Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef talið mér skylt að vekja athygli á mjög alvarlegu máli, sem er tilefni þess, að ég hef kvatt mér hljóðs núna utan dagskrár. Það munu vera einir 8–10 dagar síðan ríkisstj. barst í hendur álit svonefndrar valkostanefndar um aðgerðir í efnahagsmálunum. En það liggur í augum uppi, að ríkisstj. mátti vera kunnugt um aðalefni þess miklu fyrr. Henni munu hafa borizt við og við ýmsir þættir þessa máls á liðnu eða líðandi hausti, eins og að líkum læfur. Nú var það tilkynnt í ríkisútvarpinu, að þetta álit sé orðið opinbert plagg, sem áður var þó trúnaðarmál þm. En í þessu nál. er fjallað um fjármálaaðgerðir, sem eru þess eðlis, að mjög viðtæk áhrif geta haft á fjárráðstafanir einstaklinga og fyrirtækja. Má þar til nefna gengislækkun, innflutningsgjöld, margs konar skattalagningu, hækkun áfengis og tóbaks og margt fleira. Það er nú altalað, að tveir stjórnarflokkanna séu þegar orðnir sammála um gengislækkun sem eina hinna væntanlegu efnahagsráðstafana. Stangast þetta algerlega á við allar fyrri yfirlýsingar hæstv. ríkisstj. varðandi efnahagsmál og fullyrðingar einstakra ráðh., þ. á m. hæstv. forsrh., sem og sjálfan stjórnarsáttmálann. En er þetta rétt eða ekki? Gerir ríkisstj. sér ekki grein fyrir því, hversu alvarlegu umróti og mismunun gagnvart þegnunum slíkt ástand hlýtur að skapa? Það er mjög óvanalegt og alvarlegt, að ástand eins og nú hefur ríkt undanfarna daga - og reyndar nokkurn tíma - geti haldið áfram í þjóðfélaginu, án þess að af því leiði verulegt tjón og mismunun e.t.v. á milli þegnanna. Ég hef talið mér skylt að aðvara hæstv. ríkisstj., en ætla ekki að öðru leyti að ræða þessi mál. nema frekara tilefni gefist til.



Herra forseti. Út af þessum orðum hv. 1. þm. Reykv., en mér virtist í orðum hans liggja aðfinnslur í þá átt, að skýrslu valkostanefndarinnar hefði verið útbýtt til fjölmiðla, vil ég segja þetta: Það er að sjálfsögðu svo, að það er nokkuð síðan skýrslu þessari var útbýtt til þm. og þá sem trúnaðarmáli, og það var ekki löngu eftir að stjórnin fékk skýrsluna í hendur. Það er misskilningur hjá hv. 1. þm. Reykv., að stjórnin hafi fengið þessa skýrslu, einstaka þætti hennar eða niðurstöður, í hendur, fyrr en hún fékk hana afhenta, þannig að stjórnin hefur ekki haft öllu lengri tíma til athugunar á þessari skýrslu en stjórnarandstæðingar. Það hefur verið þannig, að þrátt fyrir að skýrslan væri afhent sem trúnaðarmál, hefur komizt orðrómur á kreik um það, hvað í henni stæði, og í blöðum fóru, jafnvel skömmu á eftir að skýrslunni var útbýtt, að birtast frásagnir af því, sem í henni ætti að vera. Það hafa verið sífelldar óskir frá fjölmiðlum að fá þessa skýrslu í hendur, og það er ekkert leyndarmál, sem í þessari skýrslu er, svo að ég hef talið rétt eftir atvikum, að allur landslýður ætti aðgang að henni. Það er ekki hægt að segja, að þessi skýrsla sé þannig úr garði gerð, að hún bendi ákveðið á eina leið öðrum fremur, þannig að menn geti dregið af því verulegar ályktanir, hvaða ákvörðun ríkisstj. og sá meiri hl., sem hana styður, tekur á sínum tíma. Það er þarna bent á marga valkosti, þrjár leiðir, eins og hv. þm. vita, en það eru fimm fyrirbæri af hverjum valkosti fyrir sig, þannig að á milli æðimargra möguleika er að velja. Valkostan. gerir enga ákveðna till., heldur bendir aðeins á, hvaða verkanir hver kostur fyrir sig geti haft. Ég get þess vegna ekki séð, að það hafi í för með sér sérstaka hættu, þó að menn fái það á borðið, hvað þessir vísu menn segja. Ríkisstj. hefur haft skýrslu valkostanefndarinnar til athugunar eftir að hún barst henni. En stjórnin hefur ekki enn tekið ákvörðun um sérstakar efnahagsaðgerðir, og eru þá auðvitað hafðar í buga aðgerðir vegna fyrirsjáanlegs vanda útflutningsatvinnuveganna og niðurgreiðsluráðstafanir. Það liggur því að sjálfsögðu ekkert fyrir um það, að ákvörðun hafi verið tekin um gengisbreytingu eða tveir flokkar hafi komið sér saman um slíkt, eins og kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni. Það er ósköp eðlilegt, að það taki sinn tíma fyrir ríkisstj. að glöggva sig á og gera sér grein fyrir niðurstöðum hinnar svokölluðu valkostanefndar, því að þær eru samsettar með ýmsu móti, eins og ég benti á. Ríkisstj. hefur enn ekki unnizt tími til þess að taka nál. eða skýrsluna til svo rækilegrar könnunar, að hún hafi viljað byggja ákvörðunartöku á því. Á þessu stigi hvorki vil ég né get gefið neinar yfirlýsingar um, hverjar ákvarðanir ríkisstj. kann að taka í þessu efni. Þær gætu verið í samræmi við einhvern þeirra valkosta, sem í skýrslunni segir, en hitt gæti líka allt eins verið, að ríkisstj. teldi að athuguðu máli, að það væri eðlilegra að velja einhverja aðra leið en þar er greind eða setja þær leiðir saman á annan hátt en þar er gert ráð fyrir. Þess vegna vil ég ekki á þessu stigi vera með neinar yfirlýsingar um að útiloka neinn valkost, sem er að finna í skýrslu þessarar valkostanefndar. Þessi valkostanefnd var þannig skipuð, að í henni áttu sæti 7 sérfræðingar með mjög mismunandi sjónarmið að segja má. Það gerðist, að þessir 7 sérfræðingar með þessi mismunandi sjónarmið og skiptu skoðanir á ýmsum hlutum urðu sammála um niðurstöður og um að benda á þau úrræði, sem er að finna í skýrslu valkostanefndar. Tel ég mjög mikil tíðindi og hika ekki við að segja, að hvað sem annars má segja um þær niðurstöður, sem er að finna í þessari skýrslu, er þar um mjög merkilega úttekt að ræða. Ég efast satt að segja um, að það hafi áður verið gerð rækilegri úttekt á þjóðarbúskapnum en er að finna í þessum gögnum, sem frá valkostanefnd hafa komið. Þegar þetta liggur fyrir, finnst mér, að það sé a.m.k. ekki hægt að lá ríkisstj. það, þó að hún vilji kanna gaumgæfilega þetta allt, áður en niðurstöður þess eru metnar eða afstaða til þeirra tekin. Það er það, sem ríkisstj, er að gera og hefur verið að gera. Í leiðinni vil ég svo að lokum leiðrétta misskilning, sem kom fram hjá hv. 1. þm. Reykv., þar sem hann sagði, að því væri m.a. lýst yfir í málefnasamningi ríkisstj., að ekki skyldi gripið til gengisfellingar. Þetta er rangtúlkun, sem hefur mjög tíðkast í blöðum að undanförnu, að ríkisstj. hafi heitið því, að hvað sem á gengi og hvernig sem allt ylti, skyldi aldrei gripið til gengisfellingar. Þetta er auðvitað alrangt. Í málefnasamningnum stendur það eitt, að gengisfellingu verði ekki beitt gagnvart þeim vanda, sem þá blasti við eftir þeim gögnum og skýrslum, sem við, sem stóðum í því að mynda ríkisstj., áttum þá aðgang að. En sá vandi var fyrst og fremst í því fólginn, að útgjöld höfðu verið ákveðin, án þess að tekna til þeirra hefði verið aflað á móti. Ég hygg, að hitt geri engin ríkisstj. og hafi aldrei gert, að lýsa því yfir, að um alla eilífð eða á meðan hún situr skuli aldrei gripið til gengisfellingar. Með þessu er ég á engan hátt að gefa í skyn, að það verði gripið til gengisfellingar. Ég vildi aðeins með þessu leiðrétta þá rangtúlkun, sem mér hefur þótt vera á þessu ákvæði stjórnarsáttmálans.



Herra forseti. Það má segja um það, þegar farið er að ræða um stjórnarsáttmálann, að þau tíðkist nú hin breiðu spjótin, því að mikið af tíma þingsins fyrr og síðar hefur farið í að kýta um þennan ágæta sáttmála. En við skulum láta það liggja á milli hluta. Ég vil aðeins árétta það, að ég var út af fyrir sig ekki að finna að því, að opinberað væri álit valkostanefndarinnar. Ég get verið sammála hæstv. forsrh. um, að það er vel unnið plagg og vel þess virði, að það sé gaumgæft. En það, sem ég er að átelja, er, að ríkisstj. sitji við völd og láti danka dag eftir dag, viku eftir viku og mánuð eftir mánuð og skapi með þessu ófremdarástand í þjóðfélaginu, sem enginn sér fyrir í dag, hvaða afleiðingar hefur. Veit hæstv. forsrh. nokkuð um það, hvort menn séu farnir að gera ráðstafanir til þess að greiða erlendar skuldir sínar bara vegna þess umtals, sem upp hefur komið undanfarna daga bæði hér í þingi, í blöðum og annars staðar um væntanlega gengisfellingu? Veit hæstv. forsrh. nokkuð um það, hvaða ráðstafanir fólk er farið að gera vegna sífellds tals um hækkun áfengis eða tóbaks eða annarra skatta, sem bæði hann og aðrir ráðh. hafa verið orðaðir við, innflutningsgjald eða vaxandi söluskatt? Gera menn sér ekki grein fyrir því, að hér hvílir sú skylda á ríkisstj. að hafa hraðann á, og það er það, sem ég er að átelja, þetta úrræðaleysi og þessi sífelldi dráttur. Ríkisstj. bað um frest í júlímánuði í sumar. Þjóðina undraði það stórkostlega, að ríkisstj. skyldi ekki vera búin að átta sig á, hvað gera skyldi, áður en Alþýðusambandsþing kom saman. Ég vil taka það fram, að þegar hæstv. ráðh. leiðrétti sem misskilning hjá mér, að ríkisstj. hefði fengið einstaka þætti álitsins, áður en hún fékk álitið í heild, þá má vera, að þetta sé rétt hjá honum. En ég vil þá segja, vegna hvers ég sagði þetta, að mér var kunnugt um, að fulltrúum alþýðusamtakanna voru gerðir kunnugir ýmsir þættir þessa máls af skýrslu, sem ríkisstj. hafði með höndum fyrir mánuðum síðan. Það er ekki hætta í því fólgin að birta skýrslur eins og nál. valkostanefndarinnar. En það er hættulegt að láta reka á reiðanum. Án þess að ég fari nánar út í það, þá aðvaraði ég ríkisstj. af því tilefni, og ég aðvara hana enn að láta ekki líða daga og vikur án aðgerða með því umtali, sem er í bænum og alls staðar á landinu um hugsanlegar aðgerðir. Ég skal svo loks minnast á það, sem hæstv. forsrh. vildi leiðrétta úr stjórnarsáttmálanum, að ríkisstj. hefði aðeins sagt, að hún mundi ekki fella gengið gagnvart þeim vanda, sem þá var við að glíma. Ja, það má, eins og ég segi, skýra á ýmsan hátt það, sem í stjórnarsáttmálanum er sagt, en þá hlýtur það að vera, ef ríkisstj. er núna að hugsa um gengisfellingu, að sá vandi sé kominn í hennar stjórnartíð, að hún telji ekki hjá því komizt að fella gengi. Þá getur hún þakkað sér gengisfellinguna núna, sem hún hefur verið að klína á aðra fram að þessu. Og þó að það hafi verið í tíð fyrrv. ríkisstj., sem gengið var fellt 1960, þá vissu það allir, að þá var ríkisstj. að moka flór fyrrv. ríkisstj. Það var fjölgengi hér í landinu og það úrræðaleysi, athafnaleysi og vandræði, sem alls staðar blöstu við, sem verið var að gera úttekt á. Þannig var uppskriftin á þjóðarbúskapnum þá, en uppskriftin og úttektin á þjóðarbúinu, sem nú hefur verið gerð er öðruvísi. Það er alveg rétt. Í öðrum löndum hefur það verið svo, að ef kvisazt hefur um hugsanlegar skattalækkanir, ég tala ekki um gengisfellingar og annað slíkt, og einhverjir ráðh. hafa verið taldir bera sök á því, þá hafa þessir ráðh. verið látnir segja af sér. Úrræðaleysið hjá núv. ríkisstj. er einstætt, - að leggja fyrst fram marklaus fjárlög og nú 13. des. eru fjárl. enn marklaus, og okkur er sagt, að við eigum að ræða þau við 2. umr. á morgun. Það vita allir, að það er marklaus umr., þegar enginn veit, hvað ríkisstj. ætlar að gera. Allt þetta úrræðaleysi og fálm vil ég átelja. Það er í raun og veru orðið svo gegndarlaust, að ég býst við, að það sé almannarómur, að ríkisstj. væri sæmst að segja af sér. En látum það liggja á milli hluta. Ég hef komið hér á framfæri aðvörun minni við ríkisstj. um að fljóta ekki sofandi að feigðarósi, og ef hún hefur einhver úrræði í huga, þá á hún að grípa til þeirra, áður en úrræðaleysið, töfin og biðin veldur meiri skaða en orðið er.



Herra forseti. Ég skal ekki tala eins hátt og hv. síðasti ræðumaður. Ég held satt að segja, að sá vandi, sem fyrir hendi er, verði ekki leystur með hávaðanum einum, og ég held ekki heldur, að það flýti neitt fyrir ákvörðunum hjá stjórninni, þó að talað sé um það í þeim tón, sem hv. síðasti þm. gerði. En hann vildi koma á framfæri aðvörun, og það er sjálfsagt að taka því vel, þegar það er vel meint. Hv. þm. talaði um, að mikil vandræði muni hljótast af því, að ekki lægju fyrir ákvarðanir, og nefndi í því sambandi, hvort mér væri kunnugt um það, að farið væri að spekúlera“ með gjaldeyri, erlendan gjaldeyri. Út af því vil ég segja það, að mér hafa ekki borizt til eyrna neinar fréttir frá viðskiptabönkunum um, að óeðlilegar gjaldeyrisyfirfærslur ættu sér stað nú. Ég geri ráð fyrir því, að á þessum tíma sé jafnan mikið um gjaldeyrisyfirfærslur í viðskiptabönkunum. En það er sjálfsagt, að taka slíkt til athugunar, ef það er svo, að slíkt eigi sér stað. En ég hef ekki orðið var við það. Hvort meira hefur kveðið að sölu áfengis nú að undanförnu en áður, skal ég heldur ekkert um segja. Ég hef ekki komið í þær búðir og ekki kynnt mér það sérstaklega. En hitt veit ég, að það er vandamál, sem hefur oft borið á góma, að áfengisneyzla og áfengiskaup þar af leiðandi væru heldur meiri en æskilegt væri í þjóðfélaginu. Viðvíkjandi því, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði, að sér væri kunnugt um, að fulltrúum í Alþýðusambandsstjórn hefðu borizt þættir úr skýrslu valkostanefndar, þá vil ég upplýsa það, að í skipunarbréfi n. var það beint tekið fram, að hún skyldi hafa sérstakt samráð við fulltrúa Alþýðusambands Íslands og Vinnuveitendasambands Íslands. Það samráð hygg ég, að hafi fyrst og fremst verið í því fólgið, að fulltrúar frá báðum þessum aðilum ræddu við hagrannsóknastjóra og hagrannsóknastjóri lét þessum aðilum í té sem trúnaðarmál þætti úr þessari skýrslu, jafnóðum og þeir urðu til. Ég vil leyfa mér að fullyrða, að það hafi aldrei verið gert neitt þar upp á milli fulltrúa Alþýðusambandsins og fulltrúa Vinnuveitendasambandsins.

Ekki heldur fulltrúa ríkisstj.?

Ekki heldur fulltrúa ríkisstj.?  Hitt er svo augljóst mál, að það er áhugamál stjórnarinnar, að það verði sem fyrst tekin ákvörðun um efnahagsmálin, og ég tek undir það með hv, síðasta ræðumanni, að það er óheppilegt, að það verði á því langur dráttur. Annað mál er, að sjálfsagt gætu þeir, sem sögufróðir eru, rakið ýmis dæmi úr þingsögunni um, að það hafi verið annasamir dagar fyrir jól og jafnvel að það hafi átt sér stað, að bjargráð þau, sem í burðarliðnum voru, hafi ekki birzt fyrr en á nýju ári. En það ætla ég ekki að fara að rifja upp hér. Það þjónar engum tilgangi.



Herra forseti. Ég vil mjög taka undir orð hv. 1. þm. Reykv. hér, þegar hann aðvarar hæstv. ríkisstj. og bendir henni á, hversu nauðsynlegt það sé, að hún geri sér nú þegar grein fyrir því, til hvaða ráðstafana þurfi að gripa í sambandi við þær aðgerðir, sem fram undan eru. En varðandi þá fsp, eða það svar, sem hæstv. forsrh. kom með út af hugleiðingum hv. 1. þm. Reykv., þar sem hann minntist á, að eina af þeim leiðum, sem valkostanefndin hefur bent á, muni tveir af stjórnarflokkunum hafa samþykkt, þá kom hæstv. forsrh. hér og lýsti því yfir, að svo mundi ekki vera.

að svo væri ekki.

Að svo væri ekki. Mig langar þess vegna til að snúa þessari spurningu við og spyrja hæstv. forsrh. og hv. 4. þm. Norðurl. v., hvort rétt sé - 



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. En ég hefði kunnað betur við, að hæstv. ráðh. hefðu svarað fsp., sem hér var fram borin áðan, áður en ég kom í pontuna, því að ráðh. eiga forgang að því að taka til máls á undan þm. En það var hæstv. forsrh., sem gaf mér tilefni til þess að biðja um orðið. Hæstv. ráðh. sagði: Það er alls ekki rétttúlkun á málefnasamningnum, að ríkisstj. hafi heitið því að hafa aldrei gengislækkun í stjórnartíð sinni. Það, sem átt er við í stjórnarsáttmálanum, sagði ráðh, er það, að ríkisstj. mundi ekki beita gengisbreytingu við þann vanda, sem við blasti, þegar hún tók við völdum. Þetta kemur auðvitað engum á óvart, vegna þess að hæstv. forsrh. hefur lýst því, hvernig ástandið var í þjóðfélaginu við stjórnarskiptin. Hann hefur gefið vottorð um það áður. Það fór fram allnákvæm úttekt á þjóðarbúinu við stjórnarskiptin. Hæstv. forsrh. gaf yfirlýsingu í nóv. 1971 um það, hvernig ástand atvinnuveganna og þjóðarbúsins var, og það var glæsilegt. Það var svo glæsilegt, að hæstv. ríkisstj. taldi fært að lofa 20% kauphækkun á tveimur árum, styttingu vinnuviku og lengingu orlofs. Það undrar engan, þótt hæstv. ráðh. hafi ekki þá verið í huga gengislækkun. Hæstv. ríkisstj. tók við góðu búi, blómlegu búi. En það er nú, sem allt er komið í strand, allt er komið í öngþveiti. En hæstv. forsrh. talaði síðast í sjónvarp í haust og lýsti því yfir, að þessi ríkisstj. mundi ekki framkvæma gengislækkun. Ég man eftir því, að ég horfði á ráðh. segja þetta. Ég man ekki nákvæmlega, hvenær þetta var. Ég hygg, að það hafi verið í okt. Hæstv. fjmrh. var á fundi austur á Selfossi, að ég ætla 10. nóv. s.l., og blað framsóknarmanna á Suðurlandi segir frá þessum fundi. Það er feitletruð fyrirsögn á frásögninni innan gæsalappa, höfð eftir hæstv. fjmrh. Þessi ríkisstj. fer ekki út í gengisbreytingu. Það er ekki lengra síðan en 11. nóv. s.l., sem þetta er haft eftir hæstv. fjmrh. Ég er alveg sannfærður um, að ritstjóri Þjóðólfs hefur haft þetta rétt eftir ráðh. Þetta er innan tilvitnunarmerkja. Ég er einnig viss um það, að hæstv. fjmrh. þrætir ekki fyrir að hafa sagt þetta. Fleiri ráðh. hafa sagt eitthvað þessu líkt. Mér þykir út af fyrir sig vænt um, að hæstv. forsrh. gefur enn fyrrv. ríkisstj. góðan vitnisburð og segir, að það hafi alls ekki verið meiningin að beita gengislækkun við þann vanda, sem blasti við á miðju sumri 1971. Þá var vandinn ekki stór. Ef ríkisstj. hefði hafzt eitthvað að, þegar verðstöðvunarlögin runnu út á því ári, í stað þess að halda að sér höndum, þá væri ekki við þann vanda að etja, sem nú er. Það er grátlegt, að það skuli nú vera talað um 15–16% gengislækkun í því góðæri, sem verið hefur. Það hefur verið góðæri, síðan núv. ríkisstj. kom til valda, bæði til lands og til sjávar. Það blandast engum hugur um það. Þegar gengisbreytingin var gerð á árunum 1967–1968, minnkuðu útflutningstekjur landsmanna um 50%, og þá skildu flestir, nema sumir í fyrrv. stjórnarandstöðu, að þörf var á aðgerðum. Síðan núv. ríkisstj. tók við völdum, hefur útflutningsverðmæti sjávarafurða aukizt. Það hefur aukizt frá 1970 úr 10 þús. millj. í 11 þús. og 5 hundr. millj. 1971 og spáin er, að það aukist um 9% á þessu ári eða í 12500 millj. Á þeim tíma, sem þetta gerist, er talað um hallærisráðstafanir og gengislækkun. Það segja sumir, að þetta sé í samræmi við margt annað. Hæstv. forsrh. sagði í viðtali við dagblaðið Vísi í gær, að það væri meiningin að afgreiða fjárlög fyrir jól, en fólk gæti haldið jólagleði, því að skattarnir mundu tæplega koma fyrir jól. En samt á að afgreiða fjárlög. Nú er verið að útbýta brtt, fyrir 2. umr. Þessar brtt. eru ekkert háar. Þær eru lítill hluti af því, sem koma skal. En alþm. eiga að ræða 2. umr, á morgun og sennilega ljúka henni aðra nótt án þess að hafa hugmynd um, hvað í farvatninu er, hvað fjárl. munu raunverulega hækka og hvaða tekjuöflun ríkisstj. ætlar að hafa til þess að brúa það bil, sem er bæði á fjárl. og framkvæmdaáætluninni. Herra forseti. Ég ætlaði ekki við þetta tækifæri að fara að halda neina eldhúsdagsræðu yfir hæstv. ríkisstj., en ég gat ekki að mér gert, þegar hæstv. forsrh. fór að tala um að það, sem í Ólafskveri stæði, væri rangtúlkað, ef sagt væri, að ríkisstj. hafi lofað því, að framkvæma ekki gengislækkun á valdatímabilinu. Ég held, að allir þm. og allir, sem hafa lesið þetta kver, jafnvel þótt þeir hafi ekki lesið það nema einu sinni, hafi skilið það svo, að ríkisstj. mundi ekki framkvæma gengislækkun á valdatíma sínum.



Herra forseti. Fyrst efnahagsvandamálin, sem við er að etja í íslenzku þjóðfélagi í dag, og þann augljóslega ágreining, sem um lausn þeirra er innan stjórnarflokkanna, hefur borið á góma hér utan dagskrár á hinu háa Alþ., finnst mér rétt að láta eitt sjónarmið koma fram. Ég skal ekki lengja þessar umr. og ætla ekki að gera nein efnisatriði málsins að umræðuefni, en hitt finnst mér rétt, að látið sé í ljós og undirstrikað mjög sterklega, að það ástand, sem hefur skapazt undanfarna daga í íslenzku viðskiptalífi og íslenzkum gjaldeyrismálum, er mjög alvarlegt. Ég hef það lengi farið með forstöðu viðskrn. og þar með yfirstjórn íslenzkra gjaldeyrismála, að ég geri mér vel ljóst, hverjar hættur fylgja því, ef það ástand, sem verið hefur hér undanfarna daga og er í dag, helzt öllu lengur. Ég segi þetta til þess að hvetja ríkisstj. sterklega, - og þessum orðum fylgir hinn mesti alvöruþungi, til þess að taka ákvarðanir sínar sem allra fyrst. Af því gætu hlotizt ófyrirsjáanlegar afleiðingar í viðskiptamálum og gjaldeyrismálum, ef ekki er höggvið á þann hnút, sem nú þarf að höggva á, innan mjög skamms tíma, innan örfárra daga. Þess eru dæmi frá fyrri tímum, fyrir löngu, að ástand hafi skapazt líkt þessu, sem nú á sér stað, og um það eru dæmi, sem mörgum eru kunn, sem ollu eftir á stórkostlegum vandkvæðum, deilum og meira að segja málaferlum. Það er vegna þessa, sem ég vildi vara hæstv. ríkisstj. við. Á þessari stundu er ástandið orðið þannig, að það má með engu móti dragast úr hömlu, að úr þeim vanda, sem við er að etja, verði leyst, á hvaða hátt sem það kann að verða gert. Aðalatriðið er, að lausnin finnist og ákvörðun verði tekin. Til þess gefst nóg tilefni síðar að ræða og deila um það, hvort sú ákvörðun, sem tekin verður, er rétt eða röng. En það, sem ég vildi ekki láta ósagt við þetta tækifæri, er það, að ákvörðun verður að taka og það sem allra fyrst, án þess að frekari frestur verði á.

Forseti (GilsG): Ég hafði vænzt þess, að þessar umr. utan dagskrár snerust fyrst og fremst um formsatriði, ef svo má segja, en þær snerust ekki upp í almennar umr. um efnahagsmál, því að miklu eðlilegra er, að þær fari fram undir öðrum dagskrárlið heldur en utan dagskrár. Tveir hv. þm. hafa þegar kvatt sér hljóðs, og ég vænti þess, að þeir sjái sér fært að lengja þessar umr. ekki úr hófi fram, svo að hægt verði að ganga til dagskrár, áður en langt um líður.



Herra forseti. Ég skal reyna að verða við tilmælum hæstv. forseta um að lengja ekki þessar umr. úr hófi fram, en ástæðan til þess, að ég vildi taka hér til máls nú, var einfaldlega sú, að hæstv. forsrh. ræddi hér, að mér fannst, mjög einkennilega um gengisfellingarhugtak málefnasamnings hæstv, ríkisstj. Það mun hafa verið í okt. eða nóv. á s.l. ári, sem ég spurði hér hæstv. ráðh. um það, hvort ríkisstj. hefði gert málefnasamninginn að yfirlögðu ráði, hvort hún hefði kannað gögn um ástand og horfur í þjóðarbúskapnum og sérstaklega, hvort ákveði samningsins um loforð til launþega um 20% rauntekjuhækkun á tveim árum, lengingu orlofs og styttingu vinnutíma væru byggð á bessum gögnum. Og hæstv. ráðh. kom hér í ræðustól og staðfesti, að þessi samningur hefði verið gerður, - eins og mig minnir, að hann orðaði það, - að vel yfirlögðu ráði og þá í samræmi við þá úttekt á þjóðarbúskapnum, sem þá var gerð. Það liggur í augum uppi, að það væri eins og hver annar barnaskapur að tala um það, þegar ástand þjóðarbúskapsins er þannig, að ekki eigi að leysa „vanda“, sem þá steðjar að, með gengisfellingu. Það er svo mikill barnaskapur, að ég vil ekki ætla hæstv. ríkisstj. einu sinni, að hún hugsi þannig, og þaðan af síður, að hún setji slíkt á pappír, þannig að mér kom mjög á óvart þessi túlkun hæstv. ráðh. á gengisfellingarhugtakinu í málefnasamningnum, og ég vildi gjarnan, að hann skýrði þetta örlítið nánar, ef tími ynnist til nú við þessar umr., þótt utan dagskrár séu. Nú blasir hins vegar við sá vandi, eftir því sem er álit sérfræðinga ríkisstj. og kemur fram í nál. valkostanefndarinnar og er þegar búið að dreifa til fjölmiðla, - þannig að það má telja, að um það megi ræða hér á hv. Alþ., - að það vantar um 5000 millj. kr. til þess að ná endum saman í fjáröflun ríkisins, og þá eru með talin upphafleg áform í samhandi við framkvæmdaáætlun og eitthvað á milli 1 og 2 þús. millj. kr., til þess að atvinnuvegirnir nái saman endum á næsta ári, og það, sem alvarlegast er, það hefði stefnt að óbreyttu, segja sérfræðingarnir, í 6 000 millj. kr. viðskiptahalla á næsta ári. Við slíkar aðstæður er augljóst, að gengi krónunnar er fallið. Það vita það allir, hvernig sem á því verður gripið, hvort það verður viðurkennt í reynd með nýrri gengisskráningu eða hvort um verður að ræða einhverjar aðrar ráðstafanir, að auðvitað er gengið fallið við slíkar aðstæður. En ég vil endurtaka það hér í sambandi við þetta: Hvern skilning leggur hæstv. ráðh. í málefnasamninginn? Er það virkilega svo, að hann telji, að á þeim tíma, sem málefnasamningurinn var gerður, hafi þurft að segja, að það ætti ekki að beita gengisfellingu, og nú, þegar svo sé ástatt, að þess sé þörf, þá sé verið að ræða um það að fara aðrar leiðir í því að leysa efnahagsvandann. Ég vil svo að lokum ítreka það, að sá augljósi ágreiningur, sem er innan ríkisstj, um lausn á efnahagsvandanum, hefur valdið og mun sjáanlega valda frekari drætti á því, að ráðstafanir verði gerðar til þess að leysa þann hrikalega vanda, sem nú blasir við. Og mér er sagt, - ég veit ekki sönnur á því, - að stjórnarflokkarnir sitji nú á fundum og geri eina og aðra samþykkt í sambandi við þennan vanda, en hafi ekki samráð sín á milli um þetta og t.d. að einn stjórnarflokkurinn hafi í gær hafnað gengislækkunarleið. Ég vil í því sambandi ítreka þá spurningu, sem hér kom fram frá hv. þm. Matthíasi Á. Mathiesen: Er það rétt, að Alþb. hafi á fundi í gær hafnað þessari leið? Við sjáum, að við slík vinnubrögð, þegar flokkarnir sitja hver í sínu horni og eru að fjalla um þennan vanda, þá hlýtur að verða óhæfilegur dráttur á ráðstöfunum, og því vil ég mjög taka undir aðvörun bæði hv. 1. þm. Reykv. og hv. 7. þm. Reykv. í þessu máli.



Herra forseti. Ég skal vissulega verða við tilmælum hæstv. forseta um að tefja ekki umr. neitt úr hófi fram. Ég vildi aðeins leyfa mér að beina til hæstv. forsrh. tveimur fsp., sem ég tel eðlilegt og nauðsynlegt, að bæði þm. og þjóðin öll fái svar við. En það er í fyrsta lagi, hvort fyrirhugaðar efnahagsaðgerðir verði lagðar fram og afgreiddar hér, áður en þm. fara í jólaleyfi, og í sambandi við það, hvort 3. umr. um fjárl. sé þegar ákveðin nú fyrir jól, áður en þm. fara heim? Ég spyr um aðgerðir í sambandi við efnahagsmálin vegna þess, að á fundi Landssambands ísl. útvegsmanna í nóv. s.l. gaf hæstv. sjútvrh. mjög sterk fyrirheit um það, að hann mundi hafa samráð við forráðamenn sjávarútvegsins og stefna að því, að rekstrargrundvöllur atvinnuveganna yrði ákveðinn fyrir áramót. Nú eru aðeins eftir nokkrir dagar, aðeins ein vika til að afgreiða fjárl., og ef á að afgreiða efnahagsmálin einnig, þá fara nokkrir dagar til þess. Ég tel því alveg nauðsynlegt, að fram komi nú við þessar umr. yfirlýsing frá hæstv. forsrh. um það, hvort þessi mál verða raunverulega afgreidd fyrir jól eða hvort atvinnuvegirnir eiga að bíða fram yfir áramót með að fá ákveðinn sinn rekstrargrundvöll. Það er mjög mikilvægt atriði fyrir þjóðarheildina, að rekstrargrundvöllur sjávarútvegsins og atvinnuveganna verði ákveðinn það tímanlega, að ekki komi til stöðvunar um n.k. áramót.



Herra forseti. Ég vil svara í stuttu máli þeim fsp., sem hv. 3. þm. Sunnl. beindi til mín. Eins og ég hef áður sagt, hefur ekki enn verið tekin ákvörðun um sérstakar efnahagsaðgerðir. Þess vegna get ég ekki gefið yfirlýsingu um það, hvort þær verða afgreiddar fyrir jól eða ekki. En að sjálfsögðu verður leitazt við að flýta þessum málum, eftir því sem kostur er. Að sjálfsögðu er það svo, að það er ekki algild regla, að þm. fari burt í jólafrí. Það hefur að vísu oft verið hafður sá háttur á, að það hefur verið veitt samþykki af Alþ. hálfu til frestunar á fundum Alþ. til 20. jan. eða um það bil. En ef ekki verður búið að ganga frá þessu fyrir jól, tel ég það eðlilega ósk af hálfu stjórnarandstöðunnar og mun taka hana til greina, að þingið sitji og geti komið saman til fundar hvenær sem er milli jóla og nýárs og strax eftir nýárið, eftir því sem á þarf að halda. Í öðru lagi spurði hann um það, hvort stefnt yrði að því, að 3. umr. fjárl. lyki fyrir jól. Svarið við þeirri spurningu er já. Það er stefnt að því. Það er stefnt að því að afgreiða fjárlög fyrir jól. Út af því, sem hann sagði varðandi samninga við sjávarútveginn, þá sé ég ekkert því til fyrirstöðu, að þeir samningar geti hafizt, þó að ekki sé búið endanlega að taka ákvörðun um það, í hverju efnahagsaðgerðirnar verða fólgnar, því að það er ein forsenda, sem menn ganga út frá í öllum þessum umr. um efnahagsmál. Hún er sú, að það verður að skapa útflutningsatvinnuvegunum rekstrargrundvöll.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. lét vera að svara þeirri fsp., sem ég beindi til hans áðan varðandi afstöðu eins stjórnarflokkanna til gengislækkunarleiðar valkostanefndarinnar. Má vel vera, að honum sé ekki kunnugt um, hvað þar hafi verið samþykkt og hverjar séu hugmyndir í þeim flokki. Mig langar þá til þess að ítreka þessa spurningu mína til hæstv. heilbr.- og iðnrh., sem situr hér í hliðarherbergi, hvort hann muni ekki vilja upplýsa þingheim um það, sem hér hefur komið fram og heyrzt hefur utan þinghúss, að flokkur hans hafi í gær látið í ljós skoðanir sínar á einni af þeim leiðum, sem valkostanefndin hefur bent á, þ.e.a.s. gengisfellingarleiðinni. Hæstv. ráðh. gerði hér í ræðu á Alþ. í gær samtengingu á milli gengislækkana og afbrotahneigðar unglinga og lýsti skoðunum sínum í þeim efnum. Ég veit, að það væri fróðlegt fyrir þessa hv. d., ef hæstv. ráðh. vildi tjá sig í þessum málum, sem hér hafa verið til umr. utan dagskrár í dag, og þá sérstaklega um það, hvort það sé rétt með farið, að flokkur hans hafi tekið ákvarðanir varðandi eina af þessum valkostaleiðum.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Mér finnst vera mikið langlundargeð hjá hæstv. forseta að telja, að umr, af þessu tagi, sem hér hafa farið fram í dag, séu innan ramma eðlilegra þingskapa. Ég er ekki þeirrar skoðunar, og ég er ekki hér til þess að láta neina hv. þm, yfirheyra mig .um eitt eða annað. Ég mun gera hér grein fyrir stefnu míns flokks í sambandi við úrræðin, þegar þau liggja fyrir. En ég er ekki hér til þess að svara neinum yfirheyrsluspurningum frá hv. þm. Matthíasi Á. Mathiesen eða öðrum.



Herra forseti. Frv. það á þskj. 80, sem hér er nú til 1. umr., er búið að vera með þeim ágætum að vera hér oft á dagskrá, en tekið út á víxl með samkomulagi milli mín og eins hv. þm., en sér nú dagsins ljós sem þingmál, sem fyrir er talað. Hér er um að ræða frv. til l. um breyt. á l. nr. 7 23 marz 1972, um breyt. á l. nr. 68 frá 15. júní 1971, um tekjuskatt og eignarskatt. Og það er sérstakt atriði í þessum lögum, sem afgreitt var með brbl. í sumar og var til nokkurrar umr. þá. Ástæðan fyrir því, að þessi breyting var gerð, felst í því, sem ég mun nú skýra frá: Við þá breytingu á almannatryggingakerfinu að tryggja þeim tekjulægstu lágmarkstekjur og með þeim hækkunum, sem orðið hafa, bæði á almennum elli- og örorkulífeyri frá 1. ágúst 1971 og síðar á fjárhæð lágmarkstekjutryggingar, var talið óframkvæmanlegt að afla fjár til almannatryggingakerfisins á sama hátt og áður hefur verið gert, þar sem persónuskattar hefðu þá orðið mjög tilfinnanlega háir á tekjulágu fólki og ekki sízt skólafólki og þar með fjölskyldum þess. Sú ákvörðun var tekin við endurskoðun skattalaga og laga um tekjustofna sveitarfélaga að breyta kerfinu á þann hátt að fella niður persónuskatta til almannatrygginga og sjúkrasamlaga og enn fremur að fella niður framlag sveitar- og bæjarfélaga til almannatrygginga og að hálfu framlag þeirra til sjúkrasamlaga, en tekna til að mæta þessum auknu útgjöldum yrði aflað með tekjuskatti. Þeir aðilar, sem njóta elli- og örorkulífeyris, nutu hins vegar ekki þeirra hlunninda, er af niðurfellingu persónuskattanna leiddi, þar sem greiðsluskylda þeirra hafði fallið niður við það að öðlast rétt til elli- og örorkulífeyris. Hins vegar hefur þetta fólk notið 48% hækkunar á elli- og örorkulífeyri frá 31. júlí 1971 til þessa. Svo sem verið hefur, eru elli- og örorkulífeyrisþegar skattskyldir til tekjuskatts samkv. skattal. frá síðasta vetri af tekjum þeirra, sem skattskyldar eru. Það hefur komið í ljós við skattaálagningu, að af 9500 einhleypum ellilífeyrisþegum höfðu 2600 það háar tekjur, að þeim var gert að greiða tekjuskatt, og af 4300 hjónum, er ellilífeyris njóta, var tekjuskattur lagður á 2800, eða af 14 þús. ellilífeyrisþega var lagður tekjuskattur á 5400 eða 38.6%. Engar sambærilegar tölur eru til fyrir örorkulífeyrisþega, en þeir eru 3500 talsins samkv. upplýsingum Tryggingastofnunar ríkisins. Þar sem ellilífeyrisþegar hafa engan hag af því, að niður voru felldir persónuskattar af ástæðum, sem áður eru skýrðar, og þrátt fyrir hækkaðan ellilífeyri þótti rétt að huga sérstaklega að skattlagningu þessa fólks. í skattal. frá því í marz s.l. var því sem kunnugt er sett nokkur ívilnun fyrir aldraða gjaldendur, hins vegar engin sérstök kerfisbundin ívilnun fyrir örorkulífeyrisþega. Sama gilti um skattalögin 1971 óbreytt. Þar var gert ráð fyrir sérstökum frádrætti fyrir aldraða, en ekki fyrir örorkulífeyrisþega. Við álagningu tekjuskatts í sumar hefur orðið augljóst, að þessi ívilnun nær engan veginn því marki, sem að var stefnt, að draga úr tekjuskattsgreiðslum þeirra ellilífeyrisþega, er minna máttu sín tekjulega. Af þeirri ástæðu eru þessi brbl. sett. Ákvæði brbl. byggjast á því, að þau auka þá ívilnun, sem áður var veitt, þannig, í stað þess að miða við að hámarki 5 þús. kr. tekjuskattsniðurfellingu hjá öldruðum, að miða við 22 þús. kr. hjá hjónum og 14 þús. hjá einhleypum. Þessar tölur eru valdar þannig, að þær svara nokkurn veginn til þeirra persónuskatta, sem lagðir hefðu verið á að óbreyttu tekjuöflunarkerfi trygginganna. En í stað þess að láta lækkun réna, eins og er í núgildandi reglum, þannig að hún hverfi alveg, þegar skatturinn nær 10 þús. kr., teygir þetta kerfi sig með einhverjum ívilnunum upp í 56 þús. kr. skatt hjá einhleypum og 88 þús. kr. skatt hjá hjónum. Þessi ívilnun þýðir, að einhleypir eru tekjuskattsfrjálsir allt að 200 þús. kr. nettótekjum og greiða ekki óskertan tekjuskatt, þ.e.a.s. tekjuskatt af sömu tekjum og aðrir gjaldendur, fyrr en við 300 þús. kr. nettótekjur miðað við tekjur ársins 1971. Enn fremur má nefna sem dæmi, að tekjuskattur að upphæð 25 þús. kr. hjá einhleypum lækkar um 10 þús. kr. og skattur að upphæð 35 þús. kr. lækkar um 7 þús. Fyrir hjón yrðu þessar tölur þannig, að þau yrðu tekjuskattsfrjáls allt að 300 þús. kr. nettótekjum og greiða ekki óskertan tekjuskatt fyrr en við 450 þús. kr. nettótekjur. Tekjuskattur hjóna upp að upphæð 38 þús. kr. lækkar um 16 700 kr., og skattur að upphæð 55 þús. kr. lækkar um 11 þús. kr. fyrir ofan tekjumörkin 300 þús. kr. hjá einhleypum og 450 þús. kr. hjá öðrum öldruðum. Hins vegar er öðrum öldruðum ætlað að leggja eins og öðrum mönnum með sömu tekjur og framfærslubyrði til almannaþarfa og tekjuöflunar og taka þátt í því sem aðrir að tryggja þá tekjulægstu í hópnum, aldraða og öryrkja, svo að þeir njóti lágmarkstekna, og forða þeim tekjulægstu í hópi hinna yngri frá því að greiða háa persónuskatta, enda eru í hópi gjaldenda 67 ára og eldri gjaldendur, sem enn þá eru í fullri atvinnu. Að lokum má benda á, að af hinni nýju ívilnun samkv. brbl. leiðir, að af 4500 öldruðum hjónum þurfa 2100 að greiða einhvern tekjuskatt, þar af þó aðeins 1200 óskertan skatt. Af 9500 einhleypum öldruðum þurfa 1850 að greiða einhvern tekjuskatt og þar af 700 óskertan. Niðurstaðan er því sú, að af öldruðum gjaldendum greiða í heild 4000 eða 28.6% tekjuskatt, þar af 1900 eða 13% óskertan tekjuskatt. Með brbl. er, eins og hér að framan hefur verið lýst, ákveðin almenn kerfisbundin ívilnun fyrir aldraða gjaldendur og örorkulífeyrisþega. Í sumum tilfellum, sem af eðlilegum ástæðum eru algengari hjá þessum hópi en öðrum, kann þessi ívilnun að vera ónóg. Þegar svo stendur á, að tekjur í ár eru mun minni en í fyrra vegna veikinda og gjaldþolið því skert. En þá ætti að koma til heimildarákvæði í 52 gr. skattal., sem í þessu sambandi er sérstök ástæða til að vekja athygli á. Ég hef, herra forseti, gert grein fyrir þeirri ástæðu, sem lá til þess, að þessi lög voru gefin út sem brbl. Um það má að sjálfsögðu deila, hvort það á að vera svo, að aldur skuli verða til þess að gera fólk skattfrjálst, alveg án tillits til tekna. Ég hef sjálfur lýst þeirri skoðun, að ég lít ekki svo á, að það sé réttmætt. Hins vegar eru möguleikar til þess, að njóta þess, ef sérstakar breytingar hafa orðið á högum þess, eins og bent er á í tilvitnun í 52. gr. tekjuskattsl. Það má líka um það deila og það hefur verið um það deilt að gefa út þessi brbl. Ég hef þá lífsskoðun, að það sé á engan hátt neitt unnið við það að berja höfðinu við stein, þegar maður er sjálfur sannfærður um, að réttara sé að framkvæma verkið eins og þarna var gert. Það kom í ljós, að tekjur hjá sumu af þessu fólki voru meiri en reiknað var með. Skatturinn var því hærri en reiknað var með, og þá var ekkert annað að gera en ganga í það verk að leiðrétta það strax, eins og gert var. Ég vil svo, herra forseti, leggja til, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Við setningu skattal. á s.l. þingi gagnrýndi stjórnarandstaðan mjög með hvaða hætti sú lagasetning fór fram. Við sjálfstæðismenn lögðum til, að haldið yrði áfram á þeirri braut, sem frá var horfið vorið 1971, og haldið yrði áfram þeirri endurskoðun skattal., sem hófst árið 1970, þegar fjmrh. fyrri ríkisstj. skipaði n, embættismanna til þess að endurskoða skattal. Framsfl. hafði alla tíð í stjórnarandstöðu ekki uppi neinar till. um, með hvaða hætti hann teldi, að skattalögum skyldi skipað hér hjá okkur, og við setningu l. 1971 var því ekki heldur að heilsa, að Framsfl., þá undir forustu núv. formanns þingflokks framsóknarmanna, Þórarins Þórarinssonar, gerði neinar till. í sambandi við breytingu á skattal. Hins vegar höfðu einstakir þm. Framsfl. komið fram með ýmsar till. um breytingar á skattal., sem þeir töldu, að væru til bóta, og vil ég þar sérstaklega benda á eina till., sem m.a. þeir hv. þm. Jón Skaftason og Ingvar Gíslason fluttu. Það var í sambandi við skattlagningu aldraðra. Í stað þess að taka raunhæft á málum 1970 og 1971, þegar þingflokkunum var gefið tækifæri til þess að tilnefna menn í n. til að fylgjast með endurskoðun skattal. og koma þá fram með brtt. varðandi þá stefnu, sem Framsfl. vildi, að farið yrði eftir í skattamálum, þá kom aðeins fram hjá framsóknarmönnunum tili. um rökstudda dagskrá, að endurskoðuninni yrði frestað og málinu vísað frá. Það var hins vegar gripið til þess að gera tortryggilega mjög gagnlega till., sem þá var lögfest. Það var um skattfrelsi arðs af hlutafé. Hér var um að ræða atriði sem tekið hafði verið upp í löggjöf nágrannaþjóða okkar og var talið mjög til þess að auka á eigin fjármunamyndun fyrirtækja. Og eftir að hér hófst sala á spariskírteinum með sömu kjörum og sparifé hafði verið allt frá því 1960, var talið mjög eðlilegt og nauðsynlegt, til þess að atvinnureksturinn, fyrirtækin, gæti fengið fjármagn til eigin fjármunamyndunar, að örlitlum hluta af þeim arði, sem útborgaður yrði, væru gefin sömu réttindi og sparifé og þeim spariskírteinum, sem seld hafa verið. Hér voru hins vegar settar mjög miklar skorður við því, hvernig hægt væri að nota þetta ákvæði. Það var gert ráð fyrir því, að aðeins 10% arð af hlutafé væri heimilað til frádrags undir þessum kringumstæðum, en allt frá því 1962, að skattal. var breytt hér, var félögum, sem greiddu arð, heimilt að draga frá til skattlagningar arðgreiðslur hjá félögunum sem næmi 10% af hlutafé. Það, sem hér gerðist, var, að í stað þess, að skattfrádráttur væri veittur félögum, var hann felldur niður, ef þess var eigi óskað, og hann látinn koma hluthöfunum til góða. Ég skal ekki fara lengra út í þessa sálma. Ég vildi aðeins rifja þetta upp, til þess að menn áttuðu sig á því, hverjar hefðu verið till. Framsfl., þegar hann var í stjórnarandstöðu, því að svo mjög er skrifað um það í blöðum Framsfl. nú, hvernig stjórnarandstaða eigi að haga sér, og þar er verið að gefa núverandi stjórnarandstöðu ráðlegginar. En þegar þær eru nú lesnar sýnast þær ekki fara heim og saman við þeirra eigin hegðun hér í um það bil 12 ár. Það var því mjög fróðlegt, þegar núv. ríkisstj. tók við völdum og menn gerðu sér grein fyrir því, að skattal. yrðu tekin til endurskoðunar, eins og þeir höfðu þá lýst yfir, og það kom líka á daginn í stjórnarsamningnum, þeim margumtalaða, ólafskveri, sem nefnt hefur verið og menn lesa nú kannske meira en oft áður til þess að bera saman það, sem sagt er í dag, og það, sem stendur í því kveri. En það var skýrt mörkuð stefna hjá stjórninni, hvað gera skyldi. Það átti að tryggja undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar, það átti að jafna skattbyrðinni á meðal þjóðfélagsþegnanna betur en gert hafði verið í tíð viðreisnarstjórnarinnar, betur en gerðist 1971 með þeirri skattalöggjöf, sem viðreisnarstjórnin beitti sér fyrir og stjórnarandstaðan þá, núv. stjórnarflokkar, greiddi atkv. gegn. Stefna núv. stjórnarflokka var fyrst og fremst að koma í veg fyrir, að sú löggjöf næði fram að ganga, og breyta skattal., áður en næðist að leggja skatta á eftir 1. frá 1971, ásamt þeim atriðum, sem ég taldi hér upp áðan. Í skattalöggjöfinni frá 1971 voru fjölmörg ákvæði, sem voru atvinnuvegunum til hagsbóta og gerðu það að verkum, að staða þeirra var styrk. Hér var um að ræða afleiðingu af því, að Ísland hafði gerzt aðill að Fríverzlunarbandalagi Evrópu, og ríkisstj. vildi ganga til móts við atvinnuvegina og gera þeim kleift að vera samkeppnisfærir við fyrirtæki á hinum stóra markaði, sem við gerðumst aðilar að. Þar af leiðandi varð að endurskoða skattalöggjöfina og koma henni í það horf, að íslenzk fyrirtæki væru samkeppnisfær við þau erlendu. Auk þess höfðum við orðið fyrir biturri reynslu af ár unum 1967–1968, þegar illa áraði hér hjá okkur. Þá kom í ljós, að mörg þau fyrirtæki, sem hér starfa, höfðu ekki verið nægjanlega traust fjár hagslega og þar af leiðandi átt mjög erfitt, þegar á móti blés. Þetta allt vildi núv. ríkisstj. í burtu og umfram allt koma þessum málum sem allra fyrst út úr heiminum, og því var farið inn á þá hroðvirknislegu framkvæmd á endurskoðun skattal., sem raun ber vitni. En með hvaða hætti var svo sú endurskoðun framkvæmd, sem átti sér stað, eftir að núv. ríkisstj. tók við völdum? Jú, í fyrsta lagi voru allir þeir nm., sem höfðu starfað um nokkurra ára bil varðandi endurskoðun skattalaganna, voru látnir víkja, að einum manni undanskildum, sem var ráðuneytisstjórinn í fjmrn. og hægri hönd ráðh. við störf þar. Þingflokkarnir, sem höfðu fengið að fylgjast með og haft tækifæri til þess að átta sig á því, hvað var að gerast í þessum málum, höfðu ekki lengur tækifæri. Þeim var vikið til hliðar. Árið 1970, þegar frv. kom fram um breytingu á skattal., kom sú ósk fram frá þáv, stjórnarandstöðu, að þingflokknum væri gefið tækifæri til þess að fylgjast með. Við því var orðið. Þá var skipuð n. þm., sem fékk tækifæri þá þegar og alla tíð til þess að fylgjast með endurskoðuninni, þar til skattalöggjöfin hafði verið samþ. hér á þingi. Í stað þess að hafa samráð við þá aðila, sem þessi löggjöf snerti, samtök sveitarfélaganna, svo og atvinnurekendur, þá var blaðinu snúið við og ekkert samráð haft við þessa aðila. Vinnubrögðin hafa verið með þeim hætti, að það er ekki nema eðlilegt, að reynslan sýni, að sú gagnrýni, sem hér kom fram á s.l. vetri, hafði við rök að styðjast. Ég ætla í örfáum atriðum að stikla á stærstu þáttum þessarar löggjafar og sýna fram á, hvernig sú gagnrýni, sem við sjálfstæðismenn höfðum uppi, hefur öll staðfestst af reynslunni. Við bentum á, að sú kerfisbreyting, sem ráðizt var í, væri fljótvirknislega unnin og að óathuguðu máli, þar sem gert var ráð fyrir breytingu á verkefnaskiptingu milli ríkis og bæja og þar af leiðandi tekjuöflun til ríkis og til sveitarfélaga. Reynsla sveitarfélaganna allra saman, sem stærst eru og hafa við mest verkefni að glíma, hefur verið sú, að þau hafa orðið að gjörnýta alla gjaldstofna. Því hefur verið haldið fram og það hefur komið fram hér í umr. á Alþ., að meiri hluti borgarstjórnar Reykjavíkur hafi mótað þar stefnu, sem beinlínis hafi verið til þess að íþyngja skattborgurunum. Í stað þess að nýta alla þá gjaldstofna, sem mögulegir voru, hefði Reykjavíkurborg ekki átt að leggja á fasteignaskatt með álagi, heldur ekki útsvar með álagi. Við skulum ekki staldra við Reykjavík, við þá vondu menn, sem þar eru í meiri hl. borgarstjórnar, að dómi núv. ríkisstj. Við skulum fara í heimsókn í sveitarfélögin hér í kringum Reykjavíkurborg og gera okkur grein fyrir því, hvernig staðið var að málum þar. Það skyldi þó ekki vera, að það fyndist það sveitarfélag, sem sjálfstæðismenn hefðu ekki meiri hluta í? Jú, það gerir það, - enn þá. Við förum suður í Kópavog. Þar eru í samstjórn framsóknarmenn og sjálfstæðismenn. Það skyldi þó ekki vera, að það hefði borizt boð frá fjmrh. um það, að þeir ættu að sýna þegnum Kópavogs, þeir væru miklu betri menn en sjálfstæðismenn?  Við skulum fara hér enn sunnar, suður til Keflavíkur. Þar er meiri hlutinn ekki enn sprunginn. Þar starfa saman sjálfstæðismenn og framsóknarmenn, og þeir gerðu nákvæmlega það, sem Reykjavíkurborg gerði. Þeir nýttu gjaldstofnana að fullu. En það skyldi þó aldrei vera, að þeir hafi verið það langt á eftir Reykjavíkurborg, að þeir hafi verið búnir að lesa stefnu hæstv. fjmrh., eins og hún birtist í skrifum Tímans, um aðgerðir Reykjavíkurborgar? Ég hirði ekki að tala um sveitarfélögin, sem ég gat um áðan, svo sem Garðahrepp og Seltjarnarnes, þar sem jafnvondir menn að áliti ríkisstj. eru við völd og í Reykjavík. En við skulum þá skreppa suður í Hafnarfjörð og athuga, hvernig dæmið stendur þar. Þar gerðist það, að minnihlutaflokkurinn í Hafnarfirði, sjálfstæðismenn, greiddi atkv. gegn því, að það yrði notað aukaálag á fasteignaskatta. Ég veit, að einn hv. þm. hér í d. getur staðfest þetta með mér. Meiri hl. taldi sig þurfa að nýta þessa gjaldstofna að fullu. En meiri hl. er skipaður m.a. einum fulltrúa Framsfl. og þar hafði Framsóknarmaddaman, - því að hér er um að ræða kvenfulltrúa, - hér hafði Framsóknarmaddaman tækifæri til þess að sýna það, sem framsóknarmenn höfðu gagnrýnt Reykjavikurborg fyrir, þ.e. að greiða ekki atkv. með aukaálögum í sambandi við fasteignaskatta. Hún taldi sig ekki geta gert þetta, ef fjármálum þess bæjarfélags ætti að vera komið eins og meiri hl. taldi, að vera ætti. Og hvað hefur svo komið á daginn í Hafnarfirði? Þar hefur bæjarstjórnarmeirihl. orðið að skera niður framkvæmdir fyrir um það bil 8–9% af fjárhagsáætlun bæjarins, þrátt fyrir það að allir gjaldstofnar væru nýttir til fulls. Hver er því reynslan af þeirri breytingu, sem gerð var með setningu skattal. og l. um tekjustofna sveitarfélaga? Sveitarfélögin hafa öll orðið að nýta gjaldstofnana að fullu, þ.e.a.s. þau stærstu, sem að verulegu leyti þurfa að sinna framkvæmdum á vegum sinna borgara, og það kemur í ljós, að ríkissjóður hefur tekið meira til sín af tekjum heldur en af framkvæmdum. Þannig hefur ríkisstj. ekki farið eftir þeirri stefnu, sem hún mótaði í sáttmálanum Ólafskveri, þ.e. að endurskoða þetta kerfi með það í huga að gera sveitarfélögin sjálfstæðari og skapa þeim aukin verkefni. Hér hefur verið farið þvert á móti þeirri stefnu, sem upprunalega var mótuð. Má vera, að þegar tímabilið er liðið hjá núv. ríkisstj. og Ólafskver verður borið saman við verknað ríkisstj., þá verði flestallir liðir með þeim hætti. Ég vil þá minna á breytinguna á skattal. varðandi atvinnureksturinn. Eins og ég gat um hér áðan, höfðu í l. frá 1971 verið mjög margar breytingar gerðar, sem var ætlað að tryggja betur undirstöðuatvinnuvegina skapa möguleika til meiri myndunar eigin fjármagns, m.a. í breyttum afskriftareglum og öðru slíku. Þetta var gert, eins og ég sagði áðan, vegna inngöngu Íslands í Fríverzlunarbandalag Evrópu? Hver er reynsla atvinnufyrirtækjanna í þessum efnum? Við skulum minna á mótmæli iðnrekenda, þegar skattal. voru sett. Þeir þekktu bezt, hvar skórinn kreppti. Þeir höfðu fylgzt með gangi mála í tíð fyrri ríkisstj. og gerðu sér þess vegna grein fyrir því, hvað það var, sem hér var verið að nema úr lögum. Hér var enn gengið gegn stefnu ríkisstj., eins og hún birtist í stjórnarsáttmálanum. Og þá komum við að breytingunni á skattlagningu einstaklinga. Hér voru uppi á þingi margar yfirlýsingar um það, að ríkisstj. ætlaði ekki að þyngja skattbyrðina. Það var jafnvel látið liggja að því, að skattbyrðin myndi léttast og það yrði réttlátlegar skipt niður á skattborgarana, - eins og það var orðað, - að breiðu bökin skyldu bera skattana. Þær breytingar, sem lagðar voru til 1971, voru allar þurrkaðar út. Í stað þess að aldraðir áttu þá að fá aukafrádrátt, sem nam 2/5 af persónufrádrætti, þá skyldu þeir engan frádrátt fá nú, eftir að búið var að fella niður nefskattana, sem þýddi auðvitað það, að þar með var þeim eldri íþyngt. Í sambandi við þessa lagasetningu 1971 ræddi núv. formaður þingflokks framsóknarmanna, hv. 4. þm. Reykv., Þórarinn Þórarinsson, mjög um það skattvísitölufals, sem átt hefði sér stað í tíð viðreisnarstjórnarinnar, og hann hélt á lofti ákveðnum hugmyndum um, hvernig þeir mundu hafa þetta, framsóknarmenn, ef þeir fengju að ráða. Þegar núv. skattalög eru sett, er ekkert af því, sem sagt var við umr. hér 1971, framkvæmt. Þar var ekki nein skattvísitala, sem Þórarinn Þórarinsson, hv. 4, þm. Reykv., taldi, að ætti að vera 1971, tekin í notkun, nema síður væri. Og á það var bent af hálfu stjórnarandstöðunnar, að þau skattkerfi, sem hér voru til umr. og reiknuð höfðu verið út, myndu öll verka íþyngjandi fyrir skattborgarana, og það sem sízt skyldi, gamla fólkinu skyldi gert að greiða mun hærri hluta en það hafði gert. Hver er nú reynslan af þessu? Hvernig er útkoman, þegar dæmið er gert upp og skattalög núv. ríkisstj. hafa fengið að njóta sín? Skattur hefur verið á lagður eftir þeim og borinn saman við það, sem gerðist áður. Áður en ég kem sérstaklega að gamla fólkinu, sem þetta frv. hér fjallar um, vildi ég mega gera grein fyrir því, hvernig skattlagningin 1972 kemur út miðað við skattlagningu 1971. Þegar við ræddum skattamálin hér á s.l. þingi, voru menn með mismunandi stærðir, með mismunandi tölur, jafnvel stjórnarliðar komu með mörg kerfi undir ýmsum nöfnum til þess að reyna að sannfæra okkur hv. þm. um það, að kerfi 1 eða 2, eftir því hvort það var kennt við fjmrh. eða hv. 4. þm. Norðurl. v., - allt til þess að sanna, að um skattalækkun væri að ræða. Þegar svo kom að lokum þessara umr., var sagt: Við skulum bara bíða og sjá hvað setur og sjá, hvernig dæmið kemur út. Þá tala staðreyndirnar um skattlagninguna 1971 og um skattlagninguna 1972, og þá getur enginn þrætt. Tölurnar tala sínu máli. Árið 1971 voru brúttótekjur landsmanna 32 milljarðar 215 millj. til skattlagningar. Árið 1972 voru þessar tekur 42 milljarðar. Álagður skattur 1971 var 4 milljarðar 651 millj., 1972 6 milljarðar og 700 millj. Hér hækka tekjurnar á milli ára um 30%, en álagður skattur um 44%. Við skulum halda áfram að reikna út og gera okkur grein fyrir því, sem er þarna mergurinn málsins, hversu hátt hlutfall af tekjum manna skatturinn er. Og fyrst skulum við taka skatt af tekjum ársins 1971. Þá er skatturinn 20,8%. Hann hafði orðið hæstur í tíð fyrrv. ríkisstj. árið á undan, 18.3%. Hér er um að ræða 13.7% hækkun. Það er 13.7% meira af tekjum ársins 1971, sem fólk þarf að borga í skatta, heldur en það þurfti að gera af tekjum ársins 1970. Sé nú þetta miðað við tekjur ársins, kemur í ljós, að 1972 eru álagðir skattar hlutfallslega af tekjum greiðsluárs 16%. Þeir höfðu verið hæstir 1968 14.9%, en voru árið 1971 14.4%, þannig að hér er um að ræða hækkun upp á 11.1%. Það er nákvæmlega sama, með hvaða hætti við lítum á þetta dæmi. Það kemur alltaf út það, sem sagt var hér í sölum Alþ., þegar þessi mál voru til umr. á útmánuðum 1971, að skattal. þessarar ríkisstj. mundu þýða aukna skattbyrði á skattborgarana. Þessar tölur staðfesta það. Þá komum við að því frv., sem hér liggur fyrir, þ.e.a.s. gamla fólkinu. Við bentum á það við þessar umr., að samkv. þessu frv. mundi skattbyrði hinna öldruðu þyngjast mjög. Það var ekkert hlustað á þetta og talið, að hér væri eins og í öðrum tilfellum, verið að fara með fleipur eitt. Þegar svo skattseðillinn kom út, blasti allt annað við heldur en sagt hafði verið af stjórnarsinnum hér á Alþ. við umr. þessa máls. Suður í Hafnarfirði er félagsskapur, sem nefnir sig Styrktarfélag aldraðra í Hafnarfirði. Það fólk hefur unnið mikið og þarft verk við að sinna málefnum aldraðra þar. Þessi samtök létu reikna út, hvað heildarálögur aldraðra hefðu hækkað í Hafnarfirði. Ég skal taka það fram, að í þessum samtökum er fólk úr öllum flokkum. Þetta eru ópólitísk samtök, sem líta á málefnin eins og þau koma fyrir, en ekki gegnum gleraugu stjórnmálaflokkanna. Þessi samtök létu reikna út, hvað heildarálögur hækkuðu á aldraða í Hafnarfirði, og það kom í ljós, að þau hækkuðu um 108.3%. Ýmsir aðilar hafa látið í sér heyra í sambandi við álögur á aldraða, og í dagblaðinu Tímanum 28. sept. 1972 er bréf frá Flateyringi einum, sem Kolbeinn heitir Guðmundsson. Mun sá maður hafa verið staddur á fundi, þar sem þeir voru mættir, hæstv. félmrh. og hv. 7. landsk. þm., og hann ræddi skattaálögur aldraðra og lagði á borð fyrir þá, hver hefði orðið niðurstaðan um sig. Þetta bréf birtist svo í Tímanum. Það birtist einnig í öðrum blöðum. En til þess að vera ekki að koma hér með úrklippur úr öðrum blöðum en blaði hæstv. fjmrh., þá tók ég greinina þaðan. Reynsla þessa Flateyrings er með nákvæmlega sama hætti og styrktarfélags aldraðra í Hafnarfirði. Hann bar sig upp við þá 2 þm., sem þar voru, en einhvern veginn hafði hann fengið ábendingu um það, að hann skyldi tala við hann Jón, en það mun vera skattstjórinn á Ísafirði og bréfið er sent Jóni til þess að fá leiðréttingu á þessum málum. Ég hirði ekki að lesa bréfið hér upp, en þeir, sem vildu, gætu fengið af því ljósrit. Það er sama reynsla hér og annars staðar. Skattbyrðin hefur aukizt verulega hjá hinum öldruðu og kannske hvað mest þar. Þá grípur hæstv. fjmrh. til þess að gefa út brbl. og leiðrétta það, sem hér hafði skeð og hann hafði ekki viljað taka til greina við umr. hér á Alþ., og fer ríkisstj. fram á staðfestingu Alþ. á brbl. Ég verð að segja, að mig furðaði á, þegar ég sá þessi brbl., hvernig öldruðum er mismunað. Hér skiptir það máli, á hvaða tekjubili fólk er, hvað það snertir að fá slíkan frádrátt. Það munu fá dæmi um slíkt í íslenzkri skattalöggjöf. Þau munu þó vera til. Þau munu vera frá tíma Eysteins Jónssonar. En ég held, að það hafi allir verið búnir að þurrka það út og talið, að þeir aðilar, sem unnið hafa um hálfrar aldar skeið, greitt til ríkisins, og ríkið telur rétt að greiða til baka örlitla upphæð sem lífeyristryggingu, þeir aðilar eiga rétt á því, hvaða tekjur svo sem þeir hafa, að fá þá lífeyristryggingu skattfrjálsa eins og aðrar tryggingar, sem fólk fær. 1971 lögðum við til í fjhn. Nd. við 3. umr., að í skattalagafrv. yrði tekinn sérstakur frádráttur fyrir aldraða. Þetta hafði verið á dagskrá hér í þinginu. Frv. hafði verið flutt um þetta af tveimur hv. þm. þáverandi stjórnarandstöðu, framsóknarmönnum, 1970, og það stóðu allir að þessari breytingu, hvort heldur það voru stjórnarliðar eða stjórnarandstæðingar. Þegar sú breyting er gerð á skattal., að nefskattar eru felldir niður, þ.e.a.s. greiðslur til trygginganna frá fólki á aldrinum 16–67, - greiðslur, sem fólk fékk dregnar frá skatti, og allar greiðslur til trygginganna koma nú frá ríkissjóði, þá má til sanns vegar færa, að hinir öldruðu eru látnir tvíborga skatt af þeim styrk, sem þeir fá frá Tryggingastofnun ríkisins. Þeir greiða af tekjum sínum til ríkissjóðs þann hluta, sem þeim ber, fram til 67 ára. Þeir eru þar með búnir að leggja fjármagn í tryggingakerfið frá 16 ára aldri til 67 ára aldurs. Þegar þeir svo eru komnir yfir 67 ára aldur og njóta líftrygginga, þá eru þeir líka látnir greiða skatt. Það sjá allir, hvað hér er rangt að farið. Hæstv. fjmrh. gerði grein fyrir því hér áðan, hvernig það frv. sem hér er til umr. verkar. Það þýðir það, að einstaklingar, sem hafa tekjur frá 200 þús. til 300, fá aukafrádrátt frá 54 400 kr. niður í ekki neitt. 54 400 kr. eyðast því á þessu tekjubili frá 200 þús. til 300 þús. kr. Hjá hjónum eyðist upphæðin 76 800 á tekjubilinu frá 296 800 til 446 800 kr. Till. sú, sem við sjálfstæðismenn flytjum hér, er á þá lund, að það, sem aldraðir og öryrkjar fá frá Tryggingastofnun ríkisins, menn orðnir 67 ára gamlir, verði ekki skattskylt. Þessi till. er mjög svipuð þeirri till., sem við fluttum 1971 og fengum þá lögfesta. Það er að vísu örlítil tilfærsla, sem skiptir kannske innan við eitt þús. kr., hvort heldur farin er sú leið að miða þetta við 2/5 hluta af persónufrádrætti eða telja, að ellilífeyrir og örorkulífeyrir skuli vera skattfrjáls. En þar sem búið er að fella niður greiðslur til Tryggingastofnunar ríkisins, nefskattinn, sem var, þá töldum við eðlilegast, að sú till., sem greidd yrðu um atkv. hér í sambandi við þessi brbl., yrði þess eðlis, að það væri ákveðið í l., að ellilífeyrir og örorkulífeyrir samkv. þessum ákvæðum, sem þar um getur, verði undanþegnir skatti. Það hefur komið fram í Sþ. till. um svipað efni. Hún er flutt af þremur Alþfl.- mönnum. Í þeirri till. er getið um annað atriðið. Ég tel eðlilegt, að þegar mál þetta verður rætt í fjhn., verði athuguð þau sjónarmið, sem þar koma fram. Við töldum rétt, sjálfstæðismenn, að einskorða okkur við það málefni, þann þátt skattamálanna, sem hér er sérstaklega fjallað um, þ.e.a.s. skattlagningu aldraðra, - blanda þar ekki inn í öðrum till., sem við fluttum á seinasta þingi varðandi breytingu á öðrum þáttum skattalaganna. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða meir um þetta mál. Ég taldi eðlilegt og rétt, þegar nú er flutt brtt. við skattal. frá því í fyrra, að í stórum dráttum væri gerð úttekt á þeirri löggjöf, sem núv. ríkisstj. stóð að, og hver reynslan hefur orðið. Ég taldi eðlilegt og rétt að bera saman þá gagnrýni, sem sjálfstæðismenn voru með hér á þingi, og draga fram í dagsljósið, að sú gagnrýni var í alla staði rétt. Það hefur reynslan sýnt, og það þarf að koma skýrt fram.



Herra forseti. Ég skal ekki fara að þreyta hér langar umr. um skattamálin, því að þau hafa verið svo mikið rædd hér á hv. Alþ., að ég sé ekki ástæðu til að fara mikið út í þau nú. En í sambandi við þetta mál vil ég víkja að örfáum atriðum úr ræðu hv. 1. þm. Reykn. Það má vel vera, ef ég ætti eftir að sitja í ráðherrastóli í 12 ár, sem ég geri nú ekki ráð fyrir, þá gæti ég skilað af mér skattal., sem ívilnuðu skattborgurunum verulega, en aðrir ættu svo að framkvæma þau. En þannig var það hjá viðreisnarstjórninni, að þær ívilnanir, sem þeir gerðu fyrir skattborgarana, áttu að koma til framkvæmda eftir þeirra dag, eins og t.d. þetta, sem sneri að gamla fólkinu. Eftir 12 ára reynslu hygg ég, að ég mundi geta fundið slíka leið einnig. Hins vegar er það eins og ég sagði hér í haust, að sá munur er á, að nú eru framkvæmdir gerðar, en fyrirheitin áður. Ég vil út af því, sem hv. 1. þm. Reykn. sagði um þá öldruðu, geta þess, að sá meginmunur er á nú og framvegis, að þegar þetta fólk greiddi sín gjöld til trygginganna, voru þau dregin frá skatti, svo að það var búið með skattívilnun, sem það fékk þá, að fá eftirgjöf á skattinum, vegna þess að framlög persónuskatta til trygginganna voru skattfrjáls. Þess vegna set ég dæmið upp öðruvísi en hann. Ég segi, að það fengi tvisvar sinnum skattfrelsi af þessum sama peningi, ef það fengi það einnig núna, því að það var búið að fá það þá. Ég vil líka minna á, að á aðstöðu hinna öldruðu nú og áður fyrr, er geysilegur munur. Það er ekki neitt pólitískt mat. Menn geta haft á því mismunandi skoðanir. En t.d. eftir að lífeyrissjóðakerfið kom til framkvæmda í jafnríkum mæli og nú er orðið, er ekki hægt að bera saman aðstöðu hinna öldruðu við það, sem áður var. T.d. í ríkiskerfinu eru eftirlaunin miðuð við starfið eins og það er, með þeim verðtryggingum, sem ríkissjóður verður að greiða á hverju ári og eru hvorki meira né minna en yfir 150 millj. kr. Þetta er geysilegur munur, enda þekki ég marga embættismenn, sem hættir eru störfum og hafa vegna þessa ákvæðis hærri laun núna en þeir höfðu nokkurn tíma, meðan þeir voru í sínum embættum. Um þetta getum við þess vegna rætt alveg án tillits til pólitískra skoðana. En ég álít, að það verði að meta þetta út frá þeim breytingum, sem orðið hafa í þjóðfélaginu með lífeyrissjóðunum og með þeim hækkunum, sem hafa orðið í almannatryggingakerfinu. Ég fékk frá Skattstofunni í Reykjavík yfirlit yfir nokkra borgara, sem ég veit ekki, hverjir eru, því að við beiðni um slík yfirlit tek ég það fram, að ég vil ekki fá nafn. Það voru borgarar, sem voru 67 ára og eldri, en höfðu þó nokkuð hátt á aðra millj. í tekjur, og til voru þegnar, sem fóru yfir 2 millj. í tekjur. Frá mínum bæjardyrum séð er það broslegt í raun og veru að telja, að það sé ávinningur að fara að gefa þessum mönnum sérstakan frádrátt upp á 60, 70, 80 þús. eða hvað það nú er, sem tryggingarnar voru á s.l. ári. Ég lít svo á, að þetta fólk, - hér er ég að túlka þær skoðanir, sem ég hef á þessu, alveg án tillits til pólitískra skoðana, - en ég lít svo á, að þetta fólk sé miklu betur sett en unga fólkið, sem er að mynda heimili, er að fá börn sín í fangið, er að reyna að koma sér upp íbúð og á sem sagt eftir að undirbúa allt sitt líf. Og ég lít líka svo á, að þetta fólk sé betur sett, ef það hefur fulla heilsu og auk þess svona mikil laun, heldur en fólkið, sem er að mennta börnin sin. Yfirleitt býr þetta fólk í íbúðum, sem það á orðið skuldlaust. Hinir búa í íbúðum, sem þeir skulda í og verða að borga háar fjárhæðir af. Þess vegna finnst mér, að svona hluti verði ekki hægt að meta eftir neinum aldri, heldur verði að meta þá eftir því, hvernig afkoma er, þrátt fyrir aldurinn. Hins vegar vil ég í því sambandi, eins og gert var með l. í sumar, vekja athygli á því ákvæði skattal., að reikna megi sérstakan frádrátt, samkv. heimild í 52 gr. skattalaga, ef um verulega breytingu er að ræða á afkomu þessa fólks á greiðsluárinu frá tekjuárinu, sem náttúrlega er eðlilegt að oft verði hjá þessum aldurshópi. Og ég álít, að það þurfi sérstaklega að vekja athygli á þessu núna, vegna þess að áður fyrr var þetta spursmál miklu meira afgerandi hjá sveitarfélögunum, en nú er það aftur orðið meira afgerandi hjá ríkisskattinum vegna breytinganna á milli skattsins hjá ríkinu og sveitarfélögunum. Þetta er skoðun mín á þessu máli, og ég álít, að málið sé ekki svo einfalt, að það eigi bara að slá út ellilaununum og gefa þau eftir alveg án tillits til tekna. Ég álít, að það eigi að vera með því sniði, sem er í brbl. Hvort þetta rými, sem við völdum þar, er nægjanlegt, um það skal ég ekki slá neinu föstu, það er ekki nein heilög tala. En einhvers staðar varð að draga mörkin. einhvers staðar hlaut endirinn að koma. Frá mínum bæjardyrum séð er það ekki rétt stefna að miða þetta eingöngu við aldur, heldur verður að miða við tekjur líka vegna þeirra stóru breytinga, sem hafa orðið í þjóðfélaginu. Og mér finnst þetta að sumu leyti vera orðin spurning um það, hvað þetta fólk skilar miklum arði til næstu kynslóðar, miklu meira spurning um það heldur en aldur þess sjálfs. Nú skal ég segja það, að mínar skoðanir geta menn auðvitað gagnrýnt og annað eftir því, og þær kunna að vera ekki á rökum reistar. En rök mín eru þau, að með þeim breytingum, sem hafa orðið í þjóðfélaginu, með lífeyrissjóðakerfinu, með almenna tryggingakerfinu, þá er aðstaða þessa fólks orðin svo allt önnur, að ég álít, að það eigi, eftir að það er komið í verulega háar tekjur, að meta þær alveg eins og tekjur annarra skattborgara þjóðfélagsins. Og svo skal ég ekki eyða fleiri orðum um þetta. Ég vil svo segja út frá því, sem hv. 1. þm. Reykn. vék að sveitarfélögunum, að því var spáð hér í fyrravetur, að mjög yrði að þeim þrengt og þeirra erfiðleikar yrðu miklir. Nú liggja fyrir um þetta skýrslur, og ég hef hér hjá mér skýrslu um bæjarfélögin í landinu, Reykjavík og önnur bæjarfélög, hvað þau höfðu hlutfallslega í afgang til framkvæmda umfram rekstrarþarfir á árunum 1971 og 1972. Mér finnst þessi skýrsla ekki sýna það, að að þeirra kosti hafi verið þrengt. Og það er mín skoðun enn þá, að það standi óhaggað, sem ég hef áður sagt hér, að þau hafi ekki þurft að nota þær heimildir, sem þau hafi gert, nema náttúrlega með tilliti til þess að vilja framkvæma svo og svo mikið, eins og við erum að deila á annað slagið og aftur að tala um hinn daginn, að það sé of lítið að gert. Um þetta má svo sem alltaf deila endalaust, en mig langar að lesa niðurstöður þessarar skýrslu, með leyfi hæstv. forseta. Er þá Reykjavík fyrst á blaði. Hún hafði á árinu 1971 16.45% til framkvæmda umfram rekstur, en á árinu 1972 27.41%. Akranes hafði 26.50% árið 1971, en 40.52% árið 1972. Ísafjörður hafði 10.93% árið 1971, en 19.57% árið 1972. Sauðárkrókur hafði 16.02% árið 1971, en 31.07% árið 1972. Siglufjörður hafði 10.50% árið 1971, en 14.25% árið 1972. Ólafsfjörður hafði 28.19% árið 1971, en 37.12% árið 1972. Akureyri hafði 22.87% árið 1971, en 28.20% árið 1972. Húsavík hafði 23.10% árið 1971, en 37.51% árið 1972. Seyðisfjörður hafði 20.76% árið 1971, en 33.68% árið 1972. Neskaupstaður hafði 15.42% árið 1971, en 30.66% árið 1972. Vestmannaeyjar höfðu 29.14% árið 1971, en 35.32% 1972. Keflavík hafði 22.38% 1971, en 38.47% 1972. Hafnarfjörður hafði 18.40% 1971, en 26.75% 1972. Og Kópavogur hafði 19.67°,% 1971, en 38.45% árið 1972. Nú skal ég ekki eyða að þessu fleiri orðum en orðið er, en mér finnst, að þessar skýrslur taki af öll tvímæli um það, hvort illa hafi verið búið að bæjar- og sveitarfélögunum í landinu. Ef betur væri að ráð, mundi þetta hlutfall ekki versna. En til frekari deilna um þetta atriði ætla ég ekki að stofna hér.



Herra forseti. Ég treysti mér ekki á þessum vettvangi að fara út í bollaleggingar eða hugleiðingar um hlut sveitarfélaganna fyrr og nú, enda má segja, að það sé kannske ekki til umr. í sambandi við þetta mál. En þó var það greinilegt af þeim tölum, sem hæstv. fjmrh. las upp, að sums staðar skortir sennilega töluvert á, að hækkunin umfram tekjur til rekstrarþarfa sé í samræmi við það, hve mikið tilkostnaðurinn við verklegar framkvæmdir hefur hækkað á sama tíma í landinu. Og ef við hefðum vísitölu verklegra framkvæmda, þá væri náttúrlega fyrst hægt að bera þetta nákvæmlega saman. En það, sem gaf mér tilefni til þess að kveðja mér hljóðs nú, voru einkum hugleiðingar í sambandi við skattlagningu aldraða fólksins, sem sérstaklega er um að ræða í þessu frv. Ég vil aðvara hæstv. fjmrh. alvarlega um það, að hann þurfi ekki að gefa út ný brbl. til breytinga á þessum brbl., sem nú á að fara að staðfesta. Og ég held, að hann mætti mjög gjarnan endurskoða hugleiðingar sínar, sem hann lýsti sem sínum persónulegu skoðunum, um aðstöðubreytingar aldraða fólksins í þjóðfélaginu nú og fyrr. Hann telur, að það skipti öllu máli, hvað fólkið hefur í tekjur, og þess vegna eigi að hafa ákveðin tekjubil og láta þá borga, sem hafa hærri tekjur, m.a. vegna þess, segir hæstv. ráðh., að breytingarnar eru þær, að almannatryggingagjöldin eru afnumin og síðan eru komnar eftirlaunatekjur hjá ýmsum aðilum, opinberum starfsmönnum o.fl. En þó að almannatryggingagjöldin sem nefskattur séu afnumin, þá er ekki lokið því, að einstaklingarnir borgi til tryggingakerfisins, og sumir borga miklu meira en áður til tryggingakerfisins. Þess vegna er þetta eins konar innlegg, þetta er sparifé í þjóðfélaginu, sem þetta fólk er að fá til baka. Það hefur sjálft borgað þetta fé inn að verulegu leyti. Fólkið hefur á aldursskeiðinu fram til þessa tíma líka borgað sína skatta, og það er ekki fyrr en þeir eru greiddir, sem það getur bætt sína aðstöðu, bæði eignalega og á annan hátt. Og ef menn vilja líta á þessi mál frá því sjónarmiði, að það sé spurning um það, hvað menn skili í arf til eftirkomendanna, þá álít ég, að það sé mjög varhugaverð skoðun að miða skattlagninguna við það, að arfurinn eigi að verða sem minnstur, því að það er einmitt það, sem hefur gengið sem grundvallarregla í gegnum okkar erfðafjárskatt og skattlagningu á slíkum tekjum, að hafa hann takmarkaðan og lágan, og það hefur tekizt allt fram til þessa, af því að menn hafa lagt mikið upp úr því, að eignamyndun í þjóðfélaginu geti orðið mikil, og þetta er ekki fé, sem fólk hefur eignazt af sínum tekjum, sem einhvers staðar liggur í handraðanum og enginn hefur gagn af. Ef eitthvað er afgangs af því og verður afgangs af því á eldri árum þessa fólks, þá er það til ráðstöfunar í þjóðfélaginu, annaðhvort sem sparifé þess og þá til ráðstöfunar í sparisjóðum og bönkum landsins, eða með öðrum hætti og m.a. með þeim hætti, sem ég held, að sé ekkert veigaminni nú heldur en áður, að aldraða fólkið í þjóðfélaginu er að hjálpa unga fólkinu. Það er alveg rétt hjá hæstv. fjmrh., að það er erfið aðstaða unga fólksins, sem er að byggja upp sín heimíli og ala upp sín börn o.s.frv. En þetta gamla fólk var einu sinni ungt fólk, og það stóð í þessum erfiðleikum, og það er búið að lifa þessa erfiðleika. Svo er það einnig í ríkum mæli, einmitt á gamals aldri, ef það hefur eitthvað aflögu, í fjölmörgum tilfellum að aðstoða unga fólkið í erfiðri lífsbaráttu þess. Og það hefur alls ekki dregið úr því í þjóðfélagi okkar í dag, nema síður sé. Ég held þess vegna, að það sé mjög eðlilegt sjónarmið, sem sett er fram í brtt. og gerð var grein fyrir af hv. 1. þm. Reykn., að ellilaunin skuli vera skattfrjáls. Með því fyrirkomulagi losnum við einnig við þá erfiðleika, sem hljóta ævinlega að koma, þegar miðað er við ákveðið tekjubíl, eins og sýnt var fram á hér áðan, að einhver aðili upp að vissu marki fær svo og svo mikla ívilnun og annar aðili, sem er rétt fyrir ofan markið, fær enga ívilnun. Þetta yrði áberandi ágalli á löggjöfinni, og hann mundi ekki fara fram hjá gamla fólkinu, og það mætti segja mér, að það gætu orðið jafnáberandi gallar á þessu fyrirkomulagi og því, sem var lögfest á síðasta þingi, og hæstv. fjmrh. mundi þá finna til þess, að hann þyrfti að laga þetta aftur. Þess vegna beini ég því eindregið til hæstv. fjmrh., að gaumgæfilega séu athugaðar þær till., sem hér eru fram settar. Ég get fallizt á með honum, að við skulum láta flokkspólitíska togstreitu liggja á milli hluta í því sambandi, en umfram allt að afgreiða ekki í annað skipti skattalög, sem snerta aldraða fólkið í landinu, þannig, að það þurfi að breyta þeim síðar meir, vegna þess að reynslan staðfesti, að í þeim er of áberandi ranglæti, til þess að gamla fólkið geti unað við það og þeir, sem eru yngri, vilji láta gamla fólkið una við slíkt. Ég skal svo ekki að öðru leyti blanda mér í þessar deilur, nema það voru mjög athyglisverðar tölur, sem fram komu hjá hv. 1. þm. Reykn. um skattbyrðina, sem við deildum um á síðasta þingi, hvort hún yrði meiri eða minni í hinu nýja skattakerfi, og þær tölur sýna ótvírætt, að þegar tekjurnar hafa vaxið um tiltekna prósentu, hækkar skattbyrðin eða skattarnir um miklu hærri prósentu. Þetta er auðvitað ótvíræður vottur þess, að skattbyrðin hefur orðið meiri á borgurunum. Það gengur líka eins og rauður þráður í gegnum póltísk skrif hv. stjórnarberra nú í blöðum og í ræðuhöldum, að eitt sé þó víst eftir allt það, sem á undan er gengið, að beinu skattarnir verði ekki hækkaðir, þeir séu komnir í hámark. En ég held, að ég muni það rétt, og nú er óhætt að tala um það, að valkostanefndin hafi einnig komizt að þeirri niðurstöðu, hún geti ekki gefið ríkisstj. nein ráð um að ná meiri tekjum með beinum sköttum, ef hún vilji fara einhverja skattlagningarleið, verði það á sviði óbeinna skatta. Betri og ótvíræðari sönnun fyrir réttmæti gagnrýni okkar á síðasta þingi verður ekki fengin heldur en með viðurkenningu valkostanefndarinnar sjálfrar, - þetta mat þessarar sérfræðinganefndar og viðurkenning stjórnarlíðsins einnig á því, að þessi leið sé þrotin, leið hinna beinu skatta. Það eru að vísu til í samhandi við vissar leiðir þær hugmyndir í sambandi við efnahagsmálin nú að lækka beinu skattana. Og við sjálfstæðismenn höfum einmitt sett fram alveg ákveðnar kröfur um, að það verði lækkaðir beinu skattarnir í þjóðfélaginu, því að verði þeir ekki lækkaðir með einu eða öðru móti, þá verði það til þess að draga úr löngun manna til fjáröflunar í þjóðfélaginu og rýri þar af leiðandi tekjuöflun þjóðfélagsheildarinnar. Þetta er höfuðgallinn á þeim geysilegu beinu sköttum, þeirri miklu skattpíningu, sem lögleidd var á síðasta þingi. Reynslan staðfestir, að gagnrýni okkar í þessu máli var alveg réttmæt.



Herra forseti. Sá samanburður, sem hæstv. fjmrh. gerði á þeim afgangstekjum sveitarfélaganna, sem varið er til framkvæmda á árunum 1971 og 1972, gefur mér tilefni til þess að standa hér upp og gera smáaths. Ég vil frekar fresta umr., ef hæstv. fjmrh. má ekki vera að því að vera hér inni. Það kom fyrir hér við umr. utan dagskrár, að hæstv. heilbrmrh., Magnús Kjartansson, sá ástæðu til þess að fara í ræðustól og lýsa því yfir, að það væri óþinglegt að ræða utan dagskrár þá efnahagsörðugleika, sem steðja að þjóðinni. Síðan, þegar hann var spurður um afstöðu til þeirra mála, lýsti hann því yfir, að hann væri ekki staddur hér í hinu háa Alþ. til þess að láta spyrja sig út úr, og hefur ekki sézt í þingsalnum síðan og raunar hvorugur þeirra hæstv. ráðh. Alþb. Það er orðinn viðburður, ef þeir sjást í þingsölum. Ég óska frekar eftir því, ef ske kynni, að hæstv. fjmrh. vildi svara spurningum, að umr. væri frestað ef það er hægt.