Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Við þessa umr. fjárlagafrv. sér fjvn. ekki ástæðu til að gera aths. við frv., en leggur til, að málinu verði vísað til 2. umr.

forseti (BF): Svo hljóðandi bréf hefur borizt: „Reykjavík, 5. des. 1969. Gils Guðmundsson, 5. þm. Reykn., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég vegna sérstakra anna mun ekki geta sótt þingfundi næstu vikur, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og, með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis, að óska þess, að þar sem 1. varamaður Alþb. í Reykjaneskjördæmi, Karl Sigurbergsson skipstjóri, er erlendis, taki 2. varamaður Alþb., Sigurður Grétar Guðmundsson pípulagningameistari, sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Jónas G. Rafnar, forseti efri deildar. Til forseta sameinaðs Alþingis.“ Sigurður Grétar Guðmundsson hefur áður átt sæti á Alþ. og kjörbréf hans þá verið rannsakað. Hann tekur nú sæti á þinginu sem 5. þm. Reykn., og leyfi ég mér að bjóða hann velkominn til þingstarfa. Þá hefur borizt svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 5. des. 1969. Ólafur Björnsson, 12. þm. Reykv., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sótt þingfundi næstu vikur, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og, með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis, að óska þess, að vegna forfalla 1. varamanns taki 2. varamaður Sjálfstfl. í Reykjavík, Þorsteinn Gíslason skipstjóri, sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Jónas G. Rafnar, forseti efri deildar. Til forseta sameinaðs Alþingis.“ Þessu bréfi fylgir svo hljóðandi yfirlýsing: „Að gefnu tilefni lýsi ég yfir því, að ég mun ekki geta tekið sæti á Alþingi í forföllum Ólafs Björnssonar, 12. þm. Reykv. Reykjavík, 5. des. 1969. Geir Hallgrímsson.“ Þorsteinn Gíslason skipstjóri hefur áður tekið sæti á Alþ. og kjörbréf hans þá verið rannsakað. Hann tekur nú sæti á þinginu sem 12. þm. Reykv., og leyfi ég mér að bjóða hann velkominn til þingstarfa.



Herra forseti. Þróun efnahagsmála í Vestur-Evrópu eftir lok heimsstyrjaldarinnar síðari og þá sérstaklega þróun viðskiptamála hefur í vaxandi mæli mótazt af auknu samstarfi þjóða í milli og vaxandi frjálsræði í viðskiptum. Segja má, að fyrstu sporin í þá átt hafi verið stigin með stofnun Efnahagssamvinnustofnunar Evrópu í París 1943, en sú stofnun miðlaði bandarískri fjárhagsaðstoð við aðildarríkin, Marshall-fénu svonefnda, meðal aðildarríkjanna, auðveldaði gjaldeyrisviðskipti og vann að auknu frjálsræði í viðskiptum milli þeirra. Íslendingar gerðust strax aðilar að þessu samstarfi. Ári áður, eða 1947, höfðu 23 lönd gert með sér samkomulag um viðskiptamál, hið almenna samkomulag um tolla og viðskipti eða GATT, og hafa nú 74 lönd gerzt aðilar að þessu samkomulagi, þ. á m. Ísland, en 9 önnur lönd hafa tengsl við alþjóðastofnunina, sem komið var á fót með samkomulaginu. Utanríkisviðskipti þeirra þjóða, sem eru aðilar að GATT, nema um 80% alþjóðaviðskipta. Næsta sporið á sviði efnahagssamvinnu í Vestur-Evrópu var stigið með stofnun kola- og stálsamsteypunnar árið 1952, en með stofnun hennar tóku framleiðendur kola og stáls í Frakklandi, Vestur-Þýzkalandi, Ítalíu, Belgíu, Hollandi og Lúxemburg upp nána samvinnu sín í milli. Þrem árum síðar tóku þessi sömu lönd upp viðræður um nánara efnahagssamstarf. Bretar tóku í fyrstu þátt í þeim viðræðum, en hættu þeirri þátttöku. Tveim árum síðar, eða 1957, gerðu þessi ríki með sér samning, Rómarsáttmálann svonefnda, um stofnun Efnahagsbandalags Evrópu. Grundvallaratriði Rómarsáttmálans eru þau, að allir tollar og öll höft í viðskiptum milli aðildarríkjanna innbyrðis hverfi og einum sameiginlegum tolli fyrir sérhverja vöru komið á fyrir bandalagsríkin gagnvart öllum ríkjum utan bandalagsins. Jafnframt var kveðið á um samræmingu á stefnu aðildarríkjanna í efnahagsmálum og víðtækum réttindum fyrirtækja og einstaklinga eins aðildarríkis í öðrum aðildarríkjum. Sameiginleg mál bandalagsins lúta sterkri yfirstjórn, og gert er ráð fyrir náinni samvinnu ríkjanna í stjórnmálum. Skömmu eftir að Efnahagsbandalagið hafði verið stofnað, beittu Bretar sér fyrir því innan Efnahagssamvinnustofnunarinnar í París, að öll aðildarríki hennar mynduðu með sér svonefnt fríverzlunarsvæði. En með því er átt við bandalag, þar sem tollar og höft á viðskiptum milli aðildarríkjanna eru afnumin, en hvert ríki um sig ákveður tolla sína gagnvart ríkjum utan fríverzlunarsvæðisins, auk þess sem ekki skyldi vera um að ræða jafnvíðtæk, gagnkvæm réttindi og Rómarsáttmálinn gerði ráð fyrir. Um þetta mál fóru fram víðtækar umr. innan Efnahagssamvinnustofnunarinnar. Sem aðilar að henni fylgdust Íslendingar vandlega með þessum umr. Ég gaf Alþ. skýrslu um þær 18. febr. og 26. nóv. 1958. Þegar samningar innan Efnahagssamvinnustofnunarinnar um stofnun fríverzlunarsvæðis fóru út um þúfur, héldu þau 7 Evrópuríki, sem mestan áhuga höfðu haft á málinu, þ.e. Austurríki, Bretland, Danmörk, Noregur, Portúgal, Sviss og Svíþjóð,. með sér fund í Genf 1958 og í Ósló 1959 og gerðu síðan með sér samning í Stokkhólmi í ársbyrjun 1960, Stokkhólmssamninginn svonefnda, um stofnun Fríverzlunarsamtaka Evrópu, EFTA. Finnar sóttu um aukaaðild að samtökunum um það bil ári síðar og fengu hana. Aðrir hafa ekki bætzt í hópinn fyrr en nú, að Íslendingar hafa sótt um aðild. Markmið Fríverzlunarsamtakanna var einnig að afnema alla tolla og öll höft á viðskiptum með iðnaðarvörur sín á milli. Hins vegar var ekki gert ráð fyrir samelginlegum tolli gagnvart löndum utan Fríverzlunarsamtakanna, heldur skyldi hvert ríki ráða sínum tollum gagnvart löndum utan samtakanna. Þá er ekki gert ráð fyrir jafnnáinni samvinnu í efnahagsmálum almennt og í Efnahagsbandalaginu og ekki fyrir hliðstæðum, gagnkvæmum réttindum fyrirtækja og þegna eins ríkis í öðrum ríkjum samtakanna, eins og gert var í Rómarsáttmálanum, né heldur neins konar stjórnmálasamvinnu. Aðildarríkjum Fríverzlunarsamtakanna skyldi og vera heimilt að segja sig úr samtökunum með árs fyrirvara, en engin uppsagnarákvæði eru í Rómarsáttmálanum. Þótt Íslendingar hafi fylgzt vandlega með umr. um stofnun fríverzlunarsvæðis innan Efnahagssamvinnustofnunarinnar í París, var þeim ekki boðin aðild að stofnun Fríverzlunarsamtakanna og sóttust ekki heldur eftir henni. Efnahagskerfi okkar var þá svo ólíkt því efnahagskerfi, sem ríkjandi var og er í ríkjum Fríverzlunarsamtakanna, að ógerningur hefði verið fyrir Ísland að gerast aðili að þeim við stofnun þeirra. Auk þess stóð landhelgisdeilan þá sem hæst, og hefði verið óhugsandi frá sjónarmiði beggja aðila, Íslendinga og Breta, að þeir yrðu aðilar að sameiginlegu viðskiptabandalagi. Ekki leið á löngu, áður en í ljós kom, að ýmis aðildarríki Fríverzlunarsamtakanna og þó fyrst og fremst Bretland, töldu sér óhagræði að þeirri skiptingu Vestur-Evrópu í tvær viðskiptaheildir, sem orðin var. Bretland og fleiri ríki sóttu því um aðild að Efnahagsbandalaginu. Fóru fram um það víðtækar umræður árið 1961. Um skeið virtist svo horfa, að samkomulag gæti náðst, og flest ríki Vestur-Evrópu yrðu einhvers konar viðskiptaheild. Þótti íslenzku ríkisstj. þá nauðsynlegt að kanna, hver verða mundi aðstaða Íslendinga og hvers konar tengslum þeir gætu náð við slíka viðskiptaheild. En hagsmunir okkar í því sambandi voru augljósir, þegar þess er gætt, að um 60% utanríkisviðskipta okkar voru og eru við þau lönd, sem voru að ræða um myndun viðskiptabandalags. Ákvað ríkisstj. þá, að sumarið 1961 skyldum við Jónas H. Haralz, sem þá var ráðuneytisstjóri í viðskmrn., fara til höfuðborga Efnahagsbandalagsríkjanna til þess að kynna sjónarmið okkar og fá upplýsingar um viðhorf stjórnvalda í þessum löndum, en sumpart áður og sumpart síðar voru sjónarmið okkar kynnt EFTA-ráðinu í Genf og stjórn Bretlands og stjórnum norrænu ríkjanna. Um þessar viðræður gaf ég Alþ. skýrslu hinn 12. nóv. 1962. Þessar samningaumleitanir fóru, eins og kunnugt er, út um þúfur, og féllu þá niður að verulegu leyti umr. hér um þessi mál, sem höfðu verið miklar um skeið. Á fyrstu árum Fríverzlunarsamtakanna urðu Íslendingar ekki fyrir verulegu óhagræði vegna starfsemi samtakanna. Að vísu lækkuðu tollar á ýmsum sjávarafurðum smám saman innan Fríverzlunarsamtakanna, t.d. fóru Norðmenn að fá hærra verð í Bretlandi fyrir þær sjávarafurðir, sem samningurinn tekur til. En verðlag á sjávarafurðum var á þessum árum yfirleitt hvarvetna hækkandi, svo að tjónið var ekki tilfinnanlegt. Þegar tollar höfðu hins vegar að fullu verið afnumdir fyrir tveimur árum og sjávarútvegurinn við norðanvert Atlantshaf átti við vaxandi erfiðleika að etja, fór hins vegar aðstöðumunurinn að verða æ tilfinnanlegri. Einkum og sér í lagi kom þetta í ljós á árunum 1967 og 1968, þegar Íslendingar urðu fyrir meira efnahagsáfalli en þeir höfðu nokkurn tíma orðið fyrir á öldinni og meira áfalli en dæmi eru um, að nokkur nálæg þjóð hafi orðið fyrir á jafnskömmum tíma. Erfiðleikar sjávarútvegsins á undanförnum árum hafa í vaxandi mæli opnað augu manna fyrir því, að nauðsynlegt sé að breikka grundvöll íslenzks atvinnulífs, og þó einkum íslenzkrar útflutningsframleiðslu. Við þetta bætist, að fyrirsjáanleg er mikil fjölgun fólks á vinnumarkaði á næstu árum og áratugum. Hefur verið áætlað, að á árunum 1965–1385 fjölgi vinnufærum mönnum á landinu um hvorki meira né minna en 34 þús. Í því sambandi vaknar sú spurning, í hvaða atvinnugreinum sé auðveldast og hagkvæmast að búa þessu fólki arðbær störf. Aðstæður í sjávarútvegi og horfur í honum eru þannig, að litlar líkur eru til þess, að þar sé að finna ný arðbær störf fyrir svo mikinn fjölda fólks. Í iðnaði, sem framleiðir fyrir innanlandsmarkað, og í öðrum greinum iðnaðar, svo sem byggingariðnaði, mun þess ekki að vænta, að þar geti orðið völ á störfum fyrir svo mikla aukningu vinnandi fólks. Fólki við landbúnaðarstörf mun eflaust halda áfram að fækka. Þótt þörf væri fyrir fleira fólk við ýmiss konar þjónustustörf og samgöngur, er ekki við því að búast, að þær atvinnugreinar geti boðið nógu mörg ný störf. Þess vegna hníga öll rök að því, að vinna beri að því að koma á fót nýjum fyrirtækjum og nýjum atvinnugreinum jafnhliða því, sem unnið verði af alefli að eflingu þeirra atvinnugreina, sem nú eru stundaðar, og þá fyrst og fremst allra greina sjávarútvegs. Öllum hugsandi mönnum er það eflaust ljóst, að þær geysilegu framfarir, sem orðið hafa á Íslandi á þessari öld, eiga fyrst og fremst rót sína að rekja til þess, að Íslendingum hefur tekizt að hagnýta mikilvægustu náttúruauðlind sína, fiskimiðin umhverfis landið, á mjög arðbæran hátt - á arðbærari hátt en nokkurri annarri fiskveiðiþjóð, sumpart með því að beita fullkominni veiðitækni og góðum fiskiskipum, sumpart með því að vinna á hagkvæman hátt úr einhverju bezta hráefni, sem nokkur fiskveiðiþjóð hefur yfir að ráða og þá ekki sízt með því að njóta frábærrar verkkunnáttu sjómanna og fiskvinnslufólks í landi. Mikil arðsemi íslenzks sjávarútvegs hefur verið undirstaða framfara og lífskjarabóta á Íslandi á þessari öld og gert þjóðinni kleift að styðja aðra nauðsynlega atvinnuvegi, sem ekki hafa reynzt samkeppnishæfir, og þá fyrst og fremst landbúnað. En aðstæður í sjávarútvegi landanna beggja megin við norðanvert Atlantshaf hafa verið að breytast til hins verra á undanförnum árum, svo sem erfiðleikar sjávarútvegsins, t.d. í Bretlandi, Noregi og Þýzkalandi, bera glöggt vitni um. Við getum því ekki vænzt þess, að íslenzkur sjávarútvegur verði jafntraust unðirstaða framfara og lífskjarabóta á næstu árum og áratugum og hann hefur verið á undanförnum árum og áratugum. Þegar höfð er hliðsjón af þessu og væntanlegri fjölgun fólks á vinnumarkaði á næstu áratugum, verður augljóst, að þörf er á nýjum fyrirtækjum og nýjum atvinnugreinum. Þá hlýtur að liggja beinast við að athuga, hverjar séu helztu náttúruauðlindir landsins við hlið fisksins á miðunum. Þá beinist athyglin að orkunni í fallvötnum landsins og jarðhitanum. Hér er um að ræða mikilvæga undirstöðu margs konar iðnaðar. Jafnframt beinist athyglin að því, að vinnandi fólk á Íslandi er vel menntað og prýðilega fært um að inna af höndum vandasöm störf. En sannleikurinn er sá, að í margs konar iðnaði er ekki mest komið undir góðu eða ódýru hráefni, né heldur ódýrri orku eða góðum vélakosti, heldur vel menntuðu og sérhæfðu vinnuafli. Hér á Íslandi er án efa völ á því. Það, sem ég hef nú sagt, virðist ótvírætt benda til þess, að meginverkefni Íslendinga í atvinnumálum á næstu árum og áratugum eigi að vera að koma á fót útflutningsiðnaði, sem hagnýtir sér annað hvort eða hvort tveggja -orku þá, sem við getum framleitt, og gott og sérhæft vinnuafl, sem við höfum yfir að ráða. En þá er þess að gæta, að við getum ekki framleitt hér á landi neina þá vöru, sem fyrirtæki í öðrum löndum framleiða ekki líka. Framleiðsla okkar getur a.m.k. aldrei verið svo sérstæð, að ekki sé um að ræða nákomna samkeppnisvöru frá öðrum aðilum. Nú er svo komið, að allar iðnaðarvörur eru framleiddar fyrir geysistóran markað, sem fyrirtæki á markaðssvæðinu eiga tollfrjálsan aðgang að. En fyrirtæki í löndum utan markaðssvæðisins komast ekki að nema greiða toll. Svo að nefnd séu tvö helztu viðskiptalönd Íslendinga, Bandaríkin og Sovétríkin, þá eru þau hvort um sig geysistór markaður fyrir fyrirtæki innan landanna. En sala fyrirtækja utan þessara landa á markaði þeirra er torvelduð með tollum og viðskiptahömlum, og um þau viðskiptalönd okkar í Vestur-Evrópu, sem við eigum um 60% utanríkisviðskipta okkar við, gildir það, að þau hafa myndað tvö viðskiptabandalög, sem veita fyrirtækjum innan bandalaganna tollfrjálsan aðgang að stórum markaði, en fyrirtæki í löndum utan bandalaganna geta ekki selt vörur sínar á markaði bandalaganna nema greiða toll í flestum tilvikum. Samkeppnin er nú yfirleitt svo hörð í framleiðslu og sölu iðnaðarvarnings, að lítil von er til þess fyrir fyrirtæki, sem þarf að greiða toll, að keppa við fyrirtæki, sem selt getur vörur sínar tollfrjálst. Af þessu leiðir, að miklum erfiðleikum hlyti að vera bundið að koma upp nýjum útflutningsfyrirtækjum í iðnaði í því skyni að flytja til landa, þar sem greiða verður toll af vörunni. Eina von nýrra útflutningsfyrirtækja um gott gengi er fólgin í því að eiga aðgang að tollfrjálsum markaði. Ef við Íslendingar lítum til helztu markaðslanda okkar, er augljóst, að engin von er um tollfrjálsan aðgang að bandaríska markaðinum. Bandaríkin gætu ekki veitt Íslendingum sérstakar tollaívilnanir vegna aðildar sinnar að GATT, vegna þess að hún skyldar einstök aðildarríki til þess að láta sömu tolla gilda gagnvart öllum öðrum ríkjum. Það eru aðeins viðskiptabandalög, sem GATT heimilar að gera mun á tollum gagnvart bandalagsríkjum og öðrum ríkjum. Augljóst er einnig, að ekki er hægt að grundvalla verulegan, nýjan útflutningsiðnað á markaði í Sovétríkjunum, þótt ekki væri nema vegna fjarlægðar. Ekki kemur til greina að tryggja Íslendingum tollfrjálsan aðgang að Efnahagsbandalagsmarkaðinum, þar eð Rómarsamningurinn óbreyttur verður með engu móti talinn aðgengilegur fyrir Íslendinga. Eini tollfrjálsi markaðurinn, sem hugsanlegt var, að Íslendingar gætu fengið aðgang að með kjörum, sem þeir gætu sætt sig við og væru þeim til hagsbóta, var markaður Fríverzlunarsamtakanna. Það er þess vegna; að sá möguleiki hefur undanfarið verið kannaður til hlítar. Það liggur nú ljóst fyrir, með hvaða kjörum Íslendingar geta gerzt aðilar að þessum markaði, sem um 40% utanríkisviðskipta þjóðarinnar fara nú fram við. Nú er það Alþ. að taka ákvörðun í málinu. Með miklum rétti má segja, að við Íslendingar stöndum um þessar mundir á krossgötum í efnahagsmálum. Fyrirsjáanleg er mikil fjölgun á vinnandi fólki í landinu. Sá atvinnuvegur, sem á undanförnum áratugum hefur verið hornsteinn íslenzks atvinnulífs og undirstaða framfara og lífskjarabóta og verður án efa áfram arðbærasti atvinnuvegur Íslendinga, á í öllum Atlantshafsríkjunum, sem hann stunda, við erfiðleika að etja. En í öllum helztu viðskiptalöndum Íslendinga á sér stað ör iðnþróun, sem hefur fært og mun eflaust halda áfram að færa þjóðum þessara landa framfarir og batnandi lífskjör. Sú spurning, sem við Íslendingar þurfum nú að taka afstöðu til, er þessi: Eigum við í aðalatriðum að halda efnahagskerfi okkar og atvinnulífi í sama eða svipuðu horfi og það hefur verið á undanförnum áratugum? Eigum við að freista þess að einbeita okkur að eflingu sjávarútvegs óg þá einkum aukinni fiskvinnslu og treysta því, að við getum á því sviði náð svo miklum árangri framvegis eins og hingað til, að það geti fært okkur hliðstæðar kjarabætur framvegis eins og fram að þessu? Eigum við að láta við það sitja að efla iðnað fyrir innanlandsmarkað og sætta okkur við smávægilegan útflutningsiðnað? Eigum við að láta okkur nægja að halda áfram að efla aðild okkar að alþjóðlegum samtökum og treysta því, að það verði okkur miklu meiri lyftistöng en átt hefur sér stað, og hafa þó í þessum efnum átt sér stað stórkostlegar framfarir á undanförnum árum? Getum við treyst því, að rekstur íslenzks landbúnaðar verði á næstu árum og áratugum svo miklu hagkvæmari og ódýrari en verið hefur, að það bæti kjör þjóðarinnar verulega? Auðvitað mætti reyna þetta. Þetta er sú stefna að vilja áfram byggja einvörðungu á hinum svonefndu hefðbundnu atvinnuvegum, sem nú er einnig farið að kalla þjóðlega atvinnuvegi. Ef Íslendingar vilja hafa þetta að höfuðmarkmiði stefnu sinnar í efnahagsmálum, ef Íslendingar hafa trú á því, að þessi stefna geti fært þeim nægilegar framfarir og nægilega bót lífskjara, þá er stofnun umfangsmikils útflutningsiðnaðar óþörf og þá um leið aðild að tollfrjálsum markaði eins og Fríverzlunarsamtökin eru. Hin spurningin er sú, hvort ekki sé nauðsynlegt að koma á fót nýjum atvinnugreinum við hlið sjávarútvegs, iðnaðar fyrir innanlandsmarkað, landbúnaðar, samgangna og margvíslegrar þjónustustarfsemi til þess að sjá hinum vaxandi fólksfjölda fyrir arðbærari atvinnu, auka fjölbreytni atvinnulífsins og tryggja vaxandi arðsemi þess. Ef við svörum þessari spurningu játandi, felst í því svari, að Íslendingar eigi að gerast aðilar að tollfrjálsum markaði eins og Fríverzlunarsamtökunum. Það er ekki hægt að segja, að nauðsynlegt sé, að Íslendingar komi á fót verulegum útflutningsiðnaði samtímis hinu, að Íslendingar eigi ekki að gerast aðilar að Friverzlunarsamtökunum. Þetta tvennt hlýtur að fara saman. Það er ekki hægt að koma hér á fót umfangsmiklum útflutningsiðnaði, nema því aðeins að við eigum aðgang að tollfrjálsum markaði eins og Fríverzlunarsamtökin eru. Það er hægt að segja: Við þurfum ekki á að halda neinum verulegum útflutningsiðnaði, enda mundum við ekki reynast samkeppnishæfir á erlendum mörkuðum á því sviði. Við verðum að láta okkur nægja hina hefðbundnu atvinnuvegi Íslendinga og reyna að komast eins langt á því sviði og hugsanlegt er. Þá er hægt að segja, að ástæðulaust sé, að Íslendingar gerist aðilar að Fríverzlunarsamtökunum. En það er ekki hægt að segja, að okkur sé nauðsyn á útflutningsiðnaði og einnig hitt, að við eigum ekki að gerast aðilar að Fríverzlunarsamtökunum. Í því felst augljós mótsögn. Að mjög vel athuguðu máli hefur ríkisstj. komizt að þeirri niðurstöðu, að ekki sé hægt að treysta til frambúðar á hina svonefndu hefðbundnu atvinnuvegi Íslendinga. Í því felst síður en svo vanmat á gildi þeirra eða vantraust á framtíð þeirra. Allra sízt felst í því vanmat á gildi íslenzks sjávarútvegs eða vantraust á framtíð hans. Sjávarútvegur hefur verið og verður áreiðanlega um langan aldur aðalatvinnuvegur Íslendinga, vegna þess að hann hefur verið og verður áfram arðbærasti atvinnuvegur Íslendinga. Að sjálfsögðu á jafnan að leggja á það megináherzlu að bæta tækni við fiskveiðar og fiskvinnslu og vinna ötullega að því að auka og bæta vinnslu hins verðmæta afla hér innanlands. En þetta jafngildir að sjálfsögðu ekki því, að ekki sé nauðsynlegt að renna fleiri arðbærum stoðum undir íslenzkt atvinnulíf og þá sérstaklega undir íslenzka útflutningsframleiðslu. Þetta telur ríkisstj. nauðsynlegt. Ítarlegar athuganir hafa sýnt, að vænlegasta og hyggilegasta leiðin til þess að auka fjölbreytni atvinnulífsins og bæta útflutningsskilyrði er að koma á fót nýjum útflutningsiðnaði, sem ýmist hagnýtir þá orku, sem við getum framleitt, eða það ágæta vinnuafl, sem við höfum yfir að ráða, og helzt hvort tveggja jöfnum höndum. En ef við eigum að geta komið á fót umtalsverðum útflutningsiðnaði, er aðild að samtökum eins og Fríverzlunarsamtökunum nauðsynleg. Þetta eru meginrökin fyrir því, að Íslendingar eigi að gerast aðilar að Fríverzlunarsamtökum Evrópu. Auðvitað er það ekki vandalaust að stíga jafnmikilvægt spor og hér er um að ræða. Öll spor eru vandasöm. Og þá auðvitað ekki sízt þau, sem eru stór. Að sjálfsögðu fylgja því ekki aðeins kostir, heldur einnig ýmis vandi, að gerast aðili að samþjóðlegum samtökum eins og Fríverzlunarsamtökunum. Ég skal nú fara nokkrum orðum um það hagræði, sem af aðildinni hlýzt og síðan um þann vanda, sem við er að etja í því sambandi. Ég hef þegar gert grein fyrir því, að vilji menn koma á fót umtalsverðum útflutningsiðnaði á Íslandi, sé aðild að Fríverzlunarsamtökunum forsenda þess. Þá er eðlilegt, að menn spyrji, hvaða útflutningsiðnaður getur komið hér til greina? Um þetta atriði fjallar eitt af fskj. þáltill., ritgerð þeirra hagfræðinganna, Jóns Sigurðssonar og Péturs Eiríkssonar, og efnaverkfræðingsins, dr. Vilhjálms Lúðvíkssonar. Þeir benda réttilega á, að þegar könnuð séu þau tækifæri, sem fram undan séu, til aukins útflutnings, eigi ótvírætt fyrst að telja aukinn útflutning sjávarafurða, sem byggist á frekari vinnslu aflans hérlendis, betri nýtingu aflans og nýtingu fiskstofna, sem nú eru lítt eða ekki veiddir. Næst sjávarvöruiðnaði megi síðan telja annars konar útflutningsstarfsemi, sem njóti hagstæðra ytri skilyrða hér á landi. Nefna þeir í því sambandi stóriðju, sem byggist á ódýrri vatnsorku og jarðhita, ullariðnað, sútun og skinnaiðnað og annan iðnað; sein byggist á að- gangi að sérstæðum innlendum hráefnum. Einnig nefna þeir minkarækt vegna ódýrs fóðurs og aukningu ferðamannastraums vegna sérkenna landsins og náttúrufegurðar. Þá benda þeir á nauðsyn þess að efla einnig útflutningsiðnað, sem ekki njóti sérstöðu vegna gæða landsins eða vegna sjávarins umhverfis það, heldur hyggist fyrst og fremst á hugkvæmni og verkkunnáttu þjóðarinnar og vinnu úr erlendum sem innlendum hráefnum: Benda þeir á, að hér virðist helzt koma til álita þær iðngreinar, þar sem flutningskostnaður er ekki þungur á metunum og innflutningsmarkaðurinn er fremur stór miðað við stærð hagkvæmra framleiðslueininga. Í ritgerðinni er á það bent, að Íslendingar hafi um langan aldur flutt út niðursoðið og niðurlagt fiskmeti án þess þó, að hér hafi orðið um verulegan útflutningsiðnað að ræða. Í sumum löndum Fríverzlunarsamtakanna er verulegur tollur á þessum vörum. Hann fellur niður, ef Íslendingar gerast aðilar að Fríverzlunarsamtökunum, og ætti því aðildin að geta stuðlað að verulegri framleiðslu og útflutningsaukningu í þessum iðnaði. Um spuna og vefjariðnað er það að segja, að ástæða hefur verið til þess að ætla, að töluverður útflutningur geti orðið til landa Fríverzlunarsamtakanna, fái Íslendingar tollfrjálsan aðgang að þeim markaði, þ.e. ef niður féllu verulegir tollar á framleiðsluvörum þessa iðnaðar. Þá er í ritgerðinni á það bent, að útflutningur á prjónavörum hafi á síðasta ári að langmestu leyti farið til Sovétríkjanna, en nokkuð til Bandaríkjanna. Við aðild að Fríverzlunarsamtökunum mundu falla niður tiltölulega mjög háir tollar á afurðum prjónlesiðnaðarins. Hann hefur yfir að ráða verulegri ónotaðri afkastagetu, og er því mjög mikilvægt fyrir hann að fá nýjan útflutningsmarkað. Þá er bent á, að í löndum Fríverzlunarsamtakanna séu háir tollar á veiðarfærum. Íslendingar búa yfir mikilli reynslu og verkkunnáttu í framleiðslu veiðarfæra, þannig að hugsanlegt væri að flytja út ýmsar tegundir þeirra. Á fatnaðarvörum mundu tiltölulega háir tollar falla niður. Ýmsir hafa talið íslenzkan fataiðnað standa miklum mun hallara fæti en hann gerir í raun og veru. Á undanförnum árum hefur þegar verið um dálítinn útflutning að ræða á öðrum fatnaði en prjónafatnaði. Hér er flutningskostnaðurinn mjög lágur í hlutfalli við verðmæti vörunnar. Einhverjir útflutningsmöguleikar eru eflaust fyrir hendi á þessu sviði. Um húsgagna- og innréttingasmíði er svipaða sögu að segja og um fataiðnaðinn, að aðstaða hennar hefur verið talin mun veikari en hún er í raun og veru. Ljóst er þó, að ýmiss konar endurskipulagning verður að fara fram í þessum iðnaði, bæði innan einstakra fyrirtækja og greinarinnar í heild, ef um möguleika á útflutningi á að vera að ræða. Ef höfð er hliðsjón af breytingum, sem urðu innan þessarar greinar, þegar innflutningur innréttinga var gefinn frjáls á sínum tíma og hafinn nokkur innflutningur húsgagna, bendir fjölmargt til þess, að á þessu sviði geti útflutningur komið til greina. Enginn vafi er á því, að aðild að Fríverzlunarsamtökunum mundi mjög bæta skilyrði umbúðaiðnaðarins til útflutnings, auk þess sem hann mundi njóta góðs af aukningu útflutnings í öðrum greinum. Um skinnaiðnað, leðuriðnað og feldskurð er það að segja, að tollar á unnum vörum og skinnum og leðri eru háir í löndum Fríverzlunarsamtakanna. Útflutningur sútaðra skinna og skinnavöru hefur vaxið mjög á allra síðustu árum. Tollar í löndum Fríverzlunarsamtakanna á loðsútuðum gærum eru talsverðir. Í ritgerð sérfræðinganna er það nefnt sem dæmi í þessu sambandi, að ef fluttar væru út árlega 900 þús. loðsútaðar gærur í stað 900 þús. saltaðra gæra, yki þetta útflutningstekjur um því sem næst 300 millj. kr. á ári. Þá er á það bent, að um útflutningsmöguleika muni vera að ræða í steiniðnaði og leirmunagerð vegna sérstæðra hráefna hér á landi og í raftækja- og rafeindaiðnaði vegna góðs vinnuafls. Málm- og skipasmíði ætti og tvímælalaust að geta orðið útflutningsgreinar. Íslendingar búa yfir sérþekkingu á fiskveiðum og búnaði fiskiskipa og verkkunnáttu á því sviði. Enn fremur benda sérfræðingarnir á útflutningsmöguleika að því er snertir skartgripi, málningarvörur og plastvörur. Þá er í skýrslunni bent á þýðingu niðurfellingar tolla í sambandi við aðild að Fríverzlunarsamtökunum fyrir ýmiss konar efnaiðnað, sem notar mikla orku, en jafnframt undirstrikað, að erfitt sé að spá með sæmilegu öryggi um arðsemi fyrirtækja á þessum sviðum. Raunverulegir útflutningsmöguleikar hljóti að þróast á grundvelli náinnar þekkingar einstakra iðnrekenda á framleiðsluaðferðum og markaðsskilyrðum. Þetta var um hugsanlega aukningu iðnaðarvöruútflutnings. Um áhrif aðildar að Fríverzlunarsamtökum Evrópu á íslenzkan sjávarútveg er það að segja, að á engu sviði eru ákvæðin neikvæð. Þau eru hins vegar jákvæð að mörgu leyti. Í fyrsta lagi falla niður tollar á ýmsum vörum, sem nú eru fluttar til landa Fríverzlunarsamtakanna, og er hér um að ræða frystan fisk, síldarlýsi, þorskalýsi, búrhvalslýsi, fiskimjöl, loðnumjöl, hvalkjöt, rækju og niðursuðuvörur. Verð á öllum þessum vörum getur hækkað sem tollinum nemur. En tollar á þessum vörum gagnvart löndum, sem standa utan við Fríverzunarsamtökin, eru yfirleitt u.þ.b. 10% í aðalmarkaðslandinu, Bretlandi. Í öðru lagi aukast söluskilyrði í löndum Fríverzunarsamtakanna á þessum vörum og öðrum, sem lítið sem ekki hafa verið fluttar þangað. Í þriðja lagi hækkar verð í Bretlandi á freðfiskflökum, og við það verður markaðurinn í öðrum löndum stöðugri og tryggari. Í fjórða lagi má búast við aukinni eftirspurn eftir aðalútflutningsvöru okkar, frystum fiskflökum, í löndum Fríverzlunarsamtakanna á næstu árum, auk þess sem vænta má áfram hækkaðs verðs í Bretlandi á frystum fiskflökum fyrir framleiðendur innan Fríverzlunarsamtakanna. Ef Íslendingar gerast aðilar að Fríverzlunarsamtökunum, hafa þeir jafna aðstöðu og aðrir framleiðendur freðfisks innan Fríverzlunarsamtakanna til þess að öðlast hlutdeild í væntanlegri aukningu eftirspurnar á þessum markaði. Stæðu Íslendingar utan Fríverzlunarsamtakanna, hefðu þeir litla sem enga von um nokkra þátttöku í aukningu eftirspurnarinnar, þar eð framleiðendur freðfisks innan Fríverzlunarsamtakanna standa miklu betur að vígi en Íslendingar. Áhrif aðildar að Fríverzlunarsamtökunum á íslenzkan landbúnað yrðu eingöngu jákvæð. Reglur Fríverzlunarsamtakanna taka yfirleitt ekki til viðskipta um landbúnaðarvörur. En af aðild Íslands mundi það leiða, að markaður fengist á Norðurlöndum fyrir 1700 tonn af dilkakjöti á talsvert hærra verði yfirleitt en nú fæst í aðalmarkaðslandinu, Bretlandi. Vandinn, sem því fylgir fyrir Íslendinga að gerast aðilar að Fríverzlunarsamtökunum, er fyrst og fremst fólginn í því, að Íslendingar verða að afnema alla verndartolla. Tollar geta verið tvenns konar, verndartollar og fjáröflunartollar. Með verndartollum er átt við toll af innfluttri vöru, sem einnig er framleidd í landinu. Tollurinn hækkar verð innfluttu vörunnar, og getur framleiðslukostnaður sams konar innlendrar vöru þess vegna verið hærri en innflutningsverð erlendu vörunnar, en innlenda varan samt verið ódýrari á heimamarkaðinum eða skilað framleiðanda hagnaði, ef hún er seld á sama verði og erlenda varan. Það eru slíkir verndartollar, sem afnumdir hafa verið í Fríverzlunarsamtökunum. Tilgangurinn með því hefur verið sá að auka verkaskiptingu og fá fram lækkun framleiðslukostnaðar í tollvernduðum atvinnugreinum. Með fjáröflunartolli er hins vegar átt við toll af innfluttri vöru, sem ekki er jafnframt framleidd í landinu. Í Fríverzlunarsamtökunum er ekki gert ráð fyrir afnámi slíkra tolla. Sérhverju aðildarríki Fríverzlunarsamtakanna er frjálst að haga þeim eins og þeim sýnist. Þótt samstarf ríkjanna í Fríverzlunarsamtökunum hafi haft í för með sér afnám allra verndartolla í viðskiptum milli aðildarríkja Fríverzlunarsamtakanna, er hverju þeirra eftir sem áður frjálst að halda bæði verndartollum og fjáröflunartollum gagnvart öðrum ríkjum. Segja má, að það sé beinlínis einn tilgangur viðskiptasamtaka eins og Fríverzlunarsamtakanna að mismuna fyrirtækjum innan samtakanna og fyrirtækjum í löndum utan þeirra með þeim hætti, að fyrirtæki í löndum innan samtakanna geti selt vöru sína tollfrjálst og án viðskiptahafta innan samtakanna en fyrirtæki í löndum utan samtakanna, sem selja vilja vöru sína innan markaðssvæðis, verða að sæta því, að af henni sé greiddur tollur og hún verði því dýrari en vörur, sem framleiddar eru á markaðssvæðinu. Nokkur hluti íslenzks iðnaðar hefur vaxið upp í skjóli mjög hárra tolla á þær vörur, sem hann framleiðir, ef þær eru fluttar inn frá útlöndum. Talið er, að í þeim greinum iðnaðar, sem einkum verða fyrir áhrifum af afnámi verndartolla, hafi unnið um 3500 til 4000 manns árið 1967. Hér er fyrst og fremst um að ræða eftirtaldar greinar súkkulaði og kexgerð, drykkjarvöruiðnað, gólfdreglaiðnað, prjónlesiðnað, skógerð, fataiðnað, húsgagna- og innréttingasmíði, skinna- og leðuriðnað, sútun, málningargerð, sápugerð, sementsframleiðslu, raftækjasmíði og spuna og vefnað. Í þessum greinum vinnur u.þ.b. fimmtungur þess mannafla, sem starfar við iðnað á Íslandi, og um það bil 5% af öllum starfandi mönnum í landinu. Þegar verndartollar á framleiðsluvörum þessara iðngreina hafa verið afnumdir, verða fyrirtækin að vera búin að lækka framleiðslukostnað sinn svo mikið, að framleiðsluverðið verði samkeppnisfært við sams konar erlenda vöru, eða breyta framleiðslu sinni með einhverjum hætti í það horf, að þess konar vara sé framleidd; sem reynist samkeppnisfær. Fyrir neytandann er hér um að ræða verðlækkun bæði á innfluttu vörunni, vegna afnáms verndartollsins og á innlendu vörunni, ef það tekst að lækka framleiðslukostnað hennar. Slík framleiðslukostnaðarlækkun getur hins vegar reynzt erfið fyrir fyrirtækið, og er hér um að ræða aðalvandkvæðin í sambandi við þátttöku í slíku viðskiptabandalagi sem Fríverzlunarsamtökin eru. Ríkisstj. taldi sjálfsagt að gera ekki till. til Alþ. um jafnmikilvægt spor og aðild Íslands er, án þess að farið hefði fram rækileg rannsókn á ástandi og horfum í íslenzkum iðnaði með sérstöku tilliti til hugsanlegrar aðildar Íslands að Fríverzlunarsamtökunum. Þess vegna fól hæstv. iðnmrh., Jóhann Hafstein, dr. Guðmundi Magnússyni prófessor á s.l. vori að kanna ástand og horfur í íslenzkum iðnaði, einkum með tilliti til hugsanlegrar aðildar Íslands að Fríverzlunarsamtökunum. Er niðurstaða rannsókna hans birt sem fskj. með þáltill. Jafnframt hafa af hálfu einstakra rn., og þá fyrst og fremst iðnmrn., fjmrn. og viðskmrn., farið fram rækilegar athuganir á fjölmörgum atriðum í þessu sambandi í samráði við iðnrekendur, og ítarlegar viðræður hafa átt sér stað við þá um öll atriði, sem máli hafa verið talin skipta í sambandi við hugsanlega aðild Íslands að Fríverzlunarsamtökunum. Hér er að sjálfsögðu ekki ástæða til þess að rekja niðurstöður hinna víðtæku rannsókna dr. Guðmundar Magnússonar prófessors. Þó er rétt að benda á, að meginniðurstaða þeirra er sú, að staða íslenzks iðnaðar er mun styrkari en menn virðast almennt hafa talið og að iðnþróun á Íslandi mundi eflast við aðild að Fríverzlunarsamtökunum á grundvelli þeirrar samningsgerðar, sem nú er kostur á. Ég tel rétt að geta hér nokkurra atriða úr niðurstöðum athugana hans á samkeppnishæfni helztu tollvernduðu iðngreinanna. Hann telur, að aðild að Fríverzlunarsamtökunum muni hafa lítil áhrif á afkomu í brauð- og kökugerð, hins vegar sé kexgerð illa undir samkeppni búin og sé þar nauðsyn á tækniaðstoð til að koma á ýmiss konar breytingum. Sælgætisgerð hefur notið svo til algers innflutningsbanns, og mundi aðild að Fríverzlunarsamtökunum gera ýmiss konar breytingar í þeirri iðngrein nauðsynlegar, fyrst og fremst samruna fyrirtækja samfara endurnýjun á vélakosti. Aðild að Fríverzlunarsamtökunum mundi ekki hafa áhrif á öl- og gosdrykkjagerð sökum þeirrar verndar, sem felst í fjarlægð íslenzka markaðarins frá erlendum framleiðslufyrirtækjum. Fyrir ullarþvott, spuna og vefnað fylgja stækkun markaðar meiri kostir en gallar. Um skógerð segir, að framleiðni hafi stóraukizt á undanförnum árum, og mundi hún eflaust fremur eflast en dragast saman. Fatagerð hafi sýnt þvílíka aðlögunarhæfni, að ástæða sé til þess að ætla, að hún standist samkeppni á flestum sviðum. Húsgagnagerð hafi einnig staðizt erlenda samkeppni og eigi á því sviði að vera um skilyrði til útflutnings að ræða. Svipað sé að segja um innréttingasmíði. Skinna- og leðuriðnaður sé vænlegur útflutningsiðnaður og gildir hið sama um fyrirhugað minkaeldi. Málningar- og lakkgerð virðist fyllilega samkeppnisfær. Hreinlætisvörur virðast einnig samkeppnisfærar. I málmsmíði sé um að ræða verðmæta þekkingu og reynslu auk þess, sem hún njóti staðarverndar, þannig að ástæðulaust sé að óttast um framtíð hennar. Ekki muni verða um frekari samdrátt í smíði rafmagnstækja að ræða, og aðstaða í plastiðnaði og umbúðaiðnaði breytist ekki til hins verra. Þar eð ekkert sé því til fyrirstöðu í Fríverzlunarsamtökunum, að um sé að ræða ríkiseinkasölu eins og t.d. þá, sem Áburðarverksmiðjan hefur, mundi staða hennar ekkert breytast, enda hefur starfsemi hennar verið í fullu samræmi við reglur Fríverzlunarsamtakanna. Þá heimilar samningur Fríverzlunarsamtakanna ráðstafanir vegna, tímabundinna erfiðleika fyrirtækja eins og þeirra, sem Sementsverksmiðjan á við að etja. Sérstaka athygli vekur prófessorinn á framtíð íslenzks niðursuðuiðnaðar úr sjávarafurðum og þeim möguleikum, sem á því sviði skapist á erlendum markaði við aðild að Fríverzlunarsamtökunum. Auk niðursuðuiðnaðarins telur hann, að þegar með aðild að Fríverzlunarsamtökunum muni geta hafizt útflutningur frá fyrirtækjum í innréttingasmíði, prjónaiðnaði og skinna- og leðuriðnaði. Af nýjum greinum bendir hann sérstaklega á efnaiðju og rafeindaiðnað. Auðvitað eru viðhorfin mjög mismunandi í einstökum iðngreinum. Nýjar útflutningsgreinar munu eflaust vaxa upp á grundvelli ýmissa þeirra iðngreina, sem nú eru stundaðar í landinu. Í því sambandi er auðvitað mikilvægt, að þannig verði búið í haginn fyrir þessi fyrirtæki, hvað snertir aðlögun að nýjum aðstæðum, aðgang að fjármagni og aðstöðu gagnvart erlendum markaði, að viðbrögð þeirra geti verið heilbrigð. En einmitt hefur verið höfð hliðsjón af þessu við samningsgerðina um aðild Íslands að Fríverzlunarsamtökunum. Raddir hafa heyrzt um, að atvinnu allra þeirra, sem starfi í svonefndum vernduðum iðngreinum, sé stefnt í hættu við aðild Íslands að Fríverzlunarsamtökunum. Ekkert bendir þó til þess, að það hafi við hin minnstu rök að styðjast. Reynsla annarra þjóða og þá fyrst og fremst Norðmanna, þar sem aðstæður eru að ýmsu leyti líkastar því, sem hér á sér stað, hefur verið sú, að jafnvel lítil iðnfyrirtæki, sem áður voru tollvernduð, hafa reynzt miklu færari um að lækka framleiðslukostnað sinn með bættum vélakosti og nýjum vinnubrögðum en menn höfðu þorað að gera sér vonir um, þegar aukin samkeppni sýndi fram á nauðsyn tollalækkunar. Iðngreinar, sem voru tollverndaðar í Noregi, þegar Fríverzlunarsamtökin voru stofnuð, hafa eflzt og styrkzt þar í landi, en ekki dregizt saman. Á það má og benda í þessu sambandi, að ýmsar greinar íslenzks iðnaðar hafi ekki aðeins vaxið upp í skjóli tollverndar, heldur einnig innflutningshafta. Þegar afnám innflutningshafta var hafið í byrjun þessa áratugar, töldu margir, að ýmsar iðngreinar mundu ekki standast frjálsan innflutning erlendrar samkeppnisvöru. Reynslan hefur þó orðið sú, að innflutningsfrelsið hefur yfirleitt ekki veikt aðstöðu þessara iðngreina, heldur styrkt hana. Þetta ætti að geta verið vísbending um, að afnám verndartolla ætti ekki heldur að þurfa að veikja stöðu hinna tollvernduðu Iðngreina, nema þá að tollverndin væri svo óeðlilega mikil, að hún leiddi til augljósrar sóunar á vinnuafli og fjármunum og ætti að afnema hana, hvort eð væri. Engu að síður verður að gera sér ljóst, að sú lækkun framleiðslukostnaðar og sú endurskipulagning í tollvernduðum iðngreinum, sem afnám tollverndar hlýtur að hafa í för með sér, er erfið í framkvæmd og langt frá því að vera vandalaus. Þá veldur afnám verndartollanna einnig því, að ríkið þarf að endurskipuleggja tekjuöflun sína. Í stað verndartollanna verða að koma aðrir tekjustofnar. Mun ríkisstj. leggja til, að í stað þeirrar tollalækkunar, sem koma mun til framkvæmda í samhandi við aðild Íslands að Fríverzlunarsamtökunum, komi hækkun á söluskatti. Er jafnframt til athugunar að breyta söluskattinum í svonefndan virðisaukaskatt, sem nú er ýmist búið að koma á eða er verið að koma á í flestum löndum Vestur-Evrópu í stað söluskatts. Virðisaukaskattur er fólginn í því, að tekinn er lægri hundraðshluti af verði vörunnar í skatt á hverju viðskiptastigi. Er talið, að miklu auðveldara sé að koma í veg fyrir undanbrögð með virðisaukaskattkerfinu en núgildandi söluskatti. Lækkun sú, sem gert er ráð fyrir á verndartollum fullunninnar iðnaðarvöru í sambandi við aðild Íslands að Fríverzlunarsamtökunum, mun lækka tolltekjur ríkissjóðs um því sem næst 235 millj. kr. Jafnhliða er gert ráð fyrir hlutfallslega meiri lækkun á tollum á hráefni og vélum, og mun sú lækkun hafa í för með sér tekjulækkun hjá ríkissjóði um því sem næst 165 millj. kr. Sú tollalækkun, sem stæði í beinu sambandi við aðild Íslands að Fríverzlunarsamtökunum, næmi þess vegna um 400 millj. kr. Hins vegar hafa frekari tollalækkanir á nokkrum vörum verið ráðgerðar, og enn fremur er fyrirhugað að endurgreiða tolla á hráefnum og vélum, sem greiddar hafa verið í tiltekinn tíma, áður en aðaltollalækkunin kemur til framkvæmda. Mun þetta lækka tekjur ríkissjóðs um því sem næst 100 millj. kr. til viðbótar, þannig að fyrirhugaðar tollalækkanir munu lækka tekjur ríkissjóðs um nálega 500 millj. kr. Mun frv. að nýrri tollskrá verða lagt fram síðar í þessari viku, og þá mun hæstv. fjmrh. gera grein fyrir þessu máli öllu. Þá langar mig til að fara nokkrum orðum um þau ákvæði stofnsamnings Fríverzlunarsamtakanna, sem fjalla um svonefndar samkeppnisreglur, þ.e. þau ákvæði samningsins, sem ætlað er að koma í veg fyrir; að óbeinum viðskiptahömlum sé beitt í því skyni að spilla því viðskiptafrelsi, sem efnt er til með niðurfellingu tolla og hafta. Í þessu sambandi eru það einkum ákvæði 16. gr. samningsins, sem máli skipta. Hugmynd sú, sem liggur að baki 16. gr., er sú, að óeðlilegt sé, að einstök aðildarríki geti komið í veg fyrir eða torveldað, að aðilar í einu aðildarríki geti stofnsett fyrirtæki í öðrum aðildarríkjum, ef slíkar ráðstafanir brjóta í bága við megintilgang samtakanna, sem er aukning milliríkjaviðskipta. Með þessu er þó ekki þar með sagt, að fyrirtæki í aðildarríkjum Fríverzlunarsamtakanna eigi t.d. að fá að njóta hér á landi sömu aðstöðu og íslenzk fyrirtæki, heldur mega hömlur á stofnsetningu fyrirtækja, sem framleiða eða verzla með þær vörur, sem samstarfið tekur til, ekki vera þannig, að dregið sé úr þeim ávinningi, sem unnt er að ná með afnámi tolla og hafta. Þessum ákvæðum hefur þó aldrei verið ætlað að vera hliðstæð atvinnurekstrarákvæðum í stofnsamningi Efnahagsbandalags Evrópu. Í þeim ákvæðum er gert ráð fyrir frjálsum hreyfingum fjármagns og vinnuafls og frelsi til atvinnurekstrar hvarvetna innan aðildarsvæðisins. En þetta á ekki við um Fríverzlunarsamtökin. Ákvæði 16. gr. taka ekki til landbúnaðar eða fiskveiða eða framleiðslu um borð í fiskiskipum. Og þau taka ekki heldur til almennrar þjónustustarfsemi, svo sem starfsemi banka og vátryggingarfélaga, gistihúsarekstrar og flutningastarfsemi. 16. gr. tekur því til verzlunar og iðnaðar, en einungis til verzlunar með þær vörur og framleiðslu á þeim vörum, sem stofnsamningur Fríverzlunarsamtakanna tekur til og venjulega eru nefndar EFTA-vörur. Er hér um að ræða þær vörur, sem yfirleitt eru kallaðar iðnaðarvörur. Af þeim vörum, sem við Íslendingar nefnum yfirleitt sjávarafurðir, eru þessar fyrst og fremst EFTA-vörur: freðfiskflök, lýsi, fiskimjöl, loðnumjöl, hvalkjöt, rækjur og niðursuðuvörur. Af þeim vörum, sem hér á landi eru yfirleitt nefndar landbúnaðarvörur, eru skinn og ull EFTA-vörur. Á fyrstu starfsárum Fríverzlunarsamtakanna var oft um það rætt, að ekki væri nógu ljóst, hvað ákvæði greinarinnar fælu í raun og veru í sér. Hins vegar er ekki um það vitað, að mismunandi skoðanir á efni hennar hafi valdið nokkrum deilum milli aðildarríkjanna eða einstakra fyrirtækja eða borgara í aðildarríkjunum. Á fundi sem ráðh. ríkja Fríverzlunarsamtakanna héldu með sér í Bergen í maí 1966, komu þeir sér saman um túlkun á þessari grein, og hefur skilningur á henni síðar verið byggður á þessari svonefndu Bergen-samþykkt. Samkv. henni taka ákvæði 16. gr. til þessarar atvinnustarfsemi: 1. heildverzlunar og umboðsverzlunar með EFTA-vörur, 2. fyrirtækja, sem starfa að samsetningu á EFTA-vörum úr einstökum hlutum, og 3. fyrirtækja, sem framleiða EFTA-vörur, sem mestmegnis á að flytja út til annarra aðildarríkja. Rétturinn, sem 16. gr. veitir aðilum í einu aðildarríki til þess að stofna iðnaðarútflutningsfyrirtæki í öðru aðildarríki, er þó mjög takmarkaður. Ekki er um þennan rétt að ræða, ef: 1. stofnun fyrirtækisins hefur í för með sér eignarrétt á innlendum náttúrugæðum, og verður að líta þannig á, að hér sé einnig átt við hagnýtingu náttúrugæða eins og fiskstofna, 2. ef stofnun fyrirtækisins veldur nauðsyn á aðgangi að fjármagnsmarkaði landsins, og 3. ef um er að ræða fjárfestingu í starfandi fyrirtæki, og þýðir þetta, að ákvæðin taka aðeins til nýrra fyrirtækja, ef um framleiðslufyrirtæki er að ræða. Rétt er að taka það fram strax, að þar eð samningur Fríverzlunarsamtakanna tekur ekki til fiskveiða almennt né landbúnaðar, kæmi aldrei til greina, að erlendir aðilar gætu óskað þess að fá að stunda hér fiskveiðar eða landbúnað. Vinnsla um borð í skipum er einnig talin til fiskveiða, svo að hið sama mundi t.d. gilda um vinnslu um borð í fiskiskipum. Akvæði gr. veita og engum erlendum aðila rétt til þess að stofna hér fyrirtæki til fiskvinnslu. Í fyrsta lagi er fiskstofninn innan fiskveiðimarkanna að sjálfsögðu ein af náttúruauðlindum landsins, og þess vegna hafa erlendir aðilar engan rétt til þess að stofna til framleiðslu til hagnýtingar á honum, samkv. Bergen-samkomulaginu. Í öðru lagi er freðfiskur ekki skilyrðislaus EFTA-vara í sama skilningi og iðnaðarvörur, þar eð sérreglur hafa gilt og gilda enn um hann í Bretlandi. Á það má og benda í þessu sambandi, að nýr fiskur og síld eru ekki EFTA-vörur og samningur Fríverzlunarssmtakanna fjallar ekki um rétt til löndunar úr erlendum fiskiskipum. Þá er rétt að benda á, að erlend fyrirtæki gætu ekki heldur sótt um leyfi til að fá að hefja hér iðnaðarframleiðslu fyrir innanlandsmarkað, þar eð ákvæði 16. gr. taka eingöngu til fyrirtækja, sem fyrst og fremst ætla að flytja út. Við allar þessar takmarkanir bætist það, að innan Fríverzlunarsamtakanna eru engar brigður á það bornar, að sérhvert aðildarríki getur sett löggjöf, sem gerir stofnun nýrra fyrirtækja háða sérstöku, opinberu leyfi. Ekkert aðildarríkjanna setti að vísu slíka löggjöf í framhaldi af stofnun Fríverzlunarsamtakanna, og virðist það benda til þess, að ekkert þeirra hafi óttazt óeðlileg eða skaðleg áhrif ákvæða 16. gr. Þegar hugsanleg aðild að Efnahagsbandalaginu komst á dagskrá í Noregi, settu Norðmenn hins vegar nýja löggjöf um leyfi til stofnunar fyrirtækja í fiskiðnaði. Slík löggjöf hafði áður verið í gildi um aðrar atvinnugreinar í Noregi. Með slíkri löggjöf hér væri hægt að gera stofnun hvers konar fyrirtækja háða leyfi stjórnvalda, erlendra fyrirtækja og innlendra. Þess vegna hafa samhliða flutningi þessarar till. til þál. tvö frv. verið lögð fyrir hið háa Alþ., annað um breytingu á l. um verzlunaratvinnu og hitt um breyt. á l. um iðju og iðnað. Þar er gert ráð fyrir því, að gera megi stofnun nýrra fyrirtækja háða samþykki innlendra stjórnarvalda. Innan Fríverzlunarsamtakanna eru ekki brigður á það bornar, að heimilt sé að setja hvers konar skilyrði fyrir leyfi. Neita mætti um leyfið, ef stjórnvöld teldu ekki þörf á nýju fyrirtæki í þeirri grein, sem um er að ræða, annaðhvort í landinu öllu eða á þeim stað, sem um er að ræða. Neita mætti um leyfi, ef vinnuafl er ekki talið fyrir hendi, ef það er talið hafa truflandi áhrif á atvinnulíf eða viðskipti o. s. frv. Þess ber þó að gæta, að ekki mætti samtímis neita um stofnun fyrirtækis, sem ákvæði 16. gr. taka til, en leyfa stofnun nákvæmlega sams konar íslenzks fyrirtækis á sama stað. Ef íslenzk yfirvöld vilja ekki leyfa stofnun erlends fyrirtækis, sem 16. gr. tekur til, væri undantekningarlaust hægt að finna rökstuðning fyrir neitun, sem hinn erlendi aðili yrði að taka gilda. Hann gæti ekki kært neitunina fyrir neinum dómstóli. Hann gæti beðið ríkisstj. sína að taka málið upp við íslenzk stjórnvöld eða við ráð samtakanna í Genf. Hann gæti þó ekki vænzt neins árangurs af slíku, og hann gæti ekkert við því sagt, þótt íslenzk stjórnvöld veittu innlendum aðila slíkt leyfi síðar, enda gætu aðstæður þá verið orðnar breyttar. Ákvæði 16. gr. taka til heildverzlunar, umboðsverzlunar og samsetningarfyrirtækja, bæði að því er snertir stofnun fyrirtækja og hlutdeildaröflun í gömlum fyrirtækjum. 16. gr. gerir ráð fyrir því, að aðila í einu aðildarríki Fríverzlunarsamtakanna sé heimilt að hafa með höndum slíka starfsemi í öðrum aðildarríkjum. Engu að síður getur það verið á valdi íslenzkra stjórnarvalda að koma í veg fyrir þá erlenda starfsemi á þessum sviðum, sem þau vilja koma í veg fyrir. Að því er snertir stofnun slíkra fyrirtækja væri hægt að beita lögheimildum til þess að leyfa ekki stofnun nýrra fyrirtækja. Að því er snertir hlutdeildaröflun mætti beita gjaldeyrislöggjöf til þess að gera óæskilega hlutdeild algerlega óeftirsóknarverða. En um það er enginn ágreiningur innan Fríverzlunarsamtakanna, að öll fyrirtæki yrðu að sjálfsögðu við stofnun og í rekstri háð öllum reglum um gjaldeyrisviðskipti, skattamál, verðlagsmál o.s.frv. Það eru að sjálfsögðu mjög mikilvæg tæki til takmörkunar á atvinnurekstri erlendra aðila, þegar gjaldeyrisyfirfærslur eru háðar leyfi eða opinberu eftirliti, svo sem er hér á landi, og er það ekki að neinu leyti í ósamræmi við reglur Fríverzlunarsamtakanna. Á það er þó rétt að henda í þessu sambandi, að núgildandi löggjöf heimilar allt að helmingsaðild erlendra aðila að íslenzkri heildverzlun, iðju og iðnaði. En nær engin brögð hafa verið að því, að sú heimild hafi verið hagnýtt. Að mjög vandlega athuguðu máli er það þess vegna skoðun ríkisstj., að aðild Íslands að Fríverzlunarsamtökunum samfara þeim lagabreytingum, sem lagt er til, að gerðar verði á gildandi lögum um verzlunaratvinnu, iðju og iðnað, færi erlendum aðilum eða erlendu fjármagni engan þann rétt á Íslandi, sem íslenzk stjórnvöld vilja ekki veita. Ýmsir velta því fyrir sér, hverja þýðingu það muni hafa fyrir aðild Íslands að Fríverzlunarsamtökunum, ef þau aðildarríki þeirra, sem sótt hafa um inngöngu í Efnahagsbandalagið, fengju aðild að því. Hér er um að ræða Bretland, Danmörku og Noreg auk Írlands. Eðlilegt er, að menn hugleiði þetta, ekki hvað sízt nú, þegar fregnir hafa borizt um; að væntanlega muni samningaviðræður um þessi efni hefjast á næsta ári. Hafa raddir heyrzt um það hér á landi, að af þessum sökum ættu Íslendingar að slá aðildarumsókn sinni á frest. Um þetta er í fyrsta lagi það að segja, að engum, sem til þekkir, blandast hugur um, að samningaviðræður munu taka alllangan tíma um aðild þessara ríkja að Efnahagsbandalaginu. Í öðru lagi er augljóst, að þótt samningar tækjust um aðild þessara ríkja að Efnahagsbandalaginu; verða þau ekki aðilar að því á einum degi. Það tók 8 ár að koma Efnahagsbandalaginu á fót, eftir að stofnun þess var ákveðin, og það tók 7 ár að koma Fríverzlunarsamtökunum á fót. Engum kunnugum blandast hugur um, að ef aðild fyrrnefndra ríkja að Efnahagsbandalaginu yrði samþ., mundi aðlögun þeirra að því taka mörg ár. Í þriðja lagi bendir allt til þess, að Efnahagsbandalagið mundi taka ýmiss konar breytingum við aðild fyrrnefndra fjögurra ríkja. Annars hefðu aðildarumsóknir þeirra auðvitað ekki sætt þeirri andstöðu innan Efnahagsbandalagsins á liðnum árum, sem raun ber vitni. Íslendingum ber hins vegar að gera sér skýra grein fyrir því, að komi til aðildar þessara fjögurra ríkja að Efnahagsbandalaginu, hvenær sem það verður, býr það Íslendingum meiri vanda en þann, sem við er að etja í sambandi við aðild að Fríverzlunarsamtökunum. En það væri að draga algerlega ranga ályktun af staðreyndum málsins að rökstyðja frestun á aðild Íslands að Fríverzlunarsamtökunum með því, að nefndar þjóðir kunni að ganga í Efnahagsbandalagið á næstu árum. Aðild Íslands að Fríverzlunarsamtökunum nú mundi þvert á móti auðvelda Íslendingum að takast á við þann vanda, sem þá yrði um að ræða. Enginn veit að vísu, hver sá vandi mundi verða, þar eð enginn getur vitað, hvernig samningur Efnahagsbandalagsins og fyrrnefndra ríkja yrði. Því meiri horfur, sem á því eru, að slíkir samningar takist, þeim mun meiri ástæða er til þess fyrir Íslendinga að leggja áherzlu á sem skjótasta aðild að Fríverzlunarsamtökunum, þar eð það styrkir aðstöðu okkar í utanríkisviðskiptunum. Þá er að síðustu rétt að bera saman óskir þær, sem settar voru fram af Íslands hálfu, er leitað var eftir aðild að samtökunum, og niðurstöður þeirra samningaviðræðna, sem fram hafa farið síðan. Aðalóskirnar voru þessar: 1. Þess var óskað, að Íslendingar fengju þegar við inngöngu að njóta tollfrelsis við innflutning á markaði aðildarríkja Fríverzlunarsamtakanna á öllum þeim vörum, sem aðildarríkin hafa afnumið tolla á, og afnáms þeirra viðskiptahafta, sem framkvæmd hafa verið. Á þessa ósk hefur verið fallizt. 2. Þess var óskað, að Íslendingar fengju 10 ára aðlögunartíma til þess að afnema þá verndartolla, sem þeim ber að afnema. Var óskað samþykkis á því, að verndartollalækkunin við inngöngu í Fríverzlunarsamtökin yrði 30%, en síðan yrði engin tollabreyting gerð í fjögur ár. 70% tollanna yrðu síðan afnumin í sjö áföngum á sex árum, þ.e. 10% í hvert skipti. Á þetta hefur verið fallizt. Það er okkur í sjálfsvald sett, hvaða breytingar við gerum á tollum auk þessa. Fyrirhugað er að lækka jafnframt hráefnistolla um því sem næst 50% og vélatolla niður í 7%. Er þessi hlutfallslega meiri lækkun á hráefnatollum og vélatollum við það miðuð, að ekki verði um neina raunverulega minnkun tollverndar fyrir iðnaðinn í heild að ræða á fyrstu fjórum árunum, sem Íslendingar væru aðilar að Fríverzlunarsamtökunum. Raunveruleg verndartollalækkun hæfist því ekkí fyrr en að fjórum árum liðnum. Hún yrði pá framkvæmd á sex árum. Fyrstu fjögur árin, sem Íslendingar væru aðilar að Fríverzlunarsamtökunum, yrðu því eins konar undirbúningstími að verndartollalækkuninni, og hún má taka sex ár. Þegar tekið er tillit til þess, að Íslendingar fá þegar í stað að njóta tollfrelsis fyrir sínar EFTA-útflutningsvörur, fá fjögur ár til þess að búa sig undir afnám verndartollanna og síðan sex ár til þess að afnema þá, hlýtur að verða ljóst, að hér er um mjög hagstæða samningsniðurstöðu að ræða. 3. Þess var óskað, að innflutningur á freðfiskflökum til Bretlands yrði tollfrjáls. Náðst hefur samkomulag milli Breta annars vegar og freðfiskútflytjenda í Fríverzlunarsamtökunum hins vegar, þ.e. Norðmanna, Dana og Svía, um nýtt fyrirkomulag varðandi innflutning á frystum fiski til Bretlands, og verða Íslendingar aðilar að samkomulaginu, ef þeir ganga í Fríverzlunarsamtökin. Er samkomulagið fólgið í því, að freðfiskútflytjendur innan Fríverzlunarsamtakanna mega flytja til Bretlands tollfrjálst eins mikið af frystum flökum og þeim sýnist, ef innflutningsverðið er ekki undir vissu lágmarki. Verðið, sem um er rætt, er svipað og við Íslendingar fáum nú á Bandaríkjamarkaði, en það er hærra en verðið, sem ríkt hefur á brezka markaðinum. Þetta nýja kerfi á að ganga í gildi 1. jan. n.k. Mun innflutningsverð á frystum flökum þá hækka í Bretlandi. Brezkir freðfiskframleiðendur eru ekki bundnir af þessu lágmarksverði, en talið er víst, að verð í Bretlandi muni hækka upp í lágmarksverðið. Verðhækkanirnar eru háðar því skilyrði, að ekki hafi orðið óvænt þróun á markaðinum og innflutningur frá öðrum aðildarríkjum Fríverzlunarsamtakanna orðið fyrir truflunum af þeim sökum. Kerfið er enn fremur byggt á þeirri forsendu, að hlutur brezks freðfisks aukist ekki óeðlilega mikið á kostnað innflutts freðfisks frá hinum aðildarríkjum Fríverzlunarsamtakanna og innflutningur frá Norðurlöndum valdi ekki vandræðum á brezka markaðinum. Enn fremur verður reynt að sjá til þess, að lönd utan Fríverzlunarsamtakanna fái ekki aðstöðu til þess að spilla markaðinum fyrir aðildarríkjum Fríverzlunarsamtakanna. Ef samkomulagið reynist ekki vel í framkvæmd, er gert ráð fyrir viðræðum milli samningsaðilanna. Enn fremur áskilja Bretar sér rétt til þess að ræða við hina samningsaðilana, ef innflutningur freðfiskflaka frá Norðurlöndum fer fram úr 33 þús. tonnum á árunum 1971 og 1972 og í ljós kemur, að sá innflutningur virðist hafa valdið verulegum truflunum á brezka markaðinum. Hugmyndir brezkra stjórnvalda varðandi freðfiskinnflutninginn til Bretlands voru lengi vel þær að taka aftur upp heimild til innflutnings á takmörkuðu magni freðfisks til Bretlands frá hinum aðildarríkjum Fríverzlunarsamtakanna, og var þá ætlazt til þess, að þau, að Íslandi meðtöldu, ef það gerðist aðili að Fríverzlunarsamtökunum, skiptu sjálf milli sín því magni, sem brezk stjórnvöld vildu leyfa tollfrjálsan innflutning á. Af Íslands hálfu hafði það verið tekið skýrt fram, að Íslendingar teldu þá lausn algerlega ófullnægjandi frá sínu sjónarmiði. Hins vegar var brezku stjórninni skýrt frá því, að Íslendingar teldu lágmarksverðkerfi geta komið til greina. Innan Fríverzlunarsamtakanna voru Norðmenn helztu talsmenn hugmyndarinnar um lágmarkskerfið. Er talið, að ástæða þess, að brezka stjórnin féllst að síðustu á þessa hugmynd, sé sú, að brezkur sjávarútvegur, sem á í miklum erfiðleikum, muni með þessu móti fá hækkað verð á heimamarkaði, en freðfiskframleiðendur innan Fríverzlunarsamtakanna munu njóta verðhækkunarinnar einnig. Hins vegar verður 10% tollur á freðfiski, sem lönd utan Fríverzlunarsamtakanna flytja til Bretlands. 4. Þess var óskað að innflutningur á olíu og benzíni þyrfti ekki að verða frjáls, heldur mætti áfram verða háður innflutningsleyfum, til þess að unnt væri að beina kaupum á þessum vörum til Sovétríkjanna í því skyni að tryggja útflutningsmarkað Íslendinga þar í landi. Á þetta var fallizt. 5. Þess var óskað að þurfa ekki að gefa innflutning eftirtalinna vörutegunda að fullu frjálsan fyrr en 1975: sælgæti, öl, sement, línur og kaðlar, spennar og húsgögn. Að því er snertir þrjár fyrstu vörutegundirnar, hefst innflutningur þó ekki fyrr en árið 1972. Þá má geta þess, að innflutning á sams konar burstum og framleiddir eru af Blindra iðn þarf ekki að leyfa. 6. Í tvíhliða viðræðum við önnur norræn lönd var þess óskað, að komið yrði á fót á Íslandi norrænum iðnþróunarsjóði að upphæð 14 millj. dollara, eða 1232 millj. kr., í því skyni að auðvelda aðlögun íslenzks iðnaðar að markaði Fríverzlunarsamtakanna. Var gert ráð fyrir því, að Svíar greiddu 5.4 millj. dollara í sjóðinn, Danir, Norðmenn og Finnar 2.7 millj. dollara hverjir um sig og Íslendingar 0.5 millj. dollara. Mundi féð verða greitt í gjaldeyri til Íslands á fyrstu fjórum árunum, eftir að Ísland gerðist aðili að Fríverzlunarsamtökunum, einmitt á því tímabili, sem tollvernd íslenzks iðnaðar héldist í stórum dráttum óbreytt, en hann væri að búa sig undir afnám verndartolla á síðustu 6 árum aðlögunartímabilsins. Sjóðurinn gæti veitt lán með hagstæðum kjörum og styrki vegna tækninýjunga og markaðsleitar. Enga vexti ætti að greiða af framlögum hinna Norðurlandanna, en gert er ráð fyrir að þau yrðu endurgreidd á 10 árum og endurgreiðslurnar hæfust eftir 15 ár. Ætti sjóðurinn að geta lagt til hliðar svo mikinn tekjuafgang, að Íslendingar gætu eignazt sjóðinn innan 25 ára tímabilsins. Ríkisstjórnir annarra norrænna landa féllust á þessar óskir, og er gert ráð fyrir því, að samningur um stofnun sjóðsins verði undirritaður innan skamms, en hann tekur að sjálfsögðu ekki gildi nema Ísland verði aðili að Fríverzlunarsamtökunum. 7. Í tvíhliða viðræðum við önnur norræn lönd var þess einnig óskað, að þau leyfðu innflutning á allt að 2.200 tonnum af dilkakjöti. Takmarkanir eru á innflutningi kjöts til Norðurlanda, auk þess er innflutningsgjald af kjöti til Svíþjóðar. Niðurstaða viðræðnanna hefur orðið sú, að önnur norræn lönd hafa fallizt á að leyfa þegar á fyrsta ári aðildar Íslands að Fríverzlunarsamtökunum innflutning á 1.700 tonnum af dilkakjöti. Danir hafa samþykkt innflutning á 500 tonnum, Finnar á 100 tonnum, Norðmenn á 600 tonnum og Svíar á 500 tonnum. Svíar hafa heitið því að taka síðar til velviljaðrar athugunar aukningu á því magni, sem flytja má inn án greiðslu innflutningsgjalds, ef sölumöguleikar reynast vera fyrir hendi. Aðalkostur aukinnar sölu á kindakjöti til Norðurlanda er fólginn í því, að þar fæst mun hærra verð en í aðalmarkaðslandinu, Bretlandi. Niðurstaða samningaviðræðnanna að þessu leyti má því teljast mjög hagstæð. Þeim óskum, sem settar voru fram af Íslands hálfu í ræðu þeirri, sem ég flutti í ráði Fríverzlunarsamtakanna 23. jan. 1969, er aðildarbeiðni Íslands kom fyrst til umræðu, hefur því verið fullnægt í öllum aðalatriðum, en ræðan er prentuð með grg. þáltill. sem fskj. Þeir embættismenn, sem fyrst og fremst hafa haft samningsgerðina með höndum í einstökum atriðum, eru Þórhallur Ásgeirsson, ráðuneytisstjóri í viðskmrn., og Einar Benediktsson deildarstjóri. Sé ég ástæðu til þess að láta í ljós sérstakt þakklæti til þeirra fyrir einstaklega vel unnin störf. Mig langar einnig til að láta í ljós þakklæti til ráðs Fríverzlunarsamtakanna og starfsmanna þess fyrir mikla lipurð í samningaviðræðunum, skilning á óskum Íslands og sanngirni í afstöðu sinni til þeirra. Sérstakar þakkir er mér bæði ljúft og skylt að færa ríkisstj. annarra norrænna landa fyrir einstaka velvild í garð Íslendinga í sambandi við undirbúning aðildarumsóknarinnar og á öllum stigum samningaviðræðna, og þó ekki hvað sízt í sambandi við stofnun Norræna iðnþróunarsjóðsins. Allar ákvarðanir á einstökum stigum málsins hafa að sjálfsögðu verið teknar af ríkisstj. í heild, en EFTA-nefnd þingflokkanna hefur jafnan verið höfð með í ráðum, þegar taka hefur þurft ákvarðanir, þótt hún eða einstakir fulltrúar í henni beri að sjálfsögðu ekki ábyrgð á neinni ákvörðun, sem tekin hefur verið. Samstaða í nefndinni hefur hins vegar verið ágæt, og ég vona, að segja megi, að nefndarmenn hafi fundið, að vilji hafi verið til þess, að þeir fylgdust með öllu, sem í málinu gerðist, að þeir hafi jafnan fengið tækifæri til þess að koma sjónarmiðum sínum á framfæri og fengið svör við öllum spurningum, sem upp hafa komið. En ábyrgð á því, sem gert hefur verið, er að sjálfsögðu á herðum ríkisstj. einnar. Nú er það Alþ. að taka lokaákvörðun í þessu mikilvæga máli. Öll gögn hafa verið lögð á borðið. Það er mjög eindregin skoðun ríkisstj., að Alþ. eigi að samþykkja þá þáltill., sem hér liggur fyrir. Það er skoðun ríkisstj., að með því móti mundi verða stigið eitt stærsta sporið, sem lengi hefur verið stigið, til þess að gera íslenzkt atvinnulíf öflugra og fjölbreyttara og leggja traustan grundvöll að áframhaldandi framförum og lífskjarabótum á Íslandi.



Herra forseti. Ég tel Ísland ekki undir það búið, eins og sakir standa, að gerast aðili að EFTA. Það hefur ekki verið mótuð nein sú heildarstefna í iðnaði, sem er í raun og veru frumforsenda fyrir aðild Íslands að Fríverzlunarsamtökunum. Það hafa ekki verið gerðar neinar þær ráðstafanir, sem gera þarf, ef íslenzkur iðnaður á að geta mætt þeirri samkeppni, sem leiða mun af EFTA-aðild og afnámi verndartolla. Þær ráðstafanir hafa ekki einu sinni enn verið undirbúnar. Það hefur meira að segja ekki enn farið fram nein fullnægjandi könnun á því, hvaða greinar íslenzks iðnaðar verði líklegar til útflutnings á EFTA-markaði. Skýrslan á fskj. VII, sem hæstv. viðskmrh. vitnaði nokkuð til hér áðan, er algerlega ófullkomin að því leyti, svo að ekki sé meira sagt. Ég tel þess vegna rétt að slá gildistöku samninga við Fríverzlunarsamtökin á frest eða samþykkja nú samtímis fastar ákvarðanir um tilteknar aðgerðir og ákveðna iðnþróunarstefnu. Loðnar og teygjanlegar yfirlýsingar í því sambandi eru ekki fullnægjandi fyrir mig. Það er engin sérstök knýjandi nauðsyn til aðildar að EFTA einmitt nú. Það er ekkert sérstakt sem rekur á eftir í því efni. Engin aðkallandi þörf atvinnuveganna kallar á aðild, eins og nú standa sakir. Einnig má á það benda, eins og reyndar hæstv. viðskmrh. kom að hér áðan, að framtíð EFTA er vægast sagt óviss um þessar mundir. Þau ríki, sem til þessa hafa verið höfuðstoðir Fríverzlunarsamtakanna, sækja nú um inngöngu í Efnahagsbandalagið, og sterkar líkur benda til þess, að þau verði innan tíðar aðilar. Ég hygg, að það hafi m.a.s. komið fram í fréttatilkynningu, sem út hefur verið gefin, að það væri vilji ríkjanna, að undirbúningsviðræður við Breta hæfust fyrir mitt næsta ár. Hvað verður þá um EFTA? Eru þá Fríverzlunarsamtökin ekki úr sögunni? Um það spyrja menn. Um það spyr allur almenningur hér á landi um þessar mundir. Hvaða svör geta fyrirsvarsmenn þjóðarinnar og formælendur EFTA-aðildar gefið við þessum spurningum? Ég verð að segja ófullkomin, og er þá vægilega til orða tekið. Að vísu var hæstv. viðskmrh. hér áðan að reyna að gera grein fyrir því, hvers vegna það lægi á að flýta sér nú, þegar svo virðist standa, að upplausn samtakanna sé á næsta leiti. Hann sagði, hæstv. viðskmrh., að samningar þessir við Efnahagsbandalagið mundu alltaf taka mörg ár. Það má vel vera. Um það veit ég ekkert. Um það veit hann ekkert. En við skulum gera ráð fyrir hinu, sem virðist koma fram hjá þessum ríkjum nú, að það sé sterkur vilji hjá þeim, sem að þessu standa, að leysa þessi mál. Hann sagði, hæstv. viðskmrh., að aðild að EFTA nú mundi auðvelda okkur að leysa þann vanda, sem við stæðum andspænis, þegar þessi þrjú eða fjögur höfuðríki EFTA eru komin í Efnahagsbandalagið. En jafnframt sagði hæstv. viðskmrh. í öðru orðinu, að það vissi enginn, hver sá vandi yrði. Ég verð að segja það eins og það er, að ég skil ekki svona rökfærslu. EFTA er búið að starfa í 10 ár. Hvers vegna hefur ekki þótt rétt eða nauðsynlegt að ganga í bandalagið á því tímabili? Hvers vegna er einmitt nú, þegar aðalríkin í EFTA eru komin í dyragættina hjá EBE, farið að telja það nauðsynlegt? Maður skyldi halda, að það hefði verið nauðsynlegt á þessu undangengna 10 ára tímabili, ef það er svona nauðsynlegt nú. En hæstv. viðskmrh. drap einmitt á það, að þessi mál hefðu áður verið athuguð, þau hefðu verið athuguð á árinu 1961, þá hefði ríkisstj. haft frumkvæði að því að fylgjast með í þessum málum, og þá hefði hún átt viðræður við ýmsa aðila. Það er rétt, en ef ég man rétt, snerist sú könnun og þær viðræður, sem þá fóru fram, einmitt um það, hvort Ísland gæti með einhverjum hætti tengzt Efnahagsbandalaginu, en ekki EFTA, enda stóð þá svo á, að fjögur eða fimm EFTA-ríkjanna voru að sækja um inngöngu í Efnahagsbandalagið og viðræður stóðu yfir um það efni. Þeim viðræðum lyktaði svo á þann veg, sem hæstv. viðskmrh. gerði grein fyrir, að þessi ríki fengu þá ekki inngöngu í Efnahagsbandalagið. Og það er einnig rétt, sem hæstv. viðskmrh. sagði, þá var könnunum hætt af Íslands hálfu, einmitt þegar það sýndi sig, að þessi ríki fengu ekki inngöngu í Efnahagsbandalagið. En svo er þetta tekið upp nú og talið sérstaklega nauðsynlegt aftur, einmitt þegar þessi ríki eru að reyna að komast inn í Efnahagsbandalagið. Það getur vel verið, að við Íslendingar stöndum andspænis vanda, þegar þessi ríki, sem nú eru að sækja um inngöngu í Efnahagsbandalagið, eru komin þar inn. Og maður hefur heyrt það orðað af sumum formælendum EFTA-aðildar, að það sé jafnvel nauðsynlegt að komast inn í EFTA, áður en þetta verði, vegna þess að EFTA eða það, sem af því þá verður eftir, hljóti að gera einhverja heildarsamninga við Efnahagsbandalagið. En ég get nú ekki fallizt á þessa röksemd. Ég held, að ef til þess kemur, að Ísland verður að leita eftir einhvers konar samningum við Efnahagsbandalagið, muni hið fornkveðna gilda, að sjálfs verði höndin hollust og það sé heppilegast fyrir Íslendinga sjálfa að fara með þá samninga og treysta á sig sjálfa í þeim, en ekki á forsjón annarra. Nei, menn skilja áreiðanlega ekki nú þetta írafár, að vilja komast í þessi samtök einmitt nú á þessari síðustu og verstu stundu, þegar svo lítur út fyrir, að upplausn þeirra geti verið á næsta leiti. Og skýringin getur ekki verið sú, að Ísland ætli að ganga í Efnahagsbandalagið, vegna þess að því hefur verið lýst yfir af forustumönnum, að ég ætla allra íslenzkra stjórnmálaflokka, að innganga í Efnahagsbandalagið kæmi ekki til mála. Og hæstv. viðskmrh. endurtók það hér áðan, að það kæmi ekki til mála að ganga að Rómarsáttmálanum. Ég vona, að þessar yfirlýsingar standi í fullu gildi og það sé ekki það, sem vaki fyrir einum eða neinum í þessu sambandi. Að vísu verður því ekki neitað, að hæstv. viðskmrh. fór nokkuð óljósum orðum um þetta atriði, þar sem hann var að gera því skóna, að Efnahagsbandalagið hlyti að taka svo stórfelldum breytingum, þegar þessi þrjú eða fjögur ríki, sem nú eru að sækja um inngöngu, væru komin í það. En ég skildi hann ekki svo, að hann væri að gera því skóna, að Ísland mundi ganga í Efnahagsbandalagið, og eins og ég sagði, vona ég, að fyrri yfirlýsingar forráðamanna stjórnmálaflokkanna standi í fullu gildi að þessu leyti og því þurfi ekki frekar um það að ræða. Mér virðist það liggja í augum uppi, að það geti orðið skammgóður vermir að EFTA-aðild nú í skyndi, ef upplausn samtakanna er alveg á næstunni. Er ekki skynsamlegra, þegar svo stendur á, að bíða átekta um sinn og sjá, hverju fram vindur? Það sýnist mér. Þegar rætt var um aðildarumsókn að EFTA á síðasta þingi, tók ég fram, að ég væri því alls ekki andvígur, að kannað væri, hvort og með hvaða kjörum Ísland gæti með einhverjum hætti gerzt aðili að EFTA, en ég taldi ekki umsókn tímabæra þá, eins og sakir stóðu. Ég tók einnig fram, að svo gæti farið, að óhjákvæmilegt yrði fyrir Íslendinga að tengjast EFTA með einhverjum hætti, framvindan gæti orðið sú. En ég tók einnig skýrt fram, að áður en aðild Íslands kæmi til greina, þyrftum við að athuga margt hjá okkur sjálfum og lagfæra, marka hjá okkur ákveðna iðnþróunarstefnu og búa iðnaðinn þannig í stakk, að hann gæti staðið sig í samkeppni við iðnað EFTA-landanna. Við stjórnarandstæðingar töldum þá, að óskynsamlegt væri að leggja fram aðildarumsókn og hefja könnunarviðræður, fyrr en við værum betur undir búnir, fyrr en við værum búnir að undirbúa eða gera nauðsynlegar breytingar á okkar búskaparháttum. Þess vegna lögðum við til, að aðildarumsókninni yrði vísað frá með rökstuddri dagskrá. Þar sagði m.a. svo: „Þar sem ekki er tímabært nú að taka ákvörðun um aðildarumsókn að Fríverzlunarsamtökum Evrópu, m.a. vegna óvissu í efnahagsmálum, ófullnægjandi athugunar á sumum undirstöðuatriðum málsins, svo sem stöðu iðnaðarins, og nýlegrar ákvörðunar Breta um 10% toll á freðfiskflökum frá EFTA-löndum, samþykkir Alþ. að taka fyrir næsta mál á dagskrá.“ Þarna var þó aðeins um umsókn um aðild að ræða. Nú er hins vegar um að tefla aðild að samtökunum. Er þá eðlilegt, að sú spurning vakni og sé a.m.k. okkur ofarlega í huga, hvaða ráðstafanir hafi verið gerðar í millitíðinni til þess að fullnægja þeim innanlandsskilyrðum, sem við töldum m.a.s. forsendu fyrir framlagningu umsóknar, hvað þá heldur aðildar. Ég held, að svarið geti naumast verið nema á eina lund. Það hafa engar fullnægjandi ráðstafanir í þá átt verið gerðar. Ég kem betur að því síðar. En ég minni á, að viðurkennt var í fyrra, að nauðsynleg könnun á stöðu iðnaðarins hefði þá ekki farið fram. Leyfi ég mér því til sönnunar að benda á skýrslu EFTA-nefndarinnar, en þar sagði svo á bls. 55, með leyfi hæstv. forseta: „Í þessari skýrslu er ekki ætlunin að meta afkomu og vaxtarmöguleika íslenzks iðnaðar eða einstakar greinar hans við þær breyttu aðstæður, að hann njóti frjáls aðgangs að stóru markaðssvæði, en taki jafnframt að lokum á sig fulla samkeppni utan frá. Þær margvíslegu upplýsingar, sem fyrir liggja, og aðrar, sem afla þyrfti frá iðnaðinum sjálfum, geta varpað ljósi á mörg atriði, sem þar skipta máli. Slík rannsókn á málefnum iðnaðarins og einstakra greina hans, sem legið gæti til grundvallar mótunar alhliða stefnu í iðnaðarmálum, er meginverkefni, sem bíður úrlausnar.“ Ég leyfi mér enn fremur að vitna til bréfs frá stjórn Félags íslenzkra iðnrekenda, sem sent var viðskmrh. 30. okt. 1968, en þar segir m. n. svo í niðurlagi bréfsins með leyfi forseta: „Að lokum þetta. Vér álítum rétt, að sótt verði um aðild Íslands að EFTA til þess að kanna rækilega, hvers konar kjörum verður náð. Endanlega afstöðu til aðildar teljum við oss þá fyrst geta tekið, þegar niðurstöður þeirra samningaviðræðna liggja fyrir og ríkisstjórn Íslands hefur gert grein fyrir því, hverjum aðgerðum hún hyggst beita sér fyrir til að leggja grundvöll að þeirri iðnþróun, sem hér verður að eiga sér stað í næstu framtíð.“ Þetta sögðu fyrirsvarsmenn íslenzkra iðnrekenda í fyrravetur. Á því ári, sem liðið er síðan, hefur ekki verið mótuð hér nein iðnþróunarstefna. Það hefur ekki farið fram nein fullnægjandi könnun á stöðu iðnaðarins. Það hefur ekki farið fram neitt úrval þeirra iðngreina, sem ættu að einbeita sér að útflutningi. Það hafa ekki verið gerðar neinar sérstakar ráðstafanir til að renna stoðum undir útflutningsiðnað. Það hefur ekki farið fram nein veruleg markaðskönnun, hvorki í EFTA-löndum né utan þeirra. Það hefur ekki verið gerð nein raunhæf athugun á því, hvað ætti að verða af því iðnverkafólki, sem nú vinnur við iðnfyrirtæki, sem ætla má, að verði fyrir skakkafalli við EFTA-aðild eða jafnvel verði að hætta starfsemi sinni að fullu og öllu, vegna þess að þau standast ekki samkeppni. Skýrsla Guðmundar prófessors Magnússonar, sem lögð hefur verið fram sem fylgiskjal VI. með þessari þáltill., bætir á engan hátt úr þeirri vöntun á stefnumótun og aðgerðum í þessu efni. Hún er á allan hátt ófullnægjandi. Það segi ég ekki á neinn hátt til lasts þeim unga fræðimanni, sem skýrsluna hefur tekið saman. Það liggur í augum uppi, að það verkefni er ofraun einum manni á stuttum tíma, enda er það viðurkennt af höfundi skýrslunnar, en hann var skipaður til þessa verks s.l. vor. Hann segir svo á bls. 57 í þessari stóru bók, sem hér hefur verið lögð fram: „Það er auðveldara að sjá, hverju við sleppum, en hvað við hreppum á mörgum sviðum, því að það er ekki á eins manns færi að kveða upp úr með, hvaða útflutning við getum stundað.“ Hæstv. viðskmrh. fór nokkrum orðum um þessa skýrslu, og að vísu mætti sitthvað um hana segja, en ég ætla þó ekki að gera hana hér að umtalsefni, nema frekara tilefni gefist til. Það má segja, að í fskj. VII. sé gerð nokkur tilraun til þess að benda á vöruflokka, sem hugsanlegir væru til útflutnings. Sú grg. er þó ófullkomin og nánast fyrst og fremst frómar hugleiðingar eða - eins og höfundarnir sjálfir orða það - ágrip þeirra hugmynda, sem fram hafa komið og tilraun til að leggja mat á áhrif EFTA-aðildar. Og einhvern veginn hefur maður það á tilfinningunni, að þetta verk hafi verið unnið af talsverðri skyndingu. Það, sem kemur þar fram, er í meira lagi óákveðið. Samt skal ég ekki gera lítið úr þeirri tilraun, sem þar er gerð út af fyrir sig. Ég tel hana góðra gjalda verða, svo langt sem hún nær, en hún er bara byrjun á verki, sem átt hefði að vinna til hlítar, áður en til ákvörðunar um þetta efni kom. En að sumu leyti eru niðurstöður þessarar skýrslu, ef niðurstöður skyldi kalla, athyglisverðar, eins og hæstv. viðskmrh. gerði grein fyrir. Niðurstaðan er sú, að þær vörur, sem fyrst og fremst komi til álita sem útflutningsiðnaðarvörur, séu fyrst og fremst unnar sjávarafurðir og þar næst á eftir unnar landbúnaðarafurðir, ullar- og skinnavörur. Og á meðan svo er, er nú ekki ástæða til að lýsa yfir vantrausti á hinum hefðbundnu atvinnuvegum, sem hæstv. viðskmrh, hafði svona innan gæsalappa í sinni ræðu. Að sjálfsögðu skal ég viðurkenna það, að það má líta þessar skýrslur misjafnlega ströngum augum, en það er mitt mat, að þær séu allsendis ófullnægjandi undirstöður fyrir ákvörðun um EFTA-aðild. Þær spurningar, sem mörgum eru efst í huga í sambandi við fyrirhugaða EFTA-aðild, eru fyrst og fremst þessar: Hvaða áhrif hefur EFTA-aðild á íslenzkan þjóðarbúskap? Hvaða hagræði fylgir EFTA-aðild eða hvern ávinning höfum við af henni? Hvaða annmarkar fylgja EFTA-aðild og hvaða áhættu tökum við á okkur? Og svo er það náttúrlega ákaflega þýðingarmikil spurning: Hvaða þörf er okkur á EFTA-aðild og það einmitt nú? Ég hygg, að það sé næsta erfitt að gefa óyggjandi svör við þessum spurningum.  Fundarhlé. Herra forseti. Þegar ég lauk máli mínu fyrir fundarhlé, var ég að ræða um það, að sú spurning, sem nú brynni á vörum margra, væri sú, hver áhrif EFTA-aðild hefði á íslenzkan þjóðarbúskap og íslenzka atvinnuvegi. Eins og allir vita, sem þessi mál hafa kynnt sér, snertir EFTA-samningurinn að meginstefnu til ekki beinlínis landbúnað eða sjávarútveg. Samningurinn er fyrst og fremst um fríverzlun með iðnaðarvörur. Þegar spurningu um áhrif EFTA-aðildar ber á góma, er því fyrst og fremst um iðnaðinn að tefla. Þeir tvíhliða samningar, sem gerðir hafa verið í sambandi við EFTA-aðildarsamninginn um útflutning frystra freðfiskflaka til Bretlands og samkomulag við Norðurlöndin um innflutning á kindakjöti, skipta hins vegar nokkru máli fyrir landbúnað og sjávarútveg. Ég held þó, að segja megi, að EFTA-aðild skipti ekki miklu fyrir landbúnaðinn. Ég held, að það hefði að vísu mátt segja, að nokkuð annað hefði komið til greina varðandi hann, ef tekizt hefði sú fyrirætlun, sem var á dagskrá, að semja um mun meiri innflutning á kindakjöti til Norðurlanda, en þegar litið er til þess magns, sem þetta samkomulag á við, þá held ég, að það verði nú að segja, að EFTA-aðild sem slík skipti landbúnaðinn, eins og er, litlu máli. Ég held, að EFTA-aðild skipti ekki miklu máli heldur, nú eins og stendur, fyrir útflutning sjávarafurða, en hún er þó eftir minni meiningu til hagræðis fyrir útflutning sjávarafurða, það sem það er, og jafnframt má segja, að EFTA-aðild opni möguleika fyrir sölu unninna sjávarafurða og reyndar landbúnaðarafurða líka í framtíðinni. Þeir möguleikar eru að sjálfsögðu nokkuð óvissir, en ég hef í sjálfu sér enga tilhneigingu til þess að gera lítið úr þeim möguleikum. Menn geta lagt mismunandi mikið upp úr þessu, en mér sýnist, að EFTA-aðild hljóti fremur en hitt að vera til nokkurs ávinnings fyrir sjávarútveginn, enda er þá, þegar ég segi það, út frá því gengið, að nægilega sé tryggt, að viðskipti við Austur-Evrópulönd geti haldizt með svipuðum hætti, eins og verið hefur. Hitt er annað mál, að eins og sölu sjávarafurða er háttað í svipinn verður ekki sagt, að þeirra vegna sé sérstök ástæða eða knýjandi þörf á EFTA-aðild, en ég legg áherzlu á það, að auðvitað verður það að vera alveg tryggt og pottþétt, að viðskipti við Austur-Evrópulöndin geti haldizt með svipuðum hætti, eins og verið hefur. Það verður því spurningin með iðnaðinn, sem hér ræður úrslitum að mínum dómi. Þar af er skemmst að segja, að EFTA-aðild getur að sjálfsögðu bæði haft neikvæð og jákvæð áhrif fyrir iðnaðinn. Neikvæðu áhrifin liggja nokkuð í augum uppi og hafa komið fram í sambandi við þær skýrslur, sem gerðar hafa verið um þessi mál, þar sem gert er ráð fyrir því, að svo kunni að fara, að ýmsar þær iðngreinar, sem nú eru starfandi hér, kunni að þurfa að draga saman seglin, eða jafnvel hætta alveg, þegar áhrifa EFTA-aðildar er farið að gæta að fullu. En það er að sjálfsögðu svo, að þessi áhrif koma ekki fram strax, það tekur nokkurn tíma, af því að það er ekki gert ráð fyrir því, að verndartollarnir falli niður að öllu leyti strax, heldur í áföngum, eins og gerð hefur verið grein fyrir. Er vikið nokkuð að þessu í EFTA-skýrslunni frá EFTA-nefndinni á sínum tíma. Þar voru talin upp þau fyrirtæki, sem EFTA-aðildin mundi verka þannig á, að það gæti verið nokkur hætta á því, að þau yrðu að draga alveg saman seglin, og var þá reiknað með því, að 4800 manns ynnu við þessi fyrirtæki. Nú dettur mér ekki í hug að halda því fram, að EFTA-aðild muni hafa þau áhrif, að öll þessi fyrirtæki leggist í rúst, og sízt af öllu gerist það strax. En hinu, held ég, að verði að reikna með, að allmikið af því fólki, sem unnið hefur við þessi fyrirtæki, geti ekki haldið þeirri atvinnu áfram og það verði þess vegna að leita að atvinnu fyrir þetta fólk einhvers staðar annars staðar. Aðrar afleiðingar hlýtur þetta einnig að hafa, vegna þess að fyrirtækin eru staðsett á ýmsum stöðum, og það getur haft sitt að segja í sambandi við byggðina í landinu, ef starfsemi þessara fyrirtækja torveldast. Ég skal sem sé ekki vera með neinar sérstakar fullyrðingar um það, hve miklu þessi neikvæðu áhrif munu nema, en það er staðreynd, sem óhætt er að ganga út frá, að þau verða nokkur. Og ég held satt að segja, að það hafi enginn maður leyft sér að neita því. En sjálfsagt hefur svo EFTA-aðild - eða getur haft - einhver jákvæð áhrif fyrir iðnaðinn. Það er þó ljóst, að slík jákvæð áhrif birtast ekki strax, vegna þess, að, eins og er, er sáralítið í landinu af útflutningsiðnaði. Eins og öllum er kunnugt, er sjávarvöruútflutningurinn um 90% af öllum útflutningi landsins, þannig að þegar á heildina er litið, er ákaflega lítið brot af honum, sem er iðnaður, þannig að þó að tollfrelsi komi strax til greina, þarf enginn að halda það, að við séum á svipstundu við því búnir að hefja útflutning á einhverjum iðnaðarvörum. Það er þess vegna alveg óhætt að slá því föstu, að jákvæðra áhrifa af EFTAaðild að því leyti til, að það skapist einhver útflutningsiðnaður, gætir ekki strax. Við erum ekki undir það búnir. En hitt er rétt, að vegna EFTA-aðildar og vegna þess markaðar, sem opnast kann, kunna að opnast nýir möguleikar. Ég neita því ekki. Og vissulega standa vonir manna til þess, að það megi hefja útflutning nýrra iðngreina. En á hitt get ég ekki fallizt, eins og hæstv. viðskmrh. hélt fram, að það væri svo sem algert og ófrávíkjanlegt skilyrði fyrir því, að hér gæti skapazt útflutningsiðnaður, ef við gengjum í EFTA. Mörg ríki hafa nú komið á hjá sér útflutningsiðnaði, áður en EFTA kom til sögunnar. Mörg ríki hafa nú stofnað til útflutningsiðnaðar um áraraðir og aldir, án þess að nokkur viðskiptabandalög ættu sér stað, og ég vil ekki fallast á þá skoðun, að það gætu ekki verið möguleikar fyrir okkur að koma á fót útflutningsiðnaði, enda þótt við stæðum utan við öll bandalög. Til þess eru margir möguleikar. Ef menn fyndu og kæmu sér niður á þær iðngreinar, sem stefna ætti að útflutningi í, þá væri að ýmsu leyti hægt að byggja þann grundvöll undir þær, að útflutningur á þeirra vegum gæti hafizt, enda þótt þær yrðu sums staðar að greiða toll til þess að komast inn á markað. Það gæti verið innlend ráðstöfun, sem bætti stöðu þeirra og gerði þeim þetta mögulegt. Þess vegna er þétta í rauninni alveg fráleit kenning, að það geti ekki átt sér stað neinn útflutningsiðnaður, nema við göngum í EFTA, og mér er reyndar alveg óskiljanleg sú kenning. Það er sagt, að það sé eiginlega nauðsynlegt, að við göngum í EFTA til þess að fá eitthvert aðhald, til þess að fá eitthvert keyri á sjálfan iðnaðinn og ekki síður á sjálf stjórnarvöldin, til þess að þau geri þær ráðstafanir, sem að gagni megi koma iðnaðinum, og hann verði þess vegna útflutningshæfur. Þetta eru játningar út af fyrir sig. En ég vil nú ekki trúa því, að þeir telji það, að þeir geti ekkert aðhafzt í þessum efnum, nema þeir fái svona keyri á sig. Ég sem sé neita því ekki, að það geti verið vissar vonir bundnar við útflutningsiðnað í framtíðinni og að vinna markað fyrir þær útflutningsvörur á EFTA-markaðinum. En ekki get ég nú alveg fallizt á það, sem hæstv. viðskmrh, sagði í því efni. Mér skildist á honum, að það væru eiginlega engir möguleikar fyrir íslenzkan útflutningsiðnað til sölu annars staðar en í EFTA-löndunum. Ég held, að þetta sé mikill misskilningur. Ég held, að sem betur fer, séu miklir möguleikar á því að koma slíkum útflutningsiðnaði, ef hann er rétt í stakk sniðinn, á framfæri í löndum utan EFTA-landanna, m.a. einmitt í þeim stóru löndum, sem hæstv. viðskmrh. nefndi, Austur-Evrópulöndunum og Bandaríkjunum. En hitt má vel vera, að það megi líka koma þeim eitthvað á framfæri í EFTA-löndum. En ég get ekki álitið, eins og mér fannst, að mætti skilja á orðum hæstv. viðskmrh., að þessi EFTA-markaður væri eiginlega tómur eða í svelti af þessum vörum. Ég held þvert á móti, að það sé mjög mikið framboð af háþróuðum iðnaðarvörum á þessum EFTA-markaði, sem við ætlum að sækja inn á. En þrátt fyrir það getur vel verið, að okkur takist með dugnaði og atorku og réttum tökum á málunum að vinna markað í þessum löndum fyrir útflutningsiðnaðinn. En ef slíkar vonir eiga að geta rætzt, er það alveg víst, að það er óhjákvæmilegt að gera vissar ráðstafanir hér innanlands, breyta uppbyggingu iðnaðarins, breyta ýmsum greinum, breyta búskaparháttum. Hæstv. viðskmrh. nefndi það t.d., að það væri hugsanlegt að fara að flytja út húsgögn. Já, við skulum vona það. En dettur nokkrum lifandi manni í hug, að það sé nokkur leið að vinna markað í útlöndum fyrir íslenzkan húsgagnaiðnað, ef að honum er staðið með þeim hætti, sem nú er, að það séu milli 100 og 200 smáfyrirtæki í landinu að fást við þetta? Nei. Það þarf að gera breytingu á uppbyggingu húsgagnaiðnaðarins, áður en til þess kemur, að hann vinni nýtt landnám á erlendum markaði, hvort heldur er í EFTA-löndum, Bandaríkjunum eða annars staðar. En ég held, að þetta sé hægt. Ég held, að það sé hægt að gera þetta. En það þarf að breyta þeirri uppbyggingu þess iðnaðar, og þetta er bara dæmi. Þannig er því háttað með ýmsan annan iðnað. Ég held, að þar sé sannleikurinn sá, að það sé ákaflega mikið byggt á óskhyggju í þessu sambandi. Þarna geta verið möguleikar, og ég skal ekki neita því á neinn hátt, og ég vil vera bjartsýnn í því sambandi. Ég játa það alveg, að við þurfum að renna nýjum og fleiri stoðum undir íslenzkt atvinnulíf. Um það eru allir sammála: Ég játa það, að við þurfum að koma upp útflutningsiðnaði og vinna markað fyrir hann. Og ég vil út af fyrir sig vera bjartsýnn á, að það takist. Ég neita því ekki, að í sambandi við EFTA-aðild geta verið vissir möguleikar í því sambandi og þá m.a. þeir, að það getur verið auðveldara þá að ná í og öðlast ýmsa þekkingu í þessum efnum, sem okkur er nauðsynleg. Það getur verið auðveldari aðgangur að ýmissi tækni, sem við þurfum að tileinka okkur, og annað, sem getur leitt af sér ýmislegt gott. Ég verð að segja það, að ég álít, að við þurfum að komast í nánari snertingu út á við og við útlendinga á því sviði. Við þurfum margt af þeim að læra einmitt á þessu sviði, og við getum margt af þeim lært. Við megum náttúrlega ekki temja okkur þann hugsunarhátt, að við Íslendingar séum einir í heiminum. Við þurfum að eiga margvísleg samskipti og samstarf við aðra, og ég er fyrir mitt leyti ekkert hræddur um það, að Íslendingar bíði tjón á sálu sinni við það að eiga samskipti við útlendinga. Hins þurfum við auðvitað alltaf að gæta í samskiptum við útlendinga, að þeir fái ekki aðstöðu til að eignast hér einhverja selstöðu á landinu. Ef við viljum vera alveg raunsæir, held ég, að sannleikurinn sé sá, að í dag getur enginn sagt um það með neinni vissu, hver áhrif EFTA-aðildar verða á iðnaðinn. Ef við stígum þetta skref nú tafarlaust, eins og gert er ráð fyrir í þessari þáltill., held ég, að við göngum út í þetta blindandi. Allir eru þó sammála um, að hér sé um stórt og örlagaríkt spor að ræða, og því spyr ég: Er hyggilegt að stíga slíkt skref blindandi? Og mitt svar við því er nei. Ég held, að það væri skynsamlegt að bíða og átta sig betur og alveg sérstaklega, þegar tillit er tekið til þeirrar staðreyndar, sem ég hef áður drepið á, að þess má vænta, að innan tíðar leysist EFTA upp. Það er staðreynd, sem ekki verður gengið fram hjá. Það þýðir ekki að vera að tala um þetta mál og látast ekki vita af því, sem fram undan er í þessu efni. Við heyrum það strax af óljósum fregnum að vísu, að þessi staðreynd, að gert er ráð fyrir því að tiltekin EFTA-lönd fari inn í Efnahagsbandalagið, er farin að hafa áhrif á jafnvel NORDEK-viðræðurnar. Ég endurtek, að það eru óljósar fregnir af því, en þetta virðist þó svo vera. Og auðvitað hlýtur það að hafa sín áhrif, ef svo verður. Ég held satt að segja, að öllum almenningi í þessu landi gangi illa að átta sig á því, hvers vegna liggur svona mikið á, einmitt þegar svona stendur. Hvers vegna þarf endilega að komast inn í bandalagið fyrir 1. marz n.k.? Hvað liggur á? Eru menn í kapphlaupi við tímann að komast inn, áður en það verður leyst upp? Er það kannske Norræni iðnþróunarsjóðurinn, sem mönnum er kappsmál að ná í? Eins og ég kem nú að síðar, held ég, að það ætti nú að vera auðvelt að ná samningum við Norðurlöndin um hann án tillits til þess, hvort við göngum í EFTA eða ekki. En umfram allt er auðvitað nauðsynlegt að gera tafarlaust og áður en við verðum aðilar að EFTA þær ráðstafanir, sem gera þarf, ef það á að vera nokkur von til þess, að hér skapist útflutningsiðnaður að ráði og innlendur iðnaður standi sig á heimamarkaði. Hér þýðir ekkert að vera með innantómar fullyrðingar eins og þær, sem koma fram í þessari skýrslu, að iðnaðurinn hljóti bara að spjara sig. Hann hljóti bara að spjara sig, þegar hann stendur andspænis þessu. Ja, mikil er trú þín, kona. En það er nú ekki alltaf nóg. Það er mér a.m.k. ekki nægilegt, að það sé sagt, að slíkar ráðstafanir eigi að gera síðar á aðlögunartímanum. Ég veit og viðurkenni, að það er hægt að gera slíkar ráðstafanir á aðlögunartímanum, en ég vil, að menn geri sér a.m.k. fulla grein fyrir þeim ráðstöfunum, sem gera á, og hefji undirbúning þeirra og að án tafar verði mótuð ákveðin iðnþróunarstefna. Í þessu sambandi er eitt stórkostlegt atriði, sem menn verða að reikna með, eitt höfuðatriði í þessu máli, sem er réttilega lögð áherzla á af fyrirsvarsmönnum málsins og hæstv. viðskmrh. kom mikið inn á í sinni ræðu. Það er spurningin um atvinnuna í landinu. Við reiknum með því, að fólki fjölgi á vinnumarkaði. Við reiknum með því, að fólki fjölgi á næstu árum, og það þarf að sjá því fyrir atvinnu. Þess vegna er atvinnuástandið einmitt í þessu sambandi eitt höfuðmál, sem þarf að gera sér grein fyrir. Hvernig kemur EFTA-aðild til með að verka á það? Ég vil segja, að það er öfug byrjun að byrja á því að láta EFTA-aðildina með skefjalausum innflutningi kannske fara að verka á þau fyrirtæki, sem hafa unnið fyrir heimamarkað og veitt atvinnu, en vona svo, að síðar komi til þess, að útflutningsiðnaður rísi á legg og fari að spjara sig og fari að velta mönnum atvinnu í staðinn, og ekki einungis það, heldur taka við því fólki, þeirri fólksfjölgun, sem væntanleg er á vinnumarkaðinn. Ég endurtek það, að ég reikna alls ekki með, að EFTA-aðild, þó að af henni verði nú, hafi strax í för með sér neinar stórbreytingar, hvorki til hins betra né til hins verra. En það er náttúrlega óverjandi að átta sig ekki á þessu strax í upphafi og áður en sporið er stigið, jafnvel þó að afleiðingarnar verði ekki svo miklar í bili. Ég vil líka segja það í sambandi við atvinnuna og atvinnuástandið; að það þýðir náttúrlega ekki að reikna með því og byggja á því, þegar verið er að ræða um EFTA-aðild og hvernig íslenzkur iðnaður kunni að standa sig, að kaupgjald verði hér miklum mun lægra en í nágrannalöndunum. Vonir um útflutning, sem byggðar eru á því, eru falsvonir, - eins og hús, sem byggð eru á sandi, - og eiga fyrir sér að hrynja. Nei, ég held, að frumforsenda fyrir EFTA-aðild og fyrir því, að þetta geti gengið með skaplegum hætti, sé sú, að verðlagsþróun verði hér á landi með eitthvað svipuðum hætti og í öðrum EFTA-löndum. Annars er tómt mál að tala um það, að við getum orðið verulegir útflytjendur til þessara landa. Sannleikurinn er sá, að því fer fjarri, að iðnaðurinn hafi verið búinn undir EFTA-aðild á undanförnum árum. Þvert á móti hefur verið þrengt að honum á ýmsa lund. Hann hefur m.a.s. að sumu leyti alls ekki notið jafnréttis á við aðra höfuðatvinnuvegi. Ég verð að segja, þrátt fyrir það, sem hæstv. viðskmrh. sagði hér áðan, að mér hefur virzt, að mörgum iðnaði hafi reynzt fullerfitt að búa við það innflutningsfrelsi, sem kallað hefur verið að ríkt hafi á undanförnum árum. Ég hef ekki orðið annars var en ýmsar iðngreinar hafi átt erfitt uppdráttar einmitt af þeim sökum og hafi orðið að draga saman seglin. Og hvað verður þá, þegar verndartollarnir falla niður? Nei, einmitt vegna þess, hvernig að sumu leyti hefur verið búið að iðnaðinum á undanförnum árum, er það alkunna, að hann hefur átt mjög í vök að verjast. Staðreyndin er sú, að iðnaðurinn er nú að ýmsu leyti mjög illa undir EFTA-aðild búinn. Þess vegna er nauðsynlegt að gera alveg sérstakar ráðstafanir til þess að bæta stöðu hans og búa hann undir EFTA-aðild. Ég vil leyfa mér að nefna hér nokkur atriði, eða ráðstafanir, sem að mínum dómi þyrfti að gera á undan eða samhliða EFTA-aðild. Ég vil þá fyrst nefna, að það þyrfti að afnema nú þegar innflutningstolla af hráefnum og vélum til iðnaðarins og endurgreiða tolla af slíkum vélum, sem fluttar eru inn eftir gengisbreytinguna 1968. Það gladdi mig, að ég gat ekki betur skilið en hæstv. viðskmrh. gerði einmitt ráð fyrir breytingu í þessa átt. Og það tel ég út af fyrir sig góðra gjalda vert. Í öðru lagi þyrfti að breyta l. um tekju- og eignarskatt til samræmis við það, sem tíðkast í EFTA-löndunum, og þá m.a. þannig: 1) að auðvelda samruna fyrirtækja, 2) að heimila afskriftir í samræmi við endurkaupsverð og sem sannastan endingartíma, og 3), sem er þó spurning og þyrfti að athuga betur, hvort hægt væri að afnema aðstöðugjald. Mér er það ljóst, að það er stórbreyting, en það þarf vissulega að athuga ýmsar stórar breytingar í þessu sambandi, ef það á að vera nokkur von til þess að iðnaðurinn standi sig. Í þriðja lagi held ég, að það þyrfti að setja hér lög um fræðslu ag þjálfun starfsmanna iðnaðarins. Sú löggjöf þyrfti að miðast við, að starfsemin yrði fjórþætt. Í fyrsta lagi þyrfti að vera námskeið í stjórnunartækni fyrir framkvæmdastjóra og aðra stjórnendur. Í öðru lagi þyrfti að vera skóli fyrir rekstrartækniráðunauta. Í þriðja lagi þyrfti að vera skóli fyrir verkstjóra, og í fjórða lagi þyrfti að setja upp námskeið fyrir iðnverkafólk. Það vilja allir hrósa iðnaðarmönnum, og ég skal svo sem gjarnan taka undir það hrós, sem hæstv. viðskmrh. lét falla í garð iðnverkafólks, er hann sagði að það væri ákaflega vel menntað. Það er sjálfsagt, og það er vel gert fólk, en ég held nú samt, að sannleikurinn sé sá, að það skorti nú æðimikið hér á, að nægileg þekking og tækni sé hjá þessu fólki og við eigum talsvert mikið ólært í því efni. Það er einmitt eitt af þeim atriðum, sem ég legg áherzlu á, að ég held, að við getum í þessu efni lært talsvert af útlendingum. Ég vil í fjórða lagi nefna það, að hér þyrfti að koma á fót á vegum ríkisins og atvinnuveganna samvinnustofnun til þess að aðstoða útflutningssamtökin við markaðskönnun og markaðsleit á EFTA-svæðinu og utan þess. Ég vil í fimmta lagi nefna það, að það þyrfti að breyta lögum um söluskatt á þá lund, að rafmagnsgjöld, hitaveitugjöld, olía og kjötvörur og aðrar brýnustu nauðsynjar verði ekki gjaldstofn fyrir söluskatt. Í sjötta lagi tel ég, að það þyrfti að setja hér löggjöf um útflutningsábyrgðartryggingar samkv. norskri og danskri fyrirmynd. Loks held ég, að það þyrfti að útvega viðskiptabönkunum nú þegar sérstakt fjármagn til þess að lána iðnfyrirtækjum til þess að koma rekstraraðstöðu sinni í viðunandi horf. Þessi rekstrarlán til iðnfyrirtækja geta verið með mismunandi hætti, en ég vil nefna það sérstaklega, að fyrirtækin yrðu að fá heimild til sölu á allt að 90 daga víxlum, er nemi allt að þriggja mánaða framleiðslu þeirra, og auk þess fái fyrirtækin yfirdráttarheimild á hlaupareikningum, sem svari til þriggja mánaða kaupgreiðslna viðkomandi fyrirtækis. Ég held, að einhverjar slíkar ráðstafanir sem þessar, sem ég hef minnzt á, séu bráðnauðsynlegar til þess að bæta stöðu iðnaðarins, séu bráðnauðsynlegar, ef nokkur von á að geta verið til þess, að hann standi sig í þeirri samkeppni, sem hann má eiga von á, ef af EFTA-aðild verður. Um EFTA-samning þann, sem hér liggur fyrir, og hliðarsamninga þá, er honum fylgja, skal ég vera stuttorður. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara í gegnum þá og lesa upp úr þeim skýrslum, þeirri stóru bók, sem hér hefur verið lögð fram. Ég vil segja það, að það hefur náðst fram í þessum samningum ýmislegt, sem lögð var áherzla á í upphafi samningaviðræðna og áherzla var líka lögð á af hálfu okkar framsóknarmanna í samþykkt, sem við gerðum um þetta málefni á sínum tíma. Ég fer ekki nánar út í það. Það má t.d. nefna þar til fullt tollfrelsi strax á innflutningi til EFTA-landanna, en afnám eigin tolla í áföngum, undanþágu um olíu- og benzínkaup í Sovétríkjunum, afnám tollsins á freðfiskflökum til Bretlands, iðnþróunarsjóðinn o.fl. Sem sagt, ég skal ekki rekja það, enda tíundaði hæstv. viðskmrh. það, svo að ég þarf ekki að taka fram það, sem hann sagði um það. Ég vil ekki á neinn hátt gagnrýna þá, sem að þessum samningum hafa sérstaklega unnið. Ég dreg ekki í efa, að þeir hafi unnið gott starf. En hinu er ekki að leyna, að að sumu leyti er þessi samningur á aðra lund en ég hefði kosið. Og þá er þar fyrst að nefna það, að aðlögunartíminn er of stuttur. 10 ára aðlögunartími er of stuttur að mínum dómi. Það má nefna það, hygg ég, að Portúgal hafi á sínum tíma fengið mun lengri aðlögunartíma. Þó að ég vilji ekki fara að bera okkur á neinn hátt saman við Portúgala, býst ég nú satt að segja við því, að þeir standi á eins háu stígi í iðnaði og við. Og ég held, að okkur hefði ekki veitt af jafnlöngum aðlögunartíma og þeim, og ég er á því, að við hefðum fengið lengri aðlögunartíma, ef farið hefði verið fram á það. En það er það merkilega í þessu máli, að það var ekki farið fram á lengri aðlögunartíma en 10 ár. Ég óttast það, að sá aðlögunartími geti reynzt helzt til stuttur. Ég nefni einnig atvinnurekstrarákvæðin samkv. 16. gr. Að mínum dómi hefði verið æskilegra að fá skýrar og afdráttarlausar undanþágur frá þessu ákvæði, og það hefði að mínum dómi verið eðlilegt, vegna þess að sérstaða Íslands í þessum efnum er svo alger. Það er alveg rétt, sem hæstv. viðskmrh. kom að, að þessi ákvæði, sem eru þarna í 16. gr., eru afslepp og teygjanleg, og það getur e.t.v. orkað tvímælis, hvað strangt tekið lagalega felst í þeim. Þó kom hæstv. viðskmrh, með dæmi um það, að mismunun mundi ekki vera heimil. Það er sjálfsagt rétt, að túlkun á þessum ákvæðum verður á fyrsta stigi í höndum viðkomandi lands sjálfs, og sjálfsagt hafa löndin komizt upp með það að túlka þetta á mismunandi veg, en jafnvel þó að stórveldum hafi haldizt það uppi að túlka ákvæði sem þessi á sinn hátt, er ekki þar með sagt, að það mundi reynast jafnauðvelt litlu landi eins og okkar. En ég skal ekki fjölyrða frekar um það. Það má vel vera, að þetta komi hér ekki að sök, þó að hitt hefði verið æskilegra, eins og ég sagði, að fá þarna alveg skýrar undanþáguheimildir. Í þessu sambandi einmitt get ég komið að öðru, sem ég kannske hefði átt að víkja að áður í sambandi við iðnaðinn. Það er þessi staðreynd, sem er fyrir hendi hér, að íslenzk fyrirtæki hafa svo sem ekkert eigið fjármagn. Við eigum hér yfirleitt engin íslenzk fyrirtæki, sem hafa svo að segja nokkurt eigið kapítal. Og það er einmitt þessi staðreynd, sem getur kannske orðið okkur nokkuð örlagarík í sambandi við 16. gr. Ég vil þó ekki fullyrða neitt um það. Það felst í þessum samningi skuldbinding um haftalausan innflutning á vörum, sem EFTA-samningurinn tekur til. Það má segja, að það sé kannske ekki svo mikil raunveruleg breyting frá því, sem verið hefur að undanförnu, þar sem við höfum búið við verulegt innflutningsfrelsi, þ.e. svo og svo mikil prósenta af innflutningnum hefur verið frjáls. En spurningin er sú, hvort efnahagslíf okkar hefur nú algerlega þolað þennan frjálsa innflutning á undanförnum árum. Ætli það, sem aflaga hefur farið í þjóðarbúskap okkar og efnahagslífi á undangengnum árum, eigi ekki að einhverju leyti rætur að rekja til þessa innflutningsfrelsis? Ég held það. Ég veit, að það eru undantekningarákvæði í samningunum, sem heimila höft, þegar sérstaklega stendur á, og það getur vel verið, að þau komi að gagni. En ég verð að segja það, að ég hefði þó talið varlegra að hafa þarna öruggari fyrirvara um það, að e.t.v. gæti svo farið, að við gætum ekki haldið uppi alveg fullkomnu innflutningsfrelsi hér í framtíðinni. Ég skal þó ekki fara lengra út í það. En í sambandi við þessa samninga og framkvæmd þeirra vakna ýmsar spurningar. Ég ætla aðeins að víkja að sumum þeirra með örfáum orðum. EFTA-samningurinn skyldar til afnáms allra verndartolla á EFTA-vörum, að vísu ekki strax, heldur í áföngum. Það er að sjálfsögðu spurning, hvort þetta verður framkvæmanlegt fyrir okkur. Út í það skal ég ekki fara, en hitt er víst, að með einhverjum hætti verður að afla ríkissjóði tekna í staðinn fyrir þá verndartolla - fyrir þær tolltekjur, sem niður falla. Þá skiptir það auðvitað meginmáli, með hverjum hætti það er gert. Það er talað um það, að það eigi að hækka söluskatt í staðinn. En það skortir alla nánari grg. um það, hvernig það verði gert. Og hæstv. viðskmrh. lét jafnvel að því liggja í ræðu sinni hér áðan, að hugsanlegt væri, - ekki kannske á næsta leiti, heldur í framtiðinni, - að taka upp virðisaukaskatt hér. Ég skal ekkert segja um það, það getur vel verið. En það er talað um það nú, að taka söluskattshækkun fyrst a.m.k. til að byrja með og láta hana koma í staðinn fyrir þann tollteknamissi, sem ríkissjóður verður fyrir. En söluskatt er hægt að leggja á með ýmsum hætti. Ég tel það skipta meginmáli, að hann sé ekki lagður jafnt á allar vörur. Ég tel það mjög mikið atriði, að brýnustu lífsnauðsynjar séu undanþegnar þessari söluskattshækkun. Verði það ekki gert, er ljóst, til hvers hinar breyttu tekjuöflunarleiðir leiða. Í stað mishárra aðflutningsgjalda kemur jafn skattur á allar vörur, þ.e.a.s. skattbyrðin leggst með meiri þunga en áður á brýnustu lífsnauðsynjar og innlenda framleiðslu, á þær brýnustu lífsnauðsynjar, sem áður var mismunað í tolli þannig, að þær voru í lægri tollflokki, og afleiðingin af þessari tekjuöflunarbreytingu verður sú, að brýnustu lífsnauðsynjar hækka. Það verður hækkun á þeim, en kannske á móti nokkur lækkun á öðrum þeim vörum, sem menn geta frekar neitað sér um. Það er náttúrlega ljóst, að slíkur skattur veldur hækkun á innlendum afurðum, og sú hækkun knýr auðvitað á með launakröfur almennt, en bitnar líka jafnvel þyngst á þeim lægstlaunuðu, sem búa við þurftarlaunin. Ég held þess vegna, að þetta atriði þurfi að athuga mjög vel og það sé ástæða til þess að krefja ráðh. skýrra svara um það, hvernig þeir hafa hugsað sér þessa tekjuöflunarleið, hvernig þeir hafa hugsað sér að leggja söluskattinn á að þessu leyti. Í sambandi við afnám verndartolla vaknar önnur spurning. Það er auðvitað ljóst, að EFTA-samningurinn skuldbindur aðeins til tollalækkunar gagnvart EFTA-löndum. En er meiningin að halda verndartollum á innflutningi frá öðrum? Um það óska ég einnig alveg skýrra svara frá hæstv. viðskmrh., hvort það er meiningin að halda verndartollum á innflutningi frá öðrum löndum en EFTA-löndunum. Það er auðvitað, að slíkt hlýtur að reynast mjög erfitt. Það er tekið fram í þessum skýrslum og hefur oft komið fram áður, að það eru aðeins 40%n af viðskiptum okkar við þessi EFTA-lönd. Utan við standa sum af okkar beztu viðskiptalöndum, eins og alkunnugt er. Við þurfum að halda áfram viðskiptum við þau. Við þurfum að auka viðskiptin við þau, en það er augljóst, að það getur orðið torveldara, ef verndartollar eiga að haldast gagnvart þeim þjóðum. Þess vegna spyr ég um þetta. En ég fyrir mitt leyti held, að EFTA aðild megi alls ekki verða til þess, að viðskipti okkar einskorðist á nokkurn hátt við EFTA lönd. EFTA-aðild má ekki verða til þess að draga úr viðleitni okkar til þess að vinna markaði annars staðar og eiga viðskipti við aðrar þjóðir. Um hinn norræna iðnþróunarsjóð vil ég segja þetta. Ég met mjög mikils þann vinarhug nágrannaþjóðanna, sem lýsir sér í stofnun hans. Ég efast ekki um, að hann geti orðið okkur og iðnaði okkar að góðu gagni. En hitt vil ég segja, að þó að stofnun hans, eins og er, sé að formi til bundin við inngöngu í EFTA, trúi ég því ekki, að nágrannaþjóðirnar haldi fast við það skilyrði, ef á reyndi. Það er auðvitað okkar ákvörðun, hvort við göngum í EFTA og slík afstaða nágrannaþjóða að setja það sem skilyrði fyrir þessari aðstoð, að við göngum í EFTA væri til þess fallin, að hún væri mistúlkuð. Hún gæti verið misskilin svo sem íhlutun um innanlandsmál okkar. En mér dettur auðvitað ekki eitt andartak í hug, að þessum þjóðum gangi neitt slíkt til, heldur veit ég, að þetta er vinarbragð af þeirra hálfu, og ég skoða það sem slíkt. Formælendur EFTA-aðildar hafa haft á orði, að þetta mál væri óvenjulega vel undirbúið og kynnt. Það er nú svo um hvert mál, að það fer nokkuð eftir því, hvernig það er virt. Það er rétt, að flokkarnir fengu að vísu að fylgjast með á þann hátt að hafa menn í EFTA-nefnd. En öll gögn, sem þeim voru afhent, voru trúnaðarmál. Meira að segja EFTA-skýrslan, sem útbýtt var hér í fyrra, var trúnaðarmál. Það mun einnig hafa verið haft samband við ýmis hagsmunasamtök atvinnurekenda, en líka í trúnaði. En hvað með fólkið í landinu? Hefur það fengið að fylgjast með? Hefur málið verið kynnt fyrir því? Nei, það hefur gleymzt. Það hefur ekki verið hægt að kynna því gögn, sem hafa verið fengin manni í hendur sem trúnaðarmál. Og það hefur ekki verið hægt að skrifa í blöð út frá því á meðan átti að fara með þessi gögn sem trúnaðarmál. En hér er þó um að ræða hagsmunamál fólksins í landinu, en ekki bara atvinnurekenda. Það skiptir t.d. iðnverkafólk ekkert minna máli heldur en iðnrekendur. Hefur iðnverkafólkið verið spurt? Það hefur að vísu borið talsvert á einhliða áróðri einstakra blaða, sem ég ætla þó ekki að fara að ræða um hér. En sannleikurinn er sá, að málið hefur einna helzt verið kynnt almenningi með áróðri einstakra blaða. Það hefur í raun og veru ekki verið hægt að ræða þetta mál opinberlega að nokkru gagni fyrr en á allra síðustu dögum, nema þá að gerast sekur um trúnaðarbrot. Hvernig væri að lofa almenningi að kynnast þessu máli dálítið nánar? Hvernig væri t.d. að hafa sama háttinn á eins og þegar „Viðreisn", sællar minningar, var gefin út, og henni var útbýtt á kostnað þess opinbera á hvert heimili í landinu? Hvernig væri að senda þessa stóru bók á ríkisins kostnað inn á hvert einasta heimili í landinu, þannig að allur almenningur ætti þess kost að kynna sér þessi gögn, sem lögð eru fyrir þingheim? Já, hvernig væri að spyrja fólkið? Svo langar mig til að víkja að smámunum, og náttúrlega hreinu hégómamáli í sambandi við þetta stóra mál, en af því að ég sé hæstv. fjmrh. þarna, get ég ekki annað en minnzt á það. Og það er þetta, að einhvern kostnað hlýtur þátttaka í EFTA að hafa í för með sér. Það er ekki ósennilegt, að það þurfi að setja upp eitthvert sendiráð í höfuðstöðvum bandalagsins, ef því verður lengri lífdaga auðið, og talsvert yrði sjálfsagt af ferðalögum til höfuðstöðvanna í sambandi við þetta. Ég viðurkenni það, eins og ég sagði, að þetta eru hreinir smámunir í sambandi við þetta stóra mál, en ég held samt, að það væri fróðlegt að gera sér grein fyrir því, að einhverju leyti, hvað þetta muni kosta. Og ég veit, að það eru ýmsir, sem spyrja um það, hvað þetta muni kosta. Ég hef ekki séð, - það getur verið, að mér hafi yfirsézt, - að það sé vikið að því einu orði í skjölum málsins, í þessari stóru bók, sem hér hefur verið lögð fram. Það hefði þó ekki sakað að gera nokkra grein fyrir því, hvað þátttakan kostar í beinum útgjöldum. Þetta er stórt mál. Það getur orðið örlagaríkt fyrir okkur, enda þótt greiður útgangur sé úr þessum samtökum og svo kunni að fara, að dagar þeirra séu senn taldir. Ég held þess vegna, að þetta mál þurfi að skoða vel og ég held, að hér eigi við hið fornkveðna að flýta sér hægt. En við eigum svo marga gáfaða menn, Íslendingar, menn, sem eru fljótir að hugsa, fljótir að átta sig á hlutunum, fljótir að sannfærast, stundum jafnvel svo, að sannfæringin er orðin önnur í dag en í gær. Það hafa margir verið fljótir að átta sig á þessu máli og taka afstöðu með eða móti, já, jafnvel löngu áður en öll gögn málsins voru komin fram. Ég hef veitt því athygli, að formenn flokka hafa keppzt við að undanförnu að lýsa því yfir, að flokksleg afstaða hafi verið tekin til þessa máls í þeirra flokkum. Ég hef engar slíkar yfirlýsingar gefið. Það er ekkert launungarmál, að menn í Framsfl. líta misjöfnum augum á þetta mál. Sannleikurinn er auðvitað sá, að skoðanir um það eru skiptar í öllum flokkum, enda er þetta mál, sem er ekki í eðli sínu neitt flokkspólitískt mál. Ég er satt að segja ekkert hissa á því, þó að samvizkusömum mönnum hafi gengið erfiðlega eða það hafi vafizt fyrir þeim að mynda sér skoðun á þessu máli miðað við það, hverjar upplýsingar þeim voru tiltækar. Ég verð að segja það, að því betur sem ég hef kynnt mér þetta mál, því sannfærðari hef ég orðið um eitt, og það er það, að flestir vita sáralítið um það í raun og veru, hver framvinda muni fylgja því spori, sem meiningin er að stíga. En þeir eru býsna margir, sem bregða sér í nýju klæðin keisarans og þykjast vita, en sannleikurinn er sá, að skoðanamyndun þeirra byggist að langmestu leyti á trú, von og óskhyggju. Sumir hafa á þessu tröllatrú, byggja skýjaborgir og sjá alls staðar ávinning, gull og græna skóga. Aðrir eru fyrirfram sannfærðir á móti, telja, að þarna sé bara trappa upp í Efnahagsbandalag, sjá ekkert á þessu máli nema eintómar skuggahliðar. Ég er í hvorugri þessari fylkingu. Ég hef aldrei getað aðhyllzt þá kenningu, að ræða manns ætti að vera já, já eða nei, nei. Til þess er lífið of litbrigðaríkt og málin oft of margslungin, og svo er um þetta mál. Ég býst við því, að sumum finnist, að ég hafi hér ekki tekið nægilega einstrengingslega afstöðu með eða á móti EFTA og það er vissulega rétt, að mín ræða hefur ekki verið já, já eða nei, nei. Ég hef reynt að sjá og segja á því kost og löst, eftir því sem rétt er og sannleikanum samkvæmt frá mínum bæjardyrum séð. Því fylgja vissir kostir og því fylgja vissir annmarkar og áhættur að ganga í EFTA, ef þá samtökin eru ekki úr sögunni innan skamms, sem enginn veit um. Ég fyrir mitt leyti vil gjarnan trúa því, að kostirnir reynist fleiri en gallarnir, ef rétt er á haldið. En það er bara trú, en engin vissa. En eitt er alveg víst, að þar um ræður framkvæmdin, framkvæmd okkar eigin stjórnvalda miklu, já, kannske mestu. Að lokum vil ég segja þetta. Auðvitað á Ísland ekki að einangra sig og getur ekki einangrað sig viðskiptalega. Enda eru fáar þjóðir, sem eiga meira undir utanríkisviðskiptum en einmitt við. Ég tel því, að Ísland hljóti að taka þátt í ýmiss konar samstarfi þjóðanna eftir því, sem aðstæður og geta leyfa, enda sé engu sjálfsforræði afsalað. Ég álít, að við Íslendingar eigum að stefna að því að flytja framleiðsluvörur okkar út sem mest fullunnar. Ég er því í sjálfu sér fylgjandi fríverzlun eftir því, sem framast er kostur. En vitaskuld verður smáþjóð eins og hvert annað lítið heimili að haga skiptum sínum út á við eftir efnum og ástæðum hverju sinni. Ég hef þess vegna verið því fylgjandi, að Ísland tengdist EFTA, ef þau samtök halda á annað borð áfram að starfa, tengdist EFTA með einhverjum hætti, en í því efni geta vissulega komið til álita fleiri leiðir heldur en sú, sem hér hefur verið valin. Ég hefði kosið þá samninga, sem við EFTA og EFTA-lönd hafa náðst nú, öðruvísi á ýmsa lund, eins og ég hef hér gert grein fyrir, t.d. varðandi aðlögunartímann og atvinnurekstrarréttindin. En það, sem fyrst og fremst veldur því, að ég get ekki fallizt á þá þáltill., sem fyrir liggur, er vöntun aðgerða hér innanlands eða ákveðin ákvörðun nú þegar um slíkar aðgerðir, sem eru að mínum dómi nauðsynlegar forsendur fyrir þátttöku í Fríverzlunarsamtökunum. Þær aðgerðir má að vísu gera á aðlögunartímanum, ef vilji er til og rétt er á haldið. En ég treysti ekki núv. ríkisstj. til forustu um þær aðgerðir. Ég læt mér ekki nægja loðnar og teygjanlegar yfirlýsingar um það, að þetta eða hitt eigi að gera síðar. Ég vil ekki samþykkja að leggja framkvæmd svo örlagaríks máls í hendur ríkisstj., nema áður sé betur um hnúta búið. Ég tel nauðsynlegt, að áður hafi verið mótuð markviss iðnþróunaráætlun og ákveðnar tilteknar ráðstafanir iðnaðinum til uppbyggingar og styrktar. Ég vil engin eftirkaup eiga um slíkt við núv. valdhafa. Ég vil ekki bera ábyrgð á því að stíga slíkt spor sem þetta með bundið fyrir augun. Því tel ég fyrir mitt leyti hyggilegast að fresta fullnaðarákvörðun um þetta mál til þess að ráðrúm gefist til að búa iðnaðinn betur í stakk og til þess þá einnig að sjá, hvað úr EFTA verður á næstunni.



Herra forseti. Hér er vissulega um stórmál að ræða. Aðild Íslands að EFTA mundi óhjákvæmilega hafa hér víðtæk áhrif. Eigi að svara á rökstuddan hátt þeirri spurningu, hvort Ísland eigi að gerast aðili að EFTA, er að mínum dómi nauðsynlegt að reyna að átta sig á grundvallaratriðum EFTA-samningsins og einnig á nokkrum aðalatriðum varðandi efnahagslega og viðskiptalega aðstöðu Íslands. Eins og þegar hefur komið fram í þessum umr., eru grundvallaratriði EFTA-samkomulagsins þau, að reyna að koma á svonefndum frjálsum viðskiptum á milli EFTA-landanna innbyrðis með svonefndar iðnaðarvörur, þ.e.a.s. EFTA-löndin skuldbinda sig til þess að fella niður tolla og viðskiptahömlur í sambandi við viðskipti með þessar vörur. Þetta er meginatriðið í EFTA-samkomulaginu. Ef við líka reynum að átta okkur á því, hver eru þýðingarmestu atriðin varðandi efnahagslega og viðskiptalega stöðu Íslands eins og nú háttar, kemur það í ljós, að þýðingarmestu atriðin í atvinnumálum okkar eru tengd við sjávarútveg og landbúnað. Þar er um að ræða okkar grunnatvinnuvegi. Þegar kemur til utanríkisviðskipta, liggur það fyrir, að utanríkisviðskipti þjóðarinnar eru þannig, að um 90–95% af útflutningi þjóðarinnar flokkast undir sjávarútvegsframleiðslu og 1015% undir landbúnaðarvörur. M.ö.o., tiltölulega mjög lítið er um það að ræða, að við Íslendingar flytjum út svonefndar iðnaðarvörur. Þó er það svo, að nokkrar af þeim vörum, sem við flokkum almennt undir sjávarútvegsvörur, geta orðið að þessum iðnaðarvörum samkv. nánari skilgreiningu við ákveðna vinnslu á þessum vörum í landi. Það eru einmitt þessar staðreyndir, sem hafa orðið þess valdandi, að því hefur verið lýst hér yfir á Alþ. og í stjórnmálaumr, á Íslandi á undanförnum árum hvað eftir annað, m.a. af ráðh. í núv. ríkisstj., að þeir teldu, að aðild Íslands að EFTA skipti ekki verulegu máli fyrir okkur Íslendinga, vegna þess að útflutningi okkar væri þannig háttað; að hann kæmi hérna tiltölulega lítið við sögu. Í þessum efnum tel ég alveg nauðsynlegt, að menn átti sig á því, að þýðingarmestu útflutningsvörur okkar Íslendinga, eins og nú háttar, falla ekki undir EFTA-samkomulagið. Því er t.d. þannig varið, að útflutningsvörur okkar eins og nýr fiskur eða ísvarinn fiskur flokkast ekki undir EFTA-meðferð. Saltfiskur flokkast ekki undir EFTA-meðferð, saltsíld ekki heldur, frosin síld ekki heldur, enginn heilfrystur fiskur flokkast undir þetta samkomulag. Allt þetta stendur fyrir utan, og ef við bætum því svo við, að síldarmjöl er ekki tollað í viðskiptalöndum okkar, kemur í ljós, að allar þýðingarmestu útflutningsvörur okkar eru fyrir utan það samkomulag, sem hér er verið að ræða um. Það er vitanlega þessi staða, sem hefur gert það að verkum, að við höfum flýtt okkur með gát í sambandi við EFTA-aðild á undanförnum árum. Útflutningi okkar hefur verið svona háttað og er svona háttað. Allt öðru máli hefur gegnt um ýmsar aðrar þjóðir, sem flytja út í mjög stórum stíl iðnaðarvörur, sem njóta vissra hlunninda, ef þær komast undir EFTA-ákvæði í viðskiptum á milli þjóða. Fyrir þeim hefur þetta mál því legið á allt annan veg en hjá okkur. En eins og ég sagði áður, eru nokkrar vörur, sem við flytjum út, sem falla þó undir EFTAákvæðin. - Einn þýðingarmikinn vöruflokk hljóp ég yfir í sambandi við útflutningsvörur okkar, sem ekki falla undir EFTA-reglurnar, en það eru landbúnaðarvörur. Það er t.d. útflutningur okkar á kindakjöti. Hann er þarna alveg fyrir utan. - En hvaða afurðir eru það, sem við flytjum út nú í dag, þar sem um gæti verið að ræða hugsanlegan ávinning af EFTA-aðild? Það er lýsi, síldarlýsi og þorskalýsi. Þorskalýsi mundi skipta okkur tiltölulega litlu máli því að það flytjum við út til 60–70 landa og EFTA-löndin skipta hér ekki verulegu máli. En það er rétt, þegar við höfum mikið af síldarlýsi, gæti EFTA-aðild haft þar nokkuð að segja fyrir okkur á beinan hátt. Þar er um að ræða 10% innflutningstoll í Bretlandi, en þangað seljum við allmikið af síldarlýsi okkar. En því er ekki fyrir að fara nú og hefur ekki verið um skeið, að á þetta reyni. Það er einnig um bað að ræða, að við flytjum út nokkuð af fiskimjöli, sem fellur undir ákvæði EFTA-samkomulagsins. En við seljum líka fiskimjölið til margra annarra landa og höfum auðveldlega getað komið því þannig fyrir á undanförnum árum, að við höfum ekki þurft mikið á enska markaðanum að halda fyrir fiskimjöl okkar. Undir þessi ákvæði EFTA-samkomulagsins mundu falla nokkrar vörutegundir, sem við flytjum út af niðursoðnum og niðurlögðum sjávarafurðum. En þar er um mjög lítinn útflutning að ræða miðað við heildarútflutning. Ég kem svo kannske nánar að því síðar, hvað EFTA-markaður hefur að segja fyrir okkur varðandi þessar vörur. Til viðbótar við þessar vörur, sem ég hef nú talið, má telja niðursoðna rækju, frystar rækjur. Þar koma líka til nokkur hlunnindi í sambandi við EFTA-markaðinn. En um aðrar vörur er varla að ræða, þar sem við gætum haft beinan hag af EFTA-aðild í sambandi við niðurfellingu á tollum í viðskiptalöndum okkar. Ég hef veitt því athygli, að allar þær þjóðir, sem við höfum samband við og standa í eitthvað svipuðum sporum og við stöndum nú varðandi spurninguna um það, hvort við eigum að ganga í slíkt viðskiptabandalag sem EFTA er eða ekki, hafa gjarnan staðið þannig að málum, þegar um svona vandamál er að ræða, að þær hafa látið vinna nákvæma skýrslu um hugsanlegan ávinning og einnig hugsanleg vandkvæði við það að gerast aðilar að nýju viðskiptabandalagi. T.d. höfum við fengið í hendur þykkar bækur frá Norðurlöndum um það, hvernig þeir hafi þar metið það, bæði til tekna og gjalda, þar í landi, hvað það hefur að segja fyrir þær þjóðir að standa ýmist utan Efnahagsbandalagsins eða á sínum tíma í sambandi við þátttökuna í EFTA. Þar hefur málið greinilega verið sett þannig upp, að menn gera sér grein fyrir því, hvaða útflutningsvörur hefur viðkomandi þjóð, hvaða óhagræði hefur þjóðin af því að standa utan við viðskiptabandalagið og hvaða hugsanlegan vinning getur þjóðin haft af því að gerast aðili að viðkomandi bandalagi. Það vekur auðvitað athygli í sambandi við þetta mál hér, að ríkisstj. leggur ekki þetta mál fyrir á þennan hátt, sem gert er hjá öðrum þjóðum. Hér verða menn í rauninni, þeir, sem eru aðallega talsmenn þátttöku okkar í EFTA, að viðurkenna það strax í byrjun, að eins og nú háttar hér hjá okkur, getum við ekki hlotið beinan ávinning af þátttöku í þessu bandalagi nema að mjög óverulegu leyti. Þeir verða að játa það. EFTA-nefndin svonefnda gerði nokkra athugun á því, hvað þátttaka Íslands hefði að segja fyrir útflutning okkar, ef um þátttöku Íslands hefði verið að ræða í EFTA, beint í krónum talið miðað við útflutning. Niðurstöður EFTA-nefndarinnar voru þær, að miðað við útflutning árið 1965 hefði hér getað verið um það að ræða, að við hefðum sloppið við tollagreiðslur erlendis af útflutningsvörum okkar, sem nema 40.4 millj. kr. Og miðað við útflutninginn árið 1966 var hér um að ræða niðurfellingu tolla, sem námu 14.4 millj. kr. Og miðað við útflutninginn árið 1967 gat hér verið um að ræða, að við hefðum sloppið við tolla, sem námu 23 millj. kr. Ég hef gert athugun á þessu, hvernig þessu hefur verið varið núna á 7 fyrstu mánuðum þessa árs miðað við útflutning okkar. Og þá kom í ljós, að þeir tollar, sem við hefðum e.t.v. getað sparað okkur, ef við reiknum allt saman, en við það þarf nú að gera sérstaka aths., þá hefðu tollarnir numið á þessum 7 fyrstu mánuðum ársins þó nokkru innan við 10 millj. kr. Það er því alveg augljóst, að eins og útflutningi okkar er háttað nú, eins og okkar framleiðslulíf er nú í dag, er hér hugsanlegur ávinningur sáralítill borið saman við heildarútflutning okkar. Það er svo mál út af fyrir sig, þegar menn telja það, að okkar verði ávinningurinn af öllum tollunum, sem hér er um að ræða. Það er auðvitað mesti misskilningur, að málið liggi þannig fyrir. Ég skal t.d. nefna dæmi. Það er rétt, við höfum selt nokkuð af fiskimjöli, eins og ég sagði, til Bretlands. Nú er gífurlega hátt verð á fiskimjöli á erlendum markaði, feiknaleg eftirspurn eftir því að fá fiskimjölið. Haldið þið virkilega, að við borgum þann toll, sem lagður er á fiskimjölið í Bretlandi miðað við núverandi kringumstæður? Nei, það eru brezkir notendur, sem verða að borga allan þann toll, en ekki við. Þeir verða vitanlega að borga okkur hliðstætt verð og við getum fengið annars staðar. Og þannig er þessu einnig varið í fjölda mörgum öðrum tilfellum. Það er vitanlega alveg rangt að halda því fram, að það verði aðeins beinar tekjur hjá útflytjandanum, þegar um slíka tollaniðurfellingu er að ræða. En það skiptir vitanlega ekki höfuðmáli í þessum efnum, vegna þess að hér er um svo óverulegan ávinning að ræða miðað við núverandi aðstæður. En þá er því gjarnan haldið fram, þegar þessi mál eru rædd, að þetta geti breytzt. Það sé hugsanlegt, að við getum haft meiri hag af þátttökunni í EFTA en þessar tölur segja til um. Jú, það er vissulega rétt. Það er hugsanlegt. Í fyrsta lagi benda menn á það, að nýlega hafi verið gerður samningur við Breta um niðurfellingu á innflutningstolli á freðfiskflökum á brezkum markaði, 10% tolli. Og hér er það sagt alveg blygðunarlaust, að með því, að við gerðumst aðilar að EFTA, mundi það lágmarksverð, sem nú hefur verið samið um, jafngilda því verði, sem við búum nú við á Bandaríkjamarkaði. Þeir voru nú auðvitað miklu gætnari, sem skrifuðu skýrsluna. Hæstv. ráðh. orðaði þetta svona í sinni ræðu, ég tók eftir því. En þeir, sem skrifuðu þá skýrslu, sem hér liggur fyrir, voru auðvitað gætnari í sínu orðalagi og sögðu þar, að það mundi vera orðið svipað verð miðað við þetta lágmarksverð á einni tegundinni af frosnum fiskflökum, sem var í sambandi við frosna fiskblokk svonefnda. Og það er miklu nær hinu sanna, þó að það standist nú ekki lengur, því að blokkin í Bandaríkjunum hefur hækkað síðan þessi samanburður var gerður, og lágmarksverðið er þegar orðið lægra. En því er hins vegar skotið undan, að meginsalan til Bandaríkjanna á þorski er í öðrum umbúðum, þar sem verðið liggur miklu hærra en þetta lágmarksverð og er enn á uppleið. Það fer auðvitað ekkert á milli mála, að þó að þetta lágmarksverð, sem hér hefur verið samið um, - þó að við gætum notið þess að einhverju leyti, þá er það svo lágt, - að við myndum ekki notfæra okkur þennan markað miðað við þær markaðskringumstæður, sem við búum við í dag. Það er svo mál út af fyrir sig, þegar reynt er að halda því fram, að þessir samningar, sem þarna hafa verið gerðir um innflutning á frosnum fiskflökum á brezkan markað, tryggi okkur þar eitthvað, jafnvel þó að við vildum nú selja samkv. þessu lágmarksverði. Ég tel, að hér sé um sáralitla tryggingu að ræða. Í fyrsta lagi er það svo, að Bretar vilja ekki sjálfir skuldbinda sig til þess að hlíta þessu lágmarksverði. Þeir beittu sér fyrir því í þessum samningum, fulltrúar Breta, að hafa lágmarksverðið sem hæst. Og því svöruðu m.a. fulltrúar Norðmanna og Íslendinga, að ef lágmarksverðið yrði sett svona hátt, eins og Bretar lögðu til, þýddi þetta í rauninni að bola okkur út af markaðinum. En nú er það allt í einu orðið svo, að þetta lágmarksverð á bara að liggja laust fyrir okkur. En fulltrúar Norðmanna og fulltrúar Íslendinga, sem stóðu í þessum samningum, börðust fyrir því að hafa lágmarksverðið lægra. Það liggur fyrir skjalfest. Af hverju? Af því að þeir vildu vitanlega hafa rýmri aðstöðu fyrir okkur að komast inn á brezka markaðinn. En Bretarnir höfðu hugsað sér það allan tímann að hafa lágmarksverðið nokkuð hátt, til hvers? Til þess að þeir gætu fyrst tekið til sín enska markaðinn að öllu því leyti, sem þeir gátu framleitt á hann. Þeir áskildu sér forgangsrétt að brezka markaðinum, en síðan vilja þeir segja við Norðmenn, Dani og Íslendinga: Það, sem við leggjum ekki markaðinum til sjálfir, um það getið þið fengið að berjast. En þó áskiljum við okkur margvíslegan endurskoðunarrétt í sambandi við þessi mál. Ef við teljum, að það sé orðin truflun á brezka markaðinum, ef komið er með innflutning upp í 33 þús. tonn, þá áskiljum við okkur allan rétt til þess að taka þetta til endurskoðunar. Nú liggur það fyrir, að bæði Danir og Norðmenn hafa á undanförnum árum verið inni á þessum markaði og Norðmenn m.a. komið upp fiskiðnaðarverksmiðju í Bretlandi og búa í þeim efnum við allt aðra aðstöðu en við Íslendingar. Það er auðvitað enginn vafi á því, að þeir, sem hafa verið fyrir inni á þessum markaði og flutt inn á þennan markað, sem nemur öllu þessu magni, hafa hér alveg ólíka aðstöðu við okkur. Mín niðurstaða er því sú, að þessir samningar, sem gerðir hafa verið um lágmarksverð á frystum fiskflökum inn á brezkan markað, eru mjög lítilvægir fyrir okkur miðað við núverandi aðstæður. Ekki vil ég segja það, að þetta sé einskis virði. Ef svo færi, að það yrði veruleg breyting á öðrum mörkuðum, er vitanlega alltaf gott að geta komið inn einhverju fiskmagni á brezkan markað, a.m.k. þeim tegundum, sem helzt hæfir að selja þangað. En kringumstæðurnar í dag eru á engan hátt þessar. Sannleikurinn er sá, að við eigum fulla möguleika á því að selja meira fiskmagn en við ráðum yfir fyrir miklu betra verð en þarna er um að ræða. Við vitum, að þróunin á Bandaríkjamarkaði hefur verið sú á þessu ári, að við höfum aukið sölu okkar þangað um yfir 50% og nú á síhækkandi verði, og sölumenn okkar þar óska eftir því, að þeim verði tryggt fiskmagn á næsta ári, sem nemur nærri 70% aukningu frá þessari aukningu. Og það er alveg sýnilegt, að víð ráðum ekki við það nema gerðar verði sérstakar ráðstafanir að hafa þetta fiskmagn til, svo að brezki markaðurinn knýr ekkert á um það, að við gerumst aðilar að EFTA, eins og nú standa sakir. Síður en svo. En þá er gjarnan rætt um það, að það geti nú fleiri möguleikar komið hér til í sambandi við útflutning okkar til EFTA-landa, og ekki vil ég neita því, að það geti ekki orðið um einhverja möguleika að ræða. En á hvaða sviði er hér þá helzt um möguleika að ræða? Ef við lítum á fiskiðnaðinn, ef við lítum á möguleika t.d. fyrir niðursuðuiðnað úr sjávarafla, en þar yrði um að ræða niðurfellingu á nokkrum tollum, sem fyrir eru, þá tel ég fyrir mitt leyti, og það hygg ég, að allir geri, sem eru nokkuð kunnugir þessum markaðsmálum, að möguleikarnir til að koma nýjum, niðursoðnum sjávarafurðum eða niðurlögðum sjávarafurðum inn í EFTA-löndin séu miklu minni en möguleikar okkar í löndum utan EFTA, miklu minni. Það fer ekkert á milli mála, að hörðustu keppinautar okkar á þessu sviði eru einmitt lönd innan EFTA. Þar er um að ræða t.d. Norðmenn og Dani, og brezki markaðurinn er þannig, að hann hefur alltaf verið tiltölulega verðlágur og erfiður markaður, og í sambandi við fullunnar sjávarafurðir er hann sérstaklega erfiður, enda hefur reynsla okkar orðið sú, að að því leyti til, sem við höfum byggt upp þennan iðnað okkar og reynt að vinna okkur þar upp nýja markaði, þá höfum við leitað inn á önnur svið til annarra landa, þar sem jafnvel hefur verið um að ræða miklu hærri innflutningstoll en í Bretlandi. Við höfum selt niðursuðuvörur okkar á Bandaríkjamarkaði, við höfum sérstaklega selt niðursuðuvörur okkar með sérstökum samningum til Sovétríkjanna og við höfum selt niðurlagningar- og niðursuðuvörur okkar í Tékkóslóvakíu. Í þessum löndum hafa komið fram miklu meiri möguleikar fyrir okkur en á brezka markaðinum, því að enginn getur talað um möguleika í þessum efnum fyrir alvöru í Noregi eða Danmörku. Þó vil ég ekki neita því, að í einstaka greinum geti það ekki komið fyrir, við höfum t.d. sett nokkuð af niðursoðnum hrognum inn á brezkan markað, en tollurinn þar hefur verið 5%. Hann hefur satt að segja ekki skipt miklu máli. Og ég geri því ekki ráð fyrir því, að þar geti heldur verið um neina stórkostlega aukningu að ræða. Enda kemur það greinilega í ljós í þeirri skýrslu, sem hér er lögð fram með þessari þáltill. að þeir aðilar, sem eru að reyna að gera hér grein fyrir nýjum möguleikum okkar til útflutnings til EFTA-landa, snúast þannig í kringum þennan möguleika, að þeir hafa ekkert nýtt fram að færa, ekki neitt. Það er enginn vafi á því, áð við Íslendingar eigum mikla möguleika á stórkostlega auknum útflutningi í sambandi við fullvinnslu á sjávarafla okkar, því að enn þá höfum við unnið úr okkar sjávarafla tiltölulega lítið. Við höfum aðallega staðið þar í frumvinnslu. En fullkomnari úrvinnsla hefur verið sáralítil. Við þurfum auðvitað að snúa okkur að þessum verkefnum, nýta þessa möguleika. En við þurfum í þeim efnum alveg fyrst og fremst að byggja upp þessar framleiðslugreinar. Þar eigum við allt verkefnið óunnið, og við þurfum síðan að reyna að ryðja okkur braut inn á hina ýmsu markaði eftir því, sem aðstæður eru til, en við skulum ekki láta okkur koma það til hugar, að við leysum þetta vandamál aðeins með þátttöku í EFTA. Þar er um að ræða marga aðra markaði, sem eru miklu girnilegri og líklegri, og við verðum vitanlega að reyna að haga viðskiptamálum okkar þannig, að við séum ekki að loka þeim jafnvel með þátttöku okkar í EFTA, eins og ég óttast að sumu leyti, að aðild okkar að EFTA, eins og nú er ætlað að standa að henni, geti beinlínis þýtt í reynd. Það hefur þegar komið fram í umr. hér, að ætlunin er sú að standa þannig að þátttökunni í EFTA að lækka hér tiltölulega háa innflutningstolla, sem nú eru hjá okkur á ýmsum iðnaðarvörum, lækka þá tolla um 30% eingöngu frá EFTA-löndum, þegar um innflutning frá EFTA-löndum er að ræða. Hér kemur auðvitað fram mjög mikil mismunun í tollum eða í viðskiptaaðstöðu á milli einstakra landa. Þetta þýðir í framkvæmd, að þegar um verður að ræða innflutning á ýmsum iðnaðarvörum, sem t.d. eru nú í 80 eða 90% tollflokki, eins og margar þessar iðnaðarvörur eru, að hér verður um umtalsverða tollalækkun að ræða á þeim vörum, sem keyptar eru heim til Íslands frá EFTA-löndum. En hins vegar á gamli, hái tollurinn að standa áfram, ef sams konar vara er keypt inn til landsins t.d. frá löndum eins og Bandaríkjunum eða Tékkóslóvakíu, svo að ég taki dæmi. En hverjar geta afleiðingarnar orðið af því, að við förum að mismuna viðskiptaþjóðum okkar á þennan hátt í tollum? Af þeirri reynslu, sem við höfum haft, dettur mér ekki í hug annað en t.d. Tékkar bregðist nú við á svipaðan hátt og þeir gerðu áður í ekki ósvipuðu tilfelli í viðskiptum okkar við þá þjóð, og segi, þegar við reynum t.d. að selja þeim niðurlagðan ufsa, saltufsa, sem við köllum sjólax, - og teljum þar vera þýðingarmikinn markað fyrir okkur, og er tvímælalaust okkar bezti markaður í sambandi við sjólax, ja, við njótum verri kjara hvað tolla áhrærir með innflutning á okkar vörum til Íslands en t.d. Bretar, Danir og Norðmenn. Við munum taka tillit til þess í verðinu sem við gefum fyrir sjólaxinn frá Íslandi. Með öðrum orðum, að útkoman verði sú, að útflutningur okkar verður raunverulega að greiða fyrir þau hlunnindi, sem innflutningurinn frá EFTA-löndum fær í sambandi við EFTA-aðild. Það er enginn vafi á því, að í þessum efnum er um verulega hættu að ræða. Ég fyrir mitt leyti vil ekki gera kaup af þessu tagi. Það er enginn vafi á því, að það er þýðingarmikið fyrir okkur, það þekkjum við af reynslunni, að geta átt viðskipti og gagnkvæm viðskipti við þær þjóðir, sem standa utan EFTA, ekki síður en þjóðirnar, sem eru í EFTA; og við verðum því að fara mjög gætilega í viðskiptamálum okkar að búa þeim ekki miklu verri kjör en hinum. Það er bent á, að það geti verið um fleiri möguleika að ræða til ávinnings fyrir okkur af EFTA-aðild en þá, sem eru bundnir við framleiðslu úr sjávaraflanum. Og þá er komið að möguleikunum, sem snúa að hinum almenna iðnaði okkar. Ég efast ekki um það, að hv. alþm. hafi kynnt sér þær skýrslur, sem fram hafa verið lagðar af hálfu ríkisstj. varðandi þessi mál. Hér hefur verið t.d. á það minnzt, að einn prófessor hafi samið mikla skýrslu, stóra gula bók, sem við alþm. höfum fengið og sem heitir íslenzkur iðnaður og EFTA, og þar átti að gera grein fyrir öllum þeim möguleikum; sem tengdir væru nú við EFTA-þátttöku okkar. Já, og það kom hér fram í ræðu hæstv. viðskmrh., að þessi prófessor hafi verið skipaður til þessa verks fyrir löngu síðan og væri búinn að vinna lengi að þessu verki. Og svo telur hann hér auðvitað upp alla þessa möguleika, sem nú munu opnast fyrir okkur við aðild að EFTA. Og hvað hefur hann nú komið auga á? Prófessorinn segir í lok þessarar skýrslu á þessa leið: „Af þeim iðnvarningi, sem nú er framleiddur, vænti ég einkum útflutnings í eftirtöldum greinum: ...“, og svo eru þær taldar upp, og svo kemur næsti kafli þar á eftir: „Af nýrri framleiðslu virðist einkum um að ræða: ...“ og svo kemur sú upptalning. Nú er rétt að víkja að báðum þessum þáttum hjá þessum prófessor, hvað hefur hann nú komið auga á? Jú, prófessorinn segir, að fyrstu möguleikar okkar, sem taldir eru hér upp, séu tengdir við flokkinn spuni og vefnaður. Þar telur hann um einhverja möguleika að ræða, og hvað er það, sem þar er helzt tilfært? Jú, hann segir, að það muni nú skapast margvísleg vandamál í þessum greinum, m.a. það vandamál, að einn gildasti þátturinn í þessari framleiðslu, sem er teppa- og gólfdreglaframleiðsla, muni alls ekki standast samkeppni, svo varla yrði nú þar um útflutning að ræða. Hann telur einnig, að ef eigi að vera um að ræða útflutning á prjónavörum, verði í rauninni að koma til lækkunar á íslenzku ullinni. Þeir verndartollar, sem nú hafi beinlínis verið hér til verndar ullarbands- og ullargarnsframleiðslunni í landinu, verði að hverfa, ef um útflutning eigi að vera að ræða. Engin bein dæmi nefnir prófessorinn í þessari grein um líklegan útflutning, segir aðeins, að í þessari grein búist hann við auknum útflutningi, en verður þó að taka fram, að ein aðalframleiðslan í þessari grein, gólfdregla- og ullarteppaframleiðslan, geti ekki staðizt samkeppni. Ég hygg að það hafi fleiri þingmönnum farið svipað og mér, að geta ekki sannfærzt af þessari röksemd prófessorsins, að þarna sé um mikla möguleika að ræða fyrir okkur. Og anzi er ég hræddur um, að jafnvel þó að staðið yrði vel að því að reyna að byggja upp framleiðslu á prjónavarningi hér á Íslandi, þá þurfi sú starfsgrein talsvert langan tíma til uppbyggingar, til þess að hún verði fær um að keppa t.d. á brezka markaðinum. Önnur greinin, sem prófessorinn nefnir, er prjónaiðnaður. Umsögn hans um prjónaiðnaðinn er á margan hátt alveg táknræn fyrir alla skýrslu hans, og ég vil lesa hér upp meginið af því, sem hann segir um þessa grein, af því að mér finnst þetta alveg lýsandi dæmi um þá vísindamennsku, sem hér hefur verið lögð til grundvallar. Þegar hann er búinn að segja nokkur inngangsorð um það, hvernig gangi hjá þessari vesalings iðngrein, og hefur ýmislegt þar á dagana drifið að undanförnu, og búinn að geta þess, að næstum allur útflutningur í þessari grein hafi farið til Rússlands, þá segir prófessorinn: „Hins vegar verða fyrirtækin í þessari grein að keppa við erlend risafyrirtæki meira en áður, einkum frá Englandi, ef gengið verður í EFTA. Er erfitt að segja fyrirfram, hvort áhrifin á iðngreinina í heild yrðu jákvæð eða neikvæð, en hún hefur sýnt mikla aðlögunarhæfni á undanförnum árum, svo að nokkur ástæða er til bjartsýni. Um 75%–85% starfsliðs munu vera konur. Hins vegar skulum við ekki gleyma því, að vefjariðnaður hefur átt í örðugleikum á Norðurlöndum, vegna þess að samkeppni hefur aukizt frá láglaunalöndum. Einnig eru „útibúin“ í Portúgal fræg (sbr. Melkaskyrtur). Við þurfum þó ekki að óttast þetta í augnablikinu, vegna þess að launin eru hér tiltölulega lág.“ Það er nú vissara að segja, að þetta væri nú bara í augnablikinu. - „Þess hefur meira að segja orðið vart, að Norðurlandafirmu hafa alvarlegan áhuga á því að hefja hér framleiðslu í vefjariðnaði til útflutnings.“ - Þau eiga sem sagt í erfiðleikum heima, en hér í augnablikinu er kaupið lágt, og þau eru að hugsa til hreyfings hér. Og svo kemur lokaniðurstaðan með skáletri, en þar er nú dreginn saman allur vísdómurinn í greininni: „Hér er ein af tækifærisgreinunum, en auðveldara er að sjá, hverju við sleppum en hvað við hreppum. Ástæða er til bjartsýni.“ – Þetta finnst mér alveg táknrænt upp á þessi vinnubrögð öll og þær upplýsingar, sem alþm. fá í þessum efnum. Þetta er í rauninni allsherjarlýsing á þessum stórkostlegu möguleikum: erfitt er að sjá hvað við hreppum, en við sjáum þó hverju við sleppum, ástæða er til bjartsýni. - Upp á þetta er boðið, þetta eru möguleikarnir, sem við stöndum frammi fyrir. Næsta grein, sem prófessorinn minnist á með nýja möguleika fyrir útflutning okkar, er húsgagnagerð. Um húsgagnagerðina segir prófessorinn í áliti sínu m.a. þetta: „Húsgagnaframleiðslan hefur, eins og áður er sagt, verið mjög illa stödd síðustu 2 árin, t.d. nam tapið 1968 rúmum 20 millj. að því er ætlað er, eða um tvöföldum afskriftum.“ En, eins og síðar segir hér í greininni, „ástæða virðist til bjartsýni". Erlendir sérfræðingar, sem stundum hafa þótt duga vel, hafi verið fengnir hingað til þess að athuga ýmsar iðngreinar og gefa skýrslur um þær, og prófessorinn minnist t.d. í þessum kafla hér á einn slíkan: „Skipulagsvandamál í íslenzkri húsgagnaframleiðslu munu vera nokkur, eins og kemur fram í skýrslu Niels Högh um trésmíðaiðnaðinn. Athyglisvert er t.d., að Högh taldi, að í einungis einu þeirra fyrirtækja, sem hann heimsótti, væri hægt að tala um kerfisbundna áætlun og stjórnun á framleiðslunni.“ Og síðan segir hann: „Stærri markaðir myndu gera kröfur til algerrar endurskipulagningar í rekstri stærri fyrirtækja í átt til fjöldaframleiðslu.“ Niðurlagið á þessum kafla er svo á þessa leið: „Við höfum hlutfallslega yfirburði í launum." Þar lá hundurinn grafinn. Með öðrum orðum, að eitt af þessu, sem tengt er við vonina miklu, að það skapist hér nýir möguleikar, er tengt við það, að það munu opnast fyrir okkur einhverjir nýir markaðir í EFTA-löndum, m.a. fyrir húsgögn, fyrir mublur, þó að mubluframleiðsla okkar sé að dragast saman og verða að litlu sem engu, og nú býr hún við 90% tollvernd, það er 90% innflutningstollur á flestum tegundum af mublum. Að vísu vitum við það, að húsgagnaiðnaðurinn hefur orðið hart úti í sambandi við stórminnkandi kaupgetu í landinu, sem nú hefur gengið yfir, en prófessorinn segir hér í grein sinni um það, að svona sveiflur, sem stafi af minnkandi kaupgetu og bitni mjög hart á greininni, það verði að reyna að komast fram hjá þeim m.a. með því að opna fyrir útflutning. Það er svo líklegt, að útflutningur mundi bjarga þessari grein miðað við allar aðstæður. Það þarf mjög trúaða menn til að búast við því, að þarna verði um verulegan útflutning að ræða á næstu árum, eins og allt er í pottinn búið. Næsti möguleikinn, sem prófessorinn sá, var útflutningur á innréttingasmíði, eldhúsinnréttingar eiga að vera útflutningsvara frá okkur. Fyrir nokkrum árum var verndartollur á eldhúsinnréttingum lækkaður hér hjá okkur úr 90% í 60%. Við það varð stórkostlegur samdráttur í þessari grein, þannig að hún riðaði til falls. En nú leika menn sér að því að tala um það, að við munum hafa einhvern möguleika á þessu sviði að flytja út eldhúsinnréttingar eða aðrar innréttingar til EFTA-landa. Ja, þvílík fjarstæða! Mér er sagt af kunnugum manni, – vegna þess að það er á það minnzt hér, að það muni hafa farið fram einhver athugun á þessu, að einn húsgagnaframleiðandi hafi farið með eina eldhúsinnréttingu til sýningar í Færeyjum og selt hana þar á þriðjungsafslætti og það sé eini útflutningurinn, sem orðið hefur í þessari grein. Þá er næsta greinin, sem prófessorinn tengir vonir sínar við, skinna- og leðuriðnaðurinn. Það er enginn vafi á því að mínum dómi, að iðnaður okkar á þessu sviði kemur til með að vaxa upp, og einhvern tíma verðum við færir um að vinna úr skinnum okkar og flytja út ýmiss konar skinnavöru. En það þýðir auðvitað ekkert annað en að viðurkenna það eins og það er, að þessi iðngrein er mjög skammt á veg komin til þess að ætla að láta hana keppa á hörðustu samkeppnismörkuðum. Svo er rétt að athuga það, að að því leyti til sem við flytjum þessa vöru út í dag, þá flytjum við hana aðallega til Bandaríkjanna, yfir miklu hærri tollmúra heldur en yfirleitt eru oftast nær í Evrópu. Það er auðvitað ekkert sem bendir til þess, að í EFTA-löndum skapist einhver sérstakur markaður fyrir þessa vöru fremur en í mörgum öðrum viðskiptalöndum okkar. Næsta greinin, sem prófessorinn minnist á sem nýja möguleika, er málm- og skipasmíði. Þar kom það nú loksins! Nú á að segja okkur það, að með því að við göngum í EFTA, muni Íslendingar fara að smíða skip fyrir EFTA-lönd, fyrir Breta, fyrir Norðmenn. Mikil er trú þín, kona, var sagt eitt sinn. Að búast við því að íslenzkar skipasmíðastöðvar geti keppt viðskipasmíðaiðnaðinn í þessum löndum! Hér tala þeir menn, sem ekkert þekkja til. Við vitum það, að þrátt fyrir það að kaupgjald sé á Íslandi miklu lægra en í nágrannalöndum okkar, þá er enn þann dag í dag mun dýrara að byggja skip á Íslandi en í nágrannalöndunum. Og allir þeir, sem þurfa að láta byggja fyrir sig a.m.k. hin stærri skip, sækja fast á það að fá leyfi til þess að fá að byggja þau erlendis. Auðvitað hafa þeir líka margfalda reynslu á við okkur í þessum efnum. Mín skoðun er sú, að við þurfum að leggja okkur fram um það að reyna að byggja upp skipasmíðaiðnað okkar og gefa honum kost á því að smíða a.m.k. smærri fiskibáta okkar og þar nokkuð upp eftir. Þær eru ekki stærri íslenzku skipasmíðastöðvarnar en svo, að þær gætu haft nægileg verkefni á þessu sviði að smíða fyrir okkur sjálfa smæstu skipin, en að gera því skóna, að við förum að taka hér þátt í útflutningi í skipasmíðum, það er vitanlega hrein fjarstæða. Auðvitað veit ég það, að það kemur alltaf fyrir, að það koma einhverjir menn annað hvort frá Indlandi eða einhvers staðar annars staðar, Brasilíu, og vilja kaupa einhvern bát eða eitthvað þess háttar. Einhverjir koma til með að smíða slíkan bát hér á landi, en því fer vitanlega víðs fjarri, að þátttaka okkar í EFTA stuðli eitthvað að útflutningi á þessu sviði, enda njótum við engra sérstakra fríðinda í þessum löndum, þvert á móti er þetta þannig, að skipasmíðaiðnaður t.d. í Bretlandi er raunverulega stórkostlega styrktur. Sé nýtt togveiðiskip smíðað í Bretlandi, fá þeir nú í beina eftirgjöf af byggingarkostnaði um 40%. Málmsmíðaiðnaður okkar hefur legið í rauninni alveg í rusli á undanförnum árum og átt í miklum fjárhagslegum erfiðleikum. Dettur einhverjum það í hug, að við getum, svo nokkru nemi, haslað okkur þar völl miðað við núverandi aðstæður, að þar þurfi ekki alllangan og mikinn aðdraganda til? Tækni og kostur stórfyrirtækja er einmitt langsamlega mestur í málmsmíðaiðnaði. Það er því hreinlega út í hött að tala um það, að búast hér við einhverjum útflutningi. Ég efast að vísu ekkert um það, að það getur auðvitað alltaf komið til greina, að hér verði um framleiðslu á einni og einni vélategund að ræða, einhverjir góðir íslenzkir hugvitsmenn finna upp öllu betri vél til þess að skelfletta rækju og annað þess háttar en aðrir og slíkt getur vitanlega komið til greina, en hér getur ekki verið um að ræða neina stórfellda möguleika til útflutnings á næstunni. Síðasti möguleikinn, sem prófessorinn minntist á, var svo í sambandi við niðursuðuiðnað, og ég hef þegar vikið að því. Þetta voru aðeins þær iðngreinar, sem við eigum nokkuð fyrir af, og möguleikar, sem hann telur, að tengdir séu við þessar iðngreinar. En hvaða nýjar greinar áttu svo að koma til sögunnar, alveg nýjar? Prófessorinn nefndi þessar greinar: a) efnaiðju hvers konar, b) rafeindaiðnað, c) framleiðslu á nýjum tegundum í veiðarfæraiðnaði, málmsmíði o.fl., málmsmíðin kemur nú aftur. Ja, ég kannast við það, að nú fyrir stuttu voru nokkrir áhugamenn hér að berjast fyrir því að fá að koma upp veiðarfæragerð af sérstakri tegund hér í landinu og vildu fá nokkra fjárhagsfyrirgreiðslu í þeim efnum. Það gekk auðvitað seint og stirðlega að fá úr því skorið, hvort það væri möguleiki á því að koma upp þessari veiðarfæragerð. Málið var auðvitað sent til athugunar hjá prófessor, og prófessor gaf sitt álit á málinu, og hann sannaði það einfaldlega, að það ætti ekki að hafa veiðarfæragerð á Íslandi, því að það borgaði sig ekki. Svo kemur hér annar prófessor og segir okkur, að þarna sé um útflutningsgrein að ræða. Ég hef lengi haft trú á því, að við Íslendingar þyrftum að eiga veiðarfæragerðir fyrir okkur sjálfa. Vel getur komið til þess, að við seljum útlendingum þar eitthvað. Ég held hins vegar, að samkeppnin við EFTA-aðilana, eins og Bretland, sem hefur einhver þekktustu fyrirtæki í veiðarfæragerð í heiminum, og samkeppnin við Norðmenn, sem eru gamalgrónir í þessum efnum, hún verði býsna erfið, og það verði meira að segja fullhart fyrir okkur að halda velli hér heima í samkeppni við þessa aðila, þótt við gerum því nú ekki skóna á þessu stigi málsins, að um mikinn útflutning verði þarna að ræða. Ég veit það, að það er vitanlega hægt að tala um nýjar greinar eins og þessar á þennan hátt, að segja efnaiðja hvers konar og rafeindaiðnaður, en segja ekkert frekar um það. Við höfum engin dæmi um það, við vitum, að það hefur verið talað talsvert mikið um sjóefnaverksmiðju o.s.frv., sem ábyggilega er mjög langt undan. Það liggur ekkert á að ganga í neitt EFTA vegna þess útflutnings enn þá. Og rafeindaiðnað hér, - ég veit ekki til þess, að hann sé eiginlega til. Það er ábyggilegt, að þessir möguleikar, sem hér er minnzt á, verða að teljast ósköp fátæklegir. Ég vil þó taka það alveg skýrt fram, að ekki vil ég neita því, að hér geti ekki verið um einhverja möguleika að ræða, einhvern útflutning umfram það, sem verið hefur. Og ekki neita ég því heldur, að það komi ekki þeir tímar, að okkur takist að byggja upp eitthvað af þessari iðnaðarframleiðslu og verða þar hlutgengir í. En ég neita því gersamlega, að uppbygging þessara greina velti að einhverju verulegu leyti á þátttöku okkar í EFTA eða ekki þátttöku. Við þurfum fyrst að snúa okkur að þeim verkefnum að byggja upp þessar greinar, að við þurfum m.a. að gera það með gagnkvæmum viðskiptasamböndum við ýmsar þjóðir, eins og við höfum gert, þegar við erum að byggja upp iðngreinar okkar. Við gerum það ekki á þann einfalda hátt, að við göngum aðeins í EFTA. Þessi mál leysast ekki þannig. Ég held fyrir mitt leyti, að það sé alveg augljóst, að möguleikar eða hugsanlegir möguleikar fyrir okkur til ávinnings af þátttöku í EFTA séu litlir. Það er mín niðurstaða. Miðað við þá útflutningsvöru, sem við höfum í dag, sem við getum framleitt, sem við framleiðum, liggja viðskipti okkar annars staðar, yfirgnæfandi. Og það er ekki á neinn hátt líklegt, að til komi nýjar útflutningsgreinar, sem sérstaklega sé hægt að byggja hér upp vegna EFTA-þátttöku okkar. Þá er líka rétt að líta á hina hlið málsins, því að auðvitað er hægt að segja, eins og hæstv. viðskmrh. sagði, ekki getur það verið neitt verra fyrir útflutning okkar, þó að við förum í EFTA. Og það er rétt. Í flestum greinum er það svo, að við megum selja til annarra landa, þó að við göngum í EFTA; það bannar enginn okkur það. Það getur, eins og ég sagði, orðið torvelt vegna tollamismunarins í einstaka tilfellum, en ég geri þó ekki mjög mikið úr því. Og ekki dettur mér í hug að halda því fram, að staða okkar versni eitthvað verulega við þáð að ganga í EFTA, staðan fyrir útflutning okkar. En ávinningurinn er lítill, ábyggilega lítill, eins og sakir standa. En hvaða vandkvæði fylgja því fyrir okkur að ganga í EFTA, eins og nú standa sakir? Í fyrsta lagi hefur verið bent á það, að talsvert mikil hætta sé á því, að allmargar tollverndaðar iðngreinar, sem fyrir eru í landinu, kunni að dragast saman, það geti orðið um minni atvinnu að ræða heldur en verið hefur. Í EFTA-skýrslunni var greint frá því, að hér væri um 17 iðngreinar að ræða, sem nytu verulegrar tollverndar og að í þessum iðnaði ynnu nú í kringum 4000 manns. Ég held, að það sé enginn vafi á því, að þegar sú tiltölulega mikla tollvernd hverfur, sem þessar greinar búa við í dag, þá hlýtur að verða um talsverðan samdrátt í þessum greinum að ræða, og ég held, að það geti varla leikið nokkur vafi á því, að í sumum tilfellum munu iðngreinarnar gersamlega gefast upp. En menn segja, ja, en sakar það svo mjög mikið þó að einhver samdráttur yrði í þessum tollvernduðu greinum? Ég fyrir mitt leyti gæti vel fallizt á það, að þarna yrði um einhvern samdrátt að ræða og jafnvel að einhver af þessum greinum hyrfi algerlega úr sögunni, ef um það væri að ræða, að það lægi fyrir, að aðrar framleiðslugreinar kæmu í staðinn, sem væru betri. En miðað við það atvinnuástand, sem er í landi okkar nú og þá efnahagsstöðu, sem við höfum, tel ég það mjög glannalegt að gera viðskiptasamninga, sem gætu leitt til þess, að atvinnuleysið í landinu yrði meira en það er nú. Talið er að atvinnulausir menn í landinu hafi verið í kringum 2000 um síðustu mánaðamót, og ef að líkum lætur, bendir allt til þess, að um enn meira atvinnuleysi verði að ræða hér á næstu mánuðum. Þannig hefur þróunin jafnan verið á þessum árstímum. Ráðstafanir, sem gætu orðið til þess að draga úr atvinnumöguleikum við þær starfsgreinar, sem þó eru fyrir í landinu, tel ég háskalegar miðað við núverandi kringumstæður. Ég álít, að við verðum að taka fullt tillit til þess, að í þessum tollvernduðu greinum er um að ræða verulega fjárfestingu, talsvert húsnæði og talsvert mikið af vélum og tækjum. Það er ekkert auðvelt mál að yfirgefa þetta á tiltölulega stuttum tíma, nema þá að það liggi alveg á borðinu, hvað við tekur. Ég held líka, að mál þessi verði ekki afgreidd á svo ódýran hátt eins og mér fannst koma hér fram í ræðu hæstv. viðskmrh., að segja fyrst í inngangi síns máls, að allt stefni að því, að það þurfi að verða miklu meiri verkaskipting á milli þjóða og allt sæki í stærri efnahagsheildir. Þar komi fram kostir stórreksturs og stórfyrirtækja, og þá auðvitað vandkvæði smáreksturs og hins verndaða reksturs. En svo segir hann, þegar komið er að því að gera grein fyrir vandamálunum, sem skapast, - ég gat í rauninni ekki skilið hann á annan veg, að íslenzkur iðnaður muni alveg spjara sig, það sé engin veruleg hætta fyrir hann. Við vitum þó, að iðnaður okkar er rekstur smáfyrirtækja, hann er eflaust í mörgum greinum heldur óhagkvæmur borið saman við stórrekstur, og ég held að það þýði ekki annað en að viðurkenna þá staðreynd, að á hreinum og sléttum samkeppnisgrundvelli veldur okkar smái iðnaður ekki því verkefni að keppa við erlendu stórfyrirtækin. Og þó að um það yrði að ræða, að á fyrstu fjórum árunum yrði ekki verulega mikil breyting á tollverndinni, er rétt að gera sér grein fyrir því, að samdráttareinkenni munu koma fram strax í iðnaðinum, því að um leið og búið er að slá því föstu, að tiltekin iðngrein eigi að mæta fullri samkeppni frá hinum stóra, þroskaða iðnaði erlendis, þá vitanlega hætta viðkomandi aðilar hér heima að halda áfram að kaupa vélar og endurnýja, vegna þess að þeir vita það, að þeir hljóta fyrr eða síðar að verða að hverfa af markaðnum. Samdráttareinkennin munu strax fara að gera vart við sig. Fyrstu vandkvæði, sem ég sé við EFTA-aðild, eru þau, að íslenzkur iðnaður er ekki fær um að standast samkeppni við stóriðnað annarra EFTA-landa. Hér yrði um samdrátt að ræða, - atvinnuvandamálið stóra, sem við glímum við, yrði enn þá stærra. Það er engin tilviljun, að iðnverkafólkið í landinu lýsir yfir andstöðu sinni við EFTA-aðild. Það veit, að það er einmitt það, sem kæmist fyrst í vandann. Ég tel, að á engan hátt sé hægt að miða við umsögn iðnrekenda. Reynslan hefur sýnt, að margir iðnrekendur gerðu það t.d. hér fyrir nokkrum árum, þegar tollverndin var nokkuð minnkuð og innflutningur var gefinn nokkru frjálsari en áður, þá sneru ýmsir iðnrekendur sér ósköp rólega að því að gerast umboðsmenn erlendra aðila og taka að sér að selja framleiðslu þeirra í sömu greinum og þeir höfðu áður staðið að framleiðslu á hér heima. Margir iðnrekendur segja sem svo: fyrst þetta á yfir að ganga, þá sjáum við okkur einhvern veginn farborða. Við förum bara í verzlun eins og hinir. En iðnverkafólkið stendur frammi fyrir vandamálinu. Það vill kannske fá eitthvað um það að vita, hvað á að taka við, ef ákveðnar iðngreinar dragast saman, og atvinnan minnkar. Annað vandamál, sem ég tel, að komi upp í sambandi við þátttöku í EFTA, eru skattlagningarmálin. Hér er stefnt að því að fella niður tolla, verndartolla, sem munu nema í kringum 1000 millj. kr. Þó verður sú upphæð að vera nokkru hærri, þegar búið er að leggja einnig niður hráefnistolla og tolla á ýmsum vélum. Hér er því stefnt að því að fella niður tolltekjur upp á nokkuð á annan milljarð. En því er hins vegar lýst yfir, að ríkissjóður ætlar ekkert að gefa eftir, hann ætlar að innheimta þessa sömu summu eftir öðrum leiðum. Og einu upplýsingarnar, sem fengizt hafa, eru þær, að í staðinn fyrir mismunandi háa innflutningstolla á hinum ýmsu vörutegundum eigi að koma söluskattur, sem á að leggjast jafnt á allar vörur, jafnt þær allra brýnustu lífsnauðsynjar sem og ýmsar aðrar vörur, sem verður að telja miður þarfar eða nauðsynlegar. Ég álít, að hér sé einnig um svo stórkostlegt vandamál að ræða, sem ekki hefur verið gert upp, hvernig með á að fara, að það geti í rauninni enginn nema þá ríkisstj. og hennar lið, sem ræður hér alveg málum og er kannske búin að koma sér saman um, hvernig hún ætlar að innheimta þessar tekjur eftir nýjum leiðum, staðið að því að gera þær samþykktir, sem leiða af sér svo stórkostlega skattabreytingu í landinu, á sama tíma og því er lýst yfir, að það eigi helzt af öllu að færa þetta yfir í margfalt ósanngjarnari skattheimtu en verið hefur. Ég er á því, að það sé nauðsynlegt að vinna að því að lækka ýmsa innflutningstolla og gera þar talsverðar breytingar á. En það þarf líka að huga vel að því, hvernig á þá að skipa skattheimtunni, þeirri nýju skattheimtu, sem í staðinn kemur. Þarna er um annað mikilvægt vandamál að gera. Ég er ekki ásáttur með það, að þó að við stefnum að því að lækka innflutningstolla á mublum úr 90% niður í 0, að samþykkja það á sama tíma, að það eigi að hækka söluskatt á soðningu, kjöti og mjólk úr 71/2% upp í 15%. Ég er ekki kominn til með að samþykkja það fyrir mitt leyti. Ég tel það ekki sanngjarnt. En það er eitthvað líkt þessu, sem hlýtur að gerast miðað við þær yfirlýsingar, sem fram hafa komið, þegar öll breytingin hefur gengið í gegn. Ég veit, að söluskattshækkunin verður ekki alveg svona mikil, ekki á fyrsta spretti. En þegar öll aðgerðin hefur gengið í gegn, hlýtur hér að verða um hækkun að ræða, sem nálgast þetta. Þarna er um stórfelld vandamál að ræða í sambandi við aðildina að EFTA. Ég hef áður minnzt á þau vandkvæði, sem fylgja tollamismunun á milli þjóða. Þar tel ég vera um verulega hættulegt mál að ræða, sem mjög geti hitnað á útflutningi okkar í ýmsum tilfellum. Þá eru þau vandkvæði, sem tengd eru við hina svonefndu 16. gr., þ.e.a.s. um atvinnurekstrarréttindi annarra EFTA-borgara. Það er býsna athyglisvert, hvernig haldið hefur verið á því máli af hálfu ríkisstj. Ég tel, að það leiki enginn vafi á því, að með því að samþykkja EFTA-samkomulagið, eins og það liggur fyrir, er gengið inn á það „meginprinsipp“, að í vissum tilvikum eigi erlendir aðilar að fá jafnréttisaðstöðu við innlenda aðila í sambandi við atvinnurekstur. Við Alþb.-menn höfum marglýst því yfir hér á Alþ., að við erum andvígir þessu atriði í „prinsippi“. Við álítum, að það eigi að tryggja landsmönnum sjálfum meirihlutaaðstöðu varðandi atvinnurekstur í landinu og í einstökum fyrirtækjum. Ríkisstj. hefur viljað túlka þessa grein þannig, að hér sé ekki um mjög mikilvægt atriði að ræða. Verður þó að játa, að þessi gagnkvæmu atvinnurekstrarréttindi nái til heildsölufyrirtækja, til svonefndra dótturfyrirtækja, til umboðsfyrirtækja, til samsetningarfyrirtækja og til fullvinnslufyrirtækja, sem framleiða svo nefnda EFTA-vöru, sem aðallega er ætluð til útflutnings til EFTA-landa. Þetta er það sem ríkisstj. viðurkenndi. Orðalag þeirrar greinar, sem við undirskrifum, nær þó miklu lengra en þetta. Því hefur verið haldið fram og er m.a. haldið fram í grg. þessarar till., að þessi gagnkvæmu atvinnurekstrarréttindi nái ekki á neinn hátt til fiskiðnaðar. Ég tel, að miðað við þær upplýsingar, sem við höfum fengið í EFTA-nefndinni, sé hér ranglega skýrt frá, og ef ríkisstj. hefur virkilega viljað tryggja, að þessu væri svona farið, átti hún að setja alveg tvímælalausan fyrirvara um þetta atriði, eins og ég hafði m.a. lagt til. Í grg., sem fylgir þáltill., segir um þetta atriði á bls. 7, þar sem reynt er mjög að fletja þetta mál þannig út, að hér sé ekki verið að gefa erlendum aðilum gagnkvæman rétt til þess að koma hér upp og reka neins konar fyrirtæki í fiskiðnaði. En þar segir orðrétt á þessa lund: „Í fyrsta lagi er fiskistofninn innan fiskveiðitakmarkanna að sjálfsögðu ein af náttúruauðlindum landsins. Þess vegna hafa erlendir aðilar engan rétt til að stofna til framleiðslu til hagnýtingar á honum. Í öðru lagi er freðfiskur ekki skilyrðislaus EFTA-vara í sama skilningi og iðnaðarvörur, þar eð sérreglur hafa gilt og gilda enn um hann í Bretlandi.“ Ja, hvernig stendur nú á þessu orðalagi, að menn segja í fyrsta lagi er fiskistofninn innan fiskveiðitakmarkanna að sjálfsögðu ein af náttúruauðlindum landsins? Við vinnum nú meiri fisk en þann, sem veiðist innan landhelginnar. Menn hafa kannske ekki viljað taka of mikið upp í sig þarna. En það, sem hefur komið fram og kom m.a. skýrt fram á fundi, þar sem norskur sérfræðingur mætti hjá EFTA-nefndinni, var það, að þau ákvæði, sem segja, að þessi gagnkvæmi réttur annarra EFTA-borgara nái ekki til hagnýtingar á sérstökum auðlindum viðkomandi lands, eins og t.d. í sambandi við skógarhögg í Noregi, og þá hins vegar fiskveiðar hér hjá okkur Íslendingum. Eg sætti mig fullkomlega við þá skýringu og tel hana rétta, að þessi gagnkvæmi réttur nái ekki til fiskveiða. En ég spurði gagngert að því, hvernig færi varðandi fiskiðnaðarfyrirtæki, ef t.d. brezkur aðili, og það var auðvitað engin tilviljun að ég nefndi það, sækti um það, að fá að koma upp fiskiðnaðarfyrirtæki, t.d. frystihúsi í Vestmannaeyjum og það gerði Vestmanneyingur líka, hvort það teldist þá vera brot af okkar hálfu á reglunum að mismuna þannig, að við leyfðum Vestmanneyingnum að koma upp þessu fiskiðnaðarfyrirtæki, en bönnuðum Bretanum það. Og svarið var alveg skýrt, að ef um er að ræða vöru, sjávarútvegsvöru, sem flokkast undir EFTA- meðferð; þá hefur Bretinn sama rétt og Vestmanneyingurinn í þessu tilviki. Það er ekki hægt að mismuna þarna. Enda er auðvitað úrvinnsla t.d. á timbri í Noregi komin inn á iðnaðarsviðið, og úrvinnsla á þeim fisktegundum hjá okkur, sem flokkast undir EFTA-meðferð, er komin undir iðnað. Ég tel því, að í þessum efnum sé hreinlega skýrt rangt frá. Það er svo hins vegar mál út af fyrir sig, eins og reyndar kemur fram miklu víðar í þessari þáltill. og grg., sem henni fylgir, að mér sýnist, að hér sé um svo mikinn áróður á köflum að gera, að það er slegið úr og í og sagt sitt á hvað, að það sé varla frambærilegt. T.d. er sagt á bls. 5, - þá er verið að telja upp kostina:„... sjávarafurðum, sem eru EFTA-vörur; eru þessar helztar: Freðfiskflök, lýsi, fiskimjöl, loðnumjöl“ o.s.frv. Þar er nú ekkert verið að draga við sig, að freðfiskflök séu EFTA-vara, en á bls. 7 er vissara að segja það, freðfiskflök eru ekki skilyrðislaus EFTA-vara, því að þá þurftu menn að nota fyrirvara. En hvað um það, ég vil fyrir mitt leyti fallast á þá skýringu að segja, að freðfiskflök eru ekki „absolút“ EFTA-vara, og ég vil halda því fram, að t.d. í viðskiptum við Breta hafi þeir ekki fullkominn rétt til þess að koma hér upp venjulegu frystihúsi hjá okkur til þess að vinna freðfiskflök, þó að þar gildi um sérstakur samningur, af því að þeir vilja ekki fallast á þessa vöru sem fullkomna EFTA-vöru. En það eru auðvitað til ýmsar aðrar fiskúrvinnslugreinar en aðeins í sambandi við framleiðslu á freðfiskflökum. Það eru t.d. til niðursuðufyrirtæki, sem falla alveg undir EFTA-meðferð, og spurningin er, hvort erlendir aðilar hafi þennan rétt gagnvart þeirri vinnslu eða ekki. Það er sem sagt ekki aðalatriðið að mínum dómi, að þræta um það, hvort réttur útlendinganna samkvæmt orðanna hljóðan er þarna aðeins meiri eða minni. Ríkisstj. viðurkennir í þeirri grg., sem hér kemur fram, að útlendingarnir fá jafnréttisaðstöðu í ýmsum greinum við landsmenn, og ég er á móti því að fallast á slík sjónarmið. En hitt er svo alveg jafnaugljóst, að ráðh. hafa lýst því yfir hvað eftir annað, þegar þessi mál hafa verið rædd, að þeir telji það beinlínis til kosta við þátttöku í EFTA, að það muni vera hægt að fá fleiri útlendinga til þátttöku í íslenzku atvinnulífi en áður. Um það er hvað greinilegast dæmi í þeirri skýrslu, sem viðskmrn. samdi einmitt varðandi framkvæmdina, eða skilninginn á 16. gr., en niðurlagið í umsögn rn., þegar það var búið að telja að það hefði nú alls konar ráð til þess að halda útlendingum í burtu, ef það vildi, þá segir rn. alveg orðrétt á þessa leið: „Hins vegar telur rn., að undir vissum kringumstæðum geti verið mjög æskilegt, að erlend fyrirtæki hafi hér einhvern atvinnurekstur með höndum; t.d. iðnaðarframleiðslu til útflutnings. EFTA-aðild mundi auðvelda slíka starfrækslu.“ Það fer auðvitað ekkert á milli mála, og kemur víða fram í ritgerðinni hjá prófessornum, sem talar um möguleika iðnaðarins, að það er hvað eftir annað vikið að því, að það muni verða meiri möguleikar eftir en áður á því að fá útlenda aðila til þess að setja hér upp fyrirtæki, framleiða hér, með EFTA-markaðinn í huga. Og rn. sjálft tengir miklar vonir við, að með aðild að EFTA verði meiri möguleikar á þessu sviði. Það er því alveg tvímælalaust stefnt að þessu marki, og 16. gr. opnar algerlega fyrir þetta, m.a. af því að við settum þar engan beinan fyrirvara um í sambandi við þá samninga, sem fram fóru. Það var ekki farið fram á það af hálfu ríkisstj. að fá neinn skýran fyrirvara um það, að til þess arna ætti ekki að koma. Þessi atriði, sem ég hef gert að umtalsefni, eru auðvitað ekki öll vandkvæðin, sem eru tengd aðild. Áður hefur verið minnzt á það hér í þessum umr., - og ég get farið um það fáum orðum, - að það er mjög margt, sem bendir til þess, að EFTA sé að leysast upp, að nokkur helztu EFTA-ríkin gangi í Efnahagsbandalagið. Og þá vaknar auðvitað spurningin: Til hvers að vera í þessu kapphlaupi núna, rétt áður en EFTA leysist upp, og ganga í EFTA? Er það kannske meiningin, að það eigi að drífa okkur inn í Efnahagsbandalagið í beinu framhaldi af þessari samþ.? Það er ekkert í okkar efnahagslífi eða viðskiptalífi, sem knýr á um EFTA-þátttöku okkar nú. Við getum eins vel beðið nú, eins og við höfum beðið undanfarin 10 ár. Skýringarnar, sem komu fram hjá hæstv. viðskmrh. á því, hvers vegna við værum að ræða um EFTA-aðild nú, en hefðum ekki gert það á undanförnum árum, eru t.d. eins og þessi, sem ég skrifaði niður eftir honum: Á undanförnum árum hefur verð á afurðum okkar á erlendum markaði farið hækkandi og allt hefur gengið vel og þetta hefði ekki skipt okkur máli, en nú þarf á þessu að halda. - Ég er anzi hræddur um, að hæstv. ráðh. megi fara að endurskoða þessa skýringu, því að hvernig er ástandið núna í dag? Útflutningsvörur okkar hafa nú ekki hækkað á öðrum tíma öllu betur en þær gera nú. Hvenær hefur saltsíldin hækkað annað eins og nú? Hvenær hefur lýsið hækkað annað eins og nú? Hvenær hefur mjölið komizt í annað eins verð og nú? Þegar síldar- og fiskimjöl fór upp í 21 shilling einingin, eða próteinið, fyrir nokkrum árum, var sagt, að þetta gífurlega háa verð hefði beinlínis sprengt efnahagskerfið hjá okkur. Nú er það komið yfir 27, og við höfum aldrei séð annað eins verð. Verð á hraðfrystum fiski fer líka mjög hækkandi á erlendum mörkuðum. Það má segja, að það hafi sjaldan verið eins miklar verðhækkanir á útflutningsvörum okkar eins og nú. Þessi skýring hjá hæstv. ráðh. dugar því ákaflega skammt. Það er ekki það, sem rekur á eftir honum með að fara inn í EFTA, það er eitthvað annað. Ein af þeim röksemdum, sem reynt er mjög að halda á lofti í sambandi við aðild að EFTA, er sú, að við verðum að horfa til framtíðarinnar. Við verðum að gera okkur grein fyrir því, hvernig muni fara í íslenzkum þjóðarbúskap t.d. á næsta áratug, við verðum að hafa það í huga, er sagt, að á næsta áratug muni bætast við 20 þús. einstaklingar á vinnumarkaði okkar. Við verðum að ætla þessum fjölda einhver ný verkefni. Og maður skyldi helzt halda, að við værum að fara inn í EFTA upp á alla óvissuna í von um það, að þannig yrði til vinna handa öllum þessum nýja fjölda. Ekki neita ég því, að vissulega þurfum við að gera okkur grein fyrir því, hvernig á að ráðstafa vinnuafli okkar á komandi áratug. En ég segi: möguleikar okkar Íslendinga eru nú alveg tvímælalaust tengdir við það að snúa okkur að því stóra verkefni, sem við höfum varla byrjað á, sem er að fullvinna þann sjávarafla, sem við eigum nokkurn veginn vissan að fá á land á hverju ári. Við höfum aðeins, eins og ég sagði áðan, staðið í frumvinnslu á þessum afla. Það hefur verið bent á það, einnig af ýmsum stuðningsmönnum ríkisstj., að það mætti tvö- til þrefalda útflutningstekjur þjóðarinnar, ef við ynnum sjávarafla okkar t.d. á svipaðan hátt eins og V.-Þjóðverjar vinna sinn sjávarafla. Við þurfum að snúa okkur að þessu verkefni, og engin aðild að bandalagi, hvort sem við værum að fara í Efnahagsbandalag eða jafnvel sameinað Efnahagsbandalag og EFTA, gæti leyst okkur undan þeim vanda, að við verðum sjálfir að byggja upp þennan iðnað. Hann byggist ekki upp bara á þann hátt, að við göngum í eitthvert bandalag. Það er á þessum sviðum, sem við eigum auðvitað gífurlega möguleika til aukins útflutnings. Ég vil t.d. segja það, eins og ég sagði á fundi með framleiðendum fyrir nokkrum dögum, að þegar það gerist núna, að einn af okkar þekktustu sölumönnum, sem selur líklega meira fyrir okkar hönd á erlendum vettvangi en nokkur annar Íslendingur, - þegar hann nú kemur til landsins og segir: mig vantar fisk af svipaðri tegund og þið hafið framleitt, upp á 100 millj. kr. til viðbótar við það, sem verið hefur, þá er ég alveg sannfærður um það fyrir mitt leyti, að við getum haft til þennan fisk. Við þurfum að gera nokkrar ákveðnar fjármálalegar ráðstafanir, til þess að hann verði til. Það er full ástæða sagði ég á þessum fundi til þess, að þeir, sem fá svona boðskap, fari á fund ríkisstj. og segi henni frá því, af því að við vitum, að ríkisstj. er að leita og leita og leita innan um mublur og hitt og annað að einhverjum nýjum möguleikum til útflutnings, og hún vill mikið á sig leggja til þess að fá nýjan útflutningsiðnað. Það á að segja henni frá þessum möguleika, hann liggur á borðinu, við getum notað hann. Við eigum ekki að vera hræddir við að nota hann. Þarna eru möguleikar til aukins útflutnings. Það er á þessu sviði, sem þarf að vinna, og síðan auðvitað halda áfram jöfnum höndum með það að þroska útflutningsiðnað okkar. Ég get tekið undir með hæstv. ráðh., þegar hann talar um útflutningsiðnað, en ég held bara, að við verðum að gera okkur grein fyrir því, á hvaða sviði verður þessi útflutningsiðnaður byggður upp. Þar held ég, að hæstv. ríkisstj. mætti lesa eina ágæta grein, sem birtist í Fjármálatíðindum fyrir nokkru eftir Jóhannes Nordal, og reyndar annan hagfræðing til viðbótar. Þegar hann var upp úr síðustu gengislækkun að reyna að gera sér grein fyrir því, hvað væri til bragðs fyrir okkur Íslendinga, hvernig við ættum að glíma við öll þessi vandamál okkar í efnahagsmálum, þá voru niðurstöðurnar þessar, ég skal lesa svolítinn kafla af því. Í þessari grein segir m.a.: „Þegar könnuð eru þau tækifæri, sem framundan eru til aukningar í útflutningi ber tvímælalaust fyrst að telja aukningu í útflutningi sjávarafurða, sem einkum hlýtur að byggjast á meiri vinnslu afurðanna hér innanlands, betri nýtingu aflans og nýtingu fiskstofna, sem nú eru lítt eða ekki notaðir.“ Hann segir áfram: „Í öðrum flokki er uppbygging annars útflutnings og gjaldeyrisaflandi starfsemi, sem nýtur á einhvern hátt góðra ytri skilyrða hér á landi. Má þar til nefna stóriðju byggða á ódýrri raforku og jarðhita, ullar- og skinnaiðnað og annan iðnað, sem byggist á séreinkennum þess hráefnis, sem hér er fyrir hendi; aukningu ferðamannastraums vegna sérkenna landsins og náttúrufegurðar; og minkaeldi vegna hagstæðs loftslags og óvenjulega ódýrs fóðurs.“ Ég vil nú ekki segja, að ég sé að öllu leyti sammála, hvorki þessari grein allri né reyndar því, sem þarna segir, menn hafa misjafna trú á því. En niðurstaða þessara tveggja hagfræðinga, sem ríkisstj. hefur æðioft tekið talsvert mikið tillit til, var þó sú, að nr. 1 kom sjávarútvegurinn og þeir möguleikar, sem tengdir eru við hann, nr. 2 önnur þau hráefni, sem skapa hér einhver sérkenni hjá okkur. Þarna voru möguleikarnir. Og þessir ágætu menn bentu á það, að lega Íslands og staða öll til viðskipta væri þannig, að við ættum óhægara um vik en flestar aðrar þjóðir, vegna þess að flutningskostnaður til landsins og frá landinu væri gífurlega mikill. Þeir sögðust hafa reiknað út, að telja mætti, að fragtkostnaðurinn til Íslands og frá Íslandi næmi 5% af þjóðarframleiðslunni á hverju ári. Ég held, að þeir, sem hafa þetta í huga og reyna að kynna sér þessi mál, komist að niðurstöðu um það, að þeir möguleikar okkar, sem liggja næst og við eigum að snúa okkur að, eru miklir og þeir liggja á þessu sviði. En það þýðir ekki að ætla að víkja þessu öllu frá sér, gefast upp við þann vanda, sem er því samfara að byggja upp útflutningsiðnað í þeim greinum, þar sem einhver möguleiki er fyrir hendi, og kasta sér út í einhverja óvissu í einhverju nýju bandalagi og segja: mubluútflutningur eða eitthvað annað hlýtur að bjarga okkur. Það er illa farið að halda þannig á málunum að mínum dómi. Ég held, að við þurfum ekki að örvænta á neinn hátt um það, að við höfum nóg handa okkar fólki, viðbótarfólki á vinnumarkaðinum, að gera á komandi áratug, ef við nýtum þá möguleika, sem við sjáum, að við höfum. En það þarf að snúa sér að því verkefni. Eitt af því, sem ég fyrir mitt leyti tel verst við þá ákvörðun, að Ísland gangi í EFTA nú; er einmitt, að mér finnst, að allar aðalröksemdirnar, sem fram koma frá talsmönnum EFTA, vera bundnar við þetta, sem kom hvað eftir annað fram m.a. í ræðu hæstv. viðskmrh., að þeir slá því föstu í byrjuninni: það eru engar líkur til þess, að sjávarútvegurinn og landbúnaðurinn geti tekið við því nýja fólki, sem kemur hér inn á vinnumarkað á næsta áratug. Þeir slá því föstu, að þarna sé ekki um möguleika að ræða. Þeir hugsa sér í mesta lagi að halda þarna í horfinu, en ætla sér að treysta á möguleika, sem ég held fyrir mitt leyti, að verði litlir í reynd og mjög lítilfjörlegir. Út af fyrir sig óttast ég ekki aðild að EFTA. Ég held, að það gerist engin ósköp hér. Ég býst þó við, að afleiðingarnar verði þær á næstu árum, að hér verði nokkur samdráttur í innlendum iðnaði, það verði þrengra um það að fá atvinnu. Kjör vinnandi fólks versni á margan hátt. Ég býst við því, að það verði miklu torsóttara fyrir verkalýðshreyfinguna í landinu að sækja fram til hækkaðs kaupgjalds, eftir að við erum orðnir aðilar að EFTA, því að það mun miskunnarlaust dynja á verkalýðshreyfingunni, þegar hún fer fram á hækkað kaup, að ef hún hækki kaupið, fáist útlendingarnir heldur ekki til þess að koma með sín fyrirtæki hingað. Þá verði ávinningurinn af EFTA lítill, sem alltaf var verið að vitna í hér í skýrslunni. Og svo hitt, að það verður sagt við verkalýðinn: ef kaupið hækkar, drepið þið hinn veikbyggða iðnað, sem nú verður að berjast við stóriðnað stóru landanna á frjálsum grundvelli. Ég held því, að EFTA-aðild eins og sakir standa hafi í för með sér margvisleg vandkvæði, sem við þurfum ekki að kalla yfir okkur, leysi nálega engin vandamál okkar, og því hefði verið æskilegra að láta málið liggja áfram, sjá hverju fram vindur í samningum á milli EFTA-landanna og Efnahagsbandalagsins, sjá, hverju fram vindur í efnahagssamtökum Norðurlanda og nota tímann til þess að snúa okkur að okkar eigin verkefnum, notfæra okkar eigin möguleika, þá sem við eigum. Það held ég, að við hefðum átt að gera. Ég sé, að hér hefur liðið þó nokkuð á tímann og þó að það væru ýmis atriði, sem ég hefði nú viljað víkja að nánar, læt ég mínu máli lokið nú, en niðurstaða mín er sú, að það er óhagkvæmt eins og sakir standa fyrir okkur að gerast aðilar að EFTA. Ég álít, að þjóðin hafi heldur ekki fengið að ræða málið á þeim grundvelli, sem eðlilegt hefði verið, og því eigi að fresta málinu og alls ekki að samþ. það hér á Alþ., án þess að það verði lagt undir þjóðaratkvgr. a.m.k.