Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti tilkynnir að með bréfi dags. 12. september sl. hefur forseti óskað eftir því við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, samanber ákvæði 8. tölul. 1. mgr. 13. gr. þingskapalaga, að hún fjalli um skýrslu Ríkisendurskoðunar um Þjóðskrá Íslands.

Hæstv. forseti. Það hefur ekki farið fram hjá neinum sem fylgst hefur með fréttum að undanförnu að málefni heyrnarskertra er í brennidepli. Heiðdís Dögg Eiríksdóttir, formaður Félags heyrnarlausra, skrifar grein á visir.is í fyrradag þar sem hún fjallar um stöðu þessara mála. Heiðdís Dögg segir meðal annars, með leyfi forseta: „Þrátt fyrir fjölda skýrslna, rannsóknir og kannanir stöndum við döff enn og aftur frammi fyrir þeim vanda að fá ekki endurgjaldslausa túlkaþjónustu í daglegu lífi. Í því felst að við sem þurfum að reiða okkur á táknmál getum ekki sinnt okkar daglegu skyldum sem íbúar í fjöleignarhúsi, sem starfsmenn, sem foreldrar. Við getum ekki verið þátttakendur með fjölskyldu okkar, hvorki á hátíðisdögum né á sorgarstundum. Við getum heldur ekki átt samskipti vegna kaupa á húsi eða bíl. Við getum ekki nýtt okkur símatíma lækna eða annarra sérfræðinga vegna veikinda barna okkar. Við eigum á hættu að missa starfið okkar þar sem við getum ekki tekið þátt í fundum og fræðslu sem eru nauðsynleg vegna starfa okkar.“ Og hún spyr: „Hvað gengur stjórnvöldum eiginlega til? Ný lög um stöðu íslenskrar tungu og íslensks táknmáls mæla fyrir um að íslenskt táknmál sé jafn rétthátt íslensku. Samkvæmt sömu lögum er óheimilt að mismuna fólki eftir því hvort málið það notar.“ Stjórn Táknmálsfélagsins sendi frá sér ályktun þann 13. september sl. og í niðurlagi þeirrar ályktunar segir, með leyfi forseta: „Táknmálsfélagið skorar hér með á ráðuneytið, stjórnvöld og alþingismenn að tryggja að áfram verði lagt fé í félagslega túlkunarsjóðinn og koma jafnframt málefnum sjóðsins í lagalegt form svo tryggt sé að táknmálsnotendur geti notið öruggrar táknmálstúlkunar við öll félagsleg tækifæri og þannig komið í veg fyrir félagslega einangrun í nánustu framtíð.“ Undir þessa áskorun tek ég heils hugar. Eins tek ég undir orð hv. þm. Svandísar Svavarsdóttur sem í óundirbúnum fyrirspurnatíma í gær spurði hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra hvort hann hygðist endurskoða ákvörðun sína og tryggja fjárveitingu til að mæta umræddri þörf og standa þannig vörð um sjálfsögð mannréttindi heyrnarlausra.

Virðulegi forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að vekja athygli á stöðu málm- og skipasmíðaiðnaðar í landinu. Staða þeirrar greinar hefur verið sveiflukennd í mörg ár og margt spilað þar inn í. Uppgangur hefur verið víða innan lands í málm- og véltækniiðnaði en smíði stálskipa hér heima er ekki svipur hjá sjón frá því sem áður var og það ræður samkeppni á alþjóðamarkaði mestu um sem hefur reynst erfitt að keppa við, svo sem í Kína, Póllandi og fleiri löndum sem við þekkjum. Það liggur fyrir að skipafloti landsmanna er að meðaltali orðinn mjög gamall og komið er að endurnýjun í flotanum. Það hefur sýnt sig undanfarin ár að vél- og málmtækniiðnaðurinn hefur verið að styrkjast og eflast mikið sem kemur fram í stórauknum útflutningi á vélasamstæðum til matvælaiðnaðar og annars iðnaðar víða um veröld. En miklir möguleikar eru að skapast á alþjóðamarkaði og hægt væri að efla enn frekar útflutning á íslensku hugviti og verkþekkingu í þessum greinum ef rétt er á málum haldið. Halda verður áfram á þeirri braut að menntamálayfirvöld í landinu í samstarfi við atvinnulífið kynni enn frekar kosti iðnnáms hjá ungu fólki til að mæta aukinni eftirspurn eftir mannafla í þeim greinum. Það eru miklir vaxtarmöguleikar eins og ég hef nefnt ef hlúð er vel að greininni. Í Skandinavíu er litið á málmiðnaðinn sem hryggsúluna í atvinnulífinu. Ég tel því brýnt að stjórnvöld geri allt til að leggjast á sveif með þessum greinum, efli menntun og vinni að því að gera þær greinar samkeppnisfærar á alþjóðamarkaði og tryggi starfsumhverfi hennar til framtíðar. Það er hagur okkar allra, gjaldeyrissparnaður og ekki veitir af þegar verið er að vinna að því að losa gjaldeyrishöft.

Virðulegi forseti. Í umræðum um lýðræði er stundum talað um ægivald meiri hlutans eða á ensku, með leyfi forseta, „tyranny of the majority“. Hugtakið er einfalt, þegar meiri hlutinn ræður einfaldlega hefur hann kúgunarvald yfir minni hlutanum. Þetta er klassískt vandamál sem hin ýmsu stjórnkerfi hafa átt við með ýmsum hætti. Dæmi um hvernig brugðist hefur verið við þessu vandamáli er að gefa borgurum landsins ákveðin réttindi, svo sem tjáningarfrelsi, félagafrelsi, friðhelgi einkalífs og rétt á sanngjarnri málsmeðferð. Tilgangur þessara réttinda er meðal annars að forðast kúgun meiri hlutans yfir minni hlutanum. Stjórnarflokkarnir fengu 51,1% atkvæða í seinustu kosningum, 48,9% atkvæða fóru til annarra flokka. Samt hafa stjórnarflokkarnir allt valdið og það eina sem minni hlutinn hefur er möguleikinn á því að tefja mál. Þessi orð eru ekki meint sem afsökun fyrir málþófi heldur vil ég benda á að stjórnarflokkarnir sjálfir taka óhjákvæmilega þátt í þessu með því að taka sem minnstan þátt í umræðum. Ég hitti sérstaklega háttvirtan þingmann á göngunum í 2. umr. um hagstofumálið. Við töluðum saman í mínútu eða svo um frumvarpið og vorum ósammála, en við töluðum ekki um neitt sem hafði komið fram í pontu svo að ég bauð honum í pontu til að ræða það en sá annars sérstaklega háttvirti þingmaður vildi ekki tefja málið. Efnisleg, málefnaleg og nauðsynleg umræða birtist honum sem eintóm töf og það versta er að það er rétt hjá honum. Samspil meiri hlutans og minni hlutans á Alþingi einkennist bæði af áhugaleysi meiri hlutans á að ræða við minni hlutann og sífelldum endurtekningum og málalengingum af hálfu minni hlutans. Það er vítahringur sem útskýrir að miklu leyti að mínu mati vantraust almennings gagnvart okkur. Ef minni hlutinn hefði eitthvað annað en þingskapaleikfimi til að hafa áhrif á gang mála, ef ægivald meiri hlutans væri ekki svo yfirþyrmandi þá fullyrði ég að umræður á hinu háa Alþingi væru af mun hærri gæðaflokki og hver veit, kannski gætum við þá öll greitt atkvæði um hagstofumálið samkvæmt einlægri sannfæringu eftir einlægar rökræður um efnisleg atriði í samræmi við tilætlan kjósenda.

Frú forseti. Nú liggja fyrir mikilvægar niðurstöður rannsóknar Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands um ástæður sem búa að baki litlu trausti til Alþingis. Traust er mjög smitandi. Sjálfstraust er líka smitandi, sjálfstraust sem fagnar mörgum sjónarmiðum og hvílir á tilgangi starfa okkar. Spyrja má: Hver er hinn raunverulegi tilgangur þingmennsku? Hlutverk þingmanna er að vera þjónar lýðræðisins, lýðræðis sem snýst um samtal, byggir á hlustun og skapar um leið traust. Því miður endurspeglar rannsókn Félagsvísindastofnunar vonbrigði kjósenda með starfshætti fulltrúa sinna á Alþingi. Niðurstöðurnar sýna að kjósendur eru óánægðir með vinnulag þingmanna, lýsa vonbrigðum með orðræðu í þingsal og lýsa sérstökum vonbrigðum með áherslur þingmanna á gífuryrði og ágreining í orðum sínum. Ljóst má vera að almenningur hefur ekki áhuga á gífuryrðum og ágreiningi. Ég hvet hv. þingmenn til að vinna markvisst að umbótum á grundvelli umræddrar rannsóknar. Tökum málið í eigin hendur, sameinumst um að bæta starfshætti þingsins, verum rausnarleg á traust hvert til annars. Þannig eflum við traust almennings til Alþingis.

Virðulegi forseti. Frá því í vor hafa um 70 ferðir Herjólfs fallið niður í Landeyjahöfn. Skipið hefur ekki siglt þá daga sem ferðir hafa fallið niður í Þorlákshöfn þar sem öll aðstaða er fyrir hendi til að taka á móti skipinu og farþegum þess. Á sama tíma falla niður fjölmargar ferðir flugs til Vestmannaeyja. Vestmannaeyingar upplifa sig kannski í fyrsta skipti einangraða. Óöryggið í samfélaginu er orðið óþolandi, sjúkrahúsið er á gjörgæslu, samgöngurnar í ólagi, lögreglan þarf að sofa heima á nóttunni og sjúkraflugið kemur frá Akureyri. Ef maður þarf sjúkraflug til Vestmannaeyja tekur 50 mínútur að fljúga þangað áður en sjúklingurinn fer í 25 mínútna flug á sjúkrahús í Reykjavík. Það má því segja að ástandið fyrir Vestmannaeyinga sé algjörlega óviðunandi. Við verðum að vinna að því að bæta úr fyrir þetta 5 þús. manna samfélag sem framleiðir útflutningsvörur fyrir milljarða og aftur milljarða viku eftir viku allt árið um kring. Það er afar mikilvægt að samfélagið í Vestmannaeyjum fái að njóta þess afraksturs sem það leggur til samfélagsins. Ég ræði þetta hér vegna þess að nú fer sá tími í hönd þar sem gera má ráð fyrir að allt að 40% af ferðum skipsins muni falla niður. Við þurfum að bæta úr fyrir Eyjamenn, í samgöngum þeirra inn í framtíðina.

Virðulegi forseti. Mig langar að gera hlutverk Fjarskiptasjóðs og túlkun á hlutverki hans að umtalsefni. Síðastliðinn föstudag var meðal annars fjallað um lélegt netsamband á Borgarfirði eystra í Kastljósi þar sem skýrt kom fram að skortur á góðri nettengingu hamlar samfélagsþróun þar sem það dregur úr möguleikum fólks sem hefur áhuga á að búa þar til að stunda þá vinnu sem hugur þess stendur til. Fyrir utan að það dregur úr möguleikum til náms og ýmissar annarrar þátttöku í samfélaginu, þátttöku sem meiri hluti íbúa landsins telur sjálfsagða. Borgarfjörður eystri er því miður ekkert einsdæmi því að víða um land er netsamband lélegt. Eitt af hlutverkum Fjarskiptasjóðs sem heyrir undir innanríkisráðuneytið er að styrkja verkefni sem miða að því að efla fjarskipti í landinu. Í fréttum ríkissjónvarpsins þann 14. september kom fram að sjóðnum væri óheimilt að efla netsambandið á Borgarfirði eystra. Sjóðnum sé einungis heimilt að aðstoða þar sem markaðsbrestur er. Markaðsbrestur. Hvað er það? Gæti hugsast að verið sé að túlka hugtakið markaðsbrestur á annan veg en upphaflega var ætlun löggjafans? Spyr sú sem ekki veit. Fjarskiptasjóður má eingöngu stuðla að öflugra netsambandi á landsvæðum þar sem markaðsbrestur hefur orðið. Getur verið að það þýði að ef boðið er upp á netsamband, hvort sem það stendur undir nafni eða ekki, geti sjóðurinn ekkert gert? Var það virkilega ætlunin? Samkvæmt lögum er hlutverk sjóðsins að úthluta fjármagni til verkefna sem miða að uppbyggingu stofnkerfa fjarskipta. Verkefna sem stuðla að öryggi og samkeppnishæfni þjóðfélagsins á sviði fjarskipta og annarra verkefna enda sé kveðið á um þau í fjarskiptaáætlun og ætla má að ekki verði í þau ráðist á markaðsforsendum. Ég auglýsi eftir lausnamiðaðri umræðu um þessi mál. Er hægt að fara í uppbyggingu innan núverandi lagaramma eða þarf breytingar? Við þurfum lausnir sem byggja á raunveruleikanum. Þetta snýst um jafnrétti 

Virðulegur forseti. Ölvunarakstur er dauðans alvara. Þessi orð eru mér ofarlega í huga eftir að hafa horft á Kastljóssþátt gærkvöldsins en þar var fjallað um þær skelfilegu afleiðingar sem ölvunarakstur getur haft. Í þættinum var fjallað um þær hörmulegu afleiðingar sem ölvunarakstur getur haft á líf fjölskyldna og einstaklinga. Ölvunarakstur hefur hörmulegar afleiðingar bæði fyrir þá sem verða fyrir slysinu og valda því og aðstandendur þeirra. Í þættinum kom fram að 624 einstaklingar hafa verið teknir fyrir ölvun við akstur frá 6. apríl sl. og einnig kom fram að 49 einstaklingar hafi látið lífið sökum ölvunaraksturs á síðustu 15 árum. Þá eru þeir ekki taldir með sem hafa örkumlast og lifa nú við skert lífsgæði. Ölvunarakstur er því miður bláköld staðreynd í þjóðfélaginu okkar og því miður allt of algengur. Ölvunarakstur og áhrif hans á fjölskyldur og einstaklinga er hræðilegur. Það er skelfilegt fyrir fjölskyldur að horfa á eftir ástvinum sínum sem láta lífið sökum þessa og einnig er sárt að horfa upp á aðstandendur geranda í svona málum því að þeir finna virkilega til. Virðulegur forseti og hv. þingmenn. Ég legg því til, þar sem við höfum löggjafarvaldið í samfélaginu, að við endurskoðum þau lög er snúa að refsiákvæði varðandi ölvunarakstur með það að markmiði að þyngja dóma og setja á enn hærri sektir í þeirri von að það hafi eitthvað að segja í baráttunni gegn ölvunarakstri. Mín hugmynd er að fara svipaða leið og farin er víða á Norðurlöndunum, m.a. í Finnlandi, þar sem hluti sektargreiðslna vegna ölvunaraksturs fer í forvarnasjóð til að vinna að forvörnum gegn ölvunarakstri. Ég legg til, 

Virðulegur forseti. Ég kveð mér hljóðs til að spyrja hv. formann efnahags- og viðskiptanefndar um mál málanna, skuldaaðgerðir ríkisstjórnarinnar, sem margir bíða með óþreyju. Ástæðan er sú að við meðferð Hagstofumálsins hafa vaknað ákveðnar spurningar um skuldaaðgerðirnar sem fyrirhugaðar eru því að þar er gert ráð fyrir að safna upplýsingum um breytingar sem gerðar hafa verið á lánum. Ég veit að það hefur vakið þær áhyggjur hjá fólki að hugsanlega standi til að draga frá skuldaleiðréttingum þær leiðréttingar sem fólkið hefur þegar notið, t.d. í 110%-leiðinni eða í öðrum sérstökum aðgerðum gagnvart skuldugu fólki. Það er auðvitað mikið grundvallaratriði og ég veit að við eigum ekki von á útfærslunum fyrr en í nóvember næstkomandi. En þessi grundvallaratriði hljóta þó að liggja fyrir, hvort ætlunin er að leiðrétta almennt fyrir verðbólguskotinu 2007–2010, eins og segir í stjórnarsáttmálanum, eða hvort reikna á út það áfall og draga síðan frá þær aðgerðir sem fólk hefur þegar notið þannig að ýmsir, t.d. sem fengið hafa skuldaúrræði í 110%-leiðinni, fengju ekki neitt út úr þessum leiðréttingum. Ég geri ráð fyrir því að það liggi fyrir hvort menn ætla að draga frá það sem gert hefur verið fyrir fólkið með sérstökum vaxtabótum eða 110%-leiðinni eða með sérstakri skuldaaðlögun, en ef það liggur ekki fyrir þá spyr ég hv. formann efnahags- og viðskiptanefndar hvort honum finnist það rétt. Á endanum er þetta bara pólitísk ákvörðun sem tekin verður hér í þinginu og tillögur um það frá nefnd hans. Það er einföld spurning um sanngirnissjónarmiðin í þessu, hvort leiðrétta eigi almennt hjá öllum eða hvort draga eigi frá þær leiðréttingar sem fólk hefur þegar fengið, t.d. í 110%-leiðinni. Og kannski svona í framhjáhlaupi vil ég spyrja hvort hv. formaður telji raunhæft að tillögur stjórnarmeirihlutans muni liggja fyrir hvað þetta varðar á árinu 2013 eða hvort hann telji raunsætt að þær dragist fram á árið 2014 eða jafnvel fram eftir því ári.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Spurt er að því hvort þær ráðstafanir og lækkanir sem fólk hefur þegar notið dragist frá. Ég veit náttúrlega ekki frekar en aðrir hérna hverjar tillögur hópsins verða sem nú er að störfum og vinnur að vönduðum og sanngjörnum tillögum til þingsins. Einnig er spurt um afstöðu mína, hver hún gæti hugsanlega hafa verið. Ég man eftir því að hafa fengið þá spurningu áður á fundum í aðdraganda kosninga. Þá svaraði ég á þá leið að mér þætti réttlátt að menn nytu ekki tvisvar sinnum leiðréttingar heldur væri þetta hugsað til þess að jafna aðstöðu manna. Sumir hafa lent í því að fá leiðréttingu fyrir dómstólum, fyrir héraðsdómi og Hæstarétti, af því að þeir voru með ólögleg lán. Vilja menn innifela þá líka, að þeir fái líka lækkun? Að sjálfsögðu ekki, þarna er verið að reyna að jafna leikinn. Hafi menn þegar fengið einhverja leiðréttingu á forsendubrestinum þurfa þeir ekki að fá hana aftur, það er mín afstaða. Ég vil ekki grípa fram fyrir hendur nefndarinnar eða störf þingsins. Við munum taka afstöðu til allra þessara tillagna þegar þær koma til þingsins. Varðandi tímann kemur mjög skýrt fram í þingsályktunartillögunni að tillögugerð skuli lokið fyrir nóvemberlok. Tillögur ættu þá væntanlega að koma til þingsins fljótlega eftir það. Ég veit ekki hvað þingið þarf að fjalla lengi um þetta mál en ég reikna með góðu samstarfi frá fyrirspyrjanda hv. og við vonum öll að þetta gangi hratt og vel fyrir sig.

Frú forseti. Löggæslan er ein af grunnstoðum samfélagsins. Við viljum öll að öryggi íbúa sé tryggt sem og lögreglumanna. Löggæslan er víða orðin mjög brothætt. Það gerist of oft að lögreglumenn hafa ekki mannskap til að sinna útköllum þar sem þeir eru uppteknir annars staðar við skyldustörf. Ég vildi sjálf ekki þurfa að standa frammi fyrir því að velja milli þess að sinna líkamsárás á einum stað eða slysi á öðrum, sem dæmi. Lögregluumdæmin í landinu hafa sín sérkenni. Við þingmenn í Suðurkjördæmi funduðum með forsvarsmönnum löggæslunnar í kjördæminu í síðustu viku og fengum gagnlegar upplýsingar. Á fundinum kom meðal annars fram að samvinna milli umdæma væri mjög góð og menn væru að vinna mjög mikið og óeigingjarnt starf og því ber að hrósa. Helstu sérkenni lögregluembættisins á Suðurnesjum eru þau að þar fer mikið fjármagn til landamæragæslu, þjónustu og móttöku við hælisleitendur. Umferð um flugstöðina hefur aukist gríðarlega mikið hin síðari ár enda höfum við lagt áherslu á uppbyggingu ferðaþjónustu. Við verðum að mæta þessari auknu umferð með auknu fjármagni í eftirliti á flugstöðinni. Ég vil draga þetta atriði sérstaklega fram. Hið sama má segja um umferðareftirlit og almenna löggæslu um land allt. Við verðum að tryggja öryggi okkar og gesta okkar með öflugri löggæslu. Suðurland einkennist af miklum vegalengdum, sumarhúsum, ferðamannastraumi og viðvarandi náttúruvá og miklum fjarlægðum á milli þéttbýlisstaða. Ég veit að hæstv. innanríkisráðherra er vel upplýst og hennar vilji er að efla löggæsluna um land allt. Ráðherra hefur þegar gefið leyfi fyrir ráðningu tveggja lögreglumanna sem verða staðsettir á Vík í Mýrdal. Nú er það okkar allra að leggja okkar á vogarskálarnar til að tryggja þessar stöður í fjárlögum næsta árs sem og eflingu löggæslunnar um land allt.

Virðulegi forseti. Reglulega berast fréttir af tryggingasvikum þar sem fólk er að hafa fjármuni út úr Tryggingastofnun. Árið 2005 var sett á fót sérstök eftirlitsnefnd innan Tryggingastofnunar og eru starfsmenn þar þrír til fjórir. Árið 2011 rannsakaði þessi deild 531 mál og leiddi um helmingur þeirra til breytinga á greiðslum, oftast til lækkunar. Í lok síðasta árs höfðu þessar rannsóknir leitt til stöðvunar á óréttmætum bótagreiðslum upp á tæpar 100 milljónir kr. á ársgrundvelli, 100 milljónir á einu ári. Ríkisendurskoðun bendir á í skýrslu sinni um málið að samkvæmt danskri rannsókn megi ætla að 3–5% af bótagreiðslum danska ríkisins megi rekja til bótasvika. Hættan sé mest í flokkum eins og barnabótum, heimilisuppbót og félagslegri aðstoð. Ef hlutfall bótasvika er sambærilegt hérlendis við það sem gerist í Danmörku má ætla að það geti numið 2–3,5 milljörðum kr. á ársgrundvelli, allt að 3,5 milljörðum. Samkvæmt því eru þær 100 milljónir sem eftirlitsnefnd Tryggingastofnunar náði til baka árið 2011 aðeins lítill hluti þeirra óréttmætu greiðslna sem runnu út úr almannatryggingakerfinu það ár. Ríkisendurskoðun segir að augljós ávinningur sé af öflugu eftirliti með bótagreiðslum og líka markvissu fyrirbyggjandi eftirliti. Afstaða Íslendinga til bótasvika er oft undarleg. Hér eru meintir skattsvikarar hundeltir á meðan lítið er gert í málum þeirra sem svíkja bætur úr kerfinu. Þannig eru bótasvik sjaldan kærð til lögreglu og greiðsluþegi hefur aldrei fengið dóm fyrir slíkt brot að ég best veit. Það er því beinlínis hvati í kerfinu til að reyna slík brot. Þetta veldur siðrofi í þjóðfélaginu sem er óþolandi. 

Hæstv. forseti. Nýlega var hrundið af stað herferð þar sem landsmenn eru hvattir til að skýra frá leyndardómum Íslands í því skyni að laða að aukinn fjölda ferðamanna utan háannatíma. Þessi herferð er unnin á svipaðan hátt og önnur fyrri sem kallaðist Inspired by Iceland. Þó er mér ekki kunnugt um að sérstök könnun eða vísindaleg rannsókn hafi farið fram á áhrifum af þeirri herferð, enda er skortur á rannsóknum í ferðaþjónustu akkilesarhæll greinarinnar. Allar vonir standa til að ferðamennskan verði ein af höfuðatvinnugreinum þjóðarinnar til langrar framtíðar og því ber okkur að varast að hugsa til skamms tíma í einu. Okkur liggur ekki á að fá ótölulegan fjölda ferðamanna til Íslands heldur þurfum við að fá hingað til landsins þann fjölda gesta sem við getum þjónustað og þann fjölda gesta sem líklegur er til að skilja eftir sem mestan ábata og þá ferðamenn sem eru líklegir til þess að umgangast náttúru landsins af virðingu og varúð. Ég beini því þeim varúðarorðum til landsmanna að þeir hugsi sig um áður en þeir ljóstra upp um lítt þekktar viðkvæmar náttúruperlur sem líklegt er að geti orðið fyrir skaða af auknum ágangi ferðamanna, einkum þegar aðgengi að þeim liggur um ósnert víðerni eða viðkvæmt gróðurlendi. Við skulum fara varlega, frú forseti.

Virðulegi forseti. Ég er kominn hingað til að tala um væntanleg störf þingsins. Ferðaþjónustan er í uppvexti eins og kom fram í ræðunni á undan og ég ætla að fjalla um það sem fleiri þingmenn hafa fjallað um í dag, þ.e. öryggi ferðamanna. Nú sjáum við fram á að ferðamönnum fjölgi töluvert. Við settum 1 milljarð í að auglýsa og markaðssetja landið til að fá fleiri ferðamenn, en við gleymdum alveg að setja fjármuni í að tryggja öryggi þeirra ferðamanna. Við þurfum að tryggja öryggi þeirra ef við ætlum að fá þá aftur eða fá þá til að þora að koma. Lögregla, heilbrigðisstofnanir og björgunarsveitir úti um allt land eru nú að sinna ferðamönnum. Menn eiga að vera í stakk búnir til þess en vita ekki hve margir ferðamenn eru á svæðinu hjá sér. Íbúatölur í mörgum bæjarfélögum margfaldast yfir sumarið af fjölþættum verkefnum. Sjáum Suðurnesin, þar þarf lögreglan að standa vörð um að fólkið komist inn í landið, sinna gæslunni þar, en líka tryggja þessu fólki öryggi í umferðinni til og frá flugvellinum, hún er einnig með stærsta ferðamannastað landsins í umdæmi sínu og svo tengjast Almannavarnir þessu. Þetta á líka við á Selfossi þar sem 63% frístundabyggðar á Íslandi eru staðsett. Menn vita aldrei hve margir eru staðsettir þarna í einu. Björgunarsveitirnar eru enn að bjarga ferðamönnum og þegar við ræðum um að bjarga náttúruperlunum okkar, taka gjald af ferðamönnum til að byggja þær upp, verðum við að muna eftir öryggi þeirra líka. Við skulum muna eftir því að setja fjármuni í að tryggja öryggi ferðamanna þegar við ræðum ferðamannapassa eða gjald á ferðamannastöðum.

Forseti. Í síðustu viku kynnti hæstv. utanríkisráðherra þá ákvörðun sína að leysa upp samninganefndir um aðild að Evrópusambandinu. Mér fannst hæstv. ráðherra að vísu helst til frekur til valdsins og tel að hann hefði átt að bera ákvörðunina undir Alþingi. En það sem kom fram í skýrslu ráðherrans var svolítið haltu mér/slepptu mér ákvörðun því að enn verður Evrópusambandið nánasti samstarfsaðili okkar í utanríkismálum. Eftir því sem helst mátti skilja á hæstv. ráðherra á að taka upp tvíhliða viðræður um alla þá þætti sem ekki eru í EES-samningnum. Umsóknin um aðild að Evrópusambandinu hafði ekki bara í för með sér samstarf ráðherra og embættismanna við starfsfélaga þeirra innan sambandsins heldur einnig samstarf þingmanna. Tvisvar á ári eru haldnir svokallaðir COSAC-fundir. Þá samráðsfundi sitja sex þingmenn frá hverju þjóðþingi aðildarríkjanna og frá Evrópuþinginu og þrem þingmönnum umsóknarríkja svokallaðra er boðið á þessa fundi. Íslenskir þingmenn hafa sótt þessa fundi, alla vega síðasta kjörtímabil. Einnig er starfandi sameiginleg þingmannanefnd Evrópuþingsins og Alþingis sem hittist tvisvar á ári. Mig langar, vegna þessa nýja ástands sem komið er upp, að spyrja hv. formann utanríkismálanefndar, Birgi Ármannsson, hvort og þá hvernig þessu samstarfi þingsins verði hagað þegar við erum nú umsóknarríki án samninganefndar. Verður íslenskum þingmönnum áfram boðið að sitja COSAC-fundi? Kannski ekki síður: Munu þeir þekkjast það boð? Í annan stað: Verða einhverjar breytingar á samstarfi Evrópuþingsins og Alþingis og þá hverjar?

Hæstv. forseti. Stutta svarið við þessari spurningu er að engar ákvarðanir hafa verið teknar um að gera breytingar á því fyrirkomulagi eins og verið hefur. Eins og þingmaður lýsti hefur formlega samstarfið verið fyrst og fremst tvíþætt. Annars vegar hefur verið um að ræða sameiginlegu þingmannanefndina og er hún enn þá starfandi. Á fundi hennar í júní sem haldinn var í Reykjavík var rætt um að halda því samstarfi áfram, að minnsta kosti um sinn, þannig að gert er ráð fyrir að næsti slíkur fundur verður í Brussel í nóvember. Verði breyting á formlegri stöðu Íslands sem umsóknarríkis mun það væntanlega leiða til breytinga á þessari stöðu, en hún hefur ekki orðið enn þá eins og hv. þingmönnum er kunnugt. Það má reyndar geta þess til gamans að samstarf Alþingis Íslendinga og Evrópuþingsins er eldra en aðildarumsóknin. Sameiginleg þingmannanefnd var til staðar áður en Ísland sótti um aðild en munurinn er kannski fyrst og fremst sá að þá var hist einu sinni á ári en ekki tvisvar. Ég get líka upplýst um það að mörg af þeim málefnum sem tekin eru fyrir á fundum sameiginlegu þingmannanefndarinnar eru ekki beintengd aðildarumsókninni og reyndar mundi ég hyggja að ef litið er á dagskrá síðustu funda nefndarinnar þá snúist meira en helmingur þess sem þar er rætt um aðra hluti en tengjast aðildarumsókninni beinlínis. Verði breyting á stöðu Íslands sem umsóknarríkis er ekki þar með sagt að íslenskir þingmenn hætti að hitta þingmenn frá Evrópuþinginu. Það verður um nóg að tala engu að síður. Varðandi þátttöku í COSAC erum við í þeirri stöðu að hafa áheyrnaraðild sem umsóknarríki í augnablikinu. Önnur ríki hafa áheyrnaraðild jafnvel þótt þau séu ekki umsóknarríki, t.d. Norðmenn. Verði breyting á formlegri stöðu Íslands geri ég ráð fyrir því að Ísland muni leita eftir að fá sömu 

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu þótt auðvitað í símskeytastíl sé í þessu risavaxna máli, að ræða það í fáeinar mínútur af minni hálfu og umræðan í hálftíma alls. Ég læt nægja að segja um þetta mál almennt að hér er á ferðinni nokkuð óumdeilanlega eitt allra stærsta og afdrifaríkasta verkefni sem eftir stendur frá hruni, þ.e. að vinda ofan af fjármagnshöftunum og gera upp bú gömlu bankanna og losa þær gríðarlegu fjárhæðir sem og eftirstöðvar gömlu snjóhengjunnar út úr hagkerfinu að því marki sem eigendur kjósa að fara með fjármunina í burt þegar þeir geta það. Þetta sé gert þannig að það ógni ekki gjaldeyris- og fjármálastöðugleika né ofbjóði greiðslujöfnuði og greiðslugetu þjóðarbúsins. Ég ætla tímans vegna að beina nær einvörðungu sjónum að því hvernig hæstv. ráðherra og ríkisstjórn standa að eða hyggjast standa að umgjörð og skipulagningu vinnu á þessu sviði. Ég geri það að gefnu tilefni. Mér hafa þótt yfirlýsingar frá ríkisstjórn nokkuð misvísandi og það eru fleiri en ég sem eiga erfitt með að átta sig á því hvernig er verið að vinna að þessu, samanber umfjöllun fjölmiðla um hver sé að gera hvað eða ekki að gera hvað og hvar umboð og ábyrgð liggi. Ég ætla því að nota tíma minn fyrst og fremst í að leggja skýrar spurningar fyrir hæstv. fjármálaráðherra og ég hef aðvarað hann sem og aðra um væntanlegt efni þeirra. Hefst þá lesturinn. Í fyrsta lagi: Er starfandi formlegur stýrihópur ráðherra, seðlabankastjóra og forstjóra Fjármálaeftirlits eins og var í tíð fyrri ríkisstjórnar sem ber yfirábyrgð og stýrir verkefninu? Hefur slíkur hópur fundað reglulega? Í öðru lagi: Hverju sætir að þverpólitísk samráðsnefnd um losun gjaldeyrishafta sem lék mikilvægt hlutverk í tíð fyrri ríkisstjórnar hefur ekki verið kölluð saman í þrjá mánuði rúma? Nefndin mun hafa fundað síðast í tengslum við komu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins í júníbyrjun og ekki verið kölluð saman síðan. Er slíkri nefnd ætlað áframhaldandi hlutverk? Má vænta þess að hún verði kölluð saman á ný eða ætlar ríkisstjórn að haga samráði flokka einhvern veginn öðruvísi eða alls ekki viðhafa neitt þverpólitískt samráð? Í þriðja lagi: Hefur verið tekin afstaða til þess hvort íslensk stjórnvöld æski áframhaldandi starfa samráðsnefnda ráðuneyta, Seðlabankans, Fjármálaeftirlitsins, Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, Evrópusambandsins og Evrópska Seðlabankans? Hér er átt við það sem á enskunni heitir Ad Hoc Working Group on the Removal of Iceland's Capital Controls. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, Evrópusambandið og Evrópski Seðlabankinn telja brýnt, það hef ég upplýsingar um, að þessi ad hoc hópur fái endurnýjað pólitískt umboð frá nýrri ríkisstjórn eigi hann að starfa áfram. Hefur það umboð verið veitt eða verður það veitt? Í fjórða lagi: Hvernig sér ráðherra fyrir sér hlutverk Seðlabankans í þessu og hvernig er samskiptum við hann háttað? Spurt er í ljósi þess að Seðlabankinn fer með framkvæmd haftanna og gjaldeyrismarkaðinn, varðveitir gjaldeyrisforðann og svo framvegis. Annast Seðlabankinn hinn faglega undirbúning í samvinnu við Fjármálaeftirlitið, ráðuneyti og ríkisstjórn eins og var í tíð fyrri ríkisstjórnar þó að vissulega hafi afnámsáætlunin sjálf sem slík verið endanlega afgreidd af ríkisstjórn og á ábyrgð hennar? Eða ætlar núverandi ríkisstjórn í meira mæli að taka þessi mál yfir sjálf? Og í fimmta lagi og nátengt: Er að vænta nýrrar áætlunar um losun hafta nú í september eins og forsætisráðherra boðaði í viðtali við fréttaveituna Bloomberg 27. maí síðastliðinn? Ef svo er, hvernig hefur þá verið unnið að undirbúningi þeirrar nýju áætlunar? Í nefndu viðtali kom fram að hin nýja áætlun mundi byggjast á hugmyndum forsætisráðherra. Það mundi ekki taka langan tíma að klára verkið, forsætisráðherra hefði ákveðnar hugmyndir til að leysa snjóhengjuvandann og boðað var að þessi nýja áætlun mundi birtast í september. Þetta var sagt í maí. Er þetta að koma, mun þetta standast, fáum við að sjá hina nýju áætlun nú í septembermánuði? Í sjötta lagi: Hefur verið skipaður sá sérfræðingahópur, annaðhvort blanda af innlendum og erlendum sérfræðingum eða eingöngu innlendir, sem aðstoðarmaður forsætisráðherra Jóhannes Þór Skúlason boðaði í viðtölum við fjölmiðla 8. ágúst síðastliðinn að yrði kynntur til sögunnar í upphafi haustþings? Hann hefði það hlutverk, eins og sagði í umfjöllun Morgunblaðsins, að uppfæra heildaráætlun um afnám gjaldeyrishafta. Í sjöunda lagi hefur skipan nokkurra trúnaðarmanna ríkisstjórnarinnar sætt umtali í fjölmiðlum spurningar um hæfi eða vanhæfi. Hefur verið gerð úttekt á vegum ríkisstjórnarinnar á öllum trúnaðarmönnum hennar í þessum störfum, til dæmis af Fjármálaeftirlitinu? Er nefnd um fjármálastöðugleika starfandi? Er hún virk? Fundar hún reglulega og hefur hún hlutverk í þessum efnum? Og loks, frú forseti, treystir fjármála- og efnahagsráðherra sér til að segja eitthvað á þessu stigi mála um hið margnefnda svigrúm, það er á mannamáli hagnað sem fullyrt hefur verið að komi í hlut ríkisins við uppgjör gömlu bankanna? 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að kalla eftir því að þetta mikilvæga mál kæmi hér á dagskrá. Ég get tekið undir með hv. þingmanni, hér er um að ræða umfangsmesta efnahagsverkefni okkar eins og sakir standa. Til þess að vel takist til að endurheimta traust á efnahagslífinu þarf að takast vel til við afnám haftanna og í því sambandi að ganga þannig frá því máli að það ógni ekki fjármálastöðugleika eða greiðslujöfnuði okkar inn í framtíðina. Hér er um víðan völl að fara ef maður ætlar að gera öllum hliðum þessa máls góð skil en spurningar sem eru framkomnar og beinast til mín varða ekki síst skipulagið og ég ætla að byrja á að lýsa því eins og ég best get. Í mjög stuttu máli hefur það verið þannig undanfarnar vikur, frá því að ríkisstjórnin tók við, undanfarna mánuði, að ný ríkisstjórn og þeir sem einkum bera þar ábyrgð á þessu máli hafa þurft að glöggva sig á stöðunni, kalla eftir gögnum, áætlunum, áformum sem hafa verið í vinnslu í stjórnkerfinu, þar með talið í ráðuneytum og Seðlabanka, til að geta tekið ákvörðun um næstu skref. Við hæstv. forsætisráðherra erum sammála um að í öllum meginatriðum sé skynsamlegt að byggja áfram á því stjórnskipulagi sem gilt hefur um þessi mál. Þar koma við sögu þessir vinnuhópar, ef ég leyfi mér að nota það orð, sem hv. þingmaður vék að. Þar ber í fyrsta lagi að nefna ráðherranefnd um efnahagsmál sem fer þá fyrir þessum málum þar sem forsætisráðherra hefur formennsku, og sérstakur stýrihópur undir forustu fjármála- og efnahagsráðherra leiðir starfið. Í þeim stýrihópi eru þá seðlabankastjóri, forstjóri Fjármálaeftirlitsins og aðrir alveg eins og verið hefur. Undir þeim stýrihópi er samráðsnefnd embættismanna. Ég sé ekki fyrir mér að við þurfum á þessu stigi að taka ákvörðun um framhald þeirrar nefndar sem hér var nefnd ad hoc nefnd og hefur gengið undir því heiti en ég tel samt mikilvægt að við köllum eftir því að sú nefnd skili skýrslu sem þar hefur verið unnið að til stýrinefndar og ráðherranefndar. Ég sé engar meginbreytingar fram undan á hlutverki Seðlabankans í þessu samhengi öllu saman. Varðandi sérfræðingahóp eða við gætum kallað hann líka ráðgjafanefnd get ég svarað því þannig að við hyggjumst koma á fót til hliðar við þetta ferli sérstakri nefnd ráðgjafa ríkisstjórnarinnar í málinu og varðandi mögulegt hæfi eða vanhæfi manna til að taka sæti í slíkri nefnd verður því að sjálfsögðu gefinn gaumur. Enginn hefur enn verið formlega beðinn um að taka sæti í slíkri nefnd, henni hefur ekki enn verið komið á. Eitt af því sem er til skoðunar í því efni er hvort ástæða væri til að kalla til einhverja erlenda ráðgjafa. Ég vona að þetta svari spurningum um heildarskipulagið. Eina breytingin sem hægt er að tala um að verði frá því sem verið hefur er að þá kæmi ráðgjafanefnd ríkisstjórninni eða ráðherranefndinni til ráðgjafar. Það er spurning hvort ástæða sé til að láta þessa ad hoc nefnd starfa mikið lengur áfram. Ég get lítið sagt um það hvaða svigrúm ég telji til staðar en við sjáum á þeim tölum sem um er að ræða hér, þar sem skuldabréf nýja Landsbankans til þess gamla losar 300 milljarða, að þar er þrýstingur ef ekki verður endursamið um bréfið. Íslenskar krónueignir í þrotabúi Kaupþings og Glitnis eru rúmlega 400 milljarðar og aflandskrónurnar um 340 milljarðar. Þetta eru þessir þrír stærstu liðir sem saman mynda þrýstinginn á mögulegt gengi krónunnar verði höftunum aflétt og er uppistaðan í því verkefni að finna lausn á þessum þremur meginþáttum. Við getum notað ýmsa mælikvarða til að átta okkur á því hvað þarf að gerast til þess að við náum nýrri aðlögun að ásættanlegum greiðslujöfnuði til framtíðar. Ein leið til að átta sig á þessu væri að spyrja sig: Hvernig sjá kröfuhafarnir þetta sjálfir? Þeir hafa verðmetið kröfurnar í viðskiptum sín á milli og  Ég vonast til að koma fleiri atriðum að í seinni ræðu minni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir að hefja þessa umræðu og ráðherra fyrir svörin. Mér þykir hann hins vegar, í svörum sínum hér, hafa varpað frekar litlu ljósi á hvað raunverulega stendur til af hálfu ríkisstjórnarinnar. Af orðum hans má ráða að ítrekaðar fréttir í sumar, af nefndaskipunum og sérstökum trúnaðarmönnum, sem verið væri að kalla til til afnáms gjaldeyrishafta, eigi ekki við rök að styðjast. Hæstv. ráðherra talar hér um óbreytt skipulag við afnám gjaldeyrishafta en við búum samt við þær sérkennilegu aðstæður að kröfuhafar hafa leitað eftir svörum frá ríkisstjórninni og viljað tala við ríkisstjórnina en hún hefur ekki svarað þeim. Ég hlýt líka að gera athugasemdir við það að ríkisstjórnin haldi áfram þeirri stefnu sinni að loka dyrum fyrir landinu og skaða möguleika okkar með því að telja enga sérstaka ástæðu til þess að hin svokallaða ad hoc nefnd sérfræðinga frá Evrópusambandinu og Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og íslenskir sérfræðingar haldi áfram að vinna. Það er auðvitað mikilvægt fyrir okkur að vinna áfram eftir þeirri leið, ekki síður en öðrum, til að kanna hvaða kostir okkur bjóðast. Ég hlýt að síðustu að lýsa eftir því að haft verði samráð við stjórnarandstöðu við afnám gjaldeyrishafta. Hæstv. fjármálaráðherra lýsti því ítrekað yfir þegar hann var í forustu fyrir stjórnarandstöðuna að það væri grundvallaratriði að þverpólitísk samstaða yrði um afnám gjaldeyrishafta. Það eru ekki boðleg vinnubrögð af hálfu ráðlausrar ríkisstjórnar, hversu ráðlaus svo sem hún kann að vera, að láta leka í fjölmiðla hálfkveðnar vísur um hvað standi til í þessum málum, bera þær jafnharðan til baka og ræða ekki við stjórnarandstöðuna um framgang mála. Við hljótum að gera kröfu til þess að ríkisstjórnin eigi við okkur formlega fundi, ræði við okkur í trúnaði um hvað standi til. 

Frú forseti. Mér finnst ákaflega mikilvægt í þessari umræðu að gera greinarmun á tvennu. Annars vegar ríkir þverpólitísk samstaða um það að reyna að afnema gjaldeyrishöftin og ná viðunandi samningum við erlenda krónueigendur og kröfuhafa gömlu bankanna eða grípa til aðgerða sem vonandi fela í sér ávinning fyrir íslenskt samfélag. Um þetta ríkir þverpólitísk samstaða. Þetta er ekki hugmynd neins eins flokks, þetta eru markmið sem ég held að allir flokkar á Alþingi stefni að. Hins vegar hefur einn flokkur sagt að hann vilji nota þann mögulega ágóða sem verður af þessu ferli til eins málefnis sem er að niðurgreiða skuldir heimilanna. Það er umdeilt mál og mér finnst mjög mikilvægt að við látum ekki það hversu umdeilt það mál er spilla fyrir samstöðunni sem við höfum um hitt. Mér finnst mjög mikilvægt fyrst það er svona mikil samstaða um það að reyna að afnema gjaldeyrishöftin með góðum hætti, sem felur í sér ávinning fyrir íslenskt samfélag og byggir vonandi jafnframt upp traust á íslensku efnahagslífi, að við látum samstöðuna sem ríkir hérna um það markmið verða til þess að við grípum til samráðs núna. Það sem ég er að segja er að við megum ekki endurtaka sömu mistökin og við gerðum t.d. í Icesave-málinu þar sem við áttum að efna til þverpólitísks samráðs strax á upphafsmetrunum um mjög flókna samninga. Það að það var ekki gert á upphafsmetrunum leiddi til mjög mikilla deilna síðar meir. Hér gætum við verið að horfa á svipað. Ef samráðið verður ekki mjög ríkt akkúrat núna gætu orðið mjög miklar deilur síðar meir um alla þessa samninga og þessar aðgerðir.

Virðulegi forseti. Það ber að þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu sem er þörf og góð. Ég held að mikilvægt sé að hér komi fram, eins og hv. þm. Guðmundur Steingrímsson bendir á, að þverpólitísk samstaða er um þetta mál. Við getum öll staðið saman um að við viljum að vandað verði mjög vel til verks. Við viljum að sjálfsögðu öll að þetta verði leyst sem allra fyrst en þó ekki hraðar en svo að hægt sé að vanda vinnuna. Ég segi fyrir mitt leyti að ég treysti ríkisstjórninni og hennar fólki, sérfræðingum, til að leysa þetta með besta mögulega hætti. Okkur liggur mjög mikið á, að sjálfsögðu, og hefur legið mikið á lengi en kröfuhöfum liggur líka á. Eins og fram hefur komið hérna í salnum áður er í rauninni allra hagur að þetta mál leysist farsællega. Það þarf að taka tillit til þess að við fáum ekki tvö tækifæri til að gera þetta. Við þurfum að gera þetta rétt í upphafi. Það er mjög mikilvægt að við sköpum ekki þann þrýsting óviljandi á ríkisstjórnina að þetta verði leyst með einhverjum ambögum. Það þarf að velja réttu ráðgjöfina, rétta fólkið og brýnt er að það verði gert þannig að fjármálastöðugleiki haldist og vandamálið verði leyst í eitt skipti fyrir öll hvað varðar gjaldeyrisjafnvægi þjóðarinnar til lengri tíma litið. Ég fagna þessari umræðu og þakka fyrir samstöðu meðal þingmanna, eins og hér hefur greinilega komið fram, og óska sem sagt eftir og treysti því að við fáum að vita jafnóðum og fram vindur það sem við þurfum að vita hér á þinginu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. málshefjanda fyrir að taka þetta mjög svo mikilvæga mál upp í sölum þingsins og hæstv. ráðherra fyrir þau svör sem hann gaf í sinni fyrri ræðu. Ég á von á fleiri svörum í síðara innleggi hæstv. ráðherra. Það sem ég staldraði kannski fyrst og fremst við var að mér fannst hæstv. ráðherra ekki svara því hvernig ætti að halda áfram hinu þverpólitíska samráði sem aðrir hv. þingmenn hafa líka nefnt í ræðum sínum. Þetta er eitt af því sem skipti mjög miklu máli á síðasta kjörtímabili að sú þverpólitíska nefnd sem þá var skipuð var starfandi. Þar sátu allir við sama borð. Ég átti því láni að fagna að funda með nefndinni og fá innsýn í þá vinnu á lokametrum kosningabaráttu með öðrum formönnum stjórnmálaflokka. Ef við ætlum að halda áfram því sameiginlega markmiði og skapa hér traust og samvinnuanda, eins og hæstv. ríkisstjórn hefur boðað, þá skiptir mjög miklu að upplýst sé hér í þessari umræðu: Hver á framtíð þverpólitísku nefndarinnar að vera? Vissulega er ljóst að það hefur tekið tíma fyrir nýja ríkisstjórn að komast af stað og verkefnin eru vissulega mörg. Hæstv. ráðherra sagði áðan að stjórnkerfið væri nokkurn veginn hið sama en maður spyr sig þá: Hvað er óljóst með framtíð þessarar þverpólitísku nefndar? Og af hverju fáum við ekki heldur skýr svör við því sem hefur verið spurt líka í fjölmiðlum: Hver á nákvæmlega að vera viðmælandi kröfuhafanna? Hver er aðkoma Seðlabankans að því og mun þar verða einhver breyting á? Ég bíð því eftir síðara innleggi hæstv. ráðherra en ég vil líka fullvissa hann um það að ég tel alla hv. þingmenn vera reiðubúna til samstarfs í þessum málum því að þetta varðar auðvitað þjóðarhag. Eins og hæstv. ráðherra sagði réttilega er þetta líklega stærsta viðfangsefni efnahagslífsins sem við er að eiga. Hér eru allir af vilja gerðir til að taka þátt í þeirri vinnu en það skiptir máli að við sitjum þar við sama borð og fáum öll sömu upplýsingar.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda, hv. þm. Steingrími Sigfússyni, og hæstv. ráðherra fyrir ágæt svör við þessa umræðu. Stærsti vandi okkar núna og sá sem við verðum að leysa fyrst af öllu er snjóhengjan svokallaða sem hér kom fram að væri allt að 1.200 milljarðar. Þessar krónur eru í eigu erlendra aðila sem ekki hafa venjuleg samskipti við Ísland eða tengsl. Þær hafa ekki mjög mikið vægi í augum þeirra. Hins vegar eru 2.000 milljarðar í þrotabúunum nokkuð sem þeir horfa mikið á og þá verðum við að nota og gæta þess að þessir 2.000 milljarðar í erlendum gjaldeyri fari ekki undan áhrifavaldi okkar. Hagsmunir okkar og kröfuhafanna fara að mörgu leyti saman vegna þess að þeir þurfa að byggja á því að íslenskt atvinnulíf geti framleitt gjaldeyri sem þeir þurfa til að fá kröfur sínar. Þar af leiðandi ætti að finnast á þessu ágætur samningsflötur. Ég tel að lausn þessa máls varði miklum hagsmunum, allt að því öryggi þjóðarinnar og ég vona að sú góða samvinna sem var á síðasta kjörtímabili milli þingmanna allra flokka um þetta mál haldist. Ég fellst á það með hæstv. fjármálaráðherra að mikilvægt sé að flana ekki að skipulagi þessa máls. Það þarf að fara mjög varlega í það. Ég er sammála því að fá erlenda aðila til að veita okkur ráðgjöf. Menn þurfa að vanda til skipulagsins. Ég skora á hæstv. ríkisstjórn að vinna hratt að því að leysa þetta mál, þetta er mikið atriði fyrir efnahagslífið, fyrir erlenda fjárfestingu og að mörgu leyti er þetta mjög dýrt fyrir okkur öll sem þjóð. Ég skora á hæstv. ríkisstjórn og hæstv. fjármálaráðherra að standa vel að því skipulagi sem hann er að byggja upp.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefur hafið hér umræðu um stór og mikilvæg mál en um þau flest ríkir óvissa og óvissan er okkur kostnaðarsöm. Fyrirtæki fá ekki betri vaxtakjör til fjárfestinga eða endurfjármögnunar. Á meðan óvissan ríkir halda menn að sér höndum og bíða. Þess vegna er svo mikilvægt að hæstv. ríkisstjórn leggi fram skýrt plan sem við getum treyst að virki. Sennilega er losun gjaldeyrishafta eitt mikilvægasta og flóknasta viðfangsefnið í íslenskum efnahagsmálum um þessar mundir. Höftin reyndust mikilvæg við að ná stöðugleika eftir bankahrunið í framhaldi af því fjármálaáfalli sem það leiddi af sér. Það er jafn mikilvægt að afnema þau eins fljótt og hægt er, ekki aðeins vegna þess að alþjóðlegir samningar gera ráð fyrir því heldur vegna þess að það verður mikill kostnaður af þeim til lengdar og hann verður meiri af þeim en ávinningurinn. Höftin munu einnig valda versnandi lífskjörum. En hvað gerist þegar höftin hafa verið afnumin og veruleikinn án hafta blasir við? Mun íslenska krónan nýtast okkur án þess að hún verði í einhvers konar höftum til framtíðar? Mér finnst mikilvægt að skoðað verði vandlega hvernig losun hafta tengist vali á stefnu í gjaldeyris- og gengismálum og hvort kostir í þeim efnum geri losun haftanna auðveldari. Einnig ættum við að nýta okkur þá möguleika sem kunna að skapast í þessu mikilvæga hagsmunamáli þjóðarinnar í gegnum aðildarumsókn að Evrópusambandinu. Hæstv. utanríkisráðherra hefur að vísu tilkynnt að gert hafi verið hlé á viðræðum en, virðulegur forseti, Alþingi hefur ekki falið ríkisstjórninni að slíta viðræðunum þannig að það er enn von að við nýtum þessa skynsamlegu leið þjóðinni til heilla.

Frú forseti. Ég minntist aðeins á það í fyrri ræðu minni að mjög mikilvægt væri að við næðum í þessu ferli öllu saman, þessu viðkvæma og erfiða ferli, að efla líka traust á íslensku efnahagslífi. Þetta finnst mér mikilvægt að tala um vegna þess að mér fannst umræðan í kosningabaráttunni síðustu ekkert endilega til þess fallin þar sem svolítið mikið var verið að uppnefna erlenda fjárfesta eftir ýmsum fuglategundum, hrægammar og fleira. Svoleiðis umræða gagnvart kröfuhöfum og erlendum krónueigendum er kannski ekki endilega til þess fallin, að mínu viti, að efla traust á íslensku efnahagslífi. Ég hvet því til þess að við nálgumst þetta öðruvísi og kannski af meiri sanngirni gagnvart erlendum fjárfestum. Ég held einnig að sá samtakamáttur sem við getum nýtt hér í þingsal strax núna, vegna þess að það eru allir sammála um markmiðin í þessu, ef við náum að efla hann og ef hæstv. ríkisstjórn nær að efla hann og við náum að efla hann öll saman, þá muni það líka nýtast til þess að við komum út úr þessu ferli með meira traust á íslensku efnahagslífi. Ef þetta ferli fer allt í bál og brand þá minnkar traustið. Ég held líka, svo ég taki nú undir með hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur, að mjög mikilvægt sé að skoða hvað við ætlum svo að gera. Af hverju erum við með þessi höft? Það er vegna þess að við búum við krónu sem fólk treystir ekki í alþjóðlegum viðskiptum. Ef það er markmiðið þegar við komum út úr höftunum, vonandi farsællega, að búa við fljótandi krónu án hafta þá þarf að undirbúa það ákaflega vel og rökstyðja það mjög vel að það geti gengið því annars náttúrlega breytist öll krónueign meira eða minna í snjóhengju, líka innlend. Við verðum auðvitað að komast út úr þessu ferli þannig. Ég held að við verðum að byggja upp útflutningsatvinnuvegi, við verðum að hafa gjaldmiðilsstefnu. Ætlum við að búa við áframhaldandi krónu eða ekki? Það eru margar svona stórar spurningar sem við verðum að takast á við líka.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka þessa umræðu og hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir að hefja umræðu um afnám hafta og uppgjör gömlu bankanna. Það er gríðarlega mikilvægt efnahagslegt málefni fyrir þjóðina alla, það er klárt mál. Ég vil jafnframt þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir skýr svör. Þar var stórt spurt og hann svaraði því mjög vel og skilmerkilega og sagði að vandað yrði til verka. Það er mikilvægt að okkar hæfasta fólk fáist til þess að leiða þetta mál. Ég vil aðeins staldra við lokahlutann í fyrirspurn hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar sem snýr að svigrúminu. Það er óumdeilt að höftin hafa hér neikvæð áhrif á efnahagslíf þjóðarinnar og samkeppnishæfni hennar. Auk óæskilegs viðskiptakostnaðar, minni hagvaxtar en ella, hamla fjárfestinga o.s.frv. eru höftin á skjön við alþjóðlegar skuldbindingar eins og samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Endurheimtur kröfuhafa eru háðar einhverri óvissu sem snýr að verðmæti eignanna sem hafa verið að aukast eftir því sem betur innheimtist en ávinningurinn verður verulegur. Eins og fram kom áðan snýr þetta að snjóhengjunni, en það tengist óneitanlega áætlun ríkisstjórnarinnar um aðgerðir vegna skuldavanda eins og komið hefur fram. Þegar við leysum það mun það auka ráðstöfunartekjur heimilanna samhliða því að afnám haftanna mun stuðla að aukinni fjárfestingu, 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra svörin og vona að honum gefist tími til þess í seinni ræðu - auðvitað er tíminn knappur - að koma inn á þetta með þverpólitíska samstarfið, hvernig því verður hagað og eins kannski hvort loforð forsætisráðherrans, um nýja afnámsáætlun nú strax í september, muni standa. Ég verð þó að lýsa nokkrum vonbrigðum með það hversu lítið virðist hafa gerst undanfarna fjóra mánuði. Ég segi það eins og er að mér fannst vera hálfgerður byrjendabragur á þessu hjá hæstv. ríkisstjórn. Það dugar ekki í afdrifaríku stórmáli af þessu tagi að yfirlýsingar séu óljósar eða jafnvel mótsagnakenndar og að ekki liggi skýrt fyrir hver hafi umboð til hvers, t.d. til þess að ræða við kröfuhafa. Hvert eiga þeir að snúa sér? Hæstv. forsætisráðherra hefur sagt að kröfuhafar eigi sjálfir að taka frumkvæðið, samanber viðtal við hann 22. ágúst sl. Það telja þeir sig einmitt hafa gert, bæði bréflega og með umsóknum til Seðlabankans. En við hverja eiga þeir að tala? Eiga þeir að bíða eftir óskipaðri sérfræðinganefnd? Eiga þeir að tala við Seðlabankann? Eiga þeir að tala við fjármálaráðherra? Eiga þeir að tala við forsætisráðherra? Ég er áfram aðeins hugsi yfir stöðu Seðlabankans þó að ég þakki hæstv. fjármálaráðherra að öðru leyti fyrir að staðfesta að í aðalatriðum hefur verið starfað samkvæmt gildandi skipulagi í þessum efnum, það tel ég ráðlegt og tel að það hafi gefist vel. En halda ber því til haga að það er árvekni fyrri ríkisstjórnar og Seðlabankans að þakka að við erum þó í þeirri stöðu sem við erum til að hafa tök á þessum málum. Lagasetningin í mars 2012 leikur þar lykilhlutverk, að færa eignir gömlu bankanna inn fyrir gjaldeyrishöftin. Seðlabankinn verður að eiga það sem hann á að hann steig varlega til jarðar, hefur flýtt sér hægt við að setja undanþágur frá þeim lögum og tekið sér góðan tíma í að taka afstöðu til óska slitastjórnar um nauðasamninga. Ég er innilega sammála því að hér þarf að vanda til verka og þess vegna mega einmitt ekki kosningaloforð eins stjórnmálaflokks leiða okkur út í ógöngur. Við ætlum okkur væntanlega að láta þetta takast vel og farsællega út frá okkar þjóðarhagsmunum um leið og við ætlum ekki aftur að rústa orðspori Íslands. Við viljum væntanlega ekki horfa til þeirrar framtíðar að enginn vilji lána Íslandi fé þegar upp verður staðið og enginn fjárfestir koma nálægt okkur nema með töngum.

Frú forseti. Ég vil láta þess getið undir lok þessarar umræðu að í dag verður birt á vef fjármála- og efnahagsráðuneytisins greinargerð sem lög gera ráð fyrir að birt sé um framgang áætlunar um losun hafta. Þetta er það sem snýr að því sem gerst hefur og er kominn tími á að birta slíka greinargerð. Hún verður birt síðar í dag. Þar verður komið inn á hvernig gengið hefur að draga úr þrýstingi, m.a. úr aflandskrónuþrýstingnum, en að öðru leyti ætla ég að vísa til þeirrar skýrslu. Hér er spurt: Hvert eiga kröfuhafar að snúa sér? Það hefur í sjálfu sér ekkert breyst í þeim efnum, ekki neitt. Seðlabankinn sér um framkvæmd gjaldeyrishaftanna. Það er sagt að kröfuhafar hafi sýnt mikið frumkvæði og sýnt á sín spil. Ég verð að segja fyrir mitt leyti að það finnst mér ekki vera tilfellið. Það hefur jú verið kallað eftir því að fá samtal en í grundvallaratriðum hefur ekkert breyst um það við hverja kröfuhafar eiga að tala. Þeir eiga að tala við þann sem framkvæmir gjaldeyrishöftin. Varðandi samráð stjórnmálaflokkanna hef ég tekið það fram að um það mun gilda hið sama og átt hefur við fram til þessa. Við hyggjumst, undir forustu skrifstofustjóra úr fjármála- og efnahagsráðuneytinu, viðhalda því samráði. Mönnum finnst sem lítið hafi gerst hér undanfarna 100 daga eða svo og þá segi ég bara á móti: Hefur ekki bara of lítið gerst frá árinu 2008 í þessu máli? Er ekki staðreyndin sú að við höfum lítið annað gert en að herða á höftunum? Er ekki staðreyndin sú að allt síðastliðið kjörtímabil hefur ekki verið komið á neinum samtalsþræði við kröfuhafana eða þróuð einhver aðferðafræði sem er að ganga upp? Og er þess vegna ekki rétt að anda aðeins með nefinu í jafn stóru og mikilvægu máli og þetta er og segja við sjálfan sig: Þegar við látum til skarar skríða er eins gott að við séum sammála um  Eitt get ég þó sagt, þar hefur samantekið verið unnið meira starf en ég hafði áttað mig á sem formaður í stjórnarandstöðuflokki þrátt fyrir að hafa haft greiðan aðgang að samráðsnefndinni.

Frú forseti. Bara til að reyna með virðingu og vinsemd að fyrirbyggja bjöllusláttinn sem var í gær við þingræðu mína þá langar mig að lesa hérna upp úr þingsköpum Alþingis. Þar segir, með leyfi forseta: „Þingmaður, sem hefur óskað að taka til máls og fengið leyfi til þess, skal mæla úr ræðustól.“ Við lok þessarar greinar kemur fram: „Kenna skal þingmann við kjördæmi hans eða nefna hann fullu nafni.“ Ég hyggst klárlega gera það og hef gert hingað til, mun bæta við forskeytinu herra eða frú sem eru einmitt virðingartitlar forseta þingsins. Þegar það kemur að valdi forseta og því sem hann á að ná fram samkvæmt þingsköpum segir í 8. gr.: „Forseti stjórnar umræðum og sér um að allt fari fram með góðri reglu.“ Og í 59. gr., með leyfi forseta: „Skylt er þingmanni að lúta valdi forseta í hvívetna er að því lýtur að gætt sé góðrar reglu.“ Góð regla á við, eins og kemur fram í 8. gr., þegar kemur að störfum þingsins 

Frú forseti. Umræðan er um eignarrétt lántakenda og mig langar að byrja á þremur frumforsendum umræðunnar. Eignarréttur er frumréttur sérhvers einstaklings, eignarrétturinn er nefndur fyrstur frumréttinda í grunngildum sem er að finna í 2. gr. skipulagssáttmála Sjálfstæðisflokksins. Í annan stað er það á ábyrgð innanríkisráðherra að tryggja að lögum og dómum um húsnæðislán sé framfylgt. Það kemur skýrt fram í forsetaúrskurði nr. 71 frá 24. maí á þessu ári. Svo í þriðja lagi er ágreiningur um lögmæti þess að binda fjárskuldbindingu við gengi erlendra gjaldmiðla eða vísitölu eða við uppgjör slíkra skuldbindinga, það er ágreiningur um þessa lánasamninga, það virðist ekki vera neinn ágreiningur um það milli mín og stjórnarliða. Fram kemur fram í þingsályktun sem samþykkt var í sumar, nánar til tekið 5. lið þingsályktunar herra Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar  Kröfuhafar eiga kröfu á lántakendur sem eiga húseign. Eignarrétt beggja aðila þarf að verja. Umræðan snýst um leiðir til að vernda eignarrétt lántakenda. Spurningin sem ég mun halda áfram að spyrja innanríkisráðherra í haust, í vetur og í vor allt þar til svör berast … 
            

Ég vil minna hv. þingmann á að nota þau ávarpsorð sem viðgangast og hafa tíðkast hér í yfir 100 ár.

… er hvaða leiðir eru færar til að verja eignarrétt lántakenda án þess þó að brjóta á eignarrétti kröfuhafa. Í fyrsta lagi: Herra Sigmundur Davíð Gunnlaugsson forsætisráðherra hefur markað stefnu sem 

Ég vil biðja hv. þingmann að nota þau ávörp sem hér hafa tíðkast.

Innanríkisráðherra hefur lögfest í sumar flýtimeðferð dómsmála um lögmæti gengis- og verðtryggingar. Það er frábært. Það á að flýta þessum málum þannig að fólk fái loksins skorið úr um réttindastöðu sína. Í fimm ár hafa lántakendur beðið eftir stjórnarskrárvörðum rétti sínum til að fá úrlausn varðandi réttindi sín og skyldur fyrir dómstólum. Spurningin er þá: Hve lengi í viðbót þurfa þeir að bíða? Ágætt væri að fá „í besta falli“, „svona líklegast“ og þá „í versta falli“ líka. Svo væri hægt að fara aðra leið; frú Hanna Birna Kristjánsdóttir innanríkisráðherra getur leitað lögbanns á nauðungarsölum á heimilum landsmanna til að vernda heildarhagsmuni neytenda þar til dómstólar taka af allan vafa um lögmæti lánanna. Það er hægt og um það er kveðið á í lögum um lögbann og dómsmál til verndar heildarhagsmunum neytanda frá 2001. Í ofanálag féll dómur í Hæstarétti á síðasta ári um að heimild sé virk um lögbann til að tryggja heildarhagsmuni neytenda. Dómurinn er hérna. Annað sem er merkilegt í þessu máli er að í þessum sama dómi áréttar Hæstiréttur rétt lántakenda á skaðabótum ef eignarnám er framkvæmt á grundvelli óréttmætra krafna kröfuhafa, hann áréttar það. Skaðabætur, sem lántakendur geta farið fram á ef lánasamningar eru fullnustaðir, ef gengið er að eigum fólks og þær sendar á nauðungaruppboð eiga lántakendur skaðabótarétt. Þetta er áréttað og einnig ástæðan fyrir því að lögbannið var ekki samþykkt. Það segir dómur Hæstaréttar. Í þriðja lagi hérna: Fyrr á árinu féll dómur hjá Evrópudómstólnum er varðar neytendavernd, er varðar nauðungarsölur og aðra fullnustugerð. Hagsmunasamtök heimilanna hafa látið gera löggilta þýðingu á dómnum og hafa fært ráðherra eintak. Þar segir að þrátt fyrir að samningsskilmálar heimili eignaupptöku og nauðungarsölu án dómsúrskurðar - og margir þeirra að gera það - séu þeir ólöglegir ef um er að ræða heimili fólks. Dómurinn byggir að stærstum hluta á tilskipun 93/13/EBE 

Hv. þingmaður er vinsamlegast beðinn að nota þau ávarpsorð sem hér hafa tíðkast.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni fyrir þessa umræðu. Ég þakka honum líka fyrir þennan ríka áhuga sem hann hefur á eignarréttinum og tilvísanir meðal annars í stefnuskrá Sjálfstæðisflokksins. Óháð því minni ég hv. þingmann á að hæstv. ráðherrum ber líkt og öðrum í landinu að fylgja lögum. Hæstv. ráðherra hafa ekki umboð til ákveðinna aðgerða nema það sé veitt í gegnum lagasetningu. Beint að umræðunni: Hér er rætt um eignarrétt lántakenda. Áður en lengra er haldið held ég að það sé mjög mikilvægt þegar við ræðum þessi mál, sem þingið hefur nú rætt mjög lengi, að við ræðum þau af mikilli yfirvegun og leitum sameiginlegra úrbóta og úrræða til að skoða alla kosti og finna lausnir fyrir þá sem helst þurfa á að halda. Auðvitað höfum við, eins og hv. þingmaður og þingheimur allur þekkir, þegar lagt drög að þeirri vinnu í þeirri þingsályktun sem var samþykkt hér í sumar þar sem hafinn er undirbúningur að því hvernig vinna skuli í heild að skuldamálum heimilanna. Og nú þegar hafa verið samþykkt lög, líkt og hv. þingmaður kom inn á, sem ég mælti fyrir á sumarþingi, um breytingu á einkamálum sem miða að því að hraðað verði dómsmálum sem lúta að ágreiningi um lögmæti þess að binda fjárskuldbindingu við gengi erlendra gjaldmiðla. Þau lög gilda út árið 2014 líkt og þingheimur þekkir. Vegna ótal upplýsinga fyrir hv. þingmann og þingmenn alla stendur nú yfir vinna í innanríkisráðuneyti og í velferðarráðuneyti. Við höfum átt samstarf í allt sumar, annars vegar við að kanna hvaða leiðir séu færar til að gera eigendum yfirveðsettra eigna kleift að losna án gjaldþrots undan eftirstöðvum sem veðið stendur ekki undir og hins vegar er verið að skoða hvernig eignalausum einstaklingum verður gert kleift að greiða kostnað vegna gjaldþrotaskipta á búi sínu. Þetta er mikilvægt og skiptir miklu máli. Líkt og þingheimur þekkir er miðað við að þessar tillögur verði lagðar fram núna á haustmánuðum og síðan kynntar þegar úrlausn þessara mála liggur fyrir. Virðulegur forseti. Það hefur verið mikið rætt og hv. þingmaður ræddi sérstaklega hér fyrir nokkru um sýslumenn í þessari umræðu. Oft beinast spjótin sérstaklega að þeim. Að hluta til er það auðvitað alveg skiljanlegt þar sem þeir framkvæmda aðfararbeiðnir og nauðungarsölur. Hv. þingmaður kallaði hins vegar þessa sýslumenn alla í umræðu hér fyrir nokkru „sýslumenn Hönnu Birnu Kristjánsdóttur, hæstv. innanríkisráðherra“. Ég minni hv. þingmann á að innanríkisráðherra hefur ekki heimildir eða vald til að íhlutast í þessar aðgerðir sýslumanna. Slíkar heimildir eru einfaldlega ekki til staðar. Það gilda eins og ég sagði áðan í landinu lög og reglur og það er að hluta til sýslumanna að framfylgja þeim. Þegar tveir aðilar, þ.e. lánveitandi og lánþegi, gera með sér samning leggur lánþeginn oftar en ekki húsnæði sitt að veði. Þegar ekki er staðið við umsamdar greiðslur hefur lánveitandinn rétt, samkvæmt samningi, til að gera kröfu í þessa sömu eign eins og þekkt er. Sýslumenn hafa heldur engan rétt til þess að neita að framkvæma slíka beiðni eða nauðungarsölu ef hún er komin fram með löglegum hætti. Það er staðan sem við stöndum frammi fyrir. þannig að líkt og ég hef áður rætt við hv. þingmann þá þarf sérstaka lagasetningu ef þingheimur vill breyta þessu. Það er hins vegar mjög umdeilt hvernig slík lagasetning gæti verið. Ef hún væri tímabundin hafa flestir löglærðir einstaklingar áhyggjur af því að það mundi koma mjög illa út gagnvart jafnræði þeirra sem lenda þá í aðgerðunum þegar þær taka gildi og gagnvart þeim sem hafa lent í þessari stöðu fyrr. Það er því nokkuð sem við þurfum að velta fyrir okkur. Síðan er önnur framtíðarleið sem ég hef einnig rætt og hv. þingmaður. Það er sú leið að skoða hvernig lánasamningar eru í landinu, hvort hægt væri að bjóða lánþegum aukið val er varðar lánasamninga. Það mundi að sjálfsögðu geta haft áhrif á kjör lánanna en gæti verið ákveðin leið til að einstaklingar gætu valið hvaða lánsform þeir kysu og þá gæti veðið tekið mið af því og gerð lánasamninga einnig. Það getur hins vegar haft, eins og bent hefur verið á, mikil og afdrifarík áhrif gagnvart til dæmis þeim sem eru að taka lán fyrir fasteign í fyrsta skipti. Það er því að mörgu að huga í þessu. Það er heldur ekki alveg rétt sem kemur fram hjá hv. þingmanni, að ekki hafi verið brugðist við. Það er rétt að minna í því samhengi á að Fjármálaeftirlitið hefur áður beint þeim tilmælum til fjármálafyrirtækja að bíða með aðfarir þangað til niðurstaða liggur fyrir í dómum. Hæstv. forseti. Ég mun fá tækifæri til að koma aðeins frekar inn á það í síðara svari mínu en ítreka og árétta ánægjuna með þessa umræðu hér en hvet okkur til að taka hana á þeim forsendum að við séum í raun ekki að vekja vonir sem síðan er ekki hægt að uppfylla heldur að við náum að vinna þannig með málin að það nýtist þeim sem helst þurfa á því að halda.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni fyrir að vekja máls á þessu efni og hæstv. ráðherra fyrir svörin svo langt sem þau ná. Það er rétt að þeim tilmælum hefur verið beint til fjármálafyrirtækjanna að ekki sé farið í aðgerðir gagnvart heimilum þar sem um er að ræða lán sem deilur eru um lögmæti hjá. Ég held að það sé almennt talað varhugavert að vera árum saman með eitthvert allsherjarbann við nauðungarsölu vegna þess að við verðum að horfast í augu við að það er misjafn sauður í mörgu fé og auðvitað eru þess dæmi að einstaka lántakendur hafi engin skil gert á skuldbindingum sínum, ekkert inn á þær greitt, jafnvel leigt út eignirnar sem þeir hafa þannig í engum skilum staðið með og jafnvel gengið illa um þær. Almennt talað verður möguleikinn á nauðungarsölu að vera fyrir hendi þó að hann eigi auðvitað ekki að fara fram þegar lántakinn hefur staðið við skuldbindingar sínar eftir því sem hann hefur getað og ágreiningur er um lögmæti lánanna. Aðgerðir þær sem ríkisstjórnin hefur boðað í skuldamálum vekja hins vegar ákveðnar spurningar um hvort rétt sé að heimila almennt nauðungarsölur næstu mánuði. Þannig háttar til að forsætisráðherra landsins hefur lýst því yfir að lækka eigi verðtryggð lán heimilanna í landinu um nærfellt 20%, á allra næstu mánuðum. Það bendir til að fjölmörg heimili sem nú geta ekki staðið í skilum, þeir sem eru kannski að missa heimili sín á uppboðum, muni geta það eftir að búið er að framkvæma þessar yfirlýsingar stjórnvalda. Þess vegna er ástæða til að spyrja hæstv. innanríkisráðherra hvort ekki sé rétt að fresta almennt nauðungarsölum þangað til að búið er að leiðrétta skuldir tugþúsunda heimila í landinu svo verulega sem ætlunin er vegna þess að þessi nýja ákvörðun ríkisstjórnarinnar kalli einfaldlega á það að almennt sé nauðungarsölum frestað þangað til búið er að lækka, um þessa 200 milljarða, 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni fyrir að vekja athygli á þessu málefni og hefja umræðu um það. Ég vil einnig þakka hæstv. ráðherra Hönnu Birnu Kristjánssdóttur fyrir þessi svör. Mér finnst augljóst mál að það þurfi að auka neytendavernd, mér finnst málið snúast um það að við þurfum að við auka rétt neytenda, þar með lántakenda. Við erum neytendur sem tökum lán á lánamarkaði. Við þurfum að tryggja stöðu einstaklinga gagnvart fjármálastofnunum. Ef við náum því fram í framtíðinni náum við að stíga stórt skref í átt til réttlætis. Ég sit í verkefnastjórn um framtíðarskipan húsnæðismála og við teljum það eitt af verkefnum okkar að skoða hvernig við getum tryggt hag neytenda betur. Ég fagna því sem Hanna Birna kemur inn á hér, þ.e. að unnið hafi verið í allt sumar og … 
            

Ég ætla að biðja hv. þingmann um að gæta að ávarpsorðum.

Ég fagna því að hæstv. ráðherra Hanna Birna Kristjánsdóttir hafi verið að vinna að því í velferðarráðuneytinu, ásamt því starfsfólki sem þar vinnur, að skoða hvaða hugmyndir eru færar í því að gera fólki sem er með yfirveðsettar eignir kleift að losna undan þeim án þess að fara í gjaldþrot. Ef sú framkvæmd næst er það stórt skref í rétta átt. Ég ætla því að leyfa mér að vera bjartsýn yfir framhaldinu.

Frú forseti. Það er mikilvægt að eignarréttur lántakenda sé varinn til hins ýtrasta og að ekki sé gengið að eignum fólks fyrr en í algjört óefni er komið. Einstaklingar sem taka lán með veði í íbúð sinni þurfa að vera upplýstir um rétt sinn og á hvaða forsendum lánið er tekið. Sömuleiðis að við verulegar vanefndir í greiðslu láns þurfi lánveitandi að leita réttar síns og krefjast nauðungarsölu samkvæmt réttlátum og gagnsæjum lögum og reglum miðað við rétt beggja, kröfuhafa og eiganda íbúðar. Gerð hefur verið nokkur bragarbót undanfarið á upplýsingagjöf um þessi mál og markmiðið með þjónustu umboðsmanns skuldara er yfirleitt að fólk geti verið áfram í íbúð sinni. Stundum felur þó sala íbúðar í sér lausn vandans, bæði fyrir lántakanda og lánveitanda. Í eftirleik hrunsins var mikilvægt að fresta nauðungarsölum en það er ekki heppilegt ástand til langs tíma. Brýnt er að bæta kjör lántakenda hér á landi almennt og þar með er talið stöðugt hagkerfi og stöðugur gjaldmiðill. Minnt er á að ef lántakandi sem lagt hefur íbúð sína að veði greiðir ekki í langan tíma af skuldbindingum sínum, leitar ekki samninga eða úrræða eða svarar ekki umleitunum þess efnis verður lánveitandi að geta gripið til lokaúrræðis sem er nauðungarsala. Mikilvægt er þó að fara með það úrræði, nauðungarsölu, með mikilli hófsemd og varúð.

Forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Flest af því sem ég hefði viljað ræða um hefur komið fram og því langar mig til að ræða um hóp sem sjaldan er talað um. Það eru leigjendur sem lenda í þeirri stöðu að leigja húsnæði sem fer á uppboð. Þeir hafa enn minni réttindi, þeir vita ekki af því að húsið er að fara á uppboð og vakna bara einn morguninn við það að sýslumaður er kominn inn á gafl hjá þeim. Mig langaði að spyrja hæstv. innanríkisráðherra hvort verið sé að skoða stöðu þessa hóps í ráðuneytinu eða hvort gert sé ráð fyrir að tekið verði á þeim bráðavanda í gegnum tillögurnar sem von er á úr öðru ráðuneyti um heildræna stefnu varðandi húsnæðismál. Ég hef verulegar áhyggjur af þessum hópi af því að hann hefur svo ofboðslega slæma réttarstöðu. Mig langaði bara að heyra hvort þessi hópur eða þessar tilteknu aðstæður hefðu eitthvað verið ræddar í ráðuneytinu. Annars langar mig bara að þakka fyrir og ég vona að fundnar verði lausnir á þeim hrikalegu aðstæðum sem margar fjölskyldur lenda í og það er að missa heimili sitt, hafa kannski engar aðrar úrbætur og lenda jafnvel á götunni.

Hæstv. forseti. Mér finnst stundum svolítið sérkennilegt að hlusta á umræðu af þessu tagi, að eignarréttur lántakenda sé varinn, nauðungarsölum frestað o.s.frv. Þetta hefur alltaf verið þannig, eignarréttur er varinn, nauðungarsölum er frestað meðan leyst er úr ágreiningi. Eru menn allt í einu að halda því fram að svo sé ekki núna og hafi ekki verið? Ég er gamall uppboðshaldari í Reykjavík. Ég er búinn að sinna mörgum skjólstæðingum sem lögmaður sem hafa þurft að þola fullnustuaðgerð af þessu tagi. Ég veit eiginlega ekkert um hvað menn eru að tala. Ég veit hins vegar af vanda margra. Það er ekkert þannig að þeir sem telja sig hafa málsvarnir um það að lánið sé ólögmætt fái ekki úrlausn dómstóla áður en hægt er að leysa úr réttmæti þess. Það gerist ekki þannig. Þessi umræða er öll mjög sérkennileg og menn mega ekki gleyma því heldur að lánveitandinn hefur óbein eignarréttindi í fasteigninni. Hann borgaði hana, jafnvel að öllu leyti eða að langmestu leyti. Vandamálið er að þær eignir sem raunverulega er verið að selja á nauðungarsölu í dag - það er vegna þess að menn hafa ekkert verið að fara með ágreininginn fyrir dóm. Menn hafa jafnvel ekki greitt krónu. Þeir sem hafa greitt samkvæmt greiðslu eins og var fyrir hrun og haldið því fram að þetta 

Herra forseti. Við ræðum hér mikilvægt viðfangsefni, hvernig hagsmunir lántakenda eða neytenda í fjármálaþjónustu skuli tryggðir. Auðvitað eiga þeir að vera tryggðir í gegnum neytendalöggjöf og löggjöf á fjármálamarkaði, meðal annars um eðlilega viðskiptahætti, eftirlit með því o.s.frv. Með því er auðvitað verið að reyna að tryggja eignarrétt á báða bóga ef við viljum kalla það svo. Ég er hins vegar svolítið á svipuðum slóðum og síðasti ræðumaður, ég held að það sé vandasöm nálgun að stilla hér eignarrétti upp gegn eignarrétti eins og um einsleit hugtök eða fyrirbæri sé að ræða í þessu sambandi. Málið er á vissan hátt flóknara en það. Það ber að halda því til haga að búið er að gera ýmislegt á undanförnum árum, sem viðbrögð við þessu skelfilega hruni og hremmingum almennings þar af leiðandi, til að styrkja stöðu neytenda eða lántakenda. Það hefur verið gert með því að gera verulegar úrbætur á neytendalöggjöfinni og styrkja stöðu neytenda þar með úrbótum á fjármálalöggjöfinni sjálfri. Þar má nefna líka að stytta fyrningarfrest gjaldþrota fyrir þá sem eiga ekki annarra kosta völ en að fara þá leið o.s.frv. Ég held að lærdómurinn sé sá að staða lántakenda, neytenda á fjármálamarkaði, hafi verið allt of veik á Íslandi og ójafnræði mikið með aðilum, aðstöðumunurinn of mikill. Ég tek líka undir það að í ljósi þeirra miklu væntinga sem nú hafa verið gefnar, um verulega viðbótarúrlausn fyrir tugþúsundir heimila og beina lækkun skulda, kemur eðlilega upp aftur og á nýjan leik krafan eða hugsunin um það hvort ekki sé skynsamlegt að frysta ástandið einhvern veginn á meðan þannig að menn lendi ekki í þeim ósköpum að fara út í fullnustu- og nauðungaruppboð kannski rétt áður en þeir komast upp á yfirborðið með hökuna og sjá fram úr sínum skuldavanda ef það gengur eftir. Í þessu sambandi er líka mikilvægt að hæstv. innanríkisráðherra hraði þeirri vinnu sem hún upplýsti hér um að væri í gangi. Hún gerir lítið gagn ef hún kemur eftir hálft ár eða ár 

Herra forseti. Í kjölfar hrunsins horfðust mörg heimili í augu við skulda- og greiðsluvanda vegna atvinnuleysis og gengishruns íslensku krónunnar sem olli gríðarlegu verðbólguskoti. Ítrekað var sett bann við nauðungarsölum í tíð fyrrverandi ríkisstjórnar og þegar búið var að útfæra úrræði eins og greiðsluaðlögun, sem er leið til þess að koma í veg fyrir að fjölskyldur þurfi að fara í gjaldþrot, skuldaaðlögun, sem er mildara úrræði, 110% leiðina og eftir að fyrningartími krafna í gjaldþrotaskiptum var styttur í tvö ár - eftir að öll þessi úrræði höfðu verið smíðuð og búin til, því að við vorum mjög vanbúin af slíkum tækjum við hrunið, var ákveðið að nú væri opnað aftur á nauðungarsölur og mikilvægt væri að fólk leitaði í þau úrræði sem þegar væru til staðar. Hæstv. ráðherra nefnir hér í máli sínu að mikilvægt sé að vekja ekki vonir sem ekki sé hægt að uppfylla og ég tek undir það. En það hafa verið vaktar upp miklar vonir. Við ætlum að fara í, að því er mér skilst, veraldarmet í skuldaniðurfærslu og það er eðlilegt að fólk sé ósátt við að verið sé að bera það út af heimilum sínum þegar slíkt er fram undan. Ég hefði því viljað spyrja hæstv. ráðherra hvaða áhrif lögin sem við samþykktum hér í sumar, um flýtimeðferð í dómsmálum sem tengjast gengisbundnum lánum, eru farin að hafa, hvort þau séu farin að hafa tilætluð áhrif og hvort hún telji ekki að ágæt tillaga hv. þm. Ögmundar Jónassonar, um frestun á nauðungarsölum þangað til veraldarmetið hefur verið slegið, verði þá samþykkt hér í þinginu í þverpólitískri samstöðu 

Herra forseti. Ég þakka umræðuna, þakka hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég hef kannski ekki mjög miklu við að bæta af því að margt gott hefur komið fram. Ég tek undir það að draga verður úr óvissu hjá lántakendum ef ágreiningur er um lögmæti lána. Mér fannst gott að heyra að tilmæli FME, um að bíða með aðfarir þangað til að niðurstaða er komin í málið, séu komin fram. En mig langar að spyrja hæstv. ráðherra Hönnu Birnu Kristjánsdóttur hvort þau tilmæli hafi einhverja lagalega þýðingu. Er það skylda þessara lánafyrirtækja að bíða eða eru þetta bara orð á blaði?

Herra forseti. Svo að það komi alveg skýrt fram er ég ekki að tala um það að brjóta á eignarrétti kröfuhafa. Kröfuhafar hafa eignarrétt, lántakendur hafa líka eignarrétt. Þeir hafa eignarrétt í sinni eign, þeir fengu lán frá kröfuhöfum sem eiga lánasamninga og eiga kröfur, en lántakendur eiga sína eign, sitt húsnæði. Lög sem hafa verið innleidd vegna tilskipunar Evrópusambandsins á Íslandi - á grundvelli þeirra laga var dæmt núna fyrr á árinu. Í þeim dómi segir Evrópudómstóllinn að það sé ólögmætt að binda í lánasamninga, þegar kemur að heimilum fólks, að hægt sé að ganga að húseigninni, þar sem fólk býr og á sitt heimili, að hægt sé að ganga að heimili fólks, meðan vafi er um þá lánasamninga sem krafan hvílir á. Þetta er alveg skýrt. Þessi lög hafa verið innleidd á Íslandi, þarf þá ekki að framfylgja þeim lögum? Og hver á að framfylgja þeim lögum? Hver ætti að framfylgja lögum þegar kemur að samningum, lánasamningum, húsnæðislánasamningum, hver á að framfylgja þessum lögum? Þetta þurfum við að vita. Maður mundi halda að samkvæmt forsetaúrskurði heyri öll þessi mál undir innanríkisráðherra, það virðist vera. Hvað finnst frú Hönnu Birnu innanríkisráðherra?

Forseti minnir hv. þingmann á að gæta þess að hafa í heiðri rétt ávörp sem tíðkast í þingsal.

Virðulegur forseti. Ég þakka þessa umræðu og held reyndar að þingheimur sé búinn að taka hana nokkuð oft enda ljóst að þetta er viðfangsefni sem við höfum verið að horfa til í langan tíma. Ég tek sérstaklega undir það sem kom fram hjá nokkrum þingmönnum, og er kannski líka dálítið undirstaða þess að við þurfum að gera betur og horfa til nýrra lausna, og það er íslensk neytendavernd og íslensk neytendalöggjöf. Það er nokkuð sem við verðum að líta til í þessu samhengi og má sannarlega finna rök fyrir því að betur hefði mátt standa að því. Það er nokkuð sem ég held að við þurfum að hugleiða mjög vel í framtíðinni. Ég tek hins vegar undir með hv. þm. Brynjari Níelssyni varðandi það að hér eru auðvitað á ferðinni, og það er það sem ég sagði í ræðu minni í upphafi, fyrstu ræðunni, frjálsir samningar milli einstaklinga. Ekki er bara um að ræða eignarrétt þess sem tekur lánið heldur líka eignarrétt þess sem veitir það. Þess vegna hef ég lagt áherslu á að skoða það í samhengi. Ef við erum ósátt við eða ef menn telja að meiri fjölbreytni þurfi að vera í þessum lánasamningum er það nokkuð sem verður að taka upp með öðrum hætti. Hv. þm. Birgitta Jónsdóttir nefndi rétt leigjenda sem ég veit að verið er að skoða sérstaklega í þeirri vinnu sem hv. þingmaður kom inn á og fer fram í velferðarráðuneytinu. Ég veit að hæstv. velferðarráðherra er mjög meðvitaður um þessa stöðu og mun skoða það í þessu samhengi. Öðru er varðar þessi mál vísa ég líka til þess sem ég sagði hér í upphafi sem lýtur að þeirri vinnu sem fram hefur farið í sumar á grundvelli þeirrar þingsályktunartillögu sem hér var samþykkt. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon þarf ekki að hafa áhyggjur af því. Þeirri vinnu á að ljúka nú í haust eins og ítrekað hefur komið fram. Ráðuneyti innanríkismála og ráðuneyti velferðarmála munu skila sínum tillögum hvað þetta varðar í lok september þannig að við erum komin á endapunkt með það og ég vona að þar séu einhverjar lausnir. En ég minni líka á það í málinu sem við ættum kannski að ræða meira sem er sú staða, sem kom réttilega fram hjá hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur 

Forseti fer þess á leit við alla sem taka til máls að gæta að ræðutíma og hafa í huga rétt ávarp.

Hæstv. forseti. Við greiðum hér atkvæði um tillögu til rökstuddrar dagskrár þar sem óskað er eftir að þessu máli verði vísað frá. Sá minni hluti í allsherjar- og menntamálanefnd sem flytur þessa tillögu er allur tilbúinn að vinna að lausnum á skuldavanda en við meðferð nefndarinnar hefur komið í ljós að umrætt frumvarp hefur engan sérstakan tilgang í sambandi við það að leysa skuldavandann, heldur á að fylgjast með hvernig mál þróast í framhaldinu af þeim aðgerðum sem eru boðaðar á þessu ári. Með tilliti til þess að vafi leikur á því hvort þarna sé gengið á stjórnarskrárvarin réttindi varðandi friðhelgi einkalífsins og vegna þess að markmiðið er óskýrt og vegna þess að meðalhófs er ekki gætt þar sem gengið er mjög langt í því að sækja upplýsingar varðandi þetta mál - langt umfram það sem er hægt að sjá að tengist þeirri úrvinnslu sem þarna á að eiga sér stað - hefur verið óskað eftir því að tekinn verði lengri tími til að vinna að þessu máli og reynt að ná betri sátt um varanlega tölfræðivinnslu varðandi skuldavandann. 

Virðulegi forseti. Hér eru greidd atkvæði um tillögu til rökstuddrar dagskrár. Hv. þm. Guðbjartur Hannesson hefur gert mjög vel grein fyrir bæði þeim röksemdum sem hér eru færðar fram og tilurð þeirrar tillögu sem lögð er fram. Um er að ræða frumvarp þar sem gengið er á stjórnarskrárbundin réttindi til friðhelgi einkalífsins og ósannfærandi rök fyrir því að almannahagsmunir séu nægir til þess að það sé verjandi. Við höfum í minni hlutanum lagt áherslu á það á öllum stigum þessa máls að við höfum ríkan vilja til þess að taka þátt í því með meiri hlutanum að útbúa löggjöf sem stenst skoðun betur en sú sem hér er undir. Það veldur mér vonbrigðum ef það verður ekki niðurstaðan hér í anda samstöðu- og samvinnustjórnmála en tillagan fjallar sem sé um það að vísa frumvarpinu frá eins og það liggur fyrir frá nefndinni og hefja þverpólitíska vinnu sem liggi fyrir í upphafi þings í október.

Virðulegi forseti. Það er svo sem ekki fleiru við að bæta þegar kemur að orðum hv. þingmanna Svandísar Svavarsdóttur og Guðbjarts Hannessonar. Mig langaði bara að nefna það sérstaklega að markmiðið með þessari tillögu er ekki að tefja málið og ég lýsi mig fullkomlega reiðubúinn til að vinna á hverjum einasta degi fram að haustþingi að því að búa til frumvarp sem stenst friðhelgi einkalífsins. Því miður gerir þetta frumvarp það ekki, það stenst ekki kröfurnar sem eru gerðar til okkar til að vernda stjórnarskrána. Þess vegna styð ég auðvitað þessa tillögu.

Forseti. Ég lýsi því jafnframt yfir að ég er tilbúin að vinna á hverjum einasta degi fram að 1. október til að tryggja að hægt sé að breyta frumvarpinu þannig að við getum fallist á það út frá vandaðri stjórnsýslu, að við þurfum ekki að upplifa það að þessi lög verði rekin aftur heim til föðurhúsanna sem gölluð. Það þarf bara eitt af fyrirtækjunum sem verið er að krefja um upplýsingar að skjóta málinu til dómstóla og ef svo fer verður mikil töf. Það er mikil hætta á að þetta komi hreinlega til með að tefja það sem ríkisstjórnin er að leitast við að gera ef þetta verður samþykkt hér í dag. Ég mun því styðja þessa tillögu heils hugar og jafnframt veit ég að það er vilji mjög margra þingmanna að tryggja að lögin verði almennileg. Hættum að vera með leirburð á þessum bæ.

Virðulegur forseti. Hér er um að ræða mál sem hafði verið samþykkt í síðustu ríkisstjórn og meira að segja sett í það fjárveiting og ekki talin þörf á því að það kæmi yfir höfuð inn í þingið vegna þess að það væri það smávægilegt. Síðan þá hafa verið gerðar gagngerar breytingar á frumvarpinu þannig að það gengur ekki nærri því jafnlangt og áform síðustu ríkisstjórnar fólu í sér, áform sem voru samþykkt á ríkisstjórnarfundi þar sem áttu meðal annars sæti ráðherrar, hv. núverandi þingmenn, sem nú koma hér upp og vilja að málinu sé vísað frá. Virðulegur forseti, það er ekki heil brú í þessu, þetta virðist eingöngu snúast um það að vera á móti öllu sem kemur frá nýrri ríkisstjórn. 
             Það er víða pottur brotinn varðandi friðhelgi einkalífs, meðal annars hér á Íslandi, en þetta frumvarp bætir engu við þann vanda. Hér er um að ræða upplýsingar sem í þessu tilviki verða dulkóðaðar hjá ríkisstofnun, upplýsingar sem unnið er með víða annar staðar, meðal annars í einkafyrirtækjum. 

Virðulegur forseti. Það er náttúrlega þyngra en tárum taki að hæstv. forsætisráðherra komi hingað upp á þessum tímapunkti, hafandi með svo afhjúpandi hætti ekki fylgst með umræðum. Þetta er frumvarp sem er lagt fram í hans nafni þó að hann hafi ekki sjálfur mælt fyrir því á sínum tíma. Það er vandræðalegt, það er afhjúpandi og ekki síst raunalegt fyrir hæstv. forsætisráðherra, sem á tyllidögum, blaðamannafundum og glossafhendingum ræðir um samstöðu og samráð en hefur greinilega engan áhuga á slíku þegar til þess kemur. Það er nefnilega þingræði í landinu og það er þingsins að taka afstöðu til frumvarpa sem koma frá ráðherrum á öllum tímum.

Virðulegi forseti. Það er óhjákvæmilegt að taka til máls um atkvæðagreiðsluna þegar fyrir liggur þessi skvetta frá hæstv. forsætisráðherra sem við fengum að verða vitni að áðan. Hér er ekki verið að greiða atkvæði um frumvarpið á einn veg eða annan, heldur er til atkvæðagreiðslu frávísunartillaga vegna þess að frumvarpið er vanbúið. Hæstv. forsætisráðherra segir að það sé fáránlegt að hafa efasemdir um frumvarpið ef menn hafi á einhverjum tímapunkti hugleitt söfnun upplýsinga vegna skulda heimilanna eins og gert var í tíð síðustu ríkisstjórnar. Rétt er að benda hæstv. forsætisráðherra á að þau frumvörp sem þá voru unnin miðuðu að því að vera forsenda aðgerða, en það liggur fyrir í þessu máli að hæstv. forsætisráðherra er búinn að lofa úrlausn handa heimilunum í nóvember en niðurstaða úr frumvarpinu á ekki að skila sér fyrr en í mars. Það liggur þar af leiðandi alls ekki ljóst fyrir til hvers er verið að safna þessum upplýsingum. Þar við bætist auðvitað að þingmenn Framsóknarflokksins tilkynna okkur það eins og hv. þm. Frosti Sigurjónsson 

Virðulegi forseti. Það hefur nú gerst aftur að efnislega umræðan fer fram löngu eftir að henni er ætlað að fara fram á hinu háa Alþingi. Ég verð að segja að þetta mál allt hefur veitt mér mikla reynslu um það hvernig Alþingi virkar, hið háa Alþingi, eða öllu heldur virkar ekki. Mig langar að nefna sérstaklega þau atriði sem hæstv. forsætisráðherra nefndi, að þetta hefði verið í fyrri ríkisstjórn. Það er engin afsökun, það er stjórnarskráin sem hindrar þetta frumvarp. Það kemur fyrrverandi ríkisstjórn ekkert við. Þótt fyrrverandi ríkisstjórn hefði brotið mannréttindi réttlætti það ekki að við gerðum það líka. Hvað varðar dulkóðun í grunninn hefur verið talað um að gögnin eru enn þá persónugreinanleg og verða alltaf persónugreinanleg. Þar stendur hnífurinn í kúnni. Þetta mundi hæstv. forsætisráðherra vita ef hann hefði tekið þátt í umræðunni. Hvað varðar það að markmiðið hér sé einfaldlega að vera á móti öllu, það þarf virkilega, með fullri virðingu fyrir hinu háa Alþingi, að hafa ekkert fylgst með umræðunni til að komast að þeirri niðurstöðu. Við hvert fótmál höfum við stungið upp á hugmyndum og lýst yfir einlægum samstarfsvilja sem hefur ekki verið efast um fyrr en nú 

Forseti. Það er dapurlegt að hlusta á málflutning hæstv. forsætisráðherra af því að það hefur verið einlægur vilji á þessu þingi að vinna saman að málefnum og sérstaklega í nefndinni sem fjallaði um þetta mál. Það er líka dapurlegt að hæstv. forsætisráðherra, sem er svo mikið í mun að fá þetta mál í gegn, hafi ekki verið neitt við umræðuna. Hann sást aldrei í húsinu. Þegar hæstv. ráðherra kemur fram með slíkar fullyrðingar og segir að við ætlum ekki að vinna saman og styðja öll góð málefni sem koma frá ríkisstjórninni er það mjög vont veganesti því að við erum að fara heim að undirbúa okkur fyrir þingstörf í október. Hæstv. forsætisráðherra veit að margir þingmenn hér ætla sér að vinna út frá þeim forsendum og því finnst mér að hann ætti að vera maður að meiri og 

Virðulegi forseti. Í mínum huga er með þessu frumvarpi verið að stíga eitt skref til þess að leiðrétta skuldir heimilanna 

Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið í umræðum um þetta mál er tilgangur þess óljós vegna þess að allar tímasetningar sem ríkisstjórnin hefur gefið upp um hvenær vænta megi úrlausnar í skuldamálum heimila og svo tímasetningar í þessu frumvarpi um hvenær gögn eiga að liggja fyrir stangast á. Það er alls ekki ljóst heldur að svona langt þurfi að ganga eins og lagt er upp með í frumvarpinu og Persónuvernd hefur gert ítarlegar athugasemdir við það. Það er hins vegar niðurstaða mín að rétt sé að ríkisstjórnin beri ábyrgð á þessu máli og ég mun því ekki greiða atkvæði gegn því heldur sitja hjá.

Forseti. Með því að samþykkja þessi lög erum við að heimila að safnað verði upplýsingum um öll lán einstaklinga í landinu. Ekki er nóg með það heldur verður líka skoðað í hvaða tilgangi lánin voru tekin og hvað gert var við peningana, hvernig sem það á nú að gagnast hinni svokölluðu skuldajöfnun. Það sem ég hef mestar áhyggjur af er hættan á því að þessi upplýsingasöfnun misfarist, að dulkóðunin afhjúpist. Þetta er persónurekjanlegt. Það eru mér mikil vonbrigði að við gátum ekki farið að þeirri tillögu að vinna málið betur og komið með tillögur að nýjum lögum sem hefðu tryggt að þessar persónuupplýsingar yrðu ekki rekjanlegar. Það er mikil ábyrgð þeirra þingmanna sem segja já hér í dag. Ég segi nei.

Hæstv. forseti. Ég vil hafa það skýrt hér að ég styð þá viðleitni ríkisstjórnar að kortleggja og fylgjast með skuldastöðu og afkomu íslenskra heimila og vil gjarnan að fundin verði ásættanleg leið til þess að svo sé hægt. Frumvarpið sem hér var lagt fram var um margt óljóst og kemur í ljós að það stangast á við bæði persónuverndarlög og mannréttindalög. Þess vegna höfum við óskað eftir því að fá að vinna frumvarpið betur og það sem gerði svo að lokum útslagið var þegar það var upplýst að þetta væri á engan hátt forsenda fyrir því að leysa úr skuldavanda. Allar þær tillögur áttu að koma fram í haust en síðan ætti þessi tölfræði að koma einhvern tímann á vormánuðum. Ég vil ekki þvælast fyrir í þessu máli. Við höfum lofað því að fylgja því eftir að ríkisstjórnin nái því fram að leysa úr vandanum hvað varðar skuldavandann. Því mun ég ekki greiða atkvæði en treysti á að haft verði víðtækara samráð og leitað betri lausna en var í þessu máli og sýndur minni hroki en hér hefur komið fram.

Virðulegur forseti. Gjarnan vildi ég styðja þau mál sem ríkisstjórnin kemur fram með og nýtist skuldsettum heimilum í landinu. Það hefur hins vegar komið fram við umfjöllun þessa máls að ríkisstjórnin mun gera tillögur um aðgerðir fyrir skuldug heimili í nóvember en þessar upplýsingar munu ekki liggja fyrir fyrr en á næsta ári og jafnvel ekki fyrr en á því þarnæsta og þess vegna að engu nýtast í skuldaaðgerðum. Þar með er réttlætingin fyrir upplýsingaöfluninni býsna vafasöm og við höfum varað við því að þessi lagasetning kunni að stangast á við stjórnarskrá og við mannréttindasáttmála um friðhelgi einkalífsins. Þessi löggjöf verður þess vegna að vera á ábyrgð stjórnarinnar og hæstv. forsætisráðherra sem það flytur og ég sit hjá.

Virðulegi forseti. Við höfum rætt þetta mál svolítið mikið en því miður fyrir daufum eyrum eins og sést mjög skýrt þegar hæstv. forsætisráðherra stígur hér upp í pontu og talar um að minni hlutinn sé á móti öllu. Mér sýnist það vera endurunnin rök frá þarseinasta kjörtímabili gagnvart Vinstri hreyfingunni – grænu framboði, ef ég skil þetta rétt. En það er mjög lélegt að hafa ekki fengið að njóta nærveru ríkisstjórnarflokkanna í þessari umræðu vegna þess að ég fullyrði, án þess að vilja leggja öðrum orð í munn, að ef þetta þing væri ekki háð ríkisstjórnarsamstarfi og þingmenn hér inni hefðu hlustað á umræðurnar og væru að greiða atkvæði samkvæmt eigin sannfæringu þá mundi þetta frumvarp ekki ná í gegn. Það stenst ekki stjórnarskrá. Fyrir mitt leyti er þetta engin spurning, ég hef ekkert val. Þingmaðurinn segir nei.

Herra forseti. Í stjórnarskrá Rómarlýðveldisins til forna fyrir rúmum tvö þúsund árum voru hamraðar tólf bronstöflur og á einni þeirra kom fram að sektin við því að kasta skeyti, óafvitandi, inn í hóp manna væri einn hrútur. Nú spyr maður sig, hver er sektin við því að þingmenn - hafandi heyrt frá Persónuvernd, stofnun sem á að verja friðhelgi einkalífs á Íslandi eða benda á ef verið er að brjóta hana - spila fjárhættuspil með stjórnarskrána og brjóta hana mögulega? Hver er sektin við því? Það er alla vega ljóst að traust til Alþingis á ekki eftir að aukast ef alþingismenn kjósa með þessu. Ég segi nei.

Hæstv. forseti. Sem framsögumaður mæli ég fyrir nefndaráliti með breytingartillögu frá meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga … 
            

Forseti vill biðja um hljóð í þingsal svo að ræðumaður geti flutt mál sitt án truflana.

… um breytingu á lögum nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, með síðari breytingum, (innri endurskoðun, skilyrði til greiðslu örorkulífeyris, meðferð framlags til starfsendurhæfingar, fjárfestingarheimildir, leyfilegur munur á milli eignarliða og lífeyrisskuldbindinga o.fl.). Nefndin hefur fjallað um málið. Á fund hennar komu Gunnar Björnsson, Anna Valbjörg Ólafsdóttir og Lilja Sturludóttir frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu. Hæstv. forseti. Að 12. gr. undanskilinni er efni frumvarpsins hliðstætt efni tveggja frumvarpa sem lögð voru fram á síðasta löggjafarþingi, málum nr. 469 og 625. Þau frumvörp afgreiddi nefndin ekki á því löggjafarþingi þótt hún hefði aflað umsagna og tekið á móti nokkrum gestum. Að mati meiri hlutans fela flestar greinar frumvarpsins í sér tillögur um tæknilegar breytingar settar fram í þeim tilgangi að samræma hugtaka- og orðanotkun á sviðum löggjafar þar sem skörunar gætir. Virðulegur forseti. Á undanförnum missirum hafa stjórnvöld og aðilar vinnumarkaðarins unnið að tillögum um eitt lífeyriskerfi fyrir alla landsmenn. Ýmis atriði eru enn óútkljáð í þeirri vinnu og að mati meiri hlutans er rétt að veita aukinn tímafrest til að leiða þá vinnu til lykta. Slík tillaga felst í b-lið 12. gr. þar sem lagt er til að lífeyrissjóðum verði heimilað að hafa meiri mun á milli eignarliða og lífeyrisskuldbindinga en nemur 10%. Er heimildinni ætlað að gilda í allt að sex ár frá og með árinu 2008. Frumvarpið var lagt fram 11. september sl. og mælt fyrir því degi síðar. Á fundi nefndarinnar var sú skoðun almenn að tilteknar greinar frumvarpsins þörfnuðust viðameiri yfirferðar en möguleg væri á þeim skamma tíma sem eftir er af líðandi löggjafarþingi. Til þess að sú vinna tefji ekki þær breytingar sem lagðar eru til í öðrum greinum leggur meiri hlutinn til þá breytingu að í frumvarpinu verði þrjár greinar þess felldar brott. Hæstv. forseti. Meiri hluti nefndarinnar leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 1. 2. gr. falli brott. 2. 8. gr. falli brott. 3. 13. gr. falli brott. 4. Fyrirsögn frumvarpsins verði: Frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, með síðari breytingum, þ.e. innri endurskoðun, meðferð framlags til starfsendurhæfingar, form og efni fjárfestingarstefnu, leyfilegur munur á milli eignarliða og lífeyrisskuldbindinga o.fl. Hæstv. forseti. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon var fjarverandi við afgreiðslu málsins en er fylgjandi afgreiðslunni og ritar undir álit þetta, sbr. 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Undir nefndarálitið rita Frosti Sigurjónsson, formaður nefndarinnar, Ragnheiður Ríkharðsdóttir, framsögumaður nefndarinnar, Willum Þór Þórsson, Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, Guðmundur Steingrímsson, Líneik Anna Sævarsdóttir, Steingrímur J. Sigfússon og Vilhjálmur Bjarnason.

Herra forseti. Við ræðum hér nefndarálit frá meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Nú á ég sæti í þessari ágætu hv. nefnd, efnahags- og viðskiptanefnd, og glöggir lesendur taka eftir því að ég rita ekki undir nefndarálitið. Ástæðan er b-liður 12. gr. þar sem lagt er til að lífeyrissjóðum verði heimilað að hafa meiri mun á milli eignarliða og lífeyrisskuldbindinga en nemur 10% í eitt ár í viðbót. Eins og kemur fram í nefndarálitinu eru í gangi viðræður um að samræma lífeyrisréttindi allra landsmanna. Þar hefur lengi verið ákveðin þrískipting sem ég er búinn að benda á ótal sinnum í gegnum tíðina úr þessum ræðustól. Það er B-deildin, LSR, sem er mjög góð lífeyrisréttindi, ekki margir með mikinn lífeyrisrétt, þ.e. ekki háan, af því að það var borgað af lágum launum, en þar er líka fólk sem er með mjög góðan lífeyrisrétt, ótrúlega góðan. Þar er skuldbinding ríkisins um 450 milljarðar sem ríkið hefur lofað að greiða. Það er reyndar ekki í fjárlögum þannig að það er ekki í mínum huga ríkisábyrgð á þeim milljörðum vegna þess að samkvæmt stjórnarskrá má ekki greiða neitt fé úr ríkissjóði nema þess sé getið í fjárlögum eða fjáraukalögum. Ef til stykkisins kæmi og einhver fjármálaráðherra í framtíðinni stæði frammi fyrir því að greiða þetta og ætti ekki aur þá segir hann bara: Nei, það er ekki í fjárlögum eða fjáraukalögum. Honum er ekki heimilt að greiða það. Þessi skuldbinding fellur á með miklum þunga árið 2024 svona um það bil, tugir milljarða á hverju einasta ári í nokkra áratugi. Þetta hafa menn lítið rætt um en spurningin er samt þarna. Ég geri ráð fyrir því að hv. þingmenn vilji standa við kjarasamninga opinberra starfsmanna sem eru þá að baki þessu og svo eru náttúrlega eignarréttarákvæði í stjórnarskránni sem tryggir þessa eign lífeyrisþeganna. Svo er það A-deildin sem átti að standa undir sér. Það er meira að segja sagt í lögum að stjórnin eigi að gera tillögu til launagreiðenda um hækkun á iðgjaldi ef skuldbindingin dugi ekki til. Það hefur ekki verið farið að þessum lögum. Stjórnin hefur ekki farið að þessum lögum og þess vegna er iðgjaldið enn þá 15,5% inn í A-deildina þó að það þyrfti að vera 19,5%. Af þessum sökum vantar þarna 61 milljarð. Þetta eru litlu tölurnar í fjárlögum sem er því miður allt of lítið horft á. Menn geta rifist hérna um 10 milljónir eða eitthvað slíkt en þetta er sem sagt 61 milljarður í A-deildinni og hún átti að standa undir sér. Síðan er Lífeyrissjóður hjúkrunarfræðinga sem er svipaður og B-deildin, með mjög góðan lífeyrisrétt en oft og tíðum liggja lág laun til grundvallar, og þar vantar 27 milljarða að mig minnir, það eru alla vega einhverjir tugir milljarða - ég þyrfti að fletta því upp. Ég vil að menn horfist í augu við þennan veruleika. Ég vil að menn sjái skuldbindingar ríkisins. Ég hygg að í þeirri umræðu sem er um samræmingu lífeyrisréttinda á vinnumarkaði, bæði opinberra og annarra, eigi menn að vita af þessu - menn vita náttúrlega af þessu en að það sé öllum ljóst, líka almennum sjóðfélögum, að skuldbindingin er þvílík eins og ég nefndi. Auðvitað vita þetta flestir sem hafa lesið ársskýrslu LSR. Fyrir utan þessi tvö kerfi, B-deildina og Lífeyrissjóð hjúkrunarfræðinga og svo A-deildina, sem hvort tveggja nýtur ríkisábyrgðar á réttindunum, þ.e. réttindin eru föst en iðgjaldið breytist og það er ríkið og ríkisstofnanir sem eru launagreiðendur og bera ábyrgð á eða eiga að borga hækkað iðgjald, þá eru hinir almennu sjóðir sem voru stofnaðir 1969 í kjarasamningum og svo sett í lög 1974 að skylda væri að greiða í þá. Þeir hafa ekki svona bakhjarl. Þar verða eignir að standa undir skuldbindingum og ef ekki næst ávöxtun eða forsendur um dánarlíkur og örorkulíkur og annað bregðast þá þarf að skerða réttindin, hækka iðgjaldið eða hækka ellilífeyrisaldurinn. Það eru þessar þrjár leiðir til að laga þá stöðu og sú staða verður að standa undir sér. Lífeyrissjóðirnir urðu reyndar fyrir miklu áfalli í hruninu og það veldur því að menn hafa verið að fresta því að reikna út hina raunverulegu stöðu og taka afleiðingum hennar eins og hjá opinberu sjóðunum. Ég tel því að menn ættu að fara að horfast í augu við vandann. Þetta minnir mikið á Grikkland. Svo er annað sem ógnar lífeyrissjóðunum. Vegna mikils offramboðs af krónum, aðallega í eigu útlendinga, hefur ávöxtunarkrafa lækkað á ríkisskuldabréfum. Það er í sjálfu sér ágætt, herra forseti, að ríkið þurfi að borga lægri vexti en það þýðir að vaxtaviðmið lífeyrissjóðanna, raunvaxtaviðmiðið sem réttindakerfi þeirra byggir á og jafnar mun á milli eldri og yngri sjóðfélaga, 3,5%, næst ekki. Þetta er sennilega stærsta ógnin við almennu sjóðina en ekki við opinberu sjóðina því að þar eru réttindin tryggð. Það lendir á ríkissjóði ef þeir ná ekki að sýna raunávöxtun, það lendir á skattgreiðendum, á því sama fólki og þarf að skerða í almennu sjóðunum. Þetta er ekki nógu gott, þetta kerfi er ekki nógu félagslega réttlátt. Ég tel mjög brýnt að menn fari að horfast í augu við þetta og sýni þær tölur sem um er að ræða. Ég vil reyndar ganga lengra, ég vil að ríkissjóður sýni allar skuldbindingar sem hann hefur. Menn hafa verið að tala hér um Íbúðalánasjóð. Ég gat þess 2004 í þessum ræðustól, þegar breytingin var gerð á lánakjörum þar, að ef raunávöxtunarkrafan færi niður fyrir 4%, sem þá var í gangi, gætu myndast gífurlegar skuldbindingar á þeim bæ. Þá svöruðu menn mér: Hvað er þetta, raunvextir á Íslandi fara aldrei svo mikið niður, niður fyrir 4%, það er alveg útilokað. Núna sitjum við uppi með 2% raunvexti, reyndar 2,6% í augnablikinu en þeir fóru niður í 2% þegar verst lét. Þetta er vegna þess að það er svo mikið af krónum í eigu erlendra kröfuhafa. Ef okkur tekst að leysa þennan vanda sem við ræddum hér fyrr í dag hækkar væntanlega ávöxtunarkrafan aftur og þá lagast staða lífeyrissjóðanna hugsanlega og staða Íbúðalánasjóðs, en við þurfum að horfa á stöðuna eins og hún er í dag. Við þurfum að meta skuldbindingu Íbúðalánasjóðs. Ég mundi vilja sjá í fjárlagafrumvarpinu, sem sést væntanlega fljótlega, að tekið yrði á þessum vanda, þar yrði einfaldlega sagt að ríkissjóður væri með svo og svo marga milljarða, væntanlega tugi eða hundruð milljarða í halla. Þannig er bara staðan, því búi er hæstv. ríkisstjórn að taka við. Þá værum við búin að horfast í augu við þann vanda og gætum farið að takast á við að leysa hann, m.a. með því að gera samkomulag við opinbera starfsmenn um að létta eitthvað á réttindunum, t.d. með því að hækka ellilífeyrisaldur. Það þarf hugsanlega að gera það hjá hinum lífeyrissjóðunum líka. Þar þarf hugsanlega að hækka ellilífeyrisaldurinn, ekki bara upp í 67 ár heldur upp í 69 eða 70, ég held jafnvel að við þurfum að fara enn hærra til þess að milda þetta. Fyrir utan það er fólk náttúrlega miklu sprækara núna en þegar ákveðið var að hafa ellilífeyrisaldurinn í kringum 67 ár; það var Bismarck sem kom því á 1891 og þá var miðað við meðalaldur hermanna á 19. öld. Ég er ekki alveg sáttur við þetta ákvæði. Það er búið að fella út það ákvæði sem ég er hlynntur, í 2. gr., að skilyrði fyrir greiðslu örorkulífeyris sé að sjóðfélagi hafi farið í endurhæfingu. Það verður væntanlega tekið upp í haust og ákveðið. Ég tel að það sé allra hagur að sjóðfélaginn fari í endurhæfingu og ekki síst hans sjálfs. Nú vil ég ekki hafa forsjárhyggju en hann er jú að taka peninga úr sjóðum sem allir sjóðfélagar í viðkomandi lífeyrissjóði eiga. Ég vildi gera grein fyrir þessari afstöðu minni. Ég skora á hv. þingheim að fara nú að horfast í augu við þann vanda sem við stöndum frammi fyrir því að við okkur blasir annar vandi sem við þurfum líka að horfast í augu við og leysa, sem er sá að fjöldi ellilífeyrisþega mun tvöfaldast á næstu 15 árum, nýgengi ellilífeyrisþega. Það má segja að allir árgangar Íslendinga séu jafn fjölmennir, það eru um 4.400 manns plús/mínus einhver hundruð frá 0 og upp í 55 ára aldur. Eftir það lækkar sá fjöldi mikið. Það er því að mæta okkur mikið nýgengi af fólki sem er að mínu mati miklu sprækara en var fyrir 40–50 árum. Við þurfum að taka á því með einhverjum hætti. Við þurfum að horfast í augu við þann vanda líka því að það eru jafn sterkir árgangar sem þurfa að standa undir þessum sívaxandi fjölda aldraðra sem þurfa ekki bara lífeyri, þeir þurfa líka umönnun, hjúkrun og alls konar þjónustu sem þjóðfélagið þarf að veita og til að geta veitt þá þjónustu verðum við að byggja á miklu sterkara efnahagslífi.

Virðulegur forseti. Í þessari grein erum við að kalla eftir fresti til að sú vinna sem stjórnvöld og aðilar vinnumarkaðarins hafa verið að vinna að, um tillögu um eitt lífeyriskerfi fyrir alla landsmenn, geti haldið áfram. Þar eru ýmis atriði enn óútkljáð og þess vegna er það skoðun meiri hlutans að veita aukinn tímafrest til að leiða þá vinnu til lykta. Ég segi já.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar sem flutt er fram af öllum þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela mennta- og menningarmálaráðherra að skipa í samráði við innanríkisráðherra nefnd með þátttöku sveitarfélaganna og annarra hagsmunaaðila, sérfræðinga og stjórnmálaflokka, er geri tillögu að áætlun um hvernig sveitarfélögin standi að því að bjóða leikskólaúrræði strax og fæðingarorlofi lýkur. Miðað verði við að þegar fæðingarorlofið hefur verið lengt í 12 mánuði árið 2016 verði sveitarfélög um landið reiðubúin að veita þjónustuna. Nefndin skili tillögum til ráðherra fyrir 1. febrúar 2014.“ Hér er í raun um að ræða tillögu um ákveðinn vinnufarveg, þ.e. að setja þá hugsun í skipulegan farveg að afar mikilvægt sé að tryggja að samfélagið beri í sameiningu ábyrgð á tímabilinu frá því að fæðingarorlofi lýkur þar til hið skipulega leikskólastarf tekur við. Það er viðfangsefni og hefur verið viðfangsefni ungra fjölskyldna nú um ára- og áratugaskeið að vinna úr þeim vanda sem upp kemur þegar fæðingarorlofi lýkur og áður en skipuleg daggæsla eða leikskóli tekur við. Það var þannig fyrir ekki svo mörgum árum að leikskólinn var í raun félagslegt úrræði, til að mynda á höfuðborgarsvæðinu, og er ekki fyrr en með tilkomu Reykjavíkurlistans á sínum tíma sem hann verður raunverulegt úrræði fyrir allar barnafjölskyldur. Því er um að ræða langa sögu sem snýst um að koma til móts við breytt samfélagsástand. Við erum að tala um stóraukna atvinnuþátttöku kvenna, miklu meiri virkni beggja kynja á vinnumarkaði sem að hluta til markar Íslandi stöðu meðal þeirra landa sem lengst eru komin í kynjajafnrétti. Það er því gríðarlega mikilvægur þáttur í því að konur hafi sterka stöðu á vinnumarkaði að samfélagið beri ábyrgð á því að tryggja örugga leikskólavistun. Leikskólinn er fyrsta skólastigið í íslenska menntakerfinu nú þegar og er ætlaður börnum undir sex ára aldri en skólaskylda hefst þá eins og við þekkjum og leikskólabörn eru ekki skólaskyld. Eigi að síður erum við öll, vænti ég, sammála um að leikskólavistun er gríðarlega mikilvægur hluti af uppeldi í þágu bæði þroska og velferðar barna á fyrstu árum ævi sinnar. Í lögfestri markmiðslýsingu íslenskra leikskóla í lögum nr. 90/2008 segir, með leyfi forseta: „Í leikskólum skal velferð og hagur barna hafður að leiðarljósi í öllu starfi. Veita skal börnum umönnun og menntun, búa þeim hollt og hvetjandi uppeldisumhverfi og örugg náms- og leikskilyrði. Stuðla skal að því að nám fari fram í leik og skapandi starfi þar sem börn njóta fjölbreyttra uppeldiskosta. Starfshættir leikskóla skulu mótast af umburðarlyndi og kærleika, jafnrétti, lýðræðislegu samstarfi, ábyrgð, umhyggju, sáttfýsi, virðingu fyrir manngildi og kristinni arfleifð íslenskrar menningar.“ Þannig er í raun og veru þessi rammi að leikskólanum lagður í lögfestri markmiðslýsingu þó að viðfangsefnið og verkefnið sé sannarlega á hendi sveitarfélaga. Undanfarin ár hefur umræðan um stöðu yngsta hópsins hins vegar vaxið á opinberum vettvangi. Yngstu börnin eiga að jafnaði ekki kost á að njóta þeirra gæða sem leikskólinn hefur upp á að bjóða og þetta stafar af því að milli loka fæðingarorlofs, sem núna lýkur um níu mánaða aldur, og þar til leikskóladyrnar opnast fyrir börnunum þá getur liðið alllangur tími enda er mjög algengt að leikskólar sveitarfélaganna veiti börnum ekki viðtöku fyrr en á aldrinum 18–24 mánaða. Foreldrar og forráðamenn ungbarna hafa því þurft að leita annarra leiða og við þekkjum þær leiðir sem oftast felast í því að vista börnin í daggæsluúrræðum í heimahúsum eða á einkareknum ungbarnaleikskólum sem hafa raunar nú nýverið verið í samfélagsumræðunni. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum ítrekað lagt áherslu á mikilvægi leikskólastigsins og það er mikilvægur þráður í pólitík okkar Vinstri grænna að halda mikilvægi leikskólastarfs til haga fyrst og fremst vegna mikilvægis jöfnunar aðstæðna fólks en ekki síður vegna kynjajafnréttissjónarmiða og svo það sem mikilvægast er af öllu en það er tækifæri ungra barna til að njóta leikskólavistunar og leikskólamenntunar. Vinstri hreyfingin – grænt framboð lagði fram nokkrum sinnum á árunum 2003 til 2005 þingsályktunartillögu um samstarfsverkefni ríkis- og sveitarfélaga um gjaldfrjálsan leikskóla og töluverð umræða hefur verið um það á sveitarstjórnarstiginu hversu mikil gjaldtakan eigi að vera á leikskólastiginu og kannski bara yfir höfuð sú umræða hvort almennt sé eðlilegt að taka há gjöld af foreldrum og fjölskyldum vegna þessarar grunnþjónustu. Þá erum við að tala um leikskólann. Við erum að tala um skólamáltíðir og við erum að tala um frístundaheimili. Þetta eru auðvitað allt saman viðfangsefni sveitarfélaganna og ég vil taka það sérstaklega fram að meiningin með þessari tillögu er alls ekki sú að seilast inn á verksvið sveitarfélaganna heldur miklu frekar að skapa þennan samræðuvettvang því að á meðan verið er að lengja fæðingarorlofið skref fyrir skref, okkar megin ef svo má að orði komast, af hendi ríkisvaldsins, má telja eðlilegt og æskilegt að sveitarfélögin sameinuð nálgist það hinum megin frá þannig að öll sveitarfélög séu reiðubúin til að bjóða leikskólaúrræði strax að afloknu fæðingarorlofi árið 2016 þegar lögin komast til framkvæmda. Í þeirri þingsályktunartillögu sem hér er lögð fram er lagt til að nefndin skili tillögum til ráðherra fyrir 1. febrúar 2014 þannig að við gerum ráð fyrir að mennta- og menningarmálaráðherra, sem er ráðherra leikskólamála, setji saman samstarfshóp til að kanna möguleika á skipulegri nálgun þessa verkefnis, að setja það í skipulegan og samhæfðan farveg, ef svo má að orði komast, í samráði við Samband sveitarfélaga. Þau sveitarfélög sem lengst eru komin í þessum efnum og líka þau sem eru í dreifðari byggðum samfélagsins horfast í augu við allt aðra stöðu í raun. Það sem við höfum verið að sjá undanfarin ár og áratugi er gríðarlega mikil efling leikskólastigsins, það hefur styrkst að verulegum mun. Lög um leikskóla voru samþykkt hér í þinginu 1991. Þá er stigið formlega gert að lögum og fært inn í skólakerfið. Þetta voru fyrstu lög um leikskóla sem fjölluðu um inntak starfsins, sem fjölluðu um það hvað fer fram í leikskólum og ná til barna frá því að fæðingarorlofi foreldra lýkur og þar til skólaskylda hefst, þ.e. það er sá tími sem lagasetningin rúmar. Í lögunum er mjög ítarleg markmiðsgrein þannig að tilgangur þessara skóla hvíldi þá fyrst á traustum lagagrunni. Það sem mér þykir sérstaklega vænt um í þessum texta er miðlæg staða leiksins í lögunum vegna þess að þá er það fyrst nefnt sérstaklega að skólastarfið byggist á leik, á því að læra í gegnum leik. Ég hef orðið þeirrar gæfu aðnjótandi að kenna um hríð á öllum skólastigum og þá hefur mér einmitt fundist að nota mætti leik miklu meira sem kennsluaðferð á öðrum skólastigum eins og gert er á leikskólastiginu. Frekar en að horfa til þess að bóknám færist neðar þá eigum við að færa leikinn ofar. Það er mín afstaða og ég held að það snúist líka um að efla skapandi hugsun og fjölbreytta nálgun að skólastarfi. En það er svo sem líka viðfangsefni sem hefur verið að aukast með nýrri aðalnámskrá grunnskóla og nýjum áherslum þar sem sköpun er einn af grunnþáttunum. Í þessum lögum er líka lögð sú skylda á herðar sveitarfélögunum að stofna leikskóla en í lögunum frá 1994 er leikskólinn formlega skilgreindur sem fyrsta skólastigið og tekinn inn í skólakerfið. Árið 1991 var í raun fyrsta skrefið stigið í þá áttina og heitið leikskólakennari var þá fyrst notað um fagfólk hvort sem það lýkur leikskólakennaranámi eða fóstrunámi, fagfólk sem hefur þá fram að þeim tíma borið starfsheitið fóstra. Árið 1999 sjáum við aðalnámskrá leikskóla og 2009 er stigið það mikilvæga skref í Reykjavíkurborg að um er að ræða gjaldfrjálsa tíma fyrir fimm ára börn í leikskólum Reykjavíkur og borgin stefnir að því að stíga skref í áttina að gjaldfrjálsum leikskóla. Svo varð hrun þannig að ég held að öllum hafi verið ljóst að stórfelld áform um aukna gjaldfrjálsa þjónustu fyrir fjölskyldur og heimili yrðu sett í bið en full ástæða er til að taka þessa umræðu upp aftur. Ég vil geta þess sérstaklega í þessu sambandi að við þurfum að halda hér inni allri umræðu um tekjustofna sveitarfélaga og verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, flutning verkefna til sveitarfélaga o.s.frv. Þetta er stórt samspil sem um er að ræða en við erum að ræða um það fyrst og fremst að færa þetta viðfangsefni, sem sveitarfélögin hljóta hvert um sig að vera að glíma við, og óteljandi barnafjölskyldur úti um allt land eru að glíma við, með ábyrgum hætti í uppbyggilegan samráðsfarveg. Ég held að það ætti að vera viðfangsefni sem væri okkur öllum hagfellt að vinna að. Það er leið sem verður að fara þegar um er að ræða miklar breytingar og miklar kerfisbreytingar, að vinna það í breiðu samráði og ég held að menn séu að jafnaði ekki ósammála um þau markmið sem þarna eru undir. Aðeins til upprifjunar þá var það svo að lögum um fæðingarorlof, sem voru sett hér árið 2000, var breytt með lögum nr. 143/2012, þar sem lögfest var að lengja rétt til fæðingarorlofs í áföngum þannig að fæðingarorlofsrétturinn verður 12 mánuðir frá 1. janúar 2016 að telja. Það er gríðarlega mikilvægt að samhliða þeirri breytingu, og við sjáum þá hreyfingu fram að þeim tímapunkti í gegnum svona samráðsvinnu, verði létt af foreldrum og ungbarnafjölskyldum þeirri óvissu sem ríkir um dagvistunarmál og leikskólamál, daglegt líf má segja þessara barna, þessa aldurshóps sem um ræðir, með því móti að sveitarfélögin sjái til þess að leikskólar þeirra standi ársgömlum börnum opnir. Það er einungis þannig sem unnt verður að tryggja að bæði velferðar- og uppeldismarkmið samfélagsins, sveitarfélaganna, ríkisins og fjölskyldnanna, nái fram að ganga. Virðulegur forseti. Ég vona að hér verði einhver umræða um þessa tillögu og vænti þess að stjórnarmeirihlutinn taki þessu af alkunnum sveigjanleika og bjartsýni og færi þetta með okkur í uppbyggilegan farveg. Ég vona að nefndin sendi þetta til umsagnar eins og vera ber og við vinnum að því að fullnusta þessa leið ef til vill með áorðnum breytingum sem nefndin leggur til íslenskum fjölskyldum til heilla.

Herra forseti. Þessi missirin er ég afskaplega upptekin af hugtakinu verðmætasköpun. Þingið og samfélagið allt stendur frammi fyrir því að mikilvægir innviðir á við til dæmis heilbrigðiskerfið eru afskaplega illa staddir. Ljóst er að við verðum að vinna að því harðari höndum að skapa meiri verðmæti til að standa straum af kostnaði. Eins er auðvitað gríðarlega mikilvægt að huga vandlega að verðmætasköpun í þeim tilgangi að rétta af halla ríkissjóðs og til að draga úr kostnaði af vaxtagreiðslum ríkisins. Forstjóri Landsvirkjunar hefur samkvæmt frétt Stöðvar 2 frá 26. júní sl. lýst því yfir, með leyfi forseta, að „lagning sæstrengs geti verið eitt stærsta viðskiptatækifæri sem Íslendingar standa frammi fyrir“. Í umræðunni um sæstreng og sölu á raforku um hann er mikilvægt að hafa á hreinu um hvaða vöru er verið að ræða. Landsvirkjun selur svokallaða grunnorku sem er mjög áreiðanleg orka til iðnaðar og til einstaklinga hér á landi. Þetta er aðalsöluvara Landsvirkjunar. Önnur vara er Landsvirkjun gæti haft upp á að bjóða með tilkomu sæstrengs er hin svokallaða stýranlega orka. Stýranleg orka er sá einstaki eiginleiki vatnsorkunnar að hægt sé að geyma raforkuna í uppistöðulónum en þessi aðferð við að geyma raforku er sú langhagstæðasta sem veröldin þekkir í dag. Stýranleg orka er ekki alveg eins áreiðanleg og grunnorkan af því að hún kemur í toppum og fer eftir skilyrðum hverju sinni. Staðreyndin er sú að það er ekki eftirspurn eftir stýranlegri orku á Íslandi en hins vegar er ljóst að hún er gríðarleg í Bretlandi og mun fara vaxandi ef spár ná fram að ganga. Með orkustefnu þeirri er Norðmenn hafa markað sér horfa þeir stíft til þess að gera mun meiri verðmæti úr vatnsorkuverum sínum með nákvæmlega þessum hætti, að nýta þau til þess að vinna stýranlega orku. Eins og áður sagði hafa Bretland og önnur Evrópulönd sýnt þessari tilteknu vöru áhuga því að hún samrýmist vel markmiðum þeirra um val á grænni orku og getur verið liður í því að minnka notkun á óumhverfisvænum orkugjöfum sem auka kolefnisútblástur á jörðinni. Í þessari umræðu er líka mikilvægt að koma inn á verðið sem þessar tvær mismunandi vörur bera. Landsvirkjun selur grunnorkuna á 27 dollara fyrir megavattstundina að meðaltali en við vitum að verð til stóriðju er talsvert lægra en það. Breska ríkisstjórnin kaupir endurnýjanlega orku í Bretlandi á miklu hærra verði, allt upp undir 200 dollara á megavattstundina, stundum hærra. Það er meira en sjö sinnum hærra verð en Íslendingar fá að meðaltali fyrir sína grunnorku. Þar með er ljóst að um er að ræða gríðarlegt tækifæri til að afla arðs í gegnum Landsvirkjun inn í íslenskt samfélag á sjálfbæran hátt og í samræmi við rammaáætlun. Árið 2012 skrifuðu bresk og íslensk stjórnvöld upp á viljayfirlýsingu um samstarf á sviði orkumála. Það ár skipaði líka þáverandi hæstv. iðnaðarráðherra, Oddný G. Harðardóttir, ráðgjafarhóp um mögulega lagningu sæstrengs. Í honum áttu sæti fulltrúar allra þingflokka, stærstu hagsmunasamtaka landsins og fyrirtækjanna tveggja sem hlut eiga að máli, Landsvirkjunar og Landsnets. Sá ráðgjafarhópur skilaði af sér skýrslu til núverandi hæstv. ráðherra Ragnheiðar Elínar Árnadóttur þann 26. júní sl. Ráðgjafarhópurinn reifaði málið vel og út frá mörgum hliðum en var samhljóða í sinni ályktun að það þurfi frekari upplýsingar til að unnt sé að fullyrða um þjóðhagslega hagkvæmni þess að leggja sæstreng milli Íslands og Bretlands. Þessi fjölbreytti hópur var sammála í þessari ályktun sinni. Enn fremur er lagt til að haldið verði áfram að kortleggja alla þætti verkefnisins innan lands um leið og leitað verði svara um möguleg rekstrar- og eignarhaldsmódel hjá viðsemjendum í Bretlandi. Þetta er sem sagt stór partur af upplýsingunum sem okkur vantar til að geta tekið afstöðu í málinu. Í skýrslu sinni leggur ráðgjafarhópurinn til sjö skilgreindar tillögur til ráðherra. Sá fjórði er, með leyfi forseta, að „ráðuneytið leiti leiða til að afla ofangreindra upplýsinga s.s. með könnunarviðræðum við bresk stjórnvöld á grundvelli viljayfirlýsingar“ milli íslenskra og breskra stjórnvalda sem ég ræddi hér áðan. Því vil ég spyrja hæstv. iðnaðarráðherra: Hvar standa þær viðræður? Hefur ráðherra farið eftir tillögum ráðgjafarhópsins og setið fundi með breskum stjórnvöldum til þess að kanna þetta hugsanlega einstaka viðskiptatækifæri Íslendinga?

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu máli og gefa okkur tækifæri hér til að ræða það. Ég hef í hyggju að leggja þá skýrslu sem hv. þingmaður ræddi hér um fyrir þingið strax í haust og gefa þinginu þannig færi á að taka dýpri umræðu og vinna frekar með þetta mál en við getum gert hér í hálftímaumræðu. Ég tel afar mikilvægt að Alþingi komi beint að þessu máli og inn í umræðuna vegna þess að það er rétt sem hv. þingmaður nefndi, ráðgjafarhópurinn komst að þeirri niðurstöðu að það þyrfti að skoða málið frekar og að það væru fjölmörg atriði sem skoða þyrfti betur. Í skýrslunni lagði hópurinn til að frekari skoðun, eins og ég segi, færi fram á ýmsum þáttum málsins og að frekari upplýsingar þyrftu að liggja fyrir. Í niðurstöðum hópsins kemur meðal annars fram að margir óvissuþættir fylgi slíkri framkvæmd og að nauðsynlegt sé að frekari könnun fari fram áður en hægt sé að taka ákvörðun um framhaldið. Ég tek undir þessar ábendingar og tel rétt að fara sér hægt áður en nokkrar ákvarðanir eru teknar í þessum efnum. Enn fremur er mikilvægt að mínu mati að slík ákvörðunartaka verði byggð á okkar forsendum og óháð þrýstingi erlendis frá. Varðandi spurningu hv. þingmanns um hvort ég hafi setið fundi eða átt í viðræðum, og ég mun koma að því hér á eftir, tel ég að áður en við förum út í efnislegar viðræður og áður en við förum út í samninga eða könnunarviðræður við önnur ríki verðum við að vita hvar við stöndum í þessu máli. Ég vil fá að heyra viðhorf Alþingis til þess áður en frekari skref eru tekin í þeim efnum. Lagning sæstrengs með flutningsgetu upp á 700–1.200 megavött, eins og talað er um í skýrslunni, mun hafa í för með sér víðtæk áhrif, bæði efnahagsleg, samfélagsleg og umhverfisleg. Þar má nefna áhrif á orkuverð innan lands, aukningu þjóðartekna, hugsanleg ruðningsáhrif, umhverfisáhrif vegna nýrra virkjana og línulagna og orkuöryggi. Hver áhrifin verða er hins vegar enn að mörgu leyti óljóst og því þörf á áframhaldandi gagnaöflun áður en unnt er að taka upplýsta afstöðu til slíks verkefnis. Að auki eru síðan fjölmörg tæknileg atriði sem þarfnast nánari skoðunar þar sem sæstrengurinn yrði lengsti raforkustrengur sem lagður hefur verið. Í einfaldari mynd hefur umræðunni um sæstreng stundum verið stillt upp þannig að tveir kostir séu í boði, annaðhvort að selja raforkuna til stóriðju eða flytja hana úr landi í gegnum sæstreng. Að mínu mati er hér um talsverða einföldun að ræða og málið mun flóknara en svo. Við verðum að hafa heildarmyndina í huga þegar rætt er um lagningu slíks strengs. Umræðan um stóriðju á það til að snúast að miklu leyti um nýjar virkjanir, nýjar flutningslínur og umhverfisáhrif en við verðum að hafa í huga að allir þessir þættir eiga jafnt við um lagningu sæstrengs. Þannig er ljóst að núverandi flutningskerfi landsins er talsvert frá því að geta þjónustað sæstreng með flutningsgetu upp á 700–1.200 megavött. Áhrif sæstrengs á raforkuverð og atvinnumál hafa síðan að sjálfsögðu afar mikil áhrif á heildarmyndina og því brýnt að ítarlegar greiningar liggi fyrir áður en ákvörðun verður tekin. Á það hefur verið bent að með vísan til þess hversu umfangsmikið verkefni lagning sæstrengs er og hversu langan tíma það tekur sé ekki skynsamlegt að taka endanlega ákvörðun nema víðtæk sátt ríki um það, bæði innan Alþingis og í samfélaginu almennt. Það er eiginlega ætlan mín með því að leggja skýrslu ráðgjafarhópsins fyrir þingið. Ég held að við þurfum að taka þessa umræðu, ræða þetta vandlega út frá öllum þessum hliðum og kanna hver hugur okkar á þinginu er og vonandi taka umræðuna meira úti í samfélaginu. Þau álitamál sem fram koma í skýrslunni sjálfri og þau sem ég hef orðið áskynja eftir að skýrslan var kynnt eru til dæmis: Viljum við að íslensk raforka sé nýtt til atvinnuuppbyggingar á Bretlandi á sama tíma og við erum að kalla eftir aukinni fjárfestingu hérlendis og þurfum á því að halda að byggja upp atvinnu á tímum atvinnuleysis? Sætta íslensk heimili og íslenskt atvinnulíf sig við hærra raforkuverð hérlendis vegna þessarar ráðstöfunar? Er eitthvað hægt að gera í því til að koma til móts við það? Viljum við ráðast í frekari virkjanir til að þetta verkefni geti orðið að veruleika? Það magn raforku sem hér um ræðir er ekki til í kerfinu í dag. Síðan eru einnig þær spurningar hvaða ímynd sæstrengur getur haft á okkur sem útflytjanda grænnar orku. Þau grænu fyrirtæki sem hingað koma sækja í okkar sjálfbæru orku.  Herra forseti. Þessi umræða er hvergi nærri tæmd og við munum taka hana nánar þegar þing kemur saman í október.

Virðulegur forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga umfjöllunarefni og ráðherranum fyrir yfirferð sína. Það gladdi mig að heyra þann tón í yfirferð hennar að þetta sé umfjöllunarefni sem krefjist miklu meiri umræðu því að hér er um að ræða algjöra eðlisbreytingu, algjörlega nýja hugsun gagnvart því hvaða erindi orkuöflun á við okkur sjálf og við umheiminn. Eins og hefur komið fram bæði hjá framsögumanni og hæstv. ráðherra kom fram í skýrslu ráðgjafarhópsins, sem lögð var fram í júní, að þessum framkvæmdum fylgir gríðarlega mikil óvissa. Til að mynda er talað um að útflutningstekjurnar geti numið allt frá 4–76 milljörðum kr. á ári. Bara það bil segir dálítið mikið um umfang óvissunnar í þessu máli. Í öðru lagi vil ég nefna að Environice tók sérstaklega út umhverfisleg álitaefni sem gætu tengst lagningu sæstrengs. Var tekið fram að það væri auðvitað lítil reynsla af framkvæmdum af þessari stærðargráðu, en þó var bent á að það mundi auka þrýsting á frekari virkjanir á Íslandi og hefði margvísleg áhrif á lífríki strandar og hafsbotns, bæði á framkvæmdartíma og á rekstrartíma. Ákveðnar tegundir gætu jafnvel yfirgefið svæðið eða dáið út og gætu ekki náð að aðlagast þessari truflun. Á rekstrartímanum er svo hætt við að yfirborð breytist sem leiði til flótta tegunda. Rafsegulsvið við strenginn var nefnt og ýmislegt því um líkt, sem er auðvitað stórmál fyrir fiskveiðiþjóð. Þrýstingur á meiri nýtingu gagnvart rammaáætlun er líka stórmál í þessu samhengi, en ég tek undir það sem hér hefur komið fram, bæði hjá framsögumanni og hæstv. ráðherra, að hér höfum við rétt aðeins tækifæri til þess að krafsa í yfirborðið á þessari mikilvægu umræðu. En ég hef tekið það að mér hér, með leyfi forseta, að halda uppi varnaðarorðum í þessari stuttu ræðu.

Virðulegi forseti. Lagning sæstrengs er stór ákvörðun og þarf að skýra mörg álitamál í tengslum við slíka ákvörðun eins og fram kom í umræðunni hér á undan. Það er hins vegar eðlilegt vegna áhættusamrar samsetningar í viðskiptamannahópi Landsvirkjunar þar sem álver eru fyrirferðarmest að ábendingar um hagkvæmni slíkrar tengingar verði skoðaðar til hlítar. Lagning sæstrengs frá Íslandi hefði áhrif á mörgum sviðum þjóðlífsins og því væri lykilatriði að leita sáttar um svo stóra ákvörðun. Með það að leiðarljósi skipaði ég sem iðnaðarráðherra þverpólitíska nefnd á árinu 2012 með fulltrúum allra þingflokka og helstu hagsmunaaðila. Má þar nefna m.a. fulltrúa frá Samtökum íslenskra sveitarfélaga, Náttúruverndarsamtökum Íslands, aðilum vinnumarkaðarins og Neytendasamtökunum. Sú nefnd skilaði skýrslu sinni í júní sl. og komst að sameiginlegri niðurstöðu án mótatkvæða og án sérálita. Helstu kostir við lagningu sæstrengs eru sagðir vera hærra verð fyrir útflutta orku, betri nýting núverandi vatns- og jarðvarmavirkjana, bætt rekstraröryggi raforkukerfisins, betri áhættudreifing í tekjum raforkufyrirtækjanna, tækifæri á uppbyggingu annarra orkukosta, t.d. vindorku, og aukið framlaga til loftslagsmála. Helstu ókostirnir eru sagðir vera hækkun raforkuverðs á almennum markaði og til iðnaðar, hugsanlega færri ný bein störf og aukin umhverfisáhrif. Það reynist ekki tími í þessari umræðu til þess að reifa kostina eða gallana en hvorttveggja þarf að skoða enn betur og finna lausnir á ókostunum ef til kæmi. Mætti t.d. gera langtímasamninga innan lands um lægra verð á raforku til garðyrkjubænda eða annarra atvinnugreina eða til almennings. Nefndin um raforkustreng til Evrópu leggur til að hæstv. iðnaðarráðherra heimili Landsvirkjun og Landsneti að fara í formlegar viðræður og það tel ég skynsamlegast að gera, að fá nánari upplýsingar 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Í mínum huga snýst þetta um grunngildin, hvort við viljum vera hráefnisþjóð fyrir þjóðirnar í kringum okkur og nágrannaríkin eða framleiðsluþjóð sem sendir frá sér fullunnar vörur. Í Lissabon-sáttmálanum sem er nokkurs konar stjórnarskrá Evrópusambandsins og aðildarríkin þurfa að undirgangast er talað um orkumál í I. bálki sem fjallar um flokka og svið valdheimilda Evrópusambandsins sem það deilir með aðildarríkjunum. Í XVI. bálki er fjallað um samevrópskt netkerfi. Þar segir, virðulegi forseti, í 170. gr. að Evrópusambandið skuli „stuðla að uppbyggingu og þróun grunnvirkja fyrir samevrópsk flutninga-, fjarskipta- og orkunet. Aðgerðir Sambandsins skulu miða að því, innan ramma opinna samkeppnismarkaða, að ýta undir samtengingu og rekstrarsamhæfi netkerfa aðildarríkjanna, svo og aðgang að slíkum netkerfum. Þær skulu einkum taka mið af nauðsyn þess að tengja eyjar, landlukt svæði og jaðarsvæði við miðlæg landsvæði Sambandsins.“ Síðan kemur eftirtektarvert heimildarákvæði í 3. mgr. 171. gr. en þar er Evrópusambandinu veitt heimild til að styðja verkefni sem þjóna sameiginlegum hagsmunum aðildarríkjanna með lánatryggingum, vaxtaniðurgreiðslum eða fjármögnun. Þarna er verið að tala um orkuafhendingu í Evrópusambandinu á milli ríkja Evrópusambandsins. Þetta er kannski grunnpunkturinn og hugsunin í því hvers vegna svo mikil umræða fer fram nú um þennan sæstreng. Ég minni á það að nú er búið að setja ESB-umsóknina á ís og þess vegna held ég að það fjari nú aðeins undan þessu verkefni. Þarna hef ég sýnt fram á að kannski var kominn það mikill kraftur í þetta mál vegna þess að umsóknin fór inn.

Forseti. Ég þakka þessa umræðu. Ég er ein af þeim sem vilja fara mjög varlega í tengslum við hugmyndir um sæstreng en hér kom fram athyglisverð hugmynd sem ég reifaði mjög mikið á síðasta kjörtímabili. Ég skildi ekki af hverju var ekki hægt að lækka orkuverð til gróðurhúsabænda þegar við áttum í svo miklum vandræðum með gjaldeyri og mjög margir voru að kikna undan orkuverðinu, það þurfti að hækka verð á dreifikerfinu til þeirra og margir urðu að hætta starfsemi sinni. Þá var mér sagt að það væri ekki hægt út af EES-reglugerðum. Ég velti fyrir mér þeirri hugmynd sem hefur komið fram að hugsanlega mætti lækka orkuverð til gróðurhúsabænda eða annarra ef fallist yrði á þennan sæstreng og framkvæmdir á honum yrðu að veruleika. Mig langaði bara að fá úr því skorið hvort ég hafi fengið villandi upplýsingar síðast og hvort möguleiki sé á að hæstv. ráðherra hafi einhver svör um þetta. Það kom fram í umræðunum að þetta væri tillaga að ákveðnum lausnum ef sæstrengur yrði að veruleika. Ég hef miklar áhyggjur af tvennu. Í fyrsta lagi hækkun á raforku til heimilanna. Eitt af því sem gerir mörgum kleift að búa á Íslandi er að orkuverð er svo lágt fyrir heimilin, allt annað er svo dýrt. Er til einhver tölfræði um það hve mikið orka til heimilanna hækkar þegar farið er út í sambærilegar aðgerðir? Síðan finnst mér líka mjög vert að hafa í huga umhverfisáhrifin en við erum að reyna að markaðssetja Ísland sem hagkvæman kost fyrir gagnaver út af grænni orku. Er þetta skynsamleg leið út af áhættuþáttum?

Herra forseti. Ég fagna þessari umræðu mjög og tel þetta mjög mikilvægt mál sem við þurfum að ræða í þaula í þessum sal. Auðvitað er það alveg ljóst að við munum ekki leggja sæstreng á morgun en við þurfum hins vegar að hefja þá umræðu. Hún er náttúrlega hafin en hefur ekki mikið farið fram hér finnst mér. Mér finnst mjög mikilvægt að gera skýran greinarmun og hafa það alveg á hreinu að við erum í raun og veru að tala um tvær vörur, eins og fram kom í máli framsögumanns; annars vegar hina stöðugu orku sem við nýtum fyrir heimilin á Íslandi og til atvinnuuppbyggingar á Íslandi, og hins vegar hina stýranlegu orku sem er núna ónýtt og við höfum ekki komið í verð. Vegna aðstæðna á raforkumarkaði t.d. í Bretlandi er ekki aðgangur að svona stýranlegri orku en heimilin þar og atvinnulífið þurfa aðgang að henni. Þar hefur myndast mjög mikil eftirspurn eftir þessari vöru sem við höfum upp á að bjóða. Spurningin sem við þurfum að takast á við er: Viljum við selja þessa vöru? Viljum við að fyrirtæki sem eru í opinberri eigu skili okkur arði með því að koma þessari vöru í verð eða finnst okkur það á einhvern hátt óþægilegt? Ég held að ef við höfum það algjörlega skýrt að þetta séu tvær vörur þá getum við reynt að koma í veg fyrir að önnur varan hækki í verði við það að við seljum hina vöruna. Við þurfum bara að halda rétt á spilunum til þess að koma í veg fyrir það. Með öðrum orðum; þessi aðgerð, sæstrengur, þarf ekki að leiða til þess að verð á orku til heimila eða fyrirtækja á Íslandi hækki, alls ekki. Við erum með orkusölustefnu. Hún snýst að mörgu leyti um að selja orkuna mjög ódýrt til mjög stórra og einsleitra fyrirtækja sem skila aftur á móti mjög litlum beinum arði. Eigum við frekar að reyna að stefna að því, eins og stjórn Landsvirkjunar hefur í rauninni ákveðið, að reyna að fá meiri arð 

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmönnum um að þessi umræða er góð og nauðsynleg. Ég held reyndar að stærsta viðskiptatækifærið felist í því að skapa á Íslandi fleiri vel launuð störf. Ég held að málið snúist um að nýta grænu orkuna okkar heima og að virðisaukinn af henni verði eftir í þjóðfélaginu. Við þurfum að skapa störf sem gefa góðar tekjur og eru hálaunastörf. Það getum við gert með því að nýta orkuna hérna heima. Það er alveg ljóst að með því að tengjast Evrópska efnahagssvæðinu á þennan hátt, með streng, hækkum við rafmagn til íslenskra heimila um 30–50%. Við hækkum rafmagnið til atvinnulífsins um 30–50%, við sem erum alltaf að tala um að lítil og minna orkusækin fyrirtæki þurfi að fá aðstoð. Er það virkilega hlutverk Alþingis að standa í því núna, þegar við erum að reyna að komast upp úr erfiðum vandamálum, að leggja álögur á íslensk heimili og atvinnulíf með því að ræða það að flytja út orkuna? Ég geri mér grein fyrir því að það er ekki að gerast á morgun en ég held að það sé mikilvægt að við tryggjum að virðisaukinn af orkunni verði eftir í landinu. Ég hef sagt það í gamni og alvöru að ég kann Englendingum litlar þakkir fyrir það hvernig þeir koma fram við okkur nú um stundir. Þeir vilja setja á okkur hafnbann út af makrílveiðum og ég held að við eigum ekkert að vera að þakka þeim sérstaklega fyrir það með því að senda þeim græna orku sem þeir geta baðað sig úr. Við sem þjóð eigum nýta endurnýjanlega orku hér heima og virðisaukinn af henni verði til í landinu. 
            

Virðulegur forseti. Eins og hefur komið fram hefur Landsvirkjun unnið að hagkvæmnikönnun á lagningu sæstrengs til Evrópu og skilaði í sumar áfangaskýrslu um hagkvæmni þess að tengjast evrópskum raforkumörkuðum með lagningu sæstrengs. Ég tel mjög mikilvægt að í þessari vinnu hafi verið tekið tillit til allra sjónarmiða og horft á umhverfisþætti, áhrif á orkuverð innan lands og auðlinda- og orkunýtingu þjóðarinnar til langrar framtíðar. Ekki eigi að horfa til skammtímasjónarmiða á kostnað hagsmuna hins almenna raforkunotanda innan lands. Mörg aðvörunarljós kvikna þegar horft er til þeirra áhættuþátta sem gætu fylgt í kjölfarið ef við færum inn á evrópskan raforkumarkað, samkeppnismarkaðinn þar. Gætum við tryggt íslenskum heimilum og fyrirtækjum áfram lægra verð en selt á toppverði umframorku í gegnum sæstreng? Stæðist það EES-samninginn eða væri það brot á jafnræðisreglu? Allt bendir til þess að orkuverð innan lands mundi hækka sem mundi bitna sérstaklega hart á íbúum á köldum svæðum á landsbyggðinni sem þurfa að kynda í dag með raforku og greiða í dag himinháa reikninga. Gætum við haldið áfram að vinna að því að jafna raforku- og húshitunarkostnað landsmanna, t.d. með jöfnunargjaldi sem legðist á hverja framleidda kílóvattstund eins og starfshópur lagði til síðastliðið ár? Þannig gæti maður spurt áfram. Hvað með afhendingaröryggi, raforkuöryggi innan lands sem er nú ekki í góðu lagi í dag á mörgum landsvæðum? Mundi ekki skapast stóraukinn þrýstingur á virkjunarframkvæmdir með tilheyrandi ágangi á náttúruna? Stóra spurningin er sú: Hvernig ætlum við sem þjóð að nýta orkuauðlindir okkar til langrar framtíðar til hagsbóta fyrir land og þjóð? Við þurfum að draga fram kosti og galla og horfa til þess hvað er skynsamlegt fyrir okkur sem þjóð. Skammtímagróðasjónarmið eiga ekki að ráða för í þessum efnum fremur en öðrum.

Hæstv. forseti. Á þeim ágæta degi 26. júní sl. skilaði ráðgjafarhópur iðnaðar- og viðskiptaráðherra skýrslu um lagningu sæstrengs til Evrópu í framhaldi af því framfaraskrefi sem stigið var af þáverandi iðnaðarráðherra, Oddnýju Harðardóttur, um að stofna þennan hóp og setja þessa vinnu í gang. Hann skilaði svo þessari skýrslu. Skýrslan er þó aðeins hænuskref á langri vegferð hvað þetta varðar að mínu mati. Ráðgjafarhópurinn er samhljóða í ályktun sinni um að frekari upplýsingar þurfi til að unnt sé að fullyrða um þjóðhagslega hagkvæmni þess að leggja streng sama hvar hann kemur að landi í Evrópu. Ég er því algerlega sammála. Ég tel að allt of margir þættir séu enn þá óljósir, veigamiklar breytur sem háðar eru umtalsverðri óvissu, eins og t.d. bara um reiknilíkan fyrir þjóðhagslega hagkvæmni. Öll þessi atriði eins og eignarhald, lengd samninga, orkumagn og orkuverð, allt eru það óvissuþættir sem setja þarf inn og ræða og reynslan frá Noregi gerir mann hræddan um að orkuverð til almennings hafi hækkað. Inn í það blandast auðvitað líka það sem við viljum, Íslendingar, þ.e. að nota okkar grænu orku til að gera meira hér á Íslandi og selja meira fullunna vöru frekar en að nota raforku sem hráefni til Evrópu, þannig að margt er eftir. Ég vissi hins vegar ekki, virðulegi forseti, að umræðan um lagningu sæstrengs til Evrópu eða Bretlands væri einhvern veginn samtengd ESB-umsókn, eins og hv. þm. Vigdís Hauksdóttir gat um áðan í ræðu sinni. En ég er efins, ég er oft mjög efins um þetta. Þess vegna segi ég að skýrslan er aðeins lítið skref í þessari umræðu. Þess vegna er ég alveg sammála því, og það skulu vera mín lokaorð, að hvetja hæstv. ráðherra til að skila skýrslu hingað til Alþingis á þessum vetri, eins og mér heyrðist hún ætla að gera, til að taka almennilega umræðu á Alþingi um kostina 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu og þakka hv. málshefjanda fyrir að vekja máls á þessari umræðu og hæstv. ráðherra fyrir hennar innlegg. Umræðan ber með sér að þetta mál er skammt á veg komið, umræðan er óþroskuð. Við Íslendingar búum yfir gnótt af endurnýjanlegum orku- og nýtingarmöguleikum en þær auðlindir eru ekki ótæmandi og því ber okkur að vanda vel til virkjunarkosta og okkur ber ekki síður að vanda val okkar til hvers sú orka sem leyst er úr læðingi er nýtt. Orkuauðlindina ber fyrst og fremst að nýta til að skapa fjölbreytt störf í þúsundavís um land allt til að verkfúsar hendur vinni verðmæti til útflutnings á íslensku hráefni og íslensku hugviti. Það er forsenda framfara hér á landi og að það verði eftirsóknarvert að búa hér. Því er ég efins og ég vil taka varlega undir þær hugmyndir um að nýta nýja og kannski stóra virkjunarkosti til þess eins að flytja út orku til aukinna atvinnufyrirtækja erlendis og/eða til heimilisnotkunar þar. Það er reist á sömu rökum og að flytja út útsæði eða grunnhráefni til fullvinnslu erlendis. Nei, hæstv. forseti. Við skulum frekar kappkosta að nýta takmarkaða virkjunarkosti til uppbyggingar atvinnutækifæra innan lands til að skapa framtíðarstörf í stað þess að flytja þetta út úr landinu. Okkur er einnig nærtækara að tryggja öryggi orkuafhendingar um allt Ísland en að seilast til útlanda með það í huga að afhenda orku þar. Við skulum fara okkur hægt, en ég fagna því ef skýrslan kemur hingað til alvöruumfjöllunar á Alþingi.

Herra forseti. Ég þakka svör ráðherra og ég þakka umræðuna sem hér hefur farið fram og er okkur gagnleg. Það er gagnlegt í þessu máli að við spyrjum gagnrýnna spurninga. Það er svo og ég tek heils hugar undir með hv. þm. Oddnýju Harðardóttur að við eigum erfitt með að ræða þetta áfram ef við fáum ekki meiri upplýsingar. Þetta er í eins konar getgátustíl út af því að það vantar að hæstv. ráðherra fari þessi sjö skref, fari að tillögu ráðgjafarhóps sem samanstóð af fólki úr öllum flokkum og fjölda hagsmunaaðila sem allir voru sammála um að fela hæstv. ráðherra málið, gefa á hann boltann og báðu hann um að fara í þessi sjö skref svo við gætum hafið betri umræðu, upplýstari umræðu. Það er ekki nægjanlegt að við tölum saman um þetta í einhverjum getgátustíl. Okkur vantar vissulega að vita meira. Ég tel miklu heillavænlegra að gera það, að við komum til baka í október og fáum þær upplýsingar sem beðið er um hérna, sem tillögur gera ráð fyrir, svo við getum fært umræðuna upp á næsta stig en þreytum ekki hvert annað í karpi um hvað og ef. Það gagnast okkur lítið.

Hæstv. forseti. Ég vil enn á ný þakka þessa umræðu og ég er sannfærðari nú en áður um þá ákvörðun sem ég hef tekið um að leggja skýrslu ráðgjafarnefndarinnar til þingsins til umfjöllunar. Ég hef í hyggju að óska eftir löngum og ítarlegum umræðutíma þannig að þingmönnum gefist kostur á að tjá sig í þingsalnum en skýrslan fari síðan til nefnda þingsins. Atvinnuveganefnd liggur beint við en það er hugsanlegt að aðrar nefndir þingsins hafi einnig áhuga á að kynna sér þetta mál. Ég er ósammála hv. þm. Björk Ólafsdóttur um að við eigum fyrst að semja og svo að ræða málið. Ég held að það sé mjög óheillavænlegt og ég vil ekki sem ráðherra þessa málaflokks fara af stað, þó að það séu ekki nema könnunarviðræður, fyrr en ég er búin að heyra sjónarmið þingsins, ræða málið. Það hefur komið fram í umræðunum og fleiri en einn sagt að umræðan er rétt að byrja og við þurfum að vita um hvað við erum að tala áður en við förum lengra af stað. Ég tel einmitt til að forðast að við förum ofan í skotgrafir, til að forðast að við sköpum deilur, eigum við að fara vel og vandlega yfir málið, gefa okkur tíma í það í þinginu og síðan þegar sú umræða hefur átt sér stað er tímabært að stjórnvöld ákveði næstu skref. Það verða ekki frekari skref stigin fyrr en sá þingvilji er kominn fram. Ég get ekki úttalað mig um það hvaða ákvörðun verður tekin, eðlilega, þar sem sú umræða hefur ekki farið fram. En þetta er risastór ákvörðun og við tökum hana ekki á morgun eða hinn. Það er mjög gott fyrsta skref að fá þessa skýrslu og ég hvet okkur til þess þegar hún kemur fram í þinginu í október að við notum tækifærið, 

Herra forseti. Ég vil fagna þeirri umræðu sem þingflokkur VG, Vinstri hreyfingar - græns framboðs, hefur hafið hér um leikskóla að loknu fæðingarorlofs, þ.e. leikskóla milli fæðingarorlofs og hefðbundins leikskóla sem byrjar tveggja ára. Það er í framhaldi af lögum nr. 143/2012, um rétt til fæðingarorlofs, til að tengja þá lengingu saman. Eins og fram kemur í tillögunni eru börn á Íslandi ekki skólaskyld á leikskólaaldri og mig langar að koma því að af því að mér fannst ég heyra hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur nefna í máli sínu að leikskóli væri lögboðin þjónusta. Hún er það ekki. Það eru lög um leikskóla en sveitarfélögin eru ekki skyldug til þess að reka leikskóla. Það er þannig að þau hafa samt séð sóma sinn í því að reka leikskóla og bera auðvitað af því umtalsverðan kostnað ásamt foreldrum. Því finnst mér mikilvægt í öllu tali og ályktunum frá þinginu um leikskóla að ákveðinnar hógværðar gæti gagnvart sveitarfélögunum. Við skulum endilega hvetja til samráðs og samstarfs, ekki síst milli atvinnulífs, sveitarfélaga og Alþingis og það er gott að ríkið sé stoð til þessa. Ég held það færi vel á því að við á Alþingi mundum leita leiða til þess að taka þátt í þeim kostnaði, til þess að brúa þetta bil og fagna umræðu og sjónarmiðum hv. þm. Svandísar Svavarsdóttur, þ.e. sjónarmiðum hennar um kynjajafnrétti sem hún reifaði hér í þessu sambandi öllu.

Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að hér skuli vera svolítið af sveitarstjórnarfólki sem þekkir kannski akkúrat þessa hlið málanna. Það er rétt sem kom fram hjá hv. þingmanni rétt áðan að þetta er ekki lögboðin þjónusta sem við erum að ræða, enda er fjallað um það í ályktuninni að skipa samráðshópa sem hafa mjög víðtækra hagsmuna að gæta og er áætlun um hvernig hægt sé að gera þá hluti. Þetta er afar mikilvægt mál fyrir fjölmargar fjölskyldur, ungar fjölskyldur og ég ætla að ræða málið í dag út frá hlutverkum skólastiga, út frá jafnréttis- og hagfræðilegum sjónarmiðum og hugmynd sem við Vinstri græn lögðum til á Alþingi fyrir nokkru síðan um gjaldfrjálsan leikskóla. Það er nefnilega svo að það foreldri sem gjarnan verður lengur heima eftir að fæðingarorlofi lýkur er frekar það sem hefur lægri tekjur og þar erum við konur óneitanlega í meiri hluta. Vegna launamismunar eru konur líklegri til að draga sig af vinnumarkaði þegar kostnaður við að velja daggæslu og atvinnuþátttöku er meiri en sá ávinningur sem hægt væri að afla með því að notast við hana. Með sömu rökum er líklegra að konur kjósi að vera í hlutastörfum en karlar í fullu starfi fyrstu ár barnsins. Þetta er eitt af því sem hefur myndað það sem ég vil kalla vítahring sem kjör og tækifæri kvenna á atvinnumarkaði eru. Fórnarkostnaður þess að spara peninga og vera heimavinnandi er sá að fara á mis við reynsluna úti á vinnumarkaðnum. Þetta hefur áhrif á tækifæri fólks síðar á lífsleiðinni. Hlutverk skólastiganna hefur alla tíð verið ólíkt og má rekja til þess að Barnavinafélagið Sumargjöf setti árið 1945 á fót dagheimili sem var ætlað að jafna uppeldisskilyrði barna. Árið 1931 var fyrsti eiginlegi leikskólinn stofnaður og var þá hugsaður sem gæsluúrræði fyrir börn útivinnandi foreldra og einkum börn einstæðra mæðra. Það er svo ekki fyrr en 1944 sem leikskólinn er viðurkenndur sem fyrsta skólastigið. Heimspekingurinn John Dewey sagði reynslu og samspil mannsins við umhverfið vera grundvallaratriði í allri menntun og taldi það mikilvægara en námsgreinabundna kennslu. Samfella þyrfti að vera í reynslu barnanna svo að athafnir og upplifanir byggðu á einhverju sem það hefði fengist við áður. Samkvæmt þessum hugmyndum Deweys ætti leikskólinn ekki að leggja áherslu á að undirbúa börnin fyrir grunnskólagöngu heldur halda áfram að byggja við þá reynslu sem börnin taka með sér inn í framtíðina. Grunnskólanám ætti hins vegar að byggja á þeirri reynslu sem börnin koma með úr leikskólanum og nota þá reynslu til að útvega börnunum viðfangsefni sem eru þeim ný og ókunnug. Stjórnvöld hafa sýnt metnað í að auka flæði á milli skólanna undanfarin ár og sá samhljómur sem finna má í námskrám þessara skólastiga eykur líkur á að samfella náist í skólagöngu. Það hefur líka verið rætt og ritað að aukið samstarf skólastiganna sé hluti af farsælli skólabyrjun ungra barna. Í eldri tillögum Vinstri grænna um gjaldfrjálsan leikskóla kemur fram að leikskóli sé viðurkenndur sem fyrsta skólastigið og fátt sem réttlæti að greitt sé fyrir skólahaldið á meðan önnur skólastig séu gjaldfrjáls eða töluvert mikið niðurgreidd. Þá hefur Félag leikskólakennara ályktað að leikskóli þurfi að vera hluti af menntakerfi samfélagsþjónustunnar eins og önnur skólastig og að sveitarfélögin eigi að vinna markvisst að því að börnum gefist kostur á sex tíma leikskólagöngu daglega án endurgjalds. Við vitum öll að gjaldfrjáls leikskóli yrði kjarabót fyrir fjölskyldur með ung börn og mundi því leiða af sér fjölskylduvænna samfélag. Tölur frá Hagstofunni sýna fram á að skipting foreldra- og fæðingarorlofs árið 2011 var á þann veg að konur tóku að jafnaði um 180 daga en karlar einungis 81. Það er því þörf á að bregðast við. Fyrsti ávinningur með gjaldfrjálsan leikskóla væri jafnari tækifæri kynjanna til að samþætta fjölskyldulíf og atvinnuþátttöku og samrýmist grundvallarhugsun Vinstri grænna. Síðasta ríkisstjórn lagði fram frumvarp um breytingu á lögum þar sem fæðingarorlof lengist úr samtals 9 mánuðum í 12 á ákveðnu tímabili. Það var liður í að bakfæra þær skerðingar sem urðu á orlofinu í kjölfar niðurskurðar frá árinu 2008. Í greinargerðinni kemur fram að feður taki fæðingarorlof í minna mæli en áður og megi það rekja að einhverju leyti til þess að karlar hafa að jafnaði hærri laun en konur og þess að hámarksorlof hafi lækkað mikið á undanförnum árum. Í ritgerð Hildar Bjargar Vilhjálmsdóttur um gjaldfrjálsan leikskóla þar sem hún hefur að leiðarljósi jafnréttislega nálgun, kostnað og ávinning kemur meðal annars fram, með leyfi forseta: „Einnig gæti menntunarstig í landinu hækkað og með aukinni atvinnuþátttöku mundu ráðstöfunartekjur heimilanna hækka umfram þá upphæð sem nemur leikskólagjöldum. Ef aðeins er horft til kostnaðar við að leggja af leikskólagjöld og hann miðaður við ýmis önnur útgjöld ríkis og sveitarfélaga, til dæmis barnabætur sem eru tekjutengdar. Er hægt að sýna fram á að gjaldfrjáls leikskóli ýti undir aukna virkni mæðra á meðan annars konar velferðarbætur gætu dregið úr virkni vegna hærri fórnarkostnaðar við að fara aftur út á vinnumarkað. Gjaldfrjáls leikskóli ætti því að vera forgangsatriði í velferðarhugleiðingum ríkis og sveitarfélaga. Annar ávinningur er sá að vegna lægri fórnarkostnaðar verður að teljast líklegra að konur fari fyrr út á vinnumarkað eftir fæðingarorlof, þær gætu einnig kosið að fara í nám og því gæti menntunarstig í landinu aukist. Af þessu tvennu leiðir að landsframleiðsla mun aukast og tekjur ríkis og sveitarfélaga sömuleiðis.“ Það er akkúrat þess vegna sem ég tel mjög mikilvægt að börn geti farið á leikskóla strax að loknu fæðingarorlofi. Það er ekki hægt að skýla sér á bak við það að leikskólinn sé ekki gjaldfrjáls þar sem hann er ekki skyldunám þar sem ríkið rekur framhaldsskóla og háskóla og hvorugt þeirra skólastiga er skyldunám. Það verður einnig að hætta að líta eingöngu á leikskóla sem gæslu ungra barna því að innan veggja leikskólans fer fram markvisst menntastarf eins og við vitum held ég flest hér. Virðulegi forseti. Vissulega eiga mörg sveitarfélög erfitt eftir hrunið og því mikilvægt að sú vinna sem er lögð til í þessari þingsályktunartillögu nái fram að ganga til að finna leiðir til að vinna þessu máli framgang. Velferðarkerfi sem kennir sig við jafnrétti ætti að hafa það sem meginmarkmið að bjóða leikskólapláss um leið og fæðingarorlofi lýkur og gera langtímaáætlun um gjaldfrjálsan leikskóla í samvinnu við sveitarfélögin. Í greinargerð með þingsályktunartillögunni segir, með leyfi forseta: „Mjög mikilvægt er að samhliða þeirri breytingu verði létt af ungbörnum og foreldrum þeirra óvissunni sem nú ríkir um dagvistunarmál þessa aldurshóps með því móti að sveitarfélögin sjái til þess að leikskólar þeirra standi ársgömlum börnum opnir. Einungis með því móti er unnt að tryggja að velferðar- og uppeldismarkmið samfélagsins nái fram að ganga.“ Það kemur fram í lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga sem heyrir undir félagsmálaráðherra að eitt af markmiðum félagsþjónustunnar sé að auðvelda foreldrum að stunda atvinnu. Í 30. gr. kemur fram að félagsmálanefnd skuli sjá til þess að börn njóti hollra og þroskandi skilyrða, t.d. með því að sækja leikskóla. Í 33. gr. segir að sveitarstjórnin skuli tryggja framboð á leikskólarými og skal framboðið vera í samræmi við þarfir barna. Í 1. gr. jafnréttislaga segir, með leyfi forseta: „Markmið laga þessara er að koma á og viðhalda jafnrétti og jöfnum tækifærum kvenna og karla og jafna þannig stöðu kynjanna á öllum sviðum samfélagsins. Allir einstaklingar skulu eiga jafna möguleika á að njóta eigin atorku og þroska hæfileika sína óháð kynferði. Markmiði þessu skal náð með því að: a. gæta jafnréttissjónarmiða á öllum sviðum samfélagsins, b. vinna að jöfnum áhrifum kvenna og karla við ákvarðanatöku og stefnumótun í samfélaginu, c. gera bæði konum og körlum kleift að samræma fjölskyldu- og atvinnulíf …“ Það kemur líka fram í 16. gr. leikskólalaga frá því 2008 að sveitarstjórn eigi að koma á gagnvirku samstarfi leikskóla og grunnskóla. Félagsleg tengsl og vinir þykja nauðsynleg þegar börn flytjast á milli skólastiga og barn sem fylgir vinum sínum við upphaf skólagöngu er líklegra til að upplifa ánægjulega skólabyrjun. Að gera leikskólann formlega að fyrsta skólastiginu, þ.e. að fimm ára börn séu í raun skyldug til að sækja leikskóla, eykur líkurnar á því að börn til dæmis af erlendum uppruna sitji ekki eftir þegar kemur að vinatengslum og málkunnáttu. Það ætti líka að geta spornað við einelti og að auki hjálpað erlendum fjölskyldum að samlagast umhverfi sínu. Mig langar til að lesa upp nokkrar af þeim tillögum sem höfundur þeirrar ritgerðar sem ég vísaði til hér að framan telur að gott væri að skoða nánar, með leyfi forseta. Höfundur bendir á að skoða ætti: „… hvar mikilvægast sé að stíga fyrsta skrefið í átt að gjaldfrjálsum leikskóla. En sé það talið mikilvægast að báðir foreldrar komist út á vinnumarkað eða hafi tækifæri til að komast út á vinnumarkað að loknu fæðingarorlofi verður að byrja á að lækka dagvistunargjöld yngstu barna. Skoða hvort setja þurfi viðauka við lög þar sem tekið sé fram að börnum skuli tryggð dagvistun að loknu fæðingarorlofi. Helst gjaldfrjáls en að öðrum kosti ekki hærri en sem nemur gjaldskrá leikskóla. Athuga hvernig best sé að fjármagna breytingarnar, sérstakar barnabætur eru greiddar til foreldra barna 7 ára og yngri, ein hugmynd væri að nota upphæð þess málaflokks frekar í gjaldfrjálsan leikskóla.“ Síðan bendir hún á að skoða megi hvort gjaldfrjáls leikskóli geti einnig dregið úr notkun annarra velferðarbóta eins og atvinnuleysis- eða örorkubóta og telur hún að með aukinni atvinnuþátttöku kvenna almennt sé líklegt að landsframleiðsla hækki, en einnig sé hugsanlegt að færri vinnustundir þurfi á hverja manneskju til þess að landsframleiðsla standi í stað. Þannig yrði samfélagið í heild fjölskylduvænna. Þetta er yfirskriftin hennar, jafnrétti og hagræn útfærsla. Þess vegna kemur hún kannski inn á þetta í tillögum sínum, hvað varðar alla þessa þætti. Málið er gott, held ég. Við vitum að það eru litlir peningar til alls staðar en málið krefst þess samt að það sé skoðað og ég held að ríki og sveitarfélög eigi að leggjast á eitt í málinu. Það er mikilvægt að tryggja öllum börnum leikskóla strax að loknu fæðingarorlofi þar sem fagfólk heldur utan um þennan mannauð framtíðar okkar.

Hæstv. forseti. Ég fagna þeirri tillögu til þingsályktunar sem hér er lögð fram af þingflokki Vinstri grænna og þeirri umræðu sem hefur farið fram sem hefur verið afar málefnaleg og vönduð með rökstuðningi fyrir af hverju ástæða sé til að reyna að mæta þörfinni fyrir uppeldislegar aðstæður og umönnun og gæslu frá því að fæðingarorlofi lýkur þar til að börn komast inn á leikskóla. Þetta er gamalt og nýtt baráttumál Samfylkingarinnar einnig því að þegar hér var lögð fram tillaga af fyrrverandi ríkisstjórn um að lengja fæðingarorlofið þá var einmitt eitt af markmiðunum að reyna að brúa þetta bil vegna þess að það ríkir víða mikil óvissa og það er ekki mikil samfella í þeim tilboðum sem gjarnan eru á dagvistarþjónustu eftir að fæðingarorlofi lýkur þangað til leikskóli byrjar. Þess vegna fagna ég þessari tillögu. Ég geri mér alveg grein fyrir því að sveitarfélögin eru að sjálfsögðu þeir aðilar sem verða að vinna að þessu enda kemur skýrt fram í tillögunni að það er verið að óska eftir því að ríkið taki frumkvæði að því að leiða saman aðila og ræða með hvaða hætti er hægt að koma til móts við þessa þörf. Ég vona sannarlega að jafnvel þó að hart sé í ári enn þá að okkur takist að lengja fæðingarorlofið í samræmi við þá samþykkt sem þingið hefur þegar gert og að það gangi í gegn árið 2016. Íslendingar búa svo vel að enn eru barneignir á Íslandi með því mesta í Evrópu og eftir því sem ég best veit þá er enn verið að tala um 2,2 börn að meðaltali á hverja móður. Á sama tíma er það merkilegt að á Íslandi er atvinnuþátttaka almennt mjög mikil, ekki síst kvenna, með því mesta í heiminum. Það er auðvitað hluti af styrk okkar sem samfélags að geta búið þannig um að fólk eigi kost á því að ráða hvort það er á vinnumarkaði eða sinnir barnauppeldi. Í sjálfu sér eru það rök líka, sem hafa þegar komið fram í umræðunni, að það skipti máli fyrir börnin að fá að komast á leikskóla, vera í félagsskap, vera með öðrum börnum. Eins og hér hefur verið bent á og komið hefur fram í fjölmiðlum undanfarið eru 10% af þeim börnum sem fæðast börn innflytjenda eða nýrra íbúa á Íslandi og þau börn þurfa ekki hvað síst á því að halda að komast inn á leikskóla og njóta þeirrar samveru sem þar er, bæði í gegnum leikinn og félagsskapinn sem þar er. Þó að við ræðum þetta út frá samfélagslegum forsendum og út frá foreldrunum þá á þetta auðvitað, eins og hér hefur komið ágætlega fram áður, að snúast fyrst og fremst um börnin. Hvað hentar þeim best? Þess vegna skiptir úrræðið miklu máli, hvort sem leikskólinn verður lengdur fyrir yngstu aldurshópana, sem er í raun og veru komið í gang í þó nokkrum sveitarfélögum, við megum ekki gleyma því, eða gripið verður til annarra lausna. Úrræðið þarf að vera vandað, það þarf mikið öryggi, vandað uppeldi, þroskavænlegt umhverfi, fræðslu og eins og ég segi góða umönnun. Við þurfum alla þessa þætti, okkur getur greint á um þetta og stundum er togast á um það hvernig börn læra og þá tek ég heils hugar undir þau sjónarmið sem hér hafa komið fram að börn læra hvað best í gegnum leik á þessum árum og skiptir miklu máli að við nýtum okkur það betur en víða er gert í skólakerfinu núna. Það er ekki tilviljun - og þess vegna eigum við að halda áfram - að á undanförnum árum og allt fram á þennan dag hefur Ísland verið skilgreint það land í heiminum þar sem er hvað best að vera með barn. Það hefur líka verið skilgreint að þar sé einna best að vera kona. Nú eru þessir mælikvarðar alltaf hættulegir og samanburðurinn og svo framvegis, en þarna eru þó að baki vandaðar kannanir og samanburðarupplýsingar og við eigum að leggja metnað okkar í að halda þessari stöðu þrátt fyrir þá erfiðleika sem hafa dunið á samfélagi okkar og hafa þann skýra fókus að mælikvarðinn á gott samfélag er hvernig við búum að börnunum okkar. Það er þannig í dag að við eigum leikskóla sem eru með þeim betri í heiminum. Þá tala ég af reynslu frá nokkrum löndum þar sem ég hef fengið að sjá hvernig búið er að krökkum. Þó að auðvitað sé hægt að finna mismunandi útgáfur á Íslandi þá erum við með afar vel menntað fólk inni á leikskólum, við erum með góða aðstöðu og eigum að vanda okkur að missa það ekki niður þrátt fyrir erfiða fjárhagsstöðu. Ég tek því heils hugar undir þessa þingsályktunartillögu og treysti á að hún fái vandaða umfjöllun í þinginu, verði send til umsagnaraðila og menn sameinist um að koma því í farveg með hvaða hætti við getum sinnt börnunum okkar best, fyrst með fæðingarorlofinu, síðan með úrræði eins og leikskóla sem þá tekur við sem er fyrsta skólastigið af mörgum í okkar kerfi. Ég treysti því á að þessi tillaga fái framgang, kannski næst það ekki, hún klárast varla á morgun en hún getur farið til umsagnar og verið endurflutt á þinginu í haust.

Hæstv. forseti. Ég vil eins og aðrir fagna fram kominni þingsályktunartillögu. Hún gefur okkur færi á, eins og hér er lagt til, að menntamálaráðherra í samvinnu við innanríkisráðherra sem fer með málefni sveitarfélaga verði gert kleift að setja á laggirnar nefnd til að skoða með hvaða hætti við getum brúað bil frá því að fæðingarorlofi lýkur og þar til leikskólinn hefst, á flestum stöðum annaðhvort eins eða tveggja ára. Ég held að það sé mikilvægt, og ég vil taka undir með þeim þingmönnum sem hér hafa talað, vegna jafnréttis kynjanna en það er engu að síður mikilvægt fyrir jafnrétti barna vegna þess að þeirra er kannski jafnréttið mest að fá að njóta þess að vera, kjósi foreldrar þeirra þess, í samskiptum við önnur börn og læri að læra í gegnum leik eins og tíðkast á flestum leikskólum í dag. Það er hins vegar erfitt og ég hefði viljað sjá og vona að hv. þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs sem hérna eru með þátttöku annarra hagsmunaaðila í huga, að það séu væntanlega aðilar vinnumarkaðarins. Ég held að þarft sé að þeir hagsmunaaðilar komi inn í að ræða þetta jafnt með sveitarfélögum og ríki vegna þess að það skiptir líka máli fyrir aðila vinnumarkaðarins að vel sé að þessum málum staðið fyrir börn á Íslandi. Það er einfaldlega þannig. Í dag tíðkast að flestir foreldrar vinna báðir úti og þó að um sé að ræða einstæða foreldra þá á barnið annað foreldri annars staðar og væntanlega báðir aðilar í vinnu. Og þá skiptir máli að við búum þannig um öryggi barna að það sé tryggt. Ég vil hins vegar líka að við veltum því upp, þrátt fyrir að í samfélagsumræðunni undanfarið hafi ungbarnaleikskóli verið í umræðunni á mjög neikvæðan hátt, að til eru ungbarnaleikskólar, sem hafa önnur rekstrarform en að vera reknir af sveitarfélagi, sem standa sig með mikilli prýði. Við þurfum frekar að setja eftirlitinu þær skyldur að fylgjast betur með en að útiloka ólík rekstrarform hvað þetta varðar. Eftirlitið er miklu mikilvægara en setja hér boð og bönn. Einnig hefur verið rætt um hvort vera ætti gjaldfrjáls leikskóli. Í dag er það þannig, að ég held hjá flestum sveitarfélögum, að foreldrar taka þátt í 1/3 af því sem það kostar að hafa barn á leikskóla. Það er í kringum 35–40 þús. kr. sem foreldrar greiða svona vítt og breitt um landið, en kostnaðurinn liggur á bilinu 100–110 þús. kr., eða lá það a.m.k. á þeim tíma þegar ég var sveitarstjórnarmaður á árunum 2002–2007. Ég hef ekki trú á að sá kostnaður hafi lækkað heldur sé bilið áþekkt í dag eins og það var þá og það sé í kringum 1/3 sem foreldrar greiða. Það þarf hins vegar að vera umhugsunarefni og getur verið einn þáttur þess að skoða verkefnið, hvort þetta skólastig á að vera gjaldfrjálst eður ei. Það er ekki lögboðið eins og hér hefur komið fram. Það er val sveitarfélaga og flest sveitarfélög veita þessa þjónustu og telja það skylt. Fáa sveitarstjórnarmenn hef ég hitt sem eru reiðubúnir þegar kemur að hagræðingu eða niðurskurði að slá af leikskólann. Sú þjónusta er því væntanlega komin til að vera. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Ég tek undir með þeim sem hér hafa talað. Þingsályktunartillagan er af hinu góða. Það verður þarft að fá sjónarmið ólíkra aðila til þessa verkefnis. Við vitum að það er kostnaðarsamt en við vitum líka að kostnaðarsamt er að geyma mannauðinn heima þegar hann getur verið á vinnumarkaði og skapað tekjur fyrir sig og fjölskyldu sína og einnig fyrir samfélagið í heild. Þingsályktunartillagan er virkilega þess virði að við skoðum hana frekar og væntanlega verður endir hennar sá að ráðherrar sem hér eru tilnefndir skipi nefnd til að fjalla um þetta verkefni.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda og flutningsmanni þessarar þingsályktunartillögu, hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur, fyrir góða yfirferð og kynningu og vil ég í raun taka undir með öllum sem hér hafa talað. Þetta er mikilvægt mál sem við þurfum að skoða og finna leiðir í. Þetta kemur ekki hvað síst inn á jafnréttismálin sem mér eru töluvert hugleikin. Eins og fram hefur komið snertir þetta náttúrlega jafnrétti barna um allt land og ekki síst jafnrétti kynjanna af því að sú er raunin að konur hafa frekar dregið sig út af vinnumarkaði þegar að því kemur að sinna börnunum á þessu æviskeiði. En reyndin er sú að sveitarfélög víða um land hafa lagt mikinn metnað í rekstur leikskóla þrátt fyrir að það sé ekki lögbundið hlutverk þeirra og mörg hver og kannski flest sinna þessum þætti afskaplega vel með góðu starfsfólki, öflugu og góðu starfi sem okkar hlutverk er kannski að styðja og styrkja. Ég fagna því framlagningu þessarar þingsályktunartillögu og ég vona að við finnum leiðir til að finna henni farveg og þá í góðu samráði við alla hlutaðeigandi, bæði atvinnurekendur og ekki síst sveitarfélögin sem búa yfir mikilli reynslu og þekkingu og við getum leitað í smiðju til til að fá umsögn og leiðbeiningar um það hvert hlutverk okkar á Alþingi ætti að vera. Ég þakka framlagningu þessarar þingsályktunartillögu.

Herra forseti. Ég fagna þessari tillögu til þingsályktunar um leikskóla að loknu fæðingarorlofi. Ég tel mjög mikilvægt að við hv. þingmenn förum að líta á þetta kerfi allt saman frá sjónarhorni barnsins líka. Mörg börn geta farið að heiman tveggja ára, en fá eins árs. Sum þeirra þurfa að bíða til þriggja ára aldurs til að geta farið að heiman út í heiminn. Ég þekki það mörg börn að ég veit að það er oft mikill grátur og gnístran tanna þegar er verið að venja börnin við eins og kallað er. Ég held að menn þurfi að skoða ýmsar leiðir í þessu. Það sem gleymist alveg í þessari umræðu og er ekki nefnt í þingsályktunartillögunni er foreldraorlofið sem er til staðar í dag. Það er heimild foreldra til að taka sér ólaunað frí. Ef því er blandað saman við fæðingarorlofið og þá staðreynd að sveitarfélögin borga að meðaltali 130 þús. kr. á mánuði fyrir plássið og það er dýrast fyrir eins árs barn, 180 þús. kr., væri hægt að láta foreldrana fá 180 þús. kr. fyrir eins árs barn skattfrjálst og blanda því saman við foreldraorlofið, sem er heimild til að taka launalaust leyfi, og fæðingarorlofið. Þá gætu foreldrarnir verið lengur heima en í dag, jafnvel til tveggja ára aldurs, skipst á um það. En þá kemur að einum þætti sem vantar inn í þetta líka og það er atvinnulífið. Atvinnulífið þarf að vera sveigjanlegt og heimila t.d. foreldrum að vinna hálfan daginn hvoru og svo skiptast þau á, þau geta jafnvel notað sama bílinn, með skynsamlegri skiptingu. Þarna þarf atvinnulífið að koma inn í og bjóða foreldrum hálfsdagsstörf þannig að þeir geti skipst á um að vera heima öllum til hamingju og ánægju. Það er mitt mat. Það er mjög leiðinlegt að vera með barni allan daginn, það er mikil frústrasjón, ég hef prófað fyrir langalöngu að heyra bara „bla bla“ allan daginn  Ég held að menn ættu að skoða þetta allt saman.Við höfum sett á fæðingarorlof í níu mánuði og hvað svo? Ég er búinn að spyrja að þessu mörgum sinnum. Hvað svo? Ég hef ekki fengið svar. Menn eru með alls konar neyðarúrræði. Það eru dagmæður, ágætisfólk sem vinnur mjög gott starf en oft og tíðum er aðstaðan ekki mjög góð. Svo eru mjög dýr pláss á vöggustofum sem kosta eins og ég segi 180 þús. kr. á mánuði. Ég mundi vilja að menn skoðuðu þetta allt saman í heild sinni og alveg sérstaklega út frá sjónarhorni barnsins. Ég hef skynjað það á börnum að þau vilja fara í heimsóknir upp úr þriggja ára aldri, þá vilja þau fara að kanna heiminn utan veggja heimilisins. Þá finnst mér alveg sjálfsagt að þau fari á leikskóla. Sum þeirra geta farið tveggja ára, vissulega, en mjög fá eins árs. Þau eru reyndar ekki spurð þá, þau eru yfirleitt aldrei spurð. Þetta er alltaf einhver þvingun, neyð foreldranna, þau verða bæði að sækja vinnu. Ég held að menn ættu að skoða það að sá kostnaður sem sveitarfélagið ber renni til foreldranna. Þetta er einmitt mikið til umræðu í Þýskalandi í kosningabaráttunni þar, að kostnaðurinn renni til foreldranna og hann getur runnið þangað skattfrjálst því hann er skattfrjáls í dag. Menn fá þennan kostnað frá sveitarfélaginu, þeir borga ekki skatt af honum, þetta eru ekki hlunnindi þannig að sá kostnaður er skattfrjáls í dag. Ég fagna þessari tillögu og ég vil að sú nefnd sem fær hana til skoðunar skoði þessa þætti sem ég hef nefnt, þ.e. hlutdeild atvinnulífsins, því sé bætt inn í þingsályktunartillöguna, og foreldraorlofið sem er í lögum í dag.

Hæstv. forseti. Ég fagna þessari tillögu frá hv. þingflokki Vinstri grænna og tel þessa umræðu virkilega þess virði að taka hana. Konan mín er leikskólastjóri og ég kem mikið inn á leikskóla. Mér finnst gaman að hlusta á hv. þm. Pétur H. Blöndal þegar hann talar um blessuð börnin sem eru í aðlögun, að það sé misjafnt eftir því á hvaða aldri þau eru hvernig þau þola það. Ég kom einmitt inn á leikskóla nú í síðustu viku og þar var einn í aðlögun og hann horfði á mig bænaraugum hágrátandi og spurði um mömmu - en svona er þetta. Ég fagna sérstaklega þeim þætti sem hv. þm. Pétur H. Blöndal nefndi, það er þætti atvinnulífsins. Hvernig getum við reynt að laga atvinnulífið að börnunum en ekki börnin að atvinnulífinu? Það er einhvern veginn þannig sem við þurfum að taka alla þessa umræðu, allan þennan vinkil. Þess vegna fagna ég þessari tillögu og vona að þetta fari áfram í þann farveg að við getum rætt þetta á málefnalegan og góðan hátt. Ekkert er mikilvægara í þessu þjóðfélagi en börnin, hvernig við ölum þau upp, hvernig samfélag við viljum byggja. Það er gríðarlega mikilvægt og ekki síst á tímum eins og þessum þegar báðir foreldrar þurfa að vinna úti til að ná endum saman. Ég hef fylgst með frændfólki mínu og öðru fólki sem er með lítil börn - afi og amma eru ekki alltaf til taks í dag því að þau eru að vinna.  Það er gríðarlegur kostnaður sem fylgir þessu. Þetta kom til umræðu í sveitarstjórn í Grindavík fyrir nokkrum árum, þá var einkaskóli sem vildi koma til Grindavíkur. Það var ekki samþykkt þá. En það þarf að ræða þetta. Það er gríðarlegur kostnaður sem fylgir þessu en samfélagið - allir í samfélaginu þurfa að taka sig saman um að fá niðurstöðu í þetta og leggja sitt af mörkum til að þetta sé hægt. Eins og hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir sagði áðan þá er mikilvægt að hafa mannauðinn - þó að maður vildi náttúrlega sjá börnin heima hjá mömmu og pabba til tveggja ára aldurs að lágmarki því að ekkert er börnunum mikilvægara en foreldrarnir, þeir eru kennararnir þeirra nr. eitt, tvö og þrjú, nógu snemma fara þau samt. Ég fagna þessari tillögu og mun leggja mitt af mörkum til að við fáum góða niðurstöðu í málið.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir afar góða umræðu um framkomna þingsályktunartillögu og jákvæðar undirtektir þverpólitískt, sem er sérstaklega ánægjuleg upplifun. Þó að áður hafi verið vakin athygli á því, undir þessari umræðu, held ég að rétt sé að vekja athygli á því að hér í þingsal er um að ræða mikinn mannauð að því er varðar reynslu af sveitarstjórnarstiginu og reynslu af uppeldi og kennslu. Hér hafa talað mjög margir kennarar af ýmsum skólastigum og sveitarstjórnarmenn sem hafa reynslu af því að sinna sveitarfélögunum og hafa haft ýmiss konar aðkomu að því að sinna börnum og framtíðinni. Mig langar til að bregðast við örfáum punktum sem komu fram í umræðunni. Í fyrsta lagi var mér bent á það hér utan ræðustóls að í tillögunni er sagt: „nefnd með þátttöku sveitarfélaganna og annarra hagsmunaaðila“. Þetta er yfirsjón þeirrar sem hér stendur því að sveitarfélögin eru ekki hagsmunaaðilar heldur hluti af samfélaginu. Það skiptir máli að orða þetta rétt og þetta bendir til þess að sveitarstjórnarhjartað í mér sé orðið eitthvað kalkað. Fólk sem var í sveitarstjórn fyrir ekki svo löngu hefur bent mér á þetta og ég heiti því að ég mun láta laga þetta áður en mælt verður fyrir tillögunni á nýju þingi. Hv. þm. Björt Ólafsdóttir nefndi að hér hefði verið fullyrt að um lögboðna þjónustu væri ræða. Ég minnist þess ekki að hafa gert það en ef svo er þá var það ekki meiningin heldur ræddi ég um að skilgreina þyrfti þetta sem hluta af grunnþjónustu og það var hluti af þeirri pólitík sem ég var að rekja hér áðan, að fjölskyldur nytu þessarar þjónustu án endurgjalds, sem hv. þm. Bjarkey Gunnarsdóttir fór ágætlega yfir að því er varðar aðkomu Vinstri grænna í pólitískri umræðu. Hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir nefndi þó nokkra punkta í þessu og mér finnst áhersla hennar á jafnrétti barna gríðarlega mikilvægur punktur sem ég kom ekki að í framsögu minni. Hv. þm. Pétur H. Blöndal gekk enn lengra og sagði að við þyrftum að horfa á þetta út frá sjónarhorni barnsins. Það er kannski dýrmætasta veganestið í vinnu sem varðar almennt fjölskyldur og heimili í landinu. Stundum erum við að tala um aðgerðir til að bjarga heimilunum og horfum þá stundum bara á heimilin eins og þau séu rekstrareining. En heimilin eru líka þetta, heimilin eru líka uppeldi og daglegt líf í kringum börn og það hversu sveigjanlegt eða ósveigjanlegt atvinnulífið er til að mynda eins og hér hefur líka verið rætt og mikilvægi þess að atvinnulífið komi að þessari umræðu. Þegar ég nefndi hagsmunaaðila þá nefndi ég það mjög vítt og gerði ráð fyrir að nefndin mundi útfæra það betur. Ég var líka að hugsa um stéttarfélög, kennarasamtökin, fagfélögin og þá aðila en auðvitað er gríðarlega mikilvægt að þarna komi inn umræðan um sveigjanlegan vinnutíma, um styttingu vinnuvikunnar, ýmislegt sem verið hefur í umræðunni varðandi samspil fjölskyldulífs og vinnumarkaðar. Þá erum við náttúrlega komin eitt skref inn í umhverfi kjarasamninga þannig að sú umræða sem hér er er ekkert eyland, enda gerum við ráð fyrir að hún taki töluverðan tíma og við höfum tímann þar til lögin hafa komist til framkvæmda til að útfæra þessa nálgun. Af því að hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir nefndi tiltekin úrræði sem hafa verið fyrir hendi, sem hafa verið annars konar rekstrarform en nálgun opinberra aðila eða sveitarfélaga, þá fjallar þessi tillaga í sjálfu sér ekkert um það. Þar eru pólitísk bitbein og þau hafa verið rædd en mér finnst þetta ekki vera farvegurinn eða vettvangurinn fyrir þá umræðu beinlínis. Það sem hér er rætt er að sveitarfélögin hafi yfir þessu tilboði að ráða, bjóði sem sagt þennan valkost en að við séum ekki í þeirri klemmu að það séu annaðhvort lítil eða engin úrræði eða fáir aðilar sem bjóða úrræði sem eru misgóð eins og við þekkjum með misboðlegum aðstæðum, sem er að sumu leyti barn síns tíma en sums staðar mjög vel leyst. Það eru gríðarlega mörg dæmi um góða leikskóla sem eru reknir af einkaaðilum sem hafa til að mynda orðið til í gegnum félagslegt frumkvæði á sínum tíma meðan þessi úrræði voru ekki einu sinni fyrir hendi. Ég vil nefna sem dæmi Barnaheimilið Ós sem var og er foreldrarekið dagheimili sem var sett á stofn af foreldrum sem höfðu kynnst úrræðum af þessu tagi erlendis hafandi verið í námi. Sá leikskóli er enn til næstum því 40 árum síðar, ég held það séu nákvæmlega 40 ár á þessu ári. Hv. þm. Þórunn Egilsdóttir dró líka fram þennan punkt sem ég reifaði aðeins í framsögu minni, þ.e. jafnrétti barna ekki bara óháð félagslegri stöðu heldur líka óháð búsetu. Þar komum við inn á hina mismunandi stöðu sveitarfélaganna og mikilvægi þess að við séum í raun að tryggja að staða barnafjölskyldna sé jöfn óháð búsetu, að það sé ekki undir hælinn lagt að þjónusta við barnafjölskyldur sé fyrir hendi í sveitarfélögunum. Þá er ég ekki endilega að tala um einhverja lögþvingan. Ég er miklu frekar að tala um það að við nálgumst þetta þannig að það sé raunverulegt eftirsóknarvert sameiginlegt verkefni fyrir öll sveitarfélögin að búa vel að fjölskyldum. Það er auðvitað það sem maður sér og það er áhugavert að sjá það. Ég rakst á það í umræðu fyrir einhverjum mánuðum að sú breyting hefði orðið hvað varðar val á búsetu að áður fyrr hafi val á búsetu ráðist meira af starfi karlsins en sé farið að ráðast meira af skóla og möguleikum fyrir börnin, að þetta sé ákveðin samfélagsþróun sem sé að eiga sér stað. Það er því eftirsóknarvert fyrir sveitarfélög að hafa öfluga valkosti fyrir barnafjölskyldur og ég held að allir sveitarstjórnarmenn úti um land þekki þetta á eigin skinni. Hvort sem það er íþróttaaðstaða, tónlistarnám eða hvað sem er fyrir börnin - þar með eru orðnar meiri líkur á að fólk setjist að varanlega. Hv. þm. Pétur Blöndal fór yfir ýmsar hliðar málsins eins og hann gerir einatt og meðal annars umræðuna um heimgreiðslur sem eru heldur ekki hluti af þessari umræðu og er enn og aftur pólitískt bitbein og jarðsprengjusvæði. Rannsóknir liggja að baki því að heimgreiðslukerfi letja konur til að fara á vinnumarkaðinn og eru þess vegna kerfi sem eru varhugaverð. En um leið held ég að ef við nálgumst þessa tillögu með þverpólitískum gleraugum þá sé það eitt af því sem verði rætt, það hlýtur að vera eitt af því sem er undir en útgangspunkturinn hjá tillöguflytjanda er ekki sá. Hv. þm. Páll Valur Björnsson með reynslusöguna úr fataklefanum - það skiptir vissulega miklu máli að við áttum okkur á því að þarna eru litlar sálir á ferð. Það vill svo skemmtilega til að hér er verið að tala um ömmur og afa nútímans og hér stendur fjögurra barna amma sem er ekki að sinna barnabörnunum í augnablikinu heldur að halda ræður um hve mikilvægt sé að sinna barnabörnunum. En þetta er sá veruleiki sem er uppi og við erum gæfusöm að geta nýtt okkar pólitíska innsæi og vit til að leggja fram tillögur sem eru til góðs fyrir samfélagið í heild og ekki síst fyrir börnin og þar með fyrir framtíð þessa lands. Ég vil að lokum þakka fyrir góða yfirferð og góða umræðu um málið. Ég vænti þess að málið fari til nefndar að lokinni þessari umræðu og nái að verða sent til umsagnar. Væntanlega mun það ekki klárast á morgun en þá mun ég mæla fyrir því í sömu eindrægni og gleði í október og ég gerði í dag.

Hæstv. forseti. Ef umræðan gæti flætt á milli dagskrárliða mundi ég gjarnan vilja taka undir með hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur, að þegar fólk horfir til búsetu hygg ég að það sé alveg hárrétt, sem fram kom í hennar máli, að fólk láti sig skipta hvernig búið er að börnum í nágrenni tilvonandi vinnustaðar. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um frestun á innheimtuaðgerðum og nauðungarsölum sem ég lagði fram í vor ásamt hv. þingmönnum Árna Þór Sigurðssyni og Bjarkeyju Gunnarsdóttur. Þingsályktunartillagan er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra og félags- og húsnæðismálaráðherra að senda tilmæli til Íbúðalánasjóðs og áskorun til lífeyrissjóða og fjármálastofnana um að fresta öllum innheimtuaðgerðum og nauðungarsölum uns niðurstaða liggur fyrir í aðgerðum ríkisstjórnarinnar í skuldamálum heimilanna.“ Í upphafi greinargerðar með tillögunni, ályktuninni, segir: „Í aðdraganda alþingiskosninganna og í tengslum við myndun núverandi ríkisstjórnar voru gefin út mjög afdráttarlaus loforð um aðgerðir í þágu skuldugra heimila, þar á meðal var heitið verulegri lækkun á höfuðstól lána. Þetta hefur skapað væntingar en jafnframt leitt til óvissu.“ Ég held að óhætt sé að segja að á undanförnum vikum og dögum hefur ekki dregið úr þeim yfirlýsingum sem gefnar hafa verið og þar af leiðandi þeim væntingum sem uppi eru, ekki síst eftir að menn eru farnir að tala um að slá heimsmet í skuldaniðurfærslu. Síðar í greinargerðinni segir, með leyfi forseta: „Eftir sem áður er staðhæft að verulegra aðgerða sé að vænta sem muni rétta hlut lántakenda. Fyrir fólk sem komið er í greiðsluþrot eða er í þann veginn að missa heimili sitt skiptir sköpum að fá boðaða úrlausn sem allra fyrst, megi það verða til að forða frá heimilismissi eða gjaldþroti. Einnig skal halda því til haga að ákveðin biðstaða hefur myndast á fasteignamarkaði og í úrvinnslu greiðsluerfiðleikamála. Er ástæðan meðal annars væntingar einstaklinga til þess að fá lausn sinna mála og er mikilvægt að koma til móts við þann hóp. Ef úrræði ríkisstjórnarinnar ganga eftir gæti ákveðinn hópur fengið lausn sinna mála án greiðsluerfiðleikaúrræða, svo sem greiðsluaðlögunar eða gjaldþrots. Af þessum sökum er mikilvægt að kanna þessa leið til að einstaklingar geti notið þessara úrræða og hlýtur það að vera auðsótt þar sem ríkisstjórnin hefur gefið loforð um skjótar efndir. Þess vegna er hér lagt til að á meðan tillögur ríkisstjórnarinnar eru í vinnslu verði Íbúðalánasjóði gefin fyrirmæli um að fresta öllum innheimtuaðgerðum og nauðungarsölum uns niðurstaða liggur fyrir í boðuðum aðgerðum ríkisstjórnarinnar og lífeyrissjóðum og fjármálastofnunum send samsvarandi áskorun.“ Þetta hefur verið til umræðu hér í þinginu að undanförnu og þá einnig 10. september sl. þegar rætt var um efnahagsaðgerðir ríkisstjórnarinnar. Þá viku einhverjir þingmenn í stjórnarmeirihlutanum orðum að fyrrverandi stjórnarliðum og sögðu að það skyti skökku við að þeir væru uppi með málflutning af þessu tagi og minntu á að að meðaltali, alla vega seinni hluta tímabilsins, hefðu þrjár fjölskyldur verið bornar út á dag. Ég ætla að leyfa mér, hæstv. forseti, að vitna í bréf frá Vilhjálmi Bjarnasyni, formanni Hagsmunasamtaka heimilanna, sem hann hefur sent mér og eflaust mörgum öðrum þingmönnum. Þar gerir hann þau ummæli, sem ég vék að hér síðast, að umræðuefni. Hann segir að samkvæmt þeim upplýsingum sem hann hafi hafi engin breyting orðið. Þrátt fyrir þær yfirlýsingar og heitstrengingar sem núverandi ríkisstjórn gaf og ríkisstjórnarflokkar gáfu í aðdraganda kosninganna hafi engin breyting orðið og enn séu þrjár fjölskyldur á dag bornar út af heimilum sínum. Ég ætla að vitna í bréfið, með leyfi forseta: „Ég og við í Hagsmunasamtökum heimilanna höfum verið að reyna að fá ykkur þingmenn og ráðherra til að sjá að það gengur ekki að þremur fjölskyldum sé hent út á degi hverjum. Hvernig má það vera að þið getið horft upp á það að á meðan beðið er boðaðra aðgerða ykkar sjálfra muni þrjár fjölskyldur á dag missa heimili sín sem mundu hugsanlega geta bjargast ef og þegar þessar boðuðu aðgerðir ykkar koma til framkvæmda í haust? Ef þið trúið ekki sjálfir á það sem þið eruð búnir að setja fram um lausnir handa heimilunum, hvernig getið þið þá ætlast til að við trúum því? Ég skal trúa ykkur og ríkisstjórninni um að þið ætlið að gera eitthvað fyrir heimili landsins ef þið stöðvið nauðungarsölur og gjaldþrot strax núna á septemberþinginu. Með þessu er ég að hvetja þessa ríkisstjórn til að gera eitthvað í þessum málum strax og sannarlega er ég ekki að mæra seinustu ríkisstjórn sem stóð sig engan veginn fyrir heimili landsins.“ Það er Vilhjálmur Bjarnason, formaður Hagsmunasamtaka heimilanna, sem undirritar þetta bréf. Þetta er einmitt það sem margir hafa sagt og beint gagnrýni að okkur sem höfum setið í ríkisstjórn undanfarin fjögur ár, að við höfum ekki staðið okkur sem skyldi. Það er alveg rétt að finna má að ýmsu sem við gerðum eða gerðum ekki. En þó vil ég nefna að í upphafi kjörtímabilsins var sett frost á nauðungarsölur. Það frost var framlengt að minnsta kosti einu sinni, ekki við nein gríðarleg fagnaðarlæti frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, en það var gert. Það var gert meðan í ljós kæmu þau úrræði sem ríkisstjórnin hefði að bjóða fólki sem ætti í skuldaerfiðleikum. Þetta var gert. Síðan er nauðsynlegt að setja þessi mál í sögulegt samhengi þannig að menn séu látnir njóta sannmælis í þessari umræðu. Nú vitum við að engu okkar sem hér erum finnst það í lagi þegar verið er að bera fólk út af heimilum sínum. Engu okkar finnst það vera í lagi og við viljum öll að sjálfsögðu reyna að koma í veg fyrir það. En við verðum þá að taka alvarlega þau loforð sem sett voru fram fyrir kosningarnar og flokkarnir voru kosnir samkvæmt. Þetta voru loforðin sem fólk hafði fyrir sér þegar gengið var til síðustu alþingiskosninga. Því miður varð reyndin ekki sú eftir hrunið að setja lánamálin undir neyðarlögin. Það hefði verið hyggilegt að gera það. Þá er ég að horfa til gengislánanna, ég er að horfa til alls kyns misvísandi framkvæmdar og dómsuppkvaðninga varðandi lánamálin. Við hefðum getað sparað okkur mikið með því. Ég var sammála þeim tillögum sem fram komu frá Hagsmunasamtökum heimilanna um almennar niðurfærslur. Ég taldi það vera rétta niðurstöðu. Við vorum ekki öll á einu máli í þessu og það voru engar flokkslínur í því. Mismunandi sjónarmið voru uppi hvað þetta snertir. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn var hins vegar alveg klár á því að þetta mætti ekki gera, en við vorum mörg á þessu máli. Lokaorrustan að mínum dómi átti sér stað haustið 2010 í ströngum fundarhöldum sem fóru fram í Þjóðmenningarhúsinu, síðan í Stjórnarráðinu, við fjármálafyrirtækin, við lífeyrissjóðina þar sem freistað var að ná samkomulagi um niðurfærslu lána, sem þessar stofnanir tækju þátt í. Það samkomulag náðist ekki, heldur sátum við uppi með hótanir frá fjármálastofnunum og ekki síst lífeyrissjóðunum um að farið yrði í alls kyns skaðabótamál um eignaupptöku ef menn voguðu sér að setja einhver lög um þetta eða þvinga þetta fram með einhverjum stjórnvaldsaðgerðum. Enginn grundvöllur var fyrir hinu, að við næðum samkomulagi um þetta. Hvað gerðum við þá? Þá var ákveðið að setja sérstakan skatt á fjármálafyrirtækin til þess að fjármagna kjarabætur til þurfandi fólks, skuldugra heimila. Á þeim grundvelli komum við með hinar sérstöku vaxtabætur, bættum þar verulega í, til að létta undir með skuldugum heimilum. Þetta gerðum við þá. Að sjálfsögðu er allt önnur aðgerð að lækka höfuðstólinn vegna þess að sú aðgerð er varanleg og nær inn í framtíðina en ekki hin, að koma með plásturinn á hverju ári í vaxtabótum. En fyrir einstaklinginn og fjölskylduna skiptir að sjálfsögðu máli þegar einhver hundruð þúsunda koma inn í heimilisbókhaldið með þessum hætti. Þetta voru þær ráðstafanir sem við gripum til eftir að ljóst varð að við mundum ekki ná samkomulagi við fjármálafyrirtækin og lífeyrissjóðina um skuldaniðurfærslu. Í kosningunum settum við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði fram ákveðnar tillögur um hvernig unnt væri að nota vaxtabæturnar og þá hugsanlega sérstakar vaxtabætur sem yrðu fjármagnaðar með skattheimtu frá fjármálafyrirtækjunum, til að lækka höfuðstól. Við tefldum þessu fram í kosningabaráttunni en gáfum engu að síður engin sver loforð, kannski líka brennd á því hvað hægt væri að okkar mati að gera og hvað við gætum staðið á að lofa afdráttarlaust gagnvart fólki sem væri í neyð. Það voru ekki allir á þessum buxum. Framsóknarflokkurinn sérstaklega setti fram mjög ákveðin loforð og Sjálfstæðisflokkurinn gekkst inn á þau loforð með því að mynda stjórn með Framsóknarflokknum. Nú er okkur sagt að við fáum að vita í nóvember með hvaða hætti loforð um að færa niður höfuðstól lána verði framkvæmd. Síðast í dag er verið að fullyrða við okkur að þetta verði gert, og það er tifað á því í fjölmiðlum og í þingsal og hvar sem er að þetta verði gert. Með öðrum orðum að staðið verði við það að koma til móts við skuldugt fólk með því að færa niður höfuðstól. Allt í lagi, skyldi það ekki skipta máli fyrir skuldug heimili? Og er ekki eðlilegt að fólk sem stendur frammi fyrir því að verða borið út af heimili sínu eða missa heimili sín geri þá kröfu til ríkisstjórnarinnar að hún sýni í verki að hún trúi á sjálfa sig, að hún trúi því sjálf að hún ætli að standa við loforð sín? Um það fjallar þessi þingsályktunartillaga, að hið sama verði gert og við gerðum sem sátum í fyrri ríkisstjórn að setja uppboðin í frost, að núverandi stjórnarflokkar geri það sama og við gerðum. Við hétum því að gera allt sem við gætum til að koma til móts við skuldug heimili. Það er gagnrýnt að við höfum ekki gert nóg, við skulum taka þeirri gagnrýni. En við sögðum: Á meðan það er að gerast skulum við setja þetta í frost. Tillagan gengur út á þetta. Ég spyr stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar og aðstandendur þessara loforða: Ætla þeir ekki að sýna okkur í verki að þeir trúi á sjálfa sig?

Forseta láðist við lok 6. dagskrárliðar að senda málið til allsherjar- og menntamálanefndar og síðari umr. og er það gert hér með ef enginn hreyfir andmælum.

Herra forseti. Í þessari þingsályktunartillögu eru tilmæli, sem sagt, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra og félags- og húsnæðismálaráðherra að senda tilmæli“ til kröfuhafa í rauninni. Það er hægt að láta ákveðna afstöðu þessara ráðherra til málsins fylgja þessum tilmælum þannig að þetta hafi smátennur eða smáklær, hafi smáhvata til að farið verði að þessu. Eins og kom fram í umræðum í dag, sérstökum umræðum um eignarrétt lántakenda, þá getur innanríkisráðherra þrýst á það með því að segja að hún ætli að skoða þann möguleika að sjá hvernig hún framfylgi tilskipunum frá Evrópusambandinu sem hafa verið innleiddar í íslensk lög þegar kemur að því að heimili fólks séu ekki sett á uppboð ef vafi er um lánasamningana. Við vitum öll að það er vafi um lánasamninga. Ríkisstjórnin hefur bent á þennan vafa í þingsályktunartillögum og lagafrumvörpum og talað um að flýta dómsmálum sem er mjög virðingarvert. Í þessari þingsályktunartillögu felast tilmæli til kröfuhafa um að fresta öllum innheimtuaðgerðum og nauðungarsölum. Píratar eru sérstaklega hlynntir því, og það er partur af okkar stefnu, að ekki skuli farið í nauðungarsölur þegar kemur að heimilum fólks. Dómafordæmi í Evrópu samkvæmt lögum sem hafa verið innleidd á Íslandi segja að það megi ekki - megi ekki - áður en dómstólar skera úr um mál, um lögmæti lánasamninga, fara í nauðungarsölur á heimilum fólks. Þetta er skýrt. Innanríkisráðherra getur stigið fram og sagt: Þetta ætlum við að skoða. Við ætlum að skoða önnur úrræði til að setja smákraft í þessi tilmæli til kröfuhafa, til að skapa smáhvata í þessi tilmæli til kröfuhafa um að fara ekki í nauðungarsölur á heimilum fólks.

Virðulegi forseti. Það er hárrétt hjá hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni að í tillögunni eru einmitt tilmæli annars vegar og svo áskorun sem á að vera hægt að framfylgja án þess að það taki stórkostlega á kerfið. Fyrr í dag þar sem var rætt um eignarrétt lántakenda kom margt afar áhugavert fram en nú er til umræðu tillaga okkar nokkurra þingmanna Vinstri grænna til þingsályktunar um frestun á innheimtuaðgerðum og nauðungarsölum. Ég vona svo sannarlega að hún fái góðar undirtektir. Stjórnvöld hafa boðað stórtækari aðgerðir til lækkunar á lánum einstaklinga í skuldavanda en dæmi eru um áður. Í umræðum um vel kunna þingsályktunartillögu ríkisstjórnarflokkanna sem dreift var á Alþingi þann 11. júní gekkst hæstv. forsætisráðherra Sigmundur Davíð Gunnlaugsson greiðlega við því að íslenskum almenningi hefði með þingsályktunartillögunni verið gefnar ástæður til að vænta þess að mjög verulegar breytingar á skuldamálum almennings væru í vændum. Með þingsályktunartillögunni hefði verið lagður grunnur, eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra, með leyfi forseta, „að umfangsmestu aðgerðum í þágu heimila, ekki bara á Íslandi heldur a.m.k. í Evrópu og hugsanlega heiminum öllum“. Það er ekkert minna. Það er verið að leggja grunn að aðgerðum á heimsmælikvarða, sagði forsætisráðherra og var glaðbeittur í ræðustól 27. júní síðastliðinn. Það voru sannarlega mikil tíðindi sem hæstv. forsætisráðherra flutti landsmönnum á þessu sumarþingi. Sjálfur heimsmælikvarðinn átti að gilda þegar ráðstafanir í skuldamálum einstaklinga yrðu undirbúnar og framkvæmdar, ekkert minna en það. Fólk hefur svo sannarlega gert sér væntingar af minna tilefni. Orð forsætisráðherra voru sannarlega stór og tilkomumikil og hver veit nema þau hafi beinlínis verið á heimsmælikvarða. En það verður að fylgja þessari sögu að enn þá eru það stóru orðin ein sem standa upp úr flatneskjulegu athafnaleysi sem ríkt hefur í skuldamálunum vondu og margumtöluðu frá því að þau voru sögð í sumar. Virðulegi forseti. Eins og gefur að skilja hafa bæði skuldarar og lánveitendur lagt eyrun við orðum hæstv. forsætisráðherra. Annað væri fráleitt og óábyrgt þegar aðgerðir á heimsmælikvarða eru í vændum. En sumarið er liðið og enn lítið um efndir. Vonin um skjótar aðgerðir hefur dvínað, enda öllu vísað í ráð og nefndir. Það verður að segjast eins og er að ef íslensk stjórnmálasaga hefur kennt okkur eitthvað þá er það það að mál sem sett eru í nefndir klárast gjarnan seinna en ráð var fyrir gert í upphafi og sum aldrei. Hér erum við nú og enn er ekki ljóst í hverju aðgerðirnar stóru felast sem þýðir vitanlega að ekki er unnt að bregðast við þeim með raunhæfum hætti. Þau skrumkenndu kosningaloforð um skuldalækkun sem tóku á sig mynd í fyrrnefndri þingsályktunartillögu ríkisstjórnarinnar hafa enn ekki megnað annað en að auka óvissu fólks um málalyktir á þeim vettvangi. Hversu mikil verður skuldalækkunin, hvaða lán verða lækkuð, hvenær gerist eitthvað af því sem boðað hefur verið? Þannig spyr fólk hvert annað, þannig spyr það mig og sjálfsagt fleiri fulltrúa hins opinbera. Enn er fátt um svör og meðan svo er búa landsmenn við óvissu sem verður því óbærilegri sem lengra líður frá hinni mergjuðu yfirlýsingu hæstv. forsætisráðherra. Þingsályktunartillagan sem hér er flutt um frestun á innheimtuaðgerðum og nauðungarsölum felur í sér viðbrögð við því óvissuástandi sem loforð um skuldaniðurfellingu á heimsmælikvarða hafa skapað. Megintilgangur hennar er að skapa viðunandi ástand meðan þess er beðið hvaða ráðstafanir heimsmælikvarðinn mun mæla út til handa skuldugum Íslendingum. Því skal einnig haldið til haga að skammir frestir geta valdið þeim lántakendum tjóni sem eru í baráttu við fjármálafyrirtæki með fullt af sérfræðingum, lögmönnum eða annars konar sérfræðingum sem eiga að reikna út. Virðulegi forseti. Fregnir hafa borist af því að eigendur skuldsettra fasteigna ýmist veigri sér við að selja eignir sínar eða setji fyrirvara í kaupsamninga um efndir á loforðum ríkisstjórnarinnar þar sem fólk óttast að glata rétti sínum til skuldaniðurfellingar. Það hefur verið sett ákveðið frost í markaðinn þar sem beðið er eftir aðgerðum sem áttu að koma strax í vor. Þar sem ég stóð nú sjálf í slíkum fasteignaviðskiptum hafði ég bein samskipti við fasteignasala sem staðfestu þetta. Því hefur verið haldið fram að fyrri ríkisstjórn hafi gert lítið í skuldamálum heimilanna. Ég get ekki verið meira ósammála þó að margt megi gera betur. Allt kjörtímabilið var unnið að lánamálum heimilanna með margvíslegum hætti. Það er ástæða til að rifja upp, eins og hv. 1. flutningsmaður þessa máls gerði áðan, að sú ríkisstjórn sem hér sat árin eftir hrun gekkst fyrir tímabundinni frystingu af þessu tagi fljótlega eftir hrun og hún var svo síðar framlengd. Var 1. flutningsmaður þessa máls þar í fararbroddi og hvatti okkur nú til dáða að gera það aftur því að við vitum að svona stór mál verða ekki leyst með einni einfaldri aðgerð sem hentar öllum alltaf. Þess vegna höfum við efasemdir um tillögu framsóknarmanna sérstaklega, hún hittir alla vega ekki alveg í mark hjá okkur. Eins og hv. þingmaður fór yfir áðan kom í ljós haustið 2010 þegar rætt var heilmikið við fjármálafyrirtækin og lífeyrissjóðina að þessir aðilar mundu ekki sætta sig við það að fara í slíkt, þ.e. almenna niðurfærslu. Það er auðvitað alveg þess virði að skoða þá aðferð sem þar var notuð, þ.e. að skattleggja fjármálafyrirtækin og fjármagna sérstakar vaxtabætur, eins og hér var komið inn á áðan, í staðinn fyrir að lækka skatta út um allar koppagrundir. Sú aðferð væri frekar notað akkúrat í þessari aðgerð. Það er í rauninni ástæða til að halda þessum greiðslum áfram, a.m.k. þar til eitthvað liggur fyrir, einhverjar aðrar lausnir sem fólk getur fest hönd á. Virðulegi forseti. Það segir sig sjálft að fyrir fólk sem er í brýnum vanda og á yfir höfði sér að missa íbúðarhúsnæði sitt gerir sér réttmætar vonir um að boðaðar ráðstafanir ríkisstjórnarinnar muni rétta hlut þess. Það er af þeirri ástæðu sem við þingmenn Vinstri grænna teljum mikilvægt að kanna þá leið sem í þingsályktunartillögunni felst til að einstaklingar geti notið þessara úrræða. Ef ríkisstjórnin tekur sjálfa sig alvarlega og miðað við loforð um skjótar efndir ætti henni ekki að verða skotaskuld úr því að reyna að telja lánamarkaðinn á að fresta innheimtuaðgerðum á uppboðum þar til ríkisstjórnin er tilbúin með sínar tillögur til framkvæmda.

Hæstv. forseti. Ég hygg að sjónarmiðin hafi komið fram og ætla ekki að lengja þessa umræðu. Bent var á það réttilega hér að það þyrfti að vera bit í orðsendingu til Íbúðalánasjóðs um þetta efni en hugsunin í orðalagi þingsályktunartillögunnar er einmitt sú að það séu tilmæli, við getum líka kallað það skipun, en gagnvart lífeyrissjóðum og fjármálastofnunum er um að ræða áskorun vegna þess að þau heyra ekki undir boðvald ríkisins. Að öðru leyti vil ég þakka fyrir umræðuna. Hæstv. forseti. Mér láðist að leggja fram þá tillögu að málið gengi til allsherjar- og menntamálanefndar til umfjöllunar og er það hér með gert.

Herra forseti. Ég var leiðréttur hérna áðan og langar að benda á að í þingsályktunartillögunni kemur fram, með leyfi forseta, að send séu tilmæli til Íbúðalánasjóðs og áskorun til lífeyrissjóða og fjármálastofnana. Það eru því tilmæli til Íbúðalánasjóðs sem þýðir víst, er mér sagt, að Íbúðalánasjóður fellur undir framkvæmdarvaldið og þar af leiðandi geta ráðherrarnir skipað þeim fyrir. Ef svo er er þetta náttúrlega borðleggjandi dæmi, þá þarf ekki að fara í dómsmál um þetta, eða hvað? Það þarf ekki að beita lögbanni, þá er Íbúðalánasjóði bara skipað að taka ekki íbúðir eignarnámi eða setja íbúðir á nauðungarsölur ef húseignin sem lánið hvílir á er heimili fólks, þannig að það er náttúrlega borðleggjandi.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um hlutdeild sveitarfélaga í veiðigjaldi og tekjum af orkuauðlindum. Flutningsmenn ásamt þeirri sem hér stendur eru hv. þm. Guðbjartur Hannesson og Kristján L. Möller. Þingsályktunartillagan er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að tryggja að við endurskoðun laga nr. 74/2012, um veiðigjöld, á 143. löggjafarþingi 2013–2014 fylgi tillögur um hlut sjávarútvegssveitarfélaga í sérstöku veiðigjaldi. Einnig er ríkisstjórninni falið að móta tillögur um skiptingu mögulegra auðlindatekna af orkuauðlindum landsins milli sveitarfélaga og ríkisins. Ríkisstjórnin hafi samráð við Samtök sjávarútvegssveitarfélaga og Samtök orkusveitarfélaga við gerð tillagnanna.“ Virðulegi forseti. Hinn 5. júlí síðastliðinn var samþykkt á Alþingi að hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra skyldi vinna tillögur að endurskoðun laga nr. 74/2012 sem lagðar yrðu fram á Alþingi löggjafarþingið 2013–2014. Með þingsályktunartillögu þessari er lagt til að við endurskoðunina verði unnar tillögur um hlutdeild sjávarútvegssveitarfélaga í sérstaka veiðigjaldinu sem fram komi í frumvarpi um breytingar á lögum á 143. löggjafarþingi. Auðlindastefnunefnd skilaði skýrslu sinni fyrir rétt um ári síðan um stefnumörkun í auðlindamálum. Þar er meðal annars fjallað um mikilvægi þess að arður af auðlindum þjóðarinnar og takmörkuðum gæðum sé sýnilegur og að ráðstöfun hans sé einnig sýnileg, að nýting auðlinda skapi hagsæld og velferð í nútíð og framtíð, sé sjálfbær og skynsamleg og stuðli jafnframt að aukinni þekkingu. Samkvæmt skilgreiningu um sjálfbæra þróun er hún sjálfbær ef hún uppfyllir þarfir samtíðarinnar án þess að skerða möguleika komandi kynslóða til að uppfylla sínar þarfir. Í samstarfi Norðurlandanna í umhverfismálum er stuðst við „þrjár víddir sjálfbærrar þróunar sem háðar eru hver annarri: hina efnahagslegu, félagslegu og vistfræðilegu. Ein þessara vídda má ekki eyðileggja forsendur þróunar hinna tveggja.“ Þingsályktunartillagan sem hér er rædd byggir á hinni samfélagslegu vídd sem varðar velferð og sátt í samfélaginu. Til þess að skapa sem víðtækasta sátt um auðlindamál þjóðarinnar telja flutningsmenn þingsályktunartillögu þessarar að nauðsynlegt sé að nærsamfélög fái hlutdeild í þeirri auðlindarentu sem sérleyfi að auðlindinni skapar. Skilgreiningin sem auðlindastefnunefnd studdist við á auðlindarentu er eftirfarandi, með leyfi forseta: „Auðlindarenta myndast m.a. í atvinnugrein sem byggir á sérleyfum til nýtingar náttúruauðlinda. Hún er sá umframhagnaður sem eftir stendur þegar atvinnugreinin hefur greitt allan rekstrarkostnað og staðið undir eðlilegri ávöxtun þess fjár sem bundið er í greininni með tilliti til þeirrar áhættu sem í rekstrinum felst.“ Almenn vitund um verðmæti auðlindanna og sýnilegt framlag þeirra til samfélagsins leiðir til þess að ákvarðanir um aðra ráðstöfun auðlindaarðsins eða um afslátt til sérleyfishafa þarf að rökstyðja vel og útskýra fyrir almenningi. Þessi almenna vitund er mikilvæg en einnig er það markmið í sjálfu sér að ná sátt um auðlindanýtingu og þær atvinnugreinar sem á henni byggja. Það fyrirkomulag sem víðtæk sátt er um er líklegri til að standa til frambúðar en fyrirkomulag sem veldur viðvarandi deilum. Liður í sátt um veiðigjaldið er að nærsamfélagið sem byggir afkomu sína á nýtingu auðlindarinnar njóti hlutdeildar í auðlindarentunni sem sérleyfin að auðlindunum skapa. Í skýrslu auðlindastefnunefndar segir meðal annars um meðferð auðlindaarðs, með leyfi forseta: „Nefndin bendir á að í ljósi þess að auðlindaarður verður til vegna verðmætis auðlinda víða um land og að nærsamfélögin þurfa oft að færa fórnir og taka á sig kostnað vegna nýtingar, þróunar og hagræðingar í einstökum auðlindagreinum er bæði sjálfsagt og eðlilegt að tryggja að hluti auðlindaarðsins renni til verkefna í þessum samfélögum, ekki síst til eflingar innviða og fjölbreyttara atvinnulífs. Með þeim hætti getur auðlindaarðurinn orðið undirstaða öflugri byggða og atvinnulífs um land allt. Slík ráðstöfun er einnig mikilvæg til að tryggja sátt um fyrirkomulag auðlindamála.“ Auðlindastefnunefnd skilgreinir auðlindaarð sem hlutdeild ríkisins í auðlindarentunni sem skiptist á milli sérleyfishafa og eigenda auðlindarinnar. Virðulegi forseti. Lagabreytingar ásamt tækniframförum hafa leitt til mikillar hagræðingar í sjávarútvegi með tilheyrandi fækkun starfa og röskun á búsetuforsendum í sjávarbyggðum víða um land. Þjóðfélagið í heild hagnast á hagkvæmum sjávarútvegi en sjávarbyggðirnar greiða fyrir hagræðinguna með fækkun starfa og fækkun íbúa í kjölfarið. Kvótakerfið með framsalsrétti hefur þannig í för með sér samfélagslegan kostnað sem fallið hefur á sjávarbyggðir landsins til þessa í formi atvinnuröskunar og tekjumissis. Jafnframt leiðir hagræðingin til langtímaávinnings fyrir þjóðina í heild en stór hluti ávinningsins hefur runnið til handhafa veiðileyfanna og hin síðari ár að einhverju leyti til ríkisins í formi veiðigjalds. Í mörgum sveitarfélögum er sjávarútvegur grundvöllur byggðarinnar og með hlutdeild í sérstaka veiðigjaldinu er möguleiki á stuðningi við uppbyggingu innviða og atvinnuþróun og fjölgun starfa bæði í afleiddum greinum sjávarútvegs og á öðrum sviðum. Hlutdeild sjávarútvegssveitarfélaga í sérstaka veiðigjaldinu stuðlar að starfsöryggi og auknum stöðugleika í sjávarbyggðum og betri sátt um gjaldtökuna. Þannig væri stoðum skotið undir samfélög sem eiga sum hver undir högg að sækja. Hlutfall starfa í veiðum og vinnslu er misjafnt eftir sveitarfélögum og taka þarf tillit til þess þegar hlutdeild sveitarfélaganna í sérstaka veiðigjaldinu er ákveðið. Sjávarauðlindin er ein meginástæða þess að byggð helst um allt land. Rekstur hafna er víða erfiður og bera sveitarfélög mörg hver mikinn kostnað af þeim rekstri sem verður til þess að önnur þjónusta við íbúana geldur fyrir þann kostnað. Þjónusta hafnanna við útgerðina er grundvöllur fyrir rekstrinum sem skilar auðlindarentu bæði til ríkisins og til útgerðarinnar. Því er sanngjarnt að sveitarfélög sem standa undir þeim rekstri fái hlutdeild í sérstaka veiðigjaldinu og vegna hafnanna mætti einnig líta til almenna veiðigjaldsins sem er hugsað sem kostnaðargreiðsla. Deilur hafa verið í samfélaginu um framsalsheimildir og sérstaka veiðigjaldið en fyrir sjávarbyggðirnar er mikilvægt að friður ríki um starfsumhverfi útgerðarinnar. Markmiðið með hlutdeild útgerðarsveitarfélaga í veiðigjaldinu er að byggja upp öflugri sveitarfélög með sanngjarnri skiptingu auðlindarentunnar á milli ríkisins, sveitarfélaganna og útgerðarinnar og stuðla að sátt um skiptingu á auðlindaarðinum. Alls 26 sveitarfélög mynda Samtök sjávarútvegssveitarfélaga, en samtökin voru stofnuð í september 2012. Þau eru eins og segir á heimasíðu samtakanna „samtök þeirra sveitarfélaga sem hafa beinna hagsmuna að gæta varðandi nýtingu sjávarauðlindarinnar, veiðar og vinnslu, og er tilgangur samtakanna að vinna að sameiginlegum hagsmunum aðildarsveitarfélaga og íbúa þeirra í þeim málum sem tengjast nýtingu sjávarauðlindarinnar“. Mikilvægt er að hæstv. ráðherra hafi fulltrúa þeirra samtaka með í ráðum við gerð framangreindra tillagna. Með því að veita nærsamfélögum hlutdeild í auðlindarentunni er komið til móts við hina samfélagslegu vídd sjálfbærrar þróunar, velferð og sátt. Taka þarf tillit til allra þátta sjálfbærrar þróunar við ákvörðun á skiptingu tekna sem myndast vegna náttúruauðlinda þjóðarinnar. Landsvirkjun væntir hækkana á raforkuverði í framtíðinni og því töluverðrar auðlindarentu. Í umræddri skýrslu auðlindastefnunefndar kemur fram að á ársfundi Landsvirkjunar árið 2011 hafi forstjórinn kynnt þá framtíðarsýn fyrirtækisins að á árinu 2025 gætu arð- og skattgreiðslur numið 4–8% af vergri landsframleiðslu. Það samsvarar um 70–140 milljörðum kr. miðað við verga landsframleiðslu ársins 2012, eða allt að fjórðungi tekna ríkissjóðs. Reikna má með því að á næstu árum verði umgjörð orkuauðlindanna þannig að auðlindarenta myndist með svipuðum hætti og þegar hefur gerst í sjávarútvegi. Rétt er að löggjafinn verði tilbúinn með tillögur að skiptingu auðlindatekna af vatnsafli og jarðvarma á milli orkusveitarfélaga og ríkisins. Slík auðlindarentuinnheimta á sér þegar stað í norsku vatnsafli og er þeim tekjum skipt á milli stjórnsýslustiga til að auka sátt um nýtingu þeirra. Reynslu Norðmanna væri skynsamlegt að nýta við framangreinda tillögugerð, en þar er einnig tekið tillit til sérstöðu sveitarfélaga þar sem virkjanakostir eru verndaðir. Í nóvember 2011 voru Samtök orkusveitarfélaga stofnuð. Mikilvægt er að hæstv. ráðherra hafi fulltrúa þeirra með í ráðum við gerð tillagnanna. Ég vona að eftir umræðuna í dag gangi málið til hv. atvinnuveganefndar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. framsögumanni þessarar tillögu til þingsályktunar fyrir framsögu hennar og kynningu á málinu. Við ræðum hérna hlutdeild sveitarfélaga í veiðigjaldi og tekjum af orkuauðlindum. Ég veit að það er verið að hugsa þetta þannig að verið sé að reyna að ná sátt í því umdeilda máli sem veiðigjöldin eru. Fá mál hafa verið rædd jafn mikið á þingi undanfarna mánuði og missiri og sérstök veiðigjöld og breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu í heild. Þetta er því mál sem hefur verið í mikilli umræðu úti í samfélaginu, hjá sveitarfélögunum og íbúum sjávarbyggða og hjá fólki almennt í landinu sem vill að auðlindarentan nýtist til uppbyggingar innviða alls samfélagsins. Þá er komið að því að hugsa með hvaða hætti sé hægt að deila þessari sameiginlegu köku okkar landsmanna, auðlindum landsins, hvort sem talað er um sjávarauðlindina eða annars konar auðlindir eins og auðlindir í vatnsfalli og jarðvarma og fleiri auðlindir sem auðlindarenta kemur til með að verða tekin af fyrir sameiginlega sjóði landsmanna. Í þessari þingsályktunartillögu er gengið út frá því að ríkisvaldið í samráði við Samtök sjávarútvegssveitarfélaga og Samtök orkusveitarfélaga móti tillögur sem lúta að því hvaða hluta af þessari köku sjávarútvegssveitarfélög og svokölluð orkusveitarfélög fái. Ég skil það þannig að verið sé að tala um að þau fái hluta af þessari köku umfram önnur sveitarfélög sem falla ekki undir orkusveitarfélög eða sveitarfélög sem eru í Samtökum sjávarútvegssveitarfélaga. Í þeim efnum getur margt verið vandmeðfarið, eins og hvernig hægt er að útfæra það án þess að mismuna íbúum landsins með einhverjum hætti. Í frumvarpi sem var lagt fram í vetur um heildarendurskoðun á stjórn fiskveiða voru tillögur um að sveitarfélögin fengju ákveðinn hlut af leigu aflaheimilda og sá pottur skiptist þannig að sveitarfélög fengju 40% af tekjum sem mundu verða til við að leigja úr þeim potti, ríkið 40% og 20% færu til þróunarsjóðs tengdum sjávarútvegi. En útfærslan á því var ekki frágengin og það var sett í hendur landshlutasamtökum sveitarfélaga og hagsmunaaðilum og ríkinu að koma með tillögur í þeim efnum og útfæra þær. Það sem ég geld varhuga við varðandi þetta mál er að við séum að horfa til þeirra sveitarfélaga sem eru betur sett en mörg önnur vegna þess að þau hafa stóran hluta af atvinnutekjum sínum úr sjávarútvegi og hafa því ekki farið illa út úr kvótakerfinu. Önnur sveitarfélög sem hafa farið illa út úr kvótakerfinu sitja þá eftir og fá ekki sinn skerf af þessari sameiginlegu auðlind í formi auðlindarentunnar til þess að byggja sig upp og byggja upp innviðina í kjölfar þess að hafa misst frá sér aflaheimildir. Eins og ég hef skilið þessa tillögu þá á að taka tillit til hlutfalls starfa í viðkomandi sveitarfélögum þegar útdeilingin verður og hlutfall starfa hjá þeim sveitarfélögum sem hafa farið illa út úr kvótakerfinu er því lægra. Þetta er eitt af því sem ég er hugsi yfir. Í fjárfestingaráætlun síðustu ríkisstjórnar voru tekjur af sérstöku veiðigjaldi markaðar í brýn verkefni vítt og breitt um landið sem nýttist vel íbúunum og átti það jafnt við um svæði sem höfðu sjávarútveg sem aðalatvinnuveg og önnur sem voru ekki með sjávarútveg sem aðalatvinnuveg. Frekar var horft til þess hvar væri brýn þörf á að mæta veikari byggðum vítt og breitt um landið, sem er auðvitað mjög nauðsynlegt að gera. Ég horfi líka til þessa varðandi orkusveitarfélögin í landinu. Ef hugsunin er sú að þau eigi mögulega að fá tekjur af auðlindarentu af þeirri auðlind sem þar er undir umfram önnur sveitarfélög sem eru ekki svo heppin að hafa virkjanir eða auðlindir þá horfi ég til þess hvort við séum nokkuð að gæta jafnræðis á milli sveitarfélaga. Ég er hlynnt því að við göngum þann veg að við reynum að jafna sem mest gæðin á landsvísu. Eins og varðandi orkuna - að reynt verði að jafna orkuverð á milli sveitarfélaga á köldum svæðum og sveitarfélaga sem eru svo heppin að vera á svæðum þar sem orkuverð er lágt og hafa miklar tekjur af orkuveitum og virkjunum. Þau sveitarfélög sem nýta sameiginlega auðlind þjóðarinnar ættu að leggja eitthvað til til þess að jafna hag annarra sveitarfélaga og íbúa. Ég vil ganga út frá því að leita eigi allra leiða til þess að deila þeim hagnaði og þeim ávinningi sem er af sameiginlegum auðlindum þjóðarinnar, hvort sem það er vatnsafl eða jarðvarmi eða fiskimið okkar, sem best til allra landsmanna. Ég veit ekki alveg hvort það er rétta leiðin að gera akkúrat þessum Samtökum sjávarútvegssveitarfélaga og Samtökum orkusveitarfélaga hærra undir höfði en öðrum sveitarfélögum sem falla ekki þarna undir. Ég vil sjá þarna jöfnuð en ekki að verið sé að ýta undir að þessi sveitarfélög hafi einhvern forgang umfram önnur að fá hluta af kökunni. Ég held að það sé mjög brýnt að taka þessa umræðu og fara vel ofan í saumana á þessum málum. Ég veit að flutningsmönnum þessarar tillögu gengur að sjálfsögðu gott til, ég efast ekki um hug þeirra varðandi þetta mál, en ég held að við þurfum að fara mjög vel ofan í þetta 

Hæstv. forseti. Við fjöllum hér um tillögu til þingsályktunar sem líta má á sem fyrst og fremst leiðbeinandi tillögu fyrir þá vinnu sem er í gangi í atvinnuvegaráðuneytinu varðandi endurskoðun á löggjöfinni um fiskveiðistjórn. Það er mjög mikilvægt að mínu mati að hafa þau skilaboð skýr að við teljum að hluti af því gjaldi sem lagt er á auðlindir landsins renni til byggðarlaganna, þ.e. til sveitarfélaganna, þó að alltaf megi deila um með hvaða hætti það eigi að vera. Ég fékk tækifæri til þess að vinna að skýrslu starfshóps um endurskoðun á lögum um stjórn fiskveiða ásamt hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, sem var í ræðustóli áðan, þar sem okkur gafst tími til að skoða söguna. Það er svolítið forvitnilegt að skoða tímabilið í sjávarútvegi frá 1993 til okkar daga, sem sagt síðastliðin 20 ár, og hvaða leiðarstef hefur verið þar í gangi frá því að kvótakerfið var sett á og raunar sjálfsagt áður og nefndir hafa verið skipaðar til að rétta við ákveðna hluti. Rauði þráðurinn í gegnum alla þá vinnu, aftur og aftur í gegnum endurtekna vinnu, því að ákveðnir hlutir hafa alls ekki náðst í gegn, hafa verið tveir að mínu mati: Það eru annars vegar mjög rík byggðasjónarmið, sem því miður hefur ekki verið komið til móts við þrátt fyrir góðan vilja, og hins vegar þörfin á sátt í samfélaginu á milli þjóðarinnar, sem er eigandi auðlindarinnar, og þeirra sem fá leyfi til að nýta hana. Það er kannski það sem við erum enn þá að eltast við. Það hefur einhvern veginn ekki tekist á öllum þessum tíma að ná meiri hluta fyrir því á Alþingi Íslendinga í baráttunni við hagsmunaöflin á hverjum tíma að ná þessum tveimur meginsjónarmiðum fram. Ég hef ítrekað sagt í ræðustól að það er fullkomlega óþolandi fyrir atvinnugreinina, mikilvægustu atvinnugreinina í landinu, að það skuli sífellt og endalaust verið að takast á um starfsumhverfi hennar og það skuli vera pólitískt mál á fjögurra ára fresti í kosningum. Það er gríðarlega mikilvægt að við náum með einhverjum hætti sátt í þessu máli en þá verða menn að koma til móts við sjónarmið hver annars. Það er líka forvitnilegt að skoða auðlindaumræðuna, þ.e. réttlætið í kringum nýtingu auðlinda, hverjir eiga að eiga auðlindir í landinu, hvernig á að stýra þeim og hver á að njóta arðsins. Það er heldur ekkert nýtt mál. Hér var skipuð auðlindanefnd fyrir síðustu aldamót sem skilaði ítarlegri skýrslu árið 2000 þar sem tekin var heildarstefna þar sem sjávarútvegurinn var aðeins lítill hluti. Það er fróðlegt að lesa þá skýrslu vegna þess að við erum í raun enn að fjalla um sömu hlutina. Skýrslan var síðan unnin að nýju af nýrri auðlindanefnd og skilaði af sér á síðasta kjörtímabili þar sem enn er verið að reyna að finna út með hvaða hætti við eigum að deila þessum sameiginlegu auðlindum og láta þjóðina sem heild njóta arðsins. Það var forvitnilegt, og ég hef oft verið að rifja það upp, að þegar auðlindanefndin hafði lokið störfum var skipuð endurskoðunarnefnd til þess að útfæra hugmyndir frá auðlindanefndinni hvað varðar sjávarútveginn. Þar kom upp ágreiningur, sem var mjög harður á þeim tíma, um það hvernig menn ættu að taka gjald af sjávarútvegi. Rætt var um hvort það ætti að gera það með veiðileyfagjaldi eða með svokallaðri fyrningarleið sem þekkt er, eða gjaldtöku sem fólst í því að menn borga fyrir afnotin í gegnum markaðsverð á auðlindinni. Niðurstaðan eftir miklar deilur og ótrúlega lítinn mun á milli þessara tveggja skoðana var að fara veiðigjaldsleiðina. Síðan var veiðileyfagjaldið lagt á, en ég hef nú sagt að illu heilli þá voru burðir Alþingis ekki meiri en að síðan var samið um hvernig ætti að leggja það á. Það var tengt afkomu sjávarútvegsfyrirtækjanna og megnið af þeim tíma sem leið frá því að þetta var lagt á upp úr 2000 var undanþága frá ákvæðinu og það ekki látið taka að fullu gildi vegna afkomunnar í sjávarútveginum. Samt var tillagan afkomutengd. Þannig hefur þetta verið í gegnum árin og í raun og veru hefur sjávarútvegurinn aldrei greitt það gjald sem þarna var þó lagt á. Og ekki voru það vinstri menn sem voru við stjórn á þeim tíma heldur sömu aðilar og eru núna við stjórnvölinn. Það er mjög gaman að lesa margar setningar úr þessum skýrslum, það kemur ágætlega fram í skýrslu starfshóps um endurskoðun á lögum um stjórn fiskveiða vegna þess að viðfangsefnið þar var að draga þetta fram og vinna úr því. Ég nefni þetta hér vegna þess að ég held að það sé mikilvægt að við reynum að ná einu skrefi í viðbót. Við verðum að heita á nýja ríkisstjórn að hún þori að fylgja eftir mörgum af þeim málum sem sett voru í gang og að við hjálpumst öll að við að reyna að klára málið ef mögulegt er til þess að fá fram sátt um málið. Það sem er mjög forvitnilegt við þessa „endurskoðunarnefnd“ árið 2001 er að fram kemur í tillögunum að nefndin leggur til að fjórðungur veiðigjalds umfram einn milljarð renni til almennrar styrkingar sveitarfélaga sem treysta á sjávarútveg í samræmi við uppruna greiðslunnar, þ.e. veiðigjöld vegna þeirra heimilda sem bundnar eru við skip í sveitarfélaginu. Það er strax komið inn hjá „endurskoðunarnefndinni“ árið 2001. Það hefur líka verið rík tilhneiging og það hefur alltaf verið sett inn í markmiðskaflann í sjávarútvegsmálunum að eitt af hlutverkunum í stjórn fiskveiða eigi að vera það að efla atvinnu og efla byggð. En þar hefur gengið á ýmsu og það er alveg rétt sem hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir bendir á að það getur verið erfitt þegar menn ræða núna um að skila einhverju til sjávarútvegssveitarfélaga, að það eru auðvitað sveitarfélög sem misst hafa kvóta og eru ekki lengur í þeim flokki. Hvernig á að koma til móts við þau? Á hinn bóginn er Reykjavík auðvitað eitt af stóru útgerðarsveitarfélögunum og nýtur svo ýmiss konar forréttinda vegna stærðarinnar og vegna þess umhverfis að hafa hér obbann af þjónustunni í landinu og miðlægu stofnanirnar fyrir landið allt. En það breytir því ekki að það er mikilvægt að tillagan komist inn í þingið og fái þar umræðu og fari til vinnslu í atvinnuvegaráðuneytinu við þá vinnu sem þar er unnin núna við endurskoðun á fiskveiðistjórnarkerfinu. Frekari úrræði sem notuð hafa verið til þess að reyna að jafna stöðuna eru meðal annars byggðakvótinn. Einnig hafa verið ákveðnar ívilnanir og þess vegna voru hér tillögur um að vera með ákveðinn hluta af sjávarútvegskerfinu sem væru einhvers konar pottar, eins og það var kallað, sem væru til þess að koma til móts við sérstakar aðstæður á ólíkum stöðum. Byggðastofnun hefur, ef ég hef skilið rétt - ég er nú ekki alveg viss um að ég fari rétt með töluna, en ég var að hlusta á Þórodd Bjarnason sem er stjórnarformaður Byggðastofnunar - um 1.800 tonn til úthlutunar sérstaklega til sveitarfélaga þar sem skiptir mestu máli að tryggja að lífið haldi áfram þar og þau verði til sem sveitarfélög inn í framtíðina. Við megum heldur ekki gleyma því sem gert var á síðasta kjörtímabili, meðal annars varðandi strandveiðarnar, sem hefur auðvitað styrkt ákveðnar byggðir og fært líf í hafnirnar og haft veruleg áhrif. Einnig var ákvæðum breytt í sambandi við það hverjir mættu veiða síld og makríl. Smábátar hafa verið að veiða þær tegundir sem hefur þýtt að minni byggðarlög hafa getað nýtt sér það. Það hefur haft veruleg áhrif á stöðum eins og Hólmavík þar sem útgerðin er að öðru leyti farin. Þetta eru allt saman hlutir sem byggja þarf á áfram þannig að við sköpum ólíkum útgerðarformum möguleika á því að þrífast á minni stöðum um landið allt. En hér er sem sagt tillaga sem ég vona að fái að fara til umsagnar. Þá koma menn með þau sjónarmið hvort rétt sé að binda þetta við þau sveitarfélög sem hafa orkuna eða sjávarútvegsfyrirtækin eða hvort horfa skuli til annarra hluta. En skilaboðin sem skipta mestu máli eru skýr, við viljum að veiðileyfagjaldið verði notað til þess að efla byggðir í landinu til þess að tryggja að Ísland verði áfram í byggð. Það eru ekkert lítil skilaboð, það skiptir miklu máli að við förum að gefa skýr skilaboð um það því að það kemur alltaf annað slagið upp í umræðunni að einhver sveitarfélög verði jafnvel að leggjast af og það sé spurning um hagkvæmni og svo framvegis. Ætlum við að byggja Vestfirði eða ætlum við ekki að byggja þá? Við ætlum að byggja þá, við ætlum að halda þeim gangandi. Þá verðum við líka að setja það í forgang að hlúa að þeim þannig að byggðarlögin þar geti lifað áfram, svo ég taki bara einn landshluta sem málið fjallar meðal annars um.