Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér um ræðir, er um heimild handa ríkisstj. til að selja Kópavogskaupstað nýbýlalöndin Ástún, Birkihlíð, Grænuhlíð, Lund, Meltungu, Sæból, Snæland og Efstaland og að auki hluta úr jörðinni Kópavogi, sem hefur verið í umsjá heilbrmrn. og liggur austan Hafnarfjarðarvegarins, en sunnan Fífuhvammslækjar. Frv. þetta er flutt samkv. einróma samþykkt bæjarstjórnar Kópavogs. Ástæðurnar eru augljósar, eins og fram er tekið í grg. með frv., að á þeim 10 árum, sem liðin eru, frá því að Kópavogskaupstaður eignaðist meginhluta Digraness og Kópavogslands, hafa orðið mjög gagngerðar breytingar. Kaupstaðurinn hefur byggzt upp, og eðlilegt er að þetta byggðina innan þeirra marka, sem nú eru, jafnhliða því að byggða svæðið færist út. Á korti, sem fylgir með hér sem fskj., er nánari skilgreining á því, hvað hér er um að ræða, og þar er einnig sýnt, að þegar fyrir nokkru síðan er talsvert farið að skerða nýbýlalöndin með erfðaleigusamningum og lóðaleigusamningum úr þeim. Eins og fram er tekið í grg., er á sumum þessara nýbýla þegar aflagður búskapur og á öðrum nokkuð dreginn saman og það er ekki ólíklegt, að sú verði þróunin með þau velflest og máske öll. Það hagar einmitt svo til, að á þeim nýbýlum, þar sem búskapur er aflagður núna, er um að ræða það landsvæði, sem hagkvæmast er að taka til byggingar. Þar má við bæta, eins og vikið er að í grg., að það er hagkvæmt af fleiri ástæðum að byggja þetta svæði heldur en ég hef nú þegar talið, m. a. vegna þess, að þetta svæði er á vatnasvæði Fossvogsholræsisins, sem er mikið mannvirki og Kópavogskaupstaður er aðili að. Enn fremur má minna á, að væntanlegur Suðurlandsvegur mun liggja niður Fossvogsdalinn, þegar þar kemur, að hann verður endurbyggður, og til umr. hefur komið milli bæjaryfirvalda í Kópavogi og borgarstjórnar Reykjavíkur, að sá vegur muni skipta löndum milli Kópavogs og Reykjavíkur. Það er hins vegar líklegt, að vegurinn muni liggja alfarið Kópavogsmegin í Fossvoginum. Þar þurfa því að eiga sér stað makaskipti. Það er eðlilegast í sambandi við fyrirgreiðslu þess máls að þar eigist bæjarfélögin við, en eins og nú er, er eigandinn að þessu landi ríkið. Ég vil bæta því við, að einnig er ráðgert, að hin nýja Reykjanesbraut, sem liggur úr Blesugróf austan núverandi byggðar í Kópavogi allt suður til Hafnarfjarðar, muni og skipta löndum milli Kópavogs og Reykjavíkur þar og að Reykjavík muni þá láta af hendi til Kópavogskaupstaðar nokkur svæði þar, þannig að ef af þessum samningum og samkomulagi verður, sem allt bendir til, er eðlilegast og þægilegast, að það geti átt sér stað samtímis. Þá er og farið fram á það, að bæjarstjórn Kópavogskaupstaðar fái heimild til að taka eignarnámi ábúðarréttindi á eignarlandi kaupstaðarins, ef nauðsyn krefur vegna skipulags. Eins og sjálfsagt er, mun fara um þá framkvæmd, ef til kemur, eftir ákvæðum l. nr. 61 frá 14. nóv. 1917. Eins og ég vék að, herra forseti, er þetta frv. flutt samkv. einróma samþykkt bæjarstjórnar Kópavogs, og er það von okkar, að það megi fá afgreiðslu hér á þessu þingi. Ég vil, herra forseti, leyfa mér að óska þess, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. landbn.



Herra forseti. Ég hafði kvatt mér hljóðs, þegar þetta mál var til umr. s.l. fimmtudag, en það var ekki til þess að ræða efnahagsmál almennt eða erfiðleika sjávarútvegsins sérstaklega, en það fannst mér efnið í ræðum þeim, sem þá höfðu verið fluttar varðandi þetta mál. Ég vildi hins vegar með nokkrum orðum koma að efnisatriðum þessa frv., en efni þess er það í stuttu málí, að fella beri niður launaskatt í einstökum atvinnugreinum á vélskipum allt að 150 tonnum og í fiskiðnaðinum. Mig langar til í þessu sambandi aðeins að geta þess, hvernig launaskatturinn er til kominn. Eins og fram hefur verið tekið, var það einn af þáttum júní-samkomulagsins 1964. Húsnæðismálin hafa löngum verið ein af allra erfiðustu málum launþeganna og má segja alls almennings og jafnframt verið einn erfiðasti þátturinn í okkar efnahagslífi. Það er ekki neinum blöðum um að fletta, að einmitt þessi þáttur, húsnæðismálin og hvernig þau hafa þróazt, hefur átt mjög mikinn þátt í því, hvernig dýrtíðin hefur vaxið og þá ekki síður hvernig launakröfur hafa aukizt til þess að reyna að standa undir sífellt dýrara og dýrara húsnæði. Mér hefur oft fundizt mikið á bresta, að atvinnurekendur reyndu að skoða þetta mikla vandamál í réttu ljósi. Og ég held, að flutningur þessa frv. sé í raun og veru enginn velgerningur við atvinnuvegina. 1964 var svo komið, að verkalýðshreyfingunni fannst bráðnauðsynlegt og brýn nauðsyn á því, að í þeim samningum yrðu húsnæðismálin sérstaklega tekin til meðferðar. Það má að vísu deila um það, hvort rétt sé í kjaradeilum eins og þá voru háðar og verið hafa bæði fyrr og síðar að taka þá til meðferðar og afgreiða í raun og veru mál, sem óumdeilanlega eru löggjafaratriði og ætti í rauninni að leysa á annan veg en þá var gert og hefur verið gert bæði um þetta mál og önnur skyld. En þegar nauðsynin er jafnbrýn og þá var, töldum við í verkalýðshreyfingunni, að það bæri að fórna jafnvel nokkru til þess að fá úrlausn þessara mála á betri veg en þau voru þá stödd. Launaskatturinn var þá einn þáttur í lausn þessara mála. Það voru einnig önnur atriði í júní-samkomulaginu, sem snertu húsnæðismál. Og launaskatturinn er þannig, að það er greitt sem svarar 1% af öllum útborguðum launum, og þessi skattur er lagður á atvinnurekendurna. Okkur var fullkomlega ljóst, þegar við gerðum júní-samkomulagið, að launaskatturinn m.a. skerti möguleika okkar til þess að hækka launin að sama skapi. Þetta var okkur ljóst. Það var einnig um það rætt á vissum stigum þessa máls, að fyrirkomulagið yrði annað, þ.e.a.s. að launþegarnir sjálfir greiddu þetta framlag beint til byggingarsjóðs ríkisins, en þangað rannur launaskattur, einmitt til þess að efla þann sjóð, svo að hann sé bærari um að standa undir hærri lánum til almennings varðandi húsnæðismálin heldur en áður var, enda var það einn liður samkomulagsins, að lánin hækkuðu verulega. Það má segja, að það sé meira fyrirkomulags- eða hagræðingaratriði, að skatturinn er innheimtur á þann hátt, sem nú er, en i eðli sinu er hann í raun og veru hluti af launum fólks. Og það er einmitt þetta eðli launaskattsins, sem ég tel, að jafngildi því, að ef þetta frv., sem hér er til umr., yrði að lögum, væri það í raun og veru jafngildi þess, að laun væru lækkuð á lögbundinn hátt. Eðli málsins er það. Alveg sama mundi ég segja, ef flm. hefðu haft þetta víðtækara og tekið fleiri atriði, sem þeir virðast renna hýrum augum til í þessu sambandi, t.d. atvinnuleysistryggingasjóðinn, - nákvæmlega sama eðlis. Hv. 2. flm. þessa frv., 4. þm. Reykn., Jón Skaftason lögmaður, taldi hér í ræðu sinni, að júnísamkomulagið væri úr gildi vegna þess að það hefði ekki verið endurnýjað. Nú er það svo bæði með júní-samkomulagið og ýmislegt annað, sem gert hefur verið í þessum efnum fyrr og síðar, að sumt er fest í samningum og er þá þar þangað til aðilar koma sér saman um annað. Annað hefur verið fest í lög, og ég vildi einnig segja: er þá þar, þangað til aðilar koma sér saman um annað. En ekki er að efast um, að báðir þættirnir, það, sem stendur skrifað í samningum, og það, sem sett hefur verið í lög, er jafngilt og í jafnföstu gildi. Ég vil minna á, að í júní-samkomulaginu var einnig samið um, að verðlagsuppbót skyldi greidd á laun. Þetta var lögfest á Alþ. og er nú í lögum. Ég vildi nú mega spyrja, hvort hv. lögmaðurinn, alþm., teldi það ekki jafngilda samningsbrotum, ef verðtryggingin á kaupið væri numin úr lögum. Það væri enginn launþegi 3 landinu í vafa um það. Í grg. fyrir þessu frv. tala hv. flm. um kjósendahræðslu. Ef þetta frv. ber ekki greinilega með sér öll merki kjósendadekurs, að ég ekki segi lýðskrums, þá kann ég ekki mörk að þekkja.



Herra forseti. Það er nú ekki miklu að svara. Ég veit ekki, hvort það hefur komið eitthvað markvert fram hjá hv. 3. landsk. þm. (EðS), áður en ég kom inn, en það er ekki mjög miklu að svara þeim atriðum, sem komu fram hjá honum eftir það. Það er í fyrsta lagi, að það jafngildi launahækkun, ef launaskatturinn yrði afnuminn. Ég veit nú ekki til, að blessað fólkið fái þetta prósent. Það er lagt í húsbyggingasjóð, fólkið fær svo aftur lán úr þeim sjóði, en í frv. okkar eða grg. er gert ráð fyrir, að það sé bætt á annan hátt, að það sé bankakerfið, sem sjái fyrir þessum lánum, en útgerðarmenn séu ekki skattlagðir. Ég reikna ekki með, að þetta verði að lögum núna, við reiknum yfirleitt ekki með því í stjórnarandstöðunni, að það fljúgi í gegn, þó að við komum með einhver frv. Þetta er sérstaklega gert til að skýra málin. Það er nefnilega þannig, að þegar menn eru að bæta þessum sköttum á atvinnuveg eins og sjávarútveginn, er það gert yfirleitt af mönnum, sem fást ekki víð sjávarútveg og hafa ekki nokkra einustu hugmynd um, hvað þeir eru að gera. Svo er bætt skatti ofan á skatt, og ég dró þetta saman, þetta allt saman, til að sýna fram á, hvað þetta gerði allt saman mikið, en þetta er allt annað en laun til fólksins. Það er bara verðbólguhítin, sem gleypir þetta, það fer ekki annað, og mikið af þessum peningum hefur lent hreinlega í vasa milliliðanna, sem eru að byggja húsin og selja þau. Þeir fá þeim mun meira greitt. Við álítum, að bankakerfið eigi að sjá fyrir þessu, en ekki skattleggja atvinnuvegina. Það, sem farið hefur verið inn á nú seinni árin, er það, að það hefur verið farið að skattleggja atvinnuvegina til að geta útvegað rekstrarfé, í staðinn fyrir að ef fjármálapólitíkin væri heilbrigð, þá gæti bankakerfið annazt skattana. Það er enginn að tala um að lækka laun. Hitt leiðir af sjálfu sér, að þegar laun verða óeðlilega há og atvinnuvegirnir bera sig ekki, ef um samningsatriði er að ræða, en ekki lög, semja náttúrlega atvinnurekendurnir við launþegana. Og menn geta ekki endalaust borgað meira en þeir afla. Ég vil ekki verja það. Ég álít, að fjárfesting í sjávarútvegi hafi verið vægast sagt dálitið ógætileg núna síðari árin og það hefði átt að hafa betra eftirlit með henni. Ég tók það fram um daginn, að þeir, sem græða mest á síldarútgerð t.d., ég tel þá gera of mikið af því, þeir fara undireins með það fjármagn, sem þeir hafa afgangs, og kaupa ný og ný tæki. Þetta getur gengið, meðan mikið aflast, en þegar aflinn bregzt, standa þessir menn uppi og geta ekkert borgað. Alveg sama er með atvinnuleysistryggingarnar. Við ætlum ekki að skerða kjör eins einasta manns, þó að við minnumst á það að afnema þær. Við meinum auðvitað að létta byrðarnar. Þetta er tekið af bæjarfélögum, þetta er tekið af atvinnufyrirtækjum. Það gefur auga leið, að eftir því sem atvinnufyrirtækin eru skattlögð meira til einhverra sjóða, geta þau borgað lægra kaup. Hvaðan ætli peningarnir séu teknir, sem bæjarfélögin taka? Af fólkinu. Launþegarnir eru skattpíndir núna með útsvörum, svo að það tekur engu tali, og þó að sjómennirnir hafi töluverðar tekjur, er þetta kroppað miskunnarlaust af þeim í opinber gjöld. Þetta verða þessir herrar að athuga, sem eru að semja fyrir fólkið, að fólkið borgar þetta allt saman. Og það er ekki endilega víst, að það komi á þá, sem ríkastir eru. Þeir hafa kannske einhver ráð til að smeygja sér undan því. Hverjir eru þeir, sem græða? Ætli það séu ekki þeir, sem hafa milliríkjaverzlunina fyrst og fremst? Ég get bara sagt ykkur það ævintýri, að ég var að koma neðan úr banka núna. Ég mætti einum saklausum vinnandi skipstjóra, sem sagðist eiga 32 tonna bát, 12 þús. falla í gjalddaga í haust hjá stofnlánadeildinni, og sagði hann, að væri búið að auglýsa bátinn af lögfræðingi, sem heitir Björn Ólafs og er fyrir þennan æðsta banka landsins. Þetta er ekki neitt leyndarmál. Svona er farið að. Þessum fuglum er sigað á þessa menn, sem bera hita og þunga dagsins. Svona er með þá farið. Maðurinn skuldar 200 þús. í bátnum, undireins beðið um uppboð. Það er verið að reyna að stöðva hjá flotanum í heild núna, vegna þess að það er í gegnum aðra stofnun, fiskveiðasjóðinn, sem er raunar búið að gera þannig núna, að það er varla skiptandi við hann, með því að leggja hann inn í þrjá banka. Það er þetta kúgunarvald. Svo koma þessir herrar á eftir og hlaða skatti á skatt ofan á þessa menn, ekki að það renni beint til fólksins, til þess að það geti keypt sér mat og föt og menntað börn sin. Nei, ónei, það er lagt í sjóði, ekki í einn sjóð, heldur tvo, heldur þrjá, heldur fjóra. Verðtrygging á kaupi er allt annað atriði, það fer til fólksins. Það er kaup, enda tökum við það ekki þarna upp í þessari grg. Það fær fólkið greitt fyrir hækkandi verð þeirrar vöru, sem það þarf að kaupa, og það er allt annars eðlis. Og það er í raun og veru sanngirniskrafa. Aðalatriðið er bara að reyna að halda þessu í skefjum. Viðvíkjandi kjósendadekri held ég, að það sé ekki rétt, að það sé neitt kjósendadekur í þessu, heldur alveg þvert á móti. Við þorðum þarna að taka atriði, sem aðrir hafa forðazt að tala um og hæstv. forsrh. vill ekki tala um, því að hann fer út, þegar ég ætla að fara að tala um þetta mál. Hann vill ekki ræða málið, af því að í hjarta sínu veit hann, að það er allt satt, sem við segjum. Hann vill ekki ræða það. Nei, það er nefnilega dálítið hættulegt, þegar menn, sem ekki reka þennan atvinnuveg, fara að stjórna honum og hlaða byrðum á hann. Það væri ekki svo vitlaust að ákveða það, að sjútvmrh. gerði út einn fiskibát og færði reikningana sjálfur og borgaði þá, svo að hann hefði eitthvert vit á, hvað hann væri að gera. Ég held, að það væri vel til fundíð og borgaði sig, jafnvel þó að ríkið borgaði leiguna eftir bátinn, ef hann lærði eitthvað á því. En það er ekkert verið að spyrja að því, þegar ráðh. eru skipaðir í einhvern ráðherrastól, hvort þeir hafa vit á hlutunum eða ekki. Nei, ónei, það er bara flokkabraskið og pólitíkin. Og það er mikið mein, að við skulum ekki velja menn í ráðherrastólana meira þannig, að þeir hafi vit á hlutunum, sem þeir eiga að stjórna, heldur en þeir geti skrifað eitthvað í blað eða smjaðrað fyrir kjósendunum, því að það er auðveldast. En það var nefnilega ekki kjósendasmjaður í því, sem við sögðum. Það var bara blákaldur sannleikurinn. Ég skal játa það, að þeir, sem hafa verið í þessu síldarævintýrí og eru heppnastir með það, hafa haft peninga. Þeir hafa það, meðan síldin veiðist. Nú er ekki gert ráð fyrir því, að þessi mikli síldarafli verði nema eitt ár enn, og þá verður þar meira hrun en á þessum fiskibátum. Í ofanálag á þetta allt saman verða þessir menn, sem ekki hafa fiskverkunina, að borga alla þessa skatta. En þeir, sem hafa verkað fiskinn, hafa haft hagnaðinn, meðan hann var að hækka, þannig að við þá, sem hafa gert út bátana, hefur verið klippt og skorið. Þeir, sem hafa verið duglegir menn, hafa rétt sloppið, en ekki getað safnað neinum varasjóði. Og meðferðin er svo eins og ég gat um og þessi skipstjóri sagði mér, sem ég hitti núna á leiðinni hérna inn. Það var beðið um uppboð á bátnum, sagði hann mér, af því að það voru 12 þús. kr. í vanskilum frá í haust. Þessi aðferð hefur raunar ekki verið notuð í fiskveiðasjóðnum, en þannig hefur þetta verið notað í stofnlánadeildinni, meðan Seðlabankinn réð yfir henni og lögfræðingurinn Björn Ólafs. Það er rétt, að það heyrist, þegar svona aðferðir eru notaðar. Í staðinn fyrir að tala við manninn, er bara beðið um uppboð. Þetta er gert með skattana. Ég veit ekki betur en aðstöðugjöldin, sem við erum að borga af töpunum, og þessi launaskattur og allt hella klabbið, ef þetta er ekki borgað, á bara að ganga að bátunum. Menn borga ekki með því, sem þeir hafa ekki til. Það væri ágætt, að þessir herrar, sem alltaf eru að hlaða skatti ofan á skatt á þessa menn, sjómenn og útgerðarmenn, sem framleiða það, sem við lifum á, framleiða verðmæti þess, sem fólkið eyðir, sem er nú að ferðast í lúxusskipum, eins og Íslendingar gera mikið að núna og eyða mörg hundruð millj. í ferðalög á ári, það er ágætt, ef þessir herrar vildu bara gera út bát, gera út fiskibát. Þá vissu þeir, hvað þeir væru að segja. Og eins og ég tók fram um daginn, er það annaðhvort gagnvart atvinnuvegunum, að atvinnurekendurnir semji við launþegana og þeir ræði um þetta skynsamlega, og launþegar eru ekki það blávatn, að þeir, sem vinna hjá fyrirtækjunum, viti ekki nokkurn veginn, hvernig þeim liður, og ríkið sé ekkert að skipta sér af því, eða þá að ríkið ákveði kaup launþega allra í landinu, jafnt bænda, sjómanna og annarra, auðvitað með aðstoð sérfróðra manna og eftir hagfræðilegum skýrslum. En það er ekki skynsamlagt að semja um eitthvað út í loftið, alveg að órannsökuðu máli, bæta skatti ofan á skatt, þangað til menn gefast upp og geta ekki borgað, eins og fiskibátarnir eru raunar búnir að núna. Það yrði sennilega meiri hl. af þeim seldur, ef það yrði innheimt hver skuld hjá fiskveiðasjóði, sem ég vil taka fram, að hefur verið rekinn af fullkominni sanngirni og skilningi gagnvart útvegsmönnum, því að þetta er ágætismaður, sem honum hefur stjórnað, en hann sagði mér, að hann ætlaði að fara að fara, svo að þá lagast þetta allt saman. Þessir herrar, sem alltaf eru að gera endalausar kröfur á atvinnuvegi, sem ekki geta staðið í skilum, þyrftu að vita dálítið, hvað þeir væru að gera. Þeir ættu að vera í þessum atvinnurekstri sjálfir. Þá vissu þeir, hvað þeir væru að semja um og hvaða kröfur þeir væru að gera. En ég hef aldrei talið eftir þá aura, sem fólkið fær. Ég hef tekið það fram hér, að ég hef aldrei séð eftir peningum, sem hásetarnir hafa fengið, þeim veitir ekkert af þeim. En hitt hef ég tekið líka fram, að yfirmennirnir á skipunum, m.a. skipstjórarnir á síldarskipunum, þeir hafa það há laun, að það er ekki eðlilegt, að nokkur atvinnuvegur í nokkru landi geti borið það uppi á heilbrigðan hátt. Og þessir viðbótarpinklar, sem er svo verið að læða á þessa menn, sem bera þyngstu byrðarnar, eru gersamlega óþolandi og eru algerlega að sliga okkur.



Herra forseti. Ég hef nú þegar talað tvisvar í þessu máli og hef því ekki rétt til þess að gera hér annað og meira en hreyfa aths. við málflutning hv. 3. landsk. þm. (EðS). Það er aðallega eitt atriði, sem mig langar til þess að víkja nokkrum orðum að, sem hann vék sérstaklega að áðan, og það er, að hann lét í ræðu sinni að því liggja, að samþykkt þess frv., sem hér er verið að ræða, mundi teljast brot á lögum. Og af hverju taldi hann það brot á lögum? Jú, vegna þess að ef það yrði samþ., mundi það þýða, að húsbyggingarsjóður missti einhverra tekna við. Út af fyrir sig skal ég ekki neita því, að svo yrði, ef ekkert annað yrði gert. En svo vill til, að í síðustu ræðu minni, þegar þetta mál var til umr., benti ég m.a. á, að mér fyndist það einkennileg hagspeki, að fyrst væri verið að leggja á atvinnuveg gjöld, sem hann fengi ekki undir risið, þannig að verja yrði stórum fjárfúlgum úr ríkissjóði til þess að styrkja hann, svo að hann stöðvaðist ekki, og teknanna í ríkissjóð yrði svo að afla með því að leggja skatta á almenning í landinu. Ég sagði þá, að ég teldi miklu eðlilegra, að úr ríkissjóði sjálfum yrði veitt það fé, sem húsbyggingasjóðurinn kynni að tapa við samþykkt þessa frv., og ef svo yrði gert, held ég, að erfitt sé að halda því fram með nokkrum rökum, að húsbyggingarsjóðurinn yrði fyrir tekjumissi, ef þannig yrði að málum staðið eins og ég hef bent á. En úr því að hv. ræðumaður var að fárast út af því, að hér væru flutt mál, sem mundu leiða til þess, ef ekkert fleira yrði gert, að byggingarsjóður yrði fyrir einhverju smátekjutapi, þá vil ég minna á, að ég fæ ekki annað séð en einmitt hv. 3. landsk. þm. hafi gert á þessu þingi nákvæmlega sama hlut og hann er að ásaka mig um og hinn flm. þessa frv., þ.e.a.s. að flytja frv., sem, ef samþ. yrði og ekkert annað yrði gert, mundi leiða til þess, að byggingarsjóður ríkisins tapaði nokkru fé. Hv. þm. hefur flutt ásamt, að mig minnir, tveimur flokksbræðrum sínum till. um það, að vísitöluákvæði lána úr byggingarsjóði yrðu afnumin. Þetta vísitöluákvæði, held ég, að fullyrða megi, að hafi verið tekið upp í júnísamningunum 1964, sem hv. þm. sjálfur stóð að. Hann leggur nú til, að þetta ákvæði sé fellt niður, með frv.-flutningi á þinginu. Ekki einasta samkv. því, sem hann sagði um frv. það, sem hér er verið að ræða, er hann með þessu að leggja til, að tekjur byggingarsjóðsins séu skertar, heldur skilst mér, að með svipuðum röksemdum og hann hér flutti áðan megi segja, að hann sé að leggja til, að sá samningur, sem gerður var í júní 1964, sé að þessu leyti rofinn. Ég skal svo ekki eyða fleiri orðum um þessi atriði. Ég vil aðeins til viðbótar mótmæla því, að samþykkt þessa frv. mundi leiða til þess, að kaup yrði lækkað á lögbundinn hátt, eins og hv. þm. lét orð falla um. Ég held einmitt, að ef frv. verður samþ., mundi frekar vera hægt að segja hið gagnstæða, að laun mundu hækka, því að eins og hv. ræðumaður gat um áðan, má segja, að á vissan hátt sé þetta 1% gjald skattur, sem launþegar þurfa að greiða af launum sinum.



Aðeins örfá orð, herra forseti. Ég vil endurtaka það, sem ég sagði hér áðan, að ég ætla ekki hér að fara að ræða um vandamál sjávarútvegsins sérstaklega. Það er ýmislegt í ræðu hv. 1. flm. þessa frv., sem ég er honum að mörgu leyti sammála um, en þau atriði ætla ég sem sagt ekki að fara að ræða núna. En ég vil endurtaka það, sem ég sagði áðan, að ef launaskatturinn hefði ekki komið til 1964, hefði ekki verið samið um sömu laun og þá var gert. Þetta er tvímælalaus staðreynd, sem ber að hafa í huga, og þá byggi þessi atvinnurekstur, sem hér um ræðir, við þeim mun hærra kaup en hann gerir núna. Þetta er það einfalda í málinu. Hvort svo það þykir rétt að létta þessum skatti af hjá þessum hluta sjávarútvegsins og bæta þá byggingarsjóði það upp á annan hátt, það er í rauninni aðrir hlutir. En þá auðvitað hefði það þurft að fylgja með í þessu frv., og sannarlega mundi ég ekki fallast á það, fyrr en ég sæi, á hvaða hátt ætti þá að afla byggingarsjóðnum tekna. Hv. síðasti ræðumaður, 4. þm. Reykn., sagði, að ég hefði haldið því fram, að þetta frv. væri brot á lögum. Það auðvitað sagði ég aldrei, mér datt það ekki í hug, og held ég, að hann hafi frekar mismælt sig heldur en meint þetta. Að sjálfsögðu er hægt að gera breytingu á þessum lögum eins og hverjum öðrum lögum. Það er út af fyrir sig ekki lögbrot að gera breytingar á lögum. Ég sagði hins vegar, að ég teldi, að mörg samningsatriði, sem höfðu verið felld inn í lög eða sett lög um, ef þau væru afnumin án samráðs við hinn samningsaðilann, teldi ég það jafngilda samningsbrotum, - jafngilda því. Manni eru ákaflega mismunandi kær ýmis atriði í samningum. Stundum neyðist maður til að gera nauðungarsamninga. Þeir eru líka til. Hér var minnzt á eitt atriði úr júní-samkomulaginu, vísitöluna á lánin, vísitölubindinguna á lánum. Ég var aldrei hrifinn af því atriði, og það er nú svo, að þegar teknir eru upp samningar að nýju, venjulegir kaupgjalds- og kjarasamningar, viljum við gjarnan fá út úr samningum atriði, sem við áður höfðum samið um. Á sama hátt er með þetta atriði. Ég mundi mjög gjarnan vilja fá það út úr lögunum, eins og það er nú.



Herra forseti. Með frv. þessu er lagt til, að sett verði á stofn nýtt ríkisfyrirtæki, Olíuverzlun ríkisins. Gert er ráð fyrir því í frv., að Olíuverzlun ríkisins taki í sínar hendur allan innflutning á olíum og olíuvörum til landsins og hafi ein með höndum alla heildsölu á þessum vörutegundum. Þá er einnig gert ráð fyrir í frv., að þessi ríkisverzlun taki að mestu leyti í sínar hendur alla smásölu á olíu og annist dreifingu olíuvara um landið. Eins og kunnugt er, hefur um alllangan tíma sú skipan verið á olíuverzlun hér á landi, að þrjú stór olíufélög hafa haft með olíuverzlunina að gera. Þessi þrjú olíufélög eiga svo að segja allar birgðastöðvar fyrir olíuvörur, sem til eru í landinu, og þau eiga einnig þær dreifistöðvar, sem talið er að þurfi við þessa vörusölu, og svo að segja allt það flutningakerfi, sem notað er hér innanlands í sambandi við dreifingu á þessari vöru. Hins vegar hefur það verið þannig nú um nokkurra ára skeið, að ríkið hefur gert samninga við erlenda aðila um innkaup á olíum til landsins. En þessir samningar, sem ríkið hefur gert um innkaup á olíum, hafa síðan verið afhentir þessum þremur stóru olíufélögum til framkvæmda, og á þann hátt hafa olíufélögin í rauninni fengið einokunaraðstöðu með verzlun í landinu á þessum vörum. Olíufélögin þrjú hafa því haft aðstöðu til þess í gegnum þetta skipulag að meina öðrum að komast að til þess að taka þátt í olíuverzluninni, jafnt í heildsölu sem í smásölu. Við vitum, að þetta skipulag hefur leitt til þess, að þessi þrjú olíufélög hafa byggt upp þrefalt dreifingarkerfi um allt land, því að út af fyrir sig starfa þessi olíufélög sjálfstætt þannig, að hvert þeirra um sig telur sig þurfa að byggja upp sínar aðalbirgðastöðvar og dreifistöðvar og hafa sitt sérstaka starfslið í sambandi við olíusöluna. En þó að þessi þrjú olíufélög hafi á þennan hátt byggt upp æðikostnaðarsamt skipulag og haldi uppi mjög kostnaðarsömu dreifingarkerfi, þá er nú ekki því að heilsa, að þau reki nokkra teljandi samkeppni sín á milli í sambandi við sölu á olíuvörum. Þessi þrjú félög hafa um langan tíma komið sér saman um það, hvaða verðkröfur þau skuli gera varðandi útsöluverð á olíum, en þau hafa um alllangan tíma þurft að sækja undir verðlagsyfirvöldin í landinu um það, hvað útsöluverð á olíuvörum mætti vera, og í þeim tilfellum hafa þessi félög alltaf komið fram gagnvart verðlagsyfirvöldum landsins eins og um einn söluaðila væri að ræða. Þau hafa þá sett fram sameiginlega sínar kröfur til verðlagsyfirvaldanna um þóknun eða álagningu sér til handa, og siðan hafa þau staðið mjög fast að því, að sams konar söluskilmálar skyldu vera í gildi hjá öllum félögunum varðandi þessa verzlun. Þetta hefur gengið svo langt, að þó að ýmsir opinberir aðilar hafi leitað eftir tilboðum varðandi kaup á allmiklu magni af olíu og olíufélögin þrjú hafi leitað eftir samningum í þeim efnum, hefur það jafnan komið fram, að öll hafa olíufélögin boðið viðskiptin með nákvæmlega sömu kjörum. Það hefur því ekkert farið á milli mála, að þessi þrjú olíufélög hafa með sér viðtækt samstarf varðandi verðlagninguna á olíuvörum. Þessi samstaða þeirra varðandi verzlunarreksturinn hefur einnig komið fram t.d. gagnvart olíusamlögum, sem viða hafa verið mynduð samkvæmt lögum. Það höfðu ýmsir aðilar, sem þurfa mikið á olíuvörum að halda, myndað með sér olíusamlög á samvinnugrundvelli, m.a. höfðu útvegsmenn gert það í mörgum tilfellum. Þessi samlög hafa ekki átt þess kost að geta fengið olíuvörur keyptar af þessum þremur stóru olíufélögum á eðlilegu heildsöluverði. Um ekkert slíkt hefur verið að ræða. Olíufélögin hafa aðeins gefið þessum olíusamlögum kost á því að kaupa af sér olíu á hinu almenna útsöluverði, en þó veitt tiltekinn smáafslátt, sem hefur átt að duga fyrir beinum útlögðum dreifingarkostnaði þessara samlaga, sem annazt hafa þá smásöluna hvert á sínum stað. Þannig hafa þessi olíufélög í gegnum þá aðstöðu, sem ríkisvaldið hefur fengið þeim, komið í rauninni í veg fyrir það, að þau olíusamlög, sem starfandi eru í landinu, skv. lögum frá Alþingi, gætu rekið starfsemi sína á þeim grundvelli, sem þeim var ætlað að gera. Áður en olíufélögin þrjú fengu þessa aðstöðu í gegnum samninga við ríkisvaldið, var það þó svo, að ýmis olíusamlög í landinu höfðu aðstöðu til þess að kaupa olíu ýmist beint erlendis frá og ná þannig í olíuna á heildsöluverði eða í sumum tilfellum gátu þau keypt olíu frá birgðastöðvum, sem ríkið réð sjálft yfir og voru þá til hér í landinu, en þegar þessi olíusamlög höfðu þessa aðstöðu, sýndu þau það í verki, að þau seldu olíuna á miklum mun lægra verði en stóru olíufélögin gerðu almennt til landsmanna. En í þeim samningum, sem olíusamlögin hafa þurft að gera nú við olíufélögin þrjú, verða þau að skuldbinda sig til þess að halda uppi sama útsöluverði, hvar sem er á landinu, og olíufélögin gera. Það er vitað mál, að olía er ein af brýnustu nauðsynjavörum landsmanna. Við notum hér tiltölulega mjög mikið af olíu. Okkar atvinnurekstri er þannig háttað, og aðstöðu okkar til þess að afla okkur hitagjafa er þannig varið, að við þurfum mjög mikið á olíu að halda, enda flytjum við árlega inn mjög mikið magn af olíu. Ég veit ekki nákvæmlega um það, hvað hér er um mikið magn að ræða, en ég veit, að það mun liggja á milli 3 og 4 hundruð þús. tonna á ári, sem innflutt er af olíu, og aðeins innflutningsverðið mun vera nokkuð yfir 400 millj. kr. á ári. Það fer því ekkert á milli mála, að það skiptir miklu máli, jafnt fyrir atvinnureksturinn í landinu og fyrir allan almenning í landinu, hvernig verðlagið er á þessari brýnu nauðsynjavöru. En verðlagið fer auðvitað mjög eftir því, hvernig staðið er að sölumeðferð á þessari vörutegund. Ég efast ekki um það fyrir mitt leyti, að sá stofnkostnaður, sem olíufélögin hafa lagt í að byggja upp sitt olíudreifingarkerfi um allt land, er langtum meiri en þörf er á fyrir þarfir landsmanna. Ég efast ekki heldur um það, að sá mannafl, sem þessi þrjú olíufélög telja sig þurfa að hafa og hafa í sinni þjónustu í sambandi við þessa verzlun, er mun meiri og kostnaðarsamari en hann þyrfti að vera. Afleiðingarnar af þessu þrefalda dreifingarkerfi olíufélaganna koma svo fram í óeðlilega háu olíuverði hér á landi. Það hefur lengi verið svo, að verðmunur á olíuvörum hér á landi og í nágrannalöndum okkar er óheyrilega mikill, og þessi mikli verðmunur stafar af því, að allur kostnaður við þetta þrefalda kerfi er úr hófi fram. Og einnig hefur það verið svo um langan tíma, að olíufélögin hafa tekið til sín allt of mikinn hagnað af þessari starfsemi. En þetta skipulag leiðir það af sér, að olíukostnaður t.d. útgerðar í landinu, frystihúsanna og annarra þýðingarmikilla greina í atvinnulífi okkar, - olíukostnaðurinn þar verður allt of mikill. Sama er að segja, að við notum nú mikið af olíu til þess að framleiða raforku á ýmsum stöðum á landinu, og ríkið sjálft gerir það í stórum stíl. Þannig er fullur helmingur af þeirri raforku, sem framleidd er á Austurlandi nú á vegum ríkisins eða rafmagnsveitna ríkisins, einmitt framleiddur með olíuorku. En þetta of háa verð, sem ég tel vera á olíu hér á landi, kemur vitanlega fram í allt of háu rafmagnsverði eða beinlínis í hallarekstri hjá rafmagnsveitum ríkisins. Sama er að segja um þann mikla kostnaðarlið heimilanna víða um landið í sambandi við upphitun húsa. Þegar olíuverðið er of hátt, er hér um óþarfa skattlagningu á heimilin í landinu að ræða. Hið sama er einnig að segja um allar þær olíuvörur, sem ökutæki landsmanna þurfa á að halda á hverju ári. Þessi allt of mikli kostnaður við sölu og dreifingu á þessum vörum kemur fram í allt of háu verði á þessum vörum til ökutækjanna, en það bitnar á landsmönnum almennt. Megintilgangur þessa frv., sem hér er flutt, er því sá að reyna að koma í veg fyrir þá óþarfaeyðslu og það ranga skipulag, sem á sér stað í sambandi við dreifingu og sölu á olíuvörum í okkar landi og sýnist engin ástæða vera til að halda uppi lengur en verið hefur. Nú um þessar mundir er mikið um það talað, að það þurfi að koma við meiri hagræðingu á hinum ýmsu sviðum í okkar rekstrarkerfi, það þurfi að koma við bagkvæmari rekstri. Einmitt þessa dagana eru fulltrúar ríkisvaldsins að leggja fram till. um, að það þurfi t.d. að taka til sérstakrar endurskoðunar rekstrarkerfi frystihúsanna í landinu, og bent hefur verið á það af aðalsérfræðingum ríkisstj. í efnahagsmálum, að það mundi mega leggja niður allmörg frystihús, til þess að koma þar við meiri hagkvæmni í rekstri. Vel má vera, að þetta sé hægt, og ég efast í raun og veru ekkert um, að það kunni að vera hægt f vissum tilfellum að skipa þeim málum betur og hagkvæmar en nú er gert. En um þetta er rætt nú, þegar það ber að, að um hallarekstur er að ræða hjá þessum þýðingarmikla atvinnuþætti, frystiiðnaði landsmanna, þá þarf að taka hann til endurskoðunar, breyta þar rekstrarskipulagi og hika jafnvel ekki við að leggja niður fyrirtæki eða sameina þau öðrum. En skyldi þá ekki vera kominn tími til einnig að athuga nokkuð um rekstrarfyrirkomulagið hjá ýmsum þeim fyrirtækjum í landinu, sem eiga bein viðskipti t.d. við frystihúsin og aðra þætti atvinnulífsins og ráða miklu um verðmyndunina í landinu? Er minni ástæða til þess að athuga t.d. um það skipulag, sem við búum við varðandi olíusölumálin í landinu? Ef hægt er að koma þar fram hagkvæmari rekstri en nú er, er þá ekki jafnmikil nauðsyn á því og að taka til endurskoðunar t.d. rekstur frystiiðnaðarins? Kemur það út af fyrir sig ekki að jafnmiklu gagni, ef hægt er að koma fram á þann hátt, með lækkuðu olíuverði, lækkun í rekstrarkostnaði jafnt fiskibáta sem frystihúsa, eins og þó að hægt væri að ná nokkru meiri árangri í breyttu skipulagsformi þessa iðnaðar út af fyrir sig? Ég tel, að það hafi í rauninni dregizt allt of lengi að taka þessi mál til rækilegrar athugunar varðandi olíusöluna í landinu. Við Alþb.-menn höfum sett fram okkar stefnu í þessum málum margsinnis áður og flutt hér frv. í þessa sömu átt og við gerum með þessu frv., sem ég stend að, en þessi frv. hafa ekki náð fram að ganga til þessa. Fyrir stuttu veitti ég því athygli, að form. Alþfl. lýsti því yfir á blaðamannafundi, að Alþfl. styddi þá hugmynd, sem felst í þessu frv. okkar um það að taka olíusölumálin til endurskoðunar og stefna að því að taka þar upp ríkisrekstur á þessari þýðingarmiklu vöru. Ég fagna því, að þessi yfirlýsing kom fram frá hálfu Alþfl., og vil þá vænta stuðnings hans við þetta frv., sem hér liggur fyrir. Ég skal ekki ræða þetta mál í miklu lengra máli að þessu sinni, enda er fundartími hér á þrotum. En vil aðeins benda á, að það er jafnþýðingarmikið fyrir afkomu atvinnuveganna í landinu að skapa þeim með breyttu skipulagsformi, t.d. í sambandi við olíusöluna í landinu, aðstöðu til að fá sina notavöru á lægra verði, eins og að láta atvinnuvegina fá beina styrki frá ríkinu. Það er líka raunverulega bein kjarabót fyrir mikinn hluta almennings í landinu, ef olíuverð yrði lækkað, því að hér er um óhjákvæmilegan útgjaldalið hjá flestum heimilum í landinu að ræða. Það er því tvímælalaust brýn þörf á því að taka þessi mál fyrir, eins og vandamálum atvinnulífsins er nú orðið háttað og vandamálunum í sambandi við hið allt of háa verðlag er varið, og því er það, að það er full þörf á því, að horfið yrði nú að ráðum okkar Alþb: manna og olíuverzlunin í landinu tekin þeim tökum, sem lagt er til í þessu frv. Herra forseti. Ég legg svo til, að að lokinni þessari umr. verði þessu frv. visað til fjhn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja á þskj. 263 frv. til 1. um breyt. á l. um sementsverksmiðju. Frv. gerir ráð fyrir breytingu á 4. gr. l., þar sem fjallað er um stjórn verksmiðjunnar. Breytingin er sú, að fjölgað skuli mönnum í stjórn sementsverksmiðju ríkisins úr 5 í 7, að sameinað Alþ. kjósi 5 menn í stjórnina, eins og verið hefur, en fastráðið starfsfólk verksmiðjunnar fái að kjósa úr sínum hópi tvo stjórnarmeðlimi, sem mundu bætast við. Er gert ráð fyrir því, að atvmrh. setji reglugerð um það, hvernig sú kosning skuli fara fram, bæði hvað varðar kosningarrétt og kjörgengi og annað, sem ákveða þarf í því sambandi. Hugmyndin á bak við frv. þetta er að gera tilraun með það, sem kallað er atvinnulýðræði. Undanfarna áratugi og raunar allt aftur til aldamóta hefur mikið verið um það hugsað, hvernig koma megi fyrir lýðræðislegri skipan mála á fleiri sviðum þjóðlífs en í stjórnmálum einum. Hefur athygli sérstaklega beinzt að því, sem kalla mætti atvinnulýðræði. Hugmyndin er að tryggja, að sem flestir aðilar komi við sögu við stjórn atvinnufyrirtækja og þannig verði stuðlað að því, að atvinnufyrirtækin verði rekin með hagsmuni fjöldans fyrir augum. Víða um lönd hafa verið gerðar tilraunir með að leyfa starfsfólki við atvinnufyrirtæki að kjósa fulltrúa í stjórn fyrirtækjanna, og einnig hafa verið gerðar margvíslegar tilraunir til að setja upp ýmiss konar nefndir, sem starfa með stjórnum fyrirtækjanna, og hafa þá meiri eða minni þátttöku starfsliðs í þeim nefndum. Er slíkum nefndum þá gjarnan falið einstakt verkefni í sambandi við fyrirtækin. Allmikið hefur verið hugsað um þessi mál hér á landi, og frv. og till. hafa verið flutt á Alþ. fyrr um þetta efni. Eftir því sem ég kemst næst, munu ýmsir hafa komizt að þeirri niðurstöðu, að allur þorri atvinnufyrirtækja á Íslandi sé svo lítill og starfsfólk svo fátt, að það gæti verið vandkvæðum bundið að taka upp þetta skipulag. Hins vegar verður sú mótbára ekki færð fram gagnvart sementsverksmiðju ríkisins. Þess vegna hef ég valið þann kost að leggja til, að tilraun yrði gerð með þessa tegund atvinnulýðræðis hjá sementsverksmiðjunni. Þegar starfsliði fyrirtækja er heimilað að kjósa fulltrúa í stjórn þeirra, er tilgangurinn að jafnaði að veita starfsliðinu kost á því að láta sjónarmið sín koma fram í stjórninni, þar eð hún hlýtur að taka margar ákvarðanir um rekstur fyrirtækisins, sem mjög snerta starfsliðið sjálft. Þar að auki fá þessir fulltrúar tækifæri til þess að fylgjast með rekstri fyrirtækisins, þannig að fyrir þeim verður engu leynt. Þeir fá að jafnaði heimild til þess að veita félögum sínum upplýsingar, og á þennan hátt er útrýmt tortryggni, sem mjög oft er á milli starfsmanna og stjórnenda þeirra í ýmiss konar fyrirtækjum. Loks skapast með þessu mjög ákjósanlegt tækifæri til þess að mynda gott samstarf á milli starfsliðs og stjórnar fyrirtækja um ýmiss konar nýjungar, sem gætu leitt til aukinnar hagræðingar og betri rekstrar fyrirtækisins. Ég lít á það sem tilraun, ef Alþ. vildi samþykkja að gera þessa breytingu hjá sementsverksmiðju ríkisins, og gæti þá nokkuð farið eftir reynslu, sem þar fæst, hvort reynt verður í framtíðinni að ganga lengra á þessari braut eða ekki. Ég vil taka það fram, að þetta er aðeins ein af mörgum leiðum, sem eru til þess að auka lýðræði í atvinnulífi og veita hinu vinnandi fólki hlutdeild í stjórn þess. Margar aðrar leiðir eru til. Þessi leið er á engan hátt bundin við rekstrarform fyrirtækisins. Að því er ég kemst næst, hefur hún verið reynd jöfnum höndum við þjóðnýtt fyrirtæki í öðrum löndum, við samvinnufyrirtæki og við einkafyrirtæki, og þarf út af fyrir sig ekki að vera samhengi þar á milli. Jafnvel einkafyrirtæki, þar sem ætla mætti, að einn eða fáir eigendur réðu því, hvort starfsliðið fengi fulltrúa í stjórn eða ekki, hafa sums staðar farið inn á þessa braut og jafnvel fyrir tilstuðlan löggjafans. Herra forseti. Ég legg til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. iðnn.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Vesturl. hefur gert grein fyrir frv. því, sem hann flytur hér, og sé ég ekki ástæðu til að rekja efni þess. Ég álít, að hér sé um mjög athyglisvert mál að ræða. Í þessu sambandi þykir mér eðlilegt að minna á, að ég hef tvívegis flutt þáltill. um svipað efni, og var hún svo hljóðandi: „ Alþ. ályktar að fela 11 manna n. að undirbúa löggjöf um aukin áhrif verkamanna og annarra launþega á stjórn þeirra fyrirtækja, sem þeir starfa hjá. Skal löggjöf þessi vera fyrsti áfangi í áætlun til næstu tveggja áratuga um aukið lýðræði í íslenzkum atvinnuvegum. Ber sérstaklega að stefna að því í fyrstu lotu að veita launþegum ríkisfyrirtækja og þá einkum iðnfyrirtækja veruleg bein áhrif á stjórn þeirra, en starfsmönnum í einkarekstri víðtæk ráðgefandi áhrif. N. skal skipuð af ráðh., og tilnefna samtök vinnuveitenda þrjá menn, launþegasamtökin þrjá, þingflokkarnir fjórir tilnefna hver einn mann, en ráðh. skipar formann n. án tilnefningar.“ Í grg., sem fylgdi þessari till., var það tekið fram, að atvinnulýðræði mundi vafalaust ekki ná fram að ganga nema á löngum tíma og eftir margvíslegar tilraunir. Þarf því ekki að taka það fram, að ég fagna því, að fram kemur hugmynd um, að slíkar tilraunir fari fram. Till. þessi fékk því miður litlar undirtektir og hlaut þau örlög í bæði skiptin að sofna í n. eins og margar aðrar ágætar till., sem fluttar eru hér í þinginu. En nú hefur einn af hv. þm. ríkisstj.-flokkanna og meira að segja aðalritstjóri annars helzta málgagns ríkisstjórnarflokkanna vakið þetta mál til lífs á ný hér í þingsölunum, og þykir mér það mikil tíðindi og góð. Frv. þetta er, eins og fram kom hjá hv. flm., með nokkuð öðru sniði og ólíku innihaldi heldur en sú till., sem ég gerði grein fyrir áðan og ég hef flutt hér hvað eftir annað. Ég sé ekki ástæðu til að leyna því, að ég tel, að það séu vissir ágallar á frv., eins og það liggur fyrir frá flm. Ég álít, að þessi tilraun sé slitin úr samhengi við málið í heild sinni. Það eru engin ákvæði um það í frv., hversu lengi þessi tilraun á að standa eða hver á að meta árangurinn af tilrauninni og hvernig framhaldið á að vera, ef árangur af tilrauninni er metinn sæmilegur. Ég verð að segja, að ef verið er að gera tilraun í þessa átt, hlýtur sú spurning að vakna, hvers vegna þessi tilraun er ekki látin ná til fleiri verksmiðja en einnar. Ef unnt á að vera að fá einhverja reynslu til að byggja á í þessum efnum, er ég hræddur um, að ekki nægi að gera slíka tilraun í aðeins einni verksmiðju. Í þessari einu verksmiðju geta verið sérstakar aðstæður, sem koma í veg fyrir, að sú tilraun gefi rétta mynd af þeim árangri, sem unnt er að ná við betri kringumstæður. Flm. frv. benti réttilega á, að fámenni íslenzkra vinnustaða er tvímælalaust helzta fyrirstaða í vegi þess, að lýðræði í íslenzkum atvinnuvegum fái blómgazt hér á Íslandi. Þó er það svo, að á meira en 50 vinnustöðum á Íslandi starfa yfir 100 manns. Mér virðist því, að svo sannarlega mætti gera slíka tilraun víðar en í sementsverksmiðjunni. Ég endurtek, að ég fagna því, að þetta frv. skuli hafa komið fram. Mér virðist það sýna, að áhugi er að vakna á þessu máli. Ég hef ekki flutt þáltill. mína á þessu þingi, eins og þó hefði kannske verið ástæða til, en segja má, að ekki sé það orðið of seint enn. En það verða að teljast töluverð tíðindi, að áhugi skuli vaknaður á þessu máli jafnvel í ríkisstj.-flokkunum. Það er kannske rétt að sjá, hvernig viðtökur þetta frv. fær í n. En eins og ég hef tekið fram, álit ég það helzta ágalla frv., að þessi margumtalaða tilraun á aðeins að fara fram á einum vinnustað.



Herra forseti. Það getur út af fyrir sig ekki verið ágalli á þessu frv., að ekki sé þar talað um aðra vinnustaði eða fleiri verksmiðjur, vegna þess að þetta er frv. um breyt. á l. um sementsverksmiðju, og það er ekki hægt að setja í það frv. ákvæði um stjórn annarra fyrirtækja. Segja má, að það væri æskilegt að koma þessu fram á fleiri stöðum, en reynslan hefur, eins og hv. síðasti ræðumaður gat um, sýnt, að till. hafa ekki komizt ýkjalangt enn þá, og er því ekkert á móti því að fara hægt í sakirnar. Ég hef valið þann kost að byrja á einu fyrirtæki. Ég vil útskýra það fyrir hv. síðasta ræðumanni, að ef þetta frv. væri samþ., væri l. um sementsverksmiðju þar með breytt. Mundu þau lög gilda, þangað til Alþ. breytir þeim aftur. Tilraunin mun því standa eins lengi og Alþ. sjálfu sýnist, og það dæmir og metur, eftir að tilraunin hefur staðið einhvern tíma, hvort ástæða sé til að breyta þessu ákvæði aftur eða ekki.



Herra forseti. Á þskj. 274 hef ég leyft mér ásamt hv. 10. landsk. þm. að flytja breytingar á skipulagslögum, nr. 19 frá 1964. Þessar brtt. eru fluttar samkv. beiðni fulltrúafundar samtaka sveitarfélaga í Reykjaneskjördæmi, sem haldinn var seint á s.l. ári, þar sem var shlj. samþ. að fara þess á leit við þm. kjördæmisins, að þeir flyttu mál þetta sameiginlega. Ég hef borið frv. þetta undir alla hv. þm. kjördæmisins, en það hefur orðið úr, að við tveir flm. málsins höfum tekið að okkur flutning þess. Breytingar þær, sem við flm. leggjum til, að samþ. verði á skipulagsl., eru að meginstofni þrjár, og vil ég gera grein fyrir þeim í fáum orðum, þótt e.t.v. væri nægilegt að vísa til ýtarlegrar grg., sem fylgir frv. Í 1. gr. er lagt til, að yfirstjórn skipulagsmálanna verði nokkuð breytt frá því, sem nú er. Í gildandi skipulagsl. er svo kveðið á, að í skipulagsstjórn skuli sitja 5 menn, og eru það húsameistari ríkisins, vegamálastjóri, vita- og hafnarmálastjóri, svo og tveir menn skipaðir af ráðh., þar af annar eftir tilnefningu Sambands ísl. sveitarfélaga. Við flm. þessa frv. leggjum til, að skipulagsstjórn verði ákveðin á nokkuð annan hátt eða þannig, að tveir af fimm fulltrúum í skipulagsstjórninni verði skipaðir eftir tilnefningu Sambands ísl. sveitarfélaga, einn verði tilnefndur eftir tilnefningu Arkitektafélags Íslands og einn samkv. tilnefningu Verkfræðingafélags Íslands og fimmta nm. skipi ráðh. án tilnefningar. Jafnframt leggjum við til, að varamenn séu skipaðir á sama hátt. Til viðbótar þessu er lagt til í frv., að nefndinni til ráðuneytis séu þeir embættismenn, sem nú sitja í skipulagsstjórninni, þ.e.a.s. húsameistari, vegamálastjóri og vita og hafnarmálastjóri. Þessi breyting er flutt til þess að auka áhrif sveitarfélaganna í skipulagsstjórn ríkisins, og hygg ég, að flestir ættu að geta orðið sammála um, að það sé eðlilegt, því að fáir aðilar eiga meira undir því, að störf skipulagsstjórnarinnar geti gengið hratt fyrir sig og án mikilla tafa. Víða í sveitarfélögum, ekki sízt hérna á Suðvesturlandi, eru ýmsar aðkallandi skipulagsframkvæmdir á döfinni og hafa sumar hverjar og því miður nokkuð margar tafizt óeðlilega lengi, af ýmsum ástæðum vafalaust. En við flm. höldum, og það er álit þeirra, sem sátu sveitarstjórnarfundinn í Reykjaneskjördæmi í des. s.l., að með því að auka áhrif sveitarfélaganna á starfsháttu skipulagsstjórnarinnar muni vinnubrögð ganga hraðar fyrir sig, auk þess sem við teljum, að nokkur hætta sé á því, að þeir embættismenn, sem nú sitja í skipulagsstjórninni og þurfa allir að sinna mjög umfangsmiklum og að ýmsu leyti óskyldum störfum frá því, sem skipulagsstörf eru, kunni vegna annríkis á öðrum sviðum að hafa nokkuð lítinn tíma til þess að sinna hinum eiginlegu skipulagsstörfum í skipulagsstjórn ríkisins. Þetta er þá efni fyrstu megin brtt. á þskj. 274. Aðra meginbreytinguna er svo að finna í 3. gr. frv. Hún er nýmæli og gengur út á, að með samþykkt þessa frv. yrði stofnaður svonefndur skipulagssjóður, sem nú er ekki til samkv. gildandi skipulagsl. Í gr. er að finna ákvæði um fasta tekjustofna til skipulagssjóðsins, er geri honum mögulegt að greiða kostnað við skipulagsstörf. Tekjustofnarnir eru í fyrsta lagi skipulagsgjald, sem nema má allt að 5%. af brunabótaverði hverrar nýbyggingar, sem reist verður á skipulagsskyldum stað. Í gildandi skipulagslögum er hámark þetta 3%.. En við teljum, að eðillegt sé að hækka það nokkuð frá því, sem nú er. Í öðru lagi leggjum við til, að úr ríkissjóði verði greitt í skipulagssjóðinn sem nemur 40% af skipulagsgjöldum næstliðins árs. Þá er þessum tveim tekjustofnum til viðbótar lagt til, að sá afgangur, sem gengið hefur í ríkissjóð af skipulagsgjöldum umfram kostnað af skipulagsmálum á árabilinu 1958 - 1965, verði greiddur sem stofaframlag í skipulagssjóðinn. Samkv. upplýsingum, sem er að finna í frv., nemur stofnfé þetta um 5.7 millj. kr., sem rök verða að teljast fyrir, að afhent sé í skipulagssjóðinn sem stofnfé, því að þetta eru tekjur af skipulagsgjöldunum, sem óeðlilegt má telja eftir þá breytingu, sem frv. gerir ráð fyrir, að verði á löggjöfinni, að standi inni í ríkissjóðnum, heldur renni til þess að standa undir kostnaði við skipulagsmál. Þriðju meginbreytinguna er svo að finna í 4. gr. frv. Þar er lagt til, að 3/4 hlutar kostnaðar við mælingar og önnur skipulagsstörf verði greiddir úr skipulagssjóði, en 1/4 hluti verði greiddur af viðkomandi sveitarfélagi. Eins og er í gildandi lögum, greiðir ríkissjóður þennan kostnað til að byrja með, en hefur svo endurkröfurétt á víðkomandi sveitarsjóð fyrir helmingnum. Ég held, að ekki sé ástæða til fyrir mig að fara fleiri orðum um aðrar breytingar, sem í frv. er að finna frá gildandi lögum. Þær leiðir beint af þeim brtt., sem ég var hér að mæla fyrir. Ég vil svo, herra forseti, að þessari umr. lokinni leggja til, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn. þessarar deildar.



Herra forseti. Það er rétt, að skipulagsmálin eru ákaflega þýðingarmikil einmitt fyrir sveitarfélögin og sveitarstjórnirnar. Mér er það fullkunnugt, að einmitt á því svæði, sem hér um getur, þ.e. sem samtök sveitarfélaga úr Reykjaneskjördæmi ná yfir, er þetta ákaflega brýnt verkefni, og því er ekki að neita, að oft og tíðum hefur þótt ganga of hægt að fá unnin tiltekin verk í þessu efni. En ég vil þó láta það koma fram, svo að það geti ekki valdið neinum misskilningi, að það er mín skoðun, eins og kom fram á þeim fundi, sem hér er vitnað til í grg., að það, sem þessu veldur, er ekki fyrst og fremst skipulag þessara mála, ekki, hvernig er með fjárreiður. Við þekkjum það Kópavogsbúar, við höfum reynt að auglýsa hvað eftir annað eftir sérfróðum manni til skipulagsstarfa og engan fengið, og ástæðan fyrir því, hversu hægt gengur, er fyrst og fremst sú, að það skortir hæfa menn til að framkvæma þessi verk. Þar mun höfuðástæðan liggja fyrir því, hversu of hægt hefur gengið að sinna skipulagsmálum sveitarfélaganna. Það er a.m.k. alveg skýlaus reynsla bæjarstjórnar Kópavogs, að það er fyrst og fremst það, sem á stendur, að fá hæfa menn til starfanna, en ekki að stjórn þessara mála er þannig upp byggð og nú er eftir gildandi lögum né heldur hvernig er varið með skipulagsgjöldin. - Ég vildi aðeins, herra forseti, að þetta kæmi ljóst fram. Þetta kom fram á þeim fundi, sem hér er vitnað til, þó að það sé ekki vikið að því í grg. með frv.



Herra forseti. Ég vildi aðeins leyfa mér, áður en þetta frv. fer til n., að benda á, að það er ekki langt síðan skipulagslögum var breytt hér á hv. Alþ. Það mun hafa verið árið 1964, sem það var gert, og þá var l. einmitt breytt í það horf, að fulltrúi sveitarfélaga fékk aðstöðu til að hafa áhrif á yfirstjórn þessara mála, og siðan er einn fulltrúi skipaður í stjórnina eftir tilnefningu Sambands ísl. sveitarfélaga. Ég held, að ég muni það rétt, að þegar þessi breyting var á döfinni, þá hafi komið fram svipaðar óskir og þær, sem koma fram í 1. gr. þess frv., sem hér liggur fyrir, þ.e. að stjórnin yrði skipuð eitthvað svipað og þar er ráð fyrir gert. En það taldi hv. frsm., að ætti þannig að vera, vegna þess að húsameistari og vitamálastjóri og vegamálastjóri, sem nú eiga sæti í skipulagsstjórn, hefðu ekki tíma til að sinna skipulagsmálunum. Mér er þá spurn, hvort það er til þess ætlazt, að þeir aðilar, sem gert er ráð fyrir að komi þarna af hálfu Arkitektafélags, Verkfræðingafélags o.s.frv., hafi þá engin önnur aðalstörf með höndum? Ég held, að það geti varla verið ætlun flm., og ég hygg, að þá mundi útkoman verða nokkurn veginn sú sama, þ.e.a.s. að þeir aðilar, sem þessi félagssamtök tilnefndu, væru alveg jafnuppteknir af sínum aðalstörfum og vegamálastjóri, vitamálastjóri og húsameistari ríkisins. Ég tel það vera mjög eðlilegt vegna þeirra starfa, sem þessir embættismenn, sem ég nefndi, leysa af höndum, að þeir séu aðilar að yfirstjórn skipulagsmálanna, því að þeirra aðalstörf eru einmitt að öllu leyti á sviði skipulagsmála. Aftur á móti er vafasamt, að þeir menn, sem yrðu tilnefndir af þeim félagssamtökum, sem nefnd eru í 1. gr. frv., hefðu slík störf með höndum sem aðalstarf. Ég tel, að það sé ekki æskilegt, að það séu gerðar tíðar breytingar á l. um skipulagsmál, nema einhverjar sérstakar ástæður komi til, og ég get ekki séð, að það sé nein sérstök ástæða til þess að breyta því fyrirkomulagi á stjórn skipulagsmála, sem ákveðin var hér á hv. Alþ. 1964. Og ég gat ekki fundið, að í ræðu hv. frsm. kæmu fram nein sérstök rök fyrir því. Þá var það annað atriði, sem frv. hefur inni að halda. Það er um hækkun skipulagsgjaldsins. Ég get ekki heldur séð, að það séu rök fyrir því að hækki skipulagsgjaldið, meðan svo er, eftir því sem frsm. frv. sjálfur upplýsti, að skipulags gjaldinu, sem nú er innheimt, hefur ekki öllu verið varið til þessara mála. Það er einmitt talið af flm. þessa frv., að það sé geymd af skipulagsgjaldinu allveruleg upphæð í ríkissjóði, og þá minnist ég þess, að þegar þetta mál var fyrir þessari hv. d. 1964 og ég hafði framsögu fyrir því af hálfu heilbr: og félmn., þá túlkaði ég þá skoðun n. í minni framsöguræðu, að ríkinu bæri að verja öllum tekjum, sem það hefði af skipulagsgjaldinu, til skipulagsmála. Það getur auðvitað komið fyrir, að það sé ekki aðhafzt svo mikið í þessum málum eitthvert árabil og þá safnist fyrir einhver afgangur af gjaldinu í ríkissjóði. Ber því tvímælalaust að ráðstafa þeim afgangi, eftir því sem við skildum þetta mál, þegar við fjölluðum um það 1964, til skipulagsmála, þótt síðar verði en á þeim tíma, sem gjaldið fellur til til innheimtu. Og annað atriði má benda á í þessu sambandi. Það er það, að á ríkissjóði hvílir sú skylda að greiða kostnaðinn af skipulagsmálum, hvort sem skipulagsgjöldin hrökkva til eða ekki. Ég get þess vegna ekki heldur séð, að þessi breyting, sem þarna er lögð til, sé til neinna bóta eða nein frambærileg ástæða fyrir henni. Þessar aths. vildi ég aðeins, herra forseti, láta koma fram, áður en þetta mál fer til n., en að sjálfsögðu hef ég ekkert við það að athuga, að það fái athugun í n. eins og önnur þingmál.



Herra forseti. Út af þeim aths., sem hv. 2. landsk. þm. lét hér falla áðan, sé ég ástæðu til þess að segja nokkur orð. Það kom fram í ræðu minni áðan og raunar í ræðu hv. 3. þm. Reykn. (AJ) líka, að mjög verulegur dráttur er á skipulagsstörfum fyrir sveitarfélögin. Um það held ég, að verði ekki deilt. Hitt má svo vissulega nokkuð um deila, af hvaða ástæðum það kunni að vera, en ég hygg, að það séu fleiri en ein ástæða, sem valda því. Megintilgangurinn með frv.-flutningi okkar er að reyna að hraða vinnubrögðum í sambandi við skipulagsstörf með því að tryggja, að þeir menn, sem vinna í skipulagsstjórn ríkisins, geti helgað þeim störfum mjög verulegan hluta af starfstíma sínum. Ég get lýst því hér yfir sem minni skoðun, að ég teldi ákaflega eðlilegt, að menn, sem tilnefndir yrðu í skipulagsstjórn ríkisins af Arkitektafélagsins hálfu og einnig af hálfu Verkfræðingafélagsins, gætu helgað sig þeim störfum fyrst og fremst, því að þörfin fyrir aukin störf í skipulagsmálum sveitarfélaganna er geysilega mikil. Þetta er sem sagt aðaltilgangurinn með frv: flutningnum. Af þessu leiðir það, að þó að einhver smáafgangur hafi orðið af skipulagsgjaldinu á undanförnum árum, er mjög sennilegt og nær vitað, að hann hyrfi fljótt, ef meiri rækt yrði lögð við þessi störf en verið hefur til þessa, og er beinlínis fyrirsjáanlegt, að þeir tekjustofnar, sem nú eru í l. og eiga að standa undir skipulagsstörfum, mundu verða alls ófullnægjandi. Ég held þess vegna, að það sé eðlilegt sjónarmið, að heimild til að innheimta skipulagsgjald hækki, úr 3 % af brunabótamatsverði verði hækkuð í 5 % eins og lagt er til í frv., og enn fremur sé eðlilegt af sömu ástæðu, að ríkissjóður greiði nokkurt mótframlag í skipulagssjóðinn þar á móti. Ég fagna svo þeirri yfirlýsingu, sem seinasti ræðumaður gaf hér áðan, þar sem hann lýsti því yfir sem sínum skilningi, að það fé, um 5.7 millj. kr., sem nú standa inni hjá ríkissjóði, vegna þess að tekjur af skipulagsgjaldi undanfarinna ára hafa ekki verið notaðar að fullu til skipulagsstarfa, skuli endurgreitt til þessarar starfsemi.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð, sem mig langar til að segja út af samsetningu skipulagsstjórnar. Það er alveg rétt, sem hv. 2. landsk. þm. sagði hér áðan, að þegar frv. um breyt. á l. um skipulagsstjórn var borið fram 1964, voru til umr. svipaðar til1. og hér eru fram bornar. Og það er náttúrlega sjálfsagt og eðlilegt mál, að í n. komi fram sjónarmið bæði manna með verkfræðikunnáttu og sem eru arkitektar, og skal ég sízt lasta það. En það eru í n. þegar bæði verkfræðingar og arkitekt, þó að það séu embættismenn, vegamálastjóri og vitamálastjóri, sem báðir eru verkfræðingar, og húsameistari ríkisins, sem er arkitekt, og allir þessir menn hafa mikla og alhliða þekkingu á einmitt þeim málum, sem koma fyrir til afgreiðslu í skipulagsstjórn. Auk þess var svo bætt inn í stjórnina, þegar breyt. á skipulags1. var til umr. 1964, því ákvæði, að þar skyldi vera einn maður frá Sambandi ísl. sveitarfélaga og annar, sem væri skipaður af ráðh. án tilnefningar. Og ég vildi segja það, vegna þess að það kom í minn hlut að ákveða, hver skyldi vera í skipulagsstjórninni án tilnefningar, að ég ákvað einmitt að setja þann mann í skipulagsstjórnina, sem bæði er verkfræðingur og arkitekt, þannig að arkitekta- og verkfræðingasjónarmiðin í þessu falli eru mjög rækilega virt. Og þetta er eini maðurinn hér á þessu landi, sem er bæði verkfræðingur og arkitekt, og auk þess hefur hann sérstaklega kynnt sér skipulagsmál, þannig að þó að Verkfræðingafélag og Arkitektafélag færu að tilnefna sérstaklega, er ég ekkert viss um, að það yrði betur séð fyrir þessu máli en nú er með þeirri skipun, sem er á þessu máli, og með þeirri útnefningu, sem gerð var 1964 eða 1965, ég man ekki, hvort árið það var, eftir að l. komu til framkvæmda, þar sem ákveðið var, hverjir í skipulagsnefnd skyldu sitja og ekki væru bundnir í lögum. Þetta vildi ég aðeins, að kæmi fram, og tel ég, að a.m.k. að óbreyttri núverandi skipan sé ekki þörf á frekari teknískri tilnefningu frá Arkitektafélagi eða Verkfræðingafélagi. En hvað viðvíkur því að fjölga sveitarstjórnartilnefndum mönnum úr einum í tvo, er kannske einhver ástæða til þess, en ég tel hana þó ekki mikla. Ég vildi aðeins, að þetta kæmi fram, svo að menn vissu það, að auk þessara þriggja embættismanna, sem hér eru nefndir og bundnir, er þarna tilnefndur af ríkisstj. maður, sem uppfyllir bæði skilyrðin, sem gerð eru í frv. um sérfræðiþekkingu af hálfu verkfræðinga og arkitekta.