Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Frsm. 3. minni hl. (Sigurjón Á. Ólafsson): Eins og sjá má á nál. 3. minni hl., hefir n. ekki getað orðið sammála í þessu máli. Ég mun í þessari ræðu minni aðeins gera grein fyrir þeim brtt., sem ég hefi leyft mér að bera fram, og vænti ég, að þær geti komið til atkv., þó ekki sé búið að leita fyrir þær afbrigða. Eins og sjá má, virðist það svo sem einn n.hlutinn vilji mæla með frv., þó þannig, að hann áskilur sér rétt til að gera brtt. - 1. brtt. mín er við 4. gr., sem ég þykist vita, að muni ekki vera hvað minnst deiluefni á milli flokka hér á Alþ. Ég gerði grein fyrir því við 1. umr., að ég teldi réttasta fyrirkomulagið, að atvmrh. skipaði síldarverksmiðjustjórnina og ég hefi lagt til að hann hafi þar um till. þingflokkanna. Ennfremur legg ég til að skipaðir séu varamenn. Þar sem stjórn verksmiðjanna er skipuð til 3 ára, þá er nauðsynlegt að til séu varamenn, sem taki við í forföllum aðalmanna, enda er það venja við flest opinber fyrirtæki, sem nokkru máli skiptir um. Þetta atriði er, eins og ég sagði, mjög um deilt, en mér virðist, að sá ráðh., sem á hverjum tíma fer með þessi mál, hljóti að bera svo mikla ábyrgð á, hvernig um reksturinn tekst, að það sé ekki nema eðlilegt, að hann skipi stjórn verksmiðjanna. 2. brtt. er um það, að ég hefi ekki viljað binda búsetuskilyrðið við Siglufjörð, ég tel það ekki nauðsynlegt. Það er ekki þar með sagt, að með því fáist hæfustu mennirnir. Hitt finnst mér vera aðalatriði, að þeir hafi þar búsetu yfir veiðitímann. Ég vil geta þess í sambandi við þessa mína till., að ef svo skyldi fara, að hún næði ekki samþykki, þá mun ég bera fram aðra till. um skipun stjórnarinnar, sem gengur næst þessari, frá réttmætu sjónarmiði um stjórn verksmiðjanna. Um 6. gr. er það að segja, að þegar hafa verið færð sterk rök fyrir því, að ástæðulaust sé að binda hendur verksmiðjustjórnarinnar með því að skaffa henni með lögum það fé, sem hún megi verja til ýmissa endurbóta á verksmiðjunum. Mér er kunnugt um það, að allt, sem gert hefir verið til umbóta í verksmiðjunum, hefir verið með samþykki ríkisstj. Ég hygg, að í því felist nokkur trygging fyrir því, að ekki sé farið inn á neitt gönuskeið með að gera verksmiðjunum það til góða, sem nauðsyn krefur, að ríkisstj. hafi þar síðasta orðið um það hvað langt megi fara í þeim efnum. - Ég tel því, að þessi grein sé óþörf og jafnvel skaðleg, því að hún bindur hendur verksmiðjustj. mjög óþægilega, og gæti það haft í för með sér, að jafnvel einhver hluti verksmiðjanna gæti ekki starfað eða yrði óhæfari til starfa en ella. En ég hygg, að flestir geti verið sammála um það, að nauðsynlegt sé fyrir verksmiðjurnar að vera vel útbúnar að vélum og öðrum áhöldum, til þess að vera fyllilega samkeppnishæfar við hverjar aðrar nýjar verksmiðjur, og taka upp þær nýjungar, sem geta aukið og bætt afköstin. Þess vegna er nauðsynlegt fyrir verksmiðjustj. að hafa ekki mjög bundnar hendur í þessum efnum, og legg ég því til, að þessi gr. verði felld niður, enda er það í samræmi við núgildandi l., þar sem ekki er gert ráð fyrir neinni takmörkun á þessu sviði. Þá kem ég að 7. gr. frv., þar sem gert er ráð fyrir, að ríkissjóður beri ekki ábyrgð á þeim skuldum, sem ríkisverksmiðjurnar stofna til. Hér mun sérstaklega vera átt við það rekstrarfé, sem verksmiðjurnar á hverju ári þurfa á að halda, og það eru vitanlega mjög stórar upphæðir, sem verksmiðjurnar þurfa að taka að láni í byrjun hvers veiðitímabils, til þess að geta staðið i. skilum með sínar greiðslur, svo sem vinnulaun, hráefnakaup og aðrar þarfir verksmiðjanna, áður en afurðasalan hefst. N. leitaði ekki álits bankanna um það, hvort þetta ákvæði mundi hafa nokkur áhrif á það, hvort þeir mundu draga við sig um rekstrarfjárlán til verksmiðjanna, enda geri ég ekki ráð fyrir, að við hefðum fengið nein jákvæð svör, þó að við hefðum spurt. Hinsvegar er það skoðun margra, eins og komið hefir fram í umr., að það verði meiri erfiðleikum bundið að afla verksmiðjunum nægilegs rekstrarfjár, ef ekki stendur ríkisábyrgð á bak við. Á það hefir verið bent af ýmsum, að eignir verksmiðjanna ættu að vera nægileg trygging fyrir lánum, og við skulum segja, að svo sé, en hinsvegar verðum við að játa það, að ríkissjóðsábyrgðin er miklu meiri trygging. Og alveg eins og einstaklingar verða að standa ábyrgir fyrir þeim lánum, sem þeir þurfa til rekstrar þeirra verksmiðja, er þeir eiga, eins verður ríkissjóður sem eigandi þessara verksmiðja að bera ábyrgð á þeim lánum, sem verksmiðjunum kann að vera nauðsynlegt að taka á hverjum tíma. Og ég verð að segja það sem mína skoðun, að enn sem komið er hefir ríkissjóði ekki stafað nein hætta af þessari ábyrgð, en ég skal hinsvegar játa, að það veitur náttúrlega á miklu, hverjir það eru, sem i þessa stjórn veljast. Þá hefi ég gert litla breyt. við 8. gr., sem er i sjálfu sér nokkuð meinlaus. Í f. eins og þau eru nú stendur, að báðar d. Alþ. skuli hafa lagt samþykki sitt á sölu verksmiðja, en í frv. er aðeins sagt, að Alþ. skuli hafa gefið samþykki sitt, og er það því hverjum þm. ljóst, að þá þarf ekki nema þál. í Sþ. til þess að heimila slíka sölu - ef á annað borð verður farið inn á þá hraut -, og er það því aðeins atkvæðismunur, sem hér getur ráðið úrslitum, en með því að láta málið ganga fyrir báðar d. þarf a. m. k. eins atkvæðis mun i hvorri d. Það er ekki hægt að neita því, að ákvæðið, sem nú er í l. um að heimila sölu verksmiðja, er miklu þrengra heldur en það, sem i þessu frv. felst. Þess vegna leyfi ég mér að koma fram með þá brtt., að þetta fái að haldast óbreytt eins og það er í núgildandi l. - Ég skal bæta því við, að ég hygg, að meiri hluti þjóðarinnar væri á móti því, að ríkisverksmiðjurnar væru seldar, þrátt fyrir þann skoðanamun, sem annars ríkir í landinu um ríkisrekstur og einkarekstur, og ég vil því ekki á neinn hátt rýmka þau ákvæði, sem gera það kleift að losa ríkið við þessar verksmiðjur. Þá kem ég að 9. gr., sem í sjálfu sér er mjög mikið ágreiningsefni. Ég skal náttúrlega ekki segja, hvað þetta ristir djúpt, en ég hefi grun um, að hv. 1. minni hl. sjái nú ef til vill, að ekki verði affarasælt að fella niður kaupaheimildina úr núgildandi I. Annars mun hann að sjálfsögðu gera nokkra grein fyrir þessu. En hitt er fyllilega séð um hv. 2. minni hl., að hann vill láta kaupaheimildina standa í l. áfram, eins og hún hefir staðið. Ég þarf því í raun og veru ekki að fara að rökstyðja svo mjög nauðsynina fyir kaupaheimildinni. En ég fyrir mitt leyti álít, að í þessu sé fólgið afar þýðingarmikið atriði, því að ef þetta ákvæði er fellt niður, þá væri í raun og veru kippt burtu því stærsta öryggi, sem síldveiðimenn - bæði þeir, sem gera út, og þeir, sem á skipunum vinna, - telja sig nú eiga í ríkisverksmiðjunum, sem er það, að þær séu sá óhlutdrægi aðili til þess að ákveða verðlag síldarinnar, sem svo yfirleitt er látið gilda yfir allar þær verksmiðjur, sem reknar eru í landinu. Eg hefi nú að vísu viljað ganga nokkuð ákveðnara i orðalagi heldur en er í l. nú, og því hefi ég orðað þessa gr. eins og sjá má í brtt. mínum: „Verksmiðjurnar kaupa síld af framleiðendum með sérstakri heimild atvmrh. Skal verð síldarinnar ákveðið áður en síldveiðar hefjast fyrir allt síldveiðitímabilið“. Enda hefir það alltaf verið gert, því að allir hlutaðeigendur vilja vita, sérstaklega þegar verðið er lágt, fyrir hvaða verð þeir gera út, og ef verðið er algerlega í óvissu, getur það haft þær afleiðingar í för með sér að draga svo og svo mikið úr viðleitni manna til þess að fara á síldveiðar. Mín brtt. breytir í raun og veru engu þeirri venju, sem verið hefir í þessum efnum, en ég vil bara slá henni fastri með þeim 1., sem um verksmiðjurnar eiga að gilda. Næsta brtt. mín er við 11. gr., og er hún smávægileg. Ég minnist þess, að á þingi 1935, þegar þau l. voru sett, sem nú gilda um þetta efni, þá var það eitt af því, sem talið var nauðsynlegt, að draga ekki í hina ýmsu sjóði meira en með þyrfti, og m. a. var þá lækkað fyrningargjald af vélum og áhöldum niður í 2% úr 5%. En i þessu frv. nú er ætlazt til, að 5% gömlu séu aftur upp tekin. Nú vil ég fara meðalveginn og legg til, að þetta gjald verði 3%, og hygg ég, að í venjulegum tilfellum sé það nægilegt. Þá er næsta brtt. mín við 12. gr., þar sem gert er ráð fyrir, að þeir, sem síldarmjöl kaupa innanlands, hafi gert pantanir sínar fyrir 30. sept. ár hvert. Þetta tímatakmark er nokkuð óþægilegt fyrir verksmiðjustjórnina, sem fyrir þennan tíma þarf að vera búin að áætla og semja um sölu mjöls á erlendan markað. Ég þykist nú skilja, hvers vegna þessi till. muni fram komin, og er það af þeirri ástæðu, að erfitt er fyrir bændur og aðra þá, sem fóðurmjöl þurfa, að ákveða magn mjölsins fyrr en útséð er um það, hvernig heyfengur hefir orðið í landinu. En ég hygg, að um þetta sé þegar tengin reynsla um miðjan september - eins og ég legg til, að tímatakmarkið sé -, og þó að hér sé ekki um nema 15 daga mun að ræða, þá getur það samt haft sína þýðingu fyrir ríkisverksmiðjurnar. Þá hefi ég leyft mér að fella niður úr þessari sömu gr. (12. gr.), að mjölið skuli vera selt með hliðsjón af kostnaðarverði til bænda. Þetta ákvæði hefir að vísu staðið í l. frá því þau fyrst voru sett. En það hafa komið fram mjög sterkar raddir um það af hálfu forráðamanna bænda, að mjölið skuli selt þeim undir því verði, sem það yfirleitt er selt á erlendan markað, og ekki sízt á tímum, sem mjölverðið er töluvert hátt. Þetta er í sjálfu sér mjög skiljanleg krafa, því að ég hygg, að í flestum tilfellum sé það síður en svo ávinningur fyrir bændur að þurfa að kaupa fóðurbæti, miðað við það, að hafa getað aflað sér nægilegra heyja. En enda þótt ég skilji þetta, þá er ég jafnmótfallinn því, að verksmiðjurnar sem slíkar séu látnar bera þann halla bændanna, því að með því móti er beínlínis tekið af þeim mönnum, sem selja til verksmiðjanna. Og ef það telst 'nauðsynlegt að styrkja bændur með fóðurbætiskaupum, þá verður það að gerast á þann hátt, að ríkissjóður greiði mismuninn á verðinu til bænda og því verði, sem hægt er að fá á erlendum markaði. Ég hygg, að lengi megi leita í okkar löggjöf til þess að finna nokkra hliðstæðu við þetta, að ein stétt, sem er að berjast fyrir tilveru sinni, sé látin gefa annari vissan hluta af kaupgjaldi sínu, til þess að halda í henni lífinu. Ég legg því til með minni brtt., að þetta verð, sem bændum er ættað, sé miðað við markaðsverð. Þá kem ég að minni síðustu brtt., sem er við 14. gr. - Um það hefir mjög verið deilt hér á Alþ,. hvort ríkisverksmiðjurnar ættu að vera skattskyldar til bæjar- og sveitarfélaga eða ekki. Ég er þeirrar skoðunar eins og fleiri, að þessar verksmiðjur séu fyrst og fremst stofnsettar til þess að greiða fyrir þessum atvinnuvegi og gera hann öruggari en áður, og að ríkið sé því í raun og veru nokkurskonar brautryðjandi á þessu sviði. Atvikin ollu því, að helzta síldveiðiplássið í landinu varð fyrir því, að verksmiðjurnar voru einmitt þar settar upp. Menn muna vel þá sögu, þegar fyrst stóð til að auka verksmiðjurekstur ríkisins, og hvert kapp Siglfirðingar lögðu á það að fá þá aukningu þar í plássið, og buðu þeir fram svo og svo mikið land sem sína þátttöku i verksmiðjukostnaðinum. Þetta er afarskiljanlegt, því að ég veit ekki, hvað er betri fengur fyrir eitt útgerðarpláss heldur en að fá stórfelldan rekstur innan sinna vébanda til þess að auka þar atvinnumöguleika manna. Ennfremur er það vitanlegt, að allur þorrinn af þeim skipum, sem skipta við þessar verksmiðjur, er kominn úr öðrum landsfjórðungum. Fleiri þúsundir manna koma því þarna í land og hafa meiri og minni viðskipti við þetta kauptún, og er enginn, sem hefir reiknað það út, hvað mikið Siglfirðingar græða á þeim fjölda sjómanna. sem þangað koma. Eða hefir nokkur reiknað það út, hvað marga tugi þúsunda Siglfirðingar hafa í bein vinnulaun vegna verksmiðjanna? Og hefi nokkuð reiknað út þær þúsundir, sem allur þessi skipafjöldi verður að greiða í hafnargjöld, sem eru þarna miklu hærri en víðast hvar annarsstaðar á landinu? Og ofan á þetta allt eiga svo verksmiðjurnar að greiða ákveðið hundraðsgjald til þessa bæjarfélags, sem einungis fyrir atburðanna rás hefir orðið fyrir því hlutskipti, að verksmiðjurnar voru þar settar upp. Það er því alls ekki réttmætt að skattskylda rekstur þessara verksmiðja til viðkomandi bæjarfélaga. Nú veit ég, að því muni verða svarað til, að einkaverksmiðjur verði að greiða útsvör á þeim stöðum, sem þær eru settar. N. hefir að vísu ekki aflað sér neinna upplýsinga um það, hvað mikið það útsvar hefir verið, en ég hygg þó, að það hafi ekki verið neitt i líkingu við það, sem frv. ætlast til, að greitt verði af ríkisverksmiðjunum. - Eins og nú standa sakir, þá eru ríkisverksmiðjur aðeins á þrem stöðum, nefnilega Siglufirði, Sólbakka og Raufarhöfn. Og ef við tökum Raufarhöfn sem dæmi, þá hefir verksmiðjan þar verið sveitarfélaginu hin mesta lyftistöng, og ef verksmiðjan verður skattskyld um 1%, þá fer þar sennilega svo, að menn þurfa ekki að borga svo mikið sem eina krónu i útsvar, og skyti það nokkuð skökku við, þar sem skattbyrðin er orðin svo þung víða á landinu, að menn þykjast vart geta undir henni risið. Ég veit, að þetta eina prósent er mikill ásteytingarsteinn allra, er skipta við verksmiðjurnar. Á þessu ári myndi þetta nema 80 þús. kr., og er það ekki lítill skattur á fiskimenn. Annar minni hl. leggur nú til, að þetta gjald verði helmingað, en ég tel mig ekki heldur geta fylgt því. Ef skattskylda á ríkisverksmiðjurnar, þá væri nær að leggja þetta í sameiginlegan sjóð bæjar- og sveitarfélaga, jöfnunarsjóð. Ætti þessi skattur ekki aðeins að renna til eins bæjarfélags eða fárra, þar sem tilviljun réð, að verksmiðjurnar voru reistar. Ég hefi nú gert grein fyrir brtt. mínum, en geri þó ráð fyrir, að ég muni tala síðar um málið á breiðara grundvelli.

* Frsm. 2. minni hl. (Jóhann Jósefsson) : Ég hefi lagt til, að frv. þetta yrði samþ. með talsverðum breytingum, sem lýst er á þskj. 256, þar sem þær eru jafnframt rökstuddar. 1. brtt. fer fram á, að félög og einstaklingar séu látnir óáreittir af ríkisvaldinu, ef þeir geta komið upp síldarverksmiðjum af eigin rammleik. Það var óneitanlega stórt framfaraspor stigið, er ríkið reisti síldarverksmiðjur sínar, en það má þó ekki verða til þess að aftra frekari þróun. En á það má minna, að á þessu ári var ríkið nærri búið að hindra byggingu stórrar síldarverksmiðju. Þetta vil ég ekki, að endurtaki sig, og legg ég því til, að 1. gr. falli niður. - 2. gr., að ríkið hafi forkaupsrétt að verksmiðjum, tel ég heldur ekki nauðsynlega. Þá hefi ég borið fram brtt. við 4. gr., sem er í rauninni ekki annað en lítilsháttar orðabreyt., en hefir þó í sér falinn þann möguleika, að þó að stjórnarmeðlimir verksmiðjanna eigi að hafa fast aðsetur á Siglufirði þann tíma, er verksmiðjurnar starfa þar, sé það ekki talið koma að sök, þó að þeir ferðist burt í erindum verksmiðjanna. Við 6. gr. hefi ég gert brtt., af því að mér finnst upphæð sú, sem þar er getið, vera of lág. Ég legg til, að verja megi til umbóta á verksmiðjunum allt að 150 þús. kr., án þess að sérstök heimild Alþingis komi til, og ennfremur er að því stefnt með brtt. minni, að ekki verði misskilið, að auk þess megi verja fé frá verksmiðjunum til nauðsynlegs viðhalds. Þá er brtt. við 9. gr. frv., þar sem segir, að síld skuli aðeins taka til vinnslu fyrir reikning framleiðenda. Ég get ekki fallizt á þetta, en legg til, að sú heimild verði veitt stj. síldarverksmiðjanna og ráðh. að ákveða að síldina megi kaupa föstu verði, eins og verið hefir. Ég tel varhugavert að breyta þessu að sinni. Hinsvegar er því ekki að leyna, að upphaflegur tilgangur lagasetningarinnar var sá, að úr síldinni yrði unnið fyrir reikning framleiðenda, á svipaðan hátt og gerist í lifrarsamlögum og öðrum samlögum útgerðarmanna. Ég teldi æskilegt, ef hægt væri að koma því svo fyrir, að slík samvinna tækist með verksmiðjunum og viðskiptamönnum þeirra. En því yrði að fylgja að þeir, sem við verksmiðjurnar skipta, hefðu nokkurn íhlutunarrétt um það, hverjir færu með stjórn þessara fyrirtækja, eins og í þeim samvinnufélagsskap, sem ég nefndi. Ef mín brtt. við 9. gr. yrði samþ., myndi ég, eins og tekið er fram í nái. 256, reyna með viðaukatill. við 11. gr. frv. að gera það aðgengilegra fyrir þá, sem vilja leggja inn síld til vinnslu, í stað þess að selja hana föstu verði, en ég geri ráð fyrir, að margir vilji eins vel gera það. Það fer ettir ýmsu, markaðsútliti, hvernig álit manna er á stj. fyrirtækisins o. s. frv. En í frv. er aðeins gert ráð fyrir einum möguleika, þeim, að verksmiðjurnar taki síldina til vinnslu. Í mínu frv. er haldið opnum þessum leiðum báðum. Þó tel ég rétt að gera nokkra breyt. á 11. gr., sem tryggi betur rétt þeirra manna, er vilja vinna að þessum málum á samvinnugrundvelli. Síðasta brtt. mín er um prósenthluta þann, sem gert er ráð fyrir, að renni til bæjarfélaga, þar sem verksmiðjurnar eiga heima. Frv. gerir ráð fyrir 1% af brúttóandvirði seldra vara ár hvert. Ég legg til, að þetta verði fært niður í ½%. Ég tók eftir því, að hv. 3. minni hl. n., sem síðast talaði, gat ekki fallizt á þetta. Ýmsir álíta ekki rétt, að sveitarfélögin taki slíkt gjald af verksmiðjunum, og eru sjálfsagt ýms rök til fyrir því. En fyrir mér vakti það að bæjarfélögin eru, sem kunnugt er, mjög þurfandi fyrir tekjur, og ég get vel skilið óskir Siglfirðinga um að fá nokkuð frá verksmiðjunum, sem gæti verið eitthvað í áttina til útsvars. Ég get þess til, að sumir menn taki afstöðu gegn þessu ákvæði, til að forðast óvinsældir af hálfu einstakra bátaeigenda, en það tel ég ekki réttmæta ástæðu. Ég myndi, ef ég hefði aðstöðu til, ætlazt til þess fyrir hönd míns byggðarlags, að það hefði nokkrar tekjur af svona rekstri, og ég get því ekki fallizt á að neita öðrum um hið sama. Um aðrar brtt. en mínar ætla ég ekki að fjölyrða að þessu sinni. En ég legg til, að frv. verði samþ. með þeim breytingum, er ég hefi drepið á. Ég ska1 aðeins geta þess. að atriðið um ríkisábyrgð á verksmiðjunum lét ég standa óhaggað. Hér hefir verið lagt til, að þetta verði niður fellt, og getur það verið réttara, en málið tel ég þó ekki svo upplýst, að ég vilji taka ákveðna afstöðu til þessa.

* Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) : Frá n. og nefndarhlutum hafa komið fram allmargar brtt., og vil ég stuttlega gera grein fyrir áliti mínu á þeim. 1. minni hl. hefir lagt til, að frv. verði samþ. óbreytt. 2. minni hl. gerir till. um ýmsar breyt. á. þskj. 256, og hefir hv. þm. Vestm. gert grein fyrir þeim brtt. í ræðu sinni. Hann leggur til, að felldar séu niður 1. og 2. gr. l., sem gerir ráð fyrir því, að sérstakt leyfi stj. þurfi til að reisa nýjar síldarverksmiðjur og að ríkið skuli hafa forkaupsrétt að þeim verksmiðjum, er seldar kunna að verða. Ég tel ekki rétt að hafa þetta svo óbundið. Ég tel rétt að hafa nokkrar skorður við því, að of margar síldarverksmiðjur verði reistar. Ef þær væru fleiri en það, að íslenzk skip gætu fullnægt þeim, myndi það valda því, að þær yrðu reknar með skemmri vinnslutíma, sem aftur myndi leiða af sér, að verðið myndi lækka. Og þar sem ríkið hefir svo mikið af þessum iðnaði í sínum höndum sem raun ber vitni, er ekki nema sjálfsagt, að ríkið hafi forkaupsrétt að þeim verksmiðjum, sem selja á. Brtt. við 4. gr. er smávægileg, og er ég í sjálfu sér ekki á móti henni, en hinsvegar verð ég að leggjast á móti þeirri skipun á stj., sem frv. gerir ráð fyrir. Þá er 4. brtt. á þskj. 256, að upphæðin, 75 þús. kr., sé hækkuð upp í 4% af stofnkostnaði verksmiðjanna, sem hv. þm. Vestm. telur að myndi svara til 150 þús. kr. Ég held, að bókfærður stofnkostnaður verksmiðjanna sé ekki svo mikill, að 4% af honum myndi ná þeirri upphæð. En jafnvel þó að svo væri, tel ég þessa upphæð of lága. Gerum ráð fyrir, að sjóðatekjur verksmiðjanna í meðalári, tekjur fyrningasjóðs, varasjóðs o. s. frv., nemi um 200 þús. kr. Fyndist mér rétt að hafa upphæðina þá a. m. k. það, sem þessu næmi. Þó finnst mér í rauninni rétt að miða við, að verksmiðjurnar megi ekki gera aðrar endurbætur en að gera við það, sem fyrir er, vélar og slíkt, til þess að allt nýtist sem bezt, en hinsvegar skuli Alþingi verða að samþ. allar nýjar viðbætur, sem gerðar eru til að auka afköstin. Það segir sig sjálft, að ef þingið situr fram í maí eða kannske lengur, þá er enginn tími til að koma við endurbótum á verksmiðjunum fyrir næstu vertíð, og væri mjög bagalegt, ef svo væri um hnútana búið, að það yrði að bíða eftir því. Verksmiðjurnar á Sólbakka og Raufarhöfn eru mjög gamlar, og dr. Pauls verksmiðjan á Siglufirði er einnig gömul. Allar þessar verksmiðjur hljóta að þurfa mikils viðhalds og endurnýjunar við. Eg vil spyrja hv. aðstandendur þessa frv.: Ætlast þeir til þess, að ef pressa verður ónýt í verksmiðju, þá þurfi að leita heimildar þingsins til að kaupa nýja pressu í stað þeirrar, sem orðin er ónýt? Það væri meiningarleysa. Ef það sýndi sig seinnipart sumars, að pressa væri ónýt, þá væri með þessu fyrirkomulagi ókleift að fá nýja pressu fyrr en næsta sumar, þar sem þm. kæmu ekki saman fyrr en í febrúar. Það þýðir ekki að loka augunum fyrir því, að eins og verksmiðjurnar eru byggðar og með þeim aldri, sem þær hafa, er óhjákvæmilegt að hafa nokkuð rúmar hendur í þessum efnum, bara til þess að tryggja það, að rekstur þeirra geti borgað sig sem bezt og þær skili sem beztum árangri. Ég held því, að verði einhver takmörk sett, þá ættu þau að miðast við það eitt, að ekki mætti ráðast í frekari aðgerðir en þær sem væru miðaðar við þann rekstur, sem fyrir er og hnigu að því að tryggja sem bezt notkun þeirra, án viðbótarkröfuaukningar, en binda þetta ekki við einhverja ákveðna upphæð, eða þá a. m. k. rýmri en í frv. Ég gerði grein fyrir því við 1. umr. þessa máls, hversu miklar endurbætur hefir þurft að gera á síðasta og yfirstandandi ári á verksmiðjunum, og eins og hv. þdm. muna, er það mjög há upphæð, sem þar er um að ræða. En þess er að geta, að vegna erfiðrar afkomu árið 1935 og vegna þess, hvað síldarverðið hefir verið lágt undanfarið, hefir það verið dregið meira en æskilegt væri að gera nauðsynlegar endurbætur á verksmiðjunum. En þegar rýmkaðist um 1936, var tækifærið notað til að gera þessar endurbætur, sem dregizt hafði að gera allmörg undanfarin ár. Þó er nauðsynlegt að gera enn stórar umbætur, t. d. setja á Siglufirði löndunartæki við verksmiðjurnar, eigi þær að vera sambærilegar við nýtízku síldarverksmiðjur. Og þetta eitt myndi kosta meira fé en gert er ráð fyrir í frv., að megi verja til endurbóta á öllum verksmiðjunum á einu ári. Þá leggur hv. þm. Vestm. til, að 9. gr. orðist eins og í brtt. segir. Ég hefi ekki borið þetta saman við eldri 1., en mig minnir, að það sé það sama og í gildandi l.

Það er ætlazt til þess

. Ég hefði heldur kosið að hafa orðalagið á þskj. 267, en efnislega get ég á þessa brtt. fallizt. Og ég get lýst ánægju minni yfir því, að hv. þm. Vestm., og þá sennilega hans flokkur. skuli játa, að óhjákvæmilegt sé, að sú heimild, sem er í l. til að kaupa síld, verði ekki niður felld. Ég er viss um, að ef sú heimild verður felld niður, verður um leið aðstaða síldarverksmiðjanna miklu verri en nú. Þá leggur hv. þm. til, að sú upphæð, sem verksmiðjunum er gert að greiða samkv. frv. til bæjar- og sveitarsjóða, sé lækkuð úr 1% niður í ½% af brúttóandvirði seldra afurða. Ég skal játa að þetta er spor í áttina. Ég álít, að þetta gjald sé óeðlilegt og óheppilegt. Ég held, að ef um það er að ræða að leggja útsvar á síldarverksmiðjur ríkisins, sem ekki þýðir annað en það, að leggja útsvar á þá, sem við þær skipta, þá væri réttara og eðlilegra, að um það væru settar reglur, sem giltu fyrir allar síldarverksmiðjur á landinu, hvort sem þær eru eign ríkisins, einstaklinga eða félaga. Með því að verksmiðjurnar eru á ýmsum stöðum, er mjög hætt við því, að álagningin yrði afarmisjöfn og af handahófi. Sumir hreppar, sem hafa lítil útgjöld, eru svo heppnir að hafa eina eða tvær verksmiðjur. og fyrir þá er þetta fundið fé. Ég held því, að ef sú leið yrði farin, að leggja á þetta útsvar, væri óhjákvæmilegt að gera ráðstöfun til að tryggja það, að þetta gjald yrði í samræmi við það, sem lagt er á síldarverksmiðjur annarsstaðar, sem eru í einkaeign. Væri þá eðlilegast, að öll útsvör þessara fyrirtækja rynnu í einn sjóð, og svo væri sett ákveðin reglugerð um það, hvernig þessu fé skyldi skipt á milli bæjar- og sveitarfélaganna. En þessi leið, sem hér er bent á, finnst mér ekki tiltækileg. Í öllum aðalatriðum get ég verið sammála till. hv. 3. minni hl. sjútvn. á þskj. 267. Fyrsta till. er sú, að skipun síldarverksmiðjustj. sé með sama hætti og verið hefir nú í 1½ ár. Ég álit öruggara, að stj. sé fámenn og samstæð, og það ætla ég, að sé bezt tryggt með því, að ráðh. skipi alla stj. Ef þingflokkarnir hinsvegar kjósa stj., t. d. 5 menn, er enginn vafi á því, að það verða fyrst og fremst hin pólitísku viðhorf flokkanna, sem ráða valinu. Ef ráðh. skipar stj. alla, hlýtur hann að reyna að sjá til þess, að í þetta starf veljist þeir einir, sem eru til þess hæfir og geta starfað saman, en fyrir því er engin trygging með kosningu Alþingi. Verði horfið að því ráði að gera breyt. frá því, sem nú er, á skipun verksmiðjustj., teldi ég eðlilegast, að þingið kysi ekki nema nokkurn hluta stj. og útgerðarmenn og sjómenn ættu sinn manninn hvorir í stj., þannig að Alþýðusambandið útnefndi mann fyrir sjómennina og útgerðarmenn kysu svo mann eftir ákveðnum reglum og hinir væru þingkosnir. Eg álít, að það skipti miklu máli. að stj. slíkra fyrirtækja og hér um ræðir sé þannig skipuð, að traust samvinna sé milli þeirra, sem þar eiga sæti. Og ég tel, að þetta verði bezt tryggt með því, að ráðh. skipi stjórnendurna. En fyrir þessu getur engin trygging verið fengin, ef þingflokkarnir velja mennina, hver um sig. Þá leggur 3. minni hl. til, að 6. og 7. gr. verði felldar niður. Ég get fyrir mitt leyti á þetta fallizt. Ég álít, að engin ástæða sé til þess að setja takmörk fyrir viðauka og endurbótum á verksmiðjunum. Ég hygg, að engin verksmiðjustj. myndi ráðast í stórvægilegar endurbætur á verksmiðjunum án þess að leita umsagnar Alþingis. Ég tel því þetta ákvæði með öllu óþarft, en gæti sætt mig við breyt. í þá átt, sem ég hefi áður talað um, til þess að ganga til móts við þá, sem að frv. standa. Hinsvegar tel ég, að því fylgi áhætta að fella niður ábyrgð ríkissjóðs fyrir verksmiðjunum, ekki sízt eftir þá yfirlýsingu, sem hæstv. fjmrh. gaf við 1. umr. þessa máis, sem var þess efnis, að hann liti svo á, að ríkisverksmiðjurnar, með öllu, sem þeim tilheyrir, stæðu vel fyrir þeim stofnlánum, sem á þeim hvíla og ríkissjóður er nú sjálfur í ábyrgð fyrir, m. ö. o., að allar eignir verksmiðjanna verði veðbundnar fyrir þeim skuldum, sem á þeim hvíla. Þar er því ekki um neinar nýjar skuldbindingar að ræða, nema með því móti að leysa út veðin, sem standa fyrir stofnskuldunum, og það er öllum viðskiptamönnum um megn. Ég verð að segja það, að ég óttast, að ef þetta áhygðarákvæði væri fellt niður, án þess samtímis að gera ráðstafanir til þess að tryggja rekstur verksmiðjanna, gæti það torveldað möguleikana fyrir verksmiðjurnar á því að útvega sér rekstrarfé og gera aðrar ráðstafanir, sem nauðsynlegar eru. Ég er því hlynntur þeirri brtt., sem 3. minni hl. ber fram um það, að þessi gr. falli niður. Sömuleiðis get ég fallizt á þau ákvæði, að báðar d. Alþingis samþ. söluna, ef verksmiðja er seld samvinnufélagi síldveiðimanna. Þá er það brtt. við 9. gr. Felli ég mig betur við orðalagið á þeirri brtt. en till. hv. þm. Vestm., og mun ég því heldur greiða henni atkv. en þeirri síðarnefndu. Í 6. brtt., við 3. tölul. 11. gr., er gert ráð fyrir, að fyrningargjaldið af vélum og áhöldum sé 3% í stað á 5%, eins og ákveðið er í frv. Ég hefi ekki athugað, hversu miklu þetta munar eða hvort það er eðlilegur mismunur. En ég mun athuga það fyrir 3. umr., ef hv. þm. vildi taka þessa brtt. aftur til 3. umr., svo að þetta lægi fyrir. Þá er það brtt. við 12. gr., að í stað 30. sept. komi 15. sept. Ég hygg, að það sé til bóta, ef sú brtt. verð samþ. Það er oft svo, sérstaklega ef litil er síldveiði, að það er hægt að selja til útlanda alla framleiðslu verksmiðjanna af síldarmjöli í septembermánuði. Ef á að halda svo og svo miklu eftir fyrir innlenda markaðinn til loka september, getur það verið til baga fyrir verksmiðjurnar. Hinsvegar held ég, að bændum ætti að nægja, að hafa frest til 15. sept. Þá er séð, hvernig heyskapur sumarsins verður, og eftir því fer fyrst og fremst, hversu mikinn fóðurbæti þarf í landinu. Ætla ég að þessi brtt. 3. minni hl. sé til bóta fyrir verksmiðjurnar og bagalaus fyrir bændur; a. m. k. fæ ég ekki betur séð. Ég held, að pantanir eigi að vera komnar fyrir ágústmánaðarlok, og þá er enn ½ mánuður til stefnu. Ég get einnig fallizt á. að það er í alla staði eðlilegra að miða verðið á mjölinu við markaðsverð heldur en baði kostnaðarverð og markaðsverð. Gat ég þess við 1. umr., að ég teldi ástæðu til að breyta þessu. Mér virðist, að með því orðalagi, sem er í frv., séu að nokkru leyti teknir upp þeir sömu ágallar og áður voru á l. um þessi mál. Í frv. segir svo: .,Hámarksverð á síldarmjöli til samvinnufélaga, bæjarfélaga, hreppsfélaga og búnaðarfélaga ákveður ríkisstj. ár hvert, að fengnum till. verksmiðjustj. og með hliðsjón af kostnaðarverði og markaðsverði, enda hafi félögin pantað fyrir 30. sept. það af síldarmjöli, sem þau telja sig þurfa og síldarbræðslurnar geta látið af höndum“. Nú er það vitað, að í sept. er ekki séð að fullu, hvert verður kostnaðarverð á síldarmjölinu. Þá getur verið óselt svo og svo mikið af lýsi, en undir því er kostnaðarverð mjölsins komið, þegar síldin er keypt föstu verði. Og þegar miðað er við þetta tvennt, hvað á þá að ráða meira? Ég álit, að það eina eðlilega sé að miða við markaðsverð á mjölinu, ekki þó á hverjum tíma, því það væri óeðlilegt, að menn þyrftu að borga mjölið misjöfnu verði, kannske vegna verðbreytinga á erlendum markaði, heldur er ætlazt til, að það væri samið í eitt skipti og í einu lagi fyrir það mesta magn, sem seldist innanlands, en miðað við það meðalverð, sem fengist á útlendum markaði. Það mun í flestum tilfellum vera hægt að sjá um þetta leyti, hvað fyrir mjölið mundi fást, og með hliðsjón af því, hvað verðið yrði innanlands. Kostnaðarverðið er í fæstum tilfellum hægt að vita með vissu, og þó að menn hefðu einhverja hugmynd um það, yrði erfitt að segja, hvaða milliveg ætti að fara milli kostnaðarverðs og markaðsverðs. Ég held, að það séu ekki fleiri brtt., sem ég þarf að tala um. Ég er sammála 3. minni hl. um það, að rétt sé að fella niður útsvarsgreiðsluna með öllu, a. m. k. meðan ekki er önnur skipun gerð á útsvörum slíkra fyrirtækja og hér um ræðir.

Forseti (EÁrna) : Útbýtt er í d. nál. frá 3. minni hl. sjútvn., á þskj. 267. Til þess að brtt. á þessu þskj. geti komið til atkv. þarf afbrigði frá þingsköpum.

* Frsm. 1. minni hl. (Ingvar Pálmason): Ég sá ekki ástæðu til þess að kveðja mér hljóðs fyrr en þeir nm., sem eiga hér brtt., höfðu gert grein fyrir þeim, því eins og ég hefi tekið fram í nál., get ég vel sætt mig við, að frv. verði samþ. óbreytt. Hinsvegar geta komið þær brtt., sem ég gæti fallizt á, annaðhvort af því, að ég tel þær til bóta eða þá áliti, að þær skiptu ekki svo miklu máli, að ekki sé rétt að verða ekki við því að samþ. þær, ef það mætti verða til þess, að betra samkomulag næðist um málið. Um málið almennt ætla ég ekki að ræða að þessu sinni. Það var gert við 1. umr. En ég mun snúa mér að brtt. og skýra frá afstöðu minni til þeirra. Tek ég þá fyrst brtt. frá 2. minni hl. sjútvn., og skal ég reyna að vera stuttorður. Það er skemmst af að segja, að ég er brtt. mótfallinn. Ég skal geta þess, að það leit út fyrir það um tíma, að ég gæti orðið 2. minni hl. samferða í nál., en þegar til þess kom að fella niður tvær fyrstu gr. frv., gat ekki orðið úr því. Ástæðurnar fyrir því, að ég er mótfallinn þessum brtt., eru nokkurnveginn þær sömu og hæstv. atvmrh. hefir lýst. Ég tel, að þegar um svo fjárfrek fyrirtæki er að ræða og síldarverksmiðjurnar eru, sé með öllu óréttmætt að þau séu ekki undir eftirliti ríkisstj. Og á meðan ríkið er stærsti einstaki iðnrekandinn á þessu sviði, tel ég einnig af þeirri ástæðu alveg sjálfsagt, að eftirlit sé haft með byggingu slíkra verksmiðja. Hitt er jafnsjálfsagt, að ég tel, að það eigi ekki að koma til greina nein óeðlileg hindrun, meðan verksmiðjurnar eru ekki fleiri en það að álíta verður, að þær geri ekki meira en fullnægja framleiðsluþörfinni. Ég sé enga ástæðu til þess að neita einstaklingum um að byggja nýjar síldarverksmiðjur, ef þeir geta fært líkur fyrir því, að þeir geti fjárhagslega staðið undir þeim. En það er atriði, sem verður að taka til athugunar í hvert skipti, hvort viðkomandi umsækjandi geti virkilega komið þessu í framkvæmd, vegna þess, að af því getur leitt fjárhagslegt tjón fyrir ríkisheildina, ef mikið fé situr fast í slíku fyrirtæki og ekki er hægt að fullgera það. Um 3. brtt. á þskj. 256 get ég verið stuttorður. Tel ég hana meinlitla og í sjálfu sér ekki annað en skýringu á frvgr. Ég hygg, að það verði að telja, að framkvæmdarstjórn, sem ferðast í þarfir verksmiðjanna, t. d. á milli þeirra, heyri undir það að hafa dvalarstað á Siglufirði, og sé ég enga ástæðu til að leggja á móti þeirri brtt. Þá er það 4. brtt., við 6. gr. frv. Hún er um það, að breyta nokkuð þeim takmörkum, sem sett eru um heimild fyrir verksmiðjustj. til þess að láta gera umbætur á verksmiðjunum og bæta við þær. Ég skal játa það, að mér virðist svo í fljótu bragði, að upphæðin, sem ákveðin er í frv., geti í einstaka tilfelli orðið of lág, og ég skal lýsa því yfir, að ég fyrir mitt leyti er fús til að athuga þetta atriði milli umræðna, og mun ég geta fallizt á þessa brtt. Út af ræðu hæstv. atvmrh. vil ég taka það fram, að það dæmi, sem hann nefndi, að nú lægi fyrir að koma upp löndunartækjum við síldarverksmiðjurnar á Siglufirði, er þannig vaxið, að allir sjá, að ekki er óeðlilegt, að slík ákvörðun sé borin undir Alþingi. Er nægur tími til þess að fá þetta samþ. á þessu þingi. Þetta er framkvæmd, sem ekki verður gerð á hverju ári. Og ég álít, að það sé ekki réttmætt, þótt hægt sé að benda á þessa og hina endurbót, sem kosti svo og svo mikið fé á einu ári, að nefna það sem dæmi þess; hvað mikið verksmiðjurnar þurfa árlega, til þess að geta fullnægt eðlilegri þróun. Eg held sem sagt, að enn sem komið er sé ekki ólíklegt, að þessi upphæð, sem fæst með 4% gjaldi af stofnkostnaðarverði verksmiðjanna, mundi nægja. Ég hefi þá lýst þessum brtt. og get, eins og ég hefi þegar sagt, fallizt á þær sumar. Hinsvegar verð ég að lýsa mig andvígan brtt. hv. 3. landsk. sérstaklega brtt. um fyrningargjaldið. Ég get unað við, að það sé 5%, þótt það sé sennilega fulllítið, en hitt finnst mér ganga fjarstæðu næst, að lækka það niður í 3%.



Ég vil þakka hv. 1. og 2. minni hl. fyrir undirtektir þeirra í málinu.

Svo?

Hinsvegar sé ég ekki ástæðu til að þakka hv. 3. minni hl., og ég held, að það hafi verið verr farið en heima setið, að hv. 3. landsk. fór að blanda sér í þessar umr. Ég mun þó ekki fara ýtarlega út í brtt. hans, enda munu þær allar vera dauðvona fæddar. Þó vil ég minnast lítið eitt á brtt. hans við 14. gr., þar sem ákveðið er, að 1% af brúttóandvirði renni í sjóð hlutaðeigandi sveitar- eða bæjarfélags. Þetta vill hv. 3. landsk. fella niður og skipta þar með bæjarsjóð Siglufjarðar þessum tekjum, en tekjurnar renni í jöfnunarsjóð. Ég held, að ef út á þessa braut er farið, væri eins sanngjarnt að krefjast þess, að allir embættismenn ríkisins gyldu skatt í sameiginlegan sjóð. Það væri miklu eðlilegra. Hv. þm. taldi upp ýms óbein hlunnindi, sem Siglufjörður hefði af verksmiðjunum, hve margir sjómenn kæmu þangað o. s. frv., en hvað mætti þá segja um Reykjavík? Hæstv. atvmrh. sagði, að hér væri aðeins að ræða um skatt á verksmiðjurnar. En ætli ekki megi þá segja hið sama um fyrirtæki, t. d. útsvör Kveldúlfs til Arnarneshrepps? Hann sagði, að með þessu móti greiddu verksmiðjurnar öll gjöld sumra hreppa. En það er hægt að koma í veg fyrir þetta með því að ákveða, að þær greiði aldrei meira en 25% af gjöldum hreppsfélagsins. Það er rétt að Siglufjörður óskaði eftir verksmiðjunum, og jafnvel einstakir menn þar vegna vonar um aukna atvinnu, en það er vísi um það, að ef verksmiðjurnar væru í Reykjavík, myndi hv. 3. landsk. ekki fara fram á að þær væru skattfrjálsar. Í Siglufirði bera verksmiðjurnar samkv. gildandi l. allt að 1/3 útsvar, og myndi bærinn því tapa miklu við það, að gjaldið yrði fært niður í 25%. Annars hefir það ekki verið praktiserað áður, að atvinnusveitir fengju einhvern vissan útsvarshluta, heldur verið lagt á fyrirtækin „eftir efnum og ástæðum“. Ég vil að lokum spyrja hv. 3. landsk., hvort skilja beri 5. brtt. svo, að heimild til að kaupa síld til vinnslu falli niður, ef samþykki atvmrh. segir ekki til. þetta er aðeins fyrirspurn.

* Frsm. 3. minni hl. (Sigurjón Á. Ólafsson) : Ég skil ekki, hvers vegna hv. 1. þm. Eyf. þykist hafa ástæðu til að þakka 2. minni hl., sem þó hefir gert efnisbreytingar á frv. hans. Annars gerði hann mestar aths. út af brtt. minni, sem varðar útsvör verksmiðjanna til Siglufjarðar. Hann sagðist ekki sjá neinn mun á einkarekstri og ríkisrekstri í þessum efnum. En síldarverksmiðjum hefir aldrei verið ætlað að vera gróðafyrirtæki, heldur verið meiningin, að hver aðili fengi sinn hlut óskertan. Þær eiga sjálfar ekki að hirða neinn gróða, nema þann hlut, sem nauðsynlegur er til rekstrarkostnaðar. Hér er dálitið ólíku saman að jafna, því að ef við t. d. tökum Reykjavík, þá er ekki svo litlu fé varið úr bæjarsjóði til þess að gera bæinn sem vistlegastan og til þess að skapa þægindi fyrir hvern einstakan mann. Það má telja upp margt, sem bæjarfélagið gerir íbúunum til þæginda og til þess að létta af þeim ýmsum. kvöðum, sem útsvörin koma beint og óbeint á móti.

Þetta á allt við um verksmiðjurnar

. Nei, þar gegnir allt öðru máli. Um verksmiðjurnar er það að segja, að þær eru fyrst og fremst stofnsettar til þess að auka atvinnumöguleika landsmanna, og í öðru lagi til þess að skapa atvinnulíf í bæjunum, enda liggja nú fyrir þinginu fjölmargar beiðnir frá einstökum bæjum um að fá verksmiðjur. Get ég hv. d. til athugunar nefnt þessa staði. Það eru Vestmannaeyjar, Hrísey, Akureyri, Sauðárkrókur, Ingólfsfjörður, og Ólafsvík; um verksmiðjuaukningu er beðið á Siglufirði og Raufarhöfn. Grundvöllurinn undir þessum heiðnum er vitanlega fyrst og fremst sá, að skapa atvinnu á viðkomandi stöðum. Siglufjörður hefir í ríkustum mæli fengið þessar óskir sínur uppfylltar, og má hann það þakka legu sinni og aðstöðu. Hafa þar því skapazt stórkostlegir atvinnumöguleikar, enda var Siglfirðingum þetta fyllilega ljóst, þegar þeir fóru fram á verksmiðjuaukninguna, en svo koma þeir bara eftir á og heimta skatt af þessum fyrirtækjum, sem á engan hátt getur talizt réttmætt, eins og þegar hefir verið sýnt fram á með óyggjandi rökum. Og í þessu sambandi get ég bætt því við, sem ég gleymdi í mínni fyrri ræðu, er ég minntist á það, hversu ómetanlegt gagn bæjunum væri að verksmiðjunum, að einmitt þessi pláss, sem hafa hlotið það hnoss að fá verksmiðjur byggðar í sínu umdæmi, sitja fyrst og fremst fyrir með að veita sínum íbúum atvinnu, á sama tíma sem flest kauptún á landinu eru í stökustu vandræðum með að koma miklum fjölda af sinu fólki í atvinnu yfir sumartímann. Þessi sami þm. (BSt) vildi meina það, að Rvík myndi víst nota sér af því, ef hún hefði einhverja síldarverksmiðju til þess að skattleggja. Það er nú ekki sjáanlegt, að í náinni framtíð muni rísa hér upp síldarverksmiðja, en ég býst við, að það myndi teljast mikið happ, ef hægt væri að veiða síld í nágrenni Rvík, og hefi ég ekki neina trú á því, að bærinn hefði þá neina tilhneigingu til þess að skattleggja sérstaklega slíka verksmiðju. Hann myndi leggja meira upp úr því happi að fá þar aukna atvinnu inn í bæinn. Það er vitanlega rétt hjá hv. þm., að hingað koma afarmörg skip, en mér er ekki kunnugt um, að þau séu á neinn hátt skattlögð umfram það. sem alstaðar er gert, sem sé með hafnargjöldum.

En verzlunin?

Já, hér er rekin mikil verzlun. en ég veit ekki betur en að hún beri heldur lága skatta. Þá má og minnast á þið, að á vissum tíma árs vinna hér í Rvík mörg hundruð utanbæjarmanna, sem ekki borga hingað einn einasta eyri í skatt. Þetta má því teygja út í það endalausa, hvort eitt bæjarfélag líði meira tjón en. annað vegna aðstreymis fólksins. Og það er sama, hvernig þessu öllu er velt við, að engin rok er hægt að finna fyrir því, að réttmætt sé að leggja sérstakan skatt á fyrirtæki eins og ríkisverksmiðjurnar á þeim stöðum, sem þær eru settar upp. Sami hv. þm. taldi það ekki fráleita till., sem ég skaut fram, að það ætti að takmarka útsvarsálagninguna, þar sem hún væri leyfð. En ég tel það ekki aðalatriðið, heldur hitt, að sett sé nokkurt samræmi í það, hvað verksmiðjurnar greiði, hvort sem það eru einkaverksmiðjur eða ríkisverksmiðjur, og sem komi öllum bæjarfélögum að notum. - Við skulum t. d. taka Hafnarfjörð, sem sendir mikið af sínu fólki á síldveiðar. Hann hefir engan slíkan rekstur til þess að skattleggja. En hví má ekki slíkt bæjarfélag eiga einhvern þátt í þeirri skattlagningu. sem kynni að koma í jöfnunarsjóð af svona rekstri, sem rekinn er fyrir atbeina ríkissjóðs? Menn sitja nú með sveittan skallann og reyna að grafa upp einhverja tekjustofna handa þeim bæjarfélögum, sem verst eru stæð. Hér er einn tekjustofn, sem um getur verið að ræða, í staðinn fyrir að láta einstöku bæjarfélög sitja að honum. - Ég held, að ég hafi þá svarað aðalatriðunum í ræðu hv. 1. þm. Eyf. Hv. þm. Vestm. gerði grein fyrir sínum till., og get ég verið frekar fáorður um hans ræðu. Hann reyndi að rökstyðja þá till. sína að fella burtu 1. og 2. gr. frv. Hefir þessu þegar verið svarað af hæstv. atvmrh. En ég vil bara benda honum á það, að enda þótt eins og nú standa sakir sé mjög mikil keppni í mönnum um að reisa verksmiðjur, þá megum við ekki einblína á líðandi stund; við verðum líka að líta fram í tímann. Ég játa, að eins og nú er háttað um okkar atvinnuvegi, þá ber okkur að vissu marki að auka verksmiðjurnar. En nú er þó svo, að mögulegt er að vinna á dag um 26 þús. mál. í öllum verksmiðjum landsins, og ef við tökum 60 vinnudaga yfir sumarið, þá verða þetta 1½ millj. síldarmál. Þessu marki var náð í ár, en það hefir líka verið með betri árum hvað síldveiðarnar snertir. En til þess að skila síldinni að þessu marki í verksmiðjurnar, verða skipin, miðað við fjölda þeirra nú í sumar, að veiða um 10 þús. mál, og er það óvarlega áætlað að öllum jafnaði.

Fleiri skip og fleiri menn

. Ég hygg, að í ár hafi nú verið nýttur allur sá skipakostur, sem hægt var að setja á flot, og þó að gert sé ráð fyrir einhverri aukningu á skipaflotanum, þá verður hún ekki meiri en að vega á móti þeirri aukningu verksmiðjanna, sem menn eru nú sammála um að gera. Eins og hv. þm. veit, þá er það skoðun okkar, að auka beri verksmiðjuna á Raufarhöfn, svo að hún geti unnið 2400 málum meira á sólarhring, og það er sumra skoðun, að auka megi á Siglufirði, þannig að vinnslan aukist um 2400 mál. Það þarf nokkur skip til þess að fylla upp þetta. Og þetta er náttúrlega gott og blessað á meðan síldarverðið er hátt, en á það hefir verið bent, að undir eins og síldarverðið lækkaði, þá er álitamál, hvað mikið stærri skipin verða látin ganga. Ég þykist að vísu vita, að smærri skipin verði látin ganga svo lengi sem fært þykir. Þetta er því ekki eins þýðingarlítið mál og hv. þm. vill vera láta að hafa einhverja takmörkun á því, hvað mikið megi reisa af verksmiðjum, et við eigum ekki að kollsteypa okkur, þegar lakari árin koma. - Hinsvegar vil ég að ríkið eigi forgangsrétt á að kaupa þær verksmiðjur, sem einstaklingar reka og kunna að vilja selja. Reynslan hefir sýnt oss, að þetta er svo þýðingarmikill rekstur fyrir þjóðina í heild, að ekki má sleppa fram af því taumunum, hvort verksmiðjurnar eru reknar eða ekki. Og eru þetta m. a. rök fyrir því. að ríkið hafi forgangsrétt að þeim verksmiðjum, sem einstaklingar vilja selja, en þetta vill hv. þm. fella niður. Hv. þm. skaut því hér fram áðan, sem hæstv. atvmrh. heyrði ekki, að hæstv. ríkisstj. hefði stefnt að því að hefta byggingu síldarverksmiðja, og þykist ég vita, að hann hafi þar átt við verksmiðju Kveldúlfs á Hjalteyri. Hv. þm. veit það vel, að aldrei var neitað um byggingarleyfi fyrir þeirri verksmiðju, heldur var það bundið því skilyrði. að gerð væri grein fyrir því fjármagni sem til verksmiðjanna færi, en vegna þess að alllengi stóð á þeim sönnunargögnum, varð dráttur á leyfisveitingunni, og einnig vegna annars, sem þá var að gerast hér á Alþ. um sama leyti.

Já, var það ekki!

Það var vitanlega þýðingarlaust að veita fyrirtækinu leyfi á meðan ekki var útséð um það, hvort það ætti að gerast upp eða ekki. Annars varð ég dálítið undrandi á þeirri skoðun, sem fram kom hjá hv. þm. um rekstur ríkisverksmiðjanna, því að ég hefi yfirleitt skoðað hann sem fulltrúa einkaframtaksins, en ekki samvinnunnar, en það var svo að skilja á honum, að samvinnufyrirkomulag á rekstri verksmiðjanna væri hið eina rétta, og er mér ekki grunlaust um, að bak við þessa herferð, sem fram kemur í frv. um síldarverksmiðjur ríkisins, liggi sú eina og ákveðna stefna að gera ríkisverksmiðjurnar lakari í samkeppninni við einkaverksmiðjurnar, m. ö. o. gera hlut einkaverksmiðjanna betri og skapa ótrú á ríkisverksmiðjunum, sem endi með því, að þær verði seldar einstaklingum, sem kynnu að vilja reka þær. Þetta er náttúrlega skiljanleg stefna af hálfu þeirra, sem eru fulltrúar einkaframtaksins, en mér þykir kasta tólfunum, þegar forvígismenn samvinnuhreyfingarinnar hér á landi vilja styðja þá stefnu. Hv. þm. telur, að margir muni frekar vilja taka þá leiðina að koma síldinni til vinnslu í verksmiðjunum heldur en að fá ákveðið verð fyrir hana. Ég hygg nú samt, að þeir verði fáir, sem heldur vilja geyma einhvern hluta verðsins í verksmiðjunum en að fá verðið svo nærri því rétta sem unnt er. Ég hefi átt tal við marga um þetta, og allir hafa sömu sögu að segja, og er það m. a. af því, að hið eina ár, sem ríkisverksmiðjurnar borguðu 85%, fékkst aldrei neitt meira. Síðan hefir alltaf verið borgað fast og ákveðið verð, og í sumum tilfellum kannske verið ákveðið hærra en geta stóð til, til þess að tryggja það, að þessum atvinnurekstri væri haldið uppi í landinu. Og ég efast ekki um, þegar allt kemur til alls, að þjóðin í heild hafi grætt á því, enda þó ríkisverksmiðjurnar skiluðu ekki ágóða það árið. Enda er það ekki fyrst og fremst hlutverk ríkisverksmiðjanna að græða, heldur það, að halda uppi þessum atvinnurekstri jafnt í vondum árum sem góðum. Við hv. minni hl. n., 2. þm. S.-M. hefi ég eiginlega lítið að segja. Ég hygg nú, að hans innsta hugsun sé ekki sú, að fylgja þessu máli fram óbreyttu, þó að ég vilji á engan hátt vera að túlka hjá honum aðra skoðun en þá, sem hann hefir látið uppi. Og ég er ennþá þeirrar skoðunar, að jafnvel í hans flokki séu allmargir menn, sem sjái það að sú stefna, sem í frv. felst, sé hættuleg fyrir rekstur síldarverksmiðjanna, hvað sem annað flýtur á yfirborðinu. Þessi sami hv. þm. taldi, að engin rök mæltu með mínum brtt. En ég hygg, að þær séu í fyllsta samræmi við það, sem reynslan hefir ynt, að sé heppilegast, enda hefir enginn getað hrakið það; síður en svo. Um þann skilning. sem leggja skal í mína brtt. við 9. gr., skal ég geta þess, að ég vil hafa heimildina til þess að kaupa síldina alveg skilyrðislausa. En í því tilfelli - sem einhver hv. þm. drap á -, að slík heimild sé ekki notuð, þá kveður 11. gr. alveg skýrt á um það, hvað þá skuli gera. Hér stangast því ekkert á hvað þetta snertir. Ég vil þá að síðustu aðeins geta þess út af þeim tilmælum til mín um að taka brtt. við 5% fyrningargjaldið aftur til 3. umr., að það er útlátalítið fyrir mig. Þó skal ég aðeins vitna í það, að á þinginu 1935 var ekki ágreiningur um það að lækka fyrningargjaldið af vélum og áhöldum niður í 2%, og var það gert til þess, að draga frá því verði, sem útborgað yrði til þeirra, sem skipta við verksmiðjurnar. En ég skal reyna að kynna mér það, hvort óhæfilega er í sakirnar farið með því að áætla þetta gjald 3%, þó að það skipti kannske ekki miklu.

Það þarf að vera 8–10%

. Ég ætla ekki að rengja það fyrr en ef ég sé, að það sé ekki rétt, en mér þykir mikið, ef þarf svo háa afskrift. Ég hefi áður gert grein fyrir brtt. mínum, og sömuleiðis hefir hæstv. atvmrh. gert þeim mjög góð skil, ég fjölyrði því ekki um þær að þessu sinni, en ég vænti þess, þegar um svo þýðingarmikið mál er að ræða sem framtíð síldarverksmiðjanna, að þá gái hv. þdm. vel að því, hvert nú er stefnt. Þessar verksmiðjur voru stofnaðar og hafa verið reknar með það markmið fyrir augum, að þær yrðu öllum landslýð til heilla og tryggja það, að hver og einn fengi það, sem honum ber með réttu.

* Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég ætla ekki að lengja umr. að sinni, en vil fara þess á leit við 2. og 3. minni hl. hv. sjútvn., að þeir taki aftur til 3. umr. nokkrar af sinum brtt. Hv. þm. Vestm. vildi ég biðja að taka aftur 4. brtt. sina, um takmörkun á heimild verksmiðjustj. til að gera umbætur og viðbætur við verksmiðjurnar, og 6. brtt., um niðurfærslu á skattgjaldi verksmiðjanna til bæjar- eða sveitarsjóða. Einnig tel ég rétt, að hann taki aftur sömuleiðis til 3. umr. 3. brtt. sína, við 4. gr. frv., án þess .ég leggi á það mikla áherzlu, því hún skiptir ekki miklu máli. En hinar tvær till., 4. og 6., vildi ég mælast til að hann tæki aftur til 3. umr. Á sama hátt vildi ég mælast til þess við hv. 3. minni hl. n., að hann léti bíða til 3. umr. 2. og 3. brtt. sína á þskj. 267, við 6. og 7. gr., og ennfremur 6. brtt. á sama þskj. Í sambandi við það, sem sagt hefir verið, að 5% væri of lág afskrift af vélum verksmiðjanna, vil ég benda á það, að auk þess fer fram afskrift á verksmiðjunum á annan hátt, þar sem er afborgun af þeim skuldum, er á þeim hvíla. Þá vil ég ennfremur mælast til þess við hv. 3. landsk. þm., að hann taki aftur 8. brtt. sína til 3. umr., ef hv. þm. Vestm. verður einnig við mínum tilmælum.

Forseti (EÁrna): Nú eru tveir hv. þm. á mælendaskrá, en æskilegt væri að ljúka umr. á þessum fundi.

Eg get fallið frá orðinu og tek aftur til 3. umr. þær brtt., sem hæstv. ráðh. nefndi. - PZ: Ég fell einnig frá orðinu. - SÁÓ: Ég tek aftur til 3. umr. þær brtt., er hæstv. ráðh. talaði um

.