Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill geta þess að sú niðurstaða liggur fyrir að efna þarf til atkvæðagreiðslu um afbrigði um kl. 2, eða að loknum störfum þingsins. Það hefur verið nokkur óvissa um það hvort breytingartillögur vegna veiðigjaldamálsins kæmu fram sem kölluðu á slíka atkvæðagreiðslu, en sú tillaga er komin fram þannig að atkvæðagreiðsla þarf að fara fram um þessi afbrigði.

Herra forseti. Ég ætla að gera hér að umtalsefni starfsreglur fastanefnda og meðferð trúnaðarupplýsinga í þeim. Í Morgunblaðinu í dag er haft beint eftir hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni, spurður hvort hann hafi séð skýrslu ríkisendurskoðanda áður en hún var birt opinberlega daginn eftir svarar hann, með leyfi forseta: „Já, á fullkomlega löglegan hátt sem við erum með kvittað upp á frá nefndasviði Alþingis. Það kallast að trúnaður yfirfærist vegna svona gagna. Nefndarmenn sem fá trúnaðargögn önnur en þau sem eru birt í lokuðu herbergi geta deilt trúnaði með öðrum þingmönnum.“ Herra forseti. Þetta fær ekki staðist. Trúnaður er ekki framseljanlegur með þessum hætti. Í 3. mgr. 40. gr. starfsreglna fastanefnda þingsins stendur, með leyfi forseta: „Aðrir þingmenn hafa ekki aðgang að trúnaðarupplýsingum nefndar.“ Það þarf að leita sérstaks leyfis forseta ef gera á undantekningu á þessari reglu. Þessu til viðbótar, herra forseti, þá hefur hv. þingmaður frjálslega brigslað tilteknum þingmönnum Sjálfstæðisflokksins um að brjóta trúnað, að því er virðist eingöngu vegna þess að hann sjálfur hafði aðgang að skýrslunni. Herra forseti. Þetta er alvarlegt mál sem þarfnast skýringar. Hvernig kvittaði nefndasvið Alþingis upp á þessa meðferð trúnaðarupplýsinga úr stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, eða veitti forseti sjálfur leyfi fyrir meðferð þessara upplýsinga eins og áskilið er í starfsreglunum? Það þarf að fá botn í þetta, herra forseti. 

Herra forseti. Á heimasíðu Stjórnarráðsins birtist í gær tilkynning frá fjármálaráðuneytinu þar sem segir: Fjármála- og efnahagsráðherra hefur lagt fram tillögur að breytingum við 2. umr. fjárlagafrumvarpsins fyrir árið 2023 í fjárlaganefnd Alþingis. Þarna er sagt frá því að lagðar séu til tillögur sem kalli fram 37 milljarða útgjaldaaukningu fyrir ríkissjóð. Í tilkynningunni er reyndar ekki tekið á því, að mér sýnist, að þessi þróun mála kalli fram 14 milljarða vaxtagreiðslur en þetta er ofan á 129 milljarða kostnaðarauka á milli ára þegar búið að taka tillit til einskiptis Covid-kostnaðar í fyrra í fjárlögum upp á 50 milljarða. Raunverulega sýnist mér því að hér sé verið að leggja til útgjaldaauka á milli ára upp á 180 milljarða. Þetta er án nokkurs vafa met í milljörðum talið í þróun útgjalda ríkissjóðs á milli ára. Maður taldi ólíklegt að nokkurn tímann yrði viðlíka ár og þegar ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar gerði hér allt fyrir alla árið 2007 með mikilli aukningu útgjalda á milli ára en þessi þróun er alveg örugglega að bæta mjög verulega í það. Virðulegur forseti. Nú hefur hæstv. fjármálaráðherra lýst því yfir að ástandið á landamærunum sé ekki stjórnlaust þvert á skoðun hæstv. dómsmálaráðherra. Samt leggur fjármálaráðherra til í þessu að 5 milljörðum verði bætt við útlendingamál frá því að hæstv. ráðherra lagði fram fjárlagafrumvarp í september. Það er einn heill almanaksmánuður á milli. Hvernig er hægt að lýsa þessu öðruvísi en sem stjórnlausu ástandi og núna í ríkisfjármálum? Öðruvísi mér áður brá. Ég óska þess hér að forseti gerir okkur þingmönnum kleift að eiga orðastað við hæstv. ráðherra við 2. umr. fjárlaga vegna þessa því að þetta er slík grundvallarbreyting sem er að verða á fjárlögum ríkisins. 

Herra forseti. Ég hafði nú hugsað mér að ræða hér losun kolefnis úr votlendi og rannsóknir sem gefa til kynna, eins og allir áttu að geta sagt sér, að áform stjórnvalda í þeim efnum byggja ekki á neinum vísindalegum grunni. En eftir að hafa heyrt hv. þm. Bergþór Ólason fara yfir stöðuna og bera fram beiðni til forseta þá get ég ekki annað en notað tíma minn frekar í að taka undir þá beiðni með hv. þingmanni, því að Alþingi horfir upp á það núna að þessi ríkisstjórn er að fara að slá öll met í útgjaldaaukningu. Hún hefur sett ýmis met fram að þessu og hugsanlega var hún búin að slá hið fræga met ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokksins og Samfylkingarinnar frá 2007, eins og hv. þingmaður vísaði í, en a.m.k. hefur þessi stjórn jafnt og þétt haldið áfram að stækka báknið og auka ríkisútgjöld alveg gífurlega. Svo kom hér upp neyðarástand, skilgreint neyðarástand í Covid-faraldrinum þegar stjórnvöld gerðu kröfu til fyrirtækja um að þeim yrði lokað, gerðu kröfu um að dregið yrði úr þjónustu og framleiðslu í landinu. Það var eðlilegt við þær aðstæður að ríkið hlypi undir bagga með þessum fyrirtækjum og ríkisútgjöld ykjust til skamms tíma. Það er einmitt þannig sem þetta var kynnt; þetta væri skammtíma neyðarráðstöfun. Hvað hefur svo komið á daginn? Hin gífurlega útgjaldaaukning í Covid-faraldrinum, sem átti að vera til skamms tíma, myndaði bara nýtt gólf. Og það gólf ætlar þessi ríkisstjórn nú að nota til að stökkva hærra en nokkru sinni fyrr í ríkisútgjöldum, í stækkun báknsins og þá væntanlega í framhaldinu skattahækkunum. Herra forseti. Ég tek undir beiðni um að hæstv. fjármálaráðherra ræði þetta við þingið.

Virðulegur forseti. 1.500 nýir hjólastólarampar til að auðvelda fötluðum aðgang að verslunum og annarri þjónustu. Hvers vegna ekki 15.000 rampar eða 150.000 rampar? Því að það er eitt að rampa aðgang að húsnæði og annað að rampa út aðrar hindranir sem taka við. Að komast inn til sjúkraþjálfara eftir rampi er flott, en til hvers er það ef viðkomandi á ekki auka 2.000 kr. til að borga fyrir sjúkraþjálfunina einu sinni í viku eða tvisvar? Kostnaður sem getur verið frá 8.000 kr. upp í 16.000 kr. á mánuði eða hærri fyrir viðkomandi öryrkja. Og þá dugar skammt 6% hækkun sem á að koma um áramót og viðkomandi verður að hætta í sjúkraþjálfun. Hvert á hann þá að fara til að spara ríkissjóði kostnaðinn? Er það lausn að innrita viðkomandi á sjúkrahús og þá með 100 sinnum dýrari lausn? En sextug kona með MS-sjúkdóm sem verður húsnæðis- og aðhlynningarlaus núna á fimmtudaginn? Ekki dugar rampur handa henni inn, heldur bara út í óvissuna. Hjúkrunarpláss stendur henni ekki lengur til boða og það bíður hennar ekki neitt annað en gatan. Ekki benda á mig, segir sveitarfélagið, því að þetta er ríkisstjórninni að kenna. Ekki benda okkur, segir ríkisstjórnin, því að þegar við fluttum málefni fatlaðs fólks til sveitarfélaganna var vitlaust reiknað hjá okkur og það er ekki okkur að kenna heldur sveitarfélögunum og fötluðu og veiku fólki. Það kostar allt of mikið að hjálpa því. Hvers vegna mega fatlaðir ekki leggja bifreið inn í bílastæðahúsi borgarinnar án þess að borga fyrir? Þetta eru brot á lögum og reglum og ekkert annað en gróft fjárhagslegt ofbeldi. Alþjóðadagur fatlaðra um heim allan er 3. desember næstkomandi og var fyrst haldinn af Sameinuðu þjóðunum árið 1992. Lögfestum núna strax samning Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks. Með því römpum við út mannlegar hindranir gagnvart fötluðu og veiku fólki. Stjórnarskráin, lög og reglur eru brotnar kerfisbundið á fötluðu og veiku fólki. Er ekki kominn tími til að hætta því?

Forseti. Kjaraviðræður eru nú í fullum gangi þó að skiptar skoðanir hafi verið viðraðar á framgangi þeirra og æskilegum niðurstöðum. Vonandi tekst vel til í samningaviðræðum svo að kjör verkafólks batni til muna á komandi árum. Eins og staðan er núna er nauðsynlegt að vinnandi fólk fái framlag sitt metið til fulls. Bankarnir skila gífurlegum hagnaði og útgerðarfélög sömuleiðis á meðan vaxtagreiðslur launafólks hækka sífellt. Vitaskuld er orsökin margþætt. Verðbólgan stýrist af fjöldamörgum breytum eins og stríðinu í Úkraínu, lóðaskorti, hækkandi húsnæðisverði og áfram mætti telja. Það breytir því þó ekki að þegar allt kemur til alls er það verkafólk sem keyrir hagkerfið áfram. Ef verkalýðurinn er í hakki líður ekki aðeins efnahagur þjóðarinnar fyrir það heldur sömuleiðis andi þjóðarinnar allrar. Það er mikilvægt að stjórnmálafólk virði sjálfsagðan og sjálfstæðan rétt verkafólks til að semja um og berjast fyrir eigin kjörum án þess að taka að sér hlutverk slettireku sem setur viðræður í uppnám eins og hæstv. fjármálaráðherra gerði fyrir skemmstu. Fréttir bárust af því að fjármálaráðherra hefði sagt vinnumarkaðinn vera hið raunverulega vandamál og tók hann þar með opinbera afstöðu til þess hvernig kjaraviðræður ættu að þróast. Þetta er með öllu ólíðandi. Launafólk verðskuldar pláss til að leyfa rödd sinni að heyrast í kjaraviðræðum án þess að stjórnmálastéttin skipti sér af því hvernig viðræðum miðar með óumbeðnum athugasemdum.

Hæstv. forseti. Ég kem upp til að vekja athygli á framlagi forstjóra Orkuveitunnar, Bjarna Bjarnasonar, til umræðunnar um orkuskiptin í fjölmiðlum. Í grein sem ber yfirskriftina „Að virkja sig frá loftslagsvánni“ skrifar forstjóri Orkuveitunnar, með leyfi forseta: „Samkvæmt gildandi lögum og reglugerðum er ógerlegt að tryggja að nýtt rafmagn rati í orkuskiptin. Engu að síður er unnendum náttúru Íslands nánast stillt upp við vegg; annaðhvort virkjum við þessi reiðinnar býsn af rafmagni eða aukum á loftslagsvána. Það er ekki gott.“ Þetta er kjarni málsins, hæstv. forseti. Allt tal um að hægt sé að rigga upp 16 TWst í orkuöflun, sem að sögn er nauðsynlegt vegna orkuskiptanna, er eins og hver önnur fásinna. Það þarf nefnilega að gera margt annað en að virkja vatnsföll, jarðvarma og vind til að draga hratt og örugglega úr losun gróðurhúsalofttegunda hér á landi. Af þessu tilefni langar mig að minna á þingsályktunartillögu frá þingflokki Samfylkingarinnar sem ég mælti fyrir í upphafi þessa þings. Þar leggjum við m.a. til að gerðar verði nauðsynlegar breytingar á lögum og reglugerðum svo hægt sé að beina orkuöflun til orkuskiptanna. En einnig er lagt til að stjórnvöld skilgreini svokallaða alþjónustu með fullnægjandi hætti í raforkulögum til að tryggja raforkuöryggi heimilanna í landinu, sem er ekki síður mikilvægt. Þetta hefur ekki verið gert og enn er beðið frumvarpa frá hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra. Ég spyr því, hæstv. forseti: Er til of mikils mælst að stjórnvöld byrji á réttum enda; móti lagaumgjörð, forgangsröðun og leikreglur orkuskiptanna áður en virkjanakúrekunum er gefinn laus taumurinn?

Virðulegi forseti. Við stöndum hér frammi fyrir ærnu verkefni: Að vinna gegn verðbólgu, byggja upp styrk ríkissjóðs og auðvitað styðja við heimilin í landinu. Efnahagurinn hefur styrkst skref fyrir skref en við þurfum að halda áfram á sömu braut. Við þurfum að ganga á undan með góðu fordæmi og sýna aðhald í útgjöldum og stuðla þannig að stöðugleika og sjálfbærni. Meginmarkmið er auðvitað að stöðva hækkun skuldahlutfalla. Í dag er á dagskrá hér í þinginu umræða um frumvarp sem ég flyt í hópi góðra Sjálfstæðismanna um breytingu á lögum um starfsemi stjórnmálasamtaka. Málið er vissulega prinsippmál fyrir mér, m.a. af því að það er mikilvægt útgjaldamál enda snýr það að framlögum ríkisins til stjórnmálaflokka sem hafa margfaldast á undanförnum árum. Mig langar því til að nota tækifærið hér í dag til að hvetja þingmenn til að taka þátt í þessari umræðu sem verður vonandi í dag, ef ekki í dag þá vonandi bráðlega. Ég heyri að fleiri hv. þingmenn hafa vakið máls á útþenslu báknsins og þeir láta sig vonandi ekki vanta í umræðuna. Ég vildi gjarnan hvetja þá sem hafa reynslu af stjórnmálum, þá sem hafa samanburðinn, til að velta fyrir sér hvort ríkisvæðing stjórnmálaflokkanna hafi verið til bóta fyrir stjórnmálastarf í landinu. Það væri a.m.k. gott að fá gagnlegar ábendingar og athugasemdir við málið. Það er auðvitað mikilvægur liður í starfi okkar hér.

Virðulegi forseti. Talið er að ein af hverjum þremur konum verði fyrir ofbeldi einhvern tíma á lífsleiðinni. Tæplega 1.800 tilkynningar bárust lögreglunni á landsvísu um heimilisofbeldi og ágreining milli skyldra eða tengdra aðila á fyrstu níu mánuðum ársins. Jafngildir það að meðaltali tæplega sjö tilkynningum á dag og hafa þær aldrei verið fleiri ef litið er til sama tímabils síðustu sjö ár. Þetta kemur fram í nýrri skýrslu ríkislögreglustjóra um heimilisofbeldi en um er að ræða tæplega 12% aukningu samanborið við síðustu þrjú ár þar á undan. Flest tilvik heimilisofbeldis voru af hálfu maka eða fyrrverandi maka, eða í 64% mála. Í 78% tilvika var árásaraðili karl og í 67% tilvika var brotaþoli kona. Þegar um var að ræða ofbeldi milli maka eða fyrrverandi maka voru 80% árásaraðila karlar og 78% brotaþola konur. Þá hefur málum er varða ofbeldi foreldris í garð barns einnig fjölgað í að meðaltali 11 mál á mánuði í ár. Einnig er vert að hafa í huga að um 37% manndrápsmála á tímabilinu 1999–2020 eru heimilisofbeldismál. Þetta eru sláandi tölur sem sýna að sú aukning á heimilisofbeldi sem átti sér stað í heimsfaraldrinum hefur haldið áfram. Annað dæmi þess er að um miðjan september höfðu fleiri konur gist í Kvennaathvarfinu en allt árið á undan. Virðulegi forseti. Þessar tölur eru skýrt merki um nauðsyn þess að þing og ríkisstjórn ráðist í stórfellt og vel fjármagnað átak gegn heimilisofbeldi. 

Herra forseti. Vaxtakostnaður ríkissjóðs hefur aukist hratt á síðustu árum vegna hallareksturs og skuldasöfnunar ríkisstjórnarinnar en ekki síst erum við minnt á hinn blákalda veruleika sem fylgir hávaxtaumhverfinu á Íslandi. Þetta umhverfi er einhvers konar Tóti töfragleypir sem gleypir fjármuni sem væri betur fyrir komið annars staðar, t.d. í velferðarkerfinu okkar. Sem hlutfall af vergri landsframleiðslu eru vaxtagjöld á Íslandi umtalsvert hærri en í nágrannaríkjunum, fimm til sex sinnum meiri en á öðrum Norðurlöndum og í öðrum alþjóðlegum samanburði eru vaxtagjöldin okkar meira að segja hærri en í ríkjum sem eru töluvert skuldsettari en Ísland, sum þeirra jafnvel með tvöfalt meiri skuldir. Á síðustu árum hafa vaxtagjöldin hér aukist um einhverja 50–60 milljarða kr. og á næsta ári er gert ráð fyrir að þau verði 95 milljarðar. Ef við setjum þessa 95 milljarða í samhengi við aðra útgjaldaflokka er þetta litlu minna en allt framhaldsskóla- og háskólastigið fær í fjárlögum og litlu meira en framlög til samgöngumála og heilsugæslunnar okkar til samans. Við getum rétt ímyndað okkur hvað hægt er að gera fyrir þessa fjármuni. Gleymum heldur ekki vaxtamuninum. Langtímavextir á evrusvæðinu eru t.d. um helmingur af langtímavöxtum hér. Það væri sannarlega óskandi, þótt ekki sé beðið um meira, að vaxtagjöldin á Íslandi væru helmingi lægri en þau eru nú. Þeir 40–50 milljarðar sem þannig gætu sparast samsvara m.a. framlögum okkar til sjúkratrygginga, gætu tryggt samninga við sjálfstætt starfandi sálfræðinga, talmeinafræðinga, sérfræðinga og áfram mætti telja. Ef vaxtagjöld á Íslandi væru ekki þriðji stærsti útgjaldaliðurinn, eins og þau eru í dag, væri hægt að tryggja sjálfbæra velferð samhliða ábyrgri efnahagsstjórn í stað þess að taka lífskjörin áfram að láni og senda reikninginn til komandi kynslóða líkt og ríkisstjórnin hefur tamið sér.

Virðulegur forseti. Í síðustu viku sat ég, ásamt félögum mínum í Íslandsdeild ÖSE-þingsins, vetrarfund ÖSE í Póllandi. Forseti Úkraínu ávarpaði þingið á fjarfundi og ræddi þá hrikalegu stöðu sem uppi er í landinu. Þetta var 24. nóvember eða níu mánuðum eftir innrás Rússa í Úkraínu. Fyrir níu mánuðum sat ÖSE-þingið líka saman á fundi í Vín, þ.e. daginn þegar innrásin hófst. Á þeim fundi voru fulltrúar Rússa og Hvít-Rússa á fjarfundi. Síðan þá hafa fulltrúar Rússa og Hvít-Rússa ekki mætt á fundi ÖSE-þingsins vegna þess að þeir hafa ekki getað komist til þeirra landa þar sem fundirnir hafa verið haldnir. Umræðan nú sneri ekki síst að því hvort ástæða væri til að víkja Rússum úr ÖSE-þinginu. Það er auðvitað full ástæða til að velta þeirri spurningu upp þó að sú tillaga hafi ekki verið afgreidd á fundinum. En það er alveg ljóst að það er lítil ástæða fyrir lýðræðis- og mannréttindaríki eins og Ísland, og sem betur fer flesta okkar samstarfsaðila í ÖSE, að sitja á fundi með slíkum fulltrúum vegna þess að morguninn sem þeir réðust inn í Úkraínu hlustuðum við á þessa sömu fulltrúa halda einhverju allt öðru fram. Ástandið í Úkraínu er hrikalegt. Í samstöðumótmælum slökktum við ljósin í þingsalnum og kveiktum á símum okkar og minntumst þess að Úkraínumenn sitja núna í myrkri og kulda. Það er auðvitað erfitt fyrir okkur hér í heitu og huggulegu húsunum okkar á Íslandi að ímynda okkur þær hörmungar sem nú eiga sér stað í Úkraínu. Rússar eru ekki bara búnir að sprengja upp heilu borgirnar, drepa börn og nauðga konum heldur eru þeir líka að frysta þjóðina í hel.

Herra forseti. Atburðarásin hefur verið nokkurn veginn svona: Hæstv. fjármálaráðherra biður Ríkisendurskoðun um að framkvæma úttekt á bankasölu. Ríkisendurskoðandi fellst á það og skilar frekar svartri skýrslu sem fjallar auðvitað bara um þau afmörkuðu atriði sem starfssvið stofnunarinnar nær til samkvæmt lögum. Það sem gerist svo er að hæstv. ráðherra mætir til leiks, veifar þessari úttekt og reynir að telja þjóðinni trú um að plaggið sé einhvers konar sýknudómur yfir honum sjálfum, „a complete and total exoneration“ - afsakið, forseti - svo ég vitni í fræg ummæli Donalds Trumps um fræga skýrslu. Gott ef hæstv. ráðherra talar ekki eins og skýrslan sé einhvers konar staðfesting á því að það sé bara allt í lagi að ráðherra selji föður sínum eignarhlut í fyrirtækjum. Þannig lætur hæstv. ráðherra þótt það liggi algerlega fyrir, og þótt ríkisendurskoðandi hafi sjálfur sagt það, að spurningar um hæfi eða vanhæfi stjórnvaldshafa, og þetta er bein tilvitnun í ríkisendurskoðanda sjálfan, séu lögfræðilegt álitaefni sem löggjafinn hafi alls ekki ætlað Ríkisendurskoðun að leysa úr. Þetta skiptir máli. Við skulum hafa það alveg á hreinu hér í þessum sal að Ríkisendurskoðun hefur ekki kvittað upp á eitthvert heilbrigðisvottorð til ráðherra um að þeir megi selja venslafólki sínu og vinum eignir ríkisins, að ráðherrar séu undanþegnir hæfisreglum þegar kemur að eignasölu eða að ráðherrar megi taka meiri háttar ákvarðanir um hagsmuni skattgreiðenda án þess að gæta að reglum stjórnsýsluréttarins, án þess að gæta að eftirlitsskyldum sínum og yfirstjórnarheimildum gagnvart undirstofnunum.  
             Í stuttu máli: Ákvarðanir og stjórnsýsla ráðherra - þetta er allt saman enn órannsakað. Það er bara þannig. Við getum ekkert skroppið í jólafrí án þess að koma þessum málum í viðeigandi farveg.

Forseti minnir á að þingmálið er íslenska.

Forseti. Í umræðum um fjármálaáætlun 2023 segir dómsmálaráðherra að sérstök áhersla sé gerð, með leyfi forseta, „vegna aðgerða gegn skipulagðri brotastarfsemi. Þær viðbætur sem birtast okkur í fjármálaáætlun eru til viðbótar miklum framlögum sem komu inn á þessu fjárlagaári.“ Við skulum hafa það alveg á hreinu að það er alveg jafn mikil skipulögð brotastarfsemi núna og þegar þessi fjármálaáætlun var lögð fram í vor. Það eina sem hefur breyst er að fólk hefur fengið að sjá eina birtingarmynd þeirrar starfsemi á myndbandi. Það sem við glímum við hérna er þá annaðhvort vanmat ríkisstjórnarinnar á vandanum eða einhvers konar mænuviðbragð vegna myndbandsbirtingarinnar. Ég hallast að því að um vanmat sé að ræða, rétt eins og um vanmat er að ræða varðandi heilbrigðiskerfið, menntakerfið, félagslega kerfið og margt annað, nema þá hvort tveggja eigi við, mænuviðbragð og vanmat. Lögreglan er að fá 500 milljónir aukalega til að bregðast við skipulagðri glæpastarfsemi annars vegar og svo 900 milljónir til að eiga einhverjar árangurstengdar mælingar þar undir. Hvað það þýðir nákvæmlega er ekki útskýrt frekar í klassískum anda yfirborðskenndrar umræðu um öll málefni. Það er nefnilega ekki nóg að segja bara, með leyfi forseta: „Úthlutun fjármagns á grundvelli árangursmælinga“ - og reyna síðan að útskýra eftir á hvaða árangursmælingar það eiga eiginlega að vera. Það sem er rosalega áhugavert fyrir þessa umræðu er hins vegar að dómsmálaráðuneytið gerir tillögur til fjármálaráðuneytis um ný og breytt verkefni. Segjum að tillögurnar kosti 37 milljarða. Það sem gerist í kjölfarið er að ríkisstjórnin segir: Nei, þú færð bara 35 milljarða í þessi verkefni. Það sem gerist þá er að dómsmálaráðherra þarf að forgangsraða verkefnum. Það sem hefur gerst er að t.d. verkefni fangelsismála hafa lent undir niðurskurðarhnífnum, kannski verkefni tengd skipulagðri brotastarfsemi líka, hver veit. Við vitum það ekki, þingið veit það ekki því að tillögur dómsmálaráðherra til nýrra og breyttra verkefna er víst trúnaðarmál að beiðni fjármálaráðherra. Af hverju hef ég ekki hugmynd um og langar til að vita það. Þess vegna hef ég beðið um svar við þeirri spurningu í fjárlaganefnd.

Herra forseti. Fyrstu níu mánuði þessa árs bárust lögreglunni 1.787 tilkynningar um heimilisofbeldi og ágreining milli skyldra eða tengdra aðila. Þetta eru tæplega 200 tilkynningar á hverjum einasta mánuði þessa árs. Um er að ræða 12% aukningu samanborið við síðustu ár og hefur fjöldi tilkynninga til lögreglu um heimilisofbeldi og ágreining aldrei verið meiri. Við skulum hafa það í huga, virðulegur forseti og þingheimur, að þetta eru tilkynningarnar. Þetta eru ekki öll málin. Þetta eru bara þau tilvik þar sem brotaþoli treystir sér til að tilkynna málið til lögreglu eða þar sem brotaþoli leitar til heilbrigðisstofnana og tilkynning kemur þaðan. Í 80% tilfella er heimilisofbeldið af völdum karls og í 70% var brotaþoli kona. Þegar horft er til tilvika heimilisofbeldis þegar um ofbeldi er að ræða milli maka eða fyrrum maka eru 80% árásaraðila karlar og tæplega 80% brotaþola konur. Ísland er ekkert einsdæmi í þessum málum. Í nýrri skýrslu Sameinuðu þjóðanna kemur fram að 45.000 konur hafi á síðasta ári, árið 2021, verið myrtar af einhverjum sér nákomnum, myrtar af maka, fyrrverandi maka eða einhverjum fjölskyldumeðlim. 45.000 konur sem héldu að þeir gætu verið öruggar innan fjögurra veggja heimilisins. Við vorum að tala um 200 tilvik á Íslandi í hverjum mánuði fyrstu níu mánuði ársins. Við verðum að rísa upp. Við verðum að vernda þolendur heimilisofbeldis og við þurfum að gera það með afgerandi hætti. Við verðum að standa upp og verja sérstaklega konur sem eru í yfirgnæfandi meiri hluta þolendur heimilisofbeldis.

Virðulegi forseti. Upphaflega ætlaði ég að koma hér í tengslum við dag íslenskrar tungu. Það getur hins vegar verið erfiðara að komast að undir dagskrárliðnum störf þingsins en fyrir úlfalda að fara í gegnum nálarauga. Það ræði ég kannski síðar undir liðnum fundarstjórn forseta. Hér ætla ég að halda mig við íslenskuna því að allir dagar eru dagar íslenskunnar. Í hröðum tækni- og samfélagsbreytingum mæta tungumálinu töluverðar áskoranir. Í þeim áskorunum felast hins vegar líka stórkostleg tækifæri sem við grípum og verðum að halda óhikað áfram að grípa til að ná enn betri tökum á því. Tæknin getur nefnilega stórbætt aðgengi að íslenskunni fyrir þá sem eignast íslenskuna að öðru tungumáli og getur auðveldað okkur sem eigum íslenskuna að móðurmáli notkun hennar. Nýjar leiðir til miðlunar og ör þróun máltækni breyta daglegu lífi okkar allra. Hvernig var lífið aftur án vélþýðinga, tölvuyfirlestrar, opinna orðabóka og orðasafna, raf- og hljóðbóka? Við höfum þegar sett okkur það mikilvæga markmið að íslenska verði jafnoki annarra tungumála í stafrænni tækni. Hin stóra áskorunin er íslenskunám innflytjenda en hún fjölgar jafnframt virkum notendur tungumálsins og eftir því sem fleiri læra og tileinka sér málið aukast líkurnar á að íslenskan lifi og þróist áfram. Við þurfum að halda áfram að afla þekkingar um íslensku sem annað mál, bæta tækifæri kennaranna til símenntunar, auka aðgang og framboð af námsefni og námskeiðum. Samfélagið allt þarf svo að styðja við íslenskunám innflytjenda í daglegu lífi. Þeir sem læra íslensku á námskeiðum fá ekki alltaf nægileg tækifæri til að nota málið. Prófum að hefja öll samtöl á íslensku áður en við grípum til annars tungumáls. Íslenskan er okkar allra og við erum öll íslenskukennarar.  
            

Virðulegi forseti. Mig langar að tala um fræðslu gegn hatursáróðri. Í fyrra skipulögðu íslenskir/ítalskir foreldrar viðburð fyrir börn til að fræða börn um hvernig fordómar myndast og magnast. Lesin voru ítölsk ljóð um rasisma, stríð og frið. Börnin þýddu ljóðin yfir á íslensku og öðluðust orðaforða um réttlæti, mannréttindi og umburðarlyndi. En þýðingarmesti viðburðurinn var rafrænn hittingur með tveimur systrum, þeim Andra og Tatiana Bucci sem fimm og sjö ára gamlar lifðu af hörmungarnar í Auschwitz. Þær hafa síðan helgað líf sitt því að segja frá helförinni og miðla til ungra kynslóða mikilvægi þess að standa vörð um siðmenningu og frið. Þá gafst börnum og fullorðnum á Íslandi tækifæri til að tala beint við fórnarlömbin en sá dagur mun brátt koma að ekki verður lengur hægt að tala beint við vitni um þessa skelfilegu atburði. Í dag sjáum við aftur víða í Evrópu uppsveifluhópa sem nýta sér í pólitískum tilgangi fordóma og hatur gegn ákveðnum minnihlutahópum eins og múslimum og innflytjendum en líka gegn pólitískum andstæðingum. Það er sérstaklega mikilvægt að ræða um orsök helfararinnar sem var fyrst áhugaleysi og afskiptaleysi fólks en breyttist í hatursáróður og fordóma sem svo tóku að vaxa í Evrópu strax eftir fyrri heimsstyrjöld. Herra forseti. Ég tel mikilvægt að Alþingi og tilheyrandi ráðuneyti leggi á það áherslu að efla enn meira fræðslu til komandi kynslóða hér á landi um afleiðingar hatursglæpa, til að mynda með stuðningi við sögukennslu í skólum og með skipulagningu viðburða, svo sem sýninga og tónleika. Í þessu samhengi færi vel á því að gera 27. janúar að alþjóðlegum minningardegi um fórnarlömb helfararinnar.

Herra forseti. Undanfarnar vikur og mánuði hefur ráðamönnum þjóðarinnar verið tíðrætt um neyðarástand hér og hvar í samfélaginu. Síðast var það vegna ungmenna sem hafa vopnvæðst en þar áður vegna fólks á flótta undan stríði Rússa í Úkraínu. Í síðustu viku fengum við fregnir af neyðarástandi í fangelsismálum og því óskaði ég eftir að fá að eiga orðastað við hæstv. dómsmálaráðherra um ástandið í refsivörslukerfinu. Í byrjun árs sendi Fangavarðafélag Íslands frá sér ítrekaða áskorun vegna ástand öryggismála í fangelsum landsins og það hefur Afstaða, félag fanga, einnig gert undanfarin ár. Svo virðist sem lítið hafi verið brugðist við því neyðarkalli enda hefur fangarýmum og fangavörðum bara fækkað og öryggi innan fangelsa minnkað samhliða því. Fangelsinu á Akureyri var lokað, fangelsisrýmum fækkað og biðlistar eftir afplánun lengjast stöðugt meira með tilheyrandi tjóni fyrir dómþola sjálfa, fjölskyldur þeirra og samfélagið allt. Samkvæmt upplýsingum frá fangelsisyfirvöldum hefur rekstrarvandi fangelsa verið viðvarandi síðastliðinn áratug þrátt fyrir fjölgun landsmanna og lengri refsidóma. Rúmlega 300 manns bíða afplánunar en 50 dómar hafa fyrnst á síðustu tveimur árum vegna skorts á fangelsisplássum - 50 dómar. Þá eru a.m.k. aðrir 300 sem bíða eftir samfélagsþjónustu og um 100 dómþolar hafa farið til útlanda og finnast ekki þegar boðað er til afplánunar. Herra forseti. Markmið laga um fullnustu refsinga er að refsing fari fram með öruggum og skilvirkum hætti svo sérstök og almenn varnaðaráhrif refsinga séu virk en varla er hægt að búast við að svo sé þegar fangar geta ekki hafið afplánun og brotaþolar horfa upp á gerendur sína ganga um göturnar eins og ekkert hafi í skorist. Dómþolar bíða með að hefja uppbyggingu lífs síns eða hreinlega treysta því bara að dómarnir fyrnist og þeir þurfi því ekki að taka út sína refsingu. Þetta eru afleit skilaboð til samfélagsins. Nú hafa fregnir borist vegna fangahópa sem eiga í deilum innan veggja fangelsanna og er talið að fjölga þurfi fangelsum, þá sérstaklega opnum úrræðum eins og algengari eru á Norðurlöndum, sem og þarf að efla betrunarþátt refsinganna, svo sem endurhæfingu, meðferðir og geðheilbrigði til að fækka endurkomum í fangelsin, en þær áherslur hafa haft verulega jákvæð áhrif í fangelsismálum Norðurlanda. Þá hefur föngum með geðrænar áskoranir fjölgað á undanförnum árum á sama tíma og við fáum fregnir af því að læknir geðheilsuteymisins hafi sagt upp störfum og að teymið sjálft sé að minnka afköst sín og þjónustu vegna aðstöðuleysis og mikillar fíkniefnaneyslu fanganna. Þá hefur geðsvið Landspítala ítrekað neitað að taka við föngum með geðrænan vanda vegna fíknivanda fanganna. Já, herra forseti, það er líklega óhætt að segja að neyðarástand ríki í fangelsismálum og því ekki úr vegi að spyrja hæstv. ráðherra til hvaða ráðstafana hann hefur tekið núna á árinu vegna öryggismála í fangelsum landsins til þess að bregðast við því ákalli sem ég nefndi hér áðan frá félagi fanga og Fangavarðafélagi Íslands sem hafa borist undanfarin ár. Telur ráðherra, miðað við fjölda fyrndra dóma og langan biðtíma eftir afplánun, að rekstur fangelsa sé í samræmi við markmið laga um virk varnaðaráhrif refsinga? Nú þegar verulegur skortur er á rýmum, kemur til álita að opna að nýju fangelsi á Akureyri til að koma til móts við þennan vanda og opna jafnframt fleiri opin úrræði? Þá spyr ég hæstv. ráðherra: Kemur til álita að hafa fasta stöðu sálfræðings í hverju fangelsi svo hægt sé að taka á þeim atvikum sem upp koma hverju sinni? Telur ráðherra fangelsi landsins réttan vettvang og þau nægilega í stakk búin til að vinna með einstaklingum með geðrænar áskoranir eða ætti jafnvel að leita annarra leiða en að loka slíka einstaklinga í fangelsi? Þá vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort kynin búi við jafna möguleika innan fangelsa landsins með tilliti til möguleika þeirra á opnum úrræðum og nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu og að lokum spyr ég hæstv. dómsmálaráðherra: Telur hann fangelsi landsins nægilega í stakk búin til að sinna betrunarþætti fangelsisvistarinnar? Hvaða fyrirætlanir hefur ráðherra varðandi börn fanga og aðstöðu til heimsókna eftir svarta skýrslu umboðsmanns barna sem kom út á dögunum? Þetta eru örfáar laufléttar spurningar til hæstv. dómsmálaráðherra og ég vona að ég fái svör við þeim öllum.

Virðulegur forseti. Það væri ágætt að hafa lengri tíma til að ræða þessi mál. Margs er að spyrja og því er mörgu að svara. Ég skal reyna að gera mitt besta á þessum skamma tíma sem okkur er úthlutaður. Markmið fangavistar er auðvitað að refsa fyrir afbrot og tryggja betrun fanga. Mikið hefur verið gert í þeim efnum og ber að nefna geðheilbrigðisteymið sem hér var minnst á áðan sem hefur sinnt og í raun gjörbreytt meðferð fanga. Fjölga þarf ýmsum sérfræðingum innan fangelsisins og styrkja geðheilbrigðisteymið. Til að mynda höfum við verið að tala um að bæta iðjuþjálfum þar við. Spurt er hvort öryggismálin séu í lagi. Ég hef rætt við félag fangavarða og fangaverði og við erum alveg sérstaklega að ræða öryggisbúnað fangavarða sem núna verður bættur með auknu fjármagni, ein af þeim úttektum sem hafa verið gerðar síðan ég kom í ráðuneytið. Það hefur verið mikill og viðvarandi rekstrarvandi. Ég setti greiningarvinnu af stað strax í byrjun ársins, réði utanaðkomandi aðila til að skoða með fangelsisyfirvöldum hvað við gætum gert betur í rekstrinum, hvernig við stæðum, hver framtíðarsýnin gæti orðið í þessum málum og hvert við ættum að stefna. Á grundvelli þess hef ég getað lagt fram þessar tillögur til fjármálaráðherra fyrir 2. umr. fjárlaga sem nú hefur verið svarað í tillögum hans. Þær munu auðvitað gjörbreyta aðstöðunni hjá okkur. Einnig verður að hafa í huga hvað fangelsismálayfirvöld hafa fengið í fangið; miklu lengri dóma, fleiri dóma og gríðarlega aukinn fjölda í gæsluvarðhaldi, eitthvað sem var kannski ekki alveg fyrirséð og hefur að því leyti þyngt róðurinn mjög mikið. Starfshópur var að fara yfir aðgerðir og koma með tillögur til styttingar á boðunarlista, verið er að vinna í þeim og þá náum við á grundvelli þessa aukna fjármagns að fjölga fangavörðum og nýta fangelsin betur. Það mun auðvitað hjálpa okkur mjög mikið í þessum efnum. Það verður líka að nefna að tekin var ákvörðun um það fyrir nokkru að fara í miklar framkvæmdir við fangelsið á Litla-Hrauni og þar stendur yfir undirbúningur að framkvæmdum sem áætlað er að kosti um 2 milljarða. Það mun gjörbreyta allri aðstöðu fanga, fangavarða og móttökuskilyrðum fyrir börn eða fjölskyldur fanga sem koma í heimsókn og mun gefa fangavörðum fleiri möguleika á að skipta upp fangelsunum þegar um er að ræða hópa í átökum, til að mynda þeim sem hér er spurt um, sem hefur farið vaxandi. Einnig má taka fram að við höfum verið að auka mjög aðrar lausnir eins og ökklabönd, samfélagsþjónustu og dvöl á Vernd. Spurt er hvort til standi að opna á Akureyri. Ég hef ekki haft hugmyndir um það. Aftur á móti rekum við tvær mjög óhagkvæmar einingar í dag, annars vegar á Sogni og hins vegar á Kvíabryggju. Rúmlega 20 fangar eru á báðum stöðum og tíu eða ellefu fangaverðir á hvorum stað. Ég held að mikilvægt sé að horfa til þess að byggja þetta opna fangelsi upp á einum stað með þeim úrræðum sem þar eru. Við höfum frekar verið að horfa vestur á land, á Kvíabryggju, í þeim efnum. Á sama tíma hef ég minnst á það við heilbrigðisráðherra og félagsmálaráðherra að skoða Sogn sem mögulega réttarvörsludeild fyrir þá fanga sem hafa verið sviptir. Það er eitt af því sem hefur verið til vandræða, eins og hér er spurt um, þ.e. fangar sem eiga við þau vandamál að stríða að þeir þurfa á læknisþjónustu að halda. Þeir eiga auðvitað rétt á innlögn á sjúkrastofnun og þeirri heilbrigðisþjónustu sem aðrir borgarar fá. Það eru ákveðnar brotalamir í þessu og menn hafa verið með hugmyndir að lausnum í þeim efnum. Ég hef nefnt að slíkt gæti alveg sérstaklega verið mjög gott í uppbyggingu á Sogni vegna þess að geðheilbrigðisteymið verður eflt - þrátt fyrir að læknirinn sé að hætta þá stendur ekki annað til en að ráða nýjan lækni, hann er ekki að hætta nema af eðlilegum ástæðum og hefur skilað mjög góðu starfi. Við ætlum að efla þetta teymi. Við ætlum að efla þessa þjónustu og kominn er grundvöllur að því núna í þessu viðbótarfjármagni sem við erum að fá inn. Það hallar á konur innan fangelsiskerfisins, þ.e. í vistunarúrræðum, og úr því þarf að bæta. Við þurfum að skoða það í framtíðaruppbyggingunni. Það er reyndar sérálma á Sogni en engin aðstaða á Kvíabryggju. 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda umræðunnar, þessarar sérstöku umræðu, hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur, fyrir þetta nauðsynlega umræðuefni sem við erum að taka upp hér í dag og hæstv. ráðherra fyrir að vera með okkur. Það eru ekki bara þessar nauðsynlegu spurningar sem hv. þm. Helga Vala Helgadóttir kemur með fram hér í dag heldur vakna í rauninni um leið hundruð annarra spurninga. Ég tók sérstaklega eftir því og furða mig alltaf hvað mest á því þegar verið er að tala um hinn mikla fíknivanda og hina miklu fíkniefnaneyslu í fangelsunum sjálfum - hvers vegna í ósköpunum er ekki hægt að koma í veg fyrir þessa neyslu? Eru þessir einstaklingar ekki komnir í fangelsi og í umsjá fangavarða og eftirlitsaðila? Hvernig í veröldinni er þetta mögulegt? Það er eiginlega spurningin. Fyrir utan það sem hv. þm. Helga Vala benti á, að 50 refsimál hafa fyrnst á síðustu tveimur árum vegna þess að við erum ekki í stakk búin til að fylgja eftir þeim dómum sem hafa verið felldir vegna glæpa sem eru framdir í landinu. Þetta er í raun í mínum huga algerlega óskiljanlegt. Mér finnst líka nauðsynlegt að koma á framfæri hvernig það er þegar einstaklingar eru dæmdir í fangelsi í X marga mánuði fyrir fíkniefnalagabrot eða hvað eina annað. Þeir fara í meðferð, þeir eignast fjölskyldu, þeir eru búnir að snúa við blaðinu, jafnvel komnir í nám og ég veit ekki hvað og eru sjálfir búnir að betra sig, eru sjálfir komnir í miklu betri stöðu en þeir gætu mögulega nokkurn tímann verið í ef það væri búið að stinga þeim í steininn. En nei, góðan daginn, kæru vinir, það er bankað upp á einu, tveimur árum seinna þegar viðkomandi er kominn í blússandi góða stöðu og honum stungið inn. Virðulegi forseti. Það er eitthvað verulega bogið við þetta kerfi.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir að brydda upp á þessari mikilvægu umræðu. Á meðal þeirra spurninga sem hv. þingmaður setur hér fram til hæstv. dómsmálaráðherra eru spurningar varðandi betrunarþátt fangavistar, hvort hann telji fangelsi landsins nægilega í stakk búin til þess að sinna þeim þætti fangelsisvistar. Mér þykir þessi spurning áhugaverð og ætla svolítið að nota hana til að ræða aðeins um áhrif fangelsisvistar og það hversu lítil varnaðaráhrif fangelsisrefsingar hafa yfir höfuð. Á síðustu árum og áratugum hafa orðið miklar samfélagsbreytingar í heiminum sem m.a. hafa leitt til þess að skilningur okkar á mannlegri hegðun og því hvernig hægt er að hafa áhrif á hana hefur aukist til muna. Rannsóknum hefur fleygt fram, bæði tækninni en líka samfélagslegum hugmyndum okkar. Rannsóknir sem framkvæmdar hafa verið hér á landi og í öðrum löndum sýna að fangar sem afplána sinn dóm innan veggja fangelsis eru líklegri til að brjóta af sér aftur en þeir sem afplána með öðrum hætti, utan fangelsis með þátttöku í samfélaginu. Þessar rannsóknir sýna að það sem fyrst og fremst virðist hafa áhrif á hegðun fólks og tilhneigingu til afbrota og möguleika þess til að komast út úr þeim vítahring sem afbrotastarfsemin getur verið er þátttaka í samfélaginu, það sem kallast samfélagslegt taumhald, og tilfinning um að tilheyra, tilfinning um að maður hafi markmið og einhvern tilgang og einhverja ástæðu til að hlýða reglum samfélagsins. Mig langar til að koma með þennan punkt inn í þessa umræðu þar sem það er alveg ljóst að sú þróun sem hefur verið hér á undanförnum árum og er að verða núna er svolítið í takt við það sem var framan af 20. öldinni þegar fangelsi fylltust vegna þyngingar refsinga og 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu og fyrir þær umræður sem hafa verið hér á undan. Þessi mál hafa vakið athygli mína í þó nokkur ár. Mig langar að rýna nánar í stöðu kvenna sem dómþola á Íslandi. Þær konur sem þurfa að bíða lengi eftir að fá að afplána refsingu sína samkvæmt dómi geta allt eins átt von á því að sök þeirra fyrnist og þar með falli afplánun refsingar niður þegar öll fangelsi eru full og fregnir berast af því að 50 dómar hafi fyrnst vegna skorts á fangelsisplássum. Það væri áhugavert að vita hversu margir þessara dóma hafa fallið á konur. Þó nokkur fjöldi kvendómþola á Íslandi bíða þess að fá að afplána refsingu sína. Fyrningarfresturinn líður á meðan beðið er og á endanum fyrnast refsingar sem leiðir til þess að dómþolendur sitja ekki af sér og fá ekki að taka út sína refsingu. Þetta er mjög íþyngjandi fyrir þá sem þurfa sem þurfa að þola dóm vegna refsiverðs brots og samkvæmt skilgreiningu 68. gr. stjórnarskrárinnar og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um bann við pyndingum og annarri ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu sem meta skal hverja fyrir sig, enda stigsmunur á milli þess sem telst til pyndingar eða vanvirðandi meðferðar. Vanvirðandi eða ómannleg meðferð eiga það sameiginlegt að skilgreiningar þeirra bera með sér að það taki til andlegra þjáninga sem einstaklingi er vísvitandi valdið á borð við kvíða, vanmátt eða skömm. Þegar litið er til þeirrar þróunar sem orðið hefur allt frá árinu 2005 sem boðunarlisti Fangelsismálastofnunar ber með sér er ljóst að löggjafar- og framkvæmdarvaldið hafa fyrir alllöngu gert sér grein fyrir þeirri alvarlegu stöðu sem nú er komin upp varðandi fangelsismál á Íslandi. Með byggingu nýs fangelsis á Hólmsheiði voru tekin mikilvæg skref í þessari baráttu en sé tekið mið af fjölda þeirra sem bíða afplánunar í dag á okkur að vera ljóst að fleiri pláss vantar í fangelsið. Í ljósi þeirrar stöðu sem nú er uppi varðandi aðgengi að fangelsum þarf í rauninni frekar að skoða allt ferlið frá upphafi og þar til dómþoli hefur afplánað sína refsingu við mat á málsmeðferð dómþola. Það gefur mun raunhæfari mynd af stöðu hans og hvort meðalhóf sé brotið við meðferð máls hans innan kerfisins.

Herra forseti. Þegar rætt er um þennan málaflokk er nauðsynlegt að hafa í huga að fangelsi landsins eru endastöð. Það endar enginn óvart og allt í einu í fangelsi. Ákall fangavarða og fanga um úrbætur í fjársveltum fangelsum, til að tryggja öryggi allra þar inni, hefur verið hátt og snjallt. Það hefur ómað um samfélagið árum saman þannig að allir hafa heyrt nema helst þeir sem stýra fjármununum og fara með vald til að forgangsraða þeim. Það er nefnilega svo að löng leið fanga í fangelsi er ekki bara afbrotasaga og erfitt lífshlaup heldur þrautaganga í gegnum fjársvelta löggæslu, ákæruvald og dómstóla. Það er kjarni málsins. Áralöng sveltistefna fjölmargra dómsmálaráðherra Sjálfstæðisflokksins í þessum grundvallarþáttum samfélagsins er kostnaðarsöm og birtist okkur allt of oft í brotum á grundvallarmannréttindum fólks eins og hér hefur verið rakið. Það er því verulega ámælisvert að stjórnvöld, og sér í lagi hæstv. dómsmálaráðherra, reyni að slá sig til riddara nú með því að bæta fjármagni inn í fjársvelt kerfin sem sérstakt viðbragð við þungri og áralangri gagnrýni. Bóndi sem vanrækir skepnurnar sínar árum saman á ekki að fá klapp á bakið fyrir það eitt að ákveða skyndilega og aðþrengdur að gefa þeim fóðurbæti. Svo er það vandséð og eiginlega algjör firra að orð hæstv. dómsmálaráðherra um að efna til stríðs gegn skipulagðri glæpastarfsemi séu sérstaklega hjálpleg, hvort sem litið er til löggæslunnar eða fangelsismála. Hvort er líklegra að skipulagðir glæpahópar bregðist við stríðsyfirlýsingu hæstv. ráðherra með því að veifa hvítu flaggi eða með því að vígbúast og vopnavæðast frekar? Þessi spurning svarar sér auðvitað sjálf og svarið er áhyggjuefni fyrir lögreglu landsins og öryggi hennar. Og hvernig eiga fangelsi landsins að taka við fórnarlömbum þessa stríðs dómsmálaráðherra, jafn löskuð og þau eru eftir samfellda niðurskurðarkröfu frá hruni? Tilviljunarkennt viðbragð í formi aukinna fjármuna í miðri fjárlagaumræðu kemur ekki í stað skilvirkrar og vandaðrar stefnumótunar 

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir þessa mikilvægu umræðu hér í dag. Það er vandlifað að vera í ríkisstjórn þegar fjársvelti er gagnrýnt en svo er það líka gagnrýnt þegar peningum er varið í málaflokkana, það er dálítið erfitt að mæta því. Ég ætla að byrja á því að minnast á að árið 2019 setti þáverandi heilbrigðisráðherra, Svandís Svavarsdóttir, af stað geðteymi sem tók til starfa árið 2020 og ég vil hrósa því mikilvæga verki. Það er enginn að segja að staðan sé góð. Það þarf að gera miklu betur. Það þarf að tryggja fjármagn. Ég ætla að nota þessa stuttu stund sem ég hef hér til þess að varpa ljósi á það sem ég tel vera eina stærstu ástæðu þeirrar stöðu sem við erum í og það er stefnuleysi okkar til áratuga varðandi fólk í vímuefnavanda. Við erum ekki nógu fagleg, við erum ekki með nógu fjölbreytt úrræði, við grípum fólk ekki nógu snemma. Stór hluti ástæðunnar fyrir stöðunni í fangelsismálum á Íslandi er nákvæmlega þetta. Það sem ég vil leggja sérstaklega áherslu á, og hef gert það í fjölmörg skipti í þessari pontu sem og í öðrum ræðum og í riti, er að við verðum að fá þá heildarúttekt sem farið var af stað með til að skoða stöðu fólk með fíknivanda. Úrræðin þurfa að vera sterkari, þau þurfa að mæta ólíkum þörfum. Ég kem kannski betur inn á það í seinni ræðu minni, en þetta er eitthvað sem við getum ekki horft fram hjá þegar við ræðum hér stöðuna í íslenskum fangelsum.

Herra forseti. Það er fullt tilefni til að byrja á að taka undir með hv. málshefjanda um hvers konar ófremdarástand það er að fólk sem búið er að dæma til fangelsisvistar skuli þurfa að bíða von úr viti eftir því að fá að hefja afplánun. Þó að stundum sé farið frjálslega með orðið mannréttindabrot nú til dags þá myndi ég skilgreina þetta sem mannréttindabrot, að einhver sem hefur verið dæmdur - auðvitað með öllum þeim afleiðingum sem það getur haft fyrir einstakling - skuli svo vera í viðvarandi óvissu um hvenær megi ljúka afplánun af. Eitt og annað hefur þó verið gert til að reyna að bæta stöðu fanga, eða a.m.k. hefur verið rætt um það. En ekki hefur verið hugað nóg að stöðu fangavarða. Þingmenn fengu hálfgert neyðarkall frá fangavörðum sem útskýrðu að stjórnkerfið hefði ekki fylgt þróuninni sem hefur orðið, þeirri þróun sem þeir fást við dag frá degi. Það hafa lengi komið fram viðvaranir um í hvað stefndi hvað þetta varðar. Ég vil sérstaklega nefna skýrslu ríkislögreglustjóra frá 2017 og svo aftur frá 2019, um umfang og eðli skipulagðrar glæpastarfsemi á Íslandi, þar sem ekkert þeirra glæpagengja sem starfa hér nú virða þau lágmarksviðmið sem íslenskir afbrotamenn virtu a.m.k. að mestu leyti á síðustu öld. Þetta er orðinn gjörbreyttur heimur og fyrir vikið miklu erfiðari vinnuaðstæður fyrir fangaverði svo ekki sé minnst á það sem þeir benda á sjálfir, að þeir þurfi að fást við fólk með töluverð geðræn vandamál. Ég þarf að nefna nokkur atriði hvað þetta varðar í viðbót, m.a. fangelsið á Akureyri. Mér finnst undarlegt að heyra hæstv. ráðherra slá það út af borðinu að það verði opnað aftur, en það bíður seinni ræðu.

Herra forseti. Fangelsismálastofnun hefur glímt við rekstrarvanda og þurft að grípa til aðhalds og niðurskurðar, m.a. lokunar á fangelsinu á Akureyri sem flestir voru sammála um að hafi verið mjög gott úrræði. Eftir að fangelsinu var lokað þarf að flytja alla gæsluvarðhaldsfanga suður. Stundum eru þetta nokkrir einstaklingar í einu og þarf að hafa hvern út af fyrir sig því að fyrsta varðhald er yfirleitt vegna rannsóknarhagsmuna og fólk er í einangrun. Þá skilst mér að tveir lögreglumenn aki hverjum fanga og stundum er verið að flytja nokkra gæsluvarðhaldsfanga í einu. Þá þarf aukafólk á vakt á lögreglustöðinni fyrir norðan því að það geta ekkert allir yfirgefið lögreglustöðina á sama tíma. Hæstv. ráðherra svaraði ekki málshefjanda spurningunni um það hvort opna ætti fangelsið á Akureyri aftur en fór að fabúlera eitthvað um óhagkvæmni. En það þarf í framhaldi skoðunar á fangelsismálum að reikna út þann kostnað sem hefur hlotist af því að leggja niður fangelsið á Akureyri og mjög líklegt að það sé í raun ekki ódýrara þótt það kunni að birtast þannig í bókhaldi Fangelsismálastofnunar. Það þarf nefnilega líka að skoða aukinn kostnað lögreglunnar sjálfrar. En, herra forseti, þetta snýst ekki bara um kostnað, þetta snýst líka um mannréttindi. Sem dæmi má nefna að gæsluvarðhaldsfangar fyrir norðan eru lengur í höndum lögreglu eftir handtöku því að það á eftir að ferja þá suður eftir úrskurð dómara og svo er auðvitað það mikilvæga sjónarmið að fangar utan af landi fái að afplána þar sem auðveldara er að fá fjölskyldu og vini í heimsókn. Þetta eru mikilvæg mannréttindi sem geta örugglega í einhverjum tilvikum hjálpað til betrunar. Áður en ákveðið verður hvar á að byggja upp þarf sem sagt að skoða vel afleiðingar af lokun fangelsisins á Akureyri og hvort ekki væri rétt að byggja þar upp fangelsi aftur.

Virðulegur forseti. Ég þakka þessa mikilvægu umræðu hér. Á dögunum fengum við fangelsismálastjóra og fjármálastjóra ráðuneytisins inn í fjárlaganefnd til að fara yfir þá mjög svo alvarlegu stöðu sem uppi er varðandi fjármögnun fangelsismála hér á landi. Það var líka áhugavert að taka samtal við þessa mætu gesti og reyna að átta sig á því af hverju við erum komin í þessa stöðu. Fangelsismálayfirvöld hafa búið við aðhaldskröfu allt frá hruni. Það má þó ekki gleyma því að við höfum tekið í gagnið nýtt og glæsilegt fangelsi á Hólmsheiði síðan þá. En ekki síður er það sú þróun sem hæstv. ráðherra kom aðeins inn á áðan, að dómar eru að þyngjast. Við höfum einmitt verið að leggja slíkt til í þessum sal í lagaframkvæmd. Eins hefur verið farið í átak í ákveðnum brotaflokkum. Við höfum sett átak af stað í löggæslumálunum okkar og við höfum verið að byggja upp dómstólakerfið okkar. En það virðist vera að síðasti anginn í þessu ferli, fangelsin sjálf, hafi orðið út undan. Því er mikilvægt að við séum að bæta úr því núna með bæði fjárauka og fjárlögum, algjörlega nauðsynlegt. En mig langaði líka að koma inn á það sem ég hef haft dálitlar áhyggjur af og umboðsmaður Alþingis, sem við fengum á fund okkar í hv. allsherjar- og menntamálanefnd, benti á í OPCAT-eftirliti sínu, það er vandamál sem uppi er þegar um er að ræða að tvö ráðuneyti komi að málum. Í OPCAT-eftirlitinu er sérstaklega vísað í heilbrigðisráðuneytið og heilbrigðisþjónustu inni í fangelsunum og/eða þegar þarf í rauninni að færa fanga úr fangelsum og inn á heilbrigðisstofnanir. Þar þurfum við að bregðast við og ekki síður í námsúrræðum. Við verðum að muna það að þrátt fyrir að fangelsin séu ofboðslega mikilvægar stofnanir og mikilvæg réttarbót og öryggisbót fyrir þá sem hafa orðið fyrir ofbeldisglæpum er fangelsisvist fyrst og fremst betrunarvist. Til að svo megi verða er nauðsynlegt að öryggi fanga sé tryggt alla tíð. En þjónustan þarf líka að bera þess merki að um sé að ræða betrunarvist.

Virðulegi forseti. Kemur það á óvart að þörf fyrir refsivist hefur aukist svo mjög? Hæstv. ráðherra sagði hér í upphafi að þetta væri ófyrirséð, þessi mikla fjölgun fólks í varðhaldi og hin aukna þörf fyrir fangarými. Það er ekki rétt. Við höfum ítrekað fengið skýrslur frá lögreglustjóra og lögregluliði, sem teknar hafa verið saman. Alveg frá því 2017 þegar ég kom á þing höfum við verið vöruð við því að í landinu væru að byggjast upp hópar í skipulagðri glæpastarfsemi. Lögreglan hefur í raun verið algerlega vanbúin og vanmáttug hvað það varðar að geta stigið inn eins og hún óskaði eftir hér fyrir fjórum árum. En við þurfum að líta að rót vandans. Þessi skipulagða glæpastarfsemi sem við erum að takast á við núna er bendluð beint við fíkniefnamarkaðinn, mansal og vændi sem dæmi. Hvers vegna er allur þessi fíknivandi? Hver er rótin að öllum vandanum? Hvers vegna eykst svona ofboðslega þörfin fyrir það að stinga fólkinu okkar í steininn? Ég tek undir það með hv. þm. Jódísi Skúladóttur, sem ég segi að hafi hitt naglann þráðbeint á höfuðið, að það er gríðarlegur fíknivandi, fordæmdur fíknivandi, sem við erum að glíma við í samfélaginu í dag. Það eru yfir 700 einstaklingar á biðlista eftir hjálpinni á sjúkrahúsinu Vogi. Fólkið deyr á biðlistum þegar það er að biðja um hjálp, fólk sem þráir ekkert annað en að fá bata. Það er engin heildstæð lausn utan um þetta fólk þannig að fyrir því liggur ekkert annað en að fara út á götuna aftur, 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir þessa mikilvægu umræðu. Þetta er búið að vera í umræðunni núna í nokkra daga, mögulega viku eða eitthvað svoleiðis, varðandi stöðu fangelsanna. Mér finnst svarið liggja í augum uppi, það þarf að stórefla fangelsin líka með fjármagni, ekki bara fangaverðina. Ísland er lítið land og auðvitað hefur föngum fjölgað en við höfum samt möguleika á að takast á við þennan vanda með meira fjármagni í sálfræðiþjónustu, fræðslu, með því að fjölga stöðugildum sálfræðinga og geðlækna í fangelsum landsins, af því að núverandi nálgun virðist ekki skila árangri. Við gætum prófað að fara nálgast þennan vanda á mannúðlegan hátt í stað refsiverðrar nálgunar, enda snýst fangelsi um betrun og við eigum það til að gleyma því. Svo er náttúrlega stærri vandi sem við þurfum að horfa til. Fangaverðir þurfa auðvitað líka að finna fyrir öryggi, það er alveg skýrt. En svarið liggur ekki í vopnavæðingu fangavarða, eins og við höfum séð í fréttum. Síðan látum við stöðu fanga vera óbreytta og úrræðaleysið fyrir fanga sem glíma við geðræn vandamál er hreinlega til skammar. Ef Landspítalinn er í raun að hafna föngum sem glíma við geðrænar áskoranir því að þeim fylgir fíkniefnavandi er það grafalvarlegt og sýnir að vandinn er fjölþættur. Landspítalinn á Hringbraut er með sérhæfða endurhæfingargeðdeild fyrir fólk með geðraskanir sem síðan sameinaðist fíkniefnadeildinni sem olli því að tíu legupláss töpuðust. Við eigum að hafa kerfin okkar á þann veg að þessar deildir geti tekið við fólkinu sem þær eru gerðar til að taka á móti óháð stöðu fólks í samfélaginu. 

Forseti. Þessi ríkisstjórn hefur hingað til ekki litið svo á að lögregla, ákæruvald, dómstólar og fangelsi tilheyri mikilvægum innviðum. Fjárveitingar til þeirra birta því miður þá afstöðu. Á þetta hef ég bent hér inni í þessum þingsal í nokkurn tíma. Í Landsrétti gerist það þannig reglulega að dómar fyrir alvarleg sakamál eru mildaðir vegna þess að málin hafa þótt taka of langan tíma að fara í gegnum kerfið. Þetta gerist í nauðgunarmálum, þetta gerist í alvarlegum ofbeldisbrotamálum, þetta gerist í umfangsmiklum efnahagsbrotamálum. Ástæðan er einföld: Kerfið annar ekki málafjöldanum. Dómarar þurfa þess vegna að dæma menn til vægari refsingar en þeir hefðu annars talið eðlilegt að gera. Á sama tíma gerist það svo að fangelsin geta ekki fullnýtt sín pláss vegna fjárhagsvanda. Menn eru boðaðir seint til afplánunar, jafnvel ári eftir dóm og þá kannski komnir á annan og betri stað í sínu lífi. Þolendur vita líka sem er að dæmdir gerendur þeirra ganga stundum lausir. Þetta getur auðvitað fælt þolendur frá því að kæra brot og í því felst alvarleg ógn við samfélagið allt. Tvær stórar sakamálarannsóknir eiga ekki að geta sett heilt fangelsiskerfi á hliðina. Ef það gerist þá blasir við að kerfið var þá þegar komið langt umfram öll eðlileg mörk, komið á þann stað að réttarkerfinu er stefnt í hættu. En ég vil óska hæstv. dómsmálaráðherra til hamingju með að hafa náð árangri í viðureigninni við fjármálaráðherra nú fyrir 2. umr. fjárlaga því að fjárlögin hafa í gegnum tíðina ekki verið hliðholl þessum málaflokki og ég tel að hann hafi staðið vel að verki hér. Ég minni á niðurstöður fyrirspurnar minnar um að 279 karlar og 38 konur voru á biðlista eftir afplánun í haust,  
            

Herra forseti. Hér ræðum við stöðuna í fangelsismálum sem ég held að sé ótrúlega mikilvægt. Í seinni ræðu minni langaði mig að koma inn á annað sem hefur borið á góma í dag en það er sú skelfilega staða fólks sem þarf að bíða frá því að dómur fellur þar til afplánun hefst. Þetta sjáum við aftur og aftur. Við sjáum unga einstaklinga hljóta dóm sem þurfa að bíða lengi. Það verður jafnvel til þess að þegar tíminn líður er fólk búið að snúa við blaðinu, komið í nám og búið að stofna fjölskyldu - þá á að kippa því út úr lífinu til að klára dóm þegar það hentar ríkinu, burt séð frá stöðu viðkomandi. Þetta er auðvitað algerlega óþolandi staða. Mig langar einnig að nefna mál sem hér hefur oft og iðulega verið rætt, þ.e. sú refsistefna sem við erum að ástunda gagnvart veiku fólki, ungum fíklum. Ég hef svo sem ekki verið talsmaður þess frumvarps sem hér hefur margoft komið fram um afglæpavæðingu. Mér finnst margt vanta upp á þar, en ég er svo sannarlega sammála hugmyndafræðinni sem liggur að baki. Við erum ekki að gera neinum gott og gerum ekki neitt að gagni með því að taka okkar veikustu einstaklinga, langoftast kornungt fólk sem er veikt af fíknisjúkdómum, og refsa þeim. Það er ekki rétta leiðin og eykur bara á álagið í þessum málaflokki.

Herra forseti. Í lok fyrri ræðu nefndi ég fangelsið á Akureyri og vona að hæstv. ráðherra svari því hvers vegna hann hugleiðir ekki að nýta það, því að það kom fram mikil og sterk gagnrýni á þá ákvörðun á sínum tíma að nýta ekki það fangelsi. Nýjustu fréttir sem við heyrum af fangelsismálum eru að til standi að rífa turninn á Litla-Hrauni til að gera umhverfið minna þrúgandi. Herra forseti. Afplánun á nú þrátt fyrir allt að vera fyrir fanga en ekki fangaverði. Það á ekki að vera erfiðara fyrir fangaverði að starfa í fangelsi heldur en fyrir fangana að afplána þar. Hvað sem líður turninum á Litla-Hrauni þá heyrir maður nefndar hugmyndir um manneskjulegra umhverfi og ég er mjög hlynntur kenningum um slíkt, ekki bara í fangelsum heldur líka á heilbrigðisstofnunum og sem víðast. Við verðum engu að síður, þrátt fyrir alla þessa mikilvægu umræðu um betrun, að geta greint á milli, a.m.k. að hafa hvata svo hægt sé að greina á milli þeirra sem lenda á glapstigum og langar til að komast á rétta braut og hinna sem eru bara ekki góðir gæjar og verða það aldrei, sama hversu mörg námskeið þeir sitja. Því miður er staðan orðin sú á Íslandi varðandi umfang skipulagðrar glæpastarfsemi, eins og m.a. kemur fram í skýrslum ríkislögreglustjóra, að þar eru menn sem virða engin þau mörk sem áður hafa gilt hér á landi. Þeir fara sínu fram og fangaverðir þurfa of oft að takast á við þessa menn án þess að hafa aðstöðu og aðbúnað til. Með öðrum orðum, herra forseti, þá þarf stefnumörkun í þessum málaflokki að líta til breytts ástands og breytts eðlis brota á Íslandi.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra og hv. þingmönnum fyrir umræðuna í dag og þakka ráðherra fyrir að taka þátt í þessu samtali. „Að bíða afplánunar er eins og að setja lífið á bið,“ hefur verið haft eftir einstaklingi sem þurfti að bíða afplánunar í of langan tíma. Viðkomandi gat ekki snúið við blaðinu, ekki sótt um vinnu og fjölskyldan gat ekki ráðið framtíð sinni varðandi búsetu. Líf þeirra allra var á bið á meðan beðið var. Auðvitað verður lítil betrun úr því þegar þú veist ekki hvort eða hvenær þú verðir kallaður inn. Við þurfum að átta okkur á því þegar við tölum um langa biðlista eftir afplánun að við erum að fresta og mögulega koma í veg fyrir betrun fólks sem hefur á einhverjum tímapunkti í sínu lífi farið út af beinu brautinni. Það er nefnilega svo að jafnvel verstu gæjar geta orðið góðir gæjar, og ég segi þetta vegna orða hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar. Við höfum líka fengið af því fregnir að þegar harðsvíruðustu glæpamenn sjá ljósið fái þeir til þess tækifæri. Tækifærið kemur frekar ef við sýnum mannúð og mildi. Ef við sýnum fólki að við metum það sem einstaklinga en ekki gjörðir þess. Inni í fangelsum er hópur fólks sem ekki hefur fengið að upplifa það að beina brautin sé fyrir framan þau. Það hefur ekki fengið sömu tækifæri og þess vegna þurfum við að spyrja okkur í byrjun hvað komið hafi fyrir þessa einstaklinga áður en við segjum: Hvað gerðu þau? Hvað veldur því að þau séu komin í fangelsi? Hvað veldur því að þau hafi verið dæmd fyrir alvarlega glæpi? Aftur vil ég þakka fyrir þessa umræðu.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu og margar málefnalegar ræður sem hér hafa verið fluttar sem eru gott innlegg í málið. Það er ánægjulegt að rekstrarvandi fangelsa hefur verið leystur í bili og þar hafa tillögur mínar fengið framgang í tillögum fjármálaráðherra svo ekkert var af skorið. En þetta mun ekki duga til að svara þeirri þróun sem við horfum fram á, þ.e. fleiri og lengri dómar sem við búum við, og við munum þurfa að horfa til framtíðar. Það er líka áhyggjuefni sem talað er um meðal fangavarða að það sé komin ný kynslóð fanga sem eru harðsvíraðri og það sé meira ofbeldi. Öryggi fangavarða, þjálfun þeirra og öryggisbúnað þarf að skoða með tilliti til þessa. Uppbygging innviða er síðan eitt og við erum að fara í það á Litla-Hrauni. En það þarf skýra framtíðarsýn. Við þurfum að fjölga opnum rýmum og við þurfum að hugsa til þess að stærri einingar eru hagkvæmari í rekstri. Efling heilbrigðisþjónustu er í raun grundvallaratriði, forvarnastarf og heilbrigðisþjónusta, aukning á félagslegri þjónustu, styrking geðheilbrigðisteymisins, til að mynda með fjölgun á starfsfólki þar eins og iðjuþjálfum, og bætt aðgengi að þessari þjónustu. Við þurfum einnig að horfa til menntamála fanga og við þurfum að horfa alveg sérstaklega til ungra drengja í þessu samhengi, sem eru þessi nýja kynslóð sem talað er um og í samtölum mínum við fangelsismálastjóra sjáum við mikla möguleika á að vinna með þennan hóp. Við þurfum að vinna á biðlistanum. Það er óþolandi að fólk sé að bíða í mörg ár eftir að komast í afplánun. Við þurfum líka að huga að heimsóknum barna. Það hefur verið í lamasessi en úr því verður bætt frá og með 1. desember þar sem við munum opna fyrir heimsóknir utan skrifstofutíma sem þetta hefur verið bundið við fram að þessu. Það á að blanda inn í þetta baráttunni gegn skipulagðri brotastarfsemi. Það er eins og hv. þm. Sigmar Guðmundsson vilji setjast niður við samningaborð með þessu fólki og semja við það um að hætta iðju sinni. Ég er sammála öllu því sem talað er um með forvarnastarf í þeim efnum en hann gerir sér greinilega enga grein fyrir þeim alvarleika sem og ábyrgð sinni gagnvart þeim alvarleika sem við okkur blasir 

Virðulegur forseti. Ég sagði í ræðu minni, og þetta liggur fyrir og ef dómsmálaráðherra hefur samband við Landsrétt, við héraðsdómstóla landsins, við Hæstarétt Íslands þá munu þeir allir staðfesta það, og þetta veit allt fólk innan kerfisins, að dómarar eru að dæma menn til vægari refsinga vegna þess að málsmeðferðartíminn í kerfinu hefur dregist úr hömlu. Það var það sem ég sagði. Ég sagði aldrei að dómstólar landsins væru að vísa til þess að það væri plássleysi í fangelsum. Ég ætla rétt að vona að hæstv. dómsmálaráðherra hafi heyrt vitlaust. Þetta eru algerlega fráleit ummæli sem hann er að hafa eftir mér og ég óska þess að hann komi hér upp og staðfesti það hvort hann heyrði þetta í reynd og sann eða sé að fara með ósatt mál.

Virðulegur forseti. Ekki er ég nú dómsmálaráðherra en ég ætla að koma upp bara til að staðfesta að þetta voru orð hv. þm. Þorbjargar Sigríðar Gunnlaugsdóttur. Þetta er auðvitað ein birtingarmynd slóðaskapar Sjálfstæðisflokksins í dómsmálaráðuneytinu og Sjálfstæðisflokksins í fjármálaráðuneytinu og það er mjög miður að hæstv. ráðherra skuli enda þessa góðu umræðu með slíkum dylgjum af því að það er rangt sem hann hafði þarna eftir hv. þingmanni. Afleiðingar þess að dómþolar fái vægari refsingu vegna langs málsmeðferðartíma í kerfum landsins, sem eru fjársvelt, eru líka þær að það eru skilaboð til brotaþola að horfa upp á slíkt þegar það er ekkert gert til að koma til móts við það tjón sem brotaþolar hafa orðið fyrir vegna langs málsmeðferðartíma. Ég hef lagt það til að gefin verði út heimild til þess að bætur til brotaþola verði hækkaðar vegna þess að þeirra bati getur ekki hafist  
            

Virðulegur forseti. Ég biðst velvirðingar á því ef þetta hefur verið misskilningur af minni hálfu. Ég tek undir það og veit að í dómum er tekið tillit til langs málsmeðferðartíma. Það eru flöskuhálsar í þessu kerfi sem ég hef boðað hér í ræðum og riti síðan ég kom í dómsmálaráðuneytið sem þarf að vinna á. Þeir eiga við bæði í rannsókn, saksókn og síðan hjá dómstólum og í afplánun. Við höfum sérstaklega verið að horfa til þessara flöskuhálsa til að leysa þetta sem ég vil lýsa sem einhverju færibandi sem stoppar á allt of mörgum stöðum með þessum afleiðingum m.a. Þetta skref sem er stigið núna í fangelsismálum er klárlega áfangi á þeirri leið. Þetta er stórt skref. Það skref sem verið er að stíga hér með breytingartillögum í löggæslumálum og kemur þá inn á saksóknina er með nákvæmlega sama hætti. Þær breytingar sem eru fyrirhugaðar hjá mér í héraðsdómstólakerfinu með sameiningu allra héraðsdómstóla munu auka afköstin á því dómstigi, 

Forseti. Við hljótum að gera alvarlegar athugasemdir við það hvernig hæstv. dómsmálaráðherra kláraði umræðuna hér, ágætisumræðu um fangelsismál. Hann gerði það með því að leggja þingmönnum orð í munn, hægri, vinstri, út og suður í öllu niðurlagi ræðu sinnar. Hvar sagði ég í minni ræðu eða gaf það í skyn að ég vildi setjast niður og semja við skipulagða glæpahópa? Menn sem svona tala, menn sem túlka orð á þennan hátt sem skrifuð eru niður og hægt að lesa yfir eru auðvitað bara að slá ryki í augu almennings, þeir halda áfram með þá retórík að eitthvert stríð hljóti að vera svarið þegar við erum að benda á að aðrar leiðir og önnur hugtakanotkun gætu verið skilvirkari. Það að fara í stríð þegar þú ert með fjársvelta lögreglu, fjársvelta dómstóla og fjársvelt fangelsi er bara ekki trúverðugt. Hvað haldið þið að þeir geri sem taka á móti stríðsyfirlýsingu? Þeir bregðast auðvitað við á sinn hátt. Hæstv. dómsmálaráðherra kemst ekki undan þessum orðum og ég frábið mér að hann komi upp og leggi mér orð í munn og leggi einhvern allt annan skilning í það sem ég sagði en kom fram úr mínum munni. Ég frábið mér svona málflutning.

Herra forseti. Nú missti ég af hluta þeirra orða sem hæstv. dómsmálaráðherra hefur viðhaft hér, sem hafa greinilega og eðlilega farið fyrir brjóstið á fólki, þar sem verið er að leggja fólki orð í munn og fara með rangt mál. Mig langaði hins vegar að benda á að þetta er ekki nýlunda hjá hæstv. dómsmálaráðherra þar sem það virðist vera taktík í öllum málum þar sem fyrirætlanir hans eru gagnrýndar að slá ryki í augu almennings með rangfærslum, útúrsnúningum og öllu því sem í hans valdi stendur. Þess væri óskandi að hæstv. dómsmálaráðherra myndi í fleiri tilvikum koma hingað upp og leiðrétta rangfærslur sínar, biðjast afsökunar á þeim og koma heiðarlega og rétt fram.

Virðulegi forseti. Ég tek að sjálfsögðu þessari afsökunarbeiðni hæstv. dómsmálaráðherra. Mér fannst umræðan að mörgu leyti góð og man ekki betur en að ég hafi sérstaklega hrósað hæstv. ráðherra fyrir þann árangur sem hann nær hér, veruleg fjárframlög eru að skila sér inn í þennan málaflokk eftir langa bið á vakt Sjálfstæðisflokksins. Ég vil ítreka það sem ég sagði, að miklir flöskuhálsar í kerfinu eru að leiða til þess að þungir dómar fyrir alvarleg brot; kynferðisbrot, alvarleg ofbeldisbrot, stór og umfangsmikil efnahagsbrot - dómarar skrifa það berum orðum í sínum dómsniðurstöðum að þeir dæmi vægari refsingar en þeir hefðu ella gert vegna málsmeðferðartímans. Svo er það líka staðreynd að biðlistar eru í fangelsum sem gera það að verkum að vegna plássleysis bíða menn afplánunar eftir dómi.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Sigmar Guðmundsson veltir fyrir sér hvaða merkingu menn leggja í orð hvors annars. Ég orðaði það vissulega þannig að ég vildi fara í stríð við skipulagða glæpastarfsemi í landinu. Það er hægt að leggja margvíslega merkingu í þau orð. Ég hef farið yfir það í mörgum orðum, bæði í fjölmiðlum, í ræðum á Alþingi, í skrifum mínum og annars staðar hvernig ég vil gera það. Hv. þingmaður vill fara allt aðrar leiðir í þessum málum heldur en ég hef verið að boða. Hann vill fara forvarnaleiðina, sem ég er reyndar algjörlega sammála en er bara önnur hliðin á peningnum. Það þarf að bregðast við þeim alvarlegu atburðum og þeirri alvarlegu þróun sem er í samfélaginu þegar kemur að skipulagðri glæpastarfsemi. Hv. þingmaður hefur ekki sagt með hvaða aðgerðum hann vilji gera það. Ég kalla það að fara í stríð að fara í átakið sem ég er búinn að boða og fæ núna fjármagn til að fylgja eftir. Við munum sennilega geta fjölgað úr einu teymi í fjögur til fimm teymi í rannsóknum á skipulagðri brotastarfsemi. Það eru stór skref og þungt stigið til jarðar í þeim efnum. 

Forseti minnir á að ræðutími er takmarkaður og aðeins ein mínúta þegar menn taka til máls um fundarstjórn forseta.

Virðulegi forseti. Ég talaði hvergi um að ég vildi eingöngu leggja til einhverjar forvarnir eða eitthvað slíkt. Það er rétt að það er einungis ein hliðin á þessu. Ég var að benda á, og var það algjört megininntak í minni ræðu, að það er holur hljómur í einhverjum stríðsyfirlýsingum frá flokki sem hefur búið þannig um hnútana að löggæslan, dómstólar og fangelsin hafa verið fjársvelt frá hruni. Slíkt stríð mun ekki skila góðum árangri. Slík orðanotkun skilar ekki góðum árangri.  Hitt er annað að maður kvittar ekki upp á allt sem frá hæstv. dómsmálaráðherra hefur komið í þessum efnum. Menn eru komnir á villigötur með einhverri retórík um stríð og vopnaburð, að það sé alltaf eina svarið, án þess að hugsa málið í samhengi við allt annað sem er undir í málaflokknum. Eigum við að ræða hvar stríðið gegn fíkniefnum er statt í heimsbyggðinni? 

Virðulegur forseti. Af því að við erum að tala um stríð, þó að við séum hér í fundarstjórn forseta, þá verð ég að koma upp og nefna að þetta stríð mun ekki vinnast með vopnaburði. Stríð vinnast ekki á þann hátt. Stríð vinnast með því að ná samkomulagi um mildi og mannúð og um að taka á vanda fólks með ýmiss konar veikindi í farteskinu. Það er oft gott að setjast niður og spjalla í stríði, en að ráðherra málaflokksins boði stríð er alvarlegur hlutur og sendir bara ein skilaboð inn í vopnabúr þeirra sem vilja stríð, þ.e. áframhaldandi stríð og áframhaldandi vopnaburður, í staðinn fyrir að leggja alla áherslu á betrun fanga og að kerfið virki þannig að þeir fái skýr skilaboð um að svona hegðun sé ekki í boði. 

Forseti minnir enn og aftur á að ræðutími er takmarkaður við eina mínútu þegar þingmenn taka til máls um fundarstjórn forseta og forseti vill jafnframt minna hv. þingmenn á að umræður um fundarstjórn forseta eiga að meginstefnu að snúast um fundarstjórn forseta, 

Virðulegur forseti. Ég mæli, fyrir hönd meiri hluta atvinnuveganefndar, fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um veiðigjald, nr. 145/2018, um framkvæmd fyrninga. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um veiðigjald. Með þeim er leitast við að draga úr sveiflum á upphæð veiðigjalds, einkum víxlverkun sem er milli ákvæðis 5. gr. laga nr. 145/2018, um veiðigjald, og ákvæðis til bráðabirgða LXX í lögum nr. 90/2003, um tekjuskatt. Nefndin fjallaði um málið og fékk gesti á sinn fund og bárust umsagnir um málið sem ítarlega er fjallað um í nefndaráliti. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið óskaði hún eftir sérfræðiáliti tveggja óháðra sérfræðinga á sviði skattaréttar um þetta afmarkaða efni frumvarpsins. Sérfræðiálitin eru birt á vef Alþingis sem umsagnir við frumvarpið. Þau eru að meginstefnu samhljóða, þ.e. að reiknistofn veiðigjalds, sbr. 2. mgr. 5. gr. laga um veiðigjald, sé samsettur af ýmsum tekjum og gjöldum, þar með talið skattalegum fyrningum skipa og skipsbúnaðar líkt og þær eru ákveðnar með lögum. Af því leiðir að sú tímabundna hækkun á fyrningum sem heimiluð er í ákvæði til bráðabirgða LXX í lögum um tekjuskatt árin 2021–2025 hefur bein áhrif á ákvörðun reiknistofns veiðigjalds. Það kemur fram í nefndarálitinu og í umfjöllun okkar í nefndinni að gert er ráð fyrir því að áhrif þessara breytinga séu áætluð um 2,5 milljarðar til hækkunar á greiðslum á veiðigjaldinu á næsta ári. Þar er fyrst og fremst um að ræða uppsjávartegundirnar, þ.e. loðnu, síld, makríl og kolmunna. Gert er ráð fyrir því að með þessari aðgerð verði veiðigjaldið hærra sem því nemur. En það er mikilvægt að hafa í huga að skattlagningin verður hvorki aflögð né gefin eftir heldur er í raun verið að fletja út mikilvæga toppa. Það er áréttað hér að ekki er um auknar tekjur að ræða heldur einungis tilfærslu tekna. Það er alveg rétt, sem hefur komið fram, að þetta ber brátt að. Það kemur fram í frumvarpi ráðherra og er áréttað að fólki hafi ekki orðið þetta ljóst fyrr en nú í haust þegar fyrir lágu ítarleg gögn frá skattyfirvöldum og útgerðarfyrirtækjunum sem þetta hefur mest áhrif á. Þarna er fyrst og fremst um að ræða örfá fyrirtæki sem hreyfa þennan stofn með þessum hætti og hafa þessi áhrif sem við erum, held ég, sammála um að hafi ekki átt að vera tilgangur þess sem hér er undir. Þá má alveg gagnrýna það að þetta hafi ekki verið nógu vel unnið eins og ég sé að minni hlutinn gerir. Það kemur fram í áliti frá þeim að fólk er að velta því upp, eðli máls samkvæmt, hvernig þetta ber að, að ekki hafi mátt sjá þessa víxlverkun fyrir. En það kemur líka fram að þegar fjallað var um tekjuskattshliðina á þessu máli hafi fólk ekki heldur áttað sig á því að þetta gæti haft þessi áhrif. Það liggur fyrir að þetta mál þarf að afgreiða núna. Það er aldrei gott að við séum að afgreiða mál með hraði en þetta þarf að afgreiðast í dag til þess að við getum fengið tillögu að veiðigjöldum frá Skattinum fyrir 1. desember, en það er gert árlega. Það kom líka fram á fundum nefndarinnar að það sem væri að gerast núna væri í andstöðu við markmið veiðigjaldslaganna, þ.e. að þau endurspegluðu ekki afkomu í stofninum á þessum tíma. Það er líka óeðlilegt að örfá skip hafi áhrif á alla. Það er kannski það sem fyrst og fremst er verið að reyna að koma í veg fyrir hér, að þetta hafi ekki óæskileg áhrif. Ég sé að það er verið að leggja hér fram breytingartillögur og því vil ég geta þess að það er stórsamráð í gangi. Veiðigjaldslögin eru þar undir, og önnur, til endurskoðunar eins og við vitum. Þessi breyting núna snýr fyrst og fremst að þessari sveiflujöfnun, að við séum að ná þessu inn á fimm árum í staðinn fyrir að taka lítið inn á næsta ári og eitthvað meira inn á þarnæsta ári; það er fyrst og fremst verið að jafna þetta út. Ég vil bara halda því til haga að þetta snýr í rauninni að þessum afmarkaða þætti. Ég tel að við séum fyrst og fremst með það undir að laga þennan lapsus en kannski ekki að fjalla um það sem stóra nefndin er að gera og fleiri nefndir þar undir. Ég vil líka árétta það, af því að við fengum þessi tvö sérfræðiálit frá lögmönnum, að fólk var líka með áhyggjur af mögulegri málsókn. Við getum auðvitað aldrei útilokað neitt slíkt en það er nú samt niðurstaða þessara aðila að það sé afar hæpið að slíkt geti átt sér stað. Ég er mjög efins um það þar sem Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi komu á fund nefndarinnar, en í stjórn samtakanna sitja að mestu leyti fulltrúar þeirra fyrirtækja sem um ræðir, og lýstu sig í raun samþykka þessari breytingu. Þetta er ekki slík fjárhæð, í ljósi þess sem þessi fyrirtæki eru að velta, að ég telji að þau fari að eltast við það, þ.e. að rekstrarhagnaður þeirra sé slíkur að þessir 2,5 milljarðar sem um er að ræða komi til með að hafa þar úrslitaáhrif. Ég ætla ekkert að hafa þetta lengra. Málið skýrir sig sjálft. Þetta er einfalt og meiri hlutinn leggur til að þetta mál verði samþykkt eins og það liggur fyrir. Undir álitið rita hv. þingmenn Stefán Vagn Stefánsson, Hildur Sverrisdóttir, Berglind Ósk Guðmundsdóttir, Haraldur Benediktsson, Þórarinn Ingi Pétursson og sú sem hér stendur.

Forseti. Það kom vel fram í ræðu hv. þingmanns að um tilfærslu er að ræða en ekki hækkun á veiðigjöldum eins og hefur komið fram í einhverjum fréttatilkynningum. Það er ekki sannleikanum samkvæmt. Þá klóra ég mér pínulítið í hausnum og velti fyrir mér hvort verið sé að taka ákveðið lán af framtíðarveiðigjöldum fyrir næsta ár, að það sé verið að draga framtíðartekjur veiðigjalda inn á næsta ár sem eins konar lán. Er það réttur skilningur? Væri ekki hægt að túlka málið á þann hátt? Og ef svo er hvernig kemur það við viðkomandi lánveitendur sem annars eru þá að greiða lægri veiðigjöld á árunum þar á eftir? Hvernig tryggingu eru þau með fyrir því að það nái til þeirra ára hjá þeim?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Eins og komið hefur fram þá erum við fyrst og fremst að færa þetta til, við erum að jafna þetta. Í staðinn fyrir að lægri gjöld komi á næsta ári og hærri gjöld á þarnæsta ári o.s.frv. þá er hér verið að jafna afskriftirnar í þá átt sem þær voru, þ.e. fyrningarnar. Ég tel því ekki að við séum að taka eitthvert sérstakt lán, lít eiginlega ekki þannig á það. Ég tel að þetta komi ekkert sérstaklega við þessar útgerðir af því að hv. þingmaður nefndi lánveitandann sem er þá í raun útgerðin. Ég tel að það skipti ekki höfuðmáli í þeirra rekstri að þetta sé fært til. Þetta eru ekki slíkar fjárhæðir miðað við það sem þessar útgerðir eru að velta. Ég lít svo á að við séum kannski að færa þetta dálítið nær fyrirkomulaginu eins og það var, eins og fyrirtækin hafa búið við. Ég lít svo á að þetta sé skynsamlegt og mér fannst það koma fram í umfjöllun nefndarinnar og líka hjá Samtökum fyrirtækja í sjávarútvegi; þau settu sig ekki upp á móti þessu, töldu hagkvæmara að gera þetta svona en að gera þetta ekki.

Forseti. Ástæðan fyrir því að ég spyr er sú að hv. þingmaður bryddaði upp á því að það væri verið að endurskoða veiðigjöldin. Ef það er tekin tilfærsla á framtíðarveiðigjöldum inn á næsta ár og veiðigjöldum svo breytt, hvaða áhrif hefur það á framtíðarveiðigjöld sem hafa verið lánuð frá árunum 2024, 2025, 2026 eða eitthvað svoleiðis yfir á árið 2023? Ég er að reyna að átta mig á því. Þó að hv. þingmaður segi að þetta séu ekki stórir peningar á hverju ári fyrir útgerðirnar eru þetta samt 500 milljónir á ári, eftir því sem mér skilst, sem eru færðar á ári í nokkur ár yfir á árið 2023. Þegar það er sagt í sömu mund að við ætlum síðan að breyta veiðigjöldunum eða fyrirkomulaginu þar, að það sé eitthvert rosalegt samráð í gangi þar, hvernig spilar það allt þá inn í þetta? Erum við að gefa eitthvað frá okkur? Ég velti því fyrir mér hvort, óháð því hvernig veiðigjöldum verður breytt, þarna verði samt aukalega afsláttur fyrir nokkrar útgerðir upp á 500 milljónir á ári eftir þarnæsta ár.

Frú forseti. Við vitum ekki hver niðurstaðan verður í stóra samráðinu. Ég tel að fólk sé almennt skynsamt og þegar við erum að horfa á þessa tilteknu ákvörðun, þ.e. þessa fimm ára ákvörðun sem hér var tekin, þá held ég að þegar horft verður yfir sviðið verði hún tekin inn í myndina eins og hvað annað, þegar við munum leggja til breytingar á því hvernig við ætlum okkur að reikna veiðigjöldin, hvernig við ætlum að breyta kerfinu. Ég get ekki sagt fyrir um það hvaða áhrif það muni hafa af því að við erum ekki komin með það fyrirkomulag í hendurnar. Væntanlega er hægt að breyta þessari ákvörðun einni og sér eins og öllu öðru en fyrirsjáanleikinn átti að veraþannig að hægt væri að gera þetta með þessum hætti. Ég er ánægð með að fjárfestingarnar hafi þó orðið það miklar að þetta sé það sem við stöndum frammi fyrir að þurfa að laga, þetta átti ekki að verða svona. Ég held því að þetta sé eitthvað sem við þurfum ekki að hafa miklar áhyggjur af.

Frú forseti. Það hefur margoft komið fram í þessu máli að við erum hér að leiðrétta ákveðna hlut sem menn sáu ekki alveg fyrir þegar lög voru sett fyrir fáeinum árum. En mig langaði að spyrja hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur út í það hvernig menn hafa síðan lagt út af þessari leiðréttingu. Ég er að vísa í það sem Vinstrihreyfingin – grænt framboð sendir til að mynda frá sér í kynningarefni um það að hér sé í raun og veru verið að hækka veiðigjöld. Hæstv. matvælaráðherra hefur komið sér hjá því að svara beinum orðum spurningum sem lúta að því að það sé ekki verið að hækka veiðigjöldin, það sé í raun og veru verið að endurskoða hvernig þessar fyrningar hafi áhrif á reiknigrunninn. Auðvitað er það þannig að það er ekki verið að hækka veiðigjöldin í heildarsamhengi hlutanna. Ég vildi bara óska eftir því frá hv. þingmanni að koma kannski með sína útleggingu á því hvort ekki sé óheiðarlegt að setja hlutina fram með þeim hætti sem Vinstrihreyfingin – grænt framboð hefur gert í kynningarefni frá sér og í því hvernig hæstv. matvælaráðherra hefur reynt að svara spurningum með villandi hætti því að það er svo sannarlega ekki verið að hækka veiðigjöldin í heildarsamhenginu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég hef sagt það og segi það aftur: Það er ekki verið að hækka veiðigjöldin, það er verið að hækka innkomuna á næsta ári, sannarlega. Það er tilfærsla í tíma og það kemur fram í frumvarpinu og það kom einnig fram hjá ráðherra á fundi nefndarinnar. Ég tel að ráðherra hafi verið skýr, það sem ég hef lesið. Ég hef örugglega ekki lesið allt sem um þetta mál hefur verið sagt og skrifað en ég lít ekki svo á að ráðherra hafi verið að segja ósatt eða neitt slíkt. Það er verið að hækka gjaldið á næsta ári en í heildarsamhenginu er ekki verið að hækka það.

Virðulegi forseti. Það var í raun og veru bara þetta sem ég vildi fá mjög skýrt fram í þessari umræðu. Eins og ég var að rekja hefur það loðað við hjá flokksfélögum hv. þingmanns að reynt að stilla þessu upp með svolítið villandi hætti. Ég verð að segja að það út af fyrir sig er alvarlegt mál. Veiðigjöldin - það er eitt umdeildasta málið í samfélaginu, og hefur verið um langt skeið, hvernig við rukkum fyrir afnotin af auðlindinni. Það er því ákaflega brýnt að menn nálgist það viðfangsefni sem nú liggur fyrir þannig að við séum að gefa rétt skilaboð út í samfélagið. Ég tek þá bara við þessu, hef svo sem enga sérstaka aðra spurningu til hv. þingmanns, en kem þeirri ósk á framfæri við þingheim að þegar við ræðum um málið hér í dag, í þessu mjög svo umdeilda og viðkvæma máli, vöndum við okkur í framsetningu og köllum hlutina réttum nöfnum. Það er ekki verið að hækka veiðigjöld. Það er einfaldlega verið að leiðrétta ákveðin mistök sem urðu við lagasetningu sem hefðu leitt til lækkunar veiðigjalda.

Frú forseti. Það er alveg rétt, eins og hér hefur komið fram, og ég tel að ég hafi verið skýr í minni framsögu í þessu máli, að það er í raun fyrst og fremst verið að færa þetta til í tíma. Það er talið heppilegra að þetta sé ekki svona sveiflukennt eins og getur orðið, eins og við þekkjum líka almennt í uppsjávarveiðum. Ég vona því líka að fólk vandi sig í umræðunni. Annað er ekki mín ætlan en að fara hér rétt með staðreyndir og ég get alveg ítrekað það enn og aftur að þetta er tilfærsla. Þetta er ekki aukning nema að það er aukin innkoma á næsta ári sem ekki hefði orðið en hefði orðið síðar í ferlinu.

Virðulegi forseti. Ég er náttúrlega á sömu bylgjulengd og hv. þm. Sigmar Guðmundsson. Ég kom hérna upp í síðustu viku undir framsögu ráðherra fyrir þessu ágæta frumvarpi og benti á það ítrekað að það væri ekki verið að hækka veiðigjöldin. Ég fæ aldrei nóg af því að spyrja um það bara beint út: Er verið að hækka veiðigjöldin, hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir? Ég hef lesið bæði í Kjarnanum og á mbl.is og víðar um 36% hækkun veiðigjalda á næsta ári. Þetta er alveg ótrúlegur uppsláttur á fyrirsögnum og popúlismi af þeirri alsvörtustu sort sem maður hefur séð og spurningin er því aftur: Er verið að hækka veiðigjöldin á næsta ári?

Virðulegi forseti. Já, það er verið að hækka veiðigjöldin á næsta ári. Um það held ég að við getum verið sammála. Við erum að hækka þau um líklega 2,5 milljarða á næsta ári en í heildarsamhenginu, þ.e. ef við horfum til þessara fimm ára sem hér er verið að tala um, þá er ekki verið að gera það. Ég held að ég hafi verið alveg skýr hvað það varðar og get svo sem ekkert, held ég, verið mikið skýrari en þetta. Ég tel að þingheimur þurfi ekkert að velkjast í vafa um það. Ég ætla ekkert að fara út í einhverjar blaðafyrirsagnir einhvers staðar, mér finnst það ekki vera mitt hlutverk hér. En ég ítreka: Það er verið að hækka veiðigjöldin á næsta ári, en það er sannarlega tilfærsla á milli ára.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er sem sagt verið að fara í sparibaukinn. Það hefur ítrekað verið talað um að það sé verið að fletja út kúrfuna. Það er sem sagt verið að færa til á milli ára þannig að það líti ekki eins hroðalega illa út á næsta ári því að öðrum kosti fengjum við um 2,5 milljörðum minna í veiðigjöld, það liti nú alveg hroðalega illa út fyrir ríkisstjórninni að hún væri bara að lækka veiðigjöldin svoleiðis í stökkum. Þetta voru mistök sem voru gerð í lagasetningu, greinilega ekki í fyrsta skipti sem ríkisstjórnin og þeir sem setja lögin hafa ekki hugmynd um hvort þeir eru að koma eða fara í því efni. Þetta er í rauninni uppsóp, að fletja út kúrfuna þannig að það sjáist ekki svart á hvítu hvernig sveiflurnar hafa orðið á milli ára. 2,5 milljarðar á næsta ári, við munum alveg örugglega þiggja það. En það er sem sagt ekki verið að hækka veiðigjöldin um eina einustu krónu. Það er verið að fletja út kúrfuna, þetta er tilfærsla á milli ára og það er í rauninni blekking að tala um hækkun. Þetta er tilfærsla.

Virðulegi forseti. Það þarf kannski ekki að fara fleiri orðum um þetta núna. Ég held að ég hafi svarað þessu ágætlega. Ég ber ekki ábyrgð á því hvernig miðlar slá upp fréttum eða hvernig það er fram sett, það er ekki Vinstri grænna að eiga við það eða annarra. En fyrst og fremst vil ég bara segja að þetta er auðvitað aukin innkoma í ríkiskassann á næsta ári sem hefði ekki orðið nema út af þessari breytingu. Þetta var ekki fyrirséð og er auðvitað galli að við höfum ekki getað gert betur og ég tek alveg undir að það hefði kannski mátt rýna málið þannig að það hefði ekki verið lagt fram með þessum hætti. En það er nú einu sinni þannig að við sjáum ekki allt fyrir og allar afleiðingar og ég held ekkert endilega að það sé handvömm eða eitthvað slíkt. Fólk er ekki fullkomið.

Fúsk.

Nei, ég tel ekki að þetta hafi verið fúsk, hv. þingmaður, ekki frekar en margt annað sem okkur hefur yfirsést. Stundum hefur það gerst vegna þess að málshraðinn er of mikill. En það er ekki alltaf þannig, stundum bara áttum við okkur ekki á hvernig allt regluverk og lagaverk virkar alveg í gegn, því miður.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir skýra framsetningu á því sem hér er verið að gera, að hér sé að eiga sér stað tilfærsla, eins og hún lýsir réttilega, hér sé ekki verið að hækka veiðigjöld. Ég verð að taka undir með öðrum þingmönnum hvað það varðar að framsetning í fjölmiðlum hefur verið eins og ríkisstjórnin sé að stíga það skref að hækka veiðigjöld. Ég hef ekki rýnt þannig í fréttirnar að ég geti lagt mat á það hvað er hvað í því samhengi eða hvaðan það kemur. En þetta hefur alla vega verið framsetningin gagnvart almenningi í fjölmiðlum, veiðigjöld séu að hækka. Nú er verið að staðfesta að svo sé ekki. Mig langar til að spyrja hv. þingmann, af því að hún er jafnframt formaður fjárlaganefndar, vegna þeirra aðstæðna sem núna eru uppi í fjármálum ríkisins með allan þennan halla, með vaxandi áskoranir í ríkisfjármálunum út þetta ár og allt næsta og því miður horfum við fram á það að skuldir lækki ekki fyrr en 2027: 

Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið. Eins og ég sagði er mikil vinna í gangi varðandi veiðigjöldin og í rauninni bara stóra kerfið okkar allt saman, ekki bara veiðigjöldin í sjálfu sér heldur kerfið allt saman. Einhverjir þingmenn hér eiga sæti í þeirri nefnd og síðan eru minni vinnuhópar líka að störfum. Ég tel ekki skynsamlegt að vera að hræra í því kerfi svona rétt á meðan við erum í þeirri vinnu. Við verðum líka að horfast í augu við það að núna, því miður, er málið auðvitað að koma seint inn og við getum ekki, alla vega ekki í tengslum við þetta frumvarp sem við erum hér með, verið að hræra í þessum gjöldum. Við erum að bíða eftir því að fá frá Skattinum 1. desember tillögu að veiðigjöldum sem þeir leggja til við ráðherra og ég er hrædd um að ef við hefðum farið í stærri umræðu um veiðigjöldin hvað þetta varðar þá hefði það tæplega náðst á svona stuttum tíma. Ég meina, við ætlum að reyna að gera þetta að lögum í dag.

Frú forseti. Ég ætla kannski að draga það til baka sem ég sagði áðan, að það væri óljóst hvaðan matreiðsla fjölmiðla kæmi um þessa meintu hækkun veiðigjalda, því að á Facebook-síðu Vinstri grænna í gær var því lýst einmitt með þeim hætti að Vinstri græn væru að hækka veiðigjöld þannig að skýringin á því liggur fyrir. Ég get tekið undir að það hefði kannski verið flókið með þann stutta tímaramma sem liggur fyrir, í tengslum við þetta mál, að fara í það að hækka veiðigjöldin. En ég spurði hv. þingmann sem formann fjárlaganefndar, af því hún hefur nú innsýn í það að það er verið að hækka alls konar gjöld önnur, áfengisgjöld, tóbaksgjöld, gjöld sem jafnvel er talin ástæða til að ætla að muni hafa áhrif á verðbólgu og hún þekkir nú held ég best allra hér inni í þingsalnum hver staðan er í ríkisfjármálunum að öðru leyti, þekkir þennan mikla, vaxandi og alvarlega halla, hvort það hafi ekki verið kitlandi við þær aðstæður að láta á það reyna í ríkisstjórnarsamstarfinu að hækka veiðigjöld.

Virðulegi forseti. Það er margt sem kitlar, ekki síst í fjármálum ríkisins, ég ætla ekki að neita því en ég verð samt að ítreka það sem ég sagði áðan að það er dálítið snúið að fara inn í þá umræðu þegar verið er að vinna slíka vinnu eins og við erum að gera þannig að ég tel að það hafi ekki verið tímabært. Um leið vil ég segja að ég tel, og hef sagt það, að við eigum að breyta veiðigjöldunum þannig að við fáum meira í kassann. Ég held að það sé almennt samstaða um það að þjóðin eigi að fá meiri arð af auðlindinni heldur en er til staðar í dag. En síðan höfum við mjög mismunandi nálgun á það hvernig það eigi að gerast.

Íslendingar hafa allt frá því að byggð komst á hér á landi byggt afkomu sína á sjávarútvegi. Fiskveiðiauðlindin er þannig ein af grunnstoðum íslensks efnahagslífs og samfélags. Þótt fjölbreytni atvinnulífs hafi aukist mikið á síðastliðnum áratugum er fiskveiðiauðlindin enn ein stærsta sameiginlega auðlind þjóðarinnar. Eins og segir í 1. gr. laga um stjórn fiskveiða eru nytjastofnar á Íslandsmiðum sameign íslensku þjóðarinnar, auk þess sem greinin áréttar að enginn geti öðlast eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði yfir veiðiheimildum á grundvelli úthlutunar þeirra samkvæmt lögunum. Þótt þróun mála á sviði eignarhalds í sjávarútvegi hafi verið með þeim hætti að fáir sterkir aðilar hafi öðlast yfirburðastöðu má ekki gleyma þeim hugmyndafræðilega grundvelli sem ætti að byggja alla stefnumörkun og ákvarðanatöku á þegar kemur að þessari sameiginlegu auðlind þjóðarinnar. Veiðigjald ætti þannig alltaf að fela í sér sanngjarnt gjald frá þeim sem hagnýtir auðlindina til eiganda auðlindarinnar, þjóðarinnar. Staðreyndin er því miður sú að það hefur ekki tekist. Almenningur í landinu hefur horft á stórfyrirtækin byggja upp fjármuna- og valdablokkir sínar með arði af fiskveiðiauðlindinni og gjaldið til þjóðarinnar bliknar í samanburði við arðgreiðslurnar sem rata í vasa eigenda þessara stórútgerða. Grundvöll gjaldheimtunnar fyrir þessa notkun auðlindarinnar er að finna í lögum um veiðigjald, sem sett voru árið 2018. Samkvæmt því sem fram kemur í greinargerð frumvarps til laga um veiðigjald var meginmarkmið þess að tryggja þjóðinni réttlátan hlut af arðsemi auðlindarinnar og að veiðigjöld taki tillit til afkomu sjávarútvegsins. Lögin leystu af hólmi eldri lög um sama efni frá 2012, en veiðigjöld hafa verið tekin allt síðan árið 2002. Þrátt fyrir að yfirlýst meginmarkmið nýrra laga um veiðigjöld, sem sett voru árið 2018, hafi verið að tryggja þjóðinni réttlátan hlut af arðsemi auðlindarinnar þá virðist sem það hafi mistekist. Með frumvarpi þessu er brugðist við tilteknum mistökum í lagasetningu sem hefðu getað valdið afar óæskilegum áhrifum á veiðigjald milli ára. Vegna málsmeðferðar og verklags við framlagningu og afgreiðslu þessa máls, sem reifuð verða nánar hér á eftir, tekur 1. minni hluti ekki afstöðu með afgreiðslu málsins, en vill þó að gefnu tilefni gera nokkrar alvarlegar athugasemdir við tilhögun veiðigjalds á grundvelli þeirra laga sem frumvarp þetta á að breyta. Að mati 1. minni hluta hefur núverandi tilhögun veiðigjalds ekki verið með þeim hætti að skapa sátt um gjaldtöku í sjávarútvegi. Raunar virðist sem svo að afkoma stórútgerðanna sé langt umfram það gjald sem skilað er til eiganda auðlindarinnar. Með frumvarpi þessu er aðeins lögð til minni háttar lagfæring á þessu fyrirkomulagi, og þá er hún aðeins tæknilegs eðlis. Réttara væri að setja í forgang að endurskoða grundvöll veiðigjaldsins með þeim hætti að það færi arð af auðlindinni á réttan stað, þ.e. til þjóðarinnar. Samkvæmt 4. gr. laganna er veiðigjald ákvarðað með þeim hætti að það skuli nema 33% af reiknistofni hvers nytjastofns. Reiknistofn veiðigjaldsins er svo ákvarðaður í 5. gr., en í einföldu máli má svo segja að reiknistofn sé ákveðinn með þeim hætti að frá aflaverðmæti sé dreginn breytilegur úthaldskostnaður og fastur kostnaður. Þannig grundvallast veiðigjald á rekstrarafkomu útgerðarinnar, í stað þess að vera eiginleg gjaldtaka fyrir það magn afla sem kemur úr sjónum. Þótt slíkt fyrirkomulag hafi kosti þá hafa gallar þess orðið mjög sýnilegir á undanförnum árum. Margt bendir til þess að bæði verðmat á afla og mat á kostnaði við ákvörðun veiðigjalds gefi ekki endilega rétta mynd af auðlindarentu fiskveiðiauðlindarinnar og því ástæða til að ætla að hlutdeild þjóðarinnar sé ekki sanngjörn. Til að skapa megi sátt um sjávarútveginn þarf sanngjarnar og skýrar reglur og rétt væri að setja það verkefni í algeran forgang. Örlítið um málsmeðferðin á þessu máli. Nauðsyn þess að gera breytingar á 5. gr. laga um veiðigjald, nr. 145/2018, vegna víxlverkunar við ákvæði LXX í lögum nr. 90/2003, um tekjuskatt, er rakin í greinargerð frumvarpsins og í nefndaráliti meiri hluta atvinnuveganefndar. Að mati 1. minni hluta er ástæða til að koma í veg fyrir þessa víxlverkun, sérstaklega þar sem hún gæti haft þau áhrif að veiðigjöld myndu lækka allverulega sum áranna fram til ársins 2025. Með frumvarpinu er ríkisskattstjóra falið að dreifa fyrningum skipa umfram tiltekna upphæð á fimm ár, og þannig koma í veg fyrir verulegar sveiflur á milli ára vegna fyrninga. Frumvarpið felur þannig í sér viðbrögð við mistökum í lagasetningu sem hefðu getað valdið afar óheppilegum breytingum á veiðigjaldi milli ára. Verklag við framlagningu og meðferð frumvarpsins verður að skoðast í samræmi við þessa stöðu, þ.e. að frumvarpið feli í sér lagfæringu á mistökum í lagasetningu. Hættan á mistökum í lagasetningu eykst einmitt þegar Alþingi gefur sér ekki tíma til þess að vanda til verka. Tveggja vikna umsagnarfrestur, rúmur tími fastanefnda til að funda, boða gesti og vinna að framvindu mála auk nægs fyrirvara á afgreiðslu mála eru lykilþættir í því að tryggja faglega meðferð þingmála og réttaröryggi borgaranna. Aðeins með því að gæta að þessu faglega ferli má draga verulega úr líkum á mistökum í lagasetningu. Þau tilvik kunna að koma upp þar sem ytri aðstæður krefjast þess að þingið bregðist við með skjótum hætti til að tryggja einhverja tiltekna hagsmuni þjóðarinnar, en sú staða sem brugðist er við með framlagningu þessa frumvarps hefur legið fyrir lengi. Engin ástæða er fyrir því að þingið vinni með svo skjótum hætti og auki þannig hættuna á mistökum í lagasetningu önnur en sú að þeir tveir ráðherrar sem bera ábyrgð á þeim lagabálkum sem orsaka víxlverkunina voru ómeðvitaðir um hana þangað til þeim var bent á hana, og brugðust þá við með því að flýta málsmeðferð í gegnum Alþingi, með aðstoð þingmanna stjórnarmeirihlutans. Þessi vinnubrögð eru óheppileg, en því miður ekkert einsdæmi á Alþingi. Allt of algengt er að lagasetningu sé flýtt til að laga mistök með misalvarlegum afleiðingum. Rétt er í því sambandi að benda á lög nr. 9/2017, sem ætlað var að lagfæra villu í lagasetningu af hálfu Alþingis sem kom fram í lögum nr. 116/2016, um breytingu á lögum um almannatryggingar, lögum um félagslega aðstoð og lögum um málefni aldraðra. Hin meinta lagfæring sem fólst í lögum nr. 9/2017 fól í sér afturvirka réttindaskerðingu sem var afgreidd í flýti af Alþingi, en var síðan dæmd af Landsrétti brot á stjórnarskrárvörðum eignarrétti, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Vegna mistakanna og dóms Landsréttar varð íslenska ríkið bótaskylt um tæpa 5 milljarða króna gagnvart ellilífeyrisþegum. Slík mistök ættu að vera víti til varnaðar fyrir Alþingi þegar kemur að lagasetningu í flýti, en af vinnubrögðunum að dæma hefur ekki mikið breyst á þeim sjö árum sem liðin eru frá því að framangreind mistök áttu sér stað. Nauðsyn þess að gefa rúman tíma til afgreiðslu mála endurspeglast líka í þeirri víxlverkun sem þessu frumvarpi er ætlað að laga. Án þess að gefa nægan tíma við samningu og meðferð máls er hætta á að slík víxlverkun sem hér liggur fyrir komi upp aftur. Nauðsynlegt er að kanna ítarlega hvort breyting á einum tilteknum lögum kunni að hafa keðjuverkandi áhrif áður en lög eru samþykkt á Alþingi, sem er mun erfiðara þegar flýtimeðferð er beitt eins og í þessu tilfelli. Þótt 1. minni hluti telji núverandi fyrirkomulag við ákvörðun veiðigjalds á grundvelli 4. og 5. gr. laga um veiðigjöld ófullkomið þá er engu að síður mikilvægt að stuðla að sanngjarnri og fyrirsjáanlegri gjaldtöku fyrir fiskveiðiauðlindina. Því mun 1. minni hluti ekki setja sig gegn afgreiðslu málsins, en ítrekar framangreindar athugasemdir um málsmeðferð frumvarpsins. Undir þetta álit ritar sá sem hér stendur.

Frú forseti. Ég tala hér fyrir hönd 2. minni hluta atvinnuveganefndar. Við þekkjum það öll að frá tilkomu kvótakerfisins hafa ríkt deilur um meðferð fiskveiðiauðlindarinnar og þeirra starfa og verðmæta sem hún skapar. Veiðigjöld voru tilraun til að sætta viðvarandi óánægju með aukinni gjaldtöku en þau eru þó því marki brennd að vera allt í senn flókin, ógagnsæ og háð duttlungum stjórnmálanna. Þannig hafa þau t.d. ítrekað verið lækkuð í tíð sitjandi ríkisstjórnar og síðasta lækkun veiðigjalda og sú sem þetta frumvarp tengist er til komin vegna Covid-aðgerða. Árið 2021 var gerð breyting á lögum um tekjuskatt sem hafði í för með sér skattafslátt fyrir fjárfestingu. Hugmyndin var að halda efnahagslífinu gangandi á erfiðum tímum sem var bæði jákvætt og verðugt markmið. Síðan komst ríkisstjórnin að því tæpum tveimur árum síðar að breytingin kemur ekki eingöngu til lækkunar á skatti eins og hugmyndin var heldur, vegna víxlverkunar laga, kemur hún einnig til lækkunar á veiðigjöldum og sú lækkun nemur 2–3 milljörðum kr. á ári. Svo því sé til haga haldið þá verður þetta frumvarp sem við ræðum nú og ætlunin er að afgreiða sem viðbragð við þessari óvæntu og lítt eftirsóknarverðu víxlverkun ekki þess valdandi að þessi milljarðaafsláttur á veiðigjöldum gangi til baka. Það er ekki verið að hækka veiðigjöld með samþykkt þessa frumvarps. Það er eingöngu verið að dreifa veiðigjaldaafslættinum yfir fimm ára tímabil. Kúrfan er þannig flött út. Nú er það ekki þannig að fyrirtæki, hvort sem þau eru í útgerð eða annarri starfsemi, stökkvi til og kaupi sér skip án aðdraganda. Fjárfestingar í sjávarútvegi eru dýrar og reyndar mun dýrari en í flestum öðrum atvinnugreinum og eru vel undirbúnar. Þess vegna er þessi tiltekni afsláttur á grundvelli fyrningar vegna fjárfestinga til þess fallinn að gagnast eingöngu þeim sem þegar voru búin að taka ákvörðun um kaup á skipi og vegna þess hve tímaramminn er stuttur getum við talað um að hér hafi sumar útgerðir dottið í lukkupottinn, unnið háar fjárhæðir í lækkun veiðigjalda, sem aðrar fengu ekki, án þess að málefnalegar ástæður lægju þar að baki, engar ástæður í raun og veru aðrar en flóknar og ógagnsæjar aðferðir til að reikna út veiðigjöld. Það þarf ekki að vera svona. Það er ekkert lögmál að veiðigjöld séu flókin og ógagnsæ, svo flókin að andsvör hv. þingmanna við framsögumann málsins, Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur, fóru að mestu leyti í að spyrja hana hvernig flokki hennar og hæstv. matvælaráðherra, VG, tókst að láta líta svo út fyrir að hér væri verið að hækka veiðigjöld en ekki lækka eða fresta lækkun. Þetta er náttúrlega rugl, frú forseti. Viðreisn hefur frá stofnun lagt mikla áherslu á breytta nálgun í sjávarútvegsmálum. Við byggjum stefnu okkar m.a. á þeirri vönduðu vinnu sem auðlindanefndin skilaði af sér árið 2000 og þeim nefndum sem síðar hafa starfað þar sem í öllum tilfellum hefur verið talað um tímabindingu veiðiheimilda sem grunn þess að annars vegar náist sem mest hagkvæmni fyrir þjóðarbúið og hins vegar eignarréttur almennings sé skýr. Tímabinding er grundvöllur þess að við getum sett á markaðsleið í sjávarútvegi, boðið t.d. upp 5% heildaraflahlutdeildar á hverju ári með nýtingarrétti til 20 ára í senn eins og tillögur Viðreisnar hafa verið. Þannig er tryggt að markaðsgjald sé greitt fyrir aðgang að auðlindinni og að útgerðir geti á hverjum tímapunkti treyst á nýtingarrétt í 20 ár. Þessi aðferð er til þess fallin að hámarka þjóðhagslega hagkvæmni veiðanna auk þess að endurspegla með ótvíræðum hætti eignarrétt þjóðar. Þessi leið sem við í Viðreisn auk ýmissa annarra höfum talað fyrir er framtíðarlausn, lausn sem er til þess fallin að leysa áratugalangar deilur. Það er nefnilega ekki bara almenningur sem þolir ekki óvissuna. Svo virðist vera sem útgerðin þoli hana ekki heldur. Ég ætla að leyfa mér að vitna í Sigurgeir Brynjar Kristgeirsson í Vinnslustöðinni sem sagði í fjölmiðlum um daginn, með leyfi forseta: „Það er ekki að ástæðulausu sem fyrirtækjum fækkar í sjávarútvegi, einstaklingar í útgerð, sem eiga allt sitt undir pólitíkinni, lifa í stöðugri ógn við að kerfinu verði breytt eða að þeir verði skattlagðir meira.“ Þetta viðtal við forstjóra Vinnslustöðvarinnar var tekið í tilefni af rannsókn sem Kristján Vigfússon, kennari við Háskólann í Reykjavík, vann þar sem fram kom að æðstu stjórnendur stærstu útgerðarfyrirtækja á Íslandi væru mjög óánægðir með starfsumhverfi sitt. Þar kom fram að hávær og neikvæð pólitísk umræða um sjávarútveg og þar með óvissa um framtíð greinarinnar hefði mikil og vond áhrif að mati útgerðarmannanna. Það þarf reyndar ekki pólitíkina til að gagnrýna núverandi stöðu. Ítrekað hefur komið fram óánægja mikils meiri hluta þjóðarinnar með sinn hlut í þjóðarauðlindinni og hvernig sá hlutur er ákveðinn. En, frú forseti, við erum hér að ræða þetta tiltekna mál. Við erum ekki á móti því sérstaklega. Það er skiljanlega fram komið til að draga úr þeim skaða sem þegar hefur orðið eða öllu heldur að dreifa skaðanum, lækkuninni, til lengri tíma. En við í Viðreisn erum á móti veiðigjöldunum í núverandi mynd. Við teljum opna og sanngjarna markaðsleið í sjávarútvegi vera lokamarkmiðið hér, lokamarkmiðið í átt að sátt. Í millitíðinni þarf að bæta núverandi kerfi. Við höfum ítrekað lagt fram okkar mál án þess að sjá það hljóta brautargengi eða yfir höfuð umfjöllun hér á þingi og þess vegna höfum við ákveðið að nota tækifærið til að leggja fram breytingartillögu sem væri gott skref í rétta átt. Breytingartillagan lýtur að því að veiðigjöldin séu reiknuð á grundvelli markaðsverðs aflans en ekki á grundvelli opinberrar verðlagningar sem endurspeglar ekki verðmæti fisksins heldur aðeins þróun verðmætisins yfir tíma. Við notum tækifærið hér þegar við erum að ræða breytingu á lögum um veiðigjald og þá sérstaklega einmitt breytingu á 5. gr. sem varðar reiknistofn veiðigjaldanna til að leggja fram breytingartillögu við frumvarpið og nefnda 5. gr. Breytingartillagan varðar breyttar forsendur við útreikning veiðigjalda sem tekur betur mið af verðmætasköpun greinarinnar og byggir á verðmyndun markaðar. Eins og kemur fram í nefndaráliti er ljóst og hefur komið skýrt fram að markmiðið með frumvarpinu um breytingar á tekjuskatti sem samþykkt var 20. apríl 2021 var að hvetja til fjárfestinga einkaaðila í atvinnurekstrareignum í kórónuveirufaraldrinum, eins og það var orðað. Markmiðið var ekki að lækka veiðigjöld. En niðurstaðan var engu að síður sú að veiðigjöld lækkuðu um fleiri milljarða króna. 2. minni hluti leggst ekki gegn þessu frumvarpi sem ætlað er að hliðra þessari lækkun til. Í ljósi þeirrar lítt eftirsóknarverðu stöðu sem upp kom við víxlverkunina er það ákveðið sanngirnismál að þessi kúrfa verði flött út og dregið verði úr sveiflu. Það er líka mikilvægt, og ég get ekki annað en haft skilning á því þegar litið er til skuldastöðu ríkissjóðs og vaxtahlutfalls ríkissjóðs, að það sé leitað allra leiða til að bæta stöðuna og bæta í tekjur fyrir næsta ár. Það heitir ekki aukning, frú forseti, það heitir hliðrun lækkunar, frestun lækkunar. En fyrst og fremst lít ég svo á að málið sem við ræðum hér sé til marks um alvarlegan ágalla í lögum um veiðigjald. Sú staðreynd ein að hvorki ráðuneyti sjávarútvegsmála né þingheimur hafi séð fyrir áhrif fyrrgreindrar breytingar á stofn til útreiknings veiðigjalda sýnir svo ekki verður um villst hversu ógegnsæjar og flóknar reiknireglur veiðigjalda eru í raun. Frú forseti. Markmiðið með kvótakerfinu var þríþætt: Að koma í veg fyrir ofveiði, auka hagkvæmni sjávarútvegsins og að koma á sanngjarnri skiptingu auðlindarentunnar milli eiganda auðlindarinnar, þ.e. íslensku þjóðarinnar, og þeirra sem hafa nýtingarrétt á henni. Að mati 2. minni hluta atvinnuveganefndar, þeirrar sem hér stendur, þingflokks Viðreisnar, stórs hluta þingheims og stærsta hluta íslensku þjóðarinnar, hefur síðasta markmiðinu ekki verið náð. En áfram höldum við að bítast um smáskammtalækningar hér. Útreikningur veiðigjalda eins og hann er nú byggir á opinberri verðlagningu sem er langt frá því að endurspegla markaðsverð nytjastofna, þær tekjur sem koma inn fyrir fiskinn. Hér leggur 2. minni hluti því til þá breytingu að veiðigjöld séu reiknuð á grundvelli markaðsverðs, þess verðs sem fiskurinn raunverulega er seldur á. Ég gæti lesið hér upp orð fyrir orð þessa litlu einföldu breytingartillögu og ég er að spá í að gera það, með leyfi forseta: „Eftirfarandi breytingar verða á 2. mgr. 5. gr. laganna: a. Á undan 1. málsl. koma tveir nýir málsliðir, svohljóðandi: Aflaverðmæti botnfisks reiknast sem margfeldi meðalverðs á fiskmörkuðum og aflamagns hvers nytjastofns á yfirstandandi ári. Aflaverðmæti uppsjávarfisks reiknast sem margfeldi meðalverðs fyrir hvern nytjastofn til vinnslu í Noregi og aflamagns á yfirstandandi ári.“ Hér lítum við til Noregs þar sem ekki eru fiskmarkaðir hér sem myndu gegna hlutverki sínu fyrir uppsjávarfiskinn. Verðbreytingar á grundvelli þessarar breytingartillögu kæmu til hækkunar á reiknistofni veiðigjalds eins og staðan er í dag. Með því að samþykkja breytinguna geta t.d. þingmenn Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs uppfyllt orðræðu sína síðustu daga um hækkun veiðigjalds og það er auðvitað ekki vanþörf á því til að mæta þeirri lækkun sem ríkisstjórnin hefur nú þegar tryggt með frumvarpinu sem varð að lögum í fyrra. Vitanlega getur þessi breyting sem hér er lögð til líka orðið til lækkunar ef sú er staðan með markaðsverð, en gögn sýna svo ekki verður um villst að í dag er markaðsverð hærra en tölurnar sem reiknistofn veiðigjalds byggir á. Fyrst og fremst er hér um mikið sanngirnismál að ræða, mál sem myndi tryggja gegnsæi, mál sem myndi lágmarka pólitísk afskipti af því hvernig verðmæti er úthlutað til íslenskrar þjóðar, til íslensks almennings, fyrir afnot af þjóðarauðlind. 2. minni hluti leggur því til að frumvarpið verði samþykkt með þessum breytingum.

Virðulegi forseti. Þetta eru búnir að vera svoddan ræðusnillingar sem hafa komið hérna á undan mér að ég hef litlu við það að bæta, en ég mæli fyrir nefndaráliti 3. minni hluta um frumvarp til laga um breytingu á lögum um veiðigjald, nr. 145/2018. Frumvarp þetta felur ekki í sér neina hækkun á veiðigjaldinu, bara ekki neina, þjóðinni til hagsbóta. Með frumvarpinu er lagt til að dreifa áhrifum svokallaðrar flýtifyrningar milli ára. Um er að ræða fegrunaraðgerð til að fletja út tekjukúrfuna. Það voru klárlega mistök að heimila 50% fyrningu af fjárfestingu í skipum í miðjum Covid-faraldrinum. Ég held að við getum öll verið sammála um það. Það skyldi engum detta í hug að útgerðirnar hafi allt í einu ákveðið að smíða ný skip í kjölfar lagabreytingarinnar. Slíkar framkvæmdir krefjast mun lengri aðdraganda en svo. Flýtifyrningin var í raun sérhannað úrræði fyrir stórútgerðirnar sem höfðu þegar ákveðið að ráðast í þessar fjárfestingar. Fjölmiðlar tala um frumvarpið sem hækkun veiðigjalds en raunin er önnur. Ríkisstjórnin er búin að átta sig á því hvað þessi flýtifyrning hafði mikil áhrif á veiðigjaldið og hefur því ákveðið að fegra tölurnar og fletja út kúrfuna, eins og þeir kalla það. Keyra þarf frumvarpið í gegnum þingið á methraða eins og gengur. Erum við kannski að fá eitthvað annað óvandað í fangið, hver veit? Hér hefur komið fram að alltaf geti átt sér stað mistök og enginn hafi getað séð þau fyrir, eins og greinilega virðast hafa orðið í þeim lögum sem er verið að reyna að laga til með þessu frumvarpi. Staðreyndin er sú að ég hef ekki einu sinni tölu á þeim lögfræðingum og sérfræðingum sem eru hér til aðstoðar og faglegrar hjálpar fyrir ráðherra jafnt sem þingmenn þegar við erum að leggja fram frumvörp og þingsályktunartillögur. Það á að setja þetta í gegnum þingið á methraða þannig að tryggja megi tekjur á næsta ári upp á 2,5 milljarða kr. En það má ekki gleyma því að þá lækka tekjurnar í hlutfalli við það á árunum á eftir vegna þess að þetta á að fletja yfir fimm ára tímabil. Þessi fegrunaraðgerð er til þess að almenningur rísi ekki upp á afturlappirnar og mótmæli því hvað veiðigjöldin eru skammarlega lág, sem þau eru. Það er óumdeilt að veiðigjaldið dugir vart til reksturs þeirra stofnana og rannsókna sem ætlað er að halda utan um sjávarauðlindina. Þar má nefna Fiskistofu, Hafrannsóknastofnun og Landhelgisgæsluna. Þjóðin á sjávarauðlindina. Það má náttúrlega setja það innan gæsalappa vegna þess að svo einkennilegt sem það er þá virðist í raun og veru vera nóg að fá úthlutað ákveðnum aflaheimildum, kaupa sér svona eins og tíu tonn af þorski og ég held að maður geti bara haldið áfram að veiða þessi tíu tonn á hverju einasta fiskveiðistjórnarári svo lengi sem augað eygir. Það er athyglinnar virði að sjá hvað eitt tonn er orðið í rauninni að mörgum tugum tonna þegar upp er staðið í lok dags. Þetta fiskveiðistjórnarkerfi sem við erum með hér og nú, sem átti að vera eitt það besta og flottasta í heimi, hefur í rauninni gefið ákveðnum aðilum stórútgerðarinnar tækifæri á því að safna auð með augun rauð á meðan hina brauðið vantar. Þjóðin á sjávarauðlindina og hún á skilyrðislaust að fá fullt endurgjald fyrir afnot af henni, eins og við höfum talað um í Flokki fólksins, markaðsverð fyrir afnot af henni. Frumvarpið tekur af allan vafa um það að áfram fær stórútgerðin að arðræna þjóðina. Það er vert að velta því fyrir sér, virðulegi forseti, hvort það sé raunverulegur vilji til þess að hækka veiðigjöldin, hvort það sé raunverulegur vilji ríkisstjórnarinnar til þess að okkar sameiginlegi ríkissjóður eigi einhvern aðgang af rentum auðlindarinnar þegar búið er að greiða fyrir þær nauðsynjar sem talið er að við þurfum að hafa í kringum auðlindina. Það er náttúrlega búinn að vera mikill urgur og ósætti vegna þess að eðli málsins samkvæmt hlýtur þetta að líta furðulega út þegar við vitum að einstaka aðilar eru orðnir svo moldríkir að þeir vita ekki aura sinna tal. Það mega allir verða svo moldríkir að þeir þekki ekki aura sinna tal mín vegna, en það á ekki að vera á kostnað þjóðarinnar, engan veginn. Sjávarútvegsfyrirtækin sum, þau stærstu, eru ekki einu sinni lengur að hugsa um að vinna einungis í sjávarútvegi. Þau vita í rauninni ekkert hvað þau eiga að gera við peningana sem þau eru búin að moka upp fyrir sjávarauðlindina til þess að fjárfesta þannig að þau eru komin í rekstur í allar áttir; tryggingafélög, verslanir, heildsölur, fasteignafélög, nefnið það bara. Það er algjört grundvallaratriði að við förum að fá sanngjarnt verð fyrir aðgang að auðlindinni okkar. Það er líka grundvallaratriði þegar við sjáum að hér sé verið að færa til fjármuni á milli ára núna til þess að reyna að ná í þessa 2,5 milljarða inn í ríkissjóð á næsta ári - og ég endurtek að þetta er ekki hækkun veiðigjalda heldur tilfærsla á milli ára - og ástæða til að benda á það að á sama tíma er búið að lækka bankaskatt um milljarða og aftur milljarða króna. Hvers vegna í ósköpunum sækjum við ekki meira fjármagn þangað sem það er fyrir, þar sem allar hirslur eru að springa af peningum? Hvers vegna í ósköpunum förum við ekki að forgangsraða fjármunum fyrir fólkið fyrst? Hverjum í ósköpunum dettur það í hug að það sé eitthvað eðlilegt við það að lækka bankaskatt þegar hagnaður bankanna skiptir tugum milljarða á ári? Ég held, ég man ekki alveg hvort það var frá því hreinlega 2018, að þeir séu búnir að hagnast um á þriðja hundrað milljarða kr. Þá lækka þeir bankaskattinn og kvarta um að það vanti fjármuni í ríkissjóð. Við erum búin að takast á við heimsfaraldur, höfum þurft að skuldsetja okkur upp í rjáfur til að reyna að fá fram þá viðspyrnu í atvinnulífinu sem við öll þráðum eftir að við losnuðum út úr þessum faraldri. Ég er sorgmæddust yfir því að svona flýtimeðferð skuli vera möguleg þegar á að fletja út kúrfuna og setja sjálfan sig í einhverja andlitslyftingu eins og hér er verið að gera á sama tíma og við höfum auðfús tekið á móti því að láta stórútgerðina ekki greiða meira fyrir aðgang að auðlindinni en raun ber vitni, sanngjarnara og eðlilegra verð fyrir auðlindina okkar.

Virðulegur forseti. Það frumvarp sem við fjöllum um í dag snýr að breytingu á lögum um veiðigjald, nr. 145/2018, og tekur á skattlagningu á einni af grunnatvinnugreinum okkar Íslendinga, sjávarútvegi. Óhætt er að segja að skiptar skoðanir séu á því með hvaða hætti skattleggja eigi greinina og hvort það kerfi sem við lýði er í dag sé gott eða slæmt. Það er mikilvægt að hafa það í huga að íslenskur sjávarútvegur er í fremstu röð er kemur að tækni og nýtingu auðlindarinnar á sjálfbæran og umhverfisvænan hátt, kerfi sem er horft til sem fyrirmyndarkerfis er kemur að veiðistjórn og sjálfbærum veiðum. Auðlindagjaldið er tekið af nýtingu eins og áður sagði og hafa verið gerðar margar tilraunir til að ná betri sátt um þann hluta sem og kerfið í heild sinni á undanförnum árum og er ein slík tilraun í gangi nú með verkefninu Auðlindin okkar, sem matvælaráðherra setti á fót í lok maí 2022, verkefni sem á að greina áskoranir og tækifæri í sjávarútvegi og tengdum greinum ásamt því að meta þjóðhagslegan ávinning fiskveiðistjórnarkerfisins. Starfshóparnir kallast eftir verkefnum sínum; samfélag, aðgengi, umgengni og tækifæri. Um er að ræða nýja nálgun gagnvart þeim fjölmörgu áskorunum og tækifærum sem eru í sjávarútvegi og snerta íslenskt samfélag með beinum eða óbeinum hætti alla daga allt árið um kring. Þar inni er m.a. endurskoðun á auðlindagjaldi og bind ég miklar vonir og væntingar til þeirrar vinnu. Síðasta breyting á veiðigjaldi kom árið 2018 með lögum nr. 145/2018. Um var að ræða heildarlög um veiðigjald sem tóku gildi 29. desember það ár og komu í stað fyrri laga um sama efni, nr. 74/2012. Samkvæmt þeim lögum er veiðigjald ákvarðað sem 33% af reiknistofni sem ákveðinn er fyrir hvern nytjastofn þannig að frá aflaverðmæti er dreginn hluti stofnsins í breytilegum úthaldskostnaði og áætluðum föstum kostnaði. Reiknistofn veiðigjaldsins árið 2023 byggir á afkomu ársins 2021. Til fasts kostnaðar við fiskveiðar teljast skattalegar fyrningar skipa og skipsbúnaðar og áætluð vaxtagjöld sem nema skuli sömu fjárhæð og fyrningarnar. Veiðigjald er lagt á samkvæmt lögum um veiðigjald í þeim tilgangi að mæta kostnaði ríkisins við rannsóknir, stjórn, eftirlit og umsjón með fiskveiðum og fiskvinnslu og til að tryggja þjóðinni í heild beina og sýnilega hlutdeild í afkomu við veiðar á nytjastofnum sjávar. Framkvæmd álagningar veiðigjalds er með þeim hætti að ríkisskattstjóra er falið það hlutverk að gera tillögu til matvælaráðherra fyrir 1. desember ár hvert um fjárhæð veiðigjalds hvers nytjastofns, sbr. 4. gr. laga, fyrir viðkomandi veiðigjaldsár. Niðurstaðan er svo notuð við álagningu veiðigjalds á næsta ári þar á eftir. Eins og hér hefur komið fram dragast frá veiðigjaldi skattalegar fyrningar skipa og skipsbúnaðar samkvæmt lögum nr. 145/2018. Um fyrningar segir í 37. gr. laga nr. 90/2003 að almenn fyrningarhlutföll skipa og skipsbúnaðar séu samkvæmt 1. tölulið að lágmarki 10% og hámarkið 20% á ári hverju. Í aðgerðum ríkisstjórnarinnar til að halda heimilum og fyrirtækjum í landinu gangandi var ákveðið að setja inn bráðabirgðaheimild LXIX og LXX í lög nr. 90/2003, um tekjuskatt, sem ætlað var að hvetja til tímabundinna fjárfestinga í umhverfisvænum ökutækjum annars vegar og lausafé í kjölfar Covid-19 hins vegar. Bráðabirgðaákvæðin hækka fyrningarhlutfallið í fyrra tilfellinu um 100% og 50% í því síðara. Um er að ræða lög nr. 33/2021, um breytingu á lögum um tekjuskatt, sem bættu nýju ákvæði til bráðabirgða við lög nr. 90/2003, um tekjuskatt. Ákvæðið sem um ræðir er umrætt bráðabirgðaákvæði LXX. Framangreind lagabreyting var hluti af aðgerðum ríkisstjórnarinnar til að mæta efnahagslegum áhrifum af heimsfaraldri kórónuveirunnar og henni var ætlað að hvetja til fjárfestinga einkaaðila í atvinnurekstrareignum með sérstakri áherslu á eignir sem teldust umhverfisvænar og stuðla að sjálfbærni í umhverfismálum. Aðalmarkmiðið var því að skapa hvata til fjárfestinga í tilteknum tegundum eigna með því að veita sérstakar og auknar heimildir til fyrninga þessara sömu eigna. Löggjöfin beindi sérstaklega sjónum sínum að þeim tegundum eigna sem undir ákvæðið féllu og voru umhverfisvænni eða taldar stuðla að sjálfbærari þróun og var veitt heimild til að reikna sérstakt fyrningarálag á slíkar eignir og hækka þannig fyrningarálag þeirra. Til þess að eign teljist umhverfisvæn og/eða stuðla að sjálfbærri þróun í skilningi ákvæðisins þarf hún að uppfylla ákveðin skilyrði sem nánar eru tíunduð í bráðabirgðaákvæði LXX í lögum nr. 90/2003, um tekjuskatt, auk þess sem sett hefur verið reglugerð nr. 565/2022, um skattalegt fyrningarálag á grænar eignir og aðrar eignir sem sambærilegar geta talist. Að framangreindum skilyrðum uppfylltum er því heimilt að beita bráðabirgðaákvæði LXX og fyrna viðkomandi eignir um allt að 50% af fyrningargrunni allt að niðurlagsverði eignar. Skip og skipsbúnaður eru talin upp í 1. tölulið 1. mgr. 37. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, og eru því meðal þeirra eigna sem falla undir bráðabirgðaákvæðið og heimilt er að flýtifyrna. Þar er komin skýring á því frumvarpi sem hér er til meðferðar, virðulegur forseti. Þarna er um víxlverkun að ræða en breytingar á lögum nr. 90/2003, um tekjuskatt, hafa áhrif á reiknistofn laga nr. 145/2018, um veiðigjald, þar sem skattalegar fyrningar hafa áhrif á útreikning veiðigjalds. Ef miklar fyrningar eru hjá tilteknum útgerðaraðila, t.d. vegna söluhagnaðar samkvæmt 14. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, eða ákvæði til bráðabirgða LXX í sömu lögum, hækkar það fastan kostnað sem dreginn er frá aflaverðmæti og hefur áhrif á reiknistofn viðkomandi nytjastofns. Meðal annars er viðkomandi fyrirtæki stundum eini aðilinn eða eitt af fáum sem veiðir nytjastofninn. Reiknistofn nytjastofns getur þannig hækkað eða lækkað mikið á tilteknu fiskveiðiári ef þeir sem veiða hann eru með miklar fyrningar eða óvenjulega háan rekstrarkostnað tiltekið ár. Þetta gerir rekstrarumhverfi þeirra sem veiða þessa stofna mjög óstöðugt en það gengur líka gegn markmiðum laga nr. 145/2018, um veiðigjald. Virðulegur forseti. Með því frumvarpi sem hér hefur verið lagt fram er verið að taka á þeim sveiflum sem myndast geta í reiknigrunni veiðigjalds vegna víxlverkunar bráðabirgðaákvæðis LXX í lögum nr. 90/2003 og lögum nr. 145/2018. Lagt er til að þak verði sett á fyrningar þannig að þær dreifist með jafnari hætti á fleiri ár og hafi ekki eða síður áhrif á reiknistofn veiðigjalds fyrir einstök fiskveiðiár. Þetta leiðir til stöðugra rekstrarumhverfi, meiri fyrirsjáanleika fyrir rekstraraðila og þeir geta skipulagt rekstur sinn betur fram í tímann auk þess sem breytingin samræmist markmiðum og tilgangi laga um veiðigjald. Ekki er um að ræða breytingar á veiðigjaldi til hækkunar eða lækkunar. Einungis er verið að færa til á milli ára. Lögð er til breyting á 5. gr. laga nr. 145/2018 á þann veg að í stað 4. málsliðar 2. mgr. 5. gr. laga komi þrír nýir málsliðir. Þar er kveðið á um að fyrningar umfram 20% dragist frá veiðigjaldsstofni í fimm ár í fimm jafn háum fjárhæðum til næstu fimm ára sem á eftir koma. Slík dreifing fyrninga mun aðeins eiga sér stað þar sem aukafyrningar nema a.m.k. 200 millj. kr. Með þeirri breytingu á reikningi veiðigjalds sem hér er lögð til er áætlað að veiðigjald fyrir árið 2023 muni vera um 2,5 milljörðum hærra en ef frumvarpið næði ekki í gegn. Þar af nemur sameiginlegt veiðigjald uppsjávartegundanna loðnu, síldar, makríls og kolmunna 2,3 milljörðum kr. í stað 0,7 milljarða að óbreyttu. Veiðigjald næsta árs verður því hærra en ráð var gert fyrir en lægra þar á eftir, komi ekki til frekari breytingar á lögum um veiðigjald. Um er að ræða góða breytingu sem ég mun styðja og kemur til, eins og ég hef vonandi skýrt hér, vegna þeirra mistaka eða vegna þess að menn sáu ekki fyrir þessa víxlverkun milli tekjuskattslaganna og veiðigjalds og ég held að það sé mikilvægt að við breytum þessu. Virðulegur forseti. Ég vil að endingu nefna að það er mikilvægt að frumvarp sem þetta fái sem besta umfjöllun og rýni hér á Alþingi. Því er mikilvægt að nefndir og þing fái þann tíma sem nauðsynlegur er. Sá tímarammi sem atvinnuveganefnd var gefinn í þessu verkefni er ekki til eftirbreytni. Ég vil nota þetta tækifæri og þakka nefndarmönnum og áheyrnarfulltrúum í atvinnuveganefnd fyrir að sýna málinu skilning og funda utan hefðbundins fundartíma nefndarinnar svo hægt væri að koma þessu mikilvæga máli í gegn á tilsettum tíma.

Forseti. Tvær spurningar. Annars vegar, ef við horfum á málið í heildarsamhengi og í eins víðu samhengi og hægt er að hafa þá er hægt að segja sem svo að lögin sem hv. þingmaður vísaði í vegna fyrninganna hafi í raun og veru lækkað veiðigjöld, áætluð veiðigjöld fyrir þann tíma, en þetta frumvarp sem við erum að glíma við hérna dreifir lækkuninni á fleiri ár. Til að hafa það á hreinu þá myndi ég vilja fá staðfestingu á því að það sé það sem við erum að glíma við hérna. Hins vegar er lagagreinin eins og hún er varanleg, hún kemur til með að gilda þangað til eitthvað annað er ákveðið og því munu útgerðir alltaf geta nýtt þennan fyrningargrunn til að ryðja fyrningu vegna veiðigjalda á seinni ár, sýnist mér, allt sem er umfram þessi 20% og 200 milljónir. Það er varanleg breyting, ef ég skil þetta rétt. Eins og kemur fram hérna, með leyfi forseta: „Séu skattalegar fyrningar samtals hærri en 20% af fyrningargrunni að viðbættum 200 millj. kr. skal ríkisskattstjóri dreifa því sem umfram er á næstu fimm ár.“ Þetta er ekki einangrað tilvik bara út af þessari breytingu sem var gerð vegna Covid, þetta er varanleg breyting almennt og mun gilda eftir tíu ár, 20 ár ef engu öðru verður breytt. Ég velti fyrir mér hvort það hafi verið gerð einhver greining á því hvaða áhrif það hefur almennt og hvernig þetta hefur verið undanfarin tíu ár, hversu algengar eru t.d. fyrningar á þessum stærðum?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, ég tek undir með þingmanninum, þetta er minn skilningur líka varðandi fyrri spurninguna, að við séum að dreifa lækkun á veiðigjaldinu, þeirri upphæð, á fimm ár. Varðandi síðari spurninguna, sem er svona frekar tæknileg útfærsla á þessu lagafrumvarpi, er það minn skilningur að hér sé um að ræða flutning og breytingu úr 50 í 20 plús 200 milljónir á fyrningum sem eiga sér stað árin 2021 og 2022. Það er bara verið að tala um þessi tvö ár varðandi þessar breytingar. Eftir þessi tvö ár þá er bara um almennar fyrningar að ræða samkvæmt lögum um tekjuskatt, eins og ég skil málið.

Forseti. Vissulega eru þetta viðbrögð við þeim lögum sem vitnað var í, sem breyttu því og heimiluðu að fyrna m.a. skip og skipsbúnað um 50% á ári vegna fjárfestinga árin 2021 og 2022. Þá væri hægt að skilja það sem svo að það sé verið að færa til sama horfs og áður þegar afskriftarprósentan var 20%, minnir mig, á útgerðir, sem er hærri afskriftarprósenta heldur en almennt gerist. Venjulega er hægt að afskrifa um 10%. En útgerðin er með heimild til að afskrifa meira og hraðar sem hvetur til hraðari endurnýjunar sem er jákvætt út af fyrir sig en er annað vandamál. En þessi dreifing yfir á fimm ár er varanleg breyting, ekki vegna áranna 2021 og 2022 heldur er það núna varanlegt hvernig er hægt að dreifa fyrningum sem eru umfram þessi 20% og 200 milljónir. Það er ekki bara vegna áranna 2021 og 2022, það er ekki í lagatextanum. Það er í greinargerðinni þar sem er verið að útskýra þetta með tilliti til þeirra mistaka sem voru gerð sem höfðu áhrif á lög um veiðigjöld. Þessi lagagrein sem birtist hér, 1. gr., er almenn breyting, ekki bara viðbrögð við þessu, hún kemur til með að virka næstu tíu ár hvað varðar fyrningar. Ég velti fyrir mér hvort nefndin hafi skoðað hver heildaráhrifin eru af þessu. Kannski er það þess vegna sem SFS er svona hrifið af þessu frumvarpi, hver veit? Allt sem SFS er sammála veifar rauðum flöggum hjá mér þegar allt kemur til alls.

Virðulegur forseti. Ég held að fulltrúar SFS hafi ekkert verið hoppandi kátir með þetta frumvarp en þeir létu það yfir sig ganga, sem er gott vegna þess að ég held að menn hafi áttað sig á því að þarna voru ákveðin mistök gerð sem er mikilvægt að leiðrétta. Varðandi þessar spurningar hv. þingmanns um hvort hér sé um varanlega breytingu að ræða eða ekki þá ítreka ég það að það er minn skilningur og það var kynnt þannig fyrir nefndinni að um væri að ræða breytingar á lögum nr. 33/2021, ef ég man rétt, þar sem þessar breytingar voru settar inn, það sem fyrningarhlutfallið fór úr 20% upp í 50%. Það er það sem er verið að leiðrétta hér. Það er minn skilningur og okkar í nefndinni alla vega og það var engin umræða um neitt annað, að hér væri verið að festa í sessi einhverjar 50% fyrningar. 

Frú forseti. Ég er ekki í atvinnuveganefnd sem fjallaði um þetta frumvarp. Ég er að koma að því með því að lesa nefndarálitin og hlusta á ræðurnar. Ég klóra mér aðeins í hausnum þegar ég skoða þetta frumvarp því að það eru nokkur varúðarmerki sem þarf að athuga. Þegar málsmeðferðin er svo stutt og þegar verið er að flýta málum í gegnum þingið þá þarf að kveikja á smá radar og efast um ýmislegt sem er sagt sjálfgefið. Svo þegar samtök eins og SFS gefa þumalmerki upp á við, að þau sætti sig nú við þetta þótt þau kvarti og kveini, þá veit maður aldrei því að það er lokaorðið sem skiptir máli en ekki hvernig fólk lætur áður en það segir að lokum já eða nei. Það er það sem skiptir máli. Í þessu máli horfi ég á tvennt. Annars vegar það sem var augljóst fyrir umræðuna og varð augljóst strax og málið var kynnt fyrir þingflokkum, að í þessu frumvarpi var gert heimilt að fyrna um 50% á ári vegna fjárfestinga á árunum 2021 og 2022. Það hafði líka áhrif á lög um veiðigjöld. Það var ekki gert ráð fyrir því. Það var óvart. Það þýddi að veiðigjöld lækkuðu vegna þessara fyrninga. Því erum við að glíma við að tekin var ákvörðun sem lækkaði veiðigjöld. Núna er verið að taka á því máli þannig að verið er að dreifa þessari lækkun yfir mörg ár. Það er grundvöllurinn að þessu, í staðinn fyrir skarpa lækkun um 2,5 milljarða á veiðigjöldum á næsta ári þá mokum við í rauninni veiðigjöldum frá fimm árum þar á eftir yfir á næsta ár og sjáum lækkunina dreifast yfir fimm ára tímabil. Það er grundvöllurinn að því sem verið er að reyna að gera með þessu frumvarpi og við skulum hafa í huga. Hitt sem vakti athygli mína þegar hv. þm. Stefán Vagn Stefánsson hélt ræðu áðan og ég var að velta fyrir mér hvort þetta væri tímabundin ráðstöfun eða ekki, er að mér sýnist svo vera ef ég les þetta frumvarp eins og það er hérna. Það er ekkert rosalega langt, með leyfi forseta: „Í stað 4. málsl. 2. mgr. 5. gr. laganna koma þrír nýir málsliðir:“ - Þetta er alltaf versti hlutinn af öllum lögum, að reyna að setja breytinguna inn í lögin eins og þau eru og reyna að ná samhenginu. - „Til fasts kostnaðar við fiskveiðar teljast skattalegar fyrningar skipa og skipsbúnaðar.“ Þetta er bara eins og hefur gengið og gerst á undanförnum árum, alveg eðlilega. Það er hægt að telja til fyrninga og afskrifa tæki, skipsbúnað og þess háttar; þetta eldist. Hins vegar eru aukalega viðbótarafskriftir miðað við önnur lög sem gilda þarna. Svo ég haldi áfram: „Séu skattalegar fyrningar samtals hærri en 20% af fyrningargrunni að viðbættum 200 millj. kr. skal ríkisskattstjóri dreifa því sem umfram er á næstu fimm ár.“ Gefum okkur að þetta 50% hlutfall hafi verið tímabundið og er komið aftur í 20% eins og það var alltaf eftir því sem ég best man, ég hef ekki náð að kíkja betur á þetta. Ég held að þessar 200 milljónir séu ný viðbót. Athyglisverði hlutinn er þarna að ríkisskattstjóri skuli dreifa því sem umfram er á næstu fimm ár. Ég man ekki eftir því að þetta hafi verið svoleiðis áður. Þetta eru núna varanleg lög og munu alltaf gilda, á næsta ári, þar næsta o.s.frv. Engar tíma- og áratakmarkanir eru í lagagreininni út af þessu atriði. Þó að það standi í greinargerðinni að heimilt sé að fyrna m.a. skip og skipsbúnað um 50% á ári vegna fjárfestinga á árunum 2021 og 2022, þá er það lögskýringartexti í greinargerð sem vísar ekki í nein lög sem passa þar við. Þessi 50% fyrning var leyfð árin 2021 og 2022. Það er alveg rétt. Árið 2023 er ekki heimild til að fyrna um 50%. En það er þessi dreifing yfir næstu fimm ár. Segjum að árið 2025 fari einhver í fyrningu umfram þessi 20% að viðbættum 200 milljónum, þá má taka viðbótarfyrninguna og dreifa á næstu fimm ár. Hv. þingmaður hristir hausinn. Ég skil ekki hvernig lagaákvæðið á að takmarka þetta á nokkurn hátt eftir fimm eða tíu ár. Af þessu ákvæði að dæma eru engar tímatakmarkanir í lögunum sjálfum. Þegar við samþykkjum lögin og þau eru birt er greinargerðinni skóflað út og það er farið eftir lögunum. Ef einhver vafi leikur á því hvernig eigi að beita lögunum þá er stundum leitað í lögskýringargögn en það er enginn vafi á því sem segir hérna, bara á árunum 2021 og 2022 skal dreifa viðbótarfyrningum á næstu fimm ár. Þetta er bara almenn heimild. Ég hef ekki hugmynd um hvaða áhrif það hefur í heildarsamhenginu. Er hægt að ryðja þessum fyrningum á undan sér, fimm og fimm ár í senn? Hvernig verður það í svona klassísku íslensku umhverfi þar sem kennitöluflakk og svoleiðis er mjög almennt, skipt er um félög o.s.frv., að verið er að ryðja fyrningum áfram og svo falla þær niður af því að fyrirtæki eru ekki lengur starfandi og þess háttar? Ég biðst velvirðingar en ég sé ekki hvernig er hægt að hrista hausinn yfir þessu, þetta eigi bara við á árunum 2021 og 2022. Það er ekkert í lagatextanum sem gefur annað til kynna og núna á þetta frumvarp að fjúka í gegn í dag. Það á að klára atkvæðagreiðslu, strax var kallað til 3. umr. og það á að samþykkja lögin í dag. Ef svo væri ekki þá myndi ég tvímælalaust vilja senda þetta mál inn í nefndina á milli umræðna til að svara þessari spurningu. Mér fyndist mjög augljóst að gera það. Kannski að hv. framsögumaður nefndarálits meiri hluta komi upp og útskýri aðeins fyrir okkur að þetta hafi verið skoðað sérstaklega og þetta virki alls ekki svona. Ég held að það væri mjög heppilegt á þessum stutta tíma sem þingið hefur til aflögu því að þetta er efnisleg breyting eftir því sem ég kemst næst. Þegar eitthvað svona gerist, að verið er að flýta málum í gegn, þá er það rautt flagg sem þarf að passa. Við erum búin að upplifa það þó nokkuð oft á undanförnum árum að þegar verið er að troða málum hratt í gegnum þingið þá verða mistök, miklu frekar þá heldur en í öðrum málum. Það er alveg rétt að mistök gerast, mannleg mistök o.s.frv., en þegar verið er að flýta málum þá hafa mistökin verið stór. Ég get ekki áttað mig á heildarsamhengi þessa alls ef skilningurinn á lagagreininni er eins og ég hef verið að lesa hérna upp. Þetta er ekki takmörkuð heimild. Þetta er varanleg heimild til að dreifa viðbótarfyrningum sem eru samtals hærri en 20% að viðbættum 200 milljónum varanlega yfir næstu fimm ár, ekki bara núna. Ég verð að vekja athygli á því og vonast til að eitthvað verði gert. Ég veit ekki hvað á að gera í þessu en það væri mjög vel þegið ef framsögumaður nefndarinnar myndi fjalla stuttlega um þetta ef það er hægt.

Forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir hans ræðu hér. Ég hjó eftir því að hann byrjaði á að tala um varúðarmerki sem þyrfti að skoða. Ég er eiginlega í þeirri stöðu að eiga erfitt með að skilja þetta. Ég skil að á árinu 2021 hafi verið gerð breyting á lögum sem heimilaði aukna fyrningu á fjárfestingu úr því að vera 20% í 50%. Það hafði síðan ákveðnar afleiðingar í för með sér sem við erum að ræða hér og erum misánægð með í sjálfu sér. Ég ætla ekki að velta því fyrir mér akkúrat núna. Ég er eiginlega á sömu blaðsíðu og hv. þingmaður þegar hann ræðir þetta með að þetta sé vegna áranna 2020–2021, til að hjálpa upp á stöðu sem orsakaðist af faraldri. En þarna er tyrfinn texti, með leyfi forseta: „Frumvarpið felur nánar tiltekið í sér að sett er þak á fyrningar skipa og skipsbúnaðar sem geta komið til frádráttar við útreikning á reiknistofni veiðigjalds …“ Þarna er talað um eitthvað sem er hærra en 20% að viðbættum 200 milljónum, en síðan er talað um að áætluð vaxtagjöld skuli nema sömu fjárhæð og þær fyrningar sem eru lagðar til grundvallar útreikningi veiðigjalda. Ég næ ekki alveg utan um þetta. Hvað segir þetta okkur? Er verið að koma í veg fyrir að einhverjar útgerðir séu yfir höfuð að borga veiðigjöld með þessu háttalagi? Ég næ þessu bara ekki.

Forseti. Mér finnst þetta áhugavert því að þegar maður skoðar upprunalega textann í lögunum núna sem verið er að skipta út þá segir, með leyfi forseta: „Til fasts kostnaðar við fiskveiðar teljast skattalegar fyrningar skipa og skipsbúnaðar og áætluð vaxtagjöld sem nema skulu sömu fjárhæð og fyrningarnar.“ Í staðinn kemur, með leyfi forseta: „Til fasts kostnaðar við fiskveiðar teljast skattalegar fyrningar skipa og skipsbúnaðar.“ Síðan er viðbótin: „Séu skattalegar fyrningar samtals hærri en 20% af fyrningargrunni að viðbættum 200 millj. kr. skal ríkisskattstjóri dreifa því sem umfram er á næstu fimm ár.“ Svo koma þessi áætluðu vaxtagjöld, þau skulu nema sömu fjárhæð og fyrningarnar sem eru til hliðsjónar: „Áætluð vaxtagjöld skulu nema sömu fjárhæð og þær fyrningar sem lagðar eru til grundvallar útreikningi á veiðigjaldi á ári hverju.“ Þessum 20% og 200 milljónum er skotið inn í þetta sem eins konar þaki á því hversu miklu þurfi að standa skil á, sem síðan er hægt að dreifa. Ég verð að endurtaka það sem ég sagði hér áðan að þetta er varanleg viðbót í lögum um veiðigjald sem mér finnst dálítið varhugavert að sé verið að renna í gegn undir því yfirskini að verið sé að laga þessa tímabundnu Covid-fyrningu sem var gerð bara til að skófla þessum fimm árum af veiðigjöldum yfir á næsta ár, en á sama tíma gera þetta að varanlegu úrræði; varanlegri breytingu á þessum lögum á svona stuttum tíma. Það er í raun engin breyting á veiðigjöldunum hvort eð er. Það hefði verið hægt að halda lögum um veiðigjald óbreyttum og taka ekki áhættuna á því að það verði einhver slæm hliðaráhrif sem við náum ekki að skoða á svona stuttum tíma.

Virðulegur forseti. Ég óttast að þegar við erum að fara að samþykkja eða greiða atkvæði um jafn tyrfinn texta og þarna er til staðar þá geti orðið mistök. Ég óttast að við gætum gert þessi mistök. Ég vil minna á að þegar lögin voru samþykkt á árinu 2021 var tilgangurinn að auka fjárfestingu en afleidd áhrif voru þau að veiðigjald lækkaði samhliða. Maður spyr sig núna þegar maður horfir á þetta, af því að hér hefur lottóvinningur verið nefndur: Hverjir voru það sem högnuðust mest á þessu? Voru það þeir í útgerð sem þurftu mest á því að halda? Voru þeir tilbúnir í milljarða fjárfestingar á bátum og skipum eða voru það fyrirtækin sem stóðu hvað best þegar það var ákveðið að grípa til þessara aðgerða? Ég held nefnilega að staðan hafi verið sú að þeir sem voru tilbúnir í fjárfestinguna 2021 og voru væntanlega búnir að skoða hana til fjölda ára hafi grætt á þessu en aðrir ekki. Maður veltir því fyrir sér hvort þetta hafi verið sérsaumað utan um einhverjar sérstakar útgerðir sem gátu nýtt sér þessa aðgerð en hefðu hvort eð er í þessu ástandi sem var - það var búið að panta skip en vegna þessara breytinga þá gátu þær notað kaupin til að afskrifa meira og um leið fengið það sem kallað var lottóvinningur hér í þingsal í dag, fengið aukalega ekki bara afskrift heldur líka lækkun á veiðigjaldinu. Gerði hv. þingmaður sér grein fyrir því, af því að hann var hér þegar þetta átti sér stað, að þetta væri hugsanlega það sem vakti fyrir fólki?

Frú forseti. Ég var ekki í efnahags- og viðskiptanefnd sem ég held að þessi skattalega breyting hafi farið í gegnum. Hér í Covid-ástandinu fór allt rosalega hratt í gegnum þingið og erfitt að fá gesti og rýna mál sem var verið að hoppa í til að redda hlutunum. Maður krosslagði svolítið fingur og setti traustið í gang. Út af ástandinu þá þurfti maður bara að setja nánari rýni aðeins í annað sæti því að forgangurinn var að glíma við neyðarástand - það væri hægt að rýna hlutina eftir á og læra af þeim á einhvern hátt. Þetta frumvarp hins vegar er að koma varanlegri breytingu í gegn á því hvernig við meðhöndlum fyrningar undir einhverju yfirskyni um tilfærslu tapsins af þessum ófyrirséðu afleiðingum breytinganna í kringum Covid. Ég er alvarlega farinn að vera á þeirri skoðun að leggja til að sparka þessu inn til nefndar á milli umræðna. Ég kalla aftur eftir framsögumanni nefndarálitsins til að útskýra þetta betur. Ég er ekki sáttur við að svona varanleg breyting á lögum um veiðigjald fari í gegnum þingið án þess að það sé rýnt nægilega vel.

Herra forseti. Líkt og fram hefur komið í umræðunni fyrr í dag samþykkti Alþingi í apríl í fyrra bráðabirgðaákvæði við lög um tekjuskatt. Hugmyndin var að hvetja til fjárfestinga, einkum grænna fjárfestinga. Áhyggjur voru uppi um efnahag og atvinnu eftir heimsfaraldur og þessar ívilnanir því samþykktar á Alþingi líkt og fleiri mótvægisaðgerðir í heimsfaraldrinum. Heimilt er samkvæmt bráðabirgðaákvæðinu við tekjuskattslögin að afskrifa hraðar fjárfestingar sem farið er í á árunum 2021 og 2022. Gert er ráð fyrir flýtifyrningum um allt að 50% í stað 20% sem lögin leyfa. Þessar ívilnanir eiga m.a. um fjárfestingar í skipum. Það er von að fólk spyrji hvað þetta hafi nú allt með veiðigjöldin að gera. Ástæðan er sú að fastur kostnaður við fiskveiðar er dreginn frá upphæðinni sem notuð er til að reikna veiðigjald hvers árs. Til fasts kostnaðar við fiskveiðar teljast skattalegar fyrningar skipa og skipsbúnaðar og áætluð vaxtagjöld sem nema skulu sömu fjárhæð og fyrningarnar. Sem sagt, herra forseti: Veiðigjöldin sem gjöld fyrir afnot af sameiginlegri auðlind þjóðarinnar eru undir geðþótta útgerðarmanna komin að þessu leyti og geta sveiflast af þeim sökum um milljarða króna, sveiflast vegna ákvæða í lögum um veiðigjöld um að fjármagnskostnaður komi til frádráttar frá gjaldstofni. Í stað þess að forðast bókhaldslegar fyrningar og aðrar fjármálalegar færslur eru þær teknar uppblásnar inn í útreikning veiðigjalda. Sérstök hækkun bókhaldslegra fyrninga lækkar tekjuskattsstofn viðkomandi útgerðar og hefur einnig áhrif á veiðigjöld. Þannig hefur hvati til fjárfestinga, líkt og bráðabirgðaákvæðinu var ætlað að vera, bein áhrif á útreikning veiðigjalda og samkvæmt núgildandi reglum um útreikning gjaldanna munu kaup á nýjum 6 milljarða kr. togara á árinu 2021 lækka veiðigjöld ársins 2023 um allt að 20% þeirrar fjárhæðar eða 1,2 milljarða kr. Með hinni sérstöku flýtifyrningu sem samþykkt var í apríl á síðasta ári getur þessi lækkun orðið allt að 50%, þ.e. um 3 milljarðar kr. Augljóslega þarf að breyta þessu fyrirkomulagi hið allra fyrsta til hagsbóta fyrir eigendur auðlindarinnar. Efnahagur landsins, hagur heimila og margra fyrirtækja hefur orðið fyrir búsifjum vegna heimsfaraldurs og ófriðar í Evrópu. Þrátt fyrir það var methagnaður í sjávarútvegi í fyrra og sjávarútvegur dafnaði áfram í ár, ekki síst vegna hagstæðrar verðþróunar og veikingar krónunnar upp á síðkastið. Á sama tíma stendur ríkissjóður illa og þrengingar eru í heilbrigðis- og velferðarmálum. Stefna Samfylkingarinnar hefur verið skýr í þessum efnum frá stofnun flokksins. Við viljum sækja sanngjarnt verð fyrir fiskveiðiauðlindina og gera nýliðun mögulega með útboði á hæfilegu magni af úthlutuðum kvóta og tímabundnum samningum, með umgjörð um útboð sem tekur tillit til smærri útgerða og byggðasjónarmiða í stað þess að stjórnmálamenn kokki upp reiknireglu líkt og nú er gert sem veitir útgerðarmönnum tækifæri til að lækka veiðigjöld með skattalegum tilfæringum. Hvers vegna, forseti, látum við ekki markaðinn ráða eins og við gerum þegar verð er ákveðið á annarri vöru? Það er spurning sem við verðum að svara. Það er mjög mikilvægt fyrir þjóð sem byggir efnahag sinn eins mikið á nýtingu náttúruauðlinda og við Íslendingar gerum að hafa beinar tekjur af nýtingu þeirra. Heppilegasta leiðin til að ákveða gjald fyrir sérleyfi til nýtingar á takmarkaðri auðlind er að nýta markaðslögmálin, bjóða út sérleyfin og útfæra tilboðsleiðina með því að setja útboðsreglur sem taka tillit til byggðasjónarmiða, koma í veg fyrir samþjöppun aflaheimilda og virða sérstöðu minni útgerða. Þetta er allt hægt. Það liggur beinast við að nota tilboð á tilboðsmarkaði þegar kvóta tiltekinnar fisktegundar er útdeilt eða viðbótartonnum samkvæmt tillögum Hafrannsóknastofnunar. Ólíklegt er að sátt náist um upphæð veiðigjalds fyrr en það verður ákveðið á markaðslegum forsendum. Einn af kostum tilboðsleiðarinnar er að leigugjald sem greitt er fyrir aflahlutdeildir sveiflast sjálfkrafa með arðsemi veiða og dregur úr líkum á pólitískum inngripum um ákvörðun leiguverðs. Sú leið er gegnsæ, fyrirsjáanleg og skiljanleg. Það er meira að segja nægilegt að taka hluta af kvótanum og bjóða hann út til að fá viðmiðunarverð. Við í Samfylkingunni höfum lagt til að 5% kvótans verði boðin út á ári hverju. Eigendur auðlindarinnar eiga rétt á því að fá sanngjarnt verð fyrir auðlindina. Upphæð leiguverðs á ekki að byggjast á matskenndum ákvörðunum líkt og nú er gert. Eigendur auðlindarinnar, fólkið í landinu, eiga að geta treyst því að ekki sé verið að hygla einum umfram annan. Útgerðin ákvarðar sjálf það gjald sem hún telur sér fært að greiða fyrir aðgang að auðlindinni með tilboðum á markaði og það kemur líka í veg fyrir brask með kvótann. Einnig styrkir tilboðsleiðin rekstrarumhverfi sjávarútvegsins til lengri tíma vegna þess að duttlungar stjórnmálamanna ráða ekki með ófyrirséðum breytingum frá einu kjördæmi til annars. Svigrúm innan kerfisins verður meira með tilboðsmörkuðum og nýliðun möguleg sem veitir best reknu fyrirtækjunum aukin tækifæri, hvort sem þau eru gömul eða ný. Í útfærslu tilboðsleiðar er auðvelt að taka tillit til byggðasjónarmiða, koma í veg fyrir samþjöppun og virða sérstöðu minni útgerða. Mögulegt er að leita í smiðju sérfræðinga um útboð á takmörkuðum auðlindum. Þjóðin á kvótann. Það stendur í lögum og það hefur Hæstiréttur staðfest margsinnis. Við getum breytt kerfinu þegar við viljum. Það þarf einungis ákvörðun Alþingis til að gera það. Það þarf pólitískan vilja til að bæta og gæta að hag almennings í þessum efnum. Útboðið er hin almenna regla og viðhaft þegar ríkið úthlutar réttindum eða verkefnum til fyrirtækja, hvort sem úthluta á takmörkuðum gæðum líkt og losunarheimildum og tíðnisviði, eða úthlutun á stórframkvæmdum og veitingu sérleyfa í samgöngum. Forréttindaúthlutun sem tíðkast í sjávarútvegi gengur gegn stefnu okkar jafnaðarmanna. Herra forseti. Ef rétt er á málum haldið leiðréttir tilboðsleiðin óréttlætið sem felst í því að ávinningur af hagræðingu innan útgerðarinnar renni í vasa fárra en íbúar sjávarbyggða beri kostnaðinn. Hún auðveldar um leið nýliðun í greininni. Fiskmarkaðir á Íslandi eru góðar fyrirmyndir þar sem markaðslausnir ráða. Þar kaupa fiskvinnslur sem eru án kvóta fisk daglega á tilboðsverði. Þau fyrirtæki hafa enga aðra rekstrartryggingu en þá að tilboðsmarkaðurinn verði starfandi á morgun. Aldrei er deilt um verð á fiskmarkaði eftir að viðskiptin hafa átt sér stað, enda hafa kaupandi og seljandi komið sér saman um verðið. Allar fiskvinnslur landsins hafa jafnan aðgang að fiskmörkuðum. Nýliðun í fiskvinnslu er því miklu auðveldari en í veiðum þótt útflutningur á óunnum fiski ógni rekstri kvótalausra fiskvinnsla um þessar mundir, sem er alvarlegt því að ef rekstur þeirra leggst af tapast atvinnutækifæri og þekking úr sjávarbyggðum landsins. Það er mikilvægt að greina muninn á veiðum og vinnslu. Fiskvinnsla borgar ekki veiðigjöld og hefur reyndar aldrei gert þó að horft hafi verið til arðsemi þeirra við fyrri reglur, en það er ekki svo í þeim reglum sem núna eru um veiðigjöld. Hækkun eða lækkun veiðigjalda hefur engin áhrif á rekstur fiskvinnslu. Eingöngu veitt magn af fiski hefur áhrif á framboð á fiski til fiskvinnslunnar og á fiskverð því að verðmyndun á veiddum fiski er frjáls. Réttlát veiðigjöld hafa ekki áhrif á hve margir fiskar eru dregnir úr sjó. Vextir og sveifla íslensku krónunnar hafa hins vegar mikil áhrif á rekstur fiskvinnslunnar í landinu. Forseti. Nú geta þeir sem fá úthlutað kvóta stungið fullu veiðigjaldi í eigin vasa með því að selja og leigja kvóta til þriðja aðila. Sem dæmi má nefna að kvótalitlar útgerðir hafa þurft að greiða stærri útgerðum undanfarið um 400 kr. fyrir kíló af þorski á meðan ríkið innheimtir aðeins tæplega 18 kr. í veiðigjald. Það fer nefnilega fram útboð á aflaheimildum á Íslandi. Því er bara ekki stýrt af opinberum aðilum. Ávinningurinn rennur ekki í ríkissjóð heldur í vasa útgerðarmanna sem leigja frá sér kvóta sem ríkið hefur úthlutað þeim. Þar gilda markaðslögmálin og krónurnar renna í vasa útgerðarmanna og þaðan í vasa erfingja þeirra líkt og stærsti hluti arðseminnar af nýtingu auðlindarinnar. Óréttlætið og ójöfnuðurinn viðhelst og erfist. Fiskveiðikerfinu þarf að breyta í heild sinni en það er hægt að stíga skref í rétta átt. Ef Hafrannsóknastofnun gerir tillögu um viðbótarkvóta þarf lagabreytingu þannig að bjóða megi aukninguna út. Hvers vegna ættum við líka að rétta útgerðinni viðbótarkvótann á silfurfati og stærstu útgerðunum bróðurpartinn? Þær líða sannarlega engan skort. Á meðan kvótinn er ekki boðinn út þurfum við að mínu mati í það minnsta að hækka veiðigjöldin á stærri fyrirtækin. Það mætti t.d. gera með 50% álagi á heimildir umfram 5.000 tonn og að fjármunirnir sem fyrir það fengjust yrðu nýttir til þess að styrkja byggðir landsins til fjölbreyttrar atvinnuuppbyggingar. Það er afar mikilvægt fyrir þjóð sem byggir efnahag sinn eins mikið á nýtingu náttúruauðlinda og Íslendingar gera að hafa beinar tekjur af nýtingu þeirra. Þjóðaratkvæðagreiðsla um efnisatriði nýrrar stjórnarskrár frá því í október 2012 leiddi í ljós afgerandi stuðning við ákvæði um ævarandi þjóðareign á náttúruauðlindum, að nýtingarrétti yrði úthlutað til ákveðins tíma gegn fullu gjaldi með gegnsæjum og hlutlægum hætti. Það þarf að fylgja þeirri niðurstöðu eftir og innleiða heildstæða auðlindastefnu á forsendum sjálfbærrar þróunar þannig að þjóðin njóti arðsins af auðlindum sínum. Herra forseti. Á Facebook-síðu Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs segir, með leyfi forseta: „Svandís Svavarsdóttir, matvælaráðherra, leggur til að veiðigjald hækki á næsta ári um 2,5 milljarða kr. á nafnvirði miðað við núverandi áætlun næsta árs. Hækkunin leggst aðallega á uppsjávarútgerðirnar sem veiða síld, loðnu, kolmunna og makríl og er gert ráð fyrir að þær greiði 2,3 milljarða kr. á árinu 2023 í stað þeirra 700 milljóna sem þær myndu greiða að óbreyttu. Á grundvelli gildandi laga myndu útgerðirnar greiða í ríkissjóð 7 milljarða kr. í veiðigjöld á næsta ári en samþykki Alþingi breytinguna munu þær greiða 9,5 milljarða. Hækkunin nemur því tæplega 36%.“ Mér finnst í raun grátbroslegt að Vinstrihreyfingin – grænt framboð skuli reyna að slá sér upp og halda því fram að verið sé að hækka veiðigjöld á uppsjávarútgerðirnar um 36%. Hæstv. ráðherra er ekki að leggja til hækkun veiðigjalda á uppsjávarútgerðir heldur aðeins að fletja út þá kúrfu sem uppblásnar bókhaldslegar fyrningar og aðrar fjármálalegar færslur hafa á útreikning veiðigjalda. Þar með verða þau hærri á næsta ári en lægri á þeim næstu þar á eftir. Í stað slíkra blekkingarleikja líkt og VG býður okkur upp á á Facebook-síðu sinni þurfa stjórnvöld að standa í lappirnar og hafa kjark til að breyta lögum um tengda aðila sjávarútvegsfyrirtækja, vinna gegn samþjöppun og koma á útboði á aflaheimildum til að gera nýliðun mögulega og fá sanngjarnt veiðigjald í ríkissjóð. Herra forseti. Hér áðan í andsvörum og í ræðu hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar voru vangaveltur um hvort frumvarpið væri að boða varanlegar breytingar eða hvort breytingarnar ættu bara við fjárfestingar á árinu 2021 og 2022, nýfjárfestingar á þeim árum, líkt og segir í greinargerð með frumvarpinu og umræðan í hv. atvinnuveganefnd gekk öll út á. Í staðinn fyrir að koma með breytingar á lögum um veiðigjald eins og frumvarpið gerir ráð fyrir, og í þessari breytingu er náttúrlega ákveðin afturvirkni, þá hefði verið hreinlegra að gera breytingar á lögum um tekjuskatt og segja að bráðabirgðaákvæðið sem við samþykktum hér í fyrra eigi ekki við 1. tölulið 37. gr. tekjuskattslaganna en í 1. tölulið eru skip undir og þaðan koma þessi áhrif sem verða síðan til þess að veiðigjöldin breytast. Það hefði verið mun hreinlegra. Það er sannarlega afturvirkt en það er líka afturvirkni í þessu frumvarpi sem við erum að tala um hér. Ef við hefðum sagt sem svo að bráðabirgðaákvæðið ætti ekki við um 1. tölulið 37. gr. laga um tekjuskatt þá hefði bara gamla reiknireglan legið undir þar sem möguleiki er að fyrna á milli 10–20% á hverju ári. Annað sem styður að það hefði verið skynsamlegra að fara þessa leið að hreinlega taka upp tekjuskattslögin aftur og breyta bráðabirgðaákvæðinu er að enginn ákveður með nokkurra vikna eða mánaða fyrirvara að fjárfesta í 6–7 milljarða togara eða fara út í einhverjar slíkar grænar fjárfestingar út af þessum ívilnunum sem þarna koma fram, einfaldlega vegna þess að undirbúningurinn tekur miklu lengri tíma en svo. Ég leyfi mér að fullyrða að engum hafi dottið í hug að nýfjárfestingar í sjávarútvegi myndu leiða til þess að útgerðarmenn gætu notfært sér þessa ívilnun sem fram kemur í bráðabirgðaákvæðinu sem við erum alltaf að vitna í. Þeir sem voru hvort sem er að fjárfesta í dýrum skipum duttu bara í lukkupottinn og fengu þessar ívilnanir með flýtifyrningum, sem er sannarlega ívilnun sem hefur áhrif á rekstur útgerðanna alveg eins og það skiptir máli fyrir ríkissjóð, sem er núna að reka sig á lánum, að fá hærri veiðigjöld í kassann. Það skiptir máli og er mikilvægt. Þess vegna munum við í Samfylkingunni ekki leggjast gegn frumvarpinu en teljum sjálfsagt að meiri hlutinn beri ábyrgð á því.

Forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir hennar ræðu sem var um margt áhugaverð. Hún fór vel yfir hennar sýn á það með hvaða hætti rétt væri að úthluta aflaheimildum. Mig langaði til að byrja á að fara aðeins yfir það sem hún var að nefna hér, að afskrift upp á 20% gat verið 1,2 milljarðar en hækkaði upp í 3 milljarða þegar afskriftin var heimiluð í 50%. Það er viðbót upp á 1,8 milljarða sem er flýtifyrning eða flýtiafskrift sem eykur auðvitað handbært fé og auðveldar rekstrarreikninginn. Til viðbótar fengu menn svo lækkun á veiðigjaldi sem samkvæmt mínum skilningi eru 2,5 milljarðar í heildina, sem núna er verið að dreifa á einhver ár. Því erum við í raun og veru að tala um ótrúlega mikla tilfærslu úr sjóðum almennings yfir til einstakra útgerða. Ég á svolítið erfitt með að ná utan um þetta. Þetta eru rosalegir fjármunir, 2,5 milljarðar, sem verið er að tala um og við erum að henda þessu í gegnum þingið á einhverjum ofsahraða án umsagna eins eða neins. Eitthvert munnlegt samráð var haft við heildarsamtök útgerðarmanna en ekkert var rætt við heildarsamtök sjómanna. Mig langar að spyrja: Er það ekki alveg galið verklag að fara í samþykkt laga með þessum hætti?

Herra forseti. Það er alltaf slæmt þegar við þurfum hér í þessum sal að ljúka einhverju á methraða og undir eru alls konar flókin atriði sem þingmenn þurfa að setja sig inn í. Þá yfirsést fólki og þannig var það bara í hv. efnahags- og viðskiptanefnd á síðasta þingi þegar verið var að vinna með ívilnunarákvæðin. Þá voru menn mjög jákvæðir gagnvart því eins og staðan var þá - við vissum ekki alveg hvernig landið myndi liggja eftir heimsfaraldurinn og ýmis slæm teikn á lofti - að ríkið myndi með einhverjum hætti reyna að örva fjárfestingu eða gera eitthvað til að fólk væri tilbúnara til að fara út í fjárfestingu á þessum tímum. Nefndin bætti við árinu 2022, í upphaflega frumvarpinu var bara talað um 2021. Sérstaklega voru menn jákvæðir gagnvart því að farið yrði í grænar fjárfestingar, að ríkið myndi eitthvað gera til að ýta á og hvetja til grænna fjárfestinga. Það var aldrei talað um veiðigjöld í þessu sambandi og meira að segja Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi gátu ekki séð það fyrir að sjávarútvegurinn myndi nýta sér þetta bráðabirgðaákvæði vegna þess að undirbúningur undir stórar fjárfestingar í útgerðinni tekur lengri tíma en svo. Samt erum við í þessari stöðu og meiri hlutinn óskar eftir því að þetta frumvarp fari hratt í gegn til þess að jafna út sveiflurnar sem þetta bráðabirgðaákvæði veldur.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þetta svar. Ég legg þá kannski enn ríkari áherslu á að vandað sé til verka. Aðstæður voru skiljanlegar í Covid þegar ekki var hægt að halda fundi, haldnir voru fjarfundir og erfitt að hafa samráð. Maður getur kannski skilið að samráð hafi ekki verið eins og gott hefði verið á þeim tímapunkti, en hvað þá að við séum ekki að vanda okkur núna og það sé verið að koma með þetta núna á nokkrum dögum. Við erum að tala um milljarða og við þurfum alltaf að vanda okkur þegar við erum að tala um eignir eða fjármuni almennings sem eiga síðan að fara í þjónustu við þessa sömu aðila. Við erum hér sýknt og heilagt að tala um aukna þjónustu við börn vegna sálfræðiþjónustu og talmeinaþjónustu. Við sjáum biðlista úti um allt en samt er verið að ausa fjármunum upp á milljarða út úr ríkissjóði. Ég og hv. þingmaður erum greinilega sammála um fyrirkomulag innheimtu auðlindagjalds með tímabindingu og síðan útboði í framhaldinu. Þar er verið að tala hugsanlega um 5% fyrningu en maður spyr sig: Er fyrning á skipum ekki bara allt of mikil? Af hverju er 20% fyrning og hvernig dettur mönnum í hug að hafa hana 50%? Það er eins og verið sé að fyrna GSM-síma í stað skips sem menn eru að nota í áratugi. Mig langaði að spyrja hv. þingmann: Er ekki verið að heimila allt of miklar afskriftir í útgerðinni?

Herra forseti. Mér finnst að við þurfum að skoða þetta vel því að svona miklar afskriftir eru náttúrlega ívilnandi. Það er löngu búið að afskrifa skipið, það er enn í fullum rekstri og líftíminn er miklu lengri heldur en afskriftartíminn. Því er sjálfsagt að skoða þetta. Hins vegar dregur þetta frumvarp sem við ræðum hér svo skýrt fram gallana í reiknireglunni sem er undir veiðigjaldaútreikningnum. Að það skuli vera hægt að draga frá fyrningar og svo eiga vextirnir líka að vera sama upphæð - frádrátturinn - og þetta geti valdið milljarða sveiflu á veiðigjöldunum er náttúrlega alveg galið. Það er ekki skrýtið að við sem vorum á síðasta þingi í efnahags- og viðskiptanefnd hefðum ekki farið að hugsa um veiðigjöld í þessu sambandi af því að tengingin er ekki augljós. Eins og ég segi þá er sturlað að þessi reikniregla hafi verið samþykkt á sínum tíma. Hafi menn ekki áttað sig á gallanum þá er hann dreginn svo skýrt og skilmerkilega fram í þessu ástandi sem við erum í núna. Það er augljóst að það þarf að laga þessa reiknireglu. Annað sem gerði okkur kannski erfitt fyrir á síðasta þingi var ekki bara Covid heldur vorum við í efnahags- og viðskiptanefnd að ræða um breytingar á tekjuskattslögum, en veiðigjöldin eru í atvinnuveganefnd og fólkið sem þar sat hefði hugsanlega kveikt á þessu í meðferð málsins af því að það var nýbúið að fara í gegnum veiðigjaldabreytingarnar. En svona er þetta og við þurfum að hafa hraðar hendur, herra forseti, vegna þess að veiðigjöldin eru síðan ákveðin 1. desember. Það er tímapressan.

Herra forseti. Hér hafa margar góðar og mikilvægar ábendingar og athugasemdir komið fram og hugsanlega mun ég ekki bæta neinu vitrænu við það sem þegar hefur verið sagt. Ég tel engu að síður tilefni til að gera grein fyrir afstöðu minni í þessu máli. Ég vil byrja á því að taka undir með nefndaráliti 1. minni hluta í málinu sem er undirritað af hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni. Líkt og þar kemur fram hefur almenningur í landinu horft upp á stórfyrirtækin byggja valdablokkir sínar með arði af fiskveiðiauðlindinni um áraraðir og bliknar þetta gjald til þjóðarinnar, sem við erum hér að ræða, í samanburði við arðgreiðslur til eigenda stórútgerðanna. Markmiðið með setningu veiðigjalds var að tryggja þjóðinni réttlátan hlut af arðsemi auðlindarinnar og að veiðigjaldið tæki mið af afkomu sjávarútvegsins. Það er alveg ljóst að núgildandi fyrirkomulag gjaldtöku af fiskveiðiauðlindinni, eign þjóðarinnar, er ekki í samræmi við þetta markmið. Því tek ég undir með öllum þeim þingmönnum sem hér hafa talað á undan mér og kalla eftir endurskoðun á fyrirkomulagi veiðigjalds. Þá verð ég að gera, líkt og fleiri hér á undan mér, athugasemdir við verklagið við meðferð þessa máls í þinginu. Líkt og fram hefur komið er hér ekki um að ræða hækkun veiðigjalds almenningi til hagsbóta eins og látið hefur í veðri vaka. Svo er alls ekki. Hér er um að ræða leiðréttingu á mistökum í lagasetningu. Þetta mál hefur verið lagt fram og unnið í miklum flýti hér á þinginu, enda skammur tími til stefnu fyrir ríkisstjórnina að leiðrétta þessi mistök. Hættan á mistökum við lagasetningu er einmitt langmest þegar þingið gefur sér ekki tíma til að vanda til verka. Að mörgu er að huga og hér er um flókið mál að ræða í augum margra. Þótt ágætlega hafi verið staðið af hálfu hæstv. ráðherra að því að kynna málið fyrir þingmönnum þá verða þingmenn einnig hafa svigrúm til þess að kynna sér málið sjálfir, spyrja þeirra spurninga sem vakna og fá svör við þeim til að geta tekið ígrundaða afstöðu. Líkt og fram kemur í nefndaráliti 1. minni hluta atvinnuveganefndar er hinn hefðbundni tveggja vikna umsagnarfrestur sem vart getur talist ýkja langur tími, rúmur tími fastanefnda til að funda og ræða við sérfræðinga og hagsmunaaðila auk nægs fyrirvara á afgreiðslu mála, lykilþættir í því að tryggja faglega meðferð þingmála til þess að tryggja réttaröryggi borgaranna. Einungis með því að gæta að þessu faglega ferli má draga úr líkum á mistökum í lagasetningu. Hlýtur það að eiga enn frekar við þegar um er að ræða leiðréttingu á mistökum sem þegar hafa verið gerð líkt og hér er um að ræða. Auðvitað kunna að koma upp tilvik þar sem ytri aðstæður krefjast þess að brugðist sé við með skjótum hætti til að tryggja tiltekna hagsmuni en sú staða sem brugðist er við með framlagningu þessa frumvarps hefur legið fyrir lengi. Af þessum sökum mun ég og fleiri sitja hjá við afgreiðslu þessa máls enda leggst ég ekki gegn því, en ég má til með að harma þann flýti sem er á því og þann skamma tíma sem við höfum haft til að undirbúa það og ræða. Líkt og hér hefur komið fram er veiðigjald ákvarðað með þeim hætti að það nemur 33% af reiknistofni hvers nytjastofns. Með ákveðnum einföldunum má segja að reiknistofn veiðigjaldsins sé ákveðinn með þeim hætti að frá aflaverðmæti sé dreginn breytilegur úthaldskostnaður og fastur kostnaður. Grundvallast veiðigjaldið þannig á rekstrarafkomu útgerðarinnar í stað þess að vera eiginleg gjaldtaka fyrir það magn afla sem kemur upp úr sjónum. Líkt og bent hefur verið á hefur þetta fyrirkomulag ákveðna kosti en það hefur líka stóra og mikla galla sem hafa komið glöggt í ljós á undanförnum árum. Margt bendir til þess að bæði verðmat á afla og mat á kostnaði við ákvörðun veiðigjalds gefi ekki rétta mynd og því ástæða til að ætla að hlutdeild þjóðarinnar sé ekki sanngjörn. Líkt og fram kemur í nefndaráliti 2. minni hluta atvinnuveganefndar byggist útreikningur veiðigjalds á opinberri verðlagningu sem er langt frá því að endurspegla markaðsverð nytjastofna. Hefur 2. minni hluti raunar lagt fram breytingartillögu þess efnis að veiðigjald sé reiknað á grundvelli markaðsverðs og mun ég styðja þá breytingartillögu. Í nefndaráliti 2. minni hluta er bent á að markmiðið með kvótakerfinu hafi verið þríþætt. Í fyrsta lagi að koma í veg fyrir ofveiði, í öðru lagi að auka hagkvæmni sjávarútvegarins og í þriðja lagi að koma á sanngjarnri skiptingu auðlindarentu á milli eiganda auðlindarinnar, íslensku þjóðarinnar, og þeirra sem hafa nýtingarrétt. Þá tek ég undir með 2. minni hluta varðandi það að síðasta markmiðinu hafi augljóslega ekki verið náð. En þrátt fyrir að vera sammála 1. og 2. minni hluta um að núverandi fyrirkomulag við ákvörðun veiðigjalds sé ófullkomið þá tel ég engu að síður mikilvægt að stuðla að sanngjarnri og fyrirsjáanlegri gjaldtöku fyrir fiskveiðiauðlindina og mun því ekki leggjast gegn afgreiðslu málsins en tek undir þær áhyggjur og athugasemdir sem hafa verið reifaðar hér, bæði athugasemdir við meðferð málsins hér á þingi og efni þess. Til að ná megi sátt um sjávarútveginn þarf sanngjarnar og skýrar reglur um töku veiðigjalds og tek ég undir með öðrum hv. þingmönnum sem hér hafa mælt að rétt væri að setja það verkefni í algjöran forgang. Mig langar til að tala aðeins meira um mikilvægi þess að vanda til lagasetningar. Þeim áhyggjum hefur verið lýst í tengslum við þetta mál að það hafi tiltekna afturvirkni sem geti hugsanlega orðið einhverjum að tjóni sem ríkið gæti borið ábyrgð á. Í þessu samhengi hefur þegar verið bent á einn tiltekinn dóm þar sem lagfæringar á villu í lagasetningu af hálfu Alþingis bökuðu ríkissjóði skaðabótaskyldu gagnvart einstaklingum upp á marga milljarða. Lögum sem sett voru í miklum flýti árið 2017 var ætlað að lagfæra villu í lagasetningu af hálfu Alþingis sem fram kom í lögum á árinu á undan, nánar tiltekið í lögum nr. 116/2016, um breytingu á lögum um almannatryggingar, lögum um félagslega aðstoð og lögum um málefni aldraðra. Lagfæringin svokallaða, sem fólst í lögum nr. 9/2017, fól hins vegar í sér afturvirka réttindaskerðingu sem Landsréttur dæmdi síðan sem brot á stjórnarskrárvörðum eignarrétti einstaklinga skv. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Vegna þessara mistaka við lagasetningu reyndist íslenska ríkið bótaskylt um tæpa 5 milljarða kr. Ríkissjóð munar sannarlega um minna. Þó er ekki einungis um það að ræða að ríkið verði bótaskylt þegar það setur lög sem ganga gegn réttindum fólks heldur er það auðvitað alvarlegt mál út af fyrir sig þegar grundvallarréttindi eru fyrir borð borin. Lögð hafa verið fram lögfræðiálit um þetta efni í tengslum við það mál sem hér er til umræðu, sem ætlað er að taka af allan vafa um að Alþingi sé ekki með þessari lagasetningu að skapa bótaskyldu fyrir ríkissjóð. Þrátt fyrir þau álit hef ég áhyggjur af þeim flýti sem málið er unnið í, ekki síst vegna þeirra áhrifa sem breytingarnar hafa á fyrirtæki í sjávarútvegi og hugsanlega réttmætar væntingar fólks. Að lokum vil ég árétta það sem ég sagði hér í upphafi að frumvarp þetta felur ekki í sér neina hækkun á veiðigjaldi þjóðinni til hagsbóta, líkt og haldið hefur verið á lofti í fjölmiðlum og víðar. Tek ég þar undir með 3. minni hluta atvinnuveganefndar, með leyfi forseta: „Þjóðin á sjávarauðlindina og á skilyrðislaust að fá fullt endurgjald (markaðsverð) fyrir afnot af henni. Frumvarpið tekur af allan vafa um það að áfram fær stórútgerðin að arðræna þjóðina.“

Herra forseti. Það er auðvitað áhugavert og sérstakt að við séum í þessari stöðu núna að afgreiða þetta mál sem kemur með sérstökum hætti inn til okkar. Við erum í tímapressu að afgreiða þetta. Það er búið að rekja ágætlega hver skýringin á því er. Auðvitað er verið að setja þingið allt í svolítið sérstaka stöðu og vegna tímapressunnar gefst okkur kannski minni tími til að fara yfir ákveðin grundvallaratriði sem hefði verið gott að leggjast betur yfir. Þetta á sér allt rætur í því að menn sáu ekki alveg fyrir hverjar afleiðingarnar af því yrðu að breyta lögum um tekjuskatt vegna sérstakra Covid-aðgerða sem áttu að hvetja til fjárfestinga. Það út af fyrir sig er umhugsunarefni. Að menn sjái þetta ekki fyrir segir okkur auðvitað alveg heilmikið um það hversu flókið þetta veiðigjaldsfyrirkomulag er sem við búum við í lagaumhverfinu í dag. En það er a.m.k. algerlega hafið yfir allan vafa að það var aldrei ætlunin eða markmiðið með þeirri breytingu sem var gerð á lögum um tekjuskatt að lækka veiðigjald, um það eru allir sammála. Það var aldrei meiningin að þetta ætti að koma til lækkunar á veiðigjaldi. Það varð hins vegar staðan vegna víxlverkunar við veiðigjaldslögin sjálf og þeirrar lagabreytingar sem gerð var á tekjuskattslögunum og staðan er sú að við erum að horfa upp á talsverða lækkun veiðigjalds þegar heildarstaðan er skoðuð. Þetta er út af fyrir sig alvarlegt mál. Auðveldast þætti mér vera og hollt, eins og ég hef reyndar áður bent á í ræðustól um þetta tiltekna mál, ef við myndum velta því fyrir okkur hvað hefði gerst ef við hefðum lagt málið upp með þeim hætti, þegar breytingarnar voru gerðar á lögum um tekjuskatt, að afleiðingin myndi verða sú að veiðigjald yrði lækkað. Auðvitað hefði enginn farið þannig af stað með málið, ekki nokkur maður. Bæði hefði það ekki þótt rétt leið þegar menn eru að reyna að hvetja til fjárfestingar, að þetta væru einhvers konar hliðaráhrif af því, og þess utan held ég að það yrði aldrei sátt um slíka ráðstöfun í samfélaginu. Sama hvar menn standa í þessum deilum um sjávarútveginn þá held ég að það sé alveg hægt að slá því föstu að það hefði enginn lagt þannig af stað með málið á sínum tíma. Hins vegar er þetta staðan og þessi formáli finnst mér svolítið mikilvægur vegna þess að mig langar að gera það að umtalsefni, sem ég gerði í andsvörum fyrr í dag og fleiri þingmenn hafa verið að benda á í ræðum, að þegar þingið er allt í einu í þeirri stöðu og við öll að þurfa að afgreiða þetta mál með miklu hraði vegna mistaka - auðvitað er ekki hægt að kalla það annað en mistök að hafa ekki séð hlutina fyrir með þessum hætti, enginn illvilji er þar á bak við heldur bara einföld mistök - þá er auðvitað grafalvarlegt mál að menn reyni að stilla málum þannig upp að þessi óviljandi lækkun sem varð sé einhvern veginn nýtt í pólitískum spuna til að tala um að nú sé verið að hækka veiðigjald þegar verið er að dreifa lækkuninni á nokkur ár. Það er alveg ótrúlega afhjúpandi að þetta skuli vera staðan. Ég mótmæli því harðlega að Vinstrihreyfingin – grænt framboð skuli setja málið þannig upp í sínu efni á samfélagsmiðlum að matvælaráðherra sé hér að koma með útbreiddan faðminn og sé í meiri háttar tekjuöflun fyrir ríkissjóð með því að hækka veiðigjald. Það er auðvitað ekki þannig. Hins vegar segir þessi spuni okkur allt um þau viðhorf sem almennt eru í samfélaginu til þessa máls, vegna þess að VG veit það auðvitað betur en margir aðrir að boðun sérstakrar lækkunar á veiðigjaldi myndi aldrei falla í kramið hjá almenningi og yrði aldrei sett í kynningarefni flokksins á samfélagsmiðlum, einfaldlega vegna þess að menn vita að með réttu er engin stemning fyrir því í samfélaginu. Þegar þingið er sett í þessa stöðu að þurfa núna að taka þessa lækkun og dreifa henni yfir tíma til að koma á nokkurs konar sveiflujöfnun, bæði fyrir ríkissjóð og sjávarútvegsfyrirtæki, þá er það eiginlega fyrir neðan allar hellur að menn skuli reyna að nota það tækifæri til að slá pólitískar keilur í einhverju ímyndarstríði þarna úti. Þögn Sjálfstæðisflokksins um það sama er auðvitað líka mjög afhjúpandi vegna þess að þar á bæ er kannski aðeins annað viðhorf ríkjandi til þessara mála. Við erum hins vegar í þessari stöðu og hljótum að geta gert þá kröfu, ekki síst til flokks hæstv. matvælaráðherra og reyndar matvælaráðherra sjálfs, að kynning á málinu til almennings sé með betri hætti en verið hefur. Hæstv. matvælaráðherra hefur í sjálfu sér heldur ekkert gert til að reyna að slá á þennan „misskilning“ um að verið sé að hækka veiðigjaldið en ekki lækka það eins og raunin er. Þar má kannski nefna það sem sagt var í viðtali á Ríkisútvarpinu þar sem ráðherra svaraði spurningu um þetta. Spurningin var, með leyfi forseta: „Þannig að það er ekki verið að hækka veiðigjöldin?“ Svar hæstv. matvælaráðherra var: „Það er í raun og veru verið að endurskoða hvernig þessar fyrningar hafa áhrif á reiknigrunninn. Það hefur hins vegar ekkert með það að gera að veiðigjöld og allt sem að lýtur að ramma fiskveiðistjórnarkerfisins er til skoðunar í verkefninu Auðlindin okkar, það er til skoðunar þar“. Þarna hefði t.d. verið gott tilefni til að koma réttum upplýsingum til almennings um að í raun væri veiðigjald að lækka. Þess í stað er því leyft að hanga í loftinu að það sé bara mögulega að hækka. Þessa framsetningu hljótum við að gagnrýna hér við meðferð þessa máls. Við hljótum öll að gera meiri kröfur til okkar en svo að mistök við lagasetningu sem leiða til lækkunar veiðigjalds séu nýtt í spuna um að verið sé að hækka veiðigjald þótt í einhverjum ströngum skilningi sé hægt að taka eitt afmarkað ár og túlka aðgerðina á þann veg, en þá eru menn auðvitað ekki að horfa til þeirra áhrifa sem verða á árinu á eftir. Það er eiginlega kjarni málsins í þessu. Reiknigrunnur veiðigjaldsins er síðan sérkapítuli sem öðrum þræði er verið að ræða hér. Flækjustigið er mjög hátt. Það sést auðvitað best á þessari stöðu að breytingar á öðrum lögum hafa áhrif á þennan reiknigrunn veiðigjaldsins og við erum núna að fást við afleiðingar þess. Þar er um að ræða útreikning sem er byggður á opinberri verðlagningu sem gefur aftur bjagaða mynd og hefur í för með sér ósanngjarna og allt of lága gjaldtöku að mati okkar í Viðreisn. Við erum ekki hrifin af þessu veiðigjaldsfyrirkomulagi en úr því að við erum að ræða það hér ætlum við í meðferð þessa máls að leggja til að við breytum reiknigrunni veiðigjaldsins og erum við þá að tala um að reikna út veiðigjaldið á grundvelli markaðsverðs sem gefur réttari mynd og skilar sanngjarnari niðurstöðu að okkar mati. Það breytir hins vegar ekki þeirri skoðun okkar og stefnu flokksins að réttast væri auðvitað og farsælla, sem ég held að allt fólk til hægri í pólitískum skoðunum ætti að geta tekið undir, að láta markaðinn sjálfan verðleggja þetta og leggja mat á hvað réttast og sanngjarnt væri að greiða fyrir aðganginn að fiskimiðunum. Á þann hátt værum við líka að tryggja ákveðið gagnsæi í því hvernig farið er með þetta allt saman og fyrirsjáanleika til 20, 25, 30 ára. Auðvitað er hægt að útfæra það með ýmsum hætti en a.m.k. ættu slíkir nýtingarsamningar til langs tíma að gefa útgerðarfyrirtækjum fyrirsjáanleika til þess tíma. Auðvitað eru fordæmi fyrir slíku, t.d. í því hvernig við seljum raforku til stórnotenda í gegnum raforkusamninga sem eru ekki uppsegjanlegir nema einhverjar bætur komi fyrir. Með því væri ákveðinn fyrirsjáanleiki tryggður. Fyrirsjáanleikinn er nefnilega ekki tryggður í þessu fyrirkomulagi sem við erum með í dag og meðferð málsins hér á Alþingi og hvernig þetta allt saman er til komið er auðvitað órækur vitnisburður um það og ekkert annað. Stefna míns flokks er að losa bæði stjórnmálamenn og embættismenn úr þeirri snöru að ákveða einhverja hluti sem markaðurinn ætti sjálfur að geta verðlagt og ákveðið fyrir okkur og við treystum honum jú til að leiðbeina okkur með verð á margs konar annarri vöru og þjónustu. Það sama ætti auðvitað að eiga við í þessu. Í lokin langar mig að segja að í framhaldi af nýrri könnun meðal stjórnenda sjávarútvegsfyrirtækja höfum við séð að þar benda menn á að þunginn í umræðunni sem sífellt er um greinina er einmitt um þessi atriði sem við erum að ræða hér en kannski ekki um þá miklu nýsköpun sem er í greininni eða hversu mikil verðmæti greinin skapar að öðru leyti, afleidd áhrif og allt þetta. Þeir sem hafa verið að gagnrýna það hvernig við verðleggjum aðganginn að auðlindinni, ekki kvótakerfið sem slíkt, hafa bent á að það sé gríðarlega mikilvægt að ná einhvers konar sátt um greinina en þeir sem starfa innan hennar verða auðvitað að átta sig á því að sú sátt getur ekki bara verið á þeirra forsendum. Það eru þá kannski ákveðin öfugmæli fólgin í því að kveinka sér síðan undan að umræðan um greinina sé ósanngjörn. Hún litast eðlilega mikið af þessu. Úr þessu þurfum við að komast, eins og margoft hefur verið talað um, og komið hefur fram að stór nefnd er að störfum sem á að taka saman vinnu og kanna hvað hægt er að gera til að auka sátt og best að gefa sér ekki neitt um vinnu eða niðurstöðu þeirrar nefndar fyrir fram. Ágætt er þó að menn hafi hugfast í vinnu nefndarinnar að allt þetta hefur margoft verið reynt áður, en það er gríðarlega mikilvægt fyrir greinina sjálfa að um hana ríki sátt. Ég verð að segja að þessi vegferð sem við erum á í tilefni af þessu máli er ekki beint til þess fallin að auka traust og trúverðugleika í kringum greinina þegar flækjustigið á því hvernig við ákvörðum veiðigjaldið er svo mikið að menn sjá ekki fyrir hvernig breytingar á einum lögum hafa áhrif á veiðigjaldslögin og þá hversu mikið fyrirtækin greiða til samfélagsins í gegnum þann stofn. Við erum því í þeirri stöðu að þurfa að klára þetta mál á skömmum tíma og ég hvet þingheim til að skoða breytingartillögu okkar við þetta mál. Það er a.m.k. ágætt í þessum mistökum öllum og þeirri vegferð sem við erum á að það gefist tækifæri til að ræða þetta fyrirkomulag á breiðari grunni eins og við erum að gera í mörgum ágætis ræðum við meðferð málsins hér í dag.

Forseti. Bara örstutt, út af því sem ég fjallaði um áðan. Nú er þetta frumvarp að fara hratt í gegnum þingið og ég held að við ættum að setja okkur ákveðna þumalputtareglu, að þegar við setjum lög í flýti þá ættu þau almennt séð að vera tímabundin þannig að þingið geti tekið málið upp aftur með þessu heildarferli sem lög þurfa að fara í gegnum ef það á að gera einhverja hluti varanlega. Í þessu tiltekna tilviki er verið að gera ákveðnar varanlegar breytingar á lögum um veiðigjald. Ég spjallaði aðeins við nokkra nefndarmenn og framsögumann nefndarinnar í bakherbergjum eftir ræðu mína áðan og við fórum aðeins betur yfir það hvaða áhættuatriði eru í þessum varanlegum breytingum.Munurinn er í því sem er verið að bæta við, þar sem er sagt, með leyfi forseta: „Séu skattalegar fyrningar samtals hærri en 20% af fyrningargrunni …“ Þegar þeim tímabundnu breytingum samkvæmt ákvæði LXX í lögum nr. 90/2003, um tekjuskatt, lýkur, þegar þær klárast, ættu almennt séð aldrei að verða fyrningar sem eru hærri en 20% af fyrningargrunni - ættu. Þetta er stóra varúðarmerkið sem slíkt. Við ættum að hafa hagað því þannig að við værum að gera þetta að tímabundnu ákvæði en eins og hefur verið sagt hérna er verið að gera heildarendurskoðun á lögum um veiðigjald. Ég verð samt að segja að ég býst ekki við miklu. Þetta verður örugglega eins og eitt af þessum áfengisfrumvörpum sem verður hjakkast í hérna í þinginu og alltaf mun einhver einn þingflokkur kippa þessu úr sambandi, koma í veg fyrir afgreiðslu o.s.frv. En þetta ákvæði um 20% hámark að viðbættum 200 milljónum fyrir þá sem eru með smáútgerðir ætti ekki að vera of áhættusamt til að valda einhverjum skaða miðað við hvernig ástandið er óbreytt, án þessara tímabundnu breytinga sem eru í lögum um tekjuskatt. Eftir nánari skoðun með þeim sem fóru yfir málið þá mun ég ekki kalla þetta inn á milli umræðna, sleppum því í þetta skiptið. En ég sendi samt ábendingu til allra þingmanna, ríkisstjórnar og fleiri að ef við glímum við mál sem þurfa að fara hratt í gegnum þingið þá ættum við að byrja að hugsa þau þannig að alltaf sé um tímabundnar breytingar að ræða. Ef það á að gera þær varanlegar þá þurfa þær heilt þinglegt ferli. Ég þakka annars fyrir þessa umræðu og góðar viðtökur við tillögum mínum um að gera þetta tímabundið. Ég held að það sé ekki nauðsyn á því akkúrat eins og er. Eins og hefði átt að gera varðandi þetta ákvæði og t.d. ákvæðið varðandi lífeyrisaukasjóðinn sem við erum að glíma við, þá er þetta eitthvað sem þyrfti að vakta. Við erum að gera breytingar á skömmum tíma og einhver ætti að fylgjast með því hvort þetta valdi einhverjum titringi þannig að hægt sé að láta vita strax og bregðast við. Með þeim formerkjum þá læt ég alla vega þessari umræðu lokið.

Herra forseti. Við samþykkt þessa frumvarps er ekki verið að breyta umdeildri reiknireglu um veiðigjald. Aðeins er verið að jafna greiðslurnar þannig að sérstök hækkun bókhaldslegra fyrninga sem lækkar tekjuskattsstofn viðkomandi útgerðar hafi minni áhrif á veiðigjald á næstu árum. Summan yfir tímabilið skilar svipuðum veiðigjöldum. Að láta sem frumvarpið sé um hækkun veiðigjalds er blekking. Frumvarpið dregur hins vegar fram gallana við ákvörðun veiðigjaldsins; að sérstök ívilnandi Covid-aðgerð sem beinist að öllum fyrirtækjum og einstaklingum í atvinnurekstri skuli valda sveiflum veiðigjalds milli ára á sama tíma og útgerðir skila methagnaði. Við í Samfylkingunni greiðum frumvarpinu ekki atkvæði okkar enda viljum við fara aðra gegnsærri og réttlátari leið við ákvörðun veiðigjalda. Við teljum einnig rétt að stjórnarmeirihlutinn beri ábyrgð á samþykkt þessa frumvarps sem felur í sér afturvirkni sem hingað til hefur verið talin óæskileg og ólögleg.

Herra forseti. Við erum að ræða hér frestun á lækkun veiðigjalds, dreifingu á neikvæðum áhrifum þess að aðferðafræðin við útreikning veiðigjalds er flókin og ógegnsæ. Við í Viðreisn erum ekkert á móti málinu sérstaklega, ég kem betur inn á það á eftir, en við erum hins vegar á móti veiðigjaldi í núverandi mynd m.a. vegna þessa flækjustigs, ógegnsæis og pólitískra afskipta. Við viljum þess vegna nýta tækifærið og leggja fram tillögu þess eðlis að veiðigjald sé reiknað á grundvelli markaðsverðs aflans en ekki opinberrar verðlagningar sem endurspeglar alls ekki verðmæti fisksins. Það er rétt spor í rétta átt og bætir vont kerfi en ég sé hér að líklega næ ég ekki í gegn, því miður. Menn verða þá bara að eiga það við sig. En ég held að við getum öll verið sammála um að þetta vandræðamál kjarnar þennan ófögnuð sem veiðigjaldsútreikningurinn er yfir höfuð. Ógegnsæið er slíkt, að frá því að málið kom upp hefur helsta umræðan falist í því að takast á um hvort þetta sé hækkun eða lækkun og að flokkur matvælaráðherra hafi lagt þetta þannig upp að hér sé verið að hækka veiðigjöld þegar staðreyndin er sú að þessi víxlverkun leiddi af sér lækkun og hér er verið að fresta þeirri lækkun. Gæti ógegnsæið og jarðvegurinn fyrir óhappadrjúg pólitísk afskipti verið frjórri?

Virðulegur forseti. Í umræðu í dag þá hafa stjórnarliðar sagt að það væri ekki tímabært að gera breytingar á óréttlátum útreikningum. Það er alltaf tímabært að gera betur og það er alltaf tímabært að breyta rétt. Tillaga okkar í Viðreisn gengur út á að auka gegnsæi í þessu óréttláta kerfi, gengur út á að auka fyrirsjáanleika í þessu óréttláta kerfi, gengur út á að auka réttlæti í þessu óréttláta kerfi; að við hættum þessu möndli milli veiða og vinnslu, gerum þetta gegnsætt, fáum þetta upp á borðið og treystum markaðnum. Hér eru flokkar í ríkisstjórn sem treysta ekki markaðnum. Tillaga okkar í Viðreisn byggir undir það að við eflum samfélag án sérhagsmuna. Þess vegna segi ég já.

Virðulegi forseti. Með tillögum Viðreisnar er verið að gjörbylta í grundvallaratriðum hvernig lög um veiðigjald virka. Það er verið að hverfa frá afkomutengingu í prinsippinu með því að miða við verð á uppsjávarfiski í öðru landi. Við verðum að muna að ekki er fiskmarkaðsverð á öllum tegundum sem veiðigjald er innheimt á. Við þurfum líka að vita hvernig við ætlum að meðhöndla sjófrystar afurðir o.s.frv. Mér finnst það lýsa ákveðinni vanþekkingu á sjávarútvegi að gera ráð fyrir því að makríll veiddur af Íslendingum sé sama vara og makríll veiddur af Norðmönnum eða á öðrum veiðislóðum, eða loðna. Ef þessi tillaga væri samþykkt yrði niðurstaðan sennilega sú að þá myndum við t.d. ekki geta fengið veiðigjöldin frá Skattinum 1. desember. Íslenskar útgerðir keppast við að veiða loðnu þegar hún skilar mestum verðmætum, þegar hún er til manneldis og hrognfyllt. Það eru takmarkanir í tíma og rúmi á því hvar Norðmenn mega veiða og því má ætla að verðmætið sé einfaldlega lægra. Þannig er mjög undarlegt að ætla sér að miða við gjaldahliðina við breytilegan kostnað við veiðar á loðnu á Íslandsmiðum, en tekjuhliðina við uppreiknaða stærð á annarri loðnu frá Noregi.

Herra forseti. Við í Viðreisn ætlum ekki að setja okkur upp á móti því að hér sé kláruð lagasetning til að koma í veg fyrir að þessi óskapnaður verði verri og hafi verri áhrif á íslenskt samfélag en þegar er. Við munum hins vegar sitja hjá við atkvæðagreiðsluna, annars vegar vegna þess að við viljum sjá stærri og meiri breytingar og hins vegar vegna þess að við setjum auðvitað fyrirvara við það hvernig þetta mál kemur til kasta Alþingis, að við skulum fá hér örfáa daga til að afgreiða þetta viðamikla mál og erum þar með rænd möguleikanum á að ræða það í stærra samhengi. Þó þakka ég fyrir ráðuneytissvarið frá hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur. Ég hefði viljað fá pólitíska umræðu um þetta mál en sá tími er ekki til staðar. Við munum sitja hjá.