Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jóhann Hafstein) : Herra forseti. Um þetta mál hefur verið fjallað í allshn., en eins og fram hefur komið við 1. umr., hefur það verið undirbúið af Þórði Eyjólfssyni hæstaréttardómara. Fá atriði voru, sem n. fannst ástæða til að breyta, en ræddi málið á fundi, þar sem einnig voru mættir Þórður Eyjólfsson og landlæknir, sem er viðriðinn sjúklinga í sambandi við sviptingu lögræðis, og þessar tvær brtt., sem n. flytur, lúta að því, að viðkomandi sé ekki heill heilsu. Ég vil geta hér einstakra atriða frv., sem mega teljast nýmæli, áður en vikið er að brtt., og bendi ég sérstaklega á 4. gr., sem segir, að maður, ólögráður fyrir æsku sakir, verði fullráða, ef hann gengur í hjónaband, nema hann verði sviptur lögræði. En eldri ákvæði um þetta atriði áttu aðeins við um konur, sem öðluðust fullræði, ef þær giftust, en samkv. þessu á þetta við um báða aðila. Meginreglan er því sú, að hjúskaparaldur sé sá sami og lögræðisaldurinn og er eðlilegt að sá, sem gengur í hjónaband og fær undanþágu til þess, öðlist þá einnig lögræði. Viðvíkjandi II. kafla, sem lýtur að sviptingu lögræðis og brottnámi lögræðissviptingar, þá hefur aðallega verið stuðzt við eldri ákvæði og praksis. Þó mun 4. málsliður vera nýmæli, þetta skilyrði til að svipta menn lögræði, ef þarf að vista viðkomandi án samþykkis hans á sjúkrahúsi eða á heilsuhæli vegna fyrirmæla í heilbrigðislöggjöfinni, og er þetta að sjálfsögðu nauðsynlegt ákvæði. Þá er fyrri brtt. allshn., við 7. gr., sem lýtur að því, hverjir geti gert kröfur til lögræðissviptingar. En 6. liður b er um, að dómsmrn. geti gert það, þegar það telur réttmætt að gera kröfuna vegna tilmæla aðila sjálfs, vandamanna hans eða vina, eða vegna vitneskju um hag aðila, er það hefur fengið á annan hátt. Brtt. er á þann veg, að þarna komi viðbót og orðalagsbreyting: „Þegar það telur réttmætt að gera kröfuna vegna tilmæla aðila sjálfs, vandamanna, læknis hans eða vina eða vegna vitneskju um hag aðila, er það hefur fengið á annan hátt.“ Þá er 2. brtt. við 31. gr. 31. gr. er að vísu nýmæli, sem nauðsyn þótti að setja til að tryggja aðstöðu þeirra manna, sem til greina kæmi að vista til lengdar á sjúkrahúsl. og setur dómsmrh. í samráði við landlækni nánari fyrirmæli í reglugerð um tilhögun þessara mála. Það er gert ráð fyrir, að öryggi sé fyrir einstaklinginn, að slík frelsisskerðing sé ekki gerð nema að fyrirskipun eða samþykki dómsmrn. En n. leggur til, að hér komi sú undantekning, að þessi ákvæði séu ekki því til fyrirstöðu, að unnt sé að hefta frelsi manna til bráðabirgða, ef þess er þörf. Þetta er miðað við, að slík frelsisskerðing komi eingöngu um stundarsakir. Þá eru taldar upp farsóttir, geðveiki og ölvun, sem hefur valdið því, að hlutaðeigandi hefur verið tekinn í umsjá löggæzlumanna. Og full ástæða þykir, ef aðili er tekinn í umsjá löggæzlumanna vegna ölvunar, að hafa í l. ákvæði um að vista hann á sjúkrahæli, því að oft getur andlegt ástand manns haft betra af því og það verið þroskavænlegra fyrir hann, að hann sæti meðferð undir handleiðslu læknis á heilsuhæli, en slíkt kemur ekki til greina, ef hann er „arresteraður“ eins og nú tíðkast. Það hefur komið fram í áliti geðveikralæknisins á Kleppi, sem hefur fjallað um þetta atriði og n. styðst við, að ef maður er sviptur frelsi og fluttur á sjúkrahús, þá sé það mikilvægt, að læknir hafi hann undir höndum ekki skemur en tvo sólarhringa, vegna þess að þeir, sem til greina kæmu, væru sérstaklega unglingar, og í slíkum tilfellum gæti það haft mikilvæg áhrif, að læknir kæmi til skjalanna. Ég held svo, að þessu fram teknu og með hliðsjón af undirbúningi frv., að ekki sé fleira, sem ég þarf að taka fram til frekari grg. fyrir hönd n.

Frsm. (Garðar Þorsteinsson) : Herra forseti. Þetta frv. er flutt í Ed. að beiðni bæjarstjórnar Ólafsfjarðar og er í þá átt, að bæjarstjórn Ólafsfjarðar sé heimilt að kaupa Hringverskot. Þetta er eyðijörð, metin á 1700 kr. að nafnverði. Á jörðinni stendur skólahús Ólafsfjarðar. Þar er og nokkurt graslendi og heyfengur, sem bærinn telur sig þurfa, og telur bæjarstjórnin sér hag í að fá jörðina keypta. Allshn. mælir með, að frv. verði samþ. eins og það var í Ed.

Frsm. (Steingrímur Steinþórsson) : Herra forseti. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um þetta frv. eða nál. frá landbn., sem prentað er á þskj. 616. Frv. kom fyrst fram í Ed. og gerði landbn. þeirrar d. nokkrar breyt. á því frá því, sem það var í upphafi, og mest eftir bendingum frá dóms- og kirkjumrn., sem lagði til, að viss skilyrði yrðu sett, þannig, að ríkið gæti krafizt þess, að Dalvíkurhreppur seldi ríkinu hluta afjörðinni aftur, ef þörf krefði. En landbn. Nd. var ásátt um að leggja til, að frv. yrði samþ. óbreytt, eins og það er á þskj. 460. Þessi ákvörðun og skoðun landbn. er í samræmi við skoðun n. áður, að greiða beri fyrir því, að kauptún fái nægilegt landrými, þegar þess er þörf. Ég skal geta þess, að 2. þm. 8kagf. var fjarstaddur, þegar málið var tekið fyrir, og hefur málið ekki verið borið undir álit hans, en aðrir nm. landbn. mæla með, að frv. verði samþ. óbreytt hér í d.

Frsm. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Heilbr.- og félmn. hefur athugað þetta mál á milli umr., og hefur n. haldið mjög marga fundi um málið og athugað frv. í samvinnu við hina stjórnskipuðu nefnd og forstjóra Tryggingastofnunar ríkisins, en þrátt fyrir það varð n. ekki sammála um afgreiðslu málsins. Meiri hl. n. ber fram 3 brtt., sem prentaðar eru á þskj. 604, en minni hl. ber fram brtt. á sérstöku þskj. N. stendur óskipt að 3 brtt. á þskj. 604. Í frv. er gert ráð fyrir þeirri prinsip-breytingu, að framfærsluskyldan sé felld úr gildi, en um það atriði varð n. ekki sammála, og mun ég snúa mér að þeim atriðum, sem n. varð ekki sammála um. 7. gr. núgildandi l. er um framfærsluskylduna. Þessa gr. hafði stjórnskipaða n. fellt niður. Meiri hl. n. vill breyta þessu aftur. Hv. 2. landsk. þm. er sá nm., sem ekki gat orðið samferða meðnm. sínum í þessu. Nú þarf einnig að taka hér inn viðbótarákvæði, sem um getur í brtt. meiri hl. Bak við það standa einnig 4 af 5 nm. Þar er það 2. þm. Eyf., sem er í minni hl. Í 72. gr. frv., eins og það liggur nú fyrir, segir: „Nú hefur framfærsluþurfi misst rétt til bóta eða lífeyris samkvæmt lögum um almannatryggingar, vegna vanskila á iðgjaldi, og getur sveitarstjórn þá keypt honum full réttindi samkvæmt þeim lögum með því að greiða iðgjald hans fyrir næst liðið ár.“ Þetta olli ágreiningi í n. Ræddi ég þetta við framfærslufulltrúa Reykjavíkur og forstjóra Tryggingastofnunar ríkisins. Við töldum það óeðlilegt, að hægt væri að kaupa réttindi með því, að sveitarstjórn greiddi aðeins eins árs iðgjald. Við vorum sammála því, að þetta væri andstætt tilgangi l., og lögðum til, að 72. gr. yrði felld úr gildi og að það þyrfti að greiða allt vangoldið iðgjald til þess að ná fullum réttindum. Meiri hl. n. lagði til að gera þetta, en það kom mótstaða gegn þessu frá fulltrúum sveitarstjórnanna, en svo varð samkomulag um, að greiða þyrfti fyrir 5 árin, sem vangoldin væru, til þess að fá full réttindi, í stað eins árs. Hér var því reynt að fara beggja bil. Að þessu stendur meiri hl. n. að frá töldum 2. þm. Eyfirðinga. Ég hygg nú, að ég hafi í stuttu máli gert grein fyrir brtt., og fjölyrði ekki frekar um þetta.



Herra forseti. Ég er ekki að öllu leyti sammála meiri hl. n. í afgreiðslu þessa máls, eins og þegar hefur verið lýst, en ég er ósamþykkur annarri brtt., við 72. gr. frv. Er frv. kom í Alþ. var svo gert ráð fyrir, að aðili missi réttindi vegna vanskila, en að hann geti endurheimt full réttindi með því, að sveitarstjórn greiði gjald hans fyrir undangengið ár eða eitt ár. Þetta var sjálfsagður hlutur, en meiri hl. taldi það ekki fullnægjandi og vill, að það þurfi að greiða allt að 5 ára gjald til þess að ná aftur réttindum. Ég hef svo farið hér milliveginn og lagt til, að greitt yrði fyrir tvö ár í stað fimm. Eins og kunnugt er, þá innheimta sveitarstjórnirnar ekki iðgjöldin, heldur trúnaðarmenn Tryggingastofnunar ríkisins, og ég leyfi mér nú að taka dæmi til þess að skýra, hvernig þessi ráðstöfun getur komið niður. T. d. ef við tökum einhvern lítinn útgerðarmann á Akranesi, sem hefur trassað að borga, vegna þess að trúnaðarmaður tryggingastofnunarinnar hefur trassað að innheimta gjaldið, og svo verður þessi sami maður sveitarþurfi vegna heilsubrests eða annarra óhappa, þá verður sveitarstjórnin að greiða iðgjaldið fyrir síðustu 5 árin, og er þar með hreppsnefndin sett í ábyrgð fyrir iðgjöldunum, og horfir þá málið öðruvísi við að mínum dómi. Nú, ef einn maður á að borga 500 tr. á ári í iðgjald og trassar það svo í 4 ár eða tryggingarstofnunin vanrækir að innheimta gjaldið, þá er sú upphæð, sem sveitarstjórn er ætlað að borga, yfir 2 þús. kr., og ef maðurinn veikist svo, þá verður hún að borga 6. árið líka. Það nær því ekki neinni átt að ætla sveitarstjórnum að greiða 5 ára skuld, sem vel má vera vegna lélegrar innheimtu gjaldanna, og hef ég því ekki gert ráð fyrir að skylda sveitarstjórnir að leysa iðgjöldin lengur en til tveggja ára, og er það sýnu skárra, og það nær ekki neinni átt að krefjast 5 ára greiðslu og leysa þannig út þennan eða hinn. Ekki er hægt að banna manni að flytja á milli hreppsfélaga. Og hvaða sanngirni er það að ætlast til þess að sveitarstjórnir leysi menn út vegna vanrækslu á innheimtu tryggingastofnunarinnar eða trúnaðarmanna hennar? Ég vænti svo þess, að brtt. mín nái samþykki.



Herra forseti. Eins og frsm. meiri hl. tók fram í ræðu sinni, þá hef ég ekki getað fylgt meiri hl. í þessu máli, að því er viðvíkur lögskylduframfærslu. Mér var það gleðiefni, er ég sá frv. til framfærslulaga, þar sem hin stjórnskipaða n., sem um það hafði fjallað, hafði lagt til að fella niður lögskyldaða framfærslu. Mér þótti það sem ánægjulegur vottur um aukinn skilning á kjörum og rétti þeirra, er við erfiðastar ástæður búa. Mér fannst þetta vera ánægjulegur vottur um skilning n. á rétti þessa fólks til að fá styrk úr þeim sameiginlega sjóði, sveitarsjóði, sem er ekki annað en tryggingarsjóður, sem allir greiða í eftir efnum og ástæðum. Hin lögboðna framfærsla hefur alltaf verið erfiðleikum og vandræðum háð. Það eru tiltölulega fá gamalmenni, sem hafa nokkuð fyrir sig að leggja, og sama má segja um það fólk, er við heilsuleysi hefur átt að stríða. Þetta fólk hefur, meðan fjölskylduframfærslan var lögboðin, orðið að þiggja styrk frá skyldmennum og vandalausum misjafnlega út látinn og misjafnlega fúslega af hendi látinn. Það er ekki neinum til ánægju að vera öðrum til byrði og þá sízt, ef aðstoðin er með illu út látin. Reynslan er sú, að framfærslan hefur lent mjög misjafnt á skyldmennum og oft kannske helzt á þeim, sem minnst voru aflögufærir. Og við vitum það vel, að kjör alls þorra verkalýðs eru þannig, að það er ekki mikið, sem verður umfram það, sem fjölskyldan þarf sér til framfærslu, sérstaklega þegar fyrirvinnan, eins og allir vita, hefur átt við mjög mikla rangsleitni að búa varðandi launakjör. En það er önnur saga og ekki ástæða til að orðlengja um það hér nú. Ég get ekki fallizt á, að réttlátt sé að lögbjóða fjölskylduframfærslu áfram, og mun greiða atkv. á móti því. Styrkurinn frá almannatryggingunum er svolítil stoð, en ekki svo mikill, að hann nægi, nema kannske þegar keypt er inn á heimilum. Annars eru hér á þskj. 643 nokkrar brtt., sem ég vildi mega fara um nokkrum orðum, vegna þess að þær eru svo seint fram komnar í hv. d., að hv. þm. hafa ekki haft tíma til að kynna sér þær. Fyrsta gr. framfærslulaganna er í tveim málsgr. Þar stendur m. a.: „Framfærslustyrkur skal vera svo mikill sem nauðsyn krefur að dómi sveitarstjórnar eða framfærslun.“ Það er sveitarstjórn, sem ræður þarna. En hins vegar er ekki neitt tekið fram í l., á hvaða forsendum sá dómur skuli reistur. Ég hef þess vegna bætt þarna inn ákvæði um þetta. Ég legg til, að síðari málsgr. orðist svo : „Skal félagsmrn. skipa n., er gerir í byrjun hvers fjárhagsárs, að fengnum tillögum manneldisráðs, sveitarstjórna og framfærslunefnda, áætlun um nauðsynlega framfærslu heimila samkv. gildandi verðlagi á hverjum stað, er farið skal eftir við úthlutun framfærslustyrks fyrir einn mann, tvo í heimili, þrjá o. s. frv. Allur framfærslustyrkur skal miðaður við gjaldskrá þessa og fullur framfærslustyrkur skal vera jafnhár og framfærslukostnaður samkv. skránni. N. skal skipuð til fjögurra ára í senn, á þann veg, að prófessorinn í heilsufræði við Háskóla Íslands sé sjálfkjörinn formaður hennar, einn sé tilnefndur af Alþýðusambandi Íslands, einn af stjórn kvenfélagabandalagsins, einn af tryggingaráði og einn án tilnefningar.“ Ég ætla, að ef slík n. fjallaði um þessi mál, þá væri meira öryggi fengið fyrir því, að raunverulegur framfærsluþegi fengi það, sem hann þyrfti sér til lífsframfæris, því að annað getur ekki verið ætlun l. En þótt sveitarstjórnir og framfærslun. séu allar af vilja gerðar, þá hafa þær hvorki þá kunnáttu né þekkingu, sem þarf til að vita eða ákveða, hvað til fullkominnar heilsuverndar heyrir. Ég vænti því, að hv. d. verði sammála um, að á þennan hátt geti fengizt fullkomin trygging fyrir því, að heilsu og lífsafkomu framfærsluþega sé ekki stefnt í voða, en fyrir því séð á góðan hátt. Ég hef lagt til, að prófessorinn í heilsufræði við Háskóla Íslands sé sjálfkjörinn form. n. Honum er ætlandi að vita nánust deili á þessum hlutum. Þá skal kvenfélagabandalagið tilnefna einn mann. En það samband hefur mjög látið til sín taka alla bústjórn. Með því móti yrði n. aðnjótandi útsjónarsemi húsmóðurinnar. Alþýðusambandið skal tilnefna einn og tryggingaráð einn og einn skipaður án tilnefningar. Af öðrum gr. hef ég m. a. flutt brtt. við 9. gr. Ég býst við, að inn í l. sé komið af vangá það, að sjúklingar skuli vera settir á bekk með vandræðamönnum og afbrotamönnum, að því er sveitfesti snertir. Það er oft, þegar menn dvelja langdvölum á sjúkrahúsum, að upplausn kemst á heimili þeirra, þeir verða t. d. að taka tillit til heilsunnar, þar sem hún er oft ekki eins trygg, og af því leiðir, að nauðsyn er að skipta um atvinnu eða vera í námunda við lækni og sjúkrahús. Ég vænti, að hv. d. fallist á þessa brtt. mína. Við 23. gr. hef ég gert brtt. Ég legg til, að beiðnir um framfærsluhjálp séu skriflegar. Ég veit, að hér í Reykjavík hefur því verið þannig háttað á síðustu árum, og ég held það sé öruggara í alla staði, að framfærsluþurfi skrifi sjálfur um kjör sín öll og sendi það svo til framfærslun. og sveitarstjórnar. Við 24. gr. hef ég gert þá brtt., að umkvartanir séu gerðar til n., sem um getur í 1. gr. í stað yfirstjórnar framfærslumálanna. Við 31. gr. hef ég gert þá breyt., að framfærslustyrkurinn skuli greiddur í peningum, nema framfærsluþurfi óski annars. Þetta er í alla staði heppilegra og þægilegra framfærsluþurfa. Einnig hef ég gert þá brtt., að það sé héraðslæknir, sem dæmi um húsnæði framfærsluþurfa. Ég held það sé meiri trygging fyrir því, að vel takist til, ef læknir fjallar um það mál. Tel ég ekki þörf að rökstyðja það, það sést bezt á skýrslum þeim, sem héraðslæknirinn hér í bæ hefur gefið um húsnæðið í bænum. En hann er ekki á sama máli og bæjarstjórnin um það. Þá geri ég brtt. varðandi almenningsmötuneytin, þar sem þau eru starfrækt, varðandi það, að framfærsluþurfi skuli geta fengið mat þar, en hann sé ekki skyldaður til þess. Hér mun ekki vera um neitt mötuneyti að ræða, sem starfrækt sé fyrir styrkþega, svo að lítil reynsla liggur fyrir í því efni. En fyrir nokkrum árum var slíkt mötuneyti í Hafnarfirði, og þótti það ekki gefast vel. Smávegis breyt. hef ég gert við 35. gr. Það er um, að í staðinn fyrir, að innansveitarmenn hafi rétt til að kæra yfir vanrækslu, þá skuli þetta orðað þannig, að hver maður hafi slíkan rétt. Hvað snertir 36. gr., þá vildi ég, að hún orðist á þennan hátt : „Skylt er sveitarstjórn að sjá þeim börnum, sem undir umsjá hennar eru, fyrir þeirri menntun, sem hæfileikar þeirra standa til.“ Ég á þarna við, að þessi börn fái ekki aðeins lögskipaða fræðslu, heldur skuli sveitarstjórnin, ef um sérstök hæfileikabörn er að ræða, vera þeim hjálpleg við að geta stundað framhaldsnám. 42. gr. er að mínum dómi ekki ákjósanleg í frv., þar sem framfærslun. og sveitarstjórn er heimilt að vista menn hvert á land sem þeim sýnist. Ég álít það sé ekki heppilegt og vil, að í stað 1. málsgr. komi tvær málsgr., svo hljóðandi: „Sveitarstjórn skal, svo sem auðið er sjá vinnufærum framfærsluþurfum fyrir viðunanlegri vinnu, sem gerir þeim fært að sjá heimili sínu farborða, enda sé hún greidd með venjulegu kaupgjaldi á staðnum. Skylt er framfærsluþurfa að taka þá vinnu, sem sveitarstjórn hefur vísað honum á, nema hann hafi frambærilegar ástæður til neitunar, svo sem : 1) að hann þoli ekki vinnuna samkv. læknisvottorði, 2) að heimilisástæður hamli því, að hann geti sótt til vinnu langt frá heimilinu, 3) að vinnan sé ekki í hans fagi, ef um fagfólk er að ræða, 4) að atvinnan sé svo léleg eða skammvinn, að hún nægi ekki til lífsframfæris, en geti hins vegar orðið til þess, að hann verði af betri vinnu annars staðar.“ Ég tel þetta svo skýrt, að óþarft sé að orðlengja frekar um það. Í stað orðanna „Á sama hátt getur framfærslusveit styrkþega látið hann“ í upphafi 2. málsgr. kemur: Sveitarstjórn getur látið styrkþega. 45. gr., vil ég, að falli burt, enda er hún óþörf. Bæði l. um lögræði og fleiri l. koma í stað þessa. Og ekki er heldur rétt, að sveitarstjórn geti ein ákveðið um það, hvað séu óknyttir, leti o. s. frv. Það getur orðið til þess að valda miklum deilum, því að litlar líkur eru til þess, að allir verði á eitt sáttir um það. Svo er 56. gr. varðandi endurgreiðslu á styrk. Á eftir 7. tölul. koma þrír nýir töluliðir: „8. Styrk veittan í veikindum fyrirvinnu. 9. Styrk veittan vegna ómegðar. 10. Styrk veittan mæðrum, sem börn hafa á framfæri og aðeins stunda húsmóðurstörf á eigin heimili.“ Ég legg svo til, að við 57. gr. komi nýr málsliður þannig: „Skal hún (sveitarstjórn) ávallt ákveða innan þriggja mánaða, hvort þeginn framfærslustyrkur skuli afturkræfur af styrkþega.“ Þessi brtt. er flutt að gefnu tilefni Það hefur oft verið hrúgað upp á styrkþega tugum þúsunda, er þeir hafa enga möguleika að endurgreiða, en þetta hvílir á þeim eins og farg. Það er ekki heldur beint til þess fallið að hvetja þá til að leggja að sér, ef þeir vita, að allt fer til að endurgreiða sveitarstyrk. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta. Ég vænti, að hv. dm. athugi þessar brtt. og greiði þeim atkv. Ég er sannfærð um, að þær eru allar til bóta. Við 59. og 61. gr. eru svo smáleiðréttingar. Vænti ég, að hv. dm. athugi það.



Herra forseti. Það var af tilefni út af 72. gr. og brtt., sem ég vildi segja nokkur orð. Ég tel mig hafa til þess nokkrar ástæður að ræða mál þetta, þar sem ég er því persónulega kunnugur frá tveim hliðum, bæði frá hlið stærsta sveitarfélags landsins og tryggingastofnunarinnar. N. sú, er samið hefur þetta frv., hefur lagt til, að að því ráði sé horfið, ef tryggingaskyldur maður hefur ekki greitt sín tryggingagjöld og verður síðar framfærsluþurfi, þá skuli sveitarfélagi heimilt að kaupa honum réttindi með því, ekki að greiða iðgjöld hans eitt ár aftur í tímann, heldur hefur meiri hl. n. lagt til, að í staðinn fyrir eitt ár komi 5 ára greiðsla. En minni hl. hefur farið bil beggja og vill hafa það 2 ár. Það er í tilefni af ræðu hv. 2. þm. Eyf., sem ég vil segja nokkur orð. Ef ég hef skilið hv. þm. rétt, þá lítur hann svo á, að sveitarfélagi sé sýnd hér veruleg óbilgirni vegna þess fyrst og fremst, að þar sem svo stendur á, að iðgjöld innheimtast ekki, þá sé það fyrst og fremst að kenna vanrækslu tryggingastofnunarinnar eða þeirra manna, sem innheimtuna hafa með höndum fyrir hana. Í öðru lagi þá sé sveitarstjórnum ókunnugt um, hverjir það eru á hverjum tíma, sem ekki greiða iðgjöld sín. Við skulum taka þetta til athugunar. Eins og hv. þm. er kunnugt, er ákveðið í l. um almannatryggingar, að innheimtumenn ríkisins, sem innheimta opinber gjöld, svo sem sýslumenn og hliðstæðir embættismenn í bæjum, skuli innheimta tryggingagjöldin. Þau eru lögtakskræf, eins og kunnugt er, og hafa allan sama rétt og önnur opinber gjöld. Nú get ég sagt það af nokkurri reynslu, að ég tel ekki, að þessir embættismenn ríkisins séu ámælisverðir fyrir að hafa ekki gengið vel fram fyrir tryggingarnar til þessa. Og get ég ekki séð, að það þurfi að breyta nokkru, þótt í framkvæmd komi l. um almannatryggingar í stað alþýðutrygginga. Það má vel vera, að svo sé, að sveitarstjórnir viti ekki, hverjir það eru, sem ekki greiða gjöld sín. En ekki þarf það svo að vera. Nú er að vísu ekki ákveðið í l. um almannatryggingar, að sveitarstjórnum skuli tilkynnt, hverjir það eru, sem ekki greiða gjöld sín. En hins vegar er ráð fyrir því gert, að sett skuli reglugerð og það fleiri en ein um framkvæmd þessara l. Og ég sé ekkert því til fyrirstöðu, að í reglugerðina sé sett ákvæði um það, að gerður skuli listi um ógreidd iðgjöld í hverju iðgjaldaumdæmi í landinu og hann birtur sveitarstjórnum. Ég vil mæla með því, að slíkt ákvæði verði fært inn í reglugerðina. Og það má gera sveitarfélagi kleift að fylgjast með því, hverjir það eru, sem ekki greiða gjöld sin. Varðandi menn þá, sem einkum mun ekki innheimtast hjá, þá vil ég benda á 109. gr. l., en þar segir svo : „Nú sækir maður til sveitarstjórnar um, að sveitarsjóður greiði fyrir hann iðgjöld hans, sakir þess að hann sé ekki fær um það af eigin rammleik, og tekur þá sveitarstjórn ákvörðun um umsóknina með tilliti til ástæðna hlutaðeiganda. Þó á iðgjaldsgreiðandi jafnan rétt á því, að sveitarsjóður greiði fyrir hann iðgjöldin, ef tekjur hans og eignir eru svo rýrar, að honum beri ekki að greiða tekjuskatt né eignaskatt það ár, og má aldrei krefja hann um hærri hluta iðgjaldsins en svo, að nemi helmingi skattskyldra tekna hans, unz fullu iðgjaldi cr náð. Greiðir sveitarsjóður það, sem á vantar fullt iðgjald. Slíkar iðgjaldagreiðslur úr sveitarsjóði teljast ekki framfærslustyrkur.“ Ég tel það engum efa bundið, að töluverðir örðugleikar séu því samfara að innheimta gjöld þeirra manna, sem fallið hafa úr tryggingu vegna vanskila. En ég tel víst, að leitað verði lögtaks hjá þeim til þess að innheimta gjöldin, a. m. k. þar sem einhverju er hægt að ná. En vitanlega er allmikill hópur manna til, sem getur ekki eða getur illa greitt sín iðgjöld. Og fyrir þessu hefur löggjafinn gert ráð og ætlazt til, að sveitarsjóður greiði iðgjöld þessara manna, þótt ekki sé um beina skyldu að ræða nema í þeim tilfellum, þegar tekjur hlutaðeiganda séu fyrir neðan ákveðið lágmark. Nú liggur það í hlutarins eðli, að mörg sveitarfélög mundu vilja komast undan því að nota ákvæði 109. gr. Og væri það svo, að sveitarstjórnir vissu, að áhættan væri engin önnur en sú, að hún þyrfti síðar meir að greiða eitt eða 2 ár aftur í tímann fyrir hlutaðeigandi mann, þá hygg ég, að margur fátækur maðurinn mundi fara bónleiður til búðar, ef hann færi fram á það við sveitarstjórn, að hún greiddi fyrir hann iðgjöldin. Mikill hluti vangreiddra iðgjalda mundi líka geta stafað af því, að sveitarstjórnin notaði ekki 109. gr., eins og löggjafinn ætlast til. Og eini sporinn, sem hægt er að nota á sveitarstjórnir í þessu efni, er sá, að þær beri ákveðnar byrðar af því, ef maður greiðir ekki gjöld sín og skyldi síðar lenda á sveitarframfæri. Ef að því ráði er horfið að heimila sveitarfélögum að kaupa menn aftur inn í tryggingarnar með eins eða tveggja ára tryggingargreiðslum, þá mundi það þýða það, að 109. gr. yrði lítið eða ekkert notuð og mikill hópur manna mundi falla úr tryggingu. Og við vitum, að það er ekki að ástæðulausu, að þörf er á að beita sveitarstjórnir í þessum efnum spora. Það má líka benda á, að tvennt er til um mann, sem fellur úr tryggingu, en vill svo komast inn í þær aftur. Hann getur sjálfur verið fær um að greiða sín gjöld eða hann er ekki fær um það og sveitarfélagið hefur tekið við hans framfærslu. Ef maðurinn er sjálfum sér nógur, þá mun tryggingastofnunin sættast við manninn, og hann greiðir öll sín vangreiddu iðgjöld, svo að tryggingastofnunin verði skaðlaus samkv. tryggingal. En hins vegar, ef maður er á framfæri sveitar, þá á tryggingastofnunin að bíða halla. Ég veit ekki hvers vegna. Meginreglan er sú, að sveitarfélögin taka við mönnum eins og þeir koma fyrir með öllum skyldum og réttindum, sem á þeim hvíla og þeir hafa, og líka þeim skyldum og réttindum, sem á þeim hvíla og þeir eiga gagnvart Tryggingastofnun ríkisins. - Mér hefði þótt langeðlilegast og réttast, að 72. gr. félli niður með öllu, þannig að sveitarfélög yrðu að greiða að fullu iðgjöld þeirra manna, sem óskað er að halda í tryggingu. Ég tel samt, að þetta sé þó ekki fráleitur samkomulagsgrundvöllur með 5 ára frestinn, af því að ég lít svo á, að um sök beggja sé að ræða, sveitarstjórnar og tryggingastofnunarinnar, ef maður fellur úr tryggingu. En yfirgnæfandi líkur tel ég fyrir því, ef maður fellur úr tryggingu, að það komi til af því, að sveitarstjórn komi sér undan sumpart tilmælum og sumpart skyldum gagnvart þessum sama manni. Ég vildi hvetja hv. þdm. til að standa með meiri hl. n. í þessu efni. Það var ekki fleira, sem ég ætlaði að ræða um, en mér varð núna rétt litið á eina gr. frv., 45. gr. Hv. minni hl. n. leggur til, að hún verði felld niður. Þetta er alveg gersamlega fráleit gr., og ég skil ekkert í, hvernig þessi gr. hefur farið í gegnum hendur svo margra ágætra manna, án þess að þeir leggi til, að hún verði felld niður. Þessi gr. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Nú sýnir framfærsluþurfi mikla óhlýðni eða þrjózku við sveitarstjórn, eða hann sökum leti, drykkjuskapar, illinda eða óknytta eykur sveit sinni sýnileg þyngsli, og má þá sveitarstjórnin láta setja hann í fangelsi við venjulegt fangaviðurværi í allt að 3 mánuðum, þó því aðeins, að lögreglustjóri veiti samþykki sitt til þess í hvert sinn, eða setja hann í nauðungarvinnu með samþykki lögreglustjóra og eftir reglum, er ráðherra þar um setur. Kostnaður við fangelsisvist eftir grein þessari greiðist af ríkissjóði.“ Þetta er ekkert smáræðis vald, sem sveitarfélögum er gefið þarna, vald til þess að setja menn í hvorki meira né minna en 3 mánaða fangelsi. Það þarf að vísu til samþykki lögreglustjóra. Mér virðist þetta ákvæði alveg vera í aðra átt en ákvæði þess frv., sem við vorum að afgreiða hér áðan, um lögræði. Það er gengið út frá því í okkar stjskr., eins og kunnugt er, að það megi ekki svipta menn frelsi þeirra, nema leiða þá fyrir dómara innan 24 klst. Í því frv. um lögræði, sem ég nefndi, þá er þetta í einu tilfelli ofurlítið rýmkað, þegar um sjúklinga er að ræða, þó ekki meir en svo, að það er ætlazt til þess, að innan tveggja sólarhringa sé mál mannsins tekið til athugunar af hlutaðeigandi löggæzlumanni. - Mér finnst þetta ákvæði í þessu frv., sem hér liggur fyrir, ekki ná nokkurri átt. Ef á að svipta mann sjálfsforræði um lengri tíma, er sjálfsagt að fara þar um eftir gildandi eða væntanlegum l. um lögræði. En að gefa sveitarstjórn þetta vald, virðist mér alveg fjarstæða.



Þar sem sú skylda er fyrir hendi, sem hér er rætt um í brtt., tel ég óþarfa að setja þau ákvæði hér inn, og segi því nei.



Ég tel ákvæði þessarar gr. í þessu frv. gersamlega óþörf, og væri réttast að fella þessa gr. niður. Hins vegar er þannig lagað orðalag á þessari brtt., að maður getur engan veginn verið öruggur um framkvæmd hennar, eftir því sem hún hljóðar, og tel ég þess vegna ekki unnt að samþykkja hana, þótt maður vildi, og segi ég þess vegna nei. 36. gr. (verður 40. gr.) samþ. með 11:8 atkv. 37.–41. gr. (verða 41.–45. gr.) samþ. með 20 shlj. atkv. Brtt. 643,8 felld með 14:6 atkv. 42.–44. gr. (verða 46.–48. gr.) samþ. með 21 shlj. atkv. Brtt. 643,9 felld með 13:9 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: EOl, HermG, KTh, PÞ, SigfS, SB, SG, StgrSt, ÁkJ. nei: EystJ, GÞ, GSv, HÁ, HB, HelgJ, IngJ, JPálm, JörB, PO, SK, SkG, StJSt. GÞG, JóhH greiddu ekki atkv. 11 þm. (BÁ, EmJ, FJ, GTh, JS, JJ, AJ, ÓTh, SEH, ÁÁ, BG) fjarstaddir. 45. gr. (verður 49. gr.) samþ. með 14:8 atkv. 46.–55. gr. (verða 50.–59. gr.) samþ. með 21 shlj. atkv. Brtt. 643,10 felld með 14:7 atkv. 56. gr. (verður 60. gr.) samþ. með 21 shlj. atkv. Brtt. 643,11 felld með 16:7 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: SigfS, SG, AkJ, EOl, GÞG, HermG, KTh. nei: PÞ, PO, SB, SK, SkG, StJSt, StgrSt, EystJ, GÞ, GSv, HA, HB, HelgJ, IngJ, JPálm, JörB. 12 þm. (ÓTh, SEH, ÁÁ, BÁ, EmJ, FJ, GTh, JóhH, JS, JJ, AJ, BG) fjarstaddir. Brtt. 643,12–13 samþ. án atkvgr. 57.–61. gr. (verða 61.–65. gr.) samþ. með 22 shlj. atkv. 62.–69. gr. (verða 66.–73. gr.) samþ. með 22 shlj. atkv. 70.–71. gr. (verða 74. 75. gr.) samþ. með 22 shlj. atkv. Brtt. 645 felld með 13:11 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: GÞ, GSv, HB, IngJ, JóhH, JPálm, PÞ, PO, SB, SK, StgrSt. nei: EOl, EystJ, GÞG, HÁ, HelgJ, HermG, JörB, KTh, SigfS, SG, SkG, StJSt, ÁkJ. 11 þm. (BÁ, EmJ, FJ, GTh, JS, JJ, AJ, ÓTh, BEH, ÁÁ, BG) fjarstaddir. Brtt. 604,2 (ný 72. gr., verður 76. gr.) samþ. með 14:5 atkv. 73.–74. gr. (verða 77.–78. gr.) samþ. með 18 shlj. atkv. Brtt. 604,3 samþ. með 19 shlj. atkv. Ákvæði til bráðabirgða, svo breytt, samþ. með 19 shlj. atkv. Fyrirsögn frv. og fyrirsagnir kafla þess samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3. umr. með 19 shlj. atkv.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er frá hv. þm. V-Húnv. Það er búið að liggja alllengi hjá n., og kom það til af því, að n. var ekki sammála um það í byrjun, hvernig hún ætti að afgr. þetta mál. Fjórir nm. voru á móti frv., og aðeins einn nm., þ.e.a.s. ég, var með því. Hins vegar voru allir samþykkir þeirri till., sem hér liggur fyrir. Frv. þetta var sent til umsagnar tryggingarráðs, og lagði það mjög á móti því, að frv. væri samþ., eins og það nú liggur fyrir, og óskaði eftir því, að tryggingarlöggjöfinni yrði ekki breytt efnislega, fyrr en nokkur reynsla væri fengin af framkvæmd hennar. Þetta sjónarmið féllst n. á að lokum og varð einhuga um að mæla með því, að frv. yrði vísað frá með rökst. dagskrá. Það er ekkert undarlegt, þótt brtt. komi fram við tryggingarl., enda liggja nú þegar fyrir þinginu þrjú frv. um breyt. á þessum l. Þetta er von, því að l. um almannatryggingarnar eru svo stórkostlegt stökk frá því, sem áður var, að það er ekki undarlegt, þótt komi fram óskir um nokkrar breyt. N. er og þeirrar skoðunar, að óhjákvæmilegt verði á næstunni að breyta þessum l. mjög mikið, enda kemur æ betur og betur í ljós, hve erfið l. eru í framkvæmd, og það er áreiðanlegt, að bæði þjóðfélagið og einstaklingar komast í þrot með að uppfylla þær skyldur, sem l. leggja þeim á herðar, enda er nú að koma í ljós megn óánægja með þau ákvæði, sem l. hafa að geyma, og eru ýmis af þeim í frv., sem hér er um að ræða, en n. féllst á það, að heppilegast mundi fyrir málið, að þessu væri frestað. Var það álit n., að þeir menn og þeir flokkar, sem hefðu staðið að því að koma l. á, mundu ekki fallast á að breyta þeim, fyrr en gallar á þeim hefðu komið fram. Þetta áleit ég nokkuð rétta skoðun. Ég leit svo á, að heppilegt væri að fá meiri reynslu og að rétt væri að vísa málinu til stjórnarinnar, til þess að hún láti fara fram gagngera endurskoðun á l. Mér virtist það heppilegast fyrir málið á Alþ. að vinna að því að fá löggjöfina nákvæmlega endurskoðaða á næsta ári. Ég skal svo ekki hafa um þetta fleiri orð.



Herra forseti. Ekki get ég borið lof á hv. heilbr.- og félmn. fyrir till. hennar í sambandi við þetta frv. mitt. N. fékk þetta mál í nóvember s.l. ár. Hún skilaði svo nál. þann 27. marz í ár, en þótt málið hafi legið svona langan tíma hjá n., hefur henni ekki enzt sá tími til þess að átta sig á því. Að vísu kom 1. þm. Rang. auga á nauðsynina á því að breyta l. um almannatryggingar, m.a. þeim ákvæðum, sem þetta frv. mitt fjallar um. Ekki færir n. nein rök fyrir þessu, enda mun það tæplega hægt, því að rökin fyrir því munu vera vandfundin. N. segir, að ekki sé fengin reynsla af l. Ég held ekki, að það þurfi neina reynslu af því, sem er skráð í l. Það þarf enga reynslu til að sjá það, að það eru stórir hópar manna í landinu, sem ekki njóta þeirra hlunninda, sem I. veita öðrum, og þetta fer ekkert eftir því, hvernig efnahagslegar ástæður manna eru, heldur eftir allt öðru. Til þess að njóta fullra hlunninda l. um sjúkrabætur og slysabætur þurfa menn að hafa einhvern húsbónda yfir sér. Ef menn starfa húsbóndalaust, hvort heldur er á sjó eða landi, fá þeir engar skaðabætur, nema þeir hafi keypt þau réttindi fyrir sérstakt, hátt gjald, sem allir aðrir, sem hafa húsbónda yfir sér, eru lausir við að greiða. Það þarf enga reynslu til að sjá þetta. Réttur manna er misjafn, og alveg sama er um gjöldin, sem lögð eru á menn samkvæmt þessum l. Sum af þessum gjöldum eru þannig lögð á, að það er ekki viðunandi. Samkv. 113. gr. verða allir, sem hafa menn í vinnu, að borga sérstakt gjald, sem skal varið til að borga slysa- og sjúkratryggingar. Ég tel fjarstæðu að skattleggja eingöngu þá, sem hafa menn í vinnu, án þess að líta á, hvernig efnahagur þeirra og ástæður eru að öðru leyti. En þó tekur gjaldið samkv. 112. gr. út yfir, því að það er sérstakur refsiskattur fyrir að taka menn í vinnu. Samkv. þeirri gr. verður maður, sem gerir út bát hér á vertíðinni, að borga á tíunda hundrað kr., ef hann hefur 10–12 menn í vinnu, og ef hann gerir út bát á síldveiðar, verður hann að borga á sjöunda hundrað kr. Áhættugjaldið samkv. 113. gr. nemur hærri upphæð. Bóndi, sem hefur heima fjögur börn yfir 16 ára aldur, sem vinna við búið, verður að borga samkv. þessari gr. á 13. hundrað kr. á ári, vegna þess að hann hefur haldið börnunum heima á heimilinu. Þau verða náttúrlega að borga persónugjöld. Þetta er aukaskattur, sem þarf að borga, vegna þess að börnin eru heima, en menn, sem vinna hjá öðrum, eru lausir við þessi aukagjöld. Þeir þurfa aðeins að borga persónugjöldin samkv. 107. gr., en ekki aukaskatt. Það er m.ö.o. svo, að mönnum er refsað samkv. þessum l. fyrir að taka menn í vinnu. Þeir verða að borga drjúga sekt fyrir þetta athæfi, og svo kemst heilbr.- og félmn. að þeirri niðurstöðu, að það vanti reynslu, til þess að það megi hrófla við þessum lagaákvæðum. Það þarf enga reynslu til þess að sjá það, sem hver maður hlýtur að sjá, að réttur manna og einnig skyldur samkv. þessum l. er gífurlega misjafn. Það er lagður drjúgur skattur á vissa hópa manna, skattur, sem aðrir eru lausir við. Það ranglæti, sem samþ. var, var Alþ. til vansæmdar, og Alþ. mun hljóta því meira ámæli sem þetta viðgengst lengur. Ég mun að sjálfsögðu greiða atkv. gegn þessari svokölluðu rökst. dagskrá n., og verður fróðlegt að sjá, hvort fleiri líta svo á, að það þurfi frekari reynslu, áður en hróflað verður við þessum l.



Ég skrifaði undir nál. með fyrirvara, vegna þess að ég gat ekki fallizt á þau rök, sem þar eru borin fram. Ég er sammála hv. þm. V-Húnv. í því, að þessum l. eins og öðrum beri að breyta, jafnskjótt og gallar á þeim koma í ljós, og á tryggingarl. eru margir og miklir vankantar. Hins vegar áleit ég þessar till. á þskj. 75 ekki það mikið til bóta, að ég vildi fylgja málinu. Þó vil ég segja það, að ég álít ranglátt, að gerður sé munur á fæðingarstyrkjum eftir því, hvort konur vinna úti eða inni, og vil fylgja honum að málum í því að hækka hvort tveggja.

Frsm. (Helgi Jónasson) Hv. þm. V-Húnv. er ekki ánægður með það, hvernig n. hefur farið með þetta frv. hans, en ég held, að ef hann vill líta á þetta með sanngirni, þá sjái hann, að n. hefur fundið beztu leiðina, að vinna að endurskoðun l. Hv. 2. landsk. (KTh) er óánægð með l., en bara ekki þetta, heldur annað. Það er svo, að þm. eru óánægðir með l., en það hefur ekki komið fram heildarálit á þeim, og er vafasamt, hverju á að breyta og hverju ekki. Ég get verið sammála hv. þm. V-Húnv. í þessu máli. Við viljum báðir fallast á þær breyt., sem koma fram í þessu frv., en svo koma aðrir þm. og óska eftir, að það komist annað fram. Þess vegna verður að taka málið til rækilegrar endurskoðunar og fá þeim ákvæðum breytt, sem eru ranglátust og fjarstæðukenndust. Hv. þm. V-Húnv. talaði um það, hvað réttur húsbænda væri skertur. Ég veit, að þetta er rétt að nokkru leyti, en við höfum aðra löggjöf, hjúalög, og samkv. þeim l. eru skyldur atvinnurekenda gagnvart vinnufólki sínu ekki svo litlar. En þessi réttur er, bæði hvað snertir sjúkrakostnað, uppihald og annað, felldur niður hér í tryggingarl., og þetta eru líka hlunnindi fyrir atvinnurekendur frá því, sem áður var. Það er margt, sem þarf athugunar við í þessum l., og ég er þess fullviss, að það verður að breyta þeim á næstu árum. En þótt við hér á Alþ. færum nú að taka nokkrar gr. úr l. og breyta þeim, þá er það lítil bót. Það verður aldrei til frambúðar. Það verður að taka l. öll í heild til endurskoðunar og sníða af þeim þá agnúa, sem mest óánægja er út af, bæði hjá atvinnurekendum og öðrum. Ég get sagt hv. flm. það, að tryggingarráð hefur nýskeð farið fram á það við félmn. og fjmrh., að ákvæðum 112. og 113. gr. tryggingarl. verði breytt þannig, að atvinnurekendagjaldið verði ekki innheimt nema að 1/4 og vinnuvikurnar á ári verði ekki taldar nema 13 og af því fólki, sem vinnur fyrir litlu kaupi, verði vinnuvikurnar ekki reiknaðar nema 1/4 , og ef það eru teknir krakkar í sveit yfir sumarmánuðina, þá sé ekki borgað nema 1/4 af gjaldinu. Þetta er aðeins lagfæring til bráðabirgða, þangað til l. verða endurskoðuð, og ég held, að allir hljóti að fallast á endurskoðun l. á næstu árum. Ég teldi heppilegra, að hægt væri að fá samkomulag innan þingsins um slíka endurskoðun, heldur en að taka nú inn ákvæði, sem vafasamt er, hvort ná samþykki þingsins.



Mér þótti gott að heyra, að hv. 2. landsk. telur þó, að það geti komið til greina að breyta þessum l. að einhverju leyti á þann hátt, sem ég hef lagt til, þó að það sé illt, að hv. þm. skuli ekki vilja leggja því máli lið nú þegar. Hv. frsm. n., hv. 1. þm. Rang. sagði, að tryggingarráð hefði nú þegar, skildist mér, sent eitthvert erindi til fjmrh. og félmn. um það, að ekki yrðu innheimt að öllu leyti þau iðgjöld, sem greiða á samkv. 112. gr. l. Ég vil benda á það, að samkv. l., eins og þau eru, er engin heimild til þess að veita tilslökun á þessum gjöldum, nema þegar um er að ræða börn eða fósturbörn, sem vinna fyrir lítið eða ekkert kaup hjá foreldrum sínum. Það er sú eina undanþága, sem l. gera ráð fyrir, að komi til greina. Það er t.d. engin undanþága veitt frá gjöldum af foreldrum atvinnurekanda. Ef aldraðir foreldrar eru hjá honum, sem þó hafa ekki náð þeim aldri að hafa náð ellilífeyri, þá verður barnið, sem í þessu tilfelli er atvinnurekandinn, að greiða fullt iðgjald samkv. 112. gr. vegna vinnu foreldranna, eins fyrir því, þó að þeir hafi ekkert kaup umfram fæði og húsnæði fyrir vinnu sína. T.d. um það, hvað þessi lagasetning í fyrra var fráleit samkv. ákvæðum 112.–113. gr., er það, að ef krakki héðan úr Reykjavík fer upp í sveit um sumarið og vinnur þar fyrir fæði, en fær kannske lítils háttar kaup fyrir snúninga, þá verður bóndinn að borga 6 kr. á viku í tryggingarsjóð fyrir það að taka þennan ungling til vika á heimilinu. En það er engin heimild til þess í l. fyrir ríkisstj. að veita undanþágu frá þessu. Það er ekki hægt að víkja frá því nema með lagaboði. Ég skal viðurkenna, að þó að mitt frv. væri samþ., þá stendur þetta eftir sem áður, vegna þess að ég fór ekki lengra út í það í till. minni að gera breyt. á 112. gr. en það að undanþiggja þessu gjaldi fósturbörn og foreldra atvinnurekenda. Þetta dæmi, sem ég nefndi, sýnir, hversu fráleitt þetta ákvæði er í l. Það er hins vegar enginn möguleiki fyrir ráðuneytið að gera neinar breyt. á þessu aðrar en þær að slaka til á iðgjöldum fyrir vinnu barna.