Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Till. til þál. um vegáætlun er óneitanlega nokkuð seint á ferð að þessu sinni. Hún hefði þurft að koma fram á Alþ. miklu fyrr. Fjáröflun til vegamála var ákveðin í grófum dráttum við afgreiðslu fjárlaga í des. s. l. Eftir að fjárlög höfðu verið afgreidd þóttu nokkrir efnisþættir væntanlegrar vegáætlunar ófullnægjandi fyrir árið 1979. Var þar einkum um að ræða viðhaldskostnað og ógreiddan halla af vetrarviðhaldi fyrir árið 1978. Það varð því úr að við undirbúning lánsfjáráætlunar voru fjárlagatölur endurskoðaðar og hækkaðar rétt um hálfan milljarð og lánsfjáráætlun, sem gerði ráð fyrir öflun þess hálfa milljarðs, var síðan afgreidd í ríkisstj. 1. febr. s. l. Drög að þeirri vegáætlun, sem hér liggur fyrir, voru lögð fram í ríkisstj. 8. mars og þau voru samþ. í ríkisstj. 22. mars. Þskj. með listum yfir vegi, töflum og öðrum gögnum var sent til prentunar í prentsmiðjunni Gutenberg 5. apríl s. l., þ, e. nokkru fyrir páska. Prentun hefur hins vegar dregist úr hófi fram, þrátt fyrir mikinn eftirrekstur, og þskj. barst ekki rn. prentað fyrr en s. l. mánudag 30. apríl. - Ég vil segja það hér vegna þeirra vandræða sem þessi dráttur hlýtur að valda að ég hefði ekki hikað við að senda þáltill. til prentunar í annarri prentsmiðju en ríkisprentsmiðjunni Gutenberg ef mig hefði grunað að ríkisprentsmiðjan væri svona seinvirk. Að vísu er rétt að taka það fram, að af þeim 24 dögum, sem till. tafðist í prentsmiðju, voru 12 frídagar, en sú skýring dugar ekki til og hlýt ég þess vegna að biðja alþm. velvirðingar á því að till. er lögð svo seint fram. Ég vil þó geta þess, þótt það sé í sjálfu sér engin afsökun, að vegáætlun hefur oft verið heldur seint á ferð og stundum reyndar síðar en nú. T. d. var það þannig vorið 1976, að till. til vegáætlunar var lögð fram 11. maí og afgr. sem ályktun Alþingis þingslitadaginn 19. maí, eftir rúmlega einnar viku meðferð í fjvn. Vegáætlun skal gera til fjögurra ára og endurskoða á tveggja ára fresti, sbr. 10. gr. vegalaga. Á tímum 30–50% verðbólgu hefur hins vegar reynst vandasamt að spá fyrir um framkvæmdakostnað og tekjuöflun fram í tímann og oft hafa því verið gerðar áætlanir til styttri tíma, stundum aðeins fyrir liðandi ár. Fjármagn til vegagerðar hefur á s. l. árum rýrnað allverulega. Ég held að því verði ekki á móti mælt. Mestar urðu tekjur Vegagerðarinnar árið 1973, um 14.7 milljarðar kr. ef reiknað er á verðlagi s. l. árs, en þær hafa síðan rýrnað ár frá ári. Tölur á þessu árabili eru: 1974 13.2 milljarðar, 1975 10,5, 1976 9.8, 1977 9.3, 1978 9.8 og áætlaðir á þessu ári 9.7 milljarðar. Þegar þessar tölur eru hafðar í huga verður einnig að gæta þess að ýmsir kostnaðarliðir hafa staðið í stað, jafnvel heldur vaxið, eins og t. d. viðhaldskostnaður, og þá einkum vetrarviðhald eftir að nýjar snjómokstursreglur voru teknar upp á árinu 1977. Þannig var heildarviðhaldskostnaður, einnig á verðlagi s. l. árs, um 3.2 milljarðar á toppárunum 1972 og 1973, 1974, en er kominn í 3.5 milljarða á s. l. ári og fer í 3.9 milljarða á þessu ári, allt miðað við verðlag sama árs, s. l. árs. Ýmsir aðrir þættir vegáætlunar hafa aukist verulega, t. d. sýsluvegafé og þéttbýlisvegafé, en sumir hafa staðið í stað hvað verðgildi snertir, t. d. stjórnunarkostnaður. Af þessu leiðir og er auðvelt að draga þá ályktun, enda sýna töflur það, að hæsti útgjaldaliður vegáætlunar, bygging nýrra þjóðvega og brúa, hefur fyrst og fremst orðið fyrir þeim niðurskurði sem hér hefur átt sér stað. Á árunum 1972 og 1973 námu fjárveitingar til nýbyggingar vega og brúa um 9 milljörðum kr., tæplega 9 annað árið, en rúmlega 9 hitt árið, en þessar fjárveitingar hafa síðan rýrnað ár frá ári eins og hér segir: 7.1 milljarðar árið eftir, þ. e. a. s. 1974, síðan ár frá ári 5.6, 5.2, 4.9 og voru komnar niður í 4.5 milljarða kr. á s. l. ári, allt reiknað á verðlagi sama árs, ársins 1978. Þar sem heildarútgjöld til vegamála á þessu ári standa nokkuð í stað miðað við fyrra ár og hliðstætt verðlag, en viðhaldskostnaður vex enn verulega, er útlit fyrir enn frekari samdrátt í nýbyggingu vega á þessu ári að öllu óbreyttu. Ýmsar skýringar eru á því að vegafé hefur rýrnað svo ár frá ári sem raun ber vitni, og eru þó kannske aðrir betur til fallnir en ég að gera grein fyrir því. Aðalskýringarnar eru að minni hyggju í fyrsta lagi þær, að lántökur til vegagerðar hafa verulega farið lækkandi, voru á toppárunum 1973 og 1974 annað árið 4600 millj. og hitt árið 4900 millj., en eru í seinni tíð komnar niður í helmingi lægri upphæð eða 2300–2400 millj. kr., allar tölurnar enn reiknaðar á verðlagi ársins 1978. Í þessu sambandi er rétt að láta þess getið, að ekki mun hafa verið gefið út skuldabréf vegna happdrættisláns í þágu Norður- og Austurvegar á s. l. ári. Er það mál út af fyrir sig hvernig með þær lagaheimildir verður farið í framtíðinni. en ég tel sjálfsagt að nýta þær lagaheimildir til fulls og það ekkert síður eftir að Alþ. verður hugsanlega búið að gera breytingu á þessum lögum. Frv. þess efnis er hér á ferð í þinginu, en rétt er að ræða það mál við annað tækifæri. Önnur skýring á hinni miklu rýrnum vegafjár et að ríkisframlag hefur farið minnkandi, var á toppárunum í kringum 1700 millj. á föstu verðlagi ársins 1978, en hefur sigið niður á við og er á þessu ári minna en nokkru sinni fyrr, eða aðeins 409 millj. miðað við sama verðlag. Einnig hafa markaðir tekjustofnar rýrnað mjög verulega, voru á árinu 1973 8.4 milljarðar á verðlagi ársins 1978, en hafa farið verulega lækkandi, voru komnir árið 1977 niður í 4.6 milljarða, hafa þó heldur aukist aftur þannig að þeir eru áætlaðir um 7 milljarðar á árinu 1979. Í þessu sambandi er athyglisvert að þungaskattur hefur verulega dregist saman með árunum og er nú talsvert miklu lægri en hann var fyrir 5–6 árum reiknað á föstu verðlagi. Þó er alveg sérstaklega eftirtektarvert að gúmmígjald hefur mjög mikið rýrnað, var 600 millj. árið 1973, en komið niður í 79 millj. á þessu ári, ef hvort tveggja. er reiknað á verðlagi s. l. árs. Þar hefur sem sagt tapast hvorki meira né minna en hálfur milljarður af þessu eina gjaldi. Tekjustofninn gúmmígjald er nú nánast að engu orðinn og hlýtur að verða að taka ákvörðun um hvort eigi endanlega að fella hann niður með þeim rökum sem borin hafa verið fram, að það sé öryggisatriði í umferðinni að ekki séu lagðir skattar á hjólbarða, ellegar hvort á að taka hina stefnuna: að hækka tekjustofninn eitthvað. Niðurstaðan er sem sagt sú, að fjármagn til nýbyggingar vega hefur rýrnað mjög verulega - eða um meira en helming - á síðari hluta þessa áratugs. Þeirri þróun verður bersýnilega að snúa við. Uppbygging vegakerfisins gengur allt of hægt, að ég held að allra dómi. Engin leið er að una við þann framkvæmdahraða sem nú er í vegagerðarmálum. Í nýrri vegáætlun verður því að marka nýja stefnu þar sem gert sé ráð fyrir að stórauka vegaframkvæmdir frá því sem nú er. Baráttan við verðbólguna kom að vísu í veg fyrir að það gæti orðið á þessu ári, og vafalaust verður ekki heldur efnahagslegt svigrúm á næsta ári til að auka nýbyggingar vega svo að þær nái hliðstæðu framkvæmdagildi og var þegar þær urðu hvað mestar á árunum 1972–1974, hvað þá að hæsta toppinum sé náð, þegar framkvæmdir á Skeiðarársandi stóðu sem hæst og mikið fé var fengið í Alþjóðabankanum til að ljúka hringtengingu vegakerfisins. Í vegáætlun fyrir árin 1979–1982, sem ríkisstj. leggur nú fram, er gert ráð fyrir að á árinu 1980 séu fjárveitingar til nýrra vega og brúa þó miðaðar við meðaltal áranna 1970–1979 og hækki því úr tæpum 4 milljörðum kr. á þessu ári í rúma 6 milljarða kr. á næsta ári, en hækki síðan um 5% á milli ára, allt reiknað á verðlagi ársins 1978. M. ö. o. felst í till. að fjármagn til nýbyggingar vega aukist að magni til á milli áranna 1979 og 1980 um 50%. Ég er hins vegar sannarlega reiðubúinn að standa að því, þegar þar að kemur, að veruleg hækkun verði aftur á milli áranna 1980 og 1981, en miðað við þá þróun, sem verið hefur á þessu sviði á undanförnum árum, þrátt fyrir endurteknar yfirlýsingar allra flokka um nauðsyn hins gagnstæða og margvíslegar till. um stór átök í vegamálum, tel ég að hyggilegra sé að láta fyrst reyna á hvort samstaða sé um að snúa þróuninni við á árinu 1980 og taka þá stórt stökk upp á við í fjárveitingum til nýbyggingar vega og brúa, en gera þá frekar ráð fyrir að næsta stóra stökkið verði ákveðið við endurskoðun vegáætlunar 1981. Viðfangsefnin í vegamálum eru margþætt og vandasamt að velja, þegar takmarkað fé er til skiptanna. Ég vil hér nefna 4 meginverkefni sem ég tel að skipti mestu máli. Í fyrsta lagi nefni ég það viðfangsefni að koma öllum stofnbrautum landsins upp úr snjónum, þ. e. hringveginum og tengivegum frá honum til kaupstaða og kauptúna. Þetta er augljóst forgangsverkefni sem verður að ljúka við á næstu árum. Lengd stofnbrauta er um 3770 km og kostnaður við uppbyggingu þeirra er talinn vera um 120 milljarðar kr. á áætluðu verðlagi 1979. Sé reiknað með hliðstæðri upphæð til stofnbrauta, 3500 millj., og gengur til þess verkefnis á þessu ári tæki hvorki meira né minna en 35 ár að byggja upp stofnbrautakerfið samkv. þeim kröfum sem nú þykir hæfilegt að gera. Á svo löngum tíma munu að sjálfsögðu koma fram margs konar nýjar þarfir og kröfur sem enn munu framlengja verkefnið. Ég tel því að sannarlega sé brýnt orðið að gera þarna verulega stefnubreytingu, og miðað við þá fjárveitingu, sem gerð er till. um fyrir árið 1980, má gera ráð fyrir að það taki 20 ár í staðinn fyrir 35 ár að ljúka því verkefni að byggja upp stofnbrautir landsins. Í öðru lagi vil ég nefna það verkefni, sem er náskylt hinu fyrra, að ljúka nokkrum dýrum stórverkefnum á stofnbrautum landsins. Þau viðfangsefni einkennast af því, að þar er um að ræða alvarleg höft á aðalþjóðleið sem teppa umferð á vissum árstímum eða yfir þau þarf að komast til að stytta verulega aðalumferðarleiðir. Dæmi um slík stórverkefni er Holtavörðuheiði, sem er mikill farartálmi á aðalþjóðleið norður í land, ellegar tenging Inndjúpsins um Steingrímsfjarðarheiði eða Þorskafjarðarheiði, sem er sjálfsagt forgangsverkefni í framhaldi af lagningu Djúpvegar sem hluti hringvegarins, ellegar brú og fyrirhleðslur við Héraðsvötn í Skagafirði, þar sem aðalþjóðleiðin milli Reykjavíkur og Akureyrar er oft og tíðum sundurskorin og algerlega ófær stundum um langan tíma vegna vatnavaxta, ellegar Víkurskarðsleiðin sem áform eru um að byggja nú á næstu árum og tengir Þingeyjarsýslu við Eyjafjörð með miklu styttri og öruggari vetrarsamgöngum en nú er, ellegar Hvalnesskriður sem krækja fyrir mikinn vegartálma - Lónsheiði - á aðalþjóðleið austur á land. Þessi verkefna, sem ég nefndi nú sem dæmi, eru allt viðfangsefni sem kosta milli 500 og 1000 millj. kr. Þau eiga það líka öll sameiginlegt að þau eru ekkert sérmál einstakra landshluta eða byggðarlaga, heldur mál sem varða aðalþjóðvegakerfi landsmanna. Hliðstæð þessum hópi viðfangsefni er að sjálfsögðu Borgarfjarðarbrúin, dýrasta vegaframkvæmd sem Íslendingar hafa enn ráðist í. Verður að sjálfsögðu að ljúka því verkefni alveg á næstunni, á næstu tveimur árum. Í þessu sambandi kemur upp í hugann önnur stór brú sem mjög er kallað eftir, brú um Ölfusárós. Brúargerð á þessum slóðum hefur verið í athugun og er enn í athugun, en þetta viðfangsefni er þó tvímælalaust nokkuð annars eðlis þar sem hún mun verða mjög dýr, kosta yfir 2.5 milljarða kr. á núverandi verðlagi, og jafnframt er ekki um að ræða brú á aðafþjóðleið, a. m. k. ekki fyrst um sinn. Það eru hins vegar einkum félagsleg rök sem hníga að því að brú þessi verði byggð á sínum tíma, en frá hreinræktuðu vegagerðarsjónarmiði er arðsemi framkvæmdarinnar talin mjög lítil. Þetta mál verður hins vegar að skoða vandlega. Það verður að gera sérstaka úttekt á þessu mikla viðfangsefni á næstu tveimur árum, hvort sem fjvn. ætlar fé til framkvæmdarinnar eða ekki og hvort sem Alþ. samþykkir þá framkvæmd eða ekki. Þriðja stórverkefnið í vegamálum er svo að koma þjóðbrautum í sveitum landsins upp úr snjónum. Það verkefni er geysilega viðamikið og verður ekki leyst af hendi nema á löngum tíma. Hér er það hins vegar sérstaklega nefnt vegna þess að ég tel að það hafi mjög verið vanrækt í fjárskorti seinustu ára. Þetta er vissulega eitt þeirra verkefna í íslenskri vegagerð sem næstum aldrei tekur enda, en á þessu sviði þarf sérstakt átak á næstu árum, enda er ömurlegt að geta ekki eytt nema 800 millj. kr. í allt þjóðbrautakerfi landsins, sem er 4700 km að lengd, en kostnaður við uppbyggingu þjóðbrauta er nú áætlaður um 50 þús. millj. kr. og að koma þjóðbrautum landsins í viðunandi horf tæki hvorki meira né minna en rúm 60 ár, ef vinna ætti það verk með núverandi framkvæmdahraða. Hætt er við að áður verði einhverjir orðnir langeygir að bíða eftir framkvæmdum. - Ég vil minna á að hér er aðeins verið að tala um þjóðbrautirnar. Sýsluvegirnir eru sjálfstætt verkefni. En með því að vegáætlun verði samþ. með þeim tölum sem hér er gerð till. um fyrir árið 1980 mundi tíminn, sem fer í uppbyggingu þjóðbrauta, verulega styttast, væntanlega færast niður í u. þ. b. 40 ár, og er það þó nógu langur tími. Fjöldi stórverkefna á sviði vegamála er þess eðlis að þau mætti nefna, en ég vil að lokum bæta við nokkrum orðum um það mikla viðfangsefni að varanlegt slitlag verði lagt á vegi okkar þar sem umferð er mest, m. a. meginhluta hringvegarins. Undanfarin ár hefur það lítið fé verið til skipta atmennt að ekki hefur verið unnt að leggja slitlag á meira en 25–30 km vegarkafla á hverju ári. Það er dýrt að vera fátækur, og það er auðvelt að sýna fram á að lagning varanlegs slitlags sé mjög arðbær fjárfesting sem skili sér í minnkuðu viðhaldi á fáum árum, jafnvel þótt ekki sé reiknað með þeim hagnaði sem eigendur farartækja hafa af því að aka á sléttara yfirborði. Gerð hefur verið lausleg athugun á hagkvæmni mismunandi slitlaga með tilliti til viðhaldskostnaðar vega og aksturskostnaðar bifreiða. Hún leiðir í ljós að hagkvæmt væri að leggja olíumöl eða annað álíka slitlag á alla vegi með meiri sumarumferð en 200 bíla á dag. Viðhaldskostnaður mundi að vísu aukast um 500 millj. kr. á ári, en aksturskostnaður umferðarinnar mundi lækka um 3500 millj. kr. á ári. Þjóðhagslegur sparnaður er því talinn um 3000 millj. kr. Þessar tölur eru á verðlagi í ágúst 1978 og má því væntanlega hækka þær um þriðjung til verðlags þessa árs. Það mun kosta á verðlagi þessa árs um 28 milljarða kr. að byggja veg með bundnu slitlagi ásamt brúm á leiðinni milli Reykjavíkur og Akureyrar, svo að nærtækt viðfangsefni sé nefnt, en u. þ. b. 410 km af þessari leið eru ekki með varanlegu bundnu slitlagi. Samtals munu þeir vegir, sem hagkvæmt er talið að leggja bundnu slitlagi vegna umferðarþunga, vera um 2300 km að lengd. Það eru sem sagt rétt um 2/3 af stofnbrautakerfinu, sem ég nefndi áðan, að væri rúmlega 3700 km að lengd og kostaði í uppbyggingu 120 milljarða kr. Í till. þeirri til vegáætlunar, sem hér liggur fyrir, eru ekki gerðar till. um fjárveitingar í einstakar framkvæmdir. Það verður verkefni fjvn. í samráði við þm. kjördæma að gera till. um einstakar fjárveitingar, eins og venja er til. Hins vegar hefur verið sett fram áætlun um hugsanlega skiptingu vegafjár til þeirra meginviðfangsefna sem ég nefndi áðan, þó þannig að stofn-. brautir, þjóðbrautir og brúargerð eru undir samheitinu „almenn verkefni“, en sérstaklega tilgreind bundin slitlög og sérstök verkefni. Ef litið er á þessar áætlunartölur er ljóst að á árinu 1980 fer hæsta upphæðin í almennu verkefnin og þá verður um mjög verulega aukningu að ræða á fjárveitingum til stofnbrauta og þjóðbrauta. En þá verður líka mjög aukin fjárveiting til sérstakra verkefna. Er þá auðvitað sérstaklega haft í huga að þá verður að gera Borgarfjarðarbrúna akfæra, en það kostar um 2000 millj. kr., og verður það þó ekki lokafjárveitingin til þess verkefnis. Bundin slitlög munu hins vegar ekki geta aukist verulega á því ári, en á árinu þar á eftir, 1981, yrði aðstaða til að auka verulega fjárframlög til bundins slitlags og enn frekar á árinu 1982. Á þeim árum yrði hins vegar enn frekari áhersla lögð á hin almennu verkefni, stofnbrautir og þjóðbrautir, og jafnframt tekin inn ný stórverkefni, sem væntanlega kosta flest frá 500 og upp í 1000 millj. kr. hvert. Á undanförnum árum hafa fjárveitingar til sumarviðhalds verið mjög af skornum skammti og hvorki fylgt verðlagsþróun né tekið tillit til aukinnar umferðar. Ég nefndi áður vetrarviðhaldið, sem hefur verulega aukist í krónum talið og að magni til, en það sama verður ekki sagt um sumarviðhaldið og þá síst af öllu með tilliti til stóraukinnar umferðar á vegum landsins. Gerð hefur verið úttekt á þörf fjármagns til sumarviðhalds þjóðvega. Við þá úttekt var höfð til hliðsjónar gæðakrafa Svía og Norðmanna til þjóðvega. Með tilliti til þess að hér eru samt nokkuð aðrar aðstæður var talsvert slakað á kröfunum um gæði veganna. Við úttekt þessa var miðað við að allir vegir væru í viðhaldshæfu ástandi, þ. e. burðarþol, afvötnun og slitlag væri fyrir hendi, en mikið mun á vanta að svo sé. Miðað við þessa úttekt hafa fjárveitingar síðustu ára verið um og innan við 60% af þörfinni. Veruleg aukning viðhaldsfjár er því mjög aðkallandi. Ég vek á því athygli að nokkurt tillit er tekið til þess í þeirri till. sem hér er lögð fram. Þannig er fjárveiting 1979 um 72% af þörf miðað við 60% eins og verið hefur á undanförnum árum, og var það einmitt eitt af því sem fékkst leiðrétt við gerð lánsfjáráætlunar eftir að fjárlög höfðu verið afgreidd. Þetta hlutfall mun hækka nokkuð á síðari hluta áætlunartímabilsins. Þessar till. verður hins vegar að skoða sem algert lágmark að dómi Vegagerðarinnar til að komast út úr því neyðarástandi sem ríkir á miklum hluta vegakerfisins. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða að öðru leyti um efni þessarar áætlunar, en vísa til mjög ítarlegrar grg. sem fylgir till. Einnig er eftir að fylgja skýrslu um vegaframkvæmdir á árinu 1978 úr hlaði, en hún hefur verið lögð fram og gefst þá tækifæri til að fjölyrða um nokkur þau atriði sem hér hafa ekki verið nefnd. Herra forseti. Ég vil að lokinni þessari umr. leggja til að till. verði vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Till. til þál. um vegáætlun fyrir árin 1979–1982 er loks til umr. á hinu háa Alþingi. Okkur hv. þm. er því ekki ætlaður langur tími til að fjalla um svo veigamikið efni sem þessi till. er um. Vissulega ætti hún að fjalla um einn veigamesta framkvæmdaþátt hjá okkur, en því fer miður að í till., eins og hún kemur fram hér, er í raun lítið bitastætt. Stundum áður hefur verið kvartað yfir því að till. til vegáætlunar hafi seint komið fram á þingi, en þó er mér til efs að svo síðla hafi hún borist þinginu sem nú. Það kann að vera að svo hafi verið einstök ár, en þau fordæmi eru áreiðanlega ekki til fyrirmyndar, og veit ég að hæstv. ráðh. er sammála mér um að slík vinnubrögð eru ekki af betra taginu. Þá má með sanni segja að hæstv. ráðh. gengur þung spor í pontuna til að mæla fyrir þessari þáltill., ef ég þekki hann rétt, því að ekki verður sagt að sú till., sem hann fylgir hér úr hlaði, fyrsta till. til þál. um vegaframkvæmdir sem hann fylgir úr hlaði sem hæstv. samgrh., beri mikla reisn yfir sér. Till. er í því fólgin að gert er ráð fyrir að verulegur magnsamdráttur verði í vegaframkvæmdum. A. m. k. er það svo, að eins og hún er hér lögð fram er gert ráð fyrir mjög verulegum samdrætti í framkvæmdum við vegi á árinu 1979. Það er reynt að sýna fram á að kannske sé það ekki beint vilji hæstv. ráðh. að halda svo fram sem horfir að þessu leyti í ár með því að sýna hærri tölur á árunum 1980–1982. En til þess að dæmið sé látið koma heim og saman tölulega er brugðið á það ráð, til þess að magnaukningu í vegaframkvæmdum megi sýna tölulega á árunum 1980–1982, að setja upp lið sem kallaður er „önnur fjáröflun“. Ég heyrði ekki allt mál hæstv. ráðh., en ég hygg að hann hafi ekki gert mikla tilraun til að skýra fyrir hv. Alþ. með hvaða hætti hann hugsaði sér að afla þess fjár. Þar er um að ræða hvorki meira né minna en alla fjárþörfina sem þarf til þess að um magnaukningu geti orðið að ræða á þessum árum. Það er sem sagt engin skýring gefin á því, hvernig menn hugsa sér að afla þessa fjár. Það væri kannske sök sér að stefnt sé í þessa átt á árinu 1979 ef það hefði orðið stórfelldur samdráttur í tekjuöflun til Vegasjóðs. En þegar það er skoðað, að á sama tíma sem magnminnkun í nýbyggingu vega verður sennilega nálægt 18% samkv. þessari þáltill. eiga bensíngjald og tekjustofnar Vegasjóðs að hækka að krónutölu um a. m. k. 67–70% samkv. grg. með fjárl. og samkv. grg. sem fylgir þessari þáltill., þá sést að þarna er einhver og ekki lítill maðkur í mysunni. Hæstv. ríkisstj. sker nefnilega stórlega niður beint og óbeint framlög ríkissjóðs til vegamála í ár. Þar er að finna skýringuna á því, að stefnt er í stórfellda magnminnkun á sama tíma sem tekjustofnar hækka í krónutali um rúm 70% og þær álögur lagðar á umferðina, á fólk sem notar vegina. Á sama tíma er sem sagt um stórfelldan samdrátt vegaframkvæmda að ræða. Ég verð að segja að miðað við þann málflutning, sem ég hef stundum heyrt hæstv. samgrh. hafa í frammi á hinu háa Alþingi um vegamálin, flokksbræður hans og raunar þá sem standa að meiri hl. hér og styðja núv. ríkisstj., þykir mér þetta mikilli furðu sæta. Hæstv ráðh. sagði að baráttan við verðbólguna leyfði ekki meiri framlög til vegamála en þetta í ár. Satt er að baráttan við verðbólguna er hörð. En hún var stundum hörð fyrr ár árum líka og þá var þessu einnig haldið fram. En hæstv. ráðh., fylgismenn hans og þeir, sem styðja núv. ríkisstj., vildu aldeilis ekki fallast á slík rök á þeim tíma. Skorið var niður vegafé í tíð fyrri ríkisstj. og það var harðlega gagnrýnt, en nú er sem sagt haldið áfram að skera og niður frá því sem áður var um 18% að magni til, á sama tíma sem skattarnir á umferðina eru hækkaðir um 70% Ég skal ekki, herra forseti, tefja mikið þessa umr. Hún er með þeim hætti að till. kom fram og var útbýtt í gær, en er tekin til umr. á fundi, kannske ekki á óvenjulegum tíma, en á heldur óheppilegum tíma þegar fáir eru viðstaddir. Það er því sjálfgert að ræða hana betur við 2. umr. En ég lít svo til, að sú vegáætlun, sem nú er lögð fram, sé í rauninni marklaus nema að því leyti sem varðar árið 1979. Þar er útkoman sú í sem stærstum dráttum að stórfelldur samdráttur verður, eins og ég sagði áðan, á magni nýframkvæmda vega. Nokkuð er reynt að auka viðhaldsféð, og það út af fyrir sig tel ég ekki ranga stefnu því að eins og kom fram í máli hæstv. ráðh. hefur á undanförnum árum heldur verið knífað í þeim efnum og þörfin af hálfu Vegagerðar talin verulega meiri en fjármagn hefur verið til. Ég tel því að ekki sé aðfinnsluverð stefna, síður en svo, að auka viðhaldið. En hvort tveggja, að kostnaður við stjórn og undirbúning samkv. till. hækkar á milli áranna 1978 og 1979 um 60% og sumarviðhaldið hækkar um 50% og vetrarviðhaldið tvöfaldast, veldur því að útkoman verður einungis frá 16 til 20% hækkun í krónutölu til nýbyggingar vega, en það veldur þeirri miklu magnminnkun sem ég kom inn á áðan. Ég vil taka það fram, að við sjálfstæðismenn erum reiðubúnir til að ræða vegamál okkar og framtíðaráætlanir um þau af fullu raunsæi. Við höfum lagt fram till. til þál. um þau efni, þar sem við höfum bent á að meginstefnan skuli vera að reyna að koma okkur út úr þeirri sjálfheldu sem við Íslendingar erum í í vegamálum. Við erum í sjálfheldu að því leyti til að viðhald veganna er að verða óviðráðanlegt. Umferð eykst það mikið árlega að viðhald veganna er að verða óviðráðanlegt ef við komumst ekki úr þeim vítahring og getum gert aðalakvegakerfi landsins þannig úr garði að lagt verði bundið slitlag. Við höfum lagt fram þáltill., sem þm. hafa að sjálfsögðu kynnt sér, og í henni er bent á sérstakar fjáröflunarleiðir. Mér er ekki kunnugt um að á Alþ. hafi áður komið fram hliðstæðar till., þar sem jafnframt hefur verið af fullu raunsæi bent á fjáröflunarleiðir. Þess vegna erum við að sjálfsögðu reiðubúnir að ræða á hinu háa Alþingi og hafa samráð við þm. annarra flokka um að taka á þessu máli af fullri djörfung. Það er auðvitað svo, að nauðsynlegt er að halda í á þeim árum þegar mikil verðbólga er, en framkvæmdir eru miklar í landinu á öllum sviðum og spenna á vinnumarkaði er mikil. En ég held að okkur sé nauðugur sá kostur, Íslendingum, að horfast í augu við að við erum að verða vanþróað ríki og erum orðnir vanþróað ríki í vegamálum, og við verðum þess vegna með einhverjum hætti að leysa þau mál á skipulegan hátt á næstu árum. Við eyðum áreiðanlega miklu meira fé í að halda við vegakerfinu og bifreiðaeign okkar en eðlilegt er. Er hægt að sýna fram á með beinhörðum tölum að það að gera aðalvegakerfi landsins þannig úr garði, að lagt sé varanlegu slitlagi, er með betri fjárfestingum sem Íslendingar geta ráðist í. Þess vegna held ég að við verðum að horfast í augu við þetta mál og taka það á alveg sérstakan hátt út úr framkvæmdum okkar þannig að við komumst út úr þeim vítahring sem við að minni hyggju erum komnir í að þessu leyti. Ég skal ekki, herra forseti, við þessa umr. málsins hafa fleiri orð um vegáætlun, en ég vænti að hafa tækifæri til þess við síðari umr. þegar hv. fjvn. hefur skoðað málið nánar og unnið það í samráði við hv. þm. í hinum ýmsu kjördæmum landsins.



Herra forseti. Þáltill. um vegáætlun fyrir árin 1979–1982 er nú til umr. og hæstv. samgrh. hefur talað fyrir því máli í hv. Sþ. Ég ætla ekki að taka langan tíma nú í umr. um málið, en ég kvaddi mér hljóðs vegna þess að ég vil láta koma fram fyrirvara í sambandi við hvernig skiptingin á vegafénu er hugsuð miðað við till., þ. e. a. s. að af þessu litla fjármagni, sem mun vera 4 milljarðar 280 millj., er áætlað að taka í bundin slitlög og sérstök verkefni um 1.5 milljarða. Eins og kom fram hjá hæstv. ráðh. hefur það fjármagn, sem er ætlað í nýbyggingar, farið á undanförnum árum og fer enn minnkandi að framkvæmdamætti. Eins og þessi mál eru víða úti um land er erfitt að taka af svo litlu fjármagni í sérstök verkefni. Við verðum að fara að fjármagna þau með einhverjum öðrum hætti en á vegáætlun, nema þá að fá mjög mikið aukið fjármagn, langtum meira en þessi fjögurra ára áætlun ber með sér. Það er þannig með vegina víða, að ekki má dragast að taka á þeim málum með meiri krafti en hefur verið fram til þessa. Hv. síðasti ræðumaður komst þannig að orði, að við værum að verða vanþróaðir í vegamálum. Ég hef litið þannig á að við höfum alltaf verið það, a. m. k. miðað við vegi sem sjá má í nágrannalöndunum. Held ég að samanborið við nágranna okkar sé ekki hægt að hafa annað orð yfir samgöngumál en við höfum verið og séum vanþróaðir á því sviði. Ég átti þess kost að skoða vegakerfið í Færeyjum á s. l. sumri, og miðað við þá næstu nágranna okkar erum við langt á eftir í samgöngumálum. Við erum sammála um að við verðum að fara með gætni í sambandi við erlendar lántökur. En ég vil hiklaust halda því fram að við eigum ekki annars kost, ef við ætlum að koma vegum okkar í sómasamlegt horf, en huga að því að taka ákvarðanir um erlend lán til vegaframkvæmda. Sérverkefni verður að fjármagna eingöngu, eins og nú horfir, með því móti. Og ég er ekkert hræddur við það, því að ég held, eins og kom fram hjá hæstv. ráðh., að það fjármagn skili sér í raun og veru aftur. Það er nú þannig ástatt t. d. í því kjördæmi, sem ég og hv. síðasti ræðumaður erum fulltrúar fyrir, að liggur við stórslysum á hverju einasta ári vegna snjóflóða. Eftir því sem ég kemst næst er ekki hugsað á þessu sumri að það sé einu sinni hafin sú framkvæmd sem verður að gera til þess að fyrirbyggja að slíkt komi fyrir. Ég held að talið sé af kunnugum að ekki hafi munað nema kannske mínútu að snjóflóð lenti á bifreið núna í vor, og þannig hefur verið vor eftir vor. Við verðum því að vænta þess að sá hættulegi vegarkafli hafi forgang til þess að ekki hendi þar stórslys. Það er alveg rétt, að það þarf bundið slitlag, og er enginn vafi á að við verðum að huga meira að því. En við verðum fyrst að byggja vegina upp, áður en við setjum slitlag á þá. Þannig er nú víða að eftir er að byggja vegi upp. Verður það a. m. k. að ganga fyrir í flestum landshlutum, nema þá í nágrenni Reykjavíkur. Ég vil sem sagt hafa fyrirvara með þessa liði, þ. e. a. s. hin sérstöku verkefni, á meðan við treystum okkur ekki til að finna meira fjármagn í vegagerð okkar.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að ítreka það sem kom fram í ræðu hv. 6. þm. Norðurl. e., að sú till. til þál., sem hér er til umr., er óþægilega seint fram komin. Það er í raun og veru svo, að ákaflega erfitt er að una því - í þetta skipti og stundum áður á liðnum árum - að till. til þál. um vegáætlun skuli koma fram á þeim tíma sem nú gerist. Að öllu eðlilegu ætti Alþ. að ljúka innan fárra daga. Hvort svo verður eða hvort þetta þing situr meginhlutann af sumrinu skal ég engu um spá, en hvað sem því líður veit ríkisstj. og Alþ. að þetta þing þarf að afgreiða nýja vegáætlun. Það er þess vegna ekki ónóg vitneskja um það, sem fyrir dyrum stendur, sem veldur því að þetta þskj. kemur svo seint fram sem raun ber vitni. Hér er um óþolandi vinnubrögð að ræða. Og þó að það hafi stundum gerst fyrr að till. til þál. um vegáætlun hafi komið seint fram er það ekki til að bæta þetta mál. Hér verður að skipta um vinnubrögð. - Ég skal ekki ræða þetta í löngu máli, en mér er útilokað að láta fyrri umr. um till. til þál. um vegáætlun fara fram svo að ég láti ekki í ljós mjög sterka óánægju yfir því hvað þskj. er seint fram komið. Fyrir liggur vinna fjvn. og Alþ. að máli þessu, sem oft hefur reynst tafsöm og viðkvæm. Mig uggir að svo kunni einnig að fara nú. Vitað er að í raun og veru eru tengd þessu máli stórkostleg deilumál. Allt kann það að verða til að tefja afgreiðslu málsins svo úr hömlu að það eigi sinn þátt í því að lengja þetta Alþ., hver veit hversu lengi. Auk þess, sem er að vísu annars eðlis, en er þó rök í þessu máli, er það, að starfsmönnum Vegagerðar og þeim, sem eiga að sinna framkvæmdum í vegagerð, ríður á að fá að vita áður en komið er langt fram á sumar hvaða verk á að vinna á hverju ári. Það ætti einnig að ýta eftir því að mál af þessu tagi séu ekki borin fram á Alþ., eins og nú gerist, í maímánuði. Þó að ekki verði úr bætt að þessu sinni og ég telji í rauninni að slys hafi orðið í vinnubrögðum að þetta þskj. er ekki löngu fram komið, vil ég beina því sérstaklega til hæstv. ráðh., að þegar till. til þál. um vegáætlun verður endurskoðuð, ef hann situr þá enn í þessu sæti, verði málið borið fram á skaplegri tíma en nú er gert. Það má segja, að hverju sinni sem ný ríkisstj. sest að völdum veki það nokkra forvitni hjá landsfólkinu hvernig hím muni haga störfum sínum. Það vekur einnig nokkra eftirvæntingu þegar nýr samgrh. sest að völdum, hvernig hann hyggst marka spor sín, t. a. m. við framkvæmdir í vegagerð. Hæstv. ráðh. sagði í ræðu sinni áðan, að hann teldi nauðsynlegt að marka í vegamálum nýja stefnu og það þyrfti að auka framkvæmdafé. Undir þessi orð hæstv. ráðh. vil ég heils hugar taka. Það er á hinn bóginn næsta ömurlegt, að í sama mund sem hæstv. ráðh. mælir þessi orð, sem gætu út af fyrir sig gefið góð fyrirheit, er hann að mæla fyrir till. til þál. nm vegáætlun sem felur í sér að framkvæmdafé til vegagerðar verði á þessu ári minna en verið hefur um mjög langt skeið og allt að 18% minna að framkvæmdamætti en var á síðasta ári, og var það ár þó mjög neðarlega í röð margra ára hvað framkvæmdir í vegamálum snertir. Þetta kalla ég ömurlegt, og sannarlega er hæstv. ráðh. ekki öfundsverður af. Það leyndi sér ekki heldur vonbrigðatónninn í ræðu hv. þm. Stefáns Valgeirssonar áðan, þar sem hann sá sig knúinn til að koma hingað í ræðustólinn og hafa fyrirvara um skiptingu þess litla fjár sem um er að ræða í tillögunni. Hæstv. ráðh. gat þess, að till. gerði ráð fyrir að á árunum 1980–1982 yrði framkvæmdafé aukið og væntanlega kæmi þar fram hin nýja stefna um að stórauka framkvæmdafé, en ekki var þó meira en svo að það næði meðaltali framkvæmdamagns tíu ára eða svo aftur í tímann. Ekki var hærra á því risið. Það hefur hér verið gerð grein fyrir því af hv. þm. Lárusi Jónssyni, að þessar tölur eru settar á blað með því að stórhækka markaða tekjustofna án þess að gert sé ráð fyrir að fastur kostnaður Vegagerðarinnar, t. a. m. að því er varðar stjórn og undirbúning, hækki um eina krónu á árunum 1980–1982. Spyrji nú hver sjálfan sig: Er þetta líklegt? Auðvitað er hægt að fá út nokkra hækkun á framkvæmdafé með svona uppsetningu, en ég verð að segja að mér finnst ekki líklegt að svo verði í raun. Hér var gerð grein fyrir því af hálfu hv. þm. Lárusar Jónssonar, hvernig fer með ríkisframlögin til vegagerðar. Svo ég víki örlítið nánar að því máli en fram kom í ræðu hans er gert ráð fyrir í vegáætlun, sem samþ. var á Alþ. 29. mars 1977, - takið eftir þessari dagsetningu, - þar sem afgreidd var vegáætlun fyrir árin 1977–1980, að framlög ríkisins til vegagerðarinnar yrðu t. a. m. á árinu 1978 900 millj. kr., á árinu 1979 793 millj. kr. og á árinu 1980 815 millj. kr. Eitt ár er liðið af þeim sem ég hef nefnt, þ. e. 1978, og þá urðu ríkisframlög ekki 900 millj. kr., heldur 1300 millj. kr. eða höfðu verið aukin um 400 millj. kr., m. a. til þess að mæta verðlagshækkunum sem höfðu orðið frá því að vegáætlun var samþ. 1977. Í þeirri till., sem nú liggur fyrir, er gert ráð fyrir að ríkisframlag verði á þessu ári 522 millj. kr. í stað 793 millj. kr. sem gert var ráð fyrir þegar vegáætlun var samþ. 1977, eða 270 millj. lægri tala! Og á árunum 1980–1982 virðist ekki gert ráð fyrir neinu ríkisframlagi! Þetta sýnir í fyrsta lagi að framkvæmdir í vegamálum og kostnað við Vegagerð ríkisins virðist eiga á næstu árum að bera uppi alfarið af mörkuðum tekjustofnum annars vegar og lánsfé hins vegar, en ríkissjóður leggi enga krónu fram. Þetta gerist í sama mund sem verðbólga hefur geisað áfram, sem tekjur ríkissjóðs af bensíni og olíum, af bifreiðum og varahlutum og vörum til bifreiða og annars til umferðarinnar vaxa stórkostlega, sem ætti auðvitað að gefa tilefni til þess að ríkissjóður legði fram aukinn hlut, en drægi ekki alveg að sér höndina, eins og hér virðist gert ráð fyrir. Þetta sýnist mér vera ömurleg staðreynd og ömurlegur kapítuli í þeirri till. sem hér er á dagskrá. Ég held að það sé ekki ofmælt, að mikil nauðsyn sé á að stórauka framkvæmdafé í vegamálum, og get tekið undir það, sem fram kom hjá tveim síðustu ræðumönnum, að við Íslendingar erum orðnir næsta vanþróaðir í þeim framkvæmdaþætti miðað við það sem gerist hjá ýmsum nálægum þjóðum. Það er hins vegar svo, að ekki þýðir að láta sitja við orðin tóm í þeim málum. Nú vill svo til, að tveir þingflokkar hafa flutt till. til þál. um stórframkvæmdir í vegagerð. Þar á ég við þm. úr Sjálfstfl. annars vegar og þm. úr Framsfl. hins vegar. Ætla mætti að þessi tillöguflutningur gæfi tilefni til þess að auðveldara reyndist fyrir hæstv. samgrh. að fá fjármagn til vegagerðar, sem ég efast ekkert um að hann hefur fullan hug á, en það plagg sem hér liggur fyrir virðist gefa tilefni til. Ég tel að það sé góðra gjalda vert sem gert er í því að leggja til nokkuð aukið fjármagn til viðhaldsins. Það er ljóst að viðhaldi þeirra vega, sem byggðir hafa verið upp, er verulega ábótavant, í mörgum tilvikum vegna fjárskorts. En sumir þeirra eru þó þess háttar hvað umferðarþunga snertir, að svo virðist sem malarviðhald dugi varla lengur og þess vegna sé, þar sem malarvegir eru fjölfarnastir, naumast undankomu auðið að leggja á þá svokallað bundið slitlag. Ég vil minna á að á síðasta ári var varið af hálfu Vegagerðarinnar nokkru fé til tilraunaslitlags sem lagt var á þrjá kafla á vegum hér á landi. Ég geri ráð fyrir að enn þyki ekki nægileg reynsla komin á hvernig það reynist, og er víst að sú tilraun þarf að standa miklu lengur. En ég held að full ástæða sé til að nota nokkurt fjármagn til slíkra tilrauna á þessu ári og næstu árum eins og gert var í fyrra og það verði þá gert með þeim hætti að leggja slíkt tilraunaslitlag á vegi þar sem komið er að því að hvort eð er þarf á viðhaldi að halda. E. t. v. mætti drýgja að nokkru tilraunafé með því að taka hluta af viðhaldsfénu til þessara nota. Mér sýnist að enn sem komið er gefi þessir tilraunablettir allgóðar vonir, og eins og kemur fram í skýrslu um framkvæmd vegáætlunar frá síðasta ári var þó aðeins lagt annað af tveimur slitlögum sem eiga að fara hvert ofan á annað á tilraunablettum þessum. Hér eru um miklu ódýrari framkvæmdir að ræða en að leggja olíumöl eða malbik, og mér sýnist full ástæða til að athuga að verja nokkru fjármagni svo að unnt sé að halda áfram á sömu braut. Ég skal ekki lengja ræðu mína, herra forseti. Ég tel fulla ástæðu til að umr. ljúki í dag, svo unnt sé að vísa hinni síðbúnu till. til n. og taka til við hana þar af fullum krafti. Ég kom upp í ræðustól e. t. v. fyrst og fremst til að láta í ljós megna óánægju mína yfir því, hvað þskj. er síðbúið, - þskj. sem á eftir að leggja í mikla vinnu sem við þekkjum sem að því höfum starfað á undanförnum árum að er bæði vandasöm, viðkvæm og tímafrek. Ég vonast til, að það heyri til undantekninga í framtíðinni að till. til þál. um vegáætlun verði borin fram í maímánuði, og bendi enn á að þáltill. fyrir árin 1977–1980 var samþ. á Alþ. 29. mars 1977 og endurskoðun á þeirri till. fyrir árið 1978 var samþ. á Alþ. 25. apríl 1978. Bæði þau ár, sem ég er með í huga, hefur tillögugerðin verið í allt öðru og betra lagi, og er sannarlega illt að nýr samgrh., sem nú er hæstv. ráðh. Ragnar Arnalds, skuli byrja feril sinn á þessu sviði með svo síðbúinni vegáætlunartill. sem hér liggur fyrir. Ég skal svo ekki lengja mál mitt, herra forseti. Ég veit ekki hvort mér auðnast að verða viðstaddur þegar till. kemur til síðari umr. Enginn veit hvort það verður í þessum mánuði eða hinum næsta, eða kannske þar næsta, ef miðað er við hvernig þingstörfum hefur verið háttað á hv. Alþ. þingið 1978–1979.