Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Áður en ég kem að því að ræða dagskrármálið sjálft finn ég mig knúinn til að bera fram við hæstv. forseta aths. vegna þess hversu háttað er 1. umr. um þau brbl. sem hér eru á dagskrá. S.l. mánudag mælti hæstv. landbrh. fyrir frv. og hafði ég kvatt mér hljóðs um málið. Strax að lokinni ræðu ráðh. frestaði forseti umr. og sleit fundi. Mér er það ljóst, að til þessa geta legið þær ástæður að fram hjá þessum og þvílíkum agnúum verði ekki komist. En ég vil beina því til hæstv. forseta að það er óeðlilegt og torveldar málefnalegar rökræður, bæði á Alþ. og í fjölmiðlum, að ráðh. mæli fyrir frv. sem ágreiningur er um, en andsvörum verði ekki komið við á sama fundi, eins og nú hefur gerst um það dagskrármál sem hér er til umr. Því ber ég fram þessa gagnrýni á slíka stjórn umr. við hæstv. forseta, að ég vænti þess, að ef knappt er um fundartíma fresti forseti flutningi máls sem þessa svo að ekki sé rofin eðlileg samfelld rökræða um málið. Þá vil ég einnig vekja athygli á því, að ég kýs að ráðh. sé viðstaddur þessa umr. - Ég get hætt við að segja það, sem ég var byrjaður á því að ráðh. gekk nú í salinn svo að ég get hafið mína ræðu þess vegna. Eins og ég hef þegar lýst er hér til umr. frv. til l. um breytingu á framleiðsluráðslögunum, þ.e. brbl. sem hæstv. landbrh. fékk sett um Jónsmessuleytið á s.l. sumri og nú er farið fram á að hv. Alþ. fullgildi. Á aðalfundi Stéttarsambands bænda, sem haldinn var á Kirkjubæjarklaustri um mánaðamótin ágúst-sept. s.l., gerði hæstv. landbrh. grein fyrir þessum brbl. Hann greindi frá því, að lögin hefðu verið sett að tillögu stefnumörkunarnefndar, sem hann nefndi svo, en í henni eiga sæti Egill Bjarnason ráðunautur, Helgi Seljan alþm. og Hákon Sigurgrímsson framkvstj. Það vekur athygli að nm. skyldu sameinast um að gera tillögu um 200% gjaldtöku af kjarnfóðri í fyrstu tillögum um stefnumörkun -ráðstöfun sem með grófum hætti mismunar búvöruframleiðendum svo geysilega sem raun ber vitni og ég mun leiða rök að í máli mínu. Brbl. er gert að breyta tilteknum atriðum í lögum nr. 15 frá 1979 sem hæstv. þáv. landbrh., Steingrímur Hermannsson mælti fyrir snemma í des. 1978 og Alþ. samþykkti að fjórum mánuðum liðnum. Alþ. tók sér góðan tíma til þess að ræða frv. þá og breytti því í veigamiklum atriðum frá upphaflegri gerð. Þrátt fyrir hina miklu umfjöllun á Alþ. eru lögin um kvótann og fóðurbætisskattinn mjög umdeild meðal þeirra sem þau snerta helst. Þar var þó leyfilegt hámark kjarnfóðurgjalds ekki nema 100% álagning. Efnisatriði þeirra eru umdeild, ekki síst kvótakerfið, en ákvæði um það er erfitt í framkvæmd, m.a. að því er varðar alla undirbúningsvinnu. Aðalfundur Stéttarsambands bænda 1979 ákvað að beita kvótakerfinu til framleiðslustjórnunar á árinu 1980: á mjólk allt árið og á sauðfjárafurðir innlagðar haustið 1980. Ekki var talið fært að nýta í þessu skyni heimild til töku kjarnfóðurgjalds að sinni vegna harðæris og lítilla.heyja á árinu 1979. Þessi ákvörðun stéttarsambandsins var svo tilkynnt bændum með sérstöku bréfi haustið 1979. Ég ætla að bændur hafi almennt séð það fyrir, að ekki tjóaði að halda við tölu búfjár við þær aðstæður að kvótinn skerti afurðaverðið í jafnríkum mæli og tilkynnt hafði verið. Af þeim sökum bjuggu bændur sig undir það, sem í vændum var, með því að fækka fénaði á fóðrum og draga með þeim hætti úr framleiðslu mjólkur og kjöts. Samkv. hagskýrslum var fækkun búpenings haustið 1979, þessi: Sauðfé fækkaði um því sem næst 95 þús. fjár eða um 10.6%. Mjólkurkúm fækkaði um 7.1%, kvígum um 18.9%, geldneytum um 10% og kálfum um 9%. Af þessu má sjá að bændur tóku mið af þeim ráðstöfunum, sem þeim höfðu verið tilkynntar, og fækkuðu fénaði á fóðrum verulega. Sauðfé var nú 10.6% færra en sett var á vetur 1978. Afleiðingar þess liggja að sjálfsögðu ekki fyllilega fyrir enn þá, en horfur eru á að framleiðsla dilkakjöts sé um 5–7% minni en haustið 1979 þó að vegna árgæsku sé meðalfall dilka í haust sennilega allt að því 2 kg þyngra en haustið 1978. Ef fjárfækkunin hefði ekki komið til væri framleiðslan miklu meiri en í fyrra. Með sama hætti má sjá það af fækkun mjólkurkúa um 7.1% og kvígna um 18.9%, að bændur gerðu ráð fyrir að sem ja sig að kvótakerfinu og feta sig í átt til minnkandi mjólkurframleiðslu. Fækkun þeirra gripa, sem eru mjólkurkúastofninum til endurnýjunar, - þ.e. ungviði nautgripanna allt í senn: kvígum fækkar um 18.9%, vetrungum um 10% og kálfum um 9%, - leiðir til þess að draga úr þeirri framleiðslu til frambúðar án harkalegra erfiðleika og án þess að reikna með verulegu tekjutapi á einstakan grip í fjósi. Mér sýnist að áður en fór að gæta að nokkru ráði áhrifa þeirra brbl., sem hér eru rædd, hafi mjólkurframreiðslan dregist saman á landinu öllu frá 1. jan. til 31. júlí 1980, miðað við sama tímabil 1979, um 4% eða um 2 710 655 lítra. Niðurstaða mín er sú, að framleiðsla dilkakjöts hefur minnkað, eftir því sem best verður séð, um 5–7% og mjólkurframleiðslan frá áramótum til júlíloka um 4%. Þótt þessi árangur hafi náðst með því að beita kvótanum svokallaða stendur óhaggað að hann er meingallaður. En fyrst honum er beitt er ótækt að hefja slíka stórsókn á kjör bænda sem álagning 200% álags á kjarnfóður er þegar það bætist við fyrri aðgerðir. Með hliðsjón af þessum niðurstöðum verður ekki betur séð en að setning brbl. þeirra, sem hér eru til umr., hafi verið óþörf og auk þess harkaleg aðför að rekstraröryggi búskapar í landinu, aðför að rekstri svínabúanna, aðför að rekstri alifuglabúanna og aðför að rekstri kúabúanna, en snerti ekki rekstur sauðfjárbúanna, hvorki við þessa bráðu aðgerð á sumarmánuðunum, svo sem augljóst er, né heldur þegar til lengri tíma er litið, þar sem rannsóknir sýna að ná má góðum árangri á sauðfjárbúunum, þ.e. í hámarksafurðum í kjötframleiðslu, án þess að nota erlent kjarnfóður. Innlent fóður virðist vera fullnægjandi til þeirra hluta. Talið er af landbrh. og fleiri að brýna nauðsyn hafi borið til að lögfesta ákvæði 1. gr. frv. Skoðun mín er sú, að svo hafi ekki verið. Það skal að vísu viðurkennt að 4. mgr. a-liðar 1. gr. framleiðsluráðslaganna frá 1979 er mjög óljóst orðuð, þrátt fyrir umfjöllun um þau lög á Alþingi svo mánuðum skipti. En þegar unnið var að samningu reglugerðar, sem í téðri lagagr. er ákveðið að setja, voru menn á þeirri skoðun að ekki væri unnt að tryggja rétt bænda, en það er gert ráð fyrir í þeirri grein að tryggja rétt bænda. Ekki er unnt að tryggja þann rétt frumbýlinga né annarra með öðru móti en því að taka tillit til aukins fjármagnskostnaðar búanna þar sem hann er langt umfram viðurkenndan fjármagnskostnað í verðlagsgrundvelli, og eru ákvæði um það í reglugerð. Ég tel því að ekki hafi verið fyrir hendi nauðsyn til að setja um það atriði brbl. Þá liggur næst fyrir að gera á því athugun hvort brýna nauðsyn hafi borið til að setja brbl. um álagningu 200% kjarnfóðurgjalds. Það var sett í lög 1979 að heimilt væri að leggja á innflutt kjarnfóður allt að 100% gjald. Eins og ég hef fyrr greint frá ákvað aðalfundur Stéttarsambands bænda 1979 að nota ekki þá heimild að svo stöddu. Hins vegar var ákveðið að beita takmörkunum eða kvóta á mjólkurframleiðsluna 1980, og 15. júní s.l., eða rúmri viku áður en brbl. voru sett, sem hér eru til umr., skrifar Hákon Sigurgrímsson framkvæmdastjóri Stéttarsambands bænda og birtir í búnaðarblaðinu Frey eftirfarandi ákvörðun um útborgun mjólkursamlaganna, með leyfi hæstv. forseta: „Framleiðsluráð landbúnaðarins hefur ákveðið mánaðarlega útborgun fyrir innlagða mjólk til áramóta. Útborgunarhlutföllin eru eftirfarandi: Febrúar 85% grundvallarverðs, mars 75%, apríl 75%, maí 75%, júní 65%, júlí 65%, ágúst 65%, sept. 75%, okt. 80%, nóv. 80%, og des. 85% grundvallarverðs. Að meðaltali er þetta 75% útborgun. Munur á hæstu og lægstu útborgun er 20%. Ekki er endanlega ákveðið, hvort eftirstöðvar verða greiddar sem föst krónutala ofan á þessa útborgun eða sem prósenta. Það skiptir miklu máli fyrir framleiðendur, að þeir hafi þessa ákvörðun Framleiðsluráðs í huga þegar þeir skipuleggja framleiðslu sína. Ætti þetta að verða mjólkurframleiðendum hvatning til að draga úr framleiðslunni að sumrinu, en auka hana að vetrinum. Engum dettur þó í hug að slík breyting verði gerð á skömmum tíma, þótt auðvitað megi strax draga nokkuð úr sumarframleiðslunni með minni fóðurbætisgjöf.“ Með hliðsjón af þessu, sem ég hér hef vitnað til og var birt bændum í búnaðarblaðinu Frey, kom það bændum mjög á óvart að fá án nokkurrar viðvörunar yfir sig þetta geysiháa kjarnfóðurgjald, sem í upphafi var beitt að fullu og er 200% skattur. Þegar framleiðsluráðslögin komu til 1. umr. 11. des. 1978 sagði núv. hæstv. landbrh. þetta m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Þó settur væri flatur skattur á kjarnfóður, eins og gert er ráð fyrir með þessu frv., t.d. 25–30%, eins og hæstv. ráðh. orðaði, þá mundu þeir betur stæðu í bændastétt, ekki síst mjólkurframleiðendur, láta sig það engu skipta, því þrátt fyrir það væri stórkostlegur hagnaður að því að gefa mjólkurkúm kjarnfóðrið. Hins vegar mun þetta fyrst og fremst hitta þá sem eru í erfiðleikum með rekstrarfjárstöðu sína og geta ekki greitt þessa vöru, þegar hún hækkar í verði. Þeir, sem eru lakar stæðir í bændastétt, mundu fyrst og fremst verða fyrir barðinu á þessari skattlagningu, það mundi koma niður á þeirra búrekstri og e.t.v. leiða til þess að þeir kæmust í þrot. Þetta er mjög hættuleg leið, sem á þó sínar röksemdir og þarf mikillar athugunar við. Við vitum að afkoma bændastéttarinnar er mjög misjöfn. Í röðum bænda eru margir, sem betur fer, sem búa við ágæta afkomu og hafa sæmilega rekstrarfjárstöðu. En þeir eru kannske jafnmargir sem búa við bága afkomu og mjög þrönga rekstrarfjárstöðu. Skattlagning af þessu tagi mundi fyrst og fremst koma niður á þessum mönnum. E.t.v. væri þetta liður í því að skipuleggja fátækt meðal bænda á Íslandi.“ - Þetta eru orð hæstv. núv. landbrh. Þessi ummæli verða til í tilefni af skatti sem var áætlaður miklu lægri en í brbl. var ákveðið. Þetta eru þó orð að sönnu. En hvað má þá segja um skatt sem er 170% hærri en þá var rætt um? Í lögunum var gert ráð fyrir að gjaldið legðist á bændur og fengist ekki uppi borið af hækkuðu verði framleiðsluvaranna, og enn gilda þau ákvæði eftir að brbl. tóku gildi. Í framsöguræðu sinni s.l. mánudag sagði hæstv. landbrh. svo að kjarnfóðurgjaldið hefði haft þau áhrif sem að var stefnt með setningu brbl. í sumar. En mér er þá spurn: Að hverju var stefnt og til hvers hefur sú gjaldheimta leitt? Sá stórhækkaði kjarnfóðurskattur, 200%, sem innheimtur var eftir lagasetninguna í sumar öllum að óvörum, hefur orðið til þess í enn ríkari mæli en fyrri ákvæði um kjarnfóðurgjald að skipuleggja fátækt meðal bænda á Íslandi, eins og hæstv. landbrh. orðaði það. Ekki er enn hægt að sjá hverjar afleiðingar verða af setningu brbl. svo að óyggjandi sé. Þó er séð nú þegar, að skatturinn hefur valdið framleiðendum ómældum erfiðleikum vegna rekstrarfjárerfiðleika, þótt nokkuð misjafnt sé eftir búgreinum. Útlit er fyrir að þeir aðilar, sem voru búnir að áforma að hafa nokkur svín og eggjaframleiðslu í smærri stíl til að drýgja tekjur sinar þegar framleiðsla mjólkur og kjöts hafði dregist saman, hætti ýmist við þau áform eða gefist upp við að hagnýta þau, og nokkra veit ég um sem hafa nú þegar lagt þær hjálparbúgreinar niður. Hinir stærri framleiðendur standa þessar álögur betur af sér enn sem komið er. En alla vega er kjarnfóðurgjald af þessari stærð þess valdandi, þegar það er lagt á fyrirvaralaust og með þeim fyrirmælum í lögum að það teljist ekki til kostnaðar við framleiðsluna, að það munu fáir standast. Hæstv. landbrh. sagði við þessa umr. að á því þyrfti að hafa fulla gát að mjólkin yrði ekki of lítil, ekki mætti ganga of langt í því efni. Hvernig hefur þessa verið gætt? Rétt er að vekja á því athygli, að ekki verður mjólkurframleiðslunni stjórnað með svo auðveldum hætti að gefa út fyrirskipun um að framleiða mismikla mjólk frá einum mánuði til annars. Svo einfaldar í meðhöndlun eru mjólkurkýrnar ekki. Það þekkja bændur vel, að ef nytin dettur af einhverjum orsökum verulega úr kúm mun erfitt að græða þær upp að nýju á sama mjólkurskeiði. En vegna ummæla hæstv. ráðh. er rétt að athuga hvort þess hafi verið gætt að stofna ekki til þess að um mjólkurskort verði að ræða. Um áhrif brbl. á mjólkurframleiðsluna eftir 31. júlí 1980 hef ég ekki tölur fyrir landið í heild, en eftir því sem þróunin hefur verið hjá Mjólkurbúi Flóamanna má nokkuð marka ástand þeirra mála í heild. Þó rak ég augun í það í morgun í Tímanum að gefnar voru upp tölur um hvernig þessi mál stóðu í októberlok, og ef treysta má þeim heimildum hefur samdrátturinn orðið frá því um áramót 7.8% rýrnun miðað við sama tíma í fyrra. En í Mjólkurbúi Flóamanna minnkaði mjólkurframleiðslan í ágústmánuði um 16.2%, í sept. um 5.34% og í okt. um 16.18%. Á Suðurlandi einu hefur mjólkurframleiðslan minnkað frá síðustu áramótum um 5.43%, þ.e. um 2 millj. lítra eða um 1.6 millj. lítra eftir að áhrifa brbl. fór að gæta á miðju síðasta sumri. Við þetta get ég svo bætt því, sem fram kemur í þeirri frétt sem ég gat um að hefði verið í Tímanum í morgun, að mjólkurminnkunin í okt. hefur orðið 19.2% samdráttur yfir landið í heild, miðað við sama mánuð í fyrra. Mestur varð samdrátturinn hjá mjólkursamlaginu á Blönduósi eða um 34%, þar næst á Höfn í Hornafirði 30.6%, hjá Mjólkurbúi Flóamanna og KEA var mjólkin nú 17.2% minni en í fyrra. Hjá öðrum mjólkursamlögum er samdrátturinn sem hér segir: Borgarnesi 23%, Hvammstanga 23.7%, Sauðárkróki 21.2% og Húsavík 19.3%. Sú mynd, sem hér liggur fyrir og við höfum fyrir augum, er hvorki framleiðendum né neytendum til uppörvunar. Ég lýsi andstöðu minni við kjarnfóðurgjald sem lagt er á með þeim hætti sem gert var á s.l. sumri öllum að óvörum og ofan í ráðstafanir sem Stéttarsamband bænda hafði ákveðið að gera og tilkynnt um eins og lög mæla fyrir - ráðstafanir sem gert var ráð fyrir að mundu draga úr framleiðslu búvara og ég þykist hafa sýnt fram á að muni hafa gert það. Ég sýndi fram á það í máli mínu að komið hefði í ljós að þær ráðstafanir, sem Stéttarsamband bænda ákvað að beita, hefðu dregið úr framleiðslunni, og þótt ekki megi skilja mál mitt svo, að ég telji kvótakerfið eðlilegasta tækið til framleiðsluþróunar, þá vil ég undirstrika að það er óþarft og ótækt að herða á vandræðum bænda með þeim hætti sem gert var í sumar með innheimtu svimhárra upphæða af flestum búgreinum til viðbótar þeim takmörkunum sem í gangi voru. Sú skattheimta kemur mjög misjafnt niður, eins og ég hef þegar leitt í ljós, og er vandséð að sumir þeirra, sem skatturinn hitti harðast, standi af sér þá árás, heldur gefist hreinlega upp. Þá verður ekki litið fram hjá því, að engin ákveðin fyrirmæli eru í brbl. um ráðstöfun þess fjár sem innheimt er og er í raun skattur á búrekstur í landinu. Þar eru hins vegar heimildir um endurgreiðslur eftir innlögðum afurðum, endurgreiðslur eftir bústærð, endurgreiðslur eftir landshlutum og endurgreiðslur eftir búgreinum í einstökum landshlutum. Þetta eru flausturslega unnar tillögur og óljós lagafyrirmæli, svo að ekki sé meira sagt. Það kom fram í máli hæstv. landbrh. fyrr við þessa umr. að hann hugðist skrifa Framleiðsluráði landbúnaðarins og mælast til þess að kjarnfóðurgjaldið yrði hagnýtt til þess að þeir bændur, sem hafa minni framleiðslu en 300 ærgildisafurðir, fái fullt verðlagsgrundvallarverð fyrir framleiðslu sína. Þar er um enn eina tillöguna að ræða sem vekur tortryggni meðal bænda og gengur þvert á fyrri tilkynningar Framleiðsluráðs, en það hefur stjórn þessara mála með höndum lögum samkv. 1 því sambandi má rifja upp ummæli hv. þm. Stefáns Valgeirssonar á aðalfundi Stéttarsambands bænda samkv. fundargerð sem birt er í Frey, blaði nr. 18 1980, en hann segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Síðan ræddi hann lánareglur Stofnlánadeildar og ályktun bændafundar Eyfirðinga og sagði það skilning eyfirskra bænda, að þeir væru látnir þrígreiða sömu vöntun í gegnum samdrátt bústofns vegna kvóta, innvigtunargjald og kjarnfóðurgjald.“ Á sama tíma og slíkur skilningur er fyrir hendi er lagt til að annar hópur bænda nái fullu grundvallarverði. Aðgerðir eins og þær sem þessi brbl. fjalla um og tillögur ráðh. um ráðstöfun kjarnfóðurgjaldsins eru ekki til þess fallnar að efla samhug bænda né styðja þá í því að standa af sér þann vanda sem þeir standa frammi fyrir um þessar mundir, og er það illa farið. Herra forseti. Þar sem ég á sæti í þeirri n., sem fær þetta frv. til meðferðar, sé ég ekki ástæðu til að fara um það frekari orðum við 1. umr. og læt því máli mínu lokið.



Herra forseti. Ég mun stytta mál mitt vegna mjög ítarlegrar ræðu hv. 2. þm. Suðurl., sem ég tek undir, og þarf ekki að koma inn á þriðja atriðið sem hann rakti þar. En ég tel samt rétt að bæta örfáum atriðum við til að skýra viðhorf mín til málsins nánar. Í fyrsta lagi get ég ekki fallist á að það samrýmist þingræðislegum venjum okkar og hefðum og í rauninni stjórnarskrá lýðveldisins að skattalögum sé breytt með brbl., sérstaklega ekki eins og stendur á í sambandi við þessi brbl. þar sem engar þær breytingar urðu, frá því að Alþ. var sent heim um vorið þangað til brbl. voru gefin út um mánuði síðar, er gætu réttlætt þessa skattheimtu. Það kom líka í ljós, þegar hæstv. landbrh. gerði grein fyrir þessum brbl. í Ríkisútvarpinu, að fyrir honum vakti fyrst og fremst að koma aftan að bændum, þar sem hann taldi að þessi löggjöf mundi ekki ná tilgangi sínum að öðrum kosti, og viðhafði þau orð, að ef þessi lög hefðu verið sett fyrr hefðu bændur getað búið sig undir þennan fóðurbætisskatt, slíkt væri með öllu óeðlilegt og þess vegna hefði verið nauðsynlegt að láta þau koma svo mjög óvænt sem raun ber vitni. Eins og ég segi: Þau stangast í rauninni á við stjórnarskrána, eru stjórnarskrárbrot. Á hinn bóginn efast ég ekki um að ef dómur félli í þessu máli mundi með einhverjum hætti vera hægt að koma málinu í gegnum Hæstarétt, og skírskota ég í því sambandi til nýfallins dóms Hæstaréttar um réttmæti afturvirku laganna frá 1978 þar sem tókst að skáskjóta málinu í gegn. Þó lá það fyrir að sami meiri hl. var ekki fyrir öllum greinum laganna í Hæstarétti. Það voru sem sagt engir þrír þeirra hæstaréttardómara, sem um málið fjölluðu, sammála um að allar greinar þeirra afturvirku skatta samræmdust ákvæðum stjórnarskrárinnar. Í þessu máli er um það að ræða að brbl. hafa haft mjög víðtæk áhrif á framleiðslu bænda og raunar afkomu landbúnaðarins í heild og þess fólks sem byggir afkomu sína á þeirri framleiðslu sem hér um ræðir. Þess vegna er augljóst mál að afleiðingar þess, að þessi lög yrðu nú dæmd ógild og óheimil, yrðu þvílíkar að það yrði í rauninni næstum því óhugsandi að Hæstiréttur mundi treysta sér til að kveða upp slíkan dóm. Ég tel að þessi brbl. séu afturvirk að því leyti, að þegar þau voru sett og undirskrifuð lá ekki fyrir að meiri hl. þingsins væri sammála slíkri lagasetningu. Þannig kom það skýrt fram á fundi í Eyjafirði, sem þeir voru báðir á hv. 2. þm. Norðurl. e., Stefán Valgeirsson, og hæstv. landbrh., að sá fyrrnefndi var ekki samþykkur setningu brbl. Ég skal ekki segja um hvernig hann greiðir atkv. í deildinni núna, en enginn vafi er á að honum yrði a.m.k. ákaflega óljúft að greiða þessu frv. atkvæði sitt eins og það er, og ég veit að hann yrði með öllu ófáanlegur til að leggja nafn sitt við þá framkvæmd laganna sem var í sumar. Eini möguleikinn á því, að brbl., eins og þau voru framkvæmd í sumar, hafi meiri hl. Alþ. á bak við sig, er því sá, að hæstv. landbrh. geti skotið sér á bak við krata í málinu. Að öðrum kosti er útilokað að meiri hl. sé á Alþ. fyrir þeirri framkvæmd sem var á þessu máli í sumar. Það talar sínu máli um hversu mikil völd framkvæmdavald er farið að taka sér, að bæði þjóðin og Alþ. á í vök að verjast. Ég sé ekki betur en það sé jafnvel að verða tímabært að afnema með öllu heimild framkvæmdavaldsins til að gefa út brbl. A.m.k. er óhjákvæmilegt að kveða skýrt á um að óheimilt sé að leggja nýja skatta á með brbl., nema þá undir þeim einu kringumstæðum að þeir, sem slík lagasetning bitnar á, ættu kost á tafarlausri meðferð dómsvaldsins á málinu þannig að hæstaréttardómur gæti fallið svo snemma að í rauninni væri hægt að dæma viðkomandi brbl. dauð og ómerk. Það er oft svo, að óréttmætar og vanhugsaðar aðgerðir stjórnvalda geta gerbreytt viðhorfi manna til laga, jafnvel grundvallarlaga, og svo held ég að sé í þessu tilviki, því að hæstv. landbrh. beitir sér vitandi vits fyrir aðgerðum sem honum er kunnugt um að höfðu ekki meiri hl. Alþingis á bak við sig í þeim hópi sem studdi ríkisstj. Að þessu leyti eru þessi brbl. óvenjuleg og forkastanleg. Það er líka annað atriði í sambandi við þessa löggjöf sem er mjög íhugunarvert. Á undan þeim hæstv. landbrh., sem nú er, hafði annar landbrh. hálfur ári áður markað sína stefnu, hæstv. núv, sjútvrh. Hann byggði á samþykkt Stéttarsambandsþings og beitti sér fyrir því, að kvótakerfi yrði upp tekið á bændur. Nú vita allir menn, að framkvæmd þessa kvótakerfis var fylgt eftir með hangandi hendi, og það vita líka allir, að bændur höguðu sér afskaplega misjafnlega. Sumir reyndu að koma til móts við þetta kerfi. Sumir tóku þann kostinn að fækka gripum sínum og reyna með þeim hætti að koma til móts við þau sjónarmið sem voru á bak við það að Stéttarsambandsþing ákvað að taka kvótakerfið upp. Aðrir bændur tóku þann kostinn að skella skollaeyrum við þessu og láta sem ekkert væri. Nú er það komið í ljós, að fjölmargir bændur í landinu, ekki síst í Eyjafirði, hafa sætt verulegum áföllum, í fyrsta lagi vegna kvótans og í öðru lagi vegna þess að fóðurbætisskatturinn bitnar náttúrlega fyrst og fremst á mjólkurframleiðendum, enda sést á tímasetningu brbl. að ekki var til þess ætlast að fóðurbætisskatturinn kæmi neitt við sauðfjárbændur. Þessir bændur hafa því orðið fyrir mjög verulegum áföllum, og þegar ofan á þessi áföll bætist óréttlát og vanhugsuð skattalöggjöf og harðindi, sem yfir dundu, er augljóst mál að víða í bændastétt er það svo, að menn mega þakka fyrir að geta þraukað af þessi góðærisharðindi af náttúrunnar völdum, en hörðu harðindi af manna völdum, vegna þess að á bændastéttinni skellur nú stjórnleysið í efnahagsmálum, stjórnleysið í útflutningsmálum landbúnaðarins, stjórnleysið í gjaldeyrismálum. Sú stefna, sem núv. hæstv. ríkisstj. markaði gagnvart framleiðsluatvinnuvegunum, sérstaklega gagnvart útflutningsatvinnuvegunum, kemur með fullum þunga á bændur landsins, og þrátt fyrir það að hæstv. landbrh. hafi hvað eftir annað látið fögur orð falla um að sér sé mjög í mun að sá iðnaður, sem byggir t.d. á sauðfjárafurðum, geti fengið að starfa óhindrað liggur það fyrir, að síðan hann varð landbrh. hefur mjög hallað undan fæti hjá þessum iðngreinum, ólíkt því sem var hjá þeirri ríkisstj. sem hann hefur haft gaman af að gagnrýna upp á síðkastið og kennd er við formann hans, hv. 1. þm. Reykv. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um að enginn atvinnurekstur getur staðist það að kúvent sé á hálfs árs fresti í framleiðslumálum hans, eins og landbúnaðurinn hefur orðið að þota, og ég þarf ekki heldur að fara mörgum orðum um að enginn bóndi getur vænst þess að bú hans skili sómasamlegum arði ef athafnir stjórnvalda eru með þeim hætti að ekki sé hægt að gera rekstraráætlun fram í tímann, ef menn geta búist við að ótímabærar og ófyrirsjáanlegar skattaálögur stjórnvalda skelli á þeim þá og þegar og umsvifalaust. Í fyrsta skipti hefur þetta náttúrlega þau áhrif að margur bóndinn verður fyrir óvæntum búsifjum sem gera honum erfitt um vik, t.d. að standa í skilum og ljúka við framkvæmdir sem hann hefur hafið. Þetta veldur því, að á næsta ári, t.d. nú í sumar, verður yfir því vakað hvort við því megi búast að hæstv. landbrh. hafi einhverja aðra lausn svipaða í vasanum, hvort hann muni aftur reiða svipuna. Ég sé ekki annað en það sé alger lágmarkskrafa til hæstv. landbrh. að hann gefi um það yfirlýsingu að samskonar hækkun og varð á s.l. sumri verði ekki gerð hið næsta sumar. Það er líka að fara aftan að hlutunum að ímynda sér að hægt sé að bæta rekstrargrundvöll heillar atvinnustéttar með því að auka rekstrarkostnaðinn, auka rekstrarútgjöldin og leggja á nýja skatta sem haldið er utan við verðákvörðun. Ég vil svo að síðustu vekja athygli á því, að í ræðu hæstv. viðskrh. í Sþ. í gær kom fram að í sambandi við fyrirhugaðar efnahagsráðstafanir ríkisstj. væri núna rætt um að enn ætti að skerða hlut bóndans. Nú væri fróðlegt að fá um það upplýsingar og raunar óhjákvæmilegt í sambandi við það mál, sem hér liggur fyrir, og í sambandi við úrvinnslu þess í n., á hvaða stigi þessar umr. séu í ríkisstj. og hvernig það er hugsað. Í öðru lagi vil ég segja þetta í sambandi við skattalögin, eins og ég minntist lítillega á áðan: Nú voru mikil harðindi víða um land á árinu 1979. Margur bóndinn kom þá svo frá rekstri sínum að hann var jafnvel neikvæður þegar upp var staðið. Á hinn bóginn eru skattalög með þeim hætti, að þar er ekki tekið tillit til þess, að þvílíkt og annað eins geti hent. Nú langar mig að spyrja hvort landbrn. hafi beitt sér fyrir því, að sérstök athugun verði gerð á framkvæmd skattalaganna hvað varðar bændur á harðindasvæðunum, og í framhaldi af því einnig, hvort sú athugun hafi verið látin ná til annarra þeirra á harðindasvæðunum sem orðið hafa að sæta þeim afarkostum sem hér um ræðir. Ég skal svo ekki, herra forseti, hafa þessi orð miklu lengri að sinni, því þær breytingar, sem m.a. þessi löggjöf gerir óhjákvæmilegar á stjórnarskránni, verða teknar upp á öðrum vettvangi, vonandi í sambandi við þá endurskoðun stjórnarskrárinnar sem nú fer fram. En það er náttúrlega með öllu útilokað að ráðh. geti tekið sér slíkt vald sem hér um ræðir, þegar fyrir liggur að í hópum stuðningsmanna hæstv. ríkisstj. var ekki meiri hl. á Alþ. fyrir þeirri framkvæmd fóðurbætisskattsins sem hæstv. ráðh. þvingaði fram á s.l. sumri.



Herra forseti. Hv. þm. Steinþór Gestsson flutti langa ræðu um það frv., sem hér er til umr., og gagnrýndi það og meðferð þessara mála allharkalega. Hv. þm. hóf ræðu sina með því að rekja það, að sett hefðu verið lög um breytingu á lögum um Framleiðsluráð landbúnaðarins, nr. 15/1979, síðla þings veturinn 1978–1979. Hann rakti að þessi lög væru umdeild, ekki síst, eins og hann orðaði það, kvótakerfið. Nú vil ég taka það fram enn einu sinni, þó að ég hafi gert það margsinnis í annan tíma, að þessi tilteknu lög ákveða ekki kvótakerfið. Í þessum lögum eru margar heimildir, eins og ég raunar rakti í framsöguræðu minni fyrir þessu máli. Þær heimildir eru m.a. í því horfi að Framleiðsluráði landbúnaðarins er heimilt með staðfestingu landbrh. að greiða mishátt verð til bænda, sem yrði þá miðað við framleiðslumagn, og er það til þess m.a. að ná því sjónarmiði sem kom fram í tillögum svokallaðrar sjö manna nefndar, sem starfaði um þessi málefni á árunum 1977–1978. Enn fremur eru í lögunum heimildir til að beita kerfi sem kallað hefur verið kvótakerfi, þ.e. að fullt verð fáist greitt fyrir hluta framleiðslumagnsins, en aðeins útflutningsverð fyrir það sem afgangs er. Þessi heimild er til í lögunum. Enn eru heimildir í þessum lögum til að greiða hluta af niðurgreiðslum á landbúnaðarvörum beint til bænda ef það þykir henta og skynsamleg leið finnst til þeirra hluta. Þessar leiðir er hægt að fara, að því er lögin greina, ýmist eina sér eða fleiri saman. Enn er og heimilt, eins og verið hafði í lögum, að leggja á sérstakt framleiðslugjald eða verðjöfnunargjald, sem má vera mishátt eftir framleiðslumagni. Allar þessar heimildir eru þess eðlis og til þess settar að gefa bændasamtökunum val um kosti, til þess að taka þá kosti sem þeim finnst að séu best við hæfi hverju sinni og líklegastir til árangurs í því að hafa áhrif eða stjórn á framleiðslumagni. En í þessu er ekkert um það að lögin ákveði að kvótakerfi skuti beitt. Enn eru í þessum lögum heimildir til að leggja á kjarnfóðurgjald, en eins og ég sagði í fyrri ræðu minni eru þær heimildir ákaflega takmarkaðar og þröngar þannig að framkvæmd þeirra virtist mundu vera það erfið að út í það var ekki farið. Hv. þm. Steinþór Gestsson taldi sig leiða rök að því, að brbl. hefðu verið óþörf og að það hefði verið ófært að setja þessi lög, ófært að hefja stórsókn með kjarnfóðurskatti, eins og hann orðaði það, að afkomu bænda. Hv. þm. rakti réttilega þá fækkun bústofns, sem varð haustið 1979, sem ég dreg ekki úr að sumpart hafi verið vegna þess, að ákveðið hafði verið að beita stjórnunaraðgerðum í landbúnaðarframleiðslu, en einnig að veruleg leyti vegna þess, að árferði var þá erfitt, heyafli lítill. Fóðurskorturinn hefur þó kennt bændum að þeir skuli ekki setja á í algjöra óvissu, ekki síst þegar þeir vita að hvergi í landinu var hey að fá ef illa færi í einhverjum tilteknum byggðarlögum eða jafnvel hjá einstökum bændum. Sjálfsagt var að haga ásetningi með þeim hætti sem þá var gert og er til lofs um íslenska bændastétt. Um samdrátt í framleiðslu, sem hv. þm. taldi stafa af þessum orsökum, þarf ekki að fara mörgum orðum. Ég rakti þau efni í fyrri ræðu minni, en ég bendi á að það er ónákvæmt hjá hv. þm. að miða við tímabilið frá 1. jan. til júníloka vegna þess, þó ekki muni miklu, að kjarnfóðurgjald hafði verið lagt á 24. júní og þá þegar varð breyting í mjólkurframleiðslunni sem kemur inn í það tímabil sem hv. þm. miðaði við. Hins vegar var það svo á fyrstu 10 mánuðum verðlagsársins, sem hefst 1. sept. 1979, að samdráttur varð í mjólkurframleiðslu aðeins 2.1% og fyrstu 10 daga júnímánaðar varð aukning í mjólkurframleiðslu miðað við innvegna mjólk til Flóabúsins verulega meiri, um 11% meiri en á sama tíma árið áður. Nú værum við ekki að tala um að æskilegt væri að koma á framleiðslutakmörkunum og ná framleiðslu niður á landbúnaðarafurðum, á mjólkinni, ef við værum ekki knúðir til þess af markaðsaðstæðum. En við erum knúðir til þess hvað mjólkurframleiðsluna snertir. Erlendi markaðurinn hefur brugðist. Því veldur, eins og margoft hefur fram komið, verðlagsþróun innanlands og markaðsaðstæður erlendis og ýmsar efnahagsaðgerðir sem gripið er til í viðskiptalöndum okkar. Þess vegna erum við knúðir til að draga saman mjólkurframleiðsluna þannig að við nálgumst það mark að framleiða fyrir innlenda markaðinn. Það er svo, að neysla mjólkur og mjólkurafurða hér á landi er nálægt 100 millj. lítra mjólkur. Á síðasta ári, árinu 1979, var framleiðsla mjólkur nálægt 117 millj. lítra. En á síðasta verðlagsári hafði þegar orðið samdráttur um 5.2% eða rétt rúmleg a 6 millj. lítra. Framleiðslumagnið er því, miðað við það verðlagsár eða í lok þess, 31. ágúst s.l., miðað við heilt ár, um 111 millj. lítra eða nálægt 10% umfram innanlandsneyslu. Ég tel að við þurfum að nálgast það mark að samhæfa framleiðslu og neyslu meira en þarna hefur þegar komið fram. Það er greinilegt að kjarnfóðurgjaldið, sem lagt var á í sumar, hefur átt veigamikinn þátt í að ná þessum markmiðum. Það var það sem ég átti við þegar ég sagði í fyrri ræðu minni hér fyrir örfáum dögum að augljóst væri að þessar aðgerðir hefðu verkað og að þær hefðu stefnt að því að ná þeim markmiðum sem ætlast var til. Ef til vill mætti spyrja hv. þm. hvaða markmið það eru sem hann vill hafa fyrir augum í þessum efnum, hvort hann óskar eftir að við höldum áfram að framleiða mjólk og mjólkurafurðir sem ekki tekst að selja á erlendum mörkuðum fyrir meira en vinnslukostnað, eins og nú er þegar best lætur. Því miður er ástandið svona. Ég skal fyrstur manna taka undir að við getum aukið framleiðslumagn ef við fáum betri markaði, en því miður er ástandið svona núna og fyrir því ástandi getum við ekki lokað augunum. Það er aftur önnur saga, að þessu samdráttarskeiði, sem er óhjákvæmilegt í mjólkurframleiðslunni, þarf að mæta með aukinni aðstoð af hálfu hins opinbera og það þarf að mæta því þannig að bændum sé gert kleift að komast yfir þá erfiðleika sem þessum samdrætti fylgja. Það er rétt hjá hv. þm. Steinþóri Gestssyni, að í október hefur mjólkin farið meira niður en búist hafði verið við. Ég hygg, miðað við reynslu á síðasta ári, að þar komi fram árssveifla í mjólkurframleiðslunni sem sé í tengslum við þá fækkun kúastofnsins sem rakin hefur verið í þessum umr., því að þegar er farið að draga úr þessum samdrætti miðað við það mjólkurmagn sem inn hefur komið það sem af er nóvembermánuði. Um það er þó ekki unnt að spá. Það er vitaskuld réttilega sagt hjá hv. þm. Steinþóri Gestssyni, að það verða ekki gefin fyrirmæli um það til kúnna hversu mikið þær eigi að mjólka á hverjum og einum tíma, en það hefur sýnt sig að hægt er með stjórnunaraðgerðum í sambandi við fóðurverð að hafa veruleg áhrif á framleiðslumagn hverju sinni. Hv. þm. gagnrýndi harkalega, og það gerði einnig hv. síðasti ræðumaður, að brbl. hefðu verið sett á fyrirvaralaust og þau hefðu komið á óvart, það hefði enginn átt von á þessu o.s.frv. Ég tel á hinn bóginn að það hefði verið mikið glapræði, miðað við þær aðstæður, sem ríktu í framleiðslumálum annars vegar og í sambandi við þær horfur, sem voru um heyafla og tíðarfar og margt annað sem ég hirði ekki að nefna nú, ef það hefði verið hafinn undirbúningur þessara laga í sumar með umræðum á opinberum vettvangi. Það hefði verið mikið glapræði, eins og þá var allt í pottinn búið. Það var hyggilegt að setja þessi lög á með nokkurri skyndingu miðað við það ástand sem þá var ríkjandi. Ef það hefði ekki verið gert er vissa fyrir því, eins og hér hefur verið sagt og raunar vitnað til, að þeir betur stæðu, þeir betur megandi hefðu birgt sig upp af fóðri. Til þeirra hefði þessi aðgerð, sem vissulega var harkaleg, ekki náð. Hún hefði ekki verkað á framleiðslu þeirra, sem voru venjulega stærstu aðilarnir í þessum efnum. Enn fremur hefði það verið svo, að þeir aðilar, sem nota mjög mikið kjarnfóður, mjög mikið innflutt fóður, jafnvel svo skiptir nokkrum tonnum á dag, hefðu átt hægt með að birgja sig upp þannig að til þeirra hefði þessi gjaldtaka ekki náð í fyrstu lotu og þannig komið fram ófyrirgefanlegt misrétti. Út af því, hvort það hafi verið réttlætanlegt eða hvort það stangist á við stjórnarskrána, eins og hv. síðasti ræðumaður var með bollaleggingar um, að setja þessi brbl., vil ég aðeins taka það fram, að bollaleggingar hv. þm. Halldórs Blöndals um að ríkisstj. hafi ekki meiri hl. á bak við þessa lagasetningu eru tilefnislausar. Þær bollaleggingar eru út í hött eins og ýmislegt fleira sem frá þeim hv. þm. hefur komið í seinni tíð. Ég skal ekki hafa fleiri orð um það efni. Hv. þm. Steinþór Gestsson vitnaði til orða minna á þingi, að ég ætla 1978, þar sem sagði að ég teldi að 25–30% skattur á fóðurbæti komi ekki við þá betur stæðu og hefði lítil áhrif á framleiðslumagn. Þetta er út af fyrir sig allt rétt og stendur enn í dag. 25–30% eða 33% skattur, sem nú er í gildi, er ekki sérstaklega sterkur til áhrifa á framleiðsluna. Hann er ekki mjög áhrifaríkur ef ekki er öðrum ráðum beitt. Hins vegar var fóðurbætisgjaldið ákveðið 200% til að hafa þessi miklu áhrif, til þess að bændur, mjólkurframleiðendur, gæfu ekki innfluttan fóðurbæti í stórum stíl og áhrifin kæmu þá þannig fram. En út af þeim orðum, sem hér hafa fallið, að með þessu væri um stórkostlega skattlagningu á bændur að ræða og hér væri gerð aðför að rekstri þeirra og efnahag, vil ég aðeins segja það, að enginn er knúinn til að gefa mjög mikið kjarnfóður að sumarlagi ef um sæmilega beit er að ræða fyrir mjólkurkýr. Það er mönnum í sjálfsvald sett, hvort og hversu mikið þeir kaupa af þessu fóðri, og þeir geta þá hagað sínum framleiðsluháttum í samræmi við það. Ef þetta gjald hefði ekki verið sett á og framleiðsla mjólkur hefði orðið - við skulum segja 3 millj. eða 4 millj. lítra meiri en raun varð á og ekkert fé hefði verið lagt fram af hálfu ríkisins til að mæta þeirri framleiðslu eða engir peningar hefðu dottið af himnum ofan, þá hefðu bændur í raun og veru fengið minna en ekkert fyrir þessa framleiðslu. Útflutningsverðið hefði aðeins greitt vinnslukostnaðinn þegar best lét og þá var ekkert eftir til að greiða bóndanum upp í þann rekstrarkostnað sem hann hafði lagt í. Því segi ég: Þá hefðu bændur fengið minna en ekkert, nema unnt hefði verið að finna pólitískan vilja fyrir því að bæta enn við aukna aðstoð ríkisins til þess að bæta upp þá framleiðslu. Þetta verða menn að hafa í huga þegar þeir dæma þessa hlið mála. Gjaldið var sem sagt ákveðið svo hátt sem raun varð á til að hafa áhrif á framleiðslumagn. Ef gjaldið hefði verið ákveðið lágt, t.d. 25–30 eða 33%, hefði það ekki verið ákveðið til að hafa mikil áhrif á framleiðslumagn, heldur til þess eins að safna fé í verðjöfnunarsjóð til endurgreiðslna til bænda. Það kemur algjörlega heim og saman við það sem ég sagði í þeirri þingræðu sem hv. þm. Steinþór Gestsson vitnaði til áðan. Um það, hvort lögin séu óljós eða óglögg, eins og hv. þm. orðaði það, vil ég aðeins segja þetta: Í brbl. eru gefnar heimildir til endurgreiðslna á kjarnfóðurgjaldi. Þar eru ekki fyrirmæli um hvernig þeim endurgreiðslum skuli háttað eða til hverra þátta þeim skuli varið. Megininntak þessara laga og megininntak lagasetningar af hálfu Alþ. upp á síðkastið varðandi breytingar á lögum um Framleiðsluráð landbúnaðarins o.fl. er að gefa auknar heimildir til Framleiðsluráðs og Stéttarsambands bænda, rýmka þær heimildir sem fyrir voru í lögum. Þar á meðal er þetta, sem hv. þm. kallaði óljóst eða loðið, að veita breytilegar heimildir til endurgreiðslu eftir innlögðum afurðum, eftir bústærð, eftir landshlutum og eftir búgreinum í einstökum landshlutum. Vel má vera að þessi upptalning sé ekki nægilega tæmandi. Hitt er ljóst, að það getur verið misjafnt ástand í einstökum landshlutum. Það getur þurft að beita þessu. Það getur verið um kal og sérstök harðæri að ræða í tilteknum landshlutum þó það sé ekki annars staðar. Það getur verið um mjólkurskort að ræða á tilteknu afmörkuðu svæði þó að sé ekki annars staðar. Það getur sem sagt þurft að mæta breytilegum aðstæðum og til þess eru lögin sett. Þau hafa það inntak að gefa heimildir til þess að hægt sé að mæta breytilegum aðstæðum í framleiðslu, veðurfari og fóðurbirgðum. Hv. þm. Steinþór Gestsson lýsti andstöðu við brbl. og andstöðu við fóðurbætisgjald eins og það var lagt á s.l. sumar. Það var vitaskuld í fullu samræmi við þá ræðu sem hann flutti hér. Nú talaði hv. þm. ekkert hlýlega um þær aðgerðir aðrar sem unnið er að í þessum málum, þar á ég við kvótakerfið, en látum það vera. Hv. þm. hefur flutt hér ásamt öðrum till. til þál. á þskj. 111. Í grg. þessarar þáttill. segir m.a. svo, með leyfi hæstv. forseta: „Sjálfstfl. er andvígur því fyrirkomulagi í stjórn framleiðslumála er byggist á framleiðsluskömmtun eða kvótafyrirkomulagi, eins og sú aðferð er jafnan nefnd.“ Þarna kemur það fram. Hv. þm. er andvígur aðgerðum sem nú eru í gangi og Stéttarsamband bænda og Framleiðsluráð landbúnaðarins hafa undirbúið og valið af þeim leiðum sem lög heimila. Ég skal ekkert áfellast hv. þm. fyrir þetta, en enn segir í sömu grg., með leyfi forseta: „Notkun kjarnfóðurs hefur tekið breytingum eftir verðlagi þess á hverjum tíma, sem síðan hefur komið fram í aukinni framleiðslu. Þetta sýnir, að kjarnfóðurgjald er áhrifamikil leið til að stjórna framleiðslu á búvörum.“ Miðað við þetta ætti hv. þm. að hafa mælt með þessu frv., en ekki á móti því. Ég verð að segja það, að ég varð fyrir nokkrum vonbrigðum með að finna þennan tvískinnung í málflutningi hv. þm. annars vegar og þeim þskj., sem hann ásamt öðrum leggur fyrir Alþ., hins vegar. Málið, sem við höfum við að etja, er þetta: Mjólkurframleiðslan er meiri og hefur verið meiri en við höfum markað fyrir. Við höfum í lögum ákveðna verðtryggingu frá ríkinu til að mæta halla af útflutningi búvara. Þessi verðtrygging dugar ekki til þess að fullu verði verði náð. Það er sameiginleg stefna bændasamtakanna og það hefur verið vilji stjórnmálaafla í landinu að draga úr þessum mismun og að nálgast það í mjólkurframleiðslunni að við færum hana til samræmis við innlendan markað. Þessum málum fylgja erfiðleikar. Þó að þeim fylgi erfiðleikar verðum við samt að taka á þeim. Við getum ekki búið við þetta ástand ótiltekinn tíma til frambúðar. Þess vegna verðum við að beita þeim ráðum sem verka í því efni að ná takmarki okkar. Og ég held að það blandist fáum hugur um að þau brbl., sem nú er leitað staðfestingar Alþingis á, hafi verið sú aðgerð sem mest hefur verkað og er þess vegna rökrétt til að framfylgja því sem bæði bændasamtökin og Alþingi hafa talið rétt að stefna í þessum málum. Auðvitað var margt fleira í ræðu hv. þm. Steinþórs Gestssonar sem ástæða hefði verið að ræða nánar. Ég tel þess þó litla þörf, enda þótt þetta séu mál þess efnis, að þau séu það flókin og viðamikil að þau megi ræða í mjög löngu máli. Ég vil þó aðeins leiðrétta eitt sem fram kom hjá hv. þm. Steinþóri Gestssyni. Hann sagði að ég hefði sagst hafa ritað bréf til Framleiðsluráðs þar sem ég hefði mælst til þess að þeir, sem hefðu minni framleiðslu en 300 ærgildi, fengju fullt verð fyrir framleiðslu sína. Þetta er ekki alls kostar rétt. Staðreyndin er hins vegar að ég ritaði Framleiðsluráði bréf með samþykki ríkisstj. Þar sem ég mæltist til þess að fyrstu 300 ærgildisafurðir hvers bónda yrðu greiddar fullu verði. Það er allt annað því það nær yfir fyrstu 300 ærgildisafurðir stórbændanna einnig. Á þessu er mikill munur. - Þetta vildi ég aðeins taka fram, ef hv. þm. hefur misskilið þetta, en vel má vera að það hafi verið. Það ætti þá að liggja ljóst fyrir núna. Þá gat hann þess, að í frv. væru engin fyrirmæli um ráðstöfun fjárins. Þess er vitaskuld ekki þörf að koma því að í brbl., því að það vinnst nægur tími til þess fyrir Alþ. að fjalla um þann þátt málsins. Ef Alþ. kýs að setja ákveðin fyrirmæli um hvernig fénu, sem inn kann að koma, verður ráðstafað er nægur tími til þess enn þá. Það var engin þörf á því á vordögum á þessu ári. Ég skal ekki eyða orðum að ræðu hv. 7. landsk. þm. umfram það sem þegar hefur verið gert. Ég vil aðeins svara því, sem var spurning hans í lokin til mín sérstaklega, hvort landbrn. hefði ákveðið að gera könnun á framkvæmd skattalaga gagnvart bændum á harðindasvæðunum, eins og hann orðaði það. Síðsumars, í ágústmánuði, var ákveðið af fjmrh., sem fer með skattamál í landinu, að láta gera sérstaka könnun á því, hvernig skattalögin og framkvæmd þeirra hefðu komið við bændur. Sú athugun stendur yfir og er ekki lokið. En ég hef látið þess getið annars staðar að ég tel að það verði að gera breytingar á skattalögunum hvað snertir áhrif þeirra á bændastéttina. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að ræða bollaleggingar hv. 7. landsk. þm., hvorki um landbúnaðarmálin, eins og þau komu fram í ræðu hans, né um ákvæði stjórnarskrárinnar og annað sem þar voru höfð orð um.



Herra forseti. Í fundarsköpum Alþingis er komist svo að orði um málfrelsi ráðh.: „Ráðh. mega tala svo oft sem þeim þykir þurfa, sbr. þó næstu mgr. hér á eftir og niðurlagsákvæði 38. gr.“ - En fremur segir, með leyfi hæstv. forseta, í 37. gr.: „Forseti gefur þm. venjulega færi á að taka til máls í þeirri röð, er þeir beiðast þess. Þó getur hann vikið frá þeirri reglu við ráðh. og frsm., svo og til þess, að ræður með og móti málefni skiptist á, eða til þess, að þm. geti gert stutta leiðrétting eða athugasemd, er snertir sjálfan hann.“ Ég get ekki séð að þessar heimildir eða leiðbeiningar um málfrelsi ráðh. réttlæti að hæstv. landbrh. hefur nú tvívegis fengið orðið. Í fyrra skiptið fékk hann orðið á síðasta fundi rétt um klukkan fjögur og talaði þá í umdeildu máli í hálftíma. Nú fékk hæstv. ráðh. orðið fyrir 40 mínútum, en þá voru tveir hv. þm. búnir að kveðja sér hljóðs og annar þessara þm., hv. 2. þm. Norðurl. e., Stefán Valgeirsson, hefur lýst því yfir á fundi þar sem hæstv. ráðh. var, að hann væri andvígur þeirri framkvæmd brbl. sem var í sumar, auk þess sem fyrir liggur að hann var fjarverandi er þessi brbl. voru rædd á þingflokksfundi. Ég get þess vegna ekki séð annað en að ég verði að gera athugasemd við það, að hæstv. ráðh. skuli geta gefið hér yfirlýsingar um skoðanir þm. sem eru á mælendaskrá, án þess að þeir hafi tækifæri til að svara fyrir sig sjálfir, og gagnrýna að hann skuli hvað eftir annað fá að hlaupa hér í ræðustólinn í lok ræðutíma án þess að einstakir þm. fái að svara fyrir sig. Ég vil svo að öðru leyti aðeins segja að ég kann vel við röggsemi hæstv. forseta og finnst hann réttlátur í dómum sínum, en þess vegna harma ég þau mistök sem honum hafa orðið á gagnvart hæstv. landbrh.



Ég vil taka það fram, að varaforseta mínum, hv. 1. þm. Vesturl., hefur ekkert orðið á þegar hann gaf hæstv. landbrh. orðið í þessu máli. Það liggur alveg ljóst fyrir, að það er föst siðvenja að í málaflokki og umr. um málaflokk viðkomandi ráðh. fær hæstv. ráðh. orðið eins fljótt og auðið er. Þetta er hér um bil ófrávíkjanleg regla, en forseti hefur þó auðvitað leyfi til að bregða út af henni. Eins og málum er háttað nú sé ég ekki að ástæða hafi verið til þess, þar sem mjög efnismikil ræða hafði verið flutt í málaflokknum sem hæstv. ráðh. taldi nauðsyn á að koma andsvörum við, og er málið, eins og ég sagði, tekið út af dagskrá.



Herra forseti. Það þekkja flestir aðdraganda þessa máls. Launakjör alþm. hafa verið ákveðin af þfkn. fram á þennan dag. Í upphafi þings var kjörin þfkn. með allsérstæðum hætti, en aðalverkefni hennar var að undirbúa frv. til l. um þingfararkaup alþm. Það frv., sem hér liggur fyrir, er árangur af því starfi og hefur verið rætt í öllum þingflokkunum og verið þar til umfjöllunar um nokkurt skeið. Ég ætla ekki að fara að endurtaka þau sjónarmið sem hafa verið uppi varðandi þetta mál. Það kom fram í fjh.- og viðskn. í morgun að ýmsir höfðu um það efasemdir að rétt væri að þessi mál færu úr höndum þingsins, en hins vegar væri ekki um annað að ræða úr því sem komið væri. Hv. þm. Albert Guðmundsson tekur ekki þátt í afgreiðslu málsins og hv. þm. Matthías Á: Mathiesen var fjarverandi. Ég vil taka það fram, að hv. þm. Matthías Á. Mathiesen er veikur og gat þess vegna ekki sótt fund nefndarinnar. Hins vegar taldi hann rétt að skila áliti varðandi þetta mál og gerði það eftir að fundi okkar lauk. Þess vegna er nál. sem ég mæli fyrir ekki frá meiri hl. fjh.og viðskn. í reynd heldur frá fjh.- og viðskn. þar sem hv. þm. Matthías Á. Mathiesen gat ekki komið því við að vera á þeim fundi. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa lengra mál um þetta frv., en vil að endingu endurtaka að fjh.- og viðskn. leggur til að frv. verði samþykkt.



Herra forseti. Eins og hv. frsm. fjh.og viðskn. tók fram er hv. 1. þm. Reykn. veikur, en taldi þrátt fyrir það rétt að skila nál. til þess að það kæmi fram að ekki væru allir þm. samþykkir þessari meðferð málsins. Hann skilaði svofelldu nál., með leyfi forseta: „Það er skoðun mín, að Alþingi eigi að ákvarða um þau mál, sem hér um ræðir, hér eftir sem hingað til.“ Ég kvaddi mér hljóðs vegna þess að ég er sammála hv. 1. þm. Reykn. Ég tel að það sé ekki til þess að auka veg Alþingis að flytja þetta hefðbundna vald úr sölum Alþingis í hendur annarra aðila. Ég álít að Alþ. hefði ekki átt að láta undan þeim þrýstingi sem hefur komið frá rauðvínspressunni í sambandi við þetta mál, en halda áfram að afgreiða það hér eftir sem hingað til.



Herra forseti. Eins og fram kemur í nál. meiri hl. fjh.- og viðskn. hv. deildar tók ég ekki þátt í afgreiðslu þessa máls á fundinum, en vil með nokkrum orðum gera grein fyrir afstöðu minni og þá hvers vegna ég tók ekki þátt í afgreiðslu málsins. Eins og líka kemur fram var hv. þm. Matthías Á. Mathiesen fjarverandi í veikindafríi, en lætur í ljós skoðun sína í nál. sem þegar hefur verið minnst á. Ég vil lýsa því yfir að ég hefði gjarnan viljað vera með á því nál., en vegna fjarveru þm. átti ég ekki kost á því og ekki var haft samband við mig. Ég sætti mig illa við að senda vandamál, er varða á einhvern hátt rekstur Alþingis, til ákvörðunar úti í bæ. Ég tek undir það, sem hv. síðasti ræðumaður sagði, að Alþ. sé hér á flótta undan utanaðkomandi þrýstingi, og tel það miður. Ég gat vel sætt mig við að þfkn. yrði lögð niður og hefði talið það eðlilegt. En ég tel jafneðlilegt að eins og rekstur Alþingis, almennt er á ábyrgð þingforseta, þá sérstaklega forseta Sþ., hefðu kjaramál þm. verið fengin í hendur þingforsetum og þar með ábyrgð öll á rekstri Alþingis sameinuð í einu og sömu höndum. En þar sem ákvörðun um að láta undan þrýstingi sem er utanaðkomandi, og viðurkenna þar með vanmátt alþm. til að taka ákvörðun um eigin mál virtist vera ríkjandi, þá taldi ég mig ekki geta tekið þátt í afgreiðslu málsins í n., en læt kyrrt liggja, m.a. vegna þess að ég vildi ekki tefja framgang málsins.



Herra forseti. Örfá orð út af þessu máli. Það er ekki nýtt að kjör alþm. séu til umr. á hv. Alþingi, og í sjálfu sér er heldur ekkert nýtt að heyra um það skiptar skoðanir hvernig með þau mál eigi að fara. Ég tek undir það, sem hér hefur verið sagt, að með ákvörðun á þennan hátt sé Alþ. að láta undan þrýstingi. Ég hef verið þeirrar skoðunar, að þm. verði að vera við því búnir og taka þá kvöð á sig, þótt óvinsæl sé, að ákvarða þetta sem annað. Ég skal ekki gera þetta að neinu deilumáli hér. Mér er ljóst að yfirgnæfandi meiri hl. þm. er á þeirri skoðun, að þessi mál eigi að leysa með þeim hætti sem nú er lagt til. Við því er auðvitað ekkert að segja. En ég hygg að það komi fljótlega gagnrýni frá rauðvínspressunni, sem svo var nefnd áðan af hv. þm. Pétri Sigurðssyni, þegar það kemur fram, sem ég hygg að verði, að almennt hækki laun þm. mjög veruleg a frá því sem þau eru nú við það að málið fer þennan veg. Þá segja hinir sömu sem gagnrýnt hafa að Alþ. ákvæði þessi mál sjálft: Þetta vissu þeir helvískir. Þess vegna fóru þeir þessa leið. - Ég er alveg viss um að þetta verður tónninn í þeim mönnum sem hafa gagnrýnt hvað mest launakjör alþm. eins og þau hafa verið ákveðin. Ég hefði því talið æskilegast þingsins vegna og sóma þess jafnframt að það héldi málinu áfram í sínum höndum, ákvarðaði það og léti lönd og leið þrýstihópa sem hafa að verulegu leyti með rangtúlkunum og beinlínis ósannindum gert kjör alþm. tortryggileg í augum almennings í landinu. Það er ekki langt síðan ég las í Dagblaðinu hrein ósannindi að því er þessi mál varðaði. En ég ætla ekki að fara að efna til neinna umr. Ég lýsti því yfir í þingflokki mínum að ég mundi ekki beita mér gegn þessu máli þó að ég hefði þessa skoðun, en ég taldi rétt vegna þeirra umr., sem hér hafa orðið um málið, að láta skoðun mína koma fram.



Herra forseti. Ég vil lýsa furðu minni á þeim málflutningi sem kemur fram í ræðum manna undir þessum dagskrárlið, vegna þess að þetta mál hefur öðrum málum fremur verið rætt í þingflokkunum að gefnu tilefni í haust og reyndar í sumar. Það er ekki rétt, sem hér hefur verið haldið fram, að um utanaðkomandi þrýsting hafi verið að ræða í þessum efnum. Það hafa verið fluttar bæði þáltill. og frv. um þessi mál fyrr og ég er einn þeirra alþm. sem hafa stutt þá skoðun, að Kjaradómur eigi að fjalla um kjara- og launamál þm. Sú skoðun byggist ekki á því, að um áróður eða utanaðkomandi þrýsting hafi verið að ræða og allra síst frá svokallaðri rauðvínspressu, heldur byggist hún á allt öðrum atriðum. Við skulum átta okkur á því, að þfkn. var lítið annað hlutverk ætlað en að fylgja ákveðnum launaflokki Bandalags starfsmanna ríkis og bæja þannig að vald hennar var orðið tiltölulega lítið. Það er stundum talað um sjálfstæði Alþingis og virðingu Alþingis, og það er alveg rétt, að auðvitað finnst okkur öllum og sjálfsagt miklu fleiri skorta talsvert á virðingu Alþingis. En ég held að þetta mál sé lítið framlag til þeirrar umr. Valdið hér á landi er stundum greint í þrennt, eins og í öðrum lýðræðisríkjum: í framkvæmdavald, dómsvald og löggjafarvald. Ég veit ekki betur en Kjaradómur ákveði launakjör hæstaréttardómara. Þar er um svipað að ræða og hér er verið að ræða um þegar alþm. eiga að taka laun samkv. úrskurði Kjaradóms. Ég er sammála nál. meiri hl., sem liggur fyrir í þessu máli, og mun styðja þetta mál. Hitt er svo önnur saga, að þau tíðindi, sem gerðust s.l. vor þegar einstakir þm. útbreiddu óhróður um störf þeirra manna sem við höfðum kosið í þfkn., eru kapítuli í málinu út af fyrir sig, en skipta litlu þetta frv., þótt ég viti að það hefur breytt afstöðu sumra. Það mál var bæði ráðh. og vissum þm. til vansæmdar og virðing Alþingis verður ekki meiri af slíkum málflutningi.



Herra forseti. Það er eitt af grundvallaratriðum í stjórnskipun eins og þeirri sem við höfum, að mismunandi þættir ríkisvaldsins eigi að hafa eins konar eftirlit hver með öðrum, vera eins konar hemlar hver á annan. Þannig gegnum við því hlutverki hér á löggjafarþinginu að fylgjast vandlega með framkvæmdavaldinu og ríkisstj. og dómstólarnir fylgjast með afleiðingum af því sem báðir þessir aðilar gera. Ég tel því, að síður en svo sé neitt við það að athuga að Alþ. ákveði að utanaðkomandi aðili skuli setja taxta fyrir kaupgjald og önnur kjör alþm. Ég held að það sé viðurkennt að þjóðhöfðingjar, forseti í okkar tilviki, konungar og drottningar annars staðar, séu æðstu aðilar stjórnvalda hver í sínu ríki. Hví í ósköpunum skyldi forsetinn ekki ákveða sín kjör sjálfur ef hann hefði sama stolt og sumir þm. hafa hér? En hverjum dettur slíkt í hug? Ég veit ekki betur en fjárveitingavaldið úthluti þjóðhöfðingjum kaupi og öðrum kostnaði í öllum löndum þar sem ég hef til frétt. Þar sem þing hafa haft í eigin höndum ákvörðun á kaupgjaldsmálum þm. hefur reynslan yfirleitt orðið sú, að hinn raunverulegi ákvarðandi er ríkisstj. Ríkisstj. er á hverjum tíma háð ýmsum pólitískum sveiflum, og hefur hvað eftir annað komið fyrir, að óviðkomandi pólitískir atburðir hafa haft áhrif á eðlilegar ákvarðanir um kjör þm. Ég tel að sú hugmynd, að Alþ. sé svo hátt yfir aðra hafið í þessu landi að það geti ekkert vald frá sér látið og eigi að ráða öllum sínum málum, sé valdahroki. Ég held að alþm. ættu að skoða vandlega kostnað Alþingis, hvernig hann hefur rokið upp úr öllu valdi og mun víst vera kominn hátt á þriðja milljarð, og íhuga það, að svo miklir menn erum við að venjuleg endurskoðun eða önnur prófun á þessum kostnaði eða gagnrýni á honum á sér ekki stað. Einir allra manna í þessu landi getum við sem stofnun gefið út ávísanir nokkurn veginn eftir vild og það er enginn sem vefengir þær. Ég tel að þetta frv. sé eðlilegt skref sem við hefðum átt að taka fyrir löngu. Það hafa eldri þing - breska þingið - fyrir nokkru stigið sams konar spor. Það var nefnd manna utan þings sem tók ákvörðun um hver launakjör þm. ættu að vera þar, og geri ég ráð fyrir að röksemdir hafi verið svipaðar þar, en þeir stigu þetta skref þó. Ég tel að efni þessa frv. sé sjálfsagt og við hefðum átt að vera búnir að gera þetta fyrir löngu.



Ég vil nú láta þess getið, að það er fullmikið sagt hjá hv. 4. þm. Reykv. að Alþ. hafi ekki bókhald sitt og reiður í lagi eða að Alþ., eins og hv. þm. sagði, geti gefið út ávísanir án þess að nokkur hafi með uppgjör á þeim málum að gera. En forsetar hafa tekið ákvörðun um og hafa fengið samþykki ríkisbókara fyrir því, að allt bókhald Alþingis verði fært þangað frá og með 1. janúar n.k. Þetta er ákveðið og þetta vil ég upplýsa að þessu gefnu tilefni.



Herra forseti. Það er stutt aths. vegna orða sem féllu hjá hv. 10. þm. Reykv., Friðrik Sophussyni. Ég hefði ekki staðið hér upp og talað eins og ég talaði né Matthías Á. Mathiesen, 1. þm. Reykn., lagt fram nál. sitt nema vegna þess að við höfum báðir fyrirvara í þingflokki okkar um stuðning við þetta frv. og höfðum alltaf fyrirvara á. Síðast þegar þetta var rætt í minni viðurvist þar skýrði ég formanni þingflokks frá því um leið og ég fór af fundi, að ég mundi ekki styðja frv., en ég mundi hins vegar ekki tefja að það næði fram því að ljóst væri að mikill meiri hl. væri með þessari leið. Það hefur ekki komið hér fram, en það er nú kannske mál og má vera að rétt sé að draga það fram vegna orða síðasta hv. ræðumanns, að þegar talað er um að hér megi kannske líta svo á að um valdahroka sé að ræða hjá þinginu ef það vil halda þessu valdi áfram hjá sér, þá geta líka verið aðrar hvatir til, sem ég bið hv. þm. og aðra að hafa í huga, þegar Kjaradómur kveður upp sinn dóm. Það er, að ef Kjaradómur er sjálfum sér samkvæmur er ljóst að laun alþm., þegar dómur verður kveðinn upp, munu stórhækka til þess að haldið verði í við sambærilega aðila á hinum frjálsa launamarkaði og reyndar hjá þeim aðilum líka sem nú búa við Kjaradóm. Það er þetta sem kannske er meginmál hjá mér og við hefðum átt að varast, að það verður erfiðara fyrir Alþ. á eftir að koma fram fyrir íslenska launamenn og segja við þá: Viljið þið gera svo vel og klípa aftan af launum ykkar þó að það verði ekkert fordæmi frá Alþ. þar um. - Mér er hins vegar kunnugt um að Alþ. hefur á undanförnum misserum margítrekað gert það.



Herra forseti. Ég ætlaði ekki að hafa mörg orð um þetta frv., en ég vil þó láta þess getið, að ég tel engan veginn að frv. sé óumdeilanlegt eða gallalaust. Það virðist hins vegar nokkuð ljóst að yfirgnæfandi meiri hl. þm. óskar eftir því, að frv. nái fram að ganga í þessum búningi. Ég mun ekki setja mig upp á móti því þó að ég telji að vísu að sum ákvæði þess hefðu þurft nánari athugunar við. Ég held að það sé líka rétt, sem kom hér fram hjá sumum ræðumönnum áðan, að allar líkur séu á að afleiðingin af samþykkt þessa frv. verði sú, að þm. geti átt von á talsverðum kauphækkunum sem kannske skella yfir á versta tíma þegar þeir eru að ætlast til þess af öðrum landsmönnum að gerðar séu hóflegar kröfur. Þetta getur svo sannarlega komið sér afar illa og verið mjög óheppilegt. Ég verð hins vegar að segja það, að mér þykir dálítið vafasamt þegar þær skoðanir heyrast hér, að eðlilegast væri að hafa ekki mörg orð um þetta frv. og réttast væri að láta það fljóta hér í gegn umræðulaust, eins og ég skildi einna helst hv. þm. Friðrik Sophusson áðan, því að satt að segja tel ég að það væri Alþ. til lítils sóma að láta mál eins og þetta læðast í gegnum þingið meira eða minna umræðulítið eða umræðulaust. Ég verð að segja að mér finnst furðulegur hraði á þessu máli, að það skuli vera ætlun forseta að ljúka umr. og gefa ekki hv. þm. Matthíasi Á. Mathiesen, sem þó skilar séráliti, kost á því að mæla fyrir séráliti sínu við 2. umr. málsins. Mér finnst það mjög sérkennilegt, svo að ekki sé meira sagt, og mundi telja það sjálfsagða kurteisi forseta við hv. samflokksmann sinn að gefa honum kost á að mæla fyrir nál. sínu. Ég ætla svo ekki að hafa mörg frekari orð um málið, en láta þess getið, að sú grein frv., sem að vísu hefur orðið fullt samkomulag um milli þeirrar nefndar, sem undirbjó málið, en ég er hvað mest óánægður með, er 11. gr. frv. sem hljóðar svo: „Nú gegnir alþm. starfi hjá ríki eða ríkisstofnun með þingmennsku. Skal hann þá njóta launa hjá ríki eða ríkisstofnun samkv. mati viðkomandi rn., þó aldrei hærri en 50%.“ Ég hefði talið eðlilegast að því hefði verið slegið föstu, að alþm. gegndu ekki öðrum fastlaunuðum störfum.  Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa orð mín fleiri. Ég efast ekkert um, að frv. þetta fer óbreytt í gegnum þingið, og ég mun ekki koma í veg fyrir það, en ég hefði talið það lágmarksskyldu forseta að sjá til þess, að sá þm., sem ekki getur verið hér mættur vegna veikinda og hefur skilað séráliti í málinu, fái aðstöðu til að mæla fyrir því.



Ég vil taka fram, að ég veit ekki hvar mundi lenda ef afgreiðsla brýnna mála á hinu háa Alþingi ætti að fara eftir heilsufari einstakra þm. Framkomu minni við flokksbræður mína sem aðra ætla ég að ráða sjálfur.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forseta fyrir aths. við orð mín áðan og alveg sérstaklega fyrir þær upplýsingar, að forsetar hefðu nú á 103. löggjafarþingi Íslendinga tekið þá ákvörðun að alþingiskostnaður skuti færður af ríkisbókhaldi eins og annar rekstur ríkisins. Ég met mikils þá hugsun sem á bak við þá ákvörðun forsetanna er, af því að ég tel að Alþ. eigi að sæta sem líkastri meðferð öllum öðrum opinberum rekstri. Það virðist svo af ræðum manna, að það sé gengið út frá því sem vísu að dómur sá, sem á samkv. þessu frv., ef af lögum verður, að taka ákvarðanir um kjör alþm., hljóti að stórhækka laun þm. Mér finnst í hæsta máta óviðeigandi að þm. gefi slíkar yfirlýsingar, jafnvel þótt þeir telji sig hafa vissu um að svo sé eða meti stöðuna svo. Þetta er móðgun við dóminn. Og ég vil taka það fram fyrir mína hönd, að ég hef stutt tillögur um þessa aðferð í fjöldamörg ár, síðan þær komu hér fyrst fram, og afstaða mín byggist því ekki á getgátum um hvort dómurinn muni verða alþm. hagstæður eða ekki. Ég vil finna skásta kerfi sem við getum fundið til að þm. fái nokkurn veginn eðlileg laun miðað við það sem gerist í landinu. Það er svo oft þegar við sjálfir, og þar af leiðandi þeir sem ráða fyrir meiri hl. á þinginu, eigum að ákveða þetta að upp koma þessi orð: Það er óþægilegt að þm. fái kaupbreytingu núna, - rétt eins og heyrðist áðan. Ef menn vilja fara eftir því, að það er yfirleitt alltaf pólitískt óþægilegt ef þm. fá launabreytingar, er kannske rétt að við lögfestum að við skulum hafa 20–30% lægra kaup en einhverjar viðmiðunarstéttir. Ég sé enga betri leið til að forðast þau eilífu pólitísku óþægindi sem gera þetta að viðkvæmnismáli ár eftir ár, en láta aðila utan þings taka þessa ákvörðun.