Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þegar við nú við 2. umr. hér í deildinni byrjum að ræða þetta mál, sem ég tel langmerkasta málið á þessu þingi, vildi ég gjarnan með nokkrum orðum gefa nokkurt yfirlit yfir, hvernig málið horfir við frá mínu sjónarmiði og hverja nauðsyn ég tel á að afgreiða það. Ég hef skrifað greinaflokk, hvar af þrjár hafa birzt í Tímanum, en hinar hafa ekki haft pláss þar enn, en koma síðar, um það, hvernig ástandið er í hverrí einstakri sýslu. Af þeim geta menn séð þær sömu tölur, sem fram koma í áliti minni hlutans, eftir Pálma Einarssyni, sem úr þeim hefur unnið með mér, um, hvernig túnstærðir eru nú í heild á landinu. En það er nú svo, að það er ekki túnstærðin ein, sem þarna kemur til greina. Það þarf að taka tillit til fleira, þegar þið afgreiðið þetta mál og takið afstöðu til þess. Það er nú svo, að bændurnir geta yfirleitt ekki rekið bú á sínum jörðum, til þess að þau séu arðgæf, nema þeir hafi aðstöðu til þess að afla heyja á jörðinni, sem búféð aftur geti umsett í afurðir, sem séu það miklar, og hægt sé að selja þær fyrir það verð, að kostnaðurinn við heyöflunina ásamt með öðrum óhjákvæmilegum kostnaði við búreksturinn, eins og landskuldum og útsvari, sköttum o.s.frv., náist upp borinn. Meðan barið var á útberjum hér og þar um landið, gekk þetta, meðan fólkið kostaði lítið eða ekki neitt. En um leið og kaupgjaldið óx, varð þetta ómögulegt, þá varð eftirtekjan of lítil. Þá sneru bændurnir sér að því yfirleitt að reyna að stækka túnin, og það opinbera fór að koma þá á móti þeim með jarðræktarstyrk (1924). Nú skal ég með nokkrum tölum sýna, hvernig þetta hefur gengið, því að það er meira komið undir uppskerunni á túnunum heldur en út af fyrir sig stærðinni. En uppskeran á túnunum er svo misjöfn, að sumarið 1955 fékk sá bóndi, sem fékk minnst af sínu túni, nm 11 hesta af ha., en sá, sem fékk mest, yfir 70, svo að allir sjá, að þetta skiptir líkamáli. Ég hef þess vegna flokkað jarðirnar, sem byggðar voru 1955, í hópa eftir því, hve mikið töðufall var á jörðunum. Þegar þið heyrið þær tölur og sjáið, hvernig þær hafa breytzt, þá skiljið þið nauðsynina á því, að þetta átak sé gert til þess að koma heyfengnum upp á þeim jörðunum, sem minnst töðufallið hafa hlutfallslega, ég nefni hlutfallstölur eingöngu, en ekki heildartölur, og ég bendi þá á, hvernig þetta hefur breytzt frá 1930 og til 1955. – 1930 voru 40.8% af öllum jörðum í landinu, þar sem menn höfðu innan við 100 hesta töðufall af túnum sínum. 1940 er talan komin niður í 32.1, 1950 niður í 12.4 og núna, 1955, niður í 7.4. Þetta eru jarðirnar, sem höfðu allra minnstu töðuna. Það hefur þá unnizt þetta á, að það er ekki nema 7.4% af jörðunum í landinu núna, sem byggðar eru, sem hafa innan við 100 hesta töðufall af túninu. Með á milli 100 og 200 hesta töðufall voru líka 40.8% jarðanna 1930, 38% 1940, 32% 1950 og 24% 1955. Milli 200 og 300 voru 11.4%, fjölga svo upp í 18% 1940, upp í 25.5% 1950 og upp í 33.2% 1955. Með milli 300 og 400 hesta töðufall voru bara 4% 1930, það var allt og sumt, fjölgar svo upp í 6.7%, upp í 15%, og nú er það komið upp í 17%. Með milli 400 og 500 hesta töðufall var 1.4%, svo 2.3%, svo 7.4% og svo 1955 8%. Og með milli 500 og 600 hesta töðufall voru það 0.6%, 1.4%, 3.7% og nú 4%. Og með milli 600 og 700 voru 0.3%, 0.6%, 1.6% og nú 2%. Og með yfir 800 hesta töðufall voru 0.4%, 0.5%, 1.5% og nú 2.9%. Þið sjáið af þessu, að á þessum 25 árum, sem þarna er um að ræða, fækkar blessanlega jörðunum með litlu túnin og fjölgar þeim, sem hafa stærri tún eða meira töðufall. Það miðar í áttina og miðar meira að segja vel í áttina, sérstaklega á síðustu fimm árunum. Af þessu er alveg ljóst, hver höfuðnauðsyn það er að koma þessum jörðum upp, sem hafa minnst töðufall, til þess að myndist þar grundvöllur fyrir sæmilegum búskap. Núna er þetta svo, að bændurnir, sem á þeim búa, gera hvort tveggja, annars vegar hafa þeir ekki nóga vinnu á jörðinni, það koma ekki eftir þá þau afköst í þjóðarbúið, sem á að vera, og hins vegar fara þeir þó burt oft og einatt til þess að afla sér tekna utan búskaparins. Ég hef verið þar í sveit staddur, vestur á Vestfjörðum að vori til á kúasýningu, að af 34 bændum í sveitinni voru aðeins tveir heima í sveitinni, hinir allir til sjós á vertíð til að afla sér tekna til viðbótar sínum litlu tekjum af búunum. Og þessi bú voru þá svo lítil, að þegar bóndinn er heima að stunda skepnurnar, t.d. að vetrinum, þá vinnur hann ekki nema litið brot af þeirri vinnu, sem menn vinna, þar sem búreksturinn er kominn í lag og þar sem bóndinn hefur nóg að starfa. Vinnuaflið nýtist þess vegna ekki. Það er fyrst og fremst vegna þessa, sem við þurfum að koma heyskapnum á þessum jörðum upp. Það er ekki af því, að þessi bóndi, sem á jörðinni býr, þurfi sérstaklega á því að halda að fá jörðinni breytt í þessu efni. Það er af því, að þjóðfélagið þarf þess. Þjóðfélagið þarf að fá nýtt vinnuafl hvers þjóðfélagsþegns og fá framleiðsluna sem allra ódýrasta, og þess vegna er það, sem á að leggja vinnu og peninga og allt, sem hægt er, í það að skapa þá aðstöðu á þessum jörðum, að mennirnir geti búið þar mannsæmandi lífi og haft þær tekjur, sem þeir þurfa fyrir sína fjölskyldu. Við sjáum þetta líka, ef við lítum á stærð túnanna og heyfallið af þeim eftir sýslum, og þá sjáið þið, hve geysilega þetta er misjafnt. Stærsta meðaltún á jörð í sýslu núna er úr Rangárvallasýslu, það er 14,5 ha., og fæst af því 521 hestur, og er meðaljörðin þar sú fimmta í röðinni hvað töðufallið snertir, þó að það sé efst með stærðina. Næst kemur Kjósarsýsla með 14,2 ha. tún og 485 hesta og er sú sjötta í röðinni hvað töðufallið snertir. Þá Árnessýsla með 14 ha. tún og 547 hesta og er sú þriðja í röðinni hvað töðufallið snertir. Borgarfjarðarsýsla er næst með 13.7 ha. tún og 544 hesta og er sú fjórða í röðinni. Eyjafjarðarsýsla með 13.2 ha. tún og 559 töðuhesta og er önnur í röðinni hrað töðufallið snertir. Austur-Húnavatnssýsla með 11.9 ha. tún og 587 hesta af meðaltúninu og er nr. eitt hvað töðufallið snertir. Þessar sýslur fimm - ekki Kjósarsýslan, en hinar fimm - eru með yfir 500 hesta af túninu. Það er allt og sumt. Svo kemur Skagafjarðarsýsla næst með 10.8 hektara tún og 429 hesta og er sú 8. í röðinni hvað töðufallið snertir. Mýrasýsla með 9.9 ha. tún og 447 hesta og er sú 7. í röðinni hvað töðufallið snertir. Vestur-Skaftafellssýsla með 9 ha. tún og 308 hesta töðu og er sú 15. í röðinni hvað töðufallið snertir. Suður-Þingeyjarsýsla með 8.8 ha. tún og 348 hesta töðu og er sú 12. í röðinni hvað töðufallið snertir. Dalasýsla með 8.6 ha. tún og 408 hesta töðu og er sú 9. í röðinni hvað töðufallið snertir. Og með Dalasýsluna er það einkennilegt, að þegar maður tekur túnstærðina eins og hún var 1920, þá er Dalasýslan nr. eitt með stærst tún og mest töðufall af öllum sýslum landsins. En nú er hún orðin sú 11. í röðinni hvað túnstærðina snertir og sú 9. hvað töðufallið snertir. Vestur-Húnavatnssýsla hefur 8 ha. tún á meðaljörð og 396 töðuhesta og er sú 10. í röðinni. Norður-Ísafjarðarsýsla með 7.9 ha. og 313 hesta og er sú 14. í röðinni. Norður-Þingeyjarsýsla með 7.9 ha. tún og 337 hesta og er sú 13. í röðinni. Austur-Skaftafellssýsla með 7 ha. tún og 266 hesta og er sú 18. í röðinni. Suður-Múlasýsla með 6.8 ha. tún og 299 hesta og er sú 16. í röðinni. Norður-Múlasýsla með 6.8 ha. tún, 261 hest og er sú 19. í röðinni. Vestur-Ísafjarðarsýsla með 6.8 ha. tún og 348 hesta og er sú 11. í röðinni. Snæfellsnessýsla með 6.4 ha. tún og 289 hesta töðu og er sú 17. í röðinni. Barðastrandarsýsla með 6.1 ha. tún og 260 hesta töðu og er sú 20. í röðinni. Og Strandasýsla með 6,1 ha. tún og 257 hesta og er sú 21. í röðinni. Meðaltúnið á landinu er 10.2 hektara stórt og gefur af sér 414 hesta. Þið sjáið af þessu, að þetta er ákaflega misjafnt í sýslunum. Og ef við förum að gá að jörðunum, sem byggðar eru og hafa minnst túnin, þá sjáum við, að það er í sumum þeirra allt niður í 52% af byggðinni í Barðastrandarsýslunni, sem hefur tún, sem eru minni en 5 ha. Það er meira en önnur hver jörð árið 1956. Nú skal það viðurkennt mjög fúslega af mér, að það er ekki einhlítt að dæma eftir. heyskapnum einum, og það getur hugsazt og kemur oft fyrir, að menu, sem hafa minni töðu en maður telur æskilegt, hafi á annan hátt upp arð af sínu búi. Sérstaklega gildir þetta um Strandasýsluna, þar sem er mikið af hlunnindum, og koma tekjur í gegnum þau. En þetta kemur líka af því, að búféð er misarðsamt. Og án þess að fara nánar út í það, skal ég benda á, að í gegnum eftirlits- og fóðurbirgðafélögin, sem eru nokkur í landinu og halda skýrslur, fær maður annars vegar, hvað margt fé er á fóðri að vetrinum, hins vegar, hvað mörgum lömbum er slátrað og hvað þau hafi haft mikið kjöt alls, sem slátrað hefur verið, í þriðja lagi, hvað mörg lömb eru sett á og seld til lífs. Ef maður reiknar líflambið með sama kjötþunga og sláturlambið, þá sýnir það síg, að brúttóarðurinn, sem bóndinn fær af sínu fé, er svo misjafn, að í heilum hreppum getur þetta munað upp undir helming. Fyrir árið í fyrra er ég búinn að reikna þetta út fyrir 12 félög, sem hafa sent til mín skýrslur, þar af er það hæst í Kirkjubólshreppnum í Strandasýslunni. Þar eru 2679 fjár á fóðri, og þar kemur á fóðraða kind 21.3 kg af dilkakjöti. Sá hreppurinn, sem aftur er lægstur, hefur 2980 kindur á fóðri og fær 11.4 kg af kjöti eftir fóðraða kind. Þar á milli standa svo hinir. Sama gildir um nautgripina. Meðalkýrnyt er helmingi hærri í þeim hreppum, sem hún er mest í, en þar sem hún er lægst. Það er þess vegna ekki allt komið undir því, hve heyöflunin er mikil, heldur líka undir því, hvernig búfénaðurinn er, sem þeir láta breyta heyi í afurðir, og hvernig með hann er farið. Ég tel þess vegna nauðsynlegt ákvæði að láta fé úr ríkissjóði til þess að koma upp töðufallinu á þessum jörðum, sem minnst bú hafa og þar sem bóndinn verður sumpart að vera atvinnulaus heima og sumpart að vera á snöpum eftir atvinnu annars staðar, svo sem þingið hefur nú margviðurkennt, t.d. þegar er verið að búta niður fé í vegina. Þá er ævinlega verið að taka tillit til þess, að bændurnir geti fengið vinnu við vegagerðina, sem aldrei ætti að gera og ekki að búta vegaféð eins mikið niður og gert er, en það er nú annað mál. Þetta frv., sem fyrir liggur, á að vera búið að fá ákaflega rækilega meðferð. Það er undirbúið af mþn., sem í sat formaður Búnaðarfélags Íslands og Pétur Ottesen eftir ábendingu frá Búnaðarfélagsstjórninni, Jón Pálmason og Pálmi Einarsson landnámsstjóri frá nýbýlastjórn og svo skólastjórinn á Hólum stjórnskipaður. Þrátt fyrir það er frv., eins og það nú liggur hér fyrir þessari deild, í því formi, að ég hefði óskað eftir ákveðnum breytingum við það og þeim þó nokkrum. En þar sem tveir mennirnir, sem voru í mþn., sitja í Nd. og sýnilega hafa önnur sjónarmið á því en ég, a.m.k. hvað sumt af þeim brtt. snertir, þá mun ég ekki hér í deildinni flytja brtt. við frv., aðrar en þær, sem ég tel alveg nauðsynlegar lagfæringar á atriðum, sem hafa einhvern veginn dottið út hjá þeim. Hinar tillögurnar, sem ég vildi gera, en geri ekki, eru sumar þess eðlis, að það getur kannske eins vel gengið að hafa það eins og það er hjá þeim og eins og ég hefði viljað hafa það. En aðrar eru aftur þess eðlis, að strax á næsta eða þar næsta þingi hygg ég, að allir sjái, að þeim þarf að breyta og að þeim þá verði breytt þar. Ég beld, að það sé ástæða til að minnast á þessi atriði málsins vegna framtíðarinnar. Ég skal fyrst minnast á það, sem ég tel miður farið, en ég býst ekki við að verði breytt, hvorki nú né í náinni framtíð, úr því sem komið er. Og það er það, að ég hefði talið eðlilegt, að það væri ekki nýbýlastjórn og landnámsstjóri, sem ættu að sjá um stækkun á þessum gömlu túnum og úthluta þeim 4 millj. í ár og 5 millj. næstu ár, sem verja á til þess, heldur Búnaðarfélag Íslands. Búnaðarfélag Íslands er samsafn af öllum búnaðarsamböndunum, ræktunarsamböndunum, og undir því starfa héraðsráðunautarnir. En það er vita ómögulegt að framkvæma þetta mál, hvernig sem það verður afgreitt, nema með aðstoð og samvinnu við þessa aðila, sem allir lúta yfirstjórn Búnaðarfélags Íslands. Þess vegna var miklu eðlilegra, að Búnaðarfélag Íslands hefði þessa framkvæmd málsins með höndum í frv. heldur en landnámsstjóri. Hins vegar mun hér vera að ræða um sömu viðleitni og hefur smám saman verið hjá því opinbera. Málin hafa verið færð frá Búnaðarfélaginu og undir aðrar sérstakar stofnanir eða beint undir ríkisstjórnina, smám saman, þegar Búnaðarfélagið og þeir, sem að því standa, hafa verið búnir að vinna nógu mikið að málunum og koma þeim almennilega á stað. Þannig var það með jarðræktartilraunirnar. Þær fóru fram um áratugi alveg á vegum Búnaðarfélags Íslands. Nú eru þær allar komnar undir sérstaka stjórn og beint undir stjórnarráðið. Þannig fór um búfjárræktartilraunirnar. Það var alveg sama. Þar reið Búnaðarfélag Íslands á vaðið, hafði þær með höndum og sá um þær líka um áratugi. Nú eru þær allar komnar undir sérstaka stjórn og beint undir stjórnarráðið. Þannig var um fiskræktina. Það byrjaði á því að hafa fiskiráðunaut og leiðbeina um fiskiklak. Þannig var það með nýbýlamálið o.s.frv., o.s.frv. Nú er það komið undir sérstaka stjórn og burt frá Búnaðarfélagi Íslands. Svoleiðis var það með sandgræðsluna. Meira að segja eftir lögum á Búnaðarfélag Íslands að hafa hana enn með höndum að öllu leyti, en í framkvæmd er hún komin undir sandgræðslustjóra, sem heyrir beint undir stjórnarráðið, og þau mál koma aldrei í Búnaðarfélagið. Ég skoða þetta sem áframhald á þessari þróun, og án þess að leggja dóm á það, hvort hún hafi verið heillavænleg alltaf og ævinlega, eins og hún hefur verið framkvæmd hingað til, þá fullyrði ég alveg, að það var miklu heppilegra í þessu tilfelli, þar sem átti að vinna með öllu því „apparati“, sem myndar Búnaðarfélagið, búnaðarsamböndunum og ræktunarsamböndunum og héraðsráðunautunum, að láta Búnaðarfélagið hafa framkvæmdina heldur en nýbýlastjórn. Og nýbýlastjórn verður vita ómögulegt að framkvæma það, hvernig sem það er framkvæmt, nema í samráði við héraðsráðunautana, búnaðarsamböndin og ræktunarsamböndin. En sem sagt, þetta hefur n. orðið sammála um, menn úr stjórn Búnaðarfélagsins, meiri hlutinn úr henni, nefndarmenn og aðrir hafa orðið sammála um þetta, og ég ætla ekkert við því að segja, en bendi þó á þetta. Í öðru lagi vil ég benda á það, að mér finnst allt of losaralega á því tekið í frv., hvernig þessi framkvæmd á að fara fram. Hér á ríkið að koma með styrk, sem á að nema helmingi af kostnaðinum við að stækka túnin og koma þeim upp í 10 ha. stærð, þar sem á annað borð þykir rétt, að byggð haldist á jörðinni og tún séu gerð svo stór. Það eru margar leiðir til að framkvæma þetta. Það má hugsa sér að framkvæma það á þann veg að fela viðkomandi ræktunarsambandi að taka fyrir þennan eða hinn hrepp, til þess að það verði gert sem ódýrast, flutningur milli staða sem minnstur, að koma öllum túnunum í hreppnum upp í 10 ha. og hver greiði sinn helming. Það má hugsa sér að framkvæma það á þann hátt að borga bara aukastyrk á þau túnin, sem þetta er gert við, og láta laust og fast, hvaða tún það eru, eftir að búið er að ákveða, hvaða jarðir heyri þarna undir. Og enn mætti hafa það á fleiri vegu. En hvernig sem það verður framkvæmt, þá er ákaflega hætt við því, að það dragi að einhverju leyti úr framkvæmdum á binum jörðunum í hinum hreppunum, sem biða. Það eru takmörk, hvað margar jarðir er bægt að taka fyrir í sumar til þess að koma túnunum á þeim upp í 10 ha. Vinna þá hinir á litlu túnunum, eins og þeir mundu annars hafa gert, eða halda þeir að einhverju leyti að sér höndum, af því að þeir vita, að röðin kemur að þeim á næsta ári eða þar næsta ári, og þá fá þeir helminginn borgaðan, en ekki nema lítið brot núna? Það er ekkert farið inn á það í frv., hvernig þetta eigi að framkvæmast og sé hugsað að framkvæmast. Ég sakna þess, því að þetta getur oltið á töluvert miklu um, hvað gert verður að endurbótum á næstu árum, hvernig þessu er fyrir komið. Ég mun þá ekki heldur fara út í það og ekki gera neina till. um það, en ég sakna þess sem sagt. Það má líka segja, að það sé reglugerðarákvæði og komi þar fram og þurfi því ekki að takast í lögin sjálf. Þá eru tvö atriði í lögunum, sem ég tel að þurfi að breyta, helzt bara strax á næsta þingi. en ég vil ekki leggja til breytingu á núna af þeirri ástæðu, að ég óttast, að frv. nái þá ekki fram að ganga. En ég tel nauðsyn bera til þess, að það nái fram að ganga á þessu þingi. Þessi tvö ákvæði eru annars vegar það, að það er ákveðið í þessu frv., að nýbýlingurinn skuli hafa 25 ha. af ræktanlegu landi. Þar af á nýbýlastjórnin að rækta fyrir hann 10, eða styrkja hann til að koma þeim í fulla rækt, en hitt á hann svo sjálfur að rækta á næstu 10 árum. Ég tel, að það sé alveg eins ástatt hér og í öllum okkar nágrannalöndum, að það sé nauðsyn á því að koma sér niður á, að jarðirnar séu af hæfilegri stærð, til þess að það fáist fullur afrakstur eftir þá menn, sem á jörðinni vinna. Bæði t.d. í Noregi og Svíþjóð eru núna komin lög, sem heimila að taka jarðir eignarnámi og skipta þeim upp og byggja þær að nýju, bara til þess að fá þær í hæfilega stærð, svo að búskapurinn á þeim geti borið sig og maðurinn haft fullt að vinna á þeim. Þetta verða þeir að gera af því að þar er landið allt ræktað, en þar sem við höfum nóg af óræktuðu landi af að taka, þá þurfum við þessa ekki hér. Nú hef ég litið svo til, eftir því sem ég bezt hef getað séð á afkomu bænda um landið, sem ég er töluvert mikið kunnugur, að það sé til tvenns konar stærð á jörðum hér á landi fyrir utan litlu jarðirnar, sem enginn getur lifað á. Annars vegar er stærð, sem er það stór, að hjónin geta nytjað jörðina að fullu og fengið af sinni vinnu sæmilegan afrakstur fyrir sig til að lifa á án aðkeyptrar vinnu. Ég held, að það megi ekki vera stærra en 20 ha. tún, sem þau þurfi að hafa til þessa. Ég gæti nefnt nokkra bændur, milli 10 og 20, sem hafa bú, sem svara til þess, að þeir hafi heyskap af 20 hö., og vinna að því hjónin ein, aðstoðarlaust, að heyja og hirða þær skepnur, sem á þessu heyi er hægt að hafa, og hafa ágæta afkomu, en eru bundin við heimilið. Ef kæmi til viðbótar 5 ha. ræktað land, gætu þau ekki annað því ein. 5 hektararnir, sem þarna væri bætt við túnstærðina, mundu gera það að verkum, að þau verða þá strax að byrja á því að kaupa aðstoðarvinnu, en afraksturinn, sem þau fá af þeim skepnum, sem þau gætu fóðrað á heyi af þessum 5 hö., borgar ekki aðstoðarmanninum. Það er þess vegna stutt að því að gera búin óarðbær eða verr arðbær með því að hafa stærðina þessa. Þess vegna vil ég ekki hafa túnastærðina meiri en 20 ha. og það tel ég að þurfi að breytast mjög fljótlega, þó að ekki sé ástæða til að taka það upp sem baráttumál nú á þessu þingi. Hitt atriðið er það, að nýbýlingunum, sem taka nýbýlið og fá þessa 10 ha. ræktaða og eiga svo að bæta við sig 15 hö. af túni, er uppálagt að gera það á næstu 10 árum, 11/2 ha. á ári, og ef þeir ekki gera það, þá missa þeir ábúðarrétt á býlinu, og það væri hægt að segja þeim upp eða byggja þeim út. Ég tel þetta allt of mikið á lagt. Það er svo fjarlægt, að nýbýlingur, sem búinn er að taka við öllum þeim lánum, sem hann kemur til með að taka á nýbýlið, og þarf að koma upp bústofni, - er svo fjarlægt, að hann geti ræktað hálfan annan hektara á ári eða lagt í ræktun á ári upp í fimm til átta þúsund, - ja, ef hann er á sandjörð, þá má kannske segja, að það nemi svo sem 4–5 þús. - og það alveg upp í 12 þús. kr., ef hann hefur slæma mýri til að rækta. Þetta tel ég allt of mikið á hann lagt og ekkert vit í að ætla honum að rækta svo mikið á ári. Þessi tvö atriði eru það, sem ég tel að þurfi að breyta og muni verða breytt, kannske strax á næsta þingi. En sem sagt, þar sem bæði upprunalega milliþn., sem fjallaði um þetta, hefur talið rétt að hafa það svona og sömuleiðis Nd., þá vil ég ekki eiga á hættu, að farið sé að rifast nm þessi tvö atriði svona seint á þinginu, og þess vegna kem ég ekki með brtt. við þau, sem ég ella mundi hafa gert. Þá eru það tvö atriði, sem við nm. erum allir sammála um að gera brtt. við, og það er hvort tveggja atriði, sem er nánast lagfæring. Það er ákveðið í 11. gr. frv., að byggja skuli nýbýli, - sem ég gef nú miklu minna fyrir en hitt, að koma byggðu jörðunum með litlu túnin í ábúðarhæft ástand, - byggja skuli nýbýli þannig, að þau séu byggð á erfðaleigu og að eftirgjaldið sé 5% af fasteignamatinu. Ég hef ekki út af fyrir sig neitt á móti þessu. Ég viðurkenni það, sem sagt er í nál. frá mþn., að þetta sé eðlileg hækkun, samanborið við vaxtafót yfirleitt í landinu og allar aðstæður. En svo kemur aftur í 18. gr., og þar er sagt, að nýbýlið eigi að leigja eftir lögunum um erfðaábúð og óðalsrétt, en þau mæla svo fyrir, að þau eigi að leigjast fyrir 3%. Það er nefnilega sagt í annarri gr., að þau eigi að leigja fyrir 5%, og í hinni, að það eigi að leigja fyrir 3%. Nefndin féllst á fimm prósentin og gerir brtt. við 18. gr., sem er eingöngu í því fólgin að bæta aftan við tilvitnunina nr. 116 30. des. 1943: sbr. þó 11. gr. - Þar með er sagt, að það eigi að fylgja lögunum að öðru leyti en því, sem 11. gr. ákveður um aðra prósentu af fasteignamatinu. Þetta hef ég minnzt á við suma nefndarmennina úr Nd., og þeir segja, að þeim hafi sézt yfir þetta og það sé sjálfsagt að leiðrétta þetta og þess vegna engin hætta á því, að þetta verði til þess á neinn hátt að tefja framgang málsins. Hitt atriðið er það, að það er tekið fram í lögunum, þegar rætt er um byggingarsjóð, að þegar jörð sé leigð á erfðafestu, opinber jörð, þá þurfi ekki sérstakt leyfi ráðh. að koma til í hvert skipti, sem tekið er lán út á jörðina úr þeim sjóði. En maður, sem hefur jörð í erfðafestu, hefur að lögum rétt til þess að fá lán og veðsetja jörðina, en þarf að sýna þinglesinn erfðasamning, er gefur honum sama rétt til þess að veðsetja jörðina eins og veðbókarvottorð eða veðleyfi gefa öðrum mönnum. Þetta hefur verið tekið inn viðvíkjandi ákvæðum um byggingarsjóðinn, en þetta hefur gleymzt að taka fram viðvíkjandi ræktunarsjóðnum, sem alveg hlítir sömu reglum. Og hin brtt. er engin önnur en sú, að við tökum inn, aftan við 65. gr., sem talar um þetta gagnvart ræktunarsjóðnum, - ég man ekki, hvort það er alveg orðrétt eins, en alveg sama meining og annars er í frv. viðvíkjandi byggingarsjóðnum. Það er líka gleymska hjá n. í Nd. að hafa ekki tekið þetta upp, svo að þetta er líka leiðrétting. Báðar þessar tvær till. eiga þess vegna ekki á nokkurn hátt að geta orðið til þess að tefja framgang málsins, en til þess vildi ég sízt af öllu verða. Tveir nm. flytja svo till., sem fluttar voru í Nd. og felldar þar. Ég held nú, að þeir flytji þær til að sýna þær, og ég held, að vilji þeirra sé nú sá eða von þeirra sé sú, að þær verði ekki deilumál á milli deilda, sem geti komið málinu fyrir kattarnef á þessu þingi, þó að þær séu fluttar. Þessar brtt. eru um að hækka framlagið úr 1.6 millj. upp í 2, þar sem er að ræða um óafturkræfan ankastyrk til nýbýlinganna viðvíkjandi húsabyggingum, 25 þús. kr. á býli. Ég geri ráð fyrir um þessa till. þeirra, svo að ég fari nú hér aftan að siðunum og tali um þær strax, áður en ég hef heyrt framsöguna, það er nú náttúrlega ekki venjulegt að gera það, en ég býst ekki við, að ég komi hér upp í ræðustólinn aftur, og þess vegna geri ég þetta núna móti allri venju, - ég býst við, að þeir líti þannig á, að að meðaltali hafi undanfarið verið reist 80 nýbýli og þá muni vanta til að geta látið hvert þeirra hafa 25 þúsund kr. hálfa milljón, þar sem fjárhæðin, sem ætluð er til þess, er 11/2 millj. Það getur vel verið, að þetta sjónarmið út af fyrir sig sé rétt. En tvennt er þó þar við að athuga frá mínu sjónarmiði. Það fyrra er það, að ég er nú ekki viss um, að nýbýlin verði svona mörg, þegar við athugum nánar, hvað nýbýlin hafa verið stofnuð mörg undanfarin ár. Það hafa verið stofnuð og styrkt nýbýli á jörðum, sem menn hafa sett í eyði til þess að koma þeim undir nýbýlastyrkinn. Það var ólifandi á þeim, eins og þær voru. Þeir gátu ekki fengið neina aðstoð til að koma jörðunum í það horf, að það væri búandi á þeim, og þeir hættu að búa á þeim 1–2 ár, og þær fóru í eyði. Svo komu þær aftur í byggð sem nýbýli. Þetta sjónarmið hverfur og nýbýlunum fækkar þess vegna, þegar þetta frv. verður að lögum. Í öðru lagi má líta svo á, þar sem hvort tveggja er ákveðið, 25 þús. kr. styrkur á nýbýlið og 11/2 millj. alls, að ef þessi 11/2 millj. ekki nægir til að láta hvern nýbýling fá 25 þús., að það sé skylda að koma með aukafjárveitingu fyrir því, sem á vantar. Nýbýlingurinn á rétt á 25 þús. kr., og hann á ekki að gjalda þess, þó að frv. geri ekki ráð fyrir meiru. Það er líkt og með jarðræktarlögin. Þetta er upphæð, sem er nánast áætlun og ómögulegt er að segja hver verður, því að það fer á hverjum tíma eftir því, hve nýbýlin eru mörg, sem byggð eru. Þess vegna held ég, að það sé alger óþarfi að koma með þessa till. og langt frá því, að það eigi að fara að láta hana verða til þess að stofna málinu í tvísýnu. Hin till. mun vera sú að hækka í 43. gr. 21/2 millj. upp í 5 millj. Þetta er framlag til byggingarsjóðs. Ég held, að þetta sé alger óþarfi. Ég held meira að segja, að byggingarsjóði sé sæmilega vel séð fyrir fé. Hann á að fá vissa upphæð árlega úr almenna húsnæðissjóðnum, tekjunum, sem þar koma inn, og með henni og þeim tekjum, sem hann annars hefur og fær eftir frv., þó að ekki sé nema 21/2 millj., þá held ég, að hann sé alveg ugglaus með að geta veitt þeim, er óska, byggingarlán. Það eina, sem kynni að gera það að verkum, að hann gæti það ekki, væri það, að inn í þetta frv. er sett ákvæði um, að á nýbýlunum sé hægt að fá lán til byggingar útihúsa úr nýbyggingasjóði. Menn hafa fengið þau úr ræktunarsjóði. Hvað mikið þetta verkar, veit ég ekki. Ég veit ekki heldur, hver muni verða framkvæmdin, því að þessir menn geta núna fengið lán úr báðum stöðunum, bæði úr ræktunarsjóði eða annaðhvort úr ræktunarsjóði eða byggingarsjóði. En ég held ekki, þó að útihúsin á nýbýlunum færist yfir á byggingarsjóðinn, að það sé nein hætta á því, að hann verði fjárvana. Við verðum að gá að því, að það er ekki eftir að byggja upp íbúðarhús nema á milli 20 og 30% af sveitajörðum í landinu, á hinum eru komin hús núna á síðustu árunum, sem talin eru sæmileg, og því ekki líkur til, að það verði byggt eins ört og verið hefur. Ég held þess vegna, að þessi tillaga sé líka algerlega óþörf og eigi ekki að samþykkjast. Það eru þess vegna ekki nema tvær brtt., sem ég mæli fyrir, brtt., sem nefndin stendur öll að, og brtt., sem við höfum nokkurn veginn vissu fyrir að ekki tefja framgang málsins, en málið þarf og á að ná fram að ganga á þessu þingi.



Herra forseti. Eins og fram kom af ræðu hv. frsm., voru allir nm. í landbn. mjög vel sammála um meginatriði þessa frv., enda ákváðu þeir að gefa út sameiginlegt nál. Nefndarmenn töldu allir frv. hið merkasta og mikilvægasta og voru ákveðnir í því að tefja það ekki um of á leið sinni um Ed., heldur gera sitt ýtrasta til þess að greiða fyrir framgangi þess á þinginu, sem nú situr. Hins vegar var snemma sýnt, að frv. þurfti aftur til Nd. til smálagfæringar, eins og hv. frsm. gerði grein fyrir. Þá skýrði frsm. og frá því, að nm. hefðu talið æskilegra að íhuga frv. frekar og jafnvel gera á því nokkrar efnisbreytingar, en fallið frá því af ótta við, að það mundi tefja um of framgang málsins. Það varð því ekki úr, að bornar væru fram neinar stórvægilegar breytingar á frv. Hins vegar höfum við hv. 2. þm. Árn. og ég flutt brtt. á þskj. 510 við þetta frv. Eru þessar till. fluttar til samræmís við till. mþn., sem frv. samdi, en breytt hefur verið af öðrum. Við umræður málsins hér á þingi hefur það greinilega komið fram, að frv. þetta er lagt fyrir þingið í allbreyttu formi frá því, sem mþn. gekk frá því. Þrátt fyrir eftirgrennslanir hefur það ekki fengizt upplýst, hverjir breyttu frv., hvað þá heldur, að sýnt hafi verið fram á það, að sú breyting hafi verið gerð af færari mönnum og vinveittari landbúnaðinum en þeim fimm mönnum, sem voru í mþn. og vitað er að eru meðal allra færustu manna í öllu því, er að landbúnaði lýtur. Þessar brtt. okkar eru við 26. gr. frv., á þá leið, að til framlags til íbúðarhúsabygginga verði varið 2 millj. kr. á ári, eins og mþn. lagði til. Í öðru lagi, að framlag til byggingarsjóðs skv. 43. gr. frv. sé fært til samræmis við tillögur mþn., er miðast við það, að lán til íbúðarhúsabygginga sveitanna geti orðið minnst 100 þús. kr. Hv. frsm. drap reyndar á það, að tillögur þessar, okkar tvímenninganna, væru fyrst og fremst fluttar til að sýna þær. Ég ætla ekki að fara að rökræða þetta við hann. Hins vegar var það alveg rétt, sem hann sagði, að við vonum, að þessar till. verði ekki til að tefja framgang frv. og að þær verði ekki sérstakt deilumál, en að baki þeim stendur eindreginn vilji okkar til að fá þær samþykktar.



Herra forseti. Þetta frv. hefur tekið örlítilli breytingu í hv. Nd., sem er þó nóg til þess, að það kemur hingað aftur til umræðu. Breytingin er sú, að hv. Nd. hefur örlítið lækkað verðtoll á svampgúmmíi, eða úr 30% í 20%. Þessi vara var hækkuð úr 8% í 30% í fyrstu, og átti það að verka sem verndartollur fyrir fyrirtæki, sem býr til þessa vöru hér landi, En svo komu ýmsar kvartanir út af þessu frá aðilum, sem reka iðnað, er notar þessar vörur, m.a. frá skógerðum, og þá varð það úr, að hér í hv. deild var lækkað sérstaklega það hrágúmmí, sem átti að vera í skósóla, ofan í það, sem áður var. En svo í hv. Nd. munu hafa komið fleiri kvartanir svipaðs eðlis og frá skógerðarmönnunum, og þá tók hv. fjhn. Nd. það ráð að fara hér mitt á milli, láta nokkurn verndartoll haldast, en lækka hann vegna þeirra, sem þurfa að kaupa þessa vöru til annars iðnrekstrar. Þessi breyting hefur ekki verið borin undir hv. fjhn. hér, en ég tel, að hér sé um svo litla breytingu að ræða, að ég skil ekki í því, að fjhn. hafi neitt við hana að athuga, og tel víst, að hún muni fallast á, að frv. gangi óbreytt hér í gegnum eina umr. að því er þetta atriði snertir.



Herra forseti. Iðnmrn. hefur borizt erindi frá iðjufyrirtæki á Akureyri varðandi þetta mál. Mér hefur ekki, síðan erindið barst, unnizt tími til þess að ræða málið við fjmrn., sem ég þó hafði í hyggju að gera í morgun. Ég vil því biðja hæstv. forseta að fresta afgreiðslu málsins til morguns, og mun ég nota tímann þangað til til þess að kanna þetta erindi og vita, hvort það gefur tilefni til brtt. við frv. af minni hálfu.



Herra forseti. Brtt. menntmn. á þskj. 502 tel ég í öllu verulegu til bóta. Er mjög eðlilegt, að þeim þrem frv., sem samtímis voru lögð fram í þessari hv. d. og öll snerta háskólann beint, verði komið fyrir í einu frv. til laga um Háskóla Íslands. Nokkurs tvímælis getur nýyrðið lyfefnafræði orkað, en það á að koma í stað lyfsölufræði. Orðið lyfefnafræði segir í rauninni ekkert og getur því misskilizt, en þá galla hafði orðið lyfsölufræði þó ekki. Meðlimir Lyfjafræðingafélags Íslands eru óánægðir með heitið lyfsölufræði og verði líklega jafnóánægðir með nýyrðið, og hvar er þá vinningurinn við umskiptin? Á þskj. 503 flytja þeir brtt., hv. þm. Barð. og hv. þm. Ak. Tel ég hana þarfa umbót og mun greiða henni atkv. Við fyrri hluta þessarar umr. andmælti hæstv. menntmrh. brtt. mínum á þskj. 507. Gerði hann það prúðmannlega, eins og hans var von. En mér fannst gæta öðru hvoru slæmrar samvizku í málflutningi hans, þótt þar kunni mér að skjátlast. Ég get hugsað mér, að hæstv. ráðh. eigi óhægt um vik í þessu máli. Hann vill ekki aðeins reynast sjálfum háskólanum hið bezta, heldur líka starfsbræðrum sínum þar, prófessorunum, en hvort tveggja er lofsvert. En vandinn er, að velferð háskóla og óskir prófessora geta, ef óheppnin er með, orðið sitt hvort, tekið að stangast á, og þá verður óhægt um vik, því að illt er tveim herrum að þjóna. Um eitt atriði í andmælum hæstv. ráðh. vil ég fara örfáum orðum. Hann taldi það misskilning minn, að kosningarréttur kennara innan háskólans væri með frv. þrengdur frá því sem nú er. Þegar ég gerði grein fyrir till. mínum, benti ég m.a. á, að skv. gildandi lögum væri rektor kosinn af prófessorum og dósentum skólans, en að í frv. væri ráðgert, að einungis prófessorar yrðu framvegis þeirrar náðar aðnjótandi. Þessari staðreynd mótmælti ekki hæstv. ráðh., heldur gerði hann grein fyrir, hvers vegna þessi breyting væri gerð á kosningarréttinum, og fór þar algerlega með rétt mál. Það verða ekki gerðar jafnstrangar kröfur um verðleika dósenta og áður, og við það þokast þeir niður um eitt þrep í mannvirðingarstiga háskólans. Þess vegna skulu verðandi dósentar ekki hafa þann rétt, sem fyrri dósentar höfðu, að mega taka þátt í kosningu rektors. Sumum kann að finnast þessi skerðing á kosningarrétti réttlætanleg, en öðrum ekki. Hæstv. ráðh. hljóp yfir hitt dæmið, sem ég nefndi því til sönnunar, að verið væri að þrengja kosningarrétt innan háskólans. Skv. gildandi lögum eiga allir kennarar hverrar deildar sæti á deildarfundum og atkvæðisrétt. „Allir deildarkennarar eiga atkv. um kjör deildarforseta,“ segir þar orðrétt, en deildarforseti er sjálfkjörinn í háskólaráð. Í frv. er þessari ívitnuðu setningu sleppt, og þar er raunar tekið fram, að á deildarfundum eigi ekki sæti aðrir kennarar en prófessorar, þótt deild sé að vísu heimilað að taka dósenta og lektora með. Afturhvarfið er augljóst: áður allír deildarkennarar, nú aðeins prófessorar. Mér þótti vænt um að heyra hæstv. ráðh. lofa því, að ekki skyldi stúdentum melnaður aðgangur að háskólanum, á meðan hann fengi við ráðið. Þess átti ég líka von af honum. En á hinu furðar mig, að hann skuli þora að fela valdið til þess fámennu og tiltölulega einlitu háskólaráði. Með lögum er háskólaráði veitt heimild til að takmarka aðgang að deildum skólans. Það getur þess vegna gert það, ef því sýnist, og þarf hvorki að spyrja kóng né prest. Að lokum vil ég láta í ljós þá von, að enginn líti á orð mín um háskólafrumvarpið sem fjandskap við sjálfan skólann, því að honum þykist ég vilja vel. Það er einmitt í hans þágu, sem ég geri nokkrar aths. við frv. Mér þykir í því gengið hættulega langt í þá átt að einangra skólann og losa hann úr tengslum við straumiðu þjóðlífsins. Ég heyrði sagt,að háskólaráð hefði viljað ganga enn lengra í þessa átt en gert er þó í frv. og heimtað allt vald til embættaveitinga innan skólans á sínar hendur. Mér þótti þetta ótrúleg saga, en fæ hana nú staðfesta á þskj. 523 í brtt. Get ég þá fyllilega tekið undir orð þess, sem mér sagði tíðindin fyrstur, er hann spurði: Skyldu þeir ætla með háskólann út í hafsauga?



Herra forseti. Á þskj. 523 flytjum við hv. 2. þm. Árn. þrjár brtt. Þær eru allar fluttar samkv. óskum háskólaráðs einróma. Háskólaráð lét undirbúa þetta frv., sem hér liggur fyrir, og var undirbúningur þess hinn vandaðasti. Áður en málið væri flutt fyrir Alþingi, breytti hæstv. ríkisstj. eða hæstv. menntmrh. nokkrum atriðum frá því, sem undirbúningsnefnd og háskólaráð höfðu lagt einróma til. Brtt. á þskj. 523 fela í sér að færa þrjú atriði aftur í það horf, sem háskólinn hafði lagt til. 1. brtt. er við 7. gr., um skipun háskólaritara. Háskólinn hafði lagt til, að menntmrh. skyldi skipa háskólaritara skv. tillögum háskólaráðs, sem þýðir það, að ráðherrann sé bundinn við þá uppástungu, sem háskólaráð gerir. Hæstv. ráðh. breytti þessu í frv., sem hér liggur fyrir, á þá lund, að ráðherra skyldi skipa ritara við háskólann að fengnum tillögum háskólaráðs, m.ö.o.: háskólaráð á að gera tillögur, en ráðherra er alveg frjáls og óbundinn um valið. Þessar till. háskólans eru góðum rökum studdar. Háskólaritari er fyrst og fremst náinn samstarfsmaður og trúnaðarmaður háskólaráðs og því mjög eðlilegt, að það óski þess að ráða að mestu um, hvaða maður velst til þess starfs. 2. brtt. er við 11. gr. Hún er um það, að menntmrh. skipi dósenta samkv. tillögu háskóladeildar. Að efni til er þetta hið sama og í fyrri brtt., að raunverulega sé á valdi háskóladeildarinnar, hverjir veljast til dósentsstarfa, þó að ráðherra hafi hið formlega veitingarvald. Í grg, sinni um þetta atriði segir háskólaráð, að það telji mikilsvirði, að deildirnar sjálfar ráði því, hverjir séu skipaðir dósentar, svo sem stöðum dósenta er farið skv. frv. Enn fremur er vakin athygli á því, að dósentsstaða verði að sjálfsögðu ekki stofnuð skv. frv., nema samþykki menntmrh. komi til. Báðar þessar till. virðast okkur flm. eðlilegar og æskilegar, og er efni þeirra að færa frv. í það horf, sem háskólinn gekk frá því, áður en hæstv. ráðh. breytti þessum atriðum. Ég skal til skýringar taka fram, að það er mjög algengt í íslenzkum lögum, að ráðherra skuli leita tillagna vissra aðila, áður en hann skipar í embætti eða gerir einhverjar stjórnarráðstafanir. Ef þetta er orðað svo í lögum, að ráðherra skuli gera þetta og þetta að fengnum tillögum einhvers aðila, þá er skylt að leita þeirra tillagna, en ráðherra er óbundinn að fylgja þeim. Hins vegar eru þess nokkur dæmi einnig í íslenzkum lögum, að ráðherra skuli framkvæma einhverjar ráðstafanir samkv. tillögum einhvers aðila eða eftir uppástungu einhvers aðila, og þá hafa dómstólar litið svo á og lögskýrendur, að þá væri ráðherra bundinn við þá uppástungu, sem hinn umræddi aðill gerir. Sem dæmi vil ég nefna, að í lögum um embætti háskólabókavarðar er svo kveðið á, að menntmrh. skipi í það starf skv. tillögum háskólaráðs. Einnig má geta þess, að í tilskipun um bæjarmálefni Reykjavíkurbæjar er svo ákveðið, að bæjarstjórn skipi lögregluþjóna eftir uppástungu lögreglustjóra, sem hefur verið skilið þannig einnig af dómstólum, að bæjarstjórn sé bundin við þær uppástungur, sem lögreglustjóri gerir. Þannig mætti nefna nokkur fleiri dæmi, þannig að þessar brtt., sem við flytjum á þskj. 523, eru engan veginn einsdæmi í íslenzkum lögum, fjarri því. 3. brtt., töluliður 2. b, er þó miklu þýðingarmeiri en þessar tvær, sem ég nú hef nefnt, og varðar sjálfar reglurnar um val prófessora eða kennara við háskólann. Þar komum við að atriði, sem virðist vera mikill skoðanamunur um, eins og greinilega hefur komið fram í brtt. og ræðum hv. 1. landsk. þm. Það er óhætt að fullyrða, að það er nærri undantekningarlaus regla í lýðræðislöndum, að embættaveitingar við ríkisháskóla eru í höndum þeirra sjálfra. Það er viðurkennd regla við ríkisháskóla í lýðræðislöndum, að háskólarnir eigi að ráða sem allra mestu sjálfir um val starfsmanna sinna og að veitingarvaldið sé aðeins að forminu til í höndum ráðherra. Þessi hefur þróunin víðast hvar orðið. Ástæðurnar eru augljósar, og þyrfti í rauninni ekki langt mál til að rökstyðja það. Þessi háttur er hafður vegna þess, að hann þykir tryggja bezt, að hinir hæfustu menn veljist til vísindastarfa og kennaraembætta við háskólana. Það þykja meiri líkur til þess, meiri trygging, að vísindamennirnir, fræðimennirnir sjálfir og þeirra ráðunautar, sem til eru kvaddir sem dómnefndarmenu eða á annan hátt, felli fræðilegan, vísindalegan, óhlutdrægan dóm um, hver umsækjendanna sé hæfastur, heldur en að pólitískur ráðherra hafi það algerlega í sinni hendi. Í rauninni þarf ekki mikils rökstuðnings við fyrir því. Nú er svo samkv. gildandi lögum og reglugerð, eins og segir í 11. gr. þessa frv., að þegar laust er kennaraembætti við háskólann, skal það auglýst til umsóknar, og skipuð skal dómnefnd fræðimanna til þess að skera úr um, hver sé hæfastur. Reglan er svo sú, að ráðherra er heimilt að velja hvern sem er af þeim, sem dómnefnd hefur talið hæfa til að gegna embættinu. Þó að hins vegar dómnefnd og háskóladeild telji, að einhver þessara manna sé langsamlega hæfastur, beri af um þekkingu og gáfur, þá er ráðherra ekki skylt að veita þeim manni, heldur getur valið hvern sem er af umsækjendum, ef dómnefndin hefur á annað borð talið hann hæfan til þess. Háskólinn hefur að athuguðu máli gert tillögur um það í þessu sambandi, að hér yrði breyting á gerð, þó ekki þannig, að ráðherra væri jafnan bundinn við uppástungur og tillögur háskólans. Svo langt hefur háskólaráð ekki, a.m.k. á þessu stigi, viljað ganga. En það hefur lagt það til, að ef dómnefnd sé einróma um að telja einhvern umsækjanda hæfastan og meiri hluti háskóladeildarinnar leggur til, að sá maður sé skipaður, þá sé ráðherra skylt að gera það. Mér þykir mjög miður farið, að hæstv. menntmrh. skuli hafa talið ástæðu til að rýra þannig vald háskólans eða áhrif hans í þessu efni frá því, sem háskólinn sjálfur lagði til. Brtt. okkar á þskj. 523, töluliður 2. b, fer í þá átt að taka upp það ákvæði í þessu efni, sem háskólinn hafði sjálfur lagt til, og það er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Dómnefnd skal láta uppi rökstutt álit um það, hvort af vísindagildi rita umsækjanda og rannsókna svo og námsferli hans og störfum megi ráða, að hann sé hæfur til að gegna embættinu. Enn fremur skal dómnefnd skipa umsækjendum í röð eftir hæfni.“ - Þetta hefur hæstv. ráðherra fellt niður. - „Álitsgerð dómnefndar skal skila í hendur forseta hlutaðeigandi háskóladeildar, og lætur deildin uppi rökstutt álit sitt á því, hvern umsækjanda hún telur hæfastan. Engan má skipa prófessor, nema meiri hluti dómnefndar hafi talið hann hæfan til að gegna embættinu. Nú er meiri hluti atkvæðisbærra deildarmanna sammála um að leggja til, að tiltekinn umsækjandi, sem dómnefnd hefur einróma talið hæfastan, verði skipaður í embættið, og er þá skylt að skipa hann.“ - Þetta niðurlag hefur hæstv. ráðherra líka fellt niður úr frv. frá tillögum háskólans. Í grg. háskólaráðs fyrir þessu ákvæði segir svo m.a.: „Ef þetta ákvæði nær fram að ganga, er afskiptaréttur háskólans af vali kennara aukinn til nokkurra muna, en ólíklegt er, að menntmrh. hafi fræðilegar forsendur til að endurmeta hæfni umsækjenda, þegar svo er, að dómnefnd er einhuga í áliti sínu og það álit er stutt af atkvæði meiri hluta deildarmanna.“ Síðan segir háskólaráð, um leið og það vekur athygli menntmn. Ed. á þessum efnismun, sem er á frv. ríkisstj. og frv. nefndarinnar, og lætur í ljós þá skoðun, að till. nefndarinnar, þ.e. háskólans, séu æskilegri en ákvæði þau, sem í frv. felast. Hv. 1. landsk. þm. taldi það furðu gegna í ræðu sinni hér áðan, að háskólinn skyldi leyfa sér að gera slíkar tillögur og að þær skyldu vera fluttar inn í þingið af okkur hv. 2. þm. Árn. Mig furðar nokkuð á þessum ummælum hv. þm., því að ég hefði gert ráð fyrir, að maður með hans greind og menntun vissi það, eins og ég tók fram áðan, að í lýðræðislöndum er þetta talin sjálfsögð, nær undantekningarlaus regla, að hið raunverulega veitingarvald sé í höndum háskólanna sjálfra og sérfræðinga þeirra, en að forminu til í höndum ráðherra. Það, sem hér er farið fram á, er aðeins að lögfesta það að nokkru leyti, að skólinn skuli hafa slíkt vald, þó ekki óskorað, eins og ég gat um, en a.m.k. ef dómnefnd er einróma í sínu áliti um það að telja einn umsækjanda hæfastan og meiri hluti deildarmanna hlutaðeigandi háskóladeildar er á sama máli, þá sé skylt að skipa hann. Ég vænti þess, að þessar tillögur, sem eru algerlega í samræmi við og eftir óskum háskólaráðs, án nokkurs ágreinings þar, nái samþykki í þessari hv. deild.



Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs í tilefni af þeim ummælum hv. 6. þm. Reykv., að brtt. þær, sem hann ásamt öðrum hv. þingmanni hefur flutt á þskj. 523, séu fluttar skv. óskum háskólaráðs, og endurtekningu hans á því aftur í niðurlagi ræðu sinnar, að með því einu móti að samþykkja þessar brtt. væri fullnægt óskum háskólans varðandi þetta mál. Þykir mér rétt að segja frá því, hvernig það frv., sem hér er til umr., varð til og hvaða viðræður fóru fram á milli háskólans og menntmrn. í því sambandi. Frv. er upphaflega undirbúið og samið af sérstakri nefnd, sem háskólinn einn hafði í fyrstu tilnefnt menn í. Síðar hafði fyrrv. menntmrh. skipað sérstakan formann í nefndina utan háskólans, dr. Benjamín Eiríksson bankastjóra. Frv. þeirrar n. gekk til háskólaráðs, og samþykkti háskólaráð frv. n. og sendi það síðan með bréfi til menntmrn. Þegar ráðuneytið hafði farið yfir frv., komst það í raun um, að í því voru nokkrar breytingar, sem ráðuneytið taldi varhugavert að lagðar yrðu fyrir Alþ. og samþykktar þar. Þess vegna var efnt til fundar með fulltrúum frá háskólaráði og nefnd þeirri, sem unnið hafði að undirbúningi frv. Það, sem sérstaklega var um að ræða þar, var einmitt það atriði, sem brtt. 2. b á þskj. 523 fjallar um, þ.e. aðferðin við veitingu kennaraembætta við háskólann. Eins og hv. þm. tók fram, er hér um að ræða viðkvæmt deilumál og engan veginn nýtt. Hann rakti það í ræðu sinni alveg réttilega, hver háttur er nú á hafður um þessi mál, og skal ég ekki endurtaka það. Jafnframt rakti hann einnig réttilega, hvernig ákvæðin voru í tillögum nefndarinnar, sem háskólaráð í fyrstu sendi til ráðuneytisins. En við þessar skýringar hv. 6. þm. Reykv. vil ég aðeins bæta því, að sú skipan, sem nú er á þessum málum, var tekin upp árið 1942 með reglugerð, sem Magnús Jónsson prófessor setti þá í fullu samráði við þáverandi háskólaráð og skv. beinni ósk þess. Eins og ég hef tekið fram áður í þessari hv. d., hefur verið fullur friður um þessa skipan s.l. 14 ár, um þá skipan, sem einn af starfsmönnum háskólans, sem þá um skeið gegndi embætti menntmrh., setti í fullu samráði við stofnunina og að því er ég held eftir beinum tillögum hennar. Síðan hafa þrír menntmrh. setið, þeir Einar Arnórsson, Björn Ólafsson og Bjarni Benediktsson. En af hálfu þingflokka hafa ekki fleiri menn gegnt embætti menntmrh. en Björn Ólafsson og Bjarni Benediktsson. Hvorugur þeirra hefur nokkru sinni stungið upp á því, að slík breyting yrði gerð á þessari skipan sem lagt er til í þessari till., að gerð yrði. Háskólinn hefur mér vitanlega ekki borið fram um það neina ósk á þessu skeiði síðan 1942, - það liggur a.m.k. ekki fyrir í menntmrn., - að þessum reglum um embættaveitingar verði breytt. Um þetta ræddum við fulltrúar háskólans á fundi, sem við áttum um málið, og tjáði ég þeim þar, að ég væri reiðubúinn fyrir mitt leyti til þess að stuðla að því, að þau ákvæði, sem nú eru aðeins reglugerðarákvæði og ráðherrar geta því breytt hvenær sem er, skuli gerð að lagaákvæðum, eins og gert er í frv. hér. Hins vegar treysti ég mér ekki til þess að gera viðtækari breytingu á málinu, enda væri ég þess fullviss, að með till. um það væri vakið upp mjög viðkvæmt deilumál, sem mundi valda miklum umræðum í þinginu og mjög líklegt væri til þess að stefna öllu málinu í hættu. Þetta varð til þess, að samkomulag varð um það á fundi, sem haldinn var í menntmrn., þar sem staddir voru rektor háskólans, prófessor Þorkell Jóhannesson, og prófessor Ármann Snævarr, sem er einn aðalhöfundur frv. og átti sæti í nefndinni, sem það samdi, að frv. skyldi lagt fram í því formi, sem stjórnarfrumvarpið nú hefur. Í umsögn þeirri, sem hv. 6. þm. Reykv. vísaði til, var aðeins rætt málefnalega, hvaða munur væri á stjfrv. og upphaflegu nefndartillögunum, sem háskólaráð hafði í upphafi samþykkt, áður en það sendi málið til menntmrn. Hins vegar kom í því bréfi ekki fram, að viðræður hefðu farið fram milli menntmrn. og háskólans, þar sem samkomulag varð um að hafa málið í því formi, sem stjfrv. hefur. Á þessu var ráðin bót með öðru bréfi, sem hv. 6. þm. Reykv. gat ekki um í ræðu sinni og ég vildi því, með leyfi hæstv. forseta, leyfa mér að lesa eina setningu úr, en hún hljóðar svo: „Háskólaráð benti í fyrri umsögn sinni á fáein atriði, sem eru á annan veg í frv. um Háskóla Íslands en hinu upphaflega frv. nefndar þeirrar, sem í fyrstu fjallaði um málið. Þetta var fyrst og fremst gert í því skyni, að hv. menntmn. gæti betur áttað sig á þessum breytingum, sem að vísu er vikið að í greinargerð, en ekki raktar þar nánar. En þótt hér komi fram nokkur skoðanamunur um fáein atriði, fæst þó mikilvæg nema 7. gr. og 1. og 4. málsgr. 11. gr. frumvarpsins, vill háskólaráðið taka það fram, að það vill fyrir sitt leyti ekki láta ágreining um þessi atriði tefja framgang þess.“ Samkv. þessu bréfi og raunar viðræðum við forvígismenn háskólans ber að líta svo á sem stuðningur háskólans sé fyrir hendi við málið, í þeim búningi, sem það hefur í stjfrv. Ef málið hefði ekki haft stuðning háskólans, eins og það var lagt fram, hefði ég ekki lagt það fram. Ég skal annars ekki ræða það gamla deiluatriði, hvort veitingarvaldið eigi frekar að vera í höndum ráðherra eða háskólans sjálfs. Það má ýmis rök fram færa fyrir báðum þeim skoðunum, sem uppi eru og alkunnar eru. Það, sem ég þó tel hafa úrslitaþýðingu í þessu sambandi, er, að ég tel pólitískan aðila hljóta að verða að bera hina endanlegu ábyrgð á ráðstöfun jafnmikilvægra embætta og háskólakennaraembætti eru. Ef hið raunverulega veitingarvald væri algerlega í hendi háskólans, og á í rauninni sama við um ýmsar aðrar hliðstæðar stofnanir, þá er þess að gæta, að þeir aðilar, sem þá bæru ábyrgð á veitingu embættanna, geta ekki borið neina pólitíska ábyrgð á ráðstöfunum sínum. Þótt þeir gerðu rangt, eins og alla menn getur hent, þá eru engin skilyrði til þess að gera þá ábyrga fyrir gerð sinni. Þeir eru skipaðir embættismenn og halda skipun sinni, halda þeim rétti sínum, hvað svo sem þeir kunna að hafa gert. Jafnframt er ekki til almennur vettvangur til að gagnrýna þá fyrir þá ráðstöfun, sem öðrum aðilum í þjóðfélaginu kann að þykja röng og þeir vilja gagnrýna. Allt öðru máli gegnir um stjórnmálamann, um pólitískan ráðherra. Honum er skylt að gera grein fyrir gerðum sínum varðandi embættaveitingar - sem og öðrum gerðum sínum - á Alþingi. Þar ber hann pólitíska ábyrgð. Þar er hann opinn fyrir gagnrýni, opinberri gagnrýni, og ef hann gerir verk, sem er talið rangt, sem meiri hl. á Alþingi telur rangt, þá eru skilyrði til þess að láta hann gjalda þess verks með því að fella hann. Þetta er eðli hinna pólitísku valdhafa í lýðræðisþjóðfélagi. Þetta tel ég vera úrslitarökin fyrir því, að höfð er sú skipun, sem hér er og annars staðar í lýðræðisþjóðfélögum, að hið endanlega vald er hjá pólitískum aðila, sem er opinn fyrir gagnrýni og ber ábyrgð, þá þyngstu ábyrgð, sem hægt er að bera á því sviði, þ.e. þá að verða að una því að vera sviptur völdum, ef hann misbeitir þeim. Hitt er svo allt annað mál, að ég tel sjálfsagt af hinu pólitíska valdi að taka fullkomin fagleg tillit við beitingu þessa valds, raunar ekki aðeins við veitingu háskólakennaraembætta, heldur við veitingu allra embætta. Það hafa ekki, síðan núv. skipun var upp tekin, orðið neinar alvarlegar deilur milli veitingarvaldsins og háskólans, og ég hygg, að ekki þurfi að óttast þær, ef þessi skipun, sem nú er, fær að þróast í friði. A.m.k. hygg ég, að engin ástæða sé til þess að óttast deilur milli háskólans og veitingarvaldsins, meðan ég gegni því embætti, sem ég gegni núna. Það haggar ekki þeirri staðreynd, að ég tel samkv. venjulegum og heilbrigðum lýðræðisreglum hið endanlega vald hljóta að vera hjá stjórnmálaaðila, sem hefur skyldu til þess að bera á gerðum sínum fullkomna pólitíska ábyrgð.



Herra forseti. Það eru nokkur atriði í ræðu hæstv. menntmrh., sem mér þykir rétt að skýra nokkru nánar, vegna þess að sumar hans upplýsingar gáfu ekki rétta mynd af málinn, eins og það liggur fyrir. Hann minntist á það, að Magnús Jónsson prófessor, sem var menntmrh. 1942, hafi staðfest þá reglugerð um embættaveitingar við háskólann, sem síðan hefur verið í gildi og tekin sé upp óbreytt í þetta frv. Þetta er rétt. Hann segir, að þeir ráðherrar, sem hafi verið menntmrh. síðan, hafi ekki hreyft þessu máli. Síðan hafa verið menntamálaráðherrar Einar Arnórsson, Brynjólfur Bjarnason, Eysteinn Jónsson, Bjarni Benediktsson og Björn Ólafsson. Það er rétt. En mér er ekki kunnugt um, að háskólinn hafi óskað eftir því við neinn þessara ráðherra, að gerðar yrðu á þessu breytingar eða sett inn í lög það, sem nú er um deilt. Það er í fyrsta skipti nú síðan 1942, sem háskólinn fer fram á það við ríkisstj. eða hæstv menntmrh., að flutt sé frv. með þessum ákvæðum, sem tryggja betur en nú er sjálfræði og ákvörðunarvald háskólans í þessu. Og þótt undarlegt sé og sorglegt, vil ég segja, þá er það hæstv. núv. menntmrh., sem er fyrsti ráðh. síðan 1942, sem neitar að verða við fram bornum óskum háskólans í þessu efni. Hæstv. ráðh. segir, að það hafi orðið samkomulag milli sín eða rn. og háskólans um þau ákvæði, sem nú eru í frv. Þetta er ekki alls kostar rétt. Eftir að frv. var lagt fyrir Alþingi, ítrekar háskólaráð óskir sínar við menntmn. Ed. Það kemur skýrt fram, að háskólaráð óskar eftir því, að sú skipun, sem það lagði til, verði fremur upp tekin, hún sé æskilegri en sú, sem hæstv. ráðh. lagði til. Hitt, þegar háskólaráð lýsir því svo yfir í síðara bréfi, að ef hætta yrði á, að frv. stöðvaðist vegna þessa ágreinings, vill það heldur fá frv. í gegn með ákvæðinu, eins og það var frá hæstv. ráðh., að túlka þetta sem samkomulag eða samþykki á því, að háskólinn sé orðinn sammála um, að þetta sé hið bezta skipulag, sem ráðherrann leggur til, er náttúrlega ekki rétt með farið. Í rauninni liggur málið þannig fyrir, að háskólinn óskar eftir þessari skipan, sem við 2. þm. Árn. höfum nú lagt til. Ráðh. segir, að hann treysti sér ekki til að leggja það fyrir þingið, vegna þess að hann búist við að það valdi svo miklum ágreiningi. Þá svarar háskólaráð því: Ef um það tvennt er að ræða, annaðhvort að frv. stöðvist eða það gangi í gegn eins og hæstv. ráðh. leggur til, þá viljum við þó heldur það síðara. - Finnst mér heldur hæpin útlegging að skýra þetta sem efnislegt samkomulag við háskólaráð. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðh.: Hvað hefur hann fyrir sér í því, að frv. væri teflt í nokkra tvísýnu hér í þinginu, þó að farið hefði verið að óskum háskólans um ákvæði 11. gr.? Ætlar hæstv. ráðh. að halda því fram, að meiri hl. þingmanna hefði heldur viljað stöðva frv. en að fá inn í það ákvæði eftir óskum háskólans um, að skylt sé að skipa mann, sem dómnefnd hefur einróma talið hæfastan og meiri hluti háskóladeildar líka? Ég verð að segja, að mér finnst þetta ákaflega mikið og furðulegt vantraust á hv. alþm., að ráðherra skuli ætla þeim slíkt. Mér kemur ekki til hugar, að frv. hefði verið teflt í nokkra tvísýnu í þingi, þó að fylgt hefði verið óskum háskólans í þessu efni. Hæstv. ráðh. tók hér svo upp og taldi fram höfuðrök fyrir því, að háskóli ætti yfirleitt ekki að hafa hið raunverulega veitingarvald, og mér kemur sannast sagna hans málflutningur í þessu nokkuð á óvart, eftir að hann hefur um margra ára skeið sjálfur starfað við háskólann, og framlagning hans á þessu frv. eða breyting frá óskum háskólans og málflutningur hans hér gengur í rauninni alveg í berhögg við þær skoðanir, sem ég hafði haldið að prófessorar háskólans væru nokkurn veginn einhuga um. Ég hélt, að hæstv. ráðh., meðan hann var við háskólann, hafi einnig verið á einu og sama máli um það. Þau rök, sem hér eru talin fram um það, að hinn pólitíski ráðherra verði alltaf að ráða þessu endanlega, eru einmitt rökin, sem vitanlega eru drýgst og þyngst á metunum, þar sem lýðræði ríkir ekki. Þar sem lýðræði ríkir ekki er náttúrlega farið eftir pólitískum linum við veitingar, en ekki fyrst og fremst eftir hæfni. En ef það á að vera einhver goðgá að auka sjálfsákvörðunarrétt háskólans í þessu efni, eins og háskólinn hefur lagt til. - og hæstv. ráðh. virtist telja það eiginlega fráleitt í lýðræðislandi með pólitíska ráðherra, - ja, hvað er þá um öll þessi lýðræðislönd í Evrópu og Ameríku, þar sem þetta þykir sjálfsögð regla og eins og ég gat um nær undantekningarlaus, að háskólarnir hafi hið raunverulega vald í þessum efnum?



Herra forseti. Ég ætla að byrja á að leiðrétta niðurlagsorðin í ræðu hv. þm. Hann sagði, að í nágrannalöndum, lýðræðislöndum, þætti það sjálfsögð regla að hafa þá skipun, sem getið er um í brtt. hans og annars hv. þm. Þetta er alger misskilningur. Það er einmitt í öllum lýðræðislöndum sú regla, að hið endanlega vald er í höndum hins pólitíska ráðherra. Ég þekki ekkert dæmi þess og hef þó aflað mér um það upplýsinga og þætti vænt um, ef hann gæti nefnt það úr löggjöf nokkurs nágrannalands, að veitingarvald ráðh. sé bundið af úrskurði nokkurs háskóla, nokkurra háskóladeilda eða nokkurrar dómnefndar. Það er ekki til, það fullyrði ég. Það, sem hann á líklega við með ummælum sínum, er það, að yfirleitt þykir sjálfsagt að fara eftir till., - till., segi ég, því að það eru till. einar, - eftir till. háskóla og ýmissa annarra hliðstæðra stofnana við veitingu embætta. Það tel ég líka sjálfsagt hér, og það hefur verið þannig síðan núverandi skipun var tekin upp, að embættaveitingarnar hafa verið með þeim hætti, að ekki hefur valdið ágreiningi. Það, sem hér er verið að leggja til í brtt. á þskj. 523, er að taka upp skipan, sem bindur vald ráðherra, og það er skipan, sem engin dæmi eru til um í nágrannalöndum. Þætti mér mjög vænt um að heyra, ef þetta er misskilningur hjá mér, að fá um það alveg glöggar upplýsingar. Ég veit raunar, að það er ekki. Sú regla, sem hv. þm. sagði að væri sjálfsögð, að hafa hið raunverulega veitingarvald í höndum háskólans og annarra hliðstæðra stofnana, byggist á því, að veitingarvaldið telur rétt að fara eftir þeim till., og á því einu. Hér er því engan veginn um það að ræða, hvort pólitískar línur eigi að ráða við veitingu embætta eða hæfni. Hæfni getur að sjálfsögðu nákvæmlega jafnt ráðið, þó að hið endanlega vald sé í höndum ráðherra, og á að ráða. Það er mín skoðun. En það styður auðvitað engan veginn að því, að gera eigi slíka grundvallarbreytingu á stjórnlögum sem í því mundi felast að binda veitingarvald ráðherra um veitingu jafnmikilvægra embætta og hér er um að ræða, því að yrði þetta gert hér, má geta nærri, að þetta yrði ekki bundið við háskólann einan, heldur mundi verða fært út á fleiri og fleiri svið og til fleiri og fleiri stofnana, þannig að stofnanirnar, hinar einstöku stofnanir í þjóðfélaginu, yrðu meira og minna fjarlægðar og kæmust þannig undan hinu pólitíska eftirliti sjálfra hinna lýðræðislegu stjórnarvalda, sem eru einn af hyrningarsteinum lýðræðisþjóðfélagsins. Þessi skoðun, sem ég hef lýst í ræðu minni áðan og endurtek nú, er fjarri því að vera nokkur einkaskoðun mín. Hún virðist hafa verið skoðun beggja þeirra flokksmanna hv. 6. þm. Reykv., sem gegnt hafa menntamálaráðherraembætti næst á undan mér. - Ég bið afsökunar á því, því að mín ætlun var sú að nefna einvörðungu flokksmenn hv. 6. þm. Reykv., sem gegnt hafa menntamálaráðherraembætti síðan Magnús Jónsson gegndi því vorið 1942, en tveir annarra flokka menn hafa auk þess gegnt því og svo einn maður í utanþingsstjórn, eins og þm. tók alveg réttilega fram í sinni ræðu. - En þegar um eins mikilvægt atriði og þetta er að ræða og annar þessara fyrrverandi menntmrh. hefur einnig verið kennari við háskólann eins og ég, og er því hnútum þar auðvitað jafnkunnugur, þá verð ég að líta þannig á, að hann sé á sömu skoðun og ég um þetta efni, fyrst hann í menntamálaráðherratíð sinni beitti sér aldrei fyrir því, að breyting yrði gerð í svipaða átt og nú kemur fram í brtt. á þskj. 523. Hv. þm. sagði, að mér hlyti að vera kunnugt frá mínum starfsárum í háskólanum, hver væri skoðun meiri hluta manna þar í þessu efni, eins og hún birtist í áliti háskólaráðsins. Hv. fyrrverandi menntmrh. hlýtur að hafa verið það nákvæmlega jafnkunnugt og mér. Hafi hann haft þá skoðun á efni málsins, sem fram kemur í till. á þskj. 523, átti hann að beita sér fyrir því, að þessi skipan yrði tekin upp, og það því fremur sem sú skipan, sem nú er, er eingöngu reglugerðaratriði. Hann hefði getað gert það með breytingu á reglugerðinni einni. En hvers vegna gerði hann það ekki? Það er ekki hægt að álykta annað af því en það, að hann hafi alls ekki þá skoðun, sem kemur fram á þskj. 523. Það skiptir engu máli, hvort þess var óskað bréflega við bann eða hina aðra fyrirrennara í embættinu, hvort þetta yrði gert eða gert ekki, einmitt af þeirri ástæðu, sem þm. benti alveg réttilega á í ræðu sinni áðan, að öllum, sem til þekkja, er ljóst, hver hefur verið og virðist vera enn skoðun meiri hluta háskólakennara um þetta efni. Reynslan hefur aðeins sýnt, að því er snertir a.m.k. hæstv. fyrrv. menntmrh., að þó að hann einhvern tíma kynni að hafa verið á svipaðri skoðun um þetta efni og fram kemur í brtt. á þskj. 523, þá er það ekki eftir að hann tók að sér þá ábyrgð að gegna menntmrh. embættinu. Um mig gildir það aftur á móti, að ég hef aldrei verið á þeirri skoðun, heldur, eins og starfsbræðrum mínum við háskólann er kunnugt, hef alltaf haft þá sömu skoðun og ég hef lýst í máli mínu nú. Ég vil svo að síðustu enn ítreka það, að ég tel þetta frv., eins og það liggur fyrir, hafa verið flutt í fullu samráði við forráðamenn háskólans og í samkomulagi við þá. Mér var að sjálfsögðu vel kunnugt um skoðun n. á embættaveitingamálinu og skoðun meiri hluta háskólaráðs á því máli. Ég gerði þessum aðilum líka alveg hreinskilnislega ljósa skoðun mína á málinu, og eftir að það hafði verið rætt ýtarlega, varð niðurstaðan, að þetta frv. skyldi flutt í þeirri mynd, sem það hefur núna, og hafa sem heild stuðning háskólaráðsins, þótt það að vísu í einstökum atriðum óskaði þess að hafa ákvæði nokkuð öðruvísi en þau eru.



Herra forseti. Ég skal ekki blanda mér í þetta mál neitt að ráði. Ég vildi aðeins þakka nefndinni fyrir það, að hún hefur tekið til greina þær till., sem ég lét hér í ljós við 1. umr. þessa máls, að sameina þessi þrjú frv., sem þá voru hér til umræðu og útbýtingar sama daginn, í eitt frv. Ég taldi það sjálfsagt, og ég er henni því mjög þakklátur fyrir að gera það, því að það er afskaplega erfitt fyrir menn, sem ætla sér að nota íslenzk lög, almúgamenn, að þurfa að sækja í mörg lög upplýsingar um sama efni. Ég er henni þakklátur fyrir að sameina þau í eitt.



Herra forseti. Ég hef gerzt meðflytjandi að brtt. þeirri, sem hv. þm. V-Sk. tilkynnti að hann mundi flytja við fyrri hluta þessarar umræðu og gerði þá grein fyrir, og nú er hér fram komin á sérstöku þskj., 521. Auk þess að ég vildi styðja till. hans, vildi ég, að í till. kæmi einnig fram - svo sem nú er orðið - að taka skuli til athugunar við endurskoðun sandgræðslulaganna, hvort ekki sé rétt í framtíðinni að fela sandgræðslunni umsjón með og stuðning við uppgræðslu mela og örfoka lands til hagbeitar, þótt ekki væri þar um foksand að ræða og sérstaka eyðingarhættu gróðurlendis, sem venjulega er þó einhver í sambandi við öll hrjóstur. Ég sagði frá því við 1. umr. þessa máls, að bændur að Grænavatni í Mývatnssveit hafa á eigin spýtur gert tilraunir með að bera á mela, sem varla hefur sézt stingandi strá upp úr, og kallað með því fram á einu sumri furðumikið gras á melunum, og melarnir hafa haldið áfram að gróa næsta sumar án áburðar á ný. Þetta bendir til, að hjálpa megi með tilbúnum áburði örfoka landi til þess að gróa upp á skömmum tíma án þess að kosta til sáningar eða girðinga. Gróðurinn hefur þá náttúru, að hann vill leggja undir sig hrjóstrin og er alltaf að reyna að gera það. Fræ berast um melana, og þar eru á strjálingi vanburða og sveltandi plöntur, sem skortir vaxtarþrótt án aðstoðar, og sú aðstoð virðist eftir reynslunni í Mývatnssveit ekki þurfa að vera óviðráðanlega kostnaðarsöm, sums staðar a.m.k. Nú stendur þannig á, að haglendi vantar mjög víða, tilfinnanlega fyrir búfénað, og aukning haglendis með uppgræðslu kallar áreiðanlega að samhliða túnræktinni. Um leið og stofna á til gagngerðrar endurskoðunar á lögum um sandgræðslu, er frá mínu sjónarmiði sjálfsagt að hafa einnig fyrir augum nauðsyn á hagarækt og í því sambandi sérstaklega melagræðslu. Ég leyfi mér að vænta þess, að hv. þm. fallist á þessa brtt. frá okkur hv. þm. V-Sk.