Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Ingvar Pálmason) Þetta frv. flytur allshn. að tilhlutun hæstv. stj., og er það samið af lögreglustjóranum hjer í Reykjavík. Eins og frv. ber með sjer, er tilgangur þess að koma þeirri breyt. á, að sektir megi afplána með vinnu. Grg. frv. er allítarleg og skýrir, hvað fyrir þeim vakir, sem samdi frv. Það verður að teljast til bóta að veita þessa heimild. Það virðist yfirleitt ávinningur fyrir sektarþola og ríkissjóð, að leyfilegt sje að afplána sekt á þennan hátt. Og það má jafnvel segja, að það sje mannúðlegra og að öllu betur viðeigandi að afplána sekt með vinnu. Jeg sje ekki ástæðu að láta frá n. hálfu fleiri orð fylgja þessu frv. N. hefir athugað það allítarlega, og jeg vil geta þess, að hún hefir í samráði við mann þann, sem samdi frv., gert á því nokkra breyt. Þar sem frv. er flutt af n., tel jeg enga ástæðu til, að það fari til n. aftur. Vænti jeg, að hv. d. láti málið ganga áfram án þess.

Jörundur Brynjólfsson Þó að þetta virðulega frv. sje litlum kostum búið, þykir mjer þó hlýða, að gera því nokkur skil við þessa umr. Eins og hv.þm. muna, var mál þetta flutt á þinginu í fyrra, og þá borið fram hjer í hv.Nd. Þá var því vísað til hv.allshn., en sem betur fór, sást það ekki framar. Nú hefir verið farið öðruvísi að, frv. borið fram í hv.Ed., og það siglt þar svo miklum hraðbyr í gegnum deildina, eins og það væri eitthvert allra sjálfsagðasta nauðsynjamál þingsins. En jeg lít öðrum augum á frv. þetta, og tel það eigi lítið erindi að sigla í gegnum þingið. Með því vil jeg þó ekki segja, að í því felist ekkert, sem nýtilegt megi kalla, en agnúarnir eru svo miklir á frv., að það yrði til stórspillis frá því, sem nú er, næði það fram að ganga og verða að lögum. En þó að agnúarnir væru margir á frv., er það var lagt fyrir hv.Ed., þá hafa þeir þó aukist stórum í meðferð deildarinnar. Það er eins og ekki hafi þótt nóg rjettarskerðing í hinu upphaflega frv., og því nauðsynlegt að auka við hana. Verður því ekki annað sagt, en að hv.Ed. hafi verið þar vel að verki. Að vísu ber 1. gr. frv. með sjer, að hún hefir ekki tekið miklum stakkaskiftum í meðferð deildarinnar. Jeg ætla með leyfi hæstv. forseta að lesa upp 1. gr., eins og var í frv.: „Landareign hverri innan þinglýstra takmarka, fylgir rjettur til umráða og hagnýtingar á hverum og laugum (jarðhita), sem á henni eru, þó með takmörkunum þeim, sem lög þessi tilgreina.“ Úr gr. eru feld niður orðin „innan þinglýstra takmarka“, og má sú breyting saklaus kallast. En öðru máli er að gegna um orðið „jarðhita“, sem áður stóð í svigum í gr., eins og til frekari skýringar á því, er við væri átt. Þetta orð er nú felt úr gr., og er það í fullu samræmi við það, sem sumir hv.Ed.þm. vilja vera láta. Svo vendilega er frá þessu gengið, að landeigendur ráða ekki lengur afrensli frá hverum og laugum. Að vísu lítur svo út, að menn hafi heimild til að nota hveri og laugar í landareign sinni til heimilisnytja, en þegar það mál er krufið betur til mergjar, virðist sá rjettur einkar hæpinn. Enda skín alstaðar út úr frv., að aðrir hafi fult eins mikil ráð yfir þessum rjettindum eins og jarðareigandi. En slík ákvæði sem þessi höggva nærri stjórnarskránni og brjóta jafnvel í bág við hana, eins og jeg kem að síðar. Að landeigendur megi engu ráða yfir afrensli frá hverum og laugum, er tekið fram í 2. gr. frv., þar sem það er sagt beinum orðum, að farvegi þess vatns, sem frá hverum og laugum rennur, megi ekki breyta. Nú er það svo, að margir hafa notað þetta vatn til áveitu, og hafa af þeim ástæðum orðið að breyta farvegi laugavatnsins á ýmsan hátt. Samkvæmt frv. er landeiganda þetta óheimilt, þó að engum stafi mein af því. M. ö. o., landeiganda er meinað að hafa slíkar nytjar laugavatnsins, af því að ekki er lengur heimilt að breyta farveginum. Annars rekur maður sig á við og dreif um þetta frv. á fjölda agnúa, sem mjer finst engin þörf á að fara að lögleiða nú. Jeg ætla ekki við þessa 1. umr. að fjölyrða neitt um einstakar greinar, en get þó ekki skágengið 12. gr., enda er hún aðalrúsínan. Með henni er algerlega kipt á burt þeim rjettindum, sem landeiganda voru gefin með öðrum gr. frv. Það er því auðsætt, að frv. er samið með hliðsjón af þessari einu gr. Annars veit jeg ekki til, að hagsmunir manna hafi rekist á í þessu efni, þó að engin lög væru um það. Í upphafi 12. gr. er gert ráð fyrir, að aðrir en landeigandi geti borað eftir jarðhita, ef þeir sýna, að þeir hafa fjármagn til þess, en þeir þurfa ekki að sækja um það leyfi til landeiganda, heldur er það lögreglustjóri, sem veitir það. Og lögreglustjóra er heimilt að veita þetta leyfi, án þess að spyrja landeiganda. Hann getur ákveðið að taka spildu t. d. úr túni landeiganda, að honum fornspurðum, og afhenda það til notkunar þeim, sem hann veitir leyfið. Það skal tekið fram í leyfisbrjefinu, hve mikið land leyfishafi skuli fá til rannsóknar og hagnýtingar orkunni. Gert er ráð fyrir, að borunin valdi eigi truflunum utan þess svæðis. Lögreglustjóri á að hafa sjer til ráðuneytis mann frá ríkisstjórninni, en hvorki landeigandi nje ábúandi skulu hafa hinn minsta íhlutunarrjett um það, sem aðhafst er í þessum efnum, og ekkert er talað um bætur fyrir spjöll þau, er jarðareigandi eða ábúandi kunna að verða fyrir. Álíti lögreglustjóri leyfisbeiðanda hæfan til þess að takast slíkt á hendur, þá er ekkert því til fyrirstöðu, að hann fái leyfið, jafnvel þótt í fullri óþökk jarðeiganda sje. Við þetta væri þó ekkert að athuga, ef heill almennings eða sveitarfjelagsins krefðist, en þótt svo stæði á, þá þurfa engin ný lög eða lagafyrirmæli um það, því samkvæmt gildandi lögum er slíkt ávalt heimilt. Þegar lögreglustjóri hefir síðan veitt hið umbeðna leyfi, þrátt fyrir mótmæli landeiganda, þá getur leyfishafi þegar hafist handa. Landeigandi hefir ekki einu sinni forgangsrjett til borunar eða hagnýtingar hitaorku á sínu eigin landi. Hins vegar á hann rjett á bótum fyrir usla og átroðning, en endurgjald fyrir hvera og hitaorku skal eingöngu miðað við yfirborð jarðar. Um þetta segir í 1. gr., því að þar er jarðhiti ekki talinn undir eignarumráðum landareignarinnar, heldur einungis hverir þeir og laugar, sem eru á yfirborði jarðar. Eftir frv. að dæma, eins og það nú kemur frá Ed., er svo að skilja, að landeigandi eigi bótarjett fyrir vatnið, eins og það er á yfirborði jarðar, en eigi hinsvegar ekkert tilkall til þess aukna hita, sem fram kann að koma við borun. Hv. Ed. hefir auðsjáanlega þótt það of mikið, að slíkur hiti tilheyrði landareigninni, og því komið því svo fyrir, að hann væri landeiganda með öllu óviðkomandi. Með þessu hefir deildin slegið því föstu, að eignarrjettur yfir jörð taki einungis til yfirborðsins, en ekki til þess, sem undir yfirborðinu er. Þetta kom greinilega fram við umræðurnar í Ed.Hv. frsm. sagði, að það væri ekki ætlun nefndarinnar, að landeigandi fengi bætur fyrir þann hita, sem kynni að koma fram við borun, heldur aðeins fyrir hveri og laugar. Það kom fram fyrirspurn um þetta atriði undir umræðunum, og sá sem spurði, tjáði sig mjög ánægðan með þessi svör, enda fjellu þau í góðan jarðveg þar. Jeg mótmæli algerlega þessum skilningi. Sá hiti, sem á yfirborðinu kemur fram í hverum og laugum, hefir þó myndast undir yfirborðinu, og sennilega mjög langt niður í jörð. Ef á annað borð á að bæta fyrir hvera- og laugahita, þá ber auðvitað ekki síður að bæta fyrir þann hita, sem finst niður í jörðu við rannsókn. Annars hefði jeg ekkert á móti því, að lög væru sett um þetta efni, en því aðeins þessi lög, að 12. gr. væri algerlega feld burtu, og frv. að öðru leyti lagað svo, að rjettur landeiganda og ábúanda sje ekki svo gersamlega borinn fyrir borð, eins og hjer er gerð tilraun til. Og enn frekar er ástæða til að taka þetta fram hjer, þar sem þessi rangi skilningur hefir orðið til þess, að Ed. hefir gert sitt ítrasta til að rýra þessi hlunnindi jarðeigenda. Og mjer er ekki grunlaust um, ef dæma skal eftir flutningi þessa máls, þing eftir þing, að hjer búi fiskur undir steini; að eitthvað verra búi að baki þessum sífeldu tilraunum til þess að fara ránshendi um þau hlunnindi og gæði, sem að rjettu lagi tilheyra landareign eða landeiganda. Jeg hefi í rauninni ekkert við að athuga, þótt sett væru lög um, hvað gera skuli í þessum efnum, þegar almenningsheill krefðist, þótt slíkt sje í sjálfu sjer óþarft, vegna gildandi lagaákvæða um þau efni, en þegar á með lögum að fara að opna einstökum mönnum leiðir til þess að seilast eftir rjettindum manna, fyrir ef til vill lítið gjald, þá verð jeg að telja of langt gengið. Og þess er síst að vænta, að þessi umtöluðu rjettindi væru til meiri nytja í höndum slíkra manna en í höndum þeirra, sem nú eiga þau. Jeg mun nú ekki að sinni fara fleiri orðum um þetta frv. Vænti, að hv. deild lagfæri frv., ef það á fram að ganga. Best væri þó, að það sofnaði svefninum langa við lok þessarar umræðu.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Hv. 1. þm. Árn. hefir nú gert að umtalsefni þetta frv., og er það vel farið, því að hjer er eigi allþýðingarlítið mál á ferðum. Frv. þetta var flutt í fyrra, og sofnaði þá í nefnd. Hv. þm. virðist nú óska því hinna sömu afdrifa, eða jafnvel enn skjótari. En jeg vil benda þessum hv.þm. á það, að þannig má hann ekki óska. Það verður að setja lög um þessi efni; það er óhjákvæmileg nauðsyn. Notkun hveraorku fer nú óðum í vöxt, og nú hefir þingið veitt stjórninni heimild til þess að kaupa borunartæki. Það væri því með öllu óforsvaranlegt, að setja ekki lög um þetta efni, og það þyrfti helst að gerast á þessu þingi. Hv. þm. ljet í veðri vaka, að tilefni þessa frv. væri fólgið í 12. gr. þess. En þetta er hreinasti misskilningur. Tilefnið er gefið af Alþingi 1927, því að það skoraði á stjórnina að láta undirbúa lög um þetta efni. Stjórnin var því beinlínis skyldug til að láta þennan undirbúning fara fram, og leggja frv. fyrir þingið. En ef hv.þm. álítur, að hjer liggi fiskur undir steini, þá á hann einn þátt í því, því sennilega hefir hann greitt þessari áskorun atkvæði, þegar hún var á döfinni. Annars get jeg fúslega tekið undir það, að það þurfi að athuga frv. og lagfæra það, en ekki að þingið eigi að svæfa það eða tortíma því á annan hátt. Út af áskorun þingsins 1927, fól stjórnin færum lögfræðingi hjer í bæ, Klemens Jónssyni, að semja lög um þetta efni, í samráði við sjerfræðinga. Var til þess ætlast, að um hverkaorku væru látnar gilda hinar sömu reglur og um vatnsorku alment, samkvæmt vatnalögunum, hvort sem orkan væri notuð eða ónotuð. Mjer finst því, að þingið ætti nú að vera sjálfu sjer samkvæmt, og byggja þessi lög á hinum sömu grundvallarreglum. Það er alveg rjett, að sumar breytingar Ed. eru mjög til hins verra, og var bent á það í deildinni, en jeg gat því miður ekki verið viðstaddur þá. Jeg vona svo, að hv. 1. þm. Árn. stuðli að því, að deildin fái slegið einhverju föstu um það, hver er vilji hennar um þetta mál, fremur en hitt, að deildin svæfi það. En viðvíkjandi þeim árásum á eignarrjettinn, sem talað er um að gerðar hafi verið í Ed. í sambandi við þetta frv., þá skal það tekið fram, að höfundur þeirra og upphafsmaður er sjálfur form. íhaldsflokksins, sem kom slíkum breytingum að í Ed. Þangað á því að beina öllum ásökunum út af þessu atriði.

Bjarni Ásgeirsson Það er óþarfi að bæta miklu við það, sem þegar hefir verið sagt um þetta mál. Þó get jeg ekki stilt mig um að segja nokkur orð. Eins og allir vita, er þetta frv. afturganga í þessari deild, og má þá af líkum ráða, að ekki muni það hafa batnað til muna við það að ganga aftur. Þegar þetta frv. var á döfinni hjer í fyrra, var öllum ljóst, hvílíkir annmarkar voru á því, enda komst það ekki áleiðis, en sofnaði í nefnd. Nú kemur frv. frá Ed., og hefir þar orðið fyrir því óvenjulega happi, að verða sameiginlegt ástfóstur íhaldsins og jafnaðarmanna, og það orðið því til lífs. „Á þeim degi urðu þeir Heródes og Pílatus vinir“. í hv.Ed. nægði því hverahitinn til þess að bræða íhaldsmenn og jafnaðarmenn saman. Jeg hefi ekkert við það að athuga, þótt sett sjeu skýr og ítarleg lög um þessi efni. Og jeg sje ekki betur, en að í þessu frv. sjeu mörg þörf ákvæði, sem rjett sje að samþykkja. Mjer virðist frv. frá gr. 1–11 vera missmíðalítið, og mætti samþykkja það með litlum breytingum. En 12. gr. frv. er svo úr garði gerð, að jeg hygg, að ekkert hliðstætt sje til í íslenskri löggjöf eða rjettarmeðvitund þjóðarinnar alment. 1.–11. gr. frv. miða að því, að tryggja hagsmuni hins opinbera, og rjett þess til að hagnýta hveraorku til almenningsþarfa. Við þennan hluta frv. hefi jeg því ekkert að athuga, enda byggist hann á ákvæðum stjórnarskrárinnar, og brýtur að öðru leyti í engu í bága við almenna rjettarmeðvitund. En í 12. gr. kemur nokkuð, sem sennilega hefir aldrei þekst í nokkurri löggjöf, hvorki þessa lands eða annara. Jeg vil þá leyfa mjer að lesa upp fyrri hluta 12. gr.: „Nú vill einhver annar en landeigandi eða umráðamaður bora eftir jarðhita, og sýnir, að hann er þess megnugur, og skal hann þá fá leyfi til þess hjá lögreglustjóra.“ Hvernig á hann nú að sýna, hvort hann er megnugur þessa? Líklega á það að vera komið undir því, hvort hann hefir yfir nægu fje að ráða, eða ekki. „Í leyfisbrjefi skal tiltekið, á hvern hátt rannsókninni skuli hagað, og hversu stórt svæði er látið af hendi. Skal miða það við, að leyfisbeiðandi fái nægilega stórt svæði til rannsóknar og væntanlegrar hagnýtingar með borun, án þess að vænta megi verulegra truflana frá borholum utan svæðisins. Tiltekið skal í leyfisbrjefi, hversu nálægt mörkum svæðisins leyfishafi megi bora, með tilliti til væntanlegra borana annara utan svæðisins. Skal lögreglustjóri í því efni fara eftir áliti ráðunauts ríkisstjórnarinnar.“ Eftir þessu er það lögreglustjóri, sem ræður um það, hve stórt land skal látið af hendi til þess manns, sem sækir um leyfið. Landeigandi hefir engan íhlutunarrjett um það, en þó vill löggjafarvaldið vera svo hugulsamt við hann, að ákveðið er, að lögreglustjóri skuli láta hann vita, eða minna hann á, að annar maður hafi fengið leyfi til að hreiðra um sig í landareign hans. Málsgreinin um þetta hljóðar svo: „Áður en leyfi er veitt, skal lögreglustjóri tilkynna landeiganda, að sótt hafi verið um borunarleyfi.“ Eftir 12. gr. að dæma, hefir leyfishafi full og óskoruð yfirráð yfir öllum þeim hita eða hitaauka, sem hann kann að fá upp úr jörðinni með borun, einkum eftir þá breytingu, sem gerð var á 1. gr. frv. í hv.Ed., sem jeg mun koma að síðar. Með þessu er algerlega gengið á bak rjetti landeiganda og ábúanda, og þeir gerðir varnar- og rjettlausir gagnvart hverjum „spekúlant“ eða braskara, sem getur skrapað saman nokkurt fje og útvegað sjer leyfi lögreglustjóra til þess að hreiðra sig niður í görðum eða túnum í landareigninni. Og hver á síðan jarðhita þann, sem kann að koma fram við borunina. Eftir þessum lögum er það skilyrðislaust leyfishafi og enginn annar. Eins og hv. 1. þm. Árn. drap á, var 1. gr. frv. upphaflega kveðið svo á, að landareign hverri fylgdi rjettur til hvera og lauga og jarðhita. Nú hefir jarðhitinn verið feldur burtu úr frv. Um hveri og laugar eru til ákvæði í vatnalögunum, og þess vegna treysta þeir sjer ekki til að þoka neinu um það, en nota hinsvegar tækifærið til þess að fá jarðhita undanskilinn eignarumráðum jarðarinnar. Hjer skýtur sami draugurinn upp kollinum, sem ljet mjög á sjer bera við umræður um vatnalögin forðum, þegar margir vildu halda því fram, að rjettur til vatnsorku fylgdi ekki landareign, heldur einhverju öðru, líklega helst ríkinu. Jeg hjelt satt að segja, að sá draugur hefði nú verið að fullu kveðinn niður, og jeg vil vænta þess, að Alþingi verði nú sjálfu sjer samkvæmt, og sýni sama skilning á rjetti landeigenda og þegar það afgreiddi vatnalögin. Ef þetta frv. nær fram að ganga í þeirri mynd, sem það nú liggur fyrir, þá er um leið algerlega brotið í bága við meginreglu vatnalaganna, og rofið alt samræmi þessara tveggja skyldu lagabálka. Jeg var svo heppinn að hlusta í Ed. á röksemdir þess, að fella í burtu jarðhitann úr fyrstu gr. Var sagt, að með því væri í engu skertur rjettur þess, sem yfirborðið ætti, en enginn mætti láta sjer detta í hug, að landeigandi ætti alla keiluna niður að miðdepli jarðarinnar. En hvernig á að fara að greina í sundur þann hita, sem upp á yfirborðið kemur og hinn, sem er niðri í jörðinni? Er hann ekki allur „sama tóbakið“? Eigi nú á annað borð að fara að setja takmarkanir fyrir eignarrjetti landeiganda niður á við, þá er einlægast að ákveða, hve langt niður, - hve marga faðma ofan í jörðina - eignarrjettur landeiganda á að ná? Og mjer er spurn: Hverra rjett er verið að tryggja með þessum takmörkunum. Er það rjettur þess höfðingja, sem talinn er búa niður í iðrum jarðarinnar? Nei, ef verið er að tryggja nokkuð, þá er það einungis rjettleysi þeirra manna, sem jarðir eiga, gagnvart bröskurum og öðrum þvílíkum lýð, sem náð hafa í fje og lögreglustjóraleyfi til þess að hreiðra um sig á landareign þeirra.

Sveinn Ólafsson Það væri synd að segja, að hv. 1. þm. Árn. og hv.þm. Mýr. hafi tekið með silkiglófum á þessu frv., enda er því í ýmsu ábótavant. Það verður tæplega hrakið, að á frv. eru ýmsir ekki óverulegir agnúar, sjerstaklega á 12. gr. Jeg get líka fallist á, að 1. gr. frv. hafi orðið fyrir skemdum í meðferð Ed. En út af því, sem fundið hefir verið að 12. gr. skal jeg geta þess, að greinin virðist of einhliða miðuð við námalögin, eða einstök ákvæði þeirra, þau sem gilda um leit eftir málmum. Mjer virðist ekki eiga vel við að láta samskonar ákvæði gilda um leit eftir jarðhita og leit eftir málmum. Hv. þm. Mýr. taldi, að með ákvæðum þessa frv. væri stefnt að því, að taka rjett af landeigendum til hagnýtingar og ráðstöfunar fyrir braskaralýð. Þetta er að vissu leyti rjett, því að eftir námalögunum eiga landeigendur rjett til allra þeirra málma, sem finnast í þeirra landareignum, hvort heldur nær yfirborði eða djúpt í jörðu, og þar kemur einmitt fram ósamræmið við frv. Jeg legg þann skilning í þessi mál, og hefi ætíð gert, að landareign hverri fylgi rjettur til allra gagna og gæða, sem finnast innan takmarka hennar, hvort sem þau eru í jörðu eða á, og hve djúpt sem þau kunna að felast niður í jörðinni. Þessi meginregla er viðurkend í námalögunum. Að öðru leyti er þetta frv. bygt á ákvæðum vatnalaganna frá 1923. Þó hefi jeg veitt því eftirtekt, að samkvæmt þessu frv. getur borun eftir jarðhita farið fram svo nærri landamerkjum, að röskun hafi í för með sjer fyrir heitar uppsprettur næsta landeiganda. En við hliðstæðum spjöllum er sjeð í vatnalögunum, því að þar er varnaður boðinn á að grafa brunna eða búa til vatnsból, ef sýnt þykir, að þau taki vatn frá nágrönnunum. Svipuð ákvæði virðist mjer að hefði átt að setja í þetta frv., til leiðbeiningar og varnaðar gegn landspjöllum. Jeg get tekið undir það, að lög um þetta efni þurfi að setja, og að þeirri lagasetningu megi ekki fresta, en með allri varúð verður að gera hana. Sömuleiðis er jeg samþykkur því, að til þess að þetta frv. verði aðgengilegt, þurfi að lagfæra 1. gr., og auk þess að steypa 12. gr. upp í alt öðru formi. Ennfremur eru mörg ákvæði frv. mjög hæpin, svo sem niðurlag 6. gr. Það er mikið álitamál, hvort þau ákvæði geta staðist. Þar er sem sje lögð sú kvöð á landeiganda, að greiða fráfarandi ábúanda endurgjald fyrir þann kostnað, sem hann hefir lagt í við hagnýtingu jarðhita á leigujörð sinni, og virðist sú gjaldskylda harla óeðlileg, ef hagnýtingin hefir lítil orðið, í hlutfalli við kostnað, eða engin. Af því að þetta er 1. umr., vil jeg ekki eyða meiri tíma í að tala um málið. Það fer að sjálfsögðu til nefndar, til rækilegrar athugunar. Þarf sú nefnd að gera mikla breytingu á frv., svo að það verði aðgengilegt og hæft til samþykkis.

Jörundur Brynjólfsson Það eru aðeins örfá orð. Jeg get þakkað þeim hv.þm., sem hafa tekið í sama strenginn og jeg um þetta mál. Sjerstaklega þótti mjer vænt um, að hæstv.forsrh. sagði, að ekki mætti samþykkja frv. eins og það er nú úr garði gert, því að það væri svo illa undir búið. En þar sem hæstv.forsrh. sagði, að jeg mætti sjálfum mjer um kenna, að svona væri komið, þá hafði hann algerlega á röngu að standa. Jeg man að vísu ekki, hvort jeg greiddi atkv. með þáltill. á sínum tíma, þar sem skorað var á stjórnina að undirbúa löggjöf um þetta efni, en jeg hefi að minsta kosti aldrei ætlast til, að hún kæmi fram í þessum búningi. Á síðasta þingi talaði jeg, einn þm., á móti því frv., sem þá var á döfinni um þetta efni, og var sá eini af hv.þdm., sem benti á þá agnúa, sem á því voru. Þetta má finna í C- deild þingtíðindanna, bls. 163. Nú fer svo fjarri því, að þeim agnúum, sem jeg benti á í fyrra, hafi verið slept í þessu frv., sem nú liggur fyrir. Þeir koma allir aftur í þessu frv. Er því algerlega órjettmætt að beina þeirri ásökun til mín, að jeg megi sjálfum mjer um kenna, að ekki hefir tekist betur með samningu frv. en raun er á orðin, þar sem jeg benti á alla þessa galla á síðasta þingi. Vona jeg, að svo verði frá lögum þessum gengið, að rjettur eigandanna sje ekki fyrir borð borinn, því að það er engin skynsamleg ástæða til þess að veita hann einstökum mönnum, ef til vill til að braska með. Ætti nefnd sú, sem um þetta fjallar, að geta búið svo um hnútana, að allir mættu vel við una, en eins og nú standa sakir, brýtur frv. alveg í bág við ákvæði stjskr. um friðhelgi eignarrjettarins.

Gunnar Sigurðsson Jeg get verið þakklátur þeim hv.þm., sem tekið hafa til máls, því að jeg er alveg á sömu skoðun og þeir í mörgum atriðum. Jeg skal þó ekki tefja tímann með langri ræðu, þar sem jeg er í þeirri nefnd, sem málið fer væntanlega í. Í fyrra var jeg í sömu nefnd, allsherjarnefnd, og rannsakaði frv. þetta allítarlega, og rak mig þá á marga galla á frv. Jeg legg aðaláherslu á, að aðeins verði heimilað að taka hveraorku eignarnámi til gagns fyrir hlutaðeigandi hjeruð eða landið sjálft til notkunar, en sje ekki ástæðu til þess að veita einstökum mönnum svo að segja jafnan rjett og landeigendum, og get ekki sjeð, að það sje samrýmanlegt stjórnarskránni. Jeg get þakkað hv. 1. þm. S.-M. fyrir hans upplýsingar, en þær sýna, að hjer í þessu frv. er að ýmsu leyti gengið nær eignarrjetti manna en í vatnalögunum. Jeg skal taka á mig ábyrgðina af því, að þetta frv. var svæft í fyrra, og jeg lagði meira að segja að hæstv.atvmrh., að koma ekki fram með frv. aftur. Jeg sagði honum, að það þyrfti að samrýma það betur námalögunum og vatnalögunum. Þó að ef til vill þurfi löggjöf um þetta efni, þá verður ekki sagt, að það brjóti í bág við almenningsheill, þótt það dragist eitt ár eða svo, að það gangi fram, og legg jeg því til, að nefndin, sem hefir frv. til meðferðar, sem væntanlega verður allsherjarnefnd, leggi mikla vinnu í að bæta úr göllum frv., eða jafnvel vísi því aftur til stjórnarinnar til betri undirbúnings.

Magnús Guðmundsson Mjer skilst, að hjer sje aðallega rætt um tvö ákvæði þessa frv., sem sje ákvæði 1. og 12. greina þess. Heyrist mjer á sumum, að breyting sú, sem gerð var á 1. gr. frv. í Ed., eigi að vera mjög svo mikilsverð. Fæ jeg ekki skilið, að svo geti verið, þó að þetta eina orð, „jarðhiti“, sje felt burtu. Það orð er innan sviga, og einungis sett til skýringar við orðið laug, og skiftir því ekki miklu máli, og getur þetta ekki talist nein veruleg breyting. Aðalatriðið eru ákvæði 12. greinar. Furðaði mig stórlega á því, að hæstv.forsrh. vildi kenna formanni íhaldsflokksins um þau, þar sem þau eru nú svo að segja alveg ómenguð eins og þau komu frá hendi hæstv.forsrh. sjálfs í stjfrv. Hefði hann því fremur átt að sjá bjálkann í sínu eigin auga heldur en flísina í auga formanns íhaldsflokksins. Þessi grein er það, sem aðallega er fundið að, og hún er talin sá stóri galli á frv. Það var einu sinni talað mikið um vatnsrán hjer í þessari hv. deild, en nú er það hverarán, sem hjer er rætt um, og borið fram af hæstv.forsrh. sjálfum. 12. greinin er runnin frá honum, og hún sviftir eigendurna svo gersamlega öllum rjetti, að það er ekki hægt að gera það öllu rækilegar. Þessi grein varð þess valdandi, að hv.allshn. taldi ekki rjett að afgreiða málið á þinginu í fyrra, og býst jeg við, að það komi á daginn núna, að nefndin finni ástæðu til þess að taka þessa sömu grein til rækilegrar athugunar. Vil jeg leiða athygli hæstv.forsrh. að því, að honum ferst ekki að kenna öðrum mönnum um galla á stjórnarfrv., þegar þeir eru eingöngu honum sjálfum að kenna. Auk þess finst mjer mjög óviðkunnanlegt af honum, að vera að hallmæla þeim mönnum, sem ekki eiga sæti í þessari hv. deild, og hafa því ekki tækifæri til þess að taka til máls og bera hönd fyrir höfuð sjer.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það gladdi mig stórlega, að hv. 1. þm. Skagf. kallar frv. hverarán. Þó að jeg sje ekki kunnugur heimilisástæðum í hans flokki, þá sjest þó á þessu, að það er ekki allur Íhaldsflokkurinn, sem stendur þarna að baki þeirri mjög svo hræðilegu árás á eignarrjettinn, sem kom fram í ræðu formanns þess flokks við umr. um þetta mál í Ed.

Magnús Guðmundsson Tíminn er naumur til þess að skýra málið, en hjer er áreiðanlega um greinilegt hverarán að ræða. Get jeg ekki betur sjeð, en að í 12. gr. sje landeigandi gerður algerlega rjettlaus fyrir bröskurum og landshornalýð, og verð jeg að telja það vægast sagt undarlegt af hæstv.forsrh., að kenna öðrum um þetta, þegar hann á sjálfur sökina. Vil jeg máli mínu til stuðnings benda á, að það, sem hv. 1. þm. Árn. og hv.þm. Mýr. helst fundu að þessu frv., stendur alt í því eins og það var þegar það kom frá hæstv. stjórn.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það, sem þeir fundu sjerstaklega að þessu frv., hv. 1. þm. Árn. og hv.þm. Mýr., var einmitt, að felt var úr 1. gr. þess, að jarðhiti skyldi vera látinn fylgja með hverum og laugum. Það er þetta, sem aðallega bendir á rán. Till. um að fella þetta orð burtu var borin fram í Ed. af sjálfum form. Íhaldsflokksins, og samþ. þar með atkv. allra íhaldsmannanna og þeirra tveggja jafnaðarmanna, sem þar eiga sæti.

Magnús Guðmundsson Jeg er alveg steinhissa á hæstv.forsrh., að hann skuli geta fengið af sjer að gera að umtalsefni, þó að felt sje burtu þetta eina svigaorð úr 1. gr., sem sett var eingöngu til skýringar. Hann nefnir ekki 12. gr., sem veitir öllum rjett til þess að bora eftir hita og hagnýta sjer orku í annars manns landi, og svo veitir hún landeiganda ekki annan rjett, en að það á að tilkynna honum hvernig komið sje. Er það næsta furðulegt, að hæstv.forsrh. skuli fá sig til þess að mæla með þessu.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Sú harka, sem kemur fram í málrómi hv. 1. þm. Skagf. getur alls ekki komið í staðinn fyrir rök í þessu máli. Hann vitnaði til hv. 1. þm. Árn. og hv.þm. Mýr., og það gerði jeg líka. Þeir töldu frv. stórgallað, en þó hefði fyrst keyrt alveg um þverbak við breytinguna í hv.Ed. Upphafsmaðurinn að þeirri breytingu var formaður Íhaldsflokksins, og hann er því lang syndugastur í þessu máli. Er það sennilega bróðurlega hugsað af hv. 1. þm. Skagf., að vilja afsaka hann, en heldur óviðkunnanlegt, að hann afneiti sínum yfirboðara.

Magnús Guðmundsson Jeg hefi alls ekki verið að mæla bót breytingunni á 1. gr., sem gerð var í hv.Ed., en tel hana þýðingarlitla. Vil jeg aðeins benda hæstv.forsrh. á það, að hann er sjálfur langsyndugastur í þessu máli, þar sem hann vill ekki gangast við þessum krakka sínum í 12. gr. frv., sem öllum líst svo illa á 

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Þessi krói, sem okkur líst báðum svona illa á og öllum þykir svo ljótur, er hreinræktað fóstur Íhaldsflokksins, og form. Íhaldsflokksins hefir sjálfur sett sinn svip á hann. Jeg var ekki í hv.Ed. þegar rætt var um þetta mál þar, en þá var það form. Íhaldsflokksins, sem lagði þá regináherslu á að fá felt burtu þetta eina orð, sem menn nú svo mjög sakna.

*með svofeldri greinargerð: Jeg hefi orðið var við, að allir, sem talað hafa, eru á einu máli um það, að ýms ákvæði þessa frv. sjeu með öllu ófær, en í þeirri von, að þau verði tekin til rækilegrar athugunar í nefnd, segi jeg já.

Flm. (Ásgeir Ásgeirsson) Það frv., sem jeg hefi hjer borið fram, er fram komið í þeim tilgangi, að okkar íslenska króna verði með lögum fest í því gildi, sem hún nú hefir og hefir haft 3 síðustu árin. Við, sem stöndum að þessu frv., leggjum þetta til af því, að við erum sannfærðir um, að með því fæst mest rjettlæti meðal þegnanna. Mestalt núverandi sparifje þjóðarinnar hefir safnast á þeim tíma, þegar krónan hafði minni kaupgetu og verðlagið var hærra, og sama er að segja um flestar núgildandi skuldir og skuldbindingar. Er því ekki farið hjer fram á annað en hið fylsta rjettlæti. Ríkið er hjer á engan hátt að svíkjast undan gjöldum, heldur gerir það þessa ráðstöfun til þess að skipa málum þegnanna svo rjettvíslega sem unt er. Þar sem verðföst króna er eini tryggi og öruggi grundvöllurinn í atvinnu- og viðskiftalífi þjóðarinnar, ættu ekki að renna tvær grímur á menn um að taka þann kostinn. Auk þess hafa erlendir sjerfræðingar látið svo um mælt, að verðfesting krónunnar geti ekki á neinn hátt leitt af sjer álitshnekki fyrir landið út á við, og vaxtakjör þess muni ef til vill batna, þegar svo sje komið. Þetta eru höfuðástæðurnar, sem liggja að því, að við leggjum til, að myntlögunum verði breytt. Gengismálið er tiltölulega nýtt mál í þingsögunni, en þó svo gamalt, að staðið hafa um það miklar umr. Ályktanir Alþingis hafa fallið í þá átt, að halda ætti genginu föstu, og reynslan hefir sýnt, að það mun þjóðarheildinni happasælast, að þær ráðstafanir, sem Alþingi hefir gert hingað til, til þess að halda óbreyttu gengi, leiði til fullrar verðfestingar. Alþingi getur ekki ár eftir ár gert ráðstafanir til þess að halda föstu gengi krónunnar, án þess að taka síðar ákvörðun um, að svo skuli vera til frambúðar. Fyrstu afskifti Alþingis af þessu máli voru ýmsar ráðstafanir um aðflutningshöft á erlendum vörutegundum. Á þeim tímum gerðu menn sjer ekki fyllilega ljóst, hvaða orsakir gætu legið til truflananna, en hjeldu, að gengissveiflurnar stöfuðu eingöngu af óhagstæðum greiðslujöfnuði við útlönd. Þessar ráðstafanir höfðu ekki tilætluð áhrif, heldur urðu þær allar til þess að halda uppi verðlagi á þeim vörutegundum, sem innflutningur var takmarkaður á, en ekki til þess að hindra, að raunveruleg gengislækkun ætti sjer stað. Síðar hafa menn komist að rjettri niðurstöðu um þetta, og nú er öllum almenningi það ljóst, að það er verðlagið á vörum og vinnu í landinu sem mestu ræður um hið raunverulega gengi og um það, hvaða gengi er hægt að skrá og hvaða gengi á að skrá. Þessi regla er viðurkend að vera sú rjetta, að það sje verðlagið í landinu, sem segi til um gildi krónunnar og kaupmátt. Á gullinnlausnartímanum var miðað við gullþunga, og kaupmáttur gjaldauranna var miðaður við gullgildi. Þetta getur ekki átt við um okkur nú, og fær ekki ráðið mestu um hið skráða lengi. Hjá okkur gildir ómótmælanlega regla, að gengið miðist við verðlagið alment, enda er það alment viðurkent. Um leið verður mönnum ljósara, hvílíkir erfiðleikar eru á því, að halda genginu föstu, ef verðlag raskast. Nú er langt um liðið frá því, að verðfall íslenskra peninga varð. Þær breytingar öllu að vísu miklu ranglæti, þar sem þær skertu eignarrjett þeirra, sem safnað höfðu sparifje. Ber þjóðfjelaginu skylda til að gera alt, sem í þess valdi stendur, til þess að hindra raunverulegt verðfall gjaldeyrisins. En þegar það mistekst, eins og hjá okkur o. fl. þjóðum, getur það orðið til þess að skapa mest rjettlæti, að taka beinlínis upp nýjan gjaldeyri. Og nú er svo komið fyrir okkur, eftir miklar gengistruflanir og verðsveiflur, að ekki fæst rjettlæti í þessum málum, nema sá mælikvarði, sem við núna mælum viðskifti okkar á, verði festur í því gildi, sem hann hefir. Þegar það svo er orðið mönnum ljóst, að það er verðlagið í landinu, sem ræður mestu um það, hvert gildi gjaldeyririnn hefir, þá á hitt líka að vera ljóst, að öllum tilraunum til að hækka hann fylgja kreppur, verkföll, verkbönn og hverskonar þjáningar, sem verðsveiflur hafa í för með sjer. Það má nú að vísu segja, að slíkar kreppur, verkföll og það, sem þeim fylgir, sjeu ekki með öllu óviðráðanlegar fyrir þjóðina, því að hún hafi staðið undir slíkum vandræðum hvað eftir annað, og að hún hafi vissan forða af eignum og kröftum til þess að standast slíkt. En til þess að taka upp þá baráttu, verður maður að minsta kosti að vera sannfærður um, að barist sje fyrir rjettlátum málsstað, nauðsyn þjóðarinnar og metnaði hennar. En skorti þá sannfæringu, er ekki leggjandi út í baráttuna. Í þessu efni ætti öllum að vera það ljóst, að það er ekki nauðsyn að hækka krónuna vegna þjóðarmetnaðar, eða til þess að ná auknu rjettlæti fyrir þegnana. Þvert á móti er hægt að sýna fram á það með rökum, að ef við hækkum krónuna upp í hið gamla gullgildi, eru þeir tiltölulega fáir, þegnarnir, sem fá sinn rjett við það, en ef við festum hana í því gildi, sem hún er nú, eru það langt um flestir þegnarnir, sem fá sinn rjett við það. Og auk þess má fullyrða, að eftir tiltölulega skamman tíma verður horfinn sá rjettur, sem fæst með hækkun, en rjettur sá, sem fæst með festingu gjaldeyrisins, verður orðinn algildur. Það er því rjettur atvinnuveganna og þegnanna, sem við berum fyrir brjósti, þegar við berum fram tillögu þá, sem hjer liggur fyrir um festingu gjaldeyrisins, vitandi það, að heiður þjóðarinnar út á við skerðist ekki við þá ráðstöfun. Fyrir tilstilli hæstv. forsrh, átti jeg síðastliðið sumar tal við ýmsa erlenda fjármálamenn um gengismál okkar, og var einróma álit þeirra, að best væri fyrir okkur að festa gjaldeyrinn, og töldu þeir áliti okkar erlendis engar hættur búnar af þeirri ráðstöfun. Um álit þeirra að öðru leyti vísast til fylgiskjala þeirra, sem frv. fylgja. En jeg vil geta þess, að það eru engir ómerkingar, sem hjer er um að ræða, heldur stórmerkir menn, sem ekki segja annað en það, sem þeir telja samboðið virðingu sinni og þeim háu embættum, sem þeir sitja í. Er því ekki gerandi lítið úr þessum plöggum, og allra síst fyrir þá, sem leggja mikið upp úr því, sem útlendingar kynnu að segja um okkur út af þessum ráðstöfunum. Fyrir þeim mönnum ætti það að vera höfuðatriði, hvað slíkir menn sem Cassel, Jochnick og Rygg segja um þessi mál, því einmitt af áliti þeirra getum við vitað, hvað hinir minni fjármálamenn erlendis segja líka um þau. Eins og frv. ber með sjer, leggjum við til, að framtíðargildi íslensku krónunnar verði það, að 3037 kr. jafngildi einu kílógrammi af ómyntuðu skíru gulli, og það er reiknað eftir dollaragengi, það gullgildi, sem hún stendur nú í. Það er þetta, sem sumir vilja kalla stýfingu, en það er ekki rjettnefni. Hjer er ekki um það að ræða, að stýfa núverandi krónu, heldur hitt, að festa gildi hennar. Rjettnefni slíkrar ráðstöfunar er því verðfesting núverandi krónu. En eigi að nota orðið „stýfing“ í þeirri merkingu, sem það hefir í íslensku máli um aðra hluti en þessa, væri sönnu nær að nota það um stefnu hækkunarmanna, því að þeir vilja stýfa eignarrjett meiri hluta landsmanna, með því að láta alla, sem lán hafa tekið, borga meira en þeir hafa fengið að láni. Að ganga þannig á rjett manna, að bæta 1/5 við skuldir þeirra, og færa inn á kontó hinna, sem eiga sparifje, er stýfing á eignarrjettinum. Ef tillaga væri gerð um að taka 1/5 hluta af fasteignum manna, mundi það vera kallað „afnám eignarrjettarins“ og það með rjettu. En alveg það sama verður, ef krónan er hækkuð upp í sitt gamla gildi. Það væri ekkert annað en eignarán, bylting, sem væri framkvæmd á ósýnilegan hátt og án þess að fjöldi manna skildi, hvað um væri að vera, eða gerði sjer grein fyrir rjetti sínum. Slíkar byltingar ber þjóðfjelaginu skylda til að koma í veg fyrir, en það verður ekki gert að því er þetta mál snertir, nema með því að verðfesta gjaldeyrinn. Með hvaða hætti krónan verður verðfest, leggjum við flutningsmenn enga höfuðáherslu á. Við teljum það litlu máli skifta, hvort heldur það verður gamla krónan, sem tekin verður upp á eftir með umreikningi af trygð við þá mynt sem þó ekki var okkar mynt, eða gamli ríkisdalurinn, eða þá einhver alveg ný mynt. Höfuðatriðið er, að sá sem fengið hefir að láni litla krónu, þurfi ekki að greiða hana aftur með stórri krónu, eða, svo jeg noti líkingu, að sá, sem fengið hefir að láni í álnum, þurfi ekki að endurgreiða í metrum. Þetta er það höfuðatriði, sem við festingarmenn leggjum áhersluna á. Annars býst jeg ekki við, að nokkur hv.þdm. óski þess í raun og veru að fá aftur gengisbreytingar með öllu því ranglæti, sem þeim fylgja, þegar jafnlangur tími og nú hefir liðið frá því, að verðfallstruflanir byrjuðu. Hvort við fáum gömlu krónuna, sem við höfðum fyrir stríðið, með umreiknun, eða þá sem við höfum haft nú síðastliðin þrjú ár, er aukaatriði, eins og jeg hefi tekið fram áður. Sömuleiðis er það aukaatriði, hvort við höfum myntsamband við Norðurlönd eða einhver önnur lönd. Það eina myntsamband, sem oss varðar nokkuð að vera í, er „myntsamband“ þeirra þjóða allra, sem gullfót hafa, og ef við tökum nú þá ákvörðun að festa gjaldeyrinn, komumst við í það myntsamband. Að svo stöddu mun jeg ekki segja meira um þetta mál, nema sjerstakt tilefni verði til. Að öðru leyti en því, sem jeg nú hefi tekið fram, vísa jeg til greinargerðar frv., og þá sjerstaklega til álits hinna útlendu sjerfræðinga. Að lokinni umræðunni óska jeg málinu vísað til 2. umr. og fjhn.

Sigurður Eggers Jeg vil í fáum orðum leyfa mjer að gera grein fyrir afstöðu minni til þessa merkilega máls. Mjer skilst það svo, að hv.þm. V.-Ísf. sje eini maðurinn, sem framkvæmt hefir verulega rannsókn í þessu máli. Höfuðástæða hans gegn því, að við megum hækka krónuna er sú, að hann telur það svo mikið ranglæti. En jeg fyrir mitt leyti er hræddur um, að ef við ætlum að taka afleiðingunum af þeirri kenningu, þá yrðu þær dálítið einkennilegar. Jeg tel hjer um hreina stýfingu að ræða, þar sem ætlast er til, að minna gull verði í hinni nýju krónu en var í hinni gömlu.

Það er jafnmikið gull í henni og þeirri, sem nú gildir

. Og verði nú horfið að því ráði, að samþykkja þessa nýju krónu, og gera seðlana innleysanlega, þá getur farið svo, að eftir nokkurn tíma verði seðlarnir gerðir óinnleysanlegir aftur, en þá fellur pappírskrónan og getur vel farið svo, að hún fari þá aftur niður í 47 aura. Á þá samkvæmt kenningu háttv.þm. V.-Ísf., að festa hana þar sem hún stoppar, af því að alt annað væri ranglæti. Annars hljóta allir að sjá, að ef það er ranglæti að hækka krónuna úr 81½ sem hún er nú í, upp í gullgengi, þá hefir það ekki síður verið ranglæti að hækka hana úr þeim 47 gullaurum, sem hún stóð í þegar hún komst lægst, upp í það gildi, sem hún hefir nú. En hver ætli óski þess, að hún stæði enn í 47 aurum. Jeg býst við að það sjeu fáir. Þá vitnaði háttv.þm. til þess, sem erlendir sjerfræðingar hefðu látið til sín heyra um þessi mál, og taldi álit þeirra mjög miklu skifta. En ef maður les grandgæfilega álit þeirra, einkum þó brjef bankastjóra Ryggs, þá finst mjer að fá megi út úr því, að hann sje ekki mjög meðmæltur því, að við stýfum gjaldeyri okkar. Enda væri annað mjög óeðlilegt, því að hann barðist manna mest fyrir því, að hækka norsku krónuna. Í svari sínu við spurningum þeim, sem lagðar voru fyrir hann af flm. frv. þessa, gengur hann út frá því, að þegar hafi verið ákveðið að krónan skuli stýfð, og byggist svar hans því mikið á því. Í svarinu við fyrri spurningunni, þar sem hann er spurður að því, hvort hann telji ráðlegt að verðfesta krónuna í 80–82% af gamla gullgildinu, segir hann meðal annars: „Sje það nú talið ókleift að ná aftur gamla gullgildinu og heil þrjú ár eru liðin með föstu gengi, þá sje rjett o. s. frv.“ Og þegar hann er spurður að því, hvort hann telji, að það muni valda álitsspjöllum fyrir landið að festa krónuna í því gildi, sem hún hefir nú, segir hann: „.... Þá á jeg bágt með að trúa því, að þetta valdi nokkrum álitsspjöllum til lengdar.“ Þá er einn sjerfræðingurinn, sem hv.þm. vitnar til, próf. Cassel. Hann er eins og kunnugt er mjög merkur fjármálafræðingur, sem rjeð sinni eigin þjóð til þess að stýfa gjaldeyri sinn, og sömuleiðis Norðmönnum og Dönum, en engin þessara þjóða gerði það samt. Sjerfræðingarnir eru því að ráða okkur til að gera það, sem þeirra eigin þjóðir vildu ekki gera. Jeg vil því spyrja: Af hverju halda menn, að þessar norrænu þjóðir hafi lagt út í það, að koma gjaldeyri sínum í sitt fyrra gildi með öllum þeim erfiðleikum, sem því fylgdi? Svarið er auðsætt. Það var einungis sökum þess, að þær litu svo á, að það mundi rýra álit þeirra hjá heiminum, ef þær legðu ekki þá erfiðleika á sig. - Sannleikurinn er því sá, að sje gripið til þess úrræðis að stýfa gjaldeyrinn þegar örðugleikarnir blása á móti, er það aðeins til þess að skapa óstöðvun í fjármálaheiminum, því þegar galdeyririnn hefir ekkert fast að miðast við, er eitt í dag og annað á morgun, skapast raunverulegur óstöðugleiki í öllum viðskiftum. Ef við t. d. lítum á hækkun íslensku krónunnar úr 47 gullaurum upp í það, sem hún er nú, vita allir, að sú hækkun var miklum örðugleikum bundin, og það meiri örðugleikum en beinlínis hefði verið þörf á, af því að margir eru nú sammála um það, að hún hefði ekki þurft að vera eins ör og hún var. En hin öra hækkun varð aðallega til þess að skapa örðugleikana, því að hinu sama marki mátti ná, þó að hún hefði farið hægara. En þrátt fyrir alla þá örðugleika, sem hækkunin kostaði okkur, býst jeg ekki við, að þeir sjeu margir í þessu landi, sem sjá eftir að hafa lagt þá erfiðleika á sig eða óski þess, að krónan stæði lægra en hún stendur nú. Og þannig mun einnig fara, þó að við höldum áfram á hækkunarleiðinni þangað til við náum hinu gamla gullgildi. Við mundum, þegar því marki væri náð, verða glaðir yfir sigrinum. Jeg var einn þeirra manna, sem vildi fara hægt í hækkuninni, því að mjer voru og eru enn fullkomlega ljósir þeir örðugleikar, sem fylgja hinni öru hækkun fyrir atvinnuvegina. Jeg sje ekki betur en að einmitt vegna þess, að atvinnuvegirnir fengu tíma til að hvíla sig og safna kröftum, ættum við að vera færari um að halda áfram að koma krónunni upp í gullgengi. Jeg get hinsvegar fallist á það, að ef til vill væri rjettara að geyma hækkunarmöguleikana nokkuð enn. Síðastl. ár námu útfluttar vörur 70 milj . kr., en innfluttar ekki nema 50 milj. Ef mörg ár slík koma, skil jeg ekki i, að nokkrum lifandi manni detti í hug, að þjóðinni sje ofvaxið að ná gullmarkinu. Mjer finst hið ágæta ár, sem leið, og framtíðarhorfurnar ekki benda til þess, að þjóðin sje að gefast upp. Jeg skal auðvitað ekki neita því, að slík hækkun hljóti að þyngja skuldabyrðirnar nokkuð. En krónan hefir áður hækkað úr 47 aurum upp í 81½ eyri, og þá þyngdust skuldabyrðirnar auðvitað ekki síður. En menn verða líka að muna, að um leið og krónan hækkar, er ýtt undir hina sparandi krafta í þjóðfjelaginu, en það eru þeir, sem leggja atvinnuvegunum fjeð til framkvæmda Hv. flm. (ÁÁ) sagði, að það væri sama og að gera byltingu að halda lengra áfram á hækkunarbrautinni. Hvað segir hann þá um hækkunina úr 47 aurum upp í 81½? Var hún ekki bylting líka? Þar er enginn „principiell“ munur á. Þvert á móti er full ástæða til að ætla, að seinni parturinn af áfanganum yrði ljettari, ef ekki eru tekin því stærri stökk. Jeg hefði satt að segja talið hyggilegt, að þetta frv. hefði ekki verið látið koma fram hjer á þinginu. Jeg skal að vísu játa, að jeg þekki ekki hjörtu og nýru hv. þingmanna, en ef jeg lít inn í nánustu fortíð, þykist jeg hjer um bil geta sagt fyrir um fylgi þess. Jeg held, að ennþá sje Íhaldsflokkurinn næstum óskiftur og allir Jafnaðarmenn andstæðir verðfestingu eða stýfingu krónunnar og kjósi að fara hækkunarleiðina. Framsóknarflokkurinn mun hinsvegar standa öndverður hækkuninni. Þannig hefir afstaðan verið og jeg hefi ekki ástæðu til að ætla annað en að hún sje óbreytt. Það er að vísu kunnugt, að einn hv.þm. í Íhaldsfl., hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) er fylgjandi stýfingu, en það vissu menn áður, svo að þar er ekki um neina breytingu að ræða. Ef frv. þetta verður felt, og það verður felt, að þessari afstöðu óbreyttri - því þótt ást Íhaldsins á Framsóknarflokknum sje mikil, nægir hún varla til þess að frv. verði samþ. - þá tel jeg gengismálið horfa miklu ver við en áður. Frv. þetta, sem hv.flm. ber fram með hæstv.forsrh. á horninu, er í rauninni ekki annað en stjórnarfrv. Stjórnin hefir lýst yfir því erlendis, að krónan verði stýfð. Ef nú frv. verður felt, verður litið svo á erlendis, að stjórnin hafi ekki getað komið þessu áhugamáli sínu fram, vegna þess að hjer sje svo ákveðin hækkunarstefna ríkjandi. Afleiðingin af þessari skoðun gæti orðið sú, að erlendir stór „spekúlantar“ færu að „spekúlera“ í krónunni, og að hún hækkaði á svo stuttum tíma upp í fullgildi, að tap atvinnuveganna yrði tilfinnanlegt. Jeg verð því að telja það mjög vafasama aðferð hjá hæstv. stjórn, að láta þetta frv. koma fram að þessu sinni, nema hún hafi fengið einhverja þá vitneskju um aukið fylgi þm. við málið, sem oss öðrum dauðlegum mönnum er hulin. Því að jeg tel, að hæstv. stjórn beri þetta frv. fram, þar sem hæstv.forsrh. hefir skrifað aths. við frv. Jeg hefi nú sjeð meira um þetta mál rætt í erlendum blöðum en íslenskum. Og þótt hinir erlendu fjármálamenn þykist, sumir hverjir, ekki hafa neitt að athuga við það, að við stýfum krónuna, þá finst mjer alt af meðaumkunin skína út úr ummælum þeirra, - að þeir kenni í brjósti um litlu þjóðina, sem ekki hefir mátt til að lyfta þeirri byrði, sem engri nágrannaþjóðinni hefir reynst ofviða. Það hefir verið sagt, að stýfingin hefði ekki áhrif á lánstraust þjóðarinnar út á við, því að hver fengi sitt. Jeg held að enginn vafi sje á því, að hvarvetna yrði litið á slíka ráðstöfun sem merki um fjárhagslega veiklun. Þetta virðist mjer líka mega lesa út úr þeim orðum Ryggs bankastjóra, er hann segir, að stýfingin muni ekki valda álitsspjöllum til lengdar. Þetta verður eigi skilið öðruvísi en þannig, að hún valdi álitsspjöllum nú. Það vita allir, sem nálægt viðskiftamálefnum hafa komið, hvers virði það er fyrir hvern einstakling, að hafa óskert lánstraust. En ef svo er, hvers virði er það þá ekki fyrir litlu þjóðina okkar, sem er nývöknuð til lífsins og á svo margt ógert? Ef þessi ráðstöfun verður til að veikja lánstraust hennar, verkar það böl á hvern einstakling, og þá auðvitað allra mest á viðskiftalíf þjóðarinnar sem heildar. Jeg skal ekki segja um það, hvort jeg hefi dæmt rjett afstöðu manna á þingi til þessa máls. Margt getur breyst, og svo gæti líka hafa orðið í þessu máli. En hvað sem um það er, er jeg viss um, að þegar þjóðin vaknar og veit, hvað gert hefir verið, þá munu falla þung ámælisorð í garð þeirra manna, sem dregið hafa lánstraust þjóðarinnar niður, með því að víkja af þeirri braut, sem nágrannaþjóðirnar hafa talið sjer bera skyldu og þjóðarmetnað til að fara í þessu máli - að koma krónunni upp í gullgengi.

Magnús Guðmundsson Jeg geri ráð fyrir, að margur hafi búist við að sjá fyr framan í stýfingarfrv. en nú. Fyrir kosningarnar 1927 var lýst yfir því af Framsóknarflokknum, að stýfingin væri mál málanna, og kosningarnar snerust um það mál. En hvernig fór? Á þinginu í fyrra bólaði alls ekki á slíku frv., og nú líður meira en mánuður af þessu þingi áður en það sjer dagsins ljós. Og loks þegar það kemur, er það ekki einu sinni flutt af stjórninni.

Formanni gengisnefndar.

Jeg get ekki skilið, hvað stjórninni gengur til að flytja ekki málið sjálf. Jeg gæti trúað, að það stafaði af því, að hún teldi forlög þess óviss. Jeg hafði búist við, að þetta yrði eitthvert fyrsta málið á þinginu í fyrra. Það verður a. m. k. ekki sagt, að vel sje staðið við kosningaloforðin með því, að láta það ekki koma fram fyr en nú. Annað er þó, sem jeg undra mig enn meira á, og það er, hversu seint það kemur fram nú. Jeg held, að það sje af þeirri ástæðu, að ekki sje gert ráð fyrir að leiða málið til lykta nú. En mín skoðun er sú, og þar er jeg á öðru máli en hv.þm. Dal. (SE), að við eigum að komast til botns í þessu máli á þessu þingi og leiða það til lykta á einhvern hátt. Mjer finst, að eftir góðæri eins og 1928 eigi að hugsa til hækkunar, ef það á að gera á annað borð. Hv. flm. (ÁÁ) vildi halda því fram, að hjer væri verðfestingarfrv. á ferð. En svo er ekki. Frv. er hreint stýfingarfrv., þar sem það kveður svo á, að minni gullþungi skuli vera í hverri krónu framvegis en nú er. Jeg veit ekki hvort hv.flm. á við, að við höfum aldrei mótað gull sjálfir, og getum því ekki stýft það, sem ekki er til. En myntlögin frá 1873 eru enn í gildi, og þótt við höfum erlenda mynt, ákveða þau lög, hver gullþungi skuli vera í krónunni. Þetta er stýfingarfrv., því að það segir, að verða skuli minni gullþungi í krónunni en nú er ákveðið í íslenskum lögum. Ef um verðfestingu væri að ræða, ætti gullkrónan að vera óhreyfð, en hinsvegar ætti þá að verðfesta seðlana meðan verið væri að skifta um hina verðfestu seðla og nýja gullgilda seðla. Jeg get ekki gert eins lítið úr myntsambandinu við Norðurlönd eins og hv.flm. gerði. Mjer finst eðlilegt og hagkvæmt, að þær þjóðir, sem mest skifta saman, hafi sameiginlega mynt, ekki síst, ef myntin heitir sama nafni. Jeg held, að þegar þessi litla króna okkar verður borin saman við krónuna í hinum löndunum, verði það til að rýra álit vort erlendis. Mig undrar, að hv. stjórn skyldi ekki fremur taka upp þá stefnu, að verðfesta seðlana. Þá væri líka um verðfestingu að ræða, eins og hv.flm. vildi telja felast í þessu frv., en ekki stýfing, eins og í því felst í raun og veru. Og jeg get ekki látið vera að taka fram, að ef um annaðhvort er að ræða, stýfingu eða verðfestingu, þá yrði mjer ljúfara að fara síðari leiðina. Það á að vera oss metnaður að halda gömlu krónunni. Jeg viðurkenni, að það sje rjett hjá hv.flm., að því erfiðari verði hækkunin sem lengur líður frá. Jeg býst við, að sú leið sje yfirleitt ekki álitin fær, að hækka krónuna smátt og smátt. En jeg er þó ekki fjarri því, að sú aðferð gæti gefist vel hjer, vegna þess hve smáir við erum. Dönum skeikaði í því, að þeir ákváðu hækkunina fyrir of stutt tímabil í einu, án þess að ákveða, hvað svo tæki við, nema að hækka skyldi krónuna upp í gullgildi. Þetta gaf spákaupmensku byr í seglin, svo að ekki varð ráðið við hækkunina, vegna þess að aðeins var ákveðið að hækka krónuna í gullgildi, en ekki, hve hart skyldi farið Stýfing á myntinni er stórt spor, sem verður að athugast vel. Og eitt af því, sem færir okkur heim sanninn um það, að slíkt megi ekki gera að óhugsuðu máli, er það, að engin þjóð nema stríðsþjóð hefir stýft mynt sína. Jeg skal að vísu játa, að ef stríð er ástæða til stýfingar, geta verið fleiri ástæður til hennar. En allar þær þjóðir, sem ekki lentu í stríðinu, hafa lagt á sig þær byrðar, sem því eru samfara, að hækka krónuna upp í gullgildi. Það hafa þær því aðeins gert, að þær hafa álitið, að til einhvers væri að vinna. Jeg skal ekki gera lítið úr erfiðleikunum, sem hækkuninni fylgja. En það er nú oft svo, að erfitt er að uppfylla skuldbindingar sínar. Fátækur maður klífur þrítugan hamarinn til að greiða skuldir sínar. Hjer er um svipað að ræða. Þótt skyldan sje máske ekki jafnrík í þessu tilfelli og um skuld einstaklingsins, er þó um lagaskyldu að ræða. Það eina, sem gæti rjettlætt slíka ráðstöfun, væri það, að hún yki rjettlæti meðal þegnanna. En það verður að líta á eftirköstin af slíkri ráðstöfun, og ástæðan til að stíga slíkt spor, verður að vera veigamikil, ef ríkið á að hlaupast frá skuldbindingum sínum. Jeg skal viðurkenna, að nokkrar ástæður eru fyrir hendi, en það verður að vega, hvort þær eru nógu miklar. Út í þá sálma fer jeg eigi hjer. Jeg álít, að mál þetta eigi að athuga með fullri einlægni í nefnd, en umr. um það hafi lítið að segja. En jeg held, að þótt erfiðleikar við hækkun sjeu miklir, þá sje hægt að bjarga rjettlætinu milli þegnanna innbyrðis á annan hátt en með stýfingu. Jeg skal ekki um það segja, hver traustspjöll stýfingin kynni að orsaka erlendis, en jeg verð að taka undir það með hv.þm. Dal. (SE), að svar Ryggs bankastjóra um þetta er mjög óákveðið. Hinsvegar verður að viðurkenna, að svör sænsku bankastjóranna eru skýr, og einkum þó Cassels. En það er nú svo um Cassel, að jeg get ekki undrast, þó að svar hans sje ákveðið, því að hann hefir fyrir löngu tekið afstöðu til þessa máls og ráðið þjóð sinni til að stýfa, en enginn viljað fara að ráðum hans. Hjer er því ekki um annað að ræða en framhald af fyrri skoðunum hans í þessu efni. Eitt atriði er það enn, sem nauðsynlega þarf að koma til athugunar í sambandi við þetta frv. Eigi nú á annað borð að hrófla við gildi krónunnar, er óhjákvæmilegt að spyrja: Hve mikið þarf að þrengja að okkur til þess að við gerum þetta aftur? Það er ómögulegt að segja, að við sjeum aðfram komnir nú sem stendur. Árferðið er eiginlega eins gott og það getur verið, svo að ekki er hægt að halda því fram, að við sjeum nú í slíkri úlfakreppu, að önnur eins geti ekki komið fyrir oftar. Þess vegna liggur einmitt fyrir spurningin: Hversu mikið má þrengja að okkur, án þess við hróflum aftur við gildi peninganna? Það þarf ekki endilega að koma styrjöld til þess að valda kreppu. Hún getur alveg eins orðið af völdum harðæris. En jeg spyr: Til hvaða ráðs verður þá gripið? Á þá aftur að stýfa gullkrónuna? Jeg hefi tekið eftir því, að í svörum hinna erlendu bankastjóra er talað um, að við þurfum að sjá svo um, að þjóðbankinn ráði yfir nauðsynlegum styrk til að halda genginu föstu. Jeg veit ekki, hvort svo er, en geri ráð fyrir, að stjórn og gengisnefnd hafi athugað þetta atriði. Væri gott að heyra álit hv.flm. um það. Hv. flm. sagði, að tilgangurinn með þessu frv. væri ekki sá, að svíkjast undan skyldum að neinu leyti. Jeg er heldur ekki þeirrar skoðunar, að það sje borið fram í þeim tilgangi. En afleiðingin verður óneitanlega sú, að við losnum við skyldur, sem á okkur hvíla. Svo fer t. d. um lán það, er ríkið tók hjá háskólanum árið 1918. Það lán fengum við í verðmeiri krónum en þeim, sem nú gilda. Og þó að frv. sje ekki borið fram til að svíkja neinn, þá losnar ríkið við nokkurn hluta af skyldum sínum í sambandi við þá lántöku. Að svo komnu skal jeg eigi tefja frv. frekar en orðið er, en tel sjálfsagt, að því verði vísað til nefndar, eins og hv.flm. lagði til.

Fors- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg mun eigi nota þetta tækifæri til þess að bæta við þau rök, sem hv.flm. hefir fært fram í þessu máli. Bæði er, að jeg hefi áður haft tækifæri til að ræða þetta mál hjer í hv. deild, og svo hefi jeg haft aðstöðu til þess sem gengisnefndarmaður að koma fram með álit mitt á því. Það, sem nú hefir verið fært fram gegn þessu frv., er heldur ekki svo veigamikið, að hv.flm. sje ekki einfær um að svara því. Tilefnið til þess, að jeg stend upp nú, eru ummæli þau, er hv. 1. þm. Skagf. (MG) ljet falla um afstöðu ríkisstjórnarinnar til þessa máls. Hv. þm. gat þess, að við Framsóknarmenn hefðum lagt mikla áherslu á þetta mál við síðustu kosningar. Hann sagði, að við hefðum kallað það mál málanna. Þetta er alveg rjett. Og við höfum í engu breytt skoðun á því efni síðan. En hv.þm. sagði, að við hefðum svikið loforð okkar með því að bera ekki fram á síðasta þingi frv. um endanlega festingu gengisins. Hv. þm. hefði ekki síður átt að geta þess, að allmargir íhaldsmerin lofuðu því fyrir kosningar, að þeir skyldu vinna að hækkun krónunnar. Hversvegna hafa þeir ekki komið með frv.? Vafalaust af því, að þeir hafa ekki treyst sjer til að koma því fram. Afstaða ríkisstjórnarinnar er hliðstæð að þessu leyti. Hv. þm. veit, að stjórnin hefir hingað til ekki haft aðstöðu til þess að koma fram formlegri festingu gengisins. En hún hefir gert það, sem í hennar valdi stóð, og það var að halda genginu föstu. Og vegna þeirra aðgerða tel jeg, að festingin sje í raun og veru komin á, þó að hún sje ekki lögformlega samþykt enn þá. Og nú skal jeg segja hv.þm. (MG), hversvegna við fylgismenn verðfestingarinnar berum þetta frv. fram nú fremur en á síðasta þingi. Það er af því, að við vitum, að okkar besti styrktarmaður í þessu máli, ef svo mætti að orði komast, er einmitt tíminn, sem líður. Og þegar hv. 1. þm. Skagf. og hv.þm. Dal. spyrja um það, hvaða líkur sjeu til þess, að frv. verði fremur samþykt nú en í fyrra, þá get jeg eiginlega látið mjer nægja að vísa í ræðu hv. 1. þm. Skagf. sjálfs. Þessi hv.þm. talaði yfirleitt mjög hógværlega, og ræða hans bar vott um ábyrgðartilfinningu í þessu alvarlega máli. Hann gaf í skyn, að ein leiðin til verðfestingar a. m. k. væri sjer ekki ógeðfeld.

Geðfeldari en önnur

. Hann getur nú hugsað sjer leið, sem stefnir að sama marki og frv., en það er að verðfesta skuldirnar, eða það sem hv.þm. kallaði verðfestingu seðlanna. Slík orð hefðu líklega ekki heyrst af munni þessa hv.þm. á síðasta þingi. Og yfirleitt verða menn smátt og smátt að ganga til viðurkenningar á því, að verðfestingin sje hin rjetta leið  Hv. 1. þm. Skagf. sagði í ræðu sinni, að hefði krónan á annað borð átt að hækka, þá hefði verið sjálfsagt að láta a. m. k. nokkurn hluta hækkunarinnar verða í góðærinu 1928. Jeg tek undir þessi ummæli með hv.þm. í ræðu minni um fjárlagafrv. vakti jeg einmitt athygli á þessu atriði. Og jeg vil endurtaka það nú, að úr því að hin hagstæða afkoma atvinnuveganna síðastl. ár var ekki notuð til að hækka krónuna, verður það ekki gert úr þessu.

Flm. (Ásgeir Ásgeirsson) Hv. 1. þm. Skagf. flutti mjög sanngjarna ræðu um þetta mál, og þarf jeg aðeins að svara fáum atriðum í ræðu hans. Það er alveg rjett, að Framsóknarflokkurinn hefir skuldbundið sig til að festa gengi peninganna jafnskjótt og hann hefir bolmagn til þess. En - „ultra posse nemo obligatur“. - Og það, sem stjórnin hefir getað, er að halda genginu föstu, það hefir hún gert. En úr því að hún hefir getað það og hefir tryggingu fyrir því, að geta gert það áfram meðan hún fer með völd, þá skiftir í raun og veru litlu máli, hvenær í sinni stjórnartíð flokkurinn leggur myntlagafrumvarp fyrir þingið. Okkur flm. er það ljóst, að úrslit frv. í þinginu nú eru engan veginn vís. Hitt tel jeg líklegt, að það eigi meira fylgi nú en áður. En þó að frv. hefði verið eins líklegt til samþykkis á síðasta þingi og nú á þessu þingi, þá efast jeg um, að ráðlegt hefði þótt að bera það fram þá. Munurinn á skráðu gengi og sanngengi var þá meiri en nú. Árferðið var einnig lakara. Líkurnar til þess að hægt væri að halda genginu föstu voru því ekki eins miklar þá og þær eru nú. Það er alveg rjett, að Framsóknarflokkurinn á það undir öðrum flokkum, hvort þetta frv. nær samþykki eða ekki. Og jeg geri ráð fyrir, að hinar pólitísku „konstellationir“ í þinginu muni hafa einhver áhrif á fylgi við málið. Mjer er næst að ætla, að einstaka þingmenn, sem í hjarta sínu eru festingarmenn, muni skirrast við að greiða frv. atkvæði, af því að þeir gætu með því bjargað andstæðingastjórn út úr þeim örðugleikum sem því fylgja að hafa gengismálið óútkljáð. Þessi aðstaða hefir efalaust sín áhrif. En þegar íhaldsflokkurinn kemur til valda næst, þá mun það koma í ljós hvort þenslan innan þess flokks er svo mikil að hún þoli, að haldið sje áfram á hækkunarbrautinni ef ekki á alt að klofna. Jeg veit nú, að það mun engum íhaldsráðherra líðast að breyta genginu. Og jeg er einmitt rólegri í þessu máli, af því að jeg er sannfærður um það, að næsti stjórnarflokkur muni ekki eiga hægra með að koma fram hækkunarstefnu sinni en við eigum með að fá gengið fest að lögum, eins og það nú er. Það er eins og stendur einkennilega erfitt að leiða í ljós þingviljann í þessu máli. En jeg er viss um það, að ef nú mistekst að fá formlega samþykt fyrir festingu, þá mistekst eigi síður að fá formlega samþykt til hækkunar. Þingið virðist vera í sjálfheldu í þessu máli. En úrslitum gengisskráningarinnar hefir það hingað til ráðið, hver með völdin fór í hvert sinn og svo mun enn verða, þar til lausn málsins fæst með löggjöf. Jeg skal ekki deila lengi um, hvort orðið beri fremur að nota, festing eða stýfing. En mjer sýnist ástæðulaust að nota orð, sem felur í sjer áfellisdóm yfir þeirri ráðstöfun, sem hjer er um að ræða. Krafa mín er a. m. k. sú, að ekki sjeu notuð tvö ólík heiti um sama verknað. Verðfesting er nákvæm þýðing á „Stabilisering“, sem erlendir fræðimenn nota um þá ráðstöfun, sem ætlast er til að verði gerð í þessu frv. Það skiftir ekki miklu máli, hvort við er átt verðfesting seðlanna eða myntarinnar. Hjer á landi er engin mynt í umferð að skiftimynt undanskilinni og hefir ekki verið um mörg undanfarin ár. Það sem hjer er um að ræða, er að festa íslenskan gjaldeyri, og gjaldeyrir okkar er nú eingöngu seðlar. Jeg er ósammála hv. 1. þm. Skagf. um það, að myntsamband við Norðurlönd komi okkur að nokkru verulegu gagni. Viðskifti okkar við þau lönd eru tiltölulega lítil. Ef við viljum sækjast eftir gjaldeyriseiningu, sjerstaklega hentugri í viðskiftum út á við, ættum við helst að taka upp sterlingspund og „shillings“. Það er og algengt, að gjaldaurar heiti sama nafni, þó að verðgildi þeirra sje ólíkt.

Þeir hafa þá einhverntíma haft sama gildi.

Já, en það gildi hefir þá ruglast, eins og hjer á sjer stað. Mjer virðist menn stundum hugsa svo, að fastur gjaldeyrir sje eitt af hinum eilífu hlunnindum mannkynsins. En sannleikurinn er sá, að fastur gjaldeyrir um langan tíma hefir ekki þekst. Truflanir á kaupmætti gjaldauranna eiga sjer ávalt stað, meiri eða minni, þegar til lengdar lætur. En þessu hættir mönnum til að gleyma og líta á gjaldaurana eins og þeir sjeu óbreytanlegir. Sem dæmi þess, hversu myntir breyta hlutföllum hver við aðra, skal jeg nefna það, að franki og sterlingspund voru einu sinni jafn verðmikil. Og ekki sannast þar kenning hækkunarmanna, að sú þjóðin, sem stærri myntina hefir, sje sparsamari. Ef stærð myntarinnar út af fyrir sig hefði nokkra þýðingu fyrir afkomu þjóðanna, þá liggur í augum uppi, að við ættum alls ekki að láta okkur nægja gömlu Norðurlandakrónuna. Við ættum þá að taka upp einhverja himinháa gjaldaura, sem sköruðu fram úr því, sem þekkist í nokkru öðru landi. En þessi kenning hefir enga stoð í veruleikanum. Það er enginn heiður að nota þumlunga fremur en sentimetra, þó að þumlungarnir sjeu stærri. Það hefir heldur engin áhrif á álit þjóðar út á við, hvort hún notar stóra mynteiningu eða litla. Því stærri sem einingin er, því færri fara í ákveðna gullþyngd, því minni sem hún er, því fleiri. En hvorttveggja kemur í sama stað niður. Það er rjett, að með því að verðfesta peningana er stórt spor stigið. En með hækkun væri stigið miklu alvarlegra spor, svo alvarlegt, að þjóðin verður að hugsa sig um oftar en tvisvar áður en það er stigið. Yfirleitt gildir alt það, sem sagt hefir verið verðfestingu til ámælis, í enn ríkara mæli um hækkunina. Þeim, sem hækkuninni fylgja, er títt að nota orðatiltæki, sem þeir hafa engan rjett til að nota. Hv. 1. þm. Skagf. talaði um skyldur ríkisins og skuldbindingar, sem ætti að standa við. Hv. þm. getur auðvitað haft þessi orð yfir, ef honum sýnist svo, en þau koma ekkert við því máli, sem hjer er verið að ræða um. Ríkið losnar ekki við neinar skyldur, þó að gjaldeyririnn sje festur. Það gerir þá ráðstöfun vegna þegnanna, en ekki vegna sjálfs sín. Hv. þm. (MG) tók háskólalánið sem dæmi og gaf í skyn, að ríkið sviki háskólann, ef það greiddi lánið eftir núverandi gengi. En úr því að það er ekki rjett, að ríkið sviki fje út úr lánardrotnum sínum, þá er ekki heldur rjett að það greiði meira fje en þeim ber. Það, sem máli skiftir í þessu sambandi, er kaupmáttur peninganna og ekkert annað. Og kaupmáttur sáttmálasjóðs er meiri nú en þegar hann var lánaður.

Hvor helmingurinn hefir meiri kaupmátt, sá danski eða íslenski?

Það kemur þessu máli ekkert við, þó að Danir hafi hækkað sinn hluta um 200 þús. kr. fram yfir það, sem rjettur stóð til, og með því valdið tilsvarandi ranglæti gagnvart þeim, sem skulduðu þessa upphæð. Aðalatriðið er það, að háskólinn á engan rjett á meira fje en hann fær, ef gengið er fest nú. Jeg vil gefa hv. 1. þm. Reykv. (MJ) og öðrum háskólamönnum það ráð, að bera ekki sáttmálasjóð fram eins og einhverja sáttmálsörk í þessari gengisbaráttu, svo að þeir eigi það ekki á hættu, að sú sáttmálsörk verði frá þeim tekin eins og Gyðingum forðum. Jeg vil minna á það, að skuldir stúdenta og hin erfiðu kjör háskólamentaðra manna í landinu, sem ítarleg grein er gerð fyrir í frv., sem hv. 1. þm. Reykv. flytur nú í þinginu, eru miklu stærra atriði í þessu máli en viðskifti ríkisins og sáttmálasjóðs. Þær staðreyndir, sem koma fram í frv. 1. þm. Reykv., eiga miklu meiri rjett á því, að tillit sje tekið til þeirra en sáttmálasjóðs. Það getur raunar verið fallegt af háskólamönnum að gleyma sjálfum sjer vegna umhyggju fyrir þessari sáttmálsörk sinni, en jeg verð að segja, að í því komi þó fram meiri fáviska en óeigingirni. Jeg skal ekki vera á móti því, að Alþingi gefi sjóðnum einhverja fjárupphæð, ef það sjer ástæðu til. Raunar tel jeg enga brýna þörf á því, en get sætt mig við að láta það afskiftalaust, ef aðrir telja það nauðsynlegt. En þá ber að gera það með sjerstöku framlagi en ekki á þann hátt, að valda um leið stórkostlegu ranglæti. Hv. 1. þm. Skagf. talaði um, hverjar mundu verða afleiðingar festingarinnar og að finna þyrfti leið til að bæta tjón þeirra manna, sem yrðu fyrir ranglæti, þegar hún yrði leidd í lög. Jeg skal síst amast við því, að þessi hlið málsins sje tekin til athugunar. En hv.þm. (MG) og öðrum þeim, sem tala um ranglæti í sambandi við festingu, ber skylda til að tala líka um það ranglæti, sem hækkun mundi hafa í för með sjer, og benda á leiðir til að bæta úr því ranglæti, ef þeir ætla að halda fram þeirri stefnu. Ella eru þeir ekki heilir í þessu máli. Dettur nokkrum í hug, að síður sje ástæða til að bæta úr því 98% ranglæti, sem hækkunarmennirnir vilja skapa en því 2% ranglæti, sem ef til vill mundi eiga sjer stað, ef horfið yrði að því, að festa peningana í núverandi gengi? Mjer þótti vænt um, að þetta skyldi koma fram hjá hv. 1. þm. Skagf. Það er sanngjarnt að ræða þetta mál á þeim grundvelli, hvað skapi rjettlæti og hvað ranglæti, því að það er hinn rjetti vettvangur þessa máls. Og ef hv. andstæðingar þessa frv. fást til að standa á þessum grundvelli, þurfa þeir ekki að vera í vafa um, hvað þeir eigi að gera viðvíkjandi myntlögunum. Hv. þm. Dal. byrjaði ræðu sína með því að segja, að jeg væri sá eini maður, sem framið hefði rannsókn á þessu efni. Þetta er oflof. Það er fjöldi manna, sem framið hafa slíka rannsókn. En sjerlega nákvæmrar rannsóknar þurfti ekki með. Höfuðdrættir þessa máls eru skírir, og það er eftir þeim, sem menn eiga að ákveða sig, en ekki eftir smávægilegum tölum, hvort eitthvað sje ógreitt frá 1914, eða hvort Sáttmála- og Söfnunarsjóðir hafi einhverjar smákröfur, miðað við þær stórfeldu kröfur, sem allir aðrir hafa. En hv.þm. Dal. hlýtur sjálfur sem bankastjóri að hafa framið rannsókn á þessu efni, því að hann vill ekki halda genginu föstu, og á bak við þá skoðun hlýtur að liggja rannsókn, sem rjettlætir það. Þó hefir hv.þm. Dal. ekki gert sem gengisnefndarmaður hina minstu tilraun til að hækka gengið frá því, sem nú er. Hinsvegar hefir hann lýst yfir því, að hann sje fylgjandi hægfara hækkun gengisins, og segist vera það af þjóðarmetnaði. Hann er ekki bráðlátur fyrir hönd þjóðar sinnar, þessi hv.þm. Þjóðarmetnaður hans er hægfara, og það sjest ekki berlega í hverju hann er fólginn. Hann svífur í lausu lofti, eins og eitthvert undraljós, sem enginn veit hvað er. Ef þjóðarmetnaður hans er miðaður við eitthvert sjerstakt rjettlæti, þá hefði hann átt að segja þjóðinni, að hún gæti ekki beðið, og hefði meira að segja átt að vera búinn að hækka krónuna til fulls fyrir þrem árum. Því að því lengur sem líður, því meira breytist þjóðarmetnaðurinn í að festa sem fljótast. En það eru ýmsir, sem hugsa, að hægt sje að komast hjá öllu ranglæti og erfiðleikum, ef orðið hægfara er sett framan við stefnuheitið. Hvers eðlis slíkt er, sjest best á því, ef þetta orð er sett framan við orðin: rjettlæti og þjóðarmetnaður. Hægfara rjettlæti og hægfara þjóðarmetnaður - þau hugtök eru hvorki fugl nje fiskur. Jeg vil segja hv.þm. Dal. það, að hann hefði ekki þurft að leita til mín um það, að hægfara hækkun væri óráðleg. Hann hefði alveg eins getað leitað til hv. 3. landsk.þm. (JÞ). Jeg er sammála hv. 3. landsk. um það, að ef eigi að fremja þetta ranglæti, þá sje best að gera það strax - eins og einhversstaðar stendur. Ef það á að svíkja atvinnurekendur og alla þá, sem hafa umráð yfir rekstrarfje - jeg nota ekki sterkari orð en hækkunarmenn, þegar þeir gersópa orðabókina að orðum eins og skilamaður, svikari, gjaldþrot o. s. frv. - ef á að svíkja alla þá, sem hafa nýjar skuldbindingar, þá er best að það sje gert strax í einni svipan, bæði vegna þjóðarinnar og atvinnurekendanna sjálfra. Því að ef það er gert strax, kemur sú kreppa, að verðlag á vinnu og vörum verður að láta undan. Sje aftur á móti framkvæmd hægfara hækkun, verður afleiðingin sú, að enginn seljandi sjer nauðsyn á að lækka vöruverðið fyr en seint um síðir, og jeg býst ekki við, að hv. 4. þm. Reykv. (SÁÓ) sjái ástæðu til, að sjómennirnir fari að lækka kaup sitt, fyrir svo litlar breytingar, sem þessu yrðu samfara. Hægfara hækkun er ráðið til þess að skapa svæsna og langvarandi baráttu á milli útgerðarmanna og verkamanna, af því að þá verður um svo lítið að berjast í hvert skifti, og af því leiðir svo langvarandi hnignun, kyrstaða og deyfð. Þetta hægfara „rjettlæti“ er það versta ranglæti, sem hægt er að fremja í þessum efnum, ekki einungis gagnvart þeim, sem með þessu móti fá hækkaðar skuldir, heldur og líka gagnvart hinum, sem halda áfram atvinnurekstri sínum.  Hv. þm. Dal. spurði sem svo: Hvað á að gera næst, ef krónan er fest nú? Ef það er rjett nú, þá er það nákvæmlega eins rjett næst, þegar eins stendur á, og þó að nú væri hægt að hindra, að það yrði gert, sem rjett er að gera í þessu máli, er það engin sönnun þess, að þessi rjettlætiskrafa sigri ekki seinna meir, þegar eins stendur á, þegar hv.þm. Dal., t. d., er úr sögunni. Hv. þm. Dal. sagði, að það hefði verið stór sigur fyrir þjóðina, að krónan hefði hækkað úr 47 aurum upp í 82, og af því að hægt hefði verið að framkvæma þessa hækkun, væri rjett að halda áfram. En það var ekki rjett að hækka krónuna svona mikið.  En eftir allar þær breytingar, sem heimsstyrjöldin olli, þarf engan að undra, þó að verðfestingarkrafan komi fram, til að skapa rjettlæti í peningamálunum. Þegar miklar breytingar verða í lífi þjóðanna og langvarandi verðlækkun gjaldeyrisins á sjer stað, kemur þessi sama krafa alt af fram. Þó að verðlagið breytist við það, að hallæri kemur á eftir góðæri, kemur það þessu ekki við vegna þess, að þó að einhverjar gengisbreytingar kunni að orsakast af því, þá eru þær yfirleitt ekki svo miklar, að krafan um verðfesting nýs gengis komi fram. Það fer enginn að „stýfa“, nema gengið hafi raskast allverulega og alllangt sje um liðið. Það mega menn vita, að núverandi stýfing er ekki eingöngu miðuð við nútíðina, heldur líka við framtíðina, og hvenær sem þarf að taka til þess að slíta sambandið á milli gulls og pappírspeninga, á mönnum að vera ljóst, að það getur endað með „stýfingu“. Ef það hefði verið ljóst 1914, hefðu hjer verið gerðar ráðstafanir til þess að okkar peningar hefðu ekki fjarlægst það verð, sem þeir áttu að hafa, svo mjög sem raun varð á.

Peningarnir hefðu flúið.

Hver veit, hvenær verðfesting kann að skella á? Jeg held, að flóttahugsunin hefði ekki komið upp í mönnum, fyrr en breytingarnar voru um garð gengnar og þá um seinan. Við skulum taka t. d. Þýskaland, sem gerði sína peninga svo að segja að engu, og tók upp nýja mynt, og innleysti þá gömlu með svo miklum gengismismun, að mönnum þótti ekki tilvinnandi að hafa fyrir að innleysa þá. Auðvitað skyldi maður halda, að í svona landi sparaði enginn neitt, og að allir keptust um að eyða sem mestu og njóta lífsins eða forða fje sínu út úr landinu. En hvað segir reynslan ? Hver flúði þar? Jeg las nýlega grein eftir Lloyd George um þetta efni. Hann segir þar meðal annars, að spörunartilhneiging þýsku þjóðarinnar sje nú meiri en hún var áður, að sparifjeð sitji heima og uppfylli sínar skyldur, og þjóðin yfirleitt hafi orðið sterkari við hörmungarnar. Að ætla sjer að fæla menn með þessum spádómum er bara grýla. Sparsamur maður hugsar ekki um peningagildi, heldur um að spara. Ef þetta væri svo hættulegt og látið er, mundu menn hafa flúið, þegar við ljetum peningana falla. En því flúði enginn þá? Nei, þetta er bara grýla. Það eru allir sannfærðir um, að þjóðfjelagið geri í framtíðinni alt, sem það getur, til að halda gjaldeyrinum í föstu verði, alveg á sama hátt og það hindrar hækkun gjaldeyrisins, þegar það telur það rjettlátt. Þessi viðleitni þjóðfjelagsins kemur líka fram í því, að stöðva fall gjaldeyrisins, þegar svo ber undir.

Hvenær var rjettlátt að festa?

Það er rjettlátt á þessu augnabliki að festa krónuna í því gildi, sem hún er nú í, og það verður ekki heimtað meira af hv. 1. þm. Reykv. (MJ) en að hann veiti þeirri rjettlætiskröfu sitt fylgi. Hv. þm. Dal. mintist á N. Rygg bankastjóra. Hann hefði ekki átt að vitna í hann, heldur hina, sem láta álit sitt skýrara í ljós. En þó er álit Ryggs svo skýrt, að það er ljóst, að ráð hans er þetta: „Þið skuluð rólegir verðfesta ykkar gjaldeyri.“ - En fortíð Ryggs hindrar hann í að skýra frá áliti sínu á þessu máli skýrar en hann gerir. Jeg fór til Ryggs og bað hann um álit sitt, svo að hækkunarmenn skyldu ekki geta sagt, að við engan hefði verið talað úr þeirra hóp. En þegar álit hans kemur, setja þeir bara „kruss“ við setningu og setningu á stangli í áliti hans - og búið. Hv. þm. Dal. þykir það undarlegt, að sænsku fjármálamennirnir skuli ráða okkur gagnstætt því, sem þeir ráðlögðu sinni eigin þjóð á sínum tíma. Svo er aðeins um suma þeirra. Þetta kann að virðast svo í fljótu bragði. En það stóð alt öðru vísi á hjá Svíum, þegar þeir hækkuðu. Það, sem rjettlætir hækkun sænsku krónunnar, er meðal annars það, að þar var hækkunin framkvæmd fyrst. Auk þess áttu Svíar stysta leið að fara; þeir höfðu ekki orðið fyrir verulegum slysum af völdum ófriðarins og bjuggu við það ástand, sem gerði þeim hægara að framkvæma hækkunina en öðrum. Jeg sje, að það er komið fram yfir venjulegan fundartíma, svo það mun best, að láta hjer staðar numið að sinni.