Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti. Í gær ræddi ég hvernig ríkisstjórnin skildi eftir þá hópa sem verst urðu úti í Covid-kreppunni en ég ræddi ekki nógu ítarlega áhrifin sem Covid-kreppan hefur haft á innflytjendur á Íslandi. Eins og við vitum voru erlendir ríkisborgarar um tíma 40% allra atvinnulausra á Íslandi, er atvinnuleysi stóð sem hæst, þrátt fyrir að vera aðeins 15% þjóðarinnar. Það sýndi okkur þann mikla ójöfnuð sem ríkti þegar kom að því að verða fyrir atvinnumissi í Covid-kreppunni. Við vitum það nú þegar, virðulegi forseti, að það er alls ekki nóg búið að gera til að koma til móts við þennan hóp hér á Íslandi. Það er ekki búið að gera nóg til að bregðast við brunanum á Bræðraborgarstíg, til að tryggja að slíkur harmleikur endurtaki sig ekki. Það er ekki búið að gera nóg til þess að koma fólki sem býr í óíbúðarhæfu húsnæði, sem býr í atvinnuhúsnæði, og er oft komið upp á náð og miskunn atvinnurekanda sinna, í almennilegt, mannsæmandi húsnæði. Mig langar að vitna aftur í skýrslu ASÍ, virðulegi forseti, um ójöfnuð og Covid en á bls. 10 kemur fram, með leyfi forseta: „Ójöfnuður er í senn áhrifaþáttur í Covid-kreppunni og afleiðing hennar. Ójöfnuður eða stéttaskipting er áhrifaþáttur í þeim skilningi að láglaunahópar, ekki síst kvenna og erlendra ríkisborgara, hafa verið í framlínu hinna samfélagslegu viðbragða við faraldrinum innan heilbrigðis-, velferðar- og menntakerfisins. Faraldurinn hefur í senn gert störf þeirra erfiðari, til að mynda vegna lokana, aukins álags og annarra sóttvarnaráðstafana, auk þess sem þessir hópar hafa eðlis starfa sinna vegna verið í meiri smithættu en flestir aðrir. Tekjufall og langvarandi atvinnuleysi tugþúsunda er augljóslega fallið til að auka ójöfnuð í samfélaginu í efnahagslegu tilliti. Jafnframt er mikilvægt að horfa til félagslegrar stöðu þeirra hópa sem fyrir mestum áföllum verða og líða fyrir minni menntun, tungumálaörðugleika eða annars konar jaðarsetningu. Hollt er að minnast þessa þegar fjallað er um áhrif kreppunnar á aðflutt launafólk.“ Þetta tel ég einmitt mikilvæga áminningu fyrir okkur. Þetta, virðulegi forseti, vil ég meina að sé ekki að finna með nægilega sterkum hætti í þessu fjárlagafrumvarpi; að það standi til að vinna gegn þessum ójöfnuði, að það standi til að styrkja stöðu aðflutts verkafólks hér á Íslandi, að það eigi að gera eitthvað til að koma því út úr þeim húsnæðisvanda sem það býr við, húsnæðisvanda sem er á allt öðrum skala en þeim sem innfæddir búa við. Við horfum upp á jaðarsetningu þess fólks sem dreif áfram hagvöxtinn okkar, sem hélt okkur gangandi þegar vel áraði. En um leið og skórinn kreppti mátti láta þau fara, mátti koma þeim í langtímaatvinnuleysi. Því var lítið fyrir að fara að ríkisstjórnin sinnti því að koma til móts við þennan stóra hóp í íslensku samfélagi sem heldur hagkerfinu okkar gangandi þegar vel árar. Ég vil taka undir það sem fram kemur í þessari skýrslu, með leyfi forseta, á bls. 11, að það megi segja að „faraldurinn hafi dregið fram í sterkari litum þann ójöfnuð sem fyrir er í samfélaginu og aðstöðumuninn sem efnahagur, atvinnuöryggi, uppruni, tengslanet og fleiri mótandi þættir skapa. Því veldur áhyggjum að ætla má að áhrif faraldursins og þrenginganna sem hann hefur í för með sér verði langvarandi og hefur verið rætt um Covid-áratuginn í því samhengi.“ Mig langar að ræða aðeins um þennan Covid-áratug, virðulegi forseti, og hvers vegna er svo mikilvægt að við förum í kröftuga innviðafjárfestingu, að við styrkjum opinberu kerfin okkar, að við förum í stórátak í geðheilbrigðismálum og að við notum fjárfestingar hins opinbera til að fjárfesta í grænum innviðum til að takast á við loftslagsvána. Allt eru það leiðir til að takast á við það sem margir fræðimenn óttast; að það verði Covid-áratugur, þ.e. langvarandi og alvarleg félagsleg áhrif af Covid-faraldrinum. Fólk varð fyrir einangrun, atvinnumissi, tekjumissi, réttindaskerðingu og þessum veikindum. Fræðimenn óttast að þetta muni leiða af sér stóraukinn ójöfnuð, miklu meiri hættu á alvarlegum geðsjúkdómum og langvarandi félagsleg áhrif. Þess vegna eru svo mikil vonbrigði að sjá hvað er mikið metnaðarleysi í þessu fjárlagafrumvarpi og þeirri fjármálaáætlun sem hún byggist á gagnvart opinberum fjárfestingum, gagnvart átaki í geðheilbrigðismálum, gagnvart þjónustu við öryrkja og aldraða, á öllum þeim félagslegu sviðum þar sem allar alþjóðlegar stofnanir ítreka við okkur að mikilvægt sé að styrkja þessa innviði, ekki veikja þá þegar harðnar á dalnum. Virðulegi forseti. Ég sé að ræðutími minn er að klárast og ég hafði óskað eftir að fá utanríkisráðherra til andsvara við mig. Ég velti fyrir mér hvort það hafi þá ekki tekist.

Skilaboðum var komið á framfæri við hæstv. utanríkisráðherra en hún er ekki komin.

Hún er ekki komin, allt í lagi. Ég ætla samt að drepa á því sem ég ætlaði að ræða við hæstv. utanríkisráðherra. Hún kemur þessu vonandi á framfæri til mín á annan hátt fyrst hún gat ekki mætt hingað í þingsal. En það er nú svo. Ég vildi venda mínu kvæði í kross. Ísland fer með formennsku í Evrópuráðinu á komandi ári og ég sit í Íslandsdeild Evrópuráðsins og veit hversu mikilvæg og stór stund það er fyrir Ísland í þessu mikilvæga ríkjasamstarfi. Ég sé í fjárlögunum að til stendur að veita aukalega 23 milljónir á fjárlögum í að undirbúa formennsku Íslands í Evrópuráðinu, 23 milljónir. Á sama tíma lækkar framlag Íslands til Evrópuráðsins úr 76 milljónum í 70 milljónir. Ég vildi spyrja hæstv. ráðherra út í þetta misræmi. Hvers vegna lækkum við venjubundið framlag einmitt árið sem við tökum við formennsku? Er virkilega nóg að eyða 23 milljónum í formennsku Íslands í ráðherraráði Evrópuráðsins þegar okkur finnst allt í lagi að eyða 130 milljónum í að borga með eftirliti með erlendum sjóðum á Íslandi? Þeir þurfa að borga eftirlitsgjald en eftirlitsgjaldið dugar ekki fyrir eftirlitinu sem fjármálaeftirlitið þarf að hafa með þeim þannig að við borgum með þeim, 127 milljónir. Á þessum risavaxna vettvangi 47 aðildarríkja Evrópuráðsins, þar sem samstarf er um mannréttindi, lýðræði og réttarríkið, þar sem Ísland getur komið sér rækilega á framfæri í samfélagi þjóða, þar sem Ísland getur sett mikilvæg mál, hér nefni ég jafnréttismál og réttindi hinsegin fólks, t.d. kynsegin fólks, á dagskrá, ætlum við að eyða 23 milljónum, eiginlega 17 ef við tökum mið af þeirri lækkun sem ég var að vísa í, virðulegi forseti. En ég virðist því miður ekki ætla að fá svör við þessum spurningum mínum í þessari ræðu a.m.k. Kannski fáum við tækifæri til að ræða þetta aftur í 2. umr. Þar væntum við þess að komnar verði einhverjar jákvæðar breytingar á þessu fjárlagafrumvarpi þar sem það liggur ekki enn þá fyrir nákvæmlega hvað það inniheldur þar sem búið er að boða alls konar breytingar á því án þess að við vitum nokkurn skapaðan hlut um hvaða breytingar það eru. Það er að vissu leyti ákveðin málfundaræfing, virðulegi forseti, að ræða hér frumvarp sem var eiginlega orðið úrelt um leið og það kom hingað inn.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir yfirferðina. Mig langar að spyrja hana, af því að hún er öllum hnútum kunnug í Evrópuráðinu, aðeins út í mikilvægi þess samstarfs og hvort það skipti máli og að hvaða leyti að við séum í ríkulegu alþjóðasamstarfi. Nú erum við auðvitað pínulítil eyþjóð og maður veltir fyrir sér þegar þarf að velja og hafna hvar við setjum styrk okkar og í hvað við setjum fjármuni okkar, sem eru auðvitað takmörkuð auðlind. Ef hún gæti farið aðeins yfir það hvaða hlutverki við sem smáríki gegnum á þessu sviði, í Evrópuráðinu, og hvaða máli það skiptir að við séum þarna yfirleitt. Heyrist í okkur? Sinna íslensk stjórnvöld þessu af nægilegu þreki, þannig að við séum sýnileg þar sem við eigum sæti? Ef hún gæti farið örlítið yfir þetta og hvað hún sér fyrir sér að kunni að skerðast við það að fjármunir skerðist til þessa einstaka verkefnis.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Sæti okkar við borðið í Evrópuráðinu er mjög mikilvægt, sér í lagi vegna þess að við erum ekki aðilar að Evrópusambandinu. Þá hefði ég haldið að smáþjóð eins og Ísland, sem á mikið undir alþjóðasamstarfi, sæi hag sinn í því að vera með sterka rödd í Evrópuráðinu sem er stórkostlegur samstarfsvettvangur 47 ríkja í Evrópu um mannréttindi, lýðræði og réttarríki. Eflaust er frægasta afurð þessa samstarfs mannréttindasáttmáli Evrópu, sem við þekkjum öll nokkuð vel, og dómstóllinn sem dæmir um brot á honum. En það er fjöldamargt annað sem kemur frá Evrópuráðinu, eins og Evrópunefnd og varnir gegn pyndingum, GRECO o.fl. sem við reiðum okkur á þegar við erum að meta gæði stjórnsýslu okkar, þegar við erum að meta gæði stjórnskipunar okkar. Feneyjanefndin er t.d. gott dæmi um fallega afurð frá Evrópuráðinu sem aðstoðar ríki við að styrkja réttarríkisrétt og skoða stjórnskipan sína í samhengi við góða stjórnarhætti. Formennska í ráðherraráðinu er ábyrgðarhlutverk sem fylgir því að rétt eins og allar hinar 47 þjóðirnar höfum við sæti við borðið sem er jafngilt öllum hinum atkvæðunum. Það eru 47 utanríkisráðherrar í Evrópuráðinu, þ.e. í ráðherraráði Evrópuráðsins, og atkvæði okkar þar gildir alveg jafn sterkt og atkvæði allra annarra. Það er ekkert svona Norðvesturkjördæmi sinnum tveir gagnvart Suðvestur eða eitthvað svoleiðis þar, heldur höfum við einfaldlega þetta eina atkvæði. Við munum fara með formennsku í ráðherraráðinu, sem er mjög stórt „platform“, svið fyrir okkur til að sýna fram á getu okkar 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í einmitt þetta með þessa skýru rödd og þessar skýru áherslur, hvort við nýtum þá rödd nógu vel, hvort við tökum ákvörðun um það sameiginlega hvaða áherslupunktum við viljum halda á lofti. Er sú ákvörðun tekin einhvers staðar sameiginlega eða hver er það í rauninni sem tekur ákvörðun um það hvaða þyngd er í orðum okkar og hvaða hlutir það eru sem við viljum leggja mesta áherslu á fyrir Íslands hönd? Ég er sammála hv. þingmanni að sá stuðningur sem við höfum fundið gagnvart mannréttindum, gagnvart lýðræði og stjórnskipan er ekkert smáræði. Það skiptir okkur ótrúlega miklu máli að fá þetta aðhald og ég held að það hafi verið risaskref fyrir okkur og sé risaskref fyrir okkur að fá að taka þátt í þessu með siðuðum þjóðum. En það er spurning hvernig okkur gengur að vinna úr þeim ábendingum sem koma að utan.

Hæstv. forseti. Ætli það sé ekki utanríkisráðuneytið sem vinnur þær áherslur. En ég vil bara lýsa því yfir hér með að ég er boðin og búin til að aðstoða við það eftir fremsta megni. Ég hef fimm ára reynslu af því að sitja á Evrópuráðsþinginu. Vegna þess að hv. þingmaður var að tala um hvort rödd okkar heyrðist nógu skýrt þá vildi ég koma því á framfæri að við eigum þrjú sæti í Evrópuráðsþinginu af 340, eitthvað svoleiðis. En við eigum líka þrjú varasæti sem við notum aldrei. Flestar aðrar landsdeildir senda líka varamenn sína á Evrópuráðsþingið vegna þess að þar geta þeir gegnt öllum störfum aðalmanna nema þá helst að greiða atkvæði akkúrat þegar aðalmaðurinn er inni í sal. Það eru margar nefndir í Evrópuráðsþinginu og þær funda samtímis á meðan þingvikan stendur yfir. Þá er gott að vera með varamenn til að geta dekkað allar nefndir, en þetta hefur íslenska þingið aldrei verið tilbúið að greiða fyrir. Íslenska þingið hefur líka sett kvóta á hversu marga nefndarfundi íslenskir þingmenn geta sótt á vegum Evrópuráðsþingsins þrátt fyrir að það sé andstætt samstarfssamningnum við ráðið. Mér hefur líka þótt það miður, vegna þess að það þýðir að erfiðara er fyrir íslenska þingmenn að taka að sér ábyrgðarhlutverk í Evrópuráðsþinginu en þingmenn úr öðrum landsdeildum þar sem borin er virðing fyrir þeim reglum sem settar eru á Evrópuráðsþinginu um samstarf á milli þjóðanna. Það var mjög ánægjulegt að opnuð var sendiskrifstofa Íslands. Ég held það hafi verið fyrst í fyrra. Við vorum eina landsdeildin sem ekki var með sendinefnd í Strassborg gagnvart Evrópuráðsþinginu, þeim stóra vettvangi. Þannig að það er a.m.k. það sem er komið af stað. Það eru vissulega jákvæð teikn á lofti en það er ótrúlegt að það hafi þurft að líða langur tími þangað til við fengum alvörusendinefnd til Strassborgar og við gætum gert miklu betur þegar kemur að Íslandsdeildinni, svo mikið er víst.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir ágæta ræðu. Ég ætlaði að koma inn á atriði sem ég ætla að leyfa mér að færa yfir í seinna andsvar, bara í ljósi umræðu hér í andsvörum við hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur um atkvæðavægi í ráðherraráðinu, Evrópuþinginu, þar sem ég skildi það þannig að hv. þingmaður teldi það til mikilla bóta að það væri jafnt vægi ráðherra sem sæti við það borð. En mér reiknast svo til í mjög grófum hugarreikningi að það sé um tuttugufalt atkvæðavægi sem ráðherra Íslands hefur þarna miðað við það sem væri meðalvægi atkvæða. Þá er ég ekki farinn að bera hann saman við t.d. fulltrúa Þjóðverja eða Frakka. Er sem sagt betra að þetta atkvæðavægi sé í ráðherraráði Evrópuráðsþingsins en t.d. í samanburði milli Norðvesturkjördæmis og Suðvesturkjördæmis, af því að það var nefnt sérstaklega áðan?

Virðulegur forseti. Nei, mér finnst það ekkert betra. Mér finnst mjög slæmt að Norðvesturkjördæmi sé með tvöfalt atkvæðavægi á við Suðvesturkjördæmi, mér finnst það ólýðræðislegt. Mér finnst ótrúlega skrýtið að það liggi fyrir fyrir kosningar að kjósendur Norðvesturkjördæmis hafi tvöfaldan atkvæðisrétt á við kjósendur Suðvesturkjördæmis en það eigi ekki að breyta því fyrr en eftir kosningar, það eigi ekkert að gera í því fyrr en eftir kosningar. Mér finnst þetta mjög furðuleg framkvæmd og ólýðræðisleg. Að Ísland hafi tuttugufalt atkvæðavægi miðað við höfðatölu í ráðherraráði Evrópuráðsins, svo við höldum því til haga, held ég að komi bara með aðild að Evrópuráðinu. Þessi vettvangur er alla vega þannig að það er bara eitt atkvæði á haus í þessu ráðherraráði, þ.e. ráðinu þar sem allir utanríkisráðherrar eiga sæti. Þetta er framkvæmdarvald Evrópuráðsins. Ef við gæfum okkur að ríkisstjórnin myndi einhvern tímann greiða atkvæði um eitthvað sín á milli þá væri það væntanlega líka þannig að kjördæmastærð hvers og eins ráðherra myndi ekki breyta því að hver ráðherra hefði einungis eitt atkvæði. Sömuleiðis eru töluvert fleiri kjósendur á bak við mig en suma aðra þingmenn en mitt atkvæði gildir samt bara einu sinni. Eftir stendur að í ráðherraráði Evrópuráðsins höfum við mikilvæga rödd og í Evrópuráðsþinginu, þar sem hlutur okkar er meira í samræmi við stærð okkar - við erum með þrjá þingmenn á meðan landsdeild t.d. Þýskalands er með 18 - er okkur oft treyst góðra verka, sérstaklega út af landfræðilegri stöðu og vegna þess að við erum talin svolítið óháð og ekki í hvirfilvindi einhverra deilna jafnvel á milli stórra svæða í Evrópu. Við erum talin 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmann svarið. Bara til gamans þá held ég að það liggi þannig að mestur fjöldi atkvæða á hvern þingmann sé á bak við þingmenn Miðflokksins þetta þingið. En það er nú útúrdúr. Þá að því sem ég ætlaði að spyrja um í fyrra andsvari. Hv. þingmaður kom inn á áhyggjur sínar af búsetu í atvinnuhúsnæði í ræðu sinni. Ég deili þeim áhyggjum með henni að það sé raunverulegt vandamál. Ef ég man rétt eru rétt um 7.000 manns sem í dag er áætlað að búi í atvinnuhúsnæði sem ekki er samþykkt sem íbúðarhúsnæði. Hvaða lausnir telja Píratar vera skynsamlegastar í þeim efnum? Þetta er auðvitað mál sem verður meira aðkallandi, myndi ég halda, eftir því sem tíminn líður og sérstaklega í ljósi alvarlegra atburða sem átt hafa sér stað. En engu að síður, ef það er rétt að 7.000 manns búi við þessi skilyrði, sér hv. þingmaður fyrir sér að þetta þurfi að leysast með því að koma þessu fólki fyrir í búsetu í almennu íbúðarhúsnæði eða breyta regluverki gagnvart atvinnuhúsnæðinu sem búsetan er í í dag? Þetta er stórumyndarspurning í þessum efnum.

Virðulegur forseti. Þetta er góð spurning. Mér finnst einhvern veginn eins og stjórnvöld gefist alltaf upp þegar kemur að tímapunktinum: Já, en hvert á þetta fólk að fara? Það er eins og þetta sé þannig að af því við getum ekki hent því á götuna þá ætlum við ekki að gera neitt í því að þau búi í ólögmætu atvinnuhúsnæði. Hvað finnst mér að ætti að gera? Mér finnst nokkuð augljóst að það þarf að styrkja félagslega húsnæðiskerfið á Íslandi og það þurfa að vera sértæk úrræði fyrir fólk sem er fast í óíbúðarhæfu húsnæði. Ég myndi alls ekki vilja breyta regluverkinu þannig að það væri bara hægt að geyma fólk á lagernum í atvinnuhúsnæði, alls ekki. En við þurfum líka að horfa á regluverkið sem er í kringum brunavarnir og hversu erfitt það er í raun að neyða eigendur húsnæðis til að passa upp á að allar brunavarnir séu í lagi og hversu auðvelt það er að hýsa fullt af útlendingum í atvinnuhúsnæði án þess að það hafi teljandi afleiðingar fyrir þann sem það gerir. Ég held að þetta sé vandi sem þarf að ráðast að úr mörgum áttum. Eitt af því er auðvitað að það er óbærilega dýrt að búa á Íslandi. Fólk er flutt hingað inn liggur við í förmum til að sinna uppbyggingu á Íslandi þegar vel árar og það er geymt á stöðum eins og lager. Það er alger skömm í okkar ríka samfélagi að slíkt fái að viðgangast, að við höfum vitað þetta svo árum skiptir án þess að eitthvað hafi verið gert í því. Þetta er alveg ótrúleg skömm. Ég held að ég hafi sjaldan upplifað annað eins sinnuleysi ráðamanna gagnvart harmleik á Íslandi en akkúrat í þessum bruna. Ég minnist þess sterklega að hæstv. forsætisráðherra var meira í mun að fagna sigri á einhverjum fótboltaleik 

Virðulegi forseti. Ég hafði óskað eftir því að hæstv. utanríkis- og þróunarmálaráðherra myndi mæta og vonast ég til að fá svör frá ráðherra þrátt fyrir að hún hafi ekki séð sér fært að mæta hér. Í seinni ræðu minni við 1. umr. um fjárlög 2022 langar mig að fjalla um þróunaraðstoð, en það er mál sem snertir mig mjög náið þar sem ég hef unnið á því sviði um áratugaskeið. Í þessari viku gaf samhæfingarskrifstofa Sameinuðu þjóðanna út skýrslu um hvernig hlutirnir líta út fyrir næsta ár og sú skýrsla er mjög svört. Reiknað er með að aðstoða þurfi um 274 milljónir manna um allan heim, og hér erum við ekki að tala um þróunaraðstoð heldur neyðaraðstoð. 274 milljónir manna, það er hækkun um 39 milljónir á milli ára. Þörfin á fjármagni, ekki til þróunaraðstoðar heldur neyðaraðstoðar, er talin munu aukast úr 31 milljarði bandaríkjadollara í 41 milljarð bandaríkjadollara. Hvað er það sem orsakar þetta? Jú, loftslagsvandinn skapar aukna þurrka, flóð og sterkari fellibylji, sér í lagi í kringum miðbaug, en stríðsátök dragast líka á langinn eða hafa jafnvel sprottið upp nú á undanförnum mánuðum í sumum ríkjum. Nægir þar að nefna lönd eins og Eþíópíu, Afganistan og Mjanmar. Talið er að um 1% mannkyns sé á hrakhólum og hungursneyð vofir yfir 44 milljónum manna í yfir 43 löndum. Þarna eru konur og börn í miklum meiri hluta. Þegar ég byrjaði að lesa fjárlagafrumvarpið var ég mjög ánægður þegar ég sá að hækka átti hlutfall af vergri landsframleiðslu sem Ísland mun leggja til þróunarmála úr 0,32% fyrir árið 2021 í 0,35% fyrir árið 2022. Fyrir hv. alþingismenn sem ekki hafa verið á kafi í þessum geira eins og ég má benda á að það hlutfall sem Efnahags- og framfarastofnunin, OECD, leggur til að ríkar þjóðir leggi til þróunaraðstoðar sé 0,7% af vergri landsframleiðslu. Það eru því að sjálfsögðu frábærar fréttir að við Íslendingar séum komin hálfa leið að því markmiði. Þarna erum við Íslendingar enn miklir eftirbátar Norðurlanda og reyndar flestra annarra ríkja Vestur-Evrópu. Þessi 0,03% hækkun á milli ára samsvarar 3,4 milljarða kr. hækkun á föstu verðlagi. Frábærar fréttir ef þær væru í raun réttar. Það kom nefnilega í ljós þegar betur var rýnt í gögnin, og sér í lagi í smáa letrið, að 3,3 milljarðar af þessari aukningu eru í raun bókhaldsbrella. Þróunarsamvinnunefndin innan efnahags- og framfarastofnunarinnar lét nefnilega undan þrýstingi þjóða eins og Bretlands og annarra landa þar sem íhaldsmenn eru við stjórnvölinn, og leyfði þjóðum að skilgreina kostnað við móttöku og brottvísun hælisleitanda sem þróunarsamvinnu. Ríkisstjórn Íslands nýtti sér að sjálfsögðu þetta tækifæri til að láta hlutina líta vel út á pappír, en það eru stór mistök sem byggja á skammsýni. Þau okkar sem komið hafa til þeirra landa sem fólk er að flýja, sem komið hefur á þau svæði þar sem hamfarir og stríð geisa og sem komið hefur í þær hörmulegu aðstæður þar sem fólk á flótta býr, jafnvel um áratugaskeið, eins og í flóttamannabúðunum í Dadaab í Norður-Keníu - í miðri eyðimörkinni hafa hundruð þúsunda búið, sum hver frá 1991 - þau okkar sem hafa upplifað þetta vita hversu mikilvæg þróunaraðstoðin og mannúðaraðstoðin er. Í mínu fyrra starfi bauð ég hæstv. dómsmálaráðherra, og reyndar utanríkisráðherra líka, að koma í heimsókn í slíkar aðstæður svo hæstv. ráðherra gæti í raun áttað sig á því hvað verið væri að senda fólk út í. Það er von mín að nýr hæstv. þróunarmálaráðherra og hæstv. dómsmálaráðherra geri sér ferð til að fá dýpri skilning á því hvað það þýðir að senda fólk til baka í þessar aðstæður. Að finna leið til að hækka það sem flokkað er sem útgjöld til þróunarmála með því að taka kostnað við móttöku og brottvísun hælisleitenda inn í þennan útgjaldaflokk eru stór mistök því að þarna erum við einungis að takast á við afleiðingarnar en ekki orsakirnar. Raunveruleg þróunaraðstoð felst nefnilega í því að bæta hag fólks þar sem það býr, bæta hag þess svo það þurfi ekki að flýja landið sem það er frá, bæta hag þess svo það geti tryggt börnum sínum og fjölskyldu mannsæmandi framtíð. Þegar þú gengur um fátækrahverfi stórborga eins og Naíróbí og sérð hvernig fólk býr, fólk sem lifir á innan við tveimur dollurum á dag, skilurðu af hverju fólk er að flýja. Þegar þú sérð fólk á stríðshrjáðum svæðum, eins og t.d. Afganistan þar sem konur hafa ekki lengur nein tækifæri til menntunar, skilurðu að fólk flýr að sjálfsögðu þangað sem þau tækifæri eru. Á þetta, þ.e. á það að takast á við hlutina þar sem þeir eru, höfum við Íslendingar sett fókus okkar allt frá því að lög um aðstoð Íslands við þróunarlöndin voru sett árið 1971. Sem barn fékk ég að fylgjast með föður mínum heitnum, sem sat í stjórn þeirrar nefndar, vinna við að aðstoða Grænhöfðaeyjar við að verða sjálfstæð þjóð og nýta sjávarútveginn sem þar er. Við höfum verið dugleg að miðla af þekkingu okkar á sviði sjávarútvegs, landgræðslu, jarðhita og nú síðast jafnréttis. Starf Íslands og íslenskra hjálparsamtaka er mjög vel liðið hvar sem ég hef komið og ég hef spurt þiggjendur þeirrar aðstoðar hvernig hún sé í rauninni. Það var ánægjulegt að sjá á síðasta kjörtímabili aukningu í samstarfi við innlend hjálparsamtök í stað þess að einblínt væri á tvíhliða eða marghliða þróunaraðstoð og ég sakna þess svolítið í þessu fjárlagafrumvarpi að sjá ekki enn meiri aukningu á þessu. Því langar mig að spyrja hæstv. þróunar- og utanríkismálaráðherra, sem hér er, kærar þakkir fyrir það, hver sýn hennar sem nýs ráðherra þessara mála er á hvernig við Íslendingar getum tekið okkar hlut af þessu erfiða verkefni.

Hæstv. forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni sérstaklega fyrir þetta innlegg við fjárlagaumræðuna og fagna því innilega að hér sé séum við að taka umræðu um flóttamannaaðstoð, þróunaraðstoð og annað sem á að vera grundvallaratriði í utanríkisstefnu Íslands. Ég hef reynslu af þessum störfum eins og hv. þingmaður og hef oft undrað mig á því, bæði í mínu fyrra lífi sem alþingismaður og reyndar líka á síðustu árum, hvað við sýnum þessum málaflokki litla athygli, lítinn skilning og í rauninni litla ábyrgð. Mig langar að setja það í pólitískt samhengi af því að við höfum tekið þátt í stríðsrekstri. Við studdum innrásina í Írak. Við erum enn að horfast í augu við afleiðingarnar af því. Það var árið 2003. Árið 2001 var ráðist inn í Afganistan. Við höfum sem aðildarríki NATO tekið fullan þátt í því starfi og þeirri uppbyggingu sem þar hefur átt sér stað en það hefur ekki heyrst bofs frá stjórnvöldum eftir skammarlegt brotthvarf NATO-þjóðanna frá Afganistan þar sem Afganir voru skildir eftir á vonarvöl í höndum talibana. Það er eins og það komi Íslandi ekki við. Mig langar svo að fá umræðu um það hér á hinu háa Alþingi hver sýnin er. Ég spyr eins og hv. þingmaður, ég spyr hæstv. utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra: Hver er sýnin? Hver er ábyrgð Íslands? Hvenær ætlum við að horfast í augu við ábyrgð Íslands í þessum málum, herra forseti?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 8. þingmanni Suðvesturkjördæmis fyrir góð andsvör. Það er svo sannarlega kominn tími til að við ræðum þessi mál. Við rífumst hér, eða kannski ekki við, þau ykkar sem hafa verið hér á undan hafa rifist um það hvað skuli gera við hælisleitendur. Þar erum við að rífast um afleiðingarnar, ekki orsökina. Við þekkjum það öll að það þýðir ekki endalaust að reyna að setja plástra á hlutina. Við þurfum að tækla hlutina þar sem þeir eru. Það er stríð í Afganistan, hv. þingmaður nefndi það. Því miður virðist vera að áratugastefna í rétta átt með hluti þar hafi farið á nokkrum vikum. Mér er sér í lagi hugsað um konur í Afganistan og þau tækifæri sem þær hafa glatað. Þar getum við gert stóran hlut og ríkisstjórnin hefur sagst vilja taka á móti örfáum einstaklingum, sér í lagi einstaklingum sem hafa verið tengdir við Ísland á einhvern máta. Á sama tíma sér maður önnur lönd og jafnvel einstaklinga hjálpa til við að fá heilu fótboltaliðin. Mig langar að setja fram smá hugmynd til hæstv. utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra. Hugsum líka um það hvernig við getum hjálpað konum í Afganistan að mennta sig, jafnvel þar sem þær eru fastar innan Afganistan sjálfs. Það er nefnilega líka hægt að nýta stafræna tækni við að ná til þess fólks sem er að fela sig í stað þess að mæta í háskóla sem nú eru allir lokaðir konum.

Hæstv. forseti. Já, við þurfum að skoða orsakirnar. Enginn leggur á flótta að ástæðulausu og við verðum að skilja hvers vegna flóttamannavandinn er af þeirri stærð sem hann er í dag. Það eru átök og stríð, jafnvel átök sem Ísland hefur stutt. Það er loftslagsvandinn án nokkurs vafa. Það er líka þessi gríðarlegi ójöfnuður á milli landa í heiminum og innan landa sem veldur því að fólk hefur engin tækifæri önnur, eða sér engin tækifæri önnur, en að leggja á flótta. Við þurfum að horfast djúpt í augu við okkur sjálf í þessum málaflokki og hætta að líta svo á að það að fólk reyni að leita hælis á Íslandi sé einhver vandi sem við ætlum að senda frá okkur í hvert skipti og skrifa síðan á reikning þróunarsamvinnu. Það er eiginlega engin leið til að lýsa því hvað það er ósvífin aðgerð. Það er eiginlega engin leið til að lýsa því að hér séum við, í okkar ríka landi, með allt sem við höfum að bjóða, í hverri einustu viku að vísa á brott viðkvæmum hópum, konum og börnum, og svo flokkum við það sem þróunarsamvinnu.

Virðulegi forseti. Ég get ekki annað en verið algjörlega sammála hv. þingmanni, það er til mikillar skammar. Ef við viljum gera eitthvað t.d. fyrir þá sem flýja stríð í Afganistan er til auðveld leið: Að hætta að senda burt hælisleitendur frá Afganistan sem eru þegar á Íslandi. Þá kemur kannski spurning eða kvörtun frá einhverjum: Já, en eru þetta ekki bara einhverjir karlmenn sem eru komnir hingað? Jú, ég skal nefnilega segja þér það: Það er ekki auðvelt að vera á flótta. Fólk er oft í hættu á að einhverjir hneppi það í mansal eða ýmislegt annað. Þá eru það karlmennirnir sem fara á undan til að geta síðan tekið restina af fjölskyldunni með. Þetta er hlutur sem við gleymum mjög oft. Ég segi bara: 

Forseti áréttar að tíminn í andsvörum er takmarkaður og biður hv. þingmenn að virða það.

Virðulegur forseti. Mér finnst mjög jákvætt að við séum að ræða þennan málaflokk, þróunarmál og þróunaraðstoð, undir þeim formerkjum sem hv. þingmaður gerir. Við heyrum það því miður hér í þessum sal, eins og í umræðunni úti í þjóðfélaginu, að kastljósinu er mjög beint að vandamálum í stað þess að horfa til þess að ekki aðeins er rétt að veita aðstoð og liðsinna heldur felast í því mikil tækifæri fyrir íslenskt samfélag ef vel er að verki staðið. Mér finnst þessi umræða því mjög jákvæð og ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir hans greinargóðu yfirferð. Nú berum við okkur gjarnan saman við Norðurlöndin og lítum á þau sem systur- og frændþjóðir okkar og viljum nú yfirleitt standast samanburð við þær. Við erum t.d. stolt af árangri okkar í jafnréttismálum en við vitum sem er að Norðurlöndin eru sterk í þeim málaflokki. Ég hefði áhuga á að heyra þingmanninn segja okkur frá því hvernig þessi samanburður birtist honum, kannski líka út frá því hvaða vægi þessi málaflokkur fær í pólitískri umræðu og umræðu almennt séð. Telur hann að stefna og framkvæmd íslenskra stjórnvalda standist norrænan samanburð?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða spurningu og mig langar að gefa ykkur svar. Eins og hér var sagt er Ísland að hækka úr 0,32 upp í 0,35% af vergri landsframleiðslu. Noregur er með 1,02%, Svíþjóð með 0,99%, Danmörk með 0,71%. Eina Norðurlandaþjóðin sem er svona nær okkur er Finnland með 0,42%. Á alþjóðavettvangi er litið mjög upp til Norðurlandanna í þessu samhengi. Það er talað um hversu vel þau standa sig í þessu og Ísland gleymist svolítið í þeirri umræðu af því að við stöndum okkur ekki allt of vel. En við stöndum okkur reyndar vel á ákveðnum sviðum, t.d. í jafnréttismálum og í að styðja marghliða samstarf eins og UN Women. Þar erum við að gera góða hluti, alla vega hlutfallslega og miðað við höfðatölu. Hv. þingmaður nefndi Norðurlöndin en mig langaði að nefna eitt smáríki í Evrópu, því að kannski þurfum við að bera okkur meira saman við smáríki, og það er Lúxemborg, sem veitir 1,05% af vergri þjóðarframleiðslu í þennan málaflokk. Ég hef einmitt unnið náið með Lúxemborg á vettvangi og það er virkilega ánægjulegt að sjá hvernig það hefur skipulagt sig í þessum málum.

Virðulegi forseti. Já, vitaskuld þarf að gæta sanngirni og horfa til þess að við erum umtalsvert fámennari þjóð en Norðurlandaþjóðirnar. En það er líka staðreynd málsins að jafnvel að teknu tilliti til höfðatölu þá er veruleikinn sá sem hann er. En ég er hrifin af því að líta til þess sem vel er gert og reyna að læra af því. Hv. þingmaður nefnir einmitt jafnréttismálin og ég held að við séum nú sem þjóð mjög stolt af rödd okkar í jafnréttismálum á alþjóðavettvangi. Ég hefði áhuga á að heyra hjá hv. þingmanni: Á hvaða sviðum öðrum, svona í breiðu línunum, sér hann tækifæri fyrir Ísland í alþjóðasamhengi í þessum málaflokki? Hvar eru vaxtarsprotar?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða spurningu. Ég held að það sem við leggjum í svona verkefni á erlendri grund muni spara okkur tífalt í kostnaði hér við móttöku fólks og þá erum við ekki einu sinni að telja upp hvað við erum að bæta líf fólks. Ég tel hins vegar að það séu mörg tækifæri, sér í lagi þegar kemur að hlutum tengdum loftslagsvánni, nýtingu grænnar orku og nýsköpun. Nýsköpun er líka málaflokkur sem getur hjálpað þróunarlöndunum að lyfta upp hlutum, svo ekki sé talað um að styrkja konur í því að stofna lítil fyrirtæki og gera ýmsa slíka hluti. Þarna eru mikil tækifæri.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna, gott og gagnlegt yfirlit, og spurninguna sem hann beindi til mín. Fyrst vil ég bara ítreka og leggja áherslu á mikilvægi þróunarsamvinnu almennt. Ég tek undir með hv. þingmanni þegar hann nefnir að það sé kannski allra mikilvægast að horfa til þess að við séum að aðstoða fólk við að byggja upp svæðið heima, að við séum að gera það sem við getum og þar sem við gerum gagn í að gera fólki kleift að standa á eigin fótum. Að sjálfsögðu á eitt ríkasta land í heimi að vera fullur þátttakandi í þróunarsamvinnu og það erum við. Ég vil að við horfum áfram til þess hvar við erum sterk, hvar okkar styrkleikar liggja, vegna þess að það er þannig sem við gerum langmest gagn og þess vegna tek ég undir með bæði hv. þingmanni og auðvitað utanríkisstefnu okkar fram til þessa þar sem við höfum lagt áherslu á til að mynda jarðhitaverkefni, jarðhitaskóla, áherslur í jafnréttismálum og menntun stúlkna. Það væri áhugavert að kanna hvort eitthvað nýtt eða annað væri hægt að gera þegar kemur að svona frumkvöðlanálgun þar á svæðinu, þar sem það þarf kannski ekki endilega svo mikið til að komast af stað sem síðan getur orðið stærra. Sömuleiðis þegar kemur að annarri grænni orku, vegna þess að það er einfaldlega risastórt mál, hvort sem það snýr að loftgæðum eða því hvernig ákveðin svæði framleiða matvöru, hvort sem það eru kaffibaunir eða hvað annað, þar sem við getum einfaldlega aukið lífsgæði fólksins á svæðinu verulega. Og það er jákvætt að finna fyrir því að það er tekið eftir þætti Íslands í þessari vinnu almennt. En alltaf, að sjálfsögðu, getum við gert betur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið og það var ánægjulegt að heyra að ráðherra vill halda áfram að gera góða hluti á þessu sviði. En mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um að nýta okkar eigin hjálparsamtök og byggja upp hluti í gegnum þau eins og forveri ráðherra í starfi gerði svo vel, hvort það sé stefna nýs hæstv. ráðherra að halda áfram að auka það hlutfall sem fer í gegnum það. Eins langaði mig að heyra hvað ráðherra hefur að segja um marghliða stuðning okkar í gegnum UN Women og Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna, hvort það sé ætlunin að auka hann á milli ára. Við þurfum að passa að við séum ekki að reyna að gera allt heldur finna ákveðin verkefni sem við erum góð í og þar sem við getum látið gott af okkur leiða og þar sem við getum haft áhrif umfram þá stærð sem okkar land er. Það hefur einmitt sýnt sig í t.d. jafnréttismálunum, líka í mannréttindamálum, að rödd Íslands heyrist og áhrif Íslands finnast á þessum takmörkuðu svæðum. Það er um að gera að við nýtum okkur það.

Herra forseti. Ég hef fagnað mjög aukinni samvinnu við félagasamtök þegar kemur að þessari vinnu almennt og ég er að sjálfsögðu reiðubúin til að bæta enn frekar slíkt samstarf og skoða leiðir til að setja aukinn hlut fjármagns í gegnum slíka vinnu. UN Women og Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna vinna auðvitað framúrskarandi starf og ég tek undir með hv. þingmanni að það er líklegra til árangurs, við getum í raun náð meiri árangri en kannski stærð okkar eða fjármagn segir til um með því að hafa skýran fókus og byggja á þeim styrkleikum sem við höfum. En hvort og þá hvernig aukið verður sérstaklega í það verður aðeins að koma í ljós. Sömuleiðis mun ég vilja setjast niður með öllum þessum félagasamtökum og fá það einfaldlega beint í æð og ná samtali við þau um hvernig við getum aukið enn frekar samvinnuna vegna þess að þetta er eitt af því jákvæða sem við erum öll sammála um og viljum gera betur og erum öll sammála um hversu mikilvægu starfi þessi félagasamtök sinna og við viljum öll styðja enn frekar við það.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Það er von mín að hæstv. ráðherra taki þessi mál föstum tökum nú á nýju kjörtímabili og í nýju starfi. Þar býð ég og sjálfsagt við önnur hér inni sem höfum starfað á þessu sviði fram reynslu okkar og þekkingu. Mig langar líka að hvetja hæstv. ráðherra til að heimsækja flóttamannabúðir og jafnvel stríðshrjáð lönd. Það er reynsla sem myndi hjálpa mikið við það að átta sig á því hvaða málefnum er verið að vinna í. Það er líka von mín að á komandi árum verði aukið við raunverulega þróunaraðstoð, ekki bara bókhaldstrikk.

Virðulegur forseti. Að koma hingað inn sem nýr þingmaður er mikill lærdómur og að koma hingað við þær aðstæður sem nú eru uppi er, held ég, bara mjög sérstakt. Við erum núna rétt fyrir jól að reyna að ná utan um það á nokkrum dögum hvernig við ætlum að haga lífi heillar þjóðar og mér finnst það mjög sérstakt, svo ekki sé nú sterkar tekið til orða. Við séum að höndla með tilverugrundvöll fólks og velta fyrir okkur einhverjum þúsundum milljarða og þetta á bara að gera svona með annarri hendinni á síðustu metrunum. Ég næ ekki alveg utan um þetta. Ég mun sitja sem áheyrnarfulltrúi í fjárlaganefnd og mun þurfa að hafa mig allan við til að skilja og skilgreina hvað eigi sér stað. Manni skilst varðandi þetta plagg sem við erum að þrátta um núna og fara í gegnum að niðurstaðan verði einhver önnur en kemur fram í því af því að ráðherrar, sem urðu til allt í einu og ráðuneyti sem urðu til allt í einu og enginn vissi um nema þessi þrjú sem á toppnum sitja, eiga eftir að leggja fram óskalista sína sem gætu orðið verulegir. Virðulegur forseti. Ég næ því ekki að við séum í slíkum leik þegar við erum að horfa á fjárlög sem eiga að skila 170 milljörðum í mínus og forsætisráðherra lætur hafa eftir sér í fjölmiðlum að sá kostnaður sem til fellur vegna þessara breytinga sé óljós, þau viti þetta ekki. Er þessi kostnaður upp á tugi milljóna eða er hann upp á hundruð milljóna? Miðað við það sem við höfum heyrt hér í morgun og miðað við þá þörf sem er til staðar við að hjálpa fólki við ýmiss konar aðstæður, þá skilur maður ekki að það sé verið að ráðast í slíkar breytingar á þessum tímapunkti. Ég bara næ því ekki. Er það einhver ráðdeild að fara að eyða peningum í slíka hluti núna þegar það er vitað að það er fullt af fólki í neyð sem fær ekki stuðning og þá þjónustu sem því ber í raun og veru? Við heyrum það frá hjálparstofnunum núna að þær hafa ekki getað aukið í. Það er sama upphæð á bréfinu sem fólk fær til að versla í Bónus en vöruverð hefur hækkað þannig að þú færð kannski þrjá fjórðu úr lærinu núna sem þú gast keypt að fullu fyrir síðustu jól. Mér finnst það skjóta skökku við að við séum í desember að velta slíkum hlutum fyrir okkur. Ég næ því bara ekki. Ég hef verið að reyna að skilja hvernig framsetningin er í þessu fjárlagafrumvarpi og mér finnst eins og allt sé skrúfað upp í topp tekjumegin og reynt að stíga á útgjöldin eins og hægt er. Forsendur á tekjuhliðinni eru þannig að loðnuvertíðin á að ganga upp. Við ætlum að veiða þessi 700.000 tonn, held ég að þau séu, sem gert er ráð fyrir. En við heyrum núna að það er bara ekkert auðvelt að finna loðnuna og heldur ekkert auðvelt að veiða hana þannig að við vitum ekki hvort þetta stenst. Þá er líka verið að gera ráð fyrir því að ferðamannaiðnaðurinn verði bara í blússi á næsta ári, 1,4 milljónir ferðamanna á næsta ári. Þeir eru væntanlega 700.000 á þessu ári og voru 400.000 í fyrra. Það á að tvöfalda fjöldann á næsta ári og leggja það til grundvallar í tekjum þjóðarinnar á næsta ári. Mér finnst þetta sérstakt. Síðan er spáð verulegum hagvexti sem getur kannski verið raunhæfur en þeim sem leggja fram spár ber ekkert saman. AGS gerir ráð fyrir 4,1% hagvexti á sama tíma og Seðlabankinn segir 5,3. Meðaltal þessara hagvaxtarspáa sem liggja fyrir er 4,9%. Hvað er rétt? Á að taka þá hæstu eða á að taka þá neðstu eða á að taka meðaltalið? En það er greinilega verið að velja þá bestu. Hvaða þýðingu hefur það ef spá AGS rætist og að hagvöxtur verður bara 4,1%? Við þurfum að sjá þessar sviðsmyndir, hvað geti gerst. Verða tekjurnar eins og þær eru settar fram í þessu frumvarpi? Það eru margar spurningar. Það er kominn listi með umsagnaraðilum sem telur rúmlega 30 aðila og á hann mun væntanlega bætast einhver fjöldi. Það er búið að leggja til að kalla til a.m.k. þrjá eða fjóra til viðbótar á listanum sem fyrir liggur, þannig að ég held að fjárlaganefnd muni sitja sveitt á næstu vikum við að reyna ná utan um þetta til að hægt verði að fara í 2. umr. fjárlaga fyrir jól. Það er líka ýmislegt í þessu frumvarpi sem vekur athygli mína sem þingmaður Suðurkjördæmis. Við heyrðum það hér í upphafi að það kom áskorun frá Sveitarfélaginu Hornafirði um byggingu hjúkrunarheimilis og það er ekkert að sjá í þessu fjárlagafrumvarpi að verið sé að velta því eitthvað fyrir sér. Þegar ég reyni að lesa út úr þessu þá sé ég að það er gert ráð fyrir 1,5 milljörðum í að klára byggingu hjúkrunarheimilis í Árborg sem er nú risin og verður hægt að klára. Síðan er horft til þess að í Stykkishólmi eigi að byggja 28 rými. Ég sé ekki í fjárlagafrumvarpinu að það sé gert ráð fyrir byggingu hjúkrunarheimilis á Suðurnesjum. Kannski er það að finna einhvers staðar, ég bara kann ekki að lesa út úr því, en mér þætti það skrýtið eftir allt sem á undan er gengið, við erum búin að vera í rúm tvö ár að berjast við ráðuneytið að koma þessu í gang eftir að hafa skrifað undir samning í febrúar 2019, að sjá ekkert um það í fjárlagafrumvarpinu. Landspítalinn er að drukkna, hann og sjúkrastofnanir eru fullar af veiku fólki sem gæti verið í annars konar þjónustu, þar með talið á hjúkrunarheimilum. Ég skil ekki að það sé ekki verið að byggja ódýrari úrræði heldur en þau að halda fólki veiku á spítölum þegar það gæti verið í annars konar umönnun. Það er mjög erfitt að ná utan um það hvers vegna verið er að vinna á þennan hátt. Það vekur líka athygli mína, hafandi verið að berjast fyrir því að að ný heilsugæslustöð verði sett á laggirnar á Suðurnesjum þar sem búa 30.000 manns og það er bara ein heilsugæslustöð - það eru 4.000 manns sem keyra Reykjanesbrautina til að leita læknis í Reykjavík - að verið sé að áætla að 100 milljónir fari í undirbúning á heilsugæslu sem barist hefur verið fyrir í mörg ár. 100 milljónir. Þetta er bara dropi í hafið. Það kostar um milljarð að byggja leikskóla. Ég átta mig ekki á því hvernig stendur á því að ekki sé verið að drífa í uppbyggingu þessara úrræða til að létta álaginu á sjúkrastofnunum. Ég næ ekki utan um þetta. Í Suðurnesjabæ búa 3.700 manns. Þar er engin aðstaða. Það er engin heilbrigðisþjónusta í sveitarfélaginu Suðurnesjabæ.

Herra forseti. Mér fannst dálítið gott hvernig hv. þingmaður orðaði það; ráðherrar sem urðu til og enginn vissi um nema formennirnir sjálfir. Ekki einu sinni fólkið sem samdi þessi fjárlög vissi af viðbótarráðherranum því að fjárheimild til launa ráðherra er óbreytt frá síðustu fjárlögum þó að einum ráðherra sé bætt við þetta. Það er ekki endilega hægt að kalla þetta bara ógagnsæi, þetta pukur formannanna með allt í kringum þessa stjórnarmyndun, ekki bara gagnvart þjóðinni eða okkur í stjórnarandstöðunni heldur sínu eigin fólki og starfsfólki ráðuneytanna, er alveg stjarnfræðilegt. Vegna þess að hv. þingmaður býr að reynslu sem sveitarstjórnarmaður í Reykjanesbæ um nokkuð langt skeið þá held ég að hann sé örugglega sammála mér, og ég ímynda mér flestum í þessum sal, um að stundum þarf aðeins að stokka upp í stjórnkerfinu. Stundum þarf að breyta verkefnum nefnda eða ráðuneyta þannig að þau skili sínu betur, nái kannski betur utan um stöðuna í sveitarfélaginu eða ríkinu á þeim tíma, að þau nái markmiðum ríkisins og ríkisstjórnar eða sveitarstjórnar betur fram. Mögulega hefur hv. þingmaður haft aðkomu að slíkum skipulagsbreytingum á sínum tíma í Reykjanesbæ. En er ekki rétt að byrja á hinum endanum, byrja á því að vinna greiningar, ræða við fólkið sem sinnir störfunum til að sjá hvernig sé hægt að nýta þessar breytingar til góðs frekar en að koma bara með einhvern stjórnarsáttmála ofan af Sínaífjalli og segja: Hér er þetta. Svona á þetta að vera, gott fólk, allir í bátana?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Jú, ég hef komið að slíkum breytingum í mínum störfum sem sveitarstjórnarmaður. Ég sit mitt fjórða kjörtímabil í sveitarstjórn þannig að ég er búinn að vera í sveitarstjórn í 16 ár, hef tekið þátt í sveitarstjórnarmálum frá 1998 og hef komið að ýmsu á þeim vettvangi. En auðvitað er það smávaxið í samanburði við það sem verið er að gera hér. Ég held að þegar ríkisstjórn er mynduð þegar árið er að verða búið, og fjárlög þurfa að liggja fyrir fyrir árslok, sé óráð að gera þetta með þessum hætti. Það er auðvitað hægt að búa til málefnasamning sem felur í sér að á döfinni sé að breyta fyrirkomulagi Stjórnarráðsins á kjörtímabilinu. Þá getur átt sér stað það sem hv. þingmaður nefndi, að fara í greiningar og skoða málin, eins og við gerum á sveitarstjórnarstiginu. Við ráðum til okkar sérfræðinga sem hjálpa okkur við að skoða það skipulag sem við erum að vinna eftir og hvort það þjóni þeim hagsmunum sem við erum að reyna að vinna að. En við þurfum ekkert endilega að gera þetta í byrjun. Sveitarstjórnir taka yfirleitt við í maí þannig að það gefst ráðrúm áður en fjárhagsáætlun næsta árs þarf að liggja fyrir. Mér finnst það því vera algert óráð að koma með slíkar breytingar á síðustu metrum ársins og segja svo að kostnaðurinn sé óljós. Mér finnst það bara algert rugl.

Herra forseti. Það er bara elegant og einföld lausn að segja bara í málefnasamningnum hvað þú ætlar að gera á næsta ári eða tveimur í stjórnkerfisbreytingum. Sveitarfélög úti um allt land gera það þannig. Ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur gerði það þannig. Þar var ráðist í miklar og nauðsynlegar breytingar á stjórnkerfinu en það var ekki gert án greininga, án samráðs við starfsfólk. Það var gert akkúrat eins og hv. þingmaður nefnir, með því að segja í stjórnarsáttmála: Við viljum efla ráðuneytin þannig að þau sinni sínu betur. Svo var eiginlega allt kjörtímabilið tekið í það, í tveimur meginskrefum. Stærsta skrefið var stigið veturinn 2010–2011, svo var lokahnykkurinn 2012–2013 þegar umhverfis- og auðlindaráðuneyti og atvinnuvegaráðuneyti urðu til. Þetta er ekkert flóknara. Þetta sýnir starfsfólkinu virðingu og þetta sýnir verkefninu virðingu að vinna þetta, jú, út frá pólitískri sýn en á faglegan hátt, ekki með pólitísku fúski alla leið. En ég ætlaði nú ekki að dvelja mikið við þetta. Ég treysti því að hv. þingmaður, þótt aðeins sé hann áheyrnarfulltrúi í fjárlaganefnd, muni fylgja þessu rækilega eftir af því að þetta skiptir máli í samhengi fjárlaganna. Mig langar aðeins að ræða ástandið á svæðinu, á Reykjanesskaga. Sumarfundur ríkisstjórnarinnar var haldinn í Salthúsinu í Grindavík í ágúst, minnir mig, og þar komu ráðherrarnir mjög kátir og sögðust hafa hlustað mikið á heimamenn. En ég skil hv. þingmann þannig að ráðherrarnir hefðu kannski ekki meðtekið mikið af því sem var sagt á þessum fundi. 

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að halda því fram að þessar breytingar sem eiga sér stað séu ekki réttmætar. En að mínu viti eru þær rangt tímasettar. Ég held að það hefði verið betra að fara hægar í sakirnar og reyna að vinna þetta betur til að ná utan um það og að allir nái utan um þær breytingar sem eiga sér stað, ekki bara þessir þrír umræddu aðilar sem hér voru nefndir heldur þingmenn allir og starfsmenn allir, þannig að við værum að vanda okkur. Já, það var haldinn fundur í Grindavík og ég var á þeim fundi. Það hafa svo sem verið haldnir margir fundir og ég ætla bara að þakka ríkisstjórninni fyrir að þegar WOW féll 2019 voru haldnir margir fundir og skoðaðir möguleikar til þess að hjálpa sveitarfélögunum á Suðurnesjum við þær aðstæður sem þá voru uppi. En þær voru í raun og veru bara djók miðað við það sem síðan gerðist í Covid. Atvinnuleysið í kringum WOW var í kringum 10% en fer síðan upp í 25% í Covid-ástandinu þegar flugvellinum er bara lokað. Ætli það séu ekki u.þ.b. 40% af því sem við erum að gera á Suðurnesjum sem verður til vegna flugstöðvarinnar og tengdrar starfsemi, þannig að þetta hefur veruleg áhrif á sveitarfélögin. Þrátt fyrir að þau sértæku verkefni sem ráðist var í hafi virkað þá virkuðu þau ekki fyrir þá sem voru enn á atvinnuleysisbótum, þau 25% sem voru á atvinnuleysisbótum. Það hjálpaði þeim ekki, enda var atvinnuleysisbótatímabilið það stysta á öldinni.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og verð að taka undir að ég er býsna hvumsa yfir því ábyrgðarleysi ríkisstjórnarinnar að hafa ekki hugmynd um þann kostnað sem fylgir uppskiptingu allra þessara ráðuneyta. Í gærkvöldi gerði ég tilraun til að fá einhverjar upplýsingar hjá forsætisráðherra, sem er jú framkvæmdastjóri eða öllu heldur forstjóri þessa fyrirtækis sem er ríkisstjórn Íslands, sem ætti að hafa yfirsýn yfir þau verkefni sem fram undan eru. Ég kom algjörlega að tómum kofanum þegar kom að því að fá svör við annars vegar bara yfirsýninni, matinu á verkefninu; hver væri ávinningurinn og síðast en ekki síst hver væri kostnaðurinn. Nú er það svo að þetta er ekki í fyrsta skipti sem þessir þrír flokkar í ríkisstjórn fara í svona aðgerðir. Það gerðist á síðasta kjörtímabili að velferðarráðuneytið var klofið niður og kostnaðaráætlun við þá aðgerð að færa jafnréttismálin frá félagsmálaráðuneyti yfir í forsætisráðuneytið var 270 milljónir, bara við þetta, bara við að flytja þetta eina verkefni milli félagsmálaráðuneytis yfir í forsætisráðuneyti og að skipta upp í rauninni. Það var ekki verið að fjölga ráðherrum, bara skipta þeim upp, bara búa til vegg á milli, síló á milli, 270 milljónir bara fyrir það. Það var áætlunin. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og líka fyrir þær upplýsingar sem hún hefur verið að setja hérna fram, að þessi einstaka uppskipting sem þarna átti sér stað hafi kostað 270 millj. kr. samkvæmt áætlun. Svo vitum við náttúrlega ekki hvað hún kostaði þegar upp var staðið. En maður verður hálfhvumsa að heyra slíkar tölur, 270 milljónir, sem eiga að fara í uppskiptingu þarna. Við vitum að það voru bara forsætisráðuneytið, fjármálaráðuneytið og sveitarstjórnar- og samgönguráðuneytið sem fengu frið að mestu leyti, allt hitt var sett á flot. Ef þessi tala, 270 millj. kr., væri margfölduð með einhverri tölu sem gæti orðið til þegar við áttum okkur á því hvað er að gerast, hvað fer á milli ráðuneyta og hvaða starfsmenn flytjast til, hverjum þarf að segja upp og hverja þarf að ráða - varðandi þetta nýja ráðuneyti, sem farið er að kalla VIN, þá er búið að ráða fólk til að vinna að því að koma því á koppinn og ekki verður það ókeypis. Það verður fróðlegt að sjá margföldunartöluna í þessu, með hvaða tölu við eigum að margfalda þessar 270 milljónir til þess að fá út endanlega útkomu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Já, í því tilfelli sem ég var að ræða var verið að taka eitt verkefni úr einu ráðuneyti og færa yfir í annað og kostnaðarmatið á þeim flutningi var 200 millj. kr. Það þurfti að fjölga þarna einhverjum starfsmönnum af því að það var vilji stjórnarinnar að efla jafnréttismálin, sem er virðingarvert. 70 millj. kr. var bara grófa fjárhagsáætlunin á því að skipta þessu upp. Það var sem sagt ekki verið að fjölga ráðherrum. Af því að hv. þingmaður nefndi að forsætisráðuneyti, fjármálaráðuneyti og sveitarstjórnarráðuneyti væru kannski einu ráðuneytin sem ekki færu á flot í þessari uppskiptingu sem við horfum fram á, sem er einhver mesta uppskipting á Stjórnarráði Íslands í lýðveldissögunni, við skulum halda því til haga, óundirbúin aðgerð án yfirsýnar, þá er það ekki svo með sveitarstjórnarráðuneytið. Þar er verið að byggja upp nýtt innviðaráðuneyti sem tekur skipulagsmálin öll úr umhverfisráðuneytinu, húsnæðismálin úr félagsmálaráðuneytinu, þannig að við getum rétt ímyndað okkur hvað það er mikil uppskipting að fara að eiga sér stað bara í því ráðuneyti. Þar þarf að fjölga starfsfólki umtalsvert o.s.frv., fyrir utan það að ef við horfum t.d. á málaflokkinn menntamál má ætla að í menntamálaráðuneytinu sé mikil samnýting á starfsfólki þvert á skólastig þannig að hægt er að nýta sama starfsmanninn á nokkrum sviðum. Nú er hins vegar verið að taka menntamálin og dreifa þeim á a.m.k. þrjú ráðuneyti. Þá sér maður alveg að varla er verið að samnýta ákveðna starfsmenn milli skólastiga heldur þvert á móti. Og ríkisstjórnin hefur í rauninni alveg viðurkennt að það muni þurfa að fara í töluverða fjölgun á starfsfólki í Stjórnarráðinu. Og þeir sem gerst þekkja til segja að líklega muni 200 af 700 starfsmönnum Stjórnarráðsins verða fluttir til í starfi.

Virðulegur forseti. Manni fallast eiginlega bara hendur þegar maður heyrir þetta. Við erum búin að vera að hlusta á þá sem bent hafa á það sem við gætum verið að gera fyrir fólk í neyð, til gagns. Þegar hv. þingmaður nefnir alla þessa hluti þá er ég hættur að hugsa í tugum milljarða, ég er líka hættur að hugsa í hundruðum milljóna. Við hljótum að fara þurfa að hugsa einhverjar stærri tölur en það sem mun þá að öllu jöfnu bætast við þann 170 milljarða í halla sem búið er að teikna upp í því frumvarpi sem verður ekki. Ég spyr: Hver er forgangsröðunin núna á þessum tímapunkti? Ætlum við bara að vera að leika okkur með hvort þessi eigi að sitja í þessum stól eða þessum eða þarna frammi eða hérna inni? Er þetta það sem við eigum að vera að leggja áherslu á á þessum tímapunkti? Það er búið að benda á að við stöndum okkur mjög illa í því að styðja við fólk í neyð samanborið við hin Norðurlöndin. Ef við værum t.d. að eyða 1 milljarði til að setja inn í sálfræðifrumvarpið sem var samþykkt hér á síðasta ári í stað þess að vera að gera þetta, væri þá ekki miklu gagnlegra að eyða fjármununum í það eða að styðja við fólk á flótta, setja þetta í þróunaraðstoð eða hækka barnabætur eða gera ýmislegt annað en að vera bara að leika okkur að því að svissa á einhverjum stólum?

Hæstv. forseti. Ég hef fylgst af athygli með 1. umr. um fjárlagafrumvarp Bjarna Benediktssonar, fjármála- og efnahagsráðherra, hér á liðnum sólarhringum og mér hefur þótt hún upplýsandi, efnisleg og góð og gefa kjósendum, almenningi, góða mynd af því hvað er hér á ferðinni. Til þess er auðvitað starf okkar hér á hinu háa Alþingi, að upplýsa, að rýna til gagns og í gegn og veita það aðhald sem hver stjórnarmeirihluti þarf á að halda. Það hefur valdið mér svolitlum vonbrigðum, ég get þó ekki sagt að ég sé hissa, að stjórnarliðar, þingmenn, þeir sem styðja þessa ríkisstjórn, hafa ekki tekið mikinn þátt í þessari umræðu. Þeir taka vonandi við sér í nefndinni sjálfri, í hv. fjárlaganefnd, og kannski við 2. umr. Hver veit? Þannig virkar nú lýðræðið, með málefnalegum skoðanaskiptum og því að stjórnvöld, hv. þingmenn, geti fært rök fyrir því hvers vegna þeir séu fylgjandi einni aðferð en ekki annarri, einni nálgun en ekki hinni. En það sem kannski er skýrast hér er að umræðan og fjárlagafrumvarpið, texti þess, hefur varpað skýru ljósi á þá staðreynd að nýtt ráðuneyti, annað ráðuneyti Katrínar Jakobsdóttur, hæstv. forsætisráðherra, er, eins og ég óttaðist, að einhverju leyti myndað um lægsta pólitíska samnefnara í þeim málaflokkum þar sem lengst er á milli stjórnarflokkanna. En þetta er í reynd tvískipt nálgun af því að eitt er að auðvitað eru þrír stjórnmálaflokkar ekki sammála um öll atriði, og hafa ólíkar áherslur. Þá er farin þessi leið lægsta samnefnara sem við reyndar sáum allt síðasta kjörtímabil. En það er líka þannig, eins og hér hefur verið bent á, að það eru vissulega mjög stórir málaflokkar þar sem stefna Vinstri grænna, Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins fellur í einum og sama farvegi og rennur þar. Sú stefna hefur verið kennd við íhald. Ég veit ekki hvort það er rétta orðið, en það lýsir því að einhverju leyti. En fyrst og fremst snýst hún um varðstöðu um óbreytt valdakerfi, óbreytt auðlindakerfi og varðstöðu um þá sem fara með völd auðsins í þessu samfélagi. Og öll vitum við hvar auðurinn verður til á Íslandi. Hann verður til við nýtingu náttúrulegra auðlinda, hann verður auðvitað til í verslun og þjónustu að einhverju leyti, en lykillinn að Íslandi er aðgangur að náttúrulegum auðlindum, hefur alltaf verið og verður um einhverja framtíð af því að mér sýnist á þessu fjárlagafrumvarpi að það eigi ekki að reyna með neinum sannfærandi hætti að byggja undir nýjar útflutningsatvinnugreinar eða nýta mannauðinn í landinu með þeim hætti að horfi til framfara og uppbyggingar á sviði atvinnulífsins. Gott og vel. Hæstv. forsætisráðherra hefur rætt um að ríkisstjórnin spanni litróf stjórnmálanna. Hún kann að gera það í ákveðnum málaflokkum en mér finnst hún eiginlega frekar vera litförótt. Hún skiptir litum og það fer eftir því hvað er til umfjöllunar hvar þessa ríkisstjórn ber niður. Það er auðvitað það sem gerist, hæstv. forseti, þegar stjórnmálaflokkar taka að sér það verkefni, sjálfviljugir og með opin augun, í annað skiptið á fjórum árum, að sprengja upp hið pólitíska landslag á Íslandi. Við höfum rætt það í þessari umræðu og það hefur verið rætt oft og úti í samfélaginu og það mátti hafa ákveðinn skilning á því hvers vegna Vinstri græn fóru í stjórnarsamstarfið fyrir fjórum árum. En ég get ekki lýst vonbrigðum mínum sem Samfylkingarkonu og jafnaðarmanns yfir því að flokkur sem kennir sig við vinstri og grænt skuli tvisvar á fjórum árum taka yfirvegaða, kalda, pólitíska ákvörðun um að vinna áfram með þeim tveimur flokkum sem við sem eldri erum þekkjum sem helmingaskiptaflokkana því að þeir hafa á síðustu öld, alla tíð og allan lýðveldistímann, verið með alla þræði valdsins í þessu landi í sínum höndum. Þeim þráðum hafa þeir haldið með útdeilingu gæðanna, hvort sem það var nú til verktaka sem þjónustuðu herinn á meðan hann var á Miðnesheiði, útdeilingu til þeirra sem fengu innflutningsleyfi eða ekki hér í gamla daga, hverjir keyptu togarana, útdeilingu nýtingarréttar auðlindarinnar og hvernig það hefur farið o.s.frv. Og þá er ég ekki byrjuð að tala um hvernig þessir tveir flokkar hafa áratugum saman raðað öllu sínu fólki skilvirkt og vel inn í þær valdastöður þar sem þessir flokkar telja sig þurfa að vera. Þar er kannski dómskerfið nærtækasta dæmið. Borgarnes kemur upp í hugann. - En það þarf að sækja fram og byggja upp. Mun þessi ríkisstjórn gera það? Því miður er fátt sem bendir til þess í fjárlagafrumvarpinu. Auðvitað á fjárlagafrumvarpið að halda gangandi þeirri starfsemi sem þarf að vera gangandi í landinu. Mig langar að vitna í hv. þm. Samfylkingarinnar, Kristrúnu Frostadóttur, sem er fulltrúi okkar í fjárlaganefnd, en hún hefur dregið það fram að í fjárlagafrumvarpinu stendur beinlínis skrifað svart á hvítu að ekki eigi að efna til annarra teljandi nýrra útgjalda nema þeirra sem tengjast aðstæðum af völdum kórónuveirufaraldursins. Það þýðir í rauninni það, sem við vitum svo sem eftir að hafa lesið frumvarpið, að jú, að sjálfsögðu ætlar ríkisstjórnin að bregðast við því ástandi sem skapast hefur vegna heimsfaraldurs kórónuveirunnar. Að sjálfsögðu. En ætlar hún að gera eitthvað meira? Ætlar hún að horfa til langrar framtíðar? Ætlar hún að byggja upp? Nei, það ætlar þessi ríkisstjórn ekki að gera. Þetta frumvarp ber ekki með sér að neitt slíkt sé í pípunum. Ráðstöfun sem þó horfir til bóta, eins og það að hækka frítekjumark eldri borgara, er sjálfsögð aðgerð, en við vitum öll, af því að hver einasti stjórnmálaflokkur á Íslandi hefur skoðað þetta og gefið um það loforð í aðdraganda kosninga, að hækkun frítekjumarks atvinnutekna eldri borgara snertir u.þ.b. 1.500 af 40.000 manns sem þiggja ellilífeyri. Það að hækka skerðingarmörkin gagnvart lífeyrissjóðstekjum er auðvitað allt önnur og miklu stærri aðgerð og aðgerð sem leiðir til miklu meiri jöfnuðar og er miklu meiri þörf á en sú sem hér er gerð, þótt hún sé ágæt svo langt sem hún nær. Hér hefur margoft komið fram og er minnt á það reglulega í ræðum mjög margra hv. þingmanna að það er eins og það komi þessari ríkisstjórn ekki við hver kjör þeirra eru sem eru með skerta starfsgetu og/eða búa við fötlun, kjör fatlaðs fólks á Íslandi. Jú, það er boðið þetta 1% umfram verðlagshækkun, ef ég man það rétt, sem verðbólgan mun náttúrlega éta upp ef hún heldur áfram með þessum hætti. Þá er ekki talað um kjaragliðnunina á milli lægstu launa og bótanna, 80.000 kr. Það er stórkostlega há upphæð fyrir hvern einasta mann, hvern einasta karl og konu í landinu sem þarf að vera á örorku. Síðan er heldur ekki snert á frítekjumarki atvinnutekna sem hefur, eins og allir vita, verið á sama stað í 12 ár frá því að Jóhanna Sigurðardóttir var félagsmálaráðherra hér á Íslandi. Mig langar aðeins að nota tækifærið, hæstv. forseti, til að nefna til sögunnar þau efnisatriði sem forystukonur verkalýðshreyfingarinnar hafa nefnt á undanförnum dögum og ritað um greinar í fjölmiðla. Drífa Snædal, forseti ASÍ, bendir á það augljósa, þ.e. stöðu húsnæðiskerfisins, staða húsnæðismarkaðarins. Við í Samfylkingunni höfum talað fyrir því og viljum að sjálfsögðu efla hið almenna húsnæðiskerfi. Það er m.a. gert með því að tvöfalda stofnframlögin og við teljum í rauninni enga ofrausn að gera það vegna þess að það er leið til að byggja öruggt og gott og ódýrt húsnæði fyrir fólk með lágar tekjur eða meðaltekjur, og hún skilar sér. Bjarg hefur sýnt okkur það að hún skilar sér beint í vasa launafólks. Þetta hefur verið og er krafa verkalýðshreyfingarinnar, sjálfsögð og eðlileg, enda vitum við öll að húsnæðisöryggi er grundvöllur velferðar og góðs lífs hverrar einustu manneskju hér á landi. Án húsnæðisöryggis er hættan á fátækt, heilsubresti og öðrum vondum afleiðingum þess mjög mikil og við framleiðum erfiðleika, ef ég má taka svo ósmekklega til orða, með því að tryggja fólki ekki húsnæðisöryggi. Með því að auka framlög til almennra húsnæðiskerfisins erum við auðvitað líka að grípa til alvöruaðgerða til að auka framboð húsnæðis á markaði. Það að auka framboðið minnkar verðpressuna eins og allir vita. Það kemur öllum til góða á endanum að gera það þannig. Það fjölgar íbúðum á markaði, þær eru á viðráðanlegu verði og það á auðvitað að hafa áhrif á allan markaðinn, kemur öllum til góða. Eins og við vitum með húsnæðismarkaðinn, þó að við köllum hann markað og hann lúti auðvitað að einhverju leyti lögmálum framboðs og eftirspurnar þá er það er samt þannig að ef við skildum hann bara eftir í höndum markaðsaflanna þá ættu efnaminnstu hóparnir engin tækifæri til að koma sér þaki yfir höfuðið, hvorki í leigu né eigu. Ég tek því undir með forseta ASÍ, stórátaks er þörf og það eru engar nýjar fréttir. Þetta hefur verið fjallað um árum saman. Sú sem hér stendur sat í sínu fyrra starfi í átakshópi um húsnæðismál sem skilaði af sér fyrir líklega að verða þremur árum. Það lá algerlega fyrir hvað þurfti að gera og ríkisstjórnin var með langan lista af verkefnum sem þurfti að ráðast í. Auðvitað hefur verið ráðist í sum en það hefur t.d. ekki verið ráðist í eitt það mikilvægasta sem þar var lagt til og það var að efla vernd leigjenda á markaði, grundvallaratriði fyrir húsnæðisöryggi. - Hafi ég skilið hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra rétt hyggst ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hækka svokölluð skerðingarmörk barnabóta eða stuðnings við foreldra sem eru með börn á sínu framfæri, upp í 390.000 kr. Til að allir skilji það rétt þá þýðir það það að barnabætur byrja að skerðast við tekjur sem eru 390.000 kr., sem er nálægt lágmarkslaunum í landinu. Ég veit ekki hvort ég á að segja þetta, en jú, þetta veldur mér eiginlega djúpum vonbrigðum af því að ég held að hvar sem við erum í flokki þá hljótum við að vera sammála um að það að jafna kjör barna og ungmenna í landinu sé það mikilvægasta sem við getum gert sem stjórnmálamenn, það allra mikilvægasta. Stuðningur við foreldra barna, svokallaðar barnabætur, er besta leiðin til þess að jafna stöðu barna og ungmenna á Íslandi. Langbesta leiðin til þess. Hún lyftir börnum upp úr fátækt, gefur þeim félagsleg tækifæri sem þau hefðu annars ekki og skapar jafnvægi og jöfnuð í samfélaginu, sem ég vona að við viljum öll hafa. Þess vegna hafa jafnaðarmenn í nágrannalöndum okkar alltaf nýtt barnabótakerfi sem sitt aðaltilfærslukerfi innan hins stóra skattkerfis og það eigum við að gera. Ég heiti á þingmenn stjórnarandstöðu og stjórnarmeirihluta að taka höndum saman með okkur í Samfylkingunni sem viljum hækka þessi skerðingarmörk mun meira og gera það þannig að við búum til stuðning við fjölskyldur í landinu og foreldra barna sem skiptir máli fyrir börnin, sem losar börn sem eiga efnalitla foreldra úr fátæktargildrum og gefur þeim tækifæri sem þau hefðu annars ekki. Við verðum að breyta þessu og við verðum að skynja ábyrgð okkar í því að búa að yngstu kynslóðum þessa lands þannig að þau eigi raunverulega tækifæri til að mennta sig, til að þroskast, til að stunda tómstundir og verða að fullþroska einstaklingum í lýðræðissamfélagi sem telja sig geta lagt til, vilja vera með, eru virkir þátttakendur. Þetta er mikilvægasta hlutverk okkar sem stjórnmálamanna. Ég fer ekki ofan af því. Mig langar aðeins að tala um orðræðuna um opinbera starfsmenn. Formaður BSRB, Sonja Ýr Þorbergsdóttir, bendir á það í góðri grein sem birtist í gær hvernig orðræða bæði Samtaka atvinnulífsins og stjórnmálamanna um opinbera starfsmenn er ólíðandi. Verið er að ræða um starfsfólk í menntakerfinu, heilbrigðiskerfinu, í félagsþjónustunni sem bagga á samfélaginu. Þetta eru sömu starfsstéttir, sama fólk og hefur haldið Íslandi gangandi í tvö ár á tímum heimsfaraldurs. Hjúkrunarfræðingarnir, leikskólakennararnir, slökkviliðsfólkið, strætóbílstjórarnir og fleiri má nefna, fólkið sem sér til þess að við getum stundað vinnu okkar, að við fáum heilbrigðisþjónustu, að börnin okkar fái menntun, fólkið sem ræstir allt húsnæði hins opinbera og allt fólkið sem hingað hefur komið til að hjálpa okkur á vinnumarkaði frá öðrum löndum til að sinna störfunum sem við eigum hreinlega ekki fólk í, mjög margt af því fólki eru opinberir starfsmenn. Það rennur mér til rifja, sérstaklega í ljósi þess augljósa árangurs og þeirra fórna sem færðar hafa verið í starfi þessara starfsstétta á síðustu tveimur árum, að menn leyfi sér að ræða um heilu stéttirnar sem einhvers konar afætur á samfélaginu. Þetta er ekki boðleg umræða og ég tek undir með formanni BSRB sem segir það ábyrgðarhluta að talsmenn stórfyrirtækja og talsmenn atvinnurekenda skuli leyfa sér að tala með þessum hætti. Mig langar að lokum að ræða um það sem hér hefur verið mikið rætt bæði í morgun og í gær í þessum ræðustóli, en það eru hinar miklu skipulagsbreytingar í Stjórnarráðinu. Ég get alveg viðurkennt að ég held að það sé oft gott að stokka upp. Ég held að það sé ágætisleið til að aðlaga stjórnkerfið að kröfum, breyttum aðstæðum og líka að áherslum ríkisstjórna, og geri ekki athugasemdir við það. En ég geri athugasemdir við skort á undirbúningi og algera óvissu um það hvað þessar breytingar munu kosta. Við vitum það alveg sérstaklega að þegar ráðamenn ráðast í svona breytingar án þess að gera um það fjárhagslega verkáætlun - sé hún til þá hef ég ekki séð hana og það væri gott að fá hana fram, kannski kemur hún fram í hv. fjárlaganefnd, hvað veit ég - þá eru meiri líkur en minni til þess að kostnaður fari úr böndunum og að ófyrirséðir kostnaðarliðir dúkki upp einhvers staðar í ferlinu. Þetta segir sig sjálft og það eru svo sem engar nýjar upplýsingar. Það er líka á þessu hlið sem Friðrik Jónsson, formaður BHM, Bandalags háskólamanna, hefur bent á og ritað hæstv. forsætisráðherra um það bréf, en það er auðvitað að allt þetta starfsfólk í Stjórnarráðinu hefur réttindi sem opinberir starfsmenn og það er ekki hægt að skáka fólki til bara einhvern veginn. Það þarf að gæta að réttindum þess á vinnumarkaði, það þarf að gæta kjarasamningum. Ég held nú reyndar að flestir í Stjórnarráðinu geri sér grein fyrir því að það þarf að gera. En það er ekki síður mikilvægt í þessu samhengi að upplýsa fólk um hvert það er að fara og hvers vegna, hver nýju verkefnin verða, og eins og formaður BHM orðaði það svo ágætlega í viðtali í vikunni, hvar það eigi að mæta í vinnuna og hvert umhverfið verður. Miklar breytingar á vinnustöðum geta valdið mikilli óvissu og vanlíðan, það þekkjum við, og það sem ber kannski helst að varast við slíkar breytingar er einmitt að búa til óþarfa óvissu. Við vitum að þegar fólk þarf að starfa í umhverfi þar sem það veit ekki nákvæmlega hver verkefnin eru eða þau breytast daglega eða fólk er á einhverri ferð og fer yfir í eitthvert annað ráðuneyti eða hvernig sem það er, þá dregur það hreinlega úr vinnugleði, framleiðni og hægir á. Án þess að ég vilji vera hér með óþarfa svartsýni þá held ég að miðað við hvernig undirbúningurinn er eða miðað við skort á undirbúningi þá sé ekki ólíklegt að það verði ekki jafn mikil framleiðni í Stjórnarráðinu næstu mánuði eins og annars yrði. Þetta þarf allt að taka með í reikninginn af því að þetta er bara hluti af því stjórnkerfi sem við höldum úti og við viljum að verkefnin gangi hratt og vel og snurðulaust. Svo er eitt allra síðast, hæstv. forseti, sem gott væri að íhuga líka hér við 1. umr. um fjárlagafrumvarp fjármála- og efnahagsráðherra: Eitt af því sem þessi nýja ríkisstjórn ætlar að gera er að búa til eitthvað sem heitir umhverfis-, orku- og auðlindaráðuneyti. Tilgangurinn er nokkuð augljós, held ég. En það sem hér er ekki gert er kannski það sem þyrfti að skoða betur. Hér er vannýtt tækifærið til þess að setja á stofn alvöruauðlindaráðuneyti á Íslandi, sem allar náttúruauðlindir myndu heyra undir og ramminn um umgengni við þær væri þar. Eins og við vitum þá hefur þessum málaflokki verið dreift á nokkur ráðuneyti mjög lengi og mér hefði þótt það vera mikið framfaraskref ef í þessari uppstokkun ríkisstjórnarinnar hefði verið tekið það skref að stofna loksins auðlindaráðuneyti í Stjórnarráðinu sem stæði undir nafni, hefði það mikilvægi og þá stöðu að til þess væri litið og eftir því tekið. Við vitum öll, og það blasir við að með því að setja orkumálin inn í umhverfisráðuneytið, að það er náttúrlega verið að búa til vettvang orkuskipta þar sem línan er að það þurfi að virkja meira til þess að orkuskiptin fari fram. Tilgangurinn helgar meðalið og það verður einhvern veginn að sjálfstæðu afli, nálgist fólk það mikilvæga verkefni, orkuskiptin, sem það er, með þeim hætti að það sé orðið að eins konar framkvæmdaáætlun um virkjanir. Það verður fróðlegt að fylgjast með því hvernig nýjum hæstv. umhverfis-, orku- og auðlindamálaráðherra mun farast úr hendi að glíma við þessa mikilvægu og stóru málaflokka. Ég ætla að taka undir sjónarmið sem komið hafa fram, m.a. frá talskonu Landverndar, að svo virðist sem náttúruverndarsjónarmið og önnur sjónarmið, sem þurfa alltaf að vera í forgrunni í umhverfisráðuneytinu, hafi verið gengisfelld í þessum áformum. Það er svolítið merkilegt, hæstv. forseti, að í allri umræðunni um loftslagsmálin og loftslagsvána og hamfarahlýnunina, sem er sannarlega stærsta viðfangsefni okkar á þessari öld, þá vill stundum gleymast að það er líka verkefni okkar að standa vörð um fjölbreytt lífríki, um samninginn sem það varðar, sem er líka samningur Sameinuðu þjóðanna. Ég ber ugg í brjósti ef ríkisstjórnin og stuðningsmenn hennar halda að það sé til ein patentlausn á loftslagsmálunum, það eina sem þurfi að gera á Íslandi á næstu árum sé að virkja til orkuskipta, því að þá erum við sannarlega komin á stað sem gæti skapað meiri vanda og fleiri deilur en ef við nálguðumst loftslagsmálin úr öllum áttum, sem er auðvitað það sem við þurfum að gera. Þau þurfa að skera í gegnum alla málaflokka í Stjórnarráðinu. Allt sem við gerum, allt sem við ákveðum, allar framkvæmdir sem yfirvöld fara í, allt sem hið opinbera fer í, verður að miða að því að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Það er stóra verkefnið og þannig ber að nálgast það.

Herra forseti. Hv. þingmaður var um skeið umhverfisráðherra, það var stutta nafnið á þeim tíma, árin 2007–2009. Við þekkjum það sem höfum látið okkur þennan málaflokk varða í þetta langan tíma hvað umræðan hefur þróast ótrúlega mikið, hvað það sem þótti róttækt og eiginlega bara brjálæðislega róttækt 2007–2009 er núna engan veginn næstum nærri nóg. Þegar ég var núna í síðasta mánuði á fundi loftslagsnefndar Sameinuðu þjóðanna í Glasgow fór ég að velta fyrir mér hvort fólk eins og við sem hefur verið þetta lengi í bransanum væri farið að verða sjálfstætt vandamál í baráttunni gegn loftslagsbreytingum, að því gefnu að viðkomandi hefði ekki breytt um takt á þessum tíma. Ég veit að ég og hv. þingmaður höfum greikkað sporið á síðustu árum, sem sést t.d. á því að við stöndum saman að frumvarpi mínu um aukinn metnað, gagnsæi og aðhald í loftslagsmálum, sem er það lengsta sem gengið hefur verið hér í þessum sal. En ég velti fyrir mér hvort fólkið við ríkisstjórnarborðið sé í stjórnarsáttmála enn þá að miða árangurinn við það sem hefði þótt vera stjarnfræðilega góður árangur fyrir áratug síðan, hvort það sé vandamálið. Í Glasgow upplifði ég, þar sem ég sat inni í sal með ráðamönnum, allt annað tempó en úti á götu í 100.000 manna mótmælum ungs fólks sem skilur ekki aðgerðaleysið, sem skilur ekki þann hægagang sem reyndara fólkið lítur ekkert á sem hægagang heldur sem stór stökk fram á við miðað við það sem þau voru vön. Gæti þetta verið ein af ástæðum þess að ríkisstjórnir Katrínar Jakobsdóttur hafa sætt sig við jafn lítið og raun ber vitni í loftslagsmálum?

Hæstv. forseti. Ég þakka andsvarið. Hv. þm. Andrés Ingi Jónsson spyr hvort ég og hann séum farin að þvælast fyrir. Ég vona ekki, ég held að margt af því sem við erum að gera hér og leggja fram bendi til allt annars. Ég hef átt þess kost að sitja COP-ráðstefnurnar fjórum sinnum. Þar eru auðvitað gríðarlega flóknar samningaviðræður í gangi á milli ríkisstjórna og sérfræðinga en það sem er kannski merkilegast við þær eru félagasamtökin sem eru mætt á svæðið, fólkið sem er mætt á svæðið, það er fólkið sem þrýstir á um alvöruaðgerðir. Sem betur fer erum við núna undir miklum þrýstingi frá unga fólkinu og yngstu kynslóðunum, sem skilja ekki hvers vegna okkur þyki það í lagi að ræna þau í framtíðinni, sem er auðvitað ekki í lagi. Ég held samt að það sé ýmislegt til í því sem hv. þingmaður segir um gömul viðmið og það er kannski það sem ég var að reyna að lýsa þegar ég nefndi hér lægsta pólitíska samnefnarann. Viðmið Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks um alvöruaðgerðir í loftslagsmálum eiga að vera og eru allt önnur en viðmið Vinstri grænna eiga að vera, miðað við það hvernig sá flokkur talar og ef maður les stefnuna. En það er auðvitað það sem gerist í þessari knúsuðu ríkisstjórn. Það virðist sem fólk fari að sætta sig við að ná minni árangri en það veit að það getur gert í öðru samhengi.

Herra forseti. Það er náttúrlega þannig þegar við blöndum saman öllum litum regnbogans þá fáum við brúnan. Það er ekki mest spennandi stjórnarsamstarfið sem hugsast getur. Þegar hv. þingmaður var umhverfisráðherra þá man ég að hún talaði stundum um ráðuneytið eins og eins konar andófsmann í ríkisstjórn, sem hefur væntanlega verið sérstaklega satt þar sem hún sat við borðið með Sjálfstæðisflokknum. Þetta er sú upplifun sem við fengum af Guðmundi Inga Guðbrandssyni á síðasta kjörtímabili þar sem hann var andófsmaður með frekar lítið bakland til að ná fram alvöruaðgerðum gagnvart mótherjunum. En hvað verður um þetta jafnvægi þegar Sjálfstæðisflokkurinn er kominn í það að vera andófsmaðurinn í þágu loftslagsmála og umhverfismála við stjórnarborðið? Þá raskast þetta allt og það veit ekki á gott.

Forseti. Það er auðvitað dapurlegt og það er merki um hægagang að árið 2021, á fyrri hluta 21. aldar, skuli umhverfisráðherra þurfa að vera í hlutverki andófsmanns. Það er eiginlega það sem er sárgrætilegt við þessa stöðu og það veldur mér auðvitað áhyggjum, eins og ég var að lýsa hér áðan, að Sjálfstæðisflokkurinn með sína stefnu í umhverfis- og loftslagsmálum sé kominn í þetta ráðuneyti. Að sjálfsögðu veldur það áhyggjum, ekki vegna þess að ég haldi að nýr ráðherra, Guðlaugur Þór Þórðarson, verði ekki duglegur í sínu ráðuneyti. Ég er hrædd um að hann verði allt of duglegur á röngum forsendum og það færi okkur ekki þann árangur sem við þurfum. Hv. þingmaður vísar í setu mína í ráðuneytinu fyrir nokkrum árum. Það var auðvitað alveg rétt, það var átak og það krafðist andófs og krafðist mikillar þyngdar af hálfu Samfylkingarinnar að fá Sjálfstæðisflokkinn þá til að láta af undanþágustefnunni, sem við kölluðum svo, í loftslagsmálum, að hætta að tala eins og að Ísland þyrfti ekkert að gera. Sem betur fer erum við komin af þeim stað. En við heyrum samt enn þá hæstv. ráðherra í þessari ríkisstjórn, þessari glænýju ríkisstjórn, vitna í hitaveituframkvæmdirnar eins og það sé það sem við getum enn byggt á. Við erum búin að fá það sem okkur bar og miklu meira fyrir hitaveituframkvæmdirnar í loftslagssamningum. Það er allt annað sem við eigum að vera að gera. En það vantar - ég veit ekki hvernig ég á að orða það - það er alltaf verið að skreyta sig með, ekki stolnum fjöðrum í þessu tilviki, heldur gömlum og lúnum fjöðrum. Við þurfum að hætta því.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir góða yfirferð og umfjöllun. Ég staldraði strax við upphaf ræðunnar um hvar auðurinn verður til í samfélaginu og er sammála mati hennar á því að þess sé nú kannski ekki að vænta að stórtækar breytingar verði á því. En ég er upptekin af þeirri upplifun minni að hafa setið í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd á síðasta þingi þar sem var til umfjöllunar frumvarp forsætisráðherra um breytingar á stjórnarskrá. Veigamikil, þýðingarmikil breyting hefði verið nýtt auðlindaákvæði. Þar lágu línur og átakalínur, vil ég leyfa mér að segja, mjög ljósar fyrir, hvort þingið væri viljugt til að skilgreina orðið þjóðareign í stjórnarskránni sjálfri þannig að orðið fái einhverja merkingu, einhverja þýðingu, hvað það þýðir að auðlind sé í þjóðareigu og hvaða merkingu það á að hafa út í samfélagið allt. Þar hefur auðvitað áhrif hver er eðlileg, réttlát og sanngjörn gjaldtaka sem spegli þau skilaboð út í samfélagið að gjaldtakan taki einmitt mið af því að hér er um þjóðareign að ræða en sé þó hóflega fram sett þannig að fyrirtækjum í greininni vegni vel. Svo hitt atriðið um tímabindingu samninga til þess að árétta að vegna þess að auðlindin er í þjóðareigu er fyrirtækjum ekki falið eignarhald, heldur að fá afnot og umráð í afmarkaðan tíma. Það kom síðan í hlut Vinstri grænna sjálfra að slátra þessu frumvarpi. Kolbeinn Óttarsson Proppé talaði mjög greinilega og skýrlega fyrir því í nefndinni að málið væri ekki komið fram. Hverjar eru væntingar þingmannsins til breytinga í þessum efnum á þessu kjörtímabili í ljósi orða um stjórnarskrá í stjórnarsáttmála?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Ég hef tamið mér að líta vonglöð fram á veginn, óttast ekki erfið verkefni og að takast á við þau og reyna að leysa þau. Ég er líka þeirrar skoðunar að það sé hlutverk stjórnmálamanna að leysa vandamál en búa þau ekki til. Það gerist kannski of oft að þau eru búin til. Það er alveg ljóst að þetta risastóra mál strandaði hér í lok síðasta kjörtímabils með þeim hætti að það er ekki hægt að lesa annað úr stjórnarsáttmálanum en að þessi stjórn og ríkisstjórnarflokkarnir þrír hafa gefist upp á verkefninu. Mér sýnist það vera svona nokkurn veginn það sem stendur skrifað þar. Það má hins vegar ekki gerast. Það er þá hlutverk okkar hér í málefnalegri og öflugri stjórnarandstöðu og okkar sem tökum sæti í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að sjá til þess að halda stjórnarskránni á dagskrá þingsins. Ég er sammála hv. þingmanni um nálgun hennar á mikilvægi þess að hafa auðlindaákvæði í stjórnarskránni. Við vitum það að á meðan atvinnufrelsi nýtur verndar stjórnarskrárinnar, á meðan einkaeignarrétturinn nýtur verndar stjórnarskrárinnar en ekki auðlindir og náttúra landsins þá verður alltaf þetta misvægi þar á milli sem verður okkur til tjóns, að mínu áliti. Mikilvægasta verkefni okkar er að setja náttúruverndar- og umhverfisákvæði í stjórnarskrána og við megum ekki gefast upp á því þó svo að stjórnarsáttmálinn gefi okkur ekki mikla von.

Virðulegi forseti. Já, gefist upp og gefist upp. Það lá alveg ljóst fyrir líka að það var í sjálfu sér ekki eftirsóknarvert viðfangsefni af hálfu stjórnarflokkanna allra að fara í það að gefa orðinu þjóðareign raunverulegt inntak og merkingu. Í því samhengi er kannski ósanngjarnt að standa hér og nefna Vinstri græn ein um þá niðurstöðu málsins því að þarna gat maður ekki séð betur en að ríkisstjórnarflokkarnir þrír gengju hönd í hönd. En ég er ánægð að sjá þessa sýn formanns stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Ég vildi líka nefna þýðingu þess að þessu verði fram haldið, að það sé ljóst frá upphafi til hvers hugur þingmanna stendur, af því að mér fannst óþægilegt að sitja undir því þegar málið fór eins og það fór. Ég held að við höfum mörg verið búin að átta okkur á því hvernig málið átti að fara og átti að fjara út, að þingið sæti uppi með það af því að það var auðvitað ríkisstjórnin sjálf sem hagaði málum með þeim hætti að ekki varð frekara framhald á.

Hæstv. forseti. Það er auðvitað alveg rétt sem hv. þm. Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir bendir á, að ríkisstjórnin gamla bjó þannig um hnútana, og það var bara augljóst um leið og ljóst var að það var einn ráðherra á frumvarpinu, að það væri þá ekki hægt að kenna þinginu um að hafa ekki haft þrek til að klára frumvarpið og klára tillögurnar. Það var algjörlega ljóst öllum þeim sem fylgjast með og hafa fylgst með þessum málum. Mig langar líka að nota tækifærið núna og taka undir orð þingmannsins um mikilvægi þess að gefa hugtakinu þjóðareign inntak og merkingu og að auðlindaákvæði sé komið í stjórnarskrá og það sé orðað þannig að það sé algerlega skýrt. Ég hef frá upphafi starfa minna fyrir Samfylkinguna sem stjórnmálaflokk talað fyrir þjóðareign auðlinda, fyrir því að innkalla veiðiheimildir og bjóða þær upp á markaði, fyrir að gera það með þeim hætti að við sýnum að við getum gert þetta. Þetta hefur verið gert í nágrannalöndum okkar og það er hægt að gera þetta. En það hefur auðvitað verið við römm hagsmunaöfl að eiga og þau sömu hagsmunaöfl eiga marga talsmenn í pólitík og á Alþingi og ég geng þess ekkert dulin. En hugsum okkur, hæstv. forseti, ef við hefðum farið af stað um síðustu aldamót, t.d. með innköllun veiðiheimilda og uppboð þeirra um nokkur prósent á ári þá værum við langt komin með að leiðrétta þetta grundvallardeilumál í íslensku samfélagi, værum jafnvel búin að leysa það.

Herra forseti. Ég bað um að fá hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsmálaráðherra hér til að svara nokkrum spurningum sem ég mun koma fram með í lok ræðunnar. En fyrst má ég til með að taka aðeins upp þráð sem við ræddum í gærkvöld varðandi það sem forsætisráðherra kallar aukinn sveigjanleika Stjórnarráðsins og aðgerðir í þá átt. Ég held að við getum öll verið sammála um að það sé af hinu góða að Stjórnarráðið sé dálítið sveigjanlegt, að það sé hægt móta ráðuneyti að verkefnum dagsins og brjóta niður þessi síló, sem við köllum stundum, ég á svolítið erfitt með það samt af því að þá dettur mér alltaf í hug súrheysturnarnir í sveitinni. En þetta er víst það sem við köllum þetta. Og þetta þarf að gera. Við sjáum það í nágrannalöndunum að þar eru stjórnarráðin gjarnan kvikari, það er hægt að hólfa þau af eftir því hvernig pólitíkin kallar á, en þá er líka búið að byggja grunn undir þær breytingar. Það er búið að byggja lagagrundvöll undir það hvernig þær breytingar fara fram, hvernig samráð við starfsfólk fer fram, á hvaða grundvelli þetta er allt saman. Forsætisráðherra segir svo sem að hún vilji endurskoða lög um Stjórnarráðið, en bara seinna. Fyrst ætlar hún að breyta, svo vill hún búa til lagagrundvöllinn undir það að slíkar breytingar geti verið það sem gengur og gerist. Þarna er augljóslega byrjað á öfugum enda. Það er byrjað á því að færa þriðjung Stjórnarráðsins og verkefni á milli ráðuneyta og bara á pólitískum forsendum að því er virðist. Þetta kemur fólki svo mikið á óvart að það er ekki einu sinni gert ráð fyrir launum nýs ráðherra í fjárlagafrumvarpinu sem sama fólkið leggur fram og leggur þessar tillögur til. Ég vil meina, herra forseti, að þetta sé dulítil breyting í afstöðu forsætisráðherra vegna þess að til þessa hefur hún ekki viljað líta á Stjórnarráðið sem einingu heldur sem þessi stök sem ráðuneytin eru. Þar langar mig að rifja upp svar sem barst við fyrirspurn frá Þorsteini Víglundssyni um jafnlaunavottun Stjórnarráðsins. Þegar þingið afgreiddi lög um jafnlaunavottun og vissi að með þeim reglum væri verið að setja auknar kvaðir á fyrirtæki og stofnanir þá sögðum við hér á þinginu: Við skulum bara ganga fram með góðu fordæmi. Látum þingið vera í fyrstu innleiðingarlotu og látum Stjórnarráðið líka vera það og bætum um betur og látum Stjórnarráðið jafnlaunavotta sig sem einingu vegna þess að kynbundinn launamunur í Stjórnarráðinu birtist ekki bara innan ráðuneyta heldur milli þeirra vegna þess að sum þeirra þykja merkilegri en önnur og kynjakerfið spilar inn í það. Svarið barst frá forsætisráðherra og þar segir, með leyfi forseta: „Eins og kunnugt er er ríkisstjórn Íslands ekki fjölskipað stjórnvald og telst hvert ráðuneyti fyrir sig sérstök stofnun og sérstakt stjórnvald … Samkvæmt framangreindu voru ekki lagalegar forsendur til að fylgja áherslum meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar sem fram koma í nefndaráliti um málið og vísað er til að framan.“ Alþingi sagði í nefndaráliti og í breytingartillögu að þetta ætti að gera. Forsætisráðherra sagði bara: Nei, sorrí, það eru auðvitað síló, við getum ekki gert neitt. En ókei, nú er komið annað hljóð þaðan, en það er þegar sveigjanleikinn snýst um frelsi ráðherra til að ráðskast með starfsfólk og verkefni. Ég vil miklu frekar að við ræðum t.d. frelsi starfsfólks til að færa sig innan þessarar 700 manna einingar sem Stjórnarráð Íslands er af því að það hefur verið allt of lítið. Það hefur verið heimild í lögum árum saman, áratugum jafnvel, að fara á milli ráðuneyta og það gæti verið mjög góður liður í starfsþróun einstaklinga. En ég held að hinn kynbundni launamunur sem er á milli ráðuneyta sé t.d. ein hindrunin og margar aðrar ástæður. Þess vegna þarf að byrja á réttum enda og breyta regluverkinu um Stjórnarráðið áður en lagst er í allsherjarendurskipulagningu eins og nú er fyrir dyrum. - Svo ræddum við dálítið í gær kostnaðinn við þetta. Hv. þm. Helga Vala Helgadóttir rifjaði upp þegar velferðarráðuneytinu var skipt upp í félagsmálaráðuneyti og heilbrigðisráðuneyti, það hefði kostað 70 milljónir. Svo gerði ég mér það til leiks að fletta upp fyrirspurn frá 2010 frá þáverandi hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni þar sem hann spurði um heildarkostnað ríkissjóðs af breytingum á heitum ráðuneyta, engar skipulagsbreytingar, bara breytingar á heitum ráðuneyta. Samkvæmt svari fjármálaráðherra þess tíma voru það rúmlega 3 millj. kr. sem dreifðust á fjögur ráðuneyti sem fengu nýtt nafn til að endurspegla betur pólitískar áherslur. Sá kostnaður lá að mestu í breytingum á merkingum og skiltum, bréfsefni, nafnspjöldum og kveðjukortum, það þurfti að kaupa nýja stimpla og það þurfti að breyta heimasíðu og málaskrám og alls konar. Þetta er náttúrlega í stóra samhenginu lítill kostnaður og kannski helst táknrænn en þetta hefur ekkert verið skoðað, ekkert af þessu. Ein af þeim breytingum sem er lögð til með núverandi ríkisstjórn er að breyta heiti dómsmálaráðuneytisins í innanríkisráðuneyti án þess að nokkuð breytist í innvolsinu. Þar fer milljón út um gluggann til einskis. Það á að setja nýjan ráðherra í embætti, búa til stól undir einn ráðherra í viðbót til að stjórnarflokkarnir geti viðhaldið réttu valdajafnvægi innan ríkisstjórnarinnar. Hvað kostar einn ráðherra? Hann kostar 25 millj. kr. á ári, bara í laun. Það er vel að merkja sama upphæð og var tekin af Samtökunum ‘78 þegar þau voru felld út úr fjárlagafrumvarpinu enn eitt árið í röð. Ég ætla bara að segja það, herra forseti, að ég vil frekar hafa Samtökin ‘78 á fjárlögum en að rembast við að fjölga ráðherrum til að Framsókn geti sest á fleiri stóla, ótrúlegt en satt. Svo skulum við ekki gleyma því að þær breytingar sem er núna verið að vinda ofan af í Stjórnarráðinu sem voru gerðar í tíð ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur voru ekkert út í loftið heldur voru þær hluti af stjórnarsáttmála þeirrar ríkisstjórnar. Þar var heill kafli um stjórnkerfisumbætur það sem átti að fækka ráðuneytum og efla þau til að ráða betur við verkefni sín og þar sagði, með leyfi forseta: „Víðtækt samráð verður haft við starfsfólk, almenning og hagsmunaaðila og leitast við að skapa almennan skilning og samstöðu um nauðsyn þessara breytinga.“ Svo var kjörtímabilið allt nýtt í að gera þessar breytingar. Þannig á að gera þetta ekki kasta til höndunum eins og ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur vill gera. Svo ég vendi kvæði mínu í kross og beini orðum mínum að hæstv. ráðherra varðandi loftslagsmálin sérstaklega: Í síðustu fjármálaáætlun voru framlög til loftslagsmála aukin, of lítið reyndar, að mínu mati, en þau voru aukin til að bregðast við því að sameiginlegt markmið ESB og Íslands um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda hækkaði úr 40 upp í 55%. Í stjórnarsáttmálanum er síðan boðað að metnaðurinn verði enn aukinn, úr 55% sameiginlega með Evrópusambandinu upp í 55% sjálfstætt markmið Íslands, sem kallar væntanlega á meiri aðgerðir. Mig langar að vita hvers vegna þess sér ekki stað í fjárlagafrumvarpinu. Ætlar ráðherra að gera tillögu að auknum fjárheimildum til loftslagsmála milli umræðna eða þykir honum fyrirliggjandi framlög duga? Hvernig ætlar ráðherrann að fylgja stjórnarsáttmálanum eftir hvað nýtt landsmarkmið varðar á komandi ári? Verða markmiðin um 55% sjálfstæðan samdrátt í losun lögfest eins og væri eðlilegt til að halda stjórnvöldum almennilega við efnið eða verður aðgerðaáætlun ríkisstjórnar í loftslagsmálum uppfærð og þá hvenær?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og fyrir að vekja athygli mína á henni og þakka hv. þingmanni sérstaklega fyrir að skoða gamlar fyrirspurnir frá mér. Það er algerlega til fyrirmyndar og ég mælist til þess að allir þingmenn geri það, ekki bara fyrirspurnir heldur líka mál og frumvörp og hjálpi til svo að það sem er ekki enn þá búið að fara í gegn, fari í gegn. Ég treysti á stuðning hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar til að ganga í þetta og segi bara að hv. þingmaður byrjar vel. Og það er líka gott að hv. þingmaður fari hér yfir mistök fortíðar. Þegar ég var í stóli heilbrigðisráðherra þá gerðum við það sem er mjög skynsamlegt, af því að ég var fyrst heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra, að setja tryggingamálin þar sem þau áttu heima, í félagsmálaráðuneytið. Það var mjög skynsamlegt, ekki auðvelt, þetta er ekki auðvelt, en það var mjög skynsamlegt af augljósum ástæðum. Það að skella síðan þessu öllu saman í eitt velferðarráðuneyti er án nokkurs vafa ein stærstu mistök sem hafa verið gerð í sögu Stjórnarráðsins. Hvernig mönnum datt það í hug að setja nokkurn veginn öll útgjöld ríkisins eða langstærstan hluta þeirra í eitt ráðuneyti var öllum hulin ráðgáta. Sem betur fer var því svo skipt upp og það bara gerðist í rauninni af sjálfu sér vegna þess að þetta gekk engan veginn og öll rökin, sem voru algjör rökleysa, um að það væru samlegðaráhrif og annað slíkt stóðust enga skoðun þegar á hólminn var komið. Mistök eins og þessi hafa kostað mjög mikið í þessum mikilvægu málaflokkum. En af því að hv. þingmaður tvískipti ræðu sinni þá ræði ég það sem hv. þingmaður ræddi í seinni hlutanum í seinna andsvari.

Virðulegur forseti. Ég ætlaði nú ekki að æsa ráðherrann upp í heitar umræður um stjórnkerfisbreytingar en það er ágætt að rifja upp að ástæðan fyrir því að ráðuneytum var fækkað og þau efld var að í rannsóknarskýrslu Alþingis var hvatt til þess vegna þess að ráðuneytin tólf sem voru fyrir hrun voru bara ekki þess megnug að sinna sínu hlutverki. Það var skortur á faglegri og pólitískri stefnumörkun. Auðvitað má velta því fyrir sér hvort akkúrat útfærslan á velferðarráðuneyti hafi verið rétt eða ekki, en það að vera að tálga þetta endalaust í sundur og vera aftur komin í tólf ráðuneytakapalinn þar sem einhver þeirra verða óburðug örráðuneyti er afturhvarf til fortíðar, afturhvarf sem ég hefði reyndar ekki haldið að myndi gerast á vakt Vinstri grænna miðað við hvernig ráðherrar þess flokks töluðu á kjörtímabilinu 2009–2013. Þá sagði t.d. núverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að þetta væri bara einn af grundvallarþáttum í velferð þjóðarinnar, þær stjórnkerfisbreytingar sem ráðist var í. En gott og vel. Af því að það er langt síðan að ég bar upp spurningar mínar til hæstv. ráðherra þá fæ ég kannski að endurtaka þær, hafi hann gleymt þeim í millitíðinni. Í fyrsta lagi: Hvers vegna sjáum við ekki aukinn metnað endurspeglast í auknum framlögum til loftslagsmála í fjárlagafrumvarpinu frá því sem lá fyrir í fjármálaáætlun? Mun ráðherra gera tillögu um slíka aukningu milli umræðna? Mun ráðherra fylgja eftir markmiðum stjórnarsáttmálans með því að koma með tillögu að lögfestingu á 55% af markmiðinu og hvenær megum við eiga von á uppfærðri aðgerðaáætlun í loftslagsmálum?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hvernig menn geta komist að þeirri niðurstöðu að rannsóknarskýrsla Alþingis, sem fjallaði um fjármálahrunið, kæmist að þeirri niðurstöðu að það þyrfti að sameina heilbrigðisráðuneytið og félagsmálaráðuneytið er mér fullkomlega hulin ráðgáta. Ég man ekki eftir heilbrigðiskafla í rannsóknarskýrslunni eða hvað væri að almannatryggingakerfinu, ég man ekki eftir því. Kannski er það þarna einhvers staðar, en það segir kannski eitthvað um það hversu galnar þessar breytingar voru að menn noti þetta sem röksemd í málinu. Þetta stenst nákvæmlega enga skoðun, trúðu mér, því að ég reyndi að ræða heilbrigðismál í þeim kosningum sem fóru fram eftir fjármálahrunið og það var ekki mikill áhugi á því og ég man ekki eftir neinum einasta manni neins staðar, og mikið var sagt, sem sagði að vegna þess að heilbrigðisráðuneytið væri svo veikt eða félagsmálaráðuneytið þá hefði hér orðið fjármálahrun. Það stenst enga skoðun, virðulegi forseti. Varðandi þessar stóru spurningar sem hv. þingmaður kemur með hér þá hef ég sagt það áður, og við munum vonandi ræða það bæði hér í þessum sal og annars staðar, að hér er auðvitað gríðarstórt verkefni sem er mjög mikilvægt að allir komi að. Þetta verður ekki gert af einu ráðuneyti og ekki einu sinni þótt það myndi nást fullkomin sátt þingsins, þetta er verkefni sem varðar alla hagaðila, efnahagslífið, atvinnulífið. Ég hlakka til þessa verkefnis og ég er algerlega meðvitaður um hversu stórt það er þannig að varðandi allar útfærslur, hvort sem það eru fjármunir eða annað slíkt, tel ég harla ólíklegt að við höfum, í því sem við erum búin að leggja upp, náð fullkomnun í þeim áætlunum sem þar eru á þessu stigi. Þannig að ég áskil mér allan rétt til að koma með breytingar. Varðandi einstaka útfærslur þá ætla ég ekki að úttala mig um það núna, enda verða fleiri að koma að því heldur en bara ráðherra og eitt ráðuneyti.

Herra forseti. Baráttan gegn loftslagsbreytingum er ekkert á borði eins ráðherra heldur alls samfélagsins, ég er alveg sammála ráðherranum með það. Hins vegar eru fjárlagatillögur í loftslagsmálum, aðgerðaáætlun í loftslagsmálum og lög um loftslagsmál á borði ráðherrans. Það væri ekkert að úttala sig af einhverjum glannaskap ef ráðherra loftslagsmála segði hér í 1. umr. fjárlaga hvort fjárlagatillögur ráðherra loftslagsmála endurspegluðu metnað ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum eða ekki. Mér finnst alveg ótrúlegt að koma að fullkomlega tómum kofanum hjá ráðherranum. Ég spyr hér skýrra spurninga um fjárlagatillögur á málasviði ráðherrans og hann svarar bara með einhverju japli um að þetta verði skoðað í framtíðinni með einhverjum hagsmunaaðilum og alls konar liði. Það eru áramót eftir þrjár vikur. Á þeim tímapunkti þurfum við að klára þessi fjárlög. Á þeim tímapunkti þarf að liggja fyrir hvað ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur ætlar að leggja inn í loftslagsmálin, hvort hún ætlar að miða við úreltan metnað eða þann sem hún segist vera með. Ef það koma ekki tillögur um auknar fjárheimildir til loftslagsmála inn í þetta fjárlagafrumvarp þá er það enn eitt glatað ár í loftslagsmálum á ábyrgð Katrínar Jakobsdóttur og Guðlaugs Þórs Þórðarsonar og annarra hæstv. ráðherra í ríkisstjórn Íslands.

Virðulegi forseti. Mig langaði til að eiga orðaskipti við hv. þingmann í framhaldi af umræðu hans hér rétt í þessu um jafnréttismál. Hann ræddi þar um jafnlaunavottunina og innleiðingu hennar og hugmyndafræði þar um í kjölfar lögfestingar eða gildistöku laga og mér hefur fundist áhugaverð og umhugsunarverð tvíhöfða nálgun þessarar ríkisstjórnar gagnvart jafnlaunavottuninni. Forsætisráðherra, sem færði jafnréttismálin til sín væntanlega í þeim tilgangi að gera þeim hærra undir höfði, hefur mikið rætt um þýðingu jafnlaunavottunar fyrir Ísland á alþjóðavettvangi, mikið rætt um þetta mál erlendis þar sem Ísland stærir sig af því og getur vitaskuld verið stolt af því hver árangurinn er í jafnréttismálum, en á sama tíma var það eitt fyrsta verk þáverandi félagsmálaráðherra að fresta gildistöku laganna og hv. þingmaður er hér að lýsa því líka hver nálgunin var um t.d. framkvæmd á jafnlaunavottun hjá Stjórnarráðinu sjálfu. Mér hefði fundist það spegla betur pólitík forsætisráðherra að félagsmálaráðherra hefði staðið með þessu máli keikur og stoltur. Mig langar til að spyrja hv. þingmann í framhaldi af umræðu um jafnlaunavottun varðandi jafnréttismálin eins og þau birtast í stjórnarsáttmála og í fjárlagafrumvarpi. Ég fæ ekki betur séð en að þær áherslur sem t.d. 

Herra forseti. Ég ætla að byrja á því að deila með hv. þingmanni brandara, þessi brandari er á síðu 333 í fjárlagafrumvarpinu og er svohljóðandi: „Markmið 1: Launajafnrétti verði náð – kynbundnum launamun verði útrýmt.“ Þar undir er aðgerðin að tryggja innleiðingu jafnlaunavottunar innan settra tímamarka með ábyrgðaraðilann forsætisráðuneyti og breytingu á fjárveitingu til verkefnisins innan ramma. Þetta er brandari vegna þess að þú vinnur ekki bug á kynbundnum launamun innan fjárhagsramma sem þegar er til staðar, nema náttúrlega að forsætisráðherra sé að boða þá byltingarkenndu hugmynd, sem er alveg góðra gjalda vert að ræða, að lækka karlana sem eru á of háum launum niður í laun kvennanna sem eru á of lágum launum, að jafna þetta innan ramma. En ég er ekki viss um að það sé það sem vakir fyrir ráðherranum heldur óttast ég miklu frekar að þetta endurspegli alvöruleysið sem er gagnvart þessum málaflokki hjá ráðherra. Þarna á að skreyta sig frekar en að gera eitthvað. Vandinn með jafnlaunavottun er að þegar teknar eru út jafn litlar einingar og ráðuneytin eru, þar sem störf skiptast í jafn marga starfsflokka og raunin er þar, þá er hægt að bleikþvo ráðuneytin með mjög litlum tilkostnaði. Þannig að viljandi eða óviljandi er hægt að fela launamuninn innan ráðuneytanna. Hvað varðar jafnréttiskaflann í stjórnarsáttmálanum þá er hann náttúrlega annar brandari. Hann er þetta langur, sem snýr sérstaklega að jafnréttismálum. Ég hef þar að auki gríðarlegar áhyggjur af því hvaða fólk á að veljast til þess verks að fylgja eftir réttarúrbótum á sviði kynferðisbrotamála sérstaklega, 

Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að mér fannst það spennandi á sínum tíma þegar forsætisráðherra tók jafnréttismálin inn í sitt ráðuneyti. Á sama tíma hafði ég ákveðnar áhyggjur af því vegna þess að forsætisráðherrann er kannski í hlutverki verkstjórans í ríkisstjórninni og það á að vera fullt starf í sjálfu sér. En svo sér maður hvernig úr þessu hefur spilast þegar ráðherrann er með málaflokkinn hjá sér en síðan þegar koma upp mál sem tengjast málaflokknum þá er bent á þá ráðherra sem í reynd eru birtingarmynd jafnréttispólitíkur ríkisstjórnarinnar. Ég er þar með í huga dómsmál þáverandi menntamálaráðherra sem rekur dómsmál í nafni íslenska ríkisins gagnvart konu sem leitaði réttar síns og kærunefnd jafnréttismála og héraðsdómur hafa talið að á henni hafi verið brotin lög. Í því samhengi virðist forsætisráðherra ekki vera ráðherra jafnréttismála því að hún hefur enga afstöðu tekið til málsins og hæstv. forsætisráðherra hefur held ég alltaf svarað fyrirspurnum fjölmiðla, almennings og hér inni í þingsal með þeim hætti að þetta sé mál menntamálaráðherrans. Með því kemur einhvern veginn furðulegur hljómur í jafnréttispólitík ríkisstjórnarinnar. Ég velti því fyrir mér hvað muni þá gerast núna þegar hluti mannréttindamálanna er líka kominn til forsætisráðherrans en á sama tíma erum við með stóra málaflokka í félagsmálaráðuneytinu, vitaskuld í dómsmálaráðuneytinu og mörgum öðrum ráðuneytum líka. Hvort þetta verði 

Herra forseti. Það að vera með málaflokkinn á sinni könnu þýðir einmitt ekki að þú sért endilega með öll verkfæri málaflokksins hjá þér. Við getum líka nefnt loftslagsmálin þar sem ráðherra málaflokksins er ekkert endilega með stærstu verkfærin hjá sér heldur eru þau mörg hjá fjármála- eða samgönguráðherra eða ýmsum öðrum. Ég held að jafnréttismálin hafa færst yfir í forsætisráðuneytið fyrir fjórum árum m.a. vegna þess að eintómt verkstjórahlutverk er ekki jafn skemmtilegt. Ég held það sé skemmtilegra að vera ráðherra með málaflokk, að við tölum ekki um málaflokk eins og jafnréttismál þar sem þú mætir á erlendra grundu og það er tekið víkingaklappið fyrir þér af því að þú ert svo góður í jafnréttismálum. En síðan þarftu einmitt að hafa möguleikann á því að grípa inn í þar sem aðrir ráðherrar fara út af sporinu. Þetta er nákvæmlega sama staða og við erum í með umhverfisráðuneytið. Það þyrfti að geta verið ákveðinn varðhundur umhverfisins gagnvart öðrum ráðherrum og þannig er það með þessi þverlægu málasvið. Ráðherra jafnréttismála þyrfti að geta sett ofan í við menntamálaráðherra þegar hún hundeltir konu sem var bara að leita réttar síns í dómsal. Varðandi það að mannréttindamál séu núna að færast yfir í forsætisráðuneytið þá velti ég því upp, ég er ekki viss af hverju þetta er að gerast en mig grunar að þetta sé bara enn ein birtingarmyndin á vantraustinu innan ríkisstjórnarinnar, að þau þurfa að sigta málaflokka inn til ráðherra sem vilja eiga þá eða er hægt að treysta til að sjá um þá. Þar geta þeir síðan bara verið í dálitlum friði með þá. 

Forseti minnir á ræðutímann, tvær mínútur í andsvör. Hálf mínúta fram yfir það er dálítið langur tími.

Herra forseti. Í fyrri ræðu minni við 1. umr. um þessi fjárlög þá fjallaði ég sérstaklega um það æpandi misræmi sem við sjáum milli annars vegar stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar og hins vegar þessa fjárlagafrumvarps. Þar er engin alvörusókn boðuð í menntamálum, í loftslagsmálum, í húsnæðismálum og fleiri málaflokkum sem öll okkar framtíð veltur á. Þau eru líka vond hvað viðkemur almannatryggingum því að svo virðist sem áfram standi til að reka mjög harða skattpíningar- og skerðingarstefnu gagnvart öryrkjum og gagnvart tekjulægra eldra fólki og sérstaklega því sem reiðir sig alfarið á lífeyrissjóðsgreiðslur. Mig langar til að nýta þessa seinni ræðu mína til að fjalla annars vegar aðeins um heilbrigðismál og hins vegar um þjónustu við fatlaða. En í ljósi þess að hæstv. umhverfis-, loftslags- og orkumálaráðherra, Guðlaugur Þór Þórðarson, er hérna í salnum ætla ég að fá að beina til hans nokkrum spurningum hér á eftir og fá aðeins að ræða við hann um umhverfis- og loftslagsmálin. Fyrst að heilbrigðismálunum. Í aðdraganda þessara kosninga tók ég saman gögn af vef Hagstofunnar og benti á það að sjúkrarýmum hefur fækkað jafnt og þétt miðað við íbúafjölda á Íslandi um langt árabil, úr 335 á hverja 100.000 íbúa árið 2007, þannig var það þá, niður í 227 á hverja 100.000 íbúa árið 2019. Þetta gerðist á meðan þjóðin hélt áfram að eldast, á meðan hlutfall eldra fólks, hópsins, sem helst þarf á sjúkrahúsþjónustu að halda, fór úr 11,5% af heildaríbúafjölda upp í 14,2%, og á meðan varð sprenging í komu ferðamanna til landsins, sem olli auðvitað stórauknu álagi á bráðamóttöku Landspítala, sérstaklega á sumrin. Á þessu tímabili fækkaði beinlínis sjúkrarýmum miðað við íbúafjölda. Á meðan sat náttúrlega uppbygging hjúkrunarrýma á hakanum og rekstur hjúkrunarheimila var stórlega vanfjármagnaður, eins og við þekkjum. Rúmanýting á sjúkrahúsum var um og yfir 100% og það löngu áður en heimsfaraldur skall á. Þetta vitum við. Þetta er langt, langt umfram það sem er svona alla jafna talið ásættanlegt á bráðasjúkrahúsum í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Starfsfólk í heilbrigðiskerfinu þekkir þetta allt saman á eigin skinni, hvað þetta er óboðleg staða, hvað þetta veldur ómanneskjulegu álagi og setur jafnvel sjúklinga í hættulega stöðu. Þetta er nokkuð sem við í Samfylkingunni vöktum sérstaka athygli á og kölluðum eftir úrbótum á síðasta kjörtímabili og sérstaklega síðasta sumar þegar álagið var hvað mest og þörfin á úrbótum hvað brýnust. Hver voru svörin á stjórnarheimilinu? Jú, það kom yfirlýsing frá þáverandi heilbrigðisráðherra um að þessi fækkun legurýma væri bara hið eðlilegasta mál og skýrðist einungis af aukinni framleiðni og framförum í læknavísindum. Það er auðvitað alveg rétt að legurýmum hefur fækkað miðað við höfðatölu út um allan heim eftir því sem læknavísindunum fleygir fram og meðferðarúrræði færast af legudeildum yfir á dagdeildir. Það er staðreynd. En það er samt ekki hægt að líta fram hjá samhengi hlutanna, líta fram hjá því hvernig þessi fækkun hefur átt sér stað samhliða veldisvexti í komu ferðamanna og þeirri staðreynd að Ísland er í þeim hópi Evrópuríkja, þar sem gjörgæslurúm eru fæst miðað við mannfjölda og þeirri staðreynd að Ísland er í hópi þeirra Evrópuríkja þar sem rúmanýting á spítölum er mest. En þetta voru engu að síður viðbrögðin úr herbúðum stjórnarmeirihlutans. Það er bara látið eins og fækkunin sé einhvern veginn hið eðlilegasta mál og allt bara vegna tækniframfara. Í ljósi þessa þessara sjónarmiða, sem við heyrðum bara nokkrum vikum fyrir kosningar, kemur það þægilega á óvart að í þessu fjárlagafrumvarpi er gert ráð fyrir sérstökum framlögum til að fjölga legurýmum. Það kemur bara mjög þægilega á óvart. Það er gott. Þarna erum við m.a. að tala um 510 milljónir til reksturs hágæslurýma í Fossvogi og Hringbraut. Það er engu að síður ljóst að Ísland verður áfram eftirbátur annarra norrænna ríkja þegar kemur að fjölda gjörgæslurýma. Hér er talað um sérhæfðu sjúkrahúsþjónustuna og það verður fróðlegt að skoða betur það málefnasvið og meta þróunina, sérstaklega eftir að umsagnir berast frá sjúkrahúsum. Í allri umræðu um heilbrigðismálin þurfum við að hafa það í huga að raunframlög til rekstrar Landspítala miðað við íbúafjölda - þetta eru þau viðmið sem við þurfum að horfa til - hafa ekkert aukist að neinu ráði á undanförnum árum. Og eins og Gylfi Zoëga hagfræðiprófessor hefur bent á og sýnt fram á með athyglisverðum útreikningum í tímaritinu Vísbendingu, má alveg færa fyrir því gild rök með því að líta til verðhækkana og launahækkana, með því að horfa á stóru myndina, að fjárframlög hins opinbera til Landspítalans hafi ekki aukist jafn mikið og þörfin fyrir sjúkrahúsþjónustu á síðustu árum. Þegar kemur að almennri sjúkrahúsþjónustu sjáum við beinlínis lækkun milli ára í þessu frumvarpi og auknu fjárveitingarnar sem fara inn í heilbrigðiskerfið á næsta ári eru fyrst og fremst Covid-tengdar, heimsfaraldurstengdar. Við munum auðvitað skoða þetta betur í nefndunum, en ég er ekkert viss um að þessi aukning dugi til að treysta fjárhagslegan grundvöll heilbrigðiskerfisins, létta álagi af heilbrigðisstofnunum o.s.frv., hvað þá til að stíga einhver skref í átt að eflingu mönnunar. Þá að málefnum fólks með fötlun. Nú eru liðin tvö ár síðan Alþingi samþykkti þingsályktun okkar í Samfylkingunni um lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðra. Það eru tvö ár síðan. Samkvæmt þeirri þingsályktun átti að vera búið að lögfesta samninginn í desember 2020, fyrir ári síðan. Ríkisstjórn Íslands og þáverandi ráðherra málaflokksins áttu að grípa til ráðstafana og undirbúa lögfestinguna í samræmi við þessa dagsetningu, 13. desember, minnir mig. Þetta voru einfaldlega tilmælin sem Alþingi gaf. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur flaskaði á þessu á síðasta kjörtímabili. Svo kynnir hún það með pompi og prakt í stjórnarsáttmála um síðustu helgi að samningurinn verði lögfestur á því kjörtímabili sem nú er að hefjast. Margir fögnuðu því, auðvitað. Þess vegna eru það alveg sérstök vonbrigði að sjá núna fjárlagafrumvarp þar sem til stendur að lækka framlög til málefna fatlaðra milli ára. Það er ekki bara að framlögin lækki núna milli ára heldur eiga þau samkvæmt þeim útgjaldarömmum sem unnið er eftir, sem fylgja í fylgiritinu með frumvarpi til fjárlaga, bara að halda áfram að lækka á hverju einasta ári þessa kjörtímabils. Hvernig í ósköpunum samrýmist þetta eiginlega fyrirheitunum í stjórnarsáttmála um að bæta kjör og auka réttindi og eftirfylgni með réttindum fólks með fötlun? Ég skil það ekki. Þjónusta við fatlað fólk var færð frá ríki til sveitarfélaga 2011 og þessi nauðsynlega grunnþjónusta hefur kostað miklu meira en framlög jöfnunarsjóðs og viðbótarútsvar hafa staðið undir. Ef við einskorðum okkur bara við Reykjavíkurborg þá erum við að tala um 13,3 milljarða umfram tekjur á tímabilinu 2011–2019. Þetta er halli sem hefur bara vaxið jafnt og þétt yfir árin. Þetta er auðvitað þekkt stef og hefur verið það á undanförnum árum og jafnvel áratugum, að kostnaði við nauðsynlega grunnþjónustu, m.a. við fólk með fötlun, er velt yfir á sveitarstjórnarstigið án þess að fjármagn fylgi. Fjárlagafrumvarpið er í framhaldi af því. Áður en tími minn klárast ætla ég að víkja að umhverfis- og loftslagsmálum, fyrst hæstv. ráðherra er svo elskulegur að vera hérna með okkur. Samkvæmt stjórnarsáttmála og orðræðunni í kringum hann átti þetta að vera eitt af stóru málunum. Það munar um 55% sjálfstætt loftslagsmarkmið. Það er allt annað en við sáum á síðasta kjörtímabili þar sem ríkisstjórn Íslands studdist við miklu fátæklegri loftslagsmarkmið en löndin í kringum okkur. Nei, við munum ekki ná Danmörku með 70% markmið en Dönum gengur heldur ekki vel að ná því markmiði. En 55% sjálfstætt landsmarkmið skiptir máli. Það er fagnaðarefni að ríkisstjórnin hafi ákveðið að styðjast við það markmið. En hvernig í ósköpunum stendur þá á því að frá því að fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar, eins og hún var á síðasta kjörtímabili, var kynnt, og núna þegar kynnt eru ný fjárlög, þá hefur ekkert breyst í loftslagsmálunum, í umhverfismálunum, þ.e. þegar kemur að útgjöldum og tekjum ríkisins. Hvernig stendur eiginlega á því? Það er verið að setja uppfært loftslagsmarkmið en það birtist hvergi í þessum römmum. Mér fundust það góðar spurningar sem komu fram áðan: Hvers vegna endurspeglast ekki aukinn metnaður í þessu fjárlagafrumvarpi? Hvenær kemur fram uppfærð aðgerðaáætlun í loftslagsmálum? 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég hefði gjarnan viljað að við værum með gamla fyrirkomulagið, af því að mér finnst það betra, að rætt sé um málaflokk hvers ráðherra fyrir sig sérstaklega, en vegir Alþingis eru órannsakanlegir og einhverra hluta vegna náðist ekki samstaða um það góða mál. En svo finnst mér bara mjög gott að hv. þingmenn eiga að veita ráðherrum og ríkisstjórn aðhald og spyrja gagnrýninna spurninga og það er gott. Ég veit samt ekki alveg, virðulegur forseti, því ég fæ alltaf sömu spurninguna og ég átta mig alveg á því að fyrirspyrjendur eru ekkert sáttir við svarið en það breytist samt ekkert þótt hún sé borin upp aftur. Fyrir mér er þetta bara svona og það sem ég er að reyna að draga fram núna, sem ég held að sé gríðarlega mikilvægt, er hvað þetta er stórt verkefni og hve margir koma að því. Það kæmi mér verulega á óvart með þær áætlanir, jafn góðar og þær eru því þetta eru vandaðar áætlanir, ef við myndum ekki breyta þeim á leiðinni. Það er bara það sem ég er að leggja áherslu á. En ég held hins vegar að við verðum aðeins að koma okkur úr því að ræða einungis um fjárlagaliði yfir í það hvernig við ætlum að gera þetta og hvernig við náum samstöðu meðal þjóðarinnar til þess að gera það. En það er auðvitað bara mín skoðun. Ég er ekki að kvarta undan þessu, hv. þingmenn mega spyrja mig að öllu sem þeir vilja og jafn oft og þeir vilja, en ég verð hins vegar að valda mönnum vonbrigðum því að svörin við sömu spurningunum breytast ekkert þó að þær séu bornar upp oft.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir - ég get eiginlega ekki sagt svörin 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Ég ætla ekki að vekja neinar væntingar hjá þingmanninum um að ég muni svara þannig að hv. þingmaður verði ánægður en hins vegar er þessi málaflokkur þannig vaxinn eins og flestir málaflokkar, alla vega mjög margir, að hægt er að nýta alla fjármuni en síðan á einhverjum tímapunkti þá afgreiða menn fjárlög og það þarf að nýta þá fjármuni eins vel og hægt er. Ég hef gegnt embætti ráðherra í þremur ráðuneytum, þetta er þriðja, og ég held að ég hafi alltaf verið skammaður fyrir að biðja ekki um meiri peninga. Í mínum huga snýst þetta ekkert um það og það er svo sannarlega ekki þannig að sá sem hér stendur ákveði hver niðurstaðan er í fjárlögum fyrir einstaka málaflokka. Það er eitthvað sem menn vinna samkvæmt bestu getu og það er aldrei þannig að allir séu ánægðir, allra síst ráðherrarnir sem fara með hvern málaflokk fyrir sig. En hins vegar liggur alveg fyrir hver markmiðin eru. Þau eru mjög metnaðarfull. Við þurfum að ná þeim. Það er einarður vilji þessarar ríkisstjórnar að ná þessum markmiðum og frá því verður ekki hvikað.

Virðulegi forseti. Já, þannig er nú bara það. Ég spyr hæstv. ráðherra um þetta vegna þess að það sem við sjáum í fjárlagafrumvarpinu er alger stöðnun í umhverfis- og loftslagsmálum miðað við það sem var gert ráð fyrir í fjármálaáætlun. Ég er ekki bara að tala um útgjaldahliðina, ég er líka að tala um tekjuhliðina, ég er tala um þetta allt saman, hvernig tekjur og gjöld munu þróast á næsta ári og næstu árum. Það lítur svolítið út fyrir að þessi útgjaldaaukning til loftslagsmála hafi verið einhvers konar viðbragð við heimsfaraldri, fátt annað, einhvern veginn bara hagstjórnarlegs eðlis frekar en raunveruleg sókn til framtíðar. Ég skil það ekki, þetta eru fyrstu fjárlög af fjórum sem þessi ríkisstjórn mun leggja fram, fjórðungur af fjárlagapakka nýrrar ríkisstjórnar 

Forseti minnir á ræðutíma. Hálf mínúta og rúmlega það fram yfir einnar mínútu ræðutíma er aðeins um of.

Virðulegi forseti. Ég hjó eftir því í ræðu hv. þingmanns að hann talaði um fækkun sjúkrarýma og hvað hafi verið gert og hvernig allt hefur breyst á undanförnum árum. Hann nefndi til að mynda túrismann, að hingað hafi komið mikið af ferðamönnum. Við gleymum því stundum að ef við fáum eina og hálfa eða tvær milljónir ferðamanna er það margföld íbúatala Íslendinga. Þegar kemur að því að takast á við þetta, þangað til núna í fjárlögum að það er örlítið verið að bæta inn fyrir sjúkrarými, þá hefur svarið hingað til alltaf verið að það þurfi bara að bæta framleiðni eða fara í stafræna umbyltingu í heilbrigðiskerfinu. Ég staldra við það af því að ég man eftir því að afi minn heitinn, sem var hjartasjúklingur í 17 ár og eyddi því miklum tíma uppi á Borgarspítala, eins og hann hét á þeim tíma, var bara settur inn í vaskaherbergið 

Virðulegur forseti. Ég biðst afsökunar á þessum „amatöraskap“ og lofa því að fara ekki fram yfir ræðutímann í þetta skiptið. Hv. þingmaður veltir fyrir sér kröfum um framleiðni í heilbrigðisþjónustu. Við viljum auðvitað ekki ná fram aukinni framleiðni í heilbrigðisþjónustunni með því að geyma fólk eða hjúkra fólki inni á salernum. En við hljótum að gera þá kröfu til ríkisstjórnar hverju sinni og stjórnarmeirihluta að sjá til þess að peningar séu nýttir vel, þjónusta sé veitt á réttu þjónustustigi og það ríki gott skipulag í heilbrigðiskerfinu og það sé einhver hemill hafður á t.d. einkaframtakinu innan heilbrigðisþjónustunnar, en líka að peningum sé bætt í kerfið og þjónusta aukin og bætt og séð til þess að mönnunarvandinn sé leystur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég held að ég sé búinn að finna planið um að auka framleiðnina. Það felst í því reyndar að minnka ásóknina. Það er nefnilega verið að skera niður í markaðssetningu Íslands á erlendri grundu, ef við skoðum það í fjárlögunum. Það þýðir náttúrlega að við fáum færri ferðamenn til landsins. Það er smávegis annað í því, það er skorið niður í öryggismálum ferðamanna, en svokallað Safetravel-prógramm, sem hefur bjargað mörgum mannslífum, fer niður um 5 milljónir, þannig að kannski vegur það upp á móti. Hv. þingmaður nefndi líka starfsfólkið. Ég myndi segja að margt af því starfsfólki sem vinnur í heilbrigðisgeiranum í dag vinni hér á Íslandi af einskærri þjóðrækni, en því eru boðin betri laun, 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessar ábendingar og ég er alveg sammála honum. Það þarf að leita allra leiða til að bæta starfsaðstæður í heilbrigðiskerfinu á Íslandi og laða fólk hingað til landsins. Það verður bæði gert í kjarasamningum þegar kemur að launum og í aðbúnaði. Eitt skiptir líka máli; af því að við erum að tala um hvernig fjárframlög lækka til mikilvægrar grunnþjónustu í heilbrigðismálum þá sjáum við t.d. að framlög til lýðheilsu og forvarna eiga líka að lækka, þrátt fyrir allt talið í stjórnarsáttmála um aukna áherslu á lýðheilsu og forvarnir. Og þetta er eftir heimsfaraldur, eftir sóttvarnaráðstafanir og samkomutakmarkanir sem hafa lagst ofboðslega þungt sérstaklega á yngra fólk. Þarna á heldur ekkert að sækja fram.

Virðulegi forseti. Það hefur verið áhugavert að fylgjast með orðaskiptum hér í dag. Mér fannst sérstaklega áhugavert að hlusta á hæstv. umhverfisráðherra hrósa sjálfum sér fyrir mætingu. Mér finnst það vel gert hjá honum að vera mættur í umræðu um fjárlagafrumvarp ríkisstjórnar sem hann situr í. Þeir hafa ekki verið margir, ráðherrarnir, í þessum sal í dag. Ráðherrann viðurkenndi það fúslega að hann mætti líka til leiks með engin svör og var með hjal um að vegir þingsins væru órannsakanlegir. Jólahugvekja hæstv. ráðherra.  
             En ég ætlaði nú ekki að ræða um hugvekju heldur orð hv. þingmanns um málefni fatlaðra, því að þar finnst mér líka skipta máli jafnréttishugtakið og sýn okkar á hvað það felur í sér. Kannski þurfum við einfaldlega að fullgilda það hugtak. Okkur er tamt að tala um jafnrétti, og jafnrétti t.d. út frá hagsmunum kynjanna. En þetta er breiðara hugtak og þar undir hljóta að falla jöfn tækifæri og aðgengi fatlaðs fólks líka.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir góðar athugasemdir. Ég tek heils hugar undir þetta. Ég held að t.d. fjölgun samninga um notendastýrða persónulega aðstoð sé eitthvert stærsta einstaka frelsismálið á Íslandi í dag og það varðar félagsleg réttindi. Sjálfstæðismenn tala oft voða mikið um frelsi, tala um litlu frelsismálin; áfengi í búðir og eitthvað slíkt. En þetta er stóra frelsismálið, að fjölga samningum um notendastýrða persónulega aðstoð, gera fólki með fötlun kleift að lifa með reisn.

Virðulegi forseti. Ég er sammála því og tel reyndar að þessi hugtök séu náskyld, jafnrétti og frelsi, að manneskja sem ekki nýtur frelsis í samfélaginu njóti auðvitað ekki jafnréttis. Þess vegna hef ég líka áhyggjur af jafnrétti í samanburði við aðra. Ég hef áhyggjur af þessum málaflokki, ekki síst vegna þessarar tilhneigingar ríkisstjórnarinnar að færa sveitarstjórnum mjög fjárfrek verkefni. Það á við um þennan málaflokk, að setja sveitarfélögum reglur um þjónustu sem þeim beri að efna og sinna en færa þeim ekki fjármagn með, og leyfa sér svo jafnvel í einhverjum tilvikum að tala hér úr þessum ræðustól um hvað það séu mikil vonbrigði hvernig sveitarfélögin standi sig þegar allan tímann lá fyrir að þannig myndi fara.

Frú forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um þetta. Þetta hefur verið lenskan á undanförnum áratugum, að kostnaði við nauðsynlega grunnþjónustu er dembt yfir á sveitarstjórnarstigið, eins og hv. þingmaður nefndi. Skyldum og þjónustukröfum er einhvern veginn hliðrað þangað án þess að fjármagn fylgi. Í fjárlagafrumvarpinu sem við ræðum hér í dag sjáum við bara framhald af þessari vondu stefnu. Þetta heitir sveltistefna, með leyfi forseta, „austerity“ á ensku. Þetta er svoleiðis stefna. Snjöll leið til að skera niður án þess að það birtist með skýrum hætti í ríkisbókhaldinu og án þess að fólk og fjölmiðlar kveiki kannski almennilega á því, án þess að ráðherrar og ríkisstjórnir súpi seyðið af því pólitískt. Þá er alltaf einhvern veginn hægt að benda á sveitarstjórnarstigið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir áhugaverða ræðu hér áðan. Ég hjó eftir nokkrum atriðum, t.d. að þingmaðurinn nefndi samning um réttindi fatlaðs fólks og meintar fyrirætlanir ríkisstjórnarinnar að lögfesta hann. Það hefði í för með sér breytingar sem þarf að gera á lögum o.fl. sem ég er ekki viss um að sé vilji hjá þessari ríkisstjórn til að fara í. Þá er ég kannski helst að hugsa um hluti eins og t.d. að það þarf að gera breytingar á lögum um lögræði þar sem samningurinn tekur fyrir það að fólk sé frelsissvipt vegna fötlunar sinnar. Mig langar að spyrja þingmanninn hvort hann telji raunhæft að þetta geti orðið að veruleika eða hvort allt tal um þetta séu orðin tóm.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir góða spurningu. Ég verð að viðurkenna að ég hef ekki mjög miklar væntingar til þessarar ríkisstjórnar þegar kemur að þessu málefnasviði, kannski sérstaklega í ljósi þess að það hefur orðið dráttur á því að mjög skýrum fyrirmælum frá Alþingi um lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðra sé fylgt. Ég átta mig ekki á því hvers vegna þetta hefur dregist svona. Eins verð ég að viðurkenna að ég hef ekki miklar væntingar til þess að þessar nauðsynlegu breytingar á lögræðislögum og öðrum lögum nái fram að ganga á þessu kjörtímabili. En auðvitað vonum við það besta og ýtum á það eins og við mögulega getum í stjórnarandstöðunni.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir svarið þó að það sé kannski svona drungi yfir því sem ég deili að vissu leyti með þingmanninum varðandi væntingar til þessarar ríkisstjórnar. Þær litlu væntingar eru vitanlega litaðar af þeim vinnubrögðum sem við höfum séð nú þegar og kannski því misræmi sem er á milli annars vegar stefnuræðu hæstv. forsætisráðherra og síðan þingmálaskrár sem hefur verið lögð fram af hálfu meiri hlutans og þessa frumvarps til fjárlaga. Þetta atriði varðandi lögfestingu samnings um réttindi fatlaðs fólks er náttúrlega eitthvað sem er búið að vera í bígerð mjög lengi og umræðunni mjög lengi og ég veit ekki um neinn sem hefur lýst yfir einhverri andstöðu við það. Er þá ekki ástæðan fyrir því hvað þetta hefur dregist lengi einfaldlega sú að það er ekki raunverulegur vilji til að gera þær breytingar sem þarf? Það er ekki raunverulegur vilji til þess að tryggja réttindi fatlaðs fólks. Það er ekki raunverulegur vilji til þess að tryggja frelsi fatlaðs fólks og raunverulegar hugarfarsbreytingar og grundvallarbreytingar á því hvernig við nálgumst þessi mál, hvernig við nálgumst fatlað fólk í okkar samfélagi. Er það ekki raunverulega vandamálið? Við erum hérna með ríkisstjórn sem er fyrst og fremst, sem var svo sem vitað fyrir en kemur æ skýrar á daginn, að sameinast um stöðnun. Þetta eru íhaldsflokkar sem fyrst og fremst eru sammála um að það sé dyggð að hafa hlutina bara nákvæmlega eins og þeir hafa alltaf verið.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessar hugleiðingar. Það kann auðvitað að virka hálfþreytandi að stjórnarandstaðan sé stöðugt að hrópa að það þurfi meiri útgjöld, meiri útgjöld. En það er nú bara þannig að það kostar mjög mikla peninga að verja félagsleg réttindi. NPA-samningar kosta peninga og það þarf að gera ráð fyrir svona löguðu í fjárlögum. Þess vegna valda þessi fjárlög núna, í kjölfarið á kynningu á stjórnarsáttmála þar sem boðuð er sókn í málefnum fatlaðs fólks, ofboðslega miklum vonbrigðum.

Frú forseti. Við ræðum hér fjárlög og af mörgu er að taka. Það er býsna stuttur tími þó að hann sé reyndar lengri, að ég hygg, en þessi eina mínúta og 50 sekúndur sem mælaborðið sýnir mér. - Þá er búið að laga það, ég varð aðeins á undan tímanum. Mig langar til að byrja á því að ræða orkumálin og ég ætla að þakka hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra fyrir að mæta í salinn. Það er eftir því tekið að það gerðu ekki allir þegar þeir voru til kallaðir. Og mér finnst satt best að segja, svo að ég noti tækifærið hér í upphafi, ekki góður bragur á því hjá hæstv. forseta Alþingis að þegar verið er að ræða mál á borð við fjárlög á þeim knappa tíma sem hefur verið til stefnu til að vinna það plagg, og það þarfnast þess vegna mikillar yfirlegu og mikillar vinnu, að boða til laugardagsfundar án þess að hafa tryggt að þingmenn njóti þess í aðhaldshlutverki sínu að hafa aðgang að ráðherrum. Ég verð að segja að mér finnst það ámælisvert. Ég ætla jafnframt að nýta tækifærið til að ræða það við þá aðila sem bera ábyrgð á því, en allra síst hæstv. ráðherra sem mætti hér. Aðrir verða að fá að heyra þann söng og tími mun gefast til þess. Mig langar til að byrja á því, sem er náttúrlega ekki best geymda leyndarmál ríkisstjórnarinnar, að hún er sinn eigin hatrammasti andstæðingur þegar kemur að andstöðu við eitt stóra málið í eigin stjórnarsáttmála, þ.e. í tíð fyrri ríkisstjórnar, og þá er ég að tala um hálendisþjóðgarðinn. Ég ætla að koma aðeins að því á eftir en það tengist orkuöflun. Við erum með orkuskipti í samgöngum á dagskrá. Það er fókus af hálfu stjórnvalda á rafbílavæðinguna. Uppbygging almenningssamgangna er auðvitað gríðarlega mikilvæg líka. En við eigum önnur stór tækifæri og eitt þeirra er sjávarútvegurinn. Þar hafa verið stigin stór skref af hálfu sjávarútvegsins en það vantar kannski að stjórnvöld stígi inn í með innviðauppbyggingu. Þetta er stóra tækifærið fyrir okkur og við ættum að sjá - ég ætla nú kannski ekki að segja sóma okkur í því en við ættum að sjá tækifærin í því að vera fyrst til að fara í orkuskipti í sjávarútvegi, vera þarna róttæk og framsýn og færa skipaflotann okkar sem fyrst yfir á grænt eldsneyti sem unnið er úr íslenskum orkugjöfum. Við eigum tæknilegu lausnirnar en auðvitað þarf nauðsynlega innviðauppbyggingu. Í forgrunni er svo auðvitað áframhaldandi stuðningur við nýsköpun. Við eigum nýsköpunarfyrirtæki, við erum með verkefni sem njóta viðurkenningar á alþjóðavísu. Okkur vantar herslumuninn. Við getum t.d. séð hvernig samvinna sjávarútvegs- og orkufyrirtækja hafa skilað okkur alveg ótrúlegum árangri í samdrætti í losun frá fiskimjölsverksmiðjum þar sem endurnýjanleg orka er nýtt í stað olíu. En nú berast fréttir af því að Landsvirkjun hafi ákveðið að takmarka afhendingu á raforku til verksmiðjanna og þær hafi í sínum orkusamningum samið um skerðanlega raforku. Það snertir bæði fyrirtækin og okkur þjóðina að við skulum vera í þeirri stöðu í landi sem er fullt af vatnsorku og orku úr öðrum endurnýjanlegum orkulindum að við getum ekki sinnt þessu. Ég hefði því áhuga á að heyra frá hæstv. ráðherra hvort hann hafi sýn á hvernig við bregðumst við þessu og hvort sú sýn fari saman við stefnu ríkisstjórnarinnar í heild eða hvort við séum enn að sjá dæmi um hið margrómaða fjölskipaða stjórnvald sem ýmsir ráðherrar innan ríkisstjórnarinnar, í samvinnu ríkisstjórnarflokkanna þriggja, hafa beitt fyrir sig þegar þeir lenda í togstreitu á milli eigin sýnar og síns flokks og þess sem ríkisstjórnin er að reyna að ná samstöðu um. Tengt þessu, af því að ég talaði áðan um að ríkisstjórnin væri einn hatrammasti andstæðingur hálendisþjóðgarðsins eða hefði verið það í meðferð hans á síðasta kjörtímabili, langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Hvar liggja þá mörkin á milli framtíðarorkuöflunar okkar og hálendisþjóðgarðs? Eins og ég skil orð forsvarsfólks ríkisstjórnarinnar er ekki búið að gefa það upp á bátinn. Síðan kannski tengt þessu líka, vegna þess að nú hefur ríkisstjórnin lýst því yfir að færa eigi alla virkjunarkosti í biðflokk, þ.e. bæði úr nýtingarflokki og verndarflokki: Gæti hæstv. ráðherra útskýrt hér hvað það þýðir á mannamáli? Hvað þýðir það fyrir orkuöflun og hvað þýðir það fyrir landvernd á næstu fjórum? Þetta er það sem ég hefði áhuga á að fá sýn hæstv. ráðherra á hér á eftir. En það voru fleiri atriði. Umhverfisráðuneyti er ekki eina ráðuneytið sem Vinstri græn létu af hendi í samningaviðræðum um áframhaldandi setu í forsætisráðherrastólnum. Heilbrigðisráðuneytið fauk líka. Það er ekkert launungarmál að samstarfsflokkarnir hrukku upp við vondan draum þegar leið að kosningum og afneituðu stefnu ríkisstjórnar sinnar á liðnu kjörtímabili, ekki einu sinni og ekki tvisvar heldur oftar. Útgangspunkturinn í þeirri gagnrýni sem þessir flokkar fengu á að styðja stefnu Vinstri grænna í heilbrigðismálum var alltaf að ríkisstjórn Íslands væri fjölskipað stjórnvald. Ráðherra Vinstri grænna réði för í heilbrigðismálum. Nú er staðan önnur og þar situr þingmaður Framsóknar sem í aðdraganda kosninga lýsti því yfir að of langt hefði verið gengið í ríkisvæðingu heilbrigðiskerfisins með tilheyrandi biðlistum. Nú berast fréttir af því að sá hinn sami, nú hæstv. heilbrigðisráðherra, hafi veitt sérstakt fjármagn til Landspítala til að útvista vel á annað hundrað völdum aðgerðum og stytta biðlista. Þó að þess sjáist sannarlega ekki stað í fjárlagafrumvarpinu, eins og ég kom inn á í ræðu minni í gær, að gera eigi Sjúkratryggingum Íslands kleift að fara í fleiri slík verkefni ætla ég að vona að þetta sé forsmekkur að því sem koma skal með tilheyrandi styttingu þeirra biðlista sem hafa orðið einkennismerki ríkisstjórnarsamstarfs þessara þriggja flokka. Ég hafði hins vegar óskað eftir því að fá hingað fyrrverandi hæstv. heilbrigðisráðherra, sem nú er ráðherra sjávarútvegs og landbúnaðar, til að ræða þetta með völd einstakra ráðherra í fjölskipuðu stjórnvaldi. Því miður, aftur segi ég það, frú forseti, sá ráðherra sér það ekki fært. Ég skil það vel. Það er gott veður úti og það er laugardagur. Ég ætla engu að síður að varpa spurningunni áfram og fæ vonandi tækifæri til að eiga þessi orðaskipti við hæstv. ráðherra. Nú bera hvorki stjórnarsáttmálinn né fjárlagafrumvarpið þess merki að sérstök breyting verði á stefnu eða áherslum hvað varðar gjald fyrir nýtingu á sjávarauðlindinni. En ég rifjaði upp stefnu - það má tala um hugsjónir -Vinstri grænna frá því áður en þau gengu í hjónaband með þeim flokkum sem hafa gert það að listgrein að verja hagsmuni stórútgerðarinnar í þessu máli. Mig langaði til að spyrja hæstv. sjávarútvegsráðherra hvort ekki stæði til að dusta rykið af því markmiði að nýting á sjávarauðlindinni yrði háð tímabundnum samningum. Mig langaði til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann myndi beita sér fyrir því annars vegar og hins vegar því að greiðsla fyrir afnot af þessari sömu auðlind verði færð nær raunheimum, þ.e. það fengist eðlilegt og sanngjarnt verð með því að bjóða út með markaðsleið, en ef slík leið væri of kapítalísk fyrir hæstv. ráðherra væri jafnvel horft til annarra leiða til að ná fram réttlæti fyrir þjóðina. Ég hafði svo sem líka hugsað mér að spyrja hæstv. ráðherra landbúnaðarmála sem fyrrverandi umhverfisráðherra á árum áður hvort hún myndi nýta sér vald sitt sem ráðherra þessara málaflokka í fjölskipuðu stjórnvaldi til að beita sér fyrir og ná fram breytingum á styrkjakerfi landbúnaðarins, færa það í átt frá framleiðslutengdum styrkjum í átt til styrkja fyrir nýsköpun og græna framleiðslu. Hvort hún hygðist styðja sérstaklega við rekstur sem stöðvar losun gróðurhúsalofttegunda frá jarðvegi og gróðri, t.d. með endurheimt votlendis og hnignaðs mólendis. Þess sér ekki stað í fjárlögum. Ég sé ekki þessa stefnu mótaða í stjórnarsáttmála. Þýðir það að þetta sé ekki stefna Vinstri grænna heldur eða þýðir það að í þessu tilfelli sé ráðuneyti sjávarútvegs- og landbúnaðarmála ekki fjölskipað stjórnvald þar sem viðkomandi ráðherra nær sínu fram heldur samansafn skoðana og sýna og áherslna þessara þriggja flokka sem myndast þá í hinum lægsta samnefnara? Þetta eru spurningar sem ég verð að fá að bera upp síðar 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir bæði innleggið og spurningarnar. Þær eru stórar en þetta eru lykilspurningar. Ég skal nú bara vera hreinskilinn með það að ég hef mikið velt því fyrir mér hvernig sé best að fara í þessa vinnu vegna þess að þetta er gríðarlega stórt verkefni. Mitt fyrsta verk í rauninni þegar kom að heimsóknum var að ég fékk til mín, í þessari röð, fyrst Landvernd, síðan Náttúruverndarsamtök Íslands, síðan Landsvirkjun og svo Samtök iðnaðarins. Núna er ég á þeim stað að reyna að átta mig á því hvernig menn nálgast þetta verkefni. Ég held að það væri til mikils unnið ef við getum komist á þann stað að við gætum alla vega áttað okkur á því frá hvaða grunnpunkti við erum að ræða hlutina því að mér finnst umræðan vera svolítið þannig að menn gefa sér ákveðnar forsendur og sömuleiðis forsendur varðandi það hvar aðrir eru og hvernig þeir nálgast hlutina og maður þarf ekki að ræða við marga eða hlusta á marga til að átta sig á því að það er kannski ekki alveg þannig. Nú dreymir mig ekki þann draum að við sitjum hérna eftir einhverja mánuði eða einhver ár og allir séu sammála einhverri niðurstöðu en ef við komumst alla vega á þann stað að átta okkur á því hver staðan er, stöðumat og hvaða leiðir eru mögulegar til að ná því sem við ætlum okkur, sem ég held að sé breið samstaða um, ef við komumst alla vega þangað og erum síðan sammála um hvað við erum ósammála um þá er til mikils unnið. 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir og átta mig auðvitað á því að þetta eru grundvallarspurningar sem líklegast verður tekist á um og þær ræddar hér á næstu árum. En útgangspunkturinn hjá mér - ef ég má kannski biðja hæstv. ráðherra að fókusera á tvennt í seinna andsvari. Annars vegar segir hann, eðlilega, að hann vilji komast á þann stað að átta sig á hvar við stöndum í stóru myndinni en þá vil ég minna hæstv. ráðherra á að þegar kemur að því í hvaða samstarfi hann er þá er hæstv. ráðherra ekki á upphafspunkti, hann er á fimmta ári þessa samstarfs. Ég segi bara fyrir hönd allra þeirra sem eiga þarna mikilla hagsmuna að gæta að það sem ég les út úr orðum hans er að hér hafi fjórum árum verið sóað. Ég átta mig á því að það hefur væntanlega ekki verið nákvæmlega það sem lá í orðanna hljóðan hjá hæstv. ráðherra en þannig túlka ég þetta. Er sú vinna að fara af stað aftur? Mun það þá aftur lenda í sjálfheldu innan ríkisstjórnarinnar líkt og t.d. hálendisþjóðgarðurinn gerði? Nú er hann ekki alfa og omega í vinnu við orkuöflun eða náttúruvernd en hann er engu að síður lykilatriði þar. Eins og ég skil þetta og les á milli línanna þá liggur togstreitan svolítið þar. Erum við að fara að sjá hér drög að þjóðgarðamyndun sem leyfir tiltekna orkuöflun innan marka sinna? Það er ekki alls óþekkt en það þarf samstöðu til. Hins vegar vil ég spyrja aftur um ramma þrjú, sem mér skilst að metnaður standi til hjá ríkisstjórninni að klára núna loksins - er þetta ekki fjórða atrenna? - og hvort það sé rétt skilið að umræðan sé komin á þann stað að það hafi allir virkjunarkostir verið settir í biðstöðu þannig að í þeim skilningi sé vinnan að hefjast upp á nýtt.

Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir krefjandi spurningar. Það er alls ekki þannig að fjórum árum hafi verið sóað og það er ekki þannig að sá sem hér stendur mæti og það sé bara ekkert á borðinu og það þurfi að byrja alla vinnu. Það er alls ekki þannig, sem betur fer. Það er hins vegar þannig, og það er alveg rétt og við skulum ekki vera að ræða það neitt öðruvísi, að það eru auðvitað mismunandi sjónarmið í öllum þessum málaflokkum á milli stjórnarflokkanna. Það getur verið galli en það getur líka verið kostur því það þarf hvort eð er að taka þá samræðu og vonandi næst samstaða þar sem allir þurfa að gefa eftir eða að vera jafn óánægðir eða hvernig sem menn orða það. Hálendisþjóðgarður gengur út á miklu meira en það hvort það sé einhver orkunýting þar eða ekki, það er svo margt fleira sem þar er inni sem kom fram þegar umræðan fór af stað. Þá rifjaðist líka upp reynslan af Vatnajökulsþjóðgarði, bæði það sem er jákvætt og það sem er neikvætt. Hv. þingmaður tók ákveðna þætti út eins og þann sem snýr að fiskimjölsverksmiðjunum. Auðvitað er það ekki gott, svo ekki sé dýpra í árinni tekið, þegar við sem höfum sagt af góðri ástæðu að við séum hér með alveg einstaka stöðu þegar kemur að endurnýjanlegum orkugjöfum, þegar við fáum fréttir sem þessar. Þetta er allt saman eitthvað sem menn þurfa að líta til og taka afstöðu til og ég vona að menn muni alla vega nálgast það þannig, sama hvaðan þeir koma, að byrja ekki í skotgröfunum heldur byrji þeir á því að skoða þetta út frá stöðu sem er, bara þeim staðreyndum sem liggja á borðinu. Það hefur verið unnið að því að gera það eins vel og hægt er þannig að allir þeir sem taka þátt í umræðunni hafi jafn góðan aðgang að raungögnum, ef þannig má að orði komast, og valkostum. Ef við getum komist á þann stað þá ætti umræðan að verða auðveldari. En höfum það alveg á hreinu: Þetta verður ekkert einfalt. Fyrir utan það að þegar menn verða búnir að ná samstöðu 

Frú forseti. Ég þakka andsvörin. Það er svolítið sérstakt að vera í þessari stöðu, ég fæ ekki fleiri svör frá hæstv. ráðherra. Þetta snýst svona við og það er ágætt. Það er auðvitað alveg rétt og ég sagði það líka að hálendisþjóðgarður snýst um annað og meira en orku. En af því að ég var nú í þessari nefnd og fylgdist vel með málinu á síðasta kjörtímabili þá var það líka þannig, og ég stend við það, að margt af því sem tínt var til í andstöðu við þetta mál var í orði og orkumálin voru á borði. Það sem ég hef ákveðnar áhyggjur af núna er að ef við ætlum að fara í þetta verkefni og styðjast við verndarflokka sem heimila orkuöflun innan þjóðgarðsins þá þarf það að vera uppi á borðinu í gagnsæju ferli þannig að það liggi ekki undir, gleymist í umræðunni, af því að menn eru að togast á um skipulag sveitarfélaga eða skipulagsmál eða samstarf við sveitarfélög eða ferðamennsku eða vegi eða eitthvað og láti þetta - ég er að vanda mig að sletta ekki, frú forseti - einhvern veginn fljóta með undir radar af því þetta er mál sem varðar framtíðarhagsmuni okkar, hvernig við leysum þetta. Þetta var bara svona brýning. Að lokum langar mig að gera eitt og það er eiginlega í ljósi þess að hæstv. landbúnaðarráðherra sá sér ekki fært að mæta. Nú eiga hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra og ráðherra landbúnaðar það sameiginlegt að vera fyrrverandi heilbrigðisráðherrar, voru þar sannarlega hvor á sínum endanum. En spurningin er hvort þeir nái samstöðu, annars vegar ráðherra loftslagsmála og hins vegar ráðherra landbúnaðarmála, í að vinna að því stóra lykilatriði sem er að kippa styrkjakerfi landbúnaðarins til nútímans fyrir bændur, fyrir neytendur og fyrir loftslagið. Ég ætla að brýna hæstv. ráðherra í að taka þann bolta.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Mig langaði að tala um einn punkt sem hann nefndi varðandi loftslagsmálin, þar eru tækifærin. Ég nefndi það hér í gær að það væru mikil tækifæri í tengslum við nýsköpun sem fælust í loftslagsmálum. Ég nefndi það einnig að við ættum að reyna að stefna að því að gera Ísland að miðstöð þekkingar og nýsköpunar á alþjóðavísu. Það er til mikið fjármagn erlendis á þessu sviði og það væri hægt að laða hingað til lands fjármagn sem er miklu meira en það sem hæstv. ráðherra loftslagsmála eða hæstv. ráðherra nýsköpunar geta nokkurn tímann gert. Mig langaði svolítið að fá að heyra hvort hv. þingmaður tekur undir sýn mína varðandi þessi tækifæri og hvar við getum gert slíka hluti. Hann nefndi líka landbúnað og sjávarútveg. Það er fullt af tækifærum þar sem við getum verið brautryðjendur, rétt eins og við vorum brautryðjendur þegar kom að nýtingu á jarðvarma. Við höfum síðan getað tekið þá frábæru þekkingu og farið með hana út um allan heim. Ég hef séð afrakstur þess verkefnis víða um heim. Af hverju getum við ekki verið leiðandi á þessu sviði? Mig langar að heyra hvað hv. þingmanni finnst um það.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni kærlega fyrir andsvarið. Mér finnst þetta mjög gleðileg umræða og það gleður mig sérstaklega, með hæstv. loftslagsráðherra með meiru hér í salnum, að þetta beinir athyglinni að Evrópusambandinu vegna þess að þar er að finna býsna margar leiðir til samstarfs. Stefna Evrópusambandsins, tiltölulega nýleg, „Green Deal“, býður einmitt upp á marga möguleika til samstarfsverkefna, ekki bara hjá hinu opinbera heldur hvetur hún bókstaflega lítil og meðalstór fyrirtæki til að leita fanga með hugmyndir sínar og til að fá styrki. Ég tek heils hugar undir að við eigum að vera það land sem er í fararbroddi næstum því á hvaða sviði sem er þegar kemur að grænum lausnum. Við höfum allt sem þarf. Við höfum menntunina, menntastigið. Við höfum tenginguna okkar í netið, við erum tiltölulega einsleitt samfélag þannig að það er auðvelt að keyra svona verkefni af stað. Við höfum orkuna okkar og það sem meira er, við höfum eftirspurnina, vegna þess að við erum enn þá að kljást við það hvernig tryggja megi jafnrétti til mennta og heilbrigðis í okkar dreifðu og fámennu byggðum. Það er með nýsköpun í grænum lausnum, fjarheilbrigðisþjónustu, alls konar tækifæri í menntun. Við eigum að keyra á þetta. Ég er þeirrar skoðunar, það er mín sýn í stjórnmálum, að ég myndi að miklu leyti vilja sjá þetta gerast í gegnum græna samkeppnissjóði þar sem styrkir eru veittir í verkefni og þau studd áfram. Þannig að já, ég tek heils hugar undir þetta verkefni, þessar hugmyndir, og tel að við eigum að vera þar í fararbroddi. Svo langar mig aðeins að tala um hvernig við getum aðstoðað aðrar þjóðir sem eru verr staddar í þeim verkefnum sem við erum komin lengst í, eins og hv. þingmaður nefndi varðandi jarðvarmann og annað, en ég kem kannski að því á eftir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er gott að heyra að þingmaðurinn er sammála mér um að þarna séu mörg og mikil tækifæri. Það er von mín að hæstv. ráðherra sem hér situr og þessi mál tengjast nýti sér þessa umræðu til þess að gera góða hluti á þessu sviði. En mig langaði örstutt að tala um annað sem hv. þingmaður nefndi, og það eru völd ráðherra. Nú sitjum við hér í þessum sal og erum búin að vera að rýna frumvarp sem er búið að segja margoft að sé ekki tilbúið, að það eigi eftir að breyta svo miklu. Sem nýjum þingmanni finnst mér þetta vera skelfilegt, að við fáum eitthvað í hendurnar sem ekki er tilbúið. Það hafa hins vegar verið mjög góðar umræður hér hjá hv. þingmönnum á sama tíma og nær enginn úr stjórnarliðinu, fáir ráðherrar og fáir fulltrúar ríkisstjórnarinnar í fjárlaganefnd, hafa gefið sér tíma til að vera hérna inni. Mig langar að heyra hug hv. þingmanns, hvað þingmanninum finnst um svona vinnubrögð.

Frú forseti. Aftur þakka ég andsvarið. Til að klára umræðuna um umhverfismálin þá er það eiginlega framtíðarsýn mín að umhverfismálin verði ekki einangruð í einhverju sílói heldur hríslist þau yfir öll mál. Að við náum því einhvern veginn að öll mál verði umhverfismál. Við höfum að mörgu leyti náð að nálgast jafnréttismálin í samfélagi okkar þannig. Ég myndi vilja sjá það gerast að hér verði ekki gerðar skipulagsbreytingar, hér verði ekki búin til menntastefna, hér verði ekki unnin heilbrigðisstefna eða samgöngustefna án þess að allt sé rýnt út frá umhverfismálum. Það hlýtur að verða næsta skref, við erum bara komin þangað. Það er það sem ég vildi segja. Það er kannski einhver stærri framtíðarsýn að það sé ekki þörf fyrir einhverja sérstaka átaksnálgun í þessu máli, að þetta verði orðið okkur svo í blóð borið. En varðandi þessa umræðu hérna og þessi vinnubrögð þá helgast þetta af því að ríkisstjórn sem setið hefur núna í heilt kjörtímabil stóðst ekki freistinguna að sleppa því að færa okkur aftur til vorkosninga. Þar með verður til pressa sem gerir það að verkum að við erum komin í, ég myndi segja ógöngur með að vinna þetta mál almennilega vegna þess að við bætist síðan að einhverra hluta vegna þurftu formenn ríkisstjórnarflokkanna þriggja þetta skjól sem kosningaskandallinn í Norðvesturkjördæmi bauð upp á. Nú mæta þeir aftur tveimur mánuðum eftir kosningar með hálfunninn stjórnarsáttmála og hroðvirknislega unnið frumvarp. Ég sé ljósan punkt í þessu: Hér eru fjölmargir nýir þingmenn með margs konar reynslu að baki sem hafa mikið til málanna að leggja og hafa nýtt þennan tíma mjög vel í umræðu og að kynna sér ganginn hér. Nú ber ég ekki ábyrgð á samstöðu stjórnarflokka en hef eitthvað til málanna að leggja í samstöðu stjórnarandstöðuflokka og hún hefur styrkst hér í umræðunni og það er vel. Það verður ekki vanþörf á.