Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. kjörbréfanefndar (Ólafur G. Einarsson) : Hæstv. forseti. Kjörbréfanefnd hefur kannað kjörbréf Helgu Hannesdóttur sem hlaut sæti sem 2. varaþm. Alþfl. í Norðurl. v. við síðustu alþingiskosningar. Jón Sæmundur Sigurjónsson, 5. þm. Norðurl. v., getur ekki setið þing næstu tvær vikurnar og 1. varamaður Alþfl., Birgir Dýrfjörð, getur heldur ekki vegna anna tekið sæti hv. þm. Jóns Sæmundar Sigurjónssonar. Kjörbréfanefnd hefur ekkert við það að athuga að Helga Hannesdóttir taki sæti Jóns Sæmundar Sigurjónssonar á Alþingi.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Borist hefur eftirfarandi bréf hæstv. forseta Nd.: ,,Jón Sæmundur Sigurjónsson, 5. þm. Norðurl. v., hefur ritað mér á þessa leið: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get ekki sótt þingfundi næstu tvær vikurnar leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að vegna anna 1. varamanns taki 2. varamaður Alþfl. í Norðurlandskjördæmi vestra, Helga Hannesdóttir verslunarmaður, sæti á Alþingi í fjarveru minni.`` Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegur forseti, með ósk um að fram fari í sameinuðu þingi rannsókn á kjörbréfi varamanns. Árni Gunnarsson, forseti Nd.`` Með bréfi þessu fylgir bréf 1. varamanns Alþfl. í Norðurlandskjördæmi vestra, svohljóðandi: ,,Vegna sérstakra anna get ég undirritaður ekki tekið sæti Jóns Sæmundar Sigurjónssonar, 5. þm. Norðurl. v., á Alþingi næstu tvær vikurnar. Virðingarfyllst, Birgir Dýrfjörð, 1. varaþm. Alþfl. í Norðurl. v.`` Samkvæmt bréfum þessum og samkvæmt 4. gr. þingskapa ber nú kjörbréfanefnd að rannsaka kjörbréf Helgu Hannesdóttur. Gert verður hlé á fundinum í fimm mínútur meðan kjörbréfanefnd starfar. --- Fundarhlé.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Helga Hannesdóttir hefur ekki tekið sæti á Alþingi áður. Henni ber því skv. 2. gr. þingskapa að vinna drengskaparheit að stjórnarskránni.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Helga Hannesdóttir hefur undirritað drengskaparheit um að halda stjórnarskrána. Hún er boðin velkomin til starfa á Alþingi.

Jón Kristjánsson : Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir áliti atvmn. um till. til þál. um virðisaukaskattssvik og ,,svarta atvinnustarfsemi.`` Nefndin hefur fjallað um tillöguna. Í umsögn um hana, sem nefndinni barst frá ríkisskattstjóra, lýsir hann sig eindregið hlynntan því að könnun af því tagi, sem gert er ráð fyrir í tillögunni, verði framkvæmd. Leggur ríkisskattstjóri áherslu á að staðið verði að könnuninni með sama hætti og gert var í vinnu skattsvikanefndar 1984 -- 1986 til þess að unnt verði að mæla með sambærilegum hætti ávinninginn af skattkerfisbreytingum. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt. Ólafur Þ. Þórðarson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en undir nál. rita Árni Gunnarsson formaður, Jón Kristjánsson, Matthías Á. Mathiesen, Geir H. Haarde, Hreggviður Jónsson og Geir Gunnarsson.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Þá hefst umræða utan dagskrár sem leyfð hefur verið um ástand fjarskiptamála eftir atburði helgarinnar. Umræðan er leyfð skv. fyrri mgr. 32. gr. þingskapa og tekur því hálftíma. Til þess að árétta enn á ný hverjar leikreglur gilda um ræðutíma vill forseti taka fram að málshefjandi hvers máls má eigi tala lengur en þrjár mínútur og aðrir eigi lengur en tvær mínútur í senn og enginn má tala oftar en tvisvar.

Árni Johnsen : Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. forseta og hæstv. menntmrh. fyrir það tækifæri að fá að vekja hér athygli á brýnu máli sem þarf að taka á nú þegar. Einn helsti hlekkurinn í öryggiskerfi landsmanna brast í fárviðrinu um helgina þegar annað útvarpsmastrið á Vatnsenda hrundi og sendingar útvarps á langbylgju stöðvuðust, þeirri bylgju sem er öruggust þegar neyðarástand skapast á Íslandi. Líkur benda til að fella þurfi hitt mastrið af öryggisástæðum, svo slæmt er ástand þess. Þorri skipastóls landsmanna, um 1000 skip með um 6000 mönnum, missir þar með hefðbundna þjónustu sem getur skipt sköpum hjá mannskapnum í þessum 1000 fljótandi fyrirtækjum því aðeins langbylgjusendingar þjóna sjómönnum á hafinu að nokkru gagni. Mikilvægasti þátturinn sem skipaflotinn er nú án er veðurfréttir. Óveðrið um helgina undirstrikar best mikilvægi þess að sjómenn og aðrir landsmenn hafi örugga og fyrirvaralausa þjónustu á þessu sviði. Þá hefur langbylgjusending tryggt langmest öryggi í útvarpssendingum inn á hálendið. Íbúar einstakra staða á landinu ná aðeins langbylgjusendingum og þá skiptir miklu máli að langbylgjusending Ríkisútvarpsins hefur verið varastöð þegar FM - stöðvarnar hafa bilað. En FM - stöðvar Rásar 1 og 2 og hinna svokölluðu frjálsu stöðva geta ekki þjónað landsmönnum af neinu öryggi í þessum efnum. Til að mynda nást stuttbylgjusendingar FM aðeins nokkra tugi mílna á haf út, og aðeins á ákveðnum stöðum. Enginn gervihnöttur getur þjónað útvarpi og því er ekki um margt að velja svo augljóst er að grípa verður nú þegar til aðgerða. Fárviðrið um helgina flokkast undir náttúruhamfarir en ekki venjulegt veður. Stjórnvöld þurfa að tryggja að þeir sem hafa orðið fyrir tjóni fái það bætt sem ótryggt er af viðlagatryggingu eða á annan hátt. Um 20 ára skeið hafa forsvarsmenn Ríkisútvarps og Pósts og síma sótt fast að fá heimild til endurbyggingar langbylgjustöðvar sem reiknað er með að staðsett verði austan fjalls, í Flóanum. Það hefur ekki gengið upp. Nú standa stjórnvöld frammi fyrir orðnum hlut, skaðinn er skeður. Tryggja þarf til bráðabirgða eins öruggar langbylgjusendingar og kostur er með lægra bráðabirgðamastri og nýtingu strandstöðva Pósts og síma með veður - og fréttasendingum til sjómanna. En þegar á næstu vikum þarf að tryggja kaup á nýrri langbylgjustöð sem ætlað er að verði 500 kw. stöð með 300 metra mastur í stað þeirrar 100 kw. stöðvar sem hefur verið um langt skeið og 250 metra masturs. Þess má geta að Færeyingar endurbyggðu fyrir skömmu langbylgjusendistöð sína, 200 kw. stöð, en Íslendingar hafa um langt árabil búið við 100 kw. Öll Evrópuríki hafa gætt þess í hvívetna að hafa langbylgjustöðvar sínar traustar og öruggar. Framkvæmdin sem um er að ræða kostar 600 -- 1000 millj. kr. að mati Pósts og síma. Það eru fimm fyrirtæki í Evrópu sem geta smíðað slíkar stöðvar. Ég vil spyrja hæstv. menntmrh. hvernig ríkisstjórnin hyggist standa að þessu máli sem þolir enga bið. Í landi mikilúðlegrar náttúru er enginn tími til að bíða með mál af þessu tagi þegar skaðinn er skeður og við blasir hrun í mikilvægu öryggiskerfi landsmanna. Það má reikna með minnst tveimur árum til þess að koma slíkri stöð upp, einu ári til að framleiða búnaðinn og ári til að koma stöðinni í gagnið. Þetta er mikilvægt mál og skiptir sköpum í öryggismálum Íslendinga.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) : Virðulegi forseti. Það er rétt sem hv. 1. þm. Suðurl. sagði hér áðan að hér er um að ræða úrslitaþátt í öllu öryggiskerfi landsmanna, úrslitaþátt sem Ríkisútvarpið ber og Alþingi og ríkisstjórn. Og það er athyglisvert að það eru ekki nema fáeinir sólarhringar síðan þetta mál var hér til meðferðar á hv. Alþingi, þ.e. í fyrirspurnatíma 31. jan. og þar komst ég m.a. þannig að orði, með leyfi forseta: ,,Ég hef nýlega rætt við útvarpsstjóra, Markús Örn Antonsson, og framkvæmdastjóra tæknisviðs, Eyjólf Valdimarsson, um þau mál sem hér um ræðir og um að það verði gerð sérstök áætlun um uppbyggingu, endurnýjun og viðhald á dreifikerfi Ríkisútvarpsins með hliðsjón af því að við gerum ráð fyrir að á einhverju árabili, þremur, fjórum, fimm árum eða svo, verði farið í heildarendurbætur á þessu kerfi. Auðvitað fyrst og fremst af öryggisástæðum vegna þess að það ástand sem uppi er í þessum efnum með langbylgjustöðina á Vatnsenda svona lélega er í raun og veru gjörsamlega óverjandi og gjörsamlega óþolandi að horfa upp á ganga fyrir sig eins og það hefur verið.`` Ég hygg að um þetta mál hafi efnislega verið samstaða hér á hv. Alþingi mjög lengi þó svo menn hafi því miður ekki séð sér fært að ákveða fjármuni sem nægilegir eru í þessu skyni. Í tilefni af þeirri fyrirspurn sem hér er borin fram og þeim atburðum sem hafa orðið vil ég hins vegar taka fram eftirfarandi, virðulegi forseti: Ógæfuspor í þessu efni var stigið með því að svipta Ríkisútvarpið föstum tekjustofnum af aðflutningsgjöldum sem áttu að renna til endurbóta á þessu kerfi. Það gerðist fyrst árið 1987, en þá runnu í ríkissjóð frá Ríkisútvarpinu með þessum hætti 357,8 millj. kr., 1988 120,6 millj. kr., 1989 147,1 millj. kr. sem með þessum hætti rann í ríkissjóð frá Ríkisútvarpinu. Það liggja ekki fyrir tölur um það hversu háar upphæðirnar eru á árinu 1990, en samtals er hér um það að ræða að frá Ríkisútvarpinu hafa runnið til ríkissjóðs á þremur árum, 1987 -- 1989, 625,5 millj. kr. Í frv. til lánsfjárlaga fyrir árið 1991 sem enn liggur fyrir Alþingi er gert ráð fyrir því að halda áfram skerðingu á þessum tekjustofni Ríkisútvarpsins. Ég hygg að það sé algjörlega óhjákvæmilegt að sú ákvörðun sem við höfum staðið að verði nú endurskoðuð í ljósi þeirra viðburða sem áttu sér stað um helgina. Viðbrögðin sem við munum hafa uppi í þessu efni eru sem hér segir, virðulegi forseti: 1. Ég mun ræða þau mál við Póst og síma og samgrn., hvort unnt er að þessir aðilar taki beinan þátt í þeim endurbótum sem verður að taka ákvörðun um núna. 2. Með hvaða hætti verður staðið að endurskoðun lánsfjárlaganna þannig að þeir fjármunir sem samkvæmt þeim eiga að renna til ríkissjóðs renni til Ríkisútvarpsins. 3. Ég mun leggja sérstakar tillögur um þetta mál fyrir ríkisstjórnarfund í fyrramálið þar sem hæstv. forsrh. mun leggja fyrir skýrslu um tjónið af óveðrinu í heild. Ríkisútvarpið skrifaði mér bréf um þessi mál í dag, en ég hafði fjallað um þau á sérstökum fundi í ráðuneytinu kl. 9 í morgun og ég vil leyfa þingheimi að heyra þetta bréf Ríkisútvarpsins, það er örstutt og er á þessa leið: ,,Sendingar langbylgjustöðvarinnar á Vatnsenda liggja nú niðri eftir að annað mastranna sem héldu uppi sendiloftnetinu féll til jarðar í gær. Nú stendur yfir könnun á því hvort mögulegt sé að koma einhverjum sendingum í loftið á ný til bráðabirgða með því að nota mastrið sem eftir stendur til að bera hæfilegt loftnet. Alls óvíst er hvort þetta er unnt en það skýrist á næstu dögum eða vikum. Ástand mastursins verður rannsakað og úr því skorið hvort þorandi sé að láta það standa til þessara nota. Á Vatnsenda er enn hættuástand vegna hættu á falli mastursins.`` Svo mörg voru þau orð í þessu bréfi Ríkisútvarpsins til mín sem skrifað var í dag 4. febrúar 1991. Ég vænti þess, virðulegi forseti, að ég hafi með þessu svarað fyrirspurn hv. þm. og vænti þess jafnframt að þingheimur taki vel þeim tillögum sem lagðar kunna að verða fyrir um úrlausn á þessu alvarlega máli.

Páll Pétursson : Frú forseti. Það hafa nú fleiri en hv. 1. þm. Suðurl. tekið eftir því að mastrið féll og ég held að við séum öll sammála um það að það sé mikilvægt að reisa það á ný eða reisa nýtt sem allra fyrst. Það er enginn ágreiningur um það að vinna þetta verk svo fljótt sem mögulegt er og svo fljótt sem tækni leyfir. Fjármunir eru ekki fyrir hendi en tekjustofn var tekinn af Ríkisútvarpinu í fjármálaráðherratíð, ef ég man rétt, hv. 1. þm. Suðurl. Þorsteins Pálssonar. Nú eru lánsfjárlög til meðferðar í nefnd sem ég veiti forstöðu, fjh.- og viðskn. Nd., og það er einfalt mál að taka út það ,,þrátt fyrir - ákvæði`` sem er í lánsfjárlögum, en einnig er hægt að bæta þar inn lánsfjárheimild til þess að unnt sé að framkvæma verkið frá peningalegu sjónarmiði. En ríkisstjórnarfundur verður haldinn um málið á morgun. Ég styð þá áætlun sem menntmrh. kynnti hér, en ríkisstjórnin þarf að gera fleira á morgun heldur en að fjalla um mastrið. Það er óhjákvæmilegt að mínu mati að ríkisvaldið með einum eða öðrum hætti komi til aðstoðar þeim sem orðið hafa fyrir mestu eignatjóni sem ekki fæst bætt með tryggingum. Margir bændur hafa orðið fyrir gífurlegum áföllum og ég vil nota þetta tækifæri til þess að minna á skyldu samfélagsins við þá. Það eru bæði garðyrkjubændur, sem eru reyndar ýmsir með foktryggingar, en venjulegir bændur við venjulegar kringumstæður kaupa sér ekki foktryggingu, enda var hér um veður að ræða sem ekki kemur nema á mjög margra áratuga fresti.

Guðrún J. Halldórsdóttir : Hæstv. forseti. Það er svo sem ekki í dag eða í gær sem við erum að komast að því að þessi möstur voru að falli komin. Við erum búin að vita það í tvo áratugi. Ríkisútvarpið hefur æ ofan í æ sent beiðni um það til hins háa Alþingis að fé það sem áætlað er í 22. og 23. gr. útvarpslaga berist þeim, en við höfum séð okkur sóma í því að neita þeim um það. Mér finnst engin ástæða til að vera að tíunda það hvaða maður hafi verið fjmrh. í þann tíð sem þessi leikur hófst. Við höfum leikið hann æ ofan í æ síðan og berum öll sömu skömmina af því. Það er ekki bara að skip á hafi úti lendi í hættu við svona aðstæður heldur hver einasta byggð landsins. Mér er kunnugt um það að margir úti um landsbyggðina voru útvarps - og sjónvarpslausir núna þessa helgi af því að langbylgjustöðin virkaði ekki. Því verðum við að grípa til allra þeirra ráða sem möguleg eru til þess að endurreisa möstrin sem fyrst og endurnýja annað það í kerfunum uppi á Vatnsenda sem er orðið svo úrelt að það er eiginlega orðið að hálfgerðri antík en ekki nothæfri vöru.

Guðni Ágústsson : Hæstv. forseti. Ég fagna því að þetta mál er hér rætt. Það er mikið hagsmunamál margra að hraðað verði endurbyggingunni við Vatnsenda þannig að bæði sjómenn og aðrir séu í því sambandi sem þeir þurfa að vera í. Hér er um eitt mesta fárvirðri að ræða sem hefur gengið yfir landið. Það jaðrar við að það hafi verið fellibylur sem tekur til svo stórs hluta af landinu og tjónið gífurlegt. Það er varla hægt að minnast á þetta mál án þess að dást að þeim sveitum björgunarsveitarmanna, RARIK - manna og fleiri sem berjast í þessum veðurham við svo mikilvæg björgunarstörf. Það eru miklar öryggissveitir, sem leggja sig í hættu og vinna mikið gagn fyrir okkar þjóðfélag. Þessar miklu skemmdir hafa lent á mörgum atvinnugreinum, bæði landbúnaðinum og fleiri atvinnugreinum. Hér minntist hv. 1. þm. Norðurl. v. t.d. á gróðurhúsamenn. Það eru ekki bara gróðurhúsin sem hafa brotnað og skemmst, það er allt ræktunarstarfið sem þeir hafa hafið. --- En það sem ég vil leggja áherslu á hér í þessari umræðu er að menn gangi til þess verks, sem ég held að sé mjög mikilvægt, að endurskoða ákvæði 4. gr. laga nr. 88/1982, um viðlagatryggingu. Þar segir að hún taki einungis til tjóna af völdum eldgosa, jarðskjálfta, skriðufalla, snjóflóða og vatnsflóða. Síðan þurfi menn að tryggja sérstaklega með foktryggingu. En svona hamfarir þurfa að koma inn í viðlagatryggingu og Alþingi á að vinna því farveg, helst á þessu þingi, að þetta gerist. Við getum hugsað okkur hús sem fýkur og stórskemmist í þessu veðri. Það eru borgaðar af því brunatryggingar og öll hús sem eru brunatryggð borga í viðlagatryggingu. En hefði það nú gerst í leiðinni að það kviknaði í húsinu, þá fékk maðurinn það að fullu bætt frá tryggingafélagi. En af því að kviknaði ekki í því um leið og það fauk, þá fær hann ekki neitt. Ég vil brýna ríkisstjórnina til þess að skoða þetta mál með það í huga að endurskoða ákvæði viðlagatryggingar, helst á þessu þingi.

Friðrik Sophusson : Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 1. þm. Suðurl. fyrir það að vekja athygli á þessu máli hér utan dagskrár í dag. Það var í tíð hv. 1. þm. Suðurl. þegar hann var fjmrh. sem þetta gjald var látið ganga til Ríkisútvarpsins árið 1986, en í því stjórnarsamstarfi sem þá átti sér stað undir forustu núv. forsrh. var það lagt af árið eftir og hefur ekki verið gert síðan. Þetta segi ég vegna orða hv. 1. þm. Norðurl. v. Það er allt góðra gjalda vert sem kemur hér fram hjá hæstv. menntmrh. og ágætur kafli sem hann las úr sinni eigin ræðu sem hann flutti hér á fimmtudaginn í síðustu viku. En það er annar kafli í þeirri ræðu sem hann sleppti að lesa og hann fjallar um tekjutap vegna þess að Tryggingastofnun ríkisins greiðir ekki afnotagjald fyrir gamalt fólk og það munu vera um 120 millj. kr. sem Ríkisútvarpið tapar þannig af tekjum sínum. En í ræðu sinni sl. fimmtudag sagði hæstv. ráðherra eitthvað á þann veg að hann hefði tekið það mál upp í ríkisstjórninni og það var á honum að skilja þá, ég hef þessa ræðu hér, ég kann ekki við að vitna í hana orðrétt, að hann mundi beita sér fyrir því að Ríkisútvarpið fengi með þeim hætti um það bil 120 millj. kr. Og nú vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hefur það gengið eftir sem hann fjallaði um í sinni ræðu sl. fimmtudag? Að allra síðustu, virðulegi forseti, og ég skal ekki misnota minn tíma hér, þá bendi ég á að þessi sjónarmið sem hér hafa verið rædd í dag koma öll fram mjög skýrlega í bréfi til hæstv. menntmrh., dags. 7. des. sl., en meiri hl. í hv. Ed. kaus að fara ekki að þeim ráðum sem allir virðast vera sammála um að nú eigi að gera, þ.e. að endurvekja þann sið sem áður var að útvarpið fái sinn skerf vegna aðflutningsgjalda af viðtækjum.

Alexander Stefánsson : Virðulegi forseti. Ég vil taka undir það sem hér kom fram hjá hv. 5. þm. Suðurl. um endurskoðun á viðlagatryggingu. Það sem ég vil koma hér inn á er það að vekja athygli á því að ríkisstjórnirnar frá 1987 til ársins í ár hafa allar ákveðið að skerða tekjustofn Ríkisútvarpsins og fresta framkvæmdum við langbylgjustöðina sem allir vissu að var á síðasta hálmstrái. Það þarf ekki að deila um það, þetta liggur ljóst fyrir. Og við afgreiðslu fjárlaga nú í ár var svarið sem fjvn. fékk við þessu atriði frá hæstv. ríkisstjórn að það ætti ekki að taka til afgreiðslu nú við afgreiðslu fjárlaga 1991. Hins vegar var ljóst þegar áður en þetta ofsaveður gekk yfir að hér var teflt á tæpasta vað og ég vil segja frá því að á fundi í fjh.- og viðskn. sem við mættum á sem varamenn tveir fulltrúar úr fjvn., á síðasta fundi vöktum við athygli á þessu, að það yrði við afgreiðslu lánsfjárlaga nú að taka tillit til þessa ástands sem þá var skapað fyrir nokkrum dögum áður en þetta veður kom og taka inn á lánsfjárlög núna afgreiðslu sem nægði til þess að undirbúa þetta mikilvæga mál sem allir eru sammála um. Það verður að taka á þessu núna strax. Ég tel að öryggi sjómanna á Íslandi sé stefnt í þvílíka tvísýnu ef ekki verður tekið sterkt á þessu máli að ekki verður við unað. Það er ljóst að það er ekki lengur hægt að veðja á þá heppni sem hingað til hefur fylgt okkur í 20 ár. Það verður að taka hér ákvörðun og ég skora á fjh. - og viðskn. að gera þá afgreiðslu á lánsfjárlögum. Þó að það sé óvenjulegt í sjálfu sér að slíta það frá fjárlögum, þá verður að gera það núna vegna þess ástands sem hér hefur skapast.

Umhverfisráðherra (Júlíus Sólnes) : Virðulegi forseti. Mark Twain sagði einu sinni: ,,Allir tala um veðrið en enginn gerir neitt í málinu.`` Það kann að vera að hér sé einmitt um þetta að ræða. En mig langar til þess að vekja í örstuttu máli athygli á einum þætti sem er mjög nauðsynlegur þegar horft er til þeirra atburða sem áttu sér stað núna um helgina, en það eru rannsóknir á eðli storma og þeirra gífurlegu krafta sem þeir leysa úr læðingi, þ.e. að efla og auka þekkingu þeirra sem fást við hönnun mannvirkja sem eiga að standast vindálag, slíkt ógnarálag sem við urðum öll vitni að hér um helgina. Á þessu sviði hefur verið unnið merkt brautryðjendastarf á vegum Verkfræðistofnunar Háskóla Íslands, en því miður hafa þær rannsóknir liðið fyrir fjárskort og ekki verið hægt að efla þær sem skyldi. Því vil ég nota þetta tækifæri til að beina því til hv. alþm. að næst þegar farið er fram á fjárveitingar til þess að standa straum af kostnaði vegna þessa mikilvæga verkefnis, þá fái slíkt erindi jákvæða umfjöllun.

Eiður Guðnason : Virðulegi forseti. Það hefnir sín nú það sinnuleysi sem fjárveitingavaldið og stjórnvöld hér hafa sýnt í þessu máli. Hér hefur ekkert nýtt gerst. Hér hefur bara gerst það sem vitað var að mundi gerast. Og afleiðingarnar eru ekkert öðruvísi heldur en menn vissu að þær mundu verða. Þetta er mjög alvarlegt ástand sem hefur skapast, eins og hér hefur verið bent á, hættulegt, og hlekkur í öryggiskeðjunni hefur brostið. En þegar menn koma hér og tala um þetta eins og eitthvert nýtt fyrirbæri sem ætti að koma mönnum á óvart, þá er það út í hött. Þetta er búið að vera vitað lengi. Það er búið að benda á þetta hér árum saman úr þessum ræðustóli, í nefndum hér á Alþingi og víðar. Mér þykir það hjákátlegt þegar hv. þm. Sjálfstfl. koma hér og þykjast tala sem einhverjir sérstakir vinir Ríkisútvarpsins. Það hefur ekki alltaf andað hlýju úr þeirri átt til þeirrar merku stofnunar hér á hinu háa Alþingi í gegnum árin. Kannski var það svo að þetta þurfti að gerast, að mastrið þurfti að brotna til þess að eitthvað yrði gert í málinu. Það er illt að segja það, en engu að síður hygg ég að það sé rétt. Og nú hefur þetta gerst. Nú verður að gera eitthvað, það er engrar undankomu auðið og ég lýsi ánægju með þær tillögur sem hæstv. menntmrh. lýsti hér áðan og vona að þær verði framkvæmdar sem allra fyrst þannig að ný langbylgjustöð með því öryggi sem henni fylgir geti risið sem allra fyrst. Það tekur óneitanlega einhvern töluverðan tíma, en héðan af verður málinu ekkert skotið á frest og það er engrar undankomu auðið. Þetta verður nú að gerast.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) : Hæstv. forseti. Ég tek það nú fram að ég tala hér sem ráðherra fjarskiptamála en ekki Veðurstofunnar, enda var sú stofnun flutt undan samgrn. á síðasta ári þó ekki verði nú séð að það hafi orðið til mikilla bóta hvað veðrið snertir. En það er ýmislegt í rekstri og uppbyggingu fjarskiptakerfisins sem getur hjálpað til í þessum efnum þó að ég sé sammála þeim sem hér hafa talað um það að eina varanlega og fullkomna lausnin er að endurbyggja öfluga langbylgjusendistöð sem næst útvarpinu sjálfu, þá eru ýmsir fleiri möguleikar sem hér geta komið að gagni og styrkt útsendingarmöguleika útvarps við svona aðstæður, til að mynda uppbygging á miðbylgjusendum í landshlutunum og í gegnum fjarskiptakerfið að öðru leyti. Við höfum verið minnt á það rækilega undanfarnar vikur, ekki bara í þessu áhlaupi, heldur áður að þrátt fyrir tækniframfarir er okkar fjarskiptakerfi að ýmsu leyti viðkvæmt og það þarf að stefna að því að auka þar öryggi og byggja á meiri möguleikum þegar einhverjir detta út. Ég held að hringtenging landsins með ljósleiðurum sé mjög stór áfangi í þeim efnum. Menn geta gert sér í hugarlund ástand á símamálum ef við hefðum í dag eða fyrir nokkrum vikum síðan í ísingarveðrinu þá búið við línur á landi eins og við gerðum hér áður í þeim efnum. Ég held að uppbygging varajarðstöðvar sé eitt allra brýnasta mál fyrir utan þetta sem lýtur að öryggiskerfi útvarpsins. Og að koma upp annarri jarðstöð á einhverju því landshorni sem er ólíkast suðvesturhorninu hvað veður snertir er að mínu mati mjög brýnt. En að sjálfsögðu eru samgrn. og Póstur og sími tilbúin til samstarfs um að leysa úr þessum málum eftir föngum og ég er tilbúinn til að skoða það að fjárfestingaráætlun Pósts og síma verði að einhverju leyti hnikað til til þess að unnt sé að taka þátt í samstarfi um úrbætur á þessu sviði.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) : Virðulegi forseti. Ég held að það sé kannski kjarni málsins, sem fram kom hér í ræðu hv. 18. þm. Reykv., að Alþingi og stjórnvöld bera hér öll mikla ábyrgð í þessu efni. Ég held að það sé í sjálfu sér engin lausn að vera að vísa málinu frá einum til annars. Ég geri ekki ráð fyrir því að menn séu með mikið hreinni skjöld en sessunautar þeirra kunna að vera hér í þinginu í þessu efni nema þá kannski þeir sem voru að taka sæti hér á Alþingi sem varaþingmenn í dag. Kjarni málsins er og aðalatriði að við verðum sammála um að taka núna á málinu. Ég geri ráð fyrir því að flestir eða allir hafi einhvern tíma flutt tillögur um það að grípa til endurbóta, flestir eða allir hafi einhvern tíma greitt atkvæði á móti skerðingu á þessum tekjustofni Ríkisútvarpsins, flestir eða allir hafi væntanlega einhvern tíma flutt tillögur um stuðning við Ríkisútvarpið af þessum ástæðum, en það gerir í raun og veru litla stoð í dag. Aðalatriðið er það að við drífum okkur í verkið eins og hv. 1. þm. Suðurl. vakti hér athygli á áðan og ég tók undir með honum. Ég tel að það sé mjög mikilsvert sem hér kom fram í ræðu hæstv. samgrh. að samgrn. og Póstur og sími séu reiðubúin til að hjálpa til við upphafsskrefin í þessu máli núna næstu daga. Ég mun leggja sundurliðaða tillögu í þeim efnum fyrir ríkisstjórnina í fyrramálið. Varðandi það sem hv. 1. þm. Reykv. spurði um hér áðan, þá kom það nú fram í umræðunni sem hann spurði um. Mér finnst út af fyrir sig ánægjulegt að hann skuli vilja láta mig lesa meira úr ræðum mínum en ég geri hér í ræðustólnum, en ástæðan til þess að ég nefndi ekki það mál sem hann var með var fyrst og fremst sú að það er til rekstrar en þessir tekjustofnar sem við ræðum hér í dag eru til stofnkostnaðar, endurbóta og viðhalds samkvæmt lögum og venjum. En það mál sem hann spurði um er til meðferðar á milli þriggja ráðuneyta, eins og ég skýrði frá hér áðan, þ.e. fjmrn., heilbrrn. og menntmrn. Niðurstaðan er sem sé sú að við munum leggja málið fyrir og ég vænti þess að við það verði góður stuðningur og fagna því að sjálfsögðu að menn hafa margir hverjir lengi hugsað hlýtt til langbylgjumastranna þó lítið hafi orðið um athafnir fyrr en það verður það bersýnilega núna með góðri samstöðu á Alþingi Íslendinga.

Páll Pétursson : Frú forseti. Ég þarf að leiðrétta misskilning hv. 1. þm. Reykv. Í lánsfjárlögum sem samþykkt voru á Alþingi 20. des. 1986 var svohljóðandi klausa: ,,Þrátt fyrir ákvæði 22. og 23. gr. laga nr. 68/1985, útvarpslaga, skulu tekjur á árinu 1987 vegna aðflutningsgjalda af hljóðvarps - og sjónvarpstækjum ásamt fylgihlutum renna í ríkissjóð.`` Og stendur það sem ég áður sagði að þá var fjmrh. þegar þessi lög voru samþykkt hv. 1. þm. Suðurl.

Hver var forsrh.?

Með því að taka markaðan tekjustofn af Ríkisútvarpinu sem við stóðum reyndar báðir að, við 1. þm. Reykv., sem nefndarmenn í fjh.- og viðskn., þá tóku menn þá áhættu að þurfa að verja skyndilega miklum fjármunum til þess að bæta úr vanda sem upp á kynni að koma. Og nú hefur hann komið upp á og nú þýðir ekkert annað en bregðast við því með mannlegum hætti. Það er rétt sem hv. þm. Guðni Ágústsson sagði að það þarf að breyta lögunum um viðlagatryggingu, en það er ekki hægt að gera þau afturvirk eða mér var það a.m.k. ekki ljóst að það sé eðlilegt. Það þarf sérsakt átak samfélagsins til þess að aðstoða þá sem orðið hafa fyrir stórfelldu eignatjóni núna og fá það ekki bætt í gegnum tryggingar.

Pálmi Jónsson : Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 1. þm. Suðurl. fyrir að hefja þessa umræðu. Ég tel það hins vegar einkennilegt hvað einstakir þingmenn stjórnarliðsins eru að reyna að kosta kapps um það að kenna Sjálfstfl. um þá vanrækslu, sem orðið hefur við að leggja fram fé til endurbyggingar á möstrunum og annarrar starfsemi Ríkisútvarpsins, að kenna það Sjálfstfl. Hv. 1. þm. Norðurl. v. var hér áðan að fjalla um það að þetta væri eitthvað sérstaklega Sjálfstfl. að kenna, en var svo að viðurkenna að sjálfur hefði hann flutt tillögu og staðið fyrir því í fjh. - og viðskn. að þessi tekjustofn var tekinn af Ríkisútvarpinu. Svona málflutningur er náttúrlega ekki við hæfi þeirra atburða sem hér hafa gerst. Ég vil hins vegar taka undir það að nú er nauðsynlegt að safna saman upplýsingum um það mikla tjón sem orðið hefur í þessu fárviðri sem er óvenjulegt og gerist ekki nema á margra áratuga fresti að fárviðri verði með þessum hætti og valdi svo miklu tjóni um land allt. Ég vil einnig lýsa því að á hæstv. ríkisstjórn hvílir sú skylda að taka það til athugunar á hvern hátt verði mætt að hluta því mikla tjóni sem fjölmargir einstaklingar og aðrir aðilar hafa orðið fyrir í þessu veðri hvarvetna um landið. Þetta er sú skylda sem hvílir á stjórnvöldum og er mannlegra af hv. þm. stjórnarliðsins að taka þátt í því heldur en að vera með skæklatogi að reyna að koma sér undan því að þeir beri ábyrgð á því að fé hefur verið skert til þessara hluta, svo sem fyrir liggur að þeir bera ekki síður en aðrir ábyrgð á, nú síðast við afgreiðslu fjárlaga eins og hv. varaformaður fjvn. hefur sjálfur lýst, hvernig tekið var við skilaboðum frá ríkisstjórninni.

Árni Johnsen : Virðulegi forseti. Í skýrslu Almennu verkfræðistofunnar fyrir Póst og síma árið 1978 stendur, með leyfi forseta: ,,Nú er það staðreynd að ryðskemmdir hafa rýrt burðarþol mastranna á Vatnsenda um a.m.k. 20% og trúlega þó talsvert meira. Þess vegna er hætta á að möstrin brotni ef vindhraði á Vatnsendahæð nær 11 vindstigum og raunar er það nokkurt undrunarefni að þau skuli enn standa uppi. Duldir gallar, t.d. ef stög eru skemmd eða boltar brotnir, auka mjög á hættuna á hruni mastranna.`` --- Á þrettánda ár er liðið síðan svo að ekki er að undra. En ég vil þakka hv. þm. og ráðherrum jákvæðar undirtektir. Þetta er mál sem heyrir í rauninni undir menntmrh. yfirmann útvarps, dómsmrh. yfirmann Almannavarna, samgrh. yfirmann Pósts og síma og umhvrh. yfirmann Veðurstofu, þannig að tökin ættu að vera sterk þegar á er tekið í höndum þessara ágætu manna. Ég fagna líka tillögu menntmrh. og það var nýtt sem kom fram í máli hæstv. samgrh. að hann mundi beita sér fyrir því að Póstur og sími tæki þátt í þessum kostnaði því að Póstur og sími hefur hingað til talið sig óskuldbundinn til þátttöku í kostnaði vegna langbylgju. En það er jákvætt og það er nýtt.  Ég vil einnig bera þakkir til 1. þm. Norðurl. v. þar sem hann tók undir þau orð mín að það ætti að tryggja bætur til þeirra sem hafa orðið fyrir tjóni og eru ótryggðir fyrir, bændur og búalið, fólk í þéttbýli og hvar sem er á landinu. Ég ferðaðist um suðvesturhornið og Suðurland í gær og það er til marks um veðurhraðann að ég stöðvaði jeppa sem ég var í á Skeiðaveginum og tók tillit til sparnaðaráforma ríkisstjórnarinnar og innan skamms sigldi bíllinn áfram á 35 km hraða fyrir veðri og vindum án þess að vélin væri í gangi. Þannig var vindhraðinn í gær þegar verst lét.  Ég vil líka taka undir þakkir til 1. þm. Vesturl. sem notaði orðið sem gildir í þessu efni: Strax, að framkvæma strax. Og þakka ég þingmönnum og hæstv. ráðherrum þessar jákvæðu umræður. Ég vona að þessi umræða hér tryggi að málið verði leitt farsællega í höfn á næstu vikum.

Flm. (Guðmundur H. Garðarsson) : Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um hækkun skattleysismarka vegna álagningar tekjuskatts. Tillagan er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela fjmrh. að hefja undirbúning að breytingu á lögum um tekjuskatt með þeim hætti að mánaðartekjur einstaklings, 100.000 kr. eða lægri, verði skattfrjálsar.`` Þessari tillögu fylgir svohljóðandi greinargerð, með leyfi forseta: ,,Tillaga þessi er lögð fram með tilliti til þeirrar neikvæðu þróunar sem hefur átt sér stað á undanförnum árum í skattamálum og með sérstöku tilliti til launatekna. Þegar staðgreiðslukerfið var tekið upp á sínum tíma var einn megintilgangur þess að létta skattbyrði lág- og millitekjufólks, jafnframt því sem innheimtukerfið var gert einfaldara. Því miður hefur reynslan orðið önnur. Skattprósentan hefur verið hækkuð og skattleysismörk ekki tekið eðlilegum breytingum með tilliti til verðbólguþróunar sl. þrjú ár. Niðurstaðan er stóraukin skattbyrði millitekjufólks með þar af leiðandi tekjuskerðingu. Á sama tíma hefur átt sér stað kaupmáttarskerðing vegna erfiðrar stöðu atvinnuveganna til að mæta aukinni tekjuþörf launafólks, m.a. vegna hærri skatta og almennra verðhækkana á vörum og þjónustu. Erfitt er að setja fram nákvæmar tölur um þróun þessara mála, en eftir því sem næst verður komist þyrftu skattleysismörk hjá einstaklingi að vera hið minnsta 100.000 kr. á mánuði til þess að vega upp á móti neikvæðum áhrifum aukinnar skattbyrðar á síðustu árum jafnframt því sem kaupmáttur launatekna yrði bættur. Ljóst er að undirbúa þarf vel hækkun skattleysismarka með þeim hætti sem þessi tillaga felur í sér. Þess vegna er rétt að eðlilegur aðdragandi sé að skattbreytingunum. Með tilliti til fjárlagaársins mundu þessar skattbreytingar koma til framkvæmda frá og með 1. jan. 1992. Gefst þá svigrúm til að mæta viðeigandi tekjubreytingum hins opinbera með niðurskurði eða öðrum hætti vegna fjárlaga 1992. Hækkun skattleysismarka mun hafa mikil áhrif á þróun launamála á næstu árum og skal minnt á það að haustið 1991 renna út samningar um svonefnda ,,þjóðarsátt``. Mikilsvert framlag í launa- og kjaramálum væri ef skattar væru lækkaðir verulega á lág- og millitekjufólki. Þess vegna er þessi tillaga flutt nú.`` Að lokum, virðulegi forseti. Skattleysismörk eru nú 57.378 kr. á mánuði. Staðgreiðsluprósentan hefur hækkað um rúm 2% frá því að staðgreiðslukerfið var tekið upp fyrir tveimur árum og er komið í 39,74%. Á sl. tveim til þrem árum hafa kauptaxtar lág - og millitekjufólks tekið litlum breytingum til hækkunar. Talið er að kaupmáttarskerðing þessa fólks hafi orðið rúmlega 20% á þessu tímabili. Íþynging skatta hefur orðið mikil á millitekjufólki, m.a. vegna hærri álagningarprósentu og þess að skattleysismörkin hafa ekki hækkað sem skyldi nema síður sé. Þarna hefur ríkisvaldið brugðist. Fórnir almennings til að koma verðbólgu niður hafa verið miklar. Ríkisvaldið, þ.e. kerfið og stjórnmálamennirnir hafa ekki fórnað neinu. Skattar á almenningi verða að lækka. Þess vegna er þessi þáltill. flutt og vænti ég þess að hún verði samþykkt. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni umræðu verði tillögunni vísað til allshn.

Anna Ólafsdóttir Björnsson : Virðulegi forseti. Að heimta skatta af tekjum sem ekki duga til framfærslu er fullkomlega siðlaust og því fagna ég þeirri tillögu sem hér er fram komin. Ég vil jafnframt benda á hve óréttlátt það skattkerfi er sem leggur þyngstar byrðarnar á þá sem minnst hafa auraráðin. Kvennalistakonur fengu fyrir um það bil tveimur árum hagfræðing hjá Fjárlaga - og hagsýslustofnun til að reikna út fyrir sig ýmsar útgáfur á því hvernig hækkun skattleysismarka og fjölgun skattþrepa kæmi út fyrir almenning og fyrir ríkiskassann. Þá kom í ljós sú alvarlega staðreynd að það er lágtekjufólk og fólk með lágar millitekjur sem ber hitann og þungann af öllum skattgreiðslum í landinu. Með öðrum orðum: Fólkið sem er með innan við 100 þús. kr. mánaðarlaun heldur samfélaginu uppi miðað við núverandi kerfi, ekki hátekjufólkið sem reyndar er á framfæri lágtekjufólks samkvæmt þessu. Þetta er auðvitað ekki nokkur hemja. Alvarlegra var þó að sjá hve stór hópur það er sem á svo lágum launum er og á ekki fyrir framfærslu af þeim sökum. Það er engin tilviljun að fyrir sl. jól skuli stór hópur fullvinnandi ungs fólks hafa orðið að leita á náðir mæðrastyrksnefndar og annarra hjálparhópa til að eiga fyrir jólahaldinu. Það er nauðsynlegt að vinna að öllum málum í senn, hækkun lægstu launa, hækkun skattleysismarka og fjölgun skattþrepa til að fjármagna að einhverju leyti tekjutap ríkisins. Að þessum málum höfum við kvennalistakonur unnið einlæglega og lagt fram frv. um lögbindingu lágmarkslauna nokkrum sinnum, auk þess að leggja til hækkun skattleysismarka um tvö tekjuskattsþrep þegar samþykkt var að koma á staðgreiðslu tekjuskatts. Við vitum sitt af hverju um hvað kostar að framfleyta einstaklingi þótt lengi vel hafi mætt þeim sem vildu fá upplýsingar um slíkt fátt annað en úrtölur. Er þess skemmst að minnast hve langan tíma það tók að fá tillögu um athugun á lágmarksframfærslukostnaði samþykkta hér í þinginu. En sú till. var þó að lokum samþykkt hér í vetur í allbreyttri mynd. Á sl. ári virtist þó vera hægt að reikna út framfærslukostnað fyrir námsmenn. Kannski er einhverra hluta vegna auðveldara að átta sig á eyðslu þeirra en annarra. Ekki skal ég um það segja. Á miðju síðasta ári þurfti um 80 þús. kr. til framfærslu einstaklings í námi en honum voru að vísu ekki skammtaðar nema 50 þús. kr. í námslán til að skrimta af. Það er raunar í takt við þau kjör sem ýmsir aðrir þurfa að lifa við. Ótrúlega mörgum er gert að lifa á launum innan við þurftarmörk og taxtalaun fara jafnvel niður í um 40 þús. kr. Við kvennalistakonur þekkjum vel hverjir það eru sem þiggja lægstu launin í samfélaginu. Og það hefur raunar komið mjög glögglega fram í umræðum nú að undanförnu og í útreikningum kom í ljós að þjóðarsáttin hvílir á herðum kvenna. Það eru nefnilega konurnar sem eru á lægstu laununum og það á við í öllum tekjuhópum. Ekki veit ég hvort hv. alþingismenn gera sér grein fyrir því að á miðju síðasta þjóðarsáttarári voru meðallaun afgreiðslukvenna í fullu starfi um 55 þús. kr., 55 þús. fyrir fullt starf. En fullvinnandi afgreiðslukarlar fengu 72 þús. kr. í meðallaun og voru alls ekki of sælir af sínum hlut þótt þeir hefðu 17 þús. kr. í viðbót við konurnar. Það er þetta sem þjóðarsáttin skammtar fólki og svo klípur ríkið skatt af smánarlaunum. Hækkun skattleysismarka er sanngjörn aðgerð. Ég vildi nota þetta tækifæri til að hreyfa við öðrum málum sem eru þessu náskyld og þarf að kippa í liðinn í þeirri óréttlátu tekjuskiptingu sem nú er við lýði.

Árni Johnsen : Virðulegi forseti. Ég fagna fram kominni till. hv. 8. þm. Reykv. Það er tímabært að stokka upp spilin í mörgum þáttum. Einn af þeim er kjaramálin og hagur heimila og einstaklinga í landinu. Hin margumtalaða þjóðarsátt, sem því miður hefur að mörgu leyti orðið að eins konar þjófasátt, hefur ruglað margt í okkar kerfi. Hún byggir á því m.a., svo sannanlegt sé, að gera þá fátæku fátækari og þá ríku ríkari og það er ekki frambærilegt í okkar þjóðfélagi. Þar koma inn í margir þættir varðandi vaxtastefnu og kjaraþróunaratriði hjá ríkisstjórninni sjálfri. Það er svo í dag að atvinnuleysi er allvíða. Vandamál einstaklinga með lágar tekjur eru mikil og miðað við þær kröfur sem menn telja eðlilegar í þjóðfélaginu í dag jaðrar við fátækt hjá stórum hópi landsmanna. Það er ótrúleg skattheimta sem hefur verið hjá núv. ríkisstjórn. 100 þús. kr. skattleysismörk eru spor í rétta átt, spor í rétta átt til þess að rétta hlut þeirra lægstlaunuðu öndvert við það sem hefur átt sér stað í kjarasamningum um langt árabil þar sem þeir lægstlaunuðu hafa alltaf setið aftast á merinni, jafnaftarlega og þeir voru áður ef ekki aftar. Það er því miður staðreynd og þar með kannski komin helsta leiðin til þess að tryggja raunverulegar kjarabætur fyrir þá lægstlaunuðu í þjóðfélaginu. Það er alveg rétt, sem hér hefur komið fram í umræðunni, að þar eru konur stærsti hópurinn. Þær vinna störf sem eru að sumu leyti hálfgerð þrælastörf, í mörgu er lýtur að fiskvinnslu sérstaklega, hrein þrælastörf, mikið álag og ekki bara púl, heldur óþolandi þrælastörf að mörgu leyti. Þetta eru staðreyndir sem menn vilja gjarnan láta líða hjá að tala um en þannig er það nú samt. Framgangur þessa máls gæti þannig leitt til þess að um leið og kjör þeirra lægstlaunuðu væru bætt í reynd þá fengju stjórnvöld eðlilegt aðhald til forsjálni og staðfastrar stjórnunar í landsins málum.

Guðrún J. Halldórsdóttir : Virðulegi forseti. Ég fagna þeirri till. sem hér er fram borin um að skattleysismörk verði miðuð við 100 þús. kr. Það mun hafa komið fram við umræðuna áðan að áætlað væri að venjulegur háskólastúdent þyrfti 80 þús. kr. til að framfleyta sér yfir mánuðinn en skattleysismörkin núna eru 57 þús. kr. Það er náttúrlega óeðlilegur munur þarna á. Það er þannig að fólk sem hefur 80 þús. kr. í mánaðarlaun eða 100 þús. kr. getur ekki vænst þess að eignast þak yfir höfuðið eins og nú standa sakir því að fólk með þessar tekjur getur ekki fengið fyrirgreiðslu í félagslega húsnæðislánakerfinu og það getur ekki fengið venjulegt húsnæðismálalán vegna þess að launin eru of lág. Þetta fólk er því í sjálfheldu. Ég eygi smávon um að við þessa breytingu, ef skattleysismörkin verða færð upp í 100 þús. kr., muni fólk kannski geta fengið lán úr venjulegu húsnæðislánakerfi og eignast þak yfir höfuðið. En það hefur löngum verið eitt af markmiðum íslensku þjóðarinnar að hver maður ætti öruggt þak og húsaskjól. Ég er ekki endilega að segja að það þurfi að vera í sama formi og verið hefur hingað til. Kaupleiguíbúðir og búseturéttaríbúðir eru líka kerfi sem eru mjög vænleg fyrir okkur venjulega borgara hér á Íslandi. En að ætlast til að fólk lifi á 57 þús. kr. er útilokað hér á Íslandi, enda reynir hver einasta manneskja sem er með slík laun að vinna miklu, miklu lengur en einfaldan vinnudag. Þetta veldur því að önnur till., sem ég veit að liggur hér fyrir þessu þingi, um styttingu vinnuvikunnar er líka mjög mikilvæg og mundi þjóna sama markmiði og þessi till. hv. 8. þm. Reykv. Ég álít að ef við styttum vinnuvikuna og hækkuðum skattleysismörkin þá værum við búin að ná mjög góðum áföngum til þess að gera þetta land vel byggilegt og þessa þjóð hæfa til að fást við það sem hún þarf að fást við fyrst og fremst, þ.e. að koma börnum sínum á legg og gera þau að nokkurn veginn sjálfbjarga og ánægðum einstaklingum. Eins og málin standa í dag á það fólk sem á við lægstu launin að búa, minnsta öryggið í húsnæðismálum og lengstu vinnuvikuna afskaplega erfitt með að gegna því hlutverki sem hverri þjóð er þó nauðsynlegt að sé vel rækt, þ.e. að tryggja áframhaldandi tilveru nokkurn veginn eðlilegrar og ánægðrar þjóðar í þessu erfiða og veðraríka landi sem Ísland er. Ég álít því að ef við gætum gert það sem ég hef nú nefnt, bæði borið gæfu til að hækka skattleysismörk, stytta vinnuvikuna og þar með aukið möguleikana á að fólk eignist þak yfir höfuðið þá gætum við annast betur börnin sem landið eiga að erfa og ekki eingöngu þau sem landið eiga að erfa, heldur líka þá sem landinu hafa skilað til okkar, þá værum við á vænum vegi. Ég vona að þessi þáltill. nái fram að ganga.

Karl Steinar Guðnason : Hæstv. forseti. Sú till. sem hér liggur fyrir er hugsuð þannig að það sem þá mundi gerast kæmi lágtekjufólki til góða, ekki efast ég um það. En einkum vegna þess að ég þekki hug hv. flm. Hitt er annað að mér þykir vanta útreikninga á því hvað eigi þá að koma á móti því tekjutapi sem verður af þessum völdum hjá ríkissjóði, tekjum sem þarf til að fjármagna sjúkrahús, skóla og annað. En hugsunin er vissulega mikils virði. Ég tel að svona till. þurfi að fylgja rökstuðningur fyrir því. Spurningin er líka hvort talan 100 þús. er akkúrat sú tala sem eigi að miða við eða hærra eða hvernig sem það yrði. Hitt er annað að það sem rak mig hingað upp er sá andstyggðartónn sem hefur komið fram hér hjá nokkrum hv. ræðumönnum í garð þjóðarsáttar eins og almenningur nefnir síðustu kjarasamninga. Það sýnir manni oft skilningsleysið á aðstæðum í þjóðfélaginu hvernig menn tala hér úr þessum stóli. Það sýnir manni hvað margur fylgist lítið með launamálum og þeirri baráttu sem láglaunafólkið í landinu hefur háð fyrir sínum kjörum. Skilningsleysi á því hvaða ástand var í landinu þegar svonefnd þjóðarsátt var gerð. Skilningsleysið á því að hér ríkti bullandi verðbólga og atvinnulífið var komið að fótum fram. Það blasti við fjöldaatvinnuleysi, vextir voru 40% og verðbólgan ósköp svipuð. Verkalýðshreyfingin ákvað að fara nýjar leiðir í kjarabaráttunni vegna þess að menn hennar sáu að þær leiðir sem notaðar höfðu verið áður höfðu ekki dugað, einkum hvað varðaði láglaunafólkið, sem alltaf hefur farið verst út úr því þegar verðbólgan hefur verið hvað mest. Fólkið sem hefur liðið mest fyrir verðbólguófreskjuna og okurvextina og annað síkt. Það er láglaunafólkið sem hefur liðið mest fyrir það. Það fólk sem talar eins og það viti ekkert um þessa hluti skynjar ekki mikið hver er vandi láglaunafólksins í landinu. Það er ekki nokkur vafi á því að hefði svonefnd þjóðarsátt ekki verið gerð þá væri verðbólga hér á fullri fart. Þá væru vextir a.m.k. 40% eins og var. Þá væri dýrtíð ótrúleg og ekki minni en það sem verðbólgan segði til um, auðvitað ekki, og kjör láglaunafólksins margfalt verri. Þjóðarsáttin var gerð til að stöðva það kaupmáttarhrun sem hafði orðið og byggja upp til að geta horft til nýrrar framtíðar til að geta náð þeim kjarabótum að henni lokinni sem yrði til þess að umhverfið yrði öllu betra. Sannleikurinn er sá að fyrri aðferðir höfðu ekki dugað. Þess vegna var gripið til þessa ráðs. Fjandmenn þessa eru náttúrlega fjandmenn betri lífskjara fyrir láglaunafólkið í landinu. Á því er ekki nokkur vafi. Hitt er annað mál að lágu launin í landinu, kjör láglaunafólksins, er nokkuð sem ekki nær nokkurri átt og úr því þarf að bæta. En við gerum það ekki með aukinni verðbólgu, með ránsvöxtum, með aukinni dýrtíð og öðru sem því fylgir. Úr má bæta, bæði með taxtahækkunum, skattabreytingum og ýmsum félagslegum aðgerðum. Vandi þeirra sem hafa staðið í því að berjast fyrir betri hag láglaunafólksins hefur verið sá að hafi fengist eitthvað sérstaklega fyrir láglaunafólkið þá hafa hinir komið á eftir, grimmir sérhagsmunahópar og aðrir, sem margur hver innan þingsala hér tekur undir með og segir: Allt í lagi. Þið eigið að fá allt ykkar. Jafnvel þó krafist sé miklu meira heldur en láglaunafólkið hafði fengið. Það er vandinn í hnotskurn að þeir sem ofar hafa verið settir í launakjörum hafa ekki viljað una því að þeir sem eru lægst launaðir fengju kjarabætur. Ég kom hingað til að lýsa andstyggð minni á málflutningi þeirra hv. þm. sem leggjast gegn þeirri tilraun sem nú er gerð, m.a. til þess að bæta kjör láglaunafólks í landinu með lækkun verðbólgu, með lækkun vaxta, með stöðugu verði á landbúnaðarafurðum t.d. og öðru vöruverði. Það hefur ekki allt tekist en flest af því hefur gengið upp. Ég vil undanskilja hv. flm. þessarar till. þeirri andstyggð sem ég hef á þeim málflutningi sem hér kom fram en taldi ástæðu til þess að láta hana í ljós.

Anna Ólafsdóttir Björnsson : Virðulegi forseti. Ég kem hingað í stólinn ekki til að munnhöggvast en ég vil vekja athygli á því að það er fleira sem vekur andstyggð en málflutningur og skoðanir einstakra þingmanna. Það vekur andstyggð að láglaunafólk skuli einatt í öllum samningum fara illa út úr því sem út úr þeim samningum kemur. Það vekur andstyggð að fólki er ætlað að lifa á kaupi sem er langt undir framfærslumörkum, hvernig svo sem staðið er að slíku. Ég held að allir geti verið sammála um einstök atriði eins og að ríkinu bera að hlífa og hjálpa því fólki sem lægst hefur launin en það firrir engan ábyrgð. Lækkun vaxta er góð aðgerð ef hún gengur. Ég hef að vísu ekki séð neina tryggingu fyrir slíku, jafnvel ekki eftir tíma þjóðarsáttar. Og ég vitna enn og aftur í orð konu sem sagði í tilefni þjóðarsáttar fyrir rúmu ári: ,,Ég hef ekki einu sinni efni á að skulda. Ég hef varla efni á að lifa.`` Verðbólgan kemur öllum illa en ég vil benda á annað sem hægt væri að kippa í liðinn ef það á að gera fólki kleift að lifa á sínum fáu krónum og það er afnám matarskattar. Það er ekki bara verðbólga sem hækkar matvöruverð, heldur líka skattheimta af mat. Og jafnvel þótt henni hafi að einhverju leyti verið mætt með niðurgreiðslum þá er það mál flestra, sem þurfa að lifa á lágum launum, að matvara og aðrar nauðþurftir séu sífellt stærri hluti launa og jafnvel öll launin fari í akkúrat þá kostnaðarliði. Þetta er það sem ég held að flestir, sem á annað borð leiða hugann að því, hafi andstyggð á. Að öðru leyti trúi ég því að við séum hér flest sammála um það að sú till. sem hér er til umræðu sé til góðs eins en mér fannst ekki hægt annað en að taka til máls þegar umræðurnar hér á undan lágu fyrir.

Karvel Pálmason : Virðulegur forseti. Ég skal ekki teygja mikið á þessari umræðu. Mér finnst samt ástæða til að fara nokkrum orðum um það mál sem hér er til umræðu. Ég vil líka vekja athygli á því hér hvaða hv. þm. það er úr Sjálfstæðisflokknum sem flytur þetta mál einn og sér. Það er sá þingmaður sem var að berjast fyrir pólitísku lífi sínu í síðustu viku innan flokksins. Það er sá maður sem lengst af hefur starfað innan verkalýðshreyfingarinnar af þeim sjálfstæðismönnum. Sá hugsunarháttur hefur verið hjá honum í gegnum árin að það verði að finna leiðir til að létta oki af láglaunafólkinu. Ég hugsa að fleiri hafi tekið eftir því í vetur og það hefur orðið mörgum umhugsunarefni hversu mikil fátækt er á Íslandi, í einhverju auðugasta landi heims. Það er auðvitað til skammar fyrir alla stjórnmálaflokka og forustumenn í þjóðfélaginu að fátækt hefur vaxið, þeim hefur fjölgað sem búa við raunverulega fátækt í landinu á undanförnum árum. Það ætti ekki að standa fyrir hv. þm. Alþfl. að tala máli þessarar till. Ég tilheyri þeim flokki, a.m.k. enn, og hann hefur á sinni stefnuskrá, hefur haft lengi og ég vona að hann muni halda því áfram og vinna að því, að ekki skuli lagður tekjuskattur á launatekjur. Nú skal ég ekkert segja um það hvort 100 þús. kr. er einhver sérstakur mælikvarði á þetta eða ekki en hér er auðvitað hreyft máli sem er nauðsynlegt að fara að taka á. Hér hafa komið upp umræður um þjóðarsáttina svokölluðu. Mér finnst hv. 1. þm. Suðurl. ganga nokkuð langt þegar hann kallar þetta þjófasáttina. Mér finnst menn fara nokkuð glannalega þegar þeir tala með þessum hætti. Auðvitað er það öllum ljóst að það sem var samið um fyrir þá verst settu síðast dugði skammt, eins og oft hefur gerst áður, því miður, og dugar skammt. Það er stutt í það núna að menn þurfa að taka upp samninga aftur. Það er ekki ráð nema í tíma sé tekið og menn þurfa auðvitað að fara að velta því fyrir sér. Ég hygg að þeir sem stóðu að þjóðarsáttinni, sem ég tel að hafi í mörgum tilvikum gagnað betur en þeir samningar sem voru gerðir áður með öllu uppskrúfuðu, en það er líka mikið að og á því þarf að vinna bug. Það hvarflar ekki að mér að næstu samningar verði gerðir án þess að raunverulega verði tekið á vanda þeirra verst settu. Ég tek undir með hv. þm. Karli Steinari Guðnasyni. Ég fer að halda að margir hverjir innan verkalýðshreyfingarinnar, fólk innan Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og almenningur margur á Íslandi sé svo félagslega óþroskaður að hann megi ekki heyra það nefnt að maður sem hefur 50 þús. kr. á mánuði hækki upp í 70 þús. kr. nema því aðeins að hinn sem hafi 100 þús. hækki líka á sama hátt. Þetta gerir það auðvitað að verkum að vart er hægt að semja fyrir þá verst settu í landinu þegar öll skriðan heimtar að koma á eftir. Þetta er auðvitað meingallað kerfi og á því þarf að taka. Við Íslendingar erum allt of margir vanþroskaðir félagslega að því er þetta varðar. Það verður aldrei lyft launum eða bætt kjör fyrir láglaunafólkið öðruvísi, a.m.k. eins og málin eru í dag, en það sé gert sérstaklega fyrir láglaunafólkið án þess að öll skriðan komi á eftir sem eru með miklu hærri og betri laun en þeir verst settu. Þetta verður auðvitað eitt meginverkefnið í næstu kjarasamningum fyrir þá sem með þá fara og þarna geta stjónvöld ekki verið stikkfrí. Það er nú einu sinni svo að til þess eru menn í stjórnmálum, að ég hygg, vonandi flestir, að menn vilja láta gott af sér leiða. En æði margir hafa mér fundist farið hinn veginn, hugsað frekar um þrengstu hagsmuni, eiginhagsmuni eða flokkshagsmuni án þess að taka tillit til þess fólks sem verið er að berjast fyrir. Á þessu þarf að vera breyting. Ég held að það sé gott að svona mál kemur hér til umræðu. Menn fara þá kannski enn frekar að velta því fyrir sér og ég þakka hv. flm. fyrir það að koma þessu máli hér inn til umræðu. Vonandi fær það afgreiðslu, en ég vek sérstaka athygli á því hvaða hv. þm. það er sem flytur málið.

Danfríður Skarphéðinsdóttir : Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að lýsa yfir stuðningi mínum við þá till. til þál. sem hér er til umræðu þessa stundina. Mér þykir hins vegar miður hvernig umræðan hefur þróast og finnst mér jafnvel að úr þessum ræðustóli hafi verið notuð orð sem ekki eru sæmandi hinu háa Alþingi. Veit ég ekki hvort það er gert í einhverri vörn en ég held að það sé mjög mikilvægt að þessi mál séu rædd með opnum huga og í einlægni. Ég veit ekki hvaða skýringar eru á því að hér eru svo fáir viðstaddir en ég fagna því auðvitað að sjá hér hæstv. fjmrh. sem e.t.v. kemur til með að taka þátt í þessari umræðu sem snýst um mjög mikilvæg málefni, þ.e. kjarajöfnun í landinu. Hv. 4. þm. Reykn. benti á að tillögunni fylgdu ekki útreikningar um hversu mikið tekjutap yrði um að ræða fyrir ríkissjóð ef skattleysismörk yrðu hækkuð eins og hér er lagt til. Þeir útreikningar hefðu eflaust sýnt okkur einhverja milljarða. En þeir útreikningar hefðu ekki sagt alla söguna því það segir sig auðvitað sjálft að um leið og fólk hefur meira fé handa á milli skilar það sér inn í ríkissjóð í hærri veltusköttum og það er virðisaukaskatturinn sem er stærsti hluti þeirra skatttekna sem koma í ríkissjóð. Þeir reikningar yrðu því aldrei alveg tæmandi fyrir stöðu ríkissjóðs fyrir og eftir þá breytingu að hækka skattleysismörkin. Ég vil enn og aftur minna á, vegna þeirrar umræðu sem hér hefur komið upp um það hvernig hinir lægst launuðu fara ávallt út úr kjarasamningum, og það hefur verið gert hér fyrr í umræðunni, að Kvennalistinn lagði fram frv. um lögbindingu lágmarkslauna. Við létum það ekki nægja heldur lögðum fram sérstaka tillögu um að settur yrði á laggirnar starfshópur sem hefði það verkefni að tryggja jákvæð áhrif lögbindingar lágmarkslauna. Á þeim tíma, eftir áramótin 1988, þegar sú tillaga var til umræðu hefði verið gott að fá stuðning þeirra manna hér á Alþingi sem eru hvað nátengdastir verkalýðshreyfingunni. Ég tel að einmitt það mál sem hér er til umræðu, hækkun skattleysismarka, og ef við bættist afnám matarskattarins sem hv. 10. þm. Reykn. minnti á, þessi tvö atriði eru leiðir til þess að jafna launamuninn. Það hefur komið fram og ekki að ástæðulausu hér í umræðunni að það er allt of mikið launabil, lægstu launin eru allt of lág. Hv. 4. þm. Reykn. benti réttilega á að þær leiðir sem hingað til hafa verið farnar í kjarabaráttu hafa alltaf farið verst með láglaunafólkið, eins og hann orðaði það. Þess vegna hefði verið nauðsynlegt að fara nýjar leiðir, gera tilraun til að fara aðra leið en hingað til hefur verið farin. Því miður verður að segjast um þá leið líka að þrátt fyrir allt, hversu mikla trú sem menn hafa á henni, þá hefur hún líka farið verst með láglaunafólkið. Síðan er auðvitað sú spurning, sem við hljótum að velta fyrir okkur, hvað gerist þegar þessu þjóðarsáttartímabili lýkur. Eins og nú hefur verið haldið á málum þá mallar og kraumar í pottunum og mun sjóða upp úr um leið og lokinu verður lyft. Ég vildi aðeins leggja nokkur orð í belg vegna þeirrar umræðu sem hér hefur farið fram. Mér sýnist að allir séu sammála um að það þurfi að stórbæta kjör hinna lægstlaunuðu. Það hefur mikið verið rætt um þetta vandamál sem einhvern tímann var kennt við Mesópótamíulögmálið sem felst í því að hækki einn hópur komi allir hinir á eftir. Það var einmitt það sem Kvennalistinn vildi koma í veg fyrir með tillögu sinni um að jákvæð áhrif lögbindingar lágmarkslauna yrðu tryggð, þ.e. að komið yrði í veg fyrir að allir hinir kæmu á eftir. Sú till. sem við ræðum núna, um hækkun skattleysismarka, er einmitt í átt til jöfnunar og kemur í veg fyrir skriðu af því tagi sem hér hefur verið nefnd.

Flm. (Guðmundur H. Garðarsson) : Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. sem hér hafa tekið til máls fyrir góðar undirtektir yfirleitt og ágæta umræðu hvað varðar efnisleg atriði þeirrar þáltill. sem ég mælti fyrir áðan. Ég skildi umræðuna þannig að þeir sem tóku til máls styðji markmið tillögunnar. Hins vegar kom það fram í máli eins hv. þm., 4. þm. Reykn. Karls Steinars Guðnasonar, að hann var með nokkrar efasemdir um hvort hægt væri að framkvæma þetta og benti á hugsanlegt tekjutap ríkisins. Hann minntist m.a. á að það kynni að vanta eitthvað til að reka skólana, sjúkrahúsin o.s.frv. Ég vil vekja athygli hv. þm. og sérstaklega hv. 4. þm. Reykn. á því að hér er hugsanlega um breytingar að ræða sem nema nokkrum milljörðum. Ef hv. þm. kynna sér taxta láglaunafélaganna og jafnframt tekjur millitekjufólks, þá munu menn komast fljótlega að raun um að það er ekkert of í lagt þótt hér sé talað um það í þáltill. að tekjur allt að 100 þús. kr. á mánuði verði skattfrjálsar. Það er rétt sem kom fram í ræðu hv. 18. þm. Reykv. Guðrúnar J. Halldórsdóttur að með núverandi stefnu bæði í launa- og kjaramálum sem og í skattamálum er gjörsamlega vonlaust að millitekjufólk geti látið sér koma til hugar t.d. að eignast eigin íbúð. Það út af fyrir sig segir mikla sögu að svo skuli vera komið í launa- og kjaramálum á Íslandi í dag að millitekjufólk skuli ekki geta eygt þá von að eignast eigin íbúð. Það brýtur algjörlega í bága við stefnu þess flokks sem ég hef barist fyrir í áratugi, Sjálfstfl., um íbúð handa öllum, eins og við orðuðum það á sínum tíma í okkar slagorðapólitík. Þess vegna er þetta að mínu mati mikilvægt framlag í þá átt einnig að gera millitekjufólki kleift að eygja von um að eignast eigin íbúð, þak yfir höfuðið. Það gengur auðvitað ekki að svo skuli vera komið að fólk sem er með 100 þús. kr. á mánuði skuli varla hafa til hnífs og skeiðar, svo ekki sé meira sagt. Það er þörf umræðu um það á Alþingi Íslendinga hvernig eigi að leysa þetta vandamál. Mér finnst það, virðulegi forseti, táknrænt að þegar þessi þáltill. er tekin til meðferðar, eftir að hún hefur verið kynnt þrisvar sinnum áður á dagskrá Sþ., m.a. í þeim tilgangi að gefa hv. þm. kost á því að átta sig á því að hún yrði til umræðu, og ég er ekki að ásaka virðulegan forseta, þá voru aðeins tólf þingmenn viðstaddir hér í salnum og enginn ráðherra, en ég fagna því hins vegar mjög að hæstv. fjmrh. skuli vera kominn. Hann var við skyldustörf annars staðar og kom strax til þings þegar hann var laus frá þeim, m.a. til þess að fylgjast með því sem hér er sagt um þessa þáltill. Mér finnst, virðulegi forseti, að bilið milli hins háa Alþingis og fólksins í landinu vera orðið æði mikið þegar aðeins 12 þingmenn af 63 eru viðstaddir til að ræða jafnmikilvægt og þýðingarmikið mál og skattamál hljóta að vera í ljósi þess að svokölluð þjóðarsátt rennur út í haust. Það vita allir sem hafa komið nálægt samningum um laun og kjör fólks að samningar eiga sér langan aðdraganda. Ef íslenskir stjórnmálamenn og hið háa Alþingi meina nokkuð með því, hvar í flokki sem menn standa, hverjir sem mynda ríkisstjórn eftir kosningar í vor, að þeir framkalli í lok samningstímabilsins eitthvað í líkingu við svokallaða þjóðarsátt, sem hefur það í för með sér að verðbólgan yrði lítil og vextir þar af leiðandi lágir, þá er ekki til setunnar boðið að byrja að undirbúa það nú þegar, sérstaklega af hálfu hv. alþm. og ríkisstjórnar, með hvaða hætti ríkið kemur til skjalanna í þessum málum. Þess vegna furða ég mig á því að hér skuli ekki vera fleiri þingmenn, ég tala nú ekki um framámenn stjórnmálaflokkanna, til þess að vera viðstaddir þessa umræðu. Það getur vel verið að sumir hv. stjórnmálamenn telji sig ekki hafa þörf fyrir það að sitja undir umræðum á Alþingi þar sem þeir muni hafa það gott vald yfir atburðarásinni eftir kosningar að þeir geti teflt með valdið í Stjórnarráði Íslands að vild. Ég vil segja við þá ágætu menn að þeir skuli ekki vera of öruggir um það. Sá sem ekki tekur þátt í umræðum um mál eins og hér um ræðir á ekki að taka sæti í ríkisstjórn á Íslandi eftir næstu alþingiskosningar. Ég vil síðan, virðulegi forseti, segja þetta: Kjaramál eru mjög viðkvæm og erfið mál, það þekkja þeir sem hafa fjallað um þau, og samningar eiga sér langan aðdraganda. Aðild ríkisvaldsins er oft á tíðum jafnvel viðkvæmari en viðræður við viðsemjendur úti á hinum almenna vinnumarkaði. Þess vegna legg ég áherslu á það, virðulegi forseti, að þessi þáltill. fái afgreiðslu á hinu háa Alþingi sem nú situr þannig að það liggi ljóst fyrir gagnvart öllum stjórnmálaflokkum að það er markmið og tilgangur Alþingis að allir flokkar, burt séð frá því hverjir mynda ríkisstjórn, eru bundnir af þeirri niðurstöðu sem felst í þessari þáltill.

Margrét Frímannsdóttir : Virðulegi forseti. Ég kem aðeins til að taka undir með hv. flm. þeirrar till. sem hér er til umræðu. Ég vil þó ekki segja að sú upphæð sem hér er lagt til að verði innan skattleysismarka, 100 þús. kr., sé hin eina rétta. Hitt er víst að það er sú upphæð sem hver fjögurra manna fjölskylda í landinu þarf til framfærslu og dugar varla til. Á þessu ári renna út samningar, þjóðarsáttin svokallaða. Þróun launamála á því tímabili sem þá rennur út hefur verið neikvæð, kaupmáttur launa hefur minnkað en kjörin e.t.v. verið á núlli. Það er þó svo að enn er til nokkuð stór hópur þjóðfélagsþegna sem ekki nær tekjum upp í núgildandi skattleysismörk. Það er sá hópur sem sérstaklega þarf að huga að í komandi samningum. Hækkun skattleysismarka þarf einnig að koma til eins og lagt er til í þessari till. til þál. Hækkun skattleysismarka kostar sitt fyrir ríkiskassann og verður að mæta því á öðrum sviðum. Þá kemur til kasta þingmanna um forgangsröðun verkefna í ríkisfjármálum. Ef hugur fylgir máli hjá þingmönnum um það að hækka skattleysismörkin þýðir það samdrátt í framkvæmdum á vegum ríkisins en sá samdráttur þarf ekki endilega að koma fram í niðurskurði á framlögum til skóla, heilsugæslu eða sjúkrahúsa eins og oft er talað um. Ef nefndur er niðurskurður hér í þessum ræðustól, þá er upptalningin ævinlega þessi: Vilja menn ekki sjá skólakerfið í lagi, heilsugæslukerfið eða sjúkrahúsin? --- Það er einfaldlega forgan gsröðun verkefna sem ræður hverju sinni, ekki bara hjá ríkisstjórn heldur líka hjá Alþingi. Það reynir á það þegar þingmenn þurfa að taka á málum sem þessum, að hækka skattleysismörkin og mæta því með niðurskurði verkefna hjá ríkinu, hvar menn vilja helst skera niður til að mæta þeirri skerðingu. Og ég held að þó það séu mjög mörg verkefni sem við metum ákaflega mikils, eins og gatnagerð, það að bora í gegnum fjöll o.fl., þá séu það kjör fólksins og afkoma fjölskyldna sem þurfa að hafa forgang og síðan látum við önnur verkefni koma á eftir. Ég tek undir það með flm. að þetta mál þarf að skoða og hefja undirbúning að lagasetningu og öðrum þeim ráðstöfunum sem þarf að gera, tillögum um niðurskurð til að mæta tekjutapi ríkissjóðs. Þá reynir á hvort þingmenn vilja hækka skattleysismörkin, tryggja kjör þeirra sem minnst hafa.

Salome Þorkelsdóttir : Hæstv. forseti. Ég vildi aðeins koma hér af gefnu tilefni. Vegna orða hv. 3. þm. Vestf. þar sem hann vakti athygli á því að þessi till. til þál. væri aðeins flutt af einum þingmanni Sjálfstfl., þá vildi ég fullvissa hann um, ef hann hefur verið í einhverjum vafa, að hv. 8. þm. Reykv. á sér marga skoðanabræður í þingflokki Sjálfstfl. og það að hann flytur þessa till. einn er ekki af þeirri ástæðu að menn séu ekki sammála henni. Þetta vil ég að komi skýrt fram ef hv. 3. þm. Vestf. hefur verið í einhverjum vafa um það. Mér finnst það hins vegar mjög eðlilegt, þar sem þessi ágæti hv. þm., 8. þm. Reykv., mun væntanlega ekki sitja á þingi eftir kosningar, að hann flytji þessa till. einn. Mér finnst það mjög eðlilegur hlutur til þess að leggja áherslu á hver hans áhugamál hafa yfirleitt verið og hvað hann hefur lagt af mörkum í sinni baráttu fyrir launþegahreyfinguna í landinu. Þetta vildi ég aðeins láta koma fram ef svo skyldi vera að hv. 3. þm. Vestf. hafi verið í vafa um að aðrir þingmenn Sjálfstfl. væru sömu skoðunar. Málflutningur hv. 4. þm. Reykn. vakti athygli mína. Hann hafði nokkuð stór orð um stöðu láglaunafólks í landinu. Og það vakti sérstaklega athygli mína vegna þess að hann er einn af baráttumönnum verkalýðshreyfingarinnar og hefur staðið í samningum fyrir verkalýðshreyfinguna og verið að berjast fyrir þetta fólk. Þess vegna fannst mér það svolítið merkilegt að heyra hann tala eins og hann bæri enga ábyrgð á því að í samningum gerist það að fólkið í háu launaflokkunum notar láglaunafólkið til þess að skríða upp eftir bakinu á því til að fá hærri laun. Ég vildi nú aðeins minnast á að mér fannst athyglisvert að hann kom ekkert inn á það atriði hvernig stendur á því að verkalýðshreyfingin ræður aldrei við þetta í samningum. Svo má náttúrlega minna á það að þjóðarsáttin var til komin frá aðilum vinnumarkaðarins og ríkisstjórnin sá sinn kost vænstan að hoppa inn í þjóðarsáttina á síðustu stundu en það var ekki hennar ætlun að leysa málin með slíkum hætti. Það voru aðilar vinnumarkaðarins sem þar komu til.

Karl Steinar Guðnason : Hæstv. forseti. Hér hefur þjóðarsáttin svokallaða komið mikið til umræðu og ólundartónn nokkur í ýmsum þingmönnum út af því að hún skuli vera til. Ég vil segja það hér að ég held að það væri skynsamlegast við næstu kjarasamninga að halda áfram því starfi sem þar var undirbúið, gera nýja þjóðarsátt undir sömu formerkjum, þar sem verkalýðshreyfingin tekur þátt í því að gera efnahagsumhverfið betra og jafnframt um leið lífskjörin stöðugri og hagstæðari. Jafnframt þarf að koma því til leiðar að þeir sem eru verst settir fái mest. Ég tel að verkalýðshreyfingin þurfi til þess að þjóna sínum meðlimum að hugsa fyrst og fremst um kaupmáttinn en ekki bara krónurnar. Og ég fullyrði það að sú leið sem við höfum nú valið hefur dugað betur en ef gamla leiðin hefði verið farin. Og ég tel líka að það hefði verið margfalt auðveldara að semja um 30, 40 eða 50% hækkanir á kaupi heldur en fara þá leið sem við ákváðum að fara. Vegna ókunnugleika síðasta hv. ræðumanns þá vil ég benda á að Verkamannasambandið semur fyrir sína meðlimi en semur ekki fyrir aðra. Það semur ekki fyrir lækna, það semur ekki fyrir ýmsar hálaunastéttir og það semur ekki fyrir aðra innan Alþýðusambands Íslands. Ég vil jafnframt taka fram að þrátt fyrir það að Verkamannasambandið hafi oft á tíðum náð fram hagstæðum samningum fyrir þá sem verst eru settir og jafnframt varið þá sem eru á tryggingabótum í þjóðfélaginu, þá hefur öðrum tekist vegna aðstæðna í þjóðfélaginu að skríða eftir bakinu á láglaunafólki. M.a. fyrir tilstilli þess fólks sem tekur undir allar kröfur, vill gera allt fyrir alla án þess að gera sér grein fyrir að það endar með því að þeir sem áður voru hvað verst settir verða verr settir á eftir. Ég firri mig engri ábyrgð og hef aldrei gert. En það verða ekki aðrir til að berjast fyrir láglaunafólkið heldur en launþegaforingjarnir sem fyrir það standa. Það verða ekki aðrir sem gera það og það eru ekki aðrir sem hafa gert það. Og ég vil líka minna á að ég hef vantrú á því að hér á hv. Alþingi verði samþykktir einhverjir taxtar sem því miður mundu reynast gervitaxtar miðað við þá þróun sem hefur gerst í þjóðfélaginu til þessa, vegna þess vandamáls sem við búum við í þjóðfélaginu, að þeir sem betur eru settir hafa ekki viljað una því að þeir sem verr voru settir fengju eitthvað meira. Þetta er vandamál sem ég vil ekki kenna neinum einstökum um heldur er þetta vandamál sem ekki aðeins Alþýðusambandið, Verkamannasambandið eða önnur launþegasamtök eiga við að stríða heldur er þetta almennt vandamál. Ég vil líka taka það fram, sem verður að vera ljóst, að þjóðarsáttin hefði aldrei getað tekist ef ríkisstjórnin hefði ekki verið á fullu í því að koma henni á með okkur hinum. Ríkisstjórnin var fullur aðili að þjóðarsáttinni. Og ríkisstjórnin gerði margt mjög gott til þess að koma henni á. Ég fullyrði það hér og nú að hefði ekki tekist giftusamlegt samstarf í þeim efnum þá lifðum við ekki við það efnahagslega umhverfi sem við þó lifum við í dag. En ég tel að það þurfi að gera betur. Við höfum skapað grunn sem hægt er að standa á til þess að gera betur fyrir þá sem verst eru settir. Og ég trúi því, enda er það af mikilli reynslu sem ég mæli það, að það hafi verið farsælli leið sem verkalýðshreyfingin fór nú í kjaramálum heldur en að hlaupa inn í það að krefjast eða fá 20, 30, 40, 50, 80% kauphækkanir. Það hefði engum orðið til góðs. Hins vegar hefði það orðið til þess að þeir fátæku hefðu orðið fátækari og þeir ríku ríkari. Að því mun Verkamannasambandið ekki standa. Að því mun ég aldrei standa.

Karvel Pálmason : Virðulegur forseti. Aðeins örfá orð. Hv. 6. þm. Reykn. gerði hér athugasemd áðan út af því sem ég sagði fyrr og var að fullvissa þingheim um að það væru fleiri en hv. flm. sem væru sammála þessari till. Ég var ekki með neinar hugleiðingar um það hvort hann væri einn innan flokksins sem vildi þetta fram. Það sem ég vakti athygli á var þetta: Hann er maðurinn sem barðist fyrir sínu pólitíska lífi síðustu viku innan flokksins, hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson. Hann er sá aðili sem flytur þetta mál hér inn á Alþingi og það segir kannski sína sögu um innviði flokksins sem slíks fyrst menn eru farnir að rifja það hér upp. Mér finnst það athyglisvert, og það hygg ég að fleirum kunni að finnast, að þetta gerist á þennan hátt á þessum tíma. Mér finnst hv. þm. Salome Þorkelsdóttir kannski segja of mikið þegar hún fullyrðir að þetta sé síðasta þing sem hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson situr. Enginn getur nú sagt fyrir um það og hver veit nema hann bylti líka í kosningum eins og hann bylti í innsta hring Sjálfstfl. hér í Reykjavík í síðustu viku. Svona eiga menn ekki að fullyrða án þess að ég sé að spá neinu fyrir þingmönnum Sjálfstfl. En ég er ekkert viss um að Guðmundur H. Garðarsson sé á síðasta þingi um aldur og ævi. Það getur ýmislegt breyst. Þetta vildi ég draga inn í umræðuna vegna þess að verkalýðssinnaðir einstaklingar innan Sjálfstfl. eru ekki margir. Þeir eru ekki margir og þeim fækkar líka í fleiri flokkum en Sjálfstfl., verkalýðssinnuðum einstaklingum. Þeir eiga í flestum flokkum mjög erfitt uppdráttar sem ætla að fylgja sannfæringu sinni í kjarabaráttu til þess að berjast við hliðina á því fólki sem er verst sett hverju sinni.

Flm. (Danfríður Skarphéðinsdóttir) : Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. á þskj. 568 um heilsufarsbók. Flm. ásamt mér eru þingkonur Kvennalistans þær Anna Ólafsdóttir Björnsson, Guðrún J. Halldórsdóttir, Kristín Einarsdóttir, Málmfríður Sigurðardóttir og Sigrún Helgadóttir. Till. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra í samráði við landlækni að láta hanna heilsufarsbók sem fylgi hverjum einstaklingi frá vöggu til grafar. Í heilsufarsbókina skulu skráðar jafnóðum allar þær upplýsingar um heilsufar einstaklingsins sem máli skipta, svo sem sjúkdómar, læknismeðferð og lyfjanotkun.`` Ég vil hér í upphafi máls míns, virðulegur forseti, geta þess að till. þessi var fyrst flutt á 111. löggjafarþingi fyrir frumkvæði fyrrv. þingkonu Kvennalistans, Guðrúnar Agnarsdóttur, og er því endurflutt núna óbreytt frá því á síðasta þingi. Stefna í heilbrigðismálum ætti að vera sú að auka vitund fólks um mikilvægi heilbrigðs lífs og þess að taka sjálft ábyrgð á að gæta heilsu sinnar. Þessi markmið koma reyndar fram í till. til þál. um íslenska heilbrigðisáætlun, sem við höfum nýlega haft til umfjöllunar hér í sameinuðu þingi og mun nú vera til umfjöllunar í nefnd í sameinuðu þingi. Eitt af því sem auðveldar mönnum að fá yfirsýn og finna fyrir þeirri ábyrgð sem þeir bera á heilsu sinni er að þeir fylgist nákvæmlega með bæði þeim lyfjum sem þeir taka, þeim aðgerðum sem á þeim eru gerðar og að þeir hafi yfir þetta gott yfirlit þar sem allar slíkar upplýsingar, sem nauðsynlegar geta talist og að gagni mega koma, eru skráðar. Skráning og varðveisla ýmissa mikilvægra upplýsinga um heilsufar einstaklinga hefur farið vaxandi á undanförnum árum og áratugum. Þessar upplýsingar er langoftast að finna hjá heimilis- eða heilsugæslulækni hvers einstaklings en einnig hjá sjúkrahúsum eða öðrum rannsókna- eða meðferðarstofnunum. Þrátt fyrir aukna tækni á tölvuöld er þó skipulag á þessum upplýsingum með ýmsum hætti og oft þarf víða að leita fanga til þess að fá heildarupplýsingar um heilsufar fólks. Þá á ég auðvitað fyrst og fremst við að oft gengur erfiðlega fyrir einstaklinginn sjálfan og hann þarf oft að hafa mikið fyrir því að fá upplýsingar því að sjaldnast er skipulagt bókhald yfir þær á einum stað. Þess má einnig geta að fólk flytur á milli landshluta, það flytur á milli landa og þá fylgja slíkar upplýsingar ekki með. Þess vegna gerist það að allt of sjaldan hefur sjúklingurinn sjálfur yfirsýn yfir eigið heilsufar, tímasetningu og niðurstöður rannsókna og læknismeðferðar sem hann hefur fengið. Sem dæmi má nefna bólusetningar, lyfjagjöf, skurðaðgerðir og þá hvað var numið brott, hvað var gert í hinum ýmsu aðgerðum o.s.frv. Þetta viðheldur vankunnáttu almennings og er ekki í samræmi við stefnu heilbrigðisyfirvalda sem hvetur til aukinna forvarna og frumkvæðis einstaklinganna til að taka ábyrgð á eigin heilsu. Till. þessi, eins og ég minntist á áðan, fellur vel að þeim markmiðum sem sett eru fram í viðamikilli till. til þál. um íslenska heilbrigðisáætlun og er nú í umfjöllun hér í þinginu. Þess má svo líka geta að t.d. nöfn á lyfjum eru oft ekki þannig að auðvelt sé að muna þau. Oft hafa þau latnesk heiti og venjulegu fólki er með öllu ómögulegt að segja til um hvaða lyf það hefur tekið því að nöfnin sem slík segja ekki neitt. Til þess að auka vitund fólks um eigin ábyrgð á heilsufari sínu þarf aukna og skipulega heilbrigðisfræðslu, bæði í skólum og meðal almennings. Fræðslan ein nægir þó ekki til að tryggja það að einstaklingar taki ábyrgð á eigin heilsuvernd. Þeim verður jafnframt að vera það kleift efnahagslega og félagslega að velja sér lifnaðarhætti í samræmi við þá heilbrigðisfræðslu sem stunduð er. Það þarf einnig að auðvelda einstaklingnum aðgang að mikilvægum upplýsingum í þessum efnum og stjórnvöld hafa þar mikilvægu hlutverki að gegna. Þeim ber t.d. að samstilla ýmsa þætti stjórnsýslunnar þannig að þeir verði samvirkir til að ná markmiðum heilbrigðisfræðslu og heilsugæslu. Einn þáttur þess er að auka hlutdeild almennings í eigin heilsuvernd og mikilvægur liður í því er einmitt að gefa fólki kost á því að skráð sé í eina bók allt það sem viðkemur heilsufari þess. Upplýsingarnar eru þannig í fórum einstaklingsins eða umsjáraðila hans allt frá vöggu til grafar. Þar getur einstaklingurinn fylgst með eigin heilsufari, haft eftirlit með því og tekið ábyrgð á því á virkari hátt. Ég vil geta þess, virðulegi forseti, að heilsufarsbækur hafa verið notaðar meðal ýmissa annarra þjóða um nokkurt skeið með góðum árangri. Það skipulag að hafa heilsufarsbók eykur ábyrgð og vitneskju einstaklingsins um eigið heilbrigði og heilsufar og skírskotar jafnframt og hvetur til þátttöku. Ég vil ítreka það að heilsufarsbók, sem hér er lagt til að verði hönnuð og fylgi hverjum einstaklingi, er einfaldur og ódýr liður í heilbrigðisþjónustunni sem ýtir undir ábyrgð einstaklingsins og er í fyllsta samræmi við yfirlýst markmið og stefnu heilbrigðisyfirvalda. Ég vil að lokinni þessari umræðu, virðulegi forseti, leggja til að tillögunni verði vísað til síðari umr. og hv. félmn. Sþ. Ég vil leggja á það áherslu að hún fái nú afgreiðslu. Það hafa ekki orðið miklar umræður um hana á þeim tveimur þingum þar sem hún hefur verið flutt, en mér hefur heyrst það utan funda að margir þingmenn séu henni hlynntir og þyki þetta sjálfsagt mál og til mikilla bóta til þess að auka ábyrgð fólks og fá það til þess að taka virkan þátt í því forvarnarstarfi sem á auðvitað að vera aðaláhersluatriðið í heilsugæslunni.