Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef á þskj. 397 leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. félmrh., svo hljóðandi: „1. Hverjar eru horfur varðandi framkvæmdir við leiguíbúðir á vegum sveitarfélaga á yfirstandandi ári? 2. Hvað er líklegt að mikill fjöldi nýrra leiguíbúða verði leyfður á þessu ári og hver er skipting þeirra eftir kjördæmum? 3. Hvað mun miklu fjármagni verða varið til þessara framkvæmda í ár?“ Það er langt um liðið síðan þessi fsp. var borin fram. Ýmislegt hefur gerst síðan í þessu máli, m.a. hefur Húsnæðismálastofnun ríkisins gefið út fréttabréf og í tilefni af því hafa komið fréttir í blöðum sem hafa orðið þess valdandi að um misskilning ýmissa hefur orðið að ræða, og menn hafa jafnvel haldið að heildartalan 281 íbúð væri tala þessa árs og væri þá aldeilis um framför að ræða frá því sem verið hefur, en það sést auðvitað við nánari yfirlestur að er ekki. Fyrir þingi liggur svo frv. sem í Ed. tók þýðingarmiklum breytingum, þar sem í staðinn fyrir heimild til byggingar leiguíbúða og aðstoð Húsnæðismálastofnunarinnar þær varðandi, þeirri heimild var breytt í skyldu, fært yfir í 150 íbúðir að lágmarki á ári, sem var auðvitað geysileg breyting, þannig að nú má telja að þessar leiguíbúðir hafi í húsnæðismálakerfinu sama forgang og verkamannabústaðirnir hafa. En fsp. er vitanlega jafntímabær um horfur á þessu ári varðandi nýframkvæmdir. Fjölmörg sveitarfélög bíða þess nú með óþreyju hvernig málum reiðir af varðandi þær leiguíbúðir sem sveitarfélögin setja nú Í æ ríkari mæli traust sitt á til að leysa þann mikla húsnæðisvanda sem þar er viða og knýr æ fastar á. Það þarf vitanlega að gera stórátak á þessu ári ef á að komast nálægt því marki sem upphaflega var sett, þó aðeins sem heimildarákvæði, þ.e.a.s. 200 íbúðir árlega í 5 ár, miðað við það að nú sé um þriðja framkvæmdaárið að ræða, og samkvæmt fréttabréfinu er ekki fullákveðið enn þá nema um þessa 281 íbúð. Það er að vísu ljóst að erfiðleikar lánakerfisins eru miklir og enn á t.d. hópur manna eftir að fá fyrirgreiðslu, fær hana að vísu Í þessum mánuði, sem gerði fokhelt á s.l. ári, og sem annað dæmi tek ég það að 15. apríl s.l. voru afgreidd lán til þeirra sem keyptu eldri hús, t.d. í júlí, ágúst og september í fyrra, og svo mætti áfram telja. Í fréttabréfinu segir frá því að 19 sveitarfélög hafi hafið byggingu 61 íbúðar fyrir eigið fé á árinu 1975 og 4 sveitarfélög muni hefja framkvæmdir við samtals 20 íbúðir á árinu sem þær höfðu fengið lánsloforð fyrir í fyrra og máttu byrja þá fyrir eigið fé. Síðan segir - með leyfi forseta - orðrétt Í þessu fréttabréfi: „Enn hafa ekki verið teknar endanlegar ákvarðanir um nýjar framkvæmdir á árinu 1976 umfram þær sem nefndar eru í svari b og c við fyrstu spurningunni, þ.e.a.s. um þessa 61+20 eða 81 íbúð. Að óbreyttu ástandi má búast við að nýjar framkvæmdir á árinu 1976 verði þær sem getið hefur verið í þessum liðum.“ Ég geri algeran greinarmun hér á, fjármögnun þessara íbúða og hins vegar þeirra sem í ár kynni að vera veitt leyfi til og þá ekki á sama hátt og s.l. ár, fyrir eigið fé sveitarfélaganna, heldur nýjar íbúðir með eðlilegri fyrirgreiðslu Byggingarsjóðs ríkisins. Og það er því fremur ástæða til að reikna með því að við þetta verði ekki látið sitja þegar þetta skylduákvæði er nú komið svo gott sem inn í lögin. En um viðbótina við þessa 81 íbúð, sem þarna er um að ræða, er ég fyrst og fremst að spyrjast fyrir, ef hæstv. ráðh. gæti hér og nú gefið skýrari og eindregnari og umfram allt auðvitað jákvæðari svör til sveitarfélaganna en þau hafa fengið hjá Húsnæðismálastofnuninni og á fréttabréfinu er að sjá. Mér þykir nokkur nauðsyn á því að fá fram hugsanlega skiptingu eftir kjördæmum, þó auðvitað hefði verið æskilegast að nöfn einstakra sveitarfélaga, sem leyfi hlytu, lægju fyrir sem allra fyrst. Hér er um að ræða þær framkvæmdir á félagslegum grundvelli sem einkenna nú allar fyrirætlanir sveitarfélaganna úti um land. Því er von að þrýst sé á um það að fá við því sem skýrust svör á hverju megi eiga von á þessu ári, og því er þessi fsp. borin fram, m.a. eftir eindregnum óskum sveitarstjórnarmanna.



Herra forseti. Fyrsta spurning hv. þm. er á þessa lund: „Hverjar eru horfur varðandi framkvæmdir við leiguíbúðir á vegum sveitarfélaga á yfirstandandi ári?“ Samkvæmt upplýsingum húsnæðismálastjórnar eru þær horfur þessar: Samkvæmt þegar gerðum samningum er gert ráð fyrir að á árinu 1976 komi til greiðslu samtals 439 millj. kr. til íbúða sem bygging hófst við 1974–1975. Þá stendur yfir gerð lánssamninga við 23 sveitarfélög, sem ýmist hafa þegar hafið framkvæmdir eða munu hefja framkvæmdi á næstu vikum, um byggingu 82 íbúða að fjárhæð samtals 518 millj. kr. Gert er ráð fyrir að þessi fjárhæð skiptist jafnt á árin 1976 og 1977, þ.e. 259 millj. kr. hvort ár. Auk þess er gert ráð fyrir greiðslu verðbóta vegna hækkunar byggingarkostnaðar á árinu 1976 að fjárhæð 229 millj. kr. Samtals er þannig gert ráð fyrir 927 millj. kr. til byggingar leiguíbúða sveitarfélaga. Önnur spurning er þessi: „Hvað er líklegt að mikill fjöldi nýrra leiguíbúða verði leyfður á þessu ári og hver er skipting þeirra efir kjördæmum?“ Enn hafa ekki verið teknar endanlegar ákvarðanir um nýjar framkvæmdir á árinu 1976 umfram þær sem nefndar voru hér áður, þ.e.a.s. 82 íbúðir, og skipting þeirra eftir kjördæmum er þessi: Vestfirðir 31, Norðurland vestra 12, Norðurland eystra 9, Austurland 11, Suðurland 19. Þriðja spurningin: „Hvað mun miklu fjármagni verða varið til þessara framkvæmda í ár?“ Eins og kom fram í svari við fyrstu spurningu mun væntanlega um 927 millj. kr. verða varið til byggingar leiguíbúða á vegum sveitarfélaga árið 1976. Þessi svör eru byggð á upplýsingum frá húsnæðismálastjórn varðandi það sem þegar hefur verið ákveðið. Eins og hv. fyrirspyrjandi gat um, þá var gerð breyting í Ed. á frv. sem fyrir liggur um breyt. á l. um Húsnæðismálastofnun ríkisins, þar sem gert er ráð fyrir að 150 leiguíbúðir séu reistar á ári hverju. Ef það frv. verður að lögum með þessari breytingu mun þetta mál að sjálfsögðu tekið til nýrrar skoðunar.



Herra forseti, Ég vil þakka hæstv. ráðh. svörin. Ég hlýt hins vegar að telja miður að enn skuli engar ákvarðanir hafa verið teknar um viðbót við þessar 82 íbúðir sem þarna er um að ræða. Ég hlýt að treysta á hæstv. ráðh. að hann sjái svo til að skylduákvæði, sem sett var í Ed., það komi a.m.k. til framkvæmda á þessu ári á þann veg að það verði raunhæft nú þegar. Það er þó ekki meira átak en það, að þar kæmu til 70 íbúðir til viðbótar, og ekki væri það ofgert, það væri algjört lágmark í þessum efnum. Upphafleg áætlun er orðin hrikalega langt á eftir, og ef ekki verður að gert á þessu ári, þá sígur enn á ógæfuhliðina og þá bætist þetta ár við þau ár undanfarandi sem þetta mál hefur að nokkru verið olnbogabarn hjá húsnæðismálastjórn. Hins vegar veit ég að hér er um mjög fjárfrekt verkefni að ræða, en engu að síður það nauðsynlegt að það verður hreinlega að hafa forgang. Ég vildi aðeins benda á það að enn þá er ekki um það að ræða að verið sé að jafna metin milli Reykjavíkur og landsbyggðarinnar í þessu efni, eins og þó var meiningin með þessari heimild. Það má ekki skoða sem neinn meting af minni hálfu sem landsbyggðarmanns, En hér er um beina afleiðingu af Breiðholtsframkvæmdunum margumtöluðu að ræða, og ég veit að Reykjavíkurborg getur nú á grundvelli þess, sem þá var gert, auðvitað lagt fram aukið fé til verkamannabústaðanna á þessu svæði og á því mun eflaust vera full þörf. Ég held að það sé rétt hjá mér, að þar hafi yfir 300 íbúðir verið í gangi á s.l. ári og voru teknar í notkun þá og nú á þessu ári. Ég skal síst hafa á móti því, en vek aðeins athygli á því að þetta gerist nú, á sama tíma og hér fækkar fólki beinlínis. Og ég sé að það verður verulegt framhald á byggingu verkamannabústaða hér einnig á þessu ári og ekkert nema gott um það að segja. Þarna er um forgangsverkefni að ræða með verkamannabústaðina sem ég tel út af fyrir sig eðlilegt. En á sama tíma fjölgar fólki verulega úti á landi í kjölfar þeirrar atvinnuuppbyggingar sem þar varð, og þar stendur viða á svörum um nauðsynlega fjármögnun til félagslegra framkvæmda einmitt Í sambandi við leiguíbúðirnar. Það má hins vegar deila um það hvort sveitarfélögin hafi ekki farið í of ríkum mæli inn á þær og sinnt hinu hlutverkinu síður, þ.e.a.s. verkamannabústöðunum. Ég áfellist sumar sveitarstjórnir fyrir að hafa farið of alfarið inn á þessar íbúðir, Í stað þess að halda sig að því kerfi sem hefur vissulega forgang hjá húsnæðismálastjórn. En það er greinilegt að leiguíbúðirnar, sem áttu að jafna þennan mun sem varð á sínum tíma vegna Breiðholtsframkvæmdanna sem auðvitað komu eingöngu höfuðborginni til góða, hafa ekki enn þá orðið til þess að jafna þessi met, Það hallar enn á landsbyggðina miðað við síðasta ár þrátt fyrir einhverjar framkvæmdir í verkamannabústöðum þar einnig. Og ég er hræddur um að svo verði eins á þessu ári nema verði gert verulegt viðbótarátak. Ég legg sem sagt aðaláherslu á það að á þessu veltur mjög framtíðarþróun fjölmargra þéttbýlisstaða, að nú verði rösklega að unnið, og ekki mun heldur veita af þeirri atvinnu sem við þetta mun einnig skapast ef vel verður að staðið. Ég vil því leyfa mér að skora á hæstv. ráðh. að sjá til þess að það verði a.m.k. ekki gengið skemmra á þessu ári en skylduákvæði, sem við samþ. í Ed., sagði til um, að það fari a.m.k. af stað á þessu ári 150 leiguíbúðir á vegum sveitarfélaganna.



Herra forseti. Á Alþ. 1956 flutti ég till. til þál. um rannsókn á leir í Dalasýslu til iðnaðarframleiðslu. Þessi till. var samþykkt lítt breytt að orðalagi snemma á árinu 1957 sem ályktun Alþ. Till. þessi var upphaflega samin og unnin Í samráði við Guðmund Einarsson frá Miðdal og fylgdi henni grg. frá hans hendi. Þar skýrir hann m.a. svo frá, að árið 1927 hafi hann byrjað að athuga aðstæður fyrir leirbrennslu á Íslandi. Fyrstu sýningu á leirmunum hélt hann 1930. Síðar vann hann að rannsókn jarðefna og athugun á að reisa hér á landi bæði leir- og postulínsverksmiðju, ferðaðist um landið og safnaði sýnishornum og lét reyna þau. Landið allt varð honum nákunnugt. Í 25 ár kveðst hann hafa mestmegnis notað leir frá Búðardal og unnið hann bæði í vélum og til vandaðasta listiðnaðar. En hann taldi mest aðkallandi að koma á fót verksmiðju fyrir byggingarvörur og annan þungaiðnað, svo sem flísar, þakhellur, rör, stein til skreytingar og einangrunar. Enn fremur gæti slík verksmiðja unnið blómapotta, leir til heimilisþarfa og ýmsar vörur fyrir rafmagnsiðnað. Að sjálfsögðu þyrftu ýmis skilyrði að vera fyrir hendi á staðnum, svo sem næg hráefni, greiðir sjóflutningar, nægileg raforka. Þó að ályktun Alþ. lægi fyrir voru skoðanir skiptar um þetta mál eins og raunar flest önnur. Margt þurfti að athuga. Áhugamenn héldu því þó jafnan vakandi. Ég nefni tvo verkfræðinga, sem lögðu því liðsinni: Aðalstein Júlíusson og Einar Sigurðsson, m.a. með því að stuðla að því að sænskur leirverksmiðjuforstjóri heimsótti Dalasýslu Í þessu skyni, Folke Calender. Honum leist vel á allar aðstæður þar. En það er margt sem rannsaka þarf og skoða áður en slíku fyrirtæki er ýtt úr vör, m.a. hin hagræna hlið og markaðsmál. Á síðustu árum hafa ýmsar athuganir farið fram á þessu sviði, skilyrði batnað á ýmsan veg og áhugi manna verið sívakandi á heimaslóðum. Því er þessi fsp. borin fram á þskj. 408 af hv. 2. þm. Vesturl., Ingiberg J. Hannessyni, er sat um tíma á þingi Í vetur„ og mér. Fsp. hljóðar svo: „1. Leiðir könnun sú, sem átt hefur sér stað á undanförnum árum á notagildi leirs í Dalasýslu; til þess að fyrirhuguð sé vinnsla leirsins með stofnun tilraunaverksmiðju í sýslunni? 2. Ef um jákvæðar niðurstöður er að ræða í þessu sambandi hvenær má þá vænta þess að hafist verði handa um stofnun og starfrækslu slíkrar verksmiðju?"



Herra forseti. Fsp. þeirra alþm. Ingibergs Hannessonar og Friðjóns Þórðarsonar er á þessa lund: „1. Leiðir könnun sú, sem átt hefur sér stað á undanförnum árum á notagildi leirs í Dalasýslu, til þess að fyrirhuguð sé vinnsla leirsins með stofnun tilraunaverksmiðju í sýslunni? 2. Ef um jákvæðar niðurstöður er að ræða í þessu sambandi, hvenær má þá vænta þess að hafist verði handa um stofnun og starfrækslu slíkrar verksmiðju?“ Eins og hv. 4. þm. Vesturl., Friðjón Þórðarson, rakti í ræðu sinni, var samþ. á Alþ. 13. febr. 1957 þál, samkv. till. sem hann flutti á því þingi, en hún var á þessa leið: „ Alþ. skorar á ríkisstj, að láta nú þegar fullrannsaka hvort hagkvæmt muni vera að reka leirverksmiðju í Dalasýslu og jafnframt að gera athugun á því hvar leirlög séu í landinu sem best henta til leiriðnaðar í stórum stíl.“ Af opinberri hálfu mun lítið hafa verið aðhafst í málinu á næstu árum, enda skorti þá auk frekari rannsókna ýmis almenn skilyrði til þess að hrinda þessu máli í framkvæmd, svo sem nægilega raforku. Á Alþ. 1970 bar Ásgeir Bjarnason fram fsp. um hvað liði undirbúningi að rannsóknum í þessu máli. Iðnrh. fól Rannsóknastofnun iðnaðarins og jarðkönnunardeild Orkustofnunar árið 1970 að framkvæma rannsóknir á leirlögum í nágrenni Búðardals og raunar annars staðar á landinu. Þessar stofnanir skiluðu álitsgerðum í okt. 1971, jan. 1973 og okt. 1973. Árið 1972 var aftur gerð fsp. sem þeir stóðu að, Ásgeir Bjarnason og Friðjón Þórðarson, um það hver væri niðurstaða rannsókna þeirra sem fram hefðu farið á íslenskum leirtegundum og hvort grundvöllur væri fyrir leirverksmiðju í Dalasýslu. Ráðh. gerði grein fyrir rannsóknum þeim, sem fram höfðu farið. Það kom fram að nægur leir væri í Dalasýslu, leirinn væri viðkvæmur, en bæta mætti það með íblöndun annarra efna. Kanna þyrfti frekar markaðsmöguleika og hvaða vörur hægt væri að framleiða úr leirnum. Síðar fór fram á vegum Rannsóknaráðs ríkisins könnun á leirnum við Búðardal og Rannsóknaráðið sendi frá sér skýrslu um málið í okt. 1974. Nú skulu raktar í höfuðdráttum niðurstöður af þessum athugunum og rannsóknum. Besta leirsvæðið er mynni Lagárdals, það er um 5 km2 að flatarmáli og eru efstu 3–5 metrar af leirmynduninni þar líklega nýtilegir. Sé svo má vinna a.m.k. 40 millj. tonna af leir í Hvammsfirði. Efnasamsetning Búðardalsleirsins er yfirleitt eins hvar sem hann er tekinn á svæðinu. Vegna efnasamsetningar leirsins, en hann inniheldur mikið af járni og alkalísamböndum, er hann viðkvæmur í brennslu. Hann er grófkornóttur og veldur það því að erfitt er að þurrka hann án þess að hann springi. Styrkleiki leirsins er ekki mikill og er hann vandmeðfarinn í vinnslu. Þessi atriði, sem hér voru rakin, mætti þó lagfæra með íblöndun annarra leirtegunda og steinefna. Þessar niðurstöður benda til þess að með hreinsun og íblöndun annarra leir- og steinefna sé mögulegt að bæta svo vankanta Búðardalsleirsins að hægt verði að framleiða úr honum iðnvarning með sjálfvirkum vélum. Til þess að sannreyna þetta eru prófanir og frekari rannsóknir nauðsynlegar. Með tilliti til þess, sem hér hefur verið greint, virðist koma til greina að stofna undirbúningsfélag í þeim tilgangi að rannsaka nánar möguleika þá sem eru til að bæta þá vankanta sem Búðardalsleirinn hefur, að rannsaka nánar hvaða iðnaðarvörur er hægt að framleiða úr þeim leir blönduðum eða óblönduðum, að kanna markað fyrir hinar ýmsu tegundir hugsanlegs iðnvarnings og loks að beita sér fyrir stofnun framleiðslufélags ef hagkvæmt þætti.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir upplýsingarnar og greið svör Í þessu máli. Af þeim kemur fram að á síðustu árum hefur eitt og annað verið rannsakað í þessum efnum að opinberri hálfu, og ber að þakka það. Ég bæti því ekki miklu við það sem ég sagði áðan, vil þó benda á að þau þrjú meginskilyrði, sem Guðmundur heitinn myndhöggvari nefndi hér á árum fyrr að þyrftu að vera til staðar, hafa nú breyst mjög til batnaðar, þ.e.a.s. það er búið að rannsaka nú að nægilegt hráefni er á þessu svæði, samgöngur eru batnandi, óneitanlega, og verður að segja að næg raforka sé fyrir hendi, eins og er a.m.k. Ég vek athygli á því að þetta mál virðist enn þarfnast nokkurra rannsókna. En um leið vil ég einnig segja og benda hv. þm. á hvað ýmsu hefur farið fram á þessu sviði á undanförnum árum. Listmunagerð úr leir hefur fleygt fram á síðustu árum. Þetta er sá iðnvarningur sem er hvað líklegastur til þess að flytja á erlendan markað, og það eru taldir miklir og vaxandi möguleikar á útflutningi á þessari vöru til annarra landa. Og vafalaust er það, að leir verður hagnýttur í framtíðinni til ýmissa annarra og margvíslegra nota, bæði beint og óbeint, svo sem listamaðurinn og brautryðjandinn Guðmundur frá Miðdal benti á. Það er vaxandi áhugi á rannsókn og hagnýtingu innlendra jarðefna. Má nefna sem dæmi þáltill. hv. 1. þm. Suðurl. á þskj. 467. Möguleikarnir til rannsókna og úrvinnslu vaxa ár frá ári. Land okkar hefur verið talið fátækt að jarðneskum verðmætum, en það er enn lítt kannað. Það er „álfu vorrar yngsta land“, eins og skáldið sagði, ónumið á margan hátt og auðugt af fyrirheitum.



Herra forseti. Ég ber hér fram fsp. á þskj. 427 til hæstv. forsrh. um flutning ríkisstofnana. Fsp. er í tveimur liðum og er á þessa leið: „1. Hver er afstaða ríkisstj. til hugmynda um flutning ríkisstofnana út á landsbyggðina? 2. Er þegar af hálfu ríkisvaldsins hafinn undirbúningur að slíkum flutningi? Ef ekki, hvenær má þá vænta ákvörðunar í þá átt?“ Það fór ekki fram hjá neinum hv. þm. er bók ein mikil að vöxtum var lögð á borðið hjá þeim um jólaleytið Í vetur. Var hér á ferð nál. um flutning ríkisstofnana, ávöxtur af starfi ríkisskipaðrar 7 manna n, á árinu 1972 undir forsæti dr. Ólafs Ragnars Grímssonar. Skyldi n., eins og segir í skipunarbréfi til n., með leyfi forseta: „kanna staðarval ríkisstofnana og athuga hverjar breytingar komi helst til greina í því efni.“ Það er alveg ljóst að nm. létu hendur standa fram úr ermum og unnu mikið og merkilegt starf við söfnun margs háttar upplýsinga og gagna, athugun á þeim og síðan tillögugerð. M.a. skilar n. frá sér frv. til l. um flutningsráð ríkisstofnana, en því er m. a. ætlað að vera Alþ. og ríkisstj. til ráðuneytis í þessum málum í framtíðinni. N. kynnti sér 243 stofnanir og stofnanategundir, þar af 157 ríkisstofnanir í Reykjavík. Athugaðir voru þrenns konar möguleikar á flutningi ríkisstofnana. 1. Heildarflutningur, þ.e. öll stofnunin er flutt á einn stað. 2. Deildarflutningur. Einstakar deildir stofnunar með vel afmörkuðu starfssviði eru fluttar til annarra staða. 3. Útibúastofnun, þar sem stofnuninni er ætlað að veita landsmönnum staðbundna þjónustu og yrði því að starfrækja sams konar útibú í öllum landshlutum. N. leggur til að 25 stofnanir verði fluttar í heild frá höfuðborgarsvæðinu, frá 9 stofnunum fari fram deildarflutningur og 36 stofnanir setji á stofn sérstök útibú utan höfuðborgarsvæðisins. Áætlar n. að till. hennar á grundvelli tiltekinna forsendna feli í sér flutning á samtals 3700 íbúum frá þessu svæði. Ég hef hér að ofan drepið á örfá meginatriði í hinum ítarlegu athugunum og niðurstöðum n. Enginn þarf að ganga þess dulinn að hér er annars vegar stórt og mjög vandasamt og viðkvæmt mál sem ekki verður afgreitt í skyndi. Það felur í sér marga agnúa og erfiðleika og jafnframt marga ótvíræða kosti. Of mikil samþjöppun opinberrar stjórnsýslu og þjónustu hér á höfuðborgarsvæðinu hefur í för með sér augljósa hættu og margvíslegt tilfinnanlegt óhagræði fyrir íbúa landsbyggðarinnar, ekki síst þar sem erfiðast er um samgöngur og ýmsa opinbera þjónustu, svo sem í símamálum, en símamálin hafa í vetur veríð mjög oft til umr. hér á hv. Alþ. Þegar hefur raunar verið farið inn á þessa braut. Vegagerð ríkisins hefur stofnað útibú um landið sem hafa gefist mjög vel. Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins hefur stofnað útibú á Ísafirði og í undirbúningi er annað slíkt í Neskaupsstað, Hafrannsóknastofnunin á Húsavík og fyrirhuguð eru útibú frá þeirri stofnun í öllum landshlutum. Þannig er þetta komið nokkuð á veg, en þarf greinilega frekar að huga að skipulagi og aðferðum í framtíðinni. Við, sem erum hlynnt valddreifingu í landinu og viljum jafna, eftir því sem kostur er, aðstöðu landsmanna til lífvænlegrar búsetu um landið allt, bæði í atvinnulegu, félagslegu og menningarlegu tilliti, teljum að hér sé annars vegar mjög mikilvægt mál sem nauðsynlegt sé að veita sérstaka athygli og skapa um almenna umr. Einmitt með það sjónarmið fyrir augum er þessi fsp. borin fram nú hér á Alþ., þ.e. til þess að fá vitneskju um hvort þegar hefur verið um þetta fjallað af hæstv. ríkisstj. og hverjar hafi verið undirtektir hennar og áform um frekari framgang málsins.



Herra forseti. Hv. fyrirspyrjandi, 9. landsk. þm., Sigurlaug Bjarnadóttir hefur greint frá hverjar fsp. eru og skal ég ekki endurtaka það, en geta þess að forsrn. skipaði 25. apríl 1972 n. til að kanna staðarval ríkisstofnana og athuga hverjar breytingar komi helst til greina í því efni. Rn. barst álit n. 29. nóv. 1975. Í bréfi 19. maí 1975 setti n, fram hugmyndir um það hvernig með till. hennar skyldi farið. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Reynslan af störfum sams konar n. Í Noregi og Svíþjóð sýnir að mjög gagnlegt ef ekki nauðsynlegt er að till. n. verði til almennrar og opinberrar umfjöllunar í a.m.k. nokkra mánuði eða missiri áður en stjórnvöld taka ákvarðanir um afstöðu sína til einstakra tillagna. N. telur því rétt og farsælast að álitið verði fyrst gefið út án afstöðulýsingar stjórnvalda og hinum ýmsu hlutaðeigandi aðilum, ríkisstofnunum, landshlutasamtökum, samtökum opinberra starfsmanna o.fl. verði gefinn ríflegur tími til að gera sér grein fyrir eðli tillögugerðarinnar og móta afstöðu til einstakra liða. Reynslan í nágrannalöndum hefur sýnt að slík almenn og viðtæk umfjöllun gerir málið mun auðveldara viðfangs þegar til ákvarðana kemur. N. þykir einnig rétt að kynna rn. á þessu stigi þrjár mismunandi aðferðir sem stjórnvöld geta beitt við fyrsta áfanga ákvarðanatöku um flutning ríkisstofnana. Allar þessar aðferðir eru bundnar við að hin almenna umr. hafi farið fram um nokkurt skeið. Fyrsta aðferðin fæli í sér að setja á stofn flutningsráð ríkisstofnana“ sem n. gerir till. um eins og hv. fyrirspyrjandi gat um. „Flutningsráðinu væri síðan falið að vinna nánar úr áliti n. og undirbúa till. um nauðsynlega lagasetningu og reglugerðarbreytingu. Þessi leið hefði ýmsa kosti, ef stjórnvöld vildu koma málinu áleiðis, en teldu af ýmsum ástæðum ekki tímabært að ákveða strax flutning tiltekinna ríkisstofnana. Önnur aðferð fæli í sér að ákveða flutning ríkisstofnana í samræmi við till. n., hluta þeirra eða allar, og láta þar við sitja. Flutningur ríkisstofnana væri þá ekki talinn vera varanlegt verkefni, heldur einstök afmörkuð aðgerð. Þriðja aðferðin væri fólgin í samspili framkvæmdar á bæði fyrstu og annarri aðferð. Þessi leið kæmi til greina ef stjórnvöld teldu stofnanaflutning varanlegt verkefni og nægilega samstöðu fyrir hendi um tilteknar till. n. til að koma þeim þegar í framkvæmd.“ Hér var um tilvitnun að ræða í bréfi stofnananefndar. Í bréfi, sem forsrn. ritaði n. 9. des. 1975, segir: „Rn. fellst á það sjónarmið, sem fram kemur í bréfi n, frá 19. maí 1975, að till. n. verði til almennrar og opinberrar umfjöllunar í a.m.k. nokkra mánuði eða missiri áður en stjórnvöld taka ákvarðanir um afstöðu sína til einstakra till. Í samræmi við þetta mun rn. hafa forgöngu um að áliti n. verði dreift til þm., landshlutasamtaka, fjölmiðla, viðeigandi stofnana o.fl., og hefur það þegar verið gert. Þegar þessir aðilar hafa mótað afstöðu sína til málsins og viðtækar opinberar umr. hafa farið fram um till. n. hefur mótast forsenda fyrir því að stjórnvöld taki ákvarðanir sínar.“ Þessu áliti n. var dreift til áðurgreindra aðila Í des. s.l. N. setti fram það sjónarmið í bréfi sínu 19. maí 1975 að aðilar fengju tíma til að ræða nál., síðan fengju stjórnvöld nokkurn tíma til að taka afstöðu til þess á grundvelli sjónarmiða sem fram hefðu komið, og loks yrðu till. lagðar fyrir Alþ. Ríkisstj. hefur ekki enn talið tímabært að taka afstöðu til hugmynda um flutning ríkisstofnana út á landsbyggðina og af hálfu ríkisvaldsins er ekki hafinn undirbúningur að slíkum flutningi. Ákvarðana í þessu efni er ekki að vænta fyrr en þeir mörgu aðilar, sem fengið hafa nál. um flutning ríkisstofnana til skoðunar, hafa sett fram sjónarmið sín að þessu leyti.



Herra forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda sérstaklega fyrir að hafa vakið máls á þessu efni hér sem vissulega er þess vert. Ég get ekki heldur stillt mig um að þakka hæstv. forsrh. alveg sérstaklega fyrir góð viðbrögð hans á sínum tíma þegar hann tók við embætti og n. var nær að veslast upp af ástæðum sem ég greini ekki nánar frá hér. Hér var um till. að ræða sem gengu alllangt, allróttækar till. En ég held að allir þeir, sem hafa kynnt sér nál., geti verið sammála um að fyrir till. sé færður allgóður og traustur rökstuðningur, og það mælir þess vegna ekkert sérstaklega afgerandi á móti þeim till. sem n. setti fram. Ég tek það alveg sérstaklega fram hér, að mörgum úti á landi þykir einmitt sem svo, að við höfum of skammt gengið sem í þessa n. vorum settir. Ég tek undir það, þó ég sé einn af nm., að þarna hafi verið unnið mjög gott starf. En ég þakka það fyrst og fremst formanni n. sem vann hér mjög skipulega og sérstaklega vel allt undirbúningsstarf, þ.e. Ólafur Ragnar Grímsson. Hann lagði þarna traustan grunn sem á að vera auðvelt fyrir stjórnvöld að byggja á, og við í n. lögðum honum auðvitað lið eftir okkar getu. Það er rétt að við lögðum á það áherslu að um þetta yrði almenn umr. og góð kynning. Ég hefði hins vegar viljað óska eftir því að einhver aðili annaðist þessa beinu kynningu að einhverju leyti, þetta yrði kynnt betur, t.d. í fjölmiðlum, en gert hefur verið, og ef rn. sæi sér sér fært að hafa beint samband við þá helstu aðila sem þetta mál varðar. Það skildist mér reyndar á hæstv. forsrh. að mundi vera gert. En á eitt vildi ég leggja aðaláherslu, og til þess kom ég hér raunar upp í ræðustól, að ég treysti á hæstv. ríkisstj. að hún leggi fram í þingbyrjun næst frv. um flutningsráð ríkisstofnana, vegna þess að það er forsenda þess að eitthvað verði í þessum málum gert skynsamlegt. Það bindur ríkisstj. ekki við eitt eða neitt ákveðið varðandi flutning á þessum stofnunum, útibú frá þeim eða deildir, en það kemur málinu á þá hreyfingu, á þann rekspöl sem getur orðið til þess að eitthvað verði úr framkvæmdum á till. nefndarinnar.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. forsrh. mjög skýr og mjög jákvæð svör. Ég skal játa að ég orðaði fsp. mína þannig að ég átti í rauninni von á neitandi svari, því mér er alveg fullkunnugt um og skil mætavel að ríkisstj. getur ekki farið af stað með undirbúning og áform í svo viðamiklu máli fyrr en gerð hefur verið margfalt meiri athugun og farið hefur fram - og það vil ég leggja áherslu á með hæstv. ráðh. - að farið hefur fram margfalt meiri almenn umr. um málið frá öllum hliðum. Eins og ég gat um er þetta vafalaust mjög vandasamt verk og má með engu móti rasa um ráð fram í þessum efnum, og mjög mikið ber að sjálfsögðu að leggja upp úr að haft sé samráð við marga aðila, ekki síst hin ýmsu sveitarfélög úti um landið, hver væru viðhorf og óskir manna almennt úti um landsbyggðina á þessu máli. Hæstv. ráðh. vitnaði til Noregs og Svíþjóðar, og ég sé það í nál. hinu mikla, sem ég gat um áðan, að þar eru þessum málum Í nágrannalöndum einmitt gerð nokkur skil. Svíar stofnuðu sérstaka n. í þessu skyni árið 1957 og hafa þegar hafið framkvæmdir í þessa átt. 10 ríkisstofnanir hafa verið fluttar frá Stokkhólmi og aðrar 20 telur n., að ætti að koma til greina einnig um flutning út á landið. Í Noregi var þessi n. stofnuð árið 1961, en málið enn á undirbúningsstigi. Ég vil minna á að þetta er ekki í fyrsta skipti sem slík n. tekur til starfa hér á landi. 6 manna n. vann að sama verkefni á árunum 1958–1962, og till. þeirrar n. vora m. a. þær að Alþ. skyldi flutt til Þingvalla og biskupsstóll úr Reykjavík til Skálholts. Hvorug þessara till. hefur enn komist í framkvæmd, og ég held að það sé margt sem við þurfum að huga að áður sem gerlegra er og skynsamlegra, alla vega hvað Alþ. viðvíkur, heldur en þessar eldri till. tvær. En ég endurtek, að tilgangur þessarar fsp. er fyrst og fremst að koma hreyfingu á þetta mál, skapa um það umr. og kanna viðhorf allra landsmanna til málsins.



Herra forseti. Því miður heyrði ég ekki nema niðurlag ræðu hæstv. forsrh. og ég ætla ekki heldur að ræða efnislega um þetta mál. Ég vil aðeins fara örfáum orðum almenns eðlis þar að lútandi. Það hefur verið ljóst alllengi að þetta mál hefur verið mjög á dagskrá og talið eitt af a.m.k. mörgum þeim málum sem gætu orðið einn hlekkur í því að koma á frekara jafnvægi í byggð landsins, þ.e.a.s. til styrkingar dreifbýlinu, byggðastefnunni. Hér er augljóslega um mikið nauðsynjamál að ræða. Auðvitað er það vandmeðfarið. Það gera menn sér ábyggilega ljóst. En eigi að síður er nauðsyn á að hér verði breyting á, þannig að þjónustustofnanir ýmsar séu fluttar með starfsemi sína út til landsbyggðarinnar. Þetta hefur verið gert í einstaka tilvikum, að vísu í litlum mæli, en ég hef ekki heyrt annað á þeim stöðum og svæðum, sem þetta hefur verið gert, heldur en það sé talið að það hafi gefið mjög góða raun yfir höfuð að tala. En ég vil aðeins taka undir það, sem kom fram hjá hv. þm. Helga F. Seljan, að það sé nauðsynlegt að kynna þetta miklum mun betur með skipulegum aðferðum, koma á stað umr. á stöðum og svæðum til þess að fá fram viðbrögð og umr. um þetta stórmál, að ég vil kalla, fyrir landsbyggðina. Ég held það sé mjög mikil nauðsyn á því. Og ég vil vænta þess að hæstv. forsrh. beiti sér fyrir því á þann veg sem talinn er líklegastur til árangurs. Ég tók eftir því að hv. þm. Helgi F. Seljan talaði á þann veg að það var eins og hæstv. forsrh. núv. hefði gefið n. vítamínsprautu. Hann orðaði það á þann veg að hún hafi verið að veslast upp um það leyti sem hæstv. núv. forsrh. tók víð starfi. 



Herra forseti. Ég er ekki þess umkominn að svara fsp. síðasta hv. ræðumanns og leiði hana þess vegna hjá mér og vísa til þeirra sem þátt tóku í nefndarstarfinu. En ég kveð mér hér hljóðs til þess að láta þess getið í tilefni af tilmælum um að forsrn. beitti sér fyrir upplýsingastarfsemi vegna nál., að ég tel að nál. sjálft ætti að vera nægileg upplýsingamiðlun. Það hefur verið sent til fjölmargra aðila og raunar allra þeirra aðila sem tilgreindir eru í nál., auk þess til landshlutasamtaka og fjölmiðla. Ef þessir aðilar, sem eiga mestra hagsmuna að gæta í tengslum við starf n. og nál. sjálft og till. sem það felur í sér, hafa ekki meiri áhuga á málinu en svo að þeir hafi ekki frumkvæði í sér til að fjalla um málið held ég að það sé vitnisburður út af fyrir sig og megi af því lærdóm draga. Ég er ekki með þessu að gefa í skyn að þannig sé þessu farið. Það er ekki enn liðið eitt missiri síðan nál. var sent þessum aðilum og enn getur vel verið að viðkomandi aðilar taki það til meðferðar, en auðvitað kemur til greina að einhverjum tíma liðnum að leita beinlínís umsagna þessara aðila um efni nál.



Herra forseti. Ég sagði áðan varðandi kynningu á þessu áliti okkar n.að það væri nauðsynlegt að það færi fram víðtækari umr. um það og ég treysti forsrn. til frekari kynningar á því heldur en nú er orðin. Ég veit að sú kynning gagnvart aðilum úti á landi er fullkomlega nægileg. En ég held að það sé enn þá meiri nauðsyn á því að kynna þessar till. rækilega og ræða þær rækilega við forsvarsmenn hinna ýmsu stofnana sem hér er um að ræða. Það var aðallega það sem ég átti við með þessu, því þar veit að er um ýmsa erfiðleika og ýmis ljón á veginum að ræða. En varðandi forvitnisfsp. hv. þm. Karvels Pálmasonar áðan, þar sem hann vildi vita í hverju björgunarstarfsemi hæstv. forsrh. hefði verið fólgin, þá skal ég upplýsa hv. þm. um það að um nokkra hríð höfðu ýmsir fjárhagsörðugleikar háð mjög starfi n., því að af starfi hennar varð ýmis kostnaður, og við vorum í þann veginn að gefast upp á þessu ef þessi kostnaður fengist ekki greiddur, þessi bráðnauðsynlegi kostnaður. Ég var að þakka hæstv. forsrh. fyrir að hafa snarlega kippt þessu atriði í lag og séð um að n. gæti haldið áfram störfum greitt þann kostnað, sem þegar var á fallinn, og þann kostnað, sem af störfum n. frekar leiddi.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. iðnrh. á þskj. 519 um rafdreifikerfi í sveitum, svo hljóðandi: „1. Hefur ríkisstj. áform um endurbyggingu rafdreifikerfis í sveitum landsins til að gera mögulega rafhitun húsa? 2. Ef svo er: a) hefur áætlun verið gerð um þessa framkvæmd, b) hver er áætlaður kostnaður, e) hvenær er áætlað að framkvæmdum ljúki?“ Þessi fsp. skýrir síg nú held ég sjálf að mestu leyti, en um ástæður til hennar er það að segja að nú að undanförnu hefur verið mikið talað um að nýta innlenda orkugjafa til húshitunar, og þá kemur tvennt til greina: hitaveitur eða rafhitun. Það er svo með sveitirnar að þær eru að langmestu leyti á þeim svæðum sem heyra undir rafhitun, og þá vaknar sú spurning, hvort rafdreifikerfin þoll þá auknu raforkunotkun sem því er samfara. Skv. upplýsingum frá starfsmönnum Rafmagnveitna ríkisins mundi þurfa u.þ.b. 1 mw. á hver 100 hús í rafhitun, og þá sést að þarna er um verulega orkunotkun að ræða. Auk þess má búast við aukinni orkunotkun að öðru leyti. T.d. er af leiðbeinendum í landbúnaði lögð aukin áhersla á súgþurrkun sem knúin er þá að sjálfsögðu af raforku, auk ýmissar iðnaðaruppbyggingar. Þó að ég takmarki þessa fsp. víð sveitirnar er þetta að sjálfsögðu mál sem snertir þéttbýlisstaðina ekki síður því dreifikerfi þessara aðila eru að miklu leyti samtengd. Til þess að taka dæmi af handahófi fór ég að spyrjast fyrir um þetta hvað snertir mitt byggðarlag, Húnavatnssýslu. Þá kom í ljós að flutningslínan frá Laxárvatnsvirkjun við Blönduós og vestur um Húnavatnssýslur til Hvammstanga væri fullnýtt eins og er, og sama var að segja um flutningslínu til Skagastrandar, hún væri fullnýtt líka, og væri hægt að bjarga því máli við með spennustillingu í 4–5 ár, en þá sé fyrirsjáanleg endurbygging sem væri mjög mikið fyrirtæki. Nú hygg ég að t.d. Skagaströnd sé á því svæði sem sennilegt væri að þyrfti að nota rafhitun. Mér er ekki kunnugt um að áætlanir séu þar fyrir hendi um hitaveitu. Þó get ég að sjálfsögðu ekki um það sagt. Þetta eru í stuttu máli þær ástæður sem lágu til þessarar fsp., að spyrjast fyrir um hvort áætlanir hefðu verið gerðar um þessa hluti.



Herra forseti. Húshitunarmálin hafa verið mjög til athugunar að undanförnu og munu allir sammála um að að því skuli stefnt að allir landsmenn geti hitað hús sín með innlendum orkugjöfum. Þar kemur tvennt til greina: Annars vegar hitaveitur, hins vegar rafhitun. Raunar kemur blönduð leið einnig til greina og skal ég ekki fara frekar út Í það hér, en þar sem nokkurt heitt vatn kann að finnast, en ekki nægilegt, getur komið til greina að hafa blönduð kerfi. Varðandi hitun húsa með jarðhita hefur orðið mikil breyting nú á skömmum tíma. Fyrir réttum tveim árum var lögð fram á Alþ. álitsgerð um nýtingu innlendra orkugjafa og var talið í þeirri grg. að um það bil 65% landsmanna mundu geta á næstu árum fengið upphitun með jarðvarma. Síðan hefur það gerst að með auknum rannsóknum, jarðhitaleit og könnun, auknum borkosti og borunum hafa þessar horfur vænkast svo mjög að nú má telja víst að a.m.k. 80% landsmanna, e.t.v. meira, muni á næstu árum geta notið hitaveitna í stað 65% sem áætlað var fyrir tveim árum. Ég nefni þetta atriði hér fyrst af ýmsum ástæðum. Í fyrsta lagi vegna þess að jarðvarminn er ódýrasta aðferðin til húshitunar, ódýrast fyrir notendur, sparar gjaldeyri í stórum stíl og hefur margvíslega kosti. En því víðar sem hægt yrði að nýta jarðhitann til húshitunar, að sama skapi dregur úr þörfinni fyrir rafhitun og það dreifikerfi sem nauðsynlegt er hennar vegna. Hins vegar er ljóst að allvíða í landinu hagar svo til að ekki er hægt að vænta upphitunar með jarðvarma, og eins og hv. fyrirspyrjandi gat um á þetta auðvitað sérstaklega víð um sveitir og strjálbýli, þannig að í sveitum verður að mjög verulegu leyti að gera ráð fyrir rafhitun húsa. Nú hefur um mörg undanfarin ár verið unnið að því að tengja sveitabýli landsins við samveitur. Í því skyni hafa verið veittar verulegar fjárhæðir árlega, og nú er svo komið að flest býli, sem eru ekki mjög afskekkt, hafa verið tengd samveitu. Hér er um kostnaðarsamt og oft erfitt verkefni að ræða. Þessi tenging hefur víða verið af vanefnum gerð vegna þess að kostað hefur verið kapps um að tengja sem flest býli. Auk þess er svo komið að þær tengingar, sem fyrst voru gerðar í sambandi við rafveitur sveitanna, eru nú orðnar of veikar vegna þess að þá var ekki gert ráð fyrir jafnmikilli aukningu raforkunotkunar og raun hefur á orðið. Framhald rafvæðingar strjálbýlisins er tvíþætt: annars vegar rafvæðing þeirra býla sem ekki hafa enn verið tengd samveitum, hins vegar er styrking núverandi dreifikerfis sem víða er of veikt til að taka við vaxandi orkuflutningi. Iðnrn. og orkuráð hafa haft þessi mál til athugunar og verið rækilega um þau rætt. Fyrir rösku ári, eða í aprílmánuði 1975, var ákveðið eftir ítarlegar umr. í orkuráði og rn. að fela Rafmagnsveitum ríkisins að gera heildaráætlun fyrir allt landið um þær framkvæmdir sem gera þyrfti og nauðsynlegar teljast til styrkingar sveitakerfinu vegna fyrirhugaðrar hitunar húsa með rafmagni. Rafmagnsveitur ríkisins hafa unnið að þessari áætlunargerð. Henni er ekki lokið, en samkv. lauslegri frumáætlun frá Rafmagnsveitunum um umfang þessa verkefnis er talið að þurfi að verja um 1000 millj. kr. til þess að dreifikerfið geti annast flutning orku til húsahitunar. Ég vil taka fram að þetta eru bráðabirgðatölur og þessari rannsókn er engan vegna veginn lokið. Úr Orkusjóði hefur verið veitt nokkurt fé bæði til þessara rannsókna og byrjunarframkvæmda. Þannig standa þessi mál, og það er ekki unnt að segja fyrir um tímamörk fyrr en heildaráætlun hefur verið gerð. Er ljóst að þar er annars vegar um mjög viðamikið og veigamikið verkefni að ræða, en um leið mjög aðkallandi. Strax þegar þessi áætlun, sem Rafmagnsveitum ríkisins var falið að gera á s.l. ári, liggur fyrir kemur til ákvörðunar bæði hvernig afla skuli fjár til þessarar styrkingar dreifikerfisins og hve langan tíma skuli ætla til þessara framkvæmda.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. svör hans við fyrirspurnum mínum, og ég fagna því, sem fram kom í máli hans, að Rafmagnsveitur ríkisins vinni að áætlunum um þessi mál. Eins og kom fram í máli ráðh. er hér um bæði tímafrekt verk og kostnaðarsamt að ræða. Því er nauðsyn að gerðar séu nákvæmar áætlanir um þetta verk þannig að sem skipulegast verði að því unnið. Það er eðlilegt að á undanförnum árum og áratugum, þegar lagt var kapp á að hraða dreifingu rafmagns um byggðirnar eða raflýsingu sveitanna, eins og það var kallað, og þá að sjálfsögðu miðað við þá orkuþörf og þau viðhorf sem þá voru fyrir hendi, að það hafi veríð nokkuð á kostnað styrkleika þessara lína. En ég vil leggja áherslu á mikilvægi þess að framkvæmdum þessum við dreifikerfi raforku verði hraðað. Þetta er eitt af mikilsverðustu málum dreifbýlisins, bæði þéttbýlis og sveita, bæði hvað varðar húshitun og iðnaðaruppbyggingu, að þessi mál séu í góðu horfi. Með tilliti til aukinnar raforkuframleiðslu á næstu árum verður þessi þörf enn brýnni því það kemur að sjálfsögðu ekki að gagni að framleiða aukna raforku ef ekki er hægt að dreifa henni til þeirra staða þar sem notkun verður fyrir hendi. Ég vil því hvetja hæstv. ríkisstj. og Alþ. til að taka þessi mál föstum tökum og vinna markvisst að þeim á næstu árum.