Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjórir menn af fimm úr fjhn. mæla með því, að frv. þetta verði samþ. óbreytt. Fimmti nm., hv. 1. landsk. þm., sem ekki gat vegna sérstakra atvíka mætt í tæka tíð, hefur nú gefið út sérstakt álit og brtt. Það þarf ekki langa framsöguræðu af hálfu meiri hl. fyrir þessu máli, þar sem hæstv. fjmrh. fylgdi málinu úr hlaði með grg. Það er ánægjulegt að hafa greiðsluafgang frá árinu 1951 til að ráðstafa, og við getum hugsað okkur, hvernig ástandið væri, ef Alþ. hefði ekki nú þennan greiðsluafgang. Stjórnarflokkarnir hafa komið sér saman um þá heildarupphæð af greiðsluafganginum, sem á að skipta. Um þessi mál mætti vitanlega deila, og um allt er hægt að deila. En varla teljum við ráðvænlegt að ganga lengra í þessu en gert er í frv., og sómasamlega held ég að megi telja till. um skiptinguna. Hv. 1. landsk. þm. (BrB) gerir till. um breyt. á úthlutun á fénu. Það munu vera sömu till. og komið hafa fram í Nd. og fengið þar endanlega afgreiðslu. Ég geri ráð fyrir því, að þessi d. afgreiði þessar brtt., sem hér liggja fyrir, á svipaðan hátt og Nd. gerði. - Meiri hl. n. leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. N. hefur ekki getað orðið samferða um afgreiðslu þessa máls. Meiri hl. vill samþ. frv. óbreytt, en ég vil gera á því víðtækar breytingar og legg fram brtt., sem eru á þskj. 683. - Ágreiningurinn milli mín og meiri hl. er ekki um það, að þær fjárveitingar, sem eru í frv., beri ekki að samþ., um það er öll n. sammála, en ég tel þessi framlög ófullnægjandi, sem stj. gerir ráð fyrir. Í þessu frv. er heimilað að verja greiðsluafganginum og ekki aðeins greiðsluafganginum 1951, heldur líka af fé mótvirðissjóðs, og út af þeirri heimild ber ég brtt. fram. Það fé, sem samkv. frv. er varið til verklegra framkvæmda, er aðallega 12 millj., sem veittar eru sem lán til íbúðarhúsabygginga. Að vísu er rétt, að undir venjulegum kringumstæðum er ekki verkefni ríkissjóðs að vera lánsstofnun fyrir íbúðabyggingar í landinu, eins og lagt er til í frv., en það er hið næstum algera lánsfjárbann, sem gerir þetta nauðsyn. En þegar þess er gætt, að við búum við slíkt lánsfjárbann og ekki eru líkur til, að því verði aflétt, þá er það sýnilegt og getur ekki verið deilumál, að þessar 12 milljónir hrökkva skammt og eru aðeins lítið brot af brýnustu þörfinni hér í Reykjavík. Ég þarf ekki enn einu sinni að lýsa atvinnuástandinu í landinu eins og það er í dag. Það ber oft á góma hér á Alþ., og það síðast í dag, bæði hér og í hv. Nd. Ég held, að fleiri og fleiri þm. geri sér ljóst, hve þetta ástand í atvinnumálunum er geigvænlegt, og ég skil ekki, ef hv. þm. geta gengið frá þingi með góða samvizku og vita af þúsundum heimilisfeðra, sem ganga auðum höndum, og heimili þeirra bjargarlaus, auk þess sem ekki er hægt að hugsa sér lélegri búmennsku og ráðdeild en láta hendur í þúsunda tali vera atvinnulausar. Af því hlýtur að síga meira og meira á ógæfuhliðina. Fyrsta till. mín var, að veittar yrðu 40 millj. kr. sem lán til bæjar- og sveitarsjóða til að bæta úr atvinnuástandinu. Frá mínu sjónarmiði skiptir þessi tili. mestu máli. Tilgangur hennar er að gera nokkurt átak til að ráða verulega hót á atvinnuleysinu. Brtt. þessi er í samræmi við frv., sem sósíalistar báru fram, en upphæðin aðeins lækkuð. Þær framkvæmdir, sem hér er fyrst og fremst um að ræða, eru bættar aðstæður til að taka á móti fiski, og annað í samræmi við brýnustu þarfir á hverjum stað. Hvert bæjarfélagið eftir annað hefur óskað eftir slíkri aðstoð. Hafa komið fram rökstuddar óskir og kröfur frá Siglufirði, Ísafirði, Seyðisfirði og víðar, og frá þeim stöðum hafa nefndir dvalizt hér langdvölum til að tala við máttarvöld landsins og fá þau til að skilja nauðsynina. Borin hefur verið fram till. um, að hraðfrystihús verði reist á einum þessara staða, og strax voru bornar fram viðbótartill. um aðra staði, þar sem nauðsynin var talin eins brýn. - Síðasta dæmið er frá Seyðisfirði, og hef ég hér í höndum ályktun, sem send var til þingsins þaðan, og er hún á þessa leið: „Sakir alvarlegs ástands í atvinnumálum bæjarins ákvað bæjarstjórnin á fundi sínum í gær að fara þess á leit, að ríkissjóður veiti Seyðisfjarðarhæ fjárhagsaðstoð til atvinnulegrar viðreisnar eftirfarandi greinum: 1. Byggt verði fullkomið hraðfrystihús ásamt fiskvinnslustöð, þar sem unnið sé að fullri hagnýtingu sjávarafla, svo sem frystingu fisks, söltun og þurrkun. 2. Bæjarfélaginu verði veitt fulltingi til að halda togaranum Ísólfi og gera fjárhagslegar ráðstafanir til að tryggja rekstur hans til frambúðar. 3. Reist verði nú þegar á Seyðisfirði síldarbræðsla sú, er lögum samkvæmt á að reisa sunnan Langaness. 4. Bæjarfélaginu verði gert fært að leggja á móti framlögum ríkisins til hafnarbóta hér, t.d. með hagkvæmri lánsútvegun, þar eð gild rök eru fyrir því, að árleg afborgun slíks láns sé að fullu tryggð. Kosin var þriggja manna nefnd til þess ásamt mér og yður að ræða við ríkisstjórn og aðra áhrifamenn um viðreisn atvinnulífs bæjarins. Óskum samráðs við yður, hvenær heppilegast væri, að nefndin kæmi til Reykjavíkur í þessu skyni. Bæjarstjóri.“ Önnur aðaltill. mín er að auka lán til íbúðabygginga úr 12 milljónum í 25 milljónir. Þar er áreiðanlega vægt farið í sakirnar í hlutfalli við þarfirnar. - Þá legg ég til, að 6 milljónum verði varið til sjúkrahúsa, en það hrekkur sjálfsagt skammt. Fjármagn það, sem ég legg til að ráðstafað verði af tekjuafgangi ársins 1951 og af mótvirðissjóði, er samtals 100 milljónir. Hv. 2. þm. Reykv. lagði til í Nd., að þessi upphæð væri 136 milljónir. Hef ég lækkað þessa tölu til þess að freista þess að fá till. samþ. í þessari hv. deild í breyttu formi. Það er ekki vafi á, að þetta fjármagn er til ráðstöfunar bæði í mótvirðissjóði og ríkissjóði. Það er upplýst, að tekjuafgangur ársins 1951 muni vera um 50 milljónir og til Sogs, Laxár og áburðarverksmiðjunnar hefur verið varið um 120 milljónum þegar, og nú er lagt til, að heimilað verði að verja 95 milljónum til viðbótar. Samtals verða það þá 215 milljónir af 340, sem gert er ráð fyrir að verði í mótvirðissjóði í lok Marshall-tímabilsins. Heimild er fyrir að verja 50 milljónum þar af til að greiða lausaskuldir ríkissjóðs, og þá eru eftir 125 milljónir til ráðstöfunar, ef talinn er með tekjuafgangur ársins 1951, þó að þessar skuldir verði greiddar. Má búast við, að með hlut áburðarverksmiðjunnar og virkjananna sé ekki óvarlegt að áætla, að 100 millj. verði eftir, þ.e. tekjuafgangurinn 1951 og eftirstöðvar mótvirðissjóðs samtals. Auk þess finnst mér fjarstæða, að nokkur skuldagreiðsla eigi sér stað, fyrr en séð hefur verið fyrir fjárþörf virkjananna og áburðarverksmiðjunnar.



Herra forseti. Út af brtt. hv. minni hl. vil ég taka fram, að stj. sýnist ekki mögulegt að ráðstafa hærri fjárhæð af tekjuafgangi ársins 1951 en frv. gerir ráð fyrir. Gerð var áætlun snemma í des., og var þá gert ráð fyrir, að greiðsluafgangurinn mundi losa 50 milljónir. Það er ekki hægt að sjá enn, hver niðurstaðan verður, en þó hefur komið á daginn, að tekjurnar í des. voru rýrari en þá varð séð fyrir, svo að útkoman verður ekki betri en þá var spáð. Við sjáum, að það er ekki mögulegt að verða við þeim óskum að ráðstafa meiru. Það má ekki úthluta meiru en verður endanlega í mótvirðissjóðnum, þ.e.a.s. virkjanirnar og áburðarverksmiðjan þurfa það mikið á þessu ári, og það er því fyrirsjáanlegt, að ekki er kostur að úthluta meiru úr sjóðnum. Þess vegna verð ég að taka undir með hv. meiri hl. fjhn. og skora á hv. d. að fella brtt.



Herra forseti. Í hv. Nd. var flutt brtt. á þskj. 583 við frv., og vil ég leyfa mér að freista þess að fá hana samþ. í þessari hv. d. - Ég skal taka undir það, sem frsm. sagði, að ekki er vert að ráðstafa meiru en til er af tekjuafganginum, og mun ég fara eftir því. Hæstv. fjmrh. upplýsti nú, að líkur væru til, að áætlun hans um tekjuafgang byggðist á fullmikilli bjartsýni og tekjurnar í desember yrðu lægri en þá var gert ráð fyrir. En allt um það virðist hann telja, að um 50 millj. verði afgangs, enda virðist nægilega ríflega greitt umfram fjárl., ef ekki verður meiri afgangur. Þær brtt., sem ég hef leyft mér að flytja ásamt hv. 6. landsk., eru þær, að heildarupphæðin verði hækkuð um 6 millj., úr 38 í 44, og er ekki vafi á því, að tekjuafgangurinn verður það ríflegur, að eitthvað verður eftir samt. Þessar 6 millj. leggjum við til að gangi til að auka framlag á 2. tölulið, lán til byggingarsjóðs verkamanna, úr 4 millj. í 10 millj., og enn fremur að vextir verði ákveðnir 4% í stað 51/2% í frv. stj. Hér er svo hóflega í sakirnar farið og svo mikil nauðsyn að auka framlög til byggingarsjóðs verkamanna, að ég trúi ekki fyrr en ég tek á því, að hv. d. geti ekki fallizt á það. - Ég sé, að hæstv. ráðh. er farinn, en ég beindi þeirri fyrirspurn til hæstv. forsrh. í Sþ. fyrir skömmu, hvað stj. hygðist gera til að bæta úr atvinnuleysinu í Reykjavík. Ráðh. svaraði, að stj. væri að athuga þetta og mundi þá næsta dag - eða í gær - ræða við stjórn fulltrúaráðsins, og nú langar mig til að vita, hvort hæstv. ríkisstj. getur svarað, hvað hún hyggst gera til að bæta úr eftir þær viðræður. Mun ég þá, að fengnum þeim upplýsingum, þó að ekki verði í sambandi við þetta mál, flytja till. til að reyna að bæta úr því. - Ég vil svo afhenda forseta þessa till. og óska þess, að hann leiti afbrigða fyrir henni.



Herra forseti. Ég þarf að sjálfsögðu ekki að taka fram, að ég er fylgjandi þeim brtt., sem eru fluttar hér á þskj. 683 af minni hl. fjhn. og miða sérstaklega að því að stíga nokkurt skref til að bæta úr því atvinnuástandi, sem ríkir hér og líkur eru til að fari vaxandi, ef ekkert er gert til úrbóta. Ég ætla samt ekki að ræða sérstaklega þær till., og hvað sem kaun að verða um undirtektir dm., vona ég, að sú litla brtt., sem ég ætla að flytja hér, fái góðar undirtektir, því að hvað sem einn eða annar vill deila um fjárhagsgetu ríkissjóðs, held ég, að því verði ekki mótmælt, að hægt er að verða við þessari till., ef vilji er fyrir hendi. Í frv. stj. eru tveir liðir, 6. og 7. liður, sem fjalla um greiðslur upp í vangoldinn hluta ríkissjóðs af stofnkostnaði fyrirtækja. 6. liður er um að greiða upp í hluta ríkissjóðs af stofnkostnaði skóla 5 milljónir, og 7. liður er um að greiða 2 milljónir upp í hluta ríkissjóðs við hafnargerðir. Þetta virðist mjög eðlilegur og sjálfsagður hlutur, þegar ráðstafað er tekjuafgangi, að honum verði varið fyrst og fremst til að inna af hendi þær greiðslur, sem ríkissjóður hefur tekið að sér að greiða, en hefur ekki getað staðið að fullu við vegna fjárskorts; þegar svo afgangur verður á fjárhagsáætlun, verði honum fyrst og fremst varið til að greiða þessi vangoldnu framlög. Þetta er viðurkennt að nokkru leyti í þessu frv. með ákvæðunum um þessi framlög. Þó er furða, að það er sérstaklega ein grein framkvæmda, sem ríkið stendur að ásamt bæjar- og sveitarfélögum, og það er bygging sjúkrahúsa, sem er sleppt í þessu sambandi. Nú er ekki svo, að ekki standi svipað á og með hin atriðin; ríkið á líka vangreidd framlög til sjúkrahúsa. Ég veit ekki að vísu, hve mikið eða til hve margra sjúkrahúsa ríkið á ógreidd framlög, en mér er kunnugt um, að með fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri hagar svo til. Nú fyrir síðustu áramót tjáði gjaldkeri sjúkrahússins mér, að ríkið ætti þá vangreitt, miðað við það fé, sem þá var komið í bygginguna, 11/2 milljón. Nú er þessi bygging langt komin, þó að hún gangi seint, og á fjárl. þessa árs er framlag ríkisins 500 þús. Ef gera mætti ráð fyrir, að byggingunni væri lokið á þessu ári, sem er nauðsyn og af hálfu Akureyrar lagt kapp á, þá er byggingin búin að standa yfir í 6 ár. Gert er ráð fyrir, að byggingin kosti fullgerð 9 millj., en þó er hætt við, að hún fari fram úr áætlun, en þó að miðað sé við þá áætlun, á ríkið að leggja fram þar af ca. 51/2 milljón. Nú er ekki búið að greiða af hálfu ríkisins, þó að taldar séu með þessar 500 þús., nema 3 milljónir, og eru þá eftir 21/2 milljón af því, sem ríkið á að leggja fram til þessa sjúkrahúss. Mér finnst furðu gegna, að gengi skuli vera fram hjá slíku atriði sem þessu, þegar verið er að ráðstafa greiðsluafganginum, og vil að svo komnu máli álita, að aðeins sé um misgáning að ræða. Ég held, að ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar hafi viðurkennt það sem sjálfsagðan hlut, að þegar tekjuafgangi er ráðstafað, þá sé greitt verulega upp í það, sem ríkið á vangoldið til slíkra framkvæmda sem talað er um í 6. og 7. lið. Þess vegna vil ég leyfa mér að leggja fram brtt. í þessum efnum, að tekinn sé inn nýr tölul. á eftir 7. tölul., sem yrði orðaður á þá leið, að greiða skuli upp í hluta ríkissjóðs af stofnkostnaði fjórðungssjúkrahúss á Akureyri 1 millj. kr. og að heildarupphæðin, sem talað er um, yrði hækkuð úr 38 millj. í 39 millj. Hér er ekki um það mikla fjárhæð að ræða, að það skipti verulegu máli í þessu sambandi, og eins og ég sagði áðan, hvað sem menn vilja deila um getu ríkissjóðs til fjárframlaga, þá held ég, að það sé ómögulegt að bera því við í þessu sambandi, þegar viðurkennt er af hæstv. fjmrh., að greiðsluafgangurinn muni verða í kringum 50 millj., að það sé ekki hægt að verða við þessari till., þ.e.a.s. að greiða upp í skuld ríkissjóðs við fjórðungssjúkrahúsið þennan hluta upphæðarinnar, ef bara er vilji til þess að gera það. Það er það eina, sem skiptir máli raunverulega í þessu sambandi, og vil ég vænta þess, að sá vilji sé fyrir hendi og þessi till. verði þess vegna samþ. Og af því að hæstv. fjmrh. er kominn aftur í d., vil ég leyfa mér að beina því til hans sérstaklega, hvort hann sjái sér ekki fært að taka þetta mál til athugunar og hvort hann hefur ekki komizt að þeirri niðurstöðu í fyrsta lagi, að það sé mjög sanngjarnt og í öðru lagi fyllilega réttmætt að verða við þessum tilmælum.



Þessar till., sem fram eru komnar hjá hv. 4. þm. Reykv. og hv. 4. landsk., eru till., sem felast báðar í mínum till. í raun og veru, þannig að það má líta á þær sem varatill., sem ég að sjálfsögðu mun greiða atkv., ef minar till. ná ekki fram að ganga. - Að öðru leyti vil ég benda hv. þm. á, að upplýsingar hæstv. fjmrh. eru alveg í samræmi við það, sem ég hélt fram í minni ræðu, svo að þrátt fyrir það, þó að tekjurnar hafi orðið minni en gert var ráð fyrir, þá verður tekjuafgangurinn ekki minni en 50 millj., enda er það hans háttur að áætla varlega.



Út af því, sem hv. 4. landsk. sagði, vil ég taka það fram, að ríkisstj. hefur vandlega íhugað, hvort henni þykir fært að úthluta meiru en ráð er fyrir gert í frv., og hún telur það ekki fært. Og þó að menn vildu gjarnan leggja fram fé til ýmislegs annars, meira en gert er ráð fyrir í frv., þá takmarkast það af því, sem mögulegt er að gera. Það hefði verið ánægjulegt að geta lagt fram meira fé til sjúkrahúsa en ráðgert er, en þegar þess er gætt, að það er enn þá vafamál, hvort greiðsluafgangurinn verður 5 millj., og tekið er til greina, að ríkissjóður hefur orðið að greiða hreinar vanskilaskuldir, þá kemur það fram, að ekki er hægt að ganga lengra en stj. gerir ráð fyrir. Út af því, sem hv. 1. landsk. sagði, þá hef ég einmitt tekið fram, að það leikur nokkur vafi á því, hvort greiðsluafgangurinn nær 50 millj., því að tekjurnar eru rýrari en gert var ráð fyrir. Ég hygg, að það sé þó óhætt að treysta því, að hægt verði að úthluta 38 millj., en það þýðir ekki að úthluta meiru en greiðsluafgangurinn endanlega verður.



Í Sþ. er till. um að bæta úr atvinnuástandinu á Siglufirði og aðrar till. í sambandi við það, og það mál er í athugun, og þar sem ekki hefur verið gengið endanlega frá því máli, þá segi ég nei. Brtt. 683,l.2 tekin aftur. - 683,1.3 felld með 10:5 atkv. - 683,1.4 felld með 10:5 atkv. - 683,l.5 felld með 10:5 atkv. - 683,1.6 felld með 11:5 atkv. - 683,1.7-8 felld með 11:3 atkv. - 697,a felld með 10:5 atkv. - 098,a felld með 10:5 atkv. - 697,b–e felld með 11:5 atkv. - 698,b felld með 10:5 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: BrB, FRV, HV, HG, StgrA. nei: VH, ÞÞ, BBen, GJ, HermJ, KK, LJóh, PZ RÞ, SÓÓ. BSt greiddi ekki atkv. 1 þm. (JJós) fjarstaddur. 1. gr. samþ. með 14 shlj. atkv. Brtt. 683,2 tekin aftur. 2.–3. gr. samþ. með 11 shlj. atkv. Fyrirsögn samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3. umr. með 12 shlj. atkv.



Hér er um að ræða frv. til l. um samþykkt á ríkisreikningnum fyrir árið 1949. Ég sé ekki ástæðu til að hafa fyrir því framsögu, en vil aðeins vísa til aths., sem fylgja reikningnum, og svara við þeim. - Ég vil leyfa mér að leggja til, að frv. verði vísað til fjhn. að lokinni umr.



Herra forseti. Við 2. umr. þessa máls bar ég fram till. til rökst. dagskrár, þess efnis að vísa málinu frá í trausti þess, að ríkisstj. léti endurskoða l. frá 1935, en hún var felld, m.a. vegna þess, að hæstv. dómsmrh. lýsti því yfir, að hann mundi ekki taka við dagskránni, þar sem hann taldi, að hún ætti ekki stoð í stjskr., en núverandi landbrh. er ekki á sömu skoðun. Ég fullyrði, að það sé nauðsynlegt að endurskoða þessi l. Það er rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að það væri vafasamt, eftir hverju ætti að fara í sambandi við veitingu ríkisborgararéttar. Það hafa verið nokkrar meginreglur, sem farið hefur verið eftir, þó að víkið hafi veríð frá þeim að nokkru leyti. Ég get ekki fallizt á þau rök hæstv. ráðh., að þetta stríði á móti stjskr. Ég hef orðið var við það hér, að hún hefur verið teygð á alla vegu. Það er ein sönnunin, að kosningu hefur verið frestað um eitt ár, og hygg ég, að það sé ekki eftir fyrirmælum stjskr. Það stendur einnig í stjskr., að ekkert megi greiða úr ríkissjóði, nema veitt sé til þess heimild á fjárlögum, en nú er það vitað, að 100 millj. kr. hafa verið greiddar án þess að leita heimildar á fjárlögum. Þetta er því ekki sönnun þess, að ekki megi gera endurbætur á þessum l., vegna þess að það stríði á móti stjskr. Ég ætla því nú að bera fram brtt. við frv. sjálft. Ég vil m.a. taka undir það, sem hv. 6. landsk. sagði hér, að ef ekki verður sett í önnur l. skilyrði fyrir nafnabreytingum, verður að taka það upp í hvert skipti, sem þarf ekki, ef það er tekið upp í hin almennu l. Rn. má þá ekki leyfa sér að veita þeim mönnum ríkisborgararétt, sem ekki uppfylla þessi skilyrði, sem ákveðin eru með þessum l. Ég tel, að það séu mörg ákvæði, sem nauðsynlegt er að setja inn í þessi l. Ég vil taka það fram, að ég tel sjálfsagt, að íslenzkar konur, sem misst hafa ríkisborgararéttinn við að giftast erlendum mönnum, en misst þá, fái hann strax aftur, þegar þær æskja þess. Ég tel það vafasamt, að íslenzk kona eigi að missa ríkisborgararéttinn, þegar hún giftist erlendum manni. Þannig er það í Ameríku, að íslenzk kona fær ekki strax ríkisborgararétt, en þegar hún hefur misst hann á Íslandi, þá er hún ættjarðarlaus. Það eru því fleiri atriði en þetta, sem ég tel sjálfsagt að taka til athugunar við samningu þessara l. Ég tel rétt að athuga, hvort ekki væri rétt að veita mönnum ríkisborgararétt fyrir dáðir, sem þeir hafa drýgt. Ég tel það ekki neina goðgá að veita manni eins og Carlsen ríkisborgararétt, ef hann væri búsettur á Íslandi, þó að hann hefði ekki uppfyllt tímatakmarkið. Allt þetta má setja í l. og ber að setja í l. Ég skal svo ekki frekar ræða um þetta, en leyfi mér að leggja fram till. mína og vænti þess, að hæstv. forseti sjái sér fært að bera hana upp, þó að hin hafi verið felld í gær.



Herra forseti. Það, sem ég vildi segja um þetta mál, er það, að ég tel, að þetta sé eitt það nauðsynlegasta og eðlilegasta mál, sem tekið hefur verið upp í þinginu. Það er mikilsvert, að þetta verði samræmt, en nú eru í gildi ýmis ákvæði um þetta í ýmsum löndum. Og ég vil mjög beina því til þeirra manna, sem fara á þing Sameinuðu þjóðanna, hvort ekki væri ástæða til að reyna að koma meira samræmi á um ríkisborgararéttinn í löndunum. Þetta fyrirkomulag, sem nú ríkir, er afar óheppilegt. Það er óheppilegt, að ein kona fái réttinn, ef hún giftist erlendum manni, en önnur ekki, eftir því, til hvaða lands hún giftist. Þess vegna vildi ég beina því til hæstv. dómsmrh. og þeirra annarra manna, er mæta á alþjóðaráðstefnum, hvort ekki væri rétt að reyna að samræma þessi mál í hinum ýmsu löndum.



Herra forseti. Það er alveg rétt hjá hv. 1. þm. N-M., að það er mjög mikilsvert atriði, ef samræma mætti ríkisborgararéttarlög í hinum ýmsu löndum, og hefur einmitt mikið verið um það rætt, að samræma mætti þetta á Norðurlöndum. Er vel farið að vekja máls á þessu og mjög fróðlegt að heyra, hvað þm. sýnist um þetta. Þetta er mjög skynsamlega athugað hjá hv. 1. þm. N-M. og orð í tíma töluð. Varðandi till. hv. þm. Barð., þá sýnist mér, að hún ætti að vera í þál.- formi, en eigi ekki heima hér, og er það hinn mesti ósiður að blanda saman þannig óskyldum málum. Ég vil því mælast til, að hv. d. samþykki ekki þessa tillögu. Ég hef mikinn hug á að koma inn í l. ríkisborgararétti handa 1–2 mönnum í viðbót, en hef ekki enn nægar upplýsingar fyrir hendi. Vil ég þó ekki tefja málið meira við þessa umr., en mun reyna að koma þessu að í Nd.



Mér finnst ekki rétt að gera breytingar á frv., ef á að bjarga því í gegnum þingið. 



Ég er samþykkur því að efni til, að þessi l. um ríkisborgararétt verði endurskoðuð, en get ekki fallizt á að setja fyrirmæli um það inn í þessi lög, sem hér er verið að afgreiða, og segi því nei.



Ég greiði ekki atkv., er samþykkur till. efnislega, en hef að athuga við formið.



Herra forseti. Eins og sést á nál. á þskj. 681, þá hefur fjhn. rætt þetta mál á einum fundi, og er hún einróma samþykk því, að það nái fram að ganga. Eins og kunnugt er, þá er þetta til að heimila ríkisstj. að lána af fé mótvirðissjóðs til Sogsvirkjunarinnar, Laxárvirkjunarinnar og áburðarverksmiðju um ákveðið tímabil, eins og ákveðið er í 1. gr. Um þetta hefur orðið fullkomið samkomulag í n., og sé ég ekki ástæðu til að ræða þetta mál í einstökum atriðum, en vísa til þeirrar greinargerðar, sem fylgir frv. Legg ég til fyrir hönd fjhn., að málið verði afgreitt eins og það liggur fyrir á þskj. 634.



Herra forseti. Frv. þetta var borið fram af heilbr.- og félmn. Nd. og var fyrst einungis um að skipta Blönduóshéraði í tvö héruð, Blönduóshérað með læknissetri á Blönduósi og Höfðahérað með læknissetri í Höfðakaupstað. En í meðferð málsins í Nd. var því breytt þannig, að inn í frv. voru sett fyrirmæli um að skipta Egilsstaðahéraði í tvö héruð, þ. e. Egilsstaðahérað vestra og eystra með læknissetri að Egilsstöðum fyrir bæði héruðin. N. hefur rætt þetta mál allýtarlega á mörgum fundum og bæði við landlækni og hv. þm., sem borið höfðu fram brtt. í Nd., þ. e. haft samráð við þá, og hefur komizt að þeirri niðurstöðu, að enn þá séu ýmsir agnúar á því að samþ. frv. eins og það liggur fyrir. Var landlæknir þeirrar skoðunar, að mjög margir agnúar væru á því að skipta Egilsstaðahéraði á þann hátt, sem lagt er til í frv. Alveg sérstaklega benti hann á, að allar líkur væru til þess, að byggja þyrfti þarna nýjan læknisbústað, þar sem þessi, sem nú er fyrir, er þannig útbúinn, að þar er íbúð fyrir héraðslækni, en önnur minni fyrir aðstoðarlækni. Gætu af því hlotizt ýmsir árekstrar, ef tveir héraðslæknar byggju í því húsi, eftir að búið er að skipta héraðinu, og væru á því ýmsir annmarkar að skipta héraðinu eins og gert er ráð fyrir og hafa einn læknisbústað. Taldi landlæknir, að læknisþjónustunni í þessu héraði væri miklu betur borgið með því að hafa þar aðallækni, eins og nú er, með aðstoðarlækni. Á þetta væri ekki komin full reynsla, en hann áliti, að þetta mundi vera heppilegra fyrir héraðið. Hv. flm. brtt. hafa ekki getað fallizt á þetta og hafa fært fram allmikil rök fyrir sínu máli, en n. lítur samt sem áður svo á, að heppilegra sé, að mál þetta verði betur undirbúið en enn hefur verið gert, og vill því ekki fallast á að mæla með því, að frv. verði samþ. Ég vil skýra frá því, að það hefur verið meginskoðun í n., að óhjákvæmilegt væri að byggja nýjan læknisbústað á Egilsstöðum, og tel ég það fyrir mitt leyti enga frágangssök út af fyrir sig. Það er að vísu nokkur kostnaður fyrir ríkissjóð og héraðsbúa, sem þeir ganga að með opnum augum. Ef svo skyldi fara. væri sjálfsagt að endurgreiða þeim þann hluta, sem þeir hafa lagt í bústaðinn á Egilsstöðum, og tel ég að þetta verði endirinn á þessu máli, að byggður verði nýr læknisbústaður. - En það, sem ég tel miklu meiri ókost nú, er það, að þegar búið er að skipta héraðinu austur frá, eins og gert er ráð fyrir í frv., þá er það raunverulega fyrst hart, ef bæði héruðin fá ekki lækni og árangurinn verður lítill annar en sá, að sá læknir, sem situr á Egilsstöðum að jafnaði, hafi 1½ laun, af því að læknir fáist ekki og læknisþjónustan þar af leiðandi lakari en í dag. Þetta verður því að athuga miklu nánar en gert hefur verið. - Sama má kannske segja í sambandi við Blönduóshérað, þar sem verið er að setja upp stórt sjúkrahús, og þarf að athuga betur en gert hefur verið, hvort ekki sé betra að hafa tvo lækna í Blönduóshéraði, þar sem þeir gætu báðir annað hinu væntanlega sjúkrahúsi og héraðinu öllu, en skipta ekki út Höfðakaupstað sem læknishéraði. Eins og áður er sagt, telur n. því málið ekki nægilega undirbúið til þess, að hægt sé að mæla með afgreiðslu þess eins og það nú liggur fyrir. Hún telur því rétt, að málinu verði vísað frá eða afgr. með svo hljóðandi rökst. dagskrá, með leyfi hæstv. forseta: „Í trausti þess, að ríkisstjórnin láti athuga fyrir samkomudag næsta reglulegs Alþingis, á hvern hátt bezt verði séð fyrir læknisþjónustu í Blönduóshéraði og Egilsstaðahéraði, og leggi fram frv. um það, ef nauðsyn þykir, fyrir næsta þing, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Ég held, að það sé raunverulega það minnsta, sem hægt er að krefjast í sambandi við slíkt mál og hér er um að ræða, að fullt samkomulag sé við héraðsbúa, bæði þá, sem búa í því nýja héraði, og eins við þá lækna, sem gegna héruðunum, og að síðustu við heilbrigðisyfirvöldin, áður en tekin er ákvörðun um að skipta héraðinu, nema alveg brýna nauðsyn beri til. Og það er með tilliti til þess, að n. leggur til, að málið verði afgr. eins og þegar hefur verið lýst.



Herra forseti. Ég mun ekki gerast langorður um þetta mál, en þar sem ég fyrir mína parta get ekki sætt mig við afgreiðslu n. eða till. hennar, þykir mér rétt að segja fáein orð. Um skiptingu Blönduóshéraðs sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða. Eins og ég hef litið til þess máls, sýnist mér, að hún hafi við rök að styðjast. En það, sem ég vildi gera að umtalsefni, er sú breyt., sem lagt er til að gerð verði á skipun læknamála á Fljótsdalshéraði. Fyrir nokkrum árum varð breyting á skipun þessara mála á Héraði. Þar höfðu verið tvö læknishéruð og tveir læknar starfandi og sat annar ofarlega á Héraði, á Brekku, en hinn á Hjaltastað. Sú breyting, sem síðar var gerð, var í því fólgin, að héruðunum var steypt saman í eitt og ákveðið, að læknirinn og aðstoðarlæknirinn skyldu sitja á Egilsstöðum og þar jafnframt komið á laggirnar sjúkrahúsi. Með sameiningunni var hugsað að tryggja sjúkrahúsinu möguleika til að starfa, læknarnir færðir saman og ekki meiningin að hverfa frá því að hafa tvo lækna í Fljótsdalshéraði í framkvæmd, þó að annar væri látinn heita aðstoðarlæknir; það var ekki meiningin, heldur að þeir yrðu þarna tveir í raun og veru, en af því leiddi það hagræði, að þó að annar væri kallaður, væri samt læknir eftir, sem gæti sinnt sjúkrahúsinu. Það hefur nú orðið æði misbrestasamt um það, að tveir læknar sætu að jafnaði á Egilsstöðum, og hafa verið nokkrir kaflar á milli, sem enginn aðstoðarlæknir hefur verið, og nú í seinni tíð hefur oft alveg vantað aðstoðarlækni. Hafa verið mjög tíð umskipti og komið nýir og nýir, og þetta þykir mönnum heldur til hins verra. Ég ætla, þó að hv. alþm. séu að vísu mismunandi staðkunnugir á landinu, að þeim sé öllum ljóst, hve stórt það hérað er, sem þarna um ræðir. Víðlendi þess og svo sjúkrahúsið krefst þess, að þarna séu að jafnaði tveir fastir læknar. Það liggur hér frammi í þinginu bréf frá oddvitum allra sveitarfélaga á Héraði með áskorun um, að læknishéraðinu verði skipt, og verður ekki annað séð af þessu bréfi en að allir forsvarsmenn sveitarfélaganna þar ásamt stjórn sjúkrahússins séu sammála um að óska þessarar breyt. Landlæknir er andvígur þessu, eins og fram kemur í nál. Flm. till. um að skipta Egilsstaðahéraði geta ekki fallizt á rök landlæknis gegn þessu, og verð ég að taka þar í sama streng. Þau eru flest á þá leið að lýsa ýmsum agnúum, sem mundu verða á þessu í framkvæmd. Hann vill ganga út frá því gefnu, að ósamkomulag hljóti að verða á milli læknanna um alla hluti, t. d. sjúkrahúsið, störfin úti í héruðunum, læknisbústaðinn o. s. frv. Við höfum ekki getað fallizt á, að þetta séu það veigamikil rök, að ástæða sé til að stöðva málið þess vegna. Ég skal ekki neitt fjölyrða um þetta, en vildi aðeins draga saman niðurstöðurnar. Það er þá í fyrsta lagi, að víðlendi héraðsins og sjúkrahúsið krefst þess, að tveir læknar séu starfandi þarna. Í öðru lagi hefur orðið mjög áfátt um það undanfarið, að tveir læknar störfuðu þar í framkvæmd, eins og ég hef þegar lítillega lýst. Og í þriðja lagi liggja fyrir mjög einróma óskir úr þessu byggðarlagi um, að þessi breyting nái fram að ganga. Vildi ég því mega vænta þess, að hv. d. felli hina rökst. dagskrá hv. n., en samþ. frv. eins og það liggur fyrir.



Herra forseti. Þegar ég sé þessa rökst. dagskrá, finnst mér vera ástæða til að spyrja, hver hafi orðið niðurstaða þeirrar n., sem skipuð var fyrir 6 árum til þess að athuga þetta mál. Eins og þeir þm. muna, sem voru hér á þingi 1944, var þetta þá eitt af heitustu deilumálum þingsins, þ. e. breyt. á læknaskipuninni, og þá komu hér fram mjög andstæðar stefnur. Annars vegar voru menn, sem vildu fjölga læknum og gera læknishéruðin smærri, en hins vegar voru menn, sem héldu því fram, að vegna bættra samgangna ættu læknar að vera færri, en í stað þess ætti að koma upp sjúkrahúsum í helztu héruðunum og þar ættu að vera tveir læknar, þá væru sjúkrahúsin aldrei læknislaus og þá gætu þeir eins vel þjónað héruðunum, þó að þau væru allt að helmingi stærri en áður hafði verið, er samgöngur voru slæmar. - Þingið var ekki sammála um þetta, og eins og gengur blönduðust inn í þetta ýmis persónuleg sjónarmið hjá ýmsum mönnum, sem leiddi til þess, að sama þingið samþ. hvort tveggja, þ. e. að láta sums staðar vera tvo lækna, en fjölga þeim sums staðar og gera læknishéruðin smærri. Í þessum umr. kom fram þáltill. frá hy. 4. þm. Reykv. (HG), sem ég man ekki númerið á þá, þar sem ákveðið var að kjósa n. til að athuga, hvað heppilegast væri að gera til frambúðar, - hvort hníga ætti að þeirri breyt. að hafa læknishéruðin nokkuð stór og hafa sjúkrahús í þeim og tvo lækna í hverju héraði eða hafa þau fleiri og hafa sjúkrahús í Reykjavík og á Akureyri. Síðan hefur Alþ. tvístigið í þessu máli, búið til sjúkrahús hingað og þangað, þar sem er aðeins einn læknir, sem getur ekkert hreyft sig frá sjúkrahúsinu. Það hefur Alþ. gert, og um leið hefur það á öðrum stöðum klofið héruð, sem engin ástæða var til að kljúfa, ef halda ætti þeirri stefnu að hafa héruðin stór. Ég hef sem sagt aldrei fengið að heyra neitt frá þessari n. Og nú þegar þetta átakamál kemur í þingið í sömu mynd og áður, þar sem talað er um að kljúfa Blönduóshérað þannig, að aðeins verði um það bil 30 km á milli læknanna, eða tæpur þriðjungur af þeirri leið, sem læknirinn á Egilsstöðum þarf að fara til þess að vitja sinna. sjúklinga, - þá væri gott að fá að heyra eitthvað frá þessari nefnd. N., sem á um þetta að fjalla, hefur ekki fengið neinar leiðbeiningar frá þessari mþn., sem skipuð var til þess að athuga, hvað gera ætti í málinu. En sýnilega hefur hún ekki treyst sér til að taka ákvörðun um það, og skal ég ekki lá henni það, því að nú á ríkisstj. að gera það. En ég vil sem sagt heyra um árangurinn af starfi þessarar mþn., sem er nú búin að starfa í 6 ár.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af því, sem komið hefur fram við þessa umr. Hv. 2. þm. S-M. sagði, að það hefði verið misbrestur rá, því, að tveir læknar hafi setið á Egilsstöðum. Það er alveg rétt, en þó upplýsti landlæknir, að það sé alltaf skemmra og skemmra tímabil, sem þar hafi ekki verið nema einn læknir, venjulega hafi verið þar tveir læknar, en ókosturinn við það væri aðallega sá, að það hafi verið svo oft skipt um aðstoðarlækni. Það þykir honum ókostur, en hitt ekki eins. Hann segir, að þess sé náttúrlega ekki að vænta, að aðstoðarlæknir sitji í einu héraði um aldur og ævi, en segir, að nokkur misbrestur hafi orðið á, að læknar fengjust í önnur héruð. Ég veit ekki betur en að í Flatey á Breiðafirði hafi enginn læknir setið í fleiri ár, og sama er að segja um Nauteyrarhérað, með þeim afleiðingum, að læknirinn, sem hefur orðið að sinna læknisþjónustu í þessu héraði, hefur tekið 1½ laun án þess að geta látið í té nokkra verulega læknisþjónustu. Og það er þetta, sem ég er ákaflega hræddur um að verði ekki frekar á Egilsstöðum en víða annars staðar, þar sem læknishéruðum er skipt niður í fámenn héruð. Annars skal ég taka fram, að málið er ekki afgr. frá n. á þann hátt, að hún ætlist til, að það sé fellt, heldur að það sé betur athugað. N. er raunverulega fullkomlega með því, að héraðið fái næga læknisþjónustu, en vill fá betra samkomulag um, á hvern hátt það verði gert. Eins og ég minntist á áðan, hafa önnur héruð ekki fengið neinn lækni og eru í hreinustu vandræðum. Eins og hv. þm. talaði um, krefst víðlendið og sjúkrahúsið þess, að þarna séu jafnan tveir læknar, og það hefur einmitt verið meginhugsun bæði landlæknis, n. og allra aðila, að þessu stóra héraði væri séð fyrir fullnægjandi læknisþjónustu. Annar aðilinn vill tryggja það með einum föstum lækni og aðstoðarlækni, en fulltrúarnir heima fyrir með tveimur fastskipuðum héraðslæknum. Mér finnst ekkert óeðlilegt, þótt n. legði til, að þeir reyndu að koma sér meira saman um þetta. Þeir eru að vísu sammála heima fyrir, en ágreininginn milli þeirra og landlæknis ætti að vera hægt að jafna. Þannig ætti málunum að vera betur borgið en ef ósamkomulag væri milli þessara aðila og ef þetta væri gert móti vilja og rökum landlæknis. Hann gæti þá sett fótinn fyrir það, að héraðið fengi aðstöðu til þess að hafa lækni, og að því virðist nú stefna. Mér skilst, að ekkert fordæmi sé fyrir slíkri sambúð sem hér er gert ráð fyrir, og þess vegna leggur n. þetta til. Þetta ætti að vera næg ástæða til þess að samþ. hina rökstuddu dagskrá. Það er sjálfsagt að fara aðra hvora þeirra leiða, sem vel geta komið til greina, því að það kemur líka til mála að hafa sér hús fyrir lækninn og aðstoðarlækninn, þar sem það á við. Slíkt er t. d. ekki óeðlilegt á Egilsstöðum og Blönduósi, þar sem ég þekki betur til, en í strjálbýlinu verður að taka upp hina stefnuna. En í þessum efnum verður að fara eftir till. þeirra manna, sem á þessu hafa mest vit. Þetta mál er ekki svo aðkallandi, að það þurfi endilega að afgreiða það á þessu þingi. Það er betra að bíða með afgreiðslu þess í eitt ár, ef það yrði til þess, að um það fengist samkomulag. Það hefur ekkert komið fram um það, hvort læknarnir á Blönduósi og Egilsstöðum eru sammála um þessa skiptingu, en þeir mega þó ekki hafa úrslitaáhrif á þetta mál. Ég veit t. d. um það, að héraðslæknirinn á Eyrarbakka var andvígur skiptingunni þar. En eins og ég sagði áðan, eiga læknarnir ekki að ráða úrslitum þessa máls. Því er ekki að leyna, að á því geta orðið ýmsir erfiðleikar, t. d. á Egilsstöðum, að læknirinn þar skuli eiga að búa í sama húsi og stéttarbróðir hans án þess að vera undir hans stjórn og hafa samstarf við hann. Þau rök, sem komið hafa frá Höfðakaupstað í þessu máli, geta ekki staðizt. Það er ekki hægt að fá lækna í smáhéruð nema búa um þá sæmilega hvað bústað snertir. Ég þekki Bíldudalshérað, sem er mjög lítið læknishérað. Þar hafa verið ágætir læknar hver eftir annan, og er það af því, að þar er búið vel að húsnæði þeirra, og vilja því læknarnir heldur vera þar en annars staðar. Það er því fyrsta skilyrðið til þess að tryggja góða lækna að veita þeim góð hús og alla aðbúð í sambandi við það.