Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Sjútvn. hefur haft málið til meðferðar og ekki einasta kynnt sér umsagnir þeirra aðila, sem frv. var sérstaklega sent til umsagnar, Fiskifélags Íslands, Farmanna- og fiskimannasambands Íslands og Fiskveiðasjóðs Íslands, heldur einnig átt samtöl við flm. þess og þá menn ýmsa, er að frv. standa í Nd., og það einkum vegna þess, að raunverulega óskaði meir í hl. n. eftir, að hægt yrði að ná samkomulagi um nokkrar breyt. á frv. Samkomulag náðist ekki við fylgismenn frv. í Nd., - ef við breyttum, yrði því áreiðanlega breytt aftur í Nd., sögðu þeir. Þarna var um þá ákvörðun að ræða, hvort þær 2 millj., er um getur í 6. gr. a., skuli lagðar í sérstakan sjóð, er renni sem óendurkræfur byggingarstyrkur til báta, svo sem frv. ákveður, eða sjóðnum skyldi varið til að lána heldur út á 2. og 3. veðrétt bátanna eða skipanna. Persónulega verð ég að lýsa yfir því, að ég hefði miklu heldur kosið hið síðara, þótt ég fylgi málinu úr deildinni án þess. Ég teldi það miklu meiri hjálp fyrir útveginn að sjá honum þannig fyrir lánsfé til frambúðar heldur en styrk í eitt skipti, sem fer í eyðslueyri. En ég vil ekki stofna frv. í hættu vegna mismunandi skoðana um þetta. Það kom til mála í n., að fella þyrfti úr 3. gr., sem bannar að lána nema gegn 1. veðrétti. En n. sér ekki ástæðu til þess, úr því að ekki fékkst breyt. á 6. gr., enda má sjóðurinn ekki lána út á meira en 50% eða 60% af bátsverðinu, svo að ástæðulaust er að binda þar nema 1. veðrétt, ef annars staðar væri hægt að nota 2. og 3. veðrétt til lántöku. Þá var mikið um það rætt, hvort rétt mundi að breyta 5. gr., sem ákveður, að í stað 41/2 % vaxta komi 3%, eins og samþ. var í Nd. Séu 3% vextirnir lögbundnir, hlýtur það að framkalla endurskoðun á vaxtagreiðslum annarra manna í landinu, sem greiða hærra, t.d. bænda. Niðurstaða sjútvn. við athugun þessa máls hefur orðið sú, að öll n. hefur orðið sammála um þá breyt., að í stað þess, sem segir í 6. gr., að úthlutun styrkjanna sé falin þriggja manna n. eftir tilnefningu Fiskifélags Íslands, Farmanna- og fiskimannasambands Íslands og Alþýðusambands Íslands, komi, að úthlutunin sé falin stj. Fiskveiðasjóðs Íslands. Þetta er sú eina breyt., er sjútvn. hefur orðið sammála um að gera á frv., og ég get sagt fyrir mig, að samþykkt þessarar brtt. er ófrávíkjanlegt skilyrði fyrir því, að ég geti greitt frv. atkv. Ef breyt. þessi yrði felld, þá fylgi ég frv. ekki úr deildinni. Það væri hrein fjarstæða að ætla, að 6. gr. frv., eins og hún er nú eftir 3. umr. í Nd., verði til annars en skapa togstreitu um þær tvær millj. kr., sem úthluta á úr sjóðnum. Það er ekki heldur von til þess, að Alþýðusambandið, sem er landssamband vélstjóra, iðnaðarmanna og annarra stétta, hafi aðstöðu til að meta réttilega styrkjaumsóknir og annað varðandi úthlutun styrkjanna. Og um Farmanna- og fiskimannasamband Íslands er það að segja, að þar er mest miðað við farmennsku, en ekki fiskveiðar. því ættu þeir ekki að hafa nein áhrif á úthlutun þess fjár, er fara á til eflingar fiskveiðanna. Það mun sjálfsagt nóg verða karpað um þá úthlutun, þó að ekki sé verið að blanda þar inn í óskyldum aðilum. Ég vil svo óska, að hv. d. hraði afgreiðslu þessa frv., því að ef breyt. þessi verður samþ., þarf frv. aftur að fara til hv. Nd. Ég vil og leyfa mér að benda á, að allt bendir til þess, að l. um þetta efni komi aftur undir nákvæma rannsókn, og að þeim verði þá breytt á ýmsan hátt, svo að allir aðilar geti fellt sig við þau. Frv. það, sem hér liggur fyrir, hefur verið til athugunar undanfarin þing, og væri það æskilegt, að það fengi nú fram að ganga. En mál þetta hefur undanfarið verið ýmsum breyt. háð og ekki fengið að festast þannig, að hægt væri algerlega að ganga úr skugga um hvaða dóm reynslan leggur á það. En hér er vissulega um þýðingarmikið og brýnt mál að ræða, þar sem er aðalstoð smábátaútvegsins í landinu.



Þó að fiskveiðasjóður Íslands sé nú kominn nokkuð á fjórða áratuginn að aldri til, var sjóðurinn frekar smár og lítils megandi allt fram til ársins 1930. Stofnfé hans var í byrjun 20 þús. kr., og það bagaði sjóðinn, að engar lánsheimildir voru til honum til handa. En smám saman tókst þó að fá stofnfé sjóðsins eflt um 600 þús. kr. En árið 1930 verður breyting á þessu. Nokkrir þm. taka sig saman um það að efla fiskveiðasjóð, svo að hann geti orðið aðallánsstofnun til stofnlána fyrir smærri útveginn. Þó var ekki farið hærra en það að setja 1 millj. kr. í stofnfé. En þetta varð þess þó valdandi, að fiskveiðasjóður var orðinn lífsnauðsynleg stofnun fyrir útveginn. Síðan var unnið að því að efla sjóðinn, auka stofnfé hans og lánsheimildir, og ég hygg, að það sé ekki ofmælt, þó að sagt sé, að fáar stofnanir hafi mætt jafnlitlum skakkaföllum og þessi stofnun, og það hefur bent á, að fyrirkomulag sjóðsins hefur verið traustlega byggt upp. Þessu er þeim mun meiri gaumur gefandi sem sjávarútvegurinn hefur oft á tíðum verið misbrestasamur, sá atvinnuvegurinn, sem afkoma sjóðsins hlýtur að meira eða minna leyti að byggjast á. Nú hefur á síðustu þingum verið samþ. breyt. á fiskveiðasjóðnum, og er eðlilegt að halda þróun sjóðsins áfram, en með gætni þó. Þess verður að gæta, að stofnunin er ung enn þá, og það er áreiðanlega áhættusamt að reka slíka lánsstofnun, þó að vel hafi gengið til þessa. Ég hef t.d. heyrt, að bankar hafi stundum tapað fé á slíkum útlánum. Það er nú einu sinni svo, að af öllu góðu má of mikið gera. Það hefði verið æskilegt, að eitt þing hefði a.m.k. fengið að líða án þess að til breyt. á sjóðnum þyrfti að koma, en að hann hefði fengið að þróast af eðlilegri rás viðburðanna. Nú hefur sá þm., sem á undanförnum tveimur þingum hefur flutt frv. um breyt. á fiskveiðasjóðnum, enn flutt það frv. á þessu þingi. Það má um þessa breyt. hv. þm. segja, að hún er aðallega þrenns konar. Í fyrsta lagi að efla sjóðinn, og er ekki nema gott eitt við því að segja. Í öðru lagi að bæta hag viðskiptamanna sjóðsins, og er ekkert við það að athuga út af fyrir sig. Og í þriðja lagi að koma inn ákvæði, sem er óskylt fiskveiðasjóðnum. Er það ákvæðið í 1. gr., um styrkveitingar til skipabygginga. Það verður að líta svo á, að þetta sé óskylt sjóðnum, og væri þessu atriði bezt fyrir komið með alveg sérstökum lögum og sjóðnum þar ekkert blandað inn í. Ég hef þá drepið á sögu fiskveiðasjóðsins, þróun hans og þær tilraunir, sem af hálfu Alþ., hafa komið fram til þess að efla hann. Vil ég þá snúa mér að frv. sjálfu, er hér liggur fyrir, sem ég tel vera athyglisvert, en ég mun láta nægja að ræða einstaka liði frv., um leið og ég minnist á þá í sambandi við þær brtt., er ég flyt við frv. Verður það og til þess að flýta fyrir málinu. Ég hlýt þó að verða að benda á það, að meðferð þessa máls í Nd. er harla einkennileg. Venjan við afgreiðslu mála er sú að senda þau til umsagnar þeirra, er á einhvern hátt eru tengdir málunum eða hafa til að bera sérþekkingu á þeim. Þessi venja var að vísu viðhöfð í máli þessu í Nd. Það var sent til umsagnar stj. fiskveiðasjóðs, Fiskifélags Íslands og Farmanna- og fiskimannasambands Íslands. Umsögn þessara aðila varð svo að segja að mestu leyti neikvæð. Stj. fiskveiðasjóðs leggur beint á móti því atriði í frv., sem ég sagði, að væri fiskveiðasjóðnum óskylt. Þetta verður tæplega skilið á annan veg en þann, að hér sé um að ræða málaflutning meira af kappi en forsjá. Hvers vegna er verið að senda þetta mál til þeirra, er framkvæma eiga l. eða hafa sérþekkingu til að bera, og fá umsögn þeirra, ef svo er ekki að neinu leyti tekið tillit til þeirra? Þá vil ég benda á, að af ræðu hv. frsm. mátti skilja, að hann er í raun og veru sammála till. mínum, og hann á heiður skilið fyrir það. En hann ber of mikla „respekt“ fyrir hv. Nd. til þess að honum sé auðið að standa algerlega með mínum brtt., og harma ég það. Það er því allt útlit fyrir, að frv. verði samþ. með einni smábreyt., því að sjútvn. gat þó orðið sammála um eina breyt. ekki mikla, sem ég fylgi, þó að sú brtt. setji málið líka í hættu. Vil ég þá snúa mér að brtt. mínum á þskj. 327. Fyrsta brtt. er um það, að 3. gr. frv. falli niður sem segir, að aðeins séu veitt lán úr sjóðnum gegn 1. veðrétti. Það er alveg rétt hjá hv. frsm., að þessi brtt. stendur í sambandi við 3. brtt. En þó að ekki sé tekið tillit til þess sambands, þá er ekki rétt að sleppa brtt. Þetta atriði hefur frá byrjun ekki staðið í l. um fiskveiðasjóðinn, en það hefur þó alltaf verið svo í framkvæmdinni og því ekkert tilefni til að setja það í l. Önnur brtt. mín er við 5. gr., um að hækka vextina úr 3%, sem frv. tilgreinir eins og það er nú, í 4%. Þetta atriði held ég, að þingið ætti að athuga með gaumgæfni. Hv. frsm. vék að þessu og drap réttilega á það, að ef horfið yrði að þessu ráði, að lækka vextina, þá mundi af þessu óhjákvæmilega leiða það, að lækka yrði vexti hliðstæðra lána bæði til landbúnaðarins og iðnaðarins, þannig að þessar starfsgreinar þjóðfélagsins fengju við sömu kjör að búa og sjávarútvegurinn í þessu tilliti. Í sjálfu sér er ekki nema gott eitt við þessu að segja, ef það er bara hægt, en það efast ég nú um, þó að ég sé lítill hagfræðingur. Þetta verður að athuga þegar á þessu þingi og gæta þess, að það fari ekki óhugsað út úr d. í trausti þess, að kannske verði þetta betur athugað á næsta þingi. Þó svo að þessari hættu væri ekki til að dreifa, þá álit ég þessa breyt., sem fyrirhuguð er á l. með frv. um vextina, vera stórhættulega á fleiri sviðum vegna þeirra eftirkasta. er hún kynni að hafa í för með sér. Við verðum að horfast í augu við það, að Ísland er fátækt land peningalega séð, og það, sem mest bagar okkur, er fjárskorturinn við hinar ýmsu framkvæmdir í landinu, svo að við verðum við framkvæmdirnar að fara út úr landinu til að fá lán. Þó að svo standi á nú, að hér sé milljónum velt fyrirhafnarlítið, þá verðum við að gera okkur grein fyrir því, að það er ekki nema um stundarsakir. Við erum enn á sömu breiddargráðunni og höfum við sömu erfiðleikana að stríða, því að Ísland er „kapítalskt“ fátækt land. Er þetta þá ekki glapræði, ef við getum ekki haldið innlánsvöxtum svo háum, að þeir fáu sparisjóðseigendur, sem hér eru, sjái sér ávinning í að geyma fé sitt í sjóði? Sjá ekki hv. þm., hversu hættuleg sú braut er, þegar setja á útlánsvexti niður fyrir innlánsvexti? Peningarnir munu þá hverfa í eitthvað annað. Þrátt fyrir allt gefa þó atvinnuvegirnir meiri vexti en þessa útlánsvexti hér. Ég held, að það megi telja, að Alþ. afgr. oft gálauslega ýmis mál, því er verr og miður, og mér virðist svo sem reyndin ætli sú að verða hér í þessu máli. En mér fannst það ekki með öllu ábyrgðarlaust, að málið færi út úr þessari d. svo, að ekki yrði vakin athygli á þessu atriði, er ég var að fjalla um, og því flyt ég þessa brtt. mína. Hitt virðist mér liggja fyrir með mál þetta, að það sé drifið í gegn og afgr., þó að einstaka þm. hafi opin augu fyrir þeirri hættu, sem hér er verið að leggja út í með samþykkt frv. eins og það liggur fyrir, hvað áhrærir þetta atriði, er ég minntist á í sambandi við brtt. mína. Þriðja brtt. mín er við 6. gr., en sú grein er, eins og hv. dm. munu sjá, um allt annað efni en starf fiskveiðasjóðs, þar sem sú gr. fjallar um byggingu veiðiskipa. Út af fyrir sig er ekki nema allt gott um tilgang þessarar gr. að segja, og er það lofsvert að vilja styðja einnig þessa hlið útvegsins. En hitt er svo annað mál, og um það munu menn ekki sammála, hvort hér sé rétt að farið eða ekki. Mér virðist, eins og efni 6. gr. kemur mér fyrir sjónir, að ekki sé að ræða um styrki, heldur gjafir. Þó að ég sé ekki neinn sérstakur málfræðingur, þá skil ég svo hugtakið styrkur, að það sé einhver hjálp eða aðstoð, sem veitt sé án þess þó, að hægt sé að kalla það beina gjöf. Nú getur vel verið, að ástæða sé til þess að gefa smærri vélbátaútveginum einhverjar gjafir, þeim atvinnurekstri til aukningar, en þá verður að gæta þess vel um leið, að gjöfin komi niður á réttum aðila og komi honum að notum; að ekki sé verið að gefa starfsmönnunum viðatvinnugreinina, heldur fari sú gjöf til atvinnugreinarinnar sjálfrar. Mér virðist eitthvað slíkt ætla að eiga sér stað með frv. þessu, að hér sé verið að skjóta yfir markið. Ég óttast, að styrkurinn, em veittur yrði samkv. 6. gr. frv., verði í mörgum tilfellum veittur til einstaklinga, þeim til framdráttar og persónulegs hagnaðar. Hv. Nd. hefur séð, að þessi hætta var yfirvofandi, og breytti 6. gr. frv. á þá leið, að þetta yrði fyrirbyggt. En lausatökin voru þó svo mikil, að þetta er ekki nema hálft verk, því að hv. Nd. hefur ekki gefið sér tíma til að semja nýja 7. gr., til þess að þessi styrkur færi ekki til þess að styrkja atvinnurekandann persónulega. Við skulum athuga þetta nánar með því að taka dæmi. Ég byggi skip fyrir 200 þús. kr., fæ lán í fiskveiðasjóði, 100–130 þús. kr., og 25 þús. kr. í styrk. Ég geri svo skipið út í eina til tvær vertíðir. Þrátt fyrir ekki mikið tap, sé ég ekki ástæðu til að halda áfram og sel skipið. Hver er það þá, sem eignast styrkinn ? Leikur ekki vafi á því, að það er ég, sem hlýt þennan styrk. En er nokkur ástæða til þess að gefa mér þennan styrk? Ég sé hana ekki. Við skulum taka annað dæmi um skip, sem er byggt á þennan hátt með 25% styrk. Skipið ferst svo. Fer þá ekki styrkurinn einnig til atvinnurekandans. Það má að vísu segja að styrkurinn sé algerlega tapaður í seinna tilfellinu, en í 1. dæminu komi hann ekki að gagni.

Fæst þá vátrygging fyrir eins hárri upphæð og byggingarkostnaðinum nemur?

. Ég held, að ekki séu vandkvæði á því að fá þau tryggð það hátt og jafnvel tryggð meira en byggingarkostnaðinum nemur. Svona mætti telja áfram, en ég vil samt ekki, að horfið sé frá því, að ríkið leggi 3 millj. kr. til þess að endurnýja fiskiflotann. Ég vil aðeins, að þetta sé gert í öðru formi. Ég tel það langtum heppilegra, að stofnuð verði sérstök deild við fiskveiðasjóðinn, er hefur þetta starf með höndum og lánar út á 2. og 3. veðrétt, þar sem með því á að nást sama takmark og út á 1. veðrétt. Eru þá eftir 50% af styrknum, sem ekki er horfið fé, en hitt er horfið og verður ekki notað fyrr en eftir 20 til 30 ár. Ég vil benda á, að þegar samþ. voru l. um skuldaskilasjóð vélbátaeigenda, lagði ríkið fram 11/2 millj. kr. til bjargar útveginum. Þegar fengin var afskrift af skuldum vélbátaeigenda, var þeim lánað út á 3., 4. eða 5. veðrétt, til þess að þeir gætu haldið fleytum sínum. Ég hygg, að þessi ráðstöfun hafi unnið atvinnuveginum geysimikið gagn, og má segja, að hún hafi bjargað honum. Er því mikið fé komið úr skuldaskilasjóði eða full 900 þús. kr., sem runnið hafa í fiskveiðasjóð, og hann nú getur lánað út. Þá vil ég taka það fram, að ekki er hér farið fram á gjöf, heldur hjálp til handa útgerðarmönnum. Hef ég talað við fjölda útgerðarmanna og sjómanna, sem óska, að þessi hjálp komi fram í áhættulánum, en ekki sem gjöf. Hvernig sem á þetta mál er litið, held ég, að sú leið, sem ég sting upp á, að farin verði, sé einna heppilegust, því að með henni næst fullkomið samræmi í þessu efni. En eins og frv. liggur fyrir, er hér verið að stofna sjóð til að veita gjafir úr, og á sjóðurinn ekkert að gera annað en geyma peningana, þar til ákveðið hefur verið hver eigi að hljóta þá, en þá á að telja þá út. Ég veit, að stjórn fiskveiðasjóðs hefur beiðzt undan að hafa úthlutun þessa fjár á hendi, og er það eðlilegt. Þá vil ég vitna til þess, hvernig stjórn sjóðsins hefur farið úr hendi þessi 10–20 ár, sem hann hefur starfað. Mér þykir einkennileg aðstaða alþýðuflokksmanna og sósíalista. Þeir eru margir búnir að tala hér í þessu máli. Nýlega hafa þeir greitt atkv. með því, að jarðræktarstyrkurinn sé háður kvöðum. En þeir eru því fylgjandi, að þessi styrkur sé veittur kvaðalaust. Nú er það ástand í landinu, að ríkið verður að taka á sig einhvern hluta af kostnaði við byggingu nýrra skipa. En ég vil ekki, að því sé blandað við fiskveiðasjóð, því að hér er verið að blanda saman algerlega óskyldum málefnum. Ég skal ekki segja, nema ég geti stutt þetta mál, ef á frv. verða gerðar nokkrar umbætur. En þingið má ekki láta aðra eins handaskömm frá sér fara og þetta frv, er, eins og það liggur nú fyrir.



Þegar hv. 1. flm. þessa frv. mælti hér fyrir því í hv. d., er það var lagt fram, þá gat hann þess, að efnislegar umr. um 17. gr. þyrftu varla að fara fram, það væri svo margrætt mál. Ég er honum sammála um þetta. Ég hugsa, að það séu fá lagaákvæði, sem oftar hefur borið á góma á síðustu þingum. Þegar á það er litið, að þetta mun í 7. sinn, síðan þessi I. voru sett fyrir eitthvað 7 árum, sem svipuð frv. þessu hafa verið borin fram, þá er þetta auðskilið, þrautrætt mál. Ég ætla því að halda mér við skoðun hv. 1. flm. og ræða ekki um lagagr. þessa, nema tilefni gefist til, heldur skýra frá niðurstöðum meiri hl. landbn. Í hvert skipti, sem frv. þetta hefur verið lagt fyrir Alþ., þá hefur landbn. klofnað um það og alltaf með þeirri afleiðingu, að málið hefur ekki fengið jákvæða afgreiðslu. Hve oft það hefur verið fellt og hve oft það hefur dagað uppi, man ég ekki. Meiri hl. landbn. lítur enn svo á, að þetta mál eigi ekki að samþykkkja. Þó að hann líti svo á, þá er ekki þar með sagt, að ekkert eigi að aðhafast, heldur tryggja enn betur tilgang þessa lagaboðs og annarra líkra. Það er kunnugt, að til eru fleiri lík lagafyrirmæli, er stefna að því marki að láta ábúendur jarðanna njóta jarðræktarstyrksins, að láta umbætur ekki vera seljanlegar með húsum og jörð, svo að styrkurinn hækki ekki beinlínis verð jarðanna. Sams konar fyrirmæli eru í l. um nýbýli og samvinnubyggðir og l. um framlög ríkisins til endurbygginga á sveitabýlum og víðar. Meiri hl. er sammála um, að öll þessi lagafyrirmæli eigi að athuga samtímis og gera á þeim þær breytingar, sem hv. Alþ. álítur nauðsynlegar til þess, að þau nái sem allra bezt tilgangi sínum og betur en verið hefur. Enn fremur lítur meiri hl. svo á, að Búnaðarfélagið og búnaðarþing teljist eðlilegur aðili að undirbúningi þessara breytinga. Núna þessa dagana er búnaðarþingið að setjast á rökstóla, og e.t.v. fær þetta mál þar afgreiðslu. Vegna þess að við álítum rétt, að þetta sé allt athugað, viljum við ekki fella frv., heldur sýna hug okkar með því að víkja því aðeins frá með dagskrá. Ef hún fæst ekki samþ. þá mun meiri hl. verða að greiða atkv. móti frv. Ég ætla svo ekki að ræða þetta meira að sinni. Frsm. minni hl. (Þorsteinn Þorsteinsson): Við tveir, sem erum í minni hl. landbn., lögðum ákveðið til, að frv. þetta yrði samþ. óbreytt. Ég gerði ráð fyrir, að við yrðum ekki í minni hl., og kom mér það dálítið kynlega fyrir sjónir, hvernig skipaðist í n. Nál. meiri hl. kom mér þó enn þá kynlegar fyrir sjónir. Þar segir t.d., að 17. gr. eigi að stuðla að því, að ábúendur njóti umbóta á jörðinni sér að kostnaðarlausu. Ég held þó, að ábúandinn verði að greiða skatta og skyldur af fylgifénu meðan hann hokrar, þó að hvorki njóti hann umbótanna, ef hann selur eða fer af jörðinni. Þá gefur nál. í skyn, að við munum ekki kæra okkur um að aflétta kvöðum byggingarstyrkjanna. - Þetta er alveg rangt. Ég lýsti því yfir, að ég vildi og mundi bera fram þá breyt., að þeir hefðu ekki kvaðir í för með sér. En afnám 17. gr. var prófsteinn á vilja n. í þessum efnum. Ég ætlaði að bera hitt fram í sérstöku frv., ef leiðrétting fengist á henni, því að þar er verið að breyta öðrum l., og er það réttara með öðru frv. En er ekki náðist samkomulag í n. um 17. gr., þá sá ég ekki til neins að bera þetta fram nú. Það er alltaf hægt síðar. Þá er í dagskránni skýrt fram tekið, að tryggja verði, að 17. gr. og aðrar styrkkvaðagreinar nái tilgangi sínum, nefnilega auknar kvaðir. Mér kemur kynlega fyrir, ef nú á að fara að herða enn meira á böndunum. Ég beini máli mínu til hv. þm. Str., sem er hér staddur og hefur gefið yfirlýsingu þess efnis, að hann væri þeirri stefnu ekki samþykkur. Ég trúi því nú ekki, að hann greiði atkv. með því að herða á böndunum. Ég læt segja mér það tvisvar og þrisvar sinnum, áður en ég trúi því, að hann greiði atkv. með dagskránni. Ég hélt, að metnaður bænda væri svo mikill, að þeir vildu ekki halda fast í þetta atriði. Það mætti segja, að þetta sé áróðursmál og sumir halda því fram. En ég er ekki neinn Jón Eyþórsson í pólitík. Ég vil taka þetta mál fyrir nú á þessu þingi, þótt hv. þm. segði, að það væri búið að koma fram sjö sinnum. Því að verið gæti, að það kæmi fram ekki sjö sinnum, heldur sjö sinnum sjö sinnum enn þá, ef það nær ekki fram að ganga í þetta sinn. Við, sem viljum afnema þau ákvæði, sem gera það að verkum, að bændur gera minni framkvæmdir og hætta jafnvel við framkvæmdir, sem þeir voru byrjaðir á, munum ekki hætta fyrr en við fáum þessu kippt í lag. Ég tel það mikið misrétti, að sumir fái styrk til framkvæmda kvaðalaust, en aðrir ekki. Það hafa verið veittir styrkir til landþurrkunar, fyrir utan jarðræktarstyrkinn, án kvaða. Styrkir hafa verið veittir til húsabygginga kvaðalaust. Til lendingarbóta hafa verið veittir hlutfallslega hærri styrkir en byggingarstyrkir samkv. jarðræktarl. og landnámsl. Þetta tel ég einnig mikið misrétti. Einnig hafa verið veittir styrkir til byggingar verkamannabústaða, en kvaðir aðeins lagðar á fyrstu eigendur. Nú er einnig hér í deildinni frv., sem hefur feikna útgjöld í för með sér. Það er farið fram á, að styrkir til báta- og skipasmiða verði allt upp í 25%, kvaðalaust. Þegar hús úr steini eða öðru varanlegu efni eru byggð í sveitum, þá er það eign, sem verðmæt er fyrir landið og miðar að því að auka framleiðslu- og afkomumöguleika fólksins. En þegar skip eru byggð og ef til vill seld úr landi síðar eða þau farast, þá fer styrkurinn þar með forgörðum. Það er misrétti fólgið í þessu, þótt margir þm. vilji halda í það. Ég held, að það sé af þráa, ég vil ekki segja sauðþráa. Bændur hafa ekki nógu góð sambönd með sér til þess að fá þetta lagfært. Þeir eru margir hér, sem vilja, að jarðirnar hverfi úr eign bænda og til ríkisins, og finnst mér lifa hér í gömlum glæðum í þessu efni. Mér finnst, að framsóknarmenn hafi verið hraktir mjög til vinstri. Þeir hafa streitzt við það kófsveittir að lafa í verkalýðsflokkunum lengi vel. Þó fór svo, að nokkrir þeirra leystust úr læðingi, en nú virðist þó vera búið að drepa þá í dróma. Með ákvæðum 17. gr. virðist ætlun þessara manna vera að draga jarðirnar úr höndum bænda, en sem kunnugt er, þá er það vilji sósíalista. Ég hélt, að framsóknarmenn væru búnir að fá nóg af samstarfinu við þessa hálfbræður sína. En það er eins og máltækið segir: Þangað sækir klárinn, sem hann er kvaldastur, - og má segja það um þessa menn. Sumir þm. þessa flokks hafa gerzt liðhlaupar í þessu máli, segja eitt við kjósendur sína, en annað, þegar komið er á þingið, og virðast nú vil ja herða á ákvæðum 17. gr.



Herra forseti. - Það stendur hvergi í rökst. dagskránni, að eigi að fara að herða á ákvæðum 17. gr. Það er eitt af undirstöðuatriðum landbúnaðarins hér sem annars staðar, að verðlag haldist sem mest óbreytt. Það var það, sem hélt íslenzkum landbúnaði uppi um aldir. Hið mismunandi verðlag, sem verið hefur síðan styrjöldin hófst, er það, sem skaðað hefur landbúnaðinn mest. Ef þeir flm. þessa frv. ætta að kippa þessu í lag með þessu móti, held ég, að ætti - að takmarka þær aðgerðir við það, að ábúendur fái jarðirnar keyptar samkv. fasteignamati. Ef á að skylda þá bændur til að selja jarðir sínar eftir 10 ár, hvers vegna þá ekki að skylda hina til þess líka? Jafnframt ætti að taka það til athugunar, hvort þeir eigi að selja þær fyrir fasteignamatsverð. Ef ríkið er skyldað til að selja jarðir samkv. því mati, þá hafa ábúendur ríkisjarða við betri kjör að búa en aðrir. Ef jörð er seld samkv. fasteignamati á 10 ára fresti, mætti meta umbætur þær, sem gerðar hafa verið á þeim tíma. Þegar 17. gr. var til umræðu fyrir nokkrum árum, komu fram raddir úr Dalasýslu í þá átt, að jarðir skyldu seldar samkv. fasteignamati. Í Landsveit hefur verði jarða verið haldið niðri með því, að þær hafa verið seldar eftir því mati. Bændur þar voru þeir einu á öllu landinu, sem vildu ekki taka við styrk úr kreppulánasjóði. Ef til vill væri þetta leið til úrlausnar. Eftir fyrri styrjöldina var engin leið fyrir þá bændur að halda áfram búskap, sem keypt höfðu jarðir sínar of dýru verði, nema þeir töpuðu aleigu sinni. Þetta endurtekur sig nú. Ég vil spyrja hv. þm. Dal., hvort hann vilji hafa það svo að skylda bændur til að selja jarðir sínar aðeins á fasteignamatsverði, en um það hafa heyrzt raddir hér. Bóndi einn í Mosfellshreppi sagði við mig: „Ég hef oft verið að hugsa um að selja ríkinu jörðina. Ég væri betur settur þá fjárhagslega.“ Þetta er rétt, því að þeir, sem búa á ríkisjörðum, eiga að ýmsu leyti við betri kjör að búa en þeir bændur, sem eiga jarðirnar sjálfir.



Ég vil aðeins svara hv. þm. Str. fáum orðum, þótt ræða hans væri mér tilefni þess að flytja langt mál. Orð hans eru ekki í sambandi við frv. Það er eins og austrið svari, þegar ég spyr vestrið. Hann játar, að jarðaverðið er nú komið upp úr öllu valdi, þrátt fyrir 17. gr. með sín skýlausu ákvæði. Um það, að lækka beri jarðaverðið, hugsa ég, að við getum orðið sammála. En það verður ekki með stuðningi 17. gr. Hann sagði, að bændur í Dalasýslu vildu selja ríkinu jarðir sínar. Hér fer hann ekki með rétt mál, og ætti hann ekki að rugla þannig staðreyndum. En í þessu sambandi má geta þess, að viða hefur verið lagt kapp á, að bændur seldu jarðirnar og talið, að þá mundi þeirra hagur betri. En reynslan hefur sýnt hið gagnstæða, því að leiguliðar þessir hafa alls ekki óbundnar hendur á við sjálfseignarbændur og hagur þeirra eigi betri. Og mér finnst hafa verið ofurlítið farið í kringum kjarna málsins af hv. þm. Str. Ef við færum að bollaleggja eitthvað um þetta, sem hann var að tala um, þá hyrfi 17. gr. af sjálfu sér. En því þá að spyrna á móti því nú? Það er oft heppilegra að rífa áður en byrjað er að byggja, til þess að koma fyrir undirstöðu, og ég held, að svo sé í þessu tilliti, að heppilegast sé að losa sig sem fyrst við rústir 17. gr., koma þeim burt og fara svo að leggja undirstöðu undir nýja byggingu.



Mér er nú ekki alveg ljóst, hvað veldur þeirri breyt., sem mér virðist vera hér orðin á hv. þm. Dal (ÞÞ). Hv. þm. Dal. er gætinn maður, orðvar og venjulega orðfár. Nú er hann orðinn svo mælskur, að það er eins og þegar bezt lætur hjá ræðuskörungum hér í hv. d. Ég segi honum það ekki til lasts, að hann er venjulega orðfár. En hvað veldur nú þessari hraðmælsku hjá honum? Ég held, að þessi breyt. sé af því, að hann er farinn að tala um 17. gr. jarðræktarl. og það á nákvæmlega sama hátt og venjulega hefur verið talað um hana oft síðan hún varð fyrst til. Hann gengur nú svo langt, - ég vil segja í rökvillum -, að hann telur sjálfsagt, að það opinbera borgi opinber gjöld af þeim hluta jarða, sem nemur fylgifénu. Borga ábúendur ekki opinber gjöld af þeim jörðum, sem þeir eru á yfirleitt? Ég er búinn að búa á jörð ríkisins, og ég hef borgað af henni opinber gjöld fyrir utan landskuldargreiðslur. Ef hv. þm. Dal. vill koma því í kring, þegar fram í sækir, að létta þeim gjöldum af mönnum, lasta ég það ekkert. Þetta sýnir, hve menn fara oft út í öfgar í umr. um þetta mál. Hv. þm. Dal. taldi það rangt í nál., að þar væri talað um, að 17. gr. jarðræktarl. væri skyld ákvæðum annarra laga. Það er í nál. ekkert sagt annað um þessi ákvæði en það, að þetta er í 7. skiptið, sem fram kemur á Alþ. till. um þá breyt. á jarðræktarl. að fella niður 17. gr. En ég veit ekki til, að fram hafi nokkurn tíma komið till. um niðurfellingu á hinum ákvæðunum. En ágreiningur hefur verið um 17. gr. jarðræktarl. síðan l. voru sett, af því að átök voru strax í upphafi um það, hvort þau ákvæði ættu að vera í jarðræktarl. Og siðan hefur verið haldið uppi ágreiningi um 17. gr., af því að menn álitu það heppilegt deilumál. En ég held, að það hafi varla verið tekið alvarlega, þó að talað hafi verið í þessum tón um 17. gr. Ég veit ekki, hvort fleiri eru með henni heldur en móti. Ég held þó, að þeir séu engu fleiri, sem halda, að ákvæði þessarar gr. og skyldra ákvæða séu gagnslaus. Þá sló hv. þm. Dal því fram, að þetta, að halda fast við 17. gr., væri ekki til annars fallið en að hjálpa sósíalistum í landinu til þess, þegar fylling tímans kæmi, að sölsa undir ríkið allar jarðir í landinu og lendur. Þetta er það, sem alltaf hefur verið sagt. En þetta veit þessi hv. þm. og allir aðrir, sem það hafa sagt, að er ekki nema bull, slagorð, sem líklega á að græða eitthvað á. Hv. þm. Dal. heldur því fram, að l., sem halda niðri verði á jörðum, séu til tjóns fyrir bændur. Er það ekki rétt?

Ég hef aldrei haldið því fram.

Ég hef nú skilið hv. þm. Dal. svo. Hver haldið þið, að tapi á því? Að minni hyggju eru það þeir, sem selja jarðirnar. Venjulega er það, þegar einn tapar í viðskiptum, þá hagnast einhver annar. Hverjir hagnast þá á þessum ákvæðum? Er það ríkissjóður, sem hjálpað er með þessu, eins og sumir halda fram, að sé stefnt að, að sölsa undir sig þessar jarðir? Tekur hann leigu eftir þessar lendur? Ekki svo ég þekki til. Ég get ekki séð, að aðrir hagnist á þessu en þeir, sem búa á jörðunum. Ef á að gera upp á milli þeirra, sem selja jarðir, og hinna, sem búa á jörðunum, þá er ég ekki í vafa um það, að hlynna beri að þeim, sem búa á þeim og reka atvinnu fyrir þjóðfélagið, heldur en þeim, sem kunna að selja jarðirnar og verja fénu fyrir þær alla vega, eins og gerist. Hv. þm. Dal. var að tala um misrétti, sem væri milli venjulegra bújarða og býla í kaupstöðum, smærri eða stærri. Ef þar er um misrétti að ræða, þá væri gott tækifæri til að leiðrétta það í sambandi við endurskoðun og breyt., sem á þessu ákvæði kynnu að verða gerðar framvegis. Og mér finnst hálfvegis sitja illa á þessum hv. þm., sem sjálfur er búnaðarþingsmaður, að amast svo mjög við því, að búnaðarþing leggi ráð á um þetta. Þá sagði þessi sami hv. þm., að það væri ákaflega hentugt að rífa niður áður en byggt væri upp. Ég held nú, að það sé ekki ákaflega hentugt að rífa niður bæinn sinn áður  Ég held, að langar umr. um þetta hafi ekki mikið að þýða, þær breyta ekki skoðunum manna eða afstöðu til málsins. Það komst svo langt, að hv. þm. Dal. sagði, að þeir, sem héldu fram, að tilgangur inn með 17. gr. og öðrum slíkum ákvæðum væri gagnlegur, beittu sauðþráa.

Ég sagði það ekki beint

. Ég held, að það sé ekki síður sauðþrái að stagast á firrum og fjarstæðum í þessu sambandi. Þeir, sem það gera, vita vel, að það, sem efnislega vakir fyrir fylgjendum 17. gr., er að gera það sem kostnaðarminnst að búa á jörðum. Það getur verið, að vel sé hægt að búa, þegar lambið er komið í 100 til 120 kr. Þegar lambið er - eins og var fyrir stríð - á 10 kr., getur verið, að hvert þúsundið í kaupverði jarða hafi einhver ja þýðingu. Ég er ekki í minnsta vafa um það fyrir mig, að ef dagskrártill. verður ekki samþ., þá greiði ég atkv. á móti þessu frv. En ég hélt, að hv. þm. Dal. gæti verið sammála um, að heppilegt væri að gera athugun og endurbættir í þessu efni. Það er alveg misskilningur hjá hv. þm. Dal., að dagskrártill. beri með sér, að herða eigi meira að bændum. Hún ber með sér, að það á að létta, eftir því sem hægt er, meira undir með bændum til þess að búa á jörðum.



Það er nú svona, að það hefur alltaf verið gott á milli okkar hv. 1. þm. N: M. (PHerm) og oft verið leyniþræðir okkar á milli, og ég held, að það geti verið enn þá. Hann talar um, að aukizt hafi mjög mælska mín, en mér virðist hins vegar, að við þann kipp, sem ég hef fengið í því efni, hafi að sama skapi sljóvgazt skilningur hv. 1. þm. N.-M. og heyrn til mín nú um stund. En ég ætla að láta aðra dæma um þetta fremur en sjálfan mig. Ég ætla ekki að lengja mál mitt mjög mikið, en vil aðeins leiðrétta, vegna þessarar sljóvgunar hv. þm., atriði, sem hann fór ekki rétt með, sem stafar annaðhvort af misskilningi eða misheyrn. Hv. þm. sagði það, að ég hefði mjög hneykslazt út af því, að þeir yrðu að borga gjöld af fylgifé jarða, sem byggju á jörðunum. Að sjálfsögðu gera þeir það. En ég hneykslaðist á því, að í nál. segir, að ábúendur eigi að njóta í framtíðinni sér að tilkostnaðarlausu þeirra umbóta, er jarðræktarstyrkurinn einn hefur orsakað. En úr því að þeir borga alla skatta og skyldur af þessu fylgifé, sé ég ekki, að þeir geri það sér að kostnaðarlausu. Þetta sér hver maður. En hv. 1. þm. N.-M. hefur nú sjálfur skrifað þetta, og hann má ekki renna frá því raupi. Þá minntist hv. 1. þm. N.-M. á, að fleiri bændur vildu telja 17. gr. gagnlega. Það getur verið, að það sé einhvers staðar á Austf jörðum, t.d. í úthéraði þar. En annars er það yfirleitt ákaflega óvíða, sem bændur telja meira gagn að því að hafa hana heldur en ekki. Það getur annars vel verið, að við fyrri umr. málsins hafi einn hv. þm. minnzt á, að í einu kjördæmi séu fleiri kjósendur með 17 gr. heldur en móti, en yfirleitt er því ekki treystandi, að þroski sé að aukast á þeim svæðum, þar sem svoleiðis horfir. Ég var alls ekki að tala um, að það væri tjón fyrir bændur, að jarðir lækkuðu í verði, og er það enn einn misskilningur hjá hv. 1. þm. N.-M.

Er það þá ekki gagnlegt?

. En við erum sammála um, að 17. gr. megnar ekki að halda niðri jarðaverðinu, - hún hefur sýnt það. En hv. þm. hefur heyrt, að ég var einmitt að tala um það við hv. þm. Str. (HermJ), að ég væri tilbúinn til að athuga með honum það atriði, hvort ekki væri hægt að hafa áhrif á það að halda verði á jörðunum niðri. Og ég harmaði það, að e.t.v. hefði verið stigið óheillaspor með því, að við gátum ekki sameinað okkur um söluskattinn, því að þá hefði getað farið allt öðruvísi nú á stríðstímanum, ef það hefði verið gert. Það getur nú farið svo, að búnaðarþing fái að segja eitthvað um þetta mál, og ég hef ekkert á móti því. Samt sem áður held ég, eins og hv. 1. þm. N.-M., að búið sé að ræða málið nóg á hæstv. Alþ. til þess að hv. þm. geti tekið afstöðu um það úr þessu.



Herra forseti. - Ég ætla ekki að lengja þessar umr., enda hefur hv. þm. Dal. (ÞÞ) ekki tækifæri til að svara. Og hann er nú ekki lambið að leika sér við nú, því að hann hefur gefið ótvírætt í skyn, að hann sé búinn að sjúga í sig mikið af viti hv. 1. þm. N.-M. (PHerm)  Hv. þm. Dal. hefur verið að tala um, að 17. gr. jarðræktarl. hafi ekki getað haldið niðri jarðaverðinu. Ég hef aldrei haldið því fram, að 17. gr. væri nægileg til þess að halda niðri jarðaverðinu, enda er fylgifé jarðanna hverfandi lítill hluti af verði jarða. Það er ekki nema nokkur prósent, 3, 4 eða 5% af jarðaverðinu. Og það getur vitanlega ekki ráðið neinu verulegu um söluverð jarðanna. Hinn hlutinn getur margfaldazt í verði. En ákvæði 17. gr. eiga að ráða því, að sá hluti, sem ríkið hefur lagt í jarðirnar, sé ekki seldur. Og ég vil benda á, að ákvæði um endurbyggingarstyrki og styrki til nýbýla ganga lengra heldur en þessi ákvæði og í sömu átt, og ekki hefur þótt ástæða til að afnema þau. Þau hafa þá sömu galla og 17. gr. jarðræktarl., ef um galla er að ræða. Og maður getur tekið öll þessi atriði fyrir í einum lið og sagt: Úr því að þessi ákvæði orka ekki meiru en þau gera til þess að halda verði jarðanna niðri, og er þess vegna ekki meiri tálmi fyrir bændur um að njóta eigna sinna til þess að selja þær, hvers vegna á þá að afnema 17. gr.? A.m.k. er það, að mér finnst, alveg fráleitt að ætla sér að afnema 17. gr., en afnema ekki um leið ákvæðin um endurbyggingarstyrki og nýbýlastyrki, sem ganga lengra að því leyti, að sá styrkur er ekki látinn fyrnast eftir venjulegum reglum, heldur helzt óbreyttur, þó að umbætur, sem styrkurinn fæst fyrir, gangi úr sér. Sá styrkur getur því gleypt mikið af jarðarverðinu og kannske allt. Ef jarðir ganga úr sér, sem notið hafa styrks jarðræktarl., þá er metið, hve mikið umbæturnar ganga úr sér, sem notið hafa styrks jarðræktarl., þá er metið, hve mikið umbæturnar ganga úr sér, sem styrkur er veittur fyrir, og fylgiféð minnkar í réttu hlutfalli við það. Ef t.d. hlaða, sem jarðræktarstyrkur hefur verið veittur út á, gengur alveg úr sér, þá hverfur fylgiféð vegna þess mannvirkis með öllu. Þess vegna eru þessi ákvæði í l. um endurbyggingarstyrki og nýbýli enn hættulegri en 17. gr. jarðræktarl., ef um hættu annars er í þessu efni að ræða. Ég viðurkenni, að 17. gr. nær ekki þeim tilgangi, sem henni var ætlað að ná. Það þýðir ekki að tala um það öðruvísi en það er. En hitt meina ég, að það sé nauðsynlegt að halda jarðaverðinu niðri. Það er ekki hægt að stunda búskap með góðum árangri með því að láta jarðaverðið hækka og lækka á víxl. Og ég vil skora á hv. þm. Dal., ef þetta mál verður rætt á búnaðarþingi, að athuga það, hvort ekki er rétt, að bændur eigi jarðirnar sjálfir og þeir fái þær með fasteignamatsverði, bæði ríkisjarðir og einstaklinga. Og ég hygg, að sú lausn, væri eðlileg lausn á jarðaspursmálinu á Íslandi. Og þegar sagt er, að það sé nokkuð annað að ráðstafa jörðum ríkissjóðs á þennan hátt heldur en jörðum í einkaeign, þá er það ekki rétt. Það eru til margar jarðir, sem ríkið á, og hver þegn þjóðfélagsins á sinn hluta af þessum jörðum, seni þjóðin á. Og ef við erum að ráðstafa þessum eignum og selja fyrir fasteignamatsverð, þá er ekki meira þó við ráðstöfum öðrum jörðum, sem einstaklingar eiga, að þessu leyti á sama hátt, að ákveða, að þær skuli seldar fyrir fasteignamatsverð. Og ef hv. þm. Dal. er sammála mér um það, að jarðir eigi ekki að hækka í verði, þá vil ég mjög skora á hann að athuga þetta á búnaðarþingi.



Það var ekki ætlun mín að taka hér til máls, þó að ég sé meðflm. að þessu frv. En með því að hér er gert ráð fyrir, að þetta mál verði rætt ekki aðeins hér á hæstv. Alþ., heldur og á búnaðarþingi, sem bráðlega fer í hönd, þá vildi ég aðeins gera grein fyrir einu atriði, sem mér finnst, að ekki hafi komið hér nógu skýrt fram. Þeir, sem um þetta mál hafa deilt hér, virðast sammála um, að það sé sérstaklega æskilegur hlutur, að verðlag jarða í landinu lækki. Ég vil ekki, þegar farið verður að ræða þetta á búnaðarþingi, sé litið svo á, að allir, sem standa að þessu frv., séu á þeirri skoðun, að það sé einhver kínalífselixír fyrir landbúnaðinn að fá jarðaverðið sem mest lækkað. Ég held, að það sé lítt rjúfanlegt viðskiptalögmál, að verðlag á jörðum í landinu - þ.e.a.s. meðan þær ganga á frjálsan hátt kaupum og sölum eins og hvert annað það, er viðskipti eru með, fari eftir því, hve góðan hlut álitið er, að verið sé að verzla með, og verðið fari eftir eftirspurninni, eins og maður orðar það venjulega. Ég hygg, að því meira sem að því kveður, að þeir, sem við landbúnað eru, geti ekki séð sér farborða án sérstakra styrkveitinga úr ríkissjóði, þá muni þessir góðu menn, sem vilja lækka verðlag á jörðum, fremur hitta á óskastundina. Ef svo vel vill verða, að landbúnaðurinn verður sjálfbjarga til frambúðar og það þykir eftirsóknarverð staða að vera bóndi á góðri jörð, þá geri ég ráð fyrir, ef verðlagið á jörðum verður ekki allt lögbundið, í mótsetningu við annað, sem gengur kaupum og sölum, þá hafi það hækkandi áhrif á verðlag jarðanna í landinu. Og ég vildi gjarnan, að sú hækkun ætti fyrir okkur að liggja. Hitt er svo allt annað mál, sem ég óska ekki eftir, að jarðir hækki óhæfilega í verði og með tilliti til óeðlilegra „spekúlationa“ í viðskiptalífinu. Ég geri ráð fyrir, að allir hv. þdm. séu á einu máli um það, að þessi verðhækkun sé ekki hættlegur hlutur, sem af eðlilegum ástæðum verður, öðru nær. En til þess að koma í veg fyrir óeðlilega hækkun á verði jarða, held ég, að þurfi að fyrirbyggja glæfra í kaupum og sölum á jörðum  (Rödd af þingbekkjum: Að bankastjórarnir fái ekki um of að gína yfir þeim.)  , og verður að gera það með sérstakri lagasetningu út af fyrir sig. Ég held, að sú lagasetning væri, ef sett yrði, mjög í rétta átt og mætti teljast hin nauðsynlegasta. Viðkomandi því, að því hefur af ýmsum verið haldið fram, að selja ætti helzt allar jarðir við fasteignamatsverði, þá er þess að geta, að til þess að slíkt geti verið sanngjarnt, þarf að vera sem bezt samræmi í matinu eftir raunverulegu verðmæti jarðanna. En um það má náttúrlega deila, hvort þessi eða hin jörðin eigi að vera dálítið hærra eða lægra metin. Og matið er framið að nokkru leyti sem framkvæmd nauðsynlegrar undirstöðu undir skattálagningu. Þar er um skattamál að ræða fyrst og fremst. Um 17. gr. vil ég ekki fjölyrða meira. Ég gerði það með glöðu geði að vera meðflm. þessa frv., enda þótt ég hafi ekki látið mig það mál miklu skipta yfirleitt, af því að skoðun mín í því efni er sú, að ég tel heillavænlegast, að annaðhvort eigi landsmenn jarðir sínar sjálfir eða ekki. Annaðhvort séu þeir óðalsbændur sem mest, hver á sinni jörð, með sem minnstu mixi milli sín og ríkissjóðs, eða þá, ef það reynist ótiltækilegt, að ríkið sé sá almenni hreini landsdrottinn á þann hátt, að bændur geti verið öruggir um að geta búið á bú jörðum sínum, en ekki sé verið um leið með þetta ákvæði um fylgifé og alla fyrirhöfn og „appendix“, kannske viðkomandi annarri hverri jörð á landinu, til ergelsis fyrir hvern sýslumann á landinu vegna þess, hvernig þetta eigi að færast í veðmálabækur o.þ.h. Þótt talið sé, að búið sé að bera þetta mál fram 6–7 sinnum án árangurs, er það nú komið í það horf, að fylgjendur 17. gr. eru farnir að ljá máls á því, að þessu þurfi að breyta, enda þótt skaplyndi þeirra sumra sé því enn til fyrirstöðu. Að síðustu vil ég enn lýsa mig andvígan þeirri skoðun, að viðskiptaverð á jarðeignum eigi að vera sem allra lægst. Ég sé t.d. ekki, hvaða sanngirni er í því, meðan engar hömlur eru á því, að húseigendur í kaupstöðum selji hús háu verði, að bóndi, sem búinn er að slíta kröftum sínum á jörð, en verður síðan að selja hana, e.t.v. af því að börn hans fást ekki til að vera í sveit, megi ekki fá fyrir hana gott verð.