnefnd, sem kosin verður til að fjalla um málið, fái lögfræðiálit á þessum málum til þess að hafa til hliðsjónar við meðferð málsins þegar þar að kemur. Það er auðvitað ómögulegt að menn séu með eitthvert rugl um það hvenær á að kjósa, þó það sé auðvitað eins með mig og hv. 1. þm. Austurl. að við vildum gera það sem allra fyrst og helst strax, en þá er engu að síður þannig háttað að svo gæti farið að stjórnin hökti langleiðina út kjörtímabilið og þá þyrftum við að vita þetta. Og af því að við tökum okkur alvarlega í þessari virðulegu deild og viljum vita hvað við erum að gera, sérstaklega þegar við erum að breyta stjórnarskránni sem er ekkert smámál, þá er eins gott að það liggi alveg nákvæmlega fyrir hvernig menn sjá fyrir sér hvenær eigi að kjósa. Ég óska eftir því við hæstv. forseta að hann hlutist til um að vandaðir lögfræðingar verði fengnir til þess að skoða málið. Svo aðeins að lokum þetta, herra forseti, sem ég gleymdi áðan þegar ég var að fara yfir þingskapafrv., það var 4. umr. sem hv. 1. þm. Austurl. nefndi hér áðan. Sú hugmynd var uppi í drögum að þessum þingsköpum að gert yrði ráð fyrir 4. umr. í sumum tilvikum og mér leist satt að segja alltaf heldur illa á þetta. Ég óttaðist að þetta yrði ruglingslegt og þess vegna yrði reynt að koma inn sérstöku ákvæði, og er reynt í textanum, um hlé á meðferð máls þannig að það geti gengið til nefndar þótt atkvæðagreiðslu sé í raun og veru lokið. En það er líka rétt hjá hv. 1. þm. Austurl. að eins og frá þessum hnútum er gengið í textanum núna, þá er það ekki nægilega skýrt. Ég tek undir það með honum að það þarf að laga, en ég segi það sem mína persónulegu skoðun að ég held að það væri ekki til bóta að fara að opna fyrir það að það væri 4. umr. stundum og stundum ekki. Ég held að ákvarðanir um það yrðu tilviljanakenndar, þær færu ekki bara eftir því hvort væri verið að fjalla um mikilvæg mál eða ekki heldur færi það eftir því í hvernig skapi þingmenn væru þá og þá. Og eins og kunnugt er fer það ekki endilega saman að menn séu í sérstaklega merkilegu skapi þegar þeir eru að fjalla um merkileg mál.

Jón Helgason : Herra forseti. Hér á dagskrá er frv. til stjórnarskipunarlaga, en eins og fram kom hjá frsm. er það svo nátengt frv. til laga um þingsköp Alþingis sem er til meðferðar í Nd. að það er eðlilegt að það frv. sé einnig rætt nú. Ekki eru lengur tök á að breyta 1. máli en við viljum afgreiða það á þessu þingi þannig að það taki gildi, en hins vegar er mikil vinna eftir við að móta frv. um þingsköp Alþingis. Það flýtir að sjálfsögðu fyrir þeirri vinnu ef Ed. getur, með samstarfi þeirra nefnda sem um þessi mál bæði fjalla, komið þegar sínum athugasemdum og ábendingum á framfæri meðan frv. er til meðferðar í Nd. og þá fengið því þar breytt. Hér hefur verið bent á ýmis atriði sem betur mættu fara og ég get tekið undir margar af þeim ábendingum. En ég vil aðeins vegna forsetakjörsins og ákvæðanna um það taka undir það að mér finnst að þau ákvæði þurfi að vera betri. Mér finnst, eins og ákvæðin eru núna, að ekkert tillit sé tekið til þess að flokkur fær aðalforsetann. Ég er sammála síðasta ræðumanni, hv. 9. þm. Reykv., að aðalforsetann verði að kjósa sérstaklega. Það er það virðulegt embætti að ekki er hægt að hafa hann sem efsta mann á lista. En samt sem áður þurfi að taka tillit til þess að þegar flokkur er búinn að fá aðalforsetann, þá er hann náttúrlega búinn að fá til sín langstærsta eða veigamesta þáttinn í stjórn þingsins. Og því finnst mér, og það var til umræðu einhvern tíma við undirbúning málsins í vetur, góð regla danska þingsins þar sem fyrst er kosinn aðalforseti en síðan koma varaforsetarnir frá öðrum flokkum miðað við stærð þeirra eins og talan endist. Þar eru fjórir varaforsetar þannig að þar eru fimm forsetar í allt með aðalforseta. Það er auðvitað fjarstætt að fara að fjölga í þessu embætti bara til þess að koma inn fulltrúum frá fleiri flokkum. Í Danmörku eru flokkarnir að ég held jafnan tíu en það fer sem sagt eftir stærð þeirra hver fær embætti varaforseta. Mér finnst þetta einföld regla og að sá flokkur sem hefur fengið aðalforseta sé búinn að fá svo margfaldan hlut í stjórn þingsins miðað við þann flokk sem fær fjórða varaforseta að hann sé nú allvel settur miðað við margfeldi stærðar sem stærsti flokkur hefur verið miðað við þann fimmta. Það hefur þýðingu að við stjórn þingsins séu fulltrúar sem flestra þingmanna. Ég vil einnig taka undir það sem hv. 9. þm. Reykv. sagði um formennsku í nefndum að þar komi stjórnarandstaðan líka að því ég held að það styrki stöðu Alþingis til þess að vera raunveruleg lagastofnun og löggjafarvald en ekki það sem gjarnan hefur verið bent á og ekki er að neita að hefur stundum borið of mikinn svip af afgreiðslustofnun fyrir ríkisstjórn og meiri hluta. En ég vænti þess að þessar breytingar geti haft það í för með sér að hér verði meiri festa í vinnubrögðum og meiri þungi lagður á löggjafarstarf, m.a. vegna þess að nefndirnar sitja allt árið og hafa þá möguleika til þess að leggja meiri vinnu í sín störf. Þetta mundi styrkja það ef stjórn þingsins endurspeglaði nokkuð alla þá sem á Alþingi sitja, þ.e. fulltrúar allra flokka. En svo er annað atriði sem mig langar til að benda á í sambandi við starfsnefndir þingsins. Ég sakna þess að ekki er sérstök nefnd sem fjallar um byggðamál. Við afgreiddum á síðasta þingi breytingar við lög um Byggðastofnun sem kveða á um að forsrh. skuli leggja fram byggðaáætlun fyrir hvert þing sem Alþingi taki til umræðu og afgreiðslu. Ég tel að þarna sé um svo veigamikið málefni að ræða, byggðamálin, að full ástæða sé til þess að hafa sérstaka nefnd sem fjallar um þau málefni, ekki aðeins þessa byggðaáætlun, heldur líka til að fylgjast með afgreiðslu fjölmargra mála sem geta haft áhrif á jafnvægi í okkar landi og því sé það mikilvægt að hafa slíka nefnd sem sé óháð öðrum nefndum í þinginu. Ef ekki fæst sett sérstök byggðanefnd sem mér finnst vera næg rök fyrir, þá sé það a.m.k. alveg merkt hvaða nefnd skuli fjalla um byggðaáætlun og önnur slík verkefni. Að einhverju leyti mótast þetta viðhorf mitt af því að á síðasta ári var ég formaður í nefnd sem forsrh. skipaði um byggðamál. Í henni sátu fulltrúar allra flokka, m.a. margir þingmenn. Þá fann ég það sama og kom fram hjá hv. 9. þm. Reykv. í sambandi við stjórnarskrárnefndir að það hefði verið önnur staða ef þessi nefnd hefði verið beinlínis á vegum þingsins, verið þingnefnd, og getað fylgt sínum málum eftir með því að hafa bein áhrif á afgreiðslu þingmála. Ég tel því að þetta sé svo mikilvægt mál að það þurfi að sjást í afgreiðslu okkar á þingsköpum. Þá minntist, held ég, hæstv. menntmrh. á skrifleg svör við fyrirspurnum. Ég get tekið undir það viðhorf hans að skrifleg svör við fyrirspurnum hafa verið mjög misnotuð þannig að það hafa verið bornar fram spurningar sem hafa krafist ekki stuttra og afmarkaðra svara heldur mikilla skýrslugerða. Það er að sjálfsögðu misnotkun og ég vil taka algerlega undir að fyrir slíkt þarf að loka. En ég er ekki alveg viss um það að við eigum samt að ganga svo langt að það sé útilokað að fá skriflegt svar ef það er innan skynsamlegra marka, stutt og hnitmiðað. Mér finnst því að þarna væri hægt að koma til móts við bæði sjónarmiðin með því að hafa ákvæði um þetta. En til þess að geta fengið hin löngu svör yrðu menn að bera fram beiðni um skýrslu. Þá vil ég að lokum aðeins minnast á eitt atriði sem hér hefur verið rætt en ekki er beinlínis um þingsköpin, þ.e. byggingar Alþingis. Þær eru samt sem áður ákaflega mikilvægar því að auðvitað skiptir starfsaðstaða þingmanna til þess að rækja sín störf miklu máli. Ég býst við að hin breytta nefndaskipan og breyttir vinnuhættir muni kalla á nýjar þarfir en núverandi aðstæður setja kannski þeim æskilegu vinnubrögðum eitthvað þröngan stakk. Því vil ég taka undir það og var áhugamaður um það að reynt yrði að leysa vanda Alþingis með kaupum á Hótel Borg, en það fór nú eins og það fór. Ég held engu að síður að forsætisnefnd hins nýja þings verði að vera með þetta á dagskrá og huga að því að finna þarna lausn sem gæti verið sæmilega ásættanleg fyrir Alþingi, bæði hvað varðar úrlausn þarfar og einnig hvað kostnað snertir. Eitt kemur inn í þetta mál enn og það er að eignarhald Alþingis á sumum þessum húsum kallar á mjög mikinn kostnað á allra næstu árum ef ekki verður eitthvað gert frekar í þessum málum og það algerlega óháð þörfum Alþingis. Það er illt ef við þurfum að verja fjármunum þannig án þess að það gagnist okkur til þess að bæta aðstöðuna. Það er að sjálfsögðu margt fleira í þessu frv. til laga um þingsköp sem ástæða væri til að fjalla um og auðvitað hverja grein sem hlýtur að þurfa að skoða vel af þeim nefndum sem um þetta munu fjalla en ég skal láta hér staðar numið.

Björn Bjarnason : Herra forseti. Ég vildi í tilefni af þeim umræðum sem hér eru um breytingar á stjórnarskránni, frv. til stjórnarskipunarlaga, sem snýst að meginhluta um það að ein deild verði tekin upp hér í þinginu, fá að ræða þau mál aðeins, stjórnarskipunarlögin, en ekki sérstaklega hitt frv., sem kemur hér til frekari umræðu í deildinni á síðari stigum, frv. til laga um þingsköp Alþingis, þótt fyrir því hafi einnig verið mælt, ef þannig mætti að orði komast, í máli frsm. hér áðan. Mér finnst ánægjulegt að þing skuli hafa verið kallað saman með svo skömmum fyrirvara til að fjalla um þessa miklu breytingu sem nú verður, ef þessi frv. ná fram, á störfum þingsins og skipan þingsins. Fræðimenn voru á sínum tíma þeirrar skoðunar að það mætti rekja deildaskiptingu hér í þinginu til þeirrar skiptingar sem var á Alþingi hinu forna þar sem annars vegar var lögrétta og hins vegar Lögberg og töldu að þessi deildaskipting endurspeglaði þá skiptingu sem var á hinu forna Alþingi. Síðan hefur verið sýnt fram á að þessi skipting á ekki þær djúpu sögulegu rætur heldur má rekja hana til þeirrar skipunar og þeirra hugmynda sem menn höfðu um skipan stjórnmála og þjóðfélagsmála um miðja síðustu öld þegar menn voru annars vegar kjörnir til starfa á þingi og hins vegar hafði ríkisvaldið hönd í bagga með skipan manna í þau störf sem við gegnum hér. Til þeirrar skipanar og þeirra hátta má rekja þessa deildaskiptingu. Ég tel að þróunin í tímans rás hafi verið með þeim hætti að það sé eðlilegt að standa að málum eins og gert hefur verið með því frv. til stjórnarskipunarlaga sem hér liggur fyrir og það sé skynsamleg ráðstöfun að fella þingið í eina deild og breyta skipan þess í samræmi við það og taka upp þá starfshætti sem hér er mælt fyrir um. Að öðru leyti fjallar frv. til stjórnarskipunarlaga m.a. um breytingar á 28. gr. stjórnarskrárinnar varðandi útgáfu á bráðabirgðalögum þar sem tekið er mið af því að nú á þingið að sitja í raun og veru allt árið. Því er ekki slitið og það er ekki hægt þess vegna að tala um að atburðir gerist á milli þinga heldur þegar Alþingi er ekki að störfum. Ég held að það sé mjög brýnt að það komi fram í umræðu um þennan lið, þessa 6. gr. í frv. til stjórnarskipunarlaga, að með þessu líta menn þannig á að það sé verið að þrengja möguleika ríkisvaldsins til að gefa út bráðabirgðalög. Eins og menn vita sem hafa kynnt sér sögu ákvæðisins í 28. gr., þá hefur túlkun á því rýmkað í tímans rás og menn hafa talið sig hafa meira frelsi heldur en var talið í upphafi til að gefa út bráðabirgðalög. Ég tel að það hafi keyrt úr hófi á sl. sumri þegar ríkisstjórnin gaf út bráðabirgðalögin vegna kjaradeilnanna við BHMR. Ég tel að sú viðleitni sem kemur fram í frv. og það orðalag og þær breytingar sem menn hafa rætt hér um eigi að stuðla að því að þrengja kost ríkisvaldsins ekki síst með hliðsjón af þeim atburðum sem hér gerðust á sl. sumri. En mér finnst nauðsynlegt að það komi fram í umræðum að þessi skilningur er lagður í þessa breytingu því eins og stjórnarskrárgreinin verður orðuð eftir þessa breytingu þá er látið í vald ríkisvaldsins og ríkisstjórnarinnar að túlka hana en það er, eins og hér hefur komið fram áður, ætlunin að þrengja þetta vald og það verði gert í framkvæmd einnig og tekið mið af því sem fram kemur í umræðum hér um það mál. Þetta voru þau tvö atriði sem ég vildi nefna hér sérstaklega. Ég ætla ekki að blanda mér í deilur um 15. gr. frv., þar sem er rætt um hvenær reglulegar alþingiskosningar skuli fara fram. Mér er ekki kunnugt um efni þeirra deilna sem urðu hér í þessari hv. þingdeild á sl. vetri um þetta mál. En ég get tekið undir það að orðalagið er ekki eins skýrt og æskilegt væri. Það væri æskilegt, eins og hér hefur komið fram, að fá á því frekari skýringar hvernig þetta liti út. Hér hefur komið fram að það væri æskilegt að fá um þetta lögfræðiálit. Ég held að það mætti einnig fá álit sérfræðinga í almanaksfræðum sem gætu útskýrt fyrir manni hvernig þetta liti út miðað við þær dagsetningar sem við störfum eftir samkvæmt þeim kosningum sem nú eru nýafstaðnar og fóru fram 20. apríl sl. Ég verð að viðurkenna að ég áttaði mig aldrei á því hvernig fyrrv. ríkisstjórn og fyrrv. meiri hluta hér á Alþingi datt í hug að það yrði unnt að efna til kosninga 11. maí miðað við ákvæði stjórnarskrárinnar um þingrof og annað slíkt miðað við kjördag, þá gat ég aldrei skilið hvernig mönnum kom til hugar að það yrði unnt að framlengja kjörtímabilið til 11. maí eins og um var rætt hér á sínum tíma. En ég tek undir það að 15. gr. er ekki afdráttarlaus og ekki skýr og það væri æskilegt að menn skoðuðu það og ræddu og áttuðu sig á því nákvæmlega hvað í henni felst, en efni málsins samkvæmt er ekki hægt að breyta henni miðað við framgang málsins. Ég verð að lýsa þeirri skoðun minni að mér finnst ákaflega einkennilegt það orðalag sem kemur fram í frv. um þingsköpin þar sem miðað er við að lengd svara við skriflegum fyrirspurnum eigi að miða við þann tíma sem það tekur að lesa ákveðinn texta. Ég hef í störfum mínum sem blaðamaður kynnst ýmsum reglum sem gilda um það hvað greinar eigi að vera langar en ég hef aldrei heyrt nokkurn mann varpa fram þeirri reglu að það eigi að taka ákveðinn tíma að lesa textann og það eigi að mæla lengd ritaðs máls eftir þeim tíma sem það tekur að lesa textann. Ég tel því að til þess að þetta sé skýrt og ótvírætt þá eigi frekar að miða hreint og beint við ákveðinn blaðsíðufjölda og segja nákvæmlega hvað textinn eigi að vera langur í blaðsíðum talið en ekki miða við það hvað menn eru lengi að lesa texta eða svara fyrirspurnum almennt. Ég veit ekki hvort það hefur verið mælt hér á hinu háa Alþingi hvað ráðherrar eru almennt lengi að svara fyrirspurnum og síðan talið út hvað það eru margar ritaðar blaðsíður þannig að mér finnst að ef menn vilja hafa einhverjar slíkar reglur til takmörkunar þá eigi að miða við ákveðinn blaðsíðufjölda en ekki hvað það tekur langan tíma að lesa ákveðinn texta. Ég tek undir það sjónarmið að það sé skynsamlegt að huga að því hvort ekki eigi að setja sérstaka stjórn yfir Ríkisendurskoðun sem þingið kýs eða velur eða forsætisnefndin eða hvernig sem að því máli yrði staðið. Varðandi húsnæðismálin þá verð ég einnig að lýsa undrun yfir því að það mál skuli yfirleitt vera hér á dagskrá með þeim hætti sem fram hefur komið í ræðum manna að þeir séu enn að velta því fyrir sér að kaupa Hótel Borg. Ég hélt að það mál hefði nú verið með þeim hætti fyrir hið háa Alþingi að það væri tímabært að snúa sér að öðru heldur en að ræða það hér í þingsölum hvort kaupa eigi Hótel Borg. Það er búið að selja það Reykjavíkurborg, eins og fram hefur komið, og það eru uppi áform um að endurreisa húsið, ef ég mætti þannig komast að orði, og hafa þar hótel hér í miðbænum og einnig jafnvel að byggja við það og gera aðrar ráðstafanir á þessu svæði sem eigi að tryggja að í miðbænum verði starfrækt glæsilegt hótel. Mér finnst því að það sé eins og að snúa klukku til baka í umræðum um húsnæðismál Alþingis að ætla að fara að ræða um það hér eða deila um hvort Alþingi eigi að kaupa Hótel Borg eða ekki og menn eigi að líta á aðra þætti. Við sem erum nýir hér í þinginu höfum fengið tækifæri til þess að fræðast m.a. um húsakost þingsins hjá starfsmönnum þingsins og kynnast þeirri aðstöðu sem menn hafa. Ég verð nú að segja að miðað við það að koma hér í fyrsta sinn og hafa heyrt umræður þingmanna um það við hve bág húsnæðiskjör þeir búa þá kom það mér þægilega á óvart hve víða er þó vel að mönnum búið og mér finnst að það eigi ekki að draga upp of dökka mynd af því. Auðvitað er æskilegt og það mundi sparast fé og sparast margt við það ef allir þingmenn gætu haft skrifstofur á sama stað og þannig yrði staðið að málum að skrifstofur þingmanna yrðu allar í sömu byggingunni. En mér finnst kannski vegna þess hvernig oft hefur verið um þetta talað og maður hefur heyrt umræður um það hvað illa sé að þinginu búið þá kom það mér þægilega á óvart að sjá þá aðstöðu sem okkur þingmönnum er búin.

Salome Þorkelsdóttir : Hæstv. forseti. Ég var ein af þeim sem voru í vafa á sínum tíma um hvort það væri til góðs fyrir Alþingi að breyta því í eina málstofu og ástæðan var kannski fyrst og fremst sú reynsla sem ég hef fengið af því að starfa í þessari litlu fámennu deild sem hver einasti þingmaður, sem fær tækifæri til að koma í þessa deild, lýsir ánægju sinni með. Því við vitum það sem höfum setið í efri deild Alþingis að það er mjög gott að starfa í svo fámennum hópi og hér ríkir góður andi sem ég geri ráð fyrir að nýir þingmenn hafi nú þegar fundið. Hæstv. menntmrh. hefur nú fengið tækifæri eftir 20 ára setu á Alþingi að komast svo hátt að enda hér í efri deild síðustu daga hennar tilveru. Þetta rifjaði upp fyrir mér þær umræður sem urðu hér á sl. vori þegar þessi mál voru þá til umræðu, það frv. sem hér liggur fyrir. Þá fór fram mikil og gagnleg umræða og skemmtileg. Meðal annars og kannski sérstaklega má nefna mjög merka ræðu sem fyrrv. þingmaður og fyrrv. forseti Alþingis, Þorvaldur Garðar Kristjánsson, flutti hér, gagnmerka ræðu um sögulegt yfirlit yfir skiptingu Alþingis og störf þess og þróun og aðrar skemmtilegar umræður sem urðu hér um kjördag og annað slíkt sem aðeins hefur verið drepið á og ég ætla nú ekki að fara að rifja upp. En ég vil taka undir með hv. 9. þm. Reykv. sem kom aðeins inn á það og ég held að hann hafi jafnvel sagt það að við mundum á vissan hátt sakna þessarar skemmtilegu deildar sem við nú höfum tækifæri til að sitja í a.m.k. í nokkra daga. Hér er að sjálfsögðu mikilvægt mál á ferðinni eins og komið hefur fram. Það ber að fagna því að málið er komið á dagskrá svo fljótt eftir kosningar og við fáum tækifæri til og berum gæfu til að afgreiða þetta farsællega í gegnum þingið. Þá á ég ekki síst við það sem hér hefur verið aðallega umræðuefnið, þ.e. frv. um þingsköp Alþingis, sem er auðvitað meginmálið að vel takist til með. Því eins og hér hefur komið réttilega fram þá eru þar mikilvæg atriði sem þurfa að fá góða afgreiðslu. Það var minnst á, af flestum ef ekki öllum ræðumönnum sem hafa talað á undan mér, rétt stjórnarandstöðunnar, að það þurfi að tryggja hann, gæta vel lýðræðis í þeim efnum. Ég vil taka undir það sem snýr að forsetum þingsins, þ.e. varaforsetum, að ég tel það eðlilegt og raunar sjálfsagt að það sé tryggt með því að þeir komi þar beint að stjórnun þingsins sem eiga aðild að stjórnarandstöðunni. Hv. 15. þm. Reykv. minntist á að fjölga hugsanlega varaforsetum, að allir flokkar ættu aðild að forsætisnefndinni. Ég vil taka undir þær athugasemdir sem hafa komið fram um það að það væri nú kannski hæpið ef hér verða margir flokkar á þingi í framtíðinni, sem við getum aldrei séð fyrir um eins og reynsla var á síðasta kjörtímabili, þá gæti það reynst erfitt. En ég vil jafnframt taka undir það að auðvitað þarf að tryggja þarna rétt stjórnarandstöðunnar. Auðvitað verður þetta með allt öðrum hætti. Forsætisnefndin, sem varaforsetarnir koma til með að skipa ásamt forseta þingsins, því að þeir koma á annan hátt að stjórn þingsins því að varaforsetar, eins og þeir hafa starfað áður, hafa yfirleitt afar lítið að segja um stjórnun þingsins annað en að hlaupa í skarðið fyrir forseta í forsetastóli á þingfundum. Þetta verður auðvitað með allt öðrum hætti núna og ég held að það verði af hinu góða að þannig komi stjórnarandstaðan líka beint að stjórnun þingsins. Ég vil taka undir þá athugasemd sem kom hér fram varðandi Ríkisendurskoðun. Mér finnst það mjög athugandi að það sé sérstök stjórn yfir Ríkisendurskoðun. Þetta hlýtur nefndin að skoða sérstaklega. Það var minnst hér á nokkrar greinar og ég get tekið undir ýmsar ábendingar sem þar hafa komið fram og þarf að skoða sérstaklega. Það var nú smávægilegt í 25. gr. varðandi það að fjárlaganefnd skuli að jafnaði vísa til fastanefndar. Mér finnst þetta í raun og veru vera atriði sem sé sjálfsagt að sé gert, það megi sleppa þessum orðum ,,að jafnaði``. En að öðru leyti tel ég það vera framför að breyta nafni fjvn. og starfsháttum hennar með því móti sem gert er ráð fyrir í 25. gr. Það sem hv. 9. þm. Reykv. minntist á í 36. gr. varðandi það að frumvarp væri ekki tekið til umræðu fyrr en liðnar væru a.m.k. tvær nætur frá því að því hefur verið útbýtt held ég að sé líka mjög mikilvægt atriði. Við höfum reynsluna af því, kannski sérstaklega vegna þess að frumvörp hafa þurft að fá þessa meðferð í báðum deildum, að oft átti að taka hér mikilvæg mál til umræðu --- við höfum dæmi um það frá lokum síðasta þings --- jafnvel einum sólarhring eftir að þeim hafði verið útbýtt þannig að þingmenn höfðu ekki haft nokkurn möguleika á að kynna sér málið. Ég held því að þetta atriði sé af hinu góða. Hæstv. menntmrh. nefndi að það yrði athugað hvort ekki væri heppilegra að láta skriflegar fyrirspurnir koma fram í skýrsluformi. Ég geri ráð fyrir að hann sé þá með það í huga að það sé endalaust hægt að biðja um skriflegar fyrirspurnir sem kosti mikla vinnu þannig að svörin geta næstum því orðið heilar bækur í prentun ef viðkomandi ráðherra á að gefa svör við slíkum fyrirspurnum. Það yrði þá að því leyti visst aðhald að fleiri en einn þingmaður þyrftu að biðja um svör við sínum spurningum í skýrsluformi. Mér finnst þetta vera mjög athugandi og eigi að taka til nánari skoðunar. Það var hérna smávægilegt og meira kannski til gamans. Það er varðandi 54. gr. að kenna þingmann við kjördæmi hans eða nefna hann fullu nafni. Nú vitum við að þetta hefur náttúrlega verið svo í framkvæmd. Ég er nú það íhaldssöm samt, þó að ég sé búin að skipta um skoðun um að það sé rétt að hætta að hafa þingið deildaskipt, að mér finnst alltaf skemmtilegt og viss virðing að kenna þingmenn við kjördæmi sitt og ég vona að það verði ekki látið falla niður þó að gert sé ráð fyrir öðru í þessari grein. Það er líka þetta sem nýir þingmenn læra nú fljótt að ávarpa ekki þingmenn beint í þingsal. Það er líka mikilvægt atriði finnst mér til þess að halda aðeins í í umræðum og ég tel sjálfsagt að sé við haldið áfram. Það að forseti getur leyft þingmönnum að veita stutt andsvar við einstökum ræðum strax og þær hafa verið fluttar tel ég líka að verði af hinu góða og geri umræðurnar betri og skemmtilegri á allan hátt. En ég sé að tími okkar er nú að verða liðinn og ég ætla því að stytta mál mitt, en ég ætla þó aðeins að koma inn á það sem hv. 1. þm. Austurl. fjallaði hér þó nokkuð um. Ég ætla ekki að fara út í öll atriði sem hann tengdi ýmsum málum eins og borgarstjóranum í Reykjavík og öðru slíku. En hann nefndi húsakostinn og vinnuaðstöðu þingsins, að það þurfi að tryggja sem besta starfsaðstöðu fyrir þingmenn og ég vil svo sannarlega taka undir það. Auðvitað er það mikilvægt atriði og stórt og þýðingarmikið í þessu öllu saman þegar þingið er komið í eina málstofu að húsakostur sé með þeim hætti að öll starfsaðstaða bæði fyrir þingmenn og starfsmenn þingsins verði sem best úr garði gerð. Við vitum það að húsakosturinn hefur verið hér á dagskrá meira og minna undanfarin ár allar götur frá kannski kjörtímabilinu 1983 -- 1987 þegar gengist var fyrir samkeppni um nýbyggingu fyrir Alþingi. Ég var þá forseti þessarar hv. deildar og átti því aðild að því verki. Síðar var fallið frá þeirri byggingu eins og hér hefur réttilega verið minnst á. Hún var kostnaðarsöm og dýr og menn töldu hana ekki henta sínu hlutverki og vel má vera að svo sé. En það er alveg ljóst að húsakostur Alþingis í heild hlýtur að verða á dagskrá á næstu árum. Eins og hv. 3. þm. Reykv. minntist hér á, þá kom það honum á óvart að húsakostur væri ekki verri en raun ber vitni. Það er náttúrlega fyrst og fremst vegna þess að það hefur verið unnið að því á undanförnum árum að bæta húsakostinn eins og mögulegt hefur verið eins og sést í öllum þeim húsum sem hafa verið tekin í notkun nú allra síðustu ár þannig að nú eiga allir þingmenn að búa við allsæmileg skilyrði hvað skrifstofur varðar. Ég sé að ég fæ hér nótu frá hæstv. forseta um að stytta mál mitt og ég skal þá gera það. Mér þykir það miður því að ég hefði viljað fjalla aðeins ítarlega um þessi mál. Ég ætla þá að láta máli mínu lokið en vil ítreka það að við erum að fjalla um þýðingarmikil mál og ekki síður kannski frv. sem hefur orðið fyrst og fremst til umræðu hjá þeim sem tekið hafa til máls, þ.e. um þingsköpin, sem er ekki óeðlilegt þar sem það tengist þessu frv. sem hér er á dagskrá.

Forseti (Karl Steinar Guðnason) : Það hafði verið samkomulag um það að halda þingflokksfundi kl. 4. Það eru þrír hv. þm. á mælendaskrá nú. Ég hef komið ósk á framfæri til þingflokksformanna um að fresta þingflokksfundi til 4.30. Þá ætti að vera unnt að klára þessa umræðu ef þeir þrír þingmenn sem eftir eru verða mjög stuttorðir.

Steingrímur J. Sigfússon : Herra forseti. Það er sjálfsagt að verða við því, ef samkomulag hefur verið gert af þessu tagi, að greiða fyrir því að málið komist til nefndar en ég hélt nú reyndar að það væri ekki fyrr en í nýju þingsköpunum sem á að fara að takmarka ræðutíma en ekki nú þegar. Það eru nokkur atriði sem ég ætla þá að reyna að nefna og taka þá eins og þriðjung af þessum tíma sem okkur er skammtaður hér, þessum þremur þingmönnum. Ég vil segja það í fyrsta lagi að mér líst í heildina tekið vel á þessar breytingar og tel að þær séu tímabærar. Þær færi skipulag Alþingis til nútímalegra horfs og ættu að greiða fyrir þingstörfunum. Nokkur atriði vil ég nefna sem snúa að frv. til stjórnarskipunarlaga sem hér er formlega á dagskrá þó að bæði frumvörpin séu reyndar undir í umræðunni. Ég tek undir það sem hv. 1. þm. Austurl. og reyndar 9. þm. Reykv. hafa nefnt hér um kjördag og læt nægja að vitna til þess. Það þarf í fyrsta lagi að liggja ljóst fyrir hvernig menn hyggjast þá standa að þeim hlutum á grundvelli þessara ákvæða, hvernig núv. hæstv. ríkisstjórn vill haga þeim hlutum varðandi næstu kosningar verði þær á reglulegum tíma. Einnig þurfa auðvitað lagaleg atriði þess máls að vera skýr. Það er ómögulegt að vera að ganga hér frá texta til frambúðar skulum við ætla nema hann sé það skýr að ekki leiki vafi á því hvernig með þá hluti skuli að jafnaði farið. Varðandi það sem hv. 3. þm. Reykv. sagði um það að hann fengi ekki skilið að menn skyldu láta sér detta það í hug á sl. vetri að unnt væri að kjósa svo seint sem 11. maí án þess að brjóta ákvæði stjórnarskrárinnar leyfi ég mér að benda hv. þm. á það að árið 1987 var kosið tveimur dögum eftir að fjögurra ára kjörtímabil var útrunnið, þ.e. þá teygðu menn í raun á kjörtímabilinu um tvo daga. Lögskýringin byggði m.a. á því að það væri ekki eðlismunur á því í sjálfu sér hvort væri kosið á reglulegum kjördegi á fjögurra ára fresti, hvort það væri fjögur ár og tveir dagar sem stundum liðu þá á milli eða fjögur ár og tíu dagar eða tólf eða fimmtán, væri í sjálfu sér ekki eðlismunur. En ég læt öðrum eftir að æfa sig í lögskýringum að þessu leyti. Eitt atriði vil ég nefna jafnframt og það lýtur að því að samkomudagur þings að hausti hefur nú verið færður fram um tíu daga og gert ráð fyrir því skv. 9. gr. frv., sem verður þá 35. gr. stjórnarskrárinnar, að reglulegt Alþingi skuli koma saman ár hvert hinn fyrsta dag októbermánaðar. Ég vil segja fyrir mitt leyti að úr því að þessari dagsetningu var breytt á annað borð, þá tel ég koma til greina að færa þetta enn framar. Það er alkunna að það skapast iðulega miklar annir við fjárlagagerð og fleira á haustþingi og ég hefði talið fyllilega koma til greina að þarna kæmi t.d. 15. eða 20. dagur septembermánaðar úr því að þessu er breytt á annað borð. Það væri nú fróðlegt að þetta atriði yrði rætt í hv. nefnd sem kosin verður til að fara yfir þetta. Um starfsaðstöðu þingsins, sem hér hefur réttilega verið nefnd af nokkrum hv. ræðumönnum og fullkomlega eðlilega að mínu mati, minni ég á það að þegar þingsköpum var breytt 1985 á hv. Alþingi fór einmitt fram mjög yfirgripsmikil umræða um starfsaðstæður þingsins. Þá var húsakostur Alþingis m.a. til umfjöllunar í þeirri umræðu allri og ég leyfi mér að fullyrða að margt af því sem fram kom í umræðunni veturinn 1984 -- 1985 og laut að starfsaðstæðum hér á þinginu hefur síðan haft áhrif. Þá voru ræddir hlutir eins og að þingnefndir fengju starfsmenn og fleira og fleira sem síðan hefur komið til framkvæmda. Það er því vissulega á réttum stað að ræða starfsaðstæður og starfsskilyrði hv. þm. og þingsins þegar lögum um þingsköp er breytt. Ég vil leyfa mér að blanda mér lítillega í þessa umræðu um húsakostinn. Hann er ekki nógu góður. Hv. 3. þm. Reykv. taldi þetta nú bara bærilegan aðbúnað víða að mönnum. Ég spyr hv. þm.: Vildi hann koma hér til þingstarfa sem fatlaður maður og eiga að klöngrast upp á hanabjálkaloft með skrifstofu t.d. á 3. hæð í Vonarstræti 12? Væntanlega yrði nú reynt að haga því öðruvísi ef og þegar þannig ber undir að t.d. fatlaðir menn kæmu hér til löggjafarstarfa. En það gefur auga leið að allur þorri alþingismanna er þannig settur að hvort sem þeir sjálfir væru fatlaðir eða fatlaðir menn ættu við þá erindi, þá yrði slíku ekki við komið við núverandi aðstæður á húsakosti þingsins. Er það sæmandi? Er það nógu gott? Ég svara alveg hiklaust nei. Þetta og margt, margt fleira mætti nefna fyrir utan það óhagræði, þann kostnað, sem fylgir því að ekki skuli verða t.d. ein myndarleg skrifstofubygging fyrir hendi. Staðreyndin er sú að Hótel Borg í núverandi mynd eða lítillega endurbætt, ég tala nú ekki um ef byggt hefði verið við það hús, hefði að mörgu leyti leyst þennan vanda prýðilega. Ég er þess vegna ósammála hv. 3. þm. Reykv. að ekki sé ástæða til að ræða um þá staðreynd vegna þess að ég tel að þjóðin eigi að búa þessari virðulegustu og valdamestu stofnun sinni sem best starfskjör og aðrir hlutir verði að mæta afgangi í þeim efnum. Og ég leyfi mér að spyrja: Hvaða viðmót og viðhorf hefur í raun og veru birst Alþingi af hálfu Reykjavíkurborgar nú hin síðari árin þegar í fyrsta lagi á sama tíma og Alþingi er að hugleiða stórbyggingu hér á lóðinni rýkur Reykjavíkurborg til og hefur byggingu á ráðhúsi hér á þessum viðkvæma stað í Kvosinni, treður því hér niður --- reyndar í óþökk fjölda íbúa í borginni en það er önnur saga --- og gerir þar með að mínu mati í raun og veru úti um aðra stórbyggingu á sömu lóð. Og í öðru lagi þegar hugmyndir koma upp um að leysa húsnæðisvanda Alþingis þá með því að hverfa frá nýbyggingu en kaupa í staðinn hús sem er hér á svæðinu, þá rýkur borgin til og stingur undan Alþingi og kaupir húsið. Maður leyfir sér auðvitað að velta því fyrir sér hvort í þessu birtist ekki í raun sú afstaða að Alþingi sé alls ekki velkomið hér í miðborg Reykjavíkur af hálfu borgaryfirvalda og ber þá ekki að draga lærdóm af því? Ég held að það hljóti að þurfa að skoða það hvort þannig aðstæður hafi skapast, m.a. af þessum sökum, að nauðsynlegt sé að hugleiða það að flytja Alþingi og reisa því myndarlega byggingu á nýjum stað þar sem það er þá líka velkomið. Annaðhvort hér innan borgarmarkanna ef sæmileg sátt tekst um það að hafa það áfram hér í þessu sveitarfélagi, Reykjavík. Ef ekki verður viðunandi andrúmsloft ríkjandi gagnvart þinginu af hálfu borgaryfirvalda í þessu sveitarfélagi, þá hljóta að vera önnur nágrannasveitarfélög eða fjær sem eru tilbúin til að taka við þessari stofnun og bjóða hana velkomna. En þetta er ekki í nógu góðu horfi eins og það er og þó svo að æskilegt væri að unnt væri að halda áfram starfsemi hér í þessu virðulega og sögufræga húsi, þá er það ekki endilega forsenda ef ekki er hægt að búa þannig um hlutina í nágrenninu að viðunandi sé. Ég vil nefna nokkur þau atriði í viðbót, herra forseti, sem ég teldi æskilegt að hv. nefnd, sem fær þetta til umfjöllunar, skoðaði en skal að öðru leyti geyma það að lýsa minni afstöðu nánar þangað til við 2. umr. ef þá gefst tími til. Það væri mjög æskilegt að það yrði upplýst hvort ekki verður þá örugglega skammtaður nægur tími til að ræða málin. Það varðar þá breytingu sem ég styð og tel að sé jákvæð mjög og lýtur að verkaskiptum fjárlaganefndar, eins og nú skal heita, og efnahags - og viðskiptanefndar. Ég hefði talið æskilegt að fjvn. yrði t.d. skipuð 11 eða jafnvel 13 fulltrúum. Ég tel rök fyrir því að hún sé fjölmennari en aðrar þingnefndir, m.a. vegna þess að þá ætti að vera auðveldara að tryggja öllum flokkum, sem stundum hafa orðið það margir að nauðsynlegt hefur reynst að fjölga í nefndinni til að koma þeim öllum fyrir, og jafnvel kjördæmum fulltrúa í nefndinni. Slíkt er að sjálfsögðu æskilegt, að í þessari einna mikilvægustu nefnd þingsins ef ekki mikilvægustu sé sem breiðust þátttaka flokka og kjördæma. Ég tel að orðalag í 19. gr., sem lýtur að því að nefndir geti haft fundi sína opna, sé í raun og veru of neikvætt gagnvart þeim möguleika og þeirri breytingu að fundir þingnefnda geti orðið opnir. Ég held að einmitt breytt hlutverk fagnefnda sem fá nú til umfjöllunar samkvæmt þessum þingskapalögum, ef verða, fjárveitingamál sinna málaflokka geti einmitt kallað á það að vinnubrögð nefndarinnar verði opnari, t.d. opnir fundir með hagsmunasamtökum eða fagsamtökum sem hlut eiga að máli eða hagsmuna eiga að gæta í sambandi við fjárveitingar. Ég vil minna á að Alþingi er ekki aðeins vettvangur til að setja lög. Það er líka vettvangur stjórnmálaumræðu. Það er líka vettvangur þjóðmálaumræðunnar og þess vegna er ég mjög andvígur öllum tilraunum til þess að takmarka ræðutímann eða þrengja að möguleikum manna til að nýta Alþingi sem þennan vettvang lifandi stjórnmálaumræðu á hverjum tíma eins og það á að vera. Þess vegna eru mér það viss vonbrigði að sjá hvernig þrengt er að möguleikum til meiri háttar utandagskrárumræðu um hin stærstu mál eins og raunar er gert í 50. gr. Þar er að vísu farið vægt í sakirnar en ég hefði gjarnan kosið að sjá áfram þann möguleika að utandagskrárumræður um hin allra mikilvægustu mál gætu farið fram án tímatakmarkana með öllu og vildi nú óska eftir því að hv. nefnd skoðaði hvort ekki væri hugsanlega hægt að hafa enn einn möguleika til utandagskrárumræðna, sem yrðu þá kannski ekki nema tiltölulega mjög sjaldan og þegar menn yrðu sammála um að mjög mikið væri í húfi, og þá án tímatakmarkana. Það er nú einu sinni þannig að lýðræðið byggir ekki síst á því að tryggja rétt minni hlutans til að hafa skoðun og koma henni á framfæri. Meiri hlutinn sér yfirleitt um sig sjálfur. Það eru fjölmörg önnur atriði, herra forseti, sem ég hefði gjarnan viljað nefna, en ég læt duga að enda með þessu sem ég nú hef rakið. Sem sannur þingræðissinni vil ég sérstaklega lesa þetta frv. með þeim augum og því hugarfari að það beri að styrkja þingið sjálft sem stofnun og efla það þingræðisins vegna og gefa því aukið sjálfstæði gagnvart framkvæmdarvaldinu.