Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flutningsm. (Jón Jónsson) : Eins og kunnugt er, samþykti þingið 1913 lög um stofnun Landhelgissjóðs Íslanda. Þetta eru mjög góð lög og vel hugsuð af þinginu, að stofna sjóð í þessu skyni. Nú hefi jeg, ásamt öðrum þingmanni, leyft mjer að bera fram frv. um breytingar á þessum lögum, þess efnis, að hækkað verði tillag landssjóðs til sjóðsins. Jeg vil benda á, að nú virðist sjerstök ástæða til að hækka tillagið, þar sem gjöra má ráð fyrir, að sektir fyrir landhelgisbrot verði litlar fyrst um sinn. Vegna ófriðarins er svo lítið um útlenda botnvörpunga hjer við land. Jeg veit ekki hvort sektirnar hafa verið nokkrar á þessu ári, en jeg hygg, að þær hafi verið mjög litlar. Árið 1914 voru tekjur sjóðsins, auk landssjóðstillagsins ca. 39 þús. kr. Er sjóðurinn nú raunar 49 þús. kr. Jeg býst við, að allir sjeu sammála um það að æskilegt væri, ef við á sínum tíma, gætum sjálfir tekið að okkur strandvarnirnar. Það er ilt, að þurfa að vera upp á Dani komnir með þær líkum þar sem það er vel kleift fyrir okkur að annast þær sjálfir ef hyggilega er að farið og fje til þess safnað smátt og smátt. Það er búmannlegri aðferð, heldur en að taka lán til þess. Þetta hefir sjálfsagt verið meiningin með lögum 1913, en jeg býst við, að bið verði á, að þau nái tilgangi sínum, ef þau verða látin standa óbreytt eins og þau eru 5 þús. kr. á ári eru litlar tekjur fyrir sjóð sem jafn stór þarf að verða og þessi sjóður einkum ef sektirnar, sem í hann eiga að renna verða nú lengi litlar. Það má ef til vill segja, að með frumv. sje farið fram á nokkuð hátt tillag, einkum nú á þessum tíma, þegar talsverðir erfiðleikar eru á bjargræði manna. En jeg lít svo á, að þetta sje svo stórt mál og mikils varðandi fyrir landið, að í þetta megi ekki horfa. Jeg hefi þá trú, að landsmenn hugsi svo hátt, að þeir mundu jafn vel ekki kvarta, þó að beinn nýr skattur yrði lagður á þjóðina í þessu augnamiði. Ef til vill má vinna þetta upp á einhverjum lið fjárlaganna, þó að það sje raunar vafasamt, því að þarfirnar eru margar. En hvernig sem verður hagað, þurfum við aldrei að standa með kinnroða frammi fyrir kjósendunum vegna þessarar ráðstöfunar á landsfje. Jeg skal svo ekki fjölyrða um málið, en vona að það fái góðar undirtektir.

Flutningsm. (Sveinn Björnsson) Eins og kunnugt er, hófst heimstyrjöldin mikla í fyrra meðan þingið var hjer saman komið. Var það þá þegar ljóst, að bráðnauðsynlegt var að þingið gjörði ýmsar ráðstafanir hennar vegna, og það var líka gjört með nokkrum lögum, og þá einkanlega með lögum frá 1. ágúst 1914. Þá var sett nefnd til aðstoðar landsstjórninni og henni þá um leið gefnar ýmsar heimildir, sem þurfa þótti, þar á meðal til þess, að verja handbæru fje landssjóðs til vörukaupa, til að stöðva lán úr landssjóði, banna útflutning á vörum, ef þurfa þætti, og eins að taka vörur eignarnámi hjá framleiðendum, eða öðrum. Síðasta grein þessara laga var á þá leið, að þau skyldu þegar öðlast gildi og gilda þangað til næsta þing kæmi saman. Samkvæmt þessu er þá svo komið nú, að síðan 7. þ. m. hefir stjórnina brostið þessar heimildir, ef hún þyrfti þeirra með. Þeirra hefir nú að vísu aldrei þurft allra, en sumra þó, og enginn er kominn til að segja, að þeirra geti ekki þurft. Þau voru samin, þessi lög, í byrjun, þegar kvíðinn fyrir ófriðarvoðanum hafði gripið menn, þótt mönnum væri þá ekki full ljóst, hvað fram undan var. Nú hefir ófriðurinn bráðum staðið yfir í heilt ár, og ætti þá að vera hægra að segja um, hvað nauðsynlegast er að gjöra, til þess að fyrirbyggja yfirvofandi hættur. Það er að vísu erfitt, að segja nokkuð fyrir með nákvæmni á þessum tímum, en jeg er sannfærður um það, að hvað sem því líður, þá má þingið ekki sitja auðum höndum, horfa upp á það, að þessi lög frá því í fyrra falli úr gildi, en bæta engu við í þeirra stað. Jeg gjöri líka ráð fyrir því, að það sje vilji þjóðarinnar, að þingið taki þetta mál til meðferðar nú, og því hefi jeg komið fram með þessa tillögu, að kosin verði sjerstök nefnd, til þess fyrst og fremst, að draga úr afleiðingunum af fyrirsjáanlegri dýrtíð. Alt hækkar í verði ekki hvað síst aðflutta varan, og áreiðanlega hefðu afleiðingarnar orðið verri, en þær þó hafa orðið, ef ekki hefðu verið gjörðar sumar af þessum ráðstöfunum, sem heimilaðar voru í fyrra, og svo bráðabirgðalögin um skipun verðlagsnefndar. Jeg gjöri nú ráð fyrir, að sú ráðstöfun nái samþykki þingsins, og skal því ekki tala frekar um hana. En fyrir utan þetta, sem nú hefir verið talið, þá hefir nú og íslenska varan hækkað mjög mikið í verði; er það að vísu gott fyrir framleiðendur; en við það vaknar þó og annað alvörumál. Verð á kjöti er nú t. d. orðið gríðarmiklu hærra en áður. Vjer vitum að vísu ekki nákvæmlega, hvað það kann að verða í haust, en ekki lætur fjarri því, að það muni verða helmingi hærra en áður var, og getur það haft alvarlegar afleiðingar fyrir sjávarþorpin og kaupstaðina, sem ekki framleiða kjöt, eða þá í mjög litlum mæli. Af slíku getur hlotist hrein og bein neyð fyrir þá, sem ekki eru framleiðendur sjálfir. T. d. hlýtur það að verða mjög tilfinnanlegt fyrir Reykvíkinga. Jeg bendi á þetta af því, að eitt af því, sem tilfinnanlegast er, ef ekki verður útvegað með nálega eðlilegu verði, er einmitt kjöt, og reyndar mætti líka nefna fisk, og það ætti ekki að vera ókleift. Það er alkunnugt, að mikið hefir mönnum tekist að gjöra í þá átt annars staðar, og ef þessi nefnd yrði vel skipuð, ætti hún að sjá þau úrræði, að jeg vænti, að það myndi duga. Enn fremur vildi jeg lauslega drepa á það, hvort ekki mætti jafnframt hafa það í huga, sem gjört hefir verið annars staðar, en það er að leggja á svo kallaðan stríðsskatt. Ófriðurinn hefir haft þær afleiðingar bæði hjer og annarastaðar, að einstakir menn, einkum sumir kaupmenn, hafa grætt miklu meira fje, en ella mundi. Ófriðurinn hefir beinlínis kastað fje upp í hendur þeirra, fyrirhafnarlaust eða fyrirhafnarlítið, og hefir þá í öðrum löndum verið lagður sjerstakur skattur á þessa menn fremur venju. Þetta vil jeg benda væntanlegri nefnd á að taka til athugunar, því að vjer vitum það, að hætt er við því, að erfitt verði um fjárhaginn þessi árin. Hætt við að ýmsar tekjugreinar kunni að verða lægri en vant er, og mætti þá ef til vill fylla eitthvert skarðið með þessu. Jeg skal svo ekki fara frekar út í þetta mál að sinni. Jeg vænti þess, að því verði vel tekið, og ef einhverjir hv.þm. hefðu eitthvað sjerstakt við það að athuga, þá væri það heppilegt, að þeir ljetu það í ljósi við nefnd þá, er væntanlega verður kosin, eða þá við umr. hjer í deildinni.

Flutnm. (Jón Jónsson) Okkur flutningsmönnum þessarar tillögu, þótti rjett, að kosin væri á þessu þingi nefnd, til að íhuga landbúnaðarmál, svo sem siður hefir verið til, að undanförnu. Meðal annara framfara, sem við teldum æskilegar, er t, d. það, að rafmagn yrði notað meira en gjört hefir verið, bæði til suðu og annars, og ætlum við, að það mundi geta haft mikla þýðingu til hagsmuna fyrir landsmenn. Það hefir verið erfitt hingað til, vegna kostnaðarins, og hyggjum við því þörf á að löggjafarvaldið láti það mál til sín taka. Jeg skal ekki að þessu sinni tala meira fyrir þessari tillögu, en óska þess að eins, að hún verði samþ.

Ráðherra: Í stjórnarskrárfrv. því, er hlaut konungsstaðfestingu 19. júní þ. á., eru ýmsar breytingar gjörðar á stjórnskipunarlögum vorum, sem leiða það af sjer, að óhjákvæmilegt er, að breyta þingsköpum Alþingis í samræmi við það. Í 8. gr. gömlu þingskapanna er t. d. ákvæði, sem byggist á því, að nokkurir þingmanna sjeu konungkjörnir, og margt fleira mætti nefna. Í fyrra kom af þingmanna hendi fram frumv. um breytingar á þingsköpunum. Það var afgreitt frá Nd., en Ed. samþykti rökstudda dagskrá um að skora á landsstjórnina, að undirbúa málið fyrir næsta þing. Það hefir ekki verið gjört, enda ekki vel hægt að gjöra það, fyrr en vitað var, hvort stjórnarakrárfrumvarpið fengi staðfestingu eða ekki. Nú er staðfestingin fengin. Í gildandi þingsköpum er, sem sagt, ýmislegt, sem óhjákvæmilegt er að breyta, en auk þess eru í þeim ýms atriði, sem margir góðir menn fella sig illa við. Ef þingið afgreiðir ekki nú þessar nauðsynlegustu breytingar sem jeg nefndi og af breytingu á stjórnskipunarlögunum leiðir, verður stjórnin nauðbeygð til, að setja bráðabyrgðalög um þær fyrir næsta þing, ef það á að vera hægt, að heyja það lögum samkvæmt. Jeg hefi talið rjett, að fara fram á, að nefnd verði skipuð hjer í deildinni, til þess að athuga málið og koma fram með tillögur um það. Mjer er kunnugt, að í ráði er, að sams konar tillaga til þingsályktunar verði borin fram í Ed. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um málið, en vona að deildin taki því vel, og að nefndin verði skipuð í samræmi við þingsályktunartill. á þgskj. 29.

Ráðherra: Í fyrra sumar var tillaga eins og þessi borin fram í báðum deildum og samþykt. Af ástæðum, sem jeg mun bráðum greina, tel jeg heppilegt, að sams konar tillaga verði einnig borin fram nú. 24. október 1913 voru samningar gjörðir við eimskipafjelag Björgvinjar, um að fjelagið hjeldi uppi ferðum frá Austur- og Vestur-Noregi um Færeyjar og umhverfis Ísland. Samningurinn, sem er prentaður í Stjórnartíðindunum 1913, B. 265, átti að gilda frá í apríl 1914 til í apríl 1916. Samningurinn kom til framkvæmda í apríl 1914, eins og til var ætlast, og er fjelagið skyldugt að halda uppi strandferðum til í apríl að ári, en þá er samningstíminn útrunninn. Sem þóknun fyrir strandferðirnar og póstflutninginn fær fjelagið 30 þús. kr. á ári. Enn fremur var gjörður samningur um strandferðir við stórkaupmann Thor E. Tulinius fyrir hönd fjelags eins, sem ekki er nafngreint í samningnum (Stjt. 1913 B. 271). Sá samningur skyldi gilda bæði fyrir 1914 og 1915. Reyndar segir í samningnum, að Tulinius hafi heimild til, að segja honum upp fyrir 1. ágúst 1914, ef hann, fyrir fjelagsins hönd, vilji ekki halda uppi ferðunum 1915. En það hefir ekki verið gjört, og gildir samningurinn því enn og til ársloka næstu. Þetta fjelag fær einnig 30 þús. kr. þóknun á ári. Loks hefir verið ákveðið í fjárlögum 1914–1915, að Eimskipafjelagi Íslands skyldi greiða 40 þús. kr. á yfirstandandi fjárhagstímabili, ef það kæmist á fót og tæki til starfa á árinu 1915. Þessi skilyrði eru bæði uppfylt, og styrkurinn þegar að nokkru leyti útborgaður, og verður greiddur, það sem eftir er, á sínum tíma. Eins og kunnugt er, heldur Sameinaða gufuskipafjelagið danska uppi ferðum milli Danmerkur og Íslands og kringum landið. En það er ekki styrkt af landsfje, heldur ríkissjóði Dana. Með lögum nr. 53, 10. nóv. 1913, var landsstjórninni veitt heimild til að kaupa hluti í Eimskipafjelagi Íslands fyrir alt að 400 þús. kr., gegn því, að fjelagið hjeldi uppi strandferðum umhverfis landið með tveimur eða fleiri strandferðaskipum. Ferðirnar skyldi hefja svo fljótt, sem því yrði við komið, í síðasta lagi 1. apríl 1916. Svo var til ætlast, með öðrum orðum, að Eimskipafjelagið tæki við strandferðunum, er samningurinn við Björgvinjarfjelagið gengi úr gildi. En ef samningar við Eimskipafjelagið tækjust ekki, einhverra hluta vegna, var stjórninni leyft að kaupa eða leigja skip til strandferða og henni heimilað að taka lán til þess, alt að 450 þús. kr. Sú lántökuheimild var síðar hækkuð upp í 500 þús. kr. með lögum nr. 41, 2. nóv. 1914. Mun það hafa verið gjört með hliðsjón af því, að búist var við, að verðið á strandferðaskipurn yrði hærra en upphaflega var ráðgjört, vegna ófriðarins. Hinn 4. febr. 1914 var gjörður samningur milli landsstjórnarinnar og Eimskipafjelagsstjórnarinnar, um að landssjóður keypti hluti í Eimskipafjelaginu fyrir 400 þús. kr. Var samningur þessi bygður á lagaheimildinni, er jeg gat um áðan (1. nr. 53, 10. nóv. 1913). Af þessari upphæð voru greiddar samkvæmt samningnum 100 þús. kr. 1. júní 1914, en eftirstöðvarnar skyldi greiða fyrir 1. febr. 1915. Það hefir ekki verið gjört. Samkvæmt samningnum átti Eimskipafjelagið að halda uppi strandferðum frá 1. apríl 1916 með 2 strandferðaskipum eða fleirum, enda skyldi landssjóður samkvæmt samningnum 4. febr. 1914 greiða sanngjarnan styrk til þeirra ferða. Tilætlunin var sú, eins og sjá má af 5. gr. og 4. gr. samningsins, að 300 þús. krónurnar skyldi lagðar í hluti til kaupa í strandferðaskipunum. Ef fjelagið fullnægir nú eigi skilyrðunum um strandferðirnar, sem ekki er útlit fyrir, að það geti bókstaflega gjört að sinni, sýnist landssjóður, eftir tjeðum samningi, óbundinn um hlutakaupin. En svo er að sjá, sem þingið í fyrra hafi ætlast til, að samningnum við Eimskipafjelagið yrði ekki riftað, jafnvel þótt svo færi, að það gæti ekki int af hendi þá skyldu, að halda uppi strandferðunum. Þetta má sjá á skjölum frá samgöngumálanefnd þingsins í fyrra. Og í þingsál.- till., sem þá var samþykt, er landsstjórninni heimilað að semja við fjelagið um strandferðir á árunum 1916 og 1917, fyrir alt að 77300 kr. hvort árið. Nú er svo komið, vegna styrjaldarinnar miklu, að ekki er útlit fyrir, að hægt verði að afla strandferðaskipa fyrst um sinn. Að vísu er hægt að komast að samningum um smíði á skipum. En verð á efni í skip hefir hækkað svo gífurlega síðan ófriðurinn hófst, að skip kosta nú 70–80% meira en áður. Það er því varla viðlit, að leggja út í kaup á nýjum skipum að svo stöddu. Og er þá einsýnt, að Eimskipafjelagið getur ekki tekið að sjer strandferðirnar í apríl næstkomandi á þann hátt, sem til var ætlast upphaflega, að leggja til þeirra ný skip. Þá er spurningin sú, hvernig fara muni um strandferðirnar. Stórkaupmaður Thor E. Tulinius, sem á eitt skip, »Ísafold«, er verið hefir í förum kringum strendur landsins, hefir skrifað stjórnarráðinu og skýrt frá, að hann vildi helst vera laus við strandferðirnar næsta ár. Er svo að skilja á brjefi hans, sem hann þykist ekki hafa haft hagnað af strandferðunum. Hins vegar hefir Tulinius sent stjórnarráðinu tilboð, sem annað hvort er komið eða kemur bráðlega til þingsins, um að selja landinu skipið »Ísafold«. Um þetta hefir stjórnarráðið hvorki sagt til nje frá. Jeg get þó skýrt frá því, að mjer hefir sagt maður, sem vit hefir á skipum og er vel kunnugur þessu skipi, að ekki væri ráðlegt að ganga að þessum kaupum. Mjer er ekki kunnugt um, hvort Björgvinjarfjelagið vill halda áfram strandferðunum. Jeg hefi ekki leitað hófanna hjá því, aðallega fyrir það, að í Kaupmannahöfn átti jeg tal við framkvæmdarstjóra Eimskipafjelagsins, og hann taldi líklegt, að fjelagið gæti fengið skip á leigu með viðunandi kjörum, og tekið að sjer strandferðirnar með þeim leiguskipum. Hann kvað fragtskipin vera aðallega dýr, en síður þau skip, sem bæði eru ætluð til farþega- og vöruflutnings. En þannig þurfa strandferðaskipin að vera. Bjóst framkvæmdarstjórinn við, að geta sagt af eða á um þetta, þegar hann væri kominn heim. Nú er hann kominn, og mun gefa væntanlegri nefnd í máli þessu upplýsingar í þessu efni. Bæði vegna þessa, og eins af því, að þingið fór í hönd, vildi jeg ekki að svo komnu leita fyrir mjer hjá Björgvinjarfjelaginu, þar sem von var um, að þess þyrfti ekki við. Allir hljóta að vera á eitt mál sáttir um, að þetta mál sje mjög mikils varðandi fyrir landið, og sjálfsagt, að þingið gjöri sjer far um að íhuga það sem best. En til þess er nefndarskipunin sjálfsögð.