Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Arnbjörg Sveinsdóttir, 5. þm. Austurl., Halldór Ásgrímsson utanrrh., Jón Baldvin Hannibalsson, 9. þm. Reykv., Jón Kristjánsson, 2. þm. Austurl., Lára Margrét Ragnarsdóttir, 6. þm. Reykv., Ragnar Arnalds, 4. þm. Norðurl. v., Svanfríður Jónasdóttir, 6. þm. Norðurl. e.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrir að það var tekið tillit til óska minna um það að 1. umr. um þetta mál lyki ekki á mánudaginn var en ég var þá staddur erlendis við skyldustörf. Ég vildi koma á framfæri við 1. umr. þessa máls nokkrum sjónarmiðum sem snerta þetta frv. sem hér er flutt, einstök ákvæði þess og atriði sem ekki er fjallað um í frv. Það var kannski ekki síst síðari þátturinn sem ég hef nokkrar áhyggjur af í sambandi við það hvernig á þessu máli er tekið hér og ekki eingöndu hér á landi heldur víðar. Við erum að ræða hér frv. til laga um erfðabreyttar lífverur og það tekur á máli sem vissulega er tímabært að fjalla um í löggjöf og þó fyrr hefði verið. Undanfarin nokkur ár hefur það verið boðað af stjórnvöldum að frv. um þetta efni væri væntanlegt í tíð fyrri ríkisstjórnar en það er fyrst nú sem það er lagt hér fyrir Alþingi Íslendinga. Þetta er því frumraun þingsins í að taka á einu af stærstu málum samtímans sem varðar íhlutun mannsins inn í erfðastofna annarra lífvera með það að markmiði að þjóna sínum hagsmunum, þ.e. hagsmunum mannsins, og í sambandi við atvinnustarfsemi að því er varðar framleiðslu og notkun á afurðum slíkra erfðabreyttra lífvera. Ég fullyrði, virðulegur forseti, að þetta er eitthvert allra stærsta mál sem hefur komið fyrir Alþingi Íslendinga um langt skeið. Ekki vegna þess að það skipti sköpum í dag eða á morgun hvaða texta við samþykkjum hér sem lög í þessu efni heldur hvert menn eru að stefna með slíkri löggjöf og hvaða hugmyndir liggja þar að baki um rétt mannsins til að grípa inn í þróun og ferli annars lífs, lífs sem er forskrifað af náttúrunni og sem hefur þróast í náttúrunni, oftast á mjög löngum tíma en með líftækninni og þeirri nýtískulegu beitingu sem hefur verið að þróast í líftækni að því er varðar möguleika á erfðabreytingum sl. 10--20 ár, aðallega síðustu 15 árin þá eru menn komnir inn á alveg nýtt svið hvað snertir möguleikana til þess að skapa nýja erfðaeiginleika, breyta eðli lífvera og grundvelli lífvera og búa til nýja erfðastofna, ný afbrigði og nýjar tegundir. Því hvar liggja mörkin? Án þess að vera að draga upp einhverjar hræðslumyndir, virðulegur forseti, í sambandi við þetta vil ég rifja upp bók sem ég las fyrir löngu síðan og hef nú ekki haft tíma til að útvega mér af safni nýlega þannig að það litla sem ég segi þar að lútandi er eftir minni. Það eru sjálfsagt ein 20--30 ár síðan ég las verkið. Ef ég man rétt þá er höfundurinn franskur og ber skáldaheitið Vercors. Hann skrifaði bók á stríðsárunum sem hét Þögn hafsins, ,,Le silence de la mer`` á frönskunni sem vakti mikla athygli en hann hélt áfram, og hann tók m.a. á efni sem varðar það sem við erum að ræða hér og ég held að titillinn á ensku því ég las þetta verk á ensku hafi verið Landamærin eða Borderline, landamörkin. Efnið sem hann tekur á er það að framið er morð í London og það er tilkynnt löggæslunni, það er tilkynnt lögregluyfirvöldum sem koma á vettvang og finna látna lífveru sem þeir telja vera mann en síðan liggur það fyrir með vottun þegar málið fer fyrir rétt að hér er um að ræða kynblending úr manni og apa. Og breska réttarkerfið stendur frammi fyrir þeirri spurningu: Hvernig á að dæma í málinu? Er þetta mannvera? Ber að fara með þetta morð í samræmi við þá löggjöf eða ekki? Þetta var framsýnn texti og framsýnar spurningar sem þarna voru á ferðinni. Það er í rauninni þetta efni sem við erum að fjalla um hér í sambandi við erfðabreyttar lífverur. Ekki að vísu þannig að við séum að tala um það, virðulegur forseti, að það verði uppi þau tilvik á allra næstu árum að það verði framleiðandi sem óski eftir því að sleppa lausum kynblendingi manns og apa hér á Íslandi og hvort Alþingi Íslendinga eigi að leyfa það. Ég á ekki von á að það verði alveg á allra næstu árum. En þetta mál blasir við í ekki fjarlægri framtíð. Slík er tæknin orðin, slík er íhlutunin orðin gagnvart lífi að menn verða að spyrja sig siðferðilegra spurninga og draga það ekki að svara þeim. Slík er þróunin sem hér er verið að hleypa af stokkunum og í rauninni að lögleiða hér á landi, með ýmsum varúðarráðstöfunum sem einkenna vissulega þetta frv. --- og það er út af fyrir sig góðra gjalda vert, það er auðvitað sótt í Evrópubankann, þ.e. inn í ,,dírektív`` eða reglugerðir Evrópusambandsins, sem er tilefni þess að nú á að fara að drífa þetta mál hér í gegn, hæstv. ráðherra. Ef ég skil rétt þá er hugmyndin að nota þetta örstutta sumarþing til þess að skjóta þessu máli hér í gegn og lögleiða. Ég sagði það í upphafi að það hefði þurft að fjalla um þessi efni þó fyrr hefði verið og ég hef á liðnum árum verið að safna að mér ýmsu um þessi efni og hafði það í huga að hreyfa þessu máli hér á Alþingi. En það er búið að boða það í nokkur ár að frá stjórnvöldum væru að koma tillögur og því hefur maður dregið það við sig að fara í þá vinnu að taka þetta mál upp í formi frv. Ég vil vekja athygli þingheims á eðli og stærð þessa máls við 1. umr. Og ég vil hvetja hæstv. ráðherra til þess að ætla þinginu eðlilegan tíma til að fjalla um málið. Sá tími er ekki gefinn á einum eða tveimur vikum sem við höfum hugsanlega til ráðstöfunar því auðvitað verður þingið að vanda sig mjög þegar í fyrsta sinn er verið að taka á frv. sem tengist þessari nýju tækni, þessari nýju íhlutun. Þó menn telji sig bundna af einhverjum alþjóðasamningum þá skulu menn gæta sín í þeim efnum og fara a.m.k. ekki lengra en skynsemin býður og ýtrasta nauðsyn krefst með tilliti til annarra skuldbindinga. Og ætla sér þá tíma og setja upp einhverja verkáætlun um það að vinna sig áfram í málinu. Ekki bara í lokaðri fámennri sérfræðinganefnd, eins og frv. gerir ráð fyrir, heldur með almennri umræðu í samfélaginu, kynningu og almennri umræðu í samfélaginu á þeim stóru vandamálum sem þessu tengjast og þeim stóru siðferðilegu spurningum sem varða þetta efni. Hvað gerði Evrópusambandið? Leit það á þessar stóru siðferðilegu spurningar þegar það var að unga út reglugerðum 219 og 220? Ó, nei, það var ekki gert. Og af því að Evrópusambandið gerði það ekki þegar það setti sínar reglugerðir þá erum við ekkert að gera það. Það er það sem við lesum út úr þessu frv. hér. Því í greinargerð stendur á bls. 9, virðulegur forseti: ,,Rétt er að geta þess að í þeim starfshópi sem lagði lokahönd á frumvarpið var ekki, frekar en í fyrri nefndinni,`` --- það eru tvær nefndir sem hafa fjallað um undirbúning þessa máls --- ,,tekið sérstaklega á siðferðilegum álitaefnum sem geta komið fram vegna starfsemi með erfðabreyttar lífverur. Slík tilvik verður að vega og meta hverju sinni, þegar þau koma upp, með þær reglur að bakhjarli sem þetta frumvarp hefur að geyma.`` Þetta er nú sérkennilegur texti, hæstv. forseti. Þetta er nú sérkennilegur texti og segir okkur það að fyrst eigum við að hlaupa út á brautina og byrja að nýta okkur þessa nýju tækni með þeim reglum sem hér eru bornar og svo eftir því sem okkur miðar áfram á brautinni þá eigum við aðeins að huga að hinu. Þá eigum við að huga að hinu, vega og meta hverju sinni þegar þessi tilvik og þessar spurningar koma upp. Hér er allt svo alveg klassískt dæmi um það hvernig skepnan maður hegðar sér nú á síðustu tímum. Hvernig skepnan maður leyfir sér að hegða sér. Hún umgengst umhverfi sitt með þeim fádæmum að það er áhyggjuefni flestra þeirra sem rýna eitthvað fram í tímann hvort afkomendur okkar fái lifað af næstu öldina án stórkostlegra áfalla vegna þeirra breytinga og lifnaðarhátta og framleiðsluhátta sem við erum að temja okkur. Þetta sem við erum með hér er ekki það minnsta sem upp hefur verið að koma því hér eru menn að fikta við grundvöllinn undir því sem er líf. Grundvöllinn undir því sem er líf, erfðaefnið, forskriftina fyrir slíku. Það er nú ekki svo að menn hafi ekki verið að skoða þessi efni í nágrannalöndum okkar, virðulegur forseti, en það er afskaplega lítið sagt frá því á þessum síðum og ég hefði ekki séð, hæstv. ráðherra, eftir meiri pappír í greinargerð með þessu máli þar sem dregin væru fram álitaefnin þó ekki væru veitt svör varðandi það sem ég er að vekja athygli á en að álitaefnin væru dregin upp og það væri í rauninni lýsing á því um hvað þetta mál fjallar. Ég held að menn haldi að hérna sé bara eitthvert hliðarmál á ferðinni sem hægt sé að renna í gegnum þingið án teljandi umræðu og gegnum þingnefndir. Það mætti ætla það. Af hverju hafa stjórnvöld ekki fyrir því að nota þetta tækifæri til að draga upp myndina, vandamálin, spurningarnar, sem þessu tengjast þó þeim væri ekki öllum svarað því það kann að vefjast fyrir ýmsum. Hérna er ég með lítið rit frá umhverfisráðuneytinu norska. Það heitir Líftækni. Leikur með líf, eða dauðans alvara? -- undirtitill, spurningarmerki. Það hefur verið fjallað um þessi efni meira að segja í árdaga þessarar nýju tækni. Þá var gefin út skýrsla af Líffræðistofnun háskólans sem heitir Líftækni á Íslandi, kynning á líftæknilegri örverufræði og erfðatækni. Gefin út í Reykjavík 1984. Það var snemma á því skeiði sem hér um ræðir. En síðan hafa nefndir á vegum Norrænu ráðherranefndarinnar verið að skyggnast um í þessum efnum. Og ég vil leyfa mér, virðulegur forseti, að nota þennan ræðustól til að vekja athygli á því efni sem þar liggur fyrir um þessa hluti. Og svo ég taki þau rit í tímaröð sem ég er með fyrir framan mig þá er hér rit frá Norrænu ráðherranefndinni, frá seminar- og vinnuhópi 1992, nr. 503, Áhætta, líftækni og siðfræði, skýrsla frá norrænni nefnd fyrir siðfræði innan líftækninnar. Síðan er 1993, það er sú stóra spurning sem liggur í annarri löggjöf en er auðvitað nátengd þessu hérna, það er spurningin um einkaleyfi á lífi. Um einaleyfi á lífi, ,,patent på liv`` eins og þetta rit heitir, nr. 2 1993 og varðar einkaleyfalöggjöfina. Og varðar einhverjar stærstu spurningar í sambandi við framleiðslustarfsemi okkar tíma þar sem fjölþjóðafyrirtækin, sem eru þau sem ráða gangi mála í heiminum hvað sem líður þjóðþingum og nöldri, eru í síauknum mæli að tryggja sér að þau megi fá einkaleyfi á núlifandi lífverum til þess að nota þær í líftækninni. Það fer fram kerfisbundin leit um heiminn, ekki síst í löndum þriðja heimsins, að nýjum lífverum sem gætu orðið ábatasamar í framleiðslustarfsemi og framleiðslufyrirtækin eru að reyna að fá einkaleyfi á, einnig á lifandi tegundum svo ekki sé nú talað um afurðir lifandi tegunda í líftæknilegar afurðir. Síðan, virðulegur forseti, er hér 1993, nr. 604, Erfðabreyttar lífverur, siðferðilegar og lögfræðilegar umræður á Norðurlöndum. Svo er hér frá síðasta ári norrænt rit frá ráðherranefndinni, nr. 642, sem heitir Siðfræði og erfðaprófanir, ,,Etik og gentester``. Þetta varðar manninn meira en annað því þetta álitaefni er um það hvað menn eigi að ganga langt í því að svara þar spurningum, m.a. varðandi komandi líf fyrir fram og snertir þetta efni. Síðan er ég með sýnishorn, virðulegur forseti, og það er það síðasta af þessari bókmenntakynningu af minni hálfu. Það er rit frá norska umhverfisráðuneytinu, nr. 8 1992--1993, sem fylgdi lögunum um framleiðslu og notkun erfðabreyttra lífvera. Þetta upplýsandi rit fylgdi lögunum. Af hverju er þessi pappír ekki tekinn og notaður og reynt að koma þessu til skila til okkar ásamt viðbótarboðskap? Þetta liggur hér á lausu og og er rit upp á rösklega 100 bls. Virðulegur forseti. Ég ætlaði engan veginn með þessu innleggi mínu við 1. umr. málsins að fara að leggjast í einhvern víking á móti þessu frv. 1. umr. er til að ræða mál almennt. Ég er í þingnefndinni sem fær málið væntanlega til umfjöllunar. En ég vildi nota tækifærið til að koma minni hugsun á framfæri við þingið og hún er sem sagt sú að við erum að fjalla hér um eitthvert allra stærsta mál sem fyrir Alþingi Íslendinga hefur borið. Ekki vegna innihalds frv. eins út af fyrir sig heldur málsins í heild. Og við megum ekki leyfa okkur það á Alþingi Íslendinga vegna þess að það sé verið að reka eitthvað á eftir okkur af einhverjum nefndum, embættismannanefndum sem hotta á pólitíkusa í EES-nefndinni eða hvað þetta heitir og eru að setja okkur á Alþingi á sakaskrá af því að við erum ekki búin að koma því í verk að húrra þessu hér í gegn. Við megum ekki láta það ráða ferðinni, ráða því hvaða tíma við tökum í skoðun máls enda sé hann innan eðlilegra marka. Ég treysti því, virðulegur forseti, að þingið taki sér tíma til að skoða þetta mál frá mörgum hliðum.

Herra forseti. Ég vil einungis nota þetta tækifæri til að upplýsa það að á vegum Evrópuráðsins hefur um nokkurt skeið verið unnið að sáttmála um það sem ég held að sé kallað á íslensku lífsiðfræði og eftir því sem ég best veit er sá sáttmáli tilbúinn. Ísland hefur átt fulltrúa í nefndinni. Hann kemur frá heilbrrn. og heitir Örn Bjarnason læknir. Eftir því sem ég best veit þá er búið að leggja blessun yfir þennan sáttmála af Evrópuráðsþinginu en mér er ekki kunnugt um hvort ráðherranefnd Evrópuráðsins hefur gengið frá málinu endanlega eða hvort búið er að undirrita sáttmálann. Kannski getur hæstv. umhvrh. upplýst okkur um það. Það er því verið að vinna að þessu mjög svo mikilvæga máli og auðvitað brýnt að það sé tekið á því. Ég hef ekki kynnt mér þennan sáttmála nægilega vel. Ég hef aðeins fylgst með umræðum um sáttmálann og hann snýr að rannsóknum og meðferð hvers kyns bæði erfðaefna og fósturvísa og slíkra hluta. Þannig að það er verið að vinna að þessu og ég vil beina því til nefndarinnar að hún kynni sér hvernig þau mál standa og hvernig hægt er að nýta þennan sáttmála í tengslum við þetta mál.

Virðulegur forseti. Það er alveg rétt að auðvitað er verið að spyrja ýmissa spurninga víða og umræða er í gangi. Það er einmitt dæmigert að innan Evrópuráðsins fer fram öðru fremur á þeim vettvangi umræðan um hin siðferðilegu vandamál. En það er hins vegar stofnun sem ekki setur lög né reglugerðir eins og Evrópusambandið gerir heldur eru menn þar að spjalla. Menn eru að spjalla þar á sama tíma og þingin um gjörvalla Vestur-Evrópu eru að ganga frá löggjöf sem er mjög brýnt að sé gert, ég er ekki að sakast um það að menn séu að taka á málinu. Það er afar brýnt. En menn þurfa að vanda sig og taka þá auðvitað tillit til þess sem fram hefur komið og er verið að vinna að annars staðar eins og innan Evrópuráðsins. Ég var reyndar með í fórum mínum rit sem er frá Evrópuráðinu komið og er meira að segja til í íslenskri þýðingu, þ.e. samþykktir ráðherranefndar og ráðgjafarþings Evrópuráðsins um lífsiðfræði og hefur verið þýtt og gefið út af heilbr.- og trmrn. í september 1990. Það varðar fyrst og fremst íhlutunina í manninn og fóstur og annað sem lýtur að þeim þáttum og sjálfsagt að líta á það því að við greinum manninn ekkert frá hinu í rauninni. Menn eru að fikta við þetta allt saman.

Herra forseti. Vegna orða hv. 4. þm. Austurl. um spjallið í Evrópuráðinu minni ég á að þeir sáttmálar sem menn koma sér saman um og eru formlega undirritaðir binda auðvitað viðkomandi ríki að fylgja þeim. Við vorum m.a. viðstödd undirritun á nýjum sáttmála um réttindi minnihlutahópa í apríl sl. þar sem Ísland var í hópi þeirra þjóða sem undirrituðu hann. Mér kemur ekki annað til hugar en að meiningin sé að fylgja þeim sáttmála eftir eins og reyndar öðrum þó að það sé hlutverk okkar þingmanna að fylgjast með því að framkvæmdarvaldið geri það. Mér finnst því að við eigum að taka alla slíka sáttmála mjög alvarlega. Mikil vinna er lögð í þá og þarna koma að nánast allar þjóðir Evrópu þó að reyndar séu nokkrar þeirra enn þá utan Evrópuráðsins enn þá. Ég tel að sáttmáli af þessu tagi hafi mikla þýðingu og það eigi einmitt að hugleiða hvort ekki beri að lögbinda hann.

Virðulegur forseti. Það skal enginn skilja orð mín þannig að ég vilji gera lítið úr þeim sáttmálum sem Evrópuráðið samþykkir, síður en svo. Það er allt saman góðra gjalda vert. En hitt er rétt að hafa í huga, þ.e. hinn stóra mun á því sem þar er verið að samþykkja með almennum ákvæðum og hitt sem er spurningin um að lögtaka. Ef við lítum til Evrópusambandsins, sem er sá réttur sem við höfum innleitt hér í mjög ríkum mæli, þá er ansi veikur grunnurinn undir mörgu af því sem varðar þessi ekki alveg beinhörðu hagsmunalegu atriði, þ.e. framleiðslu, vöruframleiðslu og vörudreifingu. Menn þekkja hversu höllum fæti umhverfisvernd stendur í Evrópuréttinum, hvernig varan hefur forgang á flestum sviðum og hvernig dómar hafa fallið innan Evrópudómstólsins. Hið stóra áhyggjuefni í réttarþróun Vestur-Evrópu um þessar mundir er hvernig fjórfrelsið í Evrópurétti keyrir yfir önnur gildi.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. 4. þm. Austurl. fyrir þá ræðu sem hann flutti í upphafi fundar í dag. Mig minnir nú að við höfum skipst á skoðunum um erfðabreytingu lífvera einhvern tíma áður og hv. 4. þm. Austurl. hafi skrifað greinar í Þjóðviljann sem ég var þá ekki sammála. Núna verð ég að segja að eftir reynslu mína af því að reyna að fara út á þessi svið er ég honum fyllilega sammála. Við verðum að vara okkur mjög vel. Ég stóð að því á sínum tíma að fjármagna ásamt fleirum stöð til þess að framkvæma tilraun með erfðabreyttar lífverur, lax og þorsk. Þegar við sem stóðum þá í viðskiptum, höfðum sett í þetta peninga, fórum að sjá aðeins undir yfirborðið á því sem við vorum að gera urðum við hræddir. Vísindamennirnir vildu halda áfram. Við sem höfðum fjármagnað ákváðum að pakka saman. Við vorum hræddir við afleiðingarnar af því sem við vorum að gera lífríkinu og ég held að vísindamönnum sé ekki treystandi í þessu efni til þess að horfa á siðferðilega þáttinn. Þeir keyra áfram út á það að þeir vilji sjá árangur af því starfi sem þeir eru að vinna. Það eru svo margar siðferðilegar spurningar sem við eigum eftir að svara í kringum þetta að ég hvet til mikillar varfærni og ítreka að við eigum eftir að taka þetta mál til gagngerðrar skoðunar í nefnd.

Virðulegi forseti. Ég vil í fyrsta lagi þakka hæstv. umhvrh. fyrir að skapa aðstæður til þess að umræða héldi áfram um þessi mál eftir að hv. 4. þm. Austurl. væri kominn til þings á ný. Ég tel að það sem hann hafði um þetta að segja skipti mjög miklu máli í þessu samhengi og ég tel ástæðu til að þakka hæstv. ráðherra fyrir það að hann skyldi greiða þannig fyrir umræðunni. Í öðru lagi tel ég ástæðu til að þakka fyrir þá ræðu sem hv. 4. þm. Austurl. flutti áðan og skýrði þessi mál allvel en það er ekki svo að Alþingi komi núna að þessum málum eða málum af þessum toga í fyrsta sinn. Það hefur áður gerst. Ég kem hér upp, hæstv. forseti, til þess að vekja athygli á því að annað ráðuneyti og önnur þingnefnd hafa fjallað um nákvæmlega þessi mál. Mér virðist að það sé ótrúlega lítið samstarf á milli ráðuneyta að því er varðar mál af þeim toga sem við erum hér að tala um, þ.e. möguleika á erfðabreytingum lífvera yfirleitt. Tilefni þessara orða minna er það að 22. febr. sl. kallaði ég sem formaður iðnn. á fund hv. iðnn. sérfræðing frá iðnrn., Ástu Valdimarsdóttur lögfræðing, sem er formaður nefndar sem fjallaði sérstaklega um einkaleyfi á sviði líftækni og einkaleyfaveitingar á sviði líftækni og m.a. sérstaklega að því er varðar örverur. Ásta Valdimarsdóttir greindi okkur frá því að hún hefði þá um nokkurt skeið haft starfandi hóp í þessu máli og hún gerði ráð fyrir því að hópurinn skilaði áliti eftir skamman tíma. Mig minnir að það hafi átt að gerast í aprílmánuði. Rétt er að geta þess að það var hv. þáv. þm. Kristín Einarsdóttir sem hafði forustu um að iðnn. tók málið fyrir. Ásta Valdimarsdóttir greindi jafnframt frá því að hún mundi senda iðnn. skýrsluna strax og hún væri tilbúin. Nú hefur iðnn. ekki fengið þessa skýrslu en ég aflaði mér upplýsinga um það áðan að nefndin hefur lokið störfum. Sú nefnd, sem fjallar um einkaleyfi á sviði líftækni, hefur lokið störfum og Ásta Valdimarsdóttir sagði mér að skýrslan yrði send hv. iðnn. eða iðnaðarnefndarmönnum núna á næstunni að minni beiðni. Það er út af fyrir sig allt á sínum stað. Hitt er kannski þó aðalatriðið að menn viti hver af öðrum og að hv. umhvn. fari yfir þetta mál líka. Ég held að það sé alveg rétt sem hv. 4. þm. Austurl. sagði áðan að þetta er eitt allra stærsta mál sem þingið er að fjalla um og það væri hrapallegt ef þetta mál yrði afgreitt á þessu stutta vorþingi án þess að hver einasti þm. vissi hvað hann væri að gera, hver einasti, ekki bara þeir sem eru í einhverjum nefndum, heldur allir viti nákvæmlega hvað þeir eru að gera. Hérna er verið að blanda sér í úrslitarök lífríkisins á þann hátt sem við höfum til þessa ekki talið að við í þessum sal hefðum húsbóndavald yfir. Ég tel þess vegna að inn í umræðuna eigi að kalla alla aðila, ekki aðeins sérfræðinga og vísindamenn, sem er út af fyrir sig treystandi fyrir sínu sviði, en það þarf að kalla til fleiri aðila, svo sem menn sem hafa vélað um siðfræðileg grundvallarrök en það eru þau sem verið er að takast á um í þessu samhengi. Þetta er ekki skopmál, ekki gamanmál af neinu tagi, heldur er um að ræða eitt allra stærsta málið sem við höfum fjallað um. Ég kvaddi mér hljóðs til þess að fara fram á það sem fyrrv. formaður iðnn. að hv. umhvn. kynni sér það sem gert var í iðnn. í málinu og að hvetja hæstv. umhvrh. til þess að hafa veður af því líka og jafnframt að kanna hvort ekki er verið að vinna að þessu á vegum margra annarra ráðuneyta. Ég sá t.d. fyrir nokkrum mánuðum þegar ég blaðaði í þeim gögnum, sem hv. 4. þm. Austurl. var að sýna hér áðan, að þar komu mjög margir aðilar að málum. Mér sýndist t.d. í þessari norrænu skýrslu, ef ég man rétt, að milli 10 og 20 aðilar kæmu að henni og að þeim niðurstöðum sem þar er um að ræða og hið sama er að segja um þá umræðu sem fram hefur farið um þessi mál í Noregi. Því hvet ég til að menn vandi sig í þessu máli og þess vegna kvaddi ég mér hér hljóðs, hæstv. forseti.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Svavari Gestssyni fyrir réttmætar ábendingar um störfin að einkaleyfaþættinum sem ég fylgdist nokkuð með og m.a. þau mörgu álitaefni sem þar voru uppi og eru auðvitað uppi. En þar var ef ég man rétt um að ræða ákveðna viðmiðun sem menn töldu sig þurfa að taka við aðra því að ef það er nokkurs staðar á einhverju sviði þar sem má segja að sé eðlilegt að menn þurfi að stilla saman er það á sviði einkaleyfalöggjafarinnar að því er varðar framleiðslu. Í aðdraganda þess máls lá fyrir, ég hygg að það sé það frv. og síðar löggjöf sem hv. þm. vék að, þar var um að ræða veruleg álitaefni varðandi spurninguna hversu langt skyldi gengið í sambandi við einkaleyfi og harður ágreiningur á milli Norðurlanda, hvort ætti að hlýða Evrópuréttindum á þessi sviði eða draga það við sig. Þar voru Norðmenn mjög andsnúnir og reyndu að hafa uppi í starfshóp á vegum EFTA varnir gagnvart því sjónarhorni að taka upp einkaleyfi á lifandi verum. En þar er knúið mjög á að það verði gert og hefur verið innleitt af aðilum að nokkru marki nú þegar. Ég vildi svo bæta úr því, virðulegur forseti, að ég gleymdi að nefna nafn Íslendings sem hefur verið þátttakandi í norrænu nefndinni um siðfræði en það Jórunn Erla Eyfjörð erfðafræðingur og býr áreiðanlega yfir verulegri vitneskju um þessi efni og er auðvitað sjálfsagt að nýta slíka krafta og alla sem hægt er að draga inn í athugun máls til að við áttum okkur sem best á þessu og fleiri aðila sem hafa unnið að málinu. Núverandi framkvæmdastjóri Náttúruverndarráðs átti m.a. sæti í nefnd sem vann fyrstu drögin að þessu máli hér.

Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna það að þetta frv., frv. til laga um erfðabreyttar lífverur, er eitt af þeim frumvörpum sem hér hafa komið inn sem ég átta mig ekki alveg á og hef ekki þekkingu til þess að skilja hverja grein. En e.t.v. hefði það hjálpað mér eitthvað ef allar þær reglugerðir sem boðaðar eru við nánast hverja einustu grein frv. sem hér um ræðir, ef þær lægju frammi eða væru kynntar um leið. Það hefði e.t.v. hjálpað mér til þess að skilja hvað það er nákvæmlega sem ég á að fara að taka þátt í að afgreiða. En það er eins með þetta frumvarp og svo mörg önnur EES-frumvörp sem hér koma inn að í nánast hverri einustu grein frv. er kveðið á um nánari útfærslu með reglugerð. Ég hef áður hreyft því á hv. Alþingi að það er nauðsynlegt með svona víðtækar reglugerðir, sem við höfum kynnst eftir að aðild okkar að EES-samningi var samþykkt, að kynna a.m.k. viðkomandi fagnefnd þær reglugerðir sem fylgja þessum frumvörpum eða frumvörpin munu hafa í för með sér. Meira að segja hefur gerst að reglugerð hefur verið birt undirrituð af starfsmanni ráðuneytis áður en viðkomandi lög höfðu verið afgreidd í nefnd eða frá Alþingi. Ég las þetta frv. yfir og merki við hversu oft og hversu margar reglugerðir á að setja og þær eru æðimargar og sjálfsagt mjög flóknar en það eru spurningar sem ég vildi beina til hæstv. ráðherra og biðja um svör við. Það er í fyrsta lagi 19. gr. þar sem segir: ,,Ef fyrir liggur leyfi útgefið af lögbæru yfirvaldi í öðru landi á EES-svæðinu til markaðssetningar erfðabreyttra lífvera eða vöru sem inniheldur þær jafngildir sú leyfisveiting leyfi til markaðssetningar hér á landi.`` Það sem mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra um er þetta: Ef um erfðabreytta lífveru er að ræða sem er staðsett hér á landi við það loftslag, jarðveg og umhverfi sem við búum við, ef síðan er sams konar erfðabreytt lífvera staðsett einhvers staðar annars staðar við allt annað loftslag, allt annan jarðveg og umhverfi, er þetta þá alveg það sama? Er hægt að alhæfa svona um EES-svæðið að það séu nákvæmlega sömu aðstæður sem gilda, ef við höfum erfðabreytta lífveru þá getum við komið henni inn til allra þeirra þjóða sem eiga aðild að EES-samningnum og það muni ekki breyta neinu þær aðstæður sem gilda í hverju landi? Síðan er það 20. gr. sem segir: ,,Hollustuvernd ríkisins eða öðrum eftirlitsaðilum er heimill óhindraður aðgangur að rannsóknarstofum eða svæðum þar sem fram fer notkun eða starfsemi með erfðabreyttar lífverur. Jafnframt geta eftirlitsaðilar krafist þess að fá aðgang að öllum skjölum og efni sem máli kann að skipta vegna eftirlitsins.`` Þá langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað um aðra eftirlitsaðila EES? Geta þessir tilkvöddu eftirlitsaðilar annarra þjóða innan EES komið og krafist þessara sömu gagna hvar sem er? Síðan segir í 21. gr.: ,,Starfsmönnum Hollustuverndar ríkisins, ráðgjafanefnd eða öðrum sem fjalla um umsóknir og tilkynningar samkvæmt lögum þessum er óheimilt að greina frá trúnaðarupplýsingum sem þeir kunna að komast að í starfi sínu. Óheimilt er að greina frá umsóknum sem dregnar hafa verið til baka. Trúnaðarskyldan helst þó að látið sé af starfi.`` Hvað ef trúnaður er brotinn? Eru einhver sérstök refsiákvæði ef þessi trúnaður er brotinn? Síðan segir í 26. gr. að þrátt fyrir öll þessi varúðarákvæði sem eru í IV., V. og VI. kafla sem heita slepping eða dreifing erfðabreyttra lífvera, markaðssetning erfðabreyttra lífvera eða vörur sem innihalda þær og afmörkuð notkun erfðabreyttra lífvera að skv. 26. gr. er hægt að ákveða með reglugerð að starfsemi með tilteknar erfðabreyttar lífverur hér á landi sé undanþegin ákvæðum IV., V. og VI. kafla laga þessara. Síðan segir: ,,Það skal þó ekki ákveðið fyrr en reynsla hefur fengist af starfsemi með erfðabreyttu lífverurnar og tryggt sé að af þeim stafi ekki hætta fyrir heilsu manna, vistkerfið eða umhverfið. Þessa ákvörðun skal tilkynna lögbærum yfirvöldum á EES-svæðinu.`` Hversu langan tíma þarf til að þessi reynsla liggi fyrir? Ef þessi undanþága frá þeim reglum, sem eru í IV., V. og VI. kafla, hefur verið ákveðin í einu EES-landanna --- því að mér sýnist að þessi lög séu til samræmis við það sem gerist annars staðar og í sumum tilvikum sýnist mér aðeins vera um beina þýðingu að ræða. En ef þessar undanþágur hafa verið veittar innan EES-svæðisins er þá skylda að veita þær hér? Ef reynslan fæst annars staðar verður hún þá eins og allt annað --- því að þetta er allt svo óskaplega samrýmt og gott innan EES-svæðisins og við verðum að hafa þetta eins og allir hinir og um að gera að vera alveg eins á öllum sviðum. Er það þá þannig að ef ein þjóð innan EES hefur ákveðið undanþágu þá gildi sú undanþága hér og nægir að tilkynna það lögbærum yfirvöldum á EES-svæðinu þá undanþágu og mun hún þá taka sjálfkrafa gildi alls staðar á EES-svæðinu? Í 28. gr. segir: ,,Hollustuvernd ríkisins er heimilt að ákveða dagsektir, allt að 50.000 kr. á dag, til þess að knýja á um framkvæmdir.`` Verið er að fjalla um þvingunarúrræði stjórnvalda, málsmeðferð og viðurlög. Mér hefði fundist eðlilegra að dagsektirnar væru ákveðnar af því ráðuneyti sem fer með málaflokkinn frekar en Hollustuvernd ríkisins sem á jafnframt að fara með allt þetta eftirlit og veita umsagnir til undanþágu og á að hafa eftirlitið með hendi. Því hefði mér fundist eðlilegra að dagsektirnar væru ekki ákveðnar af sama aðila. Í 29. gr. segir: ,,Með rannsókn á brotum samkvæmt lögum þessum og reglum settum samkvæmt þeim skal fara að hætti opinberra mála.`` Verði frv. samþykkt og verði það að lögum hvort er verið að tala um brot á þeim lögum sem hugsanlega taka gildi þegar Alþingi er búið að fjalla um og fara nákvæmlega yfir þetta allt saman eða brot samkvæmt lögum þessum, sem sagt þar sem farið er eftir einhverju allt öðru? Ég átta mig ekki alveg nákvæmlega á því hvað átt er við ,,með rannsókn á brotum samkvæmt lögum þessum``. Er ekki réttara að segja að brotið sé í bága við lög heldur en að brot sé í samræmi við lög?

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þær ágætu umræður sem hafa spunnist um frv. það sem mælt var fyrir fyrir tveimur dögum en frestað umræðu vegna þess að nokkrir hv. þm. hafa greinilega haft vilja til að tjá sig um málið og þó sérstaklega að ósk eins þingmanns sem þá var ekki við og sjálfsagt að verða við því að hér færu fram ítarlegar umræður um þetta mikilvæga mál strax í upphafi. Ég geri mér auðvitað grein fyrir því eins og hv. 4. þm. Austurl. að hér er um að ræða stórt mál sem þarf ítarlega umfjöllun. Þá erum við báðir að tala um efni málsins sem slíkt. Efni málsins í heild er afar stórt og víðfeðmt og tekur yfir margvíslega þætti í samfélagi okkar og lífríki. En spurningin er líka sú: Þurfum við ekki á því að halda með málefni af þessu tagi að um þau sé til einhver lagarammi? Jafnvel þó sá lagarammi sé ekki í upphafi alfullkominn vitum við að hann er náttúrlega ekki þar með óumbreytanlegur og að ekki sé hægt, meira að segja áður en langt um líður, að taka á nýjum þáttum þess lagaramma þegar reynsla hefur sagt okkur að nauðsyn sé á því. Nú er ég ekki að gera lítið úr því að farið sé ítarlega yfir þetta og lagasetningin strax í upphafi sé eins góð, eins nákvæm og samviskusamlega unnin og kostur er. Ég vil líka undirstrika þá skoðun mína að þingið eigi alla jafnan að taka sér þann tíma sem það telur sig þurfa til að afgreiða mál. Ég tel mig vera það mikinn, ja það er nú kannski sagt stundum á vondu máli ,,parlamentarista`` eða þingræðissinna að telja að löggjafarsamkoman eigi auðvitað að fjalla ítarlega um þau mál sem hér eru lögð fyrir. En segi þó aftur þetta sem ég sagði hér áðan að það getur verið nauðsyn á því að skapa lagaramma, það geta líka verið aðrar aðstæður sem knýja á okkur að gera það vegna þess að við höfum undirgengist einhverjar skuldbindingar að okkur sé nauðsynlegt að gera það og það er m.a. hluti af lagasetningunni hér sem var reyndar gerð grein fyrir bæði í framsöguræðunni og eins kemur ítrekað fram í greinargerðinni sjálfri að hluti af nauðsyn lagasetningarinnar auðvitað er vegna skuldbindinga sem við höfum undirgengist. Ég ætla ekki að gera það að neinu aðalmáli í þessu því ég held að málefnið sem slíkt sé það veigamikið að það eitt krefjist lagasetningarinnar. Eins og hv. 4. þm. Austurl. benti réttilega á þá er búið að fjalla allnokkuð um málið. Það hefur auðvitað verið í skoðun í stjórnarráðinu eða í ráðuneytum og eins og fram hefur komið í ræðum fleiri hv. þm. hjá fleiri ráðuneytum enda eðlilegt að efni af þessu tagi hljóti að vera til umræðu í iðnn. og ekki síður heilbr.- og trmrn. af því að hér er málefni sem varðar mjög starfsemi á heilbrigðisstofnunum og eðlilegt að það ráðuneyti fjalli einnig um málaflokk af þessu tagi. Ég tek undir það að nefndin gefi sér tíma til að skoða frv. vel og ítarlega og kalli til þá aðila sem nauðsynlegt er og afli sér þeirra gagna sem nauðsynleg eru. Þrátt fyrir það sem ég hef áður sagt um að þingið taki sér þann tíma sem það þarf bið ég um að það geri það líka með því hugarfari að það sé e.t.v. brýnt og málinu sjálfu efnislega til framdráttar að lagarammi sé til og að hann megi setja í því formi sem hér er lagt fram. Auðvitað getur þurft að gera á því breytingar og bæta inn í það þáttum sem nefndin kanna að verða sammála um. Við eigum auðvitað ekki almennt að taka upp erlendar forskriftir og gera þær að lögum okkar en þó hygg ég að mjög margt sé í löggjöf okkar sem sé alveg óháð nýgerðum, alþjóðlegum samningum, eða hvað við köllum þetta nú, samningum Íslands við aðrar þjóðir, sem hafa gerst á seinustu missirum að við höfum í gegnum tíðina tekið ákaflega margt upp úr löggjöf annars staðar frá þannig að það sé ekki upphafið á því verki hér eða nú. Í viðbót kemur svo þetta að hafa gerst aðilar að samningum, sem knýja á okkur að setja löggjöf, og við hljótum þá að taka mið af því sem gert er annars staðar í þeim löndum sem við höfum samið við. Ég bendi á það sem kom fram í framsöguræðu minni í fyrradag að sums staðar á Norðurlöndum hefur þegar verið sett löggjöf um þetta efni, bæði í Danmörku, Noregi og í Svíþjóð. Í Finnlandi liggur frv. fyrir þinginu þar sem verið er að fjalla um mál af þessu sama tagi. Í öllum þeim tilvikum er tekið mið af þeim tilskipunum sem fylgja og eru viðaukar við EES-samninginn svokallaða og þarf ekki að fara fleiri orðum um það. Þetta er sem sagt það sem bindur okkur nokkuð. Talandi um að nauðsyn sé að setja lagaramma vil ég benda á það sem sagt er hér í greinargerðinni að markmið frv. sé fyrst og fremst að vernda náttúru, vistkerfi, heilsu manna, dýra og plantna gegn óæskilegum áhrifum erfðabreyttra lífvera. Þetta er grunnurinn og rökin fyrir lagasetningunni. Það er það sem ég held að við þurfum að undirstrika og einnig hitt að starfsemi með erfðabreyttar lífverur á Íslandi er ekki mjög umfangsmikil enn sem komið er. En hún getur auðvitað orðið það og þá getum við gefið okkur tíma eins og hv. 4. þm. Austurl. benti einhvers staðar á að stæði að við ættum að bregðast við eftir því sem við gengjum götuna fram, að þegar við aukum starfsemi okkar á þessu sviði þá getur auðvitað þurft að bregðast við því með lagasetningu eða breytingum á gildandi lögum ef frv. verður að lögum sem við sjáum ekki fyrir í dag. Ég held að það sé út af fyrir sig eðlilegt að menn hafi það í huga líka strax í upphafi. Hv. 14. þm. Reykv. minnti okkur á umfjöllun Evrópuráðsins um málefni af þessu tagi. Ég hef sjálfur verið einn af sendinefndarmönnum Alþingis á þingi Evrópuráðsins í Strassborg og hef fylgst með því sem þar fer fram og hvernig þau samtök vinna. Þar er fyrst og fremst um að ræða umræðuvettvang eins og hér hefur komið fram. Það er ráðgefandi þing, umræðuvettvangur, en síðan fylgir ráðherraráðið þeim málum eftir sem þingið samþykkir og ráðherraráðið vill gera að sínum. En ég verð því miður að segja það út af spurningu hv. 14. þm. Reykv. að mér er ekki kunnugt um að þessi sáttmáli hafi verið samþykktur, a.m.k. ekki komið upp á borð mitt þann tíma sem ég hef setið í ráðuneytinu enda það ekki langur tími og get ég því ekki svarað spurningunni án þess að kanna það nánar. Auðvitað má segja um málið allt að ég kem að því sem hér liggur fyrir nánast tilbúnu eða undirbúnu af forvera mínum í embætti og það er álit ráðuneytisins að það sé brýnt að koma málinu fyrst og fremst til umfjöllunar en vonandi einnig til afgreiðslu svo skjótt sem þingið treystir sér til. Ég held að það sé líka rétt sem kom fram hjá hv. 2. þm. Vestf., Gunnlaugi Sigmundssyni, að auðvitað er vísindamönnum e.t.v. ekki treystandi einum til að horfa á allar hliðar málanna, þ.e. þá kannski til siðferðisþáttarins sérstaklega vegna þess að þeir hafi oft meiri áhuga á því að fylgja sínum vísindum fram, sjá og sýna og sanna hvað þeir geta gert og er auðvitað mikilvægt en þá undirstrika ég aftur: Er ekki nauðsynlegt að við höfum lagaramma til að halda utan um þá starfsemi og geta brugðist við ef vísindamennirnir okkar eða annarra ætla sér ekki af? Ég þakka fyrir þær upplýsingar sem komu fram hjá hv. þm. Svavari Gestssyni um umfjöllun um málið annars staðar. Sjálfsagt er að reyna að tína til þær upplýsingar sem kunna að liggja fyrir hjá þinginu nú þegar til þess að fjalla um í umhvn. sem fær frv. til meðhöndlunar. En það voru svo nokkrar spurningar frá hv. 5. þm. Suðurl. sem ég skal reyna að leitast við að svara eftir bestu getu þar sem tíminn hleypur hratt frá. En ég verð að öðru leyti að vísa sumum þeirra til nefndarinnar og að nefndin afli frekari upplýsinga um málin og málsmeðferðina. Eins og ég sagði áðan kem ég að málinu með tiltölulega stuttum fyrirvara og tek við því af hálfu forvera míns og þeirri vinnu sem unnin hefur verið í ráðuneytinu á undanförnum vikum, mánuðum og árum og ég hef ekki haft tíma til að fara ítarlega yfir eða setja mig nákvæmlega inn í. Þar var t.d. fyrst spurt um reglugerðarsetningu almennt. Vissulega er það svo að það er ekki góð latína að lög kveði á um það að þeim skuli síðan framfylgt með reglugerðum í nánast öllum atriðum, stórum og smáum. Ég hygg þó að oft og tíðum sé nauðsynlegt, ekki síst í flóknum málum eins og þessum, sem þurfa að taka mið af mörgum tæknilegum atriðum og lagasetningum sem þar að auki er byggt á. Við erum að yfirtaka að hluta til löggjöf annars staðar frá og starfsreglur frá öðrum þjóðum í gegnum þá samninga sem við höfum gerst aðilar að. Rétt til gamans vil ég nefna að ég átti nýlega fund með forsvarsmönnum Hollustuverndar ríkisins, sem sögðu mér að fyrir 4--5 árum, hefðu þeir haft ein lög til að fara eftir og úr þessum lögum hefðu verið samdar tvær eða þrjár reglugerðir, það var starfsvettvangur þeirra. Núna hygg ég að þeir þurfi að fara eftir að mig minnir 15 lögum og reglugerðum sem skipta tugum ef ekki hundruðum. Ég held jafnvel að þeir hafi nefnt að það væri á annað hundrað reglugerða sem þeir þyrftu að sýsla með. Það sýnir bara breytinguna sem hefur orðið í stjórnkerfi okkar á tiltölulega fáum árum. Hv. þm. spurði um leyfisveitingar í 19. gr. Ef þær hefðu verið gefnar út í einhverju EES-landi segir hér að þær jafngildi leyfi til markaðssetningar hér á landi og hvort ekki kunni að vera við allt aðrar aðstæður að búa hér. Þetta er út af fyrir sig tæknileg spurning sem ég tel að sé rétt að skoða því við getum þurft að taka tillit til þess að hér er við annað umhverfi að eiga en kann að vera í öðrum EES-löndum. Á móti kemur þá aftur hin lögfræðilega spurning: Hvað þýðir samningurinn sá hinn ágæti, EES-samningurinn, og hvað leggur hann okkur á herðar að þurfa að undirgangast án þess að geta brugðist við innlendum eða íslenskum aðstæðum? Þó er það svo að varðandi sum ákvæði samningsins hafa verið gerðir fyrirvarar. Það á t.d. við um GATT-samninginn sem við ræddum um í gær. Þar hafa verið gerðir fyrirvarar um t.d. heilbrigði dýra og plantna að um það mál gilda þó þrátt fyrir allt íslensk lög og íslenskar reglur. Þetta átti við um fleiri spurningar hjá hv. þm. um skyldu okkar og nauðsyn til þess að yfirtaka eða undirgangast eftirlit frá öðrum aðilum sem starfa á hinu Evrópska efnahagssvæði eða í öðrum löndum. Það held ég að hljóti að verða að skoða í ljósi þess sem ég reyndi að svara hér við spurningunni um 19. gr. Þetta var um 20. gr. og 26. gr. Um 21. gr. spurði hv. þm. um trúnaðarskyldu. Þar held ég að ég hljóti að vitna til þess sem er almennt um trúnaðarskyldu, um refsiákvæði og vísa til almennra viðurlagaákvæða, og þá til þess sem hv. þm. spurði hér um 29. gr., þ.e. um brot á þessum lögum og reglum settum samkvæmt þeim skal fara að hætti opinberra mála. Nú verð ég að viðurkenna að ég skildi ekki alveg vangavelturnar hjá hv. þm. um hvort verið væri að brjóta eitthvað í lögunum eða hvort verið væri að brjóta lögin sjálf og ég held að þetta hljóti að vera eitthvert almennt lagalegt orðalag sem ég vísa til lögfræðinga sem umhverfisnefnd verður þá að leita til ef hér er ekki rétt sett niður og í samræmi við það sem almennt gildir um þetta ákvæði. Að lokum aðeins um að Hollustuvernd ríkisins ákveði dagsektir. Það kann að vera óeðlilegt að undirstofnun ráðuneytis sé falið þetta ákvörðunarvald. Ég er fús til að skoða að það eigi frekar að vera að Hollustuvernd ríkisins, geri kannski tillögur um slíkt eða hafi heimild til að fara fram á slíkt eða gera tillögur um dagsektirnar þannig að þær ákveðist þá af ráðuneyti. En þetta er líka spurning um réttar boðleiðir í stjórnkerfinu og stjórnvaldsákvarðanir hvernig þær ber að og ég vísa því auðvitað líka til nefndarinnar að skoða þennan þátt. Ég held að það hljóti að vera meira framkvæmdalegs eðlis. En tími minn er útrunninn og ég vil að lokum, hæstv. forseti, þakka fyrir þessar ágætu umræður og vona að nefndin gefi sér tíma og ég veit að hún fer að sjálfsögðu yfir málið en reyni ef mögulegt er að knýja á um skjóta afgreiðslu málsins samt af þeim efnisástæðum sem hér eru raktar, bæði í framsöguræðu og greinargerð frv.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingar á lögum um skipan ferðamála. Aðdragandi málsins er sá að unnið hefur verið að loftferðasamningi milli Íslands og Bandaríkjanna og er hann raunar á lokastigi. Sams konar samningur hefur verið gerður við átta önnur ríki Evrópu, Sviss, Lúxemborg, Noreg, Svíþjóð, Austurríki, Belgíu, Finnland og Danmörku. Samningurinn felur í sér margar mikilvægar breytingar frá núverandi loftferðasamningi ríkjanna, t.d. aukin flugréttindi, frelsi til leiguflugs og frelsi í ákvörðun far- og farmgjalda. Samningurinn hefur auk þess að geyma ákvæði sem lúta að viðskiptum um viðskiptafrelsi. M.a. hafa flugfélög beggja samningsaðila rétt til að opna skrifstofur sem selja farmiða með viðkomandi flugfélögum. Til að svo megi verða hér á landi er nauðsynlegt að breyta lögum um skipulag ferðamála á þann hátt sem hér er lagt til. Samkvæmt 9. gr. laga nr. 117/1994, um skipulag ferðamála, þarf að fá leyfi samgönguráðherra til hvers konar umboðssölu farmiða, þar á meðal með flugvélum. Samkvæmt sömu lögum, 12. gr., þarf leyfishafi að eiga lögheimili hér á landi samfellt í a.m.k. eitt ár. Ríkisborgarar annarra ríkja EES eru undanþegnir þessu skilyrði. Hér er lagt til að bandarísk flugfélög fái sömu undanþágu og geti stofnað hér ferðaskrifstofu án þess að hafa átt lögheimili hér á landi áður. Íslensk fyrirtæki munu hafa sama rétt í Bandaríkjunum. Í stuttu máli felur þessi samningur það í sér fyrir okkur, sem er mikilvægt, að um leið og hann tekur gildi yrði Flugleiðum heimilt að fljúga til hvaða borgar sem er í Bandaríkjunum svo oft sem þeir kysu við hvaða verði sem þeir kysu og gætu jafnframt millilent í Bandaríkjunum á leið til Mexíkó eða flutt farþega t.d. frá Halifax til Bandaríkjanna ef það þætti fremur henta. Þetta mál er einfalt í sniðum en nauðsynlegt til þess að loftferðasamningurinn geti tekið gildi eigi að síður. Ég legg til, hæstv. forseti, að málinu verði vísað til 2. umr. og samgn. og vil vænta þess að Alþingi treysti sér til að afgreiða þetta mál en samningurinn liggur nú fyrir þýddur á íslenska tungu.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á höfundalögum, nr. 73/1972, með áorðnum breytingum. Frumvarp þetta er samið að tilhlutan þáv. menntamálaráðherra af sérstakri nefnd, sem fylgst hefur með þróun höfundaréttarmála á vegum ráðuneytisins á síðustu árum og unnið að endurskoðun höfundaréttarlöggjafarinnar. Samdi nefndin m.a. tillögur til breytinga á höfundalögum sem samþykktar voru sem lög nr. 57, 2. júní 1992. Tillögur að frv. þessu voru lagðar fyrir höfundaréttarnefnd sem er ráðuneytinu til ráðgjafar í höfundaréttarmálum og hefur nefndin lýst ánægju sinni með frv. þetta. Með aðild Íslands að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið (EES samningnum) skuldbatt Ísland sig til þess að aðlaga löggjöf landsins að hinu almenna verndarstigi hugverka í Evrópusambandslöndunum. Allt frá árinu 1984 hefur framkvæmdastjórn Evrópusambandsins sýnt mikinn áhuga á samræmingu hugverkalöggjafar innan markaðssvæðisins og lagt fram ýmsar tillögur að tilskipunum á þessu sviði, sem auk samræmingarmarkmiða miða að háu verndarstigi hugverka innan sambandsins. Þegar hafa verið samþykktar fjórar tilskipanir ráðsins á sviði höfundaréttar, þ.e. um vernd tölvuforrita, um leigu og útlánarétt og hliðstæð réttindi tengd höfundarétti, um samræmingu á tilteknum reglum varðandi útsendingar um kapal og gervihnetti og um lengd verndartíma. Frv. þetta er samið með hliðsjón af ofangreindum tilskipunum Evrópusambandsins á sviði höfundaréttar og hliðstæðra réttinda tengdum höfundarétti og er tilgangur þess sá að samræma íslenska höfundalöggjöf ákvæðum þeirra. Meginefni frv. er að verndartími höfunda er lengdur úr 50 árum miðað við næstu áramót eftir andlát í 70 ár. Listflytjendur og framleiðendur njóta nú þegar 50 ára verndartíma, samanber ákvæði laga nr. 57/1992, og er það í samræmi við ákvæði tilskipunar Evrópusambandsins. Þá eru það og nýmæli í frv. þessu að sé um verk að ræða sem hafa ekki verið birt áður og höfundur er ókunnur er höfundarétturinn látinn haldast í 70 ár frá tilurð verksins en birting slíkra verka er talin með öllu óheimil samkvæmt gildandi lögum. Frv. gerir einnig ráð fyrir að inntak listflytjendaverndar verði nánast hin sama og höfunda og réttarstaða samtaka listflytjanda og framleiðenda er bætt með tilliti til opinbers flutnings markaðshljóðrita. Lagt er til að höfundar og listflytjendur hafi rétt til að heimila eða banna leigu eða útlán verka er njóta höfundaréttar eða hliðstæðra réttinda, svokallaðs grannréttar. Lagt er til að listflytjendum verði veittur einkaréttur til flutnings í útvarpi og annarrar dreifingar á listflutningi til almennings. Listflytjendum og framleiðendum er með tilskipuninni veittur réttur til dreifingar á upptökum, þ.e. einkaréttur til þess að gera upptökur aðgengilegar fyrir almenning með sölu eða á annan hátt. Er ofangreint atriði í samræmi við tilskipun Evrópusambandsins um leigu og útlánarétt og hliðstæð réttindi tengd höfundarétti frá 1992. Tilskipunin heimilar að vikið sé frá ákvæðum um einkarétt til almennings að því tilskyldu að a.m.k. höfundur fái þóknun vegna slíkra útlána. Miðast frv. þetta við að framangreind undanþága gildi eingöngu um bókmenntaverk en höfundar annarra verka svo og flytjendur geta bannað útlán og leigu verka sinna. Þannig er ekki gert ráð fyrir að vikið verði frá núverandi skipan á greiðslum fyrir útlán bóka í bókasöfnum samkvæmt lögum um almenningsbókasöfn, nr. 50/1976. Á vegum menntmrn. er nú til athugunar endurskoðun þeim lagaákvæðum sem gilda um greiðslu þóknunar vegna afnota bóka í bókasöfnum. Rétt er að vekja sérstaka athygli á því að í ofangreindri tilskipun er kveðið á um að höfundar skuli eiga rétt til sanngjarnrar þóknunar vegna útlána hljóðrita eða kvikmyndaverka og höfundur geti ekki afsalað sér rétti þessum með samningum. Í tilskipuninni er heimilt að fresta framkvæmd þessa ákvæðis til 1. júlí 1997 og er í frv. þessu miðað við að sú frestunarheimild sé nýtt. Sú niðurstaða er í samræmi við fyrirhugaða lagasetningu á Norðurlöndum um þetta efni. Með frv. þessu er enn fremur lagt til að gerðar verði nauðsynlegar breytingar í samræmi við tilskipun ráðsins um vernd tölvuforrita en ákvæði íslenskra höfunda um tölvuforrit, sbr. lög nr. 57/1992, falla í höfuðatriðum að fyrirmælum tilskipunarinnar. Hvað varðar samræmingu íslenskrar höfundalöggjafar að tilskipun Evrópusambandsins varðandi útsendingar um gervihnött og kapal frá 1993 er í frv. þessu lagt til að gerð verði breyting á gildandi ákvæðum um afnotakvöð og að tekin verði þess í stað svokölluð samningskvöð og að dreifingaraðilar semji við lögformlega viðurkennd samtök rétthafa hvert á sínu sviði í stað allsherjarinnheimtustofnunar áður eins og gert var ráð fyrir með þeirri breytingu sem gerð var á höfundalögum árið 1992. Slíkri stofnun hefur ekki verið komið á laggirnar. Ætla ég nú að víkja að einstökum ákvæðum frv. Með ákvæðum 1. gr. eru tekin af öll tvímæli um það að sá er öðlast hefur rétt til notkunar tölvuforrits hafi heimild til að brjóta til mergjar þau grundvallarsjónarmið er forritið hvílir á en eingöngu í þeim tilgangi að það nýtist honum í vinnslu. Í 2. gr. er fjallað um réttarstöðu höfunda og listflytjenda vegna útsendingar um gervihnött og kapal og breytingar á 23. gr. höfundalaganna, þ.e. aðallega að taka upp svokallaða samningskvöð í stað afnotakvaðar. Með 3. gr. er fullnægt ákvæðum tilskipunar ráðsins um vernd tölvuforrita þar sem meginreglan er sú að afritun, þýðing, aðlögun og breyting á framsetningu forritsins í því formi sem aðrir hafa aðgang að telst brot á einkarétti höfundarins. Þó er lagt til að heimila þeim sem hefur rétt til að nota afrit af tölvuforriti að afrita eða þýða forritið þannig að unnt verði að nota það með öðrum forritum án heimildar rétthafa. Svo sem áður hefur verið vikið að er í frv. þessu gert ráð fyrir umtalsverðri lengingu verndartíma hugverka frá því sem nú tíðkast almennt eða úr 50 árum í 70 ár frá næstu áramótum eftir lát höfundar, eða lát þess höfundar sem lengst lifir séu tveir menn eða fleiri höfundar að sama verki. Um það er fjallað í 4. til 6. gr. þessa frv. Efni þessara greina skýrir sig að mestu sjálft en rétt er að vekja athygli á þeim nýmælum að útgefendum verka sem eru fyrst birt að liðnum verndartíma er veitt sérstök vernd í 25 ár til fjárhagsnytja af verkum. Mun þetta ákvæði sett af tvennum ástæðum: Í fyrsta lagi til að hvetja menn til útgáfu slíkra verka og í öðru lagi til að verja þá aðila sem leggja í slíka útgáfu fjárhagslegum áföllum vegna hugsanlegrar birtingar annarra útgefenda á sama verki. Ákvæði 7. gr. frv. er í flestum greinum hliðstætt 45. gr. gildandi höfundalaga um vernd listflytjenda. Þó er í samræmi við 9. gr. tilskipunar Evrópusambandsins um leigu- og útlánarétt og hliðstæð réttindi tengd höfundarétti frá 1992 að lagt er til að tekin verði af öll tvímæli um að auk einkaréttar til eintakagerðar skuli listflytjandi hafa einkarétt til dreifingar listflutnings almennings þó þannig að listflytjendur hafi einvörðungu þóknunarrétt þegar um er að ræða flutning á hljóðritun skv. 47. gr. höfundalaga. Þá er lagt til að lögfest verði löglíkindaregla um afsal útleiguréttar þegar listflytjandi hefur veitt með samningi framlag til kvikmyndaverks, þó þannig að sérstakt endurgjald komi fyrir leiguna. Loks er bætt við ákvæði þess efnis að tæmiregla 24. gr. gildi aðeins um upptöku listflutnings sem fyrst er markaðssett innan Evrópska efnahagssvæðisins. Í 8. gr. er fjallað um réttindi listflytjenda vegna viðstöðulauss endurvarps um kapal á listflutningi og er efni þessarar greinar sambærilegt við ákvæði 2. gr. frv., um höfunda, sem áður er gerð grein fyrir, þó þannig að áfram gildi afnotakvöð á dreifingu markaðshljóðrita á grundvelli 47. gr. Í 9. gr. frv. er lagt til að hvers konar dreifing til almennings á eintökum hljóðrita og myndrita án samþykkis framleiðanda sé óheimil. Er hér um að ræða verndarauka til handa framleiðendum. Ákvæði þetta ber að skilja með þeim fyrirvara að réttur framleiðenda til dreifingar skerði á engan hátt rétt höfunda eða listflytjenda yfir efni sem upp hefur verið tekið. 10. gr. er efnislega í samræmi við 46. gr. gildandi laga og 2. mgr. 8. gr. tilskipunar frá 19. nóv. 1992 um þóknunarrétt listflytjenda og framleiðenda fyrir flutning í útvarpi eða aðra opinbera dreifingu. Þóknunarréttur er hér víkkaður þannig að hann tekur til allra útgefinna hljóðrita en ekki einvörðungu til markaðshljóðrita sem gildandi ákvæði kveða á um. Þykja ekki fullnægjandi forsendur fyrir slíkri aðgreiningu. Greinin kveður á um að krafa til endurgjalds verði aðeins gerð af einum innheimtusamtökum framleiðenda og listflytjenda fyrir öll vernduð hljóðrit að íslenskum lögum. Enn fremur að slíkum samtökum sé heimilt að setja gjaldskrá um þóknun vegna flutnings efnis af hljóðritum utan útvarps að fengnu samþykki menntmrn. Í 11. gr. er skýrt kveðið á um að hin nýja regla um 25 ára verndartíma til handa útgefendum gildi aðeins um birtingu verka sem framkvæmd er af ríkisborgurum eða mönnum búsettum innan Evrópska efnahagssvæðisins. Í 12. gr. er fjallað um réttaráhrif lengingartíma hugverka, sérstaklega varðandi verk sem njóta verndar við gildistöku laganna. Þegar við setningu íslensku höfundalaganna 1972 var tekið inn í íslensku lögin skýlaus ákvæði þess efnis að ákvæði laganna gildi einnig um eldri verk sem orðið hafi til fyrir gildistöku laganna. Var gengið lengra til verndar eldri verkum en víðast annars staðar, t.d. á Norðurlöndum. Nú eru bein fyrirmæli um þessi afturverkandi áhrif tekin inn í tilskipun Evrópusambandsins um verndartíma. Slík ákvæði valda því að verk sem kunna að hafa verið fallin úr vernd geti endurlífgast til verndar og er í frv. þessu gerðar tillögur um hvernig fari um ráðstafanir sem gerðar hafi verið eða áunnin réttindi þriðja aðila á grundvelli eldri laga þegar afnot verksins voru frjáls. Í íslensku lögunum frá 1972 er ekki tekið nánar á þessu ákvæði og eftirlátið dómstólunum að túlka í hverju einstöku tilviki hvernig með skuli fara og þá gengið út frá því að við slíkum ráðstöfunum og réttindum verði ekki hróflað. Í 12. gr. frv. þessa er hins vegar horfið að því ráði í samræmi við aðrar Norðurlandaþjóðir að skilgreina hver réttarstaðan sé í einstökum tilvikum. Herra forseti. Ég hef nú í stuttu máli gert grein fyrir efni þessa frv. sem er flókið eins og flest frv. sem snerta höfundarétt því hér er oft um vandskilgreindan rétt að ræða og þess vegna einnig vandmeðfarið að semja um það almennar reglur þannig að réttindin séu sem best vernduð. En eins og sést er í þessu frv. tekið á nýmælum varðandi flutning og leiðir til að flytja listverk auk þess sem tölvuforrit koma við sögu. Að því verki að undirbúa þetta frv. hefur unnið endurskoðunarnefnd höfundalaga og í fylgiskjali I sem frv. fylgir er að finna bréf nefndarinnar til mín þar sem greint er frá því hvernig nefndin hefur unnið að málinu og kemur fram að nefndin stendur einróma að tillögugerðinni. Ég vona að á Alþingi skapist góð samstaða um að málið hljóti bæði málefnalega meðferð í hv. menntmn. og einnig verði stuðlað að afgreiðslu þess eins skjótt og kostur er þannig að við getum tengst inn í þennan Evrópurétt með þessum hætti. Ég tel að lokum að rétt sé að gera Alþingi grein fyrir því að vegna skuldbindinga Íslands á grundvelli EES-samningsins hefðu tilskipanir Evrópusambandsins um samræmingu á tilteknum reglum varðandi höfundarétt og réttindi tengdum höfundarétti vegna útsendingar um gervihnött og endurvarps um kapal annars vegar og um leigu og útlánarétt og hliðstæð réttindi tengd höfundarétti átt að ganga í gildi 1. jan. sl. En tilskipun Evrópusambandsins um samræmingu verndartíma höfundaréttar og hliðstæðra réttinda tengdum höfundarétti á að ganga í gildi 1. júlí nk. Rétt er þó að taka fram að endurskoðun höfundalaga hér á landi hefur farið fram í samvinnu við aðrar Norðurlandaþjóðir og frumvörp sambærileg við það sem hér er kynnt hafa verið til umræðu og eru nú til umræðu á þjóðþingum Norðurlanda. Herra forseti. Ég leyfi mér að leggja til að máli þessu verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn. að lokinni umræðunni.

Herra forseti. Þetta mál, frv. til laga um bann við gerð og notkun myndlykla til að fá aðgang að læstum útvarpssendingum án greiðslu áskriftargjalds, er eins og það frv. sem ég mælti fyrir hér næst á undan nátengt breytingum á tækni og þeirri aðstöðu sem skapast hefur til að koma efni á framfæri með nýrri tækni og nýjungum í fjölmiðlum. Í athugasemdum við frv. kemur fram að með breytingum á útvarpslögum, sem gerð var árið 1985, hafi einkaréttur Ríkisútvarpsins til útvarpssendinga verið afnuminn og öðrum aðilum heimilað að reka sjónvarps- og hljóðvarpsstöðvar. Á grundvelli þessarar lagabreytingar eru nú reknar í landinu allmargar sjónvarps- og hljóðvarpsstöðvar í eigu annarra en ríkisins eins og kunnugt er. Í lögunum er stöðvunum m.a. heimilað að afla tekna með afnotagjaldi. Útvarpslaganefnd sem skipuð var af menntmrh. 29. apríl 1992 til að endurskoða útvarpslög, nr. 68/1985, lagði m.a. til að tekin yrðu upp í útvarpslög ítarleg ákvæði um að læstar útsendingar sem boðnar séu gegn greiðslu njóti refsiverndar. Tillögur útvarpslaganefndar voru að nokkru leyti sniðnar eftir sænskri löggjöf um sama efni sem tók gildi 1. jan. 1994. Efni þess frv. sem hér liggur fyrir er efnislega sambærilegt við framangreindar tillögur útvarpslaganefndar. En dagskrárefni, sem einungis er ætlað áskrifendum og sent út brenglað þannig að einungis þeir sem hafa sérstakan búnað, myndlykla, geti náð útsendingunum, er eins og við vitum þannig að það eru aðeins þeir sem greiða fyrir áskrift og fá sérstakt lykilnúmer sem geta nýtt sér þær útsendingar og þá gegn greiðslu áskriftargjalds. Í erindi sem mér hefur borist frá Íslenska útvarpsfélaginu hf., sem annast rekstur Stöðvar 2, kemur fram að félagið hafi orðið fyrir tilfinnanlegu tekjutapi á undanförnum árum vegna þess að einstaklingar hafa komið sér upp búnaði til að ná læstum útsendingum stöðvarinnar án greiðslu áskriftargjalds. Í erindi frá félaginu kemur fram að vissa sé fyrir því að í sumum tilvikum sé um skipulagða starfsemi að ræða þar sem myndlyklum hefur verið breytt þannig að ótiltekinn fjöldi manna hefur aflað sér aðgangs að dagskránni með greiðslu eins áskriftargjalds. Félagið telur sig hafa fulla vitneskju um eina slíka keðju sem í séu um 300 áskrifendur. Tekjutap félagsins í þessu eina tilviki miðað við að allur hópurinn greiddi ella tilskilið áskriftargjald gæti numið allt að 10 millj. kr. á ári auk þess sem ríkissjóður tapar um það bil 1,4 millj. kr. vegna tapaðs virðisaukaskatts. Þá telur félagið sig hafa rökstuddan grun um fjölda annarra keðja þar sem fjöldi áskrifenda sé líklega á bilinu 5--6 þúsund. Sé miðað við lægri töluna gæti tekjutap félagsins af þessum sökum numið u.þ.b. 170 millj. kr. á ári og tap ríkissjóðs vegna virðisaukaskatts gæti numið 23--24 millj. kr. Tilraunir félagsins til að fá umrædda starfsemi stöðvaða með aðstoð lögreglu og dómstóla hafa ekki skilað tilætluðum árangri. Ástæðan er sú að gildandi lög veita takmarkaðar heimildir til afskipta lögreglu og hinnar opinberu réttarvörslu á þessari starfsemi. Hafa réttarvörsluaðilar talið útsendingarmerki sjónvarpsstöðva ekki getað verið andlag þjófnaðar eða nytjastuldar, sbr. ákvæði 244. gr. og 259. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940. Hafa tilraunir Íslenska útvarpsfélagsins hf. til að gæta hagsmuna sinna með kærum á grundvelli þessara ákvæða hegningarlaganna ekki borið árangur. Vegna þessa kveðst Íslenska útvarpsfélagið hf. hafa lagt í verulegan kostnað við að endurnýja myndlyklakerfi félagsins. Með því móti hafi um sinn tekist að draga verulega úr því að aðilar nái aðgangi að læstum útsendingum án greiðslu tilskilins áskriftargjalds. Það sé hins vegar ljóst að þegar sé hafin skipuleg starfsemi við að reyna að afla aðilum utan hópsáskrifenda að læstri dagskrá félagsins fram hjá nýja myndlyklakerfinu. Reynslan sýni að búast megi við að þetta vandamál geti orðið viðvarandi. Þetta ástand leiðir til þess að mínu mati og eins og kemur fram í greinargerð með frv. að sú skylda hvílir á löggjafarvaldinu að það tryggi lögmætri atvinnustarfsemi sem mesta vernd gegn því að hún verði fyrir tjóni af ólögmætri starfsemi. Sú skylda er ótvíræð og við þurfum ekki að ræða um hana en í þessu tilviki er um nýja atvinnustarfsemi að ræða með nýrri tækni sem nýtur ekki verndar samkvæmt almennum hegningarlögum eins og fram hefur komið. Þess vegna er mjög brýnt að mínu mati að taka af allan vafa í þessu og í þeim tilgangi er þetta frv. flutt. Útvarpsstöðvum er heimilað að afla tekna með áskrift og því verður að vera ótvírætt í lögum að móttaka slíks efnis án heimildar útvarpsstöðvarinnar og án greiðslu áskilins áskriftargjalds sé ólögmæt. Þá ber að hafa í huga að hundruð manna hafa atvinnu og lífsframfæri sitt af þessari starfsemi. Óheimil móttaka felur jafnframt í sér brot gegn hagsmunum annarra en útvarpsstöðvarinnar, ekki síst þeirra aðila sem eiga höfundarétt að því efni sem sent er út og gildandi löggjöf veitir ekki vernd í þessu efni. Af öllum þessum ástæðum er þetta frv. flutt. Í 1. gr. í athugasemdum við einstakar greinar eru hugtökin ,,læst útsending`` og ,,myndlykill`` skilgreind. Í 2. gr. er um nýmæli að ræða eins og sést og í 3. gr. er lýst viðurlögum við brotunum þannig að þetta frv. er í sjálfu sér skýrt og einfalt. Rík nauðsyn er á því að það er flutt og ég hvet eindregið til þess að það hljóti málefnalega meðferð að sjálfsögðu í hv. menntmn. en eins skjóta meðferð eins og kostur er með hliðsjón af mikilvægi málsins. Ég leyfi mér, herra forseti, að leggja til að að lokinni umræðunni verði málinu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. sóttvarnalaga. Forsaga frv. er sú að í október 1988 skipaði heilbr.- og trmrh. nefnd embættismanna og sérfræðinga sem fékk það verkefni að endurskoða sóttvarnalögin frá 1954, farsóttalögin frá 1958 og ýmis sérlög um varnir gegn tilteknum smitsjúkdómum, svo sem berklavarnarlög frá 1939, lög um varnir gegn kynsjúkdómum frá 1978, með síðari breytingum, og lög um varnir gegn holdsveiki frá síðutu aldamótum. Nefndin skilaði fullbúnu frv. til sóttvarnalaga ásamt fylgiskjölum í september 1989 og var frv. lagt fram óbreytt frá tillögum nefndarinnar á 112. löggjafarþingi. Frv. náði ekki fram að ganga. Haustið 1990 endurskoðaði farsóttanefnd frv. m.a. með hliðsjón af þeim umsögnum sem borist höfðu Alþingi. Meiri hluti nefndarinnar gerði tillögur um nokkrar breytingar á frv. og var það lagt fram í þeirri mynd sem meiri hluti nefndarinnar var sammála um á 113. löggjafarþingi frá 1991. Frv. náði ekki fram að ganga. Frv. var enn lagt fram á 115. löggjafarþingi, nánast óbreytt frá því sem það var lagt fram á 113. löggjafarþingi að öðru leyti en því að gert er ráð fyrir í þessu frv. að kostnaður vegna sóttvarna verði greiddur eins og annar sjúkrakostnaður. Á 116. löggjafarþingi var frv. lagt fram í fjórða sinn óbreytt frá 115. löggjafarþingi að öðru leyti en því að gert er ráð fyrir gildistöku 1. janúar 1994. Frv. náði ekki fram að ganga. Enn vill heilbr.- og trmrh. freista þess að leggja fram og fá samþykkt frv. til nýrra sóttvarnalaga. Tvær breytingar hafa verið gerðar á frv. frá 116. löggjafarþingi. Annars vegar er það sett í hendur ráðherra að ákveða hver sé skipaður formaður sóttvarnaráðs og er það í samræmi við 1. útgáfu frv. Hins vegar er betur tryggð réttarstaða smitaðs sem vill ekki gangast undir meðferð sem sóttvarnalæknir eða héraðslæknir metur nauðsynlega. Þessi síðarnefnda breyting á frv. er gerð að fengnum ábendingum dóms- og kirkjumrn. um annmarka þessa fyrirkomulags sem var á eldri frumvarpsgerðinni. Með frv. þessu er gerð tillaga um rammalöggjöf þar sem sameinuð eru í ein lög ákvæði um farsóttavarnir, sóttvarnir og varnir gegn tilteknum smitsjúkdómum. Hér er fylgt fordæmi annarra nágrannaþjóða okkar, svo sem Norðurlanda og Bretlands. Verði frv. að lögum mun það hafa í för með sér umtalsverða lagahreinsun þar sem gert er ráð fyrir að a.m.k. sjö lög falli úr gildi við setningu laganna. Tvenn lög um holdsveiki sem eldri frumvörp gerðu ráð fyrir að felld yrði úr gildi voru felld úr gildi með sérstökum lagahreinsunarlögum sem Alþingi samþykkti ekki alls fyrir löngu. Frv. til sóttvarnalaga skiptist í fimm kafla. Í I. kafla eru skilgreiningar. Í 2. gr. er skilgreint hvað er átt við með smitsjúkdómi en það er sjúkdómur eða smitun sem örverur, eiturefni (toxín) þeirra eða sníkjudýr valda. Í 1. gr. er fjallað um sóttvarnir sem annars vegar skiptist í almennar sóttvarnir, sem ávallt skal beita, og hins vegar opinberar sóttvarnir sem grípa skal til vegna hættulegra smitsjúkdóma. Samkvæmt frv. er nýjum sóttvarnalögum ætlað að ná til smitsjúkdóma sem valdið geta farsóttum og ógnað almannaheill og annarra almennra næmra sótta. Með reglugerð skal ákveða hvað smitsjúkdómar eru skráningarskyldir. Síðan er gert ráð fyrir að tilkynningarskyldir skuli þeir skráningarskyldu smitsjúkdómar sem geta ógnað almannaheill. Ráðherra ákveður að fengnum tillögum sóttvarnaráðs hvaða smitsjúkdómar eru tilkynningarskyldir. Með frv. er fskj. með flokkum smitsjúkdóma eftir meginsmitleiðum. Þar eru smitsjúkdómar flokkaðir annars vegar sem skráningarskyldir samkvæmt reglugerð og hins vegar sem tilkynningarskyldir. Fylgiskjalið gefur því vísbendingar um efni þeirrar reglugerðar sem ráðherra var heimilt að setja skv. 3. gr. frv. Skrá yfir skráningarskylda smitsjúkdóma verður með þeim hætti að persónueinkenna sjúklinga verður ekki getið en skrá yfir tilkynningarskylda smitsjúkdóma verður einstaklingsbundin. Í II. kafla frv. er fjallað um yfirstjórn sóttvarna. Gert er ráð fyrir að ábyrgð á sóttvörnum verði áfram hjá embætti landlæknis. Samkvæmt gildandi lögum eru héraðslæknar sóttvarnalæknar hver í sínu héraði og auk þess skulu sóttvarnanefndir starfa í öllum kaupstöðum og er tollstjóri á hverjum stað formaður. Í ljósi gerbreyttra samgangna þykir eðlilegt að leggja sóttvarnanefndir niður. Á hinn bóginn þykir nauðsynlegt að hjá embætti landlæknis verði ráðinn til starfa sérstakur læknir, sóttvarnalæknir, sem hefur sem aðalstarf að vinna að sóttvarnamálum. Þetta er talið nauðsynlegt til að tryggja eðlilegt samræmi í sóttvörnum um landið allt. En að sjálfsögðu bera héraðslæknar eftir sem áður ábyrgð á sóttvörnum hver í sínu héraði undir yfirstjórn sóttvarnalæknis og heilsugæslulæknar og aðrir læknar eftir því sem við á. Í 6. gr. frv. er gert ráð fyrir að sérstakt sóttvarnaráð verði sett á laggirnar til að móta stefnu í málum sóttvarna og vera heilbrigðisyfirvöldum til ráðgjafar um aðgerðir til varnar útbreiðslu smitsjúkdóma. Í III. kafla fjallað um almennar sóttvarnaráðstafanir og eru ákvæði þar að mestu í samræmi við gildandi löggjöf. Í IV. kafla er fjallað um opinberar sóttvarnaráðstafanir og viðbrögð við yfirvofandi farsóttum. Opinberar sóttvarnaráðstafanir eru t.d. ónæmisaðgerðir, einangrun smitaðra, sótthreinsun, afkvíun byggðarlaga eða landsins alls, lokun skóla eða samkomubann. Skal ráðherra ákveða til hvaða aðgerða er gripið að tillögum sóttvarnaráðs. Í 14. og 15. gr. frv. er nánar fjallað um aðgerðir vegna hættu á útbreiðslu smits hjá einstaklingum og er þar einkum fjallað um aðgerðir þegar smitaðir samþykkja ekki að fylgja reglum um umgengni. Í þeim tilfellum er heimilt gegn vilja smitaðs að einangra hlutaðeiganda. Í þeim tilfellum skal bera ákvörðunina skriflega undir dómstólinn innan tveggja sólarhringa. Dómari kveður síðan upp úrskurð um hvort einangrun skuli haldast eða hún falli niður. Einangrun má ekki vara lengur en 15 sólarhringa í senn en ef sóttvarnalæknir telur nauðsynlegt að hún vari lengur skal hann að nýju bera kröfu um slíkt undir héraðsdóm. Með þessum ákvæðum er réttarstaða smitaðs tryggð mun betur en samkvæmt gildandi lagaákvæðum. Í V. kafla frv. er ákvæði um göngudeildir vegna tilkynningarskyldra smitsjúkdóma, aðstöðu vegna einangrunar hugsanlegs smitbera og ábyrgð á greiningu örvera eða sníkjudýra, sbr. 16. gr. Er jafnframt í 17. gr. kveðið á um kostnað vegna sóttvarna og skal hann greiðast eins og annar sjúkra- og lækniskostnaður og greiðsluhluti sjúklinga fylgja almennum reglum um það efni. Heimilt er þó að undanskilja greiðsluhlutdeild sjúklinga sem boðaðir eru til skoðunar vegna leitar að smitberum. Vegna umsagnar fjárlagaskrifstofu fjmrn. tek ég fram að það er ekki tekið tillit til þess að vísir að göngudeildum eins og frv. gerir ráð fyrir er þegar fyrir hendi. Sömuleiðis munu ýmis sérgreind embætta lækna leggjast niður. Við kostnaðarmat er ekki tekið tillit til þess. Ég tel því mat fjárlagaskrifstofu fjmrn. vegna frv. sé allnokkuð of hátt. Hæstv. forseti. Ég hef nú í nokkuð ítarlegu máli fjallað um frv. til sóttvarnalaga. Ég tel að hér hafi vel tiltekist um að endurskoða einfalda löggjöf um smitsjúkdóma og sóttvarnir og flestir eru sammála um að löngu er tímabært að gera breytingar á lagaákvæðum okkar í samræmi við breytta tíma. Nýleg reynsla í Afríku vegna svonefndrar ebóla-veiru hefur sýnt okkur að ætíð þarf að vera vel á verði vegna smitsjúkdóma og viðbragða við þeim. Það er von mín að þetta frv. fái jákvæðar undirtektir á Alþingi og að það fái afgreiðslu nægilega fljótt til þess að það geti gengið í gildi eins og gert er ráð fyrir í ársbyrjun 1996. Hæstv. forseti. Að lokinni umræðunni legg ég til að frv. verði afgreitt til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um starfsemi og fjárreiður stjórnmálasamtaka en flm. þessa frv. eru allir þingmenn Þjóðvaka. Í frv. er farin sú leið að setja lagaramma um starfsemi allra stjórnmálaflokka en til stjórnmálasamtaka samkvæmt frv. teljast þau samtök einstaklinga og félaga sem bjóða fram til Alþingis og sveitarstjórna. Markmið þessa frv. er að setja almennan lagaramma um starfsemi stjórnmálasamtaka og ekki síst að gera fjármál stjórnmálaflokka opin og sýnileg enda er öll leynd í kringum fjármál stjórnmálaflokka einungis til þess fallin að auka á tortryggni almennings í garð stjórnmálasamtaka. Með lagafrv. þessu er ætlunin að setja stjórnmálamönnum reglur í starfi sínu innan flokkanna sem og að gera starfsemi stjórnmálasamtakanna sýnilegri en áður hefur verið. Um langan tíma hefur verið umræða um það bæði innan þings og utan að nauðsyn bæri til þess að setja slík lög um starfsemi og fjárreiður stjórnmálaflokka en það hefur ekkert orðið úr slíkri lagasetningu. Má geta þess að málinu var formlega hreyft á Alþingi á árinu 1975 en þá lagði Benedikt Gröndal fram frumvarp til laga um stjórnmálaflokka sem náði ekki fram að ganga. Í frv. var að finna ítarleg ákvæði um starfsemi stjórnmálaflokka, svo og reglur um fjárframlög til þeirra. Frv. náði aðeins til stjórnmálaflokka, sem bjóða fram til Alþingis, en ekki til þeirra sem einungis bjóða fram til sveitarstjórna. Enda þótt nokkur atriði frv., sem hér er mælt fyrir, séu áþekk því frv. er þetta frv. þó í veigamiklum atriðum frábrugðið frv. sem flutt var fyrir 20 árum nær það ekki einungis til stjórnmálasamtaka sem bjóða fram til Alþingis heldur einnig þeirra sem bjóða fram til sveitarstjórna. Það kveður á um hámark styrkja sem stjórnmálasamtök mega þiggja af einstaklingum eða fyrirtækjum án nafnabirtinga. Einnig er kveðið á um ákveðinn rétt stjórnmálasamtaka sem bjóða fram til kosninga en ná ekki fulltrúum á þing eða til sveitarstjórna svo og að stjórnmálasamtök skuli setja reglur um störf kjörinna fulltrúa sinna og birta þær opinberlega svo nokkur atriði séu nefnd. Minna má einnig á að fyrir þremur árum settu átta háskólakennarar fram áskorun til stjórnmálaflokkanna um að þeir opinberi fjárreiður sínar og settar verði reglur um fjárreiður þeirra. Sú áskorun hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Við undirritaðir kennarar í hagfræði og stjórnmálafræði við Háskóla Íslands beinum þeirri áskorun til formanna stjórnmálaflokkanna að þeir geri grein fyrir því fé sem flokkarnir hafa tekið við undanfarin sjö ár, þar á meðal fjárframlögum í kosningasjóði flokkanna fyrir alþingiskosningarnar 1987 og 1991 og sömuleiðis fyrir sveitarstjórnarkosningar á sama tímabili. Þeir hlutist síðan til um að t.d. Ríkisendurskoðun ásamt óháðum endurskoðendum utan stjórnkerfisins verði falið að kanna hvort fjárframlög til flokkanna bendi til óeðlilegra fjárhags- og hagsmunatengsla að einhverju leyti og þeir beiti sér loks fyrir því að setja skýrar reglur eða lög um fjárframlög til flokkanna til samræmis við lög og reglur í öðrum löndum með niðurstöður Ríkisendurskoðunar að leiðarljósi.`` Einnig má benda á að sama ár og háskólakennarar settu fram áskorun sína lagði Kvennalistinn fram till. til þál. um að skipuð yrði níu manna nefnd til þess að undirbúa löggjöf um fjárframlög til stjórnmálaflokka og stjórnmálasamtaka og jafnframt yrði nefndinni falið að leggja mat á það hvort nauðsyn beri til að setja lög um starfsemi stjórnmálaflokka að öðru leyti. Tillagan var ekki formlega afgreidd en forsrh. gaf fyrirheit um stofnun nefndar til að fjalla um og undirbúa frv. til laga um fjárhagslegan stuðning við stjórnmálaflokka og þá þætti sem slíkum stuðningi tengjast. En samkvæmt upplýsingum úr forsrn. nú varð nefndin aldrei að veruleika þar sem sú ástæða er gefin að tilnefningar frá stjórnmálaflokkunum hafi borist bæði seint og illa og því var ákveðið eins og þar var orðað að finna þessu máli annan farveg. Þetta eru þær upplýsingar sem við höfum fengið úr forsrn. varðandi málið en á þessu virðist þó vera að verða einhver breyting vegna þess að í dag var haft samband við mig úr forsrn. og óskað eftir því að þingflokkur Þjóðvaka mundi skipa fulltrúa í nefnd sem væri falið að skoða þetta mál en fyrri nefnd fékk aldrei neitt skipunarbréf í þessu sambandi og nefndin tók aldrei til starfa. Áskorun háskólakennara um að settar verði skýrar reglur eða lög um fjárreiður stjórnmálaflokkanna er auðvitað í samræmi við þá umræðu og þróun sem átt hefur sér stað í hinum vestræna heimi sl. ár. Í Bandaríkjunum, Kanada, Írlandi og víðar hafa verið sett lög um fjárreiður stjórnmálaflokkanna en þar er sett þak á heildarkostnað í kosningabaráttunni. Með öðrum orðum er bannað að leggja ótakmarkað fé til kosningabaráttunnar. Slíkt bann rennir frekar stoðum undir það að árangur stjórnmálaflokka ráðist ekki alfarið af fjárhagslegum styrk þeirra og að staða þeirra að því er þennan þátt varðar í kosningabaráttunni verði sem jöfnust. Ofangreindar þjóðir hafa ekki látið sér nægja að smíða ramma um fjárreiður stjórnmálaflokka heldur hafa sjónir manna beinst mjög að starfsemi stjórnmálamanna, embættismanna og stjórnsýslunnar í heild. Víða í Bandaríkjunum eru í gildi siðareglur sem taka til stjórnmálamanna og starfsemi stjórnmálaflokka almennt og í framhaldi af þeim umræðum sem farið hafa fram hér í þingsölum í síðustu viku er fróðlegt að geta þess að á Írlandi kom fram sú tillaga í stefnuskrá ríkisstjórnarinnar árið 1992 að þingmenn legðu í upphafi þings fram lista yfir öll störf sín og þátttöku í nefndum utan þings. Þegar þingið fjallaði síðan um málaflokka sem sköruðust við starf eða hagsmuni viðkomandi þingmanns viki hann sjálfkrafa sæti. Í Kanada eru í gildi svipaðar reglur. Ekki er sérstaklega haft eftirlit með því að þingmenn gefi upp störf sín þar en komi hins vegar í ljós að tiltekinn þingmaður hafi brotið gegn reglunni á sá hinn sami það á hættu að missa þingsæti sitt. Eins og fram kemur í grg. með frv. hafa alls staðar á Norðurlöndum nema í Noregi verið lögfestar reglur um fjárreiður stjórnmálasamtaka. Í Svíþjóð voru lögfestar reglur um ríkisframlög til stjórnmálaflokkanna árið 1972. Þar eru ríkisframlög bundin við þá stjórnmálaflokka sem bjóða fram til Alþingis. Árið 1976 voru samþykkt lög í Danmörku um fjárframlög frá ríkinu til stjórnmálaflokka, bæði í tengslum við lands- og sveitarstjórnarframboð. Engin framangreindra laga taka til starfsemi stjórnmálaflokka að öðru leyti. Í Finnlandi hafa verið lögfest ítarleg ákvæði um starfsemi stjórnmálaflokka en það var árið 1969, svo og fjárframlög til þeirra sem bjóða fram til þings. Virðulegi forseti. Margt og mikið hefur verið rætt og ritað um vönduð vinnubrögð í stjórnmálum og stjórnsýslu. Hér á landi er vert að benda á tvo fræðimenn sem hafa öðrum fremur látið til sín taka á þessu sviði en þeir hafa báðir gefið út bækur þar sem rannsóknir þeirra á íslenskum stjórnmálaflokkum, skipulagi og vinnubrögðum í íslenskri stjórnsýslu eru birtar. Athyglisvert er að greining þeirra á hinum íslenska raunveruleika fer víða saman. Báðir komast að þeirri niðurstöðu að ekki gæti nægilega vandaðra vinnubragða í stjórnsýslu á Íslandi og að stefnumótun hins opinbera sé oft ábótavant. Þeir telja báðir að íslensk stjórnmál einkennist fremur af geðþótta og frjálsu mati handhafa hins opinbera valds en fastmótuðum skýrum reglum sem allir þekkja. Þeir telja að skýringanna megi leita til uppruna íslenska flokkakerfisins en Svanur Kristjánsson kemst svo að orði í bók sinni Frá flokksræði til persónu stjórnmála, þar sem hann talar um uppruna núverandi stjórnmálaflokka en þar segir, með leyfi forseta: ,,Á Vesturlöndum hafa tvenns konar sögulegar kringumstæður komið í veg fyrir að nýir stjórnmálaflokkar hefðu möguleika á að verða fyrirgreiðsluflokkar, annars vegar sterkt regluveldi í opinberum stofnunum og hins vegar einveldi konungs. Þegar fjórflokkakerfið myndaðist á Íslandi voru þessar kringumstæður ekki fyrir hendi og sömuleiðis ekki í Bandaríkjunum þegar núv. flokkar voru stofnaðir. Meginflokkar landanna tveggja þróuðust þar af leiðandi sem fyrirgreiðsluflokkar, byggðu á því að geta deilt út gæðum fremur en að skírskota til sameiginlegra stefnumála og sameiginlegra hagsmuna.`` Gunnar Helgi Kristinsson kemst að svipaðri niðurstöðu þó útgangspunkturinn sé hinn sami og hinn og segir í bók sinni Embættismenn og stjórnmálamenn, með leyfi forseta: ,,Viss ósamræmis gætir milli þeirra vinnubragða sem hafa tíðkast innan íslenska stjórnkerfisins og siðferðisvitundar þjóðarinnar. Í menningu Íslendinga sýnist heiðarleiki mikils metinn. Í opinberu lífi tíðkast hins vegar ýmislegt sem fellur undir spillingu í flokkunarkerfi Heidenheimers. Skýringanna á þessu ósamræmi er sennilega ekki að leita í því að stjórnmálamenn og embættismenn hafi veikari siðferðisgrunn en aðrir landsmenn. A.m.k. bendir ekkert til þess. Ráðamenn hér á landi eru tiltölulega nátengdir samfélaginu og þótt sumir þeirra kunni að hafa tamið sér ýmsa ósiði í umgengni sinni við valdið virðist ólíklegt að meðal ráðamanna ríki í grundvallaratriðum annars konar gildismat en meðal alþýðufólks.`` Ég held að óhætt sé að segja að vaxandi skilningur sé á því á hv. Alþingi að nauðsynlegt sé að ná samstöðu um það að setja lög um starfsemi og fjárreiður stjórnmálaflokkanna og er markmiðið með framlagningu þessa frv. að reynt verði sem mest og best að hraða því máli. I. kafli frv. fjallar að meginstefnu til um starfsemi stjórnmálaflokka og er þar gert ráð fyrir í 7. gr. að stjórnmálasamtök setji sér reglur um störf kjörinna fulltrúa sinna. Hér er verið að höfða til almennra siðareglna en bent er á að skýrar og tæmandi reglur séu stjórnmálamönnum og öðrum til leiðbeiningar. II. kaflinn fjallar hins vegar um fjárreiður stjórnmálasamtaka. Virðulegi forseti. Ég vil fara í helstu efnisatriði frv. Í 1. gr. frv. er sett fram skilgreining á stjórnmálasamtökum til að afmarka hvaða samtök falla undir frv. en skilyrði fyrir því að samtök geti talist falla undir hugtakið stjórnmálasamtök eru annars vegar að þau bjóði fram fulltrúa við kosningu til sveitarstjórna eða Alþingis og hins vegar að þau séu skráð sem stjórnmálasamtök hjá dómsmrn. Í 2. gr. segir, með leyfi forseta: ,,Við skráningu stjórnmálasamtaka hjá dómsmálaráðuneyti skal leggja fram lög samtakanna og stefnuskrá. Stjórnmálasamtök skulu birta opinberlega lög sín, stefnuskrár og stefnumarkandi samþykktir.`` Með því að skylda stjórnmálasamtök til að leggja fram í dómsmrn. lög samtakanna og stefnuskrá þá skapast meiri festa og aðhald að starfsemi stjórnmálasamtakanna í landinu. Í 3. gr. og 4. gr. er kveðið á um að stjórnmálasamtök skulu opin öllum landsmönnum sem náð hafa 16 ára aldri og að stjórnmálasamtök skuli gæta jafnræðis milli félagsmanna sinna í starfi sínu og skipulagi. Ég tók eftir því, virðulegi forseti, að þegar frv. þetta var kynnt í einum fjölmiðlinum var sérstaklega tekið til þessarar greinar og túlkað á þann veg að með þeim væri verið að setja ákvæði sem gengi gegn reglum eða hefðum innan Kvennalistans. Ég vil taka skýrt fram að það er alls ekki enda er það svo eins og leiðrétt var af Kvennalistanum að þau stjórnmálasamtök eru öllum landsmönnum opin enda þótt önnur regla sé viðhöfð varðandi framboð. Eins og áður sagði þá er í 7. gr. getið um að stjórnmálasamtök skuli setja reglur um störf kjörinna fulltrúa sinna og birta þær opinberlega. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að landsmönnum öllum séu ljós vinnubrögð sem tíðkast innan stjórnmálaflokkanna sem geta verið mismunandi. Svo dæmi sé tekið, hvort sú regla gildi innan stjórnmálasamtaka að þingmenn sitji í stjórnum eða bankaráðum eða sjóðstjórnum sem hafa með á hendi úthlutun á fjármagni eða sjóðstjórnum sem hafa á hendi úthlutun á fjármagni. Það virðist vera svo í vaxandi mæli að stjórnmálaflokkar eru að hverfa frá því að þingmenn þeirra sitji í slíkum stjórnum, ráðum og nefndum utan þings og ég tel eðlilegt að stjórnmálaflokkar birti opinberlega hvaða reglur þeir viðhafa t.d. gagnvart slíku atriði. Í 8. gr. er kveðið á um að stjórnmálasamtökum sé óheimilt að skrá niður upplýsingar á kjörstað. Það er svo að hin síðari ár hafa stjórnmálaflokkar almennt horfið frá því að vera með fulltrúa sína á kjörstað til að skrá niður hverjir komi á kjörstað til að kjósa. Eins og allir vita eru slíkar upplýsingar notaðar til að ýta á eftir þeim flokksbundnu aðilum sem hafa ekki kosið en hér er kveðið á um það að rétturinn til að ákveða hvort menn vilja kjósa eða ekki á ekki að vera minni en rétturinn til að ákveða hvaða flokkur er kosinn og því er það andstætt þeirri hugsun sem lýðræðið grundvallast á að stjórnmálasamtök viðhafi slíkar persónunjósnir á kjörstað. Í 9. gr. er kveðið á um að stjórnmálasamtök séu bókhaldsskyld samkvæmt ákvæðum laga um bókhald og þeim ber einnig að skila skattframtali. Stjórnmálasamtök eru nú bókhaldsskyld samkvæmt bókhaldslögum en þau hafa verið samkvæmt lögum um tekjuskatt og eignarskatt undanþegin framtals- og skattskyldu. Við álítum að eftirlit skattyfirvalda með stjórnmálaflokkunum sé því mjög lítið og ákvæði um framtalsskyldu er sett fram til þess að tryggja nauðsynlegt aðhald. Árlega skulu reikningar stjórnmálasamtaka endurskoðaðir af löggiltum endurskoðanda og lagðir fram til samþykktar á landsfundi, sem er yfirleitt alls staðar, eða öðrum sambærilegum vettvangi stjórnmálasamtaka. Það sem er nýtt í þessu er að ársreikningar stjórnmálasamtaka sem hljóta framlög skv. 11. gr. sem kveðið er á um í þessu frv. skulu jafnframt endurskoðuð af Ríkisendurskoðun. Ég tel að það sé mjög mikilvægt atriði. Ég tel að stjórnmálaflokkarnir sem þiggja umtalsverða fjármuni úr ríkissjóði í formi ríkisframlaga til útgáfustarfsemi og fleiri þátta hafi ákveðnar skyldur í þessu efni, bæði að birta fjárreiður sínar opinberlega og þeir séu settir undir það að Ríkisendurskoðun endurskoði ársreikninga þeirra. Í 10. gr. er ákvæði sem kveður á um að stjórnmálasamtökum sé heimilt að taka við fjárframlagi eða ígildi þess frá einstökum aðilum, einstaklingum eða fyrirtækjum, þó þannig að fari framlag yfir 300.000 á hverju reikningsári skal birta nafn styrktaraðila samhliða birtingu ársreikninga. Með þessu ákvæði er reynt að stemma stigu við óeðlilegum hagsmunatengslum stjórnmálaflokka við einstaklinga eða fyrirtæki. Þetta er þekkt víða að slík ákvæði eru sett og t.d. í Bandaríkjunum er miðað við mjög lága fjárhæð. Ef einstaklingar eða fyrirtæki gefa nokkra dollara þarf að birta nafn styrktaraðila opinberlega. En ég held að ekki sé óeðlilegt að gerð sé krafa um opinbera birtingu á nöfnum þeirra einstakinga eða fyrirtækja sem veita stjórnmálasamtökum háa styrki. Auðvitað getur verið álitamál við hvaða tölu á að miða. Hún gæti hugsanlega átt að vera lægri en hér er nefnt og við erum vissulega opin fyrir því að skoða það. Hins vegar gæti líka komið til greina sem við veltum fyrir okkur að setja almennt þak á að það væri ekki heimilt að þiggja hærra en ákveðna upphæð frá einstökum aðila en hér er farin sú leið að það er heimilt að hafa slíka styrki hærri en þá verði að birta nöfn viðkomandi aðila opinberlega. Ég held að með einhverjum hætti verði að taka á þessu máli og erum við vissulega opin fyrir að skoða allar leiðir sem samstaða getur náðst um í þessu efni. Með fjárhagslegum stuðningi er átt við gjafafé eða annars konar styrkveitingu sem hægt er að meta til fjár. Víða í vestrænum löndum hafa verið lögfestar strangar reglur í þessu sambandi. Ég held að þetta sé mikilvægt og sé til þess fallið að eyða tortryggni ef einhver er hjá fólkinu í landinu til hugsanlegra hárra fjárframlaga sem stjórnmálaflokkar þiggja af einstaklingum, félagasamtökum eða fyrirtækjum til starfsemi sinnar. Í 11. gr. er kveðið á um rétt til þess að þiggja framlög úr ríkissjóði til stjórnmálasamtaka og það verði lögbundið en þannig verði framlög til stjórnmálaflokka sérstakur liður á fjárlögum sem þau eru reyndar nú. Slíkt framlag skal í engu skerða rétt þeirra flokka sem eiga sæti á Alþingi samkvæmt gildandi lögum um sérfræðiaðstoð við þingflokka. Það er einnig nýmæli í þessu að stjórnmálasamtök, sem bjóða fram til þings eða sveitarstjórna og hafa náð a.m.k. 2,5% af greiddum atkvæðum í síðustu kosningum á landsvísu án þess að hafi náðst þingsæti, eigi rétt á framlagi í eitt ár sem svarar til eins þingsætis. Það kann að þykja sérkennilegt að þarna sé opnað fyrir það að stjórnmálasamtök sem hljóta ákveðinn hluta, sem miðað er við af greiddum atkvæðum, en fái ekki fulltrúa kjörinn á þing eigi rétt í ákveðinn tíma til framlaga úr ríkissjóði. Ég tel að þetta sé ekki óeðlilegt, þetta sé partur af lýðræði okkar að nýir flokkar geti boðið fram og þá geti það verið með þeim hætti að það þurfi að einhverju leyti, sem þeir náttúrlega vissulega gera ekki að öllu leyti, staðið að einhverju leyti jafnfætis þeim flokkum sem hafa boðið fram áður og hafa þegið fjárframlög frá ríkissjóði. Þetta er að finna víða erlendis, m.a. á Norðurlöndum að slík ákvæði tíðkast og teljum við rétt að það sé sérstaklega skoðað af hv. Alþingi hvort ekki sé rétt að lögfesta líka slíka leið hér. Um 12.--14. gr. er lítið að segja. Hér er um að ræða að ákvæði laga um sérfræðiaðstoð fyrir þingflokka, nr. 56/1971, eru tekin óbreytt í frv. þar sem það þykir eðlilegra að hafa öll ákvæði sem snúa að stjórnmálasamtökum á einum stað. Í 16. gr. er kveðið á um að brot á ákvæðum laga þessara geti sætt sviptingu fjárframlaga, svo og þyngri refsingu samkvæmt öðrum lögum þar sem það á við. Þykir rétt þó það sé ekki nefnt og það getur vel verið að það þurfi þá að kveða skýrar á um það en í 15. gr. er kveðið á um að dómsmrh. skipi sérstaka þriggja manna nefnd sem hefur það verkefni að skera úr ágreiningi sem rís vegna laga þessara, að nefndinni væri falið að kveða upp úrskurð varðandi brot á ákvæðum þessara laga. Í lokin, virðulegi forseti, eru tvö ákvæði til bráðabirgða. Eins og nú er eru þar engar samræmdar reglur sem gilda í dag um afslætti og ýmiss konar ókeypis þjónustu sem flokkunum er látin í té í tengslum við kosningar, svo sem frá Hagstofu Íslands eða undirstofnun ráðuneyta. T.d. hafa flokkarnir iðulega fengið afslátt af gjaldskrá Pósts og síma en þó hefur þurft að sækja um það í hvert tiltekið skipti og ekki er ljóst hvort það sama á við um alla í því efni. Við teljum því eðlilegt að settar verði skýrar og samræmdar reglur um þetta sem flokkarnir geti gengið að sem vísum. Síðan er í ákvæði til bráðabirgða lagt til að dómsmrh. skuli í samráði við Samband ísl. sveitarfélaga undirbúa löggjöf sem tryggir framboðum til sveitarstjórna framlög úr sveitarsjóðum til starfsemi þeirra og skal undirbúningi lokið innan eins árs frá gildistöku laga þessara. Við töldum rétt að hafa þennan háttinn á. Það er víða svo að stjórnmálasamtök sem eingöngu bjóða fram til sveitarstjórna hafi rétt til opinbers stuðnings. Við teljum rétt að reynt verði að leita samstöðu við sveitarfélögin og Samband sveitarfélaga um að það komi til þeirra kasta í þessu efni að leggja fram styrki til starfsemi úr sveitarsjóði til þeirra flokka sem bjóða fram til sveitarstjórna og er þetta þekkt annars staðar eins og í Danmörku. Þar fá sveitarstjórnir styrki til starfsemi sinnar úr sveitarsjóði. Ég hef, virðulegi forseti, farið yfir þetta frv. sem hér er lagt fram í mjög stuttu máli. Ég geri mér grein fyrir að hér er um viðamikið mál að ræða sem ég trúi að flestir þingmenn hafi skoðun á. Í nýafstaðinni kosningabaráttu gaf Þjóðvaki fyrirheit um að komið yrði á reglum í stjórnmála- og viðskiptalífi og m.a. með löggjöf um starfsemi stjórnmálasamtaka. Með þessu frv. erum við að fylgja því fyrirheiti eftir sem við gáfum í kosningabaráttunni að slíkt frv. yrði lagt fram. Við gerum okkur fyllilega grein fyrir því að hér getur verið um ýmis álitamál að ræða sem skiptar skoðanir geta verið um og vil ég ítreka það í lokin að við erum vissulega opin fyrir því að skoða breytingar í þessu sambandi en leggjum mikla áherslu á það að þetta mál nái fram að ganga og það fái umfjöllun í nefnd þó stutt lifi af þessu þingi. Í lokin, virðulegi forseti, legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Herra forseti. Ég fagna framkomu þessa frv. og mér finnst lofsvert að þessu máli sé hreyft hér. Það hefur svo sem oft komið til umræðu og skoðunar á undanförnum árum að þörf væri á að setja um þetta reglur en lítið gerst. Þó er rétt að minna á að á síðasta kjörtímabili var gert samkomulag um tilteknar breytingar á skattalegri meðferð framlaga til stjórnmálaflokka. Í tengslum við það var stuðningur við stjórnmálaflokkana, stuðningur til útgáfustarfsemi á vegum stjórnmálaflokkanna lítillega hækkaður og í þriðja lagi og ekki síst var gert samkomulag um að forsrh. mundi setja á laggirnar stjórnskipaða nefnd til að fara í þetta verkefni, þ.e. að semja reglur, eftir atvikum löggjöf, um starfsemi stjórnmálaflokka. Ég átti aðild að því samkomulagi fyrir hönd míns flokks og sem nefndarmaður í efh.- og viðskn. og ég verð að segja alveg eins og er að ég var í þeirri einlægu trú og batt við það vonir að þessu fylgdi alvara og menn mundu einhenda sér í þá vinnu að setja þarna reglur og lög. Ég vil þess vegna spyrja hæstv. forseta hvar hæstv. forsrh. er. Ég teldi fullkomlega tilefni til að óska eftir því að hæstv. forsrh. væri viðstaddur umræðuna. Almennt séð er það eðlilegt og heppilegt að hann sé hér við en til viðbótar kemur að hann á vissa aðild að málinu og nú er spurning, hvort virðulegur forseti vor getur ekki vippað sér í það að kanna hvar hæstv. forsrh. er.

Hæstv. forsrh. er fjarverandi en forseti hefur heyrt orð hv. þm. og mun gera ráðstafanir til þess að kanna það.

Ég þakka hæstv. forseta og ef forsrh. næði til fundar áður en ég lýk máli mínu mundi ég gjarnan vilja beina aðeins orðum til hans út af nefndarstarfinu og segja það þá í leiðinni að auðvitað liggur það í hlutarins eðli. Með því er ég ekki að kasta neinni rýrð á flutning þessa frv. en það liggur auðvitað í hlutarins eðli að þetta er verkefni af því tagi sem verður að reyna að ná víðtæku, pólitísku samkomulagi um. Hér mun væntanlega engin lagasetning líta dagsins ljós nema hún sé í góðri sátt, ekki bara við knappan meiri hluta á þingi heldur helst við alla þingflokka því að þetta er eðli málsins samkvæmt hlutur sem ekki er heppilegt að menn standi í miklum ágreiningi um. Við erum einfaldlega að fjalla um hluti nátengda sjálfri undirstöðu lýðræðisins í landinu, starfsemi stjórnmálahreyfinga, og það gengur helst ekki að menn séu í miklum ágreiningi um slíkar grundvallarleikreglur. Það má því segja um þetta eins og kannski helst hliðstætt kosningalöggjöf og breytingar á stjórnarskrá og annað því um líkt að mönnum ber mjög rík skylda til að ná mjög víðtæku samkomulagi um leikreglur af þessu tagi. En það breytir ekki hinu að það er ágætt að fá hér sýnishorn af því hvernig svona reglur gætu litið út og lofsvert að við þessu sé hreyft. Ræðumaður hefur oft á undanförnum árum hugsað sér að gera atrennur að því að setja eitthvað á blað og reyndar gert það en minna orðið úr en skyldi að koma því fram í dagsljósið. Ég á nokkurt bókasafn um tilhögun þessara mála í ýmsum nálægum löndum, m.a. ágæta úttekt á fjármögnun stjórnmálaflokka í Vestur-Evrópu sem að vísu er í höndum mínum á þýskri tungu og auðveldar mér nú ekki viðureignina. Einnig hef ég undir höndum nýtt frv. um breytingar á takmörkunum, sem sagt eyðslu í kosningabaráttu til Bandaríkjaþings sem þar var lagt fram á síðasta þingi og er allmikill pappír eins og sjá má og sýnir að þar í landi þykir mönnum ástæða til að hafa reglur um þetta nokkuð ítarlegar. Í fskj. með frv. birtar upplýsingar um hvernig þessum málum er háttað annars staðar á Norðurlöndum. Það hef ég sömuleiðis kynnt mér. Þar er að nokkru leyti ágæt fordæmi að hafa, til að mynda í Finnlandi þar sem menn hafa sett nokkuð ítarlega löggjöf. Hins vegar varðandi fjárveitingar til stjórnmálaflokka held ég að gjarnan megi skoða fyrirkomulagið eins og það er í Danmörku. Ég ætla þess vegna á þessu stigi málsins ekki að orðlengja um þetta að öðru leyti en því að koma að nokkrum hugleiðingum eða ábendingum í sambandi við efni málsins og þá meira því sem mér finnst þar vanta eða vera áfátt en að ég sé í veigamiklum atriðum ósammála þeim hugmyndum sem eru settar fram. Ég hef gjarnan séð fyrir mér að þetta yrði jafnvel mótsagnakennt, sem það kann að hljóma, en enn ítarlegri löggjöf þegar hún kæmist á laggirnar vegna þess að að mínu mati er sannarlega þörf á að setja reglur um þetta sem a.m.k. yrðu að hluta til lögbundnar en að einhverju leyti mundu helgast af framkvæmd eða hefð í sambandi við fjárveitingar til stjórnmálaflokka og hvernig starfsskilyrðum þeirra yrði búið í landinu. Ég geng auðvitað út frá því í umfjöllun minni um málið að menn hafi skilning á nauðsyn þess að efla starfsemi stjórnmálahreyfinga í landinu sem hornsteina í lýðræðiskerfi okkar. Það er svo að gjarnan er fjallað --- ég segi nú ekki með forakt en a.m.k. lítilli virðingu og litlum hlýleika um stjórnmálasamtök yfirleitt. Það er miður því að menn verða auðvitað að átta sig á því að í því fulltrúalýðræðisfyrirkomulagi sem við búum við, þingræðiskerfi, leika stjórnmálaflokkarnir mjög þýðingarmikið hlutverk, þeir eru hornsteinar lýðræðisins. Þar binst fólk samtökum til þess að hafa áhrif á stjórnmálin, hafa áhrif á þróun þjóðmála, og þess vegna er afar mikilvægt að það sem þar fer fram nái tilgangi sínum en það er líka mjög mikilvægt að almenningur í landinu sé virkur þátttakandi. Það má auðvitað ekki gerast að þessar stoðir undirstöðu lýðræðisins fúni, þær verði að einhverjum fámennum klíkum eða valdahópum, úr litlum tengslum við fjöldann allan í þjóðfélaginu. Það að stjórnmálaflokkunum sé gert kleift að starfa eðlilega við nútímaaðstæður er auðvitað stór og veigamikill hluti af þessu. Þar á ég ekki síst við fjárhagslegan grundvöll þeirrar starfsemi. Það verður að horfa á það eins og það er að það eru allt aðrir tímar uppi gagnvart því að starfrækja félagsmálahreyfingar eða þjóðmálahreyfingar eins og stjórnmálaflokkarnir eru en voru kannski fyrir áratugum. Slík starfsemi er ekki lengur og verður ekki lengur byggð á áhugamennsku og sjálfboðaliðaframlögum eins og áður var. Það er einfaldlega veruleikinn sem menn horfast í augu við, jafnt í ungmenna- og íþróttafélögum, áhugamannafélögum af ýmsu tagi og stjórnmálaflokkum. Þar byggja menn meira á launuðum starfskröftum og þurfa að greiða fyrir hluti og þjónustu sem áður var gjarnan látin í té ókeypis eða í sjálfboðamennsku. Menn geta sagt að þetta sé afturför og hið versta mál en það er svona og menn verða að horfast í augu við það. Ef stjórnmálaflokkarnir eiga að ná að halda úti eðlilegri starfsemi í ljósi þessara aðstæðna og miðað við tíðarandann eins og hann er verða þeir auðvitað að geta gert það eins og aðrar slíkar hreyfingar í þjóðfélaginu sem hafa mikilvægu hlutverki að gegna. Þess vegna er ég eindregið þeirrar skoðunar að við eigum að ræða þetta út frá því að við ætlum ekki með þessu einhliða að þrengja kosti eða setja einhverjar hömlur á starfsemi flokkanna heldur gagngert öfugt. Við viljum gera þeim kleift að starfa og sinna því veigamiklu hlutverki sem þeir eiga að fara með. Þess vegna er það kannski eitt af því fáa sem ég er ekki alveg sáttur við í grg. frv. þar sem mér finnst á köflum anda pínulítið köldu til stjórnmálaflokkanna sem fyrirbæra. Mér finnst líka óþarfi að blanda saman eins og ert er til að mynda efst á bls. 4 í grg. stjórnmálaflokkunum annars vegar og stjórnsýslunni hins vegar og framkvæmdarvaldinu eða hvað sem menn eru þá að tala um og að sé almennt vandamál að það sé skortur á vönduðum vinnubrögðum. Menn geta vissulega rökstutt slíka fullyrðingu en í mínum huga eru þetta óskyldir hlutir sem rétt er að fjalla um alveg aðskilið. Það er annars vegar starfsemi stjórnmálaflokkanna og hins vegar opinber stjórnsýsla og vinnubrögð þar á bæ. Ég er þeirrar skoðunar, hæstv. forseti, að t.d. varðandi það sem fjallað er um í 9. og 10. gr. frv. sé tvímælalaust þörf á því að setja reglur um bókhald og fjárreiður stjórnmálasamtaka með hvaða hætti það skuli meðhöndlað og gert opinbert. Varðandi 10. gr. um fjárframlög til stjórnmálasamtaka vil ég ganga þar mikið lengra en gert er í frv. Ég tel tvímælalaust þörf á því að setja ,,absalút`` þak á einstök framlög og þau þök eigi að vera aðgreind annars vegar eftir því hvort um er að ræða einstaklinga eða lögaðila, fyrirtæki. Þannig er það víðast hvar þar sem reglur eru um þetta, til að mynda í Bandaríkjunum, í Bretlandi og fleiri löndum, þar er alveg tiltekið hámark. Það er reyndar þannig að því er gjarnan framfylgt með mjög ströngu eftirliti og með miklum viðurlögum ef út af er brugðið eins og menn þekkja. Þess eru dæmi að menn hafa misst þingsæti sín eða embætti vegna þess að komið hefur í ljós að þeir hafa brotið gegn þessum reglum. Í öðru lagi eru víða sett þök á hámarksútgjöld vegna starfsemi af þessu tagi og spurning um hvort það eigi jafnframt að vera þannig að þetta sé innan einhvers heildarramma. Þá held ég að uppbyggingu frv. þurfi að breyta eða lögum eigi að skipa með þeim hætti að þessu leyti að gerður sé greinarmunur á annars vegar hefðbundinni starfsemi stjórnmálahreyfingar og hins vegar kosningasjóðum og uppgjöri kosningasjóða og fjárframlögum til kosningabaráttu. Ég held að það verði mjög erfitt að ná utan um þetta öðruvísi en þannig að það verði aðskilið og stjórnmálaflokkunum gert skylt að halda því algjörlega aðskildu í bókhaldi sínu. Það er annars vegar hefðbundinn rekstur ár frá ári á aðalskrifstofu flokks, útgáfustarfsemi og útbreiðslustarfsemi og félagsmálastarfsemi eða annað því um líkt sem þar er á ferðinni og hins vegar útgjöld í kosningabaráttu og kosningasjóði. Þannig er það víðast hvar erlendis að þessu tvennu verða menn að halda aðskildu. Þá er mjög víða farin sú leið að sett er þak á leyfileg heildarútgjöld í kosningabaráttunni. Ef um er að ræða einstaklinga sem bjóða sig fram til einstaklingsbundins embættis eins og þingsætis í einmenningskjördæmi eða eitthvað því um líkt er þar sérstakt þak. Ef um er að ræða flokka í fjölflokkakerfi þá er þar annað þak. Þá eru gjarnan þau viðurlög sem ég áðan nefndi að ef menn verða uppvísir að því að safna meira fé eða eyða meira fé í kosningabaráttu sinni en lög leyfa varðar það mjög ströngum viðurlögum. Staðreyndin er sú að það verður að lokum ákaflega erfitt að ná utan um þetta nema það sé hvort tveggja, þak á einstök framlög og heildarþak. Annars er sú hætta fyrir hendi að menn geti skipt þessu upp í marga smærri skammta og skráð á nöfn og komið því fram hjá slíku eftirliti og þar muni aðstöðumunur manna birtast í gegnum mismunandi aðstöðu til að safna fjárframlögum. Ég hefði því talið að það bæri að athuga að gera þarna á greinarmun, annars vegar hefðbundinni starfsemi stjórnmálaflokka og rekstri þeirra ár frá ári, bókhaldsskyldu og uppgjörsreglum og birtingu reikninga og svo framvegis, þar með talið framlaga sem stjórnmálahreyfingarnar fá til síns hefðbundna rekstrar eða sinnar hefðbundnu starfsemi og hins vegar sérstök lagaákvæði sem varða uppgjör á kosningaútgjöldum. Það má líka velta því fyrir sér hvort það eigi að vera að einhverju leyti sundurgreint eftir því hvaða kosningar eiga í hlut, til Alþingis eða sveitarstjórna, eftir því hvort jafnvel um er að ræða einstaklingsbundna baráttu, til að mynda hvort að menn vilja setja reglur um prófkjör og kosningabaráttu af því tagi eða telja það falla utan ramma þessara laga. En eitthvert þak á einstakar upphæðir er að mínu mati tvímælalaust nauðsynlegt líka vegna þess að á bak við það felst kannski skýrast sú hugsun að reglurnar eru til að tryggja sjálfstæði og óhæfi stjórnmálasamtakanna frá þeim aðilum sem þó kunna að vilja sem ágætt er og styðja þá að einhverju leyti fjárhagslega. Í því sambandi er nauðsynlegt að einstakir aðilar geti ekki gefið of stórar upphæðir. Í Bandaríkjunum er búið að taka þetta mál fyrir oft á þessari öld. Fyrstu lögin voru sett þar 1925 í kjölfar mikillar umræðu sem varð á þriðja áratugnum í bandarískum stjórnmálum um vaxandi áhrif peninga. 1971 voru sett tvenn lög og á árinu 1974 og þar á eftir urðu meiri háttar breytingar á reglum um þessi efni í bandarískum stjórnmálum í kjölfar hins fræga Watergate-máls. Þá kom til að mynda í ljós að Richard Nixon hafði fengið allmyndarlegar fúlgur frá einstökum aðilum og menn veltu fyrir sér hvort t.d. 100 þúsund dollara framlag Gulf Oil Company til hans hefði haft einhver áhrif á viðhorf hans til þeirra kumpána. Frægast er samt það framlag sem Clement Stone fékk upp á 2,1 milljón Bandaríkjadala eða 150 millj. ísl. kr. í kosningasjóð sinn á sinni tíð. Það voru upphæðir af þessu tagi, sem komu fram í dagsljósið, sem drógu athygli manna að því að auðvitað gengi ekki að einstök fjársterk fyrirtæki, jafnvel einstaklingar, auðkýfingar, gætu nánast keypt sér aðgang að stjórnmálunum í gegnum menn sem þyrftu á fjárstuðningi þeirra að halda. Það er líka fróðlegt að vitna til umræðunnar sem nú hefur farið fram í Bretlandi á síðustu vikum um áhrif peninga í breskum stjórnmálum og í breska þinginu, að vísu undir nokkuð öðrum og jafnvel næsta hlálegum formerkjum því þar hefur komið á daginn að ýmsir þingmenn á breska þinginu virðast hafa látið borga sér fyrir að bera fram fyrirspurnir um mál sem varða hagsmuni einhverra aðila úti í þjóðfélaginu. Það hefur komið upp að ýmsir af þessum þingmenn eru reglulegir þiggjendur fjárframlaga eða greiðslna eða launa eða hvað við kjósum nú að kalla það frá hagsmunaaðilum úti í þjóðfélaginu og þess sér, að því er virðist, stað með beinum hætti í framgöngu þeirra á þjóðþinginu svo sem eins og með því að þeir leggja gjarnan fram fyrirspurnir eða beita sér í málum sem varða viðkomandi aðila. Frægast af endemum er auðvitað nýjasta upphlaupið sem varð vegna þess að þingmaður lagði fram fyrirspurn í nafni annars þingmanns þar sem honum þótti betra að gangast ekki við því sjálfur að hann væri að ganga hagsmuna gasiðnaðarins í Bretlandi. Við skulum vona að við þurfum ekki að hafa áhyggjur af slíkum hlutum á Íslandi en það minnir okkur á það að nærri okkur eru árekstrar sem geta orðið annars vegar milli stjórnmálastarfa manna og framgöngu stjórnmálaflokka og fjárframlaga sem stjórnmálastarfsemin er hins vegar auðvitað algjörlega ofurseld að fá til að geta þrifist. Virkasta aðgerðin til að afstýra þessum árekstrum er sú að hið opinbera leggi stjórnmálasamtökum þannig stuðnings að þau geti starfað tiltölulega sjálfstætt og óháð framlögum frá öðrum aðilum og jafnræði þeirra og starfsgrundvöllur séu með slíkum aðgerðum sæmilega tryggður. Fjárframlög frá öðrum aðilum, hagsmunasamtökum, fyrirtækjum eða einstaklingum þurfi því aldrei að verða og geti helst aldrei orðið nema einhver óverulegur hluti af tekjum við komandi stjórnmálahreyfinga. Samt sem áður er engin spurning um að við þurfum að setja reglur um þessi efni og það er nauðsynlegt að menn vindi að því bráðan bug. Hæstv. forseti. Ég hefði að lokum viljað frétta eitthvað af ferðalagi hæstv. forsrh., hvort hann er væntanlegur til fundar. En mér finnst óeðlilegt að fundinum ljúki hér sem kann nú að verða eina tækifærið sem við höfum til að skiptast á skoðunum um þetta á þessu þingi nema við eigum þess kost að fá fréttir af þessu starfi, starfi hinnar stjórnskipuðu nefndar, um fjárreiður stjórnmálaflokkanna.

Forseti vill upplýsa að ekki hefur náðst til hæstv. forsrh. Hitt er ljóst að umræðunni mun ekki ljúka á þessum fundi. Allmargir þingmenn eru á mælendaskrá þannig að það mun verða annar fundur þar sem fjallað verður um þetta mál.

Ég þakka hæstv. forseta og það er ekki við hæstv. forseta að sakast þó hæstv. forsrh. sé fjarverandi. Ég uni því prýðilega að við eigum þess kannski kost að frétta af málinu þegar umræðan heldur áfram á seinni fundi.

Komið er að þeim tímapunkti að störf þingflokka fara fram. Umræðu um málið lýkur ekki á þessum fundi en það mun ekki verða fundur aftur síðar í dag heldur verður málið tekið upp síðar.