Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Árni Johnsen, fyrrverandi alþingismaður og blaðamaður, andaðist á Sjúkrahúsinu í Vestmannaeyjum þriðjudaginn 6. júní síðastliðinn eftir langvarandi veikindi. Hann var 79 ára að aldri. Árni Johnsen var fæddur í Vestmannaeyjum 1. mars 1944. Foreldrar hans voru Ingibjörg Á. Johnsen kaupkona og Poul Kanélas frá Bandaríkjunum, en fósturfaðir hans var Bjarnhéðinn Elíasson, skipstjóri og útgerðarmaður í Eyjum. Árni lauk prófi frá Kennaraskóla Íslands 1966 og átti eftir það stuttan kennsluferil í Vestmannaeyjum og Reykjavík en var jafnframt starfsmaður í Surtsey við gæslu og rannsóknir nokkur sumur. Hann var blaðamaður við Morgunblaðið á árunum 1967–1991 og fékkst einnig á þeim tíma við dagskrárgerð í útvarpi og sjónvarpi. Árni varð snemma þjóðþekktur sem tónlistarmaður og af störfum sínum við fjölmiðla og lét víða að sér kveða, ekki síst í málefnum Vestmannaeyja eftir að eldsumbrot hófust þar 1973 og í þeim eftirmálum sem af þeim leiddi. Þingferill Árna Johnsens hófst árið 1983 er hann náði kjöri af framboðslista Sjálfstæðismanna í Suðurlandskjördæmi og lauk 2013, með tveimur hléum þó, kjörtímabili í hvort sinn. Naut Árni vinsælda í kjördæmi sínu og var efstur á lista Sjálfstæðisflokksins þar í kosningunum 1999. Á þremur þingum sat hann sem varamaður og samtals á 27 löggjafarþingum alls. Hann átti lengst sæti í fjárlaganefnd, samgöngunefnd og menntamálanefnd. Þá var hann í Vestnorræna þingmannaráðinu og formaður þess um tíma. Árni sat í ýmsum opinberum nefndum og átti hlut að fjölda verkefna á snærum opinberra aðila og félagasamtaka enda átaksmaður við slíkar aðstæður. Hann vann einnig af mikilli elju fyrir kjördæmi sitt, ekki síst heimabæinn, og kom þar mörgu verki vel fram. Árni Johnsen átti sterkar rætur í Vestmannaeyjum og unni þeim stað og því samfélagi. Hann var íþróttamaður á yngri árum og félagslyndur alla tíð. Hann náði greiðlega til almennings, fyrst með blaðagreinum og þáttum í ljósvakamiðlum og síðar í bókum og bókarköflum sem eftir hann liggja. Hann samdi tónlist, söng og lék eigin lög og annarra og kom fram við ýmis tækifæri. Árni Johnsen fór sjaldnast troðnar slóðir á ævigöngu sinni. Hann var umdeildur en um leið vinmargur og um dugnað hans, einurð og atorku efuðust fáir. Ég bið hv. alþingismenn að minnast Árna Johnsens með því að rísa úr sætum. -  
            

Til svara eru: Umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, utanríkisráðherra og menningar- og viðskiptaráðherra.

Virðulegur forseti. Hæstv. utanríkisráðherra hefur verið ötull talsmaður þess að styðja málstað Úkraínu með ráðum og dáð. Nú er það svo að ekki stendur til að framlengja tollfrelsi á vörum frá Úkraínu eins og var og hefur verið síðastliðið ár. Ég vil því spyrja hæstv. utanríkisráðherra hvers vegna það er ekki framlengt.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn. Fyrst vil ég segja að sú ákvörðun sem við tókum hér í þverpólitískri sátt og mikilli samstöðu, bæði í ríkisstjórn og á þinginu, um að fella brott tolla á landbúnaðarafurðum frá Úkraínu, skipti máli og var bæði mikilvæg og táknræn. Það hefur aðeins borið á þeirri umræðu að eingöngu hafi verið um táknrænan stuðning að ræða en hann var ekki eingöngu táknrænn og það stóð skýrt að það var ekki eina markmiðið með breytingunni. Ísland var eina EFTA-ríkið sem tók þessa ákvörðun. Liechtenstein er auðvitað í tollabandalagi með Sviss og tekur þar af leiðandi ekki sjálfstæðar ákvarðanir hvað þetta varðar og Noregur ákvað að gera það ekki. Það var hins vegar Bretland sem þarna fór fyrst af stað og Evrópusambandið fylgdi á eftir. Ég gerði mér að sjálfsögðu vonir um að við myndum halda þessum stuðningi áfram og mér finnst ekkert ósanngjarnt eða óeðlilegt að einhver umframáhrif á ákveðna geira innan landbúnaðarins séu mögulega skoðuð af einhverri yfirvegun. En það kallar á vinnu og sú vinna þarf þá að fara fram. Ég lít á þessa beiðni Úkraínumanna sem heilbrigða sjálfsbjargarviðleitni. Úkraínumenn eru ekki sérstaklega að kalla eftir matargjöfum, þeir eru að kalla eftir því að fá tækifæri til að stunda viðskipti og keyra sitt efnahagslíf á, að ég tel, um 30% afköstum. Auðvitað er málið á forræði þingsins og ég gerði mér væntingar um að efnahags- og viðskiptanefnd myndi leggja málið fram. Það eru vonbrigði að það hafi ekki tekist. 

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra segir að þetta hafi ekki eingöngu verið táknræn aðgerð og það er svo sem rétt. En þá mætti nú færa rök fyrir því að þetta sé nú frekar táknræn aðgerð ef við hættum við um leið og það fer að kosta eitthvað. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra út í grein sem samflokksmaður hæstv. ráðherra, hv. þm. Birgir Þórarinsson, skrifaði í Bændablaðið þar sem hann ver þessa ákvörðun ríkisstjórnarinnar með vísan í hagsmuni íslensks landbúnaðar og að við þurfum að verja íslenskan landbúnað frá þessari - ja, táknrænu aðgerð nú. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Er hún þá ósammála sjónarmiðum hv. þingmanns eða telur hún að þau eigi rétt á sér?

Herra forseti. Fyrst vil ég nú segja að ég hef ekki lesið umrædda grein en get þó svarað því, eins og ég nefndi áðan, að mér þykir ekkert óeðlilegt eða ósanngjarnt að það sé reiknað út og vegið og metið ef það eru einhver stórkostleg áhrif á eina atvinnugrein. Ég nefni þó að í maímánuði jókst innflutningurinn mjög og málflutningur um að það sé einhvern veginn nýja línan og verði áframhaldandi finnst mér alls ekki sjálfsögð lína, vegna þess að við þekkjum það að þegar frestir eru að renna út þá flytur fólk meira inn og geymir. Við vitum líka að innflutningur á alifuglakjöti - stærstur hluti frosins kjúklings sem er seldur hérlendis kemur að utan. Það er svolítið eins og talað sé um að hér sé eingöngu um íslenskan kjúkling að ræða sem þú kaupir úti í búð og svo komi úkraínskur kjúklingur. Það er auðvitað ekki þannig. Stór hluti frosins kjúklings sem þú kaupir úti í búð kemur frá útlöndum. Og aftur: Úkraínska þjóðin er að kalla eftir vopnasendingum, pólitískri samstöðu, afstöðu og skýrum orðum 

Forseti vill minna á að ræðutími er takmarkaður bæði í fyrirspurnum og svörum; tvær mínútur í fyrra sinni og ein mínúta hið síðara sinni.

Virðulegur forseti. Ég spyr: Hvert erum við að stefna í loftslags- og mengunarmálum? Erum við á einhverri vegferð þar sem við ætlum að leyfa ákveðnum aðilum að keppa um það að þeir fái bronsverðlaun fyrir það að vera heimskir, silfurverðlaun fyrir að vera heimskari og gullverðlaun fyrir að vera heimskastir í því að finna upp aðferðir til þess að segjast vera að hætta að menga? Því að á sama tíma og við erum að sigla með ruslið okkar til Evrópu og látum brenna það þar þá stendur til að safna eitruðum lofttegundum frá Evrópu, setja þær í tankskip og sigla með til Íslands. Þau eru að vinka hvort öðru þarna á leiðinni í menguninni á skipunum - með okkar mengun út og evrópska mengun hingað. Og hvað ætlum við að gera við þessa evrópsku mengun? Jú, við ætlum að dæla henni niður í jörðina; 3 milljónir tonna við Straumsvík, og við ætlum að nota til þess 75 milljónir lítra af vatni eða 2.500 lítra á sekúndu. Það eru áhyggjur af því að við séum að valda súrnun. En hvernig getur okkur dottið í hug og hvernig getur það verið réttlætanlegt að taka hreina vatnið okkar á Íslandi, blanda í það koldíoxíði frá Evrópu, eitraðri lofttegund, og dæla því undir byggðina í Hafnarfirði, liggur við, undir vatnsbólin og segja: Heyrðu, þetta er bara frábært? Og hverjir eiga að borga þetta? Það hlýtur að vera almenningur vegna þess að það kemur skýrt fram að allur svona kostnaður lendir alltaf á almenningi og lendir verst á þeim sem minnst hafa.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Það er kannski ákveðinn misskilningur þarna á ferðinni. Í fyrsta lagi þá er það okkar markmið að nýta verðmætin sem eru í draslinu okkar og við höfum mjög mikið verk þar að vinna. Því meira sem við nýtum nær okkur, því betra. Þar þurfum við að gera nákvæmlega það sama og við gerðum í sjávarútveginum. Um það bil helmingnum af sjávarafla í heiminum er hent en við, Íslendingar, nýtum nærri allt saman og mikið af því sem við hentum áður er orðið verðmætara en það sem við höfum alltaf nýtt. Sama þurfum við að gera með verðmætið sem er draslið okkar. Varðandi það sem hv. þingmaður spyr um, sem er Carbfix; það er tækni sem er ekki eins og er víða þar sem menn setja CO 2 í geymslur heldur gengur hún út á það, sem hefur verið sannreynt að er hægt, að búa til grjót úr því með því að dæla því niður í jörðina, eins og hv. þingmaður vísaði til. Ef menn fara þá leið, sem ekki hefur verið tekin ákvörðun um, ég er með sérstakan hóp sem er að skoða þetta og þessi viðskipti, þá munu þeir borga fyrir það sem það gera. Og þetta er gert. Það er ekki spurning um það að almenningur eða skattgreiðendur greiði fyrir eitthvað slíkt heldur þvert á móti, þetta er tekjuöflun. Það sem forsvarsmenn Carbfix eru að leggja áherslu á er að þeir fái tekjur af þessu. Þetta er svipað eins og með tækni sem við erum líka með, tækni fyrirtækis sem heitir Running Tide, þeir eru að rækta þörunga sem gleypa CO 2 og það er í sjónum. Þetta er tækninýjung sem menn eru að koma með. Ef þetta verður með þessum hætti, sem ekki er komið á hreint, að það verði eitthvað flutt inn, myndu þeir sem það gera borga ríkulega fyrir það.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin en hann gleymir að nefna að uppi við Hellisheiðarvirkjun var, þegar best lét, verið að dæla niður 1.000 tonnum en þarna erum við að tala um 250.000 tonn. Og það voru jarðskjálftar uppi á Hellisheiði sem voru tengdir þessari niðurdælingu. Við getum ímyndað okkur hvernig það verður að dæla öllu þessu magni niður rétt undir Hafnarfjörð. En ráðherra nefndi Running Tide. Þeir ætla að fleyta húðuðu kurli í flothylkjum við sjó á Íslandi og sökkva þeim til botns, og það á að vera varanlegt. Þeir eru að tala um að það vanti á heimsvísu 6–10 milljarða tonna til að farga. Ég segi bara: Guð hjálpi okkur ef þetta á að vera framtíðin og ég vona heitt og innilega að við förum líka að taka á aflátsbréfum. Áður fyrr var hægt að kaupa sér syndaaflausn eftir á, eftir að búið var að fremja glæpinn, en núna er hægt að kaupa slík bréf áður en búið er að menga, sem er stórfurðulegt og við þurfum að taka á því.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er þannig að náttúran er að fanga CO 2 og sú tækni sem Running Tide er með er að flýta fyrir því náttúrlega ferli. Tré fanga t.d. CO 2. Hv. þingmaður gæti því allt eins sagt: Hvað eruð þið að gera með það að fara í skógrækt og landgræðslu vegna þess að það er verið að fanga CO 2? Er það ekki eitthvað hræðilegt? Það er ekkert hræðilegt. Það er ekkert að því að stunda landgræðslu og skógrækt á Íslandi þó að menn þurfi að fara varlega í því. En bara af því að ég er kominn hingað upp, virðulegur forseti, þá hefði ég viljað að hv. þingmaður og aðrir - já, förum kannski í það á eftir. Ég vona að ég fái fleiri spurningar.

Virðulegur forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. utanríkisráðherra er varðar „Fit for 55“-kerfi Evrópusambandsins og regluverk þeirra er varðar skattlagningu á flugi sem mikið hefur verið til umræðu undanfarið. Minnisblað frá utanríkisráðuneytinu var lagt fyrir umhverfis- og samgöngunefnd nýlega, 31. maí nánar tiltekið, þar sem farið er yfir stöðu málsins. Minnugur þess með hvaða hætti blaðamannafundur hæstv. forsætisráðherra og Ursulu von der Leyen gekk fram langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra um það sem fjallað er um í samantekt minnisblaðsins, þar sem segir: Þó að náðst hafi saman um aðalatriðin á enn eftir að hnýta lausa enda. Ef hæstv. ráðherra gæti í stuttu máli farið yfir hver meginatriðin eru sem standa út af. Hitt atriðið sem mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra um er: Það kom skýrt fram í máli Ursulu von der Leyen, á þessum fundi í ráðherrabústaðnum forðum, að þær losunarheimildir sem yrðu veittar samkvæmt þessu samkomulagi á árunum 2025 og 2026 yrðu að dreifast jafnt og með sanngjörnum hætti á milli flugfélaga sem þýðir væntanlega að þær gangi með sambærilegum hætti til allra þeirra félaga sem stunda flug til og frá landinu, hvar sem rekstrarleyfi viðkomandi aðila liggur. En í þessu samhengi langar mig út frá jafnræðinu að spyrja út í þriðja atriði minnisblaðsins, sem hér er hnykkt á, þar sem segir: Sama sérlausn og Malta og Kýpur fengu varðandi 100% endurgreiðslu á verðmuninum á öllu vistvænu flugvélaeldsneyti og venjulegu eldsneyti. Ef hæstv. ráðherra gæti stuttlega útskýrt í hverju þessi sérlausn felst. Er heildarkostnaðurinn metinn og hver ber þá þann kostnað? Eru það þá sömu sjónarmið sem gilda, að slíkur stuðningur þurfi að falla jafnt til allra félaga hvers lenskt sem félagið er eða hvar sem flugrekstrarleyfið liggur?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Varðandi orðalagið um að það eigi eftir að klára útfærslu á ákveðnum atriðum og hnýta lausa enda þá er svarið t.d. það sem hv. þingmaður spurði síðan um, þ.e. þetta eru almenn skilyrði, almenn undanþága, þannig að eitt af því sem þarf að skrifa út er, vegna þess að gæta þarf jafnræðis, hvernig eigi að deila þessum losunarheimildum. Þessi undanþága er auðvitað fengin vegna fjarlægðar Íslands við meginlandið og þar með eru allir flugleggir almennt lengri. Þau flug sem eru til og frá landinu eru náttúrlega að meiri hluta til frá íslenskum félögum þannig að það fer þá aðeins eftir því hvernig skilyrðin eru skrifuð hvernig þessum losunarheimildum er deilt. Það er það sem við eigum eftir að gera vegna þess að okkar málflutningur, sem fallist var á, gengur auðvitað út á samkeppnishæfni flugvallarins og þeirra flugfélaga sem héðan fljúga og þá erum við fyrst og fremst að vísa til íslenskra flugfélaga. En varðandi Kýpur og Möltu undanþáguna, sem líka á við um okkur, þá gengur hún út á að til þess að flýta fyrir frekari framleiðslu á eldsneyti, sem í dag er miklu dýrara en það eldsneyti sem verið er að nota, þá er mismunurinn greiddur til að það séu frekari hvatar og það borgi sig að fara í þá framleiðslu á meðan verið er að ná kostnaðinum niður. Það er Evrópusambandið sem mun greiða þann mismun, ekki íslensk stjórnvöld og ekki flugfélögin að sjálfsögðu. Sú undanþága mun líka eiga við um okkur þannig að vonandi leiðir það af sér að það verði frekara framboð af þessu eldsneyti vegna þess í dag er það auðvitað sáralítið, sem var hluti af okkar málflutningi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Það er þá tvennt sem stendur eftir: Ég vil bara biðja hæstv. ráðherra um að staðfesta það hér aftur að það sé réttur skilningur minn að enginn kostnaður falli á ríkissjóð Íslands vegna þessarar sérlausnar sem er tengd við Möltu og Kýpur og varðar 100% endurgreiðslu á muninum á öllu vistvænu flugvélaeldsneyti og venjulegu eldsneyti. Það er lykilatriði að þetta liggi fyrir, að það sé ekki að leggjast kostnaður á ríkissjóð vegna þessarar tilteknu sérlausnar. Ég vil biðja hæstv. ráðherra um að staðfesta þann skilning og sömuleiðis á þeim tíma sem eftir er að fara kannski aðeins yfir með hvaða hætti ráðherra sér fyrir að stjórnvöld nálgist málið í sameiginlegu EES-nefndinni eins og málin standa núna.

Herra forseti. Já, það er réttur skilningur að það felst enginn umframkostnaður á íslensk stjórnvöld í því að niðurgreiða þennan mismun vegna þess að við munum ekki niðurgreiða hann, Evrópusambandið hefur tekið það á sig. Hluti af því að ná þessum markmiðum er að þetta inngrip þurfi af hálfu Evrópusambandsins til þess að það borgi sig. Það flýtir líka fyrir frekara framboði á þessu eldsneyti. Ég segi: Ekki bara er þetta ekki kostnaður fyrir okkur heldur felast í þessu efnahagsleg tækifæri, kærum við okkur um það, þ.e. til þess að framleiða þetta eldsneyti þarftu mikla orku. Það sem ég hef aðeins áhyggjur af er að það tapast mikil orka í framleiðslunni þannig að þegar svona verkefni keppa við önnur verkefni, sem eiga líka að fela í sér orkuskipti, þá munu önnur verkefni mögulega rata ofar á listann vegna þess að þú nýtir orkuna betur þar en þú gerir til þess að framleiða rafeldsneyti. Það eru mínar áhyggjur. Ég leyfi tæknifólki og markaðnum að finna út úr því. En í þessu geta legið mikil efnahagsleg tækifæri fyrir okkur, þ.e. förum við sjálf í það að framleiða rafeldsneyti fyrir okkar flota en sömuleiðis bara til útflutnings. 

Hæstv. forseti. Í dag eru 470 dagar frá því að rússnesk stjórnvöld gerðu ólöglega innrás í Úkraínu með það að markmiði að ljúka hernámi alls landsins. Það hefur ekki gengið eftir, þökk sé samstöðu og úthaldi úkraínsku þjóðarinnar og stuðningi aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins og Evrópusambandsins. Engum blöðum er um það að fletta að hernaðarstuðningur Vesturlanda hefur skipt sköpum í þessu ömurlega stríði. Hörmungarnar ríða ekki við einteyming í Úkraínu. Fyrr í vikunni rofnaði Nova Kakhovka-stíflan í Dnípró-ánni með þeim afleiðingum að mörg hundruð ferkílómetrar af landi eru undir vatni í Kerson-héraði, fólk flýr heimili sín þúsundum saman, skortur er á drykkjarvatni og landbúnaðarland liggur undir skemmdum. Íbúar beggja vegna árinnar þurfa aðstoð og það strax. Eins og staðan er í dag er ekki gott að sjá hvort og þá hvernig stríðinu muni ljúka og innganga Úkraínu í NATO og aðild að ESB eru enn fjarlæg markmið. Ríki heims, ekki síst Evrópuríki, horfa því fram á langvarandi aðstoð við Úkraínu. Flest hafa heitið því að hún vari eins lengi og þörf krefur en nú er farið að reyna á úthaldið, kostnaðinn og hinn pólitíska vilja. Í erlendum miðlum má lesa um hugmyndir fyrrverandi framkvæmdastjóra NATO um að einhver aðildarríkjanna styðji baráttu Úkraínu með beinum hætti, t.d. með því að senda hersveitir til landsins. Af þessu tilefni vil ég spyrja hæstv. utanríkisráðherra tveggja spurninga. Sú fyrri er hvort Ísland muni ekki örugglega veita aðstoð til að bregðast við neyðarástandinu í Kerson-héraði vegna stíflurofsins. Hin síðari varðar stöðuna innan NATO með tilliti til langvarandi stuðnings Úkraínu og hvernig hún muni beita sér fyrir hönd íslenskra stjórnvalda til að tryggja þann stuðning.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög góða fyrirspurn sem mér finnst mikilvægt að komi hér reglulega fram og ég fái tækifæri til að segja það skýrt og nota tækifærið til að þakka fyrir þann mikla þverpólitíska stuðning við Úkraínu hér á þinginu frá öllum flokkum, allra handa stuðningi, hvort sem það er varnartengdur stuðningur, efnahagslegur stuðningur, mannúðartengdur stuðningur og sömuleiðis auðvitað gagnvart móttöku á fólki sem þaðan er að flýja. Það er rétt að það er viðvarandi verkefni og við ræðum það mikið innan NATO og annars staðar, viðvarandi verkefni okkar stjórnmálamanna allra, en ég hef líka notað hvert tækifæri til að segja það sama við viðskiptalífið sem allt byggir á því að þetta kerfi haldi. Það er sameiginlegt markmið að halda samtalinu gangandi vegna þess að ef við missum umboðið til að halda áfram að styðja, þá er voðinn vís. En það sem a.m.k. Noregur og Danmörk hafa gert, og ég hef nefnt við utanríkismálanefnd og vil mjög gjarnan fara af stað með, er að setja á fót hóp til að forma stuðning til handa Úkraínu til langs tíma. Það hafa Norðmenn og Danir gert. Þar er ég að hugsa að nýta þann þverpólitíska stuðning sem nú er og búa okkur undir það að sá stuðningur lifi allra handa pólitískar þreifingar innan lands á næstu árum, kosningar og annað slíkt sem mun á endanum koma að. Þegar næstu kosningar verða hér þá liggur fyrir að við munum áfram þurfa að styðja við Úkraínu. Það er lengri tíma verkefni. Meðan ég er í þessum stól mun ég nýta hvert einasta tækifæri til að segja það hátt og skýrt að Ísland mun taka fullan þátt í allri mögulegri aðstoð sem við getum sinnt og það sama geri ég innan NATO, innan Atlantshafsbandalagsins, í öllum ræðum og samtölum og það skiptir verulegu máli að þessi lína haldi eins lengi og kostur er. Það þýðir líka 

Forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra skýr svör. Og það er rétt, þverpólitískur stuðningur við þær aðgerðir sem þörf er að grípa til vegna stríðsins í Úkraínu er algerlega nauðsynlegur. Umboðið verður að vera skýrt og ég ber þá von í brjósti, eins og utanríkisráðherra gerir greinilega líka, að við höldum áfram að vinna á þeim grunni hér á hinu háa Alþingi. Það er auðvitað rétt að það þarf að hafa stuðninginn þverpólitískan og hann þarf að lifa af kosningar, eins og það var orðað. En þá víkjum við kannski að því máli sem hér hefur áður verið rætt í morgun. Það varðar niðurfellingu á tollum á landbúnaðarvörur frá Úkraínu. Ég heyrði nefnilega hæstv. ráðherra fullyrða að efnahags- og viðskiptanefnd ætlaði ekki að leggja fram áframhald á bráðabirgðaákvæðinu. Mínar upplýsingar segja mér að þessu máli sé ekki lokið, þ.e. umfjöllun um það í nefndinni. 

Forseti. Fyrst varðandi stuðninginn þá vildi ég nefna að auðvitað skiptir máli að halda samtalinu gangandi við almenning. En það skiptir líka máli um leið að tala skýrt. Það er góð staða fyrir mig að vera í að geta gert það og finna fyrir þverpólitískum stuðningi til að gera það því að það skilar sér allt til samfélagsins. Það er því gríðarlega mikilvægt. Við sjáum það í könnunum að stuðningur hjá almenningi gagnvart ákveðnum stuðningi til handa Úkraínu, eins og varnartengdum stuðningi, er meira að segja meiri en hann var í byrjun. Það gerist ekki af sjálfu sér og það gerist ekki eingöngu vegna þeirrar sem hér stendur heldur vegna þingsins alls. Varðandi síðara atriðið þá átti ég hreinlega við þetta: Nú erum við væntanlega að ljúka þingstörfum á morgun og þar sem ekkert mál hefur borist frá nefndinni núna geri ég ráð fyrir að slíkt verði ekki afgreitt fyrir þessi þinglok. En ég alhæfi ekki og vona að nefndin muni finna leið til að leggja fram mál þótt það gerist ekki fyrir þessi þinglok. Þótt það sé bagalegt að það komi eitthvert bil á milli 

Herra forseti. Ég kem hér upp eins og fleiri til að ræða þessa meiri háttar breytingu sem hefur orðið á utanríkisstefnu okkar Íslendinga. Hingað til hefur það verið algerlega skýrt að stuðningur okkar við Úkraínu sé skilyrðislaus, eindreginn og einbeittur. Við skiljum að innrás Rússa er ekki bara árás á Úkraínu heldur á sameiginlega hagsmuni og gildi okkar allra. Íslenskir ráðherrar undirrituðu yfirlýsingu á Reykjavíkurfundinum þar sem þetta var áréttað í bak og fyrir: Við styðjum úkraínsku þjóðina og berjumst sameinuð gegn freklegum yfirgangi og sprengjuregni Rússa. Óbifandi stuðningur, segir í Reykjavíkuryfirlýsingunni. Við héldum öll að það væri raunverulegt innihald á bak við þessi orð en nú er komið í ljós að stuðningur okkar er ekki skilyrðislaus eða óbifandi. Hann stöðvast við tollfrjálsar kjúklingabringur frá Úkraínu. Ríkisstjórn Íslands, og allir stjórnarflokkarnir, eftir allar ræðurnar og allar myndatökurnar með Selenskí, hefur ákveðið að framlengja ekki tollfrelsið fyrir úkraínskar kjúklingabringur. Á sama tíma og íslenskir ráðamenn undirrituðu tjónaskrá með öðrum þjóðarleiðtogum, sem heldur utan um tjónið sem Úkraína verður fyrir, var líka gerð leynileg, séríslensk og sérhagsmunadrifin tjónaskrá fyrir íslenska kjúklingabændur. Hvers virði er óbifandi stuðningur við þjóð í stríði sem stöðvast við kjúklingabringur? Áttar hæstv. utanríkisráðherra sig á því að þessi ákvörðun sem gerir hana svo óskaplega smáa, lélega og heimóttarlega, ríkisstjórnina, skaðar orðspor Íslendinga? Og úr því að hæstv. ráðherra, sem segist vilja tollfrelsi áfram, hefur ekki bein í nefinu og stendur ekki í lappirnar í málinu, hvar er þá nákvæmlega fyrirstaðan? Það er meiri hluti fyrir þessu máli í þinginu. Það er mikill vilji hjá þjóðinni að styðja við Úkraínu. Hvar liggur fyrirstaðan? Hvaða stjórnmálamenn - við eigum heimtingu á því að vita þetta, íslenska þjóðin og þingheimur - eru það  
            

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég hjó eftir því að hann vísar aftur til myndatöku með forseta Úkraínu og gerði það líka í umræðunni hér í gær fyrir hönd síns þingflokks, Viðreisnar. Ég ætla nú að leyfa mér að segja það bara alveg skýrt að þegar gefið er í skyn að sú vinna sem ég hef innt af hendi fyrir hönd, ekki bara ríkisstjórnarinnar heldur þingsins og í umboði almennings, að það einhvern veginn snúist um að ná mynd af sér með því fólki sem er að berjast fyrir sínu lífi og landamærum og framtíð sinna barna - ég veit ekki hvort hv. þingmaður veit ekki meira um það sem við höfum lagt á okkur til að taka skýra afstöðu eða hvort hann viti það en ákveði að nota þetta - þá vil ég segja að mér þykir ekki mikill bragur á þessari nálgun, vegna þess að líklega svona 98% af því sem ég hef gert í mínu embætti snýst um að öllum sé ljóst hvar Ísland stendur þegar kemur að stuðningi við úkraínsku þjóðina. Við höfum leitað mjög skapandi leiða til þess að sýna þann stuðning í verki og við höfum nýtt hvert einasta tækifæri til að sýna þann stuðning í orði. Þetta er mjög vel metið af úkraínsku þjóðinni, úkraínskum stjórnvöldum, eftir þessu er tekið og ég ætla að fullyrða að orðspor Íslands gagnvart því hvar við stöndum þegar kemur að þeim gildum sem við deilum og við áttum okkur á að við byggjum tilverurétt okkar á hefur líklega sjaldan verið sterkari. Hins vegar næst einfaldlega ekki samstaða um það eins og sakir standa með hvaða hætti eigi að framlengja þetta mál. Ég hefði viljað að við hefðum getað komið því í frekari umræðu hérna á þinginu. Þetta mál er auðvitað utanríkispólitískt mál en það er samt ekki á mínu borði. Ég get ekki lagt fram frumvarp til að framlengja þetta. Þannig að á sama tíma og ég hef sagt mjög skýrt hvar ég stend í þessu máli þá kæri ég mig ekki um að það sem við höfum gert sé talað niður eða að það sé einhvern veginn hægt að líta svo á 

Herra forseti. Það er rosalega lítið mál að lýsa yfir stuðningi við þjóð sem er undir sprengjuregni ef það reynir aldrei á stuðninginn. Stuðningurinn verður aldrei sannur og tær, aldrei beint frá hjartanu, ef fjárhagslegir hagsmunir setja eitthvert þak á. Ef það er tjón á einhverjum ákveðnum sviðum samfélagsins þá ætlum við að hætta stuðningnum. Það er núna verið að vinna í málamiðlun um stuðninginn. Við þurfum að finna málamiðlun um stuðninginn. Þetta er ekki skilyrðislaus stuðningur. Þetta er í ósamræmi við það sem íslenskir ráðamenn hafa sagt, það sem hæstv. utanríkisráðherra hefur sagt. Þegar því er haldið fram að ekkert sé hægt að gera af því að málið sé ekki á borði hæstv. utanríkisráðherra þá má benda á að það er verið að vísa fingrinum á hæstv. fjármálaráðherra, formann Sjálfstæðisflokksins, sem er þá í lófa lagið að leggja fram málið. Ég ætla að kalla aftur eftir því að við hér í þinginu séum upplýst um það 

Herra forseti. Þegar ég segi að málið sé ekki á mínu borði er ég ekki að beina fingri að fjármálaráðherra eingöngu. Málið var á fyrra stigi í höndum þingsins og nefndin lagði það fram og um það var samstaða allra flokka og nefndarinnar í heild sinni. Það er í höndum Alþingis að framlengja það. Ég legg málið ekki fram sjálf. En hins vegar er alveg ljóst að þegar um er að ræða svona mál þá þarf að ríkja um það samstaða og sú samstaða liggur einfaldlega ekki fyrir. Ég ætla ekki að útiloka að hægt sé að vinna þannig að málinu að hægt sé að ná einhverri lendingu í því hér á þinginu og innan flokka. Ég segi bara aftur: Mér þykir miður að ekki hafi verið hægt að klára málið fyrir þessi þinglok. Mér þykir miður að við getum ekki fundið leiðir. 

Herra forseti. Það er komin upp sú sérkennilega staða að það virðist vera mikill ágreiningur milli stjórnarflokkanna um áframhaldandi stuðning við Úkraínu í formi þessarar niðurfellingar tolla. Ráðherra beinir fingrinum augljóslega að formanni efnahags- og viðskiptanefndar. Ég vil bara hvetja nefndina og formann hv. efnahags- og viðskiptanefndar til að taka málið til sín til að vinna þetta mál. Það er örugglega meirihlutastuðningur fyrir því í þinginu að þetta mál verði afgreitt nú fyrir þinglok. Það er hægt, þingsköp leyfa það ef vilji er fyrir hendi. Ég held að það sé þess virði að kanna hvort ekki sé breið samstaða með þessum stuðningi vegna þess að hann er ekki bara mikilvægur upp á fjárstuðninginn, hann er líka mjög mikilvægur upp á það að sýna að við séum tilbúin til þess að leyfa Úkraínufólki að sýna ákveðna sjálfsbjargarviðleitni, að þau séu að færa eitthvað fram, 

Virðulegur forseti. Ég sit í efnahags- og viðskiptanefnd. Ég taldi og hef talið að málið væri til meðhöndlunar þar, til meðferðar þar, og þess vegna kom það flatt upp á mig að hlusta á hæstv. utanríkisráðherra halda því fram að þetta væri bara afgreitt mál. Ég hef ekki orðið var við að búið væri að afgreiða þetta mál í nefndinni. Ég óskaði eftir því fyrir einhverju síðan að málið yrði sett á dagskrá í framhaldi af því að bréf barst frá Bændasamtökunum um kjúklingaframleiðendur. Þá kom berlega í ljós að ágreiningur var í meiri hlutanum um hvort það ætti að halda þessu áfram eða ekki. Ég óskaði eftir því að þetta yrði tekið til meðferðar og formaður nefndarinnar tjáði mér að þetta væri í vinnslu. En mál sem er í vinnslu hlýtur að skila einhverri afurð og ég bara bíða eftir þeirri afurð, hver sem hún verður. Það þarf að koma til afgreiðslu á málinu í nefndinni áður en við förum að segja af eða á.

Herra forseti. Það er svo erfitt þegar fólk talar án geranda, notar setningu þar sem kemur ekki fram um hvern er að ræða. Hæstv. ráðherra segir að ekki hafi náðst samstaða um að sýna úkraínsku þjóðinni áfram stuðning með því að leyfa tollfrjálsan innflutning á landbúnaðarvörum. Ekki hafi náðst samstaða, en á milli hverra? Hvaða hóp erum við að tala um? Hér höfum við séð fulltrúa frá nánast allri stjórnarandstöðunni stíga í pontu og kalla eftir þessari framlengingu. Samstaðan sem ekki næst er í stjórnarliðinu. Við skulum hafa það alveg á hreinu. Ég sé ekki betur en að við hin séum öll til í að halda þessum stuðningi áfram. Það er stjórnarliðið sem nær ekki saman um að sýna úkraínsku þjóðinni samstöðu. Það er stjórnarliðið sem kemur hingað í pontu og segir: Við ætlum að gera allt sem við getum til að standa með Úkraínu í þessu stríði. Við ætlum að gera allt, bara ekki þetta. 

Virðulegi forseti. Eftir að fréttatilkynning ríkisstjórnarinnar var send út á mánudag, um að fyrsta útgáfa fjármálaáætlunar yrði jafnframt endanleg, hefur einhvern veginn verið þannig loft hér í húsinu að ekki er hægt að komast hjá því að greina djúpstæða óhamingju innan stjórnarliðsins. Ég ætla að leyfa mér að setja þessi tvö mál í samhengi. Eftir að fjármálaáætlunin var afgreidd með þeim hætti sem við okkur blasir kemur forsætisráðherra í fjölmiðla og talar um að það sem sé merkilegast við þennan þingvetur sé að stjórnarliðar ætli að fara í sumarfrí á tilsettum degi. Það hafi ekki verið vert að fara inn í erfið mál á þessum tímapunkti. Aldrei þessu vant eru erfiðu málin ekki á milli stjórnarandstöðu og stjórnarliðs. Það er þessi djúpstæða óhamingja meðal stjórnarliða sjálfra sem gerir það að verkum að öllum 

Forseti. Ég held að það sé ekki bara mér sem er verulega misboðið við það hvernig ábyrgðinni er kastað yfir á þingið þegar allir vita að ef ráðherrarnir sameinast um mál þá fara þau í gegn. Ég ætla því að leyfa mér að vonast til þess að þeir stjórnarþingmenn og þeir ráðherrar sem hafa þá skoðun að stuðningur við Úkraínu sé andlag einhverrar málamiðlunar, að þau þurfi að standa í einhverjum hrossakaupum til að stuðningur okkar sé ekki bara í orði heldur líka á borði, geri þingheimi kunnugt um þá afstöðu sína. Mér finnst það ekki ósanngjörn krafa vegna þess að þetta er svo sérstakt mál. Þetta er ótrúlega mikið tilfinningamál fyrir þjóðina. Við erum stolt af því að styðja við þau gildi sem er verið að verja í Úkraínu með mannslífum. Þegar þetta er svona, að eitthvert þjark í stjórnarliðinu kemur í veg fyrir þennan stuðning, þá finnst mér að þingheimur og þjóðin öll eigi rétt á því að vita um hvað málið snýst. 

Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að mér brá aðeins hér áðan þegar hæstv. utanríkisráðherra talaði eins og það væri bara engin leið að sameinast um áframhaldandi tollfrelsi fyrir Úkraínumenn fyrir þinglok. Mér brá vegna þess að málið hefur verið til umfjöllunar í efnahags- og viðskiptanefnd og þeirri umfjöllun er ekki lokið. Hins vegar fannst mér hæstv. ráðherra skipta svolítið um kúrs í seinni svörum og opna á að hugsanlega gæti Alþingi náð samstöðu um þetta og sent þannig boltann til formanns hv. efnahags- og viðskiptanefndar. Það stefnir í að þetta verði eitthvert verkminnsta löggjafarþing á síðari tímum vegna þess að ríkisstjórnin hefur eiginlega kálað öllum sínum málum í bili en ég held að það sé algjörlega borðleggjandi að við höfum tíma, höfum svigrúm hér á þessum síðustu dögum, til að ná samstöðu um að framlengja ákvæðið um tollfrelsi. Við erum auðvitað alveg til viðræðu um - sums staðar hefur verið gripið til 

Þingmaður hefur orðið.

Við gerum það ekki þannig. Við þurfum að senda skýr skilaboð um að við styðjum Úkraínu jafnvel þótt það geti orðið óþægilegt á einhverjum tímapunkti.

Herra forseti. Ég ætla í sjálfu sér ekkert að orðlengja þetta frekar. Sjónarmið þess hóps sem skammast sín fyrir þessa afstöðu stjórnvalda hafa komið skýrt fram hér. Mig langar bara til að segja eitt: Ég hélt í gær, þegar ég ræddi þetta í eldhúsdagsumræðum, að það gæti ekkert verið verra en að gæta þröngra sérhagsmuna á þennan hátt. En ég er eiginlega komin á þá skoðun að það sem er verra sé að þora ekki að stíga fram og fela sig á bak við þingið með það sjónarmið. Ég er eiginlega bara slegin yfir þessum aumingjaskap. En ég hvet þá sem standa í vegi fyrir þessari framlengingu, ég hvet þá sem standa í vegi fyrir því að við stöndum við stóru orðin, til að koma fram og reyna a.m.k. að rökstyðja málið.

Herra forseti. Ég kem hingað upp til að lýsa því yfir að ég er sammála þeim sem talað hafa á þeim nótum að það sé okkur til minnkunar ef við framlengjum ekki þetta bráðabirgðaákvæði um tollfrelsi til handa Úkraínufólki. Þetta mál hefur auðvitað verið rætt mjög víða og á mörgum stöðum. Ég sendi m.a. bréf til formanns efnahags- og viðskiptanefndar, tölvupóst, fyrir rúmri viku þar sem ég hvatti nefndina til að taka málið upp á sína arma og klára það. Það er því ekki eins og þetta hafi ekki verið rætt, að ekki hafi allir verið meðvitaðir um það og þetta hafi einhvern veginn komið aftan að fólki. Þetta er búið að liggja fyrir í talsverðan tíma og ég ítreka að það er hálfskammarlegt fyrir þingið ef við förum héðan burt án þess að framlengja þetta.

Herra forseti. Mig langar bara að benda virðulegum forseta á að hann hefur lausn þessa máls í höndum sér. Hann hefur í höndum sér leið til að kalla saman fólkið sem stendur í vegi fyrir áframhaldandi stuðningi við úkraínsku þjóðina. Hann hefur það í höndum sér að gera einfaldlega hlé á þingfundi hér seinna í dag til að veita stjórnarflokkunum tækifæri til að halda sameiginlegan þingflokksfund þar sem þeir geta náð þeirri samstöðu sem skortir í þeirra röðum og hvergi annars staðar. Samstaðan með úkraínsku þjóðinni þarf kannski ekki að vera meiri en að þessir þrír flokkar setjist saman yfir kaffibolla og tali saman um það hvort þeir vilji styðja Úkraínu eða ekki. Ég legg til við virðulegan forseta að bregða aðeins út af dagskrá þessa fundar í dag, gefa okkur hálftímahlé til að flokkarnir þrír geti sest saman og ákveðið hvort þeir ætli að standa með Úkraínu eða ekki.

Virðulegi forseti. Það er barist fyrir lýðræðið í Evrópu á vígvelli sem er ekki langt héðan og við hér inni ætlum að láta einhverja hagsmunapólitík ráða því að við stöndum ekki með þeim sem eru að berjast fyrir okkur. Ef við þurfum að bæta þessum hagsmunaaðilum eitthvað upp til að geta sýnt að við stöndum með Úkraínu, af hverju gerum við það ekki? Af hverju setjumst við ekki niður og finnum lausn á þessu og það strax? Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þm. Andrési Inga Jónssyni, að við gerum hlé til að finna lausn á þessu máli. Allt annað er skömm.

Virðulegur forseti. Mér þótti margt í ræðu hæstv. utanríkisráðherra hér áðan ágætt en mig tekur það sárt að hún skuli ekki standa í lappirnar og láti beygja sig í þessu máli. Hún nefndi að Úkraínumenn væru ekkert að óska eftir pening. Þeir eru ekki að biðja um neina ölmusu og ég veit að ef við sendum þeim pening þá fer það bara í að kaupa skriðdreka. Það sem þeir hafa verið að biðja um er að við hjálpum þeim að halda hjólum atvinnulífsins gangandi. Þeir þurfa að láta samfélagið sitt ganga með því að atvinnulífið geti selt sínar afurðir. Evrópa öll og við jafnframt vorum tilbúin til að taka þátt í því og styðja við það. Mér þykir það lágkúrulegt að við ætlum ekki að halda þessu áfram. Ég segi bara, virðulegur forseti, að það er algjör aumingjaskapur ef við ætlum að falla frá þessu.

Virðulegur forseti. Ég er bjartsýn að eðlisfari og ég treysti því að það sé meiri hluti hér á þingi fyrir því að við höldum áfram þessum stuðningi. Ég held að það sé ekki slík þumalskrúfa inni í stjórnarflokkunum núna að einhver einn flokkur eða hópur innan eins þingflokks geti beitt slíkri þumalskrúfu að við fellum niður þennan sjálfsagða bráðabirgðastuðning við úkraínsku þjóðina. Þannig að ég vil aftur hvetja formann efnahags- og viðskiptanefndar til að kanna hvort það sé ekki meiri hluti innan nefndarinnar til að styðja þetta mál og ég kalla líka eftir afstöðu þingmanna Vinstri grænna sem sitja hérna í salnum. Er fyrirstaða við þetta mál í ykkar röðum, að við höldum þessum stuðningi áfram? Við erum ekki að tala um að við séum að fara að flytja hérna inn lambalæri. Þetta er kjúklingur sem er verksmiðjuframleiddur á Íslandi. Ég er ekki viss um að við þurfum að hafa svona miklar áhyggjur af þessari bráðabirgðaívilnun en þetta skiptir rosalega miklu máli fyrir úkraínskt fólk og þeirra sjálfsbjargarmöguleika.

Herra forseti. Mér finnst þessi málflutningur hér nokkuð sérstakur. Hér er talað um aumingjaskap og skömm yfir því að flytja ekki inn kjúkling frá Úkraínu. Ég vil segja, herra forseti, um innflutning á kjúklingi frá Úkraínu: Aðstoð okkar Íslendinga til Úkraínu stendur ekki og fellur með kjúklingi. Ég hef farið tvisvar sinnum til Úkraínu á stríðstímum með hjálpargögn og ég veit algerlega hvar þörfin er mest. Hún er t.d. gríðarlega mikil í stoðtækjum sem íslenski framleiðandinn Össur framleiðir. Við höfum stutt við Össur. Össur hefur fengið 200.000 evrur frá ríkissjóði og við gætum stutt enn frekar við bakið á þeim þar. Mér finnst þessi málflutningur bera þess vitni að menn setji sig ekki inn í málin. Við erum búin að aðstoða Úkraínu heilmikið og við getum verið stolt af því. Við tökum vel á móti flóttamönnum. Við höfum tekið á móti yfir 100 heyrnarlausum flóttamönnum, meira en allar Norðurlandaþjóðirnar til samans. 

Virðulegur forseti. Nú er myndin kannski pínulítið að skýrast. Það er alveg rétt að við höfum gert margt vel í stuðningi okkar við Úkraínu. En þegar í ljós kemur að sá stuðningur er bundinn við fjárhagslega hagsmuni - ekkert einhverjar háar upphæðir, ekkert einhverjar stórkostlegar upphæðir, heldur bara bundinn við þessa sérhagsmuni - og þegar stuðningnum lýkur þá dregur það úr trúverðugleika okkar. Það er bara svoleiðis. Og nú er það þannig að þetta snýst ekkert bara um það hvar stuðningsins er mest þörf. Við höfum oft talað um það að stuðningur Íslands er líka táknrænn. Hann er samstaða með því að þarna er þjóð sem er að verja okkar eigin gildi. Ég held að það færi vel á því að við myndum nýta þá tvo daga sem eftir eru til að koma málinu hér á dagskrá. Það er ekki gott að það hangi einhvern veginn í loftinu 

Herra forseti. Hingað kemur í pontu þingmaður Sjálfstæðisflokksins, og það er þakkarvert, sem svarar kalli og útskýrir afstöðu sína, reyndar með því að við sem hér höfum gagnrýnt þessa framkomu stjórnvalda skiljum ekki málið, að afkoma Úkraínu standi ekki og falli með þessu. En ég er líka með fréttir: Afkoma íslensku bændastéttarinnar stendur heldur ekki og fellur með þessu. Það er svo einfalt að hún snýst ekki um örfáa kjúklinga. Landbúnaðurinn okkar stendur á miklu styrkari grunni. Eins og ég hef skilið málflutning þess flokks sem hv. þm. Birgir Þórarinsson talar núna fyrir þá skilja menn þar býsna vel gangverk atvinnulífs, mikilvægi þess og mikilvægi þess að fólk sé sjálfs síns herrar, mikilvægi þess að fólk fái tækifæri til að sjá fyrir sjálfu sér, mikilvægi þess að vera ekki ölmusuþegar, mikilvægi þess að vera ekki á framfæri hins opinbera þegar ekki er þörf á, mikilvægi þess að fyrirtæki gangi, mikilvægi þess að markaðurinn virki. 

Virðulegi forseti. Hér áðan kom hv. þm. Birgir Þórarinsson upp og sagði: Ja, við skulum ekki að vera að styðja við fyrirtækin heldur skulum við frekar gefa meira til Össurar. Þetta er akkúrat öfugt við það sem öll hjálparsamtök hafa sagt undanfarinn áratug og ef hv. þingmaður hefði farið til jafn margra hamfarasvæða og ég og hefði fylgst betur með þessum hlut þá vissi hann að grundvallaratriðið er að styrkja það sem er að gerast í landinu, styrkja þær stofnanir og fyrirtæki og annað þar. Ef við gefum til Össurar hefur það áhrif á íslenska efnahaginn vegna þess að stór hluti af þeim peningum fer til Íslands. Ef við hins vegar opnum á að flytja eitthvað inn hérna þá erum við að styðja við efnahaginn í Úkraínu. Þetta er grundvallaratriði sem var samþykkt af öllum aðildarríkjum Sameinuðu þjóðanna 2016. 

Hæstv. forseti. Ég vil taka undir mál hv. þingmanns Pírata, nýjustu rannsóknir í þróunarhagfræði segja einmitt að til þess að hjálpa sé einmitt best að styðja við það sem er að gerast nú þegar í því ríki. Íslenskur landbúnaður stendur ekki og fellur með kjúklingabringum og ef við höldum að við séum í svo viðkvæmri stöðu að við megum ekki við því að missa þessar kjúklingabringur þá finnst mér það heldur vandræðalegt. Landbúnaður Íslands er dínamískur og mér finnst við alveg geta treyst á að þau muni redda sér, því að þetta reddast alltaf hér. Ég vil koma með skilaboð frá minni kynslóð sem mun fylgjast með sögunni gerast næstu 100 ár. Þetta verður erfitt að skrifa niður í sögubækurnar. Ég vil endilega hvetja formann efnahags- og viðskiptanefndar; við skulum bara vinna að þessu og fara í hádegismat saman. Við skulum spjalla um þetta. Við getum alveg gert þetta.

Virðulegur forseti. Ég hef verið að hlusta á þessa umræðu hér í morgun og ég held að það sé mjög mikilvægt að halda því til haga að við höfum gert afar vel í stuðningi við Úkraínu. Hér hafa verið samþykktar stórar gjafir til þessarar þjóðar sem er stríðshrjáð og við eigum að halda því áfram. Ég held að það sé mjög gott að allur sá stuðningur sem kemur frá Íslandi komi úr sameiginlegum sjóðum eða frá okkur sameiginlega. Að við séum að rífast um það hvort einhverjir kjúklingar til eða frá bjargi málunum finnst mér mjög meiðandi umræða vegna þess að við viljum öll gera vel og við viljum öll gera betur. Ég held að það færi betur á því, ef við viljum styðja úkraínska bændur, að við gerum það með því að styðja bændur en ekki kaupa kannski kjúklinga af einhverju einu fyrirtæki eða svo. Ég veit að íslenskir bændur væru tilbúnir til að styðja kollega sína í Úkraínu í þeim miklu þrengingum sem þeir eru í og það viljum við öll gera.

Herra forseti. Þetta er alveg ótrúlegur málflutningur hjá Pírötum sem vilja ekki styðja Úkraínumenn, hermenn sem hafa misst útlimi, með því að styrkja stoðtækjaframleiðandann Össur. Það er gríðarleg þörf fyrir stoðtæki frá Össuri í Úkraínu. Ég þekki það af eigin raun. Ég hef farið á hersjúkrahús, ég hef rætt við hermenn sem hafa misst útlimi. Það vantar gríðarlega aðstoð frá Össuri á þetta svæði. Ríkissjóður getur komið inn í það verkefni og það skiptir máli. Ég og hv. þm. Jakob Frímann Magnússon áttum fund með aðilum í Bandaríkjunum sem tengjast hersjúkrahúsi í Úkraínu og þeir sögðu einmitt akkúrat þetta, að það sem vantaði til Úkraínu væru stoðtæki frá Össuri. Pólland, sem hefur stutt gríðarlega vel við bakið á Úkraínu, bannar allan innflutning á landbúnaðarvörum frá Úkraínu. Kjúklingurinn sem kemur til Íslands fer í gám á landamærum Póllands og Úkraínu. Hann er innsiglaður og það eru eftirlitsaðilar sem fylgjast með því að 

Virðulegur forseti. Ég heyrði engan þingmann Pírata halda því fram að við ættum ekki að senda stoðtæki til Úkraínu og frábið mér þann málflutning. Það er einfaldlega ekki rétt. Það sem er hins vegar vert að benda á, burt séð frá því hversu oft hv. þm. Birgir Þórarinsson hefur farið til Úkraínu, er að það breytir ekki þeirri staðreynd - og þetta beinist líka að hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni - að það eru úkraínsk stjórnvöld sem hafa beðið um nákvæmlega þetta. Það er ekki okkar að segja: Heyrðu, við skulum frekar styðja bændur í Úkraínu. Bónin sem kemur frá Úkraínu er: Viljið þið hjálpa okkur að flytja vörurnar okkar úr landi til þess að hjólin í okkar atvinnulífi geti haldið áfram að snúast, þannig að við getum haldið áfram að fúnkera þrátt fyrir allt sem er í gangi? Mér finnst að við þurfum að taka tillit til þeirrar skýru óska sem hafa komið frá þeim en ekki ákveða fyrir þau hvað þeim er fyrir bestu. Það er nú bara forræðishyggja af verstu sort.

Hæstv. forseti. Hér erum við með tvo þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem hafa einmitt verið að tala um að styðja ekki við efnahagslíf þjóða sem eru í stríði og ég hvet þá endilega til að fara á fund vina minna hjá Sambandi ungra sjálfstæðismanna, því þetta er pínu skrýtið og pínu tímaskekkja og ég vil hvetja þá til að endurhugsa sína eigin stjórnmálahugmyndafræði um stuðning við atvinnulíf. Einnig langaði mig að nefna það að hér er nefnt að við séum að gera nóg. Við erum ekki að gera nóg og það verður komið nóg þegar það er kominn friður. Það er verið að sprengja fólk upp. Þetta er ekki í lagi og við í Evrópu segjum: Það er komið nóg þegar það er kominn friður og Úkraína verður aftur sjálfstæð.

Virðulegi forseti. Við erum að greiða hér atkvæði um ýmis mál og auðvitað er það þannig í þessu fyrirkomulagi að við getum haft alls konar skoðanir á því hvað við erum að greiða atkvæði um og hvað ekki. Ég ætla ekki að ræða um það. Ég ætla hins vegar ræða það, og vil að öllum sé ljóst að það er mín skoðun: Það er enginn bragur á því að á meðan Úkraínumenn eru að berjast fyrir sínu lífi sínu, sínu landi og okkar frelsi að við séum ekki að framlengja það viðskiptafrelsi sem við settum á að þeirra ósk.  
            

Herra forseti. Ég kem bara hér upp til að taka undir orð hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra. Það er enginn bragur á því að fella niður þennan stuðning við Úkraínu. Ég kom þó aðallega upp til að tala um stuðning við það mál sem við greiðum hér atkvæði um er varðar fjölmiðla og stuðning við einkarekna fjölmiðla. Ég vil ítreka hvatningu mína til hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra að flýta vinnu við framtíðarskipulag þessara styrkja, sérstaklega þegar við horfum á fyrirsjáanleika styrkjanna; að ekki sé verið að úthluta styrkjum frá ári til árs heldur séum við með þetta í fastara formi. Mér hrýs aðeins hugur við að heyra af stefnu Sjálfstæðismanna sem vilja fella niður þessa beinu styrki og það voru ýmis orð höfð uppi í nefndaráliti. 

Virðulegur forseti. Með þessu frumvarpi erum við að handjárna svokallaða frjálsa fjölmiðla með litla putta við ríkisstjórnina og þar fyrir er stór fíll sem er á kafi í ríkisstjórninni; RÚV. En ég spyr mig: Krafsar, nartar eða klórar einhver í þá hönd sem styrkir hana? Ég hef eiginlega 400 milljón ástæður til þess að styðja þetta ekki vegna þess að á sama tíma og við erum að gera þetta þá erum við ekki að setja krónu í hjálparstofnanir handa fólki sem á ekki fyrir mat. Hvernig stendur á því?

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. allsherjar- og menntamálanefnd sem og hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra fyrir umræðuna og vinnuna í þessu máli. Það kom skýrt fram hjá nefndinni og í umræðu hér í þingsal að mikilvægi fjölmiðla er óumdeilt. Þeir eru fjórða valdið. Þeir eru ein af grunnstoðum lýðræðisins. Fjölmiðar afla og miðla upplýsingum um samfélagið okkar og mikilvæga atburði, bæði nær og fjær. Frumvarp þetta er til þess fallið að styðja við fjölmiðla, en ég ítreka mikilvægi þess að framtíðarsýn á rekstrarumhverfi fjölmiðla verði mynduð og bíð því spennt eftir fjölmiðlastefnunni sem er í vinnslu í menningar- og viðskiptaráðuneytinu.

Virðulegur forseti. Þingflokkur Viðreisnar styður þetta mál. Við skiljum mikilvægi þess að fjölmiðlar þurfi að vera öflugir til að geta veitt stjórnvöldum aðhald. Þeir geta til að mynda leyst þá ráðgátu hvers vegna klofin ríkisstjórn, þar sem meiri hluti ráðherra virðist styðja tiltekið mál, stöðvar samt sem áður þjóðþrifamál um það að halda áfram óbifandi stuðningi við Úkraínu. Það er á svona stundum t.d. sem fjölmiðlar segja okkur frá því hvernig landið liggur í stjórnmálunum. Mig langar líka að benda á það að þrátt fyrir að þetta mál sé nú komið fram þá er enn mikið verk óunnið. Við erum enn þá að reyna að laga fjölmiðlaumhverfið, þetta mikilvæga umhverfi, í einhverjum bútum. Við þurfum að fá betri heildaryfirsýn og ég kalla eftir því að þingmenn, og ekki síst ríkisstjórnarflokkunum, komi sér saman um einhverja trúverðuga leið til þess að það ríki ekki svona mikil óvissa og við eigum á hættu á því að við öll missum það aðhald sem nauðsynlegt er frá fjölmiðlum.  
            

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. allsherjar- og menntamálanefnd fyrir hennar störf og vil segja að nú í haust verður kynnt fjölmiðlastefna og aðgerðir til að styðja betur við fjölmiðlaumhverfið. Það eru tveir starfshópar sem verða að störfum. Annar hópurinn er að fjalla um efnisveitur og mögulega skattlagningu á þeim. Hinn hópurinn er að fjalla um RÚV og RÚV á auglýsingamarkaði. Að auki eru í ríkisfjármálaáætlun áform um hvernig er hægt að styðja betur við áskriftir fjölmiðla. Að lokum má nefna að við erum að skoða starfslaunasjóð fjölmiðlafólks. Allt þetta er nú í undirbúningi í mínu ráðuneyti. Ég ítreka það, og ég held að við finnum öll fyrir því, að þegar fjölmiðlaumhverfið versnar, eins og gerst hefur á Íslandi, þá er það ekki til hagsbóta fyrir hina almennu umræðu og það sem við horfum upp á er að það er verið að vega að lýðræðinu sjálfu.

Virðulegur forseti. Eins og kom fram í umræðu um þetta mál þá gagnrýnir þingflokkur Miðflokksins það harkalega hversu illa grundað þetta mál virðist vera hvað varðar greiningu á því hvar kostnaður vegna málsins lendir, hvort ekki hefði verið fært að grípa til hagræðingaraðgerða eða fara haganlegri leiðir en nú er gert til að draga úr kostnaði, og fleira slíkt mætti telja til. Við verðum að gæta hófs þegar kemur að því að veita annaðhvort útvíkkaðar eða nýjar gjaldtökuheimildir og okkur sýnist sem svo að það hafi ekki verið gert í þessu máli og munum því greiða atkvæði gegn málinu.

Virðulegur forseti. Ég kem hér upp til að þakka hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fyrir gott samstarf í tengslum við þetta mál og sérstaklega framsögumanni nefndarinnar fyrir mjög góða vinnu við undirbúning þess hér inni í þingsal. Ég vildi árétta tvennt sem er að finna í nefndaráliti nefndarinnar sem mér finnst mikilvægt að við höldum til haga. Það er annars vegar að við gerum skýra kröfu á ráðuneytið, að það komi með fullmótaðar tillögur að svokallaðri næmnisgreiningu á næsta þingi. Mér finnst það mjög mikilvægt, líka til að minnka mögulegan framtíðarágreining um hvenær þörf sé á endurtalningu og um aðra mikilvæga þætti. Sömuleiðis atriði sem skipti okkur í Pírötum miklu máli sem var að aðstæður og framkvæmd, þ.e. ástæður fyrir uppkosningu og hvernig það er metið, hvort þær ástæður séu fyrir hendi; að þetta sé allt saman skoðað í kjölinn. Okkur finnst þessi lagarammi ekki skýr og það má nú læra af því 

Hæstv. forseti. Það er ástæða til að taka undir þakkir til fulltrúa í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fyrir þá góðu vinnu sem hér er að skila samstöðu við afgreiðslu frumvarps til kosningalaga. Ég vil líka þakka hv. þingkonu Berglindi Ósk Guðmundsdóttur fyrir framsöguna og að halda utan um málið. Það er mjög mikilvægt þegar við gerum breytingar á kosningalögunum að það ríki um þær breytingar samstaða á hinu háa Alþingi og það hefur náðst í þetta sinn. Ég vil líka nota þetta tækifæri og árétta að þegar löggjafinn gerir miklar breytingar, eins og gerðar voru og kosningalagabálkinum sem gekk í gildi 1. janúar 2022, þá verður að gefa rúman tíma til innleiðingar og reglugerðaskrifa. Aðeins þannig er hægt að innleiða ein mikilvægustu lög á Íslandi með réttum hætti.

Herra forseti. Já, það skiptir alveg gríðarlega miklu máli að um svona löggjöf sé friður og samstaða. Það er sem betur fer þannig að nefndinni auðnaðist það að ná saman um flesta hluti mjög fljótt og rökræða sig niður á góða niðurstöðu í öðrum málum. Ég tek undir það sem hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir sagði hér áðan, að þessar breytingartillögur sem eru með frumvarpinu eru allar mjög til bóta. Ég ætla líka að taka undir þakkir til hv. þm. Berglindar Óskar Guðmundsdóttur sem er framsögumaður á málinu og hefur leitt þessa vinnu með mikilli prýði. Það er gríðarlega mikilvægt að við séum samstillt í þessari löggjöf.

Herra forseti. Þetta frumvarp fjallar um mikilvægt mál en því miður virðist kappið hafa borið nefndina ofurliði og hún sat á frumvarpinu í sex vikur án þess að senda það til umsagnar. Þessi vinnubrögð þykja mér eiginlega ótrúleg. Frá 19. apríl og fram að maílokum var unnið nefndarálit og í rauninni drög að nefndaráliti án þess að einn einasti aðili úti í bæ hefði fengið málið til umsagnar, án þess að fólk hefði getað brugðist við þessu frumvarpi. Þá var stokkið til og málið sent til umsagnar á miðvikudaginn var með umsagnarfresti síðastliðinn sunnudag. Ég verð að segja, herra forseti, að ég get ekki stutt svona vinnubrögð með mínu atkvæði. Í máli sem ég í grunninn styð og í málaflokki sem mér finnst mikilvægt að sé með skýrum og góðum lagaramma þá eru þetta ekki vinnubrögð sem Alþingi á að líða.

Herra forseti. Það er rétt að fram komi að það sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson fer hér yfir varðandi þau vinnubrögð sem voru í nefndinni er að hluta til rétt. Umsagnir voru ekki sendar út fyrr en í seinni hluta vinnu nefndarinnar en það var þó gert. Það ber þó að taka fram að málið hafði verið unnið af öllum helstu hagaðilum í stjórnkerfinu áður en það kom inn til þingsins og m.a. í samráðsgátt og því til viðbótar bárust umsagnir frá Skattinum og Seðlabankanum sem horft var til við endanlega afgreiðslu þessa máls. Þó að þessir hnökrar hafi hugsanlega verið á málsmeðferð frumvarpsins í nefndinni þá er ég þess fullviss að það komi ekki að sök í lokaniðurstöðu þess.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér í dag fyrir nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar um tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun fyrir árin 2024–2028. Tillagan byggir á 5. gr. laga um opinber fjármál hvar segir að ráðherra skuli leggja fyrir Alþingi tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun til næstu fimm ára hið skemmsta. Áætlunin skal reist á grundvelli fjármálastefnu og meginmarkmið hennar er að stuðla að stöðugleika í hagkerfinu og tryggja sjálfbærni opinberra fjármála. Að vanda bárust margar umsagnir og nefndin fékk á sinn fund fjölda umsagnaraðila sem og ráðherra ríkisstjórnarinnar sem hver um sig fór yfir helstu markmið, mælikvarða, áskoranir og tækifæri á sínum málefnasviðum. Ég vil fyrir hönd fjárlaganefndar þakka öllum umsagnaraðilum og gestum fyrir komuna. Sú áætlun sem við höfum hér til umfjöllunar hefur verið uppfærð miðað við nýjustu hagspá Hagstofu Íslands og fjallar í meginatriðum um hagstjórn hins opinbera og framvindu efnahagsmála á komandi árum. Vegna aukinnar verðbólgu má sjá mikla aukningu í nafnvirði heildartekna og gjalda á tímabilinu sem aukast að jafnaði um 130 milljarðar á ári. Áætlað er að mikill bati verði á afkomu ríkissjóðs á þessu ári en að hann dragist heldur saman á komandi árum. Á tekjuhlið er fyrri áætlun uppfærð miðað við breytingar sem leiða af nýrri þjóðhagsáætlun. Í greinargerð tillögunnar koma einnig fram áform um breytingar á sköttum, svo sem lækkun á endurgreiðsluhlutfalli virðisaukaskatts vegna vinnu við íbúðarhúsnæði, hækkun tekjuskatts lögaðila, áform um aukna gjaldtöku í ferðaþjónustu, hækkun fiskeldisgjalds, auk þess sem endurskoðun á lögum um veiðigjald stendur yfir og gert er ráð fyrir að a.m.k. 13 milljörðum í tekjuauka samkvæmt því. Á gjaldahlið er uppfærsla frá fyrri áætlun sem einnig miðast við uppfærða þjóðhagsspá, líffræðilegar forsendur og uppfærslu á útgjaldaskuldbindingum ráðuneyta. Lögð er áhersla á að forgangsraða verkefnum til handa þeim sem minna mega sín auk aðhalds og aðgerða til að draga úr þenslu. Aðhaldið felur m.a. í sér að almenn aðhaldskrafa er aukin, þó með undantekningum, og leggst aukið aðhald á aðalskrifstofur Stjórnarráðsins, enda mikilvægt að það fari fram með góðu fordæmi. Þá eru afkomutryggingarkerfin og velferðarþjónustan áfram undanþegin aðhaldi og engin aðhaldskrafa er gerð á almanna-, atvinnuleysis- eða sjúkratryggingar eða heilbrigðis- og öldrunarstofnanir. Þá er gert ráð fyrir að útgjaldarammi í rekstri ríkisins minnki á gildistíma áætlunarinnar, m.a. með nýtingu tækifæra til stafvæðingar í þjónustu og hagræðingar í húsnæði stofnana. Við erum að forgangsraða áfram í þágu áframhaldandi styrkingar innviða, t.d. með uppbyggingu nýja Landspítalans. Við erum að bæta afkomu ríkissjóðs og með því frestum við tilteknum völdum framkvæmdum, m.a. nýbyggingu Stjórnarráðsins, samhæfingarmiðstöð o.fl. Sýnin er skýr sem birtist í fjármálaáætlun og til viðbótar við hana hefur ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur ákveðið að ráðast í áframhaldandi aðgerðir til að takast á við vexti og verðbólgu. Áform ríkisstjórnarinnar styðja við aðgerðir Seðlabanka Íslands og sporna gegn þenslu, bæta afkomu ríkissjóðs og verja áfram þau sem minnst bjargráð hafa gagnvart áhrifum verðbólgunnar. Það hefur ekki farið fram hjá nokkrum manni að mikill hagvöxtur hefur verið hér á landi síðustu ár og batnar afkoma ríkissjóðs frá samþykktum fjárlögum um u.þ.b. 90 milljarða. Segja má að hagkerfið hafi náð sér aftur eftir þær efnahagshremmingar sem fylgdu heimsfaraldri kórónuveirunnar og fá hagkerfi hafa vaxið hraðar út úr faraldrinum en það íslenska og það er vel. Hagvöxturinn í fyrra var um 6,4% en vorspá Hagstofunnar gerði ráð fyrir því að hagvöxtur á síðasta ári yrði um 4,6%. Á fyrsta ársfjórðungi þessa árs var hagvöxtur 7% samkvæmt þjóðhagsreikningum Hagstofunnar. Eins og við vitum er það helsta sem drífur áfram hagvöxt á fyrsta ársfjórðungi þessa ár aukin einkaneysla, þjónustuútflutningur vegna ferðaþjónustunnar og hækkandi verðs á sjávarafurðum. Þá hefur fjárfestingarstig verið hærra en áætlað var, sér í lagi í atvinnuvegafjárfestingu, en áætlað er að fjárfestingar verði nokkuð umfangsmeiri á yfirstandandi ári og því næsta miðað við forsendur í fyrri fjármálaáætlun. Þá hefur mikil fólksfjölgun hér á landi á undanförnum árum aukin jákvæð áhrif á hagvöxtinn en í fyrra fjölgaði landsmönnum um rúmlega 3%. Fólksfjölgun á fyrsta ársfjórðungi gefur tilefni til að ætla að hún verði mun meiri en gert var ráð fyrir í mannfjöldaspá ársins í ár. Atvinnustig hér á landi hefur verið mjög hátt og atvinnuþátttaka sömuleiðis. Þróttmikið atvinnulíf kallar á margar vinnandi hendur sem mikilvægt er að halda þétt utan um samfara þróun atvinnulífs og fólksfjölgunar og stuðla að áframhaldandi háu atvinnustigi til að undirbyggja velferð landsmanna. Ég vík sérstaklega að þessum hluta í nefndarálitinu á eftir. Virðulegi forseti. Það dylst engum að nú um mundir er verðbólgan helsta áskorun hagstjórnarinnar. Undanfarna mánuði hefur ársverðbólgan verið nálægt 10% og meginvextir Seðlabanka Íslands hafa hækkað verulega til að stemma stigu við verðbólgunni. Orsakir verðbólgunnar eru margar og á breiðum grunni og engar töfralausnir í sjónmáli. Samkvæmt spá Hagstofunnar verður verðbólga að meðaltali um 8,2% í ár en lækkar í 4,6% á næsta ári, enda koma áhrif vaxtahækkana ekki fram samstundis. Þá eru þættir í verðbólgunni sem eru innfluttir og innlendar vaxtahækkanir hafa lítil áhrif á. Ef verðbólgan nú er borin saman við maí í fyrra eru hækkanir mestar í innfluttum vörum, öðrum en eldsneyti. Því gætir áhrifa hækkandi heimsmarkaðsverðs á ýmsum nauðsynjum, t.d. mat og drykkjarvörum, hér sem annars staðar í Evrópu. Á sama tíma hefur heldur hægst á verðhækkunum á húsnæðismarkaði hér á landi og er það nú vel. Samkvæmt Seðlabanka Íslands eru langtímaverðbólguvæntingar enn mjög háar og eru vel yfir verðbólguviðmiði bankans, en verðbólguvæntingar hafa haldist háar í þó nokkurn tíma þrátt fyrir hækkandi vexti. Eins og ávallt eru talsverð skekkjumörk í langtímahagspám og reyndar hafa þær einnig breyst hratt til skamms tíma. Mikill kraftur er í íslensku efnahagslífi um þessar mundir og eftirspurn með mesta móti. Á þessu ári er útlit fyrir áframhaldandi vöxt í ýmsum greinum, svo sem í ferðaþjónustunni og í fiskeldinu, auk þess sem er mikill fólksflutningur til landsins, eins og ég sagði áðan, sem eykur enn frekar eftirspurn. Eitt af því sem er einn af veigameiri þáttum í aðgerðum gegn verðbólgu hjá ríkisstjórninni er að flýta gildistöku fjármálareglnanna sem teknar voru úr sambandi í heimsfaraldrinum. Sú ákvörðun kemur m.a. til vegna batnandi afkomu og skuldastöðu ríkissjóðs og er í takt við ábendingar fjármálaráðs, AGS og fleiri umsagnaraðila. Gangi nýleg þjóðhagsspá Seðlabankans eftir er útlit fyrir að frumjöfnuður ríkissjóðs verði jákvæður um nærri 44 milljarða í ár. Eins og ég sagði áðan er þetta um 90 milljarða betri afkoma en vænst var við samþykkt fjárlaga, og eru þó bara sex mánuðir síðan, og 20 milljörðum betri afkoma en gert var ráð fyrir þegar þessi áætlun kom fram í lok mars. Þannig skapast tækifæri til að ráðast fyrr en ella í niðurgreiðslu skulda. Þessi aðgerð mun stuðla að því að jafnvægi náist fyrr í ríkisfjármálum. Virðulegur forseti. Fjármálaáætlun byggir á árangursríku stjórnarsamstarfi sem staðið hefur frá árinu 2017. Á þeim tíma hafa útgjöld til helstu málaflokka velferðar- og menntamála verið stóraukin. Á sama tíma hefur verið ráðist í sókn á sviði nýsköpunar og rannsókna og í fjárfestingar í innviðum samfélagsins sem tryggja framtíðarhagvöxt og samkeppnishæfni íslenskrar þjóðar. Frá árinu 2017 og til loka áætlunarinnar hækka rammasett útgjöld í heildina um 381 milljarð sem er um 45% hækkun. Þessi hækkun endurspeglar áherslur ríkisstjórnarinnar frá upphafi samstarfsins þar sem framlög til heilbrigðisþjónustu, almannatrygginga og nýsköpunarmála hafa kerfisbundið verið aukin, auk þess sem stór fjárfestingarverkefni hafa verið fjármögnuð. Á undanförnum árum hafa heilbrigðismálin og stóru tilfærslukerfi almannatrygginga tekið til sín stöðugt stærri hlut af heildarkökunni sem til skiptanna er í fjárlögum hverju sinni. Mesta hækkunin er til sjúkrahúsþjónustu, eða um 66 milljarðar, því næst 43 milljarðar vegna örorkulífeyrisþega og 36 milljarðar vegna málefna aldraðra. Þá hækka framlög til heilsugæslu og annarrar heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa um 29 milljarða og 26 milljarðar fara til fjölskyldumála eins og barnabóta- og fæðingarorlofs. Þá hafa aðgerðir ríkisstjórnarinnar gegn verðbólgu, bæði síðastliðið sumar og nú í ár, snúist um að verja þessa málaflokka og þá auknu velferð sem skapast hefur með aukinni áherslu á þessa málaflokka. Virðulegi forseti. Samkvæmt 13. gr. laga um opinber fjármál ber fjármálaráði að leggja fram mat og álitsgerð um fjármálaáætlun. Hlutlægt mat ráðsins á stefnumörkun og áætlanagerð opinberra fjármála er mikilvægt tæki fyrir aðhald og umfjöllun um stefnu stjórnvalda hverju sinni. Meiri hlutinn tekur undir margar helstu niðurstöður álits fjármálaráðs eins og oft áður, svo sem eins og að það sé brýnt að nýta tekjur umfram áætlanir til að stuðla að jafnvægi í efnahagsmálum og þar af leiðandi stöðugu verðlagi en slík áform voru kynnt í verðbólguaðgerðum ríkisstjórnarinnar á mánudaginn. Nokkrir umsagnaraðilar fjölluðu um útgjaldareglu til viðbótar við þær fjármálareglur sem eru til staðar í lögum um opinber fjármál. Með útgjaldareglu er sett þak á árlegan vöxt útgjalda hins opinbera. Það komu líka fram fyrir nefndinni þau sjónarmið að algengt væri að afkomuregla sé aðlöguð að langtímaþróun í hagsveiflunni. Þó hefur aðeins dregið úr því að hafa slíka aðlögun í afkomureglu þar sem erfitt hefur reynst að innleiða hagsveifluleiðrétta afkomureglu með öllum þeim óvissuþáttum sem því fylgir. Meiri hlutinn bendir á að mikilvægt er að draga sem mestan lærdóm af reynslu af fjármálareglum, bæði hér innan lands og erlendis, áður en teknar verða ákvarðanir um einhverjar breytingar. Við höfum rætt nokkuð um þessar fjármálareglur í nefndinni almennt af því að þær eru mikilvægt tæki til að byggja undir stöðugleika og festu í opinberum fjármálum. Fjármál hins opinbera eru almennt grundvölluð á hagrænum sjónarmiðum og stjórnmálastefnu og fjármálareglurnar veita hins vegar þar á móti skýrt tölulegt aðhald sem hægt er að mæla með hlutlausum hætti, sem er auðvitað mikilvægt atriði, t.d. til að við og fjármálaráð geti lagt hlutlægt mat á stefnu og áætlun stjórnvalda. Við teljum að halda verði í samþykkta fjármálastefnu og nýta, eins og ég sagði áðan, ófyrirséðan tekjuauka til að bæta afkomu í stað þess að auka útgjöld, líkt og fjármálaráð bendir á, enda styður slíkt við peningamálastjórnina þegar þörf er á því að ná niður verðbólgu. Þessar reglur, sem var vikið tímabundið til hliðar vegna heimsfaraldurs kórónuveiru, munu nú taka gildi að nýju árið 2025, af því það var eitthvað á reiki í fjölmiðlum, en ekki árið 2026, og það kemur til með að vega talsvert þungt þegar kemur að því að ná niður verðbólgu. Einnig hafa margir hér innan húss líka kallað eftir því, ekki bara AGS og fjármálaráð. Meiri hlutinn telur jafnframt að auka verði festu í ríkisfjármálunum með því að bæta áætlanagerð og eftirlit með útgjöldum svo ekki verði stórkostleg frávik frá fjárlögum við gerð fjáraukalaga. Um þetta höfum við margoft rætt í fjárlaganefnd og erum held ég nokkuð einhuga um það. Fjármálaráð benti líka á að það ætti að forðast hallarekstur hins opinbera á meðan mikil þensla er í hagkerfinu svo rými verði til þess að bregðast kröftuglega við ef samdráttur verður í hagkerfinu og tekur meiri hlutinn undir þau sjónarmið. Virðulegi forseti. Í nefndarálitinu fjallar meiri hlutinn sérstaklega um nokkur þeirra málefnasviða sem undir eru í áætluninni og um stöðu efnahagsmála og húsnæðismála og fer ég betur yfir það hér á eftir. Í nefndarálitinu er einnig vakin athygli á því að áætlunin gerir ráð fyrir fjölmörgum ráðstöfunum á tekjuhlið sem enn eru ólögfest og nema þær samtals rúmum 18 milljörðum kr. Þar munar einna mest um skattlagningu vegna ökutækja og eldsneytis en unnið er að heildstæðri endurskoðun á tekjuöflun ríkisins af farartækjum og umferð á vettvangi sameiginlegrar verkefnisstofu innviðaráðuneytisins og fjármála- og efnahagsráðuneytisins og mjög brýnt að ráðuneytið ljúki þeirri vinnu sem allra fyrst og fyrir fjárlagagerð komandi árs. Eins og ég sagði verður fiskeldisgjaldið hækkað á árinu 2025 auk þess sem gert er ráð fyrir að endurskoðun veiðigjalds muni skila viðbótartekjum á tímabili áætlunarinnar. Lækkun á endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna íbúðarhúsnæðis lækkar í 35% og er áætlað að það skili um 6 milljörðum kr. Þá er boðuð aukin gjaldtaka í ferðaþjónustu upp á tæpa 3 milljarða sem og varaflugvallargjald upp á tæpan 1,6 milljarða. Enn fremur verður tekjuskattur lögaðila tímabundið hækkaður um 1% í eitt ár árið 2025 vegna tekna ársins 2024. Í greinargerð með þingsályktuninni kemur fram að almenn aðhaldskrafa verði tvöfölduð, úr 1% í 2%, utan þess að aðhaldskrafa á skóla verður 0,5%, sem er lægra en annað aðhald. Sérstakt viðbótarprósent verður svo lagt á Stjórnarráðið sem sýnir gott fordæmi eins og ég benti á áðan. Meiri hlutinn vill vekja athygli á því að aukin stafræn þróun er lykilþáttur í því skyni að ná fram skilvirkari og hagkvæmari ríkisrekstri. Mikið hefur áunnist í þeim málum á síðastliðnum árum og Ísland er núna í fimmta sæti í Evrópu í hagnýtingu þjónustugáttar þar sem íbúar geta fengið afgreiðslu í gegnum vefsíðu stofnana á island.is. Meiri hlutinn hvetur til þess að enn frekari áhersla verði lögð á að auka enn hraðar stafræna þjónustu sem kemur öllum landsmönnum til góða, eykur þjónustu en ætti um leið að geta dregið úr kostnaði við rekstur stofnana. Ég vil líka halda því til haga að heilbrigðis- og öldrunarstofnanir, auk almanna- og sjúkratrygginga og fangelsa eru undanskilin aðhaldi út áætlunartímabilið og lögregluembættin á árunum 2024–2025. Meiri hlutinn telur, eftir samtöl í nefndinni með fulltrúum aðila, ástæðu til að skoða hvort lögreglan ætti ekki að vera undanskilin aðhaldi áfram þar sem stærsti hluti þeirra útgjalda er launakostnaður. Umsagnaraðilar voru ekki á einu máli um þá aðhaldskröfu sem kemur fram í áætluninni, ýmist að þeir töldu hana of mikla eða of litla eða ætti að dreifast með öðrum hætti en fram kemur. Það sem við í meiri hlutanum viljum gera er að beina því til ráðherranna að hugmyndin á bak við veltutengt aðhald er ekki að nota það til að lækka útgjaldasvigrúm heldur til þess að endurskipuleggja og forgangsraða með nýjum hætti. Aðhaldskrafan er ekki hámark eða lágmark og það þarf að nýta aðhaldið til að endurspegla stöðu efnahagsmála hverju sinni og nota tækifærið til að endurmeta útgjöldin í heild sinni. Við getum alls staðar og alltaf gert betur. Þá eru það málefni örorkulífeyrisþega. Fyrir nefndinni komu fram ábendingar um fjölgun örorkulífeyrisþega umfram aukinn mannfjölda. Til að bregðast við því hefur m.a. verið aukin áhersla á endurhæfingu og greiðsluþátttaka í sjúkraþjálfun verið stóraukin og hafa komið fram vísbendingar um að þessi stefna sé að skila árangri. Þó að það snerti ekki með beinum hætti fjármálaáætlun þá vil ég minnast á það hér að til að bregðast við því efnahagsástandi sem nú ríkir hefur verið ákveðið að hækka bætur almannatrygginga núna á þessu ári um 2,5% til viðbótar tæpum 8% sem tóku gildi fyrir tæpum sex mánuðum síðan. Til að húsnæðisbætur skerðist ekki á móti er frítekjumark þeirra jafnframt hækkað um 2,5% afturvirkt frá áramótum. Er þetta til umfjöllunar nú í þinginu. Áhrif þessara hækkana á fjárhæðir fjármálaáætlunar rúmast innan verðlagsuppfærslu áætlunarinnar á næsta ári. Málefni fatlaðs fólks voru sömuleiðis til umfjöllunar í fjárlaganefnd, einu sinni sem oftar. Fjölmargir umsagnaraðilar bentu á að útgjöld sveitarfélaga vegna málefna fatlaðs fólks dugi ekki til að standa straum af lögbundinni þjónustu við hópinn, þrátt fyrir að framlög ríkissjóðs í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga hafi verið aukin. Meiri hlutinn telur nauðsynlegt að bregðast við þessari þróun og það er mikilvægt að ríkið og sveitarfélögin fari að ná samkomulagi um þennan mikilvægan málaflokk. Meiri hlutinn vill líka benda á að mikilvægt er að tryggja valfrelsi fatlaðs fólks eins og annarra til búsetu og þess vegna þarf að byggja upp fjölbreytt búsetuúrræði. Tilhneigingin hefur verið í gegnum árin að velja helst aðeins eitthvert eitt form. Málefni aldraðra og hækkandi lífaldur voru einnig rædd. Aldurssamsetning þjóðarinnar breytist nú hratt. Í ljósi þess að eldra fólk lifir lengur en áður og er virkara og hraustara en nokkru sinni fyrr aukast greiðslur úr lífeyrissjóðum til lengri tíma. Lífaldur og ávöxtun eigna eru þeir þættir sem jafnan hafa mest áhrif á stöðu lífeyrissjóðanna. Vanmat á lífslíkum jafngildir vanmati á skuldbindingum. Þá hefur ofmat á ávöxtun sömu áhrif til lengri tíma. Meiri hlutinn undirstrikar mikilvægi þess að bregðast við þessari þróun. Í umræðunni hafa verið ýmsar aðgerðir, svo sem hækkun lífeyristökualdurs í áföngum og breytingar á reglum um hámarksaldur opinberra starfsmanna til þess að gera þeim sem geta og vilja vinna lengur kleift að vinna áfram. Þá er verkefnið Gott að eldast lykilplagg í breyttri nálgun stjórnvalda í málaflokknum. Þar taka stjórnvöld utan um málefni eldra fólks með nýjum hætti því að grunnhugsunin á auðvitað alltaf að vera sú að eldra fólk er ekki byrði á samfélaginu heldur hefur það ótvírætt virði. Húsnæðismálin hafa verið í brennidepli undanfarin ár. Til skamms tíma hafa nokkrir þættir haft mikil áhrif á markaðinn eins og hér hefur ítrekað verið rætt. Hér naut fólk góðra vaxtakjara á lágvaxtaskeiðinu undanfarin ár. Þau kjör sköpuðust vegna farsællar hagstjórnar ríkisstjórnarinnar í heimsfaraldrinum og ýttu undir fjárfestingu á tíma þar sem hennar var þörf. Að sama skapi hefur hækkun vaxta nú áhrif til minnkandi eftirspurnar ásamt aukinni greiðslubyrði á herðar lántakenda og vill nefndin árétta mikilvægi þess að fylgjast grannt með þróun mála. Þá hefur gríðarleg fólksfjölgun drifið áfram eftirspurn og þörf fyrir húsnæði, t.d. vegna umsækjenda um alþjóðlega vernd, vinnuafls í ferðaþjónustu og iðnaði. Þá ýtir hátt lóðaverð og lóðaskortur undir byggingarkostnað. Sömuleiðis má benda á þann hluta íbúðauppbyggingar sem lýtur að hönnun húsnæðis og varðar bílakjallara og margt fleira sem eykur byggingarkostnað og lengir byggingartíma. Það er alveg vert að skoða hvort lækka megi byggingarkostnað með einföldun á þar að lútandi regluverki án þess að slá af nauðsynlegum öryggiskröfum og kröfum um algilda hönnun. Til langs tíma er unnið að margvíslegum aðgerðum sem miða að því að auka framboð á húsnæði til að auka húsnæðisöryggi í samræmi við ríkisstjórnarsáttmálann. Í því sambandi er mikilvægt að ríkið stígi inn af festu, eins og boðað hefur verið, til að bæta húsnæðisöryggi fyrir fólk sem er undir tilgreindum tekju- og eignamörkum. Unnið er að kortlagningu í húsnæðismálum en á síðasta ári var undirritaður rammasamningur við Samband íslenskra sveitarfélaga þar sem ríki og sveitarfélög náðu í fyrsta sinn í sögu húsnæðismála á Íslandi samkomulagi um sameiginlega framtíðarsýn með það að markmiði að auka framboð nýrra íbúða til að mæta fyrirsjáanlegri og uppsafnaðri íbúðaþörf næstu tíu árin. Rammasamningnum var auk þess ætlað að leggja grunn að beinu samningssambandi milli ríkis og einstakra sveitarfélaga með það að markmiði að tryggja lóðaframboð ásamt því að veita nauðsynlegan fjárstuðning til íbúðauppbyggingar. Á næstu árum er útlit fyrir heldur hægari fjölgun íbúða, en spá HMS gerir ráð fyrir að innan við 3.000 íbúðir verði fullbúnar á þessu ári. Sveitarfélög og ríki geta bæði stuðlað að hagkvæmari og fjölbreyttari lausnum í húsnæðismálum, eins og ég sagði áðan, með því að einfalda regluverk og liðka til fyrir uppbyggingu. Hlutfall ungs fólks á aldrinum 18–24 ára sem býr í foreldrahúsum var 55% árið 2021 og er enn sem komið er miklu lægra á Íslandi heldur en í ríkjum Evrópusambandsins þar sem það er nálægt 80%. Líklegt er þó að þetta hlutfall fari mjög vaxandi hérlendis með sama áframhaldi ef ekki er staðið rétt að málunum. Í þessu samhengi má benda á að stórauka á framboð af húsnæði fyrir tekju- og eignaminni fjölskyldur og einstaklinga með því að auka framlög til hlutdeildarlána. Þá verða stofnframlög til uppbyggingar leiguíbúða innan almenna íbúðakerfisins tvöfölduð. Þetta er partur af þeim aðgerðum sem kynntar voru á mánudaginn og verður vonandi til þess að við verðum ekki á sama stað með nokkurra ára millibili þar sem skorturinn eykst og verðið hækkar. Þannig er stefnt að því að um 1.000 íbúðir verði byggðar árlega árin 2024 og 2025 í stað 500 íbúða. Virðulegi forseti. Málefni útlendinga og fólksfjölgun skipta líka máli þegar við ræðum húsnæðismálin. Eins og áður segir eru ótalin áhrif fólksfjölgunar á húsnæðismarkaðinn, en fjöldi fólks sem hingað kemur eru umsækjendur um alþjóðlega vernd og vinnuafl í ferðaþjónustu og iðnaði. Um helmingur flóttafólks hér á landi kemur, eins og við þekkjum, vegna stríðsins í Úkraínu. Á undanförnum árum hefur fjöldi umsókna frá Venesúela aukist umtalsvert og á síðustu mánuðum hafa fleiri Venesúelabúar sótt um alþjóðlega vernd en frá Úkraínu. Ber að geta þess í því samhengi hversu jákvætt það er að atvinnuþátttaka fólks sem hingað leitar til okkar er mjög há og hún er hærri en Íslendinga á árunum 2018-2022. Heilt yfir hefur atvinnuþátttaka útlendinga verið mjög góð hér á landi og mikilvægt að standa vörð um það og tryggja að fólki af erlendum uppruna standi til boða störf í samræmi við menntun sína og reynslu þannig að samfélagið njóti góðs af. Gert er ráð fyrir því að nýjar reglur um atvinnuleyfi útlendinga, sem nú bíða samþykktar Alþingis auki möguleika fólks utan EES-svæðisins á að koma til landsins, starfa hér og taka þátt í íslensku samfélagi. Vonandi léttir það líka á kerfinu okkar í það heila. Kallað hefur verið eftir rýmkun atvinnuleyfa, ekki síst hjá nýsköpunarfyrirtækjum. Um leið og við erum að taka á móti fjölda fólks þurfum við líka að ráðast í markvissar aðgerðir í samstarfi við sveitarfélögin varðandi móttöku erlendra ríkisborgara í skólum. Virðulegi forseti. Tíminn styttist. Hér í nefndarálitinu er líka að finna sérstakan kafla um íbúaþróun og framleiðni þar sem fram kemur að íbúum á Íslandi fjölgaði um 11.510 frá 1. janúar 2022 og fram til ársbyrjunar í ár, eða um 3,1%, sem er mesta fólksfjölgun á einu ári eins langt og tölur Hagstofunnar ná. Til gamans má segja það að þær ná aftur til ársins 1735. Fæddir umfram dána skýra aðeins 15% af fjölgun ársins 2022 og er meginþorri fjölgunarinnar vegna aðfluttra umfram brottflutta og fjölgaði erlendum ríkisborgurum vegna flutninga til og frá landinu um ríflega 10.000, þar af rúmlega 8.000 á aldrinum 20–65 ára á síðasta ári. Ef litið er á hvernig þróun erlendra ríkisborgara var í helstu atvinnugreinum kemur í ljós að störfum þeirra fjölgaði mest í ferðaþjónustu og í atvinnugreinum iðnaðarins, þar af 1.200 í byggingariðnaði, sem helst í hendur við mikla atvinnuþátttöku eins og ég sagði hér áðan. Hraður viðsnúningur hefur átt sér stað hjá ferðaþjónustunni. Eftir heimsfaraldur hefur meðalfjöldi gistinátta og kortavelta erlendra ferðamanna aukist samanborið við árin 2018 og 2019. Þá er komum erlendra ferðamanna að fjölga og nálgast fjöldinn óðfluga metárið 2018. Ferðaþjónustan er ein af stærstu útflutningsgreinum landsins og mikilvægur drifkraftur hagvaxtar. Við þurfum áfram að leggja áherslu á öflun áreiðanlegra gagna og innviðauppbyggingu ásamt aðgerðum sem miða að því að dreifa ferðamönnum víðar um landið og yfir allt árið. Þá er mikilvægt að auka öryggi og stuðla að öruggri ferðahegðun ferðamanna. Sömuleiðis þarf að leita leiða til að bæta rekstrarskilyrði greinarinnar hér á landi. Framtíðarsýn íslenskrar ferðaþjónustu er að vera leiðandi í sjálfbærri þróun á grunni efnahagslegs og samfélagslegs jafnvægis. Í því felst að ferðaþjónustan sé arðsöm og samkeppnishæf í sátt við náttúru, íslenska menningu, tungu og samfélag. Eins og fram hefur komið hefur heimagisting mikil áhrif á húsnæðis- og leigumarkað hér á landi. Það er því mikið fagnaðarefni að gera eigi breytingar á lagaumhverfi heimagistingar og draga úr þrýstingi á húsnæðismarkað eins og áformað er. Þá er gjaldtaka vegna skemmtiferðaskipa mikilvægur þáttur í aukinni tekjuöflun ríkissjóðs en líka til þess að jafna samkeppnisstöðu á gistimarkaði. Til viðbótar við þessar aðgerðir telur meiri hlutinn gagnlegt að ráðist verði í greiningu á tekjum ríkisins af mismunandi tegundum ferðamanna, eftir ferðamáta til og frá landinu, ferðamáta innan lands og vali á gistingu. Að endingu, í þessu samhengi, vil ég minna á mikilvægi þess að koma aftur á varaflugvallargjaldi vegna flugvallanna á Akureyri, Egilsstöðum og í Reykjavík, ekki síst vegna öryggis þeirra en líka til að dreifa ferðamönnum. Virðulegi forseti. Vegagerðin hefur reiknað út virði vegakerfisins að undanförnu ásamt línulegum afskrift¬um. Vegakerfið er einhver stærsta eign íslenska ríkisins og nauðsynlegt viðhald þess varðveitir þessa eign. Þetta verðmat samgöngumannvirkja hefur enn fremur verið fært til bókar í efnahagsreikningi ríkisreiknings. Þannig koma nýfjárfestingar og viðhald á móti afskriftum og viðhalda virði þessarar verðmætu eignar landsmanna. Árleg viðhaldsþörf miðað við eðlilegt ástand er varlega metin á 15,5 milljarða kr. Uppsöfnuð viðhaldsskuld er í dag metin á um 80 milljarða kr. Eitt meginverkefni gildandi fjármálaáætlunar er að draga úr þenslu í þjóðfélaginu og þar með halda aftur af ríkisútgjöldum. Mikilvægt er að næsta samgönguáætlun endurspegli það og auki ekki þenslu um leið og gætt er að öryggi vegakerfisins. Þegar hægist á efnahagslífinu er þjóðhagslega hagkvæmt að ráðast í innviðaframkvæmdir, svo sem samgönguframkvæmdir. Í því samhengi er mikilvægt að undirbúningur þeirra sé sem lengst kominn svo hægt sé að hefjast handa þegar ytri skilyrði eru sem hagkvæmust. Þá er vert að minnast á að unnið er að endurskoðun á aðkomu ríkisins að almenningssamgöngum á höfuðborgarsvæðinu í samræmi við samkomulag um vilja til slíks milli ríkis og sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu. Ég vil hér að endingu minnast á sérstaka aðgerðaáætlun í kornrækt en mikilvægi hennar hefur aukist í takti við aukið vægi fæðuöryggis síðustu misseri og er það í samræmi við markmið sem fram koma í stjórnarsáttmálanum. Meginmarkmiðið er að styðja við sjálfbærni matvælaframleiðslu Íslands og fæðuöryggi. Á þeim tíma sem við vorum með fjármálaáætlun til umfjöllunar í nefndinni kynnti matvælaráðherra tillögu um breytta nálgun í baráttunni við riðuveiki sem við höfum fjallað um hér í þinginu og samþykkt var í ríkisstjórn. Sú nálgun mun draga úr kostnaði ríkisins til lengri tíma með hratt lækkandi líkum á kostnaðarsömum niðurskurðaraðgerðum og bótum þeim tengdum. Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin er með háleit markmið í loftslagsmálum. Stjórnvöld hafa undirgengist alþjóðlegar skuldbindingar um samdrátt í losun og aukna bindingu kolefnis. Orkuskipti er ein áhrifaríkasta aðgerðin í þeim málum og mikilvægt að hraða þeim eins og kostur er. Til að auka svigrúm til að árangursstýra framlagi ríkissjóðs til orkuskipta hefur stuðningur við orkuskipti verið fluttur frá tekjuhlið yfir á gjaldahlið. Góður árangur í orkuskiptum getur dregið úr útgjöldum ríkissjóðs og einnig haft jákvæð áhrif á erlendan viðskiptajöfnuð vegna minni innflutnings á eldsneyti og aukinnar orkuframleiðslu innan lands. Virðulegi forseti. Auknar skatttekjur í ár munu fyrst og fremst stafa af verðbólgu og efnahagsspennu, sem samkvæmt samþykktri fjármálastefnu á að meginstofni til að nýta til að bæta afkomuna og til lækkunar opinberra skulda og það hlýtur að teljast mikið gleðiefni enda er eitt af því mikilvægasta fyrir komandi kynslóðir að skuldir ríkissjóðs sé ekki miklar. Þessar auknu tekjur breyta hvorki mati á undirliggjandi stöðu opinberra fjármála né aðhaldsstigi þeirra frá því sem er í fjármálaáætlun. Meiri vöxtur landsframleiðslunnar í ár leiðir til þess að nafnvirði hennar er hærra út tímabil áætlunarinnar. Leiðir það til lægra skuldahlutfalls og enn betri afkomu í ár en áður var spáð sem er gróflega metin á um 20 milljarða kr. Miðað við fjárlög ársins er þá samtals verið að spá mun betri afkomu eins og ég hef áður vikið að. Áhrif þess á afkomu ríkissjóðs og hins opinbera fyrir tímabil sjálfrar fjármálaáætlunar þ.e. 2024–2028 eru á hinn bóginn óveruleg. Að öðru leyti eru ekki vísbendingar um verulega breytta efnahagsframvindu á tímabili fjármálaáætlunar frá því sem áður var við framlagningu hennar Með hliðsjón af betri stöðu ríkisfjármála en áætlað var leggur meiri hlutinn til að tillagan verði samþykkt óbreytt en að gildistöku tölusettrar fjármálareglna verði flýtt, eins og ég vék að áðan, um eitt ár frá því sem fyrirhugað var, þannig að þær taki gildi frá og með árinu 2025. Undir nefndarálitið skrifa, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Njáll Trausti Friðbertsson, Bryndís Haraldsdóttir, Vilhjálmur Árnason, Þórarinn Ingi Pétursson og Stefán Vagn Stefánsson.

Frú forseti. Það er auðvitað ofboðslega margt undir í þessari fjármálaáætlun en hér í andsvari ætla ég að halda mig við stöðu mála hvað varðar verðbólgu og ofboðslega hátt vaxtastig. Hér á mánudaginn voru kynntar sérstakar tillögur ríkisstjórnarinnar, varnarviðbrögð gegn verðbólgu. Ég vil beina spurningu til hv. formanns fjárlaganefndar af því að hér var lagður á borð aðgerðapakki af þeirra hálfu. Uppistaðan í honum sýnist mér vera gamalt efni kynnt sem nýtt en það breytir því ekki að tillögur voru lagðar fram. Hver eru markmið þeirra? Hvernig heldur formaður fjárlaganefndar að markaðurinn muni bregðast við í kjölfarið? Hver voru markmið meiri hlutans um áhrif þessara tillagna mánudagsins á verðbólgu? Ég held að stórt svar við því muni liggja fyrir í næstu stýrivaxtaákvörðun í ágústmánuði. En býst formaður fjárlaganefndar við því að við munum sjá breytingar á vaxtastigi í næstu stýrivaxtaákvörðun í framhaldi af þessum tillögum meiri hlutans?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Ég held að við séum öll að vonast til þess að aðgerðir sem kynntar voru hér á mánudaginn og aðrar sem framkvæmdar voru um síðustu áramót, sem virkuðu að sjálfsögðu inn á þetta ár, komi til með að hjálpa okkur í því verkefni sem fram undan er, þ.e. að ná niður verðbólgunni. Ég hef í sjálfu sér ekki heyrt neinn segja að þær geri það ekki. Fyrirsagnirnar hjá stjórnarandstöðunni hafa fyrst og fremst verið að þetta sé gamalt efni og endurnýtt. Um það erum við ekki alfarið sammála. Ég hef trú á því að markaðurinn taki við sér þegar við erum að tala um að flýta fjármálareglunum, að það skipti gríðarlega miklu máli að við séum að sýna fram á það að við náum hraðar utan um ríkisfjármálin. Hv. þingmaður hefur nú verið ein af þeim sem hefur kallað eftir slíku og það hlýtur að vera vegna þess að hún hefur sömu trú og ég á því að það sé eitt af því sem virkar. Ég held líka að það að setja hér inn á markaðinn aukinn stuðning við húsnæðismálin komi til með að hjálpa til þannig að við lendum ekki aftur í þenslu að tveimur árum liðnum eða svo, að húsnæði verði aftur orðið svo dýrt að enginn eða fáir geti keypt. Það tel ég vera skynsamlega aðgerð sem komi til með að hjálpa verulega til núna í þessari baráttu sem og svo margar aðrar aðgerðir og auðvitað aðgerðir til stuðnings fólki þar sem við erum a.m.k. ekki að rýra tekjur þess heldur erum við að reyna að bæta við stuðninginn og halda vel utan um það. Ég held að allt þetta hjálpi til og vonast að sjálfsögðu til þess, eins og ég veit að hv. þingmaður gerir líka, að stýrivextir lækki en hækki ekki.

Virðulegi forseti. Ég skil svör hv. formanns fjárlaganefndar þannig að hún treysti sér ekki til að lýsa því yfir að það hafi verið skýrt markmið að ná fram tilteknum árangri um lækkun verðbólgu í kjölfar þessara aðgerða og hún treysti sér heldur ekki til að lýsa því yfir að það hafi verið markmið ríkisstjórnarinnar sem þau búist við að gangi eftir, að það verði breyting á vaxtastigi við næstu ákvörðun stýrivaxta Seðlabankans. Það eru tíðindi. Ég held reyndar að þegar markmiðin eru ekki skýr, þegar fólk getur ekki sagt það skýrt upphátt hver markmiðin eru þá eru þau alltaf, því miður, ólíkleg til að ganga eftir. Ég myndi vilja fá skýrt svar frá formanninum: Býst hún við því að þessar tillögur meiri hlutans núna verði til þess að stýrivextir fari niður í næstu ákvörðun? Næsta spurning var talið um hagvöxtinn. Hagvöxtur á Íslandi er mikill í ákveðnu samhengi þegar hálf sagan er sögð. Staðreyndin er hins vegar sú að þegar við skoðum hagvöxt með tilliti til fólksfjölgunar hér á Íslandi, þegar við skoðum hagvöxtinn með tilliti til þess hvað hann er að breytast hratt, þegar við sjáum að hagvöxturinn er borinn uppi af því að fólki fjölgar hér á landi, þá erum við með lægsta hagvöxt allra OECD-ríkja. Ætti að miða útgjaldaáætlanir í meira mæli við þá þróun sem við erum að sjá á framleiðni og þessar breytingar á hagvexti? Getur verið að verðbólguþrýstingur ríkissjóðs stafi af því að áætlanir um útgjöld miða við forsendur sem eru óskaplega hæpnar, miða við forsendur um hagvöxt sem er, þegar betur er að gáð, annar en haldið er fram?

Frú forseti. Ég verð nú bara að endurtaka mig: Ég er ósammála því sem þingmaðurinn segir, að ég treysti mér ekki til að standa hér og segja hvert markmiðið er. Markmiðið með aðgerðunum er að sjálfsögðu að ná niður verðbólgunni. Og ef við náum niður verðbólgunni þá gerum við væntanlega ráð fyrir því að stýrivaxtahækkanir stöðvist. Það held ég að sé bara alveg kristaltært og hafi alveg komið fram í öllum þeim svörum sem innt hefur verið eftir af hálfu forystumanna ríkisstjórnarflokkanna og sú sem hér stendur segir að það sé alveg klárt mál. Tilgangurinn er að ná niður verðbólgunni og um leið með því að hægja á hagvaxtartölum Seðlabankans, sem eru auðvitað hans tæki sem ber að nota. Þannig að ég ætla bara að mótmæla því að hv. þingmaður leyfi sér að túlka orð mín þannig að ég eða ríkisstjórnin treystum okkur ekki til að standa við það sem við höfum sagt um hver tilgangurinn sé. Varðandi hagvöxtinn. Það er alveg rétt að það er ákveðið rannsóknarefni og við þurfum að skoða það af hverju framleiðni á einstaklinga er jafn lág og hún er. Við erum með risastórar greinar hérna, sem eru ferðaþjónustan og byggingariðnaðurinn. Þetta eru láglaunastörf og oft jafnvel ekki mikið um menntun, þótt það sé alls ekki hægt að alhæfa í því efni, en þetta eru láglaunastörf og við þurfum að fara vel ofan í það hvar viljum við sjá fjölgunina verða og hækka framleiðnina. Þannig að ég tek kannski að einhverju leyti undir það sem hv. þingmaður sagði um að það þarf að skapa hér störf og í þeim tilgangi höfum við verið að styðja mjög vel við nýsköpun og annað til þess að fjölga stoðunum undir atvinnugreinunum hér á landi einmitt til þess m.a. að auka hagvöxt á mann.

Frú forseti. Staðan er þannig að úti um allan heim eru þjóðir að leita leiða til að laða að heilbrigðis- og umönnunarstarfsfólk til starfa og reyna að sjá til þess að það vilji starfa áfram innan heilbrigðiskerfisins og félagslega kerfisins. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin og Evrópusambandið hafa sett fram tillögur og viðmið í þessum efnum og þau vara sérstaklega við því að þetta ástand, sem er ekki bara hér á landi heldur víða annars staðar, verði ekki nýtt og ekki svarað með auknum einkarekstri í heilbrigðisþjónustu í gróðaskyni. Það er áhyggjuefni, frú forseti, að í fjármálaáætluninni fyrir árið 2024–2028 er talað um mönnunarvandann sem áskorun, en það eru allt of fáar raunhæfar fjármagna leiðir lagðar fram til úrbóta. Það væri hægt að gera svo margt fyrir aukið fjármagn, svo sem að laða starfsmenn og halda hinum sem fyrir eru með betri kjörum, kaupa nýrri og betri tæki og fjölga nemaplássum, svo eitthvað sé nefnt, auk þess að fara eftir þeim viðmiðum sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin og Evrópusambandið hafa lagt fram. Það eru nefnilega allir sammála um að mönnunarvandinn muni vinda upp á sig og verða ein helsta ógn við heilbrigði þjóða ef ekkert verður að gert. Ég vil því spyrja hv. þingmann, formann fjárlaganefndar, hvort hún taki ekki undir það með mér að vandinn verði ekki leystur nema með hærri fjármunum en gert er ráð fyrir í fjármálaáætluninni til næstu fjögurra ára. Á þessu hanga líka áætlanir í geðheilbrigðismálum og þjónustu við eldra fólk, sem nýlega er búið að samþykkja. Telur hv. þingmaður að lausn á vanda heilbrigðiskerfisins sé fólgin í því að setja heilsugæslur í einkarekstur, líkt og nýlega hefur verið tekin ákvörðun um fyrir heilsugæsluna á Suðurnesjum? Megum við eiga von á meira af því sama frá ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Eins og hún kom svo vel inn á þá er þetta heimsvandi sem við glímum við, þ.e. mönnun í heilbrigðiskerfinu. Við þekkjum það frá bara löndunum sem við höfum nú gjarnan borið okkur saman við og hafa verið Mekka góðs heilbrigðiskerfis, eins og t.d. Svíþjóð, þar sem því miður er orðinn, að mínu mati, allt of mikill einkarekstur. Ég tek undir það með hv. þingmanni að ég hef talað fyrir auknum ríkisrekstri í heilbrigðismálum. Það hefur engum dulist það og ég kem til með að gera það áfram. Ég hef hins vegar ekki talað gegn því frekar en margir aðrir hér í þessum sal að blandaður rekstur er góður. Að sama skapi, af því að við höfum nú heyrt hv. þingmann líka nefna t.d. að það þurfi að semja við sérgreinalækna því að það bitni illa á þeim sem þurfa að sækja þjónustu: Hvað á að vera þar undir? Á það að vera undir sem þau vilja gera, þ.e. það sem þau telja að þurfi að gera, eða á það að vera það sem ríkið leggur til að þurfi að kaupa? Allt þetta þarf að vega og meta á hverjum tíma og ég tel að eins og áætlunin er lögð fyrir núna þá eigi hún að duga fyrir því sem við þurfum að takast á við hér. Við endurskoðum áætlunina árlega og ef þörfin reynist verða meiri en hér er lagt af stað með þá tökumst við á við það eins og við gerum ævinlega. Það er ekkert nýtt undir sólinni í því. Ég tel að við höfum verið að gera gríðarlega vel innan heilbrigðisþjónustunnar. Við höfum verið að reyna að færa til þjónustuna inn á fyrsta stigið, inn á heilsugæslurnar, sem ég held að sé gott. Allir eru að skoða sínar stofnanir, hvar þeir geta gert betur, hvernig þeir geta nýtt hið mikilvæga starfsfólk sitt betur. Ég held að þetta hjálpi allt saman til við að takast á við þennan vanda. En því er ekki að leyna að við búum ekki til fólk. Jafnvel þótt aðstæður séu góðar og við gerum vel í því bæði inni á spítölum og heilsugæslum þá búum við ekki til fólk til þess að sinna þessu, ekki frekar en aðrar þjóðir.

Frú forseti. Jafnvel þó að það sé mönnunarvandi einhvers staðar annars staðar í heiminum, sem sannarlega er, þá fríar það okkur ekki hér á Íslandi. Við þurfum að gera það sem við getum til að halda okkar starfsfólki í starfi og laða þau til okkar sem hafa yfirgefið heilbrigðisstofnanirnar, sem við þekkjum. Hv. þingmaður nefndi sérgreinalæknana. Það er ljóst að samningar við sérgreinalækna og sjúkraþjálfara hafa verið lausir í fjögur og hálft ár - fjögur og hálft ár - og á meðan er það langveikt fólk sem þarf að bera þyngstu byrðarnar og þarf að borga yfir borðið á læknastofum og hjá sjúkraþjálfaranum umtalsverðar upphæðir til að fá læknisþjónustu sem það hefur þörf fyrir. Ríkið veit ekki hvað það vill semja um við sérgreinalæknana. Ég er búin að fara og heimsækja allar þessar stofnanir og tala við lækna og hringja á læknastöðvar og það er bara þannig; það liggur ekki fyrir þarfagreining og það liggur ekki fyrir kröfulýsing, þannig að ríkið veit ekki hvað á að semja um og þá er ekki nema von að illa gangi. Nýleg könnun sýnir sláandi niðurstöður um að umtalsverður hópur einstaklinga frestar læknisheimsóknum og sækir ekki lyf sem þeim er ávísað. Þetta á ekki síst við um öryrkja, lágtekjufólk og einstæða foreldra. Það kemur fram í þessari könnun að 43% öryrkja 18 ára og eldri hafa frestað læknisþjónustu sem þörf er á á síðustu sex mánuðum og 22,1% af öðrum fullorðnum. Við vitum það alveg að það að fresta nauðsynlegri læknisþjónustu mun hafa fjárhagsleg áhrif á einstaklinginn en það mun líka hafa fjárhagsleg áhrif á samfélagið þegar vandinn safnast upp og verður mun dýrari í öllum skilningi. Þannig að það væri árangursrík 

Frú forseti. Ég vil halda því til haga hér enn einu sinni og það veit hv. þingmaður, að það er ákveðinn hópur sem glímir við erfiðleika í okkar samfélagi. Við erum að reyna að ná utan um hann með sem bestum hætti; einmitt einstæða foreldra, með því að hækka barnabætur, með því að hækka húsnæðisstuðning, með því að auka niðurgreiðslur vegna lyfja og læknisheimsókna o.s.frv. Allt hefur þetta aukist í tíð þessarar ríkisstjórnar. Mér finnst að við verðum að halda því til haga af því að það er gjarnan látið eins og lítið eða ekkert hafi verið gert. Það þarf örugglega að gera betur víða og engu verkefni lýkur í sjálfu sér þegar kemur að þessum málum. Það er a.m.k. alveg nýtt fyrir mér að heyra að það liggi ekki fyrir þarfa- eða kröfugreining, það eru aðrar upplýsingar en við höfum fengið inni í fjárlaganefnd. Það get ég bara sagt hér og nú og veit það meira að segja að í tíð síðasta heilbrigðisráðherra var komin fram ákveðin þarfagreining  Ég er sammála hv. þingmanni, það er alvarlegt þegar fólk frestar læknisheimsókn af því að það er sannarlega rétt að það færist yfir á samfélagið með einhverjum öðrum hætti áður en yfir lýkur ef ekki er neitt að gert. Eins og ég sagði áðan, utan um þennan hóp höfum við verið að reyna að taka og við munum gera það hér eftir sem hingað til.

Frú forseti. Það sem mér finnst áhugavert við þessa umræðu um fjármálaáætlun er að hér voru boðaðar í byrjun vikunnar með miklum lúðraþyt efnahagsaðgerðir ríkisstjórnarinnar. Það voru skattahækkanir og það voru aðgerðir til sparnaðar. En síðan birtist bara óbreytt plagg, frú forseti, algjörlega óbreytt. Það er leitt að segja það hér úr þessum ræðustól að það hefur verið ástunduð ákveðin upplýsingaóreiða af hæstv. forsætisráðherra í tengslum við þessa áætlun og það er ekki til þess að vekja traust. Það er það alls ekki. Það mun miklu frekar valda vantrausti á það plagg sem hér er verið að leggja fram til margra ára að menn ástundi hér upplýsingaóreiðu. Ég verð að segja að þetta fals kemur frá þeim sem síst skyldi. En hvað sem því líður þá höfum við í Flokki fólksins lagt fram nokkrar breytingartillögur til að gera þessa áætlun betri og þess vegna væri fróðlegt að fá hér fram hvort hv. þm. Vinstri grænna treysti sér að gera þessa áætlun betri með okkur í Flokki fólksins. Það er m.a. gert með því að hækka bankaskattinn og færa í fyrra horf þannig að það verði meira til skiptanna og að þeir sem standi höllum fæti verði ekki látnir bíða eins og þessi áætlun gerir ráð fyrir. Það eitt myndi gera þessa áætlun betri og veita þá ríkisstjórninni 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég vil byrja á því að mótmæla því að hér sé verið að beita einhvers konar blekkingum. Það er svo sannarlega ekki. Því hefur algjörlega verið haldið til haga og hægt að fletta því upp, hvort sem það er í fjölmiðlum eða hér í svörum ráðamanna á Alþingi, að þetta hefur alveg legið kristaltært fyrir hvaða aðgerðir er hér verið að boða, annars vegar það sem fellur inn á þetta ár, og fólk virðist líka rugla dálítið saman, og gegnir því hlutverki að slá m.a. á verðbólguna sem allra fyrst. Í annan stað þá erum við hér með mikilvæga aðgerð varðandi fjármálareglurnar. Ég veit ekki hvort hv. þingmenn gera sér grein fyrir því að það skiptir máli að færa fjármálareglurnar fram um eitt ár. Það sýnir að við trúum á hagkerfið, við trúum á að hið íslenska efnahagslíf skili okkur áframhaldandi betri afkomu sem gerir okkur kleift að ná miklu fyrr utan um hallarekstur ríkissjóðs. Ég veit ekki hvort hv. þingmenn átta sig alveg á þessu. Ég er nokkuð viss um að hv. þingmaður getur ekki verið ósammála mér um að það sé nýtt. Síðan var hér kynnt tvöföldun í uppbyggingu húsnæðis, bæði í hlutdeildarlánum og stofnframlögum. Það held ég að hv. þingmaður verði líka að taka undir að skiptir máli fyrir mjög marga hópa og ekki síst þá sem hans flokkur talar dálítið fyrir, þ.e. fólk sem er á leigumarkaði og þarf á húsnæði að halda. Svo verð ég bara að halda því til haga að það er auðvitað ósanngjarnt að halda því fram að þær bætur og annað slíkt sem hækkaði um áramótin og er svo aftur að hækka að hluta til núna um mitt sumar, skipti ekki máli. Það er bara eins og ekkert hafi verið gert. Auðvitað er það ekki rétt. Við verðum að vera sanngjörn í okkar málflutningi.  
             Hvað varðar tillögur Flokks fólksins þá bara kemur það í ljós þegar við greiðum um þær atkvæði.

Frú forseti. Ég verð nú að lýsa yfir aðdáun á hv. þingmanni, hvað hún gengur langt í að verja ríkisstjórnina, ríkisstjórn sérhagsmuna og stöðnunar, og hún stendur sig bara þokkalega vel í því en kannski síður að standa vörð um það sem flokkurinn hennar segist standa vörð um. Það er svolítið undarlegt að við, þjóðin, erum í ákveðnum erfiðleikum. Hér eru bankarnir að taka til sín núna á fyrstu þrem mánuðum 20 milljarða kr. hagnað en hv. þingmenn Vinstri grænna og Framsóknarflokksins ljá ekki máls á því - ég ætla ekki að nefna hér Sjálfstæðismenn af þessu tilefni því þeir virðast vera alveg blindaðir á það að uppspretta verðmæta komi úr bönkunum - að þarna eru fjármunir sem ég tel alla vega vera rétt að nýta, menn ljá ekki máls á því að hækka skattinn í það sem hann var fyrir þannig að það sé hægt að bregðast við. En að öðru máli sem mér leikur forvitni á að vita um. Ég fékk að taka þátt í störfum nefndarinnar undir ágætri verkstjórn hv. þingmanns. En það er þetta með loftslagsmarkmiðin. Það kom alveg skýrt fram þegar ráðuneytin og aðilar komu á nefndarfundi að þetta var kannski ekkert ofarlega í huga stofnana og stjórnkerfisins. Ég hef vissar áhyggjur af því, ef menn meina eitthvað með því að ætla að ná gríðarlegum árangri, að það er eins og stjórnkerfið sé ekki í þessum takti. En svo koma aðilar sem hafa áhyggjur t.d. af skattlagningunni og benda á það augljósa, að þessi fjármálaáætlun mun draga beint úr stuðningi til orkuskipta, m.a. hvað varðar bifreiðaflota landsmanna. Það væri áhugavert að fá það á hreint hvort að þau sjónarmið hafi orðið undir við gerð þessara áætlana.

Frú forseti. Gott að heyra að maður stendur sig vel, það er alltaf gleðilegt. Ég er ánægð með þessa fjármálaáætlun, svo það sé sagt, og það hefur ekkert að gera með annað en það að ég tel að hún sé að skila því verki sem henni er ætlað að gera. Ég vil segja hér, af því að hv. þingmaður talar um bankaskattinn og er með tillögu fyrir hönd Flokks fólksins um að hækka hann, að hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra hefur látið taka saman gögn um þennan skatt og hvort hann hafi skilað sér að einhverju leyti í því sem við kölluðum eftir. Hún sagði fyrir ekki svo löngu að þetta væri að detta í hús, ég vona það, og það verður bara mjög áhugavert að sjá, af því að ég samþykkti það á sínum tíma að lækka hann. Ég gerði þann fyrirvara að það þyrfti að sjást í því að það skilaði sér að einhverju leyti til okkar. Varðandi loftslagsmarkmiðin þá er ég ekki alveg sammála hv. þingmanni. Mín upplifun innan fjárlaganefndar er alla vega ekki sú að þeir aðilar í stjórnkerfinu sem komu til okkar á fund væru ekki með hugann þar. Það er meira að segja sérstakur aðili sem vinnur þvert á allt Stjórnarráðið sem er að reyna að samræma markmið stjórnvalda í þessu. Ég verð að minna hv. þingmann á það að við erum ekki að draga úr stuðningi. Við erum að færa til í Orkusjóð. Við erum að færa á gjaldahlið af tekjuhlið. Það er breytingu á framsetningu á því sem varðar styrkina. Nú fara þeir alfarið inn á gjaldahlið og ívilnanirnar sem voru færðar beint út, af því að hv. þingmaður nefndi hérna bílaleigurnar - sá styrkur var færður yfir í Orkusjóð. Þannig að ég held að það sé misskilningur hjá hv. þingmanni að halda þessu fram. Ég trúi því að stjórnsýslan standi saman að því að gera loftslagsmarkmiðin að veruleika.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. formanni fjárlaganefndar fyrir prýðilega framsetningu. Auðvitað eru margar áskoranir sem blasa við samfélaginu. Eitt af því ánægjulega sem kom fram í máli hv. formanns var sú staðreynd að áætlanir hafa ekki staðist sem skyldi en kannski í öfugri merkingu þess orðasambands vegna þess að við erum með mun meiri tekjur en gert var ráð fyrir. Þær voru 70 milljörðum hærri en gert var ráð fyrir fyrir viku og eru núna orðnar 90 milljörðum hærri. Við í Flokki fólksins höfðum lagt fram í fyrra tiltölulega auðmjúka áskorun um að við myndum tryggja hinum eldri, stoðverjum samfélagsins, sem byggðu upp innviðina fyrir okkur að stórum hluta, og þeim sem hafa lent í áföllum og slysum 350.000 kr. skatta- og skerðingarlaust á mánuði. 5. maí síðastliðinn kom fram að meðallaun fólks í fullri vinnu á Íslandi væru tæplega 900.000 kr. á mánuði þannig að ekki var um mikið beðið þó að þessar óskir hafi nú færst upp í samræmi við verðlag og hækkanir af ýmsum toga, um liðlega 10%. Í ljósi þessa spyr ég hv. formann fjárlaganefndar hvort kröfur, eða við skulum segja auðmjúkar óskir, Flokks fólksins til handa þessum tekjulægstu, um 400.000 kr. á mánuði, rúmist ekki innan þeirra ramma sem nú víkka sífellt í ljósi stöðugrar fjölgunar tekjustofna ríkissjóðs.

Forseti vill geta þess að hér varð forseta á þar sem umsamið er að aðeins komi einn þingmaður frá hverjum flokki í andsvar en hv. formaður fjárlaganefndar hefur fallist á að svara fyrra andsvari og síðan lýkur andsvörum.

Bíddu, ég ætlaði að fá sekúndu til míns andsvars. Ég bað um …

Hv. þingmaður. Umsamið er að aðeins kæmi einn þingmaður frá hverjum þingflokki í andsvör.

Já, já, en ég á seinna andsvar núna við hennar ræðu, væntanlega.

Það er þegar búið. Andsvararéttur Flokks fólksins er þegar notaður.

… Ég fékk að breyta ræðu í andsvar með þínu samþykki. Ég óska eindregið eftir því að fá að ljúka máli mínu.

Forseti gerir hlé á þingfundi.

Eftir samtal við hv. formann fjárlaganefndar er formaður tilbúin að svara andsvörum frá hv. þingmanni, en það er í ljósi þess að það eru aðrir þingflokkar sem ekki eru að fullnýta sinn andsvararétt.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Hér er verið að tala um eldra fólk og orðalagið „skatta- og skerðingarlaust“ er notað, þ.e. vegna þess að tekjuauki ríkissjóðs er mjög mikill. Ég vil árétta það sem fjármálastefnan okkar segir um það hvernig við eigum að nota slíkar tekjur, einskiptistekjur eins og gríðarlegur hagvöxtur er að gefa nú, og þá kemur auðvitað útgjaldaauki á móti sem ekki má gleyma, þ.e. hækkandi vaxtabyrði ríkissjóðs. Fjármálaráð hefur ítrekað bent á það að nýta slíkar tekjur til að greiða niður skuldir en ekki til að fara í ný verkefni sem koma til með að kosta okkur inn í framtíðina, bara til að það sé áréttað, það er það sem er lagt til. Ég vil síðan segja: Sem betur fer er það nú þannig, og gögnin okkar sýna það, að meginþorri eldra fólks hefur það ljómandi gott og því ber að fagna. Við erum auðvitað með hóp undir sem við þurfum að hlúa að áfram og enn betur og það höfum við verið að gera. Ég velti því líka fyrir mér þegar við erum að tala um þetta: Á þetta að eiga við um alla, skatta- og skerðingarlaust? Á allt eldra fólk sem er úti á vinnumarkaði að fá bætur frá ríkinu óháð tekjum? Er það það sem hv. þingmaður er að segja?

Nei.

Með því að afnema þetta og hafa þetta skatta- og skerðingarlaust þá er það kannski undir. Hv. þingmaður nefndi töluna 400.000 kr. En eins og ég segi: Það allra mikilvægasta í þessu máli er að horfa til þess hvernig tekjurnar eru að myndast og nýta þær, eins og fjármálaráð bendir okkur á, til að greiða niður skuldir en ekki til að stofna til nýrra framtíðarútgjalda.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir að fá að beina hér aftur spurningu að hv. formanni fjárlaganefndar. Ég hafði fyrir því í fyrra að hefja útreikning á því hvað þetta myndi kosta ríkissjóð, þessi 350.000 kr. krafa skatta- og skerðingarlaust, og er síðan búinn að uppreikna hana fram til dagsins í dag. Þetta reyndust í það heila vera 53 milljarðar. En ef reiknað er með fjárhagslegu áhrifunum sem koma til baka, þ.e. virðisaukaskattinum sem kæmi inn og öðrum fjárhagslegum áhrifum - og þetta var gert með ráðum og fulltingi bestu hagfræðinga og sérfræðinga - yrðu það 35 milljarðar sem þetta myndi kosta; uppreiknað tæplega 40 milljarðar. Miðað við 90 milljarða afgang umfram áætlanir þá tel ég að í ljósi aðstæðna á Íslandi - meðallaun eru tæplega 900.000 kr. hjá fullvinnandi fólki og við erum að tala um fólk sem er búið að vinna fulla vinnu alla sína ævi, komið á efri ár og er ekki í aðstöðu til að mæta þessum hækkandi verðum á öllum vígstöðvum. Ég tel að það sé versti og ljótasti bletturinn á samfélagi okkar að skilja fólk eftir við fátæktarmörk með þessum hætti. Ég nefni að hér á Íslandi voru a.m.k. tveir félagshyggjuflokkar sem settu sig í ríkisstjórn ásamt þeim flokki sem einu sinni kallaði sig stærsta jafnaðarflokk Íslands, sem Sjálfstæðisflokkurinn gerði og gæti hugsanlega orðið það aftur: Eru Vinstri grænir og Framsóknarflokkurinn, félagshyggjuflokkurinn, virkilega ekki til í það jöfnunartæki sem hér blasir við okkur sem er að veita sívaxandi tekjum ríkissjóðs í að afnema þennan smánarblett af samfélaginu, sem er sá ömurlegasti sem maður getur hugsað sér?

Frú forseti. Það er kannski akkúrat þetta sem ég var að reyna að koma hér að áðan: Þennan 90 milljarða viðsnúning sem er núna munum við örugglega ekki sjá á næsta ári eða þar næsta, að hann dobblist eitthvað. Við verðum að hafa í huga að við erum ekki endilega að tala um framtíðartekjuauka. Þessi viðsnúningur núna er vegna ástandsins sem við búum við og það er líka útgjaldaauki á móti. Vextir ríkissjóðs eru líka að hækka og lífeyrisskuldbindingar eru líka að hækka á móti. Vegna hagvaxtarins þá virkar þetta svona. Ég tek þess vegna undir það með fjármálaráði að þegar við fáum svona tekjur sem eru tímabundnar þá eigum við að nota þær til að keyra niður skuldir ríkissjóðs og búa í haginn fyrir framtíðarþjóðfélagið okkar í staðinn fyrir að ráðstafa þeim og þurfa svo jafnvel að leita eitthvað annað til að geta viðhaldið þeim nýju útgjöldum. Ég verð auðvitað að halda því til haga að við höfum verið að gera mjög margt í þágu þessa hóps. Við getum alltaf gert betur en við höfum verið að gera mjög margt. Við höfum farið í margar aðgerðir er varða lágtekjufólk, einstæða foreldra og barnafjölskyldur. Við bjuggum til eitt skattþrep í viðbót. Við hækkuðum þrepamark í persónuafslætti um áramótin. Við hækkuðum um 50% í vaxtabótakerfinu. Við hækkuðum barnabæturnar og það eru hærri grunnfjárhæðir og skerðingarmörk og alls konar. Við höfum verið að reyna að ná þétt utan um þennan hóp. Skattar á heimili landsins eru í raun að lækka um 6 milljarða. Ég vil bara, virðulegi forseti, halda þessu til haga. Það skiptir máli inn í samtalið að muna það sem við erum þó búin að gera en halda því til haga að við getum haldið áfram að gera betur.

Frú forseti. Það er mér ánægja að fá að flytja framsögu 1. minni hluta fjárlaganefndar. Ég get þó ekki að eigna mér meiri hlutann af þeim texta sem er í því nefndaráliti, enda sat fulltrúi okkar Pírata í fjárlaganefnd, hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, í fjárlaganefnd í allan vetur. Ég fékk að fara á einn fund og það var akkúrat fundurinn þar sem fjármálaáætlun var tekin út þannig að þá endar nafn mitt á öllum pappírum hérna. Þannig eru reglur Alþingis. En það er sannur heiður að fá að taka þátt í þessu og ég ætla að reyna að gera grein fyrir okkar skoðunum í þessu áliti og reifa nokkra hluti úr annars mjög ítarlegu nefndaráliti upp á 20 og eitthvað síður. Það er hægt að útskýra fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar fyrir árin 2024– 2028 í einu orði: óraunhæf. Fyrir því eru aðallega tvær ástæður. Í fyrsta lagi, ef fjárheimildirnar verða eins og gert er ráð fyrir þá mun það þýða skerðingu á lögbundinni þjónustu. Í öðru lagi, ef stefna stjórnvalda nær fram að ganga, þá mun það kosta meira en gefið er upp í fjármálaáætlun og því mun afkoma ríkisins samkvæmt fjármálaáætlun ekki standast, sem er einstaklega óheppilegt þegar um hallarekstur og mikla verðbólgu er að ræða. Útskýringin á því hvernig þetta eigi að ganga upp er sú sama hjá öllum hæstv. ráðherrum. Það á að endurskipuleggja innan núverandi fjárheimilda. Það á að vinna sömu verkin fyrir minni pening þannig að svigrúm sé fyrir öll viðbótarverkin sem ríkisstjórnin vill koma í framkvæmd, allar stefnurnar sem ríkisstjórnin er búin að vera að setja saman á undanförnum árum, en þegar kemur svo að því að fjármagna þær, þá gerist ekkert. Það vantar 3 milljarða til þess að fjármagna geðheilbrigðisstefnu sem fór í gegnum þingið fyrir nokkrum dögum. Það vantar einhverja 200 milljarða til þess að fjármagna húsnæðisstefnuna, bæði fjármögnun og lánsheimildir. Það vantar að minnsta kosti 10 milljarða á ári til að fjármagna málaflokk fatlaðs fólks og það veit enginn hvað vantar mikinn pening í stefnuna um farsæld barna, sem er undarlegt vegna þess að raunhæft kostnaðarmat ætti að liggja fyrir samkvæmt lögum um opinber fjármál. Líklegasta niðurstaðan er sú að lítið verði úr verkunum, að heilbrigðiskerfið verði enn að búa til ný og þrengri göt á sultarólarnar, að enn verði skortur á húsnæði, að við náum ekki skuldbindingum loftslagsmarkmiða, að ríkiseignir haldi áfram að renna til bestu vina aðals, að sameiginleg auðlind verði enn arðrænd af flokkseigendum valdaklíkunnar og að vígbúin lögregla þurfi að passa upp á öryggi þeirra. Virðulegi forseti. Það er óljóst hvernig stefna ríkisstjórnarinnar á að leysa þann vanda sem við stöndum frammi fyrir í efnahagsmálum. Stöðugleikinn, sem stöðugt er búið að vera að tönnlast á undanfarin ár að sé svo mikilvægur, hefur ekki látið sjá sig. Til þess að gæta allrar sanngirni þá má auðvitað ekki horfa fram hjá Covid-faraldrinum og stríðinu í Úkraínu og efnahagslegum afleiðingum þeirra atburða. Þar er erfitt að segja af eða á hvort aðgerðir stjórnvalda náðu að verja hagkerfið eða hvort við séum að súpa seyðið af þeirri efnahagsstefnu. Líklegasta svarið er að um hvort tveggja sé að ræða. Að sumar aðgerðirnar hafi skilað góðum árangri á meðan aðrar gerðu það ekki. Samt er mjög auðvelt að segja að langstærstu efnahagslegu mistök þessarar ríkisstjórnar sé að finna í húsnæðismálum. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar hafa aðallega verið til þess að hjálpa fólki að kaupa íbúð, hafa sem sagt verið aðgerðir á eftirspurnarhliðinni á meðan skortur hefur verið á húsnæði. Óhjákvæmileg afleiðing þess hefur svo verið hækkun á húsnæðisverði með öllu tilheyrandi. Á sama tíma hefur ríkisstjórnin montað sig af bættri skuldastöðu heimilanna sem er í rauninni ekkert nema blekking, því þótt skuldahlutfall heimilanna sé lágt miðað við eignastöðu þeirra þá er ástæðan fyrir því að eignir fólks hafa aukist einfaldlega sú að andvirði íbúða þeirra hefur hækkað. Þau sem þegar voru búin að eignast húsnæði sáu því verðmæti eigna sinna aukast á meðan skuldirnar stóðu í stað. Fólk sem kemur hins vegar nýtt inn á húsnæðismarkaðinn hefur þurft að taka hærri og hærri lán til þess að festa kaup á húsnæði. Á sama tíma hefur staða leigjenda versnað. Þau hafa engar eignir á móti þeirri skuldbindingu sem felst í því að þurfa að hafa gott húsaskjól á Íslandi. Árið 2021 var skuldahlutfallið 30,7% af eignum. Árið 2019 var það 30,4% og árið 2015 var það 38,4%. Það lítur kannski vel út á blaði að skuldahlutfallið hafi lækkað svona mikið en afborganirnar af lánunum lækka ekki neitt. Þvert á móti, þegar verðbólgan skellur á hækka þær upp úr öllu valdi. Verðbólgan gerir síðan mikinn greinarmun á fólki eftir skuldastöðu þeirra. Í apríl var ársverðbólgan 9,9% og 9,5% í maí. Ef við gefum okkur að það náist að halda verðbólgunni í meðaltali frá árinu 2020 (0,6%) út þetta ár og eftir það í meðaltali þessarar aldar (0,4%) þá mun það taka um eitt og hálft ár að ná verðbólgunni niður í 5%, sem er verðbólguviðmiðið í fjárlagafrumvarpinu fyrir árið 2023. Vandamálið er að verðbólgan gerir greinarmun á fólki eftir stöðu þeirra. Á einu ári hefur vísitala matvöru hækkað um 11,5% og vísitala húsnæðis, hita og rafmagns um 12,3%. Þetta er vísitala fólks sem þarf að nota allan sinn pening í að hafa í sig og á. Því meira af ráðstöfunartekjunum sem fer í mat og húsnæði, því hærri er raunverðbólgan fyrir það fólk. Vísitala ráðstöfunartekna þróaðist umfram vísitölu neysluverðs frá 2017–2022, í kringum 22% á móti um það bil 8% vexti verðlags. Vísitala húsnæðisverðs hækkaði hins vegar enn meira, eða um 80% á sama árabili. Það væri óskandi að til væru betri gögn um hvernig þróun greiðslubyrði mismunandi tekjutíunda hefur þróast á undanförnum árum og spá um það hvernig verðbólgan hefur áhrif á mismunandi hópa, en því miður eru slík gögn ekki til. Að minnsta kosti fékk hv. fjárlaganefnd engin slík gögn þrátt fyrir að hafa beðið um þau. Virðulegi forseti. gerða er þörf. Frá því að meginvextir Seðlabanka Íslands voru hækkaðir úr 0,75% upp í 1% fyrir nær nákvæmlega tveimur árum hafa vextir stöðugt verið hækkaðir, alls þrettán sinnum. Nú eru vextirnir orðnir 8,75% og hafa ekki verið hærri síðan í apríl 2010. Eins og fram kemur í greiningum Stefáns Ólafssonar prófessors þá er verðbólgan hagnaðardrifin en ekki launadrifin. Hér þarf að taka það skýrt fram að þetta er ekki spurning um annaðhvort eða. Þetta er fjölþætt vandamál þar sem launahækkanir útskýra vissulega einhvern hluta verðbólgunnar en miðað við þessi gögn þá útskýrir hagnaður stærri hluta. Til þess að ná jafnvægi í efnahagnum er hægt að beita nokkrum aðferðum. Almennt séð er þetta jafnvægislist á milli þess hversu mikið er til af peningum og verðmætum. Við erum stöðugt að búa til verðmæti og eyða þeim og við erum einnig stöðugt að búa til peninga og eyða þeim. Þegar við búum til meiri peninga en verðmæti þá verður verðbólga og þegar við búum til meiri verðmæti en peninga þá verður verðhjöðnun. Þetta er oft útskýrt með jafnvægi á milli framboðs og eftirspurnar. Meiri eftirspurn en framboð leiðir til hærra verðs og verðbólgu en meira framboð en eftirspurn leiðir til lægra verðs og verðhjöðnunar. Helstu leiðirnar sem við höfum til þess að eyða pening úr hagkerfinu er með vöxtum og sköttum og helstu leiðirnar sem við höfum til þess að búa til peninga er með lánum og ríkisútgjöldum. Það er sem sagt hægt að hækka stýrivexti til þess að bæði sjúga peninga úr hagkerfinu og gera lántökur dýrari sem dregur úr því hversu mörg ný lán eru gefin út. Það er líka hægt að draga saman í ríkisútgjöldum miðað við skatttekjur og fjarlægja þannig meira fjármagn úr hagkerfinu en ríkið setur inn í það. En það eru stórvirkar og ónákvæmar aðgerðir sem hafa ófyrirsjáanlegar afleiðingar fyrir marga hópa samfélagsins, ekki síst lágtekjufólk. Stundum er þörf á sérstökum aðgerðum til þess að leysa undirliggjandi vanda. Grein Ólafs Margeirssonar frá 2022 útskýrir t.d. hlut húsnæðis í verðbólgunni og mögulega lausn. En sama hvað, þá þarf að laga framboðsvandann í húsnæðismálum. Annars verður alltaf eftirspurn umfram framboð á húsnæði og sífelldur verðbólguþrýstingur þess vegna. Til þess að koma til móts við þetta leggur 1. minni hluti til tvær breytingartillögur við fjármálaáætlun. Önnur er að fjármagna rammasamning ríkisstjórnarinnar við sveitarfélögin, þannig að það sé að lágmarki hægt að standa við gefin loforð. Að öllum líkindum mun hins vegar þurfa að gera meira og hraðar en 1. minni hluti telur að Alþingi hljóti að lágmarki að geta stutt fjármögnun á þeim markmiðum sem komið hafa fram um nauðsynlegt magn húsnæðis á næstu tíu árum. Hin breytingartillagan snýst um að fella fjármagnstekjur inn í tekjuskattsstofninn. Hagnaður af fjármagni er skattlagður sem fjármagnstekjur með 22% skatthlutfall og 300 þús. kr. persónuafslátt. Nær eingöngu þau sem eru með hæstu tekjurnar, þ.e. þau sem eru í efstu tekjutíundinni samkvæmt gögnum á tekjusagan.is, greiða fjármagnstekjuskatt og eru því með tekjur í efsta skattþrepinu, 31,58%. Þau eru því í raun að fá skattafslátt af þeim peningum sem er greiddur þeim í formi fjármagnstekna undir þeim hatti að vera „hagnaður“. Oft eru notuð þau rök að þegar sé búið að greiða skatt af hagnaði fyrirtækja í gegnum tekjuskatt fyrirtækja, 20%, og ef 22% fjármagnstekjuskattur er svo greiddur aukalega þá sé í raun búið að skattleggja þann hagnað fyrirtækja um 37,6% í heildina. Því sjónarmiði er hægt að svara með tveimur sjónarmiðum. Annars vegar að það á ekkert að vera að blanda því saman hvað fyrirtæki greiða í tekjuskatt, sem fer eftir hagnaði, og hvaða skattar eru svo greiddir af arði sem rennur í vasa einstaklinga. Hins vegar að þessi aukahagnaður hefði getað verið greiddur út sem laun en ekki arður. Með því að greiða viðkomandi lægri laun myndast því svigrúm til þess að greiða hærri arð. Hér staldrar kannski einhver við og segir að 37,6% sé hærri tala en 31,58%. Af hverju er þessi arður ekki bara greiddur út sem laun sem eru með lægri skattprósentu? Jú, því það vantar útsvarsprósentuna inn í almennu skattprósentuna. Útsvarið er á bilinu 12,44% til 14,52% til viðbótar við 31,58% hjá þeim sem eru í efsta skattþrepinu. Í stað þess að hagnaðurinn komi þá inn í tekjuskattsstofninn á 44,02–46,1% skatthlutfalli er einungis greiddur 22% skattur af þeim tekjum. 37,6% ef tekjuskattur fyrirtækja er tekinn með, sem á bara alls ekkert að gera. Með því að færa fjármagnstekjur inn í tekjuskattsstofninn, og þar með einnig greiða útsvar af þeim tekjum, myndu tekjur ríkisins aukast í kringum um 11 milljarða kr. og tekjur sveitarfélaga aukast í kring um 15 milljarða kr., og leysa þann vanda sem sveitarfélögin eru í vegna vanfjármögnunar lögbundinna verkefna á einu bretti. Ekki er ólíklegt þó að einhverjar aðrar breytingar yrðu gerðar samhliða hjá sveitarfélögum. Til dæmis gæti fasteignaskattur fyrirtækja lækkað eitthvað á móti. Einnig gæti tekjuskattur fyrirtækja lækkað eitthvað þar sem mögulega yrði meira greitt í laun í stað arðs. Til viðbótar yrði persónuafslætti fjármagnstekna, 25 þús. kr. á mánuði, bætt við persónuafslátt tekjuskatts og hækka því skattleysismörk um 25 þús. kr. Kostnaðurinn við það yrði um 5 milljarðar kr. Það þyrfti fleiri aðgerðir til þess að koma til móts við fólk vegna verðbólgunnar. Augljósar aðgerðir eins og vaxtabætur og húsnæðisbætur eru nauðsynlegar til einhvers tíma en ættu að jafnaði að vera óþarfar. Aukin útgjöld vegna slíkra aðgerða eru ekki verðbólguhvetjandi til skamms tíma þar sem fjármagnið fer beinustu leið inn í hagkerfið aftur en safnast ekki saman á aflandsreikningum eða álíka. Þá þarf einnig að rjúfa tengslin á milli vísitölu og lána eða leigu. Virðulegi forseti. Við búum við vítahring verðbólgu á Íslandi. Vísitala neysluverðs mælir verðþróun á hinum ýmsu vörum og þjónustu en á sama tíma er vísitalan sett sem viðmið í t.d. húsnæðislánum og húsaleigusamningum. Vandinn er að vísitala neysluverðs er samansett af m.a. þessum þáttum. Það þýðir að allar breytingar á húsnæðisverði, leiguverði eða öðrum þáttum sem vísitalan mælir munu valda hækkun á vísitölunni sem mun þá, vegna beintengingar við vísitöluna, sjálfkrafa hækka leiguverð á íbúðum með vísitölutengingu sem veldur þá sjálfkrafa hækkun á vísitölunni o.s.frv. Það sem verður því að gera er að rjúfa þessi tengsl. Mælitæki eins og vísitala neysluverðs er mega ekki vera beintengd við það sem vísitalan mælir. Slík tengsl búa til vítahring þar sem vísitalan er með sjálfa sig sem hluta af því sem hún mælir án þess að vera skilgreind sem breyta. Það eru nokkrar leiðir til þess að rjúfa þennan vítahring. Einfaldasta leiðin fyrir ríkið er einfaldlega að banna slíkar tengingar með lögum. Það er hins vegar ekkert endilega árangursríkasta leiðin því það er ekkert sem kemur í veg fyrir óformlega tengingu við vísitöluna. Þessi aðferð ætti hins vegar að hægja verulega á kerfislægu smiti sem hækkun á einni breytu verðbólgunnar getur haft. Hækkun á eldsneyti myndi þannig ekki sjálfkrafa smitast út í leiguverð strax í næsta mánuði. Önnur leið er að Hagstofan meti afturvirkniáhrif vísitölunnar, þ.e. hversu stór hluti af vísitöluhækkun hvers mánaðar er í raun vegna fyrri hækkunar á vísitölunni. Þetta er matskennd aðferð sem er ekki hárnákvæm. Á sama tíma má svo sem einnig spyrja hvort vísitala neysluverðs sé hárnákvæm mæling hvort sem er. Kannski yrði allt miklu einfaldara ef við hættum einmitt að gera ráð fyrir því að vísitala neysluverðs sé alfa og omega í íslenskum efnahag. Forseti. Á Íslandi er rekin séreignarstefna í húsnæðismálum. Það þýðir að gert er ráð fyrir því að þegar fólk hættir á vinnumarkaði þá búi það í skuldlausu eða lítið skuldsettu húsnæði þannig að lífeyrir dugi fyrir framfærslu án húsnæðiskostnaðar. Séreignarstefnan gerir í raun ráð fyrir því að hér á landi sé ekki almennur leigumarkaður húsnæðis því einstaklingar sem eru einungis með grunnframfærslu lífeyris hafa varla efni á að greiða leigu til viðbótar við aðra framfærslu. Það munar a.m.k. mjög miklu að þurfa að greiða húsaleigu til viðbótar við aðra framfærslu af grunnlífeyri miðað við núverandi húsnæðiskostnað. Ef það á að koma upp almennum leigumarkaði hér á landi þarf að taka tillit til þess í lífeyriskerfinu að æ stærri hluti fólks hefur töku lífeyris án þess öryggis að vera í skuldlausri séreign. Annar möguleiki væri að byggja upp kaupleigumarkað. Það gæti verið gott fyrirkomulag fyrir fjármögnun lífeyrissjóða t.d. þar sem skuldlaus séreign er í raun hluti af heildarlífeyriskerfinu. Þannig gæti fólk í raun leigt húsnæði sem lífeyrissjóðirnir byggja, eins og um venjulega leiguíbúð væri að ræða, en samhliða því myndi leigjandinn smám saman kaupa hlut í íbúðinni og lækka leiguna til móts við stækkandi eignarhlut. Að lokum hefur leigjandinn keypt alla íbúðina, lífeyrissjóðurinn ávaxtað fjárfestingu sína í íbúðinni og einnig losað fjárfestinguna til þess að byggja aðra íbúð. Þannig kerfi gæti því stuðlað að heilbrigðum húsnæðismarkaði þar sem tryggt er aðgengi að ódýru húsnæði og uppbyggingu húsnæðis á sama tíma. Virðulegi forseti. Þegar litið er yfir fjármálaáætlun þá er staðan einfaldlega þannig að lögin segja eitt, stjórnvöld gera annað. Stefna stjórnvalda segir eitt, stjórnvöld gera annað. Samþykkt stefna Alþingis segir eitt, stjórnvöld gera eitthvað annað. Samgönguáætlun samþykkt, ekki fjármögnuð. Lög um farsæld barna samþykkt, ekki fjármögnuð. Kostnaður óþekktur. Geðheilbrigðisáætlun samþykkt, ekki fjármögnuð. Kostnaður 3 milljarðar á tímabili fjármálaáætlunar. Lög um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir samþykkt, ekki fjármögnuð. Kostnaður um 10 milljarða kr. á ári til viðbótar. Samningur gerður um stuðning við almenningssamgöngur - ekki fjármagnaður. Kostnaður um 0,5 milljarða kr. á ári. Forseti. Það er óþolandi ástand. Ekki skánar það þar sem fjármagn er skilgreint í aðgerðir sem ríkisstjórnin blæs upp sem mikilvægar. Þar er fjármagnið fyrst að koma inn í þau verkefni þegar næsta kjörtímabil er hafið. Með öðrum orðum, innantóm loforð sem ekki þarf að efna því það verður vandamál næstu ríkisstjórnar. Virðulegi forseti. Til þess að mæta þessu Til að mæta þessu leggur 1. minni hluti til, auk tillögu um að fella fjármagnstekjuskatt inn í almenna tekjuskattskerfið, að eftirfarandi breytingar séu gerðar á fjármálaáætlun: Aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum sé fullfjármögnuð miðað við það kostnaðarmat sem hv. velferðarnefnd fékk. Sérstök viðbragðsáætlun vegna riðuveiki sé felld inn í fjármálaáætlun. Desemberuppbót lífeyrisþega verði jöfnuð á við sambærilegar desemberuppbætur. Stuðningur við stórfellda uppbyggingu húsnæðis í formi húsnæðisstuðnings, hlutdeildarlána og stofnframlaga sé aukinn um 38,4 milljarða á ári. Virðulegi forseti. Tilkynnt var á dögunum að verið væri að bæta við 36 milljarða kr. í sérstaka aðgerðaáætlun gegn verðbólgunni. Þetta eru hins vegar allt atriði sem þegar höfðu komið fram og verið gert ráð fyrir í fjármálaáætlun. Verið er að selja almenningi gamla lausn í nýjum umbúðum. Engum breytingartillögum hefur verið bætt við þá fjármálaáætlun í áliti meiri hluta fjárlaganefndar og ekki er þar að finna neinar viðbótaraðhaldsaðgerðir. Hækkun lífeyris almannatrygginga og hækkun frítekjumarks húsnæðisbóta eru ekki raunhækkanir þar sem þær eru einfaldlega til jafns við hækkun verðlagsþróunar í samfélaginu. Þær litlu aðgerðir sem verið er að grípa til á seinustu metrum þessa þings eru aðeins plástrar á þá efnahagskrísu sem ríkisstjórnin ber ábyrgð á en neitar að bregðast við af fullum þunga. Í ljósi þess alvarlega efnahagsástands sem nú vofir yfir þjóðfélaginu er aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar vonbrigði og mun reynast almenningi dýrkeypt á komandi misserum.

Virðulegi forseti. Varamaðurinn fær hér að taka á því, en takk fyrir ræðuna. Ég þekki það, það er ekki auðvelt að stíga inn þegar maður hefur ekki setið undir allri umræðunni sem búin er að eiga sér stað í vetur. En ég treysti því alveg að hv. þingmaður geti svarað því sem ég kem til með að spyrja um. Það er margt í nefndaráliti hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar sem situr með okkur í fjárlaganefnd sem ég get tekið undir eins og að það sé ekki hægt að sjá stöðumat á lögbundnum verkefnum ríkisins þannig að við í nefndinni getum lagt mat á það o.s.frv. Það er margt gott þarna undir. Það sem mig langaði hins vegar að spyrja hv. þingmann út í, af því að ég gæti hafa misst af því, er að setja fjármagnstekjuskattinn, sem er tæpur 41 milljarður, undir skatttekjur. Mér finnst þetta mjög ódýrt vitandi það að þetta á að taka gildi á næsta ári og til þess að þetta geti gengið þá þarf að ráðast í gríðarlegar breytingar, lagabreytingar, á kerfinu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, ódýrt og ekki ódýrt að leggja fram tillögu um kerfisbreytingu. Ég held að það mikilvægasta sé einmitt að leggja fram tillögu um að hugsa um kerfisbreytingu, kerfisbreytingu sem orsakar það að breiðustu bökin í samfélaginu eða hæsta tekjutíundin sé skattlögð á sama hátt og aðrir. Fólkið í hæstu tekjutíund hefur þann möguleika að taka hluti sem hagnað, sem fjármagnstekjur. Þetta er leið til þess að láta þau borga jafn mikið og aðra. Þarf kerfisbreytingu? Ég vænti þess nú ekki að þessi breytingartillaga verði samþykkt í atkvæðagreiðslu en rétt eins og með aðra hluti þá leggjum við þetta 

Virðulegi forseti. Það er rétt að tillögur eru góðra gjalda verðar en þegar maður er að leggja fram tillögur í jafn mikilvægu máli og fjármálaáætlun finnst mér að maður þurfi að upplifa að það sé trúverðugt. Ég er sammála því að kerfisbreytingar geta tekið langan tíma og sjálf hef ég lagt fram mál m.a. til þess að loka ákveðnu gati þegar kemur að reiknuðu endurgjaldi. Mig langaði hins vegar að mótmæla því sem hv. þingmaður hélt hér fram, þ.e. að ekkert nýtt hafi komið fram í þeim tillögum sem voru kynntar hér á mánudag. Ég er algerlega ósammála og ég trúi ekki öðru en að hv. þingmaður sé sammála því að flýta fjármálareglunum, sem bæði AGS og fjármálaráð lögðu að okkur að gera, og það sé mikilvægt að leggja það til og stefna að því. Við höfum auðvitað trú á ríkissjóði og efnahagslífinu hér til þess að þetta geti gengið eftir. Það ásamt tillögunum í húsnæðismálunum og aukna stuðningnum við það, a.m.k. þær tvær tillögur þó að ekki væri annað - ég trúi að hv. þingmaður sé mér sammála um að þær eru alla vega nýjar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið og jú, ég er alveg sammála því að færa fjármálareglurnar upp, það er af hinu góða. Ég held að við ættum að skoða fleiri reglur kannski heldur en við vorum með, það má örugglega laga ýmislegt í því hvernig við höfum okkar fjármál. Varðandi húsnæðismálin þá teljum við að það þurfi að gera miklu meira. Samkvæmt því sem fulltrúar fjármálaráðuneytisins sögðu á fundi fjárlaganefndar þá eru þær tillögur sem kynntar voru á föstudaginn, ef ég man rétt, sem kynntar voru af ríkisstjórninni, innan þess sem þegar var í fjármálaáætluninni þannig að það var í rauninni ekkert nýtt þannig lagað. Við teljum að það þurfi að gera miklu meira og ég held að tillögur okkar um það sýni að við viljum gera enn meira heldur en var í áætluninni til að tækla framboðshluta húsnæðismála.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna í þessu máli. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann hafi ekki trú á því að hægt sé að endurskoða hlutina og hvernig við gerum hlutina þannig að hægt sé að gera meira fyrir minna, af því að það er komið inn á það í nefndarálitinu og framsögu hv. þingmanns að það sé fullt af lögbundnum verkefnum sem séu vanfjármögnuð. Er það þá eina leiðin að hækka áætlunina um aukið fjármagn til þess að fullfjármagna lögbundin hlutverk eða telur hv. þingmaður einhvern möguleika á því að mögulega sé hægt að sinna lögbundnum hlutverkum á annan hátt með annarri forgangsröðun og nýta fjármunina betur og ná aukinni framlegð út úr fjármununum?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Er hægt að nýta fjármunina betur? Já, ég held að eitt af því sem er dálítið vandamál við það hvernig við gerum fjárlög og fjármálaáætlanir sé að við erum alls ekki með nógu djúp gögn. Við erum ekki að fara nógu djúpt ofan í liðina og átta okkur á því hvar sé í raun hægt að gera betur. Þegar heilbrigðisþjónusta utan sjúkrahúsa er 79 milljarðar þá er voða erfitt að segja, ef það er dýptin sem við höfum á upplýsingum, hvar hægt er að gera betur. Hafandi starfað í stóru alþjóðafyrirtæki þar sem við gátum skoðað mjög djúpt ofan í öll gögn um það hvar væri verið að eyða og í hvað, þá finnst mér svolítið eins og ég sé kominn aftur til 1950 þegar kemur að því hvernig unnið er með gögn og tölur. Svona pdf-vinna er bara - þetta er bara síðasta öld.

Virðulegi forseti. Já, ég get tekið undir það. En það eru kannski skilaboðin sem við erum að senda sem fjárlaganefnd inn í heilbrigðiskerfið og víðar, að þau þurfi að afla sér gagnanna, það sé þeirra í framkvæmdarvaldinu, að við séum að setja þeim það verkefni að fara betur með fjármuni hins opinbera. Það á að vera í staðinn fyrir að koma hingað og gagnrýna það að við séum ekki að áætla nógu mikla peninga heldur eigum við frekar að segja: Heyrðu, þið þurfið bara að finna betur út hvernig það ætti að nýta peningana og þið verðið væntanlega að finna gögn og annað slíkt til þess. En Píratar leggja líka til auknar aðgerðir og enn fleiri stofnframlög. Hvernig sjá Píratar það fyrir sér að fjármagna þessar aðgerðir á húsnæðismarkaði? Er það gegnum aukna gjaldtöku eða vilja þeir draga úr umfangi einhverra annarra aðgerða á móti?

Virðulegur forseti. Í okkar tillögum koma m.a. fram hugmyndir sem ég og hv. þingmaður vorum að ræða hér á undan, þ.e. um að leggja af fjármagnstekjuskattinn og skattleggja í staðinn hagnað sem tekjur. Það yrði til þess að það yrðu auknar tekjur inn í ríkissjóð sem gæti þá farið á móti sumum af þessum útgjöldum. Þurfum við að hugsa um fleiri tekjumöguleika? Já, ég tel t.d. að við þurfum að hugsa út í það hvernig þær 2,5 milljónir ferðamanna sem hingað koma taka þátt í uppbyggingu innviða hér. Það er eitthvað sem við þurfum að skoða. Vonandi samþykkjum við hér seinna í dag örlitla sneið af því að fjármagna varaflugvellina með pinkulitlum peningum. Við eigum að gera miklu meira af þessu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans framsögu hér. Ég vil beina til hans spurningu varðandi það sem kom fram hjá honum um þessa 38,4 milljarða, þ.e. hann leggur til að hækkun á útgjöldum til skipulags- og húsnæðismála verði 38,4 milljarðar, ef ég skildi hann rétt. Hann telur þessa fjármálaáætlun algerlega óraunhæfa og það kemur svo sem ekki á óvart úr þeirri átt. En mig langar að spyrja hv. þingmann að því hvaða áhrif hann telur að þessir 38,4 milljarðar í aukin útgjöld, sem Píratar leggja hér til, hafi á verðbólguna. Það er mjög mikilvægt að fá það fram hjá hv. þingmanni vegna þess að þetta eru veruleg útgjöld og það er þáttur í því að draga úr verðbólgunni að draga úr umsvifum hins opinbera og minnka þá útgjöld og peningaflæði. Ég bið hv. þingmann að svara þessu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Mig langaði að benda hv. þingmanni á hluta af nefndarálitinu og þá ræðu sem ég fór í hér á undan sem fjallar um það hvað hefur áhrif á verðbólguna, þ.e. framboð og eftirspurn. Framboð á húsnæði hefur verið mjög lítið. Með því að fara í aðgerðir sem auka framboð á húsnæði erum við að lækka verðbólguna, verðbólguþrýstinginn. Það er nefnilega þannig að þrátt fyrir að okkur sé kennt að allt sem heitir útgjöld hjá ríkinu hljóti að vera þensluaukandi þá er þetta dæmi um það þegar það hefur önnur áhrif á verðbólguna. 

Forseti. Það væri ágætt að hv. þingmaður gæti svarað því hvernig hann hyggist fjármagna þessa 38,4 milljarða, hvort það yrði gert með sköttum eða aukinni skuldasöfnun. Það er mjög nauðsynlegt að fá svör við því. Auk þess hefði ég áhuga á því að hv. þingmaður svaraði þessum tillögum sínum um fjármagnstekjuskattinn, hvort hann leggi þá til - eins og við þekkjum er fjármagnstekjuskattur greiddur af arði af vöxtum, eftir að búið er að greiða tekjuskatt af hagnaðinum og alls kyns skatta og gjöld af starfseminni sem fjárfestingin skapaði. Ef þú tapar fjárfestingunni þá greiðir ríkið þér engar bætur fyrir það, þetta er bara töpuð fjárfesting. Þá er spurning hvort Píratar leggi til að fjárfestar fái tapið bætt líkt og launþegar úr Ábyrgðasjóði launa, ef þeir fá ekki greidda þóknun fyrir sitt framlag til atvinnurekstrarins. Þetta hangir allt saman þannig að það væri gott að hv. þingmaður svaraði þessu og svaraði því hvernig hann ætlar að fjármagna þessa 38,4 milljarða sem 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið. Það er greinilegt að hv. þingmaður var kannski ekki alveg að hlusta á það sem ég var að segja. Við vorum að tala um að skattleggja arðinn og arður og hagnaður er tvennt ólíkt. Ef þú ert að gera fjárfestingar innan fyrirtækja á þann hátt að þú ert með það í eignarhaldsfélagi færðu að sjálfsögðu tap og hagnað til skiptis en við erum að tala um það hvernig arðurinn er tekinn út og að skattleggja það. Já, og nýta það m.a. til þess að auka hlutdeildarlán, auka stofnframlög og annað sem ekki er allt saman gert í beinum útgjöldum heldur líka með lánatilfærslum og öðru. En ég hef því miður bara eina mínútu til að svara þannig að ég náði ekki að komast yfir margt.

Herra forseti. Hér eru tveir kaflar sem vekja athygli mína, annar undir yfirskriftinni Vítahringurinn, þar sem er verið að velta fyrir sér vísitölu og tengslum vísitölu við húsnæðislán. Þarna er talað um að það þurfi að rjúfa þennan vítahring. Við erum auðvitað sammála í grunninn um þetta, við erum eins og hamstur á hjóli að hlaupa í hring eftir hring en ég velti fyrir mér hvort þetta sé endilega leiðin. Ef við ætlum að hætta að verðtryggja lán, eins og mér sýnist vera lagt til þarna, erum við þá ekki með því að afnema verðtryggð lán? Mun einhver lána verðtryggt ef lánið hækkar ekki samkvæmt vísitölu? Þá spyr maður: Er þá ekki bara verðtryggt lán úti? Munu þá ekki taka við óverðtryggð lán sem við sjáum hvernig eru að koma í hausinn á fólki þessa dagana?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir gott andsvar og svarið hjá honum hlýtur að vera eitthvað tengt evru. 

Virðulegur forseti. Viðreisn er fyrir löngu búin að gera sér grein fyrir þessum vítahring og þykist kunna lausnina við honum og vonandi að fleiri fara að hlusta á okkur hvað það varðar. En hér er svo nefnt í næsta kafla, um leigumarkaðinn og lífeyriskerfi, fjármögnun lífeyrissjóða á húsnæðismarkaðnum, sem ég held að sé bara í eðli sínu góð hugsun, göfug hugsun. En maður spyr: Er hægt að skylda lífeyrissjóði til þess? Lífeyrissjóður er í raun inneign þeirra sem söfnuðu í hann. Getum við á einhverjum tímapunkti bara krafist þess að inneign fólks sé notuð í eitthvað sem við viljum gera? Við myndum ekki fara inn á bankabók einhvers sem á peninga í banka og segja: Heyrðu, við ætlum að nota peninginn þinn í að byggja húsnæði? Þarf ekki að eiga sér stað ákveðið samtal um þetta, það sé ekki hægt að skylda lífeyrissjóði í svona vegferð?

Virðulegi forseti. Já, ég verð bara að segja við hv. þingmann að ég er algerlega sammála, að sjálfsögðu þarf samtal. En ég held að það sem vanti hjá okkur hér á landi sé það sem við sjáum á Norðurlöndunum, þessar útfærslur á kaupleigu sem eru mismunandi. Við erum með kaupleigusamtök eins og Búseta og annað hér, en þar þarftu samt að eiga dálítið mikið fyrir útborgun. Á Norðurlöndunum getur þú farið inn í slíkt búsetuform án þess að eiga þessa háu upphæð í upphafi en það gerir þér samt kleift að eignast meira og meira í húsnæðinu. Þetta þurfum við að hugsa og við þurfum að sjálfsögðu að gera það í samvinnu við og samstarfi við bæði sveitarfélög og lífeyrissjóðina og ríkið. Við erum með allt of litla valkosti hér á landi, finnst mér, miðað við það sem ég hef kynnst á Norðurlöndunum.

Frú forseti. Ég flyt hér nefndarálit 2. minni hluta. Þegar fjármála- og efnahagsráðherra kynnti áætlun þessa fyrr í vor voru viðbrögðin heldur dræm. Enda skyldi engan undra, 424 blaðsíðna áætlun til fimm ára sem svarar í engu þeim efnahagsvanda sem þjóðin stendur frammi fyrir. Nú hefur fjárlaganefnd fjallað um áætlunina í rúman mánuð og haldið fjölda nefndarfunda með fulltrúum ráðuneytanna, annarra stjórnvalda og helstu umsagnaraðila. Hver er niðurstaða meiri hluta fjárlaganefndar eftir alla þessa vinnu og í ljósi þróunar í efnahagsmálum undanfarnar vikur? Hún er sú að fjármálaáætlun skuli samþykkja án nokkurra breytinga. Það er bara engin breyting, það á að samþykkja áætlunina eins og hún var. Öll þessi vinna hefur skilað sér í óbreyttri áætlun. Þrátt fyrir að ríkisstjórnin hafi haldið fréttamannafundi og boðað miklar breytingar þá erum við með algjörlega óbreytta fjármálaáætlun. Áhrif verðbólgu og hárra vaxta eru farin að hafa gífurlega neikvæð áhrif á allt samfélagið. Ráðstöfunartekjur heimilanna gufa upp og húsnæðislán hafa stökkbreyst vegna vaxtaþróunar. Strax á vormánuðum 2020 kölluðu þingmenn Flokks fólksins eftir forvarnaaðgerðum ríkisstjórnarinnar þar sem sýnilegt væri að verðbólgan væri handan við hornið og nauðsynlegt að verja heimilin með öllum ráðum áður en það væri of seint. Þingmenn Flokks fólksins kölluðu eftir fyrirbyggjandi aðgerðum árið 2020 en það gerðist lítið sem ekkert til að koma í veg fyrir þessi hörmulegu áhrif verðbólgunnar sem við horfum fram á nú. Ráðherrarnir hirtu í engu um varnaðarorðin heldur virtu þau að vettugi. Ríkisstjórnin taldi litlar sem engar líkur á því að verðbólgan færi vaxandi í nánustu framtíð heldur þvert á móti væri hér allt í góðu jafnvægi svo langt sem augað eygði. Annað kom á daginn, eins og þjóðin veit. Vísitala neysluverðs hækkaði jafnt og þétt í gegnum Covid-árin og jókst svo gífurlega á síðasta ári. Frumvörp Flokks fólksins um frystingu verðtryggðra lána, vísitölu neysluverðs án húsnæðisliðar og afnám verðtryggingar hafa ekki hlotið náð fyrir augum stjórnvalda og er það miður fyrir samfélagið í heild. Við værum sannarlega í betri stöðu ef þessi frumvörp hefðu fengið hljómgrunn. Frá áramótum hefur verðbólgan haldist yfir 9,5% og fór hæst í 10,2% í febrúar. Þegar fjármálaáætlun fyrir árin 2024–2028 var lögð fram í lok mars 2023 stóð verðbólgan í 9,8% og meginvextir Seðlabanka Íslands í 7,5% eftir að hafa verið hækkaðir tvisvar frá áramótum, fyrst í febrúar um 50 punkta og aftur í mars um 100 punkta. Á fyrsta ársfjórðungi 2023 mældist ársvöxtur útlána lánakerfisins 11,3% og ársvöxtur peningamagns í umferð um 9,0%. Þann 24. maí hækkaði Seðlabanki Íslands stýrivexti sína enn einu sinni og nú um 125 punkta og standa þeir hvorki meira né minna í 8,75% og verðbólgan mælist 9,5%. Á sama tímabili hafa spár um þróun verðbólgu orðið svartsýnni. Í Peningamálum Seðlabanka Íslands 24. maí 2023 var spáð 8,8% verðbólgu á þessi ári og hafði þá hækkað úr 7,2% eða um 1,6% frá síðustu útgáfu Peningamála. Hlutirnir eru því ekki að fara til betri vegar að mati Seðlabankans heldur til hins verra. Samkvæmt nýjustu spám er búist við að verðbólgan nálgist ekki verðbólgumarkmið fyrr en árið 2025. Viðskiptabankarnir hafa á sama tímabili fylgt vaxtahækkunum Seðlabanka Íslands eftir í nokkurn veginn sama takti, en sem dæmi voru breytilegir grunnvextir óverðtryggðra íbúðalána hjá Landsbankanum 7,5% um áramót en nema nú 10,25% og hafa hækkað um 2,75 prósentur líkt og meginvextir Seðlabanka Íslands. Fyrir dæmigert 50 milljóna kr. íbúðalán hafa þessar vaxtahækkanir í för með sér aukningu á mánaðarlegri greiðslubyrði um 114.583 kr. á aðeins fimm mánuðum. Hinn 5. júní birtist fréttatilkynning á vef Stjórnarráðsins með fyrirsögninni „Aðgerðir ríkisstjórnarinnar gegn verðbólgu“. Í fréttinni kom fram upptalning á ýmsum aðgerðum, svo sem 2,5% hækkun fjárhæða almannatrygginga, aukin stofnframlög til uppbyggingar leiguíbúða og afkomubætandi aðgerðir að umfangi 36,2 milljarðar kr. Fjölmiðlar bitu á agnið og birtu fullyrðingar Stjórnarráðsins nánast orðrétt úr fréttatilkynningunni. Það er miður að horfa upp á þetta, enda kemur í ljós, eins og við mátti búast, að „aðgerðapakkinn“ er um nánast ekki neitt. Hæstv. forsætisráðherra og fjármálaráðherra voru í raun bara að ástunda upplýsingaóreiðu og ekki er það traustvekjandi að leggja fram áætlun um fjármál þjóðarinnar og ástunda í sömu mund, sömu andrá, upplýsingaóreiðu. Ríkisstjórnin hafði þegar tilkynnt nánast allar aðgerðir við framlagningu fjármálaáætlunar í mars, ef frá er talin viðbót við framangreind stofnframlög á yfirstandandi ári. Aðhaldsaðgerðir voru nánast allar tilgreindar í greinargerð við fjármálaáætlun, nánar tiltekið á bls. 56. Forsætisráðherra hafði tilkynnt um leiðréttingu almannatrygginga þegar fjármálaáætlun var kynnt fjölmiðlum í mars, en aðeins átti eftir að ákveða prósentustig hækkunarinnar. Enda staðfesti meiri hluti fjárlaganefndar hversu innihaldstómur aðgerðapakkinn er í raun með því að leggja til óbreytta fjármálaáætlun. Hún var algjörlega óbreytt og samt var haldinn þarna mikill fréttamannafundur með lúðrablæstri sem var í raun bara ómerkileg upplýsingaóreiða af hálfu hæstv. forsætisráðherra. Fjármálaáætlun hefur mikilvægu hlutverki að gegna í baráttunni við verðbólguna ef allt væri með felldu. Hún á að vera traustvekjandi og boða raunverulegar aðgerðir sem hefur þá jákvæð áhrif á væntingar, á þá sem eru að taka ákvarðanir um fjármál sín, þó hún komi ekki til framkvæmda fyrr en eftir einhver ár. Því miður hefur þessi áætlun sem við erum að ræða hér í raun verið rýrð með þessum vinnubrögðum. Það dregur úr trausti og trúverðugleika á því að hún skili tilætluðum árangri. Frú forseti. Lengi hefur ríkisstjórnin lofað endurskoðun á lögum um almannatryggingar með það að markmiði að bæta stöðu öryrkja. Viðræður þess efnis sigldu í strand á síðasta kjörtímabili en þegar ríkisstjórnin kynnti nýjan stjórnarsáttmála síðla árs 2021 var því lofað að endurskoðunin næði loks fram að ganga. Því miður hefur vinnan dregist og ráðherra málaflokksins frestaði framlagningu frumvarps um endurskoðun greiðslukerfis örorku sem átti að berast þinginu í mars. Þó hefur dregið til tíðinda hvað varðar fjármögnunina en gert er ráð fyrir því að fjárheimild málaflokksins verði aukin um rúma 16 milljarða kr. á ársgrundvelli vegna heildarendurskoðunar örorkulífeyriskerfisins. Að vísu er greinargerð fjármálaáætlunar margsaga um fjármögnun verkefnisins. Á bls. 56 segir að nettóaukning útgjalda vegna kerfisbreytingar verði 8 milljarðar kr. en svo segir á bls. 71 að varanlegur kostnaður við nýtt kerfi sé áætlaður 16,5 milljarðar kr. frá og með árinu 2028 þegar kerfisbreytingar verða að fullu komnar fram. 2. minni hluti hyggst ekki fjalla um hvort umrædd fjármögnun vegna kerfisbreytinganna sé til þess fallin að ná tilsettu markmiði, í ljósi þess að ekki liggur fyrir hvernig kerfisbreytingin verður útfærð. Hins vegar telur 2. minni hluti þörf á að tryggja verkefninu fjármagn strax á næsta ári. Öryrkjar hafa beðið áratugum saman eftir heildarendurskoðun. Frekari tafir eru einfaldlega ekki í boði. Ef ekki verður hægt að ganga til verka strax á næsta ári þá leggur 2. minni hluti til að fjármagnið verði nýtt til að hækka lágmarksframfærslu almannatrygginga þangað til endurskoðunin kemur til framkvæmda. Annar minni hluti getur ekki stutt fjármálaáætlun að óbreyttu. Þörf er á frekari aðgerðum til að stemma stigu við vaxandi verðbólgu. Því eru lagðar til nokkrar breytingar á tekju- og gjaldahlið með það markmið að sporna gegn verðbólgu og vernda viðkvæma þjóðfélagshópa. Á tekjuhliðinni er lagt til að bankaskattur verði hækkaður í fyrra horf og að veiðigjald verði hækkað svo að þjóðin fái sanngjarnt endurgjald fyrir afnot af sjávarauðlindinni. Á gjaldahliðinni er lagt til að fjármögnun vegna endurskoðunar örorkulífeyriskerfisins verði flýtt um eitt ár, aukin framlög til geðheilbrigðismála og endurhæfingarúrræða vegna fíknisjúkdóma og lagt er til að stofnframlög til uppbyggingar á hagkvæmum íbúðum verði tvöfölduð út gildistíma fjármálaáætlunar. Heildarumfang útgjaldatillagna er 62,6 milljarðar kr. á gildistíma fjármálaáætlunar en breytingartillögur á tekjuhlið skila ríkissjóði auknum tekjum um sem nemur 80 milljörðum kr. á gildistíma fjármálaáætlunar. Nettóáhrifin á ríkissjóð eru jákvæð þegar upp er staðið. Við leggjum fram ábyrgar tillögur fyrir Alþingi til þess að tekjurnar dugi fyrir þeim kostnaði sem við leggjum til og það verður meira að segja afgangur, frú forseti. Við horfum á þessa fjármálaáætlun og í stuttu máli er þetta fjármálaáætlun sérhagsmunanna. Þetta er fjármálaáætlun óbreytts kerfis. Það er ekki verið að gera eitt né neitt nema viðhalda óbreyttu kerfi. Það kom fram í andsvörum að við lögðum til að hækka bankaskattinn og ná þar í góða summu. Því var ekki tekið fagnandi af fulltrúa Vinstri grænna hér í umræðunni, hvað þá öðrum þingmönnum stjórnarliðsins og er það vissulega sorglegt. Hér er gríðarleg misskipting og það blasir við að tekjuafgangur bankanna á fyrstu þremur mánuðum ársins var eitthvað í kringum 20 milljarðar. Á meðan heimilin eru í vandræðum með að ná endum saman virðast bankarnir þrútna út sem aldrei fyrr. Þetta er ástand sem venjulegu fólki svíður og skilur ekkert í. En fólkið sem er hér í meiri hluta á Alþingi má ekki hugsa til þess að þetta verði eitthvað jafnað. Það má ekki hugsa til þess að þarna verði einhverjir fjármunir sóttir og settir til þeirra sem minna mega sín. Þeir mega ekki heldur hugsa til þess, meiri hlutinn á þingi, að settar verði einhverjar skorður á þennan gríðarlega hagnað bankanna sem er mjög óeðlilegur og stefnir að óbreyttu í 80 milljarða á þessu ári. Það er erfitt að átta sig á því hvað er í gangi og ég held að þessi umræða sem hér fer fram verði líka að fjalla eitthvað um þessa stjórnarflokka. Margir sem telja sig Framsóknarmenn gera það á þeim forsendum að þeir séu mögulega vinir landsbyggðarinnar, klæða sig í ullarpeysu landsbyggðarinnar og eru hófsemdarmenn og miðjumenn og allt það. En í verkunum hér í þinginu er fyrst og fremst horft til aðalsins í landinu, kvótaaðalsins sem rakar saman fé bankakerfisins á meðan kjósendur, almennir kjósendur, þurfa að borga, eins og ég benti á, 114.000 kr. meira í júní en í byrjun ársins. Þá er alveg ljóst með atkvæðunum og með þessari fjármálaáætlun hverjir eru í forsæti eða hverjir eru í öndvegi þegar verið er að skammta. Það var umhugsunarefni að starfa í þessari ágætu fjárlaganefnd þann stutta tíma sem ég fékk að sitja þar inni nú á vordögum. Ég vil þakka verkstjórn formannsins, hún var í sjálfu sér góð hvað varðar störfin, og starfsmennirnir skiluðu góðu verki. En það er samt áberandi að þegar þeir koma sem tilheyra aðlinum og stóru hagsmunaaðilunum þá er jafnvel reynt að halda mönnum innan við einhverjar skorður. Það kom mér verulega á óvart að það var jafnvel reynt að ala mig upp, að spyrja ekki ákveðinna spurninga þegar komið var að Samtökum fyrirtækja í sjávarútvegi. Það kom mér á óvart að það þyrfti að setja einhverja grindur utan um þær spurningar sem þingmenn spyrja á nefndarfundum. Það er eins og þessi hópur sé í svo mikilli bómull að það sé varla hægt að sækja þangað eina krónu eða láta hann fara að sömu reglum og aðra í samfélaginu. Það virðist eiga að vera einhver alveg sérstök gæska við þennan hóp og jafnvel að það þurfi að fara sérstaklega varlega þegar fulltrúar hans eru spurðir spurninga í nefndarherbergjunum. Það er eitt sem ég held að sé nauðsynlegt að ræða hér og nú í tilefni frétta vikunnar. Nú eru aðalsprauturnar í stórútgerðinni að sækja heilan milljarð í sameiginlega sjóði í gegnum dómskerfið vegna mögulegrar handvammar við að setja reglur varðandi úthlutun á makrílkvóta. Ég furða mig á því að þjóðkjörnir þingmenn skuli ekki taka þá umræðu í kjölfar þess að reyna að ná þessum fjármunum til baka. Ég er ekki að tala um skattlagningu heldur að koma þessum veiðiheimildum á makríl að einhverju leyti á uppboð. Þó að það væri ekki til annars en að ná upp í þá milljarða sem stefnir í að streymi út úr ríkissjóði. Nei, það er ekki verið að því. Það virðist frekar verið að slá því á frest enn lengur að koma til móts við litla öryrkjann. Það er alla vega sú mynd sem blasir hér við. Það er alveg ljóst að ef við ætlum að ná tökum á verðbólgunni þá þarf að taka á húsnæðismálunum. Það er bara staðreynd sem ekki er hægt að líta fram hjá að hæstv. innviðaráðherra ber ábyrgð á húsnæðismálunum og Framsóknarflokkurinn hefur borið ábyrgð á þessum málaflokki um árabil. Hann er í raun í algjörri kleinu. Og hér er fjármálaáætlun sem tekur ekki á þessu og felur ekki í sér raunverulegar aðgerðir heldur ætla menn að halda áfram að hafa þessi húsnæðismál í því fari sem þau eru, þ.e. að þau miðist við að uppfylla draumaverkefni Samfylkingarinnar í borginni og mótist inn í borgarlínuverkefnið í stað þess að farið sé í raunverulega uppbyggingu á húsnæði. Það hefur komið fram hér, bæði frá verkalýðshreyfingunni og verktökum sem hafa í hyggju að byggja húsnæði hratt og vel hjá Reykjavíkurborg, að það eru engar lóðir á lausu. Þetta er auðvitað eitt af því sem þarf að bæta úr og hefði þurft að taka fastari tökum í áætluninni. Síðan þarf auðvitað líka að bæta samkeppnina, taka á samkeppnismálunum á öllum sviðum þannig að ef menn hækka verð geti fólk bara farið í næstu búð og fengið vöruna á betra verði. Er einhver vinna í gangi á vegum stjórnvalda hvað það varðar? Það er ekki að sjá að við séum að stórauka fjármagnið í þennan málaflokk. Það er alveg ljóst að það er ekki bara fjármagnið sem skiptir máli heldur pólitískur stuðningur og jákvæð umræða um það að herða hér á samkeppnismálunum og koma samkeppni á sem víðast. Ég tel skorta verulega á þar. Ef við ætlum að ná verðbólgunni niður þá eru það húsnæðismálin og samkeppnin sem skipta máli. Í stað þess að verið sé að efla Samkeppnisstofnun má segja að hún sé í stöðugri endurskoðun, hvort sameina eigi hana annarri stofnun og allt í lausu lofti. Það er ekki góð leið til að styrkja eftirlitið að vera alltaf með það í lausu lofti hvort því verði breytt á þessu ári eða næsta. Menn hljóta að sjá það. Það eru fleiri þættir sem vekja furðu þegar farið er yfir þessa fjármálaáætlun. Það var fróðlegt fyrir mig að sitja hér á vordögum í nefndinni. Ef farið er yfir stjórnarsáttmálann þá átti það að vera í öndvegi að taka á loftslagsmálum heimsins. Litla Ísland átti náttúrlega að bjarga loftslaginu í heiminum. Ég var nú kannski ekki alveg á því að við myndum hafa einhver úrslitaáhrif hvað það varðar en í umræðunni má skilja að það skipti miklu máli, þetta mikla framlag Íslands í loftslagsmálum. Staðan er einfaldlega sú að við erum ekkert að fara í þá átt sem stjórnvöld eru að tala um, þ.e. að það verði niðurskurður um þriðjung fyrir árið 2030. Við erum jafnvel að fara í hina áttina. Útblástur er að aukast. Sumar af þessum aðgerðum sem eru birtar hér, m.a. komu athugasemdir frá samtökum þeirra sem flytja inn bíla, benda bara augljóslega á það, frú forseti, að draga á saman það fjármagn sem fer í orkuskipti hjá almenningi þegar komið er að bílaflotanum. Ekki bætir úr skák þegar Vinstri grænir, í grænu vegan-peysunum sínum, koma hér með aflvísisfrumvarp þar sem þau vilja hleypa óheftu vélarafli inn á grunnslóðina í nafni orkuskipta - það er greinilega ekki mikil meining á bak við eitt né neitt þar. Ef við værum að hugsa um verðmætasköpun fyrir þjóðina þá færum við miklu frekar í þá átt að stuðla að því að dagróðrarbátar, sem koma með hæsta verðið, skila hæsta verðinu á markaði, fengju meira rými á miðunum. Það er ekki þannig. Vinstri grænir vilja hafa það öðruvísi og setja stóru togarana eða aflmestu togarana í forgang. Það eru fleiri þættir sem vekja ákveðna undrun og undirstrika þjónkunina við stórútgerðina. Þá vil ég nefna, frú forseti, þær fisktegundir sem þeir hirða ekki um að veiða, skilja eftir. Ég er t.d. að tala um ufsa og blálöngu, jafnvel makríl. Hvers vegna er þá ekki öðrum hleypt í þetta? Ég nefni líka úthafsrækjuna. Hvers vegna eru þessar aflaheimildir látnar brenna upp? Hvers vegna hafa menn enga döngun í sér til að taka á þessu? Það er auðvitað vegna þess, og kannski lýsir það þessu dæmi, að þegar þessir furstar koma á nefndarfundi þá á helst að krjúpa fyrir þeim í stað þess að spyrja eðlilegra spurninga. Þessi fjármálaáætlun fékk mikla umræðu, það mættu margir á fundi. Niðurstaðan var óbreytt áætlun. En við í Flokki fólksins viljum gera hana betri. Þess vegna flytjum við breytingartillögu m.a. um bankaskattinn. Það verður þá fróðlegt að vita hvort stjórnarflokkarnir greiða atkvæði með þessum tillögum, eða hvaða flokkar gera það. Ef þeir gerðu það þá yrði það til þess að ekki þyrfti að slá öllu á frest sem snýr að hagsmunum þeirra sem minna mega sín.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Sigurjóni Þórðarsyni fyrir framsöguna. En þegar leið á hans ræðu þá hélt ég að ég væri staddur á deginum í gær þar sem var eldhúsdagsumræða. En gott og vel. Það er ekki verið að gera neitt. Það er, held ég, yfirskriftin í því sem kom fram í máli hv. þingmanns, og að við stjórnarþingmenn, landsbyggðarþingmenn, værum þingmenn í lopapeysu sem tilheyrðum aðlinum. Þetta er áhugaverðasta lýsing sem ég hef nokkurn tímann heyrt á hv. þingmönnum landsbyggðarinnar. Mér finnst eiginlega allt í lagi að menn gæti orða sinna í ræðustól Alþingis þegar þeir eru að ræða um starfsbræður sína hér á þingi. Það er áhugavert í því samhengi að benda hv. þingmanni á það sem snýr að húsnæðismálunum á bls. 12 og 13, en við skulum fara betur í það á eftir.

Frú forseti. Ég verð bara að taka það fram að mér finnst ekkert að því að vera í lopapeysu. Ég var í rauninni að nefna það að hv. þingmenn Framsóknarflokksins, en ekki landsbyggðarinnar, væru að klæðast lopapeysu, svona í óeiginlegum skilningi, með því að segjast og gefa í skyn að þeir væru hér talsmenn landsbyggðarinnar. Hvað gera þeir hér? Jú, þeir leggja fram gjöld á dreifiveitur, á þá sem ætla að tengjast rafveitu í dreifbýlinu, óskilgreind gjöld, óútfærð. Bændasamtökin hafa mótmælt þessu. Þetta er það sem er í gangi. Ef það eru stórir hagsmunir, stóru hagsmunasamtökin í SFS, þá liggja þeir kylliflatir. En ef það er eitthvað sem snýr að almenningi þá er ekki hægt að gera eitt né neitt. Þannig er það nú bara, því miður. Þegar þetta er gert upp þá er það augljóst.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni innleggið. Það sem hv. þingmaður kom inn á í sinni ræðu þegar hann fylgdi eftir nefndarálitinu var að það væri í sjálfu sér ekki verið að gera neitt og þar af leiðandi væru húsnæðismálin í algjöru tjóni hjá stjórnarmeirihlutanum. Þá vil ég bara benda hv. þingmanni á að fletta upp á bls. 12 í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar. Þar er farið ágætlega yfir það hvað verið er að gera og ég hafna því algerlega að stjórnarmeirihlutinn sé ekki að gera eitthvað. Við erum hér með fjármálaáætlun með ákveðnu aðhaldi þrátt fyrir gríðarlega tekjuaukningu upp á 90 milljarða. Þar af leiðandi getum við sagt að þegar við drögum úr útgjöldum þá erum við sömuleiðis að gæta gríðarlegs aðhalds í ríkisfjármálum. Væntanlega getum við gert mun betur. En þegar maður fer yfir nefndarálit frá 2. minni hluta fjárlaganefndar þá get ég ekki séð að þar sé verið að gæta verulegs aðhalds.

Frú forseti. Eftir þetta stutta andsvar fór ég að spyrja mig í hvaða veruleika þetta ágæta fólk í Framsókn lifði. Hefur það ekkert heyrt af kreppunni á húsnæðismarkaðnum? Hefur það ekkert heyrt af því að það eru mörg hundruð eða jafnvel tugir hundruða umsókna um hverja íbúð sem losnar á leigumarkaði? Hafa menn ekkert heyrt af því að leiguverð sé komið upp úr hæstu hæðum? Hefur fólk ekkert heyrt af þessu í Framsóknarflokknum? Þetta er bara niðurstaðan. Þetta er einfaldlega niðurstaðan af stjórn flokksins og menn geta ekki látið eins og ekkert sé. Það væri miklu betra ef menn viðurkenndu að þetta væri ástand sem þyrfti að lagfæra. Þess vegna sakna ég þess að sjá ekki einhverjar betri aðgerðir hérna aðrar en þær að uppfylla kosningaloforð Samfylkingarinnar í borginni, að menn komi hér með einhverjar myndugar áætlanir og hvatningu í því að gera betur.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir hans framsögu. Í nefndarálitinu kemur m.a. fram að fyrirhugað sé eitthvað sem kallað er afkomubætandi aðgerðir, fallegt orð yfir hugsanlegan niðurskurð. Maður þekkir það að það sem hefur verið kallað afkomubætandi er jú vissulega niðurskurður, getur verið það, en getur líka verið niðurskurður á þjónustu. Mig langar í fyrra andsvari mínu að nefna það sem hv. þingmaður talar um, tekjuaukann sem hlýst af þessum tillögum upp á 80 milljarða til að fjármagna 62 milljarða útgjöld og þarna er nefnd til sögunnar hækkun á veiðigjöldum og bankaskattur. Telur hv. þingmaður að hægt verði að ná í 80 milljarða með auðlindagjöldum einvörðungu og bankaskatti?

Frú forseti. Ég tel mjög auðvelt að ná í aukna fjármuni og jafnvel án þess að leggja sérstakt auðlindagjald á útgerðina. Bara það eitt, frú forseti, að fiskur færi á markað og væri verðlagður á frjálsum markaði myndi strax leiða af sér að sjómenn myndu fá hærri laun, það myndi leiða af sér að skatttekjur hins opinbera yrðu hærri, það myndi leiða af sér að hafnargjöld skiluðu sér að fullu til sveitarfélaga og hagur þeirra myndi batna og það myndi einnig leiða af sér það augljósa; það væri minna svigrúm til að skilja eftir fjármuni í skattaskjólum, í svokölluðum sölufélögum þar, þannig að það er mjög auðvelt. Síðan er alveg ljóst varðandi bankaskattinn - bara þessar upphæðir sem við sjáum hér á fyrstu þrem mánuðum, það er ótrúlegt að fólk staldri ekki meira við það, þá á ég við hæstv. fjármálaráðherra. Þessar gríðarlegu upphæðir sem eru teknar þarna eru ekki teknar einhvers staðar, þær eru teknar af þeim sem skulda í þessum bönkum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans svar. Mig langar í seinni hlutanum að nefna skuldir ríkissjóðs sem við erum ekki að sjá lagast fyrr en - ja, það er gert ráð fyrir því að ná jafnvægi í ríkisbúskap langt út fyrir þetta kjörtímabil þannig að það mun hvíla á herðum annarra að leysa úr því. Mig langaði að velta því upp hér að það er dýrt fyrir ríkið að skulda, það er dýrt fyrir Íslendinga að skulda. Það er staðfest að við borgum þrefalda vexti miðað við aðrar þjóðir sem við viljum bera okkur saman við. Væri það ekki mikil kjarabót ef við tækjum á okkur eitthvert högg svona á næstu árum til þess einmitt að draga úr skuldum og 

Forseti óskar eftir hljóði í hliðarsal.

Frú forseti. Augljóslega er rétt að draga úr skuldum. Það er eitthvað sem hið opinbera ætti að gera og vera ekki að taka lán nema þá fyrir einhverju sem skilar arði. Ég er alveg sannfærður um að það er margt í samgöngukerfinu sem skilar miklum arði og er alveg réttlætanlegt að taka lán út á. En ég held að það sé svo auðvelt fyrir okkar samfélag sem hefur einar hæstu þjóðartekjur í heimi að vera stjórnað miklu betur en nú er. Eins og ég sagði hér í ræðu minni þá er þetta fyrst og fremst áætlun um áframhaldandi sérhagsmuni og óbreytt ástand. Það er mjög auðvelt að gera betur. Ég held að allir þeir sem sjá núna fram á gríðarlegar hækkanir þessa mánuðina, bara í kröfum, gluggapósti frá bönkunum, sjái það einnig í hendi sér.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans ræðu, það var fróðlegt að hlusta á hann. Það eru alls konar frasar settir fram, að við séum hér, stjórnarmeirihlutinn, bara að horfa til aðalsins í landinu og útgerðin sé af hinu vonda o.s.frv., þrátt fyrir að hún veiti þúsundum manna atvinnu á Íslandi og gríðarlega miklar útflutningstekjur sem skipta þjóðarbúið verulegu máli. Hv. þingmaður eyddi löngum tíma í að ræða það að ríkisstjórnin hefði ekki boðað aukið aðhald en það eina sem hv. þingmaður leggur síðan til eru aukin útgjöld og hærri skattar, sem munu að sjálfsögðu auka verðbólguna. Það gefur alveg augaleið. Nú leggur hv. þingmaður til hér, fyrir hönd Flokks fólksins, útgjaldahækkun upp á 28 milljarða kr. Telur hv. þingmaður að þetta sé innlegg inn í aðhald og baráttuna gegn verðbólgunni?

Frú forseti. Það kemur nú verulega á óvart að þetta komi hér fram í andsvari vegna þess að í ræðu minni fór ég yfir það að það yrðu bæði skattar og aukin útgjöld. Hér í andsvari fór ég líka rækilega yfir það að það yrðu réttlátari reglur án skattahækkana útgerðarinnar bara með því að fiskur færi á markað. Og það kemur svolítið á óvart að harðasta andstaðan við að markaðsöfl fái að ráða hráefni, sem er sagt vera sameign þjóðarinnar, komi frá Sjálfstæðismönnum. Ég meina, þetta myndi skila þjóðinni gríðarlegum arði eitt og sér og miklu meiri samhljómi og betra lími í samfélaginu ef fólk hefði bara möguleika á að nálgast hráefni á markaði á raunvirði. Svo er ekki. Ég vísa því þess vegna alveg út í hafsauga að við séum hér með óábyrgar tillögur.

Frú forseti. Það er alveg rétt að Flokkur fólksins er með tekjur á móti. Flokkurinn ætlar að hækka skatta og auka álögur á fyrirtæki. Sú tekjuhlið er u.þ.b. 16 milljarðar, segir í nefndarálitinu, en útgjaldahækkunin er 28 milljarðar. Það vantar því þarna upp á einhverja 12 milljarða. Það væri bara fróðlegt að fá að vita hvar hv. þingmaður ætlar að finna þá peninga vegna þess að núna er afar mikilvægt að sýna aðhald og fara varlega í allar hækkanir, skattahækkanir og annað slíkt á almenning, þegar við erum öll að glíma við verðbólgu og vaxtahækkanir. Þetta er tímabundið ástand, það er tímabundið erfitt að kljást við þetta en við munum ná okkur fljótt á strik þegar við náum verðbólgunni niður. En það væri gott ef hv. þingmaður kannski svaraði því hvar hann ætlar að fá þessa 12 milljarða sem vantar upp á, eins og kemur fram í nefndaráliti hans.

Frú forseti. Mér finnst það koma úr hörðustu átt að hér sé þingmaður Sjálfstæðisflokksins að vanda um fyrir okkur að hér sé ekki sýnd nógu mikil aðhaldssemi í opinberum fjármálum og tillögugerð. Ég vil bara benda á að hér vorum við í hádeginu að leggja til 400 milljónir til fjölmiðla. Það sem við í Flokki fólksins erum að gera er að leggja fram ábyrgar tillögur, að taka af þeim sem eiga greinilega mikið undir hjá valdaflokkunum hér og færa til þeirra sem þurfa á því að halda. Ef það er eitthvað sem við þurfum að passa upp á núna, frú forseti, þá er það að efnahagskreppan verði ekki til þess eins og sú síðasta, að fjölskyldurnar hrekist út úr húsunum. Ég er alveg sannfærður um að hv. þingmaður er mér sammála. Við þurfum að gæta að því að byrðarnar leggist ekki einungis á þá sem minna mega sín í þessu samfélagi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurjóni Þórðarsyni fyrir hans framsögu og hans ræðu hér um fjármálaáætlun. Hannn talaði mikið í sinni ræðu um að það væri lítið að frétta af nýjum hagræðingaraðgerðum hjá ríkisstjórninni og í tillögunni og það hefði ekki verið mikið nýtt að frétta af auknu aðhaldi, hann talaði mikið um þetta aðhald. Mig langar að vita: Vill Flokkur fólksins eitthvert aðhald og hvaða aðhald leggur Flokkur fólksins til?

Frú forseti. Jú, auðvitað teljum við í Flokki fólksins að það sé mikið svigrúm til aðhalds í opinberum rekstri. En við teljum líka að það sé svigrúm til tekjuöflunar ef menn fara í þá sjóði og til þeirra sérhagsmunaafla sem hafa miklu meira en nóg. Það veltur upp úr vösum þeirra og svo langt að það er jafnvel komið í skattaskjól á Kýpur og hingað og þangað um heiminn. Við þurfum bara að sækja þessa fjármuni. Það er ekkert flókið, það er ekkert óréttlátt. Við erum að tala t.d. um nýtingu á sjávarauðlindinni, sameiginlegri auðlind, bara með því. Það væri ágætt ef hv. þingmaður svaraði því. Hefur hann t.d. eitthvað á móti því að fiskur verði verðlagður á opnum frjálsum markaði þannig að allir geti keypt hann á raunvirði? Ég tel að sú aðgerð myndi skila íslensku samfélagi miklu, ekki bara auknu tekjum heldur einfaldlega meira réttlæti.

Frú forseti. Hér erum við að ræða fjármálaáætlun í ljósi þess að það eru búnar að vera vaxtahækkanir og verðbólga. Ég spyr: Eru einhverjar beinar tillögur um aðhald frá Flokki fólksins eða eru þetta allt bara einhver stóryrði um það sé hægt að sækja peningana í djúpu vasana? Þá langar mig að spyrja, talandi um það að hér er verðbólga í landinu: Ef við setjum aðallega áherslu okkar á aukna tekjuöflun, meiri tekjuöflun og enn meiri tekjuöflun til að setja í meiri útgjöld og enn meiri útgjöld, hvaða áhrif hefur það á verðbólguna og vaxtastigið í landinu? Ég held að það sé verðbólga og lægri vextir, þ.e. að draga úr verðbólgu og lækka vexti sem hjálpar þeim hvað mest sem minnst hafa á milli handanna. Þess vegna hef ég miklar áhyggjur af þessari tekjuöflunar- og útgjaldaaukningu Flokks fólksins.

Frú forseti. Ég vona að svar mitt verði til þess að minnka aðeins áhyggjur hv. þingmanns. En það er alveg ljóst að hvorki öryrkjar né leigjendur sem við viljum rétta hjálparhönd á þessum tímum eru valdir að þessari verðbólgu sem nú geisar. Það er alveg deginum ljósara. Ég trúi því að mikill meiri hluti þingmanna sé mér sammála hvað það varðar. Auðvitað er það viðkvæmt fyrir Sjálfstæðisflokkinn að sækja eitthvað í þessa djúpu vasa þannig að ég segi bara við Sjálfstæðismenn: Safnið smá kjarki. Það þarf ekkert að fara af einhverri hörku í þetta, það er bara nóg að byrja á því að skylda það að fiskur fari á markað. Hvað varðar sparnaðartillögur þá höfum við rætt hér fyrr á þessum fundi þessa fjármuni sem fara til frjálsa fjölmiðla, 400 millj. kr. Ég hefði viljað fara aðra leið, líkt og eflaust flestir þingmenn Sjálfstæðisflokksins, trúi ég. En þeir eiga ekki að vera hræddir við þetta. Safnið smá kjarki.

Frú forseti. Kunnuglegt stef, segja talsmenn ríkisstjórnarflokkanna þegar þeir eru spurðir um þunga gagnrýni á fjármálaáætlun og bæta því við að gagnrýnin komi þeim ekkert á óvart. Það er í sjálfu sér heiðarleg játning að meiri hlutinn bjóst við gagnrýninni, þau viðurkenna að þau heyra og skilja þungann í gagnrýninni sem kemur reyndar úr öllum áttum og er merkilega samhljóða. En vandamálið er bara það að hlustunin er engin. Þrátt fyrir að gagnrýnin sé þeim kunnugleg er niðurstaðan engu að síður sú að henda hingað inn í sal fjármálaáætlun sem þau leggja til að verði samþykkt óbreytt. Í þessu felst einhver djúpstæð tegund afneitunar og meðvirkni í Stjórnarráðsfjölskyldunni. Við sjáum alveg og við finnum hér í þinghúsinu núna þessa síðustu daga að það er ekki þannig að stjórnarþingmenn gangi hér glaðir um, stoltir af þessari niðurstöðu. Ég velti því fyrir mér hvort það hljóti ekki að vera þannig að þessi niðurstaða hafi fæðst í samningum milli formanna stjórnarflokkanna þriggja og stjórnarþingmenn verði svo bara að sætta sig við þetta plagg, koma svo hérna upp í andsvör og spyrja stjórnarandstöðuþingmenn: Hvað hefðuð þið gert? Vanlíðan með niðurstöðuna er svo mikil að ríkisstjórnarflokkarnir hentu síðan öllum öðrum frumvörpum í framhaldinu út af borðinu. Það virðist vera svo óþægilegt fyrir þessa fjölskyldu að vera saman í húsi að nú þarf að rýma húsið í snatri. Forsætisráðherra birtist í fjölmiðlum og segir að það merkilegasta við árangur ríkisstjórnarinnar núna sé að klára þing á tilsettum tíma. En þau kláruðu ekki þetta þing heldur hentu dagskránni bara í ruslið. Frumvörpum hefur verið slátrað hérna hægri vinstri í beinu framhaldi af því að fjármálaáætlun var troðið upp á þingmenn meiri hlutans og okkur öll á lokadögum þingsins. Verðlaunin eru að allir fái að fara fyrr heim í sumarfrí og forsætisráðherra lætur hafa eftir sér að það hafi ekki verið vert að fara inn í erfið mál á þessum tímapunkti. Ekki vert að ræða málin, ekki vert að ræða frumvörpin, ekki vert að stunda pólitík á þessum tímapunkti. Mun betra að senda fólkið sitt þess í stað bara út úr húsi, kannski til þess að hin kunnuglega gagnrýni heyrist minna, svo þingmenn séu ekki mjög lengi hér inni í þingsal að segja það augljósa um fjármálaáætlun, sem er þetta: Ríkisstjórnin neitar einfaldlega að vera hluti af lausninni gegn verðbólgunni, kastar inn handklæðinu. Það sem verra er, ríkisstjórnin er orðin stór hluti vandans sem við stöndum frammi fyrir um verðbólgu og vaxtahækkanir. Þessi endanlega útgáfa fjármálaáætlunar stendur óbreytt frá því hún var lögð fram í vor þrátt fyrir þunga ágjöf, t.d. frá Samtökum atvinnulífsins, BHM, frá ASÍ og fleirum. Þrátt fyrir það eru viðbrögð ríkisstjórnarinnar lítil sem engin. Þrátt fyrir áskoranir hagfræðinga um að ríkisstjórnin verði að taka virkan þátt í baráttunni gegn verðbólgu gerist lítið. Þetta fólk, þessir hagfræðingar, hafa gengið lengra. Þeir hafa bent á að það hafi alvarlegar afleiðingar fyrir heimilin þegar ríkisstjórnin neitar að taka þátt í verkefninu. Hvernig þá? Vegna þess að þá þarf að beita vaxtahækkunum oftar, sem er langtum grimmara verkfæri en að beita ríkisfjármálunum. Ríkisstjórn sem þannig hagar sér er ekki í neinni stöðu til að biðla til vinnumarkaðar eða almennings um að sýna ábyrgð. Fólk sem segir alltaf pass getur ekki beðið aðra um að haga sér. Ég viðurkenni að ég furðaði mig á því þegar ég las fréttatilkynningu ríkisstjórnarinnar á mánudag hvers vegna það kom aldrei skýrt fram hvaða væntingar ráðherrar hefðu til þessarar stefnu sinnar og tillagna, hver væru markmiðin. Ég spurði hér fyrr í dag hv. formann fjárlaganefndar að því hvort hún byggist við því að þessar tillögur hefðu áhrif á næstu stýrivaxtaákvörðun. Það væri auðvitað heilbrigður metnaður að geta lýst því yfir. Það er prófsteinninn, hvort skref stjórnvalda hafi þau áhrif að vextir lækki næst, hafi þau áhrif að það sé búist við því að verðbólga fari niður. Það er merkilegt að það þarf að toga þau svör fram með töngum, loðin svör. Það er um þetta sem málið snýst. Munu þessar aðgerðir bera árangur? Munu þessar aðgerðir leiða til þess að það sé hægt að fara að lækka vexti? Og síðan í framhaldinu: Hvernig ætlum við að dreifa byrðunum núna meðan á þessu ástandi stendur? Þetta eru tvær pólitískar lykilspurningar. Skýr skilaboð af hálfu hæstv. forsætisráðherra, af hálfu hæstv. fjármálaráðherra um markmið annars vegar og væntan árangur hins vegar hafa þýðingu fyrir almenning, hafa þýðingu fyrir atvinnulífið og markaðinn. En þessi skilaboð er auðvitað ekki hægt að senda þegar þarna var aðallega bara að finna fyrst og fremst endurtekið efni. Jú, táknræn skilaboð um hvernig eigi að standa að hækkunum hjá embættismönnum og þingmönnum og ráðherrum, og svo útgjaldareglan, fjármálareglan. Annað er óbreytt. Ríkisstjórnin sendir út tilkynningu um að hún sé að fara í það að fresta frekari framkvæmdum en nefnir sömu framkvæmdir og þegar áætlunin var lögð fram í mars. Það er búið að selja okkur það, held ég, í þrígang að það eigi að fresta stækkun Stjórnarráðsins, alltaf sem ný saga. Aftur er lagt á borðið að draga eigi úr ferðalögum ríkisstarfsmanna. Þetta sást í fjárlagafrumvarpi síðasta haust. Þetta sást í fjármálaáætlun hér í mars, aftur núna sem ný aðgerð á mánudag. Auk þess er það breyta sem skiptir óskaplega litlu í stóra samhengi hlutanna. Gömul saga verður ný. Vandamálið er að stærsti hlutinn af þessum tillögum eru tillögur sem allir sem komu fyrir fjárlaganefnd og amma þeirra voru sammála um að myndu ekki duga til að kæla verðbólgu að neinu ráði, myndu ekki duga til að hjálpa þeim fyrirtækjum og heimilum sem hafa tekið á sig miklar og þungar vaxtahækkanir. Forseti. Síðustu þrjú ár eru auðvitað einstök í hagsögunni. Hjól hagkerfisins stöðvuðust næstum því á skömmum tíma. Við upplifðum lækkun raunvaxta sem var líka nánast fordæmalaus. Aukið peningamagn, uppsafnaður sparnaður, launahækkanir; allt skapaði þetta þrýsting, eftirspurnarþrýsting sem margfaldaðist síðan þegar hagkerfið tók við sér aftur, tók mjög vel við sér og mjög hratt. Síðan er það innflutta verðbólgan. Allt breytur sem hafa áhrif. Auðvitað er það alveg rétt að það er ekkert eitthvað eitt hérna sem er að verki. Sá hluti þjóðarinnar sem var í vari fyrir áhrifum heimsfaraldursins á sínum tíma hagnaðist á þessum aðstæðum. En núna er það að gerast að nær öllum kostnaði af verðbólgu og vaxtahækkunum er verið að velta yfir á ungt fólk, barnafjölskyldur og ég myndi segja minni fyrirtækin líka, þau taka á sig vaxtahækkanir og ríkisstjórnin er að boða til viðbótar 1% skattahækkun á þau. Unga fólkið trúði á lágvaxtaskeiðið og ég held að við þekkjum öll sögur af því hvernig lánin hafa breyst hjá sumum fjölskyldum og ungu fólki. Þegar þjóðin spyr: Hvers vegna þarf þetta að vera svona? Hvers vegna þarf þrefalt hærri vexti á Íslandi til að taka á verðbólgu sem er svipuð og annars staðar? þá fáum við yfirleitt að heyra að það sé vegna þess að hér sé svo mikill hagvöxtur og við séum í öfundsverðri stöðu. Það segir hæstv. fjármálaráðherra yfirleitt og formaður Sjálfstæðisflokksins. En er það þannig með hagvöxtinn? Þegar fjármálaráðherra mælti fyrir fjármálaáætlun í vor, þá talaði hann um þessa öfundsverðu stöðu, talaði um að við værum í betri stöðu en nágrannaríki okkar, talaði um að við værum í betri stöðu en mjög víða. En það má velta því upp hversu mikið þjóðin finnur fyrir þessum hagvexti á eigin skinni þegar við sjáum að hagvöxtur á Íslandi á hvern íbúa er bæði lægri en í nágrannaríkjum okkar og sá lægsti af öllum OECD-ríkjum, hagvöxtur á hvern íbúa. Þetta er breyta sem skiptir máli og ég nefndi þetta í ræðu hér þegar fjármálaáætlun var kynnt í vor. Á bak við hagvöxtinn eru ýmsar breytur en ekki síst sú að fólk hefur flust hingað til lands í miklum mæli til að vinna í ferðaþjónustu og byggingargeiranum. Framleiðni í ferðaþjónustu er lítil. Landsframleiðsla á mann dregst saman og að framleiðni sé að minnka er mikið áhyggjuefni og mér finnst sérstakt hversu fáir nefna það hér í þessum sal. Þessi staðreynd fær allt of litla athygli. Ferðaþjónustan hefur reynst okkur mikilvæg atvinnugrein og hún er það í dag, ekki síst fyrir byggðir landsins, mikilvægt byggðamál. En það þarf að skoða hvaða áhrif hún hefur á samfélagið og ekki síst hér í Reykjavík. Hún hefur ruðningsáhrif á húsnæðismarkaði og á töluverðan þátt í þeirri stöðu sem þar er uppi. Á þetta hefur verið bent, t.d. af BHM, og þetta verðum við auðvitað að ræða opinskátt. Hér eru kynntar tillögur í húsnæðismálum, sem er að mínu mati af hinu góða, en án þess þó að ræða að neinu marki áhrif ferðaþjónustunnar á húsnæðismarkaðinn, áhrif þess að fleiri en 2 milljónir manna verða hér á árinu og vinnuaflið í greininni flyst til landsins að utan líka og þarf auðvitað húsnæði. Auðvitað hefur þetta áhrif á eftirspurn á húsnæðismarkaði. Við sjáum að hátt í 400 manns sækja um hverja einustu íbúð sem er auglýst á almennum leigumarkaði. Húsaleiga hefur hækkað mest á Íslandi af öllum löndum Evrópu, það kemur fram hjá Leigjendasamtökunum. 90% þeirra sem eru á leigumarkaði vilja ekki vera þar. Við sjáum líka að afleiðingar af vaxtahækkunum núna eru þær að byggingamarkaðurinn og fasteignamarkaðurinn eru á leið í frost. Fyrir framan nefið á okkur núna teiknast upp næsta fasteignabóla. Ég sakna þess að fá ekki skýr svör um varnir stjórnvalda gagnvart þessum afleiðingum vaxtahækkana. Mér finnst blasa hér við hvað varðar húsnæðismarkaðinn, sem er stór þáttur í þessu markmiði okkar um verðbólguna, að við verðum að ræða það að stefnuleysi ríkisstjórnarinnar í undirstöðuatvinnugrein hefur áhrif á aðra þætti samfélagsins. Ferðaþjónustan, eins og ég segi, skilar okkur miklum tekjum, er mikilvæg grein, en það þarf að tala um tekjurnar af henni í samhengi við afleiddan kostnað. Það á að ræða það af meiri metnaði hvernig góð atvinnugrein fær að vaxa og þróast þannig að það geti verið í sátt og samlyndi við íbúa til lengri tíma litið. Aftur aðeins um hagvöxtinn. Auðvitað skiptir öllu að stefna og aðgerðir stjórnvalda byggi á réttum forsendum. Ef svo er ekki þá er auðvitað mikil hætta á því að útkoman verður röng. Ég spyr: Ættu stjórnvöld að miða áætlanir um útgjöld í meira mæli við framleiðniþróun? Ættu stjórnvöld að miða áætlanir um útgjöld með tilliti til þess hver þróunin er í hagvexti á Íslandi á mann? Getur verið að verðbólguþrýstingur ríkissjóðs stafi mögulega af því að útgjaldaáætlunin miðar við ranga eða hæpna mælikvarða? Ég bið meiri hlutann um að hugleiða þetta því að það er alltaf hættulegt að taka samhengið úr sögunni og það finnst mér við vera að gera þegar almenningi er sögð sagan af hinum frábæra íslenska hagvexti. Ríkisstjórnin neitar með fjármálaáætlun að vera hluti af lausninni í baráttunni við verðbólguna og um leið öðrum stórum áskorunum hagkerfisins. Næsta vaxtaákvörðun Seðlabankans verður mælikvarði á árangur þeirra aðgerða sem hér er verið að boða. Ég hef í því sambandi áhyggjur af því hvort ríkisstjórnin sé að vinna eftir réttum forsendum um það hvaða aðgerðum hún er að stilla upp. Ég nefndi hér í fyrri umr. um fjármálaáætlun að fjármálaráðherra var þá mikið að tala og birta greinar um góða stöðu Íslands og nefndi þá yfirleitt þrennt sérstaklega í því samhengi. Það var nýtt tískuorð sem ég viðurkenni að ég var ekki mjög kunnug áður en ég sá þetta alls staðar hjá Sjálfstæðisflokknum, frumjöfnuðurinn. Frumjöfnuðurinn er dálítið góður. Frumjöfnuðurinn er að batna, krakkar. Vandamálið er að þetta er eins og að segja að afkoman á heimilinu sé góð áður en ég tek afborganir af lánunum mínum með í reikninginn. Ofboðslega fínn frumjöfnuður á mínu heimili. En fyrir þjóð með vaxtakostnað með sinn þriðja stærsta útgjaldalið birtir það okkur mjög skakka mynd þegar því er sleppt að tala um vaxtakostnað. Síðan er það hið lága skuldahlutfall í samanburði við önnur ríki. Það er auðvitað gott að hlutfallið er ekki sérstaklega hátt og við ættum auðvitað að vera að njóta góðs af því, en það er ekki. Fá Evrópuríki eru með hærra vaxtahlutfall en við hér á Íslandi, hærri vaxtakostnað, hærri fjármagnskostnað en Ísland. Ríkið er í sömu stöðu og íslensk heimili. Það er vaxtakostnaðurinn sem er að sprengja allt og það að tala ekki um kostnaðinn af lánum getur aldrei sagt söguna alla. Það hefur verið talað um að ríkið borgi í aukavaxtagjöld vegna krónunnar um 60 milljarða á ári, sem sagt vaxtamunur á milli krónu og evru er 60 milljarðar á ári. Myndi muna um þessa fjármuni í fjárfestingar fyrir fólkið í landinu? Auðvitað. Viðreisn hefur spurt að því hvers vegna það þurfi margfalt hærri vexti hér á landi þegar við erum þrátt fyrir allt að glíma við svipaða verðbólgu og annars staðar. Við þekkjum auðvitað líka línuna um það að verðbólgan sé víða langtum hærri en á Íslandi. Engu að síður erum við Evrópumeistarar í vaxtahækkunum. En þá er svarið líka alltaf þetta með hagvöxtinn. Það er umhugsunarvert að við getum annars vegar sagt söguna af því að hér sé jú mikill hagvöxtur, en síðan þegar við förum að skoða hann með tilliti til þess hvernig þjóðinni er að fjölga á áður óþekktum hraða, formaður fjárlaganefndar fór yfir það hér fyrr í dag, erfitt að finna þjóðir þar sem fjölgunin er hliðstæð, þá er hagvöxturinn sá minnsti á meðal allra OECD-ríkja þegar hann er reiknaður á mann. Forseti. Efnahagsmál snúast auðvitað fyrst og fremst um það hvernig við viljum sjá okkar samfélag, hvernig við viljum sjá Ísland. Um þetta snúast stjórnmálin auðvitað líka, hvernig landi við viljum búa í. Efnahagsstjórnin er síðan verkfærið okkar til að ná fram þeim markmiðum. Það má ekki missa sjónar á því að við erum alltaf að ræða um það hvernig við viljum sjá Ísland, hvernig samfélag við viljum fyrir börnin, fyrir eldri borgara, fyrir konur og karla, fólk af öllum kynjum, fyrir landsbyggðina, fyrir höfuðborg, fyrir Íslendinga og útlendinga sem hér búa. Ég vil búa í landi þar sem tækifæri barna eru jöfn, þar sem bakland barna hefur ekki allt um það að segja hver tækifærin eru. Ég vil búa í landi þar sem menntun og heilbrigðisþjónusta er aðgengileg og góð og að fólk geti notið hennar óháð efnahag. Ég vil búa í landi fjölbreytts atvinnulífs þar sem samkeppni fær að njóta sín, þar sem heilbrigð samkeppni er alltaf markmiðið og í landi þar sem Ísland er stoltur þátttakandi í alþjóðasamvinnu. Það þarf að vera hægt að ræða heildarmyndina þegar við ræðum um þessi grundvallarmarkmið okkar. Mér finnst stundum eins og fjölskyldan í Stjórnarráðinu sé meðvirk. Hún er meðvirk og vill ekki tala um fílinn sem brýtur allt og bramlar á heimilinu með reglulegu millibili. Meðvirka fjölskyldan vill frekar bara vera glöð og þakklátt þegar fíllinn á sínu góða daga. Þegar við segjum eitthvað hina dagana þegar við ræðum fílinn, þegar við ræðum krónuna, þá segir þetta fólk: Ekki tala krónuna niður, ekki tala fílinn niður. Það lyktar dálítið af meðvirkni. Hvað segir það um gjaldmiðil sem þolir ekki samtal, að það megi ekki tala um hann, þá brotni hann við það? Það er viss meðvirkni sem veldur því að hluti heimila og fyrirtækja þarf að borga tvöfalt eða þrefalt hærri vexti en almennt þekkist í grannlöndunum og þetta þurfum við að ræða. Þetta er réttlætismál. Mér finnst svarið um að evran sé ekki á dagskrá ekki duga til í ljósi þess hvað hagsmunir eru undir. Þetta er réttlætismál líka vegna þess að vaxtaákvarðanir Seðlabankans í dag snerta ákveðinn hluta hagkerfisins en ekki annan. Ég lagði fram fyrirspurn í vetur til viðskiptaráðherra um fjölda fyrirtækja sem gera upp í öðrum gjaldmiðli en íslenskum. Þar kom í ljós að um 250 íslensk fyrirtæki gera upp í öðrum gjaldmiðli, fyrst og fremst evru og dollara. Ég skil það bara mjög vel. Þau vilja stöðugleika, þau vilja geta gert áætlanir til lengri tíma, þau vilja draga úr kostnaði vegna gjaldmiðils. En afleiðingin er líka sú að þessi fyrirtæki eru í skjóli fyrir vaxtaákvörðun Seðlabankans og þurfa ekki að hafa áhyggjur. Það er bara fínt og gott. En eftir stendur að skuldug heimili og lítil og meðalstór fyrirtæki þurfa þess vegna að bera þyngri byrðar en aðrir af vaxtahækkunum. Þegar vextir bíta bara hluta samfélagsins þá þarf að hækka vextina meira til að þeir hafi áhrif. Og nú eiga litlu fyrirtækin og meðalstóru fyrirtækin sem lifa í krónuhagkerfinu að taka á sig vaxtahækkanir og ríkisstjórnin ætlar síðan að bjóða þeim upp á 1% skattahækkun til viðbótar. Þrátt fyrir að skuldahlutfall ríkissjóðs sé þannig að skuldirnar ættu ekki að rugga bátnum þá er staðan sú, eins og ég nefndi áðan, að ekkert Evrópuríki borgar jafn hátt hlutfall í vexti. Í því samhengi eru heimilin og ríkið í hliðstæðri stöðu því að gjaldmiðillinn kostar ríkið líka. Upphæðirnar eru sturlaðar og hafa auðvitað áhrif á getu okkar til að styrkja t.d. heilbrigðiskerfið. Þær hafa áhrif á það hvernig okkur gengur að verja velferð, fjármagna samgöngur. Þegar vaxtakostnaður er þriðji stærsti útgjaldaliður heimilisins eða ríkisins þá hefur það auðvitað áhrif á það hvað hægt er að gera. Það er þess vegna erfitt að ræða langtímasýn um fjárfestingu í heilbrigðiskerfinu ef þessi kostnaðarliður er ekki tæklaður og það á ekki að tækla hann. Ríkisstjórnin talar núna um að hún vilji verja velferðina í þessu ástandi og ég er heils hugar sammála. Við erum það öll í þingflokki Viðreisnar. En það er auðvitað ekkert heimili sem finnur fyrir því að það þurfi að spara sem byrjar á því að hætta að kaupa lyf fyrir börnin. Mér finnst það sýna ákveðinn skort á hugmyndaauðgi varðandi það hvernig má fara vel með fé að halda að það eigi fyrst að ráðast á Landspítalann þegar við tölum fyrir því að hemja ríkisútgjöld. Það er eiginlega bara ofboðslega sérstök nálgun. Það er ótrúlegt að tala um heilbrigðiskerfið og fjárfestingar þar og staldra ekki við þann punkt hvað íslenska ríkið er að greiða í fjármagnskostnað, að íslenska ríkið er að sprengja sig á vaxtakostnaði. Þetta er í mínum huga mjög stórt, jafnvel stærsta velferðarmálið, stærsta réttlætismálið, stærsta hagstjórnarmálið; að losa þjóðina undan því að borga svona með gjaldmiðlinum okkar. Það er allt of lítið um þetta talað. Ég skil aldrei þann hluta salarins sem ég veit að hefur djúpa skoðun og djúpa afstöðu til þess að við eigum ekki að fara þessa leið, hvað hann vill lítið ræða þetta. Það er ábyrgðarhluti að neita að ræða grundvallarmál. Aðeins um heilbrigðismálin í lokin. Ríkisstjórnin kynnti nýlega nokkuð sem hún kallar heildstæða áætlun um uppbyggingu innviða í heilbrigðiskerfinu til 2030, stórt og mikið nafn um að byggja nýtt hús. Við erum öll sammála um að það er löngu tímabært að byggja nýjan Landspítala. Það þarf hins vegar pólitíska forystu og heildarsýn í heilbrigðismálum til að þessi stóra bygging verði að því sem hún á að vera. Í þessu máli eins og í svo mörgum málaflokkum blasir við að ríkisstjórnin gengur ekki í takti og fyrir vikið gerist lítið sem ekkert. Biðlistar hafa bara lengst á vakt þessarar ríkisstjórnar. Steinsteypan mun ekki leysa málin fyrir fólki sem leitar á bráðamóttöku og bíður klukkustundum saman. Steinsteypan mun ekki breyta þeirri stöðu að starfsfólk er örmagna. Steinsteypan og fjármálaáætlun eru ekki heldur að breyta því að við sjáum lítil merki þess að það verði til fjármagn til þess að semja við sérfræðilækna sem hafa verið samningslausir árum saman. Sterkt heilbrigðiskerfi á að byggja á því að veita góða heilbrigðisþjónustu og ekki síður á því að þjónustan sé í reynd aðgengileg. Forseti. Ég er þeirrar skoðunar, eftir að hafa hlustað á umsagnaraðila í fjárlaganefnd vikum saman og eftir að við í nefndinni höfum rætt málin mjög mikið, að ríkisstjórnarflokkarnir þrír hefðu við afgreiðslu málsins bara átt að segja eins og er: Ríkisstjórnin getur ekki komið sér saman um það í hvaða átt eigi að róa og velur þess vegna bara að leggja árar í bát, hætta að róa, stíga úr bátnum, senda þingið bara heim, henda öllum öðrum málum, loka þessu bara. Tala síðan um það sem merkilegan árangur hvað þau eru dugleg að hlýða dagskrá og fara snemma heim. Verðbólgan mun halda áfram að vera vandamál þangað til að tillögur ríkisstjórnarinnar um að berjast gegn henni verða trúverðugar og vaxtahækkanir munu halda áfram að vera hluti af veruleika íslensks almennings. Alvarleikastigið felst í því að taka ekki hlutverk sitt alvarlega, að sýna ekki þá ábyrgð að skila verkefninu, skila því sem er verið að biðja um. Allir armar þurfa að róa í sömu átt, sagði í kynningu fjármálaráðherra þegar hann kynnti fjármálaáætlun. Það er alveg rétt. En enn sjáum við það ekki gerast. Þó að seðlabankastjóri sé ekki jafn harðorður í garð ríkisstjórnarinnar og hann var áður þá talar hann um þetta sem fyrsta skref, meira þurfi til að koma í haust. Hvers vegna var ekki farið í það í þessari fjármálaáætlun núna að senda þau skilaboð sem seðlabankastjóri biður ríkisstjórnina núna vinsamlegast um að sýna í haust? Það er af þessari ástæðu sem ungar barnafjölskyldur, ungt fólk, tekjulágt fólk, er annars vegar að kikna undan verðbólgu og hins vegar undan vaxtakostnaði á húsnæðislánum. Það er af þessari ástæðu sem ungt fólk sér fram á að geta ekki keypt sér íbúð. Þetta aðgerðaleysi hefur alvarlegar afleiðingar. Mig langar aðeins að tala um tækifæri sem fór forgörðum þegar við afgreiddum fjárlagafrumvarpið fyrir síðustu jól því að þar var mikilvægt tækifæri. Þá vöruðum við í þingflokki Viðreisnar við því að ríkisstjórnin væri að skilja Seðlabankann einan eftir í glímunni við verðbólguna. Við lögðum fram tillögur um vaxtabætur, tillögur um húsnæðisbætur, tillögur um barnabætur. Við lögðum einn þingflokka fram hagræðingartillögur. Við lögðum fram tillögu um niðurgreiðslu skulda. Ég nefni þetta hér af því að ég þykist vita að þingmenn Sjálfstæðisflokksins komi hér og spyrja: Hvað vill Viðreisn gera? Ég skil vel uppgjöf þeirra. En við lögðum fram tillögur og svo ég rifji það upp með þessum góðu herramönnum hér þá mættu menn samviskusamlega í atkvæðagreiðslur og felldu þessar tillögur allar. Ég ætla ekki að halda því fram að við í Viðreisn höfum verið ein um þessi varnaðarorð. Aðilar vinnumarkaðarins sögðu það sama, hagfræðingar og fjölmargir aðrir, seðlabankastjóri sagði það sama. Það var bara ekki hlustað og þrátt fyrir öll varnaðarorð heimsins valdi fjármálaráðherra að skila fjárlögum ársins 2023 með 120 milljarða kr. halla. Mikilvægu tækifæri kastað á glæ. Það er auðvitað þannig í fjármálapólitík, og þessum orðum beini ég líka til félaga í stjórnarandstöðunni, að það er ekki hægt að ræða fjármál án þess að ræða skuldir og áhrif þeirra. Það er ekki hægt að ræða fjármál ríkisins og ræða bara innkomu en ekki útgjöld. Það er ekki hægt að ræða stöðu okkar án þess að ræða fjármagnskostnað vegna krónunnar. Það er ekki hægt að ræða bara ytri aðstæður eins og stjórnarliðar gera núna en ekkert um það hvernig farið er með fjármuni eða hvernig staðið er með fólkinu í landinu. Ríkisstjórnin hefur lagt fram tillögur um að koma þeim til aðstoðar sem eru verst settir, sem er gríðarlega mikilvægt því verðbólga kemur alltaf verst niður á þeim sem minnst höfðu fyrir. Við styðjum þessar aðgerðir heils hugar en eftir stendur auðvitað að unga fólkið og millistéttin er að taka á sig þungt högg núna. Þess vegna er svo alvarlegt hversu skrefin eru máttlítil í því að kæla verðbólgu. Sömuleiðis þarf að segja hið augljósa, af því að frá þingliði Vinstri grænna heyrist iðulega að þau ætli sér að verja velferðina núna, að almannaþjónustuna eigi að verja, heilbrigðiskerfi og löggæslu - um þetta er enginn ágreiningur í þessum sal. Ef það er einhver ágreiningur um að verja velferðina þá held ég að hann sé fyrst og fremst innan ríkisstjórnarinnar. En eins og ríkið hefur verið rekið hjá þessari ríkisstjórn þá er vel hægt að hagræða og maður myndi vilja sjá skýr skilaboð um að óvæntur ábati, þessi tekjuauki, fari í niðurgreiðslu skulda, ekki bara í ný útgjöld. Við heyrum að Seðlabankinn er að tala fyrir þessu núna: Farið og horfið núna á útgjöldin, það myndi hjálpa fólkinu væri það gert. Ég ætla að segja í lokin, sem mér finnst leitt að segja, að ríkisstjórnin hefur sýnt að þegar kemur að verðbólgunni þá á hún ekki svör. Þegar kemur að ábyrgri efnahagsstjórn þá er henni ekki treystandi og við eigum tvö ár eftir af stjórnartíð hennar. Ég ætla bara að ljúka á því að segja að ég held að við gætum gert svo miklu betur.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa ágætu pólitísku greiningu á stöðunni um samstöðu og ósamstöðu ríkisstjórnarinnar. Þetta er svolítið endurtekið efni frá eldhúsdagsumræðunni í gær hér við fjárlagaumræðuna. Ég get alveg tekið undir margt, að auðvitað skipti miklu máli að við róum svolítið öll í takt og tökumst á við verðbólguna saman og hlustum á það sem seðlabankastjóri segir um aukið aðhald og allt það og er alveg til í þá umræðu. Mig langar þá einmitt að spyrja hv. þingmann, eins og hún giskaði á í ræðu sinni: Hverjar eru þá þessar pólitísku tillögur Viðreisnar hér í fjárlagaumræðunni í því að sýna aukið aðhald? Jú, ég man eftir tekjuöflunartillögum Viðreisnar frá því í fjárlögunum í vor en auknar tekjur eru oft til að mæta auknum útgjöldum eða geta skapað þenslu þannig að við þurfum að sjá hvort allir rammarnir geta unnið saman. Því vil ég fá þá umræðu hér um fjármálaáætlunina, ekki bara hvað við í ríkisstjórninni eru ósamstiga og vonlaus og að við þorum ekki. Ég skal koma inn á mínar tillögur í ræðu minni á eftir en mér þætti vænt um að fá að vita hvort það séu einhverjar tillögur sem þingflokkur Viðreisnar getur komið sér saman um til að takast á við verðbólguna og lækka hér vaxtakostnaðinn og verðbólgu.

Virðulegi forseti. Ég er dálítið stolt af mér fyrir að hafa giskað á spurninguna og ætla bara að játa það að mér finnst dálítið sætt þegar þingmenn Sjálfstæðisflokksins koma hingað upp eða þingmenn Sjálfstæðisflokksins skrifa greinar, líka með dálítið sætri vandlætingu; hvað myndi þingflokkur Viðreisnar sjálfur gera? Þá er tvennt í því. Ekki hvað myndum við gera - við lögðum fram tillögur um síðustu jól. Við lögðum fram tillögu um að við myndum flýta niðurgreiðslu skulda um 20 milljarða, konkret tillögu. Hv. þingmaður felldi hana. Allur hans þingflokkur gerði það. Við lögðum fram tillögu um 3 milljarða kr. aðhald í Stjórnarráðinu, fækkun ráðuneyta. Þá get ég rifjað upp með hv. þingmanni að þegar ríkisstjórnin endurnýjaði heitin sín fjölgaði hún ráðuneytum, fjölgaði ráðherrastólum, sem er töluvert á skjön við hugmyndafræði þess flokks sem hann situr fyrir hér á þingi. Við lögðum fram tillögur um hagræðingaraðgerðir. Auðvitað voru þær ekki allar útfærðar í þaula. Við lögðum líka fram tillögu um að ríkisstjórnin myndi halda áfram með sölu á Íslandsbanka. Við töldum þörf á því, töldum vísbendingar og merki þess að ríkisstjórnin myndi ekki treysta sér til að halda áfram. Það er auðvitað allt að ganga eftir. Við sjáum í haust hvað gerist en við vitum það bæði, sitjandi í þessari nefnd, að fjárlögin, fjármálaáætlun gera ráð fyrir tekjum þarna sem er alls óvíst að skili sér inn. Það er búið að leggja niður Bankasýsluna, það er búið að reka fasteignasalann en það á samt að selja húsið. Við lögðum fram tillögur. Jú, við lögðum líka fram tekjuöflunartillögur um hækkun veiðileyfagjalda t.d. En við vorum ekki í því að leggja fram tillögur um aukin útgjöld sem ekki voru fjármögnuð. Við vorum ekki í því að skila fjárlögum um 120 milljarða halla á þenslutíma. Við lögðum fram tillögur, konkret tillögur, um hagræðingu, um greiðslu skulda. Allur þingflokkur Sjálfstæðisflokksins stóð saman um það að fella þær tillögur.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessi svör. Já, mér finnst nefnilega fara minna fyrir hagræðingartillögunum en tekjuöflunartillögum hjá Viðreisn, en það er þá bara þannig. Ég vil líka benda hv. þingmanni á það að afkoma ríkissjóðs frá því í desember hefur batnað um 90 milljarða - batnað um 90 milljarða, og við erum að flýta hér fjármálareglunum og annað slíkt þannig að við höfum skrifað það hér alls staðar inn og unnið að því að lækka skuldirnar. Og þar erum við algjörlega sammála, að það er númer eitt, tvö og þrjú að lækka skuldirnar, og vegna þessarar góðu efnahagsstjórnar hefur okkur tekist að bæta afkomuna um 90 milljarða núna undanfarið. Varðandi heilbrigðiskerfið þá langar mig að spyrja: Gerir hv. þingmaður athugasemd við það að þingmenn kalli eftir aukinni framleiðni í heilbrigðiskerfinu og að þegar ég kalla eftir betri nýtingu fjármagns í heilbrigðiskerfinu þá sé það aðför að heilbrigðiskerfinu? Heyrði ég það rétt hjá hv. þingmanni? Aukningin á fjármununum hefur verið gríðarleg þar á sama tíma og framlegðin hefur farið niður þannig að ég tel að það séu margar leiðir til að nýta fjármunina og gera enn þá betur þar án þess að draga saman seglin.

Virðulegur forseti. Fyrst verð ég nú að játa að ég átta mig ekki fyllilega á spurningunni um heilbrigðiskerfið. Ég var í engum kafla þar að ræða um framleiðni en við höfum stutt aukin útgjöld til heilbrigðismála, svo það sé sagt. En af því að hv. þingmaður talar enn þá um það að Viðreisn hafi verið að tala fyrir útgjöldum þegar öll mín svör voru um okkar hagræðingaraðgerðir þá má kannski bæta því við að fyrir utan þessar tillögur okkar um hagræðingar fyrir síðustu fjárlög, sem hv. þingmaður tók þátt í því að fella, þá höfum við t.d. talað fyrir því núna að farið verði í ráðningarbann í ákveðnum greinum á vegum ríkisins. Það hefur ekki hlotið hljómgrunn, eða ég hef ekki heyrt stjórnarliða tala fyrir því. Við vorum líka 2021 farin að tala fyrir því ein hér inni í þingsal að hætta ákveðnum efnahagsaðgerðum í tengslum við Covid og heimsfaraldur. Við höfum auðvitað staðið þá vakt að benda á það, sem er ótrúlegt miðað við hvernig þingmenn Sjálfstæðisflokksins og hæstv. fjármálaráðherra talar sjálfur, að ríkisreksturinn var orðinn ósjálfbær á ykkar vakt löngu fyrir heimsfaraldur, löngu fyrir það að hægt væri að tala um einhverja innflutta verðbólgu og Úkraínustríð. Þegar allar aðstæður unnu með Sjálfstæðisflokknum var ríkissjóður ósjálfbær. Þegar núna er verið að tala um stórbætta stöðu, að frumjöfnuður sé að aukast, að ytri aðstæður séu góðar, þetta eru tekjur vegna verðbólgunnar. Ríkið er að hagnast á því. Heimilin eru ekki að því og í því samhengi verður enn þá ljótari leikur að standa ekki með heimilum og fyrirtækjum um það að berjast gegn verðbólgunni.

Herra forseti. Ég sit ásamt hv. þingmanni í fjárlaganefnd og við höfum tekið efnislega umræðu um þetta mál undanfarnar vikur. Þar hefur mér verið tíðrætt um mannfjölgun í landinu og alþjóðlega verðbólgu, hagvöxtinn og alla þessa hluti sem eru raunverulega að búa til býsna flókið mynstur varðandi verðbólgu í landinu. Alþjóðlega verðbólgan hefur komið vegna peningaprentunar úti um allan heim, magnbundin íhlutun svokölluð, í gegnum Covid, Úkraínustríðið, aðfangakeðjurnar og orkukreppu. Þetta er staðan sem hefur skapast og ég hugsa að við þurfum að fara aftur til áttunda áratug síðustu aldar til að finna einhvern samjöfnuð í orkukreppunum sem voru þá. Það tók langan tíma að vinna það niður í alþjóðlegu hagkerfi. Eins og ég skil efnahagsmálin þá er það bara gríðarlegur þrýstingur á íslenskt samfélag að hér hafi fjölgað um 39% frá aldamótum í landinu, eins og mér skilst að tölurnar séu núna, yfir 3% á síðasta ári, sem er ótrúleg tala á einu ári, 3,1%, og fyrstu þrír mánuðir þessa árs, fyrsti ársfjórðungur fer enn hraðar af stað í hlutföllunum. Þá erum við með mjög flókna hluti sem við erum að fást við og við erum að reyna að ná einhverju jafnvægi, stilla kerfið af á nýjan leik. Það er stóra myndin sem við erum að fást við. Hvað eigum við að gera með ferðaþjónustuna, hv. þingmaður? Þú komst svolítið neikvætt inn á hana. Það er rétt að þetta er eitt það stærsta eða öflugasta varðandi byggðastefnu í landinu sem hefur sést áratugum saman. Eitthvað þarf að gera, eins og hv. þingmaður kemur inn á, það er bara hvað það er, hvernig hann sér það fyrir sér. Svo langar mig að spyrja líka um frumjöfnuð sem er oft notaður í efnahagsmálum þegar við erum að ræða ríkisfjármálin. Hvað annað betra sér hv. þingmaður til að gera þetta? Þetta er til að bera saman á milli ára og þá er þetta eiginlega eina leiðin til að bera saman þannig að þú takir vaxtagjöld og tekjur út fyrir. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Kannski fyrst um frumjöfnuðinn: Þið megið tala um frumjöfnuð eins mikið og þið viljið og þið talið ansi mikið um frumjöfnuð. Ég er bara að benda á að þegar hæstv. fjármálaráðherra talar eingöngu um frumjöfnuðinn en ekki heildarmyndina er hálf sagan sögð. Ég er ekki að gera athugasemdir við þetta orð og hef upplifað það með þeim hætti að fjármálaráðherra sé mjög djúpt skotinn í þessu orði og þá notar hann það bara áfram. En frumjöfnuður segir ekki alla söguna, það er nú punkturinn. Við höfum rætt ferðaþjónustuna töluvert í fjárlaganefnd og ég er einlæglega þeirrar skoðunar að við sem þjóð stöndum í töluverðri þakkarskuld við þá atvinnugrein. Hún kom okkur heldur betur til góða á mjög erfiðum og þungum kafla. Ég sé málið frekar þannig að vegna þess að við höfum metnað fyrir greininni, vegna þess að við berum taugar til greinarinnar þá eigum við líka að hafa metnað fyrir því að móta stefnu í kringum hana þannig að andrúmsloftið hjá almenningi verði henni ekki óhagstætt. Ég hef verið þeirrar skoðunar að það mætti skoða t.d. hvernig megi beina ferðamönnum betur um landið allt, af því að ég sé ferðaþjónustuna raunverulega sem sterkt og mikilvægt byggðamál. Eins og staðan er í dag sjáum við það bara á öllum þeim tölum sem t.d. birtast okkur inni í fjárlaganefnd; 2 milljónir ferðamanna, þetta hefur afleiðingar á húsnæðismarkaði, ekki síst í Reykjavík. Það eru ferðamennirnir og síðan er það allt fólkið sem hingað kemur og þarf einhvers staðar að búa líka. Gott og vel, en þá er ekki bara hægt að tala um að það þurfi að leysa málin á húsnæðismarkaði með auknu framboði, ef stjórnvöld hafa enga innsýn í það hver eftirspurnin er eða hver fólksfjöldinn er. Hv. þingmaður hefur auðvitað heyrt lýsingar Landspítalans líka. Hvaða áhrif hefur það á yfirfullan spítalann 

Virðulegi forseti. Þegar ég talaði áðan um 39% fjölgun landsmanna frá aldamótum þá er það samanborið við 2% í Evrópu. Þetta eru tölurnar. Þetta býr til gríðarlegt álag á alla innviði í landinu, þar á meðal heilbrigðiskerfið, velferðarkerfin og allt umhverfi okkar.  Vaxtakostnaður á Íslandi í dag er tiltölulega lágur sem hlutfall af vergri landsframleiðslu í sögulegu samhengi. Hann er lægri, virðist vera, eða á svipuðum nótum í dag og hann var fyrir bankahrunið og hvað þá eftir bankahrunið, hann er mun lægri í dag. Skuldahlutföllin eru að nást, væntanlega í lok þessa árs. Skuldareglan er að nást og það er að gerast tveim, þrem árum fyrr en þeir reiknuðu með í fjármálaáætluninni fyrir árin 2021–2025, á Covid-tímanum. Það er því að nást mikill árangur í þessu. Ég get fullyrt við hv. þingmann að hæstv. fjármálaráðherra talar um ýmislegt annað en frumjöfnuð í sínu tali en þetta er bara ein af þessum grunntölum sem við erum almennt að fást við þegar við ræðum ríkisfjármálin til að reyna að átta okkur á stöðunni sem er uppi hverju sinni. Þessi ótrúlega umbreyting sem hefur orðið núna á ekki lengri tíma er metið miðað við nýjustu spá Seðlabankans fyrir örfáum dögum, að tekjur ríkisins séu 94 milljónum meiri en reiknað var með í fjárlögum bara fyrir nokkrum mánuðum, hálfu ári síðan. Þess vegna verðum við að reyna að ná þessu samhengi hluta. Ég er sammála því að við eigum að tala um framleiðni, framleiðni á vinnustund og annað, og að framleiðnin sé mikilvæg en ég ítreka að það er líka mikilvægt að hafa hagvöxtinn sem er á bak við þessa þróun sem er í dag sem kemur m.a. út af mannfjölguninni, öflugri ferðaþjónustu og því sem er verið að fást við í grunninn. Það væri áhugavert að fá aðeins að dýpka 

Virðulegi forseti. Mér líður eins og ég sé komin aftur á fund fjárlaganefndar og ætla bara að viðurkenna hér þegar ég horfi á formanninn að ég er strax farin að sakna þeirra funda af því að við höfum, að mér heyrist, oft verið ansi nærri hvort öðru í skoðunum hvað varðar mikilvægi þess að stjórnvöld séu með yfirsýn yfir hver þróun fólksfjölda er. Mér hefur fundist áhugavert þegar maður áttar sig á því að þessi mikli hagvöxtur, og hann er mikill, er borinn uppi að miklu leyti til af fólksfjölguninni. 

… að eiga við þennan mikla hagvöxt.

Já, en þegar við skoðum hann síðan og hvað er á bak við hann þá er staðan aðeins önnur. Það skiptir máli að vera meðvituð um það hver heildaráhrifin eru. Við höfum metnað fyrir ferðaþjónustunni og við höfum metnað fyrir því að þetta sé gert vel en þá viljum við líka tryggja regluverkið, tryggja t.d. að það hafi ekki alvarleg áhrif á tækifæri og möguleika ungs fólks í Reykjavík til að geta leigt íbúð eða geta keypt íbúð vegna þess að ferðaþjónustan tekur svo stóra sneið af húsnæðismarkaðnum. Það er alveg hægt að smíða þetta regluverk og ég saknaði þess um daginn þegar ég sá að hæstv. ráðherra ferðamála var held ég að skipa í sjö starfshópa um þróun ferðaþjónustunnar að ekki einn þeirra á að fjalla um þetta mál sem ég held að sé algjört höfuðatriði til að við getum leyft ferðaþjónustunni að fá að þroskast með eðlilegum og heilbrigðum hætti, í sátt og samlyndi við fólkið sem hér býr.

Herra forseti. Hér við síðari umr. um fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar fyrir árin 2024–2028 langar mig að reyna að setja áhersluna á stóru myndina og greina með hvaða hætti ríkisstjórnin virðist vera að nálgast vandamálin sem við okkur blasa eða á köflum ekki. Ég ætla að byrja á því að fjalla aðeins um tilkynningu ríkisstjórnarinnar frá 5. júní sl., á mánudaginn var, sem birtist á heimasíðu ríkisstjórnarinnar undir fyrirsögninni: Aðgerðir ríkisstjórnarinnar gegn verðbólgu. Þarna voru rammaðar inn aðgerðir ríkisstjórnarinnar upp á, eins og þar kemur fram, 36,2 milljarða sem voru annars vegar á tekjuhlið og hins vegar á útgjaldahlið svona nokkurn veginn til helminga. Það er nokkuð kostulegt í því ljósi að það má segja með sanni að Seðlabankinn hafi verið skilinn eftir einn úti á berangri núna um alllanga hríð í slagnum við verðbólguna og niðurstaðan af því er, eins og við þekkjum, 13 vaxtahækkanir í röð og hæstu stýrivextir síðan fljótlega eftir bankahrun. Ríkisstjórnin stígur nú loksins fram og segir: Nú ætlum við aldeilis að leggja okkar af mörkum. Það koma þarna tæpir 18 milljarðar á tekjuhliðinni og 18 milljarðar á gjaldahliðinni. En svo þegar farið að skoða þetta þá er þetta hvorki fugl né fiskur. Ég leyfði mér nú að kalla þetta þunnildi hér í eldhúsdagsumræðum í gær. Ef við horfum á sparnaðinn verðum við að hafa það í huga, eins og kemur fram í nýjustu Peningamálum Seðlabankans, að sá árangur sem næst á útgjaldahlið ríkisfjármálanna hefur meiri áhrif til lækkunar verðbólgu heldur en sambærileg tala til viðbótar á tekjuhliðinni. Áherslan ætti þannig auðvitað öll að vera á það að ná ríkisútgjöldunum niður eins mikið og nokkur kostur er. Og hvað er hér talið upp? Það er talið upp sparnaður í rekstri, 2% aðhald og viðbótarsparnaður á aðalskrifstofu ráðuneyta, 3% aðhald, alls 5,3 milljarðar. Aðhald útfært í fjárlögum 2024, 9 milljarðar og síðan er frestun fjárfestingarverkefna 3,5 milljarðar. Ef við köfum aðeins dýpra þá kemur á daginn að frestun fjárfestingarverkefna eru tvö verkefni. Það er annars vegar kumbaldinn fyrir aftan Stjórnarráðshúsið sem fæstir vilja og engar líkur voru á að væri að koma til framkvæmda. Engar. Hitt verkefnið er miðstöð viðbragðsaðila í námunda við Kleppstúnið, ef ég man rétt, sem ég skil sem svo að hafi ekki verið komið á þann stað að vera raunhæft hvað framkvæmdir varðar á næsta ári. En látum það kyrrt liggja. Það er alla vega hægt að segja að frestun fjárfestingarverkefna upp á 3,5 milljarða sé í hendi. Hitt eru fuglar í skógi, svona áform um að ná einhverjum árangri í fjárlögum í haust og þar fram eftir götunum. Þetta er auðvitað algerlega ótrúlegt. Í öllu sem hér er undir er raunverulegur niðurskurður 3,5 milljarðar í tveimur verkefnum sem voru hvort sem er ekki að komast af stað. Er hægt að bjóða okkur upp á þetta? Ég held ekki. Og það er alls ekki hægt að bjóða Seðlabankanum upp á þetta sem stendur blóðugur upp að öxlum í slagnum við verðbólguna. Á hinni hliðinni, tekjurnar. Þar er tilgreind heildarendurskoðun á skattlagningu ökutækja og eldsneytis, 7,5 milljarðar. Fulltrúar ríkisstjórnarinnar, aðallega hæstv. innviðaráðherra og hæstv. fjármálaráðherra, hafa talað um þetta árum saman. Þessi endurskoðun á gjaldaumhverfi umferðar og ökutækja er alltaf handan við hornið en svo bara eins og með svo margt annað hjá þessari ríkisstjórn þá gerist ekki neitt. Það er fyrir löngu búið að flagga þessari tekjuhækkun, það eru allir búnir að reikna með henni árlega núna, alla vega frá miðju síðasta kjörtímabili, held ég að sé óhætt að segja, og alveg tryggilega frá byrjun þessa kjörtímabils. Þannig að ekki voru miklar fréttir í þessum lið. Svo lækkar hér virðisaukaskattsendurgreiðsla vegna íbúðarhúsnæðis úr 60% í 35%. Þetta á að skila 6 milljörðum. Inn í hvaða andrými er þetta sagt, inn í hvaða stöðu á markaði eru þessi skilaboð send? Samkvæmt úttekt Samtaka iðnaðarins sjá verktakar sem byggja íbúðarhúsnæði í eigin reikning til endursölu fram á rétt um 65% samdrátt næstu 12 mánuði samanborið við 12 mánuðina á undan í framleiðslu hjá sér. Þetta er á sama tíma og ráðherrar koma hér í pontu og aðallega á blaðamannafundum og glærusjóum hjá sjálfum sér og lýsa því yfir að það eigi nú aldeilis að gefa í og byggja 4.000 íbúðir á ári næstu fimm árin, samanlagt 35.000 íbúðir á næstu tíu árum. Á sama tíma eru þessi skilaboð send: Nú verður aldeilis bætt í kostnaðinn við það að koma á íbúðarhúsnæði á koppinn. Á sama tíma hækkar vaxtakostnaður verulega og menn heykjast á því ár eftir ár að laga og einfalda byggingarregluverkið, bæði byggingarreglugerð og ýmislegt er snýr að skipulagsmálunum. Til viðbótar við þetta hefur það gengið illa, eins og við þekkjum, að ýta við því að lóðum fjölgi til úthlutunar, sérstaklega á suðvesturhorninu. Í því samhengi verður auðvitað hver að taka sitt til sín. Þannig að þessi lækkun á virðisaukaskattsendurgreiðslunni getur ekki orðið til annars en að draga úr framboði, draga úr framleiðslu á íbúðarhúsnæði sem okkur vantar svo sárlega að bæta í núna. Það er mögulega ekkert mikilvægara í slagnum við verðbólguna heldur en að bæta í framboð íbúða. Við þekkjum þetta auðvitað bara út frá þeim tölum sem blasa við. Það var sameiginlegur fundur Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar og Samtaka iðnaðarins í síðustu viku, held ég að það hafi verið, frekar en þarsíðustu, þar sem dregnar voru fram þær upplýsingar að á næstu þremur árum væri gat, vöntun á framleiðslu íbúða, upp á tæplega 4.400 íbúðir, ef ég man tölurnar rétt. Á næstu þremur árum. Okkur er svo sannarlega að ganga illa, því miður, okkur hreinlega gæti varla gengið verr er ég hræddur um. Miðað við það ástand sem blasir við okkur á húsnæðismarkaði núna og ætlaða viðbótarþörf til næstu þriggja ára, ef það liggur núna strax fyrir að viðbótarskortur frá þeirri stöðu sem við erum í núna verði rétt um 4.000 íbúðir og rúmlega það - hvernig verður ástandið þá? Þessi skilaboð frá mánudeginum sem birtast í þessu þunnildi, sem ég leyfi mér að kalla, verða ekki til bóta, er ég hræddur um, í slagnum við verðbólguna. Síðan er hér skilgreind gjaldtaka í ferðaþjónustu upp á 2,7 milljarða og varaflugvallargjald upp á 1,6 milljarða. Þetta er tilgreint sem aðgerð í baráttu við verðbólgu en þessi lína á auðvitað ekkert heima þarna, því til hvers er varaflugvallagjaldið ætlað? Það er ætlað til framkvæmda, það er ætlað til uppbyggingar á varaflugvöllum fyrir Keflavík, sem eru Reykjavíkurflugvöllur, Egilsstaðaflugvöllur og flugvöllurinn á Akureyri. Til þess er gjaldið, ekki neins annars. Það beinlínis má ekki nota það í annað eins og regluverkið er sett upp. Það að tilgreina þessa tekjuaukningu upp á 1,6 milljarða undir varaflugvallargjaldshattinum er bara plat. Síðan er tilgreind hækkun gjaldhlutfalls í fiskeldi upp á 0,7 milljarða. Ég hef svo sem ekki farið í gegnum það en mér sýnist á öllu að yfir tímabilið sé þetta hlutur sem hefur komið fram áður og sendir kannski ekki nýtt merki hvað varðar væntingar markaðsaðila um verðbólguþróun. En ég held að við verðum samt að hafa í huga, bara til að hafa nefnt það hér, að fiskeldi er ung atvinnugrein á Íslandi og mér sýnist svona fljótt á litið að fiskeldisfyrirtæki af þeirri stærð sem þau eru hér á Íslandi væru að miklu leyti skattlaus í þessu tilviki, t.d. ef við horfum til Noregs, bara vegna smæðar. En það er umræða sem við eigum eftir að fara í gegnum síðar. Til að draga þetta saman þá er hér á sparnaðarhlið aðgerðapakkans hér um bil ekki neitt annað en fuglar í skógi sem á að reyna að útfæra í fjárlögum næsta haust og almennum sparnaði í rekstri sem alltaf er gengið til á hverju ári. Við ræðum um ósanngjarna sparnaðarkröfu á ráðuneyti á hverju ári. Þetta er einhverjum kommum hærra núna en þetta hefur ekki stórkostleg áhrif á verðbólguvæntingar. Aðhald útfært í fjárlögum 2024, 9 milljarðar - þetta er bara mjög fjarlægur fugl í skógi, svo það sé bara sagt eins og er. En þetta voru skilaboðin sem við fengum á mánudaginn. Ég er ekki hissa á því að seðlabankastjóri, Ásgeir Jónsson, hafi sagt að þetta væri ágætt skref en þetta yrði að vera fyrsta skref af mörgum því að auðvitað blasir það við hverjum sem setur sig inn í þessi mál að þetta getur aldrei dugað til að hafa nein raunveruleg áhrif á verðbólguvæntingar markaðarins, sem er það sem við þurfum að ná niður. Væntingarnar eru lykilatriði í því efni. Aðeins að uppáhaldshugtaki ríkisstjórnarinnar þessar stundirnar, frumjöfnuði. Það er auðvitað þannig að það kæmist ekkert heimili upp með það til lengri tíma að segja: Frumjöfnuðurinn er bara mjög góður, við erum bara í býsna góðum gír, við erum bara fín, frumjöfnuðurinn er góður, hann er jákvæður. Það verður að hafa í huga að í frumjöfnuði er ekki tekið tillit til vaxta. Þegar ríkissjóður er búinn að tapa á núvirði, uppsafnað til ársins 2027 miðað við fjármálaáætlun sem hér liggur fyrir, rétt um 1.000 milljörðum, þá er hætt við að vaxtastabbinn þyngist nokkuð á sama tíma og vaxtaumhverfið er að súrna mjög hratt. Þannig að allt tal um frumjöfnuð verður að skoðast í því samhengi. Auðvitað er gott að frumjöfnuðurinn sé jákvæður, skárra væri það nú. Ef það væri verið að reka ríkissjóð núna, eftir að mestu Covid-áhrifunum hefur létt, með neikvæðan frumjöfnuð værum við náttúrlega á stað sem við ættum alls ekki að vera á. Ég veitti því athygli þegar hæstv. fjármálaráðherra mælti fyrir fjárlögum þessa árs í september síðastliðnum þá kom orðið frumjöfnuður nokkuð oft fyrir. En mér sýnist, ég renndi í gegnum ræðuna en það verður að vera með smáfyrirvara, mér gæti hafa yfirsést það en ég er samt nokkuð viss á því, jafn oft og frumjöfnuður var nefndur í framsöguræðu hæstv. fjármálaráðherra, þá voru heildarútgjöld ríkissjóðs aldrei nefnd. Það er tala sem er býsna óþægileg nú um stundir. Hún setur það í samhengi að útgjöld ríkissjóðs hafa vaxið um 193 milljarða á milli ára. Þegar ég tala um töluna 193 milljarða þá er ég að taka tillit til þess að árið á undan voru einskiptisútgjöld samkvæmt upplýsingum fjármálaráðherra upp á 50 milljarða þannig að þeim frádregnum er útgjaldavöxturinn 193 milljarðar. Þetta er algerlega ótrúleg tala. Þessi tala er hartnær tíföld sú smælkistala sem ríkisstjórnin tilkynnti að hún treysti sér til að skera niður um síðastliðinn mánudag og við vitum nú hvernig sá niðurskurður er, hvernig sá sparnaður og það aðhald er útfært með fuglum í skógi að meginhluta til. Það er engin furða að Seðlabankinn upplifði sig einan úti á berangri. Þessi 193 milljarða útgjaldavöxtur á milli ára átti sér ekki stað í umhverfi þar sem ríkisstjórnin gat með sanni sagt: Ja, við bara áttuðum okkur ekki á því að staðan væri svona snúin og við værum að eyða svona miklu og að verðbólgan væri að fara úr böndunum. Af hverju segi ég það? Jú, 9. júní 2022 - er ekki 9. júní í dag? Það er áttundi í dag. Á morgun upp á ár er ár síðan það birtist fréttatilkynning á heimasíðu stjórnvalda með fyrirsögninni, með leyfi forseta: Aðgerðir gegn þenslu og verðbólgu. Fyrir akkúrat ári síðan taldi þessi sama ríkisstjórn ástæðu til þess að bregðast sérstaklega við með aðgerðum gegn þenslu og verðbólgu. Hvað gerðu þau svo? Þau lögðu fram fjárlagafrumvarp sem var síðan samþykkt sem fjárlög í desember sem bættu við ríkisútgjöld um 193.000 milljónum á milli ára. Þetta er eitthvert furðuleikhús sem við erum hér í hvað ríkisfjármálin varðar. Þetta eru skilaboð sem markaðsaðilar horfa á í forundran og skilja ekki hvers vegna Seðlabankinn er skilinn eftir einn á berangri eins og blasir við öllum. Ég nefndi frumjöfnuðinn hérna áðan, hann hefur verið að batna, sem er ágætt, en ég hef saknað þess að hafa ekki heyrt eða séð greiningu á því hvaða hluti hins bætta frumjafnaðar er til kominn vegna verðbólguáhrifa. Það skiptir nefnilega gríðarlega miklu máli í heildarmyndinni. Ef það hefur komið fram þá væri áhugavert að fá ábendingu um hvar það hefur verið, en það hefur alla vega farið fram hjá mér. Það eru nokkrir þættir sem setja þrýsting á allt kerfið hjá okkur ofan á það sem ég hef nefnt nú þegar. Eitt þeirra atriða kom ég inn á hér í ræðu minni í eldhúsdagsumræðum í gær sem er ástandið á landamærunum núna, þessi gríðarlega fjölgun umsækjenda um alþjóðlega vernd. Best að byrja á að segja það sem ég segi alltaf þegar ég fer inn í umræðu um þau mál: Við eigum að taka vel á móti þeim sem við tökum á móti, styðja við aðlögun þeirra að íslensku samfélagi en við megum ekki færast meira í fang en við ráðum við. Það er algjört lykilatriði í því að geta gert vel við þá sem við ætlum að hjálpa og við eigum að hjálpa þeim sem eru í mestri neyð. En það breytir því ekki að í fyrra komu í námunda við 5.000 manns til landsins. Staðan núna er sú að umsóknirnar eru umtalsvert mikið fleiri en þær voru á sama tíma í fyrra, en við skulum bara miða við að það komi 5.000 manns til landsins í ár. Við sjáum þrýstinginn sem þetta er að setja, ekki bara á húsnæðismarkaðinn sem ég ræddi áðan heldur menntakerfið, heilbrigðiskerfið og hin ýmsu félagslegu stuðningskerfi sem við höfum byggt upp í gegnum áratugina. Við erum komin út á mjög hálan ís, er ég hræddur um. Ég er hræddur um að sú staða sem er að byggjast upp sé að fara að valda breyttu andrúmi, andúð jafnvel, getum við leyft okkur að segja. Ég var á fundi í Keflavík núna, ætli það hafi ekki verið á mánudagskvöldið, þar sem var verið að ræða þessi mál og maður finnur að það er byrjað að teygja á öllu sem hægt er að teygja á hvað viðnámsþol svæðisins varðar. Það er ekki gott fyrir neinn þegar til lengdar lætur, ekki fyrir þá íbúa sem þar bjuggu fyrir, ekki samfélagið eða sveitarfélagið í heild og ekki fyrir aumingja fólkið sem þangað sækir í gegnum hælisleitendakerfið, sem umsækjendur um alþjóðlega vernd. Við erum að lenda á alveg sérstaklega vondum stað með þetta. Og af hverju nefni ég þetta í samhengi við fjármálaáætlunina? Jú, það er vegna þess að bein útgjöld vegna þessara mála stefna núna í að verða um 15 milljarðar á þessu ári. Við vitum auðvitað öll að afleiddu áhrifin, afleiddi kostnaðurinn, er alveg örugglega tvöföld, þreföld sú tala. Ég hef leyft mér að segja að heildaráhrifin samsvari örugglega 30–45 milljörðum í kerfinu hjá okkur. Við getum ekki leyft okkur að ræða ekki þessi mál í samhengi og ég bara hvet okkur til þess. Það verður allra hluta vegna til bóta og mun auðvelda okkur að ná tökum á húsnæðismarkaði og draga úr þrýstingnum á hin ýmsu kerfi okkar sem eru núna orðin meira teygð en góðu hófi gegnir og geta aldrei verið í núverandi stöðu til lengri tíma. En til að draga þetta saman þá get ég ekki annað en lýst yfir gríðarlegum vonbrigðum með það með hvaða hætti fjárlög annars vegar og fjármálaáætlun þessarar ríkisstjórnar hefur þróast. Það er hreinlega alveg ótrúlegt að bera saman þá fjármálaáætlun sem var lögð fram fyrir tveimur árum síðan við það hvernig árin speglast í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar með tveggja ára millibili. Ef við berum saman áætlanir um árið 2025 í tveggja ára gamalli áætlun við hliðina á árinu 2025 í þeirri áætlun sem við nú fjöllum um, þá blasir við alger sprenging í ríkisútgjöldum ár eftir ár. Við erum, því miður, einhverra hluta vegna í þeirri stöðu að það er ekki bara staðan á landamærunum sem er orðin stjórnlaus. Staða ríkisfjármálanna er orðin fullkomlega stjórnlaus. Aðeins í þessu samhengi, ég gleymdi að nefna það áðan í tengslum við húsnæðismálin, þá er talað hér í aðgerðapakka ríkisstjórnarinnar sem var kynntur á mánudaginn um aukningu stofnframlaga til uppbyggingar leiguíbúða. Það er allt saman ágætt en grunnvandamálið er samt ekki leyst, sem er lóðaskorturinn. Hæstv. innviðaráðherra hefur ítrekað sagt frá því hér í pontu að aðilar sem ætluðu sér að standa að uppbyggingu leiguíbúða eða íbúða í almenna kerfinu hafi skilað inn framlögum, afþakkað þau. Af hverju var það? Þeir fengu ekki lóðir. Sú staða hefur ekkert breyst. Það að ríkisstjórnin flaggi því hér að það eigi að fjölga strax á þessu ári töluvert og síðan um 500 íbúðir á ári næstu tvö árin, sem sagt viðbótin, er enn einn fuglinn í skógi sem flaggað er í þessum aðgerðapakka og ég verð að viðurkenna fyrir mitt leyti að ég er hóflega bjartsýnn á að það sé raunhæft að ná í skotfæri. Ríkisstjórnin verður að gera betur. Hún er ekki að fara að gera betur núna, þessi fjármálaáætlun mun bara rúlla í gegn og verður afgreidd hér með atkvæðum meiri hlutans á morgun, geri ég ráð fyrir, en innihaldið er algjört drasl. Aðgerðirnar eru algjört drasl. Fulltrúar ríkisstjórnarinnar verða að gera betur því að þetta er ekki það sem er verið að kalla eftir til að vinna gegn verðbólgunni sem nú geisar og koma á forsvaranlegum ballans í ríkisfjármálunum. Þegar ríkisstjórn er búin að koma sér í þá stöðu að á árunum 2020–2027, samkvæmt fyrirliggjandi áætlun, sé uppsafnaður halli á núvirði um 1.000 milljarðar þá þarf töluvert til að taka til eftir þann hóp sem gengur hefur um með þeim hætti.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir hans framsögu hér sem var um margt áhugaverð þótt ég deili ekki skoðunum hans hvað varðar hælisleitendur. Ég tel að við þurfum að vinna það með öðrum hætti heldur en hv. þingmaður nefnir hér. En mér finnst margt áhugavert í hans vangaveltum um stöðu ríkisfjármála og meðan ég sat í sætinu mínu var ég að velta fyrir mér orðfærinu sem verið er að nota. Það er mikill hagvöxtur og frumjöfnuður er góður. Maður reynir að setja þetta í eitthvert samhengi. Hvernig stendur á því að við erum með mikinn hagvöxt og hvað það er sem gerir að verkum að hagvöxtur er góður á Íslandi, andstætt því sem er að gerast í mörgum öðrum löndum? En svo þegar maður fer að skoða eitthvað sem heitir viðskiptahalli, ég held að ég fari rétt með að viðskiptahalli síðasta árs hafi verið u.þ.b. 80 milljarðar, þá spyr maður sig að því: Hvers vegna er þessi hagvöxtur? Þegar maður setur hann í samhengi við viðskiptahallann, er þetta ekki bara skuldsetning við útlönd sem við erum að búa til með þessum hagvexti sem verið er að hreykja sér af hérna dagsdaglega og góðum frumjöfnuði? Eins og hv. þingmaður nefndi hér þá er frumjöfnuður bara í miðjunni, þar fyrir neðan eru skuldir sem geta snúið öllu á hvolf ef þær eru ekki í lagi. Mig langar að biðja hv. þingmann að velta þessu fyrir sér, ég heyri að hann er bara djúpur í umræðunni um efnahagsmál, samspilinu á milli hagvaxtar og viðskiptahalla sem blasir við okkur öllum.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég hef nú ítrekað lýst því yfir hér í pontu að ég hafi miklar áhyggjur af því að peningaprentun í gegnum Covid-tímabilið sé að nokkru marki um að kenna hvað verðbólguþrýstinginn núna varðar. Peningamagn í umferð var aukið umtalsvert og það hefur keyrt áfram hagvöxtinn undanfarið. Það blasir bara við, ef menn reyna að taka einhverja skynsemisskoðun á stóru myndinni, að það getur ekki verið að það sé raunhæf mynd að atvinnulífinu sé skellt í hægagang í tvö ár á tímabili heimsfaraldurs og á sama tíma vaxi kaupmáttur flestra hópa. Það getur ekki endað öðruvísi en með verðbólguskoti eða verðbólguþróun eins og við erum núna að verða vör við. Hagvöxturinn er til kominn vegna þessa annars vegar og hins vegar þess að auðvitað er atvinnulífið að rétta úr kútnum eftir þetta tveggja ára tímabil eða hvað það var nú langt sem stjórnvöld viðhöfðu takmarkanir hér á rekstur fyrirtækja í landinu. En síðan er hitt hárrétt sem hv. þingmaður bendir á sem snýr að viðskiptajöfnuðinum. Hann er auðvitað vondur margra hluta vegna, hann veikir krónuna sem aftur setur þrýsting á verðbólgu og þar fram eftir götunum. Það er algjört lykilatriði fyrir okkur sem þjóð að komast aftur á þann stað að vera með jákvæðan viðskiptajöfnuð við útlönd og að hann verði myndarlegur. Ég treysti mér ekki alveg til að leggja mat á vangaveltur hv. þingmanns varðandi samspil viðskiptajafnaðarins og hagvaxtar dagsins í dag. Ég þyrfti bara að gefa mér tíma til að skoða akkúrat það atriði. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans svar. Maður upplifir þetta svolítið þannig að eftir hrun er eins og það hafi verið tekinn tappi úr tómatsósuflösku sem maður náði ekki neinu út úr, svo bara allt í einu kom gusan. Það er einhvern veginn það sem við erum að upplifa núna, við erum að fá yfir okkur þessa gusu sem var ekki til staðar í samdrættinum í raun og veru sem átti sér stað á Covid-tíma. Viðskiptahalli getur í raun og veru verið sjálfbær ef við erum að nýta það sem við flytjum inn í arðbærar fjárfestingar til lengri framtíðar, fjárfestingar sem munu skila einhverjum arði. En ég er ekkert viss um að ég sé að sjá það gerast akkúrat núna, það er eins og það sé mest um að ræða einkaneyslu sem ég veit ekki hvort skili okkur miklu til framtíðar. Ég óttast að við séum að fara upp í þetta sama, eins og við þekkjum sem erum ekki alveg nýskriðin úr skóla, maður er búinn að upplifa marga svona hringi. Mér sýnist bara, ef við erum að safna upp í ósjálfbæran viðskiptahalla svo árum skiptir, að þá muni það bara þýða, eins og hv. þingmaður bendir á hér, annaðhvort auknar lántökur eða að krónan, sem á nú að vera forsenda fyrir öllu því sem við erum að gera, muni falla. Annars réttum við ekki af viðskiptahalla. Hann er náttúrlega bara skuld við útlönd og það liggur í augum uppi að við þurfum með einhverjum hætti að borga það og oft og tíðum höfum við gert það með því að fella gengi krónunnar. Þannig hefur það verið oft og einatt.

Herra forseti. Ég þakka seinna andsvar. Krónan er auðvitað bara eins og allar aðrar myntir í hinum vestræna heimi a.m.k., bara mælikvarði á undirliggjandi efnahagsstærðir og hagtölur og heilsu hagkerfisins, ef svo má segja. Og ef viðskiptahalli við útlönd er einmitt viðvarandi án þess að hann sé til kominn vegna innflutnings á arðbærum framleiðslutækjum þá súrnar staðan. Það getur ekki til lengri tíma haft önnur áhrif en þau að veikja gjaldmiðil þess svæðis, hvort sem það er íslenska krónan, evran eða hvaða mynt sem er. Ef hann er til kominn vegna þess að það er verið að kaupa ný öflug fiskiskip, skrá nýja flugvél eða til að mynda kaupa dýran búnað í virkjun, þá er slíkur viðskiptahalli, tímabundinn vegna fjárfestingar, velkominn. En það er auðvitað þessi neysludrifni viðskiptahalli sem er hin hliðin á þessum sama peningi. Ef viðskiptahallinn núna, og eins og ég sagði áðan þá verð ég bara að gangast við því að ég er ekki búinn að kafa nægilega vel ofan í þær tölur til að treysta mér til að tjá mig um þær, er til kominn að meginhluta til einkaneysludrifinn, sem er fjárfesting sem er ekki að skila arði til framtíðar, þá verðum við að setja meiri áherslu á að fara að fjárfesta í frekari framleiðslutækjum. Í því samhengi nefni ég auðvitað alltaf að við þurfum að virkja meira og framleiða meiri orku. Það er nú aldeilis þörf fyrir það á Reykjanesinu, svo dæmi sé tekið. 

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti okkar í Samfylkingu um fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar fyrir árin 2024–2028. Í áætluninni eru hvorki boðaðar afgerandi aðgerðir til að ná niður verðbólgu og vaxtastigi né til að verja heimilin í landinu fyrir áhrifunum af hækkandi verðlagi og skörpum stýrivaxtahækkunum. Þá er enga skýra framtíðarsýn að finna í áætluninni þegar kemur að stóru áskorunum okkar daga, svo sem í heilbrigðismálum, menntamálum og velferðarmálum almennt, og vandséð að áætlunin standi undir þeim fyrirheitum sem núverandi stjórnarflokkar gáfu þjóðinni við endurnýjun stjórnarsamstarfsins síðla árs 2021. Ráðherrar ríkisstjórnarinnar hafa boðað hinar og þessar aðgerðir sem ljóst er að rúmast ekki innan ramma þessarar fjármálaáætlunar og þetta dregur auðvitað úr trúverðugleika hennar. Ráðherrar hafa líka ítrekað talað á þá leið að útgjöld muni nú alveg örugglega þróast með einhverjum allt öðrum hætti en mælt er fyrir um í áætluninni. Þetta, eins og ég segi, grefur undan trúverðugleikanum og kannski bara vekur upp spurningar um tilgang þessarar áætlunar og áætlunargerðar yfir höfuð. En fjármálaáætlunin og sú stefna þegar kemur að tekjuöflun sem þar er boðuð staðfestir líka að það er ekki pólitískur vilji við ríkisstjórnarborðið til að beita skattkerfinu og beita tekjutilfærslukerfunum okkar með afgerandi hætti til að stuðla að auknum jöfnuði á Íslandi. Frá því snemma árs 2022 hefur þingflokkur jafnaðarmanna kallað eftir auknu aðhaldi í ríkisfjármálum en líka eftir markvissum aðgerðum til að verja tekjulægstu hópa samfélagsins fyrir verðbólgu og vaxtahækkunum. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur skellt skollaeyrum við og kynt undir verðbólgu með óábyrgri stefnu í ríkisfjármálum og hunsað ákallið um afgerandi stuðningsaðgerðir fyrir heimilin. Kaupmáttur ráðstöfunartekna dróst saman í fyrra. Hann jókst árið á undan en þá dreifðust auknar ráðstöfunartekjur með alveg ævintýralega ójöfnum hætti milli tekjuhópa og jukust þrisvar sinnum meira hjá tekjuhæstu 10% heldur en hjá hinum. Nú á þessu ári heldur kaupmáttarrýrnunin áfram. Verðbólga hefur aukist um helming á Íslandi síðustu sex mánuði meðan hún hefur dregist saman víðast hvar í Evrópu. Samkvæmt úttekt sem Varða, rannsóknastofnun vinnumarkaðarins, kynnti þann 3. maí sl. hefur hlutfall heimila sem eiga erfitt eða mjög erfitt með að ná endum saman nær tvöfaldast milli ára og byrði húsnæðiskostnaðar þyngst umtalsvert, bæði hjá leigjendum og hjá fólki með húsnæðislán. Í álitsgerð fjármálaráðs, sem er óháður sérfræðingahópur um ríkisfjármál, er ríkisstjórnin gagnrýnd fyrir að sýna lausung í fjármálastjórn og gagnrýnd fyrir að reka ríkissjóð með ótæpilega miklum halla á þenslutímum. Fjármála- og efnahagsráðherra og auðvitað fleiri stjórnarliðar hafa hreykt sér af því að afkomubati ríkisins hafi reynst meiri en spáð var og frumjöfnuðurinn meiri. Í þessu samhengi vil ég benda á að í nýjasta Peningamálariti Seðlabanka Íslands er bent á að afkomubati ríkissjóðs frá því að kórónuveirufaraldurinn gekk yfir hefur verið minni heldur en hefði mátt ætla út frá sögulegu sambandi efnahagsumsvifa og afkomu ríkisins. Þetta er ekki til marks um að haldið hafi verið vel á stjórn efnahagsmála á Íslandi. Birtingarmyndir þessarar losaralegu fjármálastjórnar eru auðvitað ýmsar. Í nefndaráliti um tekjubandorm vegna fjárlagaársins 2022 benti ég á að svo virtist sem framleiðsluslakinn í hagkerfinu væri á útleið og það kynni að verða töluverð áskorun að halda aftur af verðbólgu á árinu 2022. Sú varð nú sannarlega raunin, eins og við þekkjum. Í þessu nefndaráliti sem ég er að vitna hér til kallaði ég eftir því að haldið yrði aftur af ómarkvissum og þensluhvetjandi útgjöldum og skattstyrkjum og að ráðist yrði strax, ekki einhvern tímann 2026 eða 2027 heldur strax, í aðhaldsaðgerðir á tekjuhlið ríkisfjármálanna með hærri sköttum á tekjuhæstu og eignamestu hópa landsins og fjársterkustu fyrirtækin og þar sem þenslan er mest. Þessi sjónarmið voru algerlega hunsuð við afgreiðslu fjárlaganna, og nú er ég enn þá að tala um fjárlagaárið 2022, en hið sama gerðist svo ári seinna í umfjöllun um fjárlagafrumvarp og tekjubandorm ársins 2023. Það frumvarp gerði í upphafi ráð fyrir 89 milljarða hallarekstri þrátt fyrir að þá væri staðan sú að það var mælast mjög mikill hagvöxtur og þensla, atvinnustigið í hæstu hæðum. Meðan þessi fjárlög voru til umfjöllunar á Alþingi voru að koma fram dekkri og dekkri verðbólguspár, stýrivextir voru hækkaðir og ákveðin hættumerki voru að koma fram um að verðbólga kynni að aukast. Stjórnarmeirihlutinn á Alþingi skeytti engu um þetta heldur ákvað þvert á móti að ýta enn þá fastar á bensíngjöfina og gera breytingar á frumvarpinu samkvæmt pöntun frá ríkisstjórninni sem fólu í sér útgjaldaaukningu upp á tugi milljarða króna til viðbótar án þess að aflað væri nýrra tekna til að vega á móti þensluáhrifunum af þessum auknu útgjöldum. Þetta mun mögulega hægja á því að við náum verðbólgunni niður, sagði seðlabankastjóri í viðtali þegar það var að koma í ljós að þetta væri það sem stjórnarmeirihlutinn hygðist fyrir. En það var engu skeytt um þessi hættumerki, fjárlagahallinn keyrður upp í 120 milljarða og allar tillögur okkar jafnaðarmanna, sem hefðu bætt afkomu ríkissjóðs, voru felldar. Ég sagði í þingræðu 8. desember 2022: „Það er eins og stjórnarmeirihlutinn sé að grátbiðja um að verðbólga verði meiri og vextir hærri.“ Þetta sagði ég 8. desember 2022 og eftirleikinn þekkjum við. Verðbólga jókst einmitt þeim mun meira og brugðist var við því með enn frekari stýrivaxtahækkunum, sem við reyndar sjáum ekki fyrir endann á. Kjarapakkinn svokallaði sem við í Samfylkingu kynntum 6. desember 2022 gekk út á þetta hérna: Að verja tekjulægri hópa fyrir verðbólgunni með eflingu tekjutilfærslukerfa en að taka á þenslunni þar sem þenslan er í raun og veru eftir sprengingu í fjármagnstekjum, methagnað í fjármálageiranum og hjá stórútgerð. Ríkisstjórnin leit ekki við tekjuöflunartillögum og féllst aðeins á þær tillögur í kjarapakkanum okkar sem fela í sér aukin útgjöld. Þá vil ég nefna sérstaklega breytingartillögu Samfylkingarinnar um 50% hækkun á eignaskerðingarmörkum vaxtabóta sem var blessunarlega samþykkt hér í þingsal og hefur skipt máli á þessu ári fyrir tekjulág heimili með þunga greiðslubyrði. Ríkisstjórnin lét líka undan kröfunni um hækkun húsnæðisbóta sem verkalýðshreyfingin hafði kallað eftir en hún mátti ekki til þess hugsa að fara út í neins konar verðstýringu á leigumarkaði, t.d. að lögfesta leigubremsu eins og var lofað hér við gerð lífskjarasamninga 2019. Eins og ég segi leit stjórnarmeirihlutinn ekki við afkomubætandi tillögum og hvers kyns tekjuöflunartillögum sem hefðu einmitt verið til þess fallnar að sporna gegn þenslu. Umfang þeirra tillagna sem við lögðum til þá á tekjuhlið voru 17 milljarðar kr. eða sem nemur tæpri hálfri prósentu af vergri landsframleiðslu. Fjármála- og efnahagsráðherra gerði lítið úr þessum tillögum, var með skæting og sagði að með þessu værum við að ala á öfund. Þetta sagði hæstv. fjármálaráðherra og talsmaður þessarar ríkisstjórnar í ríkisfjármálum og skattamálum, að Samfylkingin væri með því að kalla eftir hóflegri hækkun á fjármagnstekjuskatti, að kalla eftir auknum álögum á stórútgerðina í landinu á tímum methagnaðar einhvern veginn að ala á öfund meðal þjóðarinnar í garð sterkra einstaklinga sem gengur vel. Þetta var einhvern veginn orðræðan hér í þingsal hjá hæstv. fjármálaráðherra. Sjálfur kaus hann, og ekki bara hann heldur stjórnarmeirihlutinn í heild, að ná fram aðhaldi á tekjuhlið ríkisins með ofsahækkun á krónutölugjöldum, flötum sköttum, sem leggjast þyngst á tekjulægstu heimilin, og síðan hafa auðvitað verið boðaðar sams konar gjaldahækkanir næstu ár. Það kom fram í viðtali við hæstv. fjármálaráðherra á Stöð 2, 26. maí sl. að það væru engar hugmyndir uppi um að hækka skatta á þá tekjuhærri, að slíkar hugmyndir væru ekki einu sinni til skoðunar. Ríkisstjórnin hefur heykst á því að beita ríkisfjármálunum til að vinna gegn þenslu og slá á verðbólguvæntingar. Þetta þýðir auðvitað að ráðamenn eru fyrst og fremst að treysta á peningastefnunefnd Seðlabankans, sem býr þó yfir ósköp fáum öðrum úrræðum en bara þeim að hækka stýrivexti. Þetta er orsakasamband sem er mikilvægt að við höfum í huga í þessum sal og þetta orsakasamband og þessi fórnarskipti eru dregin mjög sterkt fram í nýjasta Peningamálariti Seðlabankans þar sem er beinlínis verið að slá mati á það hversu mikið ríkisstjórnin og stjórnarmeirihlutinn hér á Alþingi, við sem förum með fjárveitingavaldið, gætum létt í rauninni álagi af peningastefnunni með því að herða á aðhaldi. Það er verið að slá mati á það hver verðbólgan yrði, hvað þetta myndi þýða með tilliti til vaxtastigs næstu árin o.s.frv. Þetta er mjög mikilvæga umfjöllun sem kemur fram í þessu Peningamálariti sem sýnir svo vel þetta samspil. Sendinefnd Alþjóðagjaldeyrissjóðsins hvetur ríkisstjórnina til þess í úttekt sinni á íslensku atvinnulífi frá 9. maí sl. að herða á aðhaldsstigi hins opinbera á næstu árum en jafnframt að standa vörð um kjör viðkvæmra hópa og sjónarmið fjármálaráðs, sem ég minntist á áðan, eru eiginlega á sama veg, það er kallað eftir auknu aðhaldi. Svo er eiginlega sama hvar maður ber niður þegar maður skoðar umsagnir við frumvarpið, t.d. frá aðilum vinnumarkaðarins o.s.frv. Engu að síður, og það kom mér talsvert á óvart verð ég að segja, hefur meiri hlutinn í fjárlaganefnd, og það gerðist bara daginn eftir mikla flugeldasýningu frá ríkisstjórninni þar sem var látið eins og verið væri að boða stóraukið aðhald í ríkisfjármálum, er lagt til að þessi fjármálaáætlun verði samþykkt alveg óbreytt. Vaxtahækkanirnar sem ég kom hér að koma auðvitað harkalega niður á mörgum heimilum, mismikið og koma mjög harkalega niður á t.d. þeim sem tóku óverðtryggð lán á breytilegum vöxtum þegar vextir voru hvað lægstir. Samkvæmt mánaðarskýrslu Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar fyrir maímánuð nemur greiðslubyrði af 40 millj. kr. óverðtryggðu láni til 40 ára núna 326.000 kr. Fyrir ári var greiðslubyrðin af slíku láni 204.000 kr. og árið þar áður var greiðslubyrðin 155.000 kr. Þetta er náttúrlega alveg gríðarleg hækkun á mjög skömmum tíma. Það eru andlit á bak við þetta, það er fólk sem finnur fyrir þessu og það birtist mjög athyglisverð fréttaskýring í Heimildinni núna 26. maí þar sem er einmitt rætt við þetta fólk, rætt t.d. við par með fjögur börn sem býr í blokkaríbúð. Í byrjun síðasta árs greiddi fjölskyldan tæpar 200.000 kr. af óverðtryggðu íbúðaláni í hverjum mánuði. Núna er afborgunin kominn upp í 315.000 kr. Í sama blaði er rætt við par sem keypti fasteign í fyrra og var þá með 300.000 kr. í mánaðarlega greiðslubyrði og greiðir nú 388.000 kr. á mánuði og svo er rætt við einstakling með íbúðalán hvers greiðslubyrði hefur hækkað úr 140.000 kr. upp í 200.000 kr. Þessi einstaklingur hafði misst vinnuna á sama tímabili og ber að hafa það í huga að atvinnuleysisbætur hafa rýrnað verulega að raunvirði núna síðustu tvö árin. Svo birtist frétt á mbl.is fyrir nokkrum dögum þar sem er rætt við mann sem keypti blokkaríbúð í Breiðholti í september ásamt konunni sinni. Fyrst var afborgunin hjá honum 300.000 kr. á mánuði. Nú hefur hún stökkbreyst og er komin upp í 450.000 kr. Aðspurður hvernig honum leið þegar tilkynnt var um þessa nýjustu stýrivaxtahækkun segir hann: er nú komin í um 450 þús. kr. Aðspurður hvernig honum hafi liðið þegar tilkynnt var um síðustu vaxtahækkun segir hann: „Mig langaði bara að gráta. Það versta við þetta er að þú hefur ekkert val. […] Ég þarf að vinna eins mikið og ég get til að borga reikningana. Ég get ekki farið í frí með fjölskyldunni, ég get ekki keypt neitt og eins og þú sérð eru veggirnir auðir. Það er ekkert hér. Allir peningarnir fara í reikninga til að lifa af.“ Þegar peningastefnunefnd Seðlabankans lækkaði vexti í 13. skipti í röð núna 24. maí kom fram í yfirlýsingu nefndarinnar að horfur væru á því að vextir yrðu hækkaðir enn meira í framhaldinu. Sendinefnd Alþjóðagjaldeyrissjóðsins hefur hvatt peningastefnunefndina til að halda sínu striki og viðhalda þröngu taumhaldi peningastefnunnar. Sendinefndin segir í sinni úttekt: „Gætu meginvextir þurft að hækka enn frekar frá því sem nú er og raunvextir gætu þurft að vera yfir hlutlausu stigi eins lengi og nauðsynlegt er til að ná verðbólgu í verðbólgumarkmið, sér í lagi við skilyrði ofþenslu og þrálátari verðbólgu á breiðum grunni.“ Þannig kemst sendinefnd Alþjóðagjaldeyrissjóðsins að orði. Í þessu samhengi, því samhengi að það er hætt við að vextir haldist háir næstu mánuði, jafnvel langt fram á næsta ár, þá verður að hafa í huga að það eru hundruð milljarða króna skuldir á sögulega lágum vöxtum að koma til vaxtaendurskoðunar bæði á þessu ári og því næsta sem hefur í för með sér, eins og Seðlabankinn hefur orðað það, umtalsverða aukna greiðslubyrði hjá heimilunum. Það hefur verið haft eftir Ástu Sigrúnu Helgadóttur, umboðsmanni skuldara, í fjölmiðlum að embættið sé að búa sig undir skell fasteignaeigenda á næsta ári: „Við gerum ráð fyrir að eigendur fasteigna geti margir lent í greiðsluerfiðleikum á næstu misserum.“ Það er auðvitað við aðstæður eins og þessar, virðulegi forseti, sem þörf er á sterku vaxtabótakerfi eða öðru sambærilegu kerfi. Það eru tiltölulega sambærileg kerfi á hinum Norðurlöndunum, hvort sem þetta er skilgreint sem einhvers konar tilfærslukerfi eða sem einhvers konar skattaívilnanir, en niðurstaðan er alla jafna nokkurn veginn sama; kerfi sem hjálpar til við að dempa höggið. Við hérna á Íslandi, með vexti sem skoppa upp og niður í okkar litla hagkerfi með okkar sjálfstæða gjaldmiðil - ég held að hvergi sé meiri þörf á því að vera með einhvers konar svona stuðningskerfi fyrir heimili. Þetta er auðvitað og var lengi í raun bakbein einmitt séreignarstefnunnar í húsnæðismálum en það sem hefur gerst núna, sérstaklega á undanförnum tíu árum eða svo, er að þetta kerfi hefur grotnað niður því að eignaskerðingarmörkin í kerfinu hafa rýrnað að raunvirði, þ.e. ekki fylgt fasteignaverði. Þessi raunrýrnun vaxtabóta hefur einfaldlega étið upp talsvert af ávinningi fólksins í landinu af lækkandi vaxtastigi, t.d. á tímabilinu 2016–2021, þannig að með því að láta kerfið drabbast niður er verið að éta upp ávinning fólksins í landinu af lækkandi vöxtum. Nú þegar vextir hafa hins vegar hækkað gríðarlega hratt á mjög skömmum tíma þá skortir alveg tilfinnanlega öryggisnet fyrir þessi heimili, sérstaklega heimilin í lægri tekjuendanum sem eru með þunga greiðslubyrði. Í þessu samhengi vil ég nefna að í umsögn fjármálaráðs um fjármálaáætlunina er einmitt kallað eftir, með leyfi forseta, „markvissum tilfærslum til þeirra sem bæði eru skuldsettir og tekjulágir og ráða þannig illa við núverandi aðstæður“. Þetta er ráðgjöf fjármálaráðs til okkar hér á Alþingi, að grípa til markvissra tilfærslna til þeirra sem bæði eru skuldsettir og tekjulágir og ráða þannig illa við núverandi aðstæður. Það er einmitt vegna þessara sjónarmiða, sem við í Samfylkingunni deilum með fjármálaráði, sem við lögðum fram breytingartillögu við afgreiðslu síðustu fjárlaga og tekjubandorms um 50% hækkun á eignarskerðingarmörkum vaxtabóta. Hún var samþykkt hér, með þessu hækkuðu greiðslurnar og þeim heimilum fjölgaði sem eiga rétt á vaxtabótum í stað þess að fjöldi fólks dytti út úr kerfinu. Þessari aðgerð þarf að fylgja eftir með enn frekari styrkingu á vaxtabótakerfinu, það er alveg á hreinu. Þá er t.d. hægt að líta til úrræða sem var gripið til 2011 og 2012 þegar vaxtastigið var ekkert ósvipað því sem það er núna, að fara í einhvers konar eingreiðslu sem er þá beint mjög markvisst að þessum hópi heimila sem eru bæði tekjulág og ekki með mjög sterka eiginfjárstöðu. Virðulegi forseti. Neyðin er kannski einna mest hjá fólki á leigumarkaði og á Íslandi er réttarstaða leigjenda með þeim veikari í okkar heimshluta. Leiguverðshækkanir bitna harðast á þessum tekjulægri hópum sem eiga erfiðara og erfiðara með að ná endum saman. Samtök leigjenda hafa reiknað út á grundvelli upplýsinga af vefnum Global Property Guide að húsaleiga sem hlutfall af kaupverði fasteigna sé 60% hærri á Íslandi en að meðaltali í Evrópu og að húsaleiga hafi hækkað rúmlega tvöfalt meira en verðlag frá árinu 2011 og að raunhækkun húsaleigu hafi verið 36% umfram hækkun byggingarvísitölu. Þetta þykja mér sláandi tölur. Nú er staðan þannig að íbúum hefur fjölgað alveg gríðarlega á örskömmum tíma. Frá því í ársbyrjun 2022 hefur þeim fjölgað um 15.000 sem setur eðli máls samkvæmt mikinn þrýsting á leiguverð. Við lesum bara í blöðunum reglulegar fréttir af fyrirvaralitlum leiguverðshækkunum sem fólk ræður einfaldlega ekki við. Ég vil vitna hér í Má Wolfgang Mixa, dósent í viðskiptafræði, sem segist hafa áhyggjur af því að ástandið eigi eftir að versna á næstu mánuðum og eigi eftir að versna töluvert mikið: „Það er ákveðin snjóhengja núna á leigumarkaði hvað leiguverð varðar og ég held að hún sé jafnvel nú þegar komin af stað, miðað við síðustu fréttir.“ Það sem er auðvitað erfitt hér er að við búum ekki yfir nógu greinargóðum upplýsingum um það hvernig leiguverð er að þróast. Hæstv. innviðaráðherra lagði fram frumvarp, eins og verkalýðshreyfingunni hafði verið lofað fyrir margt löngu og hafði verið boðað fyrir margt löngu, um að koma upp skráningarskyldu og ákveðinni umgjörð um þetta. En nei, nei, þá ákváðu auðvitað stjórnarliðar að beygja sig undir vilja Sjálfstæðismanna sem litu á þetta sem einhverja ægilega aðför að, ég veit það ekki, persónuvernd eða hvað, að gera kröfu um skráningu á leigusamningum og einhvers konar lágmarksumgjörð um leigumarkaðinn á Íslandi. Þannig að frumvarpið varð eiginlega ekki að neinu við lokaafgreiðslu á Alþingi og að einhverju leyti erum við í móðu um það hvernig þróunin nákvæmlega er. En það eru þessar sterku vísbendingar og eðli máls samkvæmt þegar íbúum er að fjölga svona mikið á svona skömmum tíma þegar það er skortur á leiguhúsnæði þá eru blikur á lofti á leigumarkaði. Samfylkingin hefur talað fyrir því, og ég held það hafi ekki farið fram hjá neinum, að hér verði lögfest leigubremsa að danskri fyrirmynd sem taki þá bæði til langtímasamninga og til endurnýjunar á skammtímasamningum og þetta er eitthvað sem þarf að útfæra mjög vel. Við ætlum ekki að fara að leika okkur að því að leggja fram breytingartillögur um þetta eða elta breytingartillögur annarra um þetta sem eru kannski ekki hugsaðar alveg í gegn og geta jafnvel valdið skaða, jafnvel bakað ríkinu skaðabótaskyldu. Það er mjög viðkvæmt að útfæra svona lagað og það þarf að gera það mjög vandlega. Það hefur ákveðin vinna átt sér stað í starfshópum, sem hafa reyndar starfað lengi. En ég vil bara minna á í þessu samhengi að það er langt, langt langt síðan aðilum vinnumarkaðarins, verkalýðshreyfingunni sérstaklega, voru gefin fyrirheit um að það yrðu settar hömlur á hækkun leiguverðs. Það gerðist árið 2019 við gerð lífskjarasamninga. Það er ekki hægt að draga fólk endalaust á asnaeyrunum og það er ekki hægt að fela sig árum saman á bak við einhverja starfshópa. Við erum með tækin til að gera þetta, við erum með fyrirmyndirnar frá hinum Norðurlöndunum og ég verð að viðurkenna að það hryggir mig að Alþingi geti ekki sameinast hér um skynsamlega útfærða leigubremsu áður en við förum í sumarfrí þegar ástandið á leigumarkaði er jafn stjórnlaust og raun ber vitni. Þetta eru svona til skamms tíma þær aðgerðir sem er brýnast að grípa til vegna ástandsins í efnahagsmálum; hærri vaxtabætur og leigubremsa. Það þarf að fjármagna þetta með skynsamlegum hætti og eins og ég hef sagt þá hefur ekki staðið á okkur að leggja fram tekjuöflunartillögur. Við höfum lagt fram tekjuöflunartillögur upp á 17 milljarða. Þetta þarf að gerast sem allra fyrst og mér finnst ansi dapurlegt að við förum í sumarfrí án þess að grípa til nokkurra einustu aðgerða fyrir þessa hópa sem ég hef hér verið að rekja hvernig hafa það. Veik viðbrögð ríkisstjórnarinnar eru ámælisverð og ég ætla að taka undir það sem fram kemur í ályktun miðstjórnar Alþýðusambands Íslands frá 9. febrúar sl.: „Aðgerðarleysi ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur gengur þvert á viðtekin viðbrögð í nágrannalöndum þar sem ráðamenn beita tækjum ríkisvaldsins til að lina áhrif afkomukreppunnar og vinna skipulega að því að hemja verðbólgu. Í þeirri staðreynd birtist forgangsröðun ríkisstjórnarinnar og sinnuleysi gagnvart afkomu fólksins í landinu.“ Það er sinnuleysi að fara bara inn í sumarið án þess að bregðast við. - Ég á kannski ekki mikinn tíma eftir. Nei, ég held að ég nýti seinni ræðu mína til að fara betur yfir ákveðin atriði.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir sína ræðu. Já, það er verðbólga og vextir hafa því miður verið að hækka. Mér heyrist flestir vera sammála því að þetta kemur sér hvað verst fyrir þá sem lægstu tekjurnar hafa. Það hefur mestu áhrifin þar þegar fjármagnskostnaður eykst og verðlag hækkar og annað slíkt. Hér höfum við heyrt mikil áform Samfylkingarinnar um tekjuöflun, seilast í vasana, auka tekjur og millifæra, þ.e. millifærsluaðferðir. Ég tek undir það að það getur vel verið ein lausn og það er náttúrlega það sem ríkisstjórnin hefur verið að taka þátt í, í samvinnu við hv. þingmann og hans flokk, að auka vaxtastuðninginn, þannig að í einhverjum tilvikum eru þarna lausnir. En ég spyr þá: Hvernig hjálpa þessar tillögur Samfylkingarinnar og þessi áform um endalausa tekjuaukningu og millifærslur til við það að draga almennt úr verðbólgunni og vaxtaþrýstingnum, þrýstingi til vaxtahækkana? Ég sé engar aðrar aðgerðir sem Samfylkingin leggur til til þess að ná þeim árangri. Jú, við verðum að bregðast við til skamms tíma en stóra verkefnið er að draga úr verðbólguþrýstingi og vaxtahækkanaþrýstingi, að lækka frekar. Hvað er það sem Samfylkingin leggur til til þess að ná þeim árangri?

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir góða og málefnalega spurningu í andsvari. Samfylkingin hefur auðvitað lagt áherslu á að farið verði í aukna tekjuöflun til þess að herða einmitt á aðhaldsstigi ríkissjóðs, aukna tekjuöflun til þess að geta bæði staðið undir útgjöldum sem ellegar væru þensluhvetjandi en líka kallað eftir því að tekjuöflunin verði meiri en nemur þessum auknu útgjöldum til þess að herða á aðhaldsstiginu. Auk þess höfum við verið að tala fyrir t.d. leigubremsu. Það er aðgerð sem hefur bein áhrif á verðlag. Það er aðgerð sem skilar sér beint inn í vísitölu neysluverðs, hægir á hækkun verðlagsvísitölunnar. Þetta höfum við séð í öðrum Evrópuríkjum sem hafa gripið til aðgerða eins og þessara. Loks vil ég nefna það að styrking á millifærslukerfunum, tekjutilfærslukerfunum, styrking á hinu félagslega og þessu sem við eigum saman, er eðli máls samkvæmt eitthvað sem getur gagnast við að draga úr þrýstingi á vinnumarkaði. Þannig hefur margoft verið farið að í ríkjum sem við berum okkur saman við. Samtök launafólks eru til í að gefa aðeins eftir í sínum kröfum, vitandi það að tilfærslukerfin verða styrkt, að byggt verði upp meira af húsnæði o.s.frv. Að því leytinu til held ég að útgjaldahugmyndir sem eru vel fjármagnaðar geti spornað gegn verðþrýstingi og þeim verðþrýstingi sem stafar af vinnumarkaði. Ég get farið betur yfir þetta í síðara svari.

Herra forseti. Ég þakka h. þingmanni fyrir þessi svör. Er aukið aðhald í ríkisrekstri, frestun einhverra útgjalda eða aukin hagræðing einhvers staðar eitthvað sem Samfylkingin getur hugsað sér? Og ef við færum þá leið, með þessum auknu tekjum, sér Samfylkingin fyrir sér að horfa á það sem fjármálaráð er líka að leggja til, eins og að greiða niður skuldir og lækka skuldabyrðina? H. þingmanni verður tíðrætt um leigubremsu en ég óttast að hún auki enn á vandann á húsnæðismarkaði, það verði enn minna framboð af leiguhúsnæði. Kannski í framhaldi af því langar mig að spyrja: Hverja telur h. þingmaður þurfa að koma að þessu verkefni sem við stöndum frammi fyrir? Ekki gerum við það hér ein, með einni fjármálaáætlun á Alþingi, þótt við vissulega berum mikla ábyrgð. Aðilar vinnumarkaðarins, Seðlabankinn og Alþingi - eru einhverjir fleiri aðilar sem þurfa að koma að þessu verkefni? Er hann ekki sammála því að allir þessir aðilar þurfi að sýna ábyrgð, hver á sínu sviði? Hvað með sveitarfélögin? Reykjavíkurborg er nú stærst þar hvað varðar framboð á húsnæði og hagkvæmari lóðir, ekki bara á þéttingarreitum, með háum innviðagjöldum og öðru. Ábyrgðin hlýtur að liggja víða og margt hægt að gera til þess að draga úr verðbólgunni, t.d. með að auka fjölbreytileika í lóðaframboði og öðru slíku. Hér er ekki verið að leggja til leigubremsu sem gerir það jafnvel enn verra fyrir leigjendur að fá leigt húsnæði á viðráðanlegu verði.

Virðulegur forseti. Fyrst vil ég segja það að við í Samfylkingunni viljum að stöðugt sé leitað leiða til að hagræða í ríkisrekstri. Það er bara eitthvað sem stjórnvöld skulda skattgreiðendum þessa lands, að það sé farið vel með fjármuni. Hv. þingmaður talar hér um leigubremsu og áhrif á framboðshlið húsnæðismarkaðarins. Ef við værum hér að tala fyrir mjög stífu leiguþaki þá held ég að áhyggjur hv. þingmanns ættu rétt á sér en það er nú bara þannig að flest löndin í kringum okkur hafa verið með einhvers konar lágmarksverðstýringu á leigumarkaði án þess að nokkuð bendi til þess að það beinlínis sé að skapa einhverja skortstöðu á húsnæðismarkaði. Í þessu samhengi er mikilvægt að halda áfram að beita þeim tækjum sem við höfum til að skapa hvata til uppbyggingar á leiguhúsnæði og einkum á hagkvæmu húsnæði á viðráðanlegu verði. Í því samhengi minni ég á breytingartillögu sem við munum flytja hér á morgun, og vonumst eftir breiðum stuðningi við, um að nýbygging íbúða í almenna íbúðakerfinu verði undanþegin þeirri lækkun á endurgreiðsluhlutfalli virðisaukaskatts sem verður lögfest hér á morgun að óbreyttu. Hvað var aftur þriðja? 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Leigubremsan, þið tókust hér á, hv. þingmenn, um hana. Ég held að það sé ljóst að það vinnur ekki með því að auka framboð á leigumarkaði að setja leigubremsu. Eins og hefur komið fram í dag er gríðarleg mannfjölgun í landinu, 39% frá aldamótum, 2% í Evrópu til samanburðar, og á sama tíma förum við í gegnum lóðaskort, t.d. á höfuðborgarsvæðinu, og lítið framboð á lóðum vítt og breitt og þá sérstaklega hér í Reykjavík í gegnum þéttingarstefnu sem var sett í aðalskipulag 2010. Á sama tíma er þetta þróunin, það fjölgar gríðarlega í landinu og hvað þá núna síðasta árið, yfir 3% fjölgun, sú mesta frá 1735. Það er gríðarlega erfitt að eiga við þetta, mikill túrismi í gangi og allt að gerast. Fjármálastöðugleikanefnd Seðlabanka Íslands fundaði í gær og sendi frá sér yfirlýsingu og gögn. Þar kemur einmitt fram annað en kannski mætti halda miðað við umræðu hjá minni hlutanum hér á þingi og stéttarfélögunum vítt og breitt um að það sé mikill kúfur sem er að lenda í erfiðleikum núna varðandi vextina og vaxtakostnað: Þetta eru um 6% næstu 12 mánuðina. Þetta er fróðleg mynd inn í samhengi hlutanna, til að skilja betur þetta samhengi. Eftir 12 mánuði kemur miklu meiri kúfur. En það er margt sem fólk, almenningur, getur gert til að takast á við þetta. Það eru úrræði hjá bönkunum og almennt í kerfinu. Á sama tíma er rétt að benda á eiginfjármyndun í kerfinu hjá þeim sem eru að missa þessa bindingu t.d. í vöxtunum, sem voru með bindingu upp á þrjú, fjögur, fimm ár, að það hefur orðið gríðarleg eiginfjármyndun á undanförnum árum hjá þessum sömu einstaklingum 

Virðulegi forseti. Það er auðvitað flestallt sem hv. þingmaður nefndi alveg rétt en það breytir ekki því að það eru ákveðin heimili, fjöldi heimila, að verða fyrir alveg gríðarlegu höggi. Þótt meðaltölin segi ágæta sögu er mikill fjöldi heimila að verða fyrir miklu höggi. Þetta lesum við um í blöðunum, þetta sjáum við í yfirliti Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar um það hvernig greiðslubyrði er að þróast. Við megum ekki alveg gera lítið úr því með vísan til t.d. þessarar skýrslu frá Seðlabankanum sem var kynnt í gær af því það skiptir máli að verja þetta fólk og við höfum tækin til þess í gegnum t.d. vaxtabótakerfið sem hefði gripið þetta fólk og greip þetta fólk mjög markvisst hér á árum áður þegar vextir hækkuðu mikið og ört. Þannig að ég held að verkefni okkar núna sé svolítið að sníða kerfið að einmitt þessum heimilum sem eru að verða fyrir miklu höggi núna og tryggja að stuðningurinn beinist þangað. Þá er ekki nóg að bara leiðrétta greiðslur TR á miðju ári heldur þarf líka að horfa á fólkið á vinnumarkaði sem er skuldsett eða er í leiguhúsnæði. Við eigum tækin til að gera þetta og við eigum bara að gera þetta markvisst.

Virðulegi forseti. Ég held að ég hafi mismælt mig áðan og talað um neikvæða raunávöxtun hjá húsnæðiseigendum, ég átti náttúrlega við neikvæða raunvexti, svo því sé haldið til haga. Það sem ég var að benda á hér í pontu Alþingis er að þeir sem hafa einmitt verið að binda sín vaxtakjör síðustu ár í óverðtryggðum vöxtum hafa náð gríðarlegri raunávöxtun eða eignamyndun, þ.e. eignamyndun þeirra hefur verið mikil og eiginfjárhlutfall í eignum þeirra, þar hefur náðst mikill árangur. Það eru ýmis úrræði til þess að takast á við þetta. Auðvitað munu einhverjir lenda illa í því og maður finnur til með þeim og það gerist alltaf á eðlilegum húsnæðismarkaði. En þetta hlutfall, þessi 6% sem er verið að benda á hjá Seðlabankanum að muni vera að fást við þetta næstu 12 mánuði, það eru ýmis úrræði sem er verið að boða bæði af bönkum og öðrum til þess að fjölskyldur í slíku húsnæði geti komið sér fram veginn. Það er hægt með ýmsum úrræðum. Mér hefur fundist umræðan hér í þingsal og víða í samfélaginu vera á mjög slæmum stað þegar verið er að tala niður svo margt miðað við þá góðu stöðu sem við erum almennt í í þessu landi. Eiginfjármyndun heimilanna, eignarhlutföll eru með því besta sem við höfum nokkurn tíma þekkt. Við, þessi þjóð, erum á besta stað sem við höfum verið á efnahagslega síðustu áratugina og sú umræða sem við erum að verða vitni að hér almennt á þingi og víða í þessu samfélagi er ekki í samræmi við það. Þetta vil ég benda á. Síðan vil ég rétt í lokin spyrja. Fyrir þremur dögum kom Samfylkingin með fréttatilkynningu á blaðamannafundi, eða hvað það var, og ætlaði að boða einhverjar aðgerðir í þessari umræðu. Nú hef ég ekkert séð af þeim tillögum. Hefur hv. þingmaður eitthvað að segja, sem hefur þá ekki verið komið inn í tillögu, varðandi útgjaldalækkun 

Virðulegi forseti. Mér finnst hv. þingmaður kannski gera fullmikið úr því að hér sé bara einhver besta staða sem hefur verið uppi um áratugaskeið, ég man ekki alveg hvernig hann orðaði það en það var eitthvað á þá leið. Við erum að glíma við 10% verðbólgu og vextir á húsnæðislánum eru komnir yfir 10%. Þetta eru ákveðnir erfiðleikar sem við erum að glíma við núna og sem heimilin í landinu eru mörg hver eru glíma við og það sem ég er að kalla eftir er að við beitum tilfærslukerfunum okkar til þess að verja þessa hópa sem eru að verða fyrir hvað mestu höggi. Hv. þingmaður er hér að spyrja um breytingartillögur og það er gott að hann tók eftir því sem við í Samfylkingunni kynntum í fyrradag. En það eru ekki breytingartillögur sem varða fjármálaáætlun. Þar erum við að tala fyrir aðgerðum sem við viljum að komi strax til framkvæmda á þessu ári og við munum flytja breytingartillögur um það á morgun, m.a. í umræðum um frumvarp um lækkun á endurgreiðsluhlutfalli virðisaukaskatts. Varðandi breytingartillögur við þessa tilteknu fjármálaáætlun þá sé ég enga ástæðu til að leggja fram neinar breytingartillögur við hana. Þessi fjármálaáætlun er í grundvallaratriðum að boða allt aðra forgangsröðun en við tölum fyrir. Við höfum lagt fram breytingartillögur við fjárlög, afmarkaðar breytingartillögur. Sumar hafa verið samþykktar. Allar tillögur sem við höfum mælt fyrir um aukið aðhaldsstig, bætta afkomu, um aukna tekjuöflun hafa verið felldar af hálfu stjórnarmeirihlutans. Þannig að ef hann var að reyna að kalla eftir breytingartillögum við þessa fjármálaáætlun þá er svarið bara: Nei, við ætlum ekki að leggja fram neinar breytingartillögur við hana. Ríkisstjórnin og stjórnarmeirihlutinn verða að eiga þessa blessuðu fjármálaáætlun. Við hefðum stjórnað með allt öðrum hætti.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér í dag fjármálaáætlun fyrir árin 2024–2028 sem er stefnumarkandi plagg í fjármálum ríkisins á umræddu tímabili. Tillagan sjálf tekur til lykiltalna um afkomu og efnahag, rekstraryfirlits opinberra aðila í heild, skipt í A1-hluta ríkissjóðs og A-hluta sveitarfélaga, heildarútgjalda málefnasviða ríkissjóðs og rammasettra útgjalda og sjóðstreymis ríkissjóðs. Áætlunin hefur verið uppfærð miðað við nýjustu spá Hagstofu Íslands og fjallar í meginatriðum um hagstjórnarlegt hlutverk hins opinbera og efnahagsframvindu. Hv. formaður fjárlaganefndar hefur í sinni ræðu farið vel yfir nefndarálitið og langar mig því í þessari ræðu minni að horfa frekar á ákveðna afmarkaða hluta fjármálaáætlunar ásamt því að fara í grófum dráttum yfir efnahagshorfur tímabils áætlunarinnar og þær afkomubætandi aðgerðir sem birtast í áætlun þessari og er ætlað að koma til móts við ákall Seðlabanka Íslands og fjármálaráðs um aðhald í fjármálum hins opinbera í því stóra og krefjandi verkefni okkar að ná verðbólgu og vaxtastigi niður hér á landi. Sú aðgerð er mest aðkallandi í dag og gangi það eftir, mun það hafa veruleg afkomubætandi áhrif á heimili og fyrirtæki hér í landinu. Verðbólga hefur verið þrálátari en væntingar stóðu til. Innlend verðbólga hefur verið mikil en á móti hefur verðbólga á heimsvísu lækkað og gengi krónunnar styrkst sökum mikils gangs í ferðaþjónustunni. Væntingar markaðsaðila um verðbólguhorfur eru enn of háar og Seðlabankinn spáir því að verðbólga verði 8% út árið. Samkvæmt könnun Seðlabanka Íslands frá því í maí búast markaðsaðilar við að stýrivextir verði 8,5% út þennan ársfjórðung og þeir verði svo komnir niður í 6% eftir tvö ár. Þetta er of há verðbólga og því hafa stjórnvöld brugðist við með afgerandi hætti til að stemma stigu við verðbólguhorfum. Má þar nefna að lögum verður breytt þannig að laun þjóðkjörinna fulltrúa og æðstu embættismanna ríkisins hækka um 2,5% í stað 6% hinn 1. júlí nk. og þannig tryggt að laun æðstu embættismanna skapi ekki aukinn verðbólguþrýsting. Hækkunin tekur mið af verðbólgumarkmiðum Seðlabanka Íslands, sem eru 2,5%. Þetta eru skýr skilaboð um að ríkisstjórnin er á skýrri vegferð um að verðbólgumarkmiðin náist. Ríkisstjórnin hefur komið fram með aðgerðir sem miða að því að ná verðbólgunni niður sem eru í samræmi við peningamálastefnu Seðlabanka Íslands, en mikilvægt er að fjármálastefna hins opinbera og peningastefnan séu í takt. Eins koma aðgerðir heim og saman við ábendingar fjármálaráðs sem hefur m.a. bent á mikilvægi þess að færa fjármálareglur hins opinbera framar þannig að þær taki gildi árið 2025 í stað 2026. Sú ákvörðun er að mínu mati skynsamleg og sendir skýr skilaboð um boðað aðhald í fjármálum hins opinbera á næstu árum. Fjármálareglurnar eru þrjár, þ.e. afkomuregla, skuldaregla og skuldalækkunarregla, svo því sé til haga haldið. Lögum verður breytt þannig, eins og áður sagði, að laun þjóðkjörinna fulltrúa og æðstu embættismanna hækka ekki um 6% heldur 2,5% og stofnframlög til uppbyggingar leiguíbúða innan almenna íbúðakerfisins verða tvöfölduð og framlög til hlutdeildarlána aukin enn frekar þannig að í stað þess að 500 íbúðir verði byggðar árlega á árunum 2024 og 2025 með stuðningi ríkisins verði þær 1.000. Auk þess verður 250 nýjum íbúðum bætt við fyrri áætlanir þessa árs og verða því samtals tæplega 800. Þetta styður við aukið framboð á húsnæðismarkaði. Frumvarp um stofnun þjóðarsjóðs verður lagt fram að nýju til að styrkja enn frekar áfallaþol ríkisins til framtíðar og lagt verður mat á árangur af núverandi fjármálareglum og tækifæri til úrbóta. Afkoma ríkissjóðs verður bætt um 36,2 milljarða á næsta ári með sparnaði í rekstri ríkisins, þar með er talinn niðurskurður í ferðakostnaði, frestun framkvæmda, nýjum teknum og með því að draga úr þensluhvetjandi skattaívilnunum, eins og fram kemur í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar sem hér er til umræðu. Þar af verður framkvæmdum fyrir a.m.k. 3,5 milljarða frestað tímabundið til að draga úr þenslu. Meðal verkefna er nýbygging Stjórnarráðsins og samhæfingarmiðstöð viðbragðsaðila. Til þess að verja kaupmátt örorku- og ellilífeyrisþega verða almannatryggingar hækkaðar um 2,5% frá miðju ári til viðbótar við 7,4% hækkun í upphafi árs. Frítekjumark húsnæðisbóta leigjenda verður hækkað um 2,5% fyrir yfirstandandi ár, afturvirkt frá 1. janúar, til viðbótar við hækkun þess í upphafi sem var sömuleiðis 7,4%. Þá er unnið að lagabreytingum sem munu bæta réttarstöðu leigjenda á húsnæðismarkaði og mun starfshópur skila tillögum sínum þar að lútandi fyrir 1. júlí nk. Það er hins vegar ljóst að þessar aðgerðir og þær aðgerðir sem ríkið mun mögulega koma til með að beita í framhaldi duga ekki einar og sér til þess að verðbólga eða vextir fari niður á þeim tíma sem æskilegur þykir og því ljóst að aðkomu fleiri hagaðila þarf til þess að þetta markmið náist. Taka þarf höndum saman með verkalýðshreyfingunni, atvinnurekendum og atvinnulífinu, svo sem fjármálastofnunum og lífeyrissjóðum, og ekki síst almenningi í landinu svo vel takist til. Þar þarf samvinnuhugsjón og skýr sýn á stóru heildarmynd hlutanna að vera í forgrunni allrar ákvörðunartöku. Það er stærsta einstaka hagsmunamál almennings í landinu að við náum tökum á verðbólgunni og vextir lækki. Um það eru allir sammála í þessum sal. Mikill þróttur hefur verið í íslenska hagkerfinu en vöxtur þess á síðasta ári mældist 6,4% og hefur ekki verið meiri síðan 2007. Hagvöxturinn heldur áfram að vera knúinn áfram af miklum vexti innlendrar eftirspurnar og hefur hún vaxið um 8,6%. Líklegt er þó að hægist á vexti einkaneyslunnar vegna þess að aðgengi heimila og fyrirtækja að lánsfé er að minnka og fjármálaleg skilyrði þrengjast vegna ítrekaðra stýrivaxtahækkana Seðlabanka Íslands. Við erum þegar farin að sjá teikn þess þar sem einkaneysla jókst á fyrsta ársfjórðungi um 2,5%. Að sama skapi hefur atvinnufjárfesting dregist saman um 14% á þessum ársfjórðungi. Að lokum má nefna að kortavelta hefur dregist saman að raunvirði og er það í fyrsta sinn í langan tíma. Að auki er jákvætt að sjá að viðskiptakjör vöru og þjónustu hafa batnað á milli ára um 3% sem hefur jákvæð áhrif á gengi krónunnar og ætti að hafa jákvæð áhrif á verðbólguþróun, enda hefur gengið verið að styrkjast. Frá 2017 til loka áætlunarinnar árið 2028 hækka rammasett útgjöld í heildina um 381 milljarð, sem er 45% hækkun. Hækkunin endurspeglar áherslur ríkisstjórnarinnar allt frá árinu 2017 þar sem kerfisbundið hafa verið aukin framlög til heilbrigðisþjónustu, almannatrygginga og nýsköpunarmála, auk þess sem stór fjárfestingarverkefni hafa verið fjármögnuð. Ef fjárfestingar eru undanskildar hækka framlög í heild um 298 milljarða, eða um 38%. Mesta hækkunin er til sjúkrahúsþjónustu, um 66 milljarðar, því næst til örorkulífeyrisþega, um 43 milljarðar, og 36 milljarðar eru til komnir vegna málefna aldraðra. Meiri vöxtur í landsframleiðslunni í ár leiðir til þess að nafnvirði landsframleiðslunnar er hærra út tímabil áætlunarinnar. Leiðir það til lægra skuldahlutfalls og enn betri afkomu í ár en spáð var fyrir og gróflega er metin á um 20 milljarða. Miðað við fjárlög ársins er þá samtals verið að spá bættri afkomu sem nemur um 90 milljörðum. Að þessu sögðu er útlit fyrir að tekjur ársins dugi fyrir útgjöldum að frátöldum vaxtagjöldum, þ.e. að frumjöfnuður verði jákvæður. Frumjöfnuður hins opinbera versnaði um ríflega 200 milljarða á milli áranna 2019 og 2020 vegna Covid-19, eða sem svarar um 7% af vergri landsframleiðslu. Á móti hefur batinn í frumjöfnuðinum frá 2020–2023 verið um 220 milljarðar, sem nemur ríflega 7% af vergri landsframleiðslu, og hlutfallslega er viðsnúningur í rekstri hins opinbera einn sá mesti meðal þróaðra ríkja á þessu tímabili. Í áætluninni er gert ráð fyrir auknu umfangi afkomubætandi ráðstafana á tímabilinu. Í raun hefur umfang þessara ráðstafana fram til þess mælt hversu mikið mun þurfa að bæta afkomu hins opinbera á næstu árum til þess að ná settum markmiðum um afkomu og skuldaþróun sem fram koma í fjármálaáætlun hverju sinni. Umfang þessara ráðstafana er óbreytt að nafnvirði frá gildandi áætlun eða sem nemur um 9 milljörðum árin 2024–2027 eða 36 milljarðar uppsafnað árið 2027. Í áætluninni eru taldar upp afkomubætandi aðgerðir á tekjuhlið og má þar nefna að endurgreiðsluhlutfall vasks af vinnu við íbúðarhúsnæði lækki úr 60% í 35% og tekjuskattur lögaðila verði tímabundið lækkaður til eins árs vegna rekstrarhagnaðar ársins 2024, úr 20% í 21%. Unnið er að þróun í aukningu á gjaldtöku í ferðaþjónustu, hækkun fiskeldisgjalds og tekjum af ökutækjum og eldsneyti og endurskoðun á lögum um veiðigjald, svo eitthvað sé nefnt. Áætluð tekjuáhrif þeirra skattbreytinga sem hér hafa verið nefndar eru samanlagt 18 milljarðar til hækkunar árið 2024, eða sem nemur um 0,4% af vergri landsframleiðslu. Þegar allir áfangar hafa komið að fullu til framkvæmda árið 2027 er áætlað að áhrif þeirra á tekjur ríkissjóðs verði samanlögð um 42 milljarðar til hækkunar, eða sem nemur 8% af vergri landsframleiðslu. Ef talin er með aukning tekna vegna aukinnar gjaldtöku í fiskeldi frá og með árinu 2024 og vegna hækkunar veiðigjalds frá og með árinu 2025 hækka tekjur ríkissjóðs um 18–53 milljarða árlega fyrir áætlunartímabilið. Áfram verður stutt við kjör tekjulágra og afkoma fólks varin. Ráðist hefur verið í fjölmargar aðgerðir í því skyni síðustu misserin en þar má nefna mikla tekjuskattslækkun, hækkanir bóta almannatrygginga, hækkun húsnæðis- og vaxtabóta, auk hærri skerðingarmarka, tæplega tvöföldun frítekjumarks öryrkja og sérstakan barnabótaauka, auk vinnu við einföldun og eflingu barnabótakerfisins. Ég hef farið hér yfir þær aðgerðir ríkisstjórnarinnar að stofnframlög til uppbyggingar leiguíbúða innan almenna íbúðakerfisins verði tvöfölduð og framlög til hlutdeildarlána verði aukin enn frekar þannig að í stað þess að 500 íbúðir verði byggðar á árunum 2024 og 2025 verði þær 1.000 hvort ár. Auk þess verður 200 nýjum íbúðum bætt við þessar áætlanir fyrir núverandi ár og eru þetta þá um 800 íbúðir, eins og ég kom inn á áður. Virðulegur forseti. Að mínu mati eru þær aðgerðir sem nú er gripið til í húsnæðismálum mikilvægt skref í þá átt að fjölga íbúðarhúsnæði og slá þannig á þá uppsöfnuðu þörf fyrir íbúðarhúsnæði sem við höfum horft upp á síðustu ár. Það er engu að síður mikilvægt að halda áfram á þeirri vegferð sem mörkuð hefur verið hér en til langs tíma er unnið að margvíslegum aðgerðum sem miða að því að auka framboð húsnæðis til að auka húsnæðisöryggi, bæta aðgengi að húsnæði og koma í veg fyrir þær miklu sveiflur sem hafa einkennt það síðustu ár. Er það í samræmi við sáttmála ríkisstjórnarinnar. Í því sambandi er mikilvægt að ríkið stigi inn af festu til að bæta húsnæðisöryggi fyrir fólk sem er undir tilgreindum tekju- og eignamörkum þannig að húsnæðiskostnaður þess sé í samræmi við greiðslugetu. Til skemmri tíma er vandinn tímabundinn, að ekki hefur tekist að stuðla að auknu framboði til þess að mæta líffræðilegri þróun og aukinni fólksfjölgun. Frá 2020 hafa yfir 19.000 manns flust til landsins umfram brottflutta, þar af 2.700 á fyrsta ársfjórðungi þessa árs. Alls fjölgaði íbúum á Íslandi um 11.510 á milli 1. janúar 2021 og 1. janúar 2023, eða um 3,1%, sem er mesta fjölgun sem sögur fara af á einu ári. Að óbreyttu mun frekari vöxtur ferðaþjónustunnar ýta enn meira undir spennu á húsnæðismarkaði. Virðulegur forseti. Ég hef stiklað á stóru varðandi fjármálaáætlun fyrir árin 2024–2028. Að mínu mati er hér um áætlun að ræða sem sýnir aðhald og inniheldur afkomubætandi aðgerðir fyrir ríkisstjórn á tímabili áætlunarinnar. Á sama tíma eru grunnkerfi okkar varin; heilbrigðiskerfi, tilfærslukerfi, löggæslan og menntakerfið, sem ég tel afar skynsamlegt að gera og í raun nauðsynlegt. Það er mikilvægt að á sama tíma og við sýnum aðhald og ráðdeild í ríkisfjármálum og aukum tekjur ríkissjóðs með það að markmiði að styrkja stoðir efnahagslegs öryggis landsins stöndum við vörð um velferðina. Stóra áskorun okkar allra er verðbólgan og hátt vaxtastig og er það mín trú að áætlun sú sem hér liggur fyrir sé eitt af þeim verkfærum sem við getum notað í þeirri baráttu sem fram undan er.

Virðulegur forseti. Á undanförnum árum höfum við upplifað einstaka tíma, heimsfaraldur Covid-19, stríð í Úkraínu, aðfangakeðjur hafa rofnað og orkukreppa reið yfir heiminn. Það hafa víða riðið yfir miklir efnahagslegir erfiðleikar og verðbólga vaxið mikið í heimshagkerfinu. Væntanlega þarf að fara aftur til orkukreppanna á áttunda áratug síðustu aldar til að finna jafn hátt verðbólgustig. Alþjóðlega er verðbólgustigið hátt og flestar þjóðir að keppast við að ná henni niður. Hér ræðum við fjármálaáætlun og þar ræðum við stóru myndina í ríkisfjármálum næstu árin og því er mikilvægt að ræða um samhengi hlutanna. Byrjum á erfiðu málunum, tölum um stýrivexti sem eru hér orðnir þeir hæstu í meira en áratug. Nú vil ég ekki að neinn misskilji orð mín og tek því fram að ég er hér að horfa á heilsu hagkerfisins þegar ég segi: Mikið er ég feginn að stýrivextir séu frekar aðeins of háir en aðeins of lágir. Af hverju? Jú, það er betra að vera í góðæri en í kreppu. Við Íslendingar höfum prufað hvort tveggja margoft. Sveiflurnar eru of hraðar. Jafnframt vil ég segja: Við þurfum að taka í taumana til að lækka stýrivexti. Þetta segi ég með heimilin í huga. Ég vil að vélarnar hægi aðeins á sér, ekki of mikið heldur nógu mikið til að ná jafnvægi, til að hægt sé að verja lífskjörin sem okkur hefur tekist að skapa undanfarin ár, verja kaupmáttinn. Við þurfum að ná fram þeim stöðugleika sem við höfðum náð í verðþróun í landinu áður en heimsfaraldur Covid-19 skall á og hræðilegt innrásarstríð Rússa í Úkraínu hófst. Gerðum við of mikið í Covid? Það kann vel að vera. Það getur enginn spáð fyrir fram um hvað nákvæmlega er rétt. Ég vil ekki einu sinni hugsa til þess hvernig ástandið væri hér ef við hefðum gert of lítið. Lítil fjölskyldufyrirtæki um allt land hefðu þurft að leggja upp laupana, atvinnuleysi væri hér líklega talsvert og lífskjör verri. Viðskipta- og ráðningarsambönd hefðu tapast í meira mæli og eignirnar sem litli maðurinn byggði upp væru að safnast á fáar hendur. Ég er ekki viss um að fólk hér inni sem gagnrýnir aðgerðir stjórnvalda hvað harðast átti sig á því hvað það hefði kostað samfélagið að fara í gegnum svipaðar afleiðingar af þessum efnahagsáföllum og áttu sér stað í kjölfar bankahrunsins. Ræðum aðeins hvað er ólíkt með stöðu heimilanna nú og í bankahruninu, því að mörgum er tíðrætt um að hér sé allt í skralli, eins og fólk sé að fara að lenda á götunni o.s.frv. Það er mikið ábyrgðarleysi að tala niður góða stöðu landsins því að það hefur t.d. áhrif á verðbólguvæntingar. Hér þarf stjórnarandstaðan að líta í eigin barm. Virðulegi forseti. Í gær hélt fjármálastöðugleikanefnd Seðlabankans fund og kynnti helstu niðurstöður nefndarinnar. Nefndin taldi sérstaklega mikilvægt að fara yfir nokkrar staðreyndir þar sem umræðan hefur ekki alltaf byggst á gögnum og staðreyndum. Staðan sem kynnt var í gær er þessi: Mikil hækkun nafnlauna hefur leitt til þess að kaupmáttur hefur haldist góður undanfarið þrátt fyrir verðbólgu. Árangurinn er talsvert betri en í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Skörp hækkun fasteignaverðs og neikvæðir raunvextir hafa skilað hraðri eignamyndun á fasteignamarkaði, sérstaklega hjá þeim sem hafa fjármagnað kaup með óverðtryggðu láni. Þessi sterka eiginfjárstaða sem hefur myndast skapar mikinn viðnámsþrótt til að mæta hækkandi greiðslubyrði. Þetta er ólíkt því sem var að gerast í hruninu þegar greiðslubyrði jókst og húsnæðisverð var að lækka gríðarlega á sama tíma. Nú hefur hægst á kaupsamningum og hlutfall fyrstu kaupenda lækkar, en það er lækka niður í langtímameðaltal eftir mikinn kraft í fyrstu kaupendum undanfarin ár. Fyrstu kaupendur eru síður en svo horfnir af markaðnum eins og margir halda fram. Skuldahlutfall heimila af ráðstöfunartekjum fer ekki hækkandi. Það er enn á svipuðum stað og 2017 eftir mikla lækkun árin á undan. Veðsetningarhlutfall fer lækkandi. Það er m.a. vegna skilyrða sem Seðlabankinn hefur sett. Þetta kemur í veg fyrir ofskuldsetningu heimilanna sem myndi koma í bakið á þeim nú þegar verðbólga er há. Hlutfall greiðslubyrðar af ráðstöfunartekjum hefur haldist nokkuð stöðugt en fer aðeins upp á við fyrir fyrstu kaupendur. Fyrir meginþorra lána hefur greiðslubyrði verið að hækka um allt að 30.000 kr. á mánuði. Ef horft er á lán útgefin frá janúar 2020 hafa um 85% heimila verið yfir þessu hámarki sem Seðlabankinn setti um hver greiðslubyrði mætti vera í hlutfalli við ráðstöfunartekjur. Það er þó 40% fyrir fyrstu kaupendur. Þegar búið er að uppfæra þessar tölur miðað við hækkun greiðslubyrði og launavísitölu er hlutfallið komið í 10,9%. Margir hafa einnig talað snjóhengju sem vofir yfir okkur vegna fastra vaxta sem eru að losna. Seðlabankinn birtir áhugaverða myndir í kynningu sinni sem sýnir að hún er ekki jafn alvarleg og haldið hefur verið á lofti af stjórnarandstöðunni og verkalýðshreyfingunni. Vissulega eru fastir vextir af losna á næstunni. Stærsta bylgjan byrjar næsta sumar en það er núna jafn há fjárhæð lána á breytilegum vöxtum og tímabundnum vöxtum til allt að fimm ára. Þessi lán losna jafnt og þétt á næstu fimm árum þótt mest losni frá júní 2024 til ársbyrjunar 2026. Okkar stóra verkefni er að vera búin að ná verðbólgunni niður fyrir þann tíma. Á næstu 12 mánuðum koma einungis um 6% af heildarfasteignalánum til endurskoðunar. Heimilin sem festu óverðtryggða vexti fyrir þrem til fimm árum hafa upplifað mikla hækkun á fasteignaverði og eru því með gott eiginfjárhlutfall í eignunum sínum vegna mikillar hækkunar fasteignaverðs og neikvæðra raunvaxta. Almennt er staðan góð en auðvitað eru alltaf einhver heimili sem þurfa á hjálp að halda og þau þarf að verja. Bankarnir eru tilbúnir með margvíslegar lausnir fyrir heimili sem ekki geta staðið undir þessari hærri greiðslubyrði og Seðlabankinn beinir sterkum skilaboðum til þessara heimila um að tala við bankann sinn fyrr en seinna. Fólk hefur verið að ráðstafa séreignarsparnaði inn á lánin, verið að lengja lánstíma eða færa hluta af vöxtum á höfuðstól. Það eru engin teikn á lofti um að hér stefni í mikil vanskil sem bankakerfið geti ekki tekist á við og myndi þar af leiðandi leiða til óstöðugleika í fjármálakerfinu. Hér hef ég eingöngu dregið fram staðreyndir um húsnæðismarkað. Ég get tekið undir með Seðlabankanum að það þyrfti frekar að hafa áhyggjur af stöðu þeirra sem ekki hafa náð að kaupa sér fasteign og eru fastir á leigumarkaði. Verkefnið er að ná tökum á verðbólgunni og styðja þannig við að hér skapist efnahagsaðstæður svo Seðlabankinn geti lækkað vexti. Til þess þarf ríkið og vinnumarkaðurinn að spila með. Við höfum séð umfjöllun um slaka framleiðniaukningu undanfarinna ára samanborið við áratugina sitthvorum megin við aldamót. Af þessu hef ég miklar áhyggjur. Ekkert lát virðist á kröfum um nafnlaunahækkanir á sama tíma og hagvöxtur er að mestu drifinn áfram af fólksfjölgun. Við hljótum öll að vera sammála um mikilvægi þess að auka framleiðni hér á landi til að viðhalda og efla kaupmátt landsmanna. Alls fjölgaði íbúum á Íslandi um 11.500 í fyrra, eða um 3,1%, sem er mesta fjölgun sem sögur fara af hér á landi á einu ári. Þessa þróun sáum við halda áfram á fyrsta ársfjórðungi þessa árs. Íbúum hefur fjölgað um 39% hér frá aldamótum en aðeins um rúmlega 2% að meðaltali í Evrópu, svona til að bera það saman. Þessi gríðarlega fjölgun hefur sína kosti og galla. Við þurfum á þessari fjölgun að halda til að keyra áfram atvinnulífið en hún setur mikinn þrýsting á innviði, hvort sem það er í heilbrigðiskerfinu, menntakerfinu eða á húsnæðismarkaði. Við erum að bregðast við þessu, t.d. með byggingu nýs Landspítala, en húsnæðismálin þurfum við sérstaklega að taka föstum tökum og leiðin til þess er aukið framboð húsnæðis. Við verðum að einfalda regluverk og liðka fyrir hraðari uppbyggingu án þess að slá af öryggiskröfum. Sá sem hér stendur hefur sérstakar áhyggjur af því að dregið sé úr stuðningi með skattalegum ívilnunum íbúðabyggjendum til handa á þessum tímapunkti. Jafnvel þó að þenslan sé til staðar þá getur verið að aukin uppbygging húsnæðis vinni gegn verðbólgu með auknu framboði af húsnæði. Langtímaáhrifin verður einnig að hafa í huga. Við munum hvað gerðist eftir bankahrunið þegar íbúðauppbygging dróst saman og við erum ekki enn búin að ná að vinna upp þann samdrátt. Ef þessi mannfjölgun heldur áfram er ekki hægt að hægja á uppbyggingu íbúða. Ábyrgð sveitarfélaganna er einnig mikilvæg í þessu samhengi. Það er mikilvægt að þau standi undir þeirri skyldu sinni að bjóða upp á nægilegt framboð lóða og þá ekki bara á rándýrum þéttingarreitum. Mér finnst við verða að ræða aðeins meira um framleiðni. Það er eitt af stóru markmiðunum með aðgerðum ríkisins næstu misseri að skapa grundvöll fyrir framleiðniaukningu. Framleiðni skiptir mestu máli þegar kemur að því að bæta lífskjör til lengri tíma. Við höldum ekki kaupmáttaraukningu launa lengi ef framleiðnin fylgir ekki, en undanfarin ár hefur framleiðni verið talsvert lægri en launahækkanir þrátt fyrir góðan hagvöxt. Við erum að sjá afleiðingar þess að einhverju leyti núna, það er of mikil þensla í hagkerfinu og verðbólgan er byrjuð að láta finna fyrir sér. Þetta er auðvitað ekki eina ástæða verðbólgu en spilar sinn þátt. Það eru fjölmargar aðgerðir sem fara má í til að auka framleiðni. Stuðningur við rannsóknir og nýsköpun er gott dæmi um hvernig má auka framleiðni til lengri tíma. Við höfum bætt vel í þann málaflokk á undanförnum árum. Þá höfum við séð hvernig Stafrænt Ísland hefur einfaldað þjónustu og aukið framleiðni hennar, sem dæmi má nefna umsóknir um fæðingarorlof sem eru langflestar í gegnum Ísland.is. Á þeirri vegferð verðum við að halda áfram. Það skiptir einnig máli að menntakerfið svari kalli atvinnulífsins og mennti nemendur í meira mæli í þeim greinum sem þarf á vinnumarkað. Við nefnum einnig í nefndaráliti að skoða ætti ábatakerfi vegna hagræðingar í rekstri ríkisins. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að útfæra skapalón svo að stofnanir og starfsfólk njóti ávinnings þess að gera betur í rekstri sinna stofnana. Þá vil ég ítreka að ég á við gjaldahliðina, ég er ekki að hvetja til tekjusóknar opinberra aðila. Í fjármálaáætlun er gerð aðhaldskrafa sem ég vil gera að umræðuefni hér í þessu samhengi. Mér finnst mikilvægt að það komi fram, og ég hvet forstöðumenn hins opinbera til að taka það til sín, að sú aðhaldskrafa sem við setjum er lágmark en ekki hámark. Þetta ætti ekki að snúast um hvar við finnum þessi 1–2% sem aðhaldskrafan kveður á um. Þetta ætti að snúast um hvernig nýtum við þessi 98% eða 99% sem úthlutað er á sem hagkvæmastan máta. Á tímum sem þessum þar sem þörf er á aðhaldi í ríkisrekstrinum er mikilvægt að endurmeta útgjöld í heild sinni, ekki bara reyna að skera af hér eða þar. Undanfarin ár hefur ágætur árangur náðst með sameiningu stofnana og ber að halda áfram á þeirri vegferð. Ég nefni sameiningu tollstjóra og ríkisskattstjóra, sameiningu Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins, sameiningu nokkurra stofnana í Samgöngustofu og niðurlagningu Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands. Þá runnu Fjölmenningarsetur og Vinnumálastofnun saman á vorþingi 2023. Skýr áform eru um frekari sameiningar, t.d. á sviði matvælaráðuneytisins, umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytisins og dómsmálaráðuneytisins þar sem sameining hvoru tveggja héraðsdómstólanna og sýslumannsembættanna er áætluð árið 2024. Þá er einnig stefnt að sameiningu Samkeppniseftirlitsins og Neytendastofu, líkt og fram kemur í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Veruleg tækifæri eru til staðar til að draga áfram úr yfirbyggingu og veita betri og hagkvæmari þjónustu innan stjórnsýslunnar. Þar sem sameiningum stofnana verður ekki við komið verður lögð áhersla á samrekstur og samnýtingu á aðstöðu í því skyni að minnka notkun á skrifstofuhúsnæði svo um munar á tímabili fjármálaáætlunar. Fækkun fermetra í skrifstofuhúsnæði á að skila sparnaði sem nemur um 2 milljörðum króna á ári fyrir lok tímabilsins. Virðulegi forseti. Það er mikill hagvöxtur í íslensku efnahagslífi í dag og efnahag. Það er mikill þróttur í atvinnulífinu. Stærsta verkefni okkar er að endurheimta verðstöðugleikann, ná niður verðbólgu með sem minnstum efnahagslegum tilkostnaði. Í stóru myndinni er staða ríkissjóðs sterk og gott að hafa lítið skuldsettan ríkissjóð til að takast á við efnahagsmálin. Þó að skuldahlutfallið sé lágt er mikilvægt og raunar algjört lykilmál að halda áfram að greiða niður skuldir ríkissjóðs. Frú forseti. Að lokum þetta: Eins og oft hefur verið nefnt er ríkissjóður vinafár og mikilvægt að hann eigi sem flesta vini í þessum sal. Það væri kannski gott að stofna til vinahóps ríkissjóðs hér á þingi eins og víða er gert í vinahópum mismunandi þjóða í alþjóðastarfi. - Ég hef lokið máli mínu, frú forseti.  
            

Frú forseti. Við ræðum hér fjármálaáætlun sem er mikilvægt stefnumörkunarplagg fyrir þau fjárlög sem munu birtast hér í haust og í ríkisfjármálunum núna næstu fjögur árin. Umhverfið sem við ræðum þessa fjármálaáætlun í er náttúrlega þannig að það er há verðbólga og vaxtaþrýstingur, háir vextir, þannig að það er verkefni hjá okkur á Alþingi að bregðast við þessu og gera það sem við getum gert í því. En við erum ekki ein í þessu. Það er oftast talað um að það séu þrír aðilar. Það er peningastefnan sem Seðlabankinn sinnir, það eru ríkisfjármálin sem þurfa að vera ábyrg, það heyrir til okkar friðar, og svo þurfa aðilar vinnumarkaðarins að koma með okkur í þetta verkefni. En það er samt ekki hægt að ræða þetta hér án þess að nefna fjórða liðinn sem við hér höfum kannski minni áhrif á, það er hin fjölbreytta staða í heimsmálunum. Það er nýbúinn að vera heimsfaraldur, það geisar stríð og það eru ýmsar blikur á lofti á erlendum fjármálamörkuðum. Allt hefur þetta áhrif hér líka og þetta er eitthvað sem við getum ekki gert neitt við, en við þurfum að taka ábyrgð á því sem við getum gert. Það er gott að finna það að ríkisstjórnin sé samstillt í því að takast á við þetta verkefni og stjórnarflokkarnir og mörg mikilvæg skref hafa verið stigin. Vegna þess að stunduð hefur verið styrk efnahagsstjórn hefur ríkissjóður sem betur fer verið í góðri stöðu til að bregðast við, fyrst við Covid-faraldrinum og verja heimilin og fyrirtækin, og sýnir sig svo í mjög góðri afkomu og viðspyrnu núna þegar við komum inn í þetta skeið. Því er það mjög gott að bætt afkoma ríkissjóðs nemur um 90 milljörðum frá því að við kláruðum fjárlögin í desember. Það munar um það og það hjálpar. Það er viss aðhaldsaðgerð að hafa betri afkomu og skiptir miklu máli og það er gríðarlega mikilvægt. En í sambandi við það sem við erum að tala um, áætlun sem er byggð á fjármálastefnunni, þá er mjög mikilvæg sú yfirlýsing sem birtist frá stjórnvöldum um þau áform að flýta því að taka upp fjármálareglurnar eftir að þær voru teknar úr sambandi út af heimsfaraldri kórónuveiru. Okkur hefur tekist að halda þannig á fjármálunum þannig að það má taka þá ákvörðun að flýta þeim um eitt ár. Það segir okkur að við þurfum að sýna aukna ráðdeild í ríkisrekstrinum sem eru mikilvægustu skilaboðin sem við sendum af því að það sem við erum að fjalla um hérna skiptir hvert einasta heimili máli, sérstaklega heimilin og fyrirtækin sem eru í veikari stöðu. Þar berum við mikla ábyrgð. Því verðum við að gera allt sem við getum til að draga úr greiðslubyrði heimilanna og að framfærslukostnaður, eins og kostnaður við matarkörfuna, sé ekki að halda áfram að hækka heldur fari frekar að lækka. Það gerum við með ábyrgum ríkisfjármálum og það erum við að sýna með þessari fjármálaáætlun og þeirri stefnu sem við leggjum hér og aðgerðum sem tengjast henni. Það eru líka mikilvæg skilaboð sem fólust í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar þar sem er búið að taka þá ákvörðun að afkomubatinn upp á 9 milljarða, sem var óútfærður, verði allur gjaldamegin. Það verður dregið úr útgjöldum um þessa 9 milljarða, sem er mikilvægt, og nefndir nokkur hlutir varðandi það hvernig á að ná þessum 9 milljörðum þannig að það er kominn aukinn trúverðugleiki í þessa yfirlýsingu líka með því, bæði búið að ákveða að þetta sé gjaldamegin og að það eigi að ná þessu með t.d. lækkun ferðakostnaðar o.fl., ég fer betur í það á eftir. Skuldaþrýstingur ríkissjóðs er allt annar, afkoman er til hins betra og það er enn þá mikill hagvöxtur og við erum búin að sýna það og senda skýr skilaboð að við ætlum að taka þátt í því að sýna ábyrgð og takast á við þetta til þess að við getum hjálpað heimilunum að lækka sinn framfærslukostnað, hvort sem það eru afborganir af lánum eða rekstur heimilisins. Svona er staðan. Við þurfum líka að tryggja það í þessum aðgerðum öllum saman að við séum að auka framleiðnina þannig að ábatinn komi í gegnum það líka. Við þurfum að huga vel að því að fjölga ekki opinberum störfum og öðru slíku. Það mun senda mjög sterk skilaboð upp á lánshæfismat og fjármögnun og annað slíkt ef við náum að auka framleiðnina í samfélaginu. Það flýtir fyrir okkur við að lækka vaxtakostnaðinn sem er einn mesti kostnaður ríkissjóðs núna og við þurfum að draga verulega úr. Það hjálpar okkur í þessu aðhaldi. En talandi um þetta, það var líka ánægjulegt að heyra góðar viðtökur seðlabankastjóra við yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Það er mjög gott. Ég tek undir með seðlabankastjóra og tek þá ábyrgð sem hann varpar til Alþingis. Ég fær hér, með leyfi forseta, að vitna í orð hans þar sem hann segir: „Mér finnst að þessi skref hafi verið jákvæð. Ég býst náttúrlega við einhverju meira þegar kemur að fjárlagagerðinni.“ Þetta var það sem seðlabankastjóri sagði. En af því að það hefur verið mikið rætt um þessa yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar, það sé ekkert nýtt í henni og annað slíkt, þá er ríkisstjórnin bara að sýna að hún ætlar að taka ábyrgð, hún sé að flýta fjármálareglunum, sé búin að taka ákvarðanir sem auka trúverðugleika yfirlýsingarinnar, eins og ég fór yfir. Svo mun nánari útfærsla á þessu aðhaldi og þessum ábyrga ríkisrekstri, að ríkisstjórnin ætli að taka þátt í þessu með Seðlabankanum, koma fram í fjárlögunum í haust og þá verður líka miðað svolítið við stöðuna í efnahagsmálunum þá. Það verður aukið aðhald. Ég held að það sé bara það sem við þurfum öll og ég lít svo á að ríkisstjórnin sé búin að lýsa því yfir að í öllu Stjórnarráðinu verði leitað leiða til að nýta fjármunina sem best, auka framleiðnina og setja aðhald í rekstri, vera með, eins og við segjum í okkar nefndaráliti, svolitla endurskoðun á útgjöldum hvers málaflokks, hvernig hægt er að gera betur. Það skiptir miklu máli. Áður en ég fer lengra inn í einstakar aðhaldsaðgerðir sem hægt er að nefna þá vil ég meina að fyrir utan það sem ég er búinn að fara yfir hér þá heyrum við hvað vinnumarkaðurinn er að kalla eftir, við vitum hvar skórinn kreppir hjá heimilunum. Það vantar húsnæði á viðráðanlegu verði. Það er það sem vantar. Það sem við getum gert í því, fyrir utan að draga úr kostnaðinum, er að auka stofnframlögin og húsnæðisstuðninginn. En sveitarfélögin verða að koma með okkur þar. Þau verða að koma með okkur í það verkefni að fjölga lóðunum undir hagkvæmt húsnæði og það sé fjölbreytt húsnæði. Sveitarfélögin bera gríðarlega ábyrgð í því að hjálpa okkur að lækka húsnæðiskostnað, gríðarlega ábyrgð. Ég vil segja það að með því að setja þak á laun æðstu stjórnenda núna, upp á 2,5%, með því að mæta kröfu vinnumarkaðarins um að auka stofnframlög til húsnæðismála til að mæta þessum útgjaldamesta lið heimilanna, þá finnst mér við vera búin að senda boltann mjög ákveðið til vinnumarkaðarins, að sýna ábyrgð, gera hóflegar launakröfur. Við erum að reyna að hjálpa þeim að mæta mesta útgjaldaliðnum í gegnum húsnæðisliðinn þannig að við getum, allir þrír aðilarnir, verið saman í þessu. Það er gríðarlega mikilvægt. Ef það koma skýr merki um það að þetta slaki á kröfum vinnumarkaðarins, þ.e. að við séum að draga úr launahækkuninni hjá æðstu stjórnendum og séum að mæta þessu stærsta baráttumáli vinnumarkaðarins með húsnæðisliðinn, þá mun það hafa jákvæð áhrif áður en næsti vaxtaákvörðunardagur rennur upp. Ég er alveg sannfærður um það. Ég hef mikla trú á því að vinnumarkaðurinn og aðilar vinnumarkaðarins komi með okkur þar. En til að þessar aðgerðir ríkisstjórnarinnar valdi ekki aukinni þenslu, að fara að spýta í við uppbyggingu húsnæðis, þá verðum við að fresta framkvæmdum. Það er búið að lýsa því yfir að það eigi að fresta framkvæmdum. Það er bara oft þannig að það tekst ekki að koma öllum þeim fjármunum út sem hið opinbera er búið að áætla í framkvæmdir. Hér hefur Stjórnarráðið verið nefnt og björgunarmiðstöðin, en svo eru aðrar framkvæmdir, t.d. hafa framkvæmdir vegna hjúkrunarheimila oft ekki komist í vinnu, það eru örugglega einhverjar svoleiðis framkvæmdir sem munu ekki fara af stað. Ég efast um að t.d. þjóðarhöllin sé komin það langt í undirbúningi að það náist að hefja framkvæmdir þar. Ég hef oft sagt að það sem tefur okkur mest í samgöngumálum og sérstaklega hér í höfuðborginni eru skipulagsmál. Ég get séð fyrir mér að mikið af áætluðum framkvæmdakostnaði muni ekki fara út. Húsnæði eins og uppbygging fyrir Listaháskólann gæti kannski beðið. Það er fullt af alls kyns svona framkvæmdum sem ríkið á ekki að vera að drífa sig af stað í. Það er líka margt sem kemst ekki af stað af því að undirbúningur er ekki kominn nógu langt. Við getum líka þurft að endurskoða og setja þak á endurgreiðslur til kvikmyndaiðnaðarins. Ég held að kvikmyndamarkaðurinn á Íslandi sé bara orðinn uppseldur af því að ásóknin hefur verið það mikil og mikið að gera þar og það er þensluhvetjandi. Ég held að við getum ekki haft endalausar endurgreiðslur þannig að við þurfum að setja þak þar, það er ein hagræðingaraðgerðin. Orkuskiptin, við verðum að athuga hvort allir þeir fjármunir þar séu að nýtast, við eigum ekki einu sinni rafmagn í það allt og það tekur lengri tíma þannig að við getum kannski hægt á einhverju þar. Mér finnst bara atvinnulífið líka vera að taka vel við sér. Stjórnvöld þurfa bara að vinna hraðar við að skaffa orkuna á móti. Varðandi fjölmiðlaliðinn þá held ég að við getum hagrætt mikið þar og hvort sem styrkir til einkarekinna fjölmiðla verði færðir yfir á tekjuhliðina, ég er miklu hlynntari því, þá vil ég að Ríkisútvarpið sýni aðhald eins og allar aðrar stofnanir, þurfi ekki að fá endalausar hækkanir. Það á að sýna aðhald eins og aðrar stofnanir og við þurfum að ýta undir það. Ferðakostnaður er hér nefndur. Við þurfum að setja stórt greiningarteymi í heilbrigðiskerfið til að auka framleiðni og nýtingu fjármuna þar, átta okkur betur á tölunum, stórar kröfur þar. Sameining stofnana mun halda áfram. Stafrænt Ísland hefur gefið okkur mikið. Sértekjur á friðlýstum svæðum held ég að við getum aukið og gert friðlýst svæði sjálfbærari þar sem ferðamenn koma og þeir borga sem njóta þjónustunnar. Selja ríkiseignir, Íslandspóst, Isavia, fullt af bújörðum og það er fullt af öðru og mætti lengi telja. Ég vil þó koma inn á eitt þar sem er ekki aðhaldskrafa hjá mér, það eina, en það er sagt í fjármálaáætluninni að aðhaldskrafa á lögregluna komi inn eftir tvö ár. Við höfum margrætt það í fjárlaganefnd að þar er launakostnaður, aukið álag, aukin og fjölbreyttari verkefni lögreglunnar og það er ekki hægt að hagræða, það þýðir bara fækkun í lögreglunni sem við erum að reyna að byggja upp. Ég hef mikla trú á þeim skilaboðum sem við sendum. Ég trúi því að við séum í þessu saman og við þurfum að leita allra leiða til að bæta afkomu ríkissjóðs og það verðum við helst að gera gjaldamegin.

Hæstv. forseti. Hér hefur mikið verið rætt um þessa fjármálaáætlun hvað varðar verðbólgu og ég styð það og tek undir margt sem þingmenn stjórnarandstöðunnar hafa verið að nefna. Mig langar að fara yfir nokkra punkta og vangaveltur varðandi orku- og umhverfismál í þessari fjármálaáætlun því að mér finnst mjög mikilvægt að þar fylgi einmitt orð og aðgerðir. Ég fagna árangri og áherslum í loftslagsmálum og ég fagna því að fjármagn til þessara málaflokka hækki á næstu árum. Ég fagna líka áherslu á orku og þeim fókus sem er á hana, enda er orka grunninnihaldsefni allra efnahagslegra aðgerða, alls viðskiptalífs, heimila, nýsköpunar og nútímalífs. Mig langar aðeins að tala um í hvað við nýtum orkuna, af því að við vitum að þetta er grunnihaldsefni okkar efnahags. Í þessari áætlun er talað um að það þurfi að vera meira af henni. Það gefur einfaldlega til kynna að það verði meira af viðskiptum og framleiðslu. Það er verið að stækka þetta ský, ef við ímyndum okkur það, það verður stærra, en á sama tíma vitum við öll að skýið er á röngum stað og því finnst mér að við þurfum aðeins að hugsa um hvert við erum að beina þessari orku sem fer í uppbyggingu. Auðvitað er það fagnaðarefni að þessi orka er græn en það skiptir ekki bara máli að við byggjum upp græna orku heldur í hvaða verkefni hún fer. Í fjármálaáætluninni er mikið talað um uppbyggingu á grænni orku og það er flott, en þá spyr maður spyr sig: Í hvað er orkan að fara, þetta grunninnihaldsefni? Hvar erum við að spýta inn í? Hér hefur uppsetningu vindmylla og fleiri virkjunum verið mótmælt af umhverfissinnum um land allt. Ég skil pínu sjónarmið þeirra og langar að tala um ásýnd þeirra, af hverju verið er að mótmæla og hvað það kennir okkur og hvað við getum gert til þess að markmið um græn umskipti á orku og markmið umhverfissinna fari hönd í hönd. Frá sjónarmiði fólks ríkir óvissa um hvert orkan stefnir og hvert hún fer og þess vegna skil ég vel fólk sem sér fyrir sér að það verði ekki fallegt að sjá vindmyllur fyrir einhverjum fallegum fjallgarði ef það er ekki skýrt hvað samfélagslega tilgangi þessi orka þjónar. Er hún að fara í aukin gagnaver? Er hún að fara í fleiri álver? Við vitum það ekki og út af þessari óvissu getur verið erfitt fyrir suma sem búa úti í sveit að styðja slík verkefni. Auðvitað er það minn vilji að vilji umhverfissinna og vilji þeirra sem styðja græn orkuskipti fari hönd í hönd því að þetta eru keimlík málefni og í þessari fjármálaáætlun og bara í allri framtíðarsýn hvað varðar þessi mál munum við leggja áherslu á í hvaða verkefni orkan fer. Það verður mynduð ákveðin stefna um nýtingu í orkumálum, hvert orkan fer, því að auðvitað er íslenska þjóðin sem elskar þetta land að taka á sig ákveðinn skell með uppbyggingu virkjana. Við erum að missa land. Það er ekki ópólitískt að segja það og maður vill hugsa alla svona löggjöf út frá kostnaði samfélagsins og svo því góða sem maður fær á móti. Eins og er þá sér það fólk sem býr í sveit og sér einhverja vindmylluáætlun ekki nógu mikla kosti við það að byggja upp vindmyllur því að samfélagslegur tilgangur þeirrar orku sem mun myndast er ekki nógu skýr. En ég trúi því að ef ríkið myndi móta stefnu um það hvert orkan eigi að fara þá yrði allt í einu meiri samfélagsleg sátt varðandi það að taka á sig ákveðinn kostnað með það að sjónarmiði að byggja upp verkefni sem fara í þessi mikilvægu orkuskipti sem hér er alltaf talað um. Ég trúi að þetta sé mjög mikilvægt til þess að orkumarkmið og markmið grænna umskipti náist, því að þau eru gríðarlega mikilvæg. Mér finnst afskaplega mikilvægt að þetta komi fram í fjármálaáætlun, til að mynda að setja upp einhverjar skattaívilnanir eða styrki fyrir orkufyrirtækin sem eru fleiri en áður og ákveðinn hluti orku Íslands er hjá einkageiranum. Hægt væri að setja t.d. einhverja skattaívilnun þannig að ef fyrirtæki er að íhuga hvort það eigi að setja orku í grænt verkefni eða setja orku í mengandi iðnað þá sé ákveðinn hvati fyrir það að setja orkuna í grænan iðnað. Við erum að tala um umskipti í öllu hagkerfinu. Það er ekki bara verið að tala um losun á beina ábyrgð stjórnvalda. Við erum að tala um að breyta efnahagnum og þá þarf að tryggja að þetta grunninnihaldsefni allra viðskipta og efnahagslífs fari í þá hluti sem ríkisstjórnin er búin að segja að séu mikilvægir. Þá getum við einmitt nýtt atvinnulífið og nýtt þannig séð markaðinn til þess einmitt að koma með lausnir, af því að þá er hvatinn orðinn meiri fyrir þessu. Það eru ákveðin sjónarmið um markaðsfrelsi og ég get aðeins talað um af hverju mér finnst þau ekki alveg eiga við núna. Það er einfaldlega af því að í áranna rás hefur mengandi iðnaður fengið að þróast og fengið að vera til og hefur því náð að lækka sinn kostnað mjög mikið. En við erum enn þá á nýsköpunarstigi þegar kemur að græna iðnaðium, sem við vitum öll að er mikilvægur, og þess vegna er mikilvægt að ríkið komi hér inn á markað og setji upp ákveðnar ívilnanir fyrir fyrirtæki sem eru að reyna að gera góða hluti og eru að reyna að aðstoða ríkið í því að ná okkar loftslags- og orkumarkmiðum. Það er mikill þjóðhagslegur ávinningur fólginn í því að þessi orka fari í græn verkefni, getur það fólk sem er að vinna í iðnaði, oft úti á landi, notið hreinna andrúmslofts og einnig færir þetta okkur skrefi nær loftslagsmarkmiðum. Svo er það einnig fyrir orkuuppsprettuviðmiðin, að við getum verið með orku sem er nýtt í græn verkefni. Það þykir mér afar mikilvægt. Þetta er mikilvægur punktur sem við erum með af því að þetta er staður sem önnur ríki munu ná á einhverjum tímapunkti. Það sem þarf að fara að hugsa um er að við erum ekki bara að búa til orku til þess að búa til orku og sjá svo til hvað gerist með hana, heldur erum við að búa til orku af því að þetta er mikilvægt innihaldsefni í efnahagnum. En á einhverjum tímapunkti verðum við að viðurkenna að það sé komið nóg. Það er einkenni þróaðra samfélaga og þróaðrar menningar að geta séð hvenær er komið nóg; það er búið að veiða nóg af hval, við erum með nóg af orku, og mér finnst við geta sagt það á einhverjum tímapunkti. Ég skil vel sjónarmið um að það þurfi kannski að auka aðeins við orku núna af því að við stöndum í ákveðnum grænum umskiptum en til þess að það geti gerst þá þarf að vera alveg skýrt hvert orkan er að fara. Það er alveg hægt að gera með stefnumótun innan Landsvirkjunar, innan fyrirtækja, eða með skattaívilnunum. Ég vildi bara ítreka þetta af því að í þessari fjármálaáætlun er einmitt talað um uppbyggingu á grænni orku. Ég vil líka ítreka mikilvægi þess að orkan sé nýtt í þau málefni og þá flokka sem ríkisstjórnin hefur sagt í stefnu að séu mikilvægir og við viljum sjá gerast.

Frú forseti. Ég vil byrja á því í þessari umræðu um fjármálaáætlun fyrir árin 2024–2028 að vekja athygli á rammagrein 2 sem er á bls. 38 í áætluninni. Þessar rammagreinar eru ákaflega góðar að mínu mati og veita ákveðna sýn á það hvernig fjárveitingum hins opinbera mun fram líða og þróun í þeim efnum, þ.e. aukning og útgjöld. Rammagrein 2 er mjög áhugaverð grein. Hún lýtur að efnahagslegum áhrifum flóttafólks, sem mér finnst kannski að hafi ekki verið gefinn nægilegur gaumur í þessari umræðu. Ég vil hvetja hv. þingmenn til að lesa þessa rammagrein. Hún er mjög fróðleg og veitir ákveðna sýn á það hvers er að vænta í málefnum flóttafólks á Íslandi á komandi árum og á þá gríðarlegu aukningu fjármuna sem eru að fara í þennan málaflokk. Í greininni kemur fram að á undanförnum árum hafi fjöldi fólks á flótta aukist og að fjölgun umsókna um alþjóðlega vernd hafi áhrif á ríkisfjármálin, að sjálfsögðu, og geti umfang þeirra haft þjóðhagsleg áhrif, svo sannarlega, bæði til skemmri og lengri tíma. Á síðasta ári sóttu um 4.500 einstaklingar um alþjóðlega vernd hér á landi og hún var veitt tæplega 3.500 einstaklingum. Langflestir þeirra sem hlutu vernd komu frá Úkraínu og Venesúela þar sem umsækjendum frá þeim löndum er nær undantekningarlaust veitt vernd. Við þekkjum það náttúrlega með Úkraínu að við virkjuðum ákvæði í útlendingalögunum um að þau fengju skjóta afgreiðslu og ég held að það sé alger samstaða um það meðal Íslendinga að taka á móti Úkraínumönnum sem koma frá hinu stríðshrjáða landi Úkraínu. Þannig að á síðasta ári fengu 2.300 einstaklingar frá Úkraínu vernd og 700 frá Venesúela. Venesúela er mjög athyglisvert vegna þess að núna á þessum fyrstu mánuðum ársins, eða alveg frá áramótum og fram til 1. maí, eru flóttamenn frá Venesúela fjölmennasti hópurinn sem sækir um hæli á Íslandi. Nú geisar ekki stríð í Venesúela og við höfum meira að segja fengið fréttir af því að þar séu ferðaskrifstofur að auglýsa Ísland sem ákjósanlegt land fyrir fólk að flytja til og þá undir merkjum þess að fá hér alþjóðlega vernd. Ég hef skrifað greinar um þetta og sagt það hér í ræðu og riti að ég held að því miður séu flestallir sem koma frá Venesúela svokallaðir efnahagslegir flóttamenn sem eiga þá ekki réttindi í hælisleitendakerfinu. Á árinu 2022 voru um 10.000 erlendir ríkisborgarar sem fluttu til landsins umfram brottflutta - 10.000 erlendir ríkisborgarar. Þessi þróun mun halda áfram og spá Hagstofunnar, sem lá til grundvallar fjármálaáætluninni, gerir ráð fyrir að mannfjölda á vinnufærum aldri fjölgi um 2,4% á árinu 2023. Allt kostar þetta peninga þegar straumurinn er svona mikill til landsins og nú er svo komið að þessi málaflokkur kemur til með að kosta á þessu ári u.þ.b. 15 milljarða og á árinu 2024 og 2025, þ.e. á ári hverju, er því spáð að þetta verði um 16 milljarðar. Þetta eru gríðarlegar upphæðir. Þetta eru t.d. á árunum 2024–2025 yfir 30 milljarðar. Að sjálfsögðu hefur þetta áhrif á ríkisútgjöldin og er mikilvægt að fara ofan í saumana á því hvort það sé ekki hægt að draga úr þessum útgjöldum með einhverjum hætti. Nú bíða hér fjölmargir umsækjendur um alþjóðlega vernd frá Venesúela niðurstöðu í sínu máli hvað varðar það hvort þeir fái hér vernd eða ekki. Ég held að upphafið að þessu máli, þ.e. þessi mikli fjöldi frá Venesúela sem kemur hingað, eigi rætur að rekja til þess að þeir fengu hér og fá hér svokallaða viðbótarvernd, fjögurra ára vernd, sem gerir það að verkum að þeir hafa sömu réttindi og Íslendingar í velferðarkerfinu. Auðvitað hefur þetta áhrif þegar fólk í Venesúela veit þegar það leggur af stað að það fær hér fjögurra ára vernd. Ástæða þess er sú að kærunefnd útlendingamála, sem endurskoðar í raun og veru ákvarðanir Útlendingastofnunar þegar málum er vísað til kærunefndarinnar, annaðhvort með sjálfkrafa hætti eða einstaklingar áfrýja til kærunefndarinnar, hefur komist að þeirri niðurstöðu að allir þeir sem koma frá Venesúela skuli fá skilyrðislausa fjögurra ára vernd. Þess vegna er að mínum dómi þessi mikli straumur til landsins og nú eru þessir flóttamenn orðnir fjölmennasti hópur flóttamanna. Ég endurtek að þeir koma ekki frá stríðshrjáðu landi. Þetta hefur gert það að verkum að útgjöld til þessa málaflokks hafa aukist verulega. Þarna höfum við ákveðna nefnd, sjö manna nefnd sem starfar samkvæmt lögum um útlendinga og tekur þessa ákvörðun. Með þessari ákvörðun er hún í raun og veru að segja að það muni koma til með að kosta verulegar upphæðir úr ríkissjóði og þannig má segja í raun og veru að þessi nefnd hafi svokallað fjárveitingavald, vegna þess að hér er verið að tala um milljarða króna. Nú er það þannig að þessi nefnd kemur til með að úrskurða, vonandi fljótlega, um niðurstöðu þess hvort þessu fyrirkomulagi verði haldið áfram, að þeir fái áfram fjögurra ára vernd, eða hvort þeim verði hafnað, eins og Útlendingastofnun hefur gert í nokkrum úrskurðum, og bíða þess að kærunefnd útlendinga taki ákvörðun. Mér finnst þetta umhugsunarefni, frú forseti, að hér sé nefnd úti í bæ sem getur hreinlega ákveðið það að útgjöld ríkisins aukist um milljarða. Við verðum að fara yfir þessa verkferla og það er alveg ljóst að ef kærunefndin kemur ekki til með að breyta niðurstöðunni varðandi flóttafólk frá Venesúela - áttum okkur á því að Útlendingastofnun hefur talið svo vera núna að það sé ekki grundvöllur fyrir því að veita þessu fólki alþjóðlega vernd. Ástandið sé þannig í Venesúela að það sé ekki grundvöllur fyrir að veita því vernd og þeim verði því synjað og er synjað hjá Útlendingastofnun. Það þýðir að þeir verða þá að snúa aftur heim og bíða þess að kærunefnd útlendingamála ákveði hvort hún staðfesti þessa synjun. Ef hún gerir það ekki sjáum við hér fram á verulegan straum fólks frá Venesúela til landsins. Þá er búið að senda út skilaboð um að áfram sé litið svo á að þeir eigi að fá hér fjögurra ára vernd og þess vegna er afar mikilvægt að þessi úrskurður kærunefndar liggi fyrir sem allra fyrst. Ef hún staðfestir þessa niðurstöðu er komin ákveðin staða fyrir það fólk sem er statt í landinu hér frá Venesúela og mun það hafa áhrif á stöðu þeirra í landinu. Ef hún synjar niðurstöðu Útlendingastofnunar þá er, eins og ég segi, verið að opna fyrir frekara flóttafólk til landsins. Við sjáum hver niðurstaða þessa verður en þetta vekur mann til umhugsunar um það á hvaða vegferð við erum þegar ein nefnd, sjö manna nefnd, getur ákveðið það að hingað streymi fólk frá öðru landi sem t.d. kærunefndin norska hefur úrskurðað að eigi ekki rétt á vernd, aðstæður í landinu séu með þeim hætti að það sé ekki rétt að veita því vernd. Það er rétt að geta þess að á fyrstu mánuðum þessa árs, frá janúar til 1. maí, höfðu rúmlega 800 einstaklingar frá Venesúela sótt um vernd á Íslandi en á sama tímabili í Noregi voru þeir 30. Nágrannalöndin eru að vísa þessum umsóknum frá; Spánn vísaði 10.000 umsóknum frá síðasta ári, Svíþjóð vísaði fjölmörgum umsögnum frá og veitir enga fjögurra ára vernd. Við höfum hér sérreglu og algjörlega sérstakar aðstæður sem nauðsynlegt er að vinda ofan af að mínu mati, frú forseti, vegna þess að hér eru heilmikil útgjöld á ferðinni. Það er búið að sýna fram á það, Norðmenn sendu sérstaka sendinefnd til Venesúela til að kanna aðstæður og niðurstaðan varð sú að þeir töldu ekki ástæðu til að veita þessu fólki vernd. En kærunefndin hér heima hefur ekki sent einn einasta einstakling til þess að skoða aðstæður í Venesúela, þannig að þetta skýtur allt skökku við. Ég vil segja það að lokum að þetta er málaflokkur sem við verðum að fylgjast afar vel með  
            

Virðulegi forseti. Við ræðum hér í dag fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar, áætlun sem miðar að því í samvinnu við Seðlabanka Íslands að ná niður verðbólgunni sem er alltumlykjandi í okkar samfélagi. Verðbólgan hefur vissulega sett allar okkar áætlanir upp í loft. Sú góða saga sem við höfum haft frá að segja síðustu ár er fljót að hverfa í gleymskunnar dá, ef svo má segja. Ég vil því koma hér inn á það og segja að við höfum svo sannarlega haft góða sögu að segja og þegar við náum aftur niður og tökum á verðbólgunni er engin ástæða til annars en að gera ráð fyrir því að sú góða saga hafi framhald. Við, líkt og fjöldi annarra landa í Evrópu, lentum í mótvindi sem við ætlum okkur þó að komast í gegnum. Það munum við gera með samhentu átaki allra. Af því tilefni hefur ríkisstjórnin sett fram áætlanir um metnaðarfullar og markvissar aðgerðir til þess að ná tökum á ástandinu og verðbólgunni og í því samhengi er lögð áhersla á að beita frekari ráðstöfunum á tekjuhliðinni, sækja tekjur til þeirra atvinnugreina sem standa sterkt ásamt því að draga úr skattaívilnunum þar sem mikil þensla er fyrir. Í núverandi ástandi er mikilvægt að hægja tímabundið á hagkerfinu og spara. Þetta eru vissulega ekki skemmtilegar aðgerðir en eru nauðsynlegar þegar þörf er á því að sýna ráðdeild og aðhald í ríkisrekstri. Fjármálaáætlun gerir ráð fyrir sparnaði í ríkisrekstri með það að markmiði að draga úr verðbólguþrýstingi. Það er aðhald á næsta ári upp á 8,8 milljarða með auknum sparnaði í rekstri stofnana, sérstöku viðbótaraðhaldi á aðalskrifstofu ráðuneyta og frestun fjárfestinga. Í dag vegna þenslu er vandasamt að ráðast í kostnaðarsamar framkvæmdir, hvort sem það er fyrir ríki, sveitarfélög eða almenning í landinu. Það mun þó birta til á ný og það ástand mun skapast að það verður skynsamlegt og raunhæft aftur að ráðast í brýnar fjárfestingar og nauðsynlegar framkvæmdir. Hér eru lagðar fram aðgerðir sem hafa það að markmiði að draga úr opinberum útgjöldum en það mikilvægasta er að allar þessar aðgerðir miða að því að skerða ekki heilbrigðis- og grunnþjónustu í landinu. Um þá þjónustu ætlar ríkisstjórnin að standa vörð. Afkomutryggingakerfin og velferðarþjónusta eru áfram undanþegin aðhaldi og engin aðhaldskrafa er gerð á almannatryggingar, atvinnuleysistryggingar, sjúkratryggingar og heilbrigðis- og öldrunarstofnanir. Þá er aðhaldsmarkmið í rekstri framhaldsskóla og háskóla lægra en almennt aðhald, eða 0,5%, og felld er niður aðhaldskrafa á fangelsismál og löggæslu á árunum 2024 og 2025. Ríkisstjórnin mun áfram styðja þá hópa sem erfiðast eiga með að mæta áhrifum verðbólgunnar og vaxtahækkana. Til að verja kaupmátt elli- og örorkulífeyrisþega verða bætur almannatrygginga hækkaðar á miðju ári um 2,5%. Til að húsnæðisbætur skerðist ekki á móti er frítekjumark húsnæðisbóta jafnframt hækkað um 2,5% afturvirkt frá og með 1. janúar 2023. Hvort tveggja er til viðbótar við 7,4% hækkun í upphafi árs. Síðustu misseri hef ég fjallað mikið um stöðuna í húsnæðismálum og viðrað áhyggjur mínar af stöðunni á húsnæðismarkaði til framtíðar ef ekkert yrði að gert, þ.e. að afleiðingarnar yrðu hátt fasteigna- og leiguverð sem á endanum myndi að óbreyttu leiða til aukins þrýstings á verðbólgu. Það er því mjög jákvætt að ríkisstjórnin hafi kynnt raunverulegar og skynsamlegar aðgerðir um kröftuga húsnæðisuppbyggingu inn í úrræði sem munu gagnast þeim hópum samfélagsins sem hafa átt hvað erfiðast með að koma þaki yfir höfuðið á undanförnum árum. Það er auk þess sérstakt fagnaðarefni að verið er að tvöfalda stofnframlög til uppbyggingar leiguíbúða innan almenna íbúðakerfisins, auk þess sem framlög til hlutdeildarlána verða aukin enn frekar. Í stað þess að 500 íbúðir verði byggðar árlega árin 2024 og 2025 með stuðningi ríkisins verða þær 1.000. Þessar aðgerðir telja og það hjálpar svo sannarlega til. Auk þess verður 250 nýjum íbúðum bætt við fyrri áætlun þess árs og verða þá samtals 800. Þetta styður augljóslega og klárlega við aukið framboð á húsnæðismarkaði. Hér er um tvíþættar aðgerðir að ræða, annars vegar stofnframlög sem eru veitt til byggingar og kaupa á hagkvæmum leiguíbúðum og hins vegar aukin framlög til hlutdeildarlána sem veitt eru til kaupa á nýjum íbúðum og standa til boða fyrstu kaupendum sem eru undir tilteknum tekjumörkum. Á mannamáli má segja að þetta þýði að það verður farið í stórátak í uppbyggingu hagkvæmra íbúða fyrir þann hóp samfélagsins sem hefur, eins og við öll vitum, staðið einna verst og hefur átt erfitt uppdráttar á fasteignamarkaðnum. En staðan á leigumarkaðnum hefur líka verið erfið vegna ástandsins og þar er mikilvægt að koma á stöðugleika. Samhliða þeim aðgerðum sem ég hef hér farið yfir er unnið að lagabreytingum sem munu tryggja betur réttarstöðu leigjenda á húsnæðismarkaði en búast má við tillögum þess efnis fyrir 1. júlí nk., auk þess sem frítekjumark húsnæðisbóta leigjenda verður hækkað um 2,5% fyrir yfirstandandi ár, afturvirkt frá 1. janúar sl., til viðbótar við hækkun þess í upphafi árs, sem var 7,4% eins og áður hefur komið fram. Einnig til að draga úr þrýstingi á húsnæðismarkaði á að gera breytingar á lagaumhverfi heimagistingar. Allar þessar aðgerðir eru til þess fallnar að létta á þrýstingi, jafna stöðuna og á endanum draga úr verðbólgu til lengri tíma. Við verðum þó að gæta okkar á því að leysa ekki eitt vandamál með því að skapa nýtt vandamál á öðrum stað. Við erum með atvinnugrein, ferðaþjónustuna, sem hefur vaxið mikið á undanförnum árum og það þarf að huga að henni í allri þessari vinnu. Virðulegi forseti. Undir forystu Sigurðar Inga Jóhannssonar, hæstv. innviðaráðherra, hafa verið kynnt metnaðarfull markmið um uppbyggingu 35.000 íbúða til ársins 2032 í samvinnu við sveitarfélögin í landinu. Vinnan felst m.a. í því að kortleggja lóðir sem eru til staðar, hvort sem það eru nýbyggingarsvæði eða þéttingarreitir, og gera kostnaðarmat svo að hægt sé að byggja íbúðir á viðráðanlegu verði fyrir almenning. Hér er um að ræða mikla vinnu þar sem verið er að greina stöðuna á íslenskum íbúðamarkaði og nú í fyrsta skipti eru til haldbær gögn til að styðjast við og vinna áfram út frá. Við vitum að til þess að raunveruleg uppbygging eigi sér stað sem stenst þann metnaðarfulla tímaramma sem hefur verið kynntur þarf að tryggja nægilegt framboð lóða á næstu misserum. Sveitarfélög þurfa, og ég hef sagt það áður, að hafa svigrúm og getu til þess að brjóta nýtt land samhliða því að þétta byggð með skynsamlegum hætti. Þannig og einungis þannig munum við komast í mark í því mikilvæga verkefni sem við stöndum frammi fyrir Þær aðgerðir sem ríkisstjórnin hefur kynnt og ég hef farið hér yfir eru raunverulegar og þær eru klárlega skref í hárrétta átt varðandi uppbyggingu húsnæðis á næstu árum. Nú þurfa allir að taka höndum saman því með samhentu átaki er hægt að koma í veg fyrir þá sviðsmynd sem ég hef ítrekað haldið á lofti, að aukinn skortur og samdráttur í uppbyggingu íbúða muni koma í bakið á okkur með miklum áhrifum á fasteigna- og leiguverð sem síðar mun leiða til hárrar verðbólgu. Það er ástand sem við megum ekki undir nokkrum kringumstæðum láta raungerast. Það er auðvitað þannig að húsnæði er ein af grunnþörfum mannsins og hefur áhrif á allt okkar daglega líf. Það er óumflýjanlegt að staðan á húsnæðismarkaði verður áfram eitt af okkar stærstu viðfangsefnum næstu mánuði og þá sérstaklega í því verkefni að ná tökum á verðbólgunni til lengri tíma. Þrýstingur og ójafnvægi á húsnæðismarkaði snertir okkur öll með einum eða öðrum hætti og við sem störfum á vettvangi stjórnmálanna verðum að bera gæfu til þess að horfa til framtíðar og tryggja stöðugleika í húsnæðismálum. Með því að byggja meira um allt land náum við tökum á verðbólgunni, annars ekki. Þessar aðgerðir sem ég hef farið yfir eru því risastórt og hárrétt skref í rétta átt og þeim aðgerðum ber að fagna.

Virðulegur forseti. Við erum að fjalla um fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar fyrir árin 2024–2028, þessa stórmerkilegu skáldsögu upp á 422 blaðsíður, eiginlega skáldsaga ársins ef ég á að segja alveg eins og er. Það furðulegasta við þessa skáldsögu er að stjórnarliðar eru búnir að vera hérna í dag að reyna að sannfæra einhverja þarna úti og okkur hér inni um að þetta sé ekki skáldsaga heldur sannleikur og allt sé rétt og flott í þessu. Þvílíkar hækkanir og þvílík yndislegheit. En því miður, það er ekki svo. Þeir hafa reynt að sannfæra okkur hér og ykkur um að þetta sé allt rosalega flott. Öryrkjar og aldraðir eiga að hækka og þvílík blómatíð og meira að segja, eins og kom hér fram rétt áðan, er verið að hæla sér af 2,5% aukahækkun til öryrkja um mitt sumar. Það voru 3% í fyrra í minni verðbólgu en 2,5% núna. Óskiljanlegt fyrirbrigði því ef eitthvað er þá ætti að vera meiri hækkun í þessari verðbólgu sem er í dag, mun meira. 2,5% eru smáaurar í þessu samhengi. Þó að þannig hækkun geti verið ágætispeningur hjá hálaunafólki þá eru það smáaurar hjá þeim sem eru í lægstu þrepum almannatrygginga og ég tala nú ekki um þá sem fá 10% minna en lægsta ellilífeyri og krónu á móti krónu skerðingar ofan á það. En fyrir flesta eru þetta um 8.000 kr. og þá 5.000 kr. eftir skatta, það eru nú öll ósköpin. Í allan dag hef ég verið að hlusta á stjórnarliða benda á og tala um hvað þetta séu alveg rosalega flottar hækkanir hjá þeim og meira að segja heyrði ég talað um að það færu 43 milljarðar í hækkanir til öryrkja og 36 milljarðar í hækkanir á þessu tímabili til aldraðra. Þetta eru auðvitað rosalega flottar tölur. En ég hef ekki heyrt einn einasta stjórnarliða, ekki einn, og engan hér í dag, tala á sama tíma um hvenær skerðingar verða. Samt er nýliðinn sá dagur þar sem var verið að senda 49.000 almannatryggingaþegum skerðingar upp á 8 milljarða kr., sem þeir þurfa að endurgreiða. Jú, það voru nokkrir sem fengu borgað til baka en þegar frá er dregið þá þarf að endurgreiða 5–6 milljarða inn í kerfið. Kemur það fram í þessari skáldsögu? Nei. Kemur það fram yfirleitt hjá stjórnarliðum? Nei. Þeir segja ekki frá því. Þeir reyna að hæla sér af því að þeir hafi sett rosalega mikið inn í kerfið og sérstaklega þegar hæstv. fjármálaráðherra talar um tíundir og tekjusöguna, lægstu tíund frá 2021. Það lifir enginn á því sem var gert 2021 í dag, 2023, ekki heldur á þeim launum sem hann fékk 2021. Hann lifir bara á laununum sem hann fær í dag og það gildir líka um þá sem eru þarna úti. Það er það sem við eigum að tala um og við eigum líka að tala um réttar tölur. Það er því miður aldrei í þessari skáldsögu, hvort sem það eru fjármálin frá ári til árs eða fjármálaáætlun, tekið tillit til þess sem er tekið af fólki til baka, í öllum þeim ótrúlegu skerðingarflokkum sem fjórflokkurinn hefur búið til hér á undanförnum áratugum, merkt og aukið í þennan bútasaumaða óskapnað þannig að það er gjörsamlega vonlaust að fylgjast með hvað þar er í gangi, enda er eina leiðin til að fá eitthvað vit í það og til að einhver geti svarað fyrir það í Tryggingastofnun að láta gervigreind svara fyrir sig. Hér var talað um að staðan væri svo góð hjá ungu fólki sem var að kaupa sér íbúð, það væri að græða svo rosalega á því að kaupa, en það er ekki á sama tíma verið að segja frá því að þeir sem verst settir eru í því kerfi og trúðu því að lágvaxtalandið Ísland væri komið til að vera eru að borga allt upp í 200.000 kr. aukalega, bara aukalega. Fólk sem var í góðri trú um að það ætti að borga 160.000 kr. á mánuði er að borga 360.000 kr. á mánuði. Það er auðvitað alveg með ólíkindum að það skuli vera hægt að koma svona fram við fólk. Þetta væri ekki staðan í dag ef það hefði verið hlustað á okkur í Flokki fólksins sem margoft, byrjuðum 2020, bentum þeim á að það þyrfti að taka á verðbólgunni. Verðbólgan kæmi, verðbólgudraugurinn myndi ganga aftur. Þau sögðust hafa fullt af lausnum til að redda því og það þyrfti engar áhyggjur að hafa af því. Þá vildum við taka húsnæðisliðinn út úr vísitölunni og festa vexti í 3%. Þá væri staðan allt önnur í dag. Nei, það mátti auðvitað ekki vegna þess að það þarf auðvitað að sjá til þess að þeir ríku og bankarnir græði. En á sama tíma er verið að segja að tillögur okkar í Flokki fólksins séu ekki fjármagnaðar. Ég held að ríkisstjórnin ætti að líta sér nær vegna þess að við erum svo sannarlega með fjármagnaðar tillögur í þessari fjármálaáætlun og meira að segja afgang. Það væri hægt að bæta mjög vel í það, t.d. með því að hætta við að vera með utanríkisráðuneytið í rándýru snobbhill-bákni við höfnina, við hliðina á Hörpu, í húsi Landsbankans, marmarahöllinni þeirra sem kostar milljarða. Það mætti sleppa því. Þessi ríkisstjórn hefði líka getað fækkað ráðherrum og ráðuneytum en þau fjölguðu þeim og juku þar af leiðandi útgjöldin. Það er hægt að gera ýmislegt, t.d. eins og með 400 milljónirnar sem við vorum að samþykkja í dag til svokallaðra frjálsra fjölmiðla. Frjálsir fjölmiðlar sem nú er komnir á á ríkisjötustyrk. En það hefur enginn t.d. talað um það hvernig við í ósköpunum getum leyft okkur að láta fólk sem á ekki til hnífs og skeiðar, á ekki fyrir mat, borga afnotagjöld af RÚV. Og ef við látum það fólk á annað borð borga afnotagjöld, af hverju látum við það borga jafn há afnotagjöld af RÚV eins og menn sem eru með milljón í laun? Ég var með frumvarp um það að við ættum að láta umferðarsektir fylgja launum, prósent af launum í sektir. Ég heyrði frétt um daginn að í Finnlandi, það var að vísu á hluta af Álandseyjunum en innan finnsku landamarkanna, tóku þeir einn forríkan fyrir of hraðan akstur. Hann var á 80 km hraða þar sem 50 km voru leyfilegir. Á Íslandi hefði hann fengið smá sekt, sömu sekt og sá sem fær einhverjar 200.000 kr. útborgað, en í Finnlandi fékk hann 14 millj. kr. sekt, takk fyrir. Hann var búinn að fá 40 millj. kr. sekt á stuttum tíma fyrir of hraðan akstur. Þetta var auðmaður. Hann þurfti að borga hlutfallslega það sama og sá sem er á lægstu laununum. En hér á Íslandi er alltaf verið að pína þá sem eru á lægstu laununum og það er aldrei tekið tillit til þessa ótrúlega óréttlætis fyrir þá sem varla hafa til hnífs og skeiðar, eiga ekki fyrir mat, þurfa jafnvel að fara í raðir hjá hjálparstofnunum þar sem auðvitað eru ekki til 400 milljónir eins og hægt var að henda í þessa frjálsu fjölmiðla. Nei, þeir skulu sko ekki fá það af því að það eru ekki til peningar. En eins og hendi er veifað, 400 milljónir hér, 3 milljarðar í Snobbhill, ekkert vandamál. Þá eru sko til peningar. Ég held að þetta segi okkur það og staðfesti það sem ég var að segja áðan: Þetta er alveg stórkostleg skáldsaga og ég ráðlegg öllum sem eru með svefnvandamál að lesa hana fyrir svefninn.

Virðulegi forseti. Mig langar að leggja orð í belg varðandi þessi fjármálaáætlun sem ég var reyndar búinn að ræða aðeins um í fyrri umræðu þegar hún var lögð fram. Ég taldi að gerðar yrðu á henni einhverjar breytingar, svona miðað við orð ráðamanna um að hér væri allt að verða svo gott. Það væri svo mikill tekjuauki núna að þetta væri allt í lukkunnar velstandi. Þannig að ég taldi að það væri eðlilegt miðað við orð ráðamanna að þær breytingar sem þeir segja að séu að verða eða séu orðnar staðreynd væru skrifaðar inn í fjármálaáætlunina, það væri ekki hægt að koma hér og halda því fram að afkomubatinn væri 90 milljarðar á meðan það er síðan ekki skrifað inn í áætlanir. Auðvitað byggja áætlanir framtíðarinnar á raunveruleika dagsins í dag. Þess vegna væri eðlilegt ef það sést breyting á stöðunni að það sé skrifað inn í áætlun t.d. næsta árs, af því að vonandi verður hallinn ekki jafn mikill og boðað hefur verið. Þess vegna er eðlilegt að við fáum að sjá hvernig þetta lítur út ef þetta er skrifað inn í þá áætlun sem við ætlum að fjalla um, bæði í fjárlagagerðinni í haust og síðan í áætlun til næstu fimm ára. Það væri eðlilegt að þetta væri skrifað þar inn. Mikið hefur verið talað um hagvöxt, 6,5%, ótrúlega góð staða. En þegar maður fer að skoða þetta af einhverri dýpt, þegar maður fer að meta viðskiptahalla er hægt að reikna hann upp á sirka 80 milljarða á síðasta ári, þar sem við erum þá í skuld við útlönd, sem er þá eitthvað sem við þurfum annaðhvort að borga með auknum lántökum eða bara hreinlega gengisfellingu ef við ætlum að rétta þetta af, ná einhverju jafnvægi þarna. Það eina sem maður sér í þessum aðgerðum sem var verið að boða núna um daginn er það sem var kallað að koma fjármálareglum í samband á nýjan leik ári fyrr en ætlað var. Þarna er verið að tala bæði um skuldareglu og jafnvægisreglu sem ekki bara ríkið þarf að undirgangast heldur sveitarfélögin líka. Þegar ríkið segir: Við ætlum að setja fjármálareglurnar í gang ári fyrr, þá spyr maður: Er það gert í samráði við sveitarfélögin og voru sveitarfélögin tilbúin í það að þetta yrði gert ári fyrr, hafandi miðað við að fjármálareglur færu í gang, held ég, árið 2025? Mér er það til efs að sveitarfélögin hafi verið undir það búin að fjármálareglur yrðu teknar upp ári fyrr. Það eru fjölmargar umsagnir um þessa fjármálaáætlun og þær eiga það nánast allar sammerkt að það eru allir óánægðir með þetta. Það er enginn ánægður með fjármálaáætlunina og það vekur auðvitað athygli þegar aðilar vinnumarkaðarins á sitthvorum vængnum, bæði Alþýðusambandið og Samtök atvinnulífsins, Félag atvinnurekenda, Viðskiptaráð, þegar þau eru sammála um að aðhaldið í þessari fjármálaáætlun sé ekki nægt. Síðan hefur fjármálaráð ítrekað það mat sitt að sjálfvirkir sveiflujafnarar fái að vinna sitt verk og að fjármálastefnan styðji betur við aðgerðir í peningamálum við núverandi aðstæður. „Með því móti fæst meiri stöðugleiki í efnahagsmálum. Því er mikilvægt að ný fjármálaáætlun fyrir árin 2024–2028 gangi eftir, en þar er teflt á tæpasta vað hvað afkomuna varðar, að óbreyttum þjóðhagsforsendum.“ Mér þykir eftirtektarvert að sjá fyrirsögn umsagnar Samtaka atvinnulífsins þar sem yfirskrift umsagnarinnar er: „Froðunni fleytt“. Um hvaða froðu er þá verið að tala? Ég held að ég geti náð að átta mig á því þegar ég velti fyrir mér hagvextinum á þessu ári og ætluðum hagvexti á næsta ári. Það er mikill munur þar á. Það er ekki er hægt að sjá að þessi hagvaxtarbati sem er núna verið að tala um muni lifa eitthvað í framtíðinni þannig að frumjöfnuður, eins og oft og einatt er verið að tala um, sem er jákvæður á þessu ári, haldi sér út þetta tímabil af því að hagvöxturinn verður ekki eins í framhaldinu. En útgjöldin eru auðvitað komin á sinn stað. Ég get ekki séð að það sé verið að taka neitt til í rekstri ríkisins, alla vega ekki enn þá, þannig að maður sér ekki þennan afkomubata. Ég er ekki með sömu glýju í augunum og þeir sem sitja í ríkisstjórn. Mig langar, af því að tíminn er nú takmarkaður í þessu, að nefna það sem ég skrifaði m.a. um í blaðagrein og nefndi í umræðu hér við hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra þegar fjármálaáætlunin var kynnt. Það varðar það að það á að bæta kjör öryrkja og talað um að gert sé ráð fyrir 16,3 milljörðum á tímabili áætlunarinnar vegna heildarendurskoðunar örorkulífeyriskerfisins. En það sem á að gera er að það á að færa til fjármuni sem ætlaðir voru og hafa verið nýttir í að jafna örorkubyrði milli lífeyrissjóða sem hafa misjafna örorkubyrði. Hún er misjöfn í lífeyrissjóðunum vegna þess að þeir eru í eðli sínu ólíkir. Það eru lífeyrissjóðir sem eru með félagsmenn innan borðs sem hafa unnið erfiðisvinnu og eru slitnir og þreyttir og hafa þurft að fara á örorku. Þeir lífeyrissjóðir bera miklu hærri og meiri örorkubyrði en aðrir - það er vont að kalla þetta byrði, það er ekki fallegt orð. Þeir þurfa að borga meira í örorkubætur en aðrir lífeyrissjóðir og um það var samið á árinu 2005 að svona yrði þetta gert. Í kjarasamningum 2005 var ákveðið að gera þetta með þessum hætti; að ríkið legði til fjármuni til að jafna þessa örorkubyrði. Það sem er að gerast núna er að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra ætlar að taka þetta til baka, sem þýðir bara það að þeir sem eru að fá greitt úr lífeyrissjóðunum verða fyrir skerðingu hjá þessum sjóðum sem bera þessa miklu örorkubyrði. Mér finnst það algjörlega ótækt að verið sé að nýta þessa fjármuni, sem hafa í gegnum kjarasamninga verið nýttir á þennan hátt, til þess að gera það sem búið er að lofa, að bæta réttindi öryrkja. Mér finnst það algerlega ótækt að það sé framkvæmt með þessum hætti. Við sáum hvernig þetta gerðist, þetta var framlag af tryggingagjaldi á sínum tíma og keyrt inn á þremur árum, 2007, 2008 og 2009, og hefur gilt allar götur síðan. En einhverra hluta vegna telur félagsmálaráðherra Vinstri grænna að það sé allt í lagi að taka af þeim hópi, sem stendur bara mjög illa, hefur kannski litlar örorkubætur, og skerða þá réttindi þeirra eða skerða möguleika lífeyrissjóðsins þeirra til að borga örorkubætur úr þeim sjóði. Þetta er eitthvað sem þarf að skoða. Ég veit að Alþýðusambandið gerði athugasemd við þetta í sinni umsögn og mér fyndist vera góður bragur á því að draga þetta til baka. Það er ótækt að fella niður jöfnun á örorkubyrði sem fékkst í gegnum kjarasamninga á sínum tíma.

Herra forseti. Ég mæli fyrir breytingartillögu við frumvarp til laga um Land og skóg. Tillagan hljóðar þannig að í stað orðanna Land og skógur í 1. gr. og sömu orða hvarvetna annars staðar í frumvarpinu komi í viðeigandi beygingarfalli: Folda. Við þá sameiningu sem nú stendur fyrir dyrum og frumvarp þetta mælir fyrir um koma saman í eina stofnun stofnanir sem til þessa hafa starfað sjálfstætt á sviði landgræðslu og skógræktar. Mikilvægt er að stofnunum ríkisins séu valin heiti sem séu í senn þjál og lýsandi fyrir starfsemina. Breytingartillagan, eins og ég segi, herra forseti, lýtur að því að hin nýja stofnun fái heitið Folda. Þegar litið er á markmið starfseminnar, sem felur í sér að græða íslenska fold í þágu landverndar og komandi kynslóða, er vel við hæfi að velja stofnuninni heitið Folda. Ég vona að þingheimur sé mér sammála.

Virðulegi forseti. Ég vildi bara nota tækifærið og fá að koma aðeins hingað upp sem framsögumaður þessa máls. Þetta sýnir kannski hvað best hvernig hlutirnir geta tekið ýmsum snúningum á síðustu metrum ef vilji er til. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að hafa lesið æði vandað nefndarálit, þó að ég segi sjálfur frá, þar sem því eru gerð góð skil að nafn á nýrri stofnun kom til töluverðrar umræðu í nefndinni, bæði á grundvelli innsendra umsagna en líka vegna þess að þetta hafði verið til umræðu í aðdraganda þessarar stofnunar sem töluverður aðdragandi hefur verið að. Nú erum við komin á þann punkt að geta sameinað þessar tvær stofnanir, sem er vel og ríkur stuðningur við eins og við finnum. Þetta er, svo að ég segi það nú hér, eitt af þeim nöfnum sem mér leist hvað best á af þeim tillögum sem komu til nefndarinnar. Ég held að það séu ágætisrök fyrir þessari tillögu hv. þingmanns og enn og aftur þakka ég honum fyrir að bera hana fram hér. Ég lýsi mig samþykkan henni. Það var reyndar önnur sem var reifuð, sem var Flóra, sem hefði alveg getað átt við miðað við lýsinguna hjá hv. þingmanni fyrir þessu heiti. Ég held þetta sé fallegt heiti. Ég tek undir rökstuðning hv. þingmanns og ég held að það væri mikill sómi að því að við horfðum á það með opnum hug að skoða þessa ágætu tillögu hjá hv. þingmanni og þakka fyrir hana.

Hæstv. forseti. Já, seint koma sumir en koma þó. Þetta mál var rætt mjög ítarlega í hv. umhverfis- og samgöngunefnd eins og hér hefur komið fram hjá hv. þm. Orra Páli Jóhannssyni sem er framsögumaður hins æði vandaða álits sem fullkomin samstaða er um í nefndinni. Það er ástæða til að geta þess hér að það var til mikillar fyrirmyndar hvernig tókst að ná utan um málið í nefndinni og að við skyldum ná saman um þessar mjög svo mikilvægu breytingar. Ég ætla kannski ekki að fara langt aftur í söguna en þó samt að minna þingmenn á að við erum að tala um stofnanir sem starfað hafa í meira en 100 ár, fyrst Sandgræðsluna og síðan Skógræktina sem varð að Skógrækt ríkisins, og löngu tímabært að sameina starfsemi þessara góðu stofnana. Og bara svo að það komi fram, eins og stendur auðvitað líka í álitinu, þá er það skilningur okkar allra að starfsfólk og starfsemi hinnar nýju stofnunar, eðli málsins samkvæmt, verði um allt land eins og hún þarf að vera og að gætt verði að því að jafnvægið á milli þessara tveggja mikilvægu stofnana verði gott í starfsemi hinnar nýju stofnunar. Nú er það þannig að þegar við ráðumst í svona viðamiklar breytingar og búum í raun til nýjan vinnustað skiptir mjög miklu máli að vel takist til og þetta er í raun bara fyrsta skrefið í því að gera það. Öll vinnan er eftir hjá starfsfólki stofnananna við að búa til nýja stofnun af því að það þarf að gerast og það þarf að gefa sér tíma til þess. Ég tók auðvitað þátt í umræðunni um heitið. Eins og hér hefur komið fram var ýmsu fleygt í púkkið, ef þannig má að orði komast, um það hvað þessi nýja stofnun ætti að heita. Niðurstaða nefndarinnar var að vísa í land og skóg, m.a. vegna þess að það vísar í heiti beggja stofnananna sem nú verða að einni nýrri. Ég var, eftir að hafa hugsað málið nokkuð vel, á því að það væri farsæl lending að hin nýja stofnun héti Land og skógur og væri að því leyti þeim gæðum merkt sem íslenskan gefur okkur að heiti geta verið mjög gagnsæ og lýsandi fyrir það sem verið er að sýsla með. Ég hef ekkert á móti Foldu þannig séð, heldur ekki Storð eða Flóru eða öðrum nöfnum sem nefnd voru í umfjöllun okkar, en ég held samt, og ætla þá að leyfa mér að vera íhaldskonan í þessum sal í kvöld, að við eigum ekki að umpólast og kalla hana Foldu heldur að stofnunin fái að heita Land og skógur af því að stofnunin snýst líka um fleira en sig sjálfa og fólkið sem starfar þar, hún snýst líka um að fólkið í landinu hafi einhverja hugmynd um hvað þar fari fram og mjög margir tengja sterkt við bæði skógrækt og landgræðslu. Að þessu sögðu þá kemur það auðvitað bara í ljós í lýðræðislegri atkvæðagreiðslu hvert verður nafn hinnar nýju stofnunar. Ég ætla nú samt að fá að segja að ég er ekkert endilega viss um að það að gefa einhverju nafn eigi að vera lýðræðislegt. En gott og vel. Tillagan er fram komin og það ber að þakka fyrir hana. Hún kallar á mjög góða umræðu og kannski gerir hún það að verkum að hver einasti þingmaður í þessum sal mun bæði þurfa að lesa þetta fína nefndarálit, kynna sér málið og koma sér upp menntaðri skoðun á því hvað hin nýja stofnun eigi að heita. En eins og ég segi, mér finnst hún eiga að heita Land og skógur.

Herra forseti. Þetta mál um heilbrigðisstarfsmenn fjallar um hámarksaldur heilbrigðisstarfsmanna ríkisins. Verði frumvarpið samþykkt þá leyfir það að heilbrigðisstarfsmenn sem hafa náð 70 ára aldri geti unnið lengur, allt að 75 ára aldri, ráðnir þá tvö ár í senn en ekki lengur en til 75 ára aldurs. Þetta er eitt pínulítið skref í því að reyna að koma til móts við þann mönnunarvanda sem við okkur blasir. Margir sem hafa náð 70 ára aldri eru með fullt starfsþrek og vilja sjálfir gjarnan vinna lengur og fyrir þá er þörf í heilbrigðisþjónustunni og þetta þekkjum við allt saman vel. Gallinn við þetta frumvarp er hins vegar sá að þessir eldri starfsmenn verða ódýrari fyrir stofnanirnar en yngri starfsmenn vegna þess að við 70 ára aldur þá tekur LSR ekki við iðgjaldi, hvorki frá starfsmanninum sjálfum né atvinnurekanda. Eftir 70 ára aldur er ekki gert ráð fyrir því að starfsmaður greiði í samtrygginguna eða afli sér frekari lífeyrisréttinda. BHM bendir á að hjá flestum þeirra félagsmönnum séu þetta um 11,5% sem launagreiðandi greiðir að þessu leyti. Þetta er tilgreint í kjarasamningum og þeir eru mismunandi en flestir eru með þetta í kringum 11,5–12% sem er akkúrat sú hlutfallstala sem gerir þessa starfsmenn ódýrari fyrir stofnunina. Okkur sem erum flytjendur breytingartillögu við þetta frumvarp finnst vanta að á þessu sé tekið, bæði að það sé ekki þannig að þessir starfsmenn verði ekki bara eldri en aðrir og líka ódýrari fyrir atvinnurekendurna heldur sé einhver gulrót fyrir þessa eldri starfsmenn til þess einmitt að vinna lengur hafi þeir til þess vilja og þrek. Þess vegna leggjum við til að framlag launagreiðanda, sem kveðið er á um í kjarasamningi, megi greiða í séreignarsjóð þannig að það færi inn í séreignarsjóði viðkomandi starfsmanns sem hann þyrfti þá ekki að borga skatt af fyrr en hann fengi greitt út úr séreignarsjóðnum eins og með aðra aura sem þangað hafa verið sendir. Þetta væri búbót. Það má hugsa sér þetta sem búbót fyrir heilbrigðisstarfsmennina sem myndu fallast á að vinna lengur en til 70 ára aldurs og þeir myndu kosta það sama fyrir stofnanirnar og aðrir starfsmenn. Þetta held ég að sé afar mikilvægt mál og stéttarfélögin sem sendu inn umsagnir um þetta mál bentu á að þetta væri forsenda til að þau gætu hreinlega fallist á þetta, að það yrði tekið á lífeyrissjóðsmálunum á móti og það yrði ekki brotið í rauninni á starfsmönnunum með því að fara ekki eftir kjarasamningum að þessu leyti. Við fórum í gegnum 2. umr. um þetta mál og svo þegar kom að atkvæðagreiðslunni þá var kallað eftir því að málið færi aftur inn til nefndar til 3. umr. Hæstv. heilbrigðisráðherra og þeir hv. stjórnarþingmenn sem tjáðu sig um atkvæðagreiðsluna gerðu það á þann veg að ég gat ekki skilið þá öðruvísi en að þau skildu nákvæmlega út á hvað málið gekk og fyndist í rauninni mikilvægt að mæta þessu en vildu bara ekki gera það núna heldur einhvern tímann seinna og eitthvað heildstætt og svona. Ég vonaðist til að það væri kannski hægt að hafa áhrif á þá; alveg eins og þeir sem styðja frumvarpið geta horft á þennan ákveðna hóp ríkisstarfsmanna og breytt aldursviðmiðuninni fyrir þennan hóp, þá gætu þeir líka breytt lífeyrisgreiðslunum fyrir þennan hóp að sama skapi og látið það bara passa saman í þessu tímabundna verkefni. Það er skemmst frá því að segja að okkur sem flytjum þessa breytingartillögu tókst ekki að snúa stjórnarliðum að þessu leyti. Þeir vilja halda sig við að mismuna heilbrigðisstarfsmönnum hvað þetta varðar og fara sem sagt bónleiðina til eldri heilbrigðisstarfsmanna og segja: Við þurfum á ykkur að halda ef þið hafið þrek og vilja til að vinna hérna áfram, gerið það fyrir okkur, við erum hér í miklum mönnunarvanda sem er eitt helsta heilbrigðisvandamál sem við okkur blasir en við ætlum að láta ykkur hafa aðeins minna úr býtum. Þetta er ekki góð niðurstaða, forseti, og því miður mikil skammsýni hjá hv. stjórnarliðum að horfa ekki til þess sem stéttarfélögin kalla á. Málið væri bara ágætt og ég er viss um að það væri fullkomin sátt um það ef þessi breytingartillaga, sem fer nú aftur til atkvæðagreiðslu sennilega á morgun, yrði samþykkt. En svona er þetta. Það eru ekki allar ferðir til fjár og þessi nefndarfundur í velferðarnefnd var ekki til fjár fyrir þennan hóp heilbrigðisstarfsmanna sem vilja hugsanlega vinna lengur en til 70 ára aldurs.

Virðulegi forseti. Hér mæli ég fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um tæknifrjóvgun og notkun kynfrumna og fósturvísa manna til stofnfrumurannsókna, nr. 55/1996, um geymslu og nýtingu fósturvísa og kynfrumna. Þetta er nefndarálit frá hv. velferðarnefnd. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um tæknifrjóvgun þannig að í stað skyldu til að eyða kynfrumum eða fósturvísum ef annar þeirra sem stendur að tæknifrjóvgun andast eða hjúskap eða sambúð er slitið verði einstaklingum gert heimilt að veita vottað og skriflegt samþykki fyrir notkun kynfrumna og fósturvísa til tæknifrjóvgunar á eftirlifandi maka eða fyrrverandi maka þrátt fyrir skilnað eða sambúðarslit. Gerð er krafa um að sá sem vilji nýta kynfrumur eða fósturvísa á þennan hátt sé einhleypur þegar að tæknifrjóvgun kemur og geti notað kynfrumurnar eða fósturvísi í eigin líkama. Þá eru samhliða framangreindum breytingum lagðar til breytingar á barnalögum um að þeir einstaklingar sem standa saman að ákvörðun, þ.e. leghafi sem óskar eftir tæknifrjóvgun og fyrrverandi maki sem samþykkt hefur notkun leghafans á kynfrumum eða fósturvísi eftir andlát, skilnað eða sambúðarslit, verði foreldrar barns sem þannig er getið. Þetta var um efni málsins en nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og henni bárust umsagnir. Gerð er grein fyrir gestakomum og umsögnum í nefndaráliti sem liggur frammi. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill nefndin árétta sérstaklega að við meðferð málsins í nefndinni var rætt um ýmis álitaefni sem tengjast breytingum á lögum um tæknifrjóvgun og tengdum breytingum á barnalögum, m.a. um réttarstöðu barna. Í umsögnum sem nefndinni bárust er að finna ábendingar um að ekki sé þörf á að setja það sem skilyrði að einstaklingar sem vilji nýta fósturvísa í kjölfar skilnaðar, sambúðarslita eða andláts annars aðilans séu einhleypir. Bent var á að tímabært væri að afnema nafnleynd kynfrumugjafa og að leggja þurfi sérstakt mat á áhrif frumvarpsins á börn. Jafnframt var fjallað um skráningu á foreldrastöðu og breytingar á skráningu á foreldrastöðu. Þá vill nefndin geta þess að fyrr á þessum þingvetri var lagt fram frumvarp á þskj. 8 sem hv. þm. Hildur Sverrisdóttir lagði fram. Í því frumvarpi er gengið lengra en í frumvarpinu sem hér er til umfjöllunar. Þar er m.a. lagt til að gjöf fósturvísa verði heimiluð og að sambúð eða hjúskapur verði ekki lengur skilyrði fyrir því að einstaklingar geti staðið saman að tæknifrjóvgun í þeim tilgangi að búa til barn. Nefndin tekur fram að vanda þurfi til verka við breytingar á lögum um tæknifrjóvgun sem og við samsvarandi breytingar á barnalögum. Skoða þarf ákvörðunarrétt einstaklinga sem leitast eftir tæknifrjóvgun í samhengi við réttarstöðu barns sem verður til við þær aðstæður. Í 4. kafla í greinargerð með frumvarpinu er að finna upptalningu á þeim ákvæðum stjórnarskrár, laga og alþjóðasamninga sem vernda hagsmuni barna. Í 6. kafla er svo að finna mat á áhrifum frumvarpsins á þau sem geyma kynfrumur, pör sem geyma fósturvísa, fyrirtæki sem annast tæknifrjóvgunarferli og áhrifum á Þjóðskrá Íslands. Nefndin telur ástæðu til að brýna fyrir heilbrigðisráðuneyti að við breytingar á lögum um tæknifrjóvgun og barnalögum þurfi að leggja fyrir sjálfstætt mat á áhrifum breytinganna á réttindi og stöðu barna sem verða til með þessum hætti en skv. 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sem lögfestur var með lögum nr. 19/2013, ber að hafa bestu hagsmuni barns að leiðarljósi þegar stjórnvöld gera ráðstafanir sem varða börn. Í því felst m.a. að leggja mat á áhrif frumvarpa á réttindi og hagsmuni barna með hliðsjón af ákvæðum laga og alþjóðasamninga sem gilda um þau réttindi. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að fyrirhuguð sé heildarendurskoðun barnalaga og laga um tæknifrjóvgun þar sem m.a. eigi að skoða nafnleynd kynfrumugjafa. Þar mun því gefast tækifæri til að kanna ábendingar sem fram komu í umsögnum um málið. Nefndin leggur áherslu á að við þá heildarendurskoðun verði sérstaklega litið til barnasáttmálans um rétt barns til að njóta foreldra og til að þekkja uppruna sinn. Þá að breytingartillögum nefndarinnar. Nefndin leggur til breytingar á frumvarpinu sem rétt er að gera grein fyrir. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að samkvæmt ákvæðum barnalaga geti barn einungis átt tvo foreldra. Með hliðsjón af því þyki rök standa til þess að gerð sé krafa um að sá sem gengur með barn sé einhleypur þegar tæknifrjóvgun eigi sér stað, þ.e. sá sem gengur með barn og er í þeirri stöðu sem gerð er grein fyrir í frumvarpinu, þ.e. að annar aðili sem stendur að tæknifrjóvguninni sé látinn eða skilnaður hafi orðið. Jafnvel þó að lögin gætu mælt fyrir um foreldrastöðu án þess að gera kröfu um að leghafi sé einhleypur sé hætt við að sú staða geti skapað árekstra mismunandi væntinga og hagsmuna og með því skapað togstreitu og álag fyrir barnið. Þá segir einnig í greinargerðinni að nýr maki þess sem undirgengist hefur tæknifrjóvgun í samræmi við skilyrði tillagna frumvarpsins geti eftir atvikum farið með forsjá barnsins eða stjúpættleitt barn. Í umsögnum sem bárust nefndinni eru gerðar athugasemdir við þann áskilnað að einstaklingur þurfi að vera einhleypur ætli hann sér að nýta fósturvísa eða kynfrumur í kjölfar skilnaðar, sambúðarslita eða andláts annars aðilans. Í minnisblaði ráðuneytisins sem barst nefndinni kemur fram að ráðuneytið leggist ekki gegn slíkri breytingu sem gerð yrði í framhaldi af þessari ábendingu, svo framarlega sem það yrði áréttað og skýrt í barnalögum hverjir eigi að teljast foreldrar barnsins. Með hliðsjón af þeim sjónarmiðum telur nefndin rétt að leggja til breytingartillögu þess efnis að áskilnaður um að einstaklingur sé einhleypur falli brott, enda komi skýrt fram í barnalögum hverjir eigi að teljast foreldrar barnsins, það er annars vegar sá sem gengst undir tæknifrjóvgun og hins vegar sá sem samþykkt hefur að tæknifrjóvgun fari fram á eftirlifandi maka eða fyrrverandi maka. Þá eru lagðar til minni háttar eða lagatæknilegar breytingar sem þarfnast ekki sérstakrar umfjöllunar. Vísast að öðru leyti til ítarlegri umfjöllunar um breytingartillögur í nefndarálitinu. Að framansögðu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir nefndarálitið rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Ásmundur Friðriksson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Guðrún Hafsteinsdóttir, Halldóra Mogensen, Jódís Skúladóttir, Oddný G. Harðardóttir og Óli Björn Kárason. Ég vil þakka nefndinni fyrir gott samstarf við vinnslu málsins og að lokum, virðulegi forseti, vil ég ítreka að við breytingu á lögum um tæknifrjóvgun og samsvarandi breytingar á barnalögum þarf að vanda til verka. Ég álít einmitt að þetta frumvarp sé vandað og vel ígrundað sem og þær breytingartillögur sem nefndin leggur til.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna og hv. velferðarnefnd fyrir að vinna þetta mikilvæga mál. Eins og hv. þingmaður kom inn á í ræðu sinni lá líka fyrir nefndinni frumvarp um sama efni frá hv. þm. Hildi Sverrisdóttur. Þegar ég skoða vefinn þá get ég ekki séð að það hafi verið tekið fyrir sérstaklega á fundi. Mig langar því að spyrja hv. þingmann hvort það frumvarp hafi fengið umfjöllun í nefndinni samhliða vinnu þess stjórnarfrumvarps sem hér er verið að afgreiða.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur andsvarið. Eins og kemur fram í nefndaráliti horfði nefndin til þess frumvarps og fjallað var um það á sumum þeirra funda sem nefndin hélt um málið. Meðal annars voru þeir sérfræðingar sem komu frá Háskóla Íslands, dómsmálaráðuneytinu og heilbrigðisráðuneytinu beðnir sérstaklega að gera grein fyrir mismuninum á þessum tveimur frumvörpum og farið var yfir muninn á tillögunum sem þar eru lagðar fram og tillögunum sem lagðar eru fram í þessu frumvarpi. Þar kom jafnframt fram hvaða breytingar eða undirbúningsvinna þyrfti að fara fram varðandi þær tillögur sem ganga lengra í frumvarpinu sem lagt var fram sem mál nr. 8 síðastliðið haust.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir þetta svar. Í ljósi þess að við þingmenn fáum ekki oft afgreidd frumvörp hér í þessum sal, og jafnvel enn síður þingmenn í stjórnarliðinu, tel ég mjög mikilvægt að þegar svona gott frumvarp er lagt fram, eins og frumvarp hv. þm. Hildar Sverrisdóttur er, fái það umfjöllun samhliða. Ég veit að það er umræða um það hvernig við eigum að vinna með þessi mál inn í framtíðina og ég þakka hv. þingmanni því fyrir svarið og ítreka mikilvægi þess að svona frumvörp fái áheyrn og umfjöllun samhliða ef sambærilegt mál liggur fyrir eins og er í þessu tilfelli.

Virðulegur forseti. Ég vil bara endurtaka þakkir til hv. velferðarnefndar og til hæstv. ráðherra fyrir að leggja þetta mikilvæga mál fram. Ég var hér í eldhúsræðu í gær að tala um barnsfæðingar og mikilvægi þeirra og talaði um að við þyrftum að gera þjóðarátak í barnsfæðingum. Það er auðvitað þannig að það er ekki sjálfsagður hlutur að geta eignast barn og margir þurfa aðstoð við það. Hana eigum við að sjálfsögðu að veita og það er auðvitað þannig að við viljum alls ekki að lögin séu að hefta fólk. Þau eiga frekar að aðstoða fólk sem er í þeirri stöðu að geta ekki eignast barn nema með aðstoð. Þess vegna held ég að það sé ofboðslega mikilvægt að, eigum við að segja, nútímavæða þessi lög, horfa til breytts samfélagsmynsturs og fjölskyldumynsturs. Mig langar að þakka nefndinni sérstaklega fyrir þessa breytingu sem hér er lögð til sem ég veit að hv. þm. Hildur Sverrisdóttir vakti sérstaklega athygli á, að það væri vond krafa sem upphaflega frumvarpið gerði, að þær konur sem myndu vilja nýta sér kynfrumur og fósturvísa í þeim tilvikum sem frumvarpið kveður á um yrðu að vera einhleypar. Í kjölfarið var mjög mikilvægt að því hafi verið breytt. Þannig að ég fagna því að það sé búið að fella niður þetta skilyrði og að konur megi þá nýta sameiginlega fósturvísa. Það er nefnilega ekki ríkisins að passa upp á að ákveða fyrir fólk hvernig þessir hlutir eigi að vera. Þannig að ég ítreka bara þakkir mínar. Ég held að þetta sé mikilvægt. Eins og hv. framsögumaður nefndi hér áðan, Líneik Anna Sævarsdóttir, gekk frumvarp hv. þm. Hildar Sverrisdóttur lengra þannig að ég lít svo á að hér séu stigin ákveðin skref en við þurfum jafnvel að stíga enn fleiri.

Virðulegi forseti. Ég kem hér upp til að fagna því að þetta mál sé komið út úr nefnd og að við séum að stefna í rétta átt og betri átt í þessum málaflokki. Ég er svo einlæglega þakklát fyrir hvert einasta skref sem við sem samfélag stígum í átt að meira réttlæti og skilningi gagnvart einhverju sem á að vera svo almennt. Mér finnst sérstaklega mikilvægt að við setjum ekki fólk sem glímir við ófrjósemi, barnleysi og þarf að leita sérfræðiaðstoðar alltaf undir smásjána. Þegar við setjum þetta upp á þennan einfalda hátt, hver sem er, hvar sem er, hvenær sem er og hvernig sem er, getur farið og búið til barn eftir gömlu aðferðinni, og á því höfum við ekki eftirlit af því að í hjarta okkar finnst okkur það ekki koma nokkrum manni við hvernig börnin verða til, en þegar einstaklingar, sökum einhvers konar heilsubrests, eitthvað verður til þess að fólk getur ekki eignast börn, hinsegin fólk t.d., það geta verið ýmsar ástæður, þá finnst okkur sérstök ástæða - við viljum safna persónuupplýsingum. Við viljum fá undirrituð leyfi. Við viljum láta skrá sérstaklega í hinum ýmsu stofnunum. Við viljum fara rosalega langa leið. Ég skil að það er verið að hugsa um hag barnsins en hagur barna sem búin eru til með glasafrjóvgun er ekki dýrmætari en hagur annarra barna. Þetta þekkjum við úr samfélaginu okkar. Mig langar að vísa sérstaklega til þess þegar við innleiddum hér nýja löggjöf um persónuvernd. Þá fórum við öll af stað og vönduðum okkur gríðarlega mikið og fórum að mörgu leyti offari í þeirri vinnu. En það sem svo gerðist þegar tíminn leið var að við fórum að sjá að við öfluðum meiri persónuupplýsinga, viðkvæmra persónuupplýsinga, t.d. um fatlað fólk, fólk af erlendum uppruna, fólk í viðkvæmri stöðu, fólk í félagslegum vanda. Þetta er hættan, alltaf þegar við erum komin með einhvers konar jaðarsetta hópa, þegar við erum farin að setja upp einhvers konar eftirlit og einhverjar skyldur, þá hættir okkur til að ganga lengra gagnvart ákveðnum hópum. Mig langaði að koma hérna upp og vekja athygli á þessu. Ég á sjálf þrjú börn sem getin eru með glasafrjóvgun, fjögur börn í heildina. Ég hef þurft í gegnum þau ferli að svara mjög einkennilegum spurningum, bæði í því ferli og á fæðingardeildinni. Ég hef þurft að mæta með einhverja pappíra um það að konan mín samþykki meðferð á mér. Hvar er ákvörðunarréttur yfir eigin líkama þar, þegar löggjafinn festir það í orðanna hljóðan að einhver gefi aðgang að mínum líkama? Ég veit að hugurinn á bak við er góður en það snýst samt um það að við séum ekki með okkar löggjöf, með okkar regluverki, sem við setjum af góðum hug, að mismuna fólki, jaðarsetja hópa, fylgjast betur með einum einstaklingi en öðrum, setja þyngri kröfur fjárhagslega, andlega, líkamlega á einn einstakling umfram annan af því það er ekki samfélag sem við viljum búa í. Þess vegna kem ég hér upp, til að brýna okkur í því að við allt það sem við gerum, eins og t.d. þetta mál, sem var aðkallandi, sem er mikilvægt og sem velferðarnefnd lagði sig fram um að vinna vel og er hér komið til afgreiðslu inn í þingsal, þá megum við aldrei gleyma því að við þurfum að vera með jafnréttis- og sanngirnisgleraugun þannig að með því að auka réttindi eða vera víðsýnni eða opna umræðuna þá séum við ekki á sama tíma að jaðarsetja ákveðið fólk.

Herra forseti. Mig langar að byrja á því að þakka þeim hv. þingmönnum sem hafa komið hér upp og rætt þetta mál og bent á góða hluti, stundum frá eigin reynslu. Það er mikilvægt í svona starfi að við hlustum á þá sem þurfa að ganga í gegnum þau lög sem við erum að setja. Mig langar líka að þakka hv. velferðarnefnd fyrir góða vinnu við þetta frumvarp og það að laga suma af þeim vanköntum sem eru á því eins og t.d. að vera að skipta sér af hjúskaparformi þeirra sem nýta sér þessar kynfrumur og fósturvísa. Það kemur okkur ekkert við svo lengi sem allir eru sammála. Ég hefði viljað sjá þetta ganga aðeins lengra, líka þegar kemur að hjúskaparstöðu þeirra sem geta gefið samþykki. Þar er talað um fyrrverandi maka. Það er ekkert einfaldlega þannig hjá öllum að það séu makar sem eru að gefa kynfrumurnar. Við eigum heldur ekki að vera að skipta okkur af því ef tveir einstaklingar ákveða að búa til fósturvísa og ákveða að það megi nota þetta eftir skilnað eða sambúðarslit eða lát annars aðilans. Þá á það hreinlega að vera leyft. Ég hefði viljað sjá okkur ganga enn lengra en þetta er skrefið sem við munum stíga þennan veturinn. Ég vona að við höldum áfram að skoða þessi mál, höldum áfram að hlusta þegar okkur er bent á hvað sé asnalegt í lögunum eins og þau eru, að við hlustum á sögurnar frá fólkinu sem lendir á vegg þegar kemur að því að fara í gegnum þau lög sem við erum að samþykkja hér og nýtum okkur það til að gera löggjöfina enn betri.

Herra forseti. Ég mæli hönd utanríkismálanefndar fyrir nefndaráliti í máli um afvopnun, takmörkun vígbúnaðar og útflutningseftirlit. Með frumvarpinu verður til ný rammalöggjöf um afvopnun, takmörkun vígbúnaðar og útflutningseftirlit. Sameinaðir verða í ein heildarlög lagabálkar sem kveða á um framkvæmd þjóðréttarsamninga um afvopnun, takmörkun vígbúnaðar og útflutningseftirlit. Með því að sameina efni þessara lagabálka skapast heildaryfirsýn yfir málaflokkinn og einfaldara verður að stuðla að samræmi reglugerðarheimilda, eftirlitsheimilda og refsiheimilda eftir því sem unnt er með hliðsjón af alþjóðlegum skuldbindingum. Þá verður ráðherra lögformlega falið stefnumótunarhlutverk og málaflokkunum um leið skipaður skýrari sess í lagasafninu. Í frumvarpinu felast ekki nýmæli að öðru leyti en því að styrkja og skýra framkvæmd samkvæmt núgildandi ákvæðum. Herra forseti. Með frumvarpinu verða uppfærð ákvæði um útflutningseftirlit með hlutum með tvíþætt notagildi samkvæmt gildandi rétti til samræmis við þær breytingar sem gerðar hafa verið á réttarsviðinu innan Evrópusambandsins. Með því verður komið í veg fyrir að íslensk útflutningsfyrirtæki verði fyrir aðgangshindrunum á markaði þar sem krafist er útflutningsleyfa fyrir vörur með tvíþætt notagildi og jafnframt komið í veg fyrir að Ísland sé notað til umflutnings fyrir hluti með tvíþætt notagildi sem kunna að verða notaðir í andstöðu við alþjóðlegar skuldbindingar og mannúðarrétt eða til hryðjuverka eða alvarlegra brota á mannréttindum. Nefndin leggur til breytingar á frumvarpinu. Meginbreytingin snýr að því að í III. kafla frumvarpsins eru útfærð ákvæði átta nánar tilgreindra alþjóðasamninga sem fjalla um afvopnun og takmörkun vígbúnaðar. Í 14. gr. er fjallað um vopnaviðskiptasamning Sameinuðu þjóðanna, sem þó er ekki ætlunin að útfæra í þessum lögum heldur í vopnalögum, sbr. 6. gr. frumvarps til laga um breytingu á vopnalögum sem er til meðferðar hjá allsherjar- og menntamálanefnd. Um umfjöllun um ákvæðið vísast til greinargerðar með því frumvarpi. Í greinargerð með frumvarpinu sem hér er til umfjöllunar segir um 14. gr. að þrátt fyrir þetta standi vilji til þess að um samninginn sé einnig fjallað í þessum lögum til þess að þar verði að finna heildrænt yfirlit yfir þá alþjóðasamninga um afvopnun og takmörkun vígbúnaðar sem Ísland er aðili að. Þar sem fyrirséð er að áðurnefnt frumvarp til laga um breytingu á vopnalögum verður ekki samþykkt á yfirstandandi löggjafarþingi, leggur nefndin til að efnisákvæði 6. gr. þess frumvarps bætist við frumvarpið sem hér er til umfjöllunar með nýjum tölulið við 29. gr. Breytingunni er ætlað að innleiða ákveðnar alþjóðlegar skuldbindingar Íslands sem koma fram í vopnaviðskiptasamningi Sameinuðu þjóðanna frá 2013 og jafnframt skuldbindingar Íslands samkvæmt EES-samningnum. Breytingin snertir að öðru leyti ekki efni vopnalagafrumvarpsins. Aðrar breytingar eru minni háttar og fyrst og fremst ætlað að auka skýrleika frumvarpsins og vísa ég að öðru leyti til umfjöllunar um breytingartillögur í nefndarálitinu. Að öllu framansögðu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir nefndarálitið rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Bjarni Jónsson, Birgir Þórarinsson, Diljá Mist Einarsdóttir, Jakob Frímann Magnússon, Jóhann Friðrik Friðriksson, Logi Einarsson og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um uppbyggingu og rekstur flugvalla og þjónustu við flugumferð. Með frumvarpinu er lagt til að sett verði heildstæð lög um rekstur og uppbyggingu flugvalla og um rekstrarstjórnun flugumferðar og flugleiðsöguþjónustu auk þess sem lagt er til að varaflugvallargjaldi verði komið á að nýju. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir og minnisblöð. Greint er frá því í nefndarálitinu sem liggur frammi. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill meiri hlutinn árétta sérstaklega nokkur atriði. Nefndin fjallaði um uppbyggingu innanlandsflugvalla en í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að því sé ætlað að bregðast við og tryggja fjármögnun uppbyggingar innviða á innanlandsflugvöllum. Markmiðið sé að flugvellirnir geti sinnt hlutverki sínu sem mikilvægar gáttir inn í landið og sem varaflugvellir fyrir Keflavíkurflugvöll með fullnægjandi hætti. Ljóst er að fjárfestingarþörf í innanlandsflugvöllum er gríðarleg en í minnisblaði frá Isavia Innanlandsflugvöllum ehf. kemur fram að áætlaður heildarkostnaður vegna óumflýjanlegra og uppsafnaðra viðhaldsframkvæmda sé áætlaður um 16 milljarðar kr. Í umsögnum sem nefndinni bárust var almennt tekið undir mikilvægi þess að fullnægjandi varaflugvellir væru til staðar á Íslandi með vísan til flugöryggis. Gerðar voru athugasemdir við það að í greinargerð með frumvarpinu væru einungis nefndir varaflugvellir á Egilsstöðum og á Akureyri en hvergi vikið að Reykjavíkurflugvelli. Meðal annars var bent á að Reykjavíkurflugvöllur væri mikilvægur varaflugvöllur fyrir Keflavíkurflugvöll og sá varaflugvöllur sem hefði pláss fyrir fleiri flugvélar en flugvellirnir á Akureyri og Egilsstöðum samanlagt. Í minnisblaði innviðaráðuneytis kemur fram að ástæða þess að í greinargerð séu einungis nefndir flugvellirnir á Akureyri og Egilsstöðum sé sú að í flugstefnu Íslands hafi sérstaklega verið ítrekuð nauðsyn uppbyggingar á þeim flugvöllum til að tryggja notkun þeirra sem varaflugvalla fyrir Keflavíkurflugvöll. Meiri hlutinn tekur undir þessar ábendingar og telur að Reykjavíkurflugvöllur sé afar mikilvægur hlekkur í flugvallakerfi landsins, m.a. sem varaflugvöllur fyrir Keflavíkurflugvöll. Leggur meiri hlutinn áherslu á að tryggt verði nauðsynlegt viðhald og uppbygging á Reykjavíkurflugvelli og vísar til samkomulags ríkis og Reykjavíkurborgar sem gert var í nóvember 2019 um að starfsemi flugvallarins yrði tryggð þangað til annað flugvallarstæði yrði tilbúið. Þessu til viðbótar vísar meiri hlutinn til áðurnefnds minnisblaðs Isavia Innanlandsflugvalla ehf. þar sem fram kemur að gera megi ráð fyrir því að undirbúningur frá ákvörðunartöku til opnunar nýs flugvallar taki að lágmarki 25–30 ár. Að mati meiri hlutans geta framkvæmdir á innanlandsflugvöllum ekki beðið lengur og brýnt að ráðist verði í viðhald og uppbyggingu af krafti næstu ár. Öruggt net flugvalla innan lands er gríðarmikilvægt samgöngumál, byggðamál og ekki síst öryggismál, m.a. með hliðsjón af heilbrigðisþjónustu og neyðarviðbragði. Þá bendir meiri hlutinn á að aðgengi að varaflugvöllum hér á landi er einnig mikilvægt umhverfismál enda ljóst að flugvélar þurfa að bera mun meira eldsneyti með tilheyrandi losun og tilkostnaði fyrir flugfélögin ef gera þarf ráð fyrir t.d. Glasgow sem varaflugvelli fyrir Keflavíkurflugvöll í stað flugvallar hér á landi. Þá fjallaði nefndin um varaflugvallargjaldið sem lagt er til að tekið verði upp að nýju til að standa straum af uppbyggingu varaflugvalla. Isavia fær það verkefni að annast innheimtu gjaldsins sem mun renna í ríkissjóð. Kveðið er á um fjárhæð gjaldsins í 10. gr. frumvarpsins en þar kemur fram að Isavia skuli, við afgreiðslu loftfars sem flytur farþega í atvinnuskyni í flugi til eða frá Íslandi eða innan lands, innheimta af hverjum fluglegg af flugrekanda eða umráðanda loftfars 200 kr. fyrir hvern farþega yfir 2 ára aldri. Gjald vegna millilandafarþega skal aðeins innheimta vegna flugs þeirra frá landinu. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram það sjónarmið að óljóst væri hvort um væri að ræða skattlagningu eða þjónustugjald og var vísað til heitisins „varaflugvallargjald“. Með því væri látið að því liggja að einhver þjónusta kæmi fyrir greiðslu gjaldsins. Að mati meiri hlutans er ljóst að frumvarpið hefur að geyma skattlagningarheimild og telur meiri hlutinn greinargerð með frumvarpinu skýra að því leyti. Í umsögn Isavia má einnig sjá að félagið skilur frumvarpið svo. Um er að ræða fastákveðna fjárhæð, 200 kr., sem ákveðin verður í lögum um aukatekjur ríkissjóðs, sbr. 10. gr. frumvarpsins. Þjónustugjöld á hinn bóginn þurfa að byggjast á kostnaðarútreikningi við veitingu þjónustunnar. Líkt og fram kemur í minnisblaði innviðaráðuneytis er alþekkt í íslenskri löggjöf að ræða um gjald en ekki skatt þegar um skattlagningarheimildir er að tefla, sbr. lög um aukatekjur ríkissjóðs, nr. 88/1991. Er í þeim lögum undantekningarlaust vísað til ýmissa gjalda í þeim skattlagningarheimildum sem þar er að finna. Að lokum bendir meiri hlutinn á að um er að ræða sama heiti og var notað þegar þessi skattur var innheimtur vegna farþega til ársins 2011. Þá kom fram sú gagnrýni að sambærilega skattlagningu væri ekki að finna í öðrum löndum í Evrópu. Það er ekki rétt og vísar meiri hlutinn til þess sem fram kemur í minnisblaði ráðuneytisins þar sem segir að skattlagning flugmiða sé alþekkt í Evrópu. Gjarnan sé talað um miðaskatt í því samhengi en í öðrum tilvikum sé lagður á umhverfisskattur. Sjá megi af yfirliti um skattlagningu á flugrekstur í Evrópu að Ísland sé eitt fárra ríkja sem ekki leggi neinn skatt á flugmiða. Vegna athugasemdar um að farþegar muni greiða varaflugvallargjald og því væri rétt að kalla gjaldið farþegaskatt áréttar meiri hlutinn að gjaldið verður lagt á flugrekendur en heildarfjárhæð miðast við fjölda farþega. Það hefur dregið verulega úr framlögum til innanlandsflugvalla frá árinu 2010 og er viðhaldsþörf mikil, eins og áður hefur verið sagt, sem og þörf á uppbyggingu flugvallanna. Með álagningu varaflugvallargjalds er komið á nýjum tekjustofni til viðbótar við núverandi framlög til flugvalla og stigið skref í átt að því að tryggja fjármögnun viðhalds og nauðsynlegrar uppbyggingar innviða á þeim flugvöllum sem hafa hlutverki að gegna sem varaflugvellir fyrir Keflavíkurflugvöll og eru hluti af alþjóðaflugvallakerfi landsins. Eru það Reykjavíkurflugvöllur og flugvellirnir á Akureyri og Egilsstöðum. Varaflugvallargjaldinu er ætlað að fjármagna framkvæmdir og viðhald á flugvöllunum þremur og skapar það þar með forsendur fyrir aukinni fjárfestingargetu á öðrum innanlandsflugvöllum sem fjármagnaðir eru í krafti þjónustusamnings Isavia við ríkið. Tekur meiri hlutinn undir það sem fram kemur í minnisblaði Isavia Innanlandsflugvalla, að með varaflugvallargjaldinu verði þar með unnt að hefja langþráða sókn í viðhaldi og endurnýjun á núverandi innanlandsflugvallakerfi. Á fundum nefndarinnar komu fram áhyggjur af því að þar sem gjaldið rynni í ríkissjóð samkvæmt 8. og 10. gr. frumvarpsins væri hætta á því að fjármagnið yrði ekki nýtt í viðhald og uppbyggingu flugvalla heldur önnur verkefni sem þættu brýnni á hverjum tíma og rynnu þar með í hina títtnefndu hít. Meiri hlutinn sýnir þeim sjónarmiðum skilning en leggur áherslu á að texti frumvarpsins er skýr um það að gjaldinu er ætlað að standa straum af uppbyggingu varaflugvalla, sbr. 8. gr. frumvarpsins. Nefndin fjallaði að auki um skipulagsnefnd Keflavíkurflugvallar sem kveðið er á um í 6. gr. frumvarpsins. Í umsögn Isavia voru gerðar athugasemdir við að ekki væri gert ráð fyrir að félagið ætti fulltrúa í skipulagsnefndinni. Þar með hefði enginn fulltrúi í nefndinni sérþekkingu á starfsemi flugvallarins, rekstri flugvalla eða á sérstöðu skipulagsmála flugvallarins, sem væri fjölþætt. Með sæti í nefndinni hefði félagið haft tækifæri til að leggja sitt af mörkum til að bæta störf hennar og efla samstarf við sveitarfélög eins og nú sé gert á öðrum vettvangi, t.d. á Suðurnesjavettvanginum og í KADECO-samstarfinu. Meiri hlutinn bendir á að líkt og fram kemur í umfjöllun um ákvæðið í greinargerð með frumvarpinu er það efnislega samhljóða 8. gr. laga um stofnun opinbers hlutafélags um rekstur Keflavíkurflugvallar o.fl., nr. 76/2008. Í ákvæðinu er þó tekið mið af sameiningu tveggja sveitarfélaga sem áttu aðild að nefndinni auk þess sem nú er tiltekið að einn nefndarmanna skuli skipaður samkvæmt tilnefningu ráðherra sem fer með varnarmál. Ekki er um að ræða breytingu hvað varðar aðkomu Isavia en fram kemur í minnisblaði ráðuneytisins að ekki sé lögð til breyting á því fyrirkomulagi sem verið hafi við lýði undanfarin ár sem hafi reynst vel. Þá tekur ráðuneytið fram að núverandi fyrirkomulag, að fulltrúi Isavia vinni með nefndinni en eigi ekki sæti í henni líkt og gert sé ráð fyrir í 6. gr., henti betur og lagt er til að því verði haldið óbreyttu. Meiri hlutinn samsinnir því. Meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar leggur til þrjár breytingar á frumvarpinu: Í fyrsta lagi er lögð til breyting er varðar ákvæði 3. mgr. 8. gr. um gjalddaga varaflugvallargjalds og innheimtu dráttarvaxta af gjaldföllnu varaflugvallargjaldi. Í umsögn Skattsins voru gerðar athugasemdir við orðalag ákvæðisins og lagðar til breytingar. Meiri hlutinn fellst á sjónarmið Skattsins að þessu leyti og leggur til breytingu á 3. mgr. 8. gr. þess efnis að vísað verði til laga um vexti og verðtryggingu og kveðið á um að dráttarvextir reiknist af þeirri fjárhæð sem gjaldfallin er frá gjalddaga. Í öðru lagi er lögð til breyting er varðar gildistöku 10. gr. frumvarpsins sem mælir fyrir um innheimtu varaflugvallargjaldsins. Bent var á að flugrekendur seldu farþegum ferðir allt að tólf mánuði fram í tímann. Flugfélög þyrftu að innheimta gjald af flugfarþegum en ekki væri hægt að innheimta gjald af flugmiðum sem þegar hefðu verið seldir. Ljóst væri að þörf væri á hæfilegum aðlögunartíma þannig að gjaldið ætti ekki við um flugferðir sem þegar hefðu verið seldar. Þá kom fram í umsögn Isavia að þegar félagið breytti notendagjöldum væri því gert að tilkynna slíka breytingu með a.m.k. fjögurra mánaða fyrirvara. Eðlilegt væri að skattlagning sem þessi yrði boðuð með nokkrum fyrirvara gagnvart greiðendum gjalda þannig að gjaldtakan hæfist fyrsta dag mánaðarins fjórum mánuðum eftir birtingu laganna. Meiri hlutinn bendir á að Isavia er ætlað að sjá um innheimtu gjaldsins og ljóst að félagið þarf að breyta notendagjöldum með ákveðnum fyrirvara líkt og segir í umsögn þess. Með vísan til þessa og til sjónarmiða um að flugmiðar eru seldir með töluverðum fyrirvara telur meiri hlutinn rétt að fresta gildistöku 10. gr. frumvarpsins um varaflugvallargjald til 1. nóvember 2023. Er þar með gert ráð fyrir hæfilegum tíma til að undirbúa innleiðingu hins nýja gjalds. Að lokum er í þriðja lagi lögð til breyting er varðar orðalag b-liðar 2. gr. sem hefur að geyma markmiðsákvæði laganna. Í því ákvæði er kveðið á um að veitt sé heildstæð flugvallarþjónusta fyrir millilandaflug, þar með talin varaflugvallarþjónusta. Fram kom að óljóst væri hvað átt væri við með varaflugvallarþjónustu, þ.e. hvort um væri að ræða þjónustu aðra en hefðbundna flugvallarþjónustu. Til að skýra þetta er lagt til að þess í stað verði vísað til þess að flugvöllur til vara skuli vera tiltækur fyrir flugumferð. Vísast að öðru leyti til ítarlegri umfjöllunar um breytingartillögur í nefndarálitinu. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir álit meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Vilhjálmur Árnason, Bjarni Jónsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Orri Páll Jóhannsson og Halla Signý Kristjánsdóttir.

Hæstv. forseti. Ég geri hér grein fyrir nefndaráliti frá minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar. Undir það rita auk mín hv. þingmenn Andrés Ingi Jónsson og Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir. Það eru í sjálfu sér ekki deilur um frumvarpið sem hér er til umfjöllunar og voru það ekki í hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Málið fékk vandaða umfjöllun og gestakoma var eins og tilgreint er í nefndaráliti meiri hlutans en okkur þótti rétt í minni hluta nefndarinnar að nálgast málið kannski með eilítið öðrum hætti en meiri hlutinn gerir. Það er ljóst að mest púður hefur farið í umræðuna um svokallað varaflugvallargjald í þessu frumvarpi. Eins og fram hefur komið á það sér eldri rætur og hefur verið ætlað til þess að byggja upp innanlandsflugvelli sem jafnframt nýtast sem varaflugvellir í millilandaflugi. Frumvarpinu er sem sagt ætlað að tryggja fjármögnun uppbyggingar innviða á innanlandsflugvöllum þannig að þeir geti gegnt hlutverki sem varaflugvellir fyrir Keflavíkurflugvöll með fullnægjandi hætti. Eins og fram hefur komið í máli hv. framsögumanns meiri hlutans lá fyrir nefndinni minnisblað frá Isavia þar sem er fullyrt að uppsöfnuð fjárþörf til viðhaldsframkvæmda á innanlandsflugvöllum sé 16 milljarðar kr. Okkur í minni hlutanum þykir mikilvægt að taka fram að þegar varaflugvallargjaldið var lagt af endanlega með breytingu á lögum árið 2011, og það var gert, ef ég man rétt, vegna ábendinga frá ESA, að gjaldið var aðeins lagt á innanlandsflug en ekki millilandaflug. Það stóðst ekki samkeppniskröfur. Þetta var sem sagt gert fyrir rúmum tíu árum og það má lesa í nefndaráliti samgöngunefndar þess tíma, á 139. löggjafarþingi ef ég man rétt, með leyfi forseta: „Samkvæmt athugasemdum í greinargerð frumvarpsins munu tveir skattstofnar falla niður við framangreinda samræmingu, þ.e. flugvallaskattur og varaflugvallargjald. Við niðurfall skattstofnanna hækkar gjaldskrá ISAVIA ohf. sem þeim nemur en þjónustusamningur fyrirtækisins og fjármálaráðuneytisins að sama skapi lækka og staða ríkissjóðs þannig verða óbreytt.“ Það er mikilvægt að þetta komi fram vegna þess að mér fannst það ekki alveg ljóst í upphafi umfjöllunar nefndarinnar um þetta frumvarp - í fyrsta lagi auðvitað jú, flestum var kunnugt um að áður hefðu verið lögð á sambærileg gjöld. Það er alveg rétt. Þau voru lögð af vegna þess að ekki var gætt jafnræðis í innheimtu þeirra. En það sem ég a.m.k. hafði ekki gert mér grein fyrir var að hv. samgöngunefnd þess tíma og þeir þingmenn sem í henni sátu töldu í raun að breytingin myndi ekki fela í sér lækkun framlaga til Isavia, þ.e. að félagið, þetta opinbera hlutafélag, myndi afla fjárins með öðrum hætti og bæta sér þannig upp niðurfellingu skattstofnanna. Það hefur líklega ekki verið gert, alla vega ekki með fullnægjandi hætti og afleiðing þess er sú, og hún er skjalfest af Isavia, að uppsöfnuð fjárþörf vegna viðhaldsframkvæmda við flugvelli innan lands er heilir 16 milljarðar kr. Mér finnst þetta svolítið alvarlegt mál og það er ekki kannski þannig að við höfum verið að ræða það til hlítar í umfjöllun nefndarinnar um þetta frumvarp, enda varðar þetta mál miklu frekar starfsemi Isavia, opinbers hlutafélags, og hvernig því er stýrt og hvernig fjárfestingum er þá forgangsraðað innan þeirra fjárheimilda sem félagið hefur. Ég er þeirrar skoðunar að það segi okkur að við þurfum, fjárveitingavaldið og löggjafinn, að stýra með betri hætti hvernig þessi starfsemi fer fram þó að um opinbert hlutafélag sé að ræða. Það þarf að finna út úr því hvernig við gerum það af því að mér finnst ekki viðunandi að 11–12 árum eftir að gamla varaflugvallargjaldið var lagt af, og fram kemur að skilningur löggjafans er sá að félagið muni afla þessa fjár með þjónustugjöldum með öðrum hætti, þá stöndum við frammi fyrir því - og þetta eru ekki litlar upphæðir, 16 milljarðar kr. eru ekki litlar upphæðir - að féð vantar hreinlega. Ég held að við í hv. umhverfis- og samgöngunefnd ættum að rýna betur hvernig svona gerist og það eru fleiri opinber hlutafélög sem Alþingi þarf, held ég, að íhuga alvarlega hvernig hægt er að setja betri ramma utan um eigendastefnu eða annað þar sem kemur skýrar fram t.d. forgangsröðun fjárfestinga, vilji löggjafans sé skýr um það í hvaða framkvæmdir eigi að fara fyrst o.s.frv. Þetta er auðvitað ekki einfalt mál en ég held að það sé vel þess virði að við gefum okkur tíma til að ræða það betur. Eins og fram hefur komið liggur fyrir að gjaldið sem slíkt er að sjálfsögðu skattlagning og engar deilur um það þó að það kallist gjald. Það leggst á flugrekendur og upphæð þess tekur mið af fjölda farþega í innanlands- og millilandaflugi. Samkvæmt frumvarpinu er gert ráð fyrir því að varaflugvallargjaldið renni einungis til þriggja flugvalla, Reykjavíkurflugvallar, Akureyrarflugvallar og flugvallarins á Egilsstöðum. Það hlýtur þá að þýða að gjaldtakan fari til framkvæmda á þessum þremur flugvöllum og þar með losni fjármagn til að byggja upp aðra innanlandsflugvelli þannig að það verður að vera skilningur löggjafans, tel ég, og má ekki fara á milli mála og því þarf auðvitað að koma skýrt til skila til Isavia, að það sé vilji okkar sem erum væntanlega að fara að afgreiða þetta frumvarp hér í þinginu á morgun. Það verður heldur ekki hjá því komist að benda á að í athugasemdum fjölmargra umsagnaraðila kom fram að hugtakið varaflugvöllur væri í sjálfu sér ekki skilgreint með einhlítum hætti. Sú skylda er á flugrekanda að skilgreina varaflugvöll fyrir hverja flugferð. Mér skilst að það gerist jafnvel þegar vélin er komin á loft, aðrir þekkja það betur en ég, en mjög margir erlendir flugrekendur skrá varaflugvelli í Skotlandi og Kanada frekar en að skrá þá hér, að mér skilst, en ég geri ráð fyrir að stærstu flugfélögin hér á landi skrái þá frekar Akureyri og Egilsstaði sem varaflugvelli og/eða Reykjavík. Á þetta er bent hérna til að minna okkur á að skilgreiningar skipta máli og hvernig við fjöllum um þetta mál. Í rauninni fjallar þetta mál um að afla skatttekna til þess að geta sinnt viðhaldi við innanlandsflugvelli, þá stærstu flugvellina eins og Reykjavík, Egilsstaði og Akureyri. Minni hlutinn vill einnig koma því á framfæri og benda á að í umsögnum Umhverfisstofnunar og Landverndar er bent á að það sé engin tilraun gerð til þess í frumvarpinu að binda þessa gjaldlagningu við markmið Íslands í loftslagsmálum. Nefndinni var bent á, og það kom fram í umsögn Landverndar, að betri orkunýtni í flugsamgöngum, sem hefur sannarlega átt sér stað á síðustu áratugum, meira að segja mjög mikil bæting á orkunýtni í flugsamgöngum, hefur samt ekki leitt til samdráttar í losun gróðurhúsalofttegunda frá greininni af því að væntanlega fjölgar flugferðum og við kaupendur flugferðanna erum á faraldsfæti og svo eru auðvitað líka fraktflutningar og annað slíkt. En þetta er atriði sem skiptir mjög miklu máli af því að hugmyndin með betri orkunýtni er einmitt að þannig drögum við úr menguninni, að þannig drögum við úr útblæstrinum en bætum ekki í. En því miður hefur þetta þróast í ranga átt að mínu áliti og það má svo sem segja um annað er varðar loftslagsmálin og útblásturinn en það er nú efni í aðra ræðu. Minni hlutinn vill einnig benda á að það hefur verið, eins og öllum er kunnugt, mikill vöxtur í ferðaþjónustu á síðustu árum, á síðasta áratug alveg sérstaklega, og ferðaþjónustan er orðin stærsta útflutningsatvinnugrein Íslands, mjög mikilvæg atvinnugrein og aflar mikilla tekna í ríkissjóð. Það er þó enn þá þannig að um hana hefur ekki verið settur rammi, alla vega sá rammi sem við í minni hlutanum teljum hana þurfa, þegar kemur að því að meta þolmörk ferðaþjónustu, þolmörk náttúrunnar vegna ferðaþjónustunnar og þess vaxandi fjölda ferðamanna sem koma til Íslands. Þessi fjöldi er mjög framboðsdrifinn og honum virðist vera stýrt af flugfélögunum, af sem sagt einkaaðilum sem sjá um flutning til landsins en hér þurfa stjórnvöld að setja mjög skýran ramma, bæði með það að meta þolmörkin og einnig reyndar, þótt það sé ekki beinlínis til umræðu hér, aðra gjaldtöku af ferðaþjónustunni sem er í samræmi við þær tekjur sem hún hefur og mikilvægi hennar í efnahagslífinu. Hvers vegna tölum við um gjaldtökuna líka í þessu samhengi? Það er vegna þess að það er auðvitað mjög mikilvægt að byggja upp alla innviði vegna ferðaþjónustunnar, að sjálfsögðu innanlandsflugvellina, Vegagerðina og allt annað sem þarf að vera til staðar, þannig að við séum að sinna gestum okkar með sómasamlegum hætti og síðast en ekki síst að við höfum heildstæða sýn á það hvernig ferðamannaland við viljum að Ísland sé, hvernig ferðaþjónustu við viljum veita og að það sé alltaf forsenda þess sem við gerum að vernda náttúruna, sem er aðalástæða þess að fólk vill koma hingað og heimsækja landið. Hún er takmörkuð auðlind. Íslensk náttúra er takmörkuð auðlind á allan hátt, ósnortin víðerni alveg örugglega, og okkur ber að sjá til þess að um hana sé þannig gengið að hún bíði ekki skaða af fjölda ferðamanna hér á landi. Heildstæðar lausnir eru það sem við hefðum viljað sjá í umræðunni um þetta mál. Flugumferðin er mjög mikilvægur þáttur í ferðaþjónustunni hér á landi en atvinnugreinin sem slík, uppbygging hennar og vöxtur getur ekki bara stýrst af vaxandi flugumferð. Ég held að við sjáum öll að það að það hafi setið á hakanum árum saman að sinna viðhaldi innanlandsflugvalla, eins og hefði þurft að gera, sýni okkur að við getum ekki haldið áfram með þessum hætti. Við þurfum að afla tekna til að sinna innviðunum, til að þeir grotni ekki niður heldur byggist upp og einnig að afla tekna til að sinna þeirri náttúruvernd sem er alger forsenda þess að hér geti blómstrað ferðaþjónusta til langs tíma.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir fína ræðu. Ég tek svo sannarlega undir það sem minnihlutaálitið snýst um og alvarleika þess sem er að gerast hér. Hv. þingmaður er mögulega með dagsetninguna á því hvenær þessi umræða fór fram í samgöngunefnd þess tíma en það virðist gilda um stofnanaminnið í þessu máli, hvort sem er á þingi eða hjá framkvæmdarvaldinu, að það hafi orðið einhver alvarlegur misbrestur á þessum tíma. Mig grunaði kannski að svo gæti orðið, þarna urðu miklar breytingar eftir að Flugmálastjórn Íslands hætti starfsemi 1. janúar 2007. Svo er það þessi nefnd og, minnir mig, þetta álit sem er á bak við og var það nefndin sem ákvað að þetta yrði gert þrátt fyrir mikinn fyrirvara frá starfsmönnum Flugstoða, sem hafði tekið við af Flugmálastjórn Íslands. Síðan varð til Keflavíkurflugvöllur ohf. og svo er þetta sameinað í maí 2010, Keflavíkurflugvöllur ohf. og Flugstoðir ohf. Þetta virðist allt vera að gerast á þessum sama tíma. Þegar þetta kemur upp í nefndinni og hv. þingmaður fór að ræða þetta á fundum hennar þá þóttist ég þekkja ágætlega sögu þessa máls til 30 ára, en þetta hafði ég aldrei heyrt. Meira að segja í starfshópnum þegar við unnum að þessu í 18 mánuði frá sumrinu 2017 þar til við skiluðum af okkur í lok nóvember 2018 þá hafði nákvæmlega þetta aldrei komið fram neins staðar. Við vorum búin að komast að því að gjöldin á flugrekendur höfðu ekkert verið lækkuð en svo virtist vera sem þetta hefði allt runnið inn í Keflavíkurflugvöll. Mér finnst því alvarleikinn mikill og ég held að það sé ekki spurning að umhverfis- og samgöngunefnd taki þetta upp í haust. Reyndar er hv. þingmaður formaður þeirrar nefndar í þinginu, stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, sem ætti mögulega að taka upp þetta mál og skoða sögu þess, vegna þess að alvarleikinn á bak við það er mikill að mínum dómi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir andsvarið. Já, þetta varðar nefnilega stofnanaminni. Það er algjört lykilorð hérna og þarna urðu mjög miklar breytingar á stofnunum á nokkrum árum. Nefndarálitið sem hér er vísað í í minnihlutaálitinu er ritað á 139. löggjafarþingi, veturinn 2010–2011 þegar þetta er afgreitt og það er alveg ljóst hver vilji nefndarinnar er. Síðan er það einmitt að fylgja því eftir og að það skili sér til hinnar nýju og sameinuðu einingar sem nefnd var Isavia. Ég ætla líka að fá að segja að ég tek undir með hv. þingmanni með það að svo virðist sem gjaldtakan hafi þá verið til staðar en í rauninni ekki runnið til innanlandsflugvallanna. Það er ekki hægt að lesa neitt annað í það sem við erum hér með í höndunum. Auðvitað vitum við að það hefur verið gríðarmikil uppbygging á Keflavíkurflugvelli, en þetta er samt sem áður ekki í samræmi við vilja löggjafans og það er það sem er svo alvarlegt. Þetta er auðvitað misbrestur, það er ekki hægt að kalla það neitt annað, og eitthvað sem ég tek undir með hv. þingmanni að við þurfum að rýna betur og kannski reyna að fara ofan í saumana á þannig að ljóst sé að við gerum ekki sömu mistök aftur.

Virðulegur forseti. Á 139. þingi 2010–2011 hefur Isavia ohf., núverandi Isavia, hafið starfsemi í maí 2010. Þetta er bara mjög áhugavert og ég held, eins og ég sagði áðan, að það sé mjög mikilvægt að þetta komi í ljós vegna þess að þetta hefur búið til alveg gríðarleg vandamál, vítt og breitt, í framhaldinu sem ríkið, framkvæmdarvaldið, fjárveitingarvaldið og annað hafa aldrei klárað fyrr en við erum að reyna að laga þetta eitthvað núna. Eins og hv. þingmaður benti á og kemur fram í minnisblaði Isavia innanlandsflugvalla, sem kom fyrir nefndina og forsvarsmaður kynnti fyrir okkur, er viðhaldsþörfin talin 16 milljarðar í flugvallakerfinu. Síðan eru líka miklar framkvæmdir í sambandi við uppbyggingu á þessum þremur flugvöllum til þess að geta sinnt þeim kröfum sem gerðar eru til alþjóðaflugvallakerfisins, að þeir séu allir varaflugvellir fyrir hvern annan. Því er ég bara alveg undrandi og var undrandi þegar þetta kom upp um daginn og ég held að þetta geti orðið með okkar fyrstu málum, a.m.k. í umhverfis- og samgöngunefnd og væri eðlilegt að einhver frumkvæðisathugun yrði þar, og síðan er spurning með nefnd hv. þingmanns. Hv. þingmaður kom í sinni ræðu inn á umhverfismálin og það hefur verið bent á hversu mikilvægt það er að hafa góða flugvelli þannig að ekki sé verið að bera mikið eldsneyti langar leiðir. Það er töluvert sem sparast þar í útblæstri og í starfsemi og rekstri flugfélaganna. Það væri kannski hægt að koma að því í öðru, en ég þakka kærlega fyrir minnihlutaálitið og held að við verðum að takast á við þetta mál þegar líður að nýju þingi í haust.

Virðulegur forseti. Við ræðum þetta mál sem snýr að flugvallakerfi landsins, rekstri flugvalla og flugleiðsögu. Það sem hefur kannski verið stærsta málið í þessu frumvarpi er varaflugvallargjaldið sem við höfum verið að ræða hér í kvöld. Snýst það fyrst og fremst um að skapa tekjur og fjármagn til að byggja upp innanlandsflugvelli sem sinna einnig varaflugvallarhlutverki hér á landi, sem eru þá Reykjavíkurflugvöllur, Egilsstaðaflugvöllur og Akureyrarflugvöllur. Gamla gjaldið, eins og hefur komið fram í umræðunni, var lagt af í maí 2011 og skapaði þar með innviðaskuld sem varð mjög fljótt til. Á fundi nefndarinnar varðandi þetta mál höfum við fengið minnisblað frá Isavia innanlandsflugvöllum, þar sem kemur fram að viðhaldsskuldin á innanlandsflugvallakerfinu sé talin vera 16 milljarðar í dag. Það er umtalsvert fjármagn og úr því þarf að bæta. Það sem gerist raunverulega fyrir kerfið í heild sinni er að hér er hugmyndafræði og skilningur meiri hluta nefndarinnar og innviðaráðuneytisins sá, að í þjónustusamningi sem hefur verið við Isavia innanlandsflugvelli af hálfu ríkisins, innviðaráðuneytisins - ætli það séu ekki rúmir 2,5 milljarðar í dag - hafi að hluta til verið fjármagn, ekki bara fyrir daglegan rekstur heldur líka til viðhalds og framkvæmda. Eftir 2011, þegar gamla gjaldið var tekið af, var þetta í miklu lamasessi og í einhver tíu ár þar á eftir. Þá var kannski 350–400 milljónum varið til flugvallakerfisins en hafði uppreiknað verið rúmum milljarði hærri upphæð fram til 2011 þegar við vorum að vinna í starfshópnum á sínum tíma, væntanlega frekar á verðlagi ársins 2018 en 2017. Málið í grunninn er fyrst og fremst flugöryggismál, þ.e. að á flugvöllum sem eru varaflugvellir fyrir aðra flugvelli í alþjóðaflugvallakerfi landsins sé pláss á flughlöðum eða akstursbrautum til að taka við vélum sem þurfa á varaflugvelli að halda, t.d. að þegar ekki er hægt að lenda á Keflavíkurflugvelli sé hægt að lenda í Reykjavík, á Akureyri eða Egilsstöðum. Það er það sem þetta gengur út á í stuttu máli. Það verður að geta þess að þær upplýsingar sem komu fram hjá hv. þingmanni og í minnihlutaáliti 1. minni hluta hér, eru mjög áhugaverðar og snúa að vilja samgöngunefndar þess tíma og hvernig var síðan farið með fjármagnið og skilning og álit samgöngunefndar þess tíma. Við þurfum að fá það á hreint hvað gerðist eiginlega og hvort einhver handvömm hafi orðið varðandi stofnanaminni eða annað, vegna þess að á sama voru ohf.-stofnanir að fá nýtt nafn. Eins og ég kom aðeins inn á áðan þá voru, eftir að gamla Flugmálastjórn Íslands var lögð af 1. janúar 2007, Flugstoðir ohf. stofnað yfir innanlandsflugið. Utanríkisráðuneytið stýrði Keflavíkurflugvelli ohf. og síðan voru þessi tvö félög, Flugstoðir ohf. og Keflavíkurflugvöllur ohf., sameinuð í Isavia ohf. sem við þekkjum í dag. Þetta virðist vera að gerast á sama tíma og gamla varaflugvallargjaldið var lagt af, ákvarðanir voru teknar um að leggja það af og annan skatt sem tengist þessu máli. Þetta þarf að skoða og eins og ég kom inn á í máli mínu áðan þá tek ég undir það sem kemur fram í áliti 1. minni hluta í þessu máli. Það sem líka ætti að hugsa um er að þetta nýja varaflugvallargjald er fyrst og fremst hugsað til framkvæmda og viðhalds á þessum þremur flugvöllum. Nú veit ég ekki hvort það hafi mikið verið rætt í þessu samhengi að bæta aðflugs- og brottflugsferla frá þessum flugvöllum, hvernig kerfið eigi að leysa þá og slíka þætti og hvort kostnaður vegna hönnunar á slíkum hlutum ætti að falla þarna undir, en það er mikil þróun í þá átt að spara eldsneyti og minnka útblástur og hefur mikil vinna verið unnin í fluginu með aðflugs- og brottflugsferla til að stytta aðflug og brottflug og minnka eldsneytiseyðslu. Eins og kom fram fyrr í kvöld þá er það líka loftslagsmál að vera með varaflugvelli á Íslandi þannig að það þurfi ekki að bera aukaeldsneyti til að fara kannski í tveggja tíma flug til Glasgow eða á aðra velli sem eru langt í burtu. Þetta eru ekki nema fjórir flugvellir sem þetta kerfi okkar byggist á hér í Atlantshafinu og það er langt á næstu flugvelli. Þetta er því mjög stórt og mikið hagsmunamál og það kom einmitt fram í máli yfirflugstjóra Icelandair fyrir ekki löngu síðan, að fyrir félag eins og Icelandair geta fjárhagslegar hagsmunir numið um 1–1,5 milljörðum á ári. Ef þeir geta sett varaflugvelli á Íslandi í flugplönin á öllum sínum vélum þá sparar þetta því fyrirtæki einu saman 1–1,5 milljarða á ári, og svo er margt annað talið. Hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir kom í sinni ræðu inn á að erlendu flugfélögin geri þetta í miklu minna mæli, þó að ég viti alveg til þess að þau setji varaflugvelli á Íslandi í flugplönin hjá sér. Það er ekki gott ef þau nýta ekki íslenska flugvelli, þau bera þar með meira eldsneyti og valda meiri útblæstri með þeim farþegum sem koma til landsins. Svona að gamni, þá var ég svolítið á sínum tíma, fyrir 20 árum, í rannsóknum á ferðaþjónustu og í útskriftarverkefninu í viðskiptafræði var ég einmitt að skoða og langaði að gera athugun á útblæstri sem fylgir ferðamönnum sem koma til landsins. Á þeim tíma var það mín fyrsta ágiskun að þetta væri svona 75% af útblæstrinum. Það kæmi mér ekki á óvart og væri mjög áhugavert að skoða þetta. Ég hef aldrei skilið af hverju þessi athugun hefur ekki einhvers staðar verið opinberuð í nemendaverkefni eða mastersverkefni eða hvað það er. Þetta er áhugaverð tala, enda er þetta orðin gríðarlega stór grein hjá okkur og er bara hluti af því að minnka þennan útblástur. Síðan kemur þetta líka inn á, sem kom fram í umræðunni áðan, að það sem gæti gerst með nýju eldsneyti á flugvélar, sem verið er að vinna með, er að drægni flugvéla minnki í þotuumferð ef þetta verður almennt, þannig að þær þurfi jafnvel að taka eldsneyti í meira magni á Íslandi og verði þar með háðari fluginu hérna. Yfirleitt er minni orka í þessu eldsneyti miðað við þyngd og þar með myndi drægni flugvéla minnka á sama tíma. En við sjáum til hvernig það mun þróast næstu árum. Fyrir þá sem hafa sérstakan áhuga á þessu máli, sem eru náttúrulega allir hér í þessum sal, vek ég athygli á skýrslu starfshóps sem ég stýrði hér um árið, um uppbyggingu flugvallakerfisins og eflingu innanlandsflugs. Þar er einmitt mikill rökstuðningur, 70 síðna skýrsla, annars vegar um þetta mál og síðan um skosku leiðina, sem nú heitir Loftbrú, í innanlandsflugi og er það heilmikið efni um þau málefni. Mér finnst gott að fá hér tækifæri til að þakka þeim sem störfuðu í starfshópnum ásamt þeim sem hér stendur, Jónu Árnýju Þórðardóttur og Ingveldi Sæmundsdóttur, fyrir góða vinnu á sínum tíma. Ég er svo sem búinn að koma inn á orkugjafana og ætlaði kannski ekkert að fara þangað. Ég hélt líka langa ræðu um þetta í 1. umr. fyrir ekki löngu síðan, en kannski er rétt að geta þess, þar sem umræða skapaðist um þetta áðan varðandi orkunýtni í flugi á hvert sæti, að þegar 757-flugvélarnar komu um 1990, sem hafa svolítið verið hryggjarstykkið í kerfi Icelandair, áður Flugleiða, í langan tíma, þá minnir mig að þær hafi eytt á hvert sæti á floginn kílómetra um 40–50% minna en forverarnir. Það sem aftur hefur gerst eftir að Boeing 737 MAX-vélarnar komu, eins og Icelandair er með, er að þær eyða að sama skapi á hvert sæti á floginn kílómetra einhverjum 35 eða 36% minna en 757-vélarnar. Á 30 árum hefur því orðið gríðarleg minnkun í útblæstri á hvert sæti og á eldsneytisnotkun í flugi, en eins og kom fram hér áður þá hefur náttúrlega magnið aukist vegna þess að flugumferð hefur aukist gríðarlega mikið tengt ferðaþjónustunni og tengistöðinni í Keflavík með tengingarnar yfir hafið. Að lokum langar mig bara að þakka kærlega fyrir þetta frumvarp. Það verður mikill og ánægjulegur dagur fyrir mig á morgun þegar við klárum málið vonandi. Ég hugsa að það sé ekkert mál í þinginu sem ég hef talað meira um síðan ég byrjaði hér 2016 og því verður mikið fagnað hjá mér á morgun ef allt gengur eftir.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta velferðarnefndar fyrir nefndaráliti í máli nr. 1155, almannatryggingar og lögum um húsnæðisbætur (mótvægisaðgerðir vegna verðbólgu). Frumvarpið felur í sér breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, og lögum um húsnæðisbætur, nr. 75/2016. Frumvarpinu er ætlað að milda áhrif aukinnar verðbólgu á lífskjör elli- og örorkulífeyrisþega. Lagðar eru til mótvægisaðgerðir sem fela í sér hækkun á bótum almannatrygginga og félagslegrar aðstoðar um 2,5% frá 1. júlí nk. Er það viðbót við 7,4% hækkun almannatrygginga sem tók gildi 1. janúar 2023. Samhliða hækkun bóta almannatrygginga er lögð til hækkun á frítekjumörkum húsnæðisbóta. Lagt er til að hækkun frítekjumarkanna verði afturvirk frá 1. janúar sl. svo unnt verði að framkvæma lokauppgjör í samræmi við 2. mgr. 25. gr. laga nr. 75/2016, um húsnæðisbætur. Nefndin hafði skamman tíma til umfjöllunar um málið en fékk engu að síður gesti á sinn fund og barst henni ein umsögn. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Meiri hlutinn telur frumvarpið fela í sér jákvæð og mikilvæg skref til þess að bregðast við þeirri efnahagsstöðu sem uppi er í verðlagsþróun og telur efni þess til bóta. Að mati meiri hlutans er brýnt að milda áhrif aukinnar verðbólgu á lífskjör elli- og örorkulífeyrisþega. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti hv. velferðarnefndar til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir álit meiri hlutans rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Guðrún Hafsteinsdóttir, Óli Björn Kárason og Jódís Skúladóttir.

Forseti. Í frumvarpinu er annars vegar lagt til að hækka lífeyri almannatrygginga um 2,5% til að halda í við verðbólguna, sem nú mælist 9,5%, og hins vegar að hækka frítekjumark húsnæðisbóta til að gæta samræmis svo að komi ekki til skerðinga vegna þessa. Markmið breytinganna er að kaupmáttur lífeyrisþega almannatrygginga skerðist ekki vegna verðbólgunnar. Verðbólga og vaxtahækkanir bitna helst á þeim sem hafa minnst á milli handanna og standa hvað höllustum fæti í samfélaginu. Núverandi efnahagsástand er afleiðing slæmrar ákvarðanatöku og aðgerðaleysis ríkisstjórnarinnar. Þrátt fyrir stöðuga hækkun verðbólgu og vísitölu framan af ári hefur ekki verið brugðist nægilega við þegar neyðarástand vofir yfir öryrkjum og eldri borgurum vegna kjararýrnunar. Samkvæmt nýútkominni skýrslu forsætisráðherra um fátækt og áætlaðan samfélagslegan kostnað hennar eru það einna helst börn einstæðra foreldra, innflytjenda og öryrkja sem eru í aukinni hættu á að búa við fátækt og tekið er fram að mikilvægt sé að hlúa sérstaklega að þessum hópum. Til að koma í veg fyrir fátækt þarf forgangsröðun fjármagns að vera rétt. Á krísutímum þurfa sérstaklega þeir sem eiga mest að leggja hönd á plóg til að halda mannsæmandi samfélagi gangandi. Nauðsynlegt er að hækka tekjur fátækasta fólksins í samfélaginu sem hefur það verst og hefur fáa og jafnvel enga möguleika til að afla sér aukatekna. Frumvarp ríkisstjórnarinnar bregst aðeins að takmörkuðu leyti við þeim vanda sem blasir nú við lífeyrisþegum almannatrygginga. Að grípa ekki betur utan um fólk á þessum erfiða tíma er einungis til þess fallið að dýpka vanda fólks og velta honum yfir á næstu kynslóðir. ÖBÍ réttindasamtök skiluðu nefndinni umsögn um frumvarp ríkisstjórnarinnar um mótvægisaðgerðir vegna verðbólgu þar sem reifuð var alvarleg staða fatlaðs fólks. Það voru fleiri gestir sem komu fyrir nefndina en þetta mál fékk mjög stuttan meðferðartíma vegna þess að það kom mjög seint fram og var Öryrkjabandalagið eini aðilinn sem lét okkur fá skriflega umsögn. Aðrir sem komu fyrir nefndina voru í raun með mjög svipaðar áhyggjur og Öryrkjabandalagið og fannst þetta ekki vera nóg til að mæta þeim brýna vanda sem er að verða og hefur orðið hjá þessum viðkvæma hópi fólks í samfélaginu. Í umsögn Öryrkjabandalagsins var bent á að verðbólguspá og forsendur fjárlaga 2023 væru löngu brostnar. Réttindasamtökin telja að frumvarp ríkisstjórnarinnar sé skref í rétta átt, en að enn sé langt frá því að öryrkjum séu tryggð viðunandi lífskjör og fjárhagslegt öryggi. Minni hluti velferðarnefndar tekur undir með Öryrkjabandalaginu um að hækka þurfi lífeyrisgreiðslur almannatrygginga um 6% til að mæta launaþróun og að lágmarki hækkun vísitölu neysluverðs. Þá er nauðsynlegt að gæta samræmis og hækka frítekjumark húsnæðisbóta svo að ekki komi til skerðinga. Áætlað kostnaðarmat vegna þessara breytinga eru 7,9 milljarðar kr. vegna 6% hækkunar á lífeyri og 290 millj. kr. vegna hækkunar á frítekjumarki húsnæðisbóta á ársgrundvelli. Hægt er að fjármagna auknar aðgerðir á ýmsan hátt, t.d. með því að hækka fjármagnstekjuskatt og með því að fá sanngjarnan arð af auðlindunum okkar. Þegar upp er staðið snýst þetta allt um forgangsröðun og telur minni hluti velferðarnefndar brýnt að forgangsraða í þágu þeirra sem verðbólgan íþyngir mest. Að teknu tilliti til þess sem ég hef hér lesið leggur minni hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum að lífeyrir almannatrygginga hækki um 6% frekar en 2,5% og að frítekjumark húsnæðisbóta hækki í samræmi við það. Undir þetta nefndarálit og breytingartillögu skrifa sú sem hér stendur og hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson.

Virðulegur forseti. Verið er að ræða hækkun almannatrygginga um 2,5% og hækkun frítekjumarks. Ég tek heils hugar undir nefndarálit hv. þm. Halldóru Mogensen, sem ég skrifa einnig undir, og vil bara ítreka það að 2,5% eru, eins og mér datt í hug áðan, eiginlega ekki upp í nös á ketti. En svo fór ég að hugsa: Bíddu, hvað kemur þetta kettinum við og hvað kemst upp í nös á ketti? Það hlýtur að vera eitthvað svo lítið að það er eiginlega ekki neitt. Og fyrst þarf auðvitað að ná kettinum til að koma einhverju upp í nösina á honum. En þetta er einmitt það, þetta er svo lítið að það er okkur eiginlega til háborinnar skammar, vegna þess að á sama tíma erum við með skerðingar á þessum hópi, 49.000 almannatryggingaþegum, sem fá að meðaltali 164.000 kall á mánuði og viðkomandi þarf að borga 15.000 kr. til baka. Þannig að þessi 2,5% eru 5.000 kr., einn þriðji af því, bara af þeirri upphæð. 6% eru strax mun skárri. En auðvitað hefði verið langbest að það væri eitthvað almennilegt og líka að það væri verið að ræða eingreiðslu. En hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra tók það alveg skýrt fram að það stæði ekki til. Ef við horfum líka á frítekjumörkin, sem er kannski svolítið skrýtið í þessu máli, sem eru sett inn í sambandi við húsnæðisbætur erum við þar með frítekjumark fyrir einstakling upp á 5.388.983 kr. Þetta eru rétt um 400.000 kr. í tekjur sem viðkomandi má vera með á mánuði. En ef við tökum bara dæmigerðan öryrkja sem verður 18 ára og hefur engar aðrar tekjur en tekjur almannatrygginga þá er hann að fá 449.254 kr. Þarna eru 50.000 kr. strax byrjaðar að skerða þetta frítekjumark. Þannig að við sjáum að frítekjumörkin standast enga skoðun. Þetta er okkur til háborinnar skammar að lægstu bætur sem viðkomandi, 18 ára, getur fengið frá ríkinu, skerði einhverjar húsaleigubætur. Þetta lítur heldur ekkert vel út ef við tökum bara tvo öryrkja sem búa saman og eru að reyna að ná einhverju hagræði í sínum búskap. Þeir missa þá heimilisuppbót og sérstaka uppbót og alls konar uppbætur. Skerðingarnar dynja á þeim og niðurstaðan verður sú að þótt þau séu tvö saman og sameini tekjur sínar þá lenda þau sennilega samanlagt í um 50.000 kr. skerðingu strax. Þetta sýnir okkur hvers lags ómannúðlegt kerfi þetta er og sýnir okkur að við verðum að fara að gera eitthvað í þessu og taka á þessu. Öryrkjabandalagið bendir á að við verðum við að átta okkur á því að helsta ástæða ofgreiðslna og krafna örorku- og endurhæfingarlífeyristaka hjá TR eru skerðingar á framfærsluuppbótinni, en hún skerðist frá fyrstu krónu. Þetta kemur bara skýrt fram. Þeir biðja af hógværð sinni um að þetta verði 6% en ekki 2,5%, sem á að vera sjálfsagt. Og svo segja þeir hérna líka: „Tryggja þarf að sveitarfélögin hækki tekju- og eignamörk sérstaks húsnæðisstuðnings í takt við hækkanir húsnæðisbóta. ÖBÍ leggur til að hefja strax vinnu við endurskipulagningu á formi húsnæðisbóta og sérstaks húsnæðisstuðnings í eitt stuðningskerfi á vegum ríkisins.“ - Vegna þess að þessar sérstöku húsnæðisbætur skerðast líka. Þær eru yfir í félagsbótakerfinu og tekjur eru fljótar að skerðast. Meira að segja styrkir skerða þetta. Þú gefur öryrkjanum styrk með annarri hendinni til að hjálpa honum, en þú rífur af honum allar þessar sérstöku uppbætur og húsaleigubætur með hinni hendinni. Það er nákvæmlega það sama inni í þessu kerfi og var á sínum tíma með bifreiðastyrkinn. Það þarf að breyta þessu kerfi. Ef það er vilji, sem ég tel vera, til þess að hjálpa fólki, þá hjálpar þú ekki fólki á einum stað til að geta rifið af því annars staðar. Það er ómannúðlegt. Það er rangt og ég get ekki trúað því að nokkur hér inni á þingi vilji hafa kerfið svoleiðis. En ég vona samt heitt og innilega að okkur takist a.m.k. að hækka þessar bætur sem eru í dag.

Frú forseti. Fyrst vil ég segja að það er sannarlega jákvætt að grípa til hækkana þegar fyrirséð er að kjör öryrkja og eldra fólks sem treystir á greiðslur frá Tryggingastofnun muni versna frá því sem áætlað var um áramótin. En það er hins vegar þannig að 2,5% eru ansi lítið og lág prósenta af lágum upphæðum gefur alltaf lága tölu. Þarna erum við að tala um 7.700 kr. hækkun á grunninn, fyrir skatt, sem eru rétt rúmar 5.000 kr. í vasann. Auðvitað munar fátækt fólk um 5.000 kr. á mánuði, en það gerir bara svo lítið þegar staða og kjör öryrkja og eldra fólks á strípuðum greiðslum frá Tryggingastofnun eru skoðuð. Það er rétt að minna á nýlega könnun í þessu sambandi sem var gefin út til að skoða heilbrigðiskostnað sem fólk þarf að bera. Þar voru allir skoðaðir, en sérstaklega öryrkjar, og kom í ljós að 43% öryrkja fresta því að fara til læknis þessa dagana og fjölgun þeirra sem fresta því að fara til læknis vegna kostnaðar hefur vaxið heilmikið síðan að þetta var síðast skoðað á árinu 2015. Því er áhyggjuefni og augljóst þegar horft er á tölurnar sem almannatryggingarnar gefa, að enginn getur lifað á þeim krónum sem er skammtað á mánuði til þessara hópa. Þannig er það bara. Síðan liggur önnur könnun fyrir sem sýnir hvað öryrkjar borga í húsnæðiskostnað og það er allt upp í 85% af ráðstöfunartekjum. Það sér hver maður að þetta gengur ekki og því er fínt að hækka. En ég tek undir með minni hlutanum að þessi prósenta hefði þurft að vera hærri og Öryrkjabandalagið leggur líka fram rök fyrir því í sinni umsögn. Stundum þegar við höfum verið að leggja fram tillögur um breytingar á almannatryggingakerfinu um mitt ár, eins og nú er gert, hafa stjórnarliðar sagt: Nei, það er ekki hægt af því að það á bara að gera þetta samkvæmt einhverju ákveðnu kerfi og ákveðnum lögum, og það verður að tiltaka það í fjárlögum fyrir árið og næstkomandi ár o.s.frv. En þessi aðgerð núna sýnir að það er auðvitað rangt. Auðvitað má gera betur en lögin gera ráð fyrir. Það var líka gert hér árið 2011 þegar Guðbjartur Hannesson var velferðarráðherra. Árið 2011 voru gerðir kjarasamningar eftir mörg erfið ár eftir hrun þar sem bæði var um hlutfallslegar hækkanir að ræða og eingreiðslur. Það var ákveðið og Guðbjartur Hannesson lagði það til og fylgdi því eftir að öryrkjar og eldra fólk fengju hækkunina þá þegar um sumarið 2011 og eingreiðsluna líka. Það er það sem þarf að gera og auðvitað þarf að breyta þessum viðmiðum og þeim hækkunum sem árlega eru á þessum bótum, því að við getum bara horft á þróunina þar sem er aðeins í eina átt. Þannig er það, frú forseti, að fátækt spyr ekki um kyn en samt sem áður er erfitt að horfa fram hjá því að kynbundinn launamunur hefur ekki aðeins áhrif á laun kvenna þegar þær eru ungar, launamunurinn hefur áhrif á öll réttindi sem þær ávinna sér á vinnumarkaði. Konur fá lægri orlofsgreiðslur en karlar og lægri eftirlaun og þannig eru konur líklegri til að búa við fátækt á efri árum. Margar konur vinna í láglaunastörfum og aðrar hafa unnið hlutastörf vegna þess að þær eru að sinna börnum og heimili, öldruðum foreldrum eða öðrum ættingjum. Þar að auki ná konur ekki eins oft framgangi á vinnumarkaði og fá ekki sömu tækifæri þar, sem hefur líka áhrif á launin og eftirlaunin. Í frumvarpinu er þetta orðað svona, með leyfi forseta: „Konur eru að jafnaði tvöfalt fleiri en karlar meðal öryrkja og hafa síður atvinnutekjur. Aldraðar konur hafa almennt lægri tekjur en aldraðir karlar og samkvæmt skýrslu starfshóps um kjör aldraðra frá desember 2018 kemur fram að af þeim íbúum 67 ára og eldri sem búa við lökust kjör eru 60–70% konur.“ Kjaragliðnunin á milli launamanna á lægstu launum og þeirra sem þurfa að treysta á greiðslur almannatrygginga hefur vaxið ár frá ári og er nú að nálgast um 100.000 kr. á mánuði. Það verður að leiðrétta þetta og þegar búið er að loka því gati þarf að finna leiðir til að sjá til þess að kjaragliðnunin stöðvist og taki þá ekki bara að gliðna að nýju. Það er sláandi, frú forseti, að horfa á tölurnar í þessum efnum og hvernig t.d. lífskjarasamningarnir voru, vegna þess að almannatryggingarnar fylgdu þeim ekki eftir. Þar voru sérstakar krónutöluhækkanir á lægstu laun og þar með gliðnaði á milli launamanna á lægstu launum og þeirra sem þurfa að treysta á almannatryggingar sér til framfærslu. Þingflokkur Samfylkingarinnar hefur ítrekað lagt fram frumvörp um réttláta hækkun lífeyris almannatrygginga sem ekki hafa hlotið náð fyrir augum stjórnarflokkanna. Það er þekkt að hætta á fátækt og fjárhagsþrengingum er mest meðal örorkulífeyrisþega og flókin skerðingarákvæði, eins og hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson fór hér yfir áðan, ýta undir þá hættu. Nú er það svo að hjálparstofnanir hafa á síðustu mánuðum nú á þessu ári og því síðasta, orðið varar við mikla aukningu matarúthlutana og er ástæðan sú að það eru sífellt fleiri sem ekki ná endum saman, og öryrkjar og einstæðar og langveikar mæður eru í mestri hættu á að lenda í fátækt. Ójöfnuður vex hér á landi vegna þess að elli- og örorkulífeyrir hækkar ekki í takti við lægstu laun. Þannig er fátæktargildran einhvern veginn búin til og fólki haldið í þessari gildru. Það verður að vinna á kjaragliðnun undangenginna ára og hækka elli- og örorkulífeyri. Fólk sem ekki hefur tækifæri til að afla sér atvinnutekna hefur sumt engin lífeyrisréttindi, engar fjármagnstekjur og treystir algerlega á almannatryggingakerfið. Við í Samfylkingunni lögðum fram nefndarálit í tengslum við fjármálaáætlun sem mælt var fyrir vorið 2021, fjármálaáætlun fyrir árin 2022–2026 - sennilega var mælt fyrir henni um haustið og nú er ég ekki alveg með mánuðina á tæru um hvenær mælt var fyrir þeirri fjármálaáætlun - alla vega var í því nefndaráliti sem Samfylkingin skilaði þá sett upp fjögurra ára áætlun um að vinna á kjaragliðnuninni. Þar notuðum við útreikninga sem þá höfðu birst í nýlegri skýrslu Eflingar sem Stefán Ólafsson og fleiri höfðu gert og lögðum við til hvernig það væri hægt í þrepum, á fjórum árum, að ná þessu gati saman. Þetta er auðvitað ekki ókeypis en fátæktin kostar okkur líka mikið og það eru til margar skýrslur sem sýna fram að fátækt er mjög kostnaðarsöm fyrir samfélagið. Útreikningar sýndu að þetta kostaði vel á fjórða tug milljarða króna en er sannarlega þess virði þegar upp er staðið. Það er mikilvægt í velferðarsamfélagi að við getum náð því markmiði að eldra fólk eigi áhyggjulaust ævikvöld að þessu leyti og þurfi ekki að bæta fjárhagsáhyggjum ofan á kannski annað sem lífið færir þeim til að glíma við. Frú forseti. Ég tek sem sagt undir með nefndaráliti minni hlutans og breytingartillögum minni hlutans þar sem lagt er til að hækkunin verði ekki 2,5% heldur 6%. Það er lítið skref í áttina að því að loka kjaragliðnuninni, en það er samt stærra skref en að fara upp í 2,5% sem gefa aðeins, eins og ég sagði áðan, 7.700 kr., ef við horfum bara á grunninn sem á að hækka núna. Hins vegar gæfi 6% hækkun 18.500 kr. Báðar tölurnar eru fyrir skatt og augljóslega eru því 6% betri. Öryrkjabandalagið segir að þeirra fólk myndi telja að það gæti komið til móts við stöðuna eins og hún er núna. Það er mjög hóflegt hjá þeim að mínu mati og er upplagt að nýta tækifærið til að taka þetta skref. Stundum þegar við erum að ræða þetta við hv. stjórnarþingmenn þá segja þeir: Ja, það er nú verið að endurskoða kerfið. Það er bara fínt, það þarf að endurskoða kerfið, en það þarf líka að loka þessu gati sem er á milli lægstu launa og lífeyrisgreiðslna eldra fólks og öryrkja. Það þurfum við að gera í skrefum og ég trúi því ekki að þessar breytingar sem verið er að vinna eigi að verða til þess að auka enn á kjaragliðnunina. Því hlýtur að vera allt í fína lagi og bara betra að taka skref að því að hækka grunninn og það getur auðveldlega gerst á meðan verið er að vinna að því breyta kerfinu, vegna þess að ég trúi því alla vega ekki að það sé ætlan hæstv. ríkisstjórnar og hv. stjórnarþingmanna að einhver sem þarf að treysta nú á greiðslu almannatrygginga sér til framfærslu muni standa verr að vígi eftir þá breytingu. Það væri hneyksli, frú forseti. Því er ekkert hættulegt við það og bara gott, sanngjarnt og réttlátt, að hækka greiðslur almannatrygginga og vinna á þessari kjaragliðnun, sem er augljós, og leysa fólk úr fátæktargildru sem það hefur verið of lengi fast í.