Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjármálaráðherra (JÞ): Stjórnarfrumvarpið til fjárlaga fyrir árið 1926 var svo úr garði gert, að tekjur og gjöld stóðust þar næstum á, og voru 83/4 milj. hvort fyrir sig. Aðaleinkenni þess fjárlagafrv. var það, að tekjuhliðin var mjög varlega áætluð, og gerði stjórnin það í því skyni, að nokkur tekjuafgangur mætti verða til að borga lausaskuldir ríkissjóðs. Þegar frv. var samið, varð ekki vitað um fjárhagsafkomu ársins 1924, og var því stuðst við reynslu ársins 1923 og næstu ára á undan. Gjaldahliðin nam næstum sömu upphæð og tekjuhliðin. Það, sem einkum einkendi hana, var það, að mun minna var áætlað til verklegra framkvæmda heldur en áður, en þó meira en árið 1925. Nú hefir frv. þetta tekið nokkrum breytingum í Nd. Ýmsir tekjuliðir í 2. gr. hafa verið hækkaðir um 930 þús. kr. Um þessa hækkun er það að segja, að jeg tel hana að vísu forsvaranlega, en þó gengið svo langt, að ekki má lengra fara. Tekjur eftir 2. gr. nema 9172000 kr. Árið 1923 voru þessar tekjur 1 milj. 600 þús. kr. lægri. En síðan hafa verið gerðar þær breytingar á löggjöfinni, að aðflutningsgjöld hafa verið hækkuð um 25% og verðtollur lagður á. Afkoman 1924 var að vísu betri en þetta, en með samskonar afkomu og 1923 ætti þessi upphæð rjett aðeins að geta staðist. Hinsvegar mun hjer farið á fremsta hlunn, því að það er almenn reynsla, að tekjuhliðin þarf að fara 15% fram úr áætlun til þess að tekjur og gjöld standist á í landsreikningi, ef annars hafa verið afgreidd tekjuhallalaus fjárlög. Fyrir óvissum gjöldum er því ekki upp á annað að hlaupa heldur en þá von, að árið 1926 verði tekjudrýgra en árið 1923. Þess skal og getið, að hv.Nd. ætlaðist þó ekki til, að öll hækkunin yrði að eyðslufje; 600 þús. kr. voru áætlaðar til afborgana lausaskulda ríkissjóðs, og gekk hv.Nd. þar með inn á þá hugsun stjórnarinnar, að grynna sem fyrst og sem mest á skuldum þessum. Þótt upphæð þessi hækki gjaldahliðina allmikið, er þetta þó ekki raunveruleg útgjaldahækkun. Þá hafa og verið gerðar um 80 breytingar á gjaldahliðinni í Nd. og miða þær allar til hækkunar, að undanskilinni einni smávægilegri lækkun. Þessi hækkun nemur alls 700 þús. kr. Sex hæstu upphæðirnar, sem allar eru yfir 50 þús. kr., nema alls 400 þús. kr. Eru þar af 100 þús. kr. áætlaðar til landsspítala, 75 þús. kr. til heilsuhælis á Norðurlandi, 50 þús. kr. til vita, 56 þús. kr. til Eiðaskólans, 65 þús. kr. til landhelgisvarna og 50 þús. kr. lækkun til Búnaðarfjelags Íslands. Hækkunartill. um fjárveitingu til vita og landhelgisgæslu eru fluttar í samráði við stjórnina. Ellefu næstu breytingarnar nema alls 150 þús. kr., og er það fje einkum ætlað til verklegra framkvæmda. Það, sem eftir er, dreifist því á rúmar 60 breytingar, sem flestar eru smávægilegar. En eftir allar þessar breytingar er orðinn 375 þús. kr. tekjuhalli á fjárlagafrv. Jeg verð að segja það, að jeg tel, að of langt hafi verið gengið í hækkun gjaldaliðanna í hv.Nd. Jeg vildi því mega treysta því, að þessi hv. deild taki fjárlagafrv. nú til rækilegrar íhugunar og gæti þess vel, hvort ekki megi draga nokkuð úr gjöldunum, eða fresta framkvæmdum í bili, í því skyni að ná sem fyrst því takmarki, er stjórnin hefir sett sjer og sem allir flokkar í rauninni hafa fallist á, að greiða sem fyrst lausaskuldir ríkissjóðs. Að vísu er ekki unt að fullyrða fyrirfram, að nein vandræði þurfi af því að leiða, þótt fjárlögin sjeu afgreidd með dálitlum tekjuhalla, en þó verð jeg að telja það mjög misráðið að fara nú svo freklega í útgjöldin, að á næsta þingi þurfi enn á ný að auka álögur á landsmenn til borgunar lausu skuldanna. Það má ekki koma fyrir, og því leyfi jeg mjer að vænta, að þessi hv. deild vilji taka rjettum tökum á málinu.

Jóhannes Jóhannesson Jeg vildi aðeins geta þess, er þetta frv. kemur hjer til 1. umr. með afbrigðum frá þingsköpum, að í dag er 15. apríl. Þingið hófst að þessu sinni viku fyr en í fyrra, svo að fjárlagafrv. kemur í raun og veru hálfum mánuði síðar til umr. í þessari deild nú en þá. Jeg fann ástæðu í fyrra til að hrósa Nd. fyrir fljóta afgreiðslu á fjárlagafrv. Því miður get jeg ekki gefið henni sama vitnisburð nú. Þingi var slitið 6. maí í fyrra, enda þótt fjárlagafrv. væri þá viku fyr á ferðinni en nú. Það eru því litlar horfur á, að þingi verði slitið svo snemma að þessu sinni. En því er nú ver og miður, að það er ekki fjárlagafrv. eitt, sem nú er seint á ferð, því að hið sama má segja um mörg önnur mál hjer á þingi. Jeg tel mjer óhætt að lofa því fyrir hönd fjvn. þessarar deildar, að hún muni gera sitt til, að málið dragist ekki á langinn. Og jeg held ennfremur, að mjer sje óhætt að segja, að nefndin muni hafa fullan vilja til sparnaðar, enda líst mjer, að hv.Nd. hafi verið fullbjartsýn á fjárhag inn í afgreiðslu sinni á fjárlagafrv. Jeg hefi bæði í ræðu og riti heyrt, að menn byggja vonir sínar á því, að þessi deild taki nokkuð í taumana, en þó er víst, að erfiðara er að fá fjárhæðir út úr fjárlagafrv. heldur en að verjast því, að þær sjeu settar inn í það. Jeg er fullkomlega sammála hæstv. stjórn um það, að áherslu beri að leggja á að nota komandi tíma til að greiða lausaskuldir ríkisins, en fresta fremur þeim framkvæmdum, sem beðið geta. Skuldirnar eru jafnan hinar sömu að krónutali, hvernig sem gengi stendur, og því er beinn hagur að losna við þær sem allra fyrst. Framkvæmdir fást hinsvegar miklu minni fyrir sömu krónutölu, er gengi á íslenskri krónu er hátt, og er því sjálfsagt að borga lausu skuldirnar, en fresta framkvæmdum þeim, er frestað verður, meðan gengi krónunnar er lágt eins og nú.

Jónas Jónsson Jeg vildi segja hjer nokkur orð almenns eðlis út af ræðu hæstv. fjrh. (JÞ). ekki í andmælaskyni, heldur til að benda á nýjar hliðar. Stjórnin telur sig hafa á stefnuskrá sinni að losa landið við allar lausar skuldir sem fyrst. Þetta er óneitanlega æskilegt. En þessi skilgreining á föstum og lausum skuldum er nokkuð laus, að því er mjer virðist. Þannig mun t. d. enska lánið vera landsmönnum enn þungbærara heldur en flestar eða allar lausaskuldir. Þessar skuldir eru allar afleiðing kreppunnar. Þótt lausaskuldirnar sjeu greiddar, verða þó aðrar skuldir eftir, sem myndast hafa af sömu ástæðu og leggja þunga byrði á landsfólkið. Ein af þeim skuldum, sem talað er um að borga, er skuldin við landhelgissjóðinn. Þetta mátti gera með tvennu móti: annaðhvort að leggja fjeð á banka eða byggja skip fyrir það, og mjer finst það vera þjóð og þingi gleðiefni, að útlit er fyrir, að hægt verði að hrinda því í framkvæmd. En jeg vildi benda á, að þetta er ekki sparsamasta leiðin. Jafnvel þó slíkt skip afli nokkurra tekna með sektum, þá verður útgerð þess afardýr fyrir landið. Jeg segi þetta til að benda á, að þarna hefir hæstv. stjórn dregist á mannlegan hátt með lönguninni til að eyða til að hrinda verkum í framkvæmd, þó ekki gefi þau mikinn beinan arð. Jeg áfelli ekki hæstv. stjórn fyrir þetta, en nefni það sem hliðstæðu við nokkrar aðrar till. um verklegar framkvæmdir, sem búast má við, að mest verði deilt um hjer. Jeg vil þá stuttlega minnast á tvo liði, sem þyngstir eru af þeim, sem hv.Nd. hefir bætt við. En það er bygging landsspítala og berklahælis á Norðurlandi. Jeg skal þá fyrst benda á, að á síðastl. ári eyddi landið 1 milj. til berklavarna. Mikið af því fje fór til spítala og læknishjálpar, sem er mjög dýr. En meðan eytt er svo miklu fje til berklavarna, þá er ekki nema von, að spurt sje, hvort ekki borgi sig betur að verja fjenu til að koma upp berklahælum. Og jeg er í engum efa um, að það margborgi sig, og eins þótt jeg viti, að stofnkostnaður slíkra hæla er ekki aðalatriðið, heldur rekstrarkostnaðurinn. En landlæknir hefir sagt, að sjúkravist reynist jafnan ódýrust í ríkisreknum spítölum, og því hefi jeg og margir litið hýru auga til þess, að berklaskýli okkar yrðu aukin til þess að rekstrarkostnaðurinn minkaði. - Líkt er að segja um landsspítalann. Það er óumflýjanlegt að hefja byggingu hans strax, enda er mikill óbeinn sparnaður að því að koma honum upp. Auk þess ljettir fjársöfnun kvenna hjer verulega undir með ríkinu. Jeg býst ekki við, að jeg fari nákvæmlega út í hinar minni fjárveitingar í þessu fjárlagafrv. Það kennir þar margra grasa, eins og vant er, vegir, vörn gegn ágangi sjávar í Grindavík, opinberar byggingar og ótal margt fleira, sem fólk vanhagar um og hrópar á. Þarna má t. d. benda á hjerað á Austurlandi, sem vantar hús yfir lækni sinn, og er því læknislaust, og svo kallar fólkið eftir, að strax verði bygt, alveg eins og útgerðarmenn krefjast þess, að landhelgin verði varin. Heldur gat ekki hjá því farið, að þjóðin yrði brátt óángð með það, að allar framkvæmdir væru stöðvaðar, og þetta hefir hæstv. stjórn fundið a. m. k. í einu máli. Ennfremur skal jeg gleðja hæstv. stjórn með því, að í hv.Nd. eru ýmsir, sem halda því fram, að fjárlagafrv. sje ekki enn sem komið er með neinum tekjuhalla, þar sem tekjuhliðin hafi verið ákaflega varlega áætluð. Um þetta má auðvitað deila, en það veit jeg, að ýmsir leiðandi fjármálamenn eru sömu skoðunar. Þá má líka benda á, að vissir hlutir, sem ennþá er ekki sjeð, hvernig fer um, geta haft mikil áhrif á hag ríkissjóðsins. Svo er t. d. um hækkun áfengistollsins. Nái hún fram að ganga, má vel fara svo, að á einu ári fáist þar fje, sem nemur álíka miklu og landsspítalabyggingin kostar það ár. Þar sem nú vínið, sem innflutt er, mun að minstu leyti vera notað til lyfja, heldur til neyslu, þá skil jeg ekki, hví menn ættu að vera hörundssárir út af hækkun á því. Ennfremur veltur á þinginu, hvort það sviftir hæstv. fjrh. öllum tóbaksgróðanum. Annars held jeg, að varla sje ástæða fyrir hv. deild að bera kvíðboga fyrir fjárhagnum. Og hvernig sem fer, þá mega menn vita, að sjálf framrás lífsins verður ekki stöðvuð. Á sama hátt er ekki mögulegt að stöðva að fullu framkvæmd allra fyrirtækja. Við verðum að byggja brýr, vegi og opinberar byggingar. Annars þreytist fólk á að borga skattana. Það var því nauðsynlegt fyrir hæstv. stjórn að hafa nokkra samúð með kröfum þjóðarinnar í þessu efni, því það gerir henni ljettara fyrir að bera þær mörgu álögur, sem á hana eru lagðar.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg mun gera fátt eitt af því, sem hv. 5. landsk. (JJ) sagði, að umtalsefni, nema það, er hann talaði um eðlismun á lausum og föstum skuldum, sem hann kvað engan vera, og yfirleitt taldi hann skilgreining mína milli þeirra hafa verið mjög lausa. En hvorugt þetta er rjett. Lausar skuldir - og má vel vera að þetta sje of hæverskt heiti á þeim - eru þær skuldir kallaðar, sem eru í vanskilum og eru fallnar í gjalddaga hvern dag, sem drottinn gefur okkur. Má í landsreikningunum 1923, bls. XVI sjá. hverjar þær eru. Um eina þeirra má kannske segja sem svo, að henni sje öðruvísi varið, þar sem ríkið sjálft er skuldareigandinn. Á jeg þar við skuld ríkissjóðs við landhelgissjóðinn. Um hinar allar aftur á móti er það að segja, að gjalddagi þeirra er hvenær sem er, og sumar þeirra eru þannig vaxnar, að við getum ekki með óskertum heiðri dregið að greiða þær. Svo er t. d. með skuldina við ríkissjóð Dana, sem ríkt hefir verið gengið eftir, og nú er enda byrjað að borga, sem betur fer. - Fastar skuldir eru þar á móti samningsbundin lán, sem ríkissjóður borgar vexti og afborganir af á ákveðnum tímum, og lánardrottinn getur einskis krafist þar fram yfir. Jeg vona nú, að hv.þm. skilji, að það er ekki svo lítill eðlismunur á milli þessa.

Sigurður Eggerz Jeg hefi ekki búið mig undir að tala hjer langt mál. En af því að skuld ríkisins við Landsbankann hefir verið talin sem ein af þeim lausu skuldum, sem greiða þyrfti strax, þá vil jeg taka það fram, að mjer hefir skilist svo, að þegar ríkið hjálpaði Landsbankanum til að fá 200000 punda lán, eða sem svarar 6 milj. kr., þá hefði verið undirskilið, að skuld ríkisins við bankann fengi að standa. Aðstaða ríkisins til þessa banka er alt önnur en til erlendra banka, þar sem ríkið hefir lánað bankanum fje. Og þó gott sje að losna við þessa skuld, eins og allar aðrar skuldir, og þó æskilegt væri, að hægt yrði að gera það sem fyrst, þá fullyrði jeg, að þessi bankaskuld getur engan veginn talist vanskilaskuld. Hinsvegar væri þarft og gott að geta stutt bankann með því að borga hana, ef hægt væri.

Forsætisráðherra (JM): Jeg vil minnast á eina brtt. við fjárlagafrv. úr háttv.Nd., um viðbótarnámsstyrk fyrir árið 1925 til stúdenta, sem nema við erlenda háskóla. Jeg vil aðeins taka það fram, að það var meining hv.fjvn.Nd., að líkt yrði farið með háskólastúdenta hjer, þó ekki kæmi það fram, og þeim því veittar 9000 kr. í húsaleigustyrk, og er ætlast til, að greidd verði sama upphæð í þessu skyni árið 1925. Hjer í hv. deild stóðu í gær deilur um það, hvort styrkur til stúdenta erlendis, sem staðið hefir í fjárlögum undanfarin ár, væri áætlunarupphæð eða ekki. Um þetta er það að segja, að frá 1922 var þessi styrkur af Alþingi skoðaður áætlaður í fjárlögunum. Árin 1920–21 var nákvæmlega farið eftir fjárlögunum, og ekki greitt meira stúdentum en fjárveitingin náði til. En síðar komu fram aðfinslur um það frá fjvn. beggja deilda, að fjárlögum væri beint fylgt í þessu efni. Segist hún alls ekki vilja hafa af stúdentum styrkinn. Því var árið 1922 byrjað að skoða upphæðina í fjárlögunum sem áætlunarupphæð. Voru það ár greiddar 23 þús. kr. til stúdentanna og 1923 30 þús. kr., en altaf stóðu 8 þús. kr. í fjárlögunum. Svo á þinginu í fyrra skeður það, að alveg er tekið fyrir, að þetta sje framvegis skoðað sem áætlunarupphæð, og samkvæmt því varð stjórnin að haga sjer. Jeg þykist því ekki eiga neitt ámæli skilið fyrir afskifti mín af þessu máli. Og mjer er það síst á móti skapi, að hv.Nd. skuli nú leiðrjetta þetta og færa það í sama horf og áður var?

Jónas Jónsson Ræða hæstv.forsrh. (JM) styrkti það, sem jeg sagði í gær. Og mjer er það gleði, að hann skuli hafa skilið fjárlögin 1919–20 á sama veg og jeg og allir aðrir. En þegar hann fer að fóðra útborganirnar í stjórnartíð hans og hv. 1. landsk. (SE), þá mistekst honum alveg. Hann ber fyrir sig orð þáverandi ritara fjvn.Nd., hv.þm. Dala. (BJ), manns, sem hefir haldið því fram, að landið væri skuldbundið til að kosta alla stúdenta, sem út fara, svo sem Garðstyrkurinn nam áður. En þau segja ekki neitt. Það er altaf hreinlegast fyrir hverja fjvn. að áætla gjöldin nógu hátt, og eins vita allir, að atkvæði eru ekki greidd um það, sem menn kunna að hafa hugsað sjer, heldur um það, sem í fjárlagafrv. stendur, sem sje tölurnar. Nú stóð í fjárlögum 8000 kr. í þessu skyni ár eftir ár. Ef þessi liður hefði getað skilist eins og hæstv.forsrh. (JM) vildi vera láta, þá hefðu átt að fylgja ummæli um, að hver stúdent, sem færi utan til náms, fengi 1200 kr. En hjer er tvíklofningur milli þeirra, sem vildu veita stúdentunum styrkinn, og hinna, sem settu fjárlögin. Það hefði verið ómögulegt að ávíta stjórnina fyrir það, þó hún hefði aðeins borgað út þá upphæð, sem í fjárlögum stóð. Og þó ef til vill hafi einhver afsökun verið fyrir hendi, þá ætti reglan að vera sú, að fylgja bókstaf fjárlaganna, nema sjerstakar og óvenjulegar ástæður sjeu til annars. Og jeg vil þá grípa tækifærið til að neita því, að fjvn. hafi á nokkurn hátt vald til að binda þingið í fjármálaefnum. Það er með hana eins og allar aðrar nefndir, að þær verða að bera allar sínar till. undir þingið, og það veltur á því, hvort þær verða bindandi eða ekki. Því að ef þetta hefði verið í raun og veru vilji þingsins, þá hefði ekkert verið auðveldara en að breyta athugasemdunum þannig, að þetta yrði öllum ljóst. Þetta var ekki gert, og þess vegna átti stjórnin að hlýða fjárlögunum, en ekki því, sem einstakir fjvn.- menn kunna að hafa sagt.

Forsætisráðherra (JM): Það er ekki til neins fyrir háttv. 5. landsk. (JJ) að segja, að hjer hafi einn einstakur maður átt í hlut; nál. var undirskrifað af 7 mönnum í fjvn.Nd. Þeir gerðu meira en það; þeir breyttu dálítið texta aths. um þennan styrk. Háttv. þm. sagði í gær, að jeg gæti ekki sannað, að þetta væri áætlunarupphæð. En það er einmitt það, sem jeg hefi gert, alveg ómótmælanlega. Það er ekki til neins fyrir hv.þm. (JJ) að vera að berja höfðinu við steininn. Fyrv. ráðherrar, flokksmenn hv.þm., hafa báðir tveir fylgt þessu svo fram óhikað. En út af þessu var breytt, þegar núverandi stjórn kom til sögunnar. Árás á þessa stjórn er, hvernig sem á er litið, út af þessu hin fáránlegasta.

Forsætisráðherra (JM): Jeg vil leyfa mjer að mælast til þess, að hæstv. forseti taki málið af dagskrá, þar eð nú standa sem hæst samningaumleitanir við stjórn landsspítalasjóðsins.