Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsætisráðherra (SE): Þetta frv. er borið fram samkv. eindregnum tilmælum hins góðkunna forstöðumanns kennaraskólans í Reykjavík. Frv. fer fram á, að námstíminn verði lengdur um einn mánuð, og ennfremur, að ensku verði bætt við sem námsgrein í skólanum, og vona jeg, að hv. deild verði þessu frv. vinveitt og hafi ekki á móti þessum breytingum, sem hjer er farið fram á. Markmiðið er, að kennaraefnum verði gerður kostur á meiri fræðslu en áður hefir verið, og þar sem laun kennara hafa verið bætt að mun, svo að þau má nú telja viðunanleg, vona jeg, að hv. deild geti orðið mjer sammála um, að ekki sje ósanngjarnt, þótt meiri kröfur verði eftirleiðis gerðar til mentunar kennaranna. Legg jeg svo til, að frv. þessu verði vísað til mentamálanefndar.

Fjármálaráðherra (KlJ): Jeg skal játa, að það er fremur leiðinlegt að þurfa að bera fram ár eftir ár frv. til laga um framlenging laga, sem aðeins var til ætlast að stæðu um stutta stund; en jeg vona, að þessi háttv. deild, eftir að hafa hlýtt á ræðu mína í gær um fjárhagsástæður ríkisins, sjái, að það muni illa vera hægt að komast af án útflutningsgjalds. Ákvæði um útflutningsgjöld hafa nú staðið í lögum full 40 ár; voru fyrst sett lög um það efni árið 1881, og tók það þá aðeins til sjávarafurða, en með ótal viðaukum og breytingum hefir síðan verið dregið meira og meira inn undir þetta gjald og árið 1919 voru lögin endursamin og um leið lagt útflutningsgjald á hjerumbil allar afurðir landsins. Þetta gjald nam samkv. landsreikningnum 1920 um 800 þús. kr., en á þinginu 1921 voru þessi lög afnumin með sjerstökum lögum, nr. 60 það ár, og tvenn ný lög sett í staðinn, - lög um útflutningsgjald af síld og sjerstök lög um 1% útflutningsgjald af verði allra annara útfluttra afurða íslenskra. Hvers vegna þetta var gert, hefi jeg ekki athugað til fulls og hefi ekki skilið, hvaða ástæða hafi verið til þess að fara þessa leið, að vera að tvískifta gömlu lögunum, sem höfðu staðið yfir 40 ár og alla tíð verið drjúg tekjulind fyrir ríkissjóðinn. Það getur ekki komið til mála að afnema þau lög án þess að setja í staðinn eitthvað, sem bæti ríkissjóði upp tekjumissinn. Því það er auðsætt, að ríkissjóðurinn þolir ekki með nokkru móti, að tekjur hans sjeu rýrðar. Auk þess eru lög þessi orðin löghelguð, og býst jeg ekki við að útgerðarmenn eða bændur búist við, að slíkum gjöldum verði ljett af. Yrðu þessi lög afnumin, þá yrði gamla fyrirkomulagið að koma í staðinn. Teldi jeg það heppilegast, því óviðurkvæmilegt er að framlengja þannig sí og æ þessi lög, sem í upphafi var aðeins ætlað að standa um skamma stund. Vonast jeg og til þess, að úr þessu verði þess skamt að bíða, að gerð verði endanleg skipun á þeim málum. Skal jeg svo ekki fara fleiri orðum um þetta, en vænti þess, að málinu verði vísað til 2. umr. og svo til hv.fjhn.

Jakob Möller Jeg hafði ekki ætlað mjer að taka til máls að svo stöddu, en get þó ekki varist að gera nokkrar aths. út af ummælum hæstv. fjrh. (KlJ). Hann kvað þessa löggjöf um útflutningsgjöldin vera nú runnin svo inn í meðvitund þjóðarinnar, að það mætti löghelgað kallast. Kvað hann og sjálfsagt að leggja slík gjöld á útfluttar vörur. Jeg lít svo á, að því fari fjarri, að þessar ástæður geti komið til greina að því er snertir framlenging þessara laga. Eina rjettmæta ástæðan er fjárþröng ríkissjóðsins. Jeg hefi til þessa verið á móti slíkum gjöldum, en er það síður nú, sökum þess, að horfur útgerðarinnar eru nú vænni en áður, þótt ekki sje annars gott að spá neinu í því efni. Jeg geri annars ráð fyrir, að þetta mál verði athugað í sambandi við önnur frv., sem væntanlega verða lögð fyrir þetta þing. Ef til dæmis þingið kemur sjer saman um að leggja nú á innflutningshöft, þá hefir það í för með sjer talsverða tekjuskerðing fyrir ríkissjóðinn. Lít jeg svo á, að best fari á því, að sama nefnd fjalli um þau mál öll, því að ilt verður að taka ákvarðanir um þau nema í sambandi hvert við annað.

Fjármálaráðherra (KlJ): Ræða háttv. 3. þm. Reykv. (JakM) gaf mjer ekki ástæðu til að segja mikið. Jeg get þó ekki stilt mig um að benda á það, að allar líkur sjeu með því, að lög, sem staðið hafa rúm 40 ár, sjeu runnin inn í meðvitund þjóðarinnar. Jeg skal þó játa, að frekar gæti komið til mala, er úr rættist fyrir ríkissjóðnum, að afnema útflutningsgjöld á landbúnaðarafurðum. - En það held jeg, að sárafáum komi til hugar með sjávarafurðirnar.

Forsætisráðherra (SE): Þetta frv. er enn eitt þeirra frv., er mentamálanefnd 1920 hefir samið, og hefir stjórnin aðeins gert smábreytingar á till. mentamálanefndar. Samkvæmt frv. eins og það kom frá nefndinni er gert ráð fyrir kenslu í bókhaldi, viðskiftafræði og sjóvinnufræði, en þessar greinar hafa ekki verið kendar í skólanum til þessa, nema hvað fyrirlestrar hafa verið haldnir í sjóvinnufræði síðasta vetur. Ráðuneytið hefir ekki viljað gera sjóvinnufræði að skyldugrein við skólann, heldur ákveðið, að um slíkt megi skipa fyrir með reglugerð. Og er þessi breyting gerð á frv. af því, að sjóvinnufræðslan mundi hafa mikinn kostnað í för með sjer. Tungumálakensla aukin er mjög þýðingarmikil fyrir skólann, og yfirleitt verður að telja nauðsynlegt að koma þessum skóla í sem best horf. Vona jeg svo, að hv. deild taki frv. þessu svo vel, að það fái ekki einungis að ganga til 2. umr. og mentamálanefndar, heldur einnig fái það samþykki þingsins og nái að verða að lögum.

Forsætisráðherra (SE): Þegar skólamálin voru til umr. á síðasta þingi, lýsti stjórnin því yfir, að hún mundi leitast við að undirbúa skólamálin undir þetta þing. En vegna hinna sívaxandi fjárhagsörðugleika hefir stjórnin ekki sjeð sjer fært að koma með tillögur í fræðslumálunum, sem hefðu aukin útgjöld í för með sjer að nokkrum mun. Á síðasta þingi var talsvert deilt um það, hvort tiltækilegt mundi að breyta gagnfræðaskólanum á Akureyri í almennan mentaskóla. Stjórnin lítur svo á, að þetta geti ekki komið til mála, bæði vegna aukins kostnaðar og vegna þess, að kenslukraftar í landinu væri ekki nægir til tveggja slíkra skóla, auk þess sem stjórnin sjer enga nauðsyn á þessu. Stjórnin er á þeirri skoðun, að fyrir hinni æðri mentun verði betur sjeð með sjerstökum lærðum skóla í Reykjavík, en samtímis yrði að sjá fyrir gagnfræðaskóla hjer, en til þess eru engin ráð eins og nú standa sakir. Telur stjórnin, að vel megi una við það fyrirkomulag, sem nú er, enn um nokkurra ára bil. Aftur á móti taldi stjórnin sjálfsagt að leggja þetta frv., sem hjer ræðir um, ásamt nokkrum öðrum frv., fyrir þetta þing; er það að mestu samið af mentamálanefndinni frá 1920; hefir þetta frv. komist inn á þing áður, en dagaði uppi í nefnd í það skifti. Mentamálanefnd hafði ekki í þessu frv. breytt í neinu grundvallaratriðum gildandi laga um þessi efni. Gerðar eru nokkuð meiri kröfur til fræðslunnar en áður, t. d. er ætlast til, að dráttlist verði skyldugrein, ennfremur er skipun skólanefnda hagað öðruvísi en áður, þannig, að meiri trygging er fyrir því, að nefndirnar hafi sjerþekkingu. Þá eru og nýjar reglugerðir um heimavistaskóla. Jeg leyfi mjer að óska, að málinu verði, að lokinni umr., vísað til hæstv. mentamálanefndar.

Forsætisráðherra (SE): Jeg þarf ekki að fara mörgum orðum um þetta frv. Hjer er farið fram á, að stofnuð verði sjerstök skólaráð til yfirumsjónar með skólunum, og er með þessu til þess ætlast, að skólastjórnirnar verði eftirleiðis meiri sjerþekkingar aðnjótandi um það, er skólana varðar, en áður hefir verið. Stjórninni fanst rjett, að Alþingi fengi að sjá þessar tillögur mentamálanefndarinnar frá 1920, sem felast í þessu frv., og fjalla um þær, og því hefi jeg lagt þetta frv. hjer fram, enda þótt jeg sjálfur sje í vafa um það, hvort þær breytingar, sem hjer er farið fram á, muni verða sem heppilegastar í alla staði. Jeg leyfi mjer að óska, að frv. verði, að umræðunni lokinni, vísað til mentamálanefndar.

Jörundur Brynjólfsson Þetta frv. kann að virðast fremur lítilsvert, og að ekki sje vert að leggja stein í götu þess þegar í byrjun, en jeg tel mjög óheppilegt, að þetta frv. nái að ganga fram og verða að lögum. Jeg sje ekki betur en með þessu sje verið að fjarlægja frá skólunum þekking þeirra manna, sem ráða skólamálunum til lykta. Þetta frv. hefir og nokkurn kostnað í för með sjer, og eins og tímarnir eru nú, álít jeg það ekki vert að auka á kostnað ríkissjóðs um skör fram, og ekki síst, ef skoðanir manna á þessu efni eru eins og mínar, að nýmæli þetta yrði til hins verra. Jeg get ekkert atriði sjeð í þessu frv., sem til bóta horfir, heldur þvert á móti. Jeg fjölyrði svo ekki um þetta, en læt mjer í ljettu rúmi liggja, hvort frv. nær að fara til 2. umr. og í nefnd, en er það kemur aftur fram, mun jeg greiða atkv. á móti því.

Forsætisráðherra (SE): Þetta frv. er einnig runnið frá mentamálan. 1920. Aðalbreytingarnar, sem þetta frv. fer fram á, eru, að gerðar eru strangari kröfur til barnakennara. Samkvæmt gildandi lögum á kennari, sem hefir stundað kenslu í 3 ár og hefir vottorð sóknarprests um, að hann sje hæfur til kenslunnar, rjett á að vera skipaður barnakennari. En þessi rjettur er nú burt fallinn, en í ákvæðum um stundarsakir er þó ákveðið, að skipa megi kennara, þó hann fullnægi ekki öllum skilyrðum. Ennfremur eru ný ákvæði um frávikningu kennara.