Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv., sem hér er flutt á þskj. 624 og hv. 6. þm. Reykv. hefur mælt fyrir, hefur þann megintilgang að því er fram kemur í grg. að samræma betur vinnudag barna og foreldra hérlendis og að gera vinnudag barna í skóla samfelldan, lengja kennslutíma yngstu árganganna og að öll börn verði að hafa tækifæri til að matast í skólunum. Ég hygg, eins og fram kom í niðurlagsorðum hv. þm., að þau markmið sem stefnt er að með frv. séu á þann veg að allir geti undir þau ritað og flestir stjórnmálaflokkar, a.m.k. get ég mælt fyrir minn flokk, Sjálfstfl. hefur haft á sinni stefnuskrá umbætur í skólamálum í þessu veru. Reyndar er það svo að ýmislegt hefur þokast í þessa átt og enginn vafi er á því að ef tekið er mið af nemendum og hvað þeim er fyrir bestu eru þessar hugmyndir það sem stefna ber að í skólahaldi. Frv. miðar að betri líðan og betri vinnuaðstöðu nemenda og kennara og auknu hagræði fyrir foreldra og ég hygg að það séu stefnumið sem allir geti tekið undir. Til að ná þessu fram þarf hins vegar verulega mikið fé eins og fram.hefur komið í ræðu hv. þm. Öll þessi atriði sem frv. fjallar um leiða til aukins kostnaðar við grunnskólahald og jafnvel þótt fé væri fyrir hendi má ætla að það taki langan tíma að koma ýmsum breytingunum fram. Ég nefni t.d. skólamáltíðir í öllum skólum, hámarksfjölda nemenda í hverjum skóla, að hann verði 300–400, og að skólar verði einsetnir því að það þarf að byggja ný skólahús í þessu sambandi og þarf að breyta flestum þeim skólahúsum sem fyrir eru. Fleira kemur og til, færri nemendur í bekk samhliða einsetningu skóla leiðir óhjákvæmilega til þess að fleiri kennara þarf til að halda uppi eðlilegri kennslu. Það hefur verið erfitt undanfarin ár að útvega kennara og fá kennara með tilskilda menntun og réttindi til að halda uppi skólastarfi við núverandi aðstæður. Einsetning og fækkun í bekkjum gæti hugsanlega orðið til þess að laða fleiri kennara að starfinu, en líklega þarf fleira til að koma svo að hægt verði að manna einsetna skóla þar sem 14–20 nemendur væru í hverjum bekk með hæfu fólki. Þá er þess og að geta að í frv. er gert ráð fyrir að starfsfólk með uppeldisfræðilega menntun annist nemendur fyrir og eftir eiginlegan skólatíma. Með uppeldisfræðilegri menntun er væntanlega átt við fóstrur eða kennara, enda ekki öðrum til að dreifa hér á landi, og við búum nú við skort á kennurum, við búum við skort á fóstrum, og hefur reynst erfitt að manna barnaheimili og leikskóla þannig að jafnvel þó við hefðum fjármagnið til þess að byggja þetta allt á tiltölulega stuttum tíma er ekki þar með sagt að björninn sé unninn í þessum efnum. Helstu breytingarnar sem þetta frv. felur í sér eru þessar - ég held að það sé hægt að flokka þær í eina átta þætti: 1. Að skólaskylda verði lengd í tíu ár. 2. Að skólamáltíðir verði í öllum skólum. 3. Samfelldur skóladagur verði í öllum skólum. 4. Gæsla og umönnun verði veitt fyrir og eftir skólatíma. 5. Hámarksfjöldi nemenda í hverjum skóla verði 300–400. 6. Skóladagur lengist hjá 6–12 ára nemendum. 7. Að fækkað verði í bekkjardeildum. 8. Að skólar verði einsetnir. Eins og ég sagði í upphafi: Ég held að þetta séu leiðir að markmiði sem við getum stefnt að, en ég ætla að gera hvert þessara atriða að umtalsefni hér og þá jafnframt að gera grein fyrir því sem unnið hefur verið í viðkomandi málum að undanförnu og hvernig staðan er og þá jafnframt hér á eftir gera nokkra grein fyrir því hver stefna ráðuneytisins er í þessum málum. Það er í fyrsta lagi gert ráð fyrir því í frv. að fræðsluskyldu fyrir sex ára börn verði komið á haustið 1988 og skólaskyldu frá hausti 1989. Skólasókn sex ára barna er nú þegar orðin um 98%, kennslutími er hins vegar afar mismunandi eftir stöðum, allt frá nokkrum dögum á ári á ýmsum stöðum úti um land upp í samfellda kennslu allt skólaárið. Kemur þetta reyndar fram á bls. 6 í grg. með frv. Það er enn fremur rétt að nefna hér annað atriði sem snertir kennslu sex ára barna en það eru námsgögnin. Þar sem sex ára börn eru ekki skólaskyld eiga þau ekki rétt á að fá úthlutað námsgögnum á kostnað ríkisins. Í ljósi þess að 98% sex ára barna sækja skóla og vinnubrögð í sex ára bekk og sjö ára bekk eru vart sambærileg er hér um tvíþætta mismunun að ræða, þ.e. bæði varðandi kennslutíma og námsgögn. Það eru nokkuð skiptar skoðanir um fræðsluskyldu og skólaskyldu, þ.e. á hvorn þáttinn eigi að leggja meiri áherslu, en þó held ég að sú umræða hafi þó meira snúist um hvenær skólaskyldu eigi að ljúka, þ.e. elsti árgangur grunnskólans. Ég hygg að flestir séu á einu máli um að það sé tímabært að sex ára börn séu skólaskyld og það er eindregin skoðun mín að að því beri að stefna og að því er reyndar unnið í ráðuneytinu að svo verði. Ég held að fræðsluskylda sex ára barna mundi ein sér geta jafnað þann aðstöðumun sem fram kemur í kennslutíma og námsgögnum, en ég held að stefna beri að skólaskyldu í þessum efnum. Annar þátturinn í frv. eru skólamáltíðir í öllum skólum. Það er enginn vafi á að skólamáltíðir og lenging skóladags haldast í hendur. Því lengri sem skóladagur er því meiri þörf er á máltíðum í skólanum. Í frv. kemur fram að það megi reikna með 112 millj. kr. launakostnaði vegna skólamáltíða, enda verði þá matur að einhverju leyti fyrir fram tilbúinn. Þá er ekki reiknað með stofnkostnaði né heldur matarkostnaði. Ég vil í þessu sambandi benda á það nál. sem fram kemur hjá þeirri nefnd sem Ragnhildur Helgadóttir þáverandi hæstv. menntmrh. skipaði og hv. þm. Salome Þorkelsdóttir veitti forstöðu, en nefndin bendir á í áliti sínu að ríkið standi undír launakostnaði við umsjón nestispakka í skólum en foreldrar og eða sveitarfélögin eigi að standa straum af öðrum kostnaði. Það kom einnig fram í könnun nefndarinnar að það er ekki einhugur meðal foreldra um skólamáltíðir. T.d. var í dreifbýli talið æskilegt að nemendur kæmu heim í hádegi, enda verður vafalaust í þeim efnum eins og öðrum nokkuð að sníða sér stakk eftir aðstæðum. Ég held það sé óskynsamlegt fyrir okkur að setja mjög stífar og strangar reglur í grunnskólafrv. Ég held við verðum að hafa okkar reglur um skólahald nokkuð sveigjanlegar því að aðstæður eru mismunandi á hverjum stað. Þriðji þátturinn í frv. fjallar um samfelldan skóladag í öllum skólum. Það virðist svo sem töluvert hafi áunnist í þessu máli í Reykjavík. Það hefur starfað nefnd undir forustu Bessíar Jóhannsdóttur um samfelldan skóladag. Hefur sú nefnd einkum beint sjónum sínum að Reykjavík. Það sem á vantar strandar helst á því að húsnæði til kennslu í list- og verkgreinum skortir. Reykjavíkurnefndin lét athuga sérstaklega stöðuna í grunnskólum borgarinnar skólaárið 1986–1987. Þar kemur m.a. fram að í forskóla, 1., 2. og 3. bekk er nánast um 100% samfellda viðveru að ræða. Aukaferðum milli heimilis og skóla fjölgar eftir því sem ofar kemur í grunnskólann. Í heild njóta rúmlega 70% grunnskólanemenda í Reykjavík samfelldrar viðveru og ef bætt er við þeim sem aðeins þurfa að fara eina aukaferð á viku milli heimilis og skóla er talan komin í tæp 83%. Hætt er við að á ýmsum stöðum úti á landi sé ástandið ekki eins gott. Það hefur færst mjög í rétta átt hér í Reykjavík. En auðvitað ber að stefna að því að samfelldur skóladagur verði í öllum skólum og að því er unnið í menntmrn. Í fjórða lagi er fjallað um að gæsla og umönnun verði veitt fyrir og eftir skólatíma. Skólarnir eru í vaxandi mæli að taka upp gæslu eða umönnun fyrir yngstu nemendurna. Þörfin er augljós fyrir einstæða foreldra og fjölskyldur þar sem báðir foreldrar vinna fulla vinnu utan heimilis og það fer stöðugt vaxandi. Kostnaður er nú greiddur af foreldrum. Það sem helst hamlar að hægt sé að koma þessu fyrirkomulagi á eru þrengsli í skólum og óhentugt húsnæði og skortur á fólki til að annast nemendur. Lítið sem ekkert er hins vegar gert fyrir nemendur sem þurfa að búa við svokölluð göt í kennsluskrá eða stundaskrá, en ýmislegt má þó gera til þess að koma þar til móts við nemendur t.d. með öflugum skólasöfnum og í auknum mæli samfelldri viðveru kennara. Það má einnig hugsa sér að ráða fólk að skólunum sem starfi með börnunum þann tíma sem þau eru í skólum utan raunverulegra kennslustunda. Í fimmta lagi er fjallað um að hámarksfjöldi nemenda í hverjum skóla verði 300–400. Ég hygg að það sé almennt viðurkennt meðal skólamanna að æskileg skólastærð sé 300–500 nemendur. Ég held hins vegar að það eigi að forðast að lögbinda mjög stífar eða strangar reglur í þessu efni, m.a. vegna þess hversu aðstæður eru mismunandi. Það er enginn vafi á því að þó að hinir minni skólar séu æskilegir hafa stærri skólar ýmsa hagkvæmni á móti, t.d. möguleika á samnýtingu og stofnkostnaður er lægri. Auk þess má ekki gleyma því að það kann að vera mjög erfitt í framkvæmd að hafa reglu af þessu tagi vegna mismunandi stærðar byggðarlaga og reyndar mismunandi barnafjölda í skólahverfum. Við þekkjum það t.d. hér í Reykjavík hversu sveiflurnar eru ótrúlega miklar á fjölda barna á milli skólahverfa. Það koma venjulegast mjög miklir toppar í hverfum þegar þau eru ung, þegar ungt fólk er að byggja sér hús eða flytjast inn í hverfin. Síðan kemst jafnvægi á þetta á nokkrum árum. En þessar sveiflur halda samt áfram nokkuð þannig að þetta getur verið erfitt í framkvæmd. Ég held hins vegar að það eigi að stefna að því að miða stærð skóla við - ja, ég mundi festa töluna við 400–600 nemendur eða færri. Ég tel að sú tala sem nefnd er í frv. sé kannski í það lægsta. En auðvitað er það atriði sem betur má ræða. Í sjötta lagi er gert ráð fyrir því að skóladagur lengist hjá 6–12 ára nemendum. Frv. gerir ráð fyrir verulegri lengingu á skólaveru 6–12 ára nemenda. Ef við miðum við hvernig þetta er miðað við hámark samkvæmt gildandi lögum annars vegar og svo vikustundir samkvæmt gildandi viðmiðunarskrá kemur í ljós að sex ára aldur mundi hafa 30 vikustundir skv. frv. Það er ekkert hámark samkvæmt gildandi lögum af því að sex ára börn eru ekki skólaskyld. Sjö ára börn: 30 vikustundir skv. frv., 22 að hámarki samkvæmt gildandi lögum og 22 samkvæmt gildandi viðmiðunarstundaskrá. Átta ára aldurinn: 32 vikustundir skv. frv., eru 24 nú að hámarki skv. gildandi lögum en 22 skv. gildandi viðmiðunarskrá. Níu ára börn mundu frá 32 stundir skv. þessu frv., hafa 27 skv. gildandi lögum en 26 skv. gildandi viðmiðunarskrá. Tíu ára: 35 vikustundir skv. frv., 32 að hámarki skv. gildandi lögum og 29 skv. gildandi viðmiðunarskrá. Ellefu ára: 35 skv. frv., 34 í hámark skv. gildandi lögum, 32 skv. gildandi viðmiðunarskrá. Tólf ára börn: 36 skv. frv., 35 skv. gildandi lögum en 34 skv. gildandi viðmiðunarskrá. Aukningin frá núgildandi viðmiðunarstundaskrá er í allt 35 vikustundir og 26 stunda aukning frá því sem gildandi grunnskólalög tilgreina sem hámark. Lauslega áætlað þýðir 35 stunda aukning tæplega hálfan milljarð í launakostnað. Einnig hlýtur aukinn stofnkostnaður að fylgja svo mikilli aukningu á viðveru nemenda, enda kallar hún á einsetningu. Frv. gerir ráð fyrir mestri aukningu í neðstu bekkjunum, þ.e. átta vikustundum í sjö ára bekk og tíu vikustundum í átta ára bekk, en að frátöldum sex ára börnum tel ég að það sé langbrýnast að lengja skólaveru sjö og átta ára barna. Í þessu sambandi kemur einnig til álita, og mér finnst að það þurfi að kanna verulega, ef eða þegar - við skulum orða það frekar þannig - skóladagur lengist hjá 6–12 ára nemendum, hvort ekki sé unnt að nýta hinn aukna tíma í skólunum og reyndar þann tíma sem börn eru í skólum nú betur en gert er. Við útskrifum stúdenta allmiklu eldri en nágrannaþjóðir okkar og ýmsir telja að ástæðan sé sú að tíminn í grunnskólunum sé ekki nægilega vel nýttur, að námið í framhaldsskólunum mætti einnig nýta betur, en einkum hafa menn beint sjónum sínum að því hvort unnt sé að nýta betur tímann í grunnskólum þannig að börnin gætu fyrr lokið sínu grunnnámi eða sínu framhaldsskólanámi. Um þetta skal ég ekki fullyrða. Ég geri mér grein fyrir því að það eru mörg atriði sem koma inn í þessa mynd. En þetta er atriði sem mér finnst að þurfi að athuga mjög rækilega í tengslum við lengingu skóladagsins. Sjöundi þátturinn í frv. er að fækkað verði í bekkjardeildum. Fækkun nemenda í bekk hefur lengi verið baráttumál kennara. Því fjölmennari bekkir því meira verður vinnuálag á kennara og streita og agavandamál eru algengari. Það er erfitt að sinna nemendum einstaklingsbundið í fjölmennum bekkjardeildum. Ég tel að fækkun nemenda í bekk sé brýnna áherslumál en fækkun nemenda í hverjum skóla og ég tel að það sé enginn vafi á því að þegar verið er að meta stefnumið eins og þessi hljóti menn að þurfa að velja og hafna og setja sér tímamörk, hvað eigi að hafa forgang. Í því efni tel ég að það sé mikilvægara að fækka nemendum í bekkjum en að fækka nemendum í hverjum skóla fyrir sig. Áttundi liðurinn fjallar um einsetningu skóla. Eins og ég gat um áðan er einsetning háð ýmsum öðrum veigamiklum þáttum. Einsetning skóla krefst aukins húsrýmis, hún krefst fleiri kennara, krefst lengri skólaveru og krefst skólamáltíða. Sennilega er húsnæðið þyngst á metunum. Þar sem einsetning er enn ekki komin á er ástæðan yfirleitt skortur á húsnæði. Það er fullur hugur á því, bæði hjá menntmrn. og fræðsluyfirvöldum í hinum einstöku sveitarfélögum út um allt land, að einsetja í skólana, en ástæðan er skortur á húsnæði þar sem ekki hefur verið unnt að koma einsetningu í framkvæmd. Í grg. með frv. er áætlað að vanti um 450 kennslustofur til að einsetningu verði komið við. Kostnaður við hverja meðalstofu er í grg. áætlaður um 5,5 millj. Ég reikna með að það sé mjög nærri lagi miðað við þær tölur sem byggingadeild menntmrn. hefur. En miðað við þessar tölur kosta 450 stofur ca. 2,5 milljarða kr. Í grg. er reiknað með 50 stofa aukningu á ári frá því sem nú er í þrjú ár eða 275 millj. kr. viðbót á ári við núverandi byggingarkostnað. Það er vert að vekja athygli á því í þessu sambandi að það húsnæði sem mest er sótt á nú að byggja við skóla úti um allt land og reyndar í Reykjavík líka er ekki kennslustofur heldur íþróttahúsnæði, sérkennsluaðstaða ýmiss konar og stjórnunarhúsnæði. Við höfum lengi búið við að skólar okkar eru byggðir í áföngum og venjan hefur þá verið sú að byrja á hinum almennu skólastofum, láta annað sitja á hakanum. Þess vegna virðast þau verkefni sem mestur þunginn ætlar að hvíla á í framtíðinni vera einmitt þetta sérkennsluhúsnæði þannig að það má búast við að að miklu leyti, ég skal ekki meta það nákvæmlega, verði sá kostnaður sem felst í viðbót á stofum viðbótarkostnaður við það sem byggt er fyrir í dag, en í fjárlögum á þessu ári eru ætlaðar, ef ég man rétt, 330 millj. kr. til byggingar grunnskóla og annað eins kemur á móti frá sveitarfélögunum. Það er síðan atriði út af fyrir sig, ef við erum að ræða um átak af þessu tagi sem gert er ráð fyrir í þessu frv., að auðvitað þarf nána samvinnu við sveitarfélög um það mál því sveitarfélögin greiða helming af kostnaði við byggingar grunnskóla og taka verulegan þátt í reksturskostnaði eins og kunnugt er. Að vísu eru uppi hugmyndir um að breyta þeim hlutföllum en reglur um það hafa ekki séð dagsins ljós. Það er því alveg ljóst að það er verulegur kostnaðarauki sem fylgir þessu frv. Í grg. er talið að reksturskostnaður muni aukast um 1362 millj., þ.e. 1 milljarð 362 þús. kr., og stofnkostnað þurfi upp á 3 milljarða 375 þús. kr. Þetta er allmikið fé, en ég hygg engu að síður að að þessu beri að stefna. Mér hefur þótt á það skorta eftir að ég kom í menntmrn. að það vantaði löggjöf um áætlun um skólabyggingar. Við höfum grunnskólalög sem kveða á um ýmsar skyldur sem á skólunum hvíla. Hins vegar hefur í öllum greinum ekki enn tekist að uppfylla þær skyldur sem á skólunum hvíla, m.a. vegna húsnæðisskorts. En mér finnast satt að segja vera dálítið tilviljunarkennd vinnubrögð í því hvar fjármagnið lendir í skólabyggingum. Það er togast á milli kjördæma eins og við þekkjum í fjvn. um hvar þetta fjármagn skuli lenda. Það hefur tíðkast um nokkurt skeið og í tiltölulega fá ár að gera sérstaka fjármögnunarsamninga milli ríkisins og sveitarfélaganna. Þeir samningar hafa verið gerðir af hálfu ríkisins af fjmrn. og menntmrn. annars vegar, en sveitarfélögin eru svo aðilar að þessum samningum hins vegar. Enginn vafi er á því að þetta er mjög gott fyrirkomulag fyrir sveitarfélögin. Þau vita þá hvar þau standa. Þetta eru skuldbindandi samningar um ákveðið fjármagn á ákveðnu árabili. Hins vegar eru þessir samningar ekki mjög margir. Það sem verra er er að fjvn. er ekkert mjög ánægð yfir þessum samningum, því að hún telur að með því séu þessi tvö ráðuneyti að taka fram fyrir hendur á fjárveitingarvaldi Alþingis. Þess vegna hefur fjvn. látið að því liggja að hún muni ekki virða öllu fleiri samninga en nú hafa verið gerðir nema eitthvert annað fyrirkomulag verði tekið upp á þeim málum. Það er líka tilviljunum háð finnst mér hvaða sveitarfélög hafa náð að gera þessa samninga. Það virðist fara eftir hverjir eru duglegir að þrýsta á. Ég tel því alveg nauðsynlegt að það sé sett löggjöf um skólabyggingaáætlanir, löggjöf af svipuðu tagi og við höfum varðandi hafnarframkvæmdir eða vegaframkvæmdir. Í þeirri löggjöf þarf auðvitað að marka sér stefnu, hvaða kröfur við ætlum að gera til skólanna, hvað ætlum við að byggja og í hvaða tilgangi, og síðan að reyna að átta okkur á því á hve löngu árabili við ætlum að gera það og hvernig það eigi þá að skiptast á árin og að slík áætlun sé þá lögð fyrir Alþingi á hverju ári eða annað hvert ár eins og hafnaáætlun eða vegáætlun þannig að Alþingi geti á hverjum tíma gefist kostur á að endurskoða hana því að auðvitað er endanlegt ákvörðunarvald um byggingarmagn og staðsetningu einstakra bygginga hjá Alþingi og því fer fjarri, þó að menntmrn. og fjmrn. hafi unnið að því að gera fjármögnunarsamninga, að við viljum ætla okkur að svipta fjvn. eða Alþingi því valdi sem það hefur og á auðvitað að hafa. Þess vegna er slík löggjöf nú í undirbúningi í menntmrn. og ég vonast vissulega til þess að geta lagt slíka löggjöf fyrir Alþingi næsta haust. Í viðauka með grg. frv. á bls. 23 er birt svar frá menntmrh. við fsp. sem Unnur Stefánsdóttir bar fram og hv. 6. þm. Reykv. vitnaði til. Þar er svarað þeirri fsp. hvað séu margir skólar á landinu sem bjóða börnum á grunnskólaaldri samfelldan skóladag og hvenær þess sé að vænta að allir grunnskólar á landinu hafi samfelldan skóladag. Ég vil leyfa mér að vitna í þetta svar því að það ber vott um hver stefna menntmrn. er í þessum málum. Svarið við fyrri spurningunni er fyrst og fremst til upplýsinga um staðreyndir sem ég ætla ekki að fjalla um, en seinni spurningin er um hvenær þess sé að vænta að allir grunnskólar á landinu hafi samfelldan skóladag. Þar segir, með leyfi forseta: "Seinni spurningunni er ógjörningur að svara beint. Ef tryggja á samfellda viðveru fyrir alla nemendur grunnskóla þarf fjárfrekar aðgerðir. Þá þyrfti t.d. að koma upp íþróttaaðstöðu og mötuneyti við hvern skóla, fjölga starfsliði vegna gæslu o.fl. Samfelldri viðveru verður því varla komið á í einu vetfangi í öllum skólum landsins. Ætla má að skemmri tíma taki að koma á samfelldum vinnutíma og í reynd hefur mjög þokast í þá átt á síðustu árum. Það sem líklega ræður úrslitum er stöðugleiki í kennaraliði og almenn aðstaða í skólum, svo sem skólasöfn. Samfelld viðvera kennara í skólum er þó líklega mikilvægasta forsendan fyrir bæði samfelldri viðveru nemenda og samfelldum vinnutíma. Ráðuneytið hefur beitt sér fyrir því að skapa slíkar forsendur og jafnframt haft hliðsjón af tillögum nefndarinnar frá 1986 sem hér fara á eftir: 1. Stefnt verði að samfelldri viðveru nemenda í grunnskólum með því að: 1.1. Bæta skipulag og stundaskrárgerð. Aukin tölvueign skóla gerir kleift að hagnýta þá tækni við stundaskrárgerð. Við skipulag skólastarfsins verður nemandinn, tími hans og vinna að vera í brennidepli. Þegar kennarar skipta vinnu sinni milli skóla verða þeir skólar sem í hlut eiga að hafa samráð um skiptinguna. Fastur viðverutími kennara í skólum eykur líkur á samfelldni hjá nemendum. 1.2. Taka tillit til samfelldni við hönnun skólahúsnæðis og í framkvæmdum við skólabyggingar. Miða stærð skóla eða stærð skipulagseininga innan skóla við 400–600 nemendur eða færri. Hafa skóla einsetna eða því sem næst. Gera ráð fyrir vinnuaðstöðu nemenda og kennara utan fastra kennslustunda. Gera ráð fyrir aðstöðu til að afgreiða og neyta skólanestis eða aðstöðu til að framreiða og neyta skólamáltíða. Stuðla þarf að frekari þróun í hönnun færanlegs skólahúsnæðis. Hraða uppbyggingu aðstöðu fyrir list- og verkgreinar. 1.3. Efla skólasöfn og vinnuaðstöðu nemenda utan fastra kennslustunda. Tryggja verður hverjum skóla lágmarksbókakost. Auka þarf fjölbreytni gagna á skólasöfnum og gera þau að eins konar miðstöð skólastarfsins. Koma þarf upp lesaðstöðu í tengslum við skólasöfn. 1.4. Gefa kost á nestispökkum eða máltíðum á skólatíma. Ráða þarf sérstakt starfsfólk til að sjá um móttöku, afgreiðslu og fjárreiður vegna nestispakka. Sjái nemendur og kennarar um skólanesti eða skólamáltíðir verður að umbuna þeim fyrir vinnu sína. Til að auka líkur á að skólanesti eða máltíðir verði almennt notaðar og þar með auknar líkur á samfelldni þarf að stilla verði í hóf. Skólamatur verður að vera í senn hollur, næringarríkur og fjölbreyttur og falla að síbreytilegum smekk nemenda. 1.5. Skipuleggja skólastarf á sveigjanlegan hátt. Athuga þarf möguleika á að haga skipulagi starfsins þannig að nemendur geti byrjað og lokið skóladegi á mismunandi tíma. Fella verður kennslu í list- og verkgreinum inn í aðra kennslu þannig að bæði viðvera og verkefni myndi eðlilega heild. Losa þarf um fastmótað bekkjakerfi ef önnur hópaskipan eykur samfelldni." Þetta voru tillögur nefndarinnar sem menntmrn. hefur tekið upp sem sínar tillögur og leitast við að framkvæma eftir því sem tök eru á og eftir því sem ráðuneytið hefur fengið fjármagn til. Ég ítreka það, sem ég sagði í upphafi, að með þessu frv. er hreyft máli sem ég held að í rauninni sé ekki neinn ágreiningur um. Þetta er hins vegar mál sem kostar verulega fjármuni og að því ber að vinna að hrinda þessum markmiðum í framkvæmd með skipulegum hætti. Ég dreg hins vegar í efa að það sé rétt að fella svona nákvæmar og ítarlegar reglur inn í grunnskólalög eins og frv. gerir ráð fyrir. Ég er þeirrar skoðunar að grunnskólalögin séu of ítarleg, þau séu of ósveigjanleg á stundum og geri ekki nægilega ráð fyrir mismunandi aðstæðum á mismunandi stöðum á landinu. Ég hefði talið æskilegra að grunnskólalögin væru meiri rammalöggjöf sem síðan væri fyllt út í með framkvæmdinni. Grunnskólalögin eru í endurskoðun í menntmrn. Það var reyndar lagt fram á síðasta þingi til kynningar frv. um ný grunnskólalög. Það frv. hlaut allmikla gagnrýni frá ýmsum þeim sem það fengu til umsagnar á sl. sumri. Það er nú verið að vinna að því í menntmrn., sérstakur starfsmaður var til þess fenginn, að fara yfir þessar umsagnir og gera tillögur að nýjum grunnskólalögum. Vonast ég til þess að þær gætu séð dagsins ljós á næsta vetri. En ég dreg í efa, eins og ég sagði, að það sé rétt að hafa þau lög jafnítarleg og núgildandi lög eru og það frv. sem hér liggur fyrir gerir ráð fyrir. Mér finnst hins vegar eðlilegt að þetta frv. og það sem í því felst komi til athugunar í sambandi við þá endurskoðun laganna sem nú stendur yfir. Öll þau atriði sem í þessu frv. eru eru á stefnuskrá ráðuneytisins og munu að sjálfsögðu verða framkvæmd eftir því sem fjármagn fæst til.



Herra forseti. Hér er hreyft mikilvægu máli og eðlilegt að þingdeildin taki sér góðan tíma í að ræða það. Þetta er mál sem snertir alla íbúa landsins, konur jafnt sem karla, þ.e. alla foreldra og börnin ekki síst. Ég tók eftir því að hv. flm. orðaði það þannig að konur innan Kvennalistans hefðu undirbúið málið og ég efast ekki um að svo sé. Ég sé að málið er vel undirbúið. Ég tel hins vegar nauðsynlegt að í máli af þessu tagi, sem snertir alla foreldra og öll börn, komi karlar einnig við sögu. Ég tel að þeir eigi rétt á því ekki síður en aðrir. Ég vil aðeins víkja að þeim almennu þjóðfélagslegu breytingum, sem hafa verið að ganga hér yfir á undanförnum árum og áratugum, sem gera það óhjákvæmilegt að þessi mál komi til sérstakrar umræðu hér á þinginu. Það sem langmestu skiptir í þeim efnum er það sem hv. 6. þm. Reykv. nefndi, þ.e. stóraukin útivinna beggja foreldra. Þar höfum við fyrir framan okkur tölur frá undanförnum 25 árum sem sýna nánast byltingu í þessum efnum frá því sem var. Á árinu 1960 voru 33% allra kvenna á vinnufærum aldri á vinnumarkaði, en árið 1985 er þessi tala komin upp í u.þ.b. 80%. Ef við berum þessar tölur saman við það sem er í öðrum löndum sjáum við að hlutfallið á Íslandi er svipað og t.d. á Norðurlöndunum og í Sovétríkjunum, en ívið hærra en t.d. í Bretlandi, Vestur-Þýskalandi og Bandaríkjunum. Þessi staðreynd leggur okkur á herðar númer eitt að búa þannig að börnunum okkar að þau geti notið menntunar og skjóls í samfélaginu þrátt fyrir þessa þjóðfélagslegu breytingu. Annað atriðið, sem ég vil nefna, sem hefur einkum gengið yfir hér á allra síðustu árum, síðustu missirum, er fjölmiðlaþjóðfélagið og sú óhjákvæmilega nauðsyn að búa börn undir að taka á móti þessu yfirþyrmandi þjóðfélagi fjölmiðlunarinnar með gagnrýnum hætti en þó opnum huga og að fjölmiðlanotkun verði ekki til þess að draga úr almennu menningar- og menntastigi þjóðarinnar. Þriðja atriðið, sem ég vil nefna hér, sem er algjörlega sérstakt fyrir Ísland, er þessi gífurlega langi vinnutími. Ég hygg að það sé ekki finnanlegt nokkurt land í Vestur-Evrópu og Norður-Ameríku, þ.e. á okkar menningarsvæði ef við getum tekið svo til orða, þar sem vinnutími beggja foreldra er jafnhrikalega langur og raun ber vitni um hér á landi. Um þetta liggja einnig fyrir ákaflega fróðlegar tölur þar sem kemur fram að vinnutíminn hér á landi er yfirleitt að jafnaði um fjórðungi lengri en hjá sambærilegum hópum erlendis, þ.e. þar sem hann er erlendis kannski 35–40 tímar er hann hér á landi 50–55 klst., vikulegur vinnutími. Ég hef stundum tekið þannig til orða að þessi hrikalegi vinnutími sé eitt alvarlegasta þjóðfélagsvandamál Íslendinga í dag og hafi verið um langt skeið. Það snertir umönnun barna, það snertir heilbrigðismál, það snertir fjölskyldulífið og fleiri þætti með mjög afgerandi hætti. Ég hygg að ef eitthvert eitt atriði er hægt að nefna þar sem væri í senn hægt að hafa áhrif á félagslega gerð samfélagsins, heilsufar, menntun og menningu er það vinnutíminn. Ég hygg að það væru í rauninni fá mál mikilvægari til þess að ná sæmilega utan um þessa þætti en að setja sér markmið til skamms tíma um að taka hér niður vinnutímann þannig að hann verði úti á hinum almenna vinnumarkaði ekki lengri en gerist í því sem hefur verið kallað siðuð nútímaþjóðfélög. Fjórði þátturinn sem er afbrigðilegur fyrir Ísland miðað við önnur ríki á svipuðu menningarstigi, og þá er ég að fala kannski fyrst og fremst um Norðurlöndin og Vestur-Þýskaland, er hin mikla félagslega óvissa sem foreldrar og börn búa við hér á landi, m.a. vegna mikilla sviptinga í efnahagsmálum á undanförnum árum. Þessi félagslega óvissa birtist í gífurlegum húsnæðiskostnaði sem leggur farg á foreldrana og síðan á börnin. Þessi félagslega óvissa birtist t.d. í því að dagvistarmál eru vanþróaðri hér en í grannlöndum okkar. Þetta birtist t.d. í umferðarstefnunni. Og þessi félagslega óvissa hefur komið þannig út að hundruð heimila að ég segi ekki þúsundir heimila hafa á undanförnum árum orðið að berjast við afleiðingar kauplækkunar og vaxtaokurs. Þessi staðreynd hefur komið mjög harkalega niður á börnunum og við höfum ekki hugmynd um, hversu langar talnaromsur sem við kunnum að lesa upp hér í þinginu, höfum ekki hugmynd um það, við höfum engar upplýsingar um hvaða afleiðingar þessi félagslega og efnahagslega óvissa á Íslandi hefur haft fyrir börn þegar upp er staðið. Síðasti þátturinn, sem ég ætla svo að nefna hér, er það sem ég vil kalla vaxandi hagvaxtarveiki þar sem menn mæla lífshamingjuna í hagvexti og vörum sem vöruþjóðfélagið hefur upp á að bjóða burt séð frá því hvaða afleiðingar það að öðru leyti hefur fyrir velferð, þróun og þroska samfélagsins og sérstaklega barnanna. Þessir þættir eru meðal þeirra sem gera óhjákvæmilegt að við ræðum þessi mál ítarlega hér á hv. Alþingi og þess vegna er fagnaðarefni að þetta mál er lagt hér fyrir og mun ég svo ræða efnisatriði þess hér nánar á eftir. Það er reyndar ekki nýtt að mál af þessu tagi séu hér til meðferðar. Á þinginu nú í vetur liggja fyrir mjög þýðingarmikil mál sem snerta hagsmuni barna í þessu þjóðfélagi. Ég minni á frv. Guðrúnar Helgadóttur um umboðsmann barna, ég minni á till. okkar Hjörleifs Guttormssonar um kennaramenntun og ég minni á framhaldsskólafrv. sem liggur hér í hv. Nd. til meðferðar, framhaldsskólafrv. bæði frá okkur þm. Alþb. og svo frá hæstv. ríkisstjórn. Ég vil einnig minna á að þessi mál hafa komið til meðferðar hér í þinginu í vetur í öðru samhengi þar sem tekin er um það ákvörðun af núverandi hæstv. ríkisstjórn, stjórnarflokkunum, að fella niður framlög til þess að byggja upp dagvistarstofnanir í þessu landi sem er auðvitað ákaflega alvarlegt og skref langt aftur á bak. Hæstv. menntmrh. fór hér yfir efnisatriði frv. sem hér liggur fyrir og komst einhvern veginn þannig að orði að í rauninni væru allir sammála um þau markmið sem sett eru upp í frv., þau væru góð og gild út af fyrir sig, en þetta kostaði mikið fé og vandinn væri að tryggja fjármunina í þessu efni. Í því sambandi hljótum við að velta því fyrir okkur, úr því að það er þannig að allir flokkar eru sammála um málið: Af hverju hefur þá ekki verið náð í féð til að tryggja framkvæmd samkvæmt þessum markmiðum sem allir segjast vera sammála um? Ég verð að segja það sem mína skoðun að það er að verða dálítið leiðigjarnt í þessari almennu pólitísku umræðu þegar menn koma upp í henni, þessari umræðu, með frómar óskir, göfug stefnumið í fjölmörgum málum eins og menntamálum, byggðamálum og heilbrigðismálum, og segja: Við erum öll sammála um þetta en það vantar peninga. Það er einmitt kjarni þessa máls að menn átti sig á því að við getum mjög auðveldlega skrifað niður langa óskalista í öllum málaflokkum. En það er hins vegar ágreiningur um það í okkar hópi hér á hv. Alþingi hvernig á að sækja peningana til að framkvæma þessa málaflokka. Það er auðvitað grundvallarágreiningur uppi í þinginu í þeim efnum: Annars vegar eru hægri viðhorf, sem halda því fram að það eigi að skattleggja sem minnst, samneyslan eigi að vera sem minnst, sem þýðir að lokum minni félagslega þjónustu, hvort sem það er í skólamálum eða heilbrigðismálum. Og svo eru hins vegar önnur viðhorf sem við köllum gjarnan vinstri viðhorf þar sem menn leggja áherslu á aukna samneyslu og eru tilbúnir til þess að taka skatta í því skyni að standa undir aukinni félagslegri þjónustu. Það er einu sinni hlutverk stjórnmálamanna og stjórnmálaflokka að raða verkefnum niður í forgangsröð, segja: Hvað er það sem við viljum fyrst gera, t.d. í grunnskólamálum? Hér hafa hv. þm. Kvennalistans lagt fram tillögur um átta atriði sem kosta að sögn hæstv. menntmrh. - mér fannst það nú aðeins of lág tala miðað við það sem ég las úr grg., en hæstv. ráðherra sagði að þessi atriði kostuðu eitthvað um 1,3 milljarða kr. Heildarkostnaður við rekstur grunnskóla í landinu á þessu ári er 3,2 milljarðar kr. Það er m.ö.o. verið að leggja til að hækka þetta um 33% eða svo. Það er ekkert of gott fyrir börnin. Það er alveg á hreinu. Það er ekkert of gott fyrir börnin. En þá skulum við líka taka um það ákvörðun að skera niður annan kostnað eða að skattleggja í þjóðfélaginu fyrir þessum stefnumiðum. Ég held að það sé hlutverk stjórnmálamanna og stjórnmálaflokka að sýna fram á ekki bara hvað þeir hugsanlega vilja af frómum óskum heldur hvernig á að ná í fjármunina til að tryggja það að þessar frómu óskir verði að veruleika. Í ljósi þeirrar umræðu sem hér hefur farið fram held ég að eðlilegt sé að gera kröfu til þess að þingið raði upp forgangsverkefnum í menntamálum, í skólamálum þar sem málefnin eru tekin lið fyrir lið og sagt: Við viljum framkvæma í þessari röð, og flokkarnir geri grein fyrir því í hvaða röð þeir vilja ganga á verkin og jafnframt hvernig þeir vilja afla fjármuna í því skyni. Ég held þess vegna að það sé rétt sem hæstv. menntmrh. sagði hér áðan að það þarf að verða til hér í þinginu tillaga að skólamálaáætlun. Ég hygg reyndar að hún eigi ekki að vera aðeins um framkvæmdir og fjárfestingu í skólum heldur eigi hún að vera um nýjungar og breytingar í því skólakerfi sem við þegar höfum. Ég þekki það af dálítilli reynslu hvað það er sem hæstv. menntmrh. var að tala um áðan þegar hann sagði að fjárfesting í skólamannvirkjum væri afar tilviljunarkennd. Þar væri togstreita látin ráða en fagleg sjónarmið iðulega borin ofurliði. Það voru ekki orð hæstv. ráðherra en ég skildi hann svo og ég þekki þetta af dálitilli reynslu. Það er í raun og veru mjög erfitt miðað við stjórnkerfið eins og það er í dag á Íslandi að tryggja það að fagleg sjónarmið, t.d. menntmrn. fái að njóta sín eftir að málið er komið hingað í þingið. Ég held þess vegna að það sé mjög góð hugmynd og skynsamleg sem kemur fram frá hæstv. menntmrh. að það verði reynt að setja hér upp skólastefnu sem lögð er fram í formi þáltill. hér fyrir þingið þannig að fólk geti áttað sig á því í hvaða röð á að ganga í verkin, þannig að það sé ekki allt sagt í einu, rétt eins og hlutirnir geti gerst á augnabliki, þó að þeir kosti fleiri, fleiri, fleiri milljarða kr. En það gengur ekki þannig. Hlutirnir taka tíma og við eigum að segja þjóðinni eins og er í þeim efnum og ekki gera tilraun til að láta fólk halda að það geti allt gerst á einni nóttu og það kosti ekki neitt. Þannig er það ekki. Ég held líka að það sé umhugsunarvert sem mér kom í hug þegar ég las þetta frv. Kvennalistans hvort grunnskólalög eiga að vera eins nákvæm og frv. gefur til kynna, þar sem er í raun og veru farið ofan í saumana svo að segja í smæstu atriðum. Ég skil alveg hvað fyrir hv. þm. vakir. Það er auðvitað sú góða hugsun að tryggja það að börnin fái þessa lágmarksþjónustu sem þarna er verið að tala um. En það er álitamál hversu langt á að ganga í lagatexta í þessu efni og ég er ekki alveg viss um að það eigi að ganga eins langt í þeim efnum og hér er gerð tillaga um. Við höfum líka reynslu fyrir því að jafnvel þó að við kveðum á um hlutina tiltölulega skýrt í grunnskólalögunum, þá hefur gengið misjafnlega að framkvæma þá, m.a. vegna þess að fjárveitingar hefur skort. Frægasta dæmið er auðvitað mál Sturlu Kristjánssonar hér á síðasta þingi, þar sem maður var rekinn úr embætti fræðslustjóra norður í landi fyrir það að framkvæma grunnskólalögin. Þannig tryggir lagabókstafurinn einn út af fyrir sig ekki nægilega vel það sem við viljum í þessu efni. Þess vegna er eðlilegt að velta því fyrir sér hvort þarna sé ekki hægt að hafa eitthvert annað form þar sem saman vinna góður lagabókstafur og skynsamleg áætlanagerð um forgangsverkefni í skólamálum sem Alþingi tekur ákvörðun um á hverjum tíma. Að því er varðar einstakar greinar frv., virðulegi forseti, þá vil ég segja það að fyrir okkar leyti getum við mjög vel tekið undir mörg efnisatriði sem fram koma í frv. Þar nefni ég 1. gr. alveg sérstaklega. Það er knýjandi nauðsyn á að koma skólaskyldu á fyrir yngstu börnin þó það væri ekki nema til þess að koma í veg fyrir þá tvöföldu mismunun sem birtist þeim í samanburði við þau kjör sem 7 ára börnin njóta þegar þau koma inn í skólana. Varðandi 2. gr. vil ég taka það fram að það er út af fyrir sig mjög gagnlegt að setja á blað hugmyndir um það að hafa hámarksfjölda í skóla, en auðvitað er það ekkert algilt í þessum efnum. Og jafnvel þó að skóli sé minni þá er það ekki trygging fyrir því að hann sé betri. M.a. er það ljóst að stærri skólar geta, ef þeim er rétt stjórnað og þeir hafa eðlilega fjármuni til rekstrar, tryggt nemendum meiri fjölbreytileika í náms- og leikjaframboði en hinir minni skólar geta gert. Ég held hins vegar að þarna sé sjálfsagt að setja almennar takmörkunarreglur. Við vitum hvernig þetta gerist í nýju hverfunum. Í Seljaskólanum eru t.d. 1400–1500 nemendur. Og við sem höfum verið að kenna hér í skólum á undanförnum árum eða áratugum þekkjum það af reynslu að við sérstakar aðstæður koma börn hundruðum saman inn í skólana vegna þess að það eru teknar ákvarðanir um að byggja hér og byggja þar. Viðkomandi skóli er svo að segja varnarlaus, ef ég má svo til orða taka í því efni, og oft skapar það mikla erfiðleika og rugling og veldur því að þjónustan við börnin, ef ég má orða það svo, verður satt að segja léleg. Þau börn og unglingar, sem helstu þyrftu á þjónustu og stuðningi að halda, verða út undan. Mörg sorgleg dæmi um þetta þekkjum við örugglega öll sjálf. Ég held þess vegna að hér sé hreyft gagnlegu og skynsamlegu máli í þessu frv. Varðandi 3. gr. frv. þá hefur það komið fram að haustið 1983 lögðum við þm. Alþb. fram hér í þinginu tillögu um samfelldan skóladag og skólamáltíðir. Sú till. var samþykkt og menntmrn. hefur sinnt þessum málum með nefndarskipan, m.a. undir forustu hv. þm. Salome Þorkelsdóttur eins og hér hefur verið rakið. Hér hygg ég að sé komið að mjög stóru máli. Ég held að þetta sé þannig mál sem snertir samfelldan skóladag og skólamáltíðir að það eigi ekki að láta menntmrn. eða fjármálayfirvöld og fjárveitingavaldið í landinu komast upp með að framkvæma það ekki að hér verði samfelldur skóladagur og skólamáltíðir í öllum skólum. Þetta ásamt greininni um 6 ára börnin tel ég að sé verkefni sem hægt er að hrinda í framkvæmd strax. Það á ekki að draga það neitt og það þýðir ekkert fyrir hæstv. menntmrh. eða neinn annan að koma hingað og segja: Þetta er svo dýrt. Þetta kostar auðvitað vissa fjármuni, en það eru ekki svo miklar upphæðir sem hér er um að ræða að það sé ekki hreinlega hægt að slá því föstu: Hér ákveðum við að framkvæma þær tillögur sem Alþingi hefur fyrir löngu fallist á að því er varðar 3. gr. og sjálfsagt er að fallast á að því er varðar 1. gr. Og við skulum hafa það í huga þegar gengið verður frá fjárlögum fyrir árið 1989 að þá verði það tryggt að fjármunir náist í þessu efni. Að því er varðar 4. gr. þá kemur maður að spurningunni um það hversu nákvæm lög eigi að vera. En það er eitt efnisatriði sem ég tel að þurfi að skoða sérstaklega og það er það sem segir í síðustu mgr.: "Skólastjóri ræður með samþykki skólanefndar stunda- og forfallakennara við skóla með nemendum færri en 30 og starfsfólk með uppeldisfræðimenntun til að annast nemendur í grunnskólum." Ég held að það þyrfti aðeins að átta sig betur á því, án þess að þörf sé á að setja það inn í lagatextann, hvaða fólk hér yrði um að ræða. Fólk með uppeldisfræðimenntun, það gengur nógu illa eins og við þekkjum að fá fólk með kennarapróf til þess að kenna. Við þyrftum að átta okkur aðeins betur á því hvað flm. eiga við með þessari síðustu málsgrein. En málið er mikilvægt, að skólinn sé ekki aðeins skólastofa heldur geti líka verið athvarf. Og það er mjög jákvætt í þessu frv. í heild, grg. og framsöguræðu hv. 6. þm. Reykv., að það er lögð áhersla á það að tryggja betur en nú er gert það sem ég vil kalla gæsluhlutverk skólans. Ég tel það vera mjög þýðingarmikið atriði. 5. gr. kveður á um lengingu daglegs vinnutíma nemenda. Þar er um að ræða mjög verulega lengingu, t.d. að því er varðar 6 ára börnin, þá eru þau mest 17 eða 18 tíma á viku hér á höfuðborgarsvæðinu eins og það er núna, en mundu fara í 30 stundir alls samkvæmt þessu frv. Það er lenging um 66%. Og tíminn hjá 7 ára börnunum ætti að lengjast úr 22 stundum í 1200 mínútur eða um 36%. Hér er auðvitað um gríðarlega mikla breytingu að ræða. Þessar tillögur er örugglega allar mjög auðvelt að rökstyðja frá bæði almennu og sjálfsagt líka kennslufræðilegu sjónarmiði. Ég held að hins vegar þurfum við að átta okkur á því í sambandi við þetta efni hvort það er endilega nauðsynlegt að vera með þetta svona nákvæmt í lögum. Ég er ekki alveg viss um það. Ég er reiðubúinn til þess að fallast á rök á hvorn veginn sem er ef ég heyri þau gild, en mér finnst þetta vera dálítið nákvæmt miðað við það sem maður er vanur í lagatexta. Að því er varðar þessa grein í sambandi við lengingu skólatímans, þá er náttúrlega ljóst að hún kostar talsvert fé og það þýðir m.a. fleiri kennara ásamt fleiri greinum hér. Það þýðir miklu fleiri kennara en nú eru til í landinu. Ég segi til. Mér er tjáð að kennarar séu núna um 3200. Þar af eru 600 leiðbeinendur og rúmlega 1/3 af launum kennara er fyrir yfirtíð. Kennaraskortur í landinu er því þegar í kringum 1000 kennarar. Þannig að samhliða áætlun um þessa eflingu grunnskólans, sem ég var hér að tala um áðan, yrði auðvitað að koma áætlun um eflingu kennaramenntunarinnar í landinu og það hvernig hún getur tryggt það að sú þjónusta verði veitt börnunum sem grunnskólalögin að öðru leyti gerðu ráð fyrir. 6. gr. frv. fjallar um fækkun í bekkjum. Út af fyrir sig er það líka athyglisvert mál. Það hefur komið fram að kennarasamtökin og kennararnir telja að núverandi ástand í þeim efnum sé óbærilegt, en það flokkast væntanlega ekki undir helgispjöll að geta þess að það hafa verið gerðar mjög viðamiklar rannsóknir á fylgni á milli stærðar bekkja og námsárangurs. Ég hef undir höndum upplýsingar um bandaríska rannsókn frá háskólanum í Colorado sem var birt 1979, þar sem keyrðar voru saman 80 mjög stórar rannsóknir frá 70 ára tímabili um bekkjarstærðir í mörgum löndum. Þetta voru 700 mismunandi bekkjarstærðir, 900 þús. nemendur sem þessi keyrsla náði til. Og það kom í ljós í þessari könnun þegar allir nemendur voru teknir saman að það eitt út af fyrir sig, ef ekkert annað gerðist, að fækka í bekkjum fer ekki að ráða úrslitum fyrr en búið er að fækka mjög verulega, þ.e. niður fyrir 15. Ef menn eru að tala um fækkun úr 30 niður í 20, þá er breytingin hverfandi lítil samkvæmt þessari könnun. Ég held að þetta sé umhugsunarefni. Hverju skiptir bekkjarstærðin? Hverju skiptir gerð námsefnisins og námsgögnin? Hverju skiptir viðverutíminn í skólanum í heild? Og síðast en ekki síst: Hverju skiptir menntun kennarans og líðan hans í skólanum, m.a. launakjör og önnur vinnuaðstaða? Og ég held að það væri mjög nauðsynlegt ef við erum að tala um það sem við erum að ræða hér, að taka upp grunnskólalögin, skoða þau í heild, þá eigum við að athuga hvað allir þessir þættir gera hver fyrir sig um leið og við ákveðum í hvaða röð við göngum í að bæta skólastarfið í þágu barnanna og þjóðarinnar allrar. Ég held að í rauninni sé það þannig að það sem skipti einna mestu máli séu kennararnir og innstilling þeirra og menntun. Sá kraftur sem er í hverjum kennara til þess að annast börnin í bekknum. Það er auðvitað alveg ljóst að það er útilokað fyrir kennara að sinna sem skyldi bekkjardeild með 30–40 börnum. Við sem höfum fengist eitthvað pínulítið við kennslu þekkjum hvað það er erfitt. Sérstaklega að sinna þeim sem víkja eitthvað aðeins frá meðaltalinu. Ég vil þess vegna segja það í þessu sambandi, virðulegi forseti, að við ættum kannski að átta okkur á vissum atriðum um leið og við sláum þessu föstu: Við skulum koma hér á skólaskyldu fyrir 6 ára börn. Við skulum koma hér á samfelldum skóladegi og skólamáltíðum. Það er engin afsökun fyrir okkur að gera þetta ekki. Peningaupphæðirnar sem til þess þarf eru ekki svo stórar að það sé ekki viðráðanlegt. Og þá er ég ekki að tala um í einhverri blámóðu fjarskans heldur strax á næsta eða í síðasta lagi næstnæsta fjárlagaári. - En jafnframt þessu eigum við að skoða skólaþróunina í heild og ég vil nefna nokkur atriði í þeim efnum sem mér finnst nauðsynlegt að hafa í huga. Það fyrsta sem ég nefni er að efla fræðsluskrifstofurnar allt í kringum landið þannig að þær geti fært þróunarstarfið í skólamálum inn í skólana. Ég held að sumarnámskeiðin við Kennaraháskóla Íslands séu út af fyrir sig góðra gjalda verð, en ég held að sú tilraun sem hefur verið gerð, að vera samtímis með nám í Kennaraháskólanum og kennslu úti í skólunum, að vera með sama fólkið í þessu, það eru 100–150 manns eða svo, ég held að sú tilraun hafi gefið miklu meiri árangur en þessi námskeið, sem eru góðra gjalda verð en eru dálítið aðskilin frá hinu raunverulega lífi inni í skólunum sjálfum. Ég nefni sem sagt markvisst skólaþróunarstarf númer eitt inn í þessa umræðu. Jafnframt það að komið verði á skólaþróunarsjóði skv. 64. gr. grunnskólalaganna, sem hefur aldrei verið komið á, til þess að vinna markvisst í þessu efni. Og væri ekki skynsamlegt að byrja á því, að því er varðar fækkun í bekkjardeildum og lengingu skólatíma, að taka út t.d. 5–10 skóla í tvö ár og meta árangurinn að þeim tíma loknum? Þessi tilraun færi fram undir stjórn Rannsóknastofnunar uppeldismála þar sem hlutirnir væru metnir og menn reyndu að loknum þessum tilraunatíma eða rannsóknatíma að átta sig á því hvar best væri að byrja. Ég held að við höfum vanrækt stórkostlega þróunarstarf í skólamálum eins og reyndar á fleiri sviðum. Ég hygg reyndar að við séum að dragast stórkostlega aftur úr öðrum þjóðum í skólamálum. Og ég er sannfærður um að það er ekki síst vegna þess að okkur hættir allt of mikið til að líta á hlutina "statískt", sem fasta, óumbreytanlega, í stað þess að ýta undir þróunarstarf og líf í skólakerfinu sjálfu og þeim þáttum þjóðfélagsins sem einkum snerta skólakerfið. Ég hef nefnt þetta með 6 ára börnin og skólamáltíðirnar sem forgangsverkefni og legg síðan áherslu á það að hreyfiaflið er ekki síst kennarinn og kjör hans og vinnuaðstaða. Ég ætla ekki, virðulegi forseti, að fara hér yfir kostnaðinn við þessar tillögur. Það hefur verið gert mjög skilmerkilega af hv. flm. Ég tók svo eftir að stofnkostnaðurinn við þetta væri 3200 millj. kr. ef allt yrði framkvæmt. Ég tók svo eftir í ræðu hæstv. menntmrh. að framlögin í ár væru um 350 millj. kr. Er þetta ekki svona u.þ.b. 9 ára framlög eins og þau hafa verið til skólanna á undanförnum árum? Þetta segi ég ekki til að undirstrika það að þetta séu óraunhæfar tillögur, heldur til að undirstrika það að framlögin til skólamála, m.a. stofnkostnaðar á undanförnum árum, hafa verið allt of lág. Þau hafa hrunið svo að segja núna og það er að koma okkur í koll. Það birtist okkur m.a. með þeim hætti að skólastarfið er að staðna. Ég held, herra forseti, að þessi umræða, sem hér hefur verið hafin, sé jákvæð og gagnleg. Það er gott að taka hér stund í að ræða þessi mál, um grunnskólann. Ég vil gera það að mínum lokaorðum að ég vildi gjarnan sjá hér tillögu að áætlun til nokkurra ára um þróun skólastarfs á Íslandi. Ég vil gjarnan að þar séu allir þættir teknir saman, þ.e. grunnskólinn, framhaldsskólinn og háskólinn og við áttum okkur á því hvernig við getum í fyrsta lagi tryggt að þessar stofnanir skili menntuðu fólki út í þjóðfélagið og í annan stað tryggt að það geti hjálpað okkur til að skapa hér betra þjóðfélag. Hins vegar er örugglega ágreiningur um það í okkar hópi hvað er gott þjóðfélag og hvað er vont. Ég er t.d. ekki viss um það að japanska þjóðfélagið sem framleiðir fólk sé gott þjóðfélag. Ég er ekki viss um það fyrir mitt leyti. Ég hygg að við þurfum aðra mælikvarða, herra forseti.



Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. flm. fyrir þetta frv. um breytingu á grunnskólalögunum. Sú hugmynd sem þar liggur að baki um samfelldan og einsetinn skóla allt frá 6 ára aldri hefur verið áhugamál margra, ekki síst sjálfstæðismanna. Konur í Sjálfstfl. hafa barist ötullega fyrir þessu máli bæði í landsstjórn og í sveitarstjórnum. Þær hafa og verið mjög ötular í borgarstjórn og vakið þar athygli á ýmsum þeim efnisatriðum sem þetta frv. tekur einmitt á með þeim árangri að nú njóta rúmlega 70% grunnskólanemenda í Reykjavík samfelldrar viðveru og ef bætt er við þeim sem aðeins þurfa að fara eina aukaferð á viku milli heimilis og skóla er talan komin upp í tæp 83%. Auk þess má bæta því við að í forskóla, 1., 2. og 3. bekk er nánast um 100% samfellda viðveru að ræða. Þessar upplýsingar koma raunar fram í viðauka II með þessu frv. sem svar frá hæstv. menntmrh. við fsp. um samfelldan skóladag. Sjálfstæðismenn hafa margoft ályktað um þetta stefnumál sitt, nú síðast á 27. landsfundi Sjálfstfl. 1987, en þar segir m.a. í kafla um skóla- og fræðslumál, með leyfi virðulegs forseta: "Upphaf skólaskyldu ætti að miða við 6 ára aldur. Skóladagur er nú samfelldur í allmörgum skólum fyrir atbeina Sjálfstfl. og ber að vinna að því að svo verði í skólum um land allt. Áfram verði haldið á þeirri braut sem mótuð hefur verið í samstarfi foreldra og skóla." Og í kafla um jafnréttis- og fjölskyldumál segir enn fremur, með leyfi virðulegs forseta: "Landsfundur Sjálfstfl. fagnar því starfi sem unnið hefur verið á undanförnum árum undir forustu sjálfstæðismanna að efla tengsl heimila og skóla og koma á samfelldum skóladegi. Áfram þarf að halda á þeirri braut og bæta starfsaðstöðu nemenda og kennara, vinna að því að nemendur geti neytt máltíða í skólum og auka umferðaröryggi barna. Áhrif foreldra á stjórn skóla þarf að tryggja." Það er mér því mikið ánægjuefni að þm. Kvennalistans skuli vera okkur sjálfstæðismönnum sammála í þessu þjóðþrifamáli. Raunar átti hv. flm. þessa frv., Guðrún Agnarsdóttir, svo sem hún tók fram áðan, sæti í vinnuhópi eða nefnd undir forustu hv. þm. Salome Þorkelsdóttur sem var skipuð þann 12. júlí 1983 af þáv. menntmrh. Ragnhildi Helgadóttur. Nefnd þessi vann einmitt að því að gera tillögur um það hvernig best væri að koma á samfelldum skóladegi og efla tengsl heimila og skóla. Nál. þetta var útgefið af menntmrn. í október 1984. Óhætt er að segja að mörgum af þessum till. er nú þegar fylgt eftir í skólastarfi eða þær eru að komast í framkvæmd, sérstaklega þó hvað varðar þá hlið sem snýr að tengslum heimila og skóla. Mér var raunar tjáð af formanni þessarar nefndar að nefndarmeðlimir hefðu verið sammála um það að tillögur þessar til úrbóta í skólastarfinu væru framkvæmdaratriði sem ekki þyrfti að kveða á um í lögum. Tillögur þessarar nefndar um samfelldan skóladag eru á bls. 28 og 29 í umræddri skýrslu og á bls. 24 og 25 í grg. með þessu frv. Hæstv. menntmrh. las þessi atriði upp hér áðan þannig að ég mun ekki endurtaka þau, en ég bendi á að mér virðist að hv. flm. hafi einmitt haft þessar tillögur í huga þegar þær sömdu þetta frv. og er ekkert nema gott eitt um það að segja. Þessar tillögur hafa verið stefnumótandi fyrir skólauppbyggingu í landinu. Sem dæmi um slíkar byggingar má nefna Grandaskóla og Foldaskóla. Sá síðarnefndi átti raunar að vera einsetinn en Reykjavíkurborg fékk þegar til kom ekki fjármagn til þess frá ríkinu. Í upphafi grg. segir að grunnskólar þurfi að vera einsetnir heilsdagsskólar þar sem vinnutími og viðvera bæði nemenda og kennara er samfelld þar sem brýn þörf sé á því að samræma betur vinnudag barna og foreldra hérlendis. Undir þetta get ég heils hugar tekið. En þá komum við að peningahliðinni. Það er ljóst að stórkostlegt fjármagn þarf til þess að gera alla grunnskóla bæði samfellda og einsetna og er jafnvel talað um nokkra milljarða í því sambandi bara hér í Reykjavík. Það þarf að byggja nýtt skólahúsnæði, sérgreinastofur, koma upp íþróttaaðstöðu og mötuneyti við hvern skóla, fjölga starfsliði vegna gæslu o.fl. svo sem tíundað hefur verið hér áður. Það er alveg ljóst að slíkt fé verður ekki töfrað fram á svipstundu og ekki trúi ég því að hin hagsýna húsmóðir vilji taka erlent lán í því skyni. Ég er þó á þeirri skoðun að þetta vandamál verði að leysa þótt það taki nokkurn tíma og er raunar sannfærð um að að því verði unnið, sbr. stefnuyfirlýsingu og starfsáætlun ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar, en þar segir m.a. á bls. 20, með leyfi virðulegs forseta: "Fram mun fara athugun á fyrirkomulagi sérkennslu. Kannað verður hvernig grunnskólinn geti betur rækt umönnunar- og uppeldishlutverk við hlið fræðslustarfs. Unnið verður að því að koma á samfelldum skóladegi og skólamáltíðum fyrir börn á grunnskólaaldri." Ég hef áður lýst því yfir að ég er sammála þeim hugmyndum sem frv. það sem hér er til umfjöllunar grundvallast á. Það eru þó viss efnisatriði sem gætu orðið erfið í framkvæmd, sbr. t.d. 2. gr. frv. en þar segir, með leyfi virðulegs forseta: "Stærð skólahúsnæðis grunnskóla fyrir nemendur í 1.–10. bekk skal miða við að fjöldi nemenda í skólanum fari ekki yfir 400, né fjöldi nemenda í skólum fyrir nemendur í 1.7. bekk yfir 300 nemendur." Hér virðist gert ráð fyrir því að grunnskólanum verði skipt í tvennt með hámarksfjölda nemenda. Ég held að einmitt þetta atriði geti orðið erfitt og afar kostnaðarsamt í framkvæmd þótt kennarar og skólamenn séu almennt þeirrar skoðunar að heppilegast sé að hafa grunnskóla smáa og fámenna en stóra og fjölmenna eins og segir í grg. með þessari grein frv. Þetta atriði er þó vafalaust nokkuð misjafnt eftir hverfum og byggðarlögum. Það er hins vegar spurning hvort slíkt ákvæði eigi að lögfesta eins og reyndar hæstv. menntmrh. benti á hér áðan. Í 4. mgr. 4. gr. er gert ráð fyrir því að starfsfólk með uppeldisfræðimenntun verði fengið til að annast nemendur í grunnskólum fyrir eða eftir eiginlegan skólatíma. Það er ekkert nánar skilgreint í grg. hvers konar menntun er hér átt við. Ef lögfesta á slíkt ráðningarskilyrði þá þarf nánari útskýringar við eins og reyndar kom fram í máli hv. þm. Svavars Gestssonar hér áðan. Sú hugmynd hefur komið fram að t.d. Sóknarkonur gætu með fræðslu eða námskeiðum áunnið sér rétt sem nokkurs konar fóstrutæknar og finnst mér að slíkt mætti skoða. Loks er í 7. gr. frv. gert ráð fyrir því að 74. gr. núgildandi grunnskólalaga falli brott, en hún fjallar um heimild sveitarfélaga til að setja á stofn við grunnskólann og undir sömu stjórn forskóla fyrir fimm og sex ára börn. Um þetta atriði segir í grg., með leyfi virðulegs forseta: "Fimm ára börn eiga nú völ á mun betri umönnun og þjónustu á dagvistarheimilum en í skólum og þykir rétt að vanda fremur til aðbúnaðar þeirra aldurshópa sem þegar eru í grunnskóla en að auka við nýjum árgangi og bjóða honum upp á lakari kost en hann á völ á." Um þetta eru nokkuð skiptar skoðanir, ekki síst hjá foreldrum, svo að það er spurning hvort afnema eigi með öllu slíkt heimildarákvæði hvað varðar fimm ára börn. Sú þróun gæti þó átt sér stað að fóstrur komi inn í kennaramenntunina eða nám þeirra verði flutt inn í Kennaraháskólann. Fleiri athugasemdir mætti gera við þetta frv. þótt ég láti það vera að sinni. Virðulegi forseti. Ég ítreka þakkir mínar til hv. flm. fyrir þetta frv. sem ég tel mjög jákvætt í grundvallaratriðum og fyrir þær umræður sem þetta frv. hefur skapað hér í þingdeildinni. Ég vil aðeins benda á að þetta sama mál hefur verið til athugunar hjá þeirri fjölskyldunefnd sem hæstv. forsrh., Þorsteinn Pálsson, skipaði sl. sumar undir forustu Ingu Jónu Þórðardóttur. Mér er tjáð að nefndin muni skila af sér ítarlegum tillögum í apríl nk. bæði um samfelldan skóladag og dagvistarmál og verða þær tillögur vafalaust mjög athyglisverðar. Von mín er sú að sem flestir muni vinna að því að koma á þeim úrbótum í skólamálum okkar sem nauðsynlegar eru vegna breyttra þjóðfélagsþátta, ekki síst barnanna vegna. Og þar sem hæstv. menntmrh. er hér staddur þá vil ég beina þeim vinsamlegu tilmælum til hans, og treysti honum reyndar fyllilega til þess, að standa vörð um þetta mikilvæga mál.



Herra forseti. Hér hafa farið nokkuð góðar umræður , fram um frv. Kvennalistans til breytinga á grunnskólalögunum. Ég tel þær af hinu góða. Get ég tekið undir þau sjónarmið sem þar koma fram, en tel samt ekki ástæðu nú til þess að úttala mig um hvert og eitt þeirra. Frv. á eftir að fara til menntmn. þar sem ég sit. Þar fer eflaust fram betri umræða og bíð ég með mínar athugasemdir þangað til að því kemur. Ég sagði að ég gæti tekið undir þau átta sjónarmið sem koma fram í þessu frv. og ég tel að þau hafi verið og eigi að vera ráðamönnum að leiðarljósi í skólamálum. Hins vegar skal ég upplýsa það að ég er ekki mjög hrifinn af því að lögbinda þessi atriði en þau eiga að vera markmið stjórnvalda. Ég tel þessi atriði markmið en ekki bein lagaatriði þó að með setningu þessara atriða í lögum þá verði það til þess að knýja á um að farið verði eftir þessu. En ég tel sem sagt að mörg þessara atriða sé ekki rétt að hafa í lagatexta. Það var ekki margt sem ég vildi hér sagt hafa, en taldi samt nauðsynlegt að fulltrúi frá Borgarafl. kæmi hér upp og gerði grein fyrir sinni afstöðu og síns flokks. Hún er sem sagt sú að þetta eru þau markmið sem við höfum lagt fram í okkar stefnuskrá og ég fagna því að þetta kemur hér til umræðu.



Herra forseti. Ég fagna þeirri góðu umræðu sem hér fer fram því að ég tel að það sé okkur mjög þarft og nauðsynlegt að ræða menntamálin sem oftast vegna þess að ég tel að það skorti enn þá töluvert á að við höldum hér uppi góðri menntastefnu. Það er nauðsynlegt að ræða þau mál hvort sem um er að ræða einstaka þætti eða þá menntamálin sem heild. En ég fagna reyndar líka þeirri hugmynd sem hæstv. menntmrh. varpaði hér fram áðan um að gera einhvers konar áætlun um skólabyggingar vegna þess að ég er honum hjartanlega sammála í því að vinnubrögð virðast oft vera tilviljunarkennd. Það rísa upp skólahús og þá gjarnan núna seinni árin íþróttahús, að því er virðist tilviljunarkennt. Sums staðar eru húsin upp risin en enn liggur ekki fyrir samningur um gerð þeirra og fjárveitingar vantar á meðan samið er um önnur hús sem alls ekki er byrjað að byggja. Það leiðir til óþarfrar baráttu á milli kjördæma og því fagna ég því, eins og ég sagði áðan, að hann hefur uppi hugmyndir um að ráða bót á þessu. Ég ætla ekki að fara út í eintök efnisatriði frv. sem hér er til umræðu. Það hefur fyrri flm., hv. 6. þm. Reykv., gert á þann hátt að ég sé ekki ástæðu til þess að fara nánar út í þau. En efni þessa frv. er eitt atriði af mörgum varðandi skólamál og menntastefnu sem við kvennalistakonur vildum sjá tekið á af myndarskap. Við höfum á þessu þingi lagt fram nokkrar tillögur og borið fram fyrirspurnir varðandi skólamálin. Þar má t.d. nefna till. sem við fluttum nýlega um aukna ráðgjöf og þjónustu við nemendur með sérþarfir, foreldra þeirra og kennara. En það er ljóst að nemendur sem þurfa á sérkennslu að halda þurfa að vera í stöðugri þjálfun og þá er mikilvægt að draga ekki bara nemandann og kennarann inn í heldur einnig foreldrana. Við bárum einnig fram fsp. í upphafi þessa þings um kennararáðningar við skóla landsins og það kom reyndar í ljós sem okkur grunaði að þar er hlutfall leiðbeinenda allt of hátt, sérstaklega á landsbyggðinni. Það gengur ekki eins vel að fá kennara þangað og hér á höfuðborgarsvæðinu og það vekur aftur upp spurninguna um jafnrétti barnanna til náms. Þá höfum við einnig nýlega lagt fram fsp. varðandi skólaakstur en mjög mörg börn á grunnskólaaldri eyða allmörgum klukkustundum í viku hverri í skólabílum sem okkur er kunnugt um að eru misjafnir að gæðum. Það kom reyndar fram í svari hæstv. dómsmrh. að það eru veittar undanþágur til að setja fleiri börn í þessa bíla en leyfilegt er. Þá hlýtur að vakna sú spurning hvort nokkuð sé nógu gott fyrir börnin og ég held að við ættum að huga mjög vel að því. Þetta frv. er nú einmitt flutt í þeim tilgangi að bæta stöðu barnanna sem oft vilja gleymast í þjóðfélagi þar sem hraðinn, flýtirinn og vinnuálagið stjórna mönnum frá einni klukkustund til annarrar. Hæstv. menntmrh. varð í máli sínu tíðrætt um skort. Hann talaði að sjálfsögðu um skort á fjármagni til að framkvæma þær breytingar sem frv. okkar gerir ráð fyrir. En honum varð líka tíðrætt um skort á starfsfólki, hvort sem um var að ræða fólk til að annast mötuneyti, gæslu nemenda eða kennslu. Og hverjar skyldu nú ástæður skortsins vera? Hvers vegna óttast hann svo mjög að ekki fáist fólk til starfa? Svarið er einfalt og blasir við okkur daglega. Störf þeirra sem umönnunar- og uppeldisstörf stunda eru stórlega vanmetin þegar að því kemur að greiða laun fyrir þau, enda eru þau að stærstum hluta til störf sem áður voru unnin ókeypis inni á heimilum landsins af húsmæðrunum. Það er mikið íhugunarefni hvernig við ætlum að komast út úr þessum hugsunarhætti, svo tekið sé dæmi um kennarana eingöngu, en það hlýtur að vera hæstv. menntmrh. sem og okkur þm. öllum mikið áhyggjuefni á þessari stundu hvernig kjarabarátta þeirra þróast á næstu dögum og vikum. Kennarar hafa á undanförnum árum starfað í ýmsum nefndum, bæði innan eigin raða og jafnvel í samstarfi við menntmrn. m.a. með það fyrir augum að bæta kjör sín. Skýrslur hafa verið gefnar út og óvefengjanlegar niðurstöður lagðar fyrir. Og svo gerðist það sl. vor að út kom skýrsla erlendra sérfræðinga um skólastarfið á Íslandi. Í öllum skýrslum og niðurstöðum sem birtar hafa verið ber allt að sama brunni. Laun og kjör kennara eru hreinlega talin standa skólastarfinu fyrir þrifum. Þetta hefur hver menntmrh. af öðrum tekið undir en samt gerist ekkert. Af þessu tilefni leyfi ég mér að spyrja hæstv. menntmrh. um hans skoðun á kjörum kennara og hvort í rauninni sé svo mikið tengslaleysi milli menntmrn. og fjmrn. að engu verði um þokað. Ef við ættum að geta talist sjálfstæð þjóð er ein af frumforsendunum sú að við getum haldið uppi öflugri menntastefnu og þar með virku skólastarfi, en í hversdagsleika skólastarfsins hefur kennarinn þýðingarmiklu hlutverki að gegna og til hans eru gerðar síauknar kröfur eftir því sem daglega lífið gerist flóknara. Það hefur oft verið minnst á langan vinnudag foreldra í þessari umræðu. Það eru ill örlög barna okkar að fá ekki að njóta nægra samvista við foreldra sína og vera þar að auki í kennslu hjá kennurum sem líka vinna allt of langan vinnudag, en eins og fram kom í máli hv. 7. þm. Reykv., þá er 1/3 hluti af launakostnaði menntmrn. fyrir yfirvinnu kennara. Það er ýmislegt fleira sem þarf að taka til gagngerrar endurskoðunar og athuga með tilliti til forgangsverkefna, forgangshraða. Vil ég þar t.d. minnast á till. þingkvenna Kvennalistans um kennslugagnamiðstöðvar í öllum fræðsluumdæmum sem samþykkt var á síðasta þingi. Það var tímabær og nauðsynleg till., en því miður hefur sú starfsemi verið svelt fjárhagslega eins og svo allt of margt annað. Ég minntist á það áðan að okkur hefði orðið tíðrætt um skortinn. Það sem okkur skortir fyrst og fremst að mínu mati er sú heildarsýn sem þarf til að móta heildstæða menntastefnu þar sem verkefni eru sett í forgangsröð. Allir hljóta að vera sammála um nauðsyn þess að setja viðurværi og umönnun yngstu barnanna í forgang því lengi býr að fyrstu gerð. Eftir því sem mér hefur heyrst á hv. þm. sem hér hafa tekið til máls, þá taka þeir mjög undir efni þessa frv. þannig að við gerum okkur svo sannarlega vonir um að þetta verði eitt af þeim verkefnum sem sett verða í ótvíræðan forgang.



Herra forseti. Það er e.t.v. ekki ástæða fyrir mig að hafa langt mál, en ég get þó ekki látið hjá liða að þakka flm. þessa frv. fyrir að hafa lagt það fram, hv. 6. þm. Reykv. Guðrúnu Agnarsdóttur og hv. 6. þm. Vesturl. Danfríði Skarphéðinsdóttur. Það er búið að fjalla um einstök atriði frv. og sé ég ekki ástæðu til að fara neitt ítarlega út í það. Ég vildi fyrst og fremst taka undir grundvallarviðhorf sem endurspeglast í þessu frv. Mér finnst hv. 6. þm. Reykv. hafi í hnotskurn í sinni ítarlegu framsöguræðu gert grein fyrir þeim upplýsingum, viðhorfum og störfum, tveggja ára vinnu þess vinnuhóps sem hér hefur nokkrum sinnum verið getið um að hafi verið skipaður af hæstv. þáv. menntmrh. Ragnhildi Helgadóttur. Enda er ýmislegt sem kemur fram í fskj. þessa frv. tekið upp úr þeirri skýrslu og þarf ég því ekki að hafa frekari orð um það. Ég vil aðeins geta þess hér að það var sérstaklega ánægjulegt að starfa í þessum vinnuhópi vegna þess að ég man ekki eftir því að það hafi nokkurn tímann komið fram ágreiningur um einstök atriði. Það var alltaf sameiginleg niðurstaða um þær tillögur eða þau viðhorf sem fram komu hjá hópnum og endurspeglast í þeim tveimur skýrslum sem gefnar voru út, annars vegar um þéttbýlið og hins vegar skýrsla um dreifbýlið. En eins og kom réttilega fram í máli hv. frsm., þá eru viðhorfin mjög ólík til skólamála, eins og svo margs annars þegar annars vegar er um að ræða dreifbýlið og hins vegar þéttbýlið. Það eru þýðingarmikil atriði sem fjallað er sérstaklega um í þessu frv. og það er samfelld viðvera nemenda og kennara í skólunum. En eitt af vanda málunum sem oft endurspegluðust í viðræðum vinnuhópsins við ýmsa aðila var einmitt þetta vandamál innan kennarastéttarinnar líka, hvernig þeirra starfstíma og þeirra kjörum er háttað. Jafnvel eru þess dæmi að kennarar kenna á fleiri en einum vinnustað og eru á hlaupum á milli skóla sem kemur þá óneitanlega niður á stundaskrá og þar með niður á börnum. Þetta er eitt atriði sem vissulega er mikil þörf á að bæta úr. Það er talað um nauðsyn þess að hafa athvarf fyrir nemendur utan kennslustunda. Þetta er líka ein af þeim ábendingum sem vinnuhópurinn lagði til. Það er að vísu í frv. talað um að það þurfi að vera sérmenntað starfsfólk sem eigi að ráða til þeirrar gæslu. Ég er ekki alveg viss um að það þurfi að leggja áherslu á það. Ég held að ef slíkt athvarf er í skóla, þá mætti nýta með ýmsum hætti aðra starfskrafta, ef nota má svo leiðinlegt orð sem starfskraftur er, þ.e. það þurfi ekki endilega að vera sérmenntað fólk í uppeldisfræðum heldur mætti þarna jafnvel hugsa sér foreldra eða jafnvel afa og ömmur. Ég held að það sé ekki svo mikið atriði að þar sé um sérfræðimenntað fólk í uppeldisstörfum að ræða. Í þessu atriði var lögð áhersla á bókasöfnin, að þau gætu komið að miklu gagni einmitt varðandi viðveru nemendanna í skólanum utan kennslustunda. Þá er eitt af þeim mikilvægu atriðum sem líka er fjallað um í frv. aðstaða fyrir nemendur til að neyta nestis eða matar í skólanum. Það var eitt af þeim atriðum sem vinnuhópurinn lagði mikla áherslu á að skipti miklu máli. Ef koma ætti upp aðstöðu, þ.e. með fullkomnum eldhúsum og öðru slíku í skólum, þá mundi það kosta mikið fjármagn. Við gerum okkur grein fyrir því. En það er eins með þetta, eins og reyndar þegar hefur verið gert og er verið að gera, að ég held að það sé hægt að leysa á ódýrari hátt og finna leiðir til þess. Ég held að þetta sé að þróast í rétta átt. Það er víðast hvar farið að gera tilraunir með nestismál skólabarna á ýmsan hátt. Sums staðar í skólum hafa verið ráðnir starfsmenn sem taka að sér t.d. að elda súpu og smyrja brauð. Það þekkist í skólum og víða hafa verið reyndir nestispakkarnir sem, eins og hér hefur reyndar komið fram fyrr, hafa viljað detta út vegna þess að krakkarnir. verða leiðir á þessum nestispökkum. Mjólkursamsalan, sem hér var einnig minnst á og við höfðum náið samráð við í okkar vinnu, gerði tilraunir með nestispakka og það var einmitt á síðasta kjörtímabili sem umrædd niðurgreiðsla á mjólk hófst til skólabarna til þess að koma til móts við þau og reyna að auka mjólkurneysluna í stað sykurdrykkjanna. Það er staðreynd að aðrar þjóðir, t.d. Norðurlandaþjóðirnar, hafa reynt að bregðast við þessum vanda með skólamáltíðum. Við erum að byrja að bregðast við því. Það er þýðingarmikið atriði að börnin fái þessa hollu næringu. Það hafa rannsóknir sýnt sem gerðar hafa verið á skólabörnum, t.d. í Svíþjóð. Þær sönnuðu það að börn sem fengu ekki rétta og holla næringu í skólanum voru miklu verr í stakk búin til að sinna sínu námi en hin sem höfðu rétta og holla næringu á meðan á skólatíma stóð. Mér þótti rétt að hnykkja aðeins á þessum atriðum. Ég fagna þeirri jákvæðu og ágætu umræðu sem hér hefur farið fram um þessi mál vegna þessa frv. Það kom fram í máli hv. 7. þm. Reykv. og reyndar hv. 6. þm. Vesturl. einnig að það skipti miklu máli hvernig kjörum kennara væri háttað til þess að hægt væri að manna skólana og ég vil svo sannarlega taka undir það. Ég vil minna á að það hefur verið sýndur í verki skilningur á þýðingu þessa með þeim bættu launakjörum kennara sem urðu í kjarasamningum - ég man ekki hvort það var á síðasta ári en alla vega á síðasta kjörtímabili - sem var umtalsvert þó að alltaf megi sjálfsagt gera betur. En það er meginatriði að vinnutíma kennara sé þannig háttað að þeir séu til staðar, að þeir hafi þessa samfelldu viðveru eins og nemendurnir og það sé hægt að nýta þeirra vinnu á skólatíma, jafnvel þó að þeir séu ekki endilega inni í kennslustundum. Þetta er eitt af þeim atriðum sem m.a. komu fram í umræðum innan vinnuhópsins sem ég vitnaði til. Ég vil sem sagt taka undir það að menntun og líðan kennarans í skólanum skiptir auðvitað miklu máli, en ég vil jafnframt minna á það að það skiptir meginmáli hvernig barninu líður í skólanum. Við megum ekki gleyma því að skólinn er til fyrir barnið en ekki öfugt. En það er eins og það vilji nú stundum gleymast. Og varðandi vinnustaðamáltíðir og nestismál skólabarna, þá vitum við það að í öllum kjarasamningum er verið að semja um niðurgreiddan mat til fólks í alls konar stofnunum og vinnustöðum en það þykir kannski ekki eins sjálfsagt þegar komið er að börnunum og það mættum við hugleiða líka. Ég vil aðeins að lokum láta þess getið að það kemur mér á óvart að í þessu frv. er ekki tekið sérstaklega á þeim þætti sem varðar aukið samstarf heimila og skóla, um dagleg störf skólans. Þá á ég við í raun og veru þá róttækustu tillögu sem fram kom hjá vinnuhópnum og þá einu sem sérstaklega var getið um að þyrfti lagabreytingu til að koma í framkvæmd - og það var um að stofna sérstök skólaráð. En vinnuhópurinn mælti eindregið með því að við hvern grunnskóla skuli starfa skólaráð sem sé stjórn skólans til ráðuneytis um innri mál hans, svo sem kennsluskipan, starfsáætlanir, skólatíma, slysavarnir, félagslíf í skólanum og fleira sem varðar daglega starfsemi hans. Í þessu skólaráði var gert ráð fyrir að foreldrar ættu sinn fulltrúa og þannig var það hugsað að koma mætti á nánara samstarfi milli foreldra og skóla svo að foreldrar ættu kost á því í gegnum sinn fulltrúa að fylgjast betur með hvernig háttað væri hinu daglega starfi skólans. Ég vil taka fram að það er ekki gert ráð fyrir að slíkt skólaráð sitji fundi á hverjum degi heldur komi saman kannski að vori, hausti og einu sinni um miðjan vetur eða slíkt. Ég flutti um þetta frv. í beinu framhaldi af þessum tillögum vinnuhópsins. Það frv. náði ekki fram að ganga en ég hafði gert ráð fyrir því að vera búin að leggja það fram nú, endurflytja það, en af sérstökum ástæðum, sem ég hirði nú ekki um að fara að tíunda hér, þá gat ekki orðið af því. En ég vil láta þess getið að ég mun endurflytja þetta frv. mitt og vænti þess að það fái stuðning sem flestra og þá ekki síst hv. þm. Kvennalistans sem áður hafa lýst stuðningi við það mál.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hv. flm. þessa frv. fyrir gott innlegg í skólaumræðuna sem mér sýnist vera stór þáttur á þessu þingi eins og oft vill verða. Ég vil lýsa því yfir að mér sýnast meginmarkmið þessara brtt. sem hér liggja fyrir vera samhljóða stefnumiðum Alþfl. og þeirri framtíðarsýn sem við jafnaðarmenn sjáum og óskum að fram komi í skólamálum. Hins vegar bendi ég á það að ekki hefur enn tekist að framfylgja núgildandi lögum um grunnskóla. Tel ég að það sé ekki síst vegna takmarkaðrar fjárhagslegrar getu okkar Íslendinga. Hv. flm. setja sér það markmið að koma þessum breytingum á á næstu tveimur árum. Ég held að það hafi komið fram hér hjá hæstv. menntmrh. að framlag til skólabygginga væri 350 millj. kr. á þessu ári, en mér sýnist að ef við ætluðum að framfylgja þessum tillögum þeirra kvennalistakvenna þyrfti það framlag að tífaldast. Eins og ég sagði áðan tel ég að þarna sé hreyft þörfu máli og það sé sjálfsagt og eðlilegt að Alþingi taki sér tíma að ræða þessi mái. Við þurfum að búa okkur til heildarstefnu í skólamálum sem ég tel að hafi alla tíð vantað. Við höfum verið að taka á ákveðnum þáttum fræðslumálanna alla tíð en aldrei mótað okkur heilsteypta stefnu. Ég fagna orðum hæstv. menntmrh. hér áðan þess efnis að hann stefndi að því að leggja fram áætlun um skólabyggingar. Það tel ég þarfa áætlun ef fram kæmi og mundi fagna henni mjög. Ég vildi sem sagt aðeins lýsa því hér yfir að ég tel þessar tillögur þeirra kvennalistakvenna í hæsta máta vel þess virði að ræða þær og ég vona svo sannarlega að við eigum eftir að lifa það að sjá þær koma til framkvæmda. En ég get ekki ímyndað mér að það verði á allra næstu árum.



Hæstv. forseti. Ég tek undir það með síðasta ræðumanni að sú framtíðarsýn sem kemur fram í þessu frv. er í anda okkar jafnaðarmanna. Reyndar eru alls ekki miklar deilur um það hvernig málum skuli skipað í skólamálum. Stjórnmálaflokkar þeir sem hér starfa eru flestir einhuga um að hverju skuli stefnt. Það sem menn deila um er hvernig skuli gera hlutina og hvaða fjármagn skuli til þeirra ætlað. Ég get ekki að því gert að það hvarflar að mér að hér sé fyrst og fremst um yfirboð að ræða. Það er reyndar látið að því liggja að þetta séu hugmyndir sem ákveðinn vinnuhópur hafi að meginstofni til mótað og ekki ætla ég að blanda mér í þær deilur eða tilgátur. Hins vegar eru þetta í sjálfu sér atriði sem menn geta verið sammála um. Vissulega vildum við öll stefna miklu lengra í þá átt að auka fræðslu og bæta aðbúnað barna í þjóðfélaginu. En það eru ekki allir sammála um það hvernig skuli byggja upp velferðarkerfið. Þeir hinir sömu sem gera miklar kröfur í þessum efnum veina svo af vandlætingu yfir skattlagningu, öskra og veina yfir skattlagningu og neita að standa að því að afla fjár til að byggja upp velferðarkerfið, vitandi það að hér á Íslandi eru skattar lægri en víðast í Evrópulöndum. Ef framkvæma á þær hugmyndir sem hér eru reifaðar þá er verið að tala um ekki minna en 3 milljarða í stofnkostnað, sennilega 3,5 og í rekstrarkostnað 1,5 milljarða á ári. Á sama tíma liggur það fyrir að í ár er aðeins varið 350 millj. kr. í skólabyggingar. Það er ekki af því að menn vilji ekki gera betur. Það er af því að fjármunir eru af skornum skammti. Vita menn hvaða fjármagni er varið til þess að byggja sjúkrahús og heilsugæslu yfir allt landið? Það eru litlar 170 millj. kr. Á sama tíma þarf gamalt fólk og aðrir sem eru veikburða að búa við hinar verstu aðstæður. Vita menn það líka að grunnskólalögin, sem nú eru í gildi, hefur ekki enn nærri því tekist að framkvæma? Gera menn sér grein fyrir því að mikið vantar á að námsbækur svari kröfum tímans? Ég var fyrir nokkru að hlýða syni mínum yfir í landafræði og það minnti mig óþyrmilega á það að sú landafræðibók sem er kennd núna er sama landafræðibókin og ég var að kenna þegar ég var í því starfi og orðin algerlega úrelt. Á sama tíma og slíkar kennslubækur eru notaðar, þar sem beinlínis er rangt farið með staðreyndir, m.a. varðandi næstu nágrannalönd okkar, kostar ríkið hundruð farseðla til þess að ástunda norræna samvinnu. Ég verð að játa það að mér finnst ástæða til að byrja á því að bæta úr á þessu sviði og veita fjármagni í það. Vita menn við hvílíkt óhagræði fatlaðir búa í þjóðfélaginu? Mikið fötluð börn í Keflavík verður að flytja daglega til Reykjavíkur til þess að þau geti notið fræðslu. Þessi börn verða að hafast við í bifreiðum í tvo tíma á dag auk þess langa tíma sem þau eru í skólanum. Það er ekki til fé til að byggja skóla fyrir þetta fræðslustarf. Til byggingar sem ætluð er til þessara þarfa var varið rúmri 1 millj. kr. frá ríkinu í ár. Svona er þetta alls staðar þar sem við berum niður. Það skortir fjármuni til að byggja upp það velferðarkerfi sem menn vilja koma á - flestir. En menn eru ekki sammála um það hvort og hvar þá skuli taka. Við teljum það jafnaðarmenn að það þurfi að tryggja að til séu fjármunir til þess að framkvæma hlutina. Og mér sýnist að verði það frv. sem hér liggur fyrir samþykkt þá verði það fyrst um sinn aðeins óskalisti ef ekki er tryggt fjármagn til að framkvæma það. A.m.k. á meðan þau lög sem þegar eru í gildi eru ekki framkvæmd til fullnustu. Og að samþykkja lög sem kalla á fjárveitingar án þess að tryggja fjármuni til þess, það finnst mér rangt. Því skora ég á þá sem eru mjög áfram um að koma málinu fram að gera jafnframt grein fyrir því hvar skuli taka þá peninga sem þarf til að framkvæma þau lög. Ég tel það alveg nauðsynlegt í þessari umræðu. Þetta frv. er, eins og ég hef getið um áður, um sjálfsagða hluti en þó eru þeir ekki sjálfsagðir á meðan ekki er til fé til þess að framkvæma þá. Ég get allt gott um þetta frv. sagt að öðru leyti en því að mér sýnist að grundvöllinn skorti. Ég minni á það aftur að við upplifum það hér í þinginu hvað eftir annað að þeir sömu sem harðast berjast gegn skattheimtu eru jafnframt harðastir í að koma með tillögur sem kosta fé. Þarna verður að breyta til. Það þarf reyndar víða. Það er rétt sem hv. 7. þm. Reykv. sagði áðan að það þarf nýtt gildismat í þessu máli. Við þurfum að ganga miklu lengra til þess að byggja upp það velferðarkerfi sem flestir vilja koma á, en við göngum ekki þá göngu nema þm. samþykki að veita meiri fjármuni til framkvæmdar þeirra laga sem þeir samþykkja.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka öllum þeim sem hér hafa tekið til máls fyrir jákvæða, málefnalega og góða umræðu. Ég verð að segja það að þetta hefur verið mjög ánægjulegur dagur í þessari ágætu þingdeild. Það hefur sérstaklega verið ánægjulegt hve þm. eru almennt sammála efni þessa frv. og a.m.k. taka vel undir þau grundvallarviðhorf og sjónarmið sem þar koma fram. Það hefur jafnframt verið mjög ánægjulegt hve mjög í raun skólamálin skipta menn almennt máli. Mér finnst vera fyrst og fremst um að ræða hvernig á að finna sameiginlegan farveg fyrir þær framkvæmdir í þessum málum sem eru knýjandi og nauðsynlegar og allir virðast vera sammála um að þurfi að verða sem fyrst. Þá er kannski fyrst og fremst spurning um það hvaða mál við ákveðum að setja í forgang. Ég mun hafa þann háttinn á að fara yfir athugasemdir þeirra sem hafa tekið til máls í umræðunni og svara, ef mér þykir þess þörf, ýmsum þeim athugasemdum sem komu fram eða ræða að öðru leyti þau sjónarmið sem komu fram í máli manna. Ég vil sérstaklega fagna því hversu jákvæður hæstv. menntmrh. var í sínu máli. Mætti ég spyrja hæstv. forseta: Er menntmrh. önnum kafinn í Nd. sem stendur?

Það er verið að ræða um Háskólann á Akureyri að mér var tjáð og hann þurfti þess vegna að fara frá.

Já, ég hafði reyndar vitneskju um það áðan. En ég vona að hann geti komið síðar eða a.m.k. kynnt sér það sem ég hafði fram að færa varðandi það sem hann sagði. Hann minntist á það í upphafi máls síns eftir að hann hafði lýst yfir stuðningi við meginefni frv. að það væri erfitt að fá fólk til starfa t.d. í skólunum og þá er jú auðvitað það sem við blasir og kom fram í máli bæði hv. 7. þm. Reykv. og hv. 6. þm. Vesturl. og reyndar líka í máli hv. 6. þm. Reykn. að um það er að ræða að tryggja bæði fóstrum og kennurum betri laun þannig að þetta fólk leiti eftir þeim störfum sem því standa til boða við uppeldisstörf. Hæstv. ráðherra minntist á kostnaðarskiptingu milli foreldra annars vegar og ríkisins hins vegar í málefnum sem varða máltíðir í skóla. Hann minntist líka á það að öðru máli gegnir um dreifbýli og þéttbýli og lagði áherslu á nauðsyn þess að sýna sveigjanleika en ekki stífni eða að hafa ósveigjanlegt skipulag. Ég tek að sjálfsögðu undir það. Það er afar mikilvægt að skólinn sé lagaður að aðstæðum á hverjum stað svo best megi fara, en hins vegar verður ætíð að gæta lágmarksstaðla. Hann minntist reyndar á það, og fleiri gerðu það í máli sínu, sem varðar sérstaklega gæslu og umönnun þeirra barna sem mundu dvelja í skóla utan kennslustunda og víst er að mikil þörf er fyrir það. Það kom fram bæði í máli hans og annarra, t.d. í máli hv. 6. þm. Reykn., að e.t.v. gæti ófaglært fólk annast þetta umsjónarhlutverk. Aðrir spurðu í þessu sambandi hverjir þeir væru sem hefðu uppeldisfræðilega menntun og gætu gegnt þessum starfa sem tiltekinn er í frv. Þegar átt er við uppeldisfræðilega menntun er fyrst og fremst verið að hugsa um fóstrur og kennara. En vegna þess hve þörfin er brýn fyrir gæslu, sérstaklega yngri barnanna, í skólum víða hafa sum sveitarfélög tekið þetta upp. Þau hafa satt að segja reynt að klófesta það starfsfólk sem mögulegt var að fá til þessa starfa og í tveimur tilfellum veit ég að reynslan hefur sýnt að ófaglært fólk hefur hreinlega gefist upp á þessu. Því finnst það of erfitt, jafnvel þó að það hafi reynslu af umgengni við börn, og auðvitað hlýtur það að vera einstaklingsbundið, en ég veit um tilvik í tveimur skólum þar sem þetta hefur einmitt verið gert og ófaglærða fólkið hefur gefist upp vegna þess að börnin voru of mörg, því fannst þau of erfið, og ég held að skipti á starfsfólki hafi verið talsvert tíð, ekki vegna þess að það væri ekki sæmilega vel launað, heldur fannst því hreinlega verkefnið of erfitt viðureignar. Nú kann vel að vera að þetta reynist misjafnlega vel og kann að reynast vel sums staðar, en þó held ég að við verðum að gæta þess mjög vel að slík gæsla verði ekki að geymslu fyrst og fremst, heldur verði börnunum tryggt þroskandi og uppeldislega jákvætt umhverfi. Ég held að mjög æskilegt væri að þetta hlutverk gæti verið í höndum fóstra eða kennara sem hefðu uppeldisfræðilega menntun. Ég vil ekki nefna þessi dæmi sérstaklega vegna þess að ég veit að skýrslu verður skilað um þau og ég tel eðlilegt að hún komi beint frá þeim aðilum sem hafa annast þetta fremur en að ég fari að geta þess hér. Það kom fram í máli nokkurra þeirra sem hér töluðu að varast skyldi að lögbinda skólastærðina. Það væri ýmislegt sem væri jákvætt við stærri skóla. T.d. væri kostur á samnýtingu. Það var líka minnst á sveiflur í barnafjölda. Svo var reyndar talað um í sambandi við þessar athugasemdir að varasamt væri að binda svo nákvæmlega í lögum ýmis framkvæmdaatriði. Það var ekki getið um það hvort það ætti að vera í reglugerðum eða hvort þar ættu að vera einhver almenn sjónarmið. Hins vegar tel ég að reynslan hafi sýnt, erlendis frá sérstaklega og líka það sem við höfum séð hér á landi, að ókostir stærri skólanna eru meiri. Það kann að vera, eins og kom fram í máli hv. 7. þm. Reykv., að ef skólarnir væru nægilega vel fjármagnaðir gæti það tekist. Ég veit hins vegar ekki til þess að reynsla erlendis frá hafi sýnt í raun og veru að einhvers staðar kæmi fram að stórir skólar væru þrátt fyrir allt ákjósanlegri. Það kann að vera spurning um nákvæma tölu, hvort það væru 300, 400, 500 eða 600. Það kann að vera spurning um nákvæma tölu, en við verðum, held ég, að setja okkur eitthvert hámark og tryggja það að skólarnir fari ekki yfir ákveðið hámark. Við þurfum kannski einnig að muna eftir því að fæðingum fer fækkandi hérlendis. Þeim hefur farið allverulega fækkandi í nágrannalöndum okkar, þannig að fólksfjölgun hefur jafnvel staðið í stað meðal sumra Norðurlandaþjóða og við sjáum fram á það líka ef við lítum á mannfjöldaspár. Ég bendi hv. þingdeildarmönnum á bókina "Gróandi þjóðlíf" sem er afrakstur framtíðarspárnefndarinnar, nokkurra hópa sem störfuðu innan hennar. Í þeim bæklingi eða bók kemur fram mannfjöldaspá fyrir Ísland fram til ársins 2010 og því er spáð að fólki fari fækkandi. Við hljótum að þurfa að taka eitthvert mið af því og ég held að það geti aldrei orðið að kostirnir við stóru skólana komi til með að réttlæta þá ókosti sem þeir hafa í för með sér. Síðan ræddi hæstv. ráðherra um það hvort ekki væri unnt að nýta betur þann tíma sem börn verja í skólum hérlendis og þá einkum í því augnamiði að reyna að stytta nám þegar á heildina væri litið og hann horfði þá allt fram til loka framhaldsskólanáms og minntist á það hversu mun seinna við verðum stúdentar hérlendis en í nágrannalöndunum. Það má örugglega nýta tímann betur, bæði í skólunum og víða annars staðar. Það má e.t.v. einnig stytta námið, en ég vil þó vara við því að skerða og stytta námið á kostnað haldgóðrar almennrar breiðrar menntunar. Ég held að það sé afar mikilvægt í okkar samfélagi að við höfum breiðan, almennan þekkingargrundvöll sem við síðan byggjum okkar sérhæfingu og sérmenntun á og ég mundi vara við því að sérmennta börn of snemma. Síðan ræddi hæstv. ráðherra mjög athyglisvert mál sem er hugmyndir hans um skólamálaáætlun. Ég tek heils hugar undir þær hugmyndir og finnst þær afar jákvæðar. Ég held að það væri mjög nauðsynlegt fyrir okkur af því að það er áberandi a.m.k. í þessari umræðu hve hún fer friðsamlega fram og málefnalega og ég er alveg viss um það, eins og þeir fulltrúar þingflokkanna sem eru á þingi hafa lýst yfir, að þetta eru meira og minna mál sem eru á stefnuskrá flestra flokka og samtaka sem hér eru á þingi og við hljótum að geta einmitt náð einhverri einingu um það hvernig við mundum vilja standa að skólamálaáætlun jafnvel þó okkur greini eitthvað á um leiðir til fjármögnunar. Þess vegna styð ég eindregið þessar hugmyndir ráðherra og vonast til þess að við sjáum þær líta dagsins ljós sem fyrst. Hann minntist einnig á áætlun um skólabyggingar og það er sannarlega þarft líka vegna þess að þróun í þeim málum hefur verið eins og víða í öðrum málaflokkum tilviljanakennd og talsvert komin undir því hvort menn hafa beitt sér sterklega fyrir sitt kjördæmi eða sinn stað fremur en að það hafi ráðið hvar þörfin væri brýnust svo að ég styð það eindregið. Hann minntist á það, eins og margir aðrir, að þetta væri kostnaðarsamt og vissulega kostar þetta nokkurt fé, einkum í byrjun, en ég legg megináherslu á það aftur eins og ég gerði í framsögu minni: Hvenær kemur röðin að börnunum? Hve lengi á okkur að líðast að spara við börnin? Við sýnumst hafa efni á því að ganga í gegnum hvert fjárglæfraævintýrið á fætur öðru í þessu þjóðfélagi, að velja okkur til framkvæmda og í forgangsröðun ýmis mál sem hvergi gagnast börnum í raun og veru og þá er ekki horft í hundruð milljóna né heldur milljarða. Ég get ekki fundið neinar forsendur sem réttlæta það að spara við börnin, alls ekki. Ég þarf ekki að minnast á það sem við höfum verið að ræða hér inni á þinginu undanfarið. Þessi kostnaður sem talað er um hérna jafngildir einni flugstöð. Vissulega þurfti að bæta starfsaðstöðu fólks og vissulega er ánægjulegt að geta haft snyrtileg og falleg hús í heimreiðinni. En þá komum við aftur að spurningunni um forgangsröðunina og hvað við veljum, konurnar og karlarnir, foreldrarnir í þessu þjóðfélagi fyrir börnin okkar. Það er meginatriði og afskaplega einfalt mál í raun og veru. Hæstv. ráðherra minntist á það að hann vildi fremur, og reyndar tóku aðrir undir það mál, sjá rammalöggjöf um skólamálin og þá um grunnskólann sem fyllt væri út í með framkvæmdum. Hann minntist einnig á að frv. um grunnskóla sem lagt var fram í þinglok 1987 hefði verið gagnrýnt talsvert af þeim sem fengu það til umsagnar og hann minntist á það að lögin væru í endurskoðun en mig langaði til að spyrja hann beint hver það væri sem sinnti þeirri endurskoðun. Hæstv. ráðherra er ekki hér svo að ég verð að beina þeirri spurningu til hans á eftir. Hins vegar, eins og kom reyndar fram í máli hv. 7. þm. Reykv. þegar hann gagnrýndi einnig svo nákvæmar tilgreiningar á framkvæmdaratriðum í frv., eins og hér er til lagt, að það væri skynsamlegra að hafa þetta víðara, minntist hann á það í sínu máli að hann teldi að ástæðan fyrir því hlyti að vera sú að við vildum tryggja lágmarksstaðla og það er alveg hárrétt tilgetið. Ætlun okkar með því að setja þetta svo nákvæmlega hér er fyrst og fremst sú að tryggja börnum lágmarksstaðla í menntun. Og ég vil vekja athygli hv. þm. á því að frv. sem hér liggur frammi er í raun í öllum meginatriðum sniðið eftir þeim grunnskólalögum sem nú gilda. Það er í raun ekki mikið nákvæmara en þau lög sem þegar gilda, heldur er það fyrst og fremst nánar útfært hvað varðar breytingar. En það er ekkert nákvæmara útfært í raun og veru. Þá er líka spurning um það hvort núgildandi lög séu of nákvæm, hvort sú löggjöf er í raun og veru of nákvæm. Hv. 7. þm. Reykv. taldi rétt að karlar ættu líka að koma við sögu við gerð svo mikilvægs máls eins og hér um ræðir. Þeir væru líka foreldrar. En konur innan Kvennalistans stóðu fyrst og fremst að undirbúningi málsins, enda eru það fyrst og fremst konur sem eru virkar innan Kvennalistans þó að þar séu einnig karlar á félagaskrá. Þess vegna var þetta eðlilega unnið af konum. Ég tek samt fegins hugar undir þau sjónarmið að auðvitað hljóta karlar og þurfa karlar að koma að því líka að móta skólastarf og stefnu fyrir sín börn í skólum, en ég vil vekja athygli hv. þm. á því að þetta tækifæri hafa karlar haft afskaplega lengi og það hefur ekkert verið frá þeim tekið. Rétt þykir þó að konur fái aðeins að koma þar að sem hefur orðið í seinni tíð og ég vil benda honum jafnframt á að konur eru að stærstum hluta grunnskólakennarar í skólum okkar og jafnframt mæður og mér finnst mjög eðlilegt að þær hafi sitt til málanna að leggja. Það er auðvitað ekkert gegn körlum og auðvitað þarf það að vera í samvinnu við karla, feður barnanna. Það er ekki að ástæðulausu að þessi mál brenna á konum vegna þess að umsjá barna kemur mjög mikið í hlut kvenna, einkum yngri barnanna. Þannig hefur það verið bæði á heimilunum og eins að sinna þeim eða skipuleggja nám þeirra og störf utan heimilis og sjá til þess að koma þeim á milli staða, milli skóla og heimilis o.s.frv. Það er því ekki nema eðlilegt að konur telji þetta skipta sig máli og vilji skipta sér af því. Ég ætla aðeins að minnast á athugasemdir sem komu fram í máli hv. 7. þm. Reykv. við greinar frv. sem hann studdi flestar. Ég hafði áður minnst á nauðsyn þess að tryggja það að skólarnir verði ekki of stórir hvar sem við ákveðum síðan að draga markalínuna. Við höfum sett hana við 400. Það kann að vera að það sé í lagi að hafa skólana aðeins fjölmennari, en ég get ekki fallist á það í raun, ég veit a.m.k. engar niðurstöður eða kannanir þar sem hefur verið sýnt fram á það, að stórir skólar séu heppilegri vinnustaðir fyrir börn og kennara en smærri skólarnir. Það var mjög athyglisvert sem hv. þm. sagði um þessa bandarísku könnun, en hún var á engan hátt skilgreind. Það var reyndar í sambandi við fjölda nemenda í bekk en ekki stærð skóla. En ef hann vissi um einhverja slíka, þá þætti mér það mjög áhugavert. Ég skildi ekki alveg hvað hv. þm. átti við þegar hann var að tala um 3. gr. og samfelldan skóladag. Ég hélt e.t.v. að hann hefði ruglað því saman en kannski misskildi ég hann. Það var fyrst og fremst talað í 3. gr. um aðstöðu til að neyta málsverðar, en það skiptir heldur ekki meginmáli. Hann spurði um 4. gr., sérstaklega um síðustu mgr. sem varðar þá sem hafa uppeldisfræðimenntun og ég hef þegar tekið það til og það kom reyndar strax fram í máli hæstv. ráðherra að skilgreiningin á því er í raun fóstrur og kennarar. Ástæðan fyrir því að við tökum þetta sérstaklega til í 4. gr. er einmitt sú að þegar var verið að gera tilraunir með nestismálin strandaði það á því að það var engum ætlað að sjá um það. Þetta átti eiginlega að vera bara starf kennaranna svona aukalega í þeirra eigin hádegismatartíma og það gekk auðvitað ekki upp. Þess vegna þótti okkur rík ástæða til þess að það væri skilgreint nákvæmlega hver ætti að gera það og hvar það fólk ætti að tilheyra. Hv. þm. minntist einnig á stöðu kennarans í skólanum og það gerði hv. 6. þm. Vesturl. líka og það kom einnig fram í máli hv. 6. þm. Reykv. hversu mikilvægt væri að vel væri búið að kennurum í skólunum. Ég tek heils hugar undir það. Það er engin spurning í mínum huga. Hins vegar ákvað ég að fara ekki út í þá sálma þegar ég mælti fyrir þessu frv., heldur binda mig einungis við þær breytingar sem hér eru lagðar til, en auðvitað byggjast þær á því að skólinn sé góður vinnustaður og til hans fáist fólk sem leggi metnað sinn í að starfa þar og undirstaða þess er auðvitað að laun og kjör þeirra sem þar vinna séu viðunandi og ég vísa til þess sem hv. 6. þm. Vesturl. sagði í þeim efnum. Ég tek líka undir það sem kom fram í máli hv. 7. þm. Reykv. að efla þurfi fræðsluskrifstofurnar út um landið. Það er auðvitað mjög mikilvægt atriði. Hv. 8. þm. Reykv. Sólveig Pétursdóttir tók einnig jákvætt undir efnisatriði þessa máls og lýsti yfir vilja síns flokks í þessum efnum sem var greinilega jákvæður og ótvíræður, bæði í gegnum samþykktir ýmsar og annað sem hún minntist á. Hún minntist á stærð skólahúsnæðis. Hún talaði um að skóla yrði skipt í tvennt. Það var í raun ekki hugmyndin, heldur er spurningin um það sem er tilgreint í sambandi við skólastærðina að það geta verið skólar, og eru reyndar núna, sem eru misstórir og hafa mismargar bekkjardeildir innan sinna veggja. Sumir hafa ekki enn þá yngstu deildirnar. En það er e.t.v. eitthvað sem kynni að breytast í framtíðinni og þess vegna var einmitt talað um þessar tvær gerðir af skóla sem eru til núna, þar sem gert er ráð fyrir yngri deildunum eða þá þeim er sleppt. Ég hlakka til að sjá þær niðurstöður sem verða úr þeirri fjölskyldunefnd sem hæstv. forsrh. skipaði því að þær koma til með að varða bæði þetta mál og önnur mjög mikilvæg mál sem varða fjölskyldur í landinu. Og það er sannarlega gott að sú nefnd muni vinna svo hratt. Síðan langar mig aðeins að minnast á athugasemdir sem hv. 6. þm. Reykn. kom fram með og þakka ég henni jákvæðar undirtektir við efni frv. Hún taldi reyndar að e.t.v. væri sérfræðimenntað fólk ekki nauðsynlegt til gæslu og umönnunar, en ég hafði minnst á það áður. Ég hygg að reynslan sýni að það sé miklu heppilegra, bæði vegna starfsfólksins og líka vegna barnanna. hvað varðar mataraðstöðu í skólunum kemur auðvitað ýmislegt þar til greina. Ég ítreka t.d. að það er náttúrlega ekki spurning um að stofna til mikils kostnaðar í hverjum skóla með því að innrétta og byggja eldhús þó að þess þurfi auðvitað í tengslum við heimilisfræðikennslu, en það væri leikur einn að flytja mat á milli skóla. Með nútímatækni er hægt að gera það mjög auðveldlega og hreinlega þannig að maturinn sé lostætur þegar hann berst þeim sem hans neyta. Eða þá þá valkosti sem hún minntist á. Ég tek undir það með henni að það er auðvitað ekki réttlátt að það er niðurgreiddur matur til ýmissa fullorðinna manna og kvenna, til ýmissa starfsstétta, en við höfum ekki hirt um það, fullorðna fólkið, að sjá til þess að börnin hafi sæmilega mataraðstöðu, hvað þá að sjá til þess að hún væri studd eða greidd að einhverju leyti. Ástæðan fyrir því að ekki var minnst á skólaráðið er fyrst og fremst sú að þetta var frv. sem hv. þm. var sjálfur með í flutningi og þótti því ekki rétt að vera að taka það hér inn í þetta mál því það var fyrst og fremst mál sem hún bar fram og satt að segja bjuggumst við við að hún mundi huga að endurflutningi á því máli og þess vegna var þess ekki getið, ekki af neinum öðrum ástæðum. Vissulega er það alveg rétt að á þessar hugmyndir allar var minnst meira og minna í þeim vinnuhópi sem starfaði undir forustu hv. 6. þm. Reykn. Salome Þorkelsdóttur. Það var kannski svolítið önnur nálgun á ýmsu, en eins og hefur komið fram í máli allra hér er fólk meira og minna sammála um þessi atriði. Þetta eru fyrst og fremst atriði sem varða alla fjölskylduna og búið er að ræða mikið um, en það var tekið mið af grunnskólalögunum þegar þessar breytingar voru gerðar og svo auðvitað af þeim tillögum sem komu fram í vinnuhópnum þó að þetta hafi verið útfært kannski á svolítið annan hátt en var gert þar. Tveir þm. Alþfl. komu hér upp og tóku til máls, hv. 3. þm. Vesturl. Sveinn Hálfdánarson og hv. 9. þm. Reykn. Karl Steinar Guðnason. Þeir töldu báðir vandkvæði á því að þessu yrði framfylgt vegna þess að fé skorti. Ég held að það hafi verið nokkur misskilningur í máli hv. 3. þm. Vesturl. þegar hann taldi að við vildum framkvæma þetta allt á tveimur árum. Það er ekki rétt. Við höfðum hugsað okkur að þetta yrði alla vega fram til ársins 1991 og, eins og ég sagði áðan, þá vildum við ekki lægja metnað okkar í þessum efnum vegna þess hve þessi mál hafa dregist og ákváðum því að hafa þennan hraða á, en vissulega má ræða það hvort það eigi að gera þetta á lengri tíma. Hins vegar er í raun ekki um svo mikla fjármuni að ræða. Stofnkostnaður er nokkur en rekstrarkostnaðurinn er í raun og veru ekki mikill þegar hugsað er til þess hversu gríðarlega vænleg fjárfesting þetta er. Við megum ekki gleyma því. Hér var verið að tala um annað gildismat og það er enginn vafi í mínum huga að ef okkur finnst þetta of dýrt þurfum við talsvert mikið að huga að því að breyta gildismati okkar því að fram hjá þessu getum við ekki gengið öðruvísi en að bíða tjón af, þjóðin í landinu. Hv. 9. þm. Reykn. Karli Steinari Guðnasyni fannst vera nokkur mótsögn í því að þeir sem legðu fram mál sem kostuðu eitthvert fé eins og þetta, ég held hann hafi sagt, öskruðu síðan og veinuðu ef ætti að skattleggja til þess að tryggja fé til velferðarmála, til velferðarkerfisins. Þá vil ég aðeins segja að Kvennalistinn t.d. hefur ekki verið mjög feiminn við skattlagningu. Hins vegar hefur okkur þótt það skipta meginmáll hverjir eru skattlagðir og hvernig, hvaðan fé er fengið til samneyslunnar. Það er alveg rétt hjá hv. þm., við mótmæltum, eins og aðrir í stjórnarandstöðu, kröftuglega því að lagður yrði matarskattur á fjölskyldurnar í landinu og það var fyrst og fremst vegna þess að okkur fannst það koma mjög óréttlátlega niður, einkum á þeim sem lægstar hafa tekjur eða framfærslu og ég tala nú ekki um barnmörgum fjölskyldum. Og ég held að hv. þm. kannist við röksemdafærsluna síðan um jólaleytið svo að ég þarf ekki að fara ítarlega út í það hér núna. Hins vegar vorum við reiðubúnar, og hann man kannski eftir því líka, að taka skatta frá ýmsum öðrum aðilum í þjóðfélaginu einmitt til þess að fjármagna samneysluna og velferðarkerfið. Ég held því að hann geti ekki vænt okkur um það að við séum feimnar að leggja á skatta þar sem við höldum að menn þoli að greiða þá. Auðvitað er engin skynsemi í því að skera svo langt inn að beini að þeim sé ekki lífs von sem eru skattlagðir, hvort sem það eru fyrirtæki eða einstaklingar. Það er hins vegar sjálfsagt að skattleggja þá sem vel eru stöndugir og geta borið það. Það er verið að tala um hvaðan eigi að taka þetta fé. Ég vísa aftur til forgangsröðunar. Það er spurning um það einmitt hvar maður setur peningana og hv. þm. var sjálfur að tala um hundruð farseðla til að kosta norræna samvinnu á sama tíma og lélegar námsbækur væru fyrir börnin til þess að fá eitthvað að vita um Norðurlöndin. Auðvitað er það spurning um hvað maður fjármagnar, hvað fer mikið í opinbera risnu, hvað fer mikið í það sem mætti e.t.v. bíða og jafnvel flokka undir munað eða þarfleysu og hvað fer til nauðsynjamála og það er spurning um það hvernig maður skilgreinir nauðsynjamál. Það er enginn vafi í okkar huga að þetta er brýnt nauðsynjamál. Við hefðum hins vegar kosið að láta flugstöðina bíða og við hefðum kosið að gera minna t.d. til að auðvelda yfirbyggingu í verslun sem orðið hefur á undanförnum árum og ýmissi þjónustu sem við teljum ekki brýna og nauðsynlega eins og þetta mál. Þarna er spurning um forgangsröðun. Það er vissulega rétt hjá hv. þm. að það eru margir í þessu þjóðfélagi sem búa við vanda sem þarf að bæta, en við hljótum auðvitað að velja okkur forgangsröðina og eins og hefur ríkt mikil eining um þetta mál hér í deildinni í dag hljótum við friðsamlega að geta fundið okkur sameiginlega átakspunkta til þess að tryggja að þessi atriði komist til framkvæmda því, eins og ég sagði áður, það verður ekki beðið eftir því mjög lengi án þess að framtíð barnanna okkar bíði verulegt tjón af, því að hvað sem um okkur verður er það þeirra hlutskipti að lifa í þessu landi í samvinnu og samkeppni við aðrar þjóðir og við hljótum öll að óska þess að þau ekki bara spjari sig heldur lifi þau af.