Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögumaður (Steingrímur Jónsson) Frv. hefir verið breytt í Nd., og eg get sagt, bæði fyrir mína hönd og nefndarinnar, að við álítum breytingarnar heldur til spillis en hitt. En þar sem frv. er mjög þýðingarmikið fyrir fjárhag landsins, lítur nefndin svo á, að ekki sé rétt að gera úr þessu kappsmál milli deildanna, og ræður því háttv. deild til að samþykkja breytingarnar í aðalatriðunum. Eg get sparað mér að fara mörgum orðum um breytingar þær er Nd. hefir gert á frv., nefnilega þær, að telja skuli súrsaft með vínum og hækka þar af leiðandi toll á henni, og að greiða skuli gjald af öllu sem flyzt inn frá í dag. Í öllum aðalatriðum hefir nefndin fallist á þessar breytingar. Þó hafa tveir nefndarmenn skrifað undir með fyrirvara, af því við álítum það óheppilegt að láta lög verka áður en þau verða til. Þó er hér mikil bót frá því sem ákveðið var í frv., er það kom fyrst frá Nd., þar sem nú er miðað við þann dag, sem lögin eru afgreidd frá Alþingi. Er þá gert jafnt aðstöðu, eins og ef konungur væri hér, eða sú regla tekin upp, að slík lög væri staðfest pr. telegraf. Það er því mikill munur á þessu ákvæði og því, að lögin skyldu ganga í gildi 24. febrúar. Og eru reistar þær skorður við því hættulega ákvæði, að búast má við, að fordæmið verki ekki skaðlega eftir á. Af þessum ástæðum get eg verið með breytingunum, og það því fremur sem það væri að mínu áliti mjög varhugavert að fella svo nauðsynlega bót á fjárhag landsins, sem hér er um að ræða. En eg get samt sem áður ekki ráðið háttv. deild til að samþykkja síðustu grein frv. óbreytta. Það er óhjákvæmileg nauðsyn að gera orðabreytingar á henni. Fyrst segir í greininni: »Lög þessi öðlast gildi þegar í stað«, og síðar: »Þó skal greiða aðflutningsgjald . . . frá 12. marz 1909«. Síðari hluti greinarinnar er í mótsögn við fyrri hlutann, og fer í bága við þá meginreglu, sem öll tolllög hljóta að ganga út frá, að tollur sé fallinn í gjalddaga þegar skipið er kornið í höfn, og að kaupmenn eigi heimting á að borga tollinn strax. Hér er ekki um aðflutningsgjald að ræða, heldur birgðaskatt. Það er því góð breyting, sem nefndin leggur til að gerð verði (þgskj. 193), nefnilega, að greinilega sé tekið fram, að það sé aukagjald, sem borgast frá 12. marz, þar til lögin öðlast gildi. Eg skal geta þess, að tvær prentvillur hafa slæðst inn í breyt.tillöguna, nefnilega aðflutningsgjald fyrir aðflutningsgjald og aukagjöld fyrir aukagjald.  Eg treysti því, að meiri hlutinn geri ekki neina deilu út úr þessu frekar. Þessi breyting fer að eins fram á það, að gera lögin aðgengilegri að forminu til. Frá mínu sjónarmiði er ef til vill ekki ástæða til að búa undir fyrir næstu stjórn, en á hinn bóginn ber hvor deildin um sig ábyrgð á því, að lög þau, sem hún afgreiðir, séu fullkomlega aðgengileg að forminu til. Þetta frv. kom illa útbúið frá Nd., og því gerði nefndin þessar breytingar á því. Ræð eg svo háttv. deild til að samþykkja breyt.tillöguna með leiðrétting á umgetnum prentvillum.

Forseti gat þess, að réttmætt væri að skoða sem prentvillur atflutningsgjald fyrir aðflutningsgjald, aukagjöld fyrir aukagjald, og sömuleiðis það, að ártalið 1909 vantaði, og kvaðst mundu sjá um, að þetta yrði leiðrétt.

Jón Ólafsson Eg tek að eins til máls sem framsögum. nefndarinnar í Nd., til þess að lýsa yfir því, að hún aðhyllist málið alveg eins og það liggur fyrir frá háttv.Ed. Um breyt.till. á þgskj. 196 hefi eg það eitt að segja, að eg sé enga ástæðu til þess að aðhyllast hana, og vildi helst að hún yrði tekin aftur, þótt eg búist við, að sú ósk mín hafi ekki mikil áhrif, þar sem háttv. 3. kgk. þm. virðist hafa tekið slíku ástfóstri við breyt.till., að hann muni ekki vilja sleppa henni.

Ágúst Flygenring Eins og br.till. á þgskj. 196 ber með sér, þá gengur hún út á, að færa þennan berjasafa (súrsaft) úr 4. lið og setja hann sem sérstakan lið (15. lið) á frv. Eg álít að þetta sé rétt, vegna þess, að með því að láta þennan berjasafa standa undir 4. lið, þá er því um leið slegið föstu, að hann sé áfengi. Eg verð að álíta þetta mjög óheppilegt, því að það er víst flestum háttv.þm. kunnugt, að þessi vörutegund er nauðsynjavara, t. d. alveg eins og kaffi og sykur, og að hún er notuð á fjölmörgum heimilum í landinu til matar. Það er að eins á hinum síðustu og verstu tímum, að hún hefir verið misbrúkuð. Dæmin eru þó svo tiltölulega fá, að eg tel ómögulegt að löggjafarvaldið fari þess vegna að færa hana undir áfenga drykki, enda væri það skoplegt, þar sem þó má selja hana alstaðar og öllum. Ef súrsaftin er því látin standa undir þessum lið og svona geypi-hár tollur settur á hana, þá geta kaupmenn hér eftir ekki flutt hana inn í öðru skyni en til þess að selja hana sem áfengi, því hún yrði þá alt of dýr til heimilisnotkunar. Þetta er þess vegna að »leiða asnann inn í herbúðirnar« og kenna drykkjukránum óleyfilega notkun þessa forboðna ávaxtar; ekkert annað en snara, sem lögð er fyrir fáeina aumingja menn, sem eru svo breyskir, að þeir festa sig í henni. Eg skil ekkert í því, að bindindisvinir geti verið slíku hlyntir. Þeim, sem vilja stemma stigu fyrir, að súrsaftin sé notuð á þennan hátt, með því að hækka tollinn, skjátlast mjög mikið. Kaupmenn munu sjá um, að styrkleikinn svari til verðsins, og það dettur engum manni í hug að kaupa hana, nema sem áfengi. Fjarri fer því líka, að landsjóður muni hafa hagnað af svona háum tolli, því að salan verður margfalt minni, en ef tollurinn væri að eins 25 aurar, og með þeim tolli gæti verið von um að ná töluverðu fé í landsjóðinn. Eg býst við að mér muni svarað, að lögreglustjóri og aðrir eigi að hafa eftirlit með því, að ekki sé farið í kring um lögin, og óleyfileg sala eigi sér stað. En eg vil spyrja: hvernig eiga þeir að fara að því? Alkohol-mælirinn mælir ekki styrkleika saftarinnar, því að hún er of þykk; það yrði því að snúa sér til efnarannsóknarstofu t. d. í Reykjavík, en eg hygg að það yrði fremur snúningasamt. Eg hefi ekki mikið meira að segja í þessu máli, og ætla mér ekki að gera það að kappsmáli, en eg gat að eins ekki gengið fram hjá því, að benda hinu háttv. þingi á það, hver afleiðingin mundi verða, ef tollhækkunin væri lögleidd. Landsjóðurinn missir tekjumar að miklu leyti, og saftin verður að eins notuð af óheiðarlegum kaupmönnum o. fl. til áfengissölu, og eykur þannig siðspillingu í landinu.

Kristinn Daníelsson Eg vil leyfa mér að mæla mjög fast gegn því, að breyt.till. þessi fái samþykki; eg vonast eftir að hið háa alþingi samþykki frumv. eins og það kom frá Ed. Eg get ekki betur séð, en að óhætt sé að telja súrsaft undir áfenga drykki, því að hún er mestmegnis notuð þannig. Súrsaftin er herfilega misbrúkuð, og hún á það sannarlega skilið, að þröskuldur sé settur á veg hennar. Hinn háttv. 3. kgk. þm. sagði, að hún væri nauðsynjavara, sem bera mætti saman við kaffi og sykur, og mest notuð til matar. Þetta er algjörlega rangt. Að vísu kannast eg við, að hún er notuð á nokkrum stöðum til matar, en óhætt er að fullyrða, að aðallega er hún notuð sem áfengi til drykkjar, og því alveg rétt að leggja á hana háan toll. Hinn háttv. 3. kgk. þm. bar einnig kvíðboga fyrir því, að lögin yrðu misbrúkuð, af því að svo erfitt væri fyrir lögreglustjóra að mæla áfengismagn hennar. Eg geng nú út frá því, að lögum þessum verði alveg eins hlýtt og fyrirmælum annara laga, og að ráð muni finnast til þess að hafa eftirlit með þeim. Mjög undarlegt þótti mér þegar háttv.þm. var að tala um að siðspillingu muni leiða af því að útrýma hlut, sem er siðspillandi, - get ekki skilið það. Annars skal eg ekki fjölyrða um málið.

Jón Ólafsson Háttv. 3. kgk. þm. hélt því fram í ræðu sinni, að »súrsaft« væri almenn neyzluvara til matar hér, t.d. alveg eins og kaffi og sykur. Eg held þetta sé alls ekki rétt hjá þm.; það mun tæplega vera meira en 1-2% af því sem selt er af þessum vökva, sem notað er til matar; alt hitt er notað til drykkjar. Það er víst kunnugt, að hingað til landsins flyzt mikið af »súrsaft«, ekki sízt frá Valdemar Petersen, sem eingöngu er búin til í þeim tilgangi, að hún sé notuð sem áfengi. Sami háttv. þingmaður sagði, að ef frumv. yrði samþykt eins og það var afgreitt frá Ed., að þá mundi sætsaftin framvegis verða snara fyrir einstaka aumingja í landinu. Eg vil leyfa mér að spyrja hinn háttv.þm., hvort hann heldur að hún muni verða hættulegri snara eftir þetta, heldur en súrsaftin er og hefir verið. Eg veit að þm. er svo eftirtektasamur og glöggur, að hann muni hafa séð marga Hafnfirðinga, ekki að eins sætkenda, heldur pöddu-fulla og dinglandi af tómri súrsaft, og eg segi þetta ekki af því, að það muni vera undantekning með þennan kaupstað; þvert á móti er þetta að eins það sem víðast viðgengst. Á Austurlandi er það algengt, að menn drekki sig fulla af súrsaft; sama er sagt um Norður- og Vesturland, og á Suðurlandi þekki eg svo mikið til, að eg veit að hún er víðast hvar notuð sem áfengur drykkur. Sami háttv.þm. sagði, að ekki væri auðið að gráðumæla súrsaft með vínandamæli. Eg held þó, að ef t. d. 2 potta mál er fylt og saftin fylt til helminga með vatni, að þá muni hægt að mæla hana; auðvitað verður þá að tvöfalda gráðutalið, og að í ljós muni koma, að hún stendur stundum ekki mikið að baki brennivíni.

Steingrímur Jónsson Eg vildi leyfa mér að gera grein fyrir atkv. mínu við breyt.till. á þingskj. 196. Mér finst það hlægilegt, að setja súrsaft undir 4. lið, og telja hana þannig með ýmsum víntegundum, portvíni o. fl. Mér finst það næstum vera að leiða hana í kór, og álít eg það óheppilegt, vegna þess að eg hygg að það gefi bendingu til þess, að nota hana frekar en áður hefir viðgengist í ólöglegum tilgangi til áfengis. Lögin banna mönnum ekki að verzla með þessa vöru, nema hægt sé að rannsaka hana og sýna og sanna að hún sé áfeng. En það getur verið miklum erfiðleikum bundið, að hafa eftirlit með þessu, því að eftir því sem sagt hefir verið hér, er ekki hægt að mæla hana með venjulegum vínandamæli, vegna þess að lögurinn er svo þykkur. Ef að lögreglustjóri á því að geta haft eftirlit með því, að fyrirskipununum sé hlýtt, þá þarf að benda á hagkvæma leið til þess að rannsaka það, hvort hún inniheldur áfengi eða ekki. Eg álít langréttast, að súrsaftin hefði staðið sem sérstakur liðum í frumv., og rangt sé að telja hana þar með áfengum drykkjum. í öðru lagi verð eg að segja það, að tollhækkunin er óeðlilega há, og eg get ekki skoðað hana öðru vísi en óbeinlínis bann, og þá álít eg betra að banna innflutning hennar beinlínis, og eg get ekki séð, að það sé svo þýðingarmikið hvort það er gert eða ekki. Eg held ekki að það sé rétt, að súrsaft sé neyzluvara víða um land, en hitt er engu síður rangt að segja, að hún sé ekki notuð til matar. Eftir því sem mig minnir, er hún lögboðin í matlista þilskipa, og þyrfti þá að breyta því ákvæði. Yfirleitt er hún töluvert þýðingarmikil nauðsynjavara fyrir útgerðarmenn. Af þessum ástæðum vil eg greiða atkvæði með breyt.till.

Ráðherra (H. H.) Eg er flutningsmanni breyt.till. samdóma um það, að tilgangur frumv. muni ekki nást með því að hækka tollinn á súrsaftinni, og held að það komi alls ekki í veg fyrir misbrúkun hennar. Í frumv. er að eins farið fram á að tolla súra saft, en það er alveg eins hægt að blanda áfengi í sæta saft. Eg held að sæt saft sé ekki annað en súr saft, sem sykur hefir verið látinn í. Það er því hægt að svíkja súrsaftina með því að blanda púðursykri í hana, t. d. láta fáein pund af sykri í súrsafttunnu, þá er það ekki annað en sætsaft, því hún er þá orðin sæt. Eg álít ranglátt að setja svona háan toll á súrsaftina, en álít aftur á móti rétt að tolla hana með tolli, sem bannar ekki kaupmönnum að verzla með hana, t. d. 30 aura pottinn, eins og fyrst var farið fram á hér í deildinni.

Kristinn Daníelsson Það er rétt, sem hæstv. ráðherra tók fram, að hægt er að blanda sæta saft með áfengi, en þess ber að gæta, að sú sætsaft, sem nú er notuð hér á landi, er ekki áfeng, þar sem súrsaftin er áfeng án þess að hún sé blönduð með áfengi, og eg þykist vita með vissu, að hún hefir reynst mjög áfeng óblönduð. Eg skal ekki neita því heldur, sem hæstv. ráðherra sagði, að þessi hætta gæti legið í loftinu með sæta saft og misbrúkun hennar, en þá er að setja undir þann lekann, þegar sú reyndin er á orðin. Það verður ekki fyrir alt byrgt og má þó byrgja fyrir nokkuð.

Ráðherra (H. H.) Súrsaft, sem ekki er blönduð áfengi mun aldrei sterkari en svo sem svarar 6-7°, en það tíðkast að gera hana sterkari með því að blanda vínanda í hana, en eins og og eg hefi sagt, geta þeir, sem gera það, alveg eins notað sæta saft til þess. Eg verð því að álíta það alveg rétt athugað hjá hinum háttv. 3. kgk. þm., að þessi mikli tollur muni fremur spilla en bæta, og að með honum náist alls ekki tilgangurinn, sá að koma í veg fyrir misbrúkun.

Jón Ólafsson Eg vil leyfa mér að gera dálitla athugasemd við það, sem hinn háttv. 4. kgk. þm. sagði um það, að útvegsmenn væru skyldugir til þess að nota súrsaft í skipunum. Þetta er að vísu rétt, en eg vil leyfa mér að benda þm. á það, að þeim er leyfilegt að skifta um fæðutegundir, þær sem lögboðnar eru, ef þeir setja aðrar jafngóðar í staðinn, og ég álít, að það sé auðvelt að því er saftina snertir. Það er undarlegt, að hæstv. ráðherra og aðrir háttv.þm. hafa talað um súrsaft eða berjasafa sem væri misbrúkaður, en hér er ekki um það að ræða, heldur í mörgum tilfellum sem hreint og skært brennivín, sem blandað er með sykri og anilíni o. fl. góðgæti ámóta óhollu, búið til í þeim eina tilgangi, að selja það sem súrsaft og nota hana þannig fyrir skálkaskjól. Það er alveg rétt, að saftin getur orðið áfeng ef hún er geymd; eg hefi jafnvel heyrt sagt að saft, sem flutzt hafi hingað, hafi haldið 7-8 stig.

Einar Jónsson Eg get ekki betur séð, en að það sé einkennilegt að vera að ræða um það, hvað mikið súrsaft inniheldur af áfengi. Mér finst spurningin um tollhækkunina ekki leika á því, hvort það er heldur 6-7% eða jafnmargar gráður. Það eitt finst mér nægja, að það er meira en nóg áfengi í súrsaft til þess að gera menn drukna, og það má telja víst, að allar saftir séu meira eða minna áfengar, þótt styrkleikinn sé nokkuð misjafn. Brennivín og fleiri sortir áfengis eru mjög mismunandi að gæðum og vínanda styrkleik, þó er tollurinn látinn gilda á því, án tillits til þess. Kaffi, sykur og margt fleira er líka tollað, enda þó vitanlegt sé, að ekkert áfengi sé í því. Eg get því ekki betur séð, en að þingið hafi fulla heimild til að tolla saftina og ákveða tollhæðina, og eg álít það rétt, sem farið er fram á í frumv. Ed. Saftin á sannarlega ekki betra skilið, þegar íhugað er hve illa þeir menn verða úti, sem drekka hana í stað víns. Hún hlýtur að vera nokkurs konar óæti og því ekki vert að fara um hana vægum höndum.

Flutningsm. (Stefán Stefánsson, 6. kgk. þm.): Tillaga sú, sem hér liggur fyrir og eg hef leyft mér að bera fram fyrir hina háttv. deild, er ekki mikil fyrirferðar á pappírnum. Ýmsum kann og að virðast í fljótu bragði, að hún skifti ekki miklu máli og það standi ekki á miklu hvað um hana verður. En eg ætla að reyna að leiða rök að því, að hér er um stórmál að ræða, mál, sem hlýtur að hafa hin stórvægilegustu áhrif á þjóðlíf vort og öll þjóðernisþrif á komandi tíð. Öllum, sem íslenzkt hjarta bera í brjósti, mun koma saman um það, að íslenzkan, tungan sem forfeður vorir hafa talað og ritað um þúsundir ára, - móðurmálið okkar - sé hið langdýrasta, sem við eigum til í eigu okkar, sé það sem gerir oss ríka mitt í fátækt vorri og einstæðingsskap. Það er tungan eða þeir menn, sem bezt hafa með hana farið, sem varpað hafa frægðarljóma yfir þetta afskekta land og þessa fámennu þjóð. Það er tungan, sem öllu öðru framar einkennir okkur sem þjóð. Hún er vort aðalþjóðernismark, sannkallað aðalsmerki vort, og þessu merki verðum vér að halda hátt meðal þjóðanna, annars eru dagar vorir þá og þegar taldir. Þegar ísl. mál hverfur af vörum okkar, þá erum við glataðir sem þjóð, við hverfum þá von bráðar sem dropi í þjóðahafið, því að: Tungan geymir í tímans straumi trú og vonir landsins sona, dauðastunur og dýpstu raunir, darraðarljóð frá elztu þjóðum; heiftar eima og ástarbríma, örlagahljóm og refsidóma, land og stund í lifandi myndum ljóði vígðum geymir í sjóði. En hvernig förum við að ráði okkar; hvernig förum við með þennan dýrgrip, sem á að vera oss öllu hjartfólgnari? Í byrjun aldarinnar, sem leið var málið komið í hinu mestu niðurlægingu. Þá vöktust upp nokkrir ágætismenn, sem björguðu málinu og um leið bókmentum vorum og þjóðerni. Þeir hreinsuðu úr því útlenda sorann og skiluðu því eftirkomendum sínum sem skíru gulli. En sú gullöld stóð ekki lengi. Málið tók að spillast og nú er svo komið að rétt einstöku menn rita hreint mál og fagurt. En hvað veldur þessu? Hvaðan er þessi spillingaralda runnin? Eg lái mönnum ekki, þó þeim verði bylt við, þegar eg leyfi mér að fullyrða að þessi spillingaralda eigi að miklu leyti upptök sín í skólunum okkar! - Í skólunum, sem við höfum stofnað og haldið við með miklum kostnaði til þess aðallega að þeir væru gróðrarstíur og vermireitir alls hins bezta og göfugasta með þjóð vorri. Þetta er því furðulegra sem vér höfum átt ágæta menn í kennarastöðum, sem hafa ritað og talað ágætt mál. En við höfum ekki vandað til skólanna sjálfra. Það hefir algerlega vantað íslenzkar kenslubækur í öllum greinum. Þegar synir vorir koma í skóla þá eru réttar að þeim danskar kenslubækur. Öll skólafræði eru fengin þeim í dönskum umbúðum. Jafnvel íslenzk fræði eru kend eftir dönskum bókum; t. d. íslenzk bókmentasaga. Og þetta kendi sá maður, sem einna bezt var að sér í íslenzku máli á allri öldinni, sem leið. Slíkt var tilfinnanlegt og ekki undarlegt, að lærðir menn geta ekki talað eða ritað nema með dönskukeim; auðvitað eru undantekningar frá þessu. Nú á 20. öld vantar íslenzkar bækur í hér um bil öllum fræðigreinum, sem kendar eru við skólana. Það er öllum ljóst, hvað þetta er óheppilegt. Löggjafarvaldið hefir heldur ekki lokað augunum fyrir því. Síðan 1895 hafa verið veittar 600 kr. á ári til þess að semja og gefa út kenslubækur. En þessi styrkveiting hefir ekki komið að fullum notum. Af þeim 8400 sem veittar hafa verið á fjárlögunum hafa að eins tæpar 1000 kr. verið notaðar. Þetta stafar af tvennu. Í fyrsta lagi er féð of lítið. því að það er vandaverk að semja kenslubækur og þá er ekki von að menn gjöri það, þegar þeir eiga það óvíst, hvort þeir muni geta gefið bækurnar út og fengið þó dálítið fyrir vinnu sína. Í öðru lagi hefir enginn verið til að sjá um þetta. Það hefir engin verið til þess að fá menn til þess að semja kenslubækur og síðan annast um að þær yrðu gefnar út. Á þessu á þessi tillaga, sem eg hef leyft mér að flytja hér á þinginu að ráða bót. Eg hef hugsað mér fyrirkomulagið á leið að skipuð yrði nefnd, sem svo íhugaði hvaða bækur ætti að gefa út. Þessi nefnd ætti svo að snúa sér til þeirra manna, sem hún áliti færa til starfsins, og fá þá til að semja kenslubókina. þegar bókarhöfundurinn hefði lokið starfi sínu, ætti hann að senda bókina til nefndarinnar, sem svo gerði sínar athugasemdir og ef eitthvað þætti ábótavant, mætti senda höfundi bókina aftur til þess að laga misfellurnar. Þegar bókin væri búin að ganga gegnum þennan hreinsunareld, ætti nefndin að útvega útgefanda að henni. Þetta mundi auðvitað hafa nokkurn kostnað í för með sér og ætti sá kostnaður að sjálfsögðu að greiðast af fé því, sem veitt yrði af landsjóði til útgáfu kenslubóka. Nefndin ætlast eg til að haldi starfi sínu áfram, þangað til allar kenslubækur væru fengnar fyrir hina æðri alm. mentaskóla vora. Þeir menn, sem kæmust í þessa nefnd, yrðu að vera smekkvísir og umfram alt gæta þess, að gott mál væri á bókunum. Á seinni tímum hafa komið út ýmsar kenslubækur hér á landi, en aðalgallinn hefir æfinlega verið sá hve mál hefir verið vont á þeim. Og íslenzk kenslubók á vondu máli er verri en dönsk bók. Því að unglingum dettur ekki í hug að læra útlendar bækur utanbókar, en það er öðru máli að gegna um það sem ritað er á íslenzku. Þar geta oft langir kaflar fest sig ósjálfrátt í hug þeirra og þá læra þeir málgallana og vitleysurnar um leið. Ef menn ekki vilja sinna þessu, og geta horft á það afskiftalausir að tunga vor spillist og glatist, tel eg alt tal okkar um sjálfstæði orð - orð innantóm og hégómann einberan.

Steingrímur Jónsson Eg stend upp að eins til þess að lýsa því yfir, að eg vil styðja till.háttv. 6. kgk. þm. um að skipa svona kenslubókanefnd. Annars er málið ekki nýtt en hefir vakað fyrir þinginu áður. En skipun 5 manna nefndar er svo óákveðið. Nefndin mundi hafa svo óákveðið starfssvið og einkum og sérstaklega verður ekki séð hve mikinn kostnað þetta mundi hafa í för með sér. Mér finst sjálfsagt að kjósa nefnd hér í deildinni, til þess að íhuga allar hliðar málsins, og bera fram tillögur um það, sem væru nokkru ákveðnari en nú er. Eg vil leyfa mér að stinga upp á að nefnd verði skipuð í málið.

Flutningsmaður (Sig. Stefánsson) Eg játa það, að þó eg komi fram með þessa tillögu, brestur mig næga þekking á þessu máli og ýmislegt annað, sem þarf til þess að skýra það svo sem því hæfir. Eg held að allir, sem athuga verzlunarlöggjöf vora, hljóti að viðurkenna, að þessum málum er komið í óvænt efni. Aðalundirstaðan undir verzlunarlöggjöf vorri er tilskipunin 1854. En ýms lög áhrærandi þetta mál eru síðar út komin, án þess að fylgt hafi verið nokkurri fastri stefnu eða meginreglu. Nú er margt af þessum eldri fyrirmælum orðið úrelt og á eftir tímanum. Þetta er kunnugra en frá þurfi að segja. Það er eitt atriði, sem altaf hefir verið á dagskrá alþingis, en það er um réttindi hérlendra kaupmanna gagnvart útlendum kaupmönnum. Það hefir komið fram í ýmsum myndum, en hefir þó ekki hlotið staðfestingu konungs. Þetta er allflestum þingm. ljóst, og því rétt að taka þetta nú til rækilegrar athugunar. Ef við lítum á verzlunarlöggjöf vora og berum hana saman við verzlunarlöggjöf nágrannaþjóða vorra, þá sést að margt er ábótavant hjá oss; margt vantar, sem aðrar þjóðir telja nauðsynlegt, t. d. búsetu hérlendra kaupmanna, skilyrði til að öðlast verzlunarleyfi o. s. frv. Ýmist vantar ákvæði hjá oss, eða þau ákvæði sem eru, eru miður heppileg. Eg hygg að flestir muni líta svo á, að þó Ísland liggi langt í burtu frá öðrum mentalöndum, þá geti þó gilt hér ýms sömu meginákvæði í verzlunarlöggjöfinni og hjá nágrannaþjóðunum. Eg hefi reynt að afla mér upplýsinga um verzlunarlöggjöf nágrannaþjóða vorra, og get ekki betur séð en við að ýmsu leyti gætum farið að dæmi þeirra, og lagað vora löggjöf hér að lútandi, auðvitað með tilliti til þess sem sérstaklegt er hjá oss. Í Noregi má enginn reka verzlun á fleirum en einum stað. Hér eru engin höft á því að reka verzlun á fleiri stöðum en einum. Hér gæti því komið til mála að fara að dæmi Norðmanna, þegar þess er gætt, að meira að segja utanríkiskaupmenn þenja sig út yfir meiri hluta landsins og reka stórverzlun í mörgum kauptúnum. Það er auðvitað ekkert á móti því, að útlent auðmagn komist inn í landið, ef reistar eru góðar skorður við að útlendir auðkýfingar fái of mikil tök á landinu og lami alla samkepni. Í Noregi er verzlunarleyfi fastakaupmanna í kaupstöðum bundið við búsetu í kaupstaðnum. Verzlunarleyfi hjá okkur er mjög auðfengið, en eg held að það væri ekkert haft á atvinnufrelsi, þó sá vegur væri gerður nokkuð torveldari. Þessi greiði aðgangur fyrir menn til þess að fá verzlunarleyfi, hefir ekki orðið til þess að bæta verzlun vora eða orðið þjóðinni til gagns; það hefir þvert á móti orðið til tjóns. Eg heyri að lánstraust íslenzkra kaupmanna í útlöndum sé mjög að þrotum komið, og hvers vegna og hverra? Þeirra, sem hafa þotið upp á síðari árum eins og mý á mykjuskán, án þess að hafa nokkra kunnáttu eða þekkingu á verzlunarmálum. Ef erfiðara hefði verið að fá verzlunarleyfi, þá er víst að það hefði dregið úr fjölgun kaupmanna, og ástandið væri þá ekki eins óttalegt, eins og nú er raun á orðin. Það heyrist oft að það sé gott að kaupmenn séu margir. Það er mikið rétt, ef það verður til þess að skapa góða og trygga samkepni. En þó að kaupmaður hangi við verzlun eitt ár, skapar það ekki eðlilega samkepni, og því síður varanlega, því að þegar hann er dottinn úr sögunni; kemur afturkippur á eftir. Það er leiðinlegt að lesa það í erlendum blöðum, hvílíkt óorð er komið á íslenzka verzlunarstétt; það er þó ekki að undra, þar sem kaupmenn hafa risið upp hver um annan þveran, mentunarlausir og þekkingarlausir og félausir. Verzlun þeirra margra hefir orðið mörgum góðum manni til stórtjóns og íslenzku verzlunarstéttinni til vanheiðurs, en engum til uppbyggingar. Í Danmörku er það skilyrði fyrir því að öðlast verzlunarleyfi, að hafa fæðingjarétt og hafa unnið heiðarlega fyrir sér í 5 undanfarin ár. Hér þurfa þeir ekki að hafa verið eitt ár og hvað þá heldur unnið heiðarlega fyrir sér. Í Danmörku verða menn líka að vera búsettir í kaupstaðnum, ef þeir reka verzlun í búðum. Í Svíþjóð er fæðingjaréttur skilyrði fyrir verzlunarleyfi, en útlendingar þurfa konunglegt leyfisbréf. Í þessu efni standa meira að segja Færeyingar oss miklu framar. Kaupmenn er þar verzla verða að vera þar búsettir, 25 ára að aldri, og hafa óflekkað mannorð. Allt þetta vantar í löggjöf vora. Samkvæmt lögum 7. nóv. 1879, 5. gr., er hverjum búanda heimilt, er sýslunefnd telur til þess hæfan, að verzla með allan varning, nema vínföng og áfenga drykki, ef hann leysir leyfisbréf og greiðir 50 kr. fyrir. Meining þessa ákvæðis var sú, að létta undir með bændum meðan kaupstaðir voru fáir og langt til þeirra. En um leið og það átti að bæta úr þörfinni, var það auðvitað tilætlunin, að góðum bændum, er vel kynnu með þetta að fara, væri aðeins veitt þetta leyfi. En nú á síðustu árum hefir svo að segja hver leppalúðinn fengið þetta leyfi, þótt hann væri ekki skrifandi eða bænabókarfær. Auðvitað má segja það hart og ófrjálslegt að setja ströng lög, sem hefta atvinnufrelsi manna, en samt sem áður er það skylda löggjafarvaldsins, þegar reynslan mælir með því, að athuga hvort ekki sé rétt að breyta þannig löguðum ákvæðum, er valda miklu ógagni. Mér er það kunnugt, að til eru margir sveitakaupmenn, er hvorki hafa unnið sjálfum sér eða bygðarlaginu minsta gagn með verzlun sinni. Alt of auðfenginn réttur til að verzla getur komið í bága við það, að kaupmenn séu heiðarlegir og mentaðir menn, er geti orðið landi sínu til gagns. Eg hefi oft áður flutt frumv. um búsetu fastakaupmanna, og er sannfærður um að ákvæði í þá átt gætu að mörgu leyti orðið til góðs fyrir þjóðina. Búsetufrumvörp undanfarinna þinga hafa einkum miðað að því, að útrýma dönskum selstöðuverzlunum hér á landi, en nú eru það ekki einungis dönsku selstöðuverzlanirnar, sem reisa þarf rönd við, heldur þyrfti að finna ráð við því að utanríkis auðkýfingar þyrptust hingað og verzluðu hér með leppum, en flyttu mest allan arðinn af verzlun sinni til annara landa. Það er ekki af því að mér sé illa við að fá útlent auðmagn inn í landið, heldur hitt, að eg vil að landið hafi meiri not af útlendu fé, sem verzlun er hér rekin með, en nú er. En þó að þetta mál væri sett í milliþinganefnd, eða stjórninni falið að semja slík lög, sem tillaga mín fer fram á, þá dylst mér ekki að það er mikið verk, sem ekki er hægt að leysa af hendi á skömmum tíma. Það er auðsætt, að stjórnin þyrfti að fá færa menn sér til aðstoðar við undirbúning slíkra laga, og sú aðstoð kostaði fé. Þótt eg ekki hafi borið fram tillögu um milliþinganefnd í þessu máli, skyldi eg ekkert hafa á mót því að hv.Nd. breytti þingsályktunartillögu þessari í það form, verði hún afgreidd héðan sem eg vona.

Lárus H. Bjarnason Eg get verið samþykkur niðurlagsorðum háttv. flutningsmanns, þó eg sé ekki jafn samþykkur forsendunum. Það er vafamál, hvort það er eins sjálfsagt og hann álítur, að verzlunarskilyrðin séu sem hörðust. Reyndar eru þau sumstaðar, t. d. á Norðurlöndum, harðari en hér, en aftur eru þau sumstaðar vægari, t. d. á Englandi. En þó að farið væri að herða á verzlunarskilyrðunum á pappírnum, þá væri lítil bót að því, því mörg eru þau þess eðlis, að ekkert er hægara en að fara í kringum þau, t. d. búsetan. Þó hún væri lögleidd hér mundi verða óspart farið í kringum hana með leppmensku, enda eru þess mjög mörg dæmi að verzlanir hafi verið og séu leppaðar hér. Mér skildist á háttv. flutningsm. sem hann héldi að ekki þyrfti myndugleika til að reka verzlun hér. Það er ekki rétt, hann er heimtaður í lögum. - Fæðingjarétt þarf hins vegar ekki til verzlunar, en aftur getur enginn orðið skipstjóri hér nema hann hafi fæðingjarétt. Það væri því ef til vill ástæða til að jafna þetta, heimta fæðingjarétt af báðum, kaupmanninum og skipstjóranum, eða þá af hvorugum, en lítið er þó upp úr þeim rétti leggjandi, meðan svo standa sakir sem nú. Eg er samþykkur háttv. flutningsm. um að þetta mál beri að athuga. Sé ekki kostur á milliþinganefnd, er betra að það sé falið stjórninni en ekkert sé gert. Og ætti þá að draga saman öll þau ákvæði sem nú eru hingað og þangað, koma jöfnuði á þar sem nú er ójöfnuður, en aðallega þyrfti að setja trygg ákvæði um vissa grein verzlunar, sem sé verzlun hlutafélaga. Það er algerlega óviðunanlegt að landstjórnin hafi ekkert eftirlit með hlutafélagsskap. Hann er miklu hættulegri landinu en einstakra manna verzlanir. Oft er hann blátt áfram hegningarverður fjárglæfraskapur. Eins og nú til hagar er ekkert lítið eftir því, að hlutafélögin hafi það fé sem upp er gefið, og því síður er nokkuð eftirlit með því, að vel sé farið með hlutaféð. Slík lög eru til í flestum löndum nema á Íslandi. Og hér er sannarlega nægilegt tilefni til að lögleiða skarpt eftirlit með verzlunarfélögum og líkum félagsskap. Af þessum ástæðum get eg verið með tillögu háttv. flutningsmanns, sérstaklega ef hann, sem meirihlutamaður, vildi veita fylgi sitt til þess að stjórninni verði veitt fé til að útvega sér aðstoð sérfróðra manna, því að hennar mundi hún þurfa við.

Flutningsm. (Sigurður Stefánsson) Eg er háttv. 5 kgk. þm. þakklátur fyrir það, hve vel hann hefir tekið í tillögu mína Sömuleiðis er eg honum þakklátur fyrir það, að hann tók ýmislegt vel fram, sem hann er færari í en eg. Hann sagði, að auðvelt væri að fara kringum búsetulög. Þetta er alveg satt, en þó er það svo alvarlegt atriði að ekki séu stærstu verzlanir hér reknar með leppum, að það er mjög mikil ástæða til að athuga það, og það því fremur sem einnig hefir borið á því í öðrum atvinnurekstri. Er það sorglegur vottur um það, að þjóðin stendur á lágu stigi siðferðislega, og eg skal játa að það verður ekki bætt með lögunum einum, þar sem það kemur meir undir siðferðislegum þroska, en lögin geta þó stutt að því. Eg tel mikið unnið með því að dregin séu saman í einn bálk öll verzlunarmálalöggjöf vor; er það eitt ærið verk. Í sambandi við það sem háttv. 5. kgk. þm. sagði síðast skal þess getið, að ekki mun standa á mínu atkvæði til fjárveitingar til stjórnarinnar, til að hún geti útvegað sér aðstoð sérfróðra manna til slíkra starfa.

Ágúst Flygenring Eg get tekið í sama strenginn sem háttv. 5. kgk. þm. um það að tími sé kominn til að draga saman öll ákvæðin í eitt, þau ákvæði er snerta verzlun okkar og líka siglingar, og þá um leið bæta þau og auka einkum að því er snertir þau atriði er hann mintist á. Háttv. flutningsmaður fann það að lögunum frá 7. nóv. 1879 að þau hafi komið að litlu gagni, þar sem hver maður sem vildi hafi ávalt fengið verzlunarleyfi, án þess að nokkur trygging hafi verið fyrir ráðvendni hans og dugnaði o. s. frv. En eg veit ekki betur en að þingið hafi gefið tilefni til að hafa alt slíkt sem frjálsast; það hefir t. d. örsjaldan neitað um löggildingar nýrra verzlunarstaða, þó sýnilegt hafi verið að slíkir staðir hafi verið óhæfilegir. Það hefir vakað fyrir flestum að bezt væri að sem flestir verzluðu, til þess að samkepnin yrði sem mest. Að því hefir verið róið öllum árum, reyndar alveg út í bláinn. Nú er verið að tala um háskann af útlendum verzlunum og hlutafélögum. En síðustu 10-12 árin hafa útl. verzlunarhlutafélög sannarlega ekki sogið mikið gull út úr Íslandi. Menn slá því fram, að þau séu hér til að draga fé út úr landinu, og auðvitað er það meiningin fyrir þeim að fá vexti af því fé sem þau starfa með, en þeim hefir nú ekki tekist það. Þau hafa þvert á móti orðið að skilja allmikið eftir hér í byggingum og þessl. þegar þau hafa hætt, og það er vitanlegt að þau hafa öll tapað hér stórfé. Hvað búsetu fastakaupmanna snertir, þá væri Ísland nú að öllum líkindum mikið fátækara, ef búseta kaupmanna hefði verið lögleidd hér fyrir nokkrum árum. Eg er að vissu leyti samdóma háttv. flutningsmanni um það að leppmenska sé óheppileg. En það er mjög örðugt að gera við henni og koma í veg fyrir hana. Til þess það sé hægt þarf þjóðin eftir hans meiningu að komast á hátt siðferðislegt stig, en sem eg hefi litla von um að náist meðan við lifum. Hvernig er annars þessu varið hjá öðrum þjóðum, sem standa ofar í menningarstiganum? T. d. má geta þess hvað skip snertir, að Englendingar og Norðmenn o. fl. færa upp í »statistik«, hve mörg skip þeir eigi undir »framandi« flaggi, og er það alls ekki álitið ósiðferðislegt hjá þessum þjóðum. Eg verð annars að telja þetta leppmenskuhjal barnaskap. Eins og eg tók fram get eg verið háttv. flutningsmanni og háttv. 5. kgk. þm. samdóma um það, að nauðsynlegt sé, að fá ýms ný ákvæði til viðbótar inn í verzlunarlöggjöf vora um leið og »kodificerað« er þetta sem til er. En eg get ekki talið rétt að fela stjórninni að sjá um það. Hún kemst ekki með nokkru móti yfir alt sem henni er falið með öllum þeim sæg af þingsályktunartillögum, sem rignt hafa niður á þessu þingi, og þó hún fengi styrk til að útvega sér aðstoð sérfróðra manna, þá gef eg lítið fyrir það; þeir hafa, þeir fáu sérfróðu, sjálfir venjulega nóg að gjöra og mega ekki sjá af miklum tíma til annara starfa en sinu eigin.

Lárus H. Bjarnason Eg mætti kannske til viðbótar skjóta því til flutningsmanns, hvort ekki væri ástæða til að hafa orðalag tillögunnar lítið eitt rýmra. Í tillögunni er að eins talað um verzlunarlöggjöf, en mér finst ástæða til að taka ýmsar aðrar atvinnugreinir með, t. d. siglingar, handiðn, verksmiðjurekstur og þvílíkt. Það þyrfti ekki mikla breytingu, mundi ef til vill nægja að setja atvinnulöggjöf í stað orðsins verzlunarlöggjöf. Ef á annað borð er »kodificerað«, væri bezt að taka sem mest með, svo að hægt sé að sækja alt á sama staðinn. Eg vil skjóta því til flutningsmanns hvort hann muni ekki vera tilleiðanlegur til að taka till. út af dagskrá til að gjöra þessa breytingu á henni.

Flutningsm. (Sigurður Stefánsson) Eg sá mér ekki fært að taka atvinnulöggjöfina með, þó eg óskaði þess mjög. Sé stjórninni ofætlun að taka verzlunarlöggjöfina eina til athugunar, þá mundi henni því fremur vera ofætlun að taka atvinnulöggjöfina með. Það getur því naumast verið rétt að taka till. út af dagskrá til að breyta henni.

Framsögumaður (Ólafur Briem) Verði frumv. þetta samþ. með breyt.till. nefndarinnar, verður það í 5 gr. Fyrsta greinin hljóðar um það, að á aukakjörskrá þá, sem um er rætt í 12. gr. kosningalaganna, skuli þeir settir, sem ekki hafa kosningarrétt, þá er kjörskrá gengur í gildi (1. júlí), en vitanlegt þykir, að fullnægja muni þeim skilyrðum, sem til kosningarréttar þurfa einhvern tíma á árinu, er kjörskrá gildir fyrir, í stað þess að eftir núgildandi lögum skulu þeir settir á aukakjörskrá, sem ekki hafa öðlast kosningarrétt, þegar kjörskrá er samin (í janúar). Með þessari breytingu er bætt úr ósamræmi, sem er á milli 11. og 12. gr. hinna gildandi kosningarlaga. Önnur breyting á eldri lögum er sú, að sá 7 daga frestur, sem nú er ætlaður til að fullgera kjörseðla, er ákveðinn 10 dagar. Þetta er gert vegna þeirra kjördæma landsins, sem langt eiga að sækja til prentsmiðju, og þar af leiðandi þurfa langan tíma til að koma kjörseðlum til prentunar. Svo er t. d. að segja um Austur-Skaftafellssýslu, að þar entist ekki hinn lögákveðni 7 daga frestur við kosningaundirbúninginn síðastliðið sumar. Það getur verið álitamál, hvort sú uppástunga nefndarinnar að færa kjördaginn til 1. vetrardags sé heppileg eða ekki. Sannast að segja er kjördagur sá, sem nú er í lögum (10. septbr.) haganlegur fyrir mikinn hluta landsins t. d. Norðurland og Austurland, en vegna sjómannastéttarinnar á Suðurlandi og Vesturlandi hefir nefndin þó fallist á að færa kosninguna lengra fram á haustið. Og dugir þá varla minni færsla en til 20. oktbr. sökum haustanna, er kalla að fram að því tímatakmarki. Það hefir verið tekið fram með réttu, að blindum mönnum og þeim, sem eru handarvana, eða fatlaðir á annan hátt, sé með ákvæðum laganna um kosningarathöfnina hamlað frá að neyta kosningarréttar síns. Þetta er sýnilega mikill galli á lögunum og mætti bæta úr honum á þann hátt, að sá maður úr kjörstjórninni, er kjósandi nefnir til, veiti honum aðstoð við kosninguna, og er ákvæði um þetta tekið upp í 4. gr. frumv. Þá má og minnast á það, að verði kosning þingmanns ógild samkvæmt 29. gr. stjórnarskrárinnar sbr. 41. og 48. gr. kosningarlaganna, eru engin ákvæði í lögunum um, hvað þá skuli gera; eðlilegast virðist, að stjórnarráðið skipi þá fyrir um nýja kosningu sem fyrst og er í 5. gr. frumv. tekið upp ákvæði þar að lútandi. Annars má geta þess, að dráttur sá, sem hlýtur að verða á úrskurði um gildi þingmannskosningar, þegar sá úrskurður biður þess að þing komi saman, getur oft komið sér mjög illa. Nú á þessu þingi, þar sem slíkt mál lá fyrir um kosningu þingm. Seyðf. úrskurðaði þingið, að ný kosning skyldi fram fara. En þau óþægindi eru því samfara, að hinn nýkjörni þingmaður getur tæplega mætt á þinginu, fyr en langt er af því liðið, en úr þeim galla verður ekki bætt nema með breytingu á 29. gr. stjórnarskrárinnar, er mælir svo fyrir, að alþingi skeri sjálft úr, hvort þingmenn þess séu löglega kosnir.

Einar Jónsson Eg álít að breyt. þær, sem frumv. þetta fer fram á, séu kosningalögunum frá 3. okt. 1903 yfir höfuð til mikilla bóta, en hvergi til skaða. Sérstaklega tel eg gott ákvæði 3. gr., að 10. sept, sem sjálfsagður kosningardagur, sé færður til t. d. á fyrsta vetrardag. Úr sjávarplássum eru margir kjósendur burtu frá sínum heimilum 10. sept., ýmist út í sjó, á ferðum eða fiskiveiðum, ýmist við atvinnu á fjarlægum stöðum. Í sveitum er þessi tími einnig álitinn óhentugur vegna heyanna, ferðalaga og annara nauðsynlegra verka, sem ekki standa jafnmikið í vegi, þegar lengra kemur fram á haustið. Hið sama vil eg segja um 4. gr. frumv., að hún miði einnig til bóta og þess sé sannarlega þörf. - Í núgildandi lögum er ekkert nægilegt skýrt ákvæði til um kosningarrétt blindra og fatlaðra manna og hafa þeir því lent í því á sumum stöðum við síðustu kosningar, að vera meinað að greiða atkv., sem þeir að mínu áliti þó eiga jafnmikla heimtingu og sanngirniskröfu til sem hver annar sjáandi og heilbrigður maður. Að lögin séu í þessu falli ekki nægilega skýr, - komi jafnvel í mótsögn við sjálf sig - tel eg að megi sanna með því að athuga nokkrar sérstakar gr. laganna. Í 11. gr. stendur: »Á kjörskrá skal taka alla þá, er heimili hafa, í hreppnum og kosningarrétt hafa, þá er kjörskrá er samin«. Hér er það víst að blindir menn og handarvana geta, sem aðrir, verið sjálfsagðir til að standa á kjörskrá. Og 34. gr. segir: »Engum manni, sem á kjörskrá stendur, má kjörstjórnin meina að greiða atkvæði«. Eftir þessu geta blindir og fatlaðir menn óhikað kosið, en svo koma mótsagnir í 35. og 39. gr., þar sem ákveðið er að kjósandi skuli sjálfur gera kross innan í hringinn við nafn það eða nöfn, sem kjósandi vill velja og láti kjósandi sjá hvað á seðli hans er, er seðillinn ógildur o. s. frv. Hvorttveggja þetta: að gera krossinn í hringinn, og láta eigi neinn sjá hvað á seðlinum er, getur ekki gengið, því að aðstoðarmann hljóta þeir að velja sér til þess að geta kosið. Hér er því um mótsagnir að ræða. Úr þessu bætir áminst 4. gr. frumv. Annars er blindum og fötluðum mönnum óréttur ger með kosningalögunum, gagnvart því sem áður gilti, þegar menn skýrðu frá atkvæði sínu með eigin orðum, en engum mun koma til hugar að þessir menn beri síður skyn á landsmál en aðrir yfirleitt. Eg lengi svo eigi umr. frekar, þar sem háttv. frmsm. (Ó. Br.) hefir svo greinilega skýrt þetta frumv. og rakið efni þess og þýðing.

Framsögumaður (Eggert Pálsson) Frumv. þetta er nú orðið allkunnugt hér í deildinni, og við atkv.gr. síðast, kom það í ljós, að háttv. þingdeildarmenn hölluðust fremur að þeirri stefnunni, að skipaðir yrðu 2 vígslubiskupar í stað eins. Meiri hluti nefndarinnar hefir því fyrir sitt leyti gefið eftir, að vígslubiskupar verði 2, með því að auðsætt er, að aðaltilgangi frumv., að biskupsvígsla geti alt af farið fram hér á landi, er ekki síður fyllilega náð með þeirri tilhögun. En af þessu hefir svo leitt, að einn hluti nefndarinnar hefir, úr því að ætlast er til að vígslubiskupar séu 2, fallið frá launaákvæðinu, með því að óþarflega mikið mundi þykja, að þeir fengju sínar 500 kr. hvor árlega, þar sem hitt þótti ekki takandi í mál, að borga einum manni 500 kr. laun. En til þess að laga frumv. samkvæmt þessu, þá hefir nefndin komið fram með breyt.till. (170), sem telja má líklegt, að deildin hafi ekkert á móti. - Aðrar breyt.till. hafa að vísu komið fram, en þær innibinda að mestu leyti hið sama og till. nefndarinnar, svo að eg lít svo á, að þær breyt.till. séu óþarfar, ef hin (170) verður samþykt. Annars mun flutnm. þeirra breyt.till. gera grein fyrir því, hvort þeir óska að halda þeim fram, eða taka þær aftur. Að svo mæltu óska eg þess fyrir hönd nefndarinnar, að frumv. verði samþ. með breyt. þeim, er nefndin hefir stungið upp á, með því að þar með er markinu náð, og það varðar mestu í þessu efni.

Sigurður Gunnarsson Eg skal leyfa mér að gera stutta athugasemd við það, sem háttv. framsm. (E. P.) sagði áðan. Það hefir verið bent á það, að slæðst hafi galli inn í ályktunina á þgskj. 170, 2. lið »skulu kosnir«, í staðinn fyrir »konungur skipar« o. s. frv. Þetta rekur sig á, en er að eins gáleysi hjá nefndarmönnunum. Og úr því verður ekki bætt héðan af, en vonandi, að efri deild bæti úr skák, ef málinu verður vel tekið þar.

Jón Sigurðsson Það er nú að vísu búið að breyta þessu frumv. þannig, að verstu agnúarnir eru af, en þó virðist það hafa gengið gegnum deildina, án þess, að til þess hafi í rauninni verið ætlast. Og við atkvæðagreiðsluna var það ljóst, að menn vildu halda hinu fyrra frumv. Þá var það sýnt, að menn hölluðust fremur að því, að einn væri vígslubiskup hér á landi, enda þungamiðja þessa máls, að biskupar þurfi ekki að fara utan til þess að taka vígslu, heldur eigi þeir jafnan kost á, að vígjast hér á landi, og er það bæði þjóðlegra og auk þess réttmætt. Það virðist því nóg, að vígslubiskupinn sé að eins einn, og það því fremur, sem litlar líkur eru til þess, að sú drepsótt eða bráðafár geysi svo mjög, að báðir biskupar (aðal-biskup og vígslu-biskup) látist í senn. Að öðru leyti er ekki þörf að gera athugasemd við þetta frumv., nema ef vera skyldi, að þessi tilhögun gæti orðið vísir til nýrra launaðra embætta. Gæti þá svo farið, að á næstu þingum kæmi sægur af launa-bitlingum, bæði launahækkun og ný laun. Ef 2 yrðu vígslu-biskupar, þá yrði annar þeirra auðvitað í Norðurlandi; en þá mundi hann all-oftast verða látinn vígja presta norðanlands og fengi sín ómakslaun. Þetta gæti orðið mjög kostnaðarsamt, í stað þess, að aðal-biskupinn framkvæmdi vígsluna, að öllum jafnaði, ef ekki væri nema einn vígslu-biskup; því að þá yrði þessi eini vígslu-biskup að eins látinn vígja í beinum forföllum aðal-biskups. - Hins vegar er ekki ástæða til þess að færa vígslu-athöfnina úr höfuðstað landsins; það virðist eiga bezt við, að hún fari fram í Reykjavíkur dómkirkju eins og verið hefir hingað til. Eg lít svo á, að réttast væri, að fella þetta frumv., en samþykkja stjórnarfrumv. með hæfilegum breytingum, og halda sér við 1 vígslu-biskup, með því, að aðal-markinu er þá náð, að draga vígslu-valdið inn í landið. Það skiftir mestu.

Jón Ólafsson Eg greiddi atkvæði með frv. þessu við 2. umr., og mun eins greiða atkvæði með því enn. - Betur finst mér þó fara á því, að prestar kjósi sér sjálfir vígslu-biskup. - Frumv. ákveður, að þegar vígslubiskup vígist, skuli hann fá 500 kr. þóknun í eitt skifti fyrir öll. Mér sýnast breyt.till. á þgskj. 170, og 179 vera nokkuð smá-smuglegar, þar sem farið er fram á, að þeim sé greidd borgun fyrir verk sín eftir reikningi. Breyt.till. á þingskj. 170 er þó öllu mildari, því að þar á vígslubiskup að fá hempuna borgaða eftir skraddara-reikningi. Viðvíkjandi því, er háttv.þm. Mýr. (J. S.) sagði, er mér engan veginn ljóst, hvar sú ræða hans á heima. Það liggur alls ekki fyrir að samþykkja frumv. með neinum nýjum breytingum, því að þetta er 3. umr., sem nú er verið að ljúka. Yfir höfuð að tala virðist það augljóst, að betra er að hafa vígslu-biskupana tvo. Biskupar geta orðið veikir, alveg eins og aðrir menn, og eins er hægra fyrir menn, að sækja til þess biskups, er nær er, og líka leiðinlegt fyrir prestaefni, að þurfa að bíða lengi eftir vígslu. Ef vígslu-biskup Skálholtsumdæmis situr t. d. austur á Skeggjastöðum á Ströndum, sem fyrir gæti komið, þá getur verið miklu nær, að ná til vígslu-biskups Hólaumdæmis. Norðurlands-presta mætti og einatt, ef hentara væri, vígja í Hóla-dómkirkju.

Sigurður Sigurðsson Eftir að hafa borið saman brt. 170 og þá á þgskj. 179 virðist mér liggja í augum uppi að till. okkar 1. þm. Skgf. (Ó. Br.) er miklu betri og ákveðnari. Með henni er því slegið föstu, að vígslubiskup fái enga borgun fyrir vígsluferðirnar og engin föst laun. Að því er vígslukostnaðinn snertir, þá er óþarft að hann verði tilfinnanlegur. Það mætti setja vígslu í samband við »synodus« eða þá að biskup gæti á yfirreið sinni vígt þann vígslubiskupinn, sem ætlast er til að sitji á Norðurlandi, og ætti því bezt við, að það væri gert í Hólakirkju. Verður þá eigi um neinn verulegan kostnað að ræða fyrir vígslu biskups, að undanteknu því, sem hann þarf að borga skraddaranum fyrir tilbúning biskupshempunnar, og þann kostnað fengi hann máske endurgreiddan.

Sigurður Gunnarsson Eg skal taka það fram gagnvart því, sem háttv.þm. Mýr. (J. S.) sagði, að eg fyrir mitt leyti vildi upphaflega fylgja stjórnarfrv., og hafa að eins einn varabiskup. En maður gerir oft ýmislegt til samkomulags, enda sé eg við nánari íhugun, að það gat verið viðfeldið fyrir Norðurland, að annar varabiskupinn væri í þeim fjórðungi lands, og kostnaðarminna fyrir prestsefni að vígjast þar, en það mun einmitt vera tilætlun núverandi biskups, að vígslubiskup Norðlinga framkvæmi prestsvígslu í þeim hluta landsins, að minsta kosti að jafnaði. Eg er samdóma hv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) um það, að hér geti ekki undir neinum kringumstæðum verið um launað embætti að ræða.

Framsögumaður (Eggert Pálsson) Það er með öllu óþarft að fara hér um mörgum orðum. Háttv. þm. Snæf. (S. G.) hefir eiginlega svarað því að fullu, sem svara þarf. Við vorum báðir upphaflega á sömu skoðun um að nægja myndi 1 vígslubiskup, en vildum aftur á hina hliðina ekki gera það að neinu kappsmáli, er gæti máske komið því til leiðar, að frv. næði ekki framgangi. Og þegar svo var komið og það orðið að samningsmáli að hafa 2 vígslubiskupa, sinn fyrir hvort hinna fornu biskupsdæma, þá sá eg heldur ekki fyrir mitt leyti ástæðu til að halda því til streitu, að þeir skyldu vera launaðir, með því útgjöldin hefðu þá verið tvöföld í þessu skyni, og gekk því inn á till. meðnefndarmanna minna að láta þá hvorn um sig fá 500 kr. í eitt skifti fyrir öll til vígslukostnaðar, sem eru útgjöld, er ekki nema svo miklu fé, að um dragi. Hvað það áhrærir, að það sé ekki skýrt fram tekið í frv. hvernig, kosningu þessara manna skuli hátta, þá finst mér það liggja í hlutarins eðli, að klerkastéttin í hvoru biskupsdæmi um sig hafi einungis rétt til að tilnefna biskup, er þeir lúta undir, rétt eins og prestar í því og því prófastsdæmi hafa rétt til að tilnefna þann prófast, er þeir eiga að lúta undir, en kemur ekki á neinn hátt þeim prestum við, er fyrir utan það prófastsdæmi eru. Annars man eg ekki eftir neinum stórvægilegum atriðum, er um þurfi að ræða, og vona að frv. komist með heilu út úr deildinni, þar telja má það til stórra bóta.

Jón Sigurðsson Viðvíkjandi því, er háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) sagði, að eg hefði verið að fika fram brt., þá var það ekki rétt skilið hjá honum. Eg sagði, að hér hefði legið fyrir deildinni annað frv. um vígslubiskup, þar sem farið er fram á að hann sé einn fyrir land alt, og eg benti á, að atkvgr. hér í deildinni við 2. umr. þessa máls hefði sýnt, að í raun og veru mundi meiri hluti deildarinnar telja nóg að hafa að eins einn vígslubiskup auk hins reglulega biskups og frá mínu sjónarmiði er það líka alveg rétt og samkvæmast stefnu þessa tíma að vera ekki að leika sér að því að setja á fót stofnanir, sem hafa í sér fólginn vísi til nýrra embætta.

Ráðherrann (H. H.) Það er aðeins lítil aths. Háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) lét í ljósi þá skoðun, að ekki mundi verða fyrirstaða á því, að vígslubiskuparnir fengi borgaðan skraddarareikninginn. En hér á landi tíðkast ekki, að landssjóður borgi einkennisbúninga embættismanna, og eigi þessir vígslubiskupar að fá hempuna borgaða, þá verður að ákveða það sérstaklega í lögunum.

Flutningsmaður (Sigurður Gunnarsson) Eg vonast eftir að hin háttv. deild taki þessu frv. mínu vel, en hæstv. ráðh. hefir bent mér á að í frv. vanti ákvæði, sem síðustu þing hafa sett í slík lög, sem hér ræðir um, og mun eg koma með breyt.till. um þetta efni við 3. umr.

Pétur Jónsson Eg vil leyfa mér að stinga upp á að kosin sé ein nefnd í öll þessi löggildingamál og þá má fá þessa viðaukatill. setta inn. Sting upp á 3 manna nefnd.

Framsögumaður (Magnús Blöndahl) Eg get verið stuttorður um þetta mál. Það hefir átt því láni að fagna að hafa verið samþ. umræðulaust í deildinni til 2. og 3. umr. Vona eg því að frumv. njóti hinnar sömu velvildar deildarinnar við þessa síðustu umr., og geti orðið afgreitt frá hv. deild í dag.

Ólafur Briem Þó að mál þetta sé nýtt í íslenzkri löggjöf, þá er það þó ekki nýtt í löggjöf annara landa. Eftir því sem skýrt hefir verið frá, er frv. þetta sniðið eftir lögum Norðmanna um þetta efni. Hin fyrstu norsku lög, er hér ræðir um, voru gefin út árið 1869. Þá var hámark skuldamála, er sáttanefndum var ætlað að útkljá með úrskurði sínum 30 spesíur eða 120 krónur. En þessi lagafyrirmæli þóttu gefast svo vel, að 10 árum síðar (1879) var upphæðin hækkuð upp í 500 kr. - Í þessu frv. er upphæðin höfð 50 kr. fyrst um sinn, og ef það gefst vel, er sennilegt, að hún verði hækkuð síðar. Sams konar frumv. og þetta hefir áður komið fram hér á þingi; það mun hafa verið 1893. Var það samþykt í Ed., en af því mjög var orðið áliðið þingtímans þegar það kom fyrir Nd., þá dagaði það þar uppi, kom aldrei frá nefndinni, er sett var til að íhuga það. Á aukaþinginu 1902 var málið aftur tekið til meðferðar, en fór á sömu leið, að það dagaði uppi í nefnd í Nd. Hefði því mátt búast við að næsta þing þar á eftir hefði tekið frumv. til meðferðar, en það hefir þó dregist alt til þessa. Er ástæða til að ætla, að það fái nú greiðan framgang í þinginu, þar sem það hefir fengið svo góðar viðtökur hér í deildinni.

Björn Jónsson Eg vil leyfa mér, að stinga upp á því, að máli þessu sé vísað til samgöngumálanefndarinnar. Samþykt með 15 shlj.atkv.

Flutningsmaður (Jón Magnússon) Eg gæti ímyndað mér, að sumum hinna háttv.þm. virðist, að verið sé að gera gabb að þingdeildinni með því að bera fram frumv. þetta, með því að hér sé verið að fara fram á að stofna nýtt embætti, og það með eftirlaunum, þrátt fyrir það, að nú sé viðkvæðið, að ekki skuli stofna ný embætti, en aftaka skuli aftur á móti öll eftirlaun. En ekki bið eg neinnar afsökunar í þessu efni. Hins vegar bið eg velvirðingar á því fyrir hönd stjórnarnefndar geðveikrahælisins, að þetta erindi hafði ekki borist hæstv. stjórn nógu fljótt, svo að frumv. yrði lagt fyrir þingið af stjórnarinnar hálfu. Stafar þetta af gleymsku yfirstjórnar hælisins og svo nokkuð af hinu, að maðurinn, sem í hlut á, er ekki mikið fyrir að trana sér fram; hann hefir ekki gert sér mikið far um að ýta undir þetta. Þó er það eftir tilmælum hans, að eg ber nú fram þetta frumv. Og mér virðist sjálfsagt, að deildin eigi að sþ. frumv. eins og það er. Það sem farið er fram á í frumv. þessu er það, að geðveikralæknirinn sitji við sömu kjör og holdsveikralæknirinn. Þessi tvö (læknis)embætti eru jöfn að öllu öðru en því, að hið fyrnefnda er mun örðugra. Á geðveikrahælinu eru læknisstörfin sjálf örðugri en við holdsveikraspítalann; auk þess hefir geðveikralæknirinn á hendi gjaldkerastörf og ráðsmensku. Að vísu er ráðsmaður að nafninu til við geðveikrahælið, en laun hans eru mjög lítil og má segja, að hann sé öllu fremur vinnumaður eða þá verkstjóri. Fyrir því er farið fram á, að laun geðveikralæknisins verði jöfn launum holdsveikralæknisins. Launahækkunin er að eins 300 kr., því að ákveðnu launin eru nú 2400 kr. Getur það ekki skoðast há laun, þar sem læknirinn getur ekki haft nein auka-læknisstörf á hendi. Vona eg að háttv. deild líti á þetta mál, eins og það er vert, og skal svo ekki tala frekar um það.

Flutningsmaður (Ólafur Briem) Ástæðan fyrir því, að komið er fram með frumv. þetta, er sú mikla hætta, sem stafar af berklaveikinni og sem vofir yfir landi og lýð. Læknarnir segja sýkingarhættuna svo mikla og veikina svo skæða, að engin önnur veiki komist í samjöfnuð, að því er það snertir. Erlendis er líka barist á móti þessum óvin mannkynsins af miklu kappi, og stórfé varið árlega til þess að stemma stigu fyrir henni, og því fé þykir sannarlega vel varið. - Hér á landi hefir líka myndast félag til þess að hefja ötula baráttu gegn veikinni. Félag þetta nær yfir land alt og hefir mjög mikið áunnið og safnað all-miklu fé í sjóð. En hér má betur, ef duga skal. Gjafir og samskot hafa komið inn í tugum og hundruðum króna, en þegar athugað er, þá hlýtur kostnaðurinn að verða í tugum og hundruðum þúsunda. - Einn af merkustu læknum landsins hefir nýlega skrifað ítarlega blaðagrein áhrærandi þetta mál. Hann segir, að veikin sé alt af að breiðast út meir og meir, og líkindi til þess, að hún magnist hér meir en annarsstaðar, ef ekki er kostað kapps um að stemma stigu fyrir henni. Reyndar er heilsuhælisfélagið tekið til að starfa af miklum dugnaði, en framkvæmdir þess ekki nema að nokkru leyti miðaðar við hvað þarf að gera, heldur við hvað hægt er að gera með því fé, sem fyrir hendi er. Áætlun hefir verið gerð yfir, hvað heilsuhæli fyrir berklaveika, sem rúmaði 50 sjúklinga, mundi kosta, og þar er gert ráð fyrir því, að hælið sjálft upp komið mundi kosta alt að 200,000 kr., og að reksturskostnaður sé minst 40,000 krónur. - Færeyingar, sú litla þjóð, hafa nýlega reist spítala handa 40 berklaveikum sjúklingum. Ef við lítum á þá, ætti okkur ekki að vera of vaxið að reisa spítala fyrir 80 sjúklinga. Ef slíkt heilsuhæli ætti að vera fjárhagslega trygg og svo fyrir komið, að það gæti staðið án þess að þurfa árlegar fjárveitingar úr landssjóði, þá veitti ekki af höfuðstól, er næmi heilli miljón, þegar maður reiknar kostnaðinn við það, að koma því upp í fyrstu, og svo reksturs-kostnaðinn »kapítaliseraðan« eða með öðrum orðum uppgerðan þannig í eitt skifti fyrir öll, að renturnar af þeirri fjárupphæð nægðu til þess að standa straum af hinum árlega reksturs-kostnaði. Þessi fjárupphæð gæti fengist með því að leggja vínfangatollinn fyrir tvö fjárhagstímabil til þessa þýðingarmikla fyrirtækis, og við það er frv. miðað. Tollurinn af vínföngum um 3 síðustu ár hefir verið árlega að jafnaði full 200 þús. kr., og ef miðað er við tollhækkun þá, sem verið er að lögleiða á þessu þingi, þá ætti upphæðin með sama innflutningi og undanfarin ár, að nema alt að 375 þús. kr. á ári. - Nú má ganga að því vísu, að vínkaup mundu minka að mun vegna tollhækkunarinnar, en sennilegt er þó, að gera ráð fyrir því, að tollurinn fari ekki niður úr 225 þús. kr. á ári eða 1 miljón fyrir 4 ár. í frumv. er miðað við það, að vínfangatollurinn um téð árabil nægði til þess að tryggja þetta nauðsynja fyrirtæki í bráð og lengd. En þegar veikin væri farin að réna, þá mætti verja sjóðnum til annara líknarstofnana eða fyrirtækja í sömu átt. Sami læknir, sem reiknað hefir út kostnaðinn við heilsuhælið, sem fyr er frá greint, hefir líka reynt að gera lauslega áætlun yfir, hve mikinn skaða þessi skæða veiki baki þjóðinni. Eg skal ekki fara neitt út í þann útreikning. Það er eins og gefur að skilja, ekki auðið, að reikna slíkt nákvæmlega út með tölum, en það ætti að vera nóg til þess að sannfæra þjóðina um það, hvílíkur voði er á ferðum, ef eigi strax er ötullega við snúist. Frumv. þetta stendur í nokkurskonar sambandi við hið fyrirhugaða aðflutningsbann áfengis. Og er þá gert ráð fyrir því, að bannlög komi ekki til framkvæmdar fyr en eftir 4 ár, að loknu næsta fjárhagstímabili, þannig, að áfengistollurinn fyrir téð tímabil 1912-1915, renni í sérstakan sjóð, er nefnist »Heilsuhælissjóður Íslands«, og sem ætlaður er til þess að standa straum af öllum útgjöldum hins fyrirhugaða heilsuhælis, bæði stofnkostnaði og reksturs-kostnaði, svo að þessi nytsemdarstofnun sé fullkomlega trygð í bráð og lengd, án þess að landssjóður þurfi að hafa þar af neinn veg eða vanda. Eg lít svo á þetta mál, að auk þess sem það ætti að vera alvarlegt íhugunarefni, þá eigi það einnig að vera tilfinningamál, og ef það fengi góðan framgang, þá væri þar með stigið spor í áttina til þess að ná því marki, er sérhver þjóð hlýtur að keppa að og er frumskilyrði allrar farsældar, en það er, að um sem flesta af hennar einstaklingum megi segja með sönnu, að heilbrigð sál búi í hraustum líkama.