Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Þetta frv. er flutt af stj. og er nú búið að ganga í gegnum Ed. Afdrif þess þar urðu þau, að það var samþ. með 12:1 atkv., en 1 greiddi ekki atkv. Það er því auðséð, að í Ed. var gott samkomulag um þetta mál. Ég skal ekki fara langt út í það að rekja tildrögin til þess, að þetta frv. er fram komið. En ég skal þó benda á það, að það, sem sérstaklega varð til þess, að málið kom fram, voru þær óeirðir, sem urðu hér 9. nóv. síðastl. Ég tel mig ekki þurfa að lýsa þeim óeirðum. Það er svo kunnugt mál. Eftir þær óeirðir var lögregla bæjarins að mestu leyti óstarfhæf sökum meiðsla. Það hefir líka borið á því, að beitt hafi verið ofbeldi, t. d. brottflutningi manna og þeim bönnuð dvöl á vissum stöðum. Einnig urðu hér nokkrar óeirðir 7. júlí síðastl., og fyrir skömmu var lagt bann við afgreiðslu skips á Akureyri, og í Vestmannaeyjum var tekinn út fangi með valdi fyrir fáeinum dögum. Lítur út fyrir, að tilgangurinn hafi verið sá að hindra það, að nokkur réttarhöld gætu farið fram. Það er auðséð, að ef á að halda uppi ríkisvaldi í landinu, þá getur þetta ekki gengið óátalið, og það verður að finna ráð til þess, að fyrirbyggja slíkt, því það er auðvitað fyrsta skylda ríkisvaldsins að halda uppi lögum og fyrirskipunum, sem það sjálft hefir sett. Þetta frv., sem hér liggur fyrir í þeirri mynd, sem hv.Ed. afgreiddi það, er nokkuð öðruvísi en þegar það kom frá stj. Meginbreyt. er sú, að það er látið ná til allra kaupstaða, og get ég ekki séð annað en að það sé mikil bót. Það hefir líka komið fram ósk um þetta frá einstökum kaupstöðum, t. d. Akureyri, eftir þetta afgreiðslubann á skipum, sem ég nefndi áðan. Mér virðist frv. eins og það kom frá Ed. vera fullnægjandi og get lýst því yfir, að það er ekki af minni hálfu óskað neinna verulegra breyt. á því. En ég skal ekki neita því, að það geta verið einstök atriði, sem mætti breyta, en ég kem ekki auga á neitt sérstakt. Nú er liðið mjög að þinglokum. Ég geri ráð fyrir, að þinginu verði lokið í næstu viku, og þess vegna ber nauðsyn til þess að hraða þessu máli. Fari það til n., sem ég geri frekar ráð fyrir, þá verður það fjhn., því þar var það í Ed. og samkv. þingsköpum eiga mál að vera í sömu n. í báðum d. Það er kunnugra en frá þurfi að segja, að jafnaðarmenn eru á móti þessu frv. Mér er kunnugt um ýmsar af mótbárum þeirra, en ég vil ekki fara að svara þeim fyrir fram og læt það bíða þangað til hv.frsm. þess flokks hefir mælt á móti frv. En ég vil bara segja það, að ég er sannfærður um það, að ef jafnaðarmenn væru sjálfir í stjórninni, mundu þeir verða fyrstir manna til að krefjast löggjafar eitthvað í áttina við það, sem hér er. Verði þessu andmælt mun ég sýna fram á, hvernig jafnaðarmenn fara að annarsstaðar, þar sem þeir eru við völd. Ég skal líka taka það fram af hálfu stj., að það verður að sjálfsögðu viðhöfð hin ýtrasta sparsemi og þarf enginn að óttast það, að eytt verði meiru fé, heldur en nauðsyn krefur. Að endingu vil ég leyfa mér að óska þess, að frv. verði vísað til 2. umr. að þessari umr. lokinni.

Héðinn Valdimarsson [óyfirl.]: Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er gamall draugur. Það er sannarlega lærdómsrík forsaga þessa máls, vegna þess að af henni er hægt að sjá að mörgu leyti þá framþróun, sem hefir orðið í atvinnulífi þjóðarinnar, pólitík og stéttabaráttu. Frá þeim tíma fyrst, sem Jón heit. Magnússon bar fram frv. sitt um ríkislögreglu 1925 og þangað til nú, hefir mikil breyt. orðið. Og í raun og veru er þetta sama málið, sem nú er verið að reyna að fá samþ., þá réð Íhaldsfl. mestu, og þá var frv., sem Jón Magnússon bar fram, á þá leið, að í raun og veru átti að lögleiða herskyldu í landinu. Það var hægt að kveðja hvern sem var í þessa ríkislögreglu. Tilefnið var ekki það, að sérstakar óeirðir hefðu verið eða eignum manna, sem Íhaldsfl. er svo annt um, væri hætta búin, eða lífi og limum, heldur hitt, að tvö verklýðsfélög höfðu átt í hörðum kaupdeilum við atvinnurekendur og unnið sigra. Í báðum tilfellunum var reynt af hálfu yfirvaldanna eftir beiðni stórútgerðarmanna að nota lögregluna til þess að verja verkfallsbrjóta. En það mistókst vegna þess, hve menn stóðu vel saman, bæði þeir, sem félagsbundnir voru, og einnig þeir, sem ekki voru félagsbundnir. Svo það er auðséð, að í fyrsta sinn, sem stofna átti ríkislögreglu, þá var það bókstaflega gert móti verkföllum. Þá snerust framsóknarmenn á móti málinu, og yfirleitt er hægt að segja, að alþýða manna hafi verið mjög á móti því, enda var það þá svo illræmt, að íhaldsfl. þorði ekki að halda því til streitu. Tryggvi Þórhallsson, Jónas Jónsson og Ásgeir Ásgeirsson, sem þá voru helztir í Framsóknarfl. og eru það enn, risu allir á móti lögreglufrv. En síðan þetta skeði og það frv. var til moldar borið, hafa miklar breyt. orðið. Alþýðusamtökin hafa eflzt mjög mikið. Þá voru ekki í alþýðusamtökunum nema 3 þús. manns, en nú eru þar 10 þús. manns. Þá voru verklýðsfélögin tiltölulega fá, en nú eru þau í flestum kaupstöðum. Þá var sambandið milli félaganna veikt, en nú er það orðið sterkt, og sigrar, sem þau hafa unnið, eru nú orðnir margir. Hins vegar hefir stéttabaráttan skerpzt frá því, sem þá var. Og sú kreppa, sem nú er yfir heiminum, og ekki sízt Íslandi, hefir gert sitt til þess að skerpa hana og til þess að auka vilja íhaldsins í landinu, þeirra stétta, sem ráða yfir stóriðjunum, til þess að nota ofbeldi til þess að koma sínum málum fram, þegar það er ekki hægt á annan hátt. Má þar minnast á dæmi eins og í Bolungavík og Keflavík og víðar, sem hæstv.dómsmrh. minntist á undir rós áðan, en sem hann gat ekki um, að hann sem ráðh. hefði ekki gert neitt til að fá þau mál fram. Á þessum tíma síðan Jón Magnússon bar fram frv. sitt, hafa líka möguleikar íhaldsins vaxið á tvennan hátt til þess að geta komið málum sínum fram móti alþýðusamtökunum. Annað var klofning verklýðssamtakanna, sem kommúnistar gerðu. En hitt atriðið var sambræðsla stj., sem varð í fyrravor, þar sem Sjálfstæðisfl., sem er hinn pólitíski flokkur stóratvinnurekendanna, gekk í samband við Framsóknarfl. sem hægri armur hans, og þeir mynduðu eina sameiginlega ríkisstj. Við þetta varð vegurinn opinn til þess að skapa liðsafla fyrir stóratvinnurekendur, sem þá hafði lengi langað til að hægt væri að beita gegn alþýðusamtökunum, og eins og ég mun benda á, þá hefir sá vegur verið troðinn af ríkisstj. Sumarið 1931 var mikið atvinnuleysi hér í bænum, það mesta, sem menn vita dæmi til. Alþýðuheimilin liðu sult og seyru. 7. júlí síðastl. var haldinn bæjarstjórnarfundur, og í sambandi við hann varð lítilsháttar uppþot, sem ekki gætti mikið, þar sem lögreglan hafði í fullu tré. En á þeim fundi var ákveðið að taka upp atvinnubótavinnu með 230 manns, og sú vinna byrjaði þegar. Síðan var lofað að bæta 200 manns við í okt., enda var vitanlegt, að á 2. þús. manns voru atvinnulausir í Rvík, og það eina ráð, sem var í raun og veru hugsanlegt til þess að láta fólkinu líða nokkurnveginn, var að halda uppi atvinnubótavinnu. En þetta loforð var svikið. Þegar fram í okt. kom og ekki var sjáanlegt, að bæjarstj. ætlaði neitt að gera, komu áskoranir frá alþýðufélögunum um þetta. Það komu fram till. frá kommúnistum um að hefja verkfall, en það var fellt, vegna þess að meiri hl. verklýðsfélaganna leit svo á, að það væri ekki rétta leiðin til þess að geta fjölgað í vinnunni. En í stað þess voru bornar fram sterkar kröfur um það, að bæjarstj. stæði við það, sem hún hefði lofað. Fyrstu dagana í nóv. voru haldnir bæjarstjórnarfundir, og þá var það, sem íhaldsmeirihlutinn bar fram till., ekki um það að auka vinnuna eða láta fleiri atvinnulausa menn komast að, heldur um að lækka kaupið um 1/3. Þessi till. var samþ., en það fékkst enginn sjálfstæðismaður til þess að mæla með henni. Alþýðuflokksmenn töluðu á móti till., en hún var þegjandi samþ. af flokksstjórn Sjálfstæðisfl. Þá var verkakaup atvinnubótamanna 54 kr. á viku, og fengu ekki aðrir menn vinnu en þeir, sem höfðu ómaga. Einhleypir menn fengju ekki vinnu, barnlausir menn ekki heldur og yfirleitt ekki þeir, sem áttu eitt barn. Flestir af þeim, sem vinnu höfðu, voru því menn með 3-6 börn eða fleiri, en þeir höfðu ekki vinnu samfleytt, heldur aðeins 1-2 vikur á mán. Og svo vildi íhaldsmeiri hl. lækka kaup þessara manna niður í 36 kr. á viku. Með öðrum orðum, það átti að setja kaup þessara manna svo lágt, að varla var hægt að búast við, að þeir gætu framfleytt lífinu. Sjálfstæðisfl. gaf það út, að bæjarsjóður mundi vera tómur, enda hefir hann ekki verið mjög ríflegur, þegar til hans hefir verið leitað. Íhaldið, sem áður hafði notað svipur við verkalýðinn, ásetti sér nú að nota gaddasvipur og það beinlínis eftir ákvörðun stórútgerðarmanna í Rvík. Tilgangurinn var ekki almenn mannvonzka, að láta verkalýðnum líða illa, heldur að afla fjár þeim, sem stóðu að þessum atvinnuvegum. Þarna var því ráðizt á garðinn, þar sem hann var lægstur, að byrja einmitt á þeim, sem fátækastir voru. Um sama leyti bárust verklýðsfélögunum í Rvík boð frá atvinnurekendum um það, að semja um lækkun kaupgjaldsins. En þessu var hrundið. Það var vitað, að þessar kauplækkunartilraunir við atvinnubótamenn voru eingöngu gerðar til þess að koma á almennri kauplækkun og ráðast á garðinn, þar sem hann var lægstur og síðan ganga milli bols og höfuðs alþýðusamtökunum, sem haldið hafa uppi kaupgjaldinu í landinn. Við þetta er óhætt að segja, að alþýðan í Rvík hafi risið upp. 5. nóv. var haldin kröfuganga fyrir tilstilli fulltrúa verkalýðsins. Þetta var stærsta kröfuganga, sem hér hefir verið haldin, 4-5 þús. manns tóku þátt í henni, og það er óhætt að segja, að bærinn hafi verið litaður af henni. Þá var farið á fund forsrh. (ÁÁ) og farið fram á það, að hann kæmi af stað atvinnubótavinnu og hefði áhrif á bæjarstj. í þá átt, að hún legði fram meira fé til atvinnubóta heldur en hún hefði áður gert. Og þá sér maður, hvað orðið er náið samband milli hægri arms Framsóknarfl. og Sjálfstæðisfl., að forsrh. segir fyrst og fremst, að sér komi ekkert við, hvernig verkamenn í Rvík hafi það, það sé komið undir bæjarstj. Rvíkur, stj. skipti sér ekkert af því. Hann vildi einskis meta kröfur allra þessara manna, mörg þús. Reykvíkinga, sem liðu þá sult og seyru. Síðan var farið til Guðmundar Ásbjörnssonar, sem þá var settur borgarstjóri, og svaraði hann því, að flokksstjórn Sjálfst.fl. hefði ráðið þessu um lækkun kaupsins og hún ein gæti breytt því. Þá var haldinn Dagsbrúnarfundur og hann ákvað, að þar sem svo langt væri gengið og tilgangurinn svo auðséður, þá skyldi verða vinnustöðvun um leið og kauplækkunin ætti að fara fram. því réttara væri að hætta vinnu en að láta nota sig til þess að lækka kaupgjaldið. En aftur á móti var það fellt að gera verkfall til þess að fjölga í vinnunni. Síðan var haldinn bæjarstjórnarfundur 9. nóv. til þess að ákveða, hvort ætti að koma til framkvæmda kauplækkun sú, sem ákveðin hafði verið. Þetta var fjölsóttur bæjarstjórnarfundur og utan um húsið voru mörg þús. manns. Ræður þær, sem íhaldsmennirnir Jakob Möller og Maggi Magnús héldu, voru sízt til þess að sefa þá reiði, sem var í hugum manna, þar sem þeir töluðu með fyrirlitningu um samtök verkamanna og hag þeirra. En nú bættist við, að Erlingur Pálsson, sem var fulltrúi lögreglustjóra og hafði á hendi dyravörzlu, neitaði mönnum eftir matarhléið að komast inn, nema takmörkuðum fjölda, í stað þess að lögreglustjóri hafði lofað óhindraðri aðgöngu. Og þegar kvartað var um, að menn fengju ekki að komast inn, lætur Erlingur lögregluþjónana berja á mannfjöldanum með kylfum. Það varð nokkurt uppþot og fjöldi verkamanna var alblóðugur á höfði og klæðum. Þetta var auðsjáanlega gert af hreinum og beinum klaufaskap af lögreglufulltrúa, ef honum hefir þá ekki verið af einhverjum beinlínis sagt að gera þetta. Við þetta urðu það miklar æsingar í salnum, að fundarstjóri treysti sér ekki til að halda fundi áfram. En það kom síðar í ljós, að þeir höfðu þá séð á mannfjöldanum fyrir utan, að réttast væri að láta undan í þessu máli, þannig að nægilegur fjöldi gekk inn á að taka aftur till., ef hægt væri að setja fund af nýju. En þá vildu kommúnistar ekki játa setja fund aftur, eða a. m. k. ekki lofa bæjarfulltrúum griðum, ef fundur yrði settur. Þegar ekki varð af fundi fóru bæjarfulltrúarnir út bakdyramegin án þess að nokkur þeirra meiddist. Þá var í raun og veru þetta mál búið, þar sem sjáanlegt var, að alþýðufélögin höfðu fengið kröfum sínum fullnægt á þann hátt, að meiri hl. hvarf frá lækkun kaupsins, þó að ekki væri hægt að halda fund, sem nauðsynlegur var til að gera þá ákvörðun. En þá skeði það undraverða, að lögreglustjóri kallar upp: „áfram, berjið“, og fram réðust 8 lögregluþjónar, sem faldir höfðu verið fyrir aftan leiksviðið, með kylfur, stóla og bekki og börðu á mannfjöldanum, sem ekkert hafði gert. Á fáum mín tókst að ryðja salinn á hinn fautalegasta hátt, og bardaginn hélt áfram þegar út var komið. Við að sjá þessar aðfarir var það, sem og rétti nokkrum verkamönnum stóla til þess að geta varið sig, ef ráðizt væri á þá. En þetta var ekki nóg. Þá skipar lögreglustjóri lögregluþjónunum á mannþyrpinguna, og þeir berja frá sér með stólum og bareflum og láta eins og hinir verstu siðleysingjar. Afleiðingin gat ekki orðið önnur en sú, að tekið var á móti þeim af þeim mönnum, sem saklausir voru. Og lögreglan féll í valinn, ýmist óvíg eða afvopnuð. Að þetta var ekki skipulagt uppþot, heldur aðeins sjálfsvörn gegn lögreglunni, sést á því, að eftir að lögreglan var horfin var kyrrt í bænum. Um kvöldið varð samkomulag um það, að kaupgjaldið skyldi haldast óbreytt. Var því fullur friður alstaðar og ekkert varð úr því allsherjarverkfalli, sem kommúnistar höfðu ætlað að hefja, því nú voru verkamenn ánægðir. Það er því augsýnilegt, að allur rétturinn hefir verið þeim megin, sem alþýðan var og alþýðusamtökin, en allur órétturinn einmitt af höndum Sjálfstæðisfl. og þeirra, sem eru nú að reyna að safna liði með lögum móti alþýðusamtökunum. Þennan sama dag er dómsmrh. dæmdur fyrir svik í Behrensmálinu og verður að láta af ráðherradómi, og næstu daga er talað um það, að Ólafur Thors muni eiga að taka við sætinu, og er hann þá að semja við hæstv. fjmrh. og Framsóknarfl. og setur það sem skilyrði, eftir því sem hann sjálfur hefir skýrt mér frá, að sett verði upp öflug ríkislögregla. 14. nóv. er hann svo útnefndur af konungi og þá er hann búinn að fá fjmrh. inn á þessa hugmynd sína. Og það sýnir sig, hvernig þessi ríkislögregla er. Það er eins og vænta mátti af hundadagaráðh., að hann hagaði sínum lífverði eins og hundadagakonungurinn, sem tók alla tugthúsfanga og þvílíkt fólk. Eftir till. Ólafs Thors var Erlingur skipaður yfirmaður þessarar varalögreglu, sem stofnuð var. Maður vissi, að ekki þyrfti mikið lið til þess að ráða við kommúnista, ef þeir gerðu uppþot, sem ekki varð, en þessum liðsafnaði átti að beina gegn alþýðusamtökunum. Síðan hefir verið hafin sókn af hendi stj., sem aðall. hefir verið í þrennu fólgin: Málshöfðanir á einstaka menn, varalögregla og fjandsamleg löggjöf. Málshöfðun gegn þessum 31 manni (af þeim voru 28 ekki sýknaðir) var gerð af algerðu handahófi. Hafði ekki sannazt á nokkurn af þeim, að þeir hefði meitt lögregluþjóna. Yfir 100 manns tóku þátt í bardaganum í Templarasundi. - Þá er óþarfi að dæma fullorðna viti borna menn skilorðsbundið. Þeir munu ekki betra sig síðar, a. m. k. mun ég ekki gera það. En ef nokkurt réttlæti væri við haft, þá ætti að dæma flokksstj. Sjálfstæðisflokksins. Þá má geta þess, að dómarnir voru líka fyrirfram ákveðnir. Ólafur Thors sagði mér nokkrum dögum síðar, að ég yrði dæmdur skilorðsbundið í 60 daga fangelsi. Kom það líka alveg heim. Þetta dómarastarf var svo óvinsælt, að það var nærri því ógerningur að fá dómara. Tókst það þó loksins með fögrum loforðum um fé og upphefð. En tilgangurinn með þessum dómum náðist ekki. Slíkt hefir ekki áhrif á þessa menn, sem dæmdir voru. Á alþýðusamtökin hefir það þau áhrif, að það vekur þau til umhugsunar um það, hverskonar ríkisstj. það er, sem þau eiga við. Þeir, sem stóðu að þessu, Magnús Guðmundsson og Ólafur Thors, lágu báðir undir kæru. Þeir láta niður falla málshöfðunina gegn Íslandsbankastjórunum, skipta sér ekkert af ofbeldinu, sem framið var í Keflavík, og þar fram eftir götunum. Þá er annar þáttur málsins, stofnun varalögreglunnar, 180-200 manns, með Erling Pálsson að fyrirliða. Er nú búið að eyða í þetta 200 þús. kr. og verður um 400 þús. við lok þessa árs. Ólafur Thors vildi koma upp 600 manna liði og hafa helminginn í sundhöllinni, en hinn helminginn í gömlu símastöðinni. Átti að handtaka alla, sem grunaðir voru um það að hafa verið í þessum óeirðum. Hann mun þá ekki hafa verið með sjálfum sér. Hann lét varalögregluna vernda sig og forsrh. og hafði hvítliðana heima í stofunum hjá sér. Þá er það sannað, að margir af mönnunum í þessu liði hafa verið dæmdir fyrir glæpi og afbrot, svo sem brugg og drykkjuskap á almannafæri. Þetta lið á svo að halda uppi réttvísinni í landinu. Alþýðusamtökin svöruðu þessu á þann hátt að reka þá af þessum mönnum, sem verið höfðu innan þeirra, og með því að ákveða, að meðlimirnir skyldu ekki vinna með þeim. Þetta hefir verið framkvæmt. Þá hefir verið reynt að beita þessum mönnum í 2 smávinnudeilum en í bæði skiptin var þó hætt við það. Þrátt fyrir varalögreglu þessa standa alþýðusamtökin óhögguð. Hafa þau nú sitt varnarlið og munu mæta varalögreglunni, ef fara á að nota hana í vinnudeilum. Eftir að Ólafur Thors hafði afrekað þetta, lét hann af sínu hundadagaveldi. Kom þá Magnús Guðmundsson aftur. Hann hefir síðan haldið liðinu í aðgerðaleysi, fyrst við spilamennsku í gömlu símastöðinni, en síðan hafa þeir gengið lausir við fullt tímakaup. Hann hefir neitað mér um upplýsingar í málinu, og hefi ég orðið að koma með þáltill., til þess að knýja fram þessar upplýsingar. En síðan bætir hann gráu ofan á svart. Í staðinn fyrir að leggja niður þessa varalögreglu, kemur hann með frv. til 1. um ríkislögreglu. Eiga þar að vera 10 fastamenn, liðsforingjar, og síðan ótakmarkað málalið. Á öðrum stað í frv. er gert ráð fyrir ótakmarkaðri fjárveitingu, eftir því sem ráðh. þykir nauðsynlegt. Síðan segir, að ekki skuli nota ríkislögregluna í kaupdeilum, en þó er engan veginn svo um hnútana búið, að það sé tryggt. Þetta frv. var samþ. af forsrh. og atvmrh. og lagt fyrir þingið. Skömmu eftir var svo haldið flokksþing Framsóknar hér í bæ. Þótti þá sambúðin milli Frams.þm. og Íhaldsþm. fara að verða nokkuð náin, ef Framsóknarþingmenn færu nú að ganga inn á samskonar frv. og Jón Magnússon var með hérna um árið. Var þá ákveðið að breyta frv. í það horf, að 1/6 lögregluliðsins í Rvík skyldi vera starfsmenn ríkisins, en hitt teljast bæjarlögregla. Síðan er leyft að fjölga lögregluliðinu ótakmarkað, og skal þá ríkissjóður greiða allt að helmingi þess kostnaðar, er af því leiðir, þó ekki meira en ¼ af kostnaði við hið reglulega lögreglulið. Að setja upp 60-90 manna bæjarlögreglu hér, nær ekki nokkurri átt. Hún kostar geysilegt fé og hefir auk þess ekkert að gera, nema ef nota á hana gegn verkalýðsstéttinni. Í 7. gr. stendur: „Það er borgaraleg skylda hverjum verkfærum karlmanni að gegna kvaðningu í varalögreglu, nema hann geti fært ástæður, sem ráðh. tekur gildar“. Eftir þessari gr. er beinlínis komið á herskyldu, ekki einungis um stuttan tíma, heldur getur stj. haldið mönnum í þessu hvað lengi sem hún vill fyrir það kaup, sem hún tiltekur. Ef á kosningum stendur, þá getur hún tekið frambjóðanda og sett hann í lögregluna. Hún getur tekið ritstjóra Alþýðublaðsins, prentarana og aðra Alþýðuflokksmenn. Eru því engin takmörk sett, hvað stj. getur gert í þessu efni. Sama er að segja um það ákvæði, að enginn megi tálma því, að maður gegni kvaðningu til lögreglustarfa. Ef verklýðsfélögin halda áfram þeirri aðferð, sem tíðkazt hefir í nágrannalöndunum, að meðlimum þeirra sé bannað að vinna með öðrum en félagsbundnum mönnum, þá er hægt að sekta þau. Ef verkamenn legðu niður vinnu, til þess að vinna ekki með ríkislögreglumönnum, væri hægt að segja, að þeir tálmuðu mönnum að vera í lögregluliðinu. Ég geri ráð fyrir því, að framsóknarmenn hér í d. sjái um það, að þessi gr. verði ekki samþ., því að meiri hl. hans greiddi atkv. á móti henni í Ed. Ef ætti að fara að gera menn að þrælum undir Magnúsi Guðmundssyni, þá væri nú skemmtilegt að lifa hér á Íslandi! Það mun sýna sig, að hér liggur á bak við hjá Sjálfstæðisflokknum og nokkrum hluta Framsóknar vilji til að brjóta á bak aftur alþýðusamtökin, og því verða verkamenn um allt land að vera tilbúnir til varnar. Íhaldið hefir nú komið upp sérstöku liði, þjóðernishreyfingunni svokölluðu, sem hefir ekkert annað markmið en ofbeldið. Hefir t. d. komið kæra til lögreglunnar um það, að þessir menn hafi ráðizt á fólk fyrir það eitt, að þeim líkaði ekki, að það hafði aðrar skoðanir en þeir. Morgunblaðið hælir þessu. Þetta er líkt því sem var á sínum tíma í Þýzkalandi. Gæti komið að því, að þessi hreyfing tæki hér völd og færi með Framsóknarflokkinn eins og með Miðflokkinn þýzka. Þeir, sem tóku út bruggarann í Vestmannaeyjum, voru nákomnir þessum mönnum. Nú er búið að setja 5 ríkislögreglumenn í Vestmannaeyjum. Ég beini því til verkamanna að gæta vel að nú, er kosningar eru framundan, að kjósa ekki menn, er fylgja slíkum óskapnaði, sem hér hefir verið lýst.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Hv. 2. þm. Reykv. talaði lítið um sjálft málið, heldur hélt hann kosningaræðu. Hann reyndi að sýna fram á, að málið væri fram komið til þess að kúga verkalýðinn. Þetta er dæmalaus óskammfeilni, þar sem það stendur í stjfrv., að ekki ætti að nota þessa lögreglu í vinnudeilum. Veit ég, að flestir hlustendur úti um land skilja, að hv.þm. fer hér með ósatt mál. Henni er einungis beint gegn þeim, sem fara ólöglega að. Ef hv.þm. heldur því fram, að lögreglunni eigi að beita gegn verkalýðsfélögunum, vænir hann þau um ólöglegt athæfi. Hann er sjálfur bráður og fremur stundum lögleysur, en ég veit, að það sama á ekki við um verkalýðsfélögin. Í vetur gengu margir menn úr Alþýðuflokknum í varalögregluna, enda þótt það kostaði þá það, að þeir voru reknir úr flokknum. Þeir eru þó kyrrir og vel ánægðir með sitt hlutskipti. Þeir vita, að þeir eru að vinna fyrir heill lands síns, en ekki á móti stétt sinni. Hv. þm. fjölyrti um aðdragandann að 9. nóv. og fór þar með mikil ósannindi. Sagði hann, að meiri hl. bæjarstj. hefði ætlað að færa niður kaupið, og því hefði verið rétt að ráðast á lögregluna og herja hana niður. Ég skal ekkert um það segja, hvort rétt hafi verið að lækka kaupið. En það er rangt hjá hv.þm., að Sjálfstæðisflokkurinn hafi staðið á bak við þessa kauplækkun. Þó að ég sé í miðstj. hans, hefi ég aldrei heyrt getið um það. Þó að það hafi e. t. v. ekki verið rétt að setja niður kaupið, þá var það rangt að berja niður lögregluna. Get ég ekki talið það rétt að - handleggsbrjóta lögregluþjón, herðablaðsbrjóta annan og nefbrjóta hinn þriðja af þessum sökum. Þó að hv. 2. þm. Reykv. greiði atkv. í einhverju máli öðruvísi en ég vil, þá hefi ég engan rétt til að slá hann eða meiða fyrir. Lýsing hans á bæjarstjórnar fundinum er svo lituð, að menn munu ekki kannast við það, sem hann var að skýra frá. Flestir úti um land þekkja málið af frásögn blaðanna. Hana geta menn svo borið saman við lýsingu hv.þm. Það var almannarómur hér, að lögregluþjónarnir hafi leyst sitt starf vel af hendi, þó að þeir gætu ekki reist rönd við svo miklum fjölda sem á móti þeim var. Ég mun ekki svara ummælum hv.þm. um Ólaf Thors. Hann mun vera maður til þess sjálfur. Ég mun heldur ekki dvelja við hrópyrði hans til mín. Þingræður eiga, að allra dómi, að fara kurteislega fram, en ekki að vera tóm brigzlyrði, eins og ræða hans. En það er gott, að hv.þm. hefir sýnt það núna í útvarpinu, hvernig orðbragð hann notar, til þess að æsa upp það fólk, sem á hann hlustar. Hv. þm. sagði, að varalögreglan hefði kostað mikið fé, og því hefði stj. stolið.  Mér þóttu það harla ómakleg ummæli hjá hv.þm., þegar hann sagði, að margir af varalögreglumönnunum væru glæpamenn. Þessu neita ég algerlega. Ég vil halda því fram, að í þessu liði séu yfirleitt ágætir menn, sem hafa gert það fyrir lítið kaup og af einlægum vilja að halda uppi lögum og reglu í landinu, og þeir eigi sannarlega annað skilið af hv. 2. þm. Reykv. en að hann noti nú tækifærið til þess að atyrða þá og svívirða út um allt land. Hann mun ekki vaxa af slíku atferli. Ég vil nú nota þetta tækifæri til þess að þakka þessum mönnum fyrir það, að þeir voru svo víðsýnir að hjálpa til að halda uppi lögum og rétti og margir fóru úr sínum félagsskap, sættu þar ofbeldi og gátu ekki haldizt þar við, og þar var hv. 2. þm. Reykv. fremstur í flokki að sýna þeim óbilgirni. Hv. 2. þm. Reykv. atyrti mig mikið fyrir það, að hann hefði ekki fengið að vita kostnaðinn af lögreglunni. Þetta er ósatt. En það var annað, sem hann vildi fá að vita um, og það var um nöfn á þessum mönnum, til þess að geta betur náð í þá til þess að ofsækja þá. En það var það, sem ég neitaði honum um. Það er það, sem hann flytur þáltill. um. En hann hefði fengið að vita um kostnaðinn á hvaða tíma sem var og hann hefði óskað þess. - Við skulum ekki ræða um þessa þáltill. til muna fyrr en hún kemur til meðferðar, en ég skal lofa hv.þm. því, að ég skal gefa honum fullar upplýsingar þá, svo framarlega sem hann vill lofa því, að láta þessa menn vera í friði. Hann hefir enga heimild til þess að ofsækja þá menn, sem af stjórnarinnar hálfu eru settir til þess að gæta laga og réttar í landinu. Það var ekki mikið, sem hv.þm. talaði um frv. í heild, en hann nefndi eina grein þess, 7. gr., og lýsti henni þannig, að hún væri svo mikil fjarstæða, að hún næði ekki nokkurri átt. Þar væru menn herskyldaðir um aldur og æfi, að því er mér skildist. Nú get ég sagt hv.þm. það, að það er ekki nokkur hætta á, að menn verði teknir nokkru sinni í lögregluna nauðugir. Það væri svo heimskulegt að ætla að fara að taka mann nauðugan til þessa, því að þá ynni hann ekkert gagn. En þetta er sett til þess að þeir menn, sem í lögregluna fara, geti sagt, að það sé borgaraleg skylda og að það sé óheimilt að ofsækja þá fyrir það. Það er þess vegna engin önnur meining með þessu heldur en sú, að fyrirbyggja, að hv. 2. þm. Reykv. geti farið að við framtíðarinnar lögreglu, eins og hann hefir gert við þá lögreglu, sem var sett 9. nóv. í haust. Og það er algerlega ólöglegt af honum, þegar hann eggjar menn til varnar gegn lögreglunni. Það mundi í engu landi haldast uppi, og hv.þm. verður að vita það, að honum getur ekki haldizt það uppi frekar en öðrum. Það er gaman að sjá það, að í öllum löndum þar sem jafnaðarmenn eru við völd, er lögregla. Ekki dettur þeim í hug að vera lögreglulausir. Þeir halda í flestum löndum stóra heri, upp á hundruð þús. manna, og fjölda lögreglumanna, og það er ekki lengra síðan en 10 til 12 dagar, að forsrh. Danmerkur, sem er jafnaðarmaður, heimtaði frv. gegnum allar umr. á þingi á einni nóttu, um að bæta við 100 mönnum í ríkislögregluna í Danmörku, eingöngu út af því, að hann var hræddur um, að það kynni að bóla á óeirðum á landamærum Danmerkur og Þýzkalands. En svo kemur hv. 2. þm. Reykv., sem þykist vera flokksbróðir þessa manns, og telur það eitthvert voða ódæði, þó að hér sé í fyrsta sinn sett upp lögregla ríkisins, það er að segja lögregluþjónar, sem einungis að nokkru leyti eru launaðir af ríkinu. Ég skal ekkert um það ræða, hvort ég muni nota þessa lögreglu til þess að kúga verkalýðinn, ég býst ekki við, að ég hafi svo lengi með það mál að gera, en það get ég sagt hv. 2. þm. Reykv., að mér dettur aldrei í hug að gera slíkt. Hann veit, að hann er að fara með ósannindi, þegar hann er að bera mig þeim sökum, en hann vildi nota þetta til þess að dreifa því út um land; og hann hefði áreiðanlega ekki kært sig um að segja það, ef ekki hefði verið útvarpað umr. Ég er þá búinn að svara því, sem ég þarf, en ég mun svara hv. 2. þm. Reykv. aftur þegar hann kemur upp næst.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Hv. 2. þm. Reykv. lauk ræðu sinni á því að segja, að nú væru kosningar framundan. Hann hefði bæði getað byrjað og endað ræðu sína á þessu, að nú væru kosningar framundan, því að það var það, sem litaði alla ræðu hans. Það var umhugsunin um kosningar og þau áhrif, sem hann taldi flokkslega heppilegt að hafa á menn fyrir kosningar. Þetta skal ég fyrir mitt leyti forðast í minni ræðu, enda minntist hv. 2. þm. Reykv. harla lítið á frv., sem fyrir liggur, ekki nema eina grein og flutti þar ekki nein knýjandi rök. Hv. þm. byrjaði á því að fullyrða, að þetta frv., sem hér hefir verið borið fram og hefir nú verið samþ. af 12 Ed.mönnum, sé „agitation“ á móti verkalýðshreyfingunni. Þetta segir hann þvert ofan í það, að í 4. gr. frv. stendur: „að lögregluna megi ekki nota til þess að hafa önnur afskipti af eðlilegum vinnudeilum en að halda þar eins og annarsstaðar uppi friði og afstýra skemmdum, meiðslum og vandræðum“. Það veit allur landslýður, að þetta frv. á ekkert skylt við verkalýðshreyfinguna. Það að halda því fram, að þetta frv. sé vegna verkalýðshreyfingarinnar, það er samskonar ósvífni og að segja, að verkalýðshreyfingin sé óaldarhreyfing, en það held ég, að hv.þm. komi ekki í hug frekar en þeim, sem að frv. standa. Það er rétt, að frv. um aukna löggæzlu er með talsvert öðru formi en það var flutt áður á þingi 1925 af Jóni heit. Magnússyni. Þá stóðu á móti því margir framsóknarmenn, sem vonuðust til þess, að ekki þyrfti til þess að koma að auka stórum löggæzluna í landinu, en síðan hafa orðið miklar breyt. Það hafa orðið atburðir, sem bæði hæstv.dómsmrh. og hv. 2. þm. Reykv. hafa rifjað upp, atburðir, sem ekki eru sambærilegir við neitt það, sem skeð hafði fyrir 1925. Og það eru slíkir atburðir og ofbeldisverk, sem eru þess valdandi að þetta frv. er nú samþ. af miklum meiri hl. Ed. og hefir óskorað, eða lítt skorað fylgi þessarar hv. d. Hv. 2. þm. Reykv. er í ritnefnd Alþýðublaðsins, og ef hann vildi leita að orsökum þess, að þetta frv. er nú fram komið, þá gæti hann séð gerða grein fyrir því sumu í Alþýðublaðinu síðustu dagana. Ég skal t. d. nefna það, sem Alþýðublaðið segir fyrir nokkru um kommúnista og nazista í öðru landi, og dregur út af því þá ályktun, að kommúnistarnir íslenzku fari að hætti heimskra manna: „Þeir hafa ekkert lært og engu gleymt. Þrátt fyrir það, þó sundrunarstarfsemi þýzkra kommúnista meðal alþýðu þar í landi og samfylking þeirra með nazistunum leiddi til hinna eindæma atburða, sem öllum eru í fersku minni, þá feta samt kommúnistarnir íslenzku dyggilega í fótspor hinna ógæfusömu skoðanabræðra sinna í Þýzkalandi“. Þetta les ég í Alþýðublaðinu. Svo les ég einnig í Alþýðublaðinu frá 8. maí, að þar stendur um flokka, sem ég veit ekki, hvort á að kalla stjórnmálaflokka eða annað, að „báðir þessir flokkar hafa með framferði sínu undanfarið, verið að kalla á ríkislögreglu“. Þetta stendur í Alþýðublaðinu 8. maí. Vitanlega er það ein höfuðskýringin á kröfu manna um aukna lögreglu í þessu landi, að það hefir hér eins og víða annarsstaðar komið upp sá tónn, að skynsamleg athugun og atkvgr. eigi ekki að ráða úrslitum þjóðmála, heldur ofbeldi. Þetta er önnur höfuðástæðan, en hin höfuðástæðan eru þau tilfelli, að menn kannske af ópólitískum ástæðum hafa beitt ofbeldi, eins og skeð hefir í Vestmannaeyjum nú síðustu dagana. Þetta ofbeldi undanfarið á skylt hvað við annað, hvort sem það er talið pólitísks eðlis eða ópólitísks eðlis. Þetta eru ástæðurnar fyrir því, að þetta frv. er fram komið og að það hefir óskorað fylgi. Þetta eru ástæðurnar fyrir því, að formaður Alþýðuflokksins telur sér skylt að taka þátt í afgreiðslu málsins í Ed. með því að hafa þar áhrif á úrslit þess. Þetta eru ástæðurnar til þess, að nú upp á síðkastið hafa ræður margra Alþýðuflokksmanna ekki verið gegn slíkum ráðstöfunum sem þessum. Menn vita sem er, að þetta á ekkert skylt við verkalýðssamtökin og á engan hátt sett þeim til höfuðs. Verkalýðssamtökin eru réttmæt og sjálfsögð, og hafa unnið mikið gagn og munu gera það framvegis. En þau hafa ekki sett sér það markmið að sækja sinn rétt með hnefunum. Það eru breyttir tímar og atburðir, sem skeð hafa, sem valda því, að lögreglan er tekin með öðrum hætti en 1925. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að hinn 9. nóv. hefði átt að lækka kaup verkamanna í atvinnubótavinnunni og að þessi kauplækkun hefði átt að vera fyrirrennari almennrar kauplækkunar. Ég get út af fyrir sig tekið undir það, að þessi kauplækkun í atvinnubótavinnunni 9. nóv. var mjög óheppileg og óhyggileg; því að það hafði áður átt sér stað kauplækkun, þó að það væri í nokkurri annari mynd heldur en lækkun tímakaups. Sú kauplækkun var gerð hér í atvinnubótavinnunni, að menn unnu ekki fullan tíma, og það var nægileg kauplækkun. En á því get ég vakið athygli, að í þeim nágrannalöndum, sem jafnaðarmenn ráða, og þar sem ég þekki til, þar er höfð önnurhvor aðferðin, að lækka tímakaup og hafa fullan vinnutíma, eða hin aðferðin, sem hér er höfð, að hafa styttri vinnutíma en sama kaup. Undir það get ég tekið með hverjum sem er, að þó að réttmætt sé að hafa aðrahvora aðferðina, þá er ótækt að hafa báðar. Þó að þar hafi yfirsézt meiri hl. bæjarstj., þá gefur það engan rétt til þess, að hnefinn eigi strax að koma í staðinn fyrir uppréttar hendur, sem ráða úrslitum mála, og það mun hv 2. þm. Reykv. aldrei geta sýnt fram á. Ég skal ekki rekja nánar atburðina, sem gerðust 9. nóv. Ég hygg, að þeir hafi verið ýmsum öðrum að kenna en hv. 2. þm. Reykv. og hans flokksbræðrum, svo að hann þurfi ekki að taka upp hanzkann í öllum greinum. Ég hygg, að einhverjir aðrir en hann og hans flokksmenn hafi komið á fundarstaðinn í þeim tilgangi að valda óeirðum. Hv. þm. sagði, að salurinn hefði verið ruddur að tilefnislausu og lögreglan hefði ráðizt á fólkið og það hefði ekki gert annað heldur en að sýna sjálfsvörn. Það mætti lesa ýmislegt úr úrskriftum úr dómabókinni, sem sýnir, að lögreglan hófst ekki handa fyrr en búið var að koma af stað óeirðunum. Ég skal ekki lesa margt, en hér stendur m. a.: „M. Júl. Magnús, sem var síðastur þessara bæjarfulltrúa út, var veitt athygli og gerði hann tvær tilraunir til að komast burt, en varð í bæði skiptin að hörfa inn í norðurportið aftur. Var þá veitzt að honum og lögregluþjónum þeim, sem voru honum til varnar. Urðu nokkrar sviptingar kringum hann og rifin föt eins lögregluþjónsins og jafnframt tóku menn til að rífa niður grindverk það, sem var við húsið að norðanverðu, til þess að rýmri væri aðgangur að húsinu þar og jafnframt greiðara til árásar“. ... Ennfremur: „Þegar áheyrendur inni í fundarhúsinu urðu þess varir, að bæjarfulltrúarnir voru komnir út, varð mikil ókyrrð í salnum og heyrðust raddir um að sækja þá aftur, og þustu þá nokkrir menn út. Einnig var það kunnugt, að einn bæjarfulltrúanna, M. Júl. Magnús, væri niðri í kjallara hússins og stukku þá nokkrir menn upp á leiksviðið og ætluðu að sækja hann ...“ o. s. frv. Ennfremur segir frá lögregluþjónum: „Tókst þeim að ryðja lóðina báðumegin við húsið án verulegrar mótspyrnu, en þeim var ógnað með grjótkasti og meiddust nokkrir við það .... “ „Lögreglustjórinn mun hafa skorað á mannfjöldann að víkja burt, en því var ekki sinnt, heldur þvert á móti munu menn hafa búizt til árásar . . . “ „... en mannfjöldinn réðst jafnskjótt að þeim með bareflum ...“ o. s. frv. Það var ýmislegt á undan gengið, og það veit allur landslýður, og hv. 2. þm. Reykv. líka, að það var ekki eingöngu friðsamlegt fólk, sem þarna varð fyrir yfirgangi æstra og óstýrilátra lögregluþjóna, og það eru ekki eingöngu ófriðsamlegir framsóknarmenn á þingi og kauplækkunarelskandi sjálfstæðismenn, sem eru þess valdandi, að þetta frv. hefir nú svo mikið fylgi á þingi. Það er öllum landslýð kunnugt, að það þýðir ekki að berja í brestina um þá hluti. Hv. 2. þm. Reykv. sagði stuttlega frá afskiptum mínum af kröfugöngunni, sem var nokkru fyrir 9. nóv. Hann sagði, að þegar fulltrúar kröfugöngumanna hefðu komið til mín í stjórnarráðið, þá hefði ég svarað því, að ríkisstj. kæmi ekkert við þeirra málefni, við skiptum okkur ekkert af þeim. Við mundum ekki skipta okkur af kröfum þeirra, sem liðu sult og seyru. Ég minnist þess nú, að í mestu æsingunum 9. nóv. var sagt mjög hlutdrægt frá mínu samtali við þessa háttvirtu nefnd, en þær komu bara ekki fyrr en æsingarnar voru komnar af stað. Í þessu sambandi er mér skylt að skýra frá því, að mitt viðtal við þessa háttvirtu nefnd var á þá leið, að ég sagði, að stj. hefði enga heimild til að byrja á atvinnubótum neinstaðar. Frumkvæðið og óskin ætti að koma frá meiri hl. í bæjar- og sveitarfélögum. Svo minnist ég þess skýrt, að ég sagði auk þessa, að að svo miklu leyti sem væri að ræða um ráðstafanir gegn því, að menn liðu sult og seyru, þá skyldi stj. eiga hlut að því með bæjarstjórnum að taka upp ráðstafanir til matgjafa eða annara slíkra nauðsynlegra hluta. Það væri eitt af því, sem við mundum ekki hugsa um hvort heimild væri fyrir, ef um það væri að ræða. Undir þetta tilboð var lítið tekið, og það hefir ekki síðar verið komið á okkar fund til þess að fá okkur til þess að efna þetta loforð. Að vísu hefir stj. styrkt að mun matgjafir hér í bænum, en það hefir verið fyrir tilmæli annara manna. Nú vil ég láta hv.þm. vita það, að hver sú stj., sem fer með völd á næsta vetri verður að gefa sömu svör, eins og ég gaf þarna, af því að á þessu þingi hefir engin heimild verið gefin ríkisstj. til þess að eiga frumkvæði að atvinnubótum. Ríkisstj. verður eftir þeim heimildum, sem nú eru gefnar, að bíða eftir ósk meiri hl. bæjar- og sveitarfélaga. Ríkisstj. mun einu gilda, hver sá meiri hl. er, hvort það er íhaldsmeirihl., jafnaðarmanna meiri hl. eða kommúnista meiri hl. Hún mun tala við hvern þann meiri hl. í þessu efni, sem sjálfur hefir f. h. bæjarins rétt til þess að veita fé bæjarins, þann hluta, sem á móti á að koma. Á það vil ég líka benda í þessu sambandi, að frá jafnaðarmönnum á þingi hefir engin till. komið nú í þessa 3 mánuði, sem þingið er búið að standa, hvorki í Ed. né Nd., í sambandi við fjárl., að þessu skuli vera öðruvísi háttað. Enginn jafnaðarmannanna hér á þingi hefir reynt að smeygja því inn í fjárl., að ríkisstj. eigi að gera allt annað en með tilliti til þess, sem bæjarfélögin vilja gera. Það getur verið, að einhverjum þeirra detti í hug að taka það upp við eina umr. fjárl. í Nd. vegna þess sem ég hefi nú sagt, en sú hugmynd er ekki frá þeim komin. Ég veit það vel, að hv. 2. þm. Reykv. var einn þeirra manna, sem ofbauð ólætin 9. nóv. Hann var einn þeirra manna, sem vildi forða vandræðum. En það var ekki fyrr en seint um daginn, að hann kom til mín, og þá gat ég því miður ekki sagt við hann annað en það, að til þess að gefa loforð fyrir fjárveitingu þyrfti ég að tala við meiri hl. bæjarstjórnar. Síðar um daginn talaði ég við mann úr Sjálfstæðisflokknum, og mér var kunnugt um hug jafnaðarmanna og framsóknarmanna, og þegar þarna bættist við einn maður, sem vafalaust hafði fleiri á bak við sig, þá gat ég talað öruggur við meiri hl., hvað ríkisstj. vildi leggja fram á móti bæjarstj., og þá var betri hugur í hv. 2. þm. Reykv. til að leysa stór vandræði heldur en nú, þegar hann notar allt, sem hægt er til þess að æsa lýðinn upp fyrir kosningar. Hér er ekki verið að ræða um atvinnubætur, þetta eru kosningabætur, sem hv. 2. þm. Reykv. er að stofna til. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að Ólafur Thors, sem nokkru eftir þetta varð ráðh., hefði sett það skilyrði, að við settum á stofn öfluga ríkislögreglu. Ég var nú forsætisráðherra þá, og ég minnist þess ekki, að Ólafur Thors hafi sett þetta að neinu skilyrði. Þetta var talinn sjálfsagður hlutur á þessum dögum, að lögreglan væri aukin svo, að öryggi bæjarins væri borgið. Þegar lögreglustjórinn komst með liði sínu út úr Goodtemplarahúsinu, þá var þegar til hans náð af ríkisstj. og honum sagt að auka svo lið sitt, að hann gæti ráðið friði og öryggi fyrir borgarana. Lögreglustjórinn hafði hreyft því áður, í sumar sem leið, og óskað þess, að bæjarlögreglan væri aukin stórlega með varaliði. Hann fullyrti, að það væri ekki öruggt að halda uppi reglu í bænum, nema slíkt varalið, sem væri skipað a. m. k. 100 mönnum, kæmi til. Ég verð að taka á mig þá sök gagnvart ýmsum borgurum þessa bæjar, að hafa átt þátt í því, að þetta var ekki gert þá. Þá var svo mikið eftir í mér af því trausti á því, að hér væri hægt að bjarga málefnum þegnanna án þess að til handalögmáls kæmi. Ég vildi láta það dragast lengur, þangað til það kæmi í ljós, að slíkra ráðstafana þyrfti með. Ég iðrast þess ekki að neinu leyti, enda verður ekki um það deilt, hverjir átti upptökin að því, að það mátti til með að stofna varalögreglu. Það voru þeir menn, sem óeirðum valda, það voru ekki neinir sérstakir stjórnmálaflokkar, það var heldur ekki meiri hl. bæjarstj. Rvíkur, heldur voru það þeir ofstopamenn, sem tala í þeim tilgangi einum að koma af stað óeirðum og sífellt láta í ljós það hugarfar, sem leiðir til allsherjarniðurrifs og spillingar. Þó að fyrrv.dómsmrh. Ólafur Thors hefði fyrstur komið þessu í framkvæmd og skipulagt það, þá var það ekki nema eitt af þeim mörgu verkefnum, sem hann hafði til meðferðar og átti að leysa. Það var óhjákvæmilegt út af óeirðum þeim, sem gerðust 9. nóv. í haust, að halda áfram lögregluliðshaldi. En tilætlunin var samt sem áður alltaf sú, að leysa upp varalögregluna eins fljótt og unnt var. En þá var verkbanni skellt á þá, sem í lögregluliðinu voru. Við það hlutu skyldur stjórnarinnar við þá menn vitanlega að aukast stórum og vegna verksbannsins hafa þær ráðstafanir verið gerðar, sem raun er á. Ég get skilið þetta verkbann að vissu leyti. Það mun hafa átt að þýða nokkurskonar pólitíska viðleitni til þess að koma í veg fyrir, að menn gengju úr Alþýðuflokknum yfir til kommúnista. En þessi pólitíska viðleitni þessara tveggja flokka hefir raunar gengið lengra en bæði forsprökkum og flokksmönnum Alþ.flokksins hefir þótt ljúft. En nú geta líka komið upp aðrar hreyfingar, sem ætla mætti, að hefðu einhvern skyldleika til að bera við erlendar ofbeldisráðstafanir eftir því, sem Alþýðublaðið skrifar. En þó að nú kæmi til nýrra kosninga, þá vonast ég til þess, að þetta gamla mál verði ekki rifjað upp aftur. Nú eru allir sammála um það, að efla beri löggæzluna, og í þessu frv. er ákveðið, að lögreglan skuli ekki hafa afskipti af kaupdeilum eða samtökum alþýðumanna. Nú er tími fyrir þá, sem unna lýðræðinu, að taka höndum saman til þess að það megi haldast. Til samanburðar vil ég minna á stjórnarskrárfrv. það, sem nú liggur fyrir þinginu og á að tryggja lýðræðið. Þessi mál eru bæði sprottin af sömu rót og mjög skyld hvort öðru. Það ætti hv. 2. þm. Reykv. að geta skilizt. Frv., eins og það nú liggur fyrir, er að formi til nokkuð breytt frá stjfrv., en að efni til er það lítið sem ekkert breytt; margt það, sem ekki er í frv. tekið skýrt fram, er ætlazt til að verði ákveðið með reglugerð. Alþýðuflokkurinn hefir notað orðamuninn sem planka til þess að vera vinsamlegur frv., enda hefir hann ekki ástæðu til annars. Alþýðan er friðsöm, það eru ekki verkamennirnir, sem vilja hafa óeirðir. Ég vona, að afgreiðsla þessa máls eigi stóran þátt í því að tryggja frið og öryggi innan þjóðfélagsins. Víðtækar ráðstafanir hafa og verið gerðar til þess að ráða bót á hermdarverkum kreppunnar og aukið vonirnar um batnandi atvinnulíf með þjóðinni. Margt hefir verið gert til þess að létta undir með bændum og skapa meiri atvinnumöguleika í framtíðinni. Nú er einnig að skapast réttur til handa fleiri mönnum, en það er atkvæðisréttur. Sá réttur er gagnstæður þeim rétti, sem byggist á ofbeldi og yfirgangi. Það er öllum auðséð, hve miklu affarasælla það er, að geta haft áhrif á vandamál lands síns og úrlausnir þeirra með því að greiða sitt atkvæði, heldur en að reyna að hafa sitt fram með hótunum um ofbeldi og hryðjuverk. Öll þjóðfélög, sem byggja tilveru sína á lýðræði, vilja verja sig. Þess vegna hafa bæði Danmörk og Svíþjóð aukið stórum lögreglulið sitt. Og Rússland þolir heldur ekki neinar uppvöðslur gegn því skipulagi, sem þar ríkir. Það er víst ekki leiðum að líkjast! Ég kæri mig ekki um að beina þeirri spurningu til hv. 2. þm. Reykv., hvað hann hefði aðhafzt, ef hann hefði verið í stjórn þann 3. nóv. síðastl. Ég býst við, að hann eigi bágt með að svara þeirri spurningu hreinskilnislega, eftir ræðuna, sem hann hefir haldið hér í kvöld. En hinsvegar var það öllum ljóst, að ríkisvaldinu var skylt að halda uppi reglu, bæði þennan dag og yfirleitt. Ég hefi áður sagt, að mér þætti líklegt, að þetta þing mundi eiga mikinn og góðan þátt í því að leysa úr þessum málum, og gera sitt til að draga úr hættunni, sem annars er á óeirðum. Og það er því líklegt, að þegar til kemur þurfi stj. síður að nota þessa heimild en ella, og það er einróma ósk allra, að til þeirra ráða þurfi sem minnst að taka. Hér á landi er ekki mikil byltingahætta, þó að mjög sé um það talað. Það er aðeins hætta á óeirðum og annarskonar uppivöðslu, en ekki á byltingu. Þó að hv. 2. þm. Reykv. segi, að kreppunnar gæti eigi sízt á Íslandi, þá mun vera sú raunin á, að hún kemur einna léttast niður hér, og áhrifa hennar verður ekki eins mjög vart hér og víða í öðrum löndum. Enda er hér nokkurskonar trygging við slíku, þar sem svo skammt er á milli manna, og menn samhentir í starfi og svo vel kunnugir innbyrðis, að þeir, sem úrlausnum stórmála ráða, gera hvað þeir geta til þess að skirra við stórvandræðum. Það varð ég ljóslega var við þann 9. nóv. af viðtali bæði við hv. 2. þm. Reykv. og aðra. Hitt er annað mál, að við kosningar verður oft hörð orrahríð og auðvelt að koma bæði sér og öðrum í æsingaham.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Það var ekki ætlun mín að kveðja mér hljóðs hér, en af því að hv. 2. þm. Reykv. var að sveigja að mér persónulega, tel ég rétt að leiðrétta nokkrar þær misfellur, sem voru í ræðu hans. Hann sagði, að þegar bæjarstj. vildi lækka kaupið þann 9. nóv., þá hafi það verið að undirlagi miðstjórnar Sjálfstæðisflokksins og útgerðarmanna hér í bænum. Þetta eru tilhæfulaus ósannindi, og þar eð ég er nú bæði í miðstjórninni og togaraútgerðarmannafélaginu þá get ég lýst því yfir hér á Alþingi, að fyrir þessari staðhæfingu hv.þm. er ekki nokkur fótur. Hinsvegar er það, sem hér um ræðir, hvort rétt hafi verið að lækka kaupið eða ekki. Það leikur auðvitað vafi á um það, og ég get vel skilið, að verkamenn taki því ekki þegjandi. En hitt veit hv.þm. vel, að orsökin til þess var, að meiri hl. bæjarstj. hafði alls ekki peningaráð til þess að halda vinnunni áfram í sama horfinu nema stuttan tíma. Og bæjarstjórninni þótti betra að veifa röngu tré en öngu og ákvað að reyna að hafa vinnuna lengur, en þá var auðvitað ekki hægt að greiða verkamönnunum sama kaup, og þeir, sem ákváðu þetta, voru sá hluti bæjarstj., sem kosinn er af meiri hl. atkvæðisbærra manna hér í bæ, og virðist því eiga að búa við stuðning bæjarmanna. Það, sem er barizt um, er þá það, hvort eigi að ráða, fulltrúar meiri hl., eða kúgun, ofbeldi og meiðingar og fleira af því tæi, sem alls ekki er hægt að þola í lýðfrjálsu landi. Þá var hv. 2. þm. Reykv. að hafa eftir mér, að ég hefði sagt honum löngu áður en dómur var fallinn í máli hans, að hann myndi fá 60 daga skilorðsbundinn dóm. Þessu neita ég algerlega. Ég sagði, að líklega fengi hann skilorðsbundinn dóm, en það hafði ég eftir lögfræðingum, sem um þetta höfðu talað við mig. Þessir löggáfuðu menn sáu það fyrir af sínu hyggjuviti, að dómurinn yrði skilorðsbundinn. En því neita ég algerlega að hafa nokkuð minnzt á, að það yrðu 60 dagar. Fyrst við erum farnir að rifja upp þetta samtal, þá vil ég geta þess, að þá skoraði ég einlæglega á hv.þm. sem mann með vaxandi vald innan síns flokks að fella niður þessa andstöðu við ríkjandi vald. En hann sagðist þá vera hræddur um, að þessi stofnun yrði notuð til þess að skakka leikinn í vinnu- og kaupdeilum. Þá bauð ég honum, að stj. gæfi honum yfirlýsingu um, að það yrði aldrei gert og ekki væri ætlazt til þess. T. d. ef togari lægi bundinn við hafnarbakkann og eigandinn ætlaði að fara að manna hann hinum svokölluðu verkfallsbrjótum, og ef af þessu hlytust óeirðir og barsmíði, þá væri ríkislögreglunni ekki ætlað að hafa nokkur afskipti af því. Ég fyrir mitt leyti segi ekki, að það sé ekki réttmætt, að hún skærist þar í leik, en ég held, að það mundi ekki góðri lukku stýra. En hinsvegar er það óneitanleg og óhjákvæmileg skylda ríkisvaldsins að vernda borgarana, ef hótað er að hafa í frammi spellverki gegn heilsu þeirra, lífi og eignum. En hv.þm. vildi ekki festa trúnað á orð mín þá. En nú segi ég, og það finnst mér vera mikilvægt atriði: Hver mundi vera líklegur til þess að misbeita þessu valdi? Hugsum okkur, að einhver væri svo heimskur að ganga lengra í þessum efnum en góðu hófi gegnir. Er þá ekki líklegt, að ef síðan kæmi einhver til valda, sem væri mótfallinn þessu fyrirkomulagi, mundi hann ekki hika við að nota það sem átyllu til þess að leggja lögregluna niður? Það er sannfæring mín, að andstaða hv.þm. stafi af því, að sumpart er hann bundinn við gömul gífuryrði, sem flokkur hans hefir látið fjúka, og sumpart af því, að hann var æstari þann 9. nóv. en hann telur hollt. Það kann að vera, að hann hafi verið hræddur um, að hann væri í þann veginn að tapa lýðhylli, og hafi heldur kosið að láta hana standa á brotnum stólfótum en að láta hana falla. En nú er svo komið, að allir skoðanabræður hans í nágrannalöndunum, í hinum menntaða umheimi yfirleitt, líka þar, sem jafnaðarmenn fara með völd, hafa séð nauðsynina á því að tryggja ríkisvaldið með aukinni löggæzlu. Ég fullyrði það, að hv.þm. sé í andstöðu við þá skoðun, sem ríkir í hans eigin herbúðum. Þá sagði hv.þm., að ég hefði valið menn í lögregluna eftir mínu eigin höfði, og þá helzt bófa og óbótamenn. Nú vill svo einkennilega til, að margir af þessum mönnum voru í verkalýðsfélögum. Það eru því líka mennirnir úr Dagsbrún, sem hv.þm. kallar bófa, en úr Sjómannafélaginu óbótamennirnir. Ég þekki ekki þessa menn persónulega, en ég fól lög reglustjóranum í Rvík að hlutast til um það, að í liðið væri valið helzt úr öllum stjórnmálaflokkum, svo að hjá því yrði komizt, að lögreglan fengi á sig nokkurn pólitískan hlæ. Þetta sagði ég líka við formann lögreglunnar og á fundi með flokksstjórum liðsins. Þá fór hv.þm. háðulegum orðum um, að hæstv.dómsmrh. og ég lægjum undir dómi, og að þessum mönnum hefði verið falið að hafa á hendi stjórn löggæzlunnar. Við erum nú báðir sýknaðir af þessum kærum, sem ofsóknaróður andstæðingur setti okkur til höfuðs síðustu dagana, sem hann var við völd, en það finnst mér ákaflega óviðfelldið, að hv. 2. þm. Reykv., sem sjálfur liggur nú undir dómi, og það réttlátum, skuli vera með þennan reiging og rembing gagnvart okkur fyrir þær sakir. Hv. þm. sagði, að ég hefði verið svo hræddur, og hæstv.forsrh. sömuleiðis, að við hefðum þurft 60 manna sveit til þess að gæta þess, að ekkert yrði gert okkur til meins. Þetta eru hvorttveggja vísvitandi ósannindi. Aldrei hefir verið haldinn vörður um mitt hús, og ekki veit ég til þess, að lögregla hafi passað, að hæstv. ráðh. hefði svefnfrið. Þá sagði þm., að lögreglan ætti að taka alla þá, sem ofbeldi hefðu í frammi, og líka þá, sem tala á móti stjórninni. Hv. þm. hlýtur að hafa verið ákaflega hræddur. En þrátt fyrir það, þá er ég hissa á því, að honum skuli detta í hug, að það láti sig gera í lýðfrjálsu landi, að taka menn fasta fyrir það eitt að tala. En hann var auðvitað órólegur eftir aðfarir sínar 9. nóv., og það er gleðilegt að sjá, að hann er ekki alveg samvizkulaus. Ég vil fúslega taka á mig heiðurinn og ábyrgðina af því að hafa stofnað lögregluna. Ég álít, að það sé skylda ríkisstj. að taka að sér að halda uppi reglu í landinu. Auðvitað er það, að erlendis er herlið kvatt til hjálpar, ef lögreglan reynist ekki nóg, og ef löggjafarnir hefðu 1918 haft hugmynd um að í vændum væru slíkar aðfarir, sem gerðust 9 nóv., þá mundu þeir án efa hafa gert þær ráðstafanir, samfara sambandslögunum, og ég efast ekki um, að þær hefðu mótþróalaust verið samþ. Skilningurinn á þessu máli hefir aukizt og ég þarf ekki að ræða frv. Jóns heit. Magnússonar. Það mætti þá mótstöðu frá mönnum, sem ég veit til, að hefir snúizt hugur við viðburðina þann 9. nóv. Og nú hefir málinu safnazt nóg fylgi til öruggs framgangs. 9. nóv. hefir opnað augu þjóðarinnar, nú á að gera út um það, hvort ríkið á að standa eða falla. Nú á að skera úr, hvort hver óaldarseggurinn á að fá að vaða uppi um annan þveran, án þess að ríkisvaldið hafi minnsta bolmagn til þess að standast þær árásir. Ég er alveg ánægður með frv. eins og það liggur fyrir nú. Kjarni málsins er sá, að ef lögreglan er ekki aukin nú, þá getur hver sem vill eflt flokk og tekið sér vald með hnefarétti. Eftir frv. er nauðsynleg þensla lögreglunnar möguleg, eftir því sem þörfin heimtar. Og það er einmitt nauðsynlegt, til þess að þeir, sem vilja vaða uppi, viti það, að ríkisvaldið getur ávalt orðið sterkara. Það er ekki aðalatriðið, að ríkislögreglan berji á þeim vesalingum, er ráðast á ríkisvaldið, heldur að hún sé svo sterk, að enginn þori að gera það. Ég endurtek, að ég tek með glöðu geði á mínar herðar mikinn þátt þeirrar ábyrgðar, sem fylgir því, að stofnuð var ríkislögregla. En jafnframt játa ég, að kommúnistar eru mínar beztu stoðir undir þeirri ábyrgð og aðrir slíkir óróaseggir þjóðfélagsins. Með atferlinu 9. nóv. og oftar hafa þeir sannfært bæði þjóðina og löggjafana um nauðsyn lögreglunnar. Þeir geta því ásakað sjálfa sig fyrir það, að verða til þess að sannfæra alla um, að nauðsynlegt sé að hafa sterka lögreglu, sem sé þess megnug að taka þá, þegar þeir vaða uppi.

Héðinn Valdimarsson [óyfirl.]: Það má vera ánægjulegt fyrir hlustendur að heyra þann mikla friðaranda, sem er á milli forsrh. og íhaldsmannanna tveggja, sem talað hafa í þessu máli. Fer það reyndar að vonum og staðfestir það, sem sagt hefir verið, að á milli hægri arms Framsóknar og íhaldsins gengi ekki skelþunnur hnífur. Í fyrri ræðu minni vannst mér ekki tími til að fara neitt nákvæmlega út í frv. og vil því nú skýra nokkru nánar frá því, sem við höfum helzt við það að athuga. Er þá fyrst 1. gr. þess. Þar stendur: „Ríkisstj. er heimilt að fyrirskipa, að í bæjum (kaupstöðum og kauptúnum), þar sem eru 1000 íbúar eða fleiri, skuli vera allt að tveimur starfandi lögregluþjónum á hverja 1000 íbúa, enda sé lögreglustjóri þar búsettur. M. ö. o.: Ríkisstj. getur fyrirskipað þetta, þótt engin ósk liggi fyrir um það frá viðkomandi kauptúni. Og í 6. gr. stendur, að þegar sérstaklega stendur á, getur ráðh. bætt við varalögreglumönnum, og eru engin nánari takmörk sett um tölu þeirra. Þetta þýðir það, að dómsmrh., sem nú er úr íhaldsflokknum, getur t. d. fyrirskipað Ísfirðingum eða hverjum öðrum kaupstað að hafa svo og svo stóra varalögreglu eða m. ö. o. Magnús Guðmundsson getur skipað hverjum kaupstað, er hann vill, að hafa setulið, þótt viðkomandi kaupstaður kæri sig alls ekki um það og hafi ekki um það beðið. Við vitum, að undir venjulegum kringumstæðum hefir lögreglan, svo sem hún hefir verið, dugað til þess að halda niðri þjófnaði, slagsmálum, uppistandi og öðrum slíkum lögreglubrotum. Til þeirra hluta þarf því ekki að auka hana. Hið eina tilfelli, sem er undantekning frá þessu, eru atburðirnir 9. nóv., þegar lögreglan veður að mönnum að fyrrabragði og lemur þá niður. En svo mun ávallt fara, þegar ekki er stjórnað með hagsmuni og velferð þegnanna fyrir augum. Sé þess ekki gætt, þarf meira en lögreglu þá, sem hér er gert ráð fyrir, að stofnuð verði. Þá þarf byssur og fleiri drápstæki. Þótt verkalýðurinn sé sveltur, má kannske kúga hann með herafli. En sé stjórnað svo, að honum liði vel, þá þarf enga lögregluviðbót. Ef við jafnaðarmenn réðum í bæjarstj. og ríkisstj. þyrfti enga slíka lögreglu. En hitt getur rétt verið, að núverandi ríkisstj. hegði sér svo, að hún telji sér hennar þörf. Þá segir í 4. gr., að lögregluna megi ekki nota í vinnudeilum til annars en að halda uppi friði og afstýra skemmdum, meiðslum og vandræðum. Þeir, sem þekkja núv. dómsmrh., vita, að hann mundi túlka þessa gr. svo, að lögreglan geti samkv. henni skipt sér af öllum vinnudeilum. Ef einhver atvinnurekandi, sem lætur fólk vinna undir taxta, kallar á aðstoð, þá mun lögreglan verða send á vettvang, undir því yfirskini, að hún sé að halda uppi friði samkv. 4. gr.l. Í 5. gr. eru fyrirmæli um það, að skipshöfn varðskipanna skuli teljast til lögreglunnar, og einnig má taka tollverðina í lögregluna. En fyrst svo er gert, því er þá ekki gengið lengra? Hvers vegna eru ekki allir embættismenn og opinberir starfsmenn teknir? - Eins og tollverðina mætti t. d. taka ráðherrana í lögregluna. Það mundi ekki punta lítið upp á lögregluna, ef hún hefði Magnús Guðmundsson í broddi fylkingar, þegar hún fer út að stríða! Þetta væri líka í samræmi við það, sem heimspekingur íhaldsins, Guðm. Finnbogason, hefir haldið fram, að vera ætti. Hvað fasta liðið snertir hér í Rvík, verður ekki um neitt smáræði að tefla. Fyrst eru ráðgerðir fastir lögregluþjónar 60, sem þó má auka upp í 90. Þá eru skipshafnir varðskipanna 50-60 manns. og loks tollverðirnir 12 eða 13. Þetta verða 150-160 manns. En þetta lið má nú samt auka, því eftir 7. gr. er það borgaraleg skylda hverjum verkfærum karlmanni að gegna kvaðningu í varalögreglu og mæta þar til æfinga, hversu lítið sem hann óskar þess. Það er látið í veðri vaka, að annað liggi á bak við þetta. En hinn nakti sannleikur er, að kveðja má hvern verkfæran mann t. d. hér í bæ til að vera í varalögreglu undir stjórn Erlings Pálssonar. Ég hefi nú lýst frv. að nokkru og sýnt fram á, að því þarf ekki að velja nein faguryrði. Frv. er búið til og stefnt á móti skipulögðum verkalýðsflokkum, ekki kommúnistum, sem eru fámennir og óskipulagðir, heldur gegn Alþýðuflokknum. Því það er hann, sem er hættulegasti andstæðingur íhaldsins. Og þess vegna leggja þeir svo mikla áherzlu á, að þetta mál gangi fram. Hitt er undarlegra, að margir framsóknarmenn skuli vera með þessu. Það er margt, sem ég þarf að svara, en sem tími minn leyfir ekki nema að litlu leyti. Dómsmrh. sneri út úr því, sem ég sagði, en sagði auk þess margt ósatt eins og hann er vanur. Hann sagði, að í varalögreglunni væru margir Alþýðuflokksmenn. Og þm. G.-K. kallaði þá bófa. En af þessum rúmum 100 mönnum voru einir 13 úr verkalýðsflokkunum, og þeir hafa nú allir verið reknir úr þeim. En hinu er ekki hægt að neita, að sumir þeir, sem teknir voru í liðið, eru dæmdir fyrir ýms lögbrot og hafa meira að segja gerzt brotlegir eftir að þeir gengu í varalögregluna. Enda var ekki þess að vænta, að almennilegir menn fengjust í þá lögreglu, þegar þeir vissu, til hvers átti að brúka hana. Ráðh. sagði, að þó máske hefði verið ranglátt að lækka kaupið, þá hefði þó verið órétt að berja lögregluna. Ég hefi aldrei sagt, að það hafi verið rétt að berjast. En það voru ekki verkamenn, sem réðust á lögregluna, heldur var það lögreglan, sem réðst á þá. En það er ekki nema mannlegt að taka á móti þegar svo er af stað farið. En undir svona kringumstæðum nota kannske þeir, sem eitthvað eiga sökótt við lögregluna, sér tækifærið til að ná sér niðri á henni. - Þá er það sannleikur, sem ekki verður á móti mælt, að tillagan um að lækka kaupið var komin frá sjálfstæðismönnum, enda sagði forseti bæjarstj., að till. væri borin fram fyrir þeirra hönd. Þá gátu þeir þess ráðh. og þm. G.-K., að kostnaður við varalögregluna hefði orðið svo mikill vegna þess að þátttakendum hennar væri meinuð vinna. En ég hefi gefið öllum kost á að taka þátt í vinnu, ef þeir segðu sig úr lögreglunni og gerðu sínar sakir góðar. Ef lögreglan verður lögð niður stendur þeim einnig opinn vegur inn í verkalýðsfélögin. En ráðh. telja sig þurfa að hafa þennan lífvörð. Það er ekki rétt hjá ráðh., að ég hafi spurt um það, hverjir væru í varalögreglunni. Það er vitað úr öðrum stað og skrá til yfir þá menn. En það, sem ráðh. vill ekki láta mér í té, er sundurliðaður kostnaður yfir varalögregluna. Ég hélt þó, að hverjum þm. væri frjálst að sjá væntanlegt fylgiskjal með landsreikningi. Er óheppilegt, ef þingið vill ekki vernda þennan sjálfsagða rétt þm. til handa. Dómsmrh. segir, að engin hætta sé á, að menn verði teknir nauðugir í varalögregluna. Leyfið til þess að taka menn í hana og sekta þá um allt að þús. kr., ef þeir neita, er þó veitt. Samanburður hans á þessu og lögreglu Dana er óheppilegur, því hlutfallslega við Dani ættum við að hafa 12 ríkislögreglumenn fyrir landið allt. Þótt ráðh. segi, að ekki eigi að nota ríkislögregluna í kaupdeilum, þá hefir hann þó einmitt nefnt dæmi þess, að nota bæri hana á þann hátt.

Þetta er ósatt'

. Nei, hann nefndi tvö dæmi, vörukeyrsluna frá Jóni Þorlákssyni og uppskipun úr Novu. Ég hefi ekki tíma til að svara öllu og verð að láta hér staðar numið. Ég vil þó beina því til forsrh., að stj. þarf ekkert að óttast það, að eiga frumkvæði að því að leggja fram fé til að bæta úr almennri neyð, jafnvel þó bæjarstj. þverskallist. Og í því. sambandi vil ég minna hann á ummæli þau, er hann hafði við Jón Magnússon, er þá var forsrh., að senda þyrfti beinagrindur af mönnum úr Hafnarfirði sem fylgiskjal með kröfum þeirra. En nú er komið annað hljóð í strokkinn.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég vil minna á, að ummæli þau, sem mér eru eignuð viðkomandi Hafnfirðingum, voru ekki töluð í sambandi við atvinnubótavinnu, heldur vegna ágreinings um það, hvort leyfa skyldi útlendingum að gera út togara frá Hafnarfirði. Þá vil ég einnig minna á, að bæirnir leggja fram 2/3 atvinnubótafjárins og hafa á hendi ráðstöfun vinnunnar. Er sú ráðstöfun gerð af Alþ. og eftir tillögu formanns Alþýðusambandsins. Ríkisstj. er við þessar reglur bundin af atkvæðum þm., jafnaðarmanna sem annara. Ég vil bæta því við, að engum dettur í hug, að þar sem þegnarnir kveljast af hungri, sé hægt að halda uppi friði. Bylting er óhjákvæmileg þegar svo er komið, að stór hluti þjóðarinnar þjáist á þennan hátt. Þessu þarf þingið að muna eftir og gera ráðstafanir, sem fyrirbyggja slíkt, eigi síður en að skapa varalögreglu.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég þarf ekki að vera margorður. Háttv. 2. þm. Reykv. var miklu rólegri nú en áður og þarf ég því litlu að svara. Það er rangt dæmið, sem hv.þm. tók af varaliði á Ísafirði. Hann veit sjálfur, að samkv. 6. gr. er aðeins leyfilegt að stofna til varalögreglu, ef nauðsynlegt öryggi bæjanna heimtar það. Þá veit hann og vel, að tilgangurinn með 7. gr. er ekki sá, að taka menn nauðuga í lögregluna. Þetta ákvæði er aðeins sett til þess að firra menn álasi og vinnutjóni fyrir það eitt að taka að sér þetta starf. Þetta verður borgaraleg skylda, líkt og að vera í hreppsn. Þó það sé skylda dettur víst engum í hug að taka menn nauðuga í hreppsnefnd. Varðskipin eru lögregla á sjó. Er því ekki nema eðlilegt og sjálfsagt, að skipshafnir þeirra teljist til lögreglunnar. Þá hélt hv.þm. því enn fram, að lögreglan yrði notuð í venjulegum vinnudeilum til að kúga verkamenn. Las hann því til sönnunar upp 4. gr. frv. En það var nú heldur óheppilegt fyrir hann, því þar stendur: „Lögregluna má ekki nota til þess að hafa önnur afskipti af venjulegum vinnudeilum, en að halda þar eins og annarsstaðar uppi friði og afstýra skemmdum, meiðslum og vandræðum“. En þó hann lesi þetta upp, heldur hann því samt fram, að lögreglan verði notuð til að berja verkalýðinn í vinnudeilum. En við vitum báðir jafnvel, að það verður aldrei gert. Hv. þm. sagði, að ég hefði sagt eitthvað ósatt. En hann gleymdi að geta um, hvað það hefði verið. Nefndi ekkert atriði því til sönnunar. Þarf því ekki meira við það að fást. Hv. þm. sagði, að í varalögregluliðinu væru menn, sem hefðu unnið glæpi. Ég þekki það ekki. Ég veit, að í því eru myndarlegir menn  Þá er það næsta fráleitt og ósanngjarnt að kenna lögreglunni um bardagann 9. nóv. En þegar ráðizt er á saklausa menn, verður að taka á móti. Hjá því verður ekki komizt. Það er gert alstaðar. Um kostnaðinn er það að segja, að ég man ekki betur en hv. 2. þm. Reykv. hafi jafnan fengið þær upplýsingar um heildarkostnaðinn, sem hann hefir óskað. En hann vildi líka fá nöfn mannanna, en það vildi ég ekki, nema hann jafnframt lýsti yfir því, að hann léti vera að gera þeim óskunda. En ekki sá hann sér fært að gefa þá yfirlýsingu. Þá nefndi hann lögregluna í Danmörku og fór þar, að því er ég gat bezt skilið, með mjög rangt mál. Í Danmörku er mjög öflug lögregla, og þar að auki auðvitað stór her. En þrátt fyrir það vildu jafnaðarmannaforkólfarnir um daginn auka lögregluna til muna. Ég þarf svo ekki að segja meira við þessa umr. Ég skal geta þess, að þetta er í fyrsta skiptið, sem valdið er óspektum á pöllunum þau 20 þing, sem ég hefi setið; og það er einmitt gott, þegar útvarpað er umr., til að sýna öllum landslýð, að eitthvað þarf að gera til að halda uppi reglu.

Jónas Jónsson [óyfirl.]: Ég vil reyna að vera stuttorður, af því að ég býst ekki við, að það verði miklu við bætt í þessu máli. Þetta er gamall kunningi hér. Frá því 1919 hefir í báðum d. og Sþ. verið stór barátta um þetta mál. Það var hafin ný stefna, sem gekk út á að vernda Þingvelli. Nú liggur till. fyrir, sem stefnir í þá átt, að Þingvellir komist í samskonar niðurníðslu og þeir voru komnir í. Hér hafa verið, þó í litlu sé, einskonar átök milli kirkjunnar og ríkisvaldsins. Þetta hafa verið einskonar Staðamál í litlum stíl. Það er rétt að nefna það atvik, sem kom fyrir, þegar brauðið losnaði eftir fráfall síra Jóns heitins prests þar. Þá lá fyrir beinlínis skipun þingsins um það, að Þingvallabrauð skyldi ekki veitt skilyrðislaust, eða jörðin skyldi ekki vera byggð nema til stutts tíma. Biskupinn yfir Íslandi hefir sennilega ekki vitað um þetta, því að hann auglýsti brauðið þvert ofan í bann Alþingis, og ríkisstj., sem þá var, gætti ekki að þessu fyrr en um seinan og ekki varð við snúið, og brauðið var veitt síra Guðmundi Einarssyni, þvert ofan í vilja Alþingis. Ennfremur hafði presturinn heldur ekki gætt vilja Alþingis, því að hann hafði byggt tvær af þessum jörðum, sem átti að friða, upp á lífstíð, og sú gleymska hans eða vöntun á samstarfi við Alþingi varð til þess síðar meir, að það varð að kaupa bændurna fyrir allmikið fé til þess að hætta búskap þar. Það er rétt, að hv.þd. viti um þessi átök, því að þau sýna, að það er fyrr en nú, að um þetta hafa verið tvær skoðanir. Kirkjan hefir viljað halda í gamlan vana í þessum efnum og haldið í það með meira forsi en sanngjarnt var eins og hér stóð á. Ég hygg, að það hafi verið 1925, sem Alþingi kaus n., sem reyndi að ná samkomulagi við prestinn á Þingvöllum. Það voru flokksmenn hv. tillögumanns, hv.þm. Borgf. og Árni Jónsson ritstjóri, sem stóðu fyrir þessu. Það tókst ekki að ná samkomulagi við prestinn um aðstöðu til þess að þingið gæti haft þar sína hátíð, og þannig stóð það þegar ég kom í stj. Hátíðarnefndin sendi ályktun til þingsins og bað um, að þannig yrði losað um hnútana á Þingvöllum, að Alþingi gæti komið þar fram sínum nauðsynlega vilja í sambandi við hátíðina og annað mál, friðunina. Eins og hv. tillögumaður veit, var þáv. þm. Seyðf., Jóhannes Jóhannesson, form. alþingishátíðarnefndar. Það kemur fram í umr. 1928, að n. hafði óskað eftir þessu. Hann sagði, að það þyrfti að athuga betur, hvort það þyrfti að leggja niður brauðið, en vildi ekki greiða atkv. um það. Þá kom það fram í umr., að presturinn, sem var á Þingvöllum, hafði verið búinn að krefja bæði núv. hv. 1. landsk., sem fjmrh. og forsrh., og hv.þm. Str., sem síðan varð forsrh., um 1200 kr. leigu eftir stjórnarhúsið á Þingvöllum. Þetta og önnur atriði urðu til þess, að þingið ákvað, að nú skyldi úr því skorið, að Þingvellir væru fyrst og fremst staður þingsins, en annars hafði enginn neitt við það að athuga, að þar væri kirkja og kristnihald. Þingin, sem staðið hafa frá 1919, hafa litið svo á, að það væri Alþ., sem ætti að hafa umsjón og vernd Þingvalla með höndum. Hinsvegar hefir aldrei verið þrengt þar að kristilegri starfsemi, eins og líka hefir komið fram í umr. hér, þegar um það var deilt, hvort það ætti að vera presturinn, sem gæti sett Alþingi og ríkisstj. stólinn fyrir dyrnar, t. d. með húsaleigu, með því að byggja jarðir, þar sem átti að friða skóginn, o. fl. Þetta verður til þess, að á Alþingi 1928 kemur fram frv. um að leggja niður prestakallið, og var það bein afleiðing af frv., sem samþ. var á þinginu 1927, sem ég minntist á í fyrradag, þar sem stofnað var nýtt brauð hér í Mosfellssveitinni. Þeir, sem vildu vinna að verndun Þingvalla, vildu hlynna að málinu með því að setja prest að Mosfelli til þess að stunda andlegar þarfir Þingvallasveitar líka. Á Alþingi 1928 gengu fyrst fram friðunarlögin, sem skáru úr um þetta efni og sýndu, hvað Alþingi ætlaðist til. Þegar búið var að samþ. friðunarlögin, þá var borið fram frv. af tveimur þm. um að leggja niður brauðið á Þingvöllum. Þetta mál gekk í gegnum Ed. og hefði gengið í gegnum Nd., ef ekki hefði staðið svo á, meðan málið var fyrir Nd., að presturinn, sem þá var á Þingvöllum, fékk annað brauð, sem hann vildi heldur, Mosfell í Grímsnesi. Við það leystist málið. Þingið var alveg sannfært um, að það myndi engum manni detta í hug eftir hátíðina, að þar yrði farið að hugsa um búskap eða það yrði farið að byrja á þeirri ágengni við Alþingi, sem komið hafði fyrir áður. Sést það á meðferð þessa máls á Alþ. 1928, hvað Alþingi var sannfært um, að það gæti ekki komið til mála að hafa þarna ábúð, sem gengi á móti anda friðunarstarfseminnar. Ed. var búin að samþ. og Nd. hafði gengið inn á það við 1. umr. að borga prestinum á Þingvöllum 2 þús. kr. biðlaun í 5 ár til þess að sýna honum þá fyllstu sanngirni, ef hann yrði að hverfa frá jörðinni. Sú eina ástæða til þess, að málið gekk ekki fram, var, að maðurinn fékk annað brauð; annars hefði því verið haldið lengra áfram. Þá vil ég leiðrétta misskilning, sem kom fram í ræðu hæstv. kirkjumálaráðh. í fyrradag og sem aftur var endurtekinn og gert meira úr af hv. tillögumanni. Það er sá misskilningur, að Þingvallanefnd hafi í raun og veru ekki neitt að segja um bæinn á Þingvöllum. Þangað sé hægt að setja prest hvenær sem er. Ég vil, til þess að skýra þetta, vitna í friðunarlögin frá 1928. Þó að þau kveði ekki beinlínis á um þetta, sýna þau samt greinilega anda þingsins. Þar segir svo: „Frá ársbyrjun 1930 skulu Þingvellir við Öxará og grenndin þar vera friðlýstur helgistaður allra Íslendinga“. Svo er sagt, að þetta svæði eigi að vera undir vernd Alþingis, Þingvallanefnd ráði yfir öllu þessu svæði. Á hinu friðlýsta svæði og í landi fjögra eða fimm jarða, sem nefndar eru, má ekki gera neitt jarðrask, húsabyggingar, vegi, rafleiðslur eða önnur mannvirki, nema með leyfi n. Dettur hæstv. ráðh. það í hug, að n. komi húsin á Þingvöllum ekki við? Ég játa það, að ég hafði búizt við öðru af hæstv. ráðh., og er hræddur um, að hann hafi ekki kynnt sér málið nógu vel. En raunar ræður n. öllum hlutum þarna og notum af þeim, þar til 1. um friðun Þingvalla hefir verið breytt. Ég tek það fram, að það hefir verið fastur vilji Alþ. undanfarin ár, að þessi friðun Þingvalla yrði framkvæmd á sem beztan og fullkomnastan hátt. T. d. má n. láta taka með eignarnámi jörð austan við friðunarsvæðið, ef hún telur það nauðsynlegt. Það er Þingvallan., sem hefir öll yfirráð á þessu svæði, og það er Þingvallabær, sem á þetta land. Og vilji ráðh. athuga þetta betur, þá mun hann sjá, að allir leigusamningar um þessa jörð eru gerðir af Þingvallan. Hún er svo mikill húsbóndi þarna, að ekki má gera smáskurð á friðunarsvæðinu án vilja hennar og vitundar. Þessi misskilningur hæstv ráðh er eðlilegur, þar sem hann hefir ekki starfað á þingi fyrr en nú. Hann hefir ekki fylgzt með því, hvernig Alþ. síðan 1919 hefir alltaf verið að draga í sínar hendur yfirráðin yfir Þingvöllum. Og það var yfirleitt álitið óhappaverk, þegar biskup auglýsti brauðið til umsóknar í trássi við þingið. Og enn er í gildi þál. frá Sþ. um það, að ekki skuli auglýsa brauð þannig. En ég vil benda hv.till.manni á það, að þó að presturinn sitji ekki á Þingvöllum, geta þessar 100 sálir þarna í sveitinni fengið prestsþjónustu. Presturinn gæti verið búsettur á annari jörð. T. d. er nú laus lítil en góð jörð, Arnarfell, sem liggur vel fyrir prestssetur í þessum sóknum. Ég talaði í gær vil hreppstjórann í Þingvallasveit, m. a. um þessa jörð, og óskaði eftir því, að þessi jörð yrði ekki byggð, eða a. m. k. ekki byggð svo fast, að Alþ. gæti ekki tekið hana sem prestssetur, ef því sýndist svo. Og sé hv.flm. alvara með að fá prest þangað, en ætli sér ekki aðeins að hefja stríð við Alþ. út af friðuninni, þá er þarna opin leið, sem Alþ. gæti farið í þessu máli. En ég get sagt bæði hæstv. ráðh. og hv. 6. landsk., að þótt prestur yrði skipaður nú í Þingvallasveit, með aðsetur á Þingvöllum, þá yrði hann húsvilltur. Honum yrði úthýst á Þingvöllum. Og það er víst, að Alþ. lætur þetta mál ekki niður falla, þó að biskup veitti þetta brauð í trássi við vilja þess. Eins og heimatrúboðið danska, sem í 25 síðustu árin hefir verið að reyna að þrengja sér inn hér á landi án þess að ná nokkrum árangri, eins mun þetta ekki verða alveg varnarlaus sókn. En eigi að troða fótum vilja Alþ. í þessu máli, mun það taka til sinna ráða. En ég ætti að segja hæstv. ráðh. og hv.flm., hvað menn úr Þingvallasveitinni segja mér um þörfina á presti þar. Þar var messað annanhvern sunnudag, og venjulegast komu til kirkjunnar þetta 4-5 manneskjur, af næstu bæjunum. Þó var presturinn ágætismaður og góður prestur. En sóknin er svo fámenn, að þar er eiginlega ekkert að gera fyrir prest, og því síður nú, þegar útvarpið flytur stöðugt ræður héðan úr Reykjavík. Nei, þessi till. er komin fram af hreinpólitískum ástæðum. Hún á að verða vopn gegn friðuninni, og er það áframhald af stefnu Íhaldsflokksins í þessu máli, sem alltaf hefir verið á móti friðun Þingvalla. Sá ágæti fyrirrennari hv.flm., fyrsti kvenfulltrúi okkar, sem að mínu áliti stóð hv. 6. landsk. að öllu leyti framar, komst í svo mikinn ham, er rætt var um þetta hér á þingi, að hún sá ástæðu til þess að biðja afsökunar fyrir hörku í málssókninni. - Það er vitað, að umrædd sveit hefir ekki þörf fyrir fleiri messur en hún fær nú, og að margir af þeim, sem skrifa undir áskorunina um prest, lýsa því yfir prívat, að þeir muni ekki frekar sækja kirkju hér eftir en hingað til. Það eru prestarnir sjálfir, sem þarna hafa hönd með í bagga. Þeir vilja af atvinnuástæðum, að fjölgi í stétt sinni, og smala svo slíkum undirskriftum undir áskoranir um fjölgun presta og komið hafa fram í þessu máli. Fólk skrifaði undir þetta af bóngæzku, en ekki sannfæringu. Hv. þm. stakk upp á því, ef presturinn skyldi hafa lítið að gera á Þingvöllum, gæti hann séð um barnafræðslu í sveitinni. Það yrði líkt með það og kirkjustarfsemina, að það eru ekki mörg börn þar til þess að sækja skóla. Enda er miklu betra húsnæði til kennslu á næsta bæ, sem ekki er einu sinni notað til fullnustu, sökum þess hvað börnin eru fá. Hv. þm. gaf í skyn, að ég væri á móti prestum. Ég vil mótmæla þessu. Hvað snertir hina pólitísku hlið kirkjumálastjórnarinnar, þá var ég í kirkjumálan. hér á árunum, og sú n. undirbjó þau einu kirkjulegu l., sem sett hafa verið hér á landi síðan 1910. Þó að aðrir ráðh. hafi ef til vill staðið nær heimatrúboðinu danska, eða farið oftar í kirkju en ég, hafa þeir þó ekki stutt kirkjuna með sanngjörnu löggjafarstarfi eins og ég. Og ég vil í því sambandi beina nokkrum orðum að hæstv.kirkjumrh. Hann veit, að sá flokkur, sem ég tilheyri, fékk aðkast frá flokksmönnum hv. 6. landsk. fyrir starf sitt í þágu kirkjumálanna. Það, að Framsfl. notaði aðstöðu sína til þess að bæta kjör prestanna, var notað til árása sem eyðslusemi, en í raun réttri var það aðeins uppfylling á sanngjörnum kröfum prestastéttarinnar. Og mér eru það vonbrigði, ef hæstv. kirkjumálaráðh. ætlar nú að fara að leggja út í stríð við þann flokk, sem þannig hefir staðið á verði um kirkjuleg málefni og hagsmuni prestastéttarinnar. Það er ekki rétt, að ég sé að reyna að verja Þingvelli fyrir prestum, heldur er mér umhugað um, að þessi þjóðgarður okkar Íslendinga sé varinn fyrir ágangi. Og hæstv. kirkjum.ráðh. ætti að vita það, að ekki þýðir neitt að leggja út í slíka baráttu við Alþ., þar sem þingið síðan 1919 alltaf hefir barizt fyrir því að vernda friðun Þingvalla undir öllum kringumstæðum. Og ég vil í þessu sambandi láta þess getið, að þótt ég sé ekki kirkjurækinn eða áhangandi Bjarmastefnunnar, þá hefir það hrifið mig djúpt, þegar ég hefi séð þau miklu og voldugu guðshús, sem liðnar kynslóðir hafa byggt úti í löndum, ég hefi fundið áhrifin frá byggingunum sjálfum, þá stemningu, sem byggingameistararnir hafa vitað af og ætlazt til að hrifi hugi safnaðanna í samræmi við kenningar kristindómsins. Hér á landi hafa ekki verið byggðar fallegar kirkjur, og veldur því sennilega vöntun á hentugu byggingarefni. Sú eina fallega kirkja, sem til er hér á landinu, er byggð af erlendu trúarbragðafélagi, sem hér á fremur lítil ítök. En það er einn staður á Íslandi, sem alltaf hefir sömu áhrif á mig og dómkirkjur Suðurlanda. Og það eru Þingvellir. Staðurinn hrífur menn djúpt með hátign sinni, og má sjá þess bezt merki við hátíðahöldin 1930. Þá var það svo með marga Íslendinga, að þeir þekktu varla sjálfa sig, svo breyttir voru þeir. Þeir, sem annars voru vanir að þamba áfengi við öll hátíðleg tækifæri, drukku ekki vín, af því að þeir vildu ekki rjúfa helgi staðarins. Það er þessi æðri skilningur á gildi Þingvalla, sem liggur á bak við allar friðunarráðstafanirnar. Það hefir vakað fyrir mönnum að láta náttúruna njóta sín sem bezt, og því væri það goðgá að fara nú að byrja aftur búskap á Þingvöllum, sem gæti orðið til þess að eyðileggja útlit staðarins. Ég vil taka t. d. eitt atriði úr baráttunni með og móti friðuninni. Það var með naumindum, að það tókst að hindra, að sett yrði rafstöð í gjána og Öxarárfoss virkjaður. Ég er hræddur um, að lítil prýði hefði orðið að slíku mannvirki. Því var það tekið fram í friðunarl., að engin mannvirki eða jarðrask mætti gera á Þingvöllum án leyfis n.Alþ. 1928 vildi ekki, að Öxarárfoss yrði virkjaður. En það var hægt að gera áður með því að presturinn leyfði það. - Hv. þm. átaldi það, að ég hefði átt þátt í því, að bærinn var byggður á Þingvöllum. En það var hátíðarn., sem heimtaði, að það yrði gert. Hún taldi ekki fært að sýna staðinn eins húsaðan og hann var. Það kom ríkinu við. En ríkinu sem slíku kom ekki við að byggja þar kirkju. Það er mál safnaðarins, og hátíðarn. gat ekki farið að gera mál safnaðarins að sínu máli.

Er kirkjan safnaðarkirkja?

Það má vera, að hæstv.dómsmrh. vildi gangast fyrir kirkjubyggingu þarna og leggja einar 70 þús. kr. í það fyrirtæki. Annars finnst mér, að þarna ætti að koma fram trúarskörungseðli hv.flm.till., og hún ætti að gangast fyrir því, að þeir ríku íhaldsmenn í Reykjavík, sem þrásæknastir eru í kirkjurnar, legðu á sig gjafir til kirkjubyggingar á Þingvöllum.

Það þýðir lítið að fá þar kirkju, ef enginn prestur má vera þar

. Ja, þó hefir nú verið byggð stór kirkja á Grund í Eyjafirði án þess að þar sé nokkur prestur. Um sálma síra Matthíasar get ég verið fáorður. Það vita allir, að það lá við borð, að kirkjustjórnin ræki síra Matthías frá embætti. Og officielt hefir kirkjan ekki fengizt til þess að gefa út sálma hans. Sálmabókin hefir verið prentuð upp aftur og aftur full af óendanlega miklum leirburði, af því að kirkjustjórnin hefir forsmáð sálma síra Matthíasar og annara góðskálda.

Vill ekki þm. nefna dæmi upp á leirskáldin?

. Ég vil biðja hv.þm. að athuga sjálfa sálmabókina, telja sálma síra Matthíasar og telja svo saman, hver muni eiga þar flesta sálmana. Og sá, sem á þar flesta sálmana í hlutfalli við síra Matthías, er mesta leirskáldið. Hv. þm. talaði um menningarstarfsemi prestanna. Ég veit það, að prestar unnu talsvert að menningarmálum áður fyrr, þegar þeir voru einu lærðu mennirnir í sveitunum. Nú hefir þetta breytzt, svo að þeir munu hafa lítið annað að gera en að sinna sínum störfum. Ég veit ekki nema um einn prest, sem vinnur nú kappsamlega að uppfræðslumálum, en það er sr. Sigtryggur Guðlaugsson að Núpi. Hann hefir fórnað mjög miklum tíma í uppfræðslustörf, en það mun nú annars orðið fátítt. Og á Þingvöllum er varla þörf fyrir slíkt. Hv. þm. þótti það ljóður á ráði núverandi umsjónarmanns á Þingvöllum, að hann gæfi ekki kaffi eins og verkast vildi. En það var einn hv.alþm. að hvísla því að mér rétt í þessu, að presturinn á Sauðanesi, sem mun vera allnákominn hv. 6. landsk., hafi auglýst það á kirkjuhurðinni, að þar yrði ekki gefið kaffi eftir messu. Svo það er auðséð, að þessi ljóður getur líka verið á ráði presta. Ég er ekki að lasta prestinn neitt fyrir þetta, heldur aðeins að minnast á það til samanburðar. Þá var hv.þm. að tala um það af mikilli vandlætingu, að umsjónarmaðurinn á Þingvöllum skyldi ekki setja upp bátinn á Þingvallavatni á haustin. Þessi bátur rúmar 40-50 manns, og verður ekki settur á land nema með dráttarvél, sem ekki er til við Þingvallavatn. Og það er eins ósanngjarnt að ætlast til þess, að umsjónarmaðurinn setji þennan bát upp, eins og það, að ætlast til, að hv. 6. landsk. gerði það. Hv. þm. gat ekki neitað því, að umsjónarmaðurinn hefir sömu laun og hann hafði sem kennari hér í Reykjavík, og um 80 kennarar hér hafa nú þetta kaup. Þessi maður fór burt frá sínu kennarastarfi hér og tók að sér þetta starf, þótt gera mætti ráð fyrir, að hann verði rekinn þaðan fyrirvaralaust, ef flokksmenn hv. 6. landsk. komast í meiri hl. á þingi. Þessi maður hefir áreiðanlega meiri og betri tilfinningu fyrir Þingvöllum en hv. 6. landsk. Þessi maður á hugmyndina að þjóðgarði á Þingvöllum, og það er þessi maður, sem hefir gróðursett flest grenitrén þar, sem nú vaxa um 40 cm. árlega. Hann er búinn að gróðursetja þarna á Þingvöllum nokkur þúsund tré. Ég vil í því sambandi minnast þess með þakklæti, að sr. Jón Thorsteinsson gróðursetti nokkur tré við bæinn á Þingvöllum. Nú eftir 28 ár, eru þessi tré orðin 3 mannhæða há. Og þetta er eini lífræni votturinn, sem prestarnir á Þingvöllum hafa látið eftirkomendunum í té. Sú ástæða með till. er einskis virði, að Þingvallasveitarbúar séu prestlausir, 2 ágætir prestar þjóna þessu brauði. Enda er aðaltilgangurinn ekki sá, að fá prest á Þingvöll, heldur leyfi til þess að setja þar upp kúabú. Þá segir hv.þm., að það sé ófriður og ósætti á Þingvöllum. Þar til er því að svara, að það er aðallega frá Reykjavík; frá flokki hv.þm. er haldið uppi látlausri agitation á móti friðun Þingvalla. Það eru skrifaðar greinar um menn í Þingvallasveit í íhaldsblöðin hér og allt gert til þess að espa menn upp á móti friðuninni. Það er eitt dæmi, sem hefir komið fyrir nýlega, sem sýnir það helzt. Það er það, að tveir bændur höfðu haft allmikinn sauðfjárbúskap inni í girðingunni, og það var búið að borga þeim til þess að hætta búskap þarna allmikið fé.

Hvað mikið?

. Það getur hv.þm. vitað.

15500 kr. - GL: Úr kirkjujarðasjóði?

. Það var það, sem það var metið. Það er a. m. k. gert í ákveðnum tilgangi að bjarga Þingvöllum frá áníðslu þessara manna. En hvað var svo gert undir áhrifum manna hér í Reykjavík? Það, að þessir menn, sem var búið að borga 15500 kr. fyrir að hætta búskap, gerðu það ekki. Þeir hafa haft féð þar í vetur í skóginum, og Þingvallanefndin hefir síðast fyrir fáum dögum, á mildan og föðurlegan hátt, gert ráðstafanir til þess, að slíkt kæmi ekki fyrir aftur. Heldur hv.þm., að það sé ekki ófriður að þessu gagnvart Þingvöllum? Heldur hann, að það sé óeðlilegt, þó að umsjónarmaðurinn, sem er að reyna að vinna að því, að Þingvellir klæðist skógi, vilji ekki láta slíkt líðast? Ég er ekki að ásaka þessa bændur. Þetta er náttúrlega ekki nema dugnaður, en mér hefir aldrei dottið í hug, að þeir leyfðu sér að gera þetta nema undir áhrifum fólks héðan úr Reykjavík, sem reynir að gera allt, sem það getur, til þess að friðunin verði sem erfiðust. Ég er búinn að taka það fram, að hvergi eru brotin eins mörg hlið eins og á Þingvöllum. En hverjir eru það, sem gera það? Það eru þeir, sem vilja ekki friðun Þingvalla, það er að segja þjóðernishreyfingin, sem er að hreyfa sig í landinu. Þar kemur fram sá „kultur“, sem þetta nýja kristilega þjóðerni er byggt á hér á landi. Það er sá níðingsskapur við mannvirkin á Þingvöllum. Hv. þm. sagði, að það væri ill stefna, sem hefði verið hafin á Þingvöllum í fjármálum, og nefndi fyrst og fremst, að bærinn á Þingvöllum hefði kostað 70 þús. kr., og svo væri girðingin þar að auki. Ég get sagt hv.þm. það, að í slétturnar, sem kýrnar eiga að lifa á, eyddi hátíðarnefndin 15 til 20 þús. kr., en þær eru prýði á Þingvöllum, í staðinn fyrir að þýfið gerði þá ljóta og óeðlilega, og einnig er girðingin og trjáplönturnar til mikillar prýði, og Þingvöllur er nú meir og meir að færast í það horf, sem hinir þjóðlegu menn vilja hafa hann. Honum hefir verið meir og meir breytt í betra horf heldur en hann var meðan Íhaldið hafði þar öll ráð. Það getur vel verið, að hv. 6. landsk. telji eftir þennan kostnað við Þingvelli. En ég þykist vita, að hv.þm. telji ekki eftir, þó að svindlararnir hér í Reykjavík, vinir hv.þm., búi margir í 100 til 150 þús. kr. húsum, þeir mega sukka og eyða eins og þeir vilja.

Nöfn þessara vina minna

. Hv. þm. hlýtur að vita, hvaða flokksbræður hans eiga þessi fínu hús. En ég tel, að þessu fé væri engu lakar varið til þess að friða Þingvelli heldur en að byggja villur yfir sprúttsala í bænum, sem byggja yfir sig fyrir 100 til 150 þús. kr., sem svo kaupa unglinga til skemmdarverka fyrir þá peninga; sem þeir spara frá sprúttsölunni til þess að leggja út í þennan hernað. Þá er bezt að minnast á Svartagil um leið, af því að þar var tekinn maður fyrir bruggun nýlega. Það hafði víst fundizt hjá honum ein flaska. Jón heit. Magnússon hafði búizt við, að þessi jörð yrði lögð í eyði. En mér þótti það ekki rétt, og vildi styðja að því, að þarna kæmist upp nýbýli. Þarna var byggður bær fyrir nokkrum árum. Ég þykist vita, að hv.þm. kunni illa við þetta, en þessi fátæki maður, sem hv.þm. vill vera að kasta steini að hér í þingsalnum, mun hafa verið sveitlægur hér í Reykjavík. En hv.þm. hefir verið fátækrafulltrúi til skamms tíma, og eftir því, sem kunnugir menn segja, þá hefir þessi vesalings bóndi verið afvegaleiddur af vinum sínum hér, því að eitt af því, sem hefir verið aðalúttekt hans hér í bænum, hefir verið ger og sykur, sem sagt er, að sé aðaluppistaðan í þeim iðnaði, sem hv.þm. minntist á, svo ég verð að leyfa mér að ásaka fátækranefnd Reykjavíkur fyrir að spilla þessum landseta á Þingvöllum, og það á svo mjög áberandi hátt. Þá sagði hv.þm., sem mun hafa stafað af nokkuð eðlilegum ókunnugleika, að Þingvallanefndin hafi haft veitingar handa þessum heiðursgestum, sem þar voru. Þetta er mesti misskilningur hjá hv.þm. Nefndin hefir ekki haft neinn kostnað af gestunum á þennan hátt. Það er aðeins bústaður, sem þar er. Og það er gistihús á staðnum, þar sem menn geta fengið mat. En einstaka maður, eins og t. d. Gunnar Gunnarsson, hafa haldið hús í þessum herbergjum þar. En þetta þarf hv.þm. ekki að telja eftir, þó að landið hafi sýnt heiður nokkrum mætum mönnum útlendum og íslenzkum, með því að þeir byggju þar, byggju þar á rólegan hátt á þessum fagra stað. En þar hefir ekki verið nein matarvist af landsins hálfu. En að því leyti, sem hv.þm. minntist á Sigrid Undset, þá er það rétt, að hún er mikið skáld, að vísu ekki kirkjulegt skáld, af því hún skrifar talsvert mikið af bókum, sem snerta katólska tímann í Noregi, enda er hún sjálf katólsk. En ég efast yfirleitt nokkuð um, þótt svo hefði viljað til, að Sigrid Undset hefði hitt prest á Þingvöllum, að hann hefði getað kennt henni neitt sérstaklega það, sem henni væri nauðsyn á að fá að vita. Ég efast um, að hún hefði óskað eftir því, að yfir henni væri haldinn kirkjulegur fyrirlestur, þó að hún væri þar nokkra daga til þess að sjá staðinn. Ég held, að það sé algerður misskilningur hjá hv.þm., hvernig skáld eins og Sigrid Undset velja sér félaga. Heldur hv.þm., að þessir Nobelsverðlaunamenn fari í skóla til okkar smælingjanna, og það til prestanna okkar? Ég hefi þá gengið í gegnum ræðu hv.þm., og ég vonast eftir því, að það sjáist í þingtíðindunum, að þar standi ekki steinn yfir steini af því, sem hv.þm. hélt fram. Það, sem stendur fast eins og áður, er það, að Alþingi er búið að friða Þingvelli, búið að sjá fyrir hinni kirkjulegu þörf staðarins, og yfirleitt búið að sjá vel fyrir öllu. Hinsvegar á að vera þar þjóðgarður, en ekki búskapur, sem vinnur á móti skógræktinni, og þess vegna er það, að það er ekki hægt að samþ. þessa till.hv.þm., nema því aðeins, að þingið vilji hjálpa til að rífa niður það starf, sem þar hefir verið unnið síðan árið 1919.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Herra forseti! Ég er bundinn við annað mál í hv.Nd. og óska því eftir, að þetta mál verði tekið út af dagskrá.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Við 2. umr. málsins lofaði landbn. að athuga til 3. umr. viss atriði í þessu frv., og ég hafði vonazt eftir að sjá brtt. frá n. og hefi þess vegna látið fyrirfarast að flytja sjálfur brtt. um hin sömu atriði. Nú vil ég spyrja, hvort ekki sé von á neinum slíkum, og biðja hæstv. forseta að taka málið út af dagskrá, svo að svigrúm fáist fyrir mig að flytja brtt., ef n. er horfin frá að gera það.

Frsm. (Jón Jónsson) Ég verð að játa, að ég hefi ekki nákvæmlega athugað þessar till., sem komu fram. N. hefir ekki komið með neinar till. og satt að segja lítið talað um þetta. Ég vildi því gjarnan fara þess á leit við hæstv. forseta, að málinu verði frestað a. m. k. þangað til á kvöldfundi, eða þá tekið út af dagskrá.

Sveinn Ólafsson Við 1. og 2. umr. þessa máls benti ég á ýmsa annmarka, og þá suma stóra, er mér þykja vera á frv. þessu. Við 2. umr. lét ég þess getið, að ég mundi bera fram brtt. við frv. fyrir 3. umr. Ég kunni því betur og tel rétt að láta ekki lenda við aðfinnslur einar, þótt tilefni sé ærið. Vildi ég heldur gera mitt til að frv. mætti verða aðgengilegra, og hefi því komið fram með nokkrar brtt. á þskj. 766, sem taka til 16. gr. þess. Það er þó ekki svo að skilja, að ég álíti, að frv. þurfi ekki frekari breyt. við en þar er lagt til að gera á því, heldur hitt, að ég hafði ekki tíma til að fara lengra en þetta þskj. sýnir. Mér virðast ýmsir fleiri staðir í frv. þurfa endurbóta við, jafnvel stórra. Get ég sem dæmi nefnt 35. og 36. gr. frv., sem mér virðast ekki vel orðaðar eða heppilega. En þar er þó eigi um svo stórar misfellur að ræða að efni til, að frv. megi ekki verða að l. þeirra vegna. - Brtt. á þskj. 766 lúta að því fyrst og fremst að draga úr þeirri óhæfilegu takmörkun á ráðstöfunar- og umráðarétti landeigenda yfir eignum sínum, sem nú er í frv., takmörkun, sem álíta verður, að leiða mundi til þess, að lögfestar verði samskonar takmarkanir á umráðarétti einstakra manna yfir annari eign eða atvinnutækjum. Yfirleitt mundu ákvæði 63. gr.stjskr. um friðhelgi eignarréttarins með því að miklu leyti falla úr gildi. Í öðru lagi lúta brtt. mínar að því að takmarka það úrskurðar- og drottinvald, sem frv. leggur í hendur Búnaðarfél. Ísl., trúnaðarmönnum þess og úttektarmönnum yfir jarðeignunum. Að því leyti, sem rétt er að afhenda slík umráð óvilhöllum stjórnarvöldum, þá legg ég til, að þau hverfi til sveitarstjórnanna á hverjum stað. Tel ég þau betur komin þar en hjá þeim aðilum, sem frv. greinir. Þá aðila, Búnaðarfél. Ísl. og trúnaðarmenn þess, skortir oft að sjálfsögðu staðlega þekkingu og kunnugleika um þau deiluatriði, sem til lykta þarf að leiða. Sveitarstjórnirnar eru sökum kunnugleika síns betur til þess fallnar en nokkrir aðrir menn. Í þriðja lagi miða brtt. mínar að því að fella úr frv. orðatiltæki og setningar, sem eru meira eða minna óþörf eða tvíræð og valdið geta ágreiningi. M. ö. o. geta orðið til þess að vekja deilur. Í fjórða lagi er með brtt. bætt ákvæðum í frv., sem nú vantar og skipta þó verulegu máli, svo sem í 24. gr. Ennfremur er á nokkrum stöðum breytt orðum, sem ekki eiga við og hljóta að valda misskilningi. Verð ég svo að víkja að einstökum brtt., en fer þó fljótt yfir sögu. 1. brtt. er við 2. gr. Þykja mér ákvæði þeirrar gr. nokkuð tvíræð að sumu leyti og óeðlilega hörð gagnvart landeigendum yfirleitt víða, t. d. orðatiltæki eins og það, að býli megi ekki sameina eða nytja fleiri býli saman, ef þau hvert fyrir sig teljast lífvænleg fyrir ábúanda. Hér er óskýrt, hvað við er átt. Þetta getur farið og fer eftir stærð fjölskyldu. Það getur t. d. verið lífvænlegt býli fyrir einsetukarl, sem ekki fleytir fram 5 manna fjölskyldu. Svo óákveðið orðalag sem þetta er óhafandi í l., sem almenningur á að lifa og breyta eftir. Það vekur deilur og verður misskilið. Í þessari sömu gr. eru ákvæði um heimild landeiganda til að skipta jörð. En þá heimild tel ég bundna óeðlilegum takmörkunum, þar sem til þess verður að leita úttektarmanna. Mér þykir ófrjálslegt og óviðfelldið, að landeigandi skuli ekki mega skipta jörð milli barna sinna án þess að kveðja til þess óviðkomandi menn. Efni 2. gr. er að vísu tekið upp í brtt., en á annan veg orðað en í frv. og felld niður viðsjálustu ákvæðin. Vil ég ekki fjölyrða um það frekar, en skal þó geta þess, að ritvilla eða prentvilla - ég veit enn eigi, hvort heldur er - hefir slæðzt inn í till. Þar stendur tilvitnun í 3. gr. 3. málsgr., en á að vera 3. gr. 2. málsgr. Vil ég biðja hv.þdm. að athuga þetta og leiðrétta. - 2. brtt. við 3. gr. er að mestu orðalagsbreyt. Efni er þar ekki haggað. Ég tel þó, þar sem landeiganda er gert að skyldu að byggja jörð, sem hann nytjar ekki sjálfur, að þá verði eftirgjald að bjóðast a. m. k. svo hátt, að viðlit sé að byggja jörðina, og tel ég þar lágmarkið vera 2% af matsverði jarðar og húsa. Er ekki forsvaranlegt að skylda landeiganda til þess að byggja jörð, sem honum eftir 2. gr. er bannað að hagnýta sér, fyrir t. d. ½% af matsverði. Lágmark leigu hefi ég því sett 2%, og mun þó flestum virðast það harla lítið afgjald. En sannleikurinn er þó sá, að eftir margar þær jarðir, sem eru í opinberri eign, fæst tæplega þetta afgjald, og sumar þó enn minna. Tel ég sjálfsagt að takmarka skyldu landeiganda til að byggja jörð sína við það, að viðhlítandi boð fáist í hana, ella sé honum frjáls notkun hennar eftir vild. Þá eru enn nokkrar breyt. í niðurlagi 3. gr. Þar er t. d. numin burt sú skylda landeiganda að byggja upp á eyðijörð og bjóða hana síðan til ábúðar. Er sú kvöð hastarlegri en tali taki, að landeigandi skuli húsa og rækta jörð, sem svo gengur máske ekki út fyrir 1% af matsverði. Kem ég þá að 3. brtt., sem er við 7. gr. og ekki mikilvæg. Úr henni felli ég þó mat úttektarmanna á landskuld. Ég legg einnig til, að niður falli það ákvæði 7. gr., að jarðarafgjald undir vissum skilyrðum skuli metast eftir því, sem það hefir til forna verið. Þetta tel ég vera ónákvæmt orðalag og vanhugsað. Er heldur ekki vitað, hvort þetta ákvæði er leiguliða í hag. Ef úttektarmenn færu að miða afgjald jarða við fornan leigumála, þá mundi afgjaldið oft verða tvöfalt við það, sem hæfilegt þykir nú. Meðan nær því öll þjóðin hafði aðsetur sitt í sveitum, var eftirspurnin eftir jörðum miklu meiri en nú er og landskuldir hærri. Er óefað helmingsmunur á afgjaldi margra jarða nú, miðað við það, sem var fyrir um 60 árum. Við 9. gr. legg ég til nokkrar orðabreyt., en efnisbreyt. þó jafnframt. Greinin fyrirskipar fortakslaust lífstíðarábúð á leigujörðum. Mér finnst ekki eiga við að fyrirskipa fortakslaust slíka takmörkun á samningafrelsi. Oft getur komið fyrir, að nauðsynlega verði að leigja jörð tiltekinn tíma. Og óvíst er, að leigjanda sé nokkur greiði gerður með því að binda leigu sífellt við lífstíð. Hætt er t. d. við, að leigukjör verði verri með þeim hætti, þegar landeigendur sjá, að þeir fá ekkert færi á að breyta leigumálanum síðar. Í brtt. minni við 9. gr. er a-liður aðalatriðið, hitt annað eru einkum orðabreyt. B-liður er, eins og ég hefi tekið fram, breyt. á ákvæðinu um fleytimagn jarða, sem ætlazt er til í frv., að verði metið af trúnaðarmanni Búnaðarfél. Ísl. og úttektarmanni. Í þess stað legg ég til, að viðkomandi sveitarstjórn skeri úr þessu, en ekki trúnaðarmaður Búnaðarfél. Ísl., sem engin skilyrði mundi hafa til þess í langflestum tilfellum, vegna skorts á kunnugleika á staðháttum og ágreiningsatriðum milli manna út af þessum hlutum. Það er ekki hægt að gera ráð fyrir slíkri þekkingu hjá þeim mönnum, sem í fjarlægð búa. Ég hefi einnig lagt til, í c-lið brtt. minnar við 9. gr., að fyrir „vergagna“ í 4. mgr. komi „vervistar“. Þessi brtt. er endurtekin síðar í frv. Ég kannast sem sé ekki við, að orðið „vergögn“ þýði það, sem því er ætlað að þýða í frv., að það tákni hlunnindi á jörð. Ég hefi leitað að þessu orði í orðabókum þeirra Sigfúsar Blöndals og Eiríks Jónssonar. Í báðum orðabókunum er orðið lagt úr á dönsku „Fiskeredskaber“, og einmitt þannig er orð þetta skilið víðast á landinu. Það táknar áhöld til fiskiveiða og annað, sem vermenn flytja með sér í verið, svo sem blöndukút, nestisskrínu, skinnföt og þesslegt. En vervist þýða báðir þessir orðabókahöfundar sem veru þar, sem fiskveiðar eru stundaðar. „Vergagn“ er alls ekki rétt nafn á hlunnindum jarða. Ég kem þá að 5. brtt. minni, sem er um, að 10. gr. falli niður. Þar er gert ráð fyrir, að ef landsdrottinn byggir út leiguliða undir því yfirskini, að hann ætli að láta ættingja sína eða vandamenn, sem í frv. greinir, nota hana, en prettast svo um það, þá sé honum skylt að byggja leiguliða aftur og greiða bætur fyrir prettina. Ég álít þetta ákvæði óþarft vegna þess, að margt getur komið fyrir í viðskiptum milli landsdrottins og leiguliða, sem heimfæra má undir svik frá annarshvors hendi, og ekki verður með ábúðarlöggjöf tínt til allt, sem fyrir getur komið af því tægi. Þess vegna finnst mér óþarft að taka upp í slíka löggjöf ákvæði um þetta sérstaka tilfelli. Mér finnst eðlilegast, að þegar annarhvor hefir brigðað ábúðarsamningnum, þá leiti hinn réttar síns, hvor þeirra sem er. Þessi 10. gr. er í raun og veru hortittur í frv. Þá er 6. brtt. mín við 12. gr., um að fyrir „hefir lagt til . . . verða nú eigi . . .“í 6. mgr. komi: hefir áður lagt til nægileg peningshús, sem nú verða eigi. Ákvæði 12. gr. um byggingarskyldu landsdrottins eru harðvítug í hans garð. Þó er nokkur tilslökun gerð í niðurlagi gr., sem hv.þdm. hafa efalaust kynnt sér. Í frv. er í þessari 6. mgr. bundið við, að húsin séu í nothæfu standi, þegar deilt er út af húsbyggingum á jörðinni. Það er ekki á valdi landsdrottins að hafa húsin þá í notfæru standi, heldur hefir það verið á valdi leiguliða, sem á að halda þeim við. Og séu þau það ekki, þegar á að beita kröfunni, sem hér um ræðir, er það ekki landsdrottni að kenna. Það, sem ég legg til, að numið verði burt úr frv., er ákvæðið um, að húsin þurfi að vera í nothæfu standi á þeirri stund, þegar deilt er um viðbót húsa e. t. v. mörgum árum eftir að leiguliði tók við jörðinni. 7. brtt. mín, við 17. gr., er um það eitt, að fyrir „hús“ í 1. málslið komi: jarðarhús. „Hús“ á jörðinni almennt má skilja svo, að skylda landsdrottins til greiðslu brunabótagjalds nái einnig til húss leiguliða, en vitanlega á ekki að skilja gr. svo. Einmitt hér á því við að setja „jarðarhús“ í staðinn fyrir „hús“.  Í 18. gr. vil ég breyta nokkrum orðum, en ekki er það mikilvæg efnisbreyt. Mér finnst ekki heppilegt orðalag á upphafi hennar, því að þar stendur: „Nú sér landsdrottinn sér ekki fært að fullnægja þeim skyldum, sem á hann eru lagðar með lögum þessum, og skal honum það vítalaust“. Mér finnst óviðeigandi orðalag að segja, að landsdrottni sé vítalaust að sjá sér ekki fært að fullnægja skyldunum. Þá hefi ég einnig bætt við ákvæðum í 18. gr., sem ég tel nauðsynlegt, að standi í 1., nefnil., að kauptilboðum þeim, sem landsdrottinn á að gera ábúanda og sveitarstjórn, sé svarað innan ákveðins tíma, sem ég hefi sett 5 vikur. 9. brtt. mín er við 23. gr. frv. og er ekki annað en lagfæring á orðinu „vergagn“ í „vervist“, og hefi ég áður gert grein fyrir þessu. 10. brtt. mín er við 24. gr. Þessi gr. ákveður, að um innstæðukúgildi fari eftir samkomulagi landsdrottins og leiguliða. Þetta hefir alltaf verið svo, og ákvæðið er þess vegna í alla staði eðlilegt. En svo er bætt við ákvæði um 6% leigu eftir kúgildi, þegar búið er í upphafi gr. að leggja á vald landsdrottins og leiguliða að semja um þau. Finnst mér þetta ósamræmi og algerlega óviðeigandi. Nú er það svo, þrátt fyrir lagaákvæði, sem gilt hafa um margar aldir hér á landi í þessu efni, að kúgildi á leigujörðum eru víðast úr sögunni. Takmörkun á þessu sviði finnst mér þó sjálfsögð, til þess að ekki verði hrúgað á eina jörð svo eða svo mörgum kúgildum, ef þess ætti að freista, og þess vegna legg ég til í samræmi við forna venju, að ekki megi fleiri kúgildi vera á leigujörð en eitt fyrir hver 9 kúgildi af fleytimagni jarðar. Hinsvegar álít ég óþarft að tiltaka, hve háa vexti skuli greiða af þessari innstæðu, úr því að gert er ráð fyrir, að samningar um þau fari eftir samkomulagi milli landsdrottins og leiguliða. Geta þeir þá samið um þessa vexti sem annað. Eftir minni brtt. getur landsdrottinn aldrei látið fylgja jörð fleiri kúgildi en eitt á móti hverjum 9, sem jörðin telst framfleyta. Hygg ég, að þau kjör séu ekki harðari í garð leiguliða en samrímazt getur fornri venju, en fremur vægari. - Í niðurlagi gr. er lítilvæg orðabreyt. gerð, um að leiguliði ábyrgist innstæðu og skili henni í „leigufæru“ standi, en ekki „fullgildu standi“. Það er vanalega kveðið svo að orði um ærpening, að hann sé í leigufæru standi. 11. brtt. mín er við 25. gr., og er hún í samræmi við það, sem ég hefi áður minnzt á, að úrskurðarvaldið um þau mál, sem geta valdið misklíð á milli landsdrottins og leiguliða, verði flutt frá Búnaðarfél. Ísl. og til viðkomandi sveitarstj. Einnig að í stað orðsins „vergagna“ komi „vervistar“, samkv. því, sem ég hefi áður sagt. Þá er lítilfjörleg brtt., sú 12., við 37. gr. frv., um það, hvernig reka skuli skipt. Legg ég til, að í stað orðsins „álna“ í 1. mgr. komi „fóta“. - Frvgr. gerir ráð fyrir, að allan 4 álna við eða lengri skuli landsdrottinn hafa, en leiguliði allan við minni. Víðast hafa álnarkefli fallið til leiguliða, en stærri viður komið til skipta. Þótt brtt. mín yrði samþ., þá er samt helmingi stærri viður ákveðinn í hlut leiguliða en venja hefir verið til, því áður var hámarkslengdin 2 fet. 13. brtt. mín er við 38. gr. frv. og lýtur að því, hvernig skipta skuli rekahval. Í frvgr. er gert ráð fyrir, að landeigandi fái 2/3 hluta hans, en leiguliði 1/3. Þetta er stórfelld breyt. frá því, sem verið hefir, því að ég hygg, að það hafi vart nokkurn tíma þekkzt dæmi þess, að leiguliði hafi fengið meira en 1/8 hluta hvalreka, og tíðast ekkert haft af rekahval annað en „sjómannshlut“ svonefndan eða björgunarlaun. Mér finnst þessi breyt., sem frv. gerir ráð fyrir, vera óeðlilegt stökk, og virðist mér leiguliði allvel haldinn, þótt hann fái ekki meira en 1/4 hvals, eins og ég legg til. Hinsvegar er þetta atriði í löggjöfinni ekki mikilsvert, vegna þess að nú er hvalreki orðinn svo torgætur, að naumast er hann lengur til. 14. brtt. mín er við 40. gr. og er, eins og áður er vikið að, um að í stað orðanna „trúnaðarmanns Búnaðarfél. Ísl.“ komi: „sveitarstjórnar“, og er því um flutning úrskurðarvalds frá Búnaðarfél. Ísl. til viðkomandi sveitarstjórnar. Í öðru lagi er þessi 14. brtt. mín um, að í stað orðanna „eftir því, sem úttektarmenn meta, að hækka megi þeirra vegna landskuld á jörðinni“ komi: eftir því sem landskuld hefir þá hækkað á jörðinni. Þarna er í frv. gert ráð fyrir, að leiguliði geti krafizt gjalds fyrir unnar jarðabætur á jörðinni, þegar hann fer frá henni, allt að tólffaldri þeirri upphæð, sem úttektarmenn meta, að landskuld geti hækkað vegna þessara umbóta. Það getur staðið svo á, þótt jarðabætur séu miklar á einhverri jörð, að ekki aukist afgjald hennar eða eftirspurnin eftir henni að sama skapi, vegna ýmissa annara ástæðna. M. a. s. gæti eftirspurn eftir henni Orðið minni eftir en áður, af einhverjum ástæðum, þrátt fyrir jarðabæturnar. Álit úttektarmanna er engin trygging fyrir sanngjarnri niðurstöðu í þessu efni. Með þessu ákvæði frv. yrði því gengið á rétt landeiganda, ef ekkert hækkaði afgjald jarðarinnar. Það gæti þá orðið sniðugt ráð fyrir leiguliða til þess að næla í fé, að gera til málamynda einhverjar jarðabætur og fá álit úttektarmanna um, að hækka mætti leigu þeirra vegna mikið.  15. brtt. mín er við 41. gr. og er aðeins lítilsháttar orðabreyt. Hún er um tilflutning úrskurðarvalds frá Búnaðarfél. Ísl. til sveitarstjórna, eins og áður er að vikið. Við 51. gr. er síðasta brtt. mín, og er hún um það, að fyrir orðin: „að hann hafi krafizt álags“ komi: að hann hafi að lögum krafizt álags. Það skiptir miklu, hvort álags er krafizt að lögum eða ekki. Og geti viðtakandi jarðar þrátt fyrir það ekki fengið álagið hjá fráfaranda, er sjálfsagt, að landsdrottinn greiði það. En hafi viðtakandi ekki krafizt þess að lögum, finnst mér engin ástæða til að setja í lög, að þá skuli landeigandi greiða álagið. Ég þekki dæmi þess, að fráfarandi hefir prettað viðtakanda með því, að hann hefir tekið að sér að greiða álag og gefið ávísun á fé í banka, en þegar til kom var ekki til í bankanum nein innstæða til greiðslu á ávísuninni, svo að viðtakandi fékk ekkert. Ég hefi nú eytt nokkuð miklum tíma í þessar aths., vegna þess, að hér er um svo margar brtt. að ræða, sem sumar taka til þeirra atriða í frv., sem miklu máli skipta. Læt ég hér staðar numið, enda þótt ég ætlaði að fara nokkrum fleiri orðum um frv. eins og það er nú. Ég skal svo að lokum lýsa yfir því, að ef þessar brtt. mínar verða samþ., þá mun ég geta unað því nokkurn veginn, að frv. verði afgr. héðan og lögfest, en ég tel samt allan búning þess lítt vandaðan og slík lög tvísýna réttarbót, þótt viðhlítandi geti orðið í bili, ef brtt. verða samþ.

Frsm. minni hl. (Steingrímur Steinþórsson) Það fer nú að líða að því, að þessi hv. d. skili þessu frv. frá sér til fullnustu, því að ég vænti þess, að Alþingi beri gæfu til að afgr. þetta mál nú og í því horfi, sem sæmilegt má telja. Hefði verið ástæða til þess að koma hér inn á málið almennt áður en d. skilar því frá sér, en ég mun þó takmarka mig, til þess að eyða ekki of miklu af þeim stutta tíma, sem við höfum yfir að ráða nú til að afgr. málið. Þótt ég álíti að vísu, að frv. feli í sér miklar réttarbætur fyrir leiguliða, réttarbætur, sem að því miða að skapa þeim möguleika fyrir heilbrigðari búnaðarháttum, þá eru þó þessi ábúðarlög aðeins ein hliðin í því stóra máli, sem snýr að jarðeignum landsins, og ég álít, að miklar og róttækar breyt. þurfi að gera viðvíkjandi jarðeignum landsins, ef maður á að geta gert sér vonir um, að búskapur verði rekinn á eðlilegan hátt í framtíðinni og landbúnaður vor tekið þeim framförum og þróun, sem við allir vonumst eftir. Nokkur hl. af jarðeignum landsins er enn í opinberri eign, og ég tel rétt, að þær verði ekki seldar, heldur leigðar á erfðaleigu og samin sérstök ábúðarlöggjöf fyrir þær jarðir, sem ríkið á nú og mun síðar eignast, þannig að það verði tvennskonar ábúðarlöggjöf, önnur gildi fyrir jarðir í opinberri eign og önnur fyrir leigujarðir í eign einstakra manna. Það er með þetta fyrir augum, sem ég fylgi þessu frv. Ástandið eins og það nú er í sveitum vegna þess skipulagsleysis um allt, er snertir eign og yfirráð yfir jarðeignum, er óþolandi. Þetta leiðir til þess, að sveitunum blæðir út fjárhagslega fyrr eða síðar, ef ekkert er gert til þess að koma á heilbrigðri skipan. Ég er ekki í vafa um, að það væru beztu kreppuráðstafanirnar, ef þessu máli væri komið í gott horf, því að til kaupstaðanna gengur óslitinn fjárstraumurinn úr sveitunum. Það heyrist reyndar oft hér, að kaupstaðirnir beri uppi gjöldin í landinu, en sveitirnar leggi lítið sem ekkert af mörkum, en hins er sjaldan getið, að sveitirnar greiða of fjár til kaupstaðanna í gegnum jarðasöluna. Fólkið hefir streymt úr sveitunum til kaupstaðanna og selt jarðirnar til að setjast þar að. Oft eru það beztu bændurnir, sem þannig hafa selt jarðir sínar, flutt í kaupstaðinn og byggt sér þar hús. Þeir, sem keypt hafa af þeim jarðirnar, hvort sem það eru börn seljandans eða vandalausir, verða af þessum ástæðum að reyta sig inn að skyrtunni til þess að greiða til þeirra, sem flutt hafa til kaupstaðanna, til þess að geta staðið í skilum með jarðarverðið. Hefir óreiknaður fjárstraumur gengið úr sveitunum í kaupstaðina á þennan hátt, enda má segja, að kaupstaðirnir hér á landi hafi verið byggðir að allmiklu leyti upp beinlínis með þessu móti. Gæti verið nógu fróðlegt að athuga, hve mikill fjárstraumur hefir gengið til kaupstaðanna á þennan hátt, og ég gæti nefnt ótal dæmi þessa, að menn selja óðal sitt fyrir of fjár, flytja í kaupstaðina og byggja sér þar stórhýsi, en þeir, sem eftir sitja, verða að reyta sig inn að skinni til þess að geta fullnægt kröfum hinna, og endirinn verður líka oft sá, að þeir gefast upp að lokum og flytja líka til kaupstaðanna. Þetta er sú stóra hætta, sem vofir yfir landbúnaðinum, og er satt að segja furðulegt, að fulltrúar sveitanna skuli ekki geta sameinazt gegn henni til verndar sveitunum. Hitt þykir mér ekki nema eðlilegt, að fulltrúar kaupstaðanna kæra sig ekki um að breyta þessu. Þeir mega vel við una hinn óslitna fjárstraum, sem gengur úr sveitum í kaupstaði. Ég minnist þess, að hv. 4. þm. Reykv. lét svo um mælt hér í sambandi við annað mál, skipulag um sölu mjólkur, að mig minnir, að sveitirnar vildu hafa Rvík fyrir mjólkurkú, en að vísu fara vel með þá mjólkurkú, til þess að hafa sem mest upp úr henni. Ég held þvert á móti, að Rvík og aðrir kaupstaðir hafi haft sveitirnar fyrir mjólkurkú, án þess þó að láta sig nokkru skipta, þótt sveitirnar hafi horazt niður meir og meir eftir því, sem féð hefir flutzt burt. Við þessari meinsemd er ekki nema um tvær leiðir að velja, að því er mér sýnist. Annað er það, að taka hér upp óðalsrétt og fyrirskipa, að t. d. elzti sonur hafi rétt til jarðarinnar og þurfi ekki að svara út arfahlutum úr jörðinni, og ekki hvíli aðrar kvaðir á eigninni en veðskuldir. Óðalsréttur hefir frá ómunatíð tíðkazt í Noregi. Er gaman að athuga það, að hin nýja stj. í Þýzkalandi hefir einmitt horfið að þessu ráði, að taka upp óðalsréttinn og samtímis fyrirskipa, að enginn megi búa nema á einni jörð. Segi ég þetta ekki til að hæla þessari nýju stj., sem mér virðist margt misjafnt um, en hitt er það, að hún virðist hafa hitt naglann á höfuðið um þetta atriði. Þó er við þetta að athuga, að það nær aðeins til hinna smærri landeigenda. Allir hinir meiri landeigendur í Þýzkalandi geta um þetta farið eftir eigin geðþótta eftir sem áður. Hitt úrlausnarráðið er það, að ríkið yfirtaki jarðirnar. Aðrahvora þessara tveggja leiða verður að fara, og vildi ég láta það koma fram, áður en málið fer héðan úr d., að þessi ábúðarlög eru aðeins ein hliðin á því stóra máli, sem hér er um að ræða. Er eftir að leysa úr mörgum verkefnum, áður en talið verður, að sæmileg lausn hafi fengizt á þessu máli, og ég er viss um það, að ekki verða gerðar betri ráðstafanir fyrir sveitirnar en að hindra það ólag, sem verið hefir um eignaryfirráð landsins. Það eru og sýnileg greinileg straumhvörf í þessum efnum, því að augu bænda hafa nú almennt opnazt fyrir því, hver voði er fyrir dyrum, ef svo fer fram, sem gert hefir undanfarið, og ég veit, að Alþ. kemst ekki hjá því fyrr eða síðar að gera nauðsynlegar ráðstafanir í þessum efnum. Mig hefði langað til að tala lengra mál um þessi efni og færa til einstök, sorgleg dæmi úr einstökum héruðum um þau áhrif, sem tíðar sölur og uppsprengt verð hefir á þrif búnaðarins, en ég mun þó láta þetta nægja, vegna þess, hve tíminn er naumur, því ég vildi stuðla að því, að frv. næði afgreiðslu á þessum fundi. Ég skal þá snúa mér að þeim brtt., sem ég flyt við frv. ásami hv. 1. þm. Árn., á þskj.748. Þær brtt., sem við minnihlutamennirnir í landbn. fluttum hér við 2. umr., voru allar drepnar, nema ein, sem engu máli skipti í sjálfu sér, en mér þó þótti vænt um engu að síður, að var samþ., því að nú geta hv. dm. ekki lengur borið því við, að ekki megi samþ.brtt. við frv., af því að það verði til þess að hrekja málið milli d., þar sem frv. hvort eð er verður að ganga til Ed. Þessar till., sem við hv. 1. þm. Árn. flytjum, eru miðlunartill., og vænti ég þess því, að hv. d. geti fallizt á að samþ. þær. Get ég farið fljótt yfir þessar till., því að þær fjalla flestar um atriði, sem eru þaulrædd hér í d. áður. 1. brtt. okkar er við 11. gr. Þar er svo ákveðið, að landsdrottinn sé skyldur til að leggja til nothæf jarðarhús, er nemi 2/3 af landverði jarðarinnar, en eins og ég benti á við 2. umr., er óhugsandi að byggja upp mikinn hl. af öllum leigujörðum landsins á þennan hátt, þar sem landverð flestra þeirra er frá 1-3 þús. kr., og féllst hæstv.atvmrh. enda á þetta við 2. umr.Till. okkar minnihlutamannanna í landbn. um að gera húsaskyldu landsdrottins algera var þá felld, og nú leggjum við hv. 1. þm. Árn. til, að hlutfallstala húsaskyldunnar verði hækkuð upp í 3/4, í stað 2/3 í frv. Er þetta að vísu lítil bót, en þó spor í áttina, og við væntum þess, að hv. d. samþ. þessa miðlunartill. - Þá gerum við ennfremur till. um breyt. á orðalagi þessa ákvæðis, að í stað „nothæf jarðarhús“ í mgr. komi: jarðarhús í góðu lagi, - og er þessi breyt. gerð í samræmi við 1. mgr.gr., sem kveður svo á, að landsdrottni sé skylt að láta öll þau hús vera „í góðu lagi“, sem leigujörð eiga að fylgja, samkv. dómi úttektarmanna. Ennfremur leggjum við til, að hlutfallstala húsaskyldunnar í því tilfelli, að landsskuld sé lægri en 3% af verði lands og jarðarhúsa, verði hækkuð úr ½ upp í 2/3 af landverði jarðarinnar. Þá flytjum við brtt. við 12. gr. Við 2. umr. fluttum við minnihlutamennirnir í landbn. till. um að fella 1. mgr. þessarar gr. niður, en sú till. okkar var felld, og leggjum við hv. 1. þm. Árn. nú til, að niðurlag mgr. verði fellt niður, þar sem leiguliði er skyldaður til að sjá um aðdrætti á útlendu efni um allt að 5 km. veg. Er þetta mjög óeðlilegt ákvæði. Þannig væri eftir ákvæðinu svo, ef um 100 km. veg væri að ræða, að landsdrottinn ætti að annast flutningana 95 km., en leiguliði síðustu 5 km., því að vitanlega kemur ekki til mála að reikna leiguliða hlutfallslegan kostnað af flutningunum, heldur er honum rétt að annast þá sjálfum með eigin tækjum. Þetta niðurlagsákvæði mgr. er því ekkert annað en hortittur, og hefir enda enga þýðingu fyrir landsdrottin heldur. Þá flytjum við brtt. við 7. mgr. þessarar sömu gr., þar sem svo er ákveðið, að ef leiguliði flytur af jörð áður en 6 ár eru liðin frá því hús voru reist á jörðinni, skuli hann eiga endurgjaldskröfu á landsdrottin sem svarar 1/6 af framlagi hans fyrir hvert ár, sem vantar á þann tíma. Benti ég á það við 2. umr., að þetta atriði er nokkurskonar endurtekning á þeim kvöðum, sem lagðar voru á leiguliða áður fyrr, og ef leiguliði t. d. leggur fram allt það til húsa, sem getur í 1. mgr. og vafalaust getur numið allt að helmingi byggingarkostnaðarins, nær ekki nokkurri átt, að hann geti fyrirgert endurgjaldskröfu sinni á 6 árum. Ég hefi og helzt kosið að fella þessa mgr. alveg niður, en áskilja leiguliða í þess stað fulla endurgjaldskröfu á allt framlag sitt eftir mati úttektarmanna, en ég þorði þó ekki að bera fram slíka brtt., af því að ég treysti hv. d. ekki til að samþ. hana, þótt sjálfsögð væri, og í þess stað hefi ég borið fram brtt. um að hækka þetta upp í 12 ár, og vænti ég þess, að hv. d. fallist á þetta, því að það er hið minnsta, - sem hægt er að gera þessu til leiðréttingar. Þá flytjum við brtt. við fyrri mgr. 13. gr. Þessi gr. fjallar um það, hvernig að skuli fara, þegar leiguliði flytur af jörð og á hús á jörðinni, og er svo ákveðið, að landsdrottinn sé skyldur að kaupa húsin við matsverði, ef þau eru haganleg og nauðsynleg til búrekstrar á jörðinni, að dómi úttektarmanna, en svo kemur: „sbr. þó 11. gr., 2.-4.“, og þar er talað um, að landsdrottni sé vítalaust, ef hann leggur til nauðsynleg jarðarhús, er nemi ½-2/3 af landverði jarðarinnar, eftir atvikum. Er því landsdrottinn samkv. þessu ekki skyldur að kaupa meira af húsum leiguliða en svo, að öll jarðarhús nemi ½-2/3 af landverði jarðarinnar. Leiguliðinn stendur þannig alveg réttlaus gagnvart landsdrottni um þetta og verður að selja honum hús sín við því verði, sem hinn kveður á, eða verða af kaupunum og rífa húsin. Landsdrottinn getur því kúgað leiguliða til þess að selja sér þau hús, sem eru fram yfir það, er 13. gr. ákveður, fyrir það verð, er húsin hafa til niðurrifs. Er þetta hreinasti „vandalismi“, að ganga svo frá 1., að komið geti til mála, að jarðarhús, sem nauðsynleg eru, verði rifin niður, af því að landsdrottinn vill þrýsta niður verði þeirra, og minnkun fyrir Alþingi, ef slíkt ákvæði er ekki numið burt úr frv. Hinsvegar lítur þessi aths. svo meinleysislega út, að ég dreg það af eigin reynslu, að sumum hv.þm. geti hafa sézt yfir þýðingu hennar, ef þeir hafa ekki lesið frv. með því meiri athygli. Ég þykist því mega vænta þess, að hv. d. fallist á að fella þessa aths. niður, eftir að bent hefir verið á þetta. Við minnihlutamennirnir í landbn. fluttum hér brtt. við 14. gr. við 2. umr., en tókum hana aftur þá; nú flytjum við hv. 1. þm. Árn. hana á ný. Fjallar þessi till. um það; að fyrningargjaldið eða leiguliðabótin verði lækkuð frá því, sem er í frv., þannig að hún nemi ¼-½% af steinhúsum, í stað 1/3-2/3% í frv., og ½-1% af húsum úr öðru efni, í stað ¾-1½% eftir frv. Ég færði rök fyrir því við 2. umr., af hverju mér þætti leiguliðabótin of há eftir ákvæðum frv., miðað við það, sem við annars gætum hugsað okkur um varanleik húsanna. Minnist ég þess, að hæstv.atvmrh. sagði í svarræðu sinni þá til mín m. a., að torfbyggingar mundu varla endast lengur en 38 ár, en ég get sagt það, að í sumum héruðum, þar sem ég þekki til, eins og víðast á Norðurlandi, endast þær helmingi lengur, en ég veit hinsvegar, að í votviðrasömum héruðum endast torfhúsin skemur, enda eru þau að leggjast þar niður. Ég minnist og þess, að þetta atriði var rætt hér allmikið í fyrra, og þáv. hv. 2. þm. Reykv. (Einar Arnórsson), sem tók mikinn þátt í afgreiðslu ábúðarlagafrv. þá og flutti við það margar brtt., er margar voru til bóta á frv., féllst á það í umr., að þetta hundraðsgjald, sem við hv. 1. þm. Árn. gerum till. um, mundi vera nægilegt, og niðurstaðan varð sú við atkvgr., að það var samþ., og ég hygg mótatkvæðalaust hér í þessari hv. d., og vænti ég þess, að hv. d. hafi ekki skipt um skoðun í þessu efni frá því í fyrra og samþ. því till., enda er sjálfsagt að miða þessa tölu sem næst við það, sem ætla má um endingu húsanna. Þá kem ég að fimmtu og síðustu brtt. okkar, við 42. gr., er fjallar um jarðabætur, er landsdrottinn gerir á jörð sinni án þess að hafa náð samkomulagi um það við leiguliða. Urðu miklar umr. um það hér við 2. umr., hvort rétt væri að skylda leiguliða til að svara út jarðabót með álagi. Var till. frá okkur minnihlutamönnunum í landbn. þá felld, þess efnis, að burt félli ákvæði gr. um það, að leiguliði væri skyldur til að svara jarðabótinni í góðu lagi eða með álagi, og nú berum við hv. 1. þm. Árn. fram till. aðeins um það, að álagsskyldan verði felld niður. Við getum ekki fallizt á, að álag eigi að greiða af mannvirki slíku, sem hér um ræðir, af því að með álagi er átt við það, að hlutnum sé skilað aftur í sama ásigkomulagi og tekið var við honum upprunalega. Nú má ganga út frá því sem gefnu, að afgjald jarðarinnar hækki í réttu hlutfalli við tilkostnað við jarðabótina, og á leiguliði að standa skil á því, og auk þess á hann að halda mannvirkinu við. Það yrði því um tvöfaldan skatt að ræða, ef leiguliði ætti svo við brottför að greiða álag á jarðabótina. Annað mál er það, að leiguliða ber að halda jarðabótinni vel við, enda brestur ekki ákvæði í frv., sem tryggja það. Þar sem svo var og að heyra á hæstv.atvmrh., að hann teldi það þýða eitt og hið sama, „í góðu lagi“ og „með álagi“, vænti ég þess, að samkomulag geti orðið um að fella hið síðara burt. Mér líkar illa þetta orðalag, enda hefi ég fátt meira hatað en einmitt þessa álagsskyldu, sem leggur á leiguliða kvaðir, sem hann getur aldrei vitað, hvað miklar verða, og á enda rót sína að rekja aftur til konungsvaldsins. Þá höfum við einnig leyft okkur að leggja til að bæta aftan við fyrri málsgr. 42. gr., þar sem svo er ákveðið í niðurlagi þeirrar málsgr., með leyfi hæstv. forseta: . Ennfremur ber honum að gjalda árlega þá hækkun á eftirgjaldi, sem metin er fyrir jarðabótina“. Þarna viljum við bæta við: „enda fari það gjald ekki fram úr almennum útlánsvöxtum Búnaðarbanka Ísl. af kostnaðarverði jarðabótarinnar“. Ég vil geta þess, að þetta er í fullu samræmi við niðurlag 40. gr., þar sem svo er ákveðið, að ef leiguliði gerir jarðabætur án samþykkis jarðeiganda, skuli hann fá greidda tólffalda þá upphæð, sem metið er, að hækka megi landskuldina þeirra vegna, „en þó ekki yfir kostnaðarverð jarðabótanna, að frádreginni fyrningu“. Við í minni hl. landbn. vildum fella niður þetta niðurlag 40. gr. við 2. umr., en því fékkst ekki framgengt, og er þá sjálfsagt að láta 42. gr. vera í samræmi við það, þannig að það sama gangi yfir landsdrottin og leiguliða, að hann geti aldrei fengið meira fyrir sína jarðabót heldur en sem svarar venjulegum vöxtum af kostnaðarverði jarðabótarinnar. Ég hefi nú farið í gegnum þessar brtt. og skal svo ekki að sinni lengja mál mitt frekar. Ég sé ekki ástæðu til að koma neitt inn á brtt.hv. 1. þm. S.-M.; það er ekki mitt að svara fyrir þær að neinu leyti. En um þær í heild sinni get ég sagt það, að ef ætti að samþ. þær allar eins og þær liggja hér fyrir, þá hygg ég, að við gætum alveg eins slegið striki yfir frv. og búið áfram við ábúðarlögin frá 1884. Því með brtt. þessum er farið fram á að fella úr frv. ýmsar aðalbreyt. frá gildandi lögum, t. d. ákvæðið um æfiábúð. Eins og það ákvæði er orðið nú í frv. er það líkast sáldi, sem lekur allmiklu, en ef brtt.hv. 1. þm. S.-M. væru samþ., er sem botninn væri tekinn úr sáldinu. Þannig mætti benda á fleira, sem miðar að því að gera frv. áhrifalaust. Hinsvegar get ég fallizt á sumar þær smærri af brtt. og tel þær til bóta; ég tala hér aðeins um þær, sem verulegu máli skipta. Hv. þm. vill ekki hafa nein ákvæði í frv. um, hvað gjalda eigi eftir innstæðukúgildi á leigujörðum; það á að vera „eftir samkomulagi“. Við erum nú hér á þingi að afgr. lög um okur, þar sem bannað er að taka hærri vexti en þar er tiltekið. Liggur í hlutarins eðli, að það er eins skylt að hafa eitthvert hámark um, hvað taka megi eftir kúgildin, því það er aðeins önnur leið til þess að ávaxta fé sitt.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Ég skal ekki við þessa seinustu umr. þessa máls hér í d. fara að tala um málið almennt. Mun ég einungis snúa beint að þeim brtt., sem fyrir liggja, og skal þá fyrst víkja að brtt. á þskj. 748. Fyrsta brtt. þar er við 11. gr., þar sem hv. tillögumenn leggja til, að í stað 2/3 af landverði komi 3/4, og í staðinn fyrir helming af landverði komi 2/3. Þessar tölur, sem staðið hafa í frv. síðan það var lagt fyrir þingið, að landsdrottni sé skylt að leggja til jarðarhús, sem nema 2/3 af verði landsins, miðað við fasteignamat á hvorutveggja, eru byggðar á allmikilli athugun á fasteignamati jarða í landinu. Eftir þeim kunnugleika, sem ég hefi í nokkuð mörgum sýslum landsins, hefir mér virzt vera yfirleitt vel byggðar jarðir þar, sem fasteignamatsverð húsa hefir numið 2/3 af matsverði landsins. En hitt hefi ég margoft bent hér á, að fasteignamatsverð húsa er stundum 2/3 neðan við raunverulegt kostnaðarverð þeirra, og jafnvel neðar. Ég get því ekki enn fallizt á þessa breyt. Hér liggur fyrir mér skýrsla um nær 500 jarðir, sem eru í sjálfsábúð. Og húsaverð þeirra er svo lítið, að ótrúlegt virðist, ekki nema 640 kr. að fasteignamati. Ég get hugsað mér, hvernig þeim bændum mundi reiða af, sem á þessum jörðum búa, ef þeir flosnuðu upp nú í kreppunni og ættu síðan að fara að byggja mikil hús á jörðum sínum um leið og þeim er ekki orðið lengur mögulegt að búa á þeim sjálfir. Hygg ég, að með tilliti til hinna erfiðu tíma, sem nú eru, verði ekki hægt að hafa húsaskylduna öllu ríkari heldur en hún er í frv. eins og það liggur nú fyrir. Hvað snertir orðalag það, sem hv.frsm. minni hl. hneykslaðist á við 2. umr. og minntist enn á nú, þar sem falað er um „nothæf“ jarðarhús, þá tók ég fram þá, að með orðinu „nothæf“ er átt við, að húsunum sé þannig fyrir komið, að þau komi að notum við ábúð jarðarinnar. Hitt, sem sagt er í fyrri málsgr. 11. gr., gildir vitanlega um jarðarhús yfirleitt, og þarf því ekki að endurtaka það strax í næstu málsgr. Ég get því hvorki fallizt á a- né b-lið 1. brtt.hv. minni hl. Brtt. við 1. málsgr. 12. gr. hygg ég, að hv. tillögumenn leggi ekki mjög mikla áherzlu á, sízt ef brtt. við 7. málsgr. 12 gr., að í stað 6 ára komi 12 ár og í stað 1/6 komi 1/12, verður samþ. Hygg ég, að þá væri farinn sanngjarn meðalvegur í þessu efni, ef a-liður brtt. væri felldur, en b-liðurinn samþ. Vænti ég samkv. viðtali við hv. tillögumenn, að þeir geti fallizt á þá málamiðlun. Um brtt. við 13. gr. get ég sagt það, að henni get ég eftir atvikum verið samþykkur, þó að ég telji, að hér sé nokkur nauðsyn á að setja varnagla að því er tekur til opinberra jarðeigna, ekki sízt gjafasjóðsjarða. Aftur á móti verð ég að mæla á móti brtt. við 14. gr., um að lækka þá prósentu af húsverðinu, sem leiguliði á að greiða sem leiguliðabót. Ég hygg, að þó benda megi á, að í einstökum sveitum endist bæjarhús svo lengi, að sú prósenta, sem stungið er upp á í brtt., gæti nokkurnveginn nægt, þá sé hún mikils til of lág, þegar litið er til landsins í heild. Að ég hefi lagt til, að þessi prósentutala væri hlaupandi, en ekki fastákveðin, miðast einmitt við það, að aðstaðan getur verið mis jöfn í hinum ýmsu landshlutum. Einnig má líta á það, að frágangur nýrra húsa getur verið svo mismunandi, að full ástæða sé til, að leiguliðabótin af þeim sé mismunandi há. Um 5. brtt., við 42. gr., hefir þegar verið allmikið rætt við 2. umr. þessa máls, og sé ég ekki ástæðu til að endurtaka það, sem ég tók fram þá. Hv. frsm. þessara brtt. gekk inn á það við 2. umr., að ef leiguliði héldi ekki jarðabótum landsdrottins við, heldur léti þær níðast niður, þá ætti hann að greiða bætur fyrir það. Og annað er ekki átt við með þeim orðum, sem hv. tillögumenn vilja fella niður. Hvort þarna er notað orðið „bætur“ eða gamla orðið „álag“, finnst mér ekki skipta miklu máli, því „álag“ þýðir ekki annað í þessu sambandi en það, að leiguliði á að greiða bætur fyrir, ef hann lætur jarðabæturnar níðast niður eða vanrækir viðhaldið. Þar sem landsdrottinn á ekki að fá nema sem svarar vöxtum af þeim kostnaði, sem hann leggur í jarðabæturnar, verður hann að gera kröfu til, að þau mannvirki níðist ekki niður, e. t. v. á fáum árum, án þess bætur komi fyrir. Um það efni virðist mér við hv.frsm. sammála, og finnst mér hann ætti því að geta sætt sig við orðalag þessa ákvæðis.  Um b-lið brtt.hv. minni hl. við sömu gr. er ekkert að segja. Það má náttúrlega gjarnan koma sú viðbót aftan við fyrri málsgr., sem hv. tillögumenn leggja til. Hinsvegar verð ég að líta svo á, að hún sé óþörf, því ég hygg, að ekki sé nauðsynlegt að setja úttektarmönnum neinar skorður í þessu efni. Þeim er yfirleitt sýnt svo mikið traust í þessu frv., að ég sé ekki ástæðu til að ætla þeim sérstaka ósanngirni í þessu tilfelli frekar en öðrum. En þyki þetta meira til samræmis við 40. gr., þá skiptir ekki miklu, þó það sé samþ. Annars verður að benda á það, að ef farið er að gera mjög víðtækar breyt. við frv. á þessu stigi málsins, við seinustu umr. í seinni deildinni, má vera, að margt verði óathugað um samband þeirra ákvæða, sem bætt er inn, við frv. að öðru leyti. Getur þá ýmislegt í frv. rekizt á, þegar það er loksins orðið að lögum, og það því fremur, sem hv.n. hefir ekki í heild tekið frv. til athugunar og lýst sinni afstöðu til brtt. Nú er vonandi þegar liðið svo langt á þingtímann, að ég hygg, að ekki verði gott tóm til að athuga þær breyt., sem samþ. verða nú. Því verður að gjalda varhuga við að gera stórfelldar breyt. á frv. úr þessu; það gæti orðið til þess, að frv. næði ekki fram að ganga, eða þá að þeir smíðagallar yrðu á því sem heild, að hvert ákvæðið rækist á annað. þegar til framkvæmda kemur. Viðvíkjandi brtt. á þskj. 766 má hið sama segja. Ég óttast nokkuð, að ef svo víðtækar breyt. væru samþ. á þessu stigi málsins, þá gæfist ekki tóm til að athuga þær í sambandi við ýms önnur ákvæði frv. Skal ég aðeins í því sambandi minnast á brtt.hv.flm. við 18. gr. Í 18. gr. er talað um, með hvaða kjörum leiguliði skuli eiga kost á að kaupa jörðina, ef jarðeigandinn sér sér ekki fært að fullnægja þeim skyldum, sem með l. eru á hann lagðar. Þau ákvæði vill hv.flm.brtt. fella niður, en eftir stendur í 44. gr. tilvísun einmitt til þeirra sömu ákvæða í 18. gr. Þetta hefir hv. tillögumaður ekki athugað, og ég hygg, að þar sem svo skýrum manni og alvönum lagasmið hefir láðst að gæta þessa, þá geti þeim, sem minni vinnu hafa lagt. í frv., ekki síður orðið það á að samþ. ýmislegt, sem komið gæti í bága við önnur ákvæði laganna. Um 1. brtt.hv. 1. þm. S.-M. er það að segja, að ég fyrir mitt leyti gæti fallizt á, að kúgildatalan, sem tiltekin er í 2. gr., væri hækkuð, jafnvel upp í það, sem hv.þm. leggur til. Hann talaði í þessu sambandi um, að ákvæði 2. gr. eins og hún er nú væru nokkuð óljós. Ég hygg þó, að a. m. k. eitt ákvæði í þessari brtt. sé þá ekki síður óljóst. Þar stendur: „Fleytimagn þeirra jarða samtals fari þó eigi yfir 46 kúgildi í sveit eða 36 við sjó - “. Þetta er ekki nógu nákvæmt orðalag, því þó jarðir standi við sjó, getur vel staðið svo á, að þær hafi ekkert sjávargagn fyrir því. En að hv.þm. gerir mun á kúgildatölunni eftir því, hvort jörðin stendur við sjó eða annarsstaðar, mun vera miðað einmitt við það, að þær jarðir, er við sjó liggja, hafi eitthvert sjávargagn. Annars væri þessi skilgreining út í hött. Ég hefi hugboð um, að einhver skrifl. brtt. sé á leiðinni við þessa 1. brtt., og ég vildi óska þess að fá að heyra hana áður en ég tala frekar um þetta atriði. Þá er 2. brtt., við 3. gr. Um hana er svipað að segja, að í henni eru atriði, sem ég get verið samþykkur. Mun ég ekki gera að ágreiningsefni, þó hún væri samþ., þó ég hinsvegar sakni ýmissa ákvæða, sem eru í 3. gr. frv., en ekki brtt., og sem ég hygg, að reynslan hafi sýnt, að eru ekki óþörf. 3. brtt., við 7. gr., verð ég að telja óþarfa, og vænti ég þess, að þó hv.flm. felli sig ekki að öllu leyti við orðalag greinarinnar eins og hún er, þá geti hann þó sætt sig við það eftir nánari athugun. Hv. flm. talaði um, að það myndi sízt leiguliðunum til gróða, þó tekið væri fram, að úttektarmenn ættu að miða við fornan leigumála, þegar þeir meta eftirgjald jarða, ef jörðin er óbreytt. En samkv. 7. gr. frv. eins og hún er nú á að miða við ýmislegt fleira, afrakstur jarðarinnar í búrekstri, aðstöðu til ræktunar, sölu afurða, arð af sérstökum hlunnindum, húsakost, vátryggingarkostnað, girðingar og önnur mannvirki, er jörðinni fylgja, og kvaðir, sem á henni kunna að hvíla. Gamli leigumálinn á aðeins að vera til hliðsjónar, og ég verð að álíta, að gömlu mennirnir hafi farið oft svo nærri því rétta í þessu efni, að ekki skaði, þó í sambandi við annað sé aðgætt, fyrir hvað jörðin var leigð áður. Allvíðast er mönnum kunnugt um, hver var hinn gamli leigumáli hverrar jarðar, og var hann að þeirra tíma hætti miðaður við álnatölu eða afgjöld í fríðu. Brtt. við 9. gr. 1. málsgr. get ég því miður ekki fallizt á. Ég hygg, að rétturinn til æfiábúðar væri allmjög skertur, ef 1. málsgr. 9. gr. er samþ. með því orðalagi, sem þar er farið fram á. Sérstaklega finnst mér fyrsta setningin: „Jörð skal að jafnaði byggja æfilangt ...“ opna svo víðar dyr fyrir landsdrottna til þess að víkja sér undan þeirri skyldu, sem frv. annars leggur þeim á herðar í þessu efni, að frv. sé mjög spillt, ef hún er samþ. Þá vill hv.þm. gera þá almennu breyt. á frv., að í stað trúnaðarmanna Búnaðarfél. Íslands og úttektarmanna komi sveitarstjórn í allmörgum stöðum í frv. Oft er það nú svo, að úttektarmenn eiga sjálfir sæti í sveitarstjórn, eða eru a. m. k. alvanir sveitarstjórnarmenn, og sé ég ekki á því mikinn mismun, nema að því leyti, hve miklu er að jafnaði erfiðara að fá dóm 5 manna en tveggja. En þetta, að ætlazt er til þess, að trúnaðarmaður Búnaðarfél. Ísl. sé tilkvaddur í vissum tilfellum, er með það fyrir augum, að hann á að hafa sérstaka þekkingu á búnaði og ræktunarmálum, og er þess vegna líklegt, að hann geti oft bent á heppilegri leiðir heldur en öðrum koma í hug þegar t. d. er um að ræða skiptingu jarða eða annað þessháttar. Viðvíkjandi c-lið í 4. brtt. skal ég taka það fram, að orðið „vergögn“ er hér á Suðvesturlandi haft í annari merkinu en hv.flm. segir, að það sé notað á Austurlandi, en ég held þá líka, að orðið „vervist“ sé heldur ekki notað í sömu merkingu í öllum landshlutum, og er þá lítið úr bætt, ef tvírætt orð kemur fyrir annað tvírætt orð. Það, sem í þessu sambandi er átt við í 9. gr., er það, sem á venjulegu máli er kallað fiskreitir, og ef ástæða er til þess að breyta orðinu „vergögn“, sem er algengt hér á Suðvesturlandi, þá hefði ég helzt kosið, að það orðið væri tekið, sem algengast er í sjóþorpunum um allt land, þó hitt orðið sé þar líka notað, ef upplýst er, að hið gamla orð „vergögn“ hefir ekki sömu merkingu alstaðar. Um 5. brtt., um það, að 10. gr. falli niður, vil ég segja það, að ef ekki er full þörf á ákvæðum þeirrar greinar, þá er ekki fremur þörf á brtt. um að fella hana niður. Það má vera, að þau brot, sem þar er talað um, að hendi landsdrottin, geti heyrt undir almenn ákvæði, en ég hygg þó, að ákvæði 10. gr. séu öllu betri, ef landsdrottinn hegðar sér svo sem þar er talað um. Við 12. gr. hafa þeir báðir flutt brtt., annarsvegar hv. 1. þm. Skagf. og hv. 1. þm. Árn. og hinsvegar hv. 1. þm. S.-M. Viðvíkjandi brtt.hv. 1. þm. S.-M. er það að segja, að hún er aðeins orðabreyt. Ég vil fyrir mitt leyti ekki mæla gegn því, að hún verði samþ. - Um brtt. við sömu gr. á þskj. 748 skal ég út af því, sem hv. 1. þm. Skagf. talaði fyrir brtt. við 1. málsgr., geta þess, að ákvæði þau, sem hann vill nema burt úr 1. málsgr., eru miðuð sérstaklega við það, þegar svo stendur á, að ekki er bílfært alla leið heim í hlað á ábýlisjörð leiguliða. Þá er ætlazt til þess, að landsdrottinn flytji efnið það, sem bílfært er, en þá taki leiguliði við og flytji það síðasta spölinn. Er þá miðað við það, að leiguliði eigi hægra með að inna af hendi þann flutning heldur en landsdrottinn, þar sem leiguliði getur notað til þess eigin hesta og áhöld úr búi sínu. Þess vegna er honum ætlað að flytja efnið þennan síðasta spöl. Ef ekki er bílfært hinn síðasta spöl, mundi það verða miklu ódýrara fyrir leiguliða, sem til þess getur notað sína eigin hesta og áhöld, að sjá um þennan flutning heldur en fyrir landsdrottin, sem yrði að greiða flutninginn eftir reikningi. Hið opinbera hefir nokkra reynslu í þessu efni. Það hefir komið í ljós, að þessir reikningar hafa stundum orðið óeðlilega háir, og hefir jafnvel komið fyrir, að hestburðunum hefir allmikið fjölgað hinn síðasta spöl, frá því leiguliði tók við flutningnum, miðað við það, sem talið var á reikningum bifreiðanna, er fluttu efnið heim undir bæinn. Annars hygg ég, að hv.flm. fari ekki að leggja áherzlu á þetta atriði, ef þeir fá samþ.brtt. við 7. málsgr. sömu gr., þannig að í staðinn fyrir 6 ár komi 12 ár. Þá vil ég víkja að 7. brtt.hv. 1. þm. S.-M., við 17. gr. Þetta er aðeins orðabreyt., og má vera, að það fari betur, sem till.maður vill. Annars liggur það í hlutarins eðli, að þetta skiptir engu máli. Það stendur í þessari grein, að séu hús vátryggð á leigujörðum, skal eigandi bera kostnaðinn. En skylt er leiguliða að annast vátryggingu fyrir hönd landsdrottins, ef hann krefst þess. Ég hygg, að það þurfi ekki að valda neinum ruglingi, þó gr. sé óbreytt. Það leiðir af sjálfu sér, að jarðareigandi greiðir vátryggingargjald af sínum húsum, en leiguliði af sínum, ef hann á nokkur hús á jörðinni. Brtt. hv. 1. þm. S.-M. við 18. gr. get ég verið samþykkur að nokkru leyti, en ég vil fara fram á það við hæstv. forseta, að hann beri hana upp til atkv. í tvennu lagi, þegar þar að kemur. Ég get fallizt á, að upphaf gr. sé samhlj. brtt., sem ég vil lesa upp, með leyfi hæstv. forseta: „Nú treystist landsdrottinn ekki að fullnægja þeim skyldum, sem á hann eru lagðar með lögum þessum, og skal hann þá bjóða leiguliða jörðina til kaups fyrir það verð, er dómkvaddir menn meta, ef ekki semur um verð. Hafni leiguliði kaupum, skal jörð boðin sveitarfélagi með sama hætti, en hafni sveitarfélag einnig kaupum, getur landsdrottinn selt jörð hverjum, sem kaupa vill. Kauptilboðum til leiguliða og sveitarstjórnar skal svarað á 5 vikna fresti, ella má svo álíta, að tilboði sé hafnað“. Ég get verið þessu samþykkur, en ekki því, að niður falli ákvæðin í gr. um, að leiguliði fái gjaldfrest á ¾ þess hluta kaupverðs, er kann að vera fram yfir veðskuldir, eigi skemmri tíma en þrjú ár, gegn almennum útlánsvöxtum Búnaðarbanka Ísl. og veði í jörðinni næst á eftir áhvílandi veðskuldum með uppfærslurétti, og eigi seljandi heimtingu á, að hús séu vátryggð og að kaupandi taki að sér veðskuldir o. s. frv. Þessi ákvæði vil ég ekki fella niður, en ef hæstv. forseti ber brtt. upp í tvennu lagi, mun ég mæla með upphafi brtt. Brtt. hv.þm. við 24. gr. er ekki mikilsverð. Ég býst ekki við, ef gert er ráð fyrir, að leiga eftir kúgildi lækki, eins og ég tel sanngjarnt og mæli með, að þá finni landsdrottnar hjá sér sérstaka hvöt til að hlaða kúgildum á leigujarðir fremur en leiguliðar óska. Það hefir yfirleitt ekki verið lagt kapp á það á síðustu árum að auka kúgildi á leigujörðum fram yfir það, sem áður hefir tíðkazt. Hvort í greininni stendur, að skila eigi kúgildum í leigufæru ástandi við brottför eða fullgildum við brottför, eins og í frv. stendur, finnst mér ekki skipta miklu máli. Við 37. gr. frv. hefir hv.flm. gert þá brtt., að í stað „álna“ í 1. málsgr. komi orðið „fóta“, sem þýðir, að landsdrottinn á að fá allan 4 fóta við og lengri af reka á jörð sinni, en leiguliði allan minni við, í stað þess að í frv. er miðað við 4 álna við. Um þessa brtt. verð ég að segja það, að ég get fyrir mitt leyti ekki fallizt á hana, því eins og nú er komið, þá er þetta smámor, álnarkefli og þvíumlíkt, svo lítils virði, að það borgar varla hirðingu og björgunarkostnað með því verkakaupi, sem nú er goldið. Ég veit, að það er svo á mörgum jörðum, t. d. á ýmsum gömlum prestssetrum, að prestarnir áskilja sér ekki annan við en þann, sem er 6 álna og lengri, vegna þess kostnaðar, sem er við að hirða viðinn. Hinsvegar tel ég rétt, eins og í frv. er, að landsdrottinn eigi kröfu á að fá minni við, ef hann notar hann til umbóta, leiguliða í hag, svo sem til húsabóta, girðinga eða annars þvílíks. Um brtt. sama flm. við 38. gr. verð ég að segja það sama, að ég get ekki verið henni samþykkur. Það er nú orðið svo fátítt, að hval reki, að ég sé engum ofsjónum yfir því, þó leiguliði fái 1/3 af hvalnum, ef það happ hendir eiganda og ábúanda leigujarðar, með því líka, að leiguliði mun oftast verða fyrir meira erfiði við björgun þessa reka heldur en landsdrottinn. Þá er brtt. sama flm. við 40. gr. hvað samþykki trúnaðarmanns Búnaðarfélags Ísl. snertir til smærri jarðabóta á leigujörð án samþykkis landsdrottins, og þar sem hann vill setja sveitarstjórn í staðinn fyrir trúnaðarmanninn. Ég hygg, að þó sveitarstjórnir beri yfirleitt skyn á marga hluti, þá fari betur á því, að þarna sé trúnaðarmaðurinn látinn hafa úrskurðarvaldið, af því hann er sérfróður um þetta efni og mun í flestum tilfellum bera bezt skyn á það, hvaða jarðabætur hækki jörðina mest í verði. Með 2. brtt.flm. við 40. gr. er lagt til, að í stað þess að leiguliði á samkv. frv. að fá jarðabætur greiddar eftir því, sem úttektarmenn meta, að hækka megi þeirra vegna landskuld á jörðinni, þannig að leiguliði fái tólffalda landskuldarupphæðina, komi, að leiguliðar fái greiðslu þessa miðað við landskuld eftir því, sem hún hefir þá hækkað á jörðinni. Ég hygg, að þetta sé ekki fullnægjandi orðalag í brtt., því það er gengið framhjá því, að landsdrottinn tekur jörð af leiguliða einna helzt í því tilfelli að byggja hana barni sínu eða nánum ættingja, og þó að landsdrottinn hækki ekki landskuldina við barn sitt eða náið skyldmenni sem svarar afgjaldi af þeim jarðabótum, sem gerðar hafa verið af leiguliða, þá held ég, að það geti ekki talizt fastur eða réttlátur grundvöllur undir úrskurði um verðmæti jarðabótanna, því að þar kemur annað til greina. Um síðustu brtt. á sama þskj., við 51. gr., ætla ég, að megi segja, að nokkuð standi á sama, hvort orðalagið er notað. Ég held, að það sé nokkurn veginn eitt og hið sama, hvort viðtakandi hefir sannað, að hann hafi krafizt álags eða geti krafizt álags. Það kemur í sama stað í framkvæmdinni, þó e. t. v. sé lítilsháttar munur á orðalagi. Ég vil enn endurtaka það, að menn gjaldi varhuga við að gera aðrar breyt. á frv. en óhjákvæmilegar eru, því það er hætt við því, ef fjöldi brtt. yrði samþ., þar sem svo er langt komið meðferð málsins sem nú er, að málið annaðhvort strandi að þessu sinni eða að sá hroðvirknisbragur verði. á afgreiðslu málsins, að taka verði það upp aftur mjög bráðlega. Brtt., sem nú liggja fyrir, eru 21 alls, og sumar þeirra í fleiri liðum, og ef þær yrðu allar eða flestar samþ., þá er hætt við, að á frv. yrðu þeir smíðagallar, að óverjandi verði að gera það að lögum.

Jón Jónsson Ég hefi ekki mikið um þetta mál að segja. Það er flutt eftir beiðni hæstv. kennslumálaráðh., og í því er farið fram á örlitla breyt. á l. um menntaskóla á Akureyri. Þegar þau lög voru sett, var sett sem skilyrði fyrir upptöku í lærdómsdeild nokkur kunnátta í þýzku. Nú hefir kennarafundur menntaskóla Akureyrar óskað eftir því, að þessu yrði breytt, og hefir ráðuneytið fallizt á það, að fenginni umsögn fræðslumálastjóra og rektors menntaskólans hér, sem báðir mæltu með þessari smábreyt. N. taldi rétt að flytja þetta frv., og vil ég mælast til þess, að því sé vísað til 2. umr., að þessari umr. lokinni.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Eins og skýrt er frá í grg. frv., þá er aðalástæðan fyrir þessum breyt., sem gera á á víxillögunum, til að samræma þau við erlend víxillög og tékkalög annara landa, til þess að hægt sé að ganga inn í þá samþykkt, sem ýms ríki hafa gert sín á milli í þessu efni. N. hefir leitað álits bankastjórnar Landsbankans um þetta, og hefir hún ekkert sérstakt haft við það að athuga. Þó voru ýms smærri atriði, sem hún hefði gjarnan viljað, að væri öðruvísi skipað, en þar sem þau höfðu ekki neina verulega þýðingu, þá sá n. ekki ástæðu til að fara að breyta frv. á síðustu stundu, og þá líka með tilliti til þess, að þær breyt., sem eru svo smávægilegar, gengu á móti þeirri samþykkt, sem gerð var í Geneve um samræmingu víxillaganna. N. hefir á þskj. 775 gert grein fyrir þeim frávikningum og nýmælum, sem frv. flytur og almenna þýðingu hafa. En eins og ég gat um í upphafi ræðu minnar, þá er frv. borið fram til þess, að við Íslendingar getum komið inn í þá samþykkt, sem gerð hefir verið á milli margra ríkja árið 1930, og okkur nú hefir verið boðið að taka þátt í. Það voru nokkrar prentvillur í nál. og það átti að prenta það upp aftur, en endurprentun nál. hefir ekki verið útbýtt ennþá, en ég vænti þess, að þar sem hér er aðeins um auðsæjar prentvillur að ræða, sem mætti laga til 3. umr., að það tefji ekki fyrir framgangi málsins. Prentvilla hefir t. d. orðið við g-liðinn í nál., þar sem sagt er „ef lán hans er tekið til skiptameðferðar“, en á auðvitað að vera „ef bú hans er tekið til skiptameðferðar“. Þær breyt., sem nefndin hefir gert við frv., eru aðeins leiðréttingar, annaðhvort á misprentun eða misritun, eða fastar kveðið á um atriði en í frv. Annars er þetta frv. nálega að öllu leyti sniðið eftir þeim lögum, sem sett hafa verið í Danmörku og öðrum Norðurlöndum, og að mestu leyti þýðing á þeim lögum, nema aðeins nokkrar frávikningar, sem betur henta fyrir okkur. Ég vil svo f. h. nefndarinnar mælast til þess, að frv. fái greiðan gang í gegnum deildina.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Það er sama um þetta frv. og það, sem næst var á undan á dagskránni, frv. til víxill. N. hefir ekki gert aðra efnisbreyt. á því en að sýningarfresturinn verði lengdur. Eftir frv. er hann ákveðinn 20 dagar, en vegna þess, að samgöngur hér á landi eru ekki svo góðar, að víst sé, að unnt hafi verið að sýna tékka innan þess tíma, taldi n. rétt að lengja frestinn upp í 30 daga fyrir innlenda tékka, en upp í 40 daga - í stað 20 eftir frv. - fyrir tékka, sem gefnir eru út erlendis. Er þetta heimilt eftir þjóðasamþykktinni frá 19. marz 1931 um samræming tékkalöggjafarinnar milli þeirra þjóða, sem að samþykktinni standa, en frv. er borið fram með það fyrir augum, að Ísland gangi í þessa þjóðasamþykkt. Nýmæli og frávikningar þessa frv. eru færri en í víxillagafrv., enda eru gildandi 1. um tékka frá 1901 og sniðin eftir því, sem þá voru l. á Norðurlöndum. Ýmis atriði eru það þó, sem gjalda verður varhuga við, og eru þau tekin fram í nál. á þskj. 776. Skal ég aðeins vekja athygli á því nýmæli frv., að samkv. því má aðeins gefa út tékka á peningastofnanir, banka og sparisjóði, í stað þess, sem samkv. gildandi l. má gefa út tékka á hendur hverjum, sem er. Skapast með þessu miklu meira öryggi um greiðslu tékka, en lítið mun þó hafa verið um það hér á landi, að tékkar hafi verið gefnir út á einstaka menn eða félög, en erlendis var þetta nokkuð algengt. Þá er það og nýmæli í frv., að peningastofnun sé heimilt að greiða tékka, sem ekki hefir verið afturkallaður, þótt sýningarfrestur sé liðinn, og afturköllunin er þó því aðeins möguleg, að bankinn hafi ekki ritað á tékkann orð eða merki, sem skuldbindi hann til greiðslu. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri, en legg til f. h. n., að frv. verði samþ. með þeim breyt., sem getur á þskj. 776.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Samkv. víxill. frá 1882 voru engin ákvæði um varnarþing eða stefnufrest í víxilmálum, og reyndist þetta mjög óheppilegt, eftir að bankar fóru að starfa hér. Fyrir forgöngu bankanna var þessu breytt með l. nr. 33 11. júlí 1911, þannig, að ákveðið var, að höfða mætti víxilmál fyrir gestarétti á greiðslustað víxilsins, en þetta er mjög óskýrt orðað í l., svo að l. hafa jafnan verið skilin svo, að þetta tæki aðeins til þeirra víxla, þar sem greiðslustaðurinn er sérstaklega tilgreindur, en ekki til hinna, þar sem hann er aðeins nefndur í sambandi við nafn greiðanda. Þykir rétt að kippa þessu í lag jafnhliða endurskoðun víxill, og heimila að höfða og reka öll víxil- og tékkamál á greiðsluvarnarþingi, og er frv. fram borið af þeim ástæðum. Fleiri orðum sé ég ekki ástæðu til að fara um þetta, en legg til f. h. n., að frv. verði samþ.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Ég tók það fram í upphafi við flutning þessa máls, að frv. væri fram komið vegna þess, að með samþykkt þess væri séð fyrir sumaratvinnu fjölda sjómanna og margra verkamanna hér í Reykjavík. Í því sambandi drap ég einnig á það, að Alþingi gerir nú stórfelldari ráðstafanir en venjulegt er að gera, vegna vandræða manna á yfirstandandi örðugleikatímum, til þess að mönnum mætti skiljast, að hér er virkilega um þjóðþrifamál að ræða, sem þarf fram að ganga, því að ég tók þetta aðallega fram til skilningsauka fyrir þá, sem eru á móti þessu máli. Við í sjútvn. viljum undirstrika þennan skilning á frv. enn frekar með því að binda þessa löggjöf við árslok 1934, og flytjum við brtt. í þá átt á þskj. 799, þannig, að ef l. hafa ekki komið til framkvæmda fyrir þann tíma, falla þau úr gildi af sjálfu sér. N. var þeirrar skoðunar, að þetta mundi gera málið aðgengilegra fyrir þá, sem enn höfðu ekki opin augu fyrir nytsemi þess. Þetta er aðalbrtt. n. við frv., og hin brtt. er aðeins nauðsynleg leiðrétting á texta frv. vegna breyt., sem áður hefir verið á því gerð.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Ég hafði ekki lokið máli mínu síðast, er þetta mál var hér til umr. við 2. umr., en eftir samtali við forseta treysti ég því, að annað mál á dagskránni, sem vitað er, að tekur nokkurn tíma að afgreiða, yrði tekið fyrir á undan, og hefi ég því nú ráðstafað tíma mínum svo, að ég er meira viðbundinn en ég hefði óskað að vera, þegar d. leggur síðustu hönd á þetta dragnótaveiðamál. Mér er kunnugt um það, að meira kapp er nú lagt á að koma þessu máli áfram en nokkru sinni áður, og er mjög reynt að snúa þm. og fá þá til að greiða atkv. ofan í sjálfa sig. Við eigum oft að fagna innlendum og útlendum gestum hér á Alþingi, sem velkomnir eru hingað, en það hefir sýnt sig í þessu máli, að þeir eru ekki síður velkomnir hér á Alþingi, sem eiga rætur sínar að rekja til annara landa, og virðist sem útlendingarnir hafi ekki síður áhuga fyrir málinu en sjálf landsins börn, sem eiga framfærslu sína og afkomu undir því, hvernig fer um íslenzka atvinnuvegi í nútíð og framtíð. Það virðast því ýms öfl vera hér að verki nú, sem ekki er venjulegt, þegar um er að ræða löggjöf hér á Alþingi. Ég minnist þó eins dæmis, þegar líkt var ástatt í þessum efnum, en þá var um að ræða ráðstafanir út af dýrasjúkdómi einum, sem þá geisaði í nágrannalöndum okkar, og gengu þær ráðstafanir í þá átt að takmarga innflutning á vissum dýraafurðum. Var óspart unnið á móti þeim ráðstöfunum af fulltrúum þeirra ríkja, sem innflutningstakmörkunin kom niður á. Stendur líkt á hér nú, og vildi ég aðeins vekja athygli hv. dm. á þessu, og ætti þess þó reyndar ekki að þurfa, því að ég býst við, að flestir hv.þm. hafi fengið að smakka á þeim beint eða óbeint í gegnum ýmsa milliliði. Sjútvn. flytur nú brtt. við frv., sem í sjálfu sér er einskis virði, en felur þó í sér viðurkenningu á málstað okkar, sem á móti þessu máli höfum barizt, af hálfu þeirra manna, sem fastast hafa haldið á málinu og digurbarkalegast talað um það, að allar mótbárur gegn því væru ekki annað en bábiljur og annað því um líkt, sem látið hefir verið klingja, Í brtt. felst þó sú viðurkenning, að þetta sé ekki eins mikil bábilja og hv.flm. og fylgismenn málsins hafa látið. Í þeim felst viðurkenning á því, að ekki sé rétt að setja löggjöf um þetta til frambúðar, þó að tilgangurinn með brtt. sé að vísu ekki annar en sá, að fleka menn til fylgis við málið, svo að hægt sé að koma þessari fáránlegu skaðsemdarlöggjöf á um aldur og æfi. Ég vil endurtaka það, að brtt. er ekki annað en lævísleg tilraun til blekkingar. Auk þeirrar skaðsemdar fyrir fiskiveiðar vorar í nútíð og framtíð, sem frv. felur í sér, þá leiðir líka af því, að þjóðfélagið er hreint og beint klofið í tvennt. Norður- og Austurland eiga að búa við önnur lagaákvæði en Suður- og Vesturland. Það hefir bólað á því, að ýmsir æsingamenn hafa reynt að koma slíkum klofningi af stað með því að blása að kolum óánægju og sundurlyndis, til að geta fiskað sjálfir í gruggugu vatni. En þetta er fyrsta skiptið, sem löggjafarvaldið sjálft gerir slíka tilraun. Aldrei fyrr hefir komið fram á Alþingi viðleitni í þá átt að gera þegnana misréttháa eftir því, hvar þeir búa á landinu. Mætti því vænta þess, þó að sleppt sé öðrum skaðsemdarákvæðum frv., að sjálft Alþingi gengi ekki inn á þá braut að kljúfa þjóðfélagið til að stofna til óeirða og illinda meðal þegnanna, sem hlýtur að leiða af slíku misrétti. Það er óhugsandi, að þegnarnir láti bjóða sér slíkt. Borgararnir, sem standa jafnt undir byrðum ríkisins hvar á landinu sem þeir eru, sætta sig ekki við, að réttur þeirra til ákvarðana sé gerður svo misjafn sem frv. þetta miðar að. Það er skömm að því, að nokkur þm. skuli bera þetta frv. fram, og höfuðskömm, að nefnd skuli ljá því fylgi sitt. En það bítur höfuðið af skömminni, ef Alþingi leggur blessun sína yfir slíkan draug og ófreskju. Ég hefi bent á það áður, að frv. þetta ber næsta undarlega að. Um leið og Alþingi er að ganga frá lögum, sem tryggja mönnum sem jafnastan rétt til að hafa áhrif á fulltrúaval þjóðarinnar hvar sem þeir eru á landinu, er borið fram frv. um þetta, er gengur svo herfilega í gagnstæða átt. Ég vænti þess því, að þótt einungis sé litið á þetta atriði, firri meiri hl. deildarinnar Alþingi þeirri svívirðingu, að frv. nái fram að ganga. Þá vil ég víkja nokkuð að þeirri stefnu, sem tekin er upp í frv. að öðru leyti, þótt ég hafi að vísu oft gert það áður. Það er hv.þm. Vestm., sem ber ábyrgð á því, að frv. er fram komið, ásamt þeim, er lagt hafa sinn skerf til þess, að hann flytur það.

Frv. er flutt beint af mér

. Hv. þm. veitir ekkert af að dreifa ábyrgðinni, og mun ekki hrökkva til; þótt hann hafi breitt bak og herðar, hefir hann engan kraft til þess, hvorki andlega né líkamlega, að rísa undir slíkri ábyrgð, hvorki einn né með öðrum, og reynslan mun sýna honum, að hann hefir hér af oftrausti reist sér hurðarás um öxl. Til að gera fullkomlega ljóst, í hvaða farvegi þetta mál hans liggur, vil ég benda mönnum á grein um dragnótaveiðar, sem birtist í einu dagblaðinu í gær, og vil ég í því sambandi sérstaklega beina máli mínu til hv. 1. þm. S.-M., sem hefir nú látið flekast í þessu máli á gamals aldri. Í greininni er sagt, að dragnótaveiðar séu ekki aðeins óskaðlegar, heldur hreinasta auðsuppspretta, og ekki nóg með það, heldur eiga þær að vera nauðsynlegur liður í öðrum fiskiveiðum. Hv. þm. Vestm. hefir jafnan haldið þessu sama fram, en sá er munurinn, að Arinbirni þessum, er greinina hefir skrifað, hefir tekizt að setja þetta skýrar fram í nokkrum orðum en hv.þm. Vestm. í öllum ræðum sínum á Alþingi. Hjá Arinbirni kemur fram sama lotningin fyrir hinum nýja fiskifræðing, svo að úr þessu öllu saman verður ein brosandi þrenning: Arinbjörn, hv.þm. Vestm. og fiskifræðingurinn. Og svo kemur Arinbjörn með höfuðatriðið úr kenningu þrenningarinnar í fáum en ljósum orðum í Vísi á uppstigningardag. Hann segir, að fiskur hafi undanfarið verið tregur við Garðskagann, en sé nú þar uppi í landsteinum. Og orsökin er, að þar hefir verið veitt með dragnótum á sumrum!! Og svo klykkir hann út með þessum vísdómi: „Þetta kemur alveg heim við álit fiskifræðinga, er halda því fram, að dragnótin sé raunverulega jafnnauðsynleg fyrir sjávarbotninn eins og plógurinn fyrir akurinn“. Þarna er búið að draga saman í þrjár línur í Vísi kjarnann í kenningum þeirra manna utan þings og innan, er að frv. standa. Hún er þá sú, að nauðsynlegt sé að plægja sævarbotninn með botnvörpum og dragnótum og hverskonar vélum og vítisvélum, eins og plógur gerir, sem dreginn er yfir holt og hæðir. Ég vil rækilega vekja athygli hv. 1. þm. S.-M. á þessu. Við höfum nú setið saman á 20 þingum og átt mikið saman að sælda, m. a. í sjútvn., og oftast verið í góðri samvinnu. 1919 fluttum við þáltill. um að skora á stj. að færa út landhelgina. Þá var Alþingi þeirrar skoðunar, að landhelgin væri ekki nógu stór til að veita ungviðinu öryggi og að stærri svæði út frá landi þyrfti að fá friðuð fyrir botnvörpum og öðrum tækjum, sem eyða öllu, sem fyrir er. Ég vil gjarnan minna hv. 1. þm. S.-M. á þetta nú, þegar hann hefir látið flekast til fylgis við þá menn, sem telja það nauðsyn að plægja sjávarbotninn eins og kargaþýfi. Hv. 1. þm. S.-M. samdi grg. við þessa þáltill. 1919 og var frsm, hennar í Nd. Í grg. komst hann m. a. svo að orði: „Mesta áherzlu verður að leggja á friðun fjarða og flóa, þar sem grunnmiðaveiði er stunduð og botngróðurinn með dýralífi því, sem honum fylgir, hænir fiskinn að á vertíðinni; þær stöðvar liggja víða rétt utan við núv. landhelgislínu, eins og t. d. í innri hluta Faxaflóa“. Þá var hv. 1. þm. S.-M. þeirrar skoðunar, að skaðlegt væri, að þessum botngróðri frá náttúrunnar hendi væri rótað um og spillt. Ég vil benda á þetta til að sýna, hve ákaflega þessi hv.þm. hefir látið flekast síðan. Það er byrjað á því að slaka á banni gegn dragnótaveiði í landhelgi. En ef nauðsynlegt er að róta upp sjávarbotninum - hvar á þá að láta staðar numið? Við erum á leiðinni til að gera landhelgina að sama fótaskinni og miðin eru nú.

Það er enginn, sem heldur þessu fram

. Ég er einmitt að túlka skoðun hv.þm. Vestm., nema hann vilji nú eta allt ofan í sig, sem hann er búinn að segja.

Ekki get ég gert að því, hvað skrifað er í Vísi

. Nei, en hv.þm. getur gert að því, til hvers hann er notaður hér á Alþingi. Og þótt ekki sé nema gott, að hv.þm. sjái að sér nú á síðustu stundu, finnst mér það alls ekki drengilegt af honum að afneita nú þegar Keflvíkingnum, sem manna bezt og gagnorðast hefir sett fram skoðanir hans. Það, sem frv. stefnir því að, auk þess að kljúfa þjóðfélagið í tvennt, er að opna landhelgina til fulls. Þeim, sem að þessu frv. standa, væri alveg eins trúandi til að koma með það sem hallærisráðstöfun að leyfa botnvörpuveiðar í eitt ár í landhelginni. Það er sennilegt, að þetta eina ár aflaðist meira en ella, þótt það yrði auðvitað aðeins á kostnað allrar framtíðar. Það verður að gera sér ljósa grein fyrir, hvaða stefna er að skjóta hér höfðinu upp. Undanfarin ár hefir verið lögð áherzla á að rækta landið og landhelgina, ef svo mætti að orði kveða, með því að friða þar ungviðið. En sú stefna, sem fram kemur í frv., brýtur í bág við þessa viðleitni og alla framtíðarstefnu, auk þess sem hún er fyrsta tilraunin af hálfu þess opinbera til að kljúfa þjóðfélagið í tvennt. Hv. þm. Vestm. var að nota þetta tækifæri til að telja eftir stuðning Alþingis við bændur í kreppunni.

Þetta er ósatt

. Hann sagði, að í frv. þessu fælust miðlunarráðstafanir, og það var einhver eftirtöluhreimur í honum. En ef hann neitar, að svo hafi verið, skal ég taka orð mín aftur. Hv. þm. sagði, að við, sem erum á móti frv., værum að berjast á móti hagsmunum sjávarútvegsins. En við viljum einmitt verja landhelgina fyrir sjávarútveginn, eins og gert hefir verið. Hefði það ekki verið gert, hefði ástand sjávarútvegsins verið eitthvað svipað og landbúnaðarins nú. Það er einmitt vegna þessarar varðveizlu landhelginnar, að sjávarútvegurinn hefir bolmagn, jafnframt góðum vilja, til að hjálpa sveitunum nú. Þetta verður hv.þm. Vestm. og þeir, sem fylgja honum, að gera sér ljóst. Ég vona, að aldrei komi til þess, að Alþingi fari að samþ. löggjöf, sem bæði er hættuleg fyrir stærsta atvinnuveginn og friðinn í landinu. Því að friðnum er hætt, ef gert er upp á milli þegnanna. Það er ekki góð bjargráðaráðstöfun af hálfu sjálfs löggjafarvaldsins, að kljúfa þjóðina í tvennt, og sízt á erfiðum tímum, þegar nauðsyn ber til, að vandamál þjóðarinnar verði leyst í sátt og samlyndi.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Öllum þingheimi er nú þegar svo kunn saga þessa máls, að ég hirði ekki um að rekja hana hér. Ég vil aðeins óska þess, að málinu verði vísað til hv.stjskrn. að aflokinni þessari umr.

Jón Jónsson Þá er nú þetta blessað mál komið til okkar hér í Ed. Um það hefir staðið styrr allmikill undanfarin ár, þótt harðastur yrði hann árið 1931, er þingkosningarnar snérust að mestu leyti um mál þetta. Við framsóknarmenn höfum alltaf goldið varhuga við öllum þeim breyt. á stjskr. vorri, sem miðuðu að því að flytja þungamiðju ríkisvaldsins úr sveitum landsins. Ég lít svo á, að bændastéttin sé kjölfesta þjóðfélagsins, og hún eigi því hér eftir sem hingað til að hafa mest að segja um stjórn landsins. Andstæðingar okkar í þessu máli hafa haldið því fram, að tilgangur þeirra væri ekki sá, að rýra áhrif bændastéttarinnar, heldur að skapa flokkslegt réttlæti. Við fyrir okkar leyti höfum talið sjálfsagt, að nokkuð yrði að því gert að fullnægja þessu svokallaða flokkslega jafnrétti. Í byrjun þings bar svo hæstv. stj. fram frv., sem átti að jafna mismuninn milli flokkanna. Í þessu frv. var lagt til, að landskjör félli niður, en í stað þess áttu að koma uppbótarsæti, og þau áttu að skipa þeir frambjóðendur afskiptu flokkanna, sem mest traust hefðu í kjördæmum utan Rvíkur, án þess þó að ná kosningu. Með því móti mundu veljast til menn, sem væru vinveittir sveitum og nytu persónulegs trausts fólksins þar. Þá mundi manngildi vera m. a. skilyrði fyrir því að hljóta uppbótarsæti, en þetta gerbreyttist við 3. umr. í Nd. Þessa síðustu meðferð málsins í Nd. verð ég að telja lítt sæmandi, þar sem þessu var flaustrað svo af, að einstökum dm. var synjað um 2 tíma frest til þess að geta yfirvegað till., sem fyrir lágu og fyrst komu fram á fundinum, og gerðu mjög viðsjárverða og flausturslega breyting á málinu. Slíkt háttalag hefi ég ekki þekkt hér á þingi, sem betur fer. Ég býst nú reyndar ekki við, að það hafi verið af ásettu ráði eða illvilja, að þessi breyt. komst inn, heldur af því, að menn höfðu ekki gefið sér tóm til að íhuga þetta og athuga. Ég býst við, að flausturs þessa gæti greinilega í frv., a. m. k. hefir verið klúðrað inn í það einu atriði, sem í framkvæmdinni má gera alveg tilgangslaust og gagnslaust. Breytingin, sem komst á í Nd., er við c-lið 1. gr., þar sem fallið er frá því ákvæði stjfrv., að uppbótarsætin hljóti þeir frambjóðendur flokkanna utan Rvíkur, sem tiltölulega mest fylgi hafi án þess að ná kosningu. Aftur á móti er flokkunum heimilað að hafa landslista í kjöri, og eiga þá uppbótarsætin að falla í skaut þeim, sem á listunum eru. Með þessu móti er miðstjórnum flokkanna í Rvík alveg fengið valdið yfir uppbótarsætunum; þær þurfa ekki að spyrja sveitirnar um, hversu þau skuli skipa, heldur geta skipað þau tómum Reykvíkingum, alveg án tillits til, hvort þeir hafi nokkra þekking á þörfum sveitanna eða traust þeirra. Á þennan hátt er áhrifavald sveitanna stórlega rýrt, án þess ég búist við, að það hafi verið tilgangurinn. Ég hirði ekki um að skýra þetta nánar, nema til frekari umr. komi, sem ég er þó ekki fús á að lengja óþarflega mikið. Um þingmannafjölgunina vil ég láta þá skoðun í ljós, að allt of langt er gengið í því. En ég býst ekki við, að aðgengilegt sé að fá því breytt. En þessu atriði er hægðarleikur að breyta, því að ég þykist viss um það, að sú breyt. hefir komið inn í frv. vegna flausturslegrar afgreiðslu, en ekki af því, að deildin hafi verið ráðin í að halda því.

Jón Baldvinsson Ég hélt sannast að segja, að það mundu verða aðrir til að lýsa óánægju sinni yfir þessu frv. en hv. 3. landsk., því að hann er einn þeirra manna, sem bráða nauðsyn hafa talið á að afgreiða það, og vitað er, að hann stendur mjög nærri hæstv.forsrh. um málið og alla afgreiðslu þess. Samkomulag hefir orðið í stjskrn.Nd., sennilega með þeim hætti, að sjálfstæðismenn og framsóknarmenn hafa samið nál. og Alþýðufl.maðurinn gengið að því. Við Alþýðufl.menn munum til samkomulags samþ. frv. eins og það nú liggur fyrir, þótt það gangi ekki svo langt, að það uppfylli kröfur okkar að öllu leyti. Ég mun því fyrir Alþfl. hönd fylgja frv. eins og það liggur fyrir, enda lítur ekki út fyrir mikil umsvif til breytinga, enda er það víst vilji þingsins yfirleitt, að málinu verði lokið sem fyrst. Það, sem hv. 3. landsk. sagði um, að vegna ófullkomins orðalags mætti fara í kringum ýms ákvæði í stjórnarskrárfrv., held ég, að sé misskilningur. Það á ekki að hártoga ákvæði stjskr., heldur á auðvitað að fara eftir því, sem vitað er, að liggur í orðunum. Hv. 3. landsk. kallar það ósæmilega afgreiðslu, sem málið hefir fengið í Nd. Ég er heldur ekki allskostar ánægður, en það lítur ekki út fyrir, að annað sé hægt fyrst um sinn en að sætta sig við það í núv. mynd, því að ég held, að flokkarnir séu sammála og að frv. hafi verið tryggt nægilegt fylgi á þinginu, því að annars hefði það allt verið gabb, sem fram fór í Nd. Ég held sem sagt, að ákveðið sé að ganga frá því á þessum grundvelli. Ég tel það sjálfsagt, að málið fari til nefndar. Í lok ræðu sinnar komst hv. 3. landsk. alveg í bága við sjálfan sig, þegar hann sagði, að sín skoðun væri sú, að allt of langt væri gengið í þm.fjölgun. Við getum athugað þetta atriði. Hæstv. forsrh. lagði til, að tala þm. væri 38, en uppbótarsætin 12. En Framsfl. í Nd. vildi hafa þm.töluna 38, en uppbótarsætin 10. Það ber ekki mjög mikið á milli. Svo verður samkomulag um 49, meðalhófið þrætt. Þá er tvennt til. Annaðhvort er hv. 3. landsk. svona langt frá sínum flokki, eða hann er beinlínis að fara með blekkingar, því að með einu þingsæti meira getur hann ekki kallað, að of langt sé gengið. Það hefir kannske allt saman verið blekking hjá honum, hann hefir kannske alltaf ætlað sér á síðustu stundu að bregða fæti fyrir frv. Ef það hefir alltaf verið hugarfar hv. 3. landsk., að með tölunni 49 sé allt of langt gengið, þá hafa áreiðanlega margir látið blekkjast af orðum hans áður í þessu máli.

Jón Jónsson Ég tók það líka fram áðan, að ég ætlaði mér ekki að vekja neinar stórdeilur við þessa umr. Það mun vera ákveðin tilraun til samkomulags, og mun ég því geyma deilurnar, þótt ég hinsvegar komist ekki hjá að svara einstökum atriðum. - Hv. 2. landsk. virtist vera hneykslaður á mótmælum mínum og studdist þar við þau einkennilegu rök, að ég væri svo nákominn hæstv.forsrh., að þess vegna ætti ég sízt að vera mótfallinn málinu eins og það nú horfir við. Ég hefi mér til mikillar ánægju verið nákominn samstarfsmaður hæstv. ráðh. Það vill líka svo vel til, að mótmæli mín byggjast einmitt á því, að mér virðist hafa verið stórspillt frv. hæstv. ráðh. um skipun uppbótarsæta. Frv. hefir tekið stórkostlegum breyt. frá því, er hann gerði úr garði. Það hefir hv. 1. landsk. líka viðurkennt, þótt hann hagaði orðum sínum nokkuð á annan veg. Mótmæli mín gegn frv. eins og það er nú eru því mjög fjarri því að sýna nokkra andúð gegn hæstv.forsrh. Hv. þm. var að tala um, að sér þætti þetta einkennilegt mjög, að ég mótmælti frv., þar sem þeir menn, sem réðu fyrir flokknum, væru búnir að semja um þetta. Ég ætla þá að segja hv.þm. það í eitt skipti fyrir öll, að mér vitanlega ræður enginn einn maður eða tveir yfir Framsfl.; þar eru frjálsir menn í frjálsum flokki, og hefir því enginn einn maður yfirburðavald til að ráða fyrir flokkinn. Hins vil ég og geta, að ég hefi engum gefið óskorað umboð til samninga fyrir mína hönd. Þá skildi ég varla, hvað hann var að tala um að fara í kringum lögin. Ég var alls ekki að tala um slíkt, heldur um hitt, að ákvæði stjskr. þyrftu að vera þannig orðuð, að hægt sé bókstaflega eftir þeim að lifa. Það er ekki ætlun mín að fara í kringum l., heldur að gera þau sæmilega úr garði, svo að ekki sé unnt að fara í kringum þau. Hv. 1. landsk. talaði nú mjög rólega (þeir gerðu það reyndar báðir); taldi hann ekki rétt af mér að fara með ámæli í garð Nd. Ég get ekkert tekið aftur af því, sem ég sagði, enda voru það ekki svo sterk orð, þótt ég segði, að deildin væri ámælisverð fyrir það, hvernig hún hagaði sinni afgreiðslu. Það var flaustursleg aðferð og varla sæmileg í svona viðkvæmu máli og stóru, að slengja fram í fundarbyrjun brtt., sem raska stórkostlega frv., og gefa þingmönnum, þrátt fyrir ítrekaðar óskir, ekki einu sinni tveggja stunda ráðrúm til að athuga brtt. í þessu viðkvæmasta máli, sem þingið hefir til meðferðar. Hv. þm. kvað ýms ríki hafa svona ákvæði um úthlutun uppbótarsæta. Ég er að vísu ekki eins kunnugur þessu og hv. 1. landsk. En mjög þykir mér það ótrúlegt, að mörg séu þau ríki, er hafi þau ákvæði um úthlutun uppbótarsæta, sem sjáanlega framkvæmast þannig, að þau koma að engu gagni. Ég skal aðeins nefna eitt dæmi til rökstuðnings. Svo segir í stjskrfrv. því, sem fyrir okkur liggur, viðvíkjandi frambjóðendum flokks, sem landslista hefir, að það skuli a. m. k. annaðhvert sæti tíu efstu manna á landslista skipað frambjóðendum flokksins utan Reykjavíkur. Og tilgangurinn virðist vera sá, að með þessu móti sé tryggt, að a. m. k. helmingurinn af þeim uppbótarsætum, sem kunna að falla einum flokki í skaut, sé skipaður mönnum, sem hafa verið í framboði við kjördæmakosningar og hafa hlotið mörg atkv., en þó ekki nógu mörg til að ná kosningu. En engin trygging er fyrir því, að svona verði. Flokkur gæti þvert á móti stillt þannig á lista, að setja í efstu sætin, sem skipuð skulu frambjóðendum utan Rvíkur, mjög álitlega frambjóðendur, sem vissir eru að komast að í kjördæmum og koma þess vegna ekki til greina þegar ræða er um uppbótarsætin. Svona mætti halda áfram, setja fyrst þá vissustu, síðan þá næstvissustu koll af kolli. Þannig yrði ærið lítið gagn að þessu ákvæði til að ná því markmiði, sem virðist vera tilgangurinn, að helmingur uppbótarsæta sé skipaður mönnum, sem góðs trausts njóta úti í héruðum. Ég trúi trauðlega, að það séu mörg ríki, sem hafa slík ákvæði í sinni stjskr., sem sjáanlega er hægt að fara í kringum og gera áhrifalaus. Þá var hv. 1. landsk. eitthvað að benda til þess, að líkt ákvæði hefði verið í upphaflegum till. Framsfl. Ég býst við, að hv.þm. eigi við till., sem kom fram í fyrra. En fyrst og fremst var þar ákveðið, að uppbótarsætin skyldu eingöngu koma til jöfnunar milli flokka utan Reykjavíkur. Þar með var allmikið sagt. En svo var í því frv., sem þá lá fyrir, gengið út frá því, ef mig minnir rétt, að uppbótarsætin skyldu einmitt falla í skaut frambjóðendanna. A. m. k. kom þetta glögglega fram í grg.; það var talað um, að það skyldu vera svo og svo margir þm. á þessu eða hinu svæði á landinu. En Framsfl. mun ekki í sínum till. hafa vikið neitt að því, að það skyldi hafa sérstakan lista á þennan hátt, heldur aðeins, að hann vildi ekki kalla þm. uppbótarþm., heldur landskjörna þm. Það var allt og sumt. Svo voru uppbótarsæti helmingi færri; fyrirkomulagið skipti því minna. Þá sagði hv.þm., að uppástunga stjfrv. hefði verið meingölluð, vegna þess að fámennustu kjördæmin hefðu getað komið til með að hafa uppbótarsæti. Ég skal játa, að þetta hefði getað komið fyrir. En það var ósköp einfalt að setja undir þennan leka, t. d. að ákveða, að kjördæmi, sem ekki hefði fleiri en svo og svo marga kjósendur á þm., sem því bæri, fengi ekki uppbótarsæti. Þá var hann að tala um það, að það eina, sem hneykslaði -  Að síðustu kom sú játning hjá hv. 1. landsk., að þetta myndi hafa komið inn sem nokkurskonar sárabætur fyrir hans flokk og hinna, sem hafa gert það mikla sómastrik að fækka uppbótarsætum um eitt. Breytingarnar mættu ekki vera einhliða í þágu Framsóknarfl., að mér skildist, og fengju því sjálfstæðismenn til uppbótar að ráða þessu. Ég er nú ekki viss um, að allir þeirra góðu menn úti um landið séu svo tiltakanlega lukkulegir með þessa verzlun. Þá sagði hv.þm., að sanngjarnt væri, að flokkar réðu sjálfir, hverjir uppbótarsætin skipuðu. En mér finnst sanngjarnt, að kjósendur ráði því sjálfir; m. ö. o., að mennirnir, sem uppbótarsætin hljóta, verði að hafa fengið verulegt traust meðal kjósenda. Ef einhver flokksstjórn hér í Reykjavík á að velja mennina á landslistann, þá getur einatt svo farið, að þeir menn komist á þing, sem hafa ekki traust neins verulegs hluta þjóðarinnar - máske ekki nema traust fámennrar flokksklíku í Reykjavík -, en aðrir, sem eiga mikið fylgi hjá kjósendum flokksins, þó að ekki nægi alveg til að tryggja sæti við kjördæmakosningu, verði með öllu útilokaðir. Þetta finnst mér mjög illa ráðið og mjög óheppilegt fyrir landsbyggðina. Loks minntist hv.þm. á það, að óánægja mín myndi líða hjá. Ja, hann fær sjálfsagt að sjá það, hvað mikið hún líður hjá, ef þetta gengur fram eins og það stendur nú. Reynslan sker úr því. En hitt veit ég, að hvað mikið sem ég er af vilja gerður, þá sé ég mér ekki fært að lagfæra í kosningalögum þær misfellur, sem orðnar eru, ef þetta stendur óraskað í stjórnarskránni.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Hv. 3. landsk. hélt fram, að ákvæðið um skipun sæta á landslista væri þannig í frv., að það yrði ofur auðvelt að fara í kringum lögin í reyndinni. Og hann rökstuddi það með því, að þeir af frambjóðendum, sem eru í kjöri í kjördæmum utan Reykjavíkur, gætu náð þar kosningu, og kæmu þá auðvitað ekki til greina við úthlutun sæta til frambjóðenda á landslista. En ég lít svo á, sem í þessu felist nokkur misskilningur. Ég lít svo á, sem tilgangurinn með þessu ákvæði um að heimta, að annarhver maður á landslista væri í kjöri í kjördæmi utan Reykjavíkur, sé sá, í sambandi við önnur ákvæði frv., að girða fyrir það, að nokkur flokkur geti tekið upp landslistakosningu einsamla eða einhliða. Ef aðeins hefði verið heimilað að hafa landslista, án þess að setja nokkur frekari ákvæði þar um, þá hefði náttúrlega tilhögunin getað orðið svipuð því, sem hún er nú í Hollandi. Þar eru ákvæði stjskr. og kosningalaganna þannig, að hver flokkur, sem vill, geti gert kosninguna fyrir sitt leyti að landslistakosningu með sameiginlegum lista fyrir öll kjördæmin í landinu. Þetta er fyrirgirt með því ákvæði, sem hv. 3. landsk. bendir á, að hægt sé að fara í kringum. En þetta er einmitt ekki hægt að fara í kringum. Það getur enginn flokkur eftir þetta komið því við að láta fyrirfarast að hafa frambjóðendur í kjördæmunum og láta sér nægja að safna atkvæðum á landslista, sem annars væri auðvelt að gera, svo að segja að öllu leyti, fyrir hvern þann flokk, sem hefir fylgi sitt svo dreift um allt land, að hann á ekki von á því að vinna þingsæti við kjördæmakosningu. Hv. þm. vildi dálítið vefengja það, sem ég sagði, að fyrsta uppástungan um að taka jöfnunarsæti á landslista væri borin fram af Framsfl. En það er rétt, og hitt ekki, sem hann hélt fram, að þessari till. hefði fylgt það, að landslistaframbjóðendur ættu að vera í framboði í kjördæmum, því að á það er ekki minnzt einu orði í till., sem ég nefndi, eins og hún upphaflega var borin fram. Það er þannig, að „ákveða má með lögum, að bætt verði við allt að 5 landskjörnum þingmönnum, ásamt varamönnum þeirra. Skal þeim þingsætum varið til jöfnunar milli stjórnmálaflokkanna í þeim kjördæmum, þar sem kosið er óhlutbundnum kosningum“. En hitt er ekki áskilið, að neinn af þeim mönnum, sem á landslista tækju sæti, hafi verið frambjóðandi í neinu kjördæmi í landinu. Það er þess vegna alveg rétt, sem ég sagði, að fyrsta uppástunga um þetta er frá Framsfl. hér í þinginu, og er ekkert við það að athuga, því að þetta er aðferð, sem tíðkast annarsstaðar og auk þess minnir nokkuð á hluta af núgildandi kosningaaðferð hér, sem ég verð að segja, að hefir ekki reynzt þann veg, sem hv. 3. landsk. nú vill halda fram, að hætta sé á, að þetta ákvæði reynist. Hann heldur því fram, að hætta sé á, að kjósendur fái ekki að ráða því sjálfir, hvaða menn eru settir á landslista, og telur hætt við, að þar verði menn, sem ekki njóti neins trausts. Ja, hvað hefir nú verið um tilsvarandi kosningar í landinu undanfarin ár? Hefir það verið reynslan, að flokkarnir settu á landslista menn, sem ekki njóta neins trausts hjá þjóðinni? Ég veit, að það situr ekki á okkur hv. 3. landsk., sem báðir höfum verið á slíkum lista og hlotið við það þingsæti, að vera sérstaklega að benda á, að landskjörnir þm. njóti lítils trausts hjá kjósendum. Benda má á það, að af þeim 6 landsk.þm., sem nú eru, eru tveir flokksformenn og einn fyrrv. flokksformaður. Og óhætt er að segja um hina alla, að þeir njóta ekki minna trausts þingmanna en kjördæmakosnir þm. upp og ofan. Þar vil ég sízt undanskilja hv. 3. landsk., sem vitað er um, að þótt hann væri lítilsigldur sem stjórnmálamaður, þegar hann var settur á lista, þá hefir hann með framkomu sinni síðan unnið sér mikið traust sinna flokksmanna. Nei, það er engin raunveruleg hætta á því, að flokkarnir séu svo einfaldir að setja á landslista sína menn, sem ekki njóta trausts hjá kjósendum í landinu. Sú mótbára gegn þessari uppástungu er bara algerður hugarburður.

Jón Baldvinsson Ég ætla aðeins að víkja að því, sem hv. 3. landsk. minntist á um afgreiðslu Nd. á stjórnarskrárfrv. Hann hefir ekki átt nógu sterk orð til að lýsa því flaustri og þeirri óbilgirni, sem deildin hafi átt að sýna með því að neita um tveggja stunda hlé. Hv. þm. lýsti ennfremur, að till. hefði komið fram um hádegi, sem samþ. var seinna sama dag. Þetta er rétt að vísu, en aðeins að forminu til. En samskonar till. eða með svipuðum ákvæðum hafði komið fram í deildinni 18. maí. Hún kom til umr. 24. maí, eða í fyrradag. Svo að þessar ákúrur þm. falla alveg um sjálfar sig. En það getur verið, að í öllu þessu moldviðri af þingskjölum hafi þetta farið framhjá honum. Þessi breyt. á till. frá 18. maí er ekki annað en till. um að verða við ósk Framsfl. um að tryggja það ennþá betur, að frambjóðendur, sem koma á landslista, verði í kjöri í kjördæmum úti um landið. Að öðru leyti hefir till. legið fyrir í hart nær viku, svo að ekki þýðir að tala um flaustur Nd. Venjan er nú, að þm. hafa ekki lengri tíma, þegar liður á Alþingi, til þess að átta sig á till. og málum, heldur en vikutíma. Það er algengast, að till., og það stórvægilegar, komi daginn áður eða sama daginn og þm. verða að taka afstöðu til þeirra. Annars gleður það mig, að það var ekki ætlun hv. 3. landsk. að fara í kringum ákvæði stjskr. í kosningalögunum. Hann þykist nú hafa meint það, að óska aðeins eftir því, að ákvæði stjskr. séu vel úr garði gerð. En mér skildist hann í fyrri ræðu sinni telja, að fara mætti í kringum þessi ákvæði stjskr.; en það held ég sé ekki hægt.

Jón Jónsson Það kom fram afarmerkileg upplýsing í ræðu hv. 1. landsk., eftir því sem hún kemur mér fyrir sjónir í augnablikinu, að með þessu landslistafyrirkomulagi er búið að vinna á hvorki meira né minna en það, að nú þarf flokkurinn ekki nema fimm þm. í kjöri utan Reykjavíkur; öllum hinum geta þeir smellt á landskjörslista. Þetta ákvæði á þá aðeins að tryggja, að alltaf séu einhverjir frambjóðendur í kjördæmum. Þetta virðist alveg skýrt af ræðu hans. Þá kvað hv.þm. landskjörið sýna annað en það, að landsk.þm. hefðu lítið traust. Það situr náttúrlega illa á okkur að segja, að við höfum ekki ágætt traust. En það er öðru máli að gegna um núv. landskjör, sem bundið er við ákveðnar persónur. Þá þýðir vitanlega ekki að sýna aðra en þá, sem líklegt er, að hljóti nokkurt traust. Þó hefir reynslan einhvern veginn orðið sú hjá andstöðuflokkum Framsfl., að komizt hafa fyrst og fremst að menn úr Reykjavík og þeir, sem hafa áhuga á málum Reykjavíkur.

En Framsókn?

. Hún hefir miklu fremur haft þá menn, sem höfðu aðalfylgi úti um sveitir; er ég skýlaust dæmi um það, að Framsókn gengur ekki framhjá bændum landsins í vali á landskjörslista. En ég veit ekki til, að í seinni tíð hafi nokkur bóndi komið af lista hinna flokkanna. Nú vil ég taka eitt dæmi til skýringar um landslista. Ég tek það þar, sem ég þekki bezt til, í Austur-Húnavatnssýslu. Þar hefir verið í framboði þjóðkunnur maður. Vera má, að margir Húnvetningar vildu gefa honum atkv. sín í þeirri trú, að hann næði kosningu. Þessi maður hefir fallið fyrir hæstv. forseta okkar. Hvað verður þá um atkvæðin, sem Sjálfstfl. hefir greitt Þórarni Jónssyni? Þau eru greidd einhverjum manni í Reykjavík, sem e. t. v. engum Húnvetning dytti í hug að kjósa. Þetta dæmi á ekki aðeins við um Húnavatnssýslu, heldur getur líkt staðið á um allt land. Þetta horfir því mjög mikið öðruvísi við en með núv. landskjör.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Það er auðséð, að fjölmennir flokkar, sem eiga von á mörgum þingsætum, gætu ekki fallið fyrir þeirri freistingu að setja landslista og hafa svo framboð í einu eða tveimur kjördæmum 

Jón Jónsson Ég skal ekki misnota leyfi hæstv. forseta til þess að gera aths. Það var aðeins eitt atriði, sem ég vildi benda á. Ég sé ekki neitt í þessu stjskrfrv., sem bindi, hvað marga menn megi hafa í kjöri á landslista, og þess vegna sé ég ekki annað en að það sé eins fært fáum stórum flokkum að binda sig við landslista, að öðru leyti en þessi 5 sæti, ef þeir vilja snúa kosningunni þannig.

Jón Baldvinsson Hv. 3. landsk. verður að athuga það, að ef Sjálfstfl., sem hefir 15 menn á þingi, sneri því yfir í landslista, gæti hann aldrei átt von á að fá nema 11.

Hvar stendur það?

. Ef hann fengi engan mann kjördæmakosinn, þá fengi hann einungis jöfnunarsæti, og sjálfs sín vegna gerði hann það ekki. Þar að auki myndi Alþfl. keppa við Sjálfstfl. um jöfnunarsætin og ná einhverjum þeirra, svo að líklega myndi Sjálfstfl. með því móti fella sig niður í 7-8 þingsæti. Annars skal ég segja hv. 3. landsk. til áréttingar, að frsm.stjskrn. í Nd. og form. hennar, Bergur Jónsson þm. Barð., lýsti yfir því við 2. umr. málsins, að meiri hl. stjskrn. væri hlynntur till. Alþfl. um landslista, er þá kom fram.