Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Pjetur Þórðarson) Það er landbúnaðarnefndin, sem ber frv. þetta fram, og í greinargerðinni á þgskj. 354 er í raun og veru sagt alt, er segja þarf frv. til meðmæla. En þó skal jeg nú ekki brjóta alveg í bág við þá venjulegu reglu hjer í deildinni, að endurtaka nokkur atriði úr greinargerðinni. En greinargerðin svarar nánast til nefndarálits venjulegs. Það er þá fyrst, að lög frá 22. mars 1890, um löggiltar reglugerðir sýslunefnda, eru orðin svo úrelt, að þar er til dæmis vitnað í tilskipun, sem nú er fyrir nálega 14 árum úr gildi gengin. Er því nauðsyn á að endurnýja ákvæði þeirra. Aðalefni þessara laga er, eins og hv.þm. er kunnugt, að ákveða, hvernig fara eigi að því að löggilda reglugerðir sýslunefnda um fjallskil, eyðing refa o. fl., svo að þær verði sem gildandi lög. Og í þeim er ekki fleira tekið fram en það, að ákveða sektir, og það, hver borga eigi fyrir eyðing refa. En með lögum nr. 36, 24. nóv. 1893, var numin úr gildi 3. gr. laganna frá 1890, um það, hvaðan kostnaður við eyðing refa skuli greiddur. En nefndinni finst rjettlátt, að þau ákvæði sjeu aftur tekin í gildi, Aðalefni þessa frv. er því að fá lögin frá 1890 endurnýjuð. Þó hefir nefndin komið með eitt atriði, sem er bein efnisbreyting frá eldri lögum. En það er ákvæðið um, að skýrslur um eyðing refa og útlagðan kostnað skuli gerðar eftir fyrirmynd, er stjórnarráðið semur, og að þeim skýrslum sje safnað á einn stað, í Stjórnartíðindunum, eins og öðrum skýrslum um landshagi. Frv. þetta er yfirleitt einfalt, óbrotið og meinlaust, og ætti ekki að vekja ágreining, svo að nefndin væntir þess, að deildin taki því vel. Og það þarf ekki að eyða miklum tíma þingsins í að ræða þetta mál. Jeg veit að sönnu, að einhverjir lögfræðingar í deildinni munu vilja líta eftir því, að ekki sje neinsstaðar skakt með farið. En fyrir þessu þarf lítið að hafa, og vænti jeg þess, að það komi ekki til, að hjer sje farið með neitt, sem ekki má við svo búið standa, eins og í frv. er. Það gefur að skilja, að ekki er ástæða til að vísa frv. þessu til nefndar, þar sem það kemur frá nefnd og hefir verið rækilega athugað. Þess vegna óska jeg, að hv. deild leyfi frv. nú að ganga til 2. umr. og síðan áfram rjetta boðleið. Sje jeg svo ekki ástæðu til að lengja umr. frekar að svo komnu.

Hákon Kristófersson Jeg skal ekki vera margorður um frv. þetta. Það er, eins og hv.frsm. sagði, meinlaust, en jeg fæ ekki sjeð, að í því sje mikil bót frá þeim lagaákvæðum, sem nú eru í gildi. Jeg ætla að geyma mjer til 2. umr. að spyrja nefndina, hvernig skilja beri ákvæði 3. gr. frv. En hinu held jeg ákveðið fram, að frv. þetta sje engin bót frá gildandi ákvæðum.  (M. P.: Það er kák, eins og annað, sem landbúnaðarnefnd leggur til þessa máls)  . (S. S.: Það eru þó skýrslurnar;. Skýrslur eru einungis til að auka skriffinsku, og vjer höfum reynslu fyrir því, hve lítils virði þær eru, þessar skýrslugerðir, í mörgum greinum. Enda eru til skýrslur um þetta atriði í hverri sveit, og reikningar frá hreppsnefndaroddvitum til sýslunefnda. Þetta lendir því alt í sama fari, nema hvað það beinist nú nokkuð í aðra átt. Og stjórnarráðinu á að fela að semja fyrirmyndir að skýrslunum. Það má vel vera, að stjórnarráðið geti það, en tæplega þó, nema það afli sjer aðstoðar sjerfræðinga. Jeg geng þess ekki dulinn, að nefndin álítur, að þetta bæti núverandi ástand, en þrátt fyrir besta vilja er mjer ómögulegt að skilja það. Sýslunefndir hafa nú, eins og er, málið í hendi sjer, og styðjast við fyrirmæli, sem eru í fullu lagagildi. Það skyldi þá vera talin bót, að nú á þetta alt að ganga stjórnarráðsveginn. En jeg efast um, að stjórnarráðinu þyki sjer nokkur vansæmd ger, þótt það komist hjá því að hafa bein afskifti af refaeyðingu.

Frsm. (Pjetur Þórðarson) Jeg ætlaði ekki að fara neitt verulega út í einstök atriði málsins, en hv.þm. Barð. (H. K.) hefir nú gefið mjer tilefni til að bæta ofurlitlu við það, sem jeg sagði áðan. Hann mintist á ákvæði frv., sem ekki heyrir til að ræða við 1. umr., og sagði, að þau væru ekki betri en núgildandi ákvæði. Um þetta er það að segja, að í núgildandi lögum er ákveðið tiltekið svæði, þar sem sveitarsjóðir eigi að standast kostnað af refaeyðingu. En þeir, sem sömdu lögin, álitu, að refaveiðakostnaður annarsstaðar eða í afrjettarlöndum einstakra manna ætti að greiðast af eigendum slíkra landa. Þessu hefir ekki verið fylgt, enda virðist það ósanngjarnt. Verður því að álítast bót, að þetta sje úr gildi numið. Hvað skýrslurnar snertir, er ekki um annað eða meira að ræða en að stjórnarráðið geri þar sem annarsstaðar skýrslufyrirmyndir. Er það regla, sem ekkert mælir móti. Stjórnarráðið mun og sjálfsagt hafa eins góðum mönnum á að skipa til þess eins og hv.þm. Barð (H. K.), eða öðrum mönnum úti um land, þótt vitanlega megi margan finna, sem gæti gert þetta. Fleiru þarf ekki að svara.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Það er sama að segja um frv. þetta og till., sem nú er nýsamþykt, að samvinnunefnd samgöngumála hefir leyft sjer að taka upp í eitt frv. þau frv., sem vísað hefir verið til nefndarinnar, 4 að tölu, ásamt brtt. og viðaukatillögum við þau. Nefndin hefir gert ýmsar breytingar, en þær koma ekki til tals nú við 1. umr. Jeg leyfi mjer að óska þess fyrir nefndarinnar hönd, að málið fái að ganga áfram, og sje ekki ástæðu til að eyða fleiri orðum að svo stöddu.

Frsm. (Pjetur Ottesen) Jeg þarf ekki að hafa langa framsögu í máli þessu. Eins og nefndarálitið á þgskj. 378 ber með sjer, hefir nefndin orðið sammála um að mæla með þeim breytingum á sveitarstjórnarlögunum, sem hjer er farið fram á að gerð sje. Reyndar lítur nefndin svo á, að hjer sje fremur að ræða um skýringu tjeðra laga en breytingu á þeim. Af því að nokkur ágreiningur hefir orðið um það, hvort slægjuafnot í venjulegum skilningi heyrðu undir orðin „leiguliðaafnot af jörð, þótt engin ábúð fylgi“, þykir rjett, að það sje tekið fram með berum orðum, til að fyrirbyggja allan misskilning, eins og gert er í frv. þessu. En fyrst farið er að breyta sveitarstjórnarlögunum á annað borð, þá þótti nefndinni rjett að taka til meðferðar annað atriði og koma á samræmi þar, sem nú er ósamræmi. Í 37. gr. sveitarstjórnarlaganna, nr. 43, 10. nóv. 1905, stendur svo: „Nú stundar aðkomumaður bátfiski á firði eða flóa, á útveg annara en þar sveitarmanna, og dvelur hann í veiðistöð sama hrepps eða sömu hreppa samtals 4 vikur eða lengur sömu missiri, og er þá sveitarstjórn heimilt að jafna á hann hæfilegu útsvari í samanburði við innsveitarmenn.“ En í lögum um breytingu á sveitarstjórnarlögunum frá 10. nóv. 1905, nr. 33, 2. nóv. 1914, 1. gr., stendur: ,,Ef rekin er í hreppnum atvinna, sem talin er sjerstaklega arðsöm, svo sem verslun eða einhver kaupskapur, eða þilbátaútgerð, þá má leggja á þá atvinnu aukaútsvar, þótt ekki sje rekin nema 8 vikur, og atvinnurekandinn eigi heimili annarsstaðar.“ Nefndinni fanst ekki rjett að gera þilbátaútgerð hærra undir höfði að því er útsvarsskyldu snertir en veiði á opnum bátum, nje heldur verslun, kaupskap og annari arðsamri atvinnu, og hefir því lagt til, að tímatakmarkið um útsvarsskylduna væri fært niður í 4 vikur. Nefndin hefir ekki orðið þess vör, að sú útsvarsskylda, sem á opnum bátum hefir hvílt síðan 1905, hafi valdið nokkurri sjerlegri óánægju, eða að gerð hafi verið tilraun til að fá útsvarsskyldutímann lengdan, og styrkir það nefndina í því að bera fram brtt. þessa. Nefndin leggur og til, að fyrirsögn frv. sje breytt, og er það í samræmi við það, að höfuðbreyting sú, sem nefndin leggur til að gerð sje, er breyting á fyrirmælum sveitarstjórnarlaganna nr. 33, 2. nóv. 1914. Hv. 1. þm. Árn. (S. S.) hefir borið fram brtt. við frv., á þgskj. 179; vill hann láta fella burtu orðin: „sem einhvern arð gefa“. Á þessa breytingu getur nefndin ekki fallist. Hún lítur svo á, að undirstaðan undir öllum atvinnuskatti eigi að vera sú, að atvinnan gefi arð af sjer; en brtt. brýtur bág við þá grundvallarreglu, og nefndin vill alls eigi taka upp þá stefnu, sem hún bendir á. Það kemur oft fyrir, að einhver atvinna eða eign gefi ekki arð af sjer um stundarsakir; þannig kemur það ekki ósjaldan fyrir, að lóðarblettir gefi ekki af sjer árlegan arð. Mælir lítil sanngirni með að gera það að algildri reglu að skattleggja eignir og atvinnu, þegar svo stendur á. Jeg þykist vita, að brtt. muni stafa af því, að einstakir menn utan hrepps eigi jarðeignir inni í hreppnum og vilji hvorki leigja þær, nema með afarkostum, nje noti þær að nokkru ráði sjálfir. Það væri í sjálfu sjer rjett, að slíkum mönnum væri eigi hlíft við álögum; en vegna þeirra má þó eigi brjóta rjettlátt princip, enda ættu að vera einhver ráð til að ná sjer niðri á þeim á annan hátt.

Frsm. (Stefán Stefánsson) Eins og hv. þingdm. er kunnugt, hefir tveim frv. um forkaupsrjett á jörðum verið vísað til landbúnaðarnefndarinnar. Annað var borið upp hjer í hv. deild, en hitt var komið frá hv.Ed. Þegar nefndin hafði athugað frv. Ed., áleit hún, að samhengi þess og afstaða til undanfarandi greina væri þannig, að ekki gæti komið til mála að samþykkja það nema með nokkrum viðauka. Hins vegar hallaðist nefndin að því að leggja það til, að frv. hv.þm. Árn. (S. S. og E. A.) væri samþykt, þó með örlítilli breytingu, sem er meira forms- en efnisbreyting. Það frv. fer fram á, að forkaupsrjettur nái eins til þeirra jarða, sem seldar eru í sjálfsábúð, og leigujarða, og sú er líka meiningin með frv. hv.Ed. En eftir núgildandi lögum nær forkaupsrjetturinn að eins til þeirra jarða, sem í leiguliðaábúð eru þegar sala fer fram. Í þessu frv. er ákveðið, að þegar jörð í sjálfsábúð sje til sölu, þá skuli sá jafnan sitja fyrir kaupum, sem tekur jörðina til ábúðar, eða hefir fengið byggingu fyrir henni, svo framarlega sem hann býður ekki minna fyrir hana en aðrir; en afsali hann sjer forkaups- rjettinum, þá öðlist sveitarfjelag það forkaupsrjettinn, sem jörð eða jarðargögn liggja í. Hjer er bygt á hinu sama sem með þjóðjarðasöluna, því, að efla sjálfsábúð í landinu. Bæði þessi nýju ákvæði eiga og að stuðla að því, að einstakir menn geti ekki sölsað undir sig jarðir til að braska með þær. Það er einmitt mikilsvert fyrir sveitarfjelögin, að utanhreppsmenn hafi yfirráð yfir sem fæstum jörðum innan hreppsfjelagsins, ekki síst nú, þegar það er farið að tíðkast, að þeir hafi þær til ýmissa afnota, þótt þeir sitji í talsverðri fjarlægð og flytji mesta heyfenginn (bæði af túni og engi) af þeim, án þess að hirða um að hafa skepnur á jörðinni að vetrinum til þess að rækta hana, eða afla sjer áburðar á annan hátt. Nefndinni þótti betur fara á og ljósara að draga 6. og 7. gr. frv. saman í eina gr. og breyta lítið eitt orðalaginu; kemur hún því fram með brtt. í þessa átt.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Jeg þarf ekki að fara mörgum orðum um frv. þetta, því að við 1. umr. voru færð rök fyrir því. Nefndin hefir ekki gert neinar verulegar breytingar á frv.; helst eru það ofurlitlar orðabreytingar, sem enga þýðingu hefir að tala um. Við 3. gr. gerir nefndin þá brtt., að sett skuli „hreppsvegagjöld“ í staðinn fyrir „vegagjöld“, eins og í frv. stendur; er það til að ákveða skýrara, við hvað átt sje, því að vegagjöld geta líka verið sýsluvegagjöld. En hjer er einungis átt við hreppsvegagjöld.

Frsm. (Einar Arnórsson) Við frv. þetta hafa ekki verið gerðar neinar efnisbreytingar aðrar en þær, að námurjettindi og hagnýting vatns og vatnsorku sjeu undanþegin ákvæði laganna. Nefndin hefir fallist á till. 1. þm. G.-K. (B. K ) um þetta atriði. Brtt. á þgskj. 393, við brtt. á þgskj. 376, er að eins orðabreyting, og væntir nefndin, að hún verði samþ. Í brtt.hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), á þgskj. 386, felst ekkert, sem ekki er tekið fram í brtt. nefndarinnar, nema að námurjettindi skulu undanskilin ákvæði laganna eftir till. nefndarinnar.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Samgöngumálanefnd hefir leyft sjer að taka upp á þgskj. 366 og draga saman till. þær, sem til hennar hefir verið vísað, um rannsókn símaleiða. Þessar till. voru alls 3, en auk þeirra hefir nefndin tekið upp í till. 2 atriði í viðbót, sem henni bárust og hún gekk inn á. Fyrsta atriðið er fullnaðarrannsókn á aðalsímaleiðinni sunnanlands, milli Víkur og Hornafjarðar. Landssímastjóri lagði mikla áherslu á, að þetta væri tekið með. Annað atriðið er frá háttv.þm. Árn. (S. S. og E. A.). En jeg vil taka fram, að nú er kominn inn í aukafjárlög í hv.Ed. kostnaður við lagningu símalínu frá Kiðjabergi að Minni-Borg.  (S. S.: Það er nú minst af leiðinni)  . Það mun vera, en það kemur þó undarlega fyrir, að biðja fyrst um rannsókn, en koma því svo inn í aukafjárlög á sama þingi til framkvæmda. En annars hygg jeg ekki, að neitt sje um þetta að segja. Landssímastjóri mun hafa ákveðið leiðina. En þá er eitt atriði, um leiðina að Arnarstapa á Snæfellsnesi. Nefndin vill ekki ákveða nánar, hvernig línan skuli liggja, en það mun vera annaðhvort frá Búðardal eða Ólafsvík. Landsímastjórinn hefir kosið, að þetta sje óákveðið. Nefndin er yfirleitt sammála um, að þessi rannsókn sje sjálfsögð, og landssímastjóri sömuleiðis. Þess vegna er ekki um annað að ræða en að samþykkja till. eins og hún liggur fyrir. Þar sem landssímastjóri gengur inn á, að sími skuli koma, verður fyrst að rannsaka leiðina. Þar á eftir er fyrst hægt að hefja framkvæmdir. En það er annað mál, hve fljótt búið verður að rannsaka og hægt er að byrja framkvæmdir. Sem sagt mælir nefndin með því, að þessar leiðir sjeu rannsakaðar.

Frsm. meiri hl. (Einar Árnason) Jeg óska ekki að taka til máls að svo stöddu.

Frsm. meiri hl. (Stefán Stefánsson) Jeg man því miður að eins örfá atriði frá umr. í gær, svo að hv. deild verður að fyrirgefa, þótt jeg láti ýmsu ósvarað. Hv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) komst að þeirri kynlegu niðurstöðu, að hann vildi heldur, að frv. fjelli, en brtt. meiri hl. nefndarinnar næðu fram að ganga. - Þm. (G. Sv.) gætir þess víst ekki, að í frv. sjálfu eru þó þau nýju ákvæði, að mat fari fram á allri ull, sem til útflutnings er ætluð, svo á haustull sem vorull, og að ullin sje undir eftirliti ullarmatsmanna, meðan hún býður útflutnings; þetta tvent eru óneitanlega mikilsverð ákvæði, og að segja, að frv. ætti heldur að falla en að brtt. meiri hl. nefndarinnar komist að, er hrein fjarstæða, enda geta þær till. ekki talist til skemda á frv. Þá var hv. 1. þm. Árn. (S. S.) mjög glaður yfir því, að fremur hefði verið sókn en vörn af hálfu minni hl. Slík gleðilæti eru fremur óvenjuleg hjer í þingsalnum. Það má vera, að hv.þm. (S. S.) hafi fundist þetta, og ekki óhugsandi, að það rætist í framkvæmdinni. En það er öllu heldur barnagaman en þroskaðra manna, að gleðjast yfir sókninni fyrirfram. Sami hv.þm. (S. S.) talaði um, hver skipaði matsmönnum að bera sig saman. Auðvitað getur stjórnin það, og gerir, ef nauðsyn þykir. Til þess nægir ákvæði í reglugerð, en matsmennirnir geta borið sig saman með sýnishornum af ull. Þetta mundi ekki verða síður til að tryggja gott mat á ullinni, heldur en ef yfirskoðunarmaðurinn væri að eins einn yfir land alt. Hv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) mintist á, að slept væri ýmsum ullarsölustöðum úr frv., sem settir væru utan við lög og rjett. Jeg skaut því fram í gær, að þessu mætti breyta. Nefndin hafði farið hjer eftir lögunum án þess að athuga, hvort nýir útflutningsstaðir hefðu risið upp síðan á þessum slóðum, eða milli Víkur og Hornafjarðar. En hún mun taka þetta til athugunar til 3. umr. og sjá um, að ekkert bil verði milli endastöðva á umdæmum yfirullarmatsmanna. Þá talaði sami hv.þm. (G. Sv.) um það, að laun yfirmatsmanna væru svo smánarleg, að engin von væri til, að nýtir menn tækjust starfið á hendur, en þau eru með öllu látin óhreyfð. Og ef frv. fellur, sitja þau við sama og nú er; að þessu leyti hefir nefndin því heldur ekki spilt lögunum. En jeg álít, að meiri hl. hafi bætt úr kjörunum með því að ákveða, að ferðakostnaðurinn skuli goldinn eftir reikningi, í stað þess að hann er nú bundinn við 200 kr. Það má gera ráð fyrir, að matsmennirnir verði ekki lengur en 3–4 vikur á yfirferðinni um umdæmi sitt árlega. Og 400 kr. kaup fyrir þennan tíma, auk ferðakostnaðar, verður að álíta sæmilegt.  (G. Sv.: Þeir hafa meira fyrir en að eins að ferðast til útflutningsstöðvanna)  . Það er má ske ekki óhugsandi, en nefndinni er þó ekki ljóst, í hverju sú fyrirhöfn gæti legið, því að ekki hafa yfirmatsmennirnir þó neina skrifstofu, eða umfangsmikil brjefaviðskifti. Hv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) gerði mikið úr því ranglæti, sem merkin hefðu í för með sjer. Menn líta misjafnt á þetta atriði. Aðrir, sem jeg met mikils í þessum efnum, mæla eindregið með þeim. Nefndin álítur þetta mjög eðlilegt. Og í sambandi við það vil jeg geta þess, að hún hefir borið sig saman við verslunarfróða menn um það atriði, og hefir þeim komið saman um, að þetta fyrirkomulag mundi verða hvatning fyrir matsmennina og gleggra fyrir kaupendur. Annars er nefndinni þetta ekki sjerstakt kappsmál, heldur hefir hún borið þessar brtt. fram af því, að hún álítur þær vera til mikilla bóta á frv.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Úr því að frv. um seðlaútgáfurjett Landsbankans er fallið, hlýtur þetta frv. líka að vera út sögunni, sökum sambands þessara frv. innbyrðis, og vil jeg því leggja til, að frv. verði tekið af dagskrá.