Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Klukkan þrjú í dag fer fram umræða utan dagskrár um HS Orku, stefnu og stjórnsýslu ríkisstjórnarinnar í málinu. Málshefjandi er hv. þm. Bjarni Benediktsson og forsætisráðherra Jóhanna Sigurðardóttir verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 2. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Forseti vill tilkynna að með bréfi, dagsettu 25. janúar 2011, hefur forseti óskað eftir því við fjárlaganefnd að hún fjalli um skýrslu Ríkisendurskoðunar um mannauðsmál ríkisins, starfslok ríkisstarfsmanna. Þetta er í samræmi við reglur um þinglega meðferð skýrslna Ríkisendurskoðunar sem forsætisnefnd samþykkti 12. febrúar 2008.

Virðulegi forseti. Þann 18. desember á síðasta ári ákvað Alþingi með lögum að veita ungu barni, Jóel Færseth Einarssyni, íslenskan ríkisborgararétt með lögum. Tilgangurinn var sá að auðvelda foreldrum þessa barns að koma með það hingað til Íslands. Í dag, þann 27. janúar, hefur innanríkisráðuneytið og undirstofnanir þess af óskiljanlegum ástæðum ekki enn séð ástæðu til þess að gefa út vegabréf handa barninu til að það geti ferðast hingað til Íslands. Virðulegi forseti. Ég ætlast til þess eins og aðrir alþingismenn að framkvæmdarvaldið í landinu, í þessu tilviki ráðuneyti hæstv. innanríkisráðherra, virði þau lög sem hér voru sett og lög landsins og hagi ákvörðunum sínum í samræmi við þau og þann vilja Alþingis sem bjó að baki lagasetningunni um að veita barninu ríkisborgararétt. Sú tregða að gefa ekki út vegabréf verður ekki varin með því að óljóst sé um það hver fari með umráð drengsins eða forræði, fæðingarvottorðið liggur fyrir. Það er staðfest af indverskum yfirvöldum og hlýtur að gilda samkvæmt efni sínu. Þar við bætist að enginn á Indlandi gerir kröfu um að drengurinn verði þar áfram. Í 2. mgr. 66. gr. stjórnarskrárinnar segir að íslenskum ríkisborgara verði ekki meinað að koma til landsins né verði honum vísað úr landi. Þetta ákvæði stjórnarskrárinnar verður ekki misskilið og meginregla íslensks barnaréttar og barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna kveður á um það að taka beri ákvarðanir á þann hátt að það sé barninu fyrir bestu. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra að því hvers vegna vegabréfið handa unga barninu hafi ekki verið gefið út, 

Forseti hvetur hv. þingmenn til að virða tímamörk.

Hæstv. forseti. Það hefur aldrei staðið á innanríkisráðuneytinu í þessu efni að greiða fyrir málinu enda búið að gefa út ríkisfangsbréf. Viðkomandi einstaklingur hefur verið skráður í þjóðskrá. Spurningin hefur snúist um það eitt hver fari með forsjá viðkomandi barns og geti tekið við þessum gögnum fyrir hönd barnsins. Þetta snýst um það. Það snýst um forsjáraðilann. Við höfum átt í viðræðum við indversk stjórnvöld um það efni nákvæmlega, þannig að ekki rísi deilur um forsjá viðkomandi einstaklings. Það hefur aldrei staðið á innanríkisráðuneytinu eða utanríkisráðuneytinu í þessum efnum. Íslensk stjórnsýsla hefur gert allt sem í hennar valdi stendur til að greiða götu þessa máls.

Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir svörin en ekki náðu þau langt. Ég leyfi mér að hafna því að ekki hafi staðið á innanríkisráðuneytinu eða undirstofnunum þess í málinu. Ef það hefði ekkert strandað á stjórnsýslunni, í ráðuneyti hæstv. ráðherra, þá væri barnið löngu komið hingað heim. Það er íslenskur ríkisborgari og því var veittur íslenskur ríkisborgararéttur þann 18. desember sl. Nú er 27. janúar og ástæðan fyrir því að barnið er ekki komið hingað heim ásamt foreldrum sínum er sú að íslensk stjórnvöld hafa ekki gefið út vegabréf fyrir barnið þrátt fyrir að það sé íslenskur ríkisborgari, sé skráð í þjóðskrá og hafi þar kennitölu. Það liggur fyrir fæðingarvottorð í málinu. Þar kemur fram að hinir íslensku foreldrar eru tilgreindir sem foreldrar barnsins 

Forseti hvetur hv. þingmenn til að virða tímamörk.

Hæstv. forseti. Við eigum að bera virðingu fyrir lögum og reglum og við eigum að bera virðingu fyrir alþjóðasáttmálum sem við eigum aðild að, þar á meðal barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Ég held að hv. þingmaður ætti að gæta orða sinna þegar hann fellir þunga áfellisdóma í þessu máli. Ég endurtek og ítreka að það hefur aldrei staðið á íslenskri stjórnsýslu í málinu. Við höfum hins vegar viljað fara að lögum og reglum. Þetta mál snýst um forsjá þessa barns og hver hafi heimild til að taka við umræddum skjölum fyrir hönd barnsins. Við viljum koma í veg fyrir að um þetta rísi deilur á flugvellinum þegar barnið fer úr landi. Við höfum átt fjölmarga fundi með indverskum fulltrúum indverskra yfirvalda um þetta mál til að greiða götu þess. Það er annað en verður sagt um ýmsa sem hafa blandað sér í þessa umræðu.

Virðulegi forseti. Þessa vikuna hafa staðið yfir svokallaðir rýnifundir um landbúnaðarmál suður í Brussel. Undirbúningur að þeim rýnifundum hefur verið allnokkur og hefur að sjálfsögðu farið að mestu leyti fram á forræði sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins ásamt utanríkisráðuneytinu. Það er eðlilegur undirbúningur. Frá því var greint að svör hefðu borist við þeim spurningum sem Evrópusambandið hafði lagt fyrir íslensk stjórnvöld frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu og eðli málsins samkvæmt urðu þau svör að fara í gegnum utanríkisráðuneytið. Þar voru þau ritskoðuð eða gerð tilraun til þess. Niðurstaðan varð sú að fara ekki með þessi svör með þeim hætti út til viðræðna við Evrópusambandið heldur yrði það gert á þann hátt að tiltekin svör voru tekin út úr sem ekki voru þóknanleg hæstv. utanríkisráðherra og þau voru síðan flutt munnlega. Nú spyr ég: Hvers vegna var þetta gert svona? Var hæstv. utanríkisráðherra ósammála þeim svörum sem komu fram frá hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra? Telur hæstv. utanríkisráðherra að þau svör hafi á einhvern hátt ekki verið rétt? Hvers vegna var tekin um það ákvörðun að flytja hluta af þessum svörum munnlega en ekki skriflega? Var þetta einhvers konar feimnismál? Ég spyr að lokum: Hafa fulltrúar Evrópusambandsins sem tóku þátt í þessum samningaviðræðum óskað eftir því að þessi svör verði veitt skriflega og ef svo er, verður orðið við því?

Frú forseti. Þessi spurning hv. þingmanns er á miklum misskilningi byggð. Í fyrsta lagi eru engar samningaviðræður í gangi. Í öðru lagi er utanríkisráðherra ekki í hlutverki neins ritskoðanda og í þriðja lagi var svörum sem bárust til utanríkisráðherra að engu leyti breytt. Það er alveg ljóst að í þessari rýnivinnu er ekki um það að ræða að skilað sé neinum skriflegum svörum. Hins vegar held ég að ég fari með rétt mál þegar ég segi að lagðar hafi verið fram á íslensku yfirlýsingar varðandi tiltekin atriði. Það er fullt samræmi að ég tel á milli mín og hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra í þessu efni. Ég fékk aldrei neitt formlegt erindi frá hæstv. ráðherra. Hins vegar bárust í ráðuneytið ákveðin skrifleg svör við tilteknum spurningum sem talið var að mundu koma fram. Ég geri engar athugasemdir við þau svör eins og þau urðu endanleg af hálfu hæstv. landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra. Rétt er þó að greina frá því að í upphafi, eins og ég sá þau svör, var um að ræða að einu leyti staðhæfingu sem í reynd var úr takti við veruleikann og var heldur ekki í samræmi, að ég taldi og fleiri, við þann leiðarvísi sem er að finna í meirihlutaáliti utanríkismálanefndar. Það sem hér er um að ræða er hvenær tilteknar breytingar á lögum og hugsanlega stofnunum ættu að taka gildi. Það er algerlega ljóst að ég og hæstv. ráðherra erum sammála um það og sú yfirlýsing verður gefin í dag gagnvart Evrópusambandinu að það gerist ekki nema fyrir liggi jáyrði af hálfu íslensku þjóðarinnar. Um það erum við alveg sammála.

Virðulegi forseti. Hæstv. utanríkisráðherra segir að enginn ágreiningur sé á milli hans og hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra í þessum efnum. Ég er ekki viss um að hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra verði tilbúinn til að kvitta fyrir það. Það sem hæstv. utanríkisráðherra er að segja okkur, hann var að reyna að halda því fram að ekki hafi verið lögð fram skrifleg svör við tilteknum spurningum. Það liggur hins vegar fyrir að unnin voru skrifleg svör og þau voru lögð fram. Hins vegar var hluta af þeim spurningum sem lagðar voru fyrir íslensk stjórnvöld svarað munnlega og ég spurði hvers vegna það hefði verið. Var þetta að einhverju leyti feimnismál? Var óskað eftir því að þau svör væru síðan send skriflega? Hæstv. ráðherra svaraði þessu ekki og hæstv. ráðherra verður þá að útskýra það.

… ekki óskað eftir því.

Var ekki óskað eftir því af hálfu Evrópusambandsins? Þá liggur það þó alla vega fyrir. En ef hæstv. ráðherra vill staðfesta það að eingöngu hafi verið flutt munnleg skilaboð 

Fulltrúar Evrópusambandsins sögðu mér sjálfir fyrir nokkru að á þessum fundum yrðu hvorki lagðar fram skriflegar spurningar né óskað skriflegra svara. Hins vegar er alveg ljóst að af hálfu Íslendinga eru lagðir fram skriflegir textar svo það liggi fyrir en það eru ekki svör við neinum beinum spurningum. Hitt verður að liggja alveg ljóst fyrir að samningahópurinn og nefndin sem er þarna úti hefur skýrt umboð, ekki bara umboð sem er að finna í samþykkt utanríkismálanefndar, heldur hefur hún um allt sem hún segir á þessum fundum skýrt umboð ríkisstjórnarinnar. Það var farið nákvæmlega yfir  
            

Virðulegi forseti. Þetta voru áhugaverðar umræður. Ég spurði hv. formann utanríkismálanefndar út í þetta sama mál í gær og þá kom fram að tveimur spurningum hefði ekki verið svarað skriflega, öllum öðrum hefði verið svarað skriflega. Því spyr ég enn og aftur og nú gengur ekki, hæstv. utanríkisráðherra, að mala eins og köttur um hið evrópska faðmlag heldur er nú komið að ögurstundu. Nú er að segja satt og rétt frá. Nú er verið að tala um hagsmuni Íslendinga í samningaviðræðum, um það hverju er verið að flagga, um hvað á að semja í anda þeirra skilyrða sem hér voru samþykkt sumarið 2009 í meirihlutagreinargerð og þingsályktun sem hér var samþykkt. Hverju var flaggað? Af hverju í ósköpunum er tveimur spurningum ekki svarað skriflega en öllum hinum 50 eða 90? Hvað stóð í þessum spurningum? Um hvað var spurt og hverju var svarað? Í anda þeirrar þingsályktunartillögu sem hér var samþykkt kemur m.a. fram að hæstv. ráðherra skuli gefa skýrslu reglulega og það skuli hafa samráð við allar fagnefndir þingsins sem og utanríkismálanefnd. Þess vegna gengur ekki að koma hér og fara í kringum þetta eins og köttur í kringum heitan graut heldur verður að segja sannleikann. Einnig hefur komið fram á fundum sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar að á vegum utanríkisráðuneytisins, væntanlega frekar en aðalsamninganefndarinnar, hefur verið unnið að öðru máli sem snertir þessar viðræður, tollvernd íslenska landbúnaðarins, sem er gríðarlega mikið atriði og eitt af þeim atriðum sem er verið að flagga. Við höfum heyrt ávinning af því að unnin hafi verið skýrsla um með hvaða hætti Ísland gerir kröfu um þetta. Þá skýrslu höfum við ekki séð og ég geri eiginlega þá kröfu að ráðherrann upplýsi okkur um það hvort hún verði ekki lögð fram til fagnefndanna til að við getum fylgst með því 

Frú forseti. Það er allt uppi á borðum í þessum efnum. Núna er úti í Brussel verið að gera grein fyrir fjórum greinargerðum um þessi mál þar sem tiltekin eru sérstaklega öll þau atriði sem flaggað er. Þau eru öll í samræmi við það álit og þær leiðbeiningar sem utanríkismálanefnd samþykkti á síðasta ári. Um þetta hefur verið fjallað í utanríkismálanefnd og á, að því er ég best veit, sameiginlegum fundi fulltrúa hennar og sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar þingsins. Þá mættu formaður samningahópsins og sérfræðingar og svöruðu öllum þeim spurningum sem vöknuðu um flöggunaratriði. Mér er ekki kunnugt um að óskað hafi verið eftir frekari fundi um það efni. Ef það hefði verið gert hefði slíkur fundur að sjálfsögðu verið haldinn. Það bendir til þess að menn hafi fengið tæmandi svör um hvað það væri sem Ísland væri að fara með til að flagga. Hv. þingmaður spyr út í eitt tiltekið atriði sem er mjög mikilvægt, tollvernd og skýrslu sem gerð verður um hana. Að sjálfsögðu verður hún eins og öll önnur gögn sem þetta mál varðar lögð fyrir utanríkismálanefnd og eftir atvikum aðrar þær nefndir sem eftir því óska. Það er ekkert sem þarf að fela í þessum málum. Umboðið sem samningahópurinn í þessu efni hefur er algjörlega skýrt. Það voru lagðar fram stífar reglur í áliti meiri hlutans á sínum tíma. Eftir þeim er farið og m.a.s. í sumum efnum gengið eilítið lengra þannig að hv. þingmaður þarf ekki að vera hræddur um að það sé neitt verið að gefa eftir. Þar að auki liggur það algjörlega ljóst fyrir að hvaðeina sem þingið vill fá fram af upplýsingum um þetta fær það, hvenær sem það vill.

Virðulegi forseti. Á upplýsingafundinum sem var ágætur kom m.a. fram um það efni sem við erum að spyrja ítrekað um að nokkuð óljóst væri hvernig með yrði farið, hvernig svarað yrði spurningum um hvenær og hvernig Ísland ætlaði að taka upp hið evrópska regluverk í landbúnaði. Þess vegna er mjög mikilvægt á síðasta degi rýnifundanna að við fáum að vita hvað verið er að tala um. Það var um það trúnaður þangað til búið yrði að tala um það við samninganefndina í Brussel og við það höfum við staðið. Varðandi skýrsluna um tollvernd höfum við upplýsingar um að hún hafi verið unnin í nóvember en að ekki eigi að vinna hana á næstunni. Það er mjög mikilvægt að við fáum þær upplýsingar. Það er líka rétt að það er ekkert mál að kalla eftir upplýsingum og fá nýja fundi til að fá þessar upplýsingar fram og það munum við án efa gera. En staðreyndin er auðvitað sú að Evrópuganga hæstv. utanríkisráðherra haltrar og gott betur en það. Hún skjögrar á milli þeirra sem eru þjóðernissósíalistar 

Frú forseti. Hæstv. utanríkisráðherra skjögrar svo rosalega að hann hefur stuðning tveggja þriðju hluta íslensku þjóðarinnar til að halda áfram þessu samningaferli. 

Ríkisstjórnin er búin að missa 25% …

Hvað þýðir það? Það þýðir að málflutningur þeirra sem eru á móti þessu ferli hefur verið svo bágborinn og svo snautlegur að hann hefur beinlínis spýtt í íslensku þjóðina sannfæringu fyrir nauðsyn málsins. 

Forseti minnir á að það er forseti sem gefur hv. þingmönnum og hæstv. ráðherrum orðið. Kappið var helst til mikið hjá hæstv. ráðherra en forseti tekur það ekki alvarlega.

Virðulegi forseti. Fyrir stuttu kom upp svokallað tölvumál í þinginu þar sem fyrir liggur að reynt var að brjótast inn í tölvukerfi Alþingis. Í sjálfu sér liggur ekki fyrir hvaða afleiðingar það hefur haft. Mér finnst ásamt mörgum öðrum hafa verið fjallað um þetta mál af mikilli léttúð í þinginu og í málflutningi hv. þm. Álfheiðar Ingadóttur og Marðar Árnasonar kom m.a. fram að þeim fyndist þetta bara stormur í vatnsglasi og að hér væri verið að gera stórmál úr litlu. Hér voru þingmenn vændir um ódrengilega framkomu og mér þótti mjög miður hvernig þessi umræða þróaðist af hálfu ákveðinna þingmanna. Maður veltir vissulega fyrir sér hvaða pólitík er í svona máli sem ætti að vera hafið yfir alla pólitík og hvernig þessir sömu hv. þingmenn hefðu tekið til máls ef forseti þingsins hefði heitið Halldór Blöndal og dómsmálaráðherrann verið Björn Bjarnason. 
             Það var áhugavert að heyra frá hæstv. forseta þingsins að rannsókninni væri lokið á sama tíma og lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu kemur í fjölmiðla og segir að rannsókn sé engan veginn lokið, hún sé enn í gangi og málinu alls ekki lokið af þeirra hálfu. Maður áttar sig ekki alveg á því hvernig upplýsingastreymið hefur verið á milli forseta þingsins og lögreglunnar. Á sama tíma er síðan af hálfu ákveðinna aðila starfsmönnum þingsins kennt um það að málinu hafi verið haldið leyndu fyrir þingmönnum. Það kom fram hjá hæstv. forseta þingsins að forsætisráðherra hefði verið með í þeirri ákvörðun að leyna þingmenn þessu máli, að gefa þingmönnum ekki upplýsingar um þetta alvarlega mál. Ég ber það undir hæstv. forsætisráðherra hvort hún hafi verið með í þessari ákvörðun, hvort henni finnist málið hafa verið meðhöndlað eðlilega í ljósi umræðu um upplýsta starfsemi og annan fagurgala um aukið 

Virðulegi forseti. Eina aðkoma mín að því máli sem hv. þingmaður nefnir er sú að forseti þingsins greindi mér frá því á sínum tíma að þessi umrædda tölva hefði fundist. Ástæðan fyrir því að hún greindi mér frá því var sú að ég yrði sem yfirmaður stjórnsýslunnar að vita um slíkt til að þetta yrði skoðað á vegum stjórnsýslunnar. Það var gert. Ég held að ég fari rétt með þegar ég segi að lögreglustjóri hafi látið yfirmenn ráðuneytis míns vita um það. Það var farið yfir allt tölvukerfi stjórnsýslunnar vegna þessa. Ekkert fannst þar að. Það er eina aðkoma mín að þessu máli.

Virðulegur forseti. Heldur finnst mér þessi svör hjá hæstv. forsætisráðherra rýr, ég verð að segja það. Ég spurði hana einfaldra spurninga. Tók hún þátt í því, var hún sammála hæstv. forseta þingsins í þeirri ákvörðun og studdi hana í að leyna þingmenn þessu máli? Finnst henni það eðlileg málsmeðferð? Finnst henni eðlilegt að af 63 þingmönnum hafi tveir þingmenn, þ.e. hæstv. forsætisráðherra og hæstv. forseti þingsins, verið þeir einu sem um þetta mál fjölluðu? Þingflokksformönnum eða formönnum annarra þingflokka var ekki einu sinni treyst fyrir því. Það liggur fyrir að meðhöndlun málsins er mjög bagaleg og alvarlegar ávirðingar hafa komið fram í þessari umræðu gagnvart starfsmönnum þingsins sem mér finnst mjög bagalegt vegna þess að starfsmenn þingsins lúta auðvitað stjórn  Ég ítreka að mér finnst ábyrgð þeirra 

Forseti hvetur hv. þingmenn til að virða tímamörk.

Virðulegi forseti. Það er litlu við þetta að bæta af minni hálfu. Það hefur ekki verið talið eðlilegt að forsætisráðherra hafi afskipti af innri málum þingsins og yfirleitt eru gerðar athugasemdir við það ef svo fer. Það var ákvörðun forseta að gera þetta svona og eins og hún hefur rætt það við mig var það ósk og tilmæli lögreglunnar að það yrði gert með þessum hætti í öryggisskyni. Ég var aldrei um það spurð hvort upplýsa ætti þingmenn um þetta, hvort þetta ætti að ræðast í forsætisnefnd eða við hverja ætti að ræða um þetta mál. Einu afskipti mín snerta stjórnsýsluna eins og ég hef nefnt og á því máli var tekið þar.

Virðulegi forseti. Landeyjahöfn hefur verið lokuð mun meira en gert var ráð fyrir og rekja sérfræðingar þetta til óhagstæðrar vindáttar og afleiðinga gossins í Eyjafjallajökli sem hefur valdið mjög auknum sandburði inn í höfnina. Það hefur ítrekað þurft að fella niður ferðir Herjólfs og sigla skipinu til Þorlákshafnar. Nú eftir áramótin hefur verið siglt meira og minna til Þorlákshafnar frá því um miðjan mánuðinn og það hefur leitt til mjög mikils álags á starfsmenn, óvissu og óánægju hjá bæjarbúum í Vestmannaeyjum. Þann 22. nóvember sl. fór hæstv. innanríkisráðherra í gegnum þær aðgerðir sem hann sá fyrir sér að væri hægt að grípa til til að tryggja að hægt væri að sigla áfram í Landeyjahöfn. Þar nefndi hann að búið væri að opna útboð og ganga frá samningum um að dýpkunarskip verði til staðar í Vestmannaeyjum fyrsta árið og líka var búið að ganga frá samningum við Íslenska gámafélagið. Síðan var rætt um að kaupa plóg í samvinnu við Eyjamenn og að búa til flóðvarnagarð til að færa ósa Markarfljóts austar. Síðan sem framtíðarlausn ætti að koma fyrir föstum dælubúnaði í höfninni. Svo þyrftum við að horfa til lengri tíma um kaup eða smíði á nýrri ferju. Ég vil spyrja hæstv. innanríkisráðherra í ljósi þess ástands sem nú er í siglingum Herjólfs, hvenær mun Landeyjahöfn opna aftur? Hvenær kemur umrætt dæluskip? Er hafinn undirbúningur að gerð flóðvarnagarðs við Markarfljóts og er verið að undirbúa kaup á plóg í samvinnu við Eyjamenn? Er einhver vinna hafin við kaup og uppsetningu á föstum dælubúnaði?

Hæstv. forseti. Ég hef fylgst vel með gangi mála í Landeyjahöfn og geri mér grein fyrir mikilvægi þess að halda traustum samgöngum á milli Vestmannaeyja og lands, hef átt viðræður við fulltrúa Siglingastofnunar og þá aðila sem koma að þessum málum. Það er rétt sem fram kemur í máli hv. þingmanns að gripið hefur verið til margvíslegra aðgerða til að tryggja að höfninni verði haldið opinni. Það varð ófyrirsjáanlegur dráttur á framkvæmdum vegna þess að skipið sem átti að koma til sandmokstursins var sett í slipp og þurfti viðgerða við þannig að það varð dráttur á því en við höfum reynt að hraða þessum framkvæmdum eins og kostur er. Við spurningum hv. þingmanns mun ég afla mér nánari upplýsinga og gera þinginu grein fyrir þeim eins og hér hefur verið óskað eftir. En ég var ekki undirbúinn undir þessa fyrirspurn núna og hefði ég haft ráðrúm til þess hefði ég haft ítarlegri svör fram að færa en ég þakka fyrir fyrirspurnina.

Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir svör hans svo langt sem þau ná og loforð hans um að hann muni koma með nánari upplýsingar inn í þingið síðar og ég vona að það verði sem allra fyrst. Það liggur fyrir að sú óánægja sem ég nefndi sem er hjá bæjarbúum í Vestmannaeyjum tengist fyrst og fremst því að fá ekki að nota þá stórkostlegu samgöngubót sem Landeyjahöfnin er. Það er mikil ánægja hjá bæjarbúum með höfnina og fólk hefur svo sannarlega fundið fyrir því hversu stórkostleg samgöngubót og framför þetta er fyrir samfélagið. Það skiptir geysilega miklu máli að hæstv. innanríkisráðherra beiti sér af afli að tryggja það að dæluskipið komi sem allra fyrst til Vestmannaeyja þannig að hægt verði að sigla. Veður hefur verið ágætt t.d. þessa vikuna. Við höfum líka séð hvers konar álag þetta hefur verið á starfsmenn. Þeir eru að vinna allt að því 15 tíma í einni siglingu auk þess sem verið er að gera kröfu um að t.d. þernur þrífi skipið. Þessi óvissa leiddi m.a. til uppsagnar þriggja starfsmanna nú nýlega.

Hæstv. forseti. Ég vil taka undir þau sjónarmið sem hér koma fram. Það er mjög mikilvægt að halda greiðum samgöngum á milli lands og Vestmannaeyja og við skulum ekki gleyma því að við erum í reynd að tala um þjóðveginn til Vestmannaeyja. Ég þakka fyrir þær ábendingar sem komu fram en ítreka það sem fram kom hjá mér í fyrra svari mínu.

Tilhögun umræðunnar verður eftirfarandi: Ráðherra hefur 15 mínútur til framsögu og fulltrúar annarra flokka á Alþingi átta mínútur hver og andsvör verða leyfð. Þingmenn hafa síðan þriggja mínútna ræðutíma hver og andsvör þar eru ekki leyfð. Í lok umræðunnar hefur innanríkisráðherra einnig þrjár mínútur. Hefst nú umræðan og til máls tekur hæstv. innanríkisráðherra, Ögmundur Jónasson.

Hæstv. forseti. Tilefni þessarar umræðu er úrskurður Hæstaréttar Íslands um kosningar til stjórnlagaþings en rétturinn komst að þeirri niðurstöðu að kosningin væri ólögleg, hún stæðist ekki lög. Þetta er mjög alvarlegt mál. Þetta mál snýr að almannahag. Þetta mál snýr að okkur sem skattgreiðendum, þetta mál snýr að lýðræðinu, þetta snertir einstaklinga sem í hlut eiga. Hvernig sem á málið er litið þá er það stórt í sniðum og það er fullkomlega eðlilegt að spurt sé um ábyrgð. Í mínum huga er eðlilegt að beina sjónum að þremur aðilum í því efni. Í fyrsta lagi að Hæstarétti sjálfum. Niðurstaða hans eða úrskurður verður ekki vefengdur. Niðurstöðunni verður að sjálfsögðu hlítt, hún er óvefengjanleg. Það er grundvöllur réttarríkisins að fara að niðurstöðu Hæstaréttar í hvívetna þannig að það skal ekki dregið í efa að við munum hlíta þessari niðurstöðu að sjálfsögðu. Það þýðir ekki að Hæstiréttur fremur en aðrar stofnanir í samfélaginu eða önnur mannanna verk séu hafin yfir gagnrýni enda fer nú fram eðlileg umræða í þjóðfélaginu í hópi lögspekinga og í samfélaginu almennt og eðlilegt að það gerist líka innan veggja Alþingis um niðurstöðu Hæstaréttar og lögin sem hann byggir sinn úrskurð á. Það er eitt sem má gagnrýna í lagasetningu um stjórnlagaþingið og það er hve óljós lögin eru um aðkomu Hæstaréttar og hvernig skuli farið með kærur sem fram kunna að koma. Kveðið er á um þetta í 15. gr. laganna en að öðru leyti segja lögspekingar mér að eðlilegt sé að taka tillit til almennrar lagasetningar hvað þetta snertir og hefur t.d. prófessor í lögum við Háskóla Íslands, Eiríkur Tómasson, vísað til 120. gr. almennra kosningalaga þar sem kveðið er á um hvernig fara skuli með kærur sem fram koma en þar er vísað til þess að komi fram gallar sem hafi haft áhrif á úrslit kosninga þá sé komin upp staða til að vefengja úrslitin. Í þessu tilviki komu ekki fram slíkir gallar eða slíkar kærur. Framkvæmd kosninganna var ekki kærð á slíkum grundvelli og ekkert slíkt kom fram sem bendir til þess að úrslit kosninganna hefðu orðið á annan veg ef framkvæmdin hefði orðið önnur.  Í öðru lagi horfum við til löggjafans. Við horfum til okkar sjálfra sem erum ábyrg fyrir lögunum sem framkvæmdin byggðist á. Lagafrumvarpið var undirbúið í forsætisráðuneytinu með aðkomu og í samráði við fulltrúa allra flokka sem eiga sæti á Alþingi. Síðan fór málið til umfjöllunar á þinginu, fór í allsherjarnefnd þingsins. Ég þekki vel gang mála þar því að ég sat þar og síðan var frumvarpið samþykkt með breytingum og með einu mótatkvæði. Einn alþingismaður, hv. þm. Óli Björn Kárason, greiddi atkvæði gegn,  Í þriðja lagi er eðlilegt að horft sé til framkvæmdaraðilanna, þeirra sem höfðu með kosningarnar að gera. Hverjir voru það? Það var dómsmála- og mannréttindaráðuneytið þáverandi, það var landskjörstjórn sem í þessum kosningum fékk umfangsmeira hlutverk en í almennum þingkosningum. Hún auglýsti kosningarnar, tók við framboðum, úthlutaði auðkennistölum og á hennar vegum fór talningin fram. Síðan voru það sveitarfélögin sem önnuðust framkvæmd kosninga og umfram lagaskyldu kom dómsmálaráðuneytið vissulega að ráðgjöf gagnvart sveitarfélögunum að þeirra beiðni, eins og ég mun gera nánar grein fyrir í máli mínu. Ég ítreka það að vegna þess hve málið er í rauninni alvarlegt eigum við að ræða alla þætti þess. Allt á að þola ljósið, allt. Ég frábið mér allar tilraunir til þöggunar eins og mér heyrist ég kenna á frammíköllum frá tilteknum aðilum í salnum. Sú nýbreytni var samþykkt í þessum lögum að kjörskráin skyldi sett á rafrænt form og notuð þannig við atkvæðagreiðsluna. Þetta var lagt upp með í upphafi. Frá þessu var síðan horfið, eins og allsherjarnefnd og Alþingi þekkir, eftir áhættumat sem framkvæmt var og í samráði við sveitarfélögin sem formlega fóru þess á leit við okkur í stjórnsýslunni og sem fórum með framkvæmdarvaldið að horfið yrði frá þessu vegna kostnaðar og hversu erfitt þetta væri í framkvæmd. Þetta þekkir allsherjarnefnd vel og gerði enginn athugasemd við það. Í undirbúningsvinnunni var ákveðið að gera ýmsar breytingar á lögunum og við skulum ekki gleyma því að við erum að feta okkur út á algerlega nýjar brautir. Við erum með persónukjör, 522 einstaklingar voru í framboði og ýmsu sem Alþingi varð að breyta eftir því sem framvinda varð.  Dómsmálaráðuneytið stóð síðan að kynningu á frambjóðendum. Enginn hefur fundið að því og ætla ég ekki að fara neinum orðum um það en vil vekja athygli á því gríðarlega starfi sem unnið var á vegum ráðuneytisins í þessum efnum, gríðarlega starfi, og hve vel í raun tókst til um þá þætti. Ætla ég nú að víkja að ýmsum athugasemdum Hæstaréttar sem fram koma í úrskurði hans og varða framkvæmd kosninganna. Í fyrsta lagi það sem snýr að auðkenningu kjörseðla. Varðandi auðkenningu kjörseðla segir í niðurstöðu Hæstaréttar að við ákvörðun á því hvernig auðkenningu kjörseðla skyldi hagað á grundvelli 2. mgr. 10. gr. laganna um stjórnlagaþing varð að taka fullt tillit til þess að samkvæmt 4. gr. sömu laga skyldi kosning vera leynileg. Kjörseðill mátti ekki vera rekjanlegur til kjósenda. Telur Hæstiréttur að sú ákvörðun ráðuneytisins að hafa á kjörseðli númer sem voru í samfelldri hlaupandi töluröð hafi gefið möguleika á að rekja kjörseðil til kjósenda og því farið í bága við ákvæði 4. gr. laganna um stjórnlagaþing um að kosningin skyldi vera leynileg. Hæstiréttur vitnar til 2. mgr. 10. gr. laganna um stjórnlagaþing en samkvæmt þeirri grein skyldi dómsmálaráðuneytið sjá um gerð og prentun kjörseðla. Voru kjörseðlar gerðir í samræmi við þau fyrirmæli sem gefin voru í 2. mgr. 10. gr. og var á bakhlið þeirra að finna auðkennistákn seðilsins. Hvers vegna var sett auðkennistákn á kjörseðil? Eins og fram kemur í athugasemdum við frumvarpið sem varð að hinni nýju 2. mgr. 10. gr. hafði landskjörstjórn gert athuganir við framkvæmd rafrænnar talningar einkum á Englandi, Skotlandi og Írlandi. Í þeirri athugun kom fram að forsenda slíkrar rafrænnar talningar væri að kjörseðillinn hefði sérstakt tákn sem bundið væri við kjörseðilinn sjálfan og ekki er rekjanlegt til kjósenda. Með þessu ákvæði væri tekinn af allur vafi um heimild til að auðkenna kjörseðla sérstaklega fyrir hina rafrænu talningu. Þá væri með slíku auðkenni mögulegt að staðreyna að ekki væru aðrir kjörseðlar í umferð en þeir sem dómsmálaráðuneytið léti prenta fyrir kosningarnar. Við talninguna sjálfa væri unnt að kalla fram mynd af seðlinum t.d. við afstemningu, við færslu umframatkvæða og atkvæða sem ekki hefðu nýst við fyrsta val kjósenda og með auðkenni væri mögulegt að finna kjörseðil sem ágreiningur kynni að vera um og að ganga úr skugga um að ekki væru vankantar á hinni rafrænu talningu. Landskjörstjórn hafði samið við fyrirtækið Skyggni um að annast talningu og uppgjör kosninganna. Þegar kom að gerð kjörseðilsins fól ráðuneytið í samvinnu við landskjörstjórn Skyggni að gera og láta prenta kjörseðilinn enda tók gerð hans mið af því að um rafræna talningu atkvæða yrði að ræða. Að rekja kjörseðil til ákveðins kjósanda er mjög flókið. Til þess þyrfti einhver að hafa búið yfir upplýsingum um auðkennisnúmer kjörseðils tiltekins kjósanda og hafa aðgang að gagnagrunni landskjörstjórnar um kosningarnar því kjörseðlar voru allir taldir á einum og sama staðnum. Til að leita í gagnagrunninum þyrfti svo sérþekkingu til að finna viðkomandi seðil. Hafi menn slíka þekkingu skiptir litlu hvort auðkennið sé eftir tiltekinni númeraröð eða á flóknara formi. Vík ég þá að gerð kjörklefa. Varðandi kjörklefa telur Hæstiréttur að þau pappaskilrúm sem hönnuð voru á vegum ráðuneytisins til notkunar í stað hefðbundinna kjörklefa hafi ekki uppfyllt skilyrði til að teljast kosningaklefi í skilningi laganna um kosningar til Alþingis. Skilrúmin hefðu ekki afmarkað það rými sem kjósenda væri eftirlátið til að kjósa með þeim hætti að hann væri þar í einrúmi né að þar mætti greiða atkvæði án þess að aðrir gætu séð hvernig kjósandi kaus þar sem unnt var að sjá á kosningaseðil ef einhver stæði fyrir aftan kjósanda sem sæti við skilrúmin að fylla út kjörseðil. Hæstiréttur féllst á þá röksemd að sá háttur sem hafður var á kosningunni um að hver kjósandi hefði fjögurra stafa auðkennistölu sem rituð var á kjörseðilinn hafi að nokkru verið til þess fallin að viðhalda leynd um efni kjörseðilsins þótt á hann sæist. Hins vegar var ekki hægt að fullyrða að það fyrirkomulag hafi nægt til að viðhalda leynd í öllum tilvikum. Þá telur Hæstiréttur einnig rétt að hafa í huga að reglur um umbúnað kjörklefa er ætlað að tryggja að kosning sé leynileg og frjáls með því að koma í veg fyrir að aðrir geti beint eða óbeint fylgst með og þar með haft áhrif á hvernig kjósandi kýs. Þar sem unnt var að sjá á kjörseðil kjósanda sem nokkurn tíma hlaut að taka að fylla út ef allir valkostir voru notaðir var það til þess fallið að takmarka rétt kjósenda til að nýta frjálsan kosningarrétt sinn ef maður sem hann var háður fylgdist með honum eða kjósandi hafði raunhæfa ástæðu til að ætla að svo gæti verið. Það er sveitarfélaga að bera ábyrgð á gerð og uppsetningu kjörklefa. Margir, þar á meðal ýmsir á vegum sveitarfélaganna, höfðu lýst áhyggjum sínum yfir því að mikil hætta væri á að biðraðir kynnu að myndast á kjörstöðum vegna þess hve kosningaframkvæmdin yrði seinleg. Tími minn er á þrotum. Ég á eftir að gera ítarlegri grein fyrir þessum þáttum en ég vil vekja athygli þingsins á því að landskjörstjórn fór til Bretlands og víðar að kynna sér þessi mál. Þeir aðilar sem ráðuneytið fékk til ráðgjafar öfluðu upplýsinga hjá grannríkjum okkar,  Að lokum vil ég segja, hæstv. forseti, að 

Forseti vill geta þess að mun fleiri þingmenn óskuðu eftir því að veita andsvar en komast að.

Frú forseti. Þetta var merkilega ræða hjá hæstv. innanríkisráðherra sem tókst í langri ræðu, með lengdan ræðutíma, að skjóta sér undan því að ræða hina raunverulegu ábyrgð sem öllu skiptir í þessu máli, hina pólitísku ábyrgð, ábyrgð þeirra sem áttu frumkvæði að málinu, ábyrgð þeirra sem knúðu málið í gegnum þingið, ábyrgð þeirra sem sáu um framkvæmdina, þar á meðal ráðuneyti hæstv. ráðherra. Í stað þess fengum við að hlusta á einhvers konar málflutning sem hljómaði á þann veg að ráðherra hefði áfrýjað niðurstöðu Hæstaréttar til þjóðarinnar, væri hér að flytja mál sitt og ætlaði sannarlega að vinna það vegna þess að hann treystir ekki Hæstarétti. Sjálfur innanríkisráðherra, yfirmaður Hæstaréttar og annarra dómstiga í landinu, talar niður niðurstöðu sex dómara æðsta dómstigsins og gefur til kynna að þeir séu á villigötum. Mér fannst líka á köflum eins og hér væri á ferðinni 

Hæstv. forseti. Hv. þm. Bjarni Benediktsson, formaður Sjálfstæðisflokksins, segir að þetta mál snúist um pólitík. Það skyldi þó aldrei vera?

Ræðan þín snerist um það.

Er þetta innanríkisráðherra sem að …?

Frú forseti. Þetta mál er miklu stærra en svo að menn geti talað um það af þeirri léttúð sem mér finnst ráðherrann gera. Hann þykist reyndar taka því mjög alvarlega en reynir að beina sjónum fólks að þáttum málsins sem ættu að vera aukaatriði hér. Á þessari stundu, eftir að Hæstiréttur hefur komist að þeirri niðurstöðu í fyrsta sinn á Íslandi að almennar kosningar séu ógildar, kosningar sem í var jafnframt minnsta kosningaþátttaka í lýðveldissögu okkar, vill hæstv. ráðherra láta umræðuna snúast um að Hæstiréttur hafi brugðist og að lögin hafi þrátt fyrir allt verið ágæt. Nú, eða að sveitarstjórnirnar hafi brugðist eða jafnvel allsherjarnefnd Alþingis en ekki þeir sem keyrðu málið í gegn. Maður hlýtur líka að spyrja sig, þegar ráðherrann talar svona: Hafa menn eitthvað lært? Í andsvari sínu segir ráðherrann: Ja, þetta skyldi þó ekki snúast um pólitík? 

Hæstv. forseti. Ég var bara að vísa í orð hv. þingmanns  Nú ræðum við hér um hvar ábyrgðin liggur, hvað hafi farið úrskeiðis. Hvar eru brotalamirnar sem við þurfum að laga, m.a. í lagasetningunni? Þar vísa ég til Alþingis sjálfs sem smíðaði lögin. Ég vísa líka til framkvæmdarinnar og horfi til allra framkvæmdaraðila, þar á meðal þess ráðuneytis sem ég er í forsvari fyrir, til landskjörstjórnar, til sveitarfélaganna, til allra aðila. Ég leyfi mér að ræða líka lögin sem Hæstiréttur 

Forseti biður hæstv. ráðherra og hv. þingmenn að virða ræðutíma.

Virðulegi forseti. Ég bar þá von í brjósti þegar þessi umræða hófst að hæstv. innanríkisráðherra mundi koma upp og reifa málið og koma með lausnir á þeim vanda sem kominn er upp en ekki lesa upp úr úrskurði Hæstaréttar. Mig langar því til að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað hyggst ráðuneytið gera við því að búið er að gefa út kjörbréf til 25 stjórnlagaþingsfulltrúa? Hvernig á að leysa það vandamál? Hvernig ætlar innanríkisráðuneytið að bregðast við útlögðum kostnaði upp á rúmlega hálfan milljarð? Sá peningur er farinn út um gluggann og verður ekki endurheimtur. Hvað ætlar ráðherrann að gera í því að Hæstiréttur, sem gerir það eitt að fara að fyrirmælum laganna sem Alþingi setti, er borinn þungum sökum? Mig langar til að vísa í þá staðhæfingu sem ráðherrann varpaði hér upp, hann kennir sveitarfélögunum um framkvæmd kosninganna en sveitarfélögin gerðu það eitt 

Forseti minnir hv. þingmenn á tímann.

Hæstv. forseti. Sem betur fer er útlagður kostnaður heldur lægri en hv. þingmaður nefnir en hann er mikill og var ein ástæðan fyrir því að ég talaði um þennan úrskurð sem grafalvarlegan og vísaði þar í almannahag. Því miður gafst mér ekki tími til að lesa nógu mikið og rækilega upp úr greinargerð Hæstaréttar og greinargerð ráðuneytisins sem ég vísaði í og er mjög góð, efnisleg og nákvæm. Ég gat um að ég mundi koma henni rækilega á framfæri. Núna bíður okkar að skilgreina hvar ábyrgðin liggur og við erum að ræða það hér. Við þurfum að gera það sem löggjafi líka vegna þess að það fór sitthvað úrskeiðis við lagasetninguna. Eins og ég gat um rímaði löggjöfin um stjórnlagaþingið að mati Hæstaréttar ekki alls kostar við almenna kosningalöggjöf í landinu, enda erum við að feta nýjar brautir. Við þurfum að draga réttan lærdóm af því. Næst þegar við göngum til samsvarandi kosninga þá  Varðandi sveitarfélögin og ráðuneytið þá nefndi ég 

Virðulegi forseti. Ég ætla að rifja það upp með hæstv. ráðherra að við sátum saman í allsherjarnefnd þegar þessi lög voru smíðuð og ráðherrann veit það manna best að sú sem hér stendur gagnrýndi frumvarpið frá upphafi og alla leið, líka þegar var verið að breyta því á síðustu metrunum. Ráðherrann bregður á það ráð að svara ekki þeirri spurningu minni sem ég bar fram og ber ég hana því fram aftur: Hvað hyggst ráðherrann gera með þau kjörbréf sem þegar hafa verið gefin út á þessa 25 einstaklinga þar sem úrskurður Hæstaréttar stendur og hæstv. ráðherra fór vel inn á það? Hann nefnir það sem dæmi að ríkir almannahagsmunir séu fyrir því að þetta mál sé alvarlegt út af því að miklir peningar eru farnir í súginn í þessum kosningum. 

Hæstv. forseti. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef um kostnað vegna kosninga til stjórnlagaþings nemur hann samtals 281.696.000 kr. og skiptist í launagjöld, ferðir, hugbúnaðargerð og aðra sérfræðiþjónustu, auglýsingar, prentun og ýmsan annan kostnað og greiðslu til sveitarfélaga.  Nei, við metum núna stöðuna í ljósi úrskurðar Hæstaréttar. Við erum hér með umræðu um hvernig við ætlum að bregðast við. Þá þarf að skilgreina ábyrgð hvers og eins og það erum við að sjálfsögðu að gera í okkar ráðuneyti. 

Forseti. Ég verð að viðurkenna að mér brá við þegar ég heyrði í ráðherranum hér sl. miðvikudag. Ég get reyndar verið sammála því sem kom fram í máli hans, að ágallarnir hafi ekki haft úrslitaáhrif á niðurstöðuna. Engu að síður voru ágallar á framkvæmdinni og ég er sammála dómnum í meginatriðum, framkvæmdin þarf að vera 100%. Til að fá þetta alveg á hreint langar mig að spyrja ráðherrann hvort hann sé ekki sammála mér um að við eigum ekki að gefa neinn afslátt þegar kemur að kosningum og framkvæmd þeirra.

Hæstv. forseti. Nei, það er rétt að túlka lög um kosningar þröngt og gæta að því að hér fari fram leynilegar lýðræðislegar kosningar. Við eigum ekki að gefa neinn afslátt á því. En við gefum náttúrlega ekki heldur afslátt á skynsemi okkar og eigin dómgreind og við leyfum okkur að ræða hlutina á þeim forsendum. Það hefur komið fram í úrskurði Hæstaréttar að brotalamir voru í lagasmíðinni, við þurfum að taka á því, og í framkvæmdinni, við þurfum að taka á því. Við eigum að sjálfsögðu ekki að gefa neinn afslátt. En núna eigum við fyrst og fremst að ræða málin opinskátt og horfa til allra þeirra aðila sem hafa komið að lagasetningunni og framkvæmdinni. Svo leyfi ég mér líka að beina því til okkar allra að við ræðum lögin sem Hæstiréttur 

Forseti. Mig langar til að nota seinna andsvar mitt til að mótmæla því sem fram kom í ræðu ráðherrans, að dómsmálaráðuneytið hefði staðið sig sérstaklega vel í kynningu frambjóðenda. Mér fannst vefurinn kosning.is ágætur og gott hvernig hægt var að veiða menn þar af listum og raða upp, en aðrar upplýsingar fannst mér ekki nægilegar. Mér fannst þær spurningar sem frambjóðendum var gert að svara - mér fannst þeir ekki spurðir að því sem skiptir máli, t.d. um hagsmunatengsl og/eða afstöðu til ákveðinna þátta stjórnarskrárinnar. Þar stóðu aðrir miðlar sig mun betur en ráðuneytið, t.d. svipan.is og dv.is. Mig langar að hvetja til þess ef við endurtökum þessa kosningu að ráðuneytið standi betur að kynningu, bæði á frambjóðendum og þinginu sjálfu og til hvers það er.

Hæstv. forseti. Allt er þetta til að læra af og það munu menn eflaust gera í innanríkisráðuneytinu og í fjölmiðlum. Hvað varðar kynningu á frambjóðendum: Fólk hefur misjafnar skoðanir á þessum málum. Mér þótti persónulega ráðuneytið standa sig gríðarlega vel við að sinna mjög erfiðu verkefni, það er mitt mat. En ekkert er svo gott að ekki megi bæta það og við eigum að sjálfsögðu að draga lærdóma af þessu og þar með þeim ábendingum sem hér koma fram eins og öðru.

Virðulegi forseti. Ræða hæstv. innanríkisráðherra staðfesti að ráðherrann og ríkisstjórnin eru í fullkominni afneitun um ábyrgð sína á því klúðri sem nú hefur verið upplýst um. Hæstv. ráðherra bendir á alla aðra en sjálfan sig þegar kemur að ábyrgð á málinu. Hann bendir á Hæstarétt og reynir að gera lítið úr niðurstöðu hans, á löggjafann og á framkvæmdaraðilana, embættismenn í dómsmálaráðuneytinu, landskjörstjórn og sveitarfélögin, en ekki ríkisstjórnina. Ríkisstjórnin ber að mati ráðherrans ekki ábyrgð á þessu máli. Það vantaði bara Sjálfstæðisflokkinn í þessa upptalningu. Virðulegi forseti. Þetta heitir yfirklór og kattarþvottur því að hin pólitíska ábyrgð liggur hjá meiri hlutanum á Alþingi sem samþykkti þessi lög, hjá forsætisráðherranum sem ber ábyrgð á frumvarpinu og lögunum og hæstv. innanríkisráðherra sem ber ábyrgð á framkvæmdinni. Henni 

Hæstv. forseti. Við höfum nú einhvern mismunandi skilning á hugtakinu afneitun. 

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra, hæstv. forsætisráðherra og ríkisstjórnin öll hefur frá því að Hæstiréttur Íslands birti niðurstöðu sína og kynnti hana reynt að varpa ábyrgðinni á þessu dómadagsklúðri yfir á alla aðra en ríkisstjórnina sjálfa. En það vita það allir sem fylgjast með þjóðmálum á Íslandi að það er ríkisstjórnin sem ber ábyrgð á þeirri stöðu sem upp er komin. Það er rétt hjá hæstv. innanríkisráðherra að málið er grafalvarlegt. Það er svo alvarlegt að hæstv. ráðherra og ríkisstjórnin ættu að hafa manndóm í sér til að biðjast afsökunar og axla ábyrgð á mistökum sínum. Það hefur ríkisstjórnin ekki gert. Málið er grafalvarlegt vegna þess að það staðfestir að við völd er vanhæf ríkisstjórn sem getur ekki einu sinni staðið skammlaust að almennum kosningum í landinu. Það eru fréttir sem við viljum ekki að fari út í heim. 

Forseti slær í bjöllu jafnt gagnvart öllum þingmönnum sem ráðherrum og hvetur fólk til að virða tímamörk.

Hæstv. forseti. Ég ítreka að við þurfum að taka málefnalega á þessu, laga þær brotalamir sem fram hafa komið. Ég beini því til þingsins, við beinum því inn í stjórnsýsluna að allir dragi réttan lærdóm af þessu máli og bætum það sem úrskeiðis hefur farið. Þessi umræða verður okkur vonandi gagnleg. Ég hef engar efasemdir um að það verður líka gagnlegt og fróðlegt að heyra meira frá Sjálfstæðisflokknum í umræðu um þetta mál því að hann ætlar greinilega að sýna okkur stærð sína í verki. 
            

Frú forseti. Málið snýst á þessu stigi fyrst og fremst um ábyrgð. Héðan frá þinginu, frá ríkisstjórn ætti með réttu að tala til þjóðarinnar og biðjast afsökunar á klúðrinu sem varð. Þess í stað kýs innanríkisráðherrann, yfirmaður dómsmála í landinu, að nota ræðutíma sinn á Alþingi til að færa rök fyrir því að Hæstiréttur hafi komist að rangri niðurstöðu. Fyrir Hæstarétti gafst kærendum í málinu tækifæri til að flytja mál sitt og tveir þeirra gerðu það. Þar gafst innanríkisráðuneytinu líka tækifæri til að koma sínum sjónarmiðum á framfæri sem og landskjörstjórn og þau gerðu það. Þau sjónarmið sem ráðherrann er að kynna hér hafa komið fram í Hæstarétti í munnlegum málflutningi, væntanlega, og þeim var hafnað. Sex dómarar voru sammála um að þessi sjónarmið leiddu ekki til þess að kosningin ætti að standa heldur þvert á móti að hana bæri að ógilda. Samanlagt leiddu öll þau fjölmörgu atriði sem kært var vegna til þess að óhjákvæmilegt væri að ógilda kosninguna. Þetta harmar innanríkisráðherrann á þeirri forsendu að gallarnir við framkvæmdina hafi ekki haft áhrif á niðurstöðuna. Veltum því aðeins fyrir okkur. Hvernig getur innanríkisráðherrann staðið hér og sagt það blákalt að allir þessir ágallar hafi engin áhrif á niðurstöðuna? Hefur það að mati ráðherrans engin áhrif almennt séð að kosningar séu ekki leynilegar? Það er niðurstaða þessa úrskurðar. Þegar kærendur í málinu telja fram fjölmörg atriði sem eru grundvallaratriði við leynilegar kosningar, eins og t.d. hvernig kjörklefanum er hagað, hvernig kjörkassarnir eru, að menn hafi rétt til að brjóta saman kjörseðla, að kjörseðlarnir séu ekki númeraðir, slær ráðherrann öll þau atriði út af borðinu og segir: Þetta skiptir engu máli vegna þess að það hafði engin áhrif á niðurstöðu kosninganna. Fleira mætti telja til af kæruatriðum kærendanna þriggja sem varpa slíkum vafa á niðurstöðu kosninganna í heild sinni að það er ómögulegt fyrir nokkurn mann að halda því fram að gallarnir í málinu hafi engin áhrif haft og minnsti vafi um að gallar við framkvæmd kosninga hafi haft áhrif á niðurstöðuna á að leiða til þess að hún sé ógild. Að öðru leyti ætla ég einfaldlega ekki að taka þátt í því sem innanríkisráðherrann býður upp á hér sem er einhvers konar málflutningur fyrir þjóðinni gegn Hæstarétti. Niðurstaða Hæstaréttar liggur fyrir í málinu. Hana ber að virða. Maður getur ekki sýnt virðingu sína fyrir niðurstöðunni í verki með því að gera eins og hæstv. ráðherra sem í öðru orðinu segir að við þurfum að virða niðurstöðuna, hún sé alveg skýr og að við eigum að draga lærdóm af henni, en í hinu orðinu gagnrýnir hann allar helstu forsendur niðurstöðunnar. Hvaða virðingu ber ráðherrann fyrir niðurstöðunni þegar hann er ósammála henni í öllum meginatriðum? Þetta er í fyrsta sinn sem almennar kosningar eru dæmdar ógildar hér á landi. Ég tek undir með þeim þingmönnum sem hafa mælt í dag og bent á þvílíkur álitshnekkir það er fyrir okkur sem lýðræðisríki að það skuli hafa gerst. Það er afar dapurlegt og eftir því tekið víða um lönd að almennar kosningar á Íslandi skyldu dæmdar ógildar. Af hverju skyldi ekki hafa tekist að setja lög og reglur og framkvæma þær síðan með þeim hætti að það stæðist skoðun? Það ætlar enginn að bera fulla ábyrgð á þessu eins og ég skil málflutning ráðherranna. Það viðurkennir enginn ákveðin mistök. Menn keppast við að útskýra fyrir þingheimi og þjóðinni að þrátt fyrir allt skipti þetta engu máli. Það er engin auðmýkt sýnd og ég kalla það ekki virðingu fyrir niðurstöðu dómstóla sem fram kom í máli hæstv. innanríkisráðherra. Hæstv. forsætisráðherra kaus að fara beint í umræðuna um að þegar öllu væri á botninn hvolft væri þetta bara pólitík, að Sjálfstæðisflokkurinn væri hræddur við að stjórnlagaþingið færi fram. Hver er sannleikurinn í því? Hver er sannleikurinn í því að Sjálfstæðisflokkurinn sé á móti því að það fari auðlindaákvæði inn í stjórnarskrána. Má ég nefna það til vitnis um hver stefna Sjálfstæðisflokksins hefur verið í því máli að í tvígang hefur flokkurinn haft slíkt ákvæði í stjórnarsáttmála. Þegar Davíð Oddsson var forsætisráðherra var það í tvígang í stjórnarsáttmála. Sá sem tók við af Davíð Oddssyni sem formaður Sjálfstæðisflokksins lagði síðan fram frumvarp á Alþingi um að slíkt ákvæði færi í stjórnarskrá. Flokkurinn stendur líka einhuga á bak við niðurstöðu sáttanefndarinnar um framtíð fiskveiðistjórnarkerfisins. Hver er tillaga hennar? Þar var skipaður starfshópur undir forustu hv. þm. Einars K. Guðfinnssonar, fyrrverandi sjávarútvegsráðherra, sem komst að þeirri niðurstöðu að við ættum að setja slíkt ákvæði í stjórnarskrána. Ég hlýt því að spyrja: Hvað vakir fyrir hæstv. forsætisráðherra að fara með þau ósannindi fyrir þjóðina að Sjálfstæðisflokkurinn sé hér á þingi að berjast gegn slíku ákvæði í stjórnarskrá? Það er beinlínis rangt og það hefur verið rangt í meira en 10 ár. Ætli það séu ekki um það bil 15 ár síðan slíkt ákvæði fór í stjórnarsáttmála sem Sjálfstæðisflokkurinn átti aðild að.  
             Það hefur verið ágreiningur, frú forseti, um nákvæmt orðalag þessarar greinar en ég fullyrði að þann ágreining er hægt að leiða til lykta í samstarfi flokkanna hér á þingi. Vandinn er bara sá að frá því að þessi ríkisstjórn tók við fyrir síðustu kosningar hefur hún aldrei látið á það reyna. Hún hefur náð vilja sínum fram með ofbeldi og yfirgangi.  
             Ráðherrar segja hér að það megi ekki taka þingið af þjóðinni. Hvenær hefur þjóðin verið spurð í þessu máli?  Stærsta spurningin, spurningin sem þjóðin spyr sig núna er sú: Hver ætlar að bera 

Forseti beinir þeim tilmælum til allra að virða ræðutíma.

Frú forseti. Þetta var merkileg ræða hjá hv. þingmanni og formanni Sjálfstæðisflokksins. Hún var fyrst og fremst varnarræða vegna frammistöðu Sjálfstæðisflokksins í átökum um auðlindaákvæði sem þingheimur hefur viljað koma í stjórnarskrá. Við vitum öll í þessum sal hvað kom í veg fyrir það og hvaða flokkur það var sem greip til málþófs til að koma í veg fyrir það á sínum tíma. Frú forseti. Hv. þingmaður eyddi upphafi ræðu sinnar í að átelja hæstv. innanríkisráðherra fyrir að hafa sagt að ágallar á framkvæmd kosninganna hefðu ekki haft áhrif á niðurstöðuna. Hvernig getur hæstv. ráðherra sagt það? spurði hv. þm. Bjarni Benediktsson. En hann benti ekki sjálfur í ræðu sinni á nokkur rök sem bentu til þess að annmarkarnir hefðu haft áhrif á niðurstöðu kosninganna. Hvers vegna gerði hann það ekki?  Árið 2005 fóru fram kosningar til fimm sambandsríkja í Þýskalandi. Nokkrum árum síðar komst stjórnlagadómstóllinn í Karlsruhe að því að framkvæmd þeirra kosninga hefði verið áfátt og þær hefðu jafnvel brotið í bága við stjórnarskrá. En sá dómstóll mat hins vegar afleiðingar annmarkanna út frá eðli málsins og ógilti ekki kosningarnar. Það er fullkomlega eðlilegt að menn ræði dæmi af þeim toga í tengslum við niðurstöðu Hæstaréttar. Það liggur einfaldlega fyrir að framkvæmdin var gölluð en hún hafi ekki haft áhrif á niðurstöðuna. Formaður Sjálfstæðisflokksins hefur ekki getað fært nokkur rök fyrir því.

Frú forseti. Ég veit að hæstv. utanríkisráðherra er mikill áhugamaður um aukna alþjóðlega samvinnu en seint hefði mér dottið í hug að hann treysti dómstólnum í Karlsruhe betur en Hæstarétti Íslands. Þessi ræða var auðvitað til þess flutt að varpa vafa á það hvort niðurstaða Hæstaréttar væri í raun og veru rétt, ekki satt? Það var málflutningur utanríkisráðherrans. Hann gengur í lið með innanríkisráðherranum og heldur áfram að halda á lofti vafanum um það hvort þetta hafi verið skynsamlegt hjá Hæstarétti.  Hér er kallað eftir dæmum um það sem kynni að hafa haft áhrif á niðurstöður kosninganna. Við skulum bara horfa til alls þess sem kærendurnir töldu upp í málflutningi sínum . Ef mistekst að halda leynilega kosningu, ef menn fá ekki að fylgjast með talningu atkvæða, ef menn hafa efasemdir um að talningavélar telji rétt, ef mönnum finnst framkvæmd kosninganna að öðru leyti brjóta í bága við grundvallaratriði laga um framkvæmd kosninga þá kemur upp vafi og vafinn dugar til að leiða fram þessa niðurstöðu. Það er mín skoðun. En hæstv. ráðherrum finnst greinilega engu máli skipta þó að þjóðin þurfi að búa við vafa um það hvort framkvæmd kosninga hafi verið í lagi. Ef það er vafi þá þarf að eyða honum. Það er ekki hægt að búa við það við framkvæmd almennra kosninga í landinu að það ríki almennur vafi um hvort rétt hafi verið staðið að málum. Eða er það svo, hæstv. utanríkisráðherra, að það skipti engu máli hvort kosningar eru leynilegar eða ekki? Skiptir engu máli hvort menn fái að fylgjast með talningu atkvæða eða ekki? Eiga menn að gera tilraunir í almennum kosningum, á borð við þá sem hér var gerð og hæstv. innanríkisráðherra hefur farið yfir að menn hefðu verið að feta sig inn á nýjar brautir með, 

Frú forseti. Auðvitað skiptir það máli sem hv. þingmaður var að telja upp. Ég kom upp til að verja hæstv. innanríkisráðherra vegna þess að hann var sakaður um það af formanni Sjálfstæðisflokksins að hafa sagt ranglega að framkvæmd kosninganna hefði ekki haft áhrif á niðurstöðuna. Þegar hv. þingmaður tekur svo til orða verður hann að geta fært fram einhver rök sem benda til þess að staðhæfing hæstv. innanríkisráðherra sé röng en hann gerði það ekki í ræðu sinni. Ég kem líka hingað upp til að verja þá afstöðu hæstv. innanríkisráðherra að það sé heimilt að ræða forsendur dóma rétta í landinu. Ég hef ekkert á móti því. Ég tel að það sé jákvætt. Hins vegar segi ég það alveg skýrt, eins og hæstv. innanríkisráðherra hefur sagt, að menn fara eftir niðurstöðu dómsins en allir hafa rétt til að hafa skoðanir á forsendum hans.

Frú forseti. Það er rétt, það hafa allir rétt og leyfi til að ræða forsendur dómsins. En hvað gerir hæstv. innanríkisráðherra? Hann sagði að við þyrftum fyrst og fremst að ræða um ábyrgð og við þyrftum að líta til nokkurra aðila í því efni. Fyrstan, þegar kom að ábyrgð á málinu, nefndi hæstv. innanríkisráðherra, yfirmaður dómsmála, Hæstarétt. Hann var ekki að tala um forsendur, hann var að tala um ábyrgð á málinu. Fremstan í röðinni nefndi innanríkisráðherrann Hæstarétt, að hann bæri ábyrgð á málinu. Þá erum við ekki að tala um forsendur dómsins. Nei, við erum að tala um ábyrgðina. Það er það sem ég er að gagnrýna. Að öðru leyti er ég ósammála báðum hæstv. ráðherrum innanríkis- og utanríkismála um að það sé upp á mig að klaga að sýna ekki fram á að þessi atriði hafi í raun og veru haft áhrif. Nei, 

Frú forseti. Ég get ekki orða bundist yfir þessari ræðu hv. formanns Sjálfstæðisflokksins, þingmannsins Bjarna Benediktssonar, þar sem hann krefur fólk um pólitíska ábyrgð. Ég tel það einfaldlega hlálegt að þingmenn Sjálfstæðisflokksins skuli koma hér upp og krefjast þess að aðrir stjórnmálamenn sýni pólitíska ábyrgð og hafi áhyggjur af álitshnekki þingsins. Hvar er pólitísk ábyrgð þeirra ráðherra Sjálfstæðisflokksins sem voru valdir að hruninu? Hvar er pólitísk ábyrgð þeirra þingmanna Sjálfstæðisflokksins sem voru á þingi fyrir hrunið, hvar er sú pólitíska ábyrgð? Hvaða ráðherrar Sjálfstæðisflokksins sögðu af sér? Hvaða þingmenn Sjálfstæðisflokksins sögðu af sér? Þeir hrökkluðust nokkrir út í nokkrar vikur eða nokkra mánuði og hafa svo komið inn aftur einn af öðrum og er von á fleirum. Það er bara hlálegt að hlusta á þetta, hv. þingmaður. Mig langar hins vegar að spyrja hann í framhaldi af þessu um afstöðu formanns Sjálfstæðisflokksins og Sjálfstæðisflokksins sjálfs til stjórnlagaþings almennings almennt og að almenningur í landinu semji drög að stjórnarskrá. Við hljótum að taka tillit til þess að Alþingi Íslendinga nýtur ekki trausts þjóðarinnar.  Sú leið sem valin var er því að mörgu leyti neyðarbrauð en hún er líka að mörgu leyti mjög lýðræðisleg og hefur verið til fyrirmyndar og vakið mikla athygli á heimsvísu. Þess vegna vil ég vita frá Sjálfstæðisflokknum hvað þeir muni gera þegar kemur að því að halda hér nýtt stjórnlagaþing.

Frú forseti. Það er varla að það taki því að taka þátt í andsvörum við hv. þingmann sem telur sig þess umkominn að gefa út lista yfir þá þingmenn sem eiga að segja af sér. Hann er talsmaður þjóðarinnar, hv. þingmaður, hefur enga trú á lýðræðinu, almennu kosningafyrirkomulagi, hefur enga trú á flokkastarfinu og telur að það sé hægt að fela þjóðinni með einhverjum óskipulögðum hætti að semja nýja stjórnarskrá. Ég tek ekki þátt í þessari delluumræðu með hv. þingmanni. Ég get hins vegar svarað honum því að ég hef ekki haft trú á því að það væri skynsamlegt að koma á fót ráðgefandi stjórnlagaþingi eða stjórnlagaþingi með löggjafarvald ef út í það er farið. Ég treysti Alþingi, ég treysti lýðræðinu í landinu, ég treysti því stjórnskipulagi sem við höfum búið við og hefur skilað okkur miklum árangri. Við búum í einu fremsta lýðræðisþjóðfélagi í heiminum. Við höfum byggt hér upp mikið velferðarsamfélag og við höfum risið úr mestu fátækt í Evrópu og komist í fremstu röð þjóða heimsins í lífskjörum. Hv. þingmaður getur notað ræðutíma sinn hér og starfstíma á þinginu til að tala allt þetta niður en ég ætla ekki að taka þátt í því. Ég vil tala upp stolt þjóðarinnar, tala upp virðingu gagnvart Alþingi. Ég vil tala kjark í þjóðina en ekki flytja þennan málstað sem hv. þingmaður kemur ævinlega hér upp með og talar af lítilsvirðingu um störf þingsins og störf þingmanna almennt.

Frú forseti. Það var athyglisvert að heyra að hv. þingmaður telur að hugtakið pólitísk ábyrgð og álitshnekkir eigi ekki við um Sjálfstæðisflokkinn. Það er líka athyglisvert að hann virðist ekki hafa lesið níu binda skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis þar sem talað er einmitt um störf Alþingis og hverjir annmarkar eru á því. Þar kemur fram, hv. þingmaður, hvað olli hér hruninu. Það eru gallar í framkvæmd starfa Alþingis og þá þarf að laga. Meðal annars þess vegna er meiri nauðsyn á stjórnlagaþingi nú en nokkru sinni fyrr. Ég endurtek spurningu mína til hans: Hvað mun Sjálfstæðisflokkurinn gera þegar kemur vonandi að því að hér verður kosið aftur til stjórnlagaþings?

Frú forseti. Á maður að þurfa að sæta því að sitja undir ásökunum frá hv. þingmanni fyrir það að hafa ekki kynnt sér efni rannsóknarskýrslunnar? Í hvaða umræðu erum við eiginlega hér? Ég hélt að við værum að ræða um stjórnlagaþingskosninguna og hvernig hún klúðraðist, 

En pólitísk ábyrgð?

Hina pólitísku ábyrgð tók Sjálfstæðisflokkurinn út í síðustu kosningum þegar hann fékk verstu niðurstöðu í 80 ára sögu sinni. Þannig var það, þannig er lýðræðið í framkvæmd á Íslandi. Hv. þingmaður spyr um stjórnlagaþingið. Ég veit ekki hversu oft ég þarf að koma hingað upp til að útskýra fyrir hv. þingmanni að ég tel aðrar leiðir farsælli til endurskoðunar á stjórnarskránni. Ég lýsi mig reiðubúinn til að taka þátt í því endurskoðunarstarfi og ég tel okkur hafa úr miklu að moða sem undirbúningsvinnu fyrir það starf. Ég hef hins vegar aldrei 

Frú forseti. Það kom fram í máli hv. þm. Bjarna Benediktssonar að hann er í raun og veru, og sjálfstæðismenn, mótfallinn þessu stjórnlagaþingi. Það skýrir kannski þar af leiðandi viðbrögð talsmanna flokksins í þeirri afleitu stöðu sem upp er komin núna varðandi dóm Hæstaréttar. Þó að núna sé talað gegn stjórnlagaþinginu, sem þjóðin reyndar vildi og kaus til, höfðu engu að síður hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins ekki döngun í sér til að tala gegn og taka afstöðu gegn málinu þegar við afgreiddum lögin um stjórnlagaþing hér í sumar. Þeir sátu hjá. Þeir sitja nefnilega hjá í hverju málinu á fætur öðru en koma svo fram hér, tala eins og dómendur og kalla eftir ábyrgð allra annarra en ekki þeirri ábyrgð sem þeir ættu þá að horfast í augu við sjálfir. Alþingi ber að sjálfsögðu ábyrgð á þessu máli, hinni lagalegu hlið þess. En við skulum ekki skirrast við það heldur að ræða ábyrgð þeirra sem hafa kveðið upp hæstu dóma í þessu máli, Hæstaréttar. Auðvitað ber Hæstiréttur ábyrgð á sínum úrskurði og þeim afleiðingum sem af honum hljótast. Við erum hvorki sem löggjafarþing né þegnar í þessu landi svo skyni skroppin í lýðræðissamfélagi að við megum ekki ræða forsendur dóma, harðra dóma, hæstu dóma sem eru óvefengjanlegir. Að sjálfsögðu hljótum við að ræða forsendur þeirra dóma. Málfrelsinu og lýðfrelsinu væri alvarleg hætta búin ef Hæstiréttur væri yfir það hafinn að við ræddum á skynsamlegum forsendum það sem felst í þeim úrskurðum sem þar eru felldir.

Frú forseti. Eins og heyra mátti af ræðu hv. þingmanns hefur þjóðin nú fengið skýr svör við því hvar ábyrgðin liggur. Hún er sem sagt annars vegar hjá Hæstarétti að mati hv. þingmanns og svo hins vegar hjá Sjálfstæðisflokknum fyrir hjásetu í málinu. Er þetta niðurstaða hv. þingmanns um meginatriði þeirrar stöðu sem upp er komin eftir úrskurð Hæstaréttar? Sjálfstæðisflokkurinn hefur aldrei stutt hugmyndina um stjórnlagaþing, hvorki þegar það átti að vera löggefandi né þegar það er ráðgefandi. Mig langar til að spyrja hv. þingmann: Hversu mörg hundruð milljónum telur hv. þingmaður réttlætanlegt að verja í ráðgefandi þing til að senda Alþingi hugmyndir um það hvernig eigi að breyta stjórnarskránni, að láta vinna í hópi 25 einstaklinga hugmyndir að breytingum á stjórnarskránni sem hver og einn hefur verið kosinn til á sínum einstaklingsforsendum? Sameiginlega standa þau í sjálfu sér ekki fyrir neitt enda hafa menn eftir kosninguna reynt að finna út hvað sameinar þennan hóp. Það hefur smám saman borist í gegnum fjölmiðla eftir að þau hafa hist óformlega sem segir okkur auðvitað að kjósendur vissu í sjálfu sér ekki neitt hvað þeir fengju þegar þeir gengu til kosninga til stjórnlagaþingsins. Nú er staðan sú, hæstv. forseti, að ekkert stjórnlagaþing er á dagskrá. Það er búið að ógilda kosninguna og nú spyr þjóðin: Á að endurtaka kosninguna? Ætlar ríkisstjórnin að skipa þessa 25 einstaklinga eða dettur mönnum kannski í hug að gera það hér á þinginu? Hvað ef menn ætla ekki að gefa kost á sér? Hvað ef stjórnarandstaðan tekur ekki þátt í því, ætla menn þá að skipa 25 manna nefnd til að endurskoða stjórnarskrána með meirihlutavaldi frá Alþingi án þess að um það fari fram nein hlutfallskosning? Þetta eru spurningarnar sem þjóðin er að spyrja sig, 

Frú forseti. Hvers virði er ráðgefandi þing? spyr hv. þm. Bjarni Benediktsson. Hvers virði er það að hlusta á þjóðina? 

Frú forseti. Það eru þeir sem áttu frumkvæðið að málinu, þeir sem samþykktu það á þinginu og keyrðu það í gegn og sáu um framkvæmdina sem þurfa að horfast í augu við sína ábyrgð.  Sjálfstæðisflokkurinn er með skýra stefnu um það hvernig eigi að standa að endurskoðun stjórnarskrárinnar. Hún hefur ekkert breyst. Ég treysti þinginu vel til að rísa undir þessu hlutverki sínu. Ég lýsi mig reiðubúinn til að taka þátt í því starfi, en þegar þjóðin spyr hvernig eigi að bregðast við niðurstöðu Hæstaréttar, hvað eigi að gera eftir að kosningin varð ógild, koma engin svör. Eins og mátti heyra hjá hv. þingmanni kemur ýmislegt til greina og allt verður upp í loft. Það er á ábyrgð ríkisstjórnarinnar að allt er upp í loft og það er á ábyrgð meiri hlutans á þinginu að allt er upp í loft. Þjóðin kallar eftir skýrum svörum og ákveðinni stefnu og hana fær hún ekki hjá ríkisstjórninni og heldur ekki í málflutningi hv. þingmanns  
            

Virðulegur forseti. Í upphafi máls míns þakka ég hæstv. innanríkisráðherra fyrir skýrslu hans hér í þinginu. Ég fullvissa hann um að í þessu máli og því verkefni sem fram undan er nýtur hann mikils stuðnings stjórnarmeirihlutans sem stendur sameinaður og samhentur að baki honum í því. Sú staða sem upp er komin minnir okkur á verkefni sem við erum að takast á við í þessum stjórnarmeirihluta. Í stjórnlagaþinginu fólst að við ætluðum að taka til endurskoðunar grunngerðir samfélagsins, skoða þrískiptingu valdsins, löggjafarvalds, framkvæmdarvalds og dómsvalds, skoða réttindi almennings til aukinnar þátttöku í stjórn landsins, lýðræðisþátttöku almennings, skoða sjálfstæði dómstólanna og samskipti okkar við útlönd. Þessi staða minnir okkur líka á það að við erum núna í ríkisstjórn hinna stóru breytinga. Við erum að takast á við risavaxin verkefni á sviði fiskveiðistjórnar, á sviði samskipta okkar við Evrópusambandið og líka þegar kemur að endurskoðun stjórnarskrárinnar. Þetta er þörf áminning fyrir okkur á þessum tímapunkti vegna þess að við erum stödd í miðju endurreisnarstarfi og því miður fórum við út af sporinu og gerðum mistök. Kallað er eftir ábyrgð í málinu og þeir kalla mjög hátt eftir ábyrgð í málinu sem sjálfir hafa verið krafðir um að axla ábyrgð, jafnvel af flokksmönnum úr sínum eigin ranni. Ég skirrist ekki við það persónulega, sem þingmaður og sem formaður allsherjarnefndar, að finna til ábyrgðar gagnvart því sem úrskeiðis fór. Ef ég skoða gaumgæfilega hvað fór úrskeiðis í lagasetningu okkar er það fyrst og fremst, miðað við dóm Hæstaréttar, númerun atkvæðaseðlanna sem við ákváðum að ósk landskjörstjórnar. Það tekur ekki ábyrgðina af okkur sem stóðum að lagasetningunni. Við studdum okkur hins vegar við álit sérfræðinga í málinu, fórum að óskum landskjörstjórnar. Við breyttum lögunum að þessu leyti og gerðum líka breytingar varðandi atkvæðaseðilinn. Það breytir því ekki að ábyrgðin er okkar, stjórnarmeirihlutans, þeirra sem samþykktu frumvarpið, þeirra fjögurra flokka sem komu að því að setja þessa löggjöf í gegn. Ég finn fyrir mitt leyti til ábyrgðar út af þeim fjármunum sem fóru í súginn í þessu efni. Mér finnst ég skulda þjóðinni afsökunarbeiðni og ég biðst hér með afsökunar á mínum þætti í þessu máli. Ég er líka tilbúinn til þess að mæta kjósendum mínum með þetta mál á ferilskránni. Ég er tilbúinn til þess að axla mína ábyrgð í frjálsum og opnum kosningum með þetta mál á ferilskránni þar sem ég veit hvaða markmið liggja hér að baki og hversu risavaxið verkefni er fram undan í þessum efnum. Ég mótmæli því sem fram hefur komið í málflutningi hv. stjórnarandstöðuþingmanna í málinu, sér í lagi þingmanna Sjálfstæðisflokksins, að ekki hafi farið fram vönduð vinna við þessa lagasetningu, að einhver sérstök flýtimeðferð hafi verið í gangi. Það er alrangt og það vita þeir sem halda því fram, það vita þeir hv. þingmenn sem tóku þátt í starfinu á vegum allsherjarnefndar. Þessar fullyrðingar eru bara hluti af einhverjum pólitískum leik og við eigum að vita að það er kominn tími til að hætta þeim leik á þessu landi. Í nánast tvö ár hefur verið til umfjöllunar á þinginu að efna til stjórnlagaþings. Á dögum minnihlutastjórnarinnar, með stuðningi Framsóknarflokksins, var það eitt af skilyrðum Framsóknarflokksins að efnt yrði til bindandi stjórnlagaþings með, ef ég man rétt, 63 fulltrúum sem ættu að sitja í heilt ár. Fulltrúi þess flokks kemur nú hingað upp og fer hamförum út af kostnaðinum sem við verðum fyrir í þessu máli. Hann er vissulega mikill en hann hefði orðið miklu meiri ef við hefðum farið að ráði Framsóknarflokksins á þeim tíma. Þetta er vissulega mikill kostnaður en hann er ekki þannig að við þurfum að endurtaka allt ferlið ef við ráðumst að nýju í það að efna til stjórnlagaþings. Og það ætlum við að gera. Mikið af þeirri vinnu sem unnin hefur verið mun nýtast okkur í því verkefni. Við höfum þegar farið að óskum Sjálfstæðisflokksins í málinu og efnt til þjóðfundar. Við höfum þegar farið að óskum Sjálfstæðisflokksins og boðað til stjórnlaganefndar. Sú vinna er öll fyrir hendi og ónýtist ekki. Við höfum þegar undirbúið framkvæmd kosningarinnar. Við höfum þegar fundið húsnæði. Og eins og einn af stjórnlagaþingsmönnunum sagði í sjónvarpsfréttum fyrir ekki nema tveimur dögum liggur í sjálfu sér ekkert á. Er ég þar að vitna til orða Ómars Ragnarssonar sem kosinn var á þetta þing. Í sjálfu sér liggur ekkert á, okkur vantar ekki nýja stjórnarskrá í næsta mánuði eða þarnæsta eða í september. Við getum vandað okkur við það sem fram undan er. En það sem Sjálfstæðisflokkurinn er að gera í þessu máli, sýnist mér persónulega, er að sanna fyrir þjóðinni að hann sé ófær um að taka við stjórn landsins. Hann fer fullkomlega á límingunum í þessu máli. Hann hefur ekki stjórn á sér og hann getur ekki hagað málflutningi sínum öðruvísi en að svo virðist sem hann hafi unnið í lottóinu, því miður. Hvað hafa hv. formenn þessa fornfræga flokks, Sjálfstæðisflokksins, sagt um Hæstarétt Íslands í gegnum tíðina? Minni ég þar á dóma um fiskveiðilöggjöfina. Hafa þeir talað af fullkominni virðingu um Hæstarétt? Ég man ekki betur en að virðulegir landsfeður hafi haldið því fram að þjóðin þyrfti öll að flytja til Kanaríeyja ef Hæstiréttur felldi dóma á tiltekinn hátt. Svo fara menn mikinn um það að menn ræði forsendur ákveðinnar niðurstöðu, 

Frú forseti. Eftir að hafa hlustað á fyrri hluta ræðu hv. þingmanns hugsaði ég með mér að ástæða væri til að koma hingað upp og þakka fyrir fyrstu málefnalegu ræðuna um þetta mál og þakka hv. þingmanni fyrir að hafa komið auga á ábyrgð sína sem þingmanns. Og ég virði við hann að hann nefnir þar sérstaklega eitt atriði sem honum þykir að hefði mátt afgreiða öðruvísi. Síðari hluti ræðunnar veldur því hins vegar að ég get ekki haft uppi þau orð. Málið snýst á engan hátt um Sjálfstæðisflokkinn, málið snýst um lög sem stjórnarmeirihlutinn fékk samþykkt á þinginu, lög sem voru framkvæmd af ráðherrum þessarar ríkisstjórnar og Hæstiréttur hefur síðan dæmt þá framkvæmd ógilda. Um það snýst málið. Hvers vegna hv. þingmanni finnst Sjálfstæðisflokkurinn í einhverju meginhlutverki hér, flokkur sem aldrei átti frumkvæði að málinu, studdi það ekki á þinginu 

Virðulegur forseti. Við skulum aðeins skoða hvað Sjálfstæðisflokkurinn hefur sagt í þessu máli. Hv. þm. Ólöf Nordal, varaformaður Sjálfstæðisflokksins, var spurð að því í Kastljósinu fyrir tveimur dögum hvort Sjálfstæðisflokkurinn mundi styðja málið ef það yrði unnið áfram og aftur efnt til kosninga til stjórnlagaþings. Svarið var mjög einfalt: Nei, við munum ekki gera það. Gagnrýni Sjálfstæðisflokksins á flýtimeðferð málsins stenst ekki. Það skiptir engu máli fyrir Sjálfstæðisflokkinn þó að við vinnum málið betur. Hann styður það einfaldlega ekki að stjórnlagaþing verði haldið. 

Frú forseti. Það er algjör rökleysa hjá hv. þingmanni að þar sem Sjálfstæðisflokkurinn styðji ekki málið sé hann þess ekki umkominn að gagnrýna framkvæmdina og þá stöðu sem upp er komin. Það er ekkert sem hindrar okkur í því að hafa skoðun á helstu málum stjórnarmeirihlutans, það er þvert á móti hlutverk okkar og skylda. Það er það sem við erum fyrst og fremst að gera hér, að hafa skoðun á því sem meiri hluti þingsins vill gera og hrindir í framkvæmd. Hér hefur eitt mál, nokkuð umdeilt, algjörlega farið úrskeiðis og við gagnrýnum það. Við erum ekkert dæmd úr leik þó að við styðjum ekki málið. Við erum einfaldlega að benda á það sem blasir við allri þjóðinni, að eitthvað gríðarlega mikið fór úrskeiðis. Ríkisstjórnin hefur klúðrað máli og við köllum eftir ábyrgðinni, það er það sem við erum að gera. Getur hv. þingmaður kannski ekki borið virðingu fyrir því á hinu háa Alþingi að menn séu stundum ósammála? Eru menn dæmdir úr leik í umræðunni ef þeir eru ekki sammála stjórnarmeirihlutanum?

Virðulegur forseti. Ég bið hv. þingmann að halda ró sinni. Það er einfaldlega þannig að hv. þm. Ólöf Nordal sagði, aðspurð í Kastljósi sjónvarpsins, að Sjálfstæðisflokkurinn mundi ekki styðja málið þótt það yrði unnið betur. Sem betur fer fyrir Sjálfstæðisflokkinn, mundi ég segja, erum við nú á því augnabliki að geta vandað málsmeðferðina. Við þurfum að hefja aftur meðferð málsins með einum eða öðrum hætti, hvort sem það verður með því að skipa stjórnlaganefnd eða kjósa aftur til stjórnlagaþings. En þá ber svo við að Sjálfstæðisflokkurinn heldur því fram að það skipti engu máli. Fyrst er gagnrýnt að málið sé unnið allt of hratt, talað um flýtimeðferð á því, en þegar annað býðst skiptir það engu máli vegna þess að Sjálfstæðisflokkurinn er bara á móti málinu og ætlar að vera á móti því, sama hvernig það verður unnið. Það skiptir engu máli hvernig málið verður unnið, Sjálfstæðisflokkurinn er á móti því að efna til stjórnlagaþings. Liggur það ekki fyrir? 
            

Hæstv. forseti. Ég ætlaði, eins og hv. þm. Bjarni Benediktsson, að koma hingað upp til að hrósa hv. þm. Róberti Marshall fyrir fyrri hluta ræðunnar sem var fyrsta ræðan sem við höfum heyrt af hálfu ábyrgðarmanna þessa máls, í ríkisstjórn og á Alþingi, sem felur í sér einhvers konar viðurkenningu á þeirra eigin ábyrgð í málinu. Þegar hæstv. innanríkisráðherra viðurkennir einhverja ábyrgð í orði kveðnu fylgir að jafnaði löng ræða um það hversu lítilvæg þau atriði eru sem Hæstiréttur telur kosningarnar ógildar út af. En það er önnur saga. Ég get hins vegar ekki látið hjá líða að gera athugasemdir við síðari hluta ræðu hv. þm. Róberts Marshalls vegna þess að mér finnst einkennilegt að það sé á einhvern hátt merki um vandamál eina flokksins 

Forseti bendir hv. þingmönnum á að ólag er á klukkunni. Hér er talið upp í staðinn fyrir niður.

Virðulegur forseti. Í þessari umræðu hafa stór orð fallið um þann kostnað sem orðið hefur í málinu öllu. Stór hluti af þeim kostnaði er til kominn vegna óska Sjálfstæðisflokksins um málsmeðferðina. Þar á ég sérstaklega við stofnun sérstaks þjóðfundar um málið sem ég held að hafi verið prýðileg hugmynd og skilað gríðarlega góðri vinnu inn í þá vegferð sem fram undan er í málinu. Ég á jafnframt við það hvernig staðið var að stofnun stjórnlaganefndarinnar. Nú kemur Sjálfstæðisflokkurinn hins vegar hingað og gagnrýnir þann kostnað sem orðið hefur í málinu og heldur því fram að um flýtimeðferð hafi verið að ræða, flausturslega meðferð í gegnum þingið. Flokkurinn hefur hins vegar tekið þátt í vinnunni á vettvangi allsherjarnefndar í alllangan tíma. Það er það sem ég bendi á, að Sjálfstæðisflokkurinn fjallar ekki um málið af þeirri yfirvegun 

Hæstv. forseti. Varðandi kostnaðinn sérstaklega held ég að bæði ég og hv. þm. Róbert Marshall gerum okkur grein fyrir því á þessari stundu að kostnaðurinn við stjórnlagaþingið getur orðið allt að helmingi hærri en gert var ráð fyrir miðað við þær tölur fjárlaganefndar sem kynntar voru fyrir allsherjarnefnd í fyrrasumar. Eitthvað af þeim kostnaði fellur til út af þjóðfundinum sem við vorum að ræða en það er hins vegar aðeins brot af kostnaðinum. Við skulum samt ræða kostnaðinn seinna. Í mínum huga snýst málið nú um það, eftir að hafa hlustað á ræðu hv. þm. Róberts Marshalls, hvort einhver rökhugsun sé yfir höfuð í því að við sjálfstæðismenn, sem vissulega lögðumst gegn þessu verkefni öllu frá A til Ö, eigum núna að taka á okkur skömmina fyrir það að ríkisstjórnin hafi komið þessu sérstaka áhugamáli sínu hér í gegn.

Virðulegur forseti. Það sem ég er að benda á hér er málflutningur Sjálfstæðisflokksins í málinu. Hann verður auðvitað að bera ábyrgð á málflutningi sínum síðustu tvo til þrjá daga. Hefur sá málflutningur verið hófstilltur og yfirvegaður? Einkenndust fyrstu viðbrögð Sjálfstæðisflokksins, í ræðu hv. þm. Ólafar Nordal hér í fyrradag, af stillingu og yfirvegun? Fór hún þar fram á afsögn forsætisráðherra vegna málsins? Nei, hún gerði það ekki. En þegar hún hafði hugsað málið aðeins lengur og birtist í Kastljósinu um kvöldið snerist málið skyndilega um að hæstv. forsætisráðherra ætti að segja af sér vegna málsins, axla ábyrgð bara með einhverjum hætti. Þetta er ekki málflutningur sem ber vitni um flokk sem er hæfur til að taka við stjórn landsins, því miður.

Hæstv. forseti. Ég vil eyða þeim misskilningi hjá hv. þm. Róberti Marshall að einhver gleðjist yfir niðurstöðu Hæstaréttar. Þetta er áfall fyrir íslenska þjóð og áfall fyrir okkur öll. Þetta er áfall fyrir lítil börn sem alast upp á Íslandi og hafa hingað til talið sig búa í traustu lýðræðisríki. Þeir sem bera ábyrgð á málinu verða að horfast í augu við það. Það sem er enn verra og gerir mann enn daprari en sjálft klúðrið eru viðbrögð þeirra sem taka þessu af léttúð og segja að þrátt fyrir að mistök hafi orðið við framkvæmdina hafi þau ekki haft nein áhrif á niðurstöðuna. Því sé hægt að horfa á þetta með einhverjum öðrum augum. Það er þetta sem gerir mann dapran. Hv. þingmaður biðst þó fyrstur manna afsökunar á klúðrinu og ber að hrósa fyrir það. Það hefði betur verið tekið þannig á málinu af forustumönnum ríkisstjórnarflokkanna. Mig langar að beina spurningu til hv. þingmanns: Er ekki lag, fyrst að hv. þingmaður telur að rétt sé að mæta kjósendum með þetta mál, að kjósa til Alþingis?

Virðulegi forseti. Kosið verður til Alþingis eftir tvö ár og ekkert því til fyrirstöðu. Þetta mál snýst ekki um það. Það eru þrír möguleikar í stöðunni núna að mínu mati: Að skipa, eins og ég sagði fyrir tveimur dögum, svokallaða stjórnlaganefnd þar sem Alþingi velur einfaldlega þá einstaklinga sem búið var að kjósa í kosningunum sem þó eru ógildar. Það er enn þá raunhæfur möguleiki. Við getum efnt til kosninga til stjórnlagaþings að nýju með öllu því ferli sem við blasir þannig að auglýst verði eftir nýjum framboðum o.s.frv. Við getum líka endurtekið eingöngu kosninguna. Mér sýnist að það gæti líka verið möguleiki. Þá þyrfti eingöngu að gera breytingu á lögum er varða dagsetningu kosninganna og breytingu á lögum er varða merkingu atkvæðaseðlanna. Önnur atriði sem Hæstiréttur tekur til í málinu eru framkvæmdaratriði sem þyrfti að breyta. Þá þyrfti ekki að auglýsa eftir nýjum framboðum og væri hægt að kjósa að nýju eftir þann tíma sem stjórnsýslan telur sig þurfa til að undirbúa nýjar kosningar.

Hæstv. forseti. Ég kalla eftir skýrari svörum. Vissulega segja menn að málið sé alvarlegt en samt ekki svo alvarlegt, heyrist mér. Er ekki alvarleiki brotsins gagnvart öllum íslenskum kjósendum, gagnvart öllum íslenskum þegnum sem alast upp í landinu, slíkur að hann eyði þeirri ímynd að hér sé traust lýðræðisríki, að ekki sé minnsti vafi um að hér fari fram leynilegar kosningar? Telur formaður allsherjarnefndar brotið gegn kjósendum og gegn íslensku þjóðinni ekki slíkt að menn íhugi hvort ekki sé rétt að kjósa til Alþingis að nýju frekar en að kjósa nýtt stjórnlagaþing?

Virðulegur forseti. Ég svara þessari spurningu hv. þingmanns neitandi. Ég tel enga ástæðu til að boða til alþingiskosninga á þessu augnabliki. Ég hef bent á þær leiðir sem standa til boða í stöðunni. Það er líka einfaldlega svo að við höfum góðan tíma, það er enginn tímafrestur eða einhver dagsetning sem við þurfum að horfa til þannig að við getum farið vandað yfir málin. Ég hlustaði af mikilli athygli á ræðu hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar fyrir tveimur dögum um forsendur málsins alls og hvernig við ættum að taka það allt til endurskoðunar. Það er djúp sannfæring mín að við eigum að halda stjórnlagaþingið en það er full ástæða til að skoða alla þætti málsins. Ég tel að þeir stjórnmálaflokkar sem hafa haft það á stefnuskrá sinni að endurskoða stjórnarskrána eigi að koma að málinu. Við höfum rými til að gera það, það eru nokkrar leiðir og nokkrir valkostir í stöðunni og ég hef einfaldlega bent á þá.

Virðulegi forseti. Fyrir áeggjan Sjálfstæðisflokksins varð Ísland sjálfstætt 1944. Það var grunnástæðan fyrir því að Ísland varð sjálfstætt. Ekkert hefur breyst í þeim efnum, ekkert. Rignt hefur í flekkinn af og til síðan eins og gengur í lífinu en grunntónninn er sá sami. Það er viðmiðunin. Undanfarna mánuði, missiri og ár hefur verið endalaus doði og aftur doði í samfélaginu, kyrrstaða og biðstaða vegna stjórnleysis. Það er tjaldað á því að þjóðin vilji, hún vilji. Auðvitað eigum við að tala um það í fullri alvöru en þjóðin tók lítinn þátt í kosningu um stjórnlagaþing. Líklega verður helmingi minni þátttaka ef hún verður endurtekin. Ég hef í sjálfu sér ekkert á móti þessari hugmynd en hún gekk ekki upp. Hún gekk ekki upp eins og væntingar stóðu til. 

Virðulegur forseti. Eins og ég hef farið yfir er þetta eitt af þeim verkefnum sem við stöndum frammi fyrir á þessu kjörtímabili. Ég segi ekki að þetta sé forgangsmál á kjörtímabilinu, ég held því ekki fram að þetta sé það næsta sem við gerum. Ég segi einfaldlega að við getum tekið okkur tíma til að ákveða hvernig við bregðumst við. Við ætlum að halda stjórnlagaþing vegna þess að það er meiri hluti í þinginu sem bauð fram með það á stefnuskrá sinni að það skyldi gert. Það er vilji fyrir því meðal þjóðarinnar. Það var rifjað upp í Fréttablaðinu í morgun af Þorvaldi Gylfasyni að minni kjörsókn hafi verið fyrir þjóðfundinn 1851 en núna fyrir stjórnlagaþingið. Þó hefur engum dottið í hug hingað til að halda því fram að það hafi verið eitthvert ómark. 

Hv. þingmaður miðaði auðvitað við þá, virðulegi forseti, sem höfðu kosningarrétt. Það höfðu ekki allir þegnar þjóðfélagsins kosningarrétt þá. Staðan er vandasöm, það er engin spurning. Það er líka spurning hvort ríkisstjórnin eigi ekki að skipa þingmönnum til leiks til að fara í þetta mál og kalla til hóp sérfræðinga til samstarfs eða ráðgjafar við 25-menningana. Það eru margir möguleikar í stöðunni til að leysa málin en þingið hefur síðasta orðið og þingið á auðvitað að taka þátt í þessum grunni af fullri alvöru og einurð. Það gengur ekki að eyða endalausum tíma í þessa umræðu þegar fólk bíður 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni málefnalegt innlegg hans í málið. Auðvitað eigum við að kalla til helstu sérfræðinga í þessum efnum og ráðfæra okkur við þá. Ef það er nokkuð sem ég hef hins vegar lært af þessu ferli öllu, og geri ég þá ekki lítið úr ábyrgð minni, er að við eigum að spyrja sérfræðingana af gagnrýni og vera sjálf sannfærð um að við séum að gera rétta hluti. Það hefði haft í för með sér að kosningin hefði verið tímafrekari, við hefðum ekki haft númeraða kjörseðla heldur hefði þurft að færa þá inn handvirkt. Ekki hefði verið hægt að skanna þá rafrænt eins og gert var. En framkvæmdin hefði verið öruggari. Við sjáum það eftir á en það er auðvelt að vera vitur eftir á. Sambærileg framkvæmd hafði verið gerð í öðrum löndum þannig að við töldum að þetta væri fær leið og sérfræðingar vísuðu til þess. Þegar upp er staðið er það okkar sem berum ábyrgðina á málinu að leysa það. Það er sameiginlegt verkefni þingsins, að mínu viti, og í það eigum við að ráðast.

Frú forseti. Töluvert hefur verið rætt í dag um ábyrgð. Hæstv. forsætisráðherra hefur lagt á það mikla áherslu að hér hafi verið um að ræða klúður við framkvæmd málsins. Niðurstaða Hæstaréttar felur það í sér að um sé að ræða galla á framkvæmd en ekki lagasetningunni. Og hver ber ábyrgð á framkvæmdinni?  Það fólk sem reynir að byggja pólitíska stöðu sína á einkavæðingu fyrir mörgum árum síðan hefur svo ráðist í umfangsmestu og leynilegustu einkavæðingu Íslandssögunnar. Það fólk sem talaði svo mikið um faglega stjórnsýslu hefur sett met í ráðningum flokksfélaga sinna án auglýsingar. Þeir sem kynntu sig sem talsmenn almennings og töluðu um skjaldborgina fyrir heimilin hafa vandræðast með stöðu íslenskra heimila í tvö ár. Og þeir sem kynntu sig sem velferðarstjórnina hafa vegið að velferð, að heilbrigðismálum á landsbyggðinni, af meiri hörku en dæmi eru um áður. Og þeir sem töluðu hvað mest um mikilvægi þess að axla ábyrgð, þó sérstaklega pólitíska ábyrgð, kannast ekki við neitt slíkt í þessu gríðarlega mikla klúðursmáli. Ekki hvað síst virðist hæstv. forsætisráðherra ekki kannast við neitt slíkt, jafnvel þó að hæstv. ráðherra hafi á sínum tíma viljað herða enn lög um landsdóm til að ítreka það að stjórnmálamenn ættu ekki að komast hjá ábyrgð vegna þess sem undirmenn þeirra framkvæma. En nú kannast hæstv. forsætisráðherra ekki við neitt tal um ábyrgð. Í staðinn kom hæstv. forsætisráðherra hér í fyrradag og steytti hnefann framan í þingið, barði í púltið og sagðist vera að framkvæma vilja fólksins. Mér finnst eitthvað hálfóþægilegt, sérstaklega í svona hálfgerðu upplausnarástandi eins og er í þjóðfélaginu núna, þegar stjórnmálamenn tala um að þeir séu að framkvæma vilja fólksins. Það er svo sem kannski allt í lagi að lýsa því yfir að eitthvað sé vilji almennings ef menn telja að það sé ríkjandi skoðun meðal almennings, mjög mikill meiri hluti fyrir því, og jafnvel tala um að þjóðin sé á einhverri skoðun ef það er algjör meiri hluti. Það mætti t.d. segja að þjóðin fagni því þegar íslenska handknattleikslandsliðinu gengur vel. En það er eitthvað rangt við það þegar stjórnmálamenn fara að tala um sig sem fulltrúa fólksins, „das Volk“ á þýsku eða „narod“ á rússnesku, þegar menn fara að lýsa því yfir að þeir einir séu þess megnugir að framfylgja þessum vilja og verði hugsanlega að ganga býsna langt til að framfylgja þessum vilja sem þeir telja að fólkið hafi. Þá fara að hringja viðvörunarbjöllur. Í uppreisninni gegn stjórn kommúnista í Austur-Þýskalandi var reyndar kjörorðið: Við erum fólkið. Það var til að minna á það að flokkurinn sem var þar ráðandi, í því landi á þeim tíma, gat ekki notað þetta og haldið því fram að hann væri fulltrúi fólksins og væri að framkvæma vilja þess eins og menn hafa því miður fallið í þá gryfju aftur og aftur að gera hér, ekki hvað síst varðandi þetta stjórnlagaþing. Við getum nefnilega ekki látið eins og ekkert sé, eins og að ekkert hafi gerst frá því að lögin voru samþykkt á sínum tíma fram að dómi Hæstaréttar. Síðan hefur ýmislegt komið í ljós. Kostnaðurinn var jú töluverður en lærðum við ekki eitt og annað af þeim kostnaði? Til dæmis það að hugsanlega voru ýmsir gallar á því kosningakerfi sem Alþingi hafði samþykkt áður en Hæstiréttur hafnaði kosningunum sjálfum. Það var t.d. mikið ójafnræði milli landsbyggðar og þéttbýlis, höfuðborgarsvæðisins. Þekkt fólk, frægt fólk, komst miklu frekar á stjórnlagaþingið en aðrir, þ.e. það var kannski ekki svo mikið samhengi milli sérfræðiþekkingar á þessu sviði, miklu meiri fylgni milli þess hversu þekktir menn voru. Áhugi almennings var því miður, verður að segjast, ekkert sérstaklega mikill, kosningaþátttaka 35,95% og veruleg vonbrigði. Það kom mér á óvart hversu lítil þátttakan varð. Svo hefur í rauninni komið kannski enn frekar í ljós í framhaldinu, ef menn fara að horfa í skoðanakannanir, að almenningur, fólkið, virðist a.m.k. ekki setja þetta mál í 1. sæti. Ættum við ekki einmitt að ræða þetta og velta því fyrir okkur hvað betur megi fara, hvort við höfum staðið nógu vel að verki og nálgunin verið rétt? Til dæmis gætum við velt fyrir okkur hvort þingið hafi þorað að ræða málið á sínum tíma almennilega eða að menn hafi hreinlega óttast að fá á sig þann stimpil að þeir væru andlýðræðislegir, á móti eflingu lýðræðis, á móti fólkinu, óttast það að einhverjir álitsgjafar eða hugsanlega þingmenn færu að hrópa um að þeir sem væru að tefja framgang þessa máls væru óvinir fólksins. Þingið má ekki láta setja sig í þá stöðu að þora ekki að ræða allar hliðar mála, að einhver ein skoðun sé svo ríkjandi að menn óttist jafnvel bara að tefja framgang þeirrar leiðar sem er ofan á. Við sjáum umræðuna nú þegar, þegar menn vilja staldra við og læra af reynslunni og taka mið af því sem við höfum séð á síðustu mánuðum. Þá fá menn það á sig að þeir séu a.m.k. á móti stjórnlagaþingi, og líklega á móti lýðræðinu líka. Hvaða breyting verður ef við ætlum aftur að vinna málið með þeim hætti að þeir sem vilja hafa varann á eigi á hættu að vera sakaðir um að vera andstæðingar lýðræðis? Við þurfum að velta fyrir okkur alvöruspurningum, t.d. hvort forgangsröðunin hafi verið rétt hjá okkur, hvernig best sé að standa að því að laga og bæta stjórnarskrána. Ég held að flestir séu þrátt fyrir allt sammála um að það sé ákaflega mikilvægt verkefni og við þurfum að velta fyrir okkur hverju við sækjumst raunverulega eftir. Mér heyrist vera ágætissamstaða um auðlindir í eigu þjóðarinnar og eflingu þingræðis. Við þurfum að velta þessu fyrir okkur en ekki tala eins og handhafar hins eina sannleika, talsmenn fólksins. Við þurfum að velta fyrir okkur forgangsröðinni, hvort við eigum kannski að gefa okkur tíma í að hugleiða þetta almennilega en efla atvinnulífið á meðan, leysa loksins eins og hægt er skuldavandann sem almenningur er í ekkert síður en fyrir tveimur árum. Við þurfum að nota þann tíma sem þannig gefst, sem er nægur, til að finna bestu hugsanlegu lausn á því hvernig við getum bætt stjórnarskrá Íslands og hætta að óttast upphrópanafólkið og þá sem kunna því betur að grafa undan þeim sem halda fram andstæðum skoðunum en að byggja upp í krafti eigin raka.

Frú forseti. Mér finnst alltaf gaman að hlusta á þingmanninn Sigmund Davíð Gunnlaugsson. Hann fer vel yfir málin og setur þau oft í athyglisvert og sögulegt samhengi. En ég var að reyna að leita eftir því hvað Framsóknarflokkurinn vildi gera í þessu máli. Kannski hef ég misst af því, ég náði því alla vega ekki. Ef ég man rétt var stjórnlagaþing eitt af þremur skilyrðum Framsóknarflokksins fyrir stuðningi við minnihlutastjórnina. Nú vil ég bara spyrja: Hvað vill Framsóknarflokkurinn gera núna?

Frú forseti. Ég þakka fyrirspurnina sem gefur tækifæri til að árétta það sem var megininntak ræðunnar, einmitt það hvað Framsóknarflokkurinn vill gera núna. Framsóknarflokkurinn vill gefa sér tíma til að fara yfir þetta mál af yfirvegun og ræða allar hliðar þess. Það er alveg rétt að við settum þetta sem eitt af þremur skilyrðum fyrir því að veita minnihlutastjórninni vernd á sínum tíma. Hin skilyrðin voru þau að tekið yrði á skuldavanda almennings með tilteknum hætti og ráðist í nauðsynlegar úrbætur í atvinnumálum. Það þarf ekki að hafa mörg orð um það hvernig það gekk. Þetta mál gekk ekki heldur upp hjá ríkisstjórninni og enn erum við í þeirri stöðu að ekki hefur verið ráðist í þær breytingar sem við viljum gjarnan sjá gerðar á grundvallarreglum lýðveldisins. Ég ítreka það sem ég sagði í ræðunni að við höfum tíma til að fara yfir málið. Ég nefndi það í ræðunni að við þyrftum að spyrja okkur gagnrýninna spurninga og ég spyr: Getur verið að það hafi verið röng nálgun sem lagt var upp með, þ.e. að ráðast þyrfti í þetta strax vegna þess að það væru óróatímar, og ef þetta yrði ekki gert á óróa- og jafnvel upplausnartímum yrði þetta ekki gert yfir höfuð? Getur verið að það sé ekki til þess fallið að ná bestu niðurstöðunni að ráðast í verkefni af þessu tagi á óróatímum? Þar af leiðandi sé betra að við byrjum á hinum tveimur atriðunum sem Framsóknarflokkurinn setti sem skilyrði fyrir minnihlutastjórninni, að taka á skuldamálunum og atvinnumálunum.

Forseti. Ég get tekið undir með þingmanninum um að við verðum að leysa skuldavanda heimilanna. Mér finnst það verkefni ekki byrjað, það er nú bara mín skoðun. Og atvinnumálin hafa líka setið á hakanum. Þar þurfum við nýja og ferska hugsun og við eigum að leyfa okkur að hugsa út fyrir rammann. Nú vil ég bara spyrja beint: Vill Framsóknarflokkurinn þetta stjórnlagaþing - já eða nei?

Frú forseti. Framsóknarmenn eru fleiri en sá sem hér stendur, töluvert fleiri. Þeir nema þúsundum þannig að ég ætla mér ekki að svara fyrir skoðanir alls þess fólks. En hins vegar er það skoðun mín, eins og ég fór reyndar að töluverðu leyti yfir í ræðunni, að við getum ekki sleppt því að taka tillit til þess sem við höfum séð í millitíðinni og taka mið af því. Þegar spurt er: Vill Framsóknarflokkurinn þetta stjórnlagaþing - já eða nei? geri ég ráð fyrir að hv. þingmaður eigi við: Vill Framsóknarflokkurinn óbreytt lagafrumvarp, algjörlega óbreytt? Ég hugsa að svarið við því hljóti að vera, hvað mig varðar a.m.k.: Nei, við hljótum að vilja læra af reynslunni og betrumbæta þetta. Ef við færum aftur sömu leið er þá ekki hætta á því að niðurstaðan yrði aftur sú sama?

Virðulegi forseti. Ég er nú svolítið hugsi eftir ræðu hv. þingmanns. 

Frú forseti. Ég held að ég hafi áttað mig á því út á hvað andsvar hv. þingmanns gekk í lokin. Það var sem sagt ekki ásökun um það að ég væri ekki hreintrúaður í stefnunni, í því að verja lýðræðið á hinn eina rétta hátt, ég vona að það hafi ekki verið meiningin í andsvarinu, heldur hitt, sem mér fannst vera skýrt í lokin, að ég vildi velta fyrir mér þeim hliðum málsins sem þyrfti að taka á og læra af þeirri reynslu sem við höfum gengið í gegnum á síðustu mánuðum, meira en hálfu ári, til þess að geta síðan fundið bestu hugsanlegu leið til að laga stjórnarskrána, til að mynda með stjórnlagaþingi sem mundi, bæði hvað varðar kosningu til þess og starf, verða betur til þess fallið að bæta stjórnarskrána en það þing sem við höfum nú slegið af. Hv. þingmaður leiðréttir mig ef þetta var ekki réttur skilningur en hafi þetta verið réttur skilningur er það alveg rétt - við skulum gefa okkur tíma til þess að fara yfir málið, læra af reynslunni og sjá hvernig við gerum þetta best.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessi svör þó að enn sé þoka í höfðinu á mér. 

Frú forseti. Þetta er einmitt kjarni málsins. Þetta er vandinn sem við stöndum frammi fyrir. Þingið virðist eiga svo erfitt með að ræða mál öðruvísi en með eða á móti einhverju einu. Þetta já eða nei, já eða nei, þessi hugmynd. Það sem ég er að segja: Við þurfum einmitt að breyta þessari umræðu  Framsóknarflokkurinn studdi stjórnlagaþing og engin breyting hefur orðið hvað varðar stefnu flokksins og viðhorf til þess. En sú stefna og sú aðferðafræði sem þar var gert ráð fyrir var töluvert önnur en sú sem menn síðan sættu sig við, kannski, eins og ég fór yfir í ræðunni minni, í of mikilli fljótfærni. Þannig að ég ítreka það enn og aftur að við þurfum að treysta okkur til að ræða hlutina á almennari nótum til þess að geta séð alla kosti og galla, en ekki vera alltaf föst í þessu: „Ertu með eða á móti nákvæmlega þessu?“

Hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson er sannarlega bara einn af þúsundum framsóknarmanna í landinu, en hann er auðvitað leiðtogi þeirra. Við tökum þess vegna eftir því þegar breyting verður á áherslum eins og hér virðist vera. Mér heyrist það vera alveg skýrt að hann telur að þessi vegferð hafi ekki átt þann hljómgrunn með þjóðinni og kannski þróast með þeim hætti að hann telji stjórnlagaþing ekki lengur til brýnna forgangsmála við þessar aðstæður. Ég vil bara fullvissa mig um að það sé réttur skilningur á afstöðu formanns Framsóknarflokksins og þá hvort skilja eigi það þannig að á þessu þingi, og það sem eftir lifir þessa þings til vors, séu það önnur mál og að hans mati brýnni sem eigi að vera í forgangi, en þetta mál eigi að bíða og taka til viðameiri umræðu síðar. Eða hvað á hann við þegar hann telur að þetta sé ekki aðkallandi nú eða forgangsmál?

Frú forseti. Það má kannski segja að í ræðu minni áðan hafi ég, reyndar óviljandi, verið að grafa gildru sem nokkrir þingmenn hafa síðan komið og stokkið ofan í. Það sem hefur komið fram hjá þeim þremur þingmönnum sem hafa komið í andsvör við mig er einmitt sá vandi sem ég var að lýsa. Það er eins og það verði bara eitthvert skammhlaup þegar menn þurfa að fara að hugsa hlutina upp á nýtt. Hér kemur hver þingmaðurinn eftir annan og segir: Bíddu, þú varst ekki nógu ákveðinn í afstöðu þinni, þú varst ekki að berja í borðið og segja stjórnlagaþing, stjórnlagaþing, stjórnlagaþing - ertu þá á móti stjórnlagaþingi? Ég sagðist aldrei vera á móti stjórnlagaþingi. Ég sagði að við ættum að temja okkur ný vinnubrögð og fara yfir hlutina frá grunni, skoða þetta allt saman. Ég get reyndar svarað síðustu spurningu hv. þm. Helga Hjörvars um tímasetninguna. Ég held að það sé alveg ljóst að við þurfum lengri tíma en nokkra mánuði til að gera þetta almennilega eftir það sem við höfum horft upp á hér á undanförnu rúmu hálfu ári. Já, við skulum byrja á því að fara að gera eitthvað af viti í atvinnumálunum og skuldamálunum og hugum að stjórnlagaþingi á meðan. En eyðum ekki öllum kröftum þingsins næstu vikurnar og mánuðina í það mál og gleymum eina ferðina enn þeim mikilvægu málum sem minnihlutastjórnin var einmitt mynduð til að sinna, vegna þess að þá mátti það ekki bíða í nokkrar vikur að taka á skuldavanda heimilanna og atvinnumálunum. Við töldum að það væri stórhættulegt ef það liði mánuður án aðgerða á þeim tíma. Síðan eru liðin tvö ár, eftir nokkra daga eru komin tvö ár. Að hugsa sér það, tvö ár. Það hefur ekkert gerst að ráði. Þannig að við skulum ekki nota nokkra mánuði í viðbót í eitt mál og gleyma skulda- og atvinnumálunum á meðan. Setjum þau í forgang, vinnum hitt í rólegheitum 

Virðulegur forseti. Grunnar eru gildrur þínar, hv. þingmaður, ef ég hef gengið í eina slíka. Ég gerði nú ekki annað en að spyrja eftir því hvort hv. þingmaður teldi rétt að ljúka ekki umfjöllun um stjórnlagaþing öðru sinni hér á þessu þingi. Ég held að það sé bara til gagns fyrir okkur og umræðuna og verklagið í þinginu að við vitum hver afstaða formanns Framsóknarflokksins er sem hefur sannarlega breytt um áherslur í þessu. Og menn hafa sannarlega rétt til þess. Mér heyrðist líka formaður Framsóknarflokksins kannski ekki fullkomlega sannfærður lengur um að stjórnlagaþing sé endilega besta leiðin til að ná fram úrbótum á stjórnarskránni. Ég vil því spyrja hv. þingmann hvort það sé rétt og hvort hann sjái hugsanlega fyrir sér aðrar leiðir en stjórnlagaþingið. Ég bið formanninn að óttast það ekki eins og árásir þó að spurt sé að því hvort hann hafi einhver önnur málefnaleg sjónarmið um það með hvaða hætti megi 

Frú forseti. Ég varð ekki var við neinar árásir, ég tók bara eftir því að hv. þingmaður stökk ofan í grunnu gildruna og fór að hjakka þar í sama farinu, sem er það að menn eigi að koma hér og sverja nokkurs konar hollustueið ella séu þeir hugsanlega að færa sig yfir á þann kant þar sem eru óvinir lýðræðisins, væntanlega þá nær Sjálfstæðisflokknum, þar sem höfuðóvinir lýðræðisins eru, eins og við höfum fengið að heyra hér í dag. Nei, það er ekki svo og ég er ekki að segja að við eigum að hætta við stjórnlagaþing. Ég er að segja: Eigum við ekki að nálgast málið með opnum huga í stað þess að, í því uppnámi sem hefur ríkt hér í þinginu eftir niðurstöðu Hæstaréttar, að menn fari að sverja hollustueiða fram og til baka? Nú hafa menn t.d. gagnrýnt Sjálfstæðisflokkinn fyrir að hafa lýst því yfir með of eindregnum hætti að hann væri á móti stjórnlagaþingi. Eigum við þá ekki að sýna gott fordæmi, sýna sjálfstæðismönnum, vinum okkar, gott fordæmi, og nálgast málin með opnum huga?

Virðulegur forseti. Við ræðum hér úrskurð Hæstaréttar um að kosningin til stjórnlagaþings hafi verið dæmd ógild. Ég er þeirrar skoðunar að það sé mjög alvarlegt mál að kosning í lýðræðisríki sé dæmd ógild af æðsta dómstól þjóðarinnar. Það þarf náttúrlega að endurskoða þá framkvæmd alla og finna út hvað fór úrskeiðis. Stjórnlagaþingið sjálft var og er mjög merkilegt fyrirbæri. Það er nýmæli við gerð stjórnarskráa og vakið hefur heimsathygli. Það var haft mjög víðtækt samráð um lögin um stjórnlagaþingið. Í því samráði tóku m.a. þátt frá upphafi fulltrúar Sjálfstæðisflokksins þó að stjórnlagaþing hafi ekki verið á stefnuskrá flokksins og það ber að meta. Framlag þeirra og gagnrýni sem var oft viðhöfð var til mikilla bóta fyrir málið og það er vel. Ég leyfi mér hins vegar að benda á að í stefnuskrám allra hinna flokkanna, líka Framsóknarflokksins, var stjórnlagaþing á dagskrá. Ef Framsóknarflokkurinn og formaður hans ætla eitthvað að draga í land með það þurfa framsóknarmenn væntanlega að halda landsþing fljótlega til að breyta stefnu flokksins. Ég er ekki sammála úrskurði Hæstaréttar í þessu máli þó að eftir honum verði að sjálfsögðu að fara. Ég las ákvörðun hans mjög rækilega og tel, miðað við það sem kemur þar fram, að ekki hafi verið tilefni til að ógilda kosninguna.  Að því leytinu til og í fleiri atriðum sem koma fram í niðurstöðu Hæstaréttar finnst mér niðurstaðan langsótt. Rekjanleiki kjörseðla er teóretískt dæmi um hugsanlegt samsæri sem mjög ólíklegt væri að gæti nokkurn tímann gengið upp en samt er hann notaður sem ein ástæða. Lengi hefur verið höfð uppi gagnrýni úti í samfélaginu og víðar á það hvernig skipað er í stöður dómara á Íslandi, þar á meðal hæstaréttardómara. Mikil umræða er um það meðal almennings utan veggja þinghússins að þetta sé pólitísk niðurstaða pólitískt skipaðs Hæstaréttar. Það að sú umræða skuli vera til staðar er mjög vont. Ég heyri í fólki sem er með ugg í brjósti um að verði hér haldið annað stjórnlagaþing muni Hæstiréttur einfaldlega lýsa kosninguna til þess líka ógilda. Þessi uggur hjá fólki á rætur sínar að rekja til þess að okkur hefur ekki tekist með óyggjandi hætti að skipa hér í stöður dómara eins og gert er í öðrum siðmenntuðum réttarríkjum. Ég skal ekki segja um þann Hæstarétt sem situr núna, en trúverðugleiki er tvenns konar; trúverðugleiki í raun og trúverðugleiki í ásýnd. Trúverðugleikinn í ásýnd skiptir máli og hjá fjölda fólks er Hæstiréttur Íslands ekki með trúverðuga ásýnd. Það er mjög vont, það er óþolandi ástand og ekki við það búandi ef Ísland á að teljast áfram réttarríki. Hér voru gerðar breytingar á lögum um skipan dómara fyrir jól. Þær gengu ekki nógu langt. Þær hafa enn þá opið fyrir þann glugga að ráðherra geti skipað dómara með einföldum stuðningi einfalds meiri hluta Alþingis ef hann gengur gegn tillögum nefndar sem á að leggja til hverjir verða dómarar. Þannig að hér þarf að verða bragarbót á, en það er kannski seinni tíma mál. Mig langar að víkja aðeins að stjórnlagaþinginu. Það er á stefnuskrá fjögurra flokka af fimm sem nú eiga fulltrúa á Alþingi. Þingmenn voru kosnir út á þær stefnuskrár. Vissulega er hefð fyrir því á Alþingi að fylgja ekki stefnuskrám um leið og menn eru komnir inn. Ég mun reyna að halda þingmönnum við efnið í þessu sambandi. Það þarf að endurskrifa stjórnarskrá lýðveldisins og það þarf að gera það öðruvísi en svo að þingmenn einir sinni þeirri vinnu. Það hefur ekki tekist hingað til, og eins og greinilega hefur komið fram í þingsal í dag og undanfarna daga og vikur mun það að öllum líkindum ekki takast í framtíðinni. Hvað er þá til ráða? Það má lagfæra núverandi lög. Það má breyta dagsetningu kosninganna og halda þær aftur, það er einfaldasta leiðin. Það eru ýmsir ágallar á lögunum um stjórnlagaþingið að mínu mati, sérstaklega um starfshætti þess og hvernig skipað er í nefndir stjórnlagaþingsins. Það er mjög miðstýrt í starfsháttum sínum, það eru þrjár nefndir þriggja manna og forseti stjórnlagaþingsins hefur mjög mikil völd samkvæmt lögunum. Það virðist líka álitamál hjá mörgum, þó að það komi skýrt fram í lögunum að mínu mati, hvort stjórnlagaþingið sjálft geti vísað sínum eigin niðurstöðum til þjóðaratkvæðagreiðslu áður en Alþingi fær þær til meðferðar. Það er meðal þessara grundvallaratriða. Burt séð frá því þurfum við að halda áfram með þetta ferli og ég tel það forgangsmál. Það má ekki láta það dankast fram á haustþingið eða fram á næsta vorþing. Það þarf ekki að taka langan tíma. Allsherjarnefnd eyddi mjög miklum tíma í að taka tillit til ýmissa sjónarmiða, sérstaklega Sjálfstæðisflokksins. Eins og fram hefur komið styður Sjálfstæðisflokkurinn ekki þessa hugmynd lengur og þá þarf ekkert að velta því neitt sérstaklega mikið meira fyrir sér. Við fáum vonandi efnislega gagnrýni frá sjálfstæðismönnum, en við þurfum ekki að elta ólar lengur við hana þar sem berlega hefur komið í ljós að þeir styðja ekki málið. Almenningur, þjóðin, veit hvað gerðist hér í hruninu og veit hvað er að. Það er einfaldlega eðlilegt og sjálfsagt eftir svona hrun að almenningur fái að koma að því sjálfur að skrifa lýðveldinu nýja stjórnarskrá og að Alþingi fylgi henni svo úr hlaði í samræmi við stjórnskipanina. Ég vona svo sannarlega að það taki ekki langan tíma og það verði ekki mikil bið á því. Það er óþarfi að hlaupa hér í felur og sýna eitthvert kjarkleysi í þessu máli. Það þarf einfaldlega að bretta upp ermarnar og taka til við að koma þessu af stað aftur.

Heyr, heyr.

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og þakka hæstv. innanríkisráðherra fyrir skýrslu sem hann gaf í upphafi þessarar umræðu um framkvæmd kosningar til stjórnlagaþings. Nú hefur Hæstiréttur tekið ákvörðun um það að kosning til stjórnlagaþings sem fór fram 27. nóvember sl. sé ógild. Hann gerir það á tilteknum forsendum sem hann rekur í ákvörðun sinni. Ég tek undir með hæstv. innanríkisráðherra, sú ákvörðun sem Hæstiréttur hefur tekið stendur, hún er sú niðurstaða sem mælt er fyrir um í lögum, þ.e. að Hæstiréttur taki til ákvörðunar kæruefni sem kunna að lúta að framkvæmd kosningarinnar. Þetta er niðurstaða Hæstaréttar. Um hana verður ekki deilt en það þýðir að sjálfsögðu ekki að menn geti ekki haft alls konar skoðanir á þeim forsendum sem liggja að baki. Frá mínum bæjardyrum séð eru þær forsendur ekki í öllu tilliti vel rökstuddar og sérstaklega finnst mér umhugsunarefni að Hæstiréttur skuli ekki, þar sem hann á mörgum stöðum vísar í hin almennu kosningalög, byggja á 3. mgr. 120. gr. laga um kosningar til Alþingis sem kveður á um að kosninguna skuli ógilda ef ætla megi að þeir gallar sem á henni eru hafi haft áhrif á niðurstöðuna. Hæstiréttur færir engin rök fyrir því að svo sé þannig að ég tel að þessi niðurstaða sé ekki yfir gagnrýni hafin og að sjálfsögðu eiga menn að leyfa sér að gagnrýna þær forsendur þó að menn uni niðurstöðunni. Það er bara annar handleggur. Það er ekki nýmæli að í samfélaginu séu alls konar skoðanir á niðurstöðum Hæstaréttar í hinum ýmsum málum. Þegar hefur verið vakið máls á dómi Hæstaréttar í fiskveiðistjórnarmáli sem var umdeilt. Það eru dæmi um niðurstöður Hæstaréttar í t.d. kynferðisafbrotamálum sem oft vekja hörð viðbrögð í samfélaginu. Það er ekki einsdæmi að niðurstöður Hæstaréttar séu umdeildar þó að við unum þeim vitaskuld eins og réttarkerfi okkar er uppbyggt. Ég vil að þetta komi skýrt fram. Síðan vil ég segja að menn geta að sjálfsögðu reynt að leiða hér fram þá sem bera ábyrgð á þessu. Ég tek undir með formanni allsherjarnefndar þegar hann rekur þátt nefndarinnar. Ég átti sæti þar og tók þátt í störfum hennar á þessum tíma og biðst eins og hann afsökunar á þeim þætti sem við eigum í þessu máli. En aðalmálið núna er að taka ákvörðun um framhaldið, taka afstöðu til þess hvort við viljum að hér verði stjórnlagaþing sem fjallar um þau álitamál stjórnarskrárinnar sem við ætlumst til að verði endurskoðuð og hvaða leið sé þá fær. Þar á að sjálfsögðu að kalla alla að borði og fara rækilega yfir málið. Í mínum huga er einfaldasta leiðin sú að endurtaka kosninguna, en við þurfum að sjálfsögðu að fara rækilega yfir það með hvaða hætti það er gert og hvenær og hvort 

Virðulegi forseti. Ríkisstjórn sem ekki getur staðið skammlaust og löglega að almennum kosningum í sínu eigin landi er vanhæf ríkisstjórn. Það er ljóst að ríkisstjórn sem ekki getur gert það er fullkomlega vanhæf til að leysa önnur brýnni og flóknari verkefni en það sem æðsti dómstóll landsins hefur nú gert þessa ríkisstjórn afturreka með. Allir dómarar Hæstaréttar voru sammála um niðurstöðuna. Hún var 6:0 eins og sagt er og því eins afgerandi og mögulegt var. Virðulegi forseti. Það virðast engin takmörk fyrir því hversu illilega þessari ríkisstjórn tekst að klúðra öllum sínum málum, í stóru jafnt sem smáu. Ógilding stjórnlagaþingskosninganna var einungis dropinn sem fyllti mælinn í allri vitleysunni. Icesave-málið og þjóðaratkvæðagreiðslan um það, Svavars-samningurinn, ESB-umsóknin, lausn á skuldavanda heimilanna, skjaldborgin, atvinnuuppbyggingin, Vestia-málið, Sjóvár-málið, málefni sparisjóðanna, Magma-málið, stöðugleikasáttmálinn, sjávarútvegsmálin og mörg önnur hneykslis- og klúðursmál staðfesta vanhæfni þessarar ríkisstjórnar. Listinn er nánast endalaus. Það var aumkunarvert að fylgjast með framgöngu hæstv. forsætisráðherra hér á dögunum þar sem hún reyndi að varpa allri ábyrgð á málinu af sér og yfir á undirmenn sína. Í sama knérunn hjó hæstv. innanríkisráðherra þegar hann reyndi að varpa ábyrgðinni yfir á Hæstarétt, löggjafann og embættismenn í dómsmálaráðuneytinu, landskjörstjórn og sveitarfélögin. Það er síðan ekki hægt að láta hjá líða að nefna að það var í rauninni stórbrotið að fylgjast með spunavél Samfylkingarinnar eftir að niðurstaða Hæstaréttar lá fyrir. Hún hrökk í gang með miklum látum og spuninn var sá að reyna að kenna Sjálfstæðisflokknum um niðurstöðu Hæstaréttar. Því var haldið fram að Sjálfstæðisflokkurinn vildi hafa stjórnlagaþingið af þjóðinni. Íhaldið var sagt skíthrætt og að það vildi ekki að sett yrði ákvæði í stjórnarskrá um auðlindir. Ekkert er fjær sanni eins og hér hefur verið farið yfir. Og alþjóð veit að það var Hæstiréttur Íslands sem ógilti kosninguna, ekki Sjálfstæðisflokkurinn. Hin pólitíska ábyrgð á þessu dómadagsklúðri liggur hjá meiri hlutanum á Alþingi sem samþykkti lögin um stjórnlagaþing, hjá forsætisráðherranum og hjá innanríkisráðherranum. Þeirri ábyrgð verður ekki velt yfir á aðra með útúrsnúningum. Ríkisstjórnin er ekki ábyrgðarlaus á stjórnarathöfnum, en eins og komið hefur fram á ábyrgðarlaust fólk ákaflega erfitt með að bera ábyrgð. Virðulegi forseti. Þessi ríkisstjórn verður að axla ábyrgð á eigin 

Frú forseti. Það hefur því miður farið lítið fyrir því í þessari umræðu að rætt sé hvað taki nú við. Hæstiréttur Íslands hefur ógilt kosninguna til stjórnlagaþings 27. nóvember síðastliðinn og við sem styðjum stjórnlagaþing þurfum að ræða það hvernig við vinnum úr þeirri stöðu og hvernig við búum þannig um lög og reglur og framkvæmd að engin hætta sé á því að slík kosning verði ógilt að nýju. Það er verkefnið sem við stöndum frammi fyrir. Það þarf að fara í það verkefni með tilliti til niðurstöðu Hæstaréttar, rýna þar hvert einasta efnisatriði sem m.a. sýnir okkur að við getum væntanlega ekki, verði kosið á ný, haft rafræna talningu eins og hefur verið gert í löndunum í kringum okkur og telst þar löglegt, það getum við ekki því að það hefur áhrif á framkvæmdina, á tímalengd og ýmislegt annað. En aðalatriðið er að við sem stöndum að því að láta kjósa til stjórnlagaþings hér á landi beygjum ekki af leið heldur höldum áfram á þessari braut að teknu fullu tilliti til niðurstöðu Hæstaréttar. Það liggur ljóst fyrir að ekki verður gengið aftur til kosninga um stjórnlagaþing að óbreyttum lögum og að óbreyttri framkvæmd þeirra kosninga. Það er því verkefnið sem við stöndum frammi fyrir. Það væri óskandi við þessa umræðu, um skýrslu hæstv. innanríkisráðherra, að hv. þingmenn leyfðu sér að ræða það og tækju sér kannski tíma til þeirrar vanmetnu iðju hér á landi að hugsa sinn gang og velta vöngum yfir stöðunni. Það eru nefnilega ýmsir kostir í boði. Við þurfum að velja réttu kostina. Væntanlega er hægt að kjósa til nýs stjórnlagaþings þannig að það kæmi saman síðar en í febrúar, hvenær sem það nú yrði, og að lög og reglur í kringum þá kosningu og framkvæmd yrðu þannig úr garði gerð að á öllum þeim atriðum sem fram koma í niðurstöðu Hæstaréttar léki enginn vafi og sett væri undir hvern einasta leka, eins og þar segir. Það er verkefni okkar. Við getum auðvitað líka eytt heilum degi í að tala um fortíðina. Hér hefur mikið verið rætt um auðlindaákvæði í stjórnarskrá og breytingar á stjórnarskrá. Af því ég hef setið hér aðeins lengur en margur annar man ég að í aðdraganda kosninganna 2009, í málþófi Sjálfstæðisflokksins um stjórnarskrána, voru haldnar 600 ræður um fundarstjórn forseta. 
            

Virðulegi forseti. Við ræðum nú skýrslu hæstv. innanríkisráðherra varðandi stjórnlagaþingið, í gær ræddum við skýrslu hæstv. forsætisráðherra. Ég vil segja, þrátt fyrir að vera örlítið undrandi á tóninum í ræðu hæstv. innanríkisráðherra, að hún var öllu mildari en ræða hæstv. forsætisráðherra í gær. Ég verð að koma því að, frú forseti, að ég var nokkuð undrandi yfir þeirri nálgun hverjir bæru ábyrgð á þessari niðurstöðu, að draga Hæstarétt og sveitarfélögin inn á þann lista. Mér fannst það ekki alveg sanngjarnt. En að öðru leyti get ég verið sammála upptalningu hæstv. ráðherra og því hvernig hann nálgaðist málið. Að mínu viti er mikilvægt fyrir Alþingi á þessari stundu að fara yfirvegað yfir þetta stóra og merkilega mál og meta þá kosti sem eru í boði, þeir kunna að vera nokkrir. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram hjá nokkrum hv. þingmönnum, þar á meðal formanni Framsóknarflokksins, að menn eigi að gefa sér tíma til að fara yfir málið, ekki vera með óðagot. Mér líst einhvern veginn ekki á að umræðan um þetta mál verði í þeim anda sem hefur verið því að ég held að hún spilli fyrir framhaldinu, hvernig sem það verður á endanum. Það eru örugglega margar leiðir í málinu. Það má samt ekki verða til þess að önnur mikilvæg mál bíði, þótt ég nefni ekki það sem allir vita, blessað Icesave-málið sem kemur aftur, þá vil ég að sjálfsögðu að þingmenn ræði áfram málefni heimila og fyrirtækja og atvinnulífsins og slíkt. Hættan er sú að ef þingið tekur ekki af skarið og vinnur skipulega við að greiða úr þessari uppákomu vegna stjórnlagaþingsins þá held ég að þingið eigi eftir að taka á sig svip sem ekki verður góður. Ég hvet því menn endilega til að íhuga það vandlega að gefa sér tíma í þetta. Ég held að í rauninni liggi ekkert á. Svo má líka hugsa til þess, frú forseti, úr því að einn kosturinn er að efna til nýrra kosninga að mælt hefur verið fyrir frumvörpum og þingsályktunartillögum sem gera ráð fyrir að þjóðaratkvæðagreiðslur fari fram. Það er því alveg spurning hvort ekki eigi að ræða málið í því samhengi. Ef vilji er í þinginu til að efna til þjóðaratkvæðagreiðslna um önnur mál og fara aftur í stjórnlagaþingskosningu þá er hægt að sameina það svo að unnt sé að nýta tímann og þann kostnað sem af því hlýst sem allra best. Frú forseti. Ég vil ítreka að það er mikilvægt að vera ekki með hótanir og heitstrengingar hér hver framan í annan og milli þingflokka og annað, heldur að nálgast málið af yfirvegun.

Hæstv. forseti. Nú er okkur vandi á höndum sem sitjum á þingi. Svo ég komi beint að efninu þá sýnist mér að helst séu í stöðunni þrír kostir, sem sé að byrja upp á nýtt það ferli að undirbúa kosningar til stjórnlagaþings, framkvæma þær og halda utan um þinghaldið, í annan stað sé í stöðunni að virkja þá fulltrúa sem kosningu hlutu á stjórnlagaþing og fela þeim umboð Alþingis til að semja drög eða í heild nýja stjórnarskrá eða gera breytingar á þeirri stjórnarskrá sem við höfum og í þriðja lagi sé sá kostur að hætta við allar pælingar um stjórnlagaþing á vegum Alþingis á þessu kjörtímabili. Hvað varðar fyrsta kostinn, að byrja upp á nýtt, þá verður af því mikill kostnaður, mikil fyrirhöfn og miklar umræður. Það er mjög tímafrekt verk, ekki síst ef það á að búa svo um hnútana að kosningarnar verði óaðfinnanlegar að mati Hæstaréttar.  Í þriðja lagi er sá kostur að hætta við allt saman og búa við óbreytt ástand. Velja þarf á milli hvað sem líður öllum pólitískum skærum. Sumir upplifa ástandið þannig að hagsmunaaðilar séu að verja þann aðgang sem þeir hafa umfram aðra að auðlindum landsins, aðrir líta svo á að þjóðin eigi óskoraðan rétt til að hafa síðasta orðið um stjórnarskrá sína. Þetta er það verkefni sem við verðum að leysa. Ég held að það væri best fyrir þetta þing að leysa það með sóma.

Hæstv. forseti. Í upphafi vildi ég koma þeirri skoðun á framfæri að þessari umræðu hér í dag er sniðinn allt of þröngur stakkur. Sá tími sem ætlaður er fyrir umræðurnar og hverjum þingmanni er ætlað að koma sjónarmiðum sínum á framfæri er allt of skammur. Vil ég nota tækifærið og beina því til forseta að taka það til endurskoðunar. Í öðru lagi vildi ég í tilefni af ákveðnum orðum í ræðu síðasta ræðumanns, hv. þm. Þráins Bertelssonar, taka undir að það eru ákveðnir kostir sem þingið og stjórnvöld standa núna frammi fyrir. Það er auðvitað nauðsynlegt að fara yfir það af yfirvegun. Ég veiti því athygli að af hálfu ríkisstjórnarinnar og ríkisstjórnarflokkanna, sem báru auðvitað ábyrgð á þessu máli öðrum fremur, hafa ekki komið fram nein útspil um það hvernig með eigi að fara. Það er kannski eðlilegt í ljósi þess að málið er í miklum ógöngum. Kannski ekki hægt með sanngirni að ætlast til þess að ríkisstjórnin eða hin pólitíska forusta ríkisstjórnarflokkanna komi með tillögur um það nú þegar hvernig eigi með að fara. Það er kannski ekki sanngjarnt af því að þetta mál endaði gersamlega úti í móa.  Við höfum rætt svolítið um ábyrgð í dag. Ég verð á þessum tímapunkti að segja að ábyrgðin hlýtur að hvíla þyngst á þeim sem frá upphafi til enda þessa máls hafa farið fyrir því, leitt það og borið ábyrgð á bæði lagasetningu og framkvæmd. Hvar liggur sú ábyrgð? Liggur hún hjá einhverjum sveitarstjórnum? Liggur hún hjá embættismönnum í einhverjum ráðuneytum? Nei, auðvitað liggur hún hjá ríkisstjórninni í landinu, hinni pólitísku forustu ríkisstjórnarinnar í landinu. Getur einhver velkst í vafa um það að höfuðábyrgð á því klúðri, sem ég held að við séum öll sammála um að sé komið upp í málinu, liggur hjá þeim sem hafa forustu, pólitíska forustu bæði fyrir löggjafar- og framkvæmdarvaldinu í landinu, pólitískum leiðtogum ríkisstjórnarflokkanna? Þar liggur ábyrgðin. Hæstv. forseti. Ég legg til að umræðum 

Virðulegi forseti. Hér hefur umræðan farið víða í dag og fagna ég því. Sú einstaka staða, ef litið er til Vesturlanda, er komin upp að hér í þessu gamalgróna lýðræðisríki voru almennar kosningar dæmdar ógildar. Hér hefur verið litið á margar hliðar á því í dag hverjum er um að kenna og hvers vegna þetta fór eins og það fór og m.a.s. hefur Hæstarétti verið kennt um, sem mér finnst alveg hreint með ólíkindum, sérstaklega úr munni hæstv. innanríkisráðherra. Hæstiréttur talaði skýrt. Hæstiréttur sendi einfaldlega þessi skilaboð út í samfélagið: Farið þið að lögum. Hæstiréttur vinnur fyrst og fremst á þeim vettvangi, hann metur hvort lög séu brotin í landinu eða ekki. Hæstiréttur gaf enga aðra túlkun en þá að allir landsmenn ættu að fara að lögum, framkvæmdarvaldið líka. Úr því að við erum í þessari umræðu langar mig að minna á frumvarp sem ég hef ásamt fleiri þingmönnum Framsóknarflokksins og Hreyfingarinnar lagt fram í þinginu um lagaskrifstofu. Oft var þörf en nú er nauðsyn, frú forseti, að taka það til gagngerrar endurskoðunar hvernig staðið er að lagasetningu á Íslandi. Þá er ég að vísa í að Alþingi þarf að styrkja, bæði fjárhagslega og faglega. Förum nú aðeins yfir þessa kosningu. Það voru öllum mikil vonbrigði hve dræm kosningaþátttakan var, einungis 36% kosningarbærra manna í landinu kusu þrátt fyrir að lagt væri í mikla kynningarherferð. Stjórnlagaþingið var búið að vera óskabarn þessarar ríkisstjórnar og hæstv. forsætisráðherra svo lengi  
             Frú forseti. Það er framkvæmdarvaldið sem verður að 

Virðulegi forseti. Ég er hingað komin til að gera athugasemdir við það að umræðunni skuli núna vera lokið. Það eru enn þá fjölmargir þingmenn sem hafa áhuga á að tjá sig. Ég vil 

Forseti vill geta þess að umræðunni var frestað en henni er ekki lokið.

Ókei, þá þakka ég kærlega fyrir. Ég held að það sé mjög mikilvægt að þingmenn fái að tjá sig skýrt sem einstaklingar um skoðun sína á þessu máli.

Þessum fundi er nú frestað til klukkan hálfþrjú vegna þingflokksfunda.

Frú forseti. Við ræðum hér umdeilanlegan dóm Hæstaréttar sem skiljanlega hefur verið gagnrýndur. Menn hafa velt fyrir sér forsendum þess dóms að ógilda kosningu á grundvelli annmarka á framkvæmd laga um stjórnlagaþing eða réttara sagt á framkvæmd laga um alþingiskosningar sem eru þau lög sem fara átti eftir við framkvæmd kosninga til stjórnlagaþings. Samkvæmt 120. gr. þeirra laga þurfa þeir annmarkar að hafa áhrif á úrslit kosninganna til þess að kosning verði ógilt og auðvitað hlýtur maður að velta því fyrir sér hvers vegna Hæstiréttur tók ekki tillit til þessarar lagagreinar í úrskurði sínum. Á það hefur verið bent að kannski hefði gætt meira meðalhófs í úrskurðinum ef sú grein hefði verið skoðuð ítarlegar. En við stöndum í þessum sporum núna. Við getum deilt um dóm Hæstaréttar en að sjálfsögðu förum við eftir honum, það eru leikreglurnar og við virðum leikreglurnar. Við eigum tvær leiðir í þessu máli núna. Annars vegar að skipa þann hóp sem kosinn var sem stjórnlaganefnd á vegum Alþingis, að Alþingi veiti þeim hópi það umboð sem hann átti að fá í kosningunni til að taka til starfa og sinna sínu hlutverki. Ég sé ekkert athugavert við þá tilhögun og mundi styðja þá tilhögun ef sú tillaga yrði borin hér upp. Hinn möguleikinn er sá að kjósa á ný og þá í samræmi við 115. og 121. gr. laga um kosningar til Alþingis sem eru þau lög sem eiga að gilda um kosningu til stjórnlagaþings samkvæmt lögunum sem við samþykktum í fyrra. Sú leið er að sjálfsögðu fær, hún er dýrari en hún er að sjálfsögðu mjög ásættanleg leið. Það sem mér finnst hins vegar standa upp úr í þessu máli er að formið skuli ríða niðurstöðunni á slig með þeim hætti sem hér hefur átt sér stað. Ég tek undir að þau atriði sem Hæstiréttur telur að hafi verið vanhöld á kosningunni sjálfri eru allt hlutir sem skipta máli. Af þessu þurfum við að læra og það þarf að tryggja að annað eins og þetta eigi sér ekki stað. Það er líka bagalegt að við skulum standa í þeim sporum núna að málið skuli vera eiginlega verr statt en á upphafsreit. En það er ekkert um það að fást, við verðum auðvitað að fara í þá vinnu. Mér finnst mikilvægast að við veljum úr þeim tveimur leiðum 

Virðulegi forseti. Í þessu máli vil ég fá að vera algjörlega skýr. Ég hef stutt stjórnlagaþing, ég hefði helst viljað fá bindandi stjórnlagaþing en ég taldi að ráðgefandi stjórnlagaþing væri betra en ekki neitt. Sú afstaða mín endurspeglaðist í stuðningi mínum við tillögu að ályktun um stjórnlagaþing á flokksþingi framsóknarmanna 2009. Hún hefur endurspeglast í því að ég var flutningsmaður að frumvarpi sem framsóknarmenn lögðu fram um stjórnlagaþing eftir áramótin 2009, og hún endurspeglaðist líka í afstöðu minni þegar ég studdi málið sem þessi kosning til stjórnlagaþings byggðist á. Það sem ég vil líka taka fram er að þessi afstaða mín er ekki vanhugsuð, afstaða mín byggðist einmitt á vandlega ígrunduðu máli, hún byggðist á mjög vandaðri vinnu innan Framsóknarflokksins. Afstaða Framsóknarflokksins byggist ekki á bankahruninu sjálfu - vinnan við það að leggja fram þessa ályktun um stjórnlagaþing hófst fyrir bankahrunið - heldur byggist hún á reynslu framsóknarmanna af því að reyna að gera grundvallarbreytingar á stjórnarskránni innan Alþingis. Formaður hóps okkar um íbúalýðræði var fyrrverandi þingmaður og ráðherra, Jón Kristjánsson, sem var formaður nefndar um breytingar á stjórnarskránni og reyndi þar ítrekað að koma í gegn ákvæði sem hefur verið okkur framsóknarmönnum mjög hugleikið, að auðlindir eigi að vera í þjóðareigu, sem er annað frumvarp sem við framsóknarmenn lögðum fram á Alþingi. Ég held að það liggi alveg ljóst fyrir og hefur komið fram að það urðu mjög mikil átök á milli framsóknarmanna og Sjálfstæðisflokksins í því stjórnarsamstarfi og lá á tímabili við að stjórnarsamstarfinu yrði slitið vegna andstöðu Sjálfstæðisflokksins við að þetta ákvæði færi inn í stjórnarskrána. Ég fagna hins vegar þeim málflutningi sem sjálfstæðismenn hafa viðhaft hér í dag, að þeim hefur snúist hugur í því máli. Ég vona að þeir verið tilbúnir til að styðja tillögurnar frá því stjórnlagaþingi sem mun vonandi taka til starfa, hugsanlega að einhverju leyti í breyttu formi, og líka um styrkingu þrískiptingar valds, að ráðherrar fari af þingi og ýmislegt annað sem ég mundi vilja sjá breytt í stjórnarskránni og einkum um aukið beint lýðræði. En ekki hvað síst, eins og þeir hafa lýst yfir, að þeir séu tilbúnir að styðja, ákvæðið um að auðlindirnar fari inn í stjórnarskrá. 
             Ég tel að ég hafi talað mjög skýrt varðandi stuðning minn í þessu máli og á hverju sú afstaða byggist.

Frú forseti. Ég ætla ekki í stuttri ræðu að fara í neinn umkenningarleik, hverjum sé um að kenna eða hvar ábyrgðin liggi sérstaklega. Við stöndum frammi fyrir verkefni sem við þurfum að leysa. Verkefnið er það að við þurfum að tryggja að sú ákvörðun sem Alþingi tók, að láta kjósa til stjórnlagaþings, standi og að við vinnum vinnuna þannig að ekki falli skuggi á og ekki verði ástæða til að dæma hana ógilda eftir næstu kosningar. Þess vegna eigum við að ganga úr skugga um það að öll ákvæði laga séu algjörlega uppfyllt og skýr, að framkvæmdin verði hnökralaus o.s.frv. Ákvörðun um að breyta stjórnarskrá þjóðar er ekki dægurmál, við megum ekki líta svo á að þó að komið hafi hnökrar á framkvæmd í þetta skipti þýði það að þar með sé allt verkefnið upp í loft. Það er alls ekki þannig, frú forseti. Við eigum ekki að heykjast á því að koma þessu stjórnlagaþingi á og við eigum ekki að líða neinn hringlandahátt í því efni. Við eigum að standa að þessu eins og við best getum og klára málið. Lýðræðið kostar og þær 200 milljónir rúmar sem ætlað er að fari í þetta eru miklir peningar en sett í samhengi við mikilvægið og fyrir framtíð þjóðarinnar getur það varla talist svo að þarna sé um einhverjar verulegar fjárhæðir að ræða. Við setjum peninga í dægurmál eins og söngvakeppnir og íþróttaleiki og finnst ekkert um það. En þegar kemur að stórmálum eins og framtíð heillar þjóðar, framtíðinni til næstu 100 ára og hvernig hún á að stjórna sér þá veltum við fyrir okkur peningum. Mig langar, frú forseti, að setja þetta í annað samhengi. Það kostar um 100 tonna þorskkvóta að endurtaka kosningarnar. Það eru nú öll ósköpin, 100 tonn. Er það stór reikningur, er það til of mikils mælst ef við setjum það í það samhengi, ef við áttum okkur bara á því hversu gríðarlega mikilvægt verkefnið er, að það megi kosta eitthvað smávegis? 100 tonn af þorskkvóta er vissulega mjög mikið fyrir litlar útgerðir en fyrir heilt samfélag sem byggir þar að auki tilveru sína á fiskveiðum og nýtingu auðlindanna er það ekki mikið. Ég hvet eindregið til þess, frú forseti, að við tökum okkur saman í andlitinu, höldum aðrar kosningar um þetta þing og búum þannig um það  
            

Virðulegi forseti. Þessi umræða er ekki um hvað við viljum og hvað við viljum ekki fá inn í stjórnarskrá. Það er ekki það sem við erum að ræða hér. Við erum að ræða um þá stöðu sem komin er upp vegna þess að Hæstiréttur ógilti kosningu á landsvísu í fyrsta sinn í vestrænu ríki. Það er það sem við ræðum hér. Þegar hv. þm. Ólafur Gunnarsson segir hér að fólk segi að það vilji ekki verja fjármagni til þess að tryggja framtíð þjóðarinnar vísa ég því alfarið á bug. Lýðræðið kostar, kosningar kosta, það dregur enginn dul á það. Það sem við erum að setja út á varðandi þennan kostnað, og ég mun alltaf berjast fyrir hagsmunum skattgreiðenda í þeim efnum, er þetta 500 milljóna klúður eða jafnvel milljarðs klúður eftir því hvernig þetta endar allt saman, það eru hagsmunir skattgreiðenda sem gera ekkert til þess að bæta framtíð okkar sem þjóðar. Hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir sagði í umræðu hér í gær að hægt væri að verja þeim peningum sem í þetta færu í marga brýna hluti en þó enga brýnni en þetta. Því hlýt ég að mótmæla. Ég held að konunni frá Selfossi sem eignaðist barnið sitt næstum því í sjúkrabílnum, en náði á sjúkrahúsið á Akranesi, vegna þess að búið er að loka skurðstofunni á Selfossi og á Landspítalanum var ekki pláss, þætti brýnna að halda skurðstofunni á Selfossi opinni. Ég er viss um að við gætum fundið mörg slík dæmi. Það er algjörlega með ólíkindum að verið sé að snúa umræðunni í þennan búning. Við þurfum nefnilega ekkert endilega að fara þessa leið til að breyta stjórnarskránni en það má ekki ræða það, þá erum við sjálfstæðismenn úthrópuð sem einhverjir hagsmunagæsluaðilar.  Hæstv. innanríkisráðherra gagnrýndi Hæstarétt áðan, gagnrýndi Hæstarétt fyrir að ganga gegn almannahagsmunum með því að dæma kosninguna ógilda. Ég segi: Mér þykja það meiri almannahagsmunir að það sé skýrt og klárt í okkar lýðræðisþjóðfélagi að kosningar séu alltaf hafnar yfir vafa, að það sé alltaf 

Hæstv. forseti. Það var vissulega áfall að Hæstiréttur skyldi með ákvörðun sinni ógilda þessar kosningar til stjórnlagaþings. Það er áfall að framkvæmdin hafi verið með þessum hætti. Það er ekki bara áfall fyrir okkur sem hér stöndum eða þá sem bera ábyrgð á þessu öllu heldur fyrir alla þjóðina, fyrir Ísland, fyrir börnin sem eru alast upp í þessu landi. Við höfum öll haldið og tölum um það á hátíðarstundum, allir sem hér eru inni hafa minnst á hversu stolt við erum af því að hér sé öflugt lýðræði. Þess vegna eru viðbrögðin hjá ráðamönnum þjóðarinnar við þessu klúðri afskaplega dapurleg. Það er afskaplega dapurlegt að hæstv. innanríkisráðherra skuli í stað þess að nálgast þetta af auðmýkt og biðjast afsökunar á sínu klúðri koma hér upp og segja að vissulega hafi eitthvað ekki verið vel að verki staðið en það hafi enginn skaðast. Því er ég algjörlega ósammála. Ísland hefur beðið mikinn hnekki, álit okkar út á við sem og álit allra íslenskra kjósenda á því með hvaða hætti stjórnvöld halda á málum hefur vissulega skaðað okkur öll. Við getum ekki horft fram hjá því. Maður verður dapur  Við sátum hér öll og fjölluðum um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og ætluðum okkur að læra af mistökunum. Hér virðast menn, sem hlæja að því að manni er mikið niðri fyrir út af þessu máli, ekki hafa lært nokkurn skapaðan hlut. Og þar eru fremstir í flokki þeir sem héldu því fram að það væru sjálfstæðismenn einir sem gætu ekki lært neitt. Ég vísa því öllu heim til föðurhúsanna og hvet menn til að reyna að taka þessu alvarlega vegna þess að þetta er gríðarlega alvarlegt mál og ég held að mönnum sé hreinlega ekki ljóst hve mikið tjón hér hefur orðið. Þetta er gríðarlega alvarlegt. Ég tel að menn ættu aðeins að anda með nefinu og reyna að horfa á þetta af yfirvegun og sjá að það dugir ekki að gera lítið úr kærendum vegna þess að þeir eru almennir kjósendur. Allir kjósendur í lýðræðisríki hafa rétt á því að gera athugasemdir við kosningar. Menn eiga ekki að gera lítið úr því og telja að þar séu einhver annarleg sjónarmið að baki, eins og hv. þm. Árni Þór Sigurðsson, þingflokksformaður Vinstri grænna, gerði hér í ræðu í gær. Það er alvarlegur hlutur að gera slíkt. Svona kemur maður ekki fram í lýðræðisríki. Við eigum að taka þessa hluti alvarlega, ekki bara í öðru orðinu og lýsa svo yfir í hinu að þetta sé nú ekki svo alvarlegt, það hafi enginn orðið fyrir skaða.

Virðulegur forseti. Það var árið 2008 sem Framsóknarflokkurinn setti á fót nefnd til að skoða íbúalýðræði, formaður hennar var Jón Kristjánsson. Sú nefnd skilaði tillögu til flokksþings 2009 sem flokksþingið samþykkti. Sú tillaga gekk út á það að við ættum að setja á stofn stjórnlagaþing sem ætti að koma með nýja stjórnarskrá sem þjóðin mundi greiða atkvæði um í þjóðaratkvæðagreiðslu, svokallað bindandi stjórnlagaþing. Þetta var alveg skýr stefna Framsóknarflokksins á þeim tíma og er enn, við viljum stjórnlagaþing. Við settum þetta síðan á oddinn í aðdraganda kosninga 2009. Þegar við studdum minnihlutastjórnina var þetta eitt af skilyrðunum fyrir stuðningnum. Það varð úr, eftir miklar umræður hér í þinginu, að setja ætti á stofn stjórnlagaþing, reyndar ráðgefandi. Við framsóknarmenn studdum það, það var mun nær hugmyndum okkar en að hafa ekkert stjórnlagaþing. Það átti að vera ráðgefandi stjórnlagaþing og nú stöndum við í þeim sporum að búið er að dæma kosninguna ógilda. Að mínu mati er það engum einum að kenna. Er það ekki bara okkur öllum að kenna, bæði þinginu og framkvæmdarvaldinu? Ég veit ekki hvort hægt er að tína einhverja aðra til en mér leiðist að hlusta á þessar sakbendingar og það er sérstaklega Sjálfstæðisflokkurinn sem setur þær fram. Bæði hv. þm. Bjarni Benediktsson og Birgir Ármannsson sögðu hér á sínum tíma, við atkvæðaskýringar, að Sjálfstæðisflokkurinn hefði komið með tillögur og átt samstarf í allsherjarnefnd um að breyta þessu máli til batnaðar, þetta yrði allt miklu betra eftir það. Þeir studdu ekki þá hugmyndafræði að hafa stjórnlagaþing yfirleitt en þeir hjálpuðu til við að breyta málinu til batnaðar. Ég held að ekki hafi margir, og líklega mjög fáir, getað séð það fyrir að þetta yrði allt dæmt ólögmætt að lokum af Hæstarétti. En þar stöndum við. Að mínu mati eru tvær leiðir færar, annaðhvort að Alþingi velji þá 25 sem nú þegar hafa verið valdir í sérstaka nefnd sem kemur þá með tillögur um hvernig stjórnarskráin eigi að vera eða að við kjósum aftur og þá með þeim undirbúningi sem verið hefur og bætum úr ágöllunum. Það eru kostir og gallar við báðar þær leiðir. Ef Alþingi velur þessa 25 bara sjálft má segja að það sé eðlilegt, það er mjög sterk vísbending um það frá þjóðinni hverjir eigi að vera í þessari nefnd, það eru þessir 25. Það er líka hægt að færa rök með því að það sé í lagi af því að þetta er ráðgefandi þing, það á að ráðleggja okkur. Mótrökin eru þau að við værum þá kannski að senda einhver skilaboð út í samfélagið um að við værum að sniðganga Hæstarétt sem ég tel reyndar að megi líka færa rök gegn. Ef við kjósum aftur má segja að það kosti fjármagn, það verður kannski bara að hafa það. En auðvitað er það erfitt fyrir þá sem nú þegar eru kjörnir inn á þetta stjórnlagaþing sem er ólögmætt. En kannski 

Frú forseti. Hæstiréttur hefur komist að þeirri niðurstöðu að kosning til stjórnlagaþings hafi verið ólögmæt vegna annmarka sem verið hafi á framkvæmd kosningarinnar og lagasetningu þingsins. Sú niðurstaða er ótvíræð og við hljótum að virða hana hér á löggjafarsamkundunni. Ég geri ekki athugasemdir við þá gagnrýni á einstök framkvæmdaratriði sem kemur fram í rökstuðningi Hæstaréttar og beinist m.a. að auðkenningu og meðferð kjörseðla, skipulagi kjörstaða, umbúnaði kjörklefa, réttindum frambjóðenda o.s.frv., svo að helstu atriði í málflutningi kærenda og Hæstaréttar séu nefnd. Ég tel að færa megi fyrir því gild rök að fyrrnefndum atriðum hafi verið áfátt en í mörgum þessara tilvika var vikið frá ákvæðum laga um kosningar til Alþingis. Þrátt fyrir að ég leggi þunga áherslu á að niðurstaða Hæstaréttar sé ótvíræð og hana beri að virða er eðlilegt að við metum á gagnrýninn hátt þær forsendur sem Hæstiréttur byggir niðurstöður sínar á. Í því sambandi má taka undir þá gagnrýni sem komið hefur frá lögspekingum á borð við Eirík Tómasson, að Hæstiréttur líti fram hjá ákvæði 120. gr. laga um kosningar til Alþingis þar sem segir, með leyfi forseta: „Ef þeir gallar eru á framboði eða kosningu þingmanns sem ætla má að hafi haft áhrif á úrslit kosningarinnar úrskurðar Alþingi kosningu hans ógilda.“ Hæstiréttur gerir enga tilraun í rökstuðningi sínum til að færa sönnur á að umræddir gallar á framkvæmd kosningarinnar hafi haft áhrif á niðurstöðu kosninganna. Hæstiréttur gerir heldur ekki tilraun til að vega afleiðingar hinna framkvæmdalegu annmarka gagnvart hagsmunum almennings, skattborgara eða þeirra frambjóðenda sem hlutu kosningu til þingsins en verða nú sviptir umboði sínu. Í því samhengi er jafnframt athyglisvert að velta fyrir sér meginreglu um ógildingu stjórnvaldsákvarðana þar sem kveðið er á um að þegar um er að ræða verulega annmarka á stjórnvaldsákvörðunum þurfi samt að meta hvort þeir annmarkar hafi haft áhrif á niðurstöðuna. Ef talið er að annmarkarnir hafi ekki haft áhrif á niðurstöðu máls er ekki þörf á ógildingu. Virðulegi forseti. Í kjölfarið á ákvörðun Hæstaréttar hafa heyrst hugmyndir um leiðir til að vinna úr þessari stöðu. Þar hefur því m.a. verið fleygt að Alþingi geti brugðist við ákvörðun Hæstaréttar með því að skipa þá 25 einstaklinga sem hlutu kosningu til stjórnlagaþings í desember í sérstaka nefnd sem hafi sambærilegt hlutverk og stjórnlagaþinginu var ætlað. Ég tel að sú leið sé hreint óráð og mun ekki taka þátt í því að löggjafarvaldið sniðgangi niðurstöðu Hæstaréttar og grafi þannig undan þrískiptingu ríkisvaldsins. Hæstiréttur, æðsta stig dómsvaldsins, hefur kveðið upp sinn dóm og okkur ber að hlíta þeirri niðurstöðu sama hversu sammála eða ósammála við erum þeim forsendum sem dómurinn byggir niðurstöðu sína á. Ég er eindregið þeirrar skoðunar að það sé bara ein leið fær í þessu máli, að horfast í augu við þá annmarka sem voru á kosningunni og framkvæmd hennar, lagfæra þá með nýjum lögum og tryggja að framkvæmdin verði í samræmi við ákvæði almennra kosningalaga og halda síðan nýja kosningu til stjórnlagaþings því að hugmyndin um stjórnlagaþing er mikilvægasta framlag síðustu áratuga til eflingar lýðræði í landinu.

Frú forseti. Ég get tekið heils hugar undir með hv. þm. Skúla Helgasyni. Ég hef verið að velta fyrir mér þeim tveimur leiðum sem lagðar hafa verið fram, um að taka bara þessa 25 í nefnd, og hef verið í smátogstreitu varðandi það. En það sem er kannski höfuðverkefnið er að leysa þetta mál, það er númer eitt. Leysum málið, finnum hnökrana og lögum þá. Síðan kjósum við á milli þeirra sem buðu sig fram síðast, þessara 525. Margir hafa áhyggjur af því að þetta sé dýrt. Mér skilst að flokkarnir taki til sín um 300 milljónir á ári þannig að við getum kannski haldið nokkur stjórnlagaþing á ári fyrir það. Við megum heldur ekki gleyma því ef við ætlum að fara í þá leið að setja þessa ágætu einstaklinga í nefnd að það er mjög lítið traust á þinginu. Ein af ástæðunum er einmitt sú að öll tækifæri eru notuð til að benda á það sem við erum ósammála um í staðinn fyrir að finna sameiginlegar leiðir. Hvað erum við sammála um að þurfi að gera og hvernig getum við komist að einhverri niðurstöðu um það hvernig best sé að gera það? Við hljótum að geta verið sammála um eitthvað. Mér finnst að einhverju leyti sorglegt hvernig framganga Sjálfstæðisflokksins hefur verið í þessu máli. Ég bið það ágæta fólk að hugleiða hvað það er að gera þinginu með því að fara fram með allar þessar ásakanir. Það vita allir að mistök voru gerð, ég get tekið það á mig að ég hafi gert mistök. Ég hefði átt að geta séð fyrir að 525 mundu bjóða sig fram. Það sá það enginn fyrir og þess vegna var framkvæmdin á þessu með meiri galla en ef hægt hefði verið að sjá fyrir hve mikill áhugi var á að taka þátt í þessu verkefni. Það er ótrúlegt að heill flokkur sé á móti því að þjóðin fái beina aðkomu að samfélagssáttmálanum, að grunngerð samfélagsins, mér finnst það alveg ótrúlegt. Auðvitað á fólkið í landinu að fá að koma að því. Ég hefði gjarnan kosið skýrari línur hvað það varðar að þjóðin eigi að fá að kjósa um greinarnar sem samstaða næst um á stjórnlagaþinginu, að þjóðin fái að kjósa um það fyrst áður en við förum að krukka í því.

Frú forseti. Ég vil fyrst greina frá grundvallarafstöðu minni til málsins. Hún er óbreytt frá því að við kusum um það hvort við ættum að halda stjórnlagaþing eftir þessari leið eða ekki. Ég styð það að stjórnlagaþing verði haldið og þá eins og við ákváðum. Mér fannst þetta farsæl niðurstaða hér í þinginu og eins og komið hefur fram, m.a. í ræðu hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur, er það hluti af stefnu Framsóknarflokksins að halda beri stjórnlagaþing þó að upprunalegar hugmyndir Framsóknarflokksins um stjórnlagaþing hafi verið með aðeins öðrum hætti. Ég tel áríðandi að við höldum stjórnlagaþing og ég tel þetta mikilvægt mál. Ég vil gera athugasemdir við málflutning margra þingmanna sem gengur út á að halda því fram að eitthvað annað sé mikilvægara að gera. Hér eru þingmenn sem virðast búa yfir þeirri vitneskju, eins og hún sé óumdeild, að alltaf sé eitthvað annað sem sé mikilvægara að gera. Ég held í fyrsta lagi að við getum gert margt í einu. Ég held að við getum endurreist atvinnulífið og endurskoðað stjórnarskrána. Það þarf ekki alltaf að hugsa í forgangsröðun eins og við gerum bara eitt í einu. Kannski er það karllæg hugsun svo að ég noti hér orðalag úr annarri umræðu. Ég held að það sé bara mikilvægt að gera þetta tvennt, ef ekki margt fleira. Svo er það dómur Hæstaréttar. Hann er á þann veg að við verðum að horfast í augu við að kosningarnar sjálfar til stjórnlagaþings mistókust. Þær eru ógildar, kjörbréfin eru ekki gild. En það er líka áríðandi að spyrja sig: Hvað hefur í raun og veru breyst? Við megum ekki gera of mikið úr því sem hefur breyst. Ég tek undir þau orð margra að við verðum að anda með nefinu. Þetta er ráðgefandi þing, 80 þús. manns hafa kosið 25 einstaklinga til að gera tillögu um nýja stjórnarskrá. Við getum eftir sem áður látið þetta gerast. Við getum eftir sem áður látið þessa 25 einstaklinga koma með tillögu að nýrri stjórnarskrá til Alþingis. Það er í sjálfu sér ekkert því til fyrirstöðu, og margt sem mælir með því. Ég er frekar svag fyrir þeirri leið, að við hönnum hana. Það hefur heldur ekkert breyst í því að ef þessir 25 einstaklingar kæmu með afleitar hugmyndir að nýrri stjórnarskrá mundum við væntanlega ekki hleypa þeim hugmyndum hér í gegn. Við gætum það væntanlega ekki samvisku okkar vegna, erum ekki kjörin til þess. Það hefur heldur ekkert breyst þannig að eftir sem áður veltur þetta allt á því hvort við höfum trú á því að þessir 25 einstaklingar, sem 80 þús. Íslendingar kusu til þessara starfa, komi með góða tillögu að nýrri stjórnarskrá fyrir Ísland á þeirri ögurstundu sem við lifum. Ég hef trú á því og ég vil leyfa því ferli að gerast 

Virðulegi forseti. Þetta mál sem við ræðum núna er fullkomið einsdæmi, grafalvarlegt mál eins og hæstv. innanríkisráðherra sagði hér áðan, mál sem lýtur að sjálfum grundvelli okkar lýðræðislega fyrirkomulags, sú staðreynd að almennar kosningar sem fram fóru á síðasta ári hafa núna verið dæmdar ógildar. Það er ekki hægt að hugsa sér meira áfall fyrir lýðræðisþjóð en að standa frammi fyrir slíkum veruleika og þess vegna verðum við að taka þessi mál alvarlega. Það á að spyrja þeirrar spurningar hver beri ábyrgðina og hver beri hina pólitísku ábyrgð því að það hlýtur að vera stóra spurningin sem við stöndum núna frammi fyrir á Alþingi. Hver ber hina pólitísku ábyrgð? 
             Hæstv. ráðherra fór yfir þessa spurningu. Hann svaraði henni mjög skýrt, það eru Hæstiréttur og hreppsnefndirnar. Hæstv. ráðherra fór hér yfir það og færði fyrir því rök að allir aðrir en stjórnvöldin í landinu bæru hina pólitísku ábyrgð. Það var Hæstiréttur vegna þess að það var umdeilanlegt hvernig hann komst að niðurstöðu, það var löggjafinn eins og það kæmi ekki hæstv. ráðherra nokkurn hlut við og síðan framkvæmdaraðilinn. Þá var talað um í einu slengi landskjörstjórn, sveitarfélögin og innanríkisráðuneytið. Þetta er forgangsröðunin. Hæstv. ráðherra kvartaði síðan undan því í ræðu sinni áðan að hann hefði ekki almennilega haft tíma til að fara yfir þau mál sem hann vildi fara yfir. Ég held að hæstv. ráðherra hefði ekki þurft neinar 15 mínútur. Hann þurfti bara eina setningu. Erindi hæstv. ráðherra í þennan ræðustól var bara eitt, það að þvo af sér og ríkisstjórninni ábyrgðina af þessu máli. Hæstv. ráðherra gat bara komið hérna og sagt það sem í huga hans bjó sem var þetta: Jú, það var óskaplegt sem fór hérna úrskeiðis, það var alveg óskaplegt, en það kemur ekki ríkisstjórninni við. Það er allsherjarnefnd og það eru hreppsnefndirnar. Og það er Hæstiréttur sem ætti að líta í eigin barm. Þetta var auðvitað ekki bara kattarþvottur, heldur virðist mér að hæstv. ráðherra hafi breytt sér í einhvers konar kattarþvottavél. Hann var önnum kafinn upp fyrir axlir við að útskýra fyrir okkur og þeim öðrum sem hlustuðu á þessa umræðu að þetta væri nú mál sem allir aðrir yrðu að skoða mjög rækilega og líta í eigin barm. Vitaskuld fór ýmislegt úrskeiðis í framkvæmdinni eins og fram hefur komið, þessi lög voru þannig úr garði gerð að þau stóðust ekki. Þau voru með öðrum orðum í ósamræmi við annað það sem við erum að vinna með varðandi kosningalöggjöfina. Kjarni málsins er bara sá að ríkisstjórnin sem þykist vilja axla ábyrgð, ríkisstjórnin sem talaði um það hér fyrir einu og tveimur árum að nú þyrfti að kalla menn til pólitískrar ábyrgðar, ríkisstjórnin sem þóttist ætla að boða nýja tíma, hún heykist á þessu öllu, hún þorir ekki að gangast við sinni eigin ábyrgð, hún er hér á harðaflótta og kemur í ræðustól dag eftir dag til þess eins að reyna að útskýra fyrir okkur og þjóðinni að hún beri ekki ábyrgð. Þetta er ekki 

Forseti biður hv. þingmenn að gæta virðingar sinnar og Alþingis í orðafari.

Virðulegi forseti. Ég hef áður komið að því að virðulegir forsetar ættu að búa til orðabók fyrir alþingismenn vegna þess að það virðist vera einhver nýlunda komin í það hvaða orðum megi beita í fullri kurteisi úr ræðustól Alþingis. 
             Aðstaðan er grafalvarleg í samfélaginu, virðulegi forseti. Við erum hér með viðvarandi atvinnuleysi, með þátttöku embættismanna ríkisstjórnarinnar eru auglýstir hér fundir með evrópskum vinnumiðlunum þar sem fólk er hvatt til þess að sækja um atvinnu úti í heimi, koma sér úr landi ef það getur fengið eitthvað að gera annars staðar.  Á sama tíma byggjast hagvaxtarspár okkar á því að við eigum að auka neysluna innan lands. Við hækkum skatta, kjarasamningar eru í uppnámi og vantraust aðila vinnumarkaðarins gagnvart þessari ríkisstjórn er algjört. Fagurgali um réttláta, gagnsæja og opna stjórnsýslu hefur reynst innihaldslaus, verkstjórnin er í molum og stjórnarheimilið logar í illdeilum. Þetta er staðan, virðulegi forseti. Þegar þessi skýri áfellisdómur yfir ríkisstjórninni og ríkisstjórnarflokkum kemur frá Hæstarétti í þessu mikilvæga máli, því máli sem þessi ríkisstjórn hafði sem eitt af sínum aðalmálum, er þetta staðan. Það er aumt að þurfa að hlusta á hæstv. ráðherra og hv. þingmenn sem á þessu bera auðvitað höfuðábyrgð reyna að firra sig henni. Þeir benda á alla aðra og þar fer hæstv. forsætisráðherra í fararbroddi. Ekki benda á mig, ég hef ekkert með þetta að gera, þetta kemur mér ekki við, ekki frekar en tölvumálið hér úti, sem hún sat á með hæstv. forseta og þagði um gagnvart þingheimi. Það var ekki henni að kenna. Við þessar aðstæður, virðulegi forseti, er mikilvægt að hv. þingmenn sýni ábyrgð í störfum, að við förum að horfa til þess að endurvinna traust hjá þeirri þjóð sem við erum hér í umboði fyrir. Það gerum við ekki með því að tala um að það þurfi að fara að kjósa annað stjórnlagaþing, að það þurfi að fara að eyða hér hundruðum milljóna ofan á öll þau hundruð milljóna sem búið er að eyða í þetta mál.  Ég held að við ættum að fara að snúa okkur að alvöru málsins, virðulegi forseti, hætta því raupi sem hér er og standa við 

Frú forseti. Við erum hér að ræða það að Hæstiréttur Íslands komst að þeirri niðurstöðu að ógilda bæri kosningu á stjórnlagaþing. Þetta er alvarlegt, fyrst og síðast vegna þess að þetta er í fyrsta skipti í sögu lýðveldisins sem slíkt er gert og að því er ég best veit er þetta í fyrsta skipti í sögu lýðræðis vestrænna þjóða sem almennar kosningar eru dæmdar ógildar. Við það verðum við að una. Við verðum hins vegar að velta fyrir okkur hvort og þá hvernig við ætlum að vinna úr þeirri stöðu sem við erum í. Við getum verið hér stóryrt um það hvert og eitt hver ber ábyrgð og hver ber ekki ábyrgð en það leiðir okkur ekki að neinni niðurstöðu í því hvort og hvernig við ætlum að halda stjórnlagaþing. Það er meirihlutastjórn á Íslandi og hún hefur meiri hluta á þingi. Ef sá meiri hluti kýs að halda sig við það að halda hér stjórnlagaþing fer sá meiri hluti aftur af stað, hann fer yfir lögin, tekur út og lagfærir vankanta og gerir þá hugsanlega betur og krefst þess að til þess að halda stjórnlagaþing þurfi í það minnsta 45–50% kosningarbærra Íslendinga að taka þátt í slíku ef við ætlum að láta það hafa einhverja vísun í sjálfa þjóðina. Menn hafa talað um að þjóðin vilji þetta og þjóðin vilji hitt. Ég er ekki í sama flokki og þeir aðilar sem þannig tala, en að baki mér sem þingmanns Sjálfstæðisflokksins í Suðvesturkjördæmi stendur hluti þjóðarinnar. Ég get ekki sætt mig við það sem þingmaður í Suðvesturkjördæmi, stærsta kjördæmi Sjálfstæðisflokksins á landsvísu, með stóran hóp að baki mér að hér segi fólk við mig að ég sé ekki fulltrúi þjóðarinnar, að þjóðin vilji þetta og þjóðin vilji hitt. Ég frábið mér slíkan málflutning, frú forseti, vegna þess að að baki mér sem þingmanns er stór hluti þjóðarinnar. Ég vil að ríkisstjórnin axli þá ábyrgð sem í því felst að þessar kosningar voru dæmdar ólöglegar. Vilji hún og meiri hluti þingmanna fara af stað með stjórnlagaþing að nýju eiga menn að byrja ferlið frá upphafi og krukka ekki í það til að lagfæra eitthvað til að koma áhugamáli sínu í framkvæmd. Maður hefur ferlið að nýju. Það hefst að nýju frá fyrsta punkti, það verða sett lög, frambjóðendur gefa kost á sér, það verða kosningar og það liggja fyrir úrslit. Öll önnur aðferð, frú forseti, fyrir löggjafarvaldið hér er algjörlega óásættanleg.

Frú forseti. Ég tek undir síðustu orð hv. þm. Ragnheiðar Ríkharðsdóttur um þessa tilvísun í þjóðina sem sumir virðast alltaf hafa á hraðbergi í ræðustól. Við erum öll meira og minna kosin af þjóðinni og ég tek undir orð hennar. Hér erum við að ræða um það að Hæstiréttur dæmir kosningu ógilda vegna þess að hún var ólýðræðisleg. Hún var ekki leynileg. Hún fullnægði ekki þeim kröfum sem gera verður til kosninga. Þetta er meginmálið. Kosningin má ekki vera ólögleg vegna þess að ekkert gerðist. Við skulum gefa okkur að ekkert hafi gerst, það getur samt vel verið að eitthvað hafi gerst, en við megum ekki slaka á þeim kröfum sem við gerum til kosninga. Sem lýðræðisþjóð megum við ekki slaka á þeim kröfum. Þetta er gífurlegt áfall fyrir okkur öll, fyrir alla Íslendinga. Svo gerist það að enginn ber ábyrgð. Nú vill svo til að kosningar heyra undir hæstv. innanríkisráðherra. Hann kemur í ræðustól og það bera allir ábyrgð á þessu nema hann, sérstaklega hann ber ekki ábyrgð á þessu. Meira að segja Hæstiréttur ber ábyrgð á því að hafa bent á að þessar kosningar væru ólýðræðislegar.  Ég vil breyta stjórnarskránni, ég hef margoft lýst því yfir. Ég gagnrýndi þessa tímasetningu, að breyta stjórnarskránni rétt eftir hrun, og ég gagnrýndi líka hversu stuttan tíma menn ætluðu sér í þetta. Það er eins og að þetta sé eitthvert bráðaverkefni. Ég var mjög fylgjandi þessu og ég tók þátt í kosningunni. Ég uppgötvaði að fjöldi frambjóðenda var allt of mikill, það var ekki nokkur leið að kjósa á milli þeirra. Það var mikil vinna að kynna sér alla þessa frambjóðendur. Kosningaþátttakan olli mér miklum vonbrigðum. Ég legg til, frú forseti, að Alþingi vinni núna saman, allir þingflokkar, að því að móta stefnu um að breyta stjórnarskránni þannig að sátt sé um hana. Stjórnarskráin á að vera samin í sátt og það hvernig hún er samin á líka að vera gert í sátt. Það hlýtur að nást sátt á meðal þingmanna til að koma þessu í almennilega framkvæmd.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér skýrslu hæstv. innanríkisráðherra um það mikla skipbrot sem við Íslendingar biðum þegar okkur tókst ekki að halda kosningar. Ég spurði einn hv. þingmann áðan sem er í miklu alþjóðlegu samstarfi hvernig hann útskýrði þetta fyrir útlendingum og hann sagði að „hann hefði tekið Burt á þetta“, eða viljað gera það, og er þá að vísa í sjónvarpsþátt sem við horfðum á fyrir mörgum árum, Löður. Einn karakter í þeim þætti lét sig bara hverfa eða gerði heiðarlega tilraun til þess þegar óþægilegir hlutir komu upp.

Þetta er Burt.

Ég heyri að hæstv. innanríkisráðherra er skemmt yfir málinu og það er kannski það alvarlegasta í þessu. Það að okkur Íslendingum sem stærum okkur af því að vera elsta lýðræðislega þjóð í heimi takist ekki að halda kosningar skammlaust er dapurlegt. Við erum eina vestræna þjóðin, ekki bara í samtímanum heldur yfir alla söguna, þar sem Hæstiréttur hefur neyðst til að ógilda kosningar. Við fengum skýrslu hæstv. innanríkisráðherra sem er ein sérkennilegasta munnlega skýrsla sem ég held að hafi verið flutt á Alþingi. Virðulegi forseti. Það velkist enginn í vafa um að hæstv. innanríkisráðherra reyndi að gera Hæstarétt tortryggilegan. Hér hafa margir slegið þær trumbur. Hæstv. innanríkisráðherra hefur gert lítið úr því að formsatriðum var ekki fullnægt. Til hvers eru formsatriði? Þau eru til þess að við getum treyst því að kosningar fari rétt fram. Þó að hæstv. innanríkisráðherra hafi mestmegnis talað um Hæstarétt las hann það að vísu upp að það sem þótti ekki ganga samkvæmt dómi Hæstaréttar varðaði ákvarðanir ráðuneytisins, hans eigin ráðuneytis, hvort sem það var við gerð kjörklefa eða að hafa kjörseðla með auðkennum. Ef menn hafa einhvern áhuga á að meta það hver ber ábyrgð kom það a.m.k. skýrt fram í ræðu hæstv. ráðherra að það er ráðuneyti hans. Ég held samt sem áður, virðulegi forseti, að stærsta einstaka ábyrgðin hljóti að liggja hjá hæstv. forsætisráðherra og þessari ríkisstjórn 

Virðulegi forseti. Það er náttúrlega með ólíkindum að hæstv. ríkisstjórn hafi fallið á tiltölulega skömmum tíma í tveimur útskriftarprófum. Hún féll á framgangi fyrri Icesave-samningsins, kolféll fyrir þjóðinni, og hún féll í framsetningu og framkvæmd kosninga til stjórnlagaþings. Það er ekki til slíkt fordæmi, hvorki í Afríku, Suður-Ameríku né í þeim löndum sem styst eru komin í því verklagi sem snertir lýðræði. Þar sláum við enn eitt heimsmetið. Hér á Alþingi, virðulegi forseti, kom hugmynd um að menn ynnu saman, reyndu að gera gott úr hlutunum. Hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson impraði til að mynda á því fyrr í dag að menn sneru vörn í sókn og tækju faglega á þessum hlutum og tækju til starfa innan þingsins, allir saman á einum báti. Sama gerði hv. þm. Bjarni Benediktsson, formaður Sjálfstæðisflokksins. Þetta er auðvitað útrétt hönd til að leiða mál til lykta og reyna að gera gott úr því sem hefur farið úrskeiðis. Ef t.d. þingnefnd skipuð þingmönnum úr öllum flokkum tæki til starfa með ákveðinn verktíma, sem gæti þess vegna miðast við einhverja mánuði þó að ég telji enga þörf á slíku, til að gera eðlilegar og marktækar breytingar á stjórnarskránni, það þarf ekki að breyta nema kannski 15, 20 setningum eða lagfæra, og koma inn auðlindaákvæðinu nr. 1, 2 og 3, þó ekki sé nema til varnar sjálfstæði Íslands um aldur og ævi. Ef þetta væri gert með stofnun þingmannanefndar, eins og hv. formenn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks hafa lagt til, með þátttöku ráðgjafahóps stjórnsýslufræðinga, hvort sem þeir yrðu fimm eða sjö, sem gerst þekkja til í stjórnkerfum landsins og 25-menninganna sem hafa verið kosnir, en hægt væri að skipa þá sem ráðgjafa án þess að snerta við eða lítillækka dóm Hæstaréttar, þá væri hægt að vinna þessu máli framgang og klára það. Þá komast öll sjónarmið að og faglega er staðið að verki. Þetta er náttúrlega það sem ríkisstjórnin ætti að hafa burði til að gera án þess 

Hæstv. forseti. Ég þakka þá ágætu umræðu sem nú hefur staðið frá kl. 11 í morgun. Hér hafa komið fram margar ágætar málefnalegar ábendingar. Aðrir hafa látið við það sitja að gefa okkur innsýn í pólitískt sálarlíf sitt, sem er fróðlegt út af fyrir sig. Ég hóf þessa umræðu á því að segja að eðlilegt væri og nauðsynlegt að spyrja um ábyrgð og að allir þyrftu að axla ábyrgð og horfa í eigin rann. Ég vék að Hæstarétti í því efni, sagði að niðurstaða hans væri að sjálfsögðu endanleg og óvefengjanleg eðli máls samkvæmt þótt eðlilegt væri að ræða þær forsendur sem hann byggði úrskurð sinn á og þau lög sem hann studdist við, vegna þess að það má færa rök fyrir því að lögin, annars vegar kosningalögin og hins vegar lögin um stjórnlagaþingið, hafi verið óljós hvað þetta snertir. Þá er ég kominn að öðrum þættinum hvað ábyrgðina snertir, það er Alþingi. Þá þurfum við að horfa til ferilsins alls frá því að lagafrumvarpið kom til þingsins, fékk þar umfjöllun í umræðu og síðan ítarlega umfjöllun í allsherjarnefnd Alþingis þar sem lagatextanum var breytt að ýmsu leyti og í góðri trú og frumvarpið síðar afgreitt frá þinginu með einu mótatkvæði. Í ljós hefur komið að á lagasetningunni voru ýmsir hnökrar sem þarf að lagfæra áður en boðað verður aftur til sambærilegra kosninga. Við eigum að draga þann lærdóm af þessu, að sjálfsögðu. Í síðasta lagi vék ég að ábyrgð framkvæmdaraðilanna og horfði fyrst til sjálfs mín og ráðuneytis míns, þáverandi dómsmálaráðuneytis, sem stóð að hluta til að framkvæmdinni, að hluta var það landskjörstjórn og að einhverju leyti sveitarfélög. Dómsmálaráðuneytið taldi sig hafa stuðst við lagatextann, en við þurfum að horfast í augu við að hann var óljós um margt. Í umræðunni var sagt að ég hefði gagnrýnt embættismenn dómsmálaráðuneytisins. Það hef ég aldrei gert í þessari umræðu. Ég hef þvert á móti lagt áherslu á hve vel og samviskusamlega þeir stóðu að verki. Reyndar held ég að allir þeir sem komu að þessu hafi gert sitt besta. Þetta er 

Forseti vill tilkynna að á síðasta þingfundi var 164. máli, virðisaukaskatti, vísað til sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar. Málið átti að fara til efnahags- og skattanefndar og hefur það verið leiðrétt.

Frú forseti. Tilefni umræðubeiðni minnar um málefni HS Orku og þeirrar stjórnsýslu sem ríkisstjórnin hefur sýnt í því máli vegna kaupa Magma á fyrirtækinu er tilkomin vegna nýlegra frétta um að umboðsmaður Alþingis hafi sent efnahags- og viðskiptaráðuneytinu og forsætisráðuneytinu athugasemdir og beiðni um svör. Þannig háttar til að okkur var það ekki kunnugt hér á þinginu að umboðsmaður Alþingis hefði gert athugasemdir við stjórnsýslu ríkisstjórnarinnar í málinu. Mig langar aðeins í örstuttu máli að rifja upp sögu þessa máls. Það gerðist þannig að það fer fyrir nefnd um erlenda fjárfestingu hvort það standist lög sem um þessi efni gilda að Magma hafi keypt hlutabréf í HS Orku á sínum tíma. Það gerðist ekki einu sinni heldur gerðist það oftar í ólíkum viðskiptum. Niðurstaða nefndarinnar var sú að það stæðist lög. Ríkisstjórnin var ósátt við þá niðurstöðu. Það var augljóst af öllum viðbrögðum ráðherranna og kom síðan formlega fram í þeirri ákvörðun ríkisstjórnarinnar að skipa sérstaka nefnd til að fara yfir málið þar sem átti meira að segja að kanna lögmæti kaupanna þrátt fyrir að það hefði verið í réttum farvegi áður. Sú nefnd skilaði af sér 17. september og meginniðurstaða þeirrar nefndar var sú að það væru engir augljósir annmarkar á viðskiptunum. Engu að síður koma ráðherrarnir aftur fram og lýsa því yfir að þetta sé auðvitað ekkert annað en þröng lagahyggja en hafi ekkert með anda laganna að gera og sé auk þess í andstöðu við vilja ríkisstjórnarinnar. Þegar síðari nefndin skilaði af sér sagði t.d. hæstv. forsætisráðherra að sú niðurstaða væri veik vegna þess að það væri klofin nefnd sem stæði henni að baki og hæstv. fjármálaráðherra Steingrímur J. Sigfússon tók fram að það hefðu verið mikil tímamót þegar nefndinni hafði verið komið á fót. Eftir að seinni nefnd ríkisstjórnarinnar sem sérstaklega var ætlað að fara gegn niðurstöðu nefndar um erlenda fjárfestingu hafði komist að þessari niðurstöðu var spurt: Ja, hvað ætlar ríkisstjórnin nú að gera? Þá var áfram allt uppi á borðum, það var rætt um að ríkisstjórnin væri með skýra stefnu og hygðist eftir atvikum rifta þessum kaupum. Það var gælt við eignarnám og það var talað um að ríkisstjórnin ætlaði að beita öllum ráðum og öllum kröftum sínum til að vinda ofan af, eins og það var orðað, þeim viðskiptum sem þarna er um að ræða. Þetta hefur að sjálfsögðu valdið fullkominni óvissu fyrir fyrirtækið, sem er eitt af þeim fyrirtækjum sem á að útvega mikilvæga orku fyrir iðnaðinn í landinu, og enn heldur óvissan áfram vegna þess að allt fram yfir áramót tala ráðherrarnir út og suður um það hvort eignarnám sé á dagskrá. Við fyrirspurn hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar sagði t.d. hæstv. forsætisráðherra 17. janúar sl. eftirfarandi, með leyfi forseta: „Á undanförnum mánuðum hefur vinna undir forustu hæstv. iðnaðarráðherra staðið yfir í samræmi við ályktun sem ríkisstjórnin gerði fyrr í sumar. Sú ályktun var tvíþætt, þ.e. að finna leiðir til þess að vinda ofan af Magmadæminu …“ Nú er þessi nefnd búin að skila og samkvæmt sérstakri tilkynningu sem fylgdi bráðabirgðaniðurstöðu nefndarinnar, Skýrsla nefndar um orku- og auðlindamál, kemur m.a. fram sú skoðun nefndarinnar - nei, fyrirgefið nú er ég ekki að vitna í rétta nefnd - en það hefur sem sagt komið fram mjög nýlega af hálfu iðnaðarráðherra, í tilefni af þeirri vinnu sem hefur verið í gangi undanfarna mánuði, að eignarnám fyrirtækisins sé ekki á dagskrá. Jafnvel eftir að það kom fram koma hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra aftur með eignarnámshugmyndina. Síðan gerist það nýjasta í málinu þegar ég var á fundi hjá Norðurlandaráði í vikunni að það kom út fréttabréf Norðurlandaráðs, Íslendingar endurheimta náttúruauðlindir sínar. Þar segir í fyrirsögn: „Ríkisstjórn Íslands vill kaupa aftur HS Orku af kanadísku einkafyrirtæki. Það er árangur af tillögu sem vinstri sósíalistar og grænir lögðu fram í Norðurlandaráði og söngkonan Björk fylgdi eftir.“ Þetta eru auðvitað tíðindi fyrir íslensku þjóðina. Nú er kominn tími til þess að hæstv. forsætisráðherra taki af skarið með það og útskýri fyrir þjóðinni hvort hún ætli að fara að beita eignarnámsheimildum sem hún telur sig hafa, en ég mótmæli, til að vinda ofan af þessari sölu fyrirtækisins sem hún hefur haft fjölmörg tækifæri til að stöðva, til að ganga inn í kaupin, til að taka til sín forkaupsrétt eða koma fyrirtækinu í hendur 

Hæstv. forseti. Um málefni HS Orku verður ekki fjallað án samhengis við þá miklu umræðu sem fram fer í samfélaginu um orku- og auðlindamálin í heild og slæma reynslu okkar af einkavæðingaráráttu Sjálfstæðisflokksins á undangengnum áratugum. Sú umræða er ekki ný af nálinni og er skiljanlega gegnsýrð af tortryggni vegna afleiðinganna sem nú blasa við. Í einkavæðingu orkufyrirtækjanna birtast okkur að hluta til sömu persónur og leikendur og við einkavæðingu bankanna og sama blanda stjórnmála og viðskiptalegra hagsmuna. REI-málin og sporin frá einkavæðingu Hitaveitu Suðurnesja hræða og í Magmamálinu erum við enn að fást við afleiðingar hennar. Ballið byrjaði þegar ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks ákvað að selja 15% hlut sinn í Hitaveitu Suðurnesja fyrri hluta árs 2007. Í framhaldinu var félagið smátt og smátt fært í hendur einkaaðila, aðallega einkafyrirtækisins Geysis Green Energy sem var að mestu í eigu FL-Group. Með einkavæðingu Hitaveitu Suðurnesja eignaðist Geysir Green og þar með einkaaðilar bæði auðlindirnar sjálfar og almannaveiturnar. Þáverandi ríkisstjórn hafði einfaldlega láðst með öllu að búa svo um hnútana að hvorki auðlindir í opinberri eigu né náttúrleg einokun yrði einkavædd. Öllu alvarlegar var varla hægt að ganga fram og síðan þá hefur verið verkefni okkar að vinda ofan af mistökunum. Þegar Samfylkingin kom í ríkisstjórn vorið 2007 voru fyrstu mikilvægu skrefin stigin í því ferli. Mikilvægum áfanga var síðan náð með lagasetningu 2008 þar sem sala auðlinda í opinberri eigu til einkaaðila var bönnuð og áskilið að veitustarfsemi skyldi ávallt vera að meiri hluta í opinberri eigu. Samhliða náðist samkomulag við eigendur HS Orku um að fara með auðlindirnar sem fyrirtækið nýtti í samræmi við þessi lög þótt þeim bæri ekki skylda til þess. Með þessu móti tókst að koma auðlindunum í opinbera eigu og þar eru þær nú. Með lögunum 2008 var líka veitt heimild til að eigendur auðlinda leigðu nýtingarrétt þeirra í ákveðinn hámarkstíma gegn gjaldi. Sá hámarkstími var ákveðinn 65 ár og viðurkenna nær allir í dag að það sé of langur tími, enda var þetta pólitísk málamiðlun en ekki byggð á mati á hagrænum og umhverfislegum þáttum. Meðal núverandi stjórnarflokka er hins vegar full samstaða um að gera enn betur og stytta hámarksleigutímann enn frekar. Að því er nú unnið í samræmi við samþykkt ríkisstjórnarinnar um breytt lagaumhverfi í orkugeiranum. Hvað HS Orku varðar er staðan einfaldlega þannig að Magma Energy Sweden AB hefur með lögmætum hætti eignast nær allt hlutaféð í félaginu og ríkisstjórnin hefur ekki haft neina beina aðkomu að því máli, enda einkavæðingu félagsins fyrir löngu lokið. Hvorki nefnd um erlenda fjárfestingu né sérstök nefnd ríkisstjórnarinnar um orku og auðlindamál undir formennsku Hjördísar Hákonardóttur, fyrrverandi hæstaréttardómara, taldi gerlegt fyrir ríkisstjórnina að grípa inn í þau viðskipti. Í samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar um að vinda ofan af einkavæðingu orkufyrirtækjanna og tryggja forræði opinberra aðila á auðlindunum og nýtingu þeirra í þágu þjóðarinnar eru nú að hefjast viðræður við Magma Energy um kauprétt opinberra aðila og annarra íslenskra aðila og forkaupsrétt ríkisins á hlutum í HS Orku. Auðlindirnar eru hins vegar að mestu í eigu Reykjanesbæjar og Grindavíkur en ríkisstjórnin hefur tekið boði Reykjanesbæjar um að ræða kaup á þeim. 
             Viðræður um styttingu leigutíma nýtingarréttar í samræmi við markmið ríkisstjórnarinnar eru einnig að hefjast við alla hagsmunaaðila. Eignarnám er því ekki á dagskrá stjórnvalda samkvæmt samþykkt ríkisstjórnarinnar, enda ætti öllum að vera ljóst að hægt er að ná markmiðum ríkisstjórnarinnar í orku- og auðlindamálum með öðrum hætti. Það er svo annað mál að enginn ábyrgur stjórnmálamaður útilokar eignarnám sem möguleg viðbrögð komi sú staða upp að skilgreindir almannahagsmunir séu í húfi sem ekki verða varðir eftir öðrum leiðum. Eðli máls samkvæmt væri slíkt nauðvörn fyrir almannahag og ég vænti þess að hvorki ég né málshefjandi útilokum slíkt fyrir fram. Þegar að er gáð er algjör samhljómur með stefnu þessarar ríkisstjórnar og þeirri meginkröfu þjóðarinnar að auðlindir lands og sjávar skuli ævinlega vera í eigu þjóðarinnar og að tryggt sé að arðurinn af nýtingu þeirra renni til hennar. Á þetta benti ég þegar okkur voru afhentar undirskriftir nær 50 þúsund Íslendinga um auðlindir í þjóðareign. Við munum verða við þeirri áskorun eins og aðgerðir ríkisstjórnarinnar í þessum málum sýna svo skýrt. 
            

Frú forseti. Þetta mál er orðið slíkt endemisrugl að maður veit ekki hvar maður á að byrja. En þessi ríkisstjórn, eins og margoft hefur komið fram, hefur í meira en ár haft öll tækifæri til þess að grípa inn í og annaðhvort beita lagaúrræðum, teldu menn sig hafa rök til þess, eða viðskiptalegum forsendum. Í átta mánuði var þetta fyrirtæki auglýst til sölu, HS Orka, eftir að, vel að merkja, það var úrskurður dómstóla að Reykjavík mætti ekki eiga hlut sinn í félaginu. Það var ekki svo að Reykjavíkurborg vildi losna við þetta, vildi einkavæða það, nei, það var úrskurður dómstóla. Það var því ekki um annað að ræða. Það varð átta mánaða söluferli. Þá var þetta oft rætt hjá ríkisstjórnarflokkunum. Samfylkingin vildi selja, það fór ekkert á milli mála þá, en reyndar var töluverð umræða í Vinstri grænum þar sem var krafa um að gripið yrði inn í og formanni þess flokks, hæstv. fjármálaráðherra, meira að segja veittur sérstakur frestur til að gera eitthvað í málinu. Hann gerði það ekki, hafði ekki áhuga. Sölufrestur rann út, það kom eitt tilboð, frá Magma. Hvað átti að gera? Menn vildu enn og aftur gefa ríkisstjórninni séns, þannig að Reykjavíkurborg veitti frest ef ske kynni að ríkisstjórnin eða fjármálaráðherra vildi grípa inn í. Nei, það var ekki áhugi á því. Svo þegar allt er löngu frágengið mörgum mánuðum seinna hefst enn ein furðusýningin út af þessu máli sem tengist ekki á nokkurn hátt staðreyndum, eingöngu tilraunum til þess að tala upp í það sem menn telja að einhverjir vilji heyra, eins og þessi dæmalausa uppákoma um daginn þar sem hæstv. forsætisráðherra tók við undirskriftum og lýsti því yfir að þetta væri sérstakt gleðiefni vegna þess að þetta væri akkúrat í samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar. Þvílíkt dæmalaust rugl. Menn voru búnir að horfa á það í ár að þetta væri akkúrat ekki stefna ríkisstjórnarinnar, en svo kemur þessi yfirlýsing af því að væntanlega taldi hæstv. forsætisráðherra að þetta hljómaði vel. 

Virðulegur forseti. Það er mikilvægt í þessari umræðu að gæta að pólitísku samhengi hlutanna. Þess vegna ætla ég ekki að fjalla um einstök atriði, tæknileg eða lagaleg, sem vikið var að í framsöguræðu hv. þm. Bjarna Benediktssonar. Málið er hápólitískt í sögulegu samhengi. Þannig hefur því háttað til á Íslandi að orkufyrirtækin hafa verið í eigu þjóðarinnar og virkjanirnar líka, Landsvirkjun, Orkuveita Reykjavíkur, Rafmagnsveitur ríkisins, Orkubú Vestfjarða o.s.frv. Engum datt í hug að selja þessi fyrirtæki. Það var hluti af sterkri sjálfsmynd sjálfstæðrar þjóðar að eiga sín orkufyrirtæki og sínar virkjanir löngu fyrir lýðveldisstofnun. Fyrstu áratugi nýs lýðveldis var það líka öruggt. Þannig var það líka raunar með símann, þannig var það með útvarpið og margt af því sem gerir samfélag að samfélagi, stoðir sem til hafði verið stofnað fyrir almannafé og var ætlað að þjóna hagsmunum almennings og hagsmunum heildarinnar. Engum datt í hug að selja þær stoðir. Kannski örfáum hægri mönnum en þær áherslur fengu ekki raunverulegan byr. Á síðustu áratugum síðustu aldar óx hægri stefnunni ásmegin og ríkisstjórnir Sjálfstæðisflokksins tóku við völdum, völdum sem flokkurinn hafði í hartnær 18 ár. Bylgja hægrisins og nýfrjálshyggjunnar reið yfir víðar og einkavæðingarfárið tók sinn toll í hverju samfélaginu á fætur öðru í nágrannalöndum okkar. Sum þessara samfélaga eru enn að vinna úr áföllum og skaða sem þessi stefna vann og Ísland hefur ekki farið varhluta af þeim áföllum. Síminn var seldur og útvarpið var fært nær markaðstorginu og einkavæðing HS Orku hófst. Þann 5. mars 2007 sendi framkvæmdanefnd um einkavæðingu minnisblað til ráðherranefndar um einkavæðingu þar sem gerð er tillaga um undirbúning við sölu á eignarhlut ríkisins í Hitaveitu Suðurnesja. Þar kemur m.a. fram að talið er að út frá sjónarmiðum um einkavæðingu sé talið rétt að útiloka íslensk orkufyrirtæki í opinberri eigu frá kaupum. Þarna hófst einkavæðing fyrirtækisins og ferill sem er okkar að vinda ofan af. Verkefnið er að færa fyrirtækið aftur í hendur almennings í landinu með þeim leiðum sem færar eru. Markmiðið er skýrt og vilji ríkisstjórnarinnar liggur fyrir.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér Magma, HS Orku og einkavæðingu auðlinda og þá stefnu sem hugsanlega er uppi að það beri að taka þetta eignarnámi aftur. Komið hefur í ljós í útreikningum að beinn kostnaður af eignarnámi er hugsanlega minni en eins árs hagnaður fyrirtækisins sem var 6,8 milljarðar árið 2010. Leigutekjur Reykjanesbæjar fyrir það ár af auðlindinni eru hins vegar 50 millj. kr., þ.e. 0,8% af bókfærðum tekjum fyrirtækisins árið 2010. Þennan samning gerðu sjálfstæðismenn í Reykjanesbæ undir leiðsögn Árna Sigfússonar. Frú forseti. Þetta er það sem Sjálfstæðisflokkurinn kallar nauðsynlega erlenda fjárfestingu og þeir vilja meira af þessu. Þetta heitir að arður af auðlindum fer úr landi, það heitir ekkert annað. Reikningar fyrirtækisins sýna einnig að eigandi þess, Ross Beaty, lánaði eigin félagi 10 milljónir dollara á 8% vöxtum með 2,5% lántökugjaldi þegar vextir á alþjóðamörkuðum eru um eða undir 2%. Hljómar kunnuglega, ekki satt? Þetta heitir að taka arð af auðlindum úr landi. Það gengur ekki að fara svona með auðlindir Íslendinga og Íslands. Þetta er bara arðrán á auðlindum Íslendinga. Þessu verður að vinda ofan af. Frumnýting náttúruauðlinda eins og jarðvarma, það gengur einfaldlega ekki upp að hafa slíkt undir formerkjum einkarekstrar, finna þarf aðrar leiðir til að nýta þær auðlindir.

Hæstv. forseti. Ég er engu nær um stefnu ríkisstjórnarinnar í þessum málum eftir ræðu hæstv. forsætisráðherra og hæstv. umhverfisráðherra. Það þarf að vinda ofan af einkavæðingu auðlindanna með færum leiðum. Eru auðlindirnar sem um er að tefla í eigu einkaaðila? Var hæstv. forsætisráðherra ekki ráðherra í þeirri ríkisstjórn sem setti lög árið 2007 um að þessar auðlindir skyldu vera í opinberri eigu? Eru sveitarfélögin ekki opinberir aðilar? Hverjir eru opinberir aðilar að mati hæstv. forsætisráðherra? Hver er stefna ríkisstjórnarinnar í orkumálum? Hæstv. forsætisráðherra segir að enginn ábyrgur stjórnmálamaður útiloki eignarnám á fyrirtækjum. Er það stefna íslensks ríkisvalds núna að það séu rök fyrir því þegar óskilgreindir hagsmunir eru undir, vegna þess að auðlindirnar sem hæstv. ráðherra ruglar stöðugt inn í þessa umræðu eru ekki á forræði þessara fyrirtækja? Engu að síður er hér farið úr og í með það að eignarnám sé víst í stöðunni, að þjóðnýting einkafyrirtækja sé í stöðunni, að það sé staðan hér á Íslandi að mönnum finnist bara allt í lagi að gera það vegna þess að þeim líki ekki eigendur fyrirtækjanna eða þeim líkar ekki sú starfsemi sem fyrirtækin eru í. Það er alveg nauðsynlegt fyrir hæstv. forsætisráðherra að skýra almennilega út hvað það er sem ríkisstjórnin ætlar sér að gera. Það liggur fyrir að hún hefur fengið mikil ámæli og mikla gagnrýni með réttu fyrir það verklag sem haft hefur verið í þessu blessaða Magmamáli. Svona er ekki hægt að halda á málum þegar jafnmikilvægir hagsmunir eru undir og það verður auðvitað að fara rétt með. Hvernig stendur á því að því er stöðugt haldið hér fram að þessar auðlindir séu á forræði einkaaðila? Hvernig stendur á því að menn vilja ekki fallast á það og fara rétt með 

Frú forseti. Yfirráð og eignarhald á auðlindum lands og sjávar snerta viðkvæman streng í brjóstum flestra og útskýrir að mörgu leyti þær langvinnu deilur sem hafa skapast um einkavæðinguna, HS Orku og kaup Magma Energy á nýtingarréttinum síðar. Grundvallaratriðið er að sjálfsögðu fortakslaust eignarhald opinberra aðila á auðlindum Íslands sem geta eftir atvikum, eins og lögin frá 2008 heimila, leigt nýtingarréttinn gegn gjaldi á tilteknum tíma. Það tryggja lögin frá 2008 nema hvað sá langi tími sem gefinn er í lögunum, eins og hæstv. forsætisráðherra útskýrði hérna áðan hvernig kom til um útleigu á réttinum, veldur því að mörgum finnst sem það jafngildi eignarhaldi á auðlindinni. Á þetta ber að hlusta og ofan af þessu ber að vinda. Þess vegna þótti mér niðurstaða ríkisstjórnar í fyrradag afskaplega heppileg og til þess fallin að ná sátt og friði, bæði um málaflokkinn, eignarhald og nýtingu á auðlindunum og ekki síst það fyrirtæki sem hér á í hlut. Við viljum að sjálfsögðu öll að það geti starfað á eðlilegum forsendum og í eðlilegu umhverfi. Deilunum um handhafa nýtingarréttar HS Orku verður að ljúka. Þær þarf að setja niður. Ég held að þær viðræður sem nú eru að hefjast milli iðnaðarráðherra og fyrirtækisins um að stytta leigutímann á nýtingarréttinum rími við afskrift virkjana félagsins og geti verið til þess fallnar að ná sátt um málið. Það eyðir út annarri umræðu um það hver raunverulega eigi auðlindina sem er að sjálfsögðu opinber aðili, sveitarfélagið. Um er að ræða nýtingarrétt einkaaðila á auðlindinni. Hann þarf að vera í hóflegan tíma sem sátt ríkir um. Deilurnar torvelda að sjálfsögðu fyrirtækinu að starfa eðlilega og þær verður að setja niður, það er skylda okkar, og umræðan verður að vera á réttu róli. Opinberir aðilar eiga auðlindina og leigja út nýtingarréttinn en sá tími er óhóflegur og of langur og því þarf  
            

Virðulegi forseti. Hvernig byggjum við upp atvinnulíf í þessu landi? Eitt af því mikilsverðasta er að ríkisvaldið hafi skýra stefnu. En hver er stefna ríkisstjórnarinnar í málefnum HS Orku og Magma Energy? Hver er stefnan varðandi orkuauðlindirnar í heild sinni, sjávarauðlindina eða vatnsauðlindina? Aðra stundina tala samfylkingarráðherrar og þingmenn eins og hæstv. iðnaðarráðherra og hv. varaformaður viðskiptanefndar um að núverandi eignarhald Magma á HS Orku og nýtingarsamningurinn sé stefna ríkisstjórnarinnar. Í annan tíma heyrist frá öðrum þingmönnum Samfylkingar það sama og flestir ráðherrar og þingmenn Vinstri grænna virðast telja eðlilegt, þ.e. eignarnám og opinber eign á nýtingarfyrirtækinu. Sem sagt, annars vegar þjóðnýting í anda Hugos Chávez og Venesúela og hins vegar hægri kratismi sem þekkist víða um hinn vestræna heim. Svo eru nokkrir einhvers staðar þar mitt á milli. Eigum við að taka upp bæjarútgerðir aftur? Eignarnám á hita- og vatnsveitum í landinu? Ja, hver er stefna ríkisstjórnarinnar? Veit það einhver? Eftir ræður hæstv. forsætisráðherra og umhverfisráðherra erum við engu nær. Hver er stefna ríkisstjórnar sem kennir sig við norrænt velferðarríki? Virðulegi forseti. Á Norðurlöndum þekkist bæði að auðlindir séu í almannaeigu og einkaeigu. Þannig eru 2/3 hlutar vatnsauðlinda í Danmörku í einkaeigu. Þar setja menn hins vegar almenn lög um nýtingu, um auðlindarentu, arð og fleira. Það þykir skynsamlegt þar. Alls staðar á Norðurlöndunum eru stóru orkufyrirtækin í blandaðri eigu opinberra og einkaaðila, fyrirtæki eins og Norsk Hydro, Statoil, Dansk Naturgas o.fl. Þar þykir skynsamlegt að láta einkaaðila um áhættusama nýtingarhlutann en setja almennar reglur um hámarksgjaldskrá, hæfilegan samningstíma, 20 eða 30 ár, arð og rentu almennings. Hérlendis vantar alla skynsemi, enda er hér ýmist öfgavinstristefna Vinstri grænna eða hentistefna Samfylkingar.  
            

Frú forseti. Við ræðum hér um mikilvæg mál sem varða auðlindir þjóðarinnar. Ég tek undir með hæstv. umhverfisráðherra, þessi mál þarf að setja í pólitískt samhengi. Markmið ríkisstjórnarinnar kom fram í yfirlýsingu frá henni í fyrrasumar um að vinda ofan af einkavæðingu í orkuvinnslu  Ég hef tekið þátt í starfi starfshóps á vegum ríkisstjórnarinnar um lagaramma í orkuvinnslu. Þar höfum við rætt um báða þessa þætti. Ég held að almennt megi segja að það sé nokkuð þokkaleg samstaða um það meðal pólitískra flokka, og örugglega almennt í þjóðfélaginu öllu, að auðlindirnar eigi að vera í eigu þjóðarinnar. Það er mikilvægt að það sé algerlega afdráttarlaust, og ákvæði um slíkt þarf að tryggja inn í stjórnarskrána. Það eru skiptari skoðanir um orkuvinnsluna sjálfa. Það er rétt sem hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson benti hér á, þegar nýtingarsamningar eru til svo langs tíma eins og raun ber vitni, til 65 ára með framlengingarmöguleika upp á önnur 65 ár, allt að 130 árum, er það í raun einkaeign þeirra sem hafa þá samninga í hendi, kannski samt ekki að nafninu til. Það er þetta sem þarf að vinda ofan af. Í þeirri vinnu sem ég hef tekið þátt í er rétt að það er sagt að eignarnám sé ekki vænlegur fyrsti kostur, en eins og hæstv. forsætisráðherra sagði útiloka menn það að sjálfsögðu ekki fyrir fram. Aðalatriðið er að stefnan og markmiðið náist um samfélagslega eign og samfélagslegan arð af rekstri og nýtingu auðlindanna. Það er það sem skiptir mestu máli og það er það sem ríkisstjórnin  
            

Hljóð í salnum. Forseti biður hv. þingmenn að gefa ræðumönnum hljóð.

Frú forseti. Ég þakka aðstoðina. Það er hiti í mönnum hér eftir daginn, enda er þetta búinn að vera merkisdagur. Það sem um er að ræða í þessu máli er með hvaða hætti hægt sé að frumnýta þessar svokölluðu náttúruauðlindir sem við höfum, jarðvarmann, vatnið, fiskinn í sjónum. Það er ekki hægt að bera saman jarðvarmaauðlind og fiskinn í sjónum, það er ekki við hæfi að tala um að það sé verið að stofna hér ríkisútgerðir aftur vegna þess að það á hugsanlega að færa jarðvarmaauðlindina í eigu ríkisins. Það er ekki sambærileg náttúruauðlind, það er einfaldlega til að slá ryki í augu fólks að halda uppi slíkri umræðu. Það sem menn þurfa að gera er að axla pólitíska ábyrgð á því klúðri sem varð þegar þessu var leyft að fara í einkaeigu. Þar eiga Vinstri grænir og Samfylkingin ekki síður hlut að máli. Sem betur fer heyrist mér sem verið sé að reyna að vinda ofan af því. Það er gott. Þetta snýr hins vegar að fleiru. Stóra myndin er hvort það sé yfir höfuð eðlilegt að einhver einkaaðili geti átt náttúruna.  
             Þetta er stóra myndin sem við þurfum að takast á við, þ.e. hver eigi náttúruna.

En húsin?

Já, já, húsin, það er allt annað mál, þú hlýtur að geta gert greinarmun á því, hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, hver á náttúruna og hver á fasteignirnar. 

Frú forseti. Þegar Björk Guðmundsdóttir og félagar mættu í Stjórnarráðið til að afhenda ríkisstjórninni áskoranir sungu þau Sá ég spóa úti í móa. Það kemur á óvart ef þau hafa ekki séð ríkisstjórnina þar líka vegna þess að hún er algerlega úti í móa í þessu máli.  Hæstv. forsætisráðherra vill ekki slá eignarnámið út af borðinu. Hún segir að það sé ekki á dagskrá, en því kunni að verða beitt. Hvað þýðir þetta? Þetta þýðir að ef ríkisstjórnin nær því ekki fram í viðræðum við þessa aðila sem ríkisstjórnin ætlar sér verði eignarnámi beitt. Og stefna ríkisstjórnarinnar hefur verið kynnt, hún er sem sagt sú að allar auðlindir á Íslandi skuli vera í opinberri eigu og orkunýtingarfyrirtækin líka. Hér væri ágætt fyrir suma þingmenn að gera sér grein fyrir því að allt frá því að Ísland var numið hafa auðlindir verið í einkaeigu. Enn er u.þ.b. 1/3 allra auðlinda í einkaeigu og það er í góðu lagi. Þær má nýta til hagsbóta fyrir þjóðina alla. Við höfum fullveldisrétt yfir nýtingu allra þessara auðlinda, getum sett um þær lög og reglur, en það skortir algerlega á að þeir sem tala hér fyrir opinberri eigu allra auðlinda Íslendinga geri grein fyrir því hvernig eigi að ná því markmiði og að það sé yfir höfuð skynsamlegt. Hv. þm. Þór Saari vill ganga svo langt að lóðirnar undir húsunum verði líka í opinberri eigu og helst náttúran öll. Hér eru vinstri sósíalistar að ná undirtökum í þjóðfélagsumræðunni eins og fram kom í fréttabréfi Norðurlandaráðs. Fremst í flokki fer hæstv. forsætisráðherra sem þó vill berjast fyrir inngöngu Íslands í Evrópusambandið 

Hæstv. forseti. Vonandi er það rétt hjá síðasta ræðumanni að vinstri menn séu að hafa betur að því er varðar undirtökin í því hvernig farið er með auðlindirnar í landinu. Hér er spurt um stefnu ríkisstjórnarinnar í orku- og auðlindamálum. Hún er alveg skýr.  Í annan stað var samþykkt að lagt yrði fram frumvarp þar sem hámarksleigutími á nýtingarrétti vatns- og orkuauðlinda yrði styttur úr þeim 65 árum sem nú eru skilgreind í lögum. Það er alveg klárt. Það liggur fyrir og á ekki að hafa farið fram hjá neinum að undirbúningur er hafinn á mótun heildstæðrar auðlindastefnu með skilgreiningu á lykilmarkmiðum hennar og almannahagsmunum sem hún á að tryggja. Síðan frábið ég mér að lokum þann útúrsnúning sem hv. síðasti þingmaður og frummælandi þessarar umræðu heldur fram, að ég tali hér fyrir eignarnámi. Við erum að tala fyrir öðrum leiðum eins og ég hef nefnt en auðvitað er ekki hægt að útiloka eignarnám sem möguleg viðbrögð ef sú staða kemur upp að almannahagsmunir verða í húfi og það sé nauðvörn þeirra vegna. Ég trúi því ekki að hv. þingmaður vilji ekki hafa þann kost í lögum að eignarnám geti verið réttlætanlegt 

Virðulegi forseti. Þann 16. júní sl. var samþykkt þingsályktun á Alþingi þess efnis að Ísland mundi skapa sér afgerandi sérstöðu í vernd tjáningar- og upplýsingafrelsis og hefur sú tillaga í daglegu tali verið nefnd Immi eða jafnvel Imminn. Hún felur í sér að leitað verði leiða hér á landi til að styrkja tjáningarfrelsi, málfrelsi, upplýsingamiðlun og útgáfufrelsi auk þess sem vernd heimildarmanna og afhjúpenda verði tryggð. Tillagan var samþykkt í sumar og féll þá í hlut mennta- og menningarmálaráðuneytis að gera úttekt á lagaumhverfi og viðbúnaði ríkisins, kanna möguleika á því að koma á fót alþjóðlegum tjáningarfrelsisverðlaunum og halda alþjóðlega ráðstefnu um réttarreglur sem gilda um netið. Hluti tillögunnar var einnig sá að mennta- og menningarmálaráðherra mundi upplýsa Alþingi um stöðu verkefnisins innan Stjórnarráðsins á þriggja mánaða fresti. Mér þykir rétt að taka það fram hér, af því að þetta er í raun fyrsta skiptið sem gerð er grein fyrir stöðu málsins, að fyrst var óskað eftir því að ávarpa þingið vegna þessa máls í september í fyrra en það er þá komið á dagskrá nú. Rétt er að nefna það líka í tengslum við þetta mál að það hefur vakið talsverða alþjóðlega athygli og í raun má segja að erlendir fjölmiðlar og fræðimenn hafi haft augun á Íslandi og reynt að fylgjast með framgangi verkefnisins. Þetta hefur vakið athygli langt út fyrir landsteinana og það má meðal annars rekja til umfjöllunar á alþjóðlegum vettvangi almennt um upplýsingafrelsi kringum þau lekamál sem hafa komið upp en líka, af því að ljóst má vera að ýmsir erlendir fjölmiðlar horfa á það sem einhvers konar prófmál hvernig fari með þessa tillögu hér. Ég tel rétt að hv. þingmenn velti því fyrir sér þegar við ræðum um framgang málsins að þetta er undir smásjá umheimsins. Síðasta haust var hafist handa um það í mennta- og menningarmálaráðuneytinu að fara ítarlega í gegnum þingsályktunina og hvað hún fæli í sér. Þá var jafnframt skoðuð löggjöf í nágrannaríkjum okkar og farið að greina þau álitaefni sem tillagan tekur til. Í kjölfarið voru haldnir fundir með ráðuneytum og stofnunum sem málið varðar. Þingsályktunin var kynnt iðnaðarráðuneytinu og bent á að d-liður ályktunarinnar fæli í sér úttekt á viðbúnaði ríkisins vegna starfrækslu alþjóðlegra gagnavera. Sambærilegir fundir voru haldnir í dóms- og mannréttindaráðuneytinu, utanríkisráðuneytinu, með ríkislögreglustjóra, Póst- og fjarskiptastofnun og samgönguráðuneyti. Það kom meðal annars fram á þessum fundum að Ísland hefði skuldbundið sig í gegnum ýmsa alþjóðasamninga, bæði í lagasetningu og í alþjóðlegu samstarfi. Óvíst var talið hvort allar tillögur sem þingsályktunin tæki til gætu komið til framkvæmda, ekki síst út af hinum alþjóðlegu skuldbindingum. Póst- og fjarskiptastofnun og samgönguráðuneytið bentu á að netöryggismálum væri ábótavant hér á landi, fjárveitingar skorti og því væri ekki hægt að tryggja innviði fjarskipta á Íslandi að óbreyttu ef þingsályktunin kæmi til framkvæmda. Þeirra mat var sem sagt að skoða þyrfti málin sérstaklega til að hægt væri að hrinda tillögunni í framkvæmd. Ríkislögreglustjóri benti á að tryggja þyrfti vernd gagna, að vernd gagna samkvæmt tillögunni mundi ekki leiða til þess að ólöglegt efni yrði markvisst vistað innan íslenskrar lögsögu. Sérfræðingar mennta- og menningarmálaráðuneytis bentu einnig á að þingsályktunin tæki fyrst og fremst til réttinda fjölmiðla og gagnabanka en ekki til þeirra skyldna sem réttindunum fylgja. Þannig væri ekki gert ráð fyrir ábyrgðarreglum þar sem ábyrgðarmenn væru ábyrgir gagnvart því efni sem birt væri, sem hægt væri að stefna fyrir dóm væri um að ræða brot á íslenskum lögum. Því var ljóst eftir þessa fyrstu yfirferð að álitaefnin voru nokkur sem þurfti að skoða nánar og finna lausn á til að hægt væri að fylgja eftir vilja þingsins í þessum efnum. Það var þá næsta skref mennta- og menningarmálaráðuneytis þegar þessi staða var komin upp að skoða hvað það mundi kosta að fá á grundvelli a- og b-liðar þingsályktunarinnar úttekt á íslensku lagaumhverfi og eftir atvikum löggjöf annarra ríkja. Óskað var eftir kostnaðarmati á slíkri úttekt frá Lagastofnun Háskóla Íslands og mun hún kosta um 8 millj. kr. Við það mundi bætast frumvarpsvinna ásamt kynningu og samráði, meðal annars við erlend stjórnvöld. Þetta hef ég tekið upp innan ríkisstjórnar og kynnt. Væntanlega þarf þá að leggja út í kostnað og ekki hefur verið gerð grein fyrir því hvaðan þeir fjármunir eiga að koma. Það er kannski hluti af stærra máli sem ég held að þingið ætti almennt að skoða í vinnubrögðum sínum, þ.e. þegar við samþykkjum þingsályktunartillögur eru þær ekki kostnaðarmetnar, þeim fylgir ekki sjálfkrafa fjárveiting í fjárlögum sem á eftir koma. Þegar frumvörp þingmanna eru samþykkt fylgir þeim heldur ekki kostnaðarmat. Ég held að þetta sýni okkur að ef við viljum gera alvöru úr því að styrkja þingið, sem ég held að langflestir hér séu sammála um að skipti máli, þarf líka að tryggja að þegar við vinnum úr þingsályktunartillögum eða þingmannamálum stoppi það ekki á þessum hlutum, þ.e. þegar þingmenn samþykkja slíkar tillögur samþykki þeir um leið ákveðna fjárveitingu sem gerð verði grein fyrir í næstu fjárlögum. Svo að dæmi sé tekið fór ég í kjölfarið yfir þær þingsályktanir sem vísað hefur verið til mennta- og menningarmálaráðuneytis á síðustu árum. Þeim hefur heldur ekki fylgt fjárveiting og þar af leiðandi hafa þær ekki komist hratt til framkvæmda og jafnvel alls ekki. Ég tel því mjög mikilvægt að við fáum niðurstöðu í þessu máli og vonast til þess, í þeim umræðum sem á eftir koma, að þingmenn viðri skoðun sína á því. Gera þarf ráð fyrir að einhverjar aukafjárveitingar renni til þessa máls eða því verði mætt með einhverju af óráðstöfuðu fé ríkisstjórnarinnar. En í öllu falli þurfum við að taka þessi vinnubrögð til endurskoðunar til lengri tíma. Ég vil enn fremur nefna að mennta- og menningarmálaráðuneytið sendi fulltrúa samninganefndar Íslands við Evrópusambandið bréf til að benda á að nauðsynlegt væri að fá undanþágu frá tiltekinni reglugerð um fullnustu dóma til að koma í veg fyrir að Íslendingar yrðu enn verr settir vegna meiðyrðamálaflakks, Libel Tourism heitir þetta á enskri tungu, en nú er. Í kjölfarið var haldinn fundur með fulltrúum samninganefndarinnar, fulltrúum mennta- og menningarmálaráðuneytis og fulltrúum dómsmála- og mannréttindaráðuneytis í nóvember. Ákveðið var á þeim fundi að dómsmála- og mannréttindaráðuneytið mundi leita eftir sérfræðiáliti hjá réttarfarsnefnd til að fá úr því skorið hvort Evrópusambandsaðild mundi breyta núverandi lagaumhverfi sem varðar fullnustu dóma. Ef svo væri þyrftu samninganefndin og þeir stjórnmálamenn sem taka þátt í þessu ferli að taka afstöðu til þess hvort óskað yrði eftir undanþágu. Ég vil einnig nefna að nýlega komu forsvarsmenn Internet Archives á fund í mennta- og menningarmálaráðuneytinu. Markmið þeirra er að gera þekkingu aðgengilega á netinu til frambúðar, meðal annars með því að taka öryggisafrit af öllum helstu vefsíðum netsins á tveggja mánaða fresti. Jafnframt hafa þeir mikinn áhuga á að skoða og skrásetja íslenskan menningararf og gera hann aðgengilegan á stafrænu formi. Þeir líta til þessarar þingsályktunartillögu í því sambandi og telja einmitt hennar vegna álitlegt að hýsa slíkan gagnagrunn hér á landi ef lagaumhverfinu verður breytt með það að markmiði að vernda tjáningarfrelsi og frelsi til upplýsinga. Það tengist líka þeim alþjóðlega áhuga sem við höfum fundið fyrir í ráðuneytinu og vafalaust hafa flutningsmenn tillögunnar fundið mjög sterklega fyrir því að það er mikill áhugi að utan, ekki aðeins frá fjölmiðlum heldur líka frá öllum þeim sem eru að skoða sérstaklega varðveislu gagna, aðgengi að gögnum, þeim sem eru að vinna með hreyfingum sem vinna að opnu aðgengi að upplýsingum, að vísindagreinum og öðru slíku í gegnum netið - allir þessir aðilar hafa áhuga á því að líta til þess hvernig við munum fara með þessa tillögu. Ég mun í kjölfar þessarar umræðu fara með þau skilaboð sem héðan koma aftur inn í ríkisstjórn þar sem þessi fjárveitingartillaga er til skoðunar. En ég held að það skipti miklu máli hvernig áfram verður haldið á málefnum þessarar tillögu ekki síst út af þeim miklu tækifærum sem í henni kunna að felast. Ég tel líka ástæðu til að staldra við og skoða hvernig við afgreiðum almennt þingsályktunartillögur og þingmannafrumvörp. Ég vil að lokum segja að það er heilmikil sérþekking á álitaefnum þingsályktunarinnar innan Stjórnarráðsins og innan stofnana Stjórnarráðsins. Við lítum hins vegar svo á að verkefnið sé allumfangsmikið og erfitt sé að vinna að því með sérfræðingum innan Stjórnarráðsins og undirstofnana nema til þess komi verkefnaráðning starfsmanna við tiltekna þætti og úttekt Lagastofnunar sem ég nefndi áðan. Raunar er kveðið á um það í nefndaráliti allsherjarnefndar, sem fjallaði um málið, að mennta- og menningarmálaráðuneytið mundi ráða til sín verkefnisstjóra til að fylgja verkefninu eftir. En þá komum við aftur að fjárveitingunni sem ekki fylgdi. Ég lít svo á að þessi mál þurfi að skoða, bæði í þessu sérstaka tilfelli og svo til lengri tíma. En ég held líka að í þessari tillögu og hvernig við vinnum úr henni felist heilmikil tækifæri til lengri tíma, bæði hvað varðar atvinnusköpun, nýtingu og fjölgun starfa í ýmsum geirum sem tengjast þessu en líka af því að marka Íslandi þá sérstöðu sem er kveðið á um í tillögunni og getur óneitanlega verið mjög spennandi kostur fyrir Ísland til lengri tíma litið.

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra innilega fyrir þessa yfirferð. Það er ánægjulegt að sjá hvar þetta er statt í ráðuneytinu og þann samhljóm sem ég heyri þaðan við það sem ég hef verið að upplifa mín megin frá. Varðandi peningalegu þættina í þessu tek ég undir það að ég er náttúrlega bara nýliði hérna og gerði mér ekki grein fyrir að það væri eitthvað sem þyrfti að kalla eftir enda virðist ekki vera nein hefð fyrir því. Það er því kannski kjörið tækifæri þegar við sitjum saman og klárum þessi nýju þingsköp að leggja einhverjar línur varðandi það í því ágæta frumvarpi. Ég mun bera þau skilaboð áfram inn í þá nefnd sem um það sér. Mig langaði aðeins að tæpa á því af hverju ég fékk svona mikinn áhuga á þessu tiltekna málefni og af hverju ég hef eytt öllum mínum frítíma í meira en ár í þetta mál. Það má kannski segja að það sé ákveðin endurspeglun á því hvað ég upplifi, eins og mjög margir aðrir hérlendis - fyrir og eftir hrun var mjög erfitt að fá upplýsingar um hvað væri í gangi. Maður vissi að eitthvað væri í gangi en mjög lítið var fjallað um það og þeir sem komu fram með einhverjar upplýsingar voru alltaf keyrðir í kaf. En í stóra samhenginu þegar ég fór að hugsa um þetta svona eftir á að hyggja, og eftir að hafa verið svona mikil umræða bæði hérlendis og erlendis um það sem ég kalla afhjúpendur, Whistleblowers - ég held þetta sé dæmi um það í raun og veru. Það vissu mjög margir hvað það væri þegar Daníel Ellsberg lak gögnum sínum sem stöðvuðu Víetnam-stríðið og hafði gríðarleg samfélagsleg áhrif út um allan heim. Síðan er eins og þetta hafi einhvern veginn sem möguleiki eða ábyrgð - ég lít á það sem ákveðna ábyrgð borgara eða almennings að láta vita þegar þeir verða vitni að glæpsamlegri hegðun eða lögbrotum, hvort sem það er í einkageiranum eða stjórnsýslugeiranum. En það er mjög erfitt í jafnlitlu samfélagi og hér ef ekki er bæði hvati og stuðningur við þá aðila sem ákveða að fara þá leið. Það er sérstaklega tekið á því í Immanum, tillögur að því hvernig mætti bæta úr því. Hugsið ykkur bara ef öll sú umræða sem orðið hefur í tengslum við þá leka sem átt hafa sér stað undanfarið víðs vegar um heim og út af Immanum í alþjóðasamhenginu hefði verið komin fram fyrir bankahrun hefði þetta kannski orðið miklu minna hrun, þ.e. ef einhver hefði þorað að segja frá því sem þar var í gangi. Það er annað sem mér finnst mjög mikilvægt við Immann og það er mjög sterk löggjöf í kringum heimildarmenn. Í íslensku samhengi, ef við skoðun þetta eingöngu frá Íslandi, er gríðarlega mikilvægt að fólk geti verið öruggt í því hlutverki að vera heimildarmenn. Og síðan þegar maður fer að skoða þetta í enn stærra samhengi, og sérstaklega í kjölfar þeirra atburða sem ég hef verið að upplifa varðandi mínar persónuupplýsingar á netinu, hlýtur maður að spyrja sig hversu öruggur er maður að leka upplýsingum á netinu. Það þarf því að vera mjög sterk og skýr löggjöf um aðkomu yfirvalda að slíkum gögnum. Ég fagna því innilega hvert við erum komin varðandi meðvitund um upplýsingar. Það gleyma því margir að ef við höfum ekki upplýsingafrelsi á netinu þá höfum við það ekki í raunheimum heldur. Það hefur verið að skýrast meira og meira. Eftir því sem ég hef kynnt mér þessi mál betur og rætt við fleira fólk víðs vegar er ljóst að pottur er þar mjög brotinn og sér í lagi í Evrópu og Bandaríkjunum. Maður hefur oft litið til Kína en ástandið er alveg jafnslæmt í Bandaríkjunum því að þar er bara réttlætið út frá því hvað þú ert með djúpa vasa en ekki hverja þú þekkir eins og í Kína eða hvar í flokknum þú stendur. Það er líka annar mikilvægur þáttur sem mér finnst að við þurfum að huga að og það er tímaramminn. Það er gríðarlegur áhugi á Íslandi núna út af þessu og margir sem vilja koma og hafa nú þegar flutt starfsemi sína til Íslands vegna þess að þeir vilja styðja við þetta verkefni. Því verða kannski ákveðnir þættir Immans að vera í forgangi þannig að fólk geti byrjað að koma með starfsemi sína og þá er þetta mjög mikið eitthvað sem tengist félögum, alls konar félögum - það getur þess vegna verið húseigendafélag í Bandaríkjunum eða húseigendafélagasamtök í Bandaríkjunum eða blaðamenn í Mexíkó sem hafa áhuga á að flytja gögnin sín hingað. Í enn ríkara mæli mun það verða þannig að þeir sem hýsa persónuupplýsingar munu vilja koma með gögnin sín hingað eins og sést kannski endurspeglast að einhverju leyti í áhuga Brewsters Kahles sem kom til Íslands á mánudaginn og hefur mikinn áhuga á að aðstoða við að Íslendingar verði allra þjóða fyrstir til að rafvæða bókmenntahefðina frá upphafi til dagsins í dag og gera hana aðgengilega fyrir þá sem eru blindir eða eiga t.d. við lesblindu að stríða. Ef við mundum hýsa það hérlendis mundi það líka greiða leiðina fyrir aðra sem vilja hýsa efni sitt út af því að okkur vantar einhvern stóran aðila sem er tilbúinn til að koma hingað og byrja til að sýna að við séum með tæknina, lögin og umhverfið til að fólk þori að koma með stóru hlutina hingað, sumir hafa látið sig dreyma um Yahoo, Google eða Facebook eða eitthvað slíkt. En til þess þarf maður fyrst  Mig langar líka að nefna að við stofnuðum formlega í gær stofnun sem hefur fengið heitið The Icelandic Modern Media Initiative, IMMI-stofnunin, sem hefur það hlutverk að vera upplýsinga- og málfrelsismiðstöð. Við höfum fengið stuðning til að gera það og erum reiðubúin til aðstoðar ef einhver þarf einhverja aðstoð við að fá einhverjar upplýsingar sem geta greitt leiðina að því að flýta fyrir þessu máli. Mig langar líka að nefna að Ísland hefur ákveðna sérstöðu þegar kemur að gagnavershugmyndinni sem er mjög jákvætt, alla vega í mínum bókum, sem hef mikinn áhuga á að við notum orkuna okkar í eitthvað sem tryggir störf fyrir það fólk sem hefur menntað sig hérlendis, þannig að það fari ekki frá okkur, að við notum hana í eitthvað annað en einn iðnað. Það er nefnilega svo áhugavert að fólk er tilbúið til að borga vel fyrir orkuna okkar, ekki er óskað eftir afslætti á endurvinnanlegri orku. Fólk lítur til Íslands út af því að við erum staðsett mitt á milli tveggja stærstu neytenda upplýsinga, Bandaríkjanna og Evrópu. Það lítur hingað út vegna þess að við erum með stuttan skala á hitastigi og það lítur hingað út af Immanum. Ég sé ákveðin tækifæri núna og mér finnst mjög mikilvægt að við drögum ekki lappirnar og er tilbúin til að leggja mikið á mig til að þetta geti haldið áfram og heiti öllum þeim stuðningi sem ég get boðið upp á. Ég skora á aðra þingmenn að kynna sér þetta mál frekar og er tilbúin til að vera með kynningu fyrir þingmenn eins og við gerðum þegar við vorum að semja þetta og fá stuðning fyrir því í þinginu, en það er ekki síður mikilvægt að þingmenn styðji þetta alla leið. Mig langar jafnframt til að hrósa ríkisstjórninni, og þá sérstaklega hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra, fyrir þolinmæðina gagnvart öllum þeim fundum sem ég hef fengið hjá henni og þegar ég hef ruðst inn með fullt af fólki. Mig langar til að hrósa þinginu fyrir að hafa tekið þátt í þessu verkefni með okkur og kallað eftir því enn og aftur að við höldum áfram að vinna þetta mál saman. Hér erum við alla vega með eitthvað sem hangir í samhengi við hvert við viljum stefna sem þjóð og getum þá með sanni gert Ísland að sögueyjunni Íslandi í framtíðinni.

Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp til að þakka hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra fyrir ágæta skýrslu og að skýra þinginu frá því í hvaða farvegi þetta góða mál er. Ég held að það hafi verið afar heppilegt af þinginu að samþykkja þessa þingsályktunartillögu og reyna að setja svolítinn fókus á þann sjónarvinkil sem upplýsingastreymi sem fer um allan heiminn er í og þá frjálsu fjölmiðlun sem við viljum geta búið við, ekki bara hér á landi heldur um heim allan og styrkja þar af leiðandi bæði málfrelsi og lýðræði í heiminum, opna fyrir þann möguleika. Ég held að þetta hafi verið afar gott skref sem við tókum og mér heyrist að hæstv. ráðherra sé á réttri leið með verkið og er því mjög sáttur við að haldið verði áfram á þeirri braut. Þau varnaðarorð voru uppi að ef við værum að opna með þessum hætti sérstaklega fyrir varðveislu gagna á Íslandi eða beina kastljósinu að okkur þá værum við að auka hættu á því að hér kæmu kannski hlutir sem við vildum alls ekki að væru varðveittir yfir höfuð. En ég heyri að gætt hefur verið að öryggissjónarmiðum. Ég held að það eitt hafi verið til þess að við fórum í þá vinnu hér á landi að velta fyrir okkur hvernig við getum varið öryggi upplýsinga, til að mynda tekið á því sem nauðsynlegt er ef við ætlum að fara að setja upp gagnaver í stórum stíl hvaða reglur eigi að gilda um þau, þá hafi þessi þingsályktunartillaga skilað miklu. Hún hefur auk þess eins og fram hefur komið, held ég, kastað jákvæðu ljósi á hvað við Íslendingar, þótt lítil þjóð sé, getum áorkað í heimsögulegu tilliti ef við viljum beita okkur. Ég vil líka nefna og taka undir þau tilmæli sem hæstv. ráðherra var með í sambandi við kostnaðarvitund og kostnaðarreikning. Ég hef oft og iðulega talað fyrir því. Stjórnarfrumvörpum fylgir gjarnan yfirlit eða greinargerð fjármálaráðuneytisins um kostnað ríkisins. Aftur á móti hefur mjög skort á það þegar verið er að velta byrðum yfir t.d. á sveitarfélögin að gerð hafi verið sambærileg kostnaðargreining gagnvart þeim, en það er ákaflega brýnt. Ég tek undir með hæstv. ráðherra að það er auðvitað eðlilegt að frumvörp þingmanna og eins þingsályktunartillögur verði kostnaðarmetnar svo við vitum hvað við erum að fara út í. Varðandi það að fjármagn þurfi til að geta haldið áfram með málið þá minntist hæstv. ráðherra á að til væri eitthvað sem væri ótilgreint í fjárlögum, mig minnir að það hafi verið um 6 milljarðar þannig að af einhverju er þar að taka. Ég held að ríkisstjórnin ætti aðeins að fjalla um hvort það væri ekki skynsamlegt og koma þá með tillögur til þingsins, til fjárlaganefndar, að eðlilegt væri að veita fjármagn til þessara nauðsynlegu hluta. Að öðru leyti ætla ég ekki að lengja umræðuna um þetta í dag. Ég vildi fyrst og fremst koma hingað upp og lýsa ánægju minni yfir því að verið er að vinna rétt að þessu máli. Ég held að það skref sem við tókum hafi verið rétt og muni á endanum skila í það minnsta því að við erum betur undirbúin undir upplýsingasamfélagið og ógnir þess sem hugsanlega geta leynst þar en við getum kannski líka tekið þátt í að vera fyrirmyndir annarra í heiminum.

Frú forseti. Við ræðum skýrslu hæstv. menntamálaráðherra um svokallaðan Imma. Þetta er mjög mikilvægt og merkt mál. Þetta einstaka mál hefur komið Íslandi á heimskortið hvað varðar upplýsinga- og tjáningarfrelsi. Við erum komin með ansi merkilega stöðu og mikið forskot í þessum málum. Mig langar að rifja upp að í síðustu viku eða þarsíðustu viku þegar Túnisbúar fengu almennan aðgang að internetinu, sem þeir höfðu aldrei haft fyrr, sameinuðust þeir um og tókst að steypa áratuga einræðisstjórn í landinu. Það var vegna aukinna samskiptamöguleika og aukinna upplýsinga sem þeir höfðu aldrei haft aðgang að áður. Þessi bylgja virðist vera að breiða úr sér um allan þann heim sem mörg Evrópulönd óttast svo mjög. Það er krafa um breytta stjórnarhætti og lýðræði í Norður-Afríku og Miðausturlöndum vegna m.a. þess að fólk hefur meiri aðgang að upplýsingum og á auðveldara með samskipti. Imminn snýst um þetta. Það er ekki neitt smáræði að í gær var sett á fót stofnun um hv. þm. Birgittu Jónsdóttur sem heitir IMMI-stofnunin og er gaman að hugsa til þess að hv. þingmaður og anarkisti, Birgitta Jónsdóttir, er orðin að stofnun en það er önnur saga. Hér er verið að tölvuvæða nánast allt íslenskt menningarlíf, ef svo fer sem horfir, og gefa öllum heiminum aðgang að því endurgjaldslaust. Þetta þykja gríðarlega merkileg tíðindi í upplýsingamiðlun úti um allan hinn vestræna heim. Nauðsynin á þessu Immamáli sem fram kemur í þingsályktunartillögunni að Ísland verði að einhvers konar griðastað fyrir upplýsinga- og tjáningarfrelsi skiptir mjög miklu því að í sumum nágrannalöndum, sérstaklega í Bretlandi, er mjög algengt að stjórnvöld múlbindi fjölmiðla hvað varðar fréttaflutning þeirra. Þau gera það meira að segja með þeim hætti að fjölmiðlarnir mega ekki einu sinni greina frá því að þeir megi ekki segja fréttina. Það er því komið upp umhverfi í fjölmiðlum, meira að segja í því góða landi Bretlandi, sem er algerlega óásættanlegt frá lýðræðislegu sjónarmiði séð. Slíkt umhverfi má aldrei verða til og við verðum að gera það sem við getum til að fara fram hjá því. Erlendis hafa menn sagt að þeir mundu koma með starfsemi sína til Íslands. Ísland yrði einhvers konar aflandseyjar fyrir upplýsingar, m.a. vonandi Google, Facebook, Twitter utan við hinn langa arm bandaríska dómsmálaráðuneytisins sem vill komast í einkatölvupósta hv. þm. Birgittu Jónsdóttur og allra þeirra á Íslandi sem gagnrýna bandarísk stjórnvöld. Við skulum athuga að það er ekki bara Hreyfingin sem á samskipti á Google sín á milli, á Google-póstlistum. Það er fjöldinn allur af samtökum á Íslandi sem nota þessi samskiptaforrit sem bandaríska stjórnin getur, án þess að þurfa að gera grein fyrir því, krafist aðgangs að. Ég þekki ekki samskiptamáta annarra þingflokka á þingi eða stjórnmálahreyfinga á Íslandi en það kæmi mér ekki á óvart að víða í grasrótum noti menn samskiptaforritið Google til að útbúa póstlista. Allt þetta er undirlagt hinum langa armi bandarískra yfirvalda ef þau svo kjósa. Flyttist þessi starfsemi t.d. til Íslands gætum við einfaldlega markað okkur algera sérstöðu á alþjóðavettvangi hvað svona lagað varðar. Að sjálfsögðu þarf að vanda til verka og eins og fram hefur komið í skýrslu menntamálaráðherra er verið að gera það í menntamálaráðuneytinu. Það er margvísleg löggjöf sem þarf að breyta. Til að vinnan geti haldið áfram hnökralaust þarf fjármagn í verkefnið og það er eitthvað sem við munum að sjálfsögðu taka upp sem fyrst og reyna að koma því að í fjáraukalögum. Þetta er eitthvað sem mönnum sást yfir en það má athuga það við breytingu á þingsköpum sem verið er að fara út í á næstunni að setja þetta ákvæði inn. Þegar flutt eru þingmál sé jafnframt gert ráð fyrir því að einhverjar hugmyndir fylgi með um fjárveitingu fyrir þau og hvaðan þeir fjármunir eigi að koma. Í frumvörpum sem koma frá stjórnvöldum fylgir iðulega umsögn fjármálaráðuneytis um hvað þetta muni kosta ríkissjóð og skattgreiðendur. Því er ekki óeðlilegt að útbúin verði aðstaða fyrir þingmenn utan ríkisstjórnarinnar eða í minni hlutanum til að þeir geti þá látið meta hvað það muni hugsanlega kosta,  Með þessum Imma er verið að brjóta í blað, vonandi, í þessum heimi upplýsinga- og tjáningarfrelsis og það er gott til þess að vita. Ég vil líka hvetja aðra þingmenn og þingheim til að veita athygli þeirri stofnun sem var sett á fót í gær, UM, Upplýsinga- og málfrelsismiðstöðin held ég að hún eigi að heita. Þar verða tveir starfsmenn til að byrja með sem munu hafa yfirumsjón með því að koma allri íslenskri menningu sem hægt er að tölvuvæða í beint ókeypis samband um allan heim. Það gleður mig að stefnuskrá Hreyfingarinnar muni þá væntanlega rata inn í þann gagnabanka og vera fyrirmynd fyrir lýðræðisumbætur hingað og þangað. En það er engin leið að gera sér grein fyrir hverju slíkt fyrirbæri gæti áorkað, ekki frekar en við gátum engan veginn gert okkur grein fyrir því á sínum tíma hverju internetið fengi áorkað eða hverju farsímar fengu áorkað. Ég fagna þessari skýrslu og framgangi málsins. Vonandi gengur hratt fyrir sig að breyta þeim lögum sem þarf að breyta og að þeim örfáu úrtölumönnum sem heyrst hefur í varðandi málið verði svarað á viðeigandi hátt. Það virðist vera svo í þessu máli sem svo mörgum öðrum að það eru einhverjir sem telja á sig hallað einhverra hluta vegna. En það er þá væntanlega lítið mál að útskýra fyrir viðkomandi út á hvað þetta gengur því þetta er eitt af þeim málum sem þingið greiddi atkvæði með 62:1 óákveðnu og fínt að það komst í gegn.

Frú forseti. Mig langaði að leiðrétta einn smámisskilning. IMMI-stofnunin mun ekki sjá um að koma bókasafninu á netið en hún mun aftur á móti vinna í því að kortleggja og aðstoða önnur lönd, m.a. við að koma á sambærilegri löggjöf hjá sér. Jafnframt er verið að stofna aðra mjög merkilega stofnun á næstu dögum sem mun heita Stofnun Evu Joly. Það er markmið IMMI-stofnunarinnar og Stofnunar Evu Joly að vinna saman af því að það er mjög margt sem er báðum þessum stofnunum mikilvægt og jafnframt er t.d. möguleiki á að þær hafi umsjón með alþjóðaverðlaununum sameiginlega sem lagt er til að við komum á fót. Ég hef mjög sterklega á tilfinningunni og finn það alls staðar þar sem ég hef náð að útskýra fyrir fólki um hvað þetta fjallar að íslenskir fjölmiðlar hafa haft mjög lítinn áhuga á þessu þangað til núna, en allt hefur jú sinn tíma. Ég hef t.d. farið í fleiri viðtöl við ítölsku pressuna en þá íslensku. En það horfir allt til betri vegar og eins og ég segi hefur allt sinn tíma. Í raun og veru má ég þakka Twitter eða bandarískum dómsmálayfirvöldum fyrir að hafa vakið athygli á Immanum. Mér finnst mjög spennandi tími fram undan hjá okkur og mikilvægt að við skoðum líka hvað gengur vel og að hverju við getum unnið saman þverpólitískt. Þetta er akkúrat mál sem við getum unnið þverpólitískt út af því að það getur enginn verið á móti því að höfum upplýsinga- og tjáningarfrelsi. Það getur enginn verið á móti því að koma bókunum okkar í rafrænt form þannig að þær séu aðgengilegar fyrir alla Íslendinga. Það má því eiginlega segja að vinna mín í kringum þetta hafi bjargað mér úr bölmóðnum. Ég hvet aðra þingmenn til þess að koma meira að þessu máli og er öllum velkomið að koma og kynna sér það betur þegar við opnum skrifstofu okkar fljótlega.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð hér í lok þessarar umræðu, lít svo á að a.m.k. þeir hv. þingmenn sem hafa talað séu mjög fylgjandi því að áfram verði unnið að málinu af fullum krafti. Ég legg líka áherslu á að ýmislegt er hægt að gera strax. Núna er fjölmiðlafrumvarp til umfjöllunar í hv. menntamálanefnd þar sem m.a. er kveðið á um vernd heimildarmanna og fleiri réttarbætur fyrir blaðamenn sem getur skipt máli þannig að ýmislegt er hægt að gera strax. Það þarf líka að skoða upplýsingalögin sem eru að koma fram og skoða þau sérstaklega út frá þessari þingsályktunartillögu. Það er því margt hægt að gera strax en það er mikilvægt að við náum heildarmyndinni, ekki síst út af þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem ég nefndi áðan. Síðan tek ég undir það sem nokkrir hv. þingmenn hafa rætt og nefnt hér, að setja inn kostnaðargreiningu og taka fram í nýju frumvarpi til laga um þingsköp. Ég held að það sé liður í því að styrkja sjálfstæði þingsins, þ.e. að mál sem þingmenn leggja fram í stjórn eða stjórnarandstöðu, almennir þingmenn úr öllum flokkum, og þingsályktunartillögur séu kostnaðarmetin. Það sýnir í raun og veru alvöru málsins, að fólki sé alvara með því að samþykkja slíkar tillögur eða frumvörp og að ekki sé ætlunin að láta þær eða þau daga uppi af því að fjármunir fylgja ekki. Ég held að það sé liður í því að styrkja sjálfstæði þingsins, sem okkur verður oft mjög tíðrætt um í þessum sal, að vanda til vinnubragða á þessum vettvangi. Að öðru leyti mun ég halda áfram að vinna að málinu eins og ég fór yfir hér í byrjun. Ég þakka þeim hv. þingmönnum sem tóku þátt í umræðunni.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi á þskj. 709, sem er 433. mál, en um er að ræða frumvarp til laga um útflutning hrossa, sem ætlað er að leysa af hólmi gildandi lög um það efni, nr. 55/2002. Í öllum meginatriðum er andi laganna og meginstefnumið óbreytt frá gildandi lögum en þó er um breytingar í nokkrum atriðum að ræða sem hér skal gerð grein fyrir. Sá tími sem heimilt er að flytja út hross með skipum er styttur. Í gildandi lögum er slíkur flutningur heimill á tímabilinu frá 15. apríl til 1. nóvember  Þá er og vegna dýravelferðarsjónarmiða tekið upp í lagafrumvarpið ákvæði þess efnis að Matvælastofnun geti ákveðið við sérstakar aðstæður að dýralæknir sé um borð í flutningsfari og hafi yfirumsjón með gæslu hrossa í flutningi. Ákvæðið er undantekningarákvæði sem eðlilega ber að túlka þröngt en getur til að mynda átt við þegar brögð hafa verið að því að hross hafi drepist í umsjón flutningsaðila eða þá að ástand hrossanna við komu á áfangastað hafi bent til að aðbúnaði um borð í skipi eða flugvél hafi verið ábótavant. Í frumvarpinu eru tekin af öll tvímæli um að óheimilt sé að flytja hross frá Íslandi með flutningsfari sem samtímis flytur dýr frá öðrum löndum. Jafnframt eru skýr ákvæði um þrif á flutningsförum sem notuð hafa verið til flutnings á dýrum erlendis áður en þau koma hingað til lands. Ákvæði þetta var áður að finna í reglugerð um útflutning hrossa, en taka þarf af öll tvímæli um gildi þess. Þarna búa að baki rök um sóttvarnir og eflda baráttu gegn dýrasjúkdómum en dæmin hafa sýnt að hvergi má slaka á klónni í þeim efnum. Íslenski hrossastofninn er enda afar viðkvæmur gegn hvers konar smitsjúkdómum sem helgast af aldalangri einangrun hans hér á landi. Verði þar misbrestur á og hættulegir sjúkdómar berast til landsins getur þessi mikilvæga útflutningsgrein og áhugamál þúsunda fólks hér á landi hrunið og hundrað ára kynbótastarf farið forgörðum. Einnig er í frumvarpinu ákvæði um að öll útflutningshross skuli vera örmerkt, en þó er veitt heimild til 1. nóvember í ár að flytja úr landi hross sem eru einungis frostmerkt. Þetta ákvæði er í fyllsta samræmi við önnur lög og reglur sem snerta einstaklingsmerkingu hrossa en hvarvetna hefur örmerking rutt sér til rúms sem aðal- eða eina merkingaaðferðin við einstaklingsauðkenningu hrossa. Jafnframt er í frumvarpinu lagt til að gjald það sem útflytjendur hrossa greiða í stofnverndarsjóð hækki úr 500 kr. af hverju útfluttu hrossi í 1.500 kr. Um stofnverndarsjóð íslenska hestakynsins gildir reglugerð nr. 470/1999 og starfar hann samkvæmt ákvæðum 15. gr. búnaðarlaga nr. 70/1998. Fagráð í hrossarækt annast stjórn sjóðsins. Hlutverk stofnverndarsjóðsins er skilgreint svo í lögum að úr honum séu veitt lán eða styrkir til kaupa á úrvalskynbótagripum sem ella kynnu að vera fluttir úr landi en einnig til þróunarverkefna. Starfsemi stofnverndarsjóðs hefur þróast svo á seinni árum að einungis hefur verið veitt fé til þróunarverkefna í hrossarækt en ekki til kaupa á úrvalskynbótagripum sem ella yrðu fluttir úr landi. Reynslan hefur sýnt að undantekningarlítið hafa helstu kynbótagripir sem upp hafa komið hér á landi fengið notkun við hæfi og þeir því verið áfram á landinu óháð því hvort eignarhald hafi breyst eða ekki. Ekki er því að finna í frumvarpinu ákvæði sambærilegt því sem er í núgildandi lögum um að fagráð í hrossarækt ákvarði mörk kynbótamats sem hross þurfi að hafa til að teljast úrvalskynbótagripir. Að öðru leyti eru ákvæði frumvarps þessa sambærileg við ákvæði gildandi laga um sama efni. Frú forseti. Frumvarpinu fylgir að sjálfsögðu umsögn frá fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins þar sem kveðið er á um og skýrt frá að verði frumvarpið óbreytt að lögum verði ekki séð að það muni hafa nein bein áhrif á afkomu ríkissjóðs enda fyrst og fremst um að ræða mál innan atvinnugreinarinnar sjálfrar. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar og 2. umr. og treysti ég því að þar fái það vandaða og góða meðferð og því verði síðan lokið hér á Alþingi.

Virðulegi forseti. Það frumvarp sem við ræðum hér á sér alllangan aðdraganda. Það má segja að því hafi verið hrundið af stað í minni tíð sem sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra þegar ég skipaði nefnd sem hefur unnið að þessu máli. Það var sannarlega mikilvægt að fara yfir þá löggjöf sem hefur gilt um nokkurra ára skeið um útflutning hrossa. Þetta er í eðli sínu mjög mikilvægt mál. Hestamennskan og hrossabúskapurinn eru eins og við vitum þýðingarmikil atvinnugrein og í henni eru gríðarlega mikil tækifæri eins og við höfðum svo sem rætt áður í þessum sal. Að mínu mati eigum við að gera allt sem við getum til að hlúa að þessari atvinnugrein. Hún hefur mikla efnahagslega þýðingu og vaxandi efnahagslega þýðingu og hún hefur líka á margan hátt sérstöðu í landbúnaðinum og sem atvinnugrein í þeim skilningi að hún er stunduð jafnt í þéttbýli sem dreifbýli og hún er mjög þýðingarmikil til að halda uppi atvinnusköpun úti í hinum dreifðu byggðum. Mörg héruð, má segja, reiða sig bókstaflega á hestamennskuna sem snaran þátt í atvinnusköpuninni og tekjuöfluninni á þessum svæðum. Þó er það ekki þannig að þetta hafi allt verið dans á rósum. Við vitum að svo hefur alls ekki verið. Hrossaræktin og hrossabúskapurinn hefur lent í miklum hremmingum eins og t.d. á síðasta ári þegar hestapestin kom upp, sem m.a. hafði þær afleiðingar að aflýsa varð landsmótinu sem átti að fara fram á Vindheimamelum í Skagafirði. Af því varð gífurlega mikið tjón fyrir hestamennskuna í landinu, hestamennskuna sem útflutningsgrein og hestamennskuna sem atvinnusköpun í héraði. Ekki eru mjög mörg ár síðan hestamennskan lenti í annars konar sjúkdómafári sem hafði gífurlega mikið tjón í för með sér. Við vitum líka að útflutningur á hestum hafði verið umtalsverður um margra ára skeið og síðan hafði byggst upp mjög mikilvægur innanlandsmarkaður sem tók miklum framförum og jókst mikið þegar best lét í efnahagslífinu. Þegar hrunið varð hafði það vitaskuld áhrif á möguleika á sölu hesta innan lands. Á móti hefur komið að lækkun gengisins hafði þau jákvæðu áhrif að tekjurnar af seldum hestum hækkuðu sem nam gengislækkuninni þó að margs konar annað tjón kæmi líka yfir hestamennskuna í kjölfar hrunsins eins og aðrar atvinnugreinar í landinu. Hestamennskan er með öðrum orðum og hrossabúskapurinn útflutningsatvinnuvegur og mér er mjög vel kunnugt um að í kjölfar hrunsins sköpuðust nákvæmlega sömu vandamál í útflutningi á hrossum eins og í öðrum útflutningsgreinum. Menn voru í vandræðum með að fá greiðslur til landsins eins og við munum og allt var þetta til þess fallið að skapa erfiðleika í atvinnugreininni. Engu að síður erum við að tala um mjög öfluga atvinnugrein sem hefur fengið lítinn opinberan stuðning. Sumir hafa raunar velt því upp hvort það kunni að vera ein skýringin á því að hestamennskan hefur verið að eflast svona mikið að menn hafa orðið að leggja sig mjög mikið fram, orðið að leggja mikið eigið fé og mikla vinnu í þennan atvinnurekstur. En hvað sem því líður er aðalatriðið að þetta er öflug og þýðingarmikil atvinnugrein, fjölbreytt á margan hátt og hefur líka í för með sér atvinnusköpun á afleiddum sviðum. Við þekkjum það, það eru hestaleigur, hestaleigan er almenningsíþrótt, og annars konar störf í tengslum við hestamennskuna hafa verið að spretta upp. Það er líka gaman að fylgjast með þeirri miklu umræðu sem á sér stað bæði á hestavefjunum og í sérstöku blaði sem gefið er út, sem við þingmenn, margir hverjir, fáum, blaði sem segir okkur hve mikið er um að vera í þessari atvinnugrein. Einn þátturinn í því að byggja undir þennan atvinnurekstur hefur verið og er útflutningur hrossa. Það var á árum áður talsvert meira flutt út af hestum en núna en nú áætla menn, miðað við þær forsendur sem menn gefa sér, að útflutningurinn geti numið 1.500 hrossum á ári og það eru þær forsendur sem ég hygg að þetta frumvarp meðal annars gangi út frá. Með frumvarpinu er verið að byggja undir nýja heildarlöggjöf sem er ætlað að skapa almennan ramma utan um atvinnugreinina og það er sannarlega vel. Það er líka jákvætt að mínu mati að um þetta mál virðist hafa tekist býsna góð samstaða. Þeir aðilar sem standa að þessu koma úr öllum geirum hestamennskunnar, aðilar sem þekkja mjög vel til varðandi útflutning hrossa. Að þessu máli koma líka dýralæknar, fulltrúar Matvælastofnunar, þannig að það virðist eins og þess hafi verið freistað að ná um þetta mál góðri samstöðu. Það skiptir líka mjög miklu máli að það sé gert vegna þess að um starfsrammann utan um útflutninginn þarf að ríkja bærileg sátt innan greinarinnar og gagnvart greininni sjálfri. Eins og hæstv. ráðherra rakti í ræðu sinni snýst frumvarpið um ýmsa þætti, það snýst t.d. um dýravelferð. Ákvæði í 3. og 4. gr. frumvarpsins lúta einmitt að því að reyna að tryggja aukna velferð dýra. Það þarf í sjálfu sér ekki að hafa nein orð um það hversu mikilvægt það er, bæði frá dýraverndunarsjónarmiði en einnig frá viðskiptalegu sjónarmiði, að vel sé að þessum málum staðið. Það er líka jákvætt í þessu að við sjáum í 3. gr. frumvarpsins tekist á við það að reyna að tryggja betur en áður að afstýra þeirri hættu á smitsjúkdómum sem því miður hafa tekið sér bólfestu í íslenskum hestum. Ástæðurnar fyrir þessu kunna að vera mjög margar og að hluta til er verið að mæta því með 3. gr. sem ég er að vísa til. Það sem þetta frumvarp felur líka í sér, til viðbótar við það sem ég hef þegar rakið, er að verið er að reyna að efla hinn svokallaða stofnverndarsjóð. Eins og hæstv. ráðherra rakti hefur hlutverk þess sjóðs breyst á undanförnum árum. Tekjur hans hafa ekki verið mjög miklar. Gert hefur verið ráð fyrir 500 kr. gjaldi á hverju útfluttu hrossi og miðað við þær útflutningstölur sem við þekkjum hefur þetta gefið til sjóðsins í kringum 750 þús. kr. Það eru reglur sjóðsins að ekki megi ganga á höfuðstólinn, það verði eingöngu að ráðstafa þeim tekjum sem inn í sjóðinn streyma og síðan að nýta þær fjármagnstekjur sem sjóðurinn hefur. Þær eru örugglega ekki mjög miklar um þessar mundir þegar vaxtastigið er þó þetta lágt og því hlýtur að hafa komið til álita, eins og frumvarpið gerir ráð fyrir, að hækka þetta gjald. Þarna er hins vegar um stöðugt álitamál að ræða. Hér er gert ráð fyrir því að þrefalda gjaldið og ég geri ráð fyrir að ýmsum finnist nóg um að þetta gjald á útfluttum hrossum sé þrefaldað. Það er sem sagt farið úr 500 kr. á hvert útflutt hross upp í 1.500 kr. En þá verða menn að hafa í huga að þrátt fyrir það verða tekjur sjóðsins, miðað við þessar forsendur, 1.500 hesta útflutning á ári, einungis rúmlega 2 millj. kr. og við vitum að ekki er hægt að gera mjög mikið í rannsóknar- og þróunarverkefnum sem sjóðurinn á að standa undir fyrir svo lága upphæð. Engu að síður ítreka ég að þetta er álitamál og þetta er eitt af því sem við hljótum í hv. sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd að velta fyrir okkur. Ég hef líka heyrt það sjónarmið að gjaldið ætti að vera enn hærra til að styrkja þennan sjóð. Það eru hins vegar, eins og ég sagði áðan, engin geimvísindi í þessu. Það er enginn einn sannleikur í þessum efnum. Þetta er bara eitthvert mat sem menn verða að leggja á hlutina þegar þessi mál eru skoðuð í einhverju samhengi. Ég ætla í sjálfu sér að spara mér það að fara mjög nákvæmlega yfir hverja efnisgrein þessa frumvarps. Ég vildi við 1. umr. málsins tæpa á þeim atriðum sem mér finnst vera aðalatriðið þegar við ræðum þessi mál. Þetta snýr að því að búa til almenna heildarlöggjöf utan um mjög mikilvæga útflutningsgrein, mjög mikilvæga atvinnugrein sem er útflutningur hrossa. Í öðru lagi er þetta mál sem snýr að almennri dýravelferð og ég hygg að um þau mál sé ekki ágreiningur í samfélaginu, síst á meðal hestamanna, bænda eða annarra þeirra sem að þessum málum koma. Ég veit að bændur og allir aðrir sem í hlut eiga hafa í huga að hestamennska sé stunduð á þann veg að dýravelferð sé alltaf höfð í heiðri. Í þriðja lagi er líka verið að takast á við það að koma í veg fyrir útbreiðslu smitsjúkdóma sem við vitum að hafa átt uppruna sinn erlendis og hafa komið hingað t.d. með flutningsfari, með reiðtygjum o.s.frv. sem við vitum að hafa síðan getað haft alvarlegar afleiðingar. Stóra málið er þó það að við búum til löggjöf sem er almennur rammi utan um þá öflugu útflutningsgrein sem er útflutningur hrossa. Með hliðsjón af því er eðlilegt að við í sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd förum yfir málin með það í huga og með það markmið að leiðarljósi að gera þessa atvinnugrein enn öflugri og búa til samkeppnisfæran og sanngjarnan ramma utan um atvinnureksturinn.

Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp til laga um útflutning hrossa. Eins og bæði hæstv. ráðherra sem og hv. þingmaður hafa rætt um á undan mér er þetta einhvers konar heildarrammi um útflutning hrossa, lagfæringar á eldri löggjöf og viðbætur nokkrar. Það má kannski segja, og þarf ekki að hafa mörg orð um það, að verið sé að setja þetta saman í sátt og samlyndi við hagsmunaaðila sem og aðra og um þetta gæti þar af leiðandi ríkt nokkur sátt. Það er afar mikilvægt og kannski til eftirbreytni og ekki síst fyrir hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra ef hægt væri að hafa sambærilega sátt, samlyndi og samráð á öllum sviðum þess ráðuneytis. En því er ekki að heilsa þegar hér koma inn frumvörp sem varða sjávarútveginn. En varðandi þetta frumvarp, sem er í 10 greinum, held ég megi segja að það séu ágætisatriði sem koma þar fram. Það er rétt, sem hér hefur komið fram, að þetta er mikilsverð útflutningsgrein, skiptir gríðarlegu máli fyrir atvinnulíf allt í landinu. Hestamennska, hrossarækt og allt í kringum hestamennsku og umhirðu hestsins hefur vaxið gríðarlega á síðustu árum. Þó það sé þannig að um aldamótin 2000 höfum við verið farin að flytja út á 4. þúsund hross en erum núna að reikna með um 1.500–2.000 - og menn voru jafnvel að gæla við að komast enn hærra á þeim tíma - þá er ég ekki viss um að verðmæti útflutningsins hafi lækkað nokkuð. Ég hef jafnvel trú á að verðmætið hafi hækkað ef eitthvað er. Á þeim tíma var verið að flytja út mun meira af almennum reiðhestum en núna er það þó þannig að í heiminum öllum er ræktun á íslenska hestinum orðin mjög almenn og ég býst við að í Þýskalandi fæðist jafnmörg folöld og á Íslandi á hverju ári. Það er því ekkert sérkennilegt að markaðurinn hefur harðnað og það er erfiðara að flytja út og það eru kannski fyrst og fremst dýrari og verðmeiri gripir sem eru fluttir úr landi. Helstu breytingarnar sem koma fram, og hafa verið reifaðar áður, eru til að mynda að ekki megi lengur flytja hross út án þess að þau séu örmerkt, það þarf sem sagt að koma örmerki fram í hestavegabréfinu. Ég held að það sé fullkomlega eðlilegt ekki síst í ljósi þess að hér er um verðmæta gripi að ræða. Það er eðlilegt að þeir séu merktir á eins fullkominn hátt og við þekkjum í dag. Ég vil nefna af öðru tilefni að fyrir einu til einu og hálfu ári var því breytt með reglugerð að ekki mætti lengur setja hross í sláturhús öðruvísi en þau væru örmerkt. Það var auðvitað afleitt. Það var einhver undanþága sem við hefðum vel getað sótt um til Evrópusambandsins um að viðhalda því að hross þyrftu ekki að fara örmerkt í sláturhúsið en það var ekki gert. Þar er um miklu verðminni gripi að ræða og getur verðmæti þeirra kannski verið í kringum 20 þúsund og einn tíundi hluti hefði þá farið þá til örmerkingarinnar sem er auðvitað galið. Við erum hér væntanlega að tala um að meðaltalsverðmæti hvers útflutts hross sé hið minnsta 1 millj. kr., og jafnvel meira, gæti ég trúað, án þess að þær upplýsingar liggi fyrir í frumvarpinu. Einnig er komið til móts við það að þrengja heimildir um tíma þannig að tryggt sé að dýravernd sé gert heldur hærra undir höfði, þ.e. að tryggja velferð dýranna. Það er hið besta mál. Jafnframt er fjallað um að ekki megi flytja hross frá Íslandi með flutningsförum sem flytja samtímis dýr frá öðrum löndum. Það er auðvitað í sóttvarnaskyni og verndarskyni fyrir íslenska hestinn þegar hann kemur á áfangastað, að hann sé ekki orðinn veikur þar. Í ljósi þeirra pesta sem gengið hafa á Íslandi, hitapestarinnar árið 2001 og eins þessarar öndunarfæraveiki sem gekk hér á síðasta ári - og við erum kannski ekki algerlega búin að sjá fyrir endann á því með hvaða hætti það fjarar út - er mikilvægt að við förum að huga að sóttvörnum á allan hátt. Ég tel vel að það sé gert í þessu frumvarpi um útflutning, að það sé líka hugsað til þess að þeir hestar sem verða fluttir út til lífs komist á áfangastað í tryggu umhverfi. Einnig er fjallað um að hækka gjald, sem var 500 kr. í lögum, greitt af hverju hrossi í stofnverndarsjóð. Áður var sá sjóður meðal annars notaður til að kaupa úrvalsgripi. Mér varð hugsað til þess í dag í umræðum um auðlindir og HS Orku, umræðum sem Vinstri grænir hafa ekki síst staðið fyrir, að það er gott að sú hugsun skuli ekki hafa smitast yfir í þessa grein. Þá mundu menn væntanlega efla þennan stofnendasjóð gríðarlega og kaupa upp alla ræktunargripi á landinu til að verja auðlindina. En það er gleðilegt að það viðhorf skuli ekki vera ríkjandi alls staðar í gegnum allt atvinnulífið.  (Sjútv.- og landbrh.: Það er aldrei umdeilanlegt.)  Já, það er rétt, það væri hægt að byggja upp Hólabúið sem er reyndar umdeilanlegt í því sambandi, þar er ríkisrekin hrossarækt. En við skulum kannski taka þá umræðu seinna, hún á alla vega ekki heima í frumvarpinu um útflutning. En vissulega gæti það átt heima í umræðum um almenningseign á auðlindum og eðlilega samkeppni í samkeppnisrekstri. Eins og fram kom í umræðunni er það auðvitað nokkur hækkun að þrefalda gjaldið. Hins vegar var upphæðin einungis 500 kr. og eins og ég kom inn á áður voru hross áður fyrr mun verðminni. Að hluta til var verið að flytja út hross sem voru kannski með lægra verðgildi, til hestaleigu og almenningssports erlendis nema sá markaður er orðinn mun erfiðari í dag vegna þess að menn eru einfaldlega farnir að rækta fleiri hross á erlendri grundu af íslensku kyni, samkeppnin er erfiðari. En verðmeiri hrossin og þau bestu eru gjarnan ræktuð á Íslandi og flutt út þannig að hlutfallslega er upphæðin mjög lág. Mér finnst það án efa umræðunnar virði, og við munum taka þá umræðu í sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd þegar við fjöllum um þetta, hvort hagsmunir greinarinnar séu ekki betur tryggðir með því að þetta gjald verði hugsanlega hærra þannig að sjóðurinn verði sterkari þar sem rannsóknir og styrkir mundu nýtast greininni betur, og að þessi upphæð sé í raun hlutfallslega lág. Við þurfum að ræða hvort þetta gjald eigi rétt á sér í framtíðinni og hvort þetta sé eðlileg leið til að fjármagna rannsóknir og styrki. Lokaorð mín um þetta eru einfaldlega þessi: Ég held kannski að við þurfum ekkert gríðarlega langan tíma í sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd - hæstv. ráðherra fór fram á að við mundum taka okkur langan og góðan tíma. Við mundum örugglega taka okkur góðan tíma og fara vel yfir málið. En þegar mál eru unnin á þann veg að um þau er sátt, þegar þau eru unnin í samvinnu og samstarfi við beina og óbeina hagsmunaaðila, er miklu líklegra að þau gangi eðlilega í gegnum þingið og minni hætta á að menn klúðri lagasetningu eða framkvæmd eins og við höfum fengið að kynnast á undanförnum dögum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmönnum Einari K. Guðfinnssyni og Sigurði Inga Jóhannssyni fyrir umræðuna og fyrir góð innlegg. Þeir eru báðir í hv. sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd sem fær málið til meðhöndlunar. Ég vil taka undir tvö atriði sem hv. þingmenn komu inn á. Það er annars vegar mikilvægi þess að standa vel að sóttvörnum og smitvörnum varðandi íslenska hestinn, ekki aðeins gagnvart þeim hestum sem við erum að flytja út heldur einnig, eins og hv. þm. Einar Kristinn Guðfinnsson rakti, mikilvægi þess að standa vörð um hestinn hér innan lands og gera sér grein fyrir því hvaða afleiðingar það gæti haft ef smitpestir bærust inn í landið eins og við stóðum einmitt frammi fyrir sl. sumar. Þetta er gríðarlega stór atvinnuvegur og mikilvægur og byggir á þeirri sérstöðu sem íslenski hesturinn hefur og um hana verðum við að standa vörð. Þess vegna er ég þeirrar skoðunar að það þurfi, og ég hef sagt það hér úr þessum ræðustól, að hafa enn betra eftirliti með hestavörum og reiðtygjum og öðru sem lýtur að og er notað í kringum íslenska hestinn, að það sé rækilega sótthreinsað ef farið er með það á milli landa en í þeim efnum eiga menn að vera mjög strangir til að geta varið íslenska hestinn hér og líka gegn innflutningi á öðrum dýrum sem við höfum staðið fast á til þessa og gerum vonandi alltaf áfram. Hitt atriðið var að það eru ekki háar upphæðir sem um er að ræða í heild sinni í stofnverndarsjóði. En við verðum að gera okkur grein fyrir því, eins og hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson kom inn á, hversu mikilvægt það er að standa vörð um gagnaöflun og gagnasöfnun, að allir íslenskir hestar sem seldir eru úr landi séu áfram á skrá og hluti af íslenska hestakyninu hvar í landi sem þeir eru. Það er gríðarlega mikilvægt að standa vörð um sérstöðu íslenska hestsins og að hann sé sérstakt kyn, en líka til að hafa yfirsýn yfir hestastofninn í heild sinni. Hann er þannig séð einnig félags- og ræktunarhópur. Hluti af grunnmarkaðsstarfi íslenska hestinn er einmitt sú þekking og það samstarf sem við eigum þvert á landamæri og að sjálfsögðu þarf þá að tryggja ákveðinn fjárhagslegan grunn fyrir það starf. Frú forseti. Ég vona og treysti því, eins og hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson kom inn á, að þetta fái skjóta og góða afgreiðslu í hv. sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um farþegagjald og gistináttagjald. Þetta er 359. mál á þskj. 459. Með þessu frumvarpi er lagt til að tekið verði upp gistináttagjald og farþegagjald eins og ráða má af heiti frumvarpsins. Tekjum af þessum gjöldum er ætlað að verja til uppbyggingar, viðhalds og verndunar fjölsóttra ferðamannastaða, friðlýstra svæða og þjóðgarða. Það er öllum ljóst, held ég, sem til þessara mála þekkja að mjög brýnt er að ráðast í úrbætur hvað varðar aðgengi, aðbúnað og verndun viðkvæmrar náttúru á þeim stöðum sem um er að ræða. Spár um fjölda ferðamanna á komandi missirum benda mjög eindregið til þess að þeim muni fjölga verulega og umferðin slá öll fyrri met. Það er að sjálfsögðu fagnaðarefni því að við gleðjumst yfir góðum viðgangi ferðaþjónustunnar en það er hins vegar jafnljóst að forsenda þess að við getum haldið áfram að taka á móti ferðamönnum og sjálf umgengist okkar eigið land sómasamlega er að úrbætur verði gerðar á þessu sviði. Það væri ákaflega dapurlegt ef við lentum í því að fólk sem hingað kæmi eða við sjálf þegar við værum að ferðast um til að njóta íslenskrar náttúru yrðum fyrir vonbrigðum með þá upplifum vegna þess að umhverfið væri sýnilega að drabbast niður og umbúnaður þess ekki þannig að fólk gæti heimsótt og skoðað vinsælar náttúruperlur án þess að ástandið væri bágborið. Ég vitna m.a. í þessum efnum til nýlegrar skýrslu þar sem ástandið er kortlagt á u.þ.b. tíu fjölsóttustu eða viðkvæmustu stöðunum og má segja að ansi mikið sé um rauðar merkingar hvað varðar ástand á mörgum af þeim stöðum sem laða mjög að sér ferðamenn. Reiknað er með því að gjöld þessi, eins og upp er lagt með, skili ríkissjóði um 400 millj. kr. eða af þeim innheimtist um 400 millj. kr. í tekjur árlega. Þar af er reiknað með að farþegagjaldið komi til með að skila rúmlega helmingi eða um 216 millj. kr. og gistináttagjaldið um 184 millj. kr. Um það er samkomulag og gengið út frá því að þær tekjur sem innheimtast samkvæmt lögunum muni útdeilast að 3/5 hlutum til Framkvæmdasjóðs ferðamannastaða, en hæstv. iðnaðarráðherra hefur þegar mælt fyrir því frumvarpi, og það sem eftir stendur eða um 2/5 hlutar renni til ráðstöfunar fyrir þjóðgarða og friðlýst svæði. Hvað farþegagjaldið varðar er lagt til að það leggist á hvern farþega um borð í flugförum og farþegaskipum og taki mið af því hversu löng ferðin er. Tillaga frumvarpsins er að farþegagjald byrji í 65 kr. fyrir ferðir sem eru 500 km eða styttri en hækki svo smám saman með aukinni vegalengd upp í 390 kr. fyrir hvern farþega vegna ferða sem eru 4.000 km eða lengri. Gistináttagjald er lagt á vegna hvers selds sólarhrings í gistingu fyrir hvern einstakling. Gert er ráð fyrir að innheimta og álagning gjaldsins verði með sama hætti og virðisaukaskattur. Lagt er til að gistináttagjald nemi 100 kr. fyrir hverja gistinótt á hótelum, en 50 kr. fyrir hverja gistinótt á annars konar gististöðum. Það er rétt að fram komi að eftir að frumvarpið leit dagsins ljós hef ég fengið ábendingar frá fagaðilum um að hugsanlega þurfi að einfalda til hægðarauka innheimtu gjaldsins, þ.e. að menn reyni að hafa sanngjarna afslætti eða gjaldfrelsi fyrir t.d. börn og fleiri en hugsanlega kann það að vera flókið fyrir innheimtuaðilana. Ég mæli með því að hv. nefnd fari yfir það sérstaklega hvort unnt er að einfalda framkvæmdina fyrir þá sem við hana eiga að búa en í raun er hún einföld hvað varðar innheimtuna sjálfa á gistináttagjaldinu sem er í gegnum virðisaukaskattinn. Hins vegar er gert ráð fyrir því að rekstraraðilar flugvalla innheimti gjaldið vegna flugfarþega og það ætti sömuleiðis að vera handhægt því að sambærileg eða önnur gjöld eru tekin með þeim hætti, en tollstjóri innheimti vegna farþegaskipa í millilandaferðum. Lagt er til að ferjur og flóabátar sem njóta styrks samkvæmt vegalögum og er ætlað að koma í stað vegasambands verði undanþegin gjaldinu. Að þessu sögðu, frú forseti, legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og skattanefndar þar sem um innheimtu á tekjum samkvæmt lögum er að ræða og til 2. umr. að aflokinni þessari.

Virðulegi forseti. Ég held að þetta sé í þriðja sinn sem ég kem hingað upp í dag og hrósa ríkisstjórninni, en það er alltaf verið að tala um að við gerum ekkert annað en að tala niður það sem hún gerir. Hér er meira að segja verið að tala um skattlagningu eða þjónustugjöld og þætti einhverjum kannski nóg um. En þetta er ein af þeim fáu skattahækkunum eða þjónustugjaldsálagningum sem ég tel að sé til bóta og held að það hafi verið löngu tímabært að menn þyrðu að taka það skref að leggja gjald á þá sem koma sem ferðamenn til landsins til að standa undir ýmsum þeim aðgerðum sem vissulega er þörf á í náttúrunni, eins og hæstv. ráðherra kom inn á í máli sínu. Staðirnir, þó fjölsóttir séu, eru ekki með þeim hætti að þeir standi undir því að sérstök gjaldtaka sé á staðnum. Spár eru um að ferðamönnum fjölgi hér innan fárra ára í eina milljón þannig að þetta gæti orðið þokkalegur tekjustofn. Ég er mjög hlynntur því að honum sé haldið í hófi, að upphæðirnar séu ekki of háar. Ég held að það væri mjög til bóta að farin yrði þessi blandaða leið, annars vegar með farþegagjaldi og hins vegar með gistináttagjaldi, en ekki einvörðungu gistináttagjald eins og til stóð upphaflega. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í farþegagjöldin. Hann kom aðeins inn á það sjálfur í framsögu sinni að gistináttagjaldið yrði hugsanlega einfaldað, þ.e. gjaldskráin, og farþegagjaldið yrði sett upp með mismunandi köflum fyrir mismunandi fjarlægðir. Ég velti fyrir mér hvort það hefði ekki mátt hafa það einfaldara, í færri flokkum og til að mynda væri gjaldið í neðsta flokknum 0 kr. en ekki 65 kr.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Það gleður mig að menn hafa almennt skilning á því að hér er um framfaramál að ræða. Ég lít ekki á þetta sem eiginlega skattlagningu þó að ég hefði reyndar ekki tjáð mig í umræðu þar um um áramótin þar sem menn lögðu þetta að jöfnu við skattheimtu í ríkissjóð og fóru mikinn sumir hverjir. Hér er um að ræða lögverndaða innheimtu, tekjustofn fyrir greinina sjálfa sem er mjög brýnt að hún komi sér upp. Ég er eindregið þeirrar skoðunar og ég segi það líka sem gamall ferðamálaráðherra að langaffarasælast sé að gera það á sameiginlegum grunni, það verði minnstur kostnaður því samfara og þar með þagnar vonandi sú umræða að þetta eigi að leysa með því að selja inn á einstaka staði, jafnvel tilviljanakennt, og afgangi mæti þá þeir staðir þar sem slíkri innheimtu er erfitt að koma við o.s.frv. Varðandi farþegagjaldið var legið talsvert yfir því hvaða grunnur að því væri skynsamlegastur og niðurstaðan varð sú eftir allmikla skoðun að það væri eðlilegt af ýmsum ástæðum að taka nokkurt mið af lengd ferðarinnar og að ekki væri sanngjarnt að hafa það alveg núll fyrir stystu ferðirnar. Með þessu móti ber innanlandsflugið mjög væga gjaldtöku, sem varla verður tekið eftir, en millilandaflugið og lengstu flugleiðirnar nokkru meira. Það mætir líka því að erlendir ferðamenn koma náttúrlega að breyttu breytanda meira gagngert til að skoða landið en þeir sem ferðast hér í innanlandsflugi þó að þeir noti það vissulega líka. Eins er hitt að fargjöld eru hlutfallslega dýrari á styttri flugleiðum þannig að það má færa fyrir því ýmis rök að þetta sé eðlileg útfærsla á gjaldinu. Að sjálfsögðu getur hv. efnahags- og viðskiptanefnd, sem mun leggja gjörva hönd á þetta mál eins og öll önnur, skoðað þetta. Að baki liggur nokkuð vönduð skoðun á því hvernig skynsamlegast og eðlilegast sé að koma þessu fyrir. 
            

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir greinargerðina, framlagningu málsins og þær ágætu undirtektir sem komu frá fulltrúum stjórnarandstöðunnar sem hafa tekið þátt í umræðunni. Ég held að þeir jákvæðu tónar sem slegnir voru viti á gott um meðferð málsins. Verið er að mæta stöðu sem við þekkjum að hefur verið á fjölsóttum ferðamannastöðum um landið, skort á aðgengi og framkvæmdum, nauðsynlegt er að finna leiðir til að fjármagna það. Hér eru tillögur um hvernig það megi gera. Við í efnahags- og skattanefnd, þar sem ég er formaður, munum að sjálfsögðu taka málið til umfjöllunar og ræða með hvaða hætti megi einfalda innheimtu gjaldanna eins og hæstv. ráðherra spurði eftir. Við munum kalla eftir umsögnum aðila í ferðaþjónustunni og annarra haghafa á næstu vikum. Við munum leitast við að vinna úr málinu fljótt og greiðlega og koma með það til 2. umr. Ég vona að það takist þverpólitísk sátt um afgreiðslu málsins að það sé affarasælla að hafa almenna gjaldtöku en rukka inn á hverjum stað. Það er líklegra til að skapa sátt um málið.

Frú forseti. Mig langar að ræða frumvarpið sem ég tel um margt merkilegt. Þetta er aðferð eða tilraun að innheimta gjald fyrir þá sem nýta sér náttúruauðlindina Ísland. Fallega náttúran sem við höfum og ferðamenn sækja í en njóta endurgjaldslaust er auðlind. Margar aðrar þjóðir taka gjald af sínum náttúruperlum. Við í Hreyfingunni höfum lagt til sem tekjustofn fyrir ríkissjóð að þessi auðlind verði skattlögð í formi gistináttagjalds til að afla tekna fyrir ríkissjóð. Við höfum tekið þann pól í hæðina að það sé eðlilegt að þeir sem hagnist á náttúrunni greiði skattinn en ekki verði tekin upp sú aðferð sem margir hafa talað fyrir að rukkaður verði aðgangseyrir að fögrum stöðum á Ísland. Það var að heyra í umræðunni um daginn þegar hæstv. iðnaðarráðherra lagði fram frumvarp um Framkvæmdasjóð ferðamannastaða, held ég að það hafi heitið, að einhverjir þingmenn Sjálfstæðisflokksins lögðu til að í staðinn fyrir gjaldið yrði innheimtur aðgangseyrir. Ég verð að lýsa því aftur yfir að hugmyndin að meina fólki að skoða Þingvelli eða aðra fallega staði án þess að greiða fyrir það gjald er í raun fáránleg. Þessi hugmynd um aðgangseyri að ferðamannastöðum sem oft hefur verið uppi í umræðunni er ópraktísk í eðli sínu. Ef menn velta fyrir sér landfræðilegum staðreyndum þá mundi gjaldið aldrei standa undir kostnaði sem fælist í því að að girða t.d. af Þingvelli, setja upp hlið og hefta bátaumferð. Athugasemdirnar sem ég hef við frumvarpið eru fyrst og fremst þær að ég tel það of flókið. Ein meginreglan við skattlagningu er að hún þarf að vera gegnsæ og einföld. Það er verið að fara fjallabaksleiðir með málið. Farþegagjaldið sem talað er um í 2. gr. finnst mér sérkennilegt. Lengd ferða með 500 kílómetra millibili hækkar um tugi prósenta. Innheimta á farþegagjaldinu verður snúin. Ég leyfi mér að efast um að tekjurnar munu nokkurn tíma standa undir þeim kostnaði sem fylgir því að innheimta það og hafa eftirlit með innheimtunni. Ég hefði frekar kosið og mun leggja til að í staðinn verði tekið upp örlítið hærra gistináttagjald. Hér nemur gistináttagjaldið 100 kr. fyrir hverja nótt. Það mundi einfalda málið mikið ef gjaldið yrði hækkað og farþegagjaldið fellt út. Gistináttagjaldið þarf að vísu að vera þannig að það bitni ekki á barnmörgum fjölskyldum. Það mætti því ekki taka gildi fyrr en einstaklingar væru orðnir 16 ára þannig að ekki yrðir enn þá dýrara fyrir fólki með börn að ferðast um landið ef borga þyrfti fullt gjald. Það er gert ráð fyrir að einstaklingar á aldrinum tveggja til tólf ára greiði helming farþegagjaldsins, þau eru líka undanþegin gistináttagjaldinu og greiða helminginn af því, einungis á að rukka inn 50 kr. fyrir hverja gistinótt. Þetta er, ég veit ekki hvort þetta er rétta orðið sem er ekki fallegt, sparðatíningur. Ég er hræddur um að svona lág gjöld og svona flókin innheimta fyrir farþegagjaldið muni ekki ganga upp sem tekjustofn og því muni ekki innheimtast eins mikið og menn gera ráð fyrir. Ég hvet og skora á hæstv. fjármálaráðherra að velta fyrir sér að taka undir breytingartillögur um að einfalda þetta, afnema farþegagjaldið og taka það frekar sem gistináttagjald og hafa það gjaldfrítt fyrir börn upp að 16 ára aldri. Það er líka gert ráð fyrir að 60% af tekjunum fari til Framkvæmdasjóðs ferðamannastaða en einungis 40% í þjóðgarða og friðlýst svæði. Mér fannst vanta frekari skilgreiningar á því í frumvarpi hæstv. iðnaðarráðherra hvað Framkvæmdasjóður ferðamannastaða á að gera. Það er að mínu viti mikilvægara að þjóðgarðar og friðlýst svæði séu vernduð eins og mögulegt er fyrir of miklum ágangi en þjónustuaðilar í ferðaþjónustunni taki það upp í hvað fjármunirnir eigi að fara. Að öðru leyti fagna ég framlagningu frumvarpsins og vona að það fái góða og skilmerkilega leið í gegnum þingið.