Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ég vil geta þess að atkvæðagreiðslur fara fram að loknu hádegishléi, um kl. hálftvö.

Hæstv. forseti. Í þingbyrjun lagði ég fram fyrirspurn til hæstv. utanrrh. sem hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Hvernig rökstyður ráðherra þá ákvörðun að reikna þátttöku Íslands í borgaralegri friðargæslu sem framlag landsins til þróunarsamvinnu?`` Svar barst við fyrirspurninni í vikunni og ég kem hér upp, hæstv. forseti, til þess að vekja athygli á því hversu rýrt og efnislítið þetta svar er. Ég hafði hreinlega búist við því að hæstv. utanrrh. mundi rökstyðja þessa ákvörðun sína betur en hér er gert. Hér fylgir ekki einu sinni skilgreining þróunaraðstoðarnefndar OECD um það hvers vegna borgaraleg friðargæsla skuli reiknast sem þróunarsamvinna og ég hefði haldið að það væri grunnskilyrði þess að hægt væri að svara spurningunni. Ég sé það, hæstv. forseti, að ég verð að spyrja spurningarinnar aftur og kannski í fleiri liðum til þess að fá viðunandi svör, en ég vil vekja athygli á þessum vinnubrögðum og lýsa yfir vonbrigðum mínum með að geta ekki fengið skýr svör við mjög skýrum og einföldum spurningum.

Ég vil vekja athygli hv. þm. á að hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson er erlendis í opinberum erindisgerðum 

Virðulegi forseti. Það er mjög mikilvægt þegar svari eða meðferð þingmáls í þinginu er ábótavant að gera athugasemd við það strax og þess vegna er fullkomlega eðlilegt að þingmaðurinn, Þórunn Sveinbjarnardóttir, komi og geri forseta grein fyrir því að þetta er ekkert svar sem hér hefur borist á borð þingmanna. Í tilefni af þeirri fyrirspurn sem þingmaðurinn bar fram og gagnrýni hennar á svarið, þá hlýt ég að vekja athygli á því hversu veikt það er að nota orðið friðargæsla um þá starfsemi sem við erum að taka þátt í. Sú starfsemi sem við tökum þátt í erlendis og hér er nefnd friðargæsla er t.d. nefnd ,,krigshantering`` á Norðurlöndunum og það má segja að hún sé í þremur þáttum. Í fyrsta lagi aðkoma okkar landa, til að mynda Norðurlandanna, þegar spenna er að myndast á svæðum og hugsanlegar aðgerðir til að taka þátt í að afstýra því að þessi spenna brjótist út sem átök, aðkoma eftir að átök brjótast út, og við höfum horft víða á það, og þátttaka við uppbyggingu í kjölfar átaka. En þetta orð ,,friðargæsla`` hér á Íslandi vekur þá hugsun í hugum manna að við séum bara að koma til að taka þátt og hjálpa fólki einhvers staðar til betra lífs. Þetta er miklu umfangsmeira og ég vek athygli á því að Ísland er m.a. orðið formlegur þátttakandi í Norcat. Það er fullkomlega óásættanlegt, eins og hv. þm. benti á, að koma hér með þær útskýringar sem birtast í svarinu á þskj. 163 og ætlast til þess að þingmenn meðtaki það að þetta sem hér er tilgreint sé hefðbundin friðargæsla. Ég tek undir þá gagnrýni sem þingmaðurinn kom hér með, herra forseti.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. frá allshn. um breytingu á barnalögum, nr. 76/2003. Eins og fram kemur í 1. gr. frv. er lagt til að í stað dagsetningarinnar ,,1. janúar 2003`` hvarvetna í 81. gr. laganna komi: 1. nóvember 2003. Þannig er að þegar frv. til nýrra barnalaga var samþykkt á 128. löggjafarþingi láðist að breyta dagsetningum í 81. gr. frv. sem fjallar um lagaskil til samræmis við gildistöku\-ákvæði frv. sem var breytt í meðförum allshn. úr 1. janúar 2003 í 1. nóvember 2003. Þessu frv. er ætlað að samræma lagaskilaákvæði og gildistökuákvæði laganna áður en lögin taka gildi 1. nóvember nk. Þetta ósamræmi hefur m.a. þá þýðingu að þrátt fyrir að gildistökuákvæði laganna kveði á um að lögin skuli taka gildi eins og áður hefur komið fram 1. nóvember nk., þá segir í 81. gr. laganna, sem fjallar um lagaskil, að lögunum skuli beitt um dómsmál skv. II., III. og VI. kafla laganna sem hafi verið þingfest eftir 1. janúar 2003. Þetta er mjög óheppilegt ósamræmi. Allshn. leggur fram þetta frv. og hefur fjallað um það og mælist til þess að frv. verði samþykkt. Ég geri það að minni tillögu að málinu verði ekki vísað til nefndarinnar þar sem nefndin leggur frv. fram og hefur þegar fjallað um það.

Herra forseti. Ég flyt hér frv. til laga um breyting á lögum um Happdrætti Háskóla Íslands, nr. 13 13. apríl 1973. Frv. gengur út á það að framlengja einkaleyfi happdrættisins til þess að reka happdrætti til 1. janúar 2019. Háskóli Íslands hefur haft einkarétt til rekstrar peningahappdrættis hér á landi síðan 1934, sbr. lög nr. 44 19. júní 1933. Hefur happdrættið síðan að langmestu leyti staðið undir öllum byggingarframkvæmdum og tækjakaupum Háskóla Íslands og þannig verið honum ómetanleg lyftistöng, en jafnframt hefur happdrættið að sama skapi sparað ríkissjóði útgjöld. Frumvarpið miðar að því að Happdrætti Háskóla Íslands verði gert kleift að fullnægja óskum viðskiptavina sinna og tryggja þar með að það geti enn sem fyrr verið fjárhagslegur bakhjarl Háskóla Íslands. Sá háttur hefur verið hafður á að lagaheimild til einkaleyfisveitingarinnar hefur verið bundin til 10 eða 15 ára í senn. Núgildandi heimild, sem endurnýjuð var til 15 ára með lögum nr. 23 5. maí 1986, rennur út 1. janúar 2004. Er því brýnt að hún verði endurnýjuð nú og lagt er til að það verði gert til 15 ára. Jafnframt er rétt að benda á að hugsanlega getur þurft að stytta leyfisveitinguna ef breyta þarf skipan happdrættismála hér á landi, svo sem ef alþjóðlegar reglur kalla á slíkar breytingar. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til hv. allshn.

Herra forseti. Það mál sem hér er til umfjöllunar á sér langa sögu og er ekki óeðlilegt að menn vilji halda því formi sem hér hefur ríkt um áratuga skeið jafnvel þótt tímarnir hafi breyst mjög sem raun ber vitni um. Þannig háttaði til að á 123. löggjafarþingi 1998/1999 lagði ég fram tvö frumvörp varðandi Happdrætti SÍBS og Happdrætti DAS þar sem tillagan gekk út á það að lagabreyting yrði með þeim hætti að þau happdrætti fengju einnig leyfi til þess að greiða út vinninga í peningum. En þessi tvö happdrætti hafa unnið þjóðfélaginu þarft verk í gegnum árin og áratugina, aflað fé til bættra lífsgæða, endurhæfingar þeirra sem lent hafa í slysum og veikindum og til að búa öldruðum áhyggjulaust ævikvöld. Það má segja að á því herrans ári 2003 skjóti nokkuð skökku við að enn skuli vera flutt frv. um Happdrætti Háskóla Íslands þar sem framlengt er leyfi til einkaleyfis á þessu sviði. Þegar þetta mál kom til umræðu í hv. allshn og hún hafði fjallað um málið, sagði m.a. svo, með leyfi forseta, í greinargerð frá nefndinni vegna þessa máls: ,,Nefndin hefur skilning á vanda umræddra happdrætta og tekur undir þau sjónarmið sem fram koma í frumvörpunum, en þar sem Happdrætti Háskóla Íslands hefur nú einkarétt á peningahappdrætti samkvæmt lögum nr. 13/1973, með síðari breytingum, telur nefndin ekki unnt að leggja til að þau verði samþykkt. Nefndin telur eðlilegt að happdrættismarkaðurinn í heild verði tekinn til skoðunar og að sett verði ein heildarlög um happdrætti og leggur til að málunum verði vísað til ríkisstjórnarinnar.`` Þetta er sem sagt niðurstaðan sem hæstv. dómsmrh. var að fylgja hér úr hlaði. En síðan þetta álit allshn. kom fram hefur líka komið fram álit Samkeppnisstofnunar vegna þess að þessi happdrætti undu ekki við þessa niðurstöðu og var málinu vísað til Samkeppnisstofnunar. Þar kemur m.a. fram að ekki er allt sem sýnist. Með leyfi forseta, vildi ég aðeins vitna til álits Samkeppnisstofnunar frá 9. maí árið 2000. Þar segir svo: ,,Aðgangur að happdrættismarkaðnum er ekki frjáls. Vilji löggjafarvaldsins á hverjum tíma ræður því hverjir fá að reka happdrætti og hvernig tekjum er skipt í vinninga, leyfisgjöld og ágóða. Leyfi er veitt fyrir rekstri happdrættanna með tilliti til þeirra markmiða löggjafarvaldsins að afla fjár til almannaheilla án opinbers rekstrar. Happdrættin, sem starfa samkvæmt núgildandi sérlögum, ættu að mati samkeppnisráðs að njóta jafnræðis hvað varðar skilmála fyrir rekstrinum, þannig að virk samkeppni geti þróast á milli þeirra. Vinningshafar vöruhappdrættanna þurfa að hafa fyrirhöfn og væntanlega kostnað af því að koma vinningum sínum í peninga. Það er því óhagkvæmt fyrir neytendur og getur gert vinninga verðminni í hendi vinningshafa heldur en efni standa til. Einkaleyfi Happdrættis Háskóla Íslands til þess að greiða vinninga út í peningum gefur happdrættinu samkeppnislegt forskot gagnvart vöruhappdrættunum og torveldar frjálsa samkeppni á markaðnum. Einkaleyfið fer því gegn markmiðum samkeppnislaga.`` Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta, herra forseti, en mun að sjálfsögðu koma þessu máli og skoðunum Samkeppnisstofnunar til allshn. og vænti þess þá að hún hafi úr öðru að spila en því sem áður var í ljósi þess og með tilliti til þess sem hér hefur komið fram.

Virðulegi forseti. Það er skiljanlegt að meðan ekki er leitað annarra fjármögnunarleiða fyrir Háskóla Íslands að ríkisstjórnin komi fram með frv. af þessu tagi um breyting á lögum um Happdrætti Háskóla Íslands og óski eftir því að framlengja þann tíma sem veittur er til einkaleyfis á að reka happdrætti. Það hlýtur hins vegar að vera umhugsunarefni að enn árið 2003 skuli þessa æðsta menntastofnun þjóðarinnar þurfa að byggja í svo ríkum mæli á áhuga fólks á að spila með fé. Ég hlýt að spyrja hæstv. menntmrh. í upphafi máls míns hvort ríkisstjórnin hafi ekki rætt það að háskólinn fái fjármagn til uppbyggingar eftir öðrum leiðum en þessari. Fyrr á árum var öðruvísi litið á happdrætti. Fólk átti miða í Happdrætti Háskóla Íslands. Það átti e.t.v. miða í Vöruhappdrætti SÍBS eða miða í Happdrætti DAS allt eftir því við hvaða gott framtak og góða starfsemi það vildi styðja. Fólk mundi númerin sín, þótti vænt um þau og átti þessa miða árum saman, miðann sinn eða miðana sína. Þetta var fyrr á árum meðan þetta mál var tiltölulega saklaust og enginn tengdi það við spilafíkn að eiga miða í Happdrætti Háskólans. En fyrir nokkrum árum voru sett ný lög um spilakassa og Happdrætti Háskólans rekur slíka í talsvert miklu umfangi. Þegar þeir sem hafa leyfi til að reka spilakassana hafa verið spurðir um það á liðnum árum hve miklar tekjur komi í gegnum spilakassana þá hefur komið í ljós að það eru mjög miklir peningar. Það eru mjög miklir peningar sem renna til háskólans og hafa gert honum kleift að standa í mikilvægum byggingarframkvæmdum og tækjakaupum sem nauðsynleg eru. En það er önnur hlið á þessu máli. Þegar lögin sem heimiluðu rekstur spilakassa voru í undirbúningi spunnust miklar deilur. Það spunnust deilur um hvort það ætti að heimila þessum tilteknu aðilum sem þá voru tilgreindir í frv. að reka spilakassa. Það voru deilendur í málinu og þeir sameinuðust þegar hver um sig hafði fengið sinn hlut þannig að deilendur sameinuðust um að fá að reka þessa spilakassa og vera tilgreindir í lögunum. Menn höfðu áhyggjur þegar þessi lög voru sett. Sumir sáu fyrir sér að þarna væri verið að skapa alveg nýtt umhverfi sem gæti borið hættuna með sér. Ég ætla að leyfa mér að fullyrða, virðulegi forseti, að enginn hafi samt séð það fyrir sem síðan hefur gerst vegna þess að spilakassarnir og spilafíknin sem hefur blómstrað með þeim hafa lagt heimili margra fjölskyldna í rúst. Við komum alltaf að þessu með frelsið, frelsið til þess nota peningana sína með tilteknum hætti, þ.e. fólk eigi að sjá fótum sínum forráð, að það sé fólkinu sjálfu að kenna ef það fari með alla matarpeningana í spilakassa og eyði þeim á þrem dögum og síðan sé ekkert eftir til að kaupa mat fyrir fjölskylduna. Það er ekki spilakössunum að kenna. Það er ekki löggjafanum að kenna sem heimilaði þá. Það er því að kenna að menn sjá ekki fótum sínum forráð. En þetta er ekki svona einfalt. Umræðan hefur verið mjög hörð um spilakassana og um spilafíknina. Bæði Háskóli Íslands eða hinir sem hafa leyfi til að reka spilakassa fá gífurlegar tekjur. Við sjáum það og hugsum: En gott að háskólinn skuli geta byggt meira. Það er alveg frábært að háskólinn skuli geta keypt tæki. En þessi fjárhæð birtist í svörum, m.a. þeim svörum sem ég hef beðið um þegar ég hef spurt á liðnum árum: Hvað hafa spilakassarnir verið að skila miklum tekjum? Það eru óhugnanlegar fjárhæðir sem hafa runnið úr vösum landsmanna í þessa spilakassa. Ég get ekki annað, virðulegi forseti, en bent á það gífurlega vandamál sem hefur þróast við hliðina á þessari nýju heimild um happdrætti. Við erum ekki lengur að framlengja heimild fyrir Happdrætti Háskóla Íslands --- ég lít alla vega svo á að heimildin fyrir Námunni sé inni í þessu --- heldur erum við að gefa áframhaldandi heimild til reksturs spilakassanna og þess sem hér er gert að umtalsefni. Þess vegna spyr ég og endurtek spurninguna til hæstv. menntmrh.: Hefur það verið skoðað að þessi virðulega menntastofnun fái aðra tekjustofna en þetta sem hingað til hefur staðið undir svo mikilvægum þáttum? Um þetta spyr ég í ljósi þess hversu alvarlegir hlutir liggja þarna á bak við.

Virðulegi forseti. Já, það er eðlilegt að hv. þingmenn ruglist í því hvaða embættum viðkomandi þingmenn gegna í ríkisstjórninni í það og það skiptið. Hér erum við auðvitað að ávarpa hæstv. dómsmrh. sem til skamms tíma gegndi ráðherraembætti í öðru ráðuneyti, nefnilega menntmrn. Því skyldi maður ætla að hæstv. ráðherra, Björn Bjarnason, sé vel kunnugur þeim málum sem hér er verið að fjalla um, bakgrunni þeirra, og þekki vel þær áhyggjur sem hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir lýsti hér varðandi hið tvöfalda siðgæði sem ríkir í veröld happdrætta á Íslandi. Nú er það alkunna að happdrætti og peningahappdrætti Háskóla Íslands hefur verið mjög öflugur bakhjarl ákveðinna rekstrarþátta háskólans, þ.e. bygginga og kostnaðar við nýbyggingar og framkvæmdir hjá háskólanum. Auðvitað hefði enginn okkar sem sitjum í þessum sal viljað skerða möguleika Háskóla Íslands til þeirra framkvæmda sem um ræðir. Hins vegar höfum við vaxandi áhyggjur af því siðferði sem verið er að nýta sér eða sem kemur í ljós þar sem happdrættisreksturinn hefur dregið fram í dagsljósið ákveðnar skuggahliðar í mannlífinu. Hann hefur dregið fram í dagsljósið gífurlega alvarlega persónulega harmleiki sem tengjast spilafíkninni. Þegar við ræðum þetta mál verðum við að skoða ofan í kjölinn hvort við viljum taka þessa siðferðilegu ábyrgð sem við óneitanlega stöndum að með heimildum Háskóla Íslands til happdrættisrekstrar. Ég held líka að við verðum að ræða þetta mjög yfirvegað og hún er fullkomlega eðlileg spurningin sem sá hv. þm. sem talaði á undan mér bar upp til hæstv. dómsmrh., þ.e. hvort ríkisstjórnin hafi í alvöru hugað að því að til væru aðrir möguleikar fyrir Háskóla Íslands til að afla fjár til þeirra framkvæmda sem happdrættið hefur hingað til fjármagnað. Ég held líka að eðlilegt sé að við ræðum í umfjöllun um þetta mál almenn sjónarmið varðandi peningahappdrætti og ræðum ofan í kjölinn þau mál sem hafa komið upp í samfélaginu og hafa verið mjög fyrirferðarmikil í fjölmiðlum síðustu árin. Ég held að það sé eðlilegt að þingheimur taki á þessum málum núna þegar tækifæri gefst til og að við skoðum siðferðistilfinningu okkar gagnvart þessu ofan í kjölinn. Við getum þá um leið talað um þær aðferðir sem ríkisvaldið hefur til þess að styðja við bakið á því fólki sem lendir í þeim harmleik sem getur stafað af spilafíkn. Við verðum að viðurkenna ábyrgð okkar í þessum efnum, gangast við henni og vera ófeimin við að ræða hana um leið og við ræðum tæknilega um peningahappdrætti og einkaleyfi Háskóla Íslands á slíkum rekstri. Þetta vildi ég að kæmi hér fram, herra forseti. Ég geri ráð fyrir að allshn. fái þetta mál til umfjöllunar og að þar verði farið djúpt ofan í saumana á því. En ég tel eðlilegt að við skoðum þessa hlið málsins, þ.e. hina siðferðilegu, um leið og við skoðum hina tæknilegu.

Herra forseti. Ég þakka ágætar umræður um málið þótt ekkert komi í sjálfu sér á óvart í þeim því að öll eru þessi mál þaulrædd og hafa verið rædd oft á Alþingi, bæði það sem hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson nefndi og einnig hinir tveir síðari ræðumenn. Ég tók vissulega þátt í umræðum um þetta sem menntmrh. á sínum tíma þegar mest var talað um spilakassana svonefndu og tekjuöflun Háskóla Íslands vegna þeirra. Ég minnist þess að hér voru lagðar fram og opinberlega lagðar fram greinargerðir frá siðfræðingum og öðrum um það mál. Ég leyfi mér að vísa hv. þingmönnum til þeirra greinargerða. Ég ætla ekki að endursegja þær hér. Þar voru sérfróðari menn en ég sem fjölluðu um málið og komust að sinni niðurstöðu eins og við vitum. En að sjálfsögðu er það mat þeirra. Þingmenn kunna að hafa aðrar skoðanir en þessir ágætu sérfræðingar. Þetta er álitaefni sem við þurfum að líta til og velta fyrir okkur þegar við fjöllum um þessi mál og sjálfsagt og eðlilegt er að gera það. Ég vil hins vegar vekja athygli á því að á þessu sviði eins og öðrum hefur alþjóðavæðingin breytt ýmsu og hnattvæðingin leitt til þess m.a. að ríki og þjóðir hafa sett sér þau markmið að ná undirtökunum á alþjóðamarkaði varðandi happdrættismál, spilamál, lottó og aðra slíka starfsemi. Spilafíknin getur fengið útrás á mörgum sviðum. Ég tel að ekki sé nú rétt af okkur Íslendingum að verða svo heilagir í þessum málum að við hættum að reka slíka starfsemi og afla fjár með þessum hætti til þess m.a. að standa við bakið á Háskóla Íslands. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að líta til þess hvaða stöðu við höfum að þessu leyti varðandi samkeppni á alþjóðavettvangi. Við getum ekki sagt sem svo að leggjum við niður þessa starfsemi hér þá muni hún hverfa í landi okkar. Ég held að enginn þingmaður ætli t.d. að banna mönnum að nota internetið í þessu skyni ef þeir kjósa að gera það. Hins vegar finnst mér að við eigum að hafa þá kosti í okkar landi sem gefa færi á því að menn geti tekið þátt í þessu eins og öðru. Við stöndum þar að því leyti jafnfætis öðrum þjóðum þegar litið er á samkeppni á milli ríkja. Það er ekki hægt að líta á þá alþjóðlegu samkeppni í hólfum heldur verður að líta á hana í heild og m.a. að þessu leyti. Siðferðileg umræða á vissulega rétt á sér og er nauðsynleg. En við verðum líka að líta á þann veruleika sem við búum við og þær staðreyndir sem við blasa í umhverfi okkar. Varðandi aðrar leiðir fyrir Háskóla Íslands til að afla sér þessara tekna þá er það að sjálfsögðu ávallt álitamál og hve langt á að ganga til þess að heimila Háskóla Íslands að afla sér sértekna. Ég man það sem menntmrh. að þegar ég kom hér með tillögur um að hækka innritunargjald í Háskóla Íslands þá risu þeir þingmenn upp sem hér gagnrýna þetta og töldu að það væri of langt gengið við innheimtu á innritunargjöldum í Háskóla Íslands og ekki mætti gefa honum heimild til þess að afla sér sértekna með þeim hætti. Ég veit því ekki hvaða tillögur ég get flutt hér á þinginu og þessir þingmenn munu samþykkja ef um það er að ræða á annað borð að gefa Háskóla Íslands heimild til að afla sér sértekna. Ég vildi gjarnan spyrja þá þingmenn frekar um það hvaða leiðir þeir sjá til þess að heimila Háskóla Íslands að afla sér sértekna, ef þeir eru bæði á móti þessari leið og einnig á móti því að háskólinn hafi leyfi til þess að afla sér sértekna með innritunargjöldum. Ég ætla ekki að tala um skólagjöldin til þess að setja hér ekki allt í uppnám á þessari morgunstund því að ef um þau er rætt þá veit ég að hv. þm. munu verða enn þá æstari jafnvel en þegar þessi mál ber á góma. Ég vil vekja máls á því að tekjur Háskóla Íslands af þessum rekstri voru 508 millj. árið 2001 og 495 millj. árið 2002. Það munar um minna fyrir allar stofnanir, hvort sem það er Háskóli Íslands eða aðrar stofnanir. Við erum því að tala um ríka hagsmuni háskólans og að líta verði til þeirra hluta líka þegar við fjöllum um þetta. Ég skil vel þau sjónarmið sem komu fram í máli hv. þm. Guðmundar Hallvarðssonar og fagna því að hann muni leggja sín gögn fyrir allshn. þingsins. Ég tel að ganga þurfi til þess verks að setja almenna löggjöf um happdrættisstarfsemi í landinu. Dómsmrh. skipaði árið 1998 nefnd til að fjalla um mótun framtíðarstefnu í happdrættismálum. Hún skilaði áliti í febrúar árið 1999 og nefndi þrjár leiðir, þ.e. að öll happdrætti yrðu ríkisrekin, að öll happdrætti yrðu einkarekin og að öll happdrætti yrðu annaðhvort ríkis- eða einkarekin. Þetta er ekki flókin staða í raun og veru þannig að það eru ekki margir kostir í þessu. Við þingmenn þurfum því að gera þetta upp við okkur og er ágætt að allshn. fjallaði um þessa þrjá kosti þannig að menn sæju þar og við fengjum kannski vísbendingar um það frá þingmönnum hvaða leiðir af þessum þremur þeir kysu helst að fara. Ég vil minna á að Happdrætti Háskóla Íslands greiðir einkaleyfisgjald fyrir þessa starfsemi sína og 20% af tekjum happdrættisins renna í ríkissjóð sem einkaleyfisgjald. Það voru 110 millj. kr. á síðasta ári. Ef við afnemum einkaleyfi Happdrættis Háskóla Íslands og heimilum öllum happdrættum að reka peningahappdrætti þá tel ég að sjálfsögðu að þetta einkaleyfisgjald mundi hverfa frá háskólanum eða happdrætti hans. Hins vegar er spurning hvort ríkissjóður væri tilbúinn til þess að afsala sér þessum tekjum. Þá yrði væntanlega til þess litið að öll happdrætti legðu í það púkk þannig að ekki yrði gengið á hagsmuni ríkissjóðs með tilliti til þeirra tekna sem hann hefur af þessu einkaleyfisgjaldi. Herra forseti. Ég tel mig hafa svarað þeim sjónarmiðum sem komu fram í ræðum þingmanna.

Virðulegi forseti. Ég bað um orðið til að biðja hæstv. dómsmrh. velvirðingar á að ég skuli ítrekað hafa ávarpað hann sem menntmrh. Það ætti að vera sumum áhyggjuefni en hann getur nokkuð vel við unað að vera svo sterkt tengdur við menntamálin. Þessi orðaskipti gefa mér tilefni til að endurtaka enn á ný fyrirspurn mína um tekjurnar af spilakössunum. Þessi mál hafa verið rædd af mikilli yfirvegun og alger óþarfi að vera með æsing út af þeim. Þetta er mál sem við eigum að ræða og eðlilegt að sú umræða komi upp undir þessu frv. um fjármögnun til Háskóla Íslands. Ég geri mér alveg ljóst, virðulegi forseti, að það er mjög erfitt að banna kassana þegar málin eru komin á það stig sem nú er. Það er miklu erfiðara að snúa til baka en verið hefði ef byrjað hefði verið með afmarkaðri hætti. Nú er mikilvægast að leita leiða til að stemma stigu við aðgengi barna og unglinga að spilakössum. Þar er ekki nóg að gert. Það þarf öfluga fræðslu og meðferðarúrræði þegar skaðinn er skeður. En við getum ekki horft fram hjá þeirri staðreynd að mjög mörgum finnst óviðkunnanlegt að háskólinn þurfi að treysta svo mjög á tekjur af spilakössum og af happdrætti. Varðandi það hvað eigi að koma í staðinn þá ráðlegg ég hæstv. dómsmrh. að leggja til í ríkisstjórn að skoðað verði hvar ríkisháskólar í nágrannalöndunum fá fjármagn til uppbyggingar og reksturs.

Virðulegi forseti. Hæstv. dómsmrh. ætlar greinilega að spyrða okkur hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur saman í andsvörum sínum þar sem hann fer ekki í andsvar við hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur. Ég verð hins vegar á svipuðum nótum. Það er rétt sem hæstv. ráðherra nefnir að alþjóðavæðingin á netinu gerir fólki og þjóðríkjum erfitt fyrir að standa í fæturna varðandi siðferði og það að reyna að sjá til að fíknir eigi ekki greiðan aðgang að borgurunum. Nú er það svo að við höfum tekið á okkur ákveðna ábyrgð í því sambandi. Samfélagið og samhjálpin býður upp á meðferðarúrræði sem eru sniðin fyrir fólk sem ánetjast fíknum vegna áfengisneyslu og neyslu fíkniefna. Hins vegar hefur ekki í sama mæli verið komið til móts við fólk sem hefur ánetjast spilafíkninni. Við þurfum þess vegna að taka þessi mál til gagngerrar skoðunar. Varðandi spilakassana sem eru í notkun er nauðsynlegt að það komi fram að lagðar hafa verið fram öflugar og framkvæmanlegar tillögur og hugmyndir í þá átt að hafa betri stjórn á þeim en nú er. Þar má í fyrsta lagi nefna takmarkaðan aðgang barna og ungmenna. Í öðru lagi verðum við að horfa til þeirra kassa sem eru samtengdir. Það má hugsa til þess þegar um þetta mál er fjallað að kassar sem eru samtengdir þar sem gífurlegar upphæðir eru í boði eru auðvitað hættulegri þeim sem veikir eru á svellinu en kassar sem hafa lægri upphæðir að bjóða í spilunum. Við vitum að það verður ekki hægt að útiloka eða henda þessum spilakössum eða happdrættum út í hafsauga í einu lagi. Hins vegar verðum við að sjá til þess að þær takmarkanir sem okkur eru mögulegar og geta stemmt stigu við neikvæðum afleiðingum verði nýttar. Það er á ábyrgð okkar, ríkisvaldsins, að gera það.

Herra forseti. Ég vil fyrst leiðrétta hæstv. dómsmrh. varðandi það að ræðumenn hefðu verið á móti hækkun skólagjalda til háskólans. Þar vorum við þrjú sett undir en ég vil leiðrétta það. Ég hef aldrei komið að því máli og ekki sett mig upp á móti skólagjöldum. Varðandi skýrsluna sem vitnað er til þá er það rétt að hún fjallar um sérkennilegt viðfangsefni og niðurstaða hennar bráðskemmtileg, svo ekki sé meira sagt. Ég vildi aðeins skerpa á því sem hæstv. dómsmrh. kom inn á varðandi leiðirnar. Í fyrsta lagi að happdrættin verði ríkisrekin, í öðru lagi einkarekin eða í þriðja lagi ýmist ríkis- og einkarekin. Nefndin tekur ekki afstöðu til þess hver af þessum þremur leiðum er heppilegust og lítur svo á að þar sé um að ræða ákvörðun sem eðlilegt er að tekin verði á vettvangi stjórnmálanna. Herra forseti. Virðulegur dómsmrh. kom inn á það áðan að einkaleyfisgjald Happdrættis Háskóla Íslands rynni í ríkissjóð. Hér er ég með grein úr Morgunblaðinu frá 7. nóvember árið 2000 sem skrifuð er af framkvæmdastjóra Rannsóknaráðs ríkisins, Vilhjálmi Lúðvíkssyni. Ég vildi, með leyfi forseta, vitna aðeins til þess sem þar segir: ,,Ein af tillögum rektors og forsvarsmanna stúdenta er að fella niður svokallað einkaleyfisgjald af Happdrætti Háskóla Íslands sem nemur 20% af nettótekjum Happdrættisins. Þetta kann að hljóma eins og þjóðráð því hvort tveggja sé að feitur ríkissjóður þurfi ekkert á þessu gjaldi að halda nú og að ríkisvaldið hafi hvort eð er svikið sjálfar forsendur þess með því að leyfa fleiri aðilum að reka peningahappdrætti. Einkaleyfið sem greitt var fyrir hafi því ekki að haldið. Svona einfalt er málið þó ekki því staðreynd málsins er sú að einkaleyfisgjaldið hefur ekki staldrað lengi í ríkissjóði heldur runnið beint í bygginga- og tækjasjóð rannsóknastarfseminnar í landinu. Það gerist nú samkvæmt lögum nr. 61/1994, um Rannsóknarráð Íslands. Er þessi sjóður nú ein helst uppspretta fjármagns til meiri háttar tækjakaupa til rannsókna í landinu. Hefur hann komið að góðum notum, ekki síst innan Háskóla Íslands þar sem einmitt hefur þrengst um fé til tækjakaupa á síðustu árum. Sjóðurinn ráðstafar nú þrisvar til fjórum sinnum meira fé til tækjakaupa en tækjakaupafé Háskólans sjálfs gerir. Sjóðurinn hefur hins vegar lagt áherslu á samvinnu milli stofnana um meiri háttar fjárfestingarverkefni, bæði samfjármögnun til að laða fleiri aðila til stuðnings við einstök átaksverkefni sem enginn einn hefur bolmagn til og einnig til að tryggja samnýtingu svo ekki þurfi allir að kaupa sömu tæki sem síðan væru illa nýtt.`` Hann bendir síðan á þau svið sem notið hafa framlaga úr sjóðnum, með leyfi forseta: ,,Sem dæmi má nefna eftirfarandi svið vísinda og tækni sem sjóðurinn hefur komið að á undanförnum fimm árum. Upptalningin nær eingöngu til helstu sviða og er ekki tæmandi: Fjölbreyttur tækjakostur til sameindalíffræðilegra grunnrannsókna og rannsókna ... Sameiginleg aðstaða til dýratilrauna fyrir lyfja- og læknisfræðilegar rannsóknir fjölmargra aðila ... Tæki til ýmissa læknisfræðilegra rannsókna og tækniþróunar annarra en sameindalíffræðilegra ... Aðstaða og tækjabúnaður til líftæknirannsókna í samvinnu rannsóknastofnana atvinnuveganna, Háskóla Íslands, og ýmissa fyrirtækja ... Margvísleg tæki til matvælatæknilegra rannsókna á vegum Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins, Iðntæknistofnunar, Rannsóknastofnunar landbúnaðarins, Háskóla Íslands, Háskólans á Akureyri o.fl. ... Sérhæfður massagreinir fyrir Norrænu eldfjallastöðina ...`` --- og fleira telur hann upp sem ég ætla ekki að tína til. Einkaleyfisgjaldið hefur því komið sér mjög vel og hefur ekki staldrað við í ríkissjóði eins og greinarhöfundur segir réttilega frá. Ég teldi hins vegar enga goðgá að það yrði skoðað alvarlega hvernig standa má að þeim málum, líkt og þessi virðulega nefnd sem var skipuð hér á árunum og hefur skilað umfangsmikilli skýrslu. Reyndin er sú, virðulegi forseti, að það eru miklu fleiri aðilar sem greiða út vinninga í beinhörðu fé en Happdrætti Háskóla Íslands. Það eru spilakassarnir, Íslensk getspá og fleiri aðilar sem hafa komið inn á markaðinn eftir að einkaleyfislögin um Happdrætti Háskóla Íslands voru sett. Það er gert þrátt fyrir að lög um einkaleyfi Happdrættis Háskóla Íslands séu í gildi. Ég er ekki að deila á þetta í sjálfu sér. Ég vil hins vegar að þau gagnmerku happdrætti sem hafa unnið þjóðinni heilt og vel, eins og Happdrætti SÍBS og Happdrætti DAS, sitji við sama borð og Happdrætti Háskóla Íslands. Þau hafa stutt vel við góð málefni og það hefur háskólinn gert líka. Þess vegna er eðlilegt að hv. allshn. skoði þetta mál í ljósi þess sem ég gat um áðan, þ.e. niðurstöðu Samkeppnisstofnunar sem telur rangt að málum staðið varðandi einkaleyfi Happdrættis Háskóla Íslands.

Herra forseti. Ég flyt frv. til laga um breyting á lögum um talnagetraunir, nr. 26 2. maí 1986. Í 1. gr. frv. er gert ráð fyrir því að breyta heiti Íþróttasambands Íslands í Íþrótta- og ólympíusamband Íslands, sem er í samræmi við breytingar á heiti þessa sambands. Í öðru lagi er gert ráð fyrir því að þeim aðilum sem þarna er um að ræða verði heimilað að reka þessa starfsemi til 1. janúar árið 2009. Með lögum nr. 26 2. maí 1986, var Íþróttasambandi Íslands, Ungmennafélagi Íslands og Öryrkjabandalagi Íslands veitt leyfi til þess að starfrækja saman, í nafni félags sem samtökin mundu stofna, talna- eða bókstafagetraunir. Starfsemin er rekin í nafni félagsins Íslensk getspá. Heimildin var veitt til tæplega 20 ára og gildir til ársloka 2005. Ágóða af getraunastarfseminni skal varið til eflingar íþrótta- og ungmennastarfi í landinu og til að greiða stofnkostnað við íbúðarhúsnæði fyrir öryrkja eða til að standa undir annarri starfsemi Öryrkjabandalagsins í þágu öryrkja. Reksturinn hefur haft mikla fjárhagslega þýðingu fyrir eigendurna. Með frumvarpi þessu er lagt til að heimild dómsmálaráðherra til að veita félaginu leyfi til að reka getraunastarfsemi verði framlengd til 1. janúar 2019. Brýnt er að frumvarpið nái fram að ganga nú þar sem endurnýja þarf tækjabúnað og því nauðsynlegt að framtíðarhorfur félagsins séu skýrar þegar gengið verður til samninga um það. Jafnframt er rétt að benda á að hugsanlega getur þurft að stytta leyfistímann ef breyta þarf skipan happdrættismála hér á landi, svo sem ef alþjóðlegar reglur kalla á slíkar breytingar. Herra forseti. Ég legg til að þessu frv. verði vísað til hv. allshn. að lokinni þessari umræðu.

Herra forseti. Hér er um að ræða frv. til laga um breyting á lögum um talnagetraunir. Breytingin sem hæstv. dómsmrh. leggur til lýtur að því að nafnið Íþróttasamband Íslands breytist í Íþrótta- og ólympíusamband Íslands. Nú er kannski eðlilegt að þingmenn sem hafa áhuga á þessum málum varpi fram þeim spurningum hvort eðlilegt væri að allshn. færi að öðru leyti ofan í þessi lög. Það er alkunna að menn hafa rætt það vítt og breitt hvort rétt sé að skipting þess fjár sem kemur inn í gegnum talnagetraunir sé ævinlega sú sem lögin gera ráð fyrir. Nú er það víða þannig í nágrannalöndum okkar að menningarstarfsemi ýmiss konar hefur fengið stuðning í gegnum lottóvélar og talnagetraunir. Það væri kannski hægt að hugsa sér að allshn. tæki til skoðunar í umfjöllun um málið, þar sem lögin eru opin, hvort tímabært sé að hugleiða slíkt hjá okkur. Annað málefni dettur mér í hug, herra forseti, sem menn hafa hugleitt að láta talnagetraunirnar veita fjármagn til, þ.e. ungmenna- og æskulýðsmál. Í fyrirspurnatíma á Alþingi í gær var rætt við hæstv. menntmrh. um að virkileg þörf væri á úrbótum og ákveðnu jafnræði milli greina í tómstundageiranum, ef svo má að orði komast. Aðstaða barna til að stunda íþróttir ýmiss konar er víða mjög mikil. Þar er gífurlegt framboð og er það vel. Íþróttafélög vítt og breitt um landið geta, að hluta til fyrir stuðning gegnum talnagetraunirnar, rekið mjög öfluga starfsemi og boðið upp á fjölbreytta þjónustu fyrir börn og ungmenni í íþróttum. Hins vegar vaknar spurningin um hvers þau börn eiga að gjalda sem hafa ekki kosið sér þann lífsstíl að verja tómstundum sínum í íþróttastarf. Ég tek það fram, herra forseti, að ég lasta sannarlega ekki íþróttastarfið. Ég hampa því hvar sem ég á þess kost. En það breytir því ekki að börn og unglingar hafa mismunandi áhugasvið og sum börn og sumir unglingar hafa ekki áhuga á að starfa í íþróttum en hafa mjög mikinn áhuga og mikla hæfileika til að starfa í listum, t.d. tónlist eins og alkunna er. Það er spurning hvort þau börn eigi ekki að fá að hafa jafnfjölbreytt tækifæri og hin sem geta stundað öfluga íþróttastarfsemi hjá öflugum íþróttafélögum. Ég held að hér sé tækifæri til að ræða málin í víðara samhengi en þetta frv. gefur tilefni til. Ég hvet hv. allshn. til að skoða það þegar málið kemur til hennar.

Herra forseti. Ég vil aðeins af þessu tilefni segja að ég er ekki að flytja frv. um að breyta því hverjir koma að þessum málum og hafi tekjur af slíkri starfsemi. Eins og ég sagði eru það Íþrótta- og ólympíusamband Íslands, Ungmennafélag Íslands og Öryrkjabandalag Íslands. Um þetta var samið hér á Alþingi á sínum tíma og gengið frá því að þau samtök mundu koma á fót samtökum sín á milli til þess að reka þetta og eins og ég sagði heitir það félag Íslensk getspá. Eignarhlutföll aðildarfélaganna eru þau að Íþrótta- og ólympíusambandið á 46,67%, Öryrkjabandalagið 40% og Ungmennafélag Íslands 13,33%. Vinningar í þeim getraunum eru greiddir út í peningum eins og við vitum og sala á lottói hófst 22. nóv. 1986, en frá því að sú starfsemi hófst hafa nokkrar breytingar verið gerðar á henni og flestar hafa verið gerðar með reglugerðarbreytingum. Í október 1995 hóf göngu sína nýr leikur, Kínó. Hann var starfræktur í 17 mánuði en þá var sölu á honum hætt vegna ónógrar þátttöku. Í mars 1993 hófst samstarf með hinum Norðurlöndunum um Víkingalottó, Jóker með laugardagslottóinu var hleypt af stokkunum í apríl 1998 og með Víkingalottói í september 2001. Áskriftarsala á lottómiðum hófst í október 1998 en frá því í maí á þessu ári hefur almenningi gefist kostur á að kaupa lottó á netinu. Ef við lítum á tekjur af miðasölu Íslenskrar getspár og skoðum tvö síðustu ár voru tekjurnar 1.197 millj. kr. árið 2001 og þar af fóru 479 millj. kr. í útdregna vinninga en tekjuafgangurinn var 385 millj. kr. Á síðasta ári voru tekjur af starfseminni 1.818 millj. kr., útdregnir vinningar voru 790 millj. kr. og tekjuafgangurinn 618 millj. kr. Ég tel að þessar upplýsingar eigi erindi inn í umræðuna og gagnlegt fyrir þingmenn og allshn. að vita af þessum tölum og sjá hve miklu máli þetta skiptir fyrir þá aðila sem koma að máli. Herra forseti. Ef ég má enn og aftur vísa til reynslu minnar sem menntmrh. þá sagði ég oft þegar um þessi mál og fjárstuðning til íþróttahreyfingarinnar var rætt að menn mættu ekki gleyma því að ríkisvaldið og Alþingi með lögum eins og þeim sem við fjöllum um núna veitir þessum aðilum sérstaka stöðu sem þeir hafa til að afla sér fjár og á síðasta ári var heildartekjuöflunin eins og ég sagði 1.818 millj. kr. og nettótekjurnar 618 millj. kr. sem skiptir auðvitað miklu fyrir þá aðila sem hér eiga hlut að máli.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir að leggja fram þetta frv. um talnagetraunir og vil að það komi fram í upphafi umræðunnar að sem stjórnarformaður í hússjóði Öryrkjabandalagsins er málið mér ekki alveg óskylt og ljóst að við hjá Öryrkjabandalaginu njótum sérstaklega góðs af frv. og ber að skoða orð mín í því ljósi. Það hefur um nokkurt skeið verið fyllilega tímabært að lögin um talnagetraunir yrðu framlengd. Eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra þarf að ráðast í endurnýjun á tækjabúnaði og aðra slíka hluti og því brýnt að frv. nái sem fyrst fram að ganga og ánægjulegt að nýr dómsmrh. hefur gengið beint í það verk. Rétt er að halda því til haga hér í sölum Alþingis að fyrir síðustu alþingiskosningar gengu þeir aðilar sem að lottóinu standa, þ.e. Íþrótta- og ólympíusamband Íslands, Ungmennafélag Íslands og Öryrkjabandalag Íslands, eftir því við alla stjórnmálaflokkana hver afstaða þeirra væri til þess að framlengja á þennan hátt lögin um talnagetraunir og gengu sérstaklega eftir því hvort flokkarnir, hver fyrir sig, styddu það að lög þessi yrðu eins og hér er lagt til, að þau verði framlengd í óbreyttri mynd með sama hætti og verið hefði. Rétt er að benda hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur á að allir þeir stjórnmálaflokkar sem nú eiga sæti á Alþingi, þar með talin Vinstri hreyfingin -- grænt framboð, lýstu því yfir í aðdraganda kosninganna að þeir styddu framlengingu á lögunum og þessari starfsemi með þeim hætti sem hún hefur verið. Við höfum þess vegna treyst því að þau orð mundu ganga eftir. Hins vegar er full ástæða til að taka undir með hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur að auðvitað getur menningarstarfsemi og ýmisleg æskulýðsstarfsemi átt það skilið að hafa aðgang að einhvers konar happdrættistekjum en ég hygg að þá sé fyrst og fremst til þess að horfa að slík samtök hafi sjálf frumkvæði að því að koma á fót starfsemi af því tagi frekar en að verið sé að togast á um þá starfsemi sem fyrir er. En það er engum blöðum um það að fletta að þetta fé hefur nýst m.a. okkur í Öryrkjabandalaginu gríðarlega vel frá því að Oddur heitinn Ólafsson lagði af stað í þann leiðangur fyrir einum 20 árum að koma upp hinum vinsæla laugardagsleik okkar. Það er nú orðið svo að íbúðir sem hússjóður Öryrkjabandalagsins hefur komið upp um land allt eru 609 talsins á þessum tiltölulega stutta tíma og veita auðvitað mikilvæga úrlausn fyrir fjöldann allan af fólki sem býr við örorku og lágar tekjur og þarf á að halda ódýru og öruggu íbúðarhúsnæði, fyrir utan auðvitað að þessi starfsemi hefur skilað verulegum fjármunum til íþrótta- og ungmennahreyfingarinnar og þar skilað því ágæta starfi til heilsubótar og eflingar íþróttaanda í landinu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á lögum um mannréttindasáttmála Evrópu. Frumvarp þetta er lagt fram vegna fyrirhugaðrar fullgildingar nýs samningsviðauka, 13. viðauka er kveður á um afnám dauðarefsingar í öllum tilvikum. Lagabreytingar þær sem frv. mælir fyrir um varða eingöngu formsatriði en ekki efnisatriði. Þegar mannréttindasáttmálinn, þ.e. samningur um verndun mannréttinda og mannfrelsis frá 4. nóv. 1950 var fullgiltur á Alþingi haustið 1951 þótti ekki ástæða til að breyta lögum því að reglur samningsins voru taldar grundvallarréttindi sem fælust þegar í meginreglum íslenskra laga. Tíminn leiddi síðar í ljós að nokkurt misræmi var milli íslensks landsréttar og ákvæða sáttmálans og fóru þá að heyrast þær raddir hvort ekki bæri að lögfesta samninginn. Á Alþingi 1994 var tekin sú ákvörðun að lögfesta samninginn í heild sinni ásamt viðaukum hans. Er það í fyrsta og eina skiptið sem mannréttindasamningur hefur verið lögtekinn með þessum hætti hér á landi. Til samræmis við þá framkvæmd sem fylgt hefur verið síðan er hér sami háttur hafður á. Samningsviðauki nr. 13 kveður á um afnám dauðarefsingar í öllum tilvikum. Þrátt fyrir að rétturinn til lífs sé verndaður með lögum í öllum ríkjum heims sem og í alþjóðasamningum hefur sú vernd ekki verið án undantekninga. 2. gr. mannréttindasáttmálans kveður á um að réttur hvers manns til lífs skuli verndaður með lögum og að engan mann skuli af ásettu ráði svipta lífi nema sök sé sönnuð og fullnægja skuli refsidómi á hendur honum fyrir glæp sem dauðarefsingu varðar að lögum. Í tímans rás hafa viðhorf til dauðarefsinga breyst nokkuð og árið 1982 voru undanþágur 2. gr. mannréttindasáttmálans þrengdar til muna með tilurð 6. samningsviðauka en hann kvað á um afnám dauðarefsingar á friðartímum. Viðaukinn var fyrstur alþjóðasamninga í sögunni til að öðlast gildi sem kvað á um afnám dauðarefsingar á friðartímum án þess að nokkrar undanþágur eða fyrirvarar væru heimilir. Eftir að 6. viðauki öðlaðist gildi hélt þróunin áfram í þá átt að afnema með öllu dauðarefsingu. 13. viðauki leit svo dagsins ljós í byrjun síðasta árs og ég mun ekki orðlengja nánar um tilurð hans heldur vísa til grg. með frv. í því sambandi. Eins og ég gat um áður er ekki um efnisbreytingar á íslenskum rétti að ræða því að dauðarefsing var numin úr lögum árið 1928 og þá hafði henni ekki verið beitt í nær 100 ár. Með breytingum sem gerðar voru á stjórnarskránni árið 1995 var svo lögfest ákvæði þess efnis að í lögum mætti aldrei mæla fyrir um dauðarefsingu. Ákvæði þetta var mun afdráttarlausara og gekk mun lengra en ákvæði í alþjóðlegum mannréttindasamningum á þeim tíma en hér þótti það eðlilegt og í samræmi við íslenska réttarvitund. 13. viðauki öðlaðist gildi að þjóðarrétti 1. júlí á þessu ári þegar tíu ríki höfðu fullgilt hann. Í dag hafa 19 ríki af 45 fullgilt hann. Með fullgildingu viðaukans er aukið enn frekar á þá vernd sem stjórnarskrá okkar veitir borgurunum auk þess sem íslenska ríkið sendir með henni skýr skilaboð út í alþjóðasamfélagið um hvaða augum það lítur dauðarefsingar. Utanrrh. mun síðar á þessu þingi flytja þáltill. til fullgildingar samningnum. Herra forseti. Ég hef í meginatriðum gert grein fyrir efni frv. og legg til að því verði að lokinni umræðu vísað til hv. allshn. og 2. umr.

Virðulegur forseti. Hér er merkilegt mál á ferðinni sem felur í sér að Íslendingar taka í lög samningsviðauka 13 í mannréttindasáttmála Evrópu sem felur í sér afnám dauðarefsinga í öllum tilvikum. Með þessu er viðurkennt með afgerandi hætti að allir menn eigi rétt til lífs og að sá réttur sé undirstaða í lýðræðisþjóðfélagi. Þetta er í sjálfu sér ekki alls staðar viðurkennt, ekki heldur í ríkjum sem kenna sig við lýðræði og er auðvitað nærtækast í því sambandi að líta til Bandaríkjanna því að óvíða eru fleiri teknir af lífi samkvæmt dómi og lögum en þar, nema ef vera kynni í Kína sem er nú kannski ekki hægt að kenna við lýðræðið og er þar af leiðandi ólíkt farið en í Bandaríkjunum. Eins og hér hefur komið fram í máli hæstv. dómsmrh. breytir þessi samningsviðauki ekki íslenskum lögum. Það hefur verið hluti af íslenskri löggjöf allt frá 1928 að dauðarefsingar væru ekki heimilar. En með þessu er ákvæðið samt styrkt og með því að taka upp þennan samningsviðauka eru Íslendingar að sýna samstöðu á alþjóðlegum vettvangi. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta frv. sem hér liggur fyrir. Eins og ég sagði tel ég að þetta sé hið merkasta mál en ég vildi hins vegar vekja athygli á því að núna, á þessu ári, er mannréttindasáttmáli Evrópu 50 ára og mér fannst nokkuð merkilegt að lesa ræðu hæstv. dómsmrh. Björns Bjarnasonar sem hann flutti á málþingi Lögfræðingafélags Íslands og Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands af því tilefni nýverið. Mér fannst eins og ráðherrann legði lykkju á leið sína í þessu ávarpi sem er haldið af þessu merka tilefni til þess að agnúast út í Mannréttindadómstólinn og þá dómara sem færu að niðurstöðum Mannréttindadómstólsins í túlkunum sínum á íslenskum lögum. Mér fannst dálítið sérkennilegt af ráðherranum að gera þetta að aðalinntaki ræðu sinnar í stað þess að ræða mannréttindi almennt og mikilvægi þeirra. Ég vek athygli á þessu vegna þess að a.m.k. í tvígang hefur það gerst hér að fallið hafa dómar í Hæstarétti þar sem menn hafa túlkað lög með öðrum hætti en ríkisstjórninni hefur verið þóknanlegt þar sem einmitt hefur reynt á mannréttindaákvæði sem Íslendingar hafa gert að sínum. Það er bæði í öryrkjadómnum svokallaða og eins í Valdimarsdómnum sem svo hefur verið kallaður. Ég vek athygli á því að ekki eru öll kurl komin til grafar í þeim málum, sérstaklega ekki hvað varðar öryrkjamálin. Mér skilst að einmitt í dag verði kveðinn upp dómur í Hæstarétti í því máli og þá fáum við að vita hvort lögin sem Alþingi stóð að 2001 í kjölfar hæstaréttardóms í öryrkjamálinu svokallaða standist stjórnarskrána eða ekki. Ég vil í því sambandi minna á orð sem hér féllu í þeirri umræðu af hálfu hæstv. utanrrh. Hann sagði að ef niðurstaðan yrði sú að það frv. sem þá yrði að lögum stæðist ekki stjórnarskrá, virðulegi forseti: ,,... held ég að ljóst sé að ekki bara einn ráðherra þyrfti að segja af sér, ég held að þá þyrftu ansi margir ráðherrar að segja af sér og trúlega öll ríkisstjórnin, ef ríkisstjórnin verður uppvís að því að hún ætli sér vísvitandi að halda áfram að brjóta stjórnarskrá og vísvitandi ætli ríkisstjórnin sér ekki að uppfylla dóm Hæstaréttar``. Þetta sagði hæstv. utanrrh. í umræðu um þetta mál hér á Alþingi í janúar 2001 og í dag mun væntanlega reyna á hvort þetta verður að veruleika eða ekki.

Ég vil minna á að ef lesið er upp prentað mál skal biðja leyfis forseta.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á almennum hegningarlögum og lögum um refsiábyrgð lögaðila vegna mútugreiðslna og hryðjuverka svo að unnt verði að fullgilda Evrópusamning á sviði refsiréttar um spillingu frá 27. janúar árið 1999. Spillingarsamningurinn eins og hann er nefndur í frv. er afrakstur sérstaks vinnuhóps sem skipaður var af ráðherranefnd Evrópuráðsins samkvæmt tilmælum evrópsku dómsmálaráðherranna til að bregðast við þeirri ógn sem lýðræði, réttaröryggi og mannréttindum stóð af spillingu. Meginmarkmið samningsins var að þróa samræmdar efnis- og málsmeðferðarreglur í samningsríkjum er vörðuðu tiltekin spillingarbrot. Hugtakið spilling er ekki skilgreint í samningnum en við gerð hans var stuðst við víðtæka merkingu hugtaksins, þ.e. mútur eða aðra háttsemi sem brýtur gegn skyldum manna sem falin hefur verið ábyrgð af opinberum eða viðskiptalegum toga og er ætlað að ná fram óréttmætum ávinningi af einhverju tagi fyrir þá sjálfa eða aðra. Nauðsynlegt þótti að styðjast við svo víðtæka merkingu þar sem ekki var fyrir hendi nein almenn, samræmd skilgreining á hugtakinu spilling í refsilöggjöf samningsríkjanna. Samningurinn kveður hins vegar á um almenna lýsingu á mútubrotum, bæði mútugreiðslum og mútuþágu, sem og lýsingu á annarri spillingarstarfsemi, svo sem spillingu í viðskiptalífi og áhrifakaup. Spillingarsamningurinn sem nú hefur verið fullgiltur af 22 ríkjum Evrópuráðsins öðlaðist gildan þjóðarrétt hinn 1. júlí á síðasta ári þegar 14 ríki höfðu fullgilt hann. Utanrrh. mun síðar á þessu þingi flytja þáltill. til fullgildingar samningsins. Ég ætla ekki, herra forseti, að gera að umtalsefni einstök ákvæði frv. Þau eru rækilega skýrð í því sjálfu og ítarlegri greinargerð sem því fylgir en ég legg til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um framkvæmdaáætlanir til að ná fram launajafnrétti kynjanna. Ég flyt hana ásamt hv. þm. Samf. Margréti Frímannsdóttur, Helga Hjörvar, Bryndísi Hlöðversdóttur, Rannveigu Guðmundsdóttur, Guðrúnu Ögmundsdóttur, Björgvin G. Sigurðssyni, Þórunni Sveinbjarnardóttur og Önnu Kristínu Gunnarsdóttur. Samf. setti jafnrétti kvenna og karla á oddinn í síðustu kosningabaráttu. Í stefnuskrá Samf. kemur fram að komist hún til áhrifa eftir kosningar verði fyrsta mál á dagskrá að vinna að leiðréttingu á kjörum og starfsframa kvenna hjá hinu opinbera. Tillaga sú sem hér er mælt fyrir er flutt í samræmi við þessa stefnu þar sem sérstaklega er tekið á launamisrétti kynjanna. Tillagan felur í sér að ríkisstjórnin láti undirbúa framkvæmdaáætlanir til 6 ára með það að markmiði að ná fram fullu launajafnrétti kynjanna í samræmi við ákvæði 14. gr. laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Framkvæmdaáætlanirnar verði tvær, annars vegar fyrir opinberan vinnumarkað og hins vegar fyrir almennan vinnumarkað. Þær skulu unnar eftir föngum í samráði við aðila vinnumarkaðarins og Samband íslenskra sveitarfélaga og í þeim skal sett fram tímaáætlun um aðgerðir. Beitt verði ákvæði 22. gr. jafnréttislaga um jákvæða mismunun, að undangenginni rannsókn á launamun kynjanna og öðrum þáttum launakjara, sbr. 14. gr. laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Greina skal uppbyggingu launakerfa og kjarasamninga með tilliti til kerfislægrar mismununar. Í tillögunni kemur fram að þessar framkvæmdaáætlanir eigi að leggja fyrir Alþingi haustið 2004 og að á tveggja ára fresti fram til ársins 2010 eigi fjmrh. í samráði við félmrh. að leggja fyrir Alþingi skýrslu um framvindu mála. Herra forseti. Flestir þekkja til þess að þrátt fyrir að ítrekað hafi verið sett lög um jafnrétti kynjanna --- fyrstu heildarlögin voru sett 1961 um launajöfnun karla og kvenna --- er enn langt í land með að við búum hér við launajafnrétti. Þessum fyrstu jafnréttislögum sem voru sett fyrir 40 árum hefur margsinnis verið breytt til þess að skerpa og herða öll ákvæði þeirra og gera þau virkari, m.a. ákvæðið um launajafnréttið. Á árinu 1973 voru samþykkt lög um jafnlaunaráð. Með þeim var lögfest ákvæði um jöfn laun karla og kvenna fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf og um að atvinnurekendum væri óheimilt að mismuna starfsfólki eftir kynferði. Lög um jafnrétti kvenna og karla voru síðan sett árið 1976. Þeim var aftur breytt árið 1985 og þá var heiti þeirra breytt í lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Með þeim lögum kom m.a. inn ákvæði um jákvæða mismunun þess efnis að sérstakar tímabundnar aðgerðir sem ætlaðar eru til að bæta stöðu kvenna til að koma á jafnrétti og jafnri stöðu kynjanna gangi ekki gegn lögum. Árið 1991 voru síðan aftur sett heildarlög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla og þá var enn hert á ákvæðum jafnréttislaga, m.a. með því að kveðið var sérstaklega á um að tilgangur laganna væri að bæta sérstaklega stöðu kvenna til að ná fram jafnrétti. Á 125. löggjafarþingi 1999--2000 voru enn á ný sett heildarlög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Í 14. gr. laganna kemur fram að konum og körlum er starfa hjá sama atvinnurekanda skuli greidd jöfn laun og þau skuli njóta sömu kjara fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf. Á það er einnig hægt að benda að Ísland hefur fullgilt samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 100/1951 þar sem kveðið er á um jöfn laun karla og kvenna en með fullgildingu á þessari samþykkt skuldbundu íslensk stjórnvöld sig til að fylgja samþykktinni. Auk þeirra breytinga á jafnréttislögum sem áður hefur verið getið hafa ýmsar leiðir verið reyndar til að ná fram jafnrétti kynjanna, ekki síst í launamálum. Má þar m.a. nefna starfsmat, auk þess sem gerðar hafa verið ótalmargar launakannanir sem allar staðfesta mikinn launamun kynjanna. Vissulega hefur nokkuð þokast í rétta átt, herra forseti, við að að ná fram launajafnrétti. Það má benda á að allt frá 1986 hafa ríkisstjórnir sett fram framkvæmdaáætlanir um jafnrétti, ráðuneytum og ríkisstjórnum verið falið að setja sér jafnréttisáætlanir og unnið hefur verið að starfsmati, m.a. á vegum norræna jafnlaunaverkefnisins sem var álitið veigamikið skref til launajafnréttis. Auk þessa hafa konur með eftirminnilegum hætti vakið athygli á misjöfnum kjörum kvenna og karla og ber þar hæst kvennafrídaginn 1975. Herra forseti. Þetta stutta yfirlit sýnir að ekki vantar lög, ekki vantar reglur, ekki vantar alþjóðasamþykktir sem Ísland hefur undirgengist og því er það ótrúlegt hve langt er í land með að launajafnrétti náist fram. Það er mjög sérstakt að launamunurinn er ekki síður í opinbera geiranum heldur en í hinum almenna. Það ætti að vera verkefni stjórnvalda og einstakra ráðherra að sjá til þess að jafnréttislögunum sé framfylgt á hinum opinbera markaði. Það er mikilvægt að stjórnvöld gangi á undan með góðu fordæmi og virði lög og alþjóðasamþykktir og það er afar mikilvægt að fjmrh. sem viðsemjandi opinberra starfsmanna sýni frumkvæði og ábyrgð í verki með því að beita sér fyrir markvissri áætlun um að koma á launajafnrétti kynjanna, bæði í gegnum kjarasamninga við opinbera starfsmenn og með eftirliti með því að opinberar stofnanir og ráðuneyti fylgi markvissri jafnréttisáætlun um að allar starfstengdar greiðslur og/eða hlunnindi sem kveðið er á um í 14. gr. laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla gangi jafnt til kvenna og karla fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf. Herra forseti. Það er ekki síst ástæða til þess að hið opinbera gangi á undan með góðu fordæmi þegar um er að ræða að við búum við tvöfalt launakerfi, annars vegar almenna kjarasamninga og hins vegar einstaklingsbundna ráðningarsamninga sem fara vaxandi og hvers konar duldar greiðslur, álög og starfstengdar greiðslur sem orðnar eru stór hluti af kjörum fjölda launþega. Sama ætti að gilda um forsvarsmenn sveitarfélaga. Þeim ætti að vera skylt að sjá til þess að ákvæðum laga um launajafnrétti kynjanna sé framfylgt, refjalaust. Á það skal jafnframt bent að þótt stofnunum og ráðuneytum beri lagaskylda til að gera jafnréttisáætlanir, hafa þær ekki reynst það stjórntæki sem til var ætlast til að stuðla að jafnrétti m.a. í launamálum. Þar skortir allt markvisst eftirlit og eftirfylgni með því að stofnanir og ráðuneyti framfylgi jafnréttisáætlunum sínum. Ég þekki það vel sem fyrrv. félmrh. að það er erfitt að ganga á eftir einstökum fagráðuneytum að þau framfylgi því að undirstofnanir þeirra framfylgi jafnréttisáætlunum. Ég sé að hæstv. félmrh. er genginn í salinn og er viðstaddur þessa umræðu. Ég fagna því og vona að hæstv. ráðherra taki þátt í umræðunni. Það er afar mikilvægt þegar við setjum fram þessa tillögu, sem við teljum að miklu máli skipti, ef hún nær fram að ganga, til þess að stuðla að launajafnrétti, að við heyrum afstöðu hæstv. ráðherra til hennar og hvað sé á döfinni í ráðuneyti hans til þess að framfylgja launajafnrétti kynjanna. Mín skoðun er sú, herra forseti, að þessu verði ekki náð fram nema með því að beita ákvæði um jákvæða mismunun. Það er einmitt lagt til í þeirri tillögu sem ég mæli hér fyrir. Í grg. með frv. er ákveðinn kafli þar sem fjallað er ítarlega um jákvæða mismunun og nauðsyn þess að beita því ákvæði jafnréttislaganna sem hefur verið í gildi mjög lengi, sennilega 10--12 ár, eins og ég nefndi áðan. Það má nefna í því sambandi að Reykjavíkurborg hefur raunverulega farið þá leið með ákveðnum hætti að beita þessari jákvæðu mismunun. Það hefur orðið til þess að launamunurinn hjá Reykjavíkurborg hefur minnkað verulega. Samkvæmt könnun Félagsvísindastofnunar hefur óútskýrður kynbundinn launamunur minnkað hjá Reykjavíkurborg úr 15,5% niður í 7% árið 2001. Þennan árangur má rekja til víðtækra aðgerða á mörgum sviðum, bæði að því er varðar kjarasamningagerð, hækkun launa í hefðbundnum kvennastéttum og margháttaðar samræmingaraðgerðir í kjarasamningum o.s.frv. Þannig að ég tel að sá árangur sem þar hefur náðst ætti að vera gott fordæmi og leiðarvísir í þeirri vinnu sem fram undan er, verði þessi tillaga samþykkt. Herra forseti. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um það að kannanir og úttektir sem gerðar hafa verið staðfesta að yfirborganir, duldar greiðslur og fríðindi renna í miklu meira mæli til karla en kvenna. Mér er ávallt í fersku minni þegar ég beindi fsp. til viðskrh. á Alþingi fyrir þremur árum, um að kerfi fastra bifreiðastyrkja í bankakerfinu væri notað til að hygla körlum á kostnað kvenna í sambærilegum stöðum. Þegar þetta kom fram, sem var mjög skýrt í svari viðskrh., var málið kært til kærunefndar jafnréttismála og niðurstaða hennar var sú að afgerandi munur væri á bifreiðastyrkjum eftir kyni sem bryti í bága við jafnréttislög. Yfirmenn banka töldu engu að síður að engin lög væru brotin. Hæstv. viðskrh. taldi sig ekki geta fylgt málinu eftir, jafnvel þó að bankarnir væru þá í meirihlutaeign ríkisins. Sennilega hefur lítið gerst í því máli varðandi mismun á bifreiðastyrkjum til karla og kvenna í bankakerfinu þrátt fyrir úrskurð kærunefndar þar um. Þess vegna er, herra forseti, nauðsynlegt að leita nýrra leiða til þess að ná utan um þetta mál og ná því fram að jafnrétti ríki í launamálum kynjanna, vegna þess, herra forseti, að það er ekki síður hagur karlanna að það ríki launajafnrétti, að konur geti fært til framfærslu heimilanna það sem þeim ber fyrir sambærileg störf og karlar. Þess vegna er það hagur bæði karla og kvenna og allrar fjölskyldunnar að það verði gripið til samstilltra aðgerða á öllum sviðum og af öllum aðilum sem að því máli koma til að ná meiri árangri en náðst hefur hingað til. Það hafa verið gerðar, eins og ég nefndi, kannanir og í grg. með þessari tillögu eru tveimur könnunum sem gerðar voru af Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands gerð ítarleg skil. Önnur var gerð 1995 samkvæmt beiðni Jafnréttisráðs og hin að tilhlutan tölfræðihóps norræna jafnlaunaverkefnisins, sem ég hef ekki tíma, herra forseti, til þess að rekja nánar, en vísa í þessar kannanir sem gefa góða vísbendingu um að allt of lítið hafi gengið að jafna launakjör kynjanna fyrir sambærileg störf. Herra forseti. Í þessari tillögu er sérstaklega vísað til atvinnurekendaábyrgðar fjmrn. og lýst eftir sýn þess á með hvaða aðferðum eyða megi kynbundnum launamun og hvaða aðgerðir eru nauðsynlegar til að árangur náist. Það er kallað eftir forustu fjmrn. í tillögunni hvað varðar kjarasamningagerð, sem er í höndum hæstv. fjmrh., og eftirlit með launagreiðslum ríkisstofnana. Einnig er vísað til þess að stofnanir ríkisins nýti lögbundnar jafnréttisáætlanir til að greina vandann innan hverrar stofnunar og setji fram markmið og tímasetji aðgerðir til að jafna launamun kynjanna. Þá er brýnt að aðilar vinnumarkaðarins geri raunhæfar framkvæmdaáætlanir um að eyða kynbundnum launamun. Með þeirri tillögu sem hér er flutt er leitað markvissra leiða til að vinna gegn launamisrétti og ná árangri með sex ára aðgerðaráætlun í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga og aðila vinnumarkaðarins. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til síðari umr. og hv. félmn.

Hæstv. forseti. Hér er á ferðinni mjög brýnt og tímabært mál sem Samfylkingin flytur undir forustu hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur. Eins og segir í tillögunni er hér gert ráð fyrir að fela ríkisstjórninni að láta undirbúa framkvæmdaáætlanir til sex ára með því markmiði að ná fram fullu launajafnrétti kynjanna í samræmi við gildandi jafnréttislög. Gert er ráð fyrir að áætlanirnar taki til opinbera vinnumarkaðarins og einnig hins almenna. Það hefur áður komið fram í umræðum á hinu háa Alþingi að mikið skorti á að vinnumarkaðsrannsóknir hins opinbera séu með þeim hætti að við höfum í höndunum þau tól og tæki, þær staðreyndir, þær upplýsingar sem við þurfum til þess að hægt sé að ganga á hólm við launamun kynjanna. Þetta kom m.a. fram í umræðum á síðasta þingi við hæstv. fjmrh. Það hefur staðið til í nokkur ár að rannsaka launamuninn og uppbyggingu launa hjá hinu opinbera, en þegar til hefur tekið hefur vantað tölfræðileg gögn til þess að þær rannsóknir geti í raun farið fram og til þess að þær nái því markmiði að vera tæki til þess að vinna gegn launamuninum. Það bjátar mikið á en það er hins vegar hægt að laga þetta ef pólitískur vilji er fyrir hendi. Slíkar rannsóknir eru stundaðar í nágrannalöndum okkar og ef vilji er fyrir hendi er minnsta mál að kyngreina breytur og upplýsingar um íslenskan vinnumarkað, eins og þörf er á, og greina hann með öðrum hætti þannig að Hagstofa Íslands geti veitt hinu opinbera nauðsynlegar upplýsingar svo hægt sé að gera áætlanir sem vinna gegn launamun kynjanna. En rannsóknunum er því miður ábótavant og það er brýnt að hæstv. ríkisstjórn og hæstv. ráðherrar taki á því máli. Ekki gerist þetta af sjálfu sér, herra forseti, það vitum við sem höfum staðið í launabaráttu árum saman. Mér varð hugsað til kosningabaráttunnar vorið 1995 þegar hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir mælti fyrir þáltill. Þá var viðkvæðið ,,viðhorfsbreyting``, að allt mundi nú lagast af því að það væri alveg að skella á mikil viðhorfsbreyting í samfélaginu. Hæstv. forsrh. fór þar fremstur í flokki. Það var nýkomin út launakönnun, samanburðarkönnun milli Norðurlandanna sem vakti mikla athygli, og sá ágæti maður hélt því fram að viðhorfsbreytingin væri u.þ.b. að eiga sér stað á Íslandi. Við stöndum hér átta árum síðar og því miður hefur viðhorfsbreytingin ekki orðið nema að mjög litlu leyti. Hún hefur þokast í rétta átt en enn er launamunur kynjanna og launabil kynjanna með öllu óviðunandi hér á landi. Það er nefnilega þannig, hæstv. forseti, að viðhorfsbreytingin ein og sér verður ekki. Launajafnrétti er hápólitískt mál og á því misrétti verður aðeins unnið með pólitískum vilja, aðgerðaráætlunum eins og þeim sem hér er lagt til að gera, og skýrum markmiðum um það að stjórnvöld vilji minnka launamun kynjanna. Í kosningabaráttunni í vor var fagurgalinn mikill í þessari umræðu. Þá kom hver á fætur öðrum, frambjóðendur stjórnmálaflokkanna, og sögðu á opinberum vettvangi að launamisréttið væri mál málanna í jafnréttisbaráttunni í dag. Fæstir þessara ágætu frambjóðenda eru í salnum í dag, hæstv. forseti, en vonandi munu þeir leggja Samfylkingunni lið við að fá þessa tillögu samþykkta á hinu háa Alþingi og að hrinda þessu brýna þjóðþrifamáli í framkvæmd. Vilji þeirra var ljós úr öllum flokkum í vor, herra forseti, og ég á ekki von á því að það hafi breyst mikið þó að einhverjir mánuðir séu liðnir. Það er annað sem þarf líka að taka á og ræða í þessu sambandi og það er launaleyndin. Það er vitað að launaleyndin kemur konum verst, launaleyndin er beinlínis, að því er virðist, notuð gegn konum á vinnumarkaði. Ég hygg að það eitt að svipta leyndarhulunni af launagreiðslum almennt, hvort sem það er hjá hinu opinbera eða úti á hinum almenna vinnumarkði, gæti leiðrétt ýmislegt, ekki síst sporslurnar og aukagreiðslurnar sem við vitum, eins og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir kom inn á, að fara að stærstum hluta til karla á vinnumarkaði. Svo má líka bæta því við í þessa umræðu að það hefur verið fróðlegt að sjá hvernig greiðslurnar úr Fæðingarorlofssjóði, sem var reyndar ræddur hér í vikunni við önnur tækifæri hér á hinu háa Alþingi, hvernig greiðslurnar til karla og kvenna úr Fæðingarorlofssjóði afhjúpa í raun og veru launastrúktúrinn og misréttið á íslenskum vinnumarkaði. Það er kannski aukaverkan þess ágæta sjóðs að sýna það svart á hvítu hvað konur fá í laun og hvað karlar fá í laun. Það ber að þakka en hins vegar er það býsna löng leið að fara til þess að fá þær upplýsingar sem ættu í raun að liggja fyrir vandræðalaust. Rétt að lokum, hæstv. forseti, vil ég benda á að árangri er hægt að ná með pólitískum vilja. Því trúum við í Samfylkingunni og að því viljum við vinna. Við höfum dæmin fyrir framan okkur, við höfum glæsilegan árangur Reykjavíkurborgar undir forustu Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur. Með það að leiðarljósi getum við á hinu háa Alþingi unnið að því að afnema launamisréttið sem ríkir á milli karla og kvenna á Íslandi.

Virðulegi forseti. Það mál sem hér er til umfjöllunar er sannarlega ekki smátt í sniðum. Það felur í sér áætlun um að ná fram launajafnrétti kynjanna sem er sannarlega ekki einfalt mál. Að vinna að launajafnrétti kynjanna er í sjálfu sér flókið og vandasamt verk. Það blandast líklega engum hugur um það. Ég hef sjálf kynnst því á átta árum hjá Reykjavíkurborg að það er ekki einfalt mál að vinna bug á því launamisrétti sem er á milli karla og kvenna. Það er ýmislegt sem þarf til þess að ná árangri á því sviði. Það þarf í fyrsta lagi margháttaðar aðgerðir á mörgum sviðum. Það þarf tæki til þess að vinna með, það þarf skýran pólitískan vilja og ábyrgð og það þarf staðfestu og einurð. Ef þetta er allt saman til staðar þá er sannarlega hægt að ná árangri. Og eins og hér var vitnað til, þá gerðist það hjá Reykjavíkurborg að launamunur kynjanna minnkaði um helming eða frá því að vera 15,5% árið 1995 niður í það að vera 7% árið 2001. Enn þá er launamunurinn til staðar og enn þá er hann of mikill en það hefur saxast á hann, og ég held að ég geti fullyrt að það hefur saxast meira á hann heldur en í annan tíma. Þessum árangri náði Reykjavíkurborg með margháttuðum aðgerðum. Það sem er hins vegar vert að hafa í huga þegar um þessi mál er fjallað, og það eru eiginlega mín ráð til ríkisstjórnarinnar þegar hún fer að vinna með þessi mál því ég efast ekkert um að þar er viljinn til staðar, hann er a.m.k. til staðar í orði kveðnu og ég geri ráð fyrir því að menn ætli að leita einhverra leiða til þess að gera þetta að veruleika, en það eru mín ráð að menn skoði ekki síst miðlægar aðgerðir og þá einkum kjarasamninga og eins greiðslur fyrir yfirvinnu og önnur fríðindi á vinnustöðum. Það hefur sýnt sig hjá Reykjavíkurborg að þann árangur sem náðst hefur má að miklu leyti rekja til miðlægra aðgerða og þá einkum kjarasamninga. Hins vegar virðist minni árangur nást um þau kjaraatriði sem ákveðin eru á vinnustöðunum. Að því leytinu til hafa staðbundnir vinnustaðasamningar ekki skilað þeim árangri sem margir hafa samt bundið vonir við og mikilvægt að reynt sé að vinna að þessum málum með verkalýðshreyfingunni í gegnum miðlæga kjarasamninga. Það er hægt að gera með ýmsum hætti. Það er hægt að gera það með launapottum, með starfsmati, með því að gefa ákveðnum hópum forgang á tilteknum tíma o.s.frv. Þannig að ýmislegt er hægt að gera til þess að ná þessum árangri og ég gæti út af fyrir sig farið yfir þær fjölmörgu aðgerðir sem Reykjavíkurborg hefur gripið til en til þess gefst ekki tími hér, virðulegi forseti. En fyrst og síðast verður að vera einurð og skýr pólitískur vilji og ábyrgð í þessu máli. Sú ábyrgð hvílir að vissu leyti á félmrh. en getur þó aldrei alfarið hvílt á hans herðum. Það vakti reyndar athygli mína þegar ég fór að lesa lögin um Stjórnarráðið og reglugerð um Stjórnarráð Íslands að þar er hvergi kveðið á um það að jafnréttismálin heyri undir félmrh. Það er einvörðungu í jafnréttislögunum sjálfum en það kemur hvergi fram í reglugerð um Stjórnarráðið. Ég geri mér alveg grein fyrir því að það er erfitt fyrir félmrh. að segja öðrum ráðherrum í ríkisstjórninni fyrir verkum og það er erfitt fyrir félmrh. að hafa verkstjórnarvald yfir öðrum ráðherrum og til dæmis að taka forsrh. eða fjmrh. Ég held að þetta hljóti öllum að vera ljóst. Þess vegna held ég að til þess að hin skýra pólitíska ábyrgð sé til staðar þá eigi að færa samþættingu jafnréttissjónarmiða að allri stefnumótun og ákvörðunum ríkisstjórnarinnar til forsrn. og það sé forsrh., sem samræmingaraðili í ríkisstjórninni, sem eigi að bera ábyrgð á því að ríkisstjórnin öll sé að vinna í samræmi við þær samþykktir og ályktanir sem gerðar hafa verið á Alþingi og eins af hálfu ríkisstjórnarinnar. Búið er að álykta hér aftur og aftur um jafnréttismál og ég minni á að það eru 45 ár síðan Ísland skuldbatt sig á alþjóðavettvangi til að koma á launajafnrétti kynjanna og það eru 27 ár síðan jafnréttislög voru sett og samt förum við hænufet í jafnréttismálum. Ég held að einhver hafi reiknað það út hvað það tæki okkur langan tíma að ná fullu jafnrétti ef svo héldi fram sem horfir og ég held að það hafi ekki verið talið í áratugum heldur öldum hversu langan tíma það tæki. Það hefur verið ályktað um að samþætta jafnréttissjónarmiðin allri stefnumótun og ákvörðunum. Það var fyrst gert 1998 í framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar í jafnréttismálum sem var samþykkt hér á Alþingi. Í endurskoðaðri framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar 2002--2004 var þetta markmið líka áréttað, að það skuli samþætta þetta öllu daglegu starfi allra ráðuneyta og svo er þetta ítrekað aftur og aftur. Gerð var skýrsla um það nýverið hvernig til hefði tekist í þessu efni. Í þeirri skýrslu kemur fram, virðulegur forseti, að ekki hefur mikið gerst. Þetta var nefnd sem ríkisstjórnin skipaði í nóvember 2000 og hún átti að hafa það verkefni að kanna hvort og með hvaða hætti opinber stefnumótun tæki mið af jafnrétti kynja og hún segir, með leyfi forseta, nefndin: ,,Vinna við opinbera stefnumótun tekur í auknum mæli mið af jafnrétti kynjanna en þó er hægt að sjá dæmi þess að ekki er alltaf nægilega hugað að jafnréttissjónarmiðum við opinbera stefnumótun og stundum alls ekki.`` Þegar síðan farið er í gegnum þessa skýrslu kemur auðvitað í ljós að þessi mál eru alls ekki í nógu góðu horfi. Aðeins þriðjungur ráðuneyta og ríkisstofnana hefur gert sínar jafnréttisáætlanir. Þriðjungur segist vera að vinna að því og þriðjungur hefur ekkert gert í þessum málum. Þegar skoðaður er hlutur kvenna í stjórnunarstöðum kemur í ljós að hlutfallið er 18,7%, og þegar talað er um launamun kynja sjáum við auðvitað ekkert um það vegna þess að fjmrh. hefur ekki staðið við loforð sem hann gaf 1997 um að fylgjast með því hvernig kjarasamningar kæmu við konur og karla. Virðulegur forseti. Hægt væri að halda hér langar ræður og tala langt mál um þetta efni en ég vil bara ítreka að það þarf skýran pólitískan vilja og það þarf ábyrgð. Þess vegna hyggst ég leggja fram frv. sem felur forsrh. ábyrgð á því að samþætta þessi sjónarmið allri stefnumótun og öllum ákvörðunum ríkisstjórnarinnar og ég reikna með að það komi fram á hinu háa Alþingi á morgun.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. flm. þessarar tillögu fyrir framlagningu hennar því að hér er um þarft umfjöllunarefni að ræða og það er augljóst að við sættum okkur ekki við og eigum ekki að sætta okkur við kynbundinn launamun. Á þetta hefur sá er hér stendur lagt áherslu og hefur í hyggju að vinna markvisst gegn hvers konar kerfisbundnum mismun á launum kynjanna. Herra forseti. Ég vil enn fremur nota þetta tækifæri til þess að upplýsa Alþingi um að nú er unnið að viðamikilli könnun á sviði jafnréttismála þar sem launamunur kynjanna er m.a. sérstakt viðfangsefni. Að henni standa auk félmrn., forsrn., Jafnréttisstofa og Háskóli Íslands. Herra forseti. Í þáltill. sem hér er til umræðu felast mikilvægar ábendingar og þetta eru að mörgu leyti góðar tillögur. Rétt er þó að skoða um leið hvað verið er að gera nú þegar á þessu sviði. Eins og mönnum er kunnugt skal félmrh. leggja fyrir Alþingi eigi síðar en ári eftir alþingiskosningar till. til þál. um áætlun í jafnréttismálum til fjögurra ára í senn, að fengnum tillögum einstakra ráðuneyta og Jafnréttisstofu. Þessi áætlun skal endurskoðuð tveimur árum síðar og liggur fyrir að tillaga um ályktun verður lögð fyrir Alþingi næsta vor. Herra forseti. Ég vil einnig í stuttu máli víkja að öðrum verkefnum sem líkleg eru til að draga úr launamun kynjanna. Foreldra- og fæðingarorlofið, sem nú er að fullu komið til framkvæmda og gerir ef svo má að orði komast kynin jafneftirsóknarverð á vinnumarkaði, er eitt dæmi um þetta. Annað sem ég vildi nefna, herra forseti, er að Samband íslenskra sveitarfélaga er langt komið með að aðlaga breskt starfsmat að íslenskum aðstæðum og verður þetta kerfi innleitt hjá Reykjavíkurborg innan skamms og eru bundnar talsverðar vonir við árangur af því á því sviði. Enn vildi ég nefna aðgerðir Íslands í tilefni af formennsku okkar í norrænu ráðherranefndinni á næsta ári. Fyrirhuguð er samanburðarrannsókn á þátttöku og viðhorfi til fæðingarorlofs á öllum Norðurlöndunum sem og á þeim hindrunum sem kunna að vera fyrir því að fólk nýti sér þennan rétt. Þar leggjum við einnig áherslu á að sjónum verði beint að hefðbundnum kvennastörfum með þeim hætti að tryggja að karlar fái tækifæri til að gegna t.d. umönnunar- og uppeldisstörfum. Í formennskuáætlun Íslands er þó fyrst og fremst lögð áhersla á að finna leiðir til að draga úr kynbundnum launamun og verður í því sambandi lögð sérstök áhersla á samstarf milli jafnréttissviðs og vinnumálasviðs. Herra forseti. Í ljósi þess sem fyrr er rakið þætti mér ekki úr vegi að félmrn. og Jafnréttisstofa í samvinnu við fjmrn. útfærðu umrædda till. til þál. nánar með þeim hætti að hún falli inn í framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum. Það liggur beint við að fara þá leið frekar en vera með margar áætlanir uppi í einu. Fyrsta skrefið yrði að beina sjónum að starfsmönnum ríkisins. Síðan mætti skoða samráð við sveitarfélögin en jafnréttisfulltrúar þeirra eiga einmitt gott samráð við Jafnréttisstofu. Samband íslenskra sveitarfélaga er þegar að vinna að jafnlaunaverkefnum sem nýst gætu á sviði ríkisins. Samráð milli ríkis og sveitarfélaga á þessum vettvangi tel ég raunar mjög raunhæft. Aðgerðir sem beint yrði að hinum almenna vinnumarkaði gætu fylgt í kjölfarið þegar reynsla yrði komin á það hvernig ríkinu gengi að ná fram markmiðum sínum, enda tel ég að ríkisvaldið eigi að ganga fram með góðu fordæmi í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra fyrir innlegg hans og ég verð að segja að ég tel það virðingarvert að félmrh. skuli sitja hér og taka þátt í umræðunni. Það er meira en hægt er að segja um aðra ráðherra í þessari ríkisstjórn sem flestir hverjir virða ekki almenna þingmenn svars eða viðlits í umræðum um mál hér. Ég verð hins vegar að segja að mér fannst skjóta dálítið skökku við að félmrh. væri farinn að eigna sér eða gera það að merki eða flaggi fyrir ríkisstjórnina að Samband íslenskra sveitarfélaga væri að vinna að bresku starfsmati, kynhlutlausu starfsmati. Ég vil nú segja ráðherra frá því hvernig það mál er til komið. Það var Reykjavíkurborg sem á árinu 2001 gerði kjarasamning við Eflingu--stéttarfélag, Starfsmannafélag Reykjavíkurborgar og Tæknifræðingafélagið um að taka upp kynhlutlaust starfsmatskerfi frá 1. desember 2002, átti það að vera, og þetta breska kerfi var fundið og farið í að aðlaga það íslenskum aðstæðum. Það má segja að þetta sé róttækasta og umfangsmesta breyting á launamyndunarkerfi sem Reykjavíkurborg hefur nokkurn tíma samið um í því skyni að ná fram markmiðum um jöfn laun fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf. Og það nær til 63,4% starfsmanna Reykjavíkurborgar. Þetta hefur hins vegar reynst mjög umfangsmikil vinna og miklu tímafrekari og kostnaðarsamari en menn reiknuðu með og þess vegna hefur þetta ekki enn þá verið til lykta leitt og er núna verið að fá auknar fjárveitingar til þess að ljúka þessari vinnu. En þetta er sem sagt komið í gegnum kjarasamninga Reykjavíkurborgar við sína stærstu viðsemjendur sem eru annars vegar Efling og Starfsmannafélag Reykavíkurborgar og um þetta er góð sátt. Ég vil að Reykjavíkurborg eigi það sem hún á og síðan getur ríkisstjórnin státað sig af því sem er hennar og það er ekki þetta.

Hæstv. forseti. Ekki ætlaði ég mér í máli mínu að halla á hlut Reykjavíkurborgar eða hv. þm. Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur, fyrrv. borgarstjóra, né reyna að eigna mér það verkefni sem hér hefur orðið að umtalsefni heldur nefndi það einungis sem dæmi um þau verkefni sem unnið er að í samfélaginu á þessu sviði.

Virðulegi forseti. Já, þetta er verkefni sem unnið er að í samfélaginu á þessu sviði en við erum hér að tala um verk ríkisstjórnarinnar, bæði það sem hún hún hefur gert og það sem hún ætlar sér að gera. Það er það sem við eigum að beina sjónum okkar að á hinu háa Alþingi en ekki að seilast inn á önnur svið því víða í samfélaginu er verið að vinna að góðum málum í jafnréttismálum án þess að það sé ríkisstjórninni að nokkru leyti viðkomandi.

Hæstv. forseti. Mér dettur eiginlega ekki í hug að biðjast afsökunar á að vekja athygli á því sem vel er gert í samfélaginu. Það hafa fleiri hv. þm. gert í þessari umræðu og það verður svo að vera.

Herra forseti. Ljóst er af orðum hæstv. ráðherra áðan að vilji hans stendur til þess að gera vel í jafnréttismálunum og fagna ég því og óska honum góðs gengis í því mikilvæga starfi hans. Ég fagna því líka sem fram kom í máli hæstv. ráðherra að hann telur að til álita komi að fella þá framkvæmdaáætlun sem lögð er til í tillögunni inn í áætlun um jafnréttismál, ef ég skil ráðherrann rétt. Ég fagna því mjög að ráðherrann tekur það vel undir tillöguna að hann telur rétt að íhuga það alvarlega að fella þessa tillögu um framkvæmdaáætlanir til að ná fram launajafnrétti kynjanna inn í áætlun um jafnréttismál. Þetta er mikilvægt innlegg í umræðuna hjá okkur í félmn. vegna þess að ekki er hægt að líta á þetta öðruvísi en stuðning hæstv. ráðherra við þetta mál og gefur því góðar vonir um að tillagan verði samþykkt. Samþykkt hennar mundi styðja hæstv. ráðherra mjög vel ef hann hyggst, sem ég vona, fella þessa tillögu inn í sína framkvæmdaáætlun. Hann hefur þá stuðning þingsins við það þegar hann leggur málið fyrir ríkisstjórn að þetta verði gert á þann hátt. Ég fagna þessu mjög. Ég fagna því líka að hæstv. ráðherra ráðgerir launakönnun sem fjmrn. lofaði að gera í tengslum við kjarasamninga 1997. Ég fagna því að sú könnun fari fram. En ég vil spyrja ráðherrann: Er það ekki skýrt að skoðun hans er sú að grípa eigi til aðgerða sem jafnréttislögin heimila, þ.e. 2. mgr. 22. gr. jafnréttislaganna sem heimilar að grípa til aðgerða sem fela í sér jákvæða mismunun og að sérstakar tímabundnar aðgerðir geti komið til sem ætlaðar eru til að bæta stöðu kvenna eða karla til að koma á jafnrétti, að það gangi ekki gegn lögunum? Og við erum að tala um í þessu tilviki til að ná fram launajafnrétti.

Hæstv. forseti. Eins og ég sagði áðan tel ég margt mjög gott í þáltill. og lýsi vilja mínum til þess að eiga um það góða samvinnu að fella margt sem í henni er inn í framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar í jafnréttismálum. Ég er ekki tilbúinn til að tjá mig um það nákvæmlega á þessari stundu hvað það er helst eða hvort við eigum að grípa til þeirra aðgerða sem hv. þm. lýsti áðan með jákvæða mismunun. Aðeins til að skerpa á því þá er sú könnun sem ég rakti áðan ekki eiginleg launakönnun heldur er þar um viðhorfskönnun til jafnréttismála að ræða þar sem félmrn., forsrn., Jafnréttisstofa og Háskóli Íslands koma að og launamunur kynjanna er eitt af því sem fjallað er um í þeirri könnun en þetta er viðamikil könnun með tilliti til jafnréttismála.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um rekstur Ríkisútvarpsins. Flutningsmenn að tillögunni eru allir þingmenn Frjálslynda flokksins, þ.e. sá sem hér stendur og hv. þingmenn Magnús Þór Hafsteinsson, Sigurjón Þórðarson og Sigurlín Margrét Sigurðardóttir. Tillögugreinin er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að kjósa nefnd, skipaða fulltrúum allra þingflokka, til að semja frumvarp um breyttan rekstur Ríkisútvarpsins. Nefndin ljúki störfum innan sex mánaða frá samþykkt tillögunnar.`` Svofelld greinargerð fylgir ályktuninni: ,,Tillaga þessi var flutt á 126., 127. og 128. löggjafarþingi og er nú endurflutt óbreytt. Ríkisútvarpið er viðurkennd stoð íslenskrar tungu og menningar. Rekstur þess er ómissandi til að gefa almenningi kost á hvers konar fræðslu- og menningarefni sem aðrir ljósvakamiðlar vanrækja. Slíkur miðill getur ekki verið til öðruvísi en að vera í þjóðareign og fjármagnaður af almenningi úr ríkissjóði. Markaðslausnir geta ekki átt við starfsemi af þessu tagi. Hún er eðli málsins samkvæmt menningar- og fræðsluviðleitni þar sem sóknin eftir arðsemi verður að víkja fyrir mikilvægari markmiðum. Í samræmi við það miðar tillagan að því að Alþingi kjósi nefnd sem semji frumvarp til nýrra laga um Ríkisútvarpið. Nefndinni ber að semja frumvarpið innan þess stefnuramma sem hér fer á eftir: Ríkisútvarpið á að halda áfram að vera til sem sjálfstæð og óháð stofnun í þjóðareign. Horfið verði frá hugmyndum um sölu á Rás 2 frá Ríkisútvarpinu vegna þarfa landshlutaútvarps og annars efnis sem þykir æskilegt að aðgreina frá dagskrá Rásar 1. Almannahagsmunir, ef vá ber að höndum, kalla eftir að Ríkisútvarpið, með sitt víðtæka dreifingarnet, sé ávallt tiltækt. Ríkisútvarpið verði fjármagnað að fullu á fjárlögum ár hvert, t.d. innan rammaáætlunar eða þjónustusamnings til 3--5 ára í senn. Útvarpið hætti að flytja viðskiptaauglýsingar í samkeppni við aðra fjölmiðla, en flytji áfram tilkynningar frá opinberum aðilum, félagasamtökum og öðrum sambærilegum aðilum. Ríkisútvarpið verði virkur fræðslumiðill, og bregðist þannig við vaxandi þörf fyrir símenntun og almenningsfræðslu, og verði lind og farvegur fyrir vakandi og frjóa samfélagsumræðu. Ríkisútvarpið gæti að fjölbreytni í dagskrárgerð þannig að það, að öllu samanlögðu, mæti þörfum sem flestra landsmanna, m.a. með því að mismunandi rásir þjóni mismunandi hópum. Dagskrárstefnan verði laus undan öllum markaðsáhrifum. Gagnvirkni milli Ríkisútvarpsins og hlustenda varðandi dagskrárgerð er mikilvæg. Nýskipan Ríkisútvarpsins þarf að sjá til þess að það verði raunverulega sjálfstætt þjóðarútvarp í stað þeirrar stofnunar sem er nú, þar sem flokkspólitísk áhrif og tengsl hafa verið ríkjandi.`` Virðulegi forseti. Það hagar svo til að í Fréttablaðinu í morgun birtist frétt á forsíðu sem dregur einmitt fram í dagsljósið m.a. hvað átt er við þegar talað er um flokkspólitísk áhrif á stofnunum eins og Ríkisútvarpinu. Með leyfi forseta, langar mig að lesa það sem kemur fram í frétt Fréttablaðsins um Ríkisútvarpið. Í fyrirsögn segir að útvarpsstjóri saki undirmenn um vinstri slagsíðu. Síðan segir í forsögn fréttarinnar, með leyfi forseta: ,,Markús Örn Antonsson lýsir því í tölvupósti að umsjónarmenn Spegilsins reki andbandarískan áróður. Uppnefnir Spegilinn Hljóðviljann og vill nýjan þátt sem mótvægi. Nafngreinir tvo umsjónarmenn þáttarins. Markús vill skerpa á ritstjórnarlegri ábyrgð.`` Síðan segir í fréttinni: ,,Starfsmönnum Ríkisútvarpsins er brugðið eftir að tölvupóstur Markúsar Arnar Antonssonar útvarpsstjóra frá því í síðustu viku, þar sem hann fjallar um útvarpsþáttinn Spegilinn og fleiri dagskrárliði, barst út. Í tölvuskeytinu, sem sent var nokkrum stjórnendum Ríkisútvarpsins, kallar útvarpsstjóri útvarpsþáttinn Spegilinn ,,Hljóðviljann`` og segir ,,vinstri slagsíðu`` vera á umræðu í þættinum: ,,Ég kalla Spegilinn gjarnan Hljóðviljann við kunningja mína og nána samstarfsmenn. Og nú er sennilega Jón Ásgeir (Sigurðsson) kominn með helgarútgáfu af ,,Hljóðviljanum`` með Svan Kristjánsson`` ...`` segir í fréttinni. Síðan segir, virðulegi forseti: ,,Útvarpsstjóri vekur athygli á því að í þættinum megi finna andbandarískan áróður. Um pistla Spegilsins segir útvarpsstjóri að þeir séu ,,afskaplega einslitir að ekki sé talað um erlendu umfjöllunina sem einkennist fyrst og fremst af krónískum pirringi út í bandarísk stjórnvöld eða antípatí á Bandaríkjunum``.`` Virðulegi forseti. Ekki verður annað séð en að full þörf sé á að taka starfsemi og skipulag Ríkisútvarpsins til endurskoðunar og að viti þess sem hér stendur eru aðeins tvær leiðir til. Annaðhvort að stjórn Ríkisútvarpsins, útvarpsráð, sé algjörlega pólitískt skipað, það sé bara alveg skýrt að það sé pólitískt skipað eða þá eins og við leggjum til í tillögunni, virðulegi forseti, að það verði algjörlega ópólitískt. En hér segir áfram í tillögunni: ,,Skipan og hlutverk útvarpsráðs verði með allt öðrum hætti en nú er. Yfir stofnunina verði sett allfjölmennt útvarpsráð, eins konar ,,akademía``, e.t.v. 15 manna sem valdir væru af samtökum og stofnunum í samfélaginu: úr menningar- og listaheiminum, af fræðslustofnunum, úr vísinda- og rannsóknargeiranum, af landsbyggðinni, frá almannasamtökum launþega og e.t.v. fleiri aðilum. Seta í útvarpsráði væri mikilsverð viðurkenningar- og virðingarstaða sem eingöngu mundi veljast til hið hæfasta fólk með víða sýn yfir samfélagið. Ráðið hefði vel skilgreint verksvið og ákvæði megindrætti í dagskrárstefnu stofnunarinnar og verkaskiptingu milli Rásar 1, Rásar 2 og sjónvarpsins.`` Virðulegi forseti. Mér sýnist að sú frétt sem ég vitnaði í úr Fréttablaðinu ýti nú aldeilis undir það að skoða þessi mál varðandi Ríkisútvarpið og fara rækilega ofan í skipulag, starfshætti og stjórnunarþætti þar. Mér finnst ákaflega merkilegt þegar útvarpsstjórinn lýsir því yfir í sérstöku tölvubréfi að honum finnist sérstök vinstri slagsíða í stofnuninni og að hann sakni þess að þegar hann gangi um ganga stofnunarinnar finni hann ekki þessa hörðu hægri menn sem hann greinilega er að leita að. Þetta lýsir auðvitað betur en nokkuð annað, virðulegi forseti, hvers konar pólitísk stýring er á Ríkisútvarpinu. Útvarpsstjóri segir einnig í fréttinni að það þurfi að fara út fyrir stofnunina til að leita að hægri sinnuðum umsjónarmönnum til mótvægis og búa til öðruvísi þátt en þann sem hann hefur gert að umræðuefni, þ.e. Spegilinn sem hann kallar Hljóðviljann. Gætu menn nú farið að ætla að t.d. væru menn farnir að sakna Hannesar Hólmsteins Gissurarsonar og vonuðust til að það mætti ná honum inn í starfsemi fyrir stofnunina eða í þáttastjórnun. Vel væri hægt að bæta úr þessum söknuði útvarpsstjóra eftir hægri mönnum. Þeir gætu t.d. tekið að sér, ungir sjálfstæðismenn, að ganga annað slagið um ganga stofnunarinnar og uppfylla þær þarfir útvarpsstjóra að sjá hægri menn. Og hann virðist skilgreina starfsmenn stofnunarinnar almennt sem vinstri menn. Þetta sýnir auðvitað glögglega, virðulegi forseti, að sú tillaga sem við erum hér að flytja í Frjálsl. um endurskipulagningu á Ríkisútvarpinu á fullan rétt á sér. Síðan segir í tillögunni, virðulegi forseti: ,,Ráðning útvarpsstjóra væri í höndum þessa útvarpsráðs. Stofnunin sjálf, þ.e. starfsfólk, og útvarpsráð, veldi í sameiningu útvarpsstjóra. Útvarpsstjóri hefði óskorað umboð til skipulagningar stofnunarinnar og til mannaráðninga og annars forræðis á rekstri, samhliða fullri ábyrgð á fjármálum stofnunarinnar. Útvarpsráð hefði skilyrðislaust umboð til að setja útvarpsstjórann af ef því er ítrekað misboðið í því hvernig stofnunin hunsar þær ábendingar um dagskrárstefnu og rekstur sem ráðið setur fram.`` Síðan segir: ,,Gætt verði fyllstu hlutlægni við val og flutning efnis og Ríkisútvarpið verði farvegur fyrir allar skoðanir.`` Þessu fylgir greinargerð, virðulegi forseti, sem ég ætla að fara yfir í lok máls míns: Uppi eru hugmyndir um að gera Ríkisútvarpið að hlutafélagi og þeim röksemdum beitt að stofnunin þurfi að geta brugðist skjótt við í samkeppni og verið fljót til ákvarðana. Hlutafélagsvæðing Ríkisútvarpsins er óþörf til að gefa stofnuninni slíkt svigrúm. Með lögum um stofnunina má gefa henni allt það umboð sem hún kann að þurfa á að halda til að vera jafnviðbragðsfljót til ákvarðana og hlutafélag getur verið. Breyting stofnunarinnar í hlutafélag gefur hins vegar til kynna að til greina kæmi að selja það hlutafélag. Minnsta vísbending í þá átt er að mati flutningsmanna beinlínis hættuleg fyrir íslenska menningu, fyrir öryggishagsmuni landsmanna og ekki hvað síst fyrir fjölmiðlaveröld landsins með tilliti til ríkjandi samþjöppunar í þeim geira og þess þroska lýðræðisins í landinu sem vænta má næstu ár og áratugi. Sú lýðræðisþróun yrði bæði heft og njörvuð niður ef frjálst Ríkisútvarp yrði lagt af. Ríkisútvarpið á þess vegna að halda áfram að vera til og tilvera þess er allri okkar samfélagsgerð og samfélagsþróun mikilvæg. Núgildandi fjármögnun Ríkisútvarpsins með afnotagjöldum og auglýsingatekjum er óviðunandi. Afnotagjöld eru að vísu ekki há með tilliti til þeirrar þjónustu sem stofnunin veitir en rökin gegn skylduáskrift eru góð og gild. Sömuleiðis má segja að samkeppnin á auglýsingamarkaði við aðra ljósvakafjölmiðla sé alls ekki sanngjörn. Ríkisútvarpið nýtur í henni meðgjafar með afnotagjöldunum sem Stöð 2 nýtur að vísu einnig en með eðlilegri markaðssetningu og sölu þjónustu sinnar. Hér þarf breyting að koma til. Ekki verður séð að önnur lausn sé til í stöðunni en sú að Ríkisútvarpið verði að fullu fjármagnað úr ríkissjóði á fjárlögum ár hvert og því um leið skákað út af auglýsingamarkaðnum. Gerð er tillaga um að viðskiptaauglýsingar verði felldar út úr dagskrá útvarpsins. Hins vegar er þörf félagasamtaka og opinberra stofnana fyrir að koma á framfæri tilkynningum til almennings of brýn til að þær megi fjarlægja úr útvarpinu. Útvarpið svarar ekki þeim gríðarlega áhuga sem nú speglast vetur eftir vetur í aðsókn almennings að hvers kyns fræðslu og símenntun á vegum ýmissa aðila. Fólk víðs vegar um land á ekki kost á þessari fræðslu og útvarpið, stundum sjónvarpið, er hinn eðlilegi miðill til að jafna þennan aðstöðumun. Sumir þéttbýlisbúar á suðvesturhorninu vilja líka fræðast en eiga ekki heimangengt. Þá vantar ekki síður í dagskrána skipulega valið, vel gert og ígrundað efni um samfélag okkar, vandamál þess og viðfangsefni, pólitísk eða ópólitísk, eins og þau eru nú. Þjóðarútvarpi þarf að vera stýrt af hæfum fulltrúum fólksins í landinu. Þessi tillaga ber með sér að núgildandi skipan á flokkapólitísku, þingkjörnu útvarpsráði þyki ekki fullnægjandi í þessu sambandi. Þess í stað er gerð tillaga um að safnað verði saman allstóru ráði hinna hæfustu fulltrúa víðs vegar að úr samfélaginu. Vel mætti hugsa sér að slík akademía yrði tilnefnd einungis í fyrsta skipti og endurnýjaði sig svo sjálf með einhverjum hætti. Grunnurinn undir réttarbót af því tagi sem hér er fjallað um þarf að vera bjargföst, undanbragðalaus og metnaðarfull stefna um að menningarlífið í landinu, almenningsfræðsla og samfélagsumræða þurfi á sjálfstæðu og öflugu þjóðarútvarpi að halda sem máttarstólpa lýðræðislegrar umfjöllunar. Virðulegi forseti. Frétt Fréttablaðsins í morgun um starfsemi og athafnir útvarpsstjóra og athugasemdir hans um undirmenn sína vegna vinstri slagsíðu þeirra ýtir enn frekar undir það að þessi mál séu tekin til gaumgæfilegrar skoðunar.

Herra forseti. Ég ætlaði að gera nokkrar athugasemdir við það sem kemur fram í þessari till. til þál. um rekstur Ríkisútvarpsins. Fyrir það fyrsta vil ég segja að það er margt gott í henni sem sá sem hér stendur gæti heils hugar tekið undir en í greinargerðinni segir m.a. að Ríkisútvarpið sé ,,viðurkennd stoð íslenskrar tungu og menningar. Rekstur þess er ómissandi til að gefa almenningi kost á hvers konar fræðslu- og menningarefni sem aðrir ljósvakamiðlar vanrækja. Slíkur miðill getur ekki verið til öðruvísi en að vera í þjóðareign og fjármagnaður af almenningi úr ríkissjóði. Markaðslausnir geta ekki átt við starfsemi af þessu tagi``. Ég verð að segja fyrir mína parta að ég get ekki séð að nein önnur lögmál gildi um rekstur fjölmiðla en annarra fyrirtækja. Ég get ekki betur séð en að útvarps- eða sjónvarpsrekstur geti allt eins verið á hendi einkaaðila eins og hins opinbera og eigi reyndar að vera þar í öllum grundvallaratriðum. Ég mundi segja að forsendurnar að baki þessarar þáltill. séu í það minnsta hæpnar hvað þetta varðar. En svo verð ég að leyfa mér að efast um að rekstur Ríkisútvarpsins sé nákvæmlega sá sem hér er lýst. Ég veit ekki betur en að Ríkisútvarpið leggi sig mjög fram við að bjóða upp á ýmsa afþreyingu sem ætti frekar heima á einkastöðvunum og leggi sig mjög hart fram í samkeppni einmitt á þeim vettvangi í þessum rekstri.

Virðulegi forseti. Við höfum alls ekki haldið því fram að aðrir geti ekki rekið hljóðvarp og sjónvarp, enda er ekki verið að leggja til að einkaframtak í þá veru verði lagt af. Við erum eingöngu að draga það fram með þessari tillögu að Ríkisútvarpið sé allra landsmanna, ekki bara fólks sem býr á suðvesturhorninu og nær að heyra allan þann fjölda stöðva sem boðið er upp á, heldur einnig landsmanna vítt og breitt, upp til sveita og út til stranda þar sem á mörgum stöðum nást illa aðrar stöðvar en Ríkisútvarpið og sums staðar jafnvel bara langbylgjan. Þar að auki eru aðrir miðlar sem vonandi komast nú til allra landsmanna með nútímatækni og dreifingu upplýsinga og aðgangi manna að fjarnámi og símenntun. Þar sitja ekki allir við sama borð. Við teljum að Ríkisútvarpið sé að stórum hluta líka öryggistæki fyrir landsmenn og það verði að vera hægt að treysta á að dreifikerfi útvarpsins nái til allra Íslendinga og að allir sitji þar við sama borð. Við teljum að það verði ekki gert öðruvísi en að ríkið sjái um þann þáttinn. M.a. þess vegna er tillagan flutt og einnig til þess að breyta fyrirkomulagi og þeim rekstrarlegu áherslum sem Ríkisútvarpið hefur búið við á undanförnum árum.

Herra forseti. Í þessari umræðu er venjulega mikið gert úr öryggishlutverki Ríkisútvarpsins gagnvart almenningi. Ég vil ekki gera lítið úr mikilvægi þess að almenningur hafi aðgang að viðtækjum þegar vá er fyrir dyrum en að mínu mati er alveg hægt að tryggja þann öryggisventil sem menn telja nauðsynlegan öðruvísi en með rekstri ríkisútvarps. Við úthlutun útvarpsleyfa er t.d. einfaldlega hægt að setja það skilyrði að þeir aðilar sem nauðsynlega þurfa að koma skilaboðum á framfæri komist inn í dreifingarkerfið þegar þurfa þykir. Ég minnist tveggja dæma sem við þekkjum þar sem einkaaðilar urðu fyrri til en Ríkisútvarpið að flytja fréttirnar þegar aðstæður urðu krítískar. Ég nefni jarðskjálftana á Suðurlandi árið 2000 þegar aðrar fréttastofur en fréttastofa ríkissjónvarpsins urðu fyrr á staðinn og voru fljótari til þess að flytja landsmönnum fréttir af þeim atburðum. Það sama má segja, ef ég man rétt og ég held að ég geri það, um snjóflóðið hörmulega sem féll á Flateyri 1995. Ég bendi bara á þessi tvö dæmi máli mínu til stuðnings um að það eru fleiri aðilar en ríkið sem geta virkað sem öryggistæki gagnvart almenningi. En ég var fyrst og fremst að benda á að ég tek ekki undir það að það sé ríkið eitt og sér sem geti sinnt því hlutverki sem lýst er fyrst og fremst í upphafi greinargerðar þáltill.

Virðulegi forseti. Í þessu seinna andsvari höfum við aðallega verið að ræða um það sem snýr að öryggiskerfinu. Ég vil leyfa mér að benda á það, virðulegi forseti, að Ríkisútvarpið sendir ekki út á mörgum rásum sem ná til allra landsmanna. 

Hæstv. forseti. Ég tel að sú till. til þál. sem fjórir hv. þm., allir úr Frjálsl., hafa hér flutt sé hin þarfasta. Ég fagna því að hún skuli vera lögð hér fram. Efni hennar er það að samið verði frv. af fulltrúum þingflokkanna sem þar með má ætla að leitist við að skapa einhverja samstöðu og sátt um framtíðarskipan Ríkisútvarpsins. Að vísu er hér talað um breyttan rekstur en ég geri ráð fyrir að allt verði undir ef samin yrðu ný lög um Ríkisútvarpið. Það er engin furða að slík tillaga skuli koma fram á hinu háa þingi vegna þess að hæstv. menntamálaráðherrar undanfarinna 12--13 ára og raunar lengur aftur í tímann hafa brugðist því hlutverki sínu að semja þetta frv. eða a.m.k. reyna að ná samstöðu um frv. sem samið hefði verið um framtíðarskipan Ríkisútvarpsins. Það stafar ekki síst af því að í þennan tíma sem í fyrsta lagi má rekja aftur til valdatöku Sjálfstfl. árið 1991 og í öðru lagi má rekja aftur til þess tíma að Ríkisútvarpið var ekki lengur einokunarfyrirtæki og öðrum var hleypt í útvarpsrekstur, sem var svona nútímamál á níunda áratugnum --- þá er eðlilegt auðvitað að bregðast við því nýja ástandi í fjölmiðlun með því að marka Ríkisútvarpinu nýja framtíðarsýn og nýja framtíðarskipan. Það tókst ekki. Á þeim tíma voru mikil umveltiár í stjórnmálum. Og það tókst heldur ekki í þeirri ágætu stjórn sem síðast sat án veru Sjálfstfl. enda var þá margt að gera eftir að Sjálfstfl. hafði stjórnað í ríkisstjórn sem kom efnhagslífinu á kaldan klaka með bráðræðislegum skattahækkunum og fleiri mistökum í efnahagsstjórn sem langan tíma tók að lagfæra. Gallinn við ríkisstjórnir Sjálfstfl. að undanförnu gagnvart Ríkisútvarpinu er sá að Ríkisútvarpið hefur verið í pattstöðu gagnvart þeim. Það hefur annars vegar verið í pattstöðu gagnvart þeim og hins vegar hefur það verið fært í fjárhagslega spennitreyju á þessum tíma. Pattstaðan kemur fram í því að meiri hluti þjóðarinnar og líka meiri hluti þingflokka á Alþingi og þingmanna á Alþingi vill Ríkisútvarpinu vel, vill standa vörð um það jákvæða í þeirri arfleifð sem í Ríkisútvarpinu felst og vill sækja fram á þess vegum. Um það má segja að sé nokkuð breið samstaða meðal meiri hluta alþingismanna og meðal meiri hluta þjóðarinnar. Í Sjálfstfl. hins vegar eru átök að innanverðu og Sjálfstfl. hefur síðan staðið gegn hinum flokkunum að utanverðu í þessu máli með þeim hætti að málefni Ríkisútvarpsins og þar með fjölmiðlunar í ljósvakamiðlum í landinu hafa verið látin drabbast. Ríkisútvarpið hefur verið í pattstöðu og það hefur ekki eingöngu --- sem er nógu slæmt --- komið niður á Ríkisútvarpinu, starfsmönnum þess og hlustendum og unnendum, heldur hefur það líka komið niður á öðrum ljósvakamiðlum vegna þess að ekki hefur tekist að skapa það ástand í landinu sem æskilegt er í nútímasamfélagi í málefnum ljósvakafjölmiðlanna. Hæstv. forseti. Þegar menn setjast niður í alvöru við það verk sem þeir fjórir hv. þm. leggja hér til, þ.e. alvöruumræðu um Ríkisútvarpið, þá verða þeir auðvitað að byrja á því að spyrja sig: Hvað er það sem við erum að skoða? Það sem stjórnmálamönnum ber að skoða er auðvitað sjálf stofnunin Ríkisútvarpið vegna þess að hún er merkileg stofnun og hefur mikið hlutverk. En fyrst og fremst eða áður en þeir gera það þá verða þeir að skoða fjölmiðlunina í landinu í heild. Hvaða fjölmiðlun viljum við Íslendingar? Hvernig viljum við hreinlega hafa fjölmiðlunina? Hvaða þarfir eiga kjörnir fulltrúar að miða við þegar þeir fást við málefni fjölmiðlunar í landinu? Menn hafa stundum spurt: Af hverju rekur ríkið ekki dagblað? Það má nú minna á að það gerði það með sínum hætti eða á ákveðinn hátt hér fyrr á árum og ef ekki væri til hér dagblað þá mundi ríkið að vísu kannski ekki reka slíkt dagblað en það mundi alveg örugglega styrkja útgáfu slíks dagblaðs vegna þess að dagblað, eitt, tvö eða fleiri, er partur af því fjölmiðlaumhverfi sem við vildum hafa. Það skiptir líka máli þegar stjórnmálamenn, hinir kjörnu fulltrúar, fjalla um fjölmiðlun í landinu að þeir skoði hvert starfsumhverfi atvinnugreinarinnar sem slíkrar er, hinna íslensku fyrirtækja í mikilli og harðnandi samkeppni við erlend fyrirtæki á þessu sviði því það er staðreynd sem við megum ekki gleyma að nú til dags er ekki um það að ræða að menn annað hvort kveiki eða slökkvi á útvarpi allra landsmanna eða því sjónvarpi sem það fæddi síðan af sér heldur eru ekki eingöngu margar íslenskar útvarpsstöðvar sem betur fer heldur líka margar erlendar útvarps- og sjónvarpsstöðvar sem menn fá hér inn með ýmsum hætti. Allt gott er um það að segja. En við verðum líka að gæta þess að hinir íslensku fjölmiðlar hafi hér umhverfi sem þeir starfa í og geta verið í heilbrigðri og góðri samkeppni við hina erlendu og notið sérstöðu sinnar á Íslandi. Það er ýmislegt sem við þurfum í raun að byrja á að hugsa um, þ.e. þegar stjórnmálamenn setjast yfir fjölmiðla og þeir koma til almennrar umræðu, áður en við byrjum á einstöku máli eins Ríkisútvarpinu. Nú væri vissulega skemmtilegt að taka Ríkisútvarpið hér til alvarlegrar skoðunar og umræðu. Til þess er ekki tími a.m.k. í þessu erindi mínu núna. En ég vil segja bara almennt um tillöguna til þingsályktunar sem frá þeim fjórum góðum þingmönnum kom, að ég hygg að við samfylkingarmenn séum sammála henni að mestu leyti í flestum þeim atriðum sem hér eru nefnd. Þau hafa komið til umræðu á okkar vettvangi og við erum á mjög svipaðri leið og tillögumenn í þessum efnum þó að ég segi þetta ekki án fyrirvara. Ég tek sérstaklega undir það sem stendur í i-lið tillögunnar, með leyfi forseta: ,,Ný skipan Ríkisútvarpsins þarf að sjá til þess að það verði raunverulega sjálfstætt þjóðarútvarp í stað þeirrar stofnunar sem er nú, þar sem flokkspólitísk áhrif og tengsl hafa verið ríkjandi.`` Það er sorglegt og átakanlegt, hæstv. forseti, að sjá í dagblaði sem hér kemur út vitnað í póstsendingar útvarpsstjóra Ríkisútvarpsins þar sem hann atast í undirmönnum sínum vegna meintrar pólitískrar misnotkunar þeirra á Ríkisútvarpinu. Sjálfur útvarpsstjórinn gerir þetta í tölvupósti. Hann uppnefnir undirmenn sína og einstaka þætti þeirra. 

Herra forseti. Hv. þm. Mörður Árnason kom upp og talaði máli þjóðarinnar og flestra þingmanna, að eigin sögn. Ég hygg nú að hann hafi fyrst og fremst talað fyrir sjálfan sig í þessu máli. Mig langar að víkja þó að einu atriði sem hann nefndi. Hann sagði að Ríkisútvarpið hefði verið fært í fjárhagslega spennitreyju. Nú hefur Ríkisútvarpið mjög mikla meðgjöf umfram aðra fjölmiðla sem eru í rekstri á Íslandi. Ríkisútvarpið innheimtir afnotagjöld og allir Íslendingar sem eiga sjónvarp eða útvarp eru skyldaðir til þess að greiða þau. Og það sem meira er, Ríkisútvarpið hefur lögveð í viðtækjum þeirra sem ekki greiða. Ríkisútvarpið selur auglýsingar til birtingar á öllum sínum miðlum og hefur bætt mjög í þann þátt í rekstri sínum. Þar að auki hefur Ríkisútvarpið verið rekið með halla sem síðan er greiddur af skattgreiðendum og ríkissjóði. Ég get því ekki séð, þegar einu fyrirtæki á markaðnum eru sköpuð slík rekstrarskilyrði að fá að innheimta afnotagjöld, selja auglýsingar og komast upp með að reka fyrirtækið með halla sem síðan er greiddur upp af skattgreiðendum, að slíkt fyrirtæki hafi verið fært í fjárhagslega spennitreyju. Hvað þá með hina fjölmiðlana sem starfa á markaðnum?

Hæstv. forseti. Hv. þm. sem hér talaði hefur að sjálfsögðu rétt fyrir sér. Það er tvennt í þessu, annars vegar er það að dregið hefur verið saman við Ríkisútvarpið. Afnotagjöld þess hafa ekki fylgt verðlagsþróun og þau hafa ekki fylgt þeim gjöldum sem tiltæk eru til samanburðar á öðrum fjölmiðlum. Það er klárt. Það hefur þýtt að Ríkisútvarpinu hefur verið att út í sífellt grimmilegri og blóðugri samkeppni á auglýsingamarkaði og kostunarmarkaði með þeim afleiðingum að annars vegar dregur dagskrá Ríkisútvarpsins sjálfs æ meiri dám af markaðssjónarmiðum, þ.e. af þeirri sölu á aðgangi að áskrifendum og hlustendum sem auglýsingar í fjölmiðlum eru. Hins vegar hefur það haft þau áhrif á hinar stöðvarnar sem ég einmitt ræddi um áðan, að rekstrarskilyrði þeirra eru erfiðari en vera ætti. Nú vil ég benda hv. þm. á það að í þeirri tillögu sem hér er til umræðu, og er nú ekki eftir mig og ekki flutt á mínum vegum, er einmitt gert ráð fyrir þessu. Þar er gert ráð fyrir að draga úr --- reyndar að hætta viðskiptaauglýsingum. Mér þykir það nú nokkuð svona upp í sig fært. En til framtíðar má ræða það. Annars vegar er rætt um það og hins vegar að setja stofnunina á fjárlög og þá með þeirri skynsemi að það sé ekki á hverju ári heldur sé það yfir langan tíma með rammasamningum eða þjónustusamningum til langs tíma. Þannig hefur tvennt gerst í einu, annars vegar það að útvarpinu er haldið í spennitreyju hvað varðar þess megintekjustofn og hins vegar það að útvarpið er sett inn á venjulegan hefðbundinn samkeppnismarkað þar sem það á einmitt ekki að vera vegna þess að það hefur sérstakt hlutverk. Ríkisútvarpið á að sinna því sérstaka hlutverki sem er grunnurinn undir því að það er til.

Herra forseti. Hv. þm. Mörður Árnason lýsti því að Ríkisútvarpinu hefði verið att út auglýsingasölumarkaðinn og út í kostun á dagskrárliðum í þessu tali um fjárhagslega spennitreyju Ríkisútvarpsins. Ég held að þessi umræða sé góð og þáltill. að mörgu leyti. Það er margt í henni sem ég get tekið undir eins og ég sagði strax í upphafi. En ég held að við gætum líka tekið til umræðu á hvaða leið Ríkisútvarpið er. Menn geta verið sammála um að Ríkisútvarpið eigi að vera flaggskip íslenskrar menningar og tungu. Ég get ekki séð af stórum hluta þeirrar dagskrár sem það t.d. býður upp á að það sé að sinna þessu hlutverki sínu. Við vitum að stór hluti dagskrárinnar eru sýningar á bandarískum þáttum eins og Sex and the City, Sopranos og fleiri afþreyingarþáttum. Eitthvað af fjármunum Ríkisútvarpsins fer í kaup á þessum dagskrárliðum og það er kannski þess vegna sem þessi stofnun er rekin með svo miklu tapi að hún er að sinna hlutverki sem hún á alls ekkert að vera í, þ.e. samkeppni við einkastöðvarnar. Auðvitað kemur þetta ekki bara niður á starfsmönnum annarra fjölmiðla heldur líka rekstri þeirra. Það sem ég er að segja er að vera Ríkissjónvarpsins á þessum markaði og ríkisins á fjölmiðlamarkaði hefur áhrif og --- það er rétt --- á starfsmenn annarra fjölmiðla en kemur líka niður á rekstri annarra fjölmiðla í landinu. Það er alveg sama hvort um er að ræða ljósvakamiðla eða prentmiðla. Ég get því alveg tekið undir það að nauðsynlegt er hinu háa Alþingi að taka málefni ríkisins á fjölmiðlamarkaði til nánari umfjöllunar. En ég vildi bara að þetta kæmi fram í þessari umræðu um meinta fjárhagslega spennitreyju Ríkisútvarpsins.

Hæstv. forseti. Hver veit nema hið ótrúlegasta geti gerst, þ.e. að ég og hv. 10. þm. Reykv. n. getum náð einhvers konar samstöðu í málefnum Ríkisútvarpsins. Ég veit að ræðutími hans er liðinn og hann getur ekki gert það núna. En þá verður hann auðvitað að gera það upp við sig hvort hann vill ríkisútvarp eða ekki. Mér hefur heyrst að hann sé svona á síðari skoðuninni í því. Við erum sammála um að Ríkisútvarpið eigi að hafa sérstöðu í íslenskri fjölmiðlun, til þess sé það til, og það eigi að sinna því hlutverki fyrst og fremst og ekki öðrum hlutverkum, þó að ég sé svo sem ekki og vilji alls ekki að þátturinn Sopranos --- af sérstökum ástæðum sem geta þess vegna varðað hv. þm. sem hér talaði áðan --- eða Sex and the City verði teknir sérstaklega af dagskránni. En Ríkisútvarpið er í vanda. Það stendur sig vel að sjálfsögðu frá degi til dags. Það er í vanda. Það er í rekstrarlegum vanda sem við vitum um og hefur verið hér til umræðu tvisvar eða þrisvar á þeim stutta tíma síðan þingið kom saman. Það er í skipulagslegum vanda. Það hefur ekkert gerst þarna í skipulagi sem þarf að gerast og þessi tillaga tekur að vissu leyti á því. Það er líka í stjórnunarlegum vanda sem því miður blandast pólitík og sú pólitík og sá stjórnunarvandi kemur ágætlega fram í frétt af tölvupósti útvarpsstjórans sem birt er í Fréttablaðinu í dag þar sem hann ræðst að undirmönnum sínum með ákaflega óvenjulegum hætti sem lýsir því að það er eitthvað rotið í ríki Dana.

Virðulegi forseti. Ég þakka þær umræður sem hér hafa farið fram. Þær hafa alla vega dregið fram að mönnum er alls ekkert á móti skapi að taka málefni Ríkisútvarpsins til gaumgæfilegrar umræðu og fjalla um hvert framtíðarhlutverk Ríkisútvarpsins á að vera í þjóðfélagi okkar. Það er auðvitað ekki svo að þau atriði sem við, fjórir þingmenn Frjálsl., höfum talið upp í nokkrum liðum sé tæmandi upptalning á því sem þarf að ræða. Það þarf vafalaust að ræða fleira í sambandi við Ríkisútvarpið og framtíðarfyrirkomulag þess. En þetta er alla vega það sem við höfum lagt til málanna inn í þessa umræðu. Ég fagna því að menn telji að málið sé þess fyllilega vert að taka til gaumgæfilegrar skoðunar. Ég vona sannarlega að þannig verði málið unnið, að farið verði í það af fullri alvöru að skoða starfsemi Ríkisútvarpsins og hvernig fyrirkomulag á að vera á henni á næstu árum eða áratugum. Sérstaða Ríkisútvarpsins þarf að vera tryggð að mínu mati. Ríkisútvarpið á að hafa ákveðið menningarhlutverk. Það á að sjá til þess að allir þegnar Íslands geti átt aðgang að Ríkisútvarpinu og viti hvað Ríkisútvarpið stendur fyrir. Þó er ekki þar með sagt að afþreyingarefni, sem svo er stundum kallað í ljósvakamiðlum, t.d. ákveðnir sjónvarpsþættir sem hér hafa verið nefndir, séu algerlega teknir út úr útsendingartímum Ríkisútvarpsins, sjónvarps. Það þarf að marka Ríkisútvarpinu ákveðna stefnu og sérstöðu. Það mun auðvitað skýrast sérstaklega þegar menn hafa viðurkennt að Ríkisútvarpið á að vera fjármagnað af fjárlögum. Það á ekki að etja Ríkisútvarpinu út á hinn harða samkeppnismarkað fjármagnsins gegnum auglýsingarnar. En þangað hefur því verið beint á undanförnum árum til að það gæti yfirleitt rekið sig. Hallinn á Ríkisútvarpinu á undanförnum árum er til kominn vegna þess að afnotagjöld hafa ekki fylgt þeirri þróun sem þurft hefði til að standa undir rekstri Ríkisútvarpsins og þar af leiðandi hefur Ríkisútvarpið orðið harður samkeppnisaðili, m.a. á auglýsingamarkaðnum. Það er þarft að við tökum þessi mál til umfjöllunar, að þeim verði komið í ákveðinn farveg. Vonandi mun þessi þáltill. verða til þess að menn komist niður á að ræða framtíð og skipulag Ríkisútvarpsins og hvernig með það á að fara, virðulegi forseti. Hér hefur komið til umræðu hin sérstæða frétt í Fréttablaðinu. Hún dregur fram það að Ríkisútvarpinu er að stórum hluta pólitískt stjórnað. Þar sitja menn í stjórnunarstöðum sem telja sérstakt hlutverk sitt að gæta að því að ekki myndist vinstri slagsíða á göngum Ríkisútvarpsins. Mér er það ljóst að í lögum um Ríkisútvarpið stendur að það skuli gæta hlutleysis og fjalla um málin á hlutlausan hátt, að öll sjónarmið skuli koma þar fram. Ég hefði talið að innan útvarpsins væri hægt að sjá til þess. Við sem erum starfandi á Alþingi eigum auðvitað að sjá til þess líka að málunum sé þannig fyrir komið og gera athugasemdir ef okkur finnst að Ríkisútvarpið halli á í pólitískri umfjöllun og hygli einhverjum ákveðnum. Það er fullt tilefni til að gera það að umræðuefni sem kemur fram á síðum Fréttablaðsins í morgun, að útvarpsstjóri skuli senda fréttapóst til starfsmanna útvarpsins um að að hann telji að hægra fólk og hægri skoðanir vanti í Ríkisútvarpinu. Ég vil, svona fyrir sálarheill útvarpsstjóra, mælast til þess við sjálfstæðismenn að þeir gangi þar annað slagið um ganga svo að hann fái ró í sálina. Þeir ættu að leggja honum til stuðning að því leyti þannig að hann þurfi ekki að argast í starfsmönnum sínum.