Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Í samfélaginu í dag er gerð rík krafa til stjórnmálamanna að viðhafa ásættanleg vinnubrögð. Um daginn lýsti hæstv. utanríkisráðherra því yfir að stefnt væri að sparnaði í utanríkisþjónustunni, m.a. með fækkun á sendiskrifstofum og sendiherrum. Í leiðinni tilkynnti svo hæstv. ráðherra það að nýr sendiherra hefði verið skipaður í ráðuneytinu sem er náinn samverkamaður hæstv. ráðherra til margra ára, Kristín Árnadóttir, sem er vafalaust ágætismanneskja en hefur verið pólitískur samstarfsmaður ráðherrans um árabil. Pólitískar stöðuveitingar virðast því ekki heyra sögunni til, því miður, þrátt fyrir að Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, hæstv. ráðherra og formaður Samfylkingarinnar, skuli vera komin í utanríkisráðuneytið. Það var gríðarlegur kurr í fólki þegar þáverandi utanríkisráðherra, Davíð Oddsson, skipaði níu sendiherra á einungis örfáum mánuðum, þar af marga pólitíska samherja á sínum tíma. Í framhaldinu tók núverandi formaður Framsóknarflokksins, Valgerður Sverrisdóttir, við keflinu og varð utanríkisráðherra. Hún skipaði engan sendiherra þann tíma sem hún var utanríkisráðherra og tók áskorun starfsmanna utanríkisráðuneytisins um að fagleg sjónarmið ættu að ráða við skipun sendiherra. Nú hefur hæstv. utanríkisráðherra, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, tekið við keflinu af Davíð Oddssyni, þáverandi hæstv. utanríkisráðherra, og skipað pólitískt sendiherra og þar með talda ágætismanneskju sem heitir Kristín Árnadóttir sem er einn nánasti samstarfsmaður Ingibjargar Sólrúnar í stjórnmálum um árabil. 

Virðulegur forseti. Fyrst varðandi fjölgun eða fækkun sendiherra. Eins og kom fram í kynningu á sparnaðartillögum utanríkisráðuneytisins munu tveir sendiherrar hætta störfum núna um áramótin og er gert ráð fyrir því að fjórir til viðbótar hætti á næsta ári. Þeim mun því fækka um sex um komandi áramót og á næsta ári. Það er hins vegar viðbúið að í stað þeirra sem hætta muni einhverjir færast upp því að segja má að í utanríkisþjónustunni hafi lengi verið ákveðinn hindrun varðandi að fólk gæti haft þann framgang í þjónustunni sem þar þyrfti að vera til staðar. Varðandi Kristínu Árnadóttur var hún skipaður skrifstofustjóri á skrifstofu yfirstjórnar í ráðuneytinu núna í nóvember og sem skrifstofustjóri fékk hún titilinn „sendiherra“. Hún fer ekki í sendiherrastöðu heldur gegnir hún starfi skrifstofustjóra á yfirstjórn í ráðuneytinu. Ég taldi mjög mikilvægt að þessi skrifstofa yrði til og að betra utanumhald fengist um yfirstjórnina í ráðuneytinu af ýmsum ástæðum, m.a. vegna þess að bæði ég og ráðuneytisstjórinn í ráðuneytinu höfum átt við veikindi að stríða og teljum að styrkja þurfi yfirstjórnina í ráðuneytinu við þær aðstæður.

Herra forseti. Ég veit ekki betur en að Samfylkingin hafi gagnrýnt mjög á síðasta kjörtímabili að offramboð væri á sendiherrum í utanríkisþjónustunni og að utanríkisþjónustan væri að blása út. En það er staðreynd  Verið er að beita pólitískum ráðningum og þegar hæstv. ráðherra segir að starfsmenn utanríkisþjónustunnar eigi að fá eðlilegan framgang í störfum sínum vil ég benda á að Kristín Árnadóttir hefur einungis unnið í ráðuneytinu í eitt ár á meðan við höfum hæft starfsfólk í utanríkisráðuneytinu sem þarf að bíða enn lengur eftir því að fá framgang í starfi. 

Virðulegi forseti. Ég tel að í utanríkisþjónustunni hafi verið of margir sendiherrar sem eru, ef svo má að orði komast, í eldri kantinum og þar af leiðandi hafi yngra fólk í þjónustunni ekki haft þann framgang sem þyrfti. Nú eru allmargir að hætta, hafa þegar hætt og munu hætta á þessu ári eins og ég gat um áðan. Það skapar ákveðið svigrúm í þjónustunni. Ég held að það skapi annars vegar svigrúm fyrir framgang fyrir yngra fólk í þjónustunni en jafnframt svigrúm til að fjölga konum í þjónustunni … 

Herra forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. félagsmálaráðherra hvernig ráðuneytið kemur að því að tryggja rétt starfsfólks sem nú er verið að segja upp, sem nú er verið að stilla upp við vegg og lækka starfshlutfall hjá, sem nú er verið að færa niður laun hjá. Þetta fólk á starfstengd réttindi. Í svona miklum rykmekki og alvarlegu stöðu sem er í íslensku samfélagi er alltaf hætta á því að einhverjir misbeiti þeirri stöðu sem þeir eru í gagnvart launafólki. Það er ekki góð staða að lækka fyrst laun og síðan starfshlutfall og segja því svo upp. Þetta þýðir að ráðningarsamningar eru breyttir þegar það er gert í stórum stíl. Í flestum tilvikum er örugglega farið fram af fullri réttsýni og réttlæti en engu að síður fáum við þingmenn fréttir af því að valdinu geti verið misbeitt. Ég finn ekki að því að menn leiti allra leiða til að halda rekstri gangandi í fyrirtækjum sínum og m.a. að lækka ofurlaun. En engu að síður er það svo að fyrirtæki virðast beita þessu jafnvel á lægst launaða fólkið. 

Virðulegi forseti. Spurt er hvernig við í félagsmálaráðuneytinu og Vinnumálastofnun munum tryggja rétt starfsfólks sem sagt er upp. Það gilda náttúrlega lög í þessu landi að því er varðar uppsagnir, hópuppsagnir og fleira, og eftir þeim er farið varðandi uppsagnarfresti og annað. Við vitum að við erum að ganga inn í vaxandi atvinnuleysi sem spáð er að geti orðið 8% í janúarmánuði næstkomandi þannig að það er alveg ljóst að mjög margir verða fyrir uppsögnum. Við fórum út í það með góðri aðstoð á þinginu - ég hygg að allir flokkar hafi verið því sammála - að tryggja lög um hlutastörf einmitt til þess að atvinnurekandi gæti þá valið að bjóða starfsfólki hlutastarf og atvinnuleysisbætur á móti í stað þess að segja því upp þannig að höggið yrði ekki eins mikið. Ég hygg að mjög margir reyni að nýta sér þá leið og ég finn það bæði hjá atvinnurekendum og starfsfólki að fólk vill hafa þessa úrlausn frekar en segja fólki upp. Ég hygg að þessi leið muni alveg örugglega vernda betur rétt starfsfólks á þessum tímum sem við lifum núna sem fylgja miklar uppsagnir. Hjá því verður ekki komist. Síðan erum við með margvíslegar aðgerðir í gangi hjá Vinnumálastofnun sem við beitum, þ.e. vinnumarkaðsaðgerðir og vinnumarkaðsúrræði. Við erum að skoða fleiri leiðir en eru til staðar núna sem tengdar eru Atvinnuleysistryggingasjóði í samvinnu við menntamálaráðuneytið og iðnaðarráðuneytið. Væntanlega verða kynntar aðgerðir á næstu dögum þannig að við erum að reyna að tryggja að fólk missi ekki alveg vinnu sína, að til séu úrlausnir en hjá því verður þó ekki alveg komist. 

Herra forseti. Ég er sammála hæstv. ráðherra í því að við stöndum frammi fyrir gríðarlegum vanda og sérstaklega að lítið bólar á sérstökum vinnumarkaðsaðgerðum, aðgerðum af hálfu ríkisstjórnarinnar til að standa vörð um og efla atvinnulífið á móti þeim hremmingum sem við stöndum frammi fyrir. Engu að síður hygg ég að ráðherra geti verið mér sammála um hversu mikilvægt er að standa samt vörð um réttindi fólks. Í svona miklum hópaðgerðum er sérstök ástæða til að vera á verði. Ég vona að hæstv. ráðherra geti verið mér sammála um að það sé virkilega ástæða til að vera á verði svo ekki verði gengið á réttindi fólks. Tökum t.d. hið opinbera. Boðaður er 10% niðurskurður í heilbrigðiskerfinu þar sem nánast allt er laun. Hvar á hann að koma niður? Það er alveg sérstök ástæða til að einmitt 

Herra forseti. Ég held að hv. þingmaður verði nú að reyna að fara rétt með staðreyndir máls. Ég hef ekki vitað til þess að neins staðar sé boðaður 10% flatur niðurskurður í heilbrigðiskerfinu. Það hefur ekki verið fallist á það í ríkisstjórn eða samþykkt þar. Ég get fullvissað hv. þingmann um að ekki verður farið í neinn 10% flatan niðurskurð í velferðarkerfinu,  
             Ég vil fá að svara hv. þingmanni áfram ef ég kemst að. Það verður auðvitað staðinn vörður um réttindi starfsfólks, að það verði ekki hlunnfarið á einn eða annan hátt, það verði ekki gengið á þau réttindi sem eru tryggð og eiga að vera til staðar. Ég fullvissa hv. þingmann um það og ef það eru einhver brögð að öðru verður auðvitað tekið á því. Það er grundvallaratriði í þessum samningum að ekki sé gengið á réttindi fólks, að það sé tryggt og staðinn vörður um það. Ég fullvissa hv. þingmann um að líka eru á leiðinni 

Virðulegi forseti. Ég á orðið svolítið erfitt með að átta mig á því hvað menn eru að fara með þessi 10%. Hér er ég með bréf í höndunum frá fjármálaráðuneytinu þar sem tilmæli voru send til annarra ráðuneyta um miðjan nóvember og þau beðin um að leggja fram tillögur sínar vegna endurskoðunar á fjárlagafrumvarpinu miðað við lækkun útgjalda um 10% af veltu. Svo eru ýmis viðmið í þessu bréfi um það hvernig ráðuneytunum beri að vinna þær tillögur. Í framhaldinu var m.a. forstöðumönnum heilbrigðisstofnana sent bréf úr heilbrigðisráðuneytinu með tilmælum um samsvarandi samdrátt heilbrigðisstofnana um 10%. Sumar heilbrigðisstofnanir hafa verið fjársveltar um árabil og menn hafa viðurkennt að vitlaust hafi verið gefið, m.a. með því að leiðrétta eftir á í fjárlögum það sem upp á hefur vantað auk tilmæla um lokun einstakra deilda, svo sem skurðstofa eins og við hæstv. heilbrigðisráðherra ræddum hér í síðustu viku. Heilbrigðisráðherra hefur sjálfur sagt að eingöngu sé um hugmyndir að ræða, ekki hafi komið fram tilmæli um flatan 10% niðurskurð. Ég verð að viðurkenna, hæstv. forseti, að ég átta mig ekki fullkomlega á því hvað þarna er í gangi. Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur svo í framhaldinu rætt um hugmyndir þess efnis að koma á einhvers konar sérhæfingu í kragasjúkrahúsunum, þ.e. sjúkrahúsunum í sveitarfélögunum sem liggja hringinn í kringum höfuðborgarsvæðið. Það væri gott, virðulegi forseti, ef hæstv. heilbrigðisráðherra gæti skýrt þá augljósu mótsögn sem felst í tilmælum um 10% niðurskurð annars vegar og orðum hans um að eingöngu sé um hugmyndir að ræða, ekki síst með hliðsjón af fréttaflutningi um að hæstv. félagsmálaráðherra telji slíkan niðurskurð í velferðarkerfinu óásættanlegan og hyggist fara aðrar leiðir en tilmæli fjármálaráðherra segja til um.

Virðulegi forseti. Það er augljóst að hv. þingmaður hefur ásamt nokkrum öðrum ákveðið að hamra á því bara nógu oft að það sé búið að taka ákvörðun um 10% flatan niðurskurð og vonast til þess að það verði einhvers konar sannleikur. Kannski er það vilji hv. þingmanna að það verði 10% flatur niðurskurður. Það liggur alveg fyrir, hefur margoft komið fram, að það verður ekki 10% flatur niðurskurður. Það liggur líka alveg fyrir að það sem um er að ræða er að vegna breyttra aðstæðna sem allir þingmenn þekkja var beðið um tillögur og það er stór munur á því að biðja um tillögur og að það séu einhver tilmæli.  Það sem hv. þingmaður gagnrýnir, og áttar sig kannski ekki alveg á, er það módel sem liggur til grundvallar þegar fjármunum er útdeilt til heilbrigðisstofnana. Hv. þingmaður sem situr hérna beint fyrir framan mig, Siv Friðleifsdóttir, þekkir það vel vegna þess að það er nákvæmlega módelið og sá sem hér stendur tók við af þeim hv. þingmanni. Það er bara svo einfalt. Ef hv. þm. Helga Sigrún Harðardóttir er mjög mikið á móti því módeli og telur að það sé ekki rétt gefið og telur sérstaklega að Heilbrigðisstofnun Suðurnesja hafi komið illa út úr því hvet ég hv. þm. Helgu Sigrúnu Harðardóttur til að taka það upp í þingflokki framsóknarmanna.  Við höfum hins vegar farið yfir þessi mál og ég held að það sé mjög mikilvægt að þingmenn úr öllum flokkum kynni sér það. Ég býð þeim það að við kynnum þeim hvaða forsendur liggja þar til grundvallar og hvaða hugmyndir menn hafa nefnt til að breyta því þannig að það sé í það minnsta ljóst hvað menn deila um. Ef við breytum því, t.d. á þann veg sem er sjálfsagt að skoða, 

Virðulegi forseti. Ég heyri ekki betur en að hæstv. heilbrigðisráðherra hafi verið að segja af sér og vilji að þingflokkur framsóknarmanna taki við starfi hans. 
             Í sumar sem leið var haldinn fundur með þingmönnum kjördæmisins, sveitarstjórnarfólki og stjórn Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja. Þar mætti 1. þingmaður Suðurk., Árni M. Mathiesen, sem einnig gegnir stöðu hæstv. fjármálaráðherra. Þar komu fram loforð um leiðréttingu framlaga vegna þessa módels sem hæstv. heilbrigðisráðherra hefur ekki treyst sér til að breyta. Ég óska eftir því að slíkur fundur verði endurtekinn, að hæstv. heilbrigðisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra boði til fundar á nýjan leik þar sem rætt verði við þennan sama hóp um þessar brýnu lausnir og að sá fundur verði haldinn fyrir helgi vegna þess að að öðrum kosti taka gildi uppsagnir sem eru afleiðing af tilmælum heilbrigðisráðherra um 10% niðurskurð. 
            

Virðulegi forseti. Bara svo að því sé til haga haldið er allt rangt hér sem kemur fram hjá þingmanninum. Hér er um tvö algjörlega aðskilin mál að ræða. Það sem hefur verið rætt og skoðað, og ég held að þingheimur hljóti að vera sammála um, er að menn hafa verið búnir að skoða sjúkrahúsin á stór-höfuðborgarsvæðinu, svokölluð kragasjúkrahús, þ.e. Suðurnesin, Selfoss, St. Jósefsspítala og Akranes, ásamt Landspítalanum og hvernig við getum best komið málum þannig fyrir að við fáum sem mesta þjónustu fyrir þá fjármuni sem við erum með. Það er það sem menn hafa rætt. Þau bréf sem voru send út þar sem beðið var um hugmyndir frá forstöðumönnum um sparnað eru bara allt annað. Eins og margoft hefur komið fram verður ekki dregið saman í ríkisútgjöldum á þessu sviði með flötum niðurskurði ef það kemur til þess að við þurfum að draga saman, það er alveg ljóst. Það liggur fyrir að ekki er vilji til neins annars en að sjá til þess að það sé rétt gefið þegar 

Virðulegi forseti. Fyrir nokkrum vikum krafðist Seðlabankinn aukinna trygginga fyrir lán sem hann hafði veitt ýmsum smærri fjármálafyrirtækjum. Þetta setti fjármálafyrirtækin í ýmsan vanda, þau eru misjafnlega vel sett og misjafnlega vel búin til að taka við þessum veðköllum. Sum gátu reitt fram tryggingar en önnur fengu fresti, en niðurstaðan varð að þetta reyndist þeim flestum þungbært. Það má segja að þetta hafi verið afar ósanngjarnt þar sem hin smáu fjármálafyrirtæki voru aðeins milliliðir í lánum Seðlabankans til viðskiptabankanna þriggja. Við setningu neyðarlaganna var þessi mynd skekkt. Má því kannski segja núna að ríkið hafi lánað sjálfu sér, en svo þegar bönkunum var skipt í tvennt hafi eignin sem myndaðist fyrir lánin verið tekin í burtu en skuldin skilin eftir. Þetta hefur haft þau áhrif að mörgum hinna smærri fjármálafyrirtækja er í raun núna haldið í algerri spennitreyju. Þau hafa lítið getað hreyft sig og þau bíða í rauninni eftir því að stjórnvöld gefi skýr svör um það hvort unnið sé að lausn þessara mála. Mér er kunnugt um að ýmsar góðar lausnir hafi verið lagðar á borðið og því spyr ég hæstv. fjármálaráðherra: Er einhver vinna í gangi til að leysa úr þessari flækju? Mun fjármálaráðherra beita sér fyrir því að hin smærri fjármálafyrirtæki fái áfram lifað? 

Herra forseti. Þetta er eitt af þeim vandamálum sem komu upp við fall bankanna, endurhverfu viðskiptin og tryggingar í endurhverfum viðskiptum voru ekki þær sömu og áður og því þurfti Seðlabankinn að grípa til ákveðinna ráðstafana til að tryggja stöðu sína. Eftir því sem ég best veit hafa þau fyrirtæki sem þar koma við sögu enn þá frest til að greiða úr málum sínum gagnvart Seðlabankanum og eftir því sem ég best veit er Seðlabankinn að nota þann tíma til að leita lausna sem hæfa báðum án þess að ég geti svarað fyrir Seðlabankann í þeim efnum. Það er út af fyrir sig ekki útilokað að það gæti komið til þess að ríkisvaldið þyrfti að koma að þessu á einhvern hátt. Ég veit ekki hvernig það gæti orðið en væntanlega kæmu þá tillögur frá Seðlabankanum um það, en þær hafa ekki borist enn sem komið er og því ekki hægt að taka afstöðu til þeirra. Það er óhætt að taka undir með hv. fyrirspyrjanda, þetta er vandamál og orðið til á sérstakan hátt, eins og hann lýsti, en það fríar auðvitað ekki þá aðila sem stóðu í þessum viðskiptum undan því að bera ábyrgð á viðskiptum sínum. Eins og í öllu því sem við gerum í þessum efnum reynum við að draga úr skaðanum og vinna þannig úr málum að sem mest standi eftir heillegt af bankakerfinu til þess að starfa til framtíðar. Það verður auðvitað að gerast á ákveðnum forsendum sem við öll þekkjum hér inni.

Virðulegi forseti. Hér er um heimatilbúinn vanda að ræða. Ef neyðarlögin hefðu ekki verið sett væru fjármálafyrirtækin hin smærri einfaldlega ekki í þeim vanda sem þau glíma við akkúrat núna. Ég fagna þeim orðum hæstv. fjármálaráðherra að hann telji möguleika á því að ríkisvaldið komi að með einum eða öðrum hætti og ég segi fyrir minn part að það er afar mikilvægt að svo verði. Auðvitað held ég að allir vilji bera ábyrgð og muni bera ábyrgð á sínum eigin viðskiptum, en við verðum samt að hafa í huga að þær reglur sem voru hér um að það þyrfti að vera milliliður frá Seðlabankanum í gegnum hin smærri fjármálafyrirtæki til viðskiptabankanna eru mjög sérstakar 

Herra forseti. Við skulum gæta okkur á því að gera ekki neyðarlögin að gerandanum í þessu, að neyðarlögin hafi búið til vandann. Hefðu neyðarlögin ekki verið sett og þeim hefði ekki verið beitt væri vandinn sem við erum að glíma við hér í dag miklu meiri og stærri. Vandi þessara minni fyrirtækja væri alveg örugglega ekki minni ef bankarnir hefðu einfaldlega bara allir farið á hausinn.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna 2008 og tengdra atburða sem ég flyt ásamt hv. þm. Geir H. Haarde, formanni Sjálfstæðisflokksins, Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur, formanni Samfylkingarinnar, Steingrími J. Sigfússyni, formanni Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, Valgerði Sverrisdóttur, formanni Framsóknarflokksins, og Guðjóni A. Kristjánssyni, formanni Frjálslynda flokksins. Nú á haustmánuðum hefur íslenskt efnahagslíf orðið fyrir miklum skakkaföllum eftir alllangt skeið hagsældar. Þrír stærstu bankar landsins lentu þá í fjárhagsvanda sem leiddi til þess að gripið var til neyðarráðstafana gagnvart þeim á grundvelli laga nr. 125/2008 sem Alþingi hafði þá nýlega samþykkt. Á þessu ári hefur íslenska krónan enn fremur veikst mikið og verðbólga vaxið að sama skapi. Þessar hremmingar eru öllum kunnar enda snerta afleiðingar þeirra hvern mann og hvert einstakt fyrirtæki hér á landi sem og stjórnvöld. Þegar hefur ríkissjóður þurft að taka á sig miklar skuldbindingar til að styrkja gjaldeyrisforðann og verulegur samdráttur virðist í uppsiglingu í íslensku atvinnulífi. Margir hafa viljað rekja ástæður þessara áfalla í íslensku efnahagslífi til lausafjárþurrðar í hinu alþjóðlega fjármálakerfi. Hér á landi virðist þó hin alþjóðlega fjármálakreppa koma harðar niður en víðast hvar annars staðar og taka á sig mynd djúprar efnahagslægðar. Ýmsir hafa því einnig kennt innlendum aðstæðum um hvernig komið er fyrir þjóðinni og sagt að bæði stjórnendur bankanna og stjórnvöld hafi sofið á verðinum. Eðlileg og réttmæt krafa hefur því komið fram um að ástæður þessara áfalla séu rannsakaðar á faglegan hátt og reynt að varpa ljósi á hverju sé um að kenna og hverjir kunni að bera ábyrgð á ástandinu. Í 39. gr. stjórnarskrárinnar er kveðið á um ákveðna leið til að rannsaka mikilvæg mál er almenning varða. Þar segir að Alþingi geti skipað nefndir alþingismanna til að annast slíkar rannsóknir og að unnt sé að veita slíkum nefndum rétt til að heimta skýrslur af embættismönnum og einstökum mönnum. Þessi heimild Alþingis er einn þáttur í því mikilvæga hlutverki þingsins að sýna framkvæmdarvaldinu aðhald og hafa eftirlit með ráðherrum og þeirri stjórnsýslu sem undir þá heyrir. Hún tengist óneitanlega þeirri stöðu sem þingræðisreglan tryggir Alþingi gagnvart ráðherrum og ríkisstjórn svo og stjórnarskrárbundinni heimild þingsins til að ákæra ráðherra fyrir brot á lögum um ráðherraábyrgð. Ljóst er að rannsókn á ástæðum efnahagsáfallanna mun á einhvern hátt fjalla um þátt einstakra ráðherra við stjórnarframkvæmd, auk þess sem hún mun beinast að aðgerðum Fjármálaeftirlitsins og Seðlabankans sem báðar eru sjálfstæðar stofnanir. Af þessum sökum og með hliðsjón af mikilvægi málsins er eðlilegt að rannsóknin fari fram á vegum Alþingis. Kom þá til umræðu hvort ekki skyldi farin sú leið sem stjórnarskráin boðar, að skipa rannsóknarnefnd alþingismanna til að hafa umsjón með rannsóknarstarfinu. Í ljósi aðstæðna var fallið frá því og talið líklegra að víðtækari sátt mundi nást ef rannsóknin væri í höndum nefndar sem yrði skipuð óháðum einstaklingum sem staðið hefðu utan við átök stjórnmálanna. Á þessu byggist það lagafrumvarp sem hér er mælt fyrir. Með samþykkt þess verður komið á fót sjálfstæðri nefnd sérfræðinga utan þings sem fær það erfiða verkefni að varpa ljósi á aðdraganda og orsakir þess að bankarnir féllu hér á landi og segja til um hvort mistök hafi verið gerð við framkvæmd laga og reglna um fjármálastarfsemi hér á landi á síðustu árum. Þá er nefndinni ætlað að leggja mat á hverjir kunni að bera ábyrgð á hugsanlegum mistökum að þessu leyti. Því er síðan nánar lýst í sex töluliðum í 1. gr. frumvarpsins hver verkefni nefndarinnar skuli vera. Ákveðnar líkur eru á því að margir samverkandi þættir hafi orðið til þess að bankarnir féllu og efnahagsáföll dynja núna á þjóðinni. Til að varpa ljósi á ástæðurnar verður því að skoða fjölmarga þætti sem tengjast bæði rekstri og stjórnun bankanna og viðbrögðum og ákvörðunum stjórnvalda. Það er mikil hætta að viðamikil rannsókn af þessu tagi fari út um víðan völl. Á sama tíma er afar mikilvægt að rannsókninni verði komið á sem fyrst. Erfitt er að koma til móts við þessi ólíku sjónarmið, að rannsóknin gangi hratt fyrir sig en leggi jafnframt áreiðanlegan grunn að uppbyggingu fjármálamarkaðar hér á landi og nauðsynlegu uppgjöri. Með þessi sjónarmið í huga er í frumvarpinu lagt til að nefndin rannsaki ekki atburðina sem urðu eftir að lög nr. 125/2008, neyðarlögin svokölluðu, tóku gildi nema hún telji það nauðsynlegt. Einnig getur hún gert tillögu til Alþingis um frekari rannsókn á slíkum atburðum. Þá er það ekki hlutverk nefndarinnar að beita einstaklinga, fyrirtæki eða stjórnvöld viðurlögum, heldur ber henni að tilkynna hlutaðeigandi yfirvöldum ef grunur vaknar um að refsiverð háttsemi hafi átt sér stað eða ef ætla má að starfsmaður hafi brotið gegn starfsskyldum sínum. Þannig er í frumvarpinu leitast við að einstök mál af þessu tagi verði lögð í viðeigandi farveg án þess að bíða þurfi lokaniðurstöðu nefndarinnar. Meðal þess sem athuga þarf í tengslum við rannsókn á falli bankanna er hvort stjórnendur þeirra og eigendur hafi haft önnur viðhorf til hlutverks síns, ábyrgðar og siðferðis í viðskiptalífi en almennt er í nágrannalöndunum. Veikleikar á þessum sviðum kunna að hafa átt þátt í því að bankarnir riðuðu til falls. Mat á þessum þáttum nýtur ákveðinnar sérstöðu samanborið við hina lagalegu og hagfræðilegu úttekt enda kallar hún á þekkingu á öðrum sviðum. Því er í frumvarpinu lagt til að sérstakur vinnuhópur hugvísindamanna, skipaður af forsætisnefnd Alþingis, fái það hlutverk að leggja mat á þessi atriði í samráði við rannsóknarnefndina. Fjallað er um skipan rannsóknarnefndarinnar í 2. gr. frumvarpsins. Þar er lagt til að í nefndinni verði þrír einstaklingar. Sá fjöldi nefndarmanna var ákveðinn með það í huga að starf nefndarinnar gæti gengið hratt og greiðlega fyrir sig. Til að koma til móts við það markmið að fá til verksins hlutlausa aðila sem flestir geti treyst var ákveðið að formaður nefndarinnar kæmi úr röðum hæstaréttardómara og að við hlið hans starfaði umboðsmaður Alþingis og einn hagfræðingur, löggiltur endurskoðandi eða annar háskólamenntaður einstaklingur með reynslu og þekkingu sem nýtist við rannsóknina. Bæði hæstaréttardómarinn sem velst til verksins og umboðsmaður Alþingis þurfa að fá leyfi frá störfum sínum meðan rannsóknin fer fram og eru ákvæði í frumvarpinu sem taka mið af því. Ljóst er að þessi þriggja manna nefnd mun ekki vinna ein að rannsókn á öllum þáttum bankahrunsins ásamt vinnuhópi hugvísindamanna. Í frumvarpinu er því mælt fyrir um að nefndin skipi sérstaka vinnuhópa með innlendum eða erlendum sérfræðingum. Er þeim ætlað að vera rannsóknarnefndinni til aðstoðar, auk þess sem þeir geta unnið að einstökum rannsóknarverkefnum fyrir nefndina. Þá er henni veitt heimild til að leita sérfræðilegrar aðstoðar annarra aðila, innlendra eða erlendra, við mat á einstökum þáttum rannsóknarinnar. Jafnframt er ráðgert að nefndin geti ráðið starfsmenn sér til aðstoðar. Allir þeir sem vinna við þessa rannsókn, hvort sem það eru nefndarmenn, einstaklingar í vinnuhópum eða starfsmenn, eru með öllu óháðir fyrirmælum frá öðrum. Þó að rannsókn sú sem hér er boðuð fari fram á vegum Alþingis og sé reist á hlutverki þingsins við að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu er hvorki Alþingi né einstökum alþingismönnum unnt að hafa bein áhrif á framgang rannsóknarinnar. Um þetta eru fyrirmæli í 2. gr. frumvarpsins. Eftir sem áður er sú skylda lögð á nefndina í 16. gr. frumvarpsins að veita forseta Alþingis og formönnum þingflokkanna upplýsingar um framvindu rannsóknarinnar meðan hún er í gangi og getur forseti Alþingis af því tilefni gert Alþingi grein fyrir því sem fram hefur komið. Að öllum líkindum munu nefndinni berast fjölmargar upplýsingar sem almennt eiga að fara leynt samkvæmt lögum, t.d. persónuupplýsingar um fjárhag einstaklinga. Í þessu ljósi og til að auðvelda að upplýsingar verði látnar í té er mikilvægt að leggja þagnarskyldu á þá sem vinna að rannsókninni um þau atriði sem leynt eiga að fara. Þá er sérstaklega kveðið á um það í frumvarpinu að nefndin ákveði sjálf hvaða upplýsingar hún veitir um störf sín meðan rannsóknin stendur yfir. Það er óhjákvæmilegt að veita rannsóknarnefndinni ríkar heimildir til að afla upplýsinga bæði hjá einkaaðilum og stofnunum svo að markmiðum laganna verði náð. Um það eru fyrirmæli í III. kafla frumvarpsins. Þar er mælt fyrir um skyldu sérhvers aðila til að verða við kröfu nefndarinnar um að láta í té upplýsingar, gögn og skýringar. Hvers konar reglur í lögum um þagnarskyldu, svo sem reglur um bankaleynd, eiga að víkja fyrir þessari skyldu til að verða við beiðni nefndarinnar. Neiti maður að gegna þessari skyldu bakar hann sér refsiábyrgð auk þess sem heimilt verður að leita úrskurðar dómstóla um ágreining um skyldu samkvæmt 74. gr. laga um meðferð opinberra mála. Þá er nefndinni unnt að gera húsrannsókn og leggja hald á gögn í samræmi við heimildir sömu laga. Að lokum getur hún kallað menn til skýrslutöku hjá nefndinni. Verði einhver ekki við því getur hún óskað eftir því að héraðsdómari kveðji viðkomandi fyrir dóm til að bera vitni. Með þessum úrræðum er eftir fremsta megni leitast við að tryggja að nefndin geti fengið þær upplýsingar sem þörf er á. Ákvæði 12. gr. frumvarpsins miðar í raun að sama marki. Þar er þeim sem veita nefndinni upplýsingar sem þýðingu hafa veitt ákveðin vernd þannig að þeir verði ekki látnir gjalda fyrir það á einn eða annan hátt. Þá er nefndinni veitt heimild til að beina tilmælum til hlutaðeigandi yfirvalda um að maður verði ekki ákærður eða beittur viðurlögum ef mikilvægar upplýsingar sem hann lætur að eigin frumkvæði í té gefa jafnframt vísbendingu um hlutdeild hans í brotlegri háttsemi. Með þessu er leitast við að auðvelda einstaklingum að veita nefndinni upplýsingar sem þeir hefðu ella þagað yfir. Þó að nefndinni sé ekki ætlað það hlutverk að taka bindandi ákvarðanir um ákæru eða viðurlög hefur álit hennar óneitanlega áhrif á þá sem sæta rannsókn. Leitast er við að tryggja réttaröryggi þeirra á ýmsa lund og eiga þær reglur rætur að rekja til meginreglna stjórnsýsluréttar. Þegar einstaklingur er kallaður til skýrslutöku er honum t.d. heimilað að hafa með sér aðstoðarmann á eigin kostnað, eins og fram kemur í 10. gr. frumvarpsins, þó að skýrslutakan fari fram fyrir luktum dyrum. Þá ber rannsóknarnefndinni, eins og kemur fram í 13. gr. frumvarpsins, að gefa þeim sem ætla má að hafi orðið á mistök eða hafa orðið uppvísir að vanrækslu í starfi færi á að tjá sig um þau atriði sem nefndin íhugar að fjalla um í skýrslu sinni til Alþingis. Eins og áður greinir fer starf nefndarinnar fram á vegum Alþingis og er reist á eftirlitshlutverki þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu. Þess vegna ber nefndinni að skila Alþingi rökstuddri skýrslu um niðurstöður rannsóknar sinnar. Markmiðið er að sú skýrsla liggi fyrir ekki síðar en 1. nóvember 2009. Nauðsynlegt er að tryggja að þessi skýrsla fái síðan ákveðna afgreiðslu Alþingis, auk þess að koma fyrir sjónir almennings. Í því sambandi er mikilvægt að taka skýrt fram hverjum beri að eiga frumkvæði að því að móta tillögur í ljósi niðurstöðu rannsóknarinnar sem hægt er að leggja fyrir Alþingi. Í frumvarpinu er forseta Alþingis ásamt formönnum þingflokkanna ætlað það hlutverk að gera tillögu um meðferð á niðurstöðum nefndarinnar. Ábendingar hennar sem lúta að úrbótum á lögum, reglum, vinnubrögðum og skipulagi opinberrar stjórnsýslu skulu þó koma til meðferðar viðeigandi fastanefnda Alþingis í samræmi við tillögur forsætisnefndar Alþingis, eins og nánar er rakið í 15. gr. frumvarpsins. Aðstæður okkar Íslendinga eru mjög alvarlegar um þessar mundir og mikil óvissa ríkir. Traust á fjármálastofnunum og þeim sem farið hafa með mál í bönkum og eftirlitsstofnunum er ekki fyrir hendi. Við þessar aðstæður, þegar bankarnir hafa komist í þrot með miklu eignatapi einstaklinga og fyrirtækja, er óhjákvæmilegt að Alþingi bregðist við og efni til þeirrar rannsóknar sem hér er mælt fyrir um. Ljóst er að með frumvarpi þessu fikrar Alþingi að nokkru leyti sig inn á nýja braut. Rannsóknarnefnd alþingismanna samkvæmt 39. gr. stjórnarskrárinnar hefur ekki verið skipuð síðan 1955. Þá hefur verið fremur fátítt að stofnað sé með lögum til afmarkaðra rannsókna með það að markmiði að upplýsa liðna atburði og koma með ábendingar um úrbætur eða leggja mat á ábyrgð. Þó eru nokkur dæmi um það á síðustu árum og má þar nefna rannsókn á starfsemi Breiðavíkurheimilisins og athugun á opinberum gögnum í vörslu stjórnvalda um öryggismál Íslands 1945 til 1991. Í nágrannalöndum okkar er eftirlit þarlendra þinga með framkvæmdarvaldinu hins vegar með fastara skipulagi í þingstarfinu. Á það þá einkum við í alvarlegri málum sem kunna að varða ábyrgð ráðherra og embætti umboðsmanns eða Ríkisendurskoðun geta ekki tekið á eða hafa þegar lokið athugun sinni á málinu. Eins og ég gat um í ræðu minni við þingfrestun síðasta vor er skoðun mín sú að nauðsynlegt sé að styrkja eftirlitshlutverk Alþingis, enda er það auk löggjafarstarfsins veigamesta hlutverk Alþingis. Í júní síðastliðnum ákvað forsætisnefnd þingsins að skipa vinnuhóp þriggja sérfræðinga sem falið var að fara yfir núgildandi lagareglur um þennan þátt í starfi Alþingis og leggja mat á hvort breytinga sé þörf. Hópurinn mun skila skýrslu um niðurstöður sínar í júní 2009. Sú vinna mun halda áfram þó að aðstæður hafi breyst og rétt þyki að Alþingi bregðist nú við þeim áföllum sem hér hafa orðið með því að hrinda af stað þeirri rannsókn sem frumvarpið boðar. Vænti ég þess að breið samstaða geti orðið um framgang málsins á Alþingi sem miðar að því að byggja upp traust og benda á hvernig koma megi í veg fyrir að hliðstæð áföll endurtaki sig. Við Íslendingar höfum orðið fyrir miklum áföllum. Við þær aðstæður er mikilvægt að okkur takist að snúa bökum saman og endurreisa efnahag okkar og tryggja hag heimilanna og atvinnulífsins. Til þess að það takist verður að nást sátt í samfélaginu. Mjög mikilvægur þáttur þess er ítarleg rannsókn á því hvað gerðist og leiddi til hruns bankanna með öllum þeim alvarlegu afleiðingum sem því hefur fylgt. Sú rannsókn sem hér er mælt fyrir er mikilvægur liður í því. Hæstv. forseti. Ég vil að lokum þakka formönnum stjórnmálaflokkanna fyrir ágætt samstarf við að móta það frumvarp sem hér er til umræðu. Ég vænti að það geti orðið til þess að hér á Alþingi takist sátt og samstaða við það mikilsverða verkefni að skapa bætt samfélag sem við byggjum á þeim innviðum sem kynslóðirnar hafa byggt upp og við höfum notið og nýtt hin síðustu ár. Ég legg svo til, hæstv. forseti, að frumvarpið gangi til allsherjarnefndar að lokinni 1. umr. til frekari skoðunar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka frummælanda fyrir góða ræðu og líka koma því hér á framfæri að ég er mjög ánægð með hvernig forseti Alþingis hefur beitt sér við að ná sátt um rannsóknarnefnd af þessu tagi. Það er mjög mikilvægt að allir flokkar séu með í því til að skapa trúverðugleika. Það kemur fram í þessu máli að nefndin sem verður stofnuð getur ekki beitt neinum viðurlögum en á að koma málum inn í farveg komist hún að einhverju sem getur varðað refsiverða hluti. Ég býst við því að hún geti til dæmis þá komið ábendingum til sérstaks saksóknara sem við erum einmitt að vinna frumvarp um í þinginu um þessar mundir. Í þessu máli er verið að ræða um þessa rannsóknarnefnd en svo er annað sem er mjög merkilegt að draga hérna fram og mikilvægt. Það er að í tengslum við þessa rannsókn á að koma á fót hópi hugvísindamanna sem á að skoða hvort rekja megi fall bankanna að einhverju leyti til starfshátta og siðferðis á fjármálamarkaði, þ.e. þessi siðferðislegi hluti. Það er svolítið athyglisvert að þingið sé að fara að skoða það líka og mér finnst það mjög mikilvægt. Ég vil af þessu tilefni fá að spyrja hæstv. forseta hvort það sé ekki algerlega klárt og rétt skilið hjá mér að nefndin sem á að taka til starfa og eftir atvikum þessi nefnd eða vinnuhópur hugvísindamanna, þ.e. hvort allir þessir aðilar geti ekki yfirheyrt eða fengið til viðtals alla, þ.e. embættismenn, stjórnmálamenn og alla, að enginn njóti neins konar friðhelgi gagnvart þessum rannsóknaraðilum. Er það ekki algerlega skýrt, virðulegur forseti?

Hæstv. forseti. Til að svara hv. þingmanni og þakka fyrir viðbrögð þingmannsins við þessu frumvarpi vil ég staðfesta það að eins og fram kemur mjög rækilega í frumvarpinu þá hafa þeir sem rannsaka þetta mál á grundvelli frumvarpsins sem hér er til meðferðar aðgang að því að kalla þá til sem sannanlega er talin ástæða til að veiti upplýsingar. Nefndin hefur mjög ríkar heimildir til að kalla einstaklinga til yfirheyrslu og skýrslugjafar. Það eru því engin skjól sköpuð með þessu frumvarpi þannig að hægt sé að smeygja sér undan þeirri ábyrgð að gefa upplýsingar.

Hæstv. forseti. Íslendingar standa að mörgu leyti á tímamótum. Það eru að verða þáttaskil í okkar þjóðlífi og það er rétt sem hér hefur verið sagt að þessi þáttaskil kalla á sögulegt uppgjör. Það verður að sjálfsögðu ekki gert í einni skýrslu. En við fögnum því að sú vegferð skuli hafin. Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur lagt mjög ríka áherslu á að allar staðreyndir verði færðar fram í dagsljósið, allt það sem snertir hrunið á fjármálamarkaði, að öll álitamál sem uppi eru fái skoðun og umræðu og við höfum jafnframt lagt áherslu á að sú umræða sem nú fer í hönd verði víðfeðm enda snertir hún fjármála- og viðskiptalífið. Hún snertir stjórnmálin og tengslin þarna á milli. Hún tekur til siðferðis í stjórnmálum og viðskiptalífi. Við erum í rauninni að fjalla um kviku íslenskra stjórnmála og eðli máls samkvæmt sýnist þar sitt hverjum. Hæstv. forseti Alþingis, 1. flutningsmaður málsins, sagði að það þyrfti að kanna hvort stjórnvöld hafi sofið á verðinum. Það mætti nálgast þetta frá annarri hlið einnig og staðhæfa, sem ég leyfi mér að gera, að í sumum tilvikum hafi stjórnvöld ekki sofið á verðinum heldur staðið vaktina fyrir fjármálaöflin á of ríkan og gjafmildan hátt, að þeim hafi verið gefinn um of laus taumurinn á undanförnum árum og þar sé kominn hluti af skýringu á þeim hörmungum sem við stöndum nú frammi fyrir. Mikilvægast er í þeirri rannsókn sem nú fer í hönd að fá allar staðreyndir og öll álitamál upp á borðið. Hér er að finna frumvarp sem vísar til aðskiljanlegra þátta og við horfum að sjálfsögðu einnig til skýringartexta með einstökum greinum frumvarpsins og almennum athugasemdum sem þar koma fram. En það eru þrír þættir sem ég vil nefna sérstaklega að mikilvægt sé að haldið verði til haga og ég lít svo á, sé því ekki mótmælt hér við umræðuna, að það sé jafnframt skilningur flutningsmanna, að það þurfi að kanna aðdraganda bankahrunsins allar götur frá því að fjármálastofnanir landsins voru gerðar að hlutafélögum og síðan seldar, aðkomu stjórnmálanna, samspil viðskipta og stjórnmála, þ.e. að horft verði til þeirra ásakana sem uppi voru innan þings og utan og að þeim álitamálum sem ekki hefur verið svarað verði svarað í þessari skýrslu. Í annan stað hlýtur rannsóknin að snúa að stjórnmálunum, að Alþingi, ekki bara stjórn heldur einnig stjórnarandstöðu. Nauðsynlegt er að spyrja um hvað var gert og hvað var ekki gert, hvaða lög og reglur voru settar, hvaða tillögur voru hunsaðar. Það þarf að horfa til framkvæmdarvaldsins og hvernig það fór með sitt vald og samspil allra þessara þátta og að sjálfsögðu til stjórnsýslunnar sjálfrar, til eftirlitsstofnana, til eftirlits og aðhalds sem eftirlitsstofnunum er veitt af hálfu framkvæmdarvaldsins og þingsins og skoða þarf þá umræðu sem fram fór almennt í þjóðfélaginu innan þings og utan. Ég legg áherslu á að við erum að skoða málið heildstætt, þær tillögur og ábendingar sem fram komu ekki aðeins frá þeim sem sátu á valdastólum heldur einnig hinum sem hafa það hlutverk í samfélaginu að veita aðhald. Það er mjög mikilvægt að allar staðreyndir verði leiddar fram. Við stöndum frammi fyrir því núna gagnvart bönkunum og útibúum þeirra, til dæmis í Lúxemborg ef breyting verður þar á eignarhaldi að rannsókn á því sem kann að hafa gerst á vegum þessara fjármálastofnana og kemur okkur öllum við - nú deilir enginn lengur um það að það sem gerist í fjármálakerfinu kemur samfélaginu öllu við - að það kunni að lokast á bak við tjöld. Þess vegna ítreka ég að nefndin þurfi hið allra fyrsta að fá upplýsingar um allt sem lýtur að fjármagnsflutningum og að kannaðir verði fjármagnsflutningar, fjármálagerningar og ráðstafanir þeim tengdar sem ætla má að hafi verið gerðar í þeim tilgangi fyrst og fremst að komast hjá eða draga úr skattgreiðslum til íslenska ríkisins eða fela framtalsskyldar eignir og tekjur, þar á meðal að kanna hvort bankar og aðrar fjármálastofnanir eða dótturfélög þeirra erlendis hafi veitt fyrirtækjum eða einstaklingum þjónustu við það sem að framan greinir, svo sem stofnun, rekstur eða umsýslu félaga í skattaparadísum eða á öðrum svæðum þar sem skattundanskot eða skattsniðganga er auðvelduð meðal annars með takmörkun á upplýsingum til yfirvalda. Þessar síðustu setningar sem ég hafði uppi tel ég reyndar að ættu að vera í markmiðslýsingu frumvarpsins. Alla vega lít ég svo á, ef því er ekki mótmælt af hálfu flutningsmanna frumvarpsins, að þetta sé sá skilningur sem nefndin eigi að leggja í þessa rannsókn. Við höfum fylgst með því, þjóðin, á undanförnum árum hvernig ýmsir þeirra sem hafa náð tangarhaldi á fjármálastofnunum og atvinnulífi landsmanna hafa sjálfir verið komnir út og suður, búið á Gíbraltar, Kýpur eða annars staðar í heiminum, verið komnir með sína fjármuni í skjól. Sumt af þessu kann að vera löglegt og lenda ekki í rannsókn af þeim sökum en engu að síður ósiðlegt. Og þar sem þessi rannsókn á að taka á hinum pólitísku og siðrænu álitaefnum þá er mjög mikilvægt að fá þessar upplýsingar upp á borðið því ég endurtek að það sem þarna hefur verið að gerast kemur okkur öllum við. Við erum að fá reikninginn í bakið, íslenska þjóðin, ekki bara sú kynslóð sem núna er komin á legg heldur hugsanlega börn okkar og barnabörn og við eigum öll rétt á svörum. Þessi rannsókn hlýtur að eiga að leiða allar staðreyndir upp á borðið, öll álitamál af pólitískum toga og siðferðilegum upp á borðið. Síðan kemur fram í þessu frumvarpi að umfjöllun skuli hafin um hinar pólitísku og siðrænu hliðar og reynt að draga rétta lærdóma af þeim. En ég endurtek það sem ég sagði í upphafi. Það verður ekki endilega gert í einni skýrslu heldur er það umræða sem mun taka langan tíma. En staðreyndirnar verða að koma fram í þessari skýrslu. Á það leggjum við áherslu í þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og viljum að þau sjónarmið sem við höfum sett fram og ég hef verið að reifa fyrir okkar hönd fái umfjöllun í allsherjarnefnd þingsins. Það er mjög mikilvægt að allsherjarnefnd læsi sig ekki í textann nákvæmlega eins og hann liggur hér fyrir. Ég tel að það eigi að skerpa á markmiðslýsingu rannsóknarinnar en svo fremi sem þeim skilningi sem við leggjum í þetta frumvarp er ekki hafnað þá lít ég svo á að hann standi.

Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja hv. þm. Ögmund Jónasson þegar hann segist staðhæfa að stjórnvöld hafi ekki sofið heldur staðið vaktina fyrir viðskiptalífið, hvort hann eigi í þeim orðum sínum við stjórnvöld eins og þau eru skilgreind í 2. gr. stjórnarskrár Íslands, með leyfi forseta: „Alþingi og forseti Íslands fara saman með löggjafarvaldið. Forseti og önnur stjórnarvöld samkvæmt stjórnarskrá þessari og öðrum landslögum fara með framkvæmdarvaldið. Dómendur fara með dómsvaldið.“ Eru þetta stjórnvöldin sem hv. þm. Ögmundur Jónasson vísar í og segir að hafi ekki sofið heldur staðið vaktina fyrir viðskiptalífið? Ef svo er með hvaða hætti telur hann að refsa beri slíkum stjórnvöldum ef brot þeirra eru eins og hann gefur til kynna?

Hæstv. forseti. Ég horfi fyrst og fremst til stjórnmála, ríkisstjórnar og Alþingis. Hvernig eigi að refsa fyrir slíkt athæfi ef það er ekki lögbrot? Það gera menn í kosningum í lýðræðisríki. Ég færi rök fyrir því að við fáum allar staðreyndir á borðið þannig að íslenska þjóðin, núlifandi og framtíðin geti dregið lærdóm sinn af því.

Hæstv. forseti. Í framhaldi af svari hv. þm. Ögmundar Jónassonar langar mig að spyrja hvað hann á við og biðja hann um að rökstyðja þetta betur fyrir mér og sjálfsagt fleirum sem hafa hlustað. Hvað átti hann við og hvað á hann við þegar hann segir að ekki hafi verið sofið heldur vaktin staðin fyrir viðskiptalífið?

Hæstv. forseti. Það heitir óheftur kapítalismi og hefur verið á dagskrá ríkisstjórna undangenginna ára. Ég var að reyna að leiða rök að því og get gert það í lengra máli hér á eftir eða síðar og hef gert það öðru hvoru á undanförnum árum að markaðsöflunum hafi verið gefinn of laus taumur. Fjármálakerfinu hafi ekki verið settar nægilegar skorður í lögum og reglum og ég get vísað í frumvörp sem við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum sett fram í þá veru. Aðskilnaður viðskiptabanka og fjárfestingarsjóða eru dæmi um þetta. Ástæðan fyrir því að við vorum andvíg því á sínum tíma að einkavæða allt fjármálakerfið á einu bretti var sú að við töldum að í okkar agnarsmáa hagkerfi væri sú hætta fyrir hendi að sömu aðilar og ráða yfir atvinnulífinu eignuðust fjármálastofnanir landsins þannig að þeir lánuðu sjálfum sér. Þau varnaðarorð reyndust á rökum reist. Þetta hefur ekki gagnast öllu viðskiptalífinu heldur sett það allt saman á skjön. Það hefur þjónað afmörkuðum, takmörkuðum hagsmunum sem stjórnvöld í blindni sinni eða ákefð við að fylgja tiltekinni stjórnmálakreddu, stjórnmálastefnu, hafa ekki gætt nógu vel að. Það er fyrst og fremst þetta sem ég á við. Ég hef staðið nokkrum sinnum í ræðustól á undanförnum árum og talað um þetta. Á hvern hátt þær ríkisstjórnir sem hér hafa setið allar götur frá 

Frú forseti. Ég hlustaði af athygli á ræðu hv. þingmanns Ögmundar Jónassonar um frumvarpið sem formenn allra stjórnmálaflokkanna á Alþingi ásamt hæstv. forseta Alþingis flytja um rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna. Ég heyrði að hv. þingmaður lagði mikla áherslu á að allar staðreyndir málsins yrðu lagðar á borðið. Allt yrði rannsakað og hann ítrekaði þau sjónarmið sín með því að lýsa yfir að hann og við sem hér erum og allir í þjóðfélaginu ættu rétt á svörum við þeim spurningum sem vaknað hafa. Ég er sammála hv. þingmanni um það. Ég er sammála því að íslenska þjóðin á rétt á svörum við spurningum um hvað leiddi til þess að íslenska fjármálakerfið féll. Eins og frumvarpið er úr garði gert er nefndinni sem skipuð verður ætlað að svara spurningunum. Það kemur fram í 1. tölulið 1. gr. að henni er ætlað að varpa sem skýrustu ljósi á orsakir og aðdraganda þess að fjármálakerfið féll. Ég tel að með frumvarpinu sé komið til móts við óskir sem uppi eru í þjóðfélaginu um þetta. Ég leyfi mér að fullyrða að sjaldan eða aldrei hefur verið lögð fram tillaga á Alþingi sem mælir fyrir um jafnvíðtæka rannsókn á þessum málum og hér er gert. Því fagna ég. Ég geri ráð fyrir að hv. þm. Ögmundur Jónasson geri það líka þrátt fyrir að mér hafi nú fundist skorta dálítið á sannfæringu hans í ræðunni sem hann hélt fyrir málinu. En ég hlýt að spyrja hv. þingmann hvort hann sé sömu skoðunar og ég 

Hæstv. forseti. Ég get fullvissað hv. þm. Sigurð Kára Kristjánsson um að ekkert skortir á sannfæringu mína um að rannsaka þurfi aðdraganda falls fjármálakerfisins á Íslandi og leiða fram í dagsljósið svör við öllum þeim álitamálum sem uppi eru og þeim mörgu spurningum sem ósvarað er frá því að bankarnir voru gerðir að hlutafélögum og síðan seldir. Þá vöknuðu ýmsar spurningar sem þarf að fá svör við. Ég var reyndar að skerpa á því í ræðu minni að þættina sem skírskotað er til í greinargerðinni og frumvarpinu þurfi að leiða til lykta. Ég heyri að hv. þm. Sigurður Kári er mér sammála um þetta efni. Þannig að ef þau markmið nást í rannsókninni sem ég tíundaði í ræðu minni áðan og er vísað til í frumvarpinu þá tel ég vegferðina að sjálfsögðu mjög til góðs. Ég get fullvissað hv. þingmann um það að Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur lagt og leggur ríka áherslu á að þessi mál verði skoðuð og rannsökuð ofan í kjölinn. 
            

Frú forseti. Ég fagna því að ég og hv. þm. Ögmundur Jónasson séum loksins sammála hér í þingsalnum um þau frumvörp sem til umræðu eru. Ég get ekki skilið hv. þingmann öðruvísi en svo að með þeim sé verið að koma til móts við þær kröfur og óskir sem uppi hafa verið í þjóðfélaginu um að hrun fjármálakerfisins verði rannsakað að fullu og við höfum svo sem orðið vitni að því í mótmælum víðs vegar um þjóðfélagið, ekki síst fyrir utan Alþingishúsið, að fólk krefst þess að þessi mál séu rannsökuð. Ég tel að í frumvarpinu sé þessum málum mjög vel fyrirkomið. Það verður skipuð nefnd með valinkunnum mönnum sem getur leitað sér sérfræðilegrar aðstoðar frá innlendum og erlendum aðilum til þess að leggja mat á einstaka þætti rannsóknarinnar. Ég fagna því að þingmenn Vinstri grænna séu samþykkir þeirri leið sem hér er farin og ég get ekki litið öðruvísi á en að yfirlýsingar Ögmundar Jónassonar hér í ræðustól Alþingis styrki þá trú okkar að hér sé komið til móts við þær kröfur sem m.a. hv. þm. Álfheiður Ingadóttir hefur sett fram um að þessi mál verði rannsökuð. Ég fagna því og ég geri ráð fyrir að sá stuðningur sem fram kom í máli hv. þingmanns við þetta mál geri það að verkum að hægt verði að afgreiða það með sem skjótustum hætti héðan frá Alþingi til þess að sú nefnd sem frumvarpið kveður á um geti hafist handa við þá vinnu sem fram undan er því viðfangsefnin eru bæði brýn og gríðarlega víðtæk.

Hæstv. forseti. Það var eitt smáatriði sem ég vildi leggja áherslu á, að þegar litið er til lagasetningar þá horfa menn iðulega til umræðu sem fram fer um frumvörp sem lögskýringargagna. Í ræðu minni áðan lagði ég ákveðinn skilning í þetta frumvarp, ákveðnar áherslur og ég óskaði eftir því að ef menn væru ekki sammála þeim þá kæmu fram eindregin andmæli gegn þeim annars yrði litið svo á að þær stæðu. Þetta þarf nefndin að hafa í huga þegar hún hefst handa.

Virðulegi forseti. Það er mikið fagnaðarefni að það frumvarp sem hér er til umræðu skuli vera komið fram á Alþingi. Okkur hefur mörgum verið farið að lengja eftir því en það er gott að sjá að það er svo vel úr garði gert að halda má því fram að biðin hafi verið þess virði. Það hefur verið eindregin afstaða Samfylkingarinnar frá því að þessi ósköp dundu yfir að rannsókn á tildrögum þessara atburða þyrfti að fara fram og sú rannsókn ætti að vera á höndum Alþingis en ekki á höndum framkvæmdarvaldsins að einu eða neinu leyti. Það væri mjög mikilvægt að kastað væri ljósi á alla þætti þessa máls, jafnt lagalega þætti sem og þá siðferðilegu og framkvæmdaatriði og að horft væri til myndarinnar í heild og að skýrslan sem kæmi fram legði þannig grundvöll að heilbrigðari samfélagi að öllu leyti. Jafnt í stjórnmálalífi, í opinberri stjórnsýslu sem í fjármálalífinu. Sem þingmaður vil ég þakka forseta Alþingis sérstaklega fyrir góða vinnu í þessu máli og að hann skuli hafa lagt jafnmikla áherslu og hann hefur gert á að þetta mál verði í höndum þingsins og hafa haft forgöngu um málið og að flytja það hér á Alþingi. Það er mjög mikilvægt að Alþingi taki afgerandi forustu í þessu máli og að hvergi leiki vafi á því í samfélaginu að rannsókn fari fram á forsendum Alþingis og þeirrar löggjafar sem hér er mörkuð og að hún sé algjörlega óháð framkvæmdarvaldinu. Sú rannsókn sem stefnt er að með frumvarpinu markar mikil tímamót í íslensku samfélagi. Rannsóknarnefndinni eru látnar í té gríðarlega víðtækar valdheimildir og rannsóknin getur beinst í margar áttir. Það er alveg ljóst að allir efnisþættir verða uppi á borði í rannsókninni og nefndin hefur allar forsendur til að kanna allt það sem hún telur máli skipta. Það er líka ljóst að þarna er komið í fyrsta skipti með skýrum hætti í hliðstæðum rannsóknum á vernd fyrir þá sem vilja koma fram með upplýsingar og ella væru bundnar þagnarskyldu eða gætu átt á hættu aðgerðir yfirmanna eða einhvers konar hefndaraðgerðir í starfi ef þeir láta upplýsingar í té. Það er gríðarlega mikils virði því nú eigum við allt undir því að allir geti talið sér fært að koma fram með allt sem þeir vita í þeirri rannsókn sem hér er efnt til. Ég vil hins vegar fara nokkrum orðum um það sem ég tel að væri æskilegt að nefndin tæki sérstaklega tillit til í meðferð sinni. Ég tel að þótt vel hafi verið vandað til verka þá sé orðalag kannski ekki klappað í stein og því mikilvægt að nefndin fari vel yfir það í þeirri vinnu sem fram undan er þannig að tryggt sé að þetta mál sé eins vel úr garði gert og mögulegt er af hálfu þingsins. Það skiptir líka máli að skýrt komi fram í umræðum til hvers vilji þingmanna stendur. Enda eru umræðurnar lögskýringargögn um það hver vilji Alþingis var þegar lögin voru sett og því mjög mikilvægt að bæði komi fram hvað þingmenn vilja sjá að sé rannsakað og ef því er ekki mótmælt í umræðum þá standi það sem skýring á þeim lagatexta sem á endanum mun koma frá Alþingi. Mér þykir athugunarvert að ákvæði 1. gr. markmiðsgreinarinnar einkennast um of af nokkurri lagahyggju. Ég er ekki sannfærður um að það hafi verið veruleg vanhöld á löggjafarumhverfi sem hafi valdið þeim vanda sem við erum komin í í dag. Ég tel að í mörgum tilvikum sé líka löggjöfin svo óljós að það sem hafi t.d. verið leyft í einum banka hafi verið bannað í öðrum. Ég tel þess vegna alla ástæðu til að víkka sýnina á málið frá þröngri lagahyggju því ég tel að það sé ekki hægt að gera því skóna að það hafi endilega verið ágallar í löggjöf sem hafi átt þátt í þessu hruni. Ég vek athygli á því að í 3. mgr. 1. gr. er fjallað um að athuga skuli hvort skýringar á falli íslensku bankanna og tengdum efnahagsáföllum megi að einhverju leyti finna í starfsháttum og siðferði á fjármálamarkaði. Nefndinni er ekki ætlað að sinna þessu verkefni í hinni almennu rannsókn heldur er gert ráð fyrir því að sérstök nefnd verði skipuð af hálfu forsætisnefndar Alþingis til að fara með það verkefni. Ég sé í sjálfu sér ekki rökin fyrir því að skipta viðfangsefni rannsóknarinnar upp með þessum hætti. Ég sé heldur ekki að það sé hægt að líta á þetta mál annars vegar út frá lögfræði og hagfræði og svo hins vegar út frá siðferði og góðum stjórnsýsluháttum. Ég tel að það verði að horfa á málið í heild og það sé ekki þannig að hægt sé að horfa á lagalega þætti og hagfræðilega þætti án nokkurrar tengingar við siðferði eða góða stjórnsýsluhætti. Auðvitað þarf að horfa á heildarmyndina og hún þarf að vera ljós. Ég sé því engin tormerki á því að fella 3. mgr. einfaldlega inn undir hin tölusettu markmið þannig að þetta sé eitt af markmiðum rannsóknarinnar og jafnframt að greinin verði útvíkkuð á þann hátt að hún taki ekki einungis til þess að rannsakað verði hvort skýringar á falli íslensku bankanna og tengdum efnahagsáföllum megi að einhverju leyti finna í starfsháttum og siðferði á fjármálamarkaði heldur verði hún víkkuð út þannig að hún taki líka til starfshátta og siðferðis í stjórnmálalífi eða í opinberri stjórnsýslu. Þessi efnisþáttur rannsóknarinnar falli þá inn undir hin tölusettu viðmið og sé því hluti af hinni heildstæðu rannsókn. Ég sé engin rök til að setja álitamál sem eru siðferðilegs efnis eða lúta að góðum stjórnsýsluháttum eða starfsháttum á fjármálamarkaði skör lægra en önnur viðfangsefni. Ég tel ekki heldur rétt að taka bara fyrir starfshætti og siðferði á fjármálamarkaði en ekki í stjórnmálalífi eða í opinberri stjórnsýslu. Ég tel einfaldlega að þarna þurfi allt að vera undir. Sem dæmi um atriði sem þetta skiptir máli þá eru fjölmargir þættir í starfsháttum og starfsumgjörð í opinberri stjórnsýslu sem kunna að hafa haft áhrif. Því hefur t.d. verið haldið fram af mörgum sérfræðingum að sú ákvörðun, árið 2002, að leggja Þjóðhagsstofnun niður hafi haft mikil áhrif til hins verra. Eftir að hún var lögð niður var engin sjálfstæð opinber stofnun sem sinnti hagrannsóknum heldur voru rannsóknir í efnahagslífi settar undir aðila sem líka höfðu ákveðin verkefni í stjórnkerfinu og þar af leiðandi óbeinna hagsmuna að gæta, þ.e. felld til Seðlabanka, felld til efnahagsskrifstofu fjármálaráðuneytis eða felld til greiningardeilda bankanna. Allt eru þetta aðilar sem eru virkir þátttakendur í atburðarásinni. Þannig að sú stofnun sem átti að veita ráð einungis ráðgjafarinnar vegna var tekin burt úr heildarmyndinni. Með þessu er ég ekki að kasta rýrð á það góða fólk sem starfar hjá umræddum stofnunum en eftir þessar breytingar varð þetta einfaldlega ekki þannig að einhver stofnun hafi haft ráðgjöf á sinni könnu, algjörlega hlutlaus stofnun og hafin yfir vafa um að tengjast með nokkrum hætti verksviði viðkomandi stofnunar að öðru leyti. Ég held að þessi ákvörðun ríkisstjórnarmeirihlutans árið 2002 hafi verið afar misráðin og hafi grafið undan upplýstri umræðu um efnahagsmál í landinu á árunum á eftir. Ég tel einnig, eins og hv. þm. Ögmundur Jónasson benti á áðan, að nauðsynlegt sé að rannsaka þetta mál líka aftur í tímann. Það verður að horfa til allra þátta og það verður að horfa allt aftur til einkavæðingar bankanna. Það á allt að vera undir á þessu sviði, þ.e. hvernig atburðarásin hefur þróast, alveg frá þeim tíma þegar bankarnir eru ríkisbankar og lúta tiltekinni umgjörð í því ljósi og þangað til að við endum í þeirri stöðu sem nú er. Þar verður allt að vera undir og athugunin verður að beinast að öllum þessum þáttum. Í framhaldi af þessu tel ég síðan eðlilegt að ákvæði 13. gr. frumvarpsins verði endurskoðuð, þar sem vikið er að því hvernig nefndin muni gera grein fyrir niðurstöðum. Hér er gert ráð fyrir að hún muni gera þeim viðvart sem orðið hafa á mistök eða orðið uppvísir að vanrækslu í starfi, gera þeim skriflega grein fyrir afstöðu sinni og eftir atvikum lagatúlkun og þegar komið er að niðurstöðu og gefa þá viðkomandi hæfilegan frest til að gera skriflegar athugasemdir. Þarna þarf að koma inn líka vísan til almennra ábendinga um það sem betur megi fara í framgöngu í opinberri stjórnsýslu og aðra þætti sem nefndin telur ástæðu til að gera tillögu um. Ef allsherjarnefnd telur í meðferð sinni að ekki sé hægt að breyta með þessum hætti markmiðslýsingunni vegna samsetningar nefndarinnar þá held ég að æskilegra sé að stækka nefndina og setja þar inn fleiri sérfræðinga frekar en að skipta rannsókninni upp með þeim hætti sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Ég tel einfaldlega að það séu meiri hagsmunir af því að heildarmyndin sé undir í einni skýrslu í höndum þessarar yfirnefndar heldur en geta falist í því að brjóta rannsóknina upp með þeim hætti sem gert er ráð fyrir í 3. mgr. 1. gr. og svo aftur í 3. mgr. 2. gr. Ég bendi líka á að samkvæmt 2. mgr. 2. gr. hefur yfirnefndin víðtækar heimildir til að skipa sérstaka vinnuhópa sem síðan er ætlað að aðstoða eða sinna ákveðnu rannsóknarverkefni og hún gæti þá þess vegna sett sérstakan hóp sem horfi á siðferðilega þætti eða starfsháttaþætti, jafnt í stjórnmálalífi sem í fjármálalífi undir sinni yfirstjórn. Ég tel því öll rök mæla með því að rannsóknin verði gerð heildstæðari að þessu leyti og að rannsóknin á siðferðilegum þáttum og alls staðar á fjármálamarkaði, í stjórnmálalífi og í opinberri stjórnsýslu verði beinn hluti af stóru rannsókninni en ekki gerð að einhverri hliðarrannsókn sem hefur minna vægi. Að síðustu, virðulegi forseti, vil ég ítreka þakkir fyrir vinnslu þessa máls. Þetta eru mikil tímamót. Það hefur ekki áður gerst að stofnað sé til rannsóknar sem á að leiða sannleikann í ljós með jafnvönduðum hætti og hér er gert. Eins og hv. 1. flutningsmaður, forseti Alþingis, nefndi í framsöguræðu sinni þá eigum við mikið undir því að það takist að endurheimta traust á efnahagslífið. Til þess þarf að byggja upp traust á stofnunum samfélagsins og þeirri grunngerð sem efnahagslífið hvílir á. Þetta er mjög gott fyrsta skref í þeirri vegferð.

Hæstv. forseti. Það var eins og hv. þingmaður læsi hugsanir mínar því að í lok ræðu sinnar fór hann nánar í þau atriði sem ég vildi að hann skýrði betur, en ég vildi aðeins biðja hv. þingmann að hnykkja frekar á því hvernig hann sér hlutina ganga fyrir sig. Mér skilst á honum að hann sé að boða breytingar í allsherjarnefnd, hann nefndi 13. gr. og hann nefndi fyrirkomulag stóru nefndarinnar, þ.e. rannsóknarnefndarinnar sjálfrar. Hann talar annars vegar um heildstæða rannsókn og hins vegar um hliðarrannsóknir og hann talaði fyrir því að hliðarrannsóknirnar færu undir heildarrannsóknina. Mig langar að heyra bara á einfaldan hátt, hæstv. forseti, frá hv. þingmanni hvort hann er að mæla fyrir því að rannsóknarnefndin sjálf, sem mælt er fyrir um í 1. gr., verði stækkuð og hvort hann er að mælast til þess að þeir háskólamenntuðu einstaklingar, sem samkvæmt 2. gr. er gert ráð fyrir að skipi sjálfstæðan vinnuhóp um hinn siðferðilega þátt, eigi þá sæti í nefndinni sem mælt er fyrir um í 1. gr.

Virðulegi forseti. Ég sé fyrir mér og vildi gjarnan að 3. mgr. 1. gr. fari undir hin tölusettu verkefni stóru nefndarinnar, það er alveg ljóst. Hvort breyta þarf samsetningu stóru nefndarinnar að þessu leyti þá er ég ekki alveg sannfærður um það. Ég er náttúrlega ekki að boða hér neinar breytingar enda sit ég ekki í allsherjarnefnd, ég er einfaldlega að benda á hvað mér þætti æskilegt að nefndin liti til. Kannski þarf ekki að breyta samsetningu stóru nefndarinnar, kannski er óæskilegt að hún sé of stór og kannski er eðlilegt að hún sé þriggja manna og kannski má hún vera fimm manna, ég hef enga sérstaka skoðun á því. Það er kannski allt í lagi að hún sé þriggja manna, hún hefur hvort sem er samkvæmt 2. mgr. 2. gr. möguleika til að skipa sér starfshópa og hún getur þá alveg sett þetta verkefni í tiltekinn starfshóp. Mér finnst bara skipta miklu máli að þetta sé undir henni. Þarna eru menn í meiri hluta sem fullnægja dómaraskilyrðum við Hæstarétt Íslands. Þeir eru þjálfaðir í því að taka afstöðu til álitaefna um alls konar hluti, allra handa hluti, þannig að ég vantreysti þeim ekki til að ganga frá þessu máli í farveg þó svo að þeir séu ekki sérmenntaðir í stjórnmálafræði, félagsfræði, sagnfræði eða siðfræði. Ef þeir hafa vinnuhópa undir sinni yfirstjórn sem hafa fagþekkinguna á sínu færi teldi ég að þetta væri æskilegasta leiðin. Eins og ég sagði, kannski er eðlilegast að stóra nefndin verði áfram þriggja manna og það verði frekar starfshópur undir henni en sjálfstæð nefnd sem forsætisnefnd skipi.

Hæstv. forseti. Ég tel að það sem þingmaðurinn átti við sé alveg skýrt núna. Í sjálfu sér þykir mér mikilvægt að fá þá yfirlýsingu frá hv. þingmanni, talsmanni Samfylkingarinnar í umræðunni, að það skipti verulegu máli að hinn siðferðilegi þáttur sé rannsakaður jafnhliða öðrum þáttum málsins og að sú hlið málanna geti þá verið einn af tölusettu liðunum undir þriggja manna nefndinni, en jafnframt líti hann svo á að skipa megi sjálfstæðan vinnuhóp varðandi þá þætti og þá sé það kannski ekki alfa og omega hvort sá vinnuhópur sem mundi vera skipaður fræðimönnum á hugvísindasviði verði skipaður af forsætisnefnd eða af þriggja manna nefndinni sjálfri. En það er búið að varpa ljósi á þau álitamál sem ég taldi vera eftir ræðu þingmannsins.

Virðulegi forseti. Ég held að við séum í sjálfu sér búin að greiða úr þessari flækju en ég ítreka að ég held að það skipti máli hvort það er forsætisnefnd sem skipar þennan hóp eða hvort hann er vinnuhópur á forræði yfirnefndarinnar. Ég tel að það sé mikilvægt að hann sé vinnuhópur á forræði yfirnefndarinnar því að ég held að yfirnefndin eigi að hafa alla þræði málsins í hendi sér. Hún mun setja fram heildstæða skýrslu og mér finnst ekki rétt að einhverjir aðrir beri ábyrgð á einhverjum hluta myndarinnar þar. Yfirnefndin á að bera ábyrgð á heildarmyndinni, mér finnst það skipta miklu máli. Ég ítreka aftur að þarna eru fjölmörg álitamál sem eru ekki endilega lagalegs eðlis og það er svo margt í uppbyggingunni á markaðnum og í siðferðilegum álitaefnum - og nú ítreka ég aftur að mér finnst líka frumvarpstextinn of þröngur hvað það varðar að horfa bara til siðferðilegra álitaefna í fjármálalífi, það á líka að horfa til opinberrar stjórnsýslu og stjórnmálalífsins. Það er ekki bara í fjármálalífinu sem eitthvað kann að hafa verið ámælisvert í starfsháttum eða siðferðilegri framgöngu. Þess vegna teldi ég mikilvægt að þétta umgjörðina með þessum hætti, það mundi verða til að styrkja málið og tryggja enn frekar að þegar skýrslan kemur sé hún heildstæð og eðlilegt vægi sé milli ólíkra þátta, að vægi lagaþáttarins verði kannski ekki of ríkt og of lítið horft til siðferðilega þáttarins eða öfugt.

Hæstv. forseti. Ég vil segja nokkur orð um þetta þingmál og þakka frummælanda fyrir góða framsögu í málinu. Það er ánægjulegt að náðst skuli hafa samstaða allra flokka um að flytja þetta mál. Vissulega hefur tekið nokkurn tíma að ná saman texta og taka tillit til allra sjónarmiða en nú liggur málið fyrir og ég lýsi stuðningi okkar framsóknarmanna við það. Við teljum mikilvægt eins og aðrir að þessi vinna fari fram og að hún geti farið nokkuð fljótt af stað og þess vegna vona ég að málið fái skjóta afgreiðslu í þinginu en að sjálfsögðu þarf að skoða það í nefnd. Rannsóknarnefndin hefur verið til umfjöllunar nú þegar og var rætt um hvort hún eigi að vera þriggja manna eða kannski fjölmennari. Við lögðum áherslu á að þetta yrði fámenn nefnd þannig að hún gæti starfað á skilvirkan hátt. Niðurstaðan varð þriggja manna hefnd og þar skyldu eiga sæti, eins og kannski hefur þegar komið fram, í fyrsta lagi einn dómari Hæstaréttar, í öðru lagi umboðsmaður Alþingis og í þriðja lagi hagfræðingur, löggiltur endurskoðandi eða háskólamenntaður sérfræðingur. Þessir aðilar skipa sjálfa rannsóknarnefndina. Síðan hefur hún umboð til að skipa starfshópa og í þeim starfshópum reiknum við með að verði m.a. erlendir sérfræðingar og við teljum í raun mikilvægt að þannig sé þetta unnið. Ég heyri að það vekur athygli að gert er ráð fyrir að forsætisnefnd skipi aðra þriggja manna nefnd sem á að fjalla um huglægari þætti málsins. Þetta er niðurstaða sem birtist í frumvarpinu eftir nokkra umræðu og ég tel ekki ástæðu til að hafa áhyggjur af þeim þætti. Það verða að sjálfsögðu tengsl á milli þessarar nefndar og aðalnefndarinnar, þriggja manna rannsóknarnefndarinnar, og það tel ég mikilvægt. Það er eðlilegt að spurt sé hvernig þau ósköp gátu gerst sem við stöndum frammi fyrir að áttu sér stað á Íslandi á síðustu vikum. Eitt getum við verið alveg sammála um að ef við værum ekki aðilar að hinu Evrópska efnahagssvæði hefði þetta ekki gerst. Ég held að það sé er algjörlega augljóst. Það er þetta frjálsa flæði fjármagns sem  Við reiknum með því að einhvers staðar hafi orðið mistök, annaðhvort í stjórnsýslunni eða í bankakerfinu á fjármálamarkaði og það muni liggja fyrir hver þau eru þegar þessi vinna hefur farið fram og það er krafa fólksins í landinu að fá upplýsingar um það. Ég hef heyrt sérfræðinga og prófessora tala um að lagaumhverfið hér á landi sé alveg í samræmi við það sem er í öðrum Evrópulöndum, þ.e. á Evrópska efnahagssvæðinu, en svo er spurningin hvers vegna í ósköpunum lagaramminn, lögin og reglurnar eru þannig að svona hlutir geti gerst. Það er umfjöllunarefni sem við eigum örugglega eftir að taka á eitthvað áfram. Ég tel að málið sem hér er til umfjöllunar harmóneri ágætlega við það mál sem nú þegar er komið til allsherjarnefndar, þ.e. um embætti sérstaks saksóknara, og að því leyti til er jákvætt að allsherjarnefnd fjalli um þessi tvö mál á sama tíma og vonandi getur hv. Alþingi afgreitt bæði málin fyrir jól. Eitt af því sem komið hefur fram í umræðu og verður e.t.v. skoðað af nefndinni er að það hafi verið mistök að bankaeftirlitið svokallaða eða það sem nú heitir Fjármálaeftirlitið hafi farið út úr Seðlabankanum og verið stofnað sérstakt fjármálaeftirlit. Þetta gerðist reyndar fyrir mína tíð í ríkisstjórn en ástæðan er sögð sú að aðrar þjóðir sem við berum okkur saman við gerðu þetta og það að hafa sérstakt fjármálaeftirlit sé í rauninni alveg í samræmi við fyrirkomulag í öðrum löndum. Mér finnst forvitnilegt að vita hvað svona rannsókn segir um þá breytingu. Ég get ekki ímyndað mér að það sé eitthvað sem breytir öllu en við skulum láta skoða það líka. Vegna orða sem voru látin falla áðan hjá hv. þm. Ögmundi Jónassyni, að stjórnvöld hafi staðið vaktina fyrir viðskiptalífið og á kostnað almennings þá finnst mér dálítið djarft að segja það. Ég held að erfitt sé að rökstyðja að svo hafi og það hafi verið ástæða og skýring fallsins mikla. Eins og ég kom inn á áðan erum við á þessum frjálsa markaði og hann býður upp á ótrúlega hluti og ég trúi ekki að það sé vilji þingsins að stíga það skref til baka og aftur til þess fyrirkomulags sem ríkti hér fyrir EES-samninginn, þó að ég hafi nefnt hann sérstaklega áðan. Hæstv. forseti. Við munum fá þetta mál til umfjöllunar aftur eftir að það hefur verið til umfjöllunar í nefnd og þá mun ég hugsanlega ræða það frekar en ég lýsi sérstakri ánægju með að þetta mál skuli vera komið til umfjöllunar Alþingis.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. forseta Alþingis og formönnum stjórnarflokkanna fyrir það vandaða mál sem hér hefur litið dagsins ljós, að ég vil leyfa mér að segja á býsna skömmum tíma frá því að þessir atburðir urðu - þegar haft er í huga hversu mikilvægt er að vanda til verks í því að skrifa málið því að það sem rannsakað verður er náttúrlega það sem sagt verður fyrir um í þessum texta og mikilvægt að allsherjarnefnd fari vel yfir þann texta á milli umræðna. Ég óska þeim góðs gengis við þá yfirferð. Ég held að engum blandist hugur um að beðið er eftir því að þessi rannsókn hefjist. Það er beðið eftir því úti í samfélaginu og það fór ekki fram hjá neinum á borgarafundinum, sem meiri hluti þingheims sótti á mánudagskvöldið var, að mikil óþreyja er og tortryggni og efasemdir vegna þess dráttar sem fólki þykir hafa orðið á málinu. Því er brýnt að afgreiðslu þess verði heldur flýtt í gegnum þingið en um leið er mikilvægt að það verði ekki á kostnað vandaðrar málsmeðferðar. Vegna ræðu hv. þm. Valgerðar Sverrisdóttur vildi ég byrja á að taka undir með hv þingmanni: Höfuðorsök alls þess sem hér er um fjallað er aðild okkar að Evrópska efnahagssvæðinu. Þegar rannsóknin sem við hér fjöllum um hefur farið fram, og aðrar rannsóknir, saksóknir, fjölmiðlaumfjöllun og þjóðfélagsumræða í ár og áratugi, mun trúlega að endingu standa í sögubókunum eitthvað á þá leið - þegar persónurnar eru fallnar í skuggann og ávirðingarnar á einstaklinga o.s.frv. - að árið 1994 hafi Ísland, 300 þúsund manna land, gert tilraun til að verða hluti af og eiga viðskipti á 500 milljóna manna markaði án þess að eiga aðild að þeim félagslegu stofnunum sem skipulagðar hafa verið yfir þeim markaði, þ.e. Evrópuþinginu, ráðherranefndinni, Evrópska seðlabankanum, myntsamfélaginu o.s.frv. Það hafi gengið ágætlega í 14 ár en þegar markaðsbrestur hafi orðið, bæði á Evrópska efnahagssvæðinu og í heiminum öllum, hafi þessi litla þjóð reynst vanbúin að glíma við afleiðingar þess. Út af fyrir sig getum við sagt okkur það sjálf að það hafi kannski verið óhófleg íslensk bjartsýni að 300 þúsund manna þjóð gæti með fullnægjandi hætti haldið uppi eftirliti, aðhaldi og ekki síst bakstuðningi fyrir risavaxin alþjóðafyrirtæki sem starfa á 500 milljóna manna markaði, en það er hluti af annarri umræðu. Það sem við ræðum hér er rannsóknin á hruninu og það er í sjálfu sér ekki í fyrsta sinn sem við rannsökum þá sögu í þinginu. Ég tel mikilvægt að halda því til haga í umræðunni að þættir af þessari sögu hafa áður verið rannsakaðir á vegum Alþingis og á Alþingi. Ég vísa í því efni til úttektar Ríkisendurskoðunar á einkavæðingu bankanna á sínum tíma en aðferðafræðin sem beitt var við einkavæðinguna var sem kunnugt er ákaflega umdeild og ýmsir urðu til að halda því fram að þar megi finna eina af rótum þess vanda sem við stöndum frammi fyrir í dag. Eftir að þær úttektir höfðu verið unnar af hálfu Ríkisendurskoðunar efndi fjárlaganefnd Alþingis á liðnu kjörtímabili, 2003–2007, til rannsóknar, aðallega á einkavæðingu Búnaðarbankans, og leitaði eftir upplýsingum um fjöldamargt sem það snerti. Er óhætt að segja að ýmislegt þar þótti bæði óljóst og annað orkaði tvímælis og er gott að nú sé sett af stað rannsókn sem fari betur og gleggra yfir þetta en fjárlaganefnd var á sínum tíma í stakk búin til að gera. Ég hef í umræðum í þinginu síðustu daga fjallað nokkuð um það hvaða gögn verði undir í rannsóknum, bæði þeirrar rannsóknarnefndar sem við erum að fjalla um og eins að hvaða gögnum hinn sérstaki saksóknari, sem skipaður verður, muni hafa aðgang. Það geri ég vegna þess að nú berast okkur fréttir af því að eitt af útibúum íslensku viðskiptabankanna erlendis hefur verið selt og unnið er að sölu annarra. Þá er mikilvægt að við tryggjum það áður en við látum þessi útibú af hendi, - sem hefur komið í ljós að voru rekin á ábyrgð íslenskra skattgreiðenda - undan íslenskum yfirráðum og til erlendra eigenda, hafi tryggilega verið tekin afrit af viðskiptasögu og gögnum þar. Ef rannsóknarhagsmunir þeirrar nefndar sem við nú fjöllum um, eða hins sérstaka saksóknara - eða af einhverjum öðrum ástæðum eftir 10 ár, 15 ár eða 20 ár - kalla á það að kanna hvaða aðgerðir hafi verið gerðar í gegnum eitthvert tiltekið bankaútibú í Lúxemborg eða Guernsey, eða hvað þær nú heita þessar eyjar og þessir staðir, eiga þau gögn að vera tiltæk íslenskum yfirvöldum. Við eigum ekki að þurfa að sækja þau til yfirvalda annarra ríkja og eiga undir þeim hvort við fáum aðgang að þeim gögnum og þessari sögu sem hefur varðað okkur og samfélag okkar svona miklu. Ég er ekki að tala um að bankaleynd sé aflétt eða annað þess háttar, einfaldlega að gögnin séu tiltæk þannig að ef á þarf að halda séum við ekki búin að selja útibúin frá okkur með gögnunum og sögunni sem getur skipt okkur miklu máli. Um leið og við hljótum að fagna því að skipuð sé rannsóknarnefnd og lagt í það að fara í þessa vinnu - ég treysti því að verulegt fjármagn verði lagt í það - er ljóst að rannsókn af þessu tagi getur orðið gríðarlega kostnaðarsöm og full ástæða til að orðum okkar sé fylgt eftir með fjármunum og fjárveitingum til að tryggja að sem best verði unnið að málinu. Ég held hins vegar að við þurfum að varast þá hugsun að þar með sé málið leyst, að út úr þessu munum við fá sannleika eða réttlæti. Þannig verður það ekki. Við fáum álit á því sem gerst hefur, álit að bestu manna yfirsýn og er óskandi að sem víðtækust sátt verði um niðurstöður rannsóknarinnar þegar hún kemur fram. Þau mál sem við fjöllum hér um eru hins vegar allt of umfangsmikil og á þeim eru allt of margar hliðar til að nokkrar líkur séu á því að um þau sé einhver einn sannleikur á endanum. Um leið og það er mikilvægt að ríkið hafi forgöngu um eina yfirgripsmikla og ítarlega rannsókn þurfum við í kjölfar þess að huga að því hvernig tryggja megi ræðumönnum, rannsakendum, rannsóknarblaðamönnum, en aðallega fræðimönnum úr öllum geirum, aðgang að sem mestu af þeim gögnum sem varða þessa miklu sögu. Það mál sem hér er undir er hið stóra mál okkar kynslóðar. Skjölin í bönkunum og í stjórnkerfinu víðs vegar eru leyndarskjölin okkar. Það er alþekkt, bæði hjá okkur á Íslandi og eins víða um heim, að þegar þjóðir gera upp og vinna úr stórum umdeildum málum beita menn þeirri aðgerð að veita aðgang að þeim gögnum sem málið varða, auðvitað takmarkaðan aðgang, hugsanlega ópersónugreinanlegan aðgang, aðgang sem tryggir að sá þáttur bankaleyndarinnar sem varðar friðhelgi einkalífs sé tryggilega virtur. Sá aðgangur á ekki að verða til að auka á slúður eða óstaðfestan söguburð í samfélaginu en engu að síður gefa þeim fjölmörgu fræðimönnum sem í samfélaginu starfa tækifæri til að rannsaka með ýmsum hætti og á ólíkum forsendum það sem gerst hefur og miðla niðurstöðum af rannsóknum sínum til okkar svo að við fáum margar hliðar á því sem gerst hefur, ólík sjónarhorn, og til að við getum í frjálsri samkeppni hugmynda vegið og metið þær niðurstöður og notað í því starfi sem fram undan er, að byggja hið nýja Ísland - í því að betrumbæta samfélag okkar, gera breytingar í stjórnkerfinu, á skipulagi markaðarins, siðferði okkar eða hvað það nú er. Slíkur aðgangur er forsenda þess að við getum leitast við að tæma umræðuna um þetta mál. Ekki verður fram hjá því horft að ríkisvaldið er aðili málsins og að sú rannsókn sem við beitum okkur fyrir á okkar vegum verður aldrei fyllilega hafin yfir efasemdir. Sem betur fer verða aðrar skoðanir og önnur sjónarmið og það er mikilvægt að þeir sem önnur sjónarmið hafa uppi um þetta, þeir sem efasemdir hafa um þær niðurstöður sem ríkið kemst að á sínum vegum, hafi aðgang að þeim upplýsingum sem til staðar eru þannig að þeir geti með sjálfstæðum hætti kannað og rannsakað þau mál sem hér eru. Upplýsingar, virðulegi forseti, eru vald og það er mikilvægt að við dreifum valdi með því að veita sem flestum aðgang að upplýsingunum, auðvitað innan skynsamlegra marka þannig að við tryggjum friðhelgi einkalífsins. En ég held að best væri - fyrir utan hinn sérstaka saksóknara og fyrir utan þessa rannsóknarnefnd, sem auðvitað mun leiða langmest í ljós, því að hún mun hafa aðstöðuna og mannaflann til þess - að opna líka fyrir aðgang fræðimanna að gögnum málsins til að rannsaka það sem gerst hefur. Við þurfum enn að bæta það ferli sem við höfum nú sett af stað í því að reyna að skapa sátt um og læra af því sem gerst hefur.

Frú forseti. Ég skildi hv. þm. Helga Hjörvar á þann veg að við stæðum ekki frammi fyrir þessum vanda hefðum við verið aðilar í ESB og reyndar hefur Samfylkingin fleygt því fram að lausnin á vandanum sé aðild að ESB þannig að það er sama á hvorn endann er litið þar. Ég lít svo á að þetta gefi mér tilefni til að álykta sem svo að það verði hluti af þeirri rannsókn sem hér er mælt fyrir um að skoðað verði hvort slíkar staðhæfingar eigi rétt á sér. Ég spyr hv. þingmann hvort hann sé sammála mér um það að rannsóknin taki til þess hvort ESB hefði komið í veg fyrir vandann og jafnvel leyst hann fyrst hann kom upp - að leysa hann með því að ganga í Evrópusambandið strax. Það er einu sinni svo að Samfylkingin hefur nefnt þetta sem töfralausn, bæði evru og ESB, án þess að rökstyðja það. Við höfum lögtekið 2/3 af löggjöf Evrópusambandsins, m.a. með eftirlitsstofnanir, þannig að þetta kallar á betri skýringar. Sú staðreynd liggur líka fyrir, hv. þingmaður, og ég vona að ég fari rétt með nöfn landa, að Ungverjaland er aðili að ESB, hefur ekki fengið að taka upp evru en er í vandamálum. Sama gildir um Lettland eða Litháen. Það gerðist líka í aðdraganda kreppunnar úti að stærstu ríki ESB komu saman til að reyna að leysa efnahagsvandann og fóru heim hvert í sínu lagi og fóru að leysa hann heima hjá sér. Ekki hjálpaði það þeim. Af hverju eru erfiðleikar þar ef ríkin í ESB eru hvert í sínu lagi að leysa vandamálin? Þetta kallar á rökstuðning, hv. þingmaður. Einberar staðhæfingar að þessu leyti duga ekki almenningi þessa lands.

Virðulegur forseti. Þessi þáttur ræðu minnar var nú fyrst og fremst viðbrögð við ræðu hv. þm. Valgerðar Sverrisdóttur en ég get skýrt hann nánar fyrir þingmanninum. Ég er ekki þeirrar skoðunar að aðild að Evrópusambandinu sé eina lausnin á lífsgátunni. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að annaðhvort sé Ísland eyja og standi utan hins 500 milljóna manna markaðar og flytji þá einfaldlega vörur sínar inn á aðra markaði eftir tollasamþykktum þeirra o.s.frv. eða að landið sé fullgildur aðili að þessum stóra markaði, að þeirri mynt sem þjónar þar, eigi bakstuðning evrópska seðlabankans og taki þátt í öllu leiðinlega skrifræðinu í Brussel. Ég er þeirrar skoðunar vegna þess að ég er félagshyggjumaður og ég veit að með reglubundnum hætti bresta markaðir. Og vegna þess að markaðir bresta hafa menn komið á fót félagslegum stofnunum til þess að hafa félagslegan styrk hver af öðrum til þess að geta veitt hver öðrum lið þegar á reynir. Ég held að það sýni sig svo ekki verður um villst að það sem okkur skorti þegar markaðurinn brast var allur sá bakstuðningur að stórri mynt, að evrópskum seðlabanka, að skrifræðinu í Brussel o.s.frv. Þess vegna er lausnin á þessu ekki ein frekar en annað. En ég held að það sé ekki til farsældar fallið að spila á 500 milljóna markaði en vera ekki hluti af hinu félagslega kerfi sem byggt hefur verið ofan á hann til þess að verja fólk og samfélög þeirra fyrir áföllum af þessu tagi.

Frú forseti. Ég hef ekki enn fundið rökin fyrir því hvernig evran og Evrópusambandið hefðu komið í veg fyrir kreppuna eða hvernig hún leysir þann bráðavanda sem við stöndum frammi fyrir. Við höfum innleitt hið svokallaða fjórfrelsi sem er kjarnaatriðið í ESB-reglum, grunnatriði, og það hefur ekki reynst okkur vel. Við höfum innleitt eftirlitsreglurnar og þær hafa ekki reynst okkur vel.  
             Hv. þingmaður talaði líka um félagslegar lausnir. Hér á þingi höfum við innleitt slíkar reglur í nokkuð stórum stíl. Ég vil skoða heiminn út frá víðari sjóndeildarhring en eingöngu því sem umhverfis er Evrópusambandið. Það er skoðun mín. Það er niðurstaða mín, að skoða málið fram og til baka en ekki kalla stöðugt: ESB, ESB, eins og gerst hefur á síðustu vikum, sem var óábyrgt, í stað þess að taka á málinu og vinna gegn þeim bráðavanda sem við stöndum frammi fyrir. Það var ástæða þess að ég stóð hér upp. En enn eru kölluð fram þessi óábyrgu orð, evra og Evrópusambandið, og enn vantar rökstuðning fyrir því hverju slíkt hefði breytt.

Virðulegur forseti. Það verð ég þó að segja að sá sem ekki hefur áttað sig á því að gjaldeyriskreppan sem varð í landinu vó þungt í því hversu mikið áfallið varð, sá sem ekki hefur áttað sig á því hve veikur, vanmáttugur og stundum viðvaningslegur Seðlabankinn var, okkar litli seðlabanki í okkar litla landi, í því að reyna að veita hinum stóru og alþjóðlegu fyrirtækjum þann bakstuðning sem þau þurftu - ég hélt að það hefði ekki farið fram hjá neinum. Ég hélt að það hefði ekki farið fram hjá neinum að það sem hér skorti var lausafé, ekki krónur því að þær prentum við sjálf, heldur mynt sem hægt var að nota. Þess vegna hefði það auðvitað verið algjört grundvallaratriði við að minnka áhrifin af þessu mikla áfalli ef við hefðum notað hér mynt sem hefði verið hægt að nota í þessari stöðu í viðskiptum við aðrar þjóðir og það á einnig við í dag. Það hefur verið okkar helsta vandamál í viðbrögðunum við þessum bráðavanda. Það er ástæða til þess að hafa áhyggjur af því að á næstu vikum þegar við förum að fleyta krónunni okkar aftur komi sú vöntun enn og aftur í ljós. Um fjármálakreppur er einfalt að segja að það er auðvitað allur munur að hafa risastóran og mjög öflugan seðlabanka sem bakhjarl viðskiptabankanna í sínu landi en að eiga þann litla seðlabanka sem við áttum sem ekki hafði neina gjaldeyrisvarasjóði í hlutfalli við stærð fjármálakerfisins sem hér var. Það er það sem ég meina með þeim félagslegu „strúktúrum“ sem eru á evrópska markaðnum og við eigum að eiga aðild að. 
            

Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna 2008 og tengdra atburða og ég segi nú bara: Loksins, loksins. Þegar áfallið dundi yfir í byrjun október sagði ég að nú væri mikilvægt að allir legðust á árarnar og reru í gegnum brimskaflinn og frestuðu rannsókn og öðru slíku þar til við værum komin í gegn. Við settum lög til að bjarga heimilunum með greiðslukerfi bankanna, við settum lög til að bjarga innstæðum og þar með heimilunum og það tókst. Við björguðum ekki bönkunum, þeir fóru á hausinn og það er alrangt að við höfum staðið hér til að bjarga bönkunum, þeir fóru á hausinn og hluthafarnir töpuðu öllu sínu. Nú tel ég að við séum komin í gegnum brimskaflinn og hef reyndar talið í tvær til þrjár vikur að þetta frumvarp mætti koma fram. Það er loksins komið fram og nú ætlum við að fara að skoða hvað gerðist. Í fyrsta lagi varðandi vinnslu á þessu frumvarpi, það kom til tals að keyra það í gegnum Alþingi í dag af því að það liggur á. Þá komu önnur sjónarmið, þau að þá geti það ekki unnist í nefnd, þá komi ekki gestir að því o.s.frv. þannig að það sjónarmið varð ofan á að fresta gildistöku laganna um einhverja daga, kannski í nærri viku til að aðrir geti komið að því og komið með hugmyndir inn í þetta mál. Ég met það meira en að fá það strax í gegn þó að hraðinn sé líka mjög mikilvægur vegna þess að gögnin eru hugsanlega að eyðast. Þetta voru mjög örlagaríkir atburðir sem gerðust og þeir stafa af því - ég fer betur í það á eftir - að það var óstöðugt ástand, það voru innri veikleikar í kerfinu og bankarnir voru orðnir allt of stórir. Af þessu þurfum við að læra. Við þurfum að læra af þessu og rannsaka hvað fór úrskeiðis, hvað olli þessu, hvað gerðist. Þetta eru mistök í lagasetningu og Alþingi verður að horfa í eigin barm. Þetta eru mistök í regluverki, reglugerðum, þetta eru mistök í framkvæmd og þetta eru mistök í eftirliti. Sumt af þessu er af erlendum uppruna, annað er innlent og sumt af þessu er hreinlega regluverk Evrópusambandsins sem hefur komið í ljós að er meingallað, frú forseti. 

Ég bið þingmenn að gefa hv. ræðumanni hljóð.

Það sem við ætlum að gera er að rannsaka þessi mistök í lagasetningu, framkvæmd og regluverki en við ætlum líka að kanna lögbrot sem hugsanlega hafa átt sér stað og ýmislegt sem hefur greinilega gerst í þessu. Því verður vísað til sérstaks saksóknara samkvæmt frumvarpi á þskj. 156, máli 141, sem er núna til skoðunar í allsherjarnefnd. Vonandi verður það líka afgreitt sem allra fyrst. Ég er mjög ánægður með það hvernig niðurstaðan varð með skipun þessarar nefndar. Það hefði ekki verið góður bragur á því ef framkvæmdarvaldið hefði farið að rannsaka sjálft sig, heldur ekki ef löggjafarvaldið hefði farið að rannsaka sjálft sig því að sumt af þessu er mistök löggjafarvaldsins. Mér finnst þessi skipan eiginlega sú albesta sem var til í stöðunni. Varðandi rannsóknina hefur sú hugmynd komið fram utan úr bæ, og ég vil koma henni á framfæri, að rannsóknin verði boðin út í þeim skilningi að færustu prófessorum í heimi verði boðið að rannsaka, t.d. í Harvard eða Princeton. Þeim verði boðið að rannsaka þetta á eigin kostnað, þeir fjármagni þá rannsóknina en í staðinn fái þeir gögnin og geti lært heilmikið af þessu mikla falli á Íslandi því að ég hygg að vandamál heimsins kristallist að einhverju leyti í vandamálunum hér á landi. Við urðum fyrir áfallinu sem allir hinir geta lent í líka þannig að það er mjög lærdómsríkt fyrir allan heiminn að læra af því sem gerðist hérna, sérstaklega þeim atriðum sem ég fer í á eftir sem eru alþjóðleg. Þau eru ekki íslensk. Þarna gætum við hugsanlega fengið upp í gífurlegan kostnað af rannsókninni. Ég vil taka fram að það er ekki kostnaðarmat á þessu, enda sennilega ekki hægt. Þeir eru ekki ódýrir, þeir sérfræðingar sem þurfa að vinna þetta, og með því að bjóða þetta út væru prófessorar við Princeton, Harvard og fleiri háskóla, sem sæju hugsanlega Nóbelsverðlaun í kjölfarið, kannski tilbúnir til að leggja með sér fé til rannsóknarinnar. Þetta held ég að menn ættu að skoða í þessari nefnd og í meðförum nefndarinnar ættu þeir líka að skoða hvort þetta sé ekki örugglega í 4. gr. frumvarpsins. Svo vil ég gjarnan koma inn á sannleikann. Þetta er dálítið erfitt orð, þ.e. að nefndin eigi að leita sannleikans. Ég ætla að vona að hún finni hann ekki. Það fólk sem leitar sannleikans er gott og gegnt fólk um allan heim, þeir sem hins vegar hafa fundið hann eru stórhættulegt fólk. Eins og hv. þm. Helgi Hjörvar sagði má þetta ekki verða endanleg niðurstaða. Menn mega ekki hafa fundið sannleikann og sagt: Nú er þetta afgreitt mál. Það eru mörg sjónarmið sem verða eftir sem áður opin og það á eftir að skoðast í marga áratugi hvað eiginlega gerðist. Og þó að þessi nefnd skili einhverri skýrslu má það ekki verða hinn endanlegi sannleikur og ég reikna ekki með að nokkrum manni detti það í hug. Ég mundi vilja koma einni ábendingu til hv. allsherjarnefndar sem fær málið til umsagnar. Í 4. lið 1. gr. stendur: „Koma með ábendingar og tillögur að breytingum á lögum, reglum, vinnubrögðum og skipulagi opinberrar stjórnsýslu sem miða að því að gera íslenskt fjármálakerfi færara um að bregðast við þróun og breytingum á alþjóðlegum fjármálamörkuðum.“ Þar mundi ég segja: „… innan lands sem erlendis“. Nefndin á líka að koma með tillögur að breytingum á regluverki erlendis. Það er nefnilega heilmikið að í heiminum. Þess vegna skjögrar heimurinn núna í miklum vandræðum. Ég ætla að fara í gegnum þessi atriði sem ég tel að hafi farið úrskeiðis en þau eru örugglega miklu fleiri. Ég er með 10 atriði. 1. Íbúðalánasjóður. Hann lánaði í gegnum sparisjóðina með því að kaupa bréf af sparisjóðunum án takmarkana og ekki til húsnæðiskaupa. Hann fór út fyrir verksvið sitt með því að lána með ríkisábyrgð í gegnum aðra banka. Hann lánaði þeim með því að kaupa skuldabréf og ekki til íbúðakaupa, án skilyrða og án hámarka. Þetta held ég að hafi verið mjög hættulegt og á þetta hefur verið bent, þetta hækkaði íbúðaverð enn frekar og olli miklum vandræðum. 2. Jöklabréfin. Það er innlent vandamál, það er peningastjórnun, það er eitthvað að. Þegar vaxtamunurinn var svona mikill á milli íslensku krónunnar og jensins runnu menn auðvitað á bragðið og bjuggu til peningamaskínu. Á þetta var bent á Alþingi aftur og aftur, ég gerði það og eins hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson, þannig að þetta er peningamaskína sem lokkaði til sín erlent fjármagn sem dældist inn í efnahagslífið, styrkti krónuna, lækkaði verð á erlendum vörum og jók eftirspurn upp úr öllu valdi þó að háir vextir eigi að takmarka eftirspurn. Kerfið vann á móti sjálfu sér. Þetta þarf að skoða. 3. Lækkun skatta. Hún kann að hafa kynt undir verðbólgu, ég skal ekki fullyrða um það. Þetta þarf að skoða. 4. Gagnkvæmt eignarhald. Það er alþjóðlegt vandamál en var sérstaklega sterkt hérna. Nú get ég nefnt gagnkvæmt eignarhald á milli Existu og Kaupþings á tímabili af því að bæði félögin eru horfin af markaði. Þetta gagnkvæma eignarhald bjó til fjármagn sem ekki var til nema í bókunum. Það hreinlega bjó til fjármagn, bjó líka til völd og bjó til arð. Um þetta var fjallað á sérstökum fundi í efnahags- og skattanefnd fyrir 2–3 árum þar sem ég talaði um gagnkvæmt eignarhald. Enginn virðist hafa kveikt á því. Þar er verið að búa til fé sem hægt er að taka lán út á. Þetta er um allan heim, þetta er mjög víðtækt í Þýskalandi, Japan og víðar og þetta þarf að laga einhvern veginn, t.d. með því að taka upp hvít-félög og svört-félög, hvít-félög sem upplýsa um allan eignastrúktúrinn upp á við eða niður á við af því að þau ráða hvað þau kaupa en ekki hverjir kaupa í þeim. Menn þurfa að hugleiða þetta einhvern veginn. 5. Kaup starfsmanna á hlutabréfum, með veði í hlutabréfunum sjálfum án áhættu. Það bjó líka til fjármagn. Þetta kom inn í fyrirtækin sem eigið fé og blés út efnahagsreikninginn og fyrirtækin gátu tekið lán út á þetta. Þetta voru tugir milljarða, peningar sem ekki voru til. Það er ýmislegt að. Þetta er líka alþjóðlegt vandamál. 6. Innlánstryggingar banka. Það er þekkt að þær auka gífurlega peningamagnið í umferð. 10% bindiskylda tífaldar útlánagetu, ef einhver maður leggur inn 10 kr. er upphæðin tífölduð upp í hundraðkall í útlánagetu bankans af því að peningurinn fer aftur og aftur inn í bankann. Þetta þarf að takmarka með stóraukinni bindiskyldu um allan heim þannig að bankarnir þurfa að skoða það líka að bankakerfið sé ekki að spóla upp peningamagnið. 7. Lán til stórra hluthafa. Það er eitthvað sem þarf að skoða alveg í fullri alvöru. Það þarf að skoða þegar bankarnir eru að lána eigin hluthöfum beint eða óbeint, eða gagnkvæmt á milli banka. Þetta þarf allt að skoða því að þetta býr til peninga í kerfinu. Bankinn lánar einhverjum hlutafélögum sem kaupa hlutabréfin í bankanum, þetta fer í hring. Það gengur ekki. Auk þess er það mjög óeðlilegt og ósanngjarnt gagnvart smærri hluthöfum sem ekki komast í þessa stöðu. 8. Alþjóðlegt fjármagnsflæði og skyndilegur skortur. Það er nokkuð sem allur heimurinn glímir við. Fyrir 4, 5 eða 6 árum myndaðist allt í einu geysilega mikið framboð af peningum, sennilega vegna mikils hagnaðar fyrirtækja sem fluttu framleiðsluna til Kína og Indlands og nýttu sér mjög lág laun. Gífurlegur hagnaður varð í þeim rekstri og sá hagnaður kom inn í alþjóðlegt peningakerfi, jók framboð af peningum, stórlækkaði vexti og menn fóru að leita út um allt að fjármögnunarleiðum. Áhættufælnin minnkaði og minnkaði, þ.e. menn tóku alltaf stærri og stærri áhættu. Þetta kom t.d. í ljós í sambandi við skuldabréfavafninga í Bandaríkjunum sem fóru á hausinn. Þetta kom líka í ljós í því að íslenskir útrásarmenn gátu keypt fyrirtæki um allan heim, um alla Evrópu með miklu lánsfé og á lágum vöxtum. Þegar vextirnir hækkuðu, þegar Kínverjar fóru að neyta sjálfir, fóru að borða eins og ég kalla það, fóru að kaupa olíu og annað slíkt og lífskjör þeirra bötnuðu minnkaði þessi hagnaður og vextirnir hækkuðu um allan heim. Fjárfestingar sem höfðu verið arðbærar þangað til vegna þess að vextirnir voru lágir voru það ekki lengur og fyrirtækin fóru að rúlla úti um allt. Þetta er ein ástæðan fyrir öllum þessum vandamálum. En þetta er alþjóðlegt vandamál líka og menn gætu dregið lærdóm af því. 9. Stóraukin áhættutaka. Hún er afleiðing af þessu og hún er líka alþjóðleg. Það var ekki einleikið hvað menn tóku mikla áhættu. Ég benti á það þegar FL Group keypti í bandaríska flugfélaginu, það var alveg óskapleg áhætta og félagið tók til þess lán, eða í Dresdner Bank þegar fyrirtækið keypti þar. Það er líka eitthvað sem átti að klingja bjöllum um allt. Ég benti á það. Menn tóku samt þessa áhættu og sífellt stærri og stærri og gjaldþrotafræðin segja að þeir sem taka stærri og stærri áhættu fari á hausinn, bara spurning um tíma, hvenær. 10. Of mikil eyðsla og of lítill peningasparnaður á Íslandi. Það er alveg ótrúlegt. Þetta er íslenskt vandamál, ótrúlegt hvað þjóðin eyðir. Það er alveg með ólíkindum hvað menn leyfa sér að eyða langt umfram efni, kaupa t.d. jeppa upp á 5–6 milljónir með 90% lánum. Maður horfir bara gáttaður á þetta, alveg gáttaður. Hvernig ætlar fólkið að borga þetta? Lánum var haldið að fólki. Elskan mín, kauptu þér þennan bíl, helst dýrari o.s.frv. og kauptu þér flatskjá, farðu svo til útlanda og leiktu þér allan daginn. Þetta er eitthvað sem verður að breyta og þetta er, held ég, að breytast. Þó að það sé dýrt námskeið og harkaleg reynsla vona ég að þjóðin læri af þessu og verði sparsamari og ráðdeildarsamari og að gamlar dyggðir eins og sparsemi og ráðdeildarsemi fái aftur sess í huga þessarar þjóðar. Þá mun okkur vegna vel. Ég er mjög ánægður með þetta frumvarp og ég ætla að vona að nefndin leiti sannleikans hver sem hann er en finni hann ekki endanlega.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu afar athyglisvert mál sem full ástæða er til að fái vandaða umfjöllun í þinginu. Ég hygg að það sé einstakt að frumvarp af þessum toga sé lagt fram. Það er merkilegt af fleiri ástæðum, í fyrsta lagi vegna þess að það er forseti Alþingis sem hefur forgöngu um að flytja málið og semja það í samráði við formenn stjórnmálaflokkanna þannig að frumkvæðið kemur frá Alþingi sjálfu en ekki frá ríkisstjórninni. Ég tel að sé rétt að vekja athygli á því. Í öðru lagi eru það tímamót að hér skuli lagt til að setja á fót umfangsmikla rannsókn á miklum atburðum sem orðið hafa í þjóðfélaginu til þess að draga fram staðreyndir og upplýsingar þannig að allir sem málið varðar geti betur gert sér grein fyrir málsatvikum og myndað sér skoðun á þeim hvort sem það er almenningur, stjórnmálamenn eða aðrir. Ég held að vert sé að halda því til haga að málið markar tímamót í þessum skilningi og forseti Alþingis á þakkir skildar fyrir að beita sér með þessum hætti því að þetta styrkir þingið fyrst og fremst. Það er til þess fallið að auka traust almennings á þinginu sjálfu þegar það hefur forgöngu um að setja löggjöf um svo mikilsverða atburði sem snerta svo marga í þjóðfélaginu sem raun ber vitni. Það er nauðsynlegt að víðtæk samstaða náist um málið til þess að það megi ná fram að ganga í góðum friði og ríkisstjórnin styður málið eins og sést á því hverjir eru flutningsmenn. Hins vegar vil ég að segja að ég sakna þess að ríkisstjórnin hafi látið sig málið varða hér í þingsölum. Það hefur enginn ráðherra verið viðstaddur umræðuna og enginn tekið til máls. Ég vona að það sé ekki til marks um að það skorti eitthvað á á áhugann hjá þeim eða eftirfylgni með málinu. Ég vona bara að það sé til marks um að önnur störf eru brýn sem ekki verður undan vikist að leysa þrátt fyrir að þessi umræða fari fram. Ég vil þó vekja athygli á því að helmingur flutningsmanna flutti hér á mánudaginn tillögu sem, ef samþykkt hefði verið, hefði leitt til þess að þetta mál hefði ekki komið fram. Þeir ætluðust til að fram færu alþingiskosningar án þeirra upplýsinga sem er verið að leggja hér til að aflað verði. Það segir í greinargerð með frumvarpinu á blaðsíðu 9, með leyfi forseta: „Annars vegar þarf rannsóknin að vera nægilega heildstæð til að geta svarað þeim spurningum sem brenna á þjóðinni um ástæður þeirra áfalla sem hér hafa orðið og hverjir beri ábyrgð á þeim.“ Með öðrum orðum er þetta mál að mati flutningsmanna nauðsynlegt. Það er nauðsynlegt að afla þessara upplýsinga til þess að þjóðin geti lagt mat á málavöxtu. Ég hlýt að spyrja: Af hverju vildi helmingur flutningsmanna síðastliðinn mánudag ekki afla þessara upplýsinga en láta fara fram þingkosningar? Af hverju vildu þeir þá að þjóðin greiddi atkvæði í alþingiskosningum þar sem þessi bankamál yrðu auðvitað og eðlilega í brennidepli kosningabaráttunnar án þess að fyrir lægju þær upplýsingar sem þessir sömu flutningsmenn telja algjörlega nauðsynlegt að öll þjóðin hafi aðgang að? Ég hlýt að vekja athygli á því að þetta mál segir beinlínis að ekki er ráðlegt að hafa alþingiskosningar fyrr en fyrir liggja niðurstöður nefndarinnar sem ætlað er að skila 1. nóvember á næsta ári. Ég tek undir það sjónarmið að áður en menn láta kjósa fljótt um mál í þingkosningum þar sem mikilsvert mál verður augljóslega í brennidepli og yfirskyggir önnur mál er nauðsynlegt að þeir sem kjósa hafi allar þær upplýsingar sem hægt er að ná í um atburðarásina og hlutdeild hvers og eins í henni. Síðan leggur hver og einn sitt mat á þær upplýsingar og gerir upp við sig hvernig hann vill kjósa. Það finnast mér eðlileg vinnubrögð og ég fagna því að nú eru formenn allra stjórnmálaflokka komnir á þá skoðun. Ég vil gera athugasemdir við eitt eins og fleiri ræðumenn hér. Mér líst ekkert á að setja rannsóknarnefnd af stað í að leita sannleikans. Sannleikurinn fer ekki alltaf saman við staðreyndirnar vegna þess að hann er ákvörðun hvers og eins einstaklings. Það er enginn einn handhafi sannleikans til sem getur ákveðið hvað er satt og rétt í einu máli og gefið út sannleikann. En það hefur alltaf verið til nóg af fólki sem telur að það sé handhafi sannleikans og er oft svo sannfært um það að það sér ekki þær staðreyndir sem liggja á borðinu og talar því oft fyrir sannleika sem er í andstöðu við staðreyndir. Svo að við förum nú langt aftur í tímann þannig að við séum ekki að blanda núlifandi fólki inn í umræðuna voru þeir Íslendingar sem brenndir voru á báli dæmdir af mönnum sem höfðu haft sannleikann og höfðu fundið sannleikann. Þeir töldu sig umkomna til þess að taka ákvarðanir á grundvelli þess um líf annars fólks. Það er það sem mér finnst vera athugavert við það markmið að leita sannleikans af því að sannleikurinn og staðreyndirnar fara oft ekki saman. Það er allt annað að leita upplýsinga og staðreynda og annars slíks en þegar menn fara að tala um sannleikann er ástæða til þess að setja upp viðvörunarljós. Ég held að það væri þarft verk hjá þingnefndinni sem fær málið til meðferðar að leitast við að breyta orðalaginu þannig að það lýsi því sem ætlað er að gera en rannsóknarnefndin á ekki að vera nefnd sem sendir fólk á bálið. Það er sérstaklega tekið fram í greinargerð með henni að nefndin á ekki að dæma og hún á ekki að refsa en hún á að upplýsa. Í 1. gr. kemur fram að í tengslum við athugun á þeim sex atriðum sem þar eru tilgreind eigi að fara fram rannsókn þar sem leggja á mat á hvort skýringar á falli íslensku bankanna megi að einhverju leyti finna í starfsháttum og siðferði á fjármálamarkaðnum. Það er í frumvarpstextanum sem mundi þá vera lagatexti ef frumvarpið verður samþykkt óbreytt. Ég er ekki ósammála þessu. Ég held að það eigi að standa þarna þótt siðferði sé auðvitað dálítið teygjanlegt mál. En það er þó sæmilega skýrt og yfirleitt eru meginatriði í skilgreiningunni sameiginleg hjá flestum. Það er full ástæða til þess að skoða það mál eins og ég held að hafi verið nefnt hér að það er skortur á siðferði í fjármálaheiminum þegar er farið að veita stórfelld lán til einstaklinga með þeim hætti að þeir geta aðeins hagnast á viðskiptunum, eins og dæmi eru um, með hlutabréfakaup í bönkunum. Það hefur verið notað að því er virðist sem svikamylla til að halda uppi gengi á verði hlutabréfanna í bönkunum. Það finnst mér vera dæmi um skort á góðu viðskiptasiðferði, að grípa til þessara ráða til þess í raun að falsa það sem rétt er. Mér finnst líka of langt gengið þegar starfsmenn bankanna fá að skammta sér þá skilmála að geta tekið milljarða króna að láni sem þeir eru að sjálfsögðu engir borgunarmenn fyrir og hirða ágóðann ef hagnaður verður af viðskiptunum en ef tap verður af viðskiptunum lendir það á almennum viðskiptavinum bankans. Mér finnst það líka skortur á siðferði á fjármálamarkaði þegar eigendur bankanna hafa leikið þann leik sem sannað er að þeir hafi gert að flytja hundruð milljarða úr landi til að komast hjá því að borga skatta hér á landi og geyma peningana í skattaparadísum í Evrópu. Þeir hafa meira að segja getað komið sér undan því að borga skatta af arðgreiðslum með millifærslum af þessum toga. Mér finnst það líka vera skortur á dugnaði hjá ríkisstjórninni að hafa ekki sett undir þennan leka með því að beita sér fyrir lagasetningu. Mér finnast báðir aðilar bera ábyrgð á því að það hafi verið látið viðgangast árum saman. Ég held að ég hafi séð upplýsingar um að þarna gætu hafa verið fluttir um 400 milljarðar frá landinu til skattaparadísa. Það eru miklir peningar sem annars hefðu verið greiddir í skatta af þessum eignum sem eigendurnir komust hjá. Mér finnst líka skortur á siðferði víðar en í fjármálamarkaðnum sem ýtir undir þá þróun mála þar. Þar á ég við stjórnmálamennina. Þegar stjórnmálamönnum finnst eðlilegt að þeir séu að hlutast til um málefni sem varða þá persónulega mjög mikið finnst mér það skortur á réttu pólitísku siðferði. Það eru tvö dæmi um slíkt á síðustu árum, annars vegar ráðherra sem var eigandi í fyrirtæki sem tengdist kaupum á ríkisbanka og hins vegar ráðherra sem var eigandi í einum af viðskiptabönkunum nýlega. Mér finnst ekki hægt að ráðherrar telji sig geta hlutast til um mál og notað pólitísk ítök sín á ríkisstjórnarstiginu til þess að leiða til lykta mál þar sem þeir eiga mjög mikilla fjárhagslegra hagsmuna að gæta. Þeir eru auðvitað vanhæfir í þessum málum alveg eins og þeir eru óumdeilanlega vanhæfir ef sömu mál eru inni á borðum þeirra sem fagráðherra því að þar eiga þá stjórnsýslulögin við. Mér finnst að stjórnmálaflokkar sem líða ráðherrum sínum slíkt verði að taka til hjá sér, þeir verði að svara almenningi í því. Finnst þeim það eðlilegt siðferði að ráðherrar geti valsað svona um og beitt pólitísku afli sínu í eigin þágu án þess að blikna eða blána? Það er eitt af því sem kemur til umræðu í tengslum við þetta mál. Það er skortur á pólitísku siðferði sem liðist hefur hjá síðustu ríkisstjórn að einkavæðing ríkisfyrirtækja fór ekki fram eftir lögbundnu ferli. Einkavæðingarnefndin starfaði ekki samkvæmt lögum. Auðvitað eiga slíkir hlutir sem einkavæðing að fara eftir lögbundnu ferli þar sem leikreglurnar eru skýrar og ábyrgð þeirra sem taka ákvarðanir er skýr. Það þarf auðvitað að laga. Auðvitað verður einkavæðing síðar og þeir bankar sem nú eru ríkisbankar verða einkavæddir einhvern tímann í náinni framtíð. Ætla menn að gera það eftir sömu ómótuðu reglunum og gilda í dag þar sem menn geta haft formið eins og þeim sýnist og sem hentar hagsmunum þeirra ef því er að skipta? Alls ekki. Ég ætla að leyfa mér að vona að ekki sé lengur stuðningur við það hér á Alþingi eða í ríkisstjórn að láta hlutina ganga svona fram eins og menn hafa umborið á undanförnum árum og áratugum. Virðulegi forseti. Að mörgu er að hyggja í tengslum við þetta mál enda er það mjög víðtækt. En ég ítreka stuðning minn við það og vek athygli á því hversu mikil tímamót í raun eru hér á þingi með flutningi þessa máls því að það er í fyrsta skipti í mjög langan tíma þar sem frumkvæðið kemur héðan frá Alþingi í meiri háttar máli.

Hæstv. forseti. Ég vil í upphafi fagna því að hér er komið fram frumvarp til laga um rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna árið 2008 og á þeim tengdu atburðum sem leiddu til þessa falls. Ég segi eins og Skagamaðurinn: Það er betra seint en síðar meir, og ég vona að þau lög sem væntanlega verða samþykkt leiði til þess að við getum endurheimt og byggt upp að nýju traust á stjórnvöldum varðandi alla rannsókn og meðferð mála í sambandi við þetta mikla áfall. Það er sögulegur áfangi þegar þingið tekur ákvörðun um að skipa jafnumfangsmikla rannsóknarnefnd og hér um ræðir. Það hefur komið fram í máli þeirra sem þegar hafa talað og kemur fram í frumvarpinu sjálfu að ætlunin er að skoða allt til hlítar og draga fram öll þau atriði sem mega vera til skýringar á því hvað gerðist, byggja fyrir okkur hugmyndir eða tillögur að nýjum vörnum varðandi það að þetta geti ekki gerst aftur og ég held að þetta sé allt saman afar mikilvægt. Þetta er líka áfangi í því að þarna er í fyrsta skipti verið að nota rannsóknarnefnd til þess að leysa stærri mál og vonandi gerum við það oftar þegar svona mikil og stór mál koma inn, að þingið taki frumkvæði að því að skipaðar séu óháðar rannsóknarnefndir undir leiðsögn í þessu tilfelli forseta þingsins, sem ég vil nú þakka fyrir að hafa stýrt þessari vinnu vel í gott frumvarp, að það verði sem sagt skipaðar nefndir sem taka á stórum málum. Það hefur oft verið óskað eftir þessu áður en sjaldan verið gert, og eins og hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson nefndi þá markar það tímamót að frumkvæði skuli vera tekið í þessa átt. Það þarf að vinna hratt í þessu máli því á hverjum degi koma fram nýjar upplýsingar um ýmsa hluti sem hafa verið að gerast í fjármálakerfinu skömmu fyrir hrunið. Við sjáum flutning fjármagns, við sjáum gagnkvæma kaupsamninga og björgun á fjármagnseigendum þar sem menn hafa verið að færa til á milli félaga og allt það sem hefur komið fram í fjölmiðlum. Þess vegna er mjög mikilvægt að samhliða þessari rannsókn taki fljótt til starfa sá saksóknari sem á að skipa til þess að fara með mál sem hugsanlega eru sakamál, svo hann komist fljótt í að rannsaka hugsanleg lagabrot í því samhengi. Ég tók strax eftir því þegar ég las frumvarpið að það er ekki talið upp formlega til hverra rannsóknin eigi að ná. Ég sagði svona í fyrsta bragði: Bíddu, það þarf nú að taka fram að þetta eigi að ná til þingsins og ríkisstjórnarinnar jafnt og annarra. En eftir að hafa skoðað málið betur sé ég að það er auðvitað mjög skynsamlegt að telja þetta ekki upp vegna þess að auðvitað á ekki að undanskilja neinn þegar unnið er að svona rannsókn, það koma örugglega upp álitamál um hvar eigi að bera niður, það á allt að vera undir. Það eru eigendur bankanna, þeir sem tóku þar mikilvægar ákvarðanir, það eru stjórnmálamenn, alþingismenn, ríkisstjórnin, ráðuneytin, það eru embættismenn, Fjármálaeftirlitið og ekki hvað síst Seðlabankinn. Allt þetta þarf að skoða í þessari úttekt og ég veit að það er hugmyndin að það verði gert og enginn getur skorast undan að standa fyrir máli sínu í þessu samhengi. Í umræðu um þetta mál hefur komið fram að það sé ekki nóg að skoða lagalegu hliðina, það getur orðið svo þröngur vinkill ef menn ætla aðeins að líta á hvort menn hafi vikið frá lögum og reglum eða skoði eingöngu með hvaða hætti eigi að breyta lögum og reglum til þess að stýra okkur inn á rétta leið. Ég held að það sé útilokað að komast hjá því að ræða siðferðilegu viðhorfin, eins og hér hefur komið fram hjá mörgum ræðumönnum, að skoða hvaða gildi hafa verið að baki ýmsum ákvörðunum, almenningsálitið og við getum sagt kannski alheimshreyfing sem við segjum gjarnan að beri heiti frjálshyggjunnar, sem hafi ráðið öllu í viðskiptalífi okkar og nánast ekki verið heimilt að ræða um galla hennar. Ég held að þetta viðhorf frjálshyggju hljóti að víkja og við þurfum að fá önnur gildi. Í rauninni höfum við búið við það, og það er atriði sem ég ræddi oft sem skólastjóri að væri gjörsamlega óviðunandi viðhorf, þ.e. að allt sé leyft sem ekki er bannað, að menn reyni að ganga eins langt og þeir komast bara ef þeir sleppa við að vera dæmdir. Þegar maður er að ala upp börn líðst þetta engan veginn. Ef ég ætla að stýra mínum skóla get ég ekki talið upp allt sem er bannað, það yrðu fleiri hundruð blaðsíður, en það vita allir eftir hvaða reglum er farið og hvaða viðmið tíðkast. Maður lemur ekki þann sem maður gengur fram hjá á ganginum, það er ekki viðurkennt viðhorf, maður hrækir ekki framan í næsta mann eða á gólfið o.s.frv., ekki þarf að taka það fram. En því miður er það þannig að menn hafa farið fram í viðskiptalífinu og víðar undir því að allt sé leyft sem ekki er bannað og jafnvel ganga þar svo nærri að þeir fara yfir mörkin og yfir í það sem ætti að vera bannað eða a.m.k. það sem enginn hefur treyst sér til að túlka að væri ekki bannað, þeir hafa leyft sér að ganga svo langt. Ég held að slík viðhorf þurfi að breytast. Það eru líka ákveðin gildi sem hafa ýtt út umræðu þeirra manna sem hafa viljað láta ráða önnur sjónarmið en peningasjónarmið. Menn hafa haldið því fram hér í ræðustóli í annarri umræðu á undanförnum árum og víðar í samfélaginu að það sem ráði gjörðum manna séu peningalegir hagsmunir. Ég hef haldið því fram í mörg ár að þetta sé kjaftæði. Þeir sem fara eftir slíkum lögmálum þurfa að víkja, það eru önnur sjónarmið sem gilda en bara það að peningarnir eigi að fá að ráða. Þar með erum við komin að því sem er auðvitað grundvallarhugsunin líka, að markaðurinn einn getur ekki leyst öll mál, hann getur verið góður þjónn en harður húsbóndi. Við þurfum að vita hvað við viljum, það eru sem sagt gildi sem þurfa á vera á bak við þetta. Ég held að um það séu allir sammála að þessi gildi hafa vikið mjög á undanförnum missirum og árum og meðal annars þess vegna fór sem fór. Eitt af því sem þarf að breytast í samfélaginu er sú afstaða að hingað til hefur það verið þannig að réttur þeirra sem eiga skuldir, þ.e. þeir sem eiga fjármagnið, hann er langtum meiri en þeirra sem skulda. Ég hef vakið athygli á því í minni hópum og þar sem ég hef haft tækifæri til og lítillega hér úr ræðustóli að það eru til leiðbeinandi reglur eða tilmæli, m.a. frá ráðherranefnd Evrópuráðsins, þar sem fjallað er um skuldsetningu einstaklinga og þar sem fjallað er um ofskuldsetningu, „overdebtness“, eins og það er kallað, þar sem menn voru einmitt að ræða um: Með hvaða hætti tryggjum við réttindi - og þá er ég að tala um mannréttindi og reisn - þeirra sem skulda? Þegar samið er um lán er ábyrgðin gagnkvæm. Bankinn lánar, sá sem tekur lánið skuldbindur sig og það á aldrei að vera á annan veginn. Ef menn lána of mikið og gefa sér rangar forsendur bera báðir ábyrgð á því að leiðrétta þann misskilning. Ég held að það sé mjög mikilvægt að draga þetta atriði fram í umræðunni og í framhaldinu að skoða einmitt þessi gagnkvæmu réttindi. Við munum að einhverju leyti taka á þessu í gegnum greiðsluaðlögunarhugmyndina sem við erum að vona að komi inn í þingið strax upp úr mánaðamótunum og verði afgreidd fyrir jól. Þar er einmitt reiknað með því að þeir sem skulda geti komið að borðinu og krafist þess að lán séu færð niður með einhverjum hætti eða jafnvel afskrifuð. Það er mjög mikilvægt þar sem bankar hafa jafnvel verið að lána fyrir húsnæði allt upp í 110–120% miðað við andvirði húsnæðisins og þið getið rétt ímyndað ykkur hvernig staðan er hjá viðkomandi lántakendum nú þegar húsnæðisverðið fellur til viðbótar við allt annað, verðbólguna og þess háttar. Þarna er eiginlega ekki hægt að bjarga málum nema með hreinni niðurfærslu eða með því að létta af fólki til þess að það lendi ekki í þrotum og skuldaviðjum til langs tíma. Hv. þm. Pétur Blöndal flutti hér ágætisræðu með löngum lista yfir hvað þarf að skoða þegar menn fara að velta fyrir sér hvað olli hruni bankanna. Hann sleppti þó nokkrum atriðum sem mig langar til að bæta við. Hann nálgaðist þetta með bankana með þeim hætti að hann sagði að Íbúðalánasjóður hefði komið inn með því að lána sparisjóðunum fé, hann gleymir því að á sama tíma var ástæðan fyrir því að Íbúðalánasjóður fór að lána fé til bankanna einfaldlega sú að útlán hans urðu miklu minni, hann hafði afgangspening sem hann varð að ávaxta. Stóra málið var auðvitað að bankarnir komu inn á markaðinn með þeim hætti sem þeir gerðu, með 90% lán, buðu fólki það og góð kjör, hluti sem t.d. eru með ólíkindum ef maður hugsar til þess að bankarnir voru að fjármagna sig frá ári til árs en voru að lána til 40 ára. Það eitt, bara í fyrsta lagi einkavæðingin, hvernig staðið var að henni og síðan þetta með hvernig bankarnir komu inn á lánamarkaðinn er auðvitað mjög mikilvægt atriði í rannsókninni á þessu máli og Íbúðalánasjóður á að sjálfsögðu að koma inn í þá umræðu. Það er ótrúlegt að horfa til þess að Íbúðalánasjóður er með lánasafn í dag upp á 600 milljarða kr. og ég veit ekki hvað Íbúðalánasjóður er búinn að starfa lengi, líklega um 40 ár, það eru heildarskuldirnar sem eru inni í Íbúðalánasjóði í dag. Á síðustu fjórum til fimm árum hafa bankarnir lánað sömu upphæð, þ.e. lánasafn bankanna, sparisjóðanna og þeirra sem komu inn á markaðinn er orðið jafnstórt og Íbúðalánasjóður. Það segir okkur náttúrlega hvílíkur hamagangur hefur verið á síðustu árum sem er ein af skýringunum fyrir hruninu. Annað mál sem Pétur nefndi ekki en mér finnst vert að skoða kom fram í ræðu hjá prófessor Þorvaldi Gylfasyni og hafði svo sem komið inn í umræðuna löngu áður, það er þetta með hvaða áhrif t.d. kvótakerfið hafði á fjármagnsmarkaðinn. Við bjuggum allt í einu til peninga. Menn gátu selt sig út úr kerfinu fyrir mjög háar upphæðir, skildu skuldirnar eftir á sjávarútveginum en fóru í raunveruleikanum með peningana inn á peningamarkaðina, inn í fjárfestingar hér og þar. Þetta þótti mönnum gott til þess að örva efnahagslífið en þegar maður lítur til baka geta menn kannski séð að þetta er einn af bölvöldunum í þessu ferli öllu saman sem bjó til froðupeninga í kerfinu. Ég tel ástæðu til þess að menn skoði þetta. Auðvitað gerist það líka vegna þess að það er svo mikið lánsfjárframboð í heiminum, t.d. gátu þeir sem seldu bjórverksmiðju í Rússlandi og komu inn með 40 milljarða, með því að skila ekki nema u.þ.b. 10% inn í eigið fé viðkomandi fyrirtækja, verið að fjárfesta kannski upp í 300–400 milljarða fyrir þessa upphæð, enda urðu þeir mjög stórtækir hér á innanlandsmarkaðnum. Þetta eru allt saman veikleikar í þessu kerfi sem þarf að skoða og þarf að fjalla um í svona rannsókn þó að ég vilji taka undir það sem hér hefur komið fram að það er ekki þannig að við finnum einhvern stórasannleik en við finnum örugglega röð af hugsanlegum skýringum sem verður að taka til frekari skoðunar og umræðu í framhaldinu. Ég fagna því að þessi rannsóknarnefnd sé komin hér á blað og vona að allsherjarnefnd fjalli fljótt og vel um málið, lagi það eftir þörfum og komi því sem fyrst inn í þingið þannig að viðkomandi nefnd verði skipuð og geti hafið störf sem fyrst, því fyrr því betra.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka forseta Alþingis fyrir að hafa leitt það starf að ná saman þeim frumvarpsdrögum sem hér liggja fyrir Alþingi og kynningu hans á málinu í morgun. Það er mikilsvert að forustumenn stjórnmálaflokkanna á Alþingi sameinist um það undir þeim óvanalegu kringumstæðum sem nú eru uppi í þjóðfélagi okkar að koma á þeim vettvangi, rannsóknarnefnd og rannsókn sem hér er lagt upp með í frumvarpinu. Auðvitað erum við sem að þessu stöndum búin að sitja þó nokkra fundi yfir þessu máli og velta fyrir okkur málsgreinum, setningum og rökum fram og til baka, þ.e. hvað eigi að vera í þessum textum og svo framvegis. Þegar hópur fólks vinnur saman, oft á mörgum fundum um sama málefni, endar með því að menn sammælast um texta og meiningar sem þeir sem fundina sitja telja allgóðar og nái yfir þau efnisatriði sem þeir vildu ná fram. Ég hygg nú að við höfum náð fram mörgu af því sem við vildum stefna að. En það breytir hins vegar ekki því að þegar málið kemur í Alþingi og fer síðan væntanlega til umfjöllunar í allsherjarnefnd kunna aðrir sem fjalla um textann og útfærsluna að hafa á því aðrar skoðanir t.d. varðandi hverju megi bæta við eða fella út og svo framvegis. Ég held samt að við hljótum öll að vera sammála um að við ætlum að leiða fram með þessari rannsóknarnefnd söfnun upplýsinga um það ferli sem íslenska þjóðin stendur nú frammi fyrir, hver hafi verið orsök þess og hvaða starfshættir hafi viðgengist á fjármálamarkaði, hvaða siðferði hafi verið í málum almennt, og byggja það á bestu fáanlegum upplýsingum. Í því skyni er lagt upp með að öllum skuli skylt að fara fyrir nefndina og svara því sem óskað er eftir, þar með verði aflétt bankaleynd og öðru slíku sem er nauðsynlegt í þessum málum. Auðvitað kann hverjum og einum að finnast að það verði erfitt að leita sannleikans. En að sjálfsögðu er stefnt að því að leita að sannleikanum um atburðarás þessa máls þótt þegar upp er staðið kunni ýmsum að finnast að ekki hafi allur sannleikurinn verið settur upp á borðið. Þannig hygg ég að sé með öll mannanna verk, aldrei verða menn sammála um hver sannleikurinn hafi verið í málinu. En allt að einu láta menn í ljós vilja sinn til þess að það sem þeir vita sannast og réttast og að það sem byggt er á samtölum, upplýsingum, gögnum og vitnaleiðslum og öllu sem fram er kallað með þessu ferli nálgist að vera það sem við vitum best að er satt og rétt. Við leitumst við að gera það þannig að íslenska þjóðin viti að að þessu marki hafa menn stefnt með því að setja rannsóknarnefndina á fót. Jafnframt er stefnt að því að þjóðin sé upplýst sem allra best um það ferli sem hér fer af stað rannsókn á og sem orðið hefur til þess að við höfum lent í alvarlegustu aðstæðum, hygg ég, sem íslenska þjóðin hefur lent í. Við munum þurfa að bera ýmsar byrðar á komandi árum vegna þeirra atburða sem hér hafa orðið. Þar af leiðandi er afar nauðsynlegt að við förum í gegnum allan aðdraganda þessa máls, leiðum það fram að því marki sem nefndin telur nauðsynlegt. Þá á einnig að rannsaka atburði sem áttu sér stað eftir gildistöku þeirra laga sem kölluð hafa verið neyðarlögin, lög nr. 125/2008, og gera tillögu um rannsóknir á slíkum atburðum. Nefndin getur fylgt eftir málum eftir gildistöku þessara laga til þessa dags og þess vegna einhverja mánuði fram í tímann ef hún telur það nauðsynlegt rannsóknarinnar vegna. Ég ætla svo sem ekki að flytja langa ræðu um frumvarpið að þessu sinni en ég tel að inn í það sé dregið það sem nauðsynlegt er. Stofnuð er þriggja manna nefnd sem á að sjá um verkstjórn alls málsins. Hún mun skipa sér vinnuhópa og svo framvegis til þess að fara í gegnum einstök atriði mála. Þeir vinnuhópar geta bæði verið skipaðir innlendum og erlendum aðilum eftir því sem þörf krefur, með það að markmiði að leiða það fram sem sannast er talið og komast sem næst því að finna sannleikann, hvort sem það verður gert í endanlegri skýrslu nefndarinnar eða í áfangaskýrslum sem nefndin hefur einnig á valdi sínu að setja fram. Ég lét það koma fram í störfum nefndarinnar að ef nefndin ætlar að leggja fram áfangaskýrslu í þessu máli, sem vel kann að vera ef hún telur sig vera komna með upplýsingar sem rétt er að koma til þjóðarinnar, tel ég að slík áfangaskýrsla eigi að liggja fyrir hv. Alþingi eigi síðar en á vordögum áður en Alþingi fer heim. Það væri afar óheppilegt - ég ætla að láta það koma fram í máli mínu - ef menn verða komnir með upplýsingar sem þeir telja eðlilegt að koma á framfæri sem svo birtist kannski tíu til tuttugu dögum eftir að Alþingi er hætt störfum að vorlagi. Ég bendi á að í starfsáætlun þingsins er gert ráð fyrir að við störfum fram til 9. júní. Við lengjum auðvitað starfstíma Alþingis og nefndin á þess vegna að skila af sér endanlegri skýrslu í nóvember. Ég mælist til þess og vil láta þess getið að ég tel að ef efni er til í áfangaskýrslu eigi það að birtast okkur áður en þing fer heim svo að við fáum tækifæri til að ræða það sem þá liggur fyrir hér í þinglok á vordögum. Það kunna að vera ýmsar upplýsingar sem nauðsynlegt er að birtist opinberlega og þingmenn fái að ræða. Nefndin er hins vegar algjörlega óháð í störfum sínum. Hún tekur ekki við skipunum frá Alþingi og fylgir því rannsóknarferli sem hún telur nauðsynlegt í öllum málum. En það breytir hins vegar ekki því að þessi mál verða tilefni mikillar umræðu í þjóðfélaginu þegar þau birtast okkur síðar í skýrslu. Ég tel eðlilegt og beini því til hv. nefndar að velta því fyrir sér án þess að það sé skrifað inn í lagatextann að æskilegt er ef nefndin hyggst skila áfangaskýrslu á fyrri hluta árs 2009 að lögð verði áhersla á að slík skýrsla verði kynnt áður en Alþingi lýkur störfum í vor. Ég vænti þess að verkið unnið markvisst og hratt af þeim þremur valinkunnum fulltrúum sem stýra verkinu og að nefndin nái skilvirku skipulagi og vinnuferli einmitt vegna þess hversu fámenn hún er. Hún stýri þeim verkum sem undir hana heyra en auðvitað munu allir vinnuhópar sem settir verða á laggirnar heyra undir nefndina. Hún fylgist með því. Síðan er gert ráð fyrir sérstökum vinnuhóp sem forsætisnefnd skipar. Komið hefur fram í ræðum eins eða tveggja þingmanna sem flutt hafa hér mál að þessi liður mætti alveg eins heyra beint undir nefndina með því verklagi sem þar er sett upp fyrir aðra vinnuhópa. Það má velta þeim möguleika fyrir sér en svona völdum við að setja þetta upp eftir langar umræður í nefndinni. Það varð samkomulag um að hafa skipulagið með þeim hætti sem hér er lagt upp með. Síðan er í öðrum greinum frumvarpsins gerð grein fyrir alls konar rannsóknarheimildum á málsmeðferð á 6. gr. og einhver aðgangur er að gögnum, munnlegum upplýsingum undanskildum leynd og trúnaðarskyldu fólks sem mætir fyrir nefndina. Jafnvel er hægt að fara með mál til héraðsdóms ef ágreiningur verður um upplýsingaskyldu. Við höfum reynt að sjá fyrir sem flest atriði í þessu máli þannig að ekkert ætti að geta hindrað nefndina í störfum sínum við að fá fram þær upplýsingar sem hún vill fá fram. Hún ætti að geta stundað rannsóknir sínar eftir þörfum og þess vegna farið á vinnustaði og skoðað gögn og upplýsingar. Hæstv. forseti. Ég tel að það sem mikið hefur verið rætt um í þjóðfélaginu, að leiða verði alla hluti í ljós sem orðið hafa tilefni þess að svo er komið fyrir íslensku þjóðinni, sé sett upp í þessu frumvarpi og skrifaður utan um það texti. Að sjálfsögðu hafa þingmenn kannski einhverja aðra sýn eða meiningar þegar þeir koma að málinu en ég held að okkur hafi tekist sæmilega til.

Virðulegi forseti. Við ræðum um afar mikilvægt og brýnt mál, sem er rannsókn á aðdraganda fjármálahrunsins eða bankahrunsins á Íslandi. Ég vil byrja á að fagna framlagningu þessa máls á þinginu, þakka forseta þingsins fyrir að hafa leitt þetta starf og komið formönnum allra flokka saman um efni málsins. Málið fer síðan til meðferðar á þinginu og mér heyrist að í öllum aðalatriðum sé góð sátt um það miðað við þau viðbrögð sem það fær í 1. umr., þ.e. um helstu efnisatriði, og er það vel. Við erum ekki einir um að velta því fyrir okkur hvað hefur dunið á, það er ekki bara gert á Íslandi heldur líka í hinu alþjóðlega fjármálaumhverfi. Það er spurning sem dynur á öllum Evrópusambandslöndunum og hefur verið eitt meginviðfangsefni stjórnvalda í Bandaríkjunum. Áhrifin af alþjóðlegu fjármálakreppunni teygja sig hringinn í kringum hnöttinn. Nú sitja leiðtogar stærstu ríkjanna reglulega á fundum til að ræða hvernig bæta eigi úr, hvernig þétta megi regluverkið, hvernig byggja megi upp, í sumum tilfellum á þeim rústum sem eftir eru, vegna þess að traust þvarr gersamlega á alþjóðlegum fjármálamörkuðum með hrikalegum afleiðingum fyrir heimili og fyrirtæki. Það er ekki bara á Íslandi, þó að vandinn sé hér hlutfallslega mjög mikill, sem verið er að glíma við áhrifin af þessu alþjóðlega vandamáli heldur einnig í löndum nær og fjær. Ég held að vel hafi tekist til við að afmarka rannsóknarefnið í þessu máli. Það var ekki sjálfsagt að sátt gæti tekist um þetta. Það er freistandi, þegar lagt er af stað í rannsóknarleiðangur eins og þann sem við erum að hrinda af stað með þessu máli, að taka allt til skoðunar, ýmsa afkima þessa máls, sem hafa verið í pólitísku umræðunni að undanförnu, en einhvers staðar verður að draga línuna. Mér sýnist á öllu, og af lestri þessa máls, að nokkuð vel hafi tekist að afmarka meginatriðin. Eins og segir í greinargerð með málinu hefur því verið haldið fram í umræðunni að vandinn sé ekki síður heimatilbúinn en hluti af alþjóðlegum vanda og maður skynjar það, og heyrir á umræðunni sem hefur farið fram í dag, að sumir hverjir þykjast hafa sínar eigin skýringar á því hvernig við rötuðum í þessa stöðu. Það er öruggt að engin ein skýr niðurstaða verður af þessu starfi. Það verður engin ein ákveðin sérstök orsök heldur er víst að það eru margar samverkandi orsakir en hversu þungu hlassi hver og ein þeirra hefur velt, að hve miklu leyti vandinn hefur legið heima fyrir, og að hve miklu leyti vandinn er hluti af þessu alþjóðlega fyrirbæri, skal ósagt látið á þessum tíma. Úr vöndu er að ráða fyrir þá sem vinna að þessu að leiða vangaveltur um þetta í jörð eða komast að endanlegri niðurstöðu um þessi atriði. Þá skiptir miklu að við skulum búa þannig um hnútana við upphaf þessarar vinnu að þeir sem stýra starfinu geti átt aðgang að helstu sérfræðingum á þessu sviði, að við skulum verða sammála um að verja í þetta þeim fjármunum sem til þarf, auðvitað allt innan skynsamlegra marka, til að slík sérfræðiþekking verði tekin saman fyrir skýrsluna. Jafnframt skiptir miklu máli að öllum niðurstöðum úr slíkri rannsókn og slíkri skoðun sé komið skilmerkilega á framfæri, ekki bara við þingið heldur að allt slíkt sé gert opinbert. Undir 1. tölusetta liðnum í 1. gr. er talað um að varpa þurfi sem skýrustu ljósi á aðdraganda og orsakir þess vanda íslenska bankakerfisins sem varð Alþingi tilefni til að setja neyðarlögin. Eins og ég gat um áðan þá er þetta einmitt pólitíska umræðan víða um lönd: Hvað gerðist? Þar hafa stóru iðnríkin verið að koma saman og fjalla um ástæður þessa. Þar sem það er m.a. verkefni þeirra sem stýra þessari vinnu að fara ofan í reglur íslenskra laga um fjármálamarkaðinn, samkvæmt 2. tölulið, er næsta víst að menn munu í því samhengi að verulegu leyti fjalla um reglur sem við höfum tekið upp á grundvelli alþjóðlegs samstarfs sem við erum þátttakendur í. Að því leytinu til eru viðkomandi reglur sambærilegar því sem gerist hjá samstarfsþjóðum okkar og búast má við því að þær reglur verði háðar miklum breytingum á komandi mánuðum og á því tímabili sem starf nefndarinnar tekur til. Þar er jafnframt um vandasamt verk að ræða og má velta því fyrir sér hvort þeirri vinnu á alþjóðlegum vettvangi verði að öllu leyti lokið þegar skýrslan á að vera tilbúin en það skiptir auðvitað ekki máli. Fram þarf að fara úttekt á íslensku reglunum og hafi samstarfsþjóðir okkar séð ástæðu til að taka upp sambærilegar reglur hjá sér til endurskoðunar hljótum við að þurfa að gera það jafnframt. Fjallað er um það hvernig skoða þurfi hvernig staðið hafi verið að eftirliti með fjármálastarfseminni og um það er aðeins fjallað í greinargerðinni. Það hefur verið mjög til umfjöllunar að undanförnu hvernig eftirlitsstofnanir hafi komið ábendingum sín á milli á framfæri jafnvel til stjórnvalda, hvort brugðist hafi verið rétt við. Nauðsynlegt er að skoða þetta og leggja mat á hvort rétt hafi verið brugðist við fram komnum athugasemdum. Einnig þarf að skoða hvort eftirlitsstofnanir hafi beitt þeim heimildum sem til staðar voru í samræmi við þau tilefni sem sköpuðust á umræddu tímabili. Við hljótum öll að vera sammála um að þetta allt þarf að taka til nákvæmrar skoðunar. Ég vil fagna því hversu vel hefur verið búið um alla hnúta í málinu, allt það sem skiptir máli þegar jafnviðamikil rannsókn er sett af stað. Ef menn flýta sér um of að hrinda vinnu sem þessari af stað geta menn lent í ógöngum. Í fyrsta lagi held ég að skynsamlegt hafi verið að fara ekki með málið í farveg 39. gr. stjórnarskrárinnar. Ég hef ekki orðið var við að því sjónarmiði hafi verið teflt fram í umræðum á þinginu í dag að það hefði verið heppilegri farvegur fyrir rannsókn af þessum toga. Í öðru lagi held ég að rétt sé og skynsamlegt að huga mjög nákvæmlega að stöðu þeirra sem veita rannsóknarnefndinni upplýsingar. Sýnist mér á öllu að nægjanleg vernd sé til staðar á grundvelli laganna fyrir þá sem veita upplýsingar en það skiptir gríðarlega miklu máli til að skapa ró og öryggi undir rannsóknarstörfunum. Þetta er eitt af grundvallaratriðunum þegar menn hrinda málum sem þessu af stað. Í því sambandi skiptir líka máli það sem segir í 13. gr. frumvarpsins, að þeir sem nefndin telur að hafi orðið á mistök eða hafi orðið uppvísir að vanrækslu fái áður en slík niðurstaða er birt tækifæri til að gæta andmælaréttar. Þetta sýnir að horft hefur verið til allra mikilvægustu þátta sem líta þarf til þegar vinnu sem þessari er ýtt úr vör. Við munum síðan, þegar niðurstöður nefndarstarfsins liggja fyrir, fá skýrslu sem mun fara til opinberrar umfjöllunar og koma til umræðu á þinginu. Það er, held ég, raunhæfur tímarammi sem þessari vinnu er settur, þ.e. fram í nóvember á næsta ári. Ef eitthvað er þá er öruggt að hann er fullþröngur og ekki of víður. Óraunhæft er að ætlast til þess að jafnviðamikilli rannsókn verði lokið á vormánuðum á næsta ári. Það er óraunhæft, þetta er það viðamikið verk. En eitt er víst að skýrslan á eftir að verða mikil að umfangi. Efnislega er gríðarlega margt undir, þróun á alþjóðlegum mörkuðum, regluverkið allt eins og við erum með það heima, umræðan um það hvernig bæta megi úr því, samskipti milli eftirlitsaðila, samskipti þeirra við stjórnvöld, hlutverk Alþingis sem eftirlitsaðila með þessu, hvort þinginu hafi verið haldið nægilega vel upplýstu og meira að segja eru teknir inn í þessa rannsókn þættir sem snúa að siðferði á fjármálamarkaði. Þeir þættir munu koma til sérstakrar skoðunar og möguleg áhrif slíkra þátta á þá framvindu sem varð í bankakerfinu á Íslandi. Mér finnst rétt að bæta því við í lokin að það er fyrir okkur öll gríðarlegt áfall að bankakerfið á Íslandi skyldi hafa orðið fyrir þessu mikla áfalli. Þarna hafa verið gríðarlega verðmæt störf. Um var að ræða fyrirtæki sem skiluðu inn í samfélagið háum sköttum. Þetta voru framsækin fyrirtæki sem stóðu sig vel í alþjóðlegri samkeppni. Þau voru rekin með hagnaði. Þau voru að vaxa á allan mælikvarða, bæði í veltu og á eiginfjármælikvarða. Af þessari starfsemi, sem við horfðum til að gæti verið ein af stoðunum undir hagkerfi okkar, er gríðarlega mikil eftirsjá. Það er ljóst, og hafði verið ljóst um nokkurn tíma, að vegna smæðar hagkerfisins stóð þessi starfsemi á ófullnægjandi undirstöðum. Þær aðstæður sköpuðust síðan á síðasta ári sem fóru að grafa undan þeim stoðum sem svona starfsemi verður að hvíla á. Allt verður þetta tekið til nánari umfjöllunar í skýrslunni og þegar hún kemur fram verður kominn allt annar og traustari grundvöllur undir frekari umræðu um það sem liðið er og jafnframt um það hvernig við getum búið um þessi mál til framtíðar, hvaða möguleika við eigum á því að vera með alþjóðlega fjármálastarfsemi á Íslandi, ekki endilega á þeim grundvelli sem áður var - hugsanlega eru tækifæri fyrir okkur, vegna almennra skilyrða, að endurreisa hluta af þeirri starfsemi sem áður fór fram í þessum alþjóðlegu fyrirtækjum hér heima þannig að þau megi áfram vera spennandi starfsvettvangur þar sem arðbær starfsemi er rekin og vel launuð störf eru í boði.

Herra forseti. Ég vil byrja á að taka undir með hv. þingmönnum Pétri H. Blöndal og Kristni H. Gunnarssyni. Þeim þótti tekið stórt upp í sig að hér væri sett á laggirnar nefnd sem ætti að leita hins eina stóra sannleika eða eins og segir í 1. gr.: „Tilgangur laga þessara er að sérstök rannsóknarnefnd á vegum Alþingis leiti sannleikans um aðdraganda og orsök“ o.s.frv. Ég deili þeirri skoðun með þeim þingmönnum sem ég vitnaði til að það hefur aldrei verið sérstaklega farsælt í mannkynssögunni þegar menn hafa gefið sig út fyrir það að sitja sjálfir uppi með eina stóra sannleika.  Ég tel tvennt í þessu sem sérstaklega er vert að vekja athygli á og fagna. Annars vegar það að Alþingi hefur frumkvæði að rannsókn af þessu tagi. Það var upplýst fyrr í umræðunni að slík rannsóknarnefnd hafi ekki verið sett á laggirnar síðan 1955. Í stjórnmálaafskiptum mínum hef ég oft og tíðum gagnrýnt að þingið hafi ekki beitt sér sem skyldi í að hafa frumkvæði að því að rannsaka tiltekin mál sem upp hafa komið í þjóðfélaginu og hef gjarnan viljað að þingið léti meira til sín taka á þeim vettvangi og hefði vald og ráðrúm til að hefja sjálfstæðar rannsóknir á hinum ýmsu málum. Þetta er líka heimilt samkvæmt 39. gr. stjórnarskrárinnar en um leið og ég segi það er ég sammála þeirri aðferð sem hér er notuð, að í stað þess að þingmenn sjálfir setjist í sérstaka rannsóknarnefnd séu kallaðir til aðrir hæfir einstaklingar eins og kveðið er á um í 1. gr. þessa frumvarps. Ég tel að það sé afar mikilvægt að náðst hafi samstaða í Alþingi um þessa rannsókn og þessa aðferð og ég held að þetta styrki Alþingi og störf alþingismanna. Á hinn bóginn fagna ég því líka að náðst hefur samstaða á milli stjórnmálaflokkanna og foringja þeirra um að fara þessa leið. Á þá samstöðu hefur því miður skort í því umróti sem verið hefur undanfarna daga og ég tel það vera mikinn ljóð á störfum okkar á Alþingi og það sé ekki gott fyrir ástandið, hvorki stjórnmálaástandið né þjóðfélagsástandið, að fiska í gruggugu vatni og að hér sé hver höndin upp á móti annarri. Nú erum við komin með aðgerðaáætlun sem snýst um það að reyna að bjarga okkur út úr þessum ógöngum og ég held að sú aðgerðaráætlun sé svo mikilvæg að við þurfum öll að snúa bökum saman, þjappa okkur saman og standa sem einn maður á bak við þessa áætlun og að hún takist. Það er nánast upp á líf og dauða að mínu mati. Enginn stjórnmálaflokkur hefur hag af því að fiska í gruggugu vatni eða hrista upp í óróa, ótta og óvissu í þjóðfélaginu. Það hefur enginn flokkshagsmuni af því og það verður engum til góðs þegar fram í sækir að ýfa upp slíkt andrúmsloft í þjóðfélaginu. Gagnrýnin og reiðin sem við verðum vör við í þjóðfélaginu beinist ekki einvörðungu að hæstv. ríkisstjórn eða stjórnarflokkunum per se, hún er út í alla ráðamenn þjóðarinnar, út í Alþingi, út í stjórnmálaflokkana vegna þess að þar er engin samstaða og það virkar svo að vinstri höndin viti ekki hvað sú hægri er að gera. Sú aðgerðaáætlun sem nú liggur fyrir verður að nást fram og um hana verður að vera samstaða og fylgja trú, traust og von sem við þurfum ekki aðeins að byggja upp hjá okkur sjálfum heldur þjóðinni allri. Með því verða stjórnmálaflokkarnir og fulltrúar þeirra á Alþingi ásamt ríkisstjórn og Seðlabanka og öllum sem að því koma og eru í ábyrgum stöðum að leggjast á eitt til að ná árangri. Ég held að þetta mál sé kannski fyrsta skrefið í þá átt og það sé viðleitni og viðnám sem við eigum að meta og við eigum að feta okkur áfram á þessum vegi næstu daga og vikur. Ég held að sú aðgerðaáætlun sem ég er að tala um, og vísa þá til samningsins við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og í þær áætlanir sem núna standa fyrir dyrum, sé upphafið á ákveðinni endurreisn og það mál sem hér er til umfjöllunar er liður á þeirri vegferð. Við frumvarpið sem slíkt geri ég engar stórar athugasemdir. Ég skil það svo að þetta sé samkomulag og sátt milli flokksforingjanna og ætla ekki að gera tillögur um stórvægilegar breytingar á þessu plaggi. Ég vil hins vegar ítreka að ég held að þessi rannsókn þurfi líka að taka til þess tímabils þegar bankarnir voru einkavæddir og hvernig staðið var að henni. Ég tel að það sé alveg tvímælalaus þáttur í því sem gerðist. Hér var líka talað um að gjafakvótinn hefði á sínum tíma haft veruleg áhrif í fjármálalífinu og ég er reyndar þeirrar skoðunar og held að vel megi flétta það inn í orsakir og afleiðingar af þeirri þróun sem við höfum upplifað á síðustu árum. Ég held að kannski sé lögð of mikil áhersla í frumvarpinu á hina lagalegu hlið, hvort það sé lagalega rétt staðið að hlutunum eða rangt, vegna þess að málið er auðvitað miklu flóknara sem snýr bæði að pólitík og siðferði. Niðurstaðan gæti, strangt til tekið, ef maður lítur til þeirra öfga hugsanlega orðið sú við rannsókn þessarar nefndar og þessara manna að ekkert ólöglegt hafi verið gert, alls staðar hafi verið farið rétt að lögum. Það gæti hugsanlega orðið niðurstaðan. Menn hafa bara allir verið að spila á kerfið samkvæmt þeim lögum eða lagaleysi sem ríkt hefur á þessu tímabili. Það er eins og sagt var og frægt, þetta getur verið löglegt en það getur líka verið siðlaust. Ég tel þess vegna nauðsynlegt að hinn siðferðilegi þáttur málsins sé rannsakaður engu að síður. Ég geri mér grein fyrir því að það verður aldrei niðurstaða um að það sé einhverjum ákveðnum stjórnmálaflokki eða stjórnmálastefnu út af fyrir sig að kenna hvernig fór en við erum kannski ekki að kalla eftir slíkum niðurstöðum út úr þessari rannsókn. Það kemur svo síðar. Hér hefur stundum verið talað um hvítbók en þetta mál má undir engum kringumstæðum verða hvítþvottur. Ég legg áherslu á að sú skýrsla sem hér er verið að leggja til að verði unnin verður enginn endapunktur í þessu máli. Þetta verður samantekt á upplýsingum, ferli málsins, orsökum og afleiðingum, af hverju þetta gerist en ekki hitt en niðurstaðan verður auðvitað sú að það er pólitískur dómur þjóðarinnar sem fæst af þessu máli öllu. Ég vona að rannsóknin leiði til þess að við getum bætt regluverk, lög og eftirlit og alla slíka innviði, að hægt sé að benda á veilur í regluverki og lögum og það sé kannski fyrst og fremst bent á aðgerðaleysi frekar en einhverjar aðgerðir. Herra forseti. Ég fagna því að þetta mál er nú komið til meðferðar á þinginu og þakka enn og aftur fyrir það frumkvæði sem menn hafa sýnt undir forustu forseta Alþingis um að flytja málið inn í þingið og treysti því, enda ekki að heyra annað á málflutningi manna en að undir það sé tekið, að málið fái hraða og góða afgreiðslu.

Virðulegi forseti. Ég fagna frumvarpinu og færi forseta Alþingis þakkir fyrir að hafa leitt það starf sem leiddi til þess að frumvarpið varð til og gert úr garði eins og hér ræðir um. Spurning var hvort setja ætti sérstök lög með þeim hætti sem lagt er til í frumvarpinu eða skipa sérstaka rannsóknarnefnd á grundvelli 39. gr. stjórnarskrárinnar. Það ákvæði býður upp á ákveðna rannsóknarheimild og viðmiðun, sem ég tel mikilvægt að Alþingi hafi og beiti oftar og meir en gert hefur verið, og gæti myndað ákveðna umgjörð um þá rannsókn sem óneitanlega þarf að fara fram. Hugmyndir voru um að setja fram sérstakt frumvarp til laga, sem í sjálfu sér er ágætt. Málið væri þá í handhöfn Alþingis, en með öðrum hætti en innan ramma og með ákvæðum 39. gr. stjórnarskrárinnar, sem ég hefði talið vera heppilegt, en verið líkt þessu frumvarpi að öðru leyti. Ég geri ekki athugasemdir við það úr því sem komið er. Máli skiptir að nefndin geti hafið störf sem fyrst á grundvelli laga sem kveða á um meginatriðin, hrun íslensku viðskiptabankanna og eftirfarandi hrun krónunnar og efnahagslífsins. Í 1. gr. frumvarpsins er talað um að tilgangurinn sé að skipa sérstaka rannsóknarnefnd á vegum Alþingis til að leita sannleikans. Ég tek undir þau sjónarmið sem hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson gerði að umtalsefni í ræðu sinni og hv. þm. Ellert B. Schram ræddi einnig áðan varðandi sannleikann og mismunandi mat á því hvað er sannleikur. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson tók ákveðna viðmiðun, en sennilega er frægasta viðmiðun sögunnar í guðspjöllunum þegar Jesús Kristur segir Pontíusi Pílatusi að hann sé í heiminn sendur til að bera sannleikanum vitni og Pontíus Pílatus spyr: Hvað er sannleikur? Við því fékk hann ekki svar og hefur mannkynið alla tíð, bæði fyrir og eftir þann tíma, reynt að átta sig á því hvað er sannleikur. Spurning er um heppilegt orðalag. Bæði hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson og hv. þm. Ellert B. Schram töluðu um að æskilegt væri - eftir því sem ég gat skilið ræður þeirra - að breyta orðalaginu og er það í sjálfu sér mjög einfalt. Upphafssetning 1. gr. gæti þá hljóðað svo: Tilgangur þessara laga er að sérstök rannsóknarnefnd á vegum Alþingis rannsaki aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna. Um það snýst málið, það á að rannsaka. Hver og einn verður svo að draga ályktanir af rannsókninni og niðurstöðum hennar. Ég tel að það orðalag væri heppilegra og þunginn yrði þá á rannsóknina, sem er á grundvelli gildandi laga og siðferðis og lögin fjalla um. Það er síðan þeirra sem fá rannsóknarskýrslu nefndarinnar í hendur að leggja mat á hana og draga ályktanir. Í greinargerð með frumvarpinu segir um 1. gr. á bls. 10, með leyfi forseta: „Hér er ætlast til að fram fari upplýsingaöflun og þverfagleg en þó einkum hagfræðileg greining á ástæðum falls bankanna.“ Ég get ómögulega fallist á að einkum sé þörf á hagfræðilegri greiningu á ástæðum falls bankanna. Mikilvægt er að greiningin nái einnig til annarra þátta. Jafnframt segir neðar á sömu síðu, með leyfi forseta: „Eins og áður segir er hins vegar ekki fyrirhugað að nefndin fjalli um möguleg, refsiverð brot stjórnenda bankanna í rekstri þeirra.“ Ekki er eðlilegt að hafa takmarkandi ákvæði í greinargerð með frumvarpinu. Nefndin á að hafa rúmar heimildir til að fjalla um málið, jafnvel velta upp hugmyndum um refsiverð brot. Mér finnst að það eigi að koma fram vegna þess að þetta hefur þýðingu sem lögskýringargagn. Jafnframt segir neðst á bls. 10, með leyfi forseta: „Rétt er þó að árétta að rannsóknarnefndin getur aðeins sagt álit sitt á ábyrgð einstaklinga.“ Ég hefði haldið að rannsóknarnefndin gæti að sjálfsögðu sagt álit sitt á ábyrgð einstaklinga og stofnana þannig að hér er ekki um neina efnisandstöðu við sjónarmiðin sem liggja til rannsóknar að ræða heldur bara spurning um að rýmka sem allra mest heimildir nefndarinnar. Rannsóknin ætti að beinast að fjórum, eða hugsanlega fimm, aðilum. Viðskiptabönkunum og öðrum sambærilegum fjármálastofnunum og stjórnendum þeirra, Seðlabanka Íslands og stjórnendum hans, Fjármálaeftirlitinu og stjórnendum þess, ríkisstjórninni og hugsanlega Alþingi. Hvort sem okkur líkar betur eða verr eru þetta stóru gerendurnir, leikendur á sviðinu og/eða orsakavaldar þess sem gerðist. Auka mætti skýrleik laganna með því að bæta við á eftir 5. tölulið 1. mgr. 1. gr. nokkrum viðbótarmálsgreinum þar sem kveðið væri skýrt á um þessi atriði, í fyrsta lagi: Að rannsaka og gera úttekt á einkavæðingu ríkisbankanna og starfsemi þeirra fram til gildistöku laga nr. 125/2008, neyðarlaganna. Einnig með því að spyrja hvernig og með hvaða hætti hlutirnir fóru af stað. Hv. þm. Ellert B. Schram benti á að gjafakvótinn hefði verið orsök og upphaf þess sem síðar gerðist. Það hafa fleiri gert og ég get tekið undir það. Í öðru lagi að rannsaka og gera úttekt á starfsemi Seðlabanka Íslands og eftirliti bankans með viðskiptabönkunum og hæfi hans til að vera lánveitandi til þrautavara og annað sem máli kann að skipta varðandi hrun viðskiptabankanna Glitnis, Kaupþings og Landsbankans. Sérstaklega skal rannsaka og gefa álit á viðbrögðum og starfsemi Seðlabankans og samskiptum hans við fjármálastofnanir og ríkisstjórn, sérstaklega frá mars 2008 til gildistöku laga nr. 125/2008. Af hverju nefni ég mars 2008? Vegna þess að í frægri ræðu sem seðlabankastjóri hélt fyrir nokkru á viðskiptaþingi nefndi hann mars sem ákveðna viðmiðun. Þess vegna tel ég það geta verið nauðsynlega og eðlilega viðbót. Enn fremur: Að rannsaka og gera úttekt á starfsemi Fjármálaeftirlitsins, reglum sem um það gilda og hvernig það hefur rækt eftirlitshlutverk sitt með fjármálastofnunum og miðlað þeim upplýsingum til annarra stjórnvalda. Hvort Fjármálaeftirlitið hafi viðhaft eðlileg vinnubrögð og upplýsingagjöf og gætt gildandi lagareglna um fjármálastarfsemi. Til viðbótar þessu: Að rannsaka og gera úttekt á störfum og viðbrögðum ríkisstjórnar Íslands frá því að hún tók við völdum fram til gildistöku laga nr. 125/2008, neyðarlaganna. Með því að setja inn þessar viðbætur eða skýringar er mun betur afmarkað að hverju rannsóknin á að beinast. Þegar ég les frumvarpið í heild ásamt greinargerðinni finnst mér nauðsynlegt að kveða skýrar á um en þar er gert með hvaða hætti á að gera þetta og mundi það auðvelda og afmarka betur störf nefndarinnar og taka til þeirra meginþátta sem málið snýst um. Hvað varðar lokamálsgrein 1. gr. og 3. mgr. 2. gr. finnst mér óþarft - eins og reyndar hv. þm. Árni Páll Árnason benti á - að forsætisnefnd skipi vinnuhóp þriggja háskólamenntaðra manna. Í 4. gr. laganna segir að nefndin geti leitað sérfræðilegrar aðstoðar innlendra eða erlendra aðila og er það að mínu viti alveg nægjanlegt. Aukanefnd eins og getur um í 2. gr. er óþörf og er - ef tala á um galla á annars ágætu frumvarpi - helsti gallinn á frumvarpinu. Varðandi lagaumgjörð fjármálakerfisins er ljóst að þegar EES-reglurnar urðu umgjörð um fjármálakerfið voru þær mun betri reglur en áður höfðu gilt í íslensku umhverfi. Svona hrun sýnir hins vegar að endurskoða þarf reglurnar og er þess krafist um allan heim. Margir ræðumenn hafa spurt í umræðunni: Af hverju eru lögin svona? Af hverju eru lögin með þeim hætti að svona hlutir geti gerst? Mannanna verk eru aldrei fullkomin og þess vegna þarf löggjafarvaldið, Alþingi, stöðugt að vinna við að endurskoða og breyta lögum og reglum í ljósi þess sem fram kemur um galla á þeim mannanna verkum sem áður hafa komið fram. Að sjálfsögðu skiptir höfuðmáli hvort lagalega hafi verið rétt staðið að málum eða ekki. Þess vegna get ég ekki verið sammála hv. þm. Ellert B. Schram þegar hann segir að það sé ekki meginatriði. Það er höfuðatriði að fá úr því skorið hvort lagalega hafi rétt verið farið að eða ekki. Váboðar um íslenskt fjármálalíf voru fyrir hendi og áttu að vera ljósir öllum áður en hrunið varð, jafnvel töluvert áður - tveimur árum áður ef menn fylgdust með, hvar svo sem þeir voru staddir í opinberu lífi og starfi. Verðbólan á húsnæðismarkaðnum var mjög sérstök sem og verðbólan á hlutabréfamarkaðnum. Verðfallið frá því að hlutabréfamarkaðurinn reis hæst og til dagsins í dag nemur hvorki meira né minna en 3.000 milljörðum kr., sem er margföld sú tala sem hv. þm. Pétur Blöndal talar ítrekað um að muni setja þjóðina í eilífan skuldaklafa. Þessi verðmæti hafa horfið úr íslensku efnahagslífi á tiltölulega skömmum tíma. Krosseignatengsl, veikur gjaldmiðill, verðtrygging og ofurvextir á lán til almennings og bankakerfi sem var mun stærra miðað við þjóðarframleiðslu en annars staðar í heimshluta okkar. Bankakerfið færði okkur milljarða í tekjur - það hefur gleymst í umræðunni - og var undirstaða ákveðinna hluta sem gerðir hafa verið í framhaldinu. Ég tel, virðulegi forseti, að það liggi fyrir að stjórnvöld gengu ansi hratt um gleðinnar dyr. Vegna umsvifa í fjármálakerfinu juku stjórnvöld ríkisútgjöld til muna, höfðu ekki nægilega aðgát og útþensla og umfang opinberrar starfsemi varð meira en sem nam vexti þjóðarframleiðslunnar. Þrátt fyrir að fjármálageirinn yxi jafnmikið og raun ber vitni með útrás bankanna og annarra aðila var útrás ríkisvaldsins, hins opinbera, mun meiri en nokkurs annars. Þess vegna voru þjóðarútgjöld um 50% og fara væntanlega yfir það núna þegar þjóðarframleiðsla dregst saman vegna þess sem nú hefur gerst. Virðulegi forseti. Ég leyfði mér að nefna þessi atriði sem mér finnst vera innlegg í umræðuna. Á sama tíma og ég legg áherslu á að frumvarpið fái skjóta meðferð og verði afgreitt sem fyrst, tek ég fram þessi sjónarmið til að skerpa á því sem mér finnst skipta verulegu máli varðandi það að rannsóknarnefndin skili fljótt af sér sem bestri vinnu.

Herra forseti. Ég vil nú byrja á því að þakka þeim sem standa að því að flytja þetta mál fyrir þeirra framlag til þess að hér fram fari rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna. Ég vil jafnframt þakka hæstv. forseta Alþingis, Sturlu Böðvarssyni, fyrir að hafa forgöngu um að ráðist yrði í það útbúa það frumvarp sem er til umræðu í þeim búningi sem hér liggur fyrir. Ég fagna því líka að skapast hafi þverpólitísk samstaða um að flytja málið og eins og sjá má af frumvarpinu eru það formenn allra stjórnmálaflokkanna á Alþingi ásamt hæstv. forseta sem flytja málið. Ég tel að eins og það er lagt fyrir hafi náðst mjög góð niðurstaða um hvernig haga eigi rannsókn þessari. Ég tel að vel hafi tekist til með tillögu um hvernig skipa eigi þá nefnd sem hafa á yfirumsjón með málinu. Sömuleiðis er ég þeirrar skoðunar að tekist hafi býsna vel að afmarka það rannsóknarefni sem hér er til umfjöllunar og frumvarpið kveður á um. Ég fagna því einnig sérstaklega að þeirri nefnd sem skipuð verður verði heimilað að leita sér sérfræðilegrar aðstoðar innlendra eða erlendra aðila við mat á einstökum þáttum rannsóknarinnar enda hlýtur sú heimild að vera mjög mikilvæg, ekki síst í því litla samfélagi sem við búum í þar sem maður þekkir mann. Gera má ráð fyrir að innlendir aðilar kunni við einhverjar aðstæður að vera settir í óþægilega stöðu ef þeir þurfa að rannsaka verk vina sinna eða venslamanna og leggja dóm á hvernig fram hefur verið farið. Það er auðvitað ljóst að eitthvað mikið hefur farið úrskeiðis. Það er jafnframt ljóst að við slíkar aðstæður er sjálfsagt og eðlilegt að menn rannsaki og greini hvað það var sem leiddi til þess að fjármálakerfið okkar hrundi með þeim hræðilegu afleiðingum sem við höfum orðið vitni að fyrir fyrirtækin okkar og fólkið í landinu. Ég leyfi mér að halda því fram þar til annað verður leitt í ljós að sjaldan eða aldrei hefur verið lögð fram tillaga í formi frumvarps á Alþingi sem felur í sér jafnvíðtæka rannsókn á samfélagi okkar, ekki bara bankakerfinu heldur í þjóðfélaginu öllu eins og frumvarpið gerir ráð fyrir. Ég lít þannig á að það frumkvæði sem hæstv. forseti Alþingis sýnir hér ásamt formönnum stjórnmálaflokkanna sé ekki bara komið fram vegna hugmynda hæstv. forsætisráðherra heldur líka út af kröfu þingmanna um að farið verði ofan í málið og kröfu almennings sem við kjörnir fulltrúar höfum orðið vör við á síðustu vikum og mánuðum í kjölfar þess að fjármálakerfið okkar hrundi. Ég lít þannig á að með þessu frumvarpi og þeirri vinnu sem fram undan er sé þingið að sýna að það vill koma til móts við kröfur almennings í landinu um að rannsakaður verði aðdragandi og orsakir falls íslensku bankanna. Eins og ég sagði áðan tel ég að verkefni þessarar nefndar hafi verið skynsamlega afmarkað í frumvarpinu. Henni er ætlað að varpa sem skýrustu ljósi á aðdraganda og orsakir þess vanda sem varð til þess að íslenska bankakerfið féll. Menn geta auðvitað deilt um hvort sannleikanum verði á endanum náð í því nefndarstarfi en ég lít þannig á að hvernig sem það ákvæði, þ.e. 1. gr., er orðað sé fyrst og fremst markmið þessarar vinnu að rannsaka aðdraganda og orsök falls bankanna. Ég fagna því að gerð verði úttekt á þeim reglum sem gilda samkvæmt íslenskum lögum um fjármálamarkaði og gerður verði samanburður á reglum annarra landa og framkvæmd stjórnvalda á þeim. Ég tel mjög mikilvægt eins og segir í þriðja lið 1. gr. að lagt verði mat á hvernig staðið hefur verið að eftirliti með fjármálastarfsemi hér á landi á síðustu árum og upplýsingagjöf af því tilefni milli stjórnvalda til ríkisstjórnar og Alþingis. Í ræðum í dag hafa menn nefnt fjölmörg atriði sem leiða má líkur að að hafi orsakað að svo fór sem fór, hvers vegna íslenska fjármálakerfið hrundi og gerði hv. þm. Pétur H. Blöndal því ágæt skil. Ég tek undir það sem fram kom í ræðu hans að fjölmörg atriði koma til skoðunar eins og krosseignatengsl félaga, eigenda fjármálafyrirtækja og fyrirtækja á markaði. Það má líka halda því fram að íslensk lög um fjármálamarkaðinn hafi verið ófullkomin og ekki síður þær lagareglur sem okkur ber að framfylgja í þessari starfsemi sem leiða má af reglum Evrópuréttarins. Allt það hlýtur að koma til skoðunar og ég tek undir með hv. þm. Pétri H. Blöndal að þegar nefndin fer yfir þessi atriði er sjálfsagt að vega það og meta hvort ástæða sé til í tengslum við störf okkar á vettvangi EES-samningsins að koma á framfæri tillögum um breytingar á þessum reglum á alþjóðavettvangi vegna þess að þær reglur hafa reynst handónýtar fyrir íslenska fjármálamarkaðinn. Mér finnst sjálfsagt að ef þeir sérfræðingar sem eiga að vinna þessa vinnu komast að þeirri niðurstöðu komi þeir sjónarmiðum sínum á framfæri. Ég hef tekið eftir því að í þessari umræðu hafa þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, einkum og sér í lagi hv. þm. Ögmundur Jónasson, vakið máls á því að sú rannsókn sem fyrirhuguð er skuli ná allt til þess tíma þegar bankarnir voru hlutafélagavæddir og í kjölfarið einkavæddir. Ég set mig auðvitað ekki upp á móti því að slíkt verði gert. Það má vel vera að standa hefði átt öðruvísi að einkavæðingu bankanna en gert var svo sem með tilliti til dreifðs eignarhalds og fleiri atriða. En ég held að í þessu sambandi sé mikilvægt að menn ræði uppbyggingu fjármálakerfisins í heild sinni og þátt ríkisins í þeirri uppbyggingu. Það má t.d. velta því fyrir sér, og það er nú vinkill á málinu sem ég hygg að ekki hafi verið ræddur í þessari umræðu, hvort ríkisábyrgð á íslensku bönkunum, þ.e. að ríkið og Seðlabanki Íslands sem lánveitandi bankanna til þrautavara mundu hlaupa undir bagga ef á þyrfti að halda, hafi mögulega gert það að verkum að þeir stækkuðu meira en íslenska hagkerfið stóð undir. Mér finnst eðlilegt að yfirlýsingar í þá veru séu skoðaðar og metið hvaða þýðingu þær höfðu. Það er hefur margoft komið fram og ég held að það séu almenn sannindi að íslensku bankarnir voru of stórir fyrir íslenska hagkerfið. Stærð þeirra olli okkur verulegum vandræðum sem nú eru orðin að raunveruleika. En menn hljóta, þegar þeir ráðast í rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna, að velta fyrir sér hvernig það gat gerst að bankarnir urðu svona stórir. Hvernig gat það gerst að íslenska fjármálakerfið varð tíu sinnum stærra en íslenska hagkerfið? Var það vegna þeirra lagareglna sem bankarnir störfuðu eftir? Var einhverju ábótavant í eftirlitinu með fjármálamarkaðnum? Það eru spurningar sem þarf að skoða. Það þarf líka að rannsaka þýðingu þess að hugsanlega allir sem að þessum málum komu og litu svo á að ríkið væri bakhjarl bankanna og þá Seðlabanki Íslands sem lánveitandi til þrautavara, hvort það hafi mögulega leitt til þess að bankarnir uxu jafnmikið og raun varð á sem varð íslenska hagkerfinu ofviða. Því er auðvitað mismunandi farið í löndunum í kringum okkur hvernig með þá þætti er farið. Í sumum löndum er það yfirleitt stefna stjórnvalda að ríkin séu ábyrg og muni ábyrgjast skuldir bankanna og seðlabankar ríkjanna eru lánveitendur til þrautavara en í öðrum löndum er það ekki svo. Ég hygg t.d. að í Lúxemborg hafi stjórnvöld lýst því margoft yfir að fari bankar á hausinn muni ríkið, sem er nú fjármálamiðstöð, ekki draga slíka banka að landi. Það er kannski ástæðan fyrir því að bankar í Lúxemborg fara ekki á hausinn vegna þess að þeir vita að geri þeir það verður þeim ekki komið til bjargar. Það er kannski þess vegna sem fjármálastofnanir sem vita að þeim verður ekki bjargað lendi þær í kröggum, sníða þær sér stakk eftir vexti. Hér á Íslandi fóru ráðamenn að minnsta kosti varlega í yfirlýsingum um að ríkið mundi standa á bak við bankana ef illa færi. En það er hins vegar hugsanlegt að engu að síður hafi menn sem að þessum málum komu, litið svo á, þrátt fyrir að afdráttarlausar yfirlýsingar um að ríkið væri ekki bakhjarl bankanna, að sú væri raunin. Maður veltir því t.d. fyrir sér þegar maður skoðar aftur í tímann alþjóðlegu lánshæfiseinkunnir matsfyrirtækjanna hvort þær hafi hugsanlega ekki verið eins góðar og þær voru taldar vegna þess að þeir sem gerðu þær töldu að ríkið stæði sterkt á bak við bankana. Það getur verið að það hafi spilað inn í það mat sem þessi alþjóðlegu matsfyrirtæki lögðu á bankana. Það má velta því fyrir sér hvort bankakerfið hefði stækkað með þeim hætti sem við urðum vitni að ef þeir aðilar sem lögðu mat á lánshæfi bankanna hefðu vitað að þeir yrðu ekki dregnir að landi ef illa færi. Ég tel að taka þurfi þessa hluti til umfjöllunar í þessari rannsókn ásamt mörgu öðru. Það er ótrúlega víðtækt verkefni sem nefndin fær til athugunar og mér fannst ástæða til þess að benda á það í þessari umræðu. En svona almennt séð fagna ég því að málið sé komið fram. Ég fagna því að skapast hafi um það þverpólitísk samstaða hér á þingi og ég tel að með framlagningu þessa frumvarps sem vonandi verður hægt að afgreiða sem allra fyrst úr þinginu sé komið til móts við þær kröfur sem uppi hafa verið í þjóðfélaginu um rannsókn á þessum málum. Ég fagna því að það sé gert á vettvangi þingsins.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frumvarp til laga um rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna 2008 og tengdum atburðum, en tilgangur rannsóknarinnar er að leita upplýsinga um aðdraganda og orsök falls íslensku bankanna 2008 og tengda atburði og leggja mat á það hvort um mistök eða vanrækslu hafi verið að ræða í framkvæmd laga og reglna um fjármálastarfsemi á Íslandi og eftirlit með henni og hverjir kunni að bera ábyrgð á því. Ég tel samþykkt þessarar tillögu vera mjög mikilvæga og hafa ekki síst þann tilgang að skapa sátt í samfélagi okkar á ný, bæði nú þegar ákvörðun verður tekin um að hefja slíka rannsókn en ekki síður þegar niðurstaðan liggur fyrir. Fall bankanna kemur við hvert heimili í landinu með einum eða öðrum hætti, hvort heldur með beinu tapi fjármuna og sparnaðar eða afleiðingum þeirrar kreppu sem fall bankanna hefur í för með sér, atvinnuleysi, hárri verðbólgu með hækkun afborgana lána heimilanna og minni ráðstöfunartekjum heimilanna svo að ekki séu nefndir draumar sem hurfu með því að sparnaðurinn fauk. Í Morgunblaðinu í morgun er m.a. skýrt frá því að um 11 þúsund manns, tæpur þriðjungur eldri borgara 65 ára og eldri, hafi tapað samtals 30 milljörðum kr. á falli bankanna og þá eingöngu með tapi í hlutabréfum samkvæmt gengi í lok september. Er þá ótalið tap vegna lækkunar hlutabréfa fram til þess tíma, og það var töluvert. Hver þessara einstaklinga tapaði að meðaltali 2,7 millj. kr. en ef að líkum lætur hefur þetta áhrif á mun stærri hóp ef hlutabréfin eru skráð á einn einstakling en eru eign hjóna. Þá er náttúrlega einnig ótalið tap af sparnaðarreikningi. Önnur hlið málsins, sem er þó að sumu leyti ótengd en segir töluvert til um í hvaða umhverfi við búum núna, snýr að frétt Morgunblaðsins um eignarhaldsfélagið Gift sem var stofnað til að halda utan um eignir og skuldbindingar eignarhaldsfélags Samvinnutrygginga. Þar lá vonarfé sem hafði verið tilkynnt að yrði dreift til réttmætra eigenda samkvæmt einhverjum reglum sem ég þekki ekki en ljóst að félagið er ekki lengur borgunarfélag fyrir og skuldar félagið nú á þriðja tug milljarða kr. sem er niðurstaða fjárfestingarfjárhaldsmanna félagsins. Varla koma þó þessi viðskipti til skoðunar í rannsóknarnefndinni sem hér er mælt fyrir en örugglega mun almenningur krefjast upplýsinga þar um. Það er réttur og krafa fjölskyldnanna í landinu að fá að vita hvað hefur gerst, hvað í kerfinu hefur brugðist og hverjir bera ábyrgð. Fyrrverandi landlæknir, Sigurður Guðmundsson, hefur m.a. líkt falli bankanna við jarðskjálfta. Þegar jarðskjálfti ríður yfir þarf fólk að vita m.a. hvar upptökin urðu, hve stór hann var, hve víðtæk áhrifin urðu á samfélagið, hvort fólk hafi dáið eða slasast og hvernig viðbragðskerfin hafi brugðist við og staðist álagið. Fárviðrinu í fjármálakerfinu og falli bankanna má líkja við efnahagslegan jarðskjálfta og hluti af ferlinu til að ná utan um þennan atburð er að fá allar upplýsingar til að skýra hann. Til viðbótar þarf að upplýsa um hver beri ábyrgð á falli bankanna og ástandinu í kjölfarið sem liggur yfirleitt fyrir þegar jarðskjálfti af náttúrulegum völdum er orsökin. Það má segja að þetta sé kjarni þeirrar tillögu sem hér er verið að fjalla um, þ.e. um ábyrgðina. Þessa tillögu þarf einnig að skoða í samhengi við frumvarp frá hæstv. dómsmálaráðherra sem nú er til umfjöllunar á hinu háa Alþingi, frumvarp um sérstakan saksóknara til að rannsaka grun um refsiverða háttsemi í aðdraganda og í tengslum við þá atburði sem leiddu til setningar neyðarlaganna. Styrkur þessarar tillögu um skipan rannsóknarnefndar er að hún beinist bæði að fjármálafyrirtækjum og starfsmönnum þeirra og að viðeigandi stjórnvöldum til að leiða í ljós aðdraganda og orsakir þess að íslenska bankakerfið féll og varð tilefni til þess að hv. Alþingi setti neyðarlög í október sl. Hún hefur heimild til þess að kalla til alla þá sérfræðinga, erlenda sem innlenda, sem nefndin telur nauðsynlegt til að upplýsa málið. Þá er nefndinni einnig ætlað að koma með ábendingar og tillögur um viðbrögð við niðurstöðum rannsóknarinnar hvað varðar breytingar á lögum, reglum, vinnubrögðum og skipulagi opinberrar stjórnsýslu þannig að regluverkinu verði breytt til að koma í veg fyrir að nokkuð slíkt geti endurtekið sig í framtíðinni. Jafnframt er nefndinni gert að koma með ábendingar hvort um refsivert athæfi hafi verið að ræða og beina því til viðeigandi aðila. Ég fagna því að þessi tillaga er komin fram og að nefndin verði eins og fram kemur í frumvarpinu. Í greinargerð með því er greint frá þeirri niðurstöðu að skipa sérstaka rannsóknarnefnd sérfróðra aðila til að fara ofan í saumana á falli bankanna. Þá er einnig rökstutt af hverju ákveðið var að fara ekki þá leið sem mælt er fyrir um í 39. gr. stjórnarskrárinnar en það er heimildarákvæði um að skipa megi nefndir alþingismanna til að rannsaka mikilvæg mál er varða almenning. Alþingi getur veitt þessum nefndum heimild til að afla allra gagna, munnlegra sem skriflegra, af embættismönnum og einstökum mönnum. Í greinargerð með frumvarpinu segir m.a. um þetta efni, með leyfi forseta: „Eðlilegt er að ríkisvaldið horfi enn fremur í eigin barm og athugi hvort því hafi brugðist bogalistin. Þar sem rannsókn á þætti ríkisvaldsins í þessari atburðarás getur öðrum þræði beinst að aðgerðum ríkisstjórnar eða einstakra ráðherra er eðlilegt að hún fari fram á vegum Alþingis. Byggist það á því að ráðherrar bera ábyrgð á stjórnarathöfnum gagnvart Alþingi með vísan til þingræðisreglunnar og 14. gr. stjórnarskrárinnar. Alþingi fer því með eftirlit með störfum ráðherra og þeirri stjórnsýslu sem undir þá heyrir. Hér er einnig ástæða til þess að huga að upplýsingagjöf ráðherra til Alþingis og stefnumörkun Alþingis í þessum málaflokki og þá með hliðsjón af því sem gert hefur verið í nágrannalöndum okkar sem búa við hliðstætt réttarkerfi. Eðli málsins samkvæmt þarf í þessu sambandi að taka tillit til íslenskra aðstæðna og þá meðal annars stærðar þjóðarbúsins í samanburði við vöxt fjármálafyrirtækjanna. Stjórnarskráin býður upp á ákveðna leið til að efna til rannsóknar af þessu tagi. Í 39. gr. stjórnarskrárinnar er mælt fyrir um að Alþingi geti skipað rannsóknarnefnd alþingismanna til að rannsaka mikilvæg mál er almenning varða. Á það hefur verið bent að ekki sé heppilegt að alþingismenn sinni sjálfir slíkri rannsókn. Hætta sé á því að þeir hafi í pólitískri umræðu um málið gefið yfirlýsingar sem liti skoðun þeirra á öllu því sem síðar kann að koma fram. Þá hafa sumir talið að ekki sé trúverðugt að stjórnmálamenn annist grunnrannsókn á vinnubrögðum stjórnmálamanna. Betra sé að fá til verksins óháða sérfræðinga sem hafi staðið utan við átök stjórnmálanna.“ Því hefur verið haldið fram, virðulegi forseti, að það ákvæði stjórnarskrárinnar sem mælt er fyrir um í 39. gr. stjórnarskrárinnar sé með öllu óvirkt enda beinist málaðstæður eða málefni sem eru tilefni tillagna um skipan rannsóknarnefndar á grundvelli ákvæðisins yfirleitt að sitjandi ráðherra eða málaflokki hans sem stjórnarmeirihlutinn ver. Á síðustu 40 árum hafa um 50–60 tillögur um skipan rannsóknarnefndar með stoð í 39. gr. stjórnarskrárinnar verið fluttar en allar utan ein verið felldar. Þá er heimild í þingskapalögum að fela fastanefndum þingsins ákveðið rannsóknarvald en það ákvæði hefur einnig sjaldan verið nýtt. Sú skoðun hefur komið fram að þar sem þessum ákvæðum hafi ekki verið beitt skorti mikilvægan grundvöll virkrar ráðherraábyrgðar sem er nauðsynlegur þáttur í uppbyggingu okkar lýðræðisþjóðfélags. Jafnframt sýnir reynslan frá nágrannalöndum okkar að rannsókn eftirlitsnefnda sem þingið setur til starfa er oft forsenda þess að unnt sé að draga ráðherra til ábyrgðar fyrir afglöp eða misfellur í starfi. Ýmsar hugmyndir hafa komið fram um hvernig megi styrkja rétt minni hluta á þingi til eftirlits með framkvæmdarvaldinu, t.d. með því að tiltekinn fjöldi þingmanna, t.d. þriðjungur þeirra, geti krafist skipanar rannsóknarnefndar á grundvelli ákvæðisins í stað meiri hluta þingmanna í dag. Sá möguleiki væri þó fyrir hendi að í stað þess að skipa þingmenn í slíkar rannsóknarnefndir væri hægt að skipa menn utan þings, t.d. sérfræðinga, rannsóknardómara o.s.frv. Með heimildum sem þessum væri lýðræðið styrkt og aðhald við stjórnarmeirihlutann aukið. Ýmis efnisleg rök hafa verið færð gegn því að ákvæði 39. gr. stjórnarskrárinnar sé beitt eins og komið hefur fram. Þannig sé það t.d. meginforsenda við rannsókn mála að rannsakendur komi að málinu fordómalaust og með opnum huga. Rannsóknarnefnd sem skipuð væri þingmönnum sem hefðu fyrir fram ákveðnar skoðanir á viðkomandi máli og hafa beitt því með rökstuðningi í umræðum um skipan rannsóknarnefndar væri eftir að hafa kveðið upp þunga og harðorða dóma varla til þess bær að taka þátt í rannsókn viðkomandi máls. Í skýrslu sem ber heitið Könnun á hlutverki rannsóknarnefnda löggjafarþinga í tólf aðildarríkjum Evrópubandalagsins og er frá byrjun síðasta áratugar er gerð grein fyrir stöðu þessara mála í viðkomandi löndum. Í niðurstöðukafla skýrslunnar segir að í 11 löndum af þeim 12 sem skoðuð voru hafi þingin heimildir til þess að skipa rannsóknarnefndir sem hefðu það hlutverk að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu og upplýsa um lögbrot eða tilhneigingar í þá átt með því að rannsaka athafnir ríkisstjórnarinnar og stjórnvalda. Í öllum tilvikum utan þýska þingsins þarf meiri hluti þingmanna að samþykkja skipan nefndarinnar. Í Bretlandi var hins vegar sú leið farin að fela stofnunum óháðum þinginu það verkefni að rannsaka lögbrot hjá hinu opinbera og slíkt fyrirkomulag hefur tíðkast frá árinu 1921. Ætlunin er í því tilviki að tryggja að rannsóknin verði ekki fyrir pólitískum áhrifum frá stjórnmálaflokkum. Þessar upplýsingar eru þó settar fram með þeim fyrirvara að þær eru komnar til ára sinna, en þær birtust m.a. í þingsályktunartillögu þáverandi hv. þm. Svavars Gestssonar sem hann flutti um breytingar á ráðherraábyrgð árið 1994. Með því frumvarpi sem hér er til umfjöllunar er tekin sú afstaða að skipa rannsóknarnefnd sem í eiga sæti sérfróðir aðilar en ekki er farin sú leið að skipa þingmenn í slíka nefnd eins og mælt er fyrir í 39. gr. stjórnarskrárinnar, enda má segja að það sé rökrétt vegna þess að hér er rannsóknarnefndinni ætlað að horfa til fleiri aðila en stjórnvalda, það er horft til aðila sem voru eigendur að og stjórnendur í fyrirtækjum sem voru í einkaeigu. Ég tek undir með hæstv. forseta Alþingis sem sagði í framsögu sinni að segja mætti að hér hafi verið brotið blað að ákveðnu leyti í þingsögunni. Þegar þessi skipan er sett í samhengi við skipan rannsóknarnefndar vegna Breiðavíkurmálsins má segja að verið sé að setja rannsóknarnefndir á vegum þingsins í ákveðinn farveg sem var óþekktur áður, eins og kom hér fram, því að rannsóknarnefndir hafa ekki tíðkast á hinu háa Alþingi. Síðan fagna ég jafnframt því sem kom fram í máli hæstv. forseta Alþingis, að hann hefði skipað nefnd til þess að endurskoða ákvæði um skipan rannsóknarnefndar á vegum Alþingis og að sú nefnd mundi skila á vormánuðum. Er það vel. Með þessu vil ég sem sagt að lokum lýsa ánægju minni með að þetta frumvarp skuli komið fram. Ég er þeirrar skoðunar að með því séu ákveðin þáttaskil í þessu máli. Skipuð er nefnd til að skoða hvað olli því ástandi sem er hér í dag. Það er mikil reiði í samfélaginu og ég held að eins og frumvarpið er byggt upp megum við eiga von á vönduðum vinnubrögðum og að ekkert verði undanskilið og þá liggi fyrir ákveðin niðurstaða sem mun örugglega valda miklum umræðum í samfélaginu en niðurstaðan verður þá a.m.k. sú að einhverju þurfi að breyta og að einhverjir aðilar bera ábyrgð á þessu. Þeirra er leitað hér.

Virðulegi forseti. Það hefur eðlilega verið mikill þrýstingur í samfélaginu eftir bankahrunið sem hér varð á að farið verði í öflugt og viðamikið rannsóknarstarf, farið vel yfir það sem gerðist, skoðað hverja við þurfum að sækja til ábyrgðar og hvað við getum lært af þeirri atburðarás sem hér hefur orðið. Það eru margir í okkar samfélagi sem eiga um sárt að binda eftir þetta. Það er fólk sem misst hefur atvinnu sína sem er eitthvað það versta sem hent getur einstaklinga. Það er fólk sem jafnvel hefur misst lífssparnað sinn og þar með ákveðinn grundvöll fyrir framtíðarstöðu sína. Það er eðlilegt að við þær aðstæður myndist mikill þrýstingur á að farið sé vel yfir aðdraganda málsins og afleiðingar. Áfall samfélagsins er líka mikið. Við erum búin að missa gríðarlegar skatttekjur af öflugri bankastarfsemi í landinu. Við erum búin að missa öflug störf sem gáfust okkar unga fólki sem komið hefur vel menntað út á vinnumarkaðinn á undanförnum árum, ekki bara hér á landi heldur nánast úti um allan heim og kannski sérstaklega í nágrannalöndunum. Það er því mikið áfall sem á okkur hefur dunið og sjálfsagt að fara vel ofan í atburðarásina, gerð er krafa um rannsókn. Það hefur farið lítið fyrir umræðu um þá rannsókn sem sett var af stað strax og þessar aðstæður sköpuðust. Það er ástæða til þess að nefna að strax voru settar inn í bankana virtar endurskoðunarskrifstofur til þess að fara ofan í allar þær hreyfingar og það sem gerðist í starfsemi þessara fjármálastofnana síðustu vikurnar áður en íslenska ríkið yfirtók starfsemi þeirra. Forsætisráðherra nefndi mjög snemma í þessu ferli að nauðsynlegt yrði að fara mjög ítarlega yfir hluti og hann talaði um hvítbók. Segja má að með því að leggja fram þetta frumvarp til laga, og reyndar einnig með því frumvarpi sem dómsmálaráðherra lagði fram í síðustu viku um sérstakt saksóknaraembætti til þess að fara í rannsókn á mögulegu misferli, með þessum frumvörpum, sé að hefjast seinni hálfleikur í þessu máli hjá okkur. Það ber að fagna mjög framkomu þessa frumvarps. Búið er að bíða eftir frumvarpinu og mikill þrýstingur hefur verið á að koma fram með það. En við sjáum að þegar forseti Alþingis, hv. þm. Sturla Böðvarsson, leggur fram þetta frumvarp er búið að leggja í það gríðarlega mikla vinnu. Þegar svona stór áföll koma er svo sem enginn farvegur tilbúinn eða neitt klæðskerasaumað fyrir hendi til þess að bregðast við því. Við það verður að miða öll okkar viðbrögð. En það er mikið fagnaðarefni að afrakstur þessarar miklu vinnu virðulegs forseta og formanna þingflokkanna skuli vera settur fram. Það er sérstakt fagnaðarefni að náðst skuli hafa um það breið samstaða hér á hinu háa Alþingi. Það er gríðarlega mikilvægt fyrir allan framgang málsins að svo sé vegna þess að það stendur til að fara í mjög ítarlega rannsókn þar sem ekkert verður undanskilið. Frumvarpið vekur vissulega traust þegar það er skoðað og þótt það byrji á þeim umdeildu orðum sem hér hafa verið nefnd, að rannsóknarnefnd á vegum Alþingis skuli leita sannleikans um aðdraganda og orsök falls íslensku bankanna 2008 og tengdra atburða, felst í þeim orðum hugmyndin um að hér verði um mjög víðtæka og opna rannsókn að ræða. Öllum er ómögulegt að finna hinn eina sannleika og hann er kannski ekki til en þetta orð, sannleikur, er notað þarna til að leggja áherslu á að hér verður ekkert undan skilið og farið verður vel yfir allar aðstæður málsins. Það vekur mér traust þegar ég les frumvarpið yfir að sjá starfsáætlunina. Í II. kafla er talað um skipan rannsóknarnefndarinnar þar sem einn dómari Hæstaréttar, sem er valinn af dómurum réttarins, skuli vera formaður nefndarinnar. Þá kemur umboðsmaður Alþingis að málinu og síðan verður vel menntaður sérfræðingur á þessu sviði þriðji maðurinn í nefndinni. Sú skipan mála á að hefja nefndina yfir alla gagnrýni. Hún á að setja það traust á málið strax í byrjun að allir geti verið vissir um að hér verður engu undan skotið. Lögð er á það áhersla að nefndin geti leitað sérfræðilegrar aðstoðar bæði innlendra og erlendra aðila við mat á einstökum þáttum rannsóknarinnar. Það er enginn sem lætur sér detta annað í hug en að við verðum að leita út fyrir landsteinana til þess að sækja bakland í þessa rannsókn, svo umfangsmikil á hún að verða. Það er mjög mikilvægt að þótt ekki hafi farið fram kostnaðargreining á þessu frumvarpi, sem nánast er útilokað að gera, að menn átti sig á því að hér verður engu til sparað. Um er að ræða það mikið tjón sem þegar er orðið að kostnaður við rannsóknina, eins mikilvæg og hún er, verður smávægilegur í því samhengi. Í III. kafla frumvarpsins er farið yfir rannsóknarheimildir nefndarinnar. Þar er öllum sem að málum koma, hvort sem það eru einstaklingar, stofnanir eða lögaðilar, skylt að verða við kröfu rannsóknarnefndarinnar um að láta í té upplýsingar, gögn og skýringar sem hún fer fram á. Lögð er á það þung áhersla og ítrekað að hér skuli ekkert undanskilið. Það er skylt að verða við kröfunni að veita upplýsingar þótt þær séu háðar þagnarskyldu. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt atriði. Það tekur til allra málaflokka, til að mynda þeirra sem fjalla um öryggi ríkisins og eins fundargerða ríkisstjórna og ráðherrafunda og fundargerða nefnda Alþingis. Það ítrekar þann mikilvæga þátt að hér á að vera mikið gagnsæi og allt á að vera uppi á borðum, ekkert undanskilið. Stjórnvöld eru líka samkvæmt frumvarpinu bundin til þess að veita nefndinni alla þá nauðsynlegu aðstoð sem hún þarf á að halda við störf sín. Það er hverjum sem kallaður er fyrir nefndina skylt að mæta til hennar. Í 12. gr. frumvarpsins er talað um þá vernd sem einstaklingar fá ef þeir hafa frumkvæðið að því að bjóða eða láta nefndinni í té upplýsingar eða gögn sem tengjast opinberri stofnun eða fyrirtæki, móður- eða dótturfyrirtæki þess fyrirtækis sem það er í viðskiptum við eða stjórnendum þeirra og óska að þeir sæti ekki ákæru þótt upplýsingar og gögnin leiði líkur að refsiverðu broti þeirra sjálfra. Ég þekki ekki hvort þetta er einsdæmi í íslenskri löggjöf en hér er a.m.k. um að ræða atriði sem getur orðið mjög mikilvægt í þessum málarekstri og getur skilað okkur upplýsingum sem annars mundu ekki rata upp á yfirborðið. Nefndinni er síðan skylt, ef grunur vaknar við rannsókn hennar um að refsiverð háttsemi hafi átt sér stað sem er alvarleg að senda það áfram til ríkissaksóknara og þá er það væntanlega mál sem fer til sérstaks saksóknaraembættis sem á að fjalla um þessi mál. Það er mikilvægt að við gerum okkur grein fyrir þeim tímamörkum sem eru í þessu. Stefnt er að því að nefndin skili skýrslu sinni eigi síðar en 1. nóvember 2009. Við verðum að vera raunsæ í þeim kröfum sem við gerum um tímamörk í þessu. Þótt öllum sé ljóst að mjög mikilvægt er að þessari vinnu ljúki sem fyrst verður að vanda til hennar og gefa þessu þann tíma sem þarf. Gert er ráð fyrir að nefndin geti í millitíðinni skilað sérstakri skýrslu eða upplýsingum til þingsins og það munu menn örugglega notfæra sér. Í umræðunni í dag hefur margt fróðlegt komið fram en eitt vil ég þó nefna sem mér finnst vera tiltölulega ábyrgðarlaus málflutningur við þessar aðstæður. Það er þegar nefnd hefur verið aðild að Evrópusambandinu, ef við hefðum verið aðilar að því hefði þetta ekki gerst. Svona yfirlýsingar eru mikil einföldun og engan veginn rökstuddar nægilega til þess að geta talist trúverðugar. Hér er talað um aðild að Evrópusambandinu og gjaldmiðilsumræðuna. Gjaldmiðilsumræðan er allt annað mál og þótt við gengjum í Evrópusambandið er löng leið í að við gætum tekið upp evru sem gjaldmiðil. Menn geta horft til annarra leiða í því, t.d. að taka hér upp annan gjaldmiðil og verið sammála um það. En það er ekki rétt að draga inn í þessa umræðu að allt hefði farið öðruvísi ef við hefðum verið í Evrópusambandinu. Við getum bara horft til þeirra þjóða í Evrópusambandinu sem eiga við mikil vandamál að stríða, þar hefur Evrópubankinn ekki komið sem sá bakhjarl sem hér er talað um og bankar hafa verið að fara á hausinn í þessum löndum eins og hér. Það er mikill galli á þeim reglum Evrópusambandsins sem leyfa alveg óbundinn flutning á fjármagni með opnun fyrirtækja og það eru engin landamæri. En þegar kemur að tryggingunni og ábyrgð eru allt í einu komin landamæri. Þessum reglum hlýtur að verða breytt og það er kannski sá lærdómur sem við munum draga af þessu. Vegna þess að fátt er svo með öllu illt að ekki boði nokkuð gott - þótt ég sé ekki að mæla bót þeirri stöðu sem er hér uppi - verður dreginn af þessu mikill lærdómur sem við og komandi kynslóðir munum eiga til þess að forðast í framtíðinni. Það er ekki bundið við Ísland. Það er ekki eingöngu bundið við efnahagsumhverfi okkar eða land. Það er bundið við efnahagsumhverfi heimsins og bankastarfsemi. Það eiga alveg örugglega eftir að verða miklar breytingar á þeirri starfsemi um allan heim. Hér heima breytir þetta í raun öllu samfélaginu. Hér eftir verður gildismatið allt annað. Hér verður miklu meiri virðing borin fyrir eignum og skuldum. Hér gerum við okkur grein fyrir því hversu mikilvægur sparnaður er fyrir fjölskyldur og samfélög og hvaða grunn það byggir fyrir framtíðaruppbyggingu og þá vörn sem það felur í sér þegar áföll sem þessi dynja yfir. Við vorum að einhverju leyti búin að gleyma uppruna okkar, á hverju við byggjum þetta samfélag. Ég held að við gerum okkur betur grein fyrir því núna en nokkru sinni áður á hverju við þurfum að byggja hér, á hvað við þurfum að treysta. Við erum mjög rík þjóð í mannauði. Við eigum duglegt og atorkusamt fólk og við höfum aldrei átt eins stóran hóp af vel menntuðu fólki og í dag. Við eigum auðlindir sem aðrar þjóðir geta ekki státað af, auðlindir til lands og sjávar sem verða grunnurinn að þeirri uppbyggingu sem við munum nú fara í í þessum seinni hálfleik. Það er þar sem við höfum tækifæri til að sækja fram og koma þessu samfélagi á rétt plan. Við náum því aldrei, virðulegi forseti, að verða sama samfélag með sama gildismat og við vorum áður en þessi áföll dundu á okkur. En markmiðið með þessari rannsókn og þeim aðgerðum 

Hæstv. forseti. Ég vil í lok þessarar umræðu þakka fyrir mjög málefnalegar og góðar ræður sem hér hafa verið fluttar um frumvarpið og vænti þess og veit að þær eru mjög gott og mikilvægt innlegg fyrir umfjöllun allsherjarnefndar.

Frú forseti. Ég hef nú kosið vegna skamms fyrirvara að tjá mig ekki um þetta mál en áskil mér auðvitað rétt til þess við 2. umr. Það eru þó atriði sem ég vil varpa fram til hv. þm. Sturlu Böðvarssonar. Það eru atriði sem komið hafa hér fram í dag og allsherjarnefnd þyrfti að fá svör við sem nesti í umræðuna. Það er þetta orðalag „að leita sannleikans“, hvort megi breyta því í „að leita staðreynda“. Það er kallað „fact finding missions“ hjá mannréttindadómstólnum. Í öðru lagi kom hv. þm. Árni Páll Árnason með tillögur um að skeyta 3. mgr. við sem 7. lið við 1. gr. Hér var líka rætt um hugsanlega rannsókn á fjármagnsflutningum og afstaða hv. þingmanns, 1. flutningsmanns, til þess held ég að þurfi að liggja fyrir.  Með því að forsætisnefnd 

Virðulegi forseti. Fyrir það fyrsta vil ég segja að ég er nú ekki viss um að það væri mjög skynsamleg breyting á þessu frumvarpi að fella út það sem talað er um í 1. gr., að leita eigi sannleikans í þessu máli. En það lítur hver sínum augum á silfrið, eins og sagt er. En hvað varðar grundvallarbreytingar á frumvarpinu get ég alls ekki mælt með því. Við höfum flutt hér frumvarp sem gerir ráð fyrir því að nefndin sé þriggja manna rannsóknarnefnd. Hún er þriggja manna samkvæmt tillögu í frumvarpinu vegna þess að hún á að stjórna þessu verki og það skiptir miklu máli vegna þess að mikilvægt er að rannsóknin vinnist á skömmum tíma, að það sé öflugur hópur, snar í snúningum, sem stýrir þessari vinnu. Það skiptir mjög miklu máli að mínu mati. Hvað varðar önnur atriði sem fram komu hjá hv. þingmanni tel ég að allsherjarnefndin hljóti að fara yfir þau og ég ætla ekki að gefa neinar sérstakar leiðbeiningar um annað en ég tel að það samkomulag sem birtist í þessu frumvarpi sé mjög athyglisvert. Mér finnst umræðan hér í dag benda til þess að hv. þingmenn séu býsna ánægðir með þá niðurstöðu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Sturlu Böðvarssyni fyrir svarið - ekki eigi að gera grundvallarbreytingar. Ég er ekki að kalla eftir því að frumvarpið fái einhverja grundvallarbreytingu en auðvitað þarf það að fá vandaða þinglega meðferð í nefndinni eins og önnur frumvörp. Það verður að gæta jafnræðis við skipan þessarar þriggja manna nefndar, jafnræðis kynjanna og þeirra undirnefnda sem til koma. Fallist hv. þingmaður ekki á að breyta fjölda rannsóknarnefndarmanna úr þremur í fimm eins og ég spurði hann að, spyr ég hvort ekki megi gera niðurstöðu þriggja manna hóps siðfræðinefndarinnar að óaðskiljanlegum hluta af skýrslu rannsóknarnefndarinnar. Talað er um að þessi siðfræðinefnd, ef ég má kalla hana það, rannsaki eða skoði þetta mál í samráði við rannsóknarnefndina. Ég hefði talið að sú skýrsla ætti að verða óaðskiljanlegur hluti af hinni endanlegu skýrslu og ég spyr hv. þm. Sturlu Böðvarsson að aðstöðu hans til þessa.

Hæstv. forseti. Aðeins varðandi þau mörk sem eru á milli rannsóknarnefndarinnar og þess starfshóps sem hv. þingmaður kallar siðfræðinefndina. Eins og fram kemur í frumvarpinu er afmarkaður sá verkefnarammi sem rannsóknarnefndinni er ætlaður og þar inni er það verkefni sem starfshópnum er ætlað að sinna. Gert er ráð er fyrir að rannsóknarnefndin hafi niðurstöðu starfshópsins fyrir sér þegar hún lýkur störfum þannig að sú vinna verður að sjálfsögðu innbyggð í niðurstöðu rannsóknarnefndarinnar ef hún telur það eðlilegt. Hvað varðar það hvort færa eigi inn sérstök ákvæði í ljósi þess sem hv. þm. Ögmundur Jónasson nefndi hér um tilflutninga eða millifærslur óeðlilegra fjármagnsflutninga o.s.frv. vil ég benda á að í greinargerðinni er fjallað alveg sérstaklega um þetta atriði þar sem segir: „Verði nefndin t.d. vör við að óeðlilegir fjármagnsflutningar hafi átt sér stað í bönkunum í þágu eigenda þeirra eða tengdra aðila ber henni að vísa málinu til opinberrar rannsóknar.“ Ég tel að frumvarpið geri ráð fyrir að þau atriði sem hv. þingmaður nefndi séu til sérstakrar skoðunar og það er mjög mikilvægt.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um samninga varðandi ábyrgð ríkissjóðs á innstæðutryggingum vegna innstæðna í útibúum íslenskra viðskiptabanka á Evrópska efnahagssvæðinu. Í tillögunni er lagt til að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni að leiða til lykta samninga við viðeigandi stjórnvöld að þessu leyti á grundvelli þeirra sameiginlegu viðmiða sem aðilar hafa komið sér saman um. Virðulegi forseti. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um bakgrunn þess þingmáls sem hér er flutt. Um er að ræða einn anga bankahrunsins er snertir umtalsverðar fjárhæðir á innlánsreikningum í útibúum íslenskra banka í Evrópu. Þessar fjárhæðir voru að stærstum hluta til á innlánsreikningum Landsbankans í Bretlandi og Hollandi, svokölluðum Icesave-reikningum. Starfsemi bankans í viðkomandi löndum var rekin í formi útibúa en ekki dótturfélaga og því gilda lög nr. 98/1999, um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta, um þessa starfsemi en þau lög eru byggð á tilskipun ESB 94/19 um innstæðutryggingar. Það felur í sér að innstæður eru tryggðar af íslenska tryggingasjóðnum. Í samræmi við ákvæði 3. gr. laga nr. 98/1999 nær greiðsluskylda sjóðsins, og þar með talin ábyrgð hans á greiðslufalli, til útibúa íslenskra banka á Evrópska efnahagssvæðinu. Á þessari forsendu sneru stjórnvöld í viðkomandi ríkjum sér að íslenskum stjórnvöldum í því skyni að kanna með hvaða hætti þau hygðust tryggja að sjóðurinn stæði við þær skuldbindingar sem í tilskipuninni felast. Íslensk stjórnvöld voru ekki tilbúin til að fallast á að íslenska ríkinu bæri að ábyrgjast greiðslur til innlánseigenda ef þær færu fram úr því sem Tryggingarsjóður innlána gæti staðið undir af inngreiðslum í sjóðinn. Höfum við og haldið því fram að vafi léki á lagalegum skuldbindingum Íslands að þessu leyti undir þeim kringumstæðum sem nú ríkja. Þessari lagatúlkun hefur verið hafnað af þeim ríkjum sem hlut eiga að máli svo og af ESB. Af hálfu íslenskra stjórnvalda hefur verið lögð áhersla á að fá úr málinu skorið fyrir viðeigandi úrskurðaraðila eða dómstól. Þessu hafa aðildarríki ESB alfarið hafnað þar sem þau telja að slíkt mundi sá efasemdum meðal innstæðueigenda með ófyrirséðum afleiðingum fyrir evrópsk fjármálakerfi. Eftir tvíhliða viðræður við stjórnvöld í Bretlandi og Hollandi og síðar fyrir milligöngu Frakklands, sem gegnir formennsku í Evrópusambandinu, var ljóst að Ísland stóð einangrað meðal aðildarríkja EES um þá túlkun sína sem hér hefur verið reifuð. Ljóst var að þessi afstaða var orðin hindrun í vegi nauðsynlegrar fyrirgreiðslu á alþjóðlegum vettvangi fyrir íslenskt efnahagslíf, þar með talið fyrirgreiðslu frá Norðurlöndunum. Í þessu ljósi telja íslensk stjórnvöld rétt að fara leið pólitískra samninga um málið á grundvelli þeirra viðmiða sem náðust fyrir tilstilli Frakklands. Næsta skref í málinu er að ganga til viðræðna við þau ríki sem hér um ræðir en gert er ráð fyrir því að þau muni aðstoða sjóðinn við að standa undir þessu verkefni í formi lánveitinga til sjóðsins með ábyrgð íslenska ríkisins. Þær viðræður sem fram undan eru munu skera úr um nánari útfærslu þessara lánveitinga auk þess sem hin endanlega niðurstaða mun ráðast af því að hve miklu leyti andvirði eigna viðkomandi banka mun renna til sjóðsins við uppgjör á búum þeirra. Ríkisstjórnin telur rétt í ljósi eðlis þessa máls og umfangs að leggja það fyrir Alþingi til meðferðar í formi þeirrar þingsályktunartillögu sem hér liggur fyrir, en síðan þegar niðurstaða fæst úr samningaviðræðunum mun málið að sjálfsögðu berast aftur til Alþingis með viðeigandi hætti. Ég legg til, virðulegur forseti, að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Frú forseti. Mjög hafa nú skipast veður í lofti hvað varðar þær skuldbindingar sem verið er að leggja á okkur í Bretlandi, Hollandi og víðar frá því að hæstv. forsætisráðherra sagði að hann léti ekki kúga sig í þessum efnum og starfandi utanríkisráðherra, hæstv. iðnaðarráðherra, hafði einhver viðlíka orð og enn stærri um að hann mundi ekki lúta slíkum kúgunum af hálfu Evrópusambandsríkja. Nú kemur hæstv. utanríkisráðherra og, eins og reyndar hefur komið fram áður á Alþingi, íslensk stjórnvöld hafa lagst flöt fyrir þessum kúgunum og gengið til svokallaðra samninga. Ég spyr hér um ákveðin grundvallaratriði. Í fyrsta lagi um upphæðir að hámarki á þeim lánum sem um er að ræða og gert er ráð fyrir að ábyrgjast í hverju landi. Það hefur komið fram að viðkomandi lönd hafi boðið lán og ég spyr um kjör þeirra, vexti og afborganir og slíkt. Ég vil líka spyrja hæstv. utanríkisráðherra hvað átt er við með því sem kom fram í ræðu hennar hér um þetta mál fyrir nokkrum dögum síðan þar sem sagt er: „Í öðru lagi kveður yfirlýsingin á um það að þessi ríki muni veita Íslandi ákveðna fjárhagsaðstoð og þau taka sérstakt tillit til Íslands vegna hinna erfiðu og fordæmalausu aðstæðna“ - eins og segir í yfirlýsingunni - „sem við glímum við hér á landi.“ Til hvaða sérstaka tillits er þarna verið að vísa?

Virðulegur forseti. Ég hef nauman tíma til að svara þeim spurningum sem hér komu fram hjá hv. þm. Jóni Bjarnasyni en ég skal reyna eins og ég get að ná því. Í fyrsta lagi um lánsupphæðirnar þá eru heildarskuldbindingarnar í Bretlandi og Hollandi vegna þessara innlánstrygginga um 625 milljarðar ísl. kr. og heildarskuldbindingar vegna Kaupþings Edge í Þýskalandi eru um 40 milljarðar kr. Það kom fram á fundi efnahags- og viðskiptanefndar í morgun hjá fulltrúum skilanefndar Landsbankans að heildareignir Landsbankans væru á bilinu 800–1.200 milljarðar kr. og ef við gerum ráð fyrir að það séu um þúsund milljarðar sem Landsbankinn eigi þarna upp í þetta má gera ráð fyrir að það sem falli á ríkið vegna Icesave sé á bilinu 140–160 milljarðar kr. að þessum forsendum gefnum. Það er talið ólíklegt að nokkur skuldbinding falli á ríkissjóð vegna Kaupþings Edge í Þýskalandi vegna þess að talið er að þar geti Kaupþing staðið undir þeim kröfum úr búinu. Miðað við þessar forsendur, að það séu um þúsund milljarðar sem komi út úr búi Landsbankans upp í þessar kröfur, geta þetta verið á bilinu 140–160 milljarðar. Um lán, kjör, vexti og afborganir er ekki hægt að segja neitt núna. Nú förum við og semjum um þessa hluti, hverjir eru vextirnir og kjörin og afborganirnar, og síðan verður það kynnt með viðeigandi hætti fyrir þinginu þegar niðurstaðan er komin úr því. Hvað varðar að taka sérstakt tillit til Íslands vegna þeirra aðstæðna sem hér eru uppi þá geri ég ráð fyrir að það sé einmitt í þeim þáttum sem það endurspeglist, hvenær við byrjum að borga af láninu, hverjir verði vextirnir, hver verði kjörin, hvaða endurskoðunarákvæði verði í þessu og annað slíkt, að það sé það sem átt er við.

Frú forseti. Það hefur komið fram í fréttatilkynningum að lánveitingar af hálfu þessara ríkja liggi fyrir og á hvaða kjörum þær séu, þess vegna spyr ég um það. Í öðru lagi spyr ég: Er búið að aflétta hryðjuverkalögunum sem sett voru á Landsbankann, á eignir hans í Bretlandi, eða standa þau enn? Ef þau standa enn standa þau að sjálfsögðu með fulltingi allra Evrópusambandsríkjanna sem hafa fylgt eftir kröfum Breta. Ég spyr einnig, frú forseti: Gert er ráð fyrir að eignir Landsbankans og Kaupþings í Þýskalandi renni upp í skuldbindingarnar. Jafnframt hefur komið fram að það geti tekið langan tíma að selja þessar eignir og menn tala þar um ár. Það sem komið gæti inn fyrir eignirnar getur því komið inn á löngum tíma. Skuldbindingin hins vegar gagnvart því að greiða út af þessum reikningum til þarlendra reikningshafa, er hún ekki nú þegar eða innan þess tíma þannig að Íslendingar gætu þurft að standa skil á þessum greiðslum annaðhvort í formi láns sem viðkomandi land veitir - þessar greiðslur verða jú að koma fram til hlutaðeigandi reikningshafa áður en söluverð hugsanlegra eigna kemur inn - og mun Ísland þá ekki bera raunverulega ábyrgð á allri þeirri upphæð sem tilgreind er?

Virðulegur forseti. Ég kannast ekki við að komið hafi fram í opinberri umræðu að það liggi fyrir lánveitingar og þau kjör sem þar er um að ræða. Það er ósamið um það. Ég geri ráð fyrir að farið verði í þær viðræður í næstu viku, að semja við aðilana um lánin og þau kjör sem á þeim verða. Hvað varðar hryðjuverkalögin í Bretlandi þá er enn frysting á eignum Landsbankans þar. Það er auðvitað til mikils vansa fyrir Breta hvernig þeir stóðu þar að málum og við getum öll sammælst um að það var þeim ekki til mikils sóma nema síður sé. En ég get alls ekki tekið undir að þessi einhliða aðgerð Breta sé á ábyrgð Evrópusambandsins, þeir verða að sjálfsögðu að bera fulla ábyrgð á því sjálfir og það er ekki hægt að vísa henni á einhvern annan eins og hv. þingmaður gerði hér. Bretar verða sjálfir að bera þá ábyrgð og við verðum auðvitað að skoða eftir öllum tiltækum leiðum hvernig við getum sótt mál gagnvart þeim fyrir þessa aðgerð. Hvað varðar þær eignir sem eru í búinu eins og hjá Landsbankanum er alveg rétt hjá þingmanninum að þær verða væntanlega seldar á löngum tíma, það getur skipt máli að taka sér tíma í að selja þannig að sem mest virði fáist fyrir þær. Þá er einmitt gert ráð fyrir að það lán sem við fáum mæti þeim greiðslum sem koma til á þeim tíma og hugsanlegir skilmálar á láninu geti á einhvern hátt mætt þeirri stöðu að andvirði fyrir eignirnar kemur ekki inn nema á talsverðum tíma.

Virðulegur forseti. Hér er til umræðu umboð Alþingis til ríkisstjórnarinnar til að semja við Evrópusambandið um hvernig - ekki hvort heldur hvernig - hinir umtöluðu Icesave-reikningar skulu greiddir. Í plagginu kemur fram að unnið hafi verið skipulega að því í gegnum tengslanet utanríkisþjónustunnar að kynna málstað og málaleitan Íslands fyrir aðildarríkjum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Í hverju fólst sú vinna, virðulegi forseti? Hverjir unnu hana, hvernig og hvar? Hver var málstaðurinn og hvernig var málaleitanin? Nauðsynlegt er að fá þetta upp á yfirborðið til að hægt sé að gera sér grein fyrir því hvers vegna málið er borið fram. Eitthvað gerðist, virðulegi forseti, sem enginn treystir sér til að segja frá. Framan af virtust samningaviðræður við Breta og Hollendinga vera í góðum farvegi. Það næsta sem þjóðin veit er að hryðjuverkalöggjöf hefur verið beitt á Íslendinga. Þó flytur seðlabankastjóri þjóðinni fregnir í véfréttarstíl um að hann viti um símtöl sem áttu sér stað sem skýrt geti hvað gerðist. En formaður Samfylkingarinnar felur þennan sama seðlabankastjóra undir pilsfaldi sínum, sem verður að teljast einkennilegt í ljósi sögunnar. Í plagginu er talað um einangrað Ísland og hæstv. utanríkisráðherra minntist reyndar á það áðan. Hvers vegna ætli það sé? Svo virðist sem einhvers konar loforð hafi verið gefin af hæstv. viðskiptaráðherra á fundi með fjármálaráðherra Breta 2. september, eða eftir atvikum forsætisráðherra eitthvað síðar. Ekki er auðveldlega hægt að átta sig fyllilega á því þar sem upplýsingar um einstaka fundi eru trúnaðarmál eins og svo margt annað þessa dagana. Þessi loforð dró hæstv. fjármálaráðherra til baka í frægu símtali sem lesa mátti um í ýmsum miðlum 23. og 24. október og í millitíðinni birtust dæmalausar hótanir seðlabankastjóra um að menn ætluðu ekki að borga skuldir óreiðumanna erlendis. Daginn eftir það viðtal sagði forsætisráðherra á blaðamannafundi að skuldir bankanna væru meiri en þjóðarbúið réði við en sérstök áhersla var lögð á að kröfuhöfum yrði ekki mismunað, t.d. á grundvelli þjóðernis. Síðar sagði þessi sami forsætisráðherra: Við munum ekki láta kúga okkur. En þá hafði málið snúist í höndunum á þeim og Íslendingar áttu ekki bara í höggi við Breta og Hollendinga heldur 27 ríki Evrópusambandsins. Málið sem rætt er í dag er því að öllum líkindum til komið vegna þess að menn höfðu ekki hugmynd um hvert þeir voru að fara með það og ekki verður betur séð en menn hafi gefið loforð og dregið þau svo til baka og algerlega ópólitískur seðlabankastjóri hafi sent afar skýrar hótanir um vanefndir eftir hrunið mikla. Hvernig eiga menn að skilja svo mótsagnakennd skilaboð í alþjóðasamstarfi? Þetta er ekki trúverðugt, virðulegi forseti, og ekki til þess fallið að verða okkur til framdráttar. Af þeim sökum er í dag til umræðu mál sem fæstir hv. þingmanna hafa nokkra hugmynd um. Frú forseti. Í stjórnarskránni segir í 1. gr. að Ísland sé lýðveldi með þingbundinni stjórn. Ég leyfi mér að leggja sérstaka áherslu á þessi tvö síðustu orð, þingbundinni stjórn. Ekki ríkisstjórnarbundinni stjórn heldur þingbundinni stjórn. Á undanförnum vikum hafa komið fram alls kyns mál sem meira eða minna eru neyðarviðbrögð við því ástandi sem skapaðist í byrjun október. Þingmenn hafa lesið um flest þeirra í blöðunum vegna þess að ríkisstjórn landsins treystir sér ekki til að hleypa fleirum að borðinu. Sum mál eru umdeildari en önnur en grunninn lögðu neyðarlögin, sem brjóta freklega gegn viðurkenndum hugmyndum um réttarríkið, og í framhaldinu hafa stjórnvöld svo haldið áfram að leika sér að stjórnarskránni, þingræðinu og valdinu. Fyrir þingið er í dag lögð tillaga um að ríkisstjórninni verði falið að leiða til lykta samninga við viðeigandi stjórnvöld vegna innstæðna í útibúum íslenskra viðskiptabanka á Evrópska efnahagssvæðinu á grundvelli þeirra sameiginlegu viðmiða sem aðilar hafa komið sér saman um. Hvaða viðmið eru það, virðulegi forseti? Það er viðurkenning allra aðila á þessari lagalegu stöðu, eins og segir í plagginu. Hver er þessi lagalega staða? Hún er sú að Íslendingar gefa frá sér allan rétt til að fara með deilumál um réttarstöðu sína til viðeigandi dómstóla. Með öðrum orðum, virðulegi forseti, íslensk stjórnvöld beygja þjóð sína í duftið eftir að forsætisráðherra fullvissaði okkur um að við mundum ekki láta kúga okkur og leggja á herðar hennar þyngri byrðar en fyrirfinnast á byggðu bóli. Stjórnvöld hafa ekki bara sent íslensku þjóðinni heldur heimsbyggðinni allri mótsagnakennd skilaboð sem ómögulegt er að ráða í. Skilaboð, sem hæfa ekki sjálfstæðri og stoltri þjóð sem nú er litið á sem glæpamenn og ribbalda. Þetta voru skilaboð sem sendu okkur beint á lista í félagi við talíbana og al Kaída liða, þökk sé núverandi ríkisstjórn. Við eigum í dag að veita þessari sömu ríkisstjórn, sem skiptist á að senda loforð og hótanir til þeirra ríkja sem deilan tók til, umboð til að semja fyrir okkar hönd um greiðslur reikninganna - og nú detta mér í hug gamlir sjónvarpsþættir sem hétu Húsbændur og hjú. Í hvaða samningsstöðu eru íslensk stjórnvöld gagnvart Bretum eftir að hafa veifað atgeirnum, haft yfir hótanir og skellt hurðum í ráðherrabústaðnum á Tjarnargötunni? Hér bjuggu menn til alþjóðadeilu sem snerist m.a. um loftrýmiseftirlit og teygðu sig inn í NATO. Munu íslensk stjórnvöld eftir þá framkomu setjast að samningaborðum eins og fínt fólk, íslensk stjórnvöld sem eru í raun umboðslaus, enda hefur íslenska þjóðin hafnað þeim? Við vitum ekki hvaða kjör við fáum á lánin sem Bretar og Hollendingar ætla að veita okkur. Það kom fram í svari hæstv. utanríkisráðherra áðan en fróðlegt væri, virðulegi forseti, að vita hvað varð til þess að Bretar beittu hryðjuverkalöggjöfinni. Hvers vegna er seðlabankastjóri ekki dreginn upp á dekk og látinn tala? Hvað hefur hann að fela? Hvernig getur formaður Samfylkingarinnar, hæstv. utanríkisráðherra, haft geð í sér til að geyma manninn undir pilsfaldi sínum eftir að hafa látið bóka á ríkisstjórnarfundi að sami seðlabankastjóri sitji ekki í umboði Samfylkingarinnar? Í minni sveit hét þetta hræsni, virðulegi forseti. Vel má vera að hægt sé að lögsækja Breta fyrir beitingu laganna en fyrst þurfum við að átta okkur á staðreyndunum og svo væri gott að vita hvað hæstv. utanríkisráðherra átti við þegar hún sagði að ummæli seðlabankastjóra um að við ætluðum ekki að borga skuldir óreiðumanna erlendis trufluðu mögulega lögsókn. Rétt er að minnast á að kannski er orðið dálítið seint að sækjast eftir þessu umboði löngu eftir að ríkisstjórnin hefur gengið frá öllu saman. Við vitum að sá samningur sem ríkisstjórnin óskar umboðs fyrir í dag er forsenda þess að lánið frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum fáist. Það er því málamyndagerningur að koma með þetta plagg inn í þingið eftir að fyrsta greiðsla frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum er komin inn á reikning Seðlabanka Íslands í seðlabanka Bandaríkjanna. Þrátt fyrir yfirlýsingar ráðamanna í gær sá Davíð Oddsson seðlabankastjóri ástæðu til að leiðrétta frétt Ríkissjónvarpsins um hvenær fyrsta greiðsla bærist, frétt sem höfð var eftir stjórnvöldum á fundi í gær. Svo halda menn því fram að ríkisstjórnin og Seðlabankinn gangi í takt, virðulegi forseti. En fyrsta greiðsla hefur borist, þrátt fyrir að stjórnvöld hafi enn ekki fengið formlegt umboð þingsins til að semja um forsendur þess að lánið fáist. Þá hlýt ég að minna enn og aftur á að Ísland er lýðræðisríki með þingbundinni stjórn. Umboðið sem Alþingi á að veita ríkisstjórninni eftir það sem á undan er gengið - og eftir atvikum hvort menn treysta henni fyrir slíku umboði - er eitt. Hitt er síðan hvert umboðið er og þá langar mig, virðulegi forseti, að leggja fram nokkrar spurningar og fróðlegt væri að vita hvort búið er að leggja mat á hverjar heildarskuldbindingarnar eru ef allt er talið, lánið frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, þessir samningar og allt annað sem ríkissjóður eða fólkið í landinu þarf að standa undir og hvaða afleiðingar það hefur. Hafa menn reiknað út hvað hægt er að skuldsetja þjóðina mikið áður en grunnstoðir samfélagsins bresta? Hver er sársaukaþröskuldur landsmanna hvað varðar skatta og skerðingu á grunnþjónustu samfélagsins, eins og menntakerfinu, heilbrigðiskerfinu og félagslega kerfinu. Hvaða umboði er óskað eftir í dag? Hvað þýðir t.d. síðasta setningin í 3. lið, með leyfi, virðulegi forseti: „Endanlegar niðurstöður framangreindra samninga munu verða lagðar fyrir Alþingi og aflað viðeigandi fjárheimilda eftir því sem aðstæður krefjast.“ Ég óttast að ríkisstjórnin fari afar frjálslega með skilgreiningar á „eftir því sem aðstæður krefjast“. Nú er mér sem umboðsmanni kjósenda í Suðurkjördæmi óhætt að skrifa upp á óútfylltan tékka hvað þetta varðar. Hvers vegna, virðulegur forseti, krefst alþjóðasamfélagið þess að Íslendingar, þessi ríflega 300 þúsund manna þjóð, taki á sig hlutfallslega margfaldar byrðar ef réttarstaða þeirra er lögóákveðin? Hvað gerðist, virðulegi forseti? Fróðlegt væri að fá svör við því áður en þingheimur svarar spurningunni um hvort umboð stjórnvalda til að semja um innstæður á Icesave-reikningum erlendis fáist.

Virðulegi forseti. Mikið er undir í þessu þingmáli eins og fram hefur komið, bæði í framsöguræðu ráðherra og í síðustu þingræðu, og fyrsta spurningin er auðvitað: Hver er tilgangurinn með þingmálinu og hvað leiðir af því? Ég tel það jákvætt skref að ríkisstjórnin leggi mál fyrir þingið í ríkari mæli en verið hefur og leiti eftir afstöðu þess þannig að ég get ekki fallist á að neikvætt sé að koma með málið hingað. Hins vegar er spurningin: Hvað felst í tillögunni sem lögð er fyrir þingið? Mér finnst ekki felast neitt annað í tillögunni en að ráðherrann fái umboð til að starfa, sem hann hefur þegar frá stjórnarflokkunum. Ég geri ekki ráð fyrir því að ráðherrar telji umboð sitt svo í hættu í þessu máli að þeir þurfi að sækja sér aukinn stuðning í raðir stjórnarandstöðunnar þannig að ég sé ekki að samþykkt þingsályktunartillögunnar bæti við umboð ráðherrans samkvæmt stjórnskipun okkar þar sem ráðherrar starfa á ábyrgð þingmeirihlutans. Í öðru lagi fæ ég ekki séð að samþykkt tillögunnar feli í sér fjárhagslegar skuldbindingar vegna þess að ekki er hægt að samþykkja fjárútlát öðruvísi en með lögum. Það verður ekki gert með þingsályktun þannig að ég held að ráðherra þurfi að skýra frekar að hverju er stefnt með tillögunni sem hér er flutt. Felst í henni að mati ráðherrans yfirlýsing þingsins um fjárhagslega skuldbindingu, um fjárhæð sem er óviss. Telur ráðherra að óhætt sé fyrir viðeigandi aðila að skrifa undir samninga sem skuldbindi Tryggingarsjóð innstæðueigenda með ábyrgð ríkissjóðs eftir að samþykkið liggur fyrir? Það þarf að skýra áður en lengra er haldið í meðferð á þingsályktunartillögunni. Síðan er það málið sjálft, viðmiðin sem lögð eru til grundvallar og eiga að vera forsenda samninganna segja í sjálfu sér ekki mikið. 1. töluliðurinn er sá sem mér finnst vera mest afgerandi og þar segir að aðilar hafi komið sér saman um að tilskipunin um innstæðutryggingar gildi á Íslandi með sama hætti og í aðildarríkjum Evrópusambandsins. Ég held að það eigi við um alla löggjöf sem gildir á EES-svæðinu að hún gildi með sama hætti í öllum ríkjum. Það er grundvöllur samstarfs ríkjanna í Evrópusambandinu og sami grundvöllur er notaður í EES-samningnum þannig að fljótt á litið er ekki að sjá að neitt nýtt sé í þessu orðalagi þannig að ég spyr: Hvar er hið nýja sem felst í þessu? Mér fannst ráðherrann tala út frá því að þetta orðalag þýddi að við hefðum fallist á kröfu Evrópusambandsins um að ábyrgjast innstæður upp að lágmarksfjárhæðinni 20.887 evrum. Er það rétt? Hefur ríkisstjórnin samþykkt að fallast á þá kröfu Evrópusambandsins og munu viðræðurnar ganga út frá þeirri forsendu? Um það snýst allt. Ég held að málið hljóti að byggjast á því enda fannst mér framsöguræðan gefa til kynna að fallist hafi verið á þá kröfu þrátt fyrir að ýmsir aðilar innan lands hafi haldið öðru fram, bæði ráðherrar og sérfræðingar hjá Háskóla Íslands og Háskólanum í Reykjavík, ef ég man rétt. Hvers vegna fellur ríkisstjórnin frá fyrri málflutningi sínum og sjónarmiðum sérfræðinga? Mér finnst það vera kjarnaatriði í málinu. Er það vegna þess að lögfræðilegi málflutningurinn var byggður á sandi? Lögðu gagnaðilarnir fram gögn í málinu sem sýndu svo að ekki varð um villst að við færum með fleipur? Fóru þá íslenskir ráðamenn með fleipur fyrir íslenskan almenning í nokkra daga? Það hlýtur að vera niðurstaðan, virðulegi forseti. Ef niðurstaðan er að lögfræðilegur grundvöllur okkar hafi verið svo veikur að menn treysti sér ekki til að standa á honum, finnst mér ábyrgðarhluti að hafa haldið honum fram. En þá er líka skiljanlegt að ekki sé þæfst meira í því sem er tapað stríð og ef gögn málsins sýna að menn óðu reyk allan tímann í þessum málflutningi get ég skilið ríkisstjórnina. Til lítils er að berjast fyrir einhverri lagatúlkun ef enginn annar fæst til að samþykkja hana, ekki einu sinni Norðmenn. Málið verður skiljanlegra ef það er þannig vaxið, en það þarf að upplýsa, virðulegi forseti, þannig að almenningur geti skilið til hlítar þessa kúvendingu í afstöðu íslensku ríkisstjórnarinnar. Engu að síður er býsna langt gengið að afsala okkur að öllu þeim rétti að láta dómstóla skera úr um ágreining. Mér finnst ansi langt gengið að kasta því fyrir róða, sérstaklega þar sem fjárhæðirnar eru svo háar. Þetta mál snýr ekki allt að einum aðila. Sá sem skuldbindur sig er hinn íslenski Tryggingarsjóður innstæðueigenda með ábyrgð ríkissjóðs. Forsvarsmenn sjóðsins munu borga út lágmarkstrygginguna, yfir 600 milljarða kr., og verða að skuldbinda sjóðinn fyrir þeim skuldum og það verður fyrst og fremst ríkissjóður sem mun borga þær á komandi árum. Tekjurnar af því sem standa á til tryggingar, eignir Landsbankans, munu ekki renna í innstæðutryggingarsjóð. Þær eru hluti af eignum gömlu bankanna og allsendis óvíst að andvirði eigna Landsbankans, sem verða seldar í fyllingu tímans, dugi til annars en að ganga upp í þær kröfur sem verða á gömlu bankana. Ekki er annað að skilja þó að ekki komi fram nákvæmar upplýsingar um skuldir gömlu bankanna en að nóg sé af kröfuhöfum með nógu háar kröfur til að dekka allar þær eignir sem Landsbankinn kann að eiga og hægt verður að koma í verð. Ég óttast því að þegar upp verði staðið og búið að selja eignir Landsbankans verði ekkert eftir til að leggja inn í tryggingarsjóðinn og það þýðir að allir þessir 640 milljarðar kr. falla á íslenska ríkið, á íslenska skattgreiðendur. Ekki bara mismunur á áætluðu söluverði og skuldaviðurkenningu heldur öll skuldin. Ég held að sá veruleiki að íslenskir skattgreiðendur sitji uppi með alla skuldina sé miklu nær því sem búast má við en því sem dregið er upp hér og víðar að bara mismunurinn geti hugsanlega fallið á ríkið. Mér finnst, virðulegi forseti, að í þessum viðræðum eigi íslenska ríkið ekki að semja við Breta nema í samningunum verði samið um lágmarksverð fyrir eignir Landsbankans. Bretar hafa skaðað íslenska hagsmuni með því að beita hryðjuverkalögunum og fellt eignir bankans í verði. Ekki er hægt, virðulegi forseti, að leggjast svo á hnén að menn geri ekki einu sinni þá kröfu til Breta að þeir leggi fram ábyrgð breska ríkisins fyrir skaðanum sem mun verða ljós þegar eignirnar hafa verið seldar Ég held að menn verði að gæta þess í þeim samningum að halda fram íslenskum hagsmunum af fullum þrótti, virðulegi forseti.

Frú forseti. Þetta er í sjálfu sér dapurlegur dagur fyrir ríkisstjórnina og reyndar fyrir þjóðina alla ef svo fer sem horfir, að íslenskur almenningur eða íslenskir skattgreiðendur þurfi að taka á sig ábyrgðir útrásarbankanna erlendis, í Bretlandi, Hollandi og Þýskalandi, hundruð milljarða kr. án þess að hafa átt þar nokkra hlutdeild að. Það er líka dapurlegt að þessir svokölluðu Icesave-reikningar sem hér er verið að fjalla um og sækjast eftir opinni heimild af hálfu Alþingis til að mega ganga til upp á nánast hvaða greiðslu sem er á þessum skuldbindingum, að einmitt þessir gjörningar, þessi útrás, þessir reikningar og það sem á eftir fylgdi hafa stórskaðað svo mannorð Íslendinga í fjármálaheiminum að talað er um að það taki ár eða áratugi að vinna það til baka. Hér er ekki einungis um að ræða fjárhagslegt tjón, heldur líka alveg gríðarlegt tjón á því sem öllum þjóðum er mikilvægast, þ.e. góðu orðspori og trúnaði hvar sem við förum um. Auk þess er alveg sérstakur kapítuli hvernig stjórnvöld hafa haldið á þessum málum alveg frá óvissu þessara reikninga í Bretlandi og Hollandi á fyrsta degi, umgjörð þeirra og allt til dagsins í dag. Ég tek undir með þeim hv. þingmönnum sem hér hafa tekið til máls um þetta, það er mjög óeðlilegt að Alþingi afgreiði svo opna heimild handa ríkisstjórninni sem hér er farið fram á. Ríkisstjórnin hefur í sjálfu sér heimild til að leita hófanna um þessa samningagjörð fyrir hennar hönd. Áður en gengið verður til þessa eða heimildin veitt verða að vera komnar fram mjög ítarlegar upplýsingar um hvað er á ferðinni. Það verður að gera nákvæma grein fyrir því og ég spyr hæstv. utanríkisráðherra: Hvernig hefur verið farið ofan í rökin, og liggur sérstök greinargerð fyrir af hálfu þeirra lögfræðinga sem m.a. ríkisstjórnin hefur stuðst við sem telja að okkur beri ekki lagaleg skylda til að greiða þessa reikninga að því marki sem krafist er? Liggur sú greinargerð fyrir? Hefur það verið tekið saman? Mér finnst alveg einboðið að það sé gert áður en málið fer lengra. Upphæðir lánanna stangast á. Hæstv. utanríkisráðherra segir að upphæðirnar séu ekki frágengnar en svo koma fréttir að utan um að þær séu það. Hvers vegna er ekki lagt fram það bréf sem er viljayfirlýsing sem Árni Mathiesen fjármálaráðherra skrifaði undir í New York við Hollendinga? Það er búið að biðja ítrekað um þetta bréf. Hvers vegna er það leyndarmál? Hvers vegna þarf Alþingi að fá heimild fyrir undirskrift Árna Mathiesens fjármálaráðherra sem fór fram í byrjun október? Hér er verið að sækja heimild fyrir þeirri undirskrift. Frú forseti. Það er m.a. greint frá því að Árni Mathiesen fjármálaráðherra hafi á fundi með fjármálaráðherrum í Evrópu hinn 4. nóvember 2008 fengið afar kaldar móttökur vegna afstöðu ríkisstjórnarinnar til svonefndra Icesave-reikninga og að þess vegna hafi orðið að gera hlé á fundinum. Mér finnst eðlilegt að fundargerð frá þessum fundi verði lögð fram og ég spyr hæstv. utanríkisráðherra um hana. Þá hefur einnig komið fram að ákveðið hafi verið að fimm manna nefnd miðlaði málum í deilunni. Hún mun hafa boðað fund til að birta niðurstöðu sína 7. nóvember 2008 en af því hafi ekki orðið þar sem niðurstöðurnar voru taldar með öllu óaðgengilegar fyrir Ísland. Hverjar voru niðurstöður þessarar nefndar? Ég vil fá þær niðurstöður sem þóttu þá svo óaðgengilegar. Menn voru orðnir sammála um að skipa þessa eins konar sáttanefnd en þegar öðrum aðilanum fannst það ekki passa fyrir sig féllst hann ekki á niðurstöðuna. Ég vil fá þá sáttatillögu sem þarna var lögð fram. Það hefur líka rækilega komið fram að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur krafist þess að gengið yrði frá samningum við Breta, Hollendinga og Þjóðverja um þessa Icesave-reikninga áður en hann veitti heimild fyrir lánveitingunni. Það hefur komið rækilega fram. Þess vegna er það skrumskæling í orðum hæstv. utanríkisráðherra að núna þurfi eftir á að leita heimildar Alþingis til að semja um það sem þegar virðist vera búið að semja um því að annars hefði Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn ekki afgreitt lánið. Það sýnist liggja alveg kýrskýrt þannig að ég spyr: Hver voru þessi skilyrði sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn setti? Hann hlýtur að hafa sett þau fram formlega. Það er eins gott að þau komi skýrt fram líka. Það hefur líka komið fram að öll Evrópusambandsríkin tilkynntu að þau mundu beita sér gegn lánveitingum af hálfu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og einnig annarra Evrópuþjóða til Íslands nema gengið yrði frá samningum við þessi ríki, Bretland, Holland og Þýskaland, áður en lánin yrðu veitt. Hverjar voru kröfur þessara ESB-ríkja? Það hefur komið fram og mig minnir að það kæmi fram í ræðu hæstv. utanríkisráðherra sem ég vitnaði til áðan að þau hafa hótað því að slíta EES-samningnum. Hvar liggja þessar kröfur fyrir sem hæstv. utanríkisráðherra vitnaði til og hefur verið vitnað til? Ég vil fá að sjá skjalfestar þessar þvingunarkröfur áður en lengra er haldið. Það er mjög athyglisvert, og ég mun gera ítarlegri grein fyrir því í seinni ræðu minni, að fara í gegnum yfirlýsingar bæði hæstv. forsætisráðherra og hæstv. utanríkisráðherra í ferli þessa máls frá því í byrjun október. Það er líka athyglisvert að minnast þess að hæstv. forsætisráðherra sagði: Við látum ekki kúga okkur. Við erum aðilar að Alþjóðagjaldeyrissjóðnum á sjálfstæðum forsendum en ekki á þeim forsendum að sjóðurinn taki við skipunum frá öðrum ríkjum vegna deilna sem eru fullkomlega óviðkomandi þeirri lánsbeiðni sem þar er á ferð. Í þessa veruna talaði hæstv. forsætisráðherra. Ég er með þetta orðrétt í pappírum hjá mér og get vitnað til þess ef þörf er á. En samt var látið kúgast. Hvað olli því að forsætisráðherra og utanríkisráðherra sofnuðu fullkomlega gagnvart þeim yfirlýsingum sem þau höfðu áður gefið þjóð sinni? Hæstv. utanríkisráðherra segir í viðtali 24. október að það hafi verið illmögulegt að uppfylla kröfur Breta vegna Icesave-reikninga, með leyfi forseta: „… þessar kröfur sem uppi eru hjá Bretunum þær eru meiri heldur en við treystum okkur til að binda, eða þeir baggar, þeir eru svo miklir að við treystum okkur ekki til að binda þjóðinni þá bagga þegar til framtíðar er litið. Við hins vegar viðurkennum að við þurfum auðvitað að fara að réttum lögum 

Virðulegi forseti. Þau efnislegu atriði sem hv. þingmaður rakti í ræðu sinni mun ég kannski fjalla um þegar ég flyt ræðu mína en ég vildi bara í stuttu andsvari gera athugasemd við eitt atriði sem fram kom í máli hv. þingmanns. Hann kallaði eftir því að tiltekin gögn sem hann nefndi sem lúta að samningum við Breta og Hollendinga og samningaferlinu innan Evrópusambandsins yrðu lögð fram á Alþingi og kynnt. Ég vildi þess vegna upplýsa að utanríkisráðuneytið hefur kynnt þau gögn í utanríkismálanefnd en þar sem um er að ræða gögn sem hafa bein áhrif á samninga sem standa nú þegar yfir við erlend ríki ríkir um þau trúnaður í utanríkismálanefnd, enda hefði birting gagnanna núna áhrif á samningsstöðu í þeim samningum sem fram undan eru og fara vonandi fram í næstu viku um frágang þessara mála. Þar af leiðandi voru þau kynnt í utanríkismálanefnd með trúnaði og um það var ekki gerður ágreiningur í utanríkismálanefnd. Það var ágætissátt um það fyrirkomulag meðan málið er til meðferðar og til samninga við önnur ríki.

Frú forseti. Ein höfuðmeinsemdin í meðferð á öllu þessu máli er leyndin. Allt er trúnaður. Alþingi á að samþykkja 640 milljarða kr. skuldbindingar við Breta en þegar spurt er um einhver grunnatriði sem það byggist á er það leyndarmál. Hvers konar framkoma er þetta gagnvart Alþingi og þjóð? Þegar talað er um 45 milljarða skuldbindingar við Þjóðverja og Þjóðverjar senda þakkarbréf til Íslendinga fyrir það að hafa samþykkt að greiða þessa reikninga segir ráðherra að hann hafi ekki hugmynd um þessa skuld í Þýskalandi. Er þetta svo mikið trúnaðarmál að Þjóðverjar geta sent okkur þakkarbréf fyrir greiðslu á skuld sem er svo mikið trúnaðarmál að hana má ekki upplýsa? Hvernig var með bréfið, viljayfirlýsinguna eða samninginn sem hæstv. fjármálaráðherra Árni Mathiesen skrifaði undir í New York þegar ríkisstjórnin var upptekin við að reyna að koma sér inn í öryggisráðið? Hann þorði ekki annað en að skrifa í hvellinum undir svona pappíra. Af hverju kemur það bréf ekki fram? Skiptir engu máli fyrir þjóðina hvað fjármálaráðherra var að skrifa undir, í fullkomnu óleyfi reyndar, úti í New York upp á 150 milljarða eða hver nú skuldbindingin við Hollendinga var? Svo kemur hv. þm. Árni Páll Árnason og segir við okkur þingmenn: Uss, uss, þetta er trúnaðarmál. Þið eigið bara að samþykkja heimild til ríkisstjórnarinnar um að greiða þessa 700–800 milljarða kr. Þið eigið ekki að vera að fárast fyrir því, nei, nei. Það er miklu betra fyrir ykkur að ræða um það af hverju við erum að skera niður fjárframlag til heilbrigðisstofnunar á Hvammstanga um 10 millj. Það skuluð þið ræða en ekki skuldbindingar upp á 600–800 milljarða kr. Það er trúnaðarmál.

Virðulegi forseti. Mikils misskilnings gætir hjá hv. þingmanni um að verið sé að veita ríkisstjórninni heimild til greiðslu á einhverjum skuldum. Hér er verið að fá umboð Alþingis til að ljúka samningum á tilteknum forsendum og þeir samningar munu skuldbinda ríkið. Forsendurnar liggja fyrir og hafa alltaf legið ljósar fyrir að ákveðin lagaskylda er um að okkur beri að hafa tiltekna tilskipun í heiðri. Hvað varðar samningana þá er ferlinu ekki lokið og ég held að hv. þingmaður hljóti að skilja að í miðjum samningum við önnur ríki er ekki upplýst um einstök gögn sem liggja til grundvallar afstöðu fyrr en samningum er lokið. Málið hefur verið kynnt utanríkismálanefnd í samræmi við 24. gr. þingskapa og haft um það samráð við nefndina. Öll gögn hafa verið lögð fyrir utanríkismálanefnd í trúnaði. Ekki einn einasti nefndarmaður hefur óskað eftir að aflétta trúnaði á gögnunum.

Herra forseti. Þetta er svo mikill blekkingarleikur. Fyrst er haldinn blaðamannafundur rétt fyrir kvöldfréttir svo ekki sé hægt að fara mjög ítarlega í efni hans, samkvæmt ráðgjöf hernaðarsérfræðingsins frá Noregi. Á fundinum er tilkynnt að samkomulag hafi náðst við bæði Breta og Hollendinga um Icesave-reikningana og þess vegna muni Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn afgreiða lán sitt og lánsbeiðni í vikunni á eftir. Þá var búið að ganga frá báðum málunum sem nú eru komin inn á Alþingi svo Alþingi geti stimplað þau án þess að vita hvað felst í þeim. Annars vegar eru Icesave-reikningarnir og hins vegar samningurinn við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Alþingi hefur ekki staðfest hann en samt verður að láta hann virka. Hvernig Alþingi er notað með þessum hætti er mjög óviðurkvæmilegt. En samt krefjumst við þess að áður en þessi eftirágjörningur verði afgreiddur frá Alþingi liggi fyrir allar þær upplýsingar sem ég hef rakið hér þannig að þær verði ekki áfram hafðar í pukri og yfir þeim leynd. Síðan er sagt við Alþingi og alþingismenn að þeir eigi að samþykkja 600, 700 eða 800 milljarða kr. skuldbindingar á íslenskan almenning. En megi ekki spyrja um skilmálana eða hvers vegna eða hvort endilega þurfi að gera það. Ég er fylgjandi því að við stöndum við lagalegar skuldbindingar okkar. En þær eiga þá líka að vera á hreinu og vinna á fyrir opnum tjöldum. Ekki er hægt að segja að þetta mál hafi verið unnið þar. Þetta hefur allt verið unnið í myrkri 

Virðulegur forseti. Vegna orða síðasta ræðumanns, þá er yfirlýsingin úr ræðustól Alþingis um að þetta mál sé unnið í myrkri ótrúleg þegar í fullum trúnaði hefur verið fjallað um það í utanríkismálanefnd með fulltrúum flokks hv. þingmanns. Þá ekki síður þegar fyrir þinginu liggur þingsályktunartillaga þar sem ríkisstjórnin sækir umboð til samninganna sem hér um ræðir. Við þekkjum frá undangengnum árum og áratugum að oft og tíðum hefur lítt verið hirt um að sækja umboð til þingsins en komið inn með samninga, sem þegar hafa verið gerðir, til staðfestingar. Ég verð að lýsa mig algjörlega ósammála hv. þm. Jóni Bjarnasyni. Hér er verið að leita eftir umboði áður en farið er í hinar eiginlegu samningaviðræður og það er auðvitað mjög mikilvægt að fá pólitíska umræðu um það sem gerst hefur. Ég vil nota tækifærið og þakka sérstaklega hæstv. utanríkisráðherra fyrir framgöngu sína í málinu vegna þess að hún hefur sannarlega rofið þá algjöru einangrun sem Ísland var komið í á alþjóðavettvangi í þessum málum. Sú staða var satt að segja fyrir mjög stuttu síðan ekki glæsileg, Ísland stóð aleitt úti í horni og gat enga björg sér veitt.  Ekki var að ástæðulausu að þessi mikli vandi skapaðist því hér hefur nú verið upplýst að nettóskuldbindingar eru upp á hálfa til eina milljón á hvert mannsbarn í landinu. 2–4 milljónir á hverja fjögurra manna fjölskyldu. Hæstv. utanríkisráðherra nefndi 150 milljarða eða þar um bil. Mat Alþjóðagjaldeyrissjóðsins er 250 milljarðar eða 250.000 millj. Ágætt er að hafa í huga að Íslendingar eru liðlega 300.000. Svartsýnustu spár eru enn verri, því við eigum eftir að sjá hvað kemur út úr þeim eignum sem um ræðir og kann að vera að með því að halda í þær fáum við meira en væri hægt að fá fyrir þær á markaði í dag. En þar er sannarlega ekki á vísan að róa því enginn veit hvernig efnahagsmál heimsins þróast á næstu mánuðum og missirum og hvort það verður til hins betra eða verra. En við hljótum að binda umtalsverðar vonir við það. Hálf til ein milljón á hvert mannsbarn í landinu er gríðarlegur vandi sem forustumenn Landsbankans skilja eftir starfsemi sína og ríkisstjórnin og Alþingi þurfa að takast á við. Mikil er ábyrgð þeirra sem þar hafa haft forustu. Því þótt vissulega sé rétt að eftirlitsstofnanir og Seðlabankinn hafi gegnt hlutverki með ábyrgð sinni á fjármálakerfinu í heild er engum blöðum um það að fletta að ábyrgðin er fyrst og síðast þeirra sem ráku bankastarfsemina. Ein af ástæðunum fyrir því hversu einangruð við urðum á alþjóðavettvangi er með hvaða hætti staðið var að þeim rekstri. Ræða mætti ýmsa þætti er lúta að starfsemi bankanna í Englandi þar sem stjórnvöld hafa lagt áherslu á að byggja upp fjármálamiðstöð og liðka fyrir að þar séu stofnuð útibúi. Þar starfa útibú frá bönkum frá hátt í 200 löndum og breska ríkið hagnast vel á þeirri starfsemi. Þar áttu menn í margvíslegum viðskiptum og áttu ýmsa hagsmuni undir starfsemi íslensku bankanna í London og tóku yfir eftir fall bankanna ákveðnar eignir sem sterk rök má færa fyrir að í hafi verið meiri verðmæti en fyrir þau kom. Þannig að Íslendingar gætu kannski fært fram við Breta ýmsar röksemdir um að reikningsdæmið væri ekki algjörlega einfalt, einhlítt eða einhliða. Allt önnur mynd blasir við af innlánastarfseminni sem fram fór í Hollandi. Þangað var farið í vor þegar allir vissu að lausafjárvandinn var alvarlegur og allir bankar í landinu yfirboðnir í vöxtum og það svo hraustlega að bankastjóri stærsta innlánabanka í Hollandi fullyrti í sjónvarpi að hver sá sem legði fé sitt inn á Icesave í Hollandi mundi aldrei sjá það aftur. Hverju svöruðum við? Íslendingar undruðust að bankastjórinn ógnaði fjármálastöðugleika með óábyrgum yfirlýsingum af þessu tagi. Ég held að fullt tilefni sé fyrir okkur að líta aðeins í eigin barm nú nokkrum mánuðum síðar þegar í ljós kemur að óábyrgi aðilinn var sannarlega ekki bankastjóri hollenska bankans sem varaði við því sem varð. Auðvitað er ekki kyndugt að við höfum átt lítinn stuðning þegar skoðað er hvernig íslensk útibú auglýstu í einstökum löndum. Þau sýndu ekki bara hversu glæsilega vexti þau buðu heldur líka hversu lélega vexti bankar heimamanna og þeir bankar sem fyrir voru á markaðnum buðu. Birtu jafnvel nöfn þeirra og prósentutölu vaxtanna. Þegar þannig er staðið að verki er ekki nema von að þegar erfiðleikar koma upp og á reynir að starfsemin hafi litla samúð fengið og við lítinn stuðning þegar málin voru hér í sem mestum hnút. Auðvitað bættu ekki úr skák yfirlýsingar um að við greiddum ekki erlendar skuldir. Það var sannarlega til þess að einangra okkur enn frekar í öllum þessum málum og þess vegna mikið fagnaðarefni hversu hratt og vel hæstv. utanríkisráðherra hefur tekist að snúa okkur út úr einangruninni og koma okkur aftur í samræðu og samstarf við samfélag siðaðra þjóða. Fyllilega má efast um að ýmislegt í framgöngu fyrirtækja okkar á þessu sviði hafi átt heima í samfélagi siðaðra þjóða. Hins vegar stendur ekki bara upp á okkur Íslendinga að mæta innstæðuskuldbindingunum sem hér um ræðir. Vegna þess að deginum ljósara er - og það hefur m.a. fjármálaráðherra Bretlands sagt í breska þinginu - að innstæðutryggingarkerfið í Evrópu er meingallað og þarf svo sannarlega endurskoðun. Það þýðir á mæltu máli að ríkin sem við eigum í samstarfi við á þessu svæði bera ákveðna ábyrgð og þess vegna mjög eðlilegt að þau taki þátt í því með okkur að leysa málið, m.a. með lánveitingum. Þau þurfa líka að koma til móts við þetta litla samfélag sem stendur frammi fyrir þessum mikla vanda að öðru leyti, vegna þess að hagsmunir Evrópuþjóðanna eru að við viðurkennum og öxlum skuldbindingarnar sem hér um ræðir til að treysta fjármálastöðugleika á markaðnum. Við hljótum að gera þá kröfu á móti að tryggt verði í samningunum að endurgreiðslur verði ekki með þeim hætti að þær sligi þjóðfélag okkar eða samfélag og takmarkist við eitthvert hlutfall af þjóðartekjum eða einhverja hámarksupphæð. Það er sérlega brýnt vegna þess að enn eru margir óvissuþættir eftir og þótt ólíklegt verði að teljast að neyðarlögin verði vefengd 

Herra forseti. Mér fannst mjög athyglisvert sem kom fram í ræðu hv. þingmanns þar sem hann sagði að hagsmunir ESB hefðu hugsanlega verið teknir fram yfir hagsmuni Íslendinga, hann lét í það skína. Ég vil inna hv. þingmann eftir því hvort það sé kannski ástæðan fyrir því að viðkomandi ríki féllust ekki á gerðardóm í málinu, vegna þess að hagsmunirnir fyrir fjármálakerfi Evrópuríkjanna kölluðu á að ekki yrði leitað réttar í þessu máli. Það yrði ekki gengið til samninga, ekki gengið til sátta heldur samþykktu Íslendingar þessar kröfur til lausnar. Ég vek líka athygli á orðum hv. þingmanns og spyr hvað hann eigi við þegar hann segir að hæstv. utanríkisráðherra hafi komið Íslandi aftur í tölu siðaðra þjóða í þessu sambandi. Vísar hann þá til orða hæstv. forsætisráðherra sem sagði að hann léti ekki Evrópusambandsríkin kúga sig? Aðspurður um hvað yrði þá með lán Alþjóðagjaldeyrissjóðsins ef aðilar eins og ríkið héldu fast við það að styðja ekki lánsafgreiðslu til Íslands fyrr en þetta hefði gengið fyrir sig sagði hæstv. forsætisráðherra eitthvað í þá veruna að við yrðum þá bara að leita annarra leiða. Í lokin er þriðja spurningin um að nú hefur verið lögð áhersla á samstarf milli fjármálaeftirlitanna í Evrópusambandslöndunum, á Íslandi og í Bretlandi og Hollandi: Ber 

Virðulegur forseti. Fyrst um það að hagsmunir Evrópusambandsins hafi verið teknir fram fyrir hagsmuni Íslands, það sagði ég hvergi og það er alls ekki meining mín. Ég er sannfærður um að auðvitað erum við fyrst og fremst að vinna að hagsmunum Íslands. Ég tel að það sé ekki ótvíræð lagaskylda okkar að axla þessar skuldbindingar en við höfum sannarlega siðferðilegar skuldbindingar í málinu og við höfum líka skuldbindingar gagnvart samstarfi okkar við aðrar þjóðir. Við þurfum auðvitað að taka um það ákvörðun hvort við ætlum að vera einhvers konar Nígería norðursins, vera bara stikkfrí og neita öllu eða hvort við ætlum að halda áfram að vera virkir þátttakendur í samfélagi siðaðra þjóða. Til þess er auðvitað gerður sá leiðangur sem hæstv. utanríkisráðherra hefur lagt upp í. Hvað varðar það hvort ég hafi vísað til hæstv. forsætisráðherra um þessi atriði var ég ekki að því. Ég var að vísa til þess að ýmislegt í því sem var gert í þessari bankaútrás var með þeim hætti gert og að því þannig staðið að það varð til þess að einangra okkur enn frekar. Það var að ýmsu leyti, liggur mér við að segja, gengið fram af hroka og ruðst sannarlega inn með miklum yfirboðum á markaði þegar mönnum var löngu orðið ljóst, eins og í Hollandsdæminu, að erfiðleikar bankans voru orðnir talsverðir og að hætta væri á því að þeim innlánum sem verið væri að sækja yrði ekki hægt að skila aftur. Það held ég að fyrst og fremst forustumönnum bankanna hafi einfaldlega átt að vera ljóst, enda rekstur bankanna á þeirra ábyrgð.

Herra forseti. Mér sýnist rekstur bankanna ekki hafa verið á þeirra ábyrgð 

Það er á þeirra ábyrgð að hafa stofnað til þeirra.

Ja, sú ábyrgð er ekki mikils virði þegar það lendir á herðum Íslendinga að bera þá ábyrgð, ég árétta það. Hv. þingmanni verður mjög tíðrætt um siðaðar þjóðir og ég tek undir það að þjóðir eiga að vera siðaðar, en hvernig stendur þá á því að búið er að gera eitthvert samkomulag við Evrópusambandsríkin, og þar á meðal Breta, og samt standa hryðjuverkalög Breta enn þá á okkur? Þessi hryðjuverkalög voru studd og kröfur Breta nutu stuðnings Evrópusambandsríkjanna þegar þau kúguðu íslensk stjórnvöld, hæstv. forsætisráðherra og hæstv. utanríkisráðherra, til að ganga að þessum kröfum til að fá lánið frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Það má segja að Evrópusambandið hafi í rauninni stutt eða skrifað upp á hryðjuverkalög Breta - og þá voru framin hryðjuverk og samkvæmt hegningarlögum skal refsa fyrir hryðjuverk með allt að ævilöngu fangelsi. Hvers vegna standa þessi hryðjuverkalög þá enn? Ég spyr hv. þingmann um það úr því að búið er að ganga til þessara samninga: 

Virðulegur forseti. Ég er hræddur um að hv. þingmaður verði að spyrja einhvern annan stjórnmálamann en þann sem hér stendur hvers vegna hryðjuverkalögin standa enn, til að mynda breska forustumenn. Ég tek undir það með hv. þingmanni að það var auðvitað fráleitt að beita þeim lögum gegn Íslandi. Um það að þetta verður síðan á endanum allt saman, eins og hv. þingmaður segir réttilega, á ábyrgð íslenskra skattgreiðenda held ég að undirstriki og staðfesti þá eindregnu sannfæringu mína að mikilvægt sé að yfir einum markaði séu aðrar stofnanir líka einar, þ.e. á einum markaði sé ein mynt og eitt myntkerfi, á einum markaði sé einn seðlabanki, eitt eftirlitskerfi, eitt þing yfir þeim markaði, eitt ráðherraráð yfir þeim markaði og þess vegna er sannfæring mín sú að okkur hefði farnast betur í þessum leiðangri öllum ef við hefðum tekið skrefið alla leið inn í Evrópusambandið og unnið á undanförnum árum að því að taka upp evru í landinu. Það veit ég að vegna þess að hv. þingmaður er framsýnn maður eigum við eftir að verða sammála um þetta atriði þótt síðar verði.

Og þú ætlar að gera það undir hryðjuverkalögum?

Herra forseti. Þar sem hv. þingmaður er heittrúaður aðildarsinni að Evrópusambandinu og þar sem uppi er núna stefnubreyting hjá Evrópusambandinu þar sem það hverfur frá því að innlánsstofnanir greiði tryggingar fyrir innlán yfir í það að skattgreiðendur geri það allt í einu, skyndilega á kostnað Íslendinga, og þar sem þeir sameinaðir koma fram með stríðsyfirlýsingar gagnvart Íslandi með alls konar óáran, stöðvun á greiðslum til landsins o.s.frv. og þar sem þeir misnota Alþjóðagjaldeyrissjóðinn til að kúga Íslendinga til hlýðni og uppgjafar og þar sem hæstv. ráðherrar hafa orðið að bakka með yfirlýsingar sínar um að þeir láti ekki kúga sig og þar sem skilningur manna í Brussel á vandamálum Íslendinga er ekki meiri en svo að þeir eru að keyra Íslendinga í fátæktarkaf, okkar svokölluðu vinir í Evrópusambandinu, líka Norðurlönd, heldur þá hv. þingmaður að Ísland njóti meiri skilnings í framtíðinni ef þeir skyldu verða fyrir þeirri ógæfu að ganga inn í Evrópusambandið?

Virðulegur forseti. Hv. þm. Pétur H. Blöndal hefur haft uppi aðvörunarorð um þær miklu skuldbindingar sem hér um ræðir. Það er full ástæða til að þakka hv. þingmanni fyrir það. Það var líka það sem ég leitaðist við að gera í ræðu minni, að leggja á það áherslu að það eru takmörk fyrir því hvað hægt er að leggja á 300 þús. manna þjóð sem hefur reynt að standa á bak við alþjóðleg stórfyrirtæki eins og bankana sem störfuðu hér á mörg hundruð milljón manna markaði. Að því sögðu þarf hv. formaður efnahags- og skattanefndar Alþingis, Pétur H. Blöndal, ekki að koma í ræðustólinn og láta eins og að við höfum ekki þekkt lögin um Tryggingarsjóð innstæðueigenda, eins og að okkur hafi ekki verið ljóst hver mekanisminn var og hvað það þýddi að bankar opnuðu útibú í öðrum löndum. Það höfum við vitað um langt skeið og það tjóar okkur ekki, ekki frekar en það gerði í útrásinni þegar við hunsuðum aðvörunarorðin hvaðan sem þau komu, að létta af okkur þeirri ábyrgð með því að skattyrðast við einhverja í útlöndum sem séu ósanngjarnir gagnvart okkur. Hver maður ber ábyrgð á sinni eigin vegferð og við Íslendingar verðum auðvitað að horfast í augu við það að þessi starfsemi var að lögum á okkar ábyrgð og þó að það sé ekki einhlít lögformleg skylda okkar að greiða þetta hljótum við með frjálsum samningum þó við aðrar þjóðir að leitast við að rísa undir þeirri ábyrgð sem við kannski höfum að nokkru brugðist í störfum okkar á Alþingi á undanförnum árum.

Herra forseti. Við gátum ekki stöðvað þessa reikninga, við gátum það ekki. Kerfið gengur út frá því, það kerfi sem við byggðum upp og er fullkomlega í samræmi við tilskipun Evrópusambandsins, með innlánstryggingasjóði, 0,15% greiðslu innlánsstofnana í þann sjóð upp að 1%. Slíkt kerfi virkar ekki nema það sé rólegt ástand, einn banki af hverjum 100 fari á hausinn á sjö ára fresti. En þegar allt bankakerfið fer virkar ekki kerfið. Í staðinn fyrir að horfast í augu við og viðurkenna það koma þessir aðilar og kúga Íslendinga, skattgreiðendur á Íslandi. Það er stefnubreyting sem stjórnarskráin bannar, hún hreinlega bannar að veita fé úr ríkissjóði nema með fjárlögum. Þarna eru lög og reglur í Evrópusambandinu sem neyða - og svo eru samantekin ráð þessara svokölluðu vina okkar í Evrópusambandinu, meira að segja á Norðurlöndunum. Þeir eru að kúga Íslendinga með aðstoð frá IMF sem við bráðnauðsynlega þurfum á að halda vegna þess áfalls sem hrun bankakerfisins hefur valdið á Íslandi. Herra forseti. Ég dáist að hv. þingmanni fyrir að hafa enn þá trú á því að ganga inn í Evrópusambandið.

Virðulegur forseti. Það þýðir ekkert, hvorki fyrir mig né fyrir hv. þm. Pétur H. Blöndal, að ganga í ræðustólinn síðla árs 2008 og segja: Við gátum ekkert gert. 
             Það er ekki þannig að við séum fórnarlömb í þessu máli, hv. þm. Pétur H. Blöndal, það er alls ekki þannig. Við berum ábyrgð í þessu máli, en það er hárrétt hjá hv. þingmanni að það gera Evrópusambandsríkin líka. Það hefur sýnt sig eins og fjármálaráðherra Breta hefur sagt í breska þinginu að kerfið sem búið var til var líka gallað og þess vegna er þetta mál sameiginleg ábyrgð. Þess vegna er hæstv. utanríkisráðherra að sækja hér umboð til að ganga til viðræðna um sameiginlega lausn málsins, um það sem við ætlum að leggja til til að leysa það vegna þess að við berum á því ábyrgð og það sem nágrannaríki okkar ætla að leggja til í þeim leiðangri. Það er gríðarlega brýnt að nágrannaþjóðir okkar sýni skilning og staðfesti skilning sinn á því hversu gríðarlegt verkefni þetta er fyrir íslenska þjóð með því að þar séu sett takmörk við því hversu miklar endurgreiðslubyrðar sé hægt að leggja á Ísland eða endurskoðunarákvæði ef rýrara fæst úr eignunum en ráð var fyrir gert eða ófyrirsjáanlegir atburðir verða eins og að neyðarlögin verði vefengd eða eitthvað slíkt, varnaglar til að hér verði ekki bundnir þeir baggar sem við ekki getum borið.

Virðulegi forseti. Ég fagna þeirri tillögu sem hér er komin fram. Hún varðar leiðina til lausnar á því vandamáli sem við höfum kallað Icesave-vandamálið eða Icesave-deiluna á undanförnum vikum. Það er í fyrsta lagi mjög virðingarvert að utanríkisráðherra skuli fara þá leið sem ekki er lagaskylda til, að leggja fyrir þingið tillögu til þingsályktunar um að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni að leiða til lykta samningana á grundvelli þessara tilteknu forsendna sem samstaða hefur náðst um enda er samningurinn ekki þess efnis sem að öðru jöfnu þyrfti samþykkis Alþingis við. Það er hins vegar mjög mikilvægt og í anda pólitísks mikilvægis þessa máls að það sé lagt fyrir Alþingi og að umræða fari fram um það á þinginu áður en gengið er til þeirra samninga sem samstaða hefur náðst um að gera á vettvangi Evrópusambandsins við bandalagsríki okkar um lok þessa Icesave-máls. Þess misskilnings hefur gætt nokkuð í umræðunni að hér sé fyrst og fremst um að ræða eitthvert lögfræðilegt úrlausnarefni þar sem Íslendingar hafi haft mikinn rétt sem þeir afsali sér með einhverjum hætti með þeim samningum sem nú hafa náðst. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson spurði hér áðan hvort rökin sem sett hefðu verið fram í málinu hefðu þá verið tómt fleipur og að rangt hefði verið að halda þeim fram. Það er alveg ljóst að íslensk stjórnvöld báru fram þær athugasemdir að hér hefði orðið kerfishrun og ekki væri einhlítt af þeirri tilskipun sem um ræðir hvort ábyrgðin væri fyrir hendi við slíkar aðstæður. Þetta eru fullkomlega boðleg lögfræðileg rök og algjörlega rétt að setja þau fram. Hins vegar var alveg ljóst að hvorki viðsemjendurnir né önnur Evrópusambandsríki deildu þeim sjónarmiðum með okkur. Í því felst engin kúgun, mannvonska eða mannhatur, eins og mér heyrðist hv. þm. Pétur H. Blöndal vera að reyna að gera Evrópusambandinu upp. Í því felst einfaldlega að þessi ríki deila ekki þessu sjónarmiði,  Ég vil, fyrst hv. þingmaður kallar hér fram í „skilningsleysi“, vitna í hv. þm. Kristin H. Gunnarsson sem sagði í umræðu um þessi mál að ef maður væri sjálfur á einni skoðun og allir aðrir í heiminum væru á einhverri annarri skoðun væri alla vega ekki útilokað að maður hefði rangt fyrir sér. Það er ekki útilokað, hv. þm. Pétur H. Blöndal, ef maður er einn á einhverri skoðun og allir aðrir, líka manns nánustu vinir, eru á annarri skoðun þá er ekki útilokað að maður hafi rangt fyrir sér. Það er alla vega varlegt að treysta því að maður hafi rétt fyrir sér að óathuguðu máli við þær aðstæður. Rökin voru hins vegar ekki fleipur eða falsrök af þeim toga að rangt hefði verið að halda þeim fram. Þvert á móti tel ég að það hafi verið fullkomlega boðlegt að halda þeim fram. Af reynslu minni af milliríkjasamningum, þar sem ég hef haldið fram ýmsum lögfræðirökum, veit ég að rétt er að tæma vopnabúrið og kanna til hlítar hvort viðsemjandinn fellst á að taka tillit til þeirra raka. Það er alveg ljóst að Bretar og Hollendingar féllust ekki á þau. Kröfur Breta og Hollendinga hljóðuðu upp á skilyrðislausa ábyrgð. Í upphafi hljóðuðu þau upp á meiri ábyrgð en sem nam innstæðutryggingunni. Það sem síðan hefur náðst - af því að menn tengja þetta mál Evrópuumræðu og reyna að gera úr því eitthvert agalegt skrímsli - vegna aðkomu Evrópusambandsins og vegna pólitískrar milligöngu Evrópusambandsins og formennskuríkis þess  Hér hafa verið höfð uppi stór orð, m.a. frá hv. þm. Jóni Bjarnasyni áðan um að verið sé að afsala einhverjum réttindum sem við höfum í dag. Við erum ekki að afsala nokkrum einustu réttindum. Ef þessir samningar ganga ekki fram með boðlegum hætti á næstu vikum verðum við aldrei verr stödd en við erum í dag.

Það er búið að skrifa upp á þetta.

Það er ekki búið að skrifa upp á neitt bindandi samkomulag um annað en að við ætlum að ganga til samninga á þeim forsendum að tekið verði tillit til sérstöðu Íslands og gengið út frá þeirri forsendu að við séum bundin af þeirri tilskipun sem höfum leitt í lög hér á Alþingi. Við erum sannanlega bundin af henni. Virðulegi forseti. Það er ekki eins og hér sé verið að afsala einhverjum rétti sem við hefðum annars haft í hendi. Hér er talað um að stjórnvöld hafi afsalað einhverjum rétti til að leggja mál fyrir dómstóla en sá réttur var einfaldlega aldrei í hendi, við höfum aldrei haft neinn rétt til að leggja þetta fyrir dómstóla. Eins og í öðrum þjóðréttardeilum höfum við haft möguleika á því sem sjálfstætt ríki að leita samkomulags við annað ríki, það ríki sem við eigum í ágreiningi við - sem sagt Bretland annars vegar og Holland hins vegar - um að það sé sammála okkur um að leggja málið fyrir dóm. Í þessu tilviki hefur ekki verið um slíkt samkomulag að ræða, þ.e. viðsemjendurnir hafa ekki viljað leggja málið fyrir dóm. Í þjóðarétti þurfa bæði ríkin að samþykkja dómstólaleið, það er grundvallaratriði í þjóðarétti.  Hv. þm. Helgi Hjörvar rakti hér ágætlega áðan hvaða hagsmunir voru í húfi. Það eru heildarhagsmunirnir. Það er náttúrlega ekki hægt að horfa fram hjá því að innstæðukerfi það sem hér um ræðir er grundvallarforsenda fyrir fjármálalegum stöðugleika alls staðar í Evrópu í dag. Ef um það vakna efasemdir hvort innstæðutryggingar virka eða ekki standa mjög margir evrópskir bankar - og ég mundi segja allt evrópska bankakerfið - frammi fyrir hruni vegna þess að það er gríðarlega mikilvægt að almenningur í Evrópu viti að hann geti reitt sig á þessar innstæðutryggingar. Þær aðstæður sem við stöndum frammi fyrir eru auðvitað óvenjulegar og sérstakar. Í fyrsta lagi er alveg ljóst að við berum ríkari ábyrgð á þeim en nokkurt annað ríki þannig að það er ekki óeðlilegt að við ábyrgjumst að innstæðutryggingin verði greidd. Í öðru lagi er algjörlega ljóst af þeim samningum sem náðst hafa að tekið verður tillit til sérstakra aðstæðna á Íslandi og því sérstaka hruni sem Íslendingar standa frammi fyrir. Ég velti því eftirfarandi fyrir mér: Hvað vilja rjómafleytingarkenningarmenn í alþjóðasamningum eiginlega fá út úr milliríkjasamningum? Þetta er ástand sem stafar af framgöngu íslenskra fyrirtækja í öðrum löndum. Við höfum vitað það missirum og árum saman að starfsemi í Bretlandi og í Hollandi færi fram á ábyrgð íslenska tryggingarsjóðsins. Innstæður duga ekki íslenska tryggingarsjóðnum og hverjum stendur þá næst að gangast í ábyrgð fyrir verkefninu og fyrir lúkningu skuldanna? Auðvitað okkur sem því ríki þar sem þessir bankar höfðu sveitfesti. Ég spyr nú bara: Hvernig er hægt í öðru orðinu að ætlast til þess að hér sé glæsileg umgjörð fyrir alþjóðlega fjármálastarfsemi í þessu landi - eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal hefur nú talað fyrir í fyrri tíð - og svo í hinu orðinu að segjast ekki ætla að axla þær byrðar sem af því leiða? Það stendur engri þjóð nær en okkur að bera grundvallarábyrgð á þessu máli. Hér hefur tekist gríðarlega vel til í þeim samningum sem staðið hafa yfir og ég tel sérstaka ástæðu til ljúka lofsorði á framgöngu utanríkisráðherra og utanríkisþjónustunnar í þessu máli. Ég tel að við höfum náð í þessum umsömdu viðmiðunum sem hér eru kynnt mjög mikilvægri viðurkenningu á grundvallaratriðum í hagsmunum Íslendinga og það er alveg ljóst að gengið verður til samninga á þeim forsendum að Ísland býr við sérstaklega erfiðar aðstæður, fordæmislausar aðstæður, og það verður útgangspunkturinn þegar sest er niður við samningaborðið. Mér er það til efs - og ekki bara til efs - ég tel að það hefði verið óhugsandi að ná slíkum samningum án milligöngu Evrópusambandsins þannig að í stað þess að eiga við ríkin tvö hvort í sínu lagi gætum við nýtt okkur meðalgöngu Evrópusambandsins. Ég held að það sé alveg ljóst að við höfum haft af því gríðarlegt gagn að leita samninga á vettvangi Evrópusambandsins um lausn í málinu.

Herra forseti. Hv. þm. Árni Páll Árnason miklast hér mjög af milligöngu Evrópusambandsins og hjúpar aðkomu þess að málinu súkkulaðihjúp. Það er ekkert nýtt sem hann nefndi í sínu máli að Hollendingar og Bretar vildu ekki fallast á þær lögskýringar Íslendinga að við þyrftum ekki að gera annað en að standa undir þessum tryggingum með þessum sjóði og hann væri í fullkomnu samræmi við regluverk Evrópusambandsins. Hæstv. utanríkisráðherra og hæstv. forsætisráðherra - það töluðu allir á þá leið að menn mundu ekki láta kúga sig. Þegar Evrópusambandið kom að málinu gerðist eitthvað annað og hefur verið kallað eftir því hér í dag hvað það var í rauninni sem gerðist. Það er ekki þannig, eins og hv. þm. Árni Páll Árnason vill vera láta, að Evrópusambandið hafi komið til þess að liðka fyrir þessum málum, þvert á móti. Aðkoma Evrópusambandsins hleypti málinu endanlega í hnút og það hefur hæstv. forsætisráðherra upplýst, sem og hæstv. utanríkisráðherra sjálfur hér áðan, að menn hafi verið komnir út í horn í algjöra einangrun vegna hvers? Vegna þess að Hollendingar og Bretar höfðu einhverjar skoðanir? Nei, vegna þess að 27 ríki Evrópusambandsins snerust gegn hagsmunum Íslendinga. Að koma svo hér eins og hv. þingmaður gerir og þakka Evrópusambandinu kærlega fyrir aðkomuna heitir nú bara á íslensku að kyssa á vöndinn.

Virðulegi forseti. Það liggur fyrir að Bretar féllust ekki á rök Íslendinga að neinu leyti og þeir vildu að Íslendingar stæðu skil á þessum tryggingum að fullu og öllu leyti og þeir vildu jafnvel greiðslur umfram lágmarksinnstæðutrygginguna.  Hér er talað um að það sé kúgun og ofbeldi þegar 27 ríki eru á einni skoðun og eitt ríki á annarri skoðun. Ég verð að biðja hv. þingmann að fyrirgefa mér en ég skil ekki alveg í hverju kúgunin er fólgin. Vinir okkar Norðmenn deildu ekki skoðun með okkur heldur. Eru þeir þá að kúga okkur? Ég spyr nú bara. Hv. þingmaður er þeirrar skoðunar að Ísland eigi ekki að vera í Atlantshafsbandalaginu en meiri hluti þjóðarinnar er þeirrar skoðunar að Ísland eigi að vera í Atlantshafsbandalaginu. Er þá verið að kúga hv. þingmann með því að meiri hlutinn ráði? Virðulegi forseti. Á vettvangi þjóðaréttar ræður hver þjóð sínu atkvæði og sínum örlögum. Engin önnur þjóð innan Evrópusambandsins deildi þessu viðhorfi með okkur og Norðmenn deildu ekki þessu viðhorfi okkar. Það var einfaldlega engin þjóð á Evrópska efnahagssvæðinu tilbúin að deila þeim rökum sem við settum fram, enda verð ég nú að segja að þau rök sem við settum fram voru alls ekki einhlít. Þau voru langt í frá almenn lagatúlkun og það er ekki hægt að finna þessari lagatúlkun stoð í einu einasta fræðiriti á vettvangi Evrópuréttar.

Herra forseti. Ég leyfði mér að nota orðið kúgun og það er vegna þess að ég er að vitna í hæstv. forsætisráðherra Íslands sem margoft lýsti því yfir í fjölmiðlum - og ég er með tvær tilvitnanir í fréttatíma 6. nóvember síðastliðinn þar sem hæstv. forsætisráðherra segir ítrekað: „Við látum ekki kúga okkur til að blanda saman deilum um Icesave-reikninga og aðstoð Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Við látum ekki kúga okkur til þess. Ég treysti því og ég læt segja mér það tvisvar ef einhverjir ætla að koma í veg fyrir þessa afgreiðslu hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum með því að blanda saman óskyldum málum.“ Hvað skyldi Össur Skarphéðinsson, hæstv. iðnaðarráðherra segja í viðtali við fréttir Stöðvar 2 10. nóvember síðastliðinn?

Samflokksmaður.

Samflokksmaður hv. þm. Árna Páls Árnasonar. „Þetta eru auðvitað stórþjóðir,“ segir hann, „sem þarna eru að reyna að knésetja smáþjóð.“ Það stoðar lítið fyrir hv. þingmann að koma hér og hella úr skálum reiði sinnar yfir mig fyrir að nota orðið kúgun. Maður, líttu þér nær, segi ég bara og ég skora á þingmanninn að ræða um þetta við sína flokksmenn og þá sem hann styður til að stjórna þessu landi. Ég hafði hugsað mér að setja hér fram tvær spurningar til hv. þingmanns. Ég verð að bíða með það til ræðu minnar. En ég vil vekja athygli á því að miklar fréttir fólust í orðum hans og ég mun óska eftir því að hæstv. utanríkisráðherra staðfesti þær, sem sé að Bretar hafi fallið frá þeirri kröfu sinni að við ábyrgjumst meira en lágmarkstrygginguna að upphæð 20.887 evrur.

Virðulegi forseti. Það stoðar lítið fyrir hv. þingmann að koma hingað með einhvern mikinn reiðilestur og þylja upp úr viðtölum við hæstv. forsætisráðherra  Varðandi það sem hún spurði út í sem varðar þær kröfur sem Bretar hafa gert þá er það misskilningur í hennar orðum að ég hafi staðhæft nokkuð um það. Ég hef einfaldlega ekki þekkingu á því. Ég hef ekki upplýsingar um hver afstaða Breta er nákvæmlega 

Herra forseti. Hv. þingmaður er eins og fleiri í hans flokki trúaður Evrópusinni. Mig langar til að spyrja hv. þingmann: Af hverju vildu viðsemjendur okkar ekki leggja málið í dóm? Vegna þess að þeir óttuðust að tapa því. Af hverju var óskiljanlegur dráttur á afgreiðslu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, svo vikum og vikum skipti sem skaðaði Ísland óheyrilega, herra forseti? Það er vegna þess að Hollendingar og Bretar og síðan allt Evrópusambandið, þessir svokölluðu vinir okkar, lögðust á eitt að kúga Íslendinga og ég tek mér það orð í munn þó að hv. þingmaður banni mér það. Svo segir hann að fjármálalegur stöðugleiki sé mikilvægur. Auðvitað er hann mikilvægur. En hann er ekki bara mikilvægur fyrir íslenska skattgreiðendur. Hann er líka mikilvægur fyrir Breta, Frakka, Hollendinga og svo framvegis. Þeir áttu að koma með að lausn þessa vanda strax í staðinn fyrir að senda reikninginn á Ísland. Svo segir hv. þingmaður að við berum meiri ábyrgð en önnur ríki. Er það svo? Fjármálaeftirlitið íslenska heimilar eingöngu starfsemi. Síðan er það fjármálaeftirlit Breta og Hollendinga sem fylgist með og á að passa greiðslurnar á hverjum degi. Þeir brugðust þannig að við berum ekki endilega meiri ábyrgð en önnur ríki á þessu eða innlánstryggingasjóður Íslands. Það kemur fram í fréttum að Darling, fjármálaráðherra Breta, vill endurskoða innstæðutryggingakerfi Evrópulanda. Hann vill nefnilega ekki að breskir skattgreiðendur greiði fyrir innstæður í breskum útibúum erlendra banka. Hann vill ekki að breskir skattgreiðendur greiði þetta. En hann er gjarn á að senda íslenskum skattgreiðendum reikninginn sem er brot á reglum Evrópusambandsins sem gera ráð fyrir því að fjármálastofnanirnar sjálfar fjármagni þetta.

Virðulegi forseti. Hér fer hv. þingmaður með margar staðhæfingar sem flestar eiga ekki við rök að styðjast. Ég held til dæmis að hv. þingmaður geti ekki fært nokkur sannfærandi rök fyrir því að viðsemjendur okkar hafi óttast að tapa þessu máli og ég verð að segja að ég hef ekki séð ein einustu skynsamleg rök fyrir því af hverju þeir hefðu átt að óttast það því ég hef engan fræðimann séð taka undir þær athugasemdir sem við settum fram og ég hef enga fræðigrein séð um það. Ég held að það sé leitun á Evrópuréttarlögfræðingi annars staðar en mönnum hér á Íslandi sem eðlilega eru að reyna að finna rök fyrir okkur til að standa í ístaðinu, sem styðja þennan málstað. Virðulegi forseti. Hv. þingmaður segir hér að Bretar og Hollendingar hefðu átt að koma að lausn og axla þetta með okkur. Það er nákvæmlega það sem niðurstaðan úr samningunum hljóðar upp á. Evrópusambandið hefur þvingað Breta og Hollendinga til að koma að málinu með okkur. Með öðrum orðum, niðurstaðan er þannig að við tökum bakábyrgð á verkefninu en Evrópusambandsríkin koma að málinu og munu taka tillit til sérstakra íslenskra aðstæðna vegna þess að þær eru algerlega ófyrirséðar og langt utan við það sem búast mátti við. Hv. þingmaður getur ekki talað af slíkri einangrunarhyggju að reyna núna að kenna öðrum ríkjum alfarið um ábyrgð á starfsemi útibúa íslenskra banka í öðrum löndum. Það liggur algjörlega ljóst fyrir að eftirlitsskyldan er hjá Fjármálaeftirliti Íslands á útibúum íslenskra banka erlendis. Þess vegna og á þeim grunni hefur Fjármálaeftirlitið sótt auknar fjárheimildir á undanförnum árum til eftirlits og til að geta rækt eftirlitshlutverk sitt í þessum útibúum. Það hafa verið menn á ferðinni af hálfu Fjármálaeftirlitsins til að fylgjast með starfsemi þessara útibúa. Hv. þingmaður þumbaðist hins vegar lengi við árum saman gegn hækkuðum framlögum til Fjármálaeftirlitsins. 

Herra forseti. Það liggur við að ég beri af mér sakir vegna þess að ég lagði alltaf, ætíð og sífellt til meiri fjárveitingar til Fjármálaeftirlitsins. Þetta er virkilega ósanngjarn málflutningur, virkilega. Hv. þingmaður er sem sagt að segja að vegna þess að allt Evrópusambandið sé sameinað, þá hafi Íslendingar rangt fyrir sér. Allt í lagi, göngum út frá því að einhver maður leggi inn á reikning í Hollandi í útibú íslensks banka og bankinn fari á hausinn. Þá er það orðin sjálftaka á íslenska ríkissjóðinn. Það er bara sjálfvirkt. Hv. þingmaður fullyrðir að Fjármálaeftirlitið hefði getað stoppað þetta. Mér er sagt að það hafi ekki getað stoppað það vegna þess að innstæðurnar komu svo hratt inn, það voru svo háir vextir og það hafði ekkert með það að segja. Það var fjármálaeftirlit Hollands sem átti að sjá um greiðsluflæðið er mér sagt. Við gátum ekki stöðvað það að íslenskur banki opnaði útibú. Það þurftu að vera sérstök málefnaleg rök fyrir því að banna það þannig að þeir gátu opnað ný útibú. Síðan er það fjármálaeftirlit Hollands sem sér um greiðsluflæðið og það íslenska sem sér um eftirlitið árlega. Þessir innlánsreikningar voru allir stofnaðir eftir maí í Hollandi, enda voru vextirnir mjög dægilegir. Og þessir reikningar, allir þeir aðilar sem lögðu þarna inn, þ.e. hv. þingmaður er að segja að þeir bara áttu sjálftöku á ríkissjóð Íslands og íslenska skattgreiðendur. Hvað heldur hv. þingmaður um stjórnarskrána sem bannar slíkt? Það stendur í stjórnarskránni að það sé bannað. Hv. þingmaður hefur svarið eið að henni. Er hann að segja að það eigi að vera sjálftaka og að Evrópusambandið hafi rétt fyrir sér? Ég fullyrði að það hefur ekki rétt fyrir sér.

Virðulegi forseti. Ég biðst forláts á því að hafa haft hv. þm. Pétur Blöndal fyrir rangri sök hvað varðar fjárveitingar til Fjármálaeftirlitsins. Ég var að blanda saman tveimur óskyldum málum. Ég biðst forláts á því. En varðandi þetta atriði sem hv. þingmaður kemur hér með fram þá er alveg ljóst að það heyrði undir íslensk stjórnvöld að haga fjármálaeftirliti með þeim hætti að hægt væri að takmarka þær ábyrgðir sem á endanum féllu. Auðvitað höfum við vitað um það, hv. þingmaður, árum saman að útibú erlendis störfuðu á ábyrgð íslensks fjármálaeftirlits og á ábyrgð íslenska innstæðutryggingasjóðsins. Af hverju heldur hv. þingmaður að Fjármálaeftirlitið hafi byrjað að ganga eftir því við Landsbankann í febrúarmánuði að hann flytti þetta í dótturfélag erlendis?  Virðulegi forseti. Það er vissulega rétt að ekki er hægt að banna mönnum að opna útibú í öðrum löndum og það er vissulega ljóst að þetta regluverk er gallað og það er vissulega ljóst að það þarf að endurskoðast í framhaldinu. En um það þarf að nást samstaða á evrópskum vettvangi. Ef hv. þingmaður getur  
            

Herra forseti. Ég vil byrja á að lýsa því yfir að ég tel mjög mikilvægt að þetta mál komi inn í þingið og hefði mátt gera það fyrr. Það hefur nefnilega skotið skökku við að hlusta á talsmenn ríkisstjórnarinnar segja í öðru orðinu að það eigi að velta við öllum steinum, allt eigi að vera uppi á borðum og ekki eigi að vera leynd yfir neinu en síðan afgreiða þeir skuldbindandi samninga langt inn í framtíðina á bak við þing og þjóð. Þeir neita að upplýsa þingið og þingnefndir og neita að koma með mál hingað inn. Talsmenn ríkisstjórnarinnar hafa meira að segja haldið því fram um tíma að lánið frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum þyrfti ekki að koma hingað inn vegna þess að við hefðum síðastliðið vor afgreitt heimild ríkissjóðs til að afla lánsfjár í því skyni að styrkja gjaldeyrissjóðinn. Ég legg sem sagt áherslu á að það er mikilvægt að þetta mál sé loksins komið til þings þótt seint sé. Mikilvægt er að það fari inn í nefnd og að þar verði allt uppi á borðum, öll skjöl og allar fundargerðir sem hér hefur verið minnst á. Ég óska sérstaklega eftir því að þau umsömdu viðmið sem eru fylgiskjal með þessari þingsályktunartillögu verði lögð undirrituð fyrir hv. utanríkismálanefnd á því tungumáli sem þau voru undirrituð vegna þess að það er ekki nægilega gott að hafa þessa þýðingu eins og hún er, ódagsett og óundirrituð. Það þarf að vera skýrara hvað hér er á ferðinni ef þetta á að vera fylgiskjal en ekki lýsing á fylgiskjali. Það er ótrúlegt, herra forseti, að inn á borð þingsins skuli vera komið skjal frá ríkisstjórn Íslands um Icesave-málið án þess að minnst sé einu orði í greinargerð á hryðjuverkalögin sem Bretar beittu Íslendinga til þess að kyrrsetja eigur Landsbankans í Bretlandi og urðu reyndar til þess, ef ég hef skilið rétt, að eignir Kaupþings í Bretlandi voru kyrrsettar líka. Það er ótrúlegt að menn skuli hafa þegið, tekið og borgað fyrir þennan aðgöngumiða, sem samkomulagið um Icesave er, að prógramminu hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum án þess að knýja á um afléttingu hryðjuverkalaganna fyrir fram. Ég tel það algjörlega óásættanlegt. Ég tel útilokað að Alþingi Íslendinga gangi frá samþykkt eða afgreiðslu þessarar tillögu sem hér liggur fyrir fyrr en Bretar hafa aflétt hryðjuverkalögunum sem þeir beittu Íslendinga í þessum efnum. Mikið hefur verið rætt um það, sem eðlilegt er, hvernig íslenskir ráðamenn kúventu allt í einu í þessum málum þvert ofan í yfirlýsingar um að menn ætluðu ekki að láta kúga sig og ekki blanda saman tveimur óskyldum hlutum, aðgangi að lánafyrirgreiðslu hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum annars vegar og uppgjöri á Icesave-reikningum á grunni Evróputilskipana hins vegar. Þá gerðist eitthvað sem varð til þess að ríkisstjórnin kúventi algjörlega og féll frá þeim fullveldisrétti sem ég tel að Ísland hafi til þess að leita úrræða niðurstöðu dómstóla. Ég kallaði það áðan „að kyssa á vöndinn“ þegar hv. þm. Árni Páll Árnason lauk miklu lofsorði á aðkomu Evrópusambandsins að þessu máli. Auðvitað er hægt að hafa mörg orð um þá hnjáliðamýkt sem hefur komið fram í þessu máli gagnvart Evrópusambandinu sérstaklega og maður hlýtur að spyrja sig: Hvað gerðist? Í greinargerðinni segir á blaðsíðu 2, í kaflanum um pólitíska stöðu, að ekki hefði verið vart annars en stuðnings við málaleitan Íslendinga. Síðan segir með leyfi forseta: „Það snerist hins vegar.“ Ég vil spyrja: Hvað gerðist nákvæmlega? Hverju var hótað? Í umræðum um þingsályktunartillögu sem tengd er Alþjóðagjaldeyrissjóðnum man ég ekki betur en hæstv. utanríkisráðherra hafi sagt að því hafi jafnvel verið hótað að Evrópusambandið setti Ísland út af sakramentinu og átti þá við EES-samninginn. Ég held að það sé mikilvægt að frá svör við því. Nokkrar aðrar spurningar hafa verið nefndar sem mikilvægt er að fá svör við. Ég legg mikla áherslu á að það verði upplýst hvað stóð í plagginu sem hæstv. fjármálaráðherra skrifaði undir gagnvart Hollendingum. Ég vil minna á að 16. október sl. kom fram í Morgunblaðinu að gengið hefði verið frá samkomulagi sem gekk út á að Hollendingar lánuðu Íslendingum 1,1 milljarð evra til þess að gera upp Icesave-reikningana þar. Sambærilegt samkomulag hefði verið gert við Breta sem ekki væri búið að skrifa undir en það hljóðaði upp á 3 milljarða evra. Ég tel mjög mikilvægt að þetta plagg komi fram vegna þess að ef þarna hefur verið gengið frá samningum um lán hefur væntanlega líka verið gengið frá samningum um skilmála þessa láns. Mig langar til að spyrja hæstv. utanríkisráðherra, ef hún gæti gert svo vel og verið í salnum -

Ráðherrann er hér í húsinu.

Já. Ráðherrann er hér, það er nefnilega það. Mig langar til að varpa fyrirspurn til hæstv. ráðherra. Nú geri ég tilraun til þess í fjórða sinn. Hv. formaður þingflokks Sjálfstæðisflokksins, má ég eiga orðastað við ráðherrann á meðan ég stend í ræðustóli og klukkan tifar? Ég vil spyrja um þær fjárhæðir sem ráðherrann nefndi áðan í andsvari um andvirði eigna Landsbanka Íslands, að þær gætu verið í kringum 1.000 milljarða kr. Átti hæstv. ráðherra við eignir í Bretlandi eða heildareignir Landsbanka Íslands? Á hvaða gengi eru þessar fjárhæðir, 620 eða 615 milljarðar íslenskra króna? Á gengi dagsins í dag eru þær fjárhæðir sem Morgunblaðið skýrir frá og samið hefur verið um gott betur. Þær eru nær 800 milljarðar íslenskra króna. 
             Mig langar til að spyrja ráðherrann um það sem hv. þm. Árni Páll Árnason lét liggja að hér áðan að fyrir milligöngu Evrópusambandsins hefðu Bretar fallið frá því að gera ítarlegri kröfur til greiðslu af hendi Íslendinga en lágmarkstryggingin gerir ráð fyrir. Hafa Bretar fallið algjörlega frá þeim kröfum? Ég vil spyrja hvort hæstv. ráðherra telji einhverja tengingu milli þess að Bretar aflétta ekki enn þá kyrrsetningu á eignum Landsbankans og þess að bresk stjórnvöld hafa lýst því yfir að þau muni ábyrgjast það sem umfram er. Telur hæstv. ráðherra einhvern minnsta möguleika á því að bresk stjórnvöld hugsi sér að nýta kyrrsettar eignir Landsbanka Íslands til þess að greiða það sem umfram er af lágmarksinnstæðutryggingunni en láta Íslendingum eftir að borga rest? Þetta tel ég að sé mjög mikilvægt, ekki síst í ljósi þess sem hv. þm. Árni Páll Árnason sagði áðan. Herra forseti. Ræðutími minn er búinn og ég óska eftir því að komast aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Ég vil gera athugasemdir við nokkur stóryrði sem komu fram í máli hv. þingmanns áðan og er ekki alveg innstæða fyrir. Í fyrsta lagi sagði hv. þingmaður að þetta mál hefði verið rekið án samráðs við þing jafnt í aðdraganda sem og frágangi. Ég vil taka fram að það er alrangt. Ítrekað hefur verið rætt um þetta mál í þingsölum undir ýmsum liðum jafnt í fyrirspurnum og í utandagskrárumræðu. Á vettvangi utanríkismálanefndar hefur þetta mál verið rætt og það er auðvitað hinn rétti vettvangur fyrir mál um viðkvæma samninga við önnur ríki á meðan þau standa yfir. Þar hefur þetta ítrekað verið rætt og kynnt hvernig málið hefur þróast. Allar aðgerðir stjórnvalda hafa verið kynntar mjög nákvæmlega. M.a. voru þessi umsömdu viðmið kynnt þar áður en frá þeim var gengið við Evrópusambandið þannig að það er ekki hægt að halda því fram, virðulegi forseti, að ekki hafi verið haft um þetta samráð við þing. Þvert á móti var þetta rætt við utanríkismálanefnd. Henni var kynnt þetta í samræmi við 24. gr. þingskapalaga áður en gengið var frá samningnum. Hér er því beinlínis rangt með farið og ég taldi rétt að þetta kæmi fram. Hv. þingmaður sagðist telja að Ísland hefði fullveldisrétt til þess að leggja þetta mál fyrir dómstóla. Ég ítreka það sem ég sagði áðan í ræðu minni. Ekkert ríki sem á í deilu við annað ríki á sjálfstæðan rétt á að fara með mál fyrir dómstóla heldur þarf samþykki beggja. Þetta er grundvallarregla þjóðaréttar. Þess vegna fóru t.d. þorskastríðin eins og þau fóru vegna þess að við féllumst aldrei á að fara með landhelgisdeiluna fyrir Alþjóðadómstólinn í Haag eins og Bretar kölluðu eftir. Hvað er hv. þingmaður þá að segja? Að íslensk stjórnvöld hafi þarna verið algjörlega úti á þekju og hefðu átt að fara með allt málið fyrir Alþjóðadómstólinn í Haag? Það hefði nú verið upplit á hæstv. þáverandi sjávarútvegsráðherra, Lúðvíki Jósefssyni, ef hann hefði fengið að heyra þessa lögskýringu. 
            

Herra forseti. Það er augljóst að hv. þm. Árni Páll Árnason, og að ég held stjórnarliðið í það heila, er miklum mun lítillátari en sú sem hér stendur og þjóðin sem kallar eftir upplýsingum um þetta mál og hefur gert það frá því að upplýst var hvers kyns þessir Icesave-reikningar væru og hvaða kröfur Bretar væru að leggja á herðar okkar. Þegar íslensk stjórnvöld hafa verið að bauka úti í Brussel og í Bandaríkjunum við að semja um hvernig eigi að leggja þessar byrðar á komandi kynslóðir Íslendinga hafa pappírarnir ekki verið uppi á borðum og ég vek athygli á því að þeir eru þar ekki enn þá. Hv. þingmaður nefndi áðan að það væri út í hött að veita upplýsingar um hvað stæði í skjölum meðan að samningaviðræður væru í gangi. Það er eins og hv. þingmaður haldi að mótaðilinn viti ekki hvað stendur í þessum pappírum. Ég fullyrði að Hollendingar vita nákvæmlega hvað stendur í pappírunum sem Árni Mathiesen skrifaði undir. Það er ekki verið að skemma neinar samningaviðræður með því að birta þá. Fyrst að Hollendingar vita það þá veit Evrópusambandið það væntanlega og sama á við um Breta af því að þar lágu fyrir svipuð drög því það var fyrirhugað að leysa þetta svona. Nei, þetta er þögn ríkisstjórnarinnar og það var þema þessara pappíra. Það að koma fyrst núna með þetta hingað inn eftir að hafa fleygt þessu í fréttir Ríkisútvarpsins fimm mínútur fyrir aðalfréttatíma á sunnudegi er bara eins og annað. Þessi ríkisstjórn er rúin trausti. Hún hefur ekki haft samráð við stjórnarandstöðuna í þinginu um þessi mál 

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður fer í marga hringi í málflutningi sínum. Hún átelur stjórnvöld fyrir að fara á bak við þing og þjóð en hins vegar lesa þingmenn Vinstri grænna í löngu máli upp ummæli hæstv. forsætisráðherra og hæstv. utanríkisráðherra sem lýsa málinu og afstöðu ríkisstjórnarinnar í smáatriðum. Síðan kemur hv. þingmaður í lok málsins - það tók hana nú ekki nema tvær mínútur í einu andsvari að fara í heilan hring - og átelur ríkisstjórnina fyrir að hafa kynnt málið fimm mínútum fyrir kvöldfréttir. Í upphafi máls síns segir hún hins vegar að þjóðin þurfi að fá upplýsingar og átelur upplýsingaskort. Hvort vill hv. þingmaður upplýsingaleynd eða að upplýsingar séu settar fram? Það finnst mér ekki ljóst. 
             Það er algjörlega ljóst að hér hefur verið komið fram fullkomlega í samræmi við ákvæði stjórnarskrár og ákvæði þingskapalaga um samráð við þing. Samráð við utanríkismálanefnd Alþingis hefur verið virt fullkomlega. Sú tillaga sem hér liggur fyrir er umfram lagaþörf, alveg eins og það var umfram lagaþörf að leggja tillögu til þingsályktunar um fyrirgreiðslu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins fyrir þingið. Það er mjög jákvætt að ríkisstjórnin hefur sýnt mikinn vilja til að ræða þessi mál fyrir opnum tjöldum og ég held að það sé leitun á manni í íslensku samfélagi sem hefur ekki hugmynd um hvert umfang Icesave-skuldbindinganna er. Ég held að þær hafi verið svo mikið í opinberri umræðu á undanförnum vikum og mánuðum að allir viti um hvað málið snýst. Ég tel að það sé algjörlega fráleitt að halda því fram að ráðherrar hafi farið með einhverri leynd í þessu máli. Þvert á móti hefur það verið rætt fram og til baka. Það sem kemur hins vegar núna í ljós er að mörg af þeim gífuryrðum sem hv. þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hafa haft í frammi um þetta mál og eðli og umfang þessara skuldbindinga standast ekki. Það er líka að koma í ljós að mikill árangur hefur náðst af samningum fyrir milligöngu Evrópusambandsins. Það er náttúrlega sem eitur í beinum hv. þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs að árangur skuli hafa verið af þeirri málafylgju sem stjórnvöld hafa farið með 

Herra forseti. Það er ágætt að standa hér og koma með fullyrðingar um, eins og hv. þingmaður gerir, að allt sem þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hafi sagt um eðli og umfang samninganna sé rangt. Það er nú stórt orð Hákot, hv. þingmaður. Mat hv. þm. Árna Páls Árnasonar er að allt hafi verið gert fyrir opnum tjöldum og án nokkurrar leyndar. Eins og ég sagði áðan, er það hans mat og hann má hafa það. Þjóðin er einfaldlega á öðru máli. Ég hef ekki sagt að ráðherrarnir hafi ekki verið yfirlýsingaglaðir.  Hér hafa verið lagðar fram margar spurningar sem lúta að því hvers vegna þessi kúvending varð í málinu og ég bíð eftir að heyra hæstv. utanríkisráðherra svara þeim. Ég fagna því að þetta þingmál sé loks komið fram, en lít svo á að samkomulagið sem hér liggur fyrir sé ansi dýrkeyptur aðgangur að prógrammi Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, sem ýmsir telja að við þurfum ekki einu sinni á að halda.

Herra forseti. Íslendingar hafa orðið fyrir miklu áfalli og má skipta því í nokkra þætti. Í fyrsta lagi fóru þrír stærstu bankarnir á hausinn og þúsund milljarðar í hlutafé töpuðust og gífurlegar keðjuverkanir urðu um allt þjóðfélagið með uppsögnum o.fl. Síðan er glímt við u.þ.b. 300 milljarða af hræddum krónum, jöklabréfum og innlendum innstæðum sem vilja fara til útlanda og valda mikilli lækkun á krónunni, nákvæmlega eins og þetta sama fjármagn olli mikilli hækkun á krónunni þegar það kom til landsins. Svo sóttum við um hjálp frá IMF og þá var sá ágæti sjóður misnotaður til að ná fram allt öðrum sjónarmiðum, þó að við höfum verið stofnaðilar og borgað í sjóðinn í hálfa öld. Síðasta áfallið er svo Icesave þar sem kemur í ljós að vegna galla í tilskipunum Evrópusambandsins gera Hollendingar og Bretar gífurlegar kröfur á íslenska þjóð. Við ræðum, herra forseti, tillögu til þingsályktunar um samninga varðandi ábyrgð ríkissjóðs á innstæðutryggingum. Hún er mjög stutt og ég ætla að fá að lesa hana, með leyfi herra forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að leiða til lykta samninga við viðeigandi stjórnvöld vegna innstæðna í útibúum íslenskra viðskiptabanka á Evrópska efnahagssvæðinu á grundvelli þeirra sameiginlegu viðmiða sem aðilar hafa komið sér saman um.“ Hv. þm Árni Páll Árnason sagði áðan að ég hefði ekki lesið þetta nægilega vel, en það hef ég gert. Þetta er afskaplega opið og felur í sér sjálfdæmi þeirra ríkja sem samið er við. Þess vegna get ég ekki stutt þetta og hef lýst því yfir, þó að í skjalinu standi, með leyfi forseta: „Þessar samningaviðræður skulu fara fram með samhæfðum og samræmdum hætti og skal þar tekið tillit til hinna erfiðu og fordæmislausu aðstæðna sem Ísland er í og knýjandi nauðsynjar þess að ákveða ráðstafanir sem gera Íslandi kleift að endurreisa fjármála- og efnahagskerfi sitt.“ Ég gæti stutt þetta og mundi styðja þetta ef við tilvitnunina sem ég las áðan bættist: Skal slíkur samningur lagður fyrir Alþingi til samþykktar. Ef það bættist við, hæstv. utanríkisráðherra, gæti ég staðið að þessu með glöðu geði vegna þess að þá vissu íslenskir þingmenn hvað þeir væru að samþykkja en hefðu það ekki svona galopið. Vel má vera að breyta megi þingsályktuninni þannig í hv. utanríkismálanefnd að það gangi og þá mun ég styðja hana, en svona opinn texta get ég ekki stutt. Ég get ekki veitt útlendingum sjálfdæmi um örlög Íslands. Ég hef nefnilega á síðustu vikum uppgötvað að hver hugsar um sig, þeir hugsa ekki um Ísland og taka ekkert tillit til aðstæðna hér, alla vega ekki stjórnmálamennirnir. Þeir rústa íslenskum fyrirtækjum eins og ekkert sé, eins og að drekka vatn, og sjá ekkert eftir því. Ég nefndi að galli er í tilskipun Evrópusambandsins varðandi innlánsreikninga sem bitnar á Icesave-reikningunum. Í tilskipuninni stendur að kerfið skuli fjármagnað af innlánsstofnunum, ekki af skattgreiðendum. Við komum á kerfi sem var tilkynnt til útlanda og engar athugasemdir voru gerðar við það þannig að það virtist vera í lagi og allar framkvæmdir voru samkvæmt þeim reglum. Svo þegar kerfið bregst koma þessar þjóðir og segja - og breyta eiginlega um stefnu - að nú skuli íslenskir skattgreiðendur greiða þetta. Það er mikilvæg stefnubreyting og opnar beina leið í ríkiskassann á Íslandi, sem er bannað samkvæmt stjórnarskrá, þannig að við getum ekki fallist á þessa stefnubreytingu. Mér sýnist að loksins sé að renna upp ljós fyrir fjármálaráðherra Breta. Hann hefur nefnilega beðið um endurskoðun á innstæðutryggingarkerfi Evrópulanda. Það er nefnilega að renna upp fyrir honum ljós að sú breytta stefna sem hann og hollenskir félagar hans tóku gegn Íslandi gengur ekki upp. Ef breskur banki fer á hausinn og Bretland á að borga innstæður þess banka um alla Evrópu er ég hræddur um að dálítið ljós renni upp fyrir breskum þingmönnum að skattleggja breskan almenning til fátæktar út af innstæðum úti um alla Evrópu. Það sama gildir um Hollendinga, sem eiga alveg gífurlegar innstæður, sérstaklega í Bretlandi. Hollenskir bankar í Bretlandi eiga gífurlegar innstæður. Ef einn slíkur banki eða fleiri færu á hausinn og hollenskir skattgreiðendur ættu að borga þær innstæður er ég hræddur um að hollenskir þingmenn samþykktu ekki þvílík ósköp. Ákveðin veila í kerfinu er að koma í ljós og í stað þess að menn komi til Íslendinga og segi: Fyrirgefið, það er galli í kerfinu hjá okkur, við skulum hjálpa ykkur að ráða við þetta, við skulum aðstoða ykkur. Þá heimta þeir meira að segja vexti ofan á lánin sem þeir hafa veitt okkur. Hollendingar voru sérstaklega harðir á því að við borguðum vexti og vextirnir eiga að vera háir af því að Ísland hefur svo slæmt lánshæfismat eftir allar krísurnar. Það var nú allur skilningurinn á þeim bæ. Auðvitað eiga lánin að vera vaxtalaus.  Þannig er staðan, við skulum horfast í augu við það. Þetta eru friðarsamningar, við erum látin blæða fyrir gallað regluverk Evrópusambandsins og við höfum gefist upp, við skulum bara horfast í augu við það. Þeir sem gefast upp koma með hvítan fána og fá alla vega friðarsamninga, sem við fáum ekki enn sem komið er. Við gefumst upp fyrir ofbeldi og ofurvaldi Evrópusambandsins, svokallaðra vina okkar. Síðan koma kröfuhafarnir, þýskir og evrópskir bankar, sem í töluverðu ábyrgðarleysi - mundi ég nú segja - lánuðu íslenskum einkaaðilum óhemju fé, 40 millj. kr. á hvern Íslending. Bera þeir ekki einhverja ábyrgð á að hafa lánað þetta óhemju fé, langt yfir þjóðarframleiðslu Íslands? Hver átti eiginlega að tékka það? Voru það ekki þeir, áttu þeir ekki að athuga gagnkvæmt eignarhald? Áttu þeir ekki að kynna sér lántakendurna? Nei, þeir gera líka kröfur og segja: Ef hér gerist eitthvað sem ekki er í sátt við okkur fáið þið engin lán í framtíðinni. Við þurfum ekki bara að sættast við Evrópusambandsríkin heldur líka við lánastofnanir og ég tel það mjög mikilvægt. Þess vegna vil ég að lánveitendurnir komi líka að borðinu í friðarsamningunum og allt sé gert á einu bretti, ekki samið sér við Hollendinga, sér við Breta og sér við lánardrottnana o.s.frv. Nei, þetta þarf að gerast allt í einum samningi og gæta þarf þess að aðalauðlind Íslendinga, mannauðurinn, fari ekki úr landi. Á því mundu allir tapa, kröfuhafarnir, Hollendingar og Bretar, því þá verður skuldin ekki greidd. Menn hljóta að átta sig á því. Íslendingar hafa dottið inn í þetta kerfi vegna galla í Evrópusambandstilskipuninni. Auðvitað fóru einstakir einstaklingar óvarlega. Auðvitað má segja að regluverkið hefði mátt vera betra. Auðvitað áttum við á Alþingi að sjá í gegnum gallana í regluverki Evrópusambandsins, en við gerðum það ekki. Við gátum ekki séð þessa stöðu fyrir. Enginn sá fyrir að Kaupþing færi á hausinn, enginn sá fyrir að þrír bankar færu á hausinn. Ég hef ekki séð einn einasta spádóm um það. Ég vil endilega, herra forseti, að ekki sé litið á afstöðu mína sem árás á hæstv. utanríkisráðherra. Ég hvet hana til dáða. Ég hvet hana til að standa vörð um þetta mikla áhyggjuefni Íslendinga og vona að hún nái góðum samningum. Ég vildi að hún hefði það í bakhöndinni þegar hún fer að semja að samningurinn verði lagður fyrir Alþingi því þá hefur hún miklu sterkara vopn í höndunum. Þeir sem semja við okkur eiga þá á hættu að Alþingi felli samkomulagið vegna þess að Alþingi vill ekki steypa þjóð sinni í áratuga fátækt.

Virðulegi forseti. Tvennt í máli hv. þingmanns vil ég gera að umtalsefni. Annars vegar segir hann réttilega að allt eigi að vera undir í einum samningi og það er nákvæmlega sá ávinningur sem við fáum út úr aðkomu Evrópusambandsins. Í staðinn fyrir að semja við Hollendinga sér og Breta sér og Þjóðverja sér er samið sameiginlega við öll Evrópusambandsríkin um fyrirkomulag og tryggt að tekið sé tillit til sérstöðu Íslands og þeirra sérstöku aðstæðna sem hér ríkja. Hv. þingmaður nefndi að ríkin gerðu kröfur um háa vexti á lánum sem við þyrftum á að halda til að geta staðið skil á skuldbindingunum. Við viljum forðast þá aðstöðu og viðurkenning Evrópusambandsins á sérstöðu Íslands gerir okkur kleift að krefjast þess að ekki verði gerðar óeðlilegar og of miklar kröfur um vexti eða aðra skilmála lánanna. Virðulegi forseti. Ljóst er að meira tillit er tekið til sérstakra hagsmuna okkar vegna aðkomu Evrópusambandsins að málinu. Ég skil það svo að samningar sem gerðir verða á grundvelli umboðsins sem Alþingi veitir nú, komi efnislega fyrir Alþingi. Annars vegar geri ég ráð fyrir að haft verði samráð við utanríkismálanefnd Alþingis áður en gengið er frá samningum, eins og áskilið er í 24. gr. þingskapalaga, og hins vegar komi samningarnir fyrir Alþingi í samræmi við efni þeirra, fjárhagslegar skuldbindingar í gegnum fjárlög og önnur ákvæði til staðfestingar eftir því sem efni þeirra leyfir.

Herra forseti. Ég get ekki tekið undir þakklætiskvak hv. þingmanns til Evrópusambandsins. Það get ég ekki vegna þess að þegar Hollendingar og Bretar fengu ESB í lið með sér til að berja á Íslendingum gáfumst við loks upp, herra forseti. Þangað til töldum við okkur eiga von í það að fá lánið frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum með eðlilegum hætti eins og aðrar þjóðir sem þar eru. Þrátt fyrir að Hollendingar og Bretar séu með stjórnarmenn í þeim sjóði gátu þeir í rauninni ekki með góðu móti kúgað okkur fyrr en að Evrópusambandið kom og hjálpaði þeim. Þá loksins gáfust ráðherrarnir, samflokksmenn hv. þingmanns, upp. Svo hefur allt þetta dæmi að sjálfsögðu eyðilagt mannorð Íslendinga um alla Evrópu. Það er lítið talað um það. Mannorðið er algjörlega farið með yfirlýsingum bæði breskra og hollenskra vina okkar í Evrópusambandinu sem hv. þingmaður dáir svo mjög. En ef hv. þingmaður gefur mér þá yfirlýsingu að hann muni styðja í utanríkismálanefnd að sá samningur sem gerður er verði borinn undir Alþingi - og ef hæstv. utanríkisráðherra gefur mér þá yfirlýsingu enn frekar sem er enn verðmeira - get ég að sjálfsögðu stutt þetta.

Virðulegi forseti. Ég vil undirstrika það að afstaða Hollendinga og Breta hefur breyst mjög til batnaðar eftir að Evrópusambandið kom að málinu. Hv. þingmaður hlýtur að viðurkenna það þó að hann sé að öðru leyti haldinn miklum fyrirvörum í garð Evrópusambandsins eins og fyrri daginn. Mér þykir líka ómaklega vegið hér að mér og flokkssystkinum mínum með því að halda því fram að það hafi verið einhver sérstök linkind og uppgjöf af okkar hálfu gagnvart Evrópusambandinu sem olli því að gengið var til samninga. Ég veit ekki betur en að ríkisstjórnin hafi staðið að þeim samningi sem gerður var. Ég veit ekki betur en að hæstv. fjármálaráðherra hafi í reynd hafið samningaviðræðuferlið við Evrópusambandið á fundi fjármálaráðherra 4. október. Og ég veit ekki betur en að hæstv. forsætisráðherra hafi átt forgöngu um það ásamt hæstv. utanríkisráðherra að ganga frá samkomulaginu. Ég skil ekki hvort hv. þingmaður er hér að reyna að láta að því liggja að Sjálfstæðisflokkurinn ætli að skjóta sér undan ábyrgð í þessu máli. Það ber þá nýrra við ef sá flokkur er ekki til meiri stórvirkja en svo að hann sé hlaupinn burt frá verkum sínum áður en mál eru komin til nefndar, er bara farinn á harðahlaupum burtu við 1. umr. um málið. Þá bæri nýrra við og mér þætti gaman að heyra frá hv. þingmanni hvort hann talar hér fyrir hönd Sjálfstæðisflokksins í málinu og fyrir því að flokkurinn ætli ekki að bera ábyrgð á því.

Herra forseti. Ég talaði aldrei um linkind. Mér datt það ekki í hug. Mér datt ekki í hug annað en að hæstv. utanríkisráðherra hefði staðið sig bara mjög vel í þessari baráttu. Ég efast ekki um það. Allir Íslendingar stóðu sig vel í þessari baráttu, allir. Við urðum bara að gefast upp fyrir ofurefli. Það er það sem er. Við erum að gefast upp fyrir þessu Evrópusambandi. Það er það sem við erum að glíma við. Þá gerum við það bara. Sjálfstæðisflokkurinn er ekkert að hlaupa frá ábyrgð. Ég held að ég hafi talað mjög ábyrgt í þessu máli. Ég er ekkert að hlaupa frá ábyrgðinni. Mér dettur það ekki í hug. Ég er á móti því að gefa svona galopna heimild eins og þingsályktunartillagan lítur út. En ef henni verður breytt þannig að bætt verði við þeirri setningu að samningurinn verði borinn undir Alþingi til samþykktar get ég alveg stutt það og mun styðja það heils hugar. Hæstv. utanríkisráðherra nýtur míns fulla trausts í þessari erfiðu baráttu við ofurefli og óbilgirni annarra þjóða. Málið er það að embættismenn og stjórnmálamenn í Brussel og í Evrópu hafa engan skilning á vandamálum Íslands. Þeir hafa bara engan skilning, ekki frekar en Danir höfðu í mörg hundruð ár þegar við vorum í ríkjasambandi með þeim. Það voru ekki vondir menn, Danir. Þeir bara skildu ekki aðstæður á Íslandi. Og Íslendingum fækkaði og fækkaði, ekki vegna þess að þeir flyttu í burt. Þeir bara dóu. Það var ekki góð sambúð. Og ég hef ekki trú á því að embættismenn í Brussel hafi neitt meiri skilning á vandamálum Íslendinga í framtíðinni þó að við verðum smáhreppur í því stóra ríki.

Herra forseti. Mig langar aðeins til að víkja hér að tveimur atriðum til viðbótar, tveimur spurningum sem mig langar til að varpa inn í umræðuna, þá til hæstv. utanríkisráðherra og til umfjöllunar í hv. utanríkismálanefnd. Við ræddum fyrr í dag frumvarp til laga um sérstaka rannsóknarnefnd og henni er ætlað að leita sannleikans, eins og segir þar, um aðdragandann og hverjir báru ábyrgð og hvað varð til þess að fjármálakerfið og bankakerfið á Íslandi hrundi. Við vitum öll að það er þessi starfsemi bankanna erlendis sem kollsigldi íslensku efnahagslífi. Tólfföld skuldbinding miðað við þjóðarframleiðslu sem við fáum nú í höfuðið. Það er alveg ljóst að það eru nokkur atriði sem við hefðum getað gert. Við hefðum væntanlega getað beitt tilteknum reglum til þess að lágmarka eða draga úr þessum skaða. Ég vil nefna fyrst að Fjármálaeftirlitið íslenska hefði mátt koma í veg fyrir frekari opnun útibúa á erlendri grundu. Það er alveg klárt. Hæstv. viðskiptaráðherra sagði hins vegar aðspurður um þetta að það hefði jafngilt því að taka rekstrarleyfið af mönnum. Ég held að þetta sé ekki rétt vegna þess að þarna voru blikkandi aðvörunarljós og ég tel að fara þurfi rækilega ofan í saumana á því af hverju Fjármálaeftirlitið greip ekki til aðgerða til þess að koma í veg fyrir þessa útþenslu eða hvort það var vegna þess að Fjármálaeftirlitið hafði ekki heimildir til þess. Í öðru lagi nefni ég afléttingu bindiskyldu í útibúum erlendis sem Seðlabankinn greip til í mars sl. Ég leyfi mér að spyrja hvort það hafi í rauninni verið krafa frá Evrópusambandinu að bindiskyldunni yrði aflétt til að jafna samkeppnisstöðu við aðra banka innan ESB. Ég spyr: Hvaða forsendur, hvaða ástæða var fyrir þeirri furðulegu aðgerð að létta bindiskyldu af þessum útibúum í vor? Í þriðja lagi spyr ég: Hvað gerðist? Af hverju lá í nefnd, missirum saman eftir því sem manni skilst, ábending um að Fjármálaeftirlitið eða viðskiptaráðuneytið - ég veit nú varla hvort - gæti nýtt sér heimild til að aflétta ábyrgð Tryggingarsjóðs innstæðureikninga á reikninga lögaðila, þ.e. sveitarfélaga og annarra fyrirtækja, sem taldir eru í þeirri undanþágu hafa svo mikla og stóra hagsmuni að þessi smáfjárhæð 20.887 evrur sem er tryggingaviðmiðunin skiptir þær ekki máli? Í regluverki Evrópusambandsins er sem sagt undanþáguheimild sem ekki var nýtt. Og ég hlýt að spyrja: Hverju hefði það breytt ef til þessara aðgerða hefði verið gripið, þ.e. hvað þetta aðgerðaleysi kostaði í þessu dæmi? Þetta, herra forseti, eru þau atriði sem ég kom ekki að í fyrri ræðu minni hér áðan en óska eftir að leggja inn í málið.

Virðulegi forseti. Tvennt af því sem hv. þingmaður nefnir í ræðu sinni eru atriði sem ég held að ég geti reynt að varpa ljósi á. Annars vegar staðhæfði þingmaðurinn að Fjármálaeftirlitið hefði getað bannað opnun útibúa. Það er algjörlega ljóst að Fjármálaeftirlitið gat ekki hindrað fyrirtæki með starfsleyfi í að opna útibú erlendis. Heimildir Fjármálaeftirlitsins til þess að banna slíkt eru bundnar við að fyrirtækið ráði ekki við rekstur sinn, sé ekki rekstrarhæft í raun, sé ekki hæft til þess að bera rekstur. Það jafngildir réttilega, eins og hæstv. viðskiptaráðherra hefur sagt annars staðar, í reynd auðvitað yfirlýsingu um að viðkomandi banki sé við það að fara í þrot eða sé kominn í þrot. Það var ekki valkostur. Fyrirtækin hafa þennan sjálfstæða rétt, rétt eins og þau mega opna útibú á Patreksfirði. Það er enginn eðlismunur á því samkvæmt þessum reglum. Ekki neinn. Virðulegi forseti. Að því er varðar bindiskyldu útibúa sem Seðlabankinn ákvað er það ákvörðun sem Seðlabankinn tók. Það er nú varlegt að reyna að ráða í þær rúnir sem geta lýst afstöðu Seðlabankans en kannski hv. þingmaður ætti að reyna að finna eitthvað út úr því hvað leiðarljós lífs formanns hennar, formaður bankastjórnar Seðlabankans, hefur verið að hugsa í þessu máli. Það er aðgerð sem orkar mjög tvímælis nú þegar horft er til baka því að þarna var virkilega skapað aukið svigrúm útibúanna til að efna til skuldbindinga sem við sjáum í dag að voru með þeim hætti að viðkomandi bankar voru ekki í standi til þess - eða viðkomandi banki sérstaklega, Landsbankinn, var ekki í standi til að koma tilsvarandi eignum yfir í dótturfélag svo að skuldbindingarnar gætu 

Herra forseti. Ég veit ekki hvað ég á að kalla þetta, þetta er einhver þráhyggja sem hv. þingmaður hefur þegar hann talar hér um leiðarljós lífs formanns hennar  Ég vísa þessu bulli á bug. Ég spurði hér alveg konkret spurningar. Ég spurði hvort Seðlabankinn hefði afnumið bindiskyldu í útibúum bankanna erlendis vegna tilmæla frá Evrópusambandinu til þess að rétta samkeppnisstöðu evrópskra banka gagnvart íslensku bönkunum. Það þýðir ekkert að snúa sig út úr þessu með því að benda á eitthvað annað, hv. þm. Árni Páll Árnason. Ég efast stórlega um að Fjármálaeftirlitið hafi ekki heimildir eða hafi ekki haft heimildir til þess að koma þessum útibúum bankanna yfir í dótturfélög. Það var nefnilega nákvæmlega það sem bæði breska fjármálaeftirlitið og íslenska Fjármálaeftirlitið segjast hafa verið að reyna að gera, væntanlega með heimildum, við skulum ekki ætla þeim að þeir hafi ekki haft heimildir til þess, hv. þingmaður. Spurningin er: Af hverju gerðu þeir það ekki fyrr? Ég tel alveg nauðsynlegt að fá bara útreiknað hvað þetta aðgerðaleysi eða dráttur á aðgerðum kostar í því stóra dæmi sem við erum að tala um hér.

Forseti vill árétta það ákvæði þingskapa að þingmanni sem er í ræðustól ber að ávarpa forseta eða þingfund en ekki einstaka þingmenn.

Virðulegi forseti. Eins og ég rakti áðan er það einfaldlega Seðlabankans að svara fyrir það hvers vegna Seðlabankinn kaus að lækka bindiskyldu útibúanna. Ég er algjörlega þeirrar skoðunar að það hafi verið mjög misráðið í ljósi staðreynda. Það mun, eftir því sem ég kemst næst, hafa verið gert vegna þess að evrópski Seðlabankinn hafi almennt mælst til þess að það yrði gert úti um Evrópu.  Hitt er eftirtektarvert að hv. þingmaður verður mjög uppstökk þegar minnt er á að það er einn leiðtogi í stjórnarandstöðunni sem hefur sérstaklega lagt lykkju á leið sína til að slá skjaldborg um formann bankastjórnar Seðlabankans. Það er bara atriði hins vegar sem Vinstri hreyfingin – grænt framboð kemst ekkert fram hjá, að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefur lýst sérstakri velþóknun á embættisfærslum formanns bankastjórnar Seðlabankans. Ég veit að það er viðkvæmt mál fyrir marga í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði en það er bara einfaldlega staðreynd. Hann hefur meira að segja gefið honum þá einkunn að vera sérstaklega málefnalegur.

Herra forseti. Það er auðvitað ekki hægt að eiga orðastað við hv. þingmann með þessum hætti. Ég vek hins vegar athygli á svari hv. þingmanns við spurningu minni um það hvort það hafi verið fyrir atbeina Evrópusambandsins og regluverks þess sem bindiskyldan var lækkuð í útibúum bankanna erlendis. Svar hv. þm. Árna Páls Árnasonar við þeirri spurningu var já.

Nei, nei, það er rangt.