Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Steingrímur Hermannsson) : Herra forseti. Iðnn. þessarar d. hefur haft til meðferðar frv. til laga um breyt. á lögum nr. 43 frá 26. maí 1972, um Sölustofnun lagmetisiðnaðarins, sbr. lög nr. 69 23, maí 1974, um breyt. á þeim lögum. Frv. þetta hefur að sjálfsögðu verið til meðferðar hjá iðnn. Nd. og hafa verið gerðar á því nokkrar breytingar. Það á sér einnig nokkurn aðdraganda, sem mér þykir rétt að fara um örfáum orðum, þótt ekki vilji ég hafa mál mitt langt, enda má segja að þetta mál sé nokkuð vel rakið í aths. við lagafrv., sem fram kom með frv. Þar er þess getið að með lögum nr. 48. frá 26. maí 1972, um Sölustofnun lagmetisiðnaðarins, hafi stofnuninni verið lagt til óendurkræft framlag úr ríkissjóði, 25 millj. kr. ár hvert fyrstu 5 starfsárin. Einnig var með þeim lögum settur á fót sérstakur sjóður, Þróunarsjóður lagmetisiðnaðarins. Tekjur hans voru ákveðnar öll útflutningsgjöld af niðursoðnum og niðurlögðum sjávarafurðum og söltuðum grásleppuhrognum næstu 5 ár frá samþykkt laganna. Þessi 5 ár eru nú liðin, þannig að þessar tekjur hafa fallið niður. Jafnframt var þá gert ráð fyrir öðrum breytingum hjá Sölustofnun lagmetisiðnaðarins þ. e. a. s. þeirri, að fulltrúar lagmetisiðnaðarins verða hér eftir í meiri hl. í stjórn fyrirtækisins. Ég ætla ekki að rekja það hér, enda kemur það greinilega fram í fyrrnefndri grg., að tekjur Þróunarsjóðs hafa verið miklar undanfarin 5 ár og raunar líka mestar af söltuðum grásleppuhrognum. Að sjálfsögðu var gjald þetta á lagt m. a. með það í huga, að stofnuninni gæti tekist á þessu 5 ára tímabili að efla hér á landi verulega niðurlagningu grásleppuhrogna, sem gæti ekki aðeins orðið til þess að auka verulega verðmætasköpun í þjóðfélaginu, heldur einnig tekjuauki fyrir þá sem salta grásleppuhrogn. Þetta hefur því miður ekki tekist og eru ýmsar ástæður til þess m. a. og kannske fyrst og fremst þær, að útflutningur á niðurlögðum grásleppuhrognum hefur átt við töluverðatollmúra að stríða í þeim löndum sem fyrst og fremst flytja slíkar afurðir inn, þannig að mjög lítil aukning hefur orðið innanlands í þessum iðnaði. Á þessu hefur nú orðið breyting, þannig að tollur er felldur niður af niðurlögðum grásleppuhrognum. Vænta forstöðumenn Sölustofnunar lagmetisiðnaðarins þess nú að veruleg aukning geti orðið á slíkum iðnaði hér á landi. Nú má vitanlega um það deila, hvort aukin niðurlagning á grásleppuhrognum innanlands muni auka tekjur þeirra sem salta grásleppuhrogn. Vafalaust eykur þetta nokkuð þjóðartekjur, en um hitt má að sjálfsögðu deila. Staðreyndin er hins vegar sú, að við Íslendingar munum framleiða u. þ. b. 80% af söltuðum grásleppuhrognum á heimsmarkaðnum. Vinnsla úr þessum afurðum er því mjög á okkar valdi og ætti raunar að geta verið alveg á okkar valdi, ef hér tekst að sameina menn um sölu á söltuðum grásleppuhrognum. Því hef ég sérstaklega getið um grásleppuhrognin, að í sambandi við það frv., sem hér er til meðferðar, hafa fyrst og fremst orðið deilur um þá till. í frv., að framlengt verði gjald af söltuðum grásleppuhrognum í 3 ár enn, að vísu ekki 6% gjald heldur 3%. Nýstofnuð samtök grásleppuhrognaframleiðenda hafa lagst eindregið gegn slíku gjaldi og með töluverðum rétti getað bent á að þeir hafa ekki notið þeirra hagsbóta af 6% gjaldinu undanfarin 5 ár, sem þeir hafa greitt, sem að var stefnt, heldur hafa þessar tekjur Þróunarsjóðsins fyrst og fremst staðið undir margvíslegum öðrum störfum Sölustofnunar lagmetisiðnaðarins. Eins og ég sagði áðan ætla ég ekki að rekja þessi mál til lengdar, en vil þó geta þess, að í meðferð hv. iðnn. Nd. náðist samkomulag með forstöðumönnum Sölustofnunar lagmetisiðnaðarins og Samtaka grásleppuhrognaframleiðenda þess efnis, að Þróunarsjóði lagmetisiðnaðarins verði gert skylt að greiða 1/3 hluta af þessum tekjum af söltuðum grásleppuhrognum til fyrrnefndra Samtaka grásleppuhrognaframleiðenda. Sömuleiðis hefur náðst samkomulag milli þessara aðila um aðstöðu sem Samtök grásleppuhrognaframleiðenda munu fá í húsnæði því sem Sölustofnun lagmetisiðnaðarins hefur komið upp. Málið var þannig shlj. afgreitt frá Nd., að þessu samkomulagi fengnu. Í Nd. urðu hins vegar þau mistök, að úr brtt. frá iðnn. við 3. gr. frv. féll niður mikilvæg setning sem einmitt hnígur að þessu samkomulagi. Því flytur iðnn. þessarar d. brtt. á þskj. 688, sem er umskrifun 3. gr., en breyt. felst í því einu, að við fyrri málsgr. þeirrar greinar er bætt setningu, svo hljóðandi: „Af fullvinnslugjaldi af grásleppuhrognum skal Þróunarsjóður lagmetis greiða 1/3 hluta til Samtaka grásleppuhrognaframleiðenda.“ Með þessari viðbót er fullnægt þessu samkomulagi, sem ég hef áður nefnt. Ég vil taka það fram, að formaður Samtaka grásleppuhrognaframleiðenda hefur staðfest það við mig að hjá þeim sé fullkomin eining um þessa afgreiðslu málsins. Ég hef jafnframt undir höndum bréf frá Samtökum grásleppuhrognaframleiðenda, dags. 17. apríl 1978, þar sem þetta er enn staðfest. Þá vil ég geta þess, að á því hefur leikið nokkur vafi, hvort greiða beri 6% útflutningsgjald af söltuðum grásleppuhrognum, sérstaklega eftir að þetta gjald féll niður til Þróunarsjóðs Sölustofnunar lagmetisiðnaðarins 1. jan. s. l. Því hefur verið gengið eftir áliti sjútvrn. á þessu máli. Hefur rn. ritað Samtökum grásleppuhrognaframleiðenda svo hljóðandi bréf 24. apríl 1978, með leyfi forseta: „Með tilvísun til ódagsetts bréfs yðar um það, hvort 6% útflutningsgjald eigi við um söltuð grásleppuhrogn, staðfestir rn., að skilningur þess á lagaákvæðum um útflutningsgjald af sjávarafurðum er sá, að hið almenna 6% útflutningsgjald skuli ekki innheimt eftir 1. jan. 1978.“ Lítur iðnn. því svo á, að þessu atriði í samkomulagi títt nefndra aðila, þ. e. a. s. Sölustofnunar lagmetisiðnaðarins og Samtaka grásleppuhrognaframleiðenda, sé einnig fullnægt. Ég vil aðeins segja að lokum, að mér finnst ánægjuefni að náðst hefur samkomulag á milli þessara aðila. Ég fagna því. að grásleppuhrognaframleiðendur hafa myndað samtök. Ég hygg að það hafi verið mjög mikil þörf á slíkum samtökum. Þarna eru margir smáir aðilar sem eiga hlut að máli, og þótt e. t. v. megi segja að þetta sé ekki stór hlutur í þjóðarbúskap okkar, þá er staðreyndin þó sú. að þetta er ákaflega mikilvægur hluti í tekjum fjölmargra smárra aðila, m. a. fjölmargra bænda viða um land. Ég held að þeirra hagsmuna sé stórum betur gætt með því. að þeir hafa nú myndað þessi samtök. Ég hygg að þeir þurfi að gæta hagsmuna sinna á mörgum sviðum. Þeir þurfa í fyrsta lagi að gæta hagsmuna sinna í sambandi við sölu á söltuðum grásleppuhrognum sem eru í höndum margra aðila og að mínu áliti þarf að samræma. Þessi samtök hafa nú komið fram gagnvart Sölustofnun lagmetisiðnaðarins og þar eiga þeir mikilla hagsmuna að gæta í sambandi við niðurlagningu í söltuðum grásleppuhrognum. Ég hef fyrr lýst því samkomulagi, sem þar hefur náðst, sem tvímælalaust má rekja til stofnunar þessara samtaka. En ég vil aðeins segja það hér, að ég tel að ástæða sé til þess að gefa gaum miklu betur en gert hefur verið grásleppuveiðum við landsins strendur. Ég hygg að þar þurfi að hafa á meiri gát en verið hefur. Að vísu hefur verið gerð tilraun til þess að hafa nokkra stjórn á þeim veiðum með reglugerð sem sjútvrn. hefur gefið út um leyfi til grásleppuveiða, en grunur minn er þó sá, að ofveiði sé víða mjög mikil og ofveiði þessi hafi komið fram á undanförnum árum í minnkandi veiði víðast hvar, ef ekki alls staðar við landið. Þær fréttir hef ég nú, að mjög sé áberandi að grásleppuveiði minnki enn á sumum bestu og áður öruggustu veiðisvæðunum. Ég held að það sé sem sagt orðið mjög tímabært að hafa ákveðnari og fastari stjórn á þessum veiðiskap, takmarka hann að vissu marki, setja honum eðlileg takmörk. Mér sýnist að nú sé stórum betri grundvöllur til slíks með stofnun þessara samtaka grásleppuhrognaframleiðenda. Ég vildi aðeins láta þessi orð falla, jafnframt því sem ég lýsi samþykki iðnn. Ed. við frv. eins og það kom úr Nd., en með þeirri viðbót, sem ég hef getið um, í sérstöku skjali sem fylgir þessu máli.

Frsm. (Halldór Ásgrímsson) : Herra forseti. Heilbr.- og trn. hefur tekið til meðhöndlunar frv. til l. um Samábyrgð Íslands á fiskiskipum. Mælir n. með að frv. verði samþ. með þeirri breyt., að leiðrétt verði prentvilla í 9. gr. Þar stendur „Aldurstryggingasjóði“, en breytist i: Aldurslagasjóði. Þetta er í samræmi við frv. að öðru leyti. N. var ekki mjög hrifin af þessu orði: „Aldurslagasjóður“, en komst hins vegar að raun um að það mundi vera mjög merkilegt og sá sér ekki færi að leggja til að það yrði fellt niður. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að rekja þetta mál. Hér er um það að ræða að taka upp aldurstryggingu, þ. e. a. s. að fyrir báta, sem eru orðnir úreltir og úr sér gengnir, verði heimilt að greiða bætur, þannig að það verði mögulegt að hætta að nota þá, enda eru þeir oft orðnir úr sér gengnir og óarðbærir fyrir þjóðfélagið.

Frsm. (Halldór Ásgrímsson) : Herra forseti. Fjh: og viðskn. hefur fjallað um frv. til l. um samþykkt á ríkisreikningnum fyrir árið 1976. Fjh: og viðskn. leggur til að frv. verði samþykkt. Fjarverandi við afgreiðslu málsins voru Albert Guðmundsson og Axe1 Jónsson.



Herra forseti. Það má segja að þetta frv. eigi rætur að rekja til stefnuyfirlýsingar ríkisstj. frá því 29. ágúst 1974, en þar sagði svo, með leyfi hæstv. forseta: „Undirbúin sé ný löggjöf um verðmyndun, viðskiptahætti og verðgæslu. Stefnt sé í átt til almenns eftirlits neytenda með viðskiptaháttum til að tryggja heilbrigða samkeppni og eðlilega verðmyndun verslunar- og iðnfyrirtækja til bættrar þjónustu fyrir neytendur. Haft sé samráð við hagsmunasamtök, sem hlut eiga að máli.“ Í samræmi við þessa stefnuyfirlýsingu var fljótlega hafist handa um undirbúning að frv. um þetta efni. Sá háttur var fyrst hafður á, að fenginn var dr. Magni Guðmundsson hagfræðingur, sem þá stundaði nám í þessum fræðum eða undirbjó ritgerð um þessi efni í Kanada, til þess að kanna þau og rannsaka. Hann vann nokkuð að þessum málum, sendi m. a. fyrirspurnabréf út til ýmissa aðila og fékk svör við þeim og tók svo saman skýrslu um það efni. En að því búin og þegar þessi gagnaöflun hafði farið fram var sett nefnd til þess að semja frv. um þetta efni. Í þessari nefnd áttu þeir sæti Björgvin Guðmundsson skrifstofustjóri í viðskrn., Georg Ólafsson verðlagsstjóri og Gylfi Knudsen fulltrúi í viðskrn. Þeir hafa síðan samið þetta frv. Það þótti eftir atvikum réttara að mínu mati að fela nefnd embættismanna að taka saman þetta frv. heldur en að setja stóra nefnd þeirra hagsmunasamtaka sem helst gátu komið hér til álita. Það þótti eðlilegri háttur, að þessi nefnd embættismanna hefði samband við þessi hagsmunasamtök eftir að fyrir lægju drög að frv., bæri þau frv.-drög undir þessi hagsmunasamtök og þeim væri þannig gefið færi á því að koma fram ábendingum sínum og aths. Það þótti hætta á, að ef farið væri út í að skipa fjölmenna nefnd fulltrúa þessara ýmsu hagsmunasamtaka, þá yrði niðurstaðan sú, að þeir gætu ekki náð samkomulagi og niðurstaðan mundi verða mörg nál. Þessi háttur var því hafður á. Þessir embættismenn hafa lagt í frv. mikla vinnu. Þeir sendu það til ákveðinna hagsmunasamtaka, sem greind eru í aths. með frv. Þessi hagsmunasamtök voru: Verslunarráð Íslands, Félag ísl. stórkaupmanna, Kaupmannasamtök Íslands, Félag ísl. iðnrekenda, Vinnuveitendasamband Íslands, Samband ísl. samvinnufélaga, Alþýðusamband Íslands, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, Bandalag háskólamanna, Kvenfélagasamband Íslands og Neytendasamtökin. Öll þessi samtök létu að lokum í té umsagnir um þau frv.-drög, sem þeim voru send, og gerðu við þau ýmsar aths. Svörin bárust að vísu ekki öll innan þeirra tímatakmarka sem sett höfðu verið í upphafi. Þess vegna má segja að það sé ein af ástæðunum fyrir því, að dregist hefur nokkuð á langinn að koma þessu frv. á framfæri. Þessar ábendingar og umsagnir voru, eins og ég sagði, athugaðar af þessum embættismönnum. Eitthvað af þeim var hægt að taka til greina, en annað var þess eðlis, að ekki var talið hægt að taka það inn í þetta frv. Til þess að hv. alþm. gætu áttað sig fyllilega á því, hvaða ábendingar og aths. þessi hagsmunasamtök hefðu í té látið, eru álit þeirra birt í heilu lagi í aths. með þessu frv. Hv. þm. eiga því með auðveldum hætti að geta áttað sig á því, hvað það er, sem þeir eru annaðhvort ánægðir eða óánægðir með, og hvaða breytingar þeir vilja gera á í þessu efni. Eftir að frv. lá þannig fyrir í nokkurn veginn fullmótaðri mynd voru að minni ábendingu gerðar á því örlitlar breytingar. Þetta frv. er allmikið að vöxtum. Það er í níu köflum. I. kaflinn er almenns eðlis og fjallar um markmið og gildissvið laganna. II. kaflinn fjallar um stjórnsýslu. III. kaflinn fjallar um verðákvarðanir. IV. kaflinn er um markaðsráðandi fyrirtæki og samkeppnishömlur. V. kaflinn fjallar um óréttmæta viðskiptahætti og neytendavernd. VI. kafli hefur að geyma almenn ákvæði. VII. kaflinn hefur inni að halda ákvæði um meðferð og áfrýjun mála. VIII. kaflinn er um birtingu. IX. kaflinn er um refsiákvæði, gildistöku o. fl. Að síðustu er svo ákvæði til bráðabirgða. Þessi ákvæði, sem frv. hefur að geyma, eru að mínu mati allítarleg og þeim fylgja mjög skilmerkilegar athugasemdir, bæði almenns eðlis og eins við einstakar greinar. Ég hygg því að það sé tiltölulega auðvelt fyrir hv. dm. að átta sig á frv. og þess vegna sé ekki mikil þörf á því, að ég haldi langa framsöguræðu um þetta mál. Það hefur talsvert verið um málið rætt og menn vita nokkuð um hvað er hér að ræða að meginstefnu til. En með þessu frv. er reynt að framkvæma það stefnumið, sem sett var fram í stefnuyfirlýsingu ríkisstj., sem ég byrjaði á að vitna til, þ. e. a. s. það er stefnt að því að koma versluninni og álagningarreglum og verðmyndun í verslun í frjálslegra horf, ef svo má segja, en verið hefur. Og það er stefnt að því að veita neytendum sérstaklega vernd í þessu frv. Það er svo, eins og menn vita, að við höfum búið alllengi hér á landi við verðlagsákvarðanir í einni eða annarri mynd, allt frá því fyrir 1940 að fyrst var skipuð verðlagsnefnd hér á landi, 1937 eða 1938 ef ég man það rétt. En síðan voru völd verðlagsnefndar eða viðskiptaráðs, eins og það var kallað, allmikið aukin á styrjaldartímanum 1942 eða 1943. Síðan má segja að hafi í meginatriðum gilt svipað fyrirkomulag í þessum efnum, þó svo að það hafi verið nokkuð breytt um skipulag á stjórn verðlagsmálanna. Fyrst var þetta í höndum stjórnskipaðra nefnda, síðan í höndum nefndar kjörinnar af Alþ., en nú um nokkuð langt skeið í höndum fulltrúa, sem nefndir hafa verið af tilteknum hagsmunasamtökum, auk oddamanns, sem hefur verið skipaður af viðskrn. Það gefur auga leið, að þeim mun lengur sem svona kerfi stendur, þeim mun hættara er við að það verði dálítið staðnað og steinrunnið, að menn festist þar í nokkuð föstum skorðum og kerfið hætti að þjóna því sem upphaflega var til ætlast, eða réttara sagt: það nái ekki þeim tilgangi fullkomlega sem upphaflega var til ætlast. Ég held að verðlagsnefnd hafi hér yfirleitt unnið gott starf og hafi gert nokkurt gagn. En það er hins vegar mín skoðun, að það sé aldrei nema að takmörkuðu leyti hægt með slíkum verðlagsákvörðunum af hálfu hins opinbera að hafa áhrif á verðlagsþróun. Það eru önnur öfl, sem þar eru að verki að verulegu leyti, og fer eftir aðstæðum í þjóðfélaginu, hversu skilvirk slík verðlagslöggjöf er og hvert gagn það verðlagseftirlit, sem uppi er haldið, gerir. Ég held að mönnum hætti stundum til í umr. um þessi mál að telja valdsvið verðlagsnefndar viðtækara en það er í raun og veru og hætti til að álykta sem svo, að það sé eiginlega aðalákvörðunaraðilinn um verðlagsmál. En það er nú ekki þannig í reyndinni, að það ráði yfir öllu því sviði sem tilheyrir verðlagsmálum. Sannleikurinn er sá, að undir verðlagsnefnd falla ekki nema u. þ. b. 40 eða rúm 40% af öllum verðlagsgeiranum. Nær 40% eru landbúnaðarvörur, sem verðlagðar eru með sérstökum hætti samkv. sérstökum lögum, og um 20% eða kannske liðlega það er svo opinber þjónusta ýmiss konar. Endurgjald fyrir hana er ákveðið oftast nær í ýmsum gjaldskrám, sem settar eru stundum af lægra settum stjórnvöldum og þá oft staðfestar af stjórnarráði, en stundum stjórnarráði eða einstökum rn. beint. Þannig hafa ekki og eru ekki í raun og veru nema 40% af öllum verðlagsgeiranum, sem hafa heyrt undir þetta almenna verðákvörðunarvald og vald verðlagsnefndar, sem er stundum kallað verðlagsyfirvöld og þá stundum kannske í þeirri merkingu, að það séu einhver altæk yfirvöld á þessu sviði sem ráði þróun verðlagsmála í landinu yfirleitt. En ég hef látið þá skoðun í ljós áður, að t. d. hafi opinber þjónusta stundum verið verðlögð nokkuð á undan verðlagsþróuninni, ef svo mætti segja, og ekki hafi gætt þar fulls samræmis. Það hefur að vísu verið reynt með stjórnarsamþykkt að ráða dálitla bót á þessu, þannig að það hefur verið tekin upp sú skipan, að verðlagsstjóri og tveir alþm. skuli fjalla um allar beiðnir um hækkanir á opinberri þjónustu og láta í té álit um þær beiðnir. Ef sú nefnd og viðkomandi rn. eru sammála, þá verður hægt að gefa út gjaldskrána eða verðákvörðunina, hver sem hún er, en ef á milli ber þessara aðila, þá fer það fyrir ríkisstj. Það hefur kannske ekki heldur alltaf komið fram í almennum umr. um verðlagsmál, hvernig verðlagsákvörðunarvaldi verðlagsnefndar er háttað, en þar er um tvenns konar fyrirkomulag að ræða. Annars vegar er það, að verðlagsnefnd hefur ákveðið og ákveður hámarksverð á vörum eða þjónustu, og hins vegar það svo, að það er ákveðin hámarksálagning. Hámarksverð hefur fyrst og fremst verið ákveðið á innlendri framleiðslu og þjónustustarfsemi, þó að þess séu dæmi, að það hafi einnig tekið til innfluttrar vöru. En aftur móti er það álagningin, sem er ákveðinn hundraðshluti af innflutningsverði, sem fyrst og fremst gildir um innfluttu vörurnar. Því hefur verið haldið fram, en ég geri þá skoðun ekki að minni, að þetta fyrirkomulag um hámarksálagningu hvetji innflytjendur ekki til hagstæðra innkaupa, heldur þvert á móti geti það haft þær verkanir, að þeir sælist jafnvel til þess að kaupa inn dýrari vörur og fá þar með meiri álagningu. Og þeir, sem þessu halda fram, geta náttúrlega sagt sem svo, að ef þessi hámarksálagning væri afnumin, þá væru meiri líkur til þess, að innflytjendurnir gerðu hagstæðari innkaup, en tækju þá náttúrlega sjálfsagt eitthvað hærri álagningu, en þetta gæti samt haft í för með sér að verðið sjálft yrði lægra en ella. Auðvitað er það verðlagið sjálft sem máli skiptir, en ekki verðálagningarprósentan. Og það er sjálfsagt með þessi sjónarmið í huga, auk þess sem ég sagði áðan, að kerfi eins og þetta hefur tilhneigingu með aldrinum til þess að verða dálítið úrelt, að það hafa verið uppi ríkar óskir um að þessu kerfi væri breytt. Og það er ástæðan til þess, að þetta frv. er flutt. Það var áður flutt frv. um verðgæslu á þingi 1969. Nokkrar umr. spunnust um það í hv. Nd., hvort þetta frv. væri eiginlega sama frv. og það sem þá var flutt í hv. Ed. eða ekki. Viðurkennt var þó af öllum að í þessu frv. væru nýir kaflar sem ekki hefðu verið í hinu eldra. Í sjálfu sér skiptir það nú ekki nokkru máli, hvort þetta frv. er líkt eða svipað frv. frá 1969. Það skiptir út af fyrir sig ekki neinu um kosti þess eða galla, heldur verða menn auðvitað að meta frv. eins og það liggur fyrir nú og út frá þeim aðstæðum sem hér eru fyrir hendi. Ég skal ekki fjölyrða um það, en ég vil aðeins benda á að það hefur aldrei verið farið í neinar felur með að einn kafli í lögunum, kaflinn um markaðsráðandi fyrirtæki og samkeppnishömlur, væri svipaður kafla í frv. frá 1969, enda er hann sniðinn eftir fyrirmyndum í hliðstæðum erlendum lögum. Og það segir beinlínis í aths. á bls. 11, með leyfi hæstv. forseta: „Kaflinn um markaðsráðandi fyrirtæki og samkeppnishömlur er svipaður kafla um sama efni er var í frv. til laga um verðgæslu og samkeppnishömlur sem lagt var fyrir Alþ. 1969, en náði ekki fram að ganga. Þó eru þar nokkrar veigamiklar breytingar frá fyrri ákvæðum. T. d. eru nú ákvæði í þessum kafla um að samningar, samþykktir og annað samráð milli fyrirtækja um verð og álagningu sé óheimilt.“ Þannig hefur aldrei verið farið neitt dult með að þessi kafli frv. væri svipaður kafla í frv. frá l969. Þeir segja nú líka í aths.: „Við samningu frv. var höfð hliðsjón af löggjöf um verðlagsmál í Noregi og Danmörku. Var m. a. rætt við fulltrúa Monopolitilsynet í Danmörku. Einnig kynntu höfundar frv. sér samkeppnislöggjöf ýmissa landa.“ Þannig hefur aldrei verið ætlunin að ræna höfundarrétti frá einum eða neinum í þessu efni. En þeim til fróðleiks, sem vildu kynna sér að hve miklu leyti þessi kafli í frv. víkur frá frv. frá 1969, vildi ég leyfa mér að benda hv. alþm. á umsögn og álitsgerð Vinnuveitendasambands Íslands, en það vill svo vel til, að þar er gerður rækilegur samanburður á þessum kafla í frv. frá 1969 og þessu frv. Þann samanburð er sem sagt að finna í þessari álitsgerð. Geta menn því, ef þeir hafa áhuga á því, borið frv. saman. Það er að vísu rétt, að þeir, sem álitsgerðina gera, telja breytingarnar yfirleitt ekki til bóta. Það er annað mál og kemur ekki þessu máli við. Það má segja réttilega, að aðalsjónarmið laganna komi fram í 8. gr., þar sem segir: „Þegar samkeppni er nægileg til þess að tryggja æskilega verðmyndun og sanngjarnt verðlag skal verðlagning vera frjáls. Nú hefur verðlagning verið gefin frjáls og getur verðlagsnefnd skyldað hlutaðeigandi aðila til að tilkynna stofnuninni verðhækkanir.“ - Hún getur svo gripið inn í og tekið nýja ákvörðun um þetta og ákveðið verðlag ef hún telur að það standist ekki, að samkeppnin sé nægileg. Þetta finnst mér vera höfuðstefnumiðið sem felst í þessu frv., þ. e. að gera tilraun til þess að fá heilbrigðari verðmyndun með því að hafa álagninguna frjálsa og ákveða ekki hámarksverð, treysta á neytendur og valfrelsi þeirra í þessu efni. Menn geta haft mismunandi trú á því, hvort slík breyting leiði til verðlækkana eða verðhækkana. Ég geri mér ekki neinar gyllivonir um að það verði verðlækkanir að ráði þegar í stað. En ég held að þetta muni, þegar fram í sækir, leiða til heilbrigðari verslunarhátta. Það má þó segja að slíkt sé að vissu leyti komið undir neytendum, og að sjálfsögðu verður að taka tillit til þeirra aðstæðna, sem hér eru og eru að sumu leyti ólíkar og eru annars staðar, og auðvitað er það skilyrði, að innflutningsfrelsi, fríverslun í þeim skilningi að nægar vörur séu á boðstólum, og við skulum segja að því skilyrði sé nú fullnægt hér. En þá er á hinn bóginn að líta á það, að hér eru aðstæður aðrar að því leyti til en víðast annars staðar, að markaðurinn er miklu minni en gengur og gerist annars staðar. Þess vegna er það, að þó að ég haldi að þetta stefni í rétta átt, þá er það skoðun mín að hér sé rétt að fara með allri gát. Þess vegna er einmitt bráðabirgðaákvæðið, þar sem ákveðið er að þær ákvarðanir um hámarksálagningu og hámarksverð og aðra framkvæmd verðlagseftirlits, sem í gildi eru þegar lög þessi taka gildi, skuli halda gildi sínu áfram þar til verðlagsráð tekur afstöðu til þeirra. Enn fremur er svo það ákvæði í 54. gr., að lögin öðlist ekki gildi fyrr en eftir sex mánuði. Þar með er gefinn nauðsynlegur umþóttunartími, af því að það þarf m. a. að gera ýmsar breytingar varðandi sjálfa verðlagsstofnunina og verðlagseftirlitið. Svo er að sjálfsögðu IV. kafli sem ýmsir leggja talsvert upp úr, kaflinn um markaðsráðandi fyrirtæki og samkeppnishömlur. Sá kafli er, eins og ég áðan sagði, sniðinn eftir samþykktum eða ákvæðum í erlendum lögum þar sem aðstæður eru nú e. t. v. talsvert aðrar en hér. Ég legg persónulega ekki mjög mikið upp úr þessum kafla, en tel að hann geti hins vegar áreiðanlega ekki spillt neinu og það sé gott að hafa þau ákvæði sem þar eru: Aftur á móti legg ég mjög mikið upp úr V. kafla, sem fjallar um óréttmæta viðskiptahætti og neytendavernd. Hann er að nokkru leyti, má segja, endurskoðun á þeim lagaákvæðum sem eru í lögunum um óréttmæta viðskiptahætti frá 1933 eða 1934, en þau lög voru með þeim ein kennum að þau áttu fyrst og fremst og var fyrst og fremst ætlað að fyrirbyggja óréttmæta og óeðlilega samkeppni á milli verslana innbyrðis og voru þannig sett til verndar kaupsýslumönnum fyrst og fremst, en lutu ekki að neytendum. Við endurskoðun þessara ákvæða og samningu þeirra upp á nýtt, því hér er í raun og veru um alveg gersamlega ný ákvæði að ræða, hefur þessu alveg verið snúið við, þannig að nú er í þessum kafla um að ræða vernd fyrir neytendur og neytendasjónarmiðið fyrst og fremst haft í huga þegar ákveðið er hvað séu óréttmætir viðskiptahættir. En það, sem ekki hvað síst er kannske meginatriðið í þessu sambandi, er að í þessum lögum frá 1933 um óréttmæta verslunarhætti er ekki séð fyrir neinni stofnun til að hafa eftirlit með þeim lögum, en það er einmitt eitt kjarnaatriðið í sambandi við neytendavernd, þ. e. að það sé til einhver stofnun sem á að hafa eftirlit með því, að ákvæðum um neytendavernd sé haldið uppi í framkvæmd. Það er líka svo, að þar sem sett hefur verið fullkomin löggjöf um neytendamálefni, eins og er reyndar á Norðurlöndunum, flestum a. m. k., ég held öllum, þá er séð fyrir sérstökum opinberum stofnunum sem hafa það hlutverk að líta eftir því, að ákvæði þessi séu ekki virt að vettugi og hagur neytenda sé ekki fyrir borð borinn. Auðvitað hefði mátt fara þá leið hér að setja upp slíka sérstaka neytendastofnun, en það varð ofan á að réttara þótti að setja ekki alveg nýja stofnun til þess að annast þetta hlutverk, heldur setja upp sérstaka deild við verðlagsstofnunina, svokallaða neytendadeild sem ákvæði er um í frv., og fela henni þetta hlutverk. Að sjálfsögðu má svo haga því eftir reynslunni sem af þessu kann að fást. Það getur verið að menn sjái við nánari athugun, að leggjandi sé í þann kostnað, sem mundi vera því samfara, að setja þannig upp alveg sérstaka stofnun, og það sé réttara að hafa þann hátt á. Þá yrði því sjálfsagt breytt. En það er a. m. k. með því fyrirkomulagi, sem er sett í þessu frv., um að tefla vísi að neytendastofnun, opinberri neytendastofnun. Hitt er svo annað mál, að eftir sem áður og þrátt fyrir þessa lagasetningu getur verið þörf á lagasetningu um neytendamálefni og ástæða til að hyggja að því og þyrfti að efla neytendasamtökin. Ég sé nú ekki beint þörf á því, að ég fari út í önnur sérstök ákvæði eða aðra kafla frv., þar sem líka fylgja þeim ítarlegar skýringar. En eins og ég hef áður fram tekið, þá eru birtar með sem fskj. umsagnir allra þeirra hagsmunasamtaka sem þetta frv. var sent til umsagnar, og geta menn kynnt sér þau álit án þess að ég fari að rekja þau hér. Því miður og verður að segja eins og er, eru þau álit ekki eins jákvæð og maður hefði vonað. Kannske má segja að það sé ekki nema eitt álit sem er alveg skilyrðislaust jákvætt með frumvarpsdrögunum eins og þau voru. En það er líka aðili sem ég fyrir mitt leyti vil leggja mikið upp úr að taka tillit til, aðili sem ég held að hafi æðimikla reynslu í sambandi við þetta. Það er Kvenfélagasamband Íslands sem mælir eindregið með þessu, en ég býst við að konurnar séu ýmsum fróðari um þessi mál. Neytendasamtökin óska að vísu eftir því, að sett verði upp sérstök neytendastofnun, en að öðru leyti vil ég skilja umsögn þeirra á þá lund, að þau séu hlynntust frv. Fleiri eru hlynntir frv., en telja þó að ýmsar breytingar þurfi á því að gera. Þetta frv. hefur gengið í gegnum hv. Nd. Þar voru gerðar nokkrar breyt. á því. Aðalbreytingin laut að skipun verðlagsráðs. Gert hafði verið ráð fyrir því í frv., að ráðið yrði aðeins skipað sjö mönnum: fjórum tilnefndum af sérstökum aðilum, einum tilnefndum af viðskrh., sem yrði formaður, og svo tveimur sem eiga að sitja í þessari svokölluðu samkeppnisnefnd og eiga að vera tilnefndir af Hæstarétti. Þessu var breytt í hv. Nd. á þá lund, að gert er ráð fyrir því nú í frv., að ráðið sé skipað níu mönnum, eins og verðlagsnefnd er nú, og tekið fram hvaða aðilar það eru sem eiga að tilnefna þá fulltrúa sem tilnefndir eru af sérstökum aðilum, en Hæstiréttur tilnefni tvo og þeir séu í samkeppnisnefndinni og eiga að fullnægja vissum hæfnisskilyrðum. Auðvitað er það alltaf fullkomið álitamál, hvernig verðlagsnefnd skuli skipuð, hvort hana skuli skipa sjö menn eða níu. Það er kannske ekki mikið mál í sjálfu sér. Manni finnst nú stundum nefndir vera þeim mun skárri sem þær eru fáliðaðri, en það er engin regla án undantekningar. Þarna hafa menn verið níu, og það sjónarmið kom fram í Nd., að þau samtök, sem höfðu nefnt - t. d. launþegasamtökin - fulltrúa í nefndina, mundu taka það óstinnt upp ef taka ætti af þeim fulltrúa. Var því gengið til móts við þau sjónarmið með því að fjölga í nefndinni. Annað atriði, sem skiptir sáralitlu máli, var t. d. það, að gert var ráð fyrir að í samkeppnisnefndinni sætu þessir tveir menn tilnefndir af Hæstarétti og verðlagsstjóri. Þessu er breytt aftur í það horf, að þar sitja þessir samkeppnisnefndarmenn tilnefndir af Hæstarétti og formaður verðlagsráðsins, sem er tilnefndur af viðskrh. Aðrar þær breyt., sem gerðar voru á frv. í Nd., eru að verulegu leyti aðeins orðalagsbreytingar og skipta ekki máli. Sé ég því ekki ástæðu til þess að gera þær að umræðuefni. Ég skal svo, herra forseti, ekki lengja mál mitt um þetta, heldur vísa til þeirra ítarlegu aths. sem frv. fylgja. Að sjálfsögðu eru þeir embættismenn, sem frv. hafa samið, reiðubúnir til þess að mæta hjá hlutaðeigandi þn. og gefa þær upplýsingar sem eftir kynni að vera óskað, og auðvitað er það á valdi viðkomandi þn. að kalla fyrir sig fulltrúa þeirra, sem álit hafa gefið þarna, og kanna hver afstaða þeirra er. Um það hef ég ekki neitt að segja. Það verður auðvitað að vera á valdi þn., hvernig hún vill vinna að þessu máli. Ég leyfi mér að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Þar sem ég á ekki sæti í þeirri n., sem þessu máti er vísað til, þykir mér hlýða á þessu stigi málsins að gera grein fyrir þeirri afstöðu sem ég hef varðandi þetta mál. Ég er persónulega fylgjandi frjálsræði í verslun og viðskiptaháttum og tel siðmannlega samkeppni milli einkaverslana og félagsverslunar ákjósanlegt viðskiptaform þegar þjóðfélagshættir mega teljast í þolanlegu jafnvægisástandi. Hagkvæm verslun og viðskipti hljóta að vera mikilsverðustu atriði hvers svokallaðs neysluþjóðfélags, og er þjóðfélag okkar Íslendinga þar engin undantekning. Þess vegna ber að gæta vel að aðbúnaði þessara atvinnu- og þjónustugreina eigi síður en framleiðslugreinanna, ef rétt er hugsað. Ég hef fyrir löngu myndað mér þá skoðun, að strangar verðlagshömlur af hálfu hins opinbera og sífelld afskiptasemi af álagningu, ekki síst á sumum vörum og öðrum ekki, væru bæði verslun og neytendum vafasamt aðhald, enda sýnist mér að við séum nú komin í slík öngstræti í þessum málum, að erfitt reynist að feta sig út úr því svo að vandræðalitið verði. Öngstrætið er annars vegar það, að verslunin hefur verið svipt tilfinningunni fyrir nauðsyn hagkvæmra innkaupa, en neytandinn týnt niður þeirri gömlu góðu sjálfsbjargarviðleitni að leita fyrir sér um verð og gæði vöru, heldur hefur kastað þeirri fyrirhöfn á herðar verðlagseftirlits. Um skeið unnu kaupfélögin og samvinnuhreyfingin ákaflega mikilsvert starf í þágu góðra verslunarhátta og til eflingar verðskyns alþýðu manna víða um land. Hvað seinni þáttinn snertir a. m. k. finnst mér mjög hafa slaknað á, en viðurkenni að sjálfsögðu að bæði eiga þau ekki þar ein sök, enda ill nauðsyn á verðlagshömlum hitt þau eins og aðra verslunaraðila. Ég sagði: ill nauðsyn, því að sjálfsögðu er mér vel ljóst að slíkar aðstæður skapast oftsinnis, að hjá verðlagshömlum og verðlagseftirliti verður alls ekki sneitt, svo sem í styrjaldarárferði eða þegar grípa verður til skyndilegra og sársaukafullra efnahagsráðstafana svo að hægt sé að sigla hættulega slagsíðu af þjóðarskútunni þegar raunverulegir brotsjóir hafa skollið á eða óviturleg skipstjórn hefur stýrt í vandann. Frá því í síðustu heimsstyrjöld hefur meira og minna strangt verðlagseftirlit með fyrirskipuðum verðlagsákvæðum ríkt hér í landi. Launþegasamtökin eru því löngu farin að líta á það sem eitt af varnarvirkjum sínum í sífelldu og flóknu tafli um kaup og kjör við atvinnurekendur og ríkisvaldið og þá ekki síst eins og nú, þegar sami stóllinn virðist undir stjórn ríkisins og stjórn atvinnurekendasambandsins eða hvor situr í keltu hinnar til skiptis. Við jafnvægisaðstæður í efnahagsmálum þjóðarinnar hefði ég vísast talið mér rétt að fylgja frv. því er hér ræðir um sem áfanga á leið til úrbóta. Þó finnst mér að kaflann um neytendavernd hefði þá orðið að vinna upp, ella semja ný lög um neytendavernd, kvörtunarþjónustu og fljótvirkari og ódýrari meðferð minni háttar slíkra mála fyrir héraðsdómstólum. Ég hefði þó talið mér skylt að hlusta eftir áliti launþegasamtakanna um gildi úrbótanna, því að knýja fram breytingar á gildandi verðlagslögum í andstöðu við álit meiri hluta fólks í þeim röðum finnst mér óskynsamlegt, og nú stendur einmitt svo á, að eftir komandi kosningar er augljóst að ekki verður umflúið að gera mjög sársaukafullan uppskurð á efnahagsháttum okkar. Ef snúa skal frá villu okkar vegar, þá munu verðlagshömlur um tiltekið skeið hljóta að verða eitt af úrræðunum og því eðlilegra að skapa þá ný lög að nýjum háttum heldur en breyta nú, meðan enginn veit hver úrræði verða valin. Við þetta bætist og, að samkv. fskj. þessa frv. tjá forsvarsmenn stærstu launþegasamtakanna, ASÍ og BSRB, sig andvíga frv. þessu. Tel ég það ærna ástæðu til þess, að óskynsamlegt er að samþ. það nú. Á því leikur enginn vafi, að eigi íslenska þjóðin að komast þóknanlega frá þeirri efnahagsúlfakreppu, sem vanstjórn og óstjórn núv. og fyrrv. ríkisstj. hefur leitt hana í, þarf víðtæk samstaða að myndast eftir kosningar, þar sem launþegasamtökin hljóta að verða styrktarstoðin, ef vel á að rætast. Það er því óskynsamlegt að samþ. nú á síðustu dögum þings lög um mál sem launþegasamtökin hljóta að láta sig miklu varða, lög í þeirri mynd sem þau hafa ekki sannfæringu fyrir að horfi til heilla og munu ugglaust krefjast umtalsverðra breytinga á. Af þessum sökum og þessum sökum fyrst og fremst hef ég ákveðið að greiða atkv. gegn þessu frv.



Herra forseti. Ég vil fyrst taka undir margt í þeirri ræðu sem hér var síðast flutt, ræðu sem var, þó að það sé kannske ekki fallegt að segja það fyrir okkur hina, óvenjulega vönduð og góð ræða. Margt í henni var mjög skynsamlegt, sem ég tek algjörlega undir, án þess að ég ætli að fara að skipta mér af bollaleggingum um það, hvaða ríkisstj. eigi að sitja eftir næstu kosningar. Það er lítill tími til þess að virða þetta viðamikla frv. fyrir sér núna á síðustu dögum þings. Frv. varð óbeint umræðuefni okkar hér um daginn, þegar til umr. var frv. frá hv. þm. Albert Guðmundssyni. Það er ástæðulaust að vera að endurtaka það sem þá var sagt í þessum ræðustól. Það er vitnað í það og má telja eðlilegt, að á sínum tíma eða 1969 hafi verið flutt frv. mjög svipaðs eðlis. Hefur verið bent á að þá hafi sá hæstv. ráðh., sem nú mælir fyrir þessu frv., kannske verið um margt á öndverðri skoðun við það sem hann er nú. Ég ætla ekki að fara að endurspegla umr. í Nd., sem voru víst mjög fróðlegar og jafnframt skemmtilegar, varðandi mismunandi ræður og ræðustíl annars vegar í framsögu fyrir þessu frv. og hins vegar í andmælum gegn öðru líku eða svipuðu áður. Hins vegar fannst mér að framsöguræða hæstv. ráðh. áðan væri þó einhvern veginn á þann veg, að um nokkra afsökun væri að ræða. Einhvern veginn fannst mér það, þó að rétt sé að geta þess, að þessi hæstv. ráðh. mælir ávallt fyrir frv. sínum af sanngirni, en ekki af offorsi, og ber að meta það, að skini í gegnum ræðu hans viss vantrú á því, að hér væri í rétta átt stefnt. Einhvern veginn var það svo, að undir ræðu hans skaut þessari gamalkunnu setningu æ ofan í æ upp í huga mínum: Góð meining enga gjörir stoð. Ég sem sagt efast ekki um að hæstv. viðskrh. hafi vandlega ígrundað þetta mál áður en hann lagði það hér fram. Ég þykist einnig vita hverjir hafi mest á eftir rekið því, að þetta frv. er fram komið. Ég geri mér hins vegar ekki vonir um að það verði eins með þetta frv. og það frv., sem flutt var 1969 og þá var stöðvað af stjórnarþm. í Ed., sem er ekki viðstaddur núna, fylgismanni þáv. stjórnar. Ég reikna með því, að búið sé að tryggja meiri hl. stjórnarflokkanna, þann hinn stóra og mikla sem þeir hafa, fyrir því að þetta frv. nái óbreytt fram að ganga með þeim breyt. sem í Nd. voru á því gerðar. Ég hlýt að lýsa yfir andstöðu minni við þetta frv. Ég hef ekki trú á því, að aðhald neytendanna í okkar verðbólgu allri verði það sem menn vilja vera láta. Ég held að fyrst þurfi að snúa hjólinu við, áður en hægt er að tala um að neytendur hafi möguleika á því í raun og veru að átta sig nægilega á þessu, svo brenglað er orðið verðskyn neytendanna almennt í hinum öru verðbreytingum. Og þrátt fyrir alla þá galla, sem við höfum horft upp á varðandi verðlagslöggjöf okkar, varðandi verðlagshömlur okkar, þá hefur þar þó verið, eins og hv. þm. Bragi Sigurjónsson tók fram áðan, helst haldreipi launþegasamtakanna og neytendanna almennt til þess að leita réttar síns. Varðandi þær vörur, þar sem allt hefur verið frjálst, þá hefur ekki verið til neins að leita og verðbreytingar það örar og sviptingar það miklar, m. a. gengisfellingar með þeim skyndilegu afleiðingum sem gengisfellingar hafa á verðlag allt, að neytendur hafa í raun og veru ekkert aðhald getað gefið og þeir munu ekki geta gefið það nema snúið verði við blaðinu. Ég ætla ekki að fara út í að ræða um það, að hér sé í raun og veru verið að gefa, eins og mig grunar, kaupsýslustéttinni enn meiri möguleika á því að komast yfir aukinn gróða, á sama tíma og hæstv. ríkisstj. er nýbúin að koma á þeirri kaupskerðingu sem hún hefur gert að sinni. Ég vil engu spá ákveðið um þetta. Mér dettur hins vegar ekki í hug að sá mikli þrýstingur, sem hefur verið frá kaupsýslustéttinni, óskir um rýmkun á þessari löggjöf um aukið frelsi, stafi af því, að aðalstefnumið þeirra sé að lækka vöruverð. Mér hefur ekki komið það til hugar og ég get varla ímyndað mér að mönnum detti í hug, að sá mikli þrýstingur, sú mikla gagnrýni, sem hefur komið fram frá þeim á verðlagshömlur allar, stafi af því, að þeir ætli sér að nota nýjar reglur og frjálslegri til þess að lækka vöruverð og gera það neytendum í hag. Það er hins vegar ekkert furðulegt þó að kaupsýslumönnum þyki ekki með þessu frv. nóg að gert, því vissulega eru í frv. ýmsar takmarkanir varðandi verðákvarðanir sem þeir vilja ekki hafa. Þeir vilja ekki hafa þær neinar og vilja láta þá samkeppni ráða sem þeir hafa svo mjög á orði, en sem mér sýnist í öllu að sé miklu fremur samtrygging, og því miður hefur félagsverslunin einnig lent í þessari samtryggingu. Því miður, segi ég, því að auðvitað er það félagsverslunarinnar að sjá svo um, að einkaaðilarnir geti ekki komist upp með að okra á hinum almenna neytanda. Ég veit vel um ýmsa erfiðleika félagsverslunar í þessu efni og þá alveg sérstaklega samvinnuverslunarinnar. Ég veit vel að samvinnuhreyfingin er ekki bara á verslunarsviðinu. Ég veit að hún fæst víða úti á landsbyggðinni við viðamikil viðfangsefni sem kalla á mikið fjármagn og jafnframt skapa atvinnuöryggi fyrir íbúana þar, og ég veit einnig um þá erfiðu aðstöðu, sem þeir glíma við varðandi það að hafa tiltækar vörur af svo fjölbreyttu tagi sem þeim er nauðsynlegt, og eins hvað velta þeirra er auðvitað miklu hægari en verslana á þessu svæði hér. En engu að síður hlýt ég að segja að ég hefði kosið að félagsverslunin í landinu hefði veitt einkaversluninni meiri og verðskuldaðri samkeppni en hún hefur þó gert. Ég ætla ekki að fara að ítreka það nánar, sem ég sagði um daginn t. d. varðandi Kaupfélag Reykjavíkur og nágrennis og afslátt þess til félagsmanna og afslátt ýmissa kaupfélaga einnig. Þó er það kannske helst, að ef af þessari verslun þeirra verður gróði, þá rennur hann fyrst og fremst til félagsmannanna sjálfra í einhverju formi. Það skiptir þar auðvitað meginsköpum. En engu að síður hlýtur það að vera áfram keppikefli samvinnufélaganna, eins og það var þeim í árdaga, að tryggja neytendum ávallt á hverjum tíma eins hagstætt vöruverð og kostur er, og að því ber samvinnuhreyfingunni vissulega að stefna. Ég hlýt að taka, eins og hv. þm. Bragi Sigurjónsson, ákaflega mikið mark á því sem launþegasamtökin láta frá sér fara um frv. af þessu tagi. Og með tilvísan til þess einmitt vísa ég til álits þeirra, sem hér fylgir með og ekki sakar að vitna til, með leyfi hæstv. forseta. En í sinni umsögn segir Alþýðusambandið: Eftir að hafa kynnt sér frumvarpsdrögin allítarlega, er það mat Alþýðusambands Íslands, að þau komi á engan máta til móts við hinar margítrekuðu kröfur sambandsins um breytt fyrirkomulag verðlagsmála. Í fyrsta lagi hefur Alþýðusambandið krafist þess, að verðákvarðanir verði samræmdar. Í dag er kerfið sundurleitt og án samhengis, og frumvarpsdrögin stefna greinilega að því, að svo verði áfram. Eðlilegt er, að verðákvarðanir á hinum ýmsu sviðum séu teknar út frá samræmdum rekstrarforsendum. Þó það sé gert er fullkomlega mögulegt að taka tillit til séraðstæðna, t. d. þannig að opinberir aðilar niðurgreiði vöru eða þjónustu eða skattleggi sérstaklega. Í öðru lagi hefur Alþýðusambandið krafist samræmdrar stjórnar á verðákvörðunum og verðgæslu. Alþýðusambandið hefur margsinnis ítrekað nauðsyn þess, að verðlagseftirliti verði hagað öðruvísi en tíðkast hefur og t. d. aukin áhersla lögð á öflun gagna um verðlag erlendis. Frumvarpsdrögin gera ráð fyrir því, að kerfið greinist í þrennt: verðlagsráð, samkeppnisnefnd og verðlagsstofnun. Þessi aðgreining er óheppileg. Frumvarpsdrögin virðast raunar gera ráð fyrir því, að samkeppnisnefndin, sem aðilum vinnumarkaðarins er ekki ætluð aðild að, geti orðið nokkur samræmingaraðili í þessu tilliti. Skipan þeirrar nefndar er hins vegar í fullkominni andstöðu við óskir Alþýðusambandsins um aukin áhrif á verðlagskerfið, og samræming í höndum þeirrar nefndar yrði því ekki til hins betra. Á það verður ekki fallist, að áhrifaaðstaða verkalýðssamtakanna verði skert og jafnvel aðstaða þeirra til þess að fylgjast með þróun mála. Í þriðja lagi vantar í frumvarpsdrögin ákvæði, sem tryggja aukna virkni neytenda og aðhald af þeirra hálfu. Þá eru ákvæði frumvarpsdraganna mörg það óljós, að ekki verður séð hver framkvæmdin muni verða. Þar eð frumvarpsdrögin ganga í meginatriðum í berhögg við kröfur Alþýðusambandsins, teljum við rétt að óska þess, að viðskrh. skipi nefnd, sem fái það verkefni að endurskoða núgildandi löggjöf í samræmi við þau grundvallarsjónarmið, sem hér eru sett fram.“ Neytendasamtökin nefndu hæstv. ráðh. áðan réttilega, þau hefðu sent álit sitt og verið um margt jákvæð. En í fskj. frá þeim er engu að síður tekið glöggt fram, að í löggjöf um neytendavernd þurfi auk þess að koma sérstaklega fram nokkur atriði. Síðan kemur upptalning í 10 atriðum, mörg hver atriðin mjög mikilvæg, sem Neytendasamtökin telja nauðsynlegt að komið sé á til þess að þau geti sætt sig við löggjöf af þessu tagi. Það, sem kom mér aðallega til að standa hér upp, var þó ekki að lýsa yfir andstöðu minni við þetta frv., því það held ég að hafi nokkurn veginn legið í hlutarins eðli, ekki síst eftir umr. hér á dögunum um mál svipaðs eðlis. Annað kom til. Ég hafði flutt hér á þingi þáltill. um ákveðnari ákvæði um auglýsingar og takmörkunum við þeim, og ég sé að einmitt er að því vikið sérstaklega í áliti frá Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, en þeir segja einmitt um V. kaflann, um óréttmæta viðskiptahætti og neytendavernd, með leyfi hæstv. forseta: 5. kafli . . . er að mestu stílfæring á lögum frá 1933. Hlýtur það að valda vonbrigðum hvað þessi kafli er takmarkaður ... Athygli vekur, hvað lítið er fjallað um auglýsingar, minna en í lögunum frá 1933. Verður það að teljast aldeilis furðulegt. Ekki er að vikið í frv. að setja skuli reglugerð um auglýsingar. Rétt er að taka fram, að sú nýjung fór ekki fram hjá BSRB að samkeppnisnefnd á að geta bannað t. d. ólöglegar auglýsingar samstundis og síðan verði málsaðilar að hnekkja banninu fyrir dómstólum. Þetta er að sjálfsögðu nokkur bót frá því sem nú er.“ Þetta sá ég einnig, þegar ég leit yfir þetta frv., að þetta var sú eina bót sem ég fann varðandi auglýsingarnar. En í þjóðfélagi okkar eru auglýsingarnar orðnar ansi fyrirferðarmiklar. Ég held að það sé mjög nauðsynlegt að um þær séu settar miklu ákveðnari reglur. Ég hlýt að treysta því, að þetta verði ekki látið gilda eitt, sem hér segir í lögunum, að um þetta verði sett ákveðin reglugerð, t. d. um auglýsingar, sem eru beinlínis rangar, gefa rangar upplýsingar og geta verið skaðsamlegar hreinlega á þann hátt, - um það höfum við dæmi - og auglýsingar sem höfða til, að maður getur sagt, lægstu hvata mannskepnunnar. Nóg er nú samt. Ég sem sagt treysti því, að um þetta mál verði ekki aðeins látið gilda það, sem hér segir í frv., heldur verði ítarleg reglugerð sett um þetta. Ég hef fyrir mér orð mjög mætra manna, sem höfðu við mig samband eftir að ég flutti þessa þáltill., mjög mætra manna sem ég met mikils. Þeim blöskrar, hvernig auglýsingar okkar eru orðnar, hve þær eru skrumkenndar og rangar, en gefi hins vegar litlar - þ. e. vöruauglýsingar - raunverulegar upplýsingar, að ekki sé nú talað um verðupplýsingar eða raunverulegar gæðaupplýsingar sem byggðar séu á ákveðnum gæðaprófum. En annars er það að segja um álit BSRB að BSRB segir ákveðið - með leyfi forseta - í lok álitsgerðar sinnar: „Af þessari ástæðu“ - sem þeir hafa nefnt þarna áður og ég sé ekki ástæðu til þess að rekja því það fer að nokkru inn á álit Alþýðusambandsins - „og þeirri, að með frv. virðist stefnt að því, að frjáls verðlagning verði regla, en ekki undantekning, lýsir stjórn BSRB sig andsnúna því, að þetta frv. verði að lögum, eins það liggur fyrir.“ Ég verð að segja alveg eins og er, að ég hef haft ýmsar aths. að gera við verðlagslöggjöf okkar, en þær hafa verið á þann veg, að mér hefur ekki þótt henni vera nægilega vel framfylgt. Ég verð einnig að segja, að ég leit með töluverðri bjartsýni á það þegar nýr verðlagsstjóri var ráðinn. Hann virtist taka á ýmsum vandamálum á nokkuð ferskan hátt, og olli það því, að ég áleit að hann gæti e. t. v. kippt þessum málum í eitthvað betra lag en verið hefur, því óneitanlega hefur þarna verið um misbrest að ræða. Ég hef ekki breytt þessari skoðun minni varðandi núverandi verðlagsstjóra. Ég álit að hann sé hinn mætasti maður og vilji mjög vel gera í þessum efnum, enda hefur hann sýnt það í einstaka tilfellum að hann hefur tekið röggsamlega á málum og gert vel. En þrátt fyrir að ég hafi séð gallana, þá hefði ég talið meiri nauðsyn á því og miklu betur sæmandi flokki eins og þeim flokki, sem hæstv. viðskrh. er foringi fyrir, að koma með frv. til laga, sem bætti úr því fyrirkomulagi og gerði það betra og öruggara fyrir neytendur, heldur en - eins og BSRB segir réttilega - að það verði undantekning að hömlur verði nokkrar á verðlagi, reglan verði sú, að verðlag verði gefið frjálst. Og miðað við ástandið í þjóðfélagi okkar, þá skil ég hreint ekki þær forsendur sem eru fyrir þessu frv., nema einvörðungu sé verið að tryggja kaupsýslumönnum aukinn gróða.



Herra forseti. Ég verð að segja að þetta frv. til laga um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti, sem nú er lagt fram á allra síðustu dögum þessa kjörtímabils, kemur mér þannig fyrir sjónir, að hér sé verið að fullnægja ákveðnu atriði í stjórnarsáttmála. Er tæplega ætlast til að tími sé til að ræða til hlítar né heldur að þn. nái að fjalla þannig um það, að tími gefist til að gera þær aths. sem þm. vilja gera, þrátt fyrir að þó nokkur vinna hafi verið lögð í stefnumörkun þessa undanfarnar vikur - ég á þá kannske frekar við utan þn. heldur en innan þeirra. Ég lít á þetta frv. sem nokkurs konar dúsu til að halda þeim aðilum, sem hér hafa hagsmuna að gæta, í skefjum, en ekki að stefnt sé sérstaklega í einhverja frelsisátt í verðmyndun, því hömlur eru í þessum köflum og greinum, sem hér liggja fyrir, sem gefa til kynna að hér verði ekki breyting á frá því sem áður hefur verið í sams konar frv. Mun ég koma að því síðar. Í mínum augum er þetta embættismannafrv., sem ég hef leyft mér að kalla svo í góðra vina hópi, búið til af húsmönnum viðskrh. Ég hafði gert mér vonir um að flokkarnir tveir, stjórnarflokkarnir, settu á stofn sérstaka nefnd til að fjalla um þetta mál í byrjun kjörtímabils, en það varð ekki. Þetta frv. var fyrst samið af starfsmönnum viðskrh. Það fékk ekki hljómgrunn hjá aðilum. Síðan er því frv. breytt lítils háttar, en þær umsagnir, sem voru gefnar af viðkomandi aðilum um fyrsta frv., sem lagt var fram, eru notaðar og prentaðar með því frv. sem hér er lagt fram, þannig að ég held því fram, að umsagnirnar, sem hér fylgja, séu að miklu leyti ekki í gildi hvað þetta frv. snertir. Ég vil leyfa mér, að lesa upp smákafla úr ræðu minni, sem ég flutti með frv. sem ber sama nafn og var til umr. fyrir nokkru. Hann er svo hljóðandi, með leyfi forseta: „Aðalreglan“ - þá á ég við frv. sem hér liggur fyrir - „er að vísu sú, eins og segir í 8. gr., að verðlagning skuli vera frjáls þegar samkeppni er nægileg til þess að tryggja æskilega verðmyndun og sanngjarnt verðlag. Sá galli er hins vegar á þessu stefnuatriði, að nægilegar skilgreiningar vantar á því, hvað sé nægileg samkeppni, og einnig, hvað sé takmörkuð samkeppni og hvað teljist vera markaðsráðandi fyrirtæki. Á þessu stefnuatriði er einnig annar galli, sem er sá, að því tengist ákvæði til bráðabirgða, þar sem verðlagsráði er fengið það vald að taka afstöðu til gildandi verðlagslaga án stefnumörkunar frá Alþ. Í þessu efni eru verðlagsráði ekki sett nein tímatakmörk, innan hve langs tíma ráðið þarf að taka afstöðu til gildandi ákvæða. Það, sem ég óttast, er að framkvæmd þessa ákvæðis gæti orðið með svipuðum hætti og var á haftaárunum þegar stefnuatriðið var að innflutningur til landsins skyldi vera frjáls nema öðruvísi væri ákveðið, en eins og við munum var öðruvísi ákveðið á þeim árum.“ Ég vil fagna því, sem kom fram hjá hæstv. ráðh., að hann álítur hámarksálagningu, ef ég hef ekki misskilið hann, hvetjandi til óhagstæðra innkaupa. Ég skal ekki um þetta dæma. En fyrirtæki fólksins, þá á ég við Sambandið, kaupfélögin og þá sérstaklega kannske, úr því það var minnst á það áðan af hv. síðasta ræðumanni, KRON, sem ekki hefur neinar skyldur við landsbyggðina og ekki neinar skyldur umfram sína viðskiptavini fram yfir aðrar verslanir á þeim markaði, sem þeir einbeita sér að, og það er Reykjavíkurmarkaðurinn, selja á sama verði og kaupmenn. Og ég get ekki ímyndað mér að hæstv. ráðh. geri því skóna, að þessi fyrirtæki fólksins, en KRON er t. d. alfarið stjórnað af Alþb.-mönnum, taki þátt í slíkum leik að gera óhagstæð innkaup viljandi. Ég vil halda því fram, að verðlag sé hátt m. a. vegna þeirra gríðarlegu gjalda, hárra tolla og opinberra gjalda sem ríkisstj. hafa, ekki bara þessi ríkisstj. heldur ríkisstj. undanfarna tíma og kannske nokkuð langt aftur í tímann, talið sig þurfa að leggja á innflutning ofan á eðlilegt innkaupsverð; sem margfaldast í prósentum við álagningu. M. a. er á lokastigi 20% söluskattur, sem gerir verðið náttúrlega óbærilegt öllum sem í einhverju magni þurfa að kaupa inn, og á ég þá við stærri fjölskyldur. Ég vitnaði í 8. gr. og er hræddur um hún geri þetta frv. að sýndarmennskufrv., einungis sömdu til að stinga upp í þá aðila sem héldu í upphafi stjórnarferils þessarar ríkisstj. að nú ætti að taka föstum tökum á því ófrelsi sem ríkt hefur í verðlagsmálum, stinga upp í þá dúsu, því varla verður ætlast til þess, að verðlagsráð telji ríkjandi aðstæður eða ástand í viðskiptamálum nægjanlegt til þess að samkeppni eða verðmyndun geti verið frjáls, úr því að ríkisstj. telur sér ekki fært að leggja það fyrir Alþ., að verðlag skuli vera frjálst við gildistöku þessara laga. Hvers vegna segi ég þetta? Vegna þess að í 8. gr. er upptalið, hvaða aðgerðum megi beita. Með leyfi forseta er best að ég lesi a. m. k. part af greininni. Gríp ég þá inn í hana miðja: „Reynist samkeppni takmörkuð, eins og nánar er greint í IV. kafla, eða samkeppni er ekki nægileg til að tryggja sanngjarnt verðlag eða horfur eru á ósanngjarnri þróun verðlags og álagningar, getur verðlagsráð ákveðið eftirtaldar aðgerðir til að ná því takmarki, sem getur í 1. gr.: 1. Hámarksverð og hámarksálagningu. 2. Gerð verðútreikninga eftir nánar ákveðnum reglum. 3. Verðstöðvun í allt að sex mánuði í senn. 4. Aðrar reglur“ - ég bið hv. þdm. að taka eftir - „um verðlagningu og viðskiptakjör, sem verðlagsráð telur nauðsynlegar hverju sinni.“ Hæstv. ríkisstj. er að fara fram á við Alþ. að samþ. verði alræðisvald embættismanna, sem ekki er ákveðið enn þá hverjir eru, í öllu því sem lýtur að verðlagsmálum. En ég vil leyfa mér að halda því fram, að samkeppnin um verðmyndun sé nægjanleg þegar og það sé rangt af Alþ. að samþ. lög sem færa það alfarið í hendur embættismanna að ákveða hvort eða hvenær verðmyndun skuli vera frjáls. Þessi samkeppni, sem ég er með í huga, er að í Reykjavík, eins og ég gat um áðan, er Kaupfélag Reykjavíkur og nágrennis, undir stjórn Alþb. alfarið með 12 útsölustaði og stórverslanir. Ég giska á að Sláturfélag Suðurlands sé með álíka margar verslanir og stórmarkaði. Samband ísl. samvinnufélaga með stærsta innflutningsfyrirtæki landsins staðsett í Reykjavík, stærstu vörudreifingarstöð landsins, staðsett í Reykjavík, er að fá eigin hafnaraðstöðu. Það gerir innkaup sín í samkeppni við stór norræn samvinnufélög og hlýtur þar af leiðandi að ná þeim magnafslætti er getur verið hvað hæstur. Það flytur vörur sínar með eigin skipum. Það hefur eigið vátryggingafélag, eigin banka og talsvert stóran hóp neytenda sem eigin viðskiptavini. Allan þennan milliliðakostnað verður viðkomandi kaupmaður, skulum við kalla hann, eða innflytjendur að greiða með álagningu. Hvernig stendur þá á því, að verðmyndun er ekki miklu lægri hjá þessum aðilum, sem hvergi þurfa að borga aukamilliliðakostnað, en hjá þeim sem þurfa að borga að fullu allan milliliðakostnað? Ég álít að þarna sé þegar komið fullgilt svar við því, að samkeppni í verslun og viðskiptum er nægileg til þess, að Alþ. geti tekið ákvörðun um að verðlag skuli vera frjálst við gildistöku þessara laga. En til viðbótar þessari upptalningu er vitað, að á mörgum stöðum á landinu eru þessi fyrirtæki fólksins einu viðskiptaaðilarnir. Sem sagt, ég lít á þetta frv. sem einhvers konar fullnægingu á málefnasamningi, en ekki sem raunhæft plagg um væntanlega frjálsa verðmyndun, meðan það er sett í hendur embættismanna að ákveða, hvenær eða hvort verðlagning skuli vera frjáls. Ég óttast að þetta fari á sama hátt og áður, þegar lögin sögðu til um að stefnuatriðið væri að innflutningur til landsins skyldi vera frjáls nema öðruvísi væri ákveðið, en ég tók fram áðan að það var bara öðruvísi ákveðið á þeim tíma. Ég ætla ekki að fara - þetta er nú 1. umr. um þetta frv. - á þessu stigi að lengja umr. um of með því að fara yfir greinar. Ég áskil mér í n. rétt til þess að koma með brtt. og ræða þær nánar, hvort sem þær verða samþ. eða samþ. ekki. Ég reikna með að það sé rétt hjá þeim hv. þm., sem hér töluðu á undan mér, en á eftir ráðh., að fyrir fram sé ákveðið að frv. skuli ná fram að ganga með þeim breyt. sem áorðnar eru í meðferð Nd. Ég vil þó víkja nokkrum orðum að ummælum hv. þm. Braga Sigurjónssonar. Ég fagna því, að hann telur að frelsi eigi að ríkja í verslunarháttum þegar þjóðfélagið er í jafnvægi. En eins og ég hef áður sagt, þá held ég að eitt af því, sem kemur þjóðfélaginu eða efnahagsmálum úr jafnvægi, sé einmitt þessi mikla álagning á hinum ýmsum stigum, bæði frá ríki og öðrum aðilum, og kannske líka þessi óhagstæðu innkaup, sem mér er ekki kunnugt um, en hæstv. ráðh. gat um áðan. Ég held því, að það sé tími til þess að breyta þessu og skapa það frelsi í verslunarháttum sem gæti orðið liður í því að koma jafnvægi á í þjóðfélaginu. En það er eitt sem ég vil svara, bæði hv. þm. Braga Sigurjónssyni og eins hv. 7. landsk. þm. Ég held að það sé hættulegt og meira en hættulegt, ég veit að það er hættulegt, ef áhrifamiklir hópar utan Alþ., hvort sem það eru launþegasamtök eða atvinnurekendasamtök, eiga að ráða því, hvort hér eru samþ. lög, sem þm., ef á annað borð er þingmeirihl., telja rétt að samþ. - þau lög séu þá ekki samþ. bara vegna þrýstings utan frá. Það er kominn tími til þess, að við áttum okkur á því, að þessi þrýstingur utan frá er að skemma þjóðfélagið. Hann er gjörsamlega að eyðileggja þjóðfélagið. Það er nú orðið svo, að framkvæmdavald er ekki til í höndum ríkisstj., en verkalýðshreyfingin hefur framkvæmdavald, eins og hefur komið fram undanfarið þegar hún lokar fyrirtækjum sem annars hefðu mátt vera opin. En ég held að það eigi bæði við atvinnurekendur og launþega, að hvorugir eigi að hafa áhrif á ákvarðanir Alþ., hvorki í þessu máli né öðru. Þetta frv. líkist að mínu mati því, að mönnum er gefið frelsi, en þó eru þeir bundnir með teygjubandi. Það er hægt að kippa í hvenær sem er. Ég ítreka það, sem ég vitnaði í áðan um þær ráðstafanir, sem verðlagsráði er heimilað að gera hvenær sem því þóknast. Ég tel að það sé alvarlegt, ef frelsi í athöfnum á sér minnihlutafylgi á Alþingi. Hæstv. viðskrh. talaði um að V. kaflinn væri að því leytinu til betri en till., sem áður hafa komið fram, að verið væri að vernda neytendur fremur í þessu frv. en öðrum. Ég tek undir það, að þessi kafli er einmitt það sem hann sagði, en ekki „fremur“ en í öðrum till. sem komið hafa fram. Kaflanum um neytendavernd og óréttmæta viðskiptahætti var einmitt beint gegn fyrirtækjum sem hugsanlega gátu náð samkomulagi og komið sér saman um hátt verð. Það var einmitt hugsað til þess að gæta hagsmuna neytenda. En ég vil taka undir það með hv. þm. Braga Sigurjónssyni, að vafasamt er hvort neytendakaflinn á að vera í þessu frv., hvort ekki ætti að setja sérstök lög um neytendavernd. Ég vil að lokum leyfa mér að vitna til aths. við lagafrv. þetta, á bls. 10. Neðst á bls. stendur það sem eiginlega segir allt um þetta frv. Með leyfi forseta, þá hljóðar það svo: „Frv. gerir ráð fyrir frjálsri álagningu, þegar samkeppni er nægileg til þess að tryggja æskilega verðmyndun og sanngjarnt verðlag. Hins vegar er jafnframt bráðabirgðaákvæði um það, að öll verðlagsákvæði haldi gildi sínu við gildistöku laganna þar til verðlagsráð hefur tekið afstöðu til þeirra.“ Í þessari tilvitnun er samandregið það sem ég vildi segja um þetta frv. Ég tel alveg fráleitt að Alþ. skuli afsala sér ákvörðunarrétti um það hvenær verðlag skuli vera frjálst eða hvort það skuli vera frjálst, yfir í hendur embættismanna, sem líklega verða að sumu leyti, eins og kom fram hjá hæstv. ráðh., þeir sömu og eru að matreiða þetta frv. fyrir hv. Alþ. Þar kom fram að form. verðlagsnefndar, sem er skipaður af ráðh., skuli vera einn af þremur í samkeppnisnefnd. Ég hef ekki meira um þetta frv. að segja á þessu stigi. Ég vona að það taki breytingum í meðferð n. þessarar hv. d. að því leyti til sem snertir 8. gr. a. m. k. En ég fagna því, að ýmsu hefur verið breytt til bóta. Á ég þar sérstaklega við 48. gr., þar sem áfrýjunarvaldið er ekki tekið frá þessari stétt manna í þjóðfélaginu. Þar stóð áður, að ákveðnum hluta í 17. eða 18. gr. mátti ekki áfrýja, en nú er þó komið inn í brtt., að það eiga sömu lög að gilda um þessa stétt manna og aðrar hvað það snertir.

Dómsmrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Ég vildi aðeins leiðrétta misskilning sem mér fannst koma fram hjá hv. síðasta ræðumanni. Hann talaði um að embættismönnum væri falið ákvörðunarvald í þessum efnum, en það held ég að standist ekki. Það er einmitt gert ráð fyrir því, að tilteknir aðilar tilnefni fulltrúa í verðlagsráðið og þeir fulltrúar, sem þeir tilnefna, eru ekki færri en sex. Það eru engar líkur til þess, að þeir tilnefni neina embættismenn. Ekki hafa þessir aðilar tilnefnt embættismenn til þessa sem fulltrúa sína. Og það er náttúrlega ekkert vitað um það heldur, að þessir tveir menn, sem Hæstiréttur tilnefnir, verði embættismenn. Þeir eiga að hafa vissa sérþekkingu og sérþekking ætti ekki að skaða í þessum efnum. Þannig eru ekki neinar sérstakar líkur fyrir því, að það verði nema þá níundi maðurinn sem verður embættismaður, en viðskrh. á að skipa hann sem formann. Nú er það svo, að viðskrh. er alls ekki bundinn við það að skipa neinn úr viðskrn. eða skipa yfirleitt embættismann sem formann. Hann er alveg frjáls að því, þó það hafi verið svo að undanförnu. Ég held þess vegna, að það sé misskilningur hjá hv. þm. að tala um embættismannavald í þessu sambandi. Þarna eru einmitt fulltrúar stórra hagsmunahópa, sem eiga að fara með ákvörðunarvaldið. Og ég held að það sé algjör misskilningur hjá honum, að þetta ímyndaða embættismannavald, sem hann talar um, sé aukið frá því sem nú er. Það væri fremur að hægt væri að tala um embættismannavald núna af því, eins og stundum hefur komið fyrir, að fulltrúarnir skiptast í verðlagsráði í fjóra og fjóra, þ. e. a. s. gagnstæðar fylkingar eftir því hvaða aðili hefur staðið að tilnefningu þeirra, en þá er það aftur á móti oddamaður, sem skipaður er, má segja, af embættisvaldi, þ. e. a. s. viðskrh., sem ræður úrslitum. Ég tel því, að eins og fyrirkomulagið er núna sé í raun og veru frekar hægt að tala um að það sé embættissjónarmið sem mundi ráða úrslitum, en þarna væru þó a. m. k. þrír oddamenn tilnefndir af aðilum sem ekki eiga beinna hagsmuna að gæta. Ég held því að þetta sé á nokkrum misskilningi byggt hjá hv. 12. þm. Reykv. Ég get sem sagt alls ekki fallist á það, burtséð frá því hvort þessi skipun ráðsins er skynsamleg eða ekki eða hvort önnur væri heppilegri, að það sé þarna um neitt embættismannavald að ræða. Ég get ekki heldur fallist á þá skoðun hv. þm., að Alþ. sé með þessu frv. að afsala sér meira valdi í verðlagsmálum en það hefur gert með núgildandi löggjöf. Verðlagsnefnd hefur þetta vald nú. Alþ. gripur ekki inn t um einstakar verðákvarðanir. Verðlagsnefnd getur bæði ákveðið og hefur ákveðið hámarksálagningu og hámarksverð. Ég veit varla hvort það er hægt að segja að Alþ. hafi afsalað sér valdi til þess. Ég mundi ekki, held ég vilja sitja á Alþ., ef Alþ. ætti að fara að ákveða hámarksálagningu og hámarksverð á vörum. Það held ég að verði nokkuð tafsamt verk. Ég held því að aldrei verði komist hjá því að fela einhverjum aðilum ákvörðunarvald í þessum efnum, ef þetta á á annað borð ekki að vera frjálst. Við getum sagt að það sé hið æskilega markmið, sem stefnt er að með þessu frv., að frjálsræði ríki í þessum efnum þegar skilyrði eru fyrir hendi. Og ég er sannfærður um að það er það æskilega fyrirkomulag. Það er auðvitað engin tilviljun, að allar nágrannaþjóðir okkar hafa stefnt í þá átt að reyna að gefa eins mikið frelsi í þessum efnum og unnt er. Ég held þó að þær hafi allar einhverja hemla sem þær geta beitt, sem þær geta gripið til ef á þarf að halda. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða um það sem fram kom. Það er að sjálfsögðu svo, að menn hafa mismunandi skoðanir á þessu. Við því er ekkert að segja. Auðvitað athugar n. þetta, og ef henni finnst ástæða til að gera brtt., þá tek ég því ekki illa að slíkt sé athugað.



Herra forseti. Ástæðan fyrir því, að ég kveð mér hljóðs aftur, eru ummæli hæstv. ráðh. Mér fannst hann snúa dálítið út úr málflutningi mínum áðan.  Hann sagði að verðlagsnefnd hefði vald til álagningar á vöru, sem er að sjálfsögðu rétt, en það væri misskilningur hjá mér, og taldi að það væri slæm nýbreytni ef það yrði tekið upp, að Alþ. færi að ákveða um álagningu. Þarna fannst mér ráðh snúa svolítið út úr fyrir mér. Ég hef lagt á það alla áherslu, að hvorki verðlagsnefnd né Alþ. né neinn annar opinber aðili ákvæði álagningu, og að sjálfsögðu alls ekki Alþ., en Alþ. ákvæði sjálft að verðlag skuli vera frjálst og leggi það ekki í vald verðlagsráðs að ákveða um gildistöku laganna eða hvort lögin eigi að taka gildi eða hvenær ástæða er til þess að lögin taki gildi. Það er aðeins þetta sem ég vildi koma á framfæri.

Frsm. (Oddur Ólafsson) : Herra forseti, Frv. það, sem hér um ræðir, fjallar um breyt. á lögum um rétt til fiskveiða í landhelgi og að gefa ráðh. heimild til þess að leyfa undir vissum kringumstæðum íslenskum aðilum, sem útgerð stunda hér á landi, að taka á leigu um takmarkaðan tíma erlent skip til veiða hér. Heimildin er þröng. Þó ekki sé beinlínis takmörkuð lengd á leigutíma, þá gat ráðh. þess í framsögu, að það, sem um væri að ræða, væri að skip væru tekin á leigu, t. d. ef skip bilaði eða strandaði og þá væri þar fyrst og fremst um að ræða leigu út vertíðina eða á meðan viðgerð færi fram. Það hefur komið í ljós, að skapast geta þær aðstæður, að um algjöra nauðsyn geti verið að ræða. Eftir að þetta frv. kom inn í þingið hefur einmitt sú aðstaða skapast, að sýnt þykir að fullkomin ástæða er til að hafa slíka heimild sem þessa í lögum. Þess vegna hefur n. komist að þeirri einróma niðurstöðu að leggja til að frv. verði samþ. óbreytt.

Frsm. (Steinþór Gestsson) : Herra forseti. Landbn. hefur haft til umfjöllunar frv. til l. um eftirlit með framleiðslu á fóðurvörum, áburði og sáðvörum og verslun með þær vörur. N. varð sammála um að mæla með því, að frv. yrði samþ. óbreytt. Ég tel ekki ástæðu til þess að fara mörgum orðum um frv. Hæstv. landbrh. gerði grein fyrir því hér í d. og vísa ég til þess sem hann sagði um það mál. Ég vil þó aðeins láta það koma fram, að landbn, hafði á því fullan skilning að nauðsynjamál væri að hafa eftirlit með þessum mikilvægu vörutegundum sem eru notaðar í stórum stíl af bændum. Hefur komið í ljós að það fóðureftirlit, sem haft hefur verið með höndum á undanförnum árum, hefur hvað eftir annað komið að góðu liði, að eftirlitið hefur orðið að skerast í leikinn þegar einhverjir gallar hafa reynst á erlendu fóðri. Hið sama er að segja um hina tegundina, sem þetta frv. tekur til, sem er tilbúinn áburður bæði að því er varðar magn og efnasamsetningu, sem er mjög mikilvægt að sé rétt. Það sem gefa skal upp um sáðvörurnar gegnir alveg sama máli. Þessi tilhögun og þetta eftirlit á ekki að skapa ríkissjóði útgjöld, því gert er ráð fyrir að þeir aðilar, sem ýmist framleiða þessa vöru til sölu hér í landi eða flytja hana inn, kosti það eftirlit sem hér er gert ráð fyrir. Ég endurtek, að landbn. mælir með því, að frv. verði samþykkt.

Frsm. (Steinþór Gestsson) : Herra forseti. Landbn. hefur haft til athugunar frv. til l. um búnaðarfræðslu sem hefur hlotið afgreiðslu í Nd. og hæstv. landbrh. gerði grein fyrir hér í hv. Ed. Ég held að óhætt sé að leggja á það áherslu, sem kom fram í máli hæstv. ráðh., að hér er ekki um neinar stórar breytingar að ræða frá því sem er um búnaðarfræðsluna. Aðeins er verið að hagræða lögunum miðað við þá reynslu sem fengist hefur af búnaðarfræðslumálum á síðustu árum eða eftir að framhaldsdeild á Hvanneyri var stofnuð. Eins og kom fram í máli hæstv. ráðh., þegar hann mælti fyrir frv., þá lýsti hann því, að hann mundi leggja til lítils háttar breytingar við tvær greinar frv. Hefur landbn. Ed. fallist á þær breytingar og tekið þær upp. Fyrri brtt., sem er við 3. gr., lýtur að svokallaðri búfræðslunefnd, sem skipuð skal samkv. þessum lögum. Skulu fulltrúar í búfræðslunefnd kosnir af vissum aðilum. Kostnaður við starf nm. greiðist af þeim stofnunum sem þeir eru fulltrúar fyrir. Það er sem sagt með þessari breytingu verið að firra ríkissjóð kostnaði af þessu starfi. Síðari brtt., sem er við 21. gr., varðar aðeins aðferðina við skipun fastra kennara. Það var gert ráð fyrir því, að landbrh. skipaði fasta kennara að fengnum till. skólastjóra og deildarstjórnar. Svo kemur breytingin. Hún er sú, að þetta skuli gert samkv. lögum um eftirlit með ráðningu starfsmanna og húsnæðismálum ríkisstofnana, nr. 97/1974. Þetta er aðeins til þess að það fari ekki á milli mála, að þeir verði ráðnir eftir þeim reglum sem gilda um opinbera starfsmenn. Ég held að ekki sé nein þörf að fara mörgum fleiri orðum um frv. á þessu stigi, Það var gert skilmerkilega þegar hæstv. ráðh. lagði f,v. fram. Ég ætla því ekki að endurtaka neitt af því, en ítreka að landbn. mælir með því samhljóða, allir nm., að frv. verði samþ. með þessari breyt. sem er á þskj. 670.



Herra forseti. Ég gat því miður ekki verið viðstaddur þegar hæstv. landbrh. mælti fyrir frv. þessu á sínum tíma, hef ekki heldur haft tóm til þess að kynna mér af hálfu fulltrúa Alþb. í landbn. umfjöllun málsins. En það er eitt atriði, sem að vísu kann nú fljótt á lítið ekki miklu að varða í vitund sumra, í 6. gr., II. kafla laganna, sem ég vildi gjarnan fá skýringu á. Það er þetta: Hvers vegna er kveðið á um að búnaðarskólinn á Suðurlandi skuli vera í Odda? Ég held að hin sögulegu rök fyrir staðarvalinu ein saman nægi ekki, og þangað til ég hef heyrt gildari rök er ég þeirrar skoðunar, að hæfilegra væri að kveða á um að hinn þriðji yrði á Suðurlandi. Ef ekki koma fram önnur en hin sögulegu rök, hin fornsögulegu rök fyrir staðarvalinu, að skólinu skuli vera á Odda á Rangárvöllum, þá mun ég bera fram till. um að við bætist á eftir „Odda á Rangárvöllum“: enda heiti skólastjórinn Sæmundur.

Frsm. (Steinþór Gestsson) : Herra forseti. Ekki er það útilokað að mögulegt væri að fá mann sem héti Sæmundur, til þess að stjórna skóla í Odda aftur. Það þyrfti sennilega ekki að torvelda neitt stofnsetningu skóla og þess vegna ekki ástæða til að amast við svona hugmyndum. En það, að í 6. gr. er tilgreint hvar skólinn skuli vera, er einfaldlega. vegna þess að um það var á sínum tíma tekin ákvörðun, að þar skyldi skólinn vera. Sérstök nefnd var skipuð til þess að gera till. um það og ákvörðun var síðan tekin um að hann skyldi vera í Odda. Það er náttúrlega eins og með fleiri ákvarðanir, sem menn taka, að þessu er hægt að breyta. En ég hygg að þetta sé sett þarna inn fyrir það, að það er svo í gildandi búnaðarfræðslulögum. Ég hef ekki önnur svör við því, og ég er ekki að gera aths. við þá ráðstöfun.

Frsm. (Axel Jónsson) : Herra forseti. Ég flyt hér á þskj. 718 brtt. við 3. gr. frv. Till. felur það í sér, að gengið er til móts við þær óskir sem fram voru færðar við n. frá fulltrúum Félags ísl einsöngvara, og einnig gengur þessi till, til móts við 1. brtt. hv. þm. Ragnars Arnalds á þskj. 666 og er flutt í samráði við hann og aðra nm. í menntmn.

Utanrrh. (Einar Ágústsson) : Herra forseti. Meðan hv. d. hefur ekkert annað að gera, þá getur hún lagt það á sig að hlusta á fáein orð frá mér nm þetta mál. Það var í gær rætt um þessa grein ásamt öðrum brtt. frá hv. þm. Ragnari Arnalds. Ég sagði þá, að ég mundi að vissu leyti geta stutt sumar af þeim till. sem hann bar fram, Nú hefur hv. form. menntmn. þessarar d. lagt fram brtt. við 3. gr., sem ég tel koma nokkuð til móts við þær óskir sem settar hafa verið fram af hálfu Félags ísl. einsöngvara. Ég fyrir mitt leyti tel að ekki sé óeðlilegt að halda þarna orðinu „söngleiki“, eins og er í gildandi lögum, þó að „óperu“ sé þá bætt við. Maður verður að vona að það takist svo vel til, að hægt sé að framkvæma þessi lög, en í trausti þess lýsi ég því, að ég mun fylgja þessari brtt.



Herra forseti. Sú till., sem form. menntmn. deildarinnar hefur lagt fram, er samin í samráði við mig. Ég get verið því fyllilega samþykkur. að málið verði afgreitt á þennan veg. Ég leyfi mér því að draga til baka 1. brtt., sem ég hef borið fram við þjóðleikhúsfrv. Aðrar till., sem ég hef borið fram, koma hins vegar til atkv., þar sem ekki hefur verið neitt gengið til móts við efni þeirra.