Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Allshn. hefur haft til meðferðar þáltill. á þskj. 289. N. hefur leitað umsagnar ýmissa aðila um till. og fengið umsagnir frá flestum þeim sem spurðir hafa verið, og að athuguðu máli leggur hún til, að till. verði samþ. með lítils háttar breytingu, sem tilgreind er í nál. á þskj. 534.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. 3. þm. Austf. að flytja till. til þál. um björgunarmál. Hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa samstarfsnefnd fulltrúa hinna ýmsu hjálparsveita og björgunaraðila í landinu til að vinna að skipulagningu björgunarmála. Í nefndinni verði fulltrúar frá þessum aðilum: Almannavörnum, flugbjörgunarsveitum, Flugmálastjórn, Landhelgisgæzlu, Landssambandi hjálparsveita skáta, lögregluyfirvöldum og Slysavarnafélagi Íslands. Dómsmrh. skipar formann nefndarinnar.“ Efni þessarar till. er í samræmi við niðurstöðu ráðstefnu, sem nýlega var haldin um björgunarmál og boðað var til að frumkvæði Landssambands hjálparsveita skáta, sem um langan aldur hafa lagt mikið starf fram við björgunarmál á landinu. Það eru fleiri aðilar, sem það hafa gert og enn lengur. Það má nefna fyrst og fremst Slysavarnafélag Íslands, sem áratugum saman hefur unnið ómetanlegt starf fyrir þjóð sína á þessu sviði. Þá hafa flugbjörgunarsveitir lagt fram mikilsverðan skerf sjálfboðaliða og þjálfaðra manna. Nú eru ýmsir opinberir aðilar, sem starfa að þessum sömu málum einnig, þ.e. þeir aðilar, sem ég taldi upp og greindir eru í texta þáltill. Að sumu leyti vinna þeir að svipuðum verkefnum. Verkefni þessara aðila, áhugamanna samtakanna annars vegar og opinberra aðila, sem að þessum málum starfa lögum samkv. og eðli sínu samkv., snertast oft. Það er mjög mikil nauðsyn og hagkvæmnis atriði, að þess sé gætt, að önnur höndin viti, hvað hin er að gera, ef svo má að orði kveða, að einn aðili sé ekki, án þess að annar viti, að vinna að verkefnum, sem e.t.v. væri hægt að koma enn betur fyrir með samstarfi þessara aðila. Nú er það ljóst og öllum kunnugt, að þessir aðilar starfa mjög vel saman, þegar til björgunaraðgerða kemur, og hefur oft á það reynt. Í því sambandi vil ég benda þeirri nefnd á, sem fær málið til meðferðar, að þarna er eitt atriði vantalið og mér hefur verið bent á það af forráðamönnum ráðstefnunnar um björgunarmál, en það er, að inn í þessa nefnd, ef till. verður samþ., væri tekinn fulltrúi einnig frá Landssímanum. sem annast alla fjarskiptaþjónustu, sem mjög er mikilvæg í sambandi við þær björgunaraðgerðir, sem fara fram hverju sinni. Ég vek athygli á, að orðalag till. er þetta: „Í nefndinni verði fulltrúar frá þessum aðilum“, en það er vitanlega ekki að okkar mati tæmandi upptalning. Það er að sjálfsögðu ljóst, að ef mönnum sýnist svo, þá gætu þarna aðrir aðilar komið til greina, því að alltaf er líka hugsanlegt, að fleiri áhugamannasamtök snúi sér að þeim verkefnum, sem þessir aðilar hafa nú haft með höndum. Fyrir mér vakti fyrst og fremst þetta. Ég hef oft hugleitt nauðsynina á, að betra skipulag komist á samstarf milli áhugamannasamtaka annars vegar og hinna opinberu aðila hins vegar, til þess að sú þjónusta, sem völ er á í björgunarmálum, nýtist sem bezt. Vitanlega er sama nauðsyn á, að góð samvinna og þekking innbyrðis á verkefnum þessara aðila hvers hjá öðrum sé einnig fyrir hendi. Það er samdóma álit allra þeirra, sem ég hef hér talið, að nauðsyn beri til að skipa einhvers konar samstarfsnefnd og eðlilegt sé, að einhver aðili, sem stendur fyrir utan þessa hópa, hafi frumkvæði um að kalla þá nefnd saman og stjórna henni, og það er till. okkar flm., að það heyri undir dómsmrn. og dómsmrh. skipi formann nefndarinnar. Eins og er, þá heyra þeir aðilar, sem núna vinna að björgunarmálum. undir þrjú rn., raunar fjögur, en okkur þykir eðlilegt, að þarna verði eitt rn., sem hefur á hendi eins konar samhæfingu milli þessara aðila. Það er engan veginn óþarft að leggja til, að þetta starf verði betur samhæft og eflt. Það sanna bezt ummæli hæstv. dómsmrh. nú fyrir viku síðan, þegar til umr. var fsp. um almannavarnir. Þá lýsti hæstv. dómsmrh. því yfir í svari sínu við einum lið þeirrar fsp., að honum vitanlega hefðu ekki verið gerðar neinar sérstakar ráðstafanir til að efla almannavarnir né að neitt sérstakt stæði til í þeim efnum í náinni framtíð. Ýmislegt bendir til, að aukinn ferðamannastraumur muni hafa í för með sér aukna slysahættu. Það fjölgar hér útlendu fólki, sem ekki þekkir ýmsa undarlega náttúru okkar lands, ýmsar hættur, sem eru óþekktar í öðrum löndum. Menn geta stigið ofan í sjóðandi hveri eða dottið ofan í hraunhella óðar en varir, þar sem landið litur annars ósköp sakleysislega út. Auk þess má minna á, að menn eru að fá æ betri þekkingu á því, hvernig og hvenær vænta megi ýmiss konar náttúruhamfara, t.d. eldgosa, og okkur nægir að minna á nú nýlega hættu á Skeiðarárhlaupi. Ýmiss konar náttúruhamfarir geta orðið á okkar landi og oft óðar en nokkurn varir. Vitanlega gæti slíkt einhvern tíma leitt til stórslyss. Er þá alveg áreiðanlegt, að öllum landsmönnum og ekki sízt öllum þeim aðilum. sem að ýmiss konar björgunarmálum starfa, er það nauðsynlegt að vera við öllu búnir. Í stuttu máli má segja, að tilgangur þessarar þáltill. sé í raun og veru sá, að stuðla að því, að allir þeir aðilar, sem hún fjallar um, séu jafnan eins og þeir segja, sem boðuðu til björgunarráðstefnunnar, skátarnir, allir þessir aðilar sameiginlega, séu jafnan viðbúnir. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að leggja til, að þessari umr. verði frestað og málinu vísað til allshn.



Herra forseti. Áður en ég vík að þessari till. til þál., sem ég hef leyft mér að bera hér fram ásamt hv. þm. Matthíasi Á. Mathiesen, þá get ég ekki orða bundizt yfir þeirri mætingu, sem þm. leyfa sér að viðhafa hér í deild. Ég hef áður eða fyrir nokkrum dögum gert aths. út af áberandi fjarveru hæstv. ráðh. við mál, sem beinlínis heyra undir þá og væri eðlilegt, að þeir tækju þátt í þeim umr., en það virðist vera svo, að þessar aths. og kvartanir mínar eigi engu síður við um hv. þm. Ég hef sem nýr þm. staðið í þeirri trú, að menn væru kjörnir hingað inn á þingið til þess að sækja þingið og fylgjast með þingstörfum og taka þátt í þeim og ég spyr: Hvar eru þessir ágætu samþm. mínir, þegar hér situr næstum innan við einn tugur manna í þingsal hálfan eða heilan daginn? Ég geri ekki ráð fyrir því, að verið sé að sýna þeim málum lítilsvirðingu, sem hér eru til umr. í augnablikinu, heldur hefur þetta liðizt og ég vil eindregið hvetja til þess, að mætingar þm. séu teknar fastari tökum og það sé tekið til athugunar einmitt nú, þegar þingsköp eru til umr. seinna á þessu þingi. Menn hljóta að spyrja sjálfa sig: Til hvers er unnið að standa hér uppi í ræðustól og flytja stutt eða langt mál yfir tómum þingbekkjum? Ef ekki væru til fréttamenn, sem af miskunnsemi segja kannske frá þessu í stuttu máli, hvað hér er fjallað um í ræðupúlti, þá erum við að tala hér nánast yfir segulböndunum einum. Og ég vil vænta þess, að fréttamenn séu viðlátnir, þegar ég við hef þessi orð, svo að það fari ekki á milli mála, hvert mitt álit er á þessum mætingum og þessari framkomu. Till. sú, sem ég ásamt hv. þm. Matthíasi Á. Mathiesen hef leyft mér að flytja, er um fjárstyrk vegna þátttöku íslenzkra íþróttamanna í Ólympíuleikum. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að veita fé úr ríkissjóði til að standa undir óhjákvæmilegum og nauðsynlegum kostnaði við undirbúning og þátttöku íslenzkra íþróttamanna í Ólympíuleikunum í München í sumar. Fjárveiting skal ákveðin að fengnum tillögum Ólympíunefndar Íslands og Íþróttasambands Íslands.“ Sá leiðinlegi atburður skeði nú á s.l. vetri, þegar vetrarólympíuleikar fóru fram í Japan, að Ísland sá sér ekki fært að senda íslenzka íþróttamenn til þátttöku í þeim leikum. Mér hefur verið tjáð, að það stafi fyrst og fremst af því, að íþróttahreyfingin hafi ekki haft fjárhagslegt bolmagn til þess að senda fulltrúa til leikanna. Þess var sérstaklega getið í setningarræðu á þeim leikum, að þátttakendur væru færri vegna fjarveru einnar þjóðar eða fulltrúa frá einni þjóðinni og var þar átt við Ísland og verður það að teljast leiðinlegt afspurnar, að Ísland sá sér ekki fært að senda menn til þessarar keppni og ekki góð kynning fyrir okkar íþróttastarfsemi. Mín skoðun er eindregið sú, að árangur íþróttamanna á slíkum alþjóðlegum mótum skipti ekki mestu máli, heldur þátttaka okkar og við ættum hverju sinni að leggja metnað okkar í að senda okkar íþróttafólk til slíkra hátíða eins og Ólympíuleikarnir eru og ekki sízt til þeirra. Nú fara sumarleikar fram í München í VesturÞýzkalandi og vegna þess hversu stutt, tiltölulega stutt er fyrir okkur Íslendinga að sækja þessa leika, þar sem þeir eru haldnir hér í Evrópu að þessu sinni, þá ættu að vera meiri möguleikar fyrir okkur að senda nú stæltan og gjörvulegan hóp íþróttamanna til þessara leika. Sá háttur hefur verið tekinn upp í ríkari mæli og ekki sízt hér hjá okkur Íslendingum að setja lágmarksskilyrði fyrir því, að menn séu sendir, þ.e. að íþróttafólkið þarf að ná vissum árangri til þess að öðlast réttindi, til þess að hafa möguleika til að verða sent og auk þess þurfa í flokkaíþróttum viðkomandi keppnislið að bera sigurorð af öðrum í riðlum eða þar til uppsettum keppnum. Það er í fersku minni flestra, að íslenzkir handknattleiksmenn tryggðu sér þátttöku í Ólympíuleikunum með glæsilegri frammistöðu í undankeppni á Spáni nú á dögunum og frjálsíþróttafólk, sundfólk, lyftingamenn og ýmsir fleiri íþróttamenn hafa nú þegar náð eða eru í þann mund að ná þeim lágmarksárangri, sem krafizt er í viðkomandi íþróttagreinum, svo að þegar er ljóst, að Íslendingar gætu og ættu að senda all fjölmennan hóp til München. Þátttaka íslenzka handknattleiksliðsins felur það í sér, að a.m.k. 20 kappleiksmenn þurfa að fara, eða hópurinn þarf samtals a.m.k. að vera um 20 manns og ef maður gerir ráð fyrir því, að a.m.k. 10-15 manns úr öðrum íþróttagreinum nái viðkomandi lágmarksárangri, þá sjáum við strax, að þetta gæti orðið 40–50 manna hópur, sem til München yrði sendur. Ef þetta ágæta íþróttafólk hefur náð þessum lágmarksárangri, sem settur er, þá kemur að sjálfsögðu ekki annað til greina, en að þátttaka þeirra sé tryggð. Íslenzkt íþróttafólk hefur nú undanfarin ár stundað æfingar og þjálfun með einmitt það markmið í huga að ná þessum lágmarksárangri, og Ólympíuleikarnir og þátttaka í þeim er fjölmörgu íþróttafólki hvatning til frekari íþróttaafreka og iðkana í viðkomandi íþróttagrein. Nú þegar leikarnir nálgast og ljóst er, að allstór hópur getur farið héðan til þessara leika, þá hefur vaknað sú spurning, hvort íþróttahreyfingin hafi til þess fjárhagslegt bolmagn og mál þetta hefur verið tekið upp í blöðum m.a. Það er mín skoðun, að ekki komi til greina, að tekið sé af almennu rekstrarfé íþróttahreyfingarinnar til þessarar þátttöku, heldur þurfi að verja sérstöku fjármagni til þess að standa straum af þeim kostnaði, sem hlýzt af þátttöku okkar í leikunum. Á fjárlögum fyrir árið 1972 er gert ráð fyrir 250 þús. kr. fjárveitingu vegna Ólympíuþátttöku, en það er ljóst af því, sem ég hef sagt hér fyrr, að það dugar hvergi til að standa undir allra nauðsynlegasta kostnaði vegna beinnar þátttöku. Nú er það hins vegar svo, að, að mínu viti þarf að koma til meira fé en bara það, sem lýtur að ferðakostnaðinum sjálfum og uppihaldi á staðnum. Ég held, að það sé sómi okkar, að þeir fulltrúar, sem leikana sækja, séu vel undir það búnir og geti lagt að sér og hafi til þess tíma og aðstöðu að undirbúa sig sem bezt hvað þjálfun snertir og því lýsi ég því eindregið yfir, að auk beinnar þátttöku í ferðakostnaðinum sjálfum og uppihaldinu þurfi enn fremur til að koma fjárveitingar vegna þessa undirbúnings. Til gamans má geta þess, að nú í þeirri undankeppni handknattleiksmanna á Spáni fyrr í vetur, sem ég gat um hér áðan, átti íslenzka handknattleiksliðið kappi við norska handknattleiksliðið, og sá leikur varð jafn, en allra manna mál var, að norskir handknattleiksmenn hefðu staðið sig mjög vel í þessari keppni og þeir hlutu reyndar annað sætð. En þá er þess vert að geta, að norska handknattleikssambandið hafði undirbúið þessa þátttöku mjög vel af mikilli kostgæfni og ekkert til sparað og hafði fengið til þess háar fjárfúlgur, að þeirra íþróttamenn væru sem bezt undirbúnir. Það vekur ávallt áhuga Íslendinga og reyndar þjóðarathygli, þegar íslenzkir íþróttamenn standa sig vel á alþjóðlegum keppnismótum. og vissulega er góð frammistaða góð landkynning, en á sama tíma gerir íslenzkur almenningur sér ekki kannske alltaf grein fyrir því, hversu mikill aðstöðumunur er hjá íslenzkum íþróttamönnum annars vegar og erlendum hins vegar. Það má segja, að Ísland sé eitt af fáum ríkjum, ef ekki eina ríkið í hópi þeirra þjóða, sem við keppum við í íþróttum, við séum eina þjóðin, sem enn þá stundar íþróttir af áhuga einum saman. Atvinnumennska í íþróttum færist stöðugt í vöxt og enda þótt íþróttamenn frá hinum ýmsu löndum taki þátt í Ólympíuleikunum sem áhugamenn, þá er það dulbúin áhugamennska og flestir hverjir stunda íþróttir sínar nánast eingöngu. Af þessum ástæðum er enn frekari þörf á því, að okkar menn séu sem bezt undirbúnir, þannig að þeir geti skilað sómasamlegum árangri. Eins og fyrr sagði, þá skiptir í sjálfu sér frammistaðan sem slík ekki mestu máli, heldur það, að okkar menn geti komið fram með sóma og skilað sínu hlutverki þannig, að þar falli ekkert á. Ég vil ekki geta neins til um það, hversu fjárveitingin þarf að vera mikil. Ég held hins vegar, að það sé nauðsynlegt að hafa samráð við Ólympíunefnd Íslands og Íþróttasamband Íslands og því er það sett í till., að samráð skuli haft við þessa tvo aðila til þess að átta sig á, hversu mikils fjármagns er nauðsyn og ég treysti því, að ríkisstj. beiti sér fyrir því, að íþróttahreyfingin fái þarna fjárveitingar, sem standi undir óhjákvæmilegum og nauðsynlegum kostnaði við undirbúning og þátttöku íslenzkra íþróttamanna á þann veg, sem ég hef hér lýst. Svo leyfi ég mér að mæla með því, að þessari till. verði vísað til fjvn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Fyrr í þessum mánuði horfði ég á kvikmynd í sjónvarpinu, sem fjallaði um þjóðflutningana miklu, sem urðu rómverska ríkinu að falli. Söguskýrandi myndarinnar var ekki í neinum vafa um orsök þjóðflutninganna. Orsök þeirra var leitin að gullinu. Gullið var æðsta tákn verðmæta þess tíma og er víst enn í margra hugum. Við, sem horft höfum á þjóðflutningana hér innanlands og viljum skilja þá, hljótum fyrst og fremst að gera okkur grein fyrir því, að orsök þeirra er sú sama og hinna fornu. Það er leitin að gullinu í hinum nýju myndum þess, lífsþægindunum. Þegar ég tala um þjóðflutninga, á ég ekki við þá breytingu, að fólki fækkar í frumatvinnugreinum, landbúnaði og sjávarútvegi, og fjölgar í iðnaði og þjónustugreinum, heldur hitt, að meira en helmingur þjóðarinnar er kominn hér á Reykjanesskagann. Aðalmisskilningur margra, sem þessi mál hugleiða af fullri vinsemd að eigin sögn, liggur í því, að þeir telja legu og landgæði Reykjanesskagans forsendu flutninganna, en svo er ekki nema að litlu leyti. Aðsetur stjórnvaldanna hér á þessu svæði ásamt samþjöppun fjármála- og þjónustustarfsemi er höfuðorsök flutninganna. Þar að auki höfðu atburðir eins og síðari heimsstyrjöldin með hermámi Íslands mikil áhrif. Ranglát löggjöf á ýmsum sviðum hefur og stuðlað að fólksflutningum. Þau lög, sem ég ætla óþörfust landsbyggðinni í dag, eru hafnalögin. Þau valda lömun í þjónustustarfsemi sjávarplássanna. Mér er ljóst, að vegna hafnanna er verið að hrekja fólk úr sjávarplássum úti um allt land til Reykjavíkur, því að hver vill búa á annars og þriðja flokks þjónustusvæði? Hinu opinbera hefur nú um langt árabil gengið verr og verr að fá menn til þjónustustarfa úti á landi. Á sama tíma og gatnagerð fleygir áfram á aðalþéttbýlissvæðunum, hefur hún víða staðið í stað í sjávarplássunum og óvistleiki þeirra staða því stuðlað að því, að fólk hélzt þar ekki við, þótt það slægi til að fara út á land til reynslu. Nú er það svo, að öll viljum við eiga veglega höfuðborg sem drottningu norðursins, en jafnframt öfluga landsbyggð, og efnahagslegt sjálfstæði landsins verður ekki tryggt nema með því að nýta landgæði landsins alls. Sjávarplássin hringinn í kringum landið eru stoðir þess efnahagskerfis, sem farsæld þjóðarinnar byggist á í dag. Sú þáltill., sem ég flyt hér, er þeim mikið hagsmunamál. Það er lykillinn að fjárhagslegum framkvæmdamætti þeirra. Ályktunin hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar, að allar fiskihafnir landsins verði gerðar að landshöfnum, en telur eðlilegt, að framkvæmd þess verði í áföngum.“ Og ég leyfi mér einnig, með leyfi hæstv. forseta, að lesa þá grg., sem hér fylgir með: Með lögum frá Alþ. eru öllum sveitarfélögum ætlaðir sömu tekjustofnar. Það verður því að teljast réttlætismál, að þeim séu ætluð hliðstæð verkefni. Mikið skortir á, að svo sé. Fiskihafnirnar hafa tekið til sín bróðurpartinn af fjárhagsgetu sjávarplássanna og þar með orðið þess valdandi, að þjónustustarfsemi og framkvæmdir á öðrum sviðum hafa setið á hakanum. Fiskihafnirnar eru hluti af atvinnutækjum sjávarútvegsins, jafnnauðsynlegar og bátarnir og frystihúsin. Kostnaður við þær er því með réttu hluti af rekstrarkostnaði sjávarútvegsins. Þar sem vitað er, að sjávarútvegurinn greiðir opinber gjöld að fullu til jafns við aðra atvinnuvegi, ber honum og sú þjónusta af hálfu ríkisvaldsins, er hann þarfnast. Á sama tíma sem ríkisvaldið veitir sjómönnum skattfríðindi sem viðurkenningu á þjóðfélagslegu mikilvægi þeirra starfa, sem þeir vinna, er það í hrópandi ósamræmi, að sjávarplássunum, heimkynnum þeirra, er gert að skyldu að leggja svo mikið fé til hafnarmála, að fjárhagsgetu þeirra er ofboðið og önnur þjónusta lömuð. Hver vill búa á svæði, sem er þannig dæmt til kyrrsetu? Hver vill bera ábyrgð á því að dæma þessi svæði til slíkrar kyrrstöðu? Hafa þeir, sem vinna við fiskinn, eitthvað til saka unnið, er réttlætir þær aðgerðir af hálfu hins opinbera að ræna sveitarfélög þeirra svo framkvæmdagetu sinni? Ég segi nei, og þess vegna legg ég til, að þessi þáltill. verði samþykkt. Og ég vil mælast til þess, að henni verði vísað til samgmn. Hér á eftir er svo fskj. frá Fjórðungssambandi Vestfirðinga um sama málefni, og ég vænti þess, að þm. hafi kynnt sér það, og læt því ógert að lesa hér meir.



Herra forseti. Ég ætla ekki að fara að leggja neinn dóm á gildandi hafnalög, má vel vera, að eitthvað sé að þeim að finna, en ég verð að segja það fyrir mig, að mér finnst orðalag till. vera þannig, að a.m.k. á ég ákaflega bágt með að veita henni stuðning, eins og hún er orðuð, þar sem sagt er, að allar fiskihafnir landsins verði gerðar að landshöfnum. Mér er það vel ljóst, að margar hafnir úti í dreifbýlinu eru þannig settar, að þær hafa mjög erfiðan fjárhag og eiga erfitt með að vera byggðar upp á þann hátt, sem æskilegast væri, og mætti vel vera, að gagnvart sumum þeirra væri það eðlilegt, að þær nytu meira ríkisframlags og yrðu gerðar að landshöfnum. Aðrar hafnir eru þannig settar, að ég er sannfærður um, að sveitarstjórnarmenn á þeim stöðum óska ekki eftir því, að þeirra hafnir verði gerðar að landshöfnum. Þetta er eins og frsm. réttilega tók fram mjög snar þáttur í þeim störfum, sem sveitarstjórnarmönnum eru ætluð, þ.e. að sjá um uppbyggingu hafnanna, og ég hygg, að margir þeirra hafi þá skoðun, að þessi mál séu betur komin í þeirra höndum, heimamanna, en væri þeim stjórnað frá einni allsherjarmiðstöð, kannske í höfuðstaðnum, hvort sem það væri rn. eða aðrir aðilar, sem til þess yrðu kosnir, en þá yrðu hafnirnar að mínum dómi margar allt of háðar ríkisvaldinu, ef það á eitt að hafa þar alla umsjón. Það var nú erindi mitt hingað í ræðustól að mælast til þess, að sú n., sem fær þetta mál til meðferðar, sendi þetta til umsagnar öllum þeim sveitarstjórnum, sem hafnarmálin snerta.