Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Á fundi með formönnum þingflokka síðdegis á mánudag varð ég við þeirri ósk formanna stjórnarandstöðuflokkanna að úrskurða um það nú í upphafi þessa fundar hvort stjórnarfrumvarp á þskj. 1891, 1011. mál þingsins, frv. til laga um breytingu á útvarpslögum, nr. 53/2000, samkeppnislögum, nr. 8/1993, o.fl., væri þinglegt. Í því felst spurningin um hvort frv. uppfylli þau formskilyrði sem þingsköp Alþingis og stjórnarskrá eftir atvikum setja um lagafrumvörp. Er þá fyrst til þess að taka að stjórnarfrumvarpið eins og öll önnur stjórnarfrumvörp er lagt fram skv. 25. gr. stjórnarskrár þar sem segir: ,,Forseti lýðveldisins getur látið leggja fyrir Alþingi frumvörp til laga og annarra samþykkta.`` Með bréfi forsrh. til forseta Alþingis, dagsett 5. júlí 2004, er mér tilkynnt að ráðherrann óski eftir að leggja fram frv. fyrir Alþingi. Ég hef gengið úr skugga um að forseti Íslands hefur fallist á tillögu ráðherra um að frv. yrði lagt fyrir Alþingi og áritað hana um það. Frv. er því ótvírætt stjórnarfrumvarp. Í 36. gr. þingskapa segir að lagafrumvörp skuli vera samin með lagasniði og skuli prenta þau og útbýta þeim meðal þingmanna á fundi. Hverju frv. skuli fylgja greinargerð um tilgang þess yfirleitt og skýring á höfuðákvæðum. Ekki leikur vafi á því að þessum áskilnaði er fullnægt. Frv. er í réttum búningi. Í 43. gr. þingskapa segir svo: ,,Lagafrumvarp, er hefur verið fellt, má eigi bera upp aftur á sama þingi.`` Augljóst er að þessi grein þingskapa á ekki við um stjórnarfrumvarpið. Stjórnarfrumvarpið felur ekki í sér tillögu um breytingu á stjórnarskránni eða viðauka við hana, sbr. 42. gr. þingskapa. Ég vísa að öðru leyti til fyrri úrskurðar míns um svokallað öryrkjamál, frá 17. janúar 2001, og úrskurðar forvera míns, Salome Þorkelsdóttur, frá 15. desember 1992, um Evrópska efnahagssvæðið. Ég tel því að stjórnarfrumvarpið sé borið rétt fram, það sé í réttum búningi og engin ákvæði þingskapa séu því til fyrirstöðu að það komi á dagskrá þegar sá frestur sem áskilinn er í 36. gr. þingskapa frá útbýtingu þess til 1. umr. er liðinn og þingið hefur veitt samþykki fyrir því að málið komi fyrir þótt sex mánuðir séu liðnir frá þingsetningu, sbr. 2. mgr. 36. gr. þingskapa.

Borist hefur svohljóðandi bréf: ,,Þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs óskar eftir því, sbr. 3. mgr. 55. gr. þingskapa, að ræðutími við 1. umr. í 1011. máli, útvarpslög og samkeppnislög, verði tvöfaldur vegna mikilvægis málsins. Ögmundur Jónasson, formaður þingflokks Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs.`` Við þessari beiðni verður orðið.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forseta fyrir að hafa orðið við óskum okkar um að fella um það úrskurð hvort stjórnarfrv. það sem nú á að taka á dagskrá gæti talist þinglegt. En ég hlýt að lýsa mig algerlega ósammála niðurstöðu hæstv. forseta. Þetta frv. er ótækt, það er óþinglegt og í því er í fólginn stjórnskipulegur óskapnaður, aðallega af tveim ástæðum. Það er fólgið í frv. fyrirætlan um að fara á svig við stjórnarskrána, að hafa af þjóðinni stjórnarskrárbundinn rétt til að kjósa um lagafrv. sem forseti hefur synjað staðfestingar og þar með fært staðfestingarvaldið yfir til þjóðarinnar. Orðalag 26. gr. stjórnarskrárinnar er afdráttarlaust. Þar segir að við slíkar aðstæður skuli kjósa um málið svo fljótt sem við verður komið. Frv. er einnig ótækt og gengur ekki upp að formi til. Það felur í sér að í einu og sama frv. eru felld úr gildi efnisatriði og sett inn aftur. 2. gr. gildandi laga um breytingu á útvarpslögum og samkeppnislögum, laga nr. 48/2004, er felld úr gildi með 3. gr. frv. sem samþykkt verður en sett inn aftur óbreytt, orðrétt og engin efnisbreyting. Frv. er sem sagt hvort tveggja óþinglegt að formi til og það felur í sér ósæmilega ætlan um að komast undan ákvæðum stjórnarskrárinnar um þjóðaratkvæðagreiðslu. Varaformaður Sjálfstfl. viðurkennir á fundi í gær samkvæmt fréttum í Morgunblaðinu 

Ég vil óska eftir að þingmenn stytti mál sitt eftir að slegið hefur verið í bjöllu til að láta vita að ræðutíma sé lokið.

Virðulegi forseti. Ég vil líkt og fyrri ræðumaður lýsa yfir ánægju minni með að hæstv. forseti skuli hafa úrskurðað í þessu máli en um leið lýsa mig algerlega andvígan niðurstöðu hæstv. forseta. Við vorum kallaðir til þings til að ræða framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslu. Með það efni gaf forseti út bréf og sendi og það var verkefni okkar á hinu háa Alþingi. Þess í stað kemur ríkisstjórnin og leggur fram frv. sama efnis og það sem þingið afgreiddi síðast en þó að þingið sé búið að afgreiða frv. hefur það ekki fengið lagagildi og fær ekki lagagildi fyrr en forseti hefur staðfest það eða það hefur verið afgreitt í þjóðaratkvæðagreiðslu. Um þetta tiltekna atriði hefur Gunnar G. Schram, fyrrv. alþingismaður Sjálfstfl. og prófessor í stjórnskipunarrétti við Háskóla Íslands, ritað og byggir rit hans fyrst og fremst á skrifum Ólafs Jóhannessonar, fyrrv. formanns Framsfl., en þar segja þeir ágætu menn, með leyfi forseta: ,,Þegar lagafrumvarp er endanlega samþykkt af Alþingi er það þar með komið úr höndum þingsins og verður eigi afturkallað af því. Endanlegt lagagildi hefur þó frumvarpið ekki enn þá fengið. Það á eftir að fara til hins löggjafaraðilans, forsetans, til staðfestingar. Ef hann synjar staðfestingar þá þarf að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu.`` Hvorugt hefur gerst og því er ljóst að e.t.v. okkar helstu spekingar á þessu sviði lýsa þessari skoðun sinni sem er algerlega andstæð niðurstöðu hæstv. forseta og miklum mun eðlilegri því þá ættum við ekki á hættu, ef menn afgreiddu svona frumvörp endanlega, þá vitleysu sem hugsanlega er í uppsiglingu, virðulegi forseti, að það þurfi að fara tvisvar sinnum í þjóðaratkvæðagreiðslu vegna málsins.

Herra forseti. Okkur gefst tóm til að ræða þessi mál við umræðu um viðkomandi mál en það liggur náttúrlega alveg ljóst fyrir að ekki er verið að hafa af þjóðinni neinn rétt. Stjórnarandstaðan hefur m.a. lýst því yfir að æskilegt væri að afnema þessi lög. Það er verið að afnema þau. Síðan er verið að ...  Herra forseti. Ég tel að það sé langbest að gera tilraun til að ræða þessi mál á Alþingi í umræðu um málið. Ég heyri að hv. þingmenn hafa ekki þolinmæði í upphafi fundar en gæti verið að þeir hefðu hana þegar líður á daginn.

Hæstv. forseti. Ég vil í upphafi þakka fyrir þann úrskurð sem hér var felldur en ég er honum algerlega ósammála og tel að það frv. sem ríkisstjórnin er að leggja fram sé sama mál og stendur til að fella úr gildi. Ég tel að með málatilbúnaðinum sé sá tilgangur einn, sem reyndar var lýst af hæstv. fjmrh. á fundi í gær miðað við tilvitnun í Morgunblaðinu, sem er að koma í veg fyrir að þjóðin þurfi að taka afstöðu til málsins í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég tel að verið sé að taka þann rétt af þjóðinni og þar séum við á mjög hæpinni braut, vægast sagt. Hér er verið að leggja fram sama frv. á nýjan leik og í greinargerð frv. er meira að segja vísað til greinargerðar eldra frv. sem á að fella úr gildi og þeirra laga sem hafa verið sett. Þannig að allt að einu er málið þannig búið að ég lít svo á að ríkisstjórnin sé beinlínis að koma í veg fyrir að þjóðin fái að nýta sér þau réttindi sem henni eru sköpuð og skýrt er tekið fram í í 26. gr. stjórnarskrár lýðveldisins.

Herra forseti. Það frv. sem nú hefur verið sett á dagskrá verður til þess að afstýra, ef það verður samþykkt, því að haldin verði þjóðaratkvæðagreiðsla á grundvelli 26. gr. stjórnarskrárinnar í skugga fullkominnar réttaróvissu um form atkvæðagreiðslunnar sjálfrar 

Hver bjó til þessa óvissu?

Það hefur verið í ljós leitt að 26. gr. stjórnarskrárinnar er svo vanbúin af hálfu stjórnarskrárgjafans að það er ekki óhætt að fara út í þjóðaratkvæðagreiðslu á grundvelli þeirra ákvæða. 
             Spurning hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar um það hvort málið sé komið í óafturkræft ferli með synjun forseta Íslands er enn frekari staðfesting þess hversu óljóst þetta ákvæði er. Það að menn skuli spyrja spurningar sem þessarar, sem ég tel ekki óeðlilegt að gert sé, staðfestir enn frekar hversu vanbúin ákvæði 26. gr. stjórnarskrárinnar eru í raun um þetta mál allt saman. Ég tel að úrskurður forseta sé réttur. Ég tel að það sé ekkert athugavert við það að afturkalla lögin með þeim hætti sem hér er lagt til, alls ekkert athugavert við það, enda hefur það verið nefnt af hálfu bæði fræðimanna og ýmissa þingmanna úr stjórnarandstöðunni að eðlilegt væri að gera það.

Herra forseti. Í byrjun júní sl. beitti forseti lýðveldisins heimild í 26. gr. stjórnarskrárinnar og synjaði lagafrv. staðfestingar. Í þeirri grein stjórnarskrárinnar stendur, með leyfi forseta: ,,Nú synjar forseti lagafrumvarpi staðfestingar, og fær það þó engu að síður lagagildi, en leggja skal það þá svo fljótt sem kostur er undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar með leynilegri atkvæðagreiðslu.`` Þessi ákvæði eru einföld og skýr. Framtíð þessara laga er nú í höndum þjóðarinnar. Í samræmi við ákvörðun forseta lýðveldisins var gefið út forsetabréf sem lesið var upp sl. mánudag sem hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Forseti Íslands gjörir kunnugt: Forsætisráðherra hefir tjáð mér að nauðsyn beri til að kveðja Alþingi saman til að fjalla um tilhögun atkvæðagreiðslu þeirrar sem ákveðið hefur verið að fram skuli fara, um frambúðargildi laga um breytingu á útvarpslögum, nr. 53/2000, og samkeppnislögum, nr. 8/1993, sem samþykkt voru á stjórnskipulegan hátt frá Alþingi hinn 24. maí sl. Fyrir því hefi ég ákveðið, samkvæmt tillögu forsætisráðherra, að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda mánudaginn 5. júlí 2004 kl. 15.00.`` Það er því alveg ljóst að fyrir þessu þingi liggur að kveða á um tilhögun boðaðrar þjóðaratkvæðagreiðslu. Það frv. sem ríkisstjórnin flytur nú miðar beinlínis að því að koma í veg fyrir boðaða þjóðaratkvæðagreiðslu. Til þess hefur ríkisstjórnin að mínu mati engan rétt og Alþingi hefur heldur engan rétt til að grípa þannig fram fyrir hendur þjóðarinnar 

Ég hafði áður beðið hv. þm. að virða það að eftir að ég hef gefið merki um að ræðutíma sé lokið að reyna þá að stytta mál sitt og byrja ekki á nýjum efnisatriðum.

Virðulegi forseti. Það kemur mjög á óvart hversu stjórnarandstaðan tekur þessu frv. illa því það er auðvitað þannig þegar maður skoðar málið í sögulegu samhengi að þá blasir það við að hér er fyrst og fremst verið að bregðast við óskum stjórnarandstöðunnar sjálfrar sem er búin að vera að kalla eftir því alla vordagana og sumarið að löggjöfin yrði felld úr gildi. Það er ekki svo að þetta mál sé nýtt. Sigurður Líndal lagaprófessor hvatti bókstaflega til þess í blaðagrein 2. júní að fella lögin úr gildi til þess að Alþingi gæti síðan tekið til við það að semja nýja löggjöf. Það er einmitt það verkefni sem við höfum núna fyrir framan okkur, það er verkefni þessa dags að fara yfir þá löggjöf. Nú liggur fyrir frv. og við erum að vinna að því að búa til nýja löggjöf af því að við erum að fella þá gömlu úr gildi miðað við það frv. sem hér liggur fyrir. Þegar maður skoðar viðbrögð stjórnarandstöðunnar við þessari hugmynd Sigurðar Líndal þá blasir við að stjórnarandstaðan er að krefjast þess að nákvæmlega svona sé farið í málið. Ég hef undir höndum útskrift af frétt Bylgjunnar á miðvikudaginn var, fyrir viku síðan, og þar segir svo, með leyfi virðulegs forseta: ,,Sá möguleiki er fyrir hendi að ríkisstjórnin afturkalli fjölmiðlalögin og geri þannig þjóðaratkvæðagreiðslu óþarfa. Stjórnarandstaðan segir að ef svo fari sé hún reiðubúin til samstarfs um að semja nýtt frumvarp.`` Það er auðvitað það sem við erum að gera.  Ögmundur Jónasson hvetur sérstaklega til þess í fréttinni 

Herra forseti. Ég átti satt að segja ekki von á því að upplifa það í þessum sal að kollegar mínir, hv. þm., kæmu í ræðustólinn og hældu sér af því að taka kosningarréttinn af fólki. Það gerði hæstv. fjmrh. áðan og það gerði hæstv. utanrrh. líka. Það er auðvitað ekkert minna en það að taka af fólki kosningarrétt sem er bundinn í stjórnarskrá. Það lá fyrir stjórnarskrárbundinn réttur fólks að greiða atkvæði um fjölmiðlalögin. Það lá fyrir stjórnarskrárbundin skylda ríkisstjórnarinnar að ganga þannig frá málum að sú atkvæðagreiðsla færi fram og okkar í þinginu að setja því lagaramma. Þeir hafa svikist um það. Þeir hafa farið í sjálfan kosningarréttinn. Ég hefði aldrei trúað því fyrir fram að ég ætti eftir að upplifa þessa stund. Herra forseti. Ég virði úrskurð þinn áðan en ég er honum ósammála. Ég held þvert á móti að líta megi á 43. gr. þingskapa og draga af henni lærdóm og gagnálykta að hér komi menn ekki innan sama þings, í þessu tilfelli á 130. löggjafarþingi, með sama mál einum og hálfum mánuði eftir að það er afgreitt. Það sama gildir um það og þegar mál eru felld. Einnig vil ég segja, herra forseti, að nú er okkur sagt í aðdraganda þessarar umræðu að þetta sé rammalöggjöf sem hér sé á ferðinni. Rammalöggjöf. Þess vegna eigi að setja á fjölmiðlanefnd með liðsinni stjórnarandstöðunnar í kjölfarið. Ég vil fá skýrt svar við því frá stjórnarliðinu hvað það felur í sér. Er verið að gefa til kynna að taka eigi málið upp frá a til ö strax í september eða október og búa til nýtt frv. hugsanlega fyrir jól? Hvað felur sú rammalöggjöf í sér, þessi opnun sem verið er að bjóða upp á? Það er alveg nauðsynlegt að það komi skýrt fram 

Virðulegi forseti. Vissulega er kostulegt að koma á ný til þings einum og hálfum mánuði eftir að mál hefur verið afgreitt og samþykkt til að fjalla aftur um sama mál sem ekki hefur fengið endanlega staðfestingu. En ástæðan fyrir því að ég bað um orðið aftur voru fyrst og fremst orð hæstv. fjmrh., sem kom hér upp og talaði um óheyrilega réttaróvissu sem uppi væri í málinu og ekki bara það heldur að stjórnarskrárgjafinn hefði verið svo ófullkominn á sínum tíma að það væri bara ekki nokkur leið að vinna úr þessu máli. Hverjum kemur til hugar að stjórnarskrárgjafanum á sínum tíma hafi dottið í hug að það mundi vefjast fyrir nokkrum manni að boða til einnar kosningar og láta á það reyna hvort meiri hluti eða minni hluti landsmanna væri fylgjandi eða andvígur einhverju máli? Hverjum hefði til hugar komið að fylla ætti út hverja einustu reglu um hvernig við förum í kosningar? Svo tala menn um einhverja réttaróvissu. Það er bara réttaróvissa innan ríkisstjórnarinnar vegna þess að Sjálfstfl. fékk því ekki framgengt að svindla á þjóðinni í þessum kosningum, þ.e. að krefjast þess að a.m.k. 44% af kosningarbærum mönnum þyrftu að segja nei. Stjórnarskrárgjafanum hefði aldrei dottið það í hug að einhver fengi slíkar hugmyndir á því herrans ári 2004. Það er því ekki nema von, virðulegi forseti, að stjórnarskrárgjafinn hafi ekki gengið lengra. Þetta er sáraeinfalt mál. Það á að bera það undir þjóðina og hlíta niðurstöðu meiri hlutans sem mætir til kosninga. Það gengur ekki að skjóta sér á bak við það þegar það á við í kosningum hvort menn sitja heima eða ekki. Í nýgengnum forsetakosningum voru fáir ábyrgðarmeiri að mati meiri hlutans en þeir sem sátu heima. En í þessum kosningum er það ómögulegt því einhver gæti setið heima. Virðulegi forseti. Réttaróvissan er bara í ríkisstjórninni.

Herra forseti. Ég vil lýsa því yfir að ég tel að úrskurður hæstv. forseta í þessu máli sé hárréttur og lögum samkvæmur og samkvæmur þeim þingsköpum sem við störfum eftir. Vegna þeirrar uppákomu sem hér hefur átt sér stað vil ég benda á að það stendur í stjórnarskránni að Alþingi fari með löggjafarvald á Íslandi og geti samþykkt lög, breytt lögum og afnumið lög. 

Ég sagði endanlegt lagagildi. Það er óþarfi að snúa út úr því sem sagt er.

Þannig að hv. þm. ætti að lesa stjórnarskrána almennilega áður en hann fer  Það er ekki á hverjum degi sem ég geri orð Jónatans Þórmundssonar  ,,Þingið getur fellt úr gildi þessi lög. Ég held að formlega fái það staðist.`` Ég held að að þessu sinni geri ég orð Jónatans Þórmundssonar, prófessors við Háskóla Íslands, að mínum.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á útvarpslögum, nr. 53/2000, samkeppnislögum, nr. 8/1993, o.fl. Frv. þetta er að stórum hluta samhljóða öðru frv. sem samþykkt var á stjórnskipulegan hátt á hinu háa Alþingi hinn 24. maí sl. og varð að lögum nr. 48/2004 eftir að forseti Íslands hafði synjað því staðfestingar á grundvelli 26. gr. stjórnarskrárinnar. Tvær veigamiklar breytingar eru þó gerðar sem gerð verður nánari grein fyrir á eftir. Það var í fyrsta skipti í 60 ára sögu lýðveldisins sem forseti beitir þessari heimild sem ég áður nefndi. Ríkisstjórnin ákvað þá þegar að undirbúa þjóðaratkvæðagreiðslu þá sem vísað er til í 26. gr. stjórnarskrárinnar að fram skuli fara um frambúðargildi laga sem svo háttar til um. Þar eð ljóst þótti að ýmsum álitaefnum um tilhögun slíkrar atkvæðagreiðslu yrði ekki svarað á annan hátt en með lögum var starfshópur viðurkenndra og valinkunnra hæstaréttarlögmanna skipaður til að svara ýmsum álitamálum um efni slíkrar lagasetningar og Alþingi stefnt saman sérstaklega til að fjalla um hana. Til þess þurfti þá að nýta sérstaka fráviksheimild í 2. mgr. 23. gr. stjórnarskrárinnar til að kveðja Alþingi saman eftir að fundum þess hafði verið frestað, enda hafði forseti aðeins átta dögum áður en hann kynnti fjölmiðlum þá ákvörðun sína sem ég áður nefndi veitt hæstv. forsrh. umboð til að fresta fundum þingsins allt til septemberloka. Starfshópurinn skilaði forsætisráðherra skýrslu hinn 24. júní síðastliðinn sem kynnt var fjölmiðlum og gerð almenningi aðgengileg fyrir rúmri viku síðan. Í inngangi að henni kemur fram að hópurinn hafði viðað að sér öllum tiltækum upplýsingum og gögnum víða að og hlýtt á sjónarmið helstu sérfræðinga sem málið snertir. Í niðurstöðukafla skýrslunnar kemur fram að þýðingarmesta atriðið sem starfshópurinn hafði þurft að taka afstöðu til hafi verið um það hvort heimilt væri að setja skilyrði um afl atkvæða og þátttöku í atkvæðagreiðslunni. Til þess liggja auðvitað skýr réttarpólitísk rök ef úrslit hennar eiga að geta tryggt þann samhljóm milli þings og þjóðar sem sumir telja að tilgangur hennar helgist af enda töldu flestir álitsgjafar hópsins að almennt stæðu gild rök til þess að setja einhver slík skilyrði. Meðal löglærðra álitsgjafa sem leitað var til hafa á hinn bóginn verið skiptari skoðanir um það hvort heimilt væri að setja slík skilyrði eftir að tilefni til atkvæðagreiðslunnar hefði stofnast og þá jafnframt hvort þau yrðu sett með almennum lögum eða hvort þau krefðust einnig breytinga á stjórnarskrá. Þetta var að sönnu fyrirferðarmesta umfjöllunarefni starfshópsins eins og ráða má af skýrslu hans þar sem gerð er afar ítarleg og, ég vil segja, mjög hreinskiptin grein fyrir sjónarmiðum á báða vegu, það er bæði þeim sem mæla með setningu skilyrða af þessu tagi og svo þeim sem mæla gegn þeim. Jafnvel þó starfshópurinn taki síðan undir að rík efnisleg rök standi til að binda þátttöku í slíkri atkvæðagreiðslu ákveðnum skilyrðum og mæli með ákveðinni leið í því skyni telur hann þó ekki vafalaust að slíkur áskilnaður í lögum stæðist þær stjórnskipulegu formkröfur sem grein er gerð fyrir í skýrslunni og einkum varða ófullnægjandi frágang stjórnarskrárákvæðisins frá árinu 1944. Það á sér vitaskuld þá skýringu eins og allir vita að ágreiningur var á Alþingi um inntak þessa ákvæðis í aðdraganda lýðveldisstofnunarinnar og menn voru hreinlega að brenna inni á tíma. Það leiddi til þess, og um það voru menn þó sammála, að við það var skilið til bráðabirgða á þann hátt sem við búum þó við enn þann dag í dag. Sá fyrirvari á niðurstöðunni gekk alveg skýrt fram í umræðunni þegar menn sættust á að taka tímabundið meiri hagsmuni fram yfir minni eins og sést best á því að stjórnarskrárnefndinni var ætlað að starfa áfram að endurskoðun stjórnarskrárinnar, þar á meðal að þessu leyti. Þegar til á að taka þarf því ef til vill ekki að koma á óvart að ákvæðið er ekki nothæft í framkvæmd enda hefur sjálfsagt aldrei hvarflað að nokkrum manni að því yrði nokkurn tíma beitt. Umfjöllun helsta stjórnlagafræðings okkar á 20. öld, Ólafs heitins Jóhannessonar prófessors og forsætisráðherra, dregur það öðru betur fram hvílík óvissa er uppi um framkvæmd á grundvelli ákvæðisins og fáir hafa orðið til að mæla því á móti þótt hann hafi sett fram þessa skoðun fyrir mörgum áratugum síðan. Í skýrslunni eru fyrirvarar í þessa veru ítrekaðir oftar en einu sinni og jafnvel tekið fram að innan hópsins hafi þeirri skoðun verið hreyft að viðskilnaður stjórnarskrárgjafans árið 1944 sé svo gallaður að ekki sé unnt að útfæra reglur í almennum lögum fyrr en á stjórnarskrárgreininni hafi verið gerðar nauðsynlegar lagfæringar. Segja má að í hnotskurn sé það og sú afstaða sem ríkisstjórnin hafi tekið með því frumvarpi sem hér liggur fyrir, enda er hvort tveggja óviðunandi, að atkvæðagreiðsla um frambúðargildi laga sem lýðræðislega kjörið Alþingi af hátt í 90% þjóðarinnar hefur sett fari fram án nokkurra skilyrða um hvaða atkvæðamagn þurfi til að fella þau úr gildi og eins hitt að atkvæðagreiðslan fari fram með einhverjum slíkum skilyrðum, að óþolandi réttaróvissa ríki þá bæði um gildi atkvæðagreiðslunnar og réttaráhrif úrslita hennar. Þar að auki hafa þau sjónarmið komið fram að óhætt sé að auka nokkuð þann hlut sem fyrirtækjum og fyrirtækjasamstæðum af tiltekinni stærðargráðu sé heimilt að eiga í fyrirtæki í útvarpsrekstri jafnvel þótt í markaðsráðandi stöðu séu án þess að nokkuð sé gengið á eða dregið úr þýðingu þeirra sjónarmiða sem liggja takmörkun á því til grundvallar og hæstv. forsætisráðherra gerði grein fyrir í framsögu með frumvarpi því er varð að lögum nr. 48/2004. Af þeim sökum er í frumvarpi því sem hér liggur fyrir lagt til að hámark þessa hlutfalls verði tvöfaldað úr fimm í tíu af hundraði enda verður að ætla að eignarhlutur af þeirri stærð sé varla til þess fallinn að skapa eiganda sínum ráðandi stöðu innan útvarpsfyrirtækis. Á hinn bóginn ætti þessi breyting einnig að glæða möguleika útvarpsfyrirtækja á því að laða til sín fjárfesta. Herra forseti. Þess vegna er það niðurstaða ríkisstjórnarinnar að það sé bæði óheppilegt og óskynsamlegt að atkvæðagreiðsla um lög númer 48/2004 fari fram við þessar aðstæður. Þess í stað er hér lagt til að þau verði numin úr gildi og í staðinn lögfest annað frumvarp. Á lögunum sem lagt er til að numin verði úr gildi og frumvarpi því sem hér er mælt fyrir er sá veigamikli munur að því er ekki ætlað að öðlast gildi fyrr en haustið 2007. Á þennan hátt gefst kjósendum, þjóðinni, eftir sem áður tækifæri til að greiða um það atkvæði á þann eina hátt sem hér hefur tíðkast á lýðveldistíma, það er að segja í almennum kosningum til Alþingis. Þær fara næst fram ekki síðar en vorið 2007 og nýkjörnu þingi ber samkvæmt stjórnarskrá að stefna saman ekki síðar en tíu vikum eftir kosningar. Hið nýja þing hefur þá öll tækifæri til að hafa á þessi lög þau áhrif sem það kýs áður en þau koma endanlega til framkvæmda. Um þessar breytingar fer þó ekki á ósvipaðan hátt og breytingar á stjórnarskrá sem fjalla verður um á tveimur þingum með kosningum í milli. Í því felst einmitt sú hugsun að þjóðinni gefist í þeim kosningum kostur á að lýsa viðhorfi sínu til þess meiri hluta sem að baki breytingunum stendur og getur þá eftir atvikum losað sig við hann ef henni hugnast þær ekki. Þannig er ríkisstjórnin í raun reiðubúin að ganga lengra en leiða mundi af þjóðaratkvæðagreiðslu um lagafrumvarpið eitt og sér. Með þessu móti má segja að hún leggi jafnframt líf sitt að veði, enda gefst þjóðinni þá um leið kostur á að velja sér annan meiri hluta. Herra forseti. Frumvarp þetta er að öðru leyti en því sem ég hef þegar lýst sams konar og frumvarp það er varð að lögum númer 48/2004 og er eitt mest rædda mál á Alþingi í seinni tíð. Ég tel því ekki ástæðu til að víkja frekar að efni þess eða einstökum greinum heldur vísa um það til athugasemda sem fylgja bæði þessu og fyrra frumvarpi, nefndaráliti meiri hlutans með fyrra frumvarpinu og skýringa með samþykktum breytingartillögum við það. Áður en ég lýk máli mínu er vert að rifja það upp að frumvarp þetta er byggt á tillögum sérstakrar nefndar sem skipuð var til að kanna hvernig háttað væri eignarhaldi á fjölmiðlum í landinu. Í skýrslu nefndarinnar sem tekin var til umræðu á hinu háa Alþingi síðastliðið vor kom fram að íslenskur fjölmiðlamarkaður hafði ýmis þau einkenni samþjöppunar sem hvarvetna eru talin óheppileg út frá þeim alþjóðlegu viðmiðunum um fjölbreytni í fjölmiðlun sem byggt var á í skýrslunni. Til að draga úr þessum einkennum og áhrifum þeirra benti nefndin á nokkrar leiðir og ein þeirra er sú sem fólgin er í þessu frumvarpi. Á hinn bóginn bar nefndin einnig fram nokkrar aðrar ábendingar og tillögur sem ríkisstjórnin vísaði til hennar á ný til nánari útfærslu. Að því starfi hefur ríkisstjórnin jafnframt boðið að koma fulltrúum annarra stjórnmálaflokka sem eiga sæti á Alþingi enda er æskilegt að breið pólitísk samstaða geti skapast um frekari aðgerðir á þessu sviði. Meðal þeirra verkefna sem nefndin vinnur áfram að verða stafrænt útvarp, hlutverk Ríkisútvarpsins sem almenningsútvarps, sjálfstæði blaðamanna og ritstjóra gagnvart eigendum, aukin úrræði í samkeppnislögum til að stemma stigu við neikvæðum áhrifum samþjöppunar og samráðs fyrirtækja á fjölmiðlamarkaði og könnun á því hvort þörf sé á að reisa skorður við eignarhaldi útlendinga utan EES-svæðisins í fjölmiðlafyrirtækjum. Ég vænti mikils af starfi nefndarinnar sem frekari grundvelli að góðum og sanngjörnum leikreglum á þessu mikilvæga sviði. Að svo mæltu legg til, herra forseti, að frumvarpi þessu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allsherjarnefndar.

Herra forseti. Við höfum heyrt hæstv. ráðherra gera grein fyrir brellunum sem ríkisstjórnin ætlar að nota til að skjóta sér undan því að leggja fjölmiðlalögin í dóm þjóðarinnar. Það kom fram í máli hæstv. ráðherra að ríkisstjórnin er svo hrædd og hún er sjálf svo sannfærð um að hún sé með koltapaðan málstað að hún þorir ekki að leyfa þjóðinni að nota þann rétt sem stjórnarskráin gefur henni til að segja álit sitt á hinum vondu fjölmiðlalögum sem hér voru sett í vor. Það frumvarp sem hæstv. ráðherra mælti hér fyrir er ekkert annað en löng yfirlýsing um að ríkisstjórnin þori ekki í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það var hæstv. dómsmálaráðherra sem sagði á dögunum að það væri brella að ætla að kippa nýsamþykktum lögum um fjölmiðla til baka og koma þannig í veg fyrir að fólkið fengi að kveða upp sinn dóm í þjóðaratkvæðagreiðslu. En það er nákvæmlega það sem nú er að gerast með þessu brellufrumvarpi ríkisstjórnarinnar. Hér er í orði kveðnu verið að leggja til að fjölmiðlalögin frá í vor séu felld úr gildi. En þau eru jafnharðan borin fram lítt breytt og ríkisstjórnin er meira að segja svo ósvífin að hún er aftur búin að bæta inn í þau ákvæði sem búið var að fella út og formaður Framsóknarflokksins taldi meira að segja brot á stjórnarskránni í vor. Hæstv. ráðherra undirstrikar það svo rækilega að hér er um sama frumvarpið að ræða að hann vísar til þeirra nefndarálita og þeirra skýrslna og gagna sem lögð voru fram með hinu fyrsta frumvarpi. Hæstv. ráðherra bítur því höfuðið af skömminni með því að koma hingað og staðfesta eins rækilega og hægt er að frumvarpið sem hér er verið að leggja fram aftur er í reynd sama frumvarpið og það er þetta sem hæstv. dómsmálaráðherra kallaði fyrr í sumar brellu. Ríkisstjórnin er að beita brellum til að svipta þjóðina rétti sínum til að fella dóm yfir ólögum hennar í þjóðaratkvæðagreiðslu. Mér finnst þetta sorgleg niðurstaða. Mér finnst þetta vera dapur dagur fyrir þingið og ég held að í sögunni verði þetta álitinn einn af svörtustu blettunum á ferli þessarar ríkisstjórnar. Töldu þó flestir að svartara gerðist það ekki eftir hraklegan stuðning hennar við stríðið í Írak. Herra forseti. Ríkisstjórn sem hefur ekki pólitískan kjark til að horfast í augu við úrskurð eigin þjóðar er komin að leiðarlokum. Það er tilfinningin sem þjóðin öll deilir nú varðandi brellustjórn Davíðs Oddssonar. Innstæða hennar er búin. Hún er rúin trausti og það er komið að þeim punkti að hún á að fara frá. Hún nýtur ekki lengur trausts þjóðarinnar. Hæstv. ráðherra rökstuddi áðan í löngu máli að svo mikil réttaróvissa ríkti varðandi þjóðaratkvæðagreiðslu að það yrði að forða þjóðinni frá henni. En þá réttaróvissu er einungis að finna í máli og í hugum hæstv. ráðherra ríkisstjórnarinnar. Sú regla sem synjun forseta og þar með þjóðaratkvæðagreiðslan er byggð á liggur alveg skýr fyrir. Athugasemdir við greinina frá sínum tíma eru alveg skýrar og fyrrum formenn, bæði Framsfl. og Sjálfstfl., sömdu þessa grein, sömdu skýringarnar og lögðu út af þeim í umræðum. Fyrrv. forsrh. Gunnar Thoroddsen, fyrrv. forsrh. Bjarni Benediktsson og Eysteinn Jónsson, formaður Framsfl. Þetta eru höfundar þessa ákvæðis. Magnús Jónsson, gamall þingmaður sjálfstæðismanna, skýrði nákvæmlega með hvaða hætti ætti að beita henni og orðaði það svo að þegar gjá eða bil yrði milli vilja þings og þjóðar þá hefði forsetinn þennan rétt, að skjóta málinu til úrskurðar þjóðarinnar. Það var nákvæmlega þess vegna, herra forseti, sem þingið breytti stjórnarskrárfrumvarpinu árið 1944, frá því að forsetinn ætti að vera þingkjörinn yfir í að vera þjóðkjörinn, að þá gæti hann komið fram við þessar aðstæður sem fulltrúi og umboðsmaður þjóðarinnar gagnvart Alþingi. Þetta var skýring þeirra sem þá töluðu. Við í stjórnarandstöðunni teljum það algerlega rangt sem fram kom hjá hæstv. ráðherra þótt hann hafi fyllsta rétt til að hafa þessa skoðun og tjá hana. Við teljum að það séu engin rök fyrir því sem hæstv. ráðherra sagði. Hæstv. ráðherra vísaði til annars formanns Framsfl., Ólafs Jóhannessonar, og sagði að hann hefði talið að sennilega stæðist þetta. En það er hægt að lúslesa þann texta þess ágæta prófessors og fyrrum formanns Framsfl. og forsætisráðherra. Hann gefur engar skýringar á þessu. Fjöldi góðra vísindamanna fyrr á öldum hélt að jörðin færi flöt. Samt áttu þeir merkt framlag til vísindanna. Ólafur Jóhannesson var merkur fræðimaður og hann lagði margt skynsamlegt fram, bæði til stjórnmála og á sviði lagavísinda. En enginn er óskeikull og menn verða að leggja fram rök, virðulegi forseti. Við teljum einfaldlega, eftir að hafa farið yfir þessi mál, að engar heimildir séu til að setja í lög skilyrði eða þröskulda sem rýra rétt borgaranna varðandi þjóðaratkvæðagreiðsluna, hvað þá að mismuna kjósendum að því er varðar innbyrðis vægi samþykkjenda annars vegar og synjenda hins vegar. Meginregla þessa ákvæðis er að frv. sem forseti synjar og öðlast hefur lagagildi til bráðabirgða á að leggja svo skjótt sem kostur er undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu. Í ákvæðinu, í skýringunum og í umræðum á sínum tíma kom ekki neitt fram um skilyrði eða heimildir til að setja höft á kosningarrétt. Það eru heldur engar vísbendingar um að slíkt sé heimilt. Skilningur þeirra sem fjölluðu um þetta mál á sínum tíma á Alþingi hneig augljóslega að nákvæmlega sömu niðurstöðu. Einar Arnórsson sem þá var dómsmrh. sagði t.d. í umræðum á Alþingi að lög sem forseti synjar staðfestingar skuli bera, og ég vitna beint í ræðu fyrrv. dómsmrh., með leyfi hæstv. forseta: ,,... bera þau undir þjóðaratkvæði og ef meiri hluti samþykkir þau ekki skulu þau falla úr gildi.`` Það er alveg ljóst hvað hér er verið að segja. Björn Þórðarson, forsrh. á sínum tíma, tók til orða með nákvæmlega sama hætti. Ég vísa þeim rökum sem hæstv. ráðherra flutti áðan um réttaróvissu og um ófullbúið ákvæði til föðurhúsanna. Það eru rök sem búin voru til eftir á þegar ríkisstjórn var að falli komin vegna ágreinings um, ekki hvort ætti að brjóta stjórnarskrána heldur hve mikið. Það tel ég hneisuna miklu í þeim ágreiningi sem ríkti milli stjórnarflokkanna. Hann stóð ekki um hvort brjóta ætti stjórnarskrána heldur hversu mikið. Það er mín skoðun og skilningur minn á því og mér þykir það sorglegt. Herra forseti. Sjálfstæðismenn hafa stundum sagt að það skipti máli þegar formaður Sjálfstfl. talar. Það skiptir máli vegna þess að það sem hann segir stendur, segja þeir. Ég rifja þetta upp að gefnu tilefni. Við, formenn og fulltrúar stjórnarandstöðuflokkanna, áttum frægan fund með forustu ríkisstjórnarinnar í Stjórnarráðinu um miðjan júní. Það er alveg rétt sem oft hefur verið rifjað upp, að þeim fundi lauk fyrr en menn höfðu ætlað. En áður en hæstv. forsrh. sleit þeim fundi í bræði hafði þó náðst á 12 mínútum samkomulag um tvennt: Í fyrsta lagi að Alþingi skyldi kallað saman 5. júlí og í öðru lagi að þjóðaratkvæðagreiðsla um fjölmiðlalögin, sem forseti synjaði, skyldi haldin fyrri hluta ágúst. Ég kalla hæstv. utanrrh. til vitnis um þetta. Hann sat í stúkusæti þegar þessi orð voru mælt. Hann var við hlið okkar hv. þm. Ögmundar Jónassonar og Guðjóns Arnars Kristjánssonar. Hæstv. forsrh. staðfesti þetta í ræðu á mánudag áður en hann flaug vestur um haf. Hann lýsti því yfir að það hefði verið sameiginleg niðurstaða stjórnar og stjórnarandstöðu á þessum fundi að þjóðaratkvæðagreiðsla um fjölmiðlalögin yrði fyrri hluta ágústmánaðar. Þetta voru orð hæstv. forsrh. Sami forsrh. sagði í sjónvarpinu í júní, með leyfi forseta: ,,Þannig að ég er þeirrar skoðunar og deili skoðun minni með Halldóri Ásgrímssyni að við verðum að finna einhvern flöt á því að fara í þessa atkvæðagreiðslu.`` Í forsetabréfi sem hæstv. ráðherra las upp í gær kom fram að hann hefði tjáð forseta Íslands að þing þyrfti að koma saman til að setja lög um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslunnar. Forsrh. tjáði forseta Íslands tilefni þess að þingið var kvatt saman. En hæstv. forsrh., ásamt hæstv. utanrrh., hafa sameinast um að leggja fram frv. þar sem brellum er beitt til að komast hjá þjóðaratkvæðagreiðslunni sem hann hafði þá lofað. Var verið að blekkja stjórnarandstöðuna á fundinum í júní? Var hæstv. forsrh. að plata með yfirlýsingu sinni? Það voru reyndar fleiri en hæstv. forsrh. sem lýstu því yfir að þjóðaratkvæðagreiðsla yrði haldinn og réttur fólksins virtur. Það hefur komið fram að Halldór Ásgrímsson, formaður Framsfl., sagði í júní að atkvæðagreiðslan færi fram. Guðni Ágústsson, varaformaður Framsfl., sem öll þjóðin sá hvernig leið yfir málinu í Kastljósi á mánudagskvöld, sagði 30. júní að það yrði þjóðaratkvæðagreiðsla. Varaformaður Sjálfstfl., Geir H. Haarde, sagði líka í júní að þjóðaratkvæðagreiðslan yrði að fara fram. Hann bætti því skeleggur við að hann túlkaði stjórnarskrána með þeim hætti, og vísaði til 11. gr. hennar, að hún yrði að fara fram innan tveggja mánaða frá því að tilefnið til hennar spratt. Hæstv. dómsmrh. Björn Bjarnason sagði 1. júní að það væri skylda ríkisstjórnarinnar að sjá til þess að þjóðaratkvæðagreiðslan færi fram svo fljótt sem auðið er. Hvar eru efndir þessara orða? Þær eru engar. Það er greinilega ekkert að marka yfirlýsingar þessara manna um þjóðaratkvæðagreiðsluna og hinn óvefengjanlega rétt sem þjóðin hefur til að fá að taka þátt í henni. Alþingi er alls ekki komið hingað saman til að setja lög um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslu í samræmi við stjórnarskrána. Hér er einungis verið að skipta um númer. Hér er verið að kippa burt rétti sem stjórnarskráin mælir fast fyrir um. Það er einungis gert til að koma í veg fyrir að það verði síðasta afrekið á ferli hæstv. forsrh. að koltapa þjóðaratkvæðagreiðslu og koma í veg fyrir að ríkisstjórnin springi. Það er mergurinn málsins. Ríkisstjórnin er svo ósamstæð innbyrðis og ágreiningurinn um alla skapaða hluti er orðinn svo djúpstæður að hún gat ekki einu sinni komið sér saman um að leysa það verkefni sem stjórnarskráin fól henni og lýst hafði verið yfir gagnvart þjóðinni að stjórnarherrarnir ætluðu að reyna. Í augum okkar alþingismanna á stjórnarskráin að vera heilög. Við alþingismenn getum ekki horft fram hjá þeirri staðreynd að stjórnarskráin sjálf hefur mælt fyrir um að þjóðin hafi réttinn við þessar aðstæður til að segja álit sitt á fjölmiðlalögunum. Við megum ekki og getum ekki tekið hann af þjóðinni. Lög sem fela það í sér eru ekki aðeins brellulög, þau eru ólög líka. Við megum ekki gleyma því að þjóðin sjálf samþykkti í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1944 stjórnarskrána þar sem kveðið var á um rétt forseta lýðveldisins til að synja lagafrv. frá Alþingi staðfestingar. Í þeirri stjórnarskrá var forsetanum veittur skýlaus réttur til að skjóta frv. sem Alþingi samþykkti til úrskurðar þjóðarinnar. Forsetinn ákvað að notfæra sér þennan rétt. Hann ákvað að skjóta þessum umdeildu fjölmiðlalögum til þjóðarinnar vegna þess að öll rök hnigu að því að gliðnað hefði allverulega í pólitískum jarðhræringum á milli þingsins og þjóðarinnar. Hann fór þar eftir bókstafnum og eftir þeim skilningi sem alþingismenn beittu á sínum tíma gagnvart stjórnarskránni. Það efast enginn lengur um það, þrátt fyrir að menn hafi reynt það á tímabili, að forseti lýðveldisins hafi fullan rétt til þess. Samkvæmt stjórnarskránni er fjölmiðlamálið nú í þeirri stöðu að þjóðin hefur rétt til að taka sér hlutverk æðsta dómara um framtíð þessa máls. Þetta er æðsta form lýðræðisins. Almenningur úrskurðar sjálfur án nokkurra milliliða. Þess vegna er það skoðun okkar að núna eigi þjóðin varinn rétt til að stíga næsta skref í þessu máli. Það er ekki ríkisstjórnar eða Alþingis. Það er ekki stjórnmálamanna og það er fráleitt að Alþingi ætli sér að hafa áhrif á það hvort hinn raunverulegi þjóðarvilji ráði niðurstöðunni. Það er réttur þjóðarinnar, sem er varinn í stjórnarskránni, að skera úr um það hvort þessi lög eigi að hafa gildi til frambúðar eða falla niður. Þess vegna tel ég að Alþingi geti ekki leyft sér að samþykkja lög sem skerða þennan rétt. Um það verður aldrei friður og stjórnarandstaðan mun aldrei fallast á það. Herra forseti. Aðferðin sem hæstv. ríkisstjórn ætlar að nota sér til að komast frá þjóðaratkvæðagreiðslunni og hefur kynnt í frv. sem hæstv. ráðherra mælti fyrir áðan og kynnt með öðrum hætti er fjórþætt. Í fyrsta lagi er lagt til að fjölmiðlalögin frá því í vor verði felld úr gildi. Í öðru lagi er svo lagt til að á þessu sumarþingi verði samþykkt nýtt frv. sem er þó í öllum aðalatriðum eins og lögin sem fella á úr gildi samhliða. Hæstv. forsrh. lýsti því sjálfur yfir í viðtali við ríkissjónvarpið að frv. þyrfti varla langan tíma í umræðu af því að þetta væri sama frv. frá því í vor, einungis með tveimur breytingum sem voru í munni hæstv. utanrrh. orðnar veigamiklar. Það er rétt. Önnur breytingin er mildandi en hin er íþyngjandi. Í þriðja lagi er lagt til, eins og hæstv. ráðherra rakti áðan, að fjölmiðlanefndin verði endurlífguð og af alkunnri náð ríkisstjórnarinnar fái stjórnarandstaðan fulltrúa í nefndinni. Í fjórða lagi er lagt til að lögin taki ekki gildi fyrr en eftir þrjú ár þegar eru liðnar einar alþingiskosningar. Á öllum þessum þáttum eru meinbugir. Fyrsta atriðið, að fella úr gildi nýsamþykkt fjölmiðlalög sem forseti synjaði staðfestingar 2. júní, stenst tæplega stjórnarskrá. Ég skal ekki þvertaka fyrir það, herra forseti, en ég er þeirrar skoðunar að a.m.k. sé það óverjandi að koma í veg fyrir að fólkið njóti þess réttar sem búið er að veita því. Ég vísa til þess sem rakið hefur verið fyrr á þessum degi, að fyrrv. alþm. Sjálfstfl., Gunnar G. Schram prófessor hefur skrifað um þetta og byggt á lögskýringum fyrrv. formanns Framsfl., Ólafs Jóhannessonar. Hann dregur í efa að þetta sé hægt. Þetta er eitt af því sem þarf að skoða vel í nefndinni sem fær málið til umfjöllunar, hvort slíkt sé í raun tæknilega gerlegt gagnvart stjórnarskránni. Ég er ekki viss um það. Þegar við þetta er hnýtt þeirri ósvífnu hugmynd að knýja samtímis fram ný lög, sem eru nánast eins og gömlu lögin, þá stöndum við andspænis því sem varla er hægt að kalla annað en skrumskælingu á lýðræðinu. Þessi leið fær einfaldlega ekki staðist. Þessi leið brýtur gegn almennri skynsemi. Hún fer gegn öllu því sem við hljótum að telja sanngirni. Eins og ég hef sagt er ég ekki fullviss um að hún standist varðandi stjórnarskrána. Í frv. kemur fram að tvö atriði séu í því frábrugðin núgildandi lögum frá því í vor. Fyrra atriðið felur í sér að markaðsráðandi fyrirtækjum er heimilt að eiga 10% í stað 5% í tilteknum miðlum. Það breytir hins vegar litlu um það að lögin stæðust ekki heldur stjórnarskrána fremur en fjölmiðlalögin frá því í vor. Þetta er ekki bara skoðun formanns stjórnarandstöðuflokks heldur þeirra sérfræðinga sem til þessa hafa tjáð sig. Jakob R. Möller, hæstaréttarlögmaður og sérfræðingur um stjórnarskrána, var spurður að því í fyrrakvöld í sjónvarpi hvort breytingarnar sem nú var verið að mæla fyrir gætu leitt til þess að lögin stæðust eitthvað frekar stjórnarskrána en upphaflegu lögin. ,,Þetta held ég að breyti engu.`` --- Svaraði hæstaréttarlögmaðurinn, með leyfi hæstv. forseta. Hann hélt áfram og sagði: ,,Það er líka ákvæði í lögunum um það að fyrirtæki sem hefur að meginmarkmiði annan rekstur geti ekki fengið leyfi til útvarpsreksturs. Hvor tveggja þessi ákvæði tel ég að stangist á við tjáningarfrelsisákvæði stjórnarskrárinnar svo ekki sé farið út í atvinnufrelsisákvæðin og hugsanlega eignarréttarákvæðin. Það að banna tilteknum fyrirtækjum að eiga hlut í fjölmiðlafyrirtæki tel ég bara að standist ekki tjáningarfrelsisákvæði stjórnarskrárinnar.`` Herra forseti. Þetta er sérfræðingur sem ríkisstjórnin hefur margoft leitað til sem í fyrrakvöld, eftir að hafa kynnt sér hið nýja frv. ríkisstjórnarinnar, segir fullum fetum að hið nýja frv. stangist á við þrenns konar grundvallarréttindi sem varin eru í stjórnarskránni. Þarf að segja mikið meira um þetta? Hitt atriðið sem breytt er í frv. frá fjölmiðlalögunum frá í vor er þó sýnu verra. Nú á sem sagt aftur að skeyta inn í lögin ákvæði um að hægt sé að afturkalla útvarpsleyfi frá fyrirtækjum ef þau standast ekki ákvæði laganna þegar þau taka gildi. Þetta var, eins og menn muna, umdeildasta ákvæði fjölmiðlalaganna frá í vor og næstum allir sérfræðingar, hugsanlega utan eins, töldu engum vafa um það bundið að þetta ákvæði bryti ákvæði stjórnarskrárinnar um vernd eignarréttarins. Sjálfum formanni Framsfl. var meira en lítið órótt yfir þessu ákvæði og frægt er það feginsandvarp sem féll af vörum hæstv. ráðherra þegar hann sagði í fjölmiðlum eftir að ákvæðið hafði verið fellt burt að hann væri a.m.k. öruggari um stjórnarskrána núna. Það var eitt helsta afrek Framsfl. að eigin dómi að þetta ákvæði var fellt burt í umfjöllun allshn. Við fengum heldur betur að heyra það nokkrum sinnum á síðari stigum málsins í vor úr þessum stóli og nú er það komið aftur inn. Þetta var hinn mikli sigur Framsfl. Ja, drottinn minn, þeir hljóta aldeilis að upplifa sig sem mikla sigurvegara í dag, hv. þingmenn Framsfl. En virðingin fyrir stjórnarskránni er slík að í fjölmiðlum í dag las ég að hv. þm. Bjarni Benediktsson, sem er formaður allshn., hefði sjálfur sagt á fundi sjálfstæðisfélagsins Varðar í gær að það væri hugsanlegt að sú staðreynd að þetta ákvæði væri aftur komið inn í lögin bryti gegn 72. gr. stjórnarskrárinnar þannig að menn gangi ekki gruflandi að því hvað hér er að gerast. Og ég spyr: Hvernig í ósköpunum getur það verið að menn grípi til þessa og hvernig í ósköpunum getur Framsfl. látið þetta yfir sig ganga? Hvað segir hv. formaðurinn sem var öruggari í vor? Hann hlýtur að vera kvíðafullur núna þegar búið er að koma þessu ákvæði aftur inn í frv. 
             Síðan á stjórnarandstaðan að fá menn í fjölmiðlanefnd sem á að fjalla um fjölbreytni og umhverfi fjölmiðla. En til hvers? Til hvers á hún að fá menn í nefnd þegar við erum að samþykkja lög um það sem umdeilanlegast er í þessu máli öllu saman? Hvers vegna er verið að fara að málunum í þessari röð? Hverjum dettur í hug að það skipti miklu máli að blása lífi í fjölmiðlanefnd ef hún á ekki að fá að setja tillögur sínar fram fyrr en búið er að samþykkja það frv. sem liggur fyrir þinginu? Þarna eru menn auðvitað að fara í alrangri röð að atburðarásinni. Menn eru að gera þetta í algjörlega öfugri röð. Og þegar þetta er síðan skoðað í samhengi við það sem má kalla fjórða þáttinn í þessu leikriti þá finnst manni að allt sé farið að bíta í skottið hvað á öðru í þessu frv. og málatilbúnaði. Fjórði þátturinn felst í því, eins og hæstv. ráðherra lýsti rækilega áðan, að það á að skjóta gildistökunni á frest um þrjú ár og frv. á ekki að taka gildi fyrr en árið 2007. Þá hljóta menn að spyrja: Ef það er svo að það er í lagi að bíða í þrjú ár með gildistökuna hvers vegna í ósköpunum er þá ekki hægt að skoða málið betur og bíða eftir tillögum fjölmiðlanefndarinnar? Þetta er auðvitað alveg fáránleg röð á hlutunum. Það er auðvitað út í hött að samþykkja lög og láta fjölmiðlanefndina síðan setjast yfir það að búa til tillögur um hluti sem búið er að ákveða. Ef hugur fylgdi máli, ef ríkisstjórninni væri það eftirsóknarvert að skapa frið og farsæla lausn mundi hún auðvitað bíða með frv. þangað til nefndin hefði lokið störfum, þangað til tillögur hennar hefðu komið fram og þá fyrst væri hægt að ljúka málinu í þinginu. En ríkisstjórnin hefur bara ekki áhuga á því, þetta er partur af leikritinu og þetta leikrit er sett upp til þess að jafna ágreining milli stjórnarflokkanna og til þess að bjarga andliti hæstv. forsrh. Hann hefur auðvitað af alkunnri virðingu gagnvart samstarfsflokknum knúið þetta í gegn því að málinu verður auðvitað að ljúka áður en hann fer úr Stjórnarráðinu. Herra forseti. Hæstv. utanrrh. hafði hér langt mál og snjallt um það hvað það væri lýðræðislegt að skjóta gildistökunni með þessum hætti inn í framtíðina vegna þess að þá gæti almenningur í landinu kosið um það í næstu kosningum. Enginn getur sagt um það hvað verður kosið um eftir þrjú ár. Þarna er ríkisstjórnin einungis að reyna að fela málið, drepa því á dreif, fela það á bak við eitthvað annað og vonast hugsanlega til þess að atburðarásin sjái til þess að aðstæður verði breyttar og málið verði ekki jafnumdeilt þá og núna, hugsanlega vegna einhverra breytinga. En það skiptir þó ekki meginmáli. Það sem skiptir máli er að þetta er með engu móti hægt að kalla jafngilt því að þjóðin fái að segja álit sitt í þjóðaratkvæðagreiðslu. Í riti Gunnars G. Schrams segir, með leyfi forseta, á bls. 302 um stjórnskipun Íslands: ,,Þingrofi og almennum kosningum milli þinga sem málið hafa til meðferðar verður alls eigi jafnað til þjóðaratkvæðagreiðslu um gildi laganna.`` Byggt á Ólafi Jóhannessyni eins og fram hefur komið. Þarf þá frekari vitna við? Hæstv. ráðherra ásamt kollega sínum í forustu ríkisstjórnarinnar hefur manna mest vísað til fjölmiðlanefndar og tilmæla Evrópuráðsins. En Evrópuráðið hefur líka fjallað um þjóðaratkvæðagreiðslur og framkvæmd þeirra og svokölluð Feneyjanefnd Evrópuráðsins hefur m.a. gefið út leiðbeinandi reglur um þetta. Þar segir að í kosningarréttinum felist rétturinn til að treysta því að þjóðaratkvæðagreiðslur sem kveðið er á um í lögum skuli framkvæmdar og innan þeirra tímamarka sem lög gera ráð fyrir. Segir það, herra forseti, ekki allt sem þyrfti helst að segja við hæstv. utanrrh. um þennan þátt tillagnanna? Ég held það. Herra forseti. Frumvarp það sem hér er til umræðu er stjórnarfrv. Það hefur í orði kveðnu verið samþykkt á ríkisstjórnarfundum og í orði kveðnu hafa báðir þingflokkar stjórnarliðsins gefið heimild til að það komi inn í þingið. Ég leyfi mér hins vegar að efast um það, herra forseti, ef samviska manna og sálir hér í þingsalnum væru skoðaðar til hlítar að á Alþingi sé raunverulegur meirihlutastuðningur við frv. Við vitum það öll sem störfum á Alþingi, og það vita það allir sem fylgjast með fjölmiðlum að hv. þm. Framsfl. hafa enga sannfæringu fyrir málinu. Framsóknarmenn um allt land hafa lýst vilja sínum upphátt og í hljóði, með greinum, í samtölum og í skoðanakönnunum, og þeir vilja að þjóðin hafi sinn lýðræðisrétt og hann sé í engu skertur, svo að vísað sé til frægra orða Eysteins Jónssonar, formanns stjórnarskrárnefndar 1944, síðar formanns Framsfl. Hv. þm. Framsfl. hafa margsinnis sýnt það með þögn sinni í umræðu um málið á Alþingi, síðast á mánudag, að þeir hafa enga sannfæringu fyrir því offorsi sem þing og þjóð er beitt í þessu máli. Það er einfaldlega staðreynd sem við þekkjum flest að mikill meiri hluti framsóknarmanna um allt land skilur ekki atlögu hæstv. forsrh., sem forusta Framsfl. styður, að fyrirtækinu Norðurljósum. Og framsóknarmenn um allt land standa agndofa yfir síendurteknum árásum ráðherra Sjálfstfl. á forseta Íslands. Framsóknarmenn um allt land bera virðingu fyrir stjórnarskrá lýðveldisins og þeir vilja ekki að menn hafi hana að leiksoppi með brellum og brögðum. Og framsóknarmenn um allt land undrast að leiðtogar þeirra skuli nú ætla að gerast vikapiltar Sjálfstfl. til að taka frá landsmönnum þann rétt sem forseti Íslands færði þeim samkvæmt lýðveldisstjórnarskránni frá 1944. Staðreyndin er sú að hv. þm. Framsfl. eru kúgaðir í málinu. Það er sú kúgun sem veldur því að Sjálfstfl. er í þessum sal á þessum sumardögum að þröngva fram vilja sínum í andstöðu við sannfæringu fjögurra annarra flokka, Samf., Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, Frjálsl. og Framsfl. Það þurfti ekki annað en sjá angistarsvip hæstv. landbrh., varaformanns Framsfl., þegar hann reyndi að verja málið fyrir tæpum tveimur sólarhringum í sjónvarpinu. En Sjálfstfl. ræður ekki nema 22 þingmönnum af 63 í þinginu. Flokkurinn sjálfur er minnihlutaflokkur meðal þjóðarinnar. Samkvæmt eigin reikningsaðferðum um hlutfall af kjörskrá náði fylgi Sjálfstfl. í kosningunum í fyrra ekki einu sinni þriðjungi atkvæðisbærra manna. Og ég spyr: Eiga fulltrúar sem styðjast við minna en þriðjung kosningarbærra Íslendinga að fá að bera meiri hluta þingheims ofurliði og mikinn meiri hluta þjóðarinnar á kostnað lýðræðisins, á kostnað fjölmiðlunar í landinu, á kostnað kosningarréttarins og stjórnarskrárinnar, á kostnað virðingar Alþingis og á kostnað þess heiðurs sem okkur ber sem kjörnum fulltrúum þjóðarinnar að sýna embætti forseta Íslands? Ábyrgð sjálfstæðisforustunnar er mikil en ábyrgð hv. þm. framsóknarmanna er engu minni. Og það er óhætt að fullyrða það, herra forseti, að forsætisráðherrastóll Halldórs Ásgrímssonar 15. september er þegar orðinn eitthvert dýrkeyptasta setgagn Íslandssögunnar. Flokkar stjórnarandstöðunnar hafa frá upphafi staðið saman í málinu og þeir hafa beitt sér fyrir því að fundin yrði farsæl lausn á málinu sem um gæti skapast góður friður. Ítrekað hefur stjórnarandstaðan boðið upp á samstarf um farsælli og óumdeildari lausnir. Og eins og ég sagði áðan lýsti ég því hvernig formaður Framsfl. sat í stúkusæti þegar hann sá slegið af afli á sáttarhönd stjórnarandstöðunnar í fundinum í Stjórnarráðinu sem forsrh. sleit eftir 12 mínútur. Ég fullyrði það hér, herra forseti, að það hefði verið auðvelt að skapa góðan frið um fjölmiðlalögin og um takmarkanir og eftirlit með starfsemi auðhringa almennt séð ef forusta stjórnarflokkanna hefði hlustað á stjórnarandstöðuna, ef menn hefðu lagt eyrun við varnaðarorðum sérfræðinga um stjórnskipan landsins, ef ráðherrar hefðu tekið mark á fólkinu í flokkunum og ef hæstv. forsrh. hefði hlustað á þjóðina. En forusta Sjálfstfl. vildi þetta ekki, hún hefur aldrei viljað skapa góðan frið og breiða samstöðu um málið. Hún er í einhvers konar Sauðafellsför, hefndarleiðangri sem beinist ýmist að einu fyrirtæki eða forseta Íslands. Stjórnarandstaðan vill það eitt að farið sé að fyrirmælum stjórnarskrárinnar án þess að menn hafi uppi refskap og brellur. Án þess væri friður en upp á það, herra forseti, er ekki boðið.

Virðulegi forseti. Það var nokkuð skemmtilegt að hlusta á þessa ræðu og sérstaklega hafði ég gaman af því þegar hv. þm. Össur Skarphéðinsson talaði um að menn væru með atlögu að fyrirtækjum. Þá mundi ég eftir því sem var nokkuð umdeilt á sínum tíma þegar hann var með atlögu sína að Baugi og krafðist þess og fór fram á það að Samkeppnisstofnun fengi þau tæki sem þyrfti til að skipta því fyrirtæki upp. Það var löngu áður en það fyrirtæki hóf að hasla sér völl á fjölmiðlamarkaðnum. En ég ætla ekki að fara í U-beygjur hv. þm. í þessu máli eða öðrum. Ég ætla hins vegar að spyrja hann um eitt sem ég tel að skipti gríðarlega miklu máli og mér finnst vera stóra málið í þessu. Ég vil spyrja hv. þm. hvort hann telji að það sé eðlilegt, því ástæðan fyrir að við erum hér er sú að þau tíðindi hafa orðið að í fyrsta skipti í 60 ára sögu lýðveldisins neitar forseti að skrifa undir lög. Fyrrverandi formaður Alþýðubandalagsins ákvað að taka þá ákvörðun, eins og menn þekkja, og rökin sem hann nefndi voru það að hér væri í rauninni um umdeilt og óvinsælt mál að ræða og þar af leiðandi væri eðlilegt að neita að skrifa undir það og fara með málið í þjóðaratkvæði. Ég vil spyrja hv. þm. Össur Skarphéðinsson hvort hann telji að með því að haga málum með þeim hætti hafi sú stóra breyting sem hugsanlega verður góð áhrif á íslenska stjórnskipun. Það er, virðulegi forseti, grundvallarmál því hér erum við að tala um grundvallarbreytingu á þeirri stjórnskipun sem við höfum haft í 60 ár og sem ég tel að hafi reynst þjóðinni afskaplega farsæl og skynsamleg. Því vil ég fá skýr svör frá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni um hvort hann telji að hér sé um skynsamlegan og eðlilegan gjörning 

Herra forseti. Lýðræði er fallegt orð. Það að lýður allur, landslýður í fornri merkingu, það er að segja þjóðin, ráði, það er falleg og göfug hugsun. Við Íslendingar erum stoltir af lýðræðishefð okkar. Við alþingismenn erum væntanlega hreyknir af því að starfa á því sem oft er talið vera elsta þjóðþing veraldar með fullvalda þjóð. Fyrir utan menningararfleifð þjóðarinnar, tunguna, íslenskt mál og landið sjálft hygg ég að lýðræðislegt stjórnskipulag og sú trú manna eða von að minnsta kosti að þeir búi í þroskuðu réttarsamfélagi þar sem virðing er borin fyrir lögum að maður tali ekki nú um stjórnarskrá, standi mönnum hjarta nærri. Það er af þessum sökum sem íslensku þjóðinni er brugðið. Það er vegna þess að það er að renna upp fyrir mönnum nú á síðastliðnum einum til þremur sólarhringum að jafnvel ekki einu sinni því sé að treysta að ráðamenn þjóðarinnar, þeir sem með meirihlutavöldin fara um þessar stundir, ætli sér að virða stjórnarskrárbundin og helg réttindi manna í lýðræðissamfélagi, það er kosningarréttinn. Það að forseti lýðveldisins ákvað að virkja stjórnarskrárbundinn rétt þjóðarinnar, að færa þjóðinni þann rétt sem 26. gr. stjórnarskrárinnar geymir og vísa þar með staðfestingarvaldi sínu til þjóðarinnar, eru auðvitað stór og mikil tímamót. Stjórnarskráin er algerlega skýr að minnsta kosti hvað þetta atriði varðar. Þegar það rennur upp fyrir mönnum að með brellum, að með því að hafa rangt við, að með hundakúnstum, sem ég leyfi mér að kalla svo, í lagatæknilegu tilliti ætli menn að hafa þennan rétt af mönnum þá er von að þeim sé brugðið, að þjóðinni sé brugðið. Ég held að það sé eins og að kalt vatn hafi hríslast niður hrygglengjuna á hverjum manninum á fætur öðrum þegar honum varð ljóst hvað hérna er raunverulega að gerast. Framsöguræða hæstv. utanríkisráðherra. Halldórs Ásgrímssonar fyrir frumvarpi stjórnarinnar áðan var fyrir margra hluta sakir merkileg. Þó ekkert væri annað en hinar stórkostlegu mótsagnir sem voru innbyggðar í málflutninginn þá væri það hálfa nóg til að hún mun lifa á spjöldum sögunnar. Hæstv. ráðherra hóf mál sitt á því að segja að hér væri á ferð frumvarp að stórum hluta samhljóða því sem Alþingi hefði samþykkt 24. maí. Síðan fór stór hluti fyrri parts framsöguræðu hæstv. utanríkisráðherra í að reifa niðurstöður starfshóps ríkisstjórnarinnar --- um hvað? Um það hvernig skyldi kjósa. En hann er að mæla fyrir frumvarpi þar sem það er orðin niðurstaðan að kjósa alls ekki. Starfshópurinn ræddi ekki um þann möguleika, skoðaði aldrei þann möguleika, hugleiddi aldrei þann möguleika að ekki yrði kosið  Hæstv. ráðherra gerði síðan mikið úr þeirri óvissu sem skapaðist af því ef kjósa ætti og hæstv. ríkisstjórn hefur um fátt meira talað en þessa óskaplegu óvissu sem enginn hefur haft áhyggjur af nema hún. Það er dálítið kostulegt líka að heyra menn í lýðræðislegu samhengi tala um að forsetinn sé að grípa fram fyrir hendur á Alþingi sem upp undir 90% þjóðarinnar hafi kosið. Það var ekki samstaða um þetta mál á Alþingi. Var það, hæstv. ráðherra? Er hæstv. ráðherra búinn að gleyma því að það voru aðeins 32 þingmenn, sem samkvæmt úrslitum miðað við kosningar og fjölda atkvæða 2003 höfðu reyndar minni hluta gildra atkvæða á bak við sig, sem samþykktu þessi ólög. Hæstv. ráðherra er oft hreykinn af því að vera endurskoðandi og kunna að fara með tölur. Hæstv. ráðherra ræddi síðan um að mikill munur væri á þessum frumvörpum og fór yfir þessi 5% sem eiga að verða að 10% og mismunandi gildistökuákvæði sem menn fengju að greiða atkvæði um í kosningunum 2007 ef svo illa tekst til að þær verða ekki fyrr. Reyndar voru það kostulegir loftfimleikar í málflutningi, og út af fyrir sig má líka hrósa hæstv. utanríkisráðherra fyrir að komast til þeirra hæða, að ríkisstjórnin væri jafnvel að ganga lengra í lýðræðislegu tilliti með því að leyfa mönnum að kjósa um þetta 2007 heldur en láta kosningar um þjóðaratkvæðagreiðsluna fara fram núna. Það mætti segja það. Á hvaða stjórnmálaskóla hefur hæstv. utanríkisráðherra gengið? Hvar lærði hann stafrófið í lýðræðislegu stjórnarfari? Var það í einhverjum stjórnmálaskóla framsóknarmanna og hvar fór hann fram?  Nei, herra forseti. Það er mín skoðun að þetta stjórnarfrumvarp á þingskjali 1891 sé óþinglegt. Það stenst ekki. Það er stjórnskipulegur óskapnaður aðallega af tveim ástæðum. Það hefur bersýnilega í sér fólgna fyrirætlan um að fara á svig við skýr ákvæði 26. gr. stjórnarskrárinnar. Það er líka algerlega ótækt hvað umbúnað snertir. Það að hafa í einu og sama frumvarpinu efnisatriði sem eru bæði tekin út úr lögum og sett inn aftur er nýmæli. Ég bið menn að nefna mér eitt einasta dæmi um að mönnum hafi nokkurn tíma áður í sögu Alþingis dottið það í hug að fella úr gildi og setja í gildi í sama frumvarpinu sömu lagagreinina. Það er það sem hér á að gera. 2. gr. þessa frumvarps á þingskjali 1890 er nákvæmlega samhljóða 2. gr. laga um breytingu á útvarpslögum og samkeppnislögum sem samþykkt var á Alþingi 24. maí. Lesi menn þetta saman. Ekki einni einustu kommu er hreyft til. Svo mikið hafa menn verið að spara sér í verkunum að þeir hafa auðvitað bara á rafrænu formi endurprentað textann. Það er bara ,,copy`` og ,,paste``, er það ekki, herra forseti? Það er flutt yfir og til marks um það er að íslensku hortittirnir sem höfundum laganna tókst að hafa inni í textanum og fóru þar alla leið í gegn eru endurvaktir í frumvarpinu. Má ég lesa fyrir hæstv. forseta hversu hönduglega menn orða hlutina í lögunum? Það segir, með leyfi forseta, í 1. gr. laganna: ,,Telja skal með veltu móður- og dótturfyrirtækja fyrirtækja innan sömu fyrirtækjasamstæðu og fyrirtækja sem markaðsráðandi fyrirtækið eða fyrirtækjasamstæðan hefur bein eða óbein yfirráð yfir.`` Þetta er yndisleg íslenska, er það ekki? Eru ekki höfundarnir stoltir?  ,,Telja skal með veltu móður- og dótturfyrirtækja fyrirtækja innan sömu fyrirtækjasamstæðu og fyrirtækja sem markaðsráðandi fyrirtækið eða fyrirtækjasamstæðan hefur bein eða óbein yfirráð yfir.`` Hér er sama gullaldaríslenskan hjá snillingunum, auðvitað, af því að þetta var bara límt yfir. Og svo er verið að reyna að segja okkur að þetta sé ekki sama frumvarpið. Auðvitað er þetta sama frumvarpið. Ósvífnin er þvílík að á köflum er beinlínis gert í því að undirstrika að þetta sé sama frumvarpið, að þetta séu sömu lögin. Hæstv. forsætisráðherra Davíð Oddsson sagði í viðtali við sjónvarpið að hann byggist nú ekki við löngu þingi, það þyrfti ekki að ræða þetta mikið, þetta væri þegar fullrætt. Bíddu, er þetta þá ekki sama málið? Greinargerð með frumvarpi þessu er meira og minna engin af því að það er sagt að það sé óþarfi, með leyfi forseta: ,,Frumvarp þetta er að undanskildum tveimur`` --- að vísu er sagt: --- ,,veigamiklum breytingum samhljóða öðru frumvarpi sem samþykkt var á Alþingi 24. maí ...`` Að lokum segir, með leyfi forseta: ,,Um almennar athugasemdir vísast að öðru leyti til almennra athugasemda við frumvarp það, er varð að lögum nr. 48/2004.`` Bíddu, er þetta þá ekki sama frumvarpið? Er ekki verið að fella og setja aftur sömu lögin? Jú, auðvitað. Það sér hvert mannsbarn. Þessi leiktjöld hrynja niður og ríkisstjórnin stendur með málatilbúnað sinn nakin á sviðinu, sömu ákvæðin út og inn og framsöguræða ráðherra staðfesti það áðan. Herra forseti. Það er með öðrum orðum rangt að verið sé að fella hin umdeildu fjölmiðlalög úr gildi. Það er rangt. Það er efnislega og þingræðislega séð rangt. Það er verið að gera á þeim minni háttar breytingar og svo á að prófa aftur hvort forsetinn staðfesti 95 eða 98% sömu lögin og hann synjaði 2. júní síðastliðinn. Og þau rök að gildistaka laganna nú eigi ekki að vera fyrr en eftir alþingiskosningar 2007, og talað er eins og þar með verði eingöngu kosið um það, eru einhver þau kostulegustu rök sem ég hef nokkurn tíma heyrt. Í fyrsta lagi vonumst við nú til þess að kosið verði fyrr. Í öðru lagi vonumst við til þess að ríkisstjórnin verði fallin og leggi þar af leiðandi ekki sjálfa sig undir og þetta mál 2007. Og í þriðja lagi veit hver reyndur stjórnmálamaður að það er ekki þannig að menn geti ákveðið það mörg ár fram í tímann hvað ráði afstöðu kjósenda í ókomnum alþingiskosningum. Hver veit hvaða mál ber hæst í íslenskri þjóðmálaumræðu 2007 og hvernig landslagið verður þá? Segjum sem dæmi, án þess að ég sé að óska mér þess, að þá verði ef til vill svo komið að spurning um aðild Íslands að Evrópusambandinu verði eitt helsta deilu- og kosningamálið. Halda menn að þriggja ára gömul átök um þessa hluti verði þá í forgrunni og muni fyrst og fremst ráða afstöðu kjósenda? Þvílík þvæla. Og að menn sem hafa farið í gegnum margar alþingiskosningar skuli bera sér svona lagað í munn er með endemum. Það er ótrúlegt að menn skuli vera með svona bull, reyndur stjórnmálamaður eins og hæstv. utanríkisráðherra Halldór Ásgrímsson. Herra forseti. Það er óhjákvæmilegt að þetta þing taki til skoðunar, og það mun sú þingnefnd sem fær þetta verkefni hafa forustu um að skoða, hvort þessi málatilbúnaður ríkisstjórnarinnar stenst yfir höfuð. Er þessi aðferð leyfileg? Kemur til greina að grípa inn í það stjórnarskrárbundna ferli sem hófst 2. júní þegar forseti Íslands tilkynnti um niðurstöðu sína? Þetta er fyrsta og stærsta spurningin. Eins og hæstv. fjmrh. viðurkenndi er sú spurning gild. Það má færa mjög sterk rök fyrir því að enginn, ekki einu sinni Alþingi, megi grípa inn í það ferli sem stjórnarskráin setur af stað. Síðan vakna spurningarnar um siðferðilegan og lagalegan rétt manna, pólitískan rétt, til að taka þennan helga rétt af þjóðinni, jafnvel þótt menn teldu það fært, t.d. með þeirri aðferð sem helst hefur verið nefnd, að fella lögin úr gildi í heild sinni þannig að þau væru horfin og tilefni kosningarinnar þar með farið. Um það má deila hvort jafnvel það sé fullnægjandi ráðstöfun vegna þess, sem eru sterk rök, að þá er sá réttur tekinn af þeim hluta kjósendanna sem hefði viljað staðfesta lögin. Þeir fá aldrei tækifæri til þess. Það má segja að hinir, andstæðingar þeirra, nái sínu fram í því að lögin hverfa í gegnum Alþingi. En hvað með þá sem höfðu hugsað sér að mæta á kjörstað og styðja lögin? Er ríkisstjórnin sem sagt sérstaklega að svíkja þá? Eða er það vegna þess að hún reiknaði með því að þeir væru færri en hinir og lagði ekki í kosninguna vegna þess hver hún taldi að úrslitin yrðu? Þetta, herra forseti, er auðvitað það sem Alþingi þarf að skoða. Ég trúi ekki öðru en að hv. þingmenn taki skyldur sínar gagnvart stjórnarskrá og drengskaparheiti sínu það alvarlega að menn fallist á og viðurkenni að þessa grundvallarspurningu verður að ræða, skoða og bera undir vísustu menn. Næsta spurning, telji menn að þetta sé mögulega fær leið, að ekki sé ófrávíkjanlegt að kosningin skuli fara fram og það ferli sé ósnertanlegt eftir að forseti hefur tekið sína ákvörðun, er þá: Hver mega viðbrögð Alþingis vera önnur? Þá er nærtækast að velta því fyrir sér hvort það dugi að lögin séu felld úr gildi í heild sinni þannig að tilefnið hverfi. Er það í lagi? Um það má ræða og um það má deila en það er sjálfsagt að skoða. En þriðji möguleikinn, að nóg sé að fara í málið sem forseti synjaði og sendi af stað til þjóðarinnar og gera á því minni háttar breytingar, er svo galinn og út úr öllu korti að það ætti ekki að þurfa að ræða hann. Hafa menn hugleitt hvers konar ferli málin fara þá í? Hafa menn velt því fyrir sér hvað gerðist á sunnudagskvöldið þegar forsrh. fór til forsetans og varaði við því sem ríkisstjórnin hygðist fyrir? Bíðið við, er það inn í þennan farveg sem menn vilja fara, í samningaviðræður milli þings eða ríkisstjórnar og forsetaembættis um hlutina? Eigum við þá að hafa samband til Bessastaða áður en við setjum lög og berum undir forsetann og spyrja: Er líklegt að forsetinn muni staðfesta þetta?

Það er það sem þið viljið.

Á forsetinn að fara til baka og segja: Ja, það kæmi nú kannski til greina ef tilteknar breytingar yrðu gerðar. Nei, hæstv. menntmrh. Það eruð akkúrat þið, ríkisstjórnin og meiri hlutinn, sem búið þetta ferli til með viðbrögðum ykkar. Forsrh. gengur í gildruna og fer yfir landamærin sem eiga að vera mannheld, landamærin milli Alþingis og forsetaembættisins í þessum tilvikum rétt eins og landamærin milli Alþingis og Hæstaréttar eiga að vera mannheld og bréfheld. En það er ekki alltaf virt. Það sjá allir menn ef þeir hugleiða þetta að menn eru að missa þessi mál inn í stórháskalegan farveg. Það getur aldrei orðið þannig sem stjórnskipunin virkar að í gang fari samningaferli milli Alþingis annars vegar og forsetans fyrir hönd þjóðarinnar sem fer með málskotsréttinn. Þetta er annaðhvort eða. Það er hárrétt hjá forsetanum að hann tjáir sig ekki um málin meðan þau eru hér á Alþingi. Ekki frekar en við blöndum okkur í það þegar dómstólar fjalla um ágreiningsmál þótt þau varði störf eða lagasetningu á þingi. Herra forseti. Lítum til aðstæðna í málinu, til þess að í allan júnímánuð gengu allir út frá því að verkefni komandi þings væri að setja lög um kosningarnar, stjórnarandstaðan og meiri hlutinn urðu sammála um það á fundi sínum í júní eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson vék að. Í erindisbréfi starfshópsins fræga er eingöngu rætt um það að móta reglur um kosninguna. Í kvaðningarbréfi til Alþingis um að koma saman til fundar er uppgefið tilefni að setja lög eða reglur og taka ákvarðanir um kosningarnar. Kúvendingin undarlega síðdegis á sunnudag, á hverju er hún byggð? Hvar eru lögfræðiálitin á bak við hana? Það var enginn starfshópur sem lagði það til, hæstv. utanrrh. Hver er ráðgjöf ríkisstjórnarinnar í sambandi við það mál? Hver er hún? Engin. Það var ekki vitnað í einn einasta lögfræðing, ekki nefnt eitt einasta atriði því til stuðnings að þetta mætti, að þetta væri fær leið. Nei, rökin eru að skelfileg óvissa hafi verið uppi í kringum það að kjósa, óvissa sem ríkisstjórnin sjálf bjó til. Því miður, herra forseti, blasir við okkur að það er í annarlegum tilgangi sem ríkisstjórnin velur þessa leið. Það er annarlegur tilgangur með því að komast hjá því að þjóðin fái að njóta réttar síns til að kjósa um málið eins og forsetinn hafði ákveðið að gera skyldi. Það er einfaldlega þannig og blasir við okkur. Veruleikinn er sá að eftir mánaðarvinnu hafði ríkisstjórnin ekki fundið girðingar eða þröskulda sem dygðu til að hún legði í kosningarnar, til að nógu miklar líkur væru á að þær ónýttust vegna ósanngjarnra og ranglátra skilyrða. Þá var gefist upp við þá leið og valin önnur. Þetta er það sem kallað væri í minni heimasveit ,,lúalegt``. Það er lúalegt að ætla að hafa svona réttinn af mönnum. Talandi um þessa óvissu sem hæstv. fjmrh. gerir mikið úr á Varðarfundinum þar sem hann afhjúpar ríkisstjórnina á nöturlegan hátt og Morgunblaðið hjálpar til við að bera tíðindin út í veröldina. Morgunblaðið hefur gott samband við Sjálfstfl. og á stundum tíðindamenn þar á fundum. Frumvarpið er leið til að afstýra þjóðaratkvæðagreiðslu. Nema hvað? Sjálfstfl. þorði ekki í þessa þjóðaratkvæðagreiðslu. Hann ætlaði aldrei í hana. Öll viðbrögð sjálfstæðismanna einkenndust af undanbrögðum og viðleitni til þess að finna leiðir fram hjá henni eða setja þannig reglur um hana að líklegt væri að hún ónýttist. Það er engin óvissa í því, herra forseti, hvernig á að kjósa samkvæmt 26. gr. stjórnarskrárinnar önnur en sú sem ríkisstjórnin sjálf hefur reynt að búa til. Það er óhjákvæmilegt að draga þá ályktun af framgöngu ríkisstjórnarinnar að hún reyni viljandi að búa til sem mesta stjórnskipulegu þvælu og steypu úr þessu máli. Hún reynir að kynda upp óvissuna. Hún reynir að telja mönnum trú um að þetta sé allt svo óskaplega erfitt og flókið þegar það er nauðaeinfalt, sáraeinfalt að kjósa um eitt tiltekið mál. Á atkvæðaseðlinum stendur já eða nei. Halda menn að þjóðin ráði ekki við að setja þar krossinn? Hvað er þetta? Það er ekkert flókið í þessu máli og engin óvissa í þessu máli önnur en sú sem Davíð Oddsson og Halldór Ásgrímsson eru að reyna að búa til. Ég mótmæli róginum um höfunda stjórnarskrárinnar frá 1944. Það er ósæmilegt að menn skuli nú á árinu 2004, í annarlegum pólitískum tilgangi, vega þannig að starfsheiðri þeirra manna sem af bestu samvisku unnu verk sín í aðdraganda stofnunar lýðveldisins. Að Halldór Ásgrímsson, hæstv. utanrrh., skuli tala með þessum hætti um hlutdeild Framsfl. í því á sínum tíma er til skammar. Ég mótmæli því fyrir hönd þeirra heiðursmanna sem voru í stjórnarskrárnefnd, stóðu að afgreiðslu stjórnarskrárinnar og gerðu út um þann ágreining sem vissulega var uppi, en á lýðræðislegan hátt, og luku málinu, greiddu um það atkvæði. Þeir þorðu nefnilega í kosningar. Þeir fluttu brtt. sínar eftir atvikum og kláruðu málið. Það er ekkert vandamál því samfara að fara í slíka kosningu á grundvelli þessara ákvæða, ekki neitt. Það eru ekki annað en brellur, eins og hæstv. dómsmrh. Björn Bjarnason kallaði það á heimasíðu sinni 3. júní, ekkert annað en lúaleg bellibrögð að fara þessa leið til að hafa kosningarréttinn af mönnum. Ég veit ekki hvað stendur í þessum pistli núna. Það er víst búið að gera nokkrar tilraunir til að breyta honum, eins og dagsetningunni á pistli Hjálmars Árnasonar. Svo eru menn að gera grín að Norður-Kóreu eða þeim fyrir austan, að þeir reyni að endurskoða söguna. En við horfum á menn endursemja mánaðargamla pistla og skipta um dagsetningar á öðrum fyrir augunum á okkur. Herra forseti. Það er augljóst hvað ríkisstjórnin ætlar sér. Það er algerlega augljóst hverjum manni og ég trúi því að 95% þjóðarinnar verði með það á hreinu þegar vikunni lýkur, þegar menn hafa fylgst með þessari umræðu og skoðað þessi mál. Ríkisstjórnin ætlar eina ferðina enn að beita meirihlutavaldi sínu af ýtrustu hörku og þjösnaskap og hafa með því af þjóðinni kosningarréttinn. Auk þessa er ætlunin er að setja forseta lýðveldisins í alveg sérstaka klemmu. Það hafa menn líka komið upp um, þökk sé lausmælginni í hæstv. fjmrh. Hann hefur líka talað það af sér. Það er nefnilega ætlunin, að hafa þetta svo þrælslegt til að forsetinn komist í vanda og standi frammi fyrir því að staðfesta og synja sömu lögum, bæði því að fella eldri lögin úr gildi en setja þau inn aftur. Þetta viðurkennir hæstv. fjmrh. í endursögn af þessum fundi. Þetta er það sem á máli bridsspilara er stundum kallað ,,tvöfaldur gaffall`` og kemur oft fyrir í endaspili. Það er skaði að hæstv. forsrh. er ekki viðstaddur þar sem hann mun hafa eitthvert smávit á brids. Þetta er tvöfaldur gaffall, þráteflisstaða eða hvað við viljum kalla það. En ég held að brellumeistarar ríkisstjórnarinnar, brellukokkarnir, hafi gleymt einu. Það á eftir að koma á daginn. Forseti lýðveldisins er líka settur í þá stöðu að staðfesti hann hin seinni ólög þá væri hann fyrir sitt leyti líka að taka kosningarréttinn af þjóðinni sem hann hafði fært henni með sinni fyrri ákvörðun. Sjá menn það mjög auðveldlega fyrir sér að forsetinn geri það? Gleymduð þið þessu nokkuð, Geir H. Haarde, hæstv. fjmrh.? Gleymduð þið þessu, hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson? Eða eruð þið virkilega svo heillum horfnir, hæstv. ráðherrar, að þið viljið að þetta mál fari inn í það hryllingssamhengi sem þið eruð að reyna að draga upp fyrir þjóðinni? Er það markmið í sjálfu sér að leika stjórnskipun lýðveldisins svo grátt, að búa til óleysanlega þvælu með því að fara endurtekið til forsetans með lög af þessu tagi og setja hann í vanda gagnvart þeim? Ég er ekki viss um að vandi forsetans reynist eins mikill og ríkisstjórnin hefur ætlað. Ætli forsetinn haldi sig ekki bara við sína fyrri ákvörðun um að þjóðin eigi að ráða í þessu máli. Þetta er sama málið. Eru miklar líkur til þess að forsetinn verði allt í einu í þannig skapi, hvenær sem þetta nú verður, að hann taki aftur af þjóðinni þann rétt sem hann færði henni 2. júní? Nú ætla ég engu frekar um þetta að spá og ég ætla ekki að taka efnislega afstöðu til þess hvað forsetinn á að gera í þessu tilviki, frekar en ég gerði í hinni fyrri umræðu. Þetta vald er hjá honum, hann hefur það samkvæmt stjórnarskránni og menn ættu að skammast til að virða það. Það er þannig. Þjóðin er nýbúin að endurkjósa þennan forseta hvort sem mönnum líkar betur eða verr. Það verða þeir líka að viðurkenna sem líkar verr og eiga að virða það. Ég tek undir það með hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að sennilega er framganga ríkisstjórnarinnar í þessu máli og einkanlega nú ljótasti bletturinn, svartasti bletturinn á öllum hennar ferli og er þá langt til jafnað. Ef málið er verra en stuðningurinn við Íraksstríðið, framkoman við öryrkja og hernaðurinn gegn landinu þá er langt til jafnað. En í raun og veru er það mín skoðun að svo sé. Fjölmiðlamálið sjálft, það er að segja efni þess, er komið algerlega út á hliðarlínuna borið saman við mikilvægi hins sem hér er að gerast, hvernig menn umgangast stjórnskipun landsins, hvort menn ætla virkilega með brögðum að hafa stjórnarskrárvarinn og helgan kosningarrétt af þjóðinni. Framsóknarmenn tala um sáttargjörð í þessu tilviki. Við hvern er sú sátt? Hún er ekki við þjóðina. Ég held að það sé alveg ómögulegt að þjóðin upplifi það sem sérstaka sátt að rífa af henni kosningarréttinn. Ég held að það verði ekki þannig. Þetta er ekki sáttargjörð við stjórnarandstöðuna. Það er alveg augljóst mál. Þetta er stríðsyfirlýsing í allar áttir, fyrst og fremst núna gegn þjóðinni. Nú beinist þetta mál að þjóðinni. Nú er það ríkisstjórnin og meiri hluti hennar sem á í styrjöld við þjóðina sem hafði fengið þennan rétt til sín og okkar hlutverk er fyrst og fremst að reyna að vera málsvarar þess og vekja athygli á því sem þarna er að gerast. Ég hef enga trú á því að ætlan ríkisstjórnarinnar að láta þetta mál falla í gleymsku og dá og rykfalla og vera komið til hliðar 2007 gangi eftir. Þetta mál mun ekki gleymast. Það er of stórt til þess. Auk þess bind ég svo innilega vonir við það að hvort tveggja gerist, að stjórnin verði fallin og búið að kjósa löngu áður. Þetta frumvarp gengur ekki upp, herra forseti. Það er stjórnskipulegur óskapnaður. Það hefur í sér fólgna fyrirætlan um að fara á svig við stjórnarskrána og það er sóðaskapur í lagatæknilegu tilliti eins og það er fram sett. Í raun hefur aldrei sést annað eins. Það leyfi ég mér að fullyrða. Ég trúi ekki öðru en menn séu tilbúnir til þess á þingi að endurskoða hug sinn þegar þeir hafa farið betur og rækilegar yfir málið. Þing var kallað saman til að ákveða um kosningar, um þjóðaratkvæðagreiðslu. Það liggur fullbúið frumvarp fyrir þessu þingi um hvernig sú kosning geti farið fram með einföldum, skýrum og óumdeildum hætti því enginn getur deilt um það að það sé sanngjörn og almenn venja að einfaldur meiri hluti þeirra sem þátt taka í kosningum ráði úrslitum í máli af þessu tagi. Enginn getur deilt um það. Menn geta rifist um hvort það væri heimilt að setja einhver viðbótarskilyrði. En það er ekki hægt að deila um að í lagi er að gera það ekki. Það er algerlega óumdeilt að það stenst að gera það ekki. Menn geta því eytt allri þessari óvissu, tekið það allt saman út af borðinu og notað hinar einföldu og óumdeildu reglur, virt stjórnarskrána, virt rétt þjóðarinnar og leyft þessu fallega orði, orðinu lýðræði, að njóta sín í reynd.

Virðulegi forseti. Það vakti athygli mína að hv. þm. fjallaði ekkert efnislega um frumvarpið. Kannski er það vegna þess að það er honum óþægilegt. Það vakti athygli mína við 1. umr. 3. maí um það frumvarp sem hér er verið að fella úr gildi að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon fjallaði meðal annars um það ákvæði frumvarps þess sem þá lá fyrir sem kvað um að markaðsráðandi fyrirtæki væri ekki heimilt að eiga hlut í fjölmiðlafyrirtæki. Mæltist honum á þennan veg, með leyfi forseta: ,,Markaðsráðandi fyrirtæki lenda oft í því, eðli málsins samkvæmt, gegnum dótturfyrirtæki og víðtækt net að eiga í aðilum hér og þar. ... Þarna er spurning um hvort setja mætti þak sem miðaðist við tiltölulega lága prósentu, hvort það væri ekki sanngjarnara og raunhæfara.`` Síðan segir hv. þm. eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Hvað með að nota þar ákvæði laga um fjármálastofnanir, að þar séu mörkin dregin við virkan eignarhlut? Það mætti þess vegna nota sömu skilgreiningu og þar er, með leyfi forseta, þ.e. að ,,með virkum eignarhlut er átt við beina eða óbeina hlutdeild sem nemur 10% eða meira af eigin fé eða atkvæðisrétti eða aðra hlutdeild sem gerir kleift að hafa veruleg áhrif á stjórnun viðkomandi`` fyrirtæki. Með öðrum orðum, mætti ljósvakafyrirtæki aldrei hafa veruleg áhrif á stjórnun hins fyrirtækisins, enda undir 10% þaki.`` Í ræðu sinni gagnrýndi hv. þm. einnig gildistökuákvæði frumvarpsins og lagði beinlínis til að miðað yrði við þann tíma þegar útvarpsleyfi Stöðvar 2 rennur út eða í ágúst 2007. Ég fæ ekki betur séð en að frumvarp það sem hér er til umfjöllunar sé klæðskerasniðið að hugmyndum sem hv. þm. talaði fyrir við 1. umr. um fjölmiðlafrumvarpið 3. maí síðastliðinn. Hv. þm. hlýtur því að geta fallist á að ríkisstjórnin hafi rétt fram sáttarhönd alla vega gagnvart hv. þingmanni í þessu máli. Hvernig getur hann útskýrt andstöðu sína við frumvarp sem endurspeglar eigin hugmyndir? Nú ætla ég að vona að hv. þm. svari mér en geri ekki eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson áðan þegar hann sat hjá. Ef hann svarar mér ekki lít ég svo á að þetta sé skoðun hans. 
            

Virðulegi forseti. Það var athyglisvert að heyra þessa ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar. Hann var afskaplega stóryrtur eins og oft áður, talaði um lúalegt, sóðalegt og að skammast sín. Þetta er ekki í eina skiptið, virðulegi forseti, sem hv. þm. er stóryrtur. Reyndar held ég að það sé orðin alger regla. Ég vek athygli á því að þann 19. nóvember síðastliðinn var hv. þm. afskaplega stóryrtur. Hvers vegna var það? Jú, hann var að lýsa ástandinu á fjölmiðlamarkaðnum áður en þessi mikla samþjöppun varð, áður en hún varð. Þá talaði hann um það, virðulegi forseti, og ég efast um að nokkur hafi tekið svo stórt upp í sig, að það væri stutt í hið rússneska ástand, hvorki meira né minna. Ég er með þetta útskrifað ef hv. þm. er búinn að gleyma þessu. Því væri ágætt að fá að vita af hverju hv. þm. hefur engan áhuga á að ræða það lengur eða grípa til einhverra ráða til að koma í veg fyrir slíkt. Ég vil nota tækifærið, virðulegi forseti, og spyrja hv. þingmann sömu spurningar og ég spurði hv. þm. Össur Skarphéðinsson. Það var athyglisvert að sá ágæti þingmaður sem hefur hér talað um að ræða þurfi málið og vinna í sátt og annað slíkt sýndi þann hroka að svara ekki. Ég spyr einfaldlega af því að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon talaði um aðalatriðið sé stjórnskipunin. Telur hv. þm. að það sé eðlilegt ástand og gott fyrir íslenska stjórnskipun að forsetinn neiti skrifa undir lögin ef mál er umdeilt eða óvinsælt? Þetta er grundvallaratriði. Ef þetta verður leiðin sem farin verður í framtíðinni þá erum við að horfa upp á allt aðra stjórnskipun en við höfum séð fram til þessa. Ég vil fá skýrt svar frá hv. þm. hvað þetta varðar.

Herra forseti. Það er ekki á hverjum degi sem formaður stjórnmálaflokks svarar ekki þeim fyrirspurnum sem beint er til hans vegna þeirra efnisatriða sem fram hafa komið í ræðu hans um frumvörp. Það er með ólíkindum að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon geti ekki svarað fyrir sín eigin orð sem vitnað er til í þessum ræðustól. Hv. þm. lýsti því yfir að frumvarpið sem við erum að ræða sé sama frumvarpið og lagt var fram og samþykkt fyrir nokkru síðan á hinu háa Alþingi.

Hárrétt hjá þér.

Hv. þm. sagði þegar það frumvarp var lagt fram og ríkisstjórnin lagði til að markaðsráðandi fyrirtæki mættu ekki eiga neitt í ljósvakamiðlum að hann væri andsnúinn þeirri reglu og hann lagði það beinlínis til að þeim yrði heimilað að eiga lágt hlutfall, sanngjarnt hlutfall í þessum fyrirtækjum. Hann segir, með leyfi forseta: ,,Hvað með að nota þar ákvæði laga um fjármálastofnanir, að þar séu mörkin dregin við virkan eignarhlut. Það mætti þess vegna nota sömu skilgreiningu og þar er, með leyfi forseta, þ.e. að ,,með virkum eignarhlut er átt við beina eða óbeina hlutdeild sem nemur 10% eða meira af eigin fé eða atkvæðisrétti eða aðra hlutdeild sem gerir kleift að hafa veruleg áhrif á stjórnun viðkomandi`` fyrirtæki.`` Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, formaður Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, hefur gert mikið úr því að hann sé maður orða sinna, að hann sé málefnalegur stjórnmálamaður og að við megum trúa hans orðum eins og nýju neti.

Hárrétt.

Því spyr ég hv. þm. Steingrím J. Sigfússon: Getum við stjórnarliðar og ríkisstjórnin ekki treyst því í ljósi þeirra orða sem hann lét falla um mál sem hann telur að sé það nákvæmlega sama og nú er til umræðu, að hann styðji þá að minnsta kosti þetta efnisatriði frumvarpsins? Ég óska eftir svörum við þessari spurningu. 
            

Virðulegi forseti. Ég hygg að það sé ekki ofmælt að þegar synjun forseta á undirritun frv. um fjölmiðla hinn 2. júní sl. lá fyrir var mönnum óvæntur vandi á höndum. Fyrir lá gersamlega nýtt pólitískt landslag sem menn höfðu ekki áður staðið frammi fyrir í allri lýðveldissögunni og fyrir lá að túlka þyrfti ákvæði 26. gr. stjórnarskrárinnar sem legið hafði í þagnargildi eða dauðadái öllu heldur síðustu 60 ár, eins og prófessor Ólafur Ragnar Grímsson á sínum tíma útskýrði í fræðiriti sínu. Fyrir lá að túlka þyrfti það ákvæði og komast að niðurstöðu um hvernig hægt væri að framkvæma ákvæðið. Ákvæði 26. gr. stjórnarskrárinnar hafði sem sagt legið í þagnargildi í 60 ár þegar ákvörðun forseta Íslands kom sem þruma úr heiðskíru lofti hinn 2. júní sl. Það kom fljótt í ljós að meðal fræðimanna voru skiptar skoðanir um hvort þetta ákvæði hefði raunverulegt gildi, hvort það hefði þýðingu ef það væri lesið í samhengi við ákvæði 13. gr. stjórnarskrárinnar um að forseti léti ráðherra framkvæma vald sitt. Reyndar tók ríkisstjórnin ekki þátt í þeim vangaveltum svo sem ranglega hefur verið haldið fram, m.a. í þessum þingsal og í fjölmiðlum undanfarna daga, að oddvitar ríkisstjórnarinnar og sérstaklega Sjálfstfl. hafi haldið því fram að þetta ákvæði stjórnarskrárinnar í 26. gr. væri ekki virkt. Þvert á móti kom forsrh. þegar í sjónvarpssal hinn 3. júní og tók af skarið með það að hvað sem liði vangaveltum fræðimanna túlkaði ríkisstjórnin það svo, eins og kennt hefði verið í Háskóla Íslands í 60 ár, að þetta ákvæði væri í gildi þó svo að það hefði aldrei verið notað. Það leiðir reyndar hugann að því að það eru ýmis fleiri ákvæði okkur skyld í þessum þingsal sem ekki hafa verið notuð mjög lengi eins og t.d. ákvæði 57. gr. þingskapanna um ræðutíma í þingsalnum þar sem forseta þingsins er veitt heimild til að setja reglur um ræðutíma í umræðum eða að níu þingmenn geta krafist tiltekinnar afgreiðslu í sambandi við afgreiðslu mála. Sú 57. gr. hefur ekki verið notuð mjög lengi þó ég minnist þess reynar að hún hafi verið notuð eitt sinn á árinu 1989 en það er útúrdúr, virðulegi forseti. 
             Næsta spurning þegar búið var að komast að niðurstöðu um það hvort ákvæðið væri virkt var auðvitað það hvernig ætti að standa að framkvæmd þeirrar þjóðaratkvæðagreiðslu sem ákvæðið gerir ráð fyrir. Við höfum örlítið vikið að því í dag í umræðum um störf þingsins og reyndar á vettvangi fjölmiðla undanfarna daga. Ríkisstjórnin fékk til liðs við sig hóp hæstaréttarlögmanna til þess að meta það og skila séráliti um það hvernig unnt væri að standa að málinu. Vegna hvers var það gert? Það var vegna þess að það liggur alls ekki ljóst fyrir af ákvæðum stjórnarskrárinnar sjálfrar hvernig ber að gera það og með tilliti til þeirra ákvæða sem um þessa hluti gilda í nálægum löndum og okkur skyldum, með líkt stjórnarfar, er það ekki augljóst mál hvernig að því eigi að standa. Þessi starfshópur skilaði áliti og reifaði málið mjög vel. Stjórnarandstaðan fékk líka lögfræðinga til að skoða málið. En það er leitt í ljós eftir þær vangaveltur og þær skýrslur sem liggja fyrir af hálfu lögmanna að um málið er einfaldlega djúpstæður ágreiningur milli lögfræðinga. Við höfum margir í stjórnarliðinu og í ríkisstjórninni talið að það væri eðlileg krafa að tiltekinn lágmarksfjölda atkvæðisbærra manna þyrfti til að hnekkja lögum sem Alþingi hefur sett með lögmætum hætti. Ég held að það þyki ekki eða hefði ekki þótt, ef þetta mál væri ekki uppi, óeðlileg krafa almennt á Alþingi þar sem mönnum ber að sjálfsögðu skylda til að standa vörð um heiður, sóma og störf þingsins sem kjörið er á Íslandi venjulega með milli 85 og 90% kjósenda. Við töldum sem sagt margir að það væri skynsamlegt og eðlilegt að setja slík skilyrði og slíkar reglur í lög og það er ekkert í stjórnarskránni sem bannar það. Það er mikill misskilningur að það sé bannað samkvæmt stjórnarskránni. Menn hafa gert mikið úr því að ágreiningur sé milli stjórnarflokkanna um hvar mörkin ættu að liggja. Vissulega voru skiptar skoðanir um það en ég fullyrði að ríkisstjórnarflokkarnir hefðu komist að samkomulagi um það mál ef á það hefði reynt, ef ekki hefði verið valin önnur leið sem liggur fyrir í því frv. sem nú er til umræðu. En málið var þetta: Jafnvel þó að stjórnarflokkarnir hefðu komið sér saman um þetta atriði, lagt fram um það frv. eins og vissulega var upphaflega ætlunin og það hefði verið afgreitt og samþykkt á Alþingi þá lá eigi að síður fyrir að um það mál hefðu orðið djúpstæðar lögfræðilegar deilur í þjóðfélaginu. Um það hefði ekki orðið sú sátt sem þarf að vera um framkvæmd og tilhögun atkvæðagreiðslna af þessu tagi og um það hefðu jafnvel sprottið dómsmál þar sem dregið hefði verið í efa hvort þessi atkvæðagreiðsla hefði yfirleitt nokkuð gildi og hvort niðurstöður hennar hefðu þýðingu fyrir framhaldið og þar með talið hvort lögin frá því í maí sl., sem hér eru til umræðu, héldu gildi sínu áfram eða ekki. Þetta er auðvitað óviðunandi staða. Það er óviðunandi að ætla að bjóða almenningi og fólkinu í landinu upp á það að ganga til þjóðaratkvæðis á þessum grundvelli þegar svona háttar til og það er ábyrgðarhluti að efna til slíkrar atkvæðagreiðslu. Þá varð niðurstaða ríkisstjórnarinnar að það ekki ætti að gera, það yrði að finna aðra leið til að komast út úr því óefni sem ákvörðun forseta Íslands hinn 2. júní sl. hefur því miður leitt til. Hvað er þá til ráða? Ýmsir höfðu bent á að það væri hægt að afnema lögin, fella þau brott eins og það er kallað. Niðurstaðan varð sú að flytja nýtt frv. þar sem í fyrsta lagi er orðið við þeim tillögum að fella brott lögin frá því í maí en því jafnframt haldið til streitu, sem er stefna ríkisstjórnarinnar, að setja þurfi lög um þessi mál, það verði ekki skapað tómarúm milli þess tíma að gömlu lögin frá því í maí falli brott og þar til einhver ný verði sett þannig að allir á þessum markaði viti hvar þeir standa með tilliti til framtíðarinnar. Jafnframt er komið til móts við þau sjónarmið sem m.a. má lesa út úr rökstuðningi forseta Íslands að það sé eðlilegt að þjóðin segi álit sitt á þessu máli. En samkvæmt þessu frv. gerir hún það í almennum þingkosningum eftir því sem hugur hvers og eins kjósanda stendur til þegar þar að kemur og eigi síðar en í kosningunum 2007. Verði hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að ósk sinni um að þingkosningar verði fyrr og jafnvel að þessi ríkisstjórn fari frá, þá verður mönnum  Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon getur ekkert fullyrt um það frekar en ég eða aðrir hvort þetta mál verður síðan aðalmál kosninganna 2007 en það liggur þá fyrir í þeim kosningum hvernig þetta mál er vaxið og ef þetta er mikið mál í hugum stórs hóps kjósenda þá er ekki ólíklegt að það geti ráðið úrslitum um kosningarnar. En það liggur þá bara þannig alveg eins og það er. Auðvitað er það rétt sem hv. þm. sagði að ýmislegt getur gerst en það er þá hver og einn kjósandi sem gerir það upp við sig hvort hann lætur þetta mál ráða sínu atkvæði eða ekki og það er kjarni málsins í þessu. Ég vil segja um þetta til viðbótar, frú forseti, að eldri lögin frá því í maí falla brott með þessu frv. verði það að lögum. Um það mál getur ekki farið fram nein atkvæðagreiðsla. Það er þess vegna rangt sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson sagði í fréttum í gær að það yrði atkvæðagreiðsla um lögin frá því í maí alveg sama hvað yrði um þetta frv. Það er misskilningur. Varðandi efnisatriði frv. að öðru leyti er með frv. komið til móts við gagnrýni á efnisinnihald laganna frá því í maí, m.a. þau sjónarmið sem fram komu hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni. Hlutfall það sem markaðsráðandi fyrirtæki mega eiga í fjölmiðlafyrirtæki til að það fái útvarpsleyfi er hækkað úr 5% í 10. Nú gera menn skyndilega lítið úr því mikilvæga efnisatriði sem var einn af aðalþáttunum í þeim lögum sem nú eru orðin. En síðari breytingin er auðvitað lykilatriði, þ.e. það að fresta gildistökunni fram yfir væntanlegar þingkosningar 2007 þannig að bæði þingið og ný ríkisstjórn eftir kosningarnar 2007, ef hún kýs, geti haft allan þann atbeina að breytingum á málinu sem viðkomandi telja þá æskilegan. Í raun er um að ræða frestun á gildistöku mikilvægustu efnisþátta eldri laga um ríflega eitt ár því að þó svo lögin frá því í maí hafi þegar tekið gildi þá er í þeim veigamikið bráðabirgðaákvæði sem hefur þau áhrif að þau hafa í raun ekki áhrif fyrr en um mitt ár 2006. En þá er spurt alveg eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson spurði í morgun: Af hverju að vera að samþykkja lög núna sem eiga ekki að taka gildi fyrr en árið 2007? Er ekki í lagi að doka með þetta jafnvel fram á árið 2007 eða 2006? Vegna hvers þarf að setja lög núna sem eiga ekki að taka gildi fyrr en eftir svo langan tíma? Ég hef þegar svarað því að hluta. Ríkisstjórnin hefur markað stefnu sína sem hún hefur nú reyndar breytt til að koma til móts við gagnrýni. Hún mótaði hana í lögunum í maí. En það er mikilvægt að allir sem starfa á þessum markaði viti hvar þeir standa í þessu máli. Þeir þurfa að vita það að frá grundvallarstefnunni í málinu, þrátt fyrir þær breytingar sem nú eru lagðar til, hefur ekki verið hvikað. Það er mikilvægt að það myndist ekki tómarúm varðandi setningu nýrra laga til að þeir sem eru á þessum markaði viti hvar þeir standa. Þeir eiga t.d. rétt á því að mínum dómi, eins og gert er ráð fyrir í þessu frv. verði það að lögum og lögunum frá því í maí, að fá tiltekinn aðlögunartíma til að geta lagað sig að ákvæðum laganna. Þau fyrirtæki eiga rétt á því, en ef lagasetningunni er t.d. frestað fram til ársins 2006 eða 2007, liggur alveg ljóst fyrir að gildistaka þeirra yrði ekki fyrr en á árinu 2009 eða jafnvel 2010. Nú er sagt í þessum sal og hefur iðulega verið ítrekað að ágreiningurinn um þetta sé nú meira um form og málatilbúnað heldur en efnisinnihald og það að menn vilji hafa einhver lög um fjölmiðla. Ég spyr því: Hverjir vilja þá fresta gildistöku slíkra laga til áranna 2009 eða 2010 aðrir en þeir sem hafa af því hagsmuni að það gildi engar reglur um þessi mál á þessum markaði? Ég bið bara þá sem ætla að ganga í lið með þeim aðilum að gefa sig fram í salnum við þessa umræðu. Ef það er rétt sem haldið er fram að allir vilji setja um þetta reglur og lög, þennan markað, koma í veg fyrir að markaðsráðandi aðilar á tilteknu sviði viðskipta geti sölsað undir sig allan fjölmiðlamarkaðinn annan en Ríkisútvarpið sem ákveðin hætta er á, þá verður að grípa í taumana núna eins og lagt er til og ríkisstjórnin hefur reyndar beitt sér fyrir með hinum fyrri lögum. Auðvitað er það svo þannig með þetta frumvarp eins og önnur mál af þessu tagi sem hér koma í þingið að í þingnefndinni er ekkert útilokað að mönnum detti í hug að gera fleiri breytingar, að gera breytingar á þeim texta sem lagður er fram í þessu frumvarpi. Því skyldi það ekki vera? Því skyldi það vera óleyfilegt, ef menn koma með viðbótarhugmyndir í því efni? Kjarni málsins í þessu er nefnilega sá að ríkisstjórnin hefur núna með ábyrgum hætti fundið leið til að koma í veg fyrir það óefni og réttaróvissu sem skapast hefði ef efnt hefði verið til þeirrar þjóðaratkvæðagreiðslu sem allir héldu framan af eftir ákvörðun forseta að nauðsynlegt væri að efna til. Ég hef talað um það alveg hreinskilnislega. Það heitir lausmælgi í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar að tala um það hreinskilnislega hvað menn eru að gera hérna. Það heitir lausmælgi hjá honum að ég skyldi leyfa mér að útskýra þetta mál á opnum fundi þar sem allir fjölmiðlar voru í gær. En ríkisstjórnin hefur sem sagt fundið leið til að komast hjá því gagnvart almenningi að setja þetta mál í þá óvissu og uppnám sem ella hefði orðið en jafnframt koma til móts við gagnrýnendur hinna upphaflegu laga um þetta mál án þess að falla frá meginstefnu sinni í málinu. Ég tel að það hefði verið óviðunandi og óboðlegt að láta þessa þjóðaratkvæðagreiðslu fara fram í skugga óvissu um form hennar og fyrirkomulag og réttaróvissu sem uppi er um þetta og nú blasir við eftir að lögfræðingarnir hafa skoðað þetta í þaula. Ríkisstjórnin hefur jafnframt boðið stjórnarandstöðunni aðild að áframhaldandi vinnu fjölmiðlanefndarinnar. Nú gera menn óskaplega lítið úr því. Það er auðvitað framhaldsvinna, sem kemur fram í skýrslu upphaflegu nefndarinnar, um mörg önnur atriði sem þarf að fara vel yfir gagnvart þessum markaði, gagnvart Ríkisútvarpinu, ESA-reglum, stafrænu sjónvarpi og fleiru sem ástæða er til að halda áfram að vinna í. Ég tel því að ríkisstjórnin hafi með frumvarpinu sem nú er verið að leggja fram sýnt bæði sáttfýsi og sveigjanleika í þessu máli. Hún er að koma til móts við gagnrýni sem sett hefur verið fram af hálfu ýmissa aðila í þjóðfélaginu. En þeir sem hafa ekkert fram að færa í þingsalnum annað en frammíköll, öskur eða fliss taka náttúrlega ekki í útrétta sáttarhönd af þessu tagi. Ég vil aðeins víkja að öðrum þætti, herra forseti, sem hefur komið upp á yfirborðið í kjölfar ákvörðunar forseta Íslands en er ekki hluti af þessu þingmáli. Það er sú staðreynd að þessi ákvörðun hefur leitt til þess að menn hafa mikið velt vöngum yfir því hvert sé hið raunverulega hlutverk forsetans í stjórnskipaninni og hvar séu valdmörkin sem tengjast þessu embætti. Mér fannst athyglisvert að hlýða á það sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hafði um það að segja hér því ég held að kannski sé ekki ýkja mikill ágreiningur um það atriði í rauninni. Í fyrsta lagi held ég að allir menn hljóti að vera sammála um það að hver svo sem valdmörkin eru og hvert svo sem hlutverkið er þá eigi það að vera alveg skýrt og klárt fyrir alla hvert það er. Það á ekki að vera neinum vafa undirorpið frá degi til dags. Það á ekki að vera þannig að í hvert skipti sem eitthvað kemur upp á og varðar hlutverk forsetans og stjórnskipunina, til dæmis í aðdraganda forsetakosninga, setjist menn niður og byrji að rífast um það, byrji að takast á um það. Það á ekki að vera þannig. Þetta á að vera alveg skýrt. Það á líka að vera alveg skýrt með hvaða hætti farið er með þjóðaratkvæðagreiðslur ef og þegar settar verða um það almennar reglur. Þær eiga þá auðvitað að liggja alveg fyrir og það á ekki að þurfa að takast á um þá hluti í hvert sinn sem slíkt mál kemur upp. En auðvitað er það jafnframt ljóst, hver svo sem orðið hefði niðurstaðan varðandi þjóðaratkvæðagreiðslu að þessu sinni, að þær reglur hefðu verið hafðar til fordæmis og fyrirmyndar um framhald slíkra mála. Þess vegna var mjög mikilvægt varðandi þessa atkvæðagreiðslu meðal annars að ekki yrði hlaupið til og settar reglur sem ekki yrði hægt að byggja á í framtíðinni hvað þetta varðar. Ég tel að eitt af því sem hefur verið vanrækt varðandi endurskoðun stjórnarskrárinnar, fyrir utan náttúrlega öll ákvæðin um forsetaembættið meira og minna, sem eru úrelt í ljósi sögunnar og breyttra viðhorfa og þarf að endurskoða --- þar á meðal ákvæði 26. gr. --- að eitt af því til viðbótar sem vanrækt hefur verið er að setja skýrar reglur um þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég held að umræðan núna hafi kannski varpað skýru ljósi á það. Sumir þingmenn hafa annað slagið verið að reifa það mál og haft uppi tillögur um það. En um það hefur ekki náðst breið samstaða meðal annars vegna þess að það hefur verið flutt sem sjálfstætt mál en ekki í tengslum við viðameiri endurskoðun á ákvæðum stjórnarskrárinnar. Þetta er eitt af því sem við þurfum að taka upp í framhaldinu. Við verðum að koma okkur saman um það, hvernig svo sem við gerum það í framhaldinu, að ráðast í að endurskoða þá kafla stjórnarskrárinnar sem hér koma við sögu vegna þess að ástandið sem nú hefur skapast er óviðunandi. En við þurfum líka að gæta okkar á því að jafnvel þó við viljum auka rétt kjósenda til dæmis til þess að fara fram á þjóðaratkvæðagreiðslu og gera þær kannski meira áberandi í okkar þjóðlífi en verið hefur --- það þarf nú ekki mikið til því það hefur ekki verið ein einasta þjóðaratkvæðagreiðsla allan lýðveldistímann --- ef við viljum fara inn á þá braut verðum við að gæta okkar á því að vera ekki með fyrirkomulag eins og til dæmis í Kaliforníu þar sem þjóðaratkvæðagreiðslurnar koma í veg fyrir að hægt sé að stjórna fylkinu, meira og minna. Ríkasta svæði í heiminum er meira og minna óstjórnhæft vegna þess að þar er allt á hausnum vegna þess að það er alltaf fellt í þjóðaratkvæðagreiðslum að taka með ábyrgum hætti á vandamálum í fjárstjórn þessa fylkis. Það viljum við að sjálfsögðu ekki þannig að það þarf að gæta sín á því að vera með reglur sem geta gengið upp þó að við viljum auka rétt borgaranna til að segja til um úrslit mála með þjóðaratkvæðagreiðslu og fara fram á að þær eigi sér stað. Þetta vildi ég koma aðeins inn á, virðulegi forseti, því að þetta er eitt af því sem komið hefur upp í tengslum við þá atburðarás sem orðið hefur hér á landi undanfarnar vikur og var vissulega mjög óvænt. En ég vil líka segja það um afstöðu stjórnarandstöðunnar til ákvörðunar forseta Íslands 2. júní síðastliðinn um að synja lögum staðfestingar að það er mjög dapurlegt að stjórnarandstaðan skyldi ekki hafa getað neitað sér um að leggjast í hefðbundnar skotgrafir stjórnarandstöðu gegn ríkisstjórninni í stað þess að taka upp hanskann með stjórnarmeirihlutanum hér á þingi til þess að bregða hönd fyrir höfuð Alþingis.  Að því leyti er það rétt hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni að það mál er miklu minna en stjórnskipanin sjálf sem er miklu merkilegri heldur en eitt slíkt mál sem er hægt að breyta með einföldum lögum frá Alþingi hvenær sem meiri hluta þingsins þóknast að gera það, hvort sem það er núverandi meiri hluti eða einhver annar. Það er dapurlegt hvernig stjórnarandstaðan hefur komið fram í þessu máli og ég spái því að þeir sem þar eru nú, ef þeir komast einhvern tíma til meiri valda og áhrifa, muni sjá eftir því hvaða afstöðu þeir hafa tekið í þessu máli. 
             Ég vil svo bæta því við, virðulegi forseti, út af frammíkalli hv. þm. að hann hefur verið óvenjuþögull í sæti sínu og reyndar fleiri meðan ég hef reifað sjónarmið mín hérna. Það er heldur óvenjulegt. En ég tók líka eftir því í umræðunni fyrr í dag að stjórnarandstæðingarnir svöruðu ekki andsvörum sem að þeim var beint. Þeir hafa að sjálfsögðu fullan rétt á því. Það geta alveg verið aðstæður uppi sem réttlæti það að menn taki ekki til máls þó til þeirra sé beint spurningum. Ég hef stundum gert það. En við munum hvað það heitir í orðabók hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, mannsins með stóryrðin miklu, þegar menn nýta sér ekki rétt sinn til að svara andsvörum. Ég var að vísu mjög ósammála hv. þm. þegar hann jós úr stóryrðapotti sínum yfir hæstv. forsætisráðherra hér um daginn. En það var af líku tilefni ef ég man það rétt. Þetta er því allt mjög athyglisvert.

Hæstv. forseti. Til þessa þings var sérstaklega boðað með forsetabréfi. Erindið var að ræða tilhögun þeirrar atkvæðagreiðslu sem fram skyldi fara. Formenn stjórnarandstöðuflokkanna fóru á fund forsrh. Við höfðum óskað eftir þeim fundi. Þar var rætt um hvernig á þessum málum skyldi tekið í framhaldi af þeirri ákvörðun forseta Íslands að vísa málinu til þjóðaratkvæðagreiðslu, þ.e. hinu umdeilda fjölmiðlamáli. Á fundinum náðist þó sú niðurstaða að hér skyldi boðað til þings 5. júlí og síðan yrði fjallað um framkvæmd atkvæðagreiðslunnar og önnur mál yrðu ekki tekin fyrir. Fundurinn var að vísu stuttur. Honum var slitið af hálfu forsrh. Ef ég man rétt þá orðaði hæstv. forsrh. það svo að það hefðu verið einhver hegðunarvandamál hjá forustumönnum stjórnarandstöðunnar. Látum það nú liggja á milli hluta. Hitt tel ég algjörlega ljóst sem birst hefur í erindisbréfi frá forsrn. þegar sett var á fót nefnd til að fara yfir þetta mál, að nefndin skyldi vinna að því að skoða tilhögun þjóðaratkvæðagreiðslu sem fram ætti að fara í framhaldi af ákvörðun forseta Íslands. Forsetabréfið um að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Forsætisráðherra hefir tjáð mér að nauðsyn beri til að kveðja Alþingi saman til að fjalla um tilhögun atkvæðagreiðslu þeirrar sem ákveðið hefur verið að fram skuli fara, um frambúðargildi laga um breytingu á útvarpslögum, nr. 53/2000, og samkeppnislögum, nr. 8/1993, sem samþykkt voru á stjórnskipulegan hátt frá Alþingi hinn 24. maí sl. Fyrir því hefi ég ákveðið, samkvæmt tillögu forsætisráðherra, að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda mánudaginn 5. júlí ...`` Skýrara gæti þetta ekki verið, hæstv. forseti. En málin tóku þá stefnu, þar sem ríkisstjórnarflokkarnir náðu ekki saman þeim girðingum sem þeir leituðu að, að fara algjörlega út úr þessu fari og brjóta það samkomulag sem þó hafði komist á milli stjórnarandstöðu og ríkisstjórnarflokkanna um tilhögun þessa þings. Hér stóð eingöngu til að rætt skyldi um framgang kosninga, þjóðaratkvæðagreiðslu um þetta umdeilda mál. Ríkisstjórnin tekur sér hins vegar fyrir hendur að leggja málið upp með þeim hætti sem við höfum rætt um í dag, að leggja til að lögin verði felld úr gildi en leggja jafnframt til annað frv. nákvæmlega eins fyrir utan breytingar á tveimur atriðum. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon fór yfir það í ræðu sinni og las upp texta, úr lögunum annars vegar og hins vegar frv. sem hér liggur fyrir. Þar er nákvæmlega sama orðalagið á heilli málsgrein í lögunum og síðan í frv. Hæstv. forseti þingsins, Halldór Blöndal, úrskurðaði í morgun að þetta mál væri þingtækt. Ég er honum algjörlega ósammála um það. Ég tel meira en lítið vafasamt að taka málið inn með þeim hætti sem hér er lagt upp með. Ég sé ekki hvernig við munum komast út úr því í framtíðinni ef vinna á eftir þessum úrskurði hæstv. forseta þingsins, ef það nægir einfaldlega að taka frumvörp sem búið er að fella, því að ég geri ráð fyrir því að stjórnarmeirihlutinn muni ná því fram að fella mál, þá sé nægjanlegt að breyta aðeins örfáum orðum og koma með málið aftur inn í sama búningi. Hæstv. utanrrh. vísaði til grg. sem fylgdi frv. sem var síðan gert að lögum. Það er einnig gert í frv. sem er hér til umræðu. Ég verð þó að segja eins og er, hæstv. forseti, að mér finnst fjölmiðlamálið ekki lengur meginmálið í umræðunni. Það sem mér finnst orðið meginmálið í þessari málsmeðferð allri er að það hefur verið tekin ákvörðun um það af forustumönnum ríkisstjórnarinnar, með samþykki allra ráðherranna og þingmanna í ríkisstjórnarflokkunum, að fara fram með þeim hætti að þjóðin fái ekki að fylgja eftir þeim rétti sem henni er markaður í 26. gr. stjórnarskrárinnar þegar forseti hefur vísað máli til þjóðarinnar. En þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Nú synjar forseti lagafrumvarpi staðfestingar, og fær það þó engu að síður lagagildi, en leggja skal það þá svo fljótt sem kostur er undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar með leynilegri atkvæðagreiðslu.`` Eftir því sem maður les þennan texta oftar, ég tala nú ekki um eftir að maður fer nú að glugga í hin gömlu þingtíðindi og það sem sagt var þegar þessi ákvæði voru ákveðin í stjórnarskrá þá sér maður sífellt betur að um einboðið lagaboð er að ræða. Ég spyr: Höfum við á hv. Alþingi þann rétt að taka af þegnum þjóðarinnar réttinn til að kjósa um mál sem forsetinn hefur tekið ákvörðun um að vísa til þjóðarinnar til staðfestingar? Getum við tekið málið til baka með því að fella lögin úr gildi? Höfum við vald til þess miðað við stjórnarskrána og texta hennar? Þetta finnst mér mesta álitamálið eins og það er vaxið í dag. Það sem snýr að fólkinu í landinu er spurningin: Getur þingið, þegar mál hefur verið tekið til meðferðar á þingi, verið samþykkt af meiri hluta þingsins og málinu vísað til forseta til staðfestingar og hann neitað að undirskrifa lögin og óskað að málið gangi til þjóðarinnar til staðfestingar, tekið þann möguleika frá þjóðinni og komið í veg fyrir að hún fái að segja sína meiningu um einstök mál? Ég dreg það í efa, virðulegi forseti. Mér finnst 26. gr. ákaflega skýr og skýrari eftir því sem maður les hana oftar. Ég get ekki, eftir að hafa gluggað í þær ræður sem fluttar voru þegar stjórnarskráin var lögð fram, komið auga á að menn hafi gert stjórnarskrána, m.a. þessi ákvæði, í fljótræði eða í einhverju tímahraki, eins og hæstv. utanrrh. nefndi í ræðu sinni. Ég fæ ekki þann skilning inn í mitt höfuð þegar ég les yfir það sem ritað er í þingtíðindin. Með leyfi hæstv. forseta vil ég lesa hér úr þingtíðindum frá 1944. Ég vitna þar til eru ummæla og ræðu Brynjólfs Bjarnasonar, framsögumanns fyrir áliti stjórnarskrárnefndar. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Ég álít að svo framarlega sem þetta væri álitið aðeins form, að forseti eigi að staðfesta lög, þá væri forsetinn alveg þýðingarlaus og þá ætti forsetinn enginn að vera, því að þá þyrfti alls engin staðfesting forseta að koma til. Þá gæti forsrh. alveg eins komið fram sem æðsti maður þjóðarinnar og undirskrifað lög frá Alþingi. En ég hugsa mér þetta ekki þannig, að undirskrift forseta sé aðeins form, heldur sem raunverulegt vald. --- En vald í höndum hvers? --- Það er næsta spurningin. Ég hugsa mér þetta sem vald í höndum þjóðarinnar, þannig að það, sem við erum að gera þegar við setjum þetta inn í stjórnarskrá, að lög þurfi staðfestingu forseta, sé það, að við gefum umboðsmanni þjóðarinnar rétt til þess að skjóta málum undir úrskurð þjóðarinnar og afgreiðslu. Og frá þessu sjónarmiði er ekki til annað rökréttara fyrirkomulag en það, sem stjórnarskrárnefnd leggur til, sem sé að lög, sem Alþingi samþykki, séu í gildi þangað til úr því hefur verið skorið við þjóðaratkvæðagreiðslu hvort þau skuli vera í gildi, --- ef forseti hefur synjað um staðfestingu, --- og þau séu þannig afgreidd frá þeim eina dómstóli, sem er viðurkenndur í þeim efnum, dómstóli þjóðarinnar. Ef Alþingi hefur notað umboð sitt, sem það hefur fengið hjá þjóðinni, á annan veg en þjóðin hefur ætlast til, þá kemur það í ljós við þá atkvæðagreiðslu. Og frá því sjónarmiði, sem fyrir mér vakir og ég hygg, að vaki líka fyrir meiri hluta stjórnarskrárnefndar, væri það algjörlega órökrétt, ef sá háttur væri hafður á, sem hæstv. forsrh. leggur til í þessu efni. Og þar sem ég tel, að þetta fyrirkomulag hafi raunverulega praktískt gildi, þá þykir mér það hafa mjög mikla þýðingu hvað samþykkt verður á Alþingi í þessu efni.`` Ég tel að þessi tilvitnun í ummæli Brynjólfs Bjarnasonar sýni að mönnum var algjörlega ljóst hvaða texta þeir voru að setja í lögin og að menn væru að auka vald forsetans með því að setja þessi ákvæði í stjórnarskrána, að forsetinn gæti notað þennan málskotsrétt til þjóðarinnar. Ég dreg þess vegna mjög í efa möguleika okkar á hv. Alþingi til að breyta lögum sem komin eru í þetta ferli. Eins og segir í 26. greininni skal vísa þeim til þjóðarinnar. Til frekari staðfestingar má, með leyfi hæstv. forseta, vitna í Magnús Jónsson frá Sjálfstfl. Hann sagði m.a., undir þessari umræðu: ,,Hér er aðeins um það að velja, hvort þingið vill efla dálítið vald forsetans eða draga úr því. --- Ef maður færi í þessu sambandi að tala um, hvað væri ,,hugsunarrétt``, þá gæti maður náttúrlega sagt, að forsetinn, þessi eini þjóðfélagsþegn, sem valinn er í þessa stöðu, hann hafi í sjálfu sér enga lýðræðislega aðstöðu til þess að vera svo mikill aðili að löggjöf. En hann hefur þessa aðstöðu aðeins í krafti þess, að hann sé réttari fulltrúi þjóðarviljans en Alþingi. Hann hefur rétt til þess að skjóta því undir atkvæði þjóðarinnar, hver er sá rétti þjóðarvilji í ákveðnu máli. Og á þá vilji hans ekki að ráða fyrr en atkvæðagreiðsla hefur sýnt, hvort hann er sá rétti fulltrúi þjóðarviljans. Fulltrúar þjóðarinnar á Alþingi eiga að ráða fyrst um sinn og forseti á að hafa rétt til þess að spyrja þjóðina um hvort hann sé ekki raunverulegri og réttari fulltrúi þjóðarviljans, og úr því verður ekki skorið fyrr en þjóðin samþykkir það í hverju tilfelli að hann sé það.`` Ég held að það sé meira en lítið vafasamt þegar forustumenn ríkisstjórnarinnar fara nú í algjörlega nýja söguskýringu því ég held að það hafi ekki verið í tímahraki og ekki að óhugsuðu máli að stjórnarskráin er eins úr garði gerð og hún er. Menn geta auðvitað lagst í það að fara að ræða um 5% eða 10% í fjölmiðlafrv. en það er bara miklu minna mál en það hvort við tökum þann rétt af þjóðinni sem henni hefur verið markaður í stjórnarskrá. Því mun ég ræða málið fyrst og fremst út frá því sjónarmiði að þjóðin eigi þennan rétt og hann verði ekki af henni tekinn. Hinir lögfróðu ungu menn í Sjálfstfl. geta svo farið í einhverjar allt aðrar pælingar ef þeir vilja. Mér finnst, hæstv. forseti, að það sé verið að reyna á þol þjóðarinnar, það sé markvisst verið að þreyta þjóðina, þreyta fólkið í landinu með þeim málatilbúnaði sem ríkisstjórnin hefur lagt upp með í hinu svokallaða fjölmiðlamáli. Við skulum ekki gleyma því að það er fimmta sannfæring ríkisstjórnarinnar sem komin er inn í það frv. sem nú á leggja fram og taka við rétt eftir að hið fyrra hefur verið fellt úr gildi sem er sama frv. Og alltaf var málið að batna allan tímann sem verið var að vinna það í þinginu og alltaf varð það betra og betra, og alltaf voru menn öruggari um sig að það stæðist stjórnarskrána. Alltaf leið mönnum betur og betur í ríkisstjórninni. Þeim leið samt ekki betur en svo að þeir náðu ekki saman um það hvernig ætti að framkvæma málið þegar forsetinn hafði tekið þá ákvörðun að vísa því til þjóðarinnar, sem forsetinn byggir á valdi sínu samkvæmt stjórnarskránni og valdið er hans eins. Það er algjörlega rétt skýring að mínu viti að forsetinn einn verður að taka þá ákvörðun í einstaka máli hvort hann vilji vísa því í þjóðaratkvæðagreiðslu og láta þjóðina dæma í því. Það sýnir auðvitað, þó að forsetar sem áður hafa setið hafi nokkrum sinnum lýst því yfir að þeir hafi hugleitt að beita þessum rétti þá hefur það ekki verið gert fyrr en nú, að menn beita ekki þeim rétti nema að vandlega íhuguðu máli og þá aðeins þegar mönnum finnst að það sé verið að vega að ákveðnum atriðum eins og t.d. því sem mikið var rætt hér hvað varðar prentfrelsi og annað slíkt sem snertir stjórnarskrána. Mér finnst ekki þurfa að óttast það mjög, eins og mér fannst gæta talvert í máli hæstv. fjmrh. áðan, að þetta ákvæði sé vandræðaákvæði. Það hefur ekki verið það í 60 ára sögu lýðveldisins þó að við stöndum frammi fyrir því núna að því hafi verið beitt í mjög umdeildu máli. Ég hygg að þjóðinni finnist það mjög miður ef hún fær ekki að segja meiningu sína í því einstaka máli og ég skil ekki, hæstv. forseti, hvers vegna við hræðumst það á Íslandi að leyfa þjóðinni að taka afstöðu til einstakra mála. Nú segja forustumenn ríkisstjórnarinnar að þeir vilji draga þetta mál fram yfir næstu kosningar svo að þjóðin fái m.a. að fjalla um það í kosningum. Þá spyr ég eina ferðina enn, hæstv. forseti, eins og ég gerði margsinnis í vor: Hvað lá á? Hvað var að fara á hliðina í þjóðfélaginu? Nú boða menn að þessi lög eigi að taka gildi eftir þrjú ár. Sú röksemd hæstv. fjmrh. að ríkisstjórnin vilji halda stefnu sinni og mönnum eigi að vera ljóst að það sé einhver stefna í gangi og eigi að geta treyst því og þurfi að vita það og það sé nauðsynlegt að festa sé í þjóðfélaginu heldur ekki vatni því að í hinu orðinu segir hæstv. fjmrh. --- ég held að ég hafi lesið það í Morgunblaðinu og heyrt eitthvað af því áðan --- að það liggi auðvitað ljóst fyrir að menn geti breytt þessu ákvæði á vorþingi 2007 því að þá skuli kalla þing saman innan tíu vikna frá því að kosið er. Þá má auðvitað spyrja: Hver er þá festan í þessu sem menn eiga að búa við, hver er vissan sem menn eiga að búa við ef þetta eru rökin sitt á hvað, annars vegar einhver stefna sem alls ekkert er vitað hvort verður til staðar 2007, eða vonandi horfin fyrr, og hins vegar einhver möguleiki á að breyta lögunum strax að loknum alþingiskosningum 2007? Mér finnst þetta ekki vera boðleg rök í málinu. Það hefði mátt velta því fyrir sér í öllum þessum málatilbúnaði, sem reyndar var boðið upp á strax í nóvember, að vinna málið saman með stjórnarandstöðunni, klára það og reyna að ná fram einhverri sátt í því. En þegar málið er hins vegar komið í þann búning sem það er núna, að það snýst um það hvort þjóðin fái að halda sínum löglega rétti samkvæmt stjórnarskrá eða ekki, þá skulum við ekkert vera að velta okkur upp úr því hvort menn breyta einu orði hér eða tveimur orðum þar í fjölmiðlafrv. Það er ekki orðið meginatriði í þessu máli. Meginatriðið er hvort við virðum rétt þjóðarinnar til að taka afstöðu í málinu úr því að forsetinn, sem einn hafði vald til þess, kaus að vísa því til þjóðarinnar. Mér finnst ömurlegt, hæstv. forseti, að það skuli vera takmark ríkisstjórnarflokkanna að leita sérstaklega eftir því að komast fram hjá því að þjóðin fái að kjósa, afstýra því, eins og ég held að hæstv. fjmrh. hafi sagt, að þjóðin fái að kjósa. Það mætti halda að hér byggi bara fólk sem þyldi alls ekki að taka þátt í kosningu. Ég fæ alls ekki skilið, hæstv. forseti, hvers vegna íslenskt þjóðfélag má ekki þróast í þá lýðræðisátt að við tökum annað slagið fyrir ákveðin mál og kjósum um þau. Hvað er að því? Hvers vegna sitjum við uppi með stjórnmálaflokka sem vilja koma í veg fyrir að þjóðin fái annað slagið að segja meiningu sína í ákveðnum málum í lýðræðislegum kosningum? Mér finnst ríkisstjórnarflokkarnir hafa valið sér ömurlegt hlutskipti, vægast sagt. Það liggur við að ég vorkenni þeim hvernig málum er komið. Það er í raun og veru ömurlegt að forsrh. skuli ætla að enda feril sinn á því, jafnágætur maður og hann er að mörgu leyti, að fara með málið fram með þessum hætti. Það verður að segjast alveg eins og er. Hér er verið að leggja fram sama frv. og við eigum að fara að rökræða það. Stjórnarandstaðan vann sína vinnu. Hún gekk til þess leiks með því að vinna að frv. um hvernig framkvæma mætti þjóðaratkvæðagreiðslu á sem einfaldastan og öruggastan hátt án þess að vera að leita að girðingum fram og til baka, að sú þjóðaratkvæðagreiðsla yrði framkvæmd á sama hátt og gert hefur verið árum og áratugum saman, að meiri hluti manna sem greiðir ákveðinni niðurstöðu atkvæði sitt fái ráðið niðurstöðunni. Það er bara hin venjulega regla. Í langflestum eða öllum félögum er það hin venjulega regla að meiri hluti manna sem greiðir atkvæði ræður niðurstöðunni. Það er mjög sjaldan sem krafist er aukins meiri hluta til að breyta því. Þetta er hin almenna regla. Nú erum við mætt til sumarþings og okkur er ætlað að setja ný fjölmiðlalög, ætlað að fara í sama verkið og við eyddum í 20 dögum þar sem fjölmiðlafrv. og fjölmiðlamálið fékk algeran forgang á önnur mál. Menn mæla fyrir nýju frv. sem þeir telja að sé þannig úr garði gert að það megi taka fyrir en vitna síðan í greinargerðir og eru með nánast óbreytta texta í hinu nýja frv. Ég verð að segja alveg eins og er að ef menn ætla sér að fara þá leið sem lagt er upp með eru menn enn á ný að velja ófriðinn. Ég sagði áðan, hæstv. forseti, að ég drægi mjög í efa að þinginu væri heimilt að fara inn í það ferli sem við erum komin af stað með. Þjóðin á þennan rétt samkvæmt stjórnarskránni. Ég held að það sé meginmál að ræða það eins og málum er nú komið en ekki það hvort við breytum einhverjum orðum í lögum sem eru mjög umdeild. Við munum auðvitað fá tækifæri til þess að fjalla um málið í allshn. og fara þar yfir hin ýmsu rök. Við í stjórnarandstöðunni teljum að hér eigi að afgreiða lög, einföld lög um hvernig framkvæma eigi þjóðaratkvæðagreiðslu, taka afstöðu til málsins. Það eigi að vera niðurstaðan en ekki eitthvert sýndarfrumvarp sem er nánast eins og hið fyrra. Ég tel, hæstv. forseti, að meðan ekki hefur verið skorið úr því með lögformlegum hætti að bestu manna yfirsýn, og þá er ég að tala um að það verði skoðað í allshn., hver réttur okkar er samkvæmt stjórnarskránni varðandi þjóðaratkvæðagreiðsluna að þá verði ekki farið lengra í því að skoða pakka ríkisstjórnarinnar varðandi fjölmiðlalögin. Það hlýtur að verða krafa okkar í stjórnarandstöðunni að fara yfir það hvort yfirleitt er hægt að fara í málið með þeim hætti sem hér er lagt upp með. Ég held að það sé rétt á meðan sú óvissa er óútkljáð að beina ekki sjónarhorninu á mikið annað í bili.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Guðjóni A. Kristjánssyni fyrir ágæta ræðu. Hann kaus reyndar að fjalla ekki um efni þess frv. sem er til umræðu enda telur hann það ekki teljast til meginatriða málsins heldur fyrst og fremst ákvæði stjórnarskrárinnar. Ég kýs reyndar að ræða um það mál sem er á dagskrá, þ.e. frv. ríkisstjórnarinnar um eignarhald á fjölmiðlum. Hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson lýsti því yfir, eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, að það frv. sem hér er til umræðu væri í rauninni efnislega það sama og við ræddum á hinu háa Alþingi í maímánuði. Þann 3. maí, við 1. umr. þess máls, tók hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson til máls og gerði athugasemdir við það frv. sem þá lá fyrir. Við þekkjum efnisatriði þess frv. eins og það var þegar það var lagt fram og sömuleiðis þær breytingar sem lagt er til að gerðar verði á þeim lögum nú, þ.e. að markaðsráðandi fyrirtækjum verði heimilað að eiga allt að 10% í ljósvakamiðlum. Við þá umræðu gerði hv. þm. athugasemd við það að markaðsráðandi fyrirtæki og sterk fyrirtæki mættu ekki eiga eina krónu í ljósvakamiðlum. Hann sagði, með leyfi forseta, í þeirri ræðu: ,,Ég teldi miklu ásættanlegra að stór og öflug fyrirtæki mættu eiga allt að 30% í útvarpsfyrirtæki og að hámarkseignaraðild hvers fyrirtækis væri 15% eða 10%.`` --- Að hámarkseignaraðild hvers fyrirtækis væri 15% eða 10%. Nú liggur þetta frv. frammi. Það gerir ráð fyrir því að hámarkseignaraðild fyrirtækja sem eru í markaðsráðandi stöðu verði 10%. Ég geri ráð fyrir því að eins velmeinandi og vel gerður maður og hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson er standi við fyrri orð sín og þess vegna langar mig til þess að varpa fram þeirri spurningu hvort hann geti, í ljósi fyrri ummæla sinna, ekki lýst yfir stuðningi við þetta tiltekna ákvæði þess frv. sem við erum að ræða nú.

Virðulegi forseti. Það fer nú að verða skrýtin lenska hjá stjórnarandstöðunni að svara ekki þeim fyrirspurnum sem beint er til hennar. Ég vil aftur benda á það sem kom fram í umræðu við framlagningu fjölmiðlafrumvarpsins á sínum tíma og að hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson víkur sér undan að tala efnislega um það frv. sem við erum hér að ræða. Hv. þm. sagði ekki bara það sem hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson nefndi áðan heldur sagði hann, með leyfi forseta, þegar hv. þm. gagnrýndi það að einungis væri tveggja ára fyrirvari hjá fyrirtækjum til þess að laga sig að nýju umhverfi: ,,Ég tel að tíminn verði í fyrsta lagi að vera lengri og í öðru lagi tel ég óeðlilegt að mönnum sé algjörlega ýtt út úr atvinnurekstrinum. Varðandi útfærslu á þessum atriðum væri spurning hvort trappa mætti þetta niður og á lengri tíma. Ég teldi miklu ásættanlegra að stór og öflug fyrirtæki mættu eiga allt að 30% í útvarpsfyrirtæki og að hámarkseignaraðild hvers fyrirtækis væri 15% eða 10%.`` Ég get ekki séð betur en að í því frumvarpi sem til umfjöllunar er í dag sé fullkomlega komið til móts við þau sjónarmið sem hv. þm. setti fram í ræðu sinni við framlagningu frumvarps um fjölmiðlalögin hér í vor og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon var jafnframt efnislega sammála þessu. Tíminn hefur verið lengdur og hámarkseignaraðild hvers fyrirtækis hefur verið hækkuð í 10%. Þetta kalla ég að koma til móts við stjórnarandstöðuna og þetta kalla ég að rétta fram sáttarhönd sem stjórnarandstaðan ætlar núna að slá á. Ég hlýt að draga þá ályktun að ef hv. þm. kemur ekki hér upp og svari þessu þá sé hann efnislega sammála því frumvarpi sem hér er til umfjöllunar fyrst og fremst.

Frú forseti. Hæstv. forsætisráðherra las hér upp forsetabréf um að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda fyrir tveimur dögum. Þar greindi hann Alþingi frá því að forseti hefði skrifað forsetabréf þar sem hann greindi frá að forsætisráðherra hefði tjáð sér að nauðsyn bæri til að kveðja Alþingi saman til þess að fjalla um tilhögun þjóðaratkvæðagreiðslunnar sem samkvæmt stjórnarskránni skal fara fram í framhaldi af synjun forseta. Í framhaldi af þessu, frú forseti, mæli ég hér fyrir frumvarpi til laga um þessa þjóðaratkvæðagreiðslu sem á að fara fram um gildi laga um breytingu á útvarpslögum og samkeppnislögum. Flutningsmenn þessa frumvarps eru formaður Samfylkingarinnar, formaður Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs og formaður Frjálslynda flokksins. Stjórnarandstaðan stendur sameinuð um þetta frumvarp. Frumvarpið er ákaflega einfalt í sniðum. Þar er gerð grein fyrir því að umrædd lög skuli lögð undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar. Þar er frá því greint hvenær við teljum að þjóðaratkvæðagreiðslan eigi að fara fram. Okkar tillaga er laugardagurinn 14. ágúst síðar á þessu ári. Það er í samræmi við það samkomulag sem við töldum að gert hefði verið við stjórnarflokkana á margfrægum fundi í Stjórnarráðinu. Í þessu frumvarpi er frá því greint hverjir eigi að hafa atkvæðisrétt við þessa þjóðaratkvæðagreiðslu og það er þannig byggt upp að í því eru almennt helstu sérákvæði sem mæla þarf fyrir um í lögum vegna þjóðaratkvæðagreiðslunnar. Að öðru leyti er það tillaga okkar með frumvarpinu að miðað verði við að um þjóðaratkvæðagreiðsluna gildi ákvæði laga um kosningar til Alþingis. Í frumvarpinu er jafnframt greint frá tilhögun utankjörstaðaatkvæðagreiðslu og gerð tillaga að atkvæðaseðli. Þessi tilhögun er ekki út í bláinn, frú forseti. Þetta er að meginstofni til byggt á þeim lögum sem samþykkt voru 1944. Þar komu þessi efnisatriði fram. Megingreinin í frumvarpinu er 6. gr. þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Einfaldur meiri hluti gildra atkvæða ræður úrslitum.`` Þetta er auðvitað það efnisatriði þar sem ágreiningurinn liggur milli stjórnarandstöðunnar og ríkisstjórnarinnar. Við teljum hins vegar, eftir að hafa farið yfir þetta mál og fengið sérfræðinga í lið með okkur, að það liggi alveg ljóst fyrir með hvaða hætti eigi að fara að þessari þjóðaratkvæðagreiðslu. Við teljum að á sínum tíma hafi reglan í 26. gr. stjórnarskrárinnar, sem forseti Íslands byggði sína synjun á, verið þrautrædd. Við teljum engan vafa leika á því hver vilji þeirra var sem settu stjórnarskrána á þeim tíma. Það er niðurstaða okkar að það sé ótvírætt að það hafi verið vilji stjórnarskrárgjafans og þeirra sem sömdu líka frumvarpið að stjórnarskránni að einfaldur meiri hluti þeirra sem tækju þátt í þjóðaratkvæðagreiðslu réði úrslitum. Við flutningsmennirnir teljum að þetta komi skýrum orðum fram í ákvæðinu sjálfu, í skýringum við ákvæðið og líka í umræðum á Alþingi árið 1944, meðal annars í ræðum þáverandi dómsmálaráðherra og forsætisráðherra. Með þessu frumvarpi er birt fylgiskjal sem er lögfræði\-álit tveggja hæstaréttarlögmanna, Hróbjarts Jónatanssonar og Daggar Pálsdóttur. Við beindum til þeirra þeim spurningum hvort heimilt væri stjórnarskránni samkvæmt að setja í lög einhvers konar höft á kosningarrétt landsmanna í þjóðaratkvæðagreiðslunni. Niðurstaðan í vönduðu áliti þeirra, sem hv. alþingismenn geta lesið í fylgiskjali með frumvarpinu, var afdráttarlaust neitandi. Það var niðurstaða þeirra að það væri í bága við stjórnarskrána að setja skilyrði um lágmarksþátttöku eða aukinn meiri hluta. Við flutningsmennirnir, við í stjórnarandstöðunni, teljum að í þessu felist meginkjarni þessa máls. Við teljum sem sagt að engar heimildir séu til þess að setja í lög skilyrði og þröskulda sem rýra rétt borgaranna varðandi þjóðaratkvæðagreiðsluna og mismuna kjósendum að því er varðar innbyrðis vægi atkvæða, samþykkjenda annars vegar og synjenda hins vegar. Synjun forsetans byggir á 26. gr. stjórnarskrárinnar. Meginregla þess ákvæðis er að frumvarp sem forseti synjar og hefur til bráðabirgða öðlast lagagildi skuli leggja svo skjótt sem kostur er undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu. Eins og ég hef rakið þá kemur fram í ákvæðinu, í skýringum, að það er ekki greint frá nokkurs konar skilyrðum eða heimildum til þess að setja kosningahöft og þar eru engar vísbendingar heldur um að það sé heimilt. Ég hef líka greint frá því að skilningur þeirra sem fjölluðu um þetta ákvæði í umræðum á Alþingi féll augljóslega að þessari niðurstöðu. Dómsmálaráðherrann sem ég hef hér áður vitnað til í dag, Einar Arnórsson, sagði til dæmis í umræðum á Alþingi að lög sem forseti synjaði staðfestingar skuli bera undir þjóðaratkvæði og ef meiri hluti samþykkir þau ekki skuli þau falla úr gildi. Við flutningsmennirnir þrír teljum þess vegna ótvírætt að það hafi verið áformin að einfaldur meiri hluti þeirra sem tækju þátt í lögbundinni þjóðaratkvæðagreiðslu samkvæmt 26. gr. réði niðurstöðu. Þetta teljum við að skýrist enn frekar þegar önnur ákvæði stjórnarskrárinnar sem með einhverjum hætti fjalla um þjóðaratkvæðagreiðslur eru skoðuð. Fyrir utan 26. gr. er um að ræða þrjár aðrar greinar. Í 11. gr. er fjallað um skilyrði þess að forseta verði vikið frá eftir að þrír fjórðu þingmanna hafa samþykkt ályktun um það. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Forseti verður leystur frá embætti, áður en kjörtíma hans er lokið, ef það er samþykkt með meiri hluta atkvæða við þjóðaratkvæðagreiðslu, ...`` Í 79. gr. stjórnarskrárinnar segir að þjóðaratkvæðagreiðslu þurfi til að staðfesta ef Alþingi hefur samþykkt breytingar á kirkjuskipan ríkisins. Í ákvæðinu segir að þá skuli, með leyfi forseta: ,,... leggja það mál undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar, ...`` Það er athyglisvert að í frumvarpi stjórnarskrárinnar er sérstaklega tekið fram að ekki sé ástæða til þess að skýra þessa grein. Af því er varla hægt að draga aðra ályktun en að tilgangurinn hafi verið sá að einfaldur meiri hluti þeirra kosningarbæru manna sem þátt tækju í þjóðaratkvæðagreiðslunni ráði niðurstöðunni, ella hefði það verið sérstaklega tekið fram. En það vill svo til, frú forseti, að það er einmitt gert sérstaklega í annarri grein stjórnarskrárinnar, í 81. gr., þar sem fjallað er um þjóðaratkvæðagreiðslu sem á sínum tíma einskorðaðist við lýðveldisstjórnarskrána sjálfa. Þar bregður svo við að gerð er krafa um að meiri hluti allra kosningarbærra manna í landinu þyrfti að samþykkja stjórnarskipunarlögin svo að þau gætu öðlast gildi. Þarna er því tekið sérstaklega fram að til að lögin tækju gildi yrði meiri hluti allra sem á kjörskrá eru að samþykkja lögin. Þegar 26. gr. um málskotsrétt forseta er því borin saman við þau önnur ákvæði stjórnarskrárinnar sem fjalla um þjóðaratkvæði teljum við að það liggi ljóst fyrir að fyrirmæli greinarinnar er ekki hægt að skýra öðruvísi en svo að aðeins sé krafist einfalds meiri hluta þeirra kjósenda sem notfæra sér rétt sinn til að taka þátt í þjóðaratkvæðagreiðslunni. Ef ætlunin hefði verið að setja sérstök skilyrði um kosningahöft, svo sem um lágmarksþátttöku eða aukinn meiri hluta vegna 26. gr., þá hefði þurft að taka það sérstaklega fram eins og var gert um lýðveldisstjórnarskrána eða eins og segir í niðurstöðu hæstaréttarlögmannanna Daggar Pálsdóttur og Hróbjarts Jónatanssonar, með leyfi forseta: ,,Þá verður að ætla að stjórnarskrárgjafinn hafi ekki haft í hyggju að skilyrða niðurstöðu þjóðaratkvæðis um lagafrumvarp sem forsetinn synjaði staðfestingar með strangari hætti en hann skilyrðir niðurstöðu þjóðaratkvæðis um brottvikningu forseta og breytingu á kirkjuskipun ríkisins. Slík áform hefðu þurft að koma fram með skýrum hætti í greininni sjálfri, líkt og fram kemur í 81. gr.`` Þetta liggur því að okkar dómi einboðið fyrir, frú forseti. Einfaldur meiri hluti þeirra sem tekur þátt í þjóðaratkvæðagreiðslunni á að ráða. Þetta er í greinargerð með frumvarpinu skýrt út enn rækilegar heldur en ég hef gert í þessu örstutta máli. Ég vil leggja það til, frú forseti, að þegar að þessari umræðu lokinni verði þessu máli vísað til skoðunar og meðferðar allsherjarnefndar og ég vænti þess, í samræmi við það forsetabréf sem hæstv. forsætisráðherra las hér upp, að þetta mál verði tekið til umræðu í þinginu. Það er alveg ljóst að af þeim tveim vængjum sem saman standa að þessu Alþingi hefur stjórnarandstaðan unnið sína heimavinnu.

Frú forseti. Við erum að fara að greiða atkvæði um það hvort beri að vísa frumvarpi ríkisstjórnarinnar til umfjöllunar allsherjarnefndar. Það hefur verið venja mín frá því að ég settist á Alþingi að liðka fyrir gangi mála innan húss enda þótt ég væri oft efnislega algerlega ósammála þeim málum sem um ræddi. Hér er hins vegar á ferðinni mál af því tagi að ég tel mikinn vafa leika á því hvort það sé tækt til frekari umfjöllunar hér og ég hef sannfærst enn frekar um það eftir því sem 1. umr. hefur undið fram. Samvisku minnar vegna get ég því ekki liðkað fyrir áframhaldandi gangi mála. Það eru allt of margar spurningar uppi sem er enn ósvarað og mun ég ekki greiða atkvæði hér á eftir.