Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögum. meiri hl. (Matthías Ólafsson: Eins og menn sjá af nefndarálitinu, hefir nefndin klofnað, svo að einu maður í nefndinni hefir farið sér og samið sérstakt nefndarálit. Nefndarálitið sýnir, í hverju ágreiningurinn er fólginn, og læt eg mér nægja að vísa til þess. Aðeins skal eg geta þess, að meira hluta nefndarinnar þótti sektaákvæðin í 3. gr. of lág, og lagði því til að hækka þau. Að öðru leyti sé eg ekki ástæðu til að fara frekara út í málið, ef ekki koma önnur andmæli fram en komið hafa hingað til.



Þetta er ekki stórmál. Ástæðan fyrir þessu frumv. er sú, að nokkurrir bændur á Vestfjörðum hafa kvartað yfir því, að mótorbátur hafi komið og tekið beitu, á þann hátt, sem bændunum líkaði ekki. Þetta get eg ekki talið næga ástæðu til breytinga. Breytingin felur í sér hækkun á borgun sjómanna fyrir beitu og sektir. Eg þarf ekki að fara fleiri orðum um þetta. Það er rétt, sem eg hefi áður tekið fram, að með þessari breytingu verður beitutekjan örðugri sjómönnum, og er það nokkuð skrítið, að maður, sem á að vera talsmaður sjómannastéttarinnar, skuli einmitt verða til þess að flytja frumv., sem fer fram á að íþyngja Sjómannastéttinni.



Ekki veit eg hvaðan háttv. minna hluta kemur sú vizka, að einn mótorbátur hafi brotið lögin. Eg veit til þess, að lögin hafa verið, margbrotin. Og ef það á að vera mitt hlutverk að mæla bót yfirgangi ránsmanna, mundi eg leggja niður þá stöðu, sem eg hefi nú, því að slíkt stríðir á móti samvizku minni. Það er afar kynlegt hjá háttv. minni hluta, að halda því fram, að hér sé verið að íþyngja sjómannastéttinni. Hér er um sömu stéttina að ræða, sjómenn andspænis sjómönnum. Í nefndaráliti háttv. minni hluta er kveðið svo að orði, að viðkomendur sé nægilega trygðir með ákvæðum 3. gr. núgildandi laga. Þar er þó ekkert sagt um það, hvað við liggi, ef lögin eru brotin. Hér er um alveg sama að ræða sem ef eg kastaði peningi út um glugga og segði, að enginn mætti taka hann upp að viðlagðri refsingu, án þess að tiltaka, í hverju sú refsing væri fólgin. Eg vona, að háttv. minni hluti verði minni hluti, ekki aðeins hér í deildinni, heldur og í öllu voru þjóðfélagi, ella mætti telja réttarmeðvitund þjóðar vorrar sljófgaða.



Eg skal taka það fram, að í 3. gr. gildandi laga, eru lagðar skaðabætur við, ef raskað er rétti landeiganda. Eg vil vekja athygli hv. deildar á því, að í netlögum má enginn taka skelfisk, án leyfis landeiganda, og er því réttur landeiganda nægilega varinn. Annars vil eg ekki þrátta um þetta mál. Eg þykist mega ganga að því vísu, að þetta frumvarp verði samþykt hér, eins og flest þau frumvörp, sem miða að því, að íþyngja sjómannastéttinni, enda er við því að búast, þegar sá maður, sem ætti að vera helzti talsmaður sjómannastéttarinnar legst á móti henni.



Enn einu sinni þarf háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) að taka það fram, að verið sé að gera einni stétt rangt til, þótt henni sé ætlað að bæta yfirtroðslur sínar. Háttv. þm. getur ekki skafið út, að hann, sjálft yfirvaldið, heldur uppi vörnum fyrir ólöghlýðni og brotgirni. Hvort sú stétt, sem brotin fremur, er sjómannastétt eða önnur stétt, skiftir ekki máli, nema ef til vill þegar um það er að ræða að spilla fyrir þeim, sem eiga að sjá um hag þeirrar stéttar. En óhræddur er eg við dóm sjómannastéttarinnar og sé enga ástæðu til þess að skríða fyrir henni með því að halda uppi vörnum fyrir lögbrot hennar. Háttv. þm. bjóst við því, að frumv. yrði samþykt; eg hefi líka þá trú á réttarmeðvitund háttv. þingmanna, að þeir aðhyllist frumvarpið heldur en skoðun háttv. þm. (G. E.), sem er óverjandi.



Af því að eg þóttist taka það fram sem máli skiftir, að því er þetta mál snertir, við 1. umr., þá sé eg ekki neina ástæðu til að fara neinum orðum um það nú. Eg vil að eins geta þess, að nefndin leggur til, að frv. varði samþykt óbreytt.

Framsögum. (Stefán Stefánsson) : Það er um þetta frv. að segja, að nefndin ræður til að það verði samþykt, en þó með þeirri breytingu, að úr verði feld þau ákvæði, sem snerta heimildina um byggingarsamþykt. Þau vóru talin óþörf vegna þess, að lögin frá 20. okt. 1905 heimila hreppsnefndum að gera byggingarsamþyktir fyrir kaupstaði, þó að þeir sé að eins partur úr hrepp. Þetta er líka í fullu samræmi við það, sem eg tók fram við 1. umræðu málsins. Aðrar breytingar fer nefndin ekki fram á að gerðar sé nema ef það skyldi telja breytingu, að hún leggur til, að leiðrétt verði það, sem mér hafði orðið á af vangá, þegar eg samdi frumvarpið, að eg setti, að sektir gegn brotum á samþyktinni skyldi renna í sýslusjóð í staðinn fyrir sveitarsjóð. Þetta var sem sagt fyrir hreinustu vangá og tel eg sjálfsagt að leiðrétta það



Það verður tæplega sagt, að þetta frumv. sé að öllu leyti nýr gestur hér á þinginu. En það hefir átt erfitt uppdráttar og jafnan fengið misjafnar undirtektir að undanförnu. En það veit eg, að satt er sem máltækið segir, að »sjaldan fellur eik við fyrsta högg« og þó að ekki hafi gengið greitt hingað til, að fá þessarri breytingu sem frumv. fer fram á framgengt, þá vona eg samt sem áður, að svo fari á endanum, að sannleikurinn og réttlætið sigri og að þessi breyting komist á. Það er óneitanlegt og ómótmælanlegt, að þessi breyting, að landssjóður taki að sér viðhaldið á veginum frá Ingólfs fjalli og austur yfir Rangá ytri, er bygð á fylstu sanngirni þegar á alt er litið. Þegar þessi vegur var lagður í upphafi á árunum 1895–1897, þá var það gert án beinna óska frá viðkomandi héruðum. Og eg vil bæta því við, að það er langur vegur frá því, að hann hafi eingöngu verið lagður fyrir þessi héruð, heldur eins mikið eða jafnvel meira fyrir Reykjavíkurbúa og íbúa annarra héraða, sem austar liggja og leið áttu um þetta svæði. Það var eins mikið fyrir Reykvíkinga segi eg, því að á þeim tímum, eins og reyndar altaf hefir verið, var verzlað hér töluvert af austanmönnum, og það var ekki eingöngu að þeir ætti viðskifti við Reykjavík, heldur einnig við veiðistöðvarnar suður með sjó. Vegurinn var því lagður í upphafi til þess að létta samgöngurnar og gera þær greiðari fyrir viðskifti milli austanmanna annarsvegar og íbúa Reykjavíkur og veiðistöðvanna suður með sjó hins vegar. Þá, þegar vegurinn var lagður, datt engum í hug, enda kom það alls ekki til tals, að viðhaldinu á honum yrði dembt á héruðin fyrir austan. Þá er á það að líta, að þessi vegur er einn partur af höfuðveginum eða þjóðveginum, sem liggur ekki eingöngu austan úr Hornafirði, heldur alla leið austan af Seyðisfirði til Reykjavíkur og svo þaðan norður um landið. Þetta er því einn partur úr þeirri löngu vegakeðju, sem tengir einstakar sveitir landsins hverja við aðra og síðan sveitirnar við höfuðstaðinn. Frá þessu sjónarmiði var það því einkennilegt þegar löggjafarnir fundu upp á því árið 1907 að slíta þennan stutta kafla út úr aðal vegalínunni og demba viðhaldi hans á viðkomandi héruð. Þá ber einnig að taka það til greina, að þessi vegur er ekki eingöngu notaður af þeim héruðum, sem hann liggur um, heldur engu síður af ýmsum öðrum héruðum eða jafnvel fremur. Þannig má segja um þann kafla vegarins, sem liggur um Flóann, að hann er notaður af minstum hluta Árnesinga. Íbúar sumra sveita í Árnessýslu stiga aldrei fæti sínum á þann veg. Af þessu og mörgu öðru leiðir, að það er í mesta máta ósanngjarnt, að viðhaldið á þessum vegi hvíli á héruðunum. Það var upphaflega ósanngjarnt og verður altaf ósanngjarnt meðan því heldur áfram. Eg vil enn benda á eitt atriði í þessu sambandi, sem sé það, að eins og upphaflega var haldið fram, þá var þessi vegur einskonar uppbót fyrir Suðurlandsundirlendið fyrir það, að það getur aldrei haft nándar nærri jafnmikið gagn af strandferðunum kringum landið og flestar aðrar sveitir landsins. Væri nú svo, að þessar sýslur hefði enga aðra vegi í sinni umsjá, þá væri ef til vill minni ástæða til að tala um þetta hér frá fjárhagslegu sjónarmiði. En það er síður en svo sé. Þeim er þvert á móti íþyngt af viðhaldi á mörgum öðrum vegum. Þessu til upplýsingar skal eg nefna þá vegi, sem hvíla á sýslusjóði Árnessýslu. Er þá fyrst að telja flutningabrautina upp Skeiðin, sem er um 9 km. á lengd, þá er Eyrarbakkavegurinn 11 km. og loks Grímsvegurinn, sem verið er að leggja og áætlað er að verða muni 56 km. Þegar sú braut hefir verið lögð þarf Árnessýsla því að hafa á hendi viðhald á 76 km. löngum vegi. Eftir áætlun landsverkfræðingsins kostar viðhaldið 75–100 kr. á hvern km. En nú verður að taka það með í reikninginn, að viðhaldið á þessum vegum er mjög dýrt, sérstaklega vegna þess, að svo ilt er að ná í góðan ofaníburð. Er því óhætt að reikna með hærri tölunni, eða 100 kr. Eftir því verða það 7600 kr. sem viðhaldið kostar á þessum vegum þegar Grímsnesbrautin er fullgerð. Nú er árlega lagðar 3–4 þús. kr. til viðhalds flutningabrauta fyrir utan alt það fé, sem fer til umbóta og viðhalds á sýsluvegunum. Þó að vegirnir annarsstaðar kunni að liggja allþungt á sveitunum, þá mun það þó naumast komast í námunda við það, sem hér á sér stað. Eg vona þess vegna, að háttv. deildarmenn skilji að öllu yfirveguðu, að það er ekkert ósanngjarnt, sem hér er farið fram á. Hér er ekki farið fram á annað, en það sem í sjálfu sér er bæði eðlilegt og sjálfsagt, að bætt verði úr þeirri yfirsjón eða ranglæti, ef eg má svo að orði kveða, sem hér var framið þegar vegalögin 1907 vóru gerð, og dembt var á héruðin viðhaldinu á þessum vegarkafla, sem að öllu leyti ætti að hvíla á landssjóði, af þeim ástæðum, sem eg nú hefi nefnt. Eg skal svo ekki fara fleiri orðum um málið að sinni. Eg býst við að einhverir hafi eitthvað að segja á móti þessu máli, nema svo sé, að afstaða manna til þess hafi breyzt og er það vel ef svo er öllum ber að taka sér fram í því, sem réttlátt er og sanngjarnt svo í þessu máli sem öðru. Eg geri mér von um að þær háværu raddir, sem hingað til hafa heyrst á móti málinu og þær fjarstæður, sem haldið hefir verið fram, láti nú ekki til sín heyra og að menn smátt og smátt sannfærist um réttmæti þeirrar kröfu, sem hér er gerð.



Eg stend ekki upp af því að eg telji framsöguna svo lélega., að hún þurfi uppbótar við. En af því að eg býst jafnvel við að mótmæli fái að heyrast gegn þessu máli, þá vildi eg áður minna menn á ýms atriði er máli skifta og háttv. framsm. (S. S.) gat ekki um. Þess er vert að geta, að sá vegur, sem hér um ræðir, verður fyrir meiri átroðningi en alment er, og líklega meiri en nokkursstaðar annarsstaðar á landinu á sér stað um vegi. Það eru fleiri en sýslubúar einir, sem um þennan veg fara. Skal eg minna á nokkra aðra flokka manna, sem veginn nota, þó að þess ætti reyndar ekki að þurfa, því að vitanlega geta allir látið sér detta það í hug, ef þeir vilja á annað borð gefa sér tóm til að íhuga það. Er þá fyrst að geta Skaftfellinga, sem fara fullum fetum um veginn eins og þeim sýnist með fjárrekstra, markaðshross og fleira, sem orsakar átroðning. Þá fara Reykvíkingar um hann eftir því sem þeir þurfa, en ekki sízt útlendingar, sem stefna fremur í þá átt en nokkura aðra, vegna fornra og frægra sögustaða, svo og þeirra staða, sem frá náttúrunnar hendi eru svo gerðir, að þeir þykja merkilegir öðrum stöðum fremur. Skal eg í því sambandi láta mér nægja að minna á Hlíðarenda í Fljótshlíð, Þórsmörk, Skógafoss, Heklu, Gullfoss og Geysi. Alt þetta orsakar, að þessi vegur verður fyrir meiri átroðningi af óviðkomandi mönnum en nokkur annar vegarspotti á landinu. Reynslan í vor hefir líka í sannleika staðfest það, að það er meiri vandi að gæta fengins fjár en að afla þess, því að vegirnir hafa í alt vor verið í mesta óstandi vegna fátæktar og framtaksleysis þeirra, sem eiga að sjá um viðhaldið. Þetta bið eg menn vel að athuga. Ef þingmenn vilja setja sig upp á móti þessu frumvarpi - og þætti mér það að sumu leyti ekki nema eðlilegt, vegna þess að þeir munu segja að það skapi fordæmi - þá vildi eg óska þess, að þeir vildu athuga, að hér er farið með satt mál. Vegurinn sætir átroðning utanhéraðsmanna.  (Björn Kristjánsson : Ekki meiri en Hafnarfj.vegurinn)  . Það get eg gjarna, gengið inn á.  (Guðm. Eggerz: Eða Fagradalsbrautin.)  Hana nota Múlasýslumenn nær eingöngu og dugar hún því ekki til samanburðar. En hvernig sem þessu máli reiðir af, þá er eg viss um, að háttv. flutningsm. (S. S.) og eg, höfum sagt það eitt um þetta mál, sem við vitum sannast og réttast. Það er líka vert að taka tillit til þess, að hér er um þau sýslufélög að ræða, sem ekki hafa gagn af strand ferðunum, t. d. Rangárvallasýsla alls ekki neitt. Vænti eg að þingið sé svo sanngjarnt, að það telji það skyldu sína að láta eitthvað í staðinn, og hér er ekkert til, sem í staðinn getur komið, annað en góðir vegir uppi í landinu. Hvernig, sem þetta endar nú, þá hygg eg að mér sé óhætt að spá því, að ef viðhaldi þessa vegar verður ekki létt af sýslusjóðunum, þá, leiði það beint til þess, að vegurinn verði með öllu ónýtur gerður og væri það illa farið með svo nauðsynlega og dýra samgöngubót. Eg fyrir mitt leyti álít, að þó að þetta frumvarp ætti að skapa fordæmi, sem yrði til þess, að allir slíkir vegir og hér er um að ræða, kæmist á landssjóð til viðhalds, þá væri það betra, en að knýja þá fátæku til að leggja fé í það, sem þeir eru ekki megnugir til að gera. Eg skal svo að endingu taka undir þá ósk háttv. flutningsmanns, að háttv. deild taki eins sanngjarnlega og mögulegt er í þetta mál.

Pétur Jónsson : Eg get tekið undir það sem háttv. 1. þm. Rangv. (E. J.) byrjaði ræðu sína með, að eg hefi ekki það út á framsögu þessa máls að setja, að hún hafi verið svo linleg - mér þótti hún satt að segja vera frekjuleg. Eg kalla það frekju, að halda því fram, að alþingi, sem sett hefir þessi lög, hafi sýnt þessum héruðum ranglæti. Hér er um það að ræða, hvort grundvallaratriðið í vegalögunum um viðhald vega skuli standa eða ekki. Það getur verið að þetta grundvallaratriði sé ekki alls kostar heppilegt, þótt eg og fleiri telji það heppilegt og jafnvel nauðsynlegt, en það er ekki ranglátt þegar það gengur jafnt yfir. Eg held, að það sé einmitt ranglæti, að koma fram með svona frumvarp, en ekki hitt. Eg hefði felt mig betur við, ef farið hefði verið fram á að taka alveg af héruðum viðhaldaskyldu á landssjóðsvegum; þá hefði þó legið miklu betur fyrir að ræða málið. Mér hefir líka skilist á báðum ræðumönnunum, sem töluðu, að þeir byggist við, að þegar búið væri að létta viðhaldinu á þessum vegi af sýslusjóðunum þá myndi fleiri á eftir koma. Þeir báru því við, að umferðin um þennan veg væri meiri en um nokkurn annan veg á landinu, og mun það rétt vera. En gæta verður að því, að hér eiga líka fjölmennari héruð hlut að máli heldur en nokkurstaðar annarstaðar á landinu. Það er þessi spotti frá vegamótunum undir Ingólfsfjalli austur að Rangá, sem hvílir á tveimur stærstu sýslufélögum landsins að halda við. Það er því ekki nema eðlilegt, að slitið á þeim vegi sé meira en á öðrum vegum, en að sama skapi líka getan meiri til að halda honum við eða vei það. Og ekki ætti útlendingar og aðrir utansveitarmenn, sem um veginn fara, að vera sveitunum til skaða. Þvert á móti er talað um, að samgönguleysi sé sveitum og héruðum til hnekkis og skaða í öllum efnum, og mun það rétt. Í Árnessýslu hafa margir menn atvinnu af að taka á móti gestum, bæði »túristum« og öðrum, og veit eg ekki betur, en þeir taki fult verð fyrir. Og hvaða vit væri í því að byggja vegi fyrir stórfé, ef það væri ekki til eflingar menningu og atvinnuvegum héraðanna, sem vegirnir liggja um? Og hverjir geta staðið straum af vegi, ef ekki þeir, sem hafa aðalgagnið af honum ? Nái þetta frumvarp fram að ganga, þá er þar með skapað fordæmi, sem í framtíðinni getur orðið þungur baggi fyrir landssjóðinn.

Eggert Pálsson : Það er nú sýnt, að þetta frumvarp ætlar að mæta mótspyrnu, eina og við var að búast eftir undanfarandi reynslu að dæma. Það hefir þegar verið mælt á móti frumv. af einum háttv. þingmanni og fleiri hafa beðið um orðið, sem líklegir eru til andmæla. En hvaða byr, sem þetta frumvarp fær, þá verður því ekki mótmælt, að það hefir við mikil rök að styðjast. Þessi vegur, sem hér er um að ræða, liggur beint frá Reykjavík austur um sýslur og svo hringinn í kring um landið, og er því hreint og beint þjóðvegur í eðli sínu. Hann tengir tvö stærstu héruð landsins við höfuðstaðinn og um leið við samgöngurnar á sjó. Það var lengi vel, að þessi héruð vóru svo að segja algerlega útilokuð frá öllu samneyti við aðra. Loks sá þing og þjóð, að svo búið mátti ekki standa, og var svo þessi vegur lagður og brýrnar bygðar á Ölvusá og Þjórsá. Þar með var viðurkenning fengin fyrir því, að þessi héruð þyrfti og ætti að tengjast við hafnaratað. En þegar er þessi viðurkenning var fengin, kipti þingið hendinni að sér aftur og dembdi viðhaldi vegarins á sýslurnar. Út af þessu varð töluverð æsing, eins og menn muna. Í Rangárvallasýslu hlupu menn til og skrifuðu undir stórt skjal, þar sem menn óskuðu helzt að segja sig úr öllum samlögum við landið. Hvað sem um þetta tiltæki er að segja, þá er það ljós vottur um óánægju þá, sem þetta vakti þar um slóðir. Og þótt aðferðin, sem beitt var, kunni að hafa þótt óviðfeldin, þá verður því þó með engu móti neitað, að þessi óánægja hafi átt við töluverð rök að styðjast. Því að eina og eg benti á áðan, þá er þetta þjóðvegur, og óneitanlega er það eðlilegast, að þessi spotti þjóðvegarins, frá Ingólfsfjalli til Rangár, hlíti sömu reglum og hinir vegarkaflarnir fyrir austan og vestan. Annað það, sem segja má að hafi verið eðlileg ástæða til óánægjunnar, er það, að þessi héruð eru útilokuð frá strandferðunum, að minsta kosti beinum notum þeirra, sem aðrir landshlutar hafa þar sem um brúklegar hafnir er að ræða. En hins vegar greiða þessi héruð fullkomlega sinn hluta af fé því, sem úr landssjóði er árlega lagt fram til þess að halda strandferðunum uppi. Svo er enn hið þriðja, sem ekki er veikust ástæða til þessarar óánægju, og það er það, hversu illa vegirnir vóru gerðir í fyrstu. Það reynist oft svo, að það sem ódýrast er í fyrstu, verður dýrast þegar fram í sækir. Og svo verður reynd á hér. Lagning vegarins hefir, vegna þess hvað lítið var til hennar vandað, orðið tiltölulega ódýr, en viðhaldið verður þá líka að sama skapi dýrara og þess vegna algerlega ósanngjarnt, að það hvíli á sýslufélögunum og sýnilegt að hlýtur að verða kröftum þeirra ofvaxið, ef það á að verða í nokkru lagi. Alt þetta þrent mælir þannig með því að landssjóður taki við viðhaldi alla vegarins austur. Reyndar mætti segja, eins og háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) vildi halda fram, að sýslusjóðunum væri ekki vorkunn að halda þessum vegi við, vegna þess, hvað þessi héruð eru fjölbygð. Þetta mætti telja rétt, ef ekki væri um fleiri vegi að ræða., sem á sýslufélögunum hvíldi. En það eru vitanlega miklu fleiri vegir, en þessir sem hér um ræðir, sem sýslusjóðirnir verða að kosta viðhald á. Hvað Rangárvallasýslu snertir skal eg t. d. nefna veg, sem kallaður er Fjallabaksvegur og liggur í gegnum Holtin og upp Landsveitina; Fljótshlíðarvegur utan úr Hvolsvelli og inn eftir Fljótshlíðinni. Tveir vegir fram í Landeyjar bæði Austur- og Vestur-Landeyjar og vegur ofan frá Þjórsárbrú og alla leið niður í Þykkvabæ, auk ýmissa annarra vegarkafla, sem sýslusjóður verður að styrkja að meira eða minna. leyti. Af þessu er auðsætt, að það er ekki lítið fé, sem verður að ganga til alls þessa vegaviðhalds úr sýslusjóðunum. Samt sem áður hygg eg þó, að því er Rangárvallasýslu snertir, að óánægjan með þá skyldukvöð, að halda Holtaveginum við, hefði með tímanum sjatnað nokkuð, ef vegurinn hefði ekki verið illa gerður upphaflega, og í öðru lagi hefði ekkert nýtt komið til sögunnar, sem gert hefði viðhaldið erfiðara og kostnaðarsamara, sem sé »bíla«ferðirnar eftir vegunum. Það er þegar sýnilegt að »bílarnir« hreint og beint plægja upp vegina og hljóta. því að gjöra viðhald veganna margfalt kostnaðarsamara, án þess að íbúar héraðanna hafi nokkurn hagnað af ferðum þessum í aðra hönd. Eina og allir vita létta þessar »bíla«ferðir ekki nokkurn skapaðan hlut undir flutningana, sem íbúum þessara héraða hafa verið og eru ennþá svo kostnaðarsamir og erfiðir. Menn verða að flytja vörur sínar með gömlu tækjunum jafnt eftir sem áður. »Bílarnir« eru því enn sem komið er eingöngu eða aðallega fyrir Reykjavíkurbúa og það aðeins til skemtunar, og er það hart fyrir héraðsbúa, að þurfa að liggja undir skemdum á vegum sínum af þeirra völdum og eiga að kosta viðhaldið, en hafa hins vegar engin notin. Því að ekki get eg talið það almenn not fyrir héraðsbúa, þótt eg sjálfur og einstöku menn aðrir sem líkt eru settir, kunni að fara með þeim eina eður tvær ferðir á ári. Almenningur til sveita hefir ekki ráð á að njóta þægindanna við slíkt ferðalag, jafn hátt og fargjaldið er, og hinsvegar er það þegar sýnilegt, að þessi tæki geta ekki orðið til neins léttis eða hagnaðarauka fyrir héraðsbúa, að því er vöruflutninga snertir, sem er og verður fyrir þeim jafnan aðalatriðið. Eg hygg þess vegna að þegar menn athuga þær miklu skemdir, sem vegirnir verða fyrir af völdum annarra en sýslubúa, þá verði mönnum það ljóst, að það er ekki ófyrirsynju farið fram á, að þessi vegur verði tekinn til viðhalda af landssjóði í staðinn fyrir að skylda sýslusjóðina til að sjá um viðhald hans. Háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) mintist á, að ef landasjóður yrði látinn taka þennan spotta til viðhalda, þá mundi viðhaldi allra annarra flutningabrauta á landinu verða skelt á hann. Þetta er ekki rétt, því um þennan kafla stendur öðruvís á en um aðrar flutningabrautir. Hann er eina og kliptur út úr reglulegum þjóðvegi og fenginn umræddum sýslum til viðhalda, en á öðrum stöðum á landinu - t. d. í kjördæmi háttvirts þm. flutningabrautin frá Húsavík - eru það smábrautir, sem um er að ræða, en engir þjóðvegir, að sínu leyti eins og brautirnar út frá þessum vegi : Grímsnesvegur, Skeiðavegur, Fjallabakavegur o. fl. Ef afleiðingin af þessu frv. yrði nú, að viðhald allra flutningabrauta kæmi á landssjóðinn, yrði beinast að ætla, að þær flutningabrautir, sem liggja út frá þessum umrædda vegi, t. d. brautin upp Skeiðin, Landið o. fl., kæmi líka á landasjóðinn, en slíkt hefir engum, mér vitanlega, komið til hugar. Eg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta að sinni. Eg vona að háttv. deild geri frv. svo hátt undir höfði, að setja nefnd í það, ekki sízt þar sem samskonar frv. um breyting á vegalögunum mun vera til meðferðar í háttv. Ed., og auk þess er næsta mál hér á dagakránni um sama efni. Í nefnd gefst mönnum betra tækifæri til að átta sig á öllum þessum málum.



Það hefir verið sagt, að þetta frv. skapi fordæmi, sem í framtíðinni gæti leitt til þess að binda landssjóðnum þungan bagga. En það þarf ekki að vera, því að frv. fer ekki fram á annað en að bæta fyrir brot á grundvallaratriði vegalaganna, sem framið var 1907. Brautin frá Ingólfsfjalli er ekki í eðli sínu flutningabraut, heldur þjóðvegur, og enn er á það að líta, að aðalgrundvallaratriði vegalaganna er miðað við að koma á sýslurnar viðhaldi reglulegra flutningabrauta, og þá aðallega þeirra brauta, sem gerðar yrði eftir að lögin vóru samþykt.  (Pétur Jónsson: Þetta er alveg rangt)  . Það er ekki rangt. En þarna þótti þinginu hægur nærri að ná sér niðri á þessari braut, sem slitin er út úr þjóðvegi, sem landssjóður bygði og átti að annast viðhald á. Háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) vildi segja, að frv. væri ranglátt og að réttara hefði verið að koma fram með frv. um að létta af sýslusjóðum viðhaldi allra flutningabrauta. Þá hefði nú fyrst orðið uppi fótur og fit, ef vér hefðum lagt til, að viðhaldi Eyrarbakkabrautarinnar, Skeiðabrautarinnar og annarra brauta, sem út frá þjóðveginum liggja, yrði skelt á landssjóðinn. Eitt af því,. sem eykur mjög óánægju manna með viðhaldið á þessum vegarkafla, og gerir það kostnaðarsamara, er þetta, sem háttv. 2. þm. Rang. (E. P.) benti á, hvað vegurinn var illa gerður í fyrstu. Og svo bætist þar við það, hve hann var í laklegu standi, er hann var afhentur sýslunni til viðhalds. Það var sama sem ekkert gert við veginn áður en hann var afhentur, og þurfti því svo að ægja strax að gera mikið við veginn, eftir að sýslan tók við honum. Það hafði aðeins verið myndast við að bera ofan í miðju vegarins, en ekkert gert við þverrennurnar eða skurðina meðfram veginum. Skurðirnir meðfram veginum vóru meira og minna upp grafnir, og fluttu því minna vatn en skyldi. Viðhaldið verður því miklu tilfinnanlegra en þurft hefði, ef vel hefði verið frá veginum gengið, áður en hann var afhentur sýslunni. Ofan á þetta bætast bifreiðaferðirnar, eða gandreiðirnar, eða hvað eg á að kalla það. Eg skal ekki fara langt út í það mál að sinni. Væntanlega gefst mér tækifæri til að ræða um það síðar þegar frv. um bifreiðirnar kemur hér til umræðu. En svo mikið er víst, að eigi að halda áfram með þessar gandreiðir, þá er ekki nema um tvent að gera: Annaðhvort verður landssjóður að taka að sér viðhald vegarins eða þá að héruðin standast ekki lengur í fjárhagslegu tilliti. Vegurinn var illa bygður þegar í byrjun fyrir þau samgöngufæri, sem þá vóru notuð, hvað þá nú, þegar önnur eins óféti og gandreiðirnar eru farnar að fara um hann. Þær eiga alls ekki við, eins og ástatt er hér á landi. Það er heimskulegt að láta sér detta í hug, að þær geti samrýmst lestaferðunum, enda koma svo að segja daglega fyrir slys af völdum þessara gandreiða, sem yrði of langt upp að telja. En haldi bifreiðaferðirnar áfram, þá er það bein siðferðisleg skylda landssjóðs að taka að sér viðhald vegarins eða leggja alveg nýjan veg. Illu heilli var veittur styrkur til þeirra á þinginu í fyrra. Eg var þá þegar í byrjun mótfallinn þeirri styrkveitingu, og við austanmenn. Aðalstuðningsmenn þeirrar fjárveitingar vóru Reykvíkingar, sem hugsuðu sér gott til glóðarinnar að nota þær sér til skemtunar. Bifreiðirnar eru óíslenzkt og ópraktískt samgöngufæri, og ætti að hverfa úr sögunni sem fyrst.



Það er hálfóviðfeldið að vera að fá svona mál inn í þingið. Það gæti haft nokkuð óþægileg eftirköst. Það sem farið er fram á er, að létt verði af þessum héruðum, sem um er að ræða, kjördæmi háttv. flutningsmanns, viðhaldsskyldu þeirri, er á sýslunni hvílir á vegunum austur. Það sem háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) taldi helzt mæla með frv., var það, að bifreiðirnar, sem nú er farið að nota talsvert, sliti svo mjög vegunum. Þessi ástæða virðist mér ekki veigamikil, þegar litið er til hagræðisins sem þessi héruð hafa af bifreiðunum. Þær greiða mjög fyrir flutningum frá og til héraðanna, og því virðist ennþá minni ástæða til þess að létta gjaldinu af héruðunum. Þótt eg vilji láta háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) njóta allrar sanngirni, þá álít eg það stórt vafamál, hvort hann er að vinna landinu og landssjóði þarft verk með frv. eins og þessu. Dæmin sýna, að þessi stefna getur verið mjög hættuleg. Það hafa verið samdir heilir lagabálkar um vegi, síma, skipun prestakalla og læknishéraða. Eg get ekki litið öðruvís á en að með slíkum lagabálkum sé meining löggjafarvaldsins sú, að slá því föstu, að lögin eigi að gilda um nokkuð langan tíma, en ekki eigi að vera að hringla með þau fram og aftur á hverju ári. Þegar einstakir þingmenn taka upp á því upp úr þurru, án þess að bera sig saman við aðra þingmenn, að koma með tillögur eins og þessa, finst mér þeir vera að spana þingmenn annarra kjördæma, þar sem sömu skilyrðin eru fyrir hendi, til þess að nota tækifærið að koma með samskonar tillögur. Þetta hefir sýnt sig allberlega um meðferð símalaganna. Vér eigum margir ekki annars kostar, en að koma með samskonar frv. Þeir, er frumkvæðið eiga, hljóta að bera ábyrgðina. Málin eru venjulega sett í nefnd, og verður jafnan eitthvert samkomulag, því að í nefndirnar eru kosnir flutningsmenn málanna, sem þá styðja hver annan til að hafa sitt mál fram. Þetta virðist mér vera nokkuð í áttina til þess, sem hér á þingi er kallað hrossakaup. Að þessu er hin mesta spilling, og eg vil gjöra mitt til að aftra henni. Það er altaf verið að tala um sparnað, en eigi maður að gæta allrar sanngirni um einstök héruð, þá er erfitt að koma henni að, þegar svona er í garðinn búið.



Það er nú varla guztuk að þreyta deildina með lengri umræðum. Hv. þingm. S.-Þing. (P. J.) og háttv. 2. þm. N.-Múl. (J. J.), hafa báðir mælt á móti þessu frumv. og báðir á sama grundvelli. Það sem á útlendu máli er nefnt »Principrytteri« er ástæðan, sem þeir byggja andmæli sín á. Það má segja um þá hið sama og sagt var um einn mann endur fyrir löngu hér á þingi, að þeir ríði »Principum« fantareið. En það er ekki alt af vakurt þó að riðið sé. Báðir vóru þeir á því, að það gæti verið rangt að leggja viðhaldskostnað veganna á sýsluna; en þar sem þeir eru ekki alveg vissir um, hvort þetta »Princip«  En svo að eg nú víki nánar að málinu, þá er það rangt, að þessi vegur sé eingöngu fyrir austanhéruðin. Hann er kannske minst fyrir þau, en mestmegnis fyrir Reykvíkinga, útlendinga og aðra ferðalanga og svo bifreiðirnar, sem gera mikið vegtjón, að því er sagt er. Meiri hluti sveitanna í Árnessýslu hefir sama sem ekkert gagn að veginum. Svo er um Grímsnes, Þingvallasveit, Grafning, Selvog og Ölfus og suma Flóahreppana. Tungnamenn hafa heldur ekki mikil not vegarins. Þá er það og þýðingarmikið atriði, að mjög er erfitt að ná í ofanburð á þessum slóðum og viðhaldið því að mun kostnaðarmeira en ella. Og getur því sýslan alls ekki annað viðhaldinu til lengdar, svo að í fullu lagi verði. Háttv. 2. þm. N.-Múl. (J. J.) var að tala um, að nauðsynlegt væri að spara sem mest. Jú! það er mikið rétt. En er það sparnaður að drepa niður heilt hérað til þess að spara landssjóði nokkrar krónur? Sýslufélagið munar svo mikið um þennan kostnað, að það getur ekki staðist hann. Aftur á móti munar landssjóð það tiltölulega miklu minna. Margar hendur vinna létt verk, þótt fáar geti alls ekki unnið það. Þetta er ekki annað en að láta peningana yfir í annan vasann til að létta á hinum. Sami háttv. þingm. vildi láta flutningsmenn bera sig saman við aðra þm. áður en þeir bæri frumvarpið fram. Það getur verið, að slíkt hefði verið heppilegra, en við héldum nú, að þess þyrfti ekki við í þessu máli, þar sem frumvarpið er gamalt og ekki ókunnur gestur þingmönnum. Hann talaði mikið um samvinnu þingmanna í þessu máli eða út af því. Hv. samþingismaður minn hefir svarað þessu alveg rétt. við viljum samvinnu allra góðra manna, og væntum þess, að þeir fallist á mál okkar, þegar þeir hafa hugsað um þau rök, sem til þess liggja og við höfum fært fram.



Eg hjó eftir því í ræðu háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), að hann gat þess, að vegurinn austur hefði alls ekki verið lagður með bifreiðar, »gandreiðar«, »þeysireiðar«, »sjálfrenninga« eða »umrenninga« fyrir augum. Hann sagði - og það mun rétt vera - að hann hefði þegar í byrjun ekki einu sinni verið nothæfur fyrir hestvagna. Þá vil eg vekja athygli háttv. þingm. á því, hvað um er að ræða, þegar farið er fram á, að landssjóður taki að sér viðhaldið á þessum vegi, sem ekki er hæfur fyrir þau flutningatæki, sem mest eru notuð og aukast ár frá ári. Það er í rauninni farið fram á að gera veginn alveg upp. Að leggja viðhaldsskylduna á landssjóð er sama og að skylda landssjóð til að leggja veginn um. Eg vil þá jafnframt skjóta því fram, fyrst vegurinn er ófær yfirferðar nema um blásumarið, hvort ekki geti komið til álita, að breytt væri aðferðinni, sem höfð hefir verið við lagningu vegarins, þannig að »púkka« hann í stað þess að vera ár eftir ár að bera ofan í hann mold, sem ekki kemur til neins gagns. Það er ekki tjaldað nema til einnar nætur. Þetta vona eg að væntanleg nefnd taki til íhugunar. Þessi aðferð var höfð við lagningu vegarins milli Hafnarfjarðar og Keflavíkur. Hún hefir reynst ágætlega og eg held að hún hafi verið hlutfallslega ódýr. Mér er kunnugt um, að hægt er að ná til brunahrauns víða á þessum slóðum, til þess að mylja grjótið úr og eg er þess fullviss, að það borgar sig mikið betur heldur en að henda tugum þúsunda króna ár eftir ár til viðhalds vegarins og hann er jafnófær ár eftir ár. Þá vil eg leiðrétta það, sem háttv. 1. þingm. Árn. sagði, að þessi vegur væri að eins fyrir Reykvíkinga. Eg vildi skora á hann að fara í gandreið austur, mundi hann þá eflaust mæta nokkrum af 10 hesta lestunum, og bið eg hann þá athuga, hversu margir Reykvíkingar eru með þær lestir. Og ef hann vildi halda manntal á því, hverjir mest nota bifreiðarnar, þá hygg eg að hann fyndi þar fleiri af sínum kjósendum en Reykvíkingum.  (Sigurður Sigurðsson: En hver hefir haginn af bifreiðunum?)  . Auðvitað kjósendur háttvirts þingmanns, sem nota þær til að flytja sig og afurðir héraðs þeirra á markað.



Mér virðist það illa gert af háttv. þm. Árn. (S. S.) að vera að tefja tíma þingsins með því að koma fram með svona frumv. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) er altaf að tala um að spara fé landssjóðs og eg skal játa það, að hann er sparnaðarmaður, altaf, nema þegar Árnessýsla á einhvern hlut að máli. Þá er hann ekki hræddur við að henda nokkrum miljónum úr landssjóðnum. Eg hefi séð þingmálafundargerð austan úr sýslum, þar sem skorað er á þingið að veita fé til fyrirtækis, Sem mundi kosta landssjóð nokkrar miljónir, en Árness- og Rangárvallasýsla hefði aðallega not af - en að öðru leyti að fara sem allra varlegast í það að veita fé úr landssjóði. Annars er það engin sanngirni að viðhaldskostnaðinum sé létt af þessum sýslum, ef ekki á hið sama að gilda um aðrar sýslur landsins. Það hafa engin rök verið færð að því, að meiri ástæða sé til þessa, að því er þessa braut snertir, en t. d. með veginn milli Stykkishólms og Borgarness eða Fagradalsbrautina. Þess ber líka að gæta, að þessar sýslur, sem hér eiga hlut að máli, eru mikið efnaðri og geta því mikið betur staðist slíkan kostnað. En það virðist ákaflega erfitt að gera þeim til hæfis. Eg veit ekki betur en ausið hafi verið út hundruðum þúsunda króna úr landasjóði til þess að leggja brýr og vegi um þessar sýslur. Eg sé ekki eftir því, því að um þarfleg fyrirtæki var að ræða, en það er hart að mæta aldrei öðru en óánægju, vanþakklæti og ennþá meiri kröfum í staðinn. Háttv. þm. hafa sagt, að Árnesingar hafi minni not af veginum - hann væri aðallega fyrir aðra. Eg hélt að bezt væri, að sem flestir hefði gott af veginum. En að Reykvíkingar eingöngu hafi not af honum, held eg að sé rangt. Eg hefi farið austur og mætt þar bæði hestum, kindum og nautum, sem eg held að hafi komið austan úr sýslum, en ekki úr Reykjavík.



Það hefir verið talað hér svo mikið um »princip«. Eg vildi fá að vita hvaða »princip« þetta væri, hvort það væri »principium rationis sufficientis« eða eitthvert annað »princip« út í loftið. Það hefir verið sagt í þessu máli, að landssjóður eigi annaðhvort að kosta viðhald allra vega eða engra. Hvað sem því líður, þá er mér kunnugt um það, að landssj. á að kosta viðhald póstvega og vildi eg þá spyrja háttv. þm., sem á móti þessu frumv. hafa mælt, hvar póstleiðin frá Ingólfsfelli liggur austureftir. Liggur hún meðfram veginum, eða eftir honum sjálfum? Sé svo, þá hlýtur landssjóður að eiga að kosta viðhaldið. Eg get ekki leitt hjá mér það, sem háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.) sagði, þar sem hann hélt því fram, að þessir vegir væri ekki handa Reykvíkingum. Mér finst það vera sama, hvort nautin byrja ferðina hér, eða þar eystra. Annar endi leiðarinnar er þó alla jafna í Reykjavík, og það ekki sá verri, því að þar eru nautin étin. Og hagurinn er ekki allur Árnesinga megin, það getur verið gott fyrir Reykvíkinga líka, að hafa naut úr Árnessýslu til þess að éta. Árnesingum þarf ekki að vera illa við umferðina um veginn, hún er þeim ekki í óhag, en þeim getur þótt hitt hart, að þeir, sem hafa sama gagn af veginum og þeir sjálfir, skuli ekki kosta viðhald hana til jafna við þá, enda veit eg ekki betur, en að flestir bæir telji sér það hagnað, að eiga sem greiðastan aðgang að viðskiftasvæði upp til sveita. Og gaman þætti mér að vita, hvort Reykingar og þingmenn þeirra telja það ekki nauðsynlegt þegar þeir fara að mæla með því að járnbraut verði lögð austur í sýslur. Og þó að það sé sitt hvað, vegur og járnbraut, þá er það þó eins að þessu leyti, að gagnið skiftist jafnt á milli bæjarins og héraðanna. Það mætti því til sanns vegar færa, að vér Reykvíkingar kostuðum að voru leyti viðhald á þessum vegi og öðrum, er oss liggja næstir hér um slóðir. Eg vil, að kosin sé 7 manna nefnd í málið og að hún reyni að koma með almennar tillögur um málið. Ekki eingöngu að því er þessar sýslur snertir, heldur einhverjar almennar reglur, sem nota mætti um land alt, því að víðar getur staðið líkt á og hér.



Eg ætla að segja fáein orð út af því, sem háttv. 1. þm. Rvk. (Sv. B.) sagði. Mér virðist sú athugasemd hans hafa við mikil rök að styðjast, að ástæða sé til þess að taka það til athugunar, hvort ekki sé brýn þörf á því, að endurbyggja þessa vegi gjörsamlega. En ef hann og aðrir hv. þm. fallast a þetta, þá hljóta þeir, til þess að vera sjálfum sér samkvæmir, að fallast á það, að landssjóður taki viðhald veganna að sér, því að óhugsandi er, að þeir ætlist til þess, að sýslurnar geti endurbygt vegina, og endurbyggingin hlýtur þó að teljast til viðhalds. Eins og eg hefi áður sagt, eru vegirnir afarilla gjörðir í upphafi, og viðhaldið því örðugra og dýrara, en ella. Og ef sýslurnar eiga að hafa það á hendi, þá á landið ekki að sletta sér fram í það mál, en eigi að endurbyggja vegina, þá verður landsjóður fyrst að taka við þeim að öllu leyti, því að það er héruðunum ókleift að framkvæma slíkt. Um það, er sami háttv. þm. komst líka inn á, hverjir mest nota vegina, má lengi deila. En þótt hann vilji halda því fram, að Austursýslurnar noti þá meira, þá hlýtur hann þó að skilja það, að Reykvíkingar nota þá líka jöfnum höndum. Enda er það oft viðurkent af Reykvíkingum, að þeim sé nauðsynlegt að hafa greið sambönd við héruðin eystra, svo að um þetta er óþarft að deila. En það hygg eg, að svo framarlega, sem það væri mögulegt fyrir þau héruð að komast að viðskiftum annarsstaðar en í Reykjavík, þá mundi það koma í ljós, að Reykjavík misti mikils. Og þótt nú sé ekki horfur á því í næstu framtíð, að svo fari, þá gæti svo farið einhvertíma, að menn þar sneri sér í einhverja aðra átt með verzlunarviðskifti sín, t. d. til Vestmannaeyja. Þar er nú verið að koma upp höfn, og getur það orðið til þess, að verzlunin hverfi meira þangað, en verið hefir, og mundi þá Reykjavík reka nefið í það, - ef eg mætti svo að orði kveða - að greiðar samgöngur austur á bóginn væri ekki síður í hennar þágu en umræddra héraða. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) var að tala um einhverja þingmálafundartill. og nefndi til þess Rangárvallasýslu, þar sem skorað væri á þingið að gæta alls sparnaðar, en væri þó jafnframt til þess ætlast, að ausið væri út landsfé til við komandi héraðs. Eg skal út af þessu taka það fram, að hér fer þm. vitandi eða óvitandi með rangt mál, því að að því er Rangárvallasýslu snertir, þá hafa engar slíkar tillögur þar verið samþyktar, enda enginn þingmálafundur þar haldinn fyrir þing.  (Sigurður Sigurðsson: Engar slíkar ályktanir í Árnessýslu heldur. Þetta eru bara Gróu-sögur)  . Hv. þm. hefði verið betra að vita rétt, en hyggja rangt í þessu efni sem öðrum. Eg skal svo ekki fjölyrða meir um málið að sinni. Eg býst við, að það verði sett í nefnd, og verður þá kostur að ræða það betur, er það kemur frá henni.

Pétur Jónsson Háttv. flutningsm. (S. S.) sagði, að það kæmi í bága við grundvallarstefnu vegalaganna, að sýslurnar hefði þetta viðhald á hendi, en þar hefir hann ekki athugað, hvað hann fór með. Hann færði það til, að þetta væri þjóðvegur jafnframt akbraut, og var svo að heyra, sem hann héldi, að það færi ekki annarsstaðar saman, þjóðvegur og flutningabraut, eða að viðhald þjóðvega gæti ekki hvílt á sýslufélögum. Eg skal nú nefna nokkur dæmi til að koma honum í skilning um þetta. Það er þá fyrst og fremst vegurinn frá Borgarnesi til Stykkishólma; þegar sá vegur var með sérstökum lögum gerður að þjóðvegi, var viðhald hans sett á héruðin. Í öðru lagi er flutningabrautin frá Borgarnesi upp Borgarfjörð reglulegur þjóðvegur, þótt hann sé það ekki eftir vegalögunum beinlínis. Öll flutningabraut um Húnavatnssýslu liggur saman við þjóðveginn í Húnavatnssýslu og hvílir þó viðhaldið á sýslunni. Hún er bara ekki komin enn, svo að það er ekki komið til að kosta viðhald hennar. Hinn hluti þjóðvegarins í Húnavatnssýslu, að því er hann verður akfær vegur, kemur á héraðið að viðhaldi samkv. 16. gr. vegalaganna. Í Eyjafirði er alveg sama máli að gegna um veginn frá Akureyri upp um Hörgárdal og Yxnadal. Sú braut er nú komin nokkuð á veg, og viðhald hennar hvílir á héraðinu. Í Þingeyjarsýslu verður líklega lagður akfær vegur frá Vaðlaheiði að Mývatni, ef það fæst nokkurn tíma fé til hans, og hvílir þá viðhald hans sömuleiðis á héraðinu. Þær flutningsbrautir, sem ekki eru jafnframt póstvegir, eru því eiginlega ekki nema stuttir stúfar í samanburði við hitt. Eg hefi tekið þetta fram til þess að sýna það, að með þessari viðhaldsskyldu Austursýslnanna er ekki ruglað »principi« vegalaganna, heldur er því einmitt haldið. En ef það er satt, sem fleiri en einn háttv., þingmanna hafa haldið fram um vegina þar eystra, að illa hafi verið frá þeim gengið, þegar þeir vóru afhentir, þá er það annað mál. Þá hefði verið rétt, og væri ef til vill unt ennþá, að fá það lagað, og skyldi eg ekki verða meinsmaður þess, væri það sanngjarnlega flutt og röksamlega stutt, því að eg vil, að öllum sé gjört jafnt til, þegar vegirnir eru afhentir til viðhalds. En hinu get eg ekki annað en furðað mig á, að mér virðist það koma fram í ræðum þessara háttv. austan-þingmanna, að þeir öfundi þau héruð, sem engan veg hafa fengið lagðan hjá sér af landsfé. Það byggist víst á því, að Árnesingar þurftu ekki að biðja um sinn veg, hann barst alveg sjálfkrafa upp í hendurnar á þeim. En hvaða hlunnindi hafa þeir, sem hafa orðið að bíða eftir vegum í 20 ár og ekki fengið þá enn? Eða til hvers halda menn að vegir sé lagðir, ef það er ekki til hlunninda fyrir þau héruð, sem þeir liggja í? Eg álít, að þessir háttv. þingmenn megi ekki jagast um annað eins og þetta, einmitt þegar járnbrautarmálið stendur fyrir dyrum. Þeir eiga ekki að spilla fyrir því með svona rugluðum skoðunum á samgöngum.



Það hafa heyrst raddir um það, að vegurinn austur um sýslur hafi verið illa gerður í upphafi, og alls ekki hæfur fyrir fartæki þau, er nú tíðkast, vagna og bifreiðar, og þetta er víst hárrétt. En af því leiðir þá það, eina og jafnvel háttv. þingmaður S.-Þingeyjarsýslu (P. J.) viðurkennir - og er hann þó ekki sérlega hlyntur okkur flutn.m. í þessu máli, - að það er óhjákvæmilegt, að endurbyggja veginn. Ef það væri gert og það svo, að þá væri betur en áður og vegurinn fyllilega nothæfur, þá get eg viðurkent, að þessi beiðni sýslubúa væri ekki alveg jafnnauðsynleg og áður. Háttv. þingmaður S.-Þing. (P. J.) nefndi járnbrautina í sambandi við þetta mál. Vér vitum nú ekki, hve lengi verður að bíða eftir henni, svo að það er ekki rétt að setja hana í samband við þetta mál. Hún hefir að vísu nokkurt fylgi, en margir eru henni líka mjög mótfallnir. Vér vitum ekki einu sinni, hvort nokkurt fé fæst á þessu þingi til þess, að unt verði að halda áfram nauðsynlegum rannsóknum á því máli. Þá breiddi háttv. 2. þingmaður S.-M. (G. E.) sig út yfir málið og tafði tímann með sínum venjulegu sparnaðarprédikunum út í loftið, sem honum eru svo munntamar. Hann brá Árnesingum um brutl og sagði, að þeir vildi fá alla sína vegi lagða af landsfé og sjálfsagt góða fúlgu að auki. Það var nú lítið um rök fyrir þessu hjá honum, og hefir hann loks í vandræðum sínum farið að »stúdéra« þingmálafundargerðir úr Árnessýslu, sem hér liggja frammi á lestraratofu alþ., en auðvitað ekki fundið þessu stað þar, heldur hefir einhver náungi stungið þessu að honum af kerskni til þess að láta hann hlaupa með það. Hann hefði varla farið svona hverft á móti frumv., ef það hefði farið fram á einhver hlunnindi handa S.-Múlas. t. d. til Fagradalsbrautarinnar, og skal eg ekki lá honum það, því að það er vorkunn þótt hver dragi nokkuð taum síns kjördæmis, en hann má ekki vera svona einsýnn óðara en en komið er út fyrir sýslu hans. Annara var hann nú ekki slyngur í »nalogi«-ályktunum mínum heldur en vant er, þegar hann fór að minnast á Fagradalsbrautina, því að eg hygg, að það sé ekki nema eitt smákauptún og héraðið þar upp af, sem , nota hana. En hitt er öllum ljóst, að vegurinn, sem hér er um að ræða, tengir saman höfuðstaðinn og stærstu héruð landsins, og auk þess nota hann allir þeir, sem ferðast um Suðurlandsundirlendið og þeir eru ekki fáir. Það áttu að vera góð og veigamikil rök hjá honum gegn frv. að vegirnir yki verðmæti landsins, er þeir liggja um. Það er rétt, að þessum sveitum er hagræði að vegunum, en af því leiðir ekki endilega það, að þær eigi einar að annast um viðhald þeirra. Það væri ekki nema rétt og sjálfsagt, ef þær einar hefði aðalgagnið af þeim, en þar sem það gagn dreifist á helming allra landsmanna, þá er það ranglæti, og þó einkum nú, síðan farið var að nota flutningatæki, sem áður vóru hér óþekkt og spilla vegum afarmikið.  (Guðm. Hannesson: Sama á sér stað í Eyjafirði)  . - Það getur verið. Eg er ekki svo kunnugur þar, að eg geti um það borið, en ef svo er, þá sýnir það ekkert annað en það, að þá eiga Eyfirðingar líklega sömu sanngirniskröfu og Árnesingar til þess, að af þeim sé létt viðhaldsbyrðinni. - Það er auðvitað gott, að útlendingar fari um vegina, en það er ekki gott, að þeir spilli þeim, sérstaklega kemur það hart niður á þá, er halda eiga þeim við, ef þeir hafa verið illa gerðir frá upphafi.



Eg ætla að leiða hjá mér þrætu þá, er þeir heyja hér háttv. þingm. Árnesinga og Rangæinga og þeir, sem í móti þeim hafa mælt. - Þó verður því varla neitað, að flutningsmenn hafa sótt mál sitt með nokkurum öfgum. Það nær t. d. engri átt, að vegur þessi sé »minst fyrir héruðin«, Árnesþing og Rangárþing, því að vitanlega er hann mestmegnis notaður af íbúum þeirra héraða. Það er einnig síður en svo, að þessi vegur sé fremur notaður af utanhéraðamönnum, en ýmsir aðrir vegir, sem héruð kosta viðhald á, og vil eg t. d. nefna veginn úr Borgarnesi upp fyrir Gljúfurá. Um þann veg fer mikill fjöldi manna annarra en Mýramanna, eða allir þeir, er landveg fara úr Borgarnesi til Norðurlands, eða að norðan þangað, Strandamenn, Húnvetningar, Skagfirðingar og jafnvel Eyfirðingar og Þingeyingar. Háttv. 2. þingm. Rang. (E. P.) sagði, að bifreiðaferðirnar væri »eingöngu fyrir Reykjavíkurbúa«, en slíkt er fjarri sanni. Sjálfur þingmaðurinn og samþingismaður hans komu hingað á bifreið til þings, og skil eg ekki, að þeir telji þingsetu sina eingöngu í þágu Reykjavíkur. Þrætan um viðhald veganna er mestmegnis sprottin af því tvennu, að vegirnir hafa verið illa gerðir í upphafi, svo að viðhaldskostnaðurinn verður mjög tilfinnanlegur og að sumstaðar er örðugt að ná í góðan ofaníburð og þarf að flytja hann langar leiðir. Fram úr þessu þarf að ráða á réttan hátt. - Þeir, sem fara um veginn austur, munu sjá, að þar eru kaflar á veginum, sem eru þurrir og glymjandi harðir nærri því á öllum tímum árs, þegar þeir eru auðir, og kemur það af því, að þar er ofaníburðurinn góður. Viðhald á köflum þessum er mjög lítið. Ofaníburður þessi fæst á ýmsum stöðum, en flutningur á honum ofan í allan veginn verður mjög dýr með þeim áhöldum, sem hingað til hafa verið notuð. Það er ókleift og afardýrt að flytja ofaníburð í vagnskrifli með einni dróg fyrir. Með slíkri skrælingja-aðferð verða aldrei gerðir viðunandi vegir hér á landi fremur en annarsstaðar. Fyrsta skilyrðið til þess, að hér verði góðir vegir er það, að útvega nútíðaráhöld til vegagerða. Vér þurfum að eignast sterka flutningabifreið, er flutt getur stór hlöss af góðum ofaníburði á skömmu bragði þótt um all-langan spöl sé að ræða. Slíkir vagnar eru hafðar til vegagerða í Vesturheimi. Vélin sjálf hleður vagninn í einni svipan, hún mylur einnig ofaníburðinn ef þess þarf með og mundi vinnast greitt að brjóta niður gjall og hraunmylsnu, sem víða er kostur á hér sunnanlands. Ef slíkt áhald er keypt og notað, fást ágætir vegir, sem lítið viðhald þurfa. Hitt er gagnslítið og mundi verða afardýrt, að leggja nýja vegi með gamla laginu, og viðhaldið yrði tilfinnanlegt. Nefndin ætti því að leita sér upplýsinga um það, hvað slík áhöld kosta, sem eg hefi nefnt, og er hér í bænum kostur þeirra manna, sem geta frætt hana um það, - og stuðla að því að þau verði útveguð sem fyrst. Þá mundi lagning nýtilegra vega og viðhald þeirra kosta minna í framtíðinni.



Eg ætla aðeins að leyfa mér að óska eftir, að þessu máli verði vísað til símanefndarinnar, að þessari umr. lokinni. Svo skal eg ekki frekar tefja tíma þingsins nú, en geymi mér að tala um málið þangað til um 2. umr.



Í frv. sem hér liggur fyrir, ræðir aðeins um það, að flytja símalínu, sem nú er í 3. flokki, upp í annan fl. Á síðastl. þingi mintist eg, að mig minnir, á nauðsyn þessa, þegar rætt var um það að fá símaleiðina að Látrum í Aðalvík rannsakaða sem allra fyrst og gæti eg því látið mér nægja að vísa til röksemda minna þá. Meðal annars benti eg þá á það, að úti fyrir Aðalvík eru fiskimið mikil, svo að fiskiveiðafloti vor heldur sig þar löngum, er á líður vorið, og þá eigi síður um skammdegismánuðina, og væri það því mjög hentugt, ef sími lægi að Látrum, sem og að Höfn á Hornströndum, svo að sjómenn gæti brugðið sér þar inn, til að fá fregnir eða koma frá sér símskeytum, enda gæti skip þá og spurst fyrir um, hvort óhætt væri að fara fyrir Horn, vegna ísa, og sparað sér þannig margan óþarfakrókinn. Loks má benda á, að þar sem héruðin, er hér eiga hlut að máli, eru bæði mjög strjálbygð, og auk þess afskekt, þá er það að sjálfsögðu enn ríkari hvöt, til þess að neita þeim því síður um þessi litlu þægindi, sem síminn getur veitt þeim, enda hjálparskyldan við þau þá og því brýnni. Eg skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta, en leyfa mér að stinga upp á, að máli þessu verði vísað til ritsímanefndarinnar, sem kosin var hér í deildinni um daginn.



Mönnum er það kunnugt, að í þessu landi eru til ráðherraábyrgðarlög til tryggingar því, að ekki sé beitt gerræði af hendi stjórnarinnar. Þessi ráðherraábyrgðarlög eru mjög ströng, í sumum atriðum jafnvel svo ströng, að ekki veitti af að orða þau öðruvísi í einstaka stað. En það er ekki nægilegt að til sé lög, það verður líka að vera til dómstóll til þess að dæma eftir lögunum. Það er nú líka til dómstóll til þessa, en hann er þannig tilbúinn, að varla er hugsanlegt, að hægt yrði að sakfella nokkurn ráðherra, hve sekur sem hann væri. Það er nú öllum mönnum skiljanlegt, að það er nauðsynjamál, að lögin sé þannig úr garði gerð, að í þeim felist trygging fyrir því, að stjórnin misbeiti ekki valdi sínu á einhvern hátt, það er þýðingarlaust að hafa þennan dómstól einungis til skrauts. En eftir núgildandi lögum, er dómstóll þessi frekar til skrauts en tryggingar, því að varla er hugsandi, að nokkur maður yrði sakfeldur fyrir honum. Nú er þessi dómstóll samsettur af mönnum, sem kosnir eru af héraðastjórnum og bæjarstjórnum út um alt land. Við bæjarstjórnar- og sýslunefndarkosningar, er það aldrei haft hugfast, hvort þeir sem í kjöri eru, muni hæfir til að kjósa menn í landsdóm, og þótt tekið yrði tillit til þess við þær kosningar, mundi það verða mjög til skemda, því þá mundu þessar kosningar verða »pólitískar«. Þegar svo hefir verið kosið um alt land með þessum hlægilegu kosningum, þá þarf að fækka þeim kosnu mikið til þess að fá þá tölu, sem á að sitja, dóminn. Alt þetta landsdómslagabákn virðist mér vera mjög óhentugt og hlægilegt. En svo kemur aðalatriðið, og það er það, hve marga skuli þurfa til að sakfella hinn ákærða. Samkvæmt núgildandi landslögum þarf til þess 4/5 af þeim, sem dóminn sitja. Af þessu virðist okkur flutningsmönnum þessa frumvarpa, sem það muni nær því óhugsandi, að nokkur verði sakfeldur, því til þess að hann verði sýknaður, þurfa einungis 3 menn að kveða upp sýknudóm. Við háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) erum flutningsm. þessa frumvarps. Eg kom að máli við hann og sagði honum að eg teldi sjálfsagt að reyna að fá þessum lögum breytt, og hann hefir svo samið þetta frumvarp. Það, að eg er settur aðalflutningsmaður þessa frumv., er af því, að eg bjóst ekki við að verða í nefndinni, sem um þetta mál fjallaði, en vildi þó segja þetta til að sýna hvað eg átti við. Það er nauðsynlegt fyrir frelsi þessarrar þjóðar, að stjórn landsins geti ekki gengið upp í þeirri dulinni, að reka slælega erindi þings og þjóðar, af því að hún hafi engan ótta af neinum lögum. Og fyrst þegar þessum landsdómalögum er breytt, er hægt að halda því fram, að vér höfum fengið þingræði, en fyrr ekki. Hvort okkur hefir tekist að koma þessum lögum í gott horf með þessu frumvarpi skal eg ekki segja, og mér er ekki kappamál, að það gangi fram í þessu formi. Af því að mér finst þetta mjög merkilegt mál, þá tel eg víst, að háttv. deild skipi nefnd í það, því að það er oss öllum áhugamál, að þessi dómur verði þannig skipaður. að hægt sé að fá kveðinn upp áfellisdóm yfir sekum manni. Eg leyfi mér því að stinga upp á 5 manna nefnd, og að málinu sé síðan vísað til 2. umræðu.



Á þessu stigi málsins skal eg að eina leyfa mér að minnast á eina meginreglu í frumvarpinu, sem eg felli mig ekki við. Þennan dóm, sem frumv. gerir ráð fyrir, skipa 29 menn, þar af 9 sjálfkjörnir, en 20 kjörnir af alþingi, 13 af neðri deild en 7 af efri deild. Það, að alþingi kýs þannig mikinn meiri hluta dómendanna, gerir það að verkum, að í raun og veru verða alþingismenn dómararnir, en þeir eru ekki einungis dómarar, heldur líka ákærendur. Frumvarpið ber það sem sagt með sér, að þingið ákærir ráðherra, skipar sóknara og tilgreinir kæruatriðin. Þetta felli eg mig ekki við. Vér skulum hugsa oss, að eitthvert atriði sé, sem alþingi vilji kæra ráðherra fyrir; það mundi vissulega ekki taka aðra menn í dóminn en þá, sem það vissi, að hefði sömu skoðun og það á málinu, menn, sem ef til vill væri gallharðari flokksmenn en alþingismennirnir sem kysi þá.  (Bjarni Jónsson: Dómendurnir eru kosnir til margra ára)  . Já, þeir eru kosnir til 6 ára, en sú breyting er alls ekki til batnaðar. Eg skal leyfa mér að benda á, að í öðrum löndum forðast menn, að ákæruvaldið og dómsvaldið sé í sömu höndum. Í Prússlandi, Hollandi og Belgíu er dómsvaldið hjá hæstarétti. Í Frakklandi og Englandi er ákæruvaldið hjá neðri deild, en sú efri dæmir. Í Noregi dæmir hæstiréttur og lögþingið, en óðalsþingið ákærir. Í Danmörku ákærir Fólksþingið, en hæstiréttur og jafnmargir úr landsþinginu dæma. Í Svíþjóð ákærir þingið, en sjálfkjörnir embættismenn dæma. Eins og sjá má af þessu, er alstaðar forðast, að ákæru- og dómsvaldið sé í sömu höndum. Eg get bætt því við, út af því sem háttv. flutningamaður sagði, að hann áliti óheppilegt, að láta sýslunefndirnar kjósa menn í landsdóminn, að þar erum við á alveg mótsettri skoðun. Eg hefi þá reynslu, að sýslunefndir hafa gert sér far um að kjósa í landsdóm samkvæmt núgildandi lögum gætna og eldri menn.



Þetta litla frumv. er nokkuð svipað að efni til og það frumv., er nú var síðast rætt, þótt ekki sé það alveg samskonar. - Eg vil leyfa mér að segja örfá orð til þess að láta háttv. deild vita, hvað það er, sem hér er um að ræða. Það er áhugamál Dalamanna, að fá gerða flutningabraut frá Búðardal til Borðeyrar og er ástæðan til þess sú, að þeir hyggja, að þegar Eimskipafélag Íslands hefir tekið að sér strandferðirnar, eins og væntanlega verður, þá muni það ekki verða talið borga sig, að strandferðabátarnir sigli inn á hverja vík og inn í botn á Breiðafirði, heldur muni það verða látið nægja, að þeir hafi einn eða tvo viðkomustaði við flóann og verði þá þeir Dalamenn neyddir til þess, að útvega sér bát, sem sé nógu stór til þess, að þeir geti flutt á honum vörur sínar héðan úr Reykjavík. En um leið mundi það reynast mikill hagnaður fyrir ferðamenn að nota þá leið, sem náttúran hefir búið til og fara sjóleið til Hvamsfjarðarbotns, og fara svo þaðan landveg til Borðeyrar. Þetta mundi spara hverjum ferðamanni 3–5 daga og sumir halda því fram, að tíminn sé peningar. Fyrir utan það, að þetta sparar tíma, þá sparar það líka peninga fyrir fæði og fargjald. Þeir sem um þetta hafa hugsað, hugsa sér þennan veg í sambandi við bát á Húnaflóa og Breiðafirði og yrði þá haft svipað fyrirkomulag og víða er í Noregi, að menn fara með bátum yfir firðina en nota svo umrenningaflutninga yfir hálsana. En til þess að þetta kæmi að haldi, þyrfti að vera fastar umrenningaferðir milli Búðardals og Borðeyrar. Eg skal taka það fram að þetta mál er Dalamönnum mjög mikið áhugamál. Eg vildi aðeins taka þetta fram nú, en vona að deildin leyfi þessu máli að fara til sömu nefndar, sem málið hér næst á undan. Annað atriði, sem er í þessu frumv. mínu, er um það, að breyta stefnu þjóðvegarins um Dalina. Þessi þjóðvegur liggur nú um Hjarðarholt í Laxárdal, en þingmálafundirnir í Dalasýslu vildu endilega, að þeirri stefnu yrði breytt þannig, að vegurinn lægi um Bröttubrekku, Sökkólfsdal, Miðdali, Breiðamel, milli Saura og Sauðhúsa, um Búðardal og þaðan inn svonefnt Land fyrir neðan túnið í Ljárskógum að Fáskrúð. Það er ekki nema á þessum litla kafla, sem menn hugsa sér að fá stefnu vegarins breytt. Landssjóður tæki með þessu móti að sér að setja brú á Laxá, en með þessu móti næði vegurinn til kauptúns: og auðvitað mundi sýslusjóður kosta viðhald hans. Nú er þegar lagður vegarspottinn frá Hjarðarholti til Ljárskóga, hann yrði, ef þessi breyting nær fram að ganga, ónýtur. Það er auðvitað óhagur fyrir landssjóð að eyðileggja nýjan og vel gerðan veg, en kunnugir menn, sem eru á móti þessu máli, segja að ekki muni nema meira en hérumbil 420 föðmum sem lengra verði að gera veginn frá Búðardal á vegarspottann, sem þegar er gerður. En um þetta atriði get eg enga áreiðanlega skýrslu gefið. Ef landsverkfræðingurinn Jón Þorláksson hefir ekki nú sent skýrslu sína um þetta mál til stjórnarráðsins, þá skal eg tala við hann og biðja hann um að flýta henni sem mest. Þetta mál þarf að ganga sem fyrst fram, því að nú er beðið með brúna á »Ljá« þangað til fæst vitneskja um, hvort þingið vill breyta þessu eða ekki. Eg skal nú ekki orðlengja þetta meira, en vona að deildin leyfi þessu máli að fara til veganefndarinnar.



Að því, er frumv. þetta snertir, skal eg geta þess, að það er flutt samkvæmt áskorun, er kom fram á þingmálafundinum í kjördæmi mínu. Sóknin, sem hér um ræðir, hefir að undanförnu um langan aldur verið partur af Eyrarprestakalli í Skutulsfirði, eða af Ísafjarðarprestakalli, sem það nú og er nefnt orðið. - En erfitt er það prestinum á Ísafirði, að þjóna og Hólssókn í Bolungarvík, enda hafa menn, sem heima eiga í Hólssókn, þegar fundið svo ríkt til örðugleikanna, að þeir hafa um nokkur síðustu árin haft sérstakan prest, - hafa sjálfir verið sér í útvegum um hann, enda þótt presturinn á Ísafirði sé enn rétti sóknarpresturinn þeirra, og því er það nú ósk þeirra, að Hólssókn verði gerð að sérstöku prestakalli. Geta má þess og, að eg hefi átt tal um mál þetta við biskupinn, og hefir hann tjáð sig því mjög meðmæltan. Auðvitað er þó, að þótt þessu fengist framgengt á þinginu, sem nú stendur yfir, þá kæmist breyting þessi þó ekki, á, fyrr en presturinn á Ísafirði deyr, eða lætur af prestskap, svo að ekki eykur frumvarpið því útgjöld landssjóðs um einn eyri í bráð. Eg vona, að mál þetta fái góðar undirtektir, og leyfi mér að stinga upp á, að því verði nú þegar vísað til 5 manna nefndar, að umræðu þessari lokinni, og fái að ganga til 2. umr., og gefst þá síðar færi á, að gera nánar grein fyrir öllu, er að því lýtur, og tryggja ætti framgang þess.