Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frú forseti. Í þeirri umræðu sem fór fram um Icesave-málið svokallaða í þingsölum var mikið kallað eftir því að það væri öruggt að við þingmenn hefðum í höndum öll gögn sem skiptu máli til að geta komist að niðurstöðu í þessu mikla og flókna hagsmunamáli Íslendinga um hvernig við ættum að verjast kröfum Breta og Hollendinga. Aftur og aftur var fullyrt af hálfu ríkisstjórnarinnar að öll gögn lægju fyrir, enda væri það í takti við þá stefnu sem ríkisstjórnin hygðist starfa eftir sem væri sú að lögð væri full áhersla á gagnsæi og að öll gögn væru opin fyrir þingmönnum og þjóðinni. Í þessu sambandi vil ég sérstaklega nefna að hæstv. fjármálaráðherra sagði í ræðu á Alþingi þann 30. desember sl. eftirfarandi, með leyfi forseta: „Stjórnvöld hafa verið sökuð um leynd og pukur í þessu máli. Ekkert er fjarri sanni.“ Sami hæstv. ráðherra lætur síðan hafa það eftir sér á vefmiðlinum visir.is þann 2. febrúar á þessu ári að hann hafi verið bundinn trúnaði um ýmsar upplýsingar sem skiptu máli varðandi Icesave-málið. Með öðrum orðum, ráðherranum hafi verið kunnugt um upplýsingar sem hann hafi ekki deilt með Alþingi Íslendinga. Nú kann svo að vera, frú forseti, að einhverjar upplýsingar hafi verið fyrir hendi sem ráðherrann hafi ekki talið sig geta komið til skila til almennra þingmanna. Þá var honum sú leið opin að fara á fund utanríkismálanefndar þar sem ríkir trúnaður og gera þeirri nefnd grein fyrir því. Það var rangt af ráðherranum að halda því fram að allar upplýsingar lægju fyrir þingmönnum. Því vil ég spyrja hv. formann fjárlaganefndar sem komið hefur mikið að þessum málum: Vissi hann af því að hæstv. fjármálaráðherra bjó yfir slíkum upplýsingum sem hann gat ekki deilt með þingi og þjóð? Ef svo var ekki, er hann þá sáttur 

Hæstv. forseti. Mér er nokkur vandi á höndum að ætla að fara að svara fyrir hæstv. fjármálaráðherra hvað hann sagði í einhverju blaðaviðtali varðandi gögn í Icesave-málinu. Ég ætla að nota tækifærið og ítreka að sem formaður fjárlaganefndar kom ég að þessu máli í júlímánuði á síðasta ári eftir að gerður hafði verið samningur í júnímánuði. Þar kölluðum við eftir öllum þeim gögnum sem höfðu tengsl við þá vinnu sem við vorum að vinna sem var að fjalla um ríkisábyrgð á Icesave-skuldbindingunum. Í þeirri vinnu hefur verið orðið við öllum óskum um að birta gögn, það hefur verið gengið mjög ítarlega eftir því að gögn væru þýdd og lögð fram. Ég hef ekki vitað til þess að það væru einhver gögn sem ekki hefðu verið notuð þar. Hins vegar getur vel verið að það hafi eingöngu verið gögn sem lágu að baki þingsályktunartillögunni 5. desember 2008 eða að einhver gögn hafi komið fram á haustmánuðum. Við kölluðum ekki eftir þeim gögnum öllum í fjárlagavinnunni einfaldlega vegna þess að það var ekki verkefni okkar í fjárlaganefnd. Ég vona að þetta skýri það hvernig aðkoman er varðandi fjárlaganefnd. Ég held að það sé kominn tími til að menn hætti þessari umræðu, að vera alltaf að tala um einhver leyndarskjöl, sem ekki hefur þjónað neinum tilgangi í þinginu heldur hefur skapað moldviðri í kringum mál sem okkur veitir ekki af að reyna að ná samstöðu um að koma áfram og reyna að ljúka. Það væri gaman að fá lista yfir þau skjöl sem kölluð voru leyndarskjöl í vinnu fjárlaganefndar. Ég held að þau hafi verið þrjú og ekkert af þeim var notað í umræðunni eða við úrvinnslu málsins. Við þurfum að breyta þessari orðræðu og við skulum kalla eftir skýringum ef eitthvað er óljóst enn þá en þar getur hæstv. fjármálaráðherra best svarað sjálfur hvað hann átti við. En ég get fullyrt að við í fjárlaganefnd höfum, a.m.k. frá því að ég tók við málinu, lagt fram allt sem mögulegt hefur verið að leggja fram til grundvallar í þeirri vinnu sem átt hefur sér stað varðandi málið.

Virðulegi forseti. Það var undarlegt að upplifa það í gærkvöldi þegar forsætisráðherra Íslands lýsti sér sem stjörfum áhorfanda að Íslandssögunni í Kastljósi í gær. Það kom þó fram að þann 6. mars ætlar hún að vera gerandi í þjóðaratkvæðagreiðslunni um samning sem hún telur afleitan en engu að síður ætlar hún að segja já. Við höfum deilt um hvort íslensku þjóðinni beri yfir höfuð einhver skylda til að taka að sér uppgreiðslu skuldar frá gamla Landsbankanum og líka um hvort samningarnir séu einfaldlega nógu góðir. Hins vegar lýsti forsætisráðherra yfir efasemdum sínum í gærkvöldi í þessu viðtali um gæði Icesave-samninganna þegar hún sagði að eftir á að hyggja hefði verið skynsamlegt að fá reynslumeiri og vana samningamenn í íslensku samninganefndina. Þetta eru á margan hátt merkileg ummæli og ekki mikill drengskapur að því að koma þannig fram eftir margra mánaða vörn stjórnarflokkanna vegna þeirra samninga sem Svavar Gestsson og samninganefnd hans komu með heim. Ég tel enga ástæðu til að varpa rýrð á vilja samninganefndarinnar til að gera sem best þau gátu en það verður hins vegar ekki fram hjá því litið að iðulega hafa þau sjónarmið komið upp í þessu máli að leita hefði átt aðstoðar sérfræðinga með meiri þekkingu og reynslu til að leiða við vinnu Íslands við samningsgerðina. Ég tel augljóst að Samfylkingin er komin á hraðan flótta frá samningunum á meðan Vinstri grænir leggja allt sitt púður í að verja vinnu fulltrúanna í samningaferlinu. Þessi ummæli forsætisráðherra gefa til kynna að við samningsgerðina hafi að hennar mati verið gerð ákveðin mistök. Ég vildi við þetta tækifæri spyrja hv. þingmann Árna Þór Sigurðsson, sem vann mikið í þessu máli í sumar, hvort hann sé sammála því mati forsætisráðherra að betra hefði verið fyrir hagsmuni Íslands að fá reynslumeiri samningamann í fyrirsvar fyrir Ísland í þessari deilu. Ef svo er væri fróðlegt að heyra frá hv. þingmanni hvort hann hefur upplýsingar um hvar þau mistök gætu legið og að hvaða leyti samninganefndin hefði þá getað náð betri niðurstöðu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og tækifæri til að bregðast við því sem þar er vikið sérstaklega að. Ég skildi ummæli hæstv. forsætisráðherra í sjónvarpsviðtali í gær ekki þannig að hún hefði sagt að eftir á að hyggja hefði verið betra að fá erlendan samningamann í stað þeirra sem voru í samninganefndinni eða leiddu hana, heldur að fá slíkan mann til liðs við samninganefndina. Ég hygg að það hafi fyrst og fremst verið sagt í því ljósi að það hefði hugsanlega getað haft áhrif á trúverðugleika þess samkomulags sem komið var heim með en ekki efnislegu niðurstöðuna sjálfa. Þannig skil ég þessi ummæli. Ég tel að það sé ekki rétt að gera samninganefndina eða forustu hennar sérstaklega að blóraböggli í þessu máli. Það er auðvitað málið sjálft, upphaf þess, sem er hinn stóri vandi, það er ömurleiki þessa máls sem við erum að glíma við en ekki hvernig unnið hefur verið úr því, því að auðvitað hafa allir lagt sig fram um að standa sig vel. Það á ekki síst við um samninganefndina og forustu hennar, ég undirstrika það. Það komu margir sérfræðingar að þessari vinnu, bæði innlendir og erlendir, ásamt samninganefndinni, og rétt að halda því til haga. Síðan vil ég segja að helstu efnislegu breytingarnar sem urðu í samningaferlinu eftir að ný samninganefnd var skipuð - og var hún ekki mikið breytt frá því sem var í tíð ríkisstjórnar undir forustu Sjálfstæðisflokksins - voru þær að eignir Landsbankans voru sérstaklega teknar inn og gert ráð fyrir að þær mundu standa undir þessum skuldbindingum. Síðan var ákveðið að tryggingarsjóðurinn sjálfur yrði skuldari en ekki ríkissjóður. Ég tel að þessar tvær veigamiklu efnislegu breytingar hafi verið í þágu íslenskra hagsmuna og það hljóta allir að skrifa undir það. Síðan geta menn auðvitað deilt 

Virðulegi forseti. Það sem ég er að velta fyrir mér er í rauninni af svipuðum toga, það eru orð hæstv. forsætisráðherra í Kastljósþættinum umtalaða í gær þegar hún sagði að í rauninni hefði verið hyggilegra og skynsamlegra að fá einhvern vanan, alþjóðlegan samningamann til liðs við samninganefndina þegar verið var að semja. Við höfum vitanlega rætt þetta fram og til baka í þinginu í marga mánuði og ég minnist þess að nokkuð margir þingmenn og aðilar í samfélaginu hafi kallað eftir því mánuðum saman og í upphafi að leitað yrði til sérfræðinga til að hjálpa okkur í þessu máli. Mig langar að spyrja hv. þingmann og fjárlaganefndarmann Björn Val Gíslason aðeins út í þetta í ljósi þess að hann er einn af þeim þingmönnum sem hafa mikið lagt á sig í þessu máli og fjallað um það, hvort hann telur að stjórnvöld hefðu getað náð betri samningi ef það hefði verið vanur samningamaður á alþjóðlegan mælikvarða í nefndinni. Kannast hann við að eftir því hafi verið kallað alllengi að sérfræðingar í alþjóðlegum samningum kæmu að þessu máli? Mig langar líka að spyrja hvernig hv. þingmaður túlkar orð forsætisráðherra, hvort hún var að snupra einhvern með orðum sínum eða er forsætisráðherra hugsanlega að átta sig á þeim mistökum sem ríkisstjórnin gerði í öllu þessu ferli? Hvernig túlkar hv. þingmaður orð ráðherra? Þetta sjónvarpsviðtal er mjög merkilegt fyrir margra hluta sakir, í fyrsta lagi fyrir þessi orð og í öðru lagi fyrir að tekist hafi að taka viðtal við ráðherra.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég get ekki svarað því hvers konar samningur hefði legið á borðinu ef einhverjir aðrir hefðu skipað samninganefndina en skipuðu hana í lokin en ég get svarað því hvers konar samningur lá fyrir þegar eldri samninganefnd gerði drög að lánasamningi haustið 2008 til tíu ára upp á 6,7% vexti.  Mestu mistökin í þessu máli voru gerð haustið 2008, langstærstu mistökin voru gerð þá. Þá var grunnurinn lagður að þeim mistökum sem við sitjum enn uppi með í dag.  Það hefur verið rætt um leyniskjöl. Menn hafa verið með brigslyrði um leyniskjöl í marga mánuði í allri þessari umræðu. Kannski koma upplýsingar um þau leyniskjöl úr Sjálfstæðisflokknum sjálfum. 

Virðulegi forseti. Það er rétt að leiðrétta hv. þingmann. Það hafa bara verið gerðir Icesave-samningar af hálfu núverandi ríkisstjórnar, ekki aðrir. Ég eins og fleiri horfði á Kastljós í gærkvöldi þar sem hæstv. forsætisráðherra birtist, sat þarna saklaus, prúð og undirleit, svo ég vitni nú í alþekkt kvæði, og virtist lítið vita í raun og veru hvað væri að gerast í stórum þáttum í þjóðfélagi okkar. Í Ríkisútvarpinu sagðist hæstv. forsætisráðherra oft vera agndofa yfir fréttum af umsvifum auðmanna sem voru aðalpersónur útrásarinnar. Það sé mjög sérstakt að slíkir menn eigi hlut í stórum fyrirtækjum hér. Hinir svokölluðu útrásarvíkingar séu enn áberandi í íslensku atvinnulífi og þar eru nefndir til sögunnar Ólafur Ólafsson í Samskipum, sem heldur því fyrirtæki eftir fjárhagslega endurskipulagningu, Björgólfur Thor, einn aðaleiganda Verne Holdings sem á að fá sérstakar ívilnanir frá ríkinu, og Jón Ásgeir Jóhannesson, sem á 365 miðla og hlut í Arion banka. Menn velta fyrir sér hvort hann fái að halda Högum, stærsta verslunarfyrirtæki landsins. Hæstv. forsætisráðherra lýsti þessu þannig að á þessa atburðarás hefði hún eingöngu horft í sjónvarpinu. Það var eins og hæstv. forsætisráðherra væri eins og saklaus sjónvarpsáhorfandi heima í stofu og gæti ekkert aðhafst. Hún lýsti sjálfri sér þannig og sagði síðan: „Margt sem ég hef séð í fréttunum er ég yfir mig hneyksluð á.“ Hæstv. forsætisráðherra fylgist þannig með atburðarásinni í þjóðfélaginu. Það vekur auðvitað athygli að þessi hæstv. forsætisráðherra talar þannig eins og hún sé ekki forsætisráðherra heldur bara sjónvarpsáhorfandi, einn af 300 og eitthvað þúsundum sem sitja fyrir framan sjónvarpstæki sín. Virðulegi forseti, það er auðvitað ekki þannig en ég vildi spyrja hv. varaformann viðskiptanefndar Alþingis álits á þessum ummælum. Það er hins vegar greinilegt að það sem hér er að gerast er allt í boði Samfylkingarinnar og Vinstri grænna. Það gerist á vakt Samfylkingarinnar og Vinstri grænna. Gallinn er bara sá að vaktmennirnir sofa.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurnina en ég ætla að hafa tvennt á hreinu í upphafi: Bankarnir eru ekki í okkar eigu og því verður aðkoma stjórnmálamanna að vera almenn.  Á vettvangi viðskiptanefndar hefur að undanförnu ítarlega verið fjallað um þessi mál og að frumkvæði hennar höfum við sérstaklega farið þess á leit að samræmdar verklagsreglur verði gerðar hjá bönkunum. Við höfum fundað um þetta fimm sinnum á haustmánuðum og munu samræmdar verklagsreglur líta dagsins ljós í næstu viku. Þar er sérstaklega tekið á þessum þremur álitamálum: Samkeppnissjónarmiðum, hvernig standa beri að sölu eigna og hinum siðferðilegu álitamálum sem málshefjandi vakti athygli á. Ég ítreka að að frumkvæði viðskiptanefndar voru þessi mál sérstaklega skoðað og hefur verið þverpólitísk sátt um að við skoðum hvernig selja á fyrirtækin, að gæta að samkeppnissjónarmiðum og ekki síst að siðferðileg álitamál verði skoðuð.

Frú forseti. Í byrjun þessa mánaðar var tilkynnt um að hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra hefði skipað vinnuhóp til að fjalla um veggjöld. Vinnuhópnum hefur verið falið að fjalla um kosti og galla þess að fara út í vegaframkvæmdir með veggjöldum og jafnframt að kanna aðrar leiðir sem eru mögulegar til frambúðar til að standa undir fjárfestingum í vegakerfinu. Nú er það ljóst að Hvalfjarðargöng, mig langar að gera þau aðeins að umtalsefni, eru einhver mesta samgöngubót sem orðið hefur hér á landi. Mikið hefur verið rætt um veggjöld í Hvalfjarðargöng og íbúum í Norðvesturkjördæmi hefur fundist þeir vera misrétti beittir í þeirri gjaldtöku. Í þessu samhengi langar mig til að spyrja hv. 3. þm. Norðvest., Guðbjart Hannesson, um fyrri orð hans um veggjöld um Hvalfjarðargöng sem féllu í aðdraganda alþingiskosninga 2007. Mig langar, með leyfi forseta, til að vitna til orða þingmannsins sem hann hafði í grein í Morgunblaðinu 12. febrúar það ár. Þau hljóma þannig: „Að vel athuguðu máli þá hef ég ákveðið að beita mér fyrir því að veggjaldið verði fellt niður sem fyrst ef ég fæ til þess völd og áhrif á Alþingi Íslendinga.“ Á þessum tíma var ég sammála orðum þessa þingmanns og þar af leiðandi Samfylkingarinnar í þessu kjördæmi og það gerist ekki æðioft. En það er skemmst að minnast þess að þingmenn Samfylkingarinnar gáfu íbúum kjördæmisins frítt í göngin á einhverjum tíma og þess vegna er rétt í ljósi þessara ummæla hv. þingmanns og þess að hann verið kosinn inn á þing út á þetta mál að spyrja hann: Hvernig hefur gengið að efna þessi áform eftir að hafa komist til áhrifa á hinu háa Alþingi? Hver er skoðun hans á veggjaldi almennt við þær aðstæður sem við búum við í dag?

Hæstv. forseti. Ég vil bjóða hv. þm. Sigurgeir Sindra Sigurgeirsson velkominn á þing og velkominn sem Borgfirðing í þennan hóp sem hér er. Ég fagna því mjög að hann skuli koma í hóp þeirra aðila sem hafa áhyggjur af Hvalfjarðargangagjaldinu og hafa áhuga á að leggja það niður. Ég hef að vísu ekki litið þannig á að sá stuðningur sem ég fékk í kosningunum 2007, sem var á milli 20 og 30%, hafi verið vegna Hvalfjarðarganganna. Þá hefði Hvalfjarðargangagjaldið kolfallið því að 75% hefði þá verið hlynntur því. Ég held að staðan sé ekki þannig, en því miður var það þannig þegar við í Samfylkingunni komum í ríkisstjórn fékk ég hvorki völd né nægjanleg áhrif, nákvæmlega eins og hann sagði, til að geta breytt þessu þá. Það var vegna þess að það var ákveðin andstaða, meðal annars í þeim stjórnarmeirihluta sem þá var stofnaður, gagnvart því að fella niður gjaldið. Ég mun ekki gera tillögu um þetta aftur meðan ástandið er eins og það er núna. Ég mun líka vitna til þeirrar umræðu sem ég tók upp þá ef hv. þingmaður vildi sjá málið í heildarsamhengi. Ég tók sérstaklega fram að leggja ætti niður gjaldið í Hvalfjarðargöngum af samkeppnisástæðum og vegna þess að við værum búin að borga það í tíu ár. Þetta var frábær framkvæmd sem tókst vel, er mikilvæg og breytti ákveðnum forgangi verkefna þannig og tók ég ákvörðun ásamt fleirum um þessa framkvæmd á sínum tíma. En þegar tíu ár voru liðin taldi ég að annað tveggja ætti að gera, að fella niður gjaldið eða leggja gjöld á sambærilegar leiðir, á Reykjanesið og Suðurlandsveginn. Það er nákvæmlega það ferli sem er að fara í gang núna, að skipa vinnuhóp um veggjöld almennt þar sem ekki verður um mismunun að ræða heldur munu menn taka varanlega afstöðu til þess hvort og þá hvernig við ætlum að nýta gjöld í tengslum við umferð. Ég vona að niðurstaða fáist úr þessu og vil taka sérstaklega fram að ef menn hefja gjaldtöku á Reykjanesbrautinni og Suðurlandsveginum verði ekki bætt viðbótargjaldi á Vesturlandsveginn heldur verði Hvalfjarðargjaldið látið duga þar til göngin hafa verið greidd upp að fullu.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins segja út af orðum hv. þm. Magnúsar Orra Schram og vinnu í hv. viðskiptanefnd að mér hefði fundist í lagi ef hv. þingmaður hefði getið þess hver á frumkvæði að því að þessi mál eru tekin fyrir í hv. viðskiptanefnd. Það var nefnilega að frumkvæði okkar sjálfstæðismanna og stjórnarandstöðunnar. Ég verð glaður ef sameiginleg niðurstaða næst hjá stjórn og stjórnarandstöðu um meðferð þeirra mála en ég er svo hjartanlega sammála hæstv. forsætisráðherra um að þar eru mjög miklar brotalamir. Ég tek undir orð hv. þm. Einars K. Guðfinnssonar um að það var sérkennilegt að hlusta á hæstv. forsætisráðherra tala með þeim hætti sem raun bar vitni í gærkvöldi. En áður en við fögnum samstöðunni skulum við klára vinnuna í nefndinni. Ég ætla að spyrja hv. formann menntamálanefndar út í umræðu sem tengist Ríkisútvarpinu. Það hefur mikill órói verið um þá stofnun en kannski kom nýr vinkill fram þegar hæstv. ráðherra í ríkisstjórn Íslands tilkynnti að verið væri að skoða það í ríkisstjórninni að setja upp tukthús í Efstaleiti. Þetta er auðvitað afskaplega róttæk og áhugaverð hugmynd og kom held ég flestum spánskt fyrir sjónir. Það væri kannski ágætt að fá að heyra það frá hv. formanni menntamálanefndar hvort þetta sé mikið til umræðu innan stjórnarflokkanna, hversu langt þetta mál er komið og hvenær við munum fá niðurstöðu. Það væri líka ágætt að fá að vita hvort menn hafi tekið út húsnæðið sérstaklega, af því að hæstv. ráðherra talaði um að þetta hentaði svo einstaklega vel fyrir tukthús. Sömuleiðis vil ég spyrja hv. þingmann út í þá gagnrýni sem hæstv. samgönguráðherra kom með á hæstv. menntamálaráðherra, að hér væri verið að loka svæðisstöðvum sérstaklega til að fá landsbyggðarþingmenn til að koma með peninga inn í þær. Þetta er ein harðasta gagnrýni 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni fyrir að gefa mér tækifæri til að ræða undir þessum lið rekstur RÚV og aðstæður sem sú stofnun býr við. Það er alveg rétt, eins og menn vita, að húsnæði stofnunarinnar er stórt og það er dýrt í rekstri og svo er þungur baggi á rekstri stofnunarinnar. Ný tækni tekur minna pláss þannig að minna húsnæði mundi henta starfseminni betur og á fundi hv. menntamálanefndar í morgun fór útvarpsstjóri ásamt formanni stjórnar RÚV yfir þessi mál. Í máli þeirra kom m.a. fram að það kostar 200 millj. kr. að reka húsnæðið og til samanburðar kostar 300 millj. kr. að reka dreifikerfið allt, svo tölurnar séu settar í samhengi. Varðandi þær hugmyndir að breyta húsnæðinu í lögreglustöð hefur það ekki verið rætt í hv. menntamálanefnd 

Frú forseti. Nýverið var í fréttum að fyrrverandi yfirmaður innra eftirlits Seðlabanka Hollands, Arnold Schilder, hafi sagt að íslenskir embættismenn hafi logið. Þannig var það sagt í fréttunum, það var ekki einu sinni sagt að þeir hafi sagt ósatt eða gefið rangar upplýsingar heldur að þeir hafi logið að hollenskum yfirvöldum varðandi Icesave-málið. Þetta skiptir verulegu máli vegna þess að menn hafa deilt um hvort fjármálaeftirlit Breta og Hollendinga beri ekki einhverja sök og þar með siðferðilega ábyrgð á þeim vandamálum sem upp komu varðandi Icesave. Nú er okkur dálítill vandi á höndum þar sem núverandi hæstv. viðskiptaráðherra var ekki við völd þá. Þess vegna vil ég gefa hv. þm. Björgvini G. Sigurðssyni tækifæri til að taka afstöðu til þessara ásakana, hvort það geti verið að undirstofnanir viðskiptaráðuneytisins hafi verið að ljúga að erlendum samstarfsmönnum sínum varðandi þetta mál. Þannig er mál með vexti að fjármálaeftirlit á Íslandi fer með fjármálaeftirlit með þessum bönkum en fjármálaeftirlit Hollands átti að fara með neytendavernd gagnvart Icesave-reikningunum og það vildi svo til að allt tjónið varð á fyrstu þrem mánuðunum. Það voru neytendur sem töpuðu og þess vegna hefðu hollensk yfirvöld átt að bera töluvert mikla ábyrgð á þessu máli af því að það var neytendaþátturinn sem brást. Ég vil spyrja hv. þingmann Björgvin G. Sigurðsson í allri vinsemd hvort honum hafi verið kunnugt um það vegna mikilla samskipta á þessum tíma við undirstofnanir viðskiptalandsins að menn hafi vísvitandi gefið rangar upplýsingar eða jafnvel, eins og kom fram, hafi logið að erlendum yfirvöldum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna, hún er ágæt og kærkomin. Ég get fullyrt að íslensk stjórnvöld voru ekki að ljúga að erlendum eftirlitsstofnunum á þessum tíma, langt frá því. Það kemur best fram í yfirlýsingu frá Jónasi Fr. Jónssyni, fyrrverandi forstjóra, sem kom frá honum í gær. Jónas segir að starfsmenn Fjármálaeftirlitsins hafi gefið þær upplýsingar um fjárhag Landsbankans er þeir töldu réttar hverju sinni, byggðar á fyrirliggjandi gögnum frá bankanum og uppgjöri hans. Ásökunum um lygar starfsmanna eftirlitsins er vísað á bug og þar lagði fólk sig fram við að sinna starfi sínu af fagmennsku og heiðarleika. Útibú Landsbankans í Hollandi hóf starfsemi sína á árinu 2006, það er rakið lauslega og síðan segir: „Í viðræðum við Hollendinga í ágúst og september 2008 var rætt um að Landsbankinn setti upp varasjóði í Hollandi. Tillagan var ekki afgreidd af hálfu Hollendinga. Hefði það verið gert hefði sjóðurinn numið hátt í 600 millj. evra þegar bankinn féll. Hefði þar munað um minna.“ Kemur þar sérstaklega fram skýrt að samkvæmt Evrópureglum að hollensk yfirvöld fóru með eftirlit með neytendavernd og lausafé útibúsins auk ýmissa annarra heimilda ef nauðsyn krefði. Þess vegna blasir það við og kom fram í spurningu hjá hv. þingmanni að bæði sök og siðferðilegri ábyrgð er að sjálfsögðu deilt á milli eftirlita þessara ríkja. Það var á valdi hollenska eftirlitsins að skylda Landsbankann til að setja upp slíkan varasjóð. Til þess hafði íslenska fjármálaeftirlitið ekki vald. Eftirlit með lausafjárstýringu útibúsins í Hollandi var í höndum hollenska eftirlitsins en ekki þess íslenska og sama gildir um neytendaverndina. Varasjóður af þessu tagi hefði að sjálfsögðu nýst og snýr eingöngu að lausafjárstýringu útibúsins og neytendavernd en þarna brást hollenska eftirlitið sem situr í hollenska seðlabankanum. Samkvæmt því sem kom fram hjá starfsmanninum í þessu viðtali var augljóst 

Frú forseti. Það er alveg á hreinu að vegur og virðing Alþingis mun vaxa í dag af orðaskiptum hér. Það er athyglisvert að hv. þm. Illugi Gunnarsson skyldi ekki kjósa að beina orðum sínum til mín úr því að ræða hans var að uppistöðu til dylgjur um þann sem hér stendur heldur fer hann þá krókaleið að spyrja þingmann úti í salnum um þá hluti. Það verður lítið lát á mannorðsveiðunum í þessu Icesave-máli, verð ég að segja, og ótrúlegustu menn sem taka þátt í því. Varðandi upplýsingar er það að segja að sumpart hafa þær verið að koma nýjar fram nú á síðustu dögum vegna umfjöllunar þingsins í Hollandi. Í öðru lagi hafa legið fyrir gögn, bundin trúnaði, í möppum þingmanna og þau höfum við ekki getað notað í opinberri umræðu. Í þriðja lagi er alveg ljóst að ástæða er til að ætla að rannsóknarnefnd Alþingis muni birta upplýsingar sem stjórnsýslan hefur ekki haft aðgang að en rannsóknarnefnd hefur samkvæmt lögum heimild til að sækja inn í bankakerfið. Það er í þetta sem ég hef verið að vísa. Fyrri ríkisstjórn, undir forustu Sjálfstæðisflokksins, skipaði samninganefnd. Ekki var þá kallaður til erlendur sérfræðingur. Formaður nefndarinnar var Baldur Guðlaugsson, fyrrverandi ráðuneytisstjóri í fjármálaráðuneytinu. Ekki hef ég reynt að persónugera þetta ömurlega mál við hann enda væri það ekki stórmannlegt. Fulltrúar í nefndinni voru, bæði fyrr og síðar, fulltrúar ráðuneyta og stofnana sem málinu tengjast. Það var íslenska stjórnkerfið sem var að reyna að glíma við þetta mál, fulltrúar ráðuneyta og stofnana, seðlabanka og tryggingarsjóðs með þær stofnanir og ráðuneyti á bak við sig. Það er ótrúlega lágkúrulegt að reyna að persónugera þetta mál við þá sem gerðu ekkert annað en fallast á óskir um að reyna að taka þetta erfiða verkefni að sér fyrir Ísland en ekki þá sem bjuggu vandamálið til, báru ábyrgð á því að það varð til og fékk að ganga jafnlengi og raun ber vitni. Það er mál að þessu linni. Það skal verða öllum til skammar sem reyna að vera á ómerkilegum mannaveiðum í þessu máli til að komast burtu frá eigin ábyrgð. 
            

Frú forseti. Ég vil í allri vinsemd beina því til forseta og eftir atvikum formanna þingflokka að framkvæmd þessa dagskrárliðar verði endurskoðuð. Það getur engan veginn gengið að menn noti tækifærið til að beina ásökunum eða snúa máli sínu til t.d. ráðherra sem ekki fá síðan tækifæri til að svara fyrr en seint og um síðir eða jafnvel alls ekki. Nú er það svo að þingmenn hafa til þess ýmis úrræði að beina spjótum sínum að ráðherrum í óundirbúnum fyrirspurnatímum eða með formlegum fyrirspurnum. Ég sé ekki annað en þetta sé að þróast út í algera endileysu eins og þetta er farið að tíðkast. Í sjálfu sér ber stjórnarþingmönnum engin skylda til að koma upp og taka þátt í þeim leik með stjórnarandstæðingum að reyna að koma illu til leiðar milli ráðherra jafnvel innbyrðis, túlka ummæli þeirra o.s.frv. og síðan eigi það að vera þeirra skylda að svara. Af hverju tölum við ekki beint við þá sem við viljum eiga orðastað við eða beina spjótum okkar að? Það er meiri mannsbragur á því. Ég legg til að við tökum öll til vandlegrar og rækilegrar skoðunar að endurskoða þessa framkvæmd.

Frú forseti. Þetta var harla einkennilegt hjá hæstv. fjármálaráðherra. Þannig er að þessi liður sem við vorum að ræða hér undir er kallaður störf þingsins. Tvisvar í viku er sérstakur óundirbúinn fyrirspurnatími þar sem við getum beint máli okkar til ráðherranna alveg sérstaklega. Í þessum tíma, sem er tvisvar sinnum í viku, geta þingmenn átt orðastað hver við annan eða komið upp með yfirlýsingar eða haldið ræður eftir því sem hugur þeirra lystir. En í því tilviki sem hér um ræðir hafði ég haft samband við hv. formann fjárlaganefndar, gert honum grein fyrir spurningu minni. Hann hafði fallist á að svara henni, enda beindi ég henni til hans, þ.e. hvort hann væri sáttur við það sem formaður fjárlaganefndar að það hafi komið í ljós að hæstv. fjármálaráðherra hafi haft yfir að ráða upplýsingum sem hann taldi mikilvægar en hafði haldið leyndum fyrir þinginu, ég spurði sérstaklega formann fjárlaganefndar hvort hann væri sáttur við það. Það kom reyndar ekki svar. Eins spurði ég hv. þm. Guðbjart Hannesson sérstaklega um hvort honum hafi verið kunnugt um þetta. Ég vildi fá að vita þetta vegna þess að aftur og aftur var sagt í þinginu að allar upplýsingar lægju fyrir. 

Forseti vill biðja hv. þingmenn um að virða ræðutíma.

Virðulegi forseti. Hæstv. fjármálaráðherra á auðvitað að vera kunnugt um það hvernig þessi liður sem við vorum að ræða um varð til. Hugsunin var sú að hér gætu þingmenn skipst á skoðunum og menn gætu kallað eftir viðhorfum hver annars í þeim efnum. Auðvitað er það þannig að þingmenn geta neitað að taka þátt í þeirri umræðu. Það er ekki bara svo að það séu stjórnarandstæðingar sem eru að taka upp fulltrúa stjórnarinnar. Mörg tilvik hafa líka verið þannig að stjórnarþingmenn hafa kallað eftir viðhorfum stjórnarandstæðinga og það er bara mjög eðlilegt. Við höfum síðan annan lið, óundirbúnar fyrirspurnir, þar sem ráðherrarnir verða fyrir svörum og ég trúi því ekki að hæstv. ráðherra sé að sýna þann hroka að það eigi eingöngu að vera þannig að þingmenn eigi að spyrja hæstv. ráðherra en eigi ekki að hafa tækifæri til að skiptast á skoðunum. Það var enginn að fara neinar krókaleiðir að einu eða neinu hér. Menn voru einfaldlega að kalla eftir tilteknum viðhorfum að gefnu tilefni. Sá eini sem var með krókaleiðir í þessum efnum, og var að vega úr launsátri, var hæstv. fjármálaráðherra sem beindi orðum sínum til hæstv. forsætisráðherra þegar hann talaði um að menn ættu ekki að vera að sproksetja samninganefndina og ég tek undir með honum í þeim efnum.

Forseti vill beina því til hv. þingmanna og hæstv. ráðherra að gefa hljóð í salnum.

Virðulegi forseti. Þessi ræða hæstv. fjármálaráðherra var mjög athyglisverð og ég hvet menn til að hlusta aðeins á hana og fara yfir hvaða orð hæstv. ráðherra notaði um þennan lið í störfum þingsins. Hann sagði að stjórnarþingmönnum bæri engin skylda til að taka þátt í þessum leik. Hann var að tala um störf þingsins. Hann sagði að það væri fyrir neðan allar hellur að hér kæmu einhverjir fram og reyndu að koma illu til leiðar á milli hæstv. ráðherra. Virðulegi forseti. Það hefur oft verið talað um hroka framkvæmdarvaldsins gagnvart löggjafarvaldinu en ég held að þessi ræða hæstv. fjármálaráðherra hafi slegið met í því. Ég held að það væri ágætt að hæstv. ráðherra fari að draga andann djúpt og hlusta aðeins á sínar eigin ræður sem hann flutti hér sem hv. þingmaður í stjórnarandstöðu.

Frú forseti. Við erum að vissu leyti að þróa þennan lið, störf þingsins, áfram og það getur vel verið að hann sé ekki alveg fullþroskaður og fullmótaður. En ef sérstaklega á að skoða þennan lið þá tel ég líka að það eigi að skoða óundirbúnar fyrirspurnir til ráðherra. Mér telst svo til að á þessum örlagatímum í íslenskri pólitík var hæstv. forsætisráðherra til svara á föstudaginn en hvenær síðast? 3. desember á þessum örlagatímum í íslenskri pólitík var forsætisráðherra til andsvara í óundirbúnum fyrirspurnum, síðast í byrjun desember. Þess vegna tel ég líka að ef menn og forsætisnefnd eigi að endurskoða þennan lið eigi líka að endurskoða liðinn óundirbúnar fyrirspurnir til ráðherra með það að leiðarljósi að skikka ráðherra til að vera hér til að svara spurningu frá þingmönnum í salnum.

Frú forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Þorgerði K. Gunnarsdóttur sem vakti athygli á því að endurskoða þyrfti fleiri liði ef farið verður í endurskoðun. Það er ekki bara hæstv. forsætisráðherra sem hefur ekki verið hér síðan 3. desember, fyrir utan föstudaginn var, heldur hefur hæstv. fjármálaráðherra heldur ekki verið til svara í óundirbúnum fyrirspurnum síðan 3. desember. Hæstv. heilbrigðisráðherra galaði fram í: Heigulsháttur, heigulsháttur 

Virðulegur forseti. Ég tek undir með hæstv. fjármálaráðherra, það má gjarnan endurskoða þennan lið. En um umræðuna er það annars að segja að það er líkt og sumir hv. þingmenn séu haldnir fráhvarfseinkennum af illdeilum um Icesave. Undanfarið höfum við notið þess að menn hafa í því efni reynt að nálgast hverjir aðra og setja niður deilur en hér koma menn upp og reyna að hella bensíni á slokknandi glæðurnar og efna til illinda. Það getur vel verið að menn þjóni þannig lund sinni en þeir þjóna ekki hagsmunum Íslands. Sóma Alþingis bið ég menn um að gæta þegar þeir vega að mannorði fjarstaddra, einkum þeir hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem sendu samninganefnd af stað í desember 2008 með yfirlýsingu sinni, hv. þm. Illugi Gunnarsson, Einar Guðfinnsson og Kristján Þór Júlíusson, um að best væri fyrir Ísland að greiða Bretum og Hollendingum nærfellt 200 milljarða kr. sem var upphafstilboð hv. þingmanna og samninganefndirnar gerðu ekki annað en fylgja fram.

Virðulegi forseti. Ég kem upp í ræðustól á Alþingi til að taka undir með hæstv. fjármálaráðherra þegar hann biðlar til og talar til bæði stjórnar- og stjórnarandstöðuþingmanna um að þessi liður sé endurskoðaður. Ég held að það sé einn liður í endurreisninni og það þurfi að gera. Menn fögnuðu því þegar þessi breyting var gerð á þingsköpum af fyrrverandi forseta Alþingis, Sturlu Böðvarssyni. En mér sýnist á því hvernig þetta er notað þá hafi sú breyting ekki verið til góðs og ég held að það sé full ástæða til endurskoðunar. Ég hefði t.d. frekar viljað að hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson hefði spurt mig sjálfan út í ummæli mín um Ríkisútvarpið í staðinn fyrir að spyrja allt annan aðila. Ég hefði td. getað þá svarað því að þetta var í samstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar sem þetta var rætt, ekki kannski beint á formlegum ríkisstjórnarfundi en fyrir og eftir og þessi vandamál hafa verið uppi. Þar hefur líka verið rætt um það, virðulegi forseti, þegar verið var að skera niður á svæðisstöðvunum úti um land, að það verði sennilega gert til þess að þingmenn viðkomandi stjórnarflokka kæmu þá og bæru það til baka. Þessi umræðuefni eru það gömul að þau heyra til þeirrar ríkisstjórnar sem þetta var rætt, þar sem þessir hlutir komu fram.

Forseti vill beina þeim tilmælum til hv. þingmanna og hæstv. ráðherra að ræða fundarstjórn forseta undir þessum lið.

Virðulegi forseti. Ég get ekki greint annað en við séum að heyra tillögu frá hæstv. ráðherra að þeir vilji vera oftar til svara og ég fagna því.

Ég var hér í gær líka.

Ég var hér í gær, gjammar hæstv. ráðherra en ég náði ekki að spyrja hæstv. ráðherra í gær og það er ekki hægt að skilja neitt öðruvísi en svo að hér sé komin bein tillaga frá helstu forustumönnum ríkisstjórnarinnar að þeir vilji vera oftar að svara. Ég tek því fagnandi og þá er kannski líklegra, virðulegi forseti, að við værum að tala um þennan lið að ég er kannski líklegur til að spyrja hvað fleira hæstv. samgönguráðherra er að framkvæma núna í þessa ríkisstjórn sem var rætt fyrir og eftir ríkisstjórnarfundi Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar. Það væri fróðlegt að heyra það því það er augljóst að áður kannaðist hann ekki við að hafa verið í þeirri ríkisstjórn og nú kannast hann ekki við að vera í þessari ríkisstjórn þannig að þetta er að verða áhugavert og gott, virðulegur forseti.

Forseti vill hvetja hv. þingmenn til að ræða fundarstjórn forseta og það á við um allan tímann sem gefinn er undir þessum lið.

Virðulegi forseti. Það er alveg sjálfsagt að taka hæstv. ráðherra á orðinu og velta fyrir sér hvort gera eigi breytingar á þingsköpum Alþingis. Nú hafa þeir tilgreint að það sé ástæða til að skoða þennan lið, um störf þingsins, alveg sérstaklega í tilefni þeirrar umræðu sem fram hefur farið í dag. En hvað er það sem hæstv. ráðherrar eru í raun að kalla eftir? Hvers konar breytingar á að gera? Ef marka má orð þeirra finnst þeim óeðlilegt að þingmenn skiptist hér á skoðunum um tilgreind mál sem ofarlega eru á baugi í þjóðmálaumræðunni. Ég er ósammála því. Mér finnst eðlilegt að við þingmenn getum einmitt skipst á skoðunum af þessu tagi um þessi mál og hver leitað eftir sjónarmiðum annars. Þannig hefur þetta verið gert frá upphafi. Þannig var þetta gert á síðasta kjörtímabili. Þá vældi enginn undan því. Þá vældu ekki ráðherrarnir yfir því þótt spurst væri fyrir um málaflokka þeirra eða ummæli og það sem þeir væru að gera og ekki að gera. Það er eðlilegt að þingmenn skiptist á skoðunum undir þessum dagskrárlið, rétt eins og það er eðlilegt 

Frú forseti. Ég er e.t.v. eitthvað málfarslega heftur en liðurinn sem hér var til umræðu var störf þingsins. Hann getur reynst gagnlegur og eftir að hann var tekinn upp hefur hann reynst það, bæði í vetur og fyrr. Það er verið að ræða störf í nefndum, gagnrýna formennsku í nefndum og framkvæmd starfa í nefndum. Við þingmennirnir erum að tala innbyrðis. Þetta er ekki liður um störf framkvæmdarvaldsins, hann er það ekki. Störf þingsins. Það skilur hver heilvita maður. Það er ekki verið að spyrja um störf framkvæmdarvaldsins, störf ráðherra, ég tala nú ekki um túlkanir eða útskýringar á viðtali við hæstv. forsætisráðherra í sjónvarpi. Það eru ekki störf þingsins. Menn skyldu hafa það í huga. Ég hygg að Alþingi hafi, ef eitthvað er, sett niður í þessari umræðu sem ber keim af misnotkun á liðnum störf þingsins sem hefur snúist 

Frú forseti. Ég ætla að leyfa mér að vera ósammála hv. þingmanni sem talaði á undan. Eins og málum er háttað eru handhafar framkvæmdarvaldsins líka þingmenn. Ég tel að vísu að það sé röng skipan mála, en það er svo. Þess vegna finnst mér ekki óeðlilegt þó að ráðherrar sem þingmenn komi líka til umræðu undir þessum lið. Hv. þingmenn vita hvernig ég leysi það. Ég mæti jafnan og sit hér og hef stundum blandað mér í umræður um störf þingsins. Það hefur að vísu orðið til þess að geð félaga minna í stjórnarandstöðunni hefur ekki alltaf hýrnað. Ég kem þó aðallega hingað til að segja að ég tek líka undir með hv. þingmanni og varaformanni Sjálfstæðisflokksins. Ég tel að ráðherrar eigi að vera hér sem oftast og svara þinginu. Þess vegna er ég þeirrar skoðunar og segi það hér að ég tel að breyta eigi hinum óundirbúna fyrirspurnatíma þannig að allir ráðherrar sem eru á landinu og hafa tök á að koma eigi jafnan að mæta í báða hina vikulegu fyrirspurnatíma. Það er mín skoðun.

Frú forseti. Varðandi óundirbúna fyrirspurnatíma hef ég yfirleitt reynt að mæta í þá alltaf þegar ég hef verið hér á landi og á þessu landshorni. Ég hef að vísu stundum haft visst samviskubit út af því að ég hef fengið allar fyrirspurnirnar og aðrir ráðherrar sem hafa setið hér prúðir dögum saman hafa ekki haft mikið að gera. En það verður að hafa það. Ef þessi umræða á að vera málefnaleg komumst við ekkert áfram með útúrsnúningum. Að sjálfsögðu gerir enginn athugasemdir við það að undir þessum lið eigi þingmenn í innbyrðis skoðanaskiptum. Ég tek undir með hv. þm. Atla Gíslasyni. Það er kjörið að ræða störf nefnda, spyrja formenn út úr eða taka fyrir stór mál sem þingið vill láta sig varða sem slíkt og tengjast starfsemi þess. Þetta er komið út í annað. Ef menn nota þetta tækifæri til að taka upp einstök ummæli ráðherra eða aðgerðir, beina nánast allri ræðu sinni að viðkomandi ráðherra, bera hann sökum en að nafninu til spyrja annan mann úti í salnum er það krókótt leið. Það er svo óhreint, það er svo miklu nær að nota þau þinglegu úrræði 

Frú forseti. Ég get tekið undir það sem hv. þm. Atli Gíslason sagði áðan um þennan fyrirspurnatíma. Hann er mikilvægur. En ég tek líka undir það sem hæstv. fjármálaráðherra sagði, það þarf að breyta honum. Hvers konar breytingar? er spurt. Það þarf að mínu viti annaðhvort að takmarka þennan umræðutíma við tvö eða þrjú eða fjögur umræðuefni eða breyta honum í eiginlegan fyrirspurnatíma þar sem viðmælandi og fyrirspyrjandi geta komið tvisvar upp hvor um sig. Það er ekki góður svipur á því eins og nú er að farið sé í gegnum mjög mörg mál án þess að þeir sem eru bornir sökum fái að koma sér til varnar. Ég kallaði fram í áðan að það væri heigulsháttur að kalla til þingmenn til að vera til andsvara fyrir ráðherra eða fyrir aðra þá sem ekki kæmust að í umræðunni. Ég stend við þau orð. Ég hef í þrígang orðið fyrir því  Frú forseti. Ég óska eftir því að fá að taka aftur til máls undir liðnum um fundarstjórn forseta.

Frú forseti. Þetta er alveg furðuleg umræða. Ég beindi máli mínu til hv. þingmanns sem er formaður fjárlaganefndar. Ástæða þess að ég gerði það var mjög skýr, ég vildi fá að vita afstöðu hans til ummæla og orða hæstv. fjármálaráðherra vegna þeirrar vinnu sem hann stýrði í þinginu sem formaður fjárlaganefndar í hinu risastóra Icesave-máli sem skipti svo miklu máli fyrir þing og þjóð. Ef það er talið óeðlilegt að þingmenn beini spurningu til formanns fjárlaganefndar um afstöðu og orð hæstv. fjármálaráðherra í jafnmikilvægu máli og þessu, í jafnmiklu grundvallaratriði og því hvort Alþingi Íslendinga hafi haft öll gögn sem lágu fyrir um þetta mikla mál, ef menn komast að þeirri niðurstöðu að það sé þinglega rangt, það sé verið að misnota einhvern lið, er það alveg furðulegt. 

Frú forseti. Í hverri viku er að finna á vef Alþingis dagskrá fyrir vikuna þar sem fram kemur hvaða ráðherrar verða til andsvara á mánudögum annars vegar kl. 3 og á fimmtudögum hins vegar kl. hálfellefu. Hér fullyrti einn hv. þingmaður, Ragnheiður Elín Árnadóttir, að sú sem hér stendur hefði ekki verið til andsvara síðan 3. desember.

Ég sagði nú fjármálaráðherra.

Hv. þingmaður sagði heilbrigðisráðherra.

Fjármálaráðherra.

Fjármálaráðherra, já, þá hefur mér misheyrst og ég biðst afsökunar á því. En ég vil taka fram að þann tíma sem ég hef verið ráðherra hef ég verið til andsvara á hverjum einasta mánudegi að undanteknum kannski einum sem ég hef verið upptekin við eitthvað annað. Ég hef ekki orðið vör við skortur á því að ráðherrar hafi almennt verið til andsvara. En eins og hæstv. fjármálaráðherra sagði beinast fyrirspurnir eðlilega helst að fjármálaráðherra og forsætisráðherra og síður til annarra ráðherra. Ég vildi að þetta kæmi fram, frú forseti.

Frú forseti. Ég ætti sjálf að vita að hæstv. heilbrigðisráðherra var hér, ég átti orðastað við hana á mánudaginn var, að sjálfsögðu átti ég við hæstv. fjármálaráðherra og sagði það áðan. En það er fínt að fara út í að endurskoða þennan lið. Ég veit að margar tillögur þar að lútandi hafa verið ræddar á fundum þingflokksformanna með forseta þingsins. Til að henda hugmynd í þann pott held ég að það sé mikil þörf á því að lengja þennan tíma. Það er líka mikil þörf á því að fjölga fyrirspurnatímum. Hæstv. fjármálaráðherra talaði um að einhver leikrit væru sett á svið. Þá verð ég að segja að fleiri leikrit eru sett upp á þessu sviði með fleiri leikendum en stjórnarandstöðunni vegna þess að í þessum örfáu fyrirspurnatímum sem eru hér spyrja stjórnarþingmenn ráðherra sína fyrir fram ákveðinna og undirbúinna spurninga sem verða til þess að sá knappi tími sem við stjórnarandstæðingar höfum til að kalla eftir svörum frá framkvæmdarvaldinu 

Frú forseti. Sú umræða sem hér fer fram undir þessum lið er alveg með ólíkindum, frú forseti. Hér er verið að ræða lið sem samkvæmt þingsköpum er ætlaður þingmönnum til að ræða störf þingsins, tala hver við annan, spyrja hver annan út í málefni sem snerta þingið, þess vegna orð eða gjörðir ráðherra  Að við skulum þurfa að hlusta á ráðherra koma upp og kvarta og kveina yfir því að verið sé að spyrja út í mál sem eru óþægileg fyrir framkvæmdarvaldið er vitanlega algjörlega óþolandi. Það á ekki að hlusta á þetta væl, þetta er ekkert annað en væl í ráðherrunum.

Frú forseti. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra hvort frumvarp til laga um breytingu á lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna verði lagt fram á þessu þingi, hvort hæstv. ráðherra telji mikilvægt að gera breytingar á þeim lögum og þá hverjar. Ég held að þetta sé mikilvæg spurning. Það er mikilvægt að fá fram svar í þessu máli því að eins og við vitum verður að gæta ýtrasta aðhalds í rekstri ríkisstofnana og menn þurfa um leið að sjá hvernig hægt er að fylgja því eftir hvernig ríkisstofnanir fara að fjárlögum. Það verður að segja eins og er að vitaskuld eru flestar ríkisstofnanir vel reknar og innan ramma fjárlaga. Eins og gengur standa sumar frammi fyrir miklum og skiljanlegum erfiðleikum en síðan eru aðrar þar sem erfitt er hægt að skilja af hverju gengur svona illa. Þetta hefur Ríkisendurskoðun allt saman dregið fram og hvatt framkvæmdarvaldið og löggjafarvaldið til að setja fram endurskoðun og breyta m.a. starfsmannalögunum með það í huga að gera skilvirkara þetta kerfi sem tilheyrir ríkinu. Ég lagði fram fyrirspurn til hæstv. forsætisráðherra fyrr í vetur um áminningar tilsjónarmanna eða embættismanna hjá ríkisstofnunum. Í fljótu bragði má segja að bara dómsmálaráðuneyti, mennta- og menningarráðuneyti, fjármálaráðuneyti og sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneyti hafi að einhverju leyti beitt áminningum á síðasta ári. Það er ekki þar með sagt að enginn sé vandinn. Það þarf að taka á ákveðnum vanda í rekstri ríkisstofnana. Það hefur verið kallað eftir því lengi, m.a. af hálfu þeirra sem standa fyrir rekstri ríkisstofnana, að gera þetta kerfi skilvirkara og í rauninni nær því umhverfi sem almennt gerist á vinnumarkaði. Við munum það sem höfum verið á þingi lengur en í vetur að á þinginu 2003–2004 lagði þáverandi fjármálaráðherra Geir Haarde fram frumvarp til laga um breytingu á lögum einmitt þessu tengt. Það var m.a. gert með það að markmiði að auka sveigjanleika í rekstri ríkisstofnana þannig að hægt væri að gera það líklegra en hitt að allar ríkisstofnanir stæðust fjárlög, allar ríkisstofnanir féllu undir þann ramma sem fjárlögin kvæðu á um. Þess vegna tel ég mikilvægt að fá það fram, ekki síst í ljósi þess að fjármálaráðuneytið þarf að sinna ríku eftirlitshlutverki með því að ríkisstofnanir standist fjárlög, hvað fjármálaráðuneytið hyggist gera og þá hæstv. fjármálaráðherra. Hyggst hann standa fyrir breytingum á lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna? Hyggst hann fara fram með breytingar  Ég tel brýnt, frú forseti, að við fáum að vita þetta svar og að það verði skýrt og gott.

Frú forseti. Eins og fram kom í fylgiskjali með stefnuræðu forsætisráðherra, sem hér var 5. október sl., er gert ráð fyrir því, í tengslum við breytingar á lögum um Stjórnarráð Íslands, að það kunni að þurfa að gera breytingar á lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins í leiðinni og er áætlað að þær breytingar komi þá til umfjöllunar á vorþingi. Það frumvarp sem væntanlega er á leiðinni til þingsins, og þessu tengist sérstaklega, eru breytingar á lögum um Stjórnarráðið til að innleiða siðareglur í Stjórnarráðinu og þær munu kalla á einhverjar breytingar á lögum um réttindi og skyldur. Um þær breytingar hefur átt sér stað lögboðið samráð við stéttarfélög sem málið varðar eins og jafnan er þegar til breytinga á þessum lögum kemur. Það er mikilvægt að hafa það í huga í sambandi við lagarammann sem gildir um starfsmenn ríkisins almennt að hann verður að skoða sem eina heild og það er mikilvægt að sams konar skilningur sé lagður í hugtök og túlkanir þannig að að mörgu leyti er nauðsynlegt að endurskoða lagarammann í heild sinni en ekki einstök lög ef í það er ráðist á annað borð. En til að svara spurningunni almennt vil ég segja að eitt af meginmarkmiðum þess frumvarps sem var lagt fram og varð að lögum nr. 70/1996, um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, var að færa starfsumhverfi ríkisstarfsmanna nær því sem gerðist á almennum vinnumarkaði. Það markmið hefur í raun og veru ekki náðst heldur má þvert á móti segja að bilið hafi að sumu leyti breikkað milli réttarstöðu starfsmanna hjá ríkinu annars vegar og á almennum vinnumarkaði hins vegar. Ástæðurnar eru m.a. þær að dómaframkvæmd og álit umboðsmanns Alþingis hafa fellt sífellt fleiri þætti í samskiptum stjórnenda og starfsmanna undir ákvæði stjórnsýslulaga og hafa að því leyti til aukið muninn á réttarstöðu starfsmanna á opinberum vinnumarkaði og hinum almenna. Í dag eru starfsmannamál hjá ríkinu í æ meira mæli tengd stjórnsýslulögum og upplýsingalögum til viðbótar almennum reglum vinnuréttarins. Þegar ákvarðanir eru teknar um réttindi og skyldur starfsmanna þurfa forstöðumenn því oftar en ekki að fylgja málsmeðferðarreglum stjórnsýslulaga og þá þarf í starfsmannahaldi ríkisins að gæta að meginreglum upplýsingalaga um rétt almennings til aðgangs að gögnum, svo sem um ráðningarsamninga, skriflegar áminningar og sérstök yfirlit yfir launasetningu og aðra greiðslu til starfsmanna o.s.frv. Það má spyrja hvort það sé heppilegt eða eðlilegt að reglur stjórnsýslu- og upplýsingalaga séu látnar gilda í jafnríkum mæli og raun ber vitni um samskipti stjórnenda og starfsmanna ríkisins. Vinnusambandið er viðvarandi samband starfsmanns og stofnunar og byggir á gagnkvæmum skyldum. Sjónarmið um réttaröryggi borgaranna eiga tæpast við í því sambandi með sama hætti og þegar um hefðbundna stjórnsýslu er að ræða og þá er um að tefla takmörkuð eða afmörkuð samskipti borganna og stjórnvaldsins. Og það þarf að meta hvort rétt sé og raunhæft að tengja ákvarðanir í starfsmannamálum með þessum hætti reglum stjórnsýslu- og upplýsingalaga. Þá er það samspilið við kjarasamninga. Fjármálaráðuneytið hefur í samstarfi við hlutaðeigandi samningsaðila sína unnið að endurskoðun laga nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Sú vinna hefur að vísu legið niðri um hríð en áformað er að taka hana upp nú á árinu og í tengslum við þá endurskoðun hafa komið upp hugmyndir um gagngera breytingu á starfsmannalögunum. Til að mynda mætti hugsa sér að gildissvið starfsmannalaganna væri takmarkað við embættismenn og setja síðan í kjarasamninga nauðsynleg ákvæði um starfsmenn varðandi upphaf starfs og starfslok, svo sem um starfsævina og þar með talið starfsskyldur og áminningarmál og annað í þeim dúr. Þá er enn til að taka samspilið við lífeyrislöggjöfina. Almenna reglan hjá starfsmönnum á almennum vinnumarkaði er orðin sú að réttindaávinnslan hjá lífeyrissjóðunum er aldurstengd. Þetta kann að skipta máli við endurskoðun á löggjöf um starfsmannamál hjá ríkinu þar sem óbreytt fyrirkomulag virðist stefna í að ýta undir það að menn kjósi að starfa fyrri hluta ævinnar á almennum vinnumarkaði en komi svo til ríkisins í auknum mæli á síðari hluta starfsævinnar. Er það heppileg þróun fyrir vinnumarkaðinn? Ég hef efasemdir um að svo sé. Með öðrum orðum eru ástæður til að fara yfir ýmislegt í löggjöf sem tengist starfsmannamálum ríkisins. Ég held að það eigi ekki að einskorðast við lög um réttindi og skyldur og ég held heldur ekki að menn eigi að vera of uppteknir af því að skoða þessa lagaumgjörð bara út frá aðstæðum í dag varðandi erfiðleika í rekstri ríkisins vegna þess að hér eru viðkvæm og vandasöm mál undir sem lögum samkvæmt og samkvæmt eðli máls þarf að eiga gott samstarf við viðkomandi stéttarfélög.

Frú forseti. Ég fagna orðum hæstv. fjármálaráðherra, að hæstv. ríkisstjórn ætli að gera bragarbót á þessu. Það er nauðsynlegt að vinnumarkaður sé sveigjanlegur allur, líka sá opinberi. Áminningarskyldan hefur t.d. gert það að verkum að það er afskaplega erfitt fyrir forstöðumenn að breyta rekstri fyrirtækja ríkisins. Þeir eru þar af leiðandi undanskildir ábyrgð því þeir geta vísað í það að þeir geti í rauninni ekki stýrt fyrirtækjum sínum með þeim hætti sem núverandi ástand krefst. Ég get ekki talað um þetta án þess að nefna að það er félagaskylda hjá opinberum starfsmönnum. Þeim ber að borga iðgjald í stéttarfélag, hvort sem þeir vilja vera þátttakendur í því eða ekki. Þetta er andstætt stjórnarskránni og ég vil að hæstv. fjármálaráðherra skoði það í leiðinni þegar hann fer að breyta þessum reglum.

Frú forseti. Mig langar að spyrja hæstv. fjármálaráðherra um mál þessu tengt er varðar aðstoðarmenn ráðherra. Um þá gilda ekki lög um opinbera starfsmenn né bera þeir pólitíska ábyrgð. Þessir einstaklingar hafa oft og tíðum aðgang að miklum trúnaðarupplýsingum sem ekki eru opinberar og því mikilvægt að um þá gildi einhverjar reglur. Ég spyr því hæstv. fjármálaráðherra: Mun hann beita sér fyrir því að setja reglur um hagsmunaárekstra aðstoðarmanna ráðherra þeim til hagsbóta og samfélaginu í heild?

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir þessi svör. Ég skil hann þannig að hann hyggist fara í það verk að koma með heildstæða löggjöf í tengslum við starfsmannalög ríkisins eða opinberra starfsmanna. Það skiptir mjög miklu máli hver ábyrgð ráðherra er. Ábyrgð ráðherra er að ríkisstofnanir séu reknar innan ramma fjárlaga. Ef það er ekki gert verður ráðherra að hafa einhver tæki og tól til að bregðast við. Við vitum það alveg, og mér fannst fjármálaráðherra vera að draga það snyrtilega fram, að þessi tæki og tól ráðuneytisins eru takmörkuð þegar þarf að taka á erfiðum fjárlagahalla eða fjárlagahalla ár eftir ár. Hvað er hægt að gera? Jú það er hægt að skipa tilsjónarmenn. Síðan er önnur ábyrgð ráðherra að ríkisstofnanir séu starfræktar samkvæmt þeim skyldum sem þeim ber að standa undir. Það eru ýmsar stofnanir sem hægt er að nefna, hvort sem það eru menntastofnanir eða sjúkrastofnanir. Ef starfsmenn þar einhverra hluta vegna sinna ekki starfsskyldu sinni verður að bregðast við því. Allt þetta kerfi eins og það er uppbyggt er mjög óhentugt, það er þungt í vöfum og það leiðir til þess að rekstur m.a. ríkisins, fjárlaganna, verður ekki sem skyldi og aðhaldstæki okkar eru ekki nægilega sterk. Ég hvet hæstv. ráðherra til að fara hið fyrsta í endurskoðun á starfsmannalögunum með það í huga að gera rekstur ríkisfjármála ábyrgari en hann hefur verið fram til þessa þannig að þeir sem bera ábyrgðina hafi þá hin raunverulegu tæki til að taka á þeim málum sem oft og tíðum eru mjög erfið. Ég vil því brýna hann til dáða um leið og ég þakka fyrir þau svör sem hann gaf áðan.

Frú forseti. Ég held að það sé mjög mikilvægt að menn hafi í huga við alla vinnu að þessum málum að starfsumhverfið, réttindi manna og út af fyrir sig skyldur og vinnuöryggi og allt sem þessu tengist, er hluti af kjaraumhverfinu. Það er bundið í lög að um breytingar á þessum þáttum eigi að eiga samráð við stéttarfélögin sem eðlilegt er. Varðandi pólitíska aðstoðarmenn ráðherra er því til að svara að þeir eru pólitískt ráðnir, þeir eru pólitískir samstarfsmenn ráðherrans og þeir starfa eðli málsins samkvæmt á ábyrgð hans. Ég held að siðareglurnar sem verið er að koma með til þingsins séu til bóta í þessum efnum sem og þær aðgerðir sem gripið hefur verið til, að mönnum sé gert skylt að veita upplýsingar um fjármál sín og hagsmunatengsl og annað í þeim dúr. Allt eru það nýmæli sem hrundið hefur verið í framkvæmd eða stendur til að gera. Það getur að sjálfsögðu verið sjónarmið, og á rétt á sér upp að vissu marki, að lagaumhverfið skipti máli þegar verið er að tryggja framkvæmd fjárlaga, ábyrgð og annað í þeim dúr. Ég held að það vanti í sjálfu sér hvorki valdheimildir né tæki í þeim efnum. Það mikilvægasta í því er að ná upp samstarfsanda um verkefnið og það verður að gerast með viðkomandi forstöðumönnum og starfsmönnum en ekki með valdboðinu einu saman að ofan. Það held ég að reynslan sýni. Þess vegna tel ég að það sem gert hefur verið, t.d. með því að efna til formlegs samstarfs með Félagi forstöðumanna og fá þá með í verkefnið, sem og virkja starfsfólk almennt, sé tvímælalaust rétt nálgun. Ég held að það sé ekki vandamál í sjálfu sér að það liggi ekki algerlega ljóst fyrir til hvers lög og reglur standa í þessum efnum, að mönnum beri að halda sig innan fjárheimilda, og hvar ábyrgðin liggur í þeim efnum hjá ábyrgðarmönnum viðkomandi rekstrar. 

Frú forseti. Ég ber fram þá fyrirspurn til hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra: Hvernig er hægt að gera kennarastarfið eftirsóknarvert í góðæri sem kreppu? Einfalda svarið væri eflaust það að hækka bara laun kennara. Flestir kennarar og aðrir sem er umhugað um kennarastarfið og skólakerfið mundu segja: Er það ekki einfaldast? Það er hins vegar ekki í boði akkúrat núna. Þess vegna tel ég mikilvægt að við hugum að því í þeirri aðstöðu sem við erum í núna að bæði ríki og sveitarfélög athugi hvað hægt er að gera til að passa upp á það að þegar - það væri hugsanlegt að segja ef með þessa ríkisstjórn - við förum úr kreppunni og aftur inn í betri tíð að við missum þá ekki fólkið okkar vegna þess umhverfis sem þá verður eins og oft hefur verið. Við vitum það og þekkjum þessa umræðu, það er erfiðara að manna kennarastöður þegar mikil spenna og þensla er í samfélaginu. Við viljum hafa besta fólkið í kennslu. Við viljum að því sé vel umbunað og það sé vel launað af því að það eru hagsmunir allra, bæði til skemmri tíma og lengri, að hugsað sé um kennarastarfið sem eitt eftirsóknarverðasta starf í samfélaginu. Hvað getum við þá gert núna til að koma í veg fyrir það sem ég stóð m.a. frammi fyrir sem ráðherra á mínum upphafstíma, ofboðslega erfitt kennaraverkfall, árið 2004? Allir voru sammála um að við vildum ekki sjá kennaraverkfall. Kerfið fúnkerar einhvern veginn ekki öðruvísi heldur, en það fór í gamla taktinn, fjármálaráðherra þurfti að útkljá kjarasamninga. Sveitarfélög fóru í sinn gír og Kennarasambandið í sinn gír. Þess vegna spyr ég hvort við getum ekki notað tímann sem við höfum í rauninni núna til að hugsa um hvernig við pössum upp á það að kennarastarfið verði eftirsóknarvert, ekki bara núna heldur til lengri tíma litið. Þá held ég að allir verði að líta í eigin barm. Ríkið, hvað er það, er eitthvað í grunnskóla- eða framhaldsskólalöggjöfinni sem við getum gert betur? Við erum tiltölulega nýbúin að endurskoða þetta í mikilli sátt, en hamlar því enn þá eitthvað að við náum fram því markmiði okkar að hafa framúrskarandi fólk sem kennara? Ég held að undan þessari spurningu geti sveitarfélögin ekki heldur vikið sér. Hvað geta þau gert þegar niðurskurður er hjá þeim til að passa upp á skólakerfið með þetta markmið að leiðarljósi? Síðast en ekki síst verður Kennarasamband Íslands að hugsa um spurninguna: Eru kjarasamningar, eins og þeir hafa verið uppbyggðir í gegnum árin, þess eðlis að stuðla að því að kennarastarfið verði eftirsóknarvert nú og til lengri tíma litið? Ég held að þetta sé krefjandi spurning og ég hvet menntamálaráðherra til að hafa forgöngu um að þetta mál verði tekið fyrir og menn hugsi þetta til lengri tíma. 
             Þess vegna spyr ég: Hvað telur ráðherra rétt að gera til að kennarastarfið verði í góðæri sem kreppu eftirsóknarvert því að við þurfum á okkar besta fólki að halda innan skólakerfisins?

Forseti biður um einn fund í salnum.


            

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir þessa áhugaverðu spurningu sem um leið vekur mörg og mismunandi svör. Ég tek undir með hv. þingmanni, kennarastarfið er eitt af mikilvægustu störfunum í samfélagi okkar af því að kennarar eru þeir sem leggja grunninn, getum við sagt, að lífi fólks gegnum leikskóla, grunnskóla, framhaldsskóla og upp í háskóla. Ungt fólk leggur grunn að framtíðinni og kennarar hafa augljóslega mikil áhrif á samfélagið í gegnum störf sín. Þeir gegna lykilhlutverki við menntun barna og ungmenna en um leið móta þeir viðhorf heillar kynslóðar. Því skiptir máli að horfa til ýmissa ólíkra þátta. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni, það að hækka launin væri kannski einfalda svarið en það er hins vegar alls ekki einlitt svar. Menntun kennara skiptir máli en þetta er stærri spurning sem snýst líka, mundi ég segja, um gildismat og viðhorf í samfélagi. Starf kennara þarf alltaf að vera eftirsóknarvert, hvort sem samfélagið er í góðæri eða kreppu. Menntun kennarastéttarinnar og starfsskilyrði þurfa að vera eins óháð efnahagslegum aðstæðum og unnt er þó að augljóslega sé aldrei hægt að vera algerlega óháður efnahagslegum aðstæðum. Þegar þrengir að í þjóðarbúinu og þarf að forgangsraða skiptir líka máli hvar er forgangsraðað og þá er sýnt ákveðið mat á því hvaða stofnanir skipta máli í samfélaginu og þá kemur auðvitað fram líka fram hvað skiptir máli í menntakerfinu. Mikil umræða fer um þessar mundir fram um stöðu og starfsþróun kennarastéttarinnar víða um lönd, ekki bara á Íslandi. Sú umræða byggist að miklu leyti til á þeirri skoðun að kennarastéttin sé ákveðin kjölfesta í menntakerfi hverrar þjóðar og að breytingar á skipan menntamála, úrbætur í námsefni, aukin fjárútlát til skólamála og allt það sem við getum kallað utanumhald um skólamál stoði lítt ef kennarar hafa ekki faglegar forsendur til að takast á við breytingar og framfylgja breytingunum inn í skólana. Það er nokkuð sem ég hef séð á mínum stutta ferli, og vafalaust hv. þingmaður sem hér talaði, að það sem mestu skiptir er að námsefnið sé nýtt sem búið er til, að breytingarnar séu innleiddar. Í þeirri umræðu sem núna á sér stað víða um heim kemur skýrt fram að þótt öflug grunnmenntun kennara sé mjög mikilvæg - og nú hefur hún verið lengd og efld með nýrri löggjöf frá árinu 2008 - skiptir líka gríðarlega miklu máli að stuðla ávallt að markvissri faglegri starfsþróun kennara og starfstengdri símenntun. Ég held að þetta sé einn af mikilvægum liðum til að starf kennara sé eftirsóknarvert, að kennarar geti ávallt sótt sér símenntun og haldið sér ferskum í starfi. Aðsókn að kennaranámi hefur lengi verið mikil. Það komast iðulega ekki allir að sem sækja um og maður veltir fyrir sér hvað geri námið eftirsóknarvert. Þetta er starfsnám sem fólk sækir í og það gildir engin einföld regla um það. Eins og hv. þingmaður segir væri einfalda svarið að hækka laun en rannsóknir sýna að launaþátturinn er ekki afgerandi um ánægju í starfi. Það er ekki einlitt svar. Hinn þátturinn sem skiptir máli er að starfið sé áhugavert og gefandi. Það fer dálítið eftir persónu hvers og eins, vænti ég, en líka eftir viðhorfum og gildismati í samfélaginu. Hvernig metur t.d. samfélag kennarastarfið í almennri umræðu? Þegar ég segi að launaþátturinn sé aðeins hluti af þessu vil ég ekki segja að kennarar eigi ekki að vera vel launaðir. Að sjálfsögðu eiga kennarar að vera vel launaðir því að það eykur líkurnar á að halda okkar bestu kennurum í skólunum og missa þá ekki til annarra starfa. Hins vegar segi ég að það skiptir líka máli að starfið sé áhugavert og gefandi og að viðhorf samfélagsins sé að þetta starf sé viðurkennt sem mikilvægt. Eins og ég nefndi áðan voru gerðar verulegar breytingar á menntun kennara með nýjum lögum frá 2008 og með þeim er krafist meistaraprófs á háskólastigi til almennra kennsluréttinda í leik-, grunn- og framhaldsskóla. Þau ákvæði eiga að taka gildi 1. júlí 2011. Við höfum að sjálfsögðu verið í sambandi við þá háskóla sem veita kennaramenntun og fylgst með þeirri þróun sem er að verða í kennaranámi í tengslum við nýja löggjöf. Ég held að þar séu ýmis sóknarfæri sem og í símenntunarmálum. Mig langar líka að nefna að lokum, þó að ég gæti talað lengi, að OECD birti fyrr á þessu ári nýlegar niðurstöður alþjóðlegrar könnunar á viðhorfum og aðstæðum kennara og skólastjórnenda í 24 löndum, skammstafað TALIS-könnunin (Teaching And Learning International Survey). Á Íslandi tókum við þátt í þessari könnun. Námsmatsstofnun vann verkið og lagði spurningalista fyrir kennara og skólastjórnendur í öllum grunnskólum. Það sýnir að það er ýmis munur á starfsaðstæðum og mati kennara hér á landi og annars staðar. Til að mynda má segja að ánægja kennara í starfi hér á landi sé aðeins í meðallagi í þessari könnun. Hins vegar sýnir það líka að mat kennara á eigin starfshæfni er tiltölulega hátt hér á landi. Ég held að það skipti dálitlu máli að nýta þessar vísbendingar til að vinna áfram að því að bæta starfskjör kennara og velta aðeins vöngum yfir hvernig við getum nýtt sóknarfærin sem felast í nýju lögunum og þessar vísbendingar til að gera starfsaðstæður kennara betri. Ég ætla að fá að nýta seinna svarið til að koma nánar að ýmsum þáttum í þessu máli.

Frú forseti. Menntun er fjárfesting einstaklinga og þjóðfélagsins í því að byggja upp mannauð og mannauðurinn er verðmætasta eign hverrar þjóðar. Þess vegna er menntunin afskaplega mikilvæg sem og sú spurning sem hér er komið inn á. Það eru ekki bara laun sem skapa starfsumhverfi fólks, heldur líka starfsgleði, hvatning og það hversu mikið menn geta mótað umhverfi sitt. Ég held að hæstv. menntamálaráðherra ætti að vinna með kennarasamtökum í því að bæta þetta umhverfi. Það þarf ekki endilega að kosta mikið, frekar t.d. að menn hafi meiri mótunaráhrif á umhverfi sitt og fái meiri viðurkenningu. Það liggur í eðli starfsins, þar er kennarinn einn með hóp af börnum eða unglingum og enginn er til frásagnar nema börnin. Það er enginn sem metur starfið og segir: Þetta er frábær kennari eða hann er lakur kennari eða eitthvað slíkt. Ég verð var við að það er oft mikil kulnun í starfi hjá ungum kennurum sem koma inn í starfið af miklum áhuga en gefast upp 

Frú forseti. Ég fagna þeirri umræðu sem hér hefur verið vakin um inntak og gildi kennarastarfsins. Það er nefnilega rétt sem hefur komið fram hjá þeim sem talað hafa á undan mér að gildi kennarastarfsins og vægi verður ekki einungis metið í launaumslaginu þó að stundum hafi verið óþarflega þung áhersla á þann þátt starfsánægjunnar sem felst í launum. Eitt af því sem ég held að skipti hvað mestu máli í þessu er að efla virðingu kennara fyrir eigin starfi, þ.e. efla sjálfsmynd þeirra og sjálfsvirðingu. Það gerist annars vegar með eftirfylgni með gæðum kennslu en það gerist líka með því að kennurum sé gert kleift að sjá árangur af starfi sínu og að kennarar, starfsmenn skólanna, finni að starfið beri árangur, það sé einhvers metið. Þá erum við líka komin að starfsskilyrðum stjórnenda skólanna sem skipta miklu máli 

Frú forseti. Ég fagna þessari umræðu og tek undir með þeim hv. þingmönnum og hæstv. ráðherra sem hafa talað á undan mér. Vissulega skiptir starfsánægjan mjög miklu máli í kennarastarfinu sem og öðru, en mig langar að benda á að árið 2007 unnu sveitarfélög, skólastjórnendur og kennarar sameiginlega að framtíðarsýn fyrir grunnskólastigið. Tilgangur þess starfs var m.a. að efla traust á milli fagmannanna og rekstraraðilanna og sjá til þess að allir stefndu í sömu átt eftir erfitt verkfall og erfiða kjaradeilu. Í þessu plaggi er ekki minnst á kjaramál, en hins vegar er talað um hvaða faglega grunn sveitarfélögin, Kennarasambandið og stjórnendur eigi að leggja að grunnskólastarfinu og hvernig meta skuli skólastarfið. Fyrir fagmennina 

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu sem ég tel mjög mikilvæga. Við erum að leyfa okkur nokkuð sem við í þinginu gerum kannski allt of sjaldan, að reyna að hugsa um hvernig við getum passað upp á það sem fyrir er um leið og við styrkjum þær grunnstoðir okkar sem skipta okkur svo miklu máli, eins og menntakerfið til lengri tíma litið. Ég tek undir margt sem kom fram. Við þurfum að styrkja sjálfsmynd kennara. Við þurfum að styrkja ímynd og efla virðingu kennarastarfsins en þarna þurfa allir að koma að máli, Kennarasambandið, ríkið og sveitarfélögin. Við þurfum að spyrja um gæði kennslu og við þurfum að spyrja okkur ögrandi spurninga eins og við vorum að ræða áðan, t.d. hvort kjarasamningarnir stuðli að því að það sé ekki nægilega hvetjandi fyrir kennara. Mig langar að fá viðhorf hæstv. menntamálaráðherra til kjarasamninga sem og kjarasamningaumhverfisins eins og það hefur verið fram til þessa. Um leið beini ég því til hæstv. ráðherra að ég tel mikilvægt að ráðuneytið hafi forgöngu um samráð eða vinnufund með sveitarfélögunum núna þegar þau standa frammi fyrir erfiðum fjárhagsáætlunum og fjárlagagerð, framfylgni þeirra. Grunnskólamálin eru stærsti útgjaldaliðurinn hjá sveitarfélögunum og það er ekki sama hvernig skorið er niður. Við vitum að það þarf að skera niður en það er ekki sama hvernig skorið er niður og þess vegna finnst mér mikilvægt að við höfum þessi ákveðnu leiðarljós til lengri tíma í huga. Hluti af því er spurningin: Hvernig stuðlum við að eflingu kennarastarfsins á þessum tíma? Ég held að það sé ákveðið andrými núna. Það er ekki þessi spennitreyja um hugsanlegt yfirvofandi kennaraverkfall eða eitthvað slíkt. Við höfum ákveðið andrými, við höfum mikinn velvilja og við höfum mikinn metnað allra, þvert á flokka og þvert á bæjarmörk. Þetta er nokkuð sem ég tel að við eigum að nýta okkur núna og leyfa okkur að spyrja okkur öll sjálf krefjandi spurninga í þessa veru: Hvernig getum við sameinast 

Virðulegi forseti. Ég tek undir með þeim sem hér hafa talað og þakka umræðuna því að það er líka of sjaldan sem við leyfum okkur að skella fram hugleiðingum í þessum sal og velta vöngum án þess að vera í einhverjum skotgröfum. Hér er dæmi um slíka umræðu. Hvað varðar starf ráðuneytisins höfum við reynt að efla þetta samráð, bæði með því að vera með samráðsnefnd ráðuneytis og sveitarfélaga um leik- og grunnskóla og svo samráðsnefnd ráðuneytisins um framhaldsskólana þar sem við fundum með skólameisturum og fulltrúum Kennarasambandsins þar sem m.a. er rætt um fagleg málefni eins og hér ber á góma. Ég tel margt sem hér hefur komið fram eiga mikinn rétt á sér. Ég þekki það sjálf að vera kennari og standa og segja eitthvað sem mér finnst sjálfri gríðarlega skemmtilegt og horfa framan í hóp fólks sem horfir á mig og virðist hugsa: Hvað er þessi kona að gera þarna uppi? Af hverju er hún að tala þarna? Maður er búinn að leggja mikla vinnu í efnið og fer út og hefur einhvern veginn ekki hópinn til að deila þessu með. Svo kemur kannski á daginn seinna að allir voru þreyttir, þetta var bara erfiður dagur. En svona er starf kennarans stundum einmanalegt. Hluti af því sem maður heyrir innan úr skólunum er að kennarastarfið er að þróast meira í átt að teymisvinnu, hópavinnu, nokkuð sem ég held að skipti miklu máli til að þróa starfið áfram, að vera í samskiptum við aðra, reyna sínar hugmyndir á öðrum og vera ekki einhvern veginn bara einn lokaður inni í eigin tilraunastarfi. Ég nefni líka að samkvæmt þessari TALIS-könnun sem ég nefndi áðan telja aðeins um 40% íslenskra kennara að borin sé virðing fyrir starfi kennara í því sveitarfélagi sem þeir starfa í. Þetta er nokkuð sem við þurfum að ræða og tengist bæði sjálfsmynd og ímynd kennarastéttarinnar sem slíkrar. Ég held að ráðuneyti mennta- og menningarmála beri heilmikla ábyrgð í að leiða áfram þessa faglegu umræðu. Það þarf líka að sjálfsögðu að taka til skoðunar kjarasamninga, eins og hv. þingmaður nefndi, hvernig þeir spila saman við faglegu umræðuna og hvernig fagleg umræða og kjaraumræða vinnur saman. Þar tel ég að við höfum mjög mikilvægu hlutverki að gegna, ekki síst núna þegar kreppir að, að nýta færið. Ég held að það séu færi til að efla þá umræðu í tengslum 

Virðulegi forseti. Ég lagði fram fyrirspurn um þetta aðkallandi og mikilvæga verkefni í nóvember og þá voru spurningarnar meira um undirbúning úrræða á þessu sviði en nú veit ég að margt hefur verið gert til að leysa vandann og fróðlegt og nauðsynlegt að fá að fylgjast með framgangi málsins. Nú er staðan þannig að um 3.500 ungmenni á aldrinum 16–25 ára eru atvinnulaus, núna í byrjun febrúar árið 2010. Mörg þeirra hafa verið það lengi og stór hluti þeirra er ekki með neina formlega menntun umfram grunnskólapróf. Þessi 3.500 ungmenni eru mikil auðlind, félagsauður og mannauður, og því skiptir afar miklu máli að þessi auður sé nýttur eða kannski frekar fái aðstoð við að nýta sjálf sig farsællega. Flest eigum við eða þekkjum til unglinga og vitum hversu gott þeim finnst að sofa og hanga svolítið, en jafn vel vitum við að þar er meðalhófið best og ungmennum er hollt og nauðsynlegt að hafa dagleg og regluleg verkefni til að glíma við og vilja það líka gjarnan þó að okkur finnist það ekki alltaf augljóst. 3.500 ungmenni sem ætluðu sér að vera úti á vinnumarkaðnum hafa nú ekki til þess tækifæri og virðast því miður ekki vera mjög virk eða stunda uppbyggilega iðju miðað við niðurstöður starfshóps um ungt fólk án atvinnu sem ráðherrar mennta- og félagsmála settu á laggirnar. Það er auðvelt að standa á hliðarlínunni og segja að best sé að skella ölum þessum krökkum í skóla svo að tíma þeirra sé almennilega varið. Því miður er málið ekki svo einfalt því að margir úr þessum hópi hafa ekki þrifist sérstaklega vel í skólakerfinu ef þau eiga ekki auðvelt með bóklegt nám, t.d. vegna erfiðleika með lestur og einbeitingu, og hafa kannski engan sérstakan áhuga á verknámi. Svo má ekki gleyma því að í verknámi er heilmikið bóklegt nám líka. Reynsla mín af vinnu með ungmennum segir mér samt að margir þessir krakkar vilja gjarnan ná sér í menntun og helst vilja þau sömu menntun og flestir jafnaldrar þeirra eru að ná sér í í framhaldsskólakerfinu. Námskeið og aðrar leiðir virðast ekki höfða til þeirra á sama hátt og hið formlega kerfi. Almennar námsbrautir sem stofnað var til í framhaldsskólakerfinu, ég held að það hafi verið haustið 2000, hafa skilað mörgum ungmennum yfir ákveðinn hjalla í skólagöngunni. Þar hafa þau fengið ákveðið tæki til upprifjunar í smærri námshópum, persónulegt aðhald og hvatningu og greiningu á námsvanda sínum og ráðgjöf um hvernig lágmarka megi áhrif hans og með ákveðinni leiðsögn og stuðningi ná því að ljúka stúdentsprófi með góðum árangri. Það hefur þó komið í ljós að þetta góða kerfi sem almennu brautirnar eru er ekki nóg fyrir alla nemendur og er það kenning mín að það eigi við um hluta þessara 3.500 ungmenna sem við ræðum hér. Ég hef líka þá kenningu að stór hluti þessara krakka geti lært það sem þau vilja með viðeigandi hvatningu og stuðningi en til þess þarf sá stuðningur að vera mjög persónulegur, nánast einkaþjálfun í skólaaðlögun. Ég hef ákveðnar áhyggjur af því að þau góðu úrræði sem nú er boðið upp á séu dálítið hópmiðuð. Nú hef ég fengið ákveðið tækifæri til að koma með mínar hugmyndir að grófum ramma um skólaúrræði og ég hef mikinn áhuga á að heyra hvort ungt fólk án atvinnu hefur fengið einhvern fjárhagslegan aðlögunartíma þannig að þau haldi atvinnuleysisbótum alveg eða að hluta á meðan þau eru að fóta sig í skólakerfinu að nýju og hvernig sá aðlögunartími er hugsaður, um leið og mig langar til að heyra hvernig hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra líst á þessar hugmyndir mínar um að slík úrræði þurfi að vera mun persónulegri en 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Jónínu Rós Guðmundsdóttur fyrir þessa fyrirspurn og þykist vita að hæstv. félagsmálaráðherra verði líka til svara síðar í dag um sama efni. Í september settum við hæstv. félagsmálaráðherra á fót vinnuhóp til að fara yfir aðgerðir til að virkja atvinnulaus ungmenni og kortleggja það nám sem stæði þeim til boða og gera tillögur um úrbætur. Eins og hv. þingmaður nefndi fjallaði hópurinn fyrst og fremst um tengsl menntunar og atvinnuleysis og skilaði greinargóðri skýrslu í lok nóvember sl. sem heitir „Ungt fólk án atvinnu - virkni þess og menntun“. Vinnuhópurinn beindi sjónum sínum sérstaklega að yngsta hópi atvinnulausra, þ.e. fólki undir þrítugu sem hefur minnsta menntun. Einkum er aldurshópurinn 16–24 ára viðkvæmur vegna þess að meiri hluti hans hefur einungis lokið grunnskólanámi og hefur litla sem enga reynslu á vinnumarkaði. Mig langar aðeins að nefna þær stoðir sem tilraunirnar byggðu á því að þær tengjast í raun og veru um margt þeim áhyggjum sem hv. þingmaður nefndi í máli sínu. Tillögurnar byggðu á sex stoðum, í fyrsta lagi að sporna við neikvæðum afleiðingum atvinnuleysis og fækka þeim sem væru óvirkir á atvinnuleysisbótum. Þar með ætti að efla með öllum hugsanlegum leiðum virkni hópsins, auk þess að gera símenntunarmiðstöðvum, framhaldsskólum og frumgreinadeildum kleift að taka á móti þessum einstaklingum. Hópurinn taldi að fyrst og fremst ætti að nýta þær námsleiðir og þau menntunarúrræði sem væru í boði og efla þau sem þegar hefðu reynst vel, en huga yrði að auknu framboði starfsnáms og sérstökum virkniskapandi námskeiðum fyrir þá sem hefðu lengi verið atvinnulausir. Í þriðja lagi var rætt um að efla ráðgjöf við atvinnulausa, hvatningu og þrýsting á að þeir væru virkir í atvinnuleit sinni og sinntu virkniúrræðum sem væru í boði. Eitt vandamál sem tengist þessum hópi er að það þarf að hafa fyrir því að ná til einstaklinganna sem eru jafnvel búnir að vera atvinnulausir lengi, sækja sér ekki endilega nám að eigin frumkvæði og þurfa meira en bara tilboð, það þarf meiri þrýsting. Enn fremur var rætt um að standa þyrfti fyrir vitundarvakningu um afleiðingar atvinnuleysis og virkja allar leiðir til að ná til ungs fólks og aðstandenda þeirra, hvort sem væri í gegnum fjölmiðla eða eftir öðrum leiðum, og gera þyrfti greiningu á söfnun upplýsinga um atvinnuleitendur markvissari og samhæfðari. Hvað varðar menntamálin var lagt til að fækka þeim sem væru óvirkir á atvinnuleysisbótum, fyrst og fremst nýta þessi menntunarúrræði, beina þeim inn í framhaldsskóla, námsúrræði símenntunarmiðstöðva óháð því hvort þeir ættu rétt til atvinnuleysisbóta eða ekki. Enn fremur þyrfti að vinna markvisst gegn brottfalli og gera sérstakar ráðstafanir til að framhaldsskólar gætu tekið á móti þessum hópi. Sérstaklega var kveðið á um að það sem er fyrirhugað í nýjum lögum, fyrirhugað nám til framhaldsskólaprófs, gæti verið fýsilegur kostur fyrir einhvern hluta hópsins og því væri brýnt að flýta þróun þess námsframboðs. Enn fremur ræddi hópurinn um að í ljósi þess að fræðsluskyldu hefur nýlega verið komið á upp að 18 ára aldri þyrfti að huga sérstaklega að þeim sem væru yfir þeim aldri og lenda kannski á milli skips og bryggju því að framhaldsskólinn reynir að sjálfsögðu að taka á móti öllum upp að 18 ára. Að þessum hópi þarf að huga sérstaklega. Í framhaldinu fóru menntamálaráðuneyti og félagsmálaráðuneyti í samstarf um það hvernig við gætum unnið og sett þessar tillögur í einhvern praxís. Við skrifuðum undir sameiginlega yfirlýsingu í desembermánuði sl. þar sem stefnt var að því að skapa ný námstækifæri fyrir einstaklinga á vor- og haustmissiri 2010. Segja má að þau skiptist í grófum dráttum í tvennt, að annars vegar sé reynt að ná sérstaklega til þessa hóps og ná hluta hans inn í reglubundið nám í framhaldsskóla við reglubundna innritun - það er að sjálfsögðu aðeins hluti - og hins vegar er unnið að nýjum námsleiðum fyrir þau ungmenni sem hafa leitað til Vinnumálastofnunar sem eiga að fara í gang núna í febrúar. Er sú vinna undir forustu Vinnumálastofnunar sem hefur í samstarfi við okkur leitað samstarfs við nokkra framhaldsskóla á höfuðborgarsvæðinu, einnig á Akranesi og Suðurnesjum, um að móta slík námsúrræði. Þá erum við að tala um námsúrræði sem eru ekki algjörlega í anda hins hefðbundna framhaldsskólanáms eins og hv. þingmaður nefndi, heldur eru meira hugsuð sem sértæk úrræði, brúarsmíði getum við sagt, fyrir þessa einstaklinga til að komast aftur inn í skólakerfið eða til að halda áfram eitthvað annað, til að efla a.m.k. virkni þeirra og hæfni til að koma hugsanlega aftur út á atvinnumarkað. Þessi vinna stendur yfir og kemur í framhaldi af þessari samstarfsyfirlýsingu sem var skrifað undir. Ég reikna með að hæstv. félagsmálaráðherra muni gera betur grein fyrir aðkomu Vinnmálastofnunar að verkinu. Við eigum von á því að þessi úrræði fari í gang núna í febrúar en að öðru leyti var í reglubundinni innritun í janúar reynt að gera sérstaklega ráð fyrir atvinnulausum ungmennum sem sæktust eftir hefðbundnu 

Herra forseti. Ég þakka sérstaklega mennta- og menningarmálaráðherra fyrir svörin. Af því að við stöndum oft hér í orðaskaki, stjórnarþingmenn og stjórnarandstaða, er rétt að fagna því og draga fram það sem vel er get. Í þessu mikilvæga máli um atvinnulaus ungmenni er gríðarlega mikilvægt hvernig kerfið getur farið í samvinnu til að byggja upp okkar unga fólk til lengri tíma litið, koma því í gegnum þá erfiðu tíma sem felast í því að standa frammi fyrir atvinnuleysi. Ég þakka fyrir það sem vel er gert. Ég spyr hins vegar hæstv. menntamálaráðherra beint í þessu samhengi út í framhaldsfræðsluna. Ég veit að fyrir rúmu ári var nokkurn veginn tilbúið frumvarp í ráðuneytinu um framhaldsfræðslu, sumir kalla það fullorðinsfræðslu. Það þurfti að klára ákveðna þætti í tengslum við ASÍ og BSRB. Ég spyr hæstv. ráðherra hvar það mál er statt því að ég held að það geti verið mjög mikilvægt í því ástandi sem hér er núna að koma fram með þetta frumvarp til að klára heildarendurskoðunina á skólakerfinu.

Herra forseti. Ég var mjög ánægður að heyra svör frá hæstv. menntamálaráðherra um að menn séu að vinna í þessu en menn ættu að skoða þennan hóp miklu nánar. Erlendar kannanir gefa til kynna að 7% af þjóðinni kunni ekki að lesa. Það þýðir ekkert að setja þann hóp í bóknám án þess að gera miklar ráðstafanir. Menn þurfa að finna nám sem byggir miklu meira á starfsreynslu, t.d. hvernig afgreiðsla gengur fyrir sig í verslun, vinna á lager o.s.frv. Sérstaklega þurfa menn að byggja upp sjálfstraust þeirra sem hafa fallið úr skóla og jafnvel orðið atvinnulausir því að það að falla úr skóla og það að verða atvinnulaus brýtur manninn niður. Kannanir hafa sýnt að um 80% af þeim sem hafa verið hálft ár utan vinnumarkaðar fara aldrei að vinna aftur. Hér er um að ræða hóp í mikilli hættu og ég skora á hæstv. ráðherra að taka alvarlega á því að finna handa honum eitthvert nám við hæfi.

Herra forseti. Ég fagna þessari fyrirspurn frá hv. þm. Jónínu Rós Guðmundsdóttur og líka svari hæstv. ráðherra. Mig langar aðeins í þessari stuttu athugasemd til að spyrja hvort eitthvað sé hægt að gera, og þá hvað, þegar við metum úrræði fyrir þá sem hafa fallið úr skóla og eru atvinnulausir, til að koma þeim inn í einhvern farveg aftur, hvort heldur er nám tengt vinnu eða beint inn í skóla. Með hvaða hætti er hægt að nýta sér þó það raunfærnimat sem þessir einstaklingar hafa áunnið sér á einn eða annan hátt? Hugsanlega hafa þeir verið sjálfboðaliðar í björgunarsveitum eða unnið einhvers staðar í félagsstarfi þó að þeir hafi ekki fallið að sjálfu skólakerfinu. Hvernig er þá raunfærnimat þeirra á þeim vettvangi hugsanlega metið í aðgerðum sem við erum að horfa til hér?

Virðulegur forseti. Ég fagna þeirri fyrirspurn sem hér er komin fram. Það er mjög mikið rætt um atvinnuleysi ungs fólks á Norðurlöndum um þessar mundir og það er að verða mjög víðtækt vandamál hversu mörg ungmenni eru atvinnulaus þar. Þar er mjög mikið lagt upp úr því að reyna að halda virkni hjá þessum hóp af því að ef hann fellur í dróma er mjög erfitt að ná virkninni upp aftur. Ég fagna því að við séum að ræða þessi mál og ég tel að við þurfum að taka markvisst til hendinni til að við lendum ekki í sömu aðstöðu og við sjáum koma upp á Norðurlöndunum þar sem tugir prósenta ungmenna eru atvinnulaus. Við skulum reyna að nýta skólakerfi okkar eins og við getum og öll önnur úrræði sem tiltæk eru. Þeir sem hafa farið mikið um t.d. í Noregi verða varir við að þar vinna mjög mörg sænsk ungmenni við þjónustustörf. Þessi sveigjanlegi atvinnumarkaður á Norðurlöndum er að skila einhverju en þetta er stórt vandamál og mikið til umræðu á Norðurlöndunum og við skulum vara okkur hér að lenda ekki í sömu sporum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra fyrir hennar góðu svör. Í máli hennar komu fram mörg mjög góð markmið um það hvert við stefnum í þessu erfiða máli. Ég verð að viðurkenna að ég hef ákveðnar áhyggjur af því að í þeim góðu úrræðum sem við bjóðum upp á fyrir þennan mikilvæga hóp verði kröftum og fjármagni dreift of mikið. Það er sem sagt mjög mikilvægt að við höfum ungmennin alltaf efst í huga, ekki hagsmuni stofnana eða annarra aðila, svo fjármagnið nýtist þessu unga fólki fyrst og fremst. Ég er mjög upptekin af því að við reynum að nýta framhaldsskólakerfið sem best, og í nafni skóla án aðgreiningar finnst mér eðlilegt að það skólastig sem á að þjóna hverju aldursstigi þjóni öllum nemendum sínum. Það er eðlilegt að öll mannflóran eigi fulltrúa alls staðar. Til þess þarf auðvitað að búa til stuðningsnet með svolítið misstórum möskvum og auðvitað kostar það sitt, en við höfum líka sett heilmikla fjármuni í verkefnið. Ég er mjög upptekin af því að þeim fjármunum verði varið í þágu þessara ungmenna fyrst og síðast. Við sem höfum starfað að sveitarstjórnarmálum munum eftir, eða a.m.k. man ég það, að við settum ýmislegt á fót í fyrravetur en því miður nýttist það ekki. Mig langar til að ítreka það sem hæstv. ráðherra sagði: Þessir krakkar þurfa miklu meira en tilboð, þau nýta sér ekki tilboð. Hlaðborðið er drekkhlaðið en því miður virðast þau ekki nýta sér þessi tilboð. Þess vegna tala ég um þessa einkaþjálfarahugmynd, ég held að þau þurfi einstaklinga til að hjálpa sér að þessu drekkhlaðna hlaðborði. Við þyrftum kannski að taka einhverja rétti af hlaðborðinu og nýta fjármagnið frekar í að bjóða þeim að gjöra svo vel með þeim hætti að þau nýti sér það.

Virðulegi forseti. Svo ég taki upp þennan þráð frá hv. þm. Jónínu Rós Guðmundsdóttur er það í raun hugsunin með því að Vinnumálastofnun geri samninga við einstaka framhaldsskóla að framhaldsskólarnir sjái um að reyna að móta námsleiðir en eins og hv. þm. Pétur Blöndal benti á hentar ekki öllum það sama. Tilgangurinn er að þessar námsleiðir verði ekki þær sömu og er í boði fyrir í framhaldsskólunum, en hins vegar nýtum við þá fagþekkingu sem þar er innan húss til að útbúa ný úrræði en síðan verði það í höndum Vinnumálastofnunar að koma ungmennunum að hlaðborðinu, ef svo má að orði komast, að leiða þau betur í gegnum þetta með viðeigandi ráðgjöf þannig að þau reyni að nýta sér þetta. Segja má að við séum að gera þetta núna, samstarfsyfirlýsingin nær til vorannar núna og haustannar næst, og við ætlum að sjá hvernig þetta gefst, þ.e. hvernig þessar nýju námsleiðir muni gefast þeim sem ekki fara inn í hinn almenna framhaldsskóla og hvernig fjármunirnir nýtast. En ég vona þó og ég held að þetta sé gott dæmi um nauðsynlegt samstarf milli ráðuneyta og milli ólíkra kerfa á svona tímum. Hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir nefndi raunfærnimat. Það er vissulega í fullum gangi á eldri stigum en hefur ekki verið innleitt í eins miklu mæli hjá yngri kynslóðinni, 16–24 ára, sem ég tel þó alveg nauðsynlegt að skoða og eins og hv. þingmaður kom inn á að þó að þarna séu kannski ungmenni með ekki mikla atvinnureynslu geta þau haft annars konar reynslu sem hægt er að nýta í eitthvað slíkt. Framhaldsfræðslufrumvarpið, af því að það var nefnt, fyrir því var mælt í þessum sal á einhverju kvöldi í desember og það kemur væntanlega til 2. umr. frá menntamálanefnd á næstu vikum.

Virðulegi forseti. Á síðustu missirum hefur átt sér stað mikil umræða um stöðu garðyrkjubænda og það ekki að ósekju. Þar eru framleidd í gegnum ylræktina ómetanleg verðmæti fyrir íslenska þjóðarbúið og stundum réttnefnt sem græn stóriðja, enda mjög svo gjaldeyrissparandi hollustugrein. Á þeim 20 árum sem garðyrkjan hefur verið stunduð árið um kring hefur hún margfaldast að burðum. Nú starfa á annað þúsund manns við greinina og hún veltir milljörðum, sparar háar fjárhæðir hvað varðar heilbrigðiskerfið og stækkar hirslur gjaldeyris umtalsvert þar sem ekki þarf að flytja inn þessa verðmætu og hollu matvöru frá öðrum löndum. Núna kreppir að vegna hækkandi raforkuverðs en greinin grundvallast bókstaflega á aðgangi að raforku á hóflegu verði. Greinin býr núna við krappari kjör en áður þar sem rafmagn er undirstaða heilsársræktunar á grænmeti og blómum en vilji stjórnvalda stendur til og hefur staðið til á síðustu árum í öllum ríkisstjórnum sem hér hafa starfað á síðustu missirum að bæta stöðuna verulega. Ég tel að besta leiðin til þess sé að skilgreina garðyrkjubændur sem stórnotendur og fá þar með sérstakan garðyrkjutaxta fyrir rafmagn. Það er engin sanngirni fólgin í því að t.d. álframleiðsla og önnur stóriðja sæti betri og öðrum kostum en sú græna. Þá tel ég að sérstakur garðyrkjutaxti á rafmagn sé ásættanleg og ágæt leið sem er þess verð að skoða og leiða til lykta. Því má að auki bæta við að í engri grein verða til fleiri störf fyrir lægri fjárhæðir en í garðyrkju. Líkur hafa verið leiddar að því að á móti einu starfi í hefðbundinni stóriðju verði til sex störf í garðyrkju fyrir sama kostnað. Allt bendir til þess að greinin geti margfaldast að burðum og stækkað verulega. Til þess þarf að skapa henni enn betri aðstæður og þær felast fyrst og fremst í því að selja garðyrkjunni rafmagn á lægra verði. Ýmsir ráðherrar og ráðamenn hafa komið að málum á undanförnum árum, margt ágætt hefur verið gert og þokast í rétta átt, en núna þegar verð á rafmagni hækkar blasir vandi garðyrkjunnar við. Þetta er ein af helstu vaxtargreinum landbúnaðarins og landsbyggðarinnar og það hefur verið nokkuð magnað að fylgjast með því hvað íslenskir neytendur sækja í vöruna og velja hana hiklaust fram yfir ódýrari innflutta vöru ef hvort tveggja er í boði, enda um að ræða talsvert mikinn gæðamun á köflum. Velgengni garðyrkjunnar og farsæld á næstunni skiptir okkur öll mjög miklu máli. Það ber að hlúa að sprotum eins og henni með þeim hætti sem hér er nefndur. Ég legg því þessar þrjár spurningar fyrir hæstv. ráðherra landbúnaðar- og sjávarútvegsmála.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Björgvini G. Sigurðssyni fyrir að vekja máls á málefnum garðyrkjunnar og tek undir þau orð sem hv. þingmaður viðhafði um mikilvægi hennar og möguleika í íslensku atvinnulífi en þeir eru miklir. Varðandi spurningarnar sem hv. þingmaður lagði fram vil ég segja að á fjárlögum 2009 voru ætlaðar 161,3 millj. kr. til niðurgreiðslu á raforku til ylræktar og var þeim fjármunum að langmestu leyti varið til niðurgreiðslu á flutningi og dreifingu raforku til lýsingar. Þessi niðurgreiðsla var að meðaltali 71% af heildarkostnaði við flutning og dreifingu. Hún skiptist þannig að til framleiðenda sem eru í þéttbýli eru greidd 67% en til þeirra sem skilgreindir eru í dreifbýli 75,9%. Er þessi munur settur fram vegna jöfnuðar. Skilgreiningin á dreifbýli og þéttbýli er samkvæmt reglugerð sem iðnaðarráðherra setur. Rétt er að geta þess líka að á fjárlögum fyrir árið 2010 eru ætlaðar til þessara niðurgreiðslna 203 millj. kr. og hafði þá verið bætt í 30 millj. kr. við fjárveitinguna auk einhverra verðlagshækkana. Það er alveg hárrétt að verið er að skoða möguleika á sérstökum garðyrkjutaxta. Ég veit að viðræður standa á milli Sambands garðyrkjubænda og iðnaðarráðuneytisins hvað það varðar, en ég vil einnig vekja athygli á endurskoðun raforkulaganna sem er hafin. Eins og kveðið er á um í raforkulögunum skal endurskoða þau og komið er að þeim tíma, auk þess sem fyllilega ástæða var til þess efnislega að endurskoða raforkulögin sem voru sett á þeim tíma, eins og við vitum, þegar allt átti að einkavæða og frjáls samkeppni og markaðshyggja átti að leysa allt. Ég minnist þess að við hv. þingmaður vorum ekki hrifnir af þeirri lagasetningu á sínum tíma. En við þessa endurskoðun gefst einmitt tækifæri til að fara ofan í þá þætti sem hv. þingmaður minntist á um að endurskilgreina notendur, stórnotendur eða aðra varðandi taxta og líka að endurskoða skilin á milli dreifbýlis og þéttbýlis sem hefur þarna líka áhrif. Síðan að endurskoða einnig hvernig við viljum koma á sem mestum jöfnuði í raforku og raforkuverðum bæði til atvinnugreina og íbúa landsins sem mest óháð búsetu. Ég tek alveg undir orð hv. þingmanns um að garðyrkjuframleiðslan ætti að mínu mati að njóta betri kosta en hin margumrædda stóriðja. Samkvæmt tölum Hagstofu Íslands fyrir árið 2008 var heildarútflutningur á nýju kældu eða frystu grænmeti 13.439 tonn og cif-verðmæti 2.157.6 millj. kr. Markaðshlutdeild íslensks grænmetis er því um 43–45% á þeim tíma en þá er hlutur kartaflna tekinn með. Annað grænmeti en kartöflur sem innflutt er gæti verið um 35% og þá samkvæmt þessu um 1 milljarður kr. Sóknarfæri eru án alls vafa í aukinni ræktun papriku í ylrækt en íslensk paprikuframleiðsla er einungis um 12–14% af markaði en hefur verið að aukast jafnt og þétt eftir áföll í kringum árin 2002–2003. Hvað varðar útiræktað grænmeti er helst að geta aðferða við að bæta geymsluaðferðir, t.d. á gulrófum, en þar hefur tekist að auka gæðin verulega. Slíkar aðferðir er einnig hægt að nota við geymslu á kartöflum og gulrótum. Nú er það svo að ekki er hægt að rækta allt það grænmeti sem um ræðir, m.a. vegna veðurfars og legu landsins, en það er þó ljóst að hægt væri að spara umtalsverðan gjaldeyri ef starfsskilyrði væru þannig að ræktendur teldu það ábatasamt. Þar er verið að tala um tölur kannski á bilinu 500–1.000 millj. kr. Það kunna því örugglega að liggja auknir möguleikar í greininni, t.d. með útflutning í huga, og að treysta hana betur í sessi á komandi árum. Í september sl. skipaði ég starfshóp í samræmi við viljayfirlýsingu milli ráðuneytisins og Sambands garðyrkjubænda í tengslum við undirritun á breytingu á samningi um starfsskilyrði framleiðenda garðyrkjuafurða. Starfshópur þessi er nú að störfum samkvæmt skipunarbréfi mínu og bind ég miklar vonir við að hann komi fram með góðar tillögur er skipt geta máli hvað varðar framtíð garðyrkjunnar á Íslandi. Herra forseti. Ég tek mjög eindregið undir þær áherslur sem hv. þingmaður hefur komið fram með varðandi þetta mál.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að leggja fram þessar spurningar. En ég undra mig á því - þar sem þetta er eitt af þeim fyrstu málum sem ég tók þátt í að ræða í iðnaðarnefnd þegar nýtt þing kom saman að afloknum kosningum í apríl þar sem virtist vera þverpólitísk samstaða um að grípa ætti til aðgerða - að komnir séu níu mánuðir án þess að neitt hafi verið gert. Garðyrkjubændur starfa hér í landi við þau starfsskilyrði að ekki verður lengur við það búið að sitja og bíða. Ég óska því eftir að reynt verði að leggja áherslu á að hraða þeirri vinnu, enn og aftur segi ég það hér. Mig langar að leyfa mér að beina örstuttri fyrirspurn til hæstv. ráðherra um sama efni: Hvaða áhrif hefur það á garðyrkjuna á Íslandi ef draumur Samfylkingarinnar um aðild að Evrópusambandinu verður að veruleika? Verður þá heimilt að veita slíkar ívilnanir sem hér er spurt um af hálfu hv. þm. Björgvins G. Sigurðssonar í raforkunni til þeirra bænda? Er það heimilt samkvæmt reglum Evrópusambandsins eða verður með þeirri aðgerð sjálfhætt að fara þá leið sem mér sýnist að hv. þingmaður sé að leggja til?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þessa umræðu og minna á að í tíð síðustu ríkisstjórnar var að frumkvæði mínu varið 50–60% meiri fjármunum til þess að lækka raforkuverð til garðyrkjubænda og var full þörf á. Vandinn sem við er að glíma núna er einkanlega sá að hin almenna niðurgreiðsla til raforku í dreifbýli hefur lækkað bæði að krónutölu og hlutfallslega á síðustu árum. Það hefur valdið því að raforkuverð hefur verið að hækka til garðyrkjunnar í landinu, sem að langmestu leyti er að kaupa raforkutaxta sína á þessum svæðum. Þessu er mjög mikilvægt að breyta. Það er mjög mikilvægt að menn hafi þann pólitíska kjark að forgangsraða í þessum efnum dreifbýlinu í hag. Síðan vil ég vekja athygli á því að þrátt fyrir að auknum fjármunum hafi verið varið til niðurgreiðslu varðandi garðyrkjuna má ekki gleyma því að hæstv. ríkisstjórn beitti sér fyrir og fékk samþykktar reglur sem leiða til þess að raforkuverð í landinu er almennt að hækka. Það mun auðvitað bitna á garðyrkjubændum eins og öðrum. Menn verða því að hafa þetta allt saman í huga þegar þessi mál eru skoðuð. Það er búið að breyta skattalögum sem 

Herra forseti. Ég vil taka undir þakkir annarra til hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja máls á þessu efni og ekki virðist vera vanþörf á vegna þess að hér sjáum við að það hefur akkúrat ekkert gerst í þessu máli á þeim níu mánuðum síðan starfshópurinn var skipaður. Ég trúi ekki, miðað við þær yfirlýsingar sem gefnar hafa verið af þeim flokkum sem nú skipa ríkisstjórn í gegnum tíðina, að það þurfi að taka þennan óskaplega tíma að komast að einhverri lendingu með þetta. Það er rétt sem hv. þm. Einar Kristinn Guðfinnsson sagði áðan að breytingar á skattalögum gera ekkert annað en að íþyngja þessari grein, þvert á það sem gefið var fyrirheit um, og aukning á niðurgreiðslu til hennar skýrist einfaldlega af því að verið er að bæta upp þær skattahækkanir sem er verið að setja annars staðar á. Það hefur því ekkert gerst í þessum málum og við þurfum að fara að sjá einhvern árangur, herra forseti, af þeirri stefnumótun sem boðuð er.

Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir þakka fyrirspyrjanda fyrir þessar ágætu spurningar og vona að ráðherra geti klárað að svara hér á eftir. Reyndar sýnist mér að þessum spurningum eigi ekki síður að beina til hæstv. iðnaðarráðherra þar sem þetta snýr að raforkuframleiðslunni fyrst og fremst. Ég tel mikilvægt að þeim skilaboðum verði komið til hæstv. iðnaðarráðherra að þessi umræða sé í salnum og að þingmenn hafi verið að lýsa áhyggjum sínum af þessu. Ég vil benda fyrirspyrjanda og ráðherra á að í haust var flutt þingsályktunartillaga, 1. flm. var Sigurður Ingi Jóhannsson, þingmaður Framsóknarflokksins, þar sem lagt var til að farið yrði í ákveðna vinnu til að finna leið til að lækka raforkukostnað garðyrkjubænda. Samkvæmt ályktuninni átti þeirri vinnu að vera lokið fyrir árslok. Nú er komið nýtt ár. Ályktunin hefur ekki enn náð fram að ganga og því óljóst hvort einhver vinna verður sett af krafti í þetta mál því að eins og við sjáum er langt um liðið síðan farið var að vekja athygli á þessu vandamáli.

Virðulegi forseti. Ég tek undir þakkir til hv. fyrirspyrjanda. Garðyrkjan er mjög mikilvæg grein í íslenskum landbúnaði og 20–30% af rekstrarkostnaði hennar er rafmagn. Ég tek undir orð hv. þm. Björgvins G. Sigurðssonar um manneldissjónarmið og annað slíkt í tengslum við þetta og enn fremur skiptir fæðuöryggi þarna miklu máli. Í hnotskurn snýst óánægja þeirra að mestu um dreifinguna og það er hún sem hefur hækkað hvað mest og þess vegna er mjög mikilvægt að garðyrkjubændur fáist skilgreindir sem stórnotendur því að hver meðalgróðurstöð, eða vel stór gróðurstöð, nýtir jafnmikið rafmagn og á við 1.900 íbúa. Þeir hafa verið að kanna möguleika á að koma upp eigin dreifikerfi og það hefur sýnt sig að það er tiltölulega hagkvæmt fyrir þá miðað við það verð sem er í gangi. Ég hvet því til þess að þeir verði skilgreindir sem stórnotendur og það hið fyrsta.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa fínu umræðu. Það kemur mjög afdráttarlaust fram í henni, eins og ég gat um í fyrri ræðu minni, að það er mjög þverpólitískur stuðningur við málið hvernig sem útfærslan fer fram. Það er ánægjulegt og það stendur eftir umræðuna enda gat ég líka um það áðan að ráðherrar og stjórnmálamenn úr flestum flokkanna á Alþingi hafa komið að þessum málum með einum eða öðrum hætti, t.d. hæstv. fyrrverandi ráðherra, Einar K. Guðfinnsson, mjög myndarlega á sínum tíma. Allir sýna því mikinn velvilja að leysa þessi mál þannig að þessari öflugu og miklu grein sé komið á traustari undirstöðu. Við eigum að forgangsraða dreifbýlinu og landbúnaðinum í hag eins og kostur er og treysta stoðir þeirra greina sem þar eru starfræktar. Þetta er ein af mestu vaxtagreinunum á síðustu árum og hefur verið mjög gaman að fylgjast með vexti grænu stóriðjunnar síðustu árin. Eins og hæstv. ráðherra - og þakka ég honum svörin - gat um þá standa yfir viðræður um garðyrkjutaxtana við iðnaðarráðuneytið og munum við kalla eftir svörum þaðan hvernig það stendur. Ég trúi því að við fáum niðurstöðu og það sem mætti kalla varanlega lausn í þetta mál, í raforkuverð til handa garðyrkju og blómarækt og grænu stóriðjunni, á næstu mánuðum. Það kom mjög sterkt fram í umræðunum að það er þverpólitísk samstaða um það og greinin þolir það ekki að málin séu óleyst og því sé ekki komið í þennan farveg. Það eru gríðarlegir möguleikar í greininni. Ekki bara það að hún spari okkur gjaldeyri upp á milljarða kr. heldur, eins og kom fram í svari frá hæstv. ráðherra, eru miklir möguleikar, bæði innan lands í geirum innan garðyrkjunnar og eins hvað varðar útflutning á tilteknum tegundum eftir því sem framleiðslugetan og gæðin aukast hér heima.

Herra forseti. Ég vil þakka þessa umræðu og þær eindregnu áherslur hjá öllum sem hér hafa tekið til máls um að standa að baki garðyrkjunni og leita allra leiða til að örva vöxt hennar og þá líka halda framleiðslukostnaði niðri. Ég minntist á það áðan að ég hef skipað starfshóp, átakshóp, sem er að skilgreina leiðir og möguleika á að ná þessum markmiðum, um að auka framleiðsluna og auka hagkvæmni hennar, og sá hópur starfar af fullum krafti. Hitt er alveg hárrétt að það sem lýtur að töxtum raforkunnar beint heyrir framkvæmdarlega undir iðnaðarráðherra en raforkulögin eru til endurskoðunar og vil ég minna hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins, sem voru að tala um hvernig nálgast ætti jöfnun í raforkukostnaði, á að það var einmitt setning þessara raforkulaga á sínum tíma og yfirtaka á Evróputilskipunum hvað varðaði markaðsvæðingu raforkukerfisins sem gerði það að verkum að krafist var aukinnar arðsemi út úr kerfinu og ekki var hægt að beita þeim eðlilegu félagslegu aðgerðum til jöfnunar sem passa best við íslenskt samfélag. Það tel ég að eigi að gera við endurskoðun á raforkulögunum að vita hvernig við gætum fært jöfnuðinn inn í kerfið sjálft. Ég tek síðan undir það og árétta hina miklu möguleika íslenskrar garðyrkju. Okkur ber skylda til að leita allra leiða til að styrkja og efla þá atvinnugrein.

Virðulegi forseti. Fyrirspurn mín hljóðar svo: Hvað eru tekjur af svokölluðum VS-afla miklar á þessu ári og hvernig hefur þeim verið ráðstafað til einstakra verkefna? Þessi svokallaði VS-afli er í daglegu tali kallaður Hafró-afli. Nú er það þannig í lögum um stjórn fiskveiða að menn mega landa 5% af bolfiski í þennan sjóð sem skiptist þá þannig að 80% af þessum verðmætum fer inn í þennan AVS-sjóð og síðan 20% til útgerðar og sjómanna. Það sem vakir fyrir mér, og það hefur reyndar komið í ljós í svari hæstv. ráðherra við fyrirspurn hv. þm. Jóns Gunnarssonar, er að þessi afli er að aukast mjög mikið núna. Bara til að árétta það var hann á kvótaárinu 2007/2008 um 3.000 tonn en á síðasta kvótaári, 2008/2009, er hann kominn í 4.254 tonn. Það sem stingur kannski helst í stúf þar er að aðalaukningin í löndun á svokölluðum Hafró-afla er einmitt þorskur, þ.e. aukningin í þorski er um 850 tonn. Síðast en ekki síst eru tekjur Verkefnasjóðs sjávarútvegsins frá janúar til septemberloka 2009 472 millj. kr. en á sama tíma á árunum 2008 eru þær 383 millj. Tekjurnar hafa aukist um 90 millj. kr. Það er mín skoðun, virðulegi forseti, að það sem skýri þetta að vissu leyti sé röng aflaráðgjöf í þorski. Það segir dálítið mikið um ástandið á miðunum að menn þurfi að vera að landa þetta miklu magni af þorski inn í VS-aflann við það að ná í aðrar tegundir. Það er ákveðin skekkja í úthlutun á aflamarki. Þess vegna hef ég talað lengi fyrir því að menn mundu rétta þetta af. Mig langar líka að spyrja hæstv. ráðherra um það að nú er þessu skipt í tvær deildir, svokallaða almenna deild og síðan samkeppnisdeild þar sem samkeppnisaðilar í þessum greinum fá úthlutun úr sjóðnum. Þessi sjóður hefur í samkeppnisliðnum verið að hækka ár frá ári, var í upphafi 2006 25 millj. kr. en er að tillögu ráðherra, sem hefur alræðisvald í því, 100 millj. kr. á árinu 2009. Það er því mjög mikilvægt að menn styrki þær stofnanir sem keppa um þetta fé þar, þær mörgu góðu stofnanir sem þar eru. Ég hef haft þá hugmynd í dálítinn tíma að menn fengju ákveðið svigrúm innan þessa VS-afla, að menn mættu hugsanlega landa hluta af einhverjum prósentum inn í slysavarnarfélögin, og langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann væri tilbúinn að skoða það. Það er einu sinni þannig, virðulegi forseti, að þegar við sjómenn lendum í áföllum eru slysavarnarfélögin og Landhelgisgæslan yfirleitt þeir einu sem geta bjargað okkur. Mig langar því að bera það undir hæstv. ráðherra hvernig honum lítist á þá hugmynd að breyta lögunum í þá veru að menn hefðu eitthvert smával um þetta.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ásbirni Óttarssyni fyrir þessa fyrirspurn um svokallaðan VS-afla og hvernig þeim upphæðum sem hafa komið inn vegna hans hefur verið ráðstafað. Ég vil fyrst minna á að samkvæmt 11. gr. laga um stjórn fiskveiða er skipstjóra fiskiskips heimilt að ákveða að allt að 0,5% af uppsjávarafla og 5% af öðrum afla, sem skipið veiðir á hverju fiskveiðiári, reiknist ekki til aflamarks skipsins. Halda verður afla aðgreindum um borð í skipinu og selja á viðurkenndum uppboðsmarkaði. 20% af andvirði skiptast milli útgerðar og áhafnar og 80% renna í Verkefnasjóð sjávarútvegsins. Um verkefnasjóðinn gilda lög nr. 37/1992, um sérstakt gjald vegna ólögmæts sjávarafla, og segir í 1. gr. laganna að verja skuli fé úr honum til rannsókna og nýsköpunar á sviði sjávarútvegs og til eftirlits með fiskveiðum. Úrræði þessu var komið á til að auka sveigjanleika í fiskveiðistjórninni og minnka hættu á brottkasti. Stjórn Verkefnasjóðs sjávarútvegsins er tvískipt. Annars vegar er það almenn deild og hins vegar samkeppnisdeild. Þrír menn sitja í stjórn hvorrar deildar. Almenn deild úthlutar styrkjum til verkefna sem falla undir verkefnasvið og eru á vegum Hafrannsóknastofnunar, Fiskveiðieftirlits, Fiskistofu, Veiðimálastofnunar, Matís og rannsóknasjóðs um aukið verðmæti sjávarfangs. Deild um sjávarrannsóknir á samkeppnissviði úthlutar styrkjum til verkefna sem sótt er um á grundvelli auglýsinga sjóðsins í fjölmiðlum um styrki til verkefna sem efla rannsókna- og þróunarverkefni á lífríki hafsins og samkeppnishæfni sjávarútvegs. Verkefnasjóður samkeppnisdeildar auglýsti í desember eftir umsóknum um styrki og ákveðið var að veittir yrðu styrkir samtals fjárhæð 100 millj. kr. í þetta sinn. Fimmtíu umsóknir bárust og er umsótt styrkfjárhæð 225 millj. kr. Stjórn samkeppnisdeildarinnar hefur nú þessar umsóknir til umfjöllunar. Tekjur Verkefnasjóðs sjávarútvegsins af svonefndum 5% afla fyrir tímabilið janúar til nóvemberloka 2009 eru 534 millj. kr. Tekjur á sama tímabili árið 2008 námu 442 millj. kr. Aukningin stafar fyrst og fremst af því að skipstjórar hafa í auknum mæli notfært sér þetta úrræði, samanber ýmsar tölur sem ég get rakið. Ef við berum saman árin 2008 og 2009 þá er þorskur, eins og hv. þingmaður minntist á, 2.890 tonn árið 2008 en 2.688 tonn árið 2009. Menn voru að nefna nokkrar tegundir eins og steinbít 105.524 tonn 2008, 131.510 tonn árið 2009. Það er auðvitað nokkuð sérstakt með karfann en þar eru 57.912 tonn árið 2008 en 181.447 tonn 2009. Eins og hv. þingmaður gat um eru þetta 3.128 tonn árið 2008 en 4.113 tonn árið 2009. Ég get tekið undir það sjónarmið hjá hv. þingmanni að þessar tölur og það sem þarna er verið að tala um segir okkur annars vegar að aukið kapp er lagt á að koma með allan afla að landi og þessi heimild hefur orðið til að svo væri gert í enn ríkari mæli, hafi það ekki verið gert nægilega ríkulega fyrir. Einnig getur það líka speglað ákveðinn vanda í tegundasamsetningum og öðru í veiðum við einstök skilyrði. Ég skil það alveg með sama hætti og hv. þingmaður. Ef við lítum á hvernig þessu fé hefur verið ráðstafað þá hefur þessum peningum á árinu 2009 verið ráðstafað á þann veg að til Hafrannsóknastofnunar, til ýmissa verkefna sem greint er frá, m.a. á heimasíðu sjóðsins, 289 millj. kr. Til annarra stofnana, eins og Veiðimálastofnunar, Fiskistofu, og sérstakrar vottunar á fiskafurðum, eru veittar 19,7 millj. kr. og 16 millj. kr. Úthlutun úr samkeppnisdeild var árið 2009 74 millj. kr., eins og ég sagði áðan. Í það hefur verið bætt 30 millj. kr. núna samkvæmt þeirri ákvörðun sem ég greindi frá áðan. Samtals hefur verið ráðstafað árið 2009 399 millj. kr. Herra forseti. Ég get svo komið frekar að öðrum atriðum í seinni ræðu.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Ásbirni Óttarssyni fyrir spurninguna og sömuleiðis hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er mikilvægt að varpa ljósi á þennan sjóð sem hefur verið við lýði í allnokkur ár og var á sínum tíma settur til að reyna að koma í veg fyrir brottkast. Ég held að það sé engin spurning að þessi aðferð, jafnframt því ákvæði í fiskveiðistjórnarlögunum að heimila mönnum að draga helminginn frá í sambandi við undirmálsfisk, hefur orðið til að draga úr brottkasti, enda sjáum við það á öllum athugunum sem hafa verið gerðar, t.d. af Fiskistofu, Hafrannsóknastofnun, í könnunum meðal sjómanna, að þróunin er sem betur fer sú almennt talað að dregið hefur úr brottkasti. Það er ástæða til að undirstrika það og ég held að við eigum að reyna að beita aðferðum af þessu tagi til að reyna að minnka brottkast á Íslandsmiðum frekar en horfa stöðugt til þess að auka eftirlit. Menn vilja ganga vel um auðlindina. Sjómenn verða þá að hafa tiltæk úrræði til að geta brugðist við við sérstakar aðstæður. Það er rétt sem hv. þm. Ásbjörn Óttarsson segir, í þessum aflaákvörðunum núna er sjómönnum vandi á höndum og þess vegna er úrræði eins og þetta mjög mikilvægt.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þessa umræðu og þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Hann gerði grein fyrir því að búið væri að úthluta 399 millj. kr. á árinu 2009 úr sjóðnum en ég tel mjög mikilvægt að þessi sjóður starfi áfram og tek undir það sem hefur komið fram að þetta hefur virkað mjög vel. Það sem lá að baki þegar þessi ákvörðun var tekin var það að menn mundu þá geta nýtt sér það að landa þessum 5% inn í Hafró-aflann svokallaða þannig að menn þyrftu ekki að vera að henda fiski í sjó ef þeir ættu ekki heimildir fyrir honum annars staðar. Mig langar líka að spyrja hæstv. ráðherra, af því að nú starfa menn við það að skera mikið niður, bæði hjá sjúkrastofnunum og annars staðar, hvort menn verði þá ekki að hafa ákveðið eftirlit með Hafrannsóknastofnun gagnvart því að þeir fái þarna ákveðna tekjulind, sem er klárlega að aukast núna, og menn ættu þá hugsanlega að setja meira inn í þennan samkeppnissjóði þannig að fram fari eðlileg hagræðing hjá þeirri stofnun eins og hjá öllum öðrum. Í mínum huga situr það eftir sem er að gerast núna á þessum mánuðum, þ.e. að menn eru að landa miklu meira af þorski inn í þetta en áður hefur verið gert. Það segir mér að ástandið á miðunum er allt öðruvísi en reiknað hefur verið með. Ég tel því mjög mikilvægt að menn fari í að skoða það mjög alvarlega vegna þess að nú er ástandið þannig í sjávarbyggðum landsins að allir bátar eru fullir af fiski, það er t.d. landburður af fiski í Breiðafirði, en það er samt allt að stoppa. Það eru allir á hægum snúningi og það er allt að stoppa. Þetta er því ákveðin vísbending fyrir hæstv. ráðherra um að skoða þessa hluti með það að markmiði að bæta við kvóta þannig að samfélögin og allt stoppi ekki. Þá hrúgast allt inn á atvinnuleysisbætur og við vitum hvað það þýðir. Í því ástandi sem þjóðfélagið er í í dag verða menn að grípa til einhverra slíkra úrræða frekar en að halda áfram á þeirri braut sem við erum á núna.

Frú forseti. Ég þakka þessa umræðu. Ég vil árétta það sem hér hefur komið fram, m.a. hjá hv. þm. Einari Kristni Guðfinnssyni og líka hjá hv. þm. Ásbirni Óttarssyni, að í sjálfu sér er mikil sátt um tekjustofnana og það að þetta gjald skuli renna til þessara verkefna. Það er líka sátt um þau verkefni sem ráðist hefur verið í af hálfu sjóðsins. Hann starfar mjög faglega. Hann er með fagráð og sérfræðinga, bæði frá atvinnulífi og frá háskólaumhverfi, til að leggja mat á umsóknir og fylgja þeim eftir. En tengslin við atvinnulífið eru gríðarlega mikilvæg og atvinnugreinarnar, hvort sem það eru fiskveiðar eða fiskvinnsla, veiðarfæratækni eða annað, finna að þær eru í mikilli nálægð við þessa starfsemi og það tel ég vera mjög mikilvægt. Varðandi samkeppnisdeildina, sem hv þingmaður minntist á, tel ég að það hafi verið hárrétt að skipta sjóðnum svona upp til að geta haft frjálsari hendur um að gefa öðrum færi á að koma þarna inn, ýmsum aðilum. Sú ákvörðun var tekin, eins og ég segi, fyrir árið 2009 að verja 100 millj. kr. Ákvörðun fyrir árið 2010 hefur ekki enn verið tekin en vegna ýmissa aðstæðna er þetta allt nokkuð seinna á ferðinni. En ég tel að þessi tilhögun og þessi nánu tengsl atvinnugreinarinnar og þeirra fjármuna sem þarna eru á ferðinni og þeirra verkefna sem ráðist er í séu gríðarlega mikilvæg. Hitt er svo annað mál, sem hv. þingmaður minntist á, hvort hægt er að horfa á einhver atriði sem tengjast fiskveiðistjórnarkerfinu 

Virðulegi forseti. Eins og menn vita hefur verið mikil umræða undanfarin ár um svokallaða fiskveiðiráðgjöf og því fer fjarri að menn séu á eitt sáttir um hana. Það er einfaldlega þannig að það er mikil tortryggni ríkjandi í þessum efnum og að mínu mati er gríðarlega mikilvægt að reyna að setja þessar deilur niður. Það er hins vegar hægara sagt en gert og hægara um að tala en í að komast. En einn hluti af því er að reyna að betrumbæta þau tæki sem menn hafa og gera það þannig að menn kalli til og kalli eftir sjónarmiðum ekki bara vísindamanna heldur líka útgerðarmanna og sjómanna. Ef það er ekki gert verður einfaldlega til tortryggni sem ekki verður eytt. Á árinu 2007 var ákveðið að fara yfir svokallað togararall. Eins og menn vita gegnir togararallið gífurlega miklu hlutverki við stofnstærðarmat á botnfiski, fer fram eftir áramótin og niðurstöður þess liggja mjög til grundvallar við aflaráðgjöf í ýmsum tegundum. Þetta togararall er býsna gamalt. Það var á sínum tíma sett upp í samstarfi sjómanna og vísindamanna en það hefur hins vegar orðið fyrir vaxandi gagnrýni og mjög margir hafa orðið til að draga í efa trúverðugleika þess. Það sem menn hafa horft sérstaklega á er tvennt. Menn hafa sagt: Það er verið að draga eftir eldgömlum togpunktum sem gefa ekki neina mynd af því sem er að gerast í lífríki hafsins. Hitt sem menn hafa bent á er að við þetta togararall séu menn að nota úrelt veiðarfæri, troll sem engum mundi detta í hug að dýfa í sjó, a.m.k. ekki ef þeir ætluðu að fiska eitthvað í það. Þetta hefur kannski verið kjarni þeirrar gagnrýni sem sett hefur verið fram. Ég ákvað þess vegna á sínum tíma, árið 2007, að setja á laggirnar starfshóp til að fara yfir þessi mál. Sá starfshópur var skipaður fjórum fulltrúum Hafrannsóknastofnunarinnar, undir forustu Jóns Sólmundssonar fiskifræðings, en auk þess sátu í hópnum fulltrúar Farmanna- og fiskimannasambandsins, skipstjórarnir Páll Halldórsson og Birgir Sigurjónsson, frá Landssambandi íslenskra útvegsmanna útgerðarmennirnir Guðmundur Kristjánsson og Kristján Vilhelmsson og frá Landssambandi smábátaeigenda Arthur Bogason. Þeir áttu að hafa það hlutverk að fara skipulega yfir framkvæmd og niðurstöðu togararallsins undangenginna 20 ára með það í huga að betrumbæta verkefnið, gera tillögu þar um og laga að nýjum aðstæðum, m.a. þeim miklu umhverfisbreytingum sem hafa orðið í hafinu undanfarin ár. Markmiðið er að samstaða geti skapast um fyrirkomulagið og að okkur takist að vinna sem best úr þessum rannsóknum í þeim tilgangi að auka áreiðanleika þeirra. Af þessu tilefni hef ég spurt hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hvort niðurstaða þessa hóps liggi fyrir og ef svo er hverjar þær tillögur séu sem hann hefur komið fram með og í öðru lagi hvaða breytingar hafi verið gerðar á fyrirkomulagi togararallsins í framhaldi af endurskoðun þess og með hliðsjón af sérstökum fjárveitingum upp á 150 millj. kr., 50 millj. á ári í þrjú ár, sem var ætlað að auka gæði þessara rannsókna.

Frú forseti. Ég þakka spurningar hv. þingmanns um togararallið. Eins og hv. þingmaður rakti var það gríðarlega mikilvægt að því var komið á á sínum tíma og hefur gefið miklar upplýsingar í sambandi við mat á stöðu einstakra fiskstofna og veiðiráðgjöf. Hitt er svo annað mál hvort þar megi gera betur. Hv. þingmaður spyr um niðurstöðu faghóps sem var skipaður á haustdögum 2007 og vann við endurskoðun á svokölluðu togararalli. Skýrsla þessa faghóps ásamt tillögum hefur nýlega verið lögð fyrir ráðuneytið og er að finna á heimasíðu þess. Eins og skýrslan ber með sér tók faghópurinn flesta þætti helstu stofnmælinga leiðangra stofnunarinnar til skoðunar með sérstakri áherslu á stofnmælingu botnfiska í mars og stofnmælingu botnfiska að hausti, svokallað togararall á vorin en haustrall að haustinu. Síðan er spurt: Hvaða breytingar hafa verið gerðar á fyrirkomulagi togararallsins í framhaldi af þessari endurskoðun og með hliðsjón af sérstökum fjárveitingum til að auka gæði þessara rannsókna? Þá voru, eins og hv. þingmaður minntist á, 50 millj. kr. á ári í þrjú ár veittar til að standa straum af kostnaði þessa verkefnis. Tengist það þar á meðal umfangsmikilli úttekt á framkvæmd stofnmælingarinnar frá upphafi vega árið 1985 og mikilli gagnagreiningu og úrvinnslu. Í því samhengi skal nefnt að heildarkostnaður við framkvæmd stofnmælinga á vori og hausti nemur á árinu 2009 um 335 millj. kr. Auknir fjármunir voru settir í viðhald og eftirlit með veiðarfærum með samningi við Fjarðanet á Ísafirði. Mestur kostnaður fór þó til ýmissa tilrauna og viðbótarstöðva til að kanna mögulegar betrumbætur á framkvæmd rallsins. Þær tilraunir og verkefni sem ráðist var í árið 2008/2009 voru þessar helstar: Í vorralli 2008 voru tilraunir með skipstjóravaldar stöðvar, þ.e. færanlegar í útköntum á Halamiðum og fyrir norðaustan land; vorrall 2008, aukastöðvar á grunnslóð í Faxaflóa, í Breiðafirði og við Vestfirði; haustrall 2008, aukastöðvar á grunnslóð á svæðinu frá Breiðafirði norður um að Austfjörðum; haustrall 2008, aukastöðvar á Dohrn-banka í grænlenskri lögsögu vegna upplýsinga um vaxandi þorskgengd; vorrall 2009, áframhaldandi tilraunir með skipstjóravaldar stöðvar fyrir norðvestan og norðaustan land; vorrall 2009, stöðvarnetið þétt á grunnslóð fyrir vestan og norðan; vorrall 2009, einnig samanburður gerður á Árna Friðrikssyni og togaranum Bjarti fyrir norðaustan land til að bregðast við hugsanlegum breytingum á skipakosti og haustrall 2009, aukastöðvar á grunnslóð líkt og árið 2008; vorrall og haustrall árið 2008/2009, myndataka á haustrallsvörpu í Ísafjarðardjúpi og 2008 var Bjarni Sæmundsson notaður til að ljúka vorralli 2008 á Vestfjörðum sem hafði dregist þar vegna erfiðs tíðarfars og Árni Friðriksson árið 2009. Nú þegar hefur verið tekið mið af tillögum faghópsins með ítarlegum samanburðartilraunum en einnig með fjölgun stöðva á grunnslóð og á Dohrn-banka. Fyrirhugað er að taka mið af þessum niðurstöðum skýrslunnar varðandi framkvæmd stofnmælingaleiðangra í framtíðinni. Við þekkjum þá umræðu og vitum af því að margir hafa talað um að síðustu 3–4 ár hafi líka orðið vart við auknar göngur þorsks frá Austur-Grænlandsmiðum yfir á Íslandsmið snemma að vetri eða að hrygningarslóð og aftur til baka að vori. Ástæða er til að þessar göngur þorsks verði einnig kannaðar betur en gert hefur verið hingað til sé þess nokkur kostur þar sem þorskur við Austur-Grænland er talinn vaxandi og ástæða til að huga vel að þeim breytingum sem þar hafa orðið á undanförnum árum samfara hlýnun sjávar hér við land. Frú forseti. Vafalaust er ýmislegt sem betur má gera en ég tel að bæði með þessum starfshópi og í þeim aðgerðum sem nú er verið að horfa til, um enn aukið samstarf á milli skipstjórnarmanna og fiskifræðinga, verði þetta allt í endurskoðun. Við sjáum líka að breytingar á hitastigi sjávar og öðrum þeim þáttum sem hafa áhrif á lífríkið hljóta að kalla á það að allar aðferðir okkar við að meta aðstæður séu stöðugt til endurskoðunar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir þessa fyrirspurn um togararallið. Mín skoðun er algerlega skýr í þessu máli. Togararallið er barn síns tíma. Það gefur engan veginn rétta mynd af ástandi miðanna vegna þess að það sem gerist þar er að menn fara að toga á ákveðnum dögum á ákveðnum stöðum, alveg sama hvernig stendur á veðri eða straumum og þar fram eftir götunum. Síðan fara menn í gagnaupplýsingar og lesa úr þessu þegar þeir koma suður til Reykjavíkur og þetta gefur engan veginn rétta mynd af ástandi miðanna. Þess vegna er gífurlega mikilvægt að menn fari og skoði þessa hluti með það að markmiði að nýta fiskimiðin rétt og skynsamlega. Það gerum við ekki í dag og það segir allt sem segja þarf að nú er úthlutaður þorskkvóti 150.000 tonn. Það er hægt að telja þá sjómenn og útgerðarmenn á fingrum annarrar handar, eða a.m.k. beggja, sem meta að það sé rétt úthlutun miðað við ástand miðanna í dag. Það eru allir bátar fullir af fiski. Það er allt að stoppa en niðurstaðan er alltaf þessi: Veiðum 150.000 tonn. Grunnurinn er togararall. Þetta er kolrangt.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þessa umræðu og þakka hæstv. sjávarútvegsráðherra fyrir svörin við spurningum mínum. Eini gallinn er sá að einni spurningunni var ekki alveg svarað og það var fyrri spurningin þar sem ég spurði sérstaklega um hverjar væru helstu tillögur þessa faghóps. Mér finnst afar brýnt að fá það upp á borðið. Ég skil vel að ekki er hægt að gera það hér og nú en ég mun freista þess að fara yfir gögn nefndarinnar, faghópsins, til að leiða þetta fram. Eins og hér kom fram er gríðarleg tortryggni ríkjandi. Menn efast um forsendur togararallsins og þess vegna var svo mikilvægt að reyna að fara ofan í það alveg frá grunni hvort við værum á einhverjum villigötum, hvort hægt væri að laga þetta eða hvað væri hægt að gera. Ég leit þannig á að það væri verkefni þessa hóps og það kom skýrt fram í því erindisbréfi sem hópnum var sent. Það sem gert var strax í upphafi var að fjölga einfaldlega togstöðvum eða fara í það að toga á slóð sem togarasjómennirnir og sjómenn á grunnslóð höfðu bent á og til að reyna að bæta grundvöll þessa starfs. Ég sé ekki annað af því sem hæstv. ráðherra sagði að heilmikið hafi verið gert í þessum efnum. Spurningin er einfaldlega þessi: Hvert verður síðan framhaldið, hvernig munum við vinna þetta áfram? Nú er ekki gert ráð fyrir þessum fjármunum á yfirstandandi fiskveiðiári og er ljóst mál að fjárhagur stofnunarinnar verður væntanlega þrengri sem því nemur. Það þarf að halda þessu áfram því eins og við heyrðum, og hv. 1. þm. Norðvest. sagði, er himinn og haf milli þeirra sem telja að hafið sé fullt af sjó - fyrirgefið, af fiski. Reyndar ætlaði ég að rifja það upp að einn góður togaraskipstjóri gamall að vestan sagði einu sinni við mig: Það er svo mikill fiskur í sjónum að það er meiri fiskur en sjór. Það var það sem ég ætlaði að reyna að koma á framfæri. Síðan eru aðrir sem telja að svo sé ekki, það sé miklu meira af sjó en af fiski í sjónum og þess vegna tel ég mikilvægt fyrir okkur að fara mjög rækilega ofan í þessi mál.

Frú forseti. Ég vil endurtaka það sem ég sagði áðan: Fyrstu viðbrögð við vinnu þessa starfshóps var að fjölga stöðum þar sem prufur voru teknar. Í sjálfu sér eru það sömu atriði sem verið er að mæla og sömu atriði sem verið er að skoða. Saga togararallsins hefur farið fram með stöðluðum hætti í 25 ár og með því að hafa það svona staðlað fást líka, að mati þeirra sem að því standa, mikilvægar samanburðarupplýsingar sem eru þá nýttar í mati á stofnstærð og hvað sé að gerast. Hitt er svo alveg eðlilegt að það kerfi sem notað er fái á sig gagnrýni, menn vilji fá ítarlegri rannsóknir, menn vilji fá þær öðruvísi. Ég tel eðlilegt að fara stöðugt ofan í þessi mál. Við erum með takmarkað fjármagn til þessara verkefna, eins og hv. þm. Einar K. Guðfinnsson kom inn á, þannig að það þarf að forgangsraða í þeim efnum. En það að nýta upplýsingar frá rækjuröllum og frá netaröllum, frá öðrum rannsóknum varðandi veiðarfæri og annað því um líkt - menn telja að með því að nota botnvörpu sleppi smáfiskurinn fram hjá o.s.frv. þannig að það eru ýmis atriði sem eru álitaefni. Það er afar mikilvægt fyrir okkur, sem erum svona stór fiskveiðiþjóð, og byggjum afkomu okkar á sjávarútvegi og fiskveiðum,