Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Heilbr: og trmrh. (Magnús Kjartansson) : Herra forseti. Frv., þetta var lagt fram á síðasta þingi, er var þá ekki útrætt. Ég fylgdi því þá úr hlaði með allítarlegri framsöguræðu, sem ég sé ekki ástæðu til að endurtaka hér, en vil aðeins minnast á nokkur meginatriði. Frv. var upphaflega samið af sérfræðingum Orkustofnunar ásamt Ragnari Aðalsteinssyni hrl., af þeim ástæðum, að talið var nauðsynlegt, að fjallað yrði með lögum um eignarrétt yfir háhitasvæðum á Íslandi. Í 1. gr. frv. felst það efnisatriði, að jarðhitasvæðum hérlendis er skipt í háhitasvæði og lághitasvæði, eins og þar segir: „Jarðhitasvæði telst háhitasvæði í lögum þessum, ef innan þess finnst 200° hiti C ofan 1000 m dýpis. Önnur jarðhitasvæði nefnast lághitasvæði. Meðal háhitasvæða eru þessi svæði: Reykjanes, Svartsengi, Krýsuvík, Brennisteinsfjöll, Hengill, Geysir, Kerlingafjöll, Hveravellir, Torfajökull, Vonarskarð, Grímsvötn, Kverkfjöll, Askja, Fremri-námur, Námafjall, Krafla, Þeistareykir og önnur jarðhitasvæði með sömu eiginleikum. Ríkið á allan rétt til umráða og hagnýtingar jarðhita á háhitasvæðum og uppleystra efna og gastegunda, sem háhitavatni og gufu fylgja, þó með takmörkunum, sem í l. þessum greinir. Ríkisstj. lætur með rannsóknum ákveða mörk háhitasvæða Íslands. Meðan á rannsókn fer fram, skal Orkustofnun gera ríkisstj. grein fyrir því árlega, hver séu þekkt háhitasvæði á landinu og hvaða svæði eru líkleg háhitasvæði, en óvissa ríkir um. Með þau svæði, sem óvissa ríkir um, skal farið sem háhitasvæði, þar til rannsókn leiðir annað í ljós.“ Í 1. gr. er einnig fjallað um lághitasvæði, en þar er um að ræða sams konar ákvæði og nú gilda í lögum. Meginbreytingin í þessari gr. er þannig sú, að það er skilgreint sérstaklega háhitasvæði og kveðið á um það, að ríkið eigi allan rétt til umráða og hagnýtingar jarðhita á háhitasvæðum. Eins og kunnugt er, þá er þar um að ræða ákaflega mikinn orkugjafa, sem væntanlega á eftir að nýta í þágu alþjóðar. Og þessi orkugjafi er fyrst og fremst fólginn í háhitasvæðunum. Er talið, að nýtanlegt varmaafl háhitasvæðanna muni vera um 90% alls varmaafls jarðhitasvæða landsins. Líklegt má telja, að háhitasvæðin verði á næstu áratugum nýtt fyrst og fremst til stóriðju, raforkuvinnslu og hitaveitu í þéttbýli. Slík nýting yrði ekki á færi einstaklinga, heldur í höndum ríkis eða sveitarfélaga eða mjög stórra fyrirtækja. Hvert háhitasvæði er sjálfstætt rennsliskerfi, og getur vinnsla á einum stað raskað rennsli á öðrum stöðum í kerfinu. Af þessum sökum er mikilvægt, að vinnsla jarðhita á hverju svæði sé í höndum eins aðila. Varmavinnsla á háhitasvæði er mun erfiðari en vinnsla lághita. Vegna gufuþrýstings og mikils magns uppleystra efna í háhitavatni krefst virkjun þess vandaðri og viðameiri borholubúnaðar, flóknari tækjabúnaðar og meiri tækniþekkingar. Af þessum sökum m. a. er nýting varma á háhitasvæðum svo vandasöm, að einstaklingar hafa ekki sóst eftir henni. Helst hefur verið um að ræða nýtingu vatns við jaðra svæðanna, en með svipuðum hætti og nýting lághitavatns. Á undanförnum árum hefur verið, eins og kunnugt er, unnið að nokkrum áætlunum um nýtingu háhitasvæða. Einn þröskuldur í vegi slíkra áætlana hefur verið óvissa um umráðarétt jarðhita, sem unninn er með borunum djúpt í jörðu. Þetta frv. er flutt til þess að kveða skýrar á en verið hefur um það, hver sé raunverulegur eigandi þessa jarðhita. Í 2. gr. frv. er ákveðið, að til vinnslu jarðhita með borunum á háhitasvæðum þurfi leyfi Alþingis, þó sé ráðh. heimilt að veita heimild til minni háttar vinnslu jarðhita á háhitasvæði til þarfa býla og annarra notenda, er á háhitasvæðinu kunna að vera eða í næsta nágrenni við það, þó ekki yfir 50 kg/sek hámarksafköst á hverjum stað og því aðeins, að sú vinnsla torveldi ekki aðra nýtingu háhitasvæðis síðar að dómi Orkustofnunar. Í leyfi skal greina þau skilyrði, sem leyfi er háð, svo og gjald fyrir vinnsluna, sem renni í Orkusjóð. Hér eru sem sé ákvæði um það, að Alþingi ákveði með löggjöf, hvernig skipa skuli hagnýtingu einstakra háhitasvæða. Í slíkri löggjöf yrðu væntanlega ákvæði um mörk vinnslusvæðis, hvaða aðili hafi leyfi til að bora eftir háhita og vinna hann, tímalengd sérleyfis til vinnslu, að frumdrætti að fyrirhuguðum mannvirkjum skuli leggja fyrir ráðh. til samþykktar, hvenær vinnslu skuli hefja í síðasta lagi, að leyfi falli niður, ef vinnsla er stöðvuð um tiltekið tímabil, að bannað sé að framselja vinnsluleyfi án samþykkis ráðh., um greiðslur fyrir vinnsluna, að leyfishafi greiði landeiganda bætur skv. 15. og 16. gr. l., hvernig ráðstafa skuli vinnslumannvirkjum að vinnslutíma loknum, ráðstafanir gegn hættu, sem af vinnslunni kunni að stafa, og gegn spjöllum á umhverfi, svo og önnur skilyrði, sem ástæða er til að setja hverju sinni. Enn fremur ákvæði um gjald það, sem leyfishafi skal greiða, en við ákvörðun þess hlýtur að gæta margvíslegra sjónarmiða og erfitt að marka í þessum l. ákveðna stefnu, sem fylgja skal við ákvörðun gjaldsins. Það er því meginatriðið í 2. gr., að setja þurfi lög á Alþingi um vinnslu á slíkum svæðum, á sama hátt og sett eru lög á Alþingi um allar meiri háttar vatnsvirkjanir. Á síðasta þingi kom aðeins fram ágreiningur um eitt atriði. Sumir töldu, að réttur sveitarfélaga, sem eignast hafa háhitasvæði, væri ekki nægilega tryggður, eins og frv. var lagt fram í fyrra. Í frv., eins og það liggur fyrir núna, er komið til móts við þetta sjónarmið. Í 2. gr. hefur verið bætt svohljóðandi ákvæði: „Þau sveitarfélög, sem land eiga á háhitasvæði við gildistöku laga þessara, skulu hafa forgangsrétt til vinnsluleyfis á því landi og vera undanþegin leyfisgjaldi fyrir vinnslu á því landi, enda hafi þau sótt um vinnsluleyfi innan 5 ára frá gildistöku laganna.“ Með þessu ákvæði er sveitarfélögum, sem land eiga á háhitasvæði, veittur forgangsréttur til vinnsluleyfis án vinnslugjalds fyrstu 5 árin eftir gildistöku l. Ákvæði þetta hefur það í för með sér, að ekki verður unnt að skipuleggja endanlega nýtingu þeirra háhitasvæða, sem sveitarfélög eiga land á, fyrr en 5 ár eru liðin frá gildistöku l. og fram er komið, hversu víðtæks vinnsluleyfis sveitarfélagið óskar. Er með ákvæði þessu komið til móts við þau sveitarfélög, sem keypt hafa land á háhitasvæði með nýtingu háhitans í huga. Þá er sveitarfélögunum og tryggt með þessu ákvæði, að á þau verði ekki lagt leyfisgjald fyrir þá vinnslu, sem þau ákveða og sækja um á næstu 5 árum eftir gildistöku l. Ekki þykir fært að veita sveitarfélögum ótakmarkaða undanþágu frá 1. eða ótímabundinn forgangsrétt til vinnsluleyfis, þar eð slíkt mundi leiða til þess, að sá hluti háhitasvæðis, sem ekki er í eigu sveitarfélags, verður ekki skipulagður til hlítar vegna óvissu um framtíðaraðgerðir sveitarfélagsins. Ég hafði gert mér vonir um, að þessi breyting mundi jafna þann ágreining, sem kom fram á Alþingi í fyrra, en því miður er sú ekki raunin. Það hefur komið hér fram brtt. frá hv. þm. Stefáni Gunnlaugssyni, þar sem kveðið er svo á, að sveitarfélög skuli eiga allan rétt til umráða og hagnýtingar jarðhita á háhitasvæðum, þar sem landareign er í eigu sveitarfélagsins, þrátt fyrir önnur ákvæði laga þessara, m. ö. o. að sveitarfélag geti um alla framtíð komið í veg fyrir það til að mynda, að háhitasvæði verði nýtt í þágu alþjóðar. Nú veit ég ekki, hversu mikil hætta kann að vera á, að slíkt ákvæði kæmi að sök, en mér finnst þetta vera óþarflega afdráttarlaus stefnumörkun, að sveitarfélög geti þannig haft rétt, sem kynni að brjóta mjög í bága við rétt almennings, rétt alþjóðar. Auk þess gæti þarna orðið um að ræða árekstur. Þar sem um er að ræða sameiginlega eign sveitarfélags og annarra aðila á sama svæðinu, þá er ekki hægt að nýta svæðið fyrir annan aðila, sveitarfélagið gæti hreinlega komið í veg fyrir það, því að þarna er um að ræða samfellt kerfi, sem ekki verður nýtt, án þess að það verði skipulagt í heild. Ég held, að það sé ekki nokkur hætta á því, að sveitarfélög muni ekki njóta fyllsta réttar í sambandi við þetta frv., ef að lögum verður. Í frv. er eingöngu verið að lýsa því yfir, að þessi orka í iðrum jarðar skuli vera almannaeign, og það verður að tryggja, að ekki þurfi að greiða einstaklingum fjárfúlgur fyrir svokallaðan eignarrétt að þessari orku, sem ekki er hægt að ná í nema með þeirri miklu undirbúningsvinnu, sem ég hef hér gert grein fyrir. Ég hef enga trú á því, að það komi nokkru sinni fyrir, að Alþingi bregði fæti fyrir áform sveitarfélags um að hagnýta slíka orku. Ég held, að slíkt muni ekki gerast og það sé alger óþarfi að setja ákvæði í lög til að tryggja sérstakan rétt þeirra sveitarfélaga, sem svo er ástatt um. Á slíkt held ég, að mundi aldrei reyna í verki. En ef hægt er að jafna þennan ágreining með einhverju öðru móti, með þeirri till., sem felst í frv. sjálfu, þá er ég að sjálfsögðu fús til að ræða það. Ég tel, að efni þessa frv. sé mjög mikilvægt. Að undanförnu hafa, eins og kunnugt er, orðið miklar umræður hér á landi um eignarrétt á landi og öðrum verðmætum og komið fram mjög verulegur ágreiningur manna á milli, en einnig orðið ljóst síðustu árin, að þetta er ákaflega örlagaríkt vandamál á fjölmörgum sviðum. Hins vegar geri ég mér vonir um, að ákvæði þessa frv. verði talin dálítið annars eðlis en þessar almennu deilur. Hér eru eignarrétti einstaklinga sett almenn takmörk, án þess að bætur komi fyrir, en þau takmörk eru innan þess ramma, sem allir stjórnmálaflokkar og dómstólar á Íslandi hafa viðurkennt, eins og rakið er ítarlega í 1. kafla grg. Einnig eru þessar ráðstafanir, sem hér er talað um, í samræmi við löggjöf fjölmargra annarra þjóða, m. a. ýmissa grannþjóða okkar, sem við höfum sniðið löggjöf okkar eftir í ýmsum atriðum. Eins og ég hef rakið, er orka sú, sem í háhitasvæðunum felst, ekki tiltæk nema að afloknum mjög umfangsmiklum og kostnaðarsömum rannsóknum, og oft er ekki vitað, hvern árangur slíkar rannsóknir muni bera. Og þessar rannsóknir hafa hér á landi allar verið framkvæmdar af opinberum aðilum. Þessi orka verður aldrei nýtt af einkaaðilum. Til nýtingar hennar þarf mikið fjármagn og svo umfangsmiklar athuganir, að við það munu engir Íslendingar ráða nema opinberir aðilar. Nýting þessara orkulinda verður vafalaust einnig skipulögð í þágu alþjóðar, hvort sem um verður að ræða orkuvinnslu eða aðrar iðnaðarframkvæmdir, og því er rökrétt, að sú orka, sem þannig verður sótt í iður jarðar, verði lýst eign alþjóðar. Ég hygg, að það mundi stríða gegn réttlætiskennd allra Íslendinga, einnig þeirra, sem láta sér annt um vernd einkaeignarréttar, ef einhver héldi því fram, að þessi orka háhitasvæðanna væri eign einhverra tiltekinna einstaklinga, sem gætu sótt þangað arð á kostnað alþjóðar án þess að hafa sjálfir lagt nokkuð af mörkum. Ég legg svo til, herra forseti, að frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og hv. iðnn. Og ég vil vænta þess, að n. geti starfað nokkuð fljótt. Hún þekkir frv. frá síðasta þingi. Ég tel skipta ákaflega miklu máli, að frv. verði afgreitt á þessu þingi, því að frekari óvissa á þessu sviði getur torveldað nauðsynlegar framkvæmdir, sem nú eru í undirbúningi.



Herra forseti. Þegar frv. sama meginefnis og hér liggur fyrir var til umr. á síðasta Alþ., lét ég í ljós þá skoðun mína, að sú grundvallarhugsun, sem ég reiknaði með, að lægi að baki því, ætti fullan rétt á sér. Svo sem hér hefur verið gerð grein fyrir, er þetta frv. um breyt. á l. nr. 53 29. apríl 1967, orkul., í öllum aðalatriðum eins og sams konar frv. á síðasta þingi, sem ekki var útrætt, en þó frábrugðið að því leyti, að tekið er nú inn sérstakt ákvæði varðandi sveitarfélög, sem er til bóta, en þó ekki fullnægjandi að mínum dómi. Svo er einnig smávægileg orðalagsbreyting á einum stað í þessu frv. Að öðru leyti er þetta frv. eins og sams konar frv., sem hér var til umr. á síðasta þingi. Ég vil hér endurtaka þá skoðun mína, sem ég lýsti við umr. um þetta mál fyrr á þessu ári, að hér er á ferðinni mikilvægt mál og gott mál. Ég tek undir þá heildarstefnu, sem þar kemur fram. Það er eðlilegt og til þjóðarheilla, að hin geysimikla orka, sem falin er í háhitasvæðum og líklegt talið, að verði fyrst og fremst nýtt til stóriðju, raforkuvinnslu og jafnvel einnig til hitaveitu í þéttbýli, sé til umráða og hagnýtingar af hinu opinbera. Hvort tveggja er, að það er ekki á færi neinna einstaklinga að tryggja nýtingu þessarar orku fyrir þjóðarheildina eða einstök sveitarfélög, svo að vel sé, og svo einnig hitt, að skynsamleg hagnýting hennar verður aldrei skipulögð að gagni í þágu alþjóðar til orkuvinnslu eða annarra stóriðjuframkvæmda nema af opinberum aðilum, þ. e. ríkinu og sveitarfélögunum í samvinnu og samstarfi. En það er eitt veigamikið atriði í þessu frv. eins og í hinu fyrra, sem fram kom á síðasta þingi, sem ég get ekki fellt mig við. Hæstv. ríkisstj. virðist ekki telja nægjanlegt, að háhitasvæðin komist í almannaeign eða undir umráð ríkis og sveitarfélaga. Hún vill samkv. frv., að sveitarfélög í landinu verði svipt umráða- og hagnýtingarrétti yfir eigin háhitasvæðum og ríkisvaldinu fenginn sá réttur í hendur. Á þetta atriði get ég ekki fallist. Ég lagði því fram brtt. varðandi þetta atriði við frv., um sama efni, fyrr á þessu ári, þar sem tekin væru af öll tvímæli um það, að háhitasvæði sveitarfélaga yrðu áfram í eign og umráðarétti þeirra. Ég fagna því, að hæstv. ráðh. hefur að nokkru komið til móts við þetta sjónarmið, með því að í því frv., sem nú liggur fyrir. 2. mgr. 2. gr., er þó gert ráð fyrir því, að þau sveitarfélög, sem land eiga á háhitasvæði við gildistöku l. þessara, skuli hafa forgangsrétt til vinnsluleyfis á því landi og vera undanþegin leyfisgjöldum fyrir vinnslu á því landi, enda hafi þau sótt um vinnsluleyfi innan 5 ára frá gildistöku l. Í þessu felst viðleitni af hans hálfu til að koma til móts við þetta sjónarmið, sem ég túlkaði hér fyrr, þegar þetta mál bar á góma. En þetta er að mínum dómi ekki fullnægjandi. Það þarf að koma þessu atriði þannig fyrir, að sveitarfélögin séu ekki svipt þeim rétti, sem þau eiga í háhitasvæðum nú. Ef til vill kann brtt. mín ekki að vera einhlít lausn á þessu máli; og ef hægt er að komast að samkomulagi í n., sem fær þetta mál til meðferðar, um annað fyrirkomulag, sem tryggi það, sem fyrir mér vakir, þá er það nægjanlegt fyrir mig. Og ég vona, að n. takist að finna þá lausn á þessu, sem viðunandi geti talist fyrir þau sveitarfélög, sem hér eiga hlut að máli. En kjarni þessa máls er að mínum dómi sá, og ég vil undirstrika það að lokum, að háhitasvæðin komist í almannaeign. Þetta hefur verið áhugamál okkar Alþfl.- manna, eins og allir vita. Við höfum hér á hinu háa Alþ. komið fram með þáltill. í Sþ., sem felur í sér að hluta sömu hugsun og felst í frv., þ. e. að háhitasvæðin komist í almannaeign. Að því ber vissulega að stefna, að svo geti orðið. Ég vona, að meginmarkmið frv. nái fram að ganga, en með þeirri breytingu, sem ég tel, að nauðsynlegt sé að gerð verði, og kemur fram í brtt., sem ég hef hér endurflutt. Það þarf að koma þessu fyrir á þann veg, að skipulagning á hagnýtingu háhitasvæðanna og rannsóknarframkvæmdum í því sambandi sé undir forustu ríkisvaldsins, án þess að umráð og eignarréttur sveitarfélaganna sé í nokkru skertur á umræddum svæðum umfram það, sem segir í 2. gr. frv. um, að leyfi Alþ. til vinnslu jarðhitans með borunum á háhitasvæðum þurfi að koma til. Ég undirstrika stuðning minn við þetta frv., en legg á það ríka áherslu, að því verði breytt á þann veg, að sveitarfélögin haldi umráða- og eignarrétti yfir sínum háhitasvæðum.



Herra forseti. Þetta frv. kemur væntanlega til þeirrar n., sem ég á sæti í í hv. d., og þess vegna ekki þörf á því fyrir mig að segja mikið um málið við í, umr. Þegar ég fór að lesa frv. og grg., hnaut ég við það, sem segir í grg.: „Með lögum þessum er eignarrétti einstaklinga sett tiltekin almenn takmörk, án þess að bætur komi fyrir.“ Okkur hefur verið kennt, að eignarrétturinn væri mikils virði hér á Íslandi og stjórnarskráin verndi eignarréttinn. Ég held, að það verði óhjákvæmilegt að athuga þetta mál nánar í n., áður en það gengur fram, og gera sér grein fyrir, hvert hér er verið að fara. Ég segi um leið: Það er nauðsynlegt og sjálfsagt, að jarðhitinn, jafn á háhitasvæðum sem lághitasvæðum, verði notaður til almenningsþarfa, eftir því sem þörf krefur. Ekki má hindra það. Með orkul. frá 1967 var þetta sjónarmið haft í huga, sbr. 14. gr. orkul. Þar er tekið inn almennt heimildarákvæði til að taka eignarnámi jarðhita, eftir því sem þörf gerist. En það var ekki sett í lög, að engar bætur skyldu koma fyrir, heldur skyldi þetta gert samkv. almennum eignarnámsl. Með því að taka þetta í lög 1967, var fyrir það girt, að það yrði hindrað, að jarðhiti eða orka á háhitasvæðum yrði fáanleg til almenningsnota. Það var líka fyrir því séð, að skipuleggja mætti þessi mál og gera áætlanir um þau, eftir því sem skynsamlegt þætti. Mér finnst sjálfsagt, að þetta mál verði athugað frá grunni, og ég vil ekki vera með í því að setja fótinn fyrir, að það sé hægt að koma málunum fyrir á sem skynsamlegastan og auðveldastan hátt, þannig að þessi verðmæti landsins verði nýtt. En það er ómögulegt annað en hugsa sig um, þegar sett er í frv., að það skuli tekin eign manna með lögum, án þess að bætur komi fyrir. Það er þetta atriði, sem verður að athuga nánar, áður en frá málinu er gengið. Ég hygg, að það megi finna samkomulagsgrundvöll. Það verður vitanlega alltaf matsatriði, hversu mikils virði sú orka er, sem er ekki nýtanleg af einstaklingi. Hvers virði væri laxinn í ánni fyrir bóndann, ef hann hefði enga möguleika til þess að veiða hann? Laxveiðiréttindin eru mikils virði og verðmæt hlunnindi, vegna þess að bóndinn, landeigandinn, kann aðferð til þess að nýta verðmætin, sem eru í ánni. Ég hygg, að þótt gert væri ráð fyrir því að greiða bætur fyrir jarðhita á háhitasvæði, sem er í einstaklingseign eða sveitarfélagaeign, þá yrði það viðráðanlegt og mætti nýta þessi verðmæti að fullu eins og best má verða til almenningsheilla, án þess að ríkissjóði eða þeim atvinnugreinum, sem verðmætin ætla að nota, yrði íþyngt um of. Hæstv. ráðh. sagði áðan, að hann hefði komið til móts við sveitarfélögin með því að bæta inn í 2. gr. frv. ákvæði eins og sjá má í seinni mgr. gr., þ. e. að þau sveitarfélög, sem land eiga á háhitasvæðum við gildistöku laga þessara, skuli hafa forgangsrétt til vinnsluleyfis á því landi og vera undanþegin leyfisgjaldi fyrir vinnslu á því landi, enda hafi þau sótt um vinnsluleyfi innan 5 ára frá gildistöku l. En hafi nú sveitarfélögin ekki möguleika til þess að nýta þetta innan 5 ára, þá er það ekki lengur fyrir hendi án sérstakrar greiðslu eða leyfis stjórnvalda, sem þyrfti að borga gjald fyrir. Ég er hræddur um, að það geti verið fleiri sveitarfélög en Hafnarfjörður, sem líta þetta hornauga, enda þótt viðleitni hæstv. ráðh, verði að nokkru metin að vilja mæta sveitarfélögunum næstu 5 árin. Ég tek að því leyti undir það, sem hv. síðasti ræðumaður sagði, að þetta ákvæði fullnægir ekki óskum sveitarfélaganna. Og ég held, að það sé alveg nauðsynlegt að senda þetta frv. til umsagnar þeirra sveitarfélaga, sem hér gætu hugsanlegt átt hlut að máli. Herra forseti. Þar sem ég fæ væntanlega að fjalla um frv. í n., tel ég ekki ástæðu til að segja meira að svo stöddu.



Herra forseti. Frv. þetta gerir ráð fyrir minni háttar breyt. á l. um Verslunarbanka Íslands h/f. Það er flutt samkv. beiðni stjórnar bankans. Efni þess er um það, að heimilt sé félaginu að hafa stjórnarmenn félagsins fleiri en nú er áskilið í l. og einnig að haga kosningu stjórnarmanna með nokkuð öðrum hætti, þ. e. a. s. að möguleiki verði til þess, að stjórnin sé ekki öll kosin í einu á hverjum aðalfundi, heldur jafnvel aðeins hluti af henni, þannig að fulltrúar gangi þar úr nokkuð á víxl. Einnig er gert ráð fyrir því, að heimilt sé að kjósa formann stjórnarinnar sérstaklega. Hér er sem sagt um minni háttar breytingu að ræða á gildandi l. um Verslunarbanka Íslands og mestmegnis form. Rn. hefur tekið undir það, að rétt sé að verða við þessari beiðni bankans, sem kemur fram í þessu frv. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum hér um þetta frv., en legg til, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til fjh: og viðskn. til fyrirgreiðslu.

Fjmrh. (Halldór E. Sigurðsson) : Herra forseti. á þskj. 29 er frv. til ábúðarlaga, en það er samið af n., sem sett var á laggirnar hinn 18. ágúst 1971 samkv. till. og ósk Búnaðarfélags Íslands. Þessi n. samdi einnig frv. til jarðalaga, sem liggur fyrir hv. Alþ. nú. Þetta frv. var lagt fram í lok síðasta þings, en þá aðeins til sýnis, svo að hv. þm. gæfist tími til þess að skoða þau ákvæði, sem þeir höfðu áhuga á í þessu frv. Í gildi eru nú fern lög um ábúð jarða. Eiga þau við eftir því, hvenær ábúð hefst, þ. e. lög nr. 1 frá 1884, lög nr. 87 frá 1933, lög nr. 8 frá 1951 og lög nr. 36 frá 1961. Þessi mörgu lög hafa oft valdið misskilningi, því að verulegur efnismunur er t. d. á milli l. frá árinu 1884 og síðari laga. Í lagafrv. þessu er leitast við að stytta og samræma löggjöf um ábúð jarða meira því, sem eðlilegt er í samskiptum manna í dag. Ýmsar hæpnar skyldur, sem eru í eldri löggjöf, eru felldar niður, svo sem sú, að jarðeigandi sé skyldugur að selja jörð sína viðkomandi sveitarstjórn eða Landnámi ríkisins, hafi honum ekki tekist að byggja jörð sína þrátt fyrir tilraunir til þess. Samkv. núgildandi ábúðarl. er skylt að byggja jarðir lífstíðarleigutaka og láta fylgja þeim viðunandi húsakost. Jarðeiganda er skylt að byggja hús á leigujörð sinni handa leiguliða, teljist hús óviðunandi. Þetta ákvæði í l. hefur oft valdið deilum og hefur verið erfitt í framkvæmd, þegar um lífstíðarábúð hefur verið að ræða. Í þessu frv. eru verulegar efnisbreytingar varðandi þetta atriði. Þannig er samningsaðilum nú frjálst að semja um tímalengd ábúðarsamnings að öðru en því, að hann skal skemmst vera gerður til 5 ára. Samkv. frv. er jarðareiganda, sem leigir jörð sína til lífstíðarleigutaka, ekki skylt að láta önnur hús fylgja en þau, sem eru við upphaf leigutíma, og eiganda er ekki skylt að leggja til aukinn húsakost, þótt þörf væri á, gagnstætt því, sem nú er, því að telja verður eðlilegt, að sá ábúandi, sem fær jörð sína leigða til lífstíðar eða á erfðaábúð, komi sjálfur upp þeim húsakosti, sem hann telur sig þurfa. Sé jörð hins vegar leigð ákveðið tímabil. er jarðareiganda skylt, eins og nú er, að láta jörðinni fylgja nauðsynlegan húsakost. Þegar leiguliði hættir ábúð á jörð, er eigandi samkv. gildandi l. skyldugur að greiða andvirði eigna fráfarandi á 4 árum. Augljóst er, að slíkt getur orðið í hæsta máta erfitt 3 fasteignaviðskiptum í dag, en algengt er, að hluti kaupverðs fasteigna er lánaður til 10–15 ára. Samkv. frv. getur eigandi verið í 8 ár að greiða eignir fráfaranda, sé ekki samið um annað. Ýmis önnur minni háttar atriði eru í frv., sem breytt er frá því, sem nú er í l., auk þess, sem l. eru stytt verulega og reynt að gera þau skipulegri en nú er. Þá er í frv. kafli um erfðaábúð. Um hana eru nú sérstök lög, nr. 102 frá 1962. Við endurskoðun á l. um ábúð jarða og erfðaábúð og um jarðeignasjóð og fleiri l. varðandi bújarðir og landbúnað var ákveðið að fella lög um þessi málefni í tvo lagabálka, ábúðalög og jarðalög. Rétt þótti að taka lög um erfðaábúð með í þetta lagafrv. Ekki er um neinar verulegar breytingar að ræða í l. um erfðaábúð frá gildandi l. Þó má geta þess, að í frv. er fellt niður, að skilgetin börn hafi rétt umfram óskilgetin, eins og nú er, þannig að réttarstaða skilgetinna og óskilgetinna barna verði að þessu leyti framvegis hin sama. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að skýra þetta lagafrv. frekar, en legg til, að því verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. landbn. og 2. umr.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég er í höfuðatriðum samþykkur þessu frv. og tel eðlilegt að færa l. saman í einn lagabálk, eins og hér er gert, sérstaklega með tilliti til þess, hversu miklar breytingar hafa orðið nú á seinni árum. Ábúðarl. voru endurskoðuð síðast 1961, og síðan þá hefur vitanlega margt breyst. Í gildi eru enn lög frá 1933 og 1951, sem setja, eins og hæstv. ráðh. sagði, mismunandi skilyrði fyrir ábúð. Segja má, að þeim fækki nú óðum, sem sitja í ábúð samkv. l. frá 1933 og þau verki litið nú orðið á framkvæmd í þessu tilliti. En ég held, að það sé heppilegt að sameina lögin í einn lagabálk, og alla vega er það hægara, a. m. k. fyrir ólögfróða menn, að fletta upp í l., eftir að þan hafa verið sameinuð. En það er eitt í þessu frv. sem ég er ekki samþykkur. Hér er talað um byggðaráð. Byggðaráð eru engin til samkv. l., en það hefur verið útbýtt frv. til jarðal., og þar er gert ráð fyrir, að skipuð verði byggðaráð, eitt byggðaráð fyrir hverja sýslu. Byggðaráði er ætlað það hlutverk að hafa umsjón með framkvæmd ábúðarl. En eins og þetta er í gildandi l., eru það sveitarstjórnirnar, Landnámið og Búnaðarfélagið, sem hafa með þessi mál að gera. Sveitarstjórnirnar vilja áreiðanlega hafa áfram hönd í bagga með því, hvernig fer með ábúð jarða í sveitarfélagi, og það er ekki eðlilegt að ákveða með l. breytingu á því, sem nú er í gildi, án þess að hafa fengið um þetta umsögn sveitarstjórnanna, umsögn Landnámsins og umsögn Búnaðarfélagsins. Ég ætla ekki að gera lítið úr því, að byggðaráð geti gegnt þessu hlutverki. En ég hef sannfæringu fyrir því, að það hefði að mörgu leyti lakari aðstöðu til þess heldur en sveitarstjórnirnar og heldur en Landnámið og Búnaðarfélagið, sem þekkja þessi mál alveg frá grunni og hafa möguleika til þess að ráðstafa jörðum, eftir því sem best verður á kosið, með hagsmuni sveitarfélagsins og þjóðarinnar fyrir augum. Þótt jarðir hafi farið í eyði á undanförnum árum, er það ekki vegna þess, að fyrirkomulagið hvað þetta snertir hafi verið slæmt. Það hafa komið upp vandamál, sem síður hefðu verið leyst, ef eitt byggðaráð hefði átt að hafa eftirlit með þessu, heldur en með því, fyrirkomulagi, sem nú er í gildi. Ég tel ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta. Ég er í höfuðatriðum samþykkur því, sem er í þessu frv., þegar þetta er undanskilið, og tel því ekki ástæðu til að segja meira um það að svo stöddu, en vildi vekja athygli á þessu atriði, svo að hv. landbn. hafi það til hliðsjónar.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. 2, þm. Sunnl. að flytja hér litið frv. á þskj. 33. Grg., sem fylgir frv., segir í höfuðatriðum allt, sem segja þarf um þetta mál. Þegar búfjárræktarl. var breytt á síðasta þingi, slapp í gegn ákvæði, sem ég efast um, að hv. alþm. hefðu viljað láta fara í gegn, þ. e. að lögfesta 10% útflutningsgjald á þau hross, sem seld eru úr landi. Undan þessu hefur verið kvartað mjög mikið á s. l. sumri, og þetta þykir algerlega óréttlátt. Útflutningsbætur eru greiddar með dilkakjöti og öðru kjöti, ef það er flutt út, og mjólkurafurðum, en hrossaútflutningur er skattlagður. Við leggjum til, að skattur verði áfram á þeim hrossum, sem teljast til kynbótahrossa, stóðhesta og hryssna, ef þær hafa verið ættbókarfærðar og teljast kynbótahryssur. Við teljum, að það eigi að stemma stigu, eftir því sem unnt er, við útflutningi á kynbótahrossum og þess vegna megi skatturinn vera áfram á þeim. En við teljum ranglátt að leggja skatt á önnur hross. Og á það ber að henda, að í Efnahagsbandalagslöndunum er innflutningsskattur 18% á hrossum, en við seljum mest af okkar hrossum til Efnahagsbandalagslandanna. Þetta gerir vitanlega þessa verslun dálítið erfiða. Þó að nokkuð hafi ræst úr um verð og verslun á hrossum til útflutnings að undanförnu, þá verður að segja eins og er, að þetta er talsvert erfitt verkefni, sem þarna er unnið að. Og það ber frekar að ýta undir, að hændur geti framvegis fengið gott verð fyrir hrossin til útflutnings, heldur en að leggja stein í götu þess. Í Svíþjóð er innflutningstollur á hrossum, en þar gæti verið talsverður markaður, ef verðið yrði ekki of lágt vegna þessa tolls. Það hefur verið reynt að vinna að því að undanförnu að fá tollinn afnuminn, en ekki tekist enn þá. Ég geri ráð fyrir því og ég vona það, að hv. alþm. fylgi þessu frv. og þetta ákvæði hinna nýju búfjárræktarlaga, sem slapp í gegn í fyrra, verði leiðrétt með því að samþykkja þetta frv. Ég legg svo til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. landbn.