Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjh: og viðskn. hefur athugað þetta frv. og leggur til, að það verði samþykkt óbreytt.



Herra forseti. Allshn. þessarar hv. d. hefur að undanförnu haft til athugunar frv. til laga um málflytjendur, 191. mál þessa þings. Nefndin sendi frv. til umsagnar nokkrum aðilum, og til viðræðu við nefndina komu m.a. þrír stjórnarmeðlimir Orators, félags laganema, og eins bárust n. álitsgerðir frá Dómarafélagi Íslands, Lögmannafélagi Íslands, Félagi bankalögfræðinga, Hæstarétti og Orator, félagi laganema. Hefur n. yfirfarið allar þessar umsagnir og álitsgerðir, og er niðurstaða n. sú að leggja til, að frv. verði samþykkt með nokkrum breytingum, sem er að finna í nál. á þskj. 542 og ég ætla að víkja að örfáum orðum. Brtt. þær við frv., sem n. stendur öll að, eru þrjár. Fyrsta breytingin er við 7. gr. frv. um það, að við 3. málsgr. bætist: „Þessa ákvörðun má kæra til lögmannsdóms skv. 11. gr. með 4 vikna kærufresti. Á sama hátt má kæra til lögmannsdóms ákvörðun um málsvarnarlaun í opinberu máli.“ Þessi breyting er ljós, og þykir mér ástæðulaust að fara um hana frekari orðum. Önnur brtt. n. er við 10. gr. 4. málsgr. Lagt er til, að 4. málsgr. orðist svo: „Laun dómenda í lögmannsdómi skulu greiðast úr ríkissjóði eftir úrskurði dómsmrh.“ Þriðja og síðasta brtt. n. og sú, sem er einna mikilvægust, er við 13. gr. 5. tölul. Lagt er til, að 1. málsl. hans orðist svo: „Hefur starfað sem tilkynntur fulltrúi héraðsdóms- eða hæstaréttarlögmanns í eitt ár og eftir þann tíma sýnt hæfni sína með flutningi tveggja munnlega fluttra mála eða að öðrum kosti sýnt hæfni sína með flutningi 4 munnlegra mála fyrir prófnefnd, er dómsmrh. skipar. - Prófnefndin skal fylgjast með starfi að undirbúningi málflutningsins og stuðla að því, að hann veiti prófmanni þekkingu á störfum lögmanna. Dómsmrh. setur með reglugerð ákvæði um prófgreinar, framkvæmd prófs, skipun prófnefndar o.fl. að fengnum till. Lögmannafélags Íslands.“ Í nál. hefur fallið niður að geta þess, að nefndarmenn hafa skrifað undir það með þeim almenna fyrirvara, að þeir hefðu rétt til þess að flytja eða fylgja brtt. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um málið.



Herra forseti. Ég hafði átt von á því, að einhver af tillögumönnum um brtt. á þskj. 558 gerði grein fyrir þeirri brtt. við þessa umr., en svo virðist ekki vera, en ég hafði hins vegar hugsað mér að tjá mig um þessa till. með nokkrum orðum. Þetta frv. vafðist nokkuð fyrir n. vegna þess, að nokkur óánægja hafi komið fram um 13. gr. frv., sem fjallar um, hvernig ungir lögfræðingar geta öðlast héraðsdómslögmannsréttindi. Hafa komið fram álitsgerðir frá Dómarafélaginu, frá Lögfræðingafélaginu og frá laganemum í þá áttina, að frv. yrði breytt í þá átt, að við lagadeild háskólans yrðu sett á sérstök námskeið, sem ungir lögfræðingar, kandídatar, gætu sótt til þess að öðlast réttindi sem héraðsdómslögmenn. Þetta töldu þeir vera eðlilegri leið en þá, sem lögð var fram í frv. upphaflega, að ungir lögfræðingar gætu aðeins öðlast þessi réttindi með því að gerast fulltrúar hjá viðurkenndum starfandi lögfræðiskrifstofum. Nefndin fjallaði nokkuð um þessa leið, en komst síðan að þeirri niðurstöðu, eins og frá er greint í áliti n. og frsm. hefur gert hér grein fyrir, að auk þess sem lögfræðingar geta starfað sem fulltrúar hjá héraðsdóms- og hæstaréttarlögmönnum í eitt ár og eftir þann tíma sýnt hæfni sína með flutningi tveggja munnlegra fluttra mála, geta þeir jafnframt öðlast þessi réttindi með því að flytja fjögur munnleg mál með samþykki þar til skipaðrar prófnefndar, og taldi n., að þar væri girt fyrir það, að ungir lögfræðingar gætu ekki fengið þessi réttindi, ef þeir vildu og hugur þeirra stæði til. En í umr., sem urðu í n., spratt sú till., sem er nú komin fram á þskj. 558 og flutt er af 4 hv. þm. deildarinnar, en sú brtt. gerir ráð fyrir því, að við lagadeild Háskóla Íslands sé sett á stofn lögfræðiskrifstofa, er veiti efnalitlu fólki almenna málflutningsþjónustu gegn vægu gjaldi. Skal ráðh. skipa forstöðumann lögfræðiskrifstofu lagadeildarinnar, og síðan ræður forstöðumaður starfsfólk, og geta þá lögfræðinemar eða ungir lögfræðingar hlotið málflutningsréttindi með því að starfa við þessa skrifstofu í eitt ár. Ég vildi láta þá skoðun mína í ljós hér, að þessi till. sé óeðlileg og þjóni ekki þeim tilgangi, sem hún er ætluð til. Í fyrsta lagi tel ég hana óeðlilega, þar sem þarna er gert ráð fyrir starfsemi á vegum Háskóla Íslands, sem auðvitað væri eðlilegra, að kæmi í lög um Háskóla Íslands, en ekki í lög um málflytjendur. Ef hv. Alþingi er þeirrar skoðunar, að slíka stofnun eigi að setja á fót í háskólanum, þá er eðlilegra, að slík breyting sé gerð á lögunum um háskólann, en ekki sett inn í þau lög, sem hér eru til meðferðar. Í öðru lagi tel ég, að með því að setja þessa málflutningsþjónustu á stofn sé aðeins verið að stofna eina nýja lögfræðiskrifstofu hér í borg, án þess að hún á nokkurn hátt skapi eða opni einhverja möguleika fyrir unga lögfræðinga að fá réttindi né heldur að það séu aukin réttindi fyrir efnalítið fólk að fá þessa þjónustu. Það er nú viðurkennt í lögum, að ef fólk er ekki talið hafa efni á því að sækja rétt sinn hjá dómstólum, þá er því veitt gjafsókn samkv. leyfi eða úrskurði ráðuneytis, og á það við bæði um opinber mál og einkamál, og tel ég litla fyrirstöðu á því, að fólk geti sótt um gjafsókn, þegar þannig stendur á, að það hafi ekki efni á málshöfðun að öðrum kosti. Þessi málflutningsþjónusta, sem till. gerir ráð fyrir, mun að sjálfsögðu kosta ríkissjóð nokkurt fé, vera aukið álag á háskólanum og vera í reynd rekin með sama hætti og almennar lögfræðiskrifstofur, og er ekki sjáanlegt, að það hafi neina grundvallarþýðingu, eins og á stendur. Mér er kunnugt um það, að á Norðurlöndum eru gerðar tilraunir til þess að koma til móts við þau sjónarmíð, sem að baki þessarar brtt. liggja, með ýmsum öðrum hætti, og er það fólgið einkum í því, að fólki er veitt svokölluð réttarhjálp, og er hún framkvæmd með þeim hætti, að efnalítið fólk getur snúið sér til félagsmálastofnana eða viðkomandi sveitarfélaga, gert grein fyrir málum sinum, og þar er lagt mat á málið og málsatvik, og ef viðkomandi yfirvöldum sýnist svo, þá heimila þau viðkomandi einstaklingi að leita til starfandi lögfræðinga, sem síðan fá greitt fyrir þá þjónustu, sem þeir veita, frá viðkomandi félagsmálastofnun eða sveitarfélagi. Þannig eru þessi mál leyst, og mér er ekki kunnugt um annað en að það hafi reynst farsællega, og ég held, að það sé eðlilegra fyrir okkur Íslendinga að skoða þessa leið, áður en við ráðumst í að stofna sérstaka lögfræðiskrifstofu við Háskóla Íslands í þessu skyni. Þetta vildi ég láta koma fram, að ég í sjálfu sér skil flutning þessarar till., en ég er andvígur till., tel hana óþarfa og óæskilega og ekki þjóna sínum tilgangi eða neinum tilgangi og tel eðlilegra, að við könnum aðrar leiðir og skoðum þá löggjöf á Norðurlöndum, sem er vitnað hér til, áður en við gerum breytingar hjá okkur með þessum hætti. Vil ég leggja til, að hæstv. dómsmrh. beiti sér fyrir því, að jafnframt því sem lög um málflytjendur eru samþykkt, þá gefi hann einhvers konar yfirlýsingar um, að rn. eða hann fyrir sitt leyti vildi láta skoða þessa leið, þannig að þá þyrftum við ekki að vera að samþ. brtt., sem fram kemur á þskj. 558.



Herra forseti. Ég hef ásamt þrem hv. þm. öðrum, sem allir eiga sæti í allshn. þessarar hv. d., leyft mér að flytja brtt. við frv. til l. um málflytjendur, sem hér er til 2. umr. Till. er nokkuð löng, en hljóðar svo, með leyfi forseta : „Við lagadeild Háskóla Íslands er heimilt með samþykki ráðherra að setja á stofn lögfræðiskrifstofu, er veiti efnalitlu fólki almenna málflutningsþjónustu gegn vægu gjaldi, sem ákveðið skal í reglugerð, óháð gjaldskrá Lögmannafélags Íslands. Ráðh. skipar forstöðumann lögfræðiskrifstofu lagadeildar Háskóla Íslands að fenginni umsögn lagadeildar, og skal hann hafa starfað sem héraðsdómari eða héraðsdómslögmaður a.m.k. um þriggja ára skeið og uppfylla að öðru leyti skilyrði þau, sem nefnd eru í 17. gr., 1.–4. tölulið. Forstöðumaður ræður starfsfólk skrifstofunnar í fullt starf eða í hluta af starfi, og skal einkum Við það miðað, að lögfræðinemar eða ungir lögfræðingar, sem ekki hafa hlotið málflutningsréttindi, hljóti þar eins árs starfsþjálfun. Forstöðumaður úthlutar verkefnum, tekur ákvörðun um málshöfðanir og hefur umsjón og eftirlit með allri starfsemi skrifstofunnar, sem skal veita alla venjulega þjónustu. Nánari ákvæði um starfsemi lögfræðiskrifstofu lagadeildar Háskóla Íslands, þ. á m. um þóknun og ráðningarkjör starfsmanna, skulu sett með reglugerð að fenginni umsögn lagadeildar.“ Áður en ég vík að því, sem hv. 9. landsk. sagði um þessa brtt., vil ég gera almenna grein fyrir forsendum hennar. Tilgangur hennar er tvíþættur: annars vegar sá að gera efnalitlu fólki kleift að njóta lögfræðilegrar aðstoðar, en það er mjög brýnt, að jafnrétti ríki í þeim efnum og að efnaleysi hamli ekki, að menn geti rekið réttar síns, en hins vegar að opna enn aðra leið fyrir lögfræðinga til þess að afla sér málflutningsréttinda til viðbótar þeim, sem frv. gerir ráð fyrir. Í umsögnum þeim, sem allshn. barst um frv., þegar það lá fyrir Alþingi á síðasta þingi, kom fram, að helsta andstaðan gegn frv. var sú, að leiðir þær til málflutningsréttinda, sem það gerði ráð fyrir, þóttu takmarka um of aðgang að lögmannastéttinni. N. í heild gerir að vísu ráð fyrir því í brtt. sinni, að úr þessu verði að nokkru bætt, en í umsögnunum og viðtali n. við Orator, félag laganema, komu fram ábendingar og hugmyndir um námskeið innan lagadeildarinnar, þar sem mönnum væri kennt og þeir þjálfaðir í þeim störfum, sem lögmenn hafa helst með höndum. Ég tel rétt í þessu sambandi að vitna til þriggja umsagna. Í umsögn Dómarafélags Íslands segir, með leyfi hæstv. forseta: „Af þessum sökum telur stjórn félagsins rétt að benda á þriðju innkomuleiðina í lögmannastétt, en hún gæti verið í gegnum sérstakt nám við lagadeild Háskóla Íslands, þar sem mönnum væri bæði kennt og þeir þjálfaðir í þeim störfum, sem lögmenn hafa helst með höndum. Ætti slík námsbraut að geta gert þeim mönnum kleift að komast inn í lögmannastétt, sem af einhverjum ástæðum hafa ekki getað komist þangað eftir hinum leiðunum, en hafa þó bæði hæfileika og löngun til lögmannsstarfa.“ Þannig segir í umsögn Dómarafélags Íslands. Í umsögn lagadeildar Háskóla Íslands um þetta atriði segir: „Hins vegar eru reglur þær, sem í frv. eru, líklegar til að gera ungum lögfræðingum óþarflega erfitt fyrir, ef þeir óska eftir málflutningsleyfi. Telur deildin koma til greina að hafa próf eða námskeið og próf fyrir slíka menn.“ Og í umsögn Orators, félags laganema, segir, með leyfi forseta: „Ef talið er, að lagamenntun við Háskóla Íslands sé ekki fullnægjandi undirbúningur undir þau störf, sem hér um ræðir, er það skoðun félagsins, að eðlilegast sé, að lögfræðingum verði gert kleift með frekara námi við lagadeildina að uppfylla þau viðbótarskilyrði, sem gerð verða til leyfisveitingar.“ Á fundi sínum með n. ítrekaði stjórn Orators þessa skoðun sína um nám og þjálfun af því tagi, sem hér um ræðir, og taldi rétt, að það færðist inn í háskólann, en hafnaði raunar þeirri leið, sem frv. gerir ráð fyrir, og taldi þá leið hliðstæðu við meistarakerfið í iðnnámi, sem menn nú almennt telja óæskilegt. Ég hef rakið þetta nokkuð ítarlega til að leggja áherslu á, að brtt. okkar fjórmenninganna gengur að nokkru í þá átt að koma til móts við þessa aðila. Við höfum hins vegar talið rétt, að í stað námskeiðs, þar sem hætta yrði á, að kennarar mötuðu nemendur á tilbúnum verkefnum, ætti þessi þjálfun og þetta nám að tengjast raunveruleikanum og raunverulegum vandamálum. Með því að vinna að lögfræðilegum verkefnum á starfandi skrifstofu hlytu lögfræðingar að öðlast mikilvæga reynslu. Þeir mundu kynnast fólki í vanda, sem því bæri að höndum, og fá tækifæri til að kynnast og rækja þennan starfa sinn í raun. En allir aðilar eru sammála um, að nauðsynlegt sé, að þeir öðlist slíka reynslu. Þá kem ég að því atriði, sem okkur er ekki síður áhugamál, að komið verði á fót hér á landi, en það er lögfræðileg aðstoð til handa þeim, sem sakir efnaleysis veigra sér við því að leita aðstoðar. Enn hefur engri slíkri þjónustu verið komið á fót hér á landi, enda þótt verið sé að vinna að því af kappi á hinum Norðurlöndunum að bæta það kerfi, sem þar er. Að vísu er til gjafsókn hér, eins og hv. 9. landsk. þm. nefndi, en hún gildir þó aðeins, ef til málshöfðunar kemur. Skrifstofa af því tagi, sem hér um ræðir, mundi veita alla lögfræðilega þjónustu. Starf hennar mundi ekki vera eingöngu bundið við málshöfðanir. Ég verð þess vegna að vísa algjörlega á bug þeim orðum hv. 9. landsk. þm., að þjónustan, sem brtt. okkar gerir ráð fyrir, mundi ekki auka rétt efnalítils fólks. Þykir mér þar allmikið sagt og ekki rökstutt. Hins vegar get ég vel á það fallist, að þetta mál þurfi nánari athugunar við. Þetta mál er mjög stórt í sniðum og veltur á miklu, að vel takist. Það má telja ókost, að þessi þjónusta fyrir efnalítið fólk sé bundin Háskóla Íslands og þar með einum stað á landinu, þ.e.a.s. Reykjavík og nágrenni. Þessi þjónusta þyrfti tvímælalaust að komast á um landið allt, og ég hef því ákveðið að taka þessa brtt. aftur til 3. umr. Ég verð að taka fram, að mér hefur ekki unnist tími til að bera þá ákvörðun undir meðflutnm. mína, en ég vona, að í ljósi þess, sem hv. 9. landsk. þm. sagði hér, muni þeir vera sammála mér um, að komast á um landið allt, og ég hef því ákveðið hvort samkomulag næst í nefndinni, t.d. um bráðabirgðaákvæðin um, að n. skuli skipuð til þess að vinna að frv. um réttaraðstoð af þessu tagi til handa efnalitlu fólki. Þá gæfist meira svigrúm til þess að kanna fleiri kosti. Er það von mín, að unnt verði að ná meiri samstöðu innan n. og á hv. Alþ. um þessi mál, og að viðurkennd verði nauðsyn þess, að láta nú til skarar skríða með að koma á fót þeirri þjónustu, sem hér er lögð til.



Herra forseti. Ég hefði kannske getað sparað mér að taka til máls, þar sem ég ætlaði fyrst og fremst að tala um þessa brtt., en flm. hennar hefur lýst því yfir, að hún væri tekin aftur til 3. umr., svo að það má segja, að það sé kannske ekki þörf á því nú að vera að ræða mikið um hana. Nokkur orð vil ég þó segja. Ég vil fyrst segja það um brtt. þær, sem frá allshn, koma í heild, að á þær get ég fallist. Ég get fallist á þá breytingu, sem gerð er á 13. gr. Þar er í raun og veru um það að ræða, að þar með er ungum lögfræðingum gefinn valkostur, annaðhvort að fara eftir þeirri leið, sem frv. gerði ráð fyrir, eða þá að hverfa til eldri hátta og fara eftir þeirri leið, sem nú er í gildi og menn hafa ekki alltaf verið ánægðir með, enda er það svo, eins og ég benti á við framsögu málsins, að þegar sá háttur er hafður á, eiga ungir lögfræðingar það algerlega undir góðvild og samstarfi við lögmenn, sem fyrir eru, hvort þeir fá nokkur mál eða ekki, því að menn fara ekki með mál, sem þeir ætla að flytja, til lögfræðinga yfirleitt, sem engin réttindi hafa, heldur snúa þeir sér eðlilega til þeirra lögmanna, sem fyrir eru, leita til þeirra. Ég held, að þetta hafi gengið án stórra agnúa í framkvæmdinni, af því að lögmenn hafa, held ég, verið mjög liðlegir með að láta unga lögfræðinga hafa mál, og þess vegna má segja, að það hafi gengið stórslysalaust. En hitt getur ekki sakað, að þarna sé um tvo valkosti að ræða, og ég skal fyrir mitt leyti algerlega fallast á það. Það, sem hefur verið haft á móti þessu, er, að þarna er gert ráð fyrir reynslutíma, og mér skilst, að það hafi verið sérstaklega það atríði, sem lögfræðinemum hafi verið þyrnir í augum. En þá er það auðvitað ekkert einsdæmi og ekkert bundið við þá, að svo sé. Þannig er það t.d. í sjálfri lögfræðingastéttinni, að til þess að verða skipaður héraðsdómari þurfa menn að hafa vissan reynslutíma að baki. Þannig er það í öðrum stéttum líka, eins og t.d. hjá læknum, en til þess að fá full réttindi verða þeir að hafa þjónað á spítölum vissan tíma sem kandídatar. Það er því alls ekki hægt að segja að mínum dómi að með slíku ákvæði sé verið að innleiða neitt miðaldaskipulag og í líkingu við það, sem gildir um iðnnám, ef menn vilja kalla það skipulag því nafni. En sem sagt, ég skal fallast á þessar breytingar mjög gjarnan og vona, að með þeim geti þetta frv. um málflytjendur orðið afgreitt og náðst samkomulag um það. Viðvíkjandi aftur á móti brtt. frá fjórum hv. þm. vil ég segja það, að þar sýnist mér blandað saman tveimur atríðum og að vissu leyti óskyldum, annars vegar því sjónarmiði að greiða götu ungra lögfræðinga til þess að ná í réttindi og svo hins vegar því að létta efnalitlu fólki, eins og sagt er, að leita réttar síns. Ég held, að ég hafi bent á það í framsögu um þetta mál, að það gætu fleiri leiðir komið til greina, sem farnar væru, einmitt til þess að ungir lögfræðingar fengju réttindi, og þá m.a. sú, að það væri komið á fót við lagadeild háskólans einhvers konar framhaldsnámskeiði, þar sem menn gætu verið sérstaklega búnir undir málflutning, og sýnist mér enn athugandi, hvort það er ekki rétt leið. En þá hafði það a.m.k. í mínum huga verið svo, að ég hafði gert ráð fyrir, að þar hefðu ekki komið raunveruleg mál, heldur yrðu það námskeið, þar sem mál væru tilbúin. Þó að því sé svo háttað, getur auðvitað við það fengist mikil æfing, ekki síst, eins og sjálfsagt væri, ef slíku námskeiði veitti forstöðu maður með reynslu í lögmannsstörfum. Þetta finnst mér mjög koma til athugunar enn og getur verið til athugunar, þó að þetta frv. verði nú afgr., að gera þær endurbætur á lagadeild, að slíkt framhaldsnám gæti þar komist að. A.m.k. vil ég segja það, á meðan ég hef ekki athugað það mál meir en nú er, að ég dreg í efa, að það sé heppilegt að tengja það saman við þá hugsun, sem býr að öðru leyti að baki þessari grein, sem sé þeirri að létta róðurinn fyrir efnalítið fólk til þess að fá lögfræðilega aðstoð. Það er annað mál, að mér finnst, og á ekki heima í sambandi við hitt sjónarmiðið. Það er vissulega mjög umhugsunarvert mál og athyglisvert að setja upp einhvers konar slíka stofnun. Það getur verið vafamál hvort það á beint að vera málflutningsstofnun. Ég veit, að það er allmikið gert af þessu í nágrannalöndunum og ég veit, að það eru menn hér, m.a. íslenskir ló fræðingar, sem hafa kynnt sér það sérstaklega. Ég held, að a.m.k. sums staðar sé ekki beint um sjálft málflutningsstarfið að ræða, heldur fyrst og fremst um visst frumstig í því sambandi, t.d. að gefa ýmsar leiðbeiningar og þá m.a. um það, hvort sé um að ræða mál, sem sé þannig vaxið, að það sé líklegt að leita til dómstóla með það. Það er alltaf svo, að það eru margir, sem telja á rétt sinn gengið með ýmsum hætti og hafa áhuga á því að fá úrlausn. En það er ekki alltaf, að slík sjónarmið séu á rökum reist. Þess vegna getur það verið, þegar leiðbeiningar kæmu þar til greina, eins og lögmenn reyndar veita, að ég hygg yfirleitt ókeypis, ef þeir vilja ekki sinna máli eða telja ekki ráðlegt að eiga við það, að menn færu þó glaðari af þeim fundi og sæju þá, að það væri ekki grundvöllur fyrir frekari aðgerðum í því máli. Ég held sem sagt, að það sé mjög skoðunarvert efni, hvort á að koma á fót slíkri stofnun hér, hvort sem henni væri ætlað að vera eiginleg málflutningsskrifstofa eða menn teldu rétt að hafa starfsemi hennar takmarkaðri. En ég held, að það mál þurfi talsverðrar athugunar við, áður en að menn hverfa að því. Fyrst og fremst er það náttúrlega alltaf athugunarefni að setja upp nýjar stofnanir, vegna þess að hver ný stofnun kostar alltaf eitthvað. Og það er nú svo að mönnum finnst nóg um þær og það sem á ríkissjóði hvílir í því efni. Þess vegna er alltaf umhugsunarefni, áður en slíkar nýjar stofnanir eru settar á fót. Í öðru lagi held ég, að þurfi að aðgæta mjög vel, hvert eigi að vera nánara verkefni slíkrar stofnunar, og það þyrfti að marka það og hugsa það nánar en ég held, að hafi verið gert í sambandi við flutning brtt. Ég held að vísu, að annað frv., sem ég hef lagt fram, frv. um umboðsmann Alþingis, geti þjónað vissum tilgangi í þessu sambandi, vegna þess að það er gert ráð fyrir því, að til þeirrar stofnunar eða þess embættismanns geti menn leitað með margvíslegar kvartanir, sem þeir hafa í huga, og þá geti það líka ýmist orðið; að hann geti sýnt þeim fram á, að það séu ekki rök fyrir frekari aðgerðum í því máli, en líka hitt, að hann komist að þeirri niðurstöðu, að þarna hafi maður verið misrétti beittur, og þá geti hann með þeim aðferðum, sem gert er ráð fyrir í því frv., rétt hlut manna. Ég fyrir mitt leyti er fús til þess að láta skoða þessa hugmynd. Ef ég fer með störf dómsmrh. eitthvað áfram, þá vil ég gjarnan lýsa því yfir, að mér er ljúft að láta skoða þessa hugmynd. Eins og ég sagði áðan, veit ég, að það eru íslenskir lögfræðingar, sem hafa sérstaklega kynnt sér þetta, og ætti að vera hægt að fá aðstoð í því efni. Ég held, að það sé í sjálfu sér ofrausn að fara að kjósa sérstaka nefnd til þess að fara að undirbúa löggjöf um þetta efni, heldur væri eðlilegt, að sú athugun færi fram á fyrsta stigi a.m.k. á vegum dómsmrn., sem myndi þá sjálfsagt leita til þeirra manna, sem þessum málum eru kunnugastir og hafa kynnt sér þau sérstaklega. Ég held t.d., að það hljóti að koma til athugunar í því sambandi, hvort það er á nokkurn hátt eðlilegt að tengja slíka stofnun háskólanum eða lagadeild hans. Fljótt á litið finnst mér allt eins eðlilegt, að hún væri að vísu og yrði að vera sjálfstæð stofnun, en lyti þá frekar undir dómsmrn. heldur en undir lagadeild háskólans og háskólann. Ég vil benda á, að í raun og veru, eins og brtt. er, þá held ég, að það geti orkað tvímælis, við hvaða ráðherra er átt. Þarna er bara talað um ráðherra, að ráðherra setji á stofn lögfræðiskrifstofu o.s.frv. við Háskóla Íslands og ráðh. skipi forstöðumann o.s.frv. Háskóli Íslands og þ.á m. lagadeildin alveg eins og aðrar deildir þar heyrir að sjálfsögðu undir menntmrh., og þess vegna væri sjálfsagt á margan hátt eðlilegt að telja, að það væri menntmrh., sem ætti að gera þetta. En af því að þetta er flutt í sambandi við breyt. á l. um málflytjendur, þar sem það er dómsmrh. yfirleitt, sem fer með málín, þá þykir mér líklegra, að vakað hafi fyrir flm., að það væri dómsmrh., sem gerði þetta. En þá er dómsmrh. farinn að blanda sér í málefni háskólans og þau svið, sem annars eru í höndum menntmrh. Þetta er auðvelt að gera ljóst. En það vil ég segja, að ég tel þessa hugmynd athyglisverða. Ég tel sjálfsagt að skoða hana. En ég tel hana eiginlega óskylda hinni hugmyndinni, sem líka er góðra gjalda verð, að setja upp framhaldsnám í málflutningi, ef svo má segja, við lagadeild háskólans. Á þessu stigi gæti ég þess vegna ekki verið með þessari till., eins og hún er nú lögð fram. Hún hefur verið tekin aftur til 3. umr., og ég vænti þess, að n. athugi þetta mál frekar og athugi, hvort þetta geti ekki nægt. Ég vil benda á, að þær umsagnir, sem voru hér lesnar upp og vitnað í, eiga ekki við og hafa ekki haft fyrir augum þá skipun, sem hér er um að ræða og þessa brtt., heldur lít ég svo á, að þær hafi fyrst og fremst og eingöngu lotið að spurningunni um það, hvort það væri ekki rétt að' setja upp framhaldsnám í þessum praxís við háskólann.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð um brtt. á þskj. 558, sem flutt er af 4 hv. þm. raunar hefur till, þessi nú verið tekin aftur til 3. umr., svo að ekki er þörf á að ræða -hana ítarlega á þessu stigi. Mér finnst till. þessi vera nokkuð vanhugsuð og óeðlileg og jafnvel blandað málum saman, ekki náskyldum, eins og hæstv. dómsmrh. vék að í sinni ræðu. Það má segja, að hugmyndin, sem að baki till. býr, sé góðra gjalda verð. Hún er skýrð þannig af hv. 1. flm., að hún sé tvíþætt: Í fyrsta lagi að styrkja efnalítið fólk í því að leita réttar síns og í öðru lagi að æfa lögfræðinema við Háskóla Íslands og opna þeim leið til málflutnings eða greiða götu þeirra út í málflutningsstörf. Þessi hugmynd er að sjálfsögðu góð. En eins og raunar hefur þegar verið bent á hvað fyrra atriðið snertir, er efnalitlu fólki þegar greidd gata að vissu marki til þess að reka réttar síns með gjafsókn t.d., og auk þess gildir það svo um efnalítið fólk og raunar allt fólk, bæði ríkt og fátækt, að það fær að sjálfsögðu margs konar leiðbeiningar hjá embættismönnum landsins um eitt og annað. Á dómara og aðra embættismenn er lögð rík upplýsingaskylda og leiðbeiningaskylda í mörgum tilvikum, sem að sjálfsögðu kemur því fólki að notum, sem hana vill notfæra sér. Þá er það sá þátturinn að æfa lögfræðinema í málflutningi og fyrirgreiðslu við almenning í þessum efnum. Innan veggja háskólans hafa þeir hingað til látið sér nægja að æfa sig í sinu félagi, Orator, en vera má, að þeir þurfi meiri æfingar við. Nú er það svo, að ungum lögfræðingum standa margar fleiri leiðir opnar til starfa en að gerast málflytjendur. Og hingað til hefur þeim veist sæmilega auðvelt, að ég ætla, að afla sér þeirra réttinda. Það má vel vera, að það hafi verið meira fyrir greiðvikni og góðvild lögmanna, að þeim hefur tekist þetta tiltölulega fljótt og vel, en ég hygg þó, að þar hafi ekki beinlínis verið neinn sérstakur þrándur í götu. Hæstv. dómsmrh. minntist á ákvæðin um umboðsmann Alþingis, sem beinlínis eru sett til þess að greiða götu manna og gera þeim auðveldara að leita réttar síns á ýmsum sviðum. Ég verð að segja það, að ég er andvígur þessari brtt., eins og hún hljóðar. Það er að sjálfsögðu rétt, eins og með aðrar hugmyndir, að velta þessu nánar fyrir sér. En á þessu stigi tel ég a.m.k., að það sé ekki ofsagt hjá hv. 1. flm., að nánari athugunar sé þörf, rétt sé því að taka till. til baka að sinni.



Herra forseti. Það voru aðeins nokkur orð um þá brtt., sem er á þskj. 558. Ég er ekki í neinum vafa um að hér er hreyft mjög stóru og merku máli. Ég ætla ekki að ræða um það út af fyrir sig. hvort brtt. á beint heima við þann lagabálk, sem hér er settur fram, og ekki heldur þá hlið málsins, að hve miklu leyti hér væri um nám lögfræðingaefna að ræða, en hinu, að almenningi sé þörf á slíkri aðstoð eins og þessi till. gerir ráð fyrir, er ég vel kunnugur og get fullyrt, að er mikil nauðsyn á. Ég hef um allmörg ár starfað í verkalýðshreyfingunni og þekki vel, hve fjölmörg mál berast þar til úrlausnar, sem beinlínis eru í raun og veru verkefni allt annarra aðila en er leitað til, verkalýðsfélaga, og ég efast ekki um, að ýmis önnur félagasamtök hafa líka sögu að segja. Hvers vegna leitar fólk til slíkra samtaka? Það er einvörðungu vegna þess, að menn vita, að það er býsna dýrt að leita til lögfræðiskrifstofa, og hvað sem verður sagt um upplýsingaskyldu dómara og annarra embættismanna í landinu í þessum efnum, þá hygg ég, að fólk almennt leiti ekki til þeirra, svo að þörfin á svona stofnun er algjörlega ótvíræð. Oft hefur verið rætt um þessi efni og reynt að finna einhverja leið til þess að koma fyrir þeirri upplýsingastarfsemi til almennings í lögfræðilegum efnum, sem nauðsynleg er, en ekki fundist heppileg leið. Gjafsókn í málum er góðra gjalda verð. En það er bara miklu meira um mál, sem fólk þarf að leita upplýsinga um, áður en komið er á það stig, að til málshöfðunar sé komið, og það eru einmitt leiðbeiningar á fyrri stigum málanna, sem fólki eru kannske ekki siður, heldur miklu frekar nauðsynlegar. Við í verkalýðshreyfingunni greiðum að sjálfsögðu fyrir fólki í þessum efnum um allt, sem varðar samskipti verkalýðsfélaganna eða verkafólks og atvinnurekenda. En það er ekki nema aðeins nokkur hluti allra þeirra mála, sem til okkar er leitað með, fólk kemur með hvers konar persónuleg vandamál. mál viðskiptalegs eðlis o.s.frv. Hvernig sem þessum málum yrði best fyrir komið, sem ég skal ekki fullyrða um, þá lýsi ég ánægju minni yfir, að það skuli vakin athygli á þessu máli hér og nú, og tel alveg nauðsynlegt, að þessum málum verði gerð einhver skil, hvort sem þessu yrði komið fyrir á vegum sveitarfélaganna, vegum dómaraembættanna í landinu eða á einhvern annan hátt, það er ekkert höfuðatriði, en alla vega að málið fái framgang. Mér er alveg ljóst, að þetta mál þarf undirbúnings við, góðs undirbúnings, og þarf að leita bestu leiða. Held ég, að þá væri mjög gott, að það yrði leitað samráðs við ýmsa aðila, sem einmitt þekkja þennan vanda hvað best. Hitt, hvort það væri út af fyrir sig rétt, að lögfræðinemar kæmu hér inn í, það gæti ég vel hugsað mér, og satt að segja er reynslan sú, að einmitt jafnvel lögfræðinemar, sem eru komnir nokkuð áleiðis í námi, og nýútskrifaðir lögfræðingar eru bestu mennirnir viðskiptis í þessum efnum. Þreyttu og eldri lögfræðingarnir með sínar skrifstofur og allan sinn málapraxís, fasteignasölur o.s.frv. eru ekki þeir, sem fyrst og fremst leysa vanda fólks í þessum efnum.



Herra forseti. Ég kvaddi mér hljóðs út af sömu brtt. og ræðumenn hér á undan mér. Ég get stytt mál mitt með því að segja, að ég get í einu og öllu tekið undir það, sem hv. 8. þm. Reykv. var að enda við að segja hér áðan í sinni ræðu. Sjálf er ég sannfærð um, að það sé mikið nauðsynjamál að koma með einhverjum hætti á réttarhjálp fyrir efnalítið fólk. En í því sambandi vil ég vekja athygli á því, að það form, sem bent er á í þessari brtt., er að nokkru leyti þegar leyst í gildandi lögum. Það hafa raunar fleiri bent á hér. Nú þegar gilda í okkar réttarkerfi reglurnar um gjafsókn og gjafvörn, svo að að því er tekur til gjalds eða þóknunar fyrir málflutning leysa þær reglur að því leyti þann vanda, sem við er að etja. Enn fremur hvílir á dómurum leiðbeiningaskylda varðandi réttarstöðu þeirra, sem undir högg eiga að sækja með mál sín fyrir dómi. Margir hafa notið góðs af þeirri þjónustu. Enn fremur má benda á, að vissar stofnanir reka nú þegar réttarhjálp, að því er tekur til nokkurs hóps manna. Nokkur réttarhjálp er rekin á vegum Félagsmálastofnunar Reykjavíkurborgar, og ein stofnun, sem ég er nokkuð kunnug hér í borginni, hefur um áratuga skeið rekið réttarhjálp. Það er mæðrastyrksnefnd Reykjavíkur. Það var fyrir mörgum árum að frumkvæði Laufeyjar heitinnar Valdimarsdóttur, að hafin var leiðbeiningaþjónusta um lögfræðileg efni. Fyrst og fremst náði hún til einstæðra mæðra. Smátt og smátt varð sú þjónusta nokkru víðtækari og nær aðallega til barnsfaðernismála og ýmiss konar leiðbeininga í sambandi við skilnaðarmál. Menn skyldu e.t.v. halda, að með því að rekin væri skrifstofa með ókeypis réttarhjálp væru tekin verkefni úr höndum lögmanna. Ég held aftur á móti, að slík starfsemi létti verkefnum af lögmönnum, þannig að þeir, sem þurfa að reka mál fyrir dómi t.d., ættu að geta fengið fljótari fyrirgreiðslu. Þarna er í mörgum tilfellum aðeins um að ræða, eins og hv. 8. þm. Reykv. benti á áðan, að menn þurfa leiðbeininga á algjöru frumstigi mála. Menn þurfa einfaldlega stundum að vita um það eitt, hvort réttarleg úrræði séu fyrir hendi í vandamálum fólksins eða ekki. Í mörgum tilfellum er alls ekki um að ræða málefni, sem eru lögfræðilegs eðlis, og þá getur lögfræðingur hjá slíkri leiðbeiningaþjónustu leiðbeint um það, eða þá að einungis þarf leiðbeiningu um það, til hvaða aðila beri að snúa sér og hvernig málið fáist leyst með sem skjótustum hætti, án þess að þurfa að leita til dómstóla. Sannleikurinn er sá, að ég held, að slík þjónusta gæti orðið stórlega til þess að greiða fyrir skjótari lausn ýmissa mála, sem annars tefja mjög störf lögmanna og jafnvel dómstóla, að því er varðar leiðbeiningaskyldu dómara. Þess vegna vil ég lýsa því, að ég er fyllilega fylgjandi þeirri hugmynd, að með einhverjum hætti verði slík starfsemi sett á laggirnar, réttarhjálp eða leiðbeiningaþjónusta um lögfræðilega aðstöðu fólks á fyrri stigum mála, hins vegar sé ekki farið inn á það svið, sem varðar beinlínis málflutninginn og gildandi reglur um gjafsókn og gjafvörn taka til nú. Ég mun ekki fara út í að ræða það, hvort slík starfsemi ætti að vera hjá lagadeild Háskóla Íslands eða einhvers staðar annars staðar. Ég sé ekki, að það út af fyrir sig skipti höfuðmáli. Ég held, að slík starfsemi gæti vel verið ágætlega komin í höndum laganema. Mér er kunnugt um, að svo er sums staðar annars staðar, en þá því aðeins, að um sé að ræða leiðbeiningar um mál á fyrsta stigi. Enn fremur finnst mér, að mjög vel gæti komið til greina, að launþegasamtökin veittu slíka þjónustu meira en þegar er fyrir hendi. Ég þykist vita og hef raunar oft orðið þess áskynja sérstaklega varðandi konur og þeirra vanda í sambandi við stöðu á launamarkaðinum og vinnumarkaðinum yfir höfuð, að þeim gæti verið mjög mikil stoð í því að eiga aðgang að réttarhjálp innan sinna samtaka, þar sem veittar væru ókeypis leiðbeiningar um, hvort þeirra réttur væri á einhvern hátt lögfræðilega séð fyrir borð borinn. Fleiri aðila mætti einnig telja, sem þarna kæmu til greina, og gæti verið líka mjög eðlilegt, eins og hæstv. dómsmrh, benti á, að slíkt gæti farið fram á vegum rn. En það er í mínum augum ekki aðalatriðið, hver þetta verkefni hefur með höndum, heldur einungis að það sé leyst.



Herra forseti. Aðeins örfá orð í sambandi við brtt. á þskj. 558, sem hefur nokkuð verið rædd hér. Ég er út af fyrir sig samþykkur því, að till. sé dregin til baka til 3. umr., en ég vil lýsa fyllsta stuðningi mínum við ummæli hv. þm. Eðvarðs Sigurðssonar, og í reynd hefur mér fundist, að allir þeir hv. þm., sem hafa talað í þessu máli, séu sammála um nauðsyn þess, að þetta eða eitthvað ámóta sé gert. Spurningin virðist helst vera sú, við hvaða lagabálk ætti að hengja þetta eða hvar ætti að koma þessum atriðum fyrir, en allir virðast sammála um, að það sé nauðsynlegt, að starfsemi af þessu tagi sé tekin upp í þjóðfélaginu. Það vita allir, sem hafa þurft á lögfræðilegri aðstoð að halda, og hún þarf hreint ekki að vera mikil, svo að hún kosti ekki býsna mikla peninga, og það er kannske þetta atriði, sem fyrst og fremst vakir fyrir okkur flm. þessarar till., hvað þetta gjald er hátt, og það er svo hátt í reynd, að efnalítið fólk lætur mál niður falla, þar sem það jafnvel átti réttinn að fullu, vegna þess að það hefur ekki efni á því að ráða sér lögfræðing til starfsins. Þetta er kannske meginatriði málsins, og ég get ekki komið auga á, hvers vegna má ekki tengja þessa till við þennan lagabálk, sem hér er um að ræða um málflytjendur, ekki kannske nákvæmlega með því orðalagi, sem þarna er. Það má vel vera, að það sé hægt að hefla það betur til, eins og t.d. um það, hvaða ráðh. á að fara með málið. Ég er ákaflega hræddur um, að ef þetta kemst ekki núna inn, þá geti orðið bið á því, að það komist annars staðar, enda virðist það nú vera mjög á reiki hjá þeim hv. þm., sem hafa rætt málið, hvar það ætti þá helst að vera og hvernig tilhögunin ætti að vera. Ég sem sagt vantreysti því, að þessi kjarni málsins komist inn í önnur lög, nema það sé með einhverjum hætti hægt að koma því inn í þessi lög. Ég vil því fyrir mitt leyti halda fast við þessa till. og reyna á það, hvort ekki er hægt að fá hana samþykkta. En auðvitað er ég tilbúinn til að ræða orðalagsbreytingar eða aðrar minni háttar breytingar á till., en mun reyna, þar sem ég á sæti í n., að beita áhrifum mínum til þess, að till. þessi eða henni svipuð verði tekin í lög.



Herra forseti. Það var ekki beint meining mín að ræða þetta mál sérstaklega, en það hafa orðið hér talsvert miklar umr. og meiri en ég bjóst við um brtt. á þskj. 558. Ég vil segja um þá till. eins og sagt er á skandínavísku, að „meningen er god nok“, en ég held, að hún sé, eins og fram hefur komið hjá ýmsum, talsvert mikið gölluð. En það, sem ég vil segja með þessu, er, að á hak við þennan tillöguflutning liggur alveg áreiðanlega rétt og réttmætt hugarfar. Ég er þeirrar skoðunar, að það sé mikil nauðsyn á því að breyta nokkuð því formi eða því skipulagi, sem almennt er á nú um aðgang manna að lögfræðilegri aðstoð. Af þessu þykist ég hafa nokkra reynslu sjálfur sem lögfræðingur, og ég veit, að það er gífurlega mikil þörf á því, að almenningur geti nokkuð greiðlega, einmitt á fyrstu stigum mála, vandamála sinna, leitað til lögfræðinga, því að þeir geta oft greitt úr vanda, sem e.t.v. er mjög einfaldur, en kann að vera flókinn í augum þeirra, sem í honum standa. Þess vegna segi ég, að ég er hugsuninni, sem fram kemur í þessari brtt., hlynntur, og ég held, að það væri mjög mikilsvert atriði að taka þetta mál til skoðunar. Hins vegar tel ég þessa till., eins og hún er borin fram, gallaða og er þess vegna ekki við því búinn að greiða henni atkv. Ég held, að ég muni það rétt, þó að ég hafi ekki fylgst með öllu, sem fram hefur komið hér, að það hafi komið fram ábending um, að e.t.v. mætti orða þessa till. eitthvað um og koma slíkri umorðun hennar inn í það frv., sem við erum að ræða, þannig að það ætti að gefast tími til upp úr þessu og verða ástæða til að ræða þetta mál talsvert nánar en gert hefur verið til þessa. Ég tel það vel, ef þessi brtt. verður til þess að taka þetta mál upp í heild. Ég er stuðningsmaður þess máls og vil gjarnan vegna þeirra miklu umr., sem orðið hafa, láta það álit mitt í ljós nú.



Herra forseti. Þetta frv. á þskj. 460 var flutt í Ed. og er stjórnarfrv. Það var gerð á því nokkur breyting þar. Landbn. Nd. fékk málið til athugunar og varð sammála um að mæla með því, að það yrði samþ. óbreytt eins og það kom frá Ed. Fjarstaddir við afgreiðslu málsins voru þeir Eðvarð Sigurðsson og Eyjólfur K. Jónsson. Nál. er prentað á þskj. 638. Sem sagt, n. leggur til, að málið verði samþykkt.



Herra forseti. Þetta frv. er búið að fara í gegnum Ed. og fór þar í gegn óbreytt. Það, sem í þessu felst, er það, að um s.l. áramót rann út sá frestur, sem ráðh, hefur samkv. lögum heimild til að leyfa slátrun í ólöggiltum sláturhúsum. N. ræddi þetta mál nokkuð og óskaði eftir því að fá skýrslu frá Framleiðsluráði landbúnaðarins, hvernig þessum málum væri komið. Skýrslan fylgir hér sem fskj. með nál., og það kemur fram í henni, að það hafi verið samin áætlun 1969 og 1970 um að byggja á næstu 5–6 árum 17 sláturhús, stór og afkastamikil hús, en það sé búið að byggja 7 af þessum sláturhúsum og 8 séu í endurbyggingu og verði væntanlega lokið á næsta hausti. Það kemur líka fram í þessari skýrslu, að 7 af þeim sláturhúsum, sem hafa verið starfrækt hingað til, muni ekki fá leyfi til áframhaldandi notkunar hér eftir. Það kemur einnig fram í skýrslunni, að á næstu 2 árum sé reiknað með, að verði byggð 7 sláturhús fyrir utan þessi 8, sem ég er áður búinn að telja, en það verður ekki gert öðru vísi en það fáist til þess mjög aukið fjármagn frá því, sem áður hefur verið. Þá kemur í ljós, að um 30 sláturhús þar fyrir utan eiga það yfir höfði sér að verða lokað hvenær sem er. Á þessari skýrslu sést, að það er mikil þörf á því að gera stórt átak í þessum málum. N. er sammála um, að frv. verði afgreitt.



Herra forseti. Ég hef skrifað undir samþykki landbn. við þetta frv. með fyrirvara og vil gera stutta grein fyrir því, á hverju það byggist. Hv. þm. er vafalaust kunnugt, að fyrir nokkrum árum komu hingað til lands breskir og bandarískir eftirlitsmenn til þess að skoða framleiðsluskilyrði fyrir kjöt, sem selt var til þessara landa. Niðurstaðan af þessari skoðun varð sú, að útflutningur kjötsins féll algerlega niður og kaupendur neituðu að taka við afurðum úr þeim sláturhúsum, sem þá voru fyrir hendi. Eftir þetta var þegar hafist handa um að gera átak í byggingu fullkominna sláturhúsa, sem stæðust kröfur nútímans, og hafa verið byggð allmörg mjög glæsileg og myndarleg og fullkomin hús. Er rétt að taka það fram, að þar hefur víða verið tekið vel til höndum og vel unnið. Engu að siður hefur ástandið nú um árabil verið þannig, að fjöldi sláturhúsa hefur starfað með undanþágu, sem þýðir, að þessi sláturhús standast ekki þær kröfur, sem' gera verður til slíkra mannvirkja, þar sem framleiða á matvæli. Geta menn séð í hendi sér, hvernig þetta hefur verið á þessu millibilstímabili. Útflutningskjötið hefur að sjálfsögðu verið tekið úr þeim frystihúsum, sem standast hreinlætiskröfur og aðrar kröfur erlendra kaupenda. Við Íslendingar höfum fengið að borða kjötið úr hinum húsunum, sem standast mörg þeirra hvergi nærri þær kröfur, sem nú eru gerðar. Ég óskaði þess í n., að leitað væri nánari upplýsinga um þetta, svo að þær lægju fyrir, og voru þær fúslega veittar. Form. og frsm. n. hefur látið þær fylgja sem fskj. með nál. Vona ég, að með því að vekja athygli á þessu máli takist að ýta örlítið á eftir því. Rætt er í þessari skýrslu um þau hús, sem talin eru í góðu lagi eða verið er að byggja upp, en spurning númer tvö er, hvaða önnur hús séu löggilt. Og svarið er frá Framleiðsluráði landbúnaðarins: „Löggilding sláturhúsa hefur annars farið fram á þann hátt, að þau eru löggilt aðeins fyrir eitt ár í senn, þó með því að viðkomandi lagfæri ýmislegt, er dýralæknar segja til um. Þó er því ekki að leyna, að flest húsanna eru í rauninni alls ekki það vel úr garði gerð, að dýralæknar telji þau notandi. En vegna þess átaks, sem gert hefur verið í þessum málum á undanförnum árum, hafa þeir litið mildum augum á hús þessi, einnig til þess að forða frá beinum vandræðum.“ Hér viðurkennir opinber stofnun berum orðum, að dýralæknar landsins gefi gegn betri vitund út vottorð um, að það megi slátra í húsunum, þó að þeir telji sjálfir að þau séu óhæf til slátrunar. Ég skal viðurkenna, að það er verið að gera mikið átak á öðrum sviðum í byggingu sláturhúsa, og ég skal líka viðurkenna, að þetta er erfitt mál og vandræðamál. Það er hægara sagt en gert að loka sláturhúsunum, e.t.v. í heilum landshlutum. En við verðum að horfast í augu við þetta. Þetta er eitt af alvörumálum nútímans við matvælaframleiðslu. Ég vil enn fremur vekja athygli á svörum við þriðju spurningu. Þar kemur í ljós, að s.l. haust var slátrað í 62 sláturhúsum. Svo segir: „7 húsum var hótað að loka eftir slátrunina s.l. haust.“ Hvernig ætli aðstæður hafi verið í þessum húsum, þegar dýralæknar geta ekki beðið og strax eftir sláturtíðina er þessum húsum hótað lokun? Og síðan stendur: „47 hús eiga það yfir höfði sér, að þeim verði lokað hvenær sem er.“ Það leynir sér ekki, hvernig ástandið er, og það má því hver lá mér sem vill, þótt ég sé tregur til þess að leggja blessun mína yfir þetta mái. Engu að síður er málið svo vandasamt, að með fyrirvara og með þeim aðvörunum, sem felast í því að kalla fram þessa skýrslu, mun ég láta það gott heita. Ég vil í þessu sambandi minna á, að við höfum orðið fyrir svipaðri reynslu á sviði frystiiðnaðarins hvað fisk snertir. Við uppgötvum það allt í einu, að úti í heimi er verið að stórauka kröfur á þessu sviði, og við þurfum að gera átak fyrir nokkra milljarða, til þess að frystihús okkar séu boðleg og það megi flytja fiskinn frá þeim til Bandaríkjanna, á bandarískan markað. Þetta er í sjálfu sér það sama sem við höfum reynt með kjötsláturhúsin. Hvernig er brugðist við þessu? Þegar fiskur á í hlut, er allt sett á annan endann, og það stendur ekki á hundruðum og jafnvel þús. millj. Það er búið að gera risavaxið átak á þessu sviði á örskömmum tíma. Án þess að gera lítið úr því, sem búið er að byggja upp og bæta á sviði kjötfrystihúsanna og sláturhúsanna, vil ég leyfa mér að halda því fram, að það hafi skort nægilega fylgni og hörku í yfirvöld til þess að útvega þá peninga, sem þarf. Það hlýtur að vera hægt varðandi sláturhús eins og frystihús. Þegar við horfum á allar þær byggingar, verslunarhús, vörugeymslur, öll þau samgöngutæki, sem sömu fyrirtæki, er annast þetta, hafa getað keypt á undanförnum árum, þegar við horfum á hvert stórátakið í framleiðslu landbúnaðarafurða á fætur öðru, þá hljótum við að komast að þeirri niðurstöðu, að við höfum ráð á því að byggja sláturhús, sem uppfylla hreinlætiskröfur og aðrar kröfur nútímans, þannig að við getum boðið íslenskum neytendum þessa vöru úr löglegum sláturhúsum, alveg eins og við bjóðum breskum, sænskum og norskum og bandarískum kaupendum íslenskt lambakjöt úr húsum, sem standast hvaða kröfur sem gerðar eru. Ég tel rétt, að þetta komi fram. Ég tel, að það sé brýn nauðsyn, að Alþingi ýti við þeim aðilum, sem um þessi mál fjalla, og geri þeim ljóst, sem fara með fjárráð í okkar landi, að þetta er eitt þeirra verkefna, sem verður að sinna. Það er ekki hægt að bíða ár eftir ár og veita tugum sláturhúsa undanþágu, þurfa svo að bera fram hótanir í lok sláturtíðar og gefa Alþingi á prenti þær upplýsingar, að dýralæknar landsins séu neyddir til að veita undanþágur til þessara húsa gegn betri vitund.



Herra forseti. Ég fagna þeim áhuga, sem hv. 8. landsk. þm. hefur á uppbyggingu sláturhúsanna. Ég hef vakið athygli á því áður hér á hv. Alþ., að það þyrfti stóraukið fé til að byggja upp vinnslustöðvar landbúnaðarins, og það er vissulega rétt, að þarna þarf að gera stórt átak. En því hefur ekki verið sinnt nægilega vel fram að þessu. Í sambandi við bað, sem hann talaði um, erlenda dýralækna, sem munu hafa komið hingað á árinu 1968, ef ég man rétt, þá átti ég þess kost að borða með þeim bandaríska dýralækni, sem kom og var að skoða þessi sláturhús á Norðurlandi, og hann skoðaði t.d. sláturhúsið á Kópaskeri, sem hefur ekki réttindi, hann skoðaði sláturhúsið á Akureyri. En hvað sagði þessi læknir, þrátt fyrir þær kröfur, sem hann gerði. Hann sagði: Við mættum þakka fyrir, ef við hefðum svona góð sláturhús. Við höfum ekki 10% af okkar sláturhúsum eins góð og þessi sláturhús, sem eru þó ekki talin forsvaranleg til útflutnings. Ég geri ráð fyrir því, að sum sláturhúsanna hér á landi séu að vísu miklu lakari en þessi. En þetta voru hans orð. Það er auðséð, að þegar um innflutning á matvælum til Bandaríkjanna er að ræða, þá gera þeir langtum hærri kröfur til annarra en þeir gera til sinnar eigin framleiðslu. Það lá í orðum þessa læknis. Það hefði mátt ætla það, að mörg af þessum sláturhúsum væru mjög léleg, bæði miðað við þá skýrslu, sem hv. þm. las upp úr, og eins af orðum hans. En það, sem er aðalgallinn og vandræðin við þetta, er, að dýralæknarnir segja: Við getum ekki fylgst með hverri kind, um leið og er tekið t.d. innan úr henni. Það er ekki aðstaða til þess. - Og það er fyrst og fremst þetta, ekki í raun og veru hreinlæti að öðru leyti, sem skortir, a.m.k. víðast hvar. Það er þetta nýja kerfi, þetta færibandakerfi, sem gerir þetta eftirlit mögulegt. Ég sé ekki ástæðu til að ræða þetta frekar. Þessi skýrsla frá framleiðsluráði er hér prentuð, og geta þm. kynnt sér hana. Ég tel sem sagt, að það sé hægt að misskilja hana, að hún sé ekki nógu skýr að þessu leyti, í hverju í raun og veru þessir gallar felist í sláturhúsunum mörgum hverjum. Það kemur fram í þessari skýrslu, að það verður búið að loka 7 af þessum húsum, sem hafa verið starfrækt, og það er sýnilegt, að það verður að gera mikið átak á næstu árum. Það er verksvið hv. Alþingis að sjá til þess, að það verði gert og það verði gert fjárhagslega mögulegt.



Herra forseti. Allshn. hefur rætt á fundi sínum till. þá, er hér um ræðir, og fengið um hana umsagnir Náttúruverndarráðs, Búnaðarþings, skipulagsstjóra ríkisins og þjóðminjavarðar. Umsagnir þessar voru allar á þá leið, að viðkomandi aðilar töldu feng að því, að samin yrði heildarlöggjöf um umhverfismál. N. hefur orðið sammála um að mæla með samþykkt till. með svofelldri breytingu, með leyfi hæstv. forseta: „ Tillgr. orðist þannig: Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að beita sér fyrir því, að endurskoðuð verði og samræmd löggjöf um umhverfismál, og í því sambandi athuga, hvort rétt sé að sameina þau undir eina yfirstjórn.“



Herra forseti. Stjórn Búnaðarfélags Íslands ritaði landbn. bréf og sendi henni það frv., sem hér liggur fyrir, ásamt grg. og bað n. að flytja. Þetta mál var tekið fyrir á Búnaðarþingi 1972, og var gerð áskorun á löggjafarþingið að samþykkja heimildarlög þess efnis, að það mætti flytja inn sauðnaut til eldis hér á landi. Þetta er ekkert nýtt mál. Það voru samþykkt lög hér á Alþingi 1929 um þetta efni, og þá voru gerðar tvær tilraunir um innflutning á sauðnautum. Hingað komu í ágústmánuði 1929 7 sauðnautskálfar, sem voru fluttir frá Austur-Grænlandi, og það tókst svo illa til, að 6 af þeim drápust fljótlega, og Hannes Jónsson dýralæknir taldi, að það hefði verið bráðapest, sem varð kálfunum að fjörtjóni. Einn kálfurinn lifði fram á síðari hluta vetrar, en drapst þá, að talið var úr sullaveiki. Árið eftir, í nóvembermánuði 1930, voru fluttir inn 7 kálfar frá Noregi, 5 af þeim voru á vegum hins opinbera, en 2 voru keyptir af einstaklingum. 5 kálfarnir voru fluttir eins og hinir fyrri að Gunnarsholti, en hinir 2 voru fluttir að Stóru-Drageyri í Skorradal. Annar þeirra kálfa, sem þangað fóru, drapst af slysförum, en hinn var þá fluttur að Gunnarsholti, og þar drápust allir kálfarnir sumarið eftir. Ekki liggur ljóst fyrir, hvað varð þessum kálfum að fjörtjóni, því að þeir voru allir bólusettir við bráðapest, enda kom í ljós, að það var annað, sem varð þeim að fjörtjóni. Dýralæknar telja nú, að það hafi verið einhvers konar ormaveiki, og telja að a.m.k. nú hefði verið hægt að bjarga þessum kálfum öllum. Á undanförnum árum hafa margir áhugamenn þrýst á bæði Búnaðarþing og aðra að hrinda nú þessari hugmynd fram aftur að gera tilraun til að flytja sauðnaut hingað til lands. Sumum hefur dottið í hug, að það væri mjög gott að hafa þá t.d. á Vestfjörðum, í Norður-Ísafjarðarsýslu, aðrir hafa bent á önnur landsvæði, sem mundu vera ákjósanlegur staður fyrir þessar skepnur. Ef ætti að sleppa þessum dýrum lausum, yrðu náttúrlega litlar nytjar af þeim, en ullin er talin ákaflega verðmæt. Það er sagt í þeim gögnum, sem mér hafa verið send, að í Noregi fáist um 700 kr. norskar, milli 9 og 10 þús. ísl. kr., fyrir kílóið. Í Bandaríkjunum er talið, að ullarkílóið kosti um 100 dollara, sem er líkt. Talið er, að af fullorðnum tarfi fáist tæp 3 kg af ull á ári hverju eða 2.7 kg, eitthvað minna af yngri dýrum og kúnum. Það er líka ráðgáta og verður að sýna sig, hvort þessi dýr taka í sig velki úr okkar búpeningi, og ef það reynist svo, þá verður náttúrlega ekki hægt að sleppa þeim lausum, heldur hafa þessi dýr sem hálfvilltar hjarðir í afmörkuðum girðingum. Þannig eru rekin bú bæði í Bandaríkjunum, Kanada, Alaska og Norður-Noregi. Það er komin reynsla af því að flytja þessi dýr og sleppa þeim lausum. Norðmenn gerðu það. Þeir slepptu þeim í Dofrafjöllum rétt sunnan við Þrándheim, og mér er tjáð, að sú tilraun hafi gefist vel. Það voru líka flutt dýr til Vestur-Grænlands frá Austur-Grænlandi, í námunda við Straumfjörð, og þar hafa þau dafnað mjög vel. Þau eru stærri og virðast dafna þar enn þá betur en í Norðaustur-Grænlandi, þannig að skilyrðin virðast vera þar betri. Menn marka það líka á því, að kýrnar eiga þar miklu frekar tvo kálfa heldur en norður frá. Ég vil vekja athygli á því, að hér er aðeins um að ræða heimildarlög, þar sem landbrh. er gefin heimild til að veita Búnaðarfélagi Íslands leyfi til að flytja sauðnaut til landsins með þeim skilyrðum, sem eru svo sett í þessum lögum. Það þarf að fá leyfi danskra yfirvalda og íslenskra og leyfi yfirdýralæknis, og að þessum leyfum fengnum er mér tjáð, að það séu áhugamannafélög, sem muni vera tilbúin til að leggja fram verulegt fjármagn til að gera slíka tilraun. Mörgum hefur dottið í hug að byrja með að setja dýrin einhvers staðar í ey, t.d. í Flatey á Skjálfanda eða Grímsey, meðan er verið að athuga um, hvort einhverjir sjúkdómar eru með dýrunum, og enn fremur að setja þau þar með íslensku búfé til þess að sjá, hvort íslenskt búfé smitast af þessum dýrum og svo öfugt. Fleiri staðir hafa verið nefndir, en það verða sérfræðingar og yfirdýralæknir að fjalla um, ef Alþingi verður við þessari beiðni stjórnar Búnaðarfélagsins og áskorun Búnaðarþings um að samþ. þessi lög. Ég sé ekki ástæðu til að ræða þetta mál frekar við þessa umr., en þegar hv. landbn. varð við því að flytja þetta frv., var þess óskað, að n. fengi frv. aftur til athugunar, og óska ég því eftir að að þessari umr. lokinni verði frv. vísað til 2. umr. og landbn.



Herra forseti. Allshn. skilar sameiginlegu nál. á þskj. 669 varðandi frv. til stjórnskipunarlaga. N. ræddi frv. á nokkrum fundum sinum og ræddi m.a. við hæstv, forseta Sþ. um þetta mál. Það er skoðun n. eftir að hafa rætt það nokkuð, að hér sé um málefni að ræða, sem sé eðlilegt, að sú n., sem starfar að endurskoðun stjórnarskrárinnar, fái til meðferðar í þeirri athugun, sem sú n. er nú að vinna að; enda hefur form. hennar lýst yfir, að hún muni fjalla um þetta mál ásamt öðrum. Það er því till. n., að frv. verði vísað til hæstv. ríkisstj. á þessu stigi, og hún telur eðlilegt, að þetta stórmál, sem n. að öðru leyti hefur ekki tekið afstöðu til, fari ásamt öðrum málum varðandi stjórnarskrá lýðveldisins til þeirrar n., sem ég talaði um áðan.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. n, fyrir skjóta afgreiðslu á frv. þessu, sem fjallar um afnám á deildaskiptingu Alþingis og skipan þess í eina málstofu. Ætla mætti, eins og stjórnarfar hefur verið á Íslandi undanfarna mánuði, að Alþingi þætti tími til kominn að gera þær breyt. á stjórnarskránni, sem líklegt er, að stuðli að fastari stjórn í landinu en verið hefur. Sjaldan höfum við séð jafngreinilega, viku eftir viku, hversu bagalegt það er fyrir þjófélagið að búa við veika stjórn, stjórn, sem raunverulega getur hvorki stjórnað landinu né farið frá völdum. En það er skoðun mín, að einmitt deildaskiptingin eigi mikinn hlut að því, að við höfum orðið enn einu sinni að láta ganga yfir okkur slíkt tímabil. Þetta er að vísu ekki nýtt. Það má rekja allt aftur til 1931–32 og stjórnarkreppunnar þá og jafnvel lengra aftur, hvernig deildaskiptingin hefur reynst vera til bölvunar hvað snertir styrka og lýðræðislega stjórn. Ég get hins vegar skilið, að hv. n. þyki ástæða til þess, að endurskoðun á stjórnarskránni verði á viðtækari grundvelli en að afgreiða aðeins eitt atríði. Með því að nú er starfandi n., sem vinnur að endurskoðun stjórnarskrárinnar, og form. þeirrar n. hefur lýst yfir hér í d., að þetta mál muni verða tekið þar til meðferðar, get ég eftir efnum og ástæðum sætt mig við þá afgreiðslu, að málinu verði nú vísað til ríkisstj., sem í raun þýðir, að því sé vísað til þeirrar n., sem er að endurskoða stjórnarskrána. En ég vil vænta þess, að flutningur þessa máls hafi þó vakið örlitla athygli, í fyrsta lagi á þessu atríði stjórnarskrárinnar og í öðru lagi á því, hversu raunhæf nauðsyn það er fyrir okkur að láta hendur standa fram úr ermum og koma í verk þeirri endurskoðun stjórnarskrárinnar, sem dregist hefur allt frá árinu 1944.



Herra forseti. Það er nú orðið nokkuð um liðið síðan 1. umr. um þetta mál hófst hér í hv. d. Var þá málið tekið út af dagskrá eftir ræðu hæstv. iðnrh., og mér satt að seg,ja þykir miður, að hann skuli ekki vera hér viðstaddur nú. Þar er fyrst til að taka, að ég skil ekki, af hverju þetta frv. er ekki flutt sem stjfrv., þar sem um jafnviðamikinn lagabálk er að ræða og hér er. Hér er ekki neitt smámál á ferðinni, og ég hefði haft áhuga á að fá skýringu á því, hvers vegna hæstv. ríkisstj. flytur þetta ekki sem stjfrv., heldur biður iðnn, að flytja það, sem út af fyrir sig er sjálfsagt. Einhver skýring hlýtur að vera á því, hvers vegna þessi háttur er á hafður, og þá skýringu hefði ég mjög gjarnan viljað fá. Hæstv. iðnrh. flutti, ef ég man rétt, á sínum tíma, er hann fylgdi þessu máli úr hlaði, mjög viðamikla yfirlitsræðu um iðnaðarmálin í landinu, og hann ræddi þar í þó nokkrum smáatriðum um, hvað mikið væri ætlunin að gera og hvað mikið hefði verið gert, og talaði þar þá, að mér fannst, eins og vandamál iðnaðarins væru að verulegu leyti leyst, bæði með þessu frv. og öðrum aðgerðum. En þar er ég öldungis á öðru máli. Ég tel, að iðnaðarmálin í landinu hafi aldrei verið í öðru eins öngþveiti og einmitt nú, og mér finnst, að iðnaðarmál landsmanna hafi verið allt of sjaldan og allt of lítið rædd hér á hv. Alþingi. Það hefði mátt ræða um þessi mál miklu meira og miklu fyrr, því að vandamál þessa atvinnuvegar eru svo stórbrotin, að ýmsar iðngreinar og alveg sér í lagi sá iðnaður, sem hefur verið að hasla sér völl á erlendum mörkuðum og orðið nokkuð ágengt, er nú að deyja, það er bláköld staðreynd í málinu, og kemur þar margt til, sem ég hef stundum nefnt hér áður og ætla ekki að fara út í sérstaklega. En þessi vandamál útflutningsiðnaðarins eru svo stórbrotin, hvort sem hæstv. ríkisstj. hugsar sér að gera eitthvað til þess að bæta þar um eða ekki, að aðgerðir þola enga bið, ella hættir margs konar iðnaður. Hér er um að ræða frv., sem að mínu mati er stórmál. Það, sem er verið að gera, er að sameina rannsóknastofnanir iðnaðarins í eitt, og ég skal ekki á þessu stigi ræða um, hvort það sé rétt. Við fyrsta yfirlestur finnst mér, að í raun og veru sé þetta skipulagsbreyting, en ekki tekið á málunum eins og þyrfti að gera. Það er enginn í vafa um það, að rannsóknastarfsemi fyrir iðnaðinn er nauðsynleg og það þarf að gera eitthvað til að efla slíka starfsemi. Þessar stofnanir eru nú fyrir hendi, en mér hefur skilist, að meginerfiðleikar þeirra, hafi verið að fá hæfa menn, hæft starfslið, til þess að vinna fyrir stofnanirnar, vegna þess einfaldlega að þær hafa ekki getað greitt sömu laun og viðkomandi sérfræðingar hafa getað fengið á hinum frjálsa vinnumarkaði slíkra sérfræðinga. Mér sýnist líka, að með þessu frv. séu ekki aukin eins mikið fjárráð til þessarar rannsóknastarfsemi og var ætlunin að gera, þegar drög að þessu frv. voru fyrst gerð í nóv. 1973. Hér hefur sem sé verið dregið úr frá því, sem þá var gert ráð fyrir. Þá var talað um það, að ríkisframlag á fjárlögum yrði 0.3–0.8% að áætluðu framleiðsluverðmæti íslensks iðnaðar, en í þessu frv. er það fært niður í 0.2–0.6%, þannig að sá fjárhagslegi styrkur, sem atvinnuvegurinn átti að fá, virðist mér ekki vera eins mikill og hefði mátt ætla. En það er annað atriði í þessu sambandi, sem mér finnst sárlega vanta, og það er, að aðgerðir í markaðsmálum iðnaðarvara komi jafnhliða þessari tæknistofnun, Iðntæknistofnun, eins og hún er kölluð. Það er enginn minnsti vafi á því, að markaðsmálin eru fullkomlega jafnþýðingarmikil fyrir útflutningsiðnaðinn og tæknistofnun, og við höfum orðið varir við það hér á hv. Alþingi í sambandi við afgreiðslu fjárlaga til Útflutningsmiðstöðvar iðnaðarins, að það hefur ekki fengist neinn hljómgrunnur fyrir því, að sú stofnun fengi viðunandi fjármagn til að sinna sínu hlutverki, langt frá því. Markaðsmálin eru sem sé í öngþveiti, og þá er ég hræddur um, að hvað góð iðntæknistofnun sem kynni að verða sett á stofn, sem er í raun og veru ekkert annað en samansláttur þriggja stofnana, sem fyrir eru, verði hún ekki mjög þýðingarmikil, ef ekki er jafnframt fylgt eftir um þróun markaðsmála fyrir hina. Því var lýst yfir af hæstv, iðnrh., ég held fyrir einum tveimur árum eða svo, þegar sérfræðingar Sameinuðu þjóðanna höfðu gert sín fyrstu drög að iðnþróunaráætlun, að nú væri að hefjast iðnbylting á Íslandi. Mér finnst satt að segja, að þessi iðnbylting hafi gengið ákaflega hægt, svo hægt, að ég get varla merkt, að henni hafi þokað áfram um eitt hænufet á þeim tíma eða síðan hæstv. iðnrh. gaf þessa yfirlýsingu. Og það var ekki gert bara með lítilli tilkynningu, heldur var það gert með fjölmiðlasamtölum og miklum og stórbrotnum yfirlýsingum. En iðnþróunin hefur að mínu mati gengið svo hægt, að þó að þetta frv., sem liggur hér fyrir, yrði samþ., þá sé ég ekki, að það marki nein veruleg tímamót í sambandi við þessa iðnbyltingu, sem tilkynnt var um á sínum tíma. Ég skal þá snúa mér að frv. sjálfu og nefna nokkur atríði, sem ég vil benda hv. n. á. Enda þótt ég eigi sæti í þeirri n., sem frv. kemur væntanlega til, vil ég samt nefna þau nú. 4. gr. frv. er talað um nokkuð, sem heitir skorir, og hefði að mínu mati alveg eins mátt heita deildir, og svo er skorarfundur og skorar formaður og allt þar fram eftir götunum. Það er kannske bara af því, að ég er ekki búinn að átta mig á þessu orði og þessu fyrirkomulagi, að mér einhvern veginn lýst ekki á þetta fyrirkomulag, eins og það er sett þarna fram. Þetta er auðvitað hluti af þessari skipulagsbreytingu, sem ég var að tala um áðan, og skipulagsbreytingin í sjálfu sér er auðveld, ef það hefði fylgt með, sem þarf, en það er, að fjármagn sé til staðar ti1 þess að auka starfsemi þessara stofnana. Í 11. gr. frv. er talað um framkvæmdanefnd, og að það skuli vera forstöðumenn deilda í stofnuninni og svo fulltrúi frá Útflutningsmiðstöð iðnaðarins. Það má vel vera, að þetta fyrirkomulag reynist vel. En ég sé ekki eiginlega, hvaða gagn fulltrúi Útflutningsmiðstöðvar iðnaðarins ætti að gera í þessari framkvæmdanefnd, ef Útflutningsmiðstöðin sjálf er svelt, eins og gert hefur verið, og hún hefur ekki bolmagn til að sinna sinu hlutverki í sambandi við málið. Í 12. gr. er svo rætt um skipun stjórnar. Þar er gert ráð fyrir, að það séu 6 menn í stjórn. Ég er alltaf heldur á móti því, að það sé jöfn tala í stjórn stofnana eða fyrirtækja. Samsetningin er þannig, að einn fulltrúi er án tilnefningar, annar samkvæmt tilnefningu Félags ísl. iðnrekenda, einn samkv. tilnefningu Landssambands iðnaðarmanna úr hópi meistara í byggingariðnaði, einn fulltrúi ófaglærðs starfsfólks í iðnaði, einn fulltrúi faglærðs starfsfólks í iðnaði og einn fulltrúi starfsfólks stofnunarinnar sjálfrar. Ég skal ekki fullyrða um það, hvernig svona stjórn mundi vinna að málefnum rannsóknastarfseminnar. En við vitum það úr fyrirtækjum ríkisins, eins og Sementsverksmiðju, Áburðarverksmiðju, Kísiliðju og sjálfsagt víðar, að stjórnir þessara fyrirtækja eru kosnar á Alþingi, og mér hefði ekki þótt óeðlilegt, að sami háttur væri hafður á í þessari stofnun. Ég er sem sé hálfhræddur um, að stjórn, sem er svona skipuð, eigi erfiðara með að gefa þau fyrirmæli og stjórnun, sem með þarf, vegna þess, hvernig hún er saman sett. Í 14. gr. er rætt um tekjurnar, eins og ég nefndi áðan, og skal ég ekki fara nánar út í það. En í 15. gr. er rætt um ráðningu starfsfólks og launakjör, og þar er rætt um, að launakjör starfsfólks fari samkv. kjarasamningum ríkisstarfsmanna á hverjum tíma. En í upphaflega uppkastinu, sem ég nefndi áðan, var talað um, að stjórn stofnunarinnar ákvæði launakjör starfsfólks, sem er ráðið. Skal það gert með hliðsjón af kjörum opinberra starfsmanna annars vegar og hins vegar af þeim kjörum, sem viðkomandi starfsmanni bjóðast í sambærilegu starfi á frjálsum vinnumarkaði. Þetta er auðvitað ákaflega þýðingarmikið atriði. Ég er ekki að segja, að það sé út af fyrir sig ekki æskilegt, að slík stofnun sem ríkisstofnun lúti sömu reglu og aðrar opinberar stofnanir, en staðreyndin er bara sú, að þær stofnanir, sem hafa starfað að þessum verkefnum, hafa ekki fengið hæfa starfskrafta. Þetta er grjóthörð staðreynd. Hvort hægt er að breyta þessu eitthvað, skal ég ekki segja um, eða hvort hv. Alþingi þyki þorandi að fara út á þá braut. En sú n., sem fjallaði um þetta og gerði þessi drög, sem ég nefndi, taldi, að þetta væri gerlegt, og ef ekki fást hæfir starfskraftar til iðntæknistofnunar, þrátt fyrir þessi lög, þá er í raun og veru ekki verið að leysa neinn vanda, heldur er bara verið að hrista upp í því skipulagi, sem fyrir er. Að mínu mati orkar það mjög tvímælis, hvort rétt er að gera það. Hins vegar eru mörg önnur atriði í frv., sem sjálfsagt eru til bóta, og ég er ekki að hafa á móti því út af fyrir sig, að reynt sé að finna skynsamlega leið til að samræma aðgerðir þessara rannsóknastofnana, og tel, að það væri æskilegt að mörgu leyti. En mér finnst bara vera agnúar á þessu, svo miklir, að ég er hálfhræddur um, að þetta leysi ekki þann vanda, sem frv. er ætlað að leysa. Erfiðleikar iðnaðarins þola enga bið, það er alveg ljóst, alveg sérstaklega útflutningsiðuaðarins og raunar iðnaðarins fyrir heimamarkaðinn líka, bara svolítið seinna, því þegar tollarnir hafa smátt og smátt fallið niður á innfluttum iðnaðarvörum, þá gefur auðvitað auga leið, að sá iðnaður, sem fer á innlendan markað, á við nákvæmlega sömu erfiðleika að etja og hinn, sem er að fást við útflutning. Þegar svo er komið, að það verður að greiða stórar uppbætur með tilteknum samningum fyrir iðnaðarvörur og lagmetisvörur, sem hafa verið seldar til Sovétríkjanna, gefur auðvitað auga leið, að það verður að bregðast fljótt við, og það er alveg óþolandi, að vissar uppbætur séu greiddar á tiltekna samninga, en svo ekkert á aðra samninga. Hér verður eitthvað að koma til. Ég sagði, að mér þætti miður, að hæstv. iðnrh. er ekki við, vegna þess að ég ætlaði að spyrja hann, hvernig hann ætli að halda á málefnum iðnaðarins á allra næstu vikum, jafnvel dögum, því mér er kunnugt um, að viss iðnaðarfyrirtæki eru að hætta eða hafa ákveðið að hætta sinni framleiðslu, sem hefur verið til útflutnings. Og þetta er einmitt úti á landsbyggðinni, þar sem sérstaklega þarf að hlynna að þessari litlu iðnaðartilraun. Það gefst tækifæri til að ræða um þetta síðar, en ég vil aðeins líka þessum fáu orðum mínum með því að bera fram efasemdir um gagnsemi þessa frv., enda þótt það verði auðvitað rætt nánar í hv. iðnn., þegar það kemur þangað, en fyrst og fremst reyna með einhverjum hætti að koma þeim tilmælum ti1 hæstv. iðnrh., að hann geri einhverjar ráðstafanir til þess að aðstoða útflutningsiðnaðinn, ekki einhvern tíma í sumar eða haust, heldur strax.



Herra forseti. Þar sem ég á sæti í þeirri n., sem mun fá þetta mál til meðferðar, get ég mjög stytt mál mitt, en einstaka atriði, bæði varðandi þetta mál, eins og það liggur fyrir, og hvað snertir upplýsingar, sem ég hef aflað mér, náskyldar því, gera það að verkum, að ég hef talið ástæðu til að fjalla um málið nú þegar við 1. umr. þess. Hér er á ferðinni allviðamikill lagabálkur um skipulag ferðamála, um miðskipan þeirra mála, eins og mjög er tíðkað hjá okkur um flest mál nú. Ég hef allsterkan áhuga á ferðamálum og skipulagi þeirra, fyrst og fremst vegna landsins sjálfs og fólksins, sem þar býr. Ég geri mér þó grein fyrir því, að þetta er mjög mikið fjárhagsatriði einnig fyrir okkur. Ég heyrði það í útvarpinu í hádeginu, að gjaldeyristekjur vegna ferðamála voru þriðji liður í röðinni af þeim, sem þar voru upp taldir: fyrst sjávarafurðir, síðan málmblendi og síðan tekjur af ferðamálum, eða um 7.7% af heildargjaldeyrístekjunum, og ljóst er, að þessi þáttur mun fara enn vaxandi. Einnig vegna þess, hve mikilvægt ég tel þetta mál allt fyrir heildina, get ég út af fyrir sig fellt mig við, að á þessu sé allmikil miðskipan, að í þessum efnum sé eftirlit af hálfu hins opinbera og alláhrifamikil stjórn um framgang þeirra. Þó verð ég að segja, að ég tel vafasamt, að þörf sé á því, að þessi væntanlega stofnun hafi svo umfangsmikil umsvif í þeim sem þetta frv. gerir ráð fyrir og þá sérstaklega hvað snertir, eins og hér segir, sölustarfsemi. Ég tel mikilvægast, að það sé heildareftirlit með framgangi málanna og einnig landkynningunni, sem er afar mikilvægt atriði þessa máls og snertir miklu fleiri þætti í okkar búskap en ferðamálin ein út af fyrir sig. Þjóðir heims leggja stöðugt meiri áherslu á þann þátt í starfsemi sinni meðal annarra þjóða, þ.e. viðskiptalegs eðlis, og er hið mikilvægasta, hvernig sem á það er litið. Það, sem ég aðallega ætlaði að gera að umtalsefni, var það, sem ég rak fyrst augun í varðandi þetta frv., en það er með sama marki brennt og flest þau stjórnarfrv., sem fyrir hið háa Alþ. hafa verið lögð, frá því að ég tók hér sæti. Það skortir sem sé á um allar kostnaðaráætlanir. Með frv. þessu er lögð fram tillögugerð um stofnun stórfyrirtækis með mestu umsvif, sem vafalaust mun kosta tugi millj. kr., án þess að nokkur tilraun sé gerð til þess að gera hinu háa Alþ. grein fyrir því, hvað það muni kosta. Ég er hræddur um, að ef einstaklingur ætlaði að ráðast í stofnun fyrirtækis, þótt ekki væri af stærðargráðu sem þessari, mundi það teljast lítt frambærilegt af hans hálfu, ef hann gerði ekki a.m.k. einhverja rammagrein fyrir kostnaðaráætlun og áætlanir um uppbyggingu og gerð fyrirtækisins hvað fjármál snertir. En það er ekki gert hér. Og til dæmis að taka, hvað mér finnst, að þeir embættismenn, sem ég hygg, að aðallega ráði ferðinni í þessum efnum, sýni raunverulega hinu háa Alþingi mikla lítilsvirðingu, er að nefna það, að hér er t.d. gert ráð fyrir því, að Ferðamálasjóður fái tekjur af hinu svonefnda rúllugjaldi, sem er aðgangsgjald að vínveitingahúsum, 50 kr., án þess að okkur sé gefin hin minnsta hugmynd um, hvaða fjármagn er þarna í boði. Eins var það varðandi Ferðamálasjóðinn sjálfan, að sú tillögugerð, sem hér liggur frammi, er að mínum dómi langt frá því að vera með þeim hætti, sem ég teldi nauðsynlegan. Það afsakar þetta alls ekkert, að við höfum hingað til staðið slælega að fjármögnun þessa mikilvæga þáttar. Það kemur t.d. fram, að á 10 ára starfsemi Ferðamálasjóðs hafa verið veittar einvörðungu 84 millj. til gistihúsa í landinu, eða um 8.4 millj. að meðaltali á ári. Sjá allir, hvílík hungurlús þetta er. Ég efast um, að slík fjárhæð ein út af fyrir sig nægði til þess að ganga frá eldhúsi í einu meðalstóru gistihúsi. Og til viðbótar þessu hafa þau lánakjör, sem sjóðurinn hefur veitt, verið mikil ókjör. Að vísu hefur Ferðamálasjóður að mestu verið fjármagnaður með erlendu lánsfé, enda lánin bundin gengistryggingu, sem hefur orðið gistihúsum afar þung í skauti. Nú er hér gert ráð fyrir í frv., að tekjur Ferðamálasjóðs verði árlegt framlag úr ríkissjóði eigi lægra en 10 millj. kr. Síðan er gert ráð fyrir, að honum sé heimilt með samþykki ríkisstj. að taka erlent lán allt að 200 millj. kr. eða jafnvirði þess. Varðandi lánareglurnar er í 28. gr. gert ráð fyrir því, að lánin skuli að sjálfsögðu tryggð með veði í fasteign eða á annan jafntryggan hátt og vera með vísitölukjörum, þannig að greiðslur afborgana og vaxta séu bundnar vísitölu byggingarkostnaðar. Og nú tekur Ferðamálasjóðurinn, eins og segir í 28. gr., erlent lán, og skal það þá endurlánað með gengistryggingu, en eigi vera vísitölubundið. Nú er að því að gá, - að þessi atvinnurekstur er með þeim hætti, að ef vel ætti að þessu að standa, þá þyrftu lánakjör, sem veitt eru til byggingar á gisti- og veitingahúsum, sér í lagi gistihúsum, að vera með bestu fáanlegum kjörum, vegna þess að að öllum jafnaði líða mörg ár, þangað til gistihús, sem reist er t.d. úti á landsbyggðinni, hefur náð að koma svo undir sig fótunum, að vænta megi þess, að það standi verulega undir sér. Þessi atvinnuvegur er með þeim hætti, að það þarf áróður fyrir staðnum, það þarf margs konar undirbúning og skipulagningu áður en gera megi ráð fyrir, að þar verði um ábatasaman atvinnurekstur að tefla. Þess vegna finnst mér taka steininn úr, þegar þetta er lagt til t.d., að þau séu bundin vísitölu byggingarkostnaðar. Það mundi þýða um lán, sem hafa verið tekin t.d. í maí 1970, - ætli það fari mjög fjarri, að þau mundu hafa hækkað um 150% eða þar um bil til dagsins í dag. Að svo miklu leyti sem þeir, sem frá þessu frv. gengu, fást við að tefla fram rökum fyrir ákvæðum frv., fæ ég ekki betur séð en það sé farið mjög aftan að hlutunum. Við sjáum í aths. eða í fskj. á bls. 24 í frv., eins og það var upprunalega, að þar er verið að gefa upplýsingar um, hvernig þessum málum sé háttað í öðrum löndum, væntanlega til þess að styrkja þá tillögugerð, sem liggur hér frammi um lánakjör til handa þessum atvinnuvegi, væntanlega til þess að styrkja þau rök, sem menn telja, að til þess liggi, að lán til þessa atvinnuvegar eigi að vera bundin við vísitölu byggingarkostnaðar og með fullri gengistryggingu. En ef menn lita á fskj. á bls. 24, kemur í ljós, að í öðrum löndum er staðið að þessu með allt öðrum hætti en gert er hér. T.d. að taka í Noregi, þá segir svo, með leyfi forseta: „Hótel og önnur mannvirki, sem einungis eru byggð til að bæta þjónustu við ferðamenn, fá fjárfestingarstyrki, sem nema allt að 35% af heildarbyggingarkostnaði og tækjakaupum.“ Um Finnland segir svo: „Varðandi fjárfestingar í Finnlandi á þróunarsvæðum í ferðamálum eru til svokölluð þróunarsvæðaframlög, sem skiptast í svæði í og svæði II, þar sem hið opinbera veitir einkafyrirtækjum fjárstyrk á eftirfarandi hátt: Svæði I. Fyrstu 2 árin eftir að fjárfestingum er lokið greiðir hið opinbera alla vexti af lánum. Næstu 2 ár þar á eftir greiðir hið opinbera 50% vaxtakostnaðar. Svæði II. Fyrstu 2 árin eftir að viðkomandi fjárfestingu er lokið greiðir ríkið 80% vaxtakostnaðar, en næstu 2 ár 40%.“ Ég hirði ekki um að vitna frekar til þessara upplýsinga, en ef þessar upplýsingar eiga að vera til styrktar þeirri tillögugerð, sem hér er lögð fram um lánveitingar úr Ferðamálasjóði, þá þykir mér heldur betur stungin tólg. En þegar ég hugðist leita mér upplýsinga um Ferðamálasjóð og starfsemi hans, vísaði hæstv. samgrh. mér til ráðuneytisstjóra samgöngumála, og leysti hann greiðlega úr þeim fyrirspurnum, sem ég hafði fyrir hann að leggja, og í því sambandi barst talið óhjákvæmilega að Ferðaskrifstofu ríkisins, og vísaði hann mér þá til forstöðumanns Ferðaskrifstofunnar, Sigurðar Magnússonar. Áður en ég vík að því, vil ég aðeins drepa hér á örfáar greinar í IV kafla frv., sem fjallar um almennar ferðaskrifstofur. Þar eru greinar og ákvæði, þar sem á að setja rækilega undir þann leka, að ferðaskrifstofur séu reknar af óábyrgum aðilum, þess sé gætt í fyllsta máta, eins og framast er auðið, að þeim sé fært að standa við þær skuldbindingar, sem þær takast á herðar. Allir fá séð, að þetta er hið mikilvægasta, að hér er um það að tefla oftast nær, að þessar ferðaskrifstofur selja þjónustu sína fyrir fram, þjónustan er greidd fyrir fram, og þá er það að sjálfsögðu ákaflega mikilvægt og raunar mikil nauðsyn, að við þær skuldbindingar, sem með þeim hætti er stofnað til. sé staðið. Þess vegna er það, að t.d. í 15. gr., - ég er að vísu með frv. eins og það var upphaflega lagt fram, mig minnir, að eitthvað hafi raskast töluröð greina í þessu, það skiptir ekki höfuðmáli, - í 16. gr. t.d. er ákvæði um, að leyfi til rekstrar ferðaskrifstofu má því aðeins veita, að umsækjandi setji bankatryggingu, sem eigi sé lægri en 3 millj. kr. Rn. getur ákveðið almenna hækkun tryggingarfjárins svo og sérstaka hækkun hjá einstökum ferðaskrifstofum, ef rekstur þeirra gefur tilefni til. Enn fremur er ákvæði um, að ferðaskrifstofur skuli senda rekstrar- og efnahagsreikninga sína til rn. o.s.frv., ákvæði, sem eiga að tryggja það, að málin gangi ekki úrskeiðis, þannig að um stóra ábyrgð er að tefla, þar sem t.d. erlendir menn mundu ella glata fé sínu. Að vísu er þess getið í 18. gr., að ákvæði þessa kafla nái ekki til Ferðamálastofnunar Íslands, og út af fyrir sig er það ekkert óeðlilegt, þar sem telja verður upp á, að ríkissjóður sjálfur eða ríkið sjálft standi við allar þær skuldbindingar, sem sú stofnun tekst á herðar. En þegar ég leitaði mér upplýsinga hjá Ferðaskrifstofu ríkisins, þá virðist mér ástandið á þeim bæ vera með allt öðrum hætti en ég hafði getað látið mér detta í hug. Ástandið var með þeim hætti, að ef hér hefði verið um einkaaðila að tefla, þá virtist mér eftir þeim upplýsingum, sem mér voru gefnar, að þetta fyrirtæki væri gjaldþrota, það væri með öllu ófært um að standa við skuldbindingar sínar, og nýráðinn forstöðumaður Ferðaskrifstofunnar, frá því að mig minnir 1. júlí í fyrra, einn þekktasti ferðamálamaður hér á landi síðasta aldarfjórðung, hafði neyðst til þess að segja þessu starfi sínu lausu, af því að hann hafði ekki fengið áheyrn hjá ráðamönnum um úrbætur, hafði ekki fengið áheyrn um úrbætur til þess að forða frá algjörum ókjörum í þessum efnum. Ég hygg, að þannig standi málin enn í dag, að Ferðaskrifstofa ríkisins sé um það ófær að hefja rekstur Edduhótelanna, það eru hótelin, sem rekin hafa verið í heimavistarskólum ríkisins. Liggur þó alveg fyrir, að búið er þegar fyrir fram að selja erlendum ferðamönnum og innlendum þúsundir gistirúma í þessum sumarhótelum á sumri komanda, og forstöðumaður tjáði mér, að ef ekki yrði brugðið við alveg strax, þá virtist blasa við, að ekki yrði hægt að standa við þessar skuldbindingar. Og þá er komið að því, að ríkið sjálft fellur í þá gryfju, fellur í þann brunn, sem það er að reyna að byrgja með ákvæðum þeim, sem ég vitnaði til í frv. áðan. Ég hef að sjálfsögðu enga aðstöðu til að meta til botns innihald þeirra upplýsinga, sem mér hafa verið gefnar í þessu efni, en ég þykist sjá, að mjög horfi til hins verra, þegar hinum nýja forstöðumanni þykir mál skipast með þeim hætti, að hann sér sig til neyddan að segja því starfi sínu lausu, sem hann hafði nýtekið við. Það er nú ósk mín, að hæstv. samgrh. gefi hinu háa Alþingi einhverjar upplýsingar um þetta mál og svör við þeirri fyrirspurn minni, með hvaða hætti verði að því staðið að leysa þetta mál, því að þetta mál hlýtur og verður að leysa þegar í stað. Ég tel það miklu mikilvægara en að við innum mikla vinnu af höndum við þetta frv. sérstaklega. Ég er sannfærður um það, að samgmn. hv. d. er alveg tilbúin til þess að leggja vinnu í að athuga um tillögugerð til úrbóta í þessu efni, ef ráðamenn telja slíkan stuðning við sig nauðsynlegan. Í þeirri n. á sæti hæstv. fyrrv. samgrh., og veit ég, að hann hefur þann kunnugleika á þessu máli, að hann er áreiðanlega fús til að leggja því lið. Ég hirði ekki um að fara nákvæmar út í þessi atriði, sem ég fékk upplýst í þessu máli, en mér virtist allt málið það alvarlegt, að fullkomin ástæða sé til þess við 1. umr. um þetta mál hér í hv. d., að það verði alveg tekið sérstaklega til umr. hér, hverra ráða verði leitað til þess þegar í stað að forða þessari starfsemi á vegum ríkisins, starfsemi Ferðaskrifstofu ríkisins, frá þeirri sjálfheldu, sem ég fæ ekki betur séð en hún sé í. Þetta var aðalerindið, sem ég átti hingað. Ég vænti þess, að hæstv. samgrh. telji sér fært að gefa okkur svör við því, með hvaða hætti þetta mikla vandamál, sem mér sýnist vera hér á ferðinni, verður leyst. Ég er alveg sannfærður um, að hann muni ekki láta viðgangast, að málið fari í neina ófæru, og þá er eingöngu um tímaspursmál að tefla, en tíminn er núna dýrmætur. Það nálgast mjög ferðamannatímann, og mér skilst, að margvíslegar framkvæmdir séu eftir og þá einmitt á þessu mikla þjóðhátíðarári okkar, ef við eigum að forða frá því að lenda þarna í ófæru að þessu leyti, og veit ég og er sannfærður um, að það er síst meining hæstv. ráðh.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð við 1. umr. hér í hv. d. Það er ábending til hæstv. ráðh. og þeirrar n., sem málið fær til meðferðar, sem ég vil koma á framfæri. Frv. var breytt talsvert í Ed. Þar voru margar brtt, samþykktar, og ég tel, að sumar þeirra a.m.k. séu til nokkurra bóta. Ég tel að vísu, að það sé ekki ástæða til að afgreiða frv. eins og það er, það sé hreinn misskilningur, þegar því er haldið fram, að með því að gera þetta frv. að lögum verði greitt fyrir ferðamálum í landinu. Það er hreinn misskilningur. Þó að þetta frv. verði að lögum, greiðir það ekki fyrir ferðamálunum. Það er ekki aflað fjár til ferðamálanna með þessu frv. eða greitt fyrir því á neinn hátt. En ef það á að verða að lögum, þrátt fyrir það að ég telji það gagnslítið, þá tel ég alveg nauðsynlegt að fella úr frv. það, sem kallað er Ferðamálastofnun. Það er gert ráð fyrir því, að ferðamálaráð haldi áfram að starfa, og er sjálfsagt, að það geri það. Ferðamálaráð hefur starfað vel, og ferðamálaráð er sú stofnun í landinu, sem hefur kostað lítið, en afrekað mikið á undanförnum árum. En að hafa ferðamálaráð og setja upp ferðamálastofnun líka, sem hlýtur að kosta talsvert fé, það vil ég biðja hæstv. ráðh. og þá n., sem fær málið til meðferðar, að athuga. Það er nóg komið af því hér á landi nú að setja upp stofnun á stofnun ofan, óþarfar stofnanir, sem kosta mikið fé, sem greiða ekki fyrir því, að hlutirnir gangi vel og greiðlega, heldur auka kostnað. Það er alltaf verið að auka yfirbygginguna í þessu landi í hinum ýmsu starfsgreinum, og það verður að stöðvast hér við og reyna að draga úr óþarfaeyðslu. Ég mælist til þess, að hæstv. ráðh. endurskoði þetta. Það getur ekki verið neitt til framdráttar ferðamálum í landinu að fara að setja upp ferðamálastofnun við hliðina á ferðamálaráðinu. Ferðaskrifstofa ríkisins starfar áfram undir forustu dugnaðarmanns, sem er flestum kunnugari ferðamálum í landinu, og ég efast ekkert um, að hann fetar í fótspor fyrirrennara síns og heldur uppi landkynningu af dugnaði og árvekni. Til þess að geta rekið Edduhótelin, eins og hér var minnst á áðan, þarf Ferðaskrifstofa ríkisins vitanlega að fá starfsgrundvöll, og það væri vitanlega miklu betra að eyða því fjármagni, sem mundi fara í ferðamálastofnunina til einhverra raunhæfra aðgerða, til þess að hægt væri að halda uppi starfsemi í þágu ferðamálanna á raunhæfan hátt. Það, sem hefur verið talið þessu frv. til gildis m.a., er, að þar eru ákvæði um verndun landsins, umgengnisverndun, og um útilokun mengunar og misnotkunar landsins og því um líkt. Ég sé ekki, að það geri neitt tjón, þó að þetta sé fest í lögum um skipulag ferðamála. En allt er þetta í lögunum. Stjórnvöld hafa heimildir til þess að grípa inn í samkv. lögum, sem nú eru í gildi, og þess vegna er ekki nauðsynlegt að lögfesta þetta að nýju með þessu frv., en eins og ég sagði, það kemur ekki að sök. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri, fyrr en þá við 2. umr. í hv. d., en ég vildi aðeins nota tækifærið til þess að koma þessum athugasemdum á framfæri í von um, að þær verði teknar til greina.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hv. 4. þm. Austf. það, sem hann sagði jákvætt um þetta frv. og lýsti áhuga sínum á ferðamálum. Hitt er svo annað mál. að við því er auðvitað ekkert að segja, þó að menn hafi mismunandi skoðanir á einstökum atriðum, og sjálfsagt að taka það allt til skoðunar, eins og venja er í þinglegri meðferð, það sem menn kunna að vera ósammála um. Hv. 4. þm. Austf. taldi, að hér væri verið að búa til geysilega mikla stofnun með miklum umsvifum, og í raun og veru kom svipað fram hjá hv. 1. þm. Sunnl. Þetta er að mínu viti mikill misskilningur. Hér er ekki verið að stofna til neinna stórra útgjalda, kannske engra, frá því, sem yrði með núverandi skipan. Hins vegar er verið að reyna að samræma aðgerðir í ferðamálum meira en gert hefur verið og reyna að koma þeim málum í það horf, að það beri betri árangur fyrir eðlilega og æskilega þróun ferðamálanna. Þá á ég ekki eingöngu við þá hliðina, sem að því snýr að auka ferðamannastraum, heldur að þetta þróist með menningarlegum hætti, sé gætt fyllstu náttúruverndarsjónarmiða og annars þess, sem mikils er vert í sambandi við alla framkvæmd þessara mála. Eins og kemur fram í grg. og ég held, að ég hafi tekið fram í minni framsöguræðu, er í raun og veru fyrst og fremst um það að ræða að samræma, að vísu með nokkuð breyttum hætti, þá starfsemi, sem nú er rekin annars vegar af ferðamálaráði og hins vegar af Ferðaskrifstofu ríkisins. Þessu er þannig fyrir komið samkvæmt ákvæðum frv., að það geti orðið með sem einföldustum hætti og með sem minnstri yfirbyggingu, ef svo má segja. Ég játa t.d., að það orkar tvímælis, fyrir því eru bæði rök með og móti, að Ferðamálastofnun Íslands, eins og hún er hugsuð samkv. frv., reki sölustarfsemi. Í hv. Ed. fluttu flokksbræður þeirra hv. þm., sem hér hafa nú talað, till. um, að þetta yrði fellt niður sem hlutverk ferðamálastofnunar, en hins vegar væri heimild til þess að reka almenna ferðaskrifstofu, sem lyti venjulegum reglum um almenna ferðaskrifstofu. Ég játa, að fyrir þessu geta verið talsverð rök. En það, sem hefur vakað fyrir þeim, sem sömdu þetta frv., og fyrir þeim, sem flytja það nú, er að einfalda þessa hluti eins og hægt er. Það þyrfti t.d. ekki að vera sérstakur forstjóri fyrir Ferðamálastofnun Íslands og annar forstjóri fyrir Ferðaskrifstofu ríkisins, heldur væri það einn og sami maðurinn, sem veitti þessari starfsemi allri forustu, og þannig væri gerð tilraun til að spara fé og mannafla, sem ynni saman, í staðinn fyrir að hann vinnur nú í a.m.k. tvennu lagi og mundi kannske vinna í þrennu lagi, ef annar háttur væri hafður á. Þetta kemur líka inn á það atriði, sem hv. 4. þm. Austf. gagnrýndi, að hér skorti kostnaðaráætlanir. Það má vel vera, að svo sé, og ég get játað, að það mætti vel taka upp aðra hætti í þeim efnum, eins og hann minntist á. En það sem er til afsökunar í sambandi við þetta mál, er fyrst og fremst, að það er ekki verið að stefna að stórkostlegum auknum kostnaði í sambandi við meðferð þessara mála, heldur er verið að reyna að gera nauðsynlegar breytingar, án þess að mikill viðbótarkostnaður stafi af. Ferðaskrifstofa ríkisins starfar núna sem sjálfstætt fyrirtæki. Ferðamálaráð starfar sjálfstætt og án nokkurra beinna tengsla við Ferðaskrifstofuna. Við, sem að þessu frv. stöndum, álítum, að með álíka mannafla og þessar stofnanir hafa nú væri hægt að reka Ferðamálastofnun Íslands og þ. á m. þá sölustarfsemi, sem gert er ráð fyrir í 6. gr. frv. Varðandi það aftur, sem þessu viðkemur, fjármálin, sem hv. ræðumaður sagði um, að væri nánast lítilsvirðing, að það væri ekki gefin nein skýrsla um, hverju næmi sá hluti, sem á er minnst í grg., að rynni til Ferðamálasjóðs af rúllugjaldi, þá held ég, að þetta sé nokkuð eðlilegt, vegna þess að í lögunum segir, að það skuli að vísu vera hluti af rúllugjaldi, sem renni til Ferðamálasjóðs „samkvæmt lögum,“ segir þar, og þá er átt við sérstök lög, því að til þess að þessi breyting geti á orðið og þessi tekjustofn fundinn fyrir Ferðamálasjóð, þyrfti að breyta lögunum um skemmtanaskatt. Það er ekki með þessu frv. neinu slegið föstu um þetta atríði og þess vegna kannske ekki rík ástæða til þess, að þarna séu lagðar fram áætlanir. Ég verð að játa það, að ég er ekki viðbúinn að svara þeirri spurningu, ef farið yrði að þeim hugmyndum, sem reifaðar eru í fskj. IX á bls. 28 og 29 í frv., eins og það var fyrst lagt fram, hverju það mundi nema. En ég held, að ég fari ekki með mikla vitleysu, þegar ég segi, að ég áliti, að það muni vera a.m.k. helmingi meira en lágmark ríkisframlagsins hefur gert ráð fyrir, sem gæti komið í hlut Ferðamálasjóðs. Vafalaust - er hægt að fá um þetta greinarbetri upplýsingar, og skal ekki standa á mér að stuðla að því, að hv. n., sem fær málið til meðferðar, eða einstakir þm. fái þær upplýsingar um þetta, sem tiltækar eru. Hins vegar er þessi gjaldstofn að breytast. Þarna er um vínveitingahús að ræða. Þeim hefur farið allmikið fjölgandi, og þeim á kannske eftir að fara enn meira fjölgandi á næstunni, ég skal ekki segja um það. En þarna er um tekjustofn að ræða, sem getur tekið verulegum breytingum. Hins vegar er rétt að leggja áherslu á í þessu sambandi, að með þessu frv. er því á engan hátt slegið föstu, hversu hátt þetta gjald skuli vera eða hve mikið af því skuli renna í Ferðamálasjóð, þótt reifuð sé sú hugmynd, sem gerir ráð fyrir því, að gjaldið verði hækkað í 100 kr., sem skiptist þannig, að skemmtanaskattur verði 16 kr., gjald í Menningarsjóð verði 4 kr., hluti veitingahússins hækki um helming og verði 30 kr. og í Ferðamálasjóð renni 50 kr. Þetta eru hugmyndir, en hvorki frv. né lög, og mundi auðvitað verða að ræðast alveg sérstaklega, ef þetta frv. yrði samþykkt, og væntanlega yrði þá tekið til skoðunar, að flutt yrði frv. um viðeigandi breyt. á l. um skemmtanaskatt. Þá vék hv. ræðumaður að því, að lánakjör Ferðamálasjóðs væru slæm miðað við þá erfiðu aðstöðu, sem þeir, sem að ferðamálum vinna, og hóteleigendur og veitingahúseigendur ættu við að stríða. Má sjálfsagt til sanns vegar færa, að það væri æskilegt, að þau væru betri. En ég sé ekki, að í þessu frv. felist mikilvægar breytingar frá þeim kjörum, sem nú eru, því að þær eru ekki aðrar en þær, sem samþykkt þessa frv. hefði í för með sér frá þeirri skipan, sem verið hefur um fjölda ára, að lánin eru verðtryggð samkv. framfærsluvísitölu, en í þessu frv. er gert ráð fyrir því, að þau séu verðtryggð með byggingarvísitölu, og virðist það ekki vera með öllu óeðlilegt og kannske ekki mikill munur á. Ég held, að þegar um sjóði er að ræða, verði að gæta þeirra sjónarmiða talsvert vel, að sjóðirnir brenni ekki smátt og smátt upp með hækkuðu verðlagi og aukinni verðbólgu, og það verður naumast gert með öðru móti en verðtryggja þá að meira eða minna leyti. Algert lágmark tel ég þó það, að sjóðirnir láni ekki út með lægri kjörum en þeir fá sitt fé, því að það sjá allir, hvaða þýðingu sjóðmyndanir hafa, ef þeirri meginreglu er ekki fylgt. Ég held, að aðstoð við þá, sem byggja mannvirki í sambandi við túrisma, yrði þá að koma með einhverjum öðrum hætti eða þá ef ríkisvaldið treystir sér til að leggja fram til Ferðamálasjóðs ákveðið fjármagn, sem væri beinlínis varið til þess að greiða niður vaxtakostnað og tryggja þannig, að sjóðurinn brynni ekki upp. Það skyldi síst standa á mér, ef hv. Alþ. er á því að veita slíka aðstoð, þá mundi það síst vera gegn mínum vilja, því að mér er ljóst, að hér þarf veruleg breyting að verða á, ef Ferðamálasjóður á að geta verið hlutverki sínu vaxinn, eins og margvikið er að í grg. frv. og frv.-ákvæði gera ráð fyrir, að úr sé bætt, þó að skrefið sé þar ekki stigið til fulls. Sömuleiðis væri það mér ánægjuefni, ef hv. þm., hv. d. og hv. Alþ. treysti sér til þess að hafa lágmarksríkisframlagið hærra en 10 millj., það væri síst á móti mínu skapi. En það er þar eins og með önnur fjárútlát, að það er í mörg horn að líta og getur verið erfitt að meta, hvað er hægt að gera margt í einu. Ég tel samt, að hér sé þannig tekið á málunum, að það sé líklegt, að það leiddi til þess, að Ferðamálasjóður yrði öflugri og færari um - ekki aðeins að gegna því hlutverki, sem hann hefur gegnt, heldur að auka verksvið sitt, eins og þessi lög gera ráð fyrir. Á því er mikil og brýn nauðsyn, að til sé sjóður, sem getur lánað í annað en hótel, því að það er mörg önnur fjárfesting í sambandi við ferðamálin, og sérstaklega þarf að gæta umhverfisverndar, sem ég held, að sé hin mesta nauðsyn, og þá þurfi sjóðurinn að geta veitt lán einnig til annarra hluta. Þá var það það, sem hv. þm. sagði um Ferðaskrifstofu ríkisins, og það, sem hann m.a. taldi, að ef hér væri um almenna ferðaskrifstofu að ræða, þá uppfyllti Ferðaskrifstofa ríkisins ekki þau skilyrði varðandi sinn fjárhag, sem þar eru sett öðrum ferðaskrifstofum. Ég held, að það sé hins vegar alveg rétt hjá honum, að það sé ekkert óeðlilegt við það, þó að Ferðaskrifstofa ríkisins sé undanskilin þessum ákvæðum, vegna þess að það er auðvitað með Ferðaskrifstofu ríkisins eins og önnur ríkisfyrirtæki, að ef í harðbakkann slær, þá er það vitanlega ríkið og ríkissjóður, sem þar ber ábyrgð á hlutunum, og það verður að ætla, að það sé nægileg trygging til þess, að enginn verði hlunnfarinn í viðskiptum við þá stofnun. Það er hins vegar alveg rétt hjá hv. þm., að fjárhagur Ferðaskrifstofu ríkisins er mjög þröngur. Hún hefur þó síðustu árin, að árinu 1973 undanteknu, en uppgjör liggur ekki enn þá fyrir um það ár, verið rekin aðeins með hagnaði, en þó minnkandi, en ég tel horfur á, að umskipti hafi orðið á í þeim efnum á s.l. ári, þótt ég geti ekki um það fullyrt og hafi ekki gögn í höndum fram að leggja, m.a. vegna þess, að endanlegt uppgjör á rekstri stofnunarinnar fyrir s.l. ár liggur ekki fyrir. Þá er rétt að það kom í ljós á s.l. hausti, að það höfðu safnast upp mjög verulegar lausaskuldir hjá þessu fyrirtæki og meiri en fjárveitingar og tekjur stofnunarinnar gátu risið undir. Þetta er alveg rétt, þó að ég hins vegar áliti, að þessi vandræði séu ekki svo mikil, að vöskum útgerðarmanni yxu þau í augum. En sama er, að þarna hafa verið fjárhagsleg vandkvæði í sambandi við reksturinn, sem samgrn. hefur eftir bestu getu reynt að bæta úr, og ég hygg, að sú fjárhagsfyrirgreiðsla, sem stofnunin hefur fengið á síðustu mánuðum, geti ekki talist lítil, því að það, sem þar hefur verið gert, bæði beint og óbeint, þær frjálsu aðgerðir munu nema um eða yfir 20 millj. kr., þannig að ég hygg, að staða lausaskulda sé nú komin í það horf, að ekki þurfi nein vandkvæði af að skapast. Það gefur svo auga leið, að þegar svona gerist, þá er rekstrarfé ærið lítið, og það er rétt, að það er ekki að fullu leyst fyrir þá ferðamannavertíð, sem nú er fyrir höndum. En þar er um svo lítilvæga hluti að ræða, að ég tel naumast, að það sé verjandi tíma Alþ. til þess að ræða það vandamál, hvort vantar peninga fyrir nokkrum teppum á einhvern bar á einhverju hóteli eða því um líkt. Ég held, að það sé slíkt framkvæmdaatriði og smámunir, að það taki varla að eyða orðum að því. Ég held, að sá ótti, að Ferðaskrifstofan geti ekki hafið rekstur Edduhótelanna, sé ástæðulaus. Samgrn. hefur notið eftir atvikum góðrar fyrirgreiðslu fjmrn. til þess að leysa þau fjárhagslegu vandamál, sem hér eru á ferðinni, en endanlega verða þau auðvitað ekki leyst fyrr en í fyrsta lagi hreint uppgjör stofnunarinnar liggur fyrir og naumast nema til komi fjárveiting í samræmi við aðstæður stofnunarinnar á næsta Alþ. Aðrar ráðstafanir hljóta að verða meira eða minna til bráðabirgða. En það er áreiðanlega fullur vilji fyrir því, að ég held, að enginn vefengi það, að hann hefur verið sýndur af samgrn. til þess að leysa þau vandamál, sem hér eru á ferðinni. Ég ætla ekki að fara að blanda persónu forstjóra Ferðaskrifstofunnar inn í þetta. Ég tel það ekki viðeigandi. En það er sjálfsagt svo, að mönnum fellur það misjafnlega að þurfa að glíma við erfið fjárhagsleg vandamál, hvort sem er í rekstri eða öðru, og við því er auðvitað ekkert að segja eða gera. En það er hins vegar ofmælt, sem hv. ræðumaður ýjaði að, að það væru miklar framkvæmdir, sem þyrfti að gera til þess að koma Edduhótelunum í gang. Ég skal skýra frá því, að ég hef út af fyrir sig haft hug á því, þegar ég fór að gera mér nokkra grein fyrir því, hvað þessi stofnun ætti núna erfitt uppdráttar, að þá hefði e.t.v. komið til greina að draga saman seglin, sleppa einhverju af hótelrekstrinum og reyna að koma honum yfir á einkaaðila. En slíkt mætti mjög mikilli andspyrnu flestra þeirra a.m.k., sem við ferðamál fást, og töldu, að það væri mikill skaði skeður, ef Edduhótelin væru ekki rekin. Þau mynda nokkurt samhengi kringum landið, þau halda uppi vissum „standard“ í hótelrekstri, og það er enginn vafi á því, að einhver hlekkur brestur í þeirri keðju, sem Edduhótelin eru ásamt öðrum hótelum, sem rekin eru úti á landsbyggðinni, að þá væru ekki möguleikar til þess að taka á móti þeim ferðamönnum, sem hingað vilja sækja. Því miður er útlit á, að þeim fari nú ekki fjölgandi, þannig að fjölgun ferðamanna verður tæplega mikil gróðavon fyrir þessi hótel. En málið er það, að einkaaðilar vilja fúsir taka að sér rekstur nokkurra þeirra hótela, sem hafa skilað hagnaði, en vilja ekki taka hin, sem verr eru sett og fyrirsjáanlega verður að reka með einhverju tapi, en eru þó jafnnauðsynleg og hin, sem hagnaði skila. Að auki hefur hér komið til, að pantanir ferðamanna gerast löngu fyrir fram, áður en ferðamaðurinn kemur, oft mörgum mánuðum, jafnvel hálfu ári, og það hefur verið bókað það mikið af erlendum ferðamönnum, að ekki hefur þótt fært að draga þar neitt saman seglin að nokkru ráði, þótt ég hefði talið það í raun og veru æskilegt með tilliti til rekstrar þessara stofnana, því að auðvitað ber að því að stefna og verður að því að stefna, að Ferðaskrifstofa ríkisins sé ekki rekin sem tapfyrirtæki, heldur standi hún undir sér og helst meira, eins og hún hefur oft gert, - að hún geti með sínum tekjum og sinni starfsemi líka að einhverju leyti stuðlað að landkynningu og áróðri fyrir því, að fleiri ferðamenn komi til landsins. En í þeim efnum er ástæða til þess að hafa áhyggjur, þegar meðalaukningin hefur á undanförnum árum verið frá 15–16% a.m.k. og sum árin jafnvel meiri, en á s.l. ári fer aukningin niður í aðeins 4,6 eða 4,7%, og það er sýnilegt, hvert stefnir í þeim efnum, enda kemur þar margt til, líka atburðir, sem við höfum ekki nein tök á að ráða við. Þetta er það, sem ég hef að segja um þau mál, sem hv. 4. þm. Austf. gerði hér að umtalsefni. Það má vel vera, að honum finnist, að svörin séu ekki greið. En ég vil þá játa það, sem satt er, að skýrari svör get ég ekki gefið honum um þetta á þessu stigi málsins, en er hins vegar reiðubúinn til þess að stuðla að því, að hann fái allar þær upplýsingar, sem eðlilegt er, að þm. fái í máli sem þessu. Þá eru það aðeins örfá orð um það, sem hv. 1. þm. Sunnl. sagði og ég raunar hef að sumu leyti svarað. Hann taldi, að hann væri ekki beinlínis á móti þessu frv., en taldi þó, að það væri misskilningur, að það greiddi fyrir ferðamálum. Um þetta má sjálfsagt þrátta og hafa mismunandi skoðanir, og ég ætla ekki að fara að deila við hann um þetta. Ég vil ekki fortaka, að það sé hægt að gera breytingar á frv., þannig að það bíði ekki skaða og gæti jafnvel batnað, það má vel vera, og það er sjálfsagt að skoða það með eðlilegum hætti, eins og ég tel raunar, að hafi verið gert í hv. Ed. En svo vildi til, að hv. samflokksþm. 1. þm. Sunnl. lögðu til, að Ferðamálaráð yrði lagt niður. Nú telur hann, að það eigi endilega að starfa áfram, en hins vegar eigi stofnunin sjálf, Ferðamálastofnunin., ekki að koma til. Hér er auðvitað um grundvallarágreining að ræða, hvort slík stofnun sem hér er um að ræða verði að veruleika eða ekki og ferðamálin þannig samræmd þörfum og verkefnum, eftir því sem best má verða, eða hvort allt situr í sama farinu og það nú er. Ég tel. að skipulag á þessum málum sé ekki nægilega gott. í því felst þó enginn áfellisdómur yfir ferðamálaráði. Það hefur áreiðanlega látið margt gott af sér leiða. En ég held, að það mundi gera meira gagn, ef starfsemi þess væri í nánara samhengi við annað það starf, sem af opinberri hálfu er unnið í ferðamálum, heldur en nú er, en frv. gerir einmitt ráð fyrir þeirri breytingu. Ég er alveg sammála hv. 1. þm. Sunnl. um, að það ber að forðast að auka yfirbygginguna og það ber að draga úr óþarfaeyðslu. Ég er hins vegar á öndverðri skoðun við hann um það, að ég allt, að þetta frv. stefni alls ekki í þá átt, heldur að gera þau störf, sem unnin eru nú þegar að ferðamálum, samhæfðari og nota starfskrafta betur, hafa færri höfuðin á stofnunum og einfalda hlutina, eftir því sem frekast má verða. Ég get svo aðeins bætt því við, að sjálfsagt er að taka allar skynsamlegar ábendingar til athugunar, en minni þá jafnframt á, að það líður nú á þing. Þetta frv. var lagt fram til kynningar á síðasta Alþ. og aftur núna mjög snemma þings, þannig að menn hafa haft mikinn tíma, óvenjulega mikinn tíma til þess að skoða frv. og einstök ákvæði þess, og ég sé þess vegna engin rök fyrir því, að það fái ekki þinglega meðferð og fulla afgreiðslu á þessu þingi. Hins vegar er það auðvitað á valdi hv. Alþ. og þ.á m. þessarar hv. þd., hvort á því verða gerðar einhverjar breytingar. En ég tel, að þær breytingar, sem voru gerðar í Ed., séu a.m.k. ekki til skaða. Ég vil ekki fullyrða, að þær séu allar til hóta, en ég tel þær þó ekki á neinn hátt varða höfuðatriði málsins, og þess vegna hef ég ekki beitt mér gegn þeim. Hins vegar mun ég ekki að svo komnu eiga frumkvæði að því, að gerðar verði frekari breytingar á frv.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. samgrh. fyrir svör hans. Ég mun ekki eyða mörgum fleiri orðum að þessu máli með vísun til þess, sem ég áður sagði, að ég á sæti í þeirri n., sem fær það til meðferðar. Ég er næsta vantrúaður á, að það muni ekki kosta allmikið fé að koma á fót þeirri allviðamiklu stofnun, sem mér sýnist vera verið að gera till. um. Allt um það, vonandi verður ekki um neinar stórfúlgur að tefla. En alla vega eiga að fylgja upplýsingar um það við slíka tillögugerð, með hvaða hætti verður að þessu staðið eða til hvers málið muni leiða í fjárhagslegu tilliti. Ég minnist þess, að á dagskrá hér í gær, - ég hafði ekki tök á því að fylgjast með því, hvort það mál náði fram að ganga eða ekki, var í Sþ. till. til þál., þar sem lagt er til að skora á ríkisstj. að hlutast til um það, að kostnaðaráætlanir fylgi öllum stjfrv. Ég sá einnig, að frá hv. fjvn. hafði komið shlj. álit um að mæla með samþykkt þessarar till., og ég er sannfærður um, að það er einróma álit allra hv. þm., að þannig eigi að standa að málum. Við í hv. samgn. munum vafalaust fá svör við þeim spurningum, sem við kjósum að leggja fyrir embættismenn sem aðra í þessum efnum, og þess vegna dvel ég ekki lengur við það atriði. Það kom fram hjá hæstv. ráðh., að hér er ekki verið að leggja til neitt stórt nýtt í sambandi við Ferðamálasjóð varðandi lánakjör hans. Það er alveg rétt, á því er ekki neinn stór munur, hvort byggt er á framfærsluvísitölu eða byggingarvísitölu. En allt um það, þá er samt ljóst, að þessi lánakjör eru ekki með þeim hætti, að maður ætli, að þau verði til þess að efla neitt nægjanlega þennan atvinnuveg, langt frá því. Það er einnig alveg hárrétt, að vítaskuld getur ekki neinn sjóður lánað út á öðrum kjörum en þeim lánskjörum, sem hann nýtur sjálfur, það gefur auga leið. En aðalmálið í þessu sambandi er það, að þessi sjóður er sveltur af opinberu fé, og ég endurtek það, sem ég sagði áðan, að það afsakar ekkert þessa tillögugerð, þótt hann hafi verið rösklega sveltur allt frá stofnun hans. Ferðamálaráð gerir till. um, að lagður verði skattur á fríhöfnina, og hafa tjáð mér kunnugir menn, að þótt lagður yrði 10% skattur á fríhöfnina, sem mun velta um 300 millj. kr., þá muni verðlag þar eftir sem áður vera hið lægsta sem gerist í Evrópu, svo að ég held, að það þurfi að líta sérstaklega á þetta atriði. Ég skal ekkert um það dæma, hvort er fær leið að innheimta þetta gjald af vínveitingahúsum. Ég kann ekki að meta það, þó hygg ég, að það hljóti, þó að sé um aðgöngumiða að ræða, að vissu marki að verða nokkuð þungur skattur á þeim húsum. Varðandi Ferðaskrifstofu ríkisins og þær upplýsingar, sem hæstv. ráðh. gaf, þá get ég að vísu játað, að áhyggjur mínar linuðust nokkuð, en þó fór því fjarri, að honum tækist að eyða þeim með öllu. Hann játaði, að lausafjárstaða þessarar stofnunar væri ekki með þeim hætti sem skyldi, og þá þýðir það rakleiðis, að hún getur ekki eftir hendinni, þetta opinbera fyrirtæki, staðið við skuldbindingar sínar, sem hlýtur að leiða til erfiðleika, ef litið er til þess, við hvaða aðila hún á aðallega að skipta, sem eru erlendir aðilar. Ég fékk þær upplýsingar hjá Ferðaskrifstofunni, að þeim tilmælum hefði verið komið á framfæri við hana, að hún rannsakaði, hvort hún gæti ekki dregið úr t.d. rekstri þeirra hótela og hætt rekstri þeirra Edduhótela, sem hefur verið mest tap á á s.l. ári, en það reyndist að sjálfsögðu ómögulegt, þar sem þegar höfðu verið hafnar bókanir um gistirými þar. Enn fremur hygg ég, að það hafi verið svo fyrir mælt, sem mér þykir afar slæmt, ef rétt reynist, að dregið skyldi úr samstarfi við aðrar þjóðir á þessu sviði. Þar í felst stórvægilegt atríði, sem snertir landkynningarstarfsemina, sem ég tel eitt allra þýðingarmesta atriði þessa máls. En að fengnum svörum hæstv. ráðh. leyfi ég mér að lýsa því yfir, að ég treysti því, ekki síst með tilliti til þess, að við ætlum að halda hér mikla þjóðhátíð, sem við vonumst til, að erlendir gestir heiðri með nærveru sinni m.a., og ég vænti þess fastlega og er þess raunar fullviss, að úr verði bætt, skorti eitthvað á um það, að Ferðaskrifstofan nái vopnum sínum fullkomlega til þess að standa við allar skuldbindingar sínar og verða rekin með þeim sóma, sem við hljótum að ætla henni. Ég lýsi því yfir, að ég treysti hæstv. samgrh. til að sjá svo um, að þannig verði að málunum staðið, að þau mál, sem kunna að vera óleyst í þessu sambandi, verði leyst þegar í stað.