Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þetta frv. er samið á venjulegan hatt í samræmi við ríkisreikninginn 1941, en honum mun verða útbýtt á þessum fundi. En ríkisreikningnum fylgja aftur á móti aths. og till. endurskoðenda stjórnarinnar. Ég hef á þessu stigi að minnsta kosti ekki neitt frekar um málið að segja, en leyfi mér að mælast til, að frv. verði vísað til 2. umr. og fjhn.



Eftir tilmælum ríkisstj. hafa verið borin fram á Alþ. þrjú frv., sem ættu að auka tekjur ríkissjóðs. Tvö af þessum frv: eru flutt í hv. Ed., en þetta frv., sem hér liggur fyrir, hefur meiri hluti fjhn. þessarar d. flutt að beiðni ríkisstj. Þessir skattar, sem lagt er til í frv. þessu, að lagðir verði á, eru að miklu leyti gamlir kunningjar. Síðan þó nokkru fyrir stríð hafa ýmis þau gjöld, sem um ræðir í frv. þessu, verið innheimt með 40% viðauka. Það á við um aukatekjur, vitagjald og stimpilgjald, en lagt er til, að þau gjöld verði innheimt með 100% álagi frá því, sem upphaflega var til ætlazt, og bætt við leyfisbréfagjaldi með sama álagi. Þá er einnig lagt til, að gjald af innlendum kornvörum verði hækkað um 50% frá því, sem verið hefur, og eignarskatturinn verði með 50% álagi 1945. Samtals er gert ráð fyrir, að tekjuaukinn við þessa lagabreytingu nemi rúmlega 280 þús. kr. Þó er þess að gæta, að sú áætlun er miðuð við, að tekjuaukinn gildi fyrir allt árið 1945, en sum af þessum gjöldum hafa sjálfsagt verið innheimt. Ég geri ráð fyrir, að ekki verði mjög mikill styr um þessa skattaálagningu. Flest af þeim gjöldum, sem hér er lagt til, að verði hækkuð, eru þannig, að þau eru miðuð við ákveðið magn, og hafa þess vegna raunverulega lækkað mikið, síðan peningagildið breyttist. Og enda þótt þau yrðu hækkuð um 100% frá því, sem upphaflega var ætlazt til, þá verður sú skattabyrði sízt þyngri en upphaflega var, þegar skatturinn var lagður bæði á vitagjald, leyfisbréfagjald, lestagjald af skipum og innlent tollvörugjald. Nokkuð öðru máli er að gegna um stimpilgjald, því að í flestum tilfellum er miðað við fjárhæð þess gjalds, sem stimplað er, hvort heldur hún er í afsalsbréfi, skuldabréfi eða víxli. Það má því segja, að sú aukning, sem þarna er gerð, komi þyngra niður en á hina tekjustofnana, sem ég nefndi. Nokkuð sama máli gegnir um eignarskattinn, að við lækkun peningagildisins hafa eignirnar hækkað að krónutali, og það má því segja, að það komi líka verr við en þau gjöld, sem staðið hafa óbreytt. Hins vegar er eignarskatturinn einn af þeim fáu sköttum hér, sem ekki verður talinn hár, og það er ekki gengið lengra en leggja til, að hann hækki um 50% á þessu ári. Ég geri því ekki ráð fyrir, að þetta sæti mikilli gagnrýni, þar sem þörf ríkissjóðs fyrir tekjur er óvéfengd. Ég vildi aðeins á það minnast við þessa 1. umr. málsins, að áætlað er, að þau tekjuöflunarfrv., sem lögð hafa verið fyrir hv. Ed., auki tekjur ríkissjóðs um 11 til 12 millj. kr., og ef maður reiknar tekjuauka af þessu frv. tæpar 3 millj. kr., verður sú tekjuaukning, sem ríkisstj. hefur lagt til, samtals 14 til 15 millj. kr. Nú er það ljóst, að þessi fjárhæð mun ekki hrökkva til að greiða þau gjöld, sem haldið var uppi við afgreiðslu fjárl., sem sé uppbætur á landbúnaðarafurðirnar, því að uppbætur á kjöt og mjólk ein saman mundi nema a.m.k. 17 millj. kr., og er það sízt of hátt reiknað. Auk þess koma uppbætur á ull og gærur, ef útflutningur verður á því á þessu ári, en enn þá er að vísu allt í óvissu um það. Ég býst því við, að gagnrýni komi fram á því, að þær tekjuöflunarleiðir, sem teknar hafa verið af ríkisstj., muni ekki nægja til að standa undir þeim útgjöldum, sem óhjákvæmileg muni verða á þessu ári, en eins og ég gat um við fjárlagaumr., gerir ríkisstj. sér von um að fá nokkrar aukatekjur, sem ekki er reiknað með í fjárl. Ég gat þess þá, að útlit væri fyrir, að útflutningsleyfi fengist frá Ameríku fyrir nokkru af smjöri. Nú er fengið loforð fyrir 200 smálestum, og ef það smjör selst við sama verði og innlend framleiðsla, ætti það að gefa nokkrar tekjur í ríkissjóð, varla minna en kringum 2 millj. kr. Enn fremur má geta þess, að gengið hefur verið frá kaupum á ýmsum eignum setuliðsins, vélum og verkfærum, og enda þótt ég geri ekki ráð fyrir, að um verulegan söluhagnað verði að ræða á þeim eignum, - eða a.m.k. ekki gott að reikna með því að svo stöddu, - bætast þó við allmiklar tolltekjur, því að sjálfsagt er að reikna fullan toll af öllum þeim áhöldum, eins og þau hefðu verið flutt inn. Þá má loks geta þess, að þótt ekki verði með neinni vissu sagt, hve há sjóðseign ríkissjóðs var um síðustu áramót, því að enn þá vantar miklar upplýsingar til að gera endanlega upp, þá sé ekki ofmælt, að nettóeign sjóðsins hafi verið kringum 10 millj. um áramótin. Þegar alls þessa er gætt, þá sýnist mér, að ekki væri kannske mjög mikil bjartsýni, þó að menn geri sér vonir um, að ríkissjóður komist af á þessu ári, þótt ekki séu á lagðir frekari skattar en nú hefur verið farið fram á. Komi til þess, að þær tekjur, sem gert er ráð fyrir, hrökkvi ekki fyrir útgjöldunum, þá er þó þess að gæta, að gert er ráð fyrir, að þing komi saman ekki síðar en í septembermánuði næsta haust, og væru þá möguleikar til annaðhvort að fá lántökuheimild eða ef til vill afla nýrra tekna þá. Það hefur því orðið samkomulag um það í ríkisstj. að leggja til, að á þessu stigi málsins verði ekki lagðir frekari skattar á þjóðina en þeir, sem felast í þessum 3 frv., sem ég hef minnzt á, enda geri ég ráð fyrir, að sú skattabyrði þyngi ærið, og er naumast fært, ef ekki á að eiga á hættu, að dýrtíðin hlaupi upp úr öllu valdi, að ganga lengra á þeirri braut. Ég leyfi mér svo að leggja til, að þessu frv. verði að lokinni umr. vísað til 2. umr., en eins og gat um er það flutt af hv. fjhn., svo að ég veit ekki, hvort beinlínis sé ástæða til að vísa því til n., en þá mælist ég til við hv. form. fjhn., að hann til morguns taki þetta fyrir í n. og athugi það fyrir næstu umr.



Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er í sjálfu sér ekki mjög stórvægilegt, eins og hæstv. fjmrh. sagði, og hefði ég sennilega ekki séð ástæðu til að segja neitt um það á þessu stigi, ef hæstv. fjmrh. hefði ekki einmitt notað þetta tækifæri til að minnast örfáum orðum á fyrirætlanir stj. í heild sinni um endanlega afgr. fjármálanna á þessu Alþ. og horfur um það, hvernig takast mundi um fjármálastjórn á næsta ári. Ég mun geyma mér að ræða um tekjuöflunarleiðir hæstv. ríkisstj. þangað til hér kemur til umr. aðalfrv., sem lagt hefur verið fram af þeirra hendi, sem sé frv. til l. um veltuskatt. Þó get ég ekki annað en látið þau orð falla nú, þegar auðséð er, að hæstv. ríkisstj. hefur tekið þann kostinn að tína saman það fé, sem hún ætlar að leggja á landsfólkið, aðallega með ýmiss konar neyzlutollum og gjöldum á almenning, sem lítið eða ekkert er jafnað niður eftir efnum og ástæðum, að það fer heldur háskalega í bága við það, sem a.m.k. meiri hl. þeirra flokka, sem standa að hæstv. ríkisstj., hafa látið uppi sem sína skattamálastefnu. En ég ætla sem sagt ekki að ræða um þetta, heldur læt það bíða þangað til þau stærri mál koma hér til meðferðar. Nú hefur hæstv. fjmrh. lýst yfir því, að fram séu komin öll þau tekjuöflunarmál, sem von sé á frá hæstv. ríkisstj., og getur maður þá haft no~kurt yfirlit yfir þetta nú, en það hefur ekki verið unnt áður. Það er víst alveg óhætt að slá því föstu, að það verður aldrei betur sloppið á næsta ári en útgjöld ríkissjóðs verði 140 til 150 millj. kr., og virðist mér það mjög vel sloppið, miðað við þá afgr. á fjárl. og afgr. á útgjaldaliðunum, sem ráðið er eftir yfirlýsingu stjórnarflokkanna. Það er varla hægt að hugsa sér, að þeir tekjustofnar, sem hér voru í l., áður en hæstv. ríkisstj. beitti sér fyrir nýju frv., gefi meira, þó að allt gangi á sama hátt og verið hefur, en 100 til 110 millj. kr., þannig að ef ekkert er dregið úr gjöldum ríkisins frá því, sem fyrr hefur verið, mundi þurfa að afla 30 til 40 millj. kr. nýrra tekna til þess, að von væri um, að rekstur ríkissjóðs gæti orðið hallalaus á næsta ári, - og þó því aðeins, að ekkert beri út af um peningaflóðið frá því, sem verið hefur. Nú hefur hæstv. ríkisstj. lagt fram nokkur frv., sem hæstv. ráðh. áætlar, að gefa muni í tekjur um 15 millj. kr., og það er því áreiðanlega ekki of lágt áætlað, þótt sagt sé, að a.m.k. vanti aðrar 15 millj., ef von ætti að vera um, að rekstur ríkisins yrði hallalaus. Það er því bersýnilegt á því, sem nú liggur fyrir, að hæstv. ríkisstj. ætlar sér að leggja út á næsta ár með þá afgr. fjármálanna, að tekjuhallarekstur er nær því alveg sýnilegur - og hann stórfelldur. Hæstv. ráðh. sagði von á tekjum handa ríkissjóði, sem nokkuð mætti byggja á, af amerísku smjöri og sölu setuliðseigna. Ég veit ekki, hve þetta er mikið, en ég er þess fullviss, að þetta eru smáliðir, sem gera ekki betur en vega upp á móti þeim umframgreiðslum, sem verða óumflýjanlegar. Þá kvað hann vera 10 millj. kr. í sjóði, sem grípa mætti til, ef á lægi. Ég verð að segja, að ég tel það ekki vænlegt, ef hæstv. ríkisstj. ætlar nú þegar að éta upp þessa upphæð, sem er nú til vara, og ég tel þetta fullkomlega játningu af hendi hæstv. ráðh. um, að hann búist við verulegum tekjuhalla. Nú vil ég, að hæstv. ráðh. viti það, að ef ríkissjóður á að vera sæmilega stæður, þá verður hann að eiga miklu meira en 10 millj. kr. í sjóði til að svara greiðslum, áður en tekjur koma inn, -ella þarf að taka lán á miðju ári. Af því, sem nú er greint, er ljóst, að fyrirsjáanlegur er stór halli á fjárl. Á næsta ári er gert ráð fyrir að eyða þeim skildingum, sem ríkissjóður nú á, eða taka lán. Ég ætla ekki á þessu stigi að stofna til umr. um þetta, en ég vildi aðeins geta þessa í sambandi við yfirlit hæstv. ráðh.



Herra forseti. Ég er hv. 2. þm. S.-M. sammála um það, að umr. um tekjuöflunarfrv. stj. skuli bíða, þangað til það verður lagt fyrir deildina. Ég skil ekki fullkomlega, hvað hv. þm. á víð, þegar hann talar um skatta, sem lagðir séu á almenning. Það, sem hér um ræðir, kemur fyrst og fremst á stórútgerðina, heildsala og iðnaðinn. Hið eina, sem komið gæti til mála að kalla álögur á almenning, er hækkun á sykurvörum, kaffibæti, tóbaki og gosdrykkjum. Þetta eru að nokkru leyti óþarfavörur, og þeir, sem vilja neyta þeirra, eru þá ekki of góðir að greiða þetta. Það er bæði gagnslítið og ástæðulaust að taka hér upp umr. um fjárhagsáætlunina. Ef ástandið verður svipað og það var á þessu ári, þá er áætlunin ekki óvarleg, og ef ekki verða ófyrirsjáanlegar breytingar, þá mun hún standast. Það er rétt, að mörgum útgjöldum er haldið utan við áætlunina, eins og gert var 1943. Mér er ekki fullkomlega ljóst, á hverju hv. þm. byggir hrakspár sínar. Ef hann byggir þær á því, að breytingar eigi sér stað á þessu tímabili, þá er hann miklu vitrari en við hinir. Hitt er nær sanni, að þær aukatekjur, sem ég taldi, muni ekki nægja til að mæta þeim útgjöldum, sem sleppt er á áætluninni, en slík svartsýni kom ekki fram frá honum við áætlun síðasta árs, og gætir þar nokkurs ósamræmis. Þá sagði hv. þm., að áformað væri að éta upp þá sjóðseign, sem til var síðasta ár. Það er ekki rétt með farið, að ríkisstj. geri ráð fyrir að éta þetta upp. Ég benti einungis á, að ef í harðbakka slægi, þá er þetta til. Ég viðurkenni það, að ríkissjóður þurfi að eiga mikla sjóðseign. Hv. þm. veit af eigin reynslu, hvers virði það er, og ég vildi sannarlega ekki lenda í sömu sporum og hann varðandi það atriði. Ég held, að ríkisstj. sé ekki ámælisverð fyrir það, að hún vill stilla skattaálögunum í hóf. Ýmsum mun finnast, að nú sé nóg komið, þótt vitanlega sé gott að hafa vaðið fyrir neðan sig. Þá held ég, að ég hafi svarað öllu, sem ástæða er til og til mín var beint.



Ég sagði eitthvað á þá leið áðan, að ég ætlaði að geyma aðalumr. um þetta mál þangað til síðar, en ég gat þess, að mér virtist ríkisstj. ætla að hafa inn tekjur með auknum álögum á alinenning. Ég skal nú benda á nokkra liði máli mínu til sönnunar. Má þar til nefna hækkuð lestagjöld og símgjöld, enn fremur stimpilgjöld og eignarskatt. Og loks er það frv. það, sem nú liggur fyrir efri deild. Það veit hvert mannsbarn, að það, sem þannig er tekið, hlýtur að koma á vörurnar, og þótt í fyrst verði reynt að sporna við, þá endar það aldrei nema á einn veg. Og það kemur strax niður á þeim, sem reka sjálfir sína verzlun, svo sem samvinnufélög og pöntunarfélög, en það mun vera um þriðjungur landsmanna. Og ef það er tilfellið, að verzlunargróðinn hafi verið svo mikill, þá átti stj. heldur að hækka verðlagið, en ekki að setja stóra vél í gang til að innheimta slíkan toll. Ég skal nú ekki ræða öllu frekar um þetta nú. Ég hugði, að það, sem ég sagði áðan, mundi nægja, en vildi þó bæta þessum skýringum við. Um horfurnar í heild er það að segja, að eftir þeirri áætlun, sem gerð hefur verið, þá eru útgjöldin um 140 millj. kr. Móti þessu eru svo 100 millj. kr. á fjárlögum og þær 10 millj. kr., sem eru í sjóði. Þá vantar 30 –40 millj. kr. Nú er lagt fram tekjuöflunarfrv., sem nemur 15 milljónum kr. Hitt vantar. Þess vegna segi ég, að það þurfi að eiga sér stað eitthvað óvenjulegt og ófyrirsjáanlegt, ef þetta á að ganga, en ekki til þess, að það gangi ekki. Þetta er gott dæmi þess, hve fjármálaástandið er nú óþolandi í landinu. Og það eina, sem hægt er að gera, er að fá tilslökun af hendi þeirra stétta, sem hinir þrír þingflokkar og stjórnarflokkar standa saman af. Ég hefði ekki gengið lengra í skattaálögum og deili ekki á stj. fyrir að afla ekki meiri tekna í heild. En fyrst hún ræður ekki bót á ástandinu á annan hátt, þá áfellist ég hana fyrir að láta hér staðar numið. Það er alveg auðséð, að þessi málefnaafgreiðsla ber dauðann í sér. Það er alveg fyrir neðan allar hellur að ætla sér nú að leggja út á næsta ár vitandi vits þannig að eyða öllum þeim tekjum, sem inn í ríkissjóðinn koma í bezta tilfelli, og eftir öllum líkum að dæma með því að þurfa að taka eyðslulán eða eyða þeim fjármunum, sem ríkið á. Og ekki það þýðingarminnsta í þessu sambandi er það, að þó að þessu sé þannig komið og þannig fyrirhuguð afgreiðsla fjármálanna, þá er enginn eyrir á fjárl. ætlaður til þeirrar nýsköpunar í atvinnu í landinu, sem hæstv. ríkisstj. hefur lofað að gangast fyrir og styðja. Það eru engar óvenjulegar fjárveitingar á fjárl. til verklegra framkvæmda. Rétt ríflega til verklegra framkvæmda á sama hátt og verið hefur, en enginn eyrir til nýsköpunar. Þær till., sem komu um það að bæta á fjárl. tekjum vegna nýsköpunar, voru felldar, og þær slíkar fjárveitingar, sem áður voru á fjárl., voru teknar út af þeim. M.ö.o. allar þessar milljónir, sem fyrirhugað hefur verið að ná inn í ríkissjóðinn á þessu ári, sem er að byrja, eiga að ganga til þess að greiða starfsmannahald, með þeim launum, sem ætlað er, og til þess að halda í horfi venjulegum framkvæmdum og til þess að borga niður dýrtíðina og til að gera aðrar ráðstafanir til þess, að sú rétta dýrtíð í landinu komi ekki fram og atvinnuvegirnir geti flotið áfram fyrst um sinn. Til þess að standa undir þessu, en ekki til þess að standa undir nýsköpun, verða nú lögð á landsmenn 20 millj. kr. gjöld í sköttum og tollum, sem reitt eru saman með hinum ólíklegustu aðferðum, sem hvergi eru notaðar annars staðar en þar, sem allt er á heljarþröm í fjármálum. Sú aðferð að leggja á almennt viðskiptagjald hefur ekki verið höfð nema hjá þjóðum, sem komnar eru í fjárhagslegt öngþveiti. Og þó vantar um 15 millj. kr. til þess, að gera megi ráð fyrir því, að þetta geti staðizt. Það er þetta, sem ég vildi benda á, og það er þetta, sem sýnir, að ekki er hægt að halda áfram á þessari braut. Og ef hæstv. ríkisstj. hefði viljað eiga tilverurétt, þá á hún að beita sér í þá átt að lagfæra grundvöllinn undir þessum málum þannig, að hægt sé að ráða við þau. En það er þetta, sem ríkisstj. hefur ekki gert enn, og það, sem hún sýnist ekki ætla sér að gera. Og það er fyrir það, sem hún er sérstaklega ámælisverð, auk þess sem þær tekjuöflunaraðferðir, sem notaðar eru í sambandi við þessi mál, eru stórkostlega ámælisverðar, þó að ég ræði það ekki nánar nú, af ástæðum, sem bæði ég og hæstv. fjmrh. höfum minnzt á.



Herra forseti. - Ég get ekki neitað því, að mér finnst það nálgast það broslega, þegar einn aðalforustumaður þeirrar stefnu, sem leitt hefur til þess ástands í verðlagsmálum í landinu, sem nú er, stendur upp og heldur hrókaræður um, að núv. ríkisstj. á fjórum mánuðum sé ekki búin að lagfæra það, sem aflaga hefur farið í þessum málum á undanförnum árum, að miklu leyti fyrir forgöngu hans og hans flokks. Það er ekki núv. ríkisstj., sem átti upptökin að því, að byrjað var að borga þessar uppbætur, sem borgaðar eru nú og Alþ. og ríkisstj. og aðrir stynja undir. En ríkisstj. hafði gefið ákveðið loforð um það, að á þessu ári skyldi enn verða reynt að standa undir þessum álögum. Og þau loforð ætlar hún sér ekki að svíkja, heldur standa við þau. Og það verður e.t.v. tækifæri til að tala um það í sambandi við annað frv. hér síðar. Hv. 2. þm. S.-M. fór að reyna að færa þeim orðum sínum stað, að þær skattaálögur, sem hér er um að ræða, legðust að mestu leyti á almenning í landinu. Hann minntist á tvennar álögur, sem hér eru ekki til umr., hækkun símagjalda, sem tilkynnt var í sambandi við fjárlagaafgreiðsluna. Og mér kom ekki í hug, að hann ætti við það, þegar hann talaði um hækkaðar áiögur í sambandi við þetta frv. Hinar álögurnar voru tekjuskattsviðaukafrv., en þær álögur lenda ekki, svo að neinu nemi, á öðrum en þeim, sem hafa yfir 30 þús. kr. í tekjur. En það er ekki allur almenningur, sem hefur það. - Svo nefndi hv. 2. þm. S.–M. nokkuð af gjöldum samkv. frv. því, sem hér er til umr., og drap þá á stimpilgjald og lestagjald. Um stimpilgjaldið er það að segja, að það er ekki hægt að segja, að það lendi á öllum almenningi. Ég skal játa, að svo hátt stimpilgjald, sem hér er um að ræða - það hefur verið hátt og verður enn hærra með þessu álagi - það getur undir einstökum kringumstæðum komið illa við, en það eru undantekningar. Það má kannske segja, að það verki að einhverju leyti sem hemill á fasteignaverðið að því leyti, að fasteignir verði seldar lægra verði sem stimpilgjaldinu nemur. En ég sé ekki, fyrst og fremst, að hægt sé að telja slíkt álögur á almenning, og ekki heldur, að stór hætta stafi af því fyrir þjóðfélagið, þó að einhver hemill sé lagður á verð fasteigna, eins og það er orðið. Hins vegar eru lestagjöldin svo lág, að það er blátt áfram hlægilegt að tala um þau í þessu sambandi. Þau eru samtals um 60 þús. kr. á ári. Og þó að þau séu sett í 120 þús. kr. á ári, hver getur hugsað sér, að þau gætu verkað nokkuð gagnvart almenningi um að auka erfiðleika? Það mundi koma fram sem lækkaður hagur hjá þeim, sem vöruflutning annast, og er ekki hægt að telja, að nein hætta stafi af því. - Um viðskiptagjaldið, sem ég ætla annars ekki að ræða hér nú, er það að segja, að það mætti til sanns vegar færa, að ef það ætti að vera áframhaldandi gjald frá ári til árs, mundi það enda með því, að það lenti á almenningi. En það er samkomulag um það milli stj., að svo framarlega sem hún fer með völd þetta ár, beri -hún ekki fram tillögur um áframhald á þessu gjaldi. Það er kannske það eina af þessum gjöldum, sem fyrir fram er ákveðið, að ekki verði endurnýjað. Og þegar þess er gætt, get ég ekki séð, að nokkur skynsamleg rök mæli með því, að það þurfi að leggjast á vörurnar. Það er almennt talið, sem ég hygg, að sé rétt, og ég efast um, að hv. 2. þm. S.-M. treysti sér til að mótmæla því, að þeir atvinnuvegir, sem um ræðir í frv., hafi almennt búið við ágæta afkomu á undanförnum árum. Þetta gjald er mest 11/2 % af þeirri atvinnugrein, sem talið er, að borið hafi mest úr býtum á undanförnum árum, og svo 1%, sem kemur niður á öðrum rekstri. Hv. 2. þm. S.–M. hefur ekki verið fjarlægur því að leggja á skatt, sem kæmi enn tilfinnanlegar við pyngju þeirra, sem góða afkomu hafa haft, og á ég við eignaraukaskatt, sem hans flokkur hefur staðið að flutningi frv, um, þó að ég þori ekki að fullyrða, að hv. 2. þm. S.–M. hafi verið flm. þess máls. Þó hygg ég, að hann hafi verið meðmæltur því. Sá skattur hlyti að takast beinlínis af eign. Þetta viðskiptagjald gæti undir einstöku kringumstæðum orðið að takast af eign. En þá standa sakir glöggt með reksturinn, ef hann þarf að gera það. Það sjá þó allir, að hér er miklu skemmra gengið en í þeim till., sem flokksmenn hv. 2. þm. S.-M. hafa borið fram viðkomandi eignaraukaskatti, svo að það er ekki hægt að bera það neitt saman. En í frv. eru skýr ákvæði um það, að gjaldið er óheimilt að leggja á vörur, og það er enn fremur óheimilt að draga frá þann skatt við ákvörðun skatta á tekjur, sem miðast við það, að þessir atvinnuvegir hafa á undanförnum árum haft svo góða afkomu, að þeir þoli þetta tiltölulega lága gjald. Mér er ljóst, að margir verða óánægðir og mörg mótmæli og rök verða send fram gegn þessum skattaálögum. En hv. 2. þm. S.-M. ætti að þekkja það, að það eru vandfundnir tekjustofnar, sem er ekki hægt að færa jafnvel nokkuð góð rök á móti. - Annars þótti mér vænt um, að hv. 2. þm. S.–M. mun hafa komið auga á einhverjar aðrar tekjuleiðir, sem honum þykja heppilegri, og efast ég ekki um, að hv. þd. fái að heyra um þær á sínum tíma. Það þýðir náttúrlega ekki fyrir okkur að karpa lengur um útlit fyrir tekjuhalla á þessu ári, vegna þess að það veltur á atvikum, sem okkur hv. 2. þm. S.-M. og mér eru ókunn, hvort hann verður eða ekki. Ég hef látið það í ljós áður og endurtek það, að ef ekki verða neinar ófyrirsjáanlegar breyt. á atvinnurekstri landsmanna út á við eða inn á við, eru ekki líkur fyrir, að tekjuhalli verði á þessu ári. En komi þær breyt., er augljóst, að svo getur farið. Og satt að segja er ég ákaflega hræddur um, að ekki verði fram hjá því stýrt, hvenær sem „reaktionin“ kemur, að einhver tekjuhalli komi. Hv. 2. þm. S.-M. breiddi sig talsvert út yfir það, að ekki væri neitt ætlað til hinnar margumtöluðu nýsköpunar. Ég veit ekki, hvort ~á hv. þm. var því sjálfur fylgjandi, þegar það var rætt sérstaklega, að ríkið tæki það á sínar herðar og ástæða væri til að veita fé úr ríkissjóði til þess að kaupa tæki, sem ráðgert er að flytja inn í landið. Ríkisstj. hefur gengið út frá því, að nýsköpunin kæmi til með að hvíla á herðum einstaklinga fyrst og fremst og að ríkið yrði fremur hjálpandi heldur en beinn aðili í þeim málum.



Herra forseti. - Það er nú ekki hægt fyrir okkur að fara miklu lengra út í það að ræða þessar tekjuöflunarleiðir að sinni, sem koma hér síðar til umr. - En hæstv. fjmrh. sagði, að það væri meining þeirra, að þessum nýja allsherjarveltuskatti yrði ekki velt yfir á verð varanna og það væri ákveðið, að hann yrði ekki lagður á nema einu sinni. Jú, það er nú svo. En það verður fróðlegt að sjá framan í hæstv. ríkisstj. næsta haust í sambandi við afgreiðslu fjárl. fyrir árið 1946, ef hún ætlar að halda óbreyttri fjármálastefnu þeirri, sem hún hefur nú, og afgreiða ný fjárl. í sömu stefnu og láta falla úr sögunni tekjuöflunarleiðir, sem hún nú með ærinni fyrirhöfn hefur orðið ásátt um. Við sjáum, hvað setur um það atriði. En jafnvel þótt það sé tilætlunin, mun það sýna sig, að þessi veltuskattur hlýtur að koma óbrotinn strax á alla landsmenn, sem sjálfir hafa haft með höndum félagssamtök sín á milli um kaup á vörum og þjónustu með sama hætti. Það mun einnig sýna sig, að það verður ekki hægt að framkvæma þau l. í heilt ár gagnvart ýmsum fyrirtækjum án þess að taka tillit til þess í vöruverði. En um þetta getum við rætt síðar. En að ég kvaddi mér hljóðs, var aðallega til þess að gera aths. við það, sem hæstv. fjmrh. sagði um dýrtíðina. Ég geri ráð fyrir, að það hafi þykknað í hæstv. ráðh. út af því, sem ég sagði varðandi horfurnar um fjármálin í landinu, og að ég deildi nokkuð á hæstv. ríkisstj. fyrir að gera enga tilraun til þess að laga grundvöllinn þannig, að þessi mál væru viðráðanleg. Ég get skilið það, að hæstv. ráðh. sé þetta atriði dálítið viðkvæmt, því að hann hlýtur að sjá, að þau mál eru lítt eða ekki viðráðanleg á þeim grundvelli, sem þau nú hafa verið rekin á, þótt hins vegar hafi skort myndarskap hjá hv. stuðningsmönnum ríkisstj. og hæstv. ríkisstj. sjálfri til þess að ráðast í framkvæmdir til lagfæringar, heldur sé látið undan síga og flotið sofandi að feigðarósi í þeim efnum. En út af því, sem hæstv. fjmrh. hreytti að mér, þar sem hann sagði, að það væri undarlegt, að ég benti á það, hversu illa horfði með dýrtíðina, þar sem ég væri einn af aðalforustumönnum dýrtíðarinnar, vil ég segja, að mér. virðist það ekki viðeigandi af hæstv. ráðh. að fleygja fram slíkum slettum órökstuddum. Og mér þykir það koma úr hörðustu átt, að hæstv. ráðh. skuli beina að mér slíkum slettum. Ég hef gert margar tilraunir til þess að fá samtök um að stöðva dýrtíðina, - fyrst 1941 eftir dýrtíðarl., sem þá giltu. Þá óskaði ég eftir því, að reynt yrði að stöðva hækkun landbúnaðarafurða með því að byrja á niðurborgun innan lands. Ef það hefði orðið að ráði þá, þó að slík niðurborgun væri ekki að öllu leyti æskileg, þá hefði áreiðanlega mátt stöðva dýrtíðarfióðið með örlitlum hluta af þeim fjárhæðum, sem síðar hefur verið varið í því skyni. En það var ekki gert, og var það ekki mér um að kenna, heldur flokksbræðrum hæstv. fjmrh. Árið 1941 gerði ég tilraun til þess að gera verðfestingu um hlutfallið milli verðlags og kaupgjalds og að samningar yrðu teknir upp um að breyta því, ef þurfa þætti, og spurði, hvort menn vildu standa að festingu þess, ef því hlutfalli væri eitthvað breytt. En menn máttu þá ekki heyra neitt þess háttar nefnt, og menn, sem nú standa að hæstv. ríkisstj., komu þessu fyrir kattarnef. Árið 1942 var af hálfu Búnaðarþings og Framsfl. boðið fram að standa að lækkun kaupgjalds og afurðaverðs. Því tilboði var hafnað af þeim, sem töldu sig umbjóðendur fyrir launastéttir landsins. Þá var sett nokkru síðar 6 manna nefnd, sem reiknaði. út hlutfallið á milli kaupgjalds og afurðaverðs. Þegar hún komst að niðurstöðu, þá var það enn, sem Framsfl. stakk upp á því, að hlutfallsleg niður færsla ætti sér stað á kaupgjaldi og afurðaverði. Þegar það fékkst ekki, beitti Framsfl. sér fyrir því, ásamt mönnum úr öðrum flokkum, að samkomulag varð um, að forráðamenn landbúnaðarins buðu fram einhliða niðurfærslu á afurðum, en lögðu til, að kaupgjald lækkaði jafnframt. En því var ekki sinnt að lækka kaupið. Mér þykir því það koma úr hörðustu átt, að hæstv. fjmrh. skuli vera með slíkar slettur í sambandi við afstöðu mína fyrr og síðar til dýrtíðarmálanna. Því að ég held, að mér sé fullkomlega fært, samkvæmt fortíð minni, að ræða þau mál með fullum rökum. - Og jafnvel þótt mér hefði orðið eitthvað á í þeim málum, hefði ég rétt til þess að ræða stefnu hæstv. ríkisstj. nú, því að þau mál koma ekki því við, hvort hæstv. ríkisstj. stefnir nú rétt eða rangt.



Ég ætlast varla til þess, að hæstv. forseti leyfi okkur að halda áfram með þessar umr. miklu lengur nú. Út af því síðasta, sem hv. 2. þm. S.-M. sagði, vil ég leyfa mér að benda honum á það, að það var verk hans og flokks hans, að kaupgjaldið og verðlagið slitnaði í sundur, sem er svo undirrót þess ástands í fjármálum landsins, sem við nú þurfum að berjast við. Ef þetta tvennt hefði ekki verið slitið í sundur, heldur hefði verið fundið hlutfall milli þessa tvenns, sem hefði verið látið gilda, og það nógu snemma, er hæpið, að við hefðum þurft að lenda í slíkum dýrtíðarógöngum sem orðið hefur. - Auk þess veit hv. 2. þm. S.–M., að hann og flokkur hans hefur beitt sér fastast fyrir því, að farið var inn á uppbótafyrirkomulagið, auk þess sem hann og flokkur hans hafa jafnan staðið fast á móti því, að samtök yrðu innan Alþ., sem gætu valdið straumhvörfum í þessum efnum, þ.e.a.s. um stjórnarmyndun.



Herra forseti. - Mér þykja fullyrðingar hæstv. fjmrh. nokkuð undarlegar. Hann segir, að Framsfl. hafi beitt sér fyrir því að slíta í sundur kaupgjald og afurðaverð eftir gengisl. og það sé undirrót vaxtar dýrtíðarinnar og sá fl. beri því ábyrgð á því, sem skeð hefur í þeim málum. Ég hef tæpast heyrt ósvífnari röksemdafærslu. Ég veit ekki betur en Sjálfstfl. hafi verið fylgjandi því á sínum tíma, að breytt yrði því hlutfalli, sem var í gengisl. á milli þessa tvenns, og það af því, að allir vissu, að það hlutfall gat ekki haldizt. Það vissu allir, að það gat ekki haldizt vegna þess, hve framleiðslukostnaður í sveit hafði hækkað. Og hæstv. fjmrh. heldur því fram, að réttlát hlutföll hefði orðið að finna í staðinn. Heldur hann því þá fram, að verðlag á afurðum bænda hafi verið ranglátt eftir breyt.? - En ef vanrækt hefur verið að setja þarna fast hlutfall, þá hygg ég, að það hafi ekki aðeins verið vanrækt af Framsfl., heldur líka af hæstv. núv. fjmrh. og flokki hans, sem var þá mjög mikils ráðandi flokkur í þinginu og átti sæti í ríkisstj., engu síður en Framsfl. Hann átti því engu síður að vinna að því en Framsfl. að finna það hlutfall, sem festa skyldi í þessum málum. En það var ekki hægt að skilja orð hæstv. fjmrh. öðruvísi en svo, að eftir að skilið var sundur eða raskað því hlutfalli í þessu efni, sem í dýrtíðarl. var miðað við, hafi verð afurðanna verið sett of hátt, og þannig hafi verið sett ranglátt hlutfall á milli afurðaverðs og kaupgjalds, því að annars væri ekkert vit í því, sem hæstv. ráðh. sagði. En það hlutfall varð ekki til þess, sem síðar átti sér stað. Og 1941, þegar ég beitti mér fyrir festingunni, þá hefði flokkur hæstv. fjmrh. átt að koma með annað nýtt hlutfall, í stað þess að festa verðlagshlutföllin þar, sem þau voru, hann hefði átt að koma með till. um nýtt hlutfall. En það gerði sá flokkur ekki. Að halda því fram, að Framsfl. hafi beitt sér sérstaklega fyrir uppbótafarganinu, er rangt. Ef till. Framsfl. hefði verið fylgt, hefðu ekki átt sér stað útflutningsuppbæturnar, sem hafa verið neyðarúrræði. Og niðurborgun á innlendum markaði hefur aldrei verið sérstakt áhugamál Framsfl., þótt hann hafi fylgt því fyrirkomulagi sem neyðarúrræði. Það er þýðingarlaust fyrir hæstv. fjmrh. að reyna að draga athyglina frá því, hvernig núv. hæstv. ríkisstj. er að fara með þessi mál, með því að vera að tala um þessi atriði. Þau koma náttúrlega sáralítið við því máli, sem við hér höfum á dagskrá til umr. Núv. hæstv. ríkisstj. hefur nú tekið ábyrgð á fjármálunum í landinu og á því að sjá farborða þeim málefnum. Og það er gangur að henni og ekki neinum öðrum um þau mál. Og hún verður að gera grein fyrir því, hvaða leiðir hún ætlar að fara út úr þeim erfiðleikum, sem fram undan eru. Hún hefur nú gert það. Og leiðin er sýnilega sú að láta undan síga erfiðleikunum og fljóta sofandi að feigðarósi, finna engan grundvöll, sem geri málin viðráðanleg, heldur stofna til stórkostlegs tekjuhalla í fjármálum ríkisins í því mesta góðæri, sem yfir landið hefur komið.



Herra forseti. - Það má benda á það, að ef sú leið hefði verið farin 1941 að finna réttlát hlutföll milli kaupgjalds og verðlags á landbúnaðarafurðum, og sennilega halda hvoru tveggja utan dýrtíðarvísitölunnar, þá voru a.m.k. miklu minni líkur til þess, að það kapphlaup hefði orðið á milli þessa tvenns, sem raun hefur á orðið. Ef þessi leið hefði verið farin, var miklu minni hætta á hækkun dýrtíðarinnar. Um hitt hef ég ekkert sagt, hvort sú tilraun, sem gerð var í þessa, átt 1943, hafi verið réttlát eða ekki, og um það má deila endalaust. Og ég hygg, að það væri erfitt bæði fyrir mig og hv. 2. þm. S.–M. að kveða upp óyggjandi dóm um það.

Fjmrh. (Pétur Magnússon) Hv. fjhn. þessarar d. hefur flutt þetta frv. samkv. tilmælum mínum. Frv. er flutt í því skyni að spara ríkissjóði útgjöld. Breyt., sem lagt er til að gera á fasteignamatsl., er fyrst og fremst sú, að ekki skuli framkvæma aðalmat á 10 ára, heldur á 25 ára fresti, enn fremur, að yfirmatsnefnd starfi aðeins, meðan mat fer fram, en að öðru leyti falli störf hennar undir fjmrn., þau sem henni voru falin samkv. l. frá 1938. Ég hef verið í samráði við hv. þm. Mýr., formann n., um þetta mál. Hefur hann gefið mér ýmsar bendingar, og hygg ég, að hann sé samþykkur till. þeim, sem hér koma fram. Ég sé ekki ástæðu til langrar framsögu. Ég vil aðeins vekja athygli á því, að kostnaður við það að framkvæma mat á fárra ára fresti er óeðlilega hár í samanburði við fasteignaskatt, sem skilað hefur einum 650 þús. kr. árlega. Matskostnaðurinn árin 1938–1944 hefur orðið kringum eina milljón, og er þó ekki talinn þar allur kostnaður, t.d. ekki prentunarkostnaður, sem ætlazt er til, að vinnist upp með sölu fasteignabókar. Ekki er hægt að búast við öðru en kostnaður við að meta allar jarðeignir, húseignir, lóðir og lendur verði jafnan gífurlega hár. Lenging tímans, sem matið á að gilda, virðist ekki þurfa að koma mjög að sök. Í 6. gr. eru ákvæði um millimat á húsum og jarðeignum. Skal leggja brunabótavirðingu til grundvallar við ákvörðun nýs mats á húsi, en jarðabótaskýrslur o.fl. við nýtt mat jarðar. Með þeim hætti, sem hafa skal á millimati, er hægt að spara verulegan kostnað, en satt að segja hefur vantað mikið á, að millimöt hafi borgað sig. Ríkinu hefði verið hagur að sleppa þeim heldur alveg og þeim skattauka, sem með þeim fékkst. Ég geri ráð fyrir, að fjhn. hafi haft svo lítinn tíma til að athuga frv., áður en hún flutti það, að rétt sé að vísa því til hennar aftur, og tel ég sum atriði þurfa þar athugunar. Ég vildi þó mælast til, að n. hraðaði afgreiðslu frv., því að æskilegt er, að það verði afgreitt fyrir þinglok og þá raunar sem allra fyrst, m.a. af því, að ríkinu er nauðsynlegt að fá það húsnæði, sem yfirmatsn. hefur, til annarrar notkunar.

forseti (JörB): Mér hefur borizt svo hljóðandi bréf, dags. 16. jan. 1945, frá hv. 4. þm. Reykv.: „Ég leyfi mér hér með að tilkynna, að vegna ferðar til útlanda á vegum ríkisstjórnarinnar mun ég ekki geta tekið þátt í störfum Alþingis fyrstu vikurnar. Ég vil því hér með æskja þess, með skírskotun til 144. gr. kosningalaganna, að varamaður minn, Sigurjón Á. Ólafsson, taki sæti á Alþingi í minn stað á meðan ég verð fjarverandi. Virðingarfyllst Stefán Jóh. Stefánsson. Til forseta neðri deildar Alþingis.“ Samkv. þeim tilmælum, sem í bréfi þessu greinir, lýsi ég hér með yfir því, að Sigurjón Á. Ólafsson tekur sæti 4. þm. Reykv. fyrst um sinn. Kjörbréf hans hefur áður verið samþ. af Alþingi.