Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Menntmrh. (Gylfi Þ. Gíslason) Hæstv. forseti. í tilefni af því, að Háskóli Íslands átti 50 ára afmæli 17. júní s.l., en þess afmælis var minnzt með veglegum hátíðahöldum hinn 6. og 7. þ. m., ákvað ríkisstj. á s.l. sumri að leggja til við Alþingi, að í tilefni afmælisins yrði komið á fót vísindastofnun, sem hafa skyldi það hlutverk að vinna að aukinni þekkingu á máli, bókmenntum og sögu íslenzku þjóðarinnar fyrr og síðar með því að afla og varðveita gögn um þessi efni, sinna rannsóknum á heimildum um þau, hafa með höndum útgáfu handrita og fræðirita og með hverju öðru, sem stutt getur að þessu markmiði. Á afmælishátíð háskólans hinn 6. okt. s.l. lýsti ég yfir af hálfu ríkisstj., að hún mundi leggja frv. um þetta efni fyrir hið háa Alþingi. Háskólaráð hafði áður sent menntmrn. tillögur um, að 150 ára afmælis Jóns Sigurðssonar og 50 ára afmælis Háskóla Íslands yrði m.a. minnzt með þeim hætti, að komið yrði á fót þegar á þessu ári rannsóknarstofnun í íslenzkum fræðum, er hafa skyldi það hlutverk, sem ég gat um. Þetta frv. er í öllum atriðum, sem máli skipta, byggt á þeim till. háskólaráðs, sem ég nefndi, en innan háskólans munu till. hafa verið undirbúnar af heimspekideild. Frv. gerir ráð fyrir, að hin nýja stofnun skuli heita Handritastofnun Íslands. Stjórn stofnunarinnar skal vera í höndum stjórnarnefndar, sem í séu þrír prófessorar við Háskóla Íslands, kosnir af háskólaráði til fjögurra ára í senn, og landsbókavörður, þjóðskjalavörður, þjóðminjavörður og forstöðumaður stofnunarinnar. Menntmrh. skal skipa einhvern þessara manna formann stjórnarnefndar, og skulu nefndarstörfin vera ólaunuð. Þá gerir frv. ráð fyrir því, að rekstur stofnunarinnar annist sérstakur forstöðumaður, sem sé jafnframt prófessor í heimspekideild með takmarkaðri kennsluskyldu, en leiðbeina skal hann þó þeim nemendum, er taka hjá honum ritgerðarefni til lokaprófs. Auk þess gerir frv. ráð fyrir, að við stofnunina hafi tveir menn aðrir fast og fullt starf. Forstöðumaðurinn skal njóta sömu launa og prófessorar við heimspekideild, enda er gert ráð fyrir því, að við veitingu embættis forstöðumanns gildi sömu reglur og um veitingu prófessorsembætta. Honum er og ætlað að annast kennslu við háskólann án sérstaks endurgjalds. Hinir starfsmennirnir tveir eiga að njóta sömu launa og starfsmenn við orðabók háskólans. Þá gerir frv. ráð fyrir því, að við stofnunina starfi þrír styrkþegar, sem ráðnir séu til starfa um skamman tíma í senn. Er gert ráð fyrir, að rannsóknarstyrkur til hvers þeirra geti numið árlega allt að 50 þús. kr. Er tilætlunin að ráða til þessara starfa unga kandídata, sem starfi að ákveðnu verkefni um tiltekinn tíma, eða jafnvel stúdenta. Þá gerir frv. og ráð fyrir heimild til að ráða nauðsynlegt starfslið til vélritunar, ljósmyndunar og annarra skrifstofustarfa. Starfsmenn stofnunarinnar skulu láta í té kennslu við háskólann í lestri handrita, fornskriftarfræði, útgáfutækni og þeim greinum öðrum, sem þeir eru sérfróðir um. Gert er ráð fyrir, að menntmrn. geti í reglugerð sett nánari ákvæði um starfsemi stofnunarinnar, þ. á m. um skiptingu hennar í deildir. Hefur verið um það rætt, að eðlilegt væri, að ein deildin fjallaði um örnefnafræði og þjóðfræði. Í frv. er tekið fram, að stofnunin skuli taka við starfi handritanefndar háskólans, sem annazt hefur útgáfustarfsemi undanfarin ár og notið sérstakrar fjárveitingar á fjárlögum. 1 frv. er og kveðið svo á, að mæla skuli fyrir um Það í reglugerð, hvar handritastofnunin sé til húsa. í till. háskólans er gert ráð fyrir því, að stofnuninni sé til bráðabirgða fengið húsnæði í Landsbókasafni eða á öðrum stað, sem hentugastur Þykir til Þess. En til frambúðar verði stofnuninni fenginn staður í nýju húsi fyrir Landsbókasafn og verði reynt að haga safnhúsi svo, Þegar Það verður reist, að handritastofnunin verði sérstök álma og byrjað verði á að reisa hana. Hinn 29. maí 1957 var samþykkt Þál. um sameiningu Landsbókasafns og Háskólabókasafns o.fl. Hefur í því sambandi verið gert ráð fyrir, að reist verði bókasafnshús í næsta nágrenni háskólabyggingarinnar, til Þess að sameining safnanna verði framkvæmanleg. Sameining safnanna og ráðagerðir um byggingu bóksafnshúss í námunda við háskólann eru niðurstaða af athugun nefndar, sem menntmrn. skipaði 11. sept. 1956 og skilaði áliti í jan. 1957. Þegar slík bygging yrði reist, væri eðlilegt að ætla handritastofnuninni rúm í henni. Ástæðulaust virðist Þó að kveða á um Það í lögum um handritastofnunina, hvar hún skuli hljóta frambúðarhúsnæði, og enn síður, hvar hún skuli vera til húsa til bráðabirgða. Undanfarið hefur verið unnið að nýrri innréttingu í Þeim salarkynnum í safnahúsinu við Hverfisgötu, sem Náttúrugripasafn hafði áður til umráða. Verður Þeim framkvæmdum lokið innan tíðar. Nýjar endurbætur á húsakosti Landsbókasafns eru og í athugun. Mun verða hægt að fá handritastofnuninni gott húsnæði til umráða í safnahúsinu, Þegar Þeim framkvæmdum er lokið, sem sumpart eru nú komnar á lokastig og sumpart eru ráðgerðar. Stofnuninni er og hin brýnasta nauðsyn að vera í sem nánustum tengslum við handritasöfn Þau, sem eru í vörzlum Landsbókasafns, en endurbótum Þeim, sem unnið hefur verið að undanfarið á húsakosti Landsbókasafns, hefur einmitt fyrst og fremst verið ætlað að vera í Þágu handritasafns Landsbókasafns. Þegar lög þau, sem Þjóðþing Dana samþykkti á s.l. vori um afhendingu íslenzkra handrita til Íslands, koma til framkvæmda og koma skal á fót stofnun Árna Magnússonar á Íslandi, ætti hún að vera kjarni Þessarar handritastofnunar. Þangað til ætti Handritastofnun Íslands að skoða það sem meginverkefni sitt að undirbúa, að unnt verði að veita íslenzku handritunum viðtöku á Þann hátt, sem Þeim stórmerka menningarviðburði sæmir, og undirbúa Það stóraukna rannsóknar- og útgáfustarf, sem sigla þarf í kjölfar þess, er handritin verða flutt hingað til lands. Í frv. því til fjárlaga, sem ríkisstj. lagði fyrir Alþingi í upphafi Þings, er gert ráð fyrir fjárveitingu að upphæð 510 Þús. kr. til þeirrar handritastofnunar, sem frv. Þetta fjallar um. Þessari fjárveitingu er einungis ætlað að ganga til Þess að launa hina þrjá föstu starfsmenn, styrkþegana og annað starfslið á næsta ári. Ríkisstj. taldi ekki rétt á Þessu stigi málsins að gera neinar tillögur um fjárveitingar til útgáfustarfsemi, enda hlýtur Það að verða verkefni handritastofnunarinnar sjálfrar að gera áætlanir um rannsóknar- og útgáfustarfsemi sína. Þegar slíkar áætlanir liggja fyrir, eftir að handritastofnunin hefur tekið til starfa, mun ríkisstj. gera tillögur um fjárveitingar til þeirra þarfa. Að svo mæltu legg ég til, hæstv. forseti, að Þessu frv. verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Eysteinn Jónsson Hæstv. forseti. Ég vil aðeins nota þetta tækifæri til þess að fagna þeirri lausn handritamálsins, sem nú má telja víst að fáist, þrátt fyrir þann drátt, sem á því máli verður og mönnum er kunnugt um. Mér skilst það liggja þannig fyrir, að það megi nú teljast vist, að lausn fáist á þeim grundvelli, sem lagður hefur verið. Er það að sjálfsögðu mikið fagnaðarefni, bæði Þeim, sem sitja á Alþingi, og öllum íslendingum. Ég held við ættum vel að geta skilið Það hér, að Það er ekkert óeðlilegt, þó að það hafi ekki allir verið á einu máli í Danmörku um, hvort eða hvernig afhenda skyldi handritin. Ég vil a.m.k. fyrir mitt leyti láta í ljós þá skoðun, að það dragi ekkert úr þeim sóma, sem danska þjóðin mun af því hafa að afhenda handritin íslenzku þjóðinni, þótt nokkur ágreiningur hafi orðið þar í landi um málið. Ég álít, að það sé alveg sérstök ástæða líka til að minnast þeirra manna, sem hafa tekið á sig það erfiði, þá erfiðleika og þau óþægindi, sem því fylgja að berjast fyrir máli, sem ágreiningur er um, svo sem ýmsir merkir stjórnmálamenn í Danmörku hafa gert í sambandi við Þetta mál. Ég ætla að leggja út í að nefna tvö nöfn í því sambandi og Þá fyrst nafn Jörgens Jörgensens, fyrrverandi menntmrh., og þá forsætisráðh., Kampmanns, því að mér er það ljóst, að þótt Jörgen Jörgensen hafi verið oddamaður fyrir þessu máli með miklum drengskap og skörungsskap, hefði það ekki dugað, ef forsrh. Dana, Kampmann, sem er form. Sósíaldemókrataflokksins þar í landi, hefði ekki tekið svo rösklega í streng sem raun varð á. Og svo hafa margir fleiri ágætir menn stutt að þessari lausn þar í landi. Ég gat ekki stillt mig um að segja örfá orð um málið og gang þess af því tilefni, að hér er lagt fram frv. um handritastofnunina, og mér hefur ekki gefizt kostur á að láta nein orð falla hér á þingi um gang þessa máls fyrr en núna. En um frv. vil ég aðeins segja, að ég lýsi stuðningi mínum við það að meginstefnu til að koma hér á fót handritastofnun. Vitaskuld verður að búa vel að handritunum og koma því þannig fyrir, að þeir, sem áhuga hafa á þeim málum, geti starfað að þeim með myndarskap. En ég geri ráð fyrir því, að einstök atriði frv. verði að sjálfsögðu skoðuð í nefnd.

Einar Olgeirsson Hæstv. forseti Þetta frv., sem hér liggur fyrir af hálfu hæstv. ríkisstj., er ótvírætt í sambandi við Þá gleðilegu frétt, að danska ríkisþingið hefur nú ákveðið, að við skulum fá handritin aftur. Ég verð að segja, að það, sem mér fannst fyrst og fremst reyna á, þegar sú frétt barst okkur, að allmargir menn í Danmörku hefðu sýnt það mikinn skilning á íslenzkri menningu og þá velvild í garð okkar þjóðar að vilja nú afhenda meginþorra handritanna, þá mundi fyrst og fremst reyna á, að við sýndum, að við værum menn til þess að taka á móti þeim, eins og okkar forfeður hefðu verið menn til þess að skrifa þau. Ég verð að segja það um þetta frv., að mér finnst það að vísu fyrirgefanlegt af hæstv. ríkisstj., að hún skuli leggja frv. svona fyrir þingið, af því að mér finnst ekki háskólinn hafa farið neitt stórmannlega í þær kröfur, sem hann gerir í þessu tilefni. Ég held, að við þyrftum fyrst og fremst, þegar við búum okkur undir að taka við þessum handritum, þegar sú ákvörðun hefur verið tekin af hálfu Dana að afhenda okkur þau, að sýna það í verki, að við bærum tilhlýðilega virðingu og sýndum þá ást, sem þessi handrit verðskulda, og vildum vinna þannig að og búa þannig að þeim og þeim, sem ættu við þetta að vinna, að til sóma væri. Nú er ákveðið að setja upp handritastofnun og verja til þess hálfri milljón króna á ári í viss laun. Ég held, að við hefðum átt að hafa meiri reisn á þessum hlutum. Það var rétt, sem hæstv. menntmrh. gat um, að það var tekin ákvörðun hér á Alþingi fyrir fimm árum um byggingu sameiginlegs safnhúss, bókasafnshúss fyrir Landsbókasafnið og Háskólabókasafnið, og ég held, að það hefði átt fyrst og fremst að tengja ákvörðunina við að koma þeirri stofnun upp í safnhúsinu og að öðru leyti að ganga þannig frá Því, sem þar þyrfti að vinna, að okkur væri til sóma. Er nú komin hálf öld, síðan nokkurt bókasafnshús hefur verið reist hér í Reykjavík, og gamla Landsbókasafnið við Hverfisgötuna er a.m.k. að mínu áliti enn þá eitt fallegasta húsið, sem til er í bænum, og ber að öllu þeim stórhug vott, sem gagntekur þjóðina um aldamótin, svo fátæk sem hún þá er. Mér verður satt að segja stundum hugsað til þess um allt það, sem við höfum byggt hér síðan, að það sýnir fulllítinn áhuga okkar og rækt við það, sem dýrast er í okkar menningu. Við byggjum hér skrautleg kvikmyndahús. Ég heyri sagt, að meira að segja netakúlurnar í einu bíóinu séu gylltar með ekta gulli. En meira að segja stafirnir utan á Landsbókasafnshúsinu, sem einu sinni voru Þó gylltir, eru málaðir með svörtu letri núna. Ég held, að við mættum alvarlega athuga okkar gang, til þess að við stæðum fyllilega sem menn við þær kröfur, sem til okkar verða gerðar í samræmi við þá virðingu, sem erlendar þjóðir sýna okkur í sambandi við okkar menningarafrek fyrrum. Ég held, að sú ákvörðun, sem Alþingi ætti að taka nú í sambandi við handrit og handritastofnun, þurfi fyrst og fremst að vera tvennt, sem að vísu hvort tveggja er nokkuð hugsað um í þessu frv., en þó ekki nægilega. Það þarf í fyrsta lagi að búa okkar handritum, bæði þeim, sem við eigum, og Þeim, sem við fáum, þau heimkynni, sem við eiga. En í sambandi við Það verður að efla þann hluta okkar háskóla, sem á að sjá um allar vísindalegar rannsóknir í sambandi við þessi efni. Það dugir ekki fyrir okkur að ætla að aðskilja sjálfa handritarannsóknina, sjálfa útgáfu handritanna og annað slíkt, svo gífurlegt verk sem það er og útheimtir margs konar kunnáttumenn og margs konar aðstöðu og tækni, það dugir ekki að aðskilja það frá áframhaldandi rannsóknum á okkar fornu sögu, á uppruna okkar þjóðar og uppruna okkar kynstofns og Þar með á Þeim gömlu norrænu og germönsku fræðum. Þetta tvennt verður ekki aðskilið, og Háskóli Íslands eða hans norræna deild verður ekki með þeim starfskröftum, sem hún nú hefur á að skipa, fær um að inna þetta af hendi, svo að vel sé, nema með stóraukningu á starfskröftum. Ég hef talað um það hér áður, að það þyrfti að bæta við ekki minna en fimm prófessorum þar til þess að sjá um rannsóknir í þessum efnum. Svo mikið er órannsakað þarna, og svo mikið virðist áhuginn hafa minnkað, því miður, á ýmsum þeim stöðum erlendis, ekki sízt t.d. í Þýzkalandi, þar sem þessi áhugi var hvað mestur áður, að bað veitir ekki af, að við Íslendingar sýnum, að við viljum og getum lagt þá rækt við þessi fræði, sem þau verðskulda. Við eigum að setja okkur það núna að gera í senn þá handritastofnun, sem við komum upp, og okkar háskóla, hans norrænu deild, að miðstöð fyrir þau norrænu og samgermönsku fræði í Norðurálfu, - við eigum að setja okkur það, vinna að því og gera það. Í öðru lagi þurfum við að reisa, ekki bara fyrir handritin, heldur allar aðrar bækur, það hús hér í Reykjavík, sem beri af öðrum húsum, það hús, sem sé eins konar musteri bókarinnar, eins konar hof Þess ritaða orðs, þar sem saman sé safnað þeim bókum, sem við höfum nú í Landsbókasafni og Háskólabókasafni, og þeim bókum, sem við ætlum að afla okkur þar til viðbótar. Við vitum, að ástandið er þannig með Háskólabókasafnið nú, að það er fyrir löngu búið að sprengja utan af sér það þrönga pláss, sem því var ætlað, þannig að það er orðið mjög miklum erfiðleikum bundið að nota það. Svo vitum við þar að auki, að það er svo illa búið að bókakosti bæði Háskólabókasafnsins og Landsbókasafnsins, meira að segja í norrænum og samgermönskum fræðum, að mörg höfuðrit í sambandi við þessi fræði eru ekki til á Íslandi. Grundvallarbækurnar - bæði í sambandi við sögu Gotanna og annað slíkt - er ekki einu sinni að finna hér á Íslandi, þannig að það þarf til þess að gera bókasafn okkar háskóla að sæmilegri vísindalegri miðstöð í þessum efnum að fara í gegnum þetta og útvega slíkar bækur í viðbót. Það er hörmulegur skortur í þessum efnum. Það kann að vera, að einstaklingar á Íslandi eigi nokkuð af slíkum bókum, en í hvert skipti, sem menn ætla að brjótast í þessum hlutum og rannsaka þá, vantar bókstaflega bækurnar. Sú samþykkt, sem gerð var fyrir 5 árum um byggingu slíks bókasafns, er sannarlega orðin tímabær, og það væri rétt af okkur og eðlilegt og stórmannlegt að öllu leyti að tengja ákvörðunina um að reisa slíkt hús ekki aðeins við þessa handritastofnun, heldur við Þá ákvörðun, að við fáum handritin heim. Við verðum að athuga það í sambandi við handritin, að það er allstór stofnun fyrir utan sjálfa rannsóknina á þeim, sem þar hlýtur að koma. Öll sú ljósmyndatækni, sem er í sambandi við útgáfuna á þeim, og öll sú útgáfustarfsemi, sem er í sambandi við þau, útheimtir undirbúning nú þegar. Við höfum ekki einu sinni kunnáttumenn í Þessum hlutum og þurfum nú þegar að gera ráðstafanir til Þess annaðhvort að afla okkur slíkra manna eða senda nú þegar út menn til þess að læra þessa hluti, Þannig að sá þáttur úr þessu - sá hreint tæknilegi þáttur - kostar, eins og líka hæstv. ráðherra kom inn á, mjög mikinn undirbúning. En sérstaklega vildi ég þó leggja áherzlu á, að allri rannsókn sögunnar, allri rannsókn á Því Þjóðfélagi, sem skóp okkar fornu bókmenntir, er þrátt fyrir allt, sem um þetta hefur verið skrifað, enn þá mjög skammt á veg komið. Og við skulum muna það, þegar við hugsum til þessara verka, sem Þarna voru unnin, þessara andlegu dýrgripa, að mannkynið hefur ekki enn þá, þó að Það sé nú að búa sig undir Það með sinni miklu tækni að ferðast bæði til tunglsins og marz og ég veit ekki hvað og hvað, þá hefur Það enn Þá ekki í fegurð og list bókmennta risið hærra en gert var í þeim fræðum og þeim sögum og Þeirri persónusköpun, sem fór fram á Þessum tímum. Og það eru enn Þá óleyst viðfangsefni í sögunni, hvernig á því stendur, að hjá okkur fyrir 1000 árum og hjá Grikkjum fyrir 3000 árum skuli hafa verið skapaðir þeir dýrgripir í bókmenntum, að ekki hafa verið skapaðir aðrir meiri síðan í allri sögu menningarinnar. Það er enn þá órannsakað, hvernig á Þessu stendur, og skýringu vantar á því, hvernig stendur á því, að það mannkyn, sem fleygt hefur svona fram í tækni og valdi, skuli ekki hafa tekið meiri framförum í því, sem snertir það andlega líf á vissum sviðum og sérstaklega hvað snertir fegurð bókmenntanna. Og ég verð að segja, að það hvílir fyrst og fremst á okkur íslendingum, Því að við höfum allra þjóða mest lifandi tengsl enn þá við það þjóðfélag, sem skóp þessar bókmenntir. Þó að Það Þjóðfélag sé nú óðum að hverfa, því miður, þá hvílir það fyrst og fremst á okkur að leysa úr Þessari gátu. Og við ættum, þegar máske þarf ekki meira til þess en geta látið allmarga menn helga sig þessu verki, að geta leyst úr Þessum verkefnum. Við höfum hrúgað upp hverri stofnuninni hér á fætur annarri, þar sem við í krafti skriffinnskunnar sitjum við tiltölulega lítils nýt störf, en oft valdamikil. En við það, sem þýðingarmest er fyrir okkur, okkar bókmenntir, okkar sögu, okkar rannsóknir á Þessu, látum við örfáa menn vinna að þessu sem lífsverki. Enginn þarf að segja, að við höfum ekki haft efni á að setja miklu fleiri menn til þess að vinna að þeim hlutum. En þetta litla, sem ég minntist á áðan, þó að við hefðum haft t.d. 5 prófessorum fleiri í okkar sögu og okkar bókmenntum, það hefði ekki kostað Ísland neitt í samanburði við það, sem við köstum í alls konar hégiljur. Ég held, að þegar við búum okkur undir að taka á móti Þessum handritum, þá reyni á mat okkar Þjóðar, annars vegar mat okkar á okkar menningu, okkar fortíð, kjarnanum í öllu okkar þjóðlífi, og hins vegar okkar mat á peningum. Og ég held, að okkur veitti ekki af einmitt í sambandi við handritaheimtina að leiðrétta það mat örlítið, eins og Það hefur komið fram í okkar Þjóðfélagsþróun á Þessum síðustu árum. Ég held, að Það hefði ekki verið of mikið, Þó að við hefðum tekið á Þessum merkilegu tímamótum, Þegar sú Þjóð, sem einu sinni stóð að því að kúga okkur og gera okkur lífið erfitt, sýnir nú slíka virðingu fyrir Því, sem við höfum lagt fram til heimsmenningarinnar, - Þá held ég, að Það hefði ekki verið of mikið, Þó að við hefðum tekið þá ákvörðun hér á Alþ., að við hefðum ákveðið, að t.d. 100 millj. kr. yrði á næstu tíu árum varið til þess að byggja slíkt bókasafnshús, skapa slíka aðstöðu fyrir handritin og efla Þá vísindalegu starfsemi, sem stendur í beinu sambandi við þau. Okkur kann að finnast 10 millj. á ári alimikið fé. Ég hefði ekki álitið það neitt ofverk íslenzku ríkisbankanna að leggja fram á ári a.m.k. 5 millj. kr. til þess verks. Seðlabanki Íslands ákvað síðasta sumar að kaupa lóð hér í miðbænum fyrir 10 millj. kr. Það gerðist rétt áður en háskólinn fór fram á og ríkisstj. tilkynnti, að hálfri milljón yrði varið á ári í sambandi við handritastofnun. Seðlabanka er hægt að hola niður hvar sem er, meðan Það er ekki nema seðlabanki einn, og Það þarf engar 10 millj. fyrir lóð handa honum. Það getum við hér á Alþ. fyllilega sagt Þeim mönnum, sem slíka ákvörðun hafa tekið, og látið breyta þeirri ráðstöfun. Það er hægt að verja slíkum 10 millj. betur í sambandi við Íslenzka menningu. Handritin og þær bækur, sem Ísland á dýrastar, eiga heimtingu af okkur á virðingaraðstöðu og vinnuaðstöðu, sem við getum fyllilega veitt Þeim. Það þarf ekki á næstu tíu árum að byggja fleiri banka, a.m.k. ekki hér í Reykjavík. Ég held Það þurfi ekki heldur að byggja fleiri kirkjur. Ég held, að það mætti spara á þeim sviðum og taka þar fé, sem þyrfti til þess að skapa Þá aðstöðu, sem okkar bóklegu menningu skortir. Og ég held, að ef Alþ. grípur ekki í taumana og gerir slíkt, þá haldi sú vitleysa áfram, sem mest ber á hér hringinn í kringum okkur. Ég hef séð tvö bíó rísa hér upp, byggð fyrir opinbert fé, annað hjá Dvalarheimili aldraðra sjómanna, hitt hjá háskólanum. En ég veit ekki, hvað þau kosta, 10, 20 millj. líklega hvort um sig. Við byggjum bíó eins og þetta ættu að vera hallir, en við látum bókasöfnin bíða. Ég held, að Alþ. verði fyllilega að fara að segja Þeim mönnum, sem svona fara með opinbert fé, að við álítum, að það sé hægt að fara betur með Það. Ég held, að þetta frv., sem hæstv. ríkisstj. hér hefur lagt fyrir, gefi Alþ. tilefni til þess að sýna, hvert mat Það hefur á handritunum og bókunum, og að Alþingi eigi nú að sýna, að það vill hlaupa undir bagga með háskólanum. Það gladdi mig að sjá hér aftast í tillögum háskólaráðs, að það er vakin athygli á Þeirri brýnu nauðsyn, sem er á því að fara að hefja undirbúning að því að reisa Landsbókasafn, því að ég held, að Það eigi ekkert að bíða með það. Ég held, að við eigum að gera gangskör að því að leggja grundvöll að slíkri miðstöð norrænna og germanskra fræða hér og slíkri byggingu bókasafnshúss, - muna það, að vandi fylgir vegsemd hverri, þegar okkar handrit nú koma heim aftur. Ég álít, að það væri mjög æskilegt, að hv. menntmn., sem þetta frv. fer til, athugaði það mjög vel og athugaði, hvort ekki væri í samráði við hæstv. ríkisstj. hægt að komast að samkomulagi um, að Alþ. afgreiddi þetta mál með þeirri reisn, sem þau tímamót, sem nú eru í sögu okkar handrita, sá gleðilegi viðburður, þegar við sjáum nú fram undan, að Þau eru að koma heim, eiga heimtingu á.

Menntmrh. (Gylfi Þ. Gíslason) Hæstv. forseti. Ég vil leyfa mér að þakka þær góðu undirtektir, sem frv. hlaut hjá hv. ræðumönnum, og þann skilning, sem sá málstaður, sem því er ætlað að efla, hafði hjá þeim báðum. Það, sem gefur mér tilefni til að segja nokkur orð, eru ummæli hv. 3. þm. Reykv. um nauðsyn á því að stórefla rannsóknir í íslenzkum fræðum. Ég er honum algerlega sammála um það, að fá verkefni eru brýnni í íslenzku menntalífi en einmitt það að stórefla rannsóknir í íslenzkum fræðum. En ég vil taka það fram eða vekja athygli á því, að ef þetta frv. verður samþ., sem ég vona - og vona að verði einróma, er þetta stærsta spor, sem nokkurn tíma hefur verið stigið í einu til eflingar íslenzkra fræða á Íslandi, þar sem hér er gert ráð fyrir því, að í hóp þeirra manna, sem helga sig rannsóknum í íslenzkum fræðum, bætist þrír menn, sem helgi sig algerlega því starfi, og auk þess þrír styrkþegar, sem munu fá svo rífleg laun, að þeir geta helgað verulegan hluta af starfsdegi sínum í þágu þessa málefnis. Hér munu því bætast í hóp rannsóknarmanna á sviði íslenzkra fræða sex menn. Slík breyting hefur aldrei áður í einu orðið á þessu sviði. Þar sem hv. þm. taldi, að á undanförnum árum hefði tæplega verið nóg að gert að bæta rannsóknaraðstöðu á þessu sviði, vildi ég þó minna hann á tvennt sérstaklega, sem gert hefur verið á allra síðustu árum og mjög hefur stuðlað að bættri rannsóknaraðstöðu, m.a. á sviði íslenzkra fræða. Það er í fyrsta lagi sú mikla efling menningarsjóðs, sem Alþingi tók ákvörðun um fyrir fjórum árum, þegar tekjur menningarsjóðs voru fjór- til fimmfaldaðar með sérstakri lagasetningu. Menningarsjóður hafði fram til þess tíma haft um hálfrar millj. kr. tekjur á ári, en með lagasetningunni, sem sett var árið 1958, voru árlegar tekjur menningarsjóðs auknar upp í 21/2–3 millj. kr. á ári. Þeirra tekna hefur menningarsjóður notið árlega síðan, og fara þær fremur vaxandi með ári hverju en minnkandi, svo sem eðlilegt er og fagna ber. Þessar stórauknu tekjur menningarsjóðs hafa gert menningarsjóði og menntamálaráði kleift að verja mun meira fé í þágu rannsókna í íslenzkum fræðum en áður var mögulegt. Þetta hefur t.d. gert menningarsjóði kleift að hefja útgáfu nýs tímarits um íslenzkt mál, sem menningarsjóður stendur algerlega undir kostnaðinum við, og í því riti hafa þegar birzt margar stórmerkilegar ritgerðir um íslenzkt mál og íslenzka málsögu. Margt annað hefur menningarsjóður einnig verið fær um að gera hin síðustu fjögur ár, sem honum var áður ókleift. Þá vil ég enn fremur minna á það, að á allra síðustu árum hefur verið komið á fót sérstökum vísindasjóði, sem hefur það hlutverk að efla rannsóknir bæði í hugvísindum og raunvísindum. Vísindasjóður hefur nú árlega til umráða milli 3 og 4 millj. kr. Þetta er fjármagn, sem varið er til vísindarannsókna nú í efnum, þar sem ekkert fé var veitt áður. Vísindasjóði var fyrst komið á fót árið 1958, þá með 1 millj. kr. árlegu starfsfé, en með seðlabankalögunum, sem samþykkt voru á Þessu ári, er gert ráð fyrir því, að af tekjuafgangi Seðlabankans renni til vísindasjóðs 21/2–3 millj. kr. á ári hverju, þannig að hér er um að ræða stóraukið fjármagn til eflingar íslenzkum vísindarannsóknum. Samkvæmt þeim starfsreglum, sem nú gilda fyrir vísindasjóð, er gert ráð fyrir því, að 30% af tekjum hans renni til rannsókna í hugvísindum, þannig að gera má ráð fyrir því, að ekki minna en ein millj. kr. á ári hverju sé til ráðstöfunar fyrir íslenzka hugvísindamenn og þá að sjálfsögðu fyrst og fremst fyrir rannsóknarmenn í íslenzkum fræðum. Það er því óhætt að segja og segja það alveg kinnroðalaust, að á undanförnum árum hefur stórmikið átak verið gert einmitt í því efni að bæta rannsóknaraðstöðu íslenzkra vísindamanna, ekki hvað sízt í íslenzkum fræðum, og á Alþingi að sjálfsögðu miklar þakkir skildar fyrir þann skilning, sem það hefur sýnt í þessum efnum, þó að ég á hinn bóginn sé sammála hv. þm. um, að enn meira mætti að gera og enn meira beri að hafast að. Þá er og rétt að geta þess, að starfsaðstaða fræðimanna í Landsbókasafni hefur mjög verið bætt, og er einmitt núna verið að vinna að stórmiklum endurbótum á húsakosti Landsbókasafns, sem reynast munu til mikilla hagsbóta, einkum og sér í lagi fyrir þá, sem sinna þeim íslenzku handritum, sem í Landsbókasafni eru nú varðveitt. Þó er rétt í þessu sambandi að vekja athygli á, að ekki er alltaf einhlítt, að auknar fjárveitingar beri í raun og veru árangur í auknum rannsóknum eða auknum rannsóknarstörfum. Í því sambandi er rétt að geta þess, að sú mikla vísindalega útgáfa íslendingasagna, sem nú hefur verið unnið að um langan aldur, - um of langan aldur, vildi ég mega segja, - það, hversu hægt hún sækist, strandar ekki á fjárskorti til þeirrar útgáfu, heldur verður miklu fremur rakið til hins, að erfiðleikar reynast á að fá vísindamenn, sem til þess eru færir, til þess að sinna því verki í nægilega ríkum mæli. Þessi útgáfa íslendingasagna, sem sannarlega ætti að gera átak til þess að efla og hraða, hefur ekki dregizt svo sem raun hefur orðið á vegna þess, að fé hafi skort til útgáfunnar, heldur vegna skorts á starfskröftum. Eitt af því, sem ég tel eiga að verða verkefni handritastofnunarinnar, eitt fyrsta verkefni hennar, er einmitt að gera tillögur til ríkisvaldsins og Alþingis um það, hvernig útgáfustarfsemi í íslenzkum fræðum skuli verða háttað hér á næstunni. Þegar tillögur þeirra sérfróðu manna, sem að þessu munu vinna, liggja fyrir, er rétti tíminn til þess fyrir Alþingi að taka afstöðu til fjárveitinga í þessum efnum, því að ég vil undirstrika það og tel ástæðu til þess að gera það vegna villandi ummæla, sem um Það hafa birzt í dagblöðum, að þær fjárveitingar, sem fjárlagafrv. gerir ráð fyrir, eru eingöngu til þess að launa fasta starfsmenn við stofnunina, en ekki að neinu leyti í þágu útgáfustarfseminnar sjálfrar. Þá vil ég láta þess getið einnig í tilefni af ummælum hv. 3. þm. Reykv. um byggingarmál Landsbókasafns og handritastofnunarinnar, að húsnæðismál Landsbókasafns og Háskólabókasafns hafa verið í athugun í menntmrn. allar götur síðan 1957, að nefnd sú, sem ég hafði skipað þá nokkrum mánuðum áður, skilaði áliti, og það var snemma á árinu 1957. Ástæða til þess, að ekki hefur verið meira aðhafzt í þeim efnum en raun ber vitni um, er sú, að engin lausn hefur getað fengizt á lóðamálum fyrir slíka byggingu, sem þar er um að ræða, en slík bygging hlýtur samkvæmt frumdrögum áætlunar, sem til eru, að verða mjög stór. Menntmrn. skrifaði þegar á árinu 1957 yfirvöldum Reykjavíkurbæjar með ósk um, að lóðamál væntanlegs safnahúss yrðu tekin til gaumgæfilegrar athugunar hjá skipulagsyfirvöldum Reykjavíkurbæjar og ríkísins. Hér er um stórmál að ræða, sem mjög mikill vandi er að leysa úr á þann hátt, sem fullnægjandi þykir, og hefur lausn á því máli ekki fengizt enn, nema ef vera kynni, að sú veglega samþykkt bæjarstjórnar Reykjavíkur í sambandi við 50 ára afmæli háskólans nú nýverið megi teljast geta falið í sér lausn á þessu máli. Það er svo skammt um liðið, síðan sú samþykkt var gerð, að ekki hefur enn unnizt tími til þess að ræða það af hálfu menntmrn. eða ríkisstj, við háskólann og bæjaryfirvöld, hvort sú lóðaráðstöfun, sem bæjarstjórn Reykjavíkur á mjög myndarlegan hátt þá tók ákvörðun um, mætti einnig teljast skapa möguleika á því að leysa húsnæðismál Landsbókasafns og Háskólabókasafns, þannig að hægt væri að ætla slíkri byggingu stað á því svæði, sem háskólanum hefur verið gefið fyrirheit um, að hann muni fá til umráða. Það mál mun verða athugað mjög gaumgæfilega nú á næstunni. Hitt vil ég segja að síðustu, að ég tel óheppilegt að blanda byggingarmáli væntanlegs safnahúss saman við ákvörðun Alþingis um að koma á fót Handritastofnun Íslands. Það er hægt að koma handritastofnuninni á fót á þeim grundvelli, sem lagt er til í þessu frv., án þess að tekin sé endanleg ákvörðun um það, hvernig byggingarframkvæmdum í þágu íslenzkra safna skuli hagað. Það mál er enn miklu stærra og miklu flóknara en svo, að búast megi við því, að hægt verði að taka endanlegar ákvarðanir í þeim efnum nú á þessu þingi. Þess vegna vildi ég mjög mælast til þess við hv. menntmn., sem þetta mál fær til meðferðar, að blanda Þessum tveim málum ekki saman, þar eð jafnaugljóst og að unnt er að taka ákvörðun um stofnun rannsóknarstofnunar eins og þessarar, er það líka augljóst, að það væri miklum erfiðleikum bundið fyrir Alþingi að taka nú endanlegar ákvarðanir í slíku stórmáli sem bygging safnahúss fyrir íslenzk söfn væri, bygging húss, sem leysa ætti húsnæðisþörf íslenzkra bókasafna um tugi ára fram í tímann.



Forseti. Hæstv. landbrh. hafði haldið hér nokkra ræðu út af því, sem ég hafði verið að gagnrýna hans frv. Hann talaði eitthvað um það í byrjun sinnar ræðu, að ég hefði haft allmikil stóryrði og sum ljót. Ég er hræddur um, að ég hafi ekki haft nein stóryrði, sem ekki væri hægt að standa við utan þingsalanna, ef út í það færi. Það mál, sem hér er um að ræða, er svo ljótt, að það verður áreiðanlega seinna skoðað sem eitt af ljótustu málum þingsins, ef ekki verður hægt að koma í veg fyrir það. Ég ætla nú fyrst að athuga þær röksemdir hæstv ráðh., sem á yfirborðinu kynnu að virðast eðlilegastar. Það er sú röksemd, þegar hann segir, að það verði að vera hægt að halda verksmiðjunni við. Bændur hljóti að ætlast til þess, að hún sé gangfær, og þess vegna sé ekki nema sjálfsagt, að hann hafi tekið þær ákvarðanir, sem gerðar hafi verið og hann hefur staðið að ásamt meiri hluta verksmiðjustjórnar og kannske sjálfur verið í henni, a.m.k. um skeið, um að reikna fyrninguna rangt, ólöglega. Það er tvennt alveg ólikt, sem hæstv. ráðh. blandar þarna saman. Það er annars vegar þetta: Er skynsamlegt að afskrifa svona og svona mikið af einu fyrirtæki og leggja það í fyrningu, eða er það löglegt? Þetta er tvennt alveg gerólíkt og þarf alls ekki að fara saman. Ég skal nefna ráðherranum dæmi. Í lögum um Sogsvirkjunina, sem er sameign Reykjavíkurbæjar og ríkisins og lætur áburðarverksmiðjunni í té rafmagn enn þá nokkur ár í viðbót á mjög lágu verði, er ákveðið, að ofan á hennar kostnaðarverð megi leggja 5%. Það er allt, sem má leggja ofan á kostnaðarverðið á rafmagninu, sem m.a. áburðarverksmiðjan fær. Sogsvirkjunin hefur ekki í lögum neina heimild til þess að safna í neina fyrningarsjóði, ekki heimild til neinna afskrifta. Það má vel halda því fram og er eðlilegast, að því sé haldið fram, að það væri mjög skynsamlegt, við skulum segja, að fyrirtæki eins og Sogsvirkjunin gæti safnað fé í að undirbúa ný mannvirki eða annað slíkt. En löggjafinn, Alþingi, mælir svo fyrir, að það skuli ekki gert. Löggjafinn ákveður, að það skuli aðeins lögð 5% ofan á það kostnaðarverð, sem á rafmagninu er á hverjum tíma. Löggjafinn segir m.ö.o.: Þessi fyrirtæki skulu ekki eiga sjóði til þess að geta endurnýjað sig, til þess að geta reist ný mannvirki eða annað slíkt. - Það má deila um, hvort þetta sé skynsamlegt, en eitt er ótvírætt, að þetta er löglegt, þetta er lagafyrirskipun. Alveg eins er það með áburðarverksmiðjuna. Löggjafinn mælir svo fyrir, að það skuli vera alveg ákveðin prósenta, sem lögð er til hliðar, það er í 10. gr. frumvarpsins, með leyfi hæstv. forseta: „Framlag áburðarverksmiðjunnar til fastasjóða hennar skal vera á hverju ári sem hér segir: Til fyrningarsjóðs 21/2 %“ o.s.frv. Þetta er ákvörðun, lögleg ákvörðun, og eftir þessum lögum ber að fara. Ef þeir t.d., sem ættu sæti í stjórn Sogsvirkjunarinnar, ætluðu á morgun að leggja t.d. 20% á allt rafmagnið og segja: Þetta er alveg nauðsynlegt, það er nauðsynlegt, að fyrning sé fyrir endurnýjun, - þá verður hreinlega sagt við þessa menn: Heyrið þið, þið eruð með lögbrot, mínir herrar, þið verðið kærðir tafarlaust. - Og ég gæti trúað, að áburðarverksmiðjan yrði ein sú fyrsta, sem kærði. Hún fengi aldeilis að vita af því. Þarna eru ákveðin lög, og eftir þeim lögum ber að fara, og ekki sízt þegar menn eru ráðherrar, þá eiga menn að sjá um, að þau lög séu í gildi, þeim lögum sé hlýtt. Hvað sé löglegt í þessum efnum og hvað sé skynsamlegt, það getur verið tvennt alveg ólíkt. Það er ákaflega margt óskynsamlegt, sem er í lögum og sérstaklega t.d. þeim bráðabirgðalögum, sem hæstv. ráðh. hefur staðið að í sumar og hans hæstv. ríkisstj. En það er löglegt vafalaust engu að síður, meginið af því, nema það, sem brýtur í bága við stjórnarskrána. Lög og skynsemi fara ekki alltaf saman. Þess vegna þýðir ekki að vera með þessar röksemdir. hað, að menn hafi eitthvað að finna að því, sem er í lögum, það þýðir, að menn verða að reyna að gera svo vel að breyta því. Í tvö ár er þessi hæstv. ráðh. búinn að reyna að fá breytt þessum lögum um áburðarverksmiðjuna, en hefur ekki fengið það, Alþingi hefur ekki viljað fallast á það. Engu að síður lætur hann það viðgangast, að stjórn áburðarverksmiðjunnar haldi áfram að brjóta lögin. Þetta eru hlutir, sem ekki eiga að eiga sér stað. Mér er sem ég sjái, ef það væru einhverjir aðrir, ekki eins háttsettir í þjóðfélaginu, sem brytu lögin þannig. Hvað yrði gert við þá? Ég er hræddur um, að dómsmrh. verði nú að fara að láta þessi mál til sín taka, ef þetta á að halda svona áfram. Þess vegna er þetta, sem er í raun og veru eina röksemdin, sem hæstv. ráðh. hefur reynt að koma fram með, þess vegna er hún alveg haldlaus. Það eina, sem hann sannar með því, er, að hann hefur tekið þátt í að brjóta lögin og látið það viðgangast undir sinni stjórn, að þessi lög hafa verið brotin. Svo segir hæstv. ráðh. út af minni ræðu, sem ég hélt hér, að hann hafi heyrt hana áður. Það er vafalaust alveg rétt hjá honum. Það er anzi hart, að hann skuli ekki hafa lært neitt af þessari ræðu, þegar hann er búinn að heyra hana máske oftar en einu sinni, og er alveg makalaust, að ráðh. skuli vera svona tornæmur, og auðséð, að það veitir ekki af að þylja þetta nokkuð oft yfir þeim enn þá og jafnvel fleiri en ég, ef það á að komast inn í þeirra ferkantaða koll. Svo segir hæstv. ráðh., að ég sé með tillögur á Alþ. um að gera áburðarverksmiðjuna að ríkiseign. Bara þetta orðatiltæki sýnir, hvað hæstv. ráðh. skilur lítið í þessu öllu saman. Ég hef aldrei verið með neina tillögu hér á Alþingi um að gera áburðarverksmiðjuna að ríkiseign. Áburðarverksmiðjan er ríkiseign og hefur alltaf verið ríkiseign. Það eina, sem ég er að koma í veg fyrir, er, að henni sé stolið, að henni sé stolið með nokkrum yfirlýsingum, bæði núv. hæstv. ráðh, og fyrri landbrh., að ráðh., sem ekki skilja þetta mál, séu að gefa yfirlýsingar um það, að þessi áburðarverksmiðja sé eign hlutafélags, sem alls ekki á hana. Það er alveg ótvírætt í l., að mínu áliti alveg ótvíræður skilningur laganna í þessum efnum. 3. gr. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Verksmiðjan er sjálfseignarstofnun, er lýtur sérstakri stjórn. Verksmiðjuna má hvorki selja né veðsetja, nema heimild sé veitt til þess af Alþingi: Verksmiðjan er sjálfseignarstofnun, eins og Landsbanki Íslands er sjálfseignarstofnun og annað slíkt. Þetta er alveg ótvírætt. Hæstv. ráðh. er að reyna að færa þetta í þann búning, eins og þetta sé eitthvað sérstök skoðun, aðeins mín og kannske okkar, sem í Alþb. erum. Því fer fjarri. Sá maður, sem var forsrh., þegar þessi lög voru samþykkt, Stefán Jóh. Stefánsson, núv. sendiherra í Kaupmannahöfn, hafði tækifæri til þess hér á Alþingi að láta í ljós sína skoðun á þessu máli, eftír að það glopraðist einu sinni út úr einum hæstv. landbrh., að það væri hlutafélagið, sem ætti verksmiðjuna. Hann lýsti því alveg ótvírætt, ekki bara sem sinni skoðun, heldur ótvíræðri túlkun laganna, að verksmiðjan væri auðvitað ríkiseign. Og hæstv. forsrh. þeirrar ríkisstj., sem stóð að því að samþykkja þessi lög, ætti að hafa nokkra hugmynd um það. Hann er þar að auki lögfræðingur líka, fyrst hæstv. ráðh. er farinn að vitna svona mikið í lögfræðinga. Annar málsmetandi maður, sem líka hefur átt sæti með mér í fjhn., þegar þetta mál hefur verið rætt, hefur látið skoðun þar í ljós um þetta og líka í nál. og ræðum. Það er núverandi herra forseti landsins, Ásgeir Ásgeirsson. Hann er alveg ótvírætt þeirrar skoðunar, að þessi verksmiðja sé ríkiseign, alveg ótvíræð ríkiseign. Þegar síðast var kosið í stjórn þessarar verksmiðju, var þar stungið upp á þeim manni, sem mun nú vera formaður hennar, Vilhjálmi Þór bankastjóra. Það kom fram aths. við það, eins og eðlilegt var, að hann væri í stjórn þess banka, sem með lögum væri bannað að sæti í stjórn atvinnufyrirtækis. Forseti sameinaðs Alþingis gaf úrskurð um það, hve þessi maður væri hæfur, hvort hann mætti vegna þessara ákvæða l. sitja í stjórn áburðarverksmiðjunnar. Og hver var úrskurður forseta Sþ.? Úrskurðurinn var sá, að af því að þetta fyrirtæki væri ríkiseign, mætti maðurinn sitja þar. Ef það væri eitthvert venjulegt hlutafélag, sem ætti þetta, þá hefði það ekki gengið. Það er ákaflega leitt, að hæstv. landbrh. skuli sýna þessa vanþekkingu á l., eins og er þó búið að reyna að koma honum í skilning um lögin. Það er ákaflega leitt og dugir náttúrlega ekki að gefast upp við það, því að þessi vanþekking hæstv. ráðh. á l. getur orðið þjóðinni ákaflega dýr. Svo minntist hæstv. ráðh. á, að ég virtist álíta, að þessir hluthafar ættu einhvern rétt, fyrst ég vildi í því frv., sem ég hafði flutt, gera vel við þá. Ég hef alltaf viljað gera vel við þessa hluthafa, vegna þess að ég álít, að á vissan hátt hafi tveir landbúnaðarráðherrar verið að blekkja þá með yfirlýsingum, sem þeir hafi gefið á Alþingi á síðustu 7 árum. Þegar því var fyrst yfir lýst af einum landbrh. hér, að hann skoðaði áburðarverksmiðjuna sem eign hlutafélagsins, þá var verið að gefa þessum hluthöfum undir fótinn um, að þeir ættu þarna fé, sem þeir alls ekki eiga. Og þeir hafa kannske verið eitthvað tregir á það, a.m.k. hafa þeir í álitum til hv. fjhn, lagzt á móti því, að mitt frv. væri samþykkt, m.a. vegna þess, að þeir hafa talið sig eiga þarna eitthvað í þessu út frá yfirlýsingum landbrh. Þessum hluthöfum hefur kannske ekki verið það ljóst, að strax og 13. gr. væri brott fallin, er yfirleitt enginn réttur, sem þeir eiga, þeirra hlutabréf ábyggilega einskis virði. Hlutabréfin fjalla bara um rekstur áburðarverksmiðjunnar, og það, sem þeir hefðu ekki haft upp úr þeim, á meðan þeir hefðu séð um reksturinn, þá gætu þeir yfirleitt ekki haft neitt upp úr þeim hlutabréfum eftir á. Hins vegar hef ég aldrei viljað á neinn hátt níðast á þessum mönnum. Ég álít, að það hafi verið vitleysa strax frá upphafi, þegar Ed. samþykkti að stofna þetta hlutafélag til rekstrar áburðarverksmiðjunnar, og menn hafi verið fengnir í þetta meira eða minna undir fölskum forsendum, þess vegna eigi að tofa mönnum að losa sig út úr þessu og fara vel að þeim þannig og gera vel við þá. Og það er eingöngu þess vegna, sem ég hef lagt til, að þeim væri greitt þarna til og tillit tekið til þess, að m.a. fyrir aðgerðir hæstv. núv. ríkisstj. er þeirra fé orðið miklu minna virði en það var, þegar þeir lögðu það fram. Svo talar hæstv. ráðh. um, að hann hafi talað við lagaprófessora. Ég ber náttúrlega mjög mikla virðingu fyrir lagaprófessorum. En ég gæti trúað, að það væru ekki allir lagaprófessorar á sömu skoðun, frekar en allir lögfræðingar séu á sömu skoðun. Ég held, að það þýði ekkert að vera að vitna í neina lagaprófessora eða lögfræðinga um skilning á þessum hlutum. Það er aðeins einn aðili, sem þarna á að taka af öll tvímæli um, og það er sjálfur löggjafinn, það er Alþingi. Og Alþingi hefur tekið af öll tvímæli um þetta í 1.-12. gr. laganna, sem eru eins og frv. var, þegar þetta var lagt fyrir og fór í gegnum fimm umr. í deildunum. 13. gr., sem er skellt inn í við síðustu umr. í Ed., á síðustu annadögum þess umrótasama þings vorið 1949, óhugsuð tiltölulega, meira eða minna undir erlendum þrýstingi og erlendum áhrifum, sú grein e,r eins vandræðaleg og við var að búast, eins og til hennar var stofnað. Og sú eina grein, sem hún takmarkaði að einhverju leyti, er raunverulega 2. gr. Þess vegna byrjaði hún með því, að ríkisstj. sé heimilt þrátt fyrir ákvæði 2. gr., allt annað er látið standa, allt annað eins og það leggur sig. Þess vegna er það enginn annar en Alþingi sjálft, sem á þarna að taka af öll tvímæli um, og það á Alþingi ekki að bíða lengur með. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðh., þar sem mér hefur borizt það til eyrna: Er það svo, að það sé nú þegar verið að undirbúa ráðstafanir til þess að fara að framkvæma þá hluti, sem frv. hans fjallar um, án þess að Alþingi segi sitt síðasta orð um þetta? Er það hugsanlegt annars vegar, að hæstv. ráðh. sé sjálfur með það í undirbúningi, af því að hann hefur nú í tvö ár ekki fengið það fram á Alþingi, sem hann hefur óskað eftir, að gera ráðstafanir án Alþingis til þess að framkvæma þetta? Er það í fyrsta lagi hugsanlegt, að hæstv. ráðh. ætli að sýna Alþingi þá lítilsvirðingu? Þeir áttu þetta til í gamla daga máske, einhverjir höfuðsmenn á Bessastöðum, að gera það, en ég hélt, að það mundi varla geta komið fyrir Alþingi nú á 20. öld. Er það í öðru lagi hugsanlegt, að það sé nú þegar verið að hefja undirbúning að því að láta byggja geymsluhús fyrir áburð þarna inni í Gufunesi, - ég man nú ekki, hvað það heitir í Strompleiknum, en eitt af stærstu geymsluhúsum á Íslandi, leggja grunn að einhverju slíku? Ég veit ekki, hvort það á að vera 30 m breitt og 90 m langt. Er máske hugsanlegt, að það sé byrjað á því nú þegar að leggja þarna grunn að stærsta geymsluhúsi á Íslandi til þess að skipa þarna áburði upp og fara að sekkja hann þar um og annað slíkt? Ég spyr bara, því að maður er orðinn ýmsu vanur upp á síðkastið, og væri gott að fá hugmynd um það. Er máske farið erlendis af hálfu stjórnar áburðarverksmiðjunnar að ræða nú þegar um kaup á erlendum áburði? Ég veit það, að formaður áburðarverksmiðjustjórnar er mjög framtakssamur maður, og það má vel vera, ef honum væri gefið undir fótinn og það af hæstv. ráðh., að hann ætti til að fara að gera eitthvað í slíkum efnum nú þegar. En ég kynni satt að segja ekki við það. Ég held, að hæstv. ríkisstj. ætti að ljúka ýmsum öðrum málum, sem liggja hjá henni og eru búin að liggja lengi, áður en hún fer að flýta sér út í þetta mál, eitt hneykslismálið til. Og svo vil ég leyfa mér að spyrja hæstv. landbrh. svo að segja persónulega: Finnst honum það viðkunnanlegt, að hann sem ráðherra í ríkisstj. Íslands herði svona á aðgerðum í þessu máli að leggja niður áburðarsöluna og flytja hana í hendur áburðarverksmiðjunnar? Hæstv. landbrh. er sjálfur hluthafi í Áburðarverksmiðjunni h/f, þessu rekstrarfélagi hennar. Ég veit, að hann er ekki stór hluthafi, það er enginn stór hluthafi þar, en engu að síður fannst mér óviðkunnanlegt af hæstv. ráðh. sem hluthafa í þessu félagi að gera ráðstafanir til þess að afhenda því fyrirtæki ríkisins. Það er í öðru lagi mjög óviðkunnanlegt af hæstv. ráðh. sem hluthafa í þessu félagi að gefa yfirlýsingar hér á Alþ. sem ráðh., sem landbrh., um skilning á l., sem getur bakað ríkisstj. stórkostlegan skaða og reynzt ríkinu útgjaldadrjúgt seinna meir í málarekstri út af þessum málum. Og það er í þriðja lagi óviðfelldið af hæstv. ráðh., sem sjálfur hefur verið, meðan hann ekki var ráðh., fulltrúi hluthafanna, einkahluthafanna í þessu rekstrarfélagi, - það er óviðkunnanlegt. af honum að gefa svona yfirlýsingar eins og hann hefur gefið hér um eignina að sínu áliti á áburðarverksmiðjunni. Það er óviðkunnanlegt. Og ég vil spyrja hæstv. ráðh.: Álítur hann það viðfelldið, að hann sem hluthafi og fyrrum fulltrúi hlutihafanna í stjórn áburðarverksmiðjunnar sé að gefa svona yfirlýsingar hér á Alþ., eins og hann hefur gefið nú um eignina á verksmiðjunni, í staðinn fyrir að segja við Alþingi: Ég vil, að Alþ. útkljái þetta mál. Ég vil, að þetta sé ekki borið fram á Alþ. nú í áttunda eða tíunda sinn og það sé alltaf óútkljáð. Ég vil ekki standa í þessu svona. Ég krefst þess, að Alþ, segi af eða á í þessu máli, - mundi a.m.k. í hans sporum álíta það viðfelldnara fyrir hann að láta Alþ. bera ábyrgðina í þessum efnum. Ef meiri hl. Alþingis vill gefa áburðarverksmiðjuna, þá hann um það, þá látum meiri hl. Alþ. segja af eða á í þessu máti. Það mundi a.m.k. vafalaust hægt að halda áfram í sömu fótsporin og efla einkaframtakið í landinu með því að gefa því Landsbankann næst, bæta bara h/f við, útdeila hlutabréfum o.s.frv. En ég mundi í sporum hæstv. ráðh. álíta, að það væri viðkunnanlegra fyrir hann, að Alþ, tæki ákvörðun um þetta. Ég mundi í hans sporum vilja segja: Ég skora á Alþingi að afgreiða nú þessi mál, þannig að það sýni sinn vilja, en liggi ekki á hæði hans málum og mínu máli og afgreiði hvorugt. Áburðarverksmiðjan er ótvíræð eign ríkisins, á meðan 3. gr. ekki verður breytt. Allt það, sem gert hefur verið og stefnt hefur að því að reyna að túlka 13. gr. þannig, að áburðarverksmiðjan væri eign hlutafélagsins, það eru eingöngu orð nokkurra ráðh., sem fallið hafa hér á Alþ.., sem fyrir því eru, ekkert annað. Og þau orð álít ég ekki hafa stoð í lögum. En þau orð, þegar þau falla af hálfu ráðh., sem hafa með þetta að gera, þá nálgast þau það að reyna að hjálpa til þess, að það væri e.t.v. seinna meir hægt að ná þessu fyrirtæki úr höndum ríkisins, og þá mundi það raunverulega vera eins og verið væri að stela úr sjálfs sín hendi því, sem mönnum hefur verið trúað fyrir, þegar menn mæla svona ógætilega. Ég vit minna hæstv. ráðh. á, að það er langt frá því, að t.d. Alþb. eða Alþfl. séu einu aðilarnir í landinu, sem eru þessarar skoðunar. Þessi skoðun nær langt inn í Sjálfstfl. líka. Einn af heim fulltrúum, sem var á flokksþingi Sjálfstfl. núna, kom til mín eftir þá ræðu, sem ég hélt hér seinast, þegar við vorum að ræða þetta mál, til þess að þakka mér fyrir þá ræðu og segja, að hann væri á sömu skoðun. Það hafi verið gerð samþykkt einmitt þar sem hann var fundarstjóri, í stjórn Búnaðarsambands Suður-Þingeyinga, 19. apríl 1960, þar sem m.a. var samþykkt samhljóða eftirfarandi, með leyfi hæstv. forseta: „Fundur Búnaðarsambandsins lýsir sig mótfallinn frumvarpi því, sem nú liggur fyrir Alþingi, þess efnis að leggja áburðareinkasölu ríkisins niður. Telur fundurinn, að sú breyting á sölufyrirkomulagi tilbúins áburðar, sem nú er fyrirhuguð, mundi sízt verða til bóta fyrir bændur, enda nýtur áburðarsala ríkisins óskoraðs trausts fyrir góða þjónustu og hagkvæman rekstur. Verði hins vegar breyting gerð á sölufyrirkomulagi tilbúins áburðar, skorar fundurinn n Alþingi að taka Áburðarverksmiðjuna h/f eignarnámi og þjóðnýta alla áburðarvinnslu í landinu.“ Þarna gætir auðsjáanlega þess misskilnings, sem einmitt hæstv. ráðh. og hans menn hafa verið að koma inn á, að það sé verið að berjast um það að gera áburðarverksmiðjuna að ríkiseign, taka hana eignarnámi. Því fer fjarri. Hún er ríkiseign, og það þarf bara að slá því föstu, að þrátt fyrir öll klaufaleg ummæli vissra landbrh. sé hún það. Í 13. gr. stendur alveg greinilega, þar sem ákveðið er að safna til þessa hlutafjár: „Ef slík framlög nema minnst 4 millj. kr., leggur ríkissjóður fram hlutafé, sem þá vantar til, að hlutaféð verði alls 10 millj. kr., og skal verksmiðjan þá rekin sem hlutafélag.“ Það þýðir m.ö.o., að reksturinn á verksmiðjunni er hlutafélagsins. Það eru mörg dæmi um þessa hluti. Hæstv. ráðh. þyrfti ekki að athuga nema eitt af þeim gömlu, stóru fyrirtækjum hér í Reykjavík, Völund, til þess að sjá þessa skiptingu, lóðirnar, sjálf verksmiðjan, sérstakt hlutafélag, reksturinn eitt hlutafélag. Þarna er um að ræða hluti, sem eru svo fjarri lagi, þegar athugaðir eru peningarnir, sem þarna eiga hlut að máli, að engum hefði nokkurn tíma dottið þetta í hug, ef þetta hefði ekki af tilviljun álpazt út úr einum hæstv. landbrh., að fyrir 4 millj. kr. hlutafé gætu nokkrir menn og nokkur samtök í landinu öðlazt eignarrétt á því, sem nú mundi vera ca. 140 millj. kr. virði. Hverjum hefði dottið það í hug, að Alþingi ætlaðist til slíks? Hæstv. ráðh. blandaði svo að síðustu inn í þessi mál tali um gengisskráninguna og alla vitleysuna, sem ríkisstj. hefði gert sem afleiðingu verkfallanna. Ég skal nú ekki fara að ræða þau mál við hann undir þessum lið. Það gefst tilefni til þess, þegar sjálf gengisskráningin og tili þessi hringavitleysa og lögbrot og stjórnarskrárbrot ríkisstj. koma til umr. En við skulum nú láta okkur alveg nægja að halda okkur við sjálfa þá vitleysu, sem hæstv. ráðh. leggur til að hérna sé gerð, að leggja niður áburðarsöluna og að staðfesta lögbrotin í sambandi við fyrningarsjóðina, og þá röngu yfirlýsingu hans um, að áburðarverksmiðjan væri eign hluthafanna. Það, sem verður að taka af öll tvímæli um á þessu þingi, er, að áburðarverksmiðjan sé eign ríkisins, og leysa hluthafana út með sanngjörnu og heiðarlegu móti, þannig að það sé ekki verið að ala neinar tálvonir hjá þeim um, að þeir séu að eignast þarna stórfé með ódýru móti, og koma þannig í veg fyrir, að ráðherrar í ríkisstj. Íslands séu með vanhugsuðum yfirlýsingum á Alþingi að reyna að ráðstafa úr eigu ríkisins stærstu og verðmætustu stóriðjufyrirtækjum þjóðarinnar. Þetta eru hlutir, sem geta ekki gengið, og ég álít það vera alveg óhjákvæmilegt, að svona verði þetta mál ekki lengur látið standa, það verði tekin endanleg afstaða hér á Alþingi, bæði gagnvart því frv., sem hæstv. ráðh. nú flytur, og nú frv., sem ég flyt og seinna verður hér til umr., að fjhn. gangi þannig frá þessum málum, að málin sofni nú ekki lengur þar, heldur verði afgreidd og alveg höggvið á hnútinn í þessum efnum. En eins vil ég sem sé mælast til um leið, og það er, að það verði ekki farið að koma aftan að þinginu, að það verði farið með einhverjum stjórnarráðstöfunum að leysa þessi mál, þegar Alþingi er tvisvar sínnum búið að neita því að verða við þeim kröfum, sem ríkisstj. hefur sett fram.



Herra forseti. Ég vildi fyrst beina þeirri spurningu til hæstv. landbrh., hvort hann sé ekki að leika hér skrípaleik með Alþ.? Á tveimur undanförnum þingum hefur legið fyrir frv. frá hæstv. ráðh. um það að leggja áburðarsölu ríkisins niður. Nú flytur hann þetta frv. í þriðja sinn, og það er nú til 1. umr. í fyrri deildinni. En ég hef fengið þær fréttir, og ég hygg, að þær séu réttar, að á sama tíma og þetta mál er hér til 1. umr. í fyrri d., þ.e. frv. um að leggja áburðarsölu ríkisins niður, þá hafi hæstv. ráðh. með bréfi, sem hann ritaði áburðarverksmiðju ríkisins í gær, tekið ákvörðun um það, að áburðarsalan sé lögð niður sem sérstakt fyrirtæki og áburðarverksmiðju ríkisins hafi verið falið verksvið hennar. Ef þessar fréttir eru réttar, sem ég hef ástæðu til að halda, þá finnst mér, að hæstv. ráðh. leiki hér alveg furðulegan skrípaleik með Alþ. Hann tekur ákvörðun, sem hann bæði nú og tvívegis áður hefur borið undir Alþ. og ekki fengið þar jákvæðar undirtektir, - hann gerir sér lítið fyrir og tekur ákvörðunina upp á eigin eindæmi, áður en hann er búinn að fá nokkra vitneskju um það, hvaða viðhorf Alþingi hefur til málsins, aðra en þá, sem hefur komið fram á tveimur undanförnum þingum, að frv. hans um þetta efni hefur dagað uppi. Mér finnst, að það hefði verið óhjákvæmilegt fyrir ráðh., fyrst hann lagði þetta mál fyrir Alþ. á annað borð og taldi nauðsynlegt, að Alþ. fjallaði um það, að bíða eftir ákvörðun þess um þetta efni, en ekki taka þá ákvörðun einhliða með stjórnarúrskurði, að þetta skyldi gert, sem hann þykist hér vera að bera undir Alþingi. Þeim mun fráleitara finnst mér þetta líka vera hjá hæstv. ráðh. vegna þess, að í þeim umr., sem hér hafa farið fram á Alþ., hefur hann engin rök fyrir því, að þessi ráðstöfun sé eðlileg og hana beri að gera. Ef slík ráðstöfun eins og þessi væri eðlileg, þá þyrfti a.m.k. tvennt að liggja fyrir. Það þyrfti að liggja fyrir í fyrsta lagi, að það væri einhver ósk frá þeim aðilum, sem mest varða þessi mál, um þá breytingu, sem hér er ráðgerð, og þar á ég við bændastéttina. Það hafa komið fyrirspurnir um það til hæstv. ráðh. hér í umr., hvort nokkrar slíkar óskir hafi komið fram. Og hæstv. ráðh. hefur ekki bent á eina einustu ósk um þetta efni. Hann hefur ekki getað nefnt einn einasta bónda, sem óskaði eftir þessu, ekki einn einasta fund, þar sem bændur hafi verið saman komnir, sem óskuðu eftir þessu, ekki einn einasta félagsskap, sem bændur eru riðnir við, sem óski eftir þessari breytingu. Það liggur þess vegna eins ljóst fyrir og verða má, að sú breyting, sem lagt er til að gera í þessu frv. og hæstv. ráðh. mun nú vera búinn að gera, er ekki gerð eftir óskum frá bændastéttinni, sem mest á þó undir því, að þessi mál séu sæmilega af hendi leyst. Hæstv. ráðh. hefur ekki getað bent á neina slíka ósk. Annað, sem mætti nota til réttlætingar fyrir umræddri breytingu, væri það, að það væri hægt að sýna fram á, að hér væri raunverulega um sparnað að ræða fyrir þá, sem þessarar þjónustu eiga að njóta, bændurna. Hæstv. ráðh. hefur ekki fært nein rök að því, að þessi ráðstöfun verði líkleg til þess að hafa sparnað í för með sér. Það liggur fyrir í reikningum áburðarsölu ríkisins, að allur rekstrarkostnaður hennar á seinasta ári var 340 þús. kr. Ég hygg, að það sé ekki hægt að búast við því, að þessi kostnaður geti orðið lægri en hann hefur verið á seinasta ári undir stjórn áburðarsölu ríkisins, og þó að nýtt fyrirtæki taki þetta að sér, muni sá kostnaður alls ekki geta orðið lægri, enda hefur sjálfur ráðh. viðurkennt það í umr., að áburðarsala ríkisins hafi verið og sé mjög vel og hagsýnilega rekið fyrirtæki, og ekki fært nein rök að því, að það mundi geta leitt einhvern sparnað af þessari ráðstöfun frá því, sem nú er. Og þar með er þessi önnur aðalröksemd, sem gæti legið að þessu frv., fallin um sjálfa sig. Ég hef hins vegar haft fréttir af því, að áburðarverksmiðjan hafi sótt þetta mál af slíku ofurkappi eða sá meiri hluti, sem ræður þar, að hann hafi boðizt til þess að selja erlenda áburðinn eitthvað lægra verði, ef hann fengi söluna í sínar hendur. En ef svo er, að áburðarverksmiðjan ætlar að selja erlenda áburðinn eitthvað lægra verði en áður hefur átt sér stað, þá getur það ekki stafað af því, að rekstrarkostnaður við sjálfa söluna á erlenda áburðinum verði lækkaður, heldur að það verði lagt þeim mun meira á þann áburð, sem verksmiðjan sjálf framleiði., á meðan er verið að koma því í kring, að áburðarverksmiðjan taki að sér söluna á erlenda áburðinum. Það hefur í blaðagrein, sem sá maður, sem er fróðastur um þessi mál og bezt þekkir til, hefur nýlega skrifað, verið sýnt fram á það, að þær ráðstafanir, sem áburðarverksmiðjan hefur uppi í sambandi við þessi mál, muni verða til þess að gera erlenda áburðinn dýrari og verða til þess, að þjónustan við bændur verði að öllum líkindum lakari en hún hefur áður verið. Sá maður, sem ég á hér við, er dr. Björn Jóhannesson, sem hefur fylgzt betur með þessum málum og hefur meiri þekkingu á þessum málum en nokkur annar hérlendur maður. Þær fyrirætlanir, sem áburðarverksmiðjan virðist hafa með höndum, eru í stuttu máli þær að flytja áburðinn inn ósekkjaðan hingað til lands og sekkja hann svo hér í því húsnæði, sem hún kynni að koma upp í Gufunesi. En mér skilst, að þetta eitt, að gera þessa breytingu, að flytja áburðinn inn ósekkjaðan, það sé líklegt til að hafa strax í för með sér stofnkostnað upp á 10–12 millj. kr. Ef á að fara að flytja áburðinn þannig inn ósekkjaðan, þá þarf bæði að stækka bryggjur og styrkja bryggjur í Gufunesi, þá þarf að koma þan upp sérstöllum uppskipunartækjum, þá þarf að koma þar upp sérstakri bryggju fyrir umsekkjunina og til geymslu á erlenda áburðinum, og þá þarf að kaupa sérstök sekkjunartæki. Og mér hefur skilizt það á kunnugum mönnum, að þegar búið sé að koma þessu öllu saman upp, verði hér um stofnkostnað að ræða, sem komi til með að skipta millj. kr. eða jafnvel kosta 10–12 millj. kr. Hér er lagt í stofnkostnað, sem er algerlega óþarfur, ef það fyrirkomulag væri haft á áburðarkaupunum, sem nú er haft, þ.e. að flytja áburðinn inn sekkjaðan. Annað kemur svo til greina í þessu sambandi, að nú er sú skipan komin á, að áburðurinn er fluttur beint frá útlöndum til hafna úti um land, þar sem bændur taka á móti honum. Ef aftur á móti áburðurinn er fluttur inn ósekkjaður til Gufuness, þá þarf að skipa honum þar upp og skipa honum út aftur, og þar kemur til sögunnar nýr, dýr umskipunarkostnaður, sem hlýtur að hafa það í för með sér, að áburðurinn verður dýrari en ella, auk þess sem það er ekki eins tryggt, að hann geti komið til bænda í tæka tíð til hafna úti um landið, eins og verið hefur að undanförnu, þegar hann hefur verið fluttur beint sekkjaður frá útlöndum. Og t.d. hygg ég, að bændur á Suðurlandi muni telja það betur farið, að áburðurinn verði fluttur beint frá útlöndum til Þorlákshafnar, eins og átt hefur sér stað á undanförnum árum, heldur en að hann sé fluttur hingað til Gufuness og þeir þurfi að sækja hann þess vegna mun lengri leið en áður, en það hlýtur að sjálfsögðu að hafa aukinn flutningskostnað í för með sér fyrir þá. Ég held þess vegna, að það liggi nokkurn veginn ljóst fyrir, að þær breyt., sem hér eru ráðgerðar af hæstv. ráðh. og meiri hluta stjórnar áburðarverksmiðjunnar, verði til þess að gera áburðinn dýrari en nú er, þó að áburðarverksmiðjan, meðan hún er að ná þessum innflutningi undir síg, þykist geta selt hann eitthvað ódýrari en gert hafi verið að undanförnu. Það fyrirkomulag, sem á að taka upp, er þannig vaxið, að það hlýtur óhjákvæmilega að hafa meiri kostnað í för með sér en það fyrirkomulag, sem áður hefur verið á þessum málum. Það mætti halda áfram að rekja þetta lengra, en þess gerist ekki þörf. Það, sem ég hef bent hér á, nægir til að sýna það tvennt, sem er meginatriði í þessu máli. Í fyrsta lagi það, að enginn bóndi, enginn þeirra, sem eiga hagsmuni sína undir þessari verzlun, hefur óskað eftir þessari breytingu, og að það er óhjákvæmilegt, að sú breyting, sem hér er fyrirhuguð, hlýtur að leiða til aukins kostnaðar, en ekki til sparnaðar. Og ég verð að segja það að síðustu, að þá er í raun og veru ekki verið annað að gera en að leika hér hreinan skrípaleik með Alþingi. Eftir að slíkt mál eins og þetta er tvívegis búið að daga hér uppi og eftir að það er komið lengra að þessu sinni í hv. Alþingi en til 1. umr. í fyrri deildinni, þá rýkur hæstv. landbrh. til og notar hæpin lagaákvæði til að taka það völd í sínar hendur að gera þá breyt., sem þetta frv. fjallar um, áður en hann fær nokkuð að vita um endanlegan vilja Alþingis í málinu. Til hvers var hæstv. ráðh. þá að leggja þetta mál fyrir Alþingi, ef hann taldi sig hafa vald til að gera það og þyrfti ekki að spyrja Alþingi neitt um það? Hvað kemur honum til að gera það? Það stafar að sjálfsögðu einfaldlega af því, að ráðh. er alls ekki viss um, að hann hafi þetta vald í sínum höndum, og telur þess vegna eðlilegra, að þingið fái að skera úr um það. Eftir að hann sennilega kemst svo að raun um, að það sé vafasamt, hvort hann muni koma málinu fram á Alþingi, þá rýkur hann í það að taka þessa ákvörðun, sem er í raun og veru ekkert annað en hreinn skrípaleikur með Alþingi og sýnir viðhorf núv. ríkisstj. til Alþingis, hvernig hún sniðgengur það á allan hátt, þar sem hún telur sér það mögulega fært, og gerir hað á jafnhæpinn hátt og hæstv. landbrh. hefur gert nú að þessu sinni. Og menn hljóta að spyrja: Ef ráðherrar leyfa sér að gera slíka hluti eins og þessa, að bera mál undir Afþingi og afgreiða það svo, taka ákvarðanir um það, áður en þingið er búið um það að fjalla, - hvað kann sú ríkisstj. ekki að leyfa sér að gera í áframhaldi af þessu? Ég held þess vegna, að það væru eðlileg viðbrögð Alþingis í tilefni af því, sem hæstv. ráðh. hefur nú gert, að fella þetta frv. og jafnframt að ógilda þá ráðstöfun, sem hann hefur gert, –ráðstöfun, sem tvímælalaust er í andstöðu við þá stétt, sem mestra hagsmuna á að gæta í þessu sambandi, og verður henni líka fyrirsjáanlega til aukins kostnaðar og óþæginda. Ég held, að hæstv. ráðh. hafi með aðgerð sinni teflt þessu máli þannig, að Alþingi eigi ekki neinn annan kost, ef það ætlar að gæta ekki aðeins réttar bændanna, heldur sóma sjálfs sín í þessum málum og gefa ekki ófyrirleitnum ráðh. fordæmi til þess að troða á rétti Alþingis.



Herra forseti. Það er í dag rétt vika liðin, síðan þessi umr. hófst, 1. umr. um það frv., sem hér liggur fyrir. Ég sagði nokkur orð um málið þá. Hæstv. landbrh. gerði síðan nokkrar aths. við það, sem ég hafði um það sagt, og í tilefni af þeim aths. vil ég enn fara nokkrum orðum um þetta mál. Ég benti á það, að áður en áburðarverksmiðjan tók að verzla sjálf með áburðinn, sem hún framleiðir, - en það hefur hún gert í fyrra og í ár, þ.e.a.s. hún hefur nú þessi síðustu tvö ár selt beint til notenda sína framleiðslu, - þá hefði þurft að breyta lögum verksmiðjunnar. Ráðh. telur, að heimilt hafi verið að fela verksmiðjunni að annast þessa sölu, og hann vitnar í lög um áburðarsölu ríkisins. En það er þýðingarlaust að vitna í þá heimild, sem þar er. Samkvæmt þeirri heimild gat ráðh. að vísu falið einhverju verzlunarfyrirtæki að annast áburðarsöluna, en skv. lögum áburðarverksmiðjunnar er hún ekki verzlunarfyrirtæki. Það er beint fram tekið í lögunum, að annað fyrirtæki skuli selja framleiðsluvörur hennar. Það, sem skortir, er lagaheimild handa áburðarverksmiðjunni til að annast söluna, og það er sú lagaheimild, sem ríkisstj. m.a. vill fá samkvæmt því frv., sem hér liggur fyrir. Meðan sú heimild er ekki fyrir hendi handa áburðarverksmiðjunni, er það ólöglegt, að hún annist slíka verzlun. Hæstv. ráðh. spyr, hvort menn vilji ekki spara milliliðakostnað. En hefur það verið gert með því að fela áburðarverksmiðjunni söluna á áburðinum, sem hún framleiðir? Engar upplýsingar liggja fyrir um það atriði. Það eitt er kunnugt, að milliliðum hefur ekki fækkað. Það er aðeins áburðarverksmiðjan, sem þarna tekur við þeirri verzlun, sem áburðarsala ríkisins hefur áður haft. Ráðh. sjálfur sagðist ekki geta upplýst, hvað hafi sparazt við þetta. Það liggur þannig ekki fyrir, að neitt hafi sparazt við þessa ráðstöfun, og eins og ég hef áður bent á, þá tel ég það mjög ólíklegt, að áburðarsalan verði rekin með minni kostnaði en verið hefur nú undanfarið. Þá er það verzlunin með útlenda áburðinn, sem ráðh. vill koma í hendur áburðarverksmiðjunnar. Hann segir, að stjórn áburðarverksmiðjunnar, verksmiðjustjóri og verkfræðingar verksmiðjunnar hafi gert áætlun um verzlun áburðarverksmiðjunnar með innfluttan áburð, og hann tók fram, að þetta væru mjög færir menn. „Og ég get sagt meira, sagði hæstv. ráðh., „áætlunin var send ríkisstj.“ Tæpast verður nú sagt, að þetta séu merkilegar fréttir, að ríkisstj. hafi fengið að skoða áætlun, sem hún byggir tillögur sínar á. En þó að mjög færir menn hafi gert áætlunina, þá treysti ráðh. þeim ekki fullkomlega, og því sendi hann áætlun þeirra til annarra, að því er manni skildist til yfirskoðunar, til þess að hafa tvöfalt öryggi, eins og hæstv. ráðh, komst að orði. Það verður fróðlegt fyrir þingnefndina að skoða þessa endurskoðuðu áætlun. Hæstv. ráðh. telur nauðsynlegt að fela einhverju sérstöku fyrirtæki að flytja inn útlendan áburð, Þetta kom fram í ræðu hans, og líka segir í 1. gr. frv., 2. mgr., að ríkisstj. geti falið áburðarverksmiðjunni að flytja inn tilbúinn áburð. Hvernig stendur á þessu? Ef verzlun með útlendan áburð á að vera frjáls, eins og mér skildist á ræðu hæstv. ráðh, að hann teldi að ætti að vera, þá er engin þörf á því, að ríkisstj. feli sérstökum aðila þann innflutning. Vafalaust munu einhver verzlunarfyrirtæki útvega landsmönnum þessa vöru eins og aðrar, sem kaupa þarf frá útlöndum, án þess að þeim sé sérstaklega falið það af yfirvöldunum. En orðalagið á frvgr. gæti bent til þess, að enn sé það vilji ráðh. að láta áburðarverksmiðjuna hafa einkaleyfi til innflutnings á útlendum áburði, eins og hann hefur lagt til í frv. sínum á tveimur síðustu þingum. Sé hins vegar stefnt að því, að áburðarverksmiðjan hafi möguleika til innflutnings á áburði án þess að hafa einkarétt til þess, þá væri viðkunnanlegra að orða þetta öðruvísi. Þá mætti setja í lög, að áburðarverksmiðjan skuli hafa heimild til að verzla með áburð. Hún gæti þá rekið slíka verzlun í samkeppni við aðra. Að vísu gæti hún komið í veg fyrir eðlilega samkeppni í verzlun með innfluttan áburð, ef hún héldi áfram, eins og hún mun hafa gert s.l. ár, að lækka útlenda áburðinn í verði með því að leggja nokkuð á sína innlendu framleiðslu í því skyni, en ef ég man rétt, hafa komið upplýsingar um, að það hafi verið gert árið sem leið.

Það gæti orðið erfitt að keppa við það.

Það gæti orðið erfitt að keppa við verzlun, sem væri þannig rekin, já. Ég kem þá aftur að því, sem ég gerði fyrst og fremst að umtalsefni 24. þ.m., þegar umr. um þetta frv. hófst hér í d. Það var sú ákvörðun verksmiðjustjórnarinnar að reikna hærra fyrningarsjóðsgjald en ákveðið er í lögum og bæta þeirri hækkun við söluverð áburðarins. Verksmiðjustjórnin byrjaði á þessu 1959 og hefur haldið því síðan. Eins og ég gerði grein fyrir, eru það orðnar margar milljónir króna, sem verksmiðjan hefur tekið af bændum á þennan hátt með hærra áburðarverði en ákveðið er í lögum. Hæstv. ráðh. sagði, að verksmiðjustjórnin hefði ekki gert þetta að óathuguðu máli, hún hefði fengið lögfræðing sinn til að íhuga þetta og láta uppi álit sitt, og fleiri lögfræðinga hefði hún fengið til að skoða málið, og þm.. ættu að taka til greina það, sem lögfróðir menn segja, sagði ráðh. Þetta virðist fljótt á litið nokkuð álitleg lífsregla, sem ráðh. er að benda okkur á að fylgja. En þegar betur er að gáð, kemur fljótt í ljós einn stórgalli á ráðleggingu ráðh. Hann er sá, að þeir lögfróðu eru oft ósammála, og þá getur stundum verið vandasamt að finna, hver þeirra hefur réttast að mæla. Í þessu máli liggur það fyrir, að hæstv. landbrh. telur sjálfur ekki öruggt að byggja á áliti lögfræðinga áburðarverksmiðjunnar. Hann hefur á tveim síðustu þingum og í þriðja sinn á þessu þingi lagt fram frv. um breyt. á l. um áburðarverksmiðjuna. Í frv. er m.a. lagt til, að ákvæðum laganna um fyrningarsjóðsgjald verði breytt. Með þeirri fyrirhuguðu lagabreytingu er stefnt að því að gera verksmiðjustjórninni mögulegt að reikna fyrningarsjóðsgjaldið í framtíðinni á sama hátt og hún hefur gert síðan 1959, en ef það væri rétt, sem lögfræðingur verksmiðjunnar hefur haldið fram, að þetta hafi verið löglegt, þá gæti verksmiðjustjórnin haldið því áfram, án þess að nokkur lagabreyting væri gerð. Tillöguflutningur ríkisstj. um þetta efni sýnir því glöggt, að hún sjálf treysti ekki því lögfræðingaáliti, sem hæstv. landbrh. er hér að vitna til. Um þetta mál sagði ráðh. enn fremur, að allir þeir fimm menn, sem sæti eiga í stjórn áburðarverksmiðjunnar, hefðu verið sammála um hækkunina á fyrningarsjóðsgjaldinu og áburðarverðinu. En þær byrðar, sem lagðar hafa verið á bændur með of háu áburðarverði síðustu árin, eru þeim ekkert léttbærari fyrir það, þó að allir stjórnarnefndarmennirnir í áburðarverksmiðjunni hafi verið sammála um að hækka verðið. Þegar hér var komið ræðu ráðh. á þriðjudaginn var, var hann kominn í þann ham, að hann fór að tala ljótt. Hann sagði, að ég væri með lymskulega tilraun til að blekkja menn, lágkúrulegan hugsunarhátt o.s.frv. Ég hef ekki farið með neinar blekkingar. Ég hef vitnað í lögin um áburðarverksmiðjuna. En úr því að hæstv. ráðh. telur rétt og sæmilegt að hafa svona orðbragð, þá verður það víst svo að vera. Ekkert skaðar það mig og ekki heldur það mál, sem ég er að flytja. Það kemur stundum fyrir, að menn nota ljót orð, þegar rökin skortir. Sú hefur líklega verið ástæðan hjá hæstv. ráðh. í þetta sinn. Ég vil að lokum ítreka það, að ég tel, að áburðarverksmiðjan eigi að endurgreiða viðskiptamönnum sínum það, sem hún hefur tekið af þeim síðan 1959 með of háu áburðarverði. Samtals er þetta orðið mikið fé.



Herra forseti. Það er ánægjulegt að heyra það, að allir þessir hv. þm., sem hafa rætt hér í dag um áburðareinkasöluna og frv. það, sem fer fram á, að hún verði lögð niður, leggja áherzlu á, að þeir geri þetta fyrst og fremst til þess að tryggja hagsmuni bænda, og þá ekki sízt hv. 7. þm.. Reykv. (ÞÞ), sem hafði miklar áhyggjur af því, að bændur fengju ekki eins góð kjör með áburðinn, ef áburðareinkasalan yrði lögð niður. Ég vil upplýsa þessa hv. þm.. um það, ef þeir hafa ekki vitað það áður, að það er þetta sjónarmið, sem ræður hjá mér, að ég vil stuðla að því, að bændurnir fái sem ódýrastan áburð. Það er einnig hægt að upplýsa þessa hv. þm.. um það, að bændur spyrja ekki um, hvort þeir kaupa áburðinn af áburðareinkasölunni, áburðarverksmiðjunni eða einhverjum öðrum aðila. Bændurnir spyrja að því, hvað áburðurinn kostar og hvort þeir eigi kost á að fá þann áburð, sem reim hentar. Það er þetta, sem bændurnir spyrja um, og ef mögulegt er að tryggja, að áburðurinn verði ódýrari en hann hefur verið og að þjónustan verði ekki lakari en áður, þá verða bændurnir ánægðir, og þá höfum við gert skyldu okkar, hvað það snertir að tryggja landbúnaðinum ódýran áburð. En það verður ekki gert með því að hafa marga aðila, sem verzla með áburð. hað verður ekki gert með því að hafa óþarfa milliliði. En það gæti tekizt með því að hafa frjálsa samkeppni eða undirbúa það góða aðstöðu á einhverjum ákveðnum stað, að dreifingin og öll aðstaða yrði hagkvæmari en áður hefur verið. Í fyrra var flutt frv. um að gefa áburðarverksmiðjunni einkarétt á að flytja inn áburð. Það var gert vegna þess, að sú skoðun var ráðandi, að áburðarverksmiðjan hefði betri aðstöðu en nokkur annar aðili til þess að gera þetta með ódýru móti. Áburðarverksmiðjan hefur sína bryggju og hún hefur sínar vörugeymslur og er að byggja vörugeymslu núna, - ég vil taka það fram, af því að það var spurt eftir því áðan, - skrifstofur, sem þarf ekki að auka, og skrifstofufólk, sem þarf ekki að bæta við, þótt nokkru sé bætt við starfið. Þetta leiðir til þess, að þarna er hægt að vinna þau verk, sem áburðareinkasalan gerir nú með sérstöku fólkshaldi í sérstöku húsnæði, sem tekið er á leigu. En vegna þess að hv. þm. mörgum líkaði ekki að gefa áburðarverksmiðjunni einkaaðstöðu með lögum til innflutnings á áburði, er þessu frv. breytt í það horf, að um leið og fram er tekið, að ríkisstj. geti falið áburðarverksmiðjunni að sjá um innflutning á áburði, er ekki lokað fyrir það, að aðrir geti einnig flutt inn áburð í samkeppni við áburðarverksmiðjuna. Og má þá ætla, að þetta frv. fái meira fylgi en frv. í fyrra, þar sem áburðarverksmiðjunni er ekki gefinn með lögum einkaréttur. En ég hef þá skoðun, að áhurðarverksmiðjan muni með þeirri aðstöðu, sem hún hefur, geta gert þetta á það ódýran og hagkvæman hátt, að aðrir geti ekki keppt við hana. Það kom fram hér áðan hjá einum hv. þm., hv. 3. þm.. Reykv., að það væri óviðeigandi fyrir mig að vera að ræða um áburðarverksmiðjuna eins og ég geri, þar sem ég væri hluthafi í áburðarverksmiðjunni, að vísu lítill hluthafi, sagði þessi hv. þm.. Mér hafði aldrei dottið í hug, að ég væri minntur á það, að ég væri hluthafi í áburðarverksmiðjunni, að það ætti kannske að reyna að fara að stimpla mig sem einhvern braskara í sambandi við það fyrirtæki. Ég hafði ekki búizt við því. En þetta sýnir, að flest getur fram komið í umr., sérstaklega þegar menn eru að ræða mál eins og áburðarvinnslu og áburðarinnflutning, mál, sem þeir hafa aldrei komið nálægt áður. Stjórn áburðarverksmiðjunnar eða meiri hluti hennar hefur látið gera athugun á því, hvort mögulegt væri fyrir áburðarverksmiðjuna að annast innflutning og dreifingu á áburði á ódýrari og hagkvæmari máta en verið hefur. Verksmiðjustjóri verksmiðjunnar og aðrir verkfræðingar hafa gert athugun á þessu, og fleiri aðilar hafa komið þar við sögu, og niðurstaðan hefur sýnt það, að áburðarverksmiðjan getur gert þetta á ódýrari og hagkvæmari hátt en gert hefur verið. Og það er þess vegna, sem áburðarverksmiðjunni hefur með bréfi, dagsettu í gær, en undirskrifuðu klukkan eitt í dag, verið falið samkv. heimild í lögum að taka að sér rekstur áburðareinkasölunnar. Það er ekki verið að leika neinn skrípaleik á Alþ. með þessu móti. Áburðareinkasalan verður ekki lögð niður nema með lögum. Þess vegna er jafnnauðsynlegt að flytja það lagafrv., sem hér er verið að ræða um, þótt heimild sé í lögum um áburðareinkasölu samkv. 4. gr. Þar segir: „Ríkisstjórnin getur falið Sambandi ísl. samvinnufélaga eða öðrum aðila, ef henta þykir, rekstur áburðareinkasölu ríkisins: Það er rangt, sem hv. 1. þm.. Norðurl. v. sagði hér áðan: „eða öðru verzlunarfyrirtæki,“ það stendur ekki í lögunum. Og þá er það einnig rangt hjá þessum hv. þm.., að það hafi ekki verið lögum samkvæmt, þegar áburðarverksmiðjunni var falið að annast sölu á sinni eigin framleiðslu. Sýnir það, að málstaður hv. þm.. er ekki sterkur, þegar hann getur ekki haft orðrétt upp úr 4. gr. l. um áburðareinkasölu ríkisins frá árinu 1935. Það bréf, sem stjórn áburðarverksmiðjunnar var skrifað, hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Með bréfi Áburðarverksmiðjunnar h/f, dags. 7. f.m., býðst áburðarverksmiðjan til þess að annast kaup og innflutning á erlendum áburði á næsta vori. Jafnframt skuldbindur áburðarverksmiðjan sig til að selja innfluttar áburðartegundir 100 kr. lægra verði hverja smálest en Áburðarsala ríkisins gerði á yfirstandandi ári, miðað við sama gengi í ísl. krónu og var á s.l. vori og að óbreyttu innkaupsverði í erlendum gjaldeyri á þessum tegundum áburðar, sekkjuðum af sömu framleiðendum og keypt var af síðast, og að óbreyttum vinnulaunum frá því, sem nú er. Út af þessu vill ráðuneytið hér með, samkv, heimild í 4. gr. l. nr. 51 28. jan. 1935, fela Áburðarverksmiðjunni h/f rekstur Áburðarsölu ríkisins frá 1. nóv. 1961 að telja með þeim skilyrðum, sem að framan greinir. Samráð ber að hafa við ráðuneytið um allar meiri háttar ákvarðanir í sambandi við áburðarsöluna. Rekstrarfé Áburðarsölu ríkisins má ekki festa í nýjum áburðarkaupum án samþykkis ráðuneytisins. Loks skal á það bent, að ekki má leigja erlend skip til áburðarflutninga án samþykkis viðskmrn.“ Eins og sjá má af þessu, er Áburðarverksmiðjunni h/f falinn rekstur áburðareinkasölu ríkisins frá 1. nóv. þ.á. að telja með þeim skilyrðum, að hún - áburðarverksmiðjan - útvegi ódýrari áburð en áburðareinkasalan hefur gert og gæti gert. Nú hafa hv. þm.. heyrt því haldið fram, að áburðarverksmiðjan geri þetta til þess að ná áburðarsölunni undir sig, þetta eigi að gera með því að falsa reikninga og með því að láta framleiðslu áburðarverksmiðjunnar borga með innflutta áburðinum. Vitanlega verða þarna sérreikningar á innflutta áburðinum. Og þó að nokkrir hv. þm., leyfi sér að tala um áburðarverksmiðjuna og stjórn áburðarverksmiðjunnar eins og nokkurs konar misindismenn, sem þar ráða, þá vil ég eigi að síður segja það sem mína óbifanlegu skoðun, að þarna verður alveg sérstakt bókhald og það eitt vakir fyrir stjórn áburðarverksmiðjunnar að gera þessa hluti á hagkvæmari og hentugri hátt en áður. Og ég veit, að sem betur fer, þá er það nú meiri hluti okkar þm., sem trúir því, að þessu sé þannig varið. En það er óskiljanlegt kapp, sem nokkrir hv. þm.. hafa lagt á að gera stjórn áburðarverksmiðjunnar tortryggilega, og það ekki síður hv. þm.. úr þeim þingfl., sem á tvo fulltrúa í stjórn áburðarverksmiðjunnar af fimm. Ég held, að þessi hv. þingflokkur, Framsfl., verði að athuga sinn gang betur og fela þeim mönnum að fara með stjórn í verksmiðjunni, sem hann treystir, því að eins og fram hefur verið tekið, hefur ákvörðun um afskriftir í verksmiðjunni verið tekin af allri stjórninni ágreiningslaust, eftir að umsögn lögfræðinga kom til. Það hefur einnig verið í sambandi við verðlagningu áburðarins ágreiningstaus tillaga, sem hefur verið staðfest af landbrn. í þau tvö ár, sem ég hef haft með það að gera. Hv. 1. þm.. Norðurl. v. sagði hér áðan, að það væri ljóst, að ég teldi, að það væri vafasamt, að stjórnin hefði lagaheimild til þessara afskrifta, þar sem farið væri fram á að lögfesta þær í því frv., sem um er að ræða. Ég hef áður sagt, að það væri ekki ágreiningur um þetta meðal hinna lögfróðu manna. En það er greinilega ágreiningur um það á meðal hinna ólöglærðu manna, eins og t.d. hv. 1. þm.. Norðusl. v. og hv. 3. þm.. Reykv. Og til þess að koma í veg fyrir stöðugar umr. árlega og brigslyrði í sambandi við þetta mál hér á Alþingi hefur verið talið rétt að lögfesta þetta ákvæði á svo ótvíræðan hátt, að hinir ólöglærðu menn skilji þetta einnig. Af þessari ástæðu er farið fram á það ákvæði, sem er í 2. gr. frv. Annars er það fátt, sem ástæða er til að svara af því, sem hv. 1. þm.. Norðurl. v. sagði hér áðan. Hann endurtók aðeins fullyrðingar sínar um það, að hin ólöglega afskrift hefði byrjað á árinu 1959 og árið 1959 hefði verið byrjað að verðleggja áburðinn á ólöglegan hátt og taka af bændum hærra verð en leyfilegt er, og af þessari ástæðu telur hann sjálfsagt, að áburðarverksmiðjan endurgreiði bændum það, sem of mikið hefur verið af þeim tekið. Hv. þm.. telur, að það hafi verið ljótt að tala um. blekkingar í sambandi við þennan málflutning hér, þegar þetta var síðast rætt. En ef það er ljótt að nefna blekkingar í sambandi við þetta, þá veit ég ekki, hvaða orð hæfir því betur, því að eitt er víst, að þessi hv. þm.. veit betur en fullyrðingar hans gefa til kynna. Hann veit, að áburðurinn hefur verið verðlagður á löglegan og réttmætan hátt, en hann gerir sér vonir um, að þessar fullyrðingar og þessi blekkingastarfsemi geti leitt til þess að skapa tortryggni meðal bænda og úlfúð. Og hann gerir sér ef til vill vonir um það að geta fengið eitt eða tvö atkv. út á þessa blekkingastarfsemi. Ég þekki ekki annað orð heppilegra í íslenzku máli um slíkan málflutning, eins og viðhafður var af hv. 1. þm.. Norðurl. v., heldur en blekkingar af verstu tegund. Og ég hygg einnig, að nú síðustu dagana hafi þessi sami þm.. lesið lög um áburðareinkasölu ríkisins, 4, gr., og hann hafi vitað það hér áðan, að það er ekki minnzt á, að það skuli vera verzlunarfyrirtæki, sem ríkisstj. geti falið starfsemi einkasölunnar. En hann leyfði sér að nota orðið verzlunarfyrirtæki og byggja svo rök sín og fullyrðingar um það, að áburðarverksmiðjan hafi ekki haft leyfi til að verzla með eigin vörur, á því, að það hafi þurft að vera verzlunarfyrirtæki, sem ríkisstj, hafi heimild til að fela þá starfsemi. Þessi hv. þm.. hefur leyft sér við þessar umr. að viðhafa þá mestu blekkingastarfsemi, sem dæmi eru til hér í þingsölunum, og það er ljótt, vegna þess að það er vitað, að þm.. vissi miklu betur en hann lét í veðri vaka, og það er leitt, að þessi hv. þm.., sem oft er hógvær og hefur langa þingsögu, skyldi nú leyfa sér að koma þannig fram, og óskiljanlegt, vegna þess að hann bætir ekki sinn málstað með því. Hv. 3. þm.. Reykv. endurtók mest af því, sem hann sagði fyrir nokkrum dögum, þegar málið var hér til umr., endurtók það, sagði, að áburðarverksmiðjan hefði ekki haft heimild til þess að afskrifa eins og hún gerði, vitnaði í Sogsvirkjunina og sagði, að Sogsvirkjunin hefði ekki heimild til þess. En þessi hv. þm.. veit, að hér er ekki um sams konar lög að ræða. Lög um Sogsvirkjun kveða á um álagningu á rafmagnið, það er talað um ákveðna prósentu, 5% af verði, en í lögunum um áburðarverksmiðju er talað um að vísu ákveðna prósentu, en það stendur „eftir þörfum“ í lagagreininni, og það er það, sem lögfræðingarnir byggja sinn úrskurð á. Það er ótvírætt þörf á að afskrifa eitt fyrirtæki svo ríflega, að það sé mögulegt að halda því starfshæfu. Og nú er það svo, að áburðarverksmiðjan hefur verið rekin um 9 ára skeið, og það er gert ráð fyrir, að vélarnar fyrnist á 10–12 árum. Í áburðarverksmiðjunni eru dýrar vélar og margar vélar, og þær hafa a.m.k. þrefaldazt í verði, síðan þær voru keyptar upphaflega. Ef afskriftirnar væru miðaðar við innkaupsverðið, er ljóst, að verksmiðjan gæti ekki endurnýjað vélakostinn, eins og ætlazt er til, og ég segi það enn, að ég hef ekki talað við nokkurn lögfræðing, en þeir eru þó orðnir margir, - sem ekki staðfesti það, að stjórn áburðarverksmiðjunnar hafi haft heimild til þeirra afskrifta, sem gerðar hafa verið. Nú kom það hér fram hjá einum hv. þm.., að það væri kannske ekki rétt að byggja á úrskurði lögfræðinga í þessu, það væri eðlilegra að fara eftir því, sem hinir ólöglærðu segðu og staðfestu þar um. Hv. 3. þm.. Reykv. talaði um það áðan, að áburðarverksmiðjan ætti nú sennilega að fara að taka að sér verkefni einkasölunnar. Það hefur verið upplýst með því bréfi, sem lesið var hér áðan. Hv. þm.. fullyrti, að ef þetta væri gert, þá væri það ekki samkvæmt lögum. Ég trúi því, að hv. 3. þm. Reykv. hafi ekki verið búinn að lesa 4. gr. laga um áburðareinkasölu ríkisins, þegar hann viðhafði þessa fullyrðingu. Ég trúi því, að það hafi verið sagt í ógáti, en ekki vísvitandi skrökvað því, og þá er ekki um það að fást. Menn geta í hita dagsins talað af sér, eins og þar stendur, og það er unnt að fyrirgefa. Þessi hv. þm.. spurði að því, hvort verið væri að byggja í Gufunesi vörugeymslur og eitthvað fleira. Það er rétt, það er verið að byggja vörugeymslur. Vörugeymslurnar í Gufunesi hafa verið of litlar. Verksmiðjan hefur orðið að senda áburð út á land í oft lélegar geymslur, ef til vill á miðjum vetri, þegar illa hefur staðið á, vegna þess að geymslurnar í Gufunesi hafa verið of litlar. Ég hygg, að stjórn áburðarverks:miðjunnar hafi verið sammála um, að það væri þörf á að byggja vörugeymslu í Gufunesi, það væri þörf fyrir rekstur þessarar verksmiðju, og þá ekki síður ef starfsemi verksmiðjunnar yrði aukin, t.d. með því að fara að framleiða fjölbreyttari áburðartegundir. Þessi vörugeymsla stendur þess vegna í fullu gildi. Og það má þá líka segja, að hún komi sér vel að því leyti í vor, þegar áburðarverksmiðjan fer að flytja inn áburð, því að eitthvað af þessum áburði verður flutt í Gufunes, þótt ef til vill eitthvað af áburðinum verði flutt beint á aðrar hafnir. Það var spurt að því, hvort áburðarverksmiðjan mundi flytja áburðinn inn lausan eða sekkjaðan. Ég get ekki fullyrt um það. Ég býst við, að það verði gerð athugun á því, hvort heppilegt sé að flytja inn lausan áburð. En ég er sannfærður um, að stjórn áburðarverksmiðjunnar gerir í þessu efni það, sem er praktískast, og það, sem er ódýrast. Ef það borgar sig að flytja inn lausan áburð, þá verður það gert. Ef það borgar sig ekki, þá verður það ekki gert. Og þá kem ég aftur að því, að hv. þm.. minnti á það, að ég væri hluthafi í verksmiðjunni, en að vísu mjög lítill hluthafi. Ég ætla ekki að orðlengja neitt um það. En hv. þm.. geta haft hvaða skoðun sem þeir vilja á því, hvort hér er um eiginhagsmuni að ræða frá minni hendi eða hvort þessi stjórnarráðstöfun er gerð vegna þess, að það er verið að stuðla að því, að áburðurinn geti orðið ódýrari en ella. En ég þakka hv. þm.. fyrir að taka það fram, að ég sé lítill hluthafi. Ég veit ekki, hvort þörf er á að svara nokkru af því, sem hv. 7. þm.. Reykv. sagði hér áðan um áburðarverzlun, áburðarverksmiðjuna og áburðareinkasöluna. Ég held, að mér hafi verið ljóst, áður en þessi hv. þm.. kom hér upp í ræðustólinn að tala um áburðarverzlunina, að hann hafi ekki nálægt slíku áður komið, og það, sem hann sagði hér, bar a.m.k. þess ljóslega vitni. Af því að mér er nú meinlaust við þennan hv. þm.., þá harma ég það, að hann, án þess að vera fáfróðari en gerist, en fáfróður á þessu sviði, skyldi leyfa sér að fullyrða, að þessi ráðstöfun, að fela áburðarverksmiðjunni innflutning og dreifingu áburðarins, verði til þess, að bændur verði að kaupa dýrari áburð en áður. Það er leitt, þegar hv. þm.. eru með fullyrðingar í málum, sem þeir hafa ekki nokkra þekkingu á, og það hefur ekki þessi hv, þm.., hann hefur enga þekkingu á þessu máli, ekki nálægt því komið, og hefði þess vegna verið sæmst fyrir hann að minnast ekki á áburðarsölu eða áburðarverzlun. Hv. þm.. gerði hér að umtalsefni einn mætan mann, dr. Björn Jóhannesson, og talaði um, að hann hefði skrifað um þetta mál. Ég efast ekkert um fræðimennsku dr. Björns Jóhannessonar um jarðveg og hvaða áburðartegundir eigi að bera á. Ég efast ekkert um það. Og ef ég ætlaði að fara að bera einhvers staðar á blett, þá mundi ég leita ráða hjá honum. En um það, hvernig á að dreifa áburðinum, hvernig á að haga innflutningi á áburðinum, um það dytti mér aldrei í hug að leita ráða hjá dr. Birni, því að nálægt slíku hefur hann aldrei komið, og það var leitt, að sá mæti maður skyldi fara langt út fyrir sitt verksvið og fara að skrifa um mál, sem hann hafði aldrei komið nálægt. Nei, það er alveg sitt hvort að ákveða um það, hvaða áburðartegund eigi að fara í jörðina og hvernig jarðvegurinn er, eða um það, hvernig beri að annast innflutning og dreifingu á áburði. Það er alveg sitt hvað, og það hefði verið miklu betra fyrir dr. Björn Jóhannesson, að hann hefði aldrei skrifað þessa grein. Ég undrast það ekkert, þótt hv. 7. þm.. Reykv. hafi verið búinn að fá fréttir af bréfinu, sem var sent núna eftir hádegið, því að hann hefur haft samband við forstjóra áburðareinkasölunnar eða einn mann úr stjórn áburðarverksmiðjunnar, þann eina, sem hefur nokkurt traust af stjórnendum áburðarverksmiðjunnar hjá þessum hv. þm.., og það er ekkert undarlegt. En bréfið, þótt það hafi verið dagsett í gær, þá er það ekki undirskrifað fyrr en klukkan eitt í dag og ekki sent fyrr en eftir hádegi í dag. Og þar sem ég tel, að það hafi nú verið svarað flestu af því, sem fram hefur komið hjá þessum hv. þm.., sem endilega vilja halda í áburðareinkasöluna og ekki trúa áburðarverksmiðjunni fyrir þessu verkefni, þá vil ég aðeins segja það, að það er sannfæring mín, að þessi ráðstöfun leiði til raunverulegrar lækkunar á áburðarverðinu, þetta leiði til þess að gera meðferð á áburði, verzlun með hann og dreifingu á honum hentugri og ódýrari en verið hefur, og ég er viss um, að það þarf ekki að spyrja bændur um, hvort þeir séu því samþykkir. Það er það, sem þeir vilja. Þeir vilja, að áburðurinn verði á hverjum tíma seldur eins ódýrt og mögulegt er og að dreifingunni verði þannig háttað, að það sé sem þægilegast fyrir þá. Og það er þetta, sem hefur vakað fyrir mér í sambandi við þessa ráðstöfun. Það er ekki verið að leika neinn skrípaleik hér á Alþingi í sambandi við það að fela áburðarverksmiðjunni rekstur einkasölunnar, því að það er ótvíræð lagaheimild til þess, en áburðareinkasalan verður ekki lögð niður nema með lögum, og þess vegna var jafnmikil þörf á því að flytja þetta frv., ef um það er að ræða að leggja áburðareinkasöluna niður. Það, sem nú hefur verið gert, er að fela öðrum aðila rekstur áhurðareinkasölunnar, á meðan lög um þá einkasölu eru til.