Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Ákvæði frv. þessa eru ný í löggjöfinni. En nauðsynin fyrir að setja þessi ákvæði er brýn. Ýmiskonar svik hafa komið upp í vörum þeim, sem gengið hafa kaupum og sölum sem fóðurbætir. Um þetta hefir einatt verið kvartað, og oft gert að blaðamáli. Þessum tilgangi frv. er náð með því, að þegar tilbúinn áburður, eða fóðurbætir, er keyptur, er seljanda gert að skyldu að gefa út tryggingarskjal, þar sem tilkynt sje, hvernig varan sje, og hvert efnainnihald hennar er. Getur kaupandi tekið eða látið taka sýninnihaldi hennar, ef þörf þykir. Vel má raunar búast við því, að lög þessi verði fyrst um sinn að nokkru pappírsgagn, þar sem eins og stendur er ekki fyrir seljanda unt að gefa upp efnainnihald á sumum vörum, þar sem efnarannsókn er ekki til, en við hinu má jafnframt búast, að þetta lagist smámsaman, og undir öllum kringumstæðum ætti þetta strax að veita seljanda það aðhald, að hann ekki leiki sjer að selja skemda vöru, og verður því nefndin að telja, að það þegar í stað tryggi mikið rjett kaupandans. Út í einstakar greinar frv. þýðir ekkert að fara frekar en jeg nú hefi gert. Þó skal jeg, um leið og jeg minnist á brtt., drepa á einstaka liði í 2. gr. 8. liður 2. gr. ræðir um lifur, sem seld er til fóðurbætis. Nefndin hefir komist að því hjá þeim helstu lifrarfræðingum, er skipa þetta þing, að hún sje illa fallin til sölu og ilt eða ómögulegt að ákveða nokkuð um samsetning eða efnishluta hennar. Myndi því aldrei vera hægt í tryggingarskjali að gera þetta tæmandi. Þrátt fyrir þetta, hefir þó nefndin ekki viljað fella úr þennan lið, því vel getur kaupandi og seljandi komið sjer saman um kaupin á einhverjum grundvelli. Undir 10. liðnum, um síldarmjöl, er að eins tekið fram, hvort það sje unnið úr nýrri eða saltaðri síld. Þar er ekki gert ráð fyrir því, að það skemmist í gerðinni, sem einatt vill þó verða, og er það því oft bæði brent og trjeð malað saman við. En ef því líkt kemur fyrir, telst það auðvitað sem skemd vara, og fellur þá undir síðustu málsgrein 2. gr. Breytingartillagan við 1. og 2. gr. byggist á því, að frv.greinarnar ákveða, að þar sem ekki sje gefið út tryggingarskjal eða skriflegur samningur, þá gildi munnlegt umtal. Þetta telur nefndin alveg þýðingarlaust, og myndi að eins leiða til reksturs og málaþrætu, og ekkert yrði sannað. Leggur því nefndin til, að þar sem ekki sje fyrir hendi tryggingarskjal eða skriflegur samningur, þá sje ætíð litið svo á, að varan sje seld sem óskemd vara, og hvílir sönnunarskyldan á seljanda. Er þetta nýtt aðhald fyrir hann, sem tryggir kaupandann. Fleira sje jeg ekki að þýði að taka fram, að svo stöddu.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg er að mestu leyti samþykkur nefndinni og meðferð hennar á þessu máli, og get fallist á þær breytingar, er hún gerði. Hvað því viðvíkur, að örðugt muni að fullnægja ákvæðum þess, svo sem rannsókn á lýsi og síldarmjöli, þá vil jeg geta þess, að það er ógnar auðveld efnarannsókn á þessum vörum. Um lifrina kannast jeg við, að það mundi tæplega svara kostnaði að gera þá efnarannsókn á henni, sem að gagni kæmi fyrir kaupanda. Jeg legg þessvegna aðaláhersluna á niðurlagsorð liðsins, að lifrin sje ekki svikin með vatni. Hún er nefnilega einmitt á þann hátt mest svikin.

Jón Auðunn Jónsson Jeg veit, að þörf er á lögum um þetta efni, en jeg býst við, að erfitt verði að framkvæma þau. Hæstv. atvrh. (P. J.) gat þess, að erfitt væri að ákveða, hvaða ástand lifrarinnar væri átt við í síðustu málsgr. 2. gr., en áleit, að helst væri það skemd á lifrinni, ef vatn væri í henni eða sjór. En það getur verið svo um lifur, að hún sje orðin laus við allan sjó, en um næsta straum kemur enn á ný vatn úr henni. Jeg hefi haft á hendi lifrarkaup í 14–15 ár, keypt lifur að hausti og sett í föt, og á vorin tappað burt öllu vatni, en þegar hún hefir staðið enn á ný, hefir komið vatn úr henni aftur. Sje lifrin seld um stórstraum, er ógerningur að ná úr henni vatni, og þegar svo er, þyrfti að tilgreina hvað lifrin væri gömul, ef vel ætti að vera. Annars held jeg, að óheppilegt sje að hafa lifur fyrir fóðurbæti, því að þegar búið er að bræða úr henni lýsið, er ekki annað eftir en tægjur, og eru þær ekki meltanlegar nokkurri skepnu. Þær eru þá svo harðar, að þær eru notaðar í gangstíga kringum bræðsluhúsin. Jeg hefi saknað þess í þessu frv., að ekki er minst á síldarkökur sem fóðurbæti. Þegar búið er að pressa lýsið úr síldinni, verða eftir kökur, sem síðan eru þurkaðar og malaðar, og þá fæst síldarmjöl. Fyrir vestan eru þessar kökur álitnar betri fóðurbætir en mjölið, enda eru þær ódýrari og þægilegri til gjafar skepnum. Jeg mun ekki koma með brtt. við frv., en jeg vildi benda á, hve erfitt er að ákveða gæði lifrarinnar, og ef vel ætti að vera, þyrfti að tilgreina hverskonar lifur seld væri, ýsu, flyðru, þorska eða hákarlalifur. Auk þessa vildi jeg aðallega vekja athygli á því tvennu, að lifrin er óheppilegt skepnufóður, og er betra að láta þá, sem lýsisbræðslu hafa, fleyta hana og selja lýsið; ennfremur, að síldarkökur eru heppilegri en síldarmjöl, því þar sparast þurkun og mölun, því hvorttveggja er ónauðsynlegt um fóðurbæti.

Magnús Kristjánsson Jeg vil aðeins beina því til nefndarinnar, að prentvilla er í frv., og vona jeg að það verði lagfært, en ef til vill hefir nefndin þegar tekið eftir þessu.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Mjer þykir það þess vert, að háttv. nefnd taki til athugunar atriðin, sem hv.þm. Ísaf. (J. A. J.) benti á. Jeg get ekki dæmt um það, hvort lifur sje heppileg til fóðurbætis eða ekki, en jeg veit, að menn sækjast eftir henni í því skyni, og þvkir hafa reynst vel, enda munu vera í lifrinni næringarefni,sem ekki eru í lýsi. En um þetta þori jeg ekki að fullyrða, og geri það ekki að kappsmáli. Það verður að teljast skemd á lifur, ef vatn er í henni, en ef seljandi hefir tappað af henni samviskusamlega, verður hann ekki sakaður, þó að síðar komi vatn í lifrina. Ákvæðið kemur því að eins til greina, að rannsókn fari fram rjett á eftir kaupunum. Mig brestur kunnugleik til þess að dæma um síldarkökur, og eins var um þá, er sömdu frv., en jeg sje ekki betur en að það megi skjóta þeim inn í frv. í upptalningunni.

Jón Þorláksson Jeg vil ekki rengja það, að þörf sje á löggjöf um þetta efni, en mjer hefir komið til hugar. hvort hjer sjeu ekki fleiri ákvæði en rjett er. Jeg held, að mörg af þeim ákvæðum komist aldrei lengra en á pappírinn, og er leiðinlegt að búa til lög, sem engin von er um að framkvæmd verði. Jeg þekki ekki þetta mál svo, að jeg þori að dæma um það af sjálfs míns viti, en jeg sakna þess í upplýsingum stjórnarinnar og í nál., að fá vitneskju um hvort frv. hefir verið borið undir menn, sem bera verulegt skynbragð á verslunarhlið málsins. Jeg veit, að búnaðarfjelag Íslands hefir verið kvatt til, en það er mjer ekki næg trygging. Það fjelag þekkir þá hlið, er að kaupendum veit, en ekki er síður nauðsynlegt, að einhverjir hefðu verið til kvaddir af hálfu seljenda. Jeg vil skjóta þeim spurningum til hv.frsm. (Þór. J.), hvort átt sje við öll kaup og sölu, þegar talað er um þá, sem versla með síld, eða hvort að eins sje átt við þá, sem reka verslun samkvæmt leyfi. Jeg hefi ekkert við efni greinarinnar að athuga, ef að eins er átt við þá, sem reka löggilda verslun, en ef það á að ná til allra, sem kunna að kaupa og selja þessa vöru, tel jeg það varhugavert. Það er kunnugt, að einstaka menn safna saman úrgangssíld um síldartímann og fylla steinolíuföt með henni og selja síðan. Jeg tel það óheppilegt, ef ákvæði 2. gr. og 4. gr. eiga að ná til þessa, og nú vil jeg forvitnast um, hvort svo sje eða ekki.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Hæstvirtur atvinnumálaráðh. (P. J.) hefir svarað hv.þm. Ísaf. (J. A. J.) og þarf jeg ekki miklu við að bæta. Jeg álít það ekki rjett að banna sölu á lifur til fóðurbætis, og þótt ákvæði gr. sjeu heldur ströng, fljótt á litið, getur seljandi altaf forsvarað sig, þótt gallar komi fram eftir á, sem ekki var á hans valdi að bæta úr. Jeg trúi háttv.þm. (J. A. J.), er hann lýsir breytingu þeirri, er á lifrinni verður um stórstraum, en ef menn taka það með í reikninginn, þegar selt er, ætti það ekki að koma í bága við ákvæði frv. Nefndinni var ókunnugt um síldarkökur, þekti ekki annað en síldarmjöl, en sjálfsagt er að bæta síldarkökunum inn í, og er það auðgert. Það má setja þær aftan við 9. lið 2. gr. Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) óttaðist að frv. yrði pappírslög. Jeg drap á, að svo mundi líklega verða fyrst í stað, en síðar meir ættu þau að geta komið fyllilega til framkvæmda, en nú er það erfitt eða ómögulegt. Viðvíkjandi hinu atriðinu, sem háttv.þm. (J. Þ.) drap á, um söluna, skal jeg geta þess, að jeg hefi litið svo á, og jeg held, að nefndin sje mjer sammála, að frv. nái til allrar sölu, en ekki að eins til þeirrar, sem kaupmenn reka. Háttv. þm. (J. Þ.) mintist á minstu seljendurna, þá er safna síld um síldartímann í fáein föt, og selja síðan, og vildi hann ekki, að ákvæðið næði til þeirra. Jeg held, að það sje engu síður nauðsynlegt, því einmitt við þessa sölu hafa komið fram mikil svik. Menn hafa kastað í þessi föt allskonar rusli, og selt síðan bændum sem góða vöru. Það er þess vegna nauðsynlegt, að ákvæði nái til þessa. Um flokkun síldar er það að segja, að til mun að eins 1 flokkur, útflutningssíld, og yrði þá sú síld, sem ekki er útflutningssíld, í 2. flokki. Jeg gleymdi að geta þess áðan, að nefndin ætlast til að lögin verði prentuð í nokkrum eintökum og send ókeypis um landið. Það vill farast fyrir, að hreppstjórar lýsi á hreppskilaþingum öllum þeim lögum, sem almenning varða, en það er nauðsynlegt, að menn hafi fulla þekkingu á þeim, og að nokkur eintök sjeu til í hverri sveit.

Jón Auðunn Jónsson Jeg vil aðeins árjetta það, sem jeg sagði áður, að það er erfiðara að fara rjett með lifur en margur heldur. Háttv. frsm. (Þór. J.) sagði, að það væri fullnægjandi, ef tappað væri af vatni og lifrin ekki blönduð annarlegum efnum, en jeg hefi nú sýnt fram á, að ómögulegt er að segja með vissu, hvenær lifrin er orðin vatnslaus. Jeg held því, að lögin nái varla tilgangi sínum, að þessu leyti. Jeg held einnig, að erfitt verði að segja til, hvers konar lifur seld er. Togarar og stærri mótorbátar veiða allskonar fisk í einu og hirða lifrina alla, en aðgreina ekki, enda yrði það allmikil töf. Þá er að minnast á það ákvæði, að tilgreina eigi veiðitíma. Jeg held að það verði erfitt og ómögulegt að gera það með nokkurri nákvæmni. Menn veiða látlaust, og gæta þess ekki að aðgreina afla eins dags frá öðrum, enda ekki þægilegt, og gætu þeir þá ekki gefið aðrar upplýsingar en þær t. d., að þessi lifur væri veidd frá 15. júlí til 30. ágúst. Þetta ákvæði nær því ekki tilgangi sínum, fremur en lögin í heild sinni. Tilgangur þeirra er sá, að bæta vöruna, en jeg sje ekki að það verði gert annarsstaðar en á pappírnum, eftir þessu frv. Jeg vil bæta við þeirri ósk, að eintök af lögunum verði send í allar veiðistöðvar, auk þess sem þau verða send til bænda, því seljendum er ekki síður nauðsynlegt að vita, hvernig þeir eiga að haga sjer, en kaupendunum. Báðir verða að þekkja lögin, ef viðlit á að vera til, að þau komi að einhverjum notum. Jeg veit, að vara þessi er mjög svikin, en seljendunum verður yfirleitt ekki eins um kent og alment er gert.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg vildi segja nokkur orð út af athugasemd háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), um það, hvort frv. þetta hefði verið borið undir þá menn. er versla með fóðurbæti. Jeg get skýrt frá því, að stjórnin hefir ekki borið þetta mál undir slíka menn. Henni var ekki ljóst, hvert helst væri að snúa sjer í því efni. Þetta frv. er sniðið eftir samskonar lögum í Danmörku, og með hliðsjón af lögum í Svíþjóð. En þau lög eru vafalaust gerð með aðstoð fagmanna og bygð á margra ára reynslu. Þeir, sem versla með fóðurbæti þann útlendan, sem talinn er upp í 2. gr., og sömuleiðis með áburð þann, sem talinn er upp í 1. gr., hafa oft efnagreiningarskýrslur. Svo var um kaupmenn þá, er einkum höfðu kjarnfóður útlent á boðstólum í fyrra. Þess vegna rekst hjer ekkert á, en annars er auðvitað ekkert á móti því, að nefndin beri sig saman við fagmenn í þessu efni, heldur þvert á móti. En til hins finst mjer engin ástæða, að bera það undir kaupmenn sjerstaklega, enda eru hjer þeir menn á þingi, sem hafa nóga kaupmannsþekkingu í þessu máli, eins og t. d. háttv.þm. Ak. (M. K.) og háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.), sem t. d. eru báðir vel kunnugir öllu því, er lýtur að sölu á síld. Jeg geri ráð fyrir, að þar sem er um fóðurbæti að ræða, þá verði það ekki eingöngu löggiltar verslanir, sem þar koma til greina, heldur einnig einstakir framleiðendur. Menn þurfa ekki að kaupa borgarabrjef til þess að selja sína eigin framleiðslu. En þegar verslað er með tilbúinn áburð (útlendan), þá verður hjer víst að eins að ræða um kaupmenn, stærri verslunarfyrirtæki og verksmiðjur. Frv. nær þá fyrst og fremst til kaupmanna og verksmiðja. Jeg er annars þakklátur, að þetta frv. verður lagað sem best í hendi hjer í deildinni, því að jeg kannast við það, að það er gagnslítið að setja það í lög, sem ekki verður framfylgt. En þess ber að minnast, að þetta eru að eins tryggingarlög, en ekki bönd á frjálsri, svikalausri verslun.

Gunnar Sigurðsson Jeg vil taka í sama streng og háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) með það, að þessi lög verða ekki annað en pappírslög fyrst um sinn. Alþingi hefir líka ávalt verið sjerlega duglegt að unga út lögum, sem illa eru haldin og sjaldan eða aldrei verður framfylgt úti um landið. Annars er þetta þarft frv., því að mikið er svikið af þeim vörum, sem hjer ræðir um. En mjer finst of lítill aðdragandinn að þessu, þótt lögin sjeu allítarleg, en ekki að sama skapi praktisk. Jeg er frv., því miður, ekki eins kunnugur og skyldi, hefi að eins haft tíma til að athuga það á meðan á þessum umræðum hefir staðið. En jeg held þó, að erfitt verði að framfylgja ýmsum ákvæðum þess. Þegar um einkaviðskifti er að ræða, þegar hönd selur hendi, þar verða þau altaf flókin. Í 2. gr. frv., 5. lið, stendur um lýsi, að gefa skuli tryggingu fyrir, hve margir hundraðshlutar af feiti sjeu í því að minsta kosti. Hugsum oss nú til dæmis, að á einni verstöð austan fjalls hafi einn formaður 1 fat af lýsi til skepnufóðurs til sölu. Hann hefir ekki vit á því, hve mikil fita er í lýsinu, nje heldur sá bóndi, sem af honum vill kaupa. Og hvernig væri svo hægt að koma sektarákvæðunum við hjer? Jeg held, að það sje að minsta kosti nauðsynlegt, eins og sakir liggja, að vekja menn til umhugsunar um þetta mál. Sektarákvæðin, sem mjer virðast vera of há, má auðvitað ávalt færa niður, og ýmislegt í frv., sem mætti fara öðruvísi, má auðvitað laga með brtt. við 3. umr. En á frv. var þörf, og jeg er þakklátur hæstv. stjórn fyrir það, að hún skuli hafa komið með það.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Háttv. þm. Ísaf. (J. A. J.) var að tala um það, að ilt væri að fullnægja ákvæðum 9. liðs í 2. gr., um að ,tilgreina veiðitímann', hvenær síldin væri söltuð, þar sem ekki væri svo hægt að tilgreina á hvaða degi hver einstök tunna væri söltuð. Jeg lít svo á, að auðvitað eigi ekki að fara að tilgreina hvern einstakan dag, heldur að eins tímabilið í heild sinni. Hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) tók í þann streng, að frv. þetta mundi reynast pappírslög. Það má vel vera, að svo fari fyrst um sinn. Háttv. þm. (Gunn. S.) vildi hafa praktisk not af þeim. En þau praktisku not, eða það praktiska snið, má þó ekki verða til þess, að þau missi alt gildi sitt, en það væri gert talsvert í þá átt, ef sektarákvæðin væru færð niður. Þau verða að vera. Og samkv. ákvæðum 1. gr. getur verið um samning að ræða, án þess að þetta tryggingarskjal sje látið af hendi eða gefið út.

Jón Þorláksson Jeg hefi nú fengið þær upplýsingar, sem jeg bað um, og fengið að vita, að sá skilningur liggi í orðunum „verslað er með“, að þar sje að ræða um öll kaup og sölu á þessum vörum. Jeg bjóst við þessu eftir 2. gr., en ef málið hefði síðar komið fyrir dómstóla og ekki hefði verið minst á þetta hjer, þá er jeg ekki í neinum vafa um það, að sá skilningur hefði þar verið lagður inn í orðin, að eingöngu væri átt við kaupskap þeirra, er hefðu verslunarleyfi. Mjer finst, að þegar verið er að ræða um svona mikilsvert laganýmæli í verslunarmálum, þá megi ekki láta það ríða í bág við þekkingu vora á verslunarefnum. Ennþá er tími til stefnu, og jeg vil skjóta því til nefndarinnar, að hún, milli 2. og 3. umræðu. leggi málið undir dóm verslunarfróðra manna, t d. Verslunarráðs Íslands. Og jeg vil ennfremur beina því til nefndarinnar, hvort henni þykir hagkvæmt að setja samhljóða ákvæði um kaup og sölu á þeim fóðurbæti, sem er verksmiðjuvara, og á sjávarafurðum, sem framleiðendur selja beint til skepnufóðurs. Jeg fæ ekki sjeð, að rjett sje að krefjast jafnmikilla skrifta milli einstakra manna og milli kaupmanna og viðskiftavina.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Þessar bendingar, sem hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) hefir gefið nefndinni, munu verða athugaðar til 3. umræðu.

Sveinn Ólafsson Jeg verð að kannast við það, eins og háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.), að jeg hefi ekki getað gefið mjer tíma til að athuga þetta frv. fyr en nú á meðan á umræðum hefir staðið. En út af þeim athugunum og orðum hv.þm. Ísaf. (J. A. J.) og hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) hefir mjer blandast hugur um, að tímabært sje að afgreiða þetta frumv. nú þegar. Jeg vil þess vegna lýsa því yfir, að þótt jeg greiði því atkvæði til 3. umræðu, þá er ekki sagt að jeg greiði því atkvæði út úr deildinni. Hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) benti rjettilega á það, að í frv. er óeðlilega blandað saman sölu innlendra sjávarafurða til fóðurs við útlendan fóðurbæti. Jafnvel fyrirsögn frv. virðist mjer athugaverð, ef í því á að standa alt, sem nú er þar. Fyrirsögnin um sölu á tilbúnum áburði og fóðurbæti gefur í skyn, að hjer sje um tvent ólíkt að ræða: Áburðinn annarsvegar og fóðurbæti hins vegar. En svo er í 2. gr. talið til fóðurbætis lýsi, lifur og síld, sem eftir mati því, sem þar er nefnt, virðist geta verið á öllum stigum skemdar. Slíkar vörur geta fremur heitið fóðurspillir en fóðurbtir. Að vísu er grýtt síld, lifur og ljelegt lýsi stundum notað til fóðurs í harðæri og fóðurskorti, en er þá neyðarúrræði og skepnum hættulegt, nema mesta varhygð sje á höfð. Alkunnugt er líka, að gripir drepast af þess kyns fóðri, eða veikjast mjög, ef skamtur af því er stór. Annað eins fóður og þetta mætti nefna fóðurauka, en engri átt nær að nefna það fóðurbti, og yfirleitt virðist mjer að þessum fóðuraukategundum ætti að útrýma úr frv., og eigi að telja þær með kjarnfóðri, innlendu eða útlendu, sem meta ætti, nema um ætilega og ógrýtta síld væri að ræða. Annars er jeg ekki undir það búinn að koma með brtt. við frv. þetta. Ef til vill geri jeg það við 3. umr. En frv., eins og það nú liggur fyrir, hefir, að mínu áliti, ekki fengið nægilegan undirbúning til þess að verða að lögum, óbreytt.

Sigurður Stefánsson Frsm. (Þór. J.) hefir talað þrisvar, og er því dauður, svo að jeg verð að segja nokkur orð út af ummælum háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), þar sem hann var að tala um fóðurspilli, og mótmælti því, að þrátt lýsi eða legin síld gæti verið fóðurbætir. Það er nú reynsla margra manna, að varla sje til svo þrátt lýsi, að ekki megi notast við það sem fóðurdrýgindi. En það er rjett hjá háttv.þm. (Sv. Ó.), að allrar varúðar verður að gæta í þessu efni. Annars skiftir það engu máli, hvort það er kallað fóðurbætir eða fóðurauki: hitt er nú föst málvenja. Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) athugaði það rjettilega, að hjer er ekki gerður greinarmunur á löggiltum verslunum og viðskiftum manna á milli, en úr slíku má bæta. En alt þetta mun nefndin að sjálfsögðu taka til greina og athuga fyrir 3. umr.

Gunnar Sigurðsson Þetta er að eins örstutt athugasemd. Það er alveg meiningarlaust að láta fyrirmæli þessara laga gilda jafnt um þá, er versla í mjög stórum stíl, og hina, þar sem að eins hönd selur hendi. Viðvíkjandi sektunum, þá get jeg þar ekki verið sammála hv. 2. þm. Húnv. (Þór. J.) Þær eru mjög sanngjarnar við þá, sem mikið versla, en ekki við hina. Annars virðist mjer alt vera að ganga í það horf, að breytingar verði á frv. fyrir 3. umr., og þá svo frá því gengið, að allir muni geta felt sig við það.

Jón Sigurðsson Að eins örfá orð til háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.). Hann sagði í fyrri ræðu sinni, að mönnum mundi oft ekki hægt að gefa upp neitt ákveðið um efnainnihald fóðurbætis, og nefndi t. d. lifur. En það er einmitt tekið fram á öðrum stað í frv., að sje seljanda ókunnugt um það, þá eigi hann að taka það fram, og geri hann það, kemur sektarákvæðið auðvitað ekki til greina.

Flm. (Hákon Kristófersson) Jeg þarf fátt annað að segja um þetta litla frv. en það, sem tekið er fram í hinni stuttu greinargerð. Jeg vil aðeins taka það fram, að þótt á þessum umrædda stað sje nú ekki löggiltur verslunarstaður, fer þar fram mikil verslun, einkum með kol og salt. Jeg sje tæpast þörf á því að vísa þessu máli til nefndar, og leyfi mjer að vænta góðra undirtekta háttv. deildar, og mun svo ekki fjölyrða frekar að sinni.

Frsm. (Jón Þorláksson) Jeg get að mestu vísað til nál. á þskj. 148, en vil bæta því við, að vatnamálanefndin hefir borið sig saman við flutningsmenn frv., og þeir tjáð sig samþykka því, að frv. verði aukið sem nál. og brtt. í því fara fram á. Nefndin orðaði breytingarnar í nánu sambandi við vatnalagafrumvarpið, sem nú liggur fyrir þinginu. Að öðru leyti vildi jeg geta þess, að það er lítilfjörleg prentvilla í 4. till., sem raunar ekki veldur efnisbreytingu, en jeg óska þó að verði lagfærð, ef frv. verður prentað upp við framhald umræðnanna; þar stendur: viðhaldi, en á að vera: til viðhalds.

Pjetur Þórðarson Jeg vil aðeins leyfa mjer að þakka nefndinni, hve vel og rækilega hún hefir tekið í þetta mál. Jeg viðurkenni, að það er rjett, sem háttv.frsm. (J. Þ.) tók fram, að þessar breytingar hafa verið bornar undir okkur flutningsmenn frumvarpsins, og við urðum ásáttir um að taka þær gildar. Í raun og veru hefi jeg ekki meira að segja um þetta, en vil leggja það til, að málið gangi sína leið.

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Frumvarp þetta hefir engum breytingum tekið í allsherjarnefnd, og er því óþarfi að fjölyrða um það, en skírskota aðeins til greinargerðarinnar á þskj. 77. Meiri hluta nefndarinnar þótti rjett að lofa frv. að ganga gegn um deildina, þar sem um enga breytingu var að ræða, er kæmi í bág við það samband, er nú er millum ríkis og kirkju, en hitt fanst henni sanngjarnt og eðlilegt, að andlega stjettin hefði íhlutunarrjett um veitingu biskupsembættis, því hana skifti það eigi svo litlu máli, hver það sæti skipar og hvort hann nýtur trausts hennar eður eigi, því undir því er góð samvinna komin. Nefndinni fanst að frv. mundi tryggja þetta betur en núgildandi löggjöf gerir, þar eð landsstjórnin ræður því nú einvörðungu, hver sætið skipar, og gæti það því vel fyrir komið, að sú stjórn, sem biskupsembættið veitti, væri áhugalítil um andleg mál, eða jafnvel stæði á öndverðum meið við meiri hluta prestastjettarinnar, og er þá auðsætt, hver sundrung gæti af hlotist millum andlegu stjettarinnar og biskups. Nefndinni sýndist ekki rjett að koma fram með brtt. við frv. Raunar komu við 1. umr. fram raddir um það, að sumt mætti betur fara, og enda þótt þær breytingar hafi við einhver rök að styðjast, þá fanst samt nefndinni ekki ástæða til að taka þær til greina. Fjölyrði jeg svo ekki meira um frv. að sinni, en vonast til, að háttv. deild afgreiði frv. til Ed. - Málið er áhugamál margra andlegrar stjettar manna, og þetta fyrirkomulag er þegar komið á hjá nágrannaþjóðunum og er á döfinni í Danmörku.

Jakob Möller Jeg ætla mjer eigi að spilla fyrir frv., en vil aðeins gera grein fyrir atkvæði mína og hvers vegna jeg mun greiða atkvæði á móti því. Jeg álít, að frv. miði í afturhaldsáttina, og það er misskilningur hjá háttv.flm. (S. St.), að þessi aðferð við biskupskosninguna hafi verið ríkjandi í gömlum og góðum sið; hún var það aðeins í kaþólskum sið, þegar menn kirkjunnar hjeldu því fram, að kirkjan ætti að vera ríki í ríkinu. En seinna, eftir siðbótina, kom fram sú stefna, að kirkjan ætti eigi að vera öðrum lögum háð en aðrar stofnanir, og lúta, jafnt sem aðrar, veraldlegu valdi. Jeg tel það einnig óviðeigandi, að biskup sje kosinn af þeim, sem hann á að hafa eftirlit með; gæti það of mjög stuðlað til þess, að hann reyndi fyrirfram að gera sínar hosur grænar í augum undirmanna sinna og gerðist þeim of háður. Veit að vísu, að kosning prófasts er á þennan veg háttað, en það er ósannað mál, hvort þetta er nokkuð heppilegra. Tel jeg meiri tryggingu þess, að biskup sje í samræmi við aðaltrúmálastefnurnar, að hann sje skipaður af landsstjórninni. Líkur fyrir því, að meiri hluti presta verði oft á eftir tímanum í þeim efnum, og biskupskosning yrði því til þess að styðja afturhaldið.

Pjetur Ottesen Stutt athugasemd aðeins. Jeg skrifaði undir nefndarálitið með fyrirvara, og skal jeg gera grein fyrir hvers vegna. Það rekur að því bráðlega, að athuga verður, hvort ekki sje hægt að ljetta eitthvað af þjóðinni þeim útgjöldum, sem á henni hvíla sökum embættismannafjöldans, og sem nú eru að vaxa henni yfir höfuð. Mundi þá koma til athugunar, hvort eigi væri rjett að afnema biskupsembættið, og fæ jeg ekki annað sjeð en skrifstofustörf biskups gætu fallið til kirkju- og kenslumálaskrifstofunnar í stjórnarráðinu, en fela mætti eftirlitsstarfið einhverjum af prófessorunum í guðfræðideild háskólans. Sökum þessa get jeg eigi verið frv. fylgjandi, því hjer er sennilega aðeins verið að tjalda til einnar nætur, því mjer þykir óvíst, hvort biskup verður framar skipaður í embætti hjer á landi.

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) fann frv. margt til foráttu, og þar á meðal að það miðaði að því að gera kirkjuna ríki í ríkinu. Jeg held að þetta sje nú helst til fljótfærnislega athugað, því frv. gerir í engu breytingu á því sambandi, sem nú er milli ríkis og kirkju; fjelagslegt sjálfstæði kirkjunnar gagnvart ríkinu jafnt eftir sem áður. Þá fanst mjer það illa fallið hjá háttv. þingmanni (Jak. M.) að spá því, að biskupsefni mundu mest hugsa um að „gera sínar hosur grænar“ hjá prestum, til þess að ná kosningu, og jafnframt fljótfærnislega sagt, því þetta mundi sennilega þýðingarlaust fyrir biskup; en ef líklegt þætti, að það orkaði einhverju, þá væri ástæða til að athuga það, hvort þetta mundi ekki eiga sjer stað nú við prestskosningar, þar sem söfnuðirnir kjósa sjer presta, en jeg þekki þess ekki dæmi, að prestar hafi gert það. Hitt finst mjer í engu ámælisvert, þó prestar vilji vekja eftirtekt safnaðanna á sjer, þegar þeir eru í kjöri, með framkomu sinni. Skil jeg ekki að það geti gert þá að neinu háðari söfnuðinum, nje leitt til þess, að þeir vanræki embætti sitt. Hygg jeg sama mundi verða uppi á teningnum með biskupinn. Háttv. þm. (Jak. M.) færði það líka fram, sem ástæðu móti frv., að prestar væru afturhaldssamir. Þetta er nú ekki óvanalegt hjá svo kölluðum framsóknarmönnum, að halda því fram, að prestar sjeu á eftir tímanum. En þeir, sem hafa kynt sjer kirkjusögu Íslands, fella ekki þennan dóm. Sagan sýnir, þvert á móti, að prestastjettin hefir verið þjóðhollasta og frjálslyndasta embættismannastjett þessa lands. Og jeg mótmæli því, að prestar hafi verið á eftir tímanum, og get bent á fjölda presta, sem hafa verið fyrirmynd annara manna í framsækni og borgaralegum dygðum. Og það er ekki aðeins kirkjusagan, sem sannar þetta, heldur og álit og ummæli fjölda af merkustu og mikilhæfustu vísindamönnum, erlendum og innlendum. Get jeg þar til dæmis nefnt Þorvald Thoroddsen, sem getur þess bæði í ferðasögu sinni og landfræðisögu, hversu mikilli þakkarskuld þjóðin standi í við íslensku prestastjettina. Jeg skal nú ekki draga neina ályktun af þessu um það, hvernig prestastjettin nú er, en þó hygg jeg, að henni sje eigi svo aftur farið, að rjett sje að telja þá á eftir tímanum. Auðvitað er það, að til eru íheldnir menn innan hennar, en það er í öllum stjettum. Get jeg eigi varist þess að líta svo á, ef frv. þetta nær eigi fram að ganga, jafnmeinlaust og það er, þá sje með því lýst vantrausti á andlegu stjettina, og henni gert lægra undir höfði en söfnuðunum. Sýnist mjer það ómaklegt, því að enda þótt biskupar hafi verið góðir hjer, allflestir, síðan stjórnin skipaði þá, þá voru margir þeirra engu minni ágætismenn meðan andlega stjettin kaus þá, áður en erlenda valdið kom til sögunnar og svifti andlegu stjettina þessum sjálfsagða rjetti hennar. Háttv. þm. Borgf. (P. 0.) skrifaði undir nefndarálitið með fyrirvara, en ástæður hans eru alt aðrar en háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.). Hann er því fylgjandi, að biskupsembættið verði lagt niður. Þetta hefir nú áður komið til umr. á Alþingi, en náði þá ekki fram að ganga. Hann gerði ráð fyrir því, að breytingin væri í aðsígi. Jeg er nú ekki þeirrar skoðunar; en þó svo væri, þá er þetta frv. því ekki til fyrirstöðu. Þar sem um engan kostnað er hjer að ræða, get jeg því eigi skilið það á annan veg, ef frv. fjelli, en með því væri lýst vantrausti á prestastjett þessa lands. Talið um, að biskupskjörið mundi ver takast í hennar höndum en stjórnarinnar, er út í bláinn. Ef þetta frv. hefði í för með sjer aukinn kostnað fyrir ríkið, þá hefðu mótbárurnar gegn því við dálítil rök að styðjast. En kosningunni fylgja engin aukin útgjöld fyrir ríkið.

Jakob Möller Hv. þm.N.-Ísf. (S. St.) segist hafa drepið á athugasemdir okkar. En hann hefir drepið á miklu fleira, og ræða hans hefir því verið bardagi við ímyndaðar athugasemdir. Mjer hefir aldrei dottið í hug að segja, að prestarnir sjeu yfirleitt á eftir tímanum í þeim skilningi, sem hann sagði. Háttv. þm. (S. St.) hefir ekki skilið mig.  (S. St.: Jeg skildi þm. fullkomlega)  . Þá hefir hv.þm. (S. St.) rangfært orð mín.  (S. St.: Nei)  . Þegar jeg sagði, að meiri hluti prestanna mundi að jafnaði vera á eftir tímanum, þá átti jeg einungis við trúmálastefnur, og sagði það beinum orðum; hitt er mjer mjög fjarri að segja eða meina, að prestar sjeu yfirleitt og í öllu á eftir tímanum. Það er síður en svo. En það má gera ráð fyrir því, að framþróunin komi fyrst fram hjá hinum yngstu, þeim, sem eru að búa sig undir prestsskapinn; en meiri hlutinn við kosninguna verða gömlu prestarnir, sem oftast eru íhaldssamari. Íhaldsstefnan mundi því ráða biskupskosningunni. Öll mótmæli hv.þm. (S. St.) gegn svívirðingum, sem hjer hafi verið bornar á prestana, eru því vindhögg. Það er stefna frv., sem hjer hefir verið hallmælt, en ekki kirkjan. Háttv. þm. (S. St.) vitnar til þess, að í Danmörku, Noregi og Svíþjóð, sjeu biskupar kosnir á líkan hátt og þetta frv. gerir ráð fyrir. Það mun rjett vera. En hverjir hafa ráðið því? Eru það ekki einmitt mestu afturhaldsseggirnir í trúmálum, sem mestu ráða á því sviði í þessum löndum?

Jón Þorláksson Það þarf að lagfæra síðustu línuna í 3. gr. frv. í stað „og“ komi „sem“ og komma á undan. Þá verður meiningin, að kirkjustjórnin geti valið einn hinna þriggja presta, sem flest hafa fengið atkvæðin. Eins og greinin er orðuð er hún alveg meiningarlaus, og er þetta líklega prentvilla.

Magnús Jónsson Við 1. umr. benti jeg nefndinni á ýms einstök atriði viðvíkjandi þessu máli. En jeg sje, að nefndin hefir ekki gert neinar breytingar á frv., og úr því að hún hefir ekki sjeð sjer fært að taka upp till. synodusar, vegna þess kostnaðarauka, sem hún heldur, að þeim yrði samfara, þá skal jeg ekki vera að vefja fyrir málinu með því að halda þeim fram, en felst á frv. eins og það er. Þau andmæli komu hjer fram, að kirkjan yrði með þessu ríki í ríkinu. Eina ástæðan, sem rjettlætir þessi andmæli, er sú, að kosning biskupsins yrði kraftmeiri, ef prestar kysu hann einir, og landsstjórnin hefði bundnari hendur. Viðvíkjandi því missmíði, sem gæti orðið við kosninguna, þá er hægt að ráða bót á því í þeim nánari reglum, sem stjórnin á að setja. Jeg vil minnast örlítið á þær ástæður, sem hafa verið færðar móti frv. Jeg sagði ekki við 1. umr., að jeg áliti mikil missmíði á biskupsveitingunni eins og hún nú er. Með blöðum og bættum samgöngum er komið miklu sterkara eftirlit með embættaveitingu ríkisvaldsins, svo ekki er mikil hætta á því, að stjórnin taki menn í biskupsembættið, sem sterk andstaða er gegn. Háttv. 1. þm, Reykv. (Jak M.) mintist á, að biskupinn yrði of háður prestunum, ef hann væri kosinn af þeim. Jeg sje ekki, hvernig hann á að verða þeim háður. Þó einhver kunni að sækjast eftir kosningu, sem jeg raunar ekki býst við, þá yrði hann þó fullskipaður í embættið og þyrfti ekki að vera neinum bundinn eftir kosninguna. Sá einn verður háður kjósendum, sem þarf að hafa nýja kosningu yfir höfði sjer. Á hinn bóginn er biskupinn ekki fyrst og fremst settur til höfuðs prestunum; miklu fremur á hann að vera í góðri samvinnu við prestana. Að því leyti miðar biskupskosningin einmitt í rjetta átt. Um landlæknisembættið er öðru máli að gegna en biskupsembættið. Prestar eru kosnir af söfnuðum sínum og prófastar af prestum. Biskupskosning er því bara áframhald á sömu braut. En læknar hafa aldrei farið fram á að kjósa landlæknirinn.  (Jak. M.: Þeir eru skynsamari menn heldur en prestarnir)  . Það getur vel verið, en læknarnir hafa ekki farið fram á það, og sú ástæða liggur því ekki fyrir. Háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) hjelt, að hinir íhaldssamari prestar mundu hafa ráðin við biskupskjörið. Kollega minn, háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) mun kalla mig fullfrjálslyndan. En þó er jeg óhræddur við þetta atriði, því að jeg hefi nú mínar skoðanir á því, hvað sje að vera frjálslyndur. Jeg skoða ekki frjálslyndi eftir því, hvað skeður í trúmálum eða hvaða stefnum menn fylgja þar. Frjálslyndi sýnir sig í því, hvað menn kunna að umbera skoðanir annara manna. Íhaldssamari prestarnir mega vel ráða öllu meiru við biskupskosningu, því að hinar nýrri stefnur hafa ekki nema gott af því að sigla í upphafi nokkurn andbyr, og sýna með því, hve mikill kraftur býr í þeim. Jeg álít það ekki nema heilbrigt, að menn láti ekki hvern kenningaþyt þeyta sjer. Jeg álít það ekki góðs vísi, ef nýjar skoðanir eru strax gleyptar. Það ber miklu fremur vott um deyfð og doða. Það er talað um, að kirkjan megi ekki verða ríki í ríkinu. En hún er það enn að nokkru leyti. Sóknargjöldin benda greinilega í þá átt. Það er ekki til neitt hliðstætt lækna eða sýslumannagjald. Það er eins og þetta eldi eftir af hinu forna sjálfræði kirkjunnar. Jeg veit heldur ekkert óguðlegt í því, þó kirkjan væri að einhverju leyti ríki í ríkinu, hefði jafnvel ráðgefandi þing um ýms mál kirkjunnar. Jeg skil ekki suma þá menn, sem eru, ja mjer liggur við að segja, að glenna sig með aðskilnað ríkis og kirkju, en amast um leið við sjálfræði kirkjunnar innan ríkisvjebandanna. Þeir virðast ekki gæta þess, að með því eru þeir einmitt að reyna að gera kirkjuna að ríki í ríkinu, því sú hlýtur að verða afleiðingin af því að slíta öll bönd milli ríkis og kirkju. Hv. þm. Borgf. (P. O.) vildi láta afnema biskupsembættið, og því væri ekki ástæða til að breyta neitt veitingaraðferðinni í það embætti. Hann byggir þar á lögum, sem alls ekki eru til. Það mætti æra óstöðugan að byggja á lögum, sem kunna að koma einhverntíma í framtíðinni. Jeg skil ekki, hvað er óeðlilegt við það að hafa biskup. Því skyldi ekki vera hafður kirkjumálastjóri, þegar yfirmenn eru hafðir yfir nær öllum öðrum málum þjóðfjelagsins, til dæmis vitamálastjóri, vegamálastjóri, fræðslumálastjóri o. s. frv. Það er beint hlægilegt að vera að slá sig til riddara á biskupsembættinu, sem er elst og merkast af þessum embættum. Það getur verið, að biskupinn hafi ekki mikið að gera. En jeg veit ekki til, að þeir liggi svo í leti og ómensku í stjórnarráðinu, að það þurfi að bæta við þá með því að afnema biskupinn.

Pjetur Ottesen Það er aðeins örstutt athugasemd út af orðum háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.). Þar sem það liggur ekki fyrir nú að ræða um það, hvað mæli með því og móti að afnema biskupsembættið, þá hefði þessi háttv. þingmaður getað alveg sparað sjer það, sem hann sagði um það. En verðum við hjer báðir, þegar það mál kemur til kasta þingsins, skal jeg fúslega eiga orðastað um það við þingmanninn, en þangað til getur hann talað við sjálfan sig um það fyrir mjer.

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) segir, að jeg hafi misskilið sig. Mjer þykir það undarlegt, því að jeg skrifaði niður hjá mjer ummæli hans. Út af þessu tók jeg fram í fyrri ræðu minni, að vitnisburður og reynsla sögu vorrar styddi ekki þessa sögu hans, heldur miklu fremur það gagnstæða, að prestarnir hefðu verið framar öðrum landslýð. Annars þýðir ekki að stæla út af þessu. Jeg er þakklátur háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) fyrir meðmæli þau, sem hann gaf frv. Viðvíkjandi því, sem hann sagði um nýjar skoðanir, þá er jeg honum sammála um það, að það sje gott, að nýjar skoðanir komi upp meðal prestastjettarinnar. Skoðanamunur vekur áhuga, en þar, sem hver húkir í sínu horni, er hætt við, að doði og deyfð færist yfir hugsanalífið. Þetta hefir einmitt vakað fyrir mjer, og jeg álít, að biskupskosning geti haft þýðingarmikil áhrif í þessu efni. Gerum nú ráð fyrir, að tvær andstæðar skoðanir sjeu ráðandi hjá kirkjunnar mönnum, og landsstjórnin fylli annan flokkinn. Þegar svo er, er mjög varhugavert, að stjórnin ráði ein, hver verður biskup; landsstjórnin gæti alveg eins fylgt minni hlutanum, og þá veldi hún að sjálfsögðu mann úr honum. Það er alveg sama, hvort heldur íhaldssamari eða frjálslyndari skoðunin hefir yfirtökin; meiri hlutinn á að ráða kjöri yfirmannsins. Jeg segi fyrir mitt leyti, að jeg gæti vel sætt mig við biskup, sem kjörinn væri úr hópi andstæðinga minna, ef þeir væru aðeins í meiri hluta. En jeg gæti ekki sætt mig við fulltrúa minni hluta stefnunnar. Með biskupskosningu væri því fengin best trygging fyrir því, að æðsti embættismaður kirkjunnar nyti samúðar hjá prestastjettinni. Og það er stærsta höfuðatriðið í þessu máli. Það væri mjög leiðinlegt fyrir yfirmann kirkjunnar að vita sig á öndverðum meið við meiri hluta prestanna, eins og það hins vegar væri skemtilegt, ef hann vissi sig í fullu samræmi við meiri hlutann. En ef ríkisstjórnin væri, eins og vel gæti átt sjer stað, andstæð kirkju og kristindómi, þá væri það algerlega óviðunandi, að hún hefði óskorað vald um veitingu æðsta embættis kirkjunnar.

Bjarni Jónsson Jeg vil aðeins koma með tvær fyrirspurnir, án þess að blanda mjer nokkuð í umræðurnar. Til háttv.flm. (S. St.), hvort biskup landsins hafi verið spurður um skoðun sína á þessu máli, áður en það var lagt fyrir þingið; álít það sjálfsagða hæversku. Til hæstv. stjórnar, hvort jeg geti komið til greina, þegar biskupsembætti losnar næst.

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Viðvíkjandi fyrirspurn háttv.þm. Dala. (B. J.), skal jeg geta þess, að jeg skrifaði herra biskupi og spurði um afstöðu hans til þessa máls. Hann svaraði mjer með brjefi, sem jeg með leyfi hans skal leggja fram á lestrarsal Alþingis. Orðalag frv. er valið í samráði við hami. Hann var mjer sammála um það að hafa frv. í samræmi við lög þau, sem gilda um sama efni í nágrannalöndunum, en áleit synodustillögurnar þyngri í vöfunum. Síðan frv. kom fram hjer, hefi jeg líka sagt honum frá því, sem gerðist í málinu, og ljet hann vel yfir.

Frsm. minni hl. (Pjetur Ottesen) Jeg hefi í rauninni ekki miklu að svara, og jeg get tekið undir með háttv.þm., að kappdeilur hafi hjer lítil áhrif. Mjer þótti það leitt, að ræða mín skyldi gefa háttv.þm. Ak. (M. K.) ástæðu til að komast í ilt skap, sem raun varð á; Það er oft sárt að heyra sagðan sannleikann skýrt og afdráttarlaust, og virtist hið fornkveðna sannast á honum, að sannleikanum verður hver sárreiðastur. Hann var öskuvondur, og bygði vörn sína á reiðiyrðum einum, útúrsnúningum og hártogunum. Hann ljet þá ósk í ljós, að ræða mín hefði verið helguð betri málstað. En það er æfinlega svo, að hverjum þykir sinn fugl fagur, og þó háttv.þm. Ak. (M. K.) þyki minn málstaður lakari sínum í þessu máli, þá er jeg jafnsannfærður um það, að jeg berst hjer fyrir góðum og heilbrigðum málstað, og af heilum hug, og er óþarfi að háttv.þm. (M. K.) að væna mig um óheilindi. Það var rjett hjá háttv.þm. (M. K.), að illur aðbúnaður og miklar vökur hefðu ill áhrif á menn. Mjer hefir aldrei dottið í hug að mæla því bót fram yfir það, sem frekasta nauðsyn krefur, en það er hvorttveggja, að sjómannalífinu er þannig varið, að hjá slíku verður oft og löngum ekki komist, og svo hitt, að það er óneitanlega miklu hyggilegra og affarasælla að bæta líðan manna á sjónum með frjálsu samkomulagi hlutaðeigenda en þvingunarlögum. Það er jeg sannfærður um. Jeg tók þetta einnig fram, en benti á það um leið, að að ýmsu leyti væri síður ástæða til að tala um þetta í sambandi við togara en önnur skip. Þar er allur aðbúnaður miklu betri, og þess vegna eru hásetar færir um að leggja á sig meiri vökur en á öðrum skipum. Við erum báðir sammála um það, jeg og háttv.þm. Ak. (M. K.), að hásetarnir þurfi hvíld, en jeg lít svo á, að þeir sjeu færir um að fá hana af eigin ramleik, enda styðst það við reynslu þá, sem fengist hefir um þetta efni einmitt á togurunum; því óneitanlega er þeim málum nú svo komið þar, það styðst við umsögn fjölda háseta, og því verður ekki neitað, að frjálst samkomulag er einhlítt til þess að skipa þessum málum í sæmilegt horf. Þeir þurfa því ekki að flýja á náðir löggjafarvaldsins, fremur en aðrar stjettir, til að fá leiðrjetting þessara mála. Jeg ljet í ljós ótta minn um það, að þetta hefði óheppilegar afleiðingar á aðrar stjettir, og hefir háttv.þm. (M. K.) ekki hrakið það. En menn geta sagt sjer það sjálfir, að Alþingi stendur ekki fjær að hlutast til um vinnutíma annara verkamanna, og ef fordæmið er skapað, munu brátt fleiri koma á eftir. Fyrir utan þetta er jeg hræddur um, að þessi ákvæði opni leið að illindum og deilum á skipunum sjálfum, og væri þá vissulega ver farið en heima setið. Að vísu mundi mikill hluti íslenskra sjómanna vera svo þroskaður, að hann ynni lengur, ef á lægi, þó lagasetningin væri, en þó er ekki fyrir það að sverja, að einhverjir væru orðnir svo útlærðir úr hinum nýja skóla, að þeir skærust úr leik. Og ef svo færi, risu óhjákvæmilega af því þrætur og innbyrðis arg á skipunum. Allir vita, að þar sem gott samkomulag er á skipum, þar er eins og alt gangi að óskum, en alt fer aftur á móti í handaskolum þar, sem er úlfúð og illindi. Af þessu stafar hættan, og það er ekki síður varhugavert, þegar þess er gætt,að þessi ráðabreytni gæti einnig haft óheillavænlegar afleiðingar fyrir fleiri atvinnuvegi. Þá hljóp háttv.þm. (M. K.) fram fyrir skjöldu hjá frsm. meiri hl. út af því, sem jeg mintist á þau ummæli hans, að jeg hefði í ræðu minni verið að hræða bændur til að vera á móti frv. Það var auðheyrt, að háttv.þm. (M. K.) hefir þótt frsm. meiri hl. (J. B.) fara þar nokkuð ógætilega, og hefir honum því fundist ástæða til að reyna að milda málið. En háttv.þm. (M. K.) hlýtur að vera það ljóst, að það er ekki ástæðulaust, þó bændur hefðu nokkurn vara á sjer gagnvart þeim áhrifum, sem ýmsir óhlutvandir menn eru að reyna að koma að og beita til að reyna að spilla sátt og samlyndi stjetta og manna í landinu. Hann sagði og, að öfugmælin í ræðu minni hefðu farið fjöllunum hærra, en það leit út eins og hann væri þar að lýsa sinni eigin ræðu. Ræðu háttv.frsm. (J. B.) þarf jeg litlu að svara. Hann sagði, að jeg vissi lítið um það, hvernig gengi með samninga hjer milli vinnuveitenda og verkamanna. Það er að vísu rjett, að jeg er því ekki vel kunnugur, hvernig þetta gengur til hjer, en allvel þekki jeg til þess, hvernig þetta gengur til sumstaðar annarsstaðar, og eru vinnuþiggjendur þar engu ver settir til að ná rjetti sínum en vinnuveitendur. En ekki skil jeg annað en að hásetar geti haft í fullu trje við útgerðarmenn, ef þeir hafa í frammi ósanngirni. Það er skemst að minnast á, að í vetur ætluðu útgerðarmenn að breyta kjörum svo, að óskapfelt var hásetum, og jeg veit ekki betur en að hásetar hafi borið þar sigur af hólmi. Jeg sje þess vegna enga ástæðu til, að Alþingi fari að lögskipa það, sem þeim og öllum er miklu heppilegra, að náist á annan veg.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Mjer skaust yfir að svara atriði úr ræðu háttv.þm. Borgf. (P. O.), og skal nú gera það með örfáum orðum. Háttv. þm. (P. O.) hjelt, að það mundi draga úr aflanum, ef frv. þetta yrði samþykt. Þessu er að vísu svarað í nál., en af því, að háttv.þm. (P. O.) hefir líklega ekki áttað sig á því, get jeg skýrt það fyrir honum. Það gæti hugsast, að þessi tilhögun drægi úr aflanum, þegar skip kemur á veiðar og hafa þarf vökuskifti þegar í stað. En það gildir aðeins fyrsta sólarhringinn, síðan vinst það upp, því mennirnir vinna meira og betur, ef þeir fá sæmilega hvíld. Lögákveðinn hvíldartími háseta mundi því auka aflann yfirleitt, þó að hann drægi eitthvað úr í eitt og eitt skiftið, og auk þess tryggir hann líf og heilsu hásetanna. Háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) þurfti að leggja orð í belg, og valdi þær mótbárur, að málið hefði ekki farið fyrir rjettan málsaðilja, útgerðarmennina. Þetta kemur til af þeirri undarlegu skoðun háttv.þm. (J. Þ.), að hann skoðar alla tíma vikunnar, 168 tíma, eign útgerðarmannanna, og þeir miðli einhverju er þeir veiti hvíldartíma. En einmitt af því, að útgerðarmenn líta eins á þetta mál, er óheppilegt fyrir háseta að semja um það. Þeir mundu vitanlega selja hvern einasta hvíldartíma. Háttv. þm. Borgf. (P. O.) hjelt, að frv. yrði til þess að vekja úlfúð og ósætti, en jeg er á gagnstæðri skoðun. Jeg veit, að það verður til þess að koma á friði með skipshöfnunum. Þegar hvíldartíminn er lögákveðinn, er hægt að ganga að honum sem sjálfsögðum hlut, og þurfa ekki að standa deilur um hann í hvert skifti, sem ofbjóða á hásetum með vökum. Hitt þarf jeg ekki að endurtaka, að þessar ákvarðanir miða miklu fremur að því að auka framleiðsluna en minka hana.

Magnús Kristjánsson Hjer hefir komið fram það, sem gamalt orðtæki segir, að hver lái sinn brest mest. Það er auðveldara að sjá flísina í augum annara en bjálkann í sínu eigin. Þetta fanst mjer koma í ljós hjá háttv.þm. Borgf. (P. O.). Hann var mikið að fárast um, að jeg talaði af hita og kappi, en það er fjarri öllum sanni, því jeg talaði mjög hóglega, eins og minn er siður. En það getur verið, að móðurinn hafi ekki verið af honum runninn meðan jeg sagði þessi hógværu orð, og þótt jeg þurfi varla að svara honum nú, ætla jeg að gera það, til þess að kæla dálítið í honum blóðið fyrir atkvæðagreiðsluna, ef það er annars mögulegt. Háttv. þm. (P. O.) taldi óviðeigandi að bera mál þetta fram, þar sem þess væri ekki óskað. Þetta er fjarri öllum sanni. Hjer liggja fyrir eindregnar áskoranir, og verður ekki frekar ákosið, og undir þær hafa skrifað mörg hundruð sjómanna. Annað var furðulegt í ræðu háttv.þm. (P. O.); hann taldi óheppilegt að setja um þetta lagaákvæði og vildi, að sjómennirnir tækju rjett sinn með sjálfs hendi. Jeg veit ekki, hvernig á að skilja þetta, en það gæti gefið tilefni til margvíslegra hugleiðinga, en líklegast tel jeg, að það sje aðeins sagt út í bláinn, eins og fleiri andmæli gegn frv. Þá hjelt háttv.þm. (P. O.), að þetta væri samningamál, en háttv.frsm. (J. B.) hefir nú sýnt fram á, að svo er ekki. Þarf jeg ekki að endurtaka það. En ef hjer væri um samningamál að ræða, væri annar málsaðili skipstjóri, en ekki útgerðarmaður. Ummæli hans um bændurna voru illa til þess fallin að gagna hans málstað, því hafi þau verið tilraun til að spilla fyrir frv., þá hygg jeg, að hún hafi algerlega mishepnast. Háttv. frsm. (J. B.) benti einnig á þessa tilraun hans, svo ekki þarf að fjölyrða um hana. Það sjá allir, að þetta mál á ekkert skylt við það, að lögbjóða vinnutíma til sveita. Þetta sjá bændur, og þess vegna eru tilraunir háttv.þm. (P. O.) árangurslausar, en söm er viðleitni hans fyrir því.

Jón Þorláksson Það sýnir röksemdafátækt háttv.frsm. (J. B.), er hann grípur til þess að halda því fram, að ef þetta atriði hefði verið fært í tal við útgerðarmenn, hefði það verið viðurkenning á því, að þeir ættu alla 168 tíma vikunnar. Hásetar eiga vitanlega alla tímana meðan þeir eru óráðnir, en þegar þeir ráða sig, verða þeir að semja um, hvað þeir skilja undan og hvað ekki. Þetta er því hreint og beint samningsatriði háseta og útgerðarmanna. Háttv. þm. Ak. (M. K.) kom með eina mótbáru, sem í fljótu bragði virðist ekki fjarri lagi, og jeg hafði búist við að heyra fyr. Hann bar það fram, að skipstjóri, en ekki útgerðarmaður, væri hjer málsaðili. Þetta væri rjett, ef skipstjórar ættu skipin eða hefðu full yfirráð þeirra, en svo er ekki. Útgerðarmenn geta altaf sett þeim stólinn fyrir dyrnar og sagt þeim, hve mikils þeir eiga að krefjast af hásetum. Og það er eðlilegt, að útgerðarmenn geri þetta, því að það er þeirra hagur, að skipið afli vel. Þeir eru því í raun rjettri málsaðili.

Hákon Kristófersson Af því að jeg var á móti þessu máli 1919, þykir mjer hlýða að gera nú grein fyrir atkvæði mínu. - Þetta er vandræðamál, og ætti helst ekki að koma til þingsins kasta. Jeg geng þess ekki dulinn, að misrjetti hafi átt sjer stað í þessu efni, og þó að jeg sje ekki fyllilega ánægður með frv., mun jeg þó greiða því atkvæði til 3. umr. Jeg finn mörg missmíði á frv., sem ef til vill má laga, og get jeg þar bent á 2. gr. Það er ófært að ákveða hvíldartíma háseta á höfnum, því að þar getur oft legið mikið við, og verður háseti að eiga við skipstjóra um hvíld sína, enda er það stundum nauðsynlegt, að hásetar vinni sem allra mest á höfnum inni, því að oft getur það munað miklu á afla, ef skipin hafa góða afgreiðslu í inniverum, þ. e. a. s. við að losa og því um líkt. Þá tel jeg ákvæði 3. gr. vafasöm og held, að erfitt verði að koma þessu við á smærri skipum. Hvað sektunum viðvíkur, þá verð jeg að telja þær óhæfilega háar. Það nær ekki nokkurri átt að sekta um 2000 kr., hvað lítið sem út af er brugðið. Jeg tók svo eftir, að háttv.frsm. meiri hl. (J. B.) segði, að frv. væri eins og frv. 1919, en allir geta sannfært sig um, að svo er ekki, enda held jeg, að þetta hafi verið mismæli, háttv.þm. (J. B.) hafi viljað segja, að frv. væri sama eðlis. Jeg rengi háseta og málsvara þeirra ekki um það, að meðferð sjómannanna hafi verið óhæfileg á stundum, og er sjálfsagt að reyna að bæta úr því. En eðlilegast hefði jeg talið, að slíkt hefði orðið með samkomulagi, og þó að aðalatriði frv. geti ef til vill ekki orðið samkomulagsatriði, þá eru þó ýms smærri atriði, sem jeg tel rangt að lögfesta, áður en vitað er, hvort ekki sje hægt að semja um bað. Jeg lít svo á, að það ætti að vera hagur útgerðarmanna, að ofbjóða ekki hásetum með vinnu og vökum, því að það styður ekki að miklum afla að hafa uppgefna menn til að taka á móti honum, auk þess sem það spillir heilsu viðkomandi sjómanna, og, eftir því sem frsm. meiri hl. (J. B.) segir, styttir líf þeirra. En hvernig sem að öðru leyti fer um frv. þetta, þá er jeg ekkert hræddur um, að áhrif þess nái til landbúnaðarins. Enda þykist jeg þekkja svo staðfestu og þrótt bænda og alþýðu úti um sveitir þessa lands, að þeir verði ekki svo ginkeyptir fyrir hinum nýja tíma, sem virðist ríkja hjer í bæ, og að áhrif borgarlífsins berist því ekki hröðum fetum út um landið. Þess vegna vil jeg mótmæla þeim orðum háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.), að meiri hluti sjútvn. sje með nál. sínu að skjóta okkur þingdeildarbændum skelk í bringu. Og ekki skil jeg það heldur sem ögrun til okkar, þó að sjómenn kæmu hingað inn í deildina í búningi sínum, sem jeg ber fulla virðingu fyrir. Jeg ætla að vera hjer óhlutdrægur, og um leið og jeg álykta, að háttv.frsm. minni hl. (P. O.) hafi alls ekki í áliti sínu nje með ræðu sinni viljað hræða okkur landbændur, tek jeg orð háttv.frsm. meiri hl. (J. B.) ekki sem hótun, því hann sagði, að sjómennirnir myndu koma hingað í öðrum erindum. Háttv. frsm. meiri hl. (J. B.) gerði mikið úr því, hvað vinnan á togurunum væri miklu erfiðari en annarsstaðar. Þessu vil jeg ekki neita, þó mjer hins vegar þyki undarlegt, hvað margir sækjast eftir henni, því að það hefi jeg fyrir satt, að þar sjeu oft tíu fyrir einn, sem komast vilja á togara. Þetta var að mörgu leyti eðlilegt áður fyr, því að þá var þessi vinna langtum betur borguð, en nú mun arðsvonin minni, enda fullyrt, að vinnan hafi minkað að sama skapi. Jeg fyrir mitt leyti vildi leyfa frv. þessu að fara til 3. umr., og vona svo, að hv. nefnd sjái sjer fært að breyta því í þá átt, sem minst hefir verið á, áður en því verður hleypt út úr deildinni. Jeg geri sem sje ekki ráð fyrir, að háttv.flm. (J. B.) taki frv. aftur, eins og háttv. samþm. hans (J. Þ.) benti á, og geymi það t. d. til næsta þings, eða þangað til útsjeð er um, að engir samningar geti tekist um þetta mál á milli háseta og útgerðarmanna. Jeg geri nú ráð fyrir, að það sje meira í gamni mælt en alvöru, að sjómenn haldi áfram, þangað til þeir fái 12 stunda óslitinn hvíldartíma í sólarhring. Annars má nú kannske hártoga þessi orð: óslitinn hvíldartími. Það getur bæði verið svefn og vinnuhlje, en kunni menn ekki við orðavalið, mætti lagfæra það fyrir 3. umr. Jeg tek það þá fram aftur, að jeg mun fylgja frv. til 3. umr., en treysti mjer heldur ekki til að fara lengra, ef það tekur engum breytingum í þá átt, sem bent hefir verið á.

Jón Auðunn Jónsson Jeg ætla ekki að blanda mjer inn í deilur þær, sem upp hafa risið milli meiri og minni hluta hv. sjútvn., en jeg vildi leyfa mjer að benda á ýms atriði frv., sem eru þess valdandi, að jeg get ekki gengið að því óbreyttu. Allir eru sammála um það, að misbeiting á vinnuafli háseta á togurum hafi átt sjer stað, og allir játa líka, að slík misbeiting hafi sjerstaklega átt sjer stað á fyrstu árum togaraútgerðarinnar. Mjer er enn í fersku minni, að á árunum 1910–14 sá jeg svo mikið af slíku, að mjer alveg ofbauð; jeg sá togarana koma inn á Ísafjörð með mennina úttaugaða og úrvinda í svefni. En þetta er ekkert einsdæmi með háseta á togurum; svona getur það líka verið á öðrum skipum. Jeg hefi sjálfur róið í 19 vertíðir, og þekki vel þá erfiðleika, sem það er bundið að reka þessa atvinnu, og það hefir komið fyrir mig, að jeg hafi orðið að vaka 70 stundir samfleytt, en auðvitað fyrir góða borgun. Jeg bendi á þetta til þess að sýna fram á, að sjósóknin er svo háð vindi og veðri, að óhjákvæmilegt verður að leggja á sig vökur og erfiði til bjargar útveginum. Og sjerstaklega verður ekki hjá þessu komist á smærri skipum og mótorbátum. En um togarana er öðru máli að gegna. Þar er minni ástæða til að leggja slíkt erfiði á hásetana, enda hefir það verið gert úr hófi fram og öllum málsaðiljum til stórskaða. Jeg segi að það hafi verið, en þetta hefir breyst til hins betra, enda ber þeim báðum saman um það, háttv. meiri og minni hl., að þetta sje að lagast, og nú sje langt um betra eftirlit með því, að hásetum sje ekki ofboðið, enda sjá bæði útgerðarmenn og skipstjórar, sem vilja á það líta með sanngirni og hyggindum, að það sje nauðsynlegt að ofþjaka ekki hásetunum. En, sem sagt, að þetta sje að lagast hafa allir fallist á, og háttv.frsm. meiri hl. (J. B.) þó sjerstaklega, þar sem að hann um misbeiting þessa nefndi ekki yngri dæmi en frá 1916–17.  (H. K.: Ætli það sjeu ekki til yngri dæmi?)  . Jú, það geta verið nýrri dæmi, en þau geta líka verið þann veg, að skipstjórarnir hafi enga sök á þeim átt og ekkert við þau ráðið. Menn geta auðvitað vakað of lengi, en jeg tel engum manni hættu stafa af því, þó að hann vaki 1 sólarhring. Það eru ýmsar ástæður til þess, að jeg get ekki fylgt frv. þessu eins og það er nú, enda þótt jeg viðurkenni, að þessi 6 tíma hvíld í sólarhring sje í alla staði sanngjörn. En það hagar svo til víða hjer við land, að ekki verður hægt að framfylgja þessu ákvæði þegar skipin eru við veiðar, t. d. á haustvertíð fyrir Vesturlandi, veit jeg bæði af eigin sjón - þar sem skipin eru inni í höfnum annan og þriðja hvern dag vegna óveðra - og sögusögnum annara manna, að mjög erfitt verður að veita þessa 6 stunda hvíld á hverjum sólarhring. Það hagar sem sje svo til fyrir Vesturlandi, að á haustvertíð geta skipin aðeins verið að veiðum frá því um óttu til miðaftans, en þá er eftir að gera að aflanum, og frá honum er ekki hægt að ganga og geyma hann til næsta dags, bæði vegna frosta og annara hluta. Þess vegna mundi jeg geta fylgt frv. þessu, ef háttv. meiri hluti sæi sjer fært að breyta hvíldartímanum þann veg, að hann yrði aðeins lögskipaður frá 1. apríl til 15. maí. Og þetta byggi jeg á því, að með því að hafa hann lögskipaðan alt árið, hlýtur aflavonin að minka, að minsta kosti fyrir Vesturlandi, eins og jeg hefi bent á. Háttv. frsm. meiri hlutans (J. B.) sagði, að veður hömluðu oft veiðum á öðrum skipum, þegar botnvörpungarnir gætu haldið áfram. Þetta mun að líkindum eiga sjer stað hjer við Suðurland. En á Vestfjörðum er mjer kunnugt um það, að stórir mótorbátar draga lóðir sínar löngu eftir að botnvörpungarnir hafa leitað til lands. Um hvíldartíma á þessum mótorskipum hefir verið mikið talað þar vestra, og mörgum verið áhugamál að breyta honum, en þó hefir það reynst ómögulegt í framkvæmdinni. Jeg skal fúslega játa það, að mig skortir þekkingu til þess að dæma um, hvort ákvæði 3. greinar, um verkaskiftinguna, sje heppileg. Jeg gæti ímyndað mjer, að hún sje lítt framkvæmanleg á smærri botnvörpungum, en á stærri togurunum skilst mjer að mætti koma henni við, enda hefi jeg heyrt, að sumir skipstjórar hafi einmitt tekið hana upp. Jeg skal líka játa, að mjer hefði þótt rjettara, að samningar um þetta mál hefðu farið fram á milli skipstjóra og háseta, og trúi jeg ekki öðru en vel myndi fara þeirra á millum. Jeg átti nýlega tal um þetta við einn af skipstjórum togaranna, og ekki þann ófisknasta, og kvaðst hann mikið hafa hugsað um þetta mál, bæði fyr og síðar, en taldi sig ekki vera vissan um að geta fallist á frv., og þá sjerstaklega með tilliti til Vestfjarða. Hann taldi það, sem jeg hefi bent á, helstu annmarka frv. Þá er það þessi „óslitni“ hvíldartími, sem 3. gr. ákveður. Jeg býst nú við, að það verði ekki svo þægilegt að hnitmiða það niður, enda að líkindum best, að það sje á valdi skipstjóra og háseta að koma sjer saman um það. Líklega heppilegast að skifta því svo, að hafa það 4 kl.stundir tvisvar, t. d. 4 kl.stundir þegar skip fer á milli fiskimiða, og svo aftur 4 kl.stundir þegar til veiða er tekið. En óslitinn hvíldartími í 6 kl.stundir skilst mjer, að geti komið í bága við veiðarnar. Jeg hefi átt tal við marga háseta að vestan, og láta þeir vel yfir skipstjórum sínum og samvinnu við þá, en slík samvinna brást oft og tíðum áður, og þaðan mun þessi misbeiting á starfsþoli hásetanna hafa átt sínar rætur. Enda ber öllum saman um það, að þetta batni með hverju árinu, og sýnir ekki annað en það, að skipstjórarnir sjeu skynsamir í kröfum sínum til hásetanna, og þess vegna fullkomin ástæða að trúa því, að samningar, og báðum hagkvæmir, geti tekist milli þeirra. Ýmsir háttv.þdm. hafa sagt, að leiðinlegt væri að þurfa að fyrirskipa þetta og því um líkt með lögum. Þetta má nú kannske segja, en jeg er nú þeirrar skoðunar, að margt hefði betur farið í atvinnumálum okkar, ef því hefði verið skipað með lögum.

Þorleifur Guðmundsson Af því að menn eru nú farnir að gera grein fyrir atkv. sínu, þá þykir mjer hlýða að gera það líka, enda þó að þess ætti ekki að þurfa, þar sem jeg er einn af þeim mönnum, sem hefi skrifað undir meiri hl. álitið. En af því að það hefir komið fram í ræðu, að sumir okkar muni hafa skrifað undir að óhugsuðu máli, þá vil jeg gera grein fyrir minni undirskrift. Það, sem fjekk mig sjerstaklega til þess að fylgja þessu frv., var það, að jeg áleit að löggjafarvaldið ætti að vernda alþýðuna fyrir því, að henni væri ekki ofboðið og hún ofþjökuð með rjettlausri vinnuhörku. Hjer getur ekki verið um neitt samningsatriði að ræða á milli hásetanna og útgerðarmannanna, því útgerðarmenn eru ekki færir um að halda þá samninga. Það eru skipstjórarnir, sem geta það; þeir eiga heima á sínu skipi og ráða þar, en ekki útgerðarmennirnir, sem eru altaf í landi. Og þetta ákvæði, þótt lögskipað sje, getur á engan hátt dregið úr aflanum á botnvörpungunum. Jeg er sjálfur sjómaður og get úr flokki talað um þetta mál, alveg eins og hinir sjómennirnir hjerna í háttv. deild, og jeg hefi unnið meira óþreyttur og heill heilsu en sem svarar þessum hluta. Það getur verið, að jeg sje ónýtari til vinnu heldur en aðrir, en það verður hver að dæma eftir sjálfs sín reynslu, og lengra er ekki hægt að fara. Jeg held, þó að háttv.frsm. minni hl. (P. O.) lofi mikið visku Englendinga á þessu sviði, þá sje engin ástæða til að fara að dæmum þeirra. Mjer er kunnugt um, og ykkur víst líka, að á allri leiðinni frá Reykjanesi og austur í Hornafjörð hefir fjöldi enskra botnvörpunga strandað, og það stundum í besta veðri. Þeir hafa stundum siglt beint á land, og hver hefir svo verið orsökin? Jú, hún hefir alloftast verið sú, að sá, sem við stýrið stóð, sofnaði á „vaktinni“ af ofþreytu, og ljet svo skeika að sköpuðu. Þó að þetta hafi enn ekki komið fyrir hjá okkur, er síst fyrir það að synja, að það geti komið fyrir. Þess vegna er að fyrirbyggja það í tíma. Jeg hefi líka vitað og sjeð háseta á skipum, sem hafa verið að farast, komast í báta, til þess að bjarga sjer til lands. En voru þó þá svo þreyttir, að þeir gátu eigi haldið á árunum, og hvolfdi því undir þeim. Og er þeir, sem komust lífs af, voru spurðir, hvers vegna þeir hefðu ekki getað dregið undan öldunum, var svarið á eina leið: Mennirnir voru svo þreyttir og þjakaðir af svefnleysi og vinnu, að þeir gátu eigi haldið á árunum, og urðu því hafinu að bráð. Jeg býst við, að ekki þýði að gera frekari grein fyrir máli þessu, því að þeir nefndarmenn, sem mjer eru sammála, hafa gert það rækilega. Enda hefi jeg orðið þess var í þessari háttv. deild, að ekkert þýðir að halda langar ræður, því að jeg hefi setið hjer undir mörgum langlokum, sem ekki virðast hafa haft hin minstu áhrif á atkvæði nokkurs manns, enda munu flestir þingmenn ákveðnir í því hvernig þeir greiði atkvæði í þessu máli sem öðrum. Jeg álít þó, að það sje heilög skylda þm. að taka sjálfsagðar og skynsamlegar kröfur alþýðunnar til greina, því á henni veltur um framtíð þessa lands og á henni byggist raunverulegt sjálfstæði landsins.

Frsm. minni hl. (Pjetur Ottesen) Jeg þarf ekki miklu að svara háttv. 2. þm. Árn. (Þorl. G.). Orð hans voru, sem og von var, að mestu leyti endurtekning á orðum hinna meiri hluta mannanna. Það bólaði á því hjá honum, sem háttv.þm. Ak. (M. K.), að þá tók það dálítið sárt, að jeg skyldi hafa aðallega beint orðum mínum að háttv. framsögumanni, en ekki að háttv. meðnefndarmönnum hans. En því er nú venjulega svo háttað, að menn beina máli sínu mest að frsm. En hins vegar þykir mjer það miður, að þeir skyldu taka þetta sem aðdróttun um það, að þeir hefðu skrifað undir nál. umhugsunarlaust. því það lá ekki í máli mínu, enda eiga þeir um það við sjálfa sig, hve vel þeir athuga þau mál, sem þeim eru falin til yfirvegunar. En ekki er mjer grunlaust um, að þeir hefðu nú gjarnan viljað hafa athugað nefndarálit meiri hlutans nokkuð ger en þeir gerðu, þó að þeir beri sig karlmannlega og láti á engu bera. Háttv. sami þm. (Þorl. G.) talaði um, að Englendingar hefðu oft siglt botnvörpungum sínum í strand hjer við land, og kendi svefnleysi skipsmanna um það. Má það dálítið undarlegt heita, út frá hans sjónarmiði, að minnast á þetta, þar sem þetta skipulag, sem þeir nú eru að berjast fyrir hjer, hefir þó einmitt verið reynt á Englandi, en hins vegar hefir íslenskur botnvörpungur aldrei strandað hjer af þessum sökum, og er þó hjer aðeins samkomulag um hvíldartímann. Er dálítið einkennilegt að ætla, að þetta muni frekar koma fyrir hjer eftir, þar sem öllum kemur þó saman um, að vökurnar sjeu miklu minni en þær áður voru. Þetta er því hvað á móti öðru hjá háttv.þm. (Þorl. G.), og er, að því er virðist, bara til þess að segja eitthvað. Þá vildi jeg víkja nokkrum orðum að ræðu háttv.þm. Ak. (M. K.). Það er nú svo í lífinu, að menn taki sjer ýms viðfangsefni, eftir því sem skap þeirra er til; kaus þessi háttv.þm. sjer það viðfangsefni nú, að snúa út úr orðum mínum og færa til verra vegar. Notaði hann þetta í röksemda stað. Tókst honum það allslynglega, eins og vænta mátti af manni með jafnmikla æfingu í þeim efnum. Sjerstaklega flíkaði hann því mikið, að jeg hefði sagt, að áskoranirnar mundu ekki vera frá rjettum hlutaðeigendum. En þetta hefi jeg aldrei sagt, heldur hitt, að upptökin til þeirra mundu vera frá öðrum en sjómönnum sjálfum, og jeg sný alls ekki aftur með það. Þá hneykslaði það hann mjög, að jeg sagði, að sjómennirnir gætu tekið rjett sinn sjálfir að þessu leyti, og þyrftu ekki til þess aðstoð löggjafarvaldsins. Sýnir það, að hann efast um þetta, aðeins, að hann hefir minna traust á sjómönnunum en jeg, og er þeim ekki eins kunnugur, þar sem hann treystir þeim eigi til þess að sjá sjer borgið í þessu efni. Loks mintist hann á það, að oft mundi mega rekja orsök geðbilunar til of mikillar þreytu; get jeg vel trúað, að svo geti verið, og styrkir ræða og framkoma háttv.þm. þau líkindi.

Þorleifur Guðmundsson Jeg vil leiðrjetta það, sem háttv.frsm. minni hluta (P. O.) sagði um löggjöf Englendinga í þessu efni. Það kom til orða hjá þeim að lögleiða 4 klukkutíma svefn í sólarhring, en þeir hafa víst verið of vitrir til þess að halda sig við það, eftir því, sem háttv.frsm. (P. O.) lýsti þeim, því að úr því varð víst ekki neitt hjá þeirri vísu þjóð. Háttv. þm. Ísaf. (J. A. J.) sagði, að það væri varhugavert að leiða þennan svefntíma í lög, og færði það til sönnunar, að oft bæri nauðsyn til að gera að aflanum án þess að mönnum kæmi dúr á auga, í einni striklotu. En jeg fæ nú ekki betur sjeð en að þeir 3/4, sem á dekki eiga að vera, ósyfjaðir og óþreyttir, mundu vera jafnfærir um það eins og þó þeir væru allir að því hálfsofandi. Það heyrist oft nú, að sjómönnum og verkamönnum farist eigi að gera háar kröfur nú, þegar allir atvinnuvegir sjeu í kaldakoli. En þetta hafði jeg einnig athugað, og varð þess vís, að það er ekki því að kenna, hvernig togaraútvegurinn er mi kominn, að þessir fiskimenn hafi ekki unnið nógu mikið, eða vakað nógu lengi, heldur mundi það vera frekar af því, að þær stjettir manna, sem lifa af þessum atvinnuvegi í landi, munu hafa unnið of lítið, en sofið of mikið.

Flm. (Sigurður Stefánsson) Aðalástæða þessarar tillögu var auðvitað í öndverðu sú, að ljetta einhverju á útgjöldum ríkissjóðs, eins og nauðsyn krefur nú. En formið á því, hvernig það yrði gert, var mjer hins vegar ekkert kappsmál. Jeg bar þó málið undir ýmsa lögfræðinga, og eins og venja er til, voru svörin hvert á móti öðru úr þeirri átt um það, hvort rjettmætt væri að fara þessa leið. Hins vegar sæti það síst á mjer að skerða rjett embættismanna, ef svo yrði litið á, að þessi till gerði það. Jeg get því horfið frá því að halda þessu máli lengra í þessu formi, einkum þar sem jeg, ásamt fleiri deildarmönnum, hefi í hyggju að bera fram breytingu á 33. gr. launalaganna, sem fer í svipaða átt, án þess að með henni verði sagt með fullum rökum, að gengið sje á rjett embættismanna. Jeg leyfi mjer þess vegna að taka frv. aftur. Frv. því tekið aftur. Frumvörp, ekki útrædd. A. Stjórnarfrumvörp. 1. Seðlaútgáfa Íslandsbanka, alt að 12 miljónum.

Pjetur Þórðarson Jeg hafði nú ekki hugsað mjer að gera grein fyrir mínu atkvæði, og ekkert það hefir sagt verið í umræðunum, sem hefir haft áhrif í þá átt, að breyta afstöðu minni til málsins. En það voru nokkur ummæli háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), sem komu mjer til að segja nokkur orð. Þau ummæli virtust mjer skýr, en satt að segja var jeg dálítið annars hugar, og man þau nú ekki orðrjett, en jeg held þau hafi verið eitthvað á þá leið, að það væri lítt viðunandi eða smandi að skipa þessu með lögum, eins og nú stendur á og áður en samninga væri leitað á milli rjettra málsaðilja. Þetta er það eina í öllum umræðunum, sem snerti mig svo, að jeg fór frekar að íhuga þessi ummæli háttv.þm. (J. Þ.), því jeg vildi síst af öllu greiða atkv. með því, sem háttv. deild væri ekki samboðið, eða ef sæmd hennar væri ekki borgið. Nú var jeg í upphafi ákveðinn í því að greiða atkvæði með þessu máli, og þrátt fyrir þessar löngu umr. og ummæli háttv.þm. hefi jeg ekki breytt um skoðun. Jeg veit ekki betur en áður hafi ýmislegt verið fyrirskipað með lögum, án þess að spyrja um afstöðu rjettra málsaðilja. Og svo jeg nefni eitthvert dæmi, þá get jeg bent á t. d. lög um vistarráð hjúa, og er þar þó um samninga að ræða milli húsbænda og hjúa, enda mætti með sama rjetti segja, að það hefði getað verið án lagafyrirmæla.  (S. St.: Er hvíldartími ákveðinn í hjúalögunum?)  . Nei, jeg átti heldur ekki við það, en tók þennan samanburð vegna samningaleiðarinnar, sem sumir hv.þdm. vilja fara í þessu máli. En jeg vil snúa mjer aftur að vistarráðslögunum. Það er ekki eins og að slík ákvæði hafi verið sett sem rjettarvernd fremur vegna þeirra, sem ófullveðja kynnu að vera heldur en hinna, sem fullveðja voru og sjálfráðir, því vitanlega hafa þá eins og nú verið menn, sem voru fyllilega samningahæfir á báðar hliðar. Geri jeg því ráð fyrir, að þegar slík ákvæði voru sett, að ekki hafi verið farið til allra hlutaðeigenda áður, og sama mun hafa átt sjer stað oft og mörgum sinnum síðan, þótt um samningamál hafi verið að ræða. Af þessum ástæðum breytist afstaða mín ekkert, og sæmd deildarinnar tel jeg ekki misboðið með samþykt málsins, en mjer fanst rjettara að gera þessa grein fyrir atkv. mínu.

forseti (B. Sv.) Sökum þess, að síðasti fundur í deildinni stóð svo lengi, alt fram á 4. stundu eftir miðnætti, þá hefir ekki unnist tími til að rita gerðabók svo snemma, að hún gæti legið frammi þann tíma, sem þingsköp mæla fyrir, áður en fundur byrjaði. Verður því að fresta fundi þangað til gerðabókin hefir legið frammi lögskipaðan tíma.

Magnús Pjetursson Jeg vildi, sem skrifari deildarinnar, leyfa mjer að leggja það til, sökum þess, að 21/2 tími mundi líða áður en fundur gæti byrjað aftur, að leyfð yrðu þau afbrigði frá þingsköpum, að gerðabókin verði ekki borin undir samþykki deildarinnar fyr en á næsta fundi. Jeg vildi leyfa mjer að biðja hæstv. forseta að bera það undir deildina.

Forseti (B. Sv.) Jeg vil þá leyfa mjer að bera það undir stjórnina og hv. deild, hvort leyfð skuli þau afbrigði frá þingsköpum, að gerðabók verði ekki undirskrifuð fyr en á næsta fundi.