Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 72/1982, um námslán og námsstyrki. Breytingin samkvæmt frv. kemur fram í 1. gr. þess en þar er gert ráð fyrir að stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna verði skipuð til tveggja ára í senn, en auk þess skal skipunartími fulltrúa menntmrh. og fjmrh. takmarkaður við embættistíma þeirra ráðherra sem skipuðu þá eða tilnefndu. Í 2. gr. er gert ráð fyrir að um leið og lögin öðlist gildi, ef frv. yrði að lögum, eigi að skipa stjórn samkvæmt 1. gr. Frv. miðar að því að breyta gildandi ákvæðum um skipunartíma stjórnar Lánasjóðs ísl. námsmanna, en stjórn sjóðsins er núna skipuð þannig að það er einn samkvæmt tilnefningu Stúdentaráðs Háskóla Íslands, einn samkvæmt tilnefningu Bandalags ísl. sérskólanema, einn samkvæmt tilnefningu Sambands ísl. námsmanna erlendis, einn samkvæmt tilnefningu fjmrn. og tveir án tilnefningar og skal annar þeirra vera formaður stjórnarinnar. Varamenn eru nú skipaðir með sama hætti. Skipunartíma er þannig háttað að fulltrúar ráðuneytanna eru skipaðir til fjögurra ára en fulltrúar námsmanna til tveggja ára í senn. Sú breyting sem frv. gerir ráð fyrir felur í sér að stjórn sjóðsins verði öll skipuð til tveggja ára, en umboð stjórnarmanns, sem er fulltrúi ráðherra, falli þó niður ef sá ráðherra er skipaði hann eða tilnefndi lætur af embætti. Hefur þá nýr ráðherra frjálsar hendur ef hann kýs að skipta um fulltrúa. Stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna fer með verkefni sem miklu skipta fyrir framkvæmd stefnunnar í menntamálum og ríkisfjármálum. Lánasjóður ísl. námsmanna er einn stærsti liðurinn á fjárlögum íslenska ríkisins. Þar er nú um að ræða um 4000 millj. kr. samkvæmt fjárlagafrv. fyrir árið 1990, og er af þeim sökum nauðsynlegt að fullt trúnaðarsamband sé jafnan milli fulltrúa stjórnvalda í sjóðsstjórninni og hlutaðeigandi ráðherra. Lagabreytingu þeirri sem hér er gerð tillaga um er ætlað að tryggja þetta svo sem unnt er. Sú breyting sem hér er gert ráð fyrir var send til stjórnar Lánasjóðs ísl. námsmanna. Stjórnin gerði tillögu um ákveðna skipan þessara mála. Ríkisstjórnin fellst á tillögu stjórnar Lánasjóðs ísl. námsmanna og frv. er í raun og veru nákvæmlega eins og stjórn LÍN gerði tillögu um. Það er því gott samkomulag um þessa breytingu á stjórnskipan Lánasjóðs ísl. námsmanna og tel ég ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þessa lagabreytingartillögu sem slíka og legg til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Birgir Ísl. Gunnarsson Virðulegi forseti. Hæstv. menntmrh. hefur hér mælt fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um námslán og námsstyrki og er aðalbreytingin fólgin í því að stytta skipunartíma stjórnarmanna þannig að stjórnin verði öll skipuð til tveggja ára, þó þannig að fulltrúar sem ráðherra skipar fylgja ráðherranum, þ.e. umboð stjórnarmanns sem er fulltrúi ráðherra fellur niður ef sá ráðherra sem skipaði hann eða tilnefndi lætur af embætti. Þetta frv. á sér nokkurn aðdraganda eins og mönnum er kunnugt um af umræðum í fjölmiðlum. Núv. hæstv. ráðherra hefur nokkuð oft kvartað undan þeirri stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna sem nú situr og látið að því liggja að þar sé um að ræða eitthvert pólitískt stríð þeirra sem í stjórninni eru og þá einkum formanns stjórnarinnar, Sigurbjörns Magnússonar. Í rauninni mætti því kalla þetta frv. til laga um að Sigurbjörn Magnússon skuli láta af störfum sem formaður stjórnar Lánasjóðs ísl. námsmanna. Hér er auðvitað um að ræða breytta stefnu Alþb. í þessum málum. Það er kunnara en frá þurfi að segja að einn af forustumönnum Alþb., Ragnar Árnason, sat í stjórn Lánasjóðsins árin 1982--1986, upphaflega tilnefndur af Ragnari Arnalds þáv. hæstv. fjmrh. en sat síðan bæði sem fulltrúi Alberts Guðmundssonar og Þorsteins Pálssonar og datt auðvitað ekki í hug að víkja þótt oft færu fram almennar umræður um það í þjóðfélaginu að þetta væri óeðlilegt. Alþb. sá þá ekki neina ástæðu til þess að framfylgja þeirri stefnu sem hæstv. ráðherra nú leggur til. Það er í raun og veru dálítið fróðlegt að huga að því hvað það er sem núv. stjórn, eða sérstaklega núv. formaður stjórnar Lánasjóðsins, hefur unnið sér til óhelgi hjá hæstv. ráðherra og vitna ég þá í margítrekuð ummæli hans í blöðum um það að stjórnin sé í einhvers konar stríði við ráðherrann um málefni Lánasjóðsins. Ef maður fer að skoða þau bréfaskipti sem fram hafa farið milli stjórnar Lánasjóðsins og hæstv. ráðherra kemur í ljós að stjórn Lánasjóðsins, og þá sérstaklega formaður hans, hefur unnið það eitt til saka að vilja hvetja til varfærni í fjármálum sjóðsins. Hann hefur ekki viljað að stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna tæki ákvarðanir sem augljóslega stefndu fjárhag sjóðsins í hættu og stjórnin hefur viljað setja ábyrgð á slíkum ákvörðunum yfir á ráðherra, sem er auðvitað eðlilegt, en undan þessu hefur hæstv. ráðherra mjög kveinkað sér, talað um pólitískt stríð í þessu sambandi sem er auðvitað fjarri öllu lagi. Það liggur t.d. fyrir nú að fjárhagur Lánasjóðs ísl. námsmanna á þessu ári er á þann veg að það lítur út fyrir að hann muni þurfa úr ríkissjóði allt að 280 millj. kr. umfram fjárlög. Á þetta hefur stjórn Lánasjóðsins bent ítrekað og það er þetta sem hæstv. ráðherra hefur kveinkað sér undan, að hafa fengið ábendingar af þessu tagi. Ég hef fengið afrit af þeim bréfum sem gengið hafa á milli Lánasjóðsins og hæstv. menntmrh. Það eru ítarleg og löng bréf, en í rauninni er þetta kjarni málsins í deilum stjórnar sjóðsins við hæstv. ráðherra. Stjórn Lánasjóðsins hefur sem sagt ítrekað bent hæstv. menntmrh. á það að ákvarðanir sem hann hefur verið að taka rúmist ekki innan þeirra fjárveitinga sem Lánasjóðnum eru ætlaðar í fjárlögum. Nú er það reyndar svo að í fjáraukalögum, sem hefur verið útbýtt en hafa ekki komist til 1. umr. enn, er gert ráð fyrir í verðbreytingargrein frumvarpsins að Lánasjóðurinn fái 180 millj. kr. til viðbótar á árinu 1989, en allt bendir til þess að Lánasjóðurinn muni þurfa um 100 millj. í viðbót til að geta staðið undir þeim skuldbindingum sem hann hefur tekið á sig gagnvart námsmönnum. Það er rétt sem kom fram hjá hæstv. ráðherra að þetta lagafrv. er í samræmi við hugmyndir sem núv. formaður stjórnar Lánasjóðsins hefur haft en hann neitaði hins vegar að verða við tilmælum hæstv. ráðherra, munnlegum tilmælum, um að hann viki sæti og benti hæstv. ráðherra á að það væri óeðlilegt að hann gerði það nema lögum yrði breytt og hæstv. menntmrh. hefur nú lagt fram frv. í þá veru, enda óeðlilegt að núv. formaður viki sæti að óbreyttum lögum. Þá mundi núv. hæstv. menntmrh. skipa mann sem sæti væntanlega í fjögur ár og enginn veit nema hann yrði fulltrúi annars ráðherra þegar liði á þann tíma. Hins vegar verð ég að segja að mér finnst mikið athugunarefni, og það finnst mér rétt að ræða í hv. menntmn. þessarar deildar, hvort þessi skipan mála varðandi stjórn sjóðsins sé rétt. Lánasjóður ísl. námsmanna er stofnun sem veltir miklu fjármagni og fær mikið fé úr ríkissjóði og tekur fé að láni og finnst mér fyllilega athugandi hvort ekki væri rétt að Alþingi kysi stjórn yfir Lánasjóð ísl. námsmanna svo mikilvæg sem þessi stofnun er. Það mætti auðvitað hugsa sér, til þess að halda tengslunum við námsmenn, að námsmannahreyfingarnar tilnefndu áfram beint í stjórnina en stjórnin yrði að öðru leyti, hvort sem það yrðu þrír eða fimm menn, kosin á Alþingi, þannig að þau sjónarmið sem ríkja á Alþingi hverju sinni endurspegluðust í stjórn Lánasjóðsins. Það eru svo mikilvæg mál sem þarna eru á ferðinni að það á auðvitað ekki að vera neitt pólitískt einkamál þess ráðherra sem er að völdum hverju sinni hverjir sitja í stjórn og það er auðvitað fráleitt að gera þá kröfu, eins og hæstv. ráðherra virðist gera, að þar sitji menn sem hlýði honum í einu og öllu, séu persónulegir fulltrúar hans í stjórn Lánasjóðsins. Mér finnst það vera hugsunarháttur sem ég get ekki fellt mig við og ég tel þess vegna að hv. menntmn. þessarar deildar ætti að hugleiða það betur. Þegar fjárlög voru hér til 1. umr. varð allítarleg umræða um fjármál Lánasjóðs ísl. námsmanna, bæði á þessu ári og svo ekki síður á næsta ári, þ.e. því ári sem fjárlagafrv. nær yfir. Ég hef áður minnt á að það vantar enn verulegt fjármagn í Lánasjóðinn til að hann geti staðið undir þeim skuldbindingum, jafnvel þótt samþykktar yrðu þær tillögur sem nú liggja fyrir í fjáraukalögum. Það lítur afar illa út með fjármál Lánasjóðs ísl. námsmanna fyrir næsta ár. Í frv. er áætlað að sjóðurinn þurfi 2,8 milljarða, þ.e. 2 milljarða 781 millj. 500 þús., á áætluðu meðalverðlagi ársins 1990 til að mæta lánveitingum til námsmanna á árinu 1990. Sem sagt, framfærslulán eru áætluð rúmlega 2 milljarðar 540 millj. kr., en önnur lán, t.d. vegna skólagjalda, 331 millj. kr. Nú hefur stjórn sjóðsins unnið að áætlunum um framfærslulán árið 1990 á meðaltalsverðlagi miðað við þær forsendur sem fyrir liggja. Þar á meðal liggur ljóst fyrir að fjöldi lánþega eykst um 7,3% eða úr 6319 nemendum í 6778. Þessar fjöldatölur eru miðaðar við skráðan fjölda umsókna þann 31. okt. 1989 og að lánshlutfall, þ.e. hlutfall á milli lánþega og umsókna, verði það sama og árið á undan. Mánaðarlegar lánsupphæðir eru reiknaðar sem raunveruleg framfærsla í október 1989 sem síðan hefur verið hækkuð, annars vegar fyrir Ísland með áætlaðri hækkun framfærsluvísitölu frá því í október 1989 til meðaltalsvísitölu 1990 og hins vegar fyrir lán erlendis með áætlaðri hækkun gengisvísitölu frá október 1989. Gert er ráð fyrir að úthlutunarreglur fyrir skólaárið 1990--1991 séu óbreyttar, sérstaklega tekjuskerðingaráhrifin verði 50% eins og á yfirstandandi ári og að sérstöku hækkanirnar, þ.e. 7,5% frá byrjun mars 1989 og 5% frá byrjun september 1989, komi að fullu til áhrifa fjárlagaárið 1990. Til grundvallar útreikningi á lánum námsmanna eru í þessum forsendum lagðar uppgefnar tekjur þeirra árið 1989 og reynist rauntekjur þeirra lægri á næsta ári þá þýðir það að áætlaðar lánveitingar á seinni hluta ársins 1990 eru vanáætlaðar. Ég skal ekki fara nánar út í þessa útreikninga hér en það er niðurstaða stjórnar sjóðsins að miðað við óbreyttar úthlutunarreglur vanti 517--518 millj. kr. til að tölurnar í fjárlagafrv. eins og það liggur fyrir nægi til að mæta útlánum sjóðsins á næsta ári. Stjórnin telur að þessi tala sé naumt áætluð og verði um frekari fjölgun umsókna að ræða eða lækki tekjur námsmanna á árinu 1990 frá því sem áætlað hefur verið, þá hækki fjárvöntunin enn frekar. Þetta eru ábendingar sem koma frá stjórn Lánasjóðsins og af þessu er ljóst að þær tölur sem eru í því fjárlagafrv. sem nú liggur fyrir duga hvergi nærri til þess að uppfylla þær skuldbindingar sem sjóðurinn hefur tekið á sig miðað við núgildandi úthlutunarreglur og loforð ráðherra. Það er athyglisvert að hæstv. menntmrh. hefur ekki treyst sér til, og það kemur glögglega fram í fjárlagafrv. --- ég reikna með að það sé frá hæstv. menntmrh. en sé ekki neinn liður í innanflokksdeilum hæstv. menntmrh. og fjmrh. --- en það kemur í ljós að í fjárlagafrv. eins og það lítur út er ekki gert ráð fyrir því að sá samningur sem hæstv. menntmrh. gerði við námsmenn í byrjun þessa árs um hækkun 1. jan. komi til framkvæmda, það er ekki gert ráð fyrir þeirri hækkun í fjárlagafrv. Reyndar berum orðum fram tekið í fjárlagafrv., í forsendum fjárlagafrv. og grg., að það sé ekki gert ráð fyrir að hækkunin komi til framkvæmda. Mér þótti nauðsynlegt, virðulegi forseti, að þetta kæmi fram hér við þessa umræðu, ekki síst þar sem hæstv. menntmrh. var ekki viðstaddur þegar umræðan um fjárlagafrv. fór fram en þá fór fram allítarleg umræða um fjármál sjóðsins. Mér sýnist því satt að segja að það sé meira áhyggjuefni sem hæstv. menntmrh. stendur frammi fyrir varðandi Lánasjóð ísl. námsmanna, það séu alvarlegri áhyggjuefni sem hann stendur frammi fyrir en þau sem fram koma í þessu frv. um það hverjir eigi að sitja í stjórn, hvort það séu hans persónulegu fulltrúar eða einhverjir aðrir. Það liggur alveg ljóst fyrir að það þarf að taka mjög rækilega á málefnum Lánasjóðs ísl. námsmanna. Hæstv. ráðherra hefur skipað sérstaka nefnd í því skyni sem þingflokkur Sjálfstfl. og þingflokkur Kvennalistans óskuðu ekki eftir að taka sæti í, enda var verkefni nefndarinnar skilgreint á þann veg í skipunarbréfi hennar að þar var verið að óska eftir því að við tækjum á okkur þá ábyrgð að sveigja lánareglur undir þær forsendur sem búið er að gefa sér í fjárlögum, sem við höfum auðvitað ekki haft neitt með að gera. Og auðvitað teljum við eðlilegt að ákvarðanir af því tagi verði á ábyrgð ríkisstjórnarinnar en ekki á ábyrgð stjórnarandstöðuflokkanna. Mér þótti rétt, virðulegi forseti, að koma þessum athugasemdum að nú við 1. umr. þessa frv. og tel rétt eins og ég sagði að það verði kannað rækilega í nefndinni hvort ekki sé rétt að breyta alfarið um aðferð við að skipa Lánasjóðnum stjórn, bæði frá því sem er í núgildandi lögum og frá því sem gert er ráð fyrir í þessu frv.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Það frv. sem hér liggur frammi um breytingu á lögum nr. 72/1982, um námslán og námsstyrki, er náttúrlega íhugunarefni. Þar er í rauninni ekki verið að leggja til aðra breytingu en þá að breyta skipun í stjórn, og það vegna þess að núverandi stjórn Lánasjóðsins hlýðir ekki ráðherra og hleypur ekki eftir hans óskum eins og hann vill. Það á sem sagt að gera þetta að pólitískri stjórn sem hlítir fyrirmælum ráðherra í einu og öllu. Það er ekki hlutverk okkar hér á Alþingi að búa til pólitískar stofnanir og þetta er í anda einræðis og kemur manni auðvitað ekki á óvart úr þeim herbúðum sem hæstv. ráðherra er. En hann skyldi hafa það í huga þá um leið að félagar hans fyrir austan járntjald eru nú að reyna að hlaupa undan merkjum þess einræðis sem hann er nú að reyna að koma á og væri honum hollt að fara í skóla þangað í nokkra daga. En það er auðvitað svo að þessi lánamál eru náttúrlega miklu víðtækari heldur en skipun stjórnar þó að það sé ágætt út af fyrir sig. Það vekur líka upp þá hugmynd hvort það eigi að vera stjórn með þeim hætti sem er í dag fyrir Lánasjóðinn, hvort ekki megi hugsa sér að koma þessu fyrir í bankakerfinu. Við höfum þegar tvo ríkisbanka sem gætu auðveldlega tekið að sér þetta hlutverk sem slíkt og það mætti vel hugsa sér að það væri í þeirra verkahring að sjá um þau fjármál sem þarna fara í gegn. En hitt er náttúrlegra alvarlegra mál að það blasir við að það verður veruleg skerðing á því lánsfé sem ríkið hefur skuldbundið sig til að inna af hendi með samningi við námsmenn. Í greinargerð frá samstarfsnefnd námsmannahreyfinga um Lánasjóð ísl. námsmanna sem er dagsett 1. nóv. 1989 kemur fram, með leyfi forseta, að það vanti vegna skerðingar 277,3 millj. og auk þess hafi námsmönnum fjölgað um rúmlega 300 á þessu skólaári, auk þess sem tekjur þeirra hafi dregist verulega saman, og því hafi fjárþörf Lánasjóðsins aukist af þessum sökum um 465 millj. Þetta er álit þeirra fjögurra hreyfinga sem standa að þessum útreikningum, Bandalags ísl. sérskólanema, Iðnnemasambands Íslands, Sambands ísl. námsmanna erlendis og Stúdentaráðs Háskóla Íslands. Það er náttúrlega mikið áhyggjuefni ef menn eru að gera samninga eins og hafa verið gerðir hér og setja lög um slík lán að síðan skuli skorið niður með þessum hætti. Það er einnig nokkuð ljóst að Lánasjóðurinn muni í lok ársins 1991 verða í verulegum vandræðum, en þá hefur ráðherrann væntanlega hugsað sér að hann væri þá farinn úr ríkisstjórn því þá verður búið að kjósa upp á nýtt, sem margur bíður nú reyndar eftir, og þá yrði vandi þessa sjóðs miklu meiri en fram hefur komið. Það er því í rauninni verið að leggja hér til breytingu á lögum sem er óþörf frá því sjónarmiði að það á ekki að vera vilji ráðamanna sem slíkra sem ræður, að þeir ráði algjörlega yfir stjórnum sem eru kosnar. Ég tek undir það sem hv. 2. þm. Reykv. sagði áðan að það væri líka íhugunarefni hvort stjórnin ætti ekki að vera kosin af Alþingi beint. Ég held að slíkar stjórnir, ef þær eiga þá að vera kosnar pólitískri kosningu, eigi að vera sem sjálfstæðastar þó þær séu kosnar af Alþingi eða fulltrúar skipaðir af ráðherra. Þeir verða að taka málefnalega afstöðu til málanna og þeir verða auðvitað að standa á því sem slíku. Deilan sem þetta frv. er runnið út af er sú að formaður Lánasjóðs ísl. námsmanna hefur staðið á rétti sjóðsins til að gera hann ekki gjaldþrota. Honum hefur verið það ljóst að hann verður að vera ábyrgur fyrir því að sjóðnum sé ekki gert um of nema hann fái aukna fjármuni. Þetta er auðvitað alveg rétt stefna. Ég hef svo mínar efasemdir um að svokallaður framfærslugrunnur sé réttur sem er lagður til grundvallar þeim lánum sem eru veitt og svar ráðherra Hagstofu Íslands við fyrirspurn hv. þm. Inga Björns Albertssonar um samsetningu vísitölu framfærslukostnaðar gefur tilefni til þess að maður spyrji sig hvort sú vísitala sé nothæf eður ei því í svarinu kemur í rauninni ekkert fram sem gefur tilefni til að ætla að það sé alveg öruggt að það sé sá grundvöllur sem maður gæti ætlað að væri nothæfur. Það er alveg ljóst að vísitölugrunnurinn ræðst að sumu leyti af mjög mikilli hentistefnu þeirra sem reikna hann út. En ég held að það væri réttmætt að athuga þá hugmynd að stjórn sjóðsins yrði kosin af Alþingi, þó að ég telji réttara að setja þessi mál beint undir annan hvorn ríkisbankann, og það þyrfti í rauninni ekki neina stjórn í þessi mál því að rammi Lánasjóðsins er alveg nægileg trygging fyrir því að farið sé eftir þeim reglum sem þar eru hverju sinni í lögum. Stjórnendum ríkisbankanna er alveg treystandi til að fara með þessa fjármuni eins og hverjum öðrum. Það mundi spara okkur það að vera með sérstaka stofnun sem sæi um þetta. Stór hluti af þessum lánum fer hvort sem er í gegnum ríkisbankana, Landsbanka Íslands, og það er því ástæðulaust að hafa eitt báknið enn til að sinna þessu. En ég vil ítreka þá skoðun mína hér að stjórn Lánasjóðs ísl. námsmanna sé ekki kosin með þeim hætti sem hér er lagt til því ég tel farsælla að hún sé skipuð til lengri tíma, ef það á að skipa hana, og að það sé þá unnið faglega að þeim málefnum sem Lánasjóðurinn fjallar um án tillits til þess hvaða stjórnvöld eru við völd hverju sinni, því það á ekki að breyta því að þeir sem sitja í stjórn þessa sjóðs eru fyrst og fremst að hugsa um þarfir námsmanna. Það er því alveg ástæðulaust að vera með þetta stjórnmálalega yfirklór til þess að koma í burtu stjórn hverju sinni sem hlýðir ekki ráðherra út í ystu æsar. Ég held að ég hafi þetta ekki lengra en þó væri auðvitað ástæða til að ræða þessi mál miklu ítarlegar. Það mætti líka ræða um þær reglur sem liggja til grundvallar úthlutun úr sjóðnum, sem ég hef að sumu leyti miklar efasemdir um að eigi að vera með þeim hætti, en það verður ekki gert að þessu sinni. En ég vona að það fáist niðurstaða frá menntmn. með þeim hætti að stjórn sjóðsins verði sem allra mest sjálfstæð og óháð okkur stjórnmálamönnunum.

Kristín Einarsdóttir Virðulegur forseti. Aðeins nokkur orð um þetta að því er virðist sakleysislega frv. svona fljótt á litið. Ég tek undir það sem er meginmarkmið þessa frv. að þeir sem skipa fulltrúa í Lánasjóðinn séu --- ef það verða áfram menntmrh. og fjmrh. að skipunartími sé takmarkaður við þann tíma sem ráðherrar sitja en mér finnst fyllilega koma til greina að líta í heild á skipun stjórnar Lánasjóðsins. Hvort hún eigi að vera skipuð fulltrúum kosnum á Alþingi, óbreytt eða önnur skipan. Ég bendi á að Kvennalistinn hefur fulltrúa í menntmn. deildarinnar og tel ég fyllilega koma til greina að skoða þetta mál í víðara samhengi. En ef um er að ræða óbreytta skipun stjórnarinnar þá finnst mér eðlilegt að fulltrúar menntmrh. og fjmrh. sitji ekki lengur í henni en embættistíma ráðherra sem þá tilnefndu. Um skipunartímann, hvort þeir sitja í tvö ár eða lengur, skal ég ekki segja á þessu stigi málsins. Þar sem hér er verið að ræða málefni Lánasjóðs ísl. námsmanna langar mig til að gera að umræðuefni nefnd, sem hér hefur aðeins verið minnst á, sem menntmrh. óskaði eftir tilnefningu í, m.a. af þingflokki Samtaka um kvennalista. Vegna þess sem fram hefur komið í fjölmiðlum varðandi þessa nefnd og haft hefur verið eftir hæstv. menntmrh. varðandi afstöðu Kvennalistans þar sem hann hefur sagt að Kvennalistinn hafi ekki viljað tilnefna fulltrúa í nefnd sem ætti að fjalla um framtíðarverkefni Lánasjóðs ísl. námsmanna. Til þess að skýra þetta mál langar mig til, með leyfi forseta, að lesa hvert verkefni þessarar nefndar átti að vera. Það var í fyrsta lagi ,,að meta fjárþörf Lánasjóðsins til frambúðar með hliðsjón af líklegum fjölda námsmanna og miðað við líklega getu þjóðarbúsins til að standa undir námslánakerfinu`` og í öðru lagi ,,að gera tillögur um fjármál sjóðsins á næsta ári með hliðsjón af fjárlagafrv. fyrir árið 1990 og breytingum á skuldum sjóðsins meðan nýjar lánareglur eru í undirbúningi``. Þetta eru þau tvö aðalverkefni sem nefndinni voru falin. Okkur fannst það afarkostir sem nefndin átti að gangast undir, þ.e. að gera tillögur um fjármál sjóðsins með hliðsjón af fjárlagafrv. þar sem ljóst er að verulega fjármuni vantar upp á að staðið verði við það sem talað hefur verið um varðandi Lánasjóðinn og að Alþingi hefur alls ekki fjallað um fjárlagafrv. Kvennalistakonur töldu sér því ekki fært að skipa í þessa nefnd. Mig langar til, virðulegur forseti, að fá að lesa hér bréf Kvennalistans til hæstv. menntmrh. til að skýra þetta nánar. En svar okkar til menntmrh. hljóðar svo: ,,Kvennalistakonur hafa ætíð látið starfsemi Lánasjóðs ísl. námsmanna sig miklu varða og svo er enn. Menntmrh. hefur nú óskað eftir að Kvennalistinn tilnefni í nefnd sem virðist einkum eiga að hafa það hlutverk að gera tillögur um úthlutunarreglur LÍN á grundvelli þeirra fjárhæða sem ríkisstjórnin`` --- og ég endurtek: ríkisstjórnin --- ,,ætlar LÍN til ráðstöfunar á næsta ári samkvæmt fjárlagafrv. Þar eð Alþingi hefur ekki fjallað um fjárlagafrv. er enn ekki ljóst hver niðurstaða fjárlaga fyrir 1990 verður. Kvennalistakonur eru reiðubúnar að taka þátt í umfjöllun um framtíðarverkefni LÍN en telja sér að svo stöddu ekki fært að taka þátt í starfi á þeim grunni sem kemur fram í erindi ráðuneytisins.`` Þetta bréf er undirritað af mér fyrir hönd Kvennalistans. Þarna er blandað saman tvennu, annars vegar hvort kvennalistakonur eru reiðubúnar að taka þátt í nefndarstarfi þar sem framtíðarverkefni Lánasjóðs ísl. námsmanna eru rædd eða hvort verið er að tala um þá upphæð sem ríkisstjórnin er búin að setja í fjárlagafrv. Alþingi hefur ekki ákveðið endanlega niðurstöðu, auk þess sem að sjálfsögðu var gert ráð fyrir að nefndin ætti að ljúka aðaltillögugerð sinni fyrir áramót til þess að hægt væri að því er virðist að segja að allir væru þá orðnir sammála því að þessi upphæð, sem í frv. er, væri hæfileg. Ég skal ekkert um það segja hvað nákvæmlega vantar upp á það sem nauðsynlegt er fyrir Lánasjóðinn. Það er greinilegt að það vantar verulegar fjárhæðir. Ég hef ekki farið ofan í saumana á því hversu mikið eðlilegt væri að þessi upphæð hækki. En þetta er auðvitað allsendis ómögulegt að undirgangast. Mig langar í því sambandi að inna hæstv. menntmrh. eftir því hvort námsmannasamtökin hafi tekið þátt í þessu nefndarstarfi án alls fyrirvara um niðurstöðu Alþingis að því er varðar fjárlagafrv., hvort þeir hafi gengið til þessa samstarfs við nefndina án þess að hafa nokkurn fyrirvara þar á.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Virðulegi forseti. Það er fyrst út af fyrirspurn hv. 12. þm. Reykv., þá er svarið að sjálfsögðu það að auðvitað ganga námsmenn ekki til samstarfs í nefnd af þessu tagi öðruvísi en með mjög skýra fyrirvara svo að segja í bak og fyrir með alla sína hagsmuni. Það getur auðvitað ekki gerst öðruvísi. En í því bréfi sem hv. þm. vitnaði til var reyndar talað um að það ætti að hafa hliðsjón af tillögum í fjárlagafrv. fyrir árið 1990 og þar var líka, í bréfinu, vísað til skuldbreytinga á lánum Lánasjóðs ísl. námsmanna eða skuldum LÍN, en skuldir sjóðsins eru gífurlegar og afborganir og vextir Lánasjóðs ísl. námsmanna á næsta ári eru 1100 millj. kr. að óbreyttu, þannig að skuldbreytingarátak fyrir Lánasjóð ísl. námsmanna getur með verulegum hætti styrkt stöðu hans frá því sem yrði að óbreyttu í þeim efnum. Ég vil, herra forseti, þakka fyrir þær undirtektir sem þetta mál hefur fengið hér. Um hugmyndir hv. 2. þm. Reykv. mætti út af fyrir sig margt segja. Ég tel að nauðsynlegt sé að hafa það í huga við skipun stjórnar Lánasjóðs ísl. námsmanna að þar séu fulltrúar ríkisvaldsins annars vegar og fulltrúar námsmanna hins vegar af því að þessir aðilar eiga í raun og veru að semja um þetta grundvallaratriði sem eru lán á vegum Lánasjóðs ísl. námsmanna, sem eru þáttur í kjörum námsmanna og því eðlilegt að líta á þetta sem viðræðuvettvang og samningsvettvang en ekki aðeins ákvörðunarvettvang. Þetta held ég satt að segja að sé nauðsynlegt að hafa í huga. Og ég vil segja út af þeim hugmyndum sem hér hafa komið fram um að Alþingi kjósi í stjórnina að fyrir mitt leyti mundi ég óttast að það yrði fljótlega niðurstaðan eftir það að námsmenn misstu sína fulltrúa út úr stjórninni vegna þess að menn segðu sem svo: Ja, það er Alþingi sem ákveður þessa fjármuni og því eðlilegt að það ákveði útgreiðslur úr sjóðnum þá og þá. Ég bendi á þær hugmyndir sem eru uppi núna, og hafa verið í umræðum, um að breyta samsetningu stjórna mikilvægra lánasjóða þannig að fulltrúar utan Alþingis missi þar sinn seturétt. Ég vil því satt að segja áreitnislaust af minni hálfu lýsa því yfir að ég teldi að það væri mjög óvarlegt að fara út á þessa braut. Alla vega verður það að vera alveg ljóst að allar breytingar á lögum Lánasjóðsins þurfa að gerast í mjög víðtæku og nánu samráði og helst samkomulagi við námsmannasamtökin. Ég vil aðeins víkja að því sem hér hefur komið fram í sambandi við fjármál sjóðsins og segja þetta: Fjárlagafrv. byggir á tilteknum forsendum sem greint er frá í fjárlagafrv. og auðvitað verður við afgreiðslu þess tekið tillit til þeirra breytinga sem orðið hafa frá því að fjárlagafrv. var samið í ágúst/september. Breytingar á í fyrsta lagi verðlagi, í öðru lagi fjölda námsmanna og í þriðja lagi þeim áhrifum sem tekjur námsmanna hafa á lánagetu og starfsemi sjóðsins. Þetta eru auðvitað fastir punktar sem liggja fyrir og verða að sjálfsögðu teknir með inn í myndina þegar fjármál Lánasjóðs ísl. námsmanna fyrir árið 1990 verða afgreidd. Auk þess ber auðvitað að skoða það svigrúm sem skuldbreytingar geta gefið eins og ég gat um hér áðan. Mér þykir það leitt að tveir stjórnarandstöðuflokkar af þremur skyldu ekki tilnefna fulltrúa í þessa nefnd. Við því er auðvitað ekkert að gera og ekkert að segja af minni hálfu. Flokkarnir taka auðvitað sínar ákvarðanir sjálfir í þeim efnum. Ég bendi á að þingflokkur frjálslyndra hægrimanna kaus að skipa fulltrúa í þessa vinnu og eru þeir þó óneitanlega hluti af stjórnarandstöðunni og að sjálfsögðu eru þeir ekki með því að skuldbinda sig til eins eða neins varðandi niðurstöðuna. Þeir vilja með þessu reyna að hafa áhrif á hana, orða það örugglega þannig að þeir vilja reyna að hafa vit fyrir ríkisstjórninni, og mér finnst alveg upplagt að þeir hagnýti sér þennan vettvang í því skyni þó að ég gæti út af fyrir sig margt sagt um hugmyndir hv. þm. Hreggviðs Jónssonar, en það er mál sem við ræðum við tækifæri. Aðalatriðið með Lánasjóð ísl. námsmanna er auðvitað það að þetta er gríðarlega stór sjóður og þetta eru gríðarlega mikil verkefni sem hann hefur að sinna. Þetta eru mörg, mörg þúsund fjölskyldur sem hér eiga hlut að máli. Ríkið er hér með gífurlega hagsmuni upp á marga milljarða kr. Námsmönnum mun fara fjölgandi á næstu árum og þess vegna held ég að óhjákvæmilegt sé að við leitum leiða til að mynda eins víðtæka samstöðu um framtíðarskipan þessa kerfis og mögulegt er og það verður reynt að vinna með þeim hætti. Ég endurtek þakkir mínar til hv. þm. sem hér hafa talað fyrir undirtektir þeirra í þessu máli.

Birgir Ísl. Gunnarsson Virðulegi forseti. Nokkrar athugasemdir í tilefni af ræðu hæstv. menntmrh. hér áðan. Í fyrsta lagi gerði hann að umtalsefni þær hugmyndir sem ég setti fram í minni fyrri ræðu varðandi skipan stjórnar Lánasjóðs ísl. námsmanna, þ.e. að það yrði tekið til athugunar í menntmn. Nd. hvort ekki væri rétt að Alþingi kysi hluta af fulltrúunum, þ.e. þann hluta sem ríkisvaldið tilnefnir, en síðan mundu námsmenn tilnefna ákveðinn fjölda þannig að eðlileg hlutföll væru í sjóðsstjórninni. Ég get ekki séð af hvaða ástæðum hæstv. menntmrh. óttast að námsmenn misstu sinn rétt ef Alþingi kysi fulltrúa ríkisins í þessa sjóðsstjórn. Ég tók það einmitt skýrt fram að ég teldi eðlilegt að námsmenn hefðu sína fulltrúa í þessari stjórn og því sé ég ekki ástæðu fyrir þessum ótta hæstv. ráðherra. Meginatriðið er auðvitað það að koma í veg fyrir að jafnógeðfelldar aðferðir séu notaðar og þær sem koma fram í þessu frv., þ.e. hæstv. ráðherra hefur haft uppi opinberlega mikinn áróður um það að núverandi fulltrúar ríkisins í stjórn Lánasjóðsins séu honum fjandsamlegir, reki pólitík sem sé fjandsamleg honum sem ráðherra. Ég gat þess í minni fyrri ræðu að þetta er auðvitað fráleit ásökun og vitnaði hér í bréf sem ég hef undir höndum þar sem fram kemur að það eina sem fulltrúar ríkisins í stjórn sjóðsins hafa unnið sér til saka er að benda hæstv. ráðherra á að ákvarðanir sem hann hefur verið að taka varðandi málefni Lánasjóðsins standast ekki fjárveitingar til sjóðsins, þ.e. þær rúmast ekki innan fjárveitingarammans, og því hafi þurft meira fjármagn á árinu 1989 en fjárlög gera ráð fyrir. Nú er komið í ljós að þessi tala er um 280 millj. kr. eins og fram kom áðan og það er tekið á því dæmi að hluta í fjáraukalögum en ekki að öllu leyti, þ.e. 180 millj. eru í fjáraukalögunum en ekki 100 millj. sem á vantar. Varðandi fjárlögin fyrir árið 1990, sem hæstv. ráðherra gat um, áréttaði hann að Alþingi hlyti auðvitað að breyta fjárlagatölunni með tilliti til breyttra forsendna og nefndi í því sambandi verðlag, fjölda námsmanna og áhrif tekna námsmanna á útlán sjóðsins. Taldi hann að þetta yrði allt tekið með inn í dæmið þegar Alþingi gengi endanlega frá fjárlögum. Auk þess ætti að skoða það svigrúm sem skuldbreytingar gefa. Með þessu staðfestir hæstv. ráðherra auðvitað það sem ég sagði í minni fyrri ræðu og greinilega kemur fram í grg. með fjárlagafrv., að hæstv. ráðherra hyggst ekki standa við þá samninga sem hann gerði við námsmenn í upphafi árs um rúmlega 6% hækkun á framfærslugrunni námslána frá 1. jan. nema að svo miklu leyti sem skoðun á auknu svigrúmi vegna skuldbreytinga gefi tilefni til. Auðvitað þurfti ráðherra ekki að staðfesta þetta jafnrækilega og hann gerði því að það kemur glögglega fram í fjárlagafrv. sjálfu og í grg. Þar segir að raungildi fjárveitingar sé jöfn fjárveitingu 1989 að viðbættri aukinni greiðslubyrði sjóðsins af teknum lánum. Þá segir orðrétt í grg. með fjárlagafrv.: ,,Sú fjárhæð``, þ.e. útlánafjárhæð sjóðsins ,,miðast við það að við ákvörðun úthlutunarreglna fyrir skólaárið 1990--1991 verði heildarútlán sjóðsins miðuð við útlán í forsendum fjárlaga 1989, að teknu tilliti til breytinga á verðlagi, gengi og fjölda lánþega. Að því leyti sem útlán sjóðsins á fyrri hluta árs 1990 verða umfram áðurnefndar forsendur verður að mæta þeim með lántöku. Hækkanir á framfærslugrunni námslána umfram breytingar á verðlagi rúmast ekki innan þess fjárlagaramma sem hér er gengið út frá.`` Með öðrum orðum, sú hækkun sem átti að koma til framkvæmda 1. jan. rúmast ekki innan ramma fjárlaganna. Og ekki nóg með það, sú hækkun sem þegar hefur komið til framkvæmda bæði 1. apríl og 1. sept. rúmast ekki heldur innan ramma þessara fjárlaga. Eins og reyndar hefur komið fram í fjölmiðlum, m.a. í viðtölum við starfsmenn fjmrn., felur þetta fjárlagafrv. því í sér verulega skerðingu námslána, þannig að það er auðvitað alveg nauðsynlegt að menn geri sér grein fyrir þessu í umræðu eins og þessari sem nú fer hér fram. Varðandi skipun þeirrar nefndar sem aðeins hefur komið til umræðu og hæstv. menntmrh. gat um, og reyndar hafði ég gert það í minni fyrri ræðu og enn fremur hv. 12. þm. Reykv., þá þykir mér rétt, ekki síst að fenginni ábendingu hv. 12. þm. Reykv. um hvernig hæstv. menntmrh. hefur túlkað afstöðu bæði Sjálfstfl. og Kvennalistans í þessu efni, að lesa það bréf sem þingflokkur Sjálfstfl. sendi hæstv. menntmrh. þannig að ekkert fari á milli mála hvað í því stendur. Þetta geri ég með leyfi hæstv. forseta: ,,Vísað er til bréfs dags. 5. okt. sl. þar sem þess er farið á leit að þingflokkur sjálfstæðismanna tilnefni fulltrúa í nefnd sem fjalla á um málefni Lánasjóðsins. Þingflokkurinn hefur fjallað um þetta erindi á fundi sínum og ákveðið að tilnefna ekki fulltrúa í þessa nefnd. Ástæður þess eru eftirfarandi: Í fyrsta lagi eru aðalverkefni nefndarinnar, eins og þeim er lýst í bréfinu, þess eðlis að þau teljast til hefðbundinna verkefna stjórnar Lánasjóðsins og ráðuneytisins eftir að Alþingi hefur ákveðið framlag til sjóðsins á fjárlögum. Í öðru lagi er ekkert rætt um að taka með raunhæfum hætti á aðsteðjandi vandamálum sjóðsins og tryggja hagsmuni hans til frambúðar. Í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar eru engin ákvæði um Lánasjóðinn. Í því sambandi er rétt að rifja upp loforð núv. menntmrh. úr kosningabaráttunni 1987 um að í ríkisstjórn sem Alþb. ætti aðild að mundi setja ákvæði í stjórnarsáttmála um að tryggja að lögin um Lánasjóð ísl. námsmanna kæmu að fullu til framkvæmda og fyrri ,,skerðingar`` yrðu bættar. Og í mars 1987 fluttu nokkrir þm. Alþb. till. til þál. um sama efni. Í þriðja lagi ákvað menntmrh. í febrúar á þessu ári með sérstöku samkomulagi við námsmenn að námslán skyldu hækka um 20,1% sem koma átti til framkvæmda í þremur áföngum, 1. mars og 1. sept. 1989 og 1. jan. 1990. Hækkanirnar á árinu 1989 hafa orsakað mikla þörf fyrir aukafjárveitingu til Lánasjóðsins sem þarf að taka afstöðu til þegar frv. til fjáraukalaga verður lagt fram. Í bréfinu segir enn fremur að annar aðaltilgangur nefndarinnar sé að gera tillögur um fjármál sjóðsins á næsta ári með hliðsjón af fjárlagafrv. fyrir árið 1990. Í fjárlagafrv. hefur ríkisstjórnin markað stefnuna fyrir Lánasjóðinn fyrir árið 1990. Þar er í fyrsta lagi ekki gert ráð fyrir neinni hækkun í janúar og í öðru lagi að þeim auknu útgjöldum sem hækkanirnar frá því í mars og september sl. höfðu í för með sér verði náð til baka á seinni hluta árs og alfarið á árinu 1991. Öll stefnumörkun ríkisstjórnarinnar í málefnum Lánasjóðs ísl. námsmanna er því með þeim hætti að þingflokkurinn sér ekki ástæðu til neins samstarfs við hana um þessi mál.`` Undir þetta ritar formaður þingflokksins, hv. 2. þm. Reykn. Ólafur G. Einarsson. Mér þótti rétt að lesa þetta bréf upp þar sem mér finnst að hæstv. ráðherra hafi nokkuð rangtúlkað efni þessa bréfs þegar hann hefur getið þess í fjölmiðlum þannig að það lægi þá hér svart á hvítu í þingtíðindum hvers efnis þetta bréf var. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til þess að hafa fleiri orð um þetta, en mun að sjálfsögðu taka þessar hugmyndir, sem ég hef hér verið með, upp í hv. menntmn. þegar þetta mál kemur þar til umræðu.

Flm. (Friðrik Sophusson) Virðulegur forseti. Umræðu um þetta mál var frestað á þeim fundi sem það var tekið fyrir í síðustu viku. Það er óþarfi fyrir mig að endurflytja framsöguræðuna, en ástæðan fyrir því að málinu var frestað var sú að hæstv. iðnrh. var ekki við þá umræðu. Hann var þá staddur erlendis í opinberum erindum, en hann er nú staddur hér í þinghúsinu. Frv. er endurflutt nánast óbreytt. Þó hafa verið teknar inn í grg. með frv. nýjar upplýsingar er varða fjárhagsstöðu og rekstur fyrirtækisins. Það kom fram í mínu máli að frv. er nú í því formi að gera má ráð fyrir víðtæku samkomulagi um það. Ég lýsti því í minni framsöguræðu að hæstv. ráðherra hefði á síðasta þingi haft áform uppi um að flytja nákvæmlega þetta frv. sem stjfrv. en það fékk ekki stuðning þingflokka hæstv. ríkisstjórnar og varð þá að ráði að ég flytti þetta frv. sem þmfrv. og gerði það eftir að hafa haft um það --- kannski ekki samráð en a.m.k. samband við hæstv. ráðherra. Mér er kunnugt um það að einnig nú á þessu þingi er það áform hæstv. ráðherra að ná þessu frv. fram sem stjfrv. Ég tel litlar líkur á því að það takist, en lagði hins vegar spurningar fyrir hæstv. ráðherra í minni framsöguræðu þess efnis hvort ekki megi gera ráð fyrir því að hæstv. ráðherra beiti sér fyrir að einhverjir þingflokkar hæstv. ríkisstjórnar, t.d. þingflokkur Alþfl., lýsti yfir stuðningi við frv. og gæti þá flutt brtt., t.d. í hv. iðnn. Nd. sem fær frv. væntanlega til meðferðar. Ég sé ekki ástæðu til þess, virðulegur forseti, að hafa þessi orð miklu fleiri en óska eftir því að hæstv. ráðherra láti álit sitt í ljós um þetta fyrirliggjandi frv.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Hv. 1. þm. Reykv. og flm. þess frv. sem hér er til umræðu spyr um afstöðu mína og Alþfl. til þessa máls og reyndar ríkisstjórnarinnar. Mér er ljúft að verða við þeirri ósk hans að gefa við þessari fyrirspurn nokkur svör, mun þó hafa að því nokkurn aðdraganda. Það frv. sem við ræðum í dag er reyndar samhljóða frv. sem hv. 1. þm. Reykv. flutti á 111. löggjafarþinginu, en náði þá ekki fram að ganga. Frv. er reyndar einnig samhljóða frv. sem var samið í iðnrn. á þeirri tíð sem hann var iðnrh. Ég minni á að það náðist ekki samstaða um flutning frumvarpsins sem stjórnarfrumvarps í tíð ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar. Eins og hv. þingdeild er kunnugt ...

Það var ekki sama frv.

Það var ekki samstaða um flutning frumvarps um þetta efni sem stjórnarfrumvarps í tíð ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar, svo að ég leiðrétti orð mín, hv. 1. þm. Reykv. --- Eins og hv. þingdeildarmönnum er kunnugt varð frv. sem er að ýmsu leyti sambærilegt um Ríkisprentsmiðjuna Gutenberg að lögum á sl. vori og það var stofnað hlutafélag um rekstur ríkisprentsmiðjunnar í lok september sl. Nýtt hlutafélag, Prentsmiðjan Gutenberg hf., mun taka við rekstri ríkisprentsmiðjunnar 1. jan. 1990. Ég mun hér á eftir vitna nokkuð til reynslunnar af þeirri lagasetningu og framkvæmd hennar. En víkjum nú aftur að frv. um Sementsverksmiðjuna. Það hefur komið fram, eins og hv. flm. mun kunnugt, að það er ekki samstaða í bæjarstjórn Akraness um afstöðu til þessa frv. Í frv. hefur þó sýnilega verið reynt að koma til móts við sjónarmið sem fulltrúar bæjarins hafa sett fram og ég hef reyndar átt viðræður við bæjarstjórn Akraness um málið. Ég nefni hér þrjú atriði: Að lögheimili félagsins verði lögákveðið á Akranesi, sbr. 3. gr. frv., sem að sjálfsögðu er af hinu góða, í öðru lagi að hlutverk félagsins verði skilgreint fremur rúmt, eins og fram kemur í 2. gr. frv., og loks að ekki verði heimilt að selja hluti í félaginu nema samþykki Alþingis liggi fyrir, eins og skýrt kemur fram í 6. gr. Þetta eru allt saman skynsamleg ákvæði, en ég minni á að enn hefur ekki náðst um þetta samstaða í bæjarstjórn Akraness og reyndar hefur þetta frv. ekki fengið lokaumfjöllun í stjórn verksmiðjunnar. Ég vil ítreka það sem reyndar hefur komið fram áður og kom fram í umræðum um frv. hv. 1. þm. Reykv. í fyrra um þetta efni að ég styð meginmarkmið frv. og tel reyndar að reka megi flest atvinnufyrirtæki ríkisins sem hlutafélög eða sem félög með takmarkaðri ábyrgð þótt heiti þeirra kynni að vera eitthvað annað. En það þarf hins vegar að fjalla mun nánar um málefni Sementsverksmiðju ríkisins áður en Alþingi tekur afstöðu til málsins og mig langar að nefna í þessari hv. þingdeild nokkur sjónarmið sem ég tel að þurfi að fjalla ítarlega um áður en þetta mál er tekið til endanlegrar meðferðar. Í fyrsta lagi nefni ég að það væri æskilegt að bæta við greinar frv. ákvæði um stjórnarkjör sem veiti starfsmönnum aðild að stjórn fyrirtækisins. Við stofnun hlutafélags um Ríkisprentsmiðjuna Gutenberg bauð ég reyndar starfsmannafélagi fyrirtækisins að tilnefna mann í stjórn þótt ráðherrann sé formlega sá sem nefnir í stjórnina. Vegna Sementsverksmiðjunnar kynni að vera æskilegt að binda þetta í lög með sérstöku ákvæði um stjórnarkjör. Í öðru lagi vil ég nefna að vegna þess hversu mikilvæg Sementsverksmiðjan er fyrir Akranes og grannbyggðir tel ég nauðsynlegt að ræða stofnun hlutafélagsins ítarlega við fulltrúa bæjarins og kanna hvort grundvöllur er til samstarfs um stofnun þessa félags. Í því sambandi mætti hugsa sér að bæjarstjórnin tilnefndi mann í stjórn eða að um einhvers konar lögbundið samráð við Akraneskaupstað yrði að ræða við rekstur verksmiðjunnar. Í þriðja lagi sem ég vil nefna er það álit mitt að eitt mikilvægasta markmiðið með setningu nýrra laga um Sementsverksmiðjuna sé að gera félaginu fært að eiga aðild að nýjum þróunarverkefnum og aðild að nýjum fyrirtækjum. Ég tel nú brýnt að skýra þau áform nánar í viðræðum við verksmiðjustjórnina áður en frv. er lagt fram. Ég nefni í fjórða lagi, vegna fenginnar reynslu af stofnun hlutafélags um Ríkisprentsmiðjuna Gutenberg, að rétt sé að athuga tvö framkvæmdaratriði í fyrirliggjandi frv. nánar. Í fyrsta lagi virðist mér geta verið skynsamlegt að kveða skýrar á um það mat sem fram skal fara á eignum verksmiðjunnar skv. b-lið í 1. gr. Við mat á eignum Ríkisprentsmiðjunnar Gutenberg var sú leið valin að biðja yfirborgardómarann í Reykjavík að tilnefna oddamann, en Félag löggiltra endurskoðenda tilnefndi einn og Fjárlaga- og hagsýslustofnun tilnefndu annan. Þetta var ákvörðun mín til þess að tryggja að nefndin hefði sem óháðasta stöðu og ekki risu síðar deilur vegna matsins. Með þetta í huga virðist mér hyggilegt að það sé skýrt í lögunum og mætti bæta við ákvæði í 1. gr. eða ákvæði til bráðabirgða þess efnis að óháður aðili, t.d. bæjarfógetinn á Akranesi, skipaði matsnefndina og þá þannig að einn nefndarmanna skuli vera löggiltur endurskoðandi. Þá nefni ég í öðru lagi sem reynslulærdóm af einni slíkri hlutafélagsbreytingu um aðra aðferð varðandi þann stofnfund sem ákvæði eru um í 7. gr. frv. Það þarf að huga að þessu, m.a. með hliðsjón af ákvæðum hlutafélagalaga um innborgun hlutafjár vegna skráningar hlutafélagsins. Hugsanlega væri heppilegra að skipa undirbúningsnefnd sem undirbyggi félagsstofnunina og annaðist samningsgerð fyrir hönd væntanlegs hlutafélags en að hlutafélagið yrði formlega stofnað á þeim degi sem yfirtakan á rekstri verksmiðjunnar á sér stað. Þetta eru auðvitað tæknileg framkvæmdaratriði sem ekki skipta mjög miklu máli, en ég tel þó rétt að athuga þetta nánar áður en fram kæmi stjfrv. um þetta mál. Ég bendi á þetta vegna þess að svona smáagnúar í sambandi við félagsstofnunina og tengsl hlutafélags af þessu tagi við félagalöggjöfina eru óþarfir --- það er sjálfsagt að draga lærdóm af þeirri reynslu sem fengist hefur. Ég vísa til þessara fjögurra meginatriða og annars sem ég hef hér sagt og tel nauðsynlegt að þessa málefni verði könnuð nokkru nánar í iðnrn. og ég mun reyna að ná samstöðu um breytingar á frv. í þessum anda. Ég hyggst síðan leggja fram stjfrv. til laga um að breyta Sementsverksmiðjunni í hlutafélag síðar á þessu þingi takist um það samkomulag innan og milli ríkisstjórnarflokkanna, en hv. flm., 1. þm. Reykv., hefur af því reynslu að það er ekki alltaf auðhlaupið að því að ná slíku samkomulagi eins og reynslan úr ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar sýndi. Ég er hins vegar bjartsýnn að upplagi og treysti á að góð samstaða takist um þetta mál þegar þau atriði sem ég hef hér lýst hafa verið skýrð nánar í viðræðum við bæjarstjórn Akraness, verksmiðjustjórnina og fulltrúa starfsmanna. Ég endurtek að ég legg mjög ríka áherslu á það að engin breyting verði gerð á formlegri stöðu þessa fyrirtækis nema náið samráð og sem best samkomulag takist við þessa aðila alla sem ég hef nefnt og ég hef reyndar sjálfur haft tækifæri til að kynna þeim þetta mál á fyrri stigum þess.

Friðjón Þórðarson Herra forseti. Hér er enn á ferð frv. til laga um stofnun hlutafélags um Sementsverksmiðju ríkisins. Flm. er hv. 1. þm. Reykv. Frv. um þetta efni hafa nokkrum sinnum verið flutt á undanförnum árum. Um þau hefur ekki ríkt samkomulag. Þau hafa verið álitamál bæði heimamanna og annarra sem þau hafa skoðað. Hv. flm., 1. þm. Reykv., segir að um frv. í núverandi breyttri mynd ríki víðtækt samkomulag og rétt er það að frv. er nú að nokkru breytt frá því sem verið hefur, þ.e. það mun hafa verið flutt á síðasta þingi þar sem það náði ekki samþykki, á 111. löggjafarþingi, en nú er það flutt í óbreyttri mynd frá því sem þá var. Það er rétt að þetta er breytt frv., m.a. hvað það snertir að ákveðið er í 1. gr. að nú verði öll hlutabréf í hlutafélaginu í eign ríkissjóðs. Og í 6. gr. er sleginn sá varnagli að verði hlutabréf ríkissjóðs í Sementsverksmiðjunni boðin til sölu, öll eða að hluta, þá skuli leita samþykkis Alþingis fyrir þeirri sölu. Þessu frv. fylgir ítarleg grg. Það er allmikið vitnað í fordæmi um Ríkisprentsmiðjuna Gutenberg þegar henni var breytt í hlutafélag, talið að það hafi reynst vel. En samkvæmt upplýsingum hæstv. iðnrh. hafa ríkisstjórnarflokkarnir ekki náð samkomulagi um að leggja fram frv. um þetta efni að því er Sementsverksmiðjuna varðar þó að þess sé að vænta síðar á þinginu. Sannleikurinn er sá að þessi ágæta verksmiðja hefur alltaf stuðst við fremur ófullkomna löggjöf. Með lögum nr. 35/1948 veitti Alþingi ríkisstjórninni heimild til þess að reisa hér á landi verksmiðju til vinnslu sements. Þessi lög, um heimild til að reisa verksmiðjuna, voru samþykkt og eftir þeim hefur Sementsverksmiðjan starfað fram á þennan dag. Sannleikurinn er og sá að þau hafa dugað henni allvel og kemur maður þá að því einkennilega atriði að lög, þótt ófullkomin séu, geta stundum dugað eins vel og þau lög sem eru mjög vel gerð að öllu leyti. Á grundvelli þessara laga var Sementsverksmiðja ríkisins reist á Akranesi sem sérstakt fyrirtæki undir yfirstjórn iðnrh. Verksmiðjan tók til starfa árið 1958 og hefur starfað samfellt síðan. Sementsverksmiðjan lýtur fimm manna þingkjörinni stjórn sem kosin er til fjögurra ára í senn. Iðnrh. skipar einn úr hópi stjórnarmanna formann. Þau ár sem ég hef átt sæti í stjórn verksmiðjunnar hefur verið mjög gott samstarf í stjórninni. Það hygg ég að sé alveg óhætt að segja. Nú eru starfsmenn Sementsverksmiðjunnar 135 talsins þannig að þetta fyrirtæki skiptir mjög miklu máli í atvinnulífi þess umhverfis þar sem það starfar. Þetta er ekki einokunarfyrirtæki, því að árið 1975 var innflutningur á sementi gefinn frjáls, en hann hefur þó satt að segja verið mjög lítill á undanförnum árum. Verksmiðjan greiðir nú landsútsvar í stað aðstöðugjalds og fasteignaskatta. Rekstur verksmiðjunnar hefur gengið vel undanfarin ár og eiginfjárstaðan hefur batnað verulega. Ég fullyrði að rekstur hennar hefur aldrei verið blómlegri en nú og fer batnandi. Hún er að losna við allar erfiðar skuldir og sér fram á bjarta daga og bættari hag, ef ekki neitt sérstakt kemur fyrir. Það segir hér í greinargerðinni að þegar hlutafélag hafi verið stofnað um verksmiðjuna taki lög um hlutafélög sjálfkrafa gildi um fyrirtækið og ætla ég að íslensk hlutafélagalöggjöf sé nokkuð vel úr garði gerð. Það eru svo hér upplýsingar um það að flest ríkisfyrirtæki á Norðurlöndum séu rekin sem hlutafélög. Mér er ekki fullkunnugt um þetta atriði, en skal þó ekki draga það í efa, þar sem það er fram borið af merkum og trúverðugum mönnum. Hér er talað um kosti þess að reka verksmiðjuna í hlutafélagsformi og talið að það geri reksturinn sveigjanlegri. Það má vel vera að svo sé. Reynslan sker auðvitað úr um þetta atriði eins og fleiri. Það er rétt að taka það fram að Sementsverksmiðjan hefur ekki fengið framlög úr ríkissjóði þau ár sem hún hefur starfað fyrir utan stofnframlag í upphafi sem var svo lágt að það er ekki ástæða til þess að nefna þá fjárhæð. Hún skiptir nákvæmlega engu máli og hefur aldrei gert, þannig að þetta fyrirtæki hefur staðið á eigin fótum. Það hefur oft gengið erfiðlega. Það hefur haft storminn í fangið eins og fleiri góð fyrirtæki, en núna er rekstur þess og hagur í góðu lagi að mínum dómi. Hæstv. ráðherra minntist sérstaklega á þrjú atriði sem hann vildi leggja áherslu á í því frv. sem væntanlegt er frá hans hendi síðar á þinginu. Það fyrsta að lögheimili verksmiðjunnar verði áfram á Akranesi. Það er auðvitað algert skilyrði.

Það er í frv.

Og er í frv., ég veit það.

Ég vitnaði til frumvarpsgreinarinnar með þrjú atriði. Síðan nefndi ég önnur fjögur.

Ég ætla aðeins, ef ég má spjalla svolítið lengur um þetta fyrir þessum ágætu áhugamönnum sem bera hag verksmiðjunnar svo mikið fyrir brjósti, að ræða þetta ögn nánar. Hlutverkið er skilgreint rúmt svo sem vera ber og ákvæði 6. gr. hygg ég að sé mjög mikilvægt í augum heimamanna og annarra sem láta sig hag þessa fyrirtækis nokkru skipta. Það er svo vitanlega alveg sjálfsagt sem hæstv. ráðherra tók fram að það þurfi að kynna þetta frv. rækilega og ná um það sem víðtækustu samkomulagi í bæjarstjórn Akraness og svo þarf þetta auðvitað að ræðast betur í stjórn verksmiðjunnar sjálfrar og að sjálfsögðu í ríkisstjórninni, því að væntanlega er þetta ekki eina frv. sem hæstv. ráðherra greinir á um að einhverju leyti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta frv. að sinni. Mér finnst sjálfsagt að taka því með opnum huga, skoða það frá öllum hliðum og athuga eins og vera ber, vitanlega með hagsmuni fyrirtækisins fyrir augum, með hagsmuni heimamanna á Akranesi og Vesturlandi fyrir augum og landsmanna allra þar sem hér er um opinbert fyrirtæki að ræða sem vinnur í þágu alþjóðar. Um skipulag, rekstur og allt fyrirkomulag þessa fyrirtækis þarf að nást og ríkja víðtækt og gott samkomulag svo sem verið hefur.

Ingi Björn Albertsson Hæstv. forseti. Aðeins örfá orð um þetta mál og þá kannski helst að koma hér upp og lýsa stuðningi við málið. Ég gat reyndar ekki heyrt annað en hæstv. iðnrh. lýsti í raun fullum stuðningi við það sem slíkt en einhverra hluta vegna telur hann nauðsynlegt að það komi frekar úr herbúðum ríkisstjórnarinnar en frá óbreyttum þm. Ég á nú, líkt og síðasti ræðumaður, hv. þm. Friðjón Þórðarson, sæti í stjórn Sementsverksmiðjunnar. Þar hefur þetta mál lítillega komið til umræðu en engin afstaða verið tekin. Ég get þó upplýst það eftir viðræður mínar við framkvæmdastjóra verksmiðjunnar sem eru tveir, að þeir munu báðir vera sammála þessu frv. og tilgangi þess. Einnig er það af prinsipástæðum sem ég styð málið sem slíkt, þar sem ég tel að ríkið eigi ekki að vera að vasast í almennum atvinnurekstri og alls ekki þar sem einkaframtakið getur gert jafn vel eða hugsanlega betur. Haldinn var fundur þm. Vesturlands með bæjarstjórn Akraness fyrir nokkru þar sem þessi mál voru mikið rædd og m.a. þau þrjú ágreiningsatriði sem ráðherra kom hér inn á áðan og eru nú öll komin inn í frv. Virtist bæjarstjórnarfulltrúum létta mikið við það og er skemmst frá því að segja að eftir að hafa hlustað á bæjarfulltrúa, þá er nokkuð ljós meirihlutavilji þar fyrir þessari breytingu þó að hann sé náttúrlega ekki alger. Ráðherra kom hér inn á örfáa punkta sem hann vildi skoða betur, svo sem eins og að gefa starfsmönnum möguleika á að eiga þátt í stjórnarsetu sem er vissulega hið besta mál og þvælist sjálfsagt ekki fyrir flm. að taka undir slíka hugmynd. Að hafa samstarf við bæjarstjórnina varðandi stjórnarsetu eða rekstur, það hlýtur að vera mál sem má líka taka upp og skoða með jákvæðu hugarfari. Síðan kom ráðherra inn á það að hann hygðist ræða við stjórnina um þróunarverkefni. Því fagna ég náttúrlega og vona að það verði sem allra fyrst, enda komum við lítillega hér inn á slíkt mál í umræðunni í gær um atvinnumál þar sem var spurningin um þilplötuverksmiðju uppi á Akranesi sem væri þá í samstarfi við Sementsverksmiðjuna og Sérsteypuna. Ég hef í sjálfu sér ekki mikið um þetta mál frekar að segja annað en það að ég ítreka það að ég styð þetta mál og mun gera það í Sementsverksmiðjustjórninni. Ég lít á þetta, og ætla ekkert að fara dult með það og fór ekkert dult með það á fundi með bæjarstjórn, sem fyrsta skref í áttina að einkavæðingu þessa fyrirtækis sem ég tel að sé vel og ég tel að 6. gr. segi að það sé verið að stíga fyrsta skrefið í þá átt. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Verði hlutabréf ríkissjóðs í Sementsverksmiðjunni boðin til sölu, öll eða að hluta, skal leita samþykkis Alþingis fyrir þeirri sölu.`` Ég tel að þetta hljóti að mega túlka sem fyrsta skref í átt að einkavæðingu vegna þess að ég sé ekki tekið fyrir þann möguleika að þriðja aðila séu síðan seld skuldabréfin. Við getum stillt því þannig upp að hér kæmi beiðni frá bæjarstjórn Akraness um að fá að kaupa t.d. 10% af hlutabréfum verksmiðjunnar, sem ég reikna nú alveg með að yrði samþykkt hér í sölum Alþingis, þá sé ég ekki neinn vara á því að bæjarstjórnin gæti síðan selt einhverju fyrirtækinu á Skaga eða einhvers staðar annars staðar þessi hlutabréf o.s.frv. Þannig að ég hlýt að túlka þetta sem svo að þetta sé fyrsta skrefið í þessa átt og ég fagna því.

Friðrik Sophusson Herra forseti. Ég vil þakka þær umræður sem farið hafa fram um þetta frv. sem hér er til 1. umr. Ég vil þakka hv. þm. fyrir að lýsa skoðunum sínum, sem mér heyrðust vera jákvæðar, á því frv. sem hér er til umræðu og ekki síst vil ég þakka hæstv. ráðherra sem lýsti því yfir að hann styddi meginmarkmið frv. Það kom fram í máli hæstv. ráðherra að hann teldi ekki samstöðu í bæjarstjórn Akraness um öll atriði frv. og það er vissulega rétt. Það er ekki samstaða í bæjarstjórninni af sömu ástæðum og það er ekki samstaða í hæstv. ríkisstjórn. Hitt er annað mál að á sl. vori gafst bæjarstjórninni ekki tækifæri til að ræða málið ítarlega heldur var það bæjarráð sem gerði það og það klofnaði í afstöðu sinni til þessa máls, en báðir hlutarnir lýstu þó því yfir að þeir vildu að lögum um Sementsverksmiðjuna yrði breytt þótt þeir væru ekki sammála um öll atriði. Það er enn fremur rétt sem kom fram hjá hæstv. ráðherra að lokaákvörðun um álit á þessu frv. liggur ekki fyrir hjá stjórn Sementsverksmiðjunnar. Hv. iðnn. Nd. fékk 8. maí á þessu ári bréf frá formanni Sementsverksmiðjustjórnarinnar sem bað um lengri frest. Auðvitað var ekki hægt að veita hann því að þá var komið að þinglausnum. Hins vegar sagðist formaðurinn mundu að sjálfsögðu taka málið fyrir, ekki síst ef það kæmi fram á haustþinginu og tími gæfist til þess arna. Verður það þess vegna væntanlega gert nú á næstu mánuðum þegar hv. nefnd mun senda málið til umsagnar. Það er enn fremur rétt sem kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni að forstjórar eða framkvæmdastjórar fyrirtækisins eru sammála efnisatriðum frv. sem ekki þarf að koma á óvart því að þeim var fyllilega kunnugt um það hvernig frv. var til orðið og höfðu áhrif á gerð þess með sínum skoðunum. Hæstv. ráðherra sagði síðan að það þyrfti að fjalla betur um málið og vakti athygli á fjórum atriðum. Þessi atriði skal ég nú fjalla um. Í fyrsta lagi sagði hann að til athugunar væri að bæta við í lögin ákvæði sem varðaði stjórnarkjör Sementsverksmiðjunnar. Hann benti á að slíkt ákvæði gæti orðið til góðs vegna fordæmisins í Ríkisprentsmiðjunni Gutenberg sálugu, Gutenberg hf. Þess skal getið út af þessari athugasemd að frá mínum bæjardyrum séð er það óeðlilegt þegar stofnað er til hlutafélaga að það sé lögbundið að fulltrúar starfsmanna eigi sæti í hlutafélagsstjórninni og ég veit að hæstv. ráðherra er sammála því. Það er eitt þeirra atriða sem hafa mjög ítarlega verið rædd, m.a. víða annars staðar, ekki síst á Norðurlöndum. Það eru til tvær aðferðir, annars vegar sú að Alþingi kjósi fulltrúa ríkisins í hlutafélagsstjórninni líkt og gerist um sum önnur hlutafélög sem ríkið á aðild að eða sameignarfélög. Má benda á nokkur dæmi um það. Sem sameignarfélag má t.d. benda á Landsvirkjun. Enn fremur getur auðvitað viðkomandi ráðherra eftir eigin óskum og vali skipað þá menn sem honum sýnist í stjórn verksmiðjunnar og hlýtur þá ráðherra á hverjum tíma að taka tillit til ýmissa sjónarmiða. Núv. hæstv. ráðherra, ef hann yrði sá sem með þetta mál færi á þeim tíma sem af stofnun félagsins yrði, væri auðvitað í lófa lagið að setja einn af starfsmönnum og jafnvel fleiri og jafnvel eingöngu í stjórn fyrirtækisins því að hann hefur fullt vald á málinu. Þetta mál er auðvitað mjög auðleyst. Í öðru lagi sagði hæstv. ráðherra að það þyrfti að ræða stofnun hlutafélagsins við fulltrúa bæjarins og ástæða væri til þess að kanna hvort bæjarstjórnin ætti að tilnefna mann í stjórn eða hvort ætti að stofna til einhvers konar lögbundins samstarfs við bæinn. Þetta getur auðvitað hæstv. ráðherra gert hvenær sem er, án þess að það sé lögbundið, alveg með nákvæmlega sama hætti og hann getur sett í stjórn fyrirtækisins fulltrúa starfsmannanna. Hér er ekki um lagaatriði að ræða heldur getur hæstv. ráðherra fylgt fram sínum vilja ef honum sýnst svo. Eins getur auðvitað hv. nefnd tekið þetta mál upp og gert hugmyndir ráðherrans að sínum með því að birta viljayfirlýsingu í nál. þegar frv. verður afgreitt úr nefndinni. Í þriðja lagi sagði hæstv. ráðherra að það þyrfti að kanna rækilega aðild að nýjum fyrirtækjum. Ég bendi á að það er skýrt tekið fram í frv. í 2. mgr. að félaginu sé heimilt að gerast eignaraðili í öðrum hlutafélögum eða sameignarfélögum. Með öðrum orðum, þessu þriðja atriði sem hæstv. ráðherra nefndi er fullnægt nú þegar í frv. Að lokum nefndi hæstv. ráðherra tvö framkvæmdaratriði. Hann sagði að annars vegar þyrfti að kveða skýrar á um mat á eignum verksmiðjunnar. Það er að sjálfsögðu hægt að gera. Það þarf ekki neitt lagaákvæði um það og mun ég bera þau boð inn í nefndina og tel að það beri að taka fullt tillit til þess. Mér finnst þetta sjálfsagt, ekki síst vegna reynslunnar af Gutenberg. Eins sagði hæstv. ráðherra að það þyrfti kannski að nota aðra aðferð við stofnun félagsins en notuð var við stofnun félagsins um Gutenberg, t.d. að skipa undirbúningsnefnd sem afhenti síðan hlutafélaginu og stjórn þess fyrirtækið. Undir þetta get ég fyllilega tekið. Þetta er hægt að gera annaðhvort með bráðabirgðaákvæði eða hreinlega með viljayfirlýsingu nefndar og hæstv. ráðherra. Aðalatriði málsins er auðvitað það að öll þau atriði sem hæstv. ráðherra ræddi hér um er auðvelt að leysa í nefndinni ef nægilegur pólitískur meiri hluti næst fyrir því í hv. iðnn. Nd. Og ég lýsi því hér yfir að ef hæstv. ráðherra vill ná þessu máli fram getur hann að sjálfsögðu beitt sér fyrir því að stjórnarflokkarnir, sumir, einhverjir eða allir, styðji framgang þessa máls með þeim breytingum sem hann vill að gerðar verði á frv. eða með þeim tilmælum sem borin eru fram annaðhvort af hans hálfu eða af hálfu nefndarinnar. Og ég verð að skilja yfirlýsingu hæstv. ráðherra um það að hann styðji markmið frv. á þann veg að hann hafi þar með sagt að hann telji að frv. eins og þetta eigi að ná fram á yfirstandandi þingi. Það kann að vera metnaðarmál hæstv. ráðherra að flytja stjórnarfrv. um þetta mál. Ég held að það skipti mun meira máli að ná árangri en að svala þeim metnaði og ég hygg að hæstv. ráðherra geti, ef hann vill, notað sín miklu áhrif til þess að beina tilmælum til virðulegrar nefndar. Ég minni á að oft kemur það fyrir að hæstv. ráðherrar beinlínis biðja þingnefndir um að flytja mál fyrir sig. Mér þykir sjálfsagt að ræða hæstv. ráðherra verði lögð fram í nefndinni eða jafnvel kallað eftir áliti ráðherrans þannig að nefndin geti nú þegar unnið að þessu máli, enda er nefndin kannski besti vettvangurinn og sá þinglegasti til þess að ná meirihlutaáliti um það mál sem hér er til umræðu og tekið hefur verulegum breytingum á undanförnum árum. Þrátt fyrir yfirlýsingu ráðherrans um að hann hyggist flytja stjórnarfrv. síðar á þessu þingi, sem ég hef nokkrar efasemdir um að honum takist, leyfi ég mér að líta svo á að það sé hæstv. ráðherra þóknanlegt að hv. nefnd taki til við að vinna úr þeim gögnum sem fyrir liggja og ég leyfi mér að vonast til þess að hæstv. ráðherra hvetji a.m.k. sinn flokksmann í hv. iðnn. Nd. til þess að afgreiða frv. með jákvæðum hætti og skal þá ekki standa á mér, sem er einn nefndarmanna, að taka fyllsta tillit til sjónarmiða hæstv. ráðherra.

Flm. (Ólafur Þ. Þórðarson) Herra forseti. Hér er verið að endurflytja mál sem var afgreitt úr þessari deild á síðasta vetri og var þá samþykkt hér í deildinni. Þess vegna er ekki þörf á því að hafa hér langa umræðu, enda málið sjálfsagt. Það eina sem rétt er þó að undirstrika af því að nafn frv. er villandi er að þetta fjallar ekki um undanþágur til fiskveiða í landhelgi Íslands. Þetta fjallar um það hvort Færeyingar og Grænlendingar skuli hafa frjálsan aðgang að íslenskum höfnum. Um veiðiréttindi þeirra utan landhelgi Íslands fer að sjálfsögðu eftir allt öðrum lögum, og eins ef þeir hafa einhver veiðiréttindi innan landhelginnar. Ég tel að með samþykkt þessa frv. á Alþingi Íslendinga væri stigið stórt skref til að tryggja íslenskum iðnaði, þjónustuiðnaði á hinum ýmsu sviðum, atvinnu. Og ég held að það sé rétt að við gerum okkur grein fyrir því að þó að lög eins og þessi hafi verið sjálfsögð þegar við vorum með þriggja sjómílna landhelgi og þeir sem stunduðu veiðar við strendur landsins voru í beinni samkeppni við íslenska fiskiskipaflotann þá eiga lögin ekki rétt á sér þegar við erum komnir með 200 mílna landhelgi. Hins vegar er ég sannfærður um það að samstaða og samstarf Íslands, Færeyja og Grænlands á eftir að skipta miklu máli í framtíðinni gagnvart efnahagslegri farsæld þessara þjóða. Hinir sameiginlegu hagsmunir þeirra eru svo stórir og miklir vegna þess að þessi lönd drottna yfir aðalveiðisvæðum Norður-Atlandshafsins. Ég er líka sannfærður um það að við þurfum að stíga þetta skref. Það er hægt að þumbast við einhvern tíma ef mönnum sýnist svo og reyna að koma sér undan því en það verður aldrei lengi liðið að Íslendingar hagi sér á þann hátt að þeir telji það ekki sjálfsagðan hlut að þeir sem stunda veiðar hér norður í höfum eigi rétt á því að leita til lands og hafa hér alla þá þjónustu sem eðlileg getur talist. Ég held að það sé margt sem bendir til þess að þetta mál eigi nú ekki aðeins greiða leið í gegnum neðri deild Alþingis heldur í gegnum Alþingi Íslendinga og verði samþykkt. Því mér finnst skrýtið ef menn ætla að standa hér á Alþingi og koma í veg fyrir það að íslenskar málm- og skipasmíðastöðvar eigi þó möguleika á þeim verkefnum sem áhugi er fyrir hjá þessum aðilum að þær fái. Það hefur verið rætt um það, þó að það sé ekki í þessu frv., að eðlilegt sé að stíga stærra skref seinna og veita fleiri þjóðum þennan rétt. Ég vildi stíga þetta skref í áföngum, m.a. í þeirri von að þá mundum við fyrr taka þá ákvörðun sem lagt er til að hér verði tekin. Ég vil svo, með leyfi forseta, óska eftir að þessu máli verði vísað til 2. umr. að lokinni umræðu í deildinni nú og til sjútvn. neðri deildar.