Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég skal ekki blanda mér inn í umræður um þetta mál að því leyti, sem það heyrir undir hæstv. menntmrh. sérstaklega samkvæmt þeirri skipun, sem nú er á stjórnarstörfum. Það er rétt að hafa í huga, að hann fer með þessi mál, ekki sem menntmrh., heldur sem dómsmrh., en þessi mál eru eftir sem áður í dómsmálaráðuneytinu - og verður aldrei komið í veg fyrir það með þál. eða löggjöf, að svo skipist, þar sem ákveðið er í stjórnarskránni, að forseti skipti störfum milli ráðherra. Um þessa þáltill. vil ég annars segja, að mér finnast ýmsir liðir hennar mjög eðlilegir. Eftir þeirri reynslu, sem ég hef fengið við dómsstörf, tel ég, að vel fari á því, að löggæzla á hafinu og tollgæzla yrði betur samræmd en verið hefur. Ég er að vísu ekki nógu kunnugur tollgæzlunni, og hún kemur landhelgisgæzlunni ekki við nema að litlu leyti, en mér sýnist, að nauðsynlegt sé, að fram fari athugun á því, hvort ekki verði betur séð fyrir skipan þessara mála með því að sameina tollgæzlu og löggæzlu á sjó og landi. Að öðru leyti vil ég ekki blanda mér inn í þetta. En út af því, sem hæstv. menntmrh. sagði að lægi í augum uppi, að eðlilegt væri að láta daglega stjórn landhelgisgæzlunnar vera í höndum Skipaútgerðar ríkisins, þá get ég fallizt á það varðandi útgerðarhlið málsins, en það á ekkert skylt við það, hvernig æðstu stjórn sjálfrar landhelgisgæzlunnar er fyrir komið. Alveg eins væri t. d. hugsanlegt, að allar ríkisstofnanir hefðu sameiginlegan bílakost. En engum mundi þar fyrir detta í hug að gera forstjóra Bílastöðvar ríkisins að lögreglustjóra. Og mér finnst óeðlilegt, að útgerðarmaður Skipaútgerðar ríkisins sé yfirlögreglustjóri í landhelgi Íslands. Með því felli ég engan dóm um menntun og hæfileika þess manns, er nú gegnir því embætti. En vegna ummæla hæstv. menntmrh. get ég ekki varizt því að benda á, að mér finnst hann hafa haldið fram augljósri firru, og firra hans er sú, að hann telur eðlilegt, að sú skipan verði áfram á þessum málum, sem verið hefur. Ég er ekki með þessu að gagnrýna gerðir míns starfsbróður, enda sá háttur gamall, sem á þessu er, og að mig minnir alla tíð síðan hv. þm. S-Þ. gegndi ráðherraembætti, svo að ef um ávítur er að ræða, þá lenda þær á honum. Hæstv. menntmrh. hefur aðeins sýnt sig sem dyggan lærisvein síns læriföður, og það met ég raunar mikils. Annars var það nú einkum annað, sem ég ætlaði hér að tala um. Hér er vikið nokkuð að stækkun landhelginnar og því beint til ríkisstj. að halda með festu á þeim málum. Varðandi þetta vil ég benda á, að í lögum frá síðasta Alþingi er gert ráð fyrir því, að sjútvmrn. setji reglugerð um vernd fiskimiðanna, og heyrir það ekki undir utanrrn., þótt það dæmi um það, hvenær það sé tímabært. Það kom fram í grg. á síðasta Alþ., sem var útbýtt meðal þm., en ekki gefin út opinberlega, að heppilegt mundi vera og jafnvel nauðsynlegt að fá upplýsingar um afstöðu annarra ríkja til hinna fyrirhuguðu ráðstafana, án þess að farið væri fram á samþykki þeirra, enda litið svo á af okkar hálfu, að slíkt samþykki væri ekki nauðsynlegt. Þar sem flest eða öll ríki, sem hagsmuna hafa að gæta í þessu máli, höfðu undirritað samning um möskvastærð frá 5. apríl 1946 og Bretar lagt fast að ríkisstj. að samþykkja hann, þótti eðlilegast að bera fram fyrirspurn til samningsaðilanna um það, hvort þeir teldu framkvæmdir í framhaldi af þessum lögum samrímanlegir aðild að möskvastærðarsamningnum. Voru orðsendingar þess efnis sendar til Belgíu, Danmerkur, Íslands, Frakklands, Hollands, Noregs, Póllands. Portúgals, Spánar, Svíþjóðar og Bretlands. Svör hafa enn ekki borizt nema frá sumum ríkjunum, en þegar þau eru fengin, verður hægt að taka endanlega afstöðu til efnis reglugerðarinnar. Hinu verð ég að skýra frá, að svör nokkurra landa, sem borizt hafa, eru nokkuð óhagstæð og sýnt er, að það muni verða þungt fyrir fæti. Því er haldið fram, að við höfum ekki heimild til að setja slíka reglugerð einhliða og enn síður að stækka landhelgina beinlínis, svo sem að miða hana við 4 sjómílur. Þetta var vitað fyrir fram, og hefur ekki annað gerzt með þessum svörum en það, að sú skoðun hefur staðfestst. En við höfum litið svo á, að þótt ráðgert væri að leita eftir skoðun viðkomandi ríkja, þá væri það Íslendinga einna að ákveða skipun þessara mála. Nú er það auðvitað vandi og verður ákveðið að fengnum svörum, á hvern veg þessu máli skuli fram haldið. Mikilsvert er að misstíga sig ekki, þótt of mikil varfærni á hinn bóginn megi ekki verða til þess, að ekkert verði aðhafzt. Ég er sammála hv. flm. um það, að það er íhugunarvert fyrir okkur, hvort ekki sé rétt að bera þetta mál fram á þingi Sameinuðu þjóðanna. Hér er sem sagt ekki eingöngu um lagaleg atriði að ræða - og e. t. v. er afstaða okkar veikari varðandi lagahlið málsins heldur en efnishliðina, því að nauðsyn okkar er óumdeilanleg; og ef við óttuðumst ekki lagahliðina, mundi þegar hafa verið skorið úr í þessu með endanlegum aðgerðum af okkar hálfu. Ég tel því nauðsynlegt, að samhliða því, að við höldum áfram að vinna að því að koma málinu fram innan lagarammans, þá sé einnig á alþjóðlegum vettvangi unnið að því, - og ég tel, að það sé heppilegt innan Sameinuðu þjóðanna, ekki sízt þar sem þær hafa skipað nefnd til endurskoðunar reglum í alþjóðarétti og nefnd til að setja reglur um skyldur þátttökuríkjanna, og væri þá eðlilegt, að þetta mál yrði tekið fyrir í öðru hvoru því sambandi, eða sem sérstakt mál, sem tekið væri upp af okkur á þingi SÞ. Þetta krefst mikils undirbúnings, og þarf málið að vera vel reifað af okkar hálfu, en ég er þó sannfærður um, að þetta er ein af þeim leiðum, sem líklegastar eru til skjóts árangurs, og er því mjög hlynntur því, að hún verði farin. Jafnframt því sem framangreindar ráðstafanir hafa verið gerðar til þess að fá vitneskju um undirtektir annarra ríkja, þá hefur verið unnið að framgangi Faxaflóamálsins, enda þótti rétt, að það mál yrði leyst á þann hátt, sem gert hefur verið undanfarin ár, þ. e. í samræmi við tillögur alþjóðahafrannsóknarráðsins. Enda þótt búizt væri við, að niðurstaðan yrði sú, að íslenzka ríkisstj, þyrfti að kalla saman fund hér í Rvík, til þess að gengið væri frá samningi um friðun flóans, var þó talið rétt að fara þess á leit við hafrannsóknarráðið, að það kallaði saman fund í Khöfn, þannig að gengið væri frá samningum undir umsjón þess. Tilmæli þess efnis voru borin fram af fulltrúum Íslands á ársfundi ráðsins, sem haldinn var í Khöfn dagana 4.–11. okt. s. l., en ráðið taldi, að samningsgerðin væri fjárhagslegs og stjórnmálalegs eðlis og gæti það því ekki beitt sér fyrir henni. Virðist því ekki vera um annað að ræða en að kveðja til fundar hér, og telja íslenzku fulltrúarnir, sem fundinn sátu, að hæfilegur fyrirvari á fundarboði mundi vera þrír mánuðir. Telja þeir jafnframt heppilegt, að fundurinn yrði hér í Rvík í apríl n. k. Það hefur verið talað um að senda slíkt fundarboð út um áramót. Að öðru leyti vil ég segja það, að nokkurrar aðgæzlu er þörf við upptöku Faxaflóamálsins, þannig að við viðurkenndum ekki á neinn hátt, að við gætum ekki, ef til kæmi, gert einhliða ráðstafanir. Vegna þess að við leituðum samþykkis annarra, kynni því e. t. v. að verða haldið fram, að við gætum ekki friðað Faxaflóa án samþykkis annarra ríkja. En að athuguðu máli höfum við þó komizt að þeirri niðurstöðu, að hér þyrftu ekki að verða árekstrar.



Herra forseti. Í umræðunum um þetta mál í gær beindi hæstv. ráðh. fyrirspurn til fjvn., sem mér þykir rétt að svara, og í annan stað vildi ég fara nokkrum orðum um till. á þskj. 55. Þegar litið er á þetta mál, þá er sjáanlegt, að það skiptist í fjóra meginkafla. Það er þá fyrst, að það verður að skilja það frá Skipaútgerð ríkisins; í öðru lagi þarf að auka skipakostinn og loftfarakostinn; í þriðja lagi þarf að gera meiri kröfur til starfsmanna á þessum vettvangi, og í fjórða lagi þarf að stækka landhelgina. Fyrstu þrjú atriðin eru innanríkismál, hið síðasta er utanríkismál. Ég mun ekki ræða fjórða atriðið, enda hefur það verið gert ýtarlega af ráðherra, en mun heldur snúa mér að hinum atriðunum. Mér þykir rétt að geta þess, að ég tel miður farið, að fjórða atriðið var tekið með í þessa till. Það hefði átt að fara til utanrmn., en að því er mér hefur skilizt, munu tillögumenn vilja, að málinu sé vísað til allshn. að lokinni fyrri umr. En mér skilst, að heppilegra hefði verið að fara með það sem sérmál. Ég kem þá að því, sem ég vildi benda á, að það er deilt um, hvort halda skuli þeirri stefnu, sem tekin hefur verið upp, að hafa sem smæst skip við landhelgisgæzluna, en það tel ég meginorsök til þeirrar niðurníðslu, sem landhelgisgæzlan er nú í, og til þess, hve sáralítils trausts hún nýtur. Ég bendi á, að það er ekki langt síðan íslenzkur togari var tekinn í landhelgi af einum þessara litlu báta, eftir að sami bátur hafði leyft honum að fiska þar í sólarhring, - þá fyrst komst báturinn að því, að togarinn var innan landhelgislínunnar. Slík mistök hafa komið fyrir í fleiri skipti - t. d. með togarann Júpíter - og þau hafa orðið vegna þess, að hinir litlu bátar gátu ekki innt af hendi nauðsynlegt starf, ekki tekið mið, svo að byggt yrði á, né annast gæzluna svo, að landinu væri sómi að, en ekki vansæmd. - Ég skal seinna koma að því, hvort okkur er þetta nokkur hagnaður fjárhagslega. En nefndin þarf að gera sér þetta ljóst, hvort það á að fá stór skip og setja þannig upp sterka landhelgisgæzlu eða fjölda báta, sem ekki fá við neitt ráðið. Í þessu sambandi vildi ég leyfa mér að benda á eitt atriði. Þegar við vorum úti í Englandi um daginn í sambandi við togarakaupin, þá urðum við undrandi á því, að við vorum spurðir sérstaklega, hvort ríkisstj. væri að láta byggja strandvarnaskip hér. Það hafði verið send útboðslýsing til skipamiðlara í Englandi og honum falið að leita tilboða. Okkur þótti þetta undarlega að farið, að á sama tíma sem ríkisstj. sendi menn til Englands til þess að semja um kaup á 10 nýjum togurum er hún einnig að senda gögn til skipamiðlara í Englandi. Ég hef alveg nýlega fengið fyrirspurn um það frá skipabyggingastöð í Englandi, hvort henni beri að taka þessi tilboð alvarlega, vegna þess að þeir hafa einnig heyrt, að búið sé að semja um byggingu skips fyrir landhelgisgæzlu á Íslandi, og hvort hugsunin sé að byggja eitt skip til eða fleiri til viðbótar. Ég vil biðja hæstv. ráðh. að upplýsa í þessu það mál, hvort hugsað sé að halda áfram að smíða þessi skip eða hvers vegna er verið að þessum leik í öðrum löndum, hvort það sé til þess að fá samanburð á þessu og því, sem fengist annars staðar. Ég vildi einnig fá upplýst hjá hæstv. ráðh., hvað er kaupverð þessa nýja skips, því að ég minnist ekki að hafa séð neitt um það í blöðum eða tilkynningum hæstv. ríkisstj. og ekki að hafa heyrt því yfir lýst á Alþ., hvað sé kaupverð þessa skips, í hvaða gjaldeyri á að greiða það og hvaða samningar eru um það og hvaða fulltrúa ríkisstj. hafi haft sér til aðstoðar í þessum kaupum. Þetta er mikilsvert fyrir okkur að vita, sem eigum að greiða atkv. með fjárframlögum til þessa, og einnig fyrir skattþegnana. Ég vil einnig benda á, að aukning flotans til strandgæzlu hefur farið fram á tvennan hátt. Annars vegar hefur verið aukning á honum samkv. ákvörðun Alþ. - og það hafa verið í raun og veru beztu skipin, þó að þar hafi flotið innan um of lítil og of léleg skip. Hins vegar hefur einnig farið fram aukning flotans samkv. ákvörðun annarra aðila. Ég vil í því sambandi benda á Sæbjörgu, sem hefur raunverulega verið þvingað upp á ríkissjóð til þess að taka á sig árleg rekstrarútgjöld af því skipi. Sæbjörg er keypt fyrir gjafafé. Kaup þess skips eru mjög vanhugsuð frá byrjun. Það fyrsta, sem gerist í sambandi við þetta skip, er mislukkað, en ríkissjóður hefur í raun og veru tekið á sig að greiða öll áföllin. Ég man, að ég benti á þetta, þegar samningur var gerður af fyrrv. hæstv. dómsmrh. í sambandi við Sæbjörgu, og að hann þá fullyrti, að ekki kæmi til mála, að ríkissjóður greiddi nema ákveðna upphæð vegna rekstrar þessa skips, sem þá var styrkur. Það hefur reynzt rétt, sem ég þá benti á, að þessi upphæð hefur síðan verið þrefölduð. Fyrst var talið sjálfsagt að ganga að þessu glæsilega tilboði. Næst var talið sjálfsagt að tvöfalda framlagið til rekstrar þessa skips, af því að búið var að ganga inn á að greiða eitthvað til þess. Og í þriðja sinn þótti sjálfsagt að taka á sig byrðar enn vegna þessa skips, af því að búið var að taka tvisvar á herðar ríkissjóðs þessa vitleysu áður. Og fjölgunin á skipunum til strandgæzlu fyrir Vesturlandi er komin til af þessu, að ákveðið félag á Vestfjörðum hefur aflað fjár fyrir björgunarskútu, sem á að vera strandvarnaskip á Vestfjörðum líka, þannig að hvorki er hugsað um, hversu óheppilegt það er að taka einmitt svona far til þess að hafa til svona gæzlu, né heldur, hvað kostar fyrir ríkissjóð að reka þetta. Ef slysavarnafélögin í landinu vildu leggja þessum málum fé og lið, væri ekkert eðlilegra, en að taka upp samkomulag við þau, annaðhvort um að standa undir ákveðnum rekstrarkostnaði eða leggja þetta fé alveg kvaðalaust inn til þessarar starfsemi, án þess að þau ráði svo um það í meginatriðum, hvernig þetta er byggt upp, eins og gert hefur verið og sýnt hefur sig í öllum tilfellum, að er rangt. Og sama leikinn virðist vera stefnt að að leika í sambandi við helicopter-flugvél, en hæstv. menntmrh. óskaði eftir því á síðasta ári að fá ákveðið fé til þess að kaupa fyrir helicopterflugvél. Við þessu gat fjárveitingavaldið ekki orðið - þó að því fé hefði verið betur varið en kaupa blaðaruslið, sem keypt var fyrir helmingi hærri upphæð.  „Sú reynsla hefur þegar fengizt af notkun flugvéla við landhelgisgæzlu, að fyrirsjáanlegt er, að mikla þýðingu mun hafa að halda áfram á þeirri braut. Er þess skemmst að minnast, að í apríl f. á. voru með notkun flugvélar teknir 9 togbátar að ólöglegum veiðum á Húnaflóa, og 6 bátar voru á sama hátt teknir í einu við Vestmannaeyjar í marz s. l. og allir dæmdir í sekt fyrir ólöglegar veiðar í landhelgi. Í júlí/ágúst í sumar gerði Skipaútgerðin í samráði við ráðuneytið samning við eitt af flugfélögunum hér (Loftleiðir h.f.) um leigu á flugvél til landhelgisgæzlu. Var fenginn Grummanflugbátur til þessa, og svo um samið, að hann skyldi vera til reiðu, þegar Skipaútgerðin óskaði, en leiga reiknast kr. 1.000.00 á klukkustund, þegar flogið væri, en ekkert þess á milli. Þegar þetta er skrifað, hefur nefnd flugvél flogið til landhelgisgæzlu í ca. 50 klst., og hafa gæzlumennirnir í vélinni á þessum tíma nokkrum sinnum séð skip, öll erlend, að ólöglegum veiðum í landhelgi við suðurströndina, en því miður hefur ekki verið aðstaða til þess að taka lögbrjótana og sekta þá, þar eð flugbáturinn hefur ekki getað lent, en lögbrjótarnir hafa alltaf hraðað sér burt, þegar þeir hafa orðið þess varir, hvað var að gerast.“ Það er þá upplýst hér frá þessum forstjóra, að það hafi ekki verið hægt með þessu móti að taka neina lögbrjóta að veiðum í landhelgi nema smátogbáta, en hins vegar hafi flugvélin vel getað rekið úr landhelginni. Og ég viðurkenni, að það er hreint ekki lítið atriði. Forstjóri Skipaútgerðarinnar segir enn fremur: „Þess má geta, að varðskip voru hvað eftir annað, bæði fyrir og eftir, á sömu stöðum og nefnd skip sáust úr flugvélinni að veiðum í landhelgi, en aldrei hittu varðskipin á þessum tía skip að ólöglegum veiðum á þessum stöðum. Það er þá einnig viðurkenning á því, að nákvæmlega þetta sama hlutverk geti einnig varðskipin innt af höndum. Það eru ekki lögbrjótar fyrir innan landhelgislínuna, þegar varðskip eru þar á ferð né heldur þegar flugvélar eru þar á ferðinni.  „Ofangreind reynsla af notkun flugvélar við landhelgisgæzlu sýnir, að það er mjög mikils virði og nauðsynlegt að hafa slíka gæzlu, enda þótt hún hafi af greindum ástæðum ekki komið að fullum notum. En rækilega þarf að athuga, hvort ekki muni hægt að yfirvinna frekar þá erfiðleika, sem eru á þessu, t. d. með því að nota helicopterflugvélar.“ M. ö. o., það er reynsla fengin fyrir því, að flugvélar almennt geta ekki komið að fullum notum og kannske ekki nema að sáralitlum notum fyrir landhelgisgæzlu. En það er beðið um fé til þess að reyna þær, án þess að geta sagt um það nokkuð fyrir fram. Síðast í þessu bréfi frá forstjóra Skipaútgerðarinnar er eitt ákaflega merkilegt atriði, sem ég gjarna vildi biðja hæstv. ráðh. að athuga, hvort sé rétt. Þar segir: „Sektartekjur varðskipanna fyrir landhelgisbrot eru mjög stopular, t. d. innheimtust engar slíkar tekjur á árinu 1947.“ Og í fjárlagafrv. nú er felldur niður aftur sá liður, sem áður hefur verið í frv., tekjur fyrir landhelgisbrot. Og mér er sagt, að reynslan sé sú um einmitt þessa tegund skipa, sem bæði smábátarnir taka hér við veiðar - togbátarnir íslenzku - og flugvélarnar geta náð í, að enn sem komið er hafi þeir ekki greitt eina einustu krónu í landhelgissjóð, vegna þess að þeir hafi ekki getað gert það. Og þá fer málið að verða nokkuð skrýtið, finnst mér, að velja einmitt slík tæki til landhelgisgæzlu og fjölga þeim, sem vitað er, að ekki geta tekið önnur skip en þá báta, sem minnstan skaða gera annars vegar og hins vegar ekkert geta borgað af sektum, eins og upplýst er hér, en verða að sleppa hinum skipunum, sem gera mestan uslann og geta borgað sektir, ef þær á annað borð yrðu lagðar á. En svona hefur verið reynslan af þessum málum undir þessari ágætu stjórn, sem hæstv. menntmrh. vill enn halda dauðahaldi í. Þriðja atriðið, að krefjast meiri menntunar af starfsmönnum við landhelgisgæzluna, ætla ég ekki að ræða sérstaklega um. Ég sé ekki ástæðu til þess á þessu stigi málsins, en skal snúa mér að fjórða atriðinu, aðskilnaðinum á stjórn landhelgisgæzlunnar frá stjórn Skipaútgerðar ríkisins. Mér heyrðist, að eitt af meginrökunum hjá hæstv. ráðh. gegn því að skilja þetta tvennt að væri það, að ef komið væri hér upp sérstakri stofnun til þess að annast landhelgisgæzluna, mundi það kosta ríkissjóð mjög mikið fé og sá kostnaður mundi aukast ár frá ári. Mér fannst þetta vera aðalástæðan fyrir því hjá hæstv. ráðh., að hann vildi ekki láta aðskilja útgerðarstjórn á skipum til þessara tveggja verkefna, strandferðanna og strandvarnanna. Nú hefur hæstv. ráðh. talað um, að ekki sé nauðsynlegt að skilja þetta tvennt að. Ég er honum ekki sammála um það. Ég held, að sá aðskilnaður mundi verða heppilegur. Og ég vil leyfa mér að benda á, að í gögnum frá forstjóra Skipaútgerðar ríkisins leggur hann fyrir ríkisstj. áætlun um það, að það þurfi að kosta til landhelgisgæzlunnar árið 1949 kr. 4.979.000,00 á næstu fjárlögum. Og þar gerir hann ráð fyrir, að af þessari upphæð sé sameiginlegur kostnaður til þess að stjórna þessum bátum 280 þús. kr. - til þess að stjórna Ægi, Óðni litla, 70 smálesta, Sæbjörgu og tveimur litlum bátum, sem eru í smíðum. En á meðan þeir eru ekki tilbúnir, eru tveir bátar við landhelgisgæzlu í staðinn, annar við Austfirði og Faxaflóa og hinn við Vestfirði, m. ö. o., að til þess að stjórna þessum fjórum bátum sem varðskipum þarf 280 þús. kr. í sameiginlegan kostnað, skrifstofukostnað og framkvæmdastjórnarkostnað við Skipaútgerðina. Og þetta skulum við svo bera saman við aðrar upphæðir. Hér liggur hjá mér skýrsla frá n., sem skipuð var af ríkisstj. og Framsfl. átti í ágætan hagfræðing. Þar er greint frá kostnaði við 60 smálesta bát, sem stundaði þorskveiðar í 5 mánuði. Skrifstofukostnaður og framkvæmdastjórnarkostnaður við hann var kr. 4.225,06. Nú má gera ráð fyrir, að þessi útgerðarkostnaður verði eitthvað lengri hjá varðbátunum. En þó að þessi upphæð sé tvöfölduð og jafnvel þótt farið sé með hana upp í 10 þús. kr., þá er það ekki nema aðeins einn fimmti hluti af því, sem að meðaltali það kostar að stjórna þessum bátum hverjum fyrir sig, sem til landhelgisgæzlunnar eru notaðir, hjá Skipaútgerð ríkisins, því að það kostar 50–60 þús. kr. Og benda má einnig á, að hér er gert ráð fyrir, að við togara af sömu stærð og m/s Ægir verði útgerðarstjórnar- og skrifstofukostnaður 6.500 kr. í ferð. Og ef um 10 ferðir er að ræða, verður það 65 þús. kr. En þetta er svo miklu meira skrifstofuhald og miklu meiri útreikningur, utanlands og innan, heldur en er við að reka varðskipið Ægi. Ég held, með tilliti til þessara raka, að hægt sé að benda á, að það megi vænta þess, að það yrði miklu minni kostnaður við að setja yfir landhelgisgæzluna sérstaka stofnun, en með því að hafa hana annars vegar og stjórn Ríkisskips hins vegar undir sömu stjórn eins og nú er. Ég er alveg viss um það og að það sé hreinn klaufaskapur að geta ekki fengið þennan kostnað niður með því að aðskilja þetta tvennt. Nú er þetta ekki nema ein hlið málsins. Hitt er önnur hlið þess, hvað hafa verið gerð mörg glappaskot í sambandi við þessi mál. Ég skal viðurkenna, að það er líka hægt að gera þau, þó að þessu sé skipt í sundur og landhelgisgæzlan sett undir aðra menn. Og það væri kannske líka hægt að fá kostnaðinn lengra niður við stjórn Skipaútgerðar ríkisins, frá því, sem nú er, ef skipt væri um menn þar. En við skulum ekki loka augunum fyrir því, hvaða mistök hafa orðið í þessum efnum á undanförnum árum og hvert gífurlegt fé það hefur kostað ríkið og hvað það hefur haldið niðri landhelgisgæzlunni. T. d. var það svo með gamla Óðin, að það skip gat ekki staðið á kjölnum, og það varð að sigla skipinu niður aftur, til þess að skera það í sundur og lengja það um þrettán fet. Og hvernig, gekk það með hraðbátana? Þeir reyndust óhæfir og voru sendir út aftur, og þau kaup og það, sem í sambandi við þau var, kostaði ríkið nærri 700 þús. kr. eftir gögnum, sem fyrir hafa legið, - sá skemmtilegi leikur. - Ég skal ekki blanda saman við þetta þeim mistökum, sem hafa orðið, í stjórn Skipaútgerðar ríkisins. En það er ekki hægt að neita því, að þessi mistök hafa orðið; annars vegar það, að þegar Óðinn var byggður, varð að senda hann út aftur til þess að lengja hann, því að hann var ekki sjófær, og hins vegar, var svo það, að þegar hraðbátarnir voru keyptir; þá voru þeir ekki sjófærir.

Hvaða stjórn byggði gamla Óðin?

Ég veit það ekki. Útgerðarstjórnin hafði með þetta að gera.

Það var lögfræðingurinn Jón Magnússon, sem byggði Óðin

. Lögfræðingurinn Jón Magnússon, sem byggði Óðin?

Já, veit hv. þm. það ekki?

. - Ég held því, að það sé mjög mikil ástæða til að taka þessi mál öll til rækilegrar athugunar, til þess að vita, hvort ekki sé hægt að reka þetta með ódýrari hætti með því að skilja þetta að og athuga, hvers konar stjórn þarf að setja þessi mál undir. - Ég sé, að hæstv. menntmrh. brosir, það er vanalega það eina, sem hann á að grípa til, þegar hann er kominn í vanda. 

Bezt að skipta stjórninni á því í marga parta til þess að spara.

. Hér er um stórkostlegt fjárhagsatriði að ræða. Ég vil því beina því til hv. flm., hvort hann vill ekki taka aftur till. sína um allshn. Ég legg til, að þessu máli verði vísað til fjvn. Hún hefur í fyrsta lagi öll gögn í sambandi við þetta mál. Og þó að þetta sé út af fyrir sig ekkert meginatriði, er rétt, að fjvn. athugi þetta mál. Eins og till. er, þá er þetta allmikið fjárhagsatriði; hvernig koma að notum þau fjárframlög, sem til þessara mála fara. Og það þarf að koma betra skipulagi á stjórn þessara mála, kannski til að spara eða kannske til aukningar á landhelgisgæzlunni, eftir því, hvaða leið er farin.



Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa sérstakan formála með þessum fyrirspurnum. Mér hefur þótt hlýða, að þetta kæmi fram opinberlega, hversu ábyrgðum ríkissjóðs er nú háttað, vegna þess að mér vitanlega hefur það ekki komið fram opinberlega enn, hversu miklar ábyrgðir ríkissjóðs eru nú og hvernig þær skiptast á þá aðila, sem þær hafa verið gefnar. Eru það þessir aðilar: bæjarfélög, ríkisfyrirtæki, opinberar stofnanir og einkafyrirtæki. Einnig kom það fram, í ræðu hæstv. fjmrh., þegar fjárlfrv. var lagt fram hér á hæstv. Alþ., að nokkur brögð væru að því nú, að þeir aðilar, sem fengið hefðu ríkisábyrgðir, gætu ekki staðið í skilum með lán sín. Hef ég því óskað eftir að fá upplýsingar um, hverjir aðilar það eru og hve mikil brögð eru að vanskilum.



Herra forseti. Út af fyrirspurnum hv. 1. þm. Reykv. hef ég látið gera skrá, í þetta sinn ýtarlegri, yfir ábyrgðir ríkissjóðs og skiptingu þeirra, heldur en áður hefur átt sér stað. Það er alveg rétt, sem hv. þm. sagði, að ég hef við ýmis tækifæri bent á, að sumar ábyrgðir, sem ríkið stæði í, væru orðnar nokkuð háar og að það þyrfti eftir megni að forðast það, að ríkissjóður gengi í ábyrgðir, nema þar, sem það væri algerlega nauðsynlegt. Ríkisábyrgðir eru nú sem stendur, eftir því sem upp var tekið í fjmrn., miðað við 31. október, kr. 301.503.820,00 og skiptast eins og hér segir: 1. Bæjar- og sveitarfélög (aðall. v/hafna- og raforkuframkv.) kr.94.330.000,00 2. Ríkisfyrirtæki (landssmiðjan 2,45 millj., þjóðleikh. 813,420.) 3.263.420,00 3. Einkafyrirtæki (þar af Slipp- fél. í Rvík kr. 2.798 þús. ) - 5.238.000.00 4. Opinberar stofnanir (þar af veðd. Landsb. kr. 38.325 þús.) - 55.940.400,00 5. Samvinnufél., sbr. meðf. skrá kr. 36.162.000,00 6. Skuld Stofnlánad. Landsb. v. seðlabankann pr. 3/11 '48 - 90.370.000,00 7. Vaxtabréf Stofnlánadeildar Landsbankans - 16.200.000,00 Alls kr. 301.503.820,00 Það er að vísu ekki spurt sérstaklega um samvinnubyggingarfélögin, en mér þykir rétt að láta þess getið hér, og er þá fyrst ríkisábyrgðin fyrir Byggingarsamv.fél. Akureyrar kr. 270.000,00 - - Árroða - 1.760.000,00 - - atvinnubílstj. - 500.000,00 - - bankamanna - 1.656.000,00 - - barnakennara - 2.575.000,00 - - Borg - 280.000.00 - - Egilsstaðak. - 200.000,00 - - Garð - 375.000,00 - - Hofgarð - 2.610.000,00 - - Ísafjarðar - 340.000,00 - - Klett - 175.000,00 - - Neskaupst. - 250.000,00 - - prentara - 2.050.000,00 - - Ólafsvíkur - 560.000,00 - - póstmanna - 150.000,00 - - Siglufjarðar - 350.000,00 - - símamanna - 2.593.000,00 - - háskólans - 1.900.000,00 - - ríkisstofnana - 2.831.000,00 - - stýrimanna - - - Stykkishólms - 880.000,00 - - stjórnarr. - 3.690.000,00 - - Reykjavíkur. - 9.021.000,00 - - strætisvagna - 1.146.000,00 Alls kr. 36.162.000,00 Ég hef ekki orðið var við það, að það hafi orðið nein vanskil hjá þessum samvinnubyggingarfélögum, enda er tíminn ekki langur, nema hjá Byggingarsamvinnufélagi Ólafsvíkur. Það hefur ekki getað staðið í skilum, og hafa nú verið lögð drög til þess að ná því fé. Það eru fasteignir um að ræða þar og ekki líkindi til, að það þurfi að verða tap á því. Þá er spurt undir lið 2, hvaða aðilar hafi ekki getað staðið í skilum með ríkistryggð lán og hversu mikið ríkissjóður hafi lagt fram vegna slíkra ábyrgða og hvernig sé útlit um endurgreiðslu. Ég hef hér skrá yfir þá aðila, sem ríkissjóður hefur fram að þessu orðið að aðstoða með greiðslur vegna ábyrgða. Greiðslur vegna ábyrgða eru samtals 31. okt. 1948 kr. 9.556.639,00, og skiptist fé þetta þannig: 1. Andakílsárvirkjun kr.- 80.000,00 2. Neskaupstaður, barnaskólalán frá 1935 38.000,00 3. Búðahreppur, Fáskrúðsfirði 30.000,00 4. Flateyjarhreppur 19.500,00 5. Húsavíkurhreppur, höfnin 204.800,00 6. Hofshreppur, Skagafjarðars. 23.900,00 7. Siglufjarðarkaupst., Skeiðs- fossvirkjun 1.277.103,00 8. Siglufjarðarkaupst., Rauðka 101.400,00 9. Byggingarsamvinnufél. Ólafs- víkur 80.300,00 10. Skagastrandarhöfn 441.600,00 11. Sauðárkrókshreppur kr. 5.200,00 12. Stokkseyrarhreppur 31.400,00 13. Síldarverksmiðjur ríkisins 7.165.561.00 14. Vestmannaeyjakaupstaður, rafveitan 18.800,00 15. Landshafnir 39.075,00 Ábyrgðargreiðslur vegna þeirra, sem komizt hafa í vanskil á árunum 1946–1948, nema kr. 9.217.665,00. Þeir aðilar eru nr. 1, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 13, 14 og 15. Þá ætla ég, að gefnar séu upplýsingar um það, sem þessi fsp. fer fram á. En þetta er mjög víðtækt mál, og mætti halda uppi endalausum umr. um það. En þó sé ég ekki ástæðu til að eiga frekari hlut í þeim, og er ég þeirrar skoðunar, að tímann eigi að nota til þess að gefa upplýsingar án þess að teygja úr umr.



Herra forseti. Ég hef borið fram fsp. um hag S. R. á þskj. 114. Ég tók eftir því í fjárlagaræðu hæstv. fjmrh., að rúmar 7 millj. króna hefðu verið lagðar út til þeirra vegna ábyrgða. En nú spyr ég um það, hversu miklar skuldir verksmiðjanna hafi verið þ. 1. okt. 1948 og hvernig þeim er fyrir komið. Hafa miklar byggingarframkvæmdir átt sér stað hjá þessu fyrirtæki undanfarin ár, og álít ég sumar þeirra ekki verið hafa sem hagkvæmastar. Í öðru lagi spyr ég um afkomu verksmiðjanna í ár. En nú ætti að liggja fyrir vitneskja um hana, þar eð vitað er um afla á sumarvertíðinni og tap á vinnslu Hvalfjarðarsíldarinnar. Þá spyr ég að lokum um ábyrgðir ríkissjóðs vegna verksmiðjanna, hversu þær eru miklar, þ. e. beinar ábyrgðir. Álít ég þó, að ríkissjóður standi í ábyrgð fyrir öllum skuldum ríkisverksmiðjanna, þó að eigi sé gert ráð fyrir því í l. Eins og rekstrinum hefur verið háttað hingað til, virðist rétt að líta þannig á, að ríkissjóður beri a. m. k. móralska ábyrgð á öllum skuldum S. R.



Herra forseti. Hér liggur fyrir fsp. frá hv. 1. þm. Reykv. á þskj. 114, nr. II. Ég vil nú leitast við að gefa svar við 1. liðnum, þar sem spurt er um, hversu miklar skuldir S. R. hafi verið þ. 1. okt. 1948 og hvernig þeim sé komið fyrir. Geta skal þess, að reyndar er hér miðað við þ. 15. nóv. þ. á. En skuldirnar eru þá þessar: A. Skuldir vegna stofnkostnaðar: I. Gömlu verksmiðjurnar. 1. Eftirstöðvar af lánum í Ham- bros Bank 1934 og 1938. Afb. á árum. Vextir 5% . kr. 743.337,00 2. Eftirstöðvar af skuldabréfaláni frá 1943 í Landsbankanum. - Afb. á 25 árum. Vextir 4% - 504.000,00 3. Eftirstöðvaraf skuldabréfaláni frá 1941. Bréfin seld ýmsum. Afb. á 12 árum. Vextir 4½% - 1.000.000,00 4. Eftirstöðvar af skuldabréfaláni frá 1946 í Landsbankanum. Afb. á 20 árum. Vextir 4% - 4.180.000.00 Samtals kr. 6.427.337,00 Framangreind lán eru öll með ríkisábyrgð. II. Nýju verksmiðjurnar á Siglufirði og Skagaströnd. 1. Eftirstöðvar af skuldabréfaláni ríkissjóðs í Landsb. Ísl. frá 1945–46. Afb. á 20 árum. - Vextir 4% kr. 18.003.000,00 2. Skuld á hlr. 5202 í L.Í. vegna byggingarnefndar S. R. Vextir ósamdir frá s. 1. áramótum .. - 13.886.708,00 3. Skuld við ríkissjóð - 4.511.963,00 4. Ýmsar lausaskuldir - 1.450.000,00 Samtals kr. 37.851.671,00 Þessar skuldir eru með ríkisábyrgð. B. Hlutafjárframlag í síldarbræðsluskipið Hæring. Bráðabirgðalán hjá ríkissjóði kr. 1.250.000,00. Auk þess hafa S. R. lagt út af fé rekstrarins 1948 um kr. 2.200.000,00 vegna endurbyggingar nýja mjölhússins á Siglufirði, svo að alls eru skuldir S. R. v/stofnkostnaðar nýju verksmiðjanna á Siglufirði og Skagaströnd kr. 40.051.671,00. Næst er spurt undir 2. lið, er hljóðar á þessa leið: „Hvernig er afkoma verksmiðjanna á þessu ári samkv. bráðabirgðareikningsskilum?“ Áður en ég svara þessari spurningu og meður því, að ég hef lesið upp skrá um skuldir S. R., þá vildi ég mega gefa stutt yfirlit um eignir þessara sömu verksmiðja, en það verður að vísu lauslegt yfirlit og því eigi algerlega tæmandi. Er það einnig pr. 15. nóv. 1948. 1. Bókfært verð verksmiðjanna með tilheyrandi pr. 31. des. 1947 kr. 54.012.329,37 ÷fyrningarsj. - 4.901.863,48 ÷fyrningarsj. - gjald 1948 - 2.100.000,00 7.001.863.48 kr. 47.010.465,89 2. Lagt í nýja mjölhúsið 1948 - 2.200.000,00 3. Ýmsar fasteignir og óbyggðar lóðir 31/12 1947 - 2.562.973,76 4. Hlutafjáreign í Hæringi - 1.250.000,00 5. M.s. Fanney með veiðarfærum (½, en fiskimálasjóður á ½ eins og kunnugt er) kr.. 466.206,62 6. Hlutabréf í Flugfélagi Íslands og Loftleiðum 60.000,00 7. Áhöld og tæki 31/12 1947 1.368.547,31 8. Afurðir og rekstrarvörur 10.800.000,00 9. Útistandandi hjá samningan. utanríkisviðskipta 1.500.000,00 10. Krafa S. R. um verðuppbót á vetrarlýsi, sbr. bréf til ríkisstjórnar dags. 6/10 1948 1.268.415,00 Samtals kr. 68.486.608,58 Þetta má að vísu kalla útúrdúr, en er þó viðeigandi, að þetta sé upplýst. Kemur þá þessu næst yfirlit um afkomu S. R. samkv. bráðabirgðauppgjöri. Tapið á vinnslu vetrarsíldar var kr. 4.604.722,00. Frá þessari upphæð dragast kr. 1.268.415,00, sem S. R. eiga að fá greiddar af verðuppbótarfé hraðfrysts fisks vegna sölu á 4.500 tonnum vetrarlýsis til þess að greiða fyrir sölu á hraðfrystum fiskflökum. Eftir verða þá kr. 3.336.307,00, sem er tap á vetrarsíldinni, en þessi upphæð getur breytzt lítils háttar, þar sem endanlegt uppgjör er ekki fyrir hendi. Í bráðabirgðauppgjöri þessu eru ekki færðir til gjalda vextir af stofnkostnaði, fyrningarsjóðsgjald, varasjóðsgjald, afborganir af stofnkostnaði eða hlutdeild í launum fastra starfsmanna verksmiðja. Með því að síðar á fundinum þarf að víkja frekar að vetrarsíldinni, þá geri ég eigi frekari aths. við hana hér, en held mér við fsp. Hef ég nú gefið bráðabirgðayfirlit um skuldir S. R. og afkomu þeirra. Í öðru lagi skal ég gefa hér bráðabirgðarekstraryfirlit um síldarvertíðina sumarið 1948 pr. 23. sept. 1948. Yfirlitið sýnir, að halli hefur orðið á rekstrinum s. l. sumar, sem nemur kr. 10.945.738,00. Eru þá færð til gjalda öll lögboðin gjöld, þar á meðal: 5% varasjóðsgjald kr. 368.609.00 Fyrningarsjóðsgjöld: Af gömlu verksmiðjunum kr. 606.000.00 Af nýju verksmiðjunum 1.494.000.00 - 2,100.000.00 Afborganir: Af gömlu verksmiðjunum kr. 830.000.00 Af nýju verksmiðjunum 2.950.000.00 - 3.780.000.00 Samtals kr. 6.248.609.00 Sé þessi upphæð dregin frá halla á rekstri S. R. í sumar, nemur beint tap á rekstrinum í sumar kr. 4.679.149.00. Til greiðslu á því tapi voru ekki fyrir hendi í varasjóði í ársbyrjun 1948 nema kr. 3.316.397.00. Eftir er því að mæta tapi frá sumrinu 1948 að upphæð kr. 1.380.752.00. Þá er að lokum 3. liður fsp.: „Í hversu mikilli ábyrgð stendur ríkissjóður nú fyrir síldarverksmiðjurnar?“ En ég held, að svarið sé komið, þar sem svarað var 1. lið fyrri fsp. Þá skal ég láta staðar numið, en býst við að koma nánar að þessu, þá er ég svara fsp. nr. III. En ef það er eitthvað sérstakt, sem fyrirspyrjandinn óskar eftir að fá upplýst til viðbótar við það, sem ég hef sagt, þá er sjálfsagt að leysa úr því. Eigi er fullvíst um skuldir þær, sem ríkissjóður stendur í ábyrgð fyrir, í svari mínu við fyrri fsp., en skv. lauslegu yfirliti frá 15. nóv. 1948 eru þær svo sem hér segir: A. Skuldir vegna stofnkostnaðar: I. Gömlu verksmiðjurnar kr. 6.427.377.00 II. Nýju verksmiðjurnar - 37.851.671.00 kr. 44.279.008.00 B. Hlutafjárframlag í Hæring - 1.250.000.00 C. Ógreiddir vextir af stofnfé - 2.440.000.00 D. Skuldir vegna rekstrarins -8.900.000.00 E. Ýmsar skuldir vegna vinnslu vetrarsíldar - 7.660.000.00 Samtals kr. 64.529.008.00 Skuldir þær, sem ríkissjóður stendur í ábyrgð fyrir vegna S.R., eru skv. því, sem nánar segir í meðfylgjandi skýringum, kr. 47.969.008.00, en við bætast kr. 2.200.000.00 (til endurbyggingar nýja mjölhússins á Siglufirði), sem er tekið af rekstrarfé 1948. Ríkissjóður stendur því í ábyrgð fyrir um 50 millj. króna, en eigi lausaskuldum S.R., að upphæð um kr. 16 millj.



Ég færi hæstv. fjmrh. þakkir fyrir upplýsingarnar, sem ég tel, að vel sé, að fram eru komnar. Það hafa gengið mjög ýktar sögur um þetta manna á milli. En nú ætti að taka fyrir þetta, þar eð hið rétta er komið í ljós. Ég skildi eigi fyllilega grg. hæstv. ráðh. um ábyrgð ríkissjóðs fyrir skuldum S.R., en mér skilst þó, að ríkissjóður standi í ábyrgð fyrir öllum skuldum þeirra, nema 16 milljónunum. En ljóst er af þessu, að S.R. skulda núna um 20 millj. kr. í lausaskuldum. Verður að koma þessari skuld fyrir á þann hátt, að viðunanlegt sé. Annars skal ég ekki ræða þetta mál meira að sinni. En væntanlega gefst mér tækifæri til þess síðar.



Þessar skuldir, sem standa úti hjá ýmsum aðilum, eru að sjálfsögðu varðandi reksturinn, og var ætlazt til þess, að þær yrðu greiddar af verði fyrir afurðirnar. Þegar svo fór þannig um síldarvertíðina sem raun ber vitni, er skiljanlegt, að lausaskuldirnar hafa safnazt fyrir. En vitaskuld verða S.R. að standa í ábyrgð fyrir þeim, þótt ríkissjóður geri það ekki.

Fyrirspyrjandi (Jónas Jónsson) Hæstv. ráðh. hefur komið mjög að þessu máli og ætti það því ekki að vera tímafrekt. Merkilegt fyrirbrigði er þetta með Hvalfjarðarsíldina, sem átti að færa svo mikla björg í þjóðarbúið. En nú er komið í ljós, að hún er ekki óblandin blessun. Mér finnst því rétt, að fram komi í dagsljósið, hverjar hafi verið brúttótekjur af þessu mikla síldarhlaupi, og hins vegar, hvert tap ríkissjóðs, síldarverksmiðjanna og síldarútvegsmanna hefur orðið af þessari atvinnugrein. Að endingu væri svo æskilegt að heyra upplýst, hversu slíkt tap gat orðið á þessu fyrirtæki.



Herra forseti. Út af fyrirspurn hv. þm. S-Þ., sem vill í fyrsta lagi fá að vita, hve miklar voru brúttótekjur af Hvalfjarðarsíldinni, þá er hægt að upplýsa það, að samkv. bráðabirgðaskýrslu um vinnslu síldarinnar frá Síldarverksmiðjum ríkisins, sem ég hef hér í höndum, þá er það um 78 millj. kr., sem þessar afurðir námu í erlendum gjaldeyri.Og ég vil upplýsa það, að greiðslur vinnulauna til sjómanna við flutning vetrarsíldarinnar og við vinnslu í verksmiðjunum og kaup og aflahlutur skipverja á síldveiðiflotanum, svo og vinna við veiðarfæri, viðhald skipa og verksmiðja o. fl. í þessu sambandi, voru um 48 millj. kr. Hér hefur því Hvalfjarðarsíldin gefið stórauknar atvinnutekjur, sem ríkissjóður hefur haft gott af, bæði í beinum útflutningsgjöldum af afurðunum og líka þann veg, að borgararnir hafa tekið inn mikið fé, sem ríkissjóður skattleggur vitanlega á ýmsan hátt. Ég held þess vegna, að það sé í raun og veru óhætt að segja það, að Hvalfjarðarsíldin hafi gefið landinu ákaflega miklar brúttótekjur. Um tap á þessari atvinnugrein er nú búið að upplýsa, hverjir töpuðu. Þar tapaði enginn á vinnslunni nema síldarverksmiðjur ríkisins sjálfar; þær hafa tapað á henni beinlínis nærri 31½ millj. kr. En aftur á móti var afraksturinn til landsmanna af þessari atvinnugrein stórkostlegur, bæði beinn og óbeinn. Það er t. d. upplýst, að vinnulaun og yfir höfuð það, sem greitt var fyrir afla skipanna vegna þessarar atvinnugreinar, hafi verið nærri 40 millj. kr. Einnig hafði Siglufjarðarbær og hans íbúar mjög gott af þessari veiði, sem og þeir, sem gátu stundað atvinnu við þessa veiði hér í höfuðstaðnum. Þegar Hvalfjarðarsíldin kom svona snögglega og svona mikil, þá voru menn yfir höfuð ákaflega óviðbúnir að veiða hana, eins og kunnugt er. - En ég tel, að ríkissjóður hafi ekki tapað neinu í sambandi við Hvalfjarðarsíldveiðina, heldur hafi hann miklu fremur grætt á henni, og að spyrja um tap ríkissjóðs vegna þessarar atvinnugreinar er þess vegna að spyrja út í bláinn. Ráðuneytið tók að sér lítils háttar þátttöku á móti síldarverksmiðjum ríkisins í þeim mikla kostnaði, sem hlaut að verða því samfara að leigja skip til þess að flytja síldina norður. Og þar sem þurfti að gera alveg sérstakar ráðstafanir með stóru leiguskipin frá Eimskipafélagi Íslands, erlendu leiguskipin, þá tók ríkissjóður lítils háttar hlut í því að greiða þann kostnað, en það er ekki nema nokkur hluti og hann lítill af þeim beinu og óbeinu tekjum, sem ríkissjóður hafði af þessum rekstri. Síldarmóttakan var hafin samkvæmt ákvörðun ríkisstj., þannig að lagt var fyrir síldarverksmiðjur ríkisins að gera þær ráðstafanir, sem til þess þyrfti að koma Hvalfjarðarsíldinni í verkaða vöru og peninga. Og það, að ríkisstj. taldi, að síldveiðar þessar sköpuðu svo mikið útflutningsverðmæti og atvinnu á sjó og landi, hafði algerlega afgerandi þýðingu fyrir afstöðu ríkisstj., þetta, hvað þjóðarheildin hefði gott upp úr þessu. Af vetrarsíldinni 1947–48 bræddu síldarverk- smiðjur ríkisins 1.216.000 mál, til frystingar fóru um 40.000 mál, ísuð síld til Þýzkalands var um. 26.000 mál, til niðursuðu í Reykjavík og á Akranesi fóru um 450 mál. Samtals 1.282.450 mál. Saltaðar voru um 1600 tunnur. Útflutningsverðmæti afurða þeirra, sem fengust úr þessum afla, nemur um 78 millj. kr., og er þá andvirði beitusíldarinnar ótalið. - Í þessu yfirliti er ekki meðtalinn afli í Kollafirði í ársbyrjun 1947, en hann nam 80.726 málum, og var útflutningsverðmæti afurða úr honum um 5 millj. króna. Síldarverksmiðjur ríkisins urðu að taka á sig tap vegna vinnslu þessarar síldar, vegna þess að það var eiginlega beinlínis fyrir þær lagt að gera þetta verk, þannig að þær máttu eiginlega ekkert miða það við það höfuðsjónarmið, hvað þeim væri fjárhagslega borgið með. Það, sem varð að meta mest, var að hagnýta aflann, eins og ég sagði áðan. Það varð vart við það hér í Reykjavík, þegar átti að lækka lítils háttar hrásíldarverðið, að þá var því ákaflega mikill mótþrói sýndur, og þótti ekki þess vert að leggja út í stríð við sjómenn af þeim ástæðum. En það er sýnt af því uppgjöri, sem fyrir liggur, að síldarverksmiðjur ríkisins stóðust ekki við að borga það verð, sem þarna var ákveðið á hrásíldinni. En hvað um það. Þetta var sérstakt happ, sem hljóp á snæri þjóðarinnar, og hefði verið alveg óverjanlegt af ríkisstj. að gera ekki það, sem í hennar valdi stóð, og eins hefði verið óverjandi af stjórn síldarverksmiðja ríkisins að gera ekki allt, sem unnt var að gera, til þess að hagnýta þetta atvinnutækifæri þjóðarinnar. Og í raun og veru varð það tap, sem orðið hefur hjá síldarverksmiðjum ríkisins vegna þessa, ekki meira en vænta mátti, og meira að segja mátti eins vel búast við, að tapið yrði á þessu meira en raun varð á. - Nú hafa síldarverksmiðjur ríkisins farið þess á leit, að ríkisstj. og Alþ. hlaupi undir Hvalfirði. bagga með þeim og bæti þeim þetta tap. Já, það er náttúrlega eins og hér kom fram í ræðu hv. 1. þm. Reykv., að það er skylt skeggið hökunni, þar sem um þessar verksmiðjur er að ræða, sem ríkið á. Og ég fyrir mitt leyti lít svo á, að síldarverksmiðjur ríkisins eigi ákaflega mikla siðferðislega kröfu til þess, að þeim sé bættur sá beini halli, sem þær hafa haft af því að vinna vetrarsíldina í fyrravetur, Hvalfjarðarsíldina og Vestfjarðasíldina, og að það borgi sig vel fyrir þjóðina, að þetta var gert, þó svo að ríkissjóður yrði á sig að taka þann alveg beina halla, sem síldarverksmiðjur ríkisins í þessu sambandi hafa orðið fyrir. - Ég vildi láta þessa skoðun mína koma fram við þetta tækifæri. Hitt er svo aftur annað mál, hvað ríkissjóður er megnugur að gera eða hvað hæstv. Alþ. sér fært í þessum efnum. Ég vildi aðeins leggja orð að því, að ég teldi, að siðferðislegan rétt hefði stjórn síldarverksmiðja ríkisins með sér hvað þetta snertir. Ég hef þá upplýst það, sem spurt er um undir 1. tölul. þessarar fyrirspurnar og 2. tölul., a og b. Þá er spurt um undir c-lið, hve mikið hafi verið tap útvegsmanna í þessu sambandi. Og undir tölulið 3 er spurt, hvaða ástæður hafi legið til, að þetta bjargræði orsakaði svo mikið og margþætt fjárhagstjón. Yfir tap útvegsins í þessu sambandi hef ég engar skýrslur, og þær hafa hvergi, svo að ég viti til, verið birtar eða teknar saman. Það var, eins og kunnugt er, þröngvað að þessum veiðum ákaflega miklum fjölda báta, sennilega miklu fleiri en brýn þörf var á. Og það fór, eins og venjulega fer, þegar útgerð er rekin eins og þarna, þannig, - því að þarna voru 163 skip, sem komust í þetta alls, - að þá hljóta alltaf að verða ýmsir, sem tapa, jafnvel þó að hjá ýmsum gangi vertíðin vel og öðrum sæmilega. Það er út af fyrir sig ekkert nýmæli við íslenzka útgerð, að sumir gangi frá vertíð með hagnað þar, sem aðrir hafa tapað. Það kemur undir ýmsu og sérstaklega þó undir heppni í fiskveiðum. Það gekk sú saga, að ýmsir hefðu tapað á veiðinni í Hvalfirði í fyrra. Það kann vel að vera, að svo hafi verið. Engar skýrslur eru til um það. Hitt er víst, að ákaflega margir bættu á þeim veiðum mjög sinn hag, og yfirleitt ber á þessar veiðar að líta sem miklu meira hagræði en að þær hafi verið skaðræði. En maður gæti freistazt til að halda, að hér væri um tjón að ræða, ef um ókunnugleika væri að ræða, og að það lægi á bak við þá fyrirspurn, sem er hér undir tölul. 3, sem er þannig, að spurt er um, hvaða ástæður liggi til, að þetta bjargræði orsakaði svo mikið og margþætt fjárhagstjón. Þetta er á mesta misskilningi byggt, því að hér var um bjargræði að ræða, sem skapaði þjóðinni um 78 millj. kr. útflutningsverðmæti, sem eru atvinnutekjur fólks bæði á sjó og landi í milljónatugatali, ef talið er saman, og skapað hefur ríkissjóði töluverðar beinar tekjur og miklu meiri óbeinar tekjur, vegna þess að borgararnir fengu ástæður til að vinna sér inn góða peninga. Ég tel spurninguna undir tölul. 3 því alveg á misskilningi byggða. Hið eina tap, sem hér er um að ræða, sem sagt, er, að síldarverksmiðjur ríkisins vantar 3,3 millj. kr., til þess að þeirra kostnaður og ágóði vegna vinnslu þessarar síldar geti staðizt á, m. ö. o. við verk, sem ríkisstj. beinlínis hlutaðist til um að leggja fyrir síldarverksmiðjurnar að vinna til hagsbóta fyrir þjóðfélagsheildina, og svo tap einstöku báta, sem hafa orðið útundan við veiðarnar. En um það getur maður ekki kennt síldveiðunum, heldur veiðileysinu hjá þessum bátum. Ég læt svo útrætt um þessar spurningar. Ég hef a.m.k. reynt til að gefa þær réttu upplýsingar í hverju tilfelli.



Ég sé ástæðu til þess að þakka hæstv. ráðh. fyrir, hvað hann hefur hér glímt við nokkuð erfitt mál. Og ánægjulegt er að vita, hverjar heildartekjur hafa orðið af þessum veiðum. Hitt er náttúrlega annað atriði, - og fyrir mér vakti, að þjóðin fengi að skilja, hvernig á því stæði, - að svona miklar þjóðartekjur urðu ekki enn meira happ fyrir útgerðarmenn en raun varð á, því að mér er kunnugt um það, að mjög margir af bátunum, sem stunduðu þessar veiðar, voru verr haldnir eftir en áður. Í öðru lagi er það, að síldarverksmiðjur ríkisins, sem unnu úr þessari síld, hafa beðið við það milljónatap. Og í þriðja lagi, eins og hæstv. ráðh. segir, er ekki ósennilegt, að stjórn síldarverksmiðjanna vilji færa þetta tap yfir á almenna gjaldendur í landinu. Í þessu liggur viðurkenning hæstv. ráðh. um það, að hagnýting þessara þjóðartekna hefur þó í vissum tilfellum orðið að tapi. En þessi skýrsla sýnir, hvernig undirstaða atvinnuveganna í landinu er, fyrir áhrif dýrtíðarinnar, þegar jafnvel slíkt atvinnuhapp eins og Hvalfjarðarsíldin verður í sumu tilliti að tapi, í staðinn fyrir að af þessu mikla happi hefði átt að koma fram allsherjar gróði.



Herra forseti. Þessi fyrirspurn er að sumu leyti nokkuð lík annarri fyrirspurn á þessu sama þskj., sem hv. 1. þm. Reykv. hefur gert og þegar er búið að svara, og þá um leið efnislega nokkru af þessari fyrirspurn minni. Ég hafði ekki séð þá fyrirspurn hv. 1. þm. Reykv., þegar ég kom með þessa fyrirspurn mína. En samt er þarna nokkur munur á þessum tveim fyrirspurnum. Ég óska eftir, að Alþ. fái yfirlit um það, hvað séu fastar skuldir ríkissjóðs og hvað lausar skuldir, og í stórum dráttum, hverjir séu lánardrottnar ríkissjóðs, bæði hvað snertir fastar skuldir annars vegar og hins vegar lausar skuldir. Og í þriðja lagi er mín fyrirspurn um það, hvað mikið af skuldum ríkissjóðs séu samningsbundnar með margra ára greiðsluákvæðum, og hve mikið megi teljast lausaskuldir. - Um ábyrgðir ríkissjóðs hefur hæstv. fjmrh. þegar gefið svör. Um 5. liðinn hefur hæstv. ráðh. líka svarað ýtarlega. Ég vildi þó óska, ef hann gæti án mikillar fyrirhafnar, að hann sundurliðaði, hvaða ábyrgðir eru fyrir sveitarfélög og hvaða ábyrgðir eru fyrir vatnsvirkjanir.



Herra forseti. Ég hafði fyrr á þessum fundi svarað fyrirspurn um ábyrgðir ríkissjóðs. En þessi fyrirspurn hefst á orðunum: Hve miklar eru fastar og lausar skuldir ríkissjóðs? Og í öðru lagi er hér spurt: Hverjir eru lánardrottnar ríkissjóðs, þar sem skuldin nemur millj. kr. eða meira? Skuldir ríkissjóðs voru 31. október 1948 eftirfarandi: 1. Föst lán: Innlend: Landsbankinn . . . . . . . . . . . . . . kr. 8.340 000.00 Búnaðarbankinn . . . . . . . . . . . . - 4.000.000 00 Tryggingast. ríkisins . . . . . . . . - 9.700 000.00 Handhafaskuldabr.lán og ýmsir - 28.732 000.00 Samtals kr. 50.772,000.00 Erlend lán, sem er aðallega danskir bankar og trygginga félög ........................ - 5.356.000.00 Föst lán samtals kr. 56.128.000.00 2. Lausaskuldir ríkissjóðs voru 31. okt. 1948 þessar: Landsbankinn ... .. .. .. .. .... . kr.74160.000.00 Útvegsbankinn . . . . . . . . . . . . . - 10.302.000.00 Tryggingast. ríkisins . . . . . . . . . . - 4 273.000.00 Ýmsir . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - 3.587.000.00 Samtals kr. 92.322.000.00 3.Geymt fé . . . . . . . . . . . . . . .. kr. 20.950.000.00 Þessir liðir eru samtals . ...........kr.169.400.000.00 Ég vil gefa þá sundurliðun á lausaskuldum ríkissjóðs við Landsbankann, að þær eru: Víxill vegna ullaruppbótar 4.000.000.00 kr., yfirdráttur á hlaupareikningi 49.589.000.00 kr., yfirdráttur vegna gjaldeyrisbankans 1.299.000.00 kr., sama vegna gjaldeyrissjóðs 6.492 000.00 kr., yfirdráttur vegna fiskábyrgðar frá 1947 12.117.000.00 kr., yfirdráttur vegna fiskábyrgðar frá 1948 663.000.00 kr. - Samtals verða þessar lausaskuldir við Landsbankann þá 74.160 000.00 kr. Hér í þessu yfirliti yfir allar fastar og lausar skuldir ríkisins á þessum tíma eru þó ekki með taldar 15 millj. kr., sem er happdrættislán ríkissjóðs, sem þá hafði ekki enn verið innborgað í ríkissjóð, en því verður varið til greiðslu á lausaskuldum Landsbankans. Hér með er upplýst um leið, hverjir eru lánardrottnar ríkissjóðs, sömuleiðis hverjar séu lausaskuldir ríkissjóðs og fastar skuldir. - Um ábyrgðir ríkissjóðs hafði ég áður á þessum fundi gefið skýrslu, og sömuleiðis kom þar í ljós, hverjir hefðu fengið fyrirgreiðslur með ríkisábyrgðum, enn fremur hef ég upplýst um það, sem spurt er hér um undir 6. tölul., hvaða lántakendur, sem ríkið hafi ábyrgzt lán fyrir, hafi lent í greiðsluvanskilum, og sömuleiðis um það, sem í 7. tölul. er spurt um, hve mikið ríkið hafi orðið að greiða vegna ábyrgða. - Ég ætla því, að ég sé búinn að leysa, svona í stórum dráttum, úr þessum fyrirspurnum, sem hér hafa verið fram settar og beint hefur verið til mín. En að öðru leyti, ef það er eitthvað, sem þykir enn vanta um svör frá minni hendi, og ef ég hefði það hér við höndina, sem gæti gefið svör við því, þá skal ég fúslega líta eftir því og svara. En annars eru þessar fyrirspurnir svo margar, að það er dálítið erfitt að vera þannig í stakk búinn að geta svarað þeim öllum ýtarlega með tiltölulega litlum undirbúningi.



Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir þessar upplýsingar, og hefur hann nú gert vel í því að gefa hæstv. Alþ. mikinn fróðleik, sem það hafði ekki áður. Það, sem er ákaflega eftirminnilegt úr þessum tölum, er það, hve mikið ríkisstj. hefur leyft sér að fá lánað í Landsbankanum, og er það íhugunarvert fyrir þingheim viðvíkjandi framtíðinni, hversu á að ráða fram úr, þannig að ríkið þurfi ekki að vera í þeim vandræðum, sem það er í nú. - Ég þakka svo hæstv. ráðh. fyrir hans greiðu svör.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að spyrjast fyrir um það, hvort ríkisstj. hefur notað heimild í 22. gr. fjárlaganna, lið XX, til að kaupa tímarita- og blaðasafn Helga Tryggvasonar bókbindara, og ef svo er, fyrir hvaða verð safnið er keypt og með hvaða greiðsluskilmálum, og enn fremur, hvort safnið hefur verið metið, og ef svo er, af hvaða aðilum og fyrir hvaða verð. Ég sé, að í fjárl. fyrir 1949 er gert ráð fyrir, að greitt sé í vexti vegna láns hjá Helga Tryggvasyni, vegna kaupa á blaðasafni, 10.800 kr. og 30.000 kr. í afborgun af því láni, og ég geri ráð fyrir, að þetta standi í sambandi við þessi kaup. Ég sé ekki ástæðu til að fara frekar út í málið á þessu stigi, en óska eftir að fá upplýsingar um þetta frá hæstv. menntmrh.



Herra forseti. Hv. fyrirspyrjandi hefur haft yfir fyrir spurnina. Svörin eru þessi: Ríkisstj. hefur notað heimildina. Safnið var keypt fyrir 300 þús. kr., 30 þús. kr. greiðast strax, 270 þús. kr. með skuldabréfum, sem greiðast á næstu árum, eitt á hverju ári. Vextir eru 4%. Það var ekki talið rétt af ráðun. að láta meta safnið. Það þótti of áhættusamt vegna þess, hve flöktandi hugmyndir manna eru um verðmæti slíkra safna. Um safnið var samið, og var það ófáanlegt fyrir minni fjárhæð, en um samdist. Aðrir kaupendur voru til, og hefði ríkisstj. ekki keypt safnið, þá hefði það sundrazt. Ríkisstj. vildi, þegar þannig stóð á, heldur kaupa safnið, en að láta sundra því. Ég hef svo ekki fleira um þetta að segja.



Herra forseti. Mig undrar mjög að heyra þessar upplýsingar frá hæstv. menntmrh. Hæstv. menntmrh. var vel kunnugt um, að safnið var boðið á 350 þús. kr. til ríkisins, og var það erindi sent til fjvn., sem mælti á móti því, að safnið yrði keypt fyrir nokkuð nálægt þeirri upphæð. Hæstv. ráðh. var einnig kunnugt um, að heimildin, sem gefin var, marðist í gegn í fjvn. með framsóknaratkvæðum og atkv. kommúnista, sem alltaf eru reiðubúnir til þess að hjálpa Framsfl., og einu atkv. til, til þess að gefa ráðh. heimildina, þó með því skilyrði, að ríkisstj. öll væri sammála um þetta og hægt yrði að fá hagkvæm kjör og hagkvæmt verð. Honum var einnig kunnugt um ummæli frá landsbókaverði, þar sem það er upplýst, að miklar eyður séu í safninu og að þetta sé alls ekki fullkomið blaðasafn. Þar er einnig sagt, að hann telji enga brýna þörf á að leggja Landsbókasafninu þetta safn til, en hins vegar segir hann, að það sé gott fyrir ríkið að eiga safnið til þess að geta útbýtt því á milli annarra safna í landinu, þannig, að það verði ekki sem ein heild, heldur til þess að fylla upp í eyður annarra safna hingað og þangað á landinu. Mér þykir þetta ákaflega einkennilegt, þegar sama ríkisstj. notar þessa heimild, sem þannig er fengin á fjárl. og með þeim skilyrðum, sem ekki voru uppfyllt, hins vegar notar einnig heimild í fjárl. á sama ári til að draga úr fjárframlögum til verklegra framkvæmda, um allt að 35%, að jöfnum hlutföllum. Eftir svona ráðstafanir fer ég að taka með allri varfærni þau ummæli ríkisstj., sem gera kröfur til þess, að dregið sé úr verklegum framkvæmdum í landinu. Þegar teknar eru 300 þús. kr. úr ríkissjóði fyrir jafnauvirðilegan hlut, og það á þeim tíma, þegar ríkissjóður treystir sér ekki undir neinum kringumstæðum til að greiða þetta út, heldur bindur sér nærri 11 þús. kr. vaxtabyrði á fyrstu árunum vegna þessara kaupa. Ég hefði viljað vita um það, hvort hæstv. fjmrh. hefði verið fullkomlega með þessari ráðstöfun á fé úr ríkissjóði, því að ef svo er, þá kann það að hafa önnur og lakari áhrif á afgreiðslu fjárl. á þessu ári, en búast mætti við. En hæstv. menntmrh. hefur upplýst, að ríkisstj. standi öll að því, að svona var farið með þennan lið fjárl. Hins vegar var hæstv. fjmrh. bent á. að þessi heimild yrði ekki notuð, nema brýn nauðsyn væri fyrir hendi og safnið fengist fyrir viðunanlegt verð.



Ég er ekkert að kvarta yfir því, sem fram kemur, en ég vil benda mönnum á það, að ef þessi fyrirspurnatími á að koma að gagni, þá eiga menn að nota hann til að fá upplýsingar, en láta síðar í ljós, ef þeir eru hissa yfir því, sem svarað er. Það er heppilegra til þess að gera ekki þessa góðu hugmynd með fyrirspurnir og svör að engu og eyðileggja hana. - En út af ræðu hv. þm. Barð. gæti ég haft tilefni til að halda langa ræðu, en ég ætla ekki að gera það. Það væri misnotkun á fyrirspurnatímanum. Ég ætla að upplýsa það, að ríkisstj. var sammála um að nota þessa heimild, eins og tilboðið að lokum lá fyrir frá eiganda safnsins. Ég hygg, að hv. þm. Barð. sé einn landsmanna um þá skoðun, að hér hafi verið keyptur auvirðilegur hlutur. Þetta safn er alveg einstakt í sinni röð, ekkert hliðstætt til. Ég tel alveg gersamlega óhætt að fullyrða, að það hefði verið með öllu óbætanlegt tjón, ef það hefði sundrazt, og það er óhætt að bera það undir bókfróða menn, hvort óskynsamlegt hafi verið að kaupa það, þó að eigandinn héldi því í þessu verði. Að öðru leyti mun ég ekki munnhöggvast um þetta hér.



Herra forseti. Út af ræðu hv. þm. Barð. um það, hvort ég sem fjmrh. hafi verið samþykkur því að kaupa þetta bókasafn, vil ég kannast við, að ég var það, enda allir í ríkisstj. Ég man ekki betur en að þetta væri formlega samþ. á ráðherrafundi, og ég gerði ekki ágreining. Hitt er svo annað mál, að eins og ástatt var með ríkissjóð, og peningar voru ekki fyrir hendi, þá var farin sú leið að fá greiðslufrest á andvirði safnsins og borga það niður á nokkrum árum. Það, að þessi gerning hafi einhver örlagaþrungin áhrif á afgreiðslu fjárl., skal ég ekki um dæma, en þá gerast margir örlagaþrungnir hlutir af stærri atburðum, ef þetta á að valda stórbyltingu við afgreiðslu fjárl. Þegar Alþ. samþ. heimild til ríkisstj., hver sem hún er, þá er mjög undir það ýtt, og þykir af sumum nærri skylt að nota slíka heimild. Ég segi ekki, að það sé skylt, þó að ýmsir haldi því fram, en við hitt geta allir kannazt, að ýtt er undir ríkisstj. að gera þá hluti, sem heimilað er í l. að gera.