Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Um klukkan hálffjögur í dag fer fram umræða utan dagskrár um niðurstöður nýrrar könnunar um launamun kynjanna. Málshefjandi er hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir. Hæstv. félagsmálaráðherra Magnús Stefánsson verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Frú forseti. Ég óska eftir því að taka til máls undir liðnum Athugasemdir um störf þingsins í framhaldi af frétt sem ég heyrði í Ríkisútvarpinu í gær klukkan sex. Þar var sagt frá því að hæstv. iðnaðarráðherra Jón Sigurðsson hefði kynnt í ríkisstjórn tvö frumvörp um eignarhald orkufyrirtækja, annars vegar um að eignarhaldið færðist frá iðnaðarráðherra til fjármálaráðherra sem er gott mál og er samkeppnisvænt í því umhverfi sem þessi fyrirtæki starfa. En hitt frumvarpið snýr að því að samhliða frumvarpinu um breytingar á Landsvirkjun flytur hæstv. iðnaðarráðherra annað frumvarp sem felur meðal annars í sér að Orkubú Vestfjarða og Rarik hf. sem bæði eru að öllu leyti í eigu ríkisins verði lögð til Landsvirkjunar sem viðbótareigendaframlag ríkissjóðs. Ég kveð mér hljóðs í framhaldi af því að þann 1. nóvember, fyrir viku síðan, urðu umræður um kaup ríkisins á hlut borgarinnar og Akureyrar í Landsvirkjun og þar var hæstv. iðnaðarráðherra spurður að því beint af þeim sem hér stendur hvort það kæmi til greina eða hvort það væri ætlan hæstv. ráðherra að renna Rarik og Orkubúi Vestfjarða inn í Landsvirkjun eftir að ríkið væri orðið einn eigandi og stækka þar með Landsvirkjun enn frekar. Hæstv. ráðherra svaraði í seinni ræðu sinni og sagði, með leyfi forseta: „Ekki liggja fyrir á þessu stigi neinar niðurstöður um frekari skipulagsbreytingar sem snerta Rarik eða Orkubú Vestfjarða.“ Ég taldi, frú forseti, að með þessu væri hæstv. iðnaðarráðherra að svara beint spurningu minni og væri að segja okkur hér að ekki stæði til að renna Rarik eða Orkubúi Vestfjarða inn í Landsvirkjun. Það er ekki hægt að skilja þessi orð hæstv. ráðherra öðruvísi. Viku seinna kynnir hæstv. ráðherra í ríkisstjórn það frumvarp sem ég talaði um áðan um að þessi fyrirtæki tvö renni til Landsvirkjunar væntanlega til að styrkja eiginfjárstöðu Landsvirkjunar vegna þess að lánskjör séu að versna. En ég verð að spyrja hæstv. ráðherra: Er þessi ákvörðun um að renna þessum fyrirtækjum inn í Landsvirkjun tekin í flýti eða hasti eða var hæstv. ráðherra einfaldlega að segja okkur ósatt hér fyrir viku?

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessa fyrirspurn. Það sem lá í mínum orðum var að það var ekki í ráði og er ekki í ráði í tengslum við þessar eignabreytingar að sameina Rarik, Orkubú Vestfjarða og Landsvirkjun í þeim skilningi að Rarik verði ekki áfram sérstakt hlutafélag. Það hefur ekki verið ákveðið. Rarik annast rafkorkusölu á Suðurlandi, Austurlandi, Vesturlandi, hlutum Norðurlands. Þessi verkefni eru óbreytt og verða í höndum Rariks. Það var áður búið að taka ákvörðun um að sala raforku í smásölu færi í sérstakt sölufyrirtæki. Hins vegar fer eignarhlutur ríkisins við þessa breytingu eða við þessi frumvörp sem lýst var í gær í gegnum Landsvirkjun en það er ekki um það að ræða að hlutafélagið Rarik verði sameinað Landsvirkjun.

Forseti. Hæstv. iðnaðarráðherra er kannski ekki mjög vanur að svara fyrirspurnum þingmanna á þinginu. En það er samt eitt af helstu hlutverkum ráðherra, handhafa framkvæmdarvaldsins, að upplýsa löggjafann, Alþingi, þar sem sitja menn kjörnir af fólkinu í landinu um það sem alþingismenn vilja vita. Svarið sem hæstv. iðnaðarráðherra Jón Sigurðsson gaf hér 1. nóvember, fyrir viku, var klárlega þannig að ekki ætti að breyta tengslum ríkisins við þau tvö fyrirtæki sem spurt var um. Ráðherra sagði ekki satt miðvikudaginn 1. nóvember hér í þinginu. Það er hörmulegt. Það er vont fyrir ráðherrann. Verst fyrir hann er það að fyrst hann sagði ekki satt um þetta atriði hljóta menn að efast um að hann hafi sagt satt um önnur atriði. Það er alvarlegt vegna þess að ráðherrann lýsti því hér yfir að þrátt fyrir ákvæði um hugsanlega endursölu Landsvirkjunar þá stæði ekki til af hans hálfu þessa sjö mánuði sem hann á eftir að sitja í sínum stól  Þess vegna hlýtur maður að spyrja nú, forseti, sama hæstv. iðnaðarráðherrann, aftur þessarar spurningar: Þarf líka að leggja þann skilning í það svar sem hann gaf hér um einkavæðingu á Landsvirkjun að einhver vafi leiki á?

Virðulegi forseti. Hér er tekið upp mjög sérstakt mál. Vakin hefur verið athygli á hvað kom fram í svari hæstv. ráðherra hér fyrir um viku síðan og svo því sem boðað var á blaðamannafundi í gær varðandi Rarik, Orkubú Vestfjarða og Landsvirkjun. Auðvitað er, virðulegi forseti, þarna verið að láta Landsvirkjun eignast þessi fyrirtæki til þess að lappa upp á fjárhaginn. En það sem meira er um vert er að þegar maður hugsar til fyrirrennara hæstv. ráðherra, fyrrverandi iðnaðarráðherra Valgerðar Sverrisdóttur, þá hefur maður mestar áhyggjur af því sem gerist í iðnaðarráðuneytinu og gert er þar og ráðherrar koma með hingað stundum inn í þingið. Er ég þá að minna á ýmis axarsköft fyrrverandi iðnaðarráðherra. Hún hefur þó mátt eiga það að hún hefur yfirleitt komið á eftir og beðist afsökunar á orðum sínum og rangtúlkunum. Nægir þar til dæmis að nefna nýjasta dæmið, frumvarpið um jarðefni og auðlindir í jörðu. Hérna kemur þetta svo núna og er töluvert á skjön við það sem hæstv. ráðherra hefur áður sagt. Það kemur líka fram í þessu fréttaviðtali að ráðherrann segir að gera megi ráð fyrir að með þessu fyrirkomulagi megi ná fram margvíslegri hagræðingu í rekstri fyrirtækjanna þriggja sem sameiginlega verða yfirgnæfandi stærsta orkufyrirtæki landsins. Þau eru sannarlega rétt þessi síðustu orð og vafalaust má ná fram hagræðingu í rekstri fyrirtækjanna. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. iðnaðarráðherra: Hvað á nú að gera í sambandi Rarik og Orkubú Vestfjarða? Eru kannski einhverjar uppsagnir og lokanir á starfsstöðvum þessara stofnana í bígerð? Er kannski líka, virðulegi forseti, hæstv. iðnaðarráðherra og iðnaðarráðuneytið búin að gleyma því að hann fer líka með málefni landsbyggðarinnar og byggðanna?

Virðulegi forseti. Þegar við settum á Alþingi nýja löggjöf um orkumarkaðinn var ákveðið að stíga það skref að taka upp samkeppni á framleiðslustigi. Til þess að það megi verða að veruleika er nauðsynlegt að ríkisvaldið beiti sér fyrir því að starfandi séu nokkur fyrirtæki á því sviði að afla orku, framleiða og selja. Því er ákaflega óheppileg þróun að ríkisvaldið skuli hafa markað þá stefnu að sameina öll fyrirtæki í þess eigu á þessu sviði í eitt fyrirtæki og því miður er þegar búið að stíga það skref að taka allar eigur úr Orkubúinu og Rarik og færa í skjól Landsvirkjunar. Það hefði verið miklu heppilegra ef ríkissjóður hefði stutt Landsvirkjun beint vegna framkvæmdanna austur á landi og farið inn á þá braut sem nýja löggjöfin markar að styrkja fyrirtæki annars staðar á landinu eins og í Norðvesturkjördæmi til þess að standa að framþróun í atvinnulífi á þeim svæðum í skjóli öflugs eigin fjár og þess styrks sem það veitir. Ég vænti þess og vona að hæstv. ríkisstjórn sjái að sér í þessum málum og snúi af þeirri braut sem mörkuð var á sínum tíma og komi til þeirra sjónarmiða sem ég tala fyrir í þessum efnum.

Frú forseti. Mér kemur í rauninni ekkert á óvart í þessum efnum frá Framsóknarflokknum eða þessari einkavæðingarríkisstjórn. Enn dregur Framsókn hér  Ég tek að vísu undir orð hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar að það væri þá lánið meira ef ríkisstjórnin afturkallaði þegar í stað þessar hugmyndir sínar í staðinn fyrir að leggja það á alla landsmenn núna að taka á sig stóriðjukostnaðinn. Vestfirðingar verða að leggja Orkubú Vestfjarða inn til þess að standa undir stóriðjuskuldum Landsvirkjunar. Rarik, sem er byggt upp af sveitarfélögum og notendum vítt og breitt um landið, verður núna að leggja sitt fyrirtæki líka inn í Landsvirkjun til þess að bera stóriðjutollinn þar. Allt er þetta síðan gert til að undirbúa frekari einkavæðingu í geiranum. Það á ekki að efla samkeppni. Nei, það á að undirbúa fyrirtækið til að vera seljanlegra, Landsvirkjun. Það á leggja samfélagslegar eignir eins og Rarik og Orkubú Vestfjarða inn í Landsvirkjun til þess að hún verði seljanlegri. Allt er það gert í nafni einkavæðingar og markaðsvæðingar sem Framsóknarflokkurinn hefur stutt og dregið vagninn svo dyggilega í þessari ríkisstjórn. 

Virðulegur forseti. Þegar ég kom upp um störf þingsins vegna kaupanna á Landsvirkjun sagði hæstv. viðskiptaráðherra að ekki væri nein niðurstaða um að sameina þau fyrirtæki sem hér um ræðir. Nú upplýsir hann okkur um að Rafmagnsveiturnar og Orkubúið verði dótturfélag Landsvirkjunar í 100% eigu hennar. Hygg ég að viðskiptaráðherra sé þá eini maðurinn á Íslandi sem skilur það ekki sem sameiningu fyrirtækja þegar eitt fyrirtæki eignast annað fyrirtæki að fullu. Við hljótum í þinginu að líta einfaldlega á þetta sem byrjendamistök hjá hæstv. iðnaðarráðherra. Hann hlýtur auðvitað að biðjast velvirðingar á þessum leiða misskilningi. En við hljótum að spyrja hann á hvaða vegferð ríkisvaldið sé hvað samkeppnissjónarmið varðar þegar það stendur í þessu, þ.e. að búa til þennan ríkisrisa á raforkumarkaðnum. Þegar okkur berast fréttir af því að ríkið sé orðið langstærsti aðilinn í hugbúnaðargerð, þegar við fréttum að Íslandspóstur sé að kaupa sig inn í prentiðnaðinn þá hljótum við að spyrja hvort hér eigi að búa til drottnandi einokunarrisa á raforkumarkaðnum eða hvort ráðherrann telji nauðsynlegt að hafa eitthvert jafnræði á þessum markaði þar sem menn sækja hver í kapp við annan um virkjunarleyfi. Við hljótum líka að spyrja hvort fjárhagur Landsvirkjunar sé svo erfiður að nauðsynlegt sé að sameina þessi tvö fyrirtæki inn í Landsvirkjun þannig að Landsvirkjun geti staðið undir þeim lántökum sem hún þarf að ráðast í eða hvað knýi fram þessa sameiningu sem helst mátti skilja á hæstv. ráðherra í síðustu viku að væri alls ekki á dagskránni. Við hljótum að spyrja hvort jafnlítið sé að marka yfirlýsingu viðskiptaráðherra um 

Virðulegi forseti. Það er stundum þannig að þegar menn taka til máls undir liðnum um störf þingsins koma þeir í röðum og ræða svo eitthvað allt annað en málshefjandi ræddi. Ég held að það sé allt í lagi og geri engar athugasemdir við það. Sú hefur orðið raunin núna. Ég held að það sé í það minnsta ekki nein ástæða til að hafa langar umræður um það hvort dótturfyrirtæki sé það sama og að sameina fyrirtæki. Í það minnsta hafa menn fram til þessa oft sameinast dótturfyrirtækjum og talað um það sem sérstakan gjörning enda liggur alveg fyrir að þegar menn fara út í slíkt er um sameiningu að ræða. Í þessu tilfelli hér er um það að ræða að viðkomandi fyrirtæki, Rarik og Orkuveita Vestfjarða, verða þá dótturfyrirtæki Landsvirkjunar. Hvað sem því líður held ég að það sé ágætt að ræða þessi mál, orkumálin, og hvernig við komum á samkeppni í orkugeiranum. Það er markmið í sjálfu sér. Sömuleiðis held ég að það væri mjög æskilegt að menn mundu ræða hér hluti sem oft fljúga, eins og kom fram hjá hv. þm. Jóni Bjarnasyni, yfirlýsingar um að almenningur greiði fyrir stóriðjukostnaðinn. Nú getum við haft allar skoðanir á því hvort nóg sé komið af stóriðjuuppbyggingu og hvað menn eiga að gera varðandi uppbyggingu á slíku en það verður ekki rétt, sama hversu oft sem menn segja það, þegar menn halda því fram að almenningur greiði fyrir einhverja stóriðjuuppbyggingu í orkuverum. Það er bara alrangt. Þess vegna eiga menn ekki að fara þá leið. Hins vegar getur vel verið að menn eigi að skoða hvort nóg sé komið af stóriðju og öðru slíku. Það er allt annað mál. En menn eiga ekki að gera hið ósanna sannað með því að segja það nógu oft, eins og manni finnst sumir þingmenn reyna að gera.

Frú forseti. Maður veltir fyrir sér hversu langt hæstv. iðnaðarráðherra ætli að ganga í orðhengilshætti í þinginu. Hversu langt á að ganga í orðhengilshætti til að komast hjá því að svara beinum spurningum með beinum svörum? Það var með vilja gert í umræðunni fyrir viku að ég notaði ekki orðið sameining. Það var með vilja gert að ég spurði hvort það kæmi til greina eða hvort það væri ætlun ráðherrans að renna Rarik og Orkubúi Vestfjarða inn í Landsvirkjun. Hæstv. ráðherra svaraði því til að ekki stæðu til neinar skipulagsbreytingar á þessum fyrirtækjum. Ég spyr aftur hæstv. ráðherra: Var hann vísvitandi að komast hjá því að svara beinni spurningu með beinu svari vegna þess að það passaði ekki fyrir formann Framsóknarflokksins á þeim tíma að segja satt í þinginu? Eða: Hvað gekk hæstv. ráðherra til þegar hann svaraði með þessum hætti? Ætla menn virkilega að fara að hártoga það hér í umræðunni hvað sé sameining fyrirtækja og hvað sé ekki sameining fyrirtækja? Þegar tvö fyrirtæki eru lögð alfarið inn í fyrirtækið Landsvirkjun - bætast þar við efnahaginn, Landsvirkjun hefur algjörlega yfir þessum tveimur fyrirtækjum að segja og það er gefið til kynna í viðræðum við fréttamenn að þetta muni hafa hagræðingu og samlegðaráhrif í för með sér í rekstri fyrirtækjanna allra - ætlar hæstv. ráðherra virkilega að koma hér til okkar á Alþingi og segja okkur að ekki sé verið að renna Rarik og Orkubúi Vestfjarða inn í Landsvirkjun? Hvernig í ósköpunum ætlar svo hæstv. viðskiptaráðherra að samrýma þennan gjörning samkeppnissjónarmiðum? Hvernig í ósköpunum ætlar hæstv. viðskiptaráðherra að útskýra það að með því að renna þessu saman og reka þetta saman, eins og á að gera samkvæmt fréttatilkynningu, verði hagsmunum samkeppni betur þjónað? Ja, framsóknarmennskan er oft skrýtin, frú forseti.

Frú forseti. Mig langar að blanda mér í þessa umræðu um frammistöðu ríkisstjórnarinnar í þessum raforkumálum. Ég tel að þessar æfingar hæstv. ríkisstjórnar séu dæmigerðar fyrir geðþóttavinnubrögðin, baktjaldaákvarðanirnar sem hafa einkennt meðferð þessara mála í langan tíma. Má ég minna á það að þegar sveitarfélögin á Vestfjörðum voru neydd til að láta Orkubúið af hendi voru þeim gefin fyrirheit um að Orkubúið yrði rekið áfram sem sjálfstæð eining, að umsvif þess mundu ekki minnka í fjórðungnum og að það gæti áfram sem sjálfstætt fyrirtæki beitt afli sínu á því svæði þótt eignarhaldið breyttist frá því að vera sveitarfélaganna yfir til ríkisins. Einhvern tíma var fyrrverandi iðnaðarráðherra með yfirlýsingar um að flytja Rarik norður til Akureyrar. Hann lofaði Akureyringum höfuðstöðvum Rariks og lagði málin þannig upp að til greina kæmi að endurskipuleggja hina opinberu eign í orkumálum þannig að til gæti orðið landshluta- eða svæðisfyrirtæki. Hvar eru nú þessi loforð og fyrirheit gagnvart Vestfirðingum eða Norðlendingum? Standast ekki einu sinni orð ráðherrans hér frá því fyrir viku síðan eða hvað það nú er? Auðvitað hefur legið í loftinu að það ætti að lappa upp á fjárhag Landsvirkjunar með því að láta Orkubúið og Rarik með 10–12 milljarða í eigin fé renna þangað inn og þann aðgang að notendum, viðskiptavinum, sem það felur í sér til þess að rétta af Landsvirkjun eins og henni er nú komið. Hún minnir helst á gamlan síldarbát, drekkhlaðinn á nösunum með brimgarðinn fram undan. Búið er að hlaða hana þannig af skuldum vegna þeirra fjárfestinga sem hún hefur staðið í. Kostulegast er þetta þó auðvitað í ljósi þess að ríkisstjórnin barði hér í gegn fullgildingu á orkutilskipun Evrópusambandsins sem gengur út á það að búa til virkan samkeppnismarkað í raforkumálum. Er það þá aðferðin að safna þessu öllu saman í eina einingu, framleiðslu, dreifingu og sölu á raforku, þannig að til verði algerlega 

Hæstv. forseti. Hér hefur orðið nokkuð mikil orðbólga, stór orð notuð af vafasömu tilefni  Ég endurtek einfaldlega: Það er ekki formleg sameining. Það er ekki sameining þessara fyrirtækja. Þau eru eftir sem áður sérstök hlutafélög með sérstökum samþykktum en hins vegar er eignarfyrirkomulagi ríkissjóðs fyrir komið með nýjum hætti.

Frú forseti. Svæðisstöðvar Ríkisútvarpsins hafa mikilsverðu hlutverki að gegna vítt og breitt um landið, þ.e. bæði á Vestfjörðum, Norðurlandi, Austfjörðum og Suðurlandi. Sú starfsemi þeirra hefur verið að þróast og er með miklum myndarbrag þó að auðvitað megi auka starfsemi þeirra og láta þær taka meiri þátt í starfsemi Ríkisútvarpsins og öðru slíku. Þegar þingmenn fara um kjördæmi sitt kemur fólk að máli við þá og ræðir hin ýmsu mál viðkomandi svæðis. Þannig var það fyrir nokkru síðan að nokkrir aðilar á Austurlandi færðu í tal við mig hvernig stæði á því að svæðisútvarpið á Austurlandi fengi ekki að útvarpa fréttum sínum og dagskrárliðum alla virka daga vikunnar. Á þessu svæði, hjá svæðisútvarpinu á Austurlandi, eru ekki útsendingar á mánudögum. Aðeins á þriðjudögum, miðvikudögum, fimmtudögum og föstudögum á tímabilinu 17.25–18 þegar útvarpað er fréttum, auglýsingum og öðru dægurmálaefni. Spurning mín til hæstv. menntamálaráðherra er á þá leið hvort uppi séu áform um að sent verði út og sagðar fréttir alla virka daga hjá svæðisútvarpinu á Austurlandi. Ég tel að það sé tiltölulega auðvelt að gera þetta vegna þess að það hafi ekki mikinn kostnaðarauka í för með sér þar sem auðvitað koma auglýsingatekjur á móti. Hjá svæðisútvarpinu á Austurlandi starfa nú þrír fréttamenn í 100% starfi, og einn starfsmaður í 50% starfi við auglýsingasöfnun eða auglýsingagerð, sem sagt þrjú og hálft stöðugildi. Það eru verktakar sem vinna að hljóð- og myndupptökum sem eru svo notaðar m.a. í sjónvarp allra landsmanna, ríkissjónvarpið. Virðulegi forseti. Ég sagði áðan að svæðisstöðvarnar gegndu mikilvægu hlutverki, alveg eins og Ríkisútvarpið í heild sinni. Í raun og veru má segja að Ríkisútvarpið á landsvísu segi okkur oft svæðisfréttir af höfuðborgarsvæðinu. Mér er t.d. minnisstætt að fréttatímar útvarpsins voru mjög lengi undirlagðir af því hvort leyfa ætti að strætisvagnar í Reykjavík keyrðu upp og niður Hverfisgötuna eða bara í aðra áttina. Þetta eru hinar hefðbundnu svæðisfréttir en þær eru miklu meiri á höfuðborgarsvæðinu en annars staðar. Virðulegi forseti. Ég hef áður spurt hæstv. menntamálaráðherra út í þetta. Það var um það hvort fréttir svæðisstöðvanna yrðu aðgengilegar á netinu. Sú fyrirspurn bar þann árangur að hæstv. menntamálaráðherra sagði að nú væri búið að ákveða þetta. Ég vænti því þess, virðulegi forseti, að hæstv. menntamálaráðherra komi í ræðustól 

Frú forseti. Ég vil í upphafi svars mín til hv. þm. Kristjáns Möllers taka undir með honum að svæðisstöðvarnar um land allt eru mikilvægur liður í þjónustuhlutverki Ríkisútvarpsins og uppfylla m.a. þær kröfur sem við gerum til Ríkisútvarpsins varðandi það hlutverk sem fellur undir almannaþjónustuna. Hv. þingmaður spyr mig eftirfarandi spurningar: Eru uppi áform um að sent verði út og sagðar fréttir alla virka daga hjá svæðisútvarpinu á Austurlandi? Ríkisútvarpið hefur upplýst að svæðisútvarp Ríkisútvarpsins á Norðurlandi sé nú sent út alla virka daga og m.a. aðgengilegar fréttir á netinu, eins og menn vita, og fullur áhugi sé fyrir því að svo verði einnig gert í öðrum landshlutum, þar á meðal hjá svæðisútvarpinu á Austurlandi. Þetta hefur þegar verið rætt innan Ríkisútvarpsins enda það að sjálfsögðu liður í því að geta veitt enn betri þjónustu. Að sögn Ríkisútvarpsins verða hins vegar ákvarðanir í þessa átt fyrst teknar þegar ljóst verður hvert framtíðarrekstrarform Ríkisútvarpsins í heild verður. Ég tel mikilvægt að benda á í þessu sambandi að í drögum að samningi um útvarpsþjónustu í almannaþágu sem er fylgiskjal með frumvarpi til laga um breytingu á rekstrarformi Ríkisútvarpsins er sérstaklega kveðið á um það í 3. gr. samningsins að Ríkisútvarpið skuli bjóða upp á svæðisbundnar útsendingar á efni, þar með taldar fréttir, til að þjóna betur íbúum á landinu öllu. Það er því skýr og mikill vilji, bæði af hálfu RÚV og stjórnvalda, að fjölbreytt og öflugt svæðisútvarp sé og verði hluti af almannaþjónustuhlutverki Ríkisútvarpsins. Í þessu tilfelli, hæstv. forseti, tel ég rétt að hv. þm. Kristján Möller styðji það frumvarp sem við höfum rætt hér lengi, mikið og vel sem er að breyta Ríkisútvarpinu í ohf.

Hæstv. forseti. Ég held að það sé öllum ljóst hversu mikilvægar svæðisstöðvarnar eru hverjum fjórðungi og þetta sé þjónusta ekki eingöngu fyrir viðkomandi svæði heldur eru þetta stöðvar sem geta unnið og styrkt Ríkisútvarpið miklu meira en gert er í dag. Hæstv. forseti. Ég tel það algerlega óásættanlegt ef það á að bíða með allar frekari úrbætur og þjónustu við landsmenn, við svæðisstöðvarnar eftir afgreiðslu nýs frumvarps um Ríkisútvarpið og eftir að það verður gert að ohf. Ef sterkur vilji er til að bæta almannaþjónustuna, þá er hægt að gera það núna. Það eru möguleikar, það er vilji og það er hægt, við höfum starfsfólk, við höfum hæfa einstaklinga til að taka þetta að sér á svæðisstöðvunum og það er ekki neitt í vegi fyrir því að efla svæðisútvörpin og útvarpa alla virka daga. Það þarf ekki að bíða eftir ohf.

Frú forseti. Það er vægt til orða tekið afar sérkennilegur málflutningur að ekki sé hægt að taka neinar ákvarðanir hjá Ríkisútvarpinu fyrr en búið er að ákveða hvert rekstrarformið verður til framtíðar. Við höfum heyrt þennan söng allt of lengi. Það segir okkur að afar brýnt er, og ég er að því leytinu til sammála hæstv. ráðherra, að við afgreiðum það frumvarp sem fyrst þannig að því óvissuástandi linni sem allra fyrst. En það þarf ekkert ohf. til að taka ákvarðun sem þessa og sýnir í raun hversu röksemdafærslan er komin langt út fyrir þau eðlilegu mörk sem hægt er að gera til slíkrar röksemdafærslu. Ég vildi nota þetta tækifæri til að vekja athygli á því eins og fram hefur komið að svæðisútvarpið á Austurlandi útvarpar aðeins fjóra daga vikunnar, en það hefur margoft komið fram hjá starfsmönnum þar að það er allt of skammur tími vegna þess að efnið er miklu meira sem þeir raunverulega hafa tilbúið til útsendingar. En það eru aðrir þættir líka hjá svæðisútvarpinu á Austurlandi sem vert er að vekja athygli á vegna þess að þar er húsnæði mjög stórt og rúmt og þar væri hægt að efla mjög mikið ýmsa aðra starfsemi Ríkisútvarpsins, margs konar dagskrárgerð. Þetta hefur raunverulega oft verið sagt en því miður aldrei orðið að veruleika.

Frú forseti. Hér er spurt um hvort eigi að senda út og segja fréttir alla virka daga hjá svæðisútvarpinu á Austurlandi. Á Suðurnesjum brennur aftur á móti spurningin: Á ekki að taka upp útsendingar svæðisútvarps á Suðurnesjum? Það eru tæp tvö ár síðan ég spurði hæstv. ráðherra um þetta og fékk lítil svör um að til stæði að reka svæðisútvarp á Suðurnesjum. Því vil ég spyrja að því aftur vegna þess að svæðisútvarp hefur ekkert að gera með fjarlægð frá Reykjavík. Það er t.d. rekið svæðisútvarp á Selfossi fyrir Suðurland og svæðisútvarp vekur samkennd á svæðum. Það tekur fyrir málefni svæðisins og svæðisbundið efni og því skilur maður ekki alveg hvernig stendur á því að svæðisútvarp Ríkisútvarpsins er bundið ákveðnum svæðum, en þegar önnur svæði og sveitarstjórnarmenn þar leita stíft eftir því við ráðuneyti hæstv. menntamálaráðherra að sett verði upp svæðisútvarp á Suðurnesjum þá er svarið alltaf nei. Mér þætti vænt um ef ráðherra hefði tíma í svari sínu á eftir að svara mér hvort til stendur að setja upp svæðisútvarp á Suðurnesjum eða ekki. Eða hvort hæstv. menntamálaráðuneyti ætlar alls ekki að verða við þeim óskum sem komið hafa frá sveitarstjórnarmönnum á Suðurnesjum þess efnis að þar verði sett upp svæðisútvarp.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir það svar sem gefið hefur verið um að innan Ríkisútvarpsins sé fullur áhugi á því að bæta starfsemi svæðisstöðvanna og auka þar með útsendingartíma þeirra og hafa það alla virka daga, sama hvort það er á Austurlandi eða annars staðar. En ég er allsendis ósammála hæstv. ráðherra um að þessi ákvörðun þurfi endilega að bíða samþykktar eða ekki samþykktar á frumvarpinu um Ríkisútvarpið eða breyta því í ohf. Og þó að komið sé frumvarp frá ráðherra um þetta má ekki setja allt í biðstöðu, það má ekki stoppa alla framför á Ríkisútvarpinu á meðan. Það gæti þá gefið manni tilefni til að hugsa: Bíddu, er þá verið að svelta einhverja til fylgis? ef maður notar svo ljótt orðbragð. Ég tel því að Ríkisútvarpið ætti að gera þetta strax en ekki að bíða. Þetta er viðkomandi svæðum mikilsvert og gott. Nú er það svo, virðulegi forseti, að því miður eru allt of margir burtfluttir einstaklingar frá þessum svæðum. Nú geta þeir hlustað á fréttir að heiman á netinu og gerir maður það oft en jafnframt, eins og kom fram hjá hv. þm. Einari Má Sigurðarsyni, hafa verið uppi áform um að efla svæðisstöðvarnar meira til að vinna dagskrárefni sem ekki hefur gengið eftir og segir mér svo hugur, virðulegi forseti, að það sé vegna fjárskorts. Allt of oft finnst mér ég hafa heyrt það bæði í fyrri störfum mínum og nú í störfum sem þingmaður að þessar svæðisstöðvar geti oft ekki fylgt því eftir, tekið upp fréttatengt efni eða dagskráratriði sem þeir vildu gjarnan gera og þurfa þá að færa sig frá höfuðstöðvum sínum vegna fjárskorts, vegna þess að jafnvel aksturspeningar eða keyrslupeningar viðkomandi stofnunar eru búnir.

Frú forseti. Það er eitt og annað sem hefur komið fram en það er alveg ljóst að ekki hefur verið beðið með neinar úrbætur í málefnum svæðisstöðvanna vegna rekstrarformsins og bendi ég þá m.a. á betri þjónustu varðandi fréttamiðlun og fréttaöflun alls staðar í öllum svæðisútvörpum. En ef við skoðum sögu og þróun svæðisútvarpa, og þekki ég þá sögu ágætlega eftir að hafa unnið á Ríkisútvarpinu, þá kemur þetta hægt, stundum of hægt en það er einmitt lykillinn að því að mínu mati og ég treysti því sem forsvarsmenn Ríkisútvarpsins segja. Þeir hafa trú á því að þeir með öðru rekstrarformi, breyttu rekstrarformi Ríkisútvarpsins, hafa verið með hraðari viðbrögð, skarpari og skýrari hlutverkaframsetningu Ríkisútvarpsins og hafa m.a. farið í það að sinna því almannaþjónustuhlutverki sem svæðisstöðvarnar svo sannarlega eru. Ég átta mig algerlega á því að það verði ekki beðið með frekari þróun eða úrbætur vegna þess eins að breytt rekstrarform Ríkisútvarpsins er ekki komið á hreint. Það er alveg ljóst. Auðvitað verður haldið áfram með þessa þróun. En það er hins vegar líka alveg ljóst af minni hálfu að mörg tækifæri felast í breyttu rekstrarformi Ríkisútvarpsins, m.a. að hlúa að og byggja upp þessa þjónustu úti á landi. Þess vegna segi ég: Það eru tækifæri falin í því að breyta um rekstrarform Ríkisútvarpsins. Ég get líka tekið undir með hv. þm. Einari Má Sigurðarsyni sem kom inn á ágætis staðsetningu og gott rými hjá svæðisstöðinni á Austurlandi. Það væri alveg hægt að hugsa sér betri nýtingu á því rými, m.a. að tengja oftar t.d. suður. Sjálf hef ég tekið þátt í einni útsendingu sem m.a. tengdist fyrstu kynningunni á breyttu rekstrarformi Ríkisútvarpsins en það var einmitt sent út frá svæðisstöðinni á Austurlandi. 
            

Frú forseti. Í sumar þegar fyrir lá að herinn væri að tygja sig af landi brott hófst mikil vinna við það að rýma hús og híbýli á Miðnesheiðinni. Sáu menn fljótt að auðvitað væri hægt að græða einhverja peninga á þessu og sett var upp skransala í gróðurhúsi við Sigtún. Í umræðuþætti í tengslum við þá opnun á nýju fréttastöðinni sem er reyndar hætt núna, NFS, var athyglisvert viðtal við Stefán Pálsson sem er formaður Samtaka herstöðvaandstæðinga. Hann hafði lagt leið sína í gróðurhúsið til að virða fyrir sér skranhaugana og velti vöngum yfir þessari framkvæmd og því hvort nú væri verið að vinna að því hörðum höndum að afmá öll vegsummerki um mörg þúsund manna samfélag á Keflavíkurflugvelli, samfélag sem hafði verið á einhverju óskilgreindu svæði á Miðnesheiðinni á Íslandi en þó ekki hluti af íslensku samfélagi, samfélagi sem hefði haft svo óumræðilega mikil áhrif á menningu okkar og líf um áratugaskeið. Hvort nú ætti bara að selja það sem nýtilegt væri en annað yrði flutt burtu eða því fargað. Þá vöknuðu spurningarnar um hvort yfirvöld safnamála hefðu fengið að fylgjast með þessum flutningum og hvort þjóðminjavörður hefði verið hafður með í ráðum. Frú forseti. Ég leyfi mér að gera vangaveltur formanns Samtaka herstöðvaandstæðinga að mínum og tel eðlilegt að spyrja hæstv. menntamálaráðherra hvort einhver varðveislustefna sé til í tengslum við þessa flutninga eða hvort safnafólk hafi fengið að róta í ruslinu sem eftir var þegar flutningamenn og sölumenn hersins höfðu lokið sér af. Rétt er að minnast þess að í ársbyrjun árið 2003 þegar herinn flutti úr radarstöðinni á Stokksnesi var hafist handa við að rífa mannvirkin áður en menn áttuðu sig á að þarna gæti verið um einhvers konar menningarleg verðmæti að ræða sem nýta mætti til uppbyggilegra hluta í samfélaginu. En þegar menn brugðust við var niðurrifið langt komið, eftir stóðu aðeins tveir skermar og tvær radarkúlur auk einhvers húsakosts. Þá var þess farið á leit af starfsmönnum Menningarmiðstöðvar Hornafjarðar og húsafriðunarnefndar að beðið væri með frekara niðurrif þar til umræða um varðveislu minjanna hefði átt sér stað en því var ekki sinnt og á endanum var allt rifið. Safnafólk í Reykjanesbæ brást við í sumar eins og aðrir um leið og fréttir bárust af þessu niðurrifi og sölunni á varnarliðseignunum og fram komu umleitanir frá safnafólki í Reykjanesbæ varðandi minjarnar á Miðnesheiðinni. Fljótlega víkkaði umræðan og menn fóru að spyrja grundvallarspurninga og beina sjónum að varðveislu á miðlun 20. aldar minja almennt. Það hlýtur að vera brýnt verkefni að móta heildstæða stefnu um slíka varðveislu ef það hefur ekki nú þegar verið gert. Af þessu tilefni, frú forseti, vil ég spyrja hæstv. menntamálaráðherra: 1. Hvaða ráðstafanir voru gerðar til að varðveita minjar um veru Bandaríkjahers á Miðnesheiði áður en hann hvarf af landi brott? 2. Hver er stefna stjórnvalda í varðveislu og miðlun 20. aldar minja?

Frú forseti. Fyrr á þessu ári fól ég þjóðminjaverði að gera mér grein fyrir varðveislu menningarminja um veru varnarliðsins á Miðnesheiði. Matið var unnið m.a. samhliða störfum svonefndrar flugminjanefndar sem ég skipaði í maí sl. til að skoða kosti þess að stofna og starfrækja safn um flugsögu og flugminjar á Íslandi og mun hún skila greinargerð væntanlega innan skamms. Með brotthvarfi varnarliðsins lýkur eins og við vitum meira en 50 ára þætti í sögu landsins sem mikilvægt er að mínu mati að halda til haga og rannsaka. Fjöldi Íslendinga vann í herstöðinni við mjög mismunandi störf og gætti áhrifa hennar því langt utan varnarsvæðisins, m.a. á fjölskyldur og vini starfsmanna auk jaðaráhrifa. Nefna má menningarleg áhrif af ýmsu tagi, t.d. vegna hermannasjónvarps og útvarps sem stór hluti af íslensku þjóðinni hafði m.a. aðgang að. Þá er mannlífið í herstöðinni ekki síður áhugavert og á það jafnt við um innlenda starfsmenn sem bandaríska hermenn. Ýmsar minjar kunna einnig að vera á varnarsvæðinu, fornleifar, hús og önnur mannvirki sem hafa hugsanlegt menningarsögulegt gildi eins og hv. þingmaður kom í inn á. Ganga þarf úr skugga um þetta og gera viðeigandi ráðstafanir. Þegar hafa verið gerðar nokkrar ráðstafanir til að varðveita sögu varnarliðsins. Auk þess stefnumótandi starfs sem flugminjanefndin er að vinna má t.d. nefna að félag um flug- og sögusetur í Reykjanesbæ hefur safnað gripum frá varnarliðinu. Söfnunin er komin á það stig að félagið er farið að svipast um eftir húsnæði og hefur gamalt flugskýli á herstöðvarsvæðinu m.a. verið nefnt í því sambandi. Það er einnig verið að safna saman þeim varnarliðsminjum sem Friðþór Eydal, upplýsingafulltrúi varnarliðsins, hefur safnað í gegnum tíðina. Verið er að kanna hvort gripir og ljósmyndir í eigu ýmissa einkaaðila muni síðan geta runnið til flugminjasafnsins. Utanríkisráðuneytið hefur átt í samskiptum við fornleifanefnd ríkisins um að stofnunin komi að ákvörðunum varðandi skráningu minja frá veru varnarliðsins og mat á því hvaða jarðföstu minjar úr seinni heimsstyrjöldinni og frá kaldastríðsárunum beri að varðveita. Utanríkisráðuneytið hefur einnig afhent fornleifavernd ríkisins gögn varnarliðsins um fornminjar á svæðinu. Málefni fornleifa á hersvæðinu falla ekki undir samningana við Bandaríkjamenn og hefur Ísland því að fullu tekið við þeim svæðum sem um ræðir. Varnarmálaskrifstofa utanríkisráðuneytisins tryggði í samráðsferli með varnarliðinu að teknir voru saman munir og gögn varnarliðsins sem kynnu að hafa sögulegt gildi fyrir íslenskt samfélag. Þeim munum var fyrir komið á varnarsvæðinu og unnið er að framtíðarráðstöfun þeirra í samráði við flug- og sögusetrið. Einnig er unnið að því að tryggja að Ísland fengi Phantom orrustuþotu til varðveislu og verður samningur um það undirritaður á næstunni. Vélin er sýningargripur sem hefur staðið úti um nokkur ár og er aðeins skelin eða ytra byrðið eftir og er vel við haldið. Greinargerð þjóðminjavarðar um varðveislu minja um veru varnarliðsins er nú til nánari skoðunar í menntamálaráðuneytinu. Varðandi annan hluta fyrirspurnar hv. þingmanns varðandi stefnu og miðlun 20. aldar minja hefur verið unnin stefnumótun að verndun 20. aldar minja bæði á sviði byggingarlistar og á sviði fornleifaverndar. Þjóðminjasafn Íslands tekur virkan þátt í samstarfi safna í skráningu nútímaminja bæði innan lands og í samstarfi við erlend söfn. Húsafriðunarnefnd hefur skoðað sérstaklega steinsteypt hús reist á árunum 1900–1940 með tilliti til friðunar og hafa nokkur góð dæmi um íslenska byggingarlist 20. aldar og iðnminjar þegar verið friðuð, t.d. Sundhöll Reykjavíkur, einbýlishús teiknað af Sigvalda Thordarson við Ægisíðu, Rjómabúið á Baugsstöðum og fleira má nefna eins og Heilsuverndarstöðina við Barónsstíg. Áfram er unnið að því að meta 20. aldar byggingarlist með tilliti til hugsanlegrar friðunar. Síðustu tvö ár hefur verið unnið að stefnumörkun stjórnvalda á sviði fornleifaverndar á Íslandi og eru tillögur fornleifaverndar ríkisins um stefnumótunina nú til skoðunar hjá okkur í ráðuneytinu. Eitt af þeim markmiðum sem lagt er til að stefnt skuli að er að varðveita til framtíðar úrval minja sem endurspegla breiddina í samfélaginu á hverjum tíma og sýna þróun þess frá upphafi byggðar ásamt því að túlka þau samfélagslegu og menningarlegu gildi sem almenn samstaða er um að séu mikilvæg. Fornleifavernd ríkisins hefur unnið samkvæmt þessu markmiði sem segir í tillögunum, þ.e. með leyfi forseta: „Minjar yngri en 100 ára geta haft mikla þýðingu fyrir menningarsögu þjóðarinnar rétt eins og hinar eldri, samanber t.d. iðn- og stríðsminjar 20. aldarinnar og ýmis samgöngumannvirki.“ Tvær friðlýsingar hafa verið gerðar frá því að stofnunin tók til starfa 2001. 2002 friðlýsti fornleifaverndin að ósk Landhelgisgæslunnar flugvél sem hrapaði í Skerjafirði í seinni heimsstyrjöldinni og 16. september sl. var flakinu af franska rannsóknarskipinu Pourquoi-Pas? friðlýst að beiðni franska sendiráðsins, aðstandenda áhafnarinnar og Byggðasafns Borgarfjarðar. Í báðum þessum tilvikum þótti ljóst að minjarnar væru einstakar og stór þáttur í seinni tíma sögu þjóðarinnar, auk þess sem það þótti að sjálfsögðu nauðsynlegt að vernda þessar minjar fyrir ágangi. Hvað miðlun 20. aldar minja varðar má m.a. benda á nýja og glæsilega sýningu í Þjóðminjasafninu.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir þetta svar. Mín viðbrögð við því eru þau að flugminjasafn sé í sjálfu sér góðra gjalda vert og af hinu góða en mér heyrist af svarinu að áhersla stjórnvalda sé á þann þátt málsins. Nú verður að segjast eins og er að minjar frá veru Bandaríkjahers á Íslandi eru af ýmsum toga öðrum en flugminjar. Hæstv. ráðherra segir að það þurfi að ganga úr skugga um það hvort einhvers staðar leynist þarna á Miðnesheiðinni annars konar minjar en flugminjar sem væru þess virði að vernda. Ég tel að stjórnvöld hafi brugðist við fullseint. Sannleikurinn er auðvitað sá að Bandaríkjamenn hafa gengið þarna frá öllum hlutum á svipuðum nótum og gert var á Stokksnesi. Þó að öll hús hafi nú ekki verið rifin hafa menn tekið lausamuni og það sem þarna var og fjarlægt eða komið í lóg. Ég vil nefna í þessu sambandi stríðsminjasafnið á Reyðarfirði. Þar er vísir að safni um stríðsminjar sem er afar merkilegt safn. Það er ekki stórt en það hefur að geyma merkilegar minjar sem er gaman að skoða. Þar er ekki um neinar flugminjar að ræða. Þar eru annars konar minjar sem mér finnst í raun og veru sýna okkur og færa okkur heim sanninn um að þarna hafi verið gríðarlega merkilegt tækifæri sem við höfum því miður látið okkur úr greipum renna. Ég lýsi verulegum vonbrigðum með það. Varðandi síðan greinargerð þjóðminjavarðar og hugmyndir hæstv. ráðherra, þjóðminjavarðar og yfirmanna fornleifaverndar um verndun og miðlun 20. aldar minja lýsi ég yfir ánægju minni með það að unnið skuli vera að þessari stefnumótun sem hæstv. ráðherra segir frá. Mér er kunnugt um vinnu sem hefur verið unnin innan húsafriðunarnefndar. Ég tel, og ætla að hafa það mín lokaorð, að hæstv. ráðherra þurfi að brýna svolítið kutana í þessum efnum og tryggja að 20. aldar minjarnar 

Frú forseti. Ég er hingað komin í rauninni til að mótmæla því sem hv. þingmaður sagði, þ.e. að við hefðum sinnt því frekar seint að fara yfir, skoða og varðveita hugsanlegar menningarminjar sem tengjast veru varnarliðsins enda er vera varnarliðsins tvímælalaust stór hluti af okkar 20. aldar sögu sem við verðum vissulega að fara mjög vel yfir. Það hefur verið gert, bæði í samráði og samvinnu við einkaaðila en ekki síst fyrir tilstuðlan þjóðminjavarðar, Fornleifaverndar ríkisins og líka utanríkisráðuneytisins sem hefur verið vel vakandi varðandi það menningarsögulega gildi sem vera varnarliðsins var hér fyrir okkur Íslendinga. Hún er mikilvægur partur af okkar íslensku sögu. Við erum öll vel vakandi yfir þessu en að þessum hlutum er unnið á faglegum forsendum.

Frú forseti. Ég spyr hæstv. menntamálaráðherra um menningarsamninga og gerð slíks samnings fyrir Suðurnes. Menningarsamningar hafa verið gerðir milli ráðuneytisins og Samtaka sveitarfélaga á ákveðnum svæðum. Ef ég man rétt er í gildi menningarsamningur á Austurlandi, menningarsamningur á Vesturlandi og sérstakur samningur við Akureyri varðandi menningarmál. Önnur svæði á landinu hafa horft til þess að þessir samningar hafa skilað, virðist vera, góðum árangri. Ég veit um svæði sem hafa sótt á um gerð menningarsamninga milli svæðanna og menntamálaráðuneytisins en lítið gengið í þeim samningaviðræðum. Á aðalfundi Sambands sveitarfélaga á Suðurnesjum sem haldinn var fyrir skömmu var gerð ályktun þar sem aðalfundurinn taldi mikilvægt að ráðist yrði í gerð menningarsamnings milli Suðurnesja og menntamálaráðuneytisins. Það kom fram í ályktun að slíkir samningar hefðu haft í för með sér stóraukna áherslu á eflingu menningarstarfs og að samningarnir hefðu tryggt fjárhagslegan grundvöll slíks starfs þar sem þeir hafa verið í gildi. Aðalfundurinn lagði áherslu á það við stjórn Sambandsins að þegar yrðu hafnar viðræður við ráðuneyti menntamála um að gera slíkan samning og var það von fundarmanna að slík samningsgerð tæki skamman tíma. Því spyr ég hæstv. ráðherra hvort ráðherra sjái því eitthvað til fyrirstöðu að gerður verði menningarsamningur við sveitarfélögin á Suðurnesjum ákveði þau að leita eftir slíkum samningi. Eins og ég sagði áðan virðist hafa verið erfitt að fá slíka samninga kláraða þótt vilji hafi verið fyrir hendi hjá báðum aðilum, og því er spurt í öðru lagi: Hvað má ætla að gerð slíks samnings taki langan tíma? Þegar upp er staðið hlýtur alltaf líka að vera spurningin þegar ráðuneyti gera svona samninga við ákveðin svæði á landinu að jafnræði ríki á milli svæða, og því er eðlilegt að spurt sé hvar slíkir samningar séu í gildi nú og hver sé áætlaður kostnaður ríkissjóðs við þá samninga sem í gildi eru. Það er rétt að vekja athygli á því að í fjáraukalögunum sem við ræddum hérna 10. október var sótt um 120 millj. kr. viðbótarfjárveitingu fyrir þetta ár í gerð menningarsamninga. Því er rétt að spyrja hæstv. ráðherra líka hvort þessar 120 millj. væru til að greiða fyrir þá samninga sem í gildi eru nú þegar eða hvort þetta eru fyrirheit um það að ákveðin svæði og sveitarfélög geti fengið menningarsamning við menntamálaráðuneytið á þessu ári og því séu til fjármunir á þessu ári til að byrja að greiða inn eftir slíkum samningum. Tilgangur menningarsamninganna er náttúrlega að efla menningarstarfið í landshlutunum og beina stuðningi ríkisins í ákveðinn farveg og búa til form fyrir samstarf ríkisins og sveitarfélaganna í þessum efnum. Það er mjög mikilvægt fyrir sveitarfélög og ákveðin svæði að ná slíkum samningi við ráðuneytið og því eru þessar spurningar fram settar.

Frú forseti. Reykjanesbær leitaði eftir því í lok árs 2001 að skipuð yrði nefnd fulltrúa menntamálaráðuneytis og Reykjanesbæjar um forsendur fyrir gerð menningarsamnings við bæjarfélagið. Ráðuneytið svaraði málaleitaninni jákvætt en áréttaði um leið í svari sínu að vilji til að ganga til samninga af þessu tagi byggðist á því að um samning við fleiri en eitt sveitarfélag í sama landshluta væri að ræða. Á þeirri forsendu hvatti ráðuneytið til viðræðna fulltrúa sveitarfélaga á Reykjanesi um að kanna kosti þess að ganga sameiginlega til samninga um menningarsamstarf við ráðuneytið. Frá þeim tíma hefur raunar lítið gerst nema það að ráðuneytinu er kunnugt um ályktanir Sambands sveitarfélaga á Suðurnesjum um áhuga þess á gerð menningarsamnings. Formlegt erindi Sambands sveitarfélaga á Suðurnesjum um slíkt samstarf hefur reyndar ekki borist ráðuneytinu né er ráðuneytinu kunnugt um sameiginlega stefnu sveitarfélaganna í þessum málaflokki sem er forsenda þess að ríkið gangi til samninga. Enda hefur komið í ljós að forsenda samninga ríkisins og samstarfs við til að mynda Austurland er mjög góð samvinna og gott samstarf meðal sveitarfélaganna á því svæði sem hefur leitt til gifturíkra niðurstaðna. Það má öllum vera ljós sá vilji minn að menningarsamningar nái til sem flestra landsvæða og þá eru Suðurnesin að sjálfsögðu ekki undanskilin. Ég vil hins vegar stuðla að því að Samtök sveitarfélaga á Suðurlandi og Samband sveitarfélaga á Suðurnesjum nái samkomulagi um einn slíkan samning við allt svæðið. Það er þá rétt að benda á að við erum ekki alveg bundin við kjördæmamörkin í þessu samhengi. Við sjáum t.d. að Siglufjörður sækist eftir því að vera inni í menningarsamningi gerðum við Norðurland vestra. Menningarsamningur Austurlands nær alveg til Hala í Suðursveit þannig að við brjótum svolítið upp kjördæmamörkin. Ég tel mikilvægt að samningur við Suðurland og Suðurnes verði einn og hinn sami og taki til þess svæðis. Ég vil einnig ítreka það sem ég hef áður sagt í þingsal að ég tel að menningarsamningar af þessu tagi séu byggðarlögunum í landinu mjög mikilvægir í öllu tilliti. Það kemur best í ljós við lestur m.a. metnaðarfullrar stefnumótunar sveitarfélaganna í menningarmálum. Þessir samningar eru líka mikilvægir fyrir stjórnvöld og sveitarstjórnir þar sem ný tækifæri til listsköpunar gefa einnig landsmönnum tækifæri til að njóta fjölbreytilegrar menningar um allt land. Ég er einnig sannfærð um að menningarmál muni í auknum mæli hafa mikla þýðingu varðandi atvinnusköpun í landinu. Til þess þurfum við m.a. stuðning af hálfu stjórnvalda. Það hefur hins vegar verið leitt í ljós við það góða samstarf sem við höfum átt við Austurland að annar samningurinn var nokkuð annars eðlis en sá fyrsti. Í hinum öðrum samningi var undirstrikuð meiri ábyrgð sveitarfélaganna fyrir austan af því að þau sáu hag sinn mjög í því að viðhalda slíkum samningi og reyna að þróa hann og efla. Við þurfum að hafa ýmis atriði í huga þegar við tökum þessar ákvarðanir, m.a. út frá byggðasjónarmiðum. Við þurfum að huga að möguleikum íbúa til að sækja menningarviðburði innan héraðs og utan og einnig að því hvaða möguleika þeir hafa til að vera þátttakendur í menningarstarfinu á sínu svæði. Varðandi annan hluta fyrirspurnarinnar vil ég geta þess að þegar allar forsendur liggja fyrir, m.a. stefnumótun sveitarfélaganna í menningarmálum, framlög ríkis og sveitarfélaganna til samningsins og samkomulags sveitarfélaganna um samstarfið sín á milli, þurfa sjálfar samningaviðræðurnar alls ekki að taka langan tíma. Það er reynsla okkar. Iðulega ganga þær hratt og vel fyrir sig. Ég stefni alveg hreint og klárt að því að klára flesta, ef ekki alla, menningarsamningana sem munu þá ná til allra landsvæða utan höfuðborgarsvæðisins í kringum áramót. Er mestur hluti vinnu okkar á menningarskrifstofunni farinn í gerð menningarsamninganna. Við eigum síðan eftir að sjá hvernig það er. Það eru mismunandi áherslur á milli svæða. Það er ríkur vilji af okkar hálfu til að klára þetta, ekki síst fyrir þær sakir að við erum búin að tryggja núna fjármagn, 120 millj. eins og kemur fram í fjáraukalögum, til að fara í þessa samninga. Þær 120 millj. eru af minni hálfu eyrnamerktar í gerð menningarsamninga, þ.e. við Norðurland vestra, Vestfirði og við Suðurland og Eyþing, þ.e. þau fjögur svæði sem eftir eru við gerð menningarsamninga. Það eru í gildi þrír menningarsamningar: við Akureyri, um þátttöku ríkisins í menningarlegri atvinnustarfsemi, við Austfirðinga um menningarmál og við Vesturland sem tók gildi um síðustu áramót. Framlög til þessara samninga samkvæmt fjárlögum 2006 nema samtals 152 millj. kr. og eru þessir samningar þá utan svonefnds Akureyrarsamnings sem er samstarfsverkefni menntamálaráðuneytisins og samgönguráðuneytis.

Frú forseti. Það er rétt að fagna þeirri yfirlýsingu sem fram kom hjá hæstv. menntamálaráðherra, að stefnt sé að því um áramót að ganga frá öllum menningarsamningum við þau svæði sem ekki hafa slíka samninga nú þegar. Ég get tekið undir með hæstv. ráðherra að sá samningur sem fyrst var gerður fyrir Austurland hefur skilað gífurlegum árangri. Þar er ekki bara betra skipulag og meiri heildarsýn yfir fjármagnið sem frá ríkisvaldinu kemur heldur hefur aukið fjármagn komið í þennan málaflokk frá sveitarfélögum. Eins og hæstv. ráðherra nefndi hefur ábyrgð sveitarfélaga á málaflokknum líka aukist. Þetta er auðvitað allt til bóta. Vegna hugmynda hæstv. ráðherra um hvernig þessu verði skipt í svæði þá vakti það athygli mína að það er eingöngu Suðurkjördæmi sem bindur ráðherrann við kjördæmamörk. Ég er ekki viss um að kjördæmin séu hentug eining í þessu samhengi fyrir utan það að ég efast um að kjördæmin séu hentug eining sem slík. Þar af leiðandi finnst mér ekki rétt að binda það við kjördæmin, að það sé miklu nær að binda það frekar við þau samtök sem til eru, þ.e. þar sem sveitarfélögin vinna saman.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýr svör. Það kemur fram að það ekkert er því til fyrirstöðu að gera menningarsamning við sveitarfélögin á Suðurnesjum. Þó kom fram í svari hæstv. ráðherra að ráðherra vildi tengja allt Suðurkjördæmið saman og yrðu stjórnir sveitarfélaga á Suðurnesjum og Samband sveitarfélaga á Suðurlandi að ná samkomulagi um að sækja saman um gerð menningarsamnings fyrir svæðið. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra, eins og hv. þm. Einar Már Sigurðarson vakti athygli á: Af hverju gilda aðrar reglur um Suðurkjördæmi? Í gildi er samningur við Akureyri og verið er að tala um að gera samning við Eyþing. Gera á samning bæði við Norðurland vestra og Vestfirði en síðan er talað um Suðurland, að það þurfi að sækja um þetta sem heild. Ég vildi aðeins fá að heyra hjá hæstv. ráðherra af hverju mismunandi kröfur eru gerðar til svæðanna þegar kemur að því að gera samninginn. Það var gott að heyra að 120 millj. kr. í fjáraukanum eru viðbótarfjármunir inn í gerð menningarsamninga. Gott væri ef hæstv. ráðherra gæti svarað því hvort deila megi í þá tölu með fjórum þar sem um er að ræða fjóra samninga sem hæstv. ráðherra minntist á áðan og þetta séu um 30 milljónir á hvert svæði. Eða eftir hverju er farið þegar fjármunum er útdeilt? Það vakti sérstaka ánægju mína að heyra frá ráðherra að að sjálfsögðu séu Suðurnes ekki undanskilin þegar kemur að gerð menningarsamninga. Ég spurði um gerð vaxtarsamninga í vikunni sem leið og þá svaraði hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra því til að ekki kæmi til greina að gera slíkan samning við Suðurnes og fór í eins konar hártoganir í því efni, að ekki væri hægt að gera slíkan samning við svæði sem væri eins lítið og Suðurnes heldur þyrfti það að gilda um stærri svæði. Ég spyr hæstv. ráðherra að lokum: Ef stjórnir Sambands sveitarfélaga á Suðurnesjum og Suðurlandi komast að þeirri niðurstöðu að betra sé að sækja um menningarsamning hvor í sínu lagi, mun ráðherra verða við slíku erindi?

Frú forseti. Fyrir það fyrsta vil ég segja: Nei, það er ekki hægt að taka töluna og deila í með fjórum. Ef svo væri mundu menn ekki skilja eðli og upphaf menningarsamningsins sem er frumkvöðullinn að þessum menningarsamningum öllum, þ.e. menningarsamningur við Austurland. Þar voru teknar fjárhæðir sem ráðuneytið hafði þegar sett í menningarstarfsemi á Austurlandi, þær settar í pott og síðan bætt við. Það er mjög misjafnt hvernig þessu er háttað eftir landshlutum. Sumir staðir fá meira úthlutað í menningarmálefni en aðrir minna. Við munum taka tillit til þess þegar fram í sækir. Hér er um samningsatriði að ræða varðandi svæðin og við tökum tillit til þeirrar menningarstarfsemi sem fyrir er og hvað er hægt er að gera þar þannig að sum svæði munu hugsanlega fá meira og önnur minna. Við munum taka tillit til íbúafjölda og það eru margir þættir sem munu spila þarna inn í því. Við verðum að taka tillit til hvers svæðis fyrir sig. Þetta eru mjög mismunandi svæði eins og hv. þingmenn af landsbyggðinni þekkja. Ég leyni því ekki að ég reyndi að fá einn samning við Vesturland, Vestfirði og Norðurland vestra. Sérstaklega hefði ég kosið að sjá Norðurland vestra og Vestfirði fá einn samning. Ég reyndi það. En það er um leið svarið við þeirri spurningu hv. þingmanns, um hvort ég muni hlusta á óskir sveitarfélaganna. Að sjálfsögðu mun ég hlusta á óskirnar. En ég tel, eftir að hafa farið yfir Suðurlandið sem ég þekki býsna vel - ég er ekki að tala um þetta eftir kjördæmamörkum - að það svæði sýni þann styrkleika að koma fram og setja fram einn samning. Ég held að það muni frekar styrkja menningarstarfið, tengja þessa landshluta betur saman með einum menningarsamningi. Þar yrði örugglega meira samstarf á milli sveitarfélaganna sem mun, eins og gerðist á Austurlandi, leiða til farsælla menningarstarfs og blómlegra en nú er og hefur verið.

Frú forseti. Fyrirspurnin sem ég legg fyrir hæstv. ráðherra var lögð fram í upphafi þings og varðar framhaldsskólanám á sunnanverðum Vestfjörðum, í Vesturbyggð og í Tálknafjarðarhreppi. Þá var þetta mál aðalkrafa íbúanna á þessu svæði og er reyndar enn. Síðan hefur málið komið til meðferðar og hæstv. menntamálaráðherra tjáð sig opinberlega um að það mál njóti stuðnings ríkisstjórnarinnar. Ég vil engu að síður víkja að þessu máli, sem er gríðarlega mikilvægt. Ég vil minnast á það í upphafi, frú forseti, að eitt fyrsta þingmál sem ég flutti, ásamt öðrum, þegar ég kom á þing 1999 var tillaga um samfellt nám til 18 ára aldurs í heimabyggð. Það var þingsályktunartillaga um þá stefnumörkun að það yrði skilyrði að nám væri skipulagt með þeim hætti að fólk innan sjálfræðisaldurs alls staðar á landinu gæti stundað nám daglega frá heimili sínu. Það er jú hluti af lífskjörum fólks, að geta verið samvistum við börn sín og veitt þeim þann stuðning sem þarf, a.m.k. til 18 ára aldurs. Auk þess er þetta fjárhagslegt mál og gríðarlegt samfélagsmál. Þetta mál hlaut dræmar undirtektir þá en þessi stefnumörkun komst þó inn í byggðaáætlun árið 2002, að það skyldi vera markmið að fólk gæti sótt nám heiman að frá sér til 18 ára aldurs. Það væri stefnan. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum lagt áherslu á að styðja við fámenna grunnskóla í dreifbýlinu þótt sumum þyki fjárhagslega erfitt að standa að rekstri þeirra. Við höfum nú fengið framhaldsskóla á Snæfellsnesi, sem var baráttumál. Í bígerð er framhaldsskóli við utanverðan Eyjafjörð. En bæði íbúar Vesturbyggðar og Hólmavíkur, eins og ég minntist á í ræðu minni árið 1999, ættu að finna lausn á að fólk á því svæði geti sótt nám að heiman til 18 ára aldurs. Það er ánægjulegt að þetta mál, sem íbúar á svæðinu hafa gert að forgangsmáli síðustu missiri, um að byggja þar upp nám, a.m.k. til 18 ára aldurs, fái jákvæðar undirtektir. Aðrir íbúar gætu einnig sótt það yrði það að raunveruleika. Ég spyr hæstv. menntamálaráðherra hvort það sé ekki öruggt að svo verði og að tryggt verði fjármagn til að þetta mál komist 

Frú forseti. Það er rétt sem hefur komið fram, að heimamenn á sunnanverðum Vestfjörðum hafa undanfarið skoðað möguleika á að koma upp framhaldsnámi fyrir nemendur á svæðinu. Þeir komu fyrir skömmu á fund minn í ráðuneytið og lögðu fram afar vel unna skýrslu máli sínu til stuðnings. Verkefnið hefur verið vel undirbúið af heimamönnum. Það skiptir líka miklu máli, varðandi uppbyggingu framhaldsnáms víðs vegar um landið, að þeir náðu góðri samstöðu um verkefnið á svæðinu. Þarna er um eðlilegt framhald að ræða á svokölluðu dreifmenntaverkefni sem starfrækt hefur verið á svæðinu síðastliðin ár með mjög góðum árangri. Ég fór sjálf í vor og kynnti mér dreifmenntaverkefnið, sem er athyglisvert fyrir margra hluta sakir. En utanumhald í því verkefni er allt til fyrirmyndar sem hefur leitt til þess hægt er að taka verkefnið lengra. Niðurstaða skýrslunnar sem mér var afhent er ljós. Þar segir að stefna skuli að því að bjóða upp á nám í heimabyggð fyrir nemendur undir sjálfræðisaldri, þ.e. fyrir 16 og 17 ára. Samstaða er um það hjá sveitarfélögunum að kennsla fari fram á Patreksfirði. Þar er húsnæði þegar til staðar. Helstu rökin sem koma fram í skýrslunni eru að erfitt sé að senda börn sem ekki hafa náð sjálfræðisaldri frá heimilum sínum í skóla, oft í öðrum landshlutum. Kostnaður heimilanna við að halda unglingi eða unglingum í skóla fjarri heimabyggð er einnig mjög mikill. Hann skiptir oft á tíðum sköpum fyrir margar fjölskyldur. Greiðara aðgengi að menntun skiptir miklu máli fyrir einstaklingana og styrkir byggðina sem á undir högg að sækja vegna brottflutnings fólks. Erfiðar samgöngur við Ísafjörð - eins og við þekkjum eru samgöngur við Ísafjörð mjög erfiðar - gera það að verkum að erfitt er að sækja hinn eiginlega framhaldsskóla svæðisins, þ.e. Menntaskóla Ísafjarðar. Það sama á við um Akureyri og höfuðborgarsvæðið þangað sem ungmenni af suðurhluta Vestfjarða hafa gjarnan leitað til náms. Eins og fram hefur komið hefur verið ákveðið að hefja tilraunaverkefni um rekstur framhaldsskóladeildar fyrir Tálknafjarðarhrepp og Vesturbyggð. Hún verður staðsett á Patreksfirði. Þar verður boðið upp á nám fyrir nemendur á fyrsta og öðru ári framhaldsskóla. Einnig mun eldri einstaklingum sem ekki hafa stundað nám í framhaldsskóla boðið að setjast í deildina. Faglegur rekstur deildarinnar mun verða á ábyrgð Fjölbrautaskóla Snæfellinga en þar hefur á undanförnum þremur árum farið fram tilraunastarf í blöndu af staðbundnu námi og dreifnámi. Mun sú reynsla koma að góðu gagni við rekstur framhaldsdeildarinnar á Patreksfirði. Við sjáum, þegar meta skal hversu margir muni hugsanlega sækja nám í þessari framhaldsdeild á Patreksfirði, sem er kannski jákvæð afleiðing af þessari ákvörðun, að fleiri eldri nemendur munu sækja framhaldsskólanám eins og gerst hefur á norðanverðu Snæfellsnesi í gegnum Fjölbrautaskóla Snæfellinga. Á síðustu árum hefir verið lögð áhersla á að færa menntun í auknum mæli heim í byggðirnar og í því sambandi má nefna uppbyggingu háhraðanets sem tengir saman skóla og símenntunarmiðstöðvar og stóraukna fjarkennslu í því sambandi. Það er ljóst, frú forseti, að framhaldsskóladeildin á Patreksfirði er spennandi verkefni sem margir munu fylgjast vel með. Takist vel til getur hún orðið fyrirmynd svipaðra deilda víða um landið og þar með aukið aðgengi fólks í hinum dreifðu byggðum að framhaldsskólamenntun. Ríkisstjórnin mun fyrir sitt leyti tryggja í gegnum fjárframlög í gegnum þingið að þessi starfsemi fái það brautargengi sem hún þarf sem mun verða mikil hvatning fyrir þennan hluta Vestfjarða. Af tilraun sem gerð var á sínum tíma í gegnum samstarfsverkefnið við Ísafjörð má sjá að þeir eru líklegri til þess að vera áfram á svæðinu sem fá tækifæri til að stunda framhaldsnám í heimabyggð. Með því stuðlum við að því sem ég, sem menntamálaráðherra, er afar ánægð með, þ.e. að fá fleira fólk inn í skólakerfið og því að fleiri ljúki menntun.

Hæstv. forseti. Ég fagna því sérstaklega að nám á framhaldsskólastigi skuli hefjast á sunnanverðum Vestfjörðum. Þar er um að ræða eitt mesta hagsmunamál þeirra byggða sem þarna um ræðir. Það er í takt við breyttan tíðaranda og framhaldsnám fyrir ungt fólk á þessum svæðum er í raun og veru sjálfsagt mannréttindamál. Ég vil í þessu samhengi minna á að síðasta vor var á Alþingi samþykkt þverpólitískt að breyta forgangsröðun stjórnvalda í áherslum í byggðamálum á þann veg að hækkun menntunarstigsins á landsbyggðinni er fyrsta atriðið í byggðastefnu stjórnvalda. Það er mikilvægt að við fylgjum þeirri stefnumótun eftir. Við sjáum þess stað, eins og hæstv. menntamálaráðherra benti á, og erum að ýta úr vör mikilvægu hagsmunamáli fyrir íbúa á Vestfjörðum. Við munum 

Hæstv. forseti. Fyrir rúmum 30 árum hófst mikil uppbygging á framhaldsskólum víða um landið. Er óhætt að segja í ljósi þessarar 30 ára reynslu að það hafi gefist vel. Þar sem áður fóru innan við 10% nemenda á tilteknum svæðum í framhaldsskóla fara nú um og yfir 90% í framhaldsskóla. Þetta hefur orðið til þess að byggðir á þessum stöðum hafa styrkst í sessi og fólk haldist heima. Það má því segja að nú, 30 árum síðar, sé að koma upp sambærileg krafa hjá minni stöðum. Þeim stöðum sem ekki hafa framhaldsskóla í dag m.a. vegna fámennis. Það er auðvitað krafa samtímans og allra landsmanna að geta átt greiðan aðgang að framhaldsskóla því það er, eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra, dýrt að senda börnin frá sér ung til fjarlægari staða í framhaldsnám. Þess vegna ber að fagna þessari merku tilraun sem verið er að gera á Patreksfirði til að þjóna sunnanverðum Vestfjörðum og jafnvel Dölunum. Ég held að við hljótum að fylgjast spennt með þeirri tilraun, þetta er skemmtilegt módel sem verið er að reyna þar, en að sjálfsögðu þurfum við að fylgja því eftir með fjármagni.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að lýsa yfir ánægju minni með að orðið skuli við beiðni fólksins á suðurfjörðum Vestfjarða um að koma þar á fót framhaldsdeild. Ég vil hins vegar vekja athygli á því, hæstv. forseti, að fram til þessa hefur verið heimild í skattalögum um að fólk sem hefur þurft að senda börn sín til náms um langan veg fengi frádrátt frá tekjuskattsstofni þegar um verulegan kostnað vegna menntunar barna væri að ræða. Þessi heimild hefur verið í skattalögum lengi. Nú er hins vegar ráðgert í nýlegu frumvarpi ríkisstjórnarinnar að fella þetta niður. Ég veit að hæstv. menntamálaráðherra man tölurnar frá Patreksfirði sem fólkið úr Vesturbyggð gerði grein fyrir um daginn, sem sýndu yfir milljón króna kostnað á barn við að sækja menntun. Það er auðvitað á fleiri stöðum sem fólk þarf að sækja menntun um langan veg en frá suðurfjörðum Vestfjarða. Ég undra mig því á stefnumörkun ríkisstjórnarinnar í þessu plaggi hérna.

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Það er töluvert annar tónn í þingsölum nú gagnvart því að efla nám á hinum minni stöðum hvað framhaldsnám varðar en var hér fyrir 5–6 árum.  Þegar ég flutti þessa tillögu 1999 um að þetta skyldi vera stefnumörkun, með nákvæmlega sömu rökum og hæstv. ráðherra rakti áðan varðandi fjölskyldulíf, heimilislíf, mannréttindi, kostnað og fleira, þá hlaut það ekki undirtektir eins og núna. Ég vona að þetta sé boðberi góðra tíma og fagna því að hæstv. núverandi menntamálaráðherra, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, skuli taka málið með svo öflugum hætti upp sína arma og að þetta geti orðið vísir að því að framhaldsskólar verði byggðir upp víðar um land. Eitt ráð vil ég þó gefa og það er að ég tel mikilvægt að framhaldsnám af þessu tagi sé rekið á ábyrgð heimaaðila þannig að það sé hluti af skólanámi sem þeir bera ábyrgð á. Við höfum áður reynt að reka framhaldsdeildir sem hluta af rekstri eða faglegu starfi annars fjarlægs skóla og það hefur ekki gefist vel. Það er hægt að njóta faglegs stuðnings skóla sem geta lagt sitt til málanna, hvort heldur það eru Menntaskólinn á Ísafirði, skólarnir á 

Frú forseti. Það er alveg ljóst að aðkoma heimamanna að þessu verkefni verður tryggð, enda hafa þeir haft sérstakt frumkvæði að því að reyna að drífa verkefnið áfram og þeir hafa líka haft forsendur fyrir því. Forsendurnar eru þær að þeir hafa núna starfrækt dreifmenntaverkefnið sem ég kom inn á áðan í svari mínu til hv. þingmanns. Þeir hafa öðlast þekkingu og færni í því að koma hinni nýju tækni inn í grunnskólann á þessu svæði, þ.e. suðurhluta Vestfjarða, þannig að það er allrar athygli vert. Þeir geta nýtt þessa þekkingu núna til að taka málið lengra. Það er alveg rétt sem kom fram í máli hv. þingmanns að slíkt var reynt á sínum tíma, m.a. í samstarfi við Menntaskólann á Ísafirði. Vondar samgöngur er ein ástæðan fyrir því að það verkefni gekk ekki. Á hinn bóginn má segja að tíminn hafi að þessu leyti unnið með okkur því að við höfum þó á þessum árum lagt áherslu á uppbyggingu háhraðanetsins, uppbyggingu fjarnáms og fjarkennslu, þannig að færni okkar Íslendinga í menntakerfinu í dag til að miðla menntun í hinar dreifðu byggðir landsins er mun meiri í dag en hún var fyrir fimm, sex árum. Ekki síst er það að þakka tilkomu Fjölbrautaskóla Snæfellinga sem gerir okkur líka fært að taka á þessu verkefni á suðurhluta Vestfjarða út frá þeim faglegu forsendum sem við gerum varðandi framhaldsskólanám. Um leið og við segjum að við viljum miðla menntun, koma menntun til allra þannig að allir hafi sem besta aðkomu að menntun, ekki síst á erfiðari svæðum eins og suðurhluta Vestfjarða, það má líka hugsa sér önnur landsvæði, þá viljum við líka segja að við ætlum ekki að slaka á neinum kröfum varðandi gæði námsins, varðandi hina faglegu kröfur. Þess vegna er þetta samstarf Fjölbrautaskóla Snæfellinga og heimamanna sem að þessu máli hafa komið svo mikilvægt. Það er til mikillar fyrirmyndar hvernig að þessu öllu hefur verið staðið.

Frú forseti. Fleiri nemendur hefja bóknám eftir grunnskóla en verknám, en um 30% grunnskólanemenda fara beint í iðnnám meðan 70% fara beint í bóknám. Hins vegar eru 40% útskriftarnemenda sem útskrifast úr verknámi þannig að af því verðum við að draga þá ályktun að einhvers staðar á leiðinni verði þessi tilfærsla. Ég held því að við þurfum að efla náms- og starfsráðgjöf, bæði á grunnskóla- og framhaldsskólastigi, til að nýta tíma og peninga nemenda og skólanna sjálfra betur. Svokölluð starfsnámsnefnd skilaði hæstv. menntamálaráðherra góðri skýrslu í júní síðastliðnum þar sem bent er á leiðir til að jafna stöðu bóknáms og verk- og tæknináms með heildarendurskipulagningu framhaldsskólastigsins. Einnig er þar bent á mikilvægi þess að verk- og tækninám fái að þróast í takt við atvinnulífið og lagt til að meiri áhersla verði lögð á starfsmiðað framhaldsskólanám á háskólastigi þar sem úrval slíkra námsbrauta er afar takmarkað hérlendis og stutt hagnýtt nám sem sniðið er að þörfum atvinnulífsins er lítið sem ekkert. Tengsl skólanna við atvinnulífið eru því miður lítil og framþróun þar með. Nemendur sem hafa hug á að efla sig á þessu sviði verða að sækja nám sitt erlendis og hluti þeirra kemur svo til baka. Flestir eru sammála um að þrátt fyrir mikla uppbyggingu starfsmenntunar á framhaldsskólastiginu hafi bæði þarfir atvinnulífsins og nemendanna fyrir hagnýtt framhaldsnám á háskólastigi setið eftir. Ég spyr því ráðherra um framhald vinnu þessarar nefndar hvað varðar þær tillögur sem fram eru komnar. Það eru athyglisverðar tillögur sem starfsnámsnefnd leggur til í þeirri skýrslu sem vitnað er til, en þar er lagt til að heildarendurskipulagning taki mið af viðtökumiðuðu námi þar sem háskólarnir hafi aðkomu að stefnumótun í framhaldsskólum og atvinnulífið í háskólunum. Hins vegar verður slík framþróun ekki í skólakerfinu nema til komi aukið fjármagn hins opinbera. Fjárlagafrumvarpið sem liggur fyrir þessu þingi finnst mér að einhverju leyti vera skref aftur á bak í þessum efnum. Mér finnst þær tillögur sem þar liggja fyrir ekki heldur í takt við þær áherslur sem mér finnst ríkisstjórnin hafa beitt sér fyrir hvað varðar verk- og tækninámið. Fjárlaganefnd og menntamálanefnd hafa fjallað um þetta mál og ríkir þar ríkir samhugur um málið þar sem menn leggja áherslu á að efla eigi enn frekar verk- og tækninám á öllu landinu. Ég spyr því ráðherra að lokum hvort hún sé tilbúin til að beita sér fyrir því að koma þessum málum til betri vegar.

Frú forseti. Aðeins varðandi síðasta hluta ræðu hv. þingmanns. Það er alveg ljóst að þær tillögur sem liggja fyrir voru ekki og eru ekki ætlaðar til að draga úr mikilvægi starfsnáms. Það er einfaldlega þannig. Við sjáum á hlutfallinu varðandi reiknilíkanið að bilið á milli bóknáms og verknáms hefur aukist á síðustu árum, þ.e. til hagsbóta fyrir starfsnámið. Það er ekki ætlunin að draga úr mikilvægi starfsnáms með þeim tillögum sem liggja fyrir. Það er ljóst að fara þarf í ákveðna skoðun á reiknilíkaninu og það mun verða gert á næstunni til að stuðla annars vegar að viðgangi starfsnáms en hins vegar líka bóknámsins, þannig að við getum tekið tillit til hinna ýmsu sjónarmiða og líka fjölbreytni sem framhaldsskólarnir vilja stuðla að og eiga svigrúm og tækifæri til að koma að. Það er ekki svo að hægt sé að aðgreina þetta algerlega í iðnnám eða verknám versus bóknám, því að eins og menn þekkja eru þarna ýmsir þættir sem skarast og jafnvel í iðnskólunum er um helmingur áfanga eða greina sem nemendur ganga til prófs í bóklegur. Það eru því ýmsir þættir sem skarast. Það er ljóst að við munum þurfa að fara yfir það reiknilíkan sem fyrir er til þess að við getum haldið áfram uppgangi og viðgangi starfsnámsins. Það er ýmislegt sem þarf að taka á því sambandi. Ég hef margítrekað að við þurfum fyrst og síðast að breyta um viðhorf í samfélaginu gagnvart starfsnámi til þess að fleiri fari í það. Eru ekki tækifæri til þess? Jú, að sjálfsögðu eru tækifæri til að stunda starfs- og iðnnám. 87 brautir standa nemendum til boða þegar þeir koma á framhaldsskólastigið. Þar af hafa 15 nýjar starfsnámsbrautir verið settar á laggirnar á síðustu fjórum árum. En fólkið vantar. Ég held að fyrst og fremst þurfi hugarfarsbreytingu í samfélaginu og kannski fyrst og síðast heima fyrir. Við þurfum líka að efla - ég tek heils hugar undir það með hv. fyrirspyrjanda - náms- og starfsráðgjöf og ekki eingöngu í framhaldsskólanum heldur ekki síður í 9. og 10. bekkjum grunnskólans til þess að reyna að gera nemendum grein fyrir hvert hugur þeirra stefnir í raun og veru en ekki eins og ég hef oft tekið sem dæmi, eins og einn góður vinur minn, sem er meistari í múraraiðn, sagði: Ef ég beini ekki börnunum mínum í iðnnám af hverju ættu þá aðrir að gera það? Það þarf fyrst og fremst hugarfarsbreytingu til að sýna fram á þá mikilvægu kosti sem starfsnámið tvímælalaust hefur núna, ekki síst í þeim heimi sem við lifum í sem gerir sífellt meiri kröfur til fjölbreyttari hæfni og getu nemenda og þeirra sem fara síðan út á vinnumarkaðinn. Framboð náms er gott en aðsókn í það nám sem er í boði er áhyggjuefni. Þess vegna tel ég rétt að við hugum að nýjum og róttækum leiðum til að auka aðsóknina og því skipaði ég þá nefnd sem hefur oft verið kölluð starfsnámsnefndin. Hún skilaði af sér í vor þar sem hún leggur til mjög róttækar tillögur um að við komum til með að tala um eitt framhaldsskólanám, um eitt stúdentspróf, ekki bóknám eða verknám. Hér reynir í fyrsta sinn á það að breyta hugarfari, í þingsalnum líka, þeirra sem hafa oft verið fastir í því að tala um starfsnám versus bóknám, að við náum að breyta hugarfarinu til að verða síðan fyrirmyndir fyrir aðra hvað varðar umræðu af þessu tagi. Ég tel mikilvægt og tímabært að þróa framhaldsskólann á þessum breiða grunni. Setja honum rúman ramma þannig að ólíkar raddir finni þann hljómgrunn sem þær leita eftir og góðar hugmyndir fái þannig verðskulduð tækifæri. Ég hef þegar beint því inn í svonefnt tíu skrefa samkomulag að tillögur starfshópsins um starfsnámið fái strax umfjöllun og meðferð því að þar er um að ræða, eins og ég gat um, fjölbreyttari framhaldsskóla ef tillögurnar verða að veruleika, sem gefa hverjum skóla svigrúm til að móta sínar tillögur, móta sitt framboð, taka tillit til þess umhverfis sem þeir búa við um leið og þeir geta sérhæft sig á ákveðnum sviðum, hvort heldur fyrir atvinnulífið eða háskólanám síðar meir fyrir nemendurna. Ég tek undir að við þurfum að halda áfram. Það er verið að gera eitt og annað til að stuðla að eflingu verk- og iðnnáms en fyrst og síðast þarf að eiga sér stað hugarfarsbreyting í samfélaginu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Sæunni Stefánsdóttur fyrir að koma fram með þessa fyrirspurn og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Við í fjárlaganefnd og menntamálanefnd höfum verið í ágætu samstarfi við hæstv. ráðherra og ráðuneyti hennar að fara yfir þær breytingar sem gerðar hafa verið á reiknilíkaninu. Við höfum ekki klárað þá vinnu og það er mjög mikilvægt fyrir okkur sem erum í stjórnmálum að við gerum okkur grein fyrir hvaða afleiðingar slíkar breytingar hafa í för með sér. Við hittum nú síðast í morgun fulltrúa frá Félagi íslenskra framhaldsskóla og þar komu m.a. fram áhyggjur af verknámi og minni skólum og ekki síst á landsbyggðinni. Það er hlutverk okkar stjórnmálamanna, ef við meinum eitthvað með því að við viljum halda landinu í byggð, að standa vörð um skóla á landsbyggðinni og kannski ekki síst þá minnstu skóla. Það er þannig að þær stofnanir eru undirstaða í viðkomandi byggðarlögum og mjög mikilvægt að við skoðum þessi mál í hörgul og ég þakka hæstv. ráðherra svörin.

Virðulegi forseti. Á föstudaginn var kvaddi hv. þm. Jón Bjarnason sér hljóðs utan dagskrár um framhaldsskólana. Ég tók til máls í þeirri umræðu og taldi fyrirspurn hans og umræðu alveg óþarfa þar sem hann mætti mjög vel vita að þetta mál væri á forsjá fjárlaganefndar og hann hefur sjálfur fylgst grannt með því að verið væri að vinna mjög vel að þessu, það stæði alveg til og mætti treysta því að fullkomið samkomulag yrði milli fjárlaganefndar og menntamálaráðherra. Ég vil bara ítreka þetta og hélt að öllum væri þetta mjög vel kunnugt. Ég tel og er viss um að hv. stjórnarþingmanni Sæunni Stefánsdóttur sé þetta mjög vel kunnugt líka, að svona mun verða gengið frá þessu. Það er unnið að þessu af öllum aðilum og engin ástæða til að efast um annað en að góð sátt ríki að lokum.

Frú forseti. Í áratugi hefur verið mikið rætt, ekki síst á hátíðum og tyllidögum, um gildi starfsnáms. Þrátt fyrir fagrar ræður og mikinn yfirlýstan vilja um að efla starfsnám má segja að á síðustu 30, 40 árum hafi afskaplega lítið gerst, svo dyggilega hefur latínu-gráni hreiðrað um sig í vitund þjóðarinnar að um og yfir 70% af nemendum sem fara í framhaldsskóla leita inn á stúdentsbrautir. Hvernig stendur á þessu? Það eru sjálfsagt margslungin svör en þetta viðhorf hefur hreiðrað um sig með þessum afleiðingum. Ég hef stundum efast um að raunverulegur vilji sé í samfélaginu til þess að breyta þessu. Þær tillögur sem starfsnámsnefnd hefur skilað gætu verið ákveðinn grundvöllur að róttæku átaki sem fyrst og fremst þarf að lúta að því að það verði viðhorfsbreyting í samfélaginu hvað 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir að taka þetta mál upp. En þannig var að þegar hv. þm. Sæunn Stefánsdóttir sendi inn fyrirspurnina var umræðan um reiknilíkanið ekki komin upp. Það sem hv. þingmaður var að hugsa með þessari spurningu voru í rauninni þær tillögur sem starfsnámsnefndin kom fram með og hvernig ráðherra hygðist beita sér fyrir þeim tillögum, en í millitíðinni hefur blossað upp umræða um reiknilíkanið. Og það er alveg rétt sem hv. Einar Oddur Kristjánsson kom inn á áðan, að mikill vilji er innan þeirra þingnefnda sem fjalla um þetta mál að reyna að leysa úr þessu og ég vil taka undir með formanni fjárlaganefndar um gott samstarf fjárlaganefndar, menntamálanefndar og hæstv. ráðherra um þetta málefni. Ég vil einnig taka undir með hæstv. ráðherra að hugarfarsbreytingu þurfi til að efla verk- og starfsnám og þar verðum við hér á hinu háa Alþingi að sýna gott fordæmi en það gerum við því miður ekki eða a.m.k. að takmörkuðu leyti í því fjárlagafrumvarpi sem nú liggur fyrir.

Virðulegi forseti. Iðnnám hefur verið á undanhaldi um áratugaskeið í íslensku menntakerfi og núna þegar sótt er að framhaldsskólanum með skertum framlögum óttast að sjálfsögðu margir um framtíð starfsnámsins. Tillögur starfsnámsnefndarinnar í fyrra voru mjög af hinu góða og gangi þær fram yrði það heillaskref fyrir framhaldsskólann allan. Sérstaklega ef þær tillögur gengju fram að þar með væri fyrirhuguð stytting sem þrisvar hefur komið fram, styttingin á námi til stúdentsprófs, að baki og úr yrði eitt framhaldsskólanám þar sem þeim skilum á milli bóknáms og verknáms væri að fullu eytt. Þar með væri gengið fram til góðs. Þess vegna vildi ég spyrja hæstv. menntamálaráðherra hvort það væri ekki alveg á hreinu að hin margframkomnu styttingaráform væru úr sögunni sem slík og út úr tíu skrefa samkomulaginu kæmi að lokum tillaga í ætt við tillögu starfsnámsnefndarinnar, sem væri mjög til bóta.

Frú forseti. Ég er sammála hæstv. menntamálaráðherra í að auka þarf veg starfsnámsins og láta starfsnámið vera jafngilt í vægi í námsmati og bóknám. Ég bendi á þessi háttur var tekinn upp við Hólaskóla líklega 1986 og þar hefur síðan ávallt verið jafnvægi á verklegu og bóklegu námi. Það var einmitt styrkur skólans að geta sýnt fram á það í reynd að þetta væri jafnvægt. Mér þykir því gott ef hæstv. ráðherra menntamála sem nú situr er farin að draga lærdóm af því öfluga menntastarfi sem hefur ríkt um áratugi á Hólum. Ég vil líka taka undir þær áherslur hæstv. ráðherra að hugarfarsbreytingu þurfi gagnvart starfsnáminu, ekki hvað síst hér í þinginu og í ríkisstjórninni. Ég er ekki að væna hæstv. menntamálaráðherra um neitt en þau 

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka þau hlýju orð sem fallið hafa í garð okkar sem sátum í hinni merku starfsnámsnefnd sem gerði, eins og fram hefur komið, afskaplega merkar tillögur sem hæstv. ráðherra vonandi nær að koma að einhverju leyti í framkvæmd. Það er gífurlega mikilvægt að breyta viðhorfum í samfélaginu. Ég held einmitt að þau skref sem stigin voru í þessum merka starfshópi, þar sem náðist gífurlega samstaða á milli aðila vinnumarkaðarins, skólafólks og stjórnmálamanna, sé einmitt grunnurinn sem við eigum að byggja á í vinnu við slíka breytingu. Þess vegna er mjög mikilvægt að það komi fram í raunhæfum tillögum að fólk sé á þessari leið. Það er líka fagnaðarefni að hér kemur það fram að í raun hafi verið gerð mistök í fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar, mistök hafi verið gerð þegar niðurskurðurinn var framkvæmdur í framhaldsskólunum. Það er líka fagnaðarefni að nú stefnir í að mjög víðtæk pólitísk 

Virðulegi forseti. Það er mjög mikilvægt að ræða þessi mál. Ég verð að segja eins og er að ég fékk náttúrlega algjört áfall eins og svo margur annar þegar ég sá fjárlagafrumvarpið í haust og þann heiftarlega og svakalega niðurskurð sem átti og á að fara í gagnvart framhaldsskólunum. Virðulegi forseti. Ég er ansi hrædd um að hér sé verið að beita einhvers konar sjokkmeðferð til að beina sjónum frá reiknilíkaninu, sem þarf að laga og það vita allir, vegna þess að þegar þetta verður dregið til baka verða allir svo fegnir að umræðan um reiknilíkanið fellur niður í ár að öðru leyti en því að draga til baka þessar niðurskurðartillögur ráðuneytisins. Ég er sammála þeim sem hér hafa talað um að það sé alveg augljóst á þessari aðgerð og þeim skilaboðum sem komu úr menntamálaráðuneytinu með fjárlagafrumvarpinu í ár, að viðhorfsbreytingin sem þarf að eiga sér stað er fyrst og fremst í ráðuneyti menntamála þar sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur verið með stjórnina núna vel á annan tug ára. 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir svör hennar og þeim þingmönnum sem tekið hafa til máls. Tilgangur fyrirspurnarinnar var, eins og fram kom í máli hv. þm. Dagnýjar Jónsdóttur, að inna ráðherra eftir svörum hvar sú vinna fyrrnefndrar eða títtnefndrar starfsnámsnefndar stæði og það kom skýrt fram í máli ráðherra að vinnan við að koma að þeim tillögum er í fullum gangi. Enda tek ég undir það sem fram hefur komið í máli þingmanna að þessar tillögur eru mjög róttækar en þær eru líka mjög góðar. Ég tek undir með hæstv. ráðherra að fyrst og fremst þurfum við að breyta því viðhorfi sem ríkir í samfélaginu til verk- og tæknináms. Mér finnst þessi umræða góð og sýna að það er svo sannarlega vilji bæði hjá hæstv. menntamálaráðherra og hjá hv. þingmönnum til að taka þátt í því. Við getum þó þegar við ræðum um verk- og tækninámið á þessu stigi ekki komist hjá því að ræða um það frumvarp sem liggur fyrir. Mér er fyllilega kunnugt um það starf sem á sér stað meðal fjárlaganefndar og menntamálanefndar og sat þar sjálf fund, enda fulltrúi í menntamálanefnd, og þar ríkir fullkomin eining um að það þurfi enn frekar að rétta stöðu verk- og tækninámsins. Ég skil líka vel þá stöðu sem hæstv. menntamálaráðherra er í en við vitum að ráðherrann beitti sér fyrir auknum framlögum til verk- og tækninámsins síðast 2004, ef ég man rétt, og þess vegna fannst mönnum kannski svigrúm vera þar fyrir hendi. En þá bendir maður jafnframt á að kannski um langa hríð hefur þurft að létta hlut verk- og tækninámsins og með þeim framlögum sem komu þá, árið 2004, er erfitt í sjálfu sér að draga eitthvað úr núna. Þess vegna fagna ég mjög þeim viðhorfum sem komu fram í máli ráðherrans um að hún ætli að beita sér fyrir endurskoðun reiknilíkansins og ég lýsi mig sem og aðrir þingmenn reiðubúna til að aðstoða hana við að efla enn frekar verk- og tækninám, eins og ég veit að metnaður er til staðar um.

Frú forseti. Það er hreint makalaust að heyra fjárlaganefndarmenn koma hingað, eins og hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur, og segja að verið sé að skerða framlög til framhaldsskólans. Ef menn sjá þróun framlaga til framhaldsskólans á síðustu árum almennt - vissulega eru ákveðnir skólar sem eiga undir högg að sækja - þá hefur rekstur framhaldsskólans á undanförnum árum stórbatnað. Ég vil líka nefna að í gegnum fjárframlögin á síðustu árum hafa framlög á nemanda vegna bóknáms annars vegar og verknáms hins vegar, þ.e. framlög til nemenda í verknámi, stóraukist. Það er því mikill vilji til þess að efla og styrkja starfsnámið. Það er einnig rétt sem komið hefur fram að menn munu fara mjög gaumgæfilega yfir þær tillögur sem liggja fyrir til þess að sjá hvaða áhrif þær hafa á reiknilíkanið og skoða það í víðu samhengi í góðu samstarfi. Það sem er umhugsunarefni eru litlu skólarnir á landsbyggðinni sem við þurfum sérstaklega að líta til. Það er ekki reiknilíkanið eitt og sér sem mun vera sá áhrifavaldur sem leiðir til þess að þeir eiga í rekstrarerfiðleikum heldur eru aðrir þættir sem við þurfum að skoða og það er það atriði sem ég tel mikilvægt að hv. þingmenn sem og ráðuneytið þurfi sérstaklega að líta til. Ég vil hins vegar undirstrika að tillögur starfsnámshópsins munu fá og eru til umfjöllunar í samkomulaginu, sem nefnist tíu skrefa samkomulagið. Það er mikilvægt að þær fái brautargengi þar því að ég fagna sérstaklega því viðhorfi sem ég skynja að ef menn vilja breyta því viðhorfi, bæði hér innan dyra og í samfélaginu, sem er til starfsnámsins þá verður það til þess jú að fjölga þeim nemendum sem við þurfum á að halda til að sækja starfsnámið, til að auka fjölbreytileikann fyrir atvinnulífið, fyrir fyrirtækin í landinu og fyrir samfélagið í heild. Við þurfum því að efla starfsnámið, það eru allir sammála um, en fyrst er að breyta hugarfarinu.

Virðulegi forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. menntamálaráðherra um hvort til standi að kanna möguleika á stofnun framhaldsskóla í Rangárvallasýslu. Það er mikilvægt að efla framhaldsskólanám í héraði þar sem upp á vantar. Svæðið sem yrði heimasvæði skólans er orðið mannmargt og öflugt. Hingað til hefur verið samstaða um Fjölbrautaskóla Suðurlands á Selfossi þar sem fram fer öflugt nám og eru orðið yfir þúsund nemendur ári. Það er því vert að skoða hvort það geti borgað sig að færa menntunina meira heim í hérað og stofna annan framhaldsskóla í Rangárvallasýslu sem tengdist því svæði lengst austur úr. Næsti framhaldsskóli er á Hornafirði og verulega stórt svæði á milli skólanna. Fjölbrautaskóli Suðurlands hefur dafnað vel og er með betri framhaldsskólum á landinu. En að mínu viti kemur til greina að skoða stofnun á sérstökum framhaldsskóla í Rangárvallasýslu. Ég held að það gæti orðið til að styrkja svæðið og byggðakjarnana þar, sem mundu sjálfsagt stækka við þetta auk þess sem það yrði til að fjölga mjög nemendum á framhaldsskólastigi ef horft væri sérstaklega til þess að hafa þar öfluga fullorðinsfræðslu og gott framboð á því sviði. Ég held að stofnun á slíkum framhaldsskóla gæti bæði orðið til að efla menntunina á öllu svæðinu og bæta menntunina í landinu öllu. Við þurfum að verja meira fé til menntamála og efla menntun á öllum skólastigum, sérstaklega á framhaldsskólastigi. Við sjáum í umræðunum á Alþingi í dag að það kemur við menn þegar að framhaldsskólanum er sótt eins og nú gerir. Iðnnámið er í vanda. Styttingaráformin margfrægu virðast heyra sögunni til og ætlunin er að fara aðrar leiðir. Það þarf að efla skólastigið. Á Vesturlandi var t.d. stofnaður sérstakur menntaskóli í Borgarnesi þótt öflugur framhaldsskóli sé á Akranesi. Það getur verið góður kostur og margborgað sig að fjölga framhaldsskólum að ákveðnu marki. Þess vegna tel ég að sérstakur framhaldsskóli í Rangárvallasýslu gæti orðið í þágu menntunar í landinu og menntunar á þessu svæði. Því beini ég þessari fyrirspurn til hæstv. menntamálaráðherra.

Frú forseti. Ég vil byrja á að mótmæla því að að framhaldsskólanum sé sótt. Erlendir úttektaraðilar hafa m.a. tekið sérstaklega fram að rekstur framhaldsskólanna í heild sé ágætur. Sem stendur er tekið á ákveðnum þáttum og ekki er síður vert að nefna að nemendum hefur stórfjölgað á framhaldsskólastiginu. Sú fjölgun er í raun einsdæmi. Við erum ekki með skólaskyldu frá 16 ára til tvítugs en engu að síður sækir 95–96% fæðingarárgangs í framhaldsskóla. Það er mikið fagnaðarefni. Um leið náum við í hina svokölluðu eldri nemendur í gegnum framhaldsskólann, sem er einstætt og á sér ekki aðrar fyrirmyndir. Það er mjög jákvætt. Þetta sjáum við m.a. á norðanverðu Snæfellsnesi en þar vanmátum við í raun þörf og vilja eldri nema til að koma inn í framhaldsskólann. Við erum í raun í stórsókn hvað framhaldsskólana varðar. Við þekkjum að þegar aðsóknin er mikil þá náum við ekki alltaf að fylgja öllu eftir. En bæði aðsóknin og metnaðurinn er mikill. Þess vegna höfum við m.a. rætt um framhaldsskólana í dag, þ.e. að auka möguleika með tilliti til landsvæða og þeirrar þekkingar sem er til staðar varðandi nýtingu á tækni, fjarkennslu, og almennt reynslu af skólarekstri. Þess vegna fjölluðum við áðan um framhaldsskóladeild á sunnanverðum Vestfjörðum sem gefa mun fólkinu þar möguleika á að sækja sér menntun fram að 18 ára aldri. En það byggist m.a. á reynslunni sem það fólk aflaði sér, árareynslu af hinu svokallaða dreifmenntaverkefni sem leggur grunn að því að hægt sé að taka frekari skref í skólakerfinu á því svæði. Með fjölgun framhaldsskóla síðustu árin hefur verið reynt að koma til móts við kröfur um nám í heimabyggð eða sem næst heimabyggð. Ég vil geta þess að greiðara aðgengi að menntun skiptir miklu máli, eins og við erum öll sammála um, fyrir einstaklinga og styrkir sérstaklega byggðir sem eiga undir högg að sækja vegna brottflutnings fólks, m.a. vegna þess að unglingarnir þurfa að fara að heiman í framhaldsskóla. Víða um land óska heimamenn eftir að kannaðir verði möguleikar á stofnun framhaldsskóla til að mæta þessari þörf. Einnig er ljóst að mikil fólksfjölgun á höfuðborgarsvæðinu kallar hugsanlega á fjölgun framhaldsskóla til viðbótar við stækkunaráform sem nú eru í gangi. Við vitum að til þess að anna þörfinni á suðvesturhorninu þurfum við að fjölga framhaldsskólum á svæðinu. Á síðastliðnu vormissiri starfaði nefnd á vegum menntamálaráðuneytisins að því að meta þörf á nýjum framhaldsskólum og staðsetningu þeirra. Nefndin gerði athuganir á fyrirsjáanlegri og líklegri þróun nemendafjölda, bæði á upptökusvæðum skóla sem nú starfa en einnig sérstaklega á svæðum þar sem fólksfjölgun er ör, svæðum með erfiðar samgöngur og svæðum í harðri baráttu við óhagstæða íbúaþróun. Þar er því tekið tillit til margra ólíka sjónarmiða. Nefndin hafði hliðsjón af mörgum þáttum í starfi sínu: tækniþróun, breytingu á sjálfræðisaldri og þróun grenndarhugtaksins í skólamálaumræðu. Nefndin skoðaði m.a. forsendur fyrir starfrækslu skóla á Hvolsvelli fyrir póstnúmer 850–880 eða Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu. Meðalnemendafjöldi í árgangi grunnskóla á þessu svæði næstu 10 árin er innan við 70 nemendur og líkleg innritunartala á svæðinu innan við tveir þriðju af þeirri tölu, ef tekið er mið af reynslu af öðrum skólasvæðum. Á Suðurlandi er skráður 1391 nemandi í framhaldsskóla árið 2004, af þeim voru 66% í skólunum á Suðurlandi, þ.e. í Fjölbrautaskóla Suðurlands á Selfossi og ML, þ.e. Menntaskólanum á Laugarvatni. Á Laugarvatni eru rúm 50% nemenda skólans af Suðurlandi en 93% á Selfossi. Það er mat nefndarinnar að skóli í sýslunni væri ekki fremst í forgangsröð nýrra skóla í landinu, einkum vegna góðra samgangna á svæðinu og fyrirsjáanlegrar fækkunar í skólum vestar á Suðurlandi, þ.e. á Laugarvatni og Selfossi, þegar horft er til fæðingarárganga sem sækja munu framhaldsskóla fram til ársins 2020. Engu að síður, virðulegi forseti, er ástæða til að halda vöku sinni. Það mun menntamálaráðuneytið að sjálfsögðu gera í þessu málefni og bregðast við í samræmi við þróunina á svæðinu og kröfum hvers tíma. En aðalatriðið fyrir okkur er koma sem flestum í skóla þannig að einstaklingarnir fái þá menntun sem þeir óska eftir og þörf er á.

Frú forseti. Ég vil hér árétta stefnu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um að setja sem meginskilyrði að fólk geti sótt nám að heiman að frá sér daglega til 18 ára aldurs, ella sé reynt að byggja upp nám svo nálægt heimili sem kostur er. Ég tel að til framtíðar mætti kanna hvort ekki væri rétt að byggja slíkt nám upp sem framhald af núverandi grunnskóla þannig að það myndi eina samfellda heild til 18 ára aldurs, fram að sjálfræðisaldri. Ég vil þó leggja áherslu á að menn standi vörð um Menntaskólann á Laugarvatni og einnig hinn öfluga Framhaldsskóla Suðurlands á Selfossi. Ég hef ásamt þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs lagt til að farið verði að huga að stofnun háskólaseturs á Selfossi. Á Suðurlandi eru yfir 20 þúsund manns 

Hæstv. forseti. Það kom fram í ræðu hæstv. menntamálaráðherra áðan að við vildum stefna að greiðari aðgangi að menntun. Ég held að við séum almennt sammála um það í þessum sal. Á fundi fjárlaganefndar í morgun kom fram hjá skólameisturum sem þar voru að 95% nemenda í hverjum árgangi héldu áfram í framhaldsskólanám. Það er mjög gott og ber að fagna þeirri vinnu sem unnin hefur verið af hálfu menntamálayfirvalda í að auka framboð á námi og gera öllum kleift að halda áfram námi. Að því er varðar uppbyggingu framhaldsskóla þá liggur fyrir að þörfin er brýnust á höfuðborgarsvæðinu, í Reykjavík og nágrannabyggðum. Horfur eru á að vísa þurfi nemendum frá vegna þessa á komandi skólaári. Við eigum að horfa á hvar þörfin er mest og beina aðgerðum okkar að því svæði. Þess vegna tel ég að næsta skref í uppbyggingu framhaldsskóla sé í Reykjavík og á höfuðborgarsvæðinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa umræðu. Auðvitað er víða þörf fyrir uppbyggingu á nýjum framhaldsskólum og þeirri þörf þarf að mæta, m.a. þeirri fólksfjölgun sem er hér á höfuðborgarsvæðinu. Ég held hins vegar að það gæti orðið til mikillar sóknar á svæði eins og því sem hér er spurt um ef þar væru framhaldsskólar. Það er ríkur vilji til þess meðal heimamanna. Á fundum okkar þingmanna með sveitarstjórnarmönnum á svæðinu hefur komið fram ríkur vilji til að athugað verði með uppbyggingu á sérstökum framhaldsskóla. Þeir sjá að þar er mikið sóknarfæri fyrir svæðið til að fjölga fólki verulega, þannig að það að miða við núverandi íbúafjölda og hlutfall nemenda úr grunnskóla stenst ekki eitt og sér, enda væri þetta aðgerð til sóknar og efling menntunar á þessu svæði eins og annars staðar. Ég tel að svona aðgerð komi vel til greina sem slík. Ég tel að það yrði farsælt skref að stofna þarna sérstakan framhaldsskóla, hvar sem hann er í forgangsröðinni, hvort sem það yrði gert á næstu missirum eða eftir nokkur ár. En ég held að athugun á því þurfi að fara fram. Ég held að það yrði til að fjölga þeim á svæðinu sem sækja sér menntun. Það er töluverð vegalengd í skólann á Selfossi þótt samgöngur séu góðar. Ég held að þetta gæti orðið heillaskref fyrir svæðið að stofna þar sérstakan framhaldsskóla. Ég kalla eftir því að það verði tekið til sérstakrar athugunar.

Frú forseti. Við munum halda áfram að reyna að uppfylla kröfur og þarfir einstaklinga fyrir menntun. Við höfum gert það á undanförnum árum. Þess vegna hef ég dregið fram niðurstöður nefndarinnar sem ég skipaði vegna þessarar umræðu. Niðurstöður nefndarinnar eru í rauninni tvenns konar. Við verðum annars vegar að líta til þarfanna við að komast inn í skóla, sem er mjög mikil á suðvesturhorninu, eins og hv. þm. Guðjón Ólafur Jónsson kom inn á áðan. Við þurfum að sinna öllum þeim sem vilja komast inn í framhaldsskóla innan fárra ára. Við þurfum því að bæta við framhaldsskólum á svæðinu og það er ljóst að nefndin forgangsraðaði því þannig að framhaldsskóla vantar á austurhluta höfuðborgarsvæðisins, þ.e. í Mosfellsbæ og síðan á suðausturhluta svæðisins sem mundi þá sinna Norðlingaholti í Reykjavík, Salahverfinu í Kópavogi og því svæði. Þar er þörfin mikil og brýn. Við verðum í raun að koma því í gang til að geta tekið á móti öllum þeim sem vilja komast í framhaldsskóla innan fárra ára. Hitt verðum við líka að viðurkenna og spyrja: Hvernig viljum við styrkja innviði samfélaga sem eiga undir högg að sækja, m.a. vegna óhagstæðrar íbúaþróunar? Við höfum sagt að að sjálfsögðu munum við nota menntakerfið til þess. Það er að mínu mati raunhæfasta leiðin til að byggja upp samfélagið á landsbyggðinni að nota menntakerfið. Við vinnum að því núna á sunnanverðum Vestfjörðum. En við erum líka með tillögur frá nefndinni um að við þurfum að líta til utanverðs Eyjafjarðar varðandi uppbyggingu framhaldsskóla. Nefndin mælti með því að farið yrði í uppbyggingu framhaldsskóla á því svæði, þ.e. að Siglufjörður, Ólafsfjörður og Dalvík muni sameinast um einn framhaldsskóla. Ég tel rétt að við skoðum þá kosti og förum að undirbúa rekstur þeirra mikilvægu stofnana.

Frú forseti. Ég legg fram fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra um bráðaþjónustu við Heilbrigðisstofnun Suðurnesja í Reykjanesbæ. Það er kunnara en frá þurfi að segja að lengi hafa verið uppi kröfur á Suðurnesjum um að veitt yrði sólarhringsbráðaþjónusta á skurðstofum á heilbrigðisstofnuninni. Þessi þjónusta yrði veitt alla daga ársins og ekki á að þurfa að koma til þess að flytja þurfi fólk, sem auðveldlega hefði verið hægt að sinna heima, á Landspítalann í Reykjavík vegna skorts á þjónustu skurðstofu. Öryggið sem sólarhringsþjónusta á skurðstofu veitir öllum aðilum sem á þurfa að halda - þá er ég bæði að tala um sjúklingana sem þurfa á þjónustunni að halda og ekki síður heilbrigðisstarfsfólkið sem vinnur við þær aðstæður að bráðatilfelli getur hitt á lokun á skurðstofu - er ómetanlegt fyrir þetta fólk og því er von að hér sé spurt hvort ekki standi til að auka fjárveitingar til Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja í Reykjanesbæ þannig að hún geti sinnt þessari sjálfsögðu þjónustu sem við heimamenn köllum svo. Það að skurðstofan er ekki alltaf opin getur haft áhrif á það hvort sú þjónusta sem í boði er á heimaslóðum er valin eða ekki. Þetta hefur því áhrif á ímynd heilbrigðisstofnunarinnar og hvort fólk telur hana geta veitt fulla þjónustu, alltaf. Það nægir að nefna að á heilbrigðisstofnuninni hefur verið mjög góð og öflug fæðingardeild sem hefur getið sér gott orð um allt land, bæði fyrir viðmótið sem þar er og þá þjónustu sem veitt er, en afgreiðslutími á skurðstofu er einn af þeim þáttum sem verðandi foreldrar velta fyrir sér þegar kemur að því að velja hvar fæða skuli barn. Það væri afar mikilvægt fyrir þá sem nýta þessa þjónustu að vita að skurðstofan væri alltaf opin ef eitthvað óvænt kæmi upp á. Akstur með sjúklinga á Reykjanesbraut til Reykjavíkur, sjúklinga sem hægt væri undir venjulegum kringumstæðum að meðhöndla heima, getur aldrei komið og kemur á engan hátt í staðinn fyrir skurðstofuþjónustu og á aldrei að vera útreiknaður valkostur á móti því að meðhöndla sjúklingana heima. Ég man eftir því í svari við fyrirspurn sem ég lagði fram í fyrra eða hittiðfyrra og eins í tengslum við gerð fjárlaga að það var talað um að viðbótarkostnaður við svona þjónustu gæti verið í kringum 40 millj. kr. á ári. Þetta eru ekki miklir fjármunir, og alls ekki kemur til greina að mínu viti að spara þá og veita ekki þessa þjónustu. Nú stendur fyrir dyrum að klára innréttingu á 3. hæð D-álmu þar sem verða nýjar og fullkomnar skurðstofur og því er eðlilegt að spyrja hvort ráðherra ætli að beita sér fyrir því að unnt verði að starfrækja þessa sólarhringsvakt á heilbrigðisstofnuninni allt næsta ár, og eins hver er þá áætlaður viðbótarkostnaður við þá starfsemi.

Virðulegur forseti. Hv. 10. þm. Suðurk. Jón Gunnarsson beinir til mín spurningu í tveimur liðum. Í fyrsta lagi spyr þingmaðurinn: Hyggst ráðherra beita sér fyrir því að unnt verði að starfrækja sólarhringsbráðavakt á skurðstofu Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja á næsta ári? Í öðru lagi: Hver er áætlaður viðbótarkostnaður við það? Eins og Alþingi er kunnugt eiga sér núna stað verulegar endurbætur á aðstöðu skurðstofu Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja. Skurðstofurnar eru fluttar til í stofnuninni og algerlega endurnýjaðar. Þegar þessum breytingum verður lokið gjörbatnar öll skurðstofuaðstaða á stofnuninni. Undanfarin ár hefur skurðstofan verið opin frá mánudegi til fimmtudags með bakvaktir flesta daga til kl. 8 á kvöldin nema þriðjudaga og miðvikudaga, þá hafa verið bakvaktir til næsta morguns. Skurðstofunni hefur þurft að loka yfir hásumarið og yfir jól og nýár. Á hverri bakvakt eru tveir læknar, annar er skurðlæknir og hinn svæfingalæknir, og þrír hjúkrunarfræðingar, þar af tveir skurðhjúkrunarfræðingar og einn fæðingarhjúkrunarfræðingur. Að mati ráðuneytisins mundi heildarlaunakostnaður við bakvaktir allan sólarhringinn alla daga ársins nema að lágmarki um 60 millj. kr. Er þá miðað við að útköll séu að meðaltali tvisvar í viku. Launakostnaður við bakvaktir er nú um 15 millj. kr. Í þessu sambandi er rétt að minna á að á bakvöktum er vakthafandi starfsfólk ekki á bundinni vakt í stofnuninni. Það er kallað út þegar þörf krefur. Eins og ég gat um áðan á sér núna stað flutningur og algjörar endurbætur á skurðstofu stofnunarinnar. Að mínu mati er því eðlilegt að sjá hvernig starfsemin fer af stað í nýju umhverfi áður en vöktum verður fjölgað. Í því sambandi er einnig rétt að hafa í huga að einungis er gert ráð fyrir einum almennum skurðlækni í áðurgreindum kostnaði. Má gera ráð fyrir að í einhverjum þessara tilvika sem þarfnast aðgerða yrði að flytja sjúkling í hendur sérfræðinga í öðrum greinum skurðlækninga og þyrftu þeir því að flytjast á Landspítalann óháð því hvort um sólarhringsvakt væri að ræða eða ekki. Einnig verður að hafa sérstaklega í huga að tíðni útkalla er frekar lág, eins og fram kom hér að framan, það er fremur stutt akstursleið til mjög öflugrar skurðstofu á Landspítalanum – háskólasjúkrahúsi og akstursleiðin þangað hefur verið bætt stórlega með tvöföldun Reykjanesbrautar. Ég vil einnig í þessu sambandi benda á að bráðavakt lækna er allan sólarhringinn á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja til að veita fyrstu meðferð.

Hæstv. forseti. Hér er rætt um málefni Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja. Ég vil geta þess að heilbrigðisnefnd Alþingis undir minni forustu fór og sótti heim þessa ágætu heilbrigðisstofnun fyrr í haust. Það er alveg ljóst að miklar breytingar hafa orðið á starfsemi þessarar stofnunar á undanförnum árum og þjónusta við Suðurnesjabúa hefur verið bætt stórkostlega. Þarna hefur aðgerðum fjölgað mjög mikið og íbúar á svæðinu hafa í auknum mæli geta leitað sér þjónustu sem þeir ella hefðu þurft að leita að í Reykjavík. Þetta þýðir auðvitað að það er einfaldara fyrir íbúa að ná í þjónustuna, minni fjarvera og það eru því væntanlega einhver jákvæð samfélags- og þjóðhagsleg áhrif af þessu. Það liggur hins vegar fyrir að fjárhagsstaða stofnunarinnar er erfið vegna allra þessara breytinga og sá viðbótarkostnaður sem af mundi hljótast samkvæmt fyrirspurn hv. þm. Jóns Gunnarssonar 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta upp en ástæða þess að ég kem upp er kannski ekki beint svör hæstv. ráðherra þó að ég hefði gjarnan viljað heyra það að með bættri aðstöðu á skurðstofum væri fyrirhugað að starfrækja bráðavakt allan sólarhringinn. Hins vegar dreg ég fyllilega í efa þá fullyrðingu sem hér kom fram hjá hv. þingmanni, formanni heilbrigðis- og trygginganefndar, um að þjónustan við íbúa á Suðurnesjum hefði verið bætt stórkostlega. Ég efast um það, einfaldlega vegna þess að ítrekað hafa komið fram athugasemdir og erindi til þingmanna kjördæmisins vegna þeirrar þjónustu sem þarna er veitt og óskað eftir verulegum úrbótum þar, þar á meðal á bráðavaktinni og eins hvað varðar heilsugæsluna á svæðinu. Kostnaðurinn er því kannski ekki vegna þess að svo mikið hafi verið bætt úr þjónustunni, heldur vegna þeirra breytinga sem 

Frú forseti. Ég verð að lýsa ákveðnum vonbrigðum með svör hæstv. ráðherra við spurningum mínum. Það kemur fram hjá hæstv. heilbrigðisráðherra að ekki standi til að veita aukna fjármuni til Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja þannig að hjá þeirri stofnun geti ríkt fullkomið öryggi, eins og hægt er, allan sólarhringinn, með því að íbúar sem leita til heilbrigðisstofnunar viti að þurfi þeir á því að halda sé skurðstofan opin og hægt að nýta hana á staðnum. Það er nú einu sinni þannig að bráðatilfellin gera ekki boð á undan sér og það er alls ekki hægt að reikna með því að þau gerist einungis fyrir kl. 8 á kvöldin og að eftir það sé tekin ákveðin áhætta með því að keyra sjúklinga til Reykjavíkur eftir Reykjanesbraut sem, jú, hefur verið tvöfölduð og skilyrði til aksturs mun betri en áður, en eftir sem áður er þetta ferð sem tekur ákveðinn tíma, bæði með undirbúningi og ferðatíma, þannig að menn líta ekki á það sem raunverulegan kost miðað við það að skurðstofan sé opin allan sólarhringinn. Viðbótarkostnaður upp á 45 millj. kr., rétt tæpar 4 millj. á mánuði, ég veit ekki hvort hægt sé að tala um að þetta sé há upphæð. Okkur þykir það ekki á Suðurnesjum og í svörum hæstv. ráðherra kom fram að gert væri ráð fyrir að útköll yrðu tvisvar í viku. Nú veit ég ekki hvort það er byggt á einhverjum reynslutölum en átta útköll á mánuði og kostnaður upp á tæpar 4 millj. fyrir það að geta veitt fullkomið öryggi á skurðstofu heima þykja mér ekki miklir fjármunir. Ég skora á hæstv. ráðherra að endurskoða þessa afstöðu sína þannig að nýjar og glæsilegar skurðstofur á 3. hæð verði opnar allan sólarhringinn og íbúar Suðurnesja og þeir sem nýta þjónustu Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja viti að þarna sé búið við fullkomið öryggi allan sólarhringinn.

Virðulegur forseti. Hér var sagt að við ætluðum ekki að veita aukna fjármuni til Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja. Reyndar munum við gera það. Það mun koma í ljós í þeirri vinnu sem nú á sér stað á milli ráðuneyta. Varðandi þetta verkefni sérstaklega tel ég eðlilegt, eins og hér kom fram áðan, að við förum í það verk og klárum það núna að endurnýja skurðstofurnar. Þær verða glæsilegar eins og hér kom fram hjá hv. þingmanni. Þetta er mál sem Suðurnesjamenn hafa auðvitað verið mjög áhugasamir um og við höfum talið rétt að fara í og þess vegna er verið að veita núna - mig minnir að það séu 70–80 millj. sem það kostar að endurnýja skurðstofurnar sem eru á 3. hæðinni. Ég tel eðlilegt að við hinkrum eftir því að þær skurðstofur fari í gang áður en við ákveðum eitthvað um aukningu á vöktum. Það er rétt sem kom fram hjá hv. þm. Guðjóni Ólafi Jónssyni að þjónustan er góð á Suðurnesjum. Hún hefur batnað, a.m.k. er umræðan sem við heyrum varðandi starfsemina sem þarna fer fram sú að fólk sé ánægt með hana. Það er verið að sinna fleirum heima en áður var gert þannig að starfsemin á staðnum hefur eflst. Það ber líka að hafa í huga að það er mikil íbúafjölgun á Suðurnesjum. Meðan íbúum fjölgar er verið að þjónusta fleiri hlutfallslega í heimabyggð og það er mjög jákvætt. Ég tel að í framtíðinni verði mikilvægt að hlúa mjög vel að þessari stofnun og það munum við gera.

Virðulegi forseti. Umræða um skort á plássum á hjúkrunarheimilum fyrir aldraða á höfuðborgarsvæðinu hefur verið mikil á undanförnum missirum og ekki síst í kosningabaráttunni fyrir sveitarstjórnarkosningar sem haldnar voru síðasta vor. Það liggur fyrir að 300–400 aldraðir einstaklingar á höfuðborgarsvæðinu bíða eftir plássum á hjúkrunarheimili. Á hverjum tíma liggja milli 60 og yfir 100 aldraðir einstaklingar inni á Landspítala – háskólasjúkrahúsi sem lokið hafa meðferð á spítalanum en bíða eftir plássi á hjúkrunarheimili. Þessi staða hefur gert spítalanum erfitt fyrir að gegna hlutverki sínu sem aðalbráðasjúkrahús landsins. Það hefur aukið álag á starfsfólk spítalans, auk þess sem ekki þarf að hafa mörg orð yfir þau óþægindi sem hinn aldraði hefur af því að liggja á sjúkrahúsi þegar önnur úrræði eru hentugri og mannúðlegri. Þá verður að benda á þá ótrúlegu staðreynd að spítalinn hefur ekki forgang á pláss fyrir skjólstæðinga sína á hjúkrunarheimilum á höfuðborgarsvæðinu, að undanskildu Sóltúni og Vífilsstöðum, þótt eitthvað hafi úr því ræst á síðustu mánuðum. Það er ekki ofsögum sagt að aldraðir Reykvíkingar og aðstandendur sem bíða vikum og mánuðum saman eftir úrlausn séu orðnir óþreyjufullir. Þeim finnst lítið þokast í þessum málum í höfuðborginni og ég tek undir þær áhyggjur. Áform um byggingu hjúkrunarheimilis á Lýsislóðinni og í samvinnu við Markarholt hafa greinilega tafist og ekkert í spilunum bendir til að þau munu opna á næstu tveimur árum. Meðal annars var sagt: Fyrstu áform voru um að Markarholt yrði opnað á þessu ári. Það hefur legið fyrir um nokkurt skeið að rekstraraðilar hjúkrunarheimilisins Sóltúns hafa áhuga á að stækka heimilið og telja sig geta á einu ári fjölgað hjúkrunarrýmum um meira en helming, þ.e. úr 90 í 180–190 pláss. Slík beiðni hefur legið fyrir um tveggja ára skeið en ekkert hefur þokast. Í kosningabaráttu fyrir borgarstjórnarkosningar í Reykjavík síðasta vor vakti það t.d. athygli að Björn Ingi Hrafnsson, varaþingmaður og oddviti Framsóknar í borginni, lagði áherslu á það í málefnaskrá sinni að stækka Sóltúnsheimilið. Í ljósi þessa varpa ég eftirfarandi spurningu til hæstv. heilbrigðisráðherra: Hyggst ráðherra beita sér fyrir því að teknar verði upp viðræður við rekstraraðila hjúkrunarheimilisins Sóltúns um viðbyggingu fyrir þjónustu við aldraða sem þarfnast vistunar á hjúkrunarheimili?

Virðulegi forseti. Hér er spurt: „Hyggst ráðherra beita sér fyrir því að teknar verði upp viðræður við rekstraraðila hjúkrunarheimilisins Sóltúns um viðbyggingu fyrir þjónustu við aldraða sem þarfnast vistunar á hjúkrunarheimili?“ Því er til að svara að uppbygging hjúkrunarheimila á höfuðborgarsvæðinu hefur verið eitt af forgangsverkefnum heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra ásamt uppbyggingu hjúkrunarheimila á suðvesturhorni landsins, á Suðurlandi og norðanverðum Vestfjörðum. Hvað varðar Reykjavík sérstaklega hefur þegar verið gert formlegt samkomulag við Reykjavíkurborg um byggingu 110 rýma hjúkrunarheimilis við Suðurlandsbraut og 90 rýma hjúkrunarheimilis á Lýsislóð, en Seltjarnarnesbær kemur einnig að þeirri uppbyggingu. Þessi heimili verða tekin í notkun á árunum 2008 og 2009. En það er rétt sem hér kom fram að uppbyggingin, sérstaklega á Suðurlandsbrautinni, hefur gengið hægar en vonir stóðu til. Auk þess að leggja þessum heimilum til lóðir, ráðuneytinu að kostnaðarlausu, munu sveitarfélögin sameiginlega standa undir 30% byggingarkostnaðarins, sem er hærra en það 15% hlutfall sem almennt er miðað við frá sveitarfélögunum. Samhliða ofangreindri fjölgun hjúkrunarrýma verður áfram unnið að endurbótum á öldrunarstofnunum með það að markmiði að fjölga einbýlum og bæta aðbúnað. Hjúkrunarheimilið Sóltún sótti þann 30. nóv. 2004 um framkvæmda- og rekstrarleyfi fyrir 109 hjúkrunarrými, 11 dagvistarrými og 8 helgardvalarrými til viðbótar þeim rýmum sem nú þegar eru á Sóltúni. Umsókn þeirra var ítrekuð þann 30. des. 2005. Auk þess hafa stjórnendur Sóltúns verið tilbúnir til þess að ræða aðra möguleika svo sem úrræði fyrir heilabilaða, geðsjúka og jafnvel að yfirtaka rekstur öldrunarsviðs Landspítala – háskólasjúkrahúss á Landakoti. Í fyrrgreindri umsókn sinni um framkvæmda- og rekstrarleyfi sækir hjúkrunarheimilið Sóltún um að Framkvæmdasjóður aldraðra greiði húsaleigu fyrir fyrrgreind 128 rými og vísar í því sambandi til heimildarákvæðis í lögum um málefni aldraðra og til undanþáguákvæðis frá útboði húsaleigu í sömu lögum. Með vísan til þess að þegar hefur í samvinnu við Reykjavíkurborg verið ákveðin uppbygging 200 nýrra hjúkrunarrýma á allra næstu árum fyrir aldraða Reykvíkinga og Seltirninga og þess að önnur forgangsverkefni utan Reykjavíkur eru brýnni verður ekki séð að framkvæmd af þeirri stærðargráðu sem Sóltún hefur óskað eftir að fara í rúmist innan þeirra fjárveitinga sem ráðuneytið hefur til uppbyggingar hjúkrunarheimila á næstu árum. Þess ber að geta að næstu skref í uppbyggingu hjúkrunarheimila í Reykjavík hafa verið undirbúin og ákveðin í náinni samvinnu heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins og Reykjavíkurborgar. Í þeim undirbúningsviðræðum var rætt um hvort fara ætti svokallaða leiguleið, þ.e. að ráðuneytið og borgin taki sameiginlega á leigu húsnæði fyrir rekstur hjúkrunarheimilis. Af hálfu borgaryfirvalda var á þeirri stundu ekki vilji til að fara þá leið sem fæli í sér, með vísan til laga um málefni aldraða, langtímaskuldbindingu fyrir báða aðila í formi langtímaleigu. Mitt svar er því að búið er að ákveða 200 ný rými í Reykjavík sem skiptast á Lýsislóðina og Suðurlandsbrautina. Það er brýnt að taka á þjónustuþörfinni í nágrannasveitarfélögum Reykjavíkur og þar er Kópavogur efstur á blaði. Þar er mjög mikil þörf og hið sama má segja um önnur sveitarfélög, ég nefni Garðabæ, Hafnarfjörð og kannski sérstaklega Mosfellsbæ en þar er ekki eitt einasta rými í dag. Þegar við úthlutuðum um daginn 174 nýjum rýmum var litið til þess hvar þörfin er mest. Þörfin var einnig metin í þremur sveitarfélögum á landsbyggðinni, þ.e. í Reykjanesbæ, á Selfossi og Ísafirði.

Hæstv. forseti. Ég tel rétt að undirstrika það sem fram kom í máli hæstv. heilbrigðisráðherra, að það liggur fyrir að hafist verður handa við að byggja 200 ný hjúkrunarrými í Reykjavík, annars vegar 110 rými við Suðurlandsbraut og hins vegar 90 rýma byggingu á svokallaðri Lýsislóð. Þess utan liggur fyrir sú ákvörðun hæstv. ráðherra að 174 ný hjúkrunarrými verði reist á næstu árum. Það liggur alveg ljóst fyrir að fram undan er stórkostleg uppbygging á hjúkrunarrýmum og ber að fagna því sérstaklega. Það liggur líka fyrir að á næstu tveimur árum verður 1,3 milljörðum kr. varið til þeirrar uppbyggingar. Síðast en ekki síst vil ég fagna því sérstaklega að ákveðið hefur verið að hætta að nota fé úr Framkvæmdasjóði aldraðra 

Virðulegi forseti. Tvennt verður til þess að ég kem í ræðustól. Annað er að hv. þingmenn sitja hér í þingsal og fá að heyra að búið sé að ákveða að verja svo og svo stórum upphæðum til uppbyggingar á hjúkrunarrýmum án þess að það hafi komið fyrir fjárveitingavaldið sjálft, þ.e. Alþingi. Hitt er að það er með ólíkindum, þegar erindi eins og það sem kemur frá Sóltúni er sent inn til ráðuneytis, hve seint og illa erindum er svarað. Það kom fram hjá hæstv. ráðherra að framarlega í forgangsröð ráðuneytis væri m.a. uppbygging á Suðurlandi. Þar hafði fyrirtæki líka boðist til að byggja upp hjúkrunarrými, dvalarrými, og reyndar aðstöðu fyrir þá sem væru með þjónustu í heimahúsi, án framlaga úr Framkvæmdasjóði aldraðra en með gerð þjónustusamninga við ríkið. Ég held að erindið hafi verið þar í hátt á annað ár án þess að því væri svarað. Svo er farið í að byggja upp við Heilbrigðisstofnun Suðurlands sem er alls ekki ódýrasti kosturinn.

Virðulegi forseti. Ég verð að lýsa yfir sárum vonbrigðum með svör hæstv. ráðherra. Það kom fram í fyrri ræðu minni að milli 300 og 400 manns, aldraðir Reykvíkingar, bíða eftir plássi á hjúkrunarheimili. Það kemur fram í svari hæstv. ráðherra að 200 rými verða byggð og koma fyrst til nýtingar árið 2008–2009. Opna átti Markarholt á þessu ári sem nú er bráðum liðið. Ég verð því að segja að mér finnst heilbrigðisráðuneytið hafa brugðist býsna hægt við mikilli þörf aldraðra Reykvíkinga fyrir að komast á hjúkrunarheimili. Á meðan hleðst upp mikill kostnaður á Landspítalanum vegna umönnunar þessara öldruðu einstaklinga. Ingibjörg Pálmadóttir fyrrverandi heilbrigðisráðherra var mjög meðvituð þegar hún gerði samning við rekstraraðila Sóltúns um byggingu og rekstur heimilisins. Hún var mjög meðvituð um að hún væri með því að brjóta í blað, að með því væri hún að skapa ný viðmið um aðbúnað aldraðra á hjúkrunarheimili til framtíðar. Þar sýndi hún kjark og þor sem er til eftirbreytni. Ég tel að flestir sem til þekkja telji að samningurinn við Sóltún sé til fyrirmyndar hvað varðar kröfur um aðbúnað heimilisfólks, umönnun, starfsfólk og þjónustu. Það hefur hins vegar verið gagnrýnt að samningurinn hafi verið fjárhagslega dýr fyrir ríkið og gerð hafi verið ákveðin mistök af hendi ríkisins í þeim efnum. Einnig hefur verið bent á að ósanngjarnar kröfur hafi verið gerðar til forsvarsmanna heimilisins varðandi einstaka þjónustuþætti sem þarfnast endurskoðunar. Því má segja að með því að gera nýjan samning við Sóltún um stækkun heimilisins megi slá tvær flugur í einu höggi, annars vegar skapa hjúkrunarrými sem hægt er að taka til notkunar innan eins árs og um leið að leysa vanda LSH, og hins vegar að taka upp og endurskoða samninga við rekstraraðila Sóltúns. Ég tel að báðir aðilar ættu að sjá sér hag í slíkri endurskoðun. Ég skora á hæstv. heilbrigðisráðherra að taka í framrétta hönd borgarstjórans í Reykjavík sem býðst til að taka á málinu með 

Virðulegur forseti. Ég átta mig ekki á því hvert hv. þm. Ásta Möller er að fara. Ég hef átt viðræður við borgarstjóra um þessi mál og það er ljóst að búið er að vinna að því að byggja 200 ný rými í Reykjavík í samstarfi við Reykjavíkurborg. Þau eiga að vera á Suðurlandsbraut, 110 rými þar og 90 rými á Lýsislóðinni. Ég er nýbúin að eiga viðtal við borgarstjóra um þau mál. Við ætlum að skipa sérstaka nefnd til að reyna að ýta þeim málum hraðar áfram. Ég átta mig því ekki á því af hverju fara ætti út í einhverjar sérstakar viðræður um enn fleiri rými en 200. Það er þörf fyrir rými í nágrannasveitarfélögum Reykjavíkur eins og staðan er núna. Þar eru langir biðlistar. Að vísu eru biðlistarnir að hluta til falskir, eins og margoft hefur komið fram og biðlistinn í Reykjavík er að styttast. Biðlistinn í Reykjavík hefur styst, líklega kringum 20% frá mars til nóvember. Ég er mjög ánægð með það. Ég held að skýringin sé aukin heimahjúkrun og að fólk leggur meiri áherslu á að vera lengur heima en áður í ljósi mikillar umræðu um þessi mál upp á síðkastið. Það var góð umræða sem við áttum hér um öldrunarmálin um daginn. Þá var bent á að á Íslandi erum við með hærra hlutfall aldraðra á stofnunum en í hinum nágrannaríkjunum. Hér er 9% aldraðra á stofnunum. Í nágrannaríkjunum er þetta frá í kringum 4% upp í 8%. Hér erum við með hærra hlutfall á stofnunum. Samt erum við með þjónustuþörf. Auðvitað er þjóðin líka að eldast þannig að við teljum eðlilegt að byggja upp undir 400 ný rými hér á næstunni. Í umræðunum um daginn kom fram, og ég tek undir það, að við eigum að veita meiri þjónustu heima og ekki að setja fólk á stofnanir fyrr en þess gerist virkilega þörf. Þessi aukning á hjúkrunarrýmum mun líklega fara langt með að fylla uppsafnaða þörf. 

Virðulegi forseti. Ég hef lagt fram fyrirspurn um Ekron-starfsþjálfun í þeim tilgangi að varpa ljósi á nauðsyn þess að gerður verði þjónustusamningur við Ekron áður en fjárlagaumræðunni lýkur á Alþingi síðar í þessum mánuði. Í áfangaskýrslu starfshóps um starfsendurhæfingu á Íslandi frá því í febrúar 2004 komu m.a. fram eftirfarandi niðurstöður, nánast orðrétt, með leyfi forseta Endurskipuleggja þarf starfsendurhæfingu hér á landi og auka framboð. Þörf er á að breyta læknisvottorðum vegna fjarvista frá vinnu þannig að þau endurspegli hvort þörf kunni að vera á starfsendurhæfingu. Starfsendurhæfing er áhrifarík leið til að fyrirbyggja ótímabæra örorku ef hægt er að grípa snemma inn í óvinnufærniferlið. Frú forseti. Miðað við ofangreint og ástandið í þjóðfélaginu í dag ætti öllum að vera ljóst að Ekron getur orðið mikilvæg og lífsnauðsynleg viðbót við þau úrræði sem núna eru fyrir hendi. Ekron-starfsþjálfun er staðsett í Kópavogi með starfsmenn eins og áfengisráðgjafa og félagsráðgjafa og hugmyndafræðin er mótuð af Hjalta Kjartanssyni. Hvaða hugmyndafræði er hér að baki? Jú, hér er um að ræða einstaklingsmiðaða starfsþjálfun, sértæka atvinnutengda starfsþjálfun. Einstaklingarnir fara út á hinn almenna vinnumarkað undir handleiðslu hópstjóra. Þeir byrja að vinna í um tvo tíma á dag og bæta síðan smátt og smátt við sig. Starfsþjálfunin er jafnframt tengd atvinnulegri endurhæfingu og markmiðið er að aðstoða fólk sem hefur lent í vímuefnavanda, byggja það upp fyrir framtíðina þannig að það geti tekið virkan þátt í þjóðfélaginu á ný. Hér er um að ræða jákvæða aðferð til að sporna við fjölgun öryrkja. Vímuefnaneysla, með öllum þeim félagslegu vandamálum sem fylgja, er eitt af stóru vandamálunum í dag. Afleiðingin er margþætt og er ekki bara félagsleg heldur og fjárhagslegur skaði fyrir aðstandendur og allt þjóðfélagið. Langvarandi vímuefnaneysla leiðir af sér andlega vanlíðan, geðraskanir og geðveiki, sem aftur leiðir af sér örorku. Hlutfallsleg fjölgun fólks sem verður öryrkjar vegna geðraskana hefur verið gríðarleg á síðasta áratug, þær eru nú algengasti kvillinn sem leiðir til örorku meðal karla og sá næstalgengasti meðal kvenna. Þetta er einmitt markhópur Ekron, einstaklingar sem hafa farið í vímuefnameðferð og/eða hafa glímt við einhvers konar fíkn og eiga ekki greiðan aðgang út á hinn almenna vinnumarkað. Í ljósi alls þessa spyr ég, frú forseti, hæstv. heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra: 1. Telur ráðherra að hugmyndafræði Ekron, og starfsþjálfun og endurhæfing þar, geti reynst vel við að aðstoða óvirka alkóhólista, fíkniefnaneytendur og öryrkja til að komast aftur út á vinnumarkaðinn? 2. Hyggst ráðherra beita sér fyrir því að Ekron-starfsþjálfun fái rekstrarstyrki frá ríkinu?

Virðulegi forseti. Hv. 9. þm. Suðvest., Valdimar Leó Friðriksson, hefur beint til mín tveimur spurningum er varða Ekron-starfsþjálfun. Það ágæta fólk sem af mikilli hugsjón hefur gengist fyrir stofnun Ekron-starfsþjálfunar hefur kynnt mér hugmyndir sínar og áætlanir um rekstur. Þau hyggjast bjóða atvinnuendurhæfingu, fólki sem hefur vegna örorku eða ofneyslu áfengis eða vímuefna ekki tekist á fóta sig á vinnumarkaði. Eins og kunnugt er hefur nefnd á vegum hæstv. forsætisráðherra undanfarið fjallað um hvernig megi bregðast við fjölgun öryrkja. Eitt af þeim verkefnum sem þar er til umfjöllunar er einmitt starfs- og atvinnuendurhæfing öryrkja og þeirra sem hafa átt í langtímaveikindum. Meðal annars er fjallað um hvar best sé að koma slíkri endurhæfingu fyrir, hvort rétt sé að hún sé á forræði Vinnumálastofnunar sem fer almennt með útvegun atvinnu og atvinnuendurhæfingu atvinnulausra eða hvort hún eigi að vera á hendi heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins eða beggja. Við horfum til niðurstöðu þeirrar nefndar hvað varðar heildarskipulag á atvinnulegri endurhæfingu fyrir öryrkja og einnig því hvernig megi örva öryrkja sem allra mest til starfa á almennum vinnumarkaði. Frjáls félagasamtök og ýmsir einkaaðilar hafa sýnt mikinn dugnað við að byggja upp mikilvæg úrræði á þessu sviði. Heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytið og félagsmálaráðuneytið hafa notað ýmis þeirra úrræða fyrir skjólstæðinga sína, ýmist með gerð þjónustusamninga eða með veitingu styrkja. Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi er spurt hvort ráðherra telji að hugmyndafræði Ekron, og starfsþjálfun og endurhæfing þar, geti reynst vel við að aðstoða óvirka alkóhólista, fíkniefnaneytendur og öryrkja til að komast aftur út á vinnumarkaðinn. Því er til að svara, eins og fyrr segir, að ég hef átt viðræður við það fólk sem stendur að þessari starfsþjálfun og kannað þau gögn sem það hefur sent ráðuneytinu. Í þeim gögnum koma fram hugsjónir starfseminnar, markmið og gróf kostnaðaráætlun. Einnig er lausleg lýsing á því hvernig þjónustunni muni verða háttað. Starfsemin byggist á kristilegum grunni og styðst m.a. við 12 spora kerfi AA-samtakanna. Gert er ráð fyrir að fólk sé undir verndarvæng Ekron-starfsþjálfunar í 3 til 24 mánuði og árangurinn af starfseminni verði um 50–75%. Um árangur af þeirri meðferð og stuðningi sem Ekron-starfsþjálfun hyggst veita skortir upplýsingar og ekki var í þeim gögnum sem lögð voru fram vísað í rannsóknir eða faglegar úttektir á sambærilegum úrræðum. Mér er því frekar erfitt um vik að svara spurningunni beint. Hugsanlega munu aðferðir Ekron-starfsþjálfunar reynast vel. Ég vona það og óska aðstandendum Ekron velfarnaðar í starfi sínu. Síðari spurningin er: „Hyggst ráðherra beita sér fyrir því að Ekron-starfsþjálfun fái rekstrarstyrki frá ríkinu?“ Því er til að svara, eins og fram hefur komið, að þá er verið að ræða um hvar atvinnuleg endurhæfing sé best sett í hinu opinbera kerfi. Ég tel því eðlilegt að skoða málið, annaðhvort á vettvangi félagsmálaráðuneytisins eða á vettvangi heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins þegar sú vinna er lengra komin. Virðulegi forseti. Það er afar mikilvægt að huga að málefnum öryrkja og langveikra og örva þá til þátttöku í atvinnulífinu eins og nokkur kostur er. Fljótlega mun skýrast betur hvernig ríkisstjórnin hyggst standa að frekari þróun og skipulagi þessara mála, þ.e. þegar nefnd forsætisráðherra skilar tillögum sínum. Í því sambandi vil ég benda á að á vettvangi Norðurlandaráðs var sérstakur fundur þar sem rætt var um velferðarkerfi Norðurlandanna. Þar var sérstaklega undirstrikað hve mikilvægt væri að halda fólki að vinnu eins og hægt væri. Þar hefur okkur Íslendingum tekist tiltölulega vel upp. Við erum að minnsta kosti með mun hærra hlutfall á vinnumarkaði, þ.e. hlutfall atvinnulausra er almennt lægra hér. Hlutfall þeirra sem hafa vinnu í íslensku samfélagi er hærra hér en t.d. á Norðurlöndunum þar sem það er orðið mikið vandamál hversu margir vinna ekki. Það þarf virkilega að bæta öll úrræði til að halda sem flestum að vinnu. Af því það eru mikil lífsgæði sem felast í því að geta unnið. Það þarf að aðstoða ákveðna hópa. Það eru m.a. öryrkjar sem orðið hafa fyrir áföllum vegna neyslu, bæði áfengis og fíkniefna, þannig að ég hef mikla samúð með slíkri starfsemi og tel hana nauðsynlega. En ég tel eðlilegt, áður en lengra er haldið gagnvart þessu verkefni, að við fáum niðurstöðu í nefnd forsætisráðherra hvar þessi málaflokkur eigi að vistast til framtíðar.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Valdimari Leó Friðrikssyni fyrir að taka þetta mál upp á hinu háa Alþingi. Eins og fram hefur komið í máli hv. þingmanns og hæstv. ráðherra er þetta gott framtak hugsjónafólks sem ber að þakka fyrir. Það er ýmsu til þess kostandi að koma fólki sem tekið hefur feilspor út á vinnumarkaðinn á nýjan leik. Það er að mínu mati ljóst að starfsþjálfun Ekron mun hjálpa til í þeim efnum og jafnvel þótt ekki næðist alveg 50–75% árangur á meðferð eins og að er stefnt. En ég vil fagna því að það sé í skoðun hjá ráðherra og ríkisstjórninni hvort styrkja eigi þessi ágætu samtök við þeirra góða starf.

Virðulegi forseti. Það er mikið áhyggjuefni hvað öryrkjum hefur fjölgað mikið hér á landi á síðustu árum. Það er talið að á milli 6 og 7% þjóðarinnar séu taldir til öryrkja og stefnir í að verða allt upp í 10% eins og í Noregi og í öðrum velferðarríkjum sem eru í kringum okkur. Það er alveg ljóst að til að spyrna við þeirri fjölgun þarf margvísleg úrræði. Það eru mjög margir aðilar, sjálfstæðir aðilar, sem hafa mikinn áhuga á að taka þátt í því að vera með framboð af ýmissi þjónustu til að hjálpa öryrkjum til að komast á ný til virkrar starfsemi úti í samfélaginu. Þessir aðilar byggja á mismunandi hugmyndafræði og ég held að það sé einmitt það góða við þetta því þannig geta þeir sem þurfa á slíkri aðstoð að halda leitað sér aðstoðar hjá mismunandi aðilum sem henta þörfum hvers og eins. Þess vegna tel ég að við eigum að hlúa að slíkri starfsemi. En mér hefur fundist á síðustu missirum að þeir aðilar sem hafa sýnt þessu máli áhuga rekist stöðugt á veggi, hvort heldur það eru veggir hjá stjórnvöldum, sveitarfélögum 

Frú forseti. Það hefur löngum verið þannig á Íslandi að menn hafa litið meira til vangetu fólks þegar metin er örorka. Það er horft til þess sem maðurinn getur ekki. Það er miklu síður og eiginlega aldrei litið til þess sem maðurinn getur. Ég held að breyting þurfi að verða á þessu. Við þurfum að líta meira á það sem öryrkinn getur og rækta þann eiginleika. Tilgangur þeirra fyrirspurnar sem við ræðum nú er einmitt tilraun til að rækta vinnugetu mannsins og við þurfum líka að gæta þess að maðurinn rofni ekki úr sambandi við vinnumarkaðinn þannig að slík aðstoð komi fljótt og vel um leið og örorkunnar verður vart. Ég tel þetta mjög brýnt og ég tel að þessi fyrirspurn eigi fullan rétt á sér. Við þurfum að gera stórátak í því að rækta hæfileika öryrkja til að vinna.

Virðulegi forseti. Ég vil taka heils hugar undir síðustu orð hv. þm. Péturs H. Blöndals. Það má vera að það hafi verið misskilningur en ég skildi hæstv. ráðherra þannig að það væri verið að velta fyrir sér hvar ætti að vista þennan málaflokk, sem hlýtur að falla undir heilbrigðisráðuneytið. Ég vona að það sé misskilningur hjá mér að hæstv. ríkisstjórn sé að velta fyrir sér hvar málaflokkurinn endurhæfing eigi að vistast. Ég get líka tekið undir það sem kom fram hjá hv. þm. Ástu Möller, að öll endurhæfing annarra en þeirra sem eru inniliggjandi á sjúkrahúsum á að vera hjá stofnunum, eins og sagt er, úti í bæ. Endurhæfingu á ekki að reka inni á sjúkrahúsum eða stórum sjúkrastofnunum nema eingöngu þeirra sem eru þar inniliggjandi.

Frú forseti. Ég fagna þessari umræðu og góðum stuðningi frá þingmönnum við þetta mikilvæga málefni. Jafnframt fagna ég því að ráðherra ætlar að minnsta kosti að skoða málið en vænti þess að það sofni ekki í nefnd sem svo oft vill gerast, því miður, hér á hinu háa Alþingi. Starfsemi Ekron snýst í raun og veru um að hjálpa fólki að hjálpa sér sjálft. Það er einn erfiðasti hjallinn þegar fólk, t.d. eftir vímuefnaneyslu er að reyna að komast út á vinnumarkaðinn, að sjálfsvirðing og annað hefur gjörsamlega hrunið. Ekron snýst um að aðstoða þetta fólk, gera það vinnufært, gera það fært til að taka þátt í samfélaginu, gera það fært til að taka þátt í félagsskap o.s.frv. Hugsjónafólkið í Ekron vill þjóðinni greinilega vel. Meðmælendalisti þeirra er mjög langur. En biðlistinn eftir aðstoð er enn lengri og því liggur á að heilbrigðisráðherra komi starfseminni á fjárlög. Ég mundi halda að það væri ekki seinna en núna strax í nóvember, okkur öllum til heilla.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir jákvæðar umræður um starfsendurhæfingu öryrkja. En eins og fram kom í fyrra svari mínu er að störfum nefnd forsætisráðherra sem fjallar um hvernig megi bregðast við fjölgun öryrkja af því að það er rétt sem kom fram að þeim fjölgaði mjög hratt um tíma. Það er ekki alveg sama fjölgun í augnablikinu, sem er jákvætt. En umrædd nefnd fjallar líka um starfs- og atvinnuendurhæfingu öryrkja og þeirra sem hafa átt í langtímaveikindum, m.a. hvar best sé að koma slíkri endurhæfingu fyrir. Á hún að vera á forræði Vinnumálastofnunar sem fer almennt með útvegun atvinnu og atvinnuendurhæfingu atvinnulausra? Eða á hún að vera á hendi heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra eða beggja? Þetta er verið að skoða núna í nefndinni. Það er verið að skoða heildarskipulag þessara mála og hvar sé eðlilegt að koma því fyrir. Ég tel að mörgu leyti eðlilegt að þetta sé á einni hendi. Í dag styrkja bæði heilbrigðisráðuneyti og félagsmálaráðuneyti ýmsa einkaaðila sem sinna þessum málum. Ég tel æskilegt að þetta sé á einni hendi því þannig náist betri heildaryfirsýn. En þar með er ég ekki að segja að það eigi ríkisvæða þetta eitthvað sérstaklega. Ég tel mjög eðlilegt að gera þjónustusamninga við þá sem vilja reka svona þjónustu, þá með styrk frá ríkinu. En ég tel að við þurfum að sjá hvaða niðurstaða kemur frá nefnd forsætisráðherra og þá að viðkomandi aðili sem mun bera ábyrgð á málaflokknum geri samninga við aðilann.

Virðulegi forseti. Neysla á löglegum fíkniefnum en þó sérstaklega á ólöglegum fíkniefnum er brestur í samfélaginu. Við höfum verið að gefa eftir á síðustu missirum og fíkniefnin flæða nú yfir samfélagið eins og holskefla. Daglega eru fréttir af þeim áhrifum sem þau valda í samfélaginu. Lítil börn eru að finna fíkniefni heima hjá sér og éta þau eins og hvert annað eitur. Fjöldi ungs fólks leggur líf sitt í rúst á örfáum missirum, varla komið af barnsaldri. Forvarnir hafa ekki fylgt eftir hvað varðar alvarleika meinsins. Það er fyrst og fremst tvennt sem við getum gert til að mæta neyslu á fíkniefnum. Það er annars vegar að efla forvarnir og hins vegar að byggja upp öflugar meðferðarstofnanir. Forvarnir og öflug meðferðarúrræði skipta þarna öllu máli. Ég tel að þyngd refsinga skipti þarna litlu máli og held hreinlega að með því að þyngja refsingar við smábrotum og hliðartengdum afbrotum, eins og smygli á fíkniefnum og fleiru, geti vandinn orðið enn þá alvarlegri. Ég held að fyrst og fremst þurfum við að efla forvarnirnar gífurlega og styrkja meðferðarúrræði. Það er t.d. óviðunandi að SÁÁ skuli árlega þurfa að berjast fyrir lífi sínu með öllum tiltækum ráðum til að halda starfsemi sinni úti. Þar er unnið frábært starf, eins og við vitum öll, og hefur gjörbreytt þessum málum. Við þurfum að efla forvarnirnar. Stjórnmálaflokkarnir hafa stundum tekið þetta upp. Það muna allir eftir loforðinu um milljarð til forvarna í fíkniefnamálum fyrir nokkrum árum. Það gekk ekki eftir nema að mjög litlu eða jafnvel engu leyti, eins og svar hæstv. heilbrigðisráðherra til mín fyrir tveimur árum gaf til kynna, en árið 2003–2004 var einungis varið 78 millj. í sérstakan forvarnasjóð. Það er að sjálfsögðu hneyksli hversu litlu fé við verjum til forvarna. Það er hneyksli af því að það er ráðið sem dugir til að berjast gegn fíkniefnum. Það vitum við öll. Öflugar forvarnir sem ná til barnanna strax í grunnskóla. Öflugar forvarnir sem fylgt er eftir í framhaldsskóla. Eina leiðin til að koma í veg fyrir vaxandi neyslu á fíkniefnum er að reka gífurlega öflugar forvarnir og við eigum að verja til þess svo miklu, miklu meiri fjármunum. Af því að ef eitthvað er fjárfesting í mannauðnum, ef eitthvað er fjárfesting í börnunum, þá eru það forvarnir gegn neyslu á fíkniefnum. Þess vegna beini ég eftirfarandi spurningum til hæstv. nýs heilbrigðismálaráðherra: Hvernig á að standa að þessum málum á næstu missirum? Á að auka fjármagn verulega til forvarna vegna fíkniefna? Og með hvaða hætti á að verja þeim fjármunum?

Virðulegur forseti. Forvarnasjóður starfar á grundvelli 6. gr. laga nr. 18/2003, um Lýðheilsustöð, 3. gr. reglugerðar um landsnefnd og sérfræðiráð í Lýðheilsustöð og 7. gr. laga um gjald á áfengi, með síðari breytingum. Stjórn Forvarnasjóðs er í höndum áfengis- og vímuvarnaráðs sem gerir tillögu til heilbrigðisráðherra um styrkveitingar úr sjóðnum til verkefna á sviði áfengis- og vímuvarna. Framlag til Forvarnasjóðs á fjárlögum þessa árs eru 86,5 millj. kr. og 88,8 millj. kr. í frumvarpinu til fjárlaga 2007. Ég vil taka það fram vegna orða hv. þingmanns að það var staðið við milljarðinn í fíkniefni og gott betur og það er alveg fráleitt að vera að horfa á Forvarnasjóð einangraðan í því tilfelli. Það eru miklu, miklu fleiri úrræði gagnvart forvörnum en Forvarnasjóður þannig að það var staðið við milljarðinn og gott betur og það hefur engum dottið í hug að tala um Forvarnasjóð einangraðan í því sambandi. Með lögunum nr. 18/2003, um Lýðheilsustöð, var stigið það skref að færa alla starfsemi sem áður féll undir Áfengis- og vímuvarnaráð til Lýðheilsustöðvar. Ráðið starfar áfram sem fagráð og ráðgjafi fyrir þennan málaflokk hjá Lýðheilsustöð. Með lagabreytingunni var Lýðheilsustöð gerð að miðstöð vímuvarna í landinu og vinnur fræðsluefni um áfengi og önnur vímuefni fyrir almenning og stuðlar að samvinnu og samræmingu starfa á meðal allra þeirra sem sinna vímuvörnum. Sem miðstöð forvarna hefur Lýðheilsustöð verið að eflast og þar með áherslan á forvarnir, m.a. vímuvarnir, og gildir þetta bæði um stofnunina faglega og fjárhagslega svo sem fram kemur í fjárveitingum til hennar. Fjárframlög hafa hækkað úr 146,2 millj. kr. á árinu 2004 upp í 195,4 millj. kr. samkvæmt frumvarpi til fjárlaga 2007. Fyrir utan Lýðheilsustöð sinna ýmsar stofnanir sem heyra undir heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytið beinum forvörnum gegn fíkniefnum og óbeinum án þess að framlög til þeirra séu sérstaklega mörkuð þeim verkefnum. Landlæknisembættið sinnir t.d. tilteknum þáttum þessa máls með ýmsum hætti. Sama er að segja um heilsugæslustöðvar og heilbrigðisstofnanir. Þá veitir ráðherra einnig hluta af ráðstöfunarfé sínu til forvarna. Með lögum um Lýðheilsustöð og samræmingu á sviði vímuvarna er það skoðun mín að við höfum stóreflt varnir á þessu sviði almennt talað. Ég vil hins vegar taka fram að á þessu sviði verður aldrei of mikið gert ef svo má að orði komast. Jafnmikilvægt og starf Lýðheilsustöðvar er er mikilvægt að efla starf heilbrigðisstofnana, skóla, félags- og dómsmálakerfisins og það þarf að efla starfsemi allra þeirra sem bera ábyrgð á þessu sviði, hvort sem það eru stofnanir, sveitarstjórnir, samtök, félög og síðast en ekki síst foreldrar og forráðamenn barna og ungmenna. Þótt heilbrigðisráðuneytið fari með ýmislegt er snýr að þessum málum er alveg ljóst að það eru fjölmargir aðrir sem gera það og ég vil sérstaklega nefna að margt fellur undir félagsmálaráðuneytið en það ber ábyrgð á barnaverndarmálum og málefnum fjölskyldunnar. Vegna þessa ákvað ríkisstjórnin 18. júlí í sumar að fela hæstv. félagsmálaráðherra að leiða starf til þess að móta heildstæða forvarnastefnu hér á landi, þannig að það er félagsmálaráðuneytið sem leiðir það starf. Við eigum aðild að nefndinni sem þar er að störfum og það eiga fleiri aðild þar að, þ.e. dómsmálaráðuneytið, menntamálaráðuneytið og mér skilst að þar komi einnig að sveitarfélög, lögregluyfirvöld, skólayfirvöld, íþróttahreyfingin og aðrir sem stunda eða halda utan um tómstundastarf í landinu, eins og listnám og ýmislegt slíkt starf og líka fulltrúar foreldra. Það er því verið að vinna að mótun heildstæðrar forvarnastefnu hér á landi undir forustu félagsmálaráðuneytisins og sú vinna er að mér skilst frekar langt komin, það á að skila henni í þessum mánuði eins og ég skil málið miðað við þær upplýsingar sem ég hef fengið. Ég vil því ítreka að við höfum verið að stórefla forvarnamál, við höfum lagt mjög aukið fjármagn til þeirra mála en ábyrgðin er auðvitað líka úti í samfélaginu, það er ekki neinn einn aðili sem ber ábyrgð á þessum málum. Upp á síðkastið hefur verið mikil umræða um ýmis efni, sérstaklega e-pilluna, það hefur verið talað um að færri e-töflur séu í umferð nú, en það er hugsanlegt að eitthvað hættulegra efni sé í umferð, a.m.k. skilst mér að lögregluyfirvöld séu að kanna það. En ég vil ítreka að við höfum verið að efla forvarnastarfið almennt og í augnablikinu er verið að móta heildstæða stefnu á vegum félagsmálaráðuneytisins.

Hæstv. forseti. Fíkniefnin eru hættulegur vágestur eins og við vitum öll og nýlegar fréttir eru dæmi um. Það sem fær mig hins vegar til þess að koma hér í ræðustól eru þau orð hv. þm. Björgvins G. Sigurðssonar um að loforð Framsóknarflokksins frá árinu 1999 um framlög til fíkniefna- og forvarnamála hafi ekki verið efnd. Það er alrangt eins og fram kom hjá hæstv. ráðherra áðan vegna þess að það hefur verið og reiknað út að milljarðurinn var ekki einn heldur urðu þeir tveir. Og eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra þá er það ekki eingöngu heilbrigðisráðuneytið sem sinnir forvörnum á þessu sviði, það er líka félagsmálaráðuneytið, það er á vegum dómsmálayfirvalda og í fleiri ráðuneytum. Það er unnið gott starf á sviði forvarna, hefur verið og verður vonandi svoleiðis áfram.

Frú forseti. Ég vil þakka fyrir ágæta umræðu um forvarnir. Samkvæmt rannsóknum Þórólfs Þórlindssonar o.fl. hefur það margsannast að íþrótta- og æskulýðsstarf hefur mikilvægt forvarnagildi varðandi óreglu unglinga. Því miður vantar alla virðingu fyrir þeim málaflokki hér á þingi og kemur það berlega í ljós í nýju fjárlagafrumvarpi. Fjárlagafrumvarpið er leiðandi fyrir ríkisstjórnina um hvað hún ætlar sér að gera á næsta ári og þar af leiðandi fyrir stjórnarflokkana og alla stjórnarþingmenn. Í fjárlagafrumvarpinu er hvergi að finna neinar vísbendingar um að auka eigi fé til forvarnamála heldur er boðaður þar gífurlegur niðurskurður til íþrótta- og æskulýðsmála, frá 14% og allt upp í 36% hjá Bandalagi íslenskra skáta. Hitt er alveg á hreinu, að milljarðurinn hefur aldrei sést.

Virðulegi forseti. Hér er hreyft afar mikilvægu máli og eins og kom fram hjá hv. þm. Björgvini G. Sigurðssyni virðist það vera svo að þrátt fyrir þau framlög sem hér voru tíunduð af hæstv. ráðherra þá hefur fíkniefnaneyslan á síðustu árum aukist og færst neðar í aldri. Við höfum séð það í skýrslum og fréttum og viðtölum við þá sem fást við meðferðarstarfið, bæði fyrir fullorðna og svo börnin, að þarna er um að ræða mjög hörð og hættuleg efni. Það skýtur auðvitað skökku við, eins og hér kom fram, að þegar þessi vandi virðist vera að aukast og ekki vera við hann ráðið, forvarnastarfið ekki nógu vel skipulagt, a.m.k. skilar það sér ekki nægjanlega vel, að þá sé um að ræða niðurskurð til íþrótta- og æskulýðsmála, sem er stór hluti af forvarnastarfi. En það er líka öflug kennsla 

Virðulegi forseti. Við skulum ekki deila um hvernig framsóknarmilljarðurinn til forvarna í fíkniefnamálum hafi verið svikinn eða hve illa og mikið. Staðreyndin er sú að okkur hefur mistekist, íslensku samfélagi hefur mistekist. Auðvitað fer forvarnastarfið víða fram en þetta var nú gert að sérstöku kosningamáli hér um árið og engin ástæða fyrir framsóknarmenn til að verða svo hvumpnir þó að málið sé rætt í sölum Alþingis enda enginn að kenna þeim um aukna fíkniefnaneyslu landinu, en stjórnmálamenn eiga að sjálfsögðu að standa við slík loforð. Ég spurði einungis eftir því hvernig þessir peningar hefðu komið fram og í hvað þeim hefði verið varið. Við verðum að viðurkenna að sem samfélagi hefur okkur einfaldlega mistekist í þessum málum. Fíkniefnaneyslan hefur orðið að hálfgerðum faraldri meðal íslenskra ungmenna, hún er mjög útbreidd og við vitum það öll, og samfélagið er miklu teknara en nokkurn tíma áður vegna þessara mála. Það eru þúsundir íslenskra fjölskyldna í uppnámi og rúst út af fíkniefnaneyslu, yfirleitt ungmenna og unglinga sem leiðast út í þetta. Að sjálfsögðu eru mjög mörg ungmenni sem fara aldrei út í þetta og mörg sem koma sér út úr þessu en þetta er alvarlegt mál og eins og ég held að langflestir taki undir og viðurkenni þá eru forvarnirnar langbesta leiðin til að stemma stigu við neyslu fíkniefna, í stað þess að fara með þetta inn í réttarkerfið og stórherða refsingar og slíkt. Ég held að það skili okkur engu nema enn þá meiri ömurleika, ég held að öflugar forvarnir séu langbesta lausnin. Við höfum ábyggilega sem samfélag ekki tekið þetta nægjanlega alvarlega í gegnum tíðina. Fíkniefnaneyslan hefur vaxið stórkostlega, og auðvitað úti um allan hinn vestræna heim, en það er okkar að berjast gegn henni með öllum tiltækum ráðum og hver og hvar sem framsóknarmilljarðurinn liggur nákvæmlega eða hvort hann liggur hvergi, það skiptir ekki öllu máli. Framtíðin skiptir máli og við eigum að verja meira fé til forvarnamála og ég skora á hæstv. heilbrigðisráðherra að taka eindregið undir það, hvar svo sem framsóknarmilljarðurinn til fíkniefna er staddur.

Virðulegur forseti. Við viljum standa okkur vel í þessu og ég veit að stjórnarandstaðan vill það líka, það er alveg ljóst. Við erum ekki hvumpin, alls ekki, en auðvitað svörum við fyrir okkur þegar sagt er að við höfum sett innan við 100 milljónir í forvarnir, það er bara alls ekki rétt. Þetta er langtum meira en milljarðurinn sem lofað var þannig að við stóðum vel við það. Ég vil nefna eitt dæmi sem sýnir hvað það er flókið að reikna svona út. Á næsta ári verður veltan í gegnum SÁÁ, fyrir þjónustu þeirra sem er mjög mikilvæg og er að vissu leyti að hluta til forvarnastarfsemi, - að hluta til ekki en að hluta til er hún það því ef vel er staðið að starfsemi SÁÁ þá verður minni vandi í framtíðinni - þar verður veltan á næsta ári í kringum 580 milljónir. Svona er hægt að telja upp margar lykiltölur sem skipta máli í þessu. Það er rétt að þetta er þjóðfélagsvandi. Ég mundi alls ekki segja að okkur hafi mistekist í þessum málum, alls ekki, og rannsóknir sem hafa verið gerðar sanna það. Þar má m.a. nefna nýja alþjóðlega rannsókn, HSDC, en miðað við svör ungmenna úr henni kemur í ljós að staðan sé batna á sumum sviðum en ekki að versna, þannig að okkur hefur ekki mistekist. Það fer mjög mikið forvarnastarf fram í landinu, bæði á vegum hins opinbera en ekki síður á vegum félagasamtaka sem eru styrkt af opinberu fé. Þar nýtast krónurnar mjög vel, þær margfaldast þar að verðgildi af því að fólk leggur á sig sjálfboðastarf á móti. En ég vil ítreka að það er mjög mikilvægt að fjölskyldurnar líti svolítið inn á við líka og efli fjölskylduböndin og reyni að styrkja og styðja við börn og unglinga til þess að minnka líkur á að þau leiðist út í fíkniefna- og áfengisvanda. 

Virðulegi forseti. Vandi réttargeðdeildarinnar á Sogni í Ölfusi hefur nokkuð verið til umræðu á síðustu vikum. Umræðan varð til vegna þess að senda þurfti einn sjúkling heim áður en dómsúrskurður lá fyrir um lausn hans. Þetta var gert vegna plássleysis og að vista þurfti enn veikari einstakling á deildinni. Í þetta sinn hefur réttargeðdeildin á Sogni verið yfirfull í meira en ár. Átta einstaklingar hafa verið dæmdir til vistunar þar í þau sjö pláss sem til staðar eru. Áttundi sjúklingurinn hefur því þurft að vistast á herbergi sem ekki er hannað sem hjúkrunarrými. Réttargeðdeildin á Sogni hefur starfað í mörg ár og með góðum árangri. Sjúklingar hafa verið útskrifaðir, sem fáir reiknuðu víst með þegar deildin var stofnsett. Ef deildin hefur ekki verið full hafa sakhæfir fangar sem eiga við geðræn vandamál að stríða verið vistaðir þar tímabundið og fengið að njóta þeirrar sérhæfðu þjónustu sem þar er. Þetta fyrirkomulag hefur gefið góðan árangur. En núna í rúmt ár hefur ekki verið hægt að veita þessa þjónustu vegna þess að réttargeðdeildin hefur verið yfirfull og auðvitað bitnar það á þjónustu við sakhæfa veika einstaklinga. Nefndir hafa starfað og skýrslur skrifaðar um þörfina á fjölbreyttari úrræðum fyrir þá sem í veikindum sínum brjóta af sér eða eru taldir hættulegir sér eða umhverfi sínu. Eins og fram kemur í viðtölum við Magnús Skúlason, yfirlækni á Sogni, hafa stjórnvöld verið sinnulaus um þessi málefni, þar sem lítið gerist í framhaldi af öllum úttektunum og skýrslunum. Það er löngu kominn tími til að viðurkenna það mikla og góða starf sem starfsfólk á réttargeðdeildinni á Sogni hefur innt af hendi og þann árangur sem starfið hefur skilað. Nauðsynlegt er að viðurkenna að þörfin fyrir slíka starfsemi er mun meiri nú en á þeim tíma sem deildin var stofnuð og var hún þó ærin. Aukin fíkniefnaneysla og geðræn veikindi í kjölfar þess kalla á fleiri úrræði fyrir veika einstaklinga sem brjóta af sér. Endurskoða þarf lög og reglur um starfsemi réttargeðdeildarinnar, útvíkka og efla starfsemina í takt við auknar þarfir. Við verðum að fá tímasettar áætlanir um uppbyggingu starfseminnar og um endurskoðun laga og reglugerða. Allar úttektir, skýrslur og niðurstöður nefndarstarfs í gegnum árin styðja þá kröfu. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra: Hver eru framtíðaráform ráðherra um rekstur og uppbyggingu starfsemi réttargeðdeildarinnar að Sogni í Ölfusi?

Virðulegur forseti. Hv. 1. þm. Suðurk., Margrét Frímannsdóttir, hefur beint til mín fyrirspurn um framtíðaráform mín um rekstur og uppbyggingu starfsemi réttargeðdeildarinnar að Sogni í Ölfusi. Í byrjun janúar 2006 skipaði forveri minn, Jón Kristjánsson, þáverandi heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra, fjögurra manna starfshóp til að gera úttekt á núverandi húsakynnum réttargeðdeildarinnar á Sogni og vinna að frumathugun á stækkun og endurbótum á stofnuninni. Hópurinn fundaði m.a. með starfsfólki og vistmönnum á Sogni. Auk þess fór hópurinn í kynnisferð til Danmerkur og Noregs til að skoða réttargeðdeildir þar. Nefndin skilaði mér skýrslu um mitt síðasta sumar og nýlega hef ég farið yfir þetta mál með nefndinni. Einnig heimsótti ég stofnunina fyrir fáeinum dögum og ræddi þar bæði við vistmenn og starfsfólk. Svo ég víki að fyrirspurn hv. þingmanns þá hyggst ég fara að tillögum nefndarinnar um stækkun réttargeðdeildarinnar á Sogni þannig að alls verði á stofnuninni 20 rými, auk bættrar aðstöðu til kennslu, iðjuþjálfunar og fleira. Hér er um mikla framkvæmd að ræða sem að mati nefndarinnar mun kosta milli 600 og 700 millj. kr. Vilji minn er skýr og von mín er sú að það takist að ná breiðri pólitískri samstöðu um mikilvægi þessarar byggingar. Eins og Alþingi er kunnugt hóf réttargeðdeildin á Sogni í Ölfusi starfsemi sína 1992 og hefur starfað þar farsællega síðan. Alls hafa um 40 sjúklingar verið lagðir inn á þessu tímabili, sumir oftar en einu sinni. Á deildum er gert ráð fyrir sjö rýmum en iðulega hefur þurft að grípa til aukarýmis vegna brýnnar þarfar fyrir aukin pláss. Virðulegi forseti. Ég hef ákveðið að beita mér fyrir því að hönnun verksins geti hafist í byrjun næsta árs og frekari fjárveitingar til framkvæmdanna ráðast að sjálfsögðu síðan af ákvörðunum Alþingis en að mínu mati hefur farið fram mjög góð og mikilvæg þjónusta á Sogni og starfsemin hefur verið í höndum mjög dugmikils fólks, sem ég gat rætt við um daginn í heimsókn minni. En það er algerlega ljóst að rétt er að bæta aðstöðu vistmanna og starfsmanna. Það gat maður alveg séð þegar maður gekk þarna um húsið að það er eðlilegt að bæta aðstöðuna. Ég tel líka mikilvægt að aukið samstarf verði á milli réttargeðdeildarinnar á Sogni og annarra almennra geðdeilda, svo sem geðdeildarinnar á Landspítalanum. Slíkt samstarf þarf að vera eins mikið og mögulegt er. Það eflir þekkingu starfsmanna og styrkir þjónustuna, bæði meðan á meðferð stendur sem og eftir meðferðina að lokinni vistun á Sogni. Rekstur deildar sem þessarar er í eðli sínu þungur og mér er ljóst að það þarf auknar fjárveitingar í framtíðinni samhliða bættu húsnæði. En ég hef fulla trú á því að reksturinn og starfsemin sé í réttum farvegi eins og hún er í dag. Hún er í höndum öflugs hóps starfsmanna og mun verða það áfram. Þessi skoðun mín styrktist enn frekar við hina nýlegu heimsókn sem ég var í þarna um daginn, eins og ég minntist á áðan. Plássin sem eru sjö eru allt of fá miðað við það sem gengur og gerist í málefnum af þessu tagi. Þegar nefndin heimsótti Danmörku og Noreg er ljóst að miðað við hlutfallstölur þurfa rýmin að vera talsvert fleiri og áætlað er að við þurfum að búa yfir um 20 rýmum í framtíðinni. Það er því eðlilegt að stækka aðstöðuna eða fjölga rýmunum en það þarf líka að bæta húsnæðið. Ég get nefnt sem dæmi að þarna eru salerni frammi á gangi en ekki inni í herbergjum vistmanna og húsið er orðið að nokkru leyti talsvert lúið. En staðsetningin er mjög góð. Ekki þarf að vera með sérstakar girðingar utan við húsið. Menn fá fylgd þegar þeir fara út og þetta er í mjög fallegu umhverfi. Ég held að staðsetningin fyrir uppbygginguna sé mjög góð þar sem hún er núna. Menn geta gengið um í umhverfinu án mikilla vandræða og þessi starfsemi passar ágætlega þar sem hún er núna, þannig að ég styð það að byggt verði upp þar en ekki annars staðar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Margréti Frímannsdóttur fyrir að vekja athygli á málefnum réttargeðdeildarinnar á Sogni. Opnun réttargeðdeildarinnar var mikil framför í málefnum ósakhæfra afbrotamanna sem m.a. höfðu áður verið vistaðir á sjúkrahúsum erlendis. Réttargeðdeildin er fyrir ósakhæfa afbrotamenn og hefur einnig verið notuð fyrir geðsjúka fanga. Eins og fram kom hjá hv. þingmanni hafa verið þarna síðustu mánuði átta einstaklingar í sjö rýmum. Nú liggja hins vegar fyrir tillögur starfshóps um að fjölga rýmunum í 20 og hæstv. ráðherra lýsti því yfir áðan að hún hygðist fara að þessum tillögum og því ber að fagna alveg sérstaklega. Ég vænti þess að aðrir þingmenn muni leggja sitt af mörkum til að það geti orðið að veruleika.

Virðulegi forseti. Á réttargeðdeildinni á Sogni hefur verið unnið mjög farsælt og glæsilegt starf árum saman, það er nokkuð óumdeilt og sú stofnun hefur verið til mikillar fyrirmyndar. Það hefur verið baráttumál um árabil margra velunnara hennar og þeirra sem fyrir henni fara að byggt verði upp við stofnunina þar sem hún er. Þess vegna er að sjálfsögðu ástæða til að fagna því að því sé lýst hér yfir að fara eigi að þeim tillögum að byggja upp verulegan fjölda plássa við réttargeðdeildina á Sogni. En orðunum þurfa að sjálfsögðu að fylgja efndir. Við höfum heyrt svo margar yfirlýsingar um glæsileg áform uppbyggingar í heilbrigðismálum um árabil. Við þekkjum öll viðbygginguna við Heilbrigðisstofnun Suðurlands o.s.frv. Þess vegna er nauðsynlegt að það verði staðfest að þess muni gæta á fjárlögum þessa árs að ráðast eigi í þessar framkvæmdir, að það komi fram að ráðast eigi í þá uppbyggingu, þetta séu ekki háleit framtíðarmarkmið, framtíðartónlist án fjármuna. Það verður að koma fram.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hennar og fagna að sjálfsögðu, eins og hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson, þeim vilja hæstv. ráðherra að fara að tillögum þeirrar nefndar sem skilaði skýrslu um mitt sumar. En við verðum að sjá að með þessum góða vilja hæstv. ráðherra fylgi að gert verði ráð fyrir hönnunarkostnaði á fjárlögum næsta árs. Þá vil ég einnig benda á, þar sem þetta er ekki fyrsta skýrslan sem við fáum og ekki fyrsta nefndin sem starfar um málefni réttargeðdeildarinnar á Sogni, að þar til að ný bygging rís sem getur tekið töluverðan tíma, bæði hönnunarkostnaður, hönnunarvinna og síðan uppbygging, þá liggi fyrir tillögur um úrbætur á núverandi húsnæði þar sem um er að ræða fjölgun sem getur nýst þannig að hægt sé að sinna a.m.k. brýnustu tilvikum fram að þeim tíma að ný bygging rís. Ætli það séu ekki orðin ein tvö, þrjú ár síðan tillögur þess efnis voru lagðar fyrir heilbrigðisráðuneytið og þá minnir mig að kostnaðurinn við þær breytingar hafi verið metinn á rétt rúmar 30 milljónir. Ég tel algera nauðsyn að meðan beðið er eftir úrbótum og við höfum ekki annað en viljayfirlýsingar frá hæstv. ráðherra, sem þó eru mikils virði, verði ráðist í endurbætur á húsnæðinu í samræmi við þær tillögur sem eru fyrirliggjandi og að ekki verði bara bætt úr hvað varðar húsnæðið heldur líka að stöðugildum verði fjölgað. Ekki hefur verið starfandi iðjuþjálfi við stofnunina í langan tíma, sem er þó alger nauðsyn.

Virðulegi forseti. Ég þakka þær ágætu umræður sem hér hafa orðið um starfsemina á Sogni. Það er alveg ljóst að stefnan er sett á það að byggja nýtt hús upp á staðnum og nýta þá núverandi húsnæði í svokallaða stoðþjónustu, skóla, tómstundastarfsemi og ýmislegt annað. Ég get bent á að nýlega tók einn vistmaðurinn stúdentspróf á Sogni. Það fer fram skólastarfsemi þar í dag en aðstaðan er ekki mjög góð eins og stendur og þyrfti að bæta hana. Til stendur að iðjuþjálfun hefjist á Sogni og ef ég man rétt á hún að hefjast um áramótin, þannig að það er í farvegi. Við erum því að bæta úr starfseminni sem fyrir er. Ef ég man rétt, ég er nýbúin að fara yfir þetta í ráðuneytinu, erum við nú þegar komin með fjármagn til að hefjast handa við undirbúning hönnunar og sú vinna er að fara af stað en hún tekur nokkurn tíma. Ég á því ekki von á að hafnar verði framkvæmdir á næsta ári. Ég held að það sé ekki fyrr en árið þar á eftir í fyrsta lagi sem við erum að tala um það. Það ræðst auðvitað af fjárveitingu hverju sinni. En undirbúningurinn er mjög mikilvægur og við erum nú þegar með fjármagn sem ég tel að muni duga til að fara af stað með undirbúningsvinnu að nýju húsnæði. En þetta er að sjálfsögðu mjög dýrt húsnæði, það er svo sem alltaf afstætt hvað er dýrt og hvað ekki í þessu sambandi. Við verðum að búa vel að þeim einstaklingum sem vistast á réttargeðdeildinni, en heildarkostnaður er 600–700 millj. kr. Þetta verður því mikilvægt verkefni að fjármagna til að geta hafið framkvæmdir. Ég tel að við munum klára hönnun á næsta ári en ég efast um að framkvæmdir hefjist á næsta ári.

Virðulegi forseti. Í lögum um heilbrigðisþjónustu var sveitarfélögum gert skylt að greiða 15% af stofnkostnaði, meiri háttar viðhaldi og tækjakaupum á sjúkrahúsum. Árið 2002 sömdu sveitarfélögin við ríkið um að þessum greiðslum yrði hætt á móti minna framlagi ríkisins í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Sveitarfélögin höfðu þá árum saman innt af hendi lögboðnar greiðslur vegna stofnkostnaðar og svokallaðs meiri háttar viðhalds. Hvað meiri háttar viðhald fól í sér var aldrei fullljóst og aldrei skilgreint með skýrum hætti í reglugerð og dæmi eru um að ólíkustu þættir í rekstri sjúkrahúsa væru flokkaðir sem meiri háttar viðhald til að geta krafið sveitarfélögin um greiðslur sem í raun áttu að falla á ríkið. Samningur ríkis og sveitarfélaga um niðurfellingu þessara greiðslna var því fagnaðarefni. Samningurinn fól í sér að sveitarfélögin hættu að greiða framlag vegna svæðissjúkrahúsa, deildarsjúkrahúsa og almennra sjúkrahúsa en áttu áfram að greiða vegna hjúkrunarheimila. Vorið 2003 var lögum breytt á Alþingi í samræmi við samninginn. Fljótlega kom þó í ljós mismunandi túlkun á samningnum og ákvæðum laganna. Af hálfu ríkisins var því haldið fram að sveitarfélögin ættu áfram að greiða 15% af stofnkostnaði, meiri háttar viðhaldi og tækjakaupum vegna hjúkrunarrýma fyrir aldraða sem væru á sjúkrahúsunum. Þessu mótmæltu sveitarfélögin eindregið en voru samt krafin um greiðslur og einhver sveitarfélög inntu greiðslurnar af hendi en með fyrirvara um leiðréttingu þegar niðurstaða fengist. Ríkið og sveitarfélögin í landinu náðu ekki sátt í málinu og var það sett í gerðardóm. Þessar deilur hafa staðið yfir í nokkur ár og niðurstaða fékkst ekki fyrr en nú í haust þegar gerðardómur lá fyrir, sveitarfélögunum í hag. Einhver þeirra hafa, eins og áður segir, greitt þær upphæðir sem ríkið krafðist meðan á þessum langvarandi deilum stóð. Það er svo sem ekkert nýtt í því að ríkisvaldið reyni að ýta kostnaði yfir á sveitarfélögin sem mörg hver eru illa stödd fjárhagslega en þarna liggur fyrir að sveitarfélögin hafa verið krafin um upphæðir sem engin lagaheimild er fyrir. Þessar upphæðir þarf að endurgreiða og að sjálfsögðu með vöxtum. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Hversu mörg sveitarfélög hafa verið krafin um of háar greiðslur vegna túlkunar ráðuneytis á ákvæðum laga um 15% greiðsluþátttöku sveitarfélaga í stofnkostnaði, meiri háttar viðhaldi og tækjakaupum vegna hjúkrunarrýma á svæðissjúkrahúsum, deildarsjúkrahúsum og almennum sjúkrahúsum, samanber úrskurð gerðardóms 8. september sl. og um hve háar upphæðir er að ræða í hverju tilviki? Hafa sveitarfélögin fengið þessar upphæðir endurgreiddar ásamt vöxtum? Ef ekki, hvenær verður það?

Virðulegi forseti. Hv. 1. þm. Suðurk. Margrét Frímannsdóttir beinir til mín fyrirspurn í tveimur liðum. Í fyrri liðnum spyr þingmaðurinn hversu mörg sveitarfélög hafi verið krafin um of háar greiðslur vegna túlkunar ráðuneytisins á ákvæðum laga um 15% greiðsluþátttöku sveitarfélaga í stofnkostnaði, meiri háttar viðhaldi og tækjakaupum vegna hjúkrunarrýma á svæðissjúkrahúsum, deildarsjúkrahúsum og almennum sjúkrahúsum, samanber úrskurð gerðardóms 8. september sl. og um hve háar upphæðir væri að ræða. Í seinni lið spurningarinnar spyr þingmaðurinn: Hafa sveitarfélögin fengið þessar upphæðir endurgreiddar ásamt vöxtum? Ef ekki, hvenær verður það? Tilboð í framkvæmdir við viðbyggingu við Sjúkrahúsið á Selfossi voru opnuð í október 2004. Fáum mánuðum seinna voru boðin út verk við endurbætur Sjúkrahússins á Siglufirði og endurbætur og endurbyggingu þakhæðar á efri hluta Fjórðungssjúkrahússins í Neskaupstað. Áður en framkvæmdir voru boðnar út höfðu farið fram viðræður við sveitarfélögin sem að málinu koma um greiðsluþátttöku þeirra í þessum verkefnum, eins og þá var talið að túlka ætti ákvæði laga um heilbrigðisþjónustu. Fljótlega kom í ljós að aðilar voru ekki sammála um greiðsluskyldu sveitarfélaganna. Þann 18. ágúst 2004 gerðu ráðuneyti fjármála, heilbrigðis- og tryggingamála annars vegar og Samband íslenskra sveitarfélaga hins vegar með sér samkomulag um að reyna til þrautar að ná samkomulagi en vísa málinu til gerðardóms ef það tækist ekki. Sama dag, 18. ágúst 2004, var einnig undirritað samkomulag milli fyrrgreindra ráðuneyta og sveitarfélagsins Árborgar um að sveitarfélagið greiddi 15% kostnaðar vegna byggingar hjúkrunardeildar sem rekin er sem hluti af Sjúkrahúsi Suðurlands á Selfossi meðan á framkvæmdum stæði. Þar var einnig um það samið að ef samkomulag næðist, eða gerðardómur kvæði á um að kostnaðurinn skyldi falla á ríkið, endurgreiddi ríkið þá upphæð sem sveitarfélagið hefur innt af hendi með 4,5% ársvöxtum. Sams konar samningar voru síðar gerðir við hin sveitarfélögin sem hlut áttu að máli, Fjarðabyggð vegna framkvæmda við Fjórðungssjúkrahúsið í Neskaupstað og Siglufjarðarkaupstað. Gerðardómur var kveðinn upp 8. september sl. og var niðurstaða hans sú að með breytingu á 34. gr. laga nr. 97/1999, sem gerð var með 11. gr. laga nr. 78/2003, voru sveitarfélög að fullu losuð undan skyldu til að greiða hlutdeild í kostnaði við stofnun, meiri háttar viðhald og tækjakaup vegna heilsugæslustöðva, svæðisdeilda og almennra sjúkrahúsa, þar með talið kostnaði vegna hjúkrunarrýma. Kostnaðarhlutdeild og greiðslustaða í einstökum verkum er sem hér segir: Sjúkrahúsið á Selfossi: Fyrirhuguð þátttaka Árborgar í fyrsta áfanga viðbyggingar við Sjúkrahúsið á Selfossi var í heild 78,3 millj. kr. Miðað við stöðu framkvæmda í lok september sl. var skuldbundinn hlutur Árborgar 35,7 millj. kr. Af þessari fjárhæð eru 8,7 millj. kr. vegna undirbúnings sem fram fór til loka árs 2002 og sveitarfélaginu bar að greiða samkvæmt þágildandi lögum. Samtals hefur sveitarfélagið greitt til Framkvæmdasýslu ríkisins sem sér um fjárreiður verksins 40,2 millj. kr. og til endurgreiðslu án vaxta eru 31,5 millj. kr. vegna framkvæmdanna frá og með árinu 2003. Vextir samkvæmt fyrrgreindu samkomulagi til loka október eru 0,9 millj. kr. og heildarskuld við sveitarfélagið í lok október því 32,4 millj. kr. Fjórðungssjúkrahúsið í Neskaupstað. Þar er staðan þessi: Fyrirhuguð þátttaka Fjarðabyggðar í verkinu var 17,9 millj. kr. Allt verkið er unnið eftir 2002. Sveitarfélagið hefur greitt 10,7 millj. kr. til verksins sem með vöxtum til loka október er 11 millj. kr. sléttar. Þá er að lokum Sjúkrahúsið á Siglufirði. Fyrirhuguð þátttaka Siglufjarðarkaupstaðar í verkinu var 11,2 millj. kr. Allt verkið er unnið eftir 2002. Sveitarfélagið hefur ekkert greitt til verksins. Sveitarfélögin hafa enn ekki fengið féð endurgreitt en það mun verða endurgreitt á næstu vikum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra þessi svör sem eru nokkuð skýr og fagna því að það stendur til að greiða sveitarfélögunum nú fljótlega, sem auðvitað hefði átt að gera strax í september þar sem gerðardómur féll 8. september og hægt hefði verið að reikna þetta út þá strax og greiða með vöxtum. Eins og ég sagði áðan eru mörg þessi sveitarfélög þannig stödd að þeim veitir ekki af þeim fjármunum sem þau geta haft til ráðstöfunar og ríkið getur ekki leyft sér að liggja með þá þar sem orðið er um langan tíma að ræða. Út af fyrir sig er svo umhugsunarvert að sá samningur sem gerður er 2004 milli ríkis og sveitarfélaga um að reyna að ná þessum samningum til þrautar, annars yrði þessu vísað í gerðardóm, skuli taka allan þennan tíma, að svo langan tíma taki að ná niðurstöðu í málið. Upphaflegu samningarnir eru gerðir 2002. Árið 2003 er lögunum breytt og það verður strax ágreiningur um túlkun þeirra laga. Það hefði verið eðlilegt að skera úr um það áður en farið var að krefja sveitarfélögin um greiðslur sem nú verður að endurgreiða. Það er hins vegar fagnaðarefni að þetta skuli vera komið á hreint. Ég heyrði þó ekki hjá hæstv. ráðherra hvort á þessum tíma hefði verið eitthvað um að ræða greiðslur vegna viðhalds eða tækjakaupa inni á þessum sömu stofnunum vegna hjúkrunarrýma. Ég lít svo á að í svörum ráðherra hafi verið um tæmandi upphæðir að ræða, ekki einungis stofnkostnað heldur allar þær upphæðir sem greiddar hafa verið.

Virðulegur forseti. Það er erfitt fyrir mig að meta hvað er langur ferill í þessu sambandi. Ég er sammála hv. þm. Margréti Frímannsdóttur um að það er fagnaðarefni að þessu er a.m.k. lokið og það er komin niðurstaða í málið. Það er mjög óþægilegt að hafa svona mál á reiki og í einhverri togstreitu milli ríkis og sveitarfélaga. Nú er komin niðurstaða og þá förum við eftir henni. Við vindum okkur í það verk að endurgreiða Árborg og Fjarðabyggð. Varðandi það hvort inni í þessu sé einhver viðhaldskostnaður tel ég svo ekki vera, miðað við hvernig fyrirspurn hv. þingmanns er sett fram. Í henni er talað um stofnkostnað, meiri háttar viðhald og tækjakaup. Ég á von á því að þeir sem undirbjuggu þetta svar í heilbrigðisráðuneytinu hafi tekið allt inn í svarið þannig að ég geri ráð fyrir því að þetta sé tæmandi upptalning.

Virðulegi forseti. Um árabil, áratugaskeið, hefur verið rekið mjög rismikið og glæsilegt nám í garðyrkjufræðum í Garðyrkjuskólanum á Reykjum í Ölfusi. Fyrir nokkru síðan, ári eða svo, varð Garðyrkjuskólinn á Reykjum í Ölfusi hluti af Landbúnaðarháskóla Íslands sem hefur aðalstöðvar sínar á Hvanneyri. Þá var því lýst yfir að áfram yrði starfrækt nám á Reykjum í Ölfusi, í Garðyrkjuskólanum, þar yrði byggt upp við stofnunina, byggt yfir skólann sem er í mjög gömlu, lasburða og úr sér gengnu húsnæði. Öll yfirbygging yfir skólann er í fullkomnum lamasessi, húsið er óviðunandi og það viðurkenna allir. Síðan þá hefur verið um það rætt hvort færa eigi starfsemi skólans frá Reykjum í Ölfusi upp á Hvanneyri. Sjálfsagt stendur vilji ýmissa til þess en því var lofað á sínum tíma að það yrði byggt upp við Garðyrkjuskólann á Reykjum og við þau loforð á að sjálfsögðu að standa enda væri fráleitt að leggja af eina staðbundna háskólanámið á þessu svæði og flytja það í burtu. Saga skólans er glæsileg, hún er merk og þarna á áfram að vera fyrirtaks- og fyrsta flokks menntastofnun í garðyrkjufræðum, enda hvar annars staðar ef ekki þar? Hæstv. landbúnaðarráðherra lýsti því yfir að þar yrði áfram starfræktur skóli. Síðan hefur orðið bið á því að afdráttarlaust yrðu tekin af öll tvímæli um það. Ef á að byggja þarna upp þarf það að koma fram núna. Óvissan er óþolandi. Hún hefur vond áhrif á nemendur, hún hefur vond áhrif á starfsmenn skólans og hún hefur vond áhrif á starfsemi skólans. Það þarf að taka af öll tvímæli. Það á að byggja upp að mínu mati nýtt og glæsilegt húsnæði. Þarna á áfram að vera skóli. Hæstv. landbúnaðarráðherra sem er menntamálaráðherra landbúnaðarháskólanna, eins og fyrirkomulagið hjá okkur er núna, verður að skera þar úr um og taka af öll tvímæli þó að sumir sem koma að rekstri skólans séu þess sjálfsagt fýsandi að færa hann allan upp á Hvanneyri. Loforð skal standa. Orðin skulu standa um þessa uppbyggingu. Þess vegna beini ég eftirfarandi fyrirspurn til hæstv. landbúnaðarráðherra: Hefur verið tekin ákvörðun um framtíð Garðyrkjuskólans á Reykjum í Ölfusi eftir sameiningu hans við Landbúnaðarháskólann á Hvanneyri? Verður skólinn áfram starfræktur á Reykjum? Skýr svör, hæstv. ráðherra, skýr svör.

Hæstv. forseti. Eins og fram kom í máli hv. þingmanns, og hv. þingmenn þekkja, óskuðu stjórn og framámenn Garðyrkjuskóla ríkisins eftir því þegar frumvarp um Landbúnaðarháskóla Íslands var í meðförum þingsins árið 2004 að verða þriðja stoðin í þeim nýja skóla. Það var gert í meðförum þingsins. Það var Landbúnaðarháskólinn á Hvanneyri, Garðyrkjuskóli ríkisins á Reykjum og Rannsóknastofnun landbúnaðarins á Keldnaholti sem runnu saman í eina stofnun þegar Landbúnaðarháskóli Íslands var stofnaður með lögum nr. 71/2004. Frá þeim tíma þegar starfsemi Garðyrkjuskóla ríkisins stóð með sem mestum blóma hafa miklar breytingar orðið í íslensku samfélagi og innan garðyrkjunnar. Áherslur í garðyrkju hafa breyst á seinni árum sem kemur hvað greinilegast fram í því að aðsókn í starfsmenntanám í ylrækt er nær engin á meðan góð aðsókn er í aðrar greinar garðyrkjunnar, eins og garðplöntuframleiðsluna, skrúðgarðyrkju og blómaskreytingar. Hugmyndir eru uppi um nýjar áherslur hvað þennan stað og Landbúnaðarháskólann varðar, m.a. sem tengjast umhirðu íþróttavalla og golfvalla og brýnt er að kryfja til mergjar markaðinn fyrir slíkt nám. Nauðsynlegt er að Landbúnaðarháskólinn geti svarað breyttum þörfum samfélagsins fyrir fagfólk á sviði garðyrkju og jafnframt að sjálft námið uppfylli breyttar kröfur. Á vegum landbúnaðarháskólans hefur verið skipaður sérstakur starfshópur sem vinnur að skilgreiningu á þessum þörfum og því hvaða breytingar þarf að gera á námi og námsframboði. Í þessu starfi, sem ég geri mér vonir um að ljúki nú um áramót, er og verður náið samráð haft við hinar ýmsu greinar garðyrkjunnar. Einnig hefur verið skipaður starfshópur til að skilgreina þörfina fyrir rannsókn í þágu garðyrkjunnar. Skráðir nemendur í Landbúnaðarháskóla Íslands eru nú 246. Þar af eru 44 nemendur í garðyrkjugreinum staðsettir á Reykjum í Ölfusi. Áætlanir skólans gera ráð fyrir að árið 2010 geti nemendur skólans verið allt að 500. Einnig er ljóst að þörf verður á umfangsmikilli starfsemi á sviði endurmenntunar og námskeiðshalds á vegum skólans fyrir hinar hefðbundnu greinar landbúnaðarins og í garðyrkju en ekki síður vegna nýrra viðfangsefna í landbúnaði svo sem í skógrækt og vegna þeirrar miklu nýsköpunar sem nú fer fram í sveitunum. Í samræmi við þetta er unnið að greiningu á þörfum Landbúnaðarháskólans fyrir húsnæði og nauðsynlega uppbyggingu húsnæðis í því sambandi á Hvanneyri og á Reykjum. Fyrir liggur heimild til að selja hluta af landi Reykja í Ölfusi og jarðirnar Mógilsá og Kollafjörð til að standa undir kostnaði við slíkar framkvæmdir. Ljóst er að meginstarfsstöðvar Landbúnaðarháskólans eru, og ég segi verða, á Hvanneyri, á Keldnaholti og á Reykjum í Ölfusi. Mikilvægt er að hafa í huga í þessu sambandi að um er að ræða starf og skipulag einnar stofnunar en ekki þriggja eins og áður var. Fyrir stofnunina er brýnt að starfseminni verði komið fyrir á sem hagkvæmastan hátt og ekki er síður mikilvægt fyrir nemendur og starfsemina að fólkið finni sig sem hluta af heildinni, hvort sem það eru kennarar eða nemendur, og njóti þeirra faglegu og félagslegu hlunninda sem öflugt háskólastarf gefur. Ljóst er einnig að sá húsakostur sem til staðar er á Reykjum þarfnast gagngerðrar endurnýjunar eins og kom fram í máli hv. þingmanns. Ráðist verður í þær framkvæmdir þegar fyrir liggur hvaða þættir í starfsemi Landbúnaðarháskólans verða staðsettir þar. Ég tel mikilvægt að hraða þessari stefnumörkun því að óvissa hefur slæm áhrif á bæði kennara og aðsókn nemenda. Reykir í Ölfusi eru vel í sveit settir. Þar er til staðar mjög fullkomin aðstaða til rannsókna. Ég trúi því að hægt sé að efla námsframboð og samstarf bæði við aðra háskóla og atvinnulífið sjálft, eins og nú tíðkast mjög hjá háskólum víða um veröld. Með rekstri landbúnaðarháskólans starfar háskólaráð sem fer með stefnumörkun um framtíðina. Ég veit að þetta fólk er að byggja upp sterkan landbúnaðarháskóla og horfir með virðingu á þann efnivið sem það fékk í hendur, þann mikla auð sem hver eining skólans býr yfir og vill styrkja rannsóknir, nám og námsframboð miðað við breytta tíma. Reykir njóta fullrar 

Frú forseti. Hæstv. landbúnaðarráðherra las upp ræðu sem fór honum frekar illa að lesa upp, kannski vegna þess að honum virtist ekki alls kostar sjálfum vera vel við það efni sem fram kom í ræðunni en þetta eru ekkert ósvipaðar ræður og við höfum heyrt á hátíðarstundum þegar hæstv. landbúnaðarráðherra kemur að Reykjum og heldur ræður um mannauð og glæsileik. Það sem vantaði í ræðuna var loforðið. Það má minna hæstv. landbúnaðarráðherra á það að þegar Garðyrkjuskólinn á Reykjum rann inn í Landbúnaðarháskólann á Hvanneyri var því lofað af hans hálfu að á Reykjum yrði áfram nám með svipuðu sniði og verið hefur. Ég gat ekki heyrt að hæstv. landbúnaðarráðherra gæfi okkur neitt til kynna um það hvort hann ætlaði að standa við það loforð sem hann gaf þá. Lýsi ég eftir því eins og hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson að hæstv. landbúnaðarráðherra tali nú skýrt, lesi ekki upp einhverja loðmullu og hátíðarræðu heldur svari skýrt hvort hann ætlar að standa við það loforð sem gefið var.

Virðulegi forseti. Þann 29. apríl 2003 kom frétt í Morgunblaðinu og hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Guðni Ágústsson landbúnaðarráðherra kom og skrifaði, með gullpennanum sínum, undir samning þess efnis að Garðyrkjuskólinn fái formlega heimild, að uppfylltum tilteknum skilyrðum, til að útskrifa nemendur á háskólastigi. Guðni sagði þetta eina af stærri stundum lífs síns. Þetta gerði skólanum kleift að útskrifa nemendur með BS-gráðu, sem væri eðlilegt framhald af því starfi sem í skólanum væri unnið. Athygli vakti sú yfirlýsing ráðherra að hann sagðist vilja flytja Skógræktina að Mógilsá í Garðyrkjuskólann, selja eignir þar og nota hagnaðinn í að byggja upp byggingar Garðyrkjuskólans. Ráðherra sagði að engum dyldist að nú yrði að byggja upp og efla viðhald bygginga sem fyrir eru.“ Þetta var 29. apríl 2003. „„Garðyrkjuskólinn býr í hjarta þessarar þjóðar,“ sagði hæstv. ráðherra.“

Frú forseti. Þegar sameinaðar voru stofnanirnar Landbúnaðarháskólinn á Hvanneyri, RALA og Garðyrkjuskóli ríkisins á Reykjum var búið að undirbúa sameiningu RALA og Landbúnaðarháskólans á Hvanneyri en ekki Garðyrkjuskólans. Samt var tekin sú ákvörðun að keyra Garðyrkjuskólann og reyndar Hólaskóla líka inn í það púkk, algjörlega óundirbúið. Það tókst að bjarga Hólaskóla frá því að lenda í þessu sameiginlega ferli. Ég taldi rétt að sameina Rannsóknastofnun landbúnaðarins og Landbúnaðarháskólann á Hvanneyri en það var algjörlega óundirbúið að leggja Garðyrkjuskólann inn í þá sameiningu eins og þá var gert. Ég varaði við því og ég var sá eini hér. Þingmenn sem nú taka upp málið greiddu atkvæði með þessu þá.

Það var loforð frá ráðherra.

Loforð frá ráðherra er einskis virði í svona málum. 

Virðulegi forseti. Við sem höfum heimsótt Garðyrkjuskólann á Reykjum undanfarin ár höfum ekki komist hjá því að sjá að þar er húsakostur í mikilli niðurníðslu og í mjög slæmu ástandi. Það er alveg fyllilega réttmætt að gagnrýna stjórnvöld harðlega fyrir það að hafa látið þetta fara svona. Garðyrkjan er stóriðja á Suðurlandi, á því er enginn vafi, og ég tel að Garðyrkjuskólinn á Reykjum sé í raun og veru afskaplega vel í sveit settur. Þegar ég hef komið upp að Reykjum hef ég oft furðað mig á því hvers vegna í ósköpunum stjórnvöld sýna ekki meiri metnað hvað varðar þennan ágæta skóla. Ég sit sjálfur í landbúnaðarnefnd og kannast við þessi loforð sem gefin voru. Ég get ekki séð að þau hafi verið efnd. Ég hlýt líka að nota tækifærið, virðulegi forseti, til að kalla eftir skýrari svörum frá ráðherra. Það er eins og skólinn hafi 

Virðulegi forseti. Orð skulu standa. Orðin sem Guðni reit með gullpennanum forðum, hæstv. landbúnaðarráðherra Guðni Ágústsson, og hv. þm. Margrét Frímannsdóttir vitnaði til, skulu einnig standa. Skilaboðin frá hæstv. landbúnaðarráðherra og hæstv. menntamálaráðherra þessara landbúnaðarháskóla voru ákaflega skýr. Það skal byggt upp á Reykjum. Hann endurtók fyrri loforð en efndirnar skortir. Hæstv. landbúnaðarráðherra verður að nota þetta tækifæri eftir áfrýjanir þingheims um að áfram skuli byggt upp og láta orðin frá 2003 standa, orðin sem komu úr gullpennanum. Hæstv. ráðherra verður að ítreka það hér og taka af öll tvímæli þar um. Hæstv. ráðherra talar hér eins og það sé á reiki hvaða nám skuli starfrækt þar. Auðvitað liggur það fyrir að mestu leyti hvað sem kemur út úr starfshópnum. Það þýðir ekki að þvæla málinu til og frá mánuðum saman út af því. Óvissan hefur haft vond áhrif á námið. Hún hefur dregið úr aðsókn að náminu, starfsaðstaða skólans er vægast sagt hörmuleg. Skólinn hefur drabbast niður út af því að þriggja ára gamalt loforð hefur ekki verið efnt. Ég efast ekki um að hæstv. ráðherra meinar það sem hann segir hér og þegar hann endurtekur loforðin um að það skuli byggt upp á Reykjum. Hann verður þó að taka af öll tvímæli. Það verða að koma tímasetningar. Framtíðarmúsíkinni verða að fylgja fjármunir. Annars tekur enginn mark á orðum hæstv. ráðherra sem eru endurtekin ár eftir ár, gang eftir gang. Það verður að efna loforðin frá 2003. Hæstv. ráðherra, þú hefur nú hjá þér valdið yfir því hvernig fara skuli fyrir þessari merkilegu menntastofnun. Taktu af öll tvímæli þar um.

Forseti biður þingmenn að gæta þess að ávarpa ekki þingmenn og ráðherra beint, heldur fara að reglum þingsins.

Hæstv. forseti. Ég vil í upphafi ræðu minnar segja að það nám sem verið hefur á Reykjum í gegnum áratugina er þar enn. Þar hefur engin breyting orðið á, þ.e. grunnnáminu. Þetta eru 44 nemendur sem er afar lítil eining og þess vegna vakti ég athygli á því að nú eru menn að leita leiða til að efla þennan hluta skólans á mörgum nýjum sviðum sem tengjast uppbyggingu í sveitum og nýsköpun þar. Margt fólk sem haslar sér þar völl til að vera á lögbýlum, sumarhúsum eða heilsárshúsum vill nám í kringum náttúruna. Það er verið að fara yfir þetta allt saman og það hvernig hægt er að styrkja þennan stað og byggja hann upp því að 44 nemenda skóli eða skólaeining er afar lítil eining. Svo tilheyrir hann hinum stóra landbúnaðarháskóla þannig að við þurfum auðvitað að fjölga fólki í námi á Reykjum. Við höfum líka ætlað að taka ákvörðun um endurbyggingu á lélegum húsum sem á Reykjum eru og þá verður auðvitað að fara fram þarfagreining um það hvað við ætlum að byggja og hvernig. Við byggjum ekki út í loftið. Ég gat þess í upphafi að ég vona að um áramót liggi fyrir sú þarfagreining sem þarf til, bæði hvað húsnæði varðar og námsframboð, hvað þar verður til staðar. Svo gera menn sér auðvitað grein fyrir því sem hér hefur komið fram, að stjórnendur Reykja óskuðu þess að koma inn í Landbúnaðarháskólann. Það hefur tafið þessa för. Það hefur engu breytt í sjálfu sér, það hefur bara tafið þessa uppbyggingu og breytt aðeins áformum. Skólinn er rekinn og honum stjórnað af rektor. Þar situr háskólaráð með mjög hæfu fólki sem metur þessa þörf 

Hæstv. forseti. Niðurstöðu rannsókna sem hæstv. félagsmálaráðherra kynnti nýverið er ekki hægt að túlka öðruvísi en sem áfall fyrir jafnréttisbaráttuna. Þessi niðurstaða speglar algera stöðnun og að okkur hefur ekkert miðað á síðustu 12 árum til að eyða kynbundnum launamun. Könnunin staðfesti um 16% kynbundinn launamun og einnig að bil milli þeirra sem hæstu og lægstu tekjurnar hafa hafi aukist en þar kemur fram að hæstu dagvinnulaun með aukagreiðslum á klukkustund eru nærri 26 sinnum hærri en þau lægstu. Þegar heildarlaun eru skoðuð eru konur með tvo þriðju af launum karla. Þessi könnun segir líka að laun kvenna í þjónustustörfum eru aðeins 55% af launum karla í sömu störfum og hlutur kvenna í stjórnunarstörfum er líka rýrari en karla. Miklu fleiri konur en karlar eru enn fremur á strípuðum launatöxtum. Þetta er köld kveðja, nú þegar 45 ár eru liðin frá því að lög voru sett um launajafnrétti kynjanna, og högg í andlit þeirra sem unnið hafa árum og áratugum saman að því að sporna gegn launamisréttinu. Staðan er því grafalvarleg því það er ekkert annað en mannréttindabrot að greiða konum lægri laun fyrir sömu störf. Það er skylda stjórnvalda og krafa þeirra kvenna sem beittar eru þessu launamisrétti að ríkisvaldið gangi á undan með góðu fordæmi og taki hart á þessum launamun. Það hefur ríkisvaldið ekki gert því að launamunur viðgengst líka hjá ríkinu eins og á opinbera markaðnum í gegnum alls konar fríðindi, bílastyrki og viðbótargreiðslur. Staðreyndin er því sú að ríkið hefur ekki síður brotið jafnréttislög en atvinnurekendur á almenna markaðnum. Það liggur fyrir að viðbótarlaunagreiðslur sem helst koma fram í yfirvinnugreiðslum hjá ríkinu þar sem ekki er krafist vinnuframlags og eru einhliða ákvarðaðar af forstöðumönnum ríkisstofnana renna í miklu meira mæli til karla en kvenna. Á árinu 2002 fengu t.d. konur aðeins 56% af þeirri fjárhæð sem karlar fengu í viðbótarlaun. Aðeins rúmlega 200 konur en 550 karlar fengu á því ári einingagreiðslur og þóknanir, og 445 konur og 702 karlar fengu akstursgreiðslur sem í einhverjum tilvikum eru notaðar sem viðbótarlaun. Hvað gerir ríkisvaldið í þessu? Nákvæmlega ekki neitt, virðulegi forseti. Síðast þegar ég athugaði málið voru engar samræmdar reglur til í ríkiskerfinu um þessar greiðslur þó að Ríkisendurskoðun hafi kallað eftir þeim, m.a. til að sporna við því að þessar greiðslur gangi í miklu meira mæli til karla en kvenna. Ég verð að segja að viðbrögð hæstv. félagsmálaráðherra eftir að stöðnunarskýrslan var kynnt sem staðfesti að troðið var á mannréttindum kvenna með kynbundnum launamun ollu mér vonbrigðum. Hæstv. félagsmálaráðherra fór bara kurteislega fram á þátttöku stjórnenda fyrirtækja við að minnka launamun kynjanna og hann boðaði samtöl við Samtök atvinnulífsins um þessi mál og vonaðist eftir árangri. Ég spyr: Hefur ráðherra tekið eftir því sem Runólfur Ágústsson, rektor Háskólans á Bifröst, sagði á málþingi um launajafnrétti, að með sömu þróun og verið hefur undanfarin ár mundi það taka 581 ár að ná fram launajafnrétti kynjanna? Nei, hæstv. ráðherra verður að skilja að það þarf róttækar aðgerðir til að ná árangri í því að jafna launamun kynjanna. Ráðherra boðaði líka að málið yrði rætt í ríkisstjórn og að frekari aðgerðir væru fyrirhugaðar. En ég spyr: Hvaða aðgerðir, virðulegi forseti, hvaða aðgerðir? Ég óska eftir því að hæstv. ráðherra svari því í þessari umræðu. Það er ekki lengur hægt að bíða eftir aðgerðum. Konur hafa beðið í marga áratugi eftir því að sjá árangur í þessu máli. Ég spyr: Er ráðherra reiðubúinn að setja fullan kraft í gerð framkvæmdaáætlunar um aðgerðir til að ná fram launajafnrétti kynjanna sem Alþingi samþykkti árið 2004 að yrði gert? Ég spyr líka: Er ráðherra reiðubúinn að beita jákvæðri mismunun sem heimil er samkvæmt jafnréttislögum? Er ráðherra tilbúinn að leggja til í ríkisstjórn að í næstu kjarasamningum verði gert sérstakt átak til að leiðrétta launamun kynjanna og til þess lagt sérstakt fjármagn? Það er mikilvægt að það verði gert. Reykjavíkurborg gerði þetta í tíð Reykjavíkurlistans með þeim árangri að kynbundinn launamunur minnkaði um helming. Hæstv. ráðherra á auðvitað að nýta þær leiðir sem árangursríkar hafa reynst. Ég spyr líka ráðherra: Er hann reiðubúinn til að beita sér fyrir því að afnema launaleyndina? Í þessari rannsókn kom fram að það væri mat margra að launamisréttið þrifist miklu betur í skjóli launaleyndar og margir telja að hún geri stjórnendum auðveldara fyrir að hygla fólki á faglegum grunni. Ég veit að viljann vantar ekki hjá ráðherranum 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur fyrir að taka þetta mál upp, reyndar öðru sinni. Ég vil í fyrsta lagi segja að það var í rauninni stór ákvörðun og mjög góð að ráðast í þá viðamiklu launakönnun sem hér er til umræðu og það er ljóst að niðurstöður hennar hafa þegar vakið upp mikilvæga umræðu um þessi mál. Ég vil ekki draga úr því að niðurstöðurnar ollu bæði mér og öðrum miklum vonbrigðum og þær staðfesta þá stöðnun sem virðist vera ríkjandi í jafnlaunamálum hér á landi og í nágrannalöndum okkar. Ég vil hins vegar undirstrika að sem betur fer má finna jákvæðar vísbendingar um að breytinga megi vænta varðandi áhrif fjölskylduábyrgðar á vinnumarkaði hér á landi. Það eru að mínu mati stóru tíðindin í niðurstöðum könnunarinnar að svo virðist sem löggjöf um þriggja mánaða fæðingarorlof feðra, sem við alþingismenn samþykktum og studdum og hefur vakið athygli víða um heim, sé að hafa mælanleg áhrif á fjölskylduábyrgð og þar með stöðu kynjanna á vinnumarkaði hér á landi. Þá koma fram vísbendingar um að yngsta kynslóð kvenna, á aldrinum 15–25 ára, hafi annað hugarfar og sé reiðubúin að gera aðrar kröfur en fyrri kynslóðir virðast gera. Það er í mínum huga mikilvægt og ég fagna því að sjálfsögðu persónulega að ég geti vænst þess að dóttir mín sé í þeim hópi og verði jafnákveðin og bróðir hennar að sækja þennan sjálfsagða rétt, þessi mannréttindi sér til handa. Hv. fyrirspyrjandi spyr til hvaða aðgerða ég hyggist grípa og ég vil tiltaka eftirfarandi atriði af þeim fjölmörgu sem upp hafa komið í umræðu í félagsmálaráðuneytinu. Mér finnst augljóst að ábyrgðin sé þeirra sem ákvarða launin. Ég stóð fyrir góðri ráðstefnu um könnunina í síðustu viku í Háskólanum á Bifröst þar sem leiddir voru að borðinu fulltrúar launafólks og vinnuveitenda ásamt fulltrúum einkafyrirtækja sem eru til fyrirmyndar þegar jafnlaunamál eru annars vegar. Þar kom fram mikill samhljómur og upplýsingar um ýmsar raunhæfar aðgerðir sem unnið er að innan ólíkra fyrirtækja og hugmyndir sem áhugavert verður að fylgjast með og vinna frekar úr. Ég mun líka kalla til mín valinn hóps fólks sem hefur gríðarlega þekkingu og reynslu þegar launajafnréttismál eru annars vegar. Ég vil fá það í lið með mér við að draga fram þau tæki sem við teljum að séu áhrifaríkust. Þetta gerist á næstu dögum. Ég hef jafnframt kynnt málið í ríkisstjórn og hvatt ráðherra til aðgerða á vegum ráðuneyta sinna og það hefur hlotið góðar undirtektir og því verður fylgt eftir. Þá bind ég miklar vonir við að þverpólitísk nefnd, sem vinnur nú að endurskoðun jafnréttislaganna undir stjórn Guðrúnar Erlendsdóttur, fyrrverandi hæstaréttardómara, skili mér góðum tillögum í þessu efni en nefndin hefur sérstaklega kynnt sér hinar ítarlegu niðurstöður sem liggja fyrir í umræddri rannsókn. Loks vil ég nefna að ég hef nýverið fengið öfluga konu til liðs við okkur í nefnd um vottun jafnra launa og ég bind vonir við að sú nefnd skili mér tillögum um vottun og önnur tæki sem gagnast geta vinnumarkaðnum. Varðandi fyrirspurn um framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum hef ég falið jafnréttisráði að vinna slíka framkvæmdaáætlun en get á þessu stigi ekki fullyrt hvenær endanlega áætlunin liggur fyrir. Við yfirstandandi endurskoðun jafnréttislaganna óska ég eftir að farið verði yfir skilgreiningar í lögunum, t.d. hvað er sérstök aðgerð og hvað er jákvæð mismunun í 22. gr. laganna. Hér á landi hefur verið unnið að sérstökum aðgerðum til að koma á jafnrétti en jákvæðri mismunun hefur lítið verið beitt og hefur í sumum tilfellum þótt orka tvímælis. Ég vil að aðilar vinnumarkaðarins geri allt sem í þeirra valdi stendur til að koma á launajafnrétti. Ábyrgðin er fyrst og fremst hjá þeim sem taka ákvarðanir um laun einstakra starfsmanna á hverjum stað fyrir sig. Hvaða leið er best verður að kanna í þaula með þeim aðilum sem málið varðar. Ég hef lýst því yfir að ég ætli að boða aðila vinnumarkaðarins á fund um launajafnréttismál og verður það gert mjög fljótlega. Ég vil að aðilar vinnumarkaðarins axli ábyrgð á þessum vanda og taki fullan þátt í að leysa hann. Ég er fylgjandi róttækum aðgerðum í þessum efnum sem vænlegar eru til árangurs og vil ræða það með opnum huga með lausnir að markmiði. Ég sé fyrir mér að sú leið sem hv. þingmaður nefnir hér í dag verði ein af þeim sem komi til álita. Öðrum hugmyndum hefur líka verið varpað fram svo sem að afnema launaleynd og að sérstakt fé verði sett til hliðar í kjarasamningum til þess að leiðrétta kynbundinn launamun. Þessi mál vil ég ræða opinskátt við aðila vinnumarkaðarins, enda er rík hefð fyrir slíku samráði í félagsmálaráðuneytinu sem fer með vinnumarkaðsmálin sem að verulegu leyti byggjast á þessu þríhliða samráði. Ég lýsi því yfir við hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur að ég er reiðubúinn að beita mér í þessu máli til að leiðrétta kynbundinn launamun hjá hinu opinbera. Þar verða auðvitað fjármunir að fylgja og ég vil nefna hér að sérstakir fjármunir voru teknir til hliðar við gerð síðustu kjarasamninga gagnvart SFR og verið er að vinna að útfærslu þeirra mála. Það er skoðun mín að hinu opinbera beri að sýna gott fordæmi. Það hef ég sagt áður og ítreka enn og aftur hér.

Hæstv. forseti. Þessi umræða hefði að sjálfsögðu verðskuldað mun lengri tíma en hér er gefinn og það hefði auðvitað átt að vera í verkahring hæstv. forseta að sjá til þess að umræðan hefði fengið lengdan tíma því að hér liggur okkur mikið á hjarta. Ég verð að segja að mér finnst hæstv. ráðherra fremur linur í yfirlýsingum sínum varðandi þetta mál. Það hef ég reyndar sagt áður. Þó að hann taki sér nú í munn þetta hugtak að hann sé hlynntur róttækum aðgerðum - ég fagna því - þá hef ég ekki mikla trú á að þær róttæku aðgerðir nái fram að ganga eða skipti sköpum því að einu hugmyndirnar sem koma frá hæstv. ráðherra eru nefndir, ráðstefnur, áætlanir, kannanir og þríhliða samráð. Hæstv. forseti. Síðan 1961 hefur verið bannað með lögum að mismuna fólki á grundvelli kynferðis í launagreiðslum. Það hefur verið gert fram á þennan dag og það er ekkert að lagast, ekkert að lagast á síðustu tólf árum. Þau duga því ekki meðulin sem hæstv. ríkisstjórn hefur verið að reyna að nýta í þessa veru. Hún segist vera öll af vilja gerð en sannleikurinn er sá að það þarf að gera miklu meira. Launamunur kynjanna er birtingarmynd af skakkri valdastöðu í samfélaginu og verður að skoðast í því ljósi. Launamisrétti verður ekki slitið úr samhengi við stöðu kvenna að öðru leyti í samfélaginu. Í samfélagi þar sem það er viðtekið sjónarmið að karlmenn hafi yfirburði umfram konur þrífst launamismunun. Það er því eðlilegt að spurt sé: Hver eru svo tengsl þessa launamismunar og t.d. kynbundins ofbeldis eða kynbundinna stöðuveitinga? Eru t.d. einhver tengsl þarna á milli? Í sannleika sagt er launamunurinn hluti af valdbeitingu sem konur verða fyrir í þessu samfélagi. Þess vegna verður ríkisstjórnin að taka miklu betur á og fara miklu dýpra í saumana á málunum til að hægt sé að ná hér fram leiðréttingu. Ef vilji er fyrir hendi verður að fara dýpra en hæstv. ráðherra leggur til núna. 

Virðulegi forseti. Ég þakka þá umræðu sem nú fer fram um launamun kynjanna sem orðið hefur í kjölfar könnunar um launamyndun og kynbundinn launamun sem gerð var fyrir félagsmálaráðuneytið. Það er áfall fyrir jafnréttissinnað fólk að ekki hafi dregið úr launamun kynjanna. Góðu fréttirnar í þessari könnun eru þó að ákveðnar breytingar hafa orðið á síðustu tólf árum varðandi starfsumhverfi og starfshætti í fyrirtækjum. Þannig hefur vinnutími karla og kvenna styst, konum í fullu starfi hefur fjölgað og viðhorf þeirra til vinnunnar breyst. Þá er ljóst að launamunur kynjanna meðal stjórnenda hefur minnkað sem sýnir ákveðinn árangur. Aukin ábyrgð og menntun kvenna virðist skila sér í meira mæli í bættum kjörum en áður var. Í fyrri könnun frá 1994 kom fram að fjölskylduábyrgð dró úr áhuga kvenna á ábyrgðarstörfum eða stöðuhækkunum en jók áhuga karla. Samkvæmt þessari könnun er þetta ekki lengur raunin og má ekki síst rekja þessa þróun til breytinga á fæðingarorlofslögunum sem hafa bætt stöðu kvenna á vinnumarkaði til muna. Á því má sjá að ákvarðanir stjórnvalda hafa áhrif í jafnréttismálum. Þá má telja það jákvætt að opinberar stofnanir hafa staðið sig betur en fyrirtæki á almenna markaðnum í þessum efnum. Þar er launamunur kynjanna mun minni en á almenna markaðnum. Það segir okkur að barátta stéttarfélaga opinberra starfsmanna og eftirlit þeirra með launamyndun hjá hinu opinbera hafi, ásamt breyttum viðhorfum með ríkisrekstri, í einhverju skilað árangri þótt betur megi ef duga skal. Vondu fréttirnar eru hins vegar að þessar breytingar hafa ekki orðið til þess að almennt hafi dregið úr launamun kynjanna. Þegar tekið hefur verið tillit til starfsstéttar, aldurs, starfsaldurs og vinnutíma er óútskýrður munur á launum karla og kvenna um 16%, nánast sá sami og var fyrir tólf árum. Sú staða er óviðunandi. Boltinn er nú ekki síst hjá fyrirtækjum á hinum almenna markaði. Þau þurfa að svara fyrir það hvers vegna þau meta framlag karla til fleiri aura en kvenna. Það dugir ekki lengur að skella skuldinni á konur að þær sæki ekki nægilega fram þegar laun eru annars vegar. Við þá skýringu má ekki sitja og því skora ég á stéttarfélög og atvinnurekendur að taka höndum saman og 

Frú forseti. Við í Frjálslynda flokknum höfnum kynbundnum launamun, við teljum algerlega óásættanlegt að hann sé við lýði en það er ýmislegt sem bendir til þess að svo sé, m.a. sú könnun sem hér er vitnað til. Við í Frjálslynda flokknum höfum lagt til og leitað leiða til þess að skorin verði upp herör gegn launamun, m.a. lagt fram frumvarp um að ekki verði hægt að leyna hverjar launagreiðslur eru þegar grunur er uppi um kynbundinn launamun. Það þarf einfaldlega að koma þessum málum upp á borðið. Það var jákvætt að heyra hæstv. ráðherra taka mjög jákvætt í þetta frumvarp. Ég er ekki viss um að hann sé svo linur en hann hefur vissulega Sjálfstæðisflokkinn í eftirdragi og þar er eflaust skýringa að leita, Sjálfstæðisflokkurinn vill ekki hleypa þessu frumvarpi í gegnum þingið en það kom fram í umræðunni að Framsóknarflokkurinn er jákvæður. Við verðum að virða það í stjórnarandstöðunni þegar Framsóknarflokkurinn ratar á að gera eitthvað skynsamlegt. Komið hefur fram að þessi óútskýrði launamunur sé 15,7% en rannsóknir á niðurstöðum sem þessum, á milli tveggja hópa sem vinna ekki nákvæmlega sömu störf heldur jafnvel mjög ólík störf, eru vandasamar og byggjast vissulega á þeirri aðferð sem notuð er. Þess vegna er ég ekki viss um að þessi launamunur sé akkúrat 15,7% heldur liggi á einhverju ákveðnu bili og því eigum við að nálgast þessa umræðu sem slíka. Ég ætla að gera að umtalsefni annan mun sem er að aukast og það er launamunurinn almennt í samfélaginu. Það hefur komið fram, m.a. nýlega í svari hæstv. fjármálaráðherra, að Gini-stuðullinn er að hækka. Það væri fróðlegt að fá afstöðu hæstv. félagsmálaráðherra 

Frú forseti. Hæstv. félagsmálaráðherra segir að það ríki stöðnun í jafnlaunamálum. Það er rétt hjá hæstv. ráðherra, hér hefur ríkt stöðnun mjög lengi. Eins og fram hefur komið var það fest í lög árið 1961 að kynin skyldu hljóta sömu laun fyrir sömu störf og eins og fram hefur komið mun það taka á þessum hraða 581 ár að koma á jöfnum launum á milli karla og kvenna á Íslandi. Við höfum bara ekki svona mikinn tíma, hæstv. forseti. Hvað ætlar hæstv. félagsmálaráðherra að gera? Hann er enn þá að velta fyrir sér lykilhugtökum í lögum um jafnrétti kynjanna, hugtökum eins og jákvæðri mismunun, sem oftast er kölluð forgangsreglan. Hann þarf ekki annað en að hringja eitt símtal í Háskóla Íslands til að fá svar við því hvað það þýðir og hvernig það virkar í íslenskum lögum og hvernig það á að nota samkvæmt íslenskum lögum. Annað sem ráðherra þyrfti að kynna sér betur er hvernig maður kemur á launaleynd. Fyrir liggja skýrar tillögur um lögvarinn rétt launþega til þess að greina þriðja aðila frá launum sínum. Launaleynd verður ekki komið á með öðrum hætti, hæstv. forseti. Það liggur algjörlega fyrir og þarf ekkert að velta lengur fyrir sér í ráðuneyti félagsmála hvernig það beri að gera. Í þriðja lagi þarf að endurbæta jafnréttislögin með þeim hætti að raunveruleg viðurlög séu við því að brjóta þau skv. 22. gr. laganna, að menn finni fyrir því í fyrirtækjum landsins, hvort sem það eru opinberar stofnanir eða einkafyrirtæki, þegar þeir brjóta lög á þessu sviði eins og öðrum. Öðruvísi mun það taka okkur 581 ár að ná hér jöfnum launum kynjanna, hæstv. forseti.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur fyrir að taka til umræðu hér á þingi þetta mikla óréttlæti sem ríkir í samfélagi okkar sem launamunur kynjanna er. Ég verð að taka undir með hæstv. félagsmálaráðherra, niðurstöður launakönnunarinnar um launamun kynjanna ollu mér miklum vonbrigðum. Niðurstöðurnar ollu mér vonbrigðum vegna þess að stefna þessarar ríkisstjórnar hefur verið að eyða kynbundnum launamun. Við höfum leitað til þess ýmissa leiða. Lagaumhverfið hefur verið bætt, jafnréttisáætlunum komið á og hin ýmsu átök verið sett af stað. Stærsta framlag til jafnréttisbaráttunnar og atlagan að kynbundna launamuninum eru svo auðvitað lögin um jafnan rétt foreldra til fæðingarorlofs. Þau jákvæðu teikn sem þó má finna í áðurnefndri launakönnun Capacents lúta einmitt að fæðingarorlofinu en í henni kom fram að 70% viðmælendanna teldu að áhrif þeirra laga væru að koma fram. Fæðingarorlofið nýta sér 90% feðra sem sýnir að löggjöfin er farin að virka og litið er til áhrifa hennar um allan heim. Jafnframt má finna jákvæðar vísbendingar um að breytinga megi vænta varðandi áhrif fjölskylduábyrgðar á vinnumarkaði hérlendis og þar með á stöðu kynjanna á vinnumarkaði. Ég fagna því að viðhorfsbreyting virðist eiga sér stað, eins og sést í könnun meðal ungra kvenna á aldrinum 15 til 25 ára. Þær gera að sjálfsögðu sömu kröfur og karlkyns jafnaldrar þeirra. Frú forseti. Fram hafa komið í umræðunni hér í dag og í þeirri sem við höfum auðvitað oft áður tekið ýmsar hugmyndir og tillögur, sumar róttækar og aðrar ekki, sem allar hafa það að markmiði að eyða launamun kynjanna. Mér finnst fyrir mitt leyti að við eigum að taka jákvætt í allar þessar hugmyndir og tillögur. Við höfum hreinlega ekki ráð á því að hafna neinum lausnum. Við öll sem hér erum og samfélagið í heild sinni viljum eyða þessu óréttlæti sem kynbundinn launamunur er. Tökum nú höndum saman og göngum endanlega frá því.

Frú forseti. Já, göngum í verkin, sagði síðasti ræðumaður hér, og bíðum ekki fram til ársins 2588 í þetta 581 ár sem hér hefur oft verið nefnt, og að vonum. Að teknu tilliti til leiðréttinga, segir hér, þar sem horft er fram hjá veikri stöðu kvenna á vinnumarkaði hefur nú verið staðfest að launamunurinn er 15,7% en var 16% árið 1994. Í 12 ár hefur ekkert haggast. Þannig verður þetta áfram ef ekkert verður að gert. Við getum ekki sætt okkur við þennan smánarblett á íslensku samfélagi og íslenskum vinnumarkaði. Allra síst getum við það þar sem hann snýr að ríkisstarfsmönnum, og ég er ein þeirra. Með þeim leiðréttingum sem hér eru kynntar er verið að horfa fram hjá, eins og ég sagði, veikri stöðu kvenna á vinnumarkaði. Það er verið að þurrka út mismuninn sem er á stöðu karla og kvenna í þessu samfélagi. Konur verða því miður ekki bara fyrir þessu misrétti á vinnumarkaði heldur í allri samfélagsgerðinni. Þessi munur er nefnilega miklu meiri en 15,7% og það vitum við öll. Konur hafa ekki mannaforráð. Þær fá ekki yfirvinnu. Þær fá ekki stjórnunarstöður. Þær hafa ekki bílastyrki. Þær hafa ekki sporslur. Þær hafa ekki símapeninga. Þær víkja út af vinnumarkaði vegna veikinda annarra í fjölskyldunni. Það hefur aftur áhrif á stöðu þeirra á vinnumarkaði. Það hefur áhrif á lífeyrisréttinn, veikindaréttinn, bætur vegna slysa o.s.frv. Hvað eigum við að gera? Eigum við að stinga höfðinu í sandinn og láta eins og ekkert sé? Eða eigum við að grípa til aðgerða sem þekktar eru, aflétta launaleyndinni fyrst og fremst og að ríkið gangi eftir fordæmi Reykjavíkurlistans  
            

Frú forseti. Niðurstaða rannsóknarinnar á vegum félagsmálaráðuneytis var ákveðið áfall fyrir alla þá sem vilja jafnrétti kynjanna. Hún náði reyndar bara til átta fyrirtækja en gefur örugglega rétta mynd af því sem er að gerast á markaðnum almennt og er reyndar staðfest í skattframtölum. En hún tekur einungis til sömu starfa í fyrirtækjunum. Hún tekur ekki til þess, sem ég held að skipti miklu meira máli, framgangsins. Hversu margar konur eru verkstjórar, forstjórar og í stjórnum fyrirtækja? Það vantar alveg inn í þetta. Munurinn er meiri en 16%. Hann er töluvert meiri. Þetta misrétti veldur óréttlæti. Þetta misrétti veldur því að fólk er svekkt, vonlaust og missir metnað innan fyrirtækjanna. Það er mjög skaðlegt. Þjóðin nýtir ekki þann mannafla sem býr í konum. Þetta gefur þjóðinni í heild sinni minni arðsemi. Þó að fæðingarorlofið sýnist hafa bætt stöðuna eitthvað dugar það ekki til. Ég hélt að það mundi bæta stöðuna meira. En þetta er ekki að mínu mati vandi löggjafans. Við erum búin að gera allt til að jafna stöðuna gagnvart lögum. Vandinn er hjá þeim sem ákveður launin, launagreiðandanum, og launþeganum sjálfum. Vandinn er líka hjá honum. Vandinn eru fordómar gagnvart konum, bæði hjá karlmönnum og konum. Ég hvet allar konur til þess að krefjast hærri launa, eins og karlmenn gera.

Þær hafa gert það, Pétur.

Þær eiga að gera enn meira af því, eins og karlmenn hafa gert. 

Virðulegi forseti. Það væri ósanngjarnt að segja annað en að það hafi örlað á vilja hjá hæstv. ráðherra til að taka á þessum málum. Ýmislegt sem hæstv. ráðherra nefndi gefur nú vonir um að ráðherra ætli að fylgja þessu eftir. Það er kannski ástæða til að gefa ráðherranum þá tækifæri til þess á næstu vikum að hrinda því í framkvæmd sem hæstv. ráðherra nefnir hér. Hann er fylgjandi róttækum aðgerðum. En hvaða aðgerðum? Hann vill skoða með opnum huga jákvæða mismunun. Hæstv. ráðherra vill skoða með opnum huga að afnema launaleyndina. En hæstv. ráðherra verður að sýna í verki að hann sé tilbúinn til þess. Ég fagna því auðvitað að hæstv. ráðherra hefur sett af stað þessa framkvæmdaáætlun um aðgerðir til að ná fram launajafnrétti sem var samþykkt hér á Alþingi. En ég spyr: Hvenær megum við vænta þess að þessari framkvæmdaáætlun verði hrint af stað? Það er það sem skiptir máli og ég spyr hæstv. ráðherra um það. En það er alveg ljóst að ráðherrarnir sjálfir verða að hreinsa til heima hjá sér og sópa ekki öllu undir teppi. Málið er það að launamisrétti viðgengst hjá hinu opinbera. Ég fór inn á það áðan að viðbótarlaun sem eru háð geðþóttaákvörðun forstöðumanna renna í miklu meira mæli til karla en kvenna. Ég skora á hæstv. ráðherra að ræða nú við hæstv. fjármálaráðherra um að settar verði samræmdar reglur um þessar viðbótarlaunagreiðslur. Það hafði ekki verið gert síðast þegar ég vissi. Hér er oft nefnt fæðingarorlofið. En það er vitað að ríkisstjórnin er á góðri leið með að eyðileggja fæðingarorlofslögin með því að lengja viðmiðunartímann sem útreikningar til fæðingarorlofs byggja á. Ég skora á hæstv. ráðherra að laga það. Það er alveg ljóst líka að konur í stjórnunarstöðum eru einungis 5% hjá 50 stærstu fyrirtækjunum á hlutabréfamarkaði og sama hlutfall er hjá lífeyrissjóðunum. Því þarf að breyta, og það með lögum ef með þarf. Við skulum muna að það er ekki bara hagsmunamál kvenna. Það er líka hagsmunamál karla að við náum fram jafnrétti kynjanna 

Virðulegur forseti. Ég þakka þessa umræðu og vil byrja á því að taka undir niðurlag ræðu síðasta hv. þingmanns um að við þurfum að sjálfsögðu að bretta upp ermar og taka á þessum málum. Hvort ég er harður eða linur er út af fyrir sig kannski ekki stóra málið. Aðalmálið er að við náum árangri. Ég skil vel að hv. þingmönnum sem hér hafa talað sé mikið niðri fyrir. Það er mér einnig. Út af fyrir sig er allt í lagi að hv. þingmenn skammi mig fyrir þetta, ef það léttir eitthvað á er það bara í góðu lagi.  Í þessari umræðu hafa komið fram ýmsar ábendingar. Hér hefur verið bent á tillögur o.s.frv. Að sjálfsögðu er eðlilegt að skoða það allt saman. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir bauð mér upp á vagninn með Vinstri grænum. Við skulum bara ræða það síðar hvort af því verður. Engu að síður er auðvitað margt sem hefur komið fram hér í þessari umræðu. Ég vil ítreka það sem ég sagði áðan. Ég hyggst kalla til samstarfs aðila sem að þessum málum koma. Það eru aðilar vinnumarkaðarins og ýmsir aðilar sem hafa unnið að þessum málum og ég veit að hafa náð árangri. Að sjálfsögðu eigum við að leita til þeirrar reynslu sem þar liggur, og þeirrar þekkingar. Mér finnst það einboðið og það munum við gera. En ég vil líka rifja hér upp, af því að rætt hefur verið um launamálin hjá ráðuneytunum, að hjá félagsmálaráðuneytinu var farið sérstaklega yfir þessi mál fyrir einhverju síðan. Ég tel að sú vinna geti verið og eigi að vera góð fyrirmynd fyrir önnur ráðuneyti og aðrar opinberar stofnanir. Við getum auðvitað lagt ýmislegt til í þessu. Þetta er samfélagslegt mál, þetta er mannréttindamál og við eigum auðvitað öll að taka á í þessu. Ekki skal standa á mér að reyna að virkja þann kraft sem í samfélaginu býr til að ná meiri árangri í þessu máli. Það er einfaldlega það sem við verðum að gera. Auðvitað eiga ekki að líða 500 ár eða meira, eins og hér hefur komið fram. Það er alveg út í hött. Helst vildi ég að við næðum þessu á fimm árum.

Virðulegi forseti. Virkjun Jökulsánna í Skagafirði hefur verið nokkuð til umræðu undanfarin ár og tengist hugsanlegri stóriðju í héraðinu. Rannsóknarleyfi hefur verið úthlutað vegna Villinganesvirkjunar og er umhverfismati lokið fyrir nokkru. Sá virkjunarkostur er því tilbúinn fyrir framkvæmdir með skömmum fyrirvara ef viðkomandi leyfi fást. Virkjunin, ef af verður, veldur óbætanlegum skaða á gljúfrum Austari Jökulsár, gefur litla orku og auk þess er ekki þörf fyrir orkuna í Skagafirði jafnvel þótt ráðist yrði í byggingu meðalstórs iðnfyrirtækis þar. Það er ljóst að yfirgnæfandi hluti þeirra heimamanna sem tekið hafa afstöðu í þessu máli telja virkjun því aðeins koma til greina að orkan sem þannig fengist verði nýtt til atvinnuuppbyggingar í héraðinu. Engar líkur eru á stóriðjuframkvæmdum í Skagafirði í fyrirsjáanlegri framtíð. Vonandi kemur aldrei til þeirra þar sem þær mundu eyðileggja stórkostlega náttúru, hafa í för með sér spjöll á láglendi og óshólmum Héraðsvatna, strandlengjan færðist inn og dýralíf og vatnabúskapur Héraðsvatna gjörbreyttist og minnkaði. Ég hef rætt við aðila í Skagafirði sem hefur tjáð mér að honum hafi verið sýnd teikning í iðnaðarráðuneytinu af raflínu frá virkjunum í Skagafirði til Húsavíkur. Það er ekki í samræmi við vilja meiri hluta heimamanna í Skagafirði, eins og ég kom að áðan. Heimamenn vilja að orkan verði nýtt í héraðinu ef af virkjun yrði. Ég tel nauðsynlegt að fá staðfest hvort viðkomandi teikning er til í ráðuneytinu og spyr því: Er til teikning í ráðuneytinu af legu raflínu frá virkjun í jökulám Skagafjarðar til Húsavíkur? Ef svo er, hver var tilgangurinn með gerð hennar?

Hæstv. forseti. Fyrirspyrjandi, hv. þingmaður hefur gert grein fyrir spurningu sinni. Því er til að svara að lauslegir uppdrættir eru fyrir hendi í gögnum sem ráðuneytinu hafa verið send. Síðasta vetur vann iðnaðarráðuneytið í samvinnu við sveitarfélög í Skagafirði, Eyjafirði og Þingeyjarsýslu að staðarvalsathugunum fyrir hugsanlegt álver á vegum Alcoa. Til athugunar voru staðsetningar við Bakka við Húsavík, Dysnes í Eyjafirði, Brimnes í Skagafirði og auk þess Eyjarey í Húnavatnssýslu. Til hliðsjónar var haft að möguleikar á orkuöflun fyrir slík iðjuver eru til staðar í Skagafirði og Þingeyjarsýslu auk orku frá Blönduvirkjun sem hagstætt kynni að vera að nýta á vesturhluta svæðisins. Staðarvalsathuganirnar beindust að allmörgum þáttum sem áhrif geta haft á innbyrðis val milli álíka góðra kosta. Hér er um að ræða atriði eins og athuganir á veðurfari, almennri jarðfræði, gróðri, dýralífi, líkum á jarðskjálftum og annars konar náttúruvá, menningarverðmætum, hafnarskilyrðum og kostnaði við hafnargerð. Hluti af slíku samanburðarmati á staðsetningu fyrir orkufrekan iðnað er augljóslega að meta hvar orkuöflun er möguleg og hvaða leiðir gætu hentað til að flytja orkuna frá framleiðslustað til notenda. Þessi vinna var ekki á hendi ráðuneytisins eða sveitarfélaganna heldur unnin af Alcoa í samstarfi við Landsnet og ráðgjafarfyrirtæki. Staðarvalsvinna er algjör frumvinna og strikun hugsanlegra línuleiða á kort hefur aðeins þann tilgang að gera samanburð, kostnaðaráætlanir og meta sjónrænt vegalengdir og augljósar hindranir sem áhrif hafa á kostnað. Að baki þessu liggja engar rannsóknir eða könnun á línuleiðum. Þessar skematísku teikningar, byggðar á upplýsingum frá Landsneti, eru til í greinargerð sem Alcoa afhenti sem vinnugögn og var hluti af framlagi fyrirtækisins í staðarvalsvinnunni en hafa að öðru leyti enga aðra þýðingu. Teikningarnar eru með öðrum orðum, eins og áður segir, til í skjali í ráðuneytinu.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir góð og hreinskilin svör. Það var gott að fá fram svör hæstv. ráðherra því að þau sýna að í vinnunni hefur vilji heimamanna, sem er held ég öllum sem að koma algjörlega skýr, verið virtur að vettugi og þessi möguleiki settur fram, hvort sem það er teikning eða lauslegur uppdráttur. Það skiptir ekki máli, það hefur sem sagt verið lagt mat á þennan möguleika. Það er mikilvægt að heimamenn í Skagafirði geri sér grein fyrir þessu, geri sér grein fyrir því að ef virkjunarkostir verða settir inn á samþykkt skipulag þá hafa þeir meira og minna misst allan yfirráðarétt yfir því hvernig orkan yrði nýtt. Þar með hefðu heimamenn einungis framkvæmdaleyfið í höndunum og það er allt of veikt til að hægt sé að nýta það gagnvart fyrirtækjum sem hafa farið í rannsóknir og hafa virkjunarleyfi í höndunum. Þetta eru mikilvægar upplýsingar sem vonandi nýtast okkur sem viljum náttúruna í Skagafirði eins og hún er af hendi skaparans. Þess utan vona ég að það verði leitt í ljós hvernig virkjun Jökulsánna kæmi til með að hafa áhrif á lífríkið í neðanverðum Skagafirði, en það hefur því miður ekki verið nóg í umræðunni til þessa.

Hæstv. forseti. Ég held satt að segja, a.m.k. samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef, að ályktanir hv. þingmanns séu alveg út í hött. Það er ekki hægt að draga þær ályktanir af tilurð þessara skematísku teikninga, þær voru einfaldlega gerðar við allt aðrar aðstæður og út frá allt öðrum sjónarmiðum en hún lýsti og nú eru uppi.

Virðulegi forseti. Þegar sótt er um líf- eða sjúkdómatryggingu hjá íslenskum tryggingafélögum þurfa umsækjendur að fylla út margar síður af upplýsingum um sig. Þar af er stór hluti upplýsinganna um heilsufar umsækjanda. Það er í sjálfu sér í lagi og alveg eðlilegt. En auk þess að svara spurningum um eigið heilsufar er umsækjanda gert að greina frá heilsufarssögu fjölskyldumeðlima, nánar tiltekið foreldra og systkina hafi þau fengið ákveðna sjúkdóma fyrir 60 ára aldur. Það finnst mér ekki í lagi og alls ekki eðlilegt. Það kemur skýrt fram í vátryggingaskilmálum þegar sótt er um sjúkdómatryggingu að til grundvallar vátryggingarsamningnum liggi upplýsingar sem gefnar eru á vátryggingarbeiðnum, þar með talið umsóknareyðublöðum. Það er því skýrt hvað vakir fyrir tryggingafélögunum með því að spyrja um heilsufar nánustu fjölskyldumeðlima. Í áliti Persónuverndar, dagsettu 1. júní 2006, í máli nr. 103/2005, kemur fram að um þetta atriði hafi Persónuvernd spurt tryggingafélag, sem ekki er þó nafngreint, en í álitinu er vitnað í bréf frá tryggingafélaginu sem málið beindist að. Kemur í því svari skýrt fram hvers vegna þessara upplýsinga um heilsufar foreldra og systkina umsækjanda er krafist. Vil ég því vitna beint í svarið, með leyfi forseta: „Tilgangurinn með þeirri upplýsingaöflun er sem fyrr að leggja mat á áhættu félagsins af því að taka einstakling í tryggingu en sjúkdómar í nánustu fjölskyldu geta haft áhrif við það mat.“ Virðulegi forseti. Í stuttu máli er það sem hér er á ferðinni: Í fyrsta lagi er umsækjandi krafinn upplýsinga um heilsufarssögu náinna ættingja án þess að þeir þurfi að gefa fyrir því samþykki. Í öðru lagi er áhætta metin á grundvelli þeirra upplýsinga en það áhættumat liggur til grundvallar iðgjaldinu. Virðulegi forseti. Mér finnst þetta algjörlega galið fyrirkomulag. Þetta er galið fyrirkomulag vegna þess að auðvitað er það persónugreinanlegt þegar um svo nána ættingja er að ræða. Það er ekki um marga foreldra að ræða. Þeir ættu auðvitað að þurfa að gefa skriflegt samþykki sitt fyrir því að slíkar upplýsingar séu gefnar af öðrum en þeim sjálfum. Þetta hefur Persónuvernd bent á og gerir það í áðurnefndu áliti. Þetta er einnig galið fyrirkomulag vegna þess að þarna er dansað á mjög fínni línu hvað varðar lög um vátryggingarsamninga. Í 82. gr. þeirra laga frá árinu 2004 er kveðið á um að tryggingafélagi sé ekki heimilt að óska eftir upplýsingum um erfðaeiginleika manns og áhættu af því að hann þrói með sér eða fái sjúkdóma. Í niðurlagi sömu greinar er svo kveðið á um að bannið nái ekki til athugunar á núverandi eða fyrra heilsufari mannsins eða annarra einstaklinga. Þetta gagnrýndi Læknafélagið mjög þegar lögin voru sett og Persónuvernd lagði til í umsögn sinni um málið árið 2004 til Alþingis að orðin „annarra einstaklinga“ bæri að fella út. Því er ég hjartanlega sammála og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir lagði slíkt til við meðferð málsins hér inni á þingi. Virðulegi forseti. Þarna eru lögin auðvitað mjög óskýr. Það er ljóst að tryggingafélögin eru að gefa sér erfðaþætti umsækjenda, annars væru þau ekki að spyrja að þessum þáttum. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra eftirfarandi spurninga: 1. Telur ráðherra að bregðast þurfi við því að tryggingafélög leggi hærri iðgjöld á þá sem eiga foreldra eða systkini sem hafa fengið ákveðna sjúkdóma og mismuni þannig neytendum á grundvelli persónuupplýsinga um aðra en tryggingartaka? 2. Kemur til greina að mati ráðherra að gera lagabreytingar þannig að tryggingafélögum verði ekki heimilt að krefja umsækjendur um tryggingar upplýsinga um heilsufar foreldra og systkina?

Fyrirspurn hv. þm. Katrínar Júlíusdóttur varðar ákvæði í lögum um vátryggingarsamninga og ég tek þann kost að svara spurningunum tveimur sameiginlega. Lög um vátryggingarsamninga gilda um viðskipti á frjálsum markaði. Þau gilda ekki um almannatryggingar né þær tryggingar sem lífeyrissjóðir kunna að bjóða félagsmönnum sínum. Á þessu tel ég rétt að hnykkja sérstaklega. Auk þess má nefna takmarkandi ákvæði um upplýsingagjöf í 82. gr. laga um vátryggingarsamninga svo og aðild Persónuverndar að einstökum málum. Hin almenna regla í þeim löndum sem við miðum okkur við er sú að líftryggingafélögum er heimilt að krefjast upplýsinga um heilsu þess sem óskar persónutryggingar og heilsu nákominna ættingja til að félagið geti metið hvort auknar líkur séu á því að viðkomandi fái tiltekinn sjúkdóm. Bendi niðurstaða matsins til aukinnar áhættu tekur iðgjaldið mið af því og er hærra en ef viðkomandi áhættuþátt væri ekki að finna hjá vátryggðum. Raunar er það ein af grundvallarreglum vátryggingarreksturs að iðgjöld taki mið af vátryggðri áhættu. Hlutdeild persónutrygginga af heildarvátryggingarmarkaðnum hér á landi hefur verið vaxandi hin síðari ár og er það ólíkt því sem áður var. Neytendur gera sér betur grein fyrir mikilvægi persónutrygginga og töluverð samkeppni hefur verið á milli innlendra og erlendra vátryggjenda á þessum markaði. Í ráðuneytinu hefur ekki komið sérstaklega til skoðunar að setja íslenskum líftryggingafélögum eða þeim erlendu félögum sem hér bjóða þjónustu þrengri skorður en félögum í samkeppnislöndum til að leggja mat á hina vátryggðu áhættu. Þröngar skorður á þessu sviði kunna enn fremur að leiða til aukins kostnaðar líftryggingafélaganna vegna endurtryggingarverndar og þar af leiðandi til hærri iðgjalda. Svo ég dragi saman svarið tel ég ekki að bregðast þurfi við því að vátryggingartakar, sem metnir eru með aukna áhættu, greiði hærra iðgjald en þeir sem ekki eru taldir búa við þá áhættu. Um leið vísa ég aftur í takmarkandi ákvæði 82. gr. sem bæði ég og hv. þingmaður höfum áður nefnt. Það er ekki í ráði að vinna í ráðuneytinu að lagabreytingum sem setja líftryggingafélögum þrengri skorður um upplýsingaöflun en sambærileg fyrirtæki búa við í þeim löndum sem við berum okkur saman við.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir fyrirspurnina. Þegar við settum ný lög um vátryggingarsamninga 2004, var þetta atriði mjög umdeilt, bæði í umsögnum og innan nefndarinnar. En ákveðin lending náðist og nú erum við komin með reynslu á þetta atriði og vil ég lýsa því sem minni skoðun að mér finnst vera ástæða til að endurskoða það. Mér er líkt og hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur nokkuð misboðið hversu langt tryggingafyrirtækin ganga í því að afla upplýsinga. Hæstv. ráðherra kom inn á það áðan, sem eru mjög veigamikil rök, hvort hafa eigi þrengri skorður hér en erlendis. Það mundi leiða til hærri iðgjalda tryggingafyrirtækja sem leiðir auðvitað til hærri iðgjalda fyrir okkur. En hins vegar heyrir maður á fólki að því misbýður hversu langt tryggingafyrirtækin ganga og ég tel það ekki vera af hinu góða.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. síðasta ræðumanni, Dagnýju Jónsdóttur, fyrir undirtektir hennar í þessu máli. Það er bara þannig, virðulegi forseti, að þegar spurt er um svo nána ættingja sem foreldra og systkini þá er það persónugreinanlegt. Þetta hefur komið fram í áliti Persónuverndar, áðurnefndu áliti sem ég nefndi í ræðu minni, að þetta er náttúrlega persónugreinanlegt. Það koma ekki margir til greina þegar verið er að ræða um foreldra. Virðulegi forseti. Mér finnst gengið þarna of langt og það er auðvitað bara galið að umsækjandi um tryggingar sé krafinn um upplýsingar, vegna þess að honum getur hefnst fyrir það að veita ekki þessar upplýsingar þannig að hann hefur ekkert val. Hann er beinlínis krafinn um upplýsingar um þriðja aðila án þess að þriðji aðili þurfi að gefa nokkurt samþykki sitt fyrir því. Þetta er auðvitað galið fyrirkomulag og við verðum að taka þetta ákvæði upp og við verðum að endurskoða það. Virðulegi forseti. Eins og ég kom inn á í ræðu minni vil ég fá svör við því hvort hæstv. ráðherra telji ekki að verið sé að dansa þarna á línu 82. gr. laga um vátryggingarsamninga en í mjög merkilegu áliti Persónuverndar um þetta mál kemur fram, með leyfi forseta: „Ber hér að hafa í huga að margir algengir sjúkdómar orsakast af samspili erfða- og umhverfisþátta. Verður því að líta svo á að öflun upplýsinga um arfgenga sjúkdóma foreldra og systkina jafngildi öflun upplýsinga um erfðaeiginleika umsækjandans sjálfs. Verður enda vart komið auga á það í hvaða tilgangi öðrum tryggingafélag ætti að sækjast eftir upplýsingum um slíka sjúkdóma hjá einstaklingum.“ Mér finnst því lögin og þessi 82. gr. í raun og veru hlægileg. Vegna þess að hún er lokuð í annan endann og svo opnast hún alveg upp á gátt í hinn endann. Til hvers erum við að setja svona lög, 

Hæstv. forseti. Ég held að það fari ekki á milli mála að þær ábendingar sem fyrirspyrjandi og hv. þm. Dagný Jónsdóttir hafa bent á eru gildar og málefnalegar og eiga rétt á sér. Ég vil benda á að ákvæði eru í gildandi lögum um málskot til svokallaðrar úrskurðarnefndar í vátryggingarmálum. Ég bind miklar vonir við að sá vettvangur verði nýttur af þeim sem telja sig ekki fá þá þjónustu sem þeir telja sig eiga rétt á eða hafa lent í því að umsókn þeirra um persónutryggingu hafi t.d. verið hafnað. Annað atriði sem rétt er að taka fram, og ég gerði reyndar ekki áðan, er að vinna er langt komin á vettvangi ráðuneytisins við frumvarp til að taka á álitamálum varðandi greinarmun á heilsufarsupplýsingum og upplýsingum sem kunna að vera fengnar úr erfðafræðirannsóknum.

Hæstv. forseti. Þann 7. september síðastliðinn hélt Landvernd málþing í Norræna húsinu þar sem samtökin kynntu framtíðarsýn sína um Reykjanesskagann sem eldfjallagarð og fólkvang. Á málþinginu var fjallað um þá fjölmörgu möguleika sem svæðið hefur upp á að bjóða með tilliti til náttúruverndar, útivistar, ferðaþjónustu og einnig með tilliti til nýtingar jarðvarma og jarðhitaefna. Þarna talaði sægur mætra framsögumanna og farið var vítt yfir sviðið og þessi framtíðarsýn Landverndar kynnt á afar greinargóðan hátt. En í henni kemur það fram að þau sjá fyrir sér að á Reykjanesskaganum, þar með talið Hengilssvæðið, frá Þingvallavatni út á Reykjanestá og Eldey, verði stofnaður eldfjallagarður og fólkvangur. En þetta yrði einhvers konar hálfmáni sem væri í seilingarfjarlægð frá höfuðborgarsvæðinu þar sem njóta mætti útivistar og sömuleiðis þar sem náttúruvísindamenn gætu stundað rannsóknir sínar og vernda mætti að stórum hluta þetta svæði ósnortið, enda er stór hluti þess, þ.e. aðallega Brennisteinsfjöllin, ósnortin í dag. Fjölmörg náttúruvætti og minjar eru á náttúruminjaskrá innan þessa svæðis sem um ræðir og okkur er kunnugt um að Umhverfisstofnun sem setti fram fyrir tveimur árum hugmyndir sínar um náttúruverndaráætlun lagði ríka áherslu á að hér væri svæði þar sem verndarhagsmunir væru umtalsverðir. En eins og okkur öllum er kunnugt stangast hagsmunir á. Hagsmunir orkufyrirtækjanna hafa stangast á við hagsmuni náttúruverndar og þess vegna er óvissa um hvort áform af því tagi sem Landvernd mundi vilja sjá framfylgt geti náð fram að ganga. Nú er búið að sækja um rannsóknaleyfi á stórum hluta á Reykjanesskaga og í Brennisteinsfjöllum, bæði á röskuðu svæði og óröskuðu. Þess vegna tel ég að nauðsynlegt sé að við fáum að skiptast á skoðunum við hæstv. umhverfisráðherra og fá að sjá á hvern hátt hún hefur talað um þessi mál og hvaða afstöðu hún og ráðuneyti hennar hafi til þessarar framtíðarsýnar Landverndar. Spurningar mínar eru á þingskjali í þremur liðum. Í fyrsta lagi hvernig brugðist hafi verið við hugmyndum Landverndar o.fl. um stofnun eldfjallagarðs á Reykjanesi? Í öðru lagi hvernig hugmyndin falli að tillögum Umhverfisstofnunar að náttúruverndaráætlun? Og í þriðja lagi hvort ráðherrann hyggist beita sér fyrir því að slíkur garður verði að veruleika?

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur fyrir þessa fyrirspurn um eldfjallagarð á Reykjanesi. Þingmaðurinn spyr í fyrsta lagi: „Hvernig hefur verið brugðist við hugmyndum Landverndar o.fl. um stofnun eldfjallagarðs á Reykjanesi?“ Þær hugmyndir sem Landvernd og aðrir aðilar hafa verið að ræða, m.a. á fundi sem haldinn var í Norræna húsinu 7. september, hafa ekki verið formlega kynntar umhverfisráðuneytinu. Að því er best verður séð hefur Landvernd ekki mótað slíkar hugmyndir eða fjallað um þær annars staðar eða lagt þær fram opinberlega. Hugmyndirnar voru ræddar á ráðstefnunni 7. september og ýmsir fræðimenn og hagsmunaaðilar fjölluðu um Reykjanesskagann. Hv. þingmaður spyr síðan: „Hvernig fellur hugmyndin að tillögu Umhverfisstofnunar að náttúruverndaráætlun?“ Náttúruverndaráætlunin 2004–2008 var samþykkt á Alþingi árið 2004 og Umhverfisstofnun í samvinnu við ráðuneytið hefur unnið að framkvæmd þeirrar áætlunar. Eitt svæði á Reykjanesskaganum er í náttúruverndaráætlun sem Alþingi samþykkti. Í frumtillögum Umhverfisstofnunar að náttúruverndaráætlun var lagt til að sex svæði á Reykjanesskaganum yrðu tekin inn í áætlunina auk þriggja svæða í nágrenni hans. Hugmyndir að eldfjallagarði sem næði til alls Reykjanesskagans og Þingvallasvæðisins ganga því nokkuð lengra en tillögur stofnunarinnar. Að öðru leyti má segja að hugmyndir um eldfjallagarð samrýmist vel tillögum stofnunarinnar. Hv. þingmaður spyr að endingu: „Hyggst ráðherra beita sér fyrir því að slíkur garður verði að veruleika?“ Núgildandi náttúruverndaráætlun nær til ársins 2008 og felur í sér friðlýsingu 14 nýrra svæða á landinu. Eitt þessara svæða er Vatnajökulsþjóðgarður og gera tillögur ráð fyrir að hann nái þvert í gegnum landið og innan hans verði stór hluti austurgosbeltisins, bæði svæðið undir Vatnajökli og svæði vestan og norðan jökulsins. Megintilgangur stofnunar þjóðgarðsins er m.a. verndun eldfjalla og gosminja á svæðinu þar sem sérstaklega er litið til samspils, eldvirkni og jökla. Það má því sem sanni segja að þessi þjóðgarður verði jökla- og eldfjallaþjóðgarður. Að mínum dómi hefur umhverfisráðuneytið og Umhverfisstofnun umfangsmikil verkefni að vinna við framkvæmd náttúruverndaráætlunar út árið 2008. Ég mun því ekki leggja áherslu á að unnið verði að stofnun sérstaks eldfjallagarðs á Reykjanesskaganum á þeim tíma en tel sjálfsagt að þessi hugmynd verði skoðuð við gerð næstu náttúruverndaráætlunar sem er í vinnslu hjá Umhverfisstofnun og mun ná til áranna 2009–2013.

Hæstv. forseti. Þá liggur það fyrir. Hæstv. umhverfisráðherra hefur ekki tekið afstöðu til þessa máls, kannski fyrst og fremst vegna þess að hugmyndir Landverndar hafa ekki verið formlega kynntar ráðuneytinu. Ég hugsa að það sé nú hægt að vinda bráðan bug að því og Landvernd getur örugglega lagt leið sína í ráðuneytið og fengið fund með hæstv. ráðherra og ráðuneyti hennar og kynnt tillögurnar formlega. En mér er fullkunnugt um það, og hæstv. ráðherra líka, að þar sem umhverfisráðuneytið átti fulltrúa á málþinginu 7. september, þá er ráðuneytinu vel kunnugt um í hverju þessar hugmyndir felast, enda eru þær líka afar vel kynntar á heimasíðu Landverndar. Í öðru lagi kemur í ljós í máli hæstv. ráðherra að í grunninn falli hugmyndir Landverndar vel að náttúruverndaráætlun Umhverfisstofnunar, þ.e. þeim hugmyndum sem lagðar voru fram af Umhverfisstofnun. 75 svæði, þar af voru sex svæði á Reykjanesskaga og þrjú sem eru í nágrenni, og hæstv. ráðherra segir að í grunninn falli þessar hugmyndir Landverndar vel að náttúruverndaráætluninni sem liggur að baki þeirri áætlun sem samþykkt var á Alþingi. Mér finnst það ágætt. Mér finnst það gott. Ég er sammála því að þetta geti farið vel saman. En svo kemur rúsínan í pylsuendanum í svari hæstv. ráðherra. Þar er ég ekki allskostar ánægð þegar hæstv. ráðherra upphefur Vatnajökulsþjóðgarð á þeim nótum að það mætti skilja á mæli hennar að nú nægi bara alveg að búa til þjóðgarð elds og ísa við Vatnajökul og þá geti orkufyrirtækin fengið að eiga Reykjanesskagann. Ég vona að hæstv. ráðherra heimili mér ekki að lesa svona í orð sín og svari skýrar til í seinni ræðu sinni.

Herra forseti. Það er augljóst að hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir hefur lesið vitlaust í orð mín og misskilið þau. Fyrst vil ég taka fram, eins og ég sagði í ræðu minni, að Landvernd hefur ekki kynnt þessar hugmyndir ráðuneytinu og það er rétt að fulltrúi ráðuneytisins sat þessa ráðstefnu á sínum tíma. Þess vegna var ráðherra kunnugt um þessar hugmyndir Landverndar sem þar voru kynntar. En það stendur hins vegar ekki á ráðherranum, ef eftir því er leitað, að hitta fulltrúa Landverndar til að kynnast þessum hugmyndum nánar. Síðan vil ég taka fram að þegar farið verður að vinna að gerð næstu náttúruverndaráætlunar tel ég mig hafa tekið það skýrt fram að þá sé rétt að taka þetta til skoðunar af hálfu Umhverfisstofnunar þannig að þetta geti hugsanlega verið inni í þeirri vinnu. En ég gerði í ræðu minni nokkuð góða grein fyrir því að núna er verið að vinna að náttúruverndaráætlun sem gildir til ársins 2008. Þetta svæði er ekki þar inni í sem heild. Ég tel rétt að Umhverfisstofnun í samráði við ráðuneytið ljúki þeirri vinnu og síðan verði hafist handa við næstu náttúruverndaráætlun. Ég lokaði engan veginn fyrir það, herra forseti, að þessi hugmynd verði skoðuð við gerð þeirrar áætlunar og það hefur ekkert með rannsóknaleyfi að gera eða aðrar framkvæmdir sem standa fyrir dyrum eða búið er að gefa leyfi til á Reykjanesskaganum.