Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eftirfarandi bréf hafa borist: „11. apríl 1980. Alexander Stefánsson, 1. þm. Vesturl., hefur ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður Framsfl. í Vesturlandskjördæmi, Jón Sveinsson lögfræðingur, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um að þér látið fram fara rannsókn kjörbréfs í sameinuðu þingi. Garðar Sigurðsson, forseti Nd.“ „Reykjavík, 11. apríl 1980. Matthías Bjarnason, 1. þm. Vestf., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég af heilsufarsástæðum mun ekki geta sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 2. varamaður Sjálfstfl. í Vestfjarðakjördæmi, Einar Kr. Guðfinnsson námsmaður, taki sæti á Alþingi í forföllum mínum.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um að þér látið fram fara í sameinuðu þingi rannsókn á kjörbréfi varamanns. Garðar Sigurðsson, forseti Nd.“ „Reykjavík, 11. apríl 1980. Formaður þingflokks Framsfl. hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Samkv. beiðni Þórarins Sigurjónssonar, 1. þm. Suðurl., sem vegna sérstakra anna heima fyrir mun ekki geta sótt þingfundi á næstunni, leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður Framsfl. í Suðurlandskjördæmi, Böðvar Bragason sýslumaður, taki sæti á Alþingi í fjarveru hans:“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um að þér látið fram fara í sameinuðu þingi rannsókn á kjörbréfi varamanns. Garðar Sigurðsson, forseti Nd.“ „14. apríl 1980. Ritari þingflokks sjálfstæðismanna hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Samkv. beiðni Steinþórs Gestssonar, 2. þm. Suðurl., sem er fjarverandi af heilsufarsástæðum, leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður hans, Sigurður Óskarsson framkvæmdastjóri, taki á meðan sæti hans á Alþingi.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um að þér látið fram fara í sameinuðu þingi rannsókn á kjörbréfi varamanns. Garðar Sigurðsson, forseti Nd.“ Þar sem þessir varamenn hafa ekki átt sæti á Alþingi eftir kosningar þarf að fara fram rannsókn kjörbréfa og vil ég biðja kjörbréfanefnd að taka þau til athugunar. Ég gef fundarhlé í 10 mínútur á meðan. - Fundinum er frestað. - Fundarhlé



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur athugað í fyrsta lagi kjörbréf Jóns Sveinssonar, sem tekur sæti Alexanders Stefánssonar, 1. þm. Vesturl., í öðru lagi kjörbréf Böðvars Bragasonar, sem tekur sæti Þórarins Sigurjónssonar, 1. þm. Suðurl., í þriðja lagi kjörbréf Sigurðar Óskarssonar, sem tekur sæti Steinþórs Gestssonar, 2. þm. Suðurl., og í fjórða lagi kjörbréf Einars Kr. Guðfinnssonar, sem tekur sæti Matthíasar Bjarnasonar, 1. þm. Vestf. Kjörbréfanefnd er sammála um að mæla með því, að þessi kjörbréf verði tekin gild og kosning varamanna samþykkt.



Hinir nýju þm. hafa undirritað eiðstaf og býð ég þá velkomna til starfa hér á Alþingi.



Herra forseti. Atvmn. Sþ. hefur fjallað á fundum sínum um till. til þál. um útibú frá Veiðimálastofnuninni á Austurlandi og leitað umsagnar frá veiðimálastjóra um þetta mál. Hefur það orðið niðurstaðan, að mæla með samþykkt till. eins og hún er á þskj. 11.



Herra forseti. Eins og kemur fram á þskj. 259 hef ég ritað undir nál. með fyrirvara. Ég tel rétt að það komi hér fram, að fyrirvarinn byggðist á því einu að fjvn. þyrfti að athuga þetta mál þegar þar að kæmi. Það er mín skoðun, að hægt sé að reka útibú frá Veiðimálastofnun án mikils kostnaðar af hálfu ríkisvaldsins. Þar sem ég á sæti í fjvn. auk hv. atvmn. vildi ég ekki stöðva þetta mál til frekari rannsókna á kostnaðinum, en skrifaði undir með fyrirvara.



Herra forseti. Það er myndarlegt að tarna. Það lá ljóst fyrir að þingheimur var tilbúinn til þess að samþykkja þáltill. um að stofna útibú frá Veiðimálastofnuninni á Austurlandi. En þegar kom til kasta fjárveitingavaldsins var enginn eyrir til að sjá af til þeirra starfa. Það er auðvitað gersamlega þýðingarlaust að standa þann veg að málum eins og hér ber raun vitni um. Ég hef ekkert um málið annað að segja en það, að ég fylgi því fram og greiði atkv. með till., en þarna skýtur skökku við og myndarlegra væri af þeim, sem stjórna fjármálum, að hinkra við með samþykktir á fjármálatillögum og fjármálaútlátum, eins og þessi till. felur í sér, þangað til þeir eru tilbúnir að fylgja þeim eftir með fjárveitingum.



Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa langt mál um þessa till. Ég gerði það á sínum tíma þegar hún var hér lögð fram. Sannarlega er nú búið, ef við gætum talað á sjómannamáli, að kútta þessari umr. svo rækilega niður að menn geta nánast varla fylgst með því sem farið hefur fram og er það miður þegar svo er um slík mál. Ég vildi þó aðeins segja hér nokkur orð til viðbótar í þessu máli. Allt fram á síðasta áratug voru um og yfir 90% af verðmæti vöruútflutnings okkar sjávarafurðir. Árið 1979 mun það hafa verið um 74–75%. Tugir þúsunda vinna árið um kring í fiskiðnaðinum og mörg byggðarlög og heilir landshlutar eiga nánast allt undir því að hér takist vel til í þessari atvinnugrein, en því miður er allt of víða baslað enn með hjólbörurnar í stað færibanda, goggum og stingum er beitt án tillits til skemmda á verðmætum, og miklum verðmætum er hreinlega hent. Allt of víða er gengið þannig um þessa lífsbjörg okkar allra að þar gæti engan grunað að um matvæli væri að ræða. Hv. þm. Tryggvi Gunnarsson sagði í ræðu sinni um þessi mál: Hvernig við förum að þessu öllu er ekkert smámál. Fiskurinn er oft ákaflega lélegur þegar hann kemur að landi. - Ég vildi segja í þessu sambandi að ég er Tryggva ekki alveg sammála. Fiskurinn er að vísu misgóður þegar hann kemur að landi, en staðreyndin í málinu er að um byltingu hefur verið að ræða í meðferð á fiski um borð í veiðiskipunum sjálfum. Skoðun mín er aftur á móti sú, að fyrst og fremst sé um að ræða að hráefnið skemmist eftir að það er komið frá borði veiðiskips. Kassavæðingin breytti hér verulega um til bóta, og furðulegt má það vera, að alls engar tilraunir hafa farið fram um það, hvort við raunverulega notum hentugustu gerð af fiskkössum sem kostur er á. Hér hefur skort skilning á mikilvægi þess að þessi úttekt fari fram. Við sáum í sjónvarpi ekki alls fyrir löngu þegar var verið að losa fiskiskip sem landaði lausum fiski. Þar var umgengnin við móttöku slík að undrun sætir hvernig með gott hráefni er farið og að það skuli óátalið látið. Ég minntist líka á það í sambandi við stingina, að það er hrein undantekning ef þeir eru notaðir um borð í togurum nú. Slíku er búið að henda fyrir löngu og er það vel. Ég sagði það í framsöguræðu minni, að ég ætlaði ekki hér og nú að deila um hvaða prósentu við ætlum að gefa okkur í aukinni nýtingu. Það, sem skiptir máli og er augljóst, er að verulega miklum árangri má ná með bættri meðferð á hráefninu fyrir utan þau gífurlegu verðmæti sem ekki er komið með að landi. Á síðasta fundi í Framkvæmdastofnun ríkisins var tillaga borin fram sem fellur vissulega að þessu efni og ég vona að geti hjálpað hér til, en hún er þannig, með leyfi forseta: „Stjórn Framkvæmdastofnunar ríkisins samþykkir að fara þess á leit við hæstv. ríkisstj., að hún hafi forgöngu um að komið verði á fót nefnd sem skipuleggi sókn til framleiðniaukningar í fiskiðnaði.“ Þessi tillaga fellur svo til nákvæmlega að því sem fyrir okkur flm. vakir. Við ætlumst til þess að ríkisstj. geri þetta, og því fagna ég því að þessi tillaga er þarna komin fram. Í grg. segir: „Það er skoðun stjórnar Framkvæmdastofnunar ríkisins, að Byggðasjóður eigi nú að beina fjármagni sínu meira til þess sem verða má til framleiðniaukningar í fiskiðnaði. Það sýnir sig að mjög mikill munur er á afkomu iðjuvera, sem að öðru jöfnu ættu að skila svipaðri afkomu. Ástæðunnar til þess virðist einkum vera að leita í vanköntum á stjórnun, t. a. m. allri meðferð og nýtingu hráefnis og skorti á tækniþekkingu við starfrækslu vélbúnaðar.“ Ég tek undir þetta og fagna samþykkt Framkvæmdastofnunar ríkisins. Með þessari samþykkt Framkvæmdastofnunar ríkisins undirstrikar hún þörfina og telur sig reiðubúna til aðstoðar í þessum málum. Ég vildi aðeins segja hér, og segi ég ykkur þar sjálfsagt ekkert sem þið vissuð ekki áður, en þó efast ég um að menn geri sér almennt grein fyrir því, hvernig við Íslendingar stöndum í dag í þessum efnum. Ég las merkilega grein eftir mann sem er búinn að vinna í áraraðir við móttöku og vinnslu á lifur. Hann segir þar, að það séu miklir markaðir fyrir okkur í Tékkóslóvakíu, Hollandi, Frakklandi og Þýskalandi, og m. a. sé ein ástæðan fyrir því, hve vel við stöndum í þessum ríkjum með sölu á lifur, sú að lifur frá mörgum þjóðum sé svo menguð að hún sé ekki samkeppnisfær við það sem við Íslendingar erum að bjóða. Það er því mikils virði að ganga hér manneskjulega um og eiga hreint og ómengað haf. Ég vil einnig taka undir það, sem kom fram í ræðu Skúla Alexanderssonar um þessa þáltill. okkar, að mikils virði er að búa þannig að starfsfólki þessarar atvinnugreinar að hún geti vænst þess að hafa gott starfsfólk. Það er ekki um of brýnt fyrir aðilum þessarar atvinnugreinar, þó að á mörgum stöðum hafi verið myndarlega að staðið og til tekist. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta. Ég fagna, eins og ég sagði, þeim umr., sem orðið hafa um till., og vonast til þess að ríkisstj. taki myndarlega á þessu máli. Ég er sannfærður um að í vannýtingu þess sjávarfangs, sem veiðist, liggur sá sjóður sem þarf til að standa undir auknum rekstrarkostnaði fyrirtækjanna. Í þeirri trú að svo sé er þessi till. til þál. flutt. Ég vil þakka þær jákvæðu umr., sem orðið hafa um þetta mál, og vona, að þær verði til að hvetja stjórnvöld til aukinna aðgerða.



Herra forseti. Það er orðið nokkuð langt síðan mælt var fyrir þessari till. til þál. Það eru kannske einhverjir búnir að gleyma efni hennar, en ég vona að svo sé ekki. Það má segja margt hvað varðar iðnaðinn. Ég hugsa að það sé flestum orðið ljóst, hversu brýnt er að standa við bakið á honum yfirleitt ef hann á að geta sinnt því hlutverki sínu að verða ein af meginstoðum í efnahagslífi okkar. Eins og fram hefur komið á iðnaður okkar í ört vaxandi samkeppni við erlenda iðnaðarframleiðslu, ekki aðeins í samkeppni á erlendum vettvangi, heldur - og ekki síður - á hann í ört vaxandi samkeppni og harðvítugri baráttu á heimamarkaði. Það er auðvitað nauðsynlegt að standa við bakið á útflutningsiðnaði okkar með gjaldeyrisöflun að markmiði, en ég hygg að hitt sé þó ekki síður mikilvægt, að rækta heimamarkað okkar með gjaldeyrissparnað í huga og þann fjölda fólks sem óhjákvæmilega verður að leita athvarfs í iðnaðarstörfum á næstu árum. Sú till. til þál., sem hér er fjallað um, er að mínum dómi mjög jákvætt innlegg í alla þá umfjöllun sem á sér stað um iðnaðinn nú á tímum. Ég tel eðlilegt að Alþ. láti frá sér fara viljayfirlýsingu af því tagi sem hér er lagt til, þ. e. að opinberir aðilar sýni frumkvæði á því að skipta við íslensk fyrirtæki, íslenska framleiðendur, a. m. k. ætíð þegar það þykir fært. Á 38. Iðnþingi voru samþykktar fjölmargar ályktanir um hin margvíslegustu málefni iðnaðarins. M. a. lét Iðnþing frá sér fara ályktun um það efni sem þessi till. til þál. fjallar um, þ. e. um innkaup opinberra aðila. Ályktunin hljóðar svo, með leyfi forseta: „Iðnþing skorar á alla opinbera aðila að setja fastar viðmiðunarreglur um viðskipti og val verktaka, þannig að opinberum innkaupum verði markvisst stefnt til innlendra aðila innan ramma raunhæfs samanburðar á verði og gæðum. Enn fremur bendir Iðnþing á að hið opinbera hefur oft með sinni ákvarðanatöku beint eða óbeint úrslitaáhrif á ýmis stór innkaup. Sérstaklega má þar nefna innflutning og viðgerðir skipa, val verktaka og innkaup vegna stórframkvæmda, svo sem orkuvirkja eða stóriðjuframkvæmda. Þá þurfa opinber innkaup að vera skipulögð þannig að þau geti stuðlað að örri þróun, nýsköpun og vexti í innlendum iðnaði. Iðnþingið bendir á eftirtalin atriði, sem opinberir aðilar þurfa að hafa í huga: Nauðsynlegt er að innkaupastofnanir og innkaupastjórar setji sér þá almennu reglu að athuga, hvort vara eða þjónusta sé fáanleg innanlands, og gefi innlendum aðilum ævinlega kost á að gera tilboð. Setja ber reglur um mat og samanburð á innlendum og erlendum tilboðum opinberra aðila þar sem tekið sé mið af fleiri atriðum en tilboðsupphæð. Er þá átt við atriði eins og það að innlend tilboð megi vera ákveðinni hlutfallsupphæð hærri en erlend, t. d. 20–30%. Útboð þurfa að koma með það löngum fyrirvara að innlendum fyrirtækjum sé mögulegt að bjóða í verkið. Í þessu sambandi er rétt að hafa í huga að oft er ekki á færi innlendra aðila að afgreiða vöru eða inna af hendi þjónustu á jafnskömmum tíma og erlend fyrirtæki. Lengri afgreiðslufrestur kemur því í mörgum tilfellum innlendum aðilum til góða. Ástæða er því til að hvetja innkaupastjóra og stofnanir til að hraða gerð útboðs frá því að ákvörðun er tekin um framkvæmd eða innkaup. Stuttur afgreiðslutími veldur því í sumum tilfellum að jafnvel gefst ekki tími til öflunar hráefna, sem oftast koma erlendis frá, hvað þá að tími gefist til að vinna úr efninu. Þetta hefur margoft valdið því að innlendir aðilar hafa hreinlega engin tök á að bjóða í verk. Hins vegar ætti í mörgum tilfellum að vera hægt að anna fleiri stórum verkefnum á íslenskan mælikvarða ef innlendum aðilum væri gefinn kostur á að afhenda vöru eða vinna að verkefnum í fleiri og smærri áföngum vegna þeirrar sérstöðu umfram erlendu aðilana að vera á staðnum svo að segja, en slíkt er oft ekki hægt þegar seljandi eða verktaki er erlendur. Þannig gæti lengri afgreiðslufrestur unnist upp og jafnvel sparast kostnaður. Einnig má benda á að víða hjá hinu opinbera eru mörg smáinnkaup sem mætti bjóða út í einu og stuðla þannig að vöruþróun og skapa stærri markað. Í hönnun bygginga og í útboðsskilmálum almennt eru oft ónauðsynleg ákvæði um það efni sem nota skal. Er af þessum sökum oft ógerlegt að nota íslenska framleiðslu þó jafngóð sé og fullnægi að öllu leyti kröfum um notagildi sem gera þarf.“ Ég tel ekki óeðlilegt að kynna þingheimi þessa ályktun 38. Iðnþings. Í grg. með þeirri till. til þál., sem hér er fjallað um, er lítillega minnst á þá herferð sem gerð var á dögunum undir nafninu „Íslensk iðnkynning.“ Ég held að það hafi verið samdóma álit manna að sú herferð hafi glætt mjög skilning á íslenskum iðnaði, ekki aðeins ráðamanna, heldur og ekki síður atmennings í landinu og hafi vakið hugi almennings virkilega til baráttu fyrir málefnum iðnaðarins. Í þessu sambandi hljótum við að vera sammála um að íslenskri iðnkynningu má raunverulega aldrei ljúka. Sú till., sem hér er til umfjöllunar, þ. e. um innkaup opinberra aðila, er vissulega gott fordæmi og ég er sammála um efni till. Hins vegar vil ég ítreka að það er ekki síður mikilvægt að almenningur í landinu sé sér alltaf meðvitandi um þjóðhagslegt gildi þess að við kaupum íslenskar iðnaðarvörur, að við skiptum við íslensk fyrirtæki. Herra forseti. Að endingu: Síðasti hv. ræðumaður talaði um fiskkassa. Eigum við ekki að stefna að því að framleiða umrædda fiskkassa á Íslandi?



Herra forseti. Ég hef ásamt þm. Páli Péturssyni. Stefáni Valgeirssyni, Alexander Stefánssyni og Ólafi Þ. Þórðarsyni lagt fram svo hljóðandi þáltill. um ávöxtun skyldusparnaðar ungs fólks: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að gera nú þegar nauðsynlegar ráðstafanir til þess, að ávöxtun skyldusparnaðar ungs fólks verði ekki lakari en ávöxtun ríkistryggðra skuldabréfa.“ Á undanförnum mánuðum og árum hafa orðið miklar umræður um ávöxtun skyldusparnaðar. Þær umræður hefur borið hingað inn í þingið og get ég t. d. í því sambandi nefnt að hv. 1. þm. Norðurl. v., Páll Pétursson, lagði fyrir 97. löggjafarþingið svo hljóðandi fsp., sem ég vil lesa, með leyfi forseta: „Hvað hyggst ríkisstj. gera til þess að leiðrétta vísitölu- og vaxtareikning á inneign skyldusparnaðarinnleggjenda hjá Byggingarsjóði ríkisins og hvenær má vænta þess að leiðrétting verði gerð?“ Þessari fsp. var á sínum tíma ekki svarað. Eins og reyndar flestir, sem hér eru inni, vita, er samkv. lögum nr. 30 frá 1970 öllum einstaklingum á aldrinum 16–25 ára skylt að leggja til hliðar 15% af launum sínum, sem greidd eru í peningum eða sambærilegum atvinnutekjum, í því skyni að mynda sjóð til íbúðarbyggingar eða bústofnunar í sveit. Upphaflega var þessi prósentutala um 6%. Fé það, sem á þennan hátt safnast, er nú ávaxtað í innlánsdeild Byggingarsjóðs ríkisins. Í lögunum segir: „Þegar sá, sem sparað hefur fé og lagt í sjóð samkv. 1. mgr., hefur náð 26 ára aldri - eða stofnað til hjúskapar, verði það fyrr, kaupir eða byggir íbúð til eigin þarfa, sbr. e-lið 12. gr. - skal hann eiga þess kost að fá endurgreitt sparifé sitt samkv. 1. mgr. með 4% vöxtum frá þeim tíma, er það var innlagt, og með viðbót samkv. kaupgjaldsvísitölu.“ Þá segir í lögunum: „Undanþegnir sparnaðarskyldu eru: a) Gift fólk, sem hefur stofnað heimili. b) Skólafólk, sem stundar nám í skóla 6 mánuði eða meira á ári, og iðnnemar meðan þeir stunda iðnnám. c) Unglingar í sveitum, sem vinna hjá foreldrum sínum eða fósturforeldrum og leggja árlega 25% af kaupi sínu, að fæði frádregnu, í bústofnsaukningu. d) Þeir, sem hafa börn eða aðra skylduómaga á framfæri sínu, þó ekki þeir, er hafa yfir 75 þús. kr. skattskyldar tekjur, enda hafi þeir ekki fyrir heimili að sjá. e) Þeir, sem kaupa eða byggja íbúðir til eigin þarfa.“ Með lögum nr. 87 frá 1975 voru undanþáguheimildir veittar öryrkjum, einstæðum foreldrum og námsmönnum. Rétt er að benda á að í þessum umræddu lögum eru sérstök ákvæði sem heimila 25% hærri lánveitingar til þeirra sem skyldusparnað leggja inn á þennan hátt. En mér er tjáð að engin dæmi muni vera til um að þetta ákvæði hafi verið notað. Á undanförnum árum hefur sparifé þeirra ungmenna, sem með lögum hafa verið skylduð til að leggja fyrir fé, rýrnað mjög í vörslu opinberra sjóða. Hafa ungmenni þannig verið skylduð til að leggja fyrir fé með mun lakari ávöxtun en þau gætu fengið með öðrum sparnaðaraðferðum. Ræður þar mestu um hvaða útreikningsaðferð er beitt við ávöxtun fjárins, en andi laganna verður vart skilinn á annan hátt en þann, að hið skyldusparaða fé skuli fyllilega verðtryggt samkv. kaupgjaldsvísitölu. Reiknireglur veðdeildar Landsbankans við ávöxtun skyldusparnaðar fela í sér eftirtalin atriði: 1. Verðbætur reiknast einu sinni á ári. 2. Verðbætur reiknast 1. febr. ár hvert og þá á upphæð skyldusparnaðar eins og hún var 1. febr. árið áður. Dæmi: Einstaklingur, sem hefur skyldusparnað 1. febr. 1979 og leggur mánaðarlega fyrir fé og á 300 þús. kr. á skyldusparnaðarreikningi 1. febr. 1980, fær engar verðbætur það ár, því að lægsta innistæða 1. febr. árið áður er 0.0 kr. 1. febr. 1981 gæti innistæða hans t. d. verið orðin 800 þús. kr. Þá fær hann verðbætur reiknaðar á 300 þús. kr. eða þá innistæðu sem inni var á reikningi 1. febr. 1980 eða árið áður. 3. Verðbætur reiknast ekki á verðbætur. Verðbætur eru hins vegar lagðar á sérstakan reikning til hliðar við aðalreikning skyldusparanda og er sá reikningur vaxtalaus og ekki útleysanlegur fyrr en við lokauppgjör. 4. Þeir sem undanþegnir eru skyldusparnaði, t. d. vegna náms, leggja samt til hliðar 15% launa sinna. Þetta fé fá þeir síðan endurgreitt, en þá engar verðbætur, ef féð er leyst út fyrir 1. febr. Vexti fá þeir hins vegar 4%. Þessir vextir ásamt verðbótum; ef einhverjar eru, fást þó ekki greiddir út fyrr en reikningur er endanlega útborgaður. Vextirnir eru lagðir á bók sem verðtryggist á ofangreindan hátt með 4% vöxtum. Samkv. þessum reglum er hugsanlegt, og e. t. v. raunar dæmi um það, að ungmenni, sem skyldað er til að leggja fyrir fé, hljóti engar verðbætur á fé sitt í nærfellt tvö ár. T. a. m., ef við búum okkur til dæmi, mundi einstaklingur, sem leggur inn eða hefur skyldusparnað 15. febr. 1979, engar verðbætur fá 1. febr. 1980 vegna þess að innistæðan var engin 1. febr. 1979. Ef þessi einstaklingur síðan af einhverjum ástæðum breytti svo högum sínum að hann keypti íbúð og næði því að taka þetta fé sitt út - við skulum segja í des. 1981 - fær hann fé sitt útgreitt vegna íbúðarkaupanna, en engar verðbætur vegna þess að verðbætur eru ekki reiknaðar fyrr en 1. febr. 1982. Þarna er því um aldeilis fráleitar reiknireglur að ræða, og getur hver maður séð í hendi sér hversu undarleg dæmi geta upp úr þessu komið og hvert réttlæti getur verið í því fólgið að skylda ungt fólk á aldrinum 16–25 ára til að leggja fyrir verulegan hluta af tekjum sínum á slíkum kjörum. Af þessum reiknireglum leiðir margs konar óréttlæti. Ungt fólk er þannig skyldað til að leggja fyrir fé með mun lakari ávöxtun en það getur fengið með öðrum hætti. Þessu til skýringar má búa til ýmis dæmi. Við höfum sett fram í grg. með þessari þáltill. athugun á ávöxtun 2 millj. kr. í fimm ár með þrennu móti. Til þess að skýra málið betur og til einföldunar er í dæmunum reiknað með 50% hækkun kaupgjaldsvísitölu og framfærsluvísitölu á ári. Hér er eingöngu valin þessi prósenta til að sýna að þessar reiknireglur verða þeim mun óréttlátari sem verðbólgan er meiri og sérstaklega þegar litið er til þeirrar óðaverðbólgu sem við höfum búið við að undanförnu. Í fyrsta lagi: Ef við hugsum okkur að einstaklingur leggi 2 millj. kr. inn á skyldusparnaðarreikning með ávöxtun sem nú gildir um skyldusparnað ungs fólks á hann að fimm árum liðnum á þessum reikningi um 8 millj. kr. Ef þessi einstaklingur leggur hins vegar 2 millj. kr. inn á tólf mánaða vaxtaaukareikning, sem nú er með 43.5% vöxtum, á hann að fimm árum liðnum 12 millj. kr. Hátekjumaður, sem hins vegar er skyldaður með skattalögum til að leggja 2 millj. kr. fyrir og lætur þær ávaxtast samkv. þeim reglum sem nú gilda um skyldusparnað hátekjumanna, ætti eftir fimm ár 15 millj. kr. Hefðu 2 millj. kr. verið lagðar í ríkistryggð skuldabréf væri ávöxtunin mun meiri. Af þessu sést, ef borinn er saman skyldusparnaður hátekjumanna og skyldusparnaður ungs fólks, miðað við þessar forsendur, að fé hátekjumanna er nær tvöfalt betur ávaxtað. Skyldusparnaður hátekjumanna er þó talinn til skattlagningar, en skyldusparnaður ungs fólks er hugsaður til þess að búa í haginn fyrir það í framtíðinni. Inngreitt fé í skyldusparnað mun á árinu 1979 hafa numið um 6 milljörðum kr. Verulegur hluti þess, eða um 5 milljarðar, mun hafa verið endurgreiddur á árinu, ýmist vegna undanþága eða lokauppgjörs. Þeir tæpu 6 milljarðar, sem inn komu á tímabilinu frá 1. febr. 1978 til 1. febr. 1979, verðbætast ekki á því ári. Hins vegar eru greiddir á féð 4% vextir. Skólanemandi, sem vinnur sér inn fé yfir sumartímann og leggur 15% launanna í skyldusparnað, fær nokkrum mánuðum seinna féð útgreitt án verðbóta, en með 4% vöxtum, sem haldið er þó fyrir honum við lokaávöxtun í mörg ár. Ríkið hefur þannig orðið sér úti um ódýrt lánsfé. Ekki er ljóst hvert eftirlit er af opinberri hálfu með því að skyldusparnaður, sem tekinn er af ungmennum, komi til skila í opinbera sjóði. Á þessum aldri eru ekki allir hirðusamir um fé sem ekki fæst útgreitt fyrr en eftir mörg ár. Mikil ábyrgð hvílir á opinberum aðilum að ungt fólk beri ekki af þessu fyrirkomulagi enn frekara tjón en er lýst að framan. Samkv. lögum nr. 10 frá 1961 höfum við flm. helst skilið það svo að bankaeftirlit Seðlabankans eigi að hafa eftirlit með ávöxtun skyldusparnaðar. Við höfum sagt í grg. að óljóst sé hvernig það eftirlit fari fram. Forstöðumaður bankaeftirlitsins hefur tjáð mér að hann telji það ekki hlutverk bankaeftirlitsins að fylgjast með ávöxtun skyldusparnaðar og hafi bankaeftirlitið því ekki skipt sér af því máli. Það vekur auðvitað enn á ný sterkar upp þá spurningu, hversu eftirliti sé háttað með framkvæmd þessara laga. Í frv. til l. um Húsnæðismálastofnun ríkisins, sem nú liggur fyrir Alþ., eru ákvæði um skyldusparnað ungs fólks. Segir þar að verðtrygging skyldusparnaðar skuli vera samkv. lánskjaravísitölu Seðlabanka Íslands. Ekki er kveðið á um hversu reikna skuli. Er þá litlu eða engu betur komið en í eldri lögum þar sem kveðið er á um verðtryggingu samkv. kaupgjaldvísitölu. Þetta kann mörgum að þykja nokkuð harkalega orðað, en þetta er þó sagt af biturri reynslu. Ég segi það, að mér er ómögulegt að skilja anda hinna eldri laga á annan veg en þann að skyldusparnaður ungs fólks skuli ávaxtaður samkv. kaupgjaldsvísitölu. Framkvæmdin er þessi vegna reiknireglnanna. Samþykki menn á Alþ. lög um að skyldusparnaðurinn skuli í stað þess að vera ávaxtaður eftir kaupgjaldsvísitölu vera ávaxtaður samkv. lánskjaravísitölu fullyrði ég að við erum engu betur komin nema nánar sé kveðið á um hversu reikna skuli. Í Ólafslögum svonefndum er kveðið á um skilyrði verðtryggingar og jafnframt um grundvöll verðtryggingar. Seðlabankinn hefur sett sérstakar reglur um lánskjaravísitölu og jafnframt um verðbætur,- þá á útlán að því er ég best fæ skilið. Þær reglur, sem Seðlabankinn hefur sett, ná því að mínu viti engan veginn yfir ávöxtun skyldusparnaðar ungs fólks. Þess vegna er alveg óhjákvæmilegt að alþm. taki ákvörðun í þessu máli og geri sérstaka samþykkt, því ég hygg að það hljóti að vera alveg ljóst að þegar alþm. á sínum tíma samþykktu að skyldusparnaður ungs fólks skyldi ávaxtaður samkv. kaupgjaldsvísitölu hafi enginn þeirra reiknað með þeirri framkvæmd sem nú hefur komið fram í reynd. Mikil nauðsyn og réttlætismál er að nú þegar og án tafar verði útreikningsreglum um ávöxtun skyldusparnaðar ungs fólks breytt á þann veg að ávöxtun þessa lögþvingaða sparnaðar verði eigi lakari en ríkistryggðra skuldabréfa. Ella verður þessi lögþvingaði sparnaður ungs fólks ekki skilinn öðruvísi en sérstök skattlagning á þessa hópa í þjóðfélaginu. Slík skattlagning brýtur að líkindum í bága við stjórnarskrá landsins. Skyldusparnaður af þessu tagi er því aðeins réttlætanlegur að féð sé ávaxtað með bestu fáanlegu kjörum. Þessi þáltill. er flutt hér á Alþingi til að taka af öll tvímæli.



Herra forseti. Ég er alfarið sammála hv. flm. þeirrar þáltill., sem hér er á dagskrá, um að ávöxtun skyldusparnaðar ungs fólks hefur frá byrjun verið mjög ábótavant. Einkum og sér í lagi á þetta við eftir að óðaverðbólga síðustu allmargra ára kom til sögunnar. Aftur á móti fæ ég með engu móti séð né skilið hvers vegna þeir, þ. e. hv. flm., telja sig þurfa að rangtúlka svo mjög efni frv. til l. um Húsnæðismálastofnun ríkisins varðandi þetta atriði. Einmitt vegna þess að ég er sammála hv. flm. þáltill. um nauðsyn skjótra úrbóta í þessum málum beitti ég mér fyrir gerbreytingu í þessum efnum með frv. til l. um Húsnæðismálastofnun ríkisins, en þar er einn kaflinn um þetta atriði sérstaklega og er svo einnig í núgildandi lögum um Húsnæðismálastofnun ríkisins. Í 70. gr. þess frv. segir m. a. um endurgreiðslu skyldusparnaðar, með leyfi forseta: „Skal hann eiga þess kost að fá endurgreitt sparifé sitt samkv. 1. mgr. með sömu vöxtum og gilda á hverjum tíma fyrir lán samkv. 1. tölul. 10. gr. frá þeim tíma, er það var lagt inn, að viðbættum verðbótum samkv. lánskjaravísitölu Seðlabanka Íslands samkv. 39. gr. laga nr. 13 frá 10. apríl 1979. Enn fremur skulu þeir sitja fyrir um lán til íbúðarbygginga frá Byggingarsjóði ríkisins og mega þau lán vera allt að 5% hærri en gildandi lánahlutfall samkv. 32. gr. þessara laga er á hverjum tíma.“ Í lögum nr. 13 frá 1979, sem oft eru nefnd Ólafslög, en til þeirra er vitnað í frv., og í reglum, sem settar hafa verið á grundvelli þeirra laga, er skýrum stöfum sagt hvernig fara skuli með verðtryggingu fjárskuldbindinga. Lánskjaravísitalan er reiknuð út mánaðarlega og er að 2/3 hlutum bundin framfærsluvísitölu og að 1/3 hluta bundin byggingarvísitölu. Hv. 12. þm. Reykv. segir að lánskjaravísitala Seðlabankans eigi eingöngu við um lánsfé, ekki spariinnlán, ekki verðtryggð ríkisskuldabréf.  „1) Að verðtryggðir sparifjárreikningar, kröfur og skuldbindingar séu ætíð skráðar á nafn; 2) að við endurlán verðtryggðra peningalána standist verðtryggingarákvæði í aðalatriðum á í báðum samningum.“ Enn fremur: „Seðlabankinn skal birta vísitölur, sem heimilt er að miða verðtryggingu sparifjár og lánsfjár við, ásamt vaxtakjörum.“ Greinilegt er því, að löggjafinn ætlast til sams konar verðtryggingar inn- og útlána. Þar við bætist svo, að einmitt þessa dagana er Seðlabankinn að auglýsa sölu á verðtryggðum ríkisskuldabréfum sem bera 3.5% vexti og eru verðtryggð samkv. sömu lánskjaravísitölu og gengið er út frá í frv. til l. um Húsnæðismálastofnun ríkisins. Í þessum efnum fer því ekkert á milli mála og ekkert gefur hv. flm. tilefni til að segja: Ekki er kveðið á um hversu reikna skuli o. s. frv. Í 70. gr. frv. til l. um Húsnæðismálastofnun ríkisins með tilvitnun til laga um efnahagsmál o. fl., nr. 13 frá 1979, og reglum, sem settar hafa verið á grundvelli þeirra laga, er þessu m. a. slegið föstu: 1) Að reiknaðir skuli 3.5% vextir af skyldusparnaðarfénu, en það eru sömu vextir og áætlaðir eru af almennum útlánum Byggingarsjóðs ríkisins. 2) Að vextir og verðtrygging skuli reiknað frá þeim degi, sem skyldusparnaðarféð er lagt inn, og til þess dags, er sparnaði lýkur og féð er tekið út. 3) Að höfuðstóll, áunnir vextir og verðbætur skuli hækka samkv. lánskjaravísitölu Seðlabankans mánaðarlega. - M. ö. o. að skyldusparnaðarféð skuli a. m. k. jafnvel verðtryggt og væri það í verðtryggðum ríkisskuldabréfum. Texti 70. gr. frv. var sérstaklega borinn undir sérfræðinga Seðlabankans til þess að ganga úr skugga um að verðtryggingin væri eins góð og um verðtryggð ríkisskuldabréf væri að ræða. Voru sérfræðingarnir á einu máli um að svo væri. 4) Er því slegið föstu að skyldusparendur fái framlög sín dregin frá tekjum við álagningu tekjuskatts og útsvars, sbr. 69. gr. frv., en það fá menn hvorki við kaup verðtryggðra ríkisskuldabréfa né við skyldusparnað hátekjumanna, svo tekin séu dæmi hv. flm. þessarar þáltill. Slíkt skattfrelsi fylgir reyndar engum öðrum sambærilegum sparnaði. Vextir og verðtrygging skyldusparnaðarins svo og endurgreiðsla hans er einnig skattfrjáls. Enn fremur er hann skattfrjáls sem eign. 5) Að skyldusparendur sitji fyrir um lánveitingu frá Húsnæðismálastofnun og eigi auk þess rétt á hærri lánum en aðrir. Um þetta allt segja hv. flm. þeirrar þáltill. sem hér er á dagskrá: Er þá litlu eða engu betur komið en í eldri lögum. - Hvílík fjarstæða. Ég er sammála flm. þáltill. um nauðsyn skjótra breytinga frá því sem nú er í þessum efnum. Aftur á móti er þáltill. óþörf með öllu ef frv. um Húsnæðismálastofnun ríkisins verður að lögum á þessu þingi, því þar er gengið mun lengra til móts við hagsmuni skyldusparenda en þáltill. gerir ráð fyrir. Á blaðamannafundi í sept. s. l., þar sem stefnumótun þáv. ríkisstj. í húsnæðismálum var kynnt, kom ég inn á galla núv. kerfis varðandi ávöxtun skyldusparnaðar ungmenna og lýsti því þá yfir að úr yrði bætt með nýjum lögum um Húsnæðismálastofnun ríkisins. Auk þess sem áður segir um efni frv. að þessu leyti er þetta ítrekað og undirstrikað í grg. þess og í framsöguræðu minni með því. Fullyrðingar hv. flm. þáltill. um þetta atriði frv. til l. um Húsnæðismálastofnun ríkisins eru því að mínu mati bæði ómaklegar og algjörlega rangar. Hitt er svo annað mál, að ekkert útlit virðist vera fyrir að núv. hæstv. ríkisstj. ætli að standa við það loforð í stjórnarsáttmálanum að ný löggjöf um húsnæðislánakerfi komi hið fyrsta til framkvæmda, eins og það er orðað. Í nýsamþykktum fjárlögum eru markaðir tekjustofnar Byggingarsjóðs ríkisins og Byggingarsjóðs verkamanna skornir niður um tæplega 3.9 milljarða kr., hvorki meira né minna, eða um meira en þriðjung. Með þessu er verið að eyðileggja alla möguleika til uppbyggingar öflugs veðlánakerfis í næstu framtíð og þar með allar meiri háttar umbætur í húsnæðislánamálum. Þar við bætist að þessi niðurskurður markaðra tekjustofna Byggingarsjóðs ríkisins og Byggingarsjóðs verkamanna er brot á samkomulagi sem á sínum tíma var gert við launþegasamtökin. Það er auðvitað hægt að bjargast eitt og eitt ár með auknum lántökum til veðlánakerfisins, en það er ólíku saman að jafna: lántökum annars vegar og tekjum af mörkuðum tekjustofnum hins vegar. Við byggjum aldrei upp öfluga lánasjóði með auknum lántökum og endurlána síðan féð með lægri vöxtum og til lengri tíma. Þvert á móti tæmum við sjóðina með þeim hætti. Það liggur í augum uppl. Það er algjört grundvallaratriði fyrir meiri háttar umbótum í húsnæðislánakerfinu, sem aldrei verður nægilega undirstrikað, að núv. tekjustofnar Byggingarsjóðs ríkisins og Byggingarsjóðs verkamanna verði óskertir næstu 10–12 árin. Ef þannig verður á málum haldið og ef frv. til l. um Húsnæðismálastofnun ríkisins verður lítt breytt að lögum geta umræddir sjóðir aukið í áföngum lán sín til húsbyggjenda úr 10–30%, eins og þau eru, í 80% á næstu 9–10 árum og geta að þeim tíma liðnum staðið á eigin fótum án verulegra ríkisframlaga. Eftir þann tíma þyrftu ríkisframlögin einungis að mæta vaxtamismun á útlánum Byggingarsjóðs verkamanna. Ég endurtek: Fyrst verður að byggja sjóðina upp, en það verður aldrei gert ef markaðir tekjustofnar þeirra verða skornir niður eins og nú er gert í fjárlögum. Það verður aldrei gert ef stefna fjárlaganna í þessum efnum verður ráðandi. Ef svo illa fer, sem ég óttast vegna þessa niðurskurðar í fjárlögum, að lítið verði gert til raunverulegra umbóta í húsnæðismálum eða húsnæðislánamálum og ef tafir verða á afgreiðslu frv. þess um Húsnæðismálastofnun ríkisins, sem ég lagði fram í des. s. l., má segja að samþykkt þáltill., sem hér er til umr., gæti orðið til bóta. Þó finnst mér hún í aðra röndina sýndarmennskan einber. Þá skoðun mína rökstyð ég með því að önnur aðalforsenda þáltill. er sú, að ekki sé nægilega tryggilega gengið frá þessum málum í frv. til l. um Húsnæðismálastofnun ríkisins sem nú liggur fyrir hinu háa Alþingi. Ég tel mig hafa sýnt fram á að sú forsenda sé röng.



Herra forseti. Við raunvaxtamenn hljótum auðvitað að fagna þeim liðsauka sem okkur hefur bæst í dag - þeim fimm hv. þm. sem eru flm. að þessari þáltill. Ég vil segja það strax, að ég er stuðningsmaður þessarar till., en undirstrika þó þá fyrirvara sem fram komu í máli hv. 5. þm. Suðurl., Magnúsar H. Magnússonar, áðan. Og ég er honum sammála um það einnig, að manni dettur óneitanlega í hug að hér sé um sjónarspil að ræða, líka vegna þess að frumvarpssmíð og frv. er óneitanlega sterkari pappír en þáltill. - er ekki ýkjamikill vandi í þessum efnum. Jafnfær þm. og hv. 12. þm. Reykv. vissulega er, einkum í slíkum efnum, á auðvitað ekki að þurfa að beygja sig fyrir sérfræðingavaldi og biðja sérfræðinga um að semja slíkt frv. fyrir sig. Það er það sem þáltill. gengur út á, en slíkt er hann fullfær um á eigin spýtur. - Þegar við óbreyttir þm. Alþfl. fluttum raunvaxtastefnuna inn á Alþ., gerðum við það vitaskuld ekki með þáltill., ekki með því að skora á ríkisstj. að taka hana upp. Slíkt væru dauðir pappírar. Það, sem við auðvitað gerðum, var að bera stefnuna fram í formi frv. Sú stefna sigraði hér á 6–7 mánuðum og fór inn í þau lög sem gjarnan hafa síðan verið uppnefnd og kölluð Ólafslög. En það má hafa um þetta fleiri orð. Ég vil þó undirstrika það sem fram kom hjá hv. 5. þm. Suðurl., Magnúsi H. Magnússyni, að þessi stefna er til í formi frv. og liggur fyrir þinginu, þ. e. í formi frv, um Húsnæðismálastofnun ríkisins. Það, sem mestu máli skiptir í verðtryggingarmálum, er að raunvaxtastefnan sem slík nái fram að ganga. Hún gerði það í lögum nr. 13 frá árinu 1979, en sem kunnugt er hefur ríkisstj. heykst á því að framkvæma slíka stefnu. Hins vegar er ég út af fyrir sig nákvæmlega sammála flm. þessarar þáltill. um að það geti verið réttlætanlegt að taka einstaka þætti út úr og verðtryggja þá sérstaklega með sérstökum lögum, m. a. vegna þess að ríkisstj. eru misgóðar eða misvondar eins og við vitum. Það getur alltaf komið ríkisstj. sem við vitum að heykist á raunverulegri ávöxtun sparifjár eða framkvæmd raunverulegrar raunvaxtastefnu. Þá er rétt að hafa eins konar öryggislög. Slík lög verða t. d. að vera til að því er varðar verðtryggingu dómkrafna. Ég vil greina Sþ. frá því, að fyrir u. þ. b. viku eða svo var hæstv. dómsmrh. afhent fullbúið mjög ítarlegt frv. um verðtryggingu dómkrafna og hann gæti þess vegna lagt það frv. fram með engum fyrirvara. Ég vek á því athygli í þessu samhengi vegna þess að þar er eðlislægt alveg um sama málið að ræða: fullkomna verðtryggingu skyldusparnaðar ungs fólks. Það er alveg ljóst að skyldusparendur hafa verið beittir óþolandi rangindum á undanförnum árum. Það er auðvitað siðlítið eða siðlaust með öllu að með einum lögum megi skylda fólk eða neyða til að leggja eigið fé til hliðar, en haga annarri lagasetningu svo, - þá á ég við lagasetningu í vaxtamálum, - að fólk fái ekki greitt til baka nema brot af því sem það er skyldað til að leggja til hliðar. Auðvitað sér hver maður að þetta er enn ein ranghverfan á verðbólgunni, sem við eyðum sennilega 2/3 af tíma okkar í að reyna að verjast með einum eða öðrum hætti. Þessi till. til þál. er táknræn varnarumræða gegn verðbólgunni. Ég vona að málið sé ekki flutt í þessu formi, þ. e. í þál.-formi, vegna þess að flm. viti að auðvitað komi ekkert út úr því. Þó ég hafi ekki langa þingreynslu, eða frá miðju ári 1978, fullyrði ég við hv. flm., að það er alveg steindautt form sem þeir hér leggja til. Það hefur mikil umræða farið fram um ávöxtun skyldusparnaðar í fjölmiðlum og annars staðar. Það er til útfærsla í lagafrv., eins og hv. þm. Magnús Magnússon greindi frá áðan. Að koma núna með þetta mál í formi þál. er því miður heldur óvænleg leið. Ég geri ráð fyrir að hér valdi lítil þingreynsla hv. 1. flm. Ég viðurkenni sjálfur að ég hélt, þegar ég kom hér fyrst inn, að þessi mál gengju öðruvísi fyrir sig, en reynslan, þó ekki sé hún löng, hefur kennt mér að þáltill. er steindautt form. Því er nú verr og miður. Það gengur á ýmsu að því er varðar vaxtastefnuna í landinu. Hún er þó sjálfur grundvöllur þessa. Það vitum við auðvitað öll mætavel. Við vitum líka að ríkisstj. eru misjafnar og að svo getur vel farið að hér verði rekin mjög neikvæð vaxtastefna á næstu árum. Þess vegna er réttlætanlegt að taka einstök réttlætismál út úr og hafa um þau eins konar baklög eða varalög til þess að tryggja hagsmuni þeirra sem hlut eiga að máli. Ég held að það sé samt í þessu sambandi og þessu samhengi rétt að vekja athygli á því, hvernig Bandaríkjamenn fara að við svipaðar kringumstæður og hvernig þeirra efnahagskerfi vinnur. Þeir hafa nú staðið um nokkurra mánaða skeið frammi fyrir 18% verðbólgu eða mestu verðbólgu í sögu sinni. Þar hvarflar ekki að neinum manni eitt augnablik að reka lánakerfi með neikvæðum ávöxtunarkjörum, heldur eru vextir þegar í stað, forvextir hjá lykilbönkum, settir upp í 18,5%, enda sér auðvitað hvert barn að efnahagskerfi gengur ekki öðruvísi en að lántakendur borgi lán til baka og sparendur séu tryggðir. Þess vegna finnst mér, þó að ég viti auðvitað um góðan hug - og vil satt að segja biðja afsökunar á því ef orð mín hafa gefið annað í skyn - þeirra sem þessa till. til þál. flytja, að kannske vanti helst á hinn almenna skilning á réttmæti raunvaxtastefnunnar, á réttmæti þeirrar stefnu að lántakendur borgi lán sín til baka og sparendur séu tryggðir fullkomlega. Ef hér væru raunhæf ávöxtunarkjör þyrftum við hvorki sérstök lög um skyldusparnað né sérstök lög um dómvexti. Það er kjarni málsins. Ég fellst á það með flm. líka, vegna þess hvaða ríkisstj. situr í landinu, að það er ekki víst að þetta náist á allra næstu árum. Þess vegna eru dómvextir rétt mál. Þess vegna er þessi till. til þál. ekki aðeins rétt mál, heldur einnig réttlætismál.



Herra forseti. Með till. þeirri til þál., sem hér er til umr., er sannarlega hreyft þörfu og nauðsynlegu máli. Framkvæmd ávöxtunar skyldusparnaðar ungs fólks er með öllu óhæf eins og henni er nú háttað og stjórnvöldum til vansæmdar að hafa ekki fyrir löngu gert bragarbót á. Ungt fólk er skyldað til að leggja til hliðar 15% af launum sínum í því skyni að mynda varasjóð til íbúðarbygginga eða kaupa eða til bústofnunar í sveit, og er sá tilgangur bæði þarfur og góður. Í lögunum segir að fé þetta skuli ávaxta með 4% vöxtum og með viðbót samkv. kaupgjaldsvísitölu, og mætti því ætla að málum væri vel borgið og sparnaðurinn tryggður. En þegar málin eru skoðuð nánar kemur í ljós að framkvæmdin er meingölluð. Í grg. með þáltill. eru þessi mál rakin og útskýrð svo ítarlega, jafnframt því sem 1. flm. till. hefur gert nánari grein fyrir málunum, að óþarft er að tefja tímann með því að fara um þessi mál öllu fleiri orðum. Þó get ég ekki stillt mig um að ítreka og benda á dæmið um skyldusparnað hátekjumanna og samanburðinn við skyldusparnað unga fólksins, sem sett er upp í grg., en þar er greint frá því, að ef einstaklingur leggur 2 millj. inn á skyldusparnaðarreikning með ávöxtun, sem nú gildir um skyldusparnað unga fólksins, á hann að fimm árum liðnum á reikningi sínum 8 millj. kr. Ef hátekjumaðurinn hins vegar, sem skyldaður er með skattalögum til að leggja 2 millj. kr. fyrir, lætur þær ávaxtast eftir þeim reglum, sem gilda um skyldusparnað hátekjumanna, á hann eftir fimm ár rúmar 15 millj. Ef höfuðstóllinn er dreginn frá er ávöxtunin í fyrra dæminu 6 millj., en í seinna dæminu 13 millj. Skattlagning hátekjumannsins er meira en tvöfalt betur ávöxtuð en skyldusparnaður unga fólksins. Hér hefur ríkið orðið sér úti um ódýrt lánsfé. Byggingarsjóður ríkisins hefur vissulega notið þess. Ljóst er að þegar - ég segi: þegar, því það er óhjákvæmilegt - þessi framkvæmd ávöxtunar sparifjárins verður leiðrétt missir Byggingarsjóður ríkisins spón úr aski sinum og við því verður að bregðast á viðunandi hátt. Vissulega þarf Byggingarsjóðurinn á fjármagni að halda, en það réttlætir ekki margumrædda meðferð á þessu sparifé unga fólksins. Þetta er í raun skattlagning eins og nú er að málum staðið. En það verða einnig aðrir en ríkissjóður sér úti um ódýrt lánsfé. Ég hef nýlega heyrt dæmi um að fyrirtæki nokkurt greiddi ungum námsmanni út það fé er það hafði af honum tekið í skyldusparnað í s. l. sumri. Fyrirtækið hafði ekki skilað fénu til réttra aðila, heldur notað sjálft í veltu sinni og greiddi það nú út með 4% vöxtum, en að sjálfsögðu án allrar verðtryggingar. Það er kannske ekki verra að fyrirtæki í atvinnulífinu njóti þessa ódýra lánsfjár en Byggingarsjóður ríkisins, en þetta er þó ljóst dæmi um það ástand sem ríkir í þessum málum. Í frv. til l. um Húsnæðismálastofnun ríkisins, sem nú liggur fyrir Alþ., er ákvæði um skyldusparnað unga fólksins. Í umr. um frv. það í Ed. Alþ. 16. jan. s. l. ræddi ég lítils háttar um þessi mál, en í 70. gr. þess frv. segir, með leyfi forseta: „Þegar sá, sem sparað hefur fé og lagt í sjóð samkv. 1. mgr. 69. gr., hefur náð 26 ára aldri eða stofnað til hjúskapar, verði það fyrr, kaupir eða byggir íbúð til eigin þarfa, skal hann eiga þess kost að fá endurgreitt sparifé sitt samkv. l. mgr. með sömu vöxtum og gilda á hverjum tíma fyrir lán samkv. 1. tölul. 10. gr., frá þeim tíma er það var lagt inn, að viðbættum verðbótum samkv. lánskjaravísitölu Seðlabanka Íslands samkv. 39. gr. laga nr. 13 frá 10. apríl 1979.“ Þetta var tilvitnun í frv. til 1. um Húsnæðismálastofnun ríkisins. Lánskjaravísitala Seðlabankans er reiknuð mánaðarlega og ætti því að vera hægt að reikna út upphæð verðbóta á hverjum tíma í stað einu sinni á ári eins og nú er. En hér þarf að mínu mati að kveða nánar á um málsmeðferðina. Það er ekki nóg að það standi í lögum svona. Það þarf að gera betur grein fyrir hvort verðbætur eigi að leggjast við höfuðstólinn árlega og bera þar með vexti og verðbætur eins og skyldusparnaðurinn sjálfur eða hvort þær eigi áfram að liggja á biðreikningi vaxta- og bótalausar eins og nú er. Í svari þáv. hæstv. félmrh. og núv. hv. 5. þm. Suðurl., sem reyndar kom inn á þessi mál nokkuð í umræðunum fyrr, segir svo, með leyfi forseta: „Varðandi skyldusparnaðinn er það að segja, að það var rétt, sem hv. 5. þm. Norðurl., e. sagði, að haft hefur verið verulegt fé af ungmennum á undanförnum árum. Verðbæturnar eru reiknaðar út einu sinni á ári, í febrúar. Síðan eru þær settar á sérstakan reikning og ekkert verðbættar meira. Einungis grunnurinn er verðbættur. Við höfum þannig snuðað ungmennin um kannske helminginn af þeim vöxtum sem þau hefðu raunverulega átt að fá. Þannig eru gömlu lögin. Það hefur verið látið reyna á þetta fyrir rétti og þessar reglur dæmdar löglegar, en þær eru langt frá því að vera eðlilegar.“ Síðan segir í þessari tilvitnun til orða fyrrv. hæstv. félmrh.: „Það er tekinn af allur vafi um það í kaflanum um skyldusparnað, VI. kaflanum, að skyldusparnaður skuli vera verðtryggður eins og best er gert annars staðar. Það á ekki að vera neinn vafi á því í sjálfum kaflanum og í reglunum, að verðtryggingin á að vera eins og best er á verðtryggðum bréfum.“ Svarið felur í sér viljann til úrbóta, en mér finnst ákvæðin ekki vera nægjanlega ljós í frv. frekar en í eldri lögunum. Frv. það um Húsnæðismálastofnun ríkisins, sem ég hef hér vitnað til, er nú til meðferðar í n., en ekki er enn þá ljóst hvenær þeirri umfjöllun lýkur né hvenær Alþ. tekst að afgreiða það sem lög, vegna umfangs þess og nauðsynjar á að það fái góða og vandaða meðferð. Því tel ég rétt að þessi þáltill. fái skjóta afgreiðslu og meðferð í þeirri von að án frekari tafar sé hægt að leiðrétta það ranglæti sem ungt fólk er beitt með núverandi aðferðum við útreikning verðbóta og ávöxtun fjár þess. Þingreynsla kennir mönnum að sjálfsögðu ýmislegt og vera kann að till. til þál. sé marklaust plagg, en illt er, ef satt er, að allri vinnu og öllum tíma, sem fer í þáltill. á hæstv. Alþ., sé varið til einskis.



Herra forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að tala í þessu máli og skal þess vegna gera það að litlu leyti, þótt auðvitað sé ástæða til að ræða vaxta- og verðbótamál á hv. Alþingi. Hér er verið að ræða um anga af stóru máli, þ. e. það sem snýr að verðbólgunni, eins og hv. þm. Vilmundur Gylfason benti réttilega á. Okkur er væntanlega ljóst að með verðbótum eða bundnum vöxtum, raunvöxtum sem hann kallar svo, er ekki verið að koma í veg fyrir sjálfa verðbólguna, heldur það sem skiptir kannske enn meira máli: koma í veg fyrir verstu afleiðingu hennar, þ. e. þá afleiðingu sem lýsir sér í því að fjármagnið rennur til framkvæmda, sem ekki eru arðbærar, og að þannig eru lífskjör almennings rýrð. Það liggur í augum uppi að skyldusparendur hljóta að eiga að njóta forgangs um ávöxtunarkjör. Þeir hafa um það lítið að segja og peningarnir eru af þeim teknir án þess að þeir séu spurðir. Það gegnir þess vegna jafnvel öðru máli um þá en þá sem vegna þess að þeir eiga til skiptanna, eiga umfram það sem þeir þurfa að nota á hverjum degi, geta keypt ríkisskuldabréfin. Þannig finnst mér vera algjörlega augljóst mál að skyldusparendur eiga að ganga fyrir og njóta bestu kjara, ef við á annað borð erum að burðast með skyldusparnaðarkerfi. Ég skal gjarnan viðurkenna það, og ég held að gott sé að þau sjónarmið komi fram hér í sölum hv. Alþingis, að ég hef stundum velt fyrir mér hvort réttlætanlegt sé að efna til skyldusparnaðar á borð við þann sem hér er verið að ræða um, einfaldlega vegna þess að eftir reglum um hann er ekkert farið. Þeir, sem eru skyldaðir til að spara, njóta t. d. ekki þess hjá Húsnæðismálastofnuninni að fá lán eða ganga fyrir um lán, þótt það standi skýrum stöfum í reglunum. Til viðbótar er fjöldi manna, eins og hér hefur komið fram og er gamalt mál, undanþeginn þessum reglum, en aðrir þurfa samt að sæta því að peningar séu af þeim teknir, geymdir í ákveðinn tíma og borgaðir síðan á verðbólgutímum, ekki síst þegar við höfum hæstv. ríkisstj. sem tryggir okkur upp í 60–70% verðbólgu á ári, nánast án nokkurra vaxta. Þannig var það til skamms tíma. Ég stóð hér upp til að segja frá því m. a., að ég rak á sínum tíma mál fyrir iðnnema hér í bænum sem ákvað að geyma peninga sína með þessum hætti og njóta seinna þeirra fríðinda sem skyldusparnaðarreglurnar áttu að bjóða honum. Hann fékk ekki skattfrádrátt út á þetta, vegna þess að honum var heimilt að fá peningana endurgreidda. - Þetta nefni ég hér vegna þess að ríkisvaldið og þeir, sem standa að framkvæmd laga, reyna oftast eins og þeir geta að hlunnfara þá sem lána þeim fé, eins og hér er um að ræða, og ekki síst þá sem ekki hafa kosningarrétt og geta ekki talað sínu máli í þjóðfélaginu í almennum kosningum. Það er þess vegna spurning hvort það sé réttlætanlegt yfirleitt að efna til skyldusparnaðar á borð við þennan sparnað, hvort ekki sé kominn tími til þess að vaxtakjörum í landinu sé breytt á þann veg, að hver og einn sem vill geti lagt til hliðar fjármagn og fengið það að fullu endurgreitt. Þá á ég við að höfuðstóllinn komi að fullu til baka. En á meðan við höfum ríkisstjórnir í þessu landi sem sinna ekki einu sinni lögum sem meiri hl. þeirra hefur staðið að verður auðvitað að fara þá leið sem hér er verið að leggja til. Á meðan við höfum ríkisstjórnir í þessu landi sem hundsa lög eins og svokölluð Ólafslög, en í þeim segir skýrt og skorinort að í lok þessa árs eigi að vera komið það vaxtastig í landinu að fólk eigi að fá höfuðstólinn bættan, þá er auðvitað nauðsynlegt að efna til andstöðu á þinginu með öllum tiltækum ráðum til að ná því fram sem menn vilja fá fram. Ég skil vel hina ungu þm. Framsfl., að þeir skuli gera uppreisn með þessum hætti gegn þeim herrum sem þeir hafa sjálfir valið til forustu í landinu, og ég lýsi því yfir að ég mun styðja viðleitni þeirra til þess.



Forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þær ágætu undirtektir sem þessi þáltill. hefur hlotið hér. Ég geri mér, eftir að hafa heyrt þær, vonir um að þessi till. ætti að geta gengið nokkuð hratt í gegnum þingið. Það, sem gefur mér aðallega tilefni til að standa hér upp aftur, eru orð hv. 5. þm. Suðurl., Magnúsar H. Magnússonar. Ég vil byrja á að reyna að sannfæra hann um að þessi þáltill. er hvorki flutt til að koma höggi á hann né gera lítið úr frv. til l. um Húsnæðismálastofnun ríkisins. Það er langt frá því. Hins vegar ber nokkuð á milli í skilningi okkar á ákvæðum frv. varðandi skyldusparnað ungs fólks. Ég veit ekki hvort það hefur þýðingu - ég hef reynt það áður - að gera hv. þm. grein fyrir í hverju það liggur að ég tel þessi ákvæði frv. ekki nægilega skýr, en að gefnu tilefni held ég að ég verði að fara örfáum orðum um það. Hv. 5. þm. Suðurl., Magnús H. Magnússon, segir að samkv. 70. gr. frv. til l. um Húsnæðismálastofnun ríkisins og Ólafslögum svonefndum, ásamt þeim reglum sem á grundvelli þeirra laga hafa verið settar, sé skýrum stöfum sagt hversu fara skuli með verðtryggingu á skyldusparnaði ungs fólks. Ég fullyrði að þetta er rangt. Þetta er rangur skilningur þm. Ég hef reynt að bera þetta saman, lesa þessar reglur, og ég verð því miður að segja að með þessu eru alls ekki tekin af öll tvímæli. Nú kann vel að vera að einhver segi: Er ekki verið að elta ólar einum of langt við orðhengilshátt? Það má vel vera að einhver segi: Er ekki fulllangt gengið í að vantreysta þessum orðum um verðtrygginguna? En því svara ég aftur, að bitur reynsla fortíðarinnar sýnir okkur að það verður að taka af öll tvímæli í þessu máli. Hjá því verður alls ekki komist. Lítum aðeins á það sem hér er um að ræða. Í 70. gr. frv. til l. um Húsnæðismálastofnun ríkisins segir að þetta fé skuli verðbætt samkv. lánskjaravísitölu Seðlabanka Íslands. Fyrri lögin sögðu að verðbætt skyldi samkv. kaupgjaldsvísitölu. Á þessu er ekki grundvallarmunur. En höldum áfram. Í viðbót við þetta vísar þm. til Ólafslaga. En hvað segja Ólafslög? Ólafslög eru sérstök lög, sem sett voru og kveða á um heimild til verðtryggingar, skilyrði verðtryggingar og grundvöll verðtryggingar. Þar er jafnframt sagt um grundvöll verðtryggingar að hann skuli miða við opinbera skráða vísitölu eða vísitölur eins og þær eru reiknaðar á hverjum tíma, hvort sem það er lánskjaravísitala, kaupgjaldsvísitala eða hvað sem það er. Það er eingöngu kveðið á um að grundvöllinn skuli miða við opinbera vísitölu. En fyrri lögin miðuðu líka verðtryggingu skyldusparnaðar ungs fólks við opinbera vísitölu, nefnilega kaupgjaldsvísitölu. Samt gerist þetta. Jafnframt vísar þm. til þeirra reglna sem settar hafa verið á grundvelli þessara laga. Þá mætti halda að þær reglur tækju af öll tvímæli um hversu reikna skuli. Þær reglur, sem ég hefi fundið og fengið upplýsingar um í Seðlabankanum, sem settar eru á grundvelli þessara laga, eru í fyrsta lagi auglýsing Seðlabankans frá 29. maí 1979, en þar segir eingöngu að reiknuð skuli mánaðarlega lánskjaravísitala. Önnur auglýsing Seðlabankans frá 29. maí 1979, en þar segir eingöngu að reiknuð skuli mánaðarlega lánskjaravísitala. Önnur auglýsing Seðlabankans er frá 29. nóv. 1979, en þar eru taldar upp þær tegundir verðtrygginga sem heimilt er að beita í lánssamningum utan lánastofnana. Reglurnar, sem þarna er talað um, miðast eingöngu við útlán og þær eru með þeim hætti að engin leið er að miða ávöxtun skyldusparnaðar við þær, enda alls ekki til þess ætlast. Og hvað er það þá sem þm. er að segja? Hvernig getur hann staðið hér upp og sagt að frv., Ólafslög og þær reglur, sem á grundvelli þeirra hafa verið settar, kveði skýlaust á um að verðtrygging skyldusparnaðar ungs fólks skuli reiknuð með þeim hætti sem hann lýsti hér? Þetta eru nokkuð stór orð, og ég er hræddur um að þm. eigi erfitt með að standa undir því, ekki síst ef sett yrði svo á grundvelli slíkra laga reglugerð með svipuðum hætti og sú fyrri. Og nú skulum við líta svolítið nánar á málið.

Hvaða máli skiptir hvað stendur í Ólafslögum?

Það getur skipt talsverðu máli hvað stendur í lögum. En við skulum líta svolítið nánar á þetta mál. Hvað er það sem kemur í veg fyrir að reglugerð yrði sett, þrátt fyrir allt þetta, sem kvæði á um að verðtrygging skyldusparnaðar ungs fólks skyldi reiknuð einu sinni á ári? Hvað er það sem kemur í veg fyrir að þetta yrði ákveðið þrátt fyrir frv. og þessi lög og reglur sem hv. 5. þm. Suðurl. vitnaði til? Hvað er það sem kemur í veg fyrir að áfram yrði miðað við að reikna verðtryggingu skyldusparnaðar ungs fólks 1. febr. ár hvert og ekkert þar á milli? Þm. segir: Lánskjaravísitalan er reiknuð einu sinni í mánuði. - kaupgjaldsvísitalan er líka reiknuð á þriggja mánaða fresti. Í fyrri lögum er vísað til hennar. Samt er þetta ekki gert nema einu sinni á ári. Því miður er hér ekki næg trygging. Ég efast ekkert um að hæstv. fyrrv. félmrh. hefur hugsað þetta eins og hann varað lýsa áðan. Vandinn er bara sá, að það er hægt að skilja þetta á aðra vegu og þarna er engan veginn nægilega tryggilega frá gengið. Við höfum hreinlega ekki efni á því hér að fara eina ferðina enn að ákveða lánskjaravísitölu og lenda svo í svipuðum reiknireglum og eru núna gildandi. Það held ég að við hljótum að vera öll sammála um. Ég hygg að jafnvel væri hægt að teygja sig með reglugerð yfir í það að verðbætur væru ekki verðbættar, þrátt fyrir að talað væri um verðbætur samkv. lánskjaravísitölu, ef þær væru reiknaðar einu sinni á ári og síðan jafnvel lagðar til hliðar í sérstaka bók. Þetta má alls ekki gerast aftur. En jafnvel þó að þm., sem talaði áðan talsvert um sýndarmennsku og undarlegar fullyrðingar, hafi meint það, sem hann sagði varðandi verðtrygginguna, og ætlast til að hún yrði þannig er því miður ekkert sem tryggir það. Þá skulum við koma svolítið nánar að kafla Magnúsar H. Magnússonar þm. Hann vildi gjarnan breyta þessum reglum. Hann hefur sagt það hér að hann telji þessa ávöxtun skyldusparnaður ungs fólks algjörlega óviðunandi. Hann var þó nokkuð lengi félmrh. Ég held að honum hefði verið innan handar að takast á við þetta mál fyrr. Og þegar hann tókst á við það, úr því við erum farnir að tala á annað borð um sýndarmennsku hér, var algjörlega rangt að flétta þetta mikla réttlætismál inn í flókinn lagabálk um önnur og óskyld efni. Ég held að það hefði verið miklu nær í þessu stóra máli alls ungs fólks í þessu landi að taka það sérstaklega út úr, leggja það fyrir þingið og reyna að hraða því í gegn. Ég hef ekki nokkra einustu trú á öðru en allir þm. séu sammála um að ástæða sé til að breyta þessu. Þess vegna var rangt að flétta málið inn í þetta mikla og langa frv. um önnur og óskyld efni. Það mætti kannske segja, hv. þm. Magnús H. Magnússon, að það hafi að sínu leyti verið sýndarmennska að reyna ekki að leiðrétta þetta mál strax í stað þess að flétta það inn í frv. sem öllum er ljóst að þyrfti ítarlega umfjöllun hér í þinginu og gæti dregist og jafnvel, eins og þm. reyndar sagði í ræðustól áðan, er óvíst að nái fram að ganga á þessu þingi. Ég vona þó að það komist fram og ég skal vera tilbúinn að leggja mitt af mörkum til að reyna að flýta því. Því miður er það svo, að frv., sem fyrir liggur, tekur ekki af öll tvímæli, hversu góður hugur sem því fylgir. Vegna biturrar reynstu er algjörlega nauðsynlegt að tekin séu af öll tvímæli um hvað það er sem löggjafarvaldið ætlast til að ákveðið verði í þessu sambandi. Hv. þm. Vilmundi Gylfasyni vil ég svara. Þetta er þáltill., það er alveg rétt. Ég hygg þó að þm. hafi tekið nokkuð stórt upp í sig í ræðustól áðan þegar hann sagði að þáltill. væri steindautt form og út úr því kæmi ekkert og væri fyrir fram algjörlega vonlaust. Þessi þm. er þekktur að því að taka stórt upp í sig og hefur iðulega tekið miklu stærra upp í sig en hann er maður til að standa fyrir. Ég ætla ekki að ræða það frekar hér. En ég vil ekki trúa því fyrr en á reynir að þáltill., bein viljayfirlýsing Alþingis í þessu efni, sé ekki tekin strax til greina af ríkisstj. Hér er um mjög alvarlegt mál að ræða og þingsályktunarformið var valið vegna þess að við höfðum þá trú að það mundi ganga fljótar í gegnum þingið en frv. sem þyrfti þrjár umr. í hvorri deild. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um raunvaxtastefnu eða vaxtamálin yfirleitt. Það væri sjálfsagt tilefni til þess. Hv. þm. sagði sem svo áðan, að ýmsar þjóðir hækkuðu vextina jafnóðum og verðbólgan hækkaði til að raunvextir héldust. Ég held að okkur Vilmund Gylfason hafi alltaf dálítið greint á um annars vegar raunvaxtastefnu og hins vegar verðtryggingarstefnu. Hann talaði um að 18.5% vextir væru komnir í einhverju landi, sem hann nefndi, til þess að koma í veg fyrir neikvæða vexti. En menn verða að horfa á það alveg sérstaklega að grundvallarmunur er á verðtryggingarstefnu og raunvaxtastefnunni sérstaklega að því er lýtur að lengri lánum. Það mun ekki vera tími til að halda þessu áfram öllu lengur hér því nú eiga þingflokksfundir að fara fram. Ég ætla ekki heldur að lengja umr. um þetta mál, þó að ástæða væri til að fara um það frekari orðum. Ég vil þó segja það vegna þess sem hv. þm. Friðrik Sophusson sagði áðan um að sú ríkisstj., sem nú sæti, væri að hundsa Ólafslög varðandi verðtryggingu, sem minn skilning á þeirri stefnu sem þar kemur fram, að þar er kveðið á um að jákvæðum vöxtum skuli náð í árslok og þeim skuli náð í áföngum. Það er ekki kveðið á um hversu mörgum áföngum, hvenær þeir áfangar skuli vera eða hversu háir hver og einn þeirra skuli vera.  Ég vil síðan leggja til að þessari þáltill. verði vísað til allshn.



Herra forseti. Aðeins örfá orð í tilefni af seinni ræðu hv. 12. þm. Reykv. Hann sagði að það hefði verið rangt af mér, og sagði að það jaðraði jafnvel við sýndarmennsku, að flétta tillögur um úrbætur í skyldusparnaðarmálum ungmenna inn í langan lagabálk um Húsnæðismálastofnun ríkisins sem krefðist ítarlegrar umfjöllunar og gæti því hæglega dregist á tanginn að næði samþykki hins háa Alþingis. Nú er það svo, að lög um skyldusparnað ungmenna hafa ávallt verið liður í lögum um Húsnæðismálastofnun ríkisins. Auk þess taldi ég mig hafa fulla tryggingu fyrir því frá þáv. samstarfsflokkum í ríkisstj. að frv. mitt til laga um Húsnæðismálastofnun ríkisins yrði samþ. á þessum vetri, m. ö. o. að enginn tími tapaðist við að hafa þennan hátt á. Hv. 12. þm. Reykv. segir að í lögum um efnahagsmál o. fl., nr. 13 frá 1979, sé talað um heimildir til að setja reglur um lánskjaravísitölu og það á fleiri en einn veg. Það er laukrétt. Það, sem síðan hefur gerst, er einfaldlega að Seðlabankinn hefur lagt fram ákveðnar tillögur um lánskjaravísitölu og útreikning hennar, sem ríkisstj. hefur fyrirvaralaust samþ. Þar er m. a. kveðið á um að lánskjaravísitalan skuli reiknuð út í mánuði hverjum. Svo kemur hv. 12. þm. Reykv. og segir að ekkert sé því til fyrirstöðu að ákveða síðar að lánskjaravísitalan skuli reiknuð út einu sinni á ári. Ekki er nú traustið á ríkisstj. mikið. Þessa dagana auglýsir Seðlabankinn í öllum fjölmiðlum sölu á ríkistryggðum skuldabréfum þar sem verðtryggingin er fólgin í lánskjaravísitölu Seðlabankans og lánskjaravísitölunni einni saman. Samkv. málflutningi hv. 12. þm. Reykv. er ekkert líklegra en að Seðlabankinn og ríkisstj. svíki allar þessar tryggingar og ákveði einhliða einn góðan veðurdag að nú skuli lánskjaravísitalan aðeins reiknuð út einu sinni á ári. Ég held að enginn stjórnarandstæðingur láti sér detta í hug að núv. hæstv. ríkisstj. muni svíkjast þannig aftan að fólki. Því er furðulegt að stuðningsmaður stjórnarinnar skuli væna hana um þvílík vinnubrögð. Mér er spurn: Ef vænta má þess, að ríkisstj. svíki svo gjörsamlega fyrri samþykktir og fyrri loforð, þótt lögbundin séu, hvaða gagn er þá í því að samþ. þá þáltill. sem hér er til umr.? Herra forseti. Ég er því miður hræddur um að samþykkt nýrra laga um Húsnæðismálastofnun ríkisins muni dragast úr hömlu, þrátt fyrir loforð í stjórnarsáttmálanum um annað. Af þeirri ástæðu og þeirri ástæðu einni mun ég greiða atkv. með þeirri þáltill. sem hér er til umr.



Herra forseti. Ég flyt á þskj. 217 ásamt hv. 1. landsk. þm., Pétri Sigurðssyni, og hv. 1. þm. Norðurl. v., Páli Péturssyni, till. til þál. um bætta skipan launa- og kjaramála. Till. sjálf hljóðar svo: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að skipa samstarfsnefnd eftir tilnefningu frá aðilum vinnumarkaðarins, er falið skuli að athuga og gera tillögur um breytta og bætta skipan íslenskra launa- og kjaramála. Meginmarkmið og verkefni slíkrar athugunar skulu vera: 1. Að gera tillögur um, hvernig einfalda megi og samræma uppbyggingu launakerfa í landinu með því m. a. að afnema eða draga úr álögum á kaup og aukagreiðslum, en fella þessa þætti inn í taxtakaup. 2. Að endurskoða kauptaxta hinna ýmsu starfsstétta með hliðsjón af raunverulegu lágmarkskaupi. Í kjarasamningum verði í auknum mæli miðað við greidd laun, en ekki taxtakaupið eitt. 3. Að endurskoða reglur um ákvæðisvinnu, uppmælingartaxta og bónusgreiðslur. 4. Við gerð kjarasamninga verði viðfangsefni sérviðræðna afmörkuð betur en nú tíðkast, þannig að árangur þeirra liggi sem gleggst fyrir áður en aðalsamninganefndir hefja samningaviðræður. 5. Að efla almennar kjararannsóknir og í því sambandi að endurskoða starfssvið og starfshætti Kjararannsóknarnefndar. 6. Að gera tillögur um, á grundvelli fyrirliggjandi vitneskju og gagna, hvernig stuðla megi að aukinni innbyrðis samvinnu og samráði helstu heildarsamtaka launþega og koma á markvissri umræðu og fræðslu á þeim vettvangi um ástand efnahagsmála hverju sinni og um grundvallaratriði atvinnu- og efnahagslífs þjóðarinnar. 7. Sú upplýsinga- og fræðslustarfsemi, er felst í 6. lið, haldist í hendur við traust og skipulegt samráð ríkisvaldsins við aðila vinnumarkaðarins. Samstarfsnefndin skal hraða störfum svo sem kostur er og skila álitsgerð og tillögum áður en næsta reglulegt Alþingi kemur saman.“ Þannig hljóðar sjálfur texti till. Ég hafði í upphafi vonast til að ég fengi þm. úr öllum flokkum til að gerast meðflm. till. og leitaði nokkuð fyrir mér í því skyni. Þrátt fyrir mjög svo vinsamlegar undirtektir við efni till. treystust þó Alþb. og Alþfl. ekki til þess, þegar á hólminn kom, að standa að flutningi hennar. Það var haft á orði af hálfu Alþb. að till. væri í sumum atriðum of afdráttarlaus, og af hálfu Alþfl. var því haldið fram, að önnur till. sama efnis lægi fyrir Alþ., flutt af þremur Alþfl.-mönnum. Hér er annars vegar till. um kannanir á tekjuskiptingu og launakjörum, flutt af hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, Karli Steinari Guðnasyni og Karvel Pálmasyni, á þskj. 14. Um þetta vil ég segja að gefnu tilefni, að mér var fullkunnugt um till. þeirra þremenninganna. Ég hafði kynnt mér hana vandlega og tel hana um margt merkilega og athyglisverða og vissulega í svipuðum anda og till. sú er hér liggur fyrir. En á till. hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur og félaga hennar er, að ég tel, sá höfuðgalli að hún er allt of yfirgripsmikil. Þar er færst of mikið í fang eigi till. á annað borð að taka alvarlega og eigi hún að öðlast samþykkt á Alþingi. Ég rökstyð þetta álit mitt ekki frekar hér, til þess þyrfti mjög langan tíma. Mér finnst að þetta liggi nokkuð í augum uppi. Í till., sem hér er fjallað um á þskj. 217, er leitast við að draga fram nokkur meginatriði sem við flm. teljum að geti skipt sköpum í framkvæmd launa- og kjaramála í landi okkar. Hún felur vissulega ekki í sér neinn stórasannleik eða eitthvað sem aldrei hefur heyrst áður. Þvert á móti eru þar settar fram ábendingar og hugmyndir sem hafa flestar verið að velkjast um árum saman í almennri umræðu og karpi um þessi mál. Enginn hefur haft sig upp í það, ekki mannað sig upp í það að spyrna fótum við þeirri óheillaþróun, sem orðið hefur í þessum málum, til að koma fram umbótum og leiðréttingum sem ég tel að flestir séu í rauninni alveg hjartanlega sammála um að þurfi að gera. Það, sem við þurfum nú, eru því ekki fleiri orð, svo ég vitni til grg. till. Við þurfum að taka markvissar ákvarðanir strax, framkvæma aðgerðir í jákvæðum sáttaanda með velferð þjóðarheildarinnar fyrir augum án þess þó að gleyma neinum. Flokkspólitískt rifrildi og pex má ekki standa í vegi fyrir því, að menn geti tekið höndum saman og unnið að því af alvöru og einlægni að ráða bót á því öngþveiti sem launamál og kjarasamningamál eru komin í nú. Það er sannfæring mín, að það sé hægt ef nægur vilji og skilningur er fyrir hendi hjá þeim aðilum sem mestu ráða um stefnumörkun og ákvarðanir á þessu sviði. Ég hygg að þegar liggi fyrir nægilega mikið af upplýsingum og gögnum til að hægt væri að hefjast handa strax um undirbúning að breytingum þeim og endurbótum á skipan launa- og kjaramála sem farið er fram á í till. Eftir nokkrar vangaveltur um hvaða leiðir mundu heillavænlegastar og árangursríkastar til að ná fram þeim markmiðum, sem felast í till., varð niðurstaðan þó ekki frumlegri en raun ber vitni, að skora á ríkisstj. að skipa samstarfsnefnd til að vinna að þessu mikilvæga verkefni. Lagafrv., þar sem farið væri fram á að þessum málum væri skipað í lögum, hefði að mínu áliti verið óeðlilegt. Alþ. setur ekki lög um slíka hluti. Það reynir að ná þessum málum fram í samráði við þá menn, sem þekkja gerst til, og slíkt samkomulag er margfalt vænlegra til árangurs en ef Alþ. segði verkalýðshreyfingunni fyrir með lögum hvernig þarna skuli skipað málum. En um nefndarskipunina segir svo í grg.: „Það er þannig ekki til lítils ætlast af samstarfsnefnd þeirri, sem hér er gerð tillaga um, og varðar öllu að vel takist til um skipan hennar. Það er með ráði gert að tiltaka ekki nánar en gert er í till. um það, hvernig hún skuli skipuð. Eðlilegt er og sjálfsagt að leitað sé til aðila vinnumarkaðarins um tilnefningu nefndarmanna. Það er hins vegar skoðun flm., að nefndin eigi að vera fámenn, 3–5 menn með staðgóða þekkingu og reynslu á sviði verkalýðs- og kjaramála án þess þó að tilheyra hinum innsta hring í forustusveit launþega og vinnuveitenda, sem alfarið bera hita og þunga samningamálanna. Nefndin ætti þannig að vera eins hlutlaus og unnt er, skipuð hæfum og velviljuðum mönnum, sem njóta almenns trausts og eru líklegir til að meta málin af yfirsýn og óhlutdrægni.“ Fyrstu tveir töluliðir till. fjalla um atriði sem fullyrða má að séu nú eitt hið brýnasta markmið og verkefni sem leysa þarf, þ. e. einföldun og samræming í uppbyggingu launakerfa í landinu og aðlögun kauptaxta að raunverulegu lágmarkskaupi. Í dag eru greidd laun á Íslandi eftir 600–700 mismunandi launatöxtum. Aðeins innan eins fyrirtækis nema kauptaxtar 500, hjá Flugleiðum hf. Hjá Sláturfélagi Suðurlands eru þeir tæplega 350, hjá Slippstöðinni á Akureyri 85. Ég tel fráleitt að störf innan þessara fyrirtækja séu í eðli sínu svo margbreytileg eða svo misjafnlega mikilvæg fyrir viðgang þeirra að slík aðgreining í launum geti átt nokkurn rétt á sér eða samrýmist yfirleitt heilbrigðri skynsemi - og það, sem er verra og okkur er öllum jafnvel kunnugt um, er sú staðreynd, að allur þessi aragrúi af mismunandi kauptöxtum er síður en svo í þágu jafnvægis og réttlætis, heldur nánast markleysa ein, þar sem óteljandi álögur og aukagreiðslur skekkja kauptaxtann svo að hin raunverulega kaupgreiðsla er meira og minna á huldu þegar upp er staðið. Ég tel að einmitt þarna sé einn hinn versti þrándur í götu fyrir skynsamlegri og réttlátri framkvæmd íslenskra launa- og kjaramála. Hinn almenni launþegi er ráðvilltur, veit ekki lengur sitt rjúkandi ráð. Hann hefur svo sem engin tök á því að fylgjast með og skilja hvernig launin, sem hann fær fyrir vinnu sína, eru til komin. Fyrir hann er það í senn neikvætt og niðurlægjandi og til þess fallið að skapa tortryggni og spennu milli starfsstétta, jafnvel á milli fólks sem vinnur hlið við hlið á sama vinnustað. Hér þurfum við því að ganga beint til verks og hreinsa til, skýra línurnar og umfram allt að gera hlutina einfaldari. Það væri öllum aðilum jafnt í hag: launamanninum, þeim, sem greiðir honum launin, og hinum, sem fer með hið vandasama hlutverk samningamannsins í umboði samningsaðila. Það mundi bæta andrúmsloftið í samningaviðræðum og draga úr, ef ekki binda endi á baktjaldamakkið allt og laumuspilið sem einkennt hefur í allt of ríkum mæli öll vinnubrögð við gerð kjarasamninga. Það ætti jafnframt að tryggja aukið jafnvægi á launamarkaðinum, meiri frið um kaup og kjör og skiptingu hinnar svokölluðu „þjóðarköku“. Þriðji og fjórði liður till. eru í beinu áframhaldi og tengjast beint og óbeint tveimur þeim fyrstu. Hin svokölluðu „hvetjandi launakerfi“ hafa rutt sér mjög til rúms hérlendis á síðari árum. Mun óhætt að segja að sú þróun er æskileg, og víst væri allra best að hver fengi borgað eftir því sem hann vinnur til. En þó eru hér ýmsir agnúar á og vafalaust eiga þessi launakerfi, bónusgreiðslur, uppmælingataxtar og önnur ákvæðisvinna, sinn þátt í því hve umsamdir launataxtar eru í mörgum tilvikum lítt til marks um hið raunverulega kaup eða ráðstöfunarfé sem launþeginn fær í hendur. Full þörf er þess vegna á að endurskoða gildandi reglur í þessum efnum, sem í reynd munu mjög svo margbreytilegar. Munu margir vera þeirrar skoðunar, að nauðsynlegt sé að setja þarna eitthvert hámark eða þak, sem þá tengist einnig spurningunni um eftir - og næturvinnu, en segja má að eftirvinna sé orðin landlægur ávani - eða öllu heldur óvani - á íslenskum vinnumarkaði. Þetta er ekki eingöngu spurning um peninga, heldur jafnframt og e. t. v. öllu fremur um vinnuvernd og um leið fjölskylduvernd. Tvímælalaust verður að stefna að því allra hluta vegna að draga svo sem unnt er úr eftirvinnunni, en borga hins vegar betur fyrir dagvinnu. Þess ber einnig að gæta þegar talað er um ákvæðisvinnu, bónusgreiðslur og fleira, að því er ákaflega misskipt milli launþega í landinu hvaða tækifæri launþeginn hefur til að afla sér aukatekna eftir slíkum leiðum. Það út af fyrir sig eru nokkur hlunnindi, þrátt fyrir að okkur er að vissu leyti þyrnir í augum hve bónusgreiðslurnar og yfirvinna koma þungt niður, stundum of þungt, á fólki sem vinnur við framleiðslustörfin. Þá á ég ekki hvað síst við fiskvinnsluna, þegar bjarga þarf verðmætum, oft með óhæfilega löngum vinnudegi, hvort sem fólkið vill það eða vill ekki. Hins vegar eru það að öðru leyti hlunnindi að geta drýgt tekjur sínar svo verulega sem þetta fólk á kost á. Stórir starfshópar hafa enga möguleika á slíkum tekjuauka. Ég vil einnig í sambandi við yfirvinnuna og vinnutímann minnast á atriði, sem mér er mikið áhugamál, en það er að koma á sveigjanlegum vinnutíma sem víðast á vinnustöðum. Sjálfstfl. hefur gert þetta mál að stefnumáli sínu. Við sjálfstæðiskonur, Landssamband sjálfstæðiskvenna og sjálfstæðiskvennafélagið Hvöt hér í Reykjavík, héldum ráðstefnu um þetta efni í nóvember 1978 þar sem gerð var rækileg könnun eftir því sem hægt var að gera á viðhorfum til þessarar nýbreytni á vinnumarkaðinum. Sú nýbreytni er í rauninni komin á sums staðar. Olíufélagið Skeljungur reið á vaðið fyrir allmörgum árum, 5–6 árum hygg ég, og fleiri hafa komið í kjölfarið. Það er einróma álit þeirra, sem vinna við slíka vinnutilhögun, að hún sé til stórra bóta. Á henni eru auðvitað bæði kostir og gallar og það er ekki alls staðar hægt að koma þessum sveigjanlega vinnutíma við, en meginkjarni þessarar hugmyndar er í stuttu máli að gefa fólki kast á að aðlaga vinnutíma sinn persónulegum kjörum og einkahögum miklu meira en nú tíðkast, draga dálítið úr harðstjórn stimpilklukkunnar og hins afmarkaða fast setta vinnutíma, sem margir eiga nokkuð bágt með að halda þannig að öllum kröfum sé fullnægt. Ég hlýt að benda á að fyrir Alþ. liggur nú þáltill., flutt af tveimur sjálfstæðismönnum, hv. þm. Friðrik Sophussyni og Salome Þorkelsdóttur, þar sem farið er fram á að ríkisstj. geri athugun á möguleikum á sveigjanlegum vinnutíma á opinberum stofnunum á vegum ríkisins. Ég vænti þess, að sú till. fái góðan byr og að hæstv. ríkisstj., hvort sem það verður þessi eða einhver önnur sem fær það til framkvæmdar, láti ekki sitja við orðin tóm. Þessi atriði, svo ég víki aftur að sjálfri till., undir þriðja og fjórða lið munu að jafnaði meðal viðfangsefna sérviðræðna í kjarasamningum, en sérviðræður taka oft miklu lengri tíma en góðu hófi gegnir. Jafnframt verður ætíð sú raunin á, að einstakir þrýstihópar ná í gegnum sérkröfur sínar launa- og kjarabótum sem skekkja hið almenna launamat sem niðurstöður aðalsamningsins byggðust á. Afleiðingin er auðvitað gamalkunn og síendurtekin: launalægsta fólkið, almennir verkamenn, iðnverkafólk, Sóknarkonur, verða að láta sér lynda að aðgangsharðir sérkröfuhópar fái drjúga kaupauka eftir ýmsum krókaleiðum ofan á aðalsamninginn sem gengið var frá áður. Í kjarasamningunum 1977 náðu sérkröfur hjá sumum sérgreinasamböndunum á annað hundrað prósentum. - Ég hef þessar upplýsingar sem og ýmislegt fleira, sem ég byggi á mína tillögugerð, úr mjög fróðlegri og merkilegri bók eftir Baldur Guðlaugsson lögfræðing, sem heitir „Hvernig kaupin gerast á eyrinni“. Ég hygg að öllum þeim, sem hafa áhuga á þessum málum, væri mikill fengur að því að lesa þá bók. Mér sýnist hún samin bæði af þekkingu og lofsamlegri hlutlægni. Við þurfum í þessu efni, að því er kjarasamningana varðar og sérviðræðurnar, þess vegna að söðla um þannig að aðalsamningurinn geti tekið mið af niðurstöðum sérviðræðna, alveg öfugt við það sem nú tíðkast. Það er alveg ljóst, að eins og málum er háttað nú er það hin mismunandi samsetning launanna sem skiptir sköpum í kjarasamningum. Það er tómt mál að tala um launajafnvægi eða launajöfnun á meðan ekki er horfið frá þeim vinnubrögðum er tíðkast hafa við gerð kjarasamninga. Að sjálfsögðu vegur hér einnig þungt á metunum það vísitölukerfi sem við búum við og viðheldur jafnvægisleysi og ranglæti meira en góðu hófi gegnir. Það er óhæfa hvernig þessar víxlverkanir og hvernig prósentuhækkun eftir vísitölukerfinu í 50–60% verðbólgu fer með launajafnvægi í landinu. Í fimmta lið till. er lagt til að almennar kjararannsóknir verði efldar og í því sambandi verði endurskoðað starfssvið og starfshættir Kjararannsóknarnefndar. Til nefndarinnar var stofnað fyrir 15 árum með aðild fulltrúa frá ASÍ, Vinnuveitendasambandinu og Vinnumálasambandinu. Kjararannsóknarnefndin hefur tvímælalaust gegnt mjög mikilvægu hlutverki, m. a. með söfnun upplýsinga um kaup og kjör innan ASÍ, en það er auðsætt, að gagnlegt væri og nauðsynlegt að færa út starfssvið nefndarinnar þannig að það nái til alls vinnumarkaðarins, verði þar almennur vettvangur rannsókna og upplýsinga um ástand launa- og kjaramála í landinu. Þannig virtist mér það kjörið verkefni fyrir allsherjar kjararannsóknarnefnd að kanna og upplýsa þau atriði sem sérstaklega er fjallað um í þessari till., þ. e. samsetningu launanna, vægi kauptaxta, álagsgreiðslur, launahlutföll á vinnumarkaðinum, svo að nokkuð sé nefnt. Væri starfssvið nefndarinnar fært út með þessum hætti kæmi að sjálfsögðu til nauðsyn á endurskoðun á fjármögnun hennar, en starfsemi hennar er nú kostuð af Atvinnuleysistryggingasjóði. Um það markmið, sem felst í sjötta lið till., verður, að ég hygg, naumast deilt þótt hægara muni sagt en gert að koma því í framkvæmd. Reynslan hefur fram að þessu sýnt að ráð og nefndir, sem stofnað hefur verið til í þessum tilgangi, eru því miður ekki uppörvandi. Þar hefur þó mikið verið talað, að mér er sagt - ég hef ekki setið í þessum nefndum, en minna orðið um athafnir og framtak á þessu sviði. Það væri mikið unnið ef hægt væri eftir einhverjum leiðum að gera hinum almenna launþega, hinum vinnandi manni, hvar í stétt sem hann stendur, kleift að fylgjast með og fræðast um eigin stöðu í síbreytilegu samfélagi, auka þekkingu sína og skilning á högum annarra og tillitssemi. Og ég held að ef vel tækist til um framkvæmd þeirrar nefndar, sem til er lagt að stofnað verði til, mundi hún hafa mikil og góð áhrif fyrir alla aðila. Ég er sannfærð um að hún mundi, ef hún reyndist hlutverki sínu vaxin, verka til góðs og hugsanlega draga nokkuð úr þeim óheillavænlega metingi og spennu milli starfshópa sem sjúklegt verðbólguástand hefur magnað sífellt ár frá ári. Í sambandi við sjöunda og síðasta lið till. ber þess að geta, að 27. sept. s. l. var gefin út reglugerð samkv. efnahagslögum Ólafs Jóhannessonar, svokölluðum Ólafslögum, sem hv. þm. Vilmundur Gylfason vill greinilega frekar kenna við sjálfan sig og kalla Vilmundarlög. Í reglugerðinni er gert ráð fyrir að skipuð skuli samráðsnefnd til að sjá um samráð stjórnvalda við aðila vinnumarkaðarins. Þar er gert ráð fyrir 20 manna samráðsnefnd er skipuð skal fulltrúum allra helstu samtaka launþega og vinnuveitenda. Það eru níu samtök samkv. reglugerðinni sem þarna koma til og fulltrúarnir eru samtals 20. Reglugerðin er til komin samkv. laganna hljóðan, áður tilgreindum Ólafslögum, en mér vitanlega er ekki búið að skipa þessa nefnd enn. Ég bind fyrir mitt leyti ekki miklar vonir við starf svo fjölmennrar nefndar til þessa hlutverks sem henni er í raun og veru ætlað. Í málefnasamningi núv, hæstv. ríkisstj. er því lýst yfir, að hún sé „fyrir sitt leyti reiðubúin til þess að stuðla að einföldun launakerfisins í landinu með því að beita sér fyrir samstarfi helstu samtaka launafólks um stefnumótun í launamálum“. Þetta ákvæði stjórnarsáttmálans hefði að skaðlausu mátt vera ákveðnara, en vissulega felur það í sér vísbendingu um góðan vilja, sem er í sjálfu sér mikils virði og ég vona að verði þessu máli til stuðnings. Annars væri kapítuli út af fyrir sig, sem ég gef mér ekki tíma til nú að fjalla um, þetta svokallaða samráð stjórnvalda við launþegasamtökin og vinnuveitendur. Þetta er orðið að nokkurs konar skrautorði, nokkurs konar tískuorði í íslenskum stjórnmálum, sem ég tel að hafi verið fram sett af undanförnum vinstri stjórnum sem pólitískt agn frekar en að það hafi verið meining manna að þetta væri raunverulega hægt. Og ég spyr: Er raunhæft að tala um það samráð eins og það hefur verið túlkað af svokölluðum vinstri verkalýðsflokkum fyrir kosningar? Ég held að samráð sé nauðsynlegt, alveg nauðsynlegt sem vettvangur almennra skoðanaskipta og upplýsingamiðlana á milli stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins, en að það geti sagt ríkisstj. og Alþ. fyrir verkum er auðvitað fásinna. Þess vegna held ég að tími sé til kominn að það verði skilgreint rækilega við hvað er átt með þessu fallega slagorði: „samráð við aðila vinnumarkaðarins“. Það er greinilegt að hingað til hefur það verið, því miður, svo til nafnið tómt. Þess er skemmst að minnast nú við afgreiðslu fjárlaga hve fulltrúar launþegasamtakanna báru sig sáran undan fullkomnu sambandsleysi við Alþ. og fyrst og fremst ríkisstj., sem ekki lét svo lítið að minnast á viðamikil lagafrv. sem földu í sér stórkostlega íþyngjandi skattaálögur á launþega og þjóðina alla. Því var það, að mér fannst það koma úr hörðustu átt þegar hæstv. fjmrh. lét þau orð falla í hv. Ed. við umr. um orkujöfnunargjaldið og þetta samráð við launþegasamtökin barst í tal, en hann sagði orðrétt, að samráð við launþegasamtökin og aðila vinnumarkaðarins væri auðvitað bara „hjal út í bláinn“. Það getur hver flett upp í þingtíðindum og staðfest hvort ég fer hér rangt með. Ég fjölyrði ekki frekar um þetta, en hér þarf að koma til meiri einlægni og hreinskilni en hefur átt sér stað í stjórnarathöfnum síðustu ára. Ég neita því ekki, að ég á fyrst og fremst við þær vinstri ríkisstjórnir sem hér eiga hlut að máli og hafa flaggað þessu óspart.  Ég fjölyrði ekki um þetta frekar. Þessi till. er borin fram af einlægni og alvöru í þeim tilgangi að hér verði eitthvað gert til bóta, að við reynum að leggja til hliðar, eftir því sem unnt er, flokkspólitískan meting og slagorð og tylliorð, sem eiga að ganga í eyrun á fólki, en reynum að taka á þannig að til bóta verði fyrir allt vinnandi fólk í landinu og fyrir þjóðina alla. Ég hverf senn af þingi, en ég vona að þessi till. fái góða umfjöllun. Þó hún gerði ekki annað en að vekja til alvarlegrar umræðu um þessi málefni og þessi atriði, sem á er drepið, tel ég að betur hafi verið af stað farið en heima setið.



Herra forseti. Sú þáltill., sem hér liggur fyrir til umr., er í sjálfu sér góðra gjalda verð svo langt sem hún nær og get ég efnislega tekið undir það sem í henni felst. Ég kemst þó ekki hjá því að minna á í þessu sambandi aðra þáltill., sem liggur fyrir hv. Alþ., um kannanir á tekjuskiptingu og launakjörum, á þskj. 14, sem ég er flm. að ásamt hv. þm. Karli Steinari Guðnasyni og Karvel Pálmasyni og hv. flm. þessarar þáltill. kom raunar lítillega inn á áðan. Sú till. tekur til nær allra þeirra þátta sem þáltill. á þskj. 217 gerir ráð fyrir, en till. um kannanir á tekjuskiptingu og launakjörum var lögð fram á 100. löggjafarþingi og aftur í byrjun þessa þings. Sú till. er þó mun yfirgripsmeiri en sú till. sem hér er til umr., en hún gerir einnig ráð fyrir ýmsum undirstöðukönnunum sem nauðsynlegt er að framkvæma ef hægt á að vera að einfalda og samræma uppbyggingu launakerfa í landinu, sem er aðalefnisinnihald þeirrar till. sem hér liggur fyrir. Hv. þm. Sigurlaug Bjarnadóttir sagði áðan að till. mín væri of yfirgripsmikil til aðhægt væri að taka mark á henni. Ég tel engu að síður nauðsynlegt að slík yfirgripsmikil könnun sé framkvæmd til að hægt sé af þekkingu og heildaryfirsýn að taka raunhæft á þessum málum og við getum byggt á traustum upplýsingum ef breyta á launamálastefnunni. Þetta eru undirstöðuþættir sem verður að framkvæma til að hægt sé að einfalda og samræma launakerfin eins og þessi þáltill. gengur út á. Annað er óraunhæft. Ljóst er, að ef einfalda á og samræma launakerfin í landinu, m. a. með því að afnema eða draga úr álögum á kaup- og aukagreiðslum og fella þessa þætti inn í taxtakaup, og að endurskoða kauptaxta hinna ýmsu starfsstétta með hliðsjón af raunverulegu kaupi, eins og í till. á þskj. 217 felst, auk þess, eins og fram kemur í till., að í kjarasamningum verði í auknum mæli miðað við greidd laun, en ekki taxtakaupið eitt, eru þessir hlutir vart framkvæmanlegir nema við þekkjum orsök vandans og gerum okkur áður glögga grein fyrir hvernig uppbygging launagreiðslna hefur þróast og hvert er hlutfall hinna ýmsu launakerfa í launakjörum almennt, þannig að hægt sé að sjá hvaða þáttur launakjara er mest ákvarðandi um launakjör almennt. Einnig má benda á nauðsyn þess að rannsaka forsendur flokkaskipunar og annarra kjaraatriða hinna margvíslegu kjarasamninga, þ. e. meta vægi hinna ýmsu eðlisþátta vinnunnar með tilliti t. d. til ábyrgðar, áhættu, starfsreynslu og fleiri þátta. Þekking á þessum þáttum ásamt mörgum fleiri þáttum, sem í till. felast sem ég hef lagt fram um kannanir á tekjuskiptingu og launkjörum, er algjör forsenda fyrir því, að hægt sé að framkvæma á raunhæfan hátt það sem í till. felst sem hér er til umræðu. Staðreyndir hafa einfaldlega ekki legið fyrir til að draga af réttmætar og sanngjarnar ályktanir af þróun þessara mála undanfarna áratugi svo að hægt sé að samræma og einfalda launakerfin í landinu, enda má ætla að einföldun kjarakerfa í landinu hefði þegar verið framkvæmd hefðu þær. upplýsingar, sem nauðsynlegar eru, legið fyrir. Þeirrar þekkingar er hægt að afla ef framkvæmdar eru þær till. sem í þáltill. um tekjuskiptingu og launakjör felast, enda gerir sú till. ráð fyrir að að fengnum þeim upplýsingum verði aðilum vinnumarkaðarins falið að samræma og einfalda kjaraákvæði og launataxta í landinu. Er þar um sambærilegt atriði að ræða og í till. sem hér er til umræðu. Auðvitað geri ég mér ljóst að slíkt tekur nokkurn tíma, en úr upplýsingum er hægt að vinna jafnóðum og þær liggja fyrir. Sum atriðin er hægt að framkvæma á tiltölulega stuttum tíma, önnur taka lengri tíma, enda felst í þeirri till. að niðurstöðurnar verði lagðar fyrir Alþ. jafnan þegar þær liggja fyrir. Það hefur margsinnis komið fram hjá stjórnmálaflokkunum vilji til að framkvæma það sem felst í till. á þskj. 217 sem hér er til umr. En ég geri ráð fyrir að í reynd hafi enn enginn treyst sér í framkvæmd þeirra mála vegna þess að í dag byggjum við ekki á nógu traustum upplýsingum um ýmsa undirstöðuþætti í uppbyggingu kjaraatriða og launakerfa í landinu. Herra forseti. Þeir flm., sem að þessari till. standa, hljóta að sjá, séu till. tvær bornar saman sem ég hef hér fjallað um, að í till. um kannanir á tekjuskiptingu og launakjörum felast öll þau atriði sem till., sem hér er til umr., hefur að geyma. Geri ég mér því góðar vonir um að flm. þáltill. á þskj. 217 muni styðja þáltill. um kannanir á tekjuskiptingu og launakjörum og telji að með samþykkt hennar sé tilganginum með tillöguflutningnum á þskj. 217 náð, en sú till. hefur nú verið afgreidd úr n. þar sem allir nm. hafa mælt með samþykkt hennar. Hefur hún einnig hlotið jákvæðar undirtektir aðila vinnumarkaðarins, þó svo hún sé svo yfirgripsmikil að hv. þm. Sigurlaug Bjarnadóttir telji orka tvímælis að taka mark á henni, en það er furðuleg röksemdafærsla. Till. má framkvæma í áföngum, eins og ég kom inn á áðan, en hún mun skila betri og traustari upplýsingum um alla þætti kjaramála til að hægt sé að byggja upp sanngjarna launamálastefnu og einfalda hin flóknu launakerfi sem við búum við.



Herra forseti. Hér er fram komin þáltill. um bætta skipan launa- og kjaramála. Andi þessarar till. er yfirleitt ekki deiluefni. Það er vafalaust öllum ljóst, að sú tilhögun að hafa 600–700 mismunandi launataxta er ekki byggð á neinum skynsamlegum rökum. Hins vegar vekur það athygli mína og dálitla undrun að hv. flm. og frsm. till. eyddi alllöngum tíma í að gera lítið úr annarri þáltill., sem hér er í þinginu og er komin frá n., eins og greint hefur verið, og hlaut þar jákvæðar undirtektir. Ég held nefnilega að það sé rétt, að efnislega nái sú þáltill. mestöllu af því sem hér er. Með því er ég ekki að gera lítið úr þessari till., en að mínu viti er um það mál að ræða í þessu sambandi að við búum við frjálsa kjarasamninga og það er tómt mál að tala um að við breytum þar einu eða neinu nema með samkomulagi. Ég held að grundvöllur slíks samkomulags hljóti að vera mjög veigamikil athugun á þessum málum áður en út í breytingar er farið. Þess vegna finnst mér t. d. dálítið fast að orði kveðið í 1. lið þessarar till. að slá því föstu að afnema eða draga úr álögum á kaup og aukagreiðslur. Það er nú einu sinni svo, að öll ákvæðisvinna byggist á mjög flóknum útreikningum. Ég veit ekki hvort þessi setning bætir tillöguna. Hins vegar hvarflaði það að mér í glettni að gaman hefði verið ef hv. 6. landsk. þm. hefði verið staddur hjá okkur í kvöld, því að vafalaust hefðu þá orðið fjörugri umr., eins og löngum hefur orðið þegar hv. flm. þessarar þáltill. og hv. 6. landsk. þm. hafa mætt saman og rætt málin.



Herra forseti. Ég hef í sjálfu sér fáu við að bæta það sem ég sagði áður. Það er náttúrlega alger rangtúlkun á mínu máli að segja að ég vilji gera lítið úr till. á þskj. 14, sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, Karl Steinar Guðnason og Karvel Pálmason eru flm. að. Ég tók það fram, að ég teldi hana athyglisverða og merka. En það er skoðun mín, sem ég ítreka hér, að ég tel að það, sem við þurfum nú, sé ekki að velta þessum hlutum lengur fyrir okkur, þessum meginatriðum sem ég get vel fallist á að felist, ef grannt er að gáð, í till. hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur. En mér sýnist, og ég endurtek það, að ef við eigum að taka þessa till. alvarlega og gera ekki þær umbætur, sem ég tel að séu aðkallandi, nema með þeim hætti sem till. á þskj. 14 gerir ráð fyrir, þá hjökkum við enn um sinn nokkur árin í sama farinu. Ég hef heyrt menn, sem til þekkja, láta svo um mælt að það séu þegar fyrir hendi það haldgóðar upplýsingar um þau atriði, sem till. okkar þremenninganna fjallar um, að í rauninni sé hægt að hefjast handa strax. Ég er ekki að tala um að þetta kæmi til framkvæmda við þá kjarasamninga sem nú standa yfir. Ég veit að þar verður allt við það sama. Ég hlakka ekkert til þeirrar viðureignar sem fram undan er, ég segi það af einlægni, og ég held að fáir hlakki til að sjá endurtekna þá vinnuhætti sem tíðkast hafa við kjarasamninga undanfarin ár. Ég lýsi því yfir, að að sjálfsögðu styð ég till. á þskj. 14, mér dettur ekki í hug að greiða atkvæði gegn henni því það er ekkert í henni sem ég er mótfallin, síður en svo. En ef við eigum að taka hana eins og hún er lögð fram og tökum hana alvarlega, eins og ég sagði áðan, tekur nokkur ár að koma í framkvæmd því sem hv. 1. flm. till. telur nauðsynlegt sem grunnvinnu og undirbúningsupplýsingar. Alla vega horfir málið þannig við mér. Mér þykir leitt að hv. 5. þm. Vestf. hefur, eins og stundum áður, misskilið það sem sagt er í ræðustól hér. Ég lagði áherslu á að þessum málum þýddi ekki að skipa með lagaboði. Það hefur hann skilið á þann hátt, að ég vildi ekki skipa þeim með samkomulagi, auðvitað þveröfugt við það sem ég sagði. Ég taldi einmitt að þetta yrði að gerast með samkomulagi og samráði við þá aðila sem þarna eiga hlut að máli, þ. e. hina svokölluðu aðila vinnumarkaðarins. Ég þarf ekki að orðlengja þetta frekar. Ég hygg, að þessi till. ætti heima hjá hv. allshn. Sþ., og leyfi ég mér að leggja til að henni verði vísað til allshn. að lokinni þessari umr. - Hæstv. forseti og skrifari benda mér á að atvmn. væri eðlilegri og ég get vel fallist á það. Ég tek þá aftur till. mína um allshn., en fer fram á að till. verði vísað til hv. atvmn.



Herra forseti. Ég sakna þess að hæstv. félmrh. er ekki staddur hér. Þegar umr. dragast jafnmikið á langinn og átt hefur sér stað með það mál sem nú er tekið aftur til umr. gerir það umræðuna mjög erfiða að þeir, sem deildu á till., eru ekki við þegar ég hef lokatölu um málið. Mér fannst skjóta nokkuð skökku við hjá hæstv. ráðh. þegar hann lýsti því yfir, að hann væri andvígur þessari till., og kom með ýmsar „billegar“ glósur, eins og þær, að Kópavogur væri svo nálægt Reykjavík að ekki þyrfti af þeirri ástæðu að reikna út framfærsluvísitöluna í Reykjaneskjördæmi. Nú er það svo, að á bak við neyslukönnunina liggur athugun á lifnaðarháttum hjá 100 fjölskyldum. Að sjálfsögðu væri það eðlilegur vinnumáti að byrja á því, þegar neyslugrunnurinn væri gerður, að velja þessar fjölskyldur úr hverju kjördæmi fyrir sig, þ. e. 100 úr hverju kjördæmi, og dreifa þeim um kjördæmið í samræmi við þéttleika byggðar á því svæði. Ég vil líka alfarið mótmæla þeim hugmyndum sem fram komu hjá sumum, að það væri dulbúin árás á höfuðstaðinn að flytja þessa till. Sannleikurinn er sá, að það er ekki hægt að líta á þetta svæði á annan veg en sem stór-Reykjavíkursvæði. Reykjavíkurborg vex að vísu ekki mjög ört, en ástæðan fyrir því, að þar hefur ekki orðið mjög ör fólksfjölgun, er fyrst og fremst að einbýlishúsahverfi borgarinnar eru í öðrum sveitarfélögum. Þessu veit ég að hver einasti maður gerir sér grein fyrir sem sest niður og hugleiðir þessi mál. Ég tel að með þeirri þáltill., sem hér er lögð fram, muni aftur á móti koma mjög skýrt í ljós í afstöðu manna til hennar, hvort þeir eru í eðli sínu eða innst inni hlynntir jöfnun lífskjara í þessu landi eða hvort þeir eru það ekki. Það segir ekkert um hvernig eigi að hagnýta sér niðurstöður. Það er farið fram á að þessir útreikningar verði gerðir. Það kom líka fram hjá hæstv. ráðh., að svokölluð byggðanefnd hefði ekki lagt til að það yrði reiknuð út vísitala í hverju kjördæmi. Það er rétt. Hún lagði ekki til að það yrði reiknuð út vísitala í hverju kjördæmi, en hún lagði engu að síður til að vísitalan yrði reiknuð út á ýmsum stöðum úti á landi. Á þeim tillögum byggi ég mína till. Hún lagði til að vísitalan yrði reiknuð á fjórum stöðum utan Reykjavíkur. Ég sé engan grundvallarmun á því að reikna hana út á fjórum stöðum utan Reykjavíkur og á því að reikna hana út í hverju kjördæmi. Ég vænti þess að hæstv. félmrh. endurskoði afstöðu sína í þessu máli, gefi sér tíma til að kynna sér það betur, geri sér grein fyrir því, að ójafn framfærslukostnaður stuðlar að fólksflutningum innan þessa lands sem geta þegar til lengdar lætur - og hafa nú þegar - skaðað þjóðfélagið. Ég vil þakka þeim ræðumönnum, sem tóku til máls um þessa till., og þó sérstaklega þeim sem lýstu yfir stuðningi við hana. Þar sem hv. 9. þm. Reykv. er ekki heldur staddur hér mun ég láta ógert að svara þeim aths. sem frá honum komu og var kannske meira beint til mín persónulega en að þáltill. því að hann lýsti yfir efnislegum stuðningi við hana. Herra forseti. Ég vil svo leggja til að þessari þáltill. verði vísað til allshn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 131, ásamt hv. þm. Lárusi Jónssyni, Pálma Jónssyni og Friðjóni Þórðarsyni, að leggja fram þáltill. um nýja aðferð við áætlunargerðir. Það skal tekið fram, að þessir hv. þm. áttu eftir desemberkosningarnar síðustu allir saman sæti í hv, fjvn., en þær breytingar hafa á orðið síðan, að í stað Pálma Jónssonar hefur þangað komið Guðmundur Karlsson. Áður en lengra er haldið vil ég taka það fram, að mörgum leiðist orðið „núllgrunnur.“ Á sínum tíma sendi ég þetta orð íslensku málnefndinni og bað um betra orð í staðinn, en því miður hefur ekki enn fundist annað og betra orð og læt ég þess vegna þetta flakka í þeirri von að það skipti ekki svo miklu máli - það sé fyrst og fremst efni till. sem hafi þýðingu. Það má segja að þessi till. hafi áður komið fram efnislega á Alþ. þegar ég flutti hana á 100. þinginu, fyrir um það bil ári, þá ásamt hv. þm. Lárusi Jónssyni og Ellert B. Schram, sem situr þessa stund á þingi sem varaþm. Orðalag till. er þó aðeins breytt. Það er fyllra og gefur betri lýsingu á því sem við er átt. Á 100, löggjafarþinginu var till. send fjvn., en dagaði uppi, kom aldrei úr n. Málið hefur þó verið athugað í fjárlaga- og hagsýslustofnun, og ég tel að það sé eðlileg meðferð að þetta mál fái nokkuð vandlega athugun áður en því verður slegið föstu að gera eigi jafnróttækar breytingar á allri fjárlagagerð. Í grg., sem fylgir till., er nokkuð nákvæmlega skýrt frá því, út á hvað „núllgrunnsáætlanagerðin“ gengur, eins og reyndar kaflafyrirsagnirnar benda til. Í fyrsta kaflanum er bent á að hingað til hefur það fyrst og fremst verið hefð, sem ræður fjárveitingum, fremur en þörf. Það þekkja þeir, sem starfað hafa í hv. fjvn., og reyndar þingheimur allur, að jafnvel er erfitt að detta út af fjárlögum hafi verkefni einhvern tíma komist inn á þau. Fjárlagagerðin er öll heldur íhaldssöm, enda eru fjárlögin þannig byggð upp að mjög erfitt er að ná fram verulegum breytingum á þeim. Á síðu 2 í grg. er sagt frá því, hvað „núllgrunnsáætlunargerð“ sé, þá fjallað um megineinkenni slíkrar áætlunargerðar og markmiðin með henni og loks á það bent, að áherslan hvílir á því að fjárveitingar gangi til verkefna, en ekki stofnana. Í lokin er dreginn upp samanburður á hefðbundinni áætlunargerð, eins og hingað til hefur tíðkast, og „núllgrunnsáætlunargerð,“ sem hér er lagt til að tekin verði upp. Sá samanburður er fenginn úr ritgerð sem samin hefur verið um þetta mál og reyndar gefin út af Stjórnunarfélagi Íslands. Þeir aðilar, sem fyrst og fremst hafa beitt sér fyrir því hér á landi að kynna þetta mál, eru Björn Friðfinnsson og Þórður Sverrisson. Þeir hafa á vegum Stjórnunarfélagsins og á vegum opinberra aðila kynnt þetta mál. Á sínum tíma átti ég þess kost að kynnast þessu allrækilega, þegar ég dvaldist um skeið í Bandaríkjunum, en þaðan er þessi aðferð komin og þar hefur hún verið reynd áður en hún var flutt út til Evrópulandanna. Þessi aðferð er ekki einungis notuð í opinberum rekstri, heldur enn fremur hjá einkafyrirtækjum, en þar er heldur viðurhlutaminna að taka upp nýjar stjórnunaraðferðir en hjá hinu opinbera þar sem gætir oftast miklu meiri íhaldssemi. Ég sé ekki ástæðu til að fjalla ítarlega um þetta mál á þessari stundu. Ég get vitnað til þess, að á 100. þinginu flutti ég nokkuð yfirgripsmikla ræðu, sem hefst í dálki 3722, og ég bendi þeim, sem vildu kynna sér málið nánar, á að þar er hægt að lesa sér til um það. Í ræðu minni ræddi ég ekki eingöngu um „núllgrunnsáætlanagerðina,“ heldur enn fremur um aðrar stjórnunarhugmyndir sem færu nokkuð í sömu átt og „núllgrunnsáætlunargerðin“ og ættu það sammerkt að með þeim væri reynt að koma í veg fyrir útþenslu ríkisbáknsins. Þar var rætt um markmiðabundna stjórnun, um kerfisbundnar kostnaðarlækkanir og loks um hugmynd sem er nokkuð skyld þessari. Ég vil leyfa mér, ef forseti er því ekki á móti, að lesa örfáar línur úr þeirri ræðu: „Meðal þeirra nýju stjórnunarhugmynda, sem hafa verið kynntar hér á landi og geta komið til greina í opinbera rekstrinum, eru markmiðabundin stjórnun, kerfisbundnar kostnaðarlækkunaráætlanir, en hvort tveggja hefur verið kynnt hér á landi. Ég ætla ekki frekar að fara út í að lýsa þessum aðferðum. En í þriðja lagi vil ég nefna þá sem helst ber á um þessar mundir og er í tísku jafnt austan hafs og vestan, en það er svokölluð sólarlagsaðferð sem er notuð víða, en hún byggist á því að fjárframlögum er veitt fyrst og fremst til verkefna, en ekki stofnana, og það er tekið fram við slíkar samþykktir að þær skuli aðeins gilda í ákveðinn tíma. Að þeim tíma loknum, sem er kannske 1–4 ár, falla fjárframlögin niður af sjálfu sér. Þetta er auðvitað gert til þess að snúa sönnunarbyrðinni við, til þess að styrkja stöðu þeirra, sem starfa við fjárveitingavald, gagnvart þeim, sem sækja á um aukið fjármagn til þeirrar starfsemi sem þeir vinna við, og er ákaflega mikilvægt atriði. Og það er atriði sem ekki einungis íslenska fjárveitingavaldið á við að glíma, heldur er þetta alþjóðlegt fyrirbrigði.“ Þegar þetta mál kom fyrst fyrir á hv. Alþ. urðu ekki miklar umr. um það, eins og oft vill verða þegar um er að ræða mál sem ekki snerta hvern og einn í þjóðfélaginu beint, heldur með óbeinum hætti, jafnvel þótt slík mál hafi kannske miklu meiri þýðingu en þau mál sem taka mestan umræðutíma á hv. Alþ. Hv. fjvn.-mönnum er þó vandinn við fjárlagagerðina öðrum hv. þm. ljósari, og ég vil, með leyfi forseta, vitna til ummæla Eiðs Guðnasonar, núv. formanns fjvn., sem hann viðhafði við þær umr. sem fóru fram á 100. þinginu um þetta mál. Hann segir svo, með leyfi forseta: „Ég vil aðeins í mjög stuttu máli fagna því, að till. er komin fram um þetta efni, og fagna því, að þeir hv. þm. Friðrik Sophusson og meðflm. hans skuli hafa tekið upp þessa till. sem Björn Friðfinnsson lögfræðingur, eins og kom fram í máli síðasta ræðumanns, vakti, að ég held, fyrstur manna máls á hér og kynnti ásamt fleirum. Þetta bar m. a. á góma í umr. í Nd. fyrr í vetur er rætt var frv. til l. um ríkisendurskoðun sem hv. þm. Halldór Ásgrímsson flutti á sínum tíma. Þá vakti ég máls á þessu. Ég lýsi stuðningi við þessa till., en tel þó að n. sú, sem fær þetta mál til skoðunar, ætti að athuga, ef flm. geta fallist á, að þetta sé ekki takmarkað við „núllgrunnsáætlanagerð,“ heldur komi þarna einnig til álita fleiri nútímahugtök og nútímaaðferðir við stjórnun. Má þar minnast t. d. á svokallaða „sólseturslöggjöf,“ sem hefur einnig vakið athygli og verið að ryðja sér til rúms. Þetta bendi ég á til athugunar. Ég tel að þarna mætti taka inn fleiri atriði af nútímastjórnunaraðgerðum heldur en „núllgrunnsáætlunargerðina“ eina, þótt góð sé, en lýsi annars stuðningi við málið.“ Ég hef leyft mér að rifja upp þessi ummæli hv. þm. þar sem hann sat þá ekki í fjvn., en situr þar nú sem formaður nefndarinnar. Ég vil enn fremur í þessu sambandi lýsa yfir stuðningi við þá till., sem minnst er á í ræðu Eiðs Guðnasonar, sem hv. þm. Halldór Ásgrímsson flutti á sínum tíma. Ég sakna þess satt að segja að hún skuli ekki hafa verið lögð fram aftur á þessu þingi, en ég veit að hv. þm. Halldór Ásgrímsson gerir það áreiðanlega því að þar er um að ræða afar athyglisvert mál sem ég veit að kemur til með að hafa áhrif á fjárlagagerð og ríkisreikning og endurskoðun ríkisfjármála. Ég tel að það sé jafnframt sjálfsagt að „sólsetursaðferðin“ sé um leið og „núllgrunnsáætlunargerðin“ gerð að umtalsefni og skoðuð, þar sem hér er um náskyld mál að ræða. Aðalrökin fyrir „sólsetursaðferðinni“ eru í fyrsta lagi, að hún styrkir fjárlagagerð og bætir og ýtir undir sífellda endurskoðun, sönnunarbyrðinni er snúið við og auðveldara er að setja þak á fjárlög, en margir hv. þm. hafa einmitt lýst þeirri skoðun sinni að nauðsynlegt sé að setja þak á fjárlög og síðan eigi framkvæmdavaldið að spila úr þeim fjármunum sem það fær á milli handa, en ekki, eins og hingað til hefur tíðkast í langflestum tilvikum, að fyrst er spurt um, hvað hlutirnir kosta og hvað við viljum gera, og síðan er skattheimtuvélin sett af stað. Venjulegast fer það þannig, að stuðningsmenn viðkomandi hæstv. ríkisstj., og dreg ég þá enga ríkisstj. undan, verða eins og handauppréttingavélar eða afgreiðsluvélar fyrir viðkomandi hæstv. ríkisstj. Sem betur fer er nú að verða einhver breyting á þessu, eins og mér skilst að hafi orðið í síðustu viku þegar nokkrir hv. þm. stjórnarinnar lýstu yfir að nú þyldu þeir ekki lengur fyrir hönd þjóðarinnar að vaðið væri dýpra ofan í vasa skattborgaranna. Fagna ég vissulega þeim yfirlýsingum. Í öðru lagi eru það rök fyrir „sólsetursaðferðinni,“ að hún kemur oft í veg fyrir kostnaðarsamt eftirlit ríkisstofnana með alls konar rekstri í landinu. Slík mál hafa komið upp hér á landi og eru til skoðunar og verður fróðlegt að fylgjast með því, hvernig fjárlaga- og hagsýslustofnuninni tekst að eiga við slík mál, en það má segja að sú stofnun hafi aðeins risið undir hálfu nafni og sé í raun ekkert annað en fjárlagastofnun. Um hagsýsluhlutverk hennar er afskaplega lítið að segja, nánast ekkert á nokkrum síðustu árum. Í þriðja lagi er talið að miklu betra yfirlit fáist yfir ríkisútgjöldin og að „sólsetursaðferðin“ hafi nánast sömu þýðingu fyrir löggjafarvaldið og „núllgrunnsáætlunin“fyrir framkvæmdavaldið. Má segja að hvort tveggja bæti hitt upp. Til viðbótar við þessa aðferð, sem í sjálfu sér er ákaflega einföld, hefur það tíðkast jafnframt hjá ýmsum ríkisstj: að gefa út reglur eða láta samþykkja lög, þá hefur löggjafarþingið samþ. lögin, þar sem bannað er að veita fé af fjárlögum til ríkisstofnana ef þær hafa ekki verið skoðaðar eftir ákveðnum leiðum hagsýslustofnana með ákveðnu millibili. Þannig er það t. d. í sumum ríkjum Bandaríkjanna, að ef líða meira en sex ár milli þess að stofnanir, sem settar hafa verið á laggirnar, eru skoðaðar fellur af sjálfu sér niður fjárframlag til þeirra. Verður það oftast til þess að þær leggjast niður alveg eða þær keppast um að endurnýja sig og sýna fram á að þeir eigi að lifa. Því miður er það þannig, og það er ekki séríslenskt fyrirbrigði heldur, að opinberar stofnanir hafa tilhneigingu til þess að öðlast eilíft líf. Það er nánast óþekkt fyrirbæri að opinberar stofnanir leggist niður. Það er í sjálfu sér skiljanlegt, vegna þess að í þessum stofnunum og opinberu fyrirtækjum er fólk sem hefur lífsframfæri sitt af því að starfa þar, en það er allt of sjaldan spurt hvort sama fólkið gæti fengið vinnu við sitt hæfi annars staðar og þá væri hægt að spara heilmikið ef hægt væri að leggja niður viðkomandi stofnanir. Hér er bryddað á aðferð til þess að ýta undir að opinberir aðilar, ekki síst hv. þm., hugsi annað slagið eitthvað í þá veruna, hvort ekki sé ástæða til að staldra aðeins við og kanna hvort það, sem við höfum verið að gera síðustu áratugina, sé endilega það sem við hefðum átt að gera. Það er allt of algengt að ríkisstofnanir eru settar upp til að leysa ákveðið vandamál, sem er uppi á ákveðnum tíma, síðan breytast ytri skilyrði, vandamálin leysast jafnvel með öðrum hætti, en ríkisstofnanirnar og reyndar aðrar opinberar stofnanir hjá bæjar- og sveitarfélögum halda áfram að vera til eða búa sér jafnvel til nýtt hlutverk án þess að spyrja löggjafarvaldið að því. Það er einmitt heybrókarhátturinn, sem lýsir sér hjá hv. Alþ. gagnvart slíkum stofnunum, sem veldur því að það virðist vera lögmál í sjálfu sér að ríkisbáknið þenjist út. Og það er athyglisverð staðreynd, að á nokkrum síðustu árum, jafnvel tveimur áratugum, hefur opinberum starfsmönnum hlutfallslega fjölgað þrisvar sinnum hraðar en þjóðinni. Ef áfram heldur sem horfir þurfum við ekki að bíða lengi eftir því, að allir Íslendingar verði orðnir opinberir starfsmenn. Ég veit að sjálfsögðu að sumir vildu kannske af pólitískum ástæðum að það gerðist, en fyrir hina, sem telja að það sé spor í ranga átt, held ég að sé kominn tími til að reyna að finna haldbærar aðferðir sem geta gert það að verkum að hægt sé að sporna við fæti. Herra forseti. Með þessari till. er verið að beina athyglinni að nýjum aðferðum við fjárlagagerð, sem styrkt geta þingið í fjárveitingastarfi sínu og koma í veg fyrir útþenslu ríkisbáknsins. Það er von mín, að þessi till. hljóti stuðning þm. og verði send hv. fjvn. til umfjöllunar og frekari skoðunar og komi svo aftur inn á fund hv. Sþ. og hljóti fullnaðarafgreiðslu á þessu þingi.



Herra forseti. Hér fyrr í dag urðu nokkrar umr. um hvort þáltill. væru marktæk plögg og hv. 9. þm. Reykv. fullyrti að svo væri ekki, þess vegna skyldu menn heldur bera fram frv.þar sem von væri til þess að þau væru tekin alvarlega. g hélt þá að þetta væri töluvert alvarleg ásökun á hendur hv. þingheimi, en ég sé nú að eitthvað virðist vera til í þessu. Alla vega er ekki að sjá að hv. þm. Sþ. hafi mikinn áhuga á þáltill. En ekki átti ég annan kost en að bera fram till. til þál. í því máli sem hér liggur fyrir á þskj. 196, þar sem þar er ekki um lagabreytingu að ræða, heldur framkvæmdaatriði. Ég treysti því hins vegar að það hafi meiri þunga að fá álit hv. þm. á máli mínu en taka upp síma og hringja í hæstv. samgrh. Till. sú, sem hér liggur fyrir, hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að samgrh. feli Póst- og símamálastofnuninni að framkvæma reglugerð nr. 426/1978 um eftirgjöf á afnotagjaldi síma hjá elli- og örorkulífeyrisþegum á þann veg, að íbúar allra sérbyggðra íbúða fyrir aldraða og öryrkja njóti umræddrar niðurfellingar afnotagjalda, enda uppfylli þeir skilyrði reglugerðarinnar að öðru leyti.“ Á undanförnum árum hefur Reykjavíkurborg og fleiri sveitarfélög beitt sér fyrir byggingu íbúðarhúsa fyrir aldrað fólk. Einnig rekur Sjálfsbjörg slíka byggingu fyrir öryrkja, sem eru mikið fatlaðir, en annast sig að verulegu leyti sjálfir. Í Reykjavík eru nú fjögur hús sem í eru eingöngu íbúðir ætlaðar öldruðum. Í húsi Sjálfsbjargar og þremur húsanna fyrir aldraða hafa íbúarnir notið niðurfellingar afnotagjalds af síma, en nú hefur komið í ljós, að íbúar hins fjórða njóta ekki þessara hlunninda. Þetta hús er að Dalbraut 27, og eru þar bæði einstaklingsíbúðir og hjónaíbúðir. Ástæðan mun vera sú, að nokkru meiri þjónusta er í þessu húsi en hinum, en benda má á að íbúarnir greiða líka hærri húsaleigu þess vegna, eða 20 þús. kr. hærri leigu á mánuði. Í öllum þessum húsum er auðvitað almenningssími til afnota fyrir íbúana. Sími er hins vegar svo mikilvægt tæki hinum öldruðu til að vera í sambandi við ættingja og vini, að almenningssími dugar þar ekki til. Þess vegna leggja hinir öldruðu mikla áherslu á að halda síma sínum þó að þeir flytjist í hús þar sem þeir búa við ákveðið öryggi, en flestir þeirra nutu þessara hlunninda hvort sem er áður í þeim íbúðum sem þeir bjuggu í. Þeir, sem einungis njóta tekjutryggingar til viðbótar ellilífeyri - og það er skilyrði fyrir niðurfellingunni - og búa að Dalbraut 27, eiga erfitt með að greiða símagjöld sín ekkert síður en áður. Í reglugerð nr: 426/1978 er ekkert sem segir að þessi réttur skuli framkvæmdur á þennan veg. Skilyrði fyrir þessari niðurfellingu eru einungis þau, að maður njóti óskertrar tekjutryggingar til viðbótar við ellilífeyri sinn, búi einn í íbúð og ekki sé annar sími í íbúðinni. Þegar um er að ræða hjón skulu báðir aðilar njóta óskertrar tekjutryggingar. Þar sem ekki hefur verið talið eðlilegt að sjúklingar á stofnunum hafi síma á sjúkrastofu njóta slíkir vistmenn ekki þessara réttinda og á það verður að teljast eðlilegt að fallast. Hins vegar er óumdeilanlegt að í þessu húsi sem og öðrum slíkum er um íbúð að ræða. Ég hygg að hv. þm. fallist á að íbúð sé einhver tala herbergja ásamt eldhúsi og baði. Í þessu húsi er óumdeilanlega um slíkar íbúðir að ræða. Eini munurinn á þessu húsi og öðrum slíkum, t. d. í Reykjavík, og ég hygg að slík hús rísi víðar á landinu, er raunverulega sá, að vistmenn eða íbúar borða eina máltíð á dag skilyrðislaust í sameiginlegu mötuneyti. Ég hygg að óþarft sé að fjölyrða um slíkt sjálfsagt réttlætismál. Ég á vissulega þá von, að sá dagur rísi, og hef raunar leyft mér að leggja fram tillögu um það til endurskoðunarnefndar sem nú situr við að endurskoða lög um almannatryggingar, að allar ívilnanir öryrkjum og ellilífeyrisþegum til handa geti fallið niður og greiðsla til þessa fólks nái þeirri upphæð að það geti sjálft greitt þjónustu til jafns við aðra launþega í landinu, svo sem síma, afnotagjöld af útvarpi og sjónvarpi og annað slíkt. En á meðan almannatryggingabætur eru svo lágar, að vonlaust er að þeir, sem þeirra njóta, ráði við slíkar greiðslur, verðum við enn að hyggja að því að eitt verði látið yfir alla ganga með slíkar ívilnanir. Ég treysti því, að við þurfum ekki að halda uppi löngu máli út af svo sjálfsögðu réttlætismáli, og vil treysta því, að hv. þm. greiði nú fyrir því að þetta mál fái fljóta afgreiðslu. Þessi litla till. er búin að liggja hér, að ég hygg, á áttundu viku. Íbúar þessa húss, sem munu vera liðlega 100 manns, bíða óþreyjufullir eftir að úr þessu verði skorið. Í trausti þess, að unnið verði skjótt og vel að lagfæringu, leyfi ég mér að leggja til að þessari till. verði vísað til hv. allshn. í von um fljóta og góða afgreiðslu.



Nú er úr vöndu að ráða. Það er einn þm. á mælendaskrá, en hann situr í forsetastól og hinir forsetarnir ekki viðstaddir til að leysa hann af. En ég skal ekki tefja fyrir því að málið komist til n. Ég get alveg eins leiðrétt misskilning, sem hefur komið fram, við nm. Ég mun þess vegna falla sjálfur frá orðinu til að flýta fyrir málinu.



Herra forseti. Ég skal ekki heldur tefja þetta mál. Ég vil á allan hátt greiða fyrir því eins og í mínu valdi stendur. Ég kem hér aðeins til að lýsa stuðningi mínum við þessa till. til þál. um að fella niður afnotagjald af síma elli- og örorkulífeyrisþega. Það veldur mér þó nokkrum vonbrigðum, að hún skuli ekki ganga lengra, a. m. k. kom það ekki fram í máli hv. flm., og að þetta sé ekki aðeins bundið við ákveðin sérbyggð hús fyrir aldraða, heldur væru þarna ekki undanskildir þeir aldraðir sem búa einir, eins og reyndar er gert ráð fyrir í lögum, þó að það sé í eigin íbúðum. Ég ítreka það, að ég lýsi stuðningi mínum við þáltill. eins og hún liggur fyrir, og við skulum vona að áframhald verði á og allir elli- og örorkulífeyrisþegar fái að njóta þessarar sjálfsögðu fyrirgreiðslu, hvar sem þeir búa, ef þeir búa einir.



Herra forseti. Ég þakka hv. 4. landsk. þm. fyrir stuðning við till. Ég vil leyfa mér að leiðrétta þann misskilning sem kom fram í máli þm. og kann að vera sjálfri mér að kenna, - ég satt að segja hljóp yfir í grg. til að stytta mál mitt, - en sannleikurinn er sá, að allir þeir elli- og örorkulífeyrisþegar, sem njóta óskertrar tekjutryggingar og búa einir, njóta þessara réttinda. Þess vegna er till. mín lögð fram, að þetta gamla fólk, sem nú flytur og flutti að Dalbraut 27, sem langsamlega flest er með óskerta tekjutryggingu og hefur búið eitt, hefur haft þessi réttindi, en þar sem Póstur og sími treystir sér ekki til þess að líta á þessar íbúðir öðruvísi en sem stofnun eða jafnvel sjúkrastofnun hefur enn ekki fengist viðurkennt að þetta fólk búi áfram eitt í íbúð eins og það hefur þegar gert og þess vegna hefur það misst þessi réttindi þegar það flutti símann yfir í Dalbraut 27. Það má segja að þetta sé framkvæmdaatriði sem leikur einn ætti að vera að fá leiðrétt með samþykkt ráðh. og í samráði við stofnunina. En þar sem það hefur dregist úr hömlu síðan í nóv. kaus ég að vekja athygli á þessu máli hér, eins og ég gat um áðan, í trausti þess, að eindreginn vilji þm. vegi það þungt að snarlega verði unnið að því að lagfæra þetta.



Herra forseti. Ég vil í þessu sambandi segja það, að alltaf þegar um eftirgjöf fyrir ákveðinn hóp er að ræða vill fara svo, að nýtt ranglæti skapast, ef svo má segja, og væri miklu eðlilegra ef hægt væri að hafa almennar reglur um þessi efni. En ég tek líka undir það, ekki síst eftir þá söluskattshækkun sem orðið hefur á símgjöldum upp á síðkastið, að nauðsynlegt sé að reyna að koma til móts við þetta fólk. En ég vil vekja athygli á því, að það eru fleiri hús en þarna er talað um sem undir þetta heyra, eins og Hrafnista við Jökulgrunn og Hrafnista í Hafnarfirði. Ég vil vekja athygli á því, að þetta mál hljóti góða athugun og athygli sé vakin á þeim sérréttindum sem aldraðir njóta að þessu leyti. Það er alltaf svo þegar um slík sérréttindi er að ræða, að fjöldi fólks veit ekki um möguleika sem í slíku felast.