Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Borist hefur svohljóðandi bréf: „Reykjavík, 7. mars 1984. Davíð Aðalsteinsson, 5. þm. Vesturl., hefur í dag ritað mér á þessa leið: Þar sem ég dvelst erlendis í einkaerindum og get því ekki sinnt þingstörfum á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varaþm. Framsfl. í Vesturlandskjördæmi, Jón Sveinsson, Akranesi, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Salome Þorkelsdóttir, forseti Ed.“ Jón Sveinsson hefur að undanförnu setið á Alþingi, raunar í Nd. en flyst nú til Ed. Býð ég hann velkominn sem Ed.-þm.



Herra forseti. Ég vildi aðeins spyrja forseta hvað veldur því að 8. mál á dagskrá Sþ. í dag, sem er hér á prentaðri dagskrá a. m. k. í þriðja sinn, þ. e. könnun á orsökum hins háa raforkuverðs, 2. mál Sþ., er ekki tekið fyrir, því að nú er mér kunnugt um það og hv. þm. öðrum að nái. hefur legið fyrir allnokkra hríð. Veldur það því furða að þetta mál er ekki tekið til afgreiðslu hér í Sþ., þar sem það er tilbúið til afgreiðslu og nefnd hefur skilað um það áliti.



Það mál hefur ekki verið tekið til umr. vegna þess að hæstv. iðnrh. óskaði eftir að umr. yrði frestað. Þó var það á síðasta fundi, þegar ég ætlaði að taka málið til umr., þá óskaði frsm. viðkomandi n. eftir að málinu yrði frestað. Ég geri ráð fyrir að þetta mál verði tekið fyrir þegar á þessum fundi, ef tími vinnst til. En það er gert ráð fyrir að við tökum fyrst fyrir á þessum fundi 4. dagskrármálið, eins og þegar hefur verið tilkynnt, og tekur hæstv. fjmrh. til máls.



Virðulegi forseti. Jafnframt því að ræða hér skýrslu fjmrh. um ríkisfjármál 1983 skv. bráðabirgðatölum ríkisbókhalds í árslok 1983 mun ég ræða horfur í ríkisfjármálum fyrir árið 1984. Við umr. um lánsfjárlög í febr. s. l. svo og á öðrum vettvangi hef ég lýst yfir þeirri skoðun að ábyrgð og afskipti Alþingis af fjármátum ríkisins væru ekki nægjanleg. Ríkissjóður einn ráðstafar tæpum þriðjungi alls þess sem landsmenn hafa til skiptanna. Alþingi ákveður lög um ýmsa þarfa málaflokka. Umfjöllun Alþingis er þó því miður um of bundin öðrum atriðum en því hver fjármálaáhrif tiltekinnar lagasetningar eru. Mörgum þm. er meira umhugað um að hrinda af stað útgjaldaskuldbindingum fyrir ríkissjóð en að draga úr útgjöldum ríkissjóðs. Eins og ég hef margoft látið koma fram er það áhugamál mitt að þingið fylgist sem best með þróun og horfum í ríkisfjármálum. Í þessari ræðu minni er fjallað um meginþætti ríkisfjármála í ljósi afkomu ársins 1983 og í ljósi þeirra staðreynda sem liggja fyrir um árið 1984. Ég vænti þess að geta gert Alþingi framvegis reglulega grein fyrir stöðu þessara mála. Fyrir skömmu var lögð fram hér á Alþingi skýrsla um afkomu ríkissjóðs fyrir árið 1983, sem er á þskj. 407. Árið 1983 einkenndist af miklum umskiptum í efnahagsmálum þjóðarinnar. Þegar núv. ríkisstj. var mynduð voru þegar í stað ákveðnar víðtækar efnahagsráðstafanir. Gengi íslensku krónunnar var lækkað, gefin voru út brbl. um launamál, ráðstafanir í sjávarútvegsmálum, fjármálaráðstafanir til verndar lífskjörum, frestun greiðslna á hluta af verðtryggðum íbúðalánum og ráðstafanir um verðlagsmái. Heildarkostnaður vegna þessara ráðstafana var talinn nema rösklega 400 millj. kr. fyrir ríkissjóð. Þá ákvað ríkissjóður að lækka tolla á ýmsum nauðsynjavörum og innflutningsgjöld af bifreiðum og fella niður 10% gjald af sölu ferðamannagjaldeyris. Þessar ráðstafanir voru taldar lækka tekjur ríkissjóðs um 100 millj. kr. á árinu 1983. Reikniforsendur fjárlaga fyrir árið 1983 gerðu ráð fyrir rúmlega 40% meðaltalsbreytingum milli ára vegna launa, gengis og verðlags. En reyndin varð allt önnur. Gengisbreyting nam tæpum 90%, framfærsluvísitala hækkaði um 89% og launabreyting nam 52%. Af þessu má sjá að verðlagsforsendur fjárlaga fyrir árið 1983 voru allt aðrar en raun varð á. Greiðsluafkoma ríkissjóðs árið 1983 reyndist verulega frábrugðin því sem fjárlög ársins gerðu ráð fyrir. Þannig var greiðsluafkoma jákvæð um 17 millj. kr. í fjárlögum 1983, en í árslok reyndist hún um 1260 millj. kr. lakari en stefnt var að í fjárlögum. Tekjur ríkissjóðs námu 15 100 millj. kr. á árinu 1983, sem er 2093 millj. kr. eða 16.1% hærri fjárhæð en í fjárlögum 1983, en tekjur jukust um 58% milli ára. Meginskýring tekna umfram fjárlagaáætlun er, eins og fram er komið, önnur þróun verðlags en fjárlög voru reist á. Auk þessa leiddu efnahagsaðgerðir og ákvarðanir um skattabreytingar til nokkurra breytinga á tekjuhlið. Heildargjöld ríkissjóðs voru áætluð alls 12 973 millj. kr. í fjárlögum 1983. Endurskoðuð áætlun frá því í maí gerði ráð fyrir að heildarútgjöld ríkissjóðs yrðu alls 15 632 millj. kr. og var þar tekið tillit til efnahagsaðstæðna og efnahagsaðgerða ríkisstj. Skv. bráðabirgðatölum á greiðslugrunni námu gjöld ríkissjóðs alls 16 263 millj. kr. og er það nokkru hærri fjárhæð en endurskoðaða áætlunin gerði ráð fyrir. Vegna þess hve útgjöld ríkissjóðs hafa farið fram úr áætlun fjárlaga urðu umframfjárveitingar mjög háar á árinu 1983. Alls nema umframfjárveitingar 3304 millj. kr. á árinu 1983 og eru þær að verulegu leyti til komnar vegna örari verðhækkana en áætlað var, eins og frá hefur verið greint. Samtala fjárlaga og aukafjárlaga nemur alls 16 277 millj. kr. og er það samanlögð greiðsluheimild á árinu 1983. Aukafjárveitingar til samneyslunnar, þ. e. launa, rekstrargjalda, viðhalds og vaxta, nema samtals 1287 millj. kr. og er það 23.7% hækkun frá fjárlögum. Framlög til stofnkostnaðar nema alls 1186 millj. kr. sem er 340 millj. kr. hækkun frá fjárlagaáætlun og er það aðallega vegna framlags til vegagerðar, eða 215 millj. kr. Þá má geta þess að yfirfærslur, þ. e. almannatryggingar, niðurgreiðslur o. fl., námu alls 8639 millj. kr. eða 24.1% hærri fjárhæð en ráðgerð var í fjárlögum. Við þær aðstæður sem ríktu á árinu 1983 kom berlega í ljós grundvallareinkenni ríkisfjármálanna, sem lýsir sér í því hve mjög afkoman, þ. e. teknahlið ríkissjóðs, er komin undir hagsveiflunni. Óbeinir skattar nema 80% af tekjum ríkissjóðs og beinir skattar, sem grundvallast á tekjum næstliðins árs, aðeins 20%. Tekjur ríkissjóðs eru því að verulegu leyti háðar ástandi efnahagsmála hverju sinni og dragast sjálfkrafa saman þegar veltusamdráttur á sér stað í þjóðfélaginu. Og það var óhjákvæmilega það sem gerðist þegar núv. ríkisstj. tók að spyrna við fótum gegn umframeyðslunni í þjóðfélaginu sem lýsti sér í gegndarlausum innflutningi og alvarlegum viðskiptahalla. Á hinn bóginn er útgjaldahlið ríkissjóðs að miklu leyti bundin af ákvæðum gildandi laga og útgjaldaáformum sem erfitt getur verið að breyta innan fjárlagaársins. Ég tel ekki ástæðu til að rekja mjög ítarlega einstaka tekju- og útgjaldaþætti frá síðasta ári, en vísa til áðurnefndrar skýrslu um afkomu ríkissjóðs, þar sem glögg grein er gerð fyrir þessum málum. Til fróðleiks og glöggvunar fyrir þm. nefni ég þó sem dæmi um umskipti í ríkisfjármálum, að tekjur ríkissjóðs 1983 urðu alls 15.1 milljarður, þ. e. 16.1% hærri fjárhæð en kom fram í fjárlögum. Gjöldin urðu hins vegar alls tæpir 16.3 milljarðar kr. en það er 25.5% umfram fjárhagsáætlun. Fjáröflun á lánsfjármörkuðum skilaði enn fremur ekki nægilegum árangri. Í stað þess að taka að láni innanlands 985 millj. kr., eins og áformað var, öfluðust aðeins 627 millj. kr. til húsnæðislánakerfisins og ríkissjóðs. Niðurstaða alls þessa varð auðvitað sú, að skuldir hlóðust upp í Seðlabanka sem semja varð um við bankann. Hin erfiða efnahagsafkoma seinni hluta ársins 1983 og útlitið fyrir árið 1984 gáfu ekki tilefni til bjartsýni um fjármál ríkissjóðs á árinu 1984. Forsendur fjárlagafrv. 1984 voru byggðar á þjóðhagsspám frá s. l. hausti og var þar gert ráð fyrir rúmlega 2% samdrætti í þjóðarframleiðslu og 4–5% samdrætti í veltu og innflutningi að raungildi. Því var ljóst að tekjubrestur ríkissjóðs vegna samdráttar í aðflutningsgjöldum og söluskatti yrði verulegur. Til mótvægis var því reynt að gæta ýtrasta aðhalds í útgjaldaáformum ríkissjóðs og bar frv. þess greinileg merki. Skömmu eftir að fjárlagafrv. var lagt fram á Alþingi versnuðu aflahorfur og endurskoðun Þjóðhagsstofnunar leiddi í ljós enn frekari samdrátt þjóðartekna en þegar var gert ráð fyrir. Af þeim sökum var svigrúm til launahækkana minna og í samræmi við það voru launaforsendur fjárlagafrv. lækkaðar úr 6% í 4% að því er varðaði meðalhækkun launa á árinu. Til að mæta útgjöldum sínum hefur ríkissjóður um þrjár leiðir að velja, þ. e. skattlagningu, innlendar lántökur eða erlent lánsfé. Í kjölfar rýrnandi kaupmáttar launa og vegna stefnu ríkisstj. var ljóst að skattahækkun kom ekki til greina til að bæta afkomu ríkissjóðs. Innlend lánsfjáröflun ríkissjóðs átti örðugt uppdráttar á árinu 1983, en reynt er að efla hana á þessu ári með fjölbreyttari sparnaðarformum en tíðkast hafa til þessa. Hins vegar ríkir mikil óvissa um hve mikið aflast á innlenda lánsfjármarkaðinum. Á undanförnum árum hefur erlend skuldasöfnun aukist mjög hér á landi. Nú er svo komið að efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar þykir hætt, verði um frekari erlenda skuldasöfnun að ræða. Í ljósi þessa voru nýjar erlendar lántökur áformaðar mun minni 1984 en útlit þótti um þær 1983. Af öllu því sem að framan greinir ætti að vera ljóst að við gífurlega erfiðleika var að etja og setti það mark sitt á fjárlög ársins 1984, eins og þau voru endanlega afgreidd frá Alþingi og þm. er væntanlega flestum í fersku minni. Eins og ég hef skýrt frá hér á hv. Alþingi ákvað ég að skipa samstarfshóp þeirra aðila, sem fara með helstu framkvæmdaþætti ríkisfjármála og forustumanna fjvn. Meginverkefni þessa vinnuhóps er m. a. að tryggja framkvæmd fjárlaga innan fjárlagaársins ásamt því að tryggja að jafnan liggi fyrir haldgóðar upplýsingar um stöðu ríkisfjármála. Eitt af fyrstu verkefnum starfshópsins var að gera athugun á því, hvort þær fjárveitingar sem fram koma í fjárlögum ársins 1984 gæfu rétta mynd af þeim skyldum sem lagðar eru á ríkissjóð um greiðsluþarfir einstakra viðfangsefna á árinu 1984. Niðurstöður þeirrar athugunar hafa nú leitt í ljós að verulegur fjárhagsvandi blasir við í ríkisfjármálum á þessu ári að óbreyttu. Talið er að nú stefni án aðgerða í greiðsluhalla, sem gæti numið 1.8 milljarði kr., en í fjárlögum var hins vegar gert ráð fyrir greiðsluafgangi A-hluta ríkissjóðs um 6 millj. kr. Alþm. hljóta að spyrja hvernig standi á því að svona mikil umskipti í ríkisfjármálum til hins verra eru nú fram komin svo stuttu eftir að Alþingi samþykkti fjárlög fyrir árið 1984. Þessari spurningu hlýt ég að svara og ég mun gera það síðar í þessari ræðu. En áður en ég kem að því svari og þeim skýringum sem því fylgja vil ég vekja athygli þm. á því hvernig staðið hefur verið að þessu máli af minni hálfu sem fjmrh. Mér hefði verið í lófa lagið að fylgja fordæmi sumra fyrirrennara minna og reyna að þegja vandann í hel og sjá hvort hann leystist ekki af sjálfu sér á endanum. Það hefði verið leikur einn fyrir mig að sópa vandanum undir teppið og láta sem ekkert væri þar til á seinustu mánuðum ársins og þá hefðu hugsanlega auknar tekjur ríkissjóðs getað verið búnar að leysa hluta vandans. En þannig starfa ég ekki og mun ekki gera. Ég kýs að koma til dyranna eins og ég er klæddur og gera þingi og þjóð grein fyrir fyrirsjáanlegum vanda svo að unnt sé að taka tímanlega í taumana. Annað er ábyrgðarlaust að mínum dómi og ábyrgðarleysi getur orðið þjóðinni dýrt. Ég skýri frá þessum vanda nú til þess að ríkisstj. og Alþingi geti gripið til nauðsynlegra varnaraðgerða í tíma. Annars fljótum við sofandi að feigðarósi. Áður en ég rek meginástæður fyrir hinum nýja vanda vil ég minna hv. alþm. á staðreyndir undanfarinna ára hvað varðar svo nefndar aukafjárveitingar innan fjárlagaársins. Árið 1981 námu aukafjárveitingar 546 millj. kr., sem eru 10% af gjaldatölu fjárlaga þess árs. Árið 1982 námu samþykktar aukafjárveitingar 1.1 milljarði kr., sem eru 14% af gjaldatöku fjárlagaársins 1982, en umframútgjöld námu 18.5% af gjaldatöku fjárlaga 1982 og á árinu 1983 námu aukafjárveitingar 3.3 milljörðum kr., sem eru 25% af áætluðum gjöldum fjárlaga síðasta árs. Af þessari upptalningu geta alþm. séð að fjárlög undanfarinna ára, bæði hvað varðar verðlagsforsendur og áætlanir um greiðsluþarfir einstakra viðfangsefna, hafa ekki verið í samræmi við raunverulegar greiðslur. Sá vandi sem nú er þekktur og varðar A-hluta ríkissjóðs nemur tæpum 2 milljörðum kr., sem er um 11% af gjaldatölu fjárlaga ársins 1984. Þetta er meira en helmingi lægra hlutfall af gjaldatölu fjárlaga en aukafjárveitingar síðasta árs námu, en eins og fram kemur í skýrslunni um ríkisfjármál fyrir árið 1983 var sá vandi fyrir í ríkisfjármálum þegar núv. ríkisstj. tók við. Ég hef marglýst því yfir að þau vinnubrögð sem verið hafa í fjmrn., að gera ný fjárlög á degi hverjum, séu óviðunandi og óþingræðisleg. Þess vegna taldi ég það skyldu mína sem fjmrh., þegar upplýsingar lágu fyrir um breytta afkomu ríkissjóðs á þessu ári, að birta þær Alþingi og óska eftir afstöðu þess til vandans. En ég hefði að sjálfsögðu getað viðhaft sömu vinnubrögð og tíðkast hafa á undanförnum árum og velt þessu á undan mér til ársloka og þá látið Alþingi standa frammi fyrir gerðum hlut. Við það mat sem nú hefur farið fram á ríkisfjármálum á árinu 1984 var m. a. lagt mat á áhrif kjarasamninga á ríkisfjármálin, horfur um tekjur og gjöld og innlendar lántökur A-hluta ríkissjóðs. Áhrif hinna almennu kjarasamninga og samninga ríkisins við sína starfsmenn hafa verið metin. Talið er að tekjur ríkissjóðs muni aukast um 200–250 millj. kr. á árinu 1984 vegna aukins kaupmáttar og meiri veltu innanlands en forsendur fjárlaga fólu í sér. Útgjöld ríkissjóðs vegna launa opinberra starfsmanna og hliðstæðar hækkanir almannatryggingabóta eru aftur á móti talin verða alls 20 millj. kr. hærri en tekjuauki. Áætlun um ýmsa þætti ríkissjóðstekna á árinu 1984 hefur verið endurmetin. Heildartekjur ríkissjóðs gætu orðið um 427 millj. kr. hærri en fjárlög ársins gera ráð fyrir eða samtals 18 322 millj. kr. Endurskoðuð áætlun um útgjöld A-hluta ríkissjóðs á árinu 1984 sýnir að heildarútgjöld nema 20 299 millj. kr., sem er 2015 millj. kr. hærri fjárhæð en fjárlög ársins 1984 áforma. Þessum útgjöldum má skipta í þrennt: Í fyrsta lagi eru útgjöld sem ekki var að fullu gert ráð fyrir við afgreiðslu fjárlaga. Hér má nefna almannatryggingar, sýslumenn og bæjarfógeta, grunnskóla o. fl. Til þessa flokks má telja 500–600 millj. kr. Í öðru lagi eru útgjöld sem alls ekki voru þekkt við afgreiðslu fjárlaga, alls 500–600 millj. kr. Hér má nefna lán vegna loðnudeildar Verðjöfnunarsjóðs frá 1981, sem fellur á ríkisábyrgðasjóð, útgjöld vegna Straumsvíkurhafnar o. fl. Í þriðja lagi eru útgjöld ríkissjóðs sem áformað var við afgreiðslu fjárlaga að kæmu til lækkunar á árinu 1984, en óvíst er hvort næst. Það eru m. a. útgjöld vegna almannatrygginga, alls um 300 millj. kr., Lánasjóður ísl. námsmanna um 100 millj. kr. og fleira. Þá eru horfur á að útflutningsbætur á landbúnaðarafurðir geti reynst hærri en nemur fjárveitingu í fjárlögum. Alls gætu þetta orðið um 600 millj. kr. Rétt er þó að vekja sérstaka athygli á því að ríkisstj. hefur ekki fallið frá þeirri stefnu sem mörkuð var í fjárlögum varðandi þessa þætti, en endanlegar ákvarðanir liggja ekki fyrir um nánari framkvæmd þessara áforma. Áætlað er að opinberir aðilar afli innanlands lánsfjár alls tæplega 800 millj. kr., þ. e. til ríkissjóðs 358 millj. kr. og 437 millj. kr. til húsnæðislánakerfisins. Í þessari áætlun er hins vegar gert ráð fyrir að 400–500 millj. kr. aflist á innlendum markaði í stað 800 millj. kr. og er innlend fjáröflun ríkissjóðs lækkuð um 200 millj. kr. vegna þessa. Á þessari stundu liggja ekki fyrir endanlegar tillögur af hálfu ríkisstj. um á hvern hátt skuli bregðast við þeim fjárhagsvanda ríkissjóðs sem ég hef greint hér frá, en nú er unnið að slíkri tillögugerð. Lausn þessa vanda er að því leyti erfiðari nú en oft áður hvað varðar ríkissjóð, að á verðbólgutímum undanfarinna ára hafa tekjur ríkissjóðs vegið upp á móti þeim útgjöldum sem orðið hafa umfram áætlun fjárlaga, en nú blasir hins vegar við að vegna hjöðnunar verðbólgu og almenns samdráttar í þjóðarframleiðslu hafa óbeinar tekjur ríkissjóðs dregist verulega saman. Verður því ekki hægt að mæta vandanum með því að ríkissjóður hagnist á verðbólgu og umframeyðslu þjóðarinnar. Ljóst er að við lausn þessa vanda verður ríkið að draga saman útgjöld sín eins og hinn almenni borgari í landinu hefur þurft að gera að undanförnu vegna þess þjóðarátaks sem unnið hefur verið að til að eyða þeirri óðaverðbólgu sem hrjáð hefur allt efnahagslíf okkar á undanförnum árum. Oft hefur verið hafður ásetningur uppi hjá ríkisstjórnum um að draga úr útgjöldum ríkisins, en því miður hefur oft orðið minna úr þeim framkvæmdum. Í fjárlögum fyrir árið 1984 er þegar búið að gera ráð fyrir samdrætti launa og rekstrargjalda frá fyrra ári sem nemur um 250–300 millj. kr. Sú ákvörðun hlýtur að gera frekari samdrátt erfiðari í framkvæmd á þessu ári. Ekki verður þó hjá því komist að beita niðurskurðarhnífnum enn frekar. Sá samdráttur hlýtur að koma fram í minni þjónustu ríkisins og minni umsvifum. En þessi niðurskurður má ekki verða talnaleikur á blöðum. Hann verður að vera raunhæfur. Þá hlýtur að koma til athugunar að marka tilfærslur og þátttöku ríkisins í ýmissi starfsemi utan ríkisgeirans. Stefna núv. ríkisstj. hefur verið að auka ekki skattaálögur á landsmenn frá því sem verið hefur heldur hitt, að lækka skatta ríkisins. Miðað við þá kjaraskerðingu sem orðið hefur er lítið svigrúm sem réttlætir aukna skattheimtu af hálfu ríkisins. Ríkisstj. verður þó, með tilliti til þess vanda sem blasir við, að íhuga hvort ekki sé nauðsynlegt að grípa til tímabundinna aðgerða til lausnar hluta fjárhagsvandans ef með því móti gæfist tími til að vinna að frekari lækkun útgjalda ríkissjóðs á komandi árum. Hluti þess vanda sem nú er við að etja hjá ríkissjóði stafar af því að ríkissjóður hefur tekið á sig ábyrgðir sem nú falla á hann. Ég tel að á undanförnum árum hafi oft gætt of mikils ábyrgðarleysis þegar ríkið hefur verið látið ábyrgjast ýmiss konar fjárhagsákvarðanir aðila í þjóðfélaginu, en það hefur leitt til þess að menn hafa ekki þurft að horfast í augu við staðreyndir og frestað raunverulegum vanda. Tel ég nauðsynlegt að settar verði fastmótaðar reglur um ríkisábyrgðir. Fer nú fram athugun á þeim málum í fjmrn. Við umr. um fjárlög fyrir árið 1984 gat ég um nauðsyn þess að unnið yrði að gerð áætlunar til lengri tíma um þróun tekna og gjalda ríkissjóðs sem sýndi tekjuþarfir og útgjaldaskuldbindingar til nokkurra ára í senn. Sú staðreynd sem nú blasir við í ríkisfjármálum gefur enn frekar tilefni til þess að hrinda þeim áformum í framkvæmd. Ég mun síðar gera grein fyrir þeim hugmyndum og tillögum sem ég hef til lausnar þeim vanda sem við blasir og ég vænti þess að ríkisstj. muni takast von bráðar að koma sér saman um tillögur að þessu leyti. Þær tillögur munu þá hljóta umfjöllun hér á Alþingi. En ég vil að lokum við þetta tækifæri undirstrika nauðsyn þess að þm. allir og þjóðin öll geri sér ljósa grein fyrir hinum mikla vanda sem nú blasir við. Hann verður ekki leystur nema með samstilltu átaki okkar allra hér og þjóðarinnar allrar.



Herra forseti. Fjmrh. hefur gert þinginu grein fyrir stöðu ríkissjóðs og mun ég ekki fara orðum um það. Mér þykir hins vegar rétt að tengja þetta nokkuð almennum upplýsingum um peningamálin því að þar er vitanlega um einn stærsta liðinn í ríkisfjármáladæminu að ræða. Við höfum óumdeilanlega náð mjög miklum árangri í viðureigninni við verðbólguna. Hún er nú um 10% á ársgrundvelli og þrátt fyrir þá launasamninga sem hafa verið gerðir telur Þjóðhagsstofnun að verðbólga frá áramótum til áramóta verði um 12–14% og verðbólguhraði í lok ársins um 10–11%. Í peningamálum blasa hins vegar við vissar hættur. Útlánaaukning bankanna í janúar og febrúar er 33.3% eða töluvert meiri en verðbólga er nú. Bendir það augljóslega til nokkurrar þenslu og meiri þenslu en æskilegt er ef takast á að halda þensluáhrifum niðri, eins og mikilvægt er til að treysta þann árangur sem hefur náðst. Ríkissjóðsdæmið er að sjálfsögðu stór liður í þessu og hefur staðan gagnvart Seðlabanka af þeim sökum versnað töluvert. Skuldir ríkissjóðs og ríkisstofnana við Seðlabankann jukust í janúar og febrúar um 857 millj. kr. Gjaldeyrisstaðan hefur versnað um 1340 millj. kr., fyrst og fremst vegna yfirdráttar í Seðlabanka. Mér þykir rétt að þessar upplýsingar komi hér fram þótt í stuttu máli sé og vil með þeim leggja ríka áherslu á þá skoðun mína og ríkisstj. að í viðureigninni við verðbólguna sé þenslan í peningamálum stærsti vandinn sem við eigum við að stríða nú og verður að ná tökum á. Þar er ríkissjóðsdæmið stærst og mun fjmrh. að sjálfsögðu, eins og hann hefur hér lýst, gera till. til ríkisstj. og Alþingis um hvernig jafnvægi verður náð í ríkissjóði. Mér þykir jafnframt rétt, af því að ég er staðinn hér upp, að geta þess að ríkisstj. ákvað á fundi sínum s. l. þriðjudag að skipa embættismenn í að útfæra þá tilfærslu innan fjárlaga sem ákveðin var og samþykkt í tengslum við samninga VSÍ og ASÍ. Mun ríkissjóður þannig að fullu standa við þær samþykktir sem þá voru gerðar þótt samningar hafi ekki verið samþykktir af öllum stéttarfélögum. Þetta mál er reyndar það langt komið að það sem að tryggingum snýr er tilbúið til framkvæmda og mun heilbr.- og trmrh. gera grein fyrir því á eftir.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Ríkisstj. þykir rétt að gera í upphafi grein fyrir því hvað hún hyggst gera í sambandi við bætur almannatrygginga. Í fyrsta lagi verður gefin út reglugerð um hækkun bóta almannatrygginga, á hinum almenna lífeyri, skv. 79. gr. laga um almannatryggingar. Hér er um að ræða bótahækkanir almenna lífeyrisins, að þær hækki um 7% frá 1. mars 1984. Í öðru lagi er um að ræða útgáfu reglugerðar um ráðstöfunarfé vistmanna á dvalarstofnunum aldraðra. Sú reglugerð er sett með stoð í 26. gr. laga um málefni aldraðra nr. 91 frá 1982. Jafnframt fellur úr gildi reglugerð frá því á s. l. ári. Í þeirri reglugerð sem gefa á út er gert ráð fyrir að ráðstöfunarfé aldraðra, sem vistaðir eru á dvalarheimilum aldraðra og engar tekjur hafa aðrar en lífeyri almannatrygginga, hækki þannig að mánaðarupphæð sú sem í gildi er í marsmánuði hækki og verði 1989 kr. á mánuði. Ráðstöfunarfé aldraðra, sem vistaðir eru á hjúkrunarheimilum og hjúkrunardeildum fyrir aldraða og engar tekur hafa aðrar en lífeyri almannatrygginga, hækka þannig að mánaðarupphæð sú sem í gildi er í marsmánuði 1984 verður 1750 kr. Allar aðrar bætur munu hækka í samræmi við frv. sem ríkisstj. mun leggja fyrir Alþingi á næstu dögum. Þar er kveðið svo á um að árlegur barnalífeyrir með hverju barni skuli vera 24 180 kr., árleg mæðralaun skuli vera með einu barni 15 156 kr., með tveimur börnum 39 708 kr. og með þremur börnum eða fleiri 70 428 kr. Ef aðrar tekjur elli- og örorkulífeyrisþega en lífeyrir almannatrygginga fara ekki fram úr 29 084 kr. á ári skal greiða uppbót á lífeyri hans að upphæð 56 736 kr. á ári. Hafi bótaþegi hins vegar tekjur umfram 29 084 kr. á ári skal skerða uppbótina um 45% þeirra tekna sem umfram eru. Sama gildir um hjónalífeyri eftir því sem við á. Til tekna teljast ekki í þessu sambandi vextir, verðbætur eða gengishagnaður sem frádráttarbær er frá tekjum við ákvörðun tekjuskattsstofns. Einhleypingi, sem nýtur óskertrar uppbótar eða tekjutryggingar skv. 1. mgr. þessa frv. og er einn um heimilisrekstur án þess að njóta fjárhagslegs hagræðis af sambýli eða samlögum við aðra um húsnæðisaðstöðu eða fæðiskostnað, skal að auki greiða í heimilisuppbót 1422 kr. á mánuði. Eigi hann rétt á skertri tekjutryggingu lækkar heimilisuppbótin í sama hlutfalli. Þessi ákvæði eru öll þau sömu og eru í gildandi lögum. Ég hygg að það sé rétt, til þess að þingheimur átti sig á þessum breytingum, að skýra frá því að elli- og örorkulífeyrir er 3157 kr. á mánuði og hækkar skv. þessu um 7% eða í 3378, en tekjutryggingin, sem er 3861 kr. á mánuði, mun ein og sér hækka um 22.5% eða í 4728 kr. á mánuði. Þetta þýðir að sá sem hefur óskerta tekjutryggingu og ellilífeyri eða örorkulífeyri hefur núna 7018 kr., en eftir þessa breytingu mundi það hækka í 8106 kr. eða að meðaltali um 15.5%. Ef við lítum á þann kostnað sem þessar breytingar hafa í för með sér er talið að breytingin á hinum almenna lífeyri, 7% breytingin, valdi á ári um 134 millj. kostnaðarauka, en á þessu ári eða frá og með 1. mars yrði sú hækkun 112 millj. Í öðru lagi næmi sérstök hækkun tekjutryggingar um 110 millj. á ári, en miðað við 1. mars mun hún nema um 92 millj. kr. Breyting á skerðingarákvæði er áætluð kosta 11–22 millj. Sérstök hækkun barnalífeyris, mæðralauna, heimilisuppbótar og vasapeninga næmi á heilu ári 77 millj., en miðað við 1. mars 64 millj. Skv. þessu er áætlað að þessar auknu bótagreiðslur muni kosta á ári 343 millj., en miðað við 10 mánuði á bilinu frá 279–290 millj. kr. Rétt er að geta þess að í því samkomulagi sem ríkisstj. gerði við aðila vinnumarkaðarins, ASÍ og VSÍ, um tillögur um úrbætur fyrir hina verst settu var ekki reiknað með hækkun á hinum almenna lífeyri svo að það samkomulag er fyrir utan þessa upphæð. Hins vegar er rétt og skylt að geta þess að í því samkomulagi var gert ráð fyrir að aðrar bætur væru framkvæmdar með tilfærslu innan fjárlaga og þar yrði reynt að ná samstöðu um þá tilfærslu. Ætla ég ekki að fara frekar út í það því að hæstv. fjmrh. hefur lýst því ítarlega. Hins vegar fannst mér rétt og lagði til í ríkisstj. að heildarhækkun allra bóta lægi ljós fyrir, hverjar tillögurnar væru, hvort sem það væri í formi þeirra tveggja reglugerða sem ég gat um í upphafi eða í formi þess frv. sem ríkisstj. hyggst leggja fyrir.



Herra forseti. Fjárlög fyrir árið 1984, þau fjárlög sem stjórnarflokkarnir hafa til skamms tíma keppst við að lýsa sem raunhæfustu fjárlögum sem Alþingi hefur samþykkt, eru nú, og ekki að tilefnislausu, komin formlega til 4. umr. á hv. Alþingi tveimur og hálfum mánuði eftir að þau voru samþykkt við 3. umr. Þegar hæstv. fjmrh. flutti framsöguræðu fyrir fjárlagafrv. við 1. umr. hefur honum líklega enn þá verið ofarlega í huga veigamikið og skýrt ákvæði í stefnuyfirlýsingu hæstv. ríkisstj. svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Gerð fjárlaga fyrir árið 1984 miðist við að ná jafnvægi á ný í ríkisfjármálum.“ Þetta var það höfuðhlutverk sem hæstv. fjmrh. og stuðningsmönnum hans í fjvn. var falið að sinna. Hæstv. fjmrh. lagði fjárlagafrv. fram með 9 millj. kr. rekstrarafgangi og 20 millj. kr. greiðsluafgangi. Þetta var að vísu afar tæpt jafnvægi í fjárlagafrv. sem nam um 17.5 milljörðum kr. jafnvel þótt eitthvað hefði nú verið að marka tölurnar, enda taldi hæstv. ráðh. ástæðu til að vara við öllum tilhneigingum til röskunar á þessu nauma jafnvægi og sagði, með leyfi hæstv. forseta: „Ég vil taka það fram í upphafi að út fyrir þann ramma, sem útgjöldum ríkisins hefur verið settur í fjárlagafrv. fyrir árið 1984, verður ekki farið.“ Hér nefndi hæstv. ráðh. líklega í fyrsta sinn þann ramma sem síðar átti eftir að koma mjög við sögu í umr. um efnahagsmál. Sá rammi sem ríkisútgjöldum var settur með fjárlagafrv. og ekki mátti fara út fyrir var 17 246 millj. kr. ríkisútgjöld á árinu 1984. Hæstv. fjmrh. taldi ástæðu til þess í framsöguræðu sinni fyrir fjárlagafrv. að tala alvarlega til hv. alþm. í þá veru að þeir virtu þennan ramma. Hæstv. ráðh. sagði í beinu framhaldi af því sem ég áðan tilgreindi, með leyfi hæstv. forseta: „Þingmenn sem hafa vafalaust margir uppi góð áform um útgjaldaaukningu verða strax að gera sér grein fyrir því að hvorki er hægt að auka erlendar skuldir né yfirdrátt í Seðlabankanum. Og það kemur ekki til greina að auka álögur á landsmenn við núverandi aðstæður. Eina færa leiðin er að draga saman seglin eins og ráðgert er með þessu frv.“ Þetta var veganestið sem þm. og þá sérstaklega stuðningsmenn hæstv. fjmrh. í fjvn. fengu þegar afgreiðsla fjárlagafrv. hófst. Það reyndist ærið erfitt verkefni að gera allt í senn: í fyrsta lagi að halda sig innan þessa ramma hæstv. fjmrh., í öðru lagi að uppfylla í reynd ákvæði stjórnarsáttmálans um jafnvægi í ríkisfjármálum og í þriðja lagi að afgreiða fjárlög sem mark væri á takandi. En á það var lögð sérstök áhersla í ræðu og riti að fjárlögin, sem nú væri verið að afgreiða, væru alveg einstaklega raunhæf og nákvæm. Enda er það staðreynd og beint tilefni þessarar 4. umr. um fjárlögin fyrir árið 1984 að öll þessi markmið urðu að engu, allt mistókst samtímis, ramminn var sprengdur, jafnvægi í ríkisfjármátum er ekki í sjónmáli og fjárlögin hafa nú þegar reynst marklaus. Við 2. umr. um fjárlagafrv. lagði meiri hluti fjvn. fram nál. eins og lög gera ráð fyrir og taldi sig þá augsýnilega hafa staðið nokkuð vel í stykkinu. Í nál. var sérstaklega tekið fram að brtt. til hækkunar útgjalda væru einungis 166 millj. kr. eða um 1% af heildarútgjöldum, en um leið tekið skýrt fram að stefnt væri að því að fjárlög væru sem raunhæfust. Við, sem skipuðum minni hluta fjvn., vorum ekki eins bjartsýn um raunsæið við afgreiðslu meiri hluta á fjárlagafrv. og töldum síður en svo að með afgreiðslu þess væri stefnt að jafnvægi í ríkisfjármálum. Orðrétt segir í nál. minni hlutans, með leyfi hæstv. forseta: „Ljóst er að ríkisstjórnarflokkarnir ætla ekki að standa við það markmið í stefnuyfirlýsingu ríkisstj. að miða gerð fjárlaga fyrir árið 1984 við að ná jafnvægi á ný í ríkisfjármálum." Og síðar í nál. segir, með leyfi forseta: „Við afgreiðslu fjárlagafrv. til 2. umr. er engin grein gerð fyrir ýmsum útgjaldaliðum eða þeir vantaldir.“ Og enn síðar í nál. segir, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar allt þetta er metið er ljóst að hafin er á ný sú skuldasöfnunarstefna og þær seðlaprentunarlausnir sem einkenndu ríkisfjármálin þegar þau voru undir stjórn Sjálfstfl. á árunum 1974–1978.“ Það fór svo að enda þótt hæstv. fjmrh. legði áherslu á að ekki yrði farið út fyrir ramma fjárlagafrv., útgjaldaupphæðina 17 246 millj. kr. og enda þótt útgjaldapóstum væri stungið undir stól og enda þótt meiri hluti fjvn. hrósaði sér af því við 2. umr. að útgjaldahliðin hefði einungis hækkað um 1%, þá urðu útgjaldahækkanir við afgreiðslu frv. við 3. umr. ríflega 850 millj. kr. eða um 4.9%, sem er langmesta hækkun sem orðið hefur í meðförum fjárlagafrv. um langt árabil. Þegar tekið var tillit til endurmats á teknahlið var 9 millj. kr. rekstrarafgangur þannig orðinn að 388.7 millj. kr. rekstrarhalla en 6 millj. kr. greiðsluafgangur var búinn til með auknum lántökum þannig að lántökur til A-hluta hækkuðu um 116% frá fjárlögum ársins 1983 þótt tekið sé tillit til þess að framlag til byggðalína var nú í A-hluta en var áður í B-hluta. Þetta var ærið. En meira treystu stjórnarflokkarnir sér ekki að taka inn í fjári. enda þótt enn væru ýmis útgjöld vantalin. T. d. lá fyrir grg. frá stjórnarnefnd ríkisspítala frá 16. des. - en fjárlög voru afgreidd 20. des. - þar sem greint var frá stórfelldri fjárvöntun og var þó gert ráð fyrir ýmsum aðgerðum til sparnaðar sem engan árangur munu hafa borið til þessa. Þar fyrir utan er svo sá alkunni 300 millj. kr. sérstakur sparnaður sem nást átti í heilbrigðiskerfinu og engin teikn sjást um að verði framkvæmdur. Enn héldu þeir, sem ábyrgð báru á fjárlögunum, sérstakar lofræður um raunsæi þessarar fjárlagagerðar og blöð stjórnarflokkanna básúnuðu fagnaðarboðskapinn um landið. Það virtist í rauninni ekki nema tímasparnaður að samþykkja fjári. sem ríkisreikning fyrir árið 1984 um leið og frá þeim var gengið. Enda þótt fjárlagafrv. hefði átt að vera alveg einstaklega vel undirbúið og raunsætt með sín 17 246 millj. kr. útgjöld og 9 millj. kr. rekstrarafgang og 1% hækkunin á útgjöld við 2. umr. væri rétt svona til að snurfusa þessa fullkomnu mynd og enda þótt allt ætti síðar eftir að snúast við við 3. umr. - útgjöld að komast í 18 283 millj. kr. og rammi hæstv. fjmrh. ryki út í veður og vind - þá voru fjárlagatölurnar að dómi þeirra sem unnu verkið ekki síður fullkomnar en í upphafi, jafnvel enn betri og vísindalegri ef það var þá unnt. Þrátt fyrir þessar stöðugu endurbætur á fullkomleikanum virtist hæstv. fjmrh. vera haldinn einhverjum eftirþönkum og hann fékk ríkisendurskoðanda til þess að stýra sérstakri rannsókn á fjári. eftir að þau höfðu verið afgreidd. Hæstv. ráðh. hefur nú greint frá árangri þessarar rannsóknar þar sem fjárlagafrumburður hans hefur verið veginn og léttvægur fundinn. Án þess að forsendur hafi breyst frá afgreiðslu fjárl. meira en svo að það raski nettóútgjöldum um meira en 20 millj. kr. reynast vanáætluð heildarútgjöld alls nema 2015 millj. kr., vanáætlaðar tekjur 427 millj., vanáættuð nettóútgjöld því 1588 millj. kr. Gæti sú tala þó enn átt eftir að hækka ef ekki næst sá sparnaður sem gert er ráð fyrir í fjárlögum að eigi að koma til, þ. e. 2.5% sparnaður á launaliðum og 5% á rekstrarútgjöldum eða alls nær 220 millj. kr. Skv. þessari niðurstöðu um haldleysi fjárlaganna hækkar rekstrarhalli úr 389 millj. kr. í 1977 millj. og í stað 6 millj. kr. sem sýndar voru sem greiðsluafgangur við 3. umr. fjárlaga er raunveruleikinn nú við 4. umr. 1845 millj. kr. greiðsluhalli. Það er rétt, sem hagsýslustjóri segir í Morgunblaðinu í gær og Þjóðviljanum í dag, að stór hluti af þessum mismun á fjárlagatölum og rauntölum nú er tilkominn vegna ákvörðunar ríkisstjórnarflokkanna um að áætla hreinlega ekki fyrir þessum útgjöldum við afgreiðslu fjárlaga. Þegar þessi raunveruleiki um fyrirsjáanleg útgjöld er skoðaður geta menn spurt sjálfa sig: Ef stjórnarflokkarnir hefðu opinberlega viðurkennt þessar staðreyndir við afgreiðslu fjárlaga, hvernig hefðu þeir þá afgreitt þau? Voru ríkisstjórnarflokkarnir þá tilbúnir til þess að taka á hinum raunverulega vanda? Hefðu þeir afgreitt fjárlög með nálega 2000 millj. kr. rekstrarhalla og 1845 millj. kr. greiðsluhalla eða er staðreyndin sú að hæstv. ríkisstj. treystir sér ekki til þess að afgreiða fjárlög með þeim hætti að horfast í augu við staðreyndir heldur kaus að afgreiða þau með vanáætluðum útgjöldum og vitlausum niðurstöðum til þess að þau yrðu yfirleitt afgreidd fyrir áramót í trausti þess að með því gæfist betra tóm til ákvarðana um einhverjar ráðstafanir sem enn liggur þó ekkert fyrir um hverjar verða? Á það er bent af ýmsum að áður hafi útgjöld ríkissjóðs farið fram úr áætlun fjárlaga og hér sé um sams konar röskun að ræða. Það er rétt að þegar verðlagsbreytingar urðu meiri en fjárlagafrv., bæði tekju- og gjaldahlið, var byggt á fóru útgjöld fram úr áætlun fjárlaga en jafnvægi milli tekna og gjalda raskaðist ekki við það. Ef eitthvað var jukust tekjur jafnvel stundum meira en gjöld nema á s. l. ári þegar ný ríkisstj. sló grunninn undan tekjuöflun ríkissjóðs með stórfelldri skerðingu kaupmáttar launa almennings og meðfylgjandi samdrætti í veltusköttum auk þess sem ýmsir tekjuliðir voru lækkaðir með ákvörðunum ríkisstj . Nú kemur á hinn bóginn í ljós að fjárlagaafgreiðsla fyrir síðustu áramót var með þeim hætti og vanáætlun útgjaldaliða svo stórfelld að nettóútgjöld ríkissjóðs aukast um 1588 millj. kr. þegar einungis 21 millj. kr. nettóútgjaldaaukning á rætur að rekja til breyttra forsendna frá því að fjárlög voru afgreidd. Hér er ekki um að ræða hliðstæða breytingu á gjöldum og tekjum. Hér er ekki um að ræða afleiðingar af breytingum á forsendum. Hér hefur átt sér stað svo mikil raunveruleg vanáætlun á gjaldaliðum að nemur 1588 millj. kr. nettó, þ. e. þegar aukning tekna hefur verið dregin frá. Þessi upphæð, 1588 millj. kr. rekstrarhalli sem bætist við þann sem fyrir er, þessi viðbót nemur hvorki meira né minna en tæplega 90% af öllum áættuðum tekjuskatti einstaklinga á þessu ári eða nær 7 þús. kr. á hvert mannsbarn í landinu. Það er út af fyrir sig þakkarvert að hæstv. fjmrh. skuli þrátt fyrir dýrðarsönginn um sérstaklega raunhæf fjárlög hafa haft þessa eftirþanka um vinnubrögðin og hann skuli hafa leitað til hæfra einstaklinga utan raða þeirra sem samþykktu fjárlögin til þess að leiða í ljós hinn bitra sannleika sem nú blasir við þjóðinni. Það er vissulega þakkarvert að ekki skuli hafa verið legið lengur á staðreyndum í þessu máli og gæti það orðið til þess að lina áfellisdóma almennings þegar svo greiðlega er gengist við yfirsjónunum. Það er nú ljóst, tveimur og hálfum mánuði eftir afgreiðslu fjárlaga, að staða ríkissjóðs er öll önnur og lakari en látið var líta út við afgreiðslu fjárlaga og voru þau afgreidd með umtalsverðum halla. Það vantar því æðimikið á að náð hafi verið þeim þremur meginmarkmiðum sem hæstv. fjmrh. greindi frá í framsöguræðu fyrir fjárlagafrv. að hefðu sérstaklega verið höfð í huga við undirbúning að stefnumótun í ríkisfjármálum á árinu 1984. Hæstv. fjmrh. sagði þá að fyrsta meginmarkmiðið væri að styðja hina almennu efnahagsstefnu ríkisstj., einkum að því er varðar baráttu við verðbólgu og viðskiptahalla. Svo stórfelldur halli á ríkissjóði sem nú blasir við er síst til þess fallinn að styðja það markmið efnahagsstefnunnar að draga úr verðbólgu og viðskiptahalla. Annað meginmarkmiðið taldi hæstv. ráðh. vera það að gera fjárlögin að raunhæfu marktæku plaggi gagnvart þeim aðilum sem fjárveitinga njóta skv. fjárlögum. Dómurinn um fjárlög fyrir 1984 sem marktækt plagg, eins og hæstv. ráðh. orðaði það, hefur nú verið kveðinn upp með ótvíræðum hætti. Og hæstv. fjmrh. sagði, með leyfi hæstv. forseta: „Þriðja meginmarkmiðið, sem haft hefur verið að leiðarljósi við samningu þessa fjárlagafrv., er að draga úr umfangi ríkisins í þjóðarbúskapnum, minnka ríkisumsvifin og takmarka hlutdeild ríkisins í þjóðartekjunum.“ Skv. þeim nýju áætlunum um útgjöld ríkissjóðs, sem hæstv. ráðh. hefur sjálfur gert grein fyrir, eru heildarútgjöldin án aðgerða áættuð 20 299 millj. kr. og nema skv. því 31.9% af áætlaðri vergri þjóðarframleiðslu á þessu ári. Það væri hæsta hlutfall ríkisútgjalda svo langt aftur sem ég hef skýrslur um, svo talsverðar ráðstafanir þarf hæstv. fjmrh. að gera í því skyni að létta útgjöldum af ríkissjóði ef hann ætlar ekki að gerast methafi í ríkisumsvifum samtímis því sem hann boðar það sem eitt af meginmarkmiðum sínum í ríkisfjármálum að minnka umsvif ríkisins sem hlutfall af þjóðarframleiðslu. En hæstv. ráðh. hefur margítrekað að ekki komi til mála að leggja nýjar álögu á landsmenn. Og spurningin er einnig: Ætlar hæstv. fjmrh. þrátt fyrir upplýsingarnar um stöðu ríkissjóðs að auka enn á vanda hans með því að halda fast við þau áform stjórnarflokkanna að létta sköttum af eignamönnum og fyrirtækjum? Þessar upplýsingar um markleysi fjárlaganna koma þeim ekki á óvart sem gerðu sér ljóst að veruleg útgjöld voru vantalin við afgreiðstu þeirra. En þessi niðurstaða ætti að kenna þeim sem mest hafa lofað og prísað nákvæmni og ágæti nýafgreiddra fjárlaga að það er hygginna manna háttur að fella ekki dóma fyrir fram þegar reynslan sjálf er á næsta leiti. Þetta hafa gætnir menn gert, þetta hafa gætnir menn lært og fellt í heilræði sem þessir fjárlagasmiðir ættu að draga ályktanir af og auka við í samræmi við nýjustu reynslu og segja: Dag skal að kveldi lofa en mey að morgni og fjárlög ei fyrr en að ári.



Herra forseti. Öllum þm. mun vera ljóst að það eru engin ný tíðindi fólgin í þeim tölum sem hæstv. fjmrh. hefur gert að umtalsefni í dag. Þetta var allt saman vitað meira og minna og að langmestu leyti fyrir jól, þegar fjárlög voru til afgreiðslu, eins og reyndar hefur verið staðfest af embættismönnum í ríkiskerfinu. Það sem eru tíðindi í sambandi við þessar umr. er hins vegar að með umr. hefur ríkisstj. staðfest að hún sé búin að missa kjarkinn. Hún trúir ekki lengur á tölurnar sem hún barðist fyrir fyrir jól. Hún trúir ekki lengur á þær ákvarðanir sem teknar voru við fjárlagaafgreiðsluna fyrir jól. Hún vill ekki standa við þær. Þá voru afgreidd fjárlög. Þá var ákveðið að skera niður á ýmsum þáttum. Þá var ákveðið að fjárlög 1984 væru sérlega góð og þau voru talin einstaklega raunhæf. Þessi umr. er fyrst og fremst til marks um að ráðh. treystir sér ekki lengur til að standa við þau fjárlög sem hann og ríkisstjórnarflokkarnir stóðu að afgreiðslu á fyrir jól. Fjárlagaramminn er brostinn og efnahagsstefnan er hrunin. Raunveruleikinn blasir við. Þetta er það sem eru tíðindi í sambandi við umr. núna. Ég held að þessi umr. sé líka til marks um að hæstv. fjmrh. vilji vísa þessu máli af sér, hann sé ekki einungis búinn að missa trúna á fjárlögin heldur líka trúna á að samstarfsmenn hans standi með sér í því að halda utan um fjárlögin með þeim hætti sem hann hefði óskað. Hann vill ekki axla ábyrgðina af því að sitja uppi með þessi fjárlög. Hann er að vísa málinu á félaga sína í ríkisstj. Þetta er áreiðanlega sannleikur málsins í þessu sambandi. Sannleikurinn er líka sá, að í ríkisstj. vísar hver á annan einn ganginn enn: fjmrh. vísar á ríkisstj., ríkisstj. vísar á fjmrh., fjmrh. vísar á stjórnarflokkana og þannig gengur þetta koll af kolli. Í þessu sambandi er hafið enn eitt yfirlýsingastríðið og það rignir enn marklausum yfirlýsingum yfir þjóðina. Því miður er svo komið að það er jafnvel orðið minna að marka yfirlýsingar hæstv. fjmrh. en hæstv. forsrh. og er þá nokkuð langt til jafnað. En vel að merkja: þjóðin hefir ekki á marklausum yfirlýsingum og hún er búin að fá meira en nóg af þeim. Um þá stöðu sem nú er uppi vil ég segja að það er áreiðanlega einn meginþátturinn í því að komast út úr þeirri stöðu að menn séu tilbúnir að gera ýmsar kerfisbreytingar. Það er enn einu sinni ljóst og enn einu sinni hafa menn rekið sig á að slíkar kerfisbreytingar ná ekki fram að ganga, a. m. k. ekki þegar Framsfl. er í ríkisstj. eða framsóknarmenn í öðrum flokkum. Þá reka menn sig á vegg og sitja uppi með óbreytt kerfi. Ég get nefnt sem dæmi að á fjárlögum einum eru 1.5 milljarðar kr. sem eiga að fara í landbúnaðardæmið. Þetta er bundið af úreltum ákvæðum. Menn eru meira að segja að tala um það núna að þær ákvarðanir sem menn tóku um að sporna við varðandi útflutningsbæturnar skuli nú hrynja og reikna það inn í dæmið hjá sér. Það var annars athyglisvert að hæstv. ráðh. hafði engar tillögur fram að færa um hvernig ætti að ráða fram úr þeim vanda sem nú er við að glíma. Ég held að nauðsynlegt sé að menn setji sér raunhæf markmið um hvernig eigi að bregðast við þessum vanda, sem reyndar hefur verið þekktur frá því fyrir jól. Það er skoðun okkar Alþfl.-manna að við því verði að bregðast með fjölþættum hætti. Þó að hæstv. ráðh. hafi ekkert til málanna að leggja skal ég segja þá skoðun okkar að við teljum að það verði að mæta þessu að 1/s a. m. k. með sparnaði, að hluta til með auknum tekjum og menn verði þá jafnvel að sætta sig við að færa seinasta þriðjunginn af þessum vanda á milli ára. Að því er sparnaðinn varðar ættu menn fyrst að setja sér að efna það sem að var stefnt um sparnað en renna nú ekki á rassinn. Við skulum setjast niður og skoða bæði framkvæmda- og rekstrarliði að nýju og leita sparnaðar hvarvetna þar sem það er mögulegt. Við skulum gera þær kerfisbreytingar sem eru nauðsynlegar til að ná raunverulegum árangri í stað þess að vísa þessu af okkur. Og við skulum taka á útflutningsbótaþættinum, sem alltaf hefur skriðið úr höndum manna, og þar er um stórar fjárhæðir að ræða. Að því er tekjuhliðina varðar er nú unnið að endurskoðun á tekjuáætlun. Þar skyldi þó ekki leynast einhver matarholan. Og menn ættu í annan stað að láta ógert að framkvæma þá lækkun á sköttum á fyrirtækjum sem fyrirhuguð er og er inni í þessum vanda. Almenningur í þessu landi er búinn að taka á sig byrðar, en fyrirtækin hafa sloppið. Ég get einmitt nefnt verslunina í þessu sambandi. Hæstv. fjmrh. hefur kvartað undan því að verslunin hafi ekki efnt það að lækka vöruverðið á sama tíma og vextir og tilkostnaður hafi lækkað. En á ekki verstunin þá líka að leggja sitt af mörkum í því dæmi sem við stöndum hér frammi fyrir? Þar gæti líka verið matarhola, hæstv. fjmrh. Sannleikurinn er nefnilega sá, að ekki er hægt að ætlast til þess að launafólkið í landinu taki á sig þrengingarnar ef ríkissjóður ætlar að lifa um efni fram. Og það dugar ekkert að gera þetta sérstaklega að umræðuefni hér og tilkynna þegar þekktar tölur, en láta svo málið renna út í sandinn og hafa engar tillögur fram að færa. Nú þarf einmitt að taka á þessu máli. Það er sjálfsagt og eðlilegt að Alþingi taki fjárlögin upp að nýju og þau komi hér að nýju til umfjöllunar úr því að það stendur ekki steinn yfir steini í þeim. Við Alþfl.menn teljum það sjálfsagt og eðlilegt og erum reiðubúnir að leggja okkar af mörkum til þess að afgreidd verði hér ný fjárlög. Ég hef hér, herra forseti, gert nokkur atriði að umtalsefni í þessu sambandi og ég hef gert grein fyrir þeirri meginstefnu sem Alþfl. hefur að því er varðar úrlausn þessa máls, en það má ekki standa öllu lengur á ríkisstj. að koma með sínar tillögur. Á henni hvílir nefnilega mesta ábyrgðin í þessum efnum.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. er einarður maður og vill að orð standi. Það ber að fagna því að hann skuli standa við þær yfirlýsingar sínar að flytja Alþingi skýrslu um ástand ríkisfjármála á þriggja mánaða fresti. Menn gefa þá gamnað sér við að reikna út hversu margar fjárlagaumr. verði orðnar í árslok. Ég hef líka trú á því að hann segi satt að svo miklu leyti sem hægt er að segja satt í málum af þessu tagi. Það er hins vegar skoðun mín að þessi umr. sé ónýt vegna þess að hér eru á engan hátt kynntar þær ráðstafanir eða aðgerðir sem eiga að snúa því dæmi, sem hér var lýst, við. Það er vont. Því hefur verið lýst hér hversu skotheld fjárlögin voru þegar þau voru samþykkt fyrir jól. Það er ekkert vafamál að fjárlög eru langmikilvægasta stjórntæki ríkisins. Ríkisstj. sem er með fjárlög af þessu tagi er örugglega ekki að stjórna landinu. Hún hlýtur að vera að gera eitthvað annað. Það kom að vísu í ljós í haust í umr. á Alþingi og var ítrekað, ef ég man rétt í umr. þann 13. des., að ríkisstj. hefði ekki lesið heima. Þar sagði hæstv. fjmrh., með leyfi forseta: „Sum af okkar kosningaloforðum voru byggð á þeim upplýsingum sem við héldum að væru réttar. Við höfðum ekki réttar upplýsingar þegar við hófum stjórnarmyndunarviðræður. Við fengum þær ekki fyrr en við sjálfir létum gera úttekt á ríkissjóði. Þetta eru mín orð.“ Nú kemur hins vegar í ljós að þeir hafa ekki farið að vinna heimadæmin eftir þennan árekstur. Allt í einu vakna þessir menn upp við það að rukkarar vilja fá víst 300 millj. upp í hin og þessi lán sem þeir höfðu bara ekki hugmynd um. Þeir gerast svo klókir að gera ráð fyrir að það kunni að vera einhvers staðar 200 millj. í viðbót sem er ekki búið að rukka. Það er lofsvert. Hins vegar er alvarlegt mál ef stjórnvöld í landinu sinna ekki þeirri grundvallarskyldu að lesa heima. Umr. um fjármál og fjárlög hafa oft orðið tilefni til langra ræðuhalda. Ég ætla ekki að feta þá slóð. Það eru hins vegar nokkur atriði sem ég vildi gjarnan fá skýringar á og væri ánægjulegt ef hæstv. fjmrh. gæti haft inni í lestri sínum þegar að því kemur að hann geri grein fyrir aðgerðum ríkisstj. Það var lögð rík áhersla á að launaramminn væri 4%. Nú virðist hins vegar að það sé út um allt verið að semja um 10–15% launahækkun. Þó verður ekki séð af þeim gögnum sem þm. fengu í vikunni að verðlagshækkanir eigi að vera meiri en 1% þrátt fyrir þessa skekkju. Getur verið að 4% ramminn hafi verið kolvitlaus? Innlendur sparnaður hefur í þessu plaggi, sem við fengum, verið skorinn niður um 50%, úr eitthvað um 800 millj. niður í 400–500 millj. Þetta er alvarlegt mál fyrir ríkissjóð. En þetta segir út af fyrir sig miklu meira um fjárhag heimilanna í landinu því að þar átti sá sparnaður að vera sem ríkið ætlaði að nota til ýmissa gagnlegra hluta. Það er líka alveg ljóst að þó að menn fjölgi alls kyns sparnaðartilboðum eykur það ekki sparifé. Ég held að ríkisstj. sé að upplifa það nú. Ég er alveg sammála hæstv. fjmrh. um að aukafjárveitingar eru af hinu vonda og ég vil gjarnan leggja honum lið í baráttunni við pilsfaldakapítalismann. Hins vegar væri gott að fá skýringar á því, hvaða forsendur það eru sem hafa brugðist. Hvað hefur breyst svona mikið frá því fyrir jól og hvað er líklegt til þess að breytast í náinni framtíð? Það er fagnaðarefni hversu vel ríkisstj. hefur tekist að kveða niður verðbólgudrauginn. Það er hins vegar áhyggjuefni að þessi verðbólgudraugur virðist hafa verið fólkið í landinu, a. m. k. skv. skilningi hæstv. ríkisstj. Ráðh. hafa greinilega vonda miðla í þjónustu sinni. Það er áhyggjuefni þegar stjórnvöld þeysa fram á fjölmiðlavöllinn, leggja áherslu á gat í fjárlögum, allt sé í voða og eitthvað verði að gera. Er vorið 1983 að renna upp aftur? Eru þeir að brýna breddurnar til nýrrar atlögu við fólkið í landinu? Það kemur væntanlega í ljós þegar hæstv. fjmrh. gerir grein fyrir lausnum sínum á vandanum. Það er athyglisvert að í skýrslu Þjóðhagsstofnunar segir, með leyfi forseta: „Innheimta óbeinna skatta varð hins vegar lakari, sem gerir meira en vega upp í viðbótina í beinum sköttum. Helstu skýringar á lakari innheimtu óbeinna skatta eru þær, að rekstrarhagnaður ÁTVR varð mun minni en reiknað var með. Enn fremur virðist söluskattsskyld velta hafa dregist talsvert meira saman en svarar almennum verðbreytingum og innheimta söluskatts varð því minni en búist var við.“ Hafa söluskattssvik þá stórlega aukist? Það væri fróðlegt að fá skoðun hæstv. fjmrh. á því.



Herra forseti. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um skýrslu fjmrh. um ríkisfjármálin 1983. Sú skýrsla hefur tæpast komið á óvart eftir stormasamt ár í fjármálum og stjórnmálum þjóðarinnar og ég sé enga ástæðu til að blanda mér í deilur um hver eigi sökina á því gati. Það hlýtur að skrifast á reikning beggja ríkisstjórna sem fóru með völd á því ári. En það er stóra gatið. Óneitanlega er þessi uppákoma svolítið einkennileg. Við afgreiðslu fjárlaga þessa árs var ítrekað minnt á markmið ríkisstj. um raunhæf fjárlög og var ekki annað að heyra en fjmrh. og formaður fjvn. og aðrir þm. stjórnarflokkanna tryðu að þetta markmið hefði náðst. Fjárlögin voru afgreidd með um 375 millj. kr. halla og voru margir sæmilega sáttir við það, höfðu orð um að í rauninni væri hér ekki verr að staðið en undanfarin ár, raunar betur jafnvel, nú væri hallinn viðurkenndur og sýndur svart á hvítu. Sá væri munur á vinnubrögðum að hér væri ekki verið að fela neitt. Og samt er nú, nokkrum vikum síðar, sagt, að hallinn sé kominn úr 375 millj. upp í 1.4–2 milljarða. Kannske segja menn það alveg satt að þeir hafi ekki vísvitandi verið að fela neitt þegar fjárlögin voru afgreidd. En a. m. k. virðist ýmislegt hafa gleymst og ýmislegt verið misreiknað, að ekki sé nú minnst á vandamálin sem menn neituðu algerlega að horfast í augu við. Kannske er barnalegt og svolítið billegt að segja: Þetta sagði ég. En sú er nú samt raunin, að þetta sagði ég og þetta sögðum við þm. stjórnarandstöðunnar. Það er t. d. ljóst núna að 300 millj., sem ákveðið var strax á miðju síðasta ári að spara í heitbrigðis- og tryggingakerfinu, eru enn að þvælast fyrir mönnum. Góðu heilli virðist hafa tekist að koma í veg fyrir sjúklingaskattinn illræmda, sem átti að brúa það bil, en önnur ráð liggja ekki enn á borðinu. Og vandinn hefur vaxið. Nú vantar okkur 650 millj. í heilbrigðis- og tryggingakerfið skv. niðurstöðum þeirra vísu manna sem fjmrh. lætur reikna fyrir sig. Kannske hafa þeir fengið nýjar tölvur í jólagjöf. Þá var einnig fullkomlega ljóst við afgreiðslu fjárlaga að hlutur Lánasjóðs ísl. námsmanna var of lítill. Eftir að ég ítrekað en árangurslaust minnti á málefni Lánasjóðsins í fjvn. freistuðum við fulltrúar Kvennalistans þess að fá samþykkta brtt. á þingfundi um aukið framlag til sjóðsins. Till. okkar um 100 millj. kr. aukið framlag ríkissjóðs til Lánasjóðs ísl. námsmanna var felld við 2. umr. Við 3. umr. reyndum við enn að fá þingheim til að hækka framlag ríkisins um 50 millj. en þm. stjórnarflokkanna felldu það. Nú, rúmum tveim mánuðum síðar, er allt í einu viðurkennt að framlag til Lánasjóðs ísl. námsmanna hafi verið vanáætlað um 100 millj. kr., sem ég tel raunar of lága tölu, eins og ég færði rök fyrir þegar ég mætti fyrir brtt. okkar Kvennalistakvenna. Hvers vegna er sá vandi viðurkenndur nú en ekki þá? Er verið að undirbúa jarðveginn fyrir aðför að Lánasjóðnum? Það setur óneitanlega að manni kvíða við lestur frétta um tillögur til að draga úr lánveitingum til námsmanna. En ég ætla ekki að fara frekar út í það mál núna. Til þess gefst tækifæri í umr. um fsp. til menntmrh. um þessi mál sem lögð er fram hér í dag. Hins vegar hlýt ég að spyrja fjmrh. að því hvernig á því standi að þessar 100 millj. eru allt í einu núna orðnar hluti af hallanum á ríkissjóði. Hvers vegna voru þær það ekki fyrir áramót? Þetta er tiltölulega einfalt reikningsdæmi og þurfti ekki einu sinni tölvu til. Þá er erfitt að trúa því að menn hafi ekki vitað um hin og þessi lán sem væru að falla á ríkisábyrgðasjóð eða að ríkið þyrfti að greiða fyrir smíði skipsins sem það gefur til Grænhöfðaeyja. Var nú líklegt að Slippfélagið á Akureyri ætlaði að gefa það, taka það ómak á sig? Og margsinnis var búið að benda á að engin von væri til þess að áætlanir um lánsfjáröflun innanlands stæðust. Þannig var allt þetta stóra gat í raun og veru til staðar þegar við afgreiðslu fjárlaga í des. og þeir sem mest fjalla um fjármál ríkisins gerðu sér áreiðanlega fulla grein fyrir því, eins og sjá má af ummælum hagsýslustjóra og fleiri f fjölmiðlum þessa dagana. En hallinn er staðreynd hvort sem hann verður 1 eða 2 milljarðar eða einhver önnur tala að lokum. Og hvernig á að mæta honum? Um það spurði fjmrh. hér áðan og höfðaði til ábyrgðar allra þm. Varla er við því að búast að við, sem tilheyrum stjórnarandstöðunni, eigum einhverjar töfraformúlur uppi í erminni þegar þeir sem mest fjalla um málin og gerst þekkja til og bestan aðgang hafa að öllum upplýsingum virðast ekki vita sitt rjúkandi ráð. Tillögur Kvennalistans eru þær sömu og við umr. um fjárlagafrv. fyrir áramót. Við lýstum andstöðu okkar við það að eyða fé í óarðbærar framkvæmdir eins og flugstöðina á Keflavíkurflugvelli og við höfum bent á að útflutningsuppbæturnar þyrfti að endurskoða. Þá erum við sannfærðar um að spara mætti stórfé í yfirstjórn ráðuneyta og ríkisstofnana. Þá hef ég aldrei skilið það heldur hvers vegna Seðlabanka eigi að greiða stórfúlgur í yfirdráttarvexti vegna vandamála ríkissjóðs. Einnig virðist augljóst að nú beri að hætta við hugmyndir um aukin skattfríðindi til þeirra sem vilja fjárfesta í fyrirtækjum. Væri nær að snúa sér nú alvarlega að því að leita að skattsvikurum sem að margra áliti sleppa við skattgreiðslur sem nema milljónum, sumir segja milljörðum. En hvers vegna er verið að þyrla upp þessu moldviðri núna? „Ég held að fólk hljóti að meta þessa hreinskilni, annað skil ég ekki,“ er haft eftir fjmrh. í einu blaðanna í dag. Eins og hér hefur verið bent á hefur í rauninni lítið nýtt komið til. Gatið var á sínum stað fyrir áramót. Hvers vegna ætti fólk að meta hreinskilni um þessi mál frekar nú en við afgreiðslu fjármála í des.? Hver er hinn raunverulegi tilgangur með þessari skýringu?



Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns víkja nokkuð að ræðu hv. þm. Geirs Gunnarssonar sem hann hélt hér áðan við þessa umr. Hann sagði að fjárlagafrv. í meðförum fjárveitinganefndar og Alþingis hefði hækkað um ríflega 840 millj. kr., sem væri methækkun um mörg undangengin ár, eða rúm 9%. Hv. þm. veit sjálfsagt allra manna best í þessum þingsal að hér er um sjónhverfingar að ræða. Þarna er nánast um það að ræða að í fjárlagafrv. voru ekki teknar lántökur til vegagerðar og hlutu því niðurstöðutölur fjárlaga að hækka um 480 millj. kr. af þeim bókhaldsástæðum einum. Ég verð að segja að ég hélt satt að segja af kynnum mínum af hv. þm. Geir Gunnarssyni að hann mundi ekki fara í slíkar talnablekkingaumr. öðruvísi en þá að skýra hreinskilnislega frá af hverju þessi tala er fengin. Sem sagt 480 millj. kr. af þessu eru hreint bókhaldsatriði. Annað bókhaldsatriði kemur til. Nú í fjárlögum í ár eru tekjur alþjóðaflugmálastofnunarinnar færðar teknamegin en ekki dregnar frá gjöldum eins og áður hefur verið. Þar kemur annað bókhaldsatriði til. Ég sagði hér við 3. umr. fjári. að þær brtt. sem fjvn. hefur flutt við 2. og 3. umr. þessa frv. næmu einungis u. þ. b. 330 millj. kr. eða innan við 2% af útgjöldum fjárlagafrv. Þá er undanskilin till. um lækkun á útgjöldum vegna forsendubreytinga, ekki ætla ég að fara í blekkingartalnaleik með það, og einnig till. um tilfærslu vegna þess að tekjur frá Alþjóðaflugmálastofnuninni eru nú færðar teknamegin skv. brtt. frá meiri hluta fjvn. og útgjöld á móti, hjá Pósti og síma, Flugmálastjórn og Veðurstofunni. Það liggur sem sagt ljóst fyrir að í meðförum þingsins hækkaði fjárlagafrv. raunverulega um 330 millj. kr. en ekki 840 millj. kr. eins og aðaltalsmaður hv. stjórnarandstöðu hefur haldið fram hér og verð ég að játa að slíkur málflutningur kemur mér mjög á óvart. Þá sagði hv. þm. að hæstv. fjmrh. hefði sett á fót nefnd undir forustu ríkisendurskoðanda til þess að stýra rannsókn á fjári. Ég vil aðeins í sambandi við þetta mál - búið er að ræða þessa nefndarskipun hér áður - upplýsa að þessi nefnd var sett á laggir og hóf störf löngu áður en fjárlög voru afgreidd. Um það var rætt að þessi nefnd héldi áfram þeirri miklu vinnu sem lögð hefur verið í það að sjá til botns í ríkisfjármálunum eftir þá óreiðu sem þau hafa verið í undanfarið. Hún tók þess vegna til starfa fyrr en fjárlög voru afgreidd og hún hélt áfram þeirri vinnu sem þar hafði farið fram á vegum fjmrn. og fjvn. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um málflutning hv. þm. Geirs Gunnarssonar en ég mun kannske koma óbeint inn á hann á eftir í þessum orðum mínum. Í einu dagblaðanna eru þau ummæli höfð eftir hv. þm. Ragnari Arnalds, hæstv. fyrrverandi fjmrh., orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Það sem kemur fyrst og fremst á óvart er að ríkisstjórnin viðurkenni nú aðeins tveimur mánuðum eftir fjárlagaafgreiðslu hvernig ástatt er.“  Ég skal nefna nokkur dæmi um hvernig að þessari fjárlagaafgreiðslu var staðið. Í fjárl., eins og þau voru afgr. 1983, voru áætlaðar nánast sömu upphæðir til útgjalda að krónutölu eins og útgjöld urðu á árinu 1982. Ég skal nefna þrjú dæmi um rekstur aðalskrifstofu þriggja rn. Heilbr.- og trmrn. átti að fá í sinn hlut á fjári. 1983 7 millj. 135 þús. kr. Það kostaði að reka þetta rn. hv. þm. Svavars Gestssonar á árinu 1982 7 millj. 414 þús. kr. Það kostaði meira á árinu 1982 að reka rn. hv. þm. Svavars Gestssonar en átti að eyða til þess skv. fjárl. 1983. Slík voru nú vinnubrögðin.

Það var mjög vel með farið fé.

Síðan get ég upplýst hv. þm. um að eins var ástatt um félmrn. Hann eyddi sjálfur á árinu 1982 rúmum 5 millj. kr. en hann átti að fá rétt rúmar 5 millj. kr. á árinu 1983 til þess að gera hið sama. Allir vita nú hvernig verðlag fór hækkandi á þessum tíma. Sama var að segja um rn. hv. þm. Ragnars Arnalds, sem þá var hæstv. fjmrh. Hann átti að fá til þess að reka sitt rn. árið 1983 svo til sömu fjárhæð og rekstur þess kostaði í krónutölu 1982. Þetta eru nú aðeins örfá dæmi um það hvernig staðið var að fjárlagaafgreiðslu ársins 1983 og það er einnig dæmi um hvernig staðið hefur verið að fjárlagaafgreiðslu undanfarin ár. En nú skulum við fara örfáum orðum um það hvernig afkoma ríkissjóðs var á árinu 1983 og bera hana saman við fjárlagaáætlun. Hæstv. ráðh. hefur að sjálfsögðu gert grein fyrir þessu hér en ég vil draga athygli manna að örfáum punktum. Í fyrsta lagi fóru útgjöld fram úr, eins og hann nefndi, um 3300 millj. kr. eða 25%. Aukafjárveitingar voru veittar upp á 25% af fjárlögum. Hvar liggur í rauninni fjárveitingavaldið þegar svo er staðið að málum? Hv. Alþingi fær ekki þessar niðurstöður ríkisreiknings fyrir árið 1983 til umfjöllunar, og þar með aukafjárlög fyrr en kannske einhvern tímann síðar meir á þessu ári. Þá er Alþingi að fjalla um ákvarðanir sem hafa verið teknar 25% fram úr fjárlögum á árinu í fyrra. Ég spyr: Hvar er í rauninni fjárveitingavaldið þegar svo er komið? Önnur rekstrargjöld fyrir árið 1983 urðu hjá öllum ríkisstofnunum 1640 millj. kr. Hvað skyldi hafa verið áætlað fyrir þessu? Það voru aðeins áætlaðar 940 millj. 700 millj. fór þessi liður fram úr áætlun sem er 75%. Þetta er langt fram úr þeim verðlagsforsendum sem voru á milli þessara ára. Nefna má eitt dæmi af því að ég hef í þessum umr. undanfarið bent á það hvað lyfjakostnaður hefur hækkað mikið hjá ríkinu og hann er vanáætlaður í fjárl. eins og komið hefur fram. Benda má á að á milli áranna 1982 og 1983 hækkuðu greiðslur ríkissjóðs vegna lyfjakostnaðar um 158% og þessi liður var stórkostlega vanáætlaður í fjárlögum ársins 1983. Fjórða atriðið, sem ég vil hér nefna vegna afkomu ársins 1983 og fjárlaga fyrir það ár, er að rekstur embætta sýslumanna og bæjarfógeta fór yfir 100% fram úr fjárlögum árið 1983 í raun. En það eru einmitt þessir tveir liðir, sem ég vil koma að síðast, sem hafa valdið mönnum nokkrum vonbrigðum, hvernig útkoman var þegar farið var ofan í saumana á þeim dæmum. En það er í rauninni ekkert sérstakt við það að fjárlög hafi ekki staðist áætlun á árinu 1983. Ég er hérna með upplýsingar um það að ríkisreikningur fór 28.8% fram úr fjárlögum árið 1982. Undanfarin ár hafa útgjöld ríkissjóðs farið langt fram úr áætlun. Sum árin hefur tekist að ná endum saman vegna mikilla tekna ríkissjóðs. Þetta hefur best tekist þegar stærsta gatið hefur verið í þjóðarbúskap Íslendinga, þegar þjóðarbúskapur Íslendinga hefur verið rekinn með sem mestum halla, eyðslan sem mest, eins og á árinu 1980 og 1981. Þá hefur tekist að ná endum saman þrátt fyrir alla þessa umframeyðslu. En á árinu 1983 tókst þetta ekki eins og menn vita. Ég vil gjarnan taka undir það með vini mínum og samþingsmanni Geir Gunnarssyni „Dag skal að kveldi lofa, mey að morgni og fjárlög að ári“, en ég hefði ekki tekið mér þessi orð í hans munn vitandi hvernig staðið hefur verið að fjárlagaafgreiðslu undanfarin ár í hans tíð. Fyrst og fremst var ætlunin að komast út úr þessu feni vanáætlana og aukafjárveitingaflóðs. Fyrst og fremst var ætlunin að gera það með fjárlagaafgreiðslunni fyrir árið 1984. Stefnt var að því að áætla þá liði sem raunhæfast sem ekki var tekin bein ákvörðun um að skera niður. Ég geri mér vonir um að á flestum sviðum hafi þetta tekist nokkurn veginn. Það er því algjörlega út í loftið þegar menn eru að segja hér að fjárlög fyrir árið 1984 séu markleysa. É,g bíð rólegur eftir því að að þessu leyti skuli fjárlög lofa að ári. Ég er algerlega viss um að fjárlagaáætlun fyrir langflesta þætti ríkisbúskaparins er miklu raunhæfari en hún hefur verið um langt skeið. Auðvitað var meginmarkmiðið með því að stefna að þessu að færa aftur fjárveitingavaldið til Alþingis og það er það sem hæstv. ráðh. er að gera hér. Hann er að gera Alþingi grein fyrir þessum vanda sem samt sem áður verður við að glíma. Þá vil ég aðeins fjalla í nokkru um það margumrædda gat, sem menn hafa verið að gera hér að umtalsefni, og hvað hafi legið fyrir við fjárlagaafgreiðsluna og hvað ekki. Við fjárlagaafgreiðslu lá fyrir og það var tekið fram í bak og fyrir að þetta markmið næðist ekki að fullu að þessu sinni nema til kæmu sérstakar aðgerðir. Bent var á að aðgerðir þyrfti til að færa verkefni til sveitarfélaga. Ýmsir þættir fjárlaga voru að þessu leyti óraunhæfir vegna þess að ætlunin var að taka þetta upp í viðræðum við sveitarfélögin. Gert var ráð fyrir því að sparnaður næðist í heilbrigðiskerfinu, eins og margoft hefur verið tekið fram, um þessar 300 millj. kr., að fjárlagaupphæðin nægði vegna útgjalda Lánasjóðs ísi. námsmanna og að fjárlagaupphæðin nægði vegna útflutningsbóta á landbúnaðarvörum. Allt þetta var skýrt tekið fram og fjárlagaafgreiðslan hvíldi á þessum forsendum. Þar komu líka til ýmsir minni liðir, eins og endurmat þyrfti á rekstri grunnskóla, tónlistarfræðslu, rekstri Skipaútgerðar ríkisins, Námsgagnastofnunar o. s. frv. Allt var þetta tíundað nákvæmlega og kom raunar fram alveg strax í fjárlagafrv. samtals nema þessir liðir, sem lágu fyrir við fjárlagaafgreiðsluna, um 650–700 millj. kr. af því margfræga gati sem menn eru að tala um. Fyrir lágu upplýsingar um þetta. Fyrir lá að fjárlagaafgreiðslan byggðist á þessu. Þessir liðir nema 650–700 millj. kr. En það var ekki síst vegna þess einmitt að það var vitað mál að ekki var um það að ræða að þessir liðir væru eins raunhæfir og menn vildu vera láta og stefndu að að ég sagði hér við 3. umr. fjárl., með leyfi hæstv. forseta: „Þá vil ég ekki síst leggja á það áherslu við þessa fjárlagaafgreiðslu að fjárlög fyrir árið 1984 ber að skoða sem áfanga. Þau eru áfangi í því að draga saman seglin í ríkiskerfinu, minnka ríkisumsvifin. Þau eru áfangi í uppstokkun á ríkisbúskapnum öllum og þau eru ekki síst áfangi á þeirri leið að breyta og endurskoða tekjuöflunarkerfi ríkisins. Öllu þessu starfi verður að halda áfram eins og ég ræddi um við 2. umr.“ Þetta eru, með leyfi forseta, óbreytt orð sem ég viðhafði hér við þessa umr. Það lá því alveg ljóst fyrir að við litum á þessa fjárlagaafgreiðslu sem áfanga að þessu marki en ekki sem einhverja fullkomna áætlanagerð eins og hér hefur verið ýjað að að við höfum haldið fram. Í framhaldi af þessu vil ég taka fram að það eru einkum tveir stórir liðir, sem tala má um að ekki hafi verið séð fyrir endann á við fjárlagaafgreiðsluna og ekki legið upplýsingar fyrir um, en það er kostnaður við rekstur embætta sýslumanna og bæjarfógeta svo og framlög til sjúkratrygginga. Nú er áætlað að óbreyttu að það kosti 300–350 millj. kr. meira að reka sjúkratryggingakerfið en gert er ráð fyrir í fjárlögum og er þá gert ráð fyrir því að margumræddur 300 millj. kr. sparnaður nái fram. Ég vek athygli þingheims á því að þessi niðurstaða er miklu mun minni munur á áætlun á rekstri þessa mikilvæga þáttar tryggingakerfisins en ég veit til að nokkurn tíma hafi átt sér stað milli fjárlaga og raunveruleikans og ég vona satt að segja að ekki sé þarna um að ræða óraunsæja tölu, þessar 300–350 millj. kr. Ég skal gera þennan þátt að nokkru umtalsefni. Lyfjakostnaður er áætlaður í fjárlögum núna 480 millj.. kr. Þar er um að ræða 100% hærri fjárhæð en í fjárlögum 1983, en nú er þessi fjárhæð ekki talin nema 460 millj. heldur 580 millj. skv. nýjustu tölum Tryggingastofnunar ríkisins. Ég sagði áðan að þessi kostnaður hefði hækkað milli áranna 1982 og 1983 um 158%. Áætlunin í fjárlögum var miðuð við rauntölur 1982 og fyrstu mánuði ársins 1983. Ef ekki væri um einhverja breytingu að ræða frá þeim tíma ætti fjárlagatalan að standast. Ég held að hér sé á ferðinni mjög alvarlegt mál, miklu alvarlegra en þetta fjárlagagat sem menn eru að fjargviðrast um að þessu leyti. Ég held að margt bendi til þess að neysla lyfja á Íslandi aukist ár frá ári alveg gífurlega og mér er til efs að nokkurn tíma hafi verið áætlað raunhæft fyrir því hvaða kostnaður lenti á ríkissjóði af þeim sökum, hvorki fyrr né síðar. Annar þáttur sjúkratryggingakerfisins, sem segja má að gangi nokkuð sjálfala og sé í rauninni sjálfvirkt kerfi, er kerfi daggjalda sjúkrahúsa. Mér er tjáð að ef finnist einhvers staðar pláss fyrir kannske 10 sjúkrarúm í þessu sjúkrahúsi eða heilbrigðisstofnun, 5 í þessari stofnun o. s. frv., og sjúkrarúm séu þar sett inn og sjúklingar teknir inn á þá stofnun sé reikningurinn einfaldlega sendur til ríkisins og enginn viti í raun hverju þessi reikningur fyrir daggjaldaþjónustu á sjúkrahúsum og heilbrigðisstofnunum geti numið hverju sinni. Þess vegna getum við alveg eins verið að ræða um einhverja aðra tölu en talið er vera vanáætlað í þessu margfræga gati að þessu leyti. Þetta er um þennan þátt og það verður að játast að það kemur á óvart að hann sé nú talinn vanáætlaður um 350 millj. kr., þ. e. til sjúkratryggingakerfisins. Auðvitað gæti þetta verið einhver önnur tala. Af sjálfu leiðir af því sem ég hef sagt hér um það hvernig stofnað er til útgjalda í þessum efnum. Annar þátturinn sem ekki kom upp á yfirborðið við fjárlagaafgreiðslu og skiptir meginmáli, var kostnaður við rekstur embætta sýslumanna og bæjarfógeta. Þarna er ekki um nýja bólu að ræða eins og menn vita sem hafa komið nálægt ríkisfjármálunum. Tíðkast hefur undanfarin ár, ekki bara í tíð fyrrv. ríkisstj. heldur að ég held í tíð miklu fleiri ríkisstj., að fjárlagaáætlun hefur kannske í rauninni verið út í bláinn eða kannske ekkert verið út í bláinn vegna rekstursumsvifa þessara embætta. Embættismenn lögreglunnar t. d. hafa þá sérstöðu að þeir eru jafnframt flestir innheimtumenn ríkissjóðs og þeir greiða þann kostnað sem verður af rekstri embættanna og senda síðan ríkissjóði afganginn af sínu innheimtufé. Hugmyndin var að breyta þessu kerfi. Það er búið að vera hugmyndin lengi, það var hugmynd í fjmrh.-tíð hv. þm. Ragnars Arnalds að breyta þessu, það varð ekki af því. En það var hugmyndin a. m. k. að fitja upp á því að breyta þessu á þessu ári í samráði við dómsmrn. og þessi embætti, að þessi embætti skili sínu innheimtufé og fái síðan greiðslur af fjárlögum eins og aðrir aðilar í þjóðfélaginu. Ég sé að hv. þm. hrista höfuðið en þetta hefur nú bara tíðkast í gegnum tíðina og undir forustu þeirra ágætu þm. sem hrista hvað ákafast höfuðin. En það var meiningin að breyta þessu, koma því kerfi á og áætla til þess 60 millj. kr. En það reyndist bara ekki vera nóg þegar farið var ofan í þetta dæmi. Þá var talið að til þessa þyrfti 210 millj. kr. en ekki 60. Þarna er sem sagt vanáætlun um 150 millj.

Má spyrja í hverju þessi kostnaður liggur?

Hann liggur fyrst og fremst í rekstri þessara embætta og löggæslu í landinu. Þarna er ekki um að ræða eitt eða annað sem er óheiðarlegt eða þar fram eftir götunum, menn mega ekki skilja orð mín þannig. Hér er einfaldlega um það að ræða að ekki er sami háttur á stjórn ríkisfjármálanna í þessu eins og á öðrum sviðum. Aðrar stofnanir fá greiddar frá ríkinu þær fjárveitingar sem það kostar að reka viðkomandi stofnun. Ef þær eru að einhverju leyti með innheimt fé er það talið fram sem sértekjur þeirra o. s. frv. en þessar stofnanir hafa, embætti sýslumanna og bæjarfógeta algjöra sérstöðu að því leyti að þær innheimta stórfé, eins og menn vita, af tekjum ríkissjóðs. Ef við drögum það saman, sem ég hef sagt hér um það hvað hafi verið uppi á yfirborðinu og hvað ekki þegar fjárlagaafgreiðslan fór fram af þessu margfræga gati, þá hef ég sagt hér að skýrt hefur verið frá liðum sem eru í þessu upp á 650–700 millj. kr. og fjárlagaafgreiðslan hafi sumpart byggst á því. Sérstök vandamál komu upp sem ekki lágu fyrir, þessir tveir liðir sem ég hef hér talað um áðan, sjúkratryggingarnar og embætti sýslumanna og bæjarfógeta, þar er um að ræða liði upp á 500 millj. kr. Um það vil ég segja að ég fullyrði að þessar upplýsingar lágu ekki frammi við fjárlagaafgreiðsluna. Annað sem hér hefur komið upp á er eins ástatt um. Það eru ýmist ákvarðanir ríkisstj. eða ýmsir liðir sem ekki var vitað um við fjárlagaafgreiðsluna. Þar er t. d. um það að ræða að verðjöfnunarsjóður, loðnudeild verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins er látinn taka lán árið 1981, á því metaflaári, til að ná saman fiskverði. Þetta lán þarf að borga eins og önnur lán. Það fellur í gjalddaga á þessu ári og það er tekið á ábyrgð ríkissjóðs. Það er reiknað með því í þessu dæmi. Þó að alls ekkert sé víst að þetta komi á ríkissjóð er reiknað með því í þessu gati. Þetta er fjárhæð upp á 129 millj. kr. Það verður að segjast alveg eins og er að þessi tilhneiging til að leita slíkra bráðabirgðaúrlausna, láta ríkissjóð hlaupa óbeint undir bagga þegar þessar bráðabirgðalausnir eru til umræðu og ákvörðunar, en ganga ekki hreint til verks og segja bara strax: Þetta verður skrifað á ríkissjóð, hefur áreiðanlega orðið til þess að upplýsingar um að þetta lán félli allt saman í gjalddaga á þessu ári, mundi sennilega falla á ríkissjóð, lágu bara alls ekki fyrir við fjárlagaafgreiðsluna. Ég gæti nefnt fleiri slík dæmi sem hefur verið gert ráð fyrir í þessum vanda sem við öll erum að ræða nú. Ég skal ekki hafa þessi orð miklu fleiri. En ég vil þó aðeins ræða í örstuttu máli hvernig ástatt var í ríkisfjármálunum þegar núv. ríkisstj. tók við ef það kynni að varpa nokkru ljósi á að ekki er einfalt mál að gera sér grein fyrir þeirri flækju sem búið var að koma þeim málum í. Ég vitna hér í minnispunkta sem ég skráði niður á fundi með valinkunnum embættismönnum 23. maí 1983. Þar kom fram að að öllu óbreyttu, skattstofnum og útgjaldaáformum, yrði 1300 millj. kr. halli á ríkissjóði á árinu 1983. Þar kom fram að skuldir ríkissjóðs við Seðlabankann höfðu aukist frá áramótum um 1100 millj. kr. En menn höfðu áhyggjur af eftirtöldum lausum endum í ríkisfjármálunum: 1) 230 millj. kr. vegna vegagerðar. Þar af 120 millj. kr. vegna bifreiðaskatts sem ekki var lagður á, auk þess sem bensíngjald fyrir kosningar var ekki hækkað eins og ráð var gert fyrir í vegáætlun. 2) 50 millj. kr. til þess að halda óbreyttu niðurgreiðslustigi á rafmagni til húshitunar. 3) 216 millj. kr. fjárvötnun vegna niðurgreiðslna á landbúnaðarvörum. 4) 67 millj. kr. lyfjaskuld ríkisspítala við Lyfjaverslun ríkisins. 5) 136 millj. kr. sem áætlað var að afla af innlendu lánsfé til A-hluta en væntanlega muni ekki nást. 6) Afkoma ýmissa ríkisfyrirtækja var svo slæm að þau skulduðu ríkissjóði vegna launagreiðslna 30–50 millj. kr. 7) Ríkissjóður hafði tekið lán vegna Olíusjóðs fiskiskipa sem áætluð voru um 300 millj. kr. en upp í það var sjóðurinn talinn eiga 100 millj. kr. Nú er mér tjáð að að einhverju leyti hafi þessi skuld greiðst af útflutningsgjöldum en á ríkissjóð hafi fallið 42 millj. kr. vegna Olíusjóðs fiskiskipa. Vaxtabyrði ríkissjóðs, sem var aðeins 80 millj. í fjárlögum, var áætluð á þessum tímapunkti 280 millj. Þá hafði verið nýlega gefin út reglugerð um greiðslu á tannviðgerðakostnaði, sem sumir töldu að kosta mundi ríkissjóð hundruð milljónir króna, en ráðh. taldi að kostaði 20 millj. Þessi reglugerð var afnumin síðar. Þetta eru nokkrir punktar um þá flækju sem fyrir lá. Auk þessara punkta hefði átt að vera einhver minnispunktur um þetta lán loðnudeildar verðjöfnunarsjóðsins o. s. frv. en það var ekki einu sinni uppi á yfirborðinu þá. Svo vel var þetta falið að menn tíunduðu þetta ekki á þessum tíma. Embættismennirnir sögðu þá aðspurðir að þeir væru dauðhræddir um að þetta væri vanáætlun, „undiraldan væri svo mikil í kerfinu“, hef ég skrifað hér í gæsalöppum. Þeir bentu á að á árinu 1982 hefðu verið veittar aukafjárveitingar yfir 1000 millj. kr. á sama tíma sem hefði verið reynt að skera niður 100 millj. kr. og því voru þeir ekki bjartsýnir á að það tækist að leysa þennan vanda, sem þeir töldu blasa við, með niðurskurði. Herra forseti. Ég er að ljúka máli mínu. En ég vil þó vitna í atriði sem ég lagði mjög þunga áherslu á við fjárlagaafgreiðsluna og sem varpar ljósi á það vandamál sem við stöndum frammi fyrir og mér finnst að menn ræði af helst til of lítilli alvöru. Ég ræddi þar um erfiðleika sem steðjuðu að okkur í þessu þjóðfélagi - ég benti hér á ummæli hæstv. fyrrv. fjmrh. um kreppulægðina 1982 sem hann taldi hafa dunið yfir okkur - en ég sagði orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Auðvitað setja þessir gríðarlegu erfiðleikar og alvarlegu horfur mark sitt á þá fjárlagaafgreiðslu sem Alþingi er nú að leggja síðustu hönd á. Ég ræddi um það við 2. umr. að ef við tækjum jafnmikil erlend lán á næsta ári og jafnstóra hluta af þjóðartekjum í skatta eins og gert var árið 1982 hefðum við 5–6 milljörðum kr. meira fé til ráðstöfunar skv. fjárlögum og lánsfjárlögum heldur en nú er gert ráð fyrir í fjárlagafrv. og frv. til lánsfjárlaga. Hér er ég að tala um fast verðlag, það verðlag sem við reiknum með í þessari fjárlagaafgreiðslu.“ Ég held að ekki verði lögð á það nógu þung áhersla að það sem í raun er að gerast í okkar ríkisfjármálum er einfaldlega það að þegar menn hætta umframeyðslu og ætla sér að láta minnkandi þjóðartekjur nægja hljóta tekjur ríkissjóðs að fara gífurlega lækkandi. M. a. er hér við þennan vanda að stríða auk þess sem teknar hafa verið ákvarðanir um verulegar skattalækkanir. Ekki þarf því að koma neinum á óvart að ef menn eru ekki á þeim buxunum að draga úr ríkisbákninu hlýtur að fara svo að áfram verði halli á ríkissjóði, öðruvísi getur það ekki farið.



Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að stjórnarandstæðingar setji hér á langar ræður í tilefni þeirrar skýrslu sem hæstv. fjmrh. hefur flutt, vegna þess að í mínum huga er sú skýrsla í raun og veru ekkert annað en viðurkenning á því sem stjórnarandstaðan hélt fram í haust við afgreiðslu fjárlaga. Hæstv. fjmrh. á þakkir skildar fyrir það, þó seint sé, að viðurkenna og lýsa yfir opinberlega á Alþingi að hér var um að ræða sannleika sem haldið var fram af hálfu stjórnarandstöðunnar við afgreiðslu fjárlaga í des. s. l. Það þarf enginn mér að segja, jafnvel þó svo hæstv. fjmrh. lýsi því yfir sjálfur, að hann hafi verið svo glámskyggn - jafnmikill peningamaður og hæstv. fjmrh. er og glöggur - að honum hafi ekki verið ljós þessi vandi við undirbúning fjárlagagerðarinnar og við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1984. En ég ítreka: Hæstv. fjmrh. á þakkir skildar fyrir að viðurkenna þetta og gera þingi og þjóð grein fyrir því hvernig staðan er og þar með viðurkenna fyrir hönd ríkisstj. allrar að stjórnarandstaðan hafði á réttu að standa við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1984. Mér dettur ekki í hug að halda, t. d. í ljósi þeirrar yfirlýsingar sem hagsýslustjóri gefur í blöðum í morgun, þar sem hann lýsir því yfir að þessi vandi hafi verið ljós frá því í haust, að þeim mönnum sem réðu ferðinni við undirbúning og afgreiðslu fjárlaga hafi ekki jafnframt verið ljós sá vandi sem þarna var um að ræða og að undirbúningur fjárlaganna og afgreiðsla þeirra voru ekki raunhæf. Það voru ekki raunhæfar forsendur sem settar voru að því er varðaði afgreiðslu fjárlaganna fyrir árið 1984. Þetta held ég að öllum sé ljóst. Það má vel vera að það hafi ekki verið nákvæmlega þær tölur sem menn nú eru um að tala, en efnislega átti mönnum að vera þetta ljóst í meginatriðum strax á s. l. hausti. Hitt er svo líka rétt, sem hæstv. fjmrh. hefur sagt og ýmsir fleiri, að þetta er ekki bara vandamál núv. hæstv. ríkisstj. eða hennar synd. Hér er líka um erfðasynd fyrrv. hæstv. ríkisstj. að ræða. En Sjálfstfl. bar ábyrgð á henni líka og getur þess vegna ekki skotið sér undan þeirri gagnrýni sem eðlilega kemur fram vegna þess hvernig sú hæstv. ríkisstj. skildi við ríkisfjármálin þegar hún fór frá. Hvernig sem á þetta mál er litið eru það þrír stjórnmálaflokkar í landinu sem bera á því höfuðábyrgð, bæði frá tíð fyrrv. ríkisstj. og núv. ríkisstj., hvernig ríkisfjármálum er nú komið og hvernig þau standa. Undan þessu geta þessir flokkar ekki skotið sér þó að þeir kasti boltanum milli sín og e. t. v. sé mismunandi hversu mikil sökin er hjá hverjum. Sameiginlega bera þeir þessa sök og eiga hana. Ég held því að ekki sé ástæða til að setja á langa ræðu vegna skýrslunnar. Þetta var ljóst. Hins vegar er miklu meiri ástæða til þess að spyrjast fyrir um það, og það er auðvitað það sem skiptir máli: Hvað hyggst hæstv. ríkisstj. gera til lausnar þeim geigvænlega vanda sem þarna blasir við? Hverjar eru tillögurnar? Hver eru úrræðin til þess að komast út úr vandanum? Það er það sem höfuðmáli skiptir úr því sem komið er, fyrst menn ekki trúðu þessu, vildu ekki trúa því, kannske vísvitandi margir hverjir, við afgreiðslu fjárlaga og ýttu þannig vandanum á undan sér fram yfir þá afgreiðslu. Um það liggur ekkert fyrir enn, ekki mér vitanlega, með hvaða hætti hæstv. fjmrh. hyggst bregðast við og leysa málið. Ég sé ekki - a. m. k. ekki í fljótu bragði - hvernig það getur gerst í ljósi þeirra yfirlýsinga t. d. sem hæstv. fjmrh. hefur gefið. Hann segir: Skattar verða ekki hækkaðir. Lántökur verða ekki auknar. - Og nú er ljóst að hæstv. ríkisstj. virðist hafa gefist upp á því að spara í ríkiskerfinu. Þá er eðlilegt að spurt sé: Hver eru þá ráðin til að leysa úr þessum vanda? Hverjar eru tillögur hæstv. ríkisstj. um að komast út úr þessu? Það er mergur þessa máls. Um það hlýtur umræðan í framhaldi af þessari skýrslu fyrst og fremst að snúast. Hver verða úrræðin? Það er engu líkara, eins og sagt var áðan af hv. þm. Kjartani Jóhannssyni, en ríkisstj. hafi gefist upp á að framkvæma þá stefnu sem hún fyrst og fremst hampaði hvað mest í stjórnarmyndunarviðræðunum og í stjórnarsáttmálanum sjálfum. Síðast í gær hygg ég að það hafi verið sem hæstv. félmrh. lýsti því yfir að á engan hátt yrði hvikað frá fjármögnun í húsnæðismálakerfinu. Þar er talið að vanti a. m. k. líklega 804–900 millj. kr. Og hæstv. félmrh. segir: Þeirra peninga verður aflað. - En það vantaði viðbótina: Með hvaða hætti? Nú er svo komið bæði varðandi verkamannabústaðakerfið og Byggingarsjóð ríkisins að það vantar svo hundruðum milljóna skiptir upp á að hægt sé að leysa úr brýnustu skyldum sem þessir aðilar bera gagnvart húsbyggjendum og ætti að vera löngu búið að greiða út háar upphæðir af þeim peningum sem ekki eru fyrir hendi. Ég hef ekki heyrt eða séð neinar tillögur frá hæstv. félmrh. eða hugmyndir um hvaðan þessir peningar eiga að koma. Einhvers staðar var eftir hæstv. ráðh. haft að hér væri fyrst og fremst treyst á Atvinnuleysistryggingasjóð, sem er ljóst að er nánast þurrausinn sjóður, ekki síst í ljósi ört vaxandi atvinnuleysis og bótagreiðslna úr þeim sjóði á yfirstandandi ári ef fram heldur sem horfir. Hvað með skyldusparnaðinn sem aðstoðarmaður hæstv. félmrh. taldi réttast að leggja niður? Ekki verður á hann treyst í framhaldinu. Allir vita hvernig búið er að þurrausa eða nánast kreista út allt það fé sem hægt er að fá úr lífeyrissjóðunum. En þrátt fyrir allar þessar staðreyndir keppast sumir hæstv. ráðh. við að gefa yfirlýsingar um að peninga verði aflað, þó að hvergi sjáist örla á hugmyndum eða tillögum þessara sömu hæstv. ráðh. um með hvaða hætti það skuli gert. Hver trúir því t. d. að hæstv. ráðh. og stjórnarþm. allir hafi ekki vitað það fyrir afgreiðslu eða við afgreiðslu fjárlaga að það vantaði tugi milljóna til að brúa bilið í grunnskólakerfinu? Þar er nú talið að vanti 40–50 millj. hið minnsta til að sjá fyrir þeim þætti sem ríkið á þar um að sjá. Og hver trúir því að hæstv. ráðh. og hv. stjórnarþm. hafi ekki gert sér ljóst að það þurfti að standa við þær skuldbindingar sem Ísland er búið að taka á sig gagnvart Grænhöfðaeyjum? Nú koma menn og segja: Það er einn þátturinn af því sem við vissum ekki um, 29 millj. kr. Og hver trúir því að hæstv. ríkisstj. og þingmeirihluti hafi ekki gert sér ljóst að það þurfti að standa við afborganir vegna Straumsvíkurhafnar af hálfu Íslendinga? Hafi mönnum sem taka að sér ráðherradóm, ekki verið ljóst hverjar skyldur voru þarna gagnvart ríkinu sjálfu tel ég að hæpið sé að slíkir menn eigi á því siðferðislegan rétt að sitja á ráðherrastól. Hver trúir því að hæstv. ríkisstj. og þingmeirihluta hafi ekki verið það ljóst varðandi skuldbindingar ríkisins gagnvart loðnudeild, sem á sínum tíma var tekið lán til þegar loðnuveiðar voru stöðvaðar, að það væri ekki skuldbindingar af hálfu ríkisins sem þar væri verið að halda fram? Það eru 129 millj., segja menn núna, sem við vissum ekkert um að ætti að borga. - Svona mætti lengi telja. Þetta eru plögg sem koma frá hæstv. ríkisstj. sjálfri, og ég hef enga ástæðu til að ætla annað en að þau séu rétt þó að þau stemmi í sumum tilvikum ekki alveg við skýrslu svipaðs efnis frá Þjóðhagsstofnun, en að því er best verður séð og eftir bestu manna yfirlýsingum að dæma á á þessari stundinni að taka þetta plagg frá hæstv. ríkisstj. sem það sem gildir. Ég held, herra forseti, að hæstv. ríkisstj. hafi gert mikil mistök og þar með meiri hluti Alþingis í því að horfast ekki í augu við staðreyndir við afgreiðslu fjárlaga í desembermánuði og gera sér þá grein fyrir þeim vanda sem þurfti að leysa og nú hefur aukist og þarf enn að leysa. Það er engum til gagns, allra síst ætti það að vera háttur þeirra sem til þess gefa á sér kost að ráða fram úr vandamálum þjóðarinnar, að stinga hausnum í sandinn á vissum tímum og neita að viðurkenna staðreyndir. Ég held að nauðsynlegt sé í þessari umr. að kalla eftir tillögum þeim sem hæstv. fjmrh. ætla fram að leggja til lausnar þessu máli og ekki síður að fá um það vitneskju með hvaða hætti sú umfjöllun á að eiga sér stað þegar og ef slíkar tillögur koma fram. Er meiningin að hér verði 4. umr. og þar með atkvgr. fjárlaga eða á þetta að gerast með einhverjum öðrum hætti? Verða þær tillögur, sem væntanlega koma fram frá hæstv. ríkisstj. lagðar hér fyrir Alþingi til umfjöllunar og ákvörðunar eða hyggst hæstv. ríkisstj. fara að með öðrum hætti? Ég trúi ekki öðru en að allir hv. þm., hvar í flokki sem þeir eru, séu til þess reiðubúnir að horfast í augu við þessar staðreyndir og leggja sitt af mörkum til að leysa vandann. Til þess eru menn hingað kjörnir. Það er eitt af frumskilyrðunum og frumverkefnunum að þm. er ætlað að taka á sig ábyrgð af því að leysa þau vandamál sem upp koma í þjóðfélaginu. Ég á ekki von á öðru en allir hv. þm. séu til þess reiðubúnir. En til þess að svo megi verða verður að fá fram hugmyndir og till. hæstv. ríkisstj. Komi þær ekki, og það hið allra fyrsta, er það auðvitað skylda stjórnarandstöðu að leggja sín spil á borðið, og til þess er Alþfl. reiðubúinn að segja sitt um það mál, ef til þess kemur, og kannske þrátt fyrir það, hvort sem hæstv. ríkisstj. ætlar sér að leggja fram till. hér í þinginu til lausnar málinu eða ekki. Ég sé ekki, herra forseti, að ástæða sé til þess að ræða þessa skýrslu frekar. Hún er viðurkenning á þeim staðreyndum sem stjórnarandstaðan hélt fram við afgreiðslu fjárlaga. En þakkir skal fjmrh. hafa fyrir að hafa hér fyrir hönd hæstv. ríkisstj. allrar og þingmeirihluta viðurkennt í dag með yfirlýsingu þessari það sem stjórnarandstaðan hélt fram við afgreiðslu fjárlaga. Það var rétt.



Herra forseti. Það verður að segjast eins og er að það er óneitanlega svolítið sérkennilegt að upplifa það hér nú, þegar tíu vikur eða þar um bil eru liðnar af fjárlagaárinu og þegar Alþingi hefur starfað á þessu ári hér um bil sjö vikur á að giska, að fjárlögin skuli koma til umr. Eins og hér hefur komið fram hjá mörgum hv. þm. segir sú staðreynd auðvitað fyrst og fremst það, að nú skuli fjárlögin hér á ný til umr. með þeim hætti sem við höfum heyrt í dag, að það sem fulltrúar stjórnarandstöðunnar sögðu hér við afgreiðslu fjárlaga var hárrétt. Allt sem hér hefur gerst í dag og hefur verið að gerast undanfarna daga er raunar staðfesting á því. Það er staðfesting á því að allar yfirlýsingar sem bæði formaður fjvn., hv. þm. Lárus Jónsson, og hæstv. fjmrh. gáfu við afgreiðslu fjárlaga um að nú væri verið að afgreiða raunhæfustu og marktækustu fjárlög sem þing hefði samþykkt um margra ára skeið, ef ekki frá upphafi vega að maður skyldi halda, - allar þessar yfirlýsingar voru út í hött, allar þessar yfirlýsingar voru rangar, allar þessar yfirlýsingar voru marklausar, jafnmarkalausar og þau fjárlög sem samþykkt voru. Hitt er svo rétt að auðvitað ber að þakka hæstv. fjmrh. fyrir að vekja nú athygli á þessu. Ég tek undir þær þakkir eins og ýmsir fleiri. En ég get ekki að því gert að líka finnst mér það svolítið undarlegur leikur sem hér er öðrum þræði verið að leika. Hæstv. fjmrh. er eins og alþjóð veit gamalkunnur og gamalreyndur knattspyrnumaður. Nú sér hann að hann er kominn í hættu með boltann, hann er kominn á hættusvæði. Og hvað gerir hann? Hann sendir knöttinn til ríkisstj. til að firra sig ábyrgð og losna úr hættu og þröngri stöðu. Hvað gerir ríkisstj.? Ja, hún gerir raunar ekki neitt. Kannske sendir hún knöttinn aftur til hæstv. fjmrh. Hvað gerir hann þá? Hann sendir knöttinn til Alþingis. Ég held raunar að þá séu menn farnir að spila einhvers staðar langt fyrir utan völl og leikurinn þar með orðinn marklaus. En hvað er það sem er að gerast í rauninni þegar fjmrh. leikur þennan leik? Jú, hann er að firra sig ábyrgð. Og hvað er það sem er að gerast þegar hæstv. fjmrh. kemur hingað og gefur þinginu skýrslu um stöðu ríkisfjármála? Hann segir: Ég hef engar tillögur á þessari stundu. Þetta er merkilegt líka. Nú hefur það komið fram í þessum umr. hjá fleiri en einum og fleiri en tveimur ræðumönnum að það sem hér er verið að greina frá ætti ekki að koma neinum á óvart. Hinir mætustu embættismenn hafa frá því greint að raunar hafi þetta verið ljóst þegar í haust, raunar hafi verið ljóst þegar í haust að þessi vandi væri fyrir hendi. Að hluta til er hann auðvitað þessarar ríkisstj., sem gerði margvíslegar ráðstafanir, felldi niður tekjustofna og dró þannig úr tekjum og gerði sitthvað fleira, lækkaði skatta á fyrirtækjum og eitt og annað, en að hluta til, og það ber að viðurkenna, er þetta líka eldra mál. En af hverju, fyrst þetta var ljóst í haust, sögðu þá hæstv. fjmrh. og hæstv. formaður fjvn. að hér væri nú verið að afgreiða raunhæfustu fjárlög sem um gæti? Hvers vegna, fyrst þetta var ljóst í haust, hefur hæstv. fjmrh. ekkert sagt fyrr? Hvers vegna hefur þá hæstv. ríkisstj. ekkert sagt fyrr? Það eina sem ég hjó eftir í ræðu hæstv. fjmrh. áðan sérstaklega var að hann talaði svo og tók þannig til orða að það kynni að vera nauðsyn tímabundinna aðgerða. Á þessu voru engar frekari skýringar. Það fylgdu engar frekari útlistanir á því hvað hæstv. fjmrh. á við. Nú hefur hann margoft sagt að hann muni fremur segja af sér en að leggja nýjar álögur á þjóðina. En hvað er átt við með þessum tímabundnu aðgerðum? Það skyldu þó aldrei vera tímabundnar álögur í einhverju formi? Ég vænti þess að hæstv. fjmrh. skýri þessi orð sín nánar hér á eftir. En aðrar tillögur hafði hann ekki fram að færa, hæstv. ráðh., né heldur heyrðist nokkuð annað slíkt frá þeim hæstv. ráðh. öðrum sem hér tók til máls, og var þó þeirra á meðal hæstv. forsrh. Hér hafa menn gert ríkissjóðsdæmið að umtalsefni og vildi formaður fjvn., hv. þm. Lárus Jónsson, ekki gera mikið úr því að hér væri um svo mikinn vanda að tefla sem hæstv. fjmrh. lét í skína. Það var á honum að heyra að þetta væri ekki eins alvarlegt mál og ýmsir hefðu gert skóna. En það er ekki bara að vandi sé á höndum að því er varðar fjárhag ríkissjóðs. Það er víðar vandi. - Nú hefði ég, herra forseti, viljað beina nokkrum spurningum til hæstv. félmrh., en ég sé ekki að hann sé í salnum. Ég vildi mælast til þess að hann yrði kvaddur til fundar ef hann skyldi vera einhvers staðar á næstu grösum.

Hann er á næstu grösum og mun hlýða á mál ræðumannsins.

Já. Ég hefði viljað víkja að því sem hefur borið á góma í blöðum og öðrum fjölmiðlum undanfarna daga. Í Þjóðviljanum í gær segir, með leyfi forseta: „Komið hefur í ljós að 900 millj. kr. vantar í húsnæðislánakerfi ríkisins. Þetta er um helmingur þess fjár sem áætlað var að lána til húsnæðismála í ár. Blasir nú við að engum húsnæðislánum verður úthlutað á síðari helmingi ársins ef þetta nýja stórgat í fjármálakerfi ríkisins verður áfram óbreytt. Þetta 900 millj. stórgat í húsnæðiskerfinu kemur til viðbótar stóra gatinu í fjárlögum ríkisins sem fjmrh. kunngerði á mánudag. Samtals nema þessi tvö stórgöt rúmlega þremur milljörðum króna.“ Og fer nú að vandast málið og þó, gæti nú einhver sagt. Ég kannast ekki við að hafa séð þessari frétt mótmælt af hálfu ríkisstj. Þó má vera að raunhæft metið séu þessar tölur nokkuð í hærri kantinum. Í því sem sumir eru nú farnir að kalla ráðherrafréttatíma Ríkisútvarpsins, þ. e. kvöldfréttunum, í gærkvöld kl. 19, þá var fjallað um þessi mál. Ég ætla, með leyfi forseta, að greina nokkuð frá því hvernig um þau mál var þar fjallað. Það var nefnilega næsta óvenjuleg framsetning frétta sem þar átti sér stað og kann ég ekki að skýra hvers vegna svo var. Vera má að aðrir geti leitað einhvers konar skýringar á því í innviðum útvarps og á fréttastofunni. - Í yfirliti fréttanna segir, með leyfi forseta: „Að sögn félmrh. stendur ríkisstj. við loforð sín um 50% hækkun á lánum til þeirra sem byggja eða kaupa húsnæði. Greiðsla lána hefur dregist vegna þess að lánsfjárlög hafa ekki verið afgreidd.“ - Þetta var númer eitt. Í aðalyfirliti fréttatímans, þ. e. sem þulur les, sagði á þessa leið, með leyfi forseta: „Þrátt fyrir erfiðleika ríkissjóðs verður að sögn Alexanders Stefánssonar félmrh. staðið við loforð ríkisstj. um að hækka um 50% lán til þeirra sem byggja eða kaupa húsnæði í fyrsta sinn. Hækkun lánanna hefur verið undirbúin.“ Svo kemur, með leyfi forseta, þriðja vers í þessum eina kvöldfréttatíma: „Alexander Stefánsson félmrh. segir að staðið verði við loforðin um að hækka öll lán húsnæðismála um 50%. Lánsfjáráætlun hefur enn ekki verið afgreidd á Alþingi, en þaðan á bróðurpartur þess fjár sem til þarf að koma, og komið hefur á daginn að stórfé vantar til að endar nái saman í fjárlögum sem búið er að samþykkja. Félmrh. er spurður hvort til væru peningar til að efna loforðin um hækkun lánanna.“ Þá var flutt viðtal við hæstv. félmrh., það er fjórða vers, og ég vitna til þess, með leyfi forseta: „Fréttamaður: Húseigendur geta þá treyst því og húsbyggjendur að þeir fái sín lán? Félmrh.: Alveg örugglega.“ - Þetta var fjórða vers. Svo kemur fimmta vers. Það var kl. 22.15: „Að sögn Alexanders Stefánssonar félmrh. verður staðið við loforð ríkisstj. um að hækka um 50% öll lán húsnæðisstjórnar." Í síðasta fréttatíma Ríkisútvarpsins, líklega rétt fyrir miðnætti, var þessi frétt endurtekin, með leyfi forseta, og það var þá líklega sjötta vers: „Að sögn Alexanders Stefánssonar félmrh. verður staðið við loforð ríkisstj. um að hækka um 50% öll lán húsnæðisstjórnar.“ Það má vel vera að þetta hafi enn verið ítrekað í morgunfréttum útvarpsins í dag, ég hlustaði ekki svo grannt þar. Sem sagt: sex sinnum lofaði hæstv. félmrh. því í Ríkisútvarpinu í gær að öll lán húsbyggjenda yrðu hækkuð um 50%. Gott og vel. Vonandi verður unnt að standa við þetta. En ég geri ráð fyrir að efasemdir flökti um hug einhverra í þessu sambandi. En vonandi verður hægt að standa við þetta. - Og nú er ég kominn að því sem mig langaði til að beina til hæstv. félmrh.: Hvaðan á að taka fjármagn til að hækka öll húsnæðislán um 50%? Hvernig ætlar hæstv. félmrh. að standa við hið sexfalda loforð úr Ríkisútvarpinu frá í gær? Og ég spyr: Er Atvinnuleysistryggingasjóður aflögufær? Og ef svo er, hvað heldur hæstv. félmrh. að Atvinnuleysistryggingasjóður, eins og nú horfir í hans málum og eins og nú horfir í atvinnumálum, geti lagt mikið af mörkum til húsnæðislánakerfisins? Hvað heldur hæstv. félmrh. að lífeyrissjóðirnir muni leggja mikið af mörkum til húsnæðislánakerfisins á árinu 1984? Í þriðja lagi: Hvað heldur hæstv. félmrh. að unnt verði að afla mikils fjár með sölu spariskírteina eða skuldabréfa á hinum almenna lánamarkaði hér í þjóðfélaginu eins og nú kreppir að hjá mörgum? Í fjórða lagi spyr ég: Á bara að nota gömlu aðferðina, aðferðina sem notuð var núna um áramótin, að prenta nýja peninga? Hvar á að taka það fjármagn, hvort sem það eru 7, 8 eða 900 millj. kr., sem vantar til húsnæðislánakerfisins? Það er gott og vel að hæstv. félmrh. komi í útvarpið og lofi og lofi, en hann verður líka að segja hvar hann ætlar að taka peningana. Þær þúsundir húsbyggjenda sem bíða eftir lánum eiga ekki bara rétt á því, þær eiga kröfu til þess að hæstv. félmrh. greini nú frá því hvernig hann ætlar að standa við sitt sexfalda loforð frá í gærkvöld. Við bíðum og ég á ekki von á að það standi á svari. Ég ætla ekki, herra forseti, að hafa þessi orð fleiri að sinni. Það mætti vissulega margt um þetta segja fleira í heild. Það hefur verið haft á orði hér að hæstv. ríkisstj. hafi gefist upp, hún sé komin á flótta, það sé komið hrun í efnahagsstefnu hennar. Og er það ekki dæmigert þegar hæstv. fjmrh. kemur upp og gerir grein fyrir öllum þessum vandamálum, en hefur ekki eina einustu tillögu fram að færa á þessu stigi máls um hvernig ráða skuli bót á þessum vanda? Formaður Alþfl., hv. þm. Kjartan Jóhannsson, hefur gert grein fyrir í stórum dráttum hvernig við við fyrstu yfirsýn hugsum okkur að mætti ráðast til atlögu við þennan vanda. Það er meira en heyrst hefur frá hæstv. ríkisstj. í þessum umr., og gildir það bæði um hæstv. fjmrh. og forsrh.



Herra forseti. Hér hafa orðið miklar umr. um svokallað gat á fjárlagadæminu fyrir árið 1984, glufu, sem sumir kalla jafnvel stórgat eða stóra gatið, en aðrir gera lítið úr. Ég vil þó minna á að það, sem hér er á dagskrá, er skýrsla fjmrh. um ríkisfjármálin fyrir 1983 og því er ekki óeðlilegt að ég víki fyrst að útkomunni á því ári. Eins og fram kemur í skýrslu hæstv. fjmrh. var greiðsluafkoman á árinu 1983 á þann veg að gjöldin voru um 16.3 þús. milljónir en tekjurnar 15.t. Hallinn, sem virðist hafa orðið á greiðslujöfnuði fjárlaga á árinu 1983, nemur tæpum 1200 millj. kr. Í þessu sambandi er rétt að benda á að vafalaust mun rekstrarafkoma ríkissjóðs reynast töluvert miklu hagstæðari en þessar tölur bera með sér. Undanfarin ár hefur rekstrarafkoma ríkissjóðs verið talsvert hagstæðari en greiðsluafkoman. Og þó að það sé út af fyrir sig ekkert lögmál að svo þurfi að vera hygg ég að svo verði einnig að þessu sinni og gæti fært fyrir því ýmis rök. En hver er ástæðan fyrir því að greiðsluafkoman var neikvæð um tæpar 1200 millj. kr.? Ég tel það rangt að aðalástæðan fyrir því sé samdráttur í tekjum ríkisins vegna minnkandi innflutnings eins og mjög hefur verið rætt um af mörgum. Í fjárlögum fyrir árið 1983 var reiknað með verulegum samdrætti í tekjum vegna minnkandi innflutnings og vegna rýrnandi lífskjara, vegna minnkandi neyslu og minnkandi veltu. Ég held að ekkert hafi á vantað að reynt væri að áætla um verulegan samdrátt í tekjum ríkisins vegna samdráttar í þjóðartekjum við fjárlagagerð fyrir árið 1983. En hitt má vera rétt að samdrátturinn hafi orðið ívið meiri en menn reiknuðu með og að tekjurnar hafi orðið ívið minni en ráð var fyrir gert í fjárlögum. En það er samt ekki aðatskýringin á þessum mikla halla sem var á árinu 1983. Það er að vísu ein skýring en tiltölulega smávaxin miðað við aðrar, tiltölulega lítill hluti af heildarhallanum. Sagt hefur verið að hallinn á árinu 1983 hafi stafað af því að á því ári hafi orðið verulega miklu meiri verðbólga en reiknað var með í fjárlögum, reiknitalan hafi reynst röng, hún hafi verið tiltölulega lág eða um 42% en verðbólgan hafi orðið miklu meiri. Ég mótmæli þessu. Ég mótmæli því ekki að reiknitalan var fremur lág miðað við það sem varð í reynd. En ég mótmæli því að þetta sé einhver skýring á halla á árinu 1983. Ég hygg að ef eitthvað er sé reglan sú að verði verðbólga meiri en áætlað er í fjárlögum verkar það frekar til niðurskurðar á útgjöldum á þann hátt að ýmis útgjöld fjárlaganna eru föst, t. d. öll framkvæmdafjárlögin. Þar er ekki bætt við nema í hreinum undantekningartilvikum. En ef veltan reynist 30% meiri eða 20% meiri en áætlað var vaxa tekjurnar í réttu hlutfalli við þá tölu. Vegna þess að tekjur ríkissjóðs eru að mestu leyti, eins og menn þekkja, veltutekjur er það reglan að þetta stenst svona nokkurn veginn á með útgjöld og tekjur í vaxandi verðbólgu, launin hækka ef um vísitölubindingu er að ræða en tekjurnar hækka þar á móti. Þær tölur, sem eru fastar og bundnar, ákveðnar krónutölur í fjárlögum, standa í stað. Þar verður verutegur niðurskurður í reynd. Þannig að sú skýring, að halli hafi orðið á fjárlögum á árinu 1983 vegna þess að reiknitalan hafi reynst röng, vegna þess að verðbólgan hafi reynst meiri en gert var ráð fyrir í fjárlögum, er ekki rétt. Vissulega má deila um það hvort slík þróun geti einhverju raskað til eða frá, ég vil ekki útiloka að í sumum tilvikum valdi hún einhverjum lítils háttar halla og í öðrum tilvikum gæti hún svo aftur á móti valdið afgangi. En það er ekkert sem breytir einu eða neinu svo máli skiptir. Hver er þá skýringin á því að útgjöld ríkissjóðs fóru svo verulega fram úr áætlun miðað við tekjurnar að af var verulegur greiðsluhalli? Ég kem að því hér á eftir. En auðvelt er að færa rök að því að ástæðan er fyrst og fremst ákvarðanir nýrrar ríkisstj. þegar hún tekur við á miðju ári 1983. Staðreyndin er sú að við stjórnarskiptin var ekki lakari staða hjá ríkissjóði en verið hafði mjög oft á undangengnum árum. Ég benti á það í grein, sem ég skrifaði um helgina 25. júní bæði í Morgunblaðið og Þjóðviljann, að halli á ríkissjóði á fyrstu fimm mánuðum ársins 1983 var um 11.4%, en það er nákvæmlega það sama og verið hafði að meðaltali á árunum 1975–1979. Það var vissulega heldur óhagstæðari staða en verið hafði á árunum 1980, 1981 og 1982. Og mér dettur ekki í hug að halda að stefnt hafi í jafnhagstæða útkomu á árinu 1983 og verið hafði á árunum 1980, 1981 og 1982 því að öll þessi ár var verulegur afgangur. En ég hygg hins vegar að það hefði mátt ná jafnvægi, þ. e. láta afkomuna standa nokkurn veginn á sléttu ef rétt hefði verið á málum haldið á síðari hluta ársins 1983. Það sem hins vegar veldur greiðsluhallanum er að þegar þessi stjórn tekur við virðist vísvitandi vera stefnt að því að halli verði á afkomu ársins 1983. Gerðar eru verulegar breytingar á sköttum, skattalækkanir framkvæmdar, m. a. afnumin skattur á skemmtiferðir til útlanda. Telja má að þessar skatta- og tollabreytingar hafi valdið minnkuðum tekjum ríkissjóðs upp á 400–500 millj. kr. þegar allt er talið. Ríkisstj. ætlaði sér reyndar að afla tekna á móti þessu eða skera eitthvað niður og ég veit að hæstv. fjmrh. hafði slíkt í huga þegar þessi ákvörðun var tekin eins og skýrt kemur fram í brbl. sem gefin voru út í júnímánuði. Það átti að spara fyrir þessari upphæð nokkurn veginn. Þá hefði þetta gengið upp og verið í lagi. En þær 300 millj. kr., sem ríkisstj. ákvað að reyna að spara þarna á móti í júnímánuði, urðu aldrei neinn sparnaður. Þar af leiðandi kom stórfellt gat á fjárlagadæmið fyrir árið 1983 sem þessu nam. Ef vegáætlun hefði verið samræmd þeim tekjum sem ætlaðar voru til vegagerðar þannig að tekjur og gjöld hefðu staðist á og ekki hefði verið tekið nýtt erlent lán til þess að jafna hallann eins og gert var - annaðhvort með niðurskurði framkvæmda eða með tekjuöflun eins og fyrrv. stjórn hafði í huga - þá hefði hallinn á árinu 1983 minnkað um einar 150 millj. kr. Ef niðurgreiðslur á árinu 1983 hefðu verið í samræmi við fjárlög ellegar að tekna hefði verið aflað til að standa undir auknum niðurgreiðslum, eins og t. d. var gert 1981 þegar niðurgreiðslur voru auknar um 3000 milljónir og aflað var fjár til þeirrar aukningar á niðurgreiðslum bæði með niðurskurði útgjalda og með tekjuöflun, þá hefði ekki orðið gat hjá ríkissjóði á s. l. ári upp á 200 millj. kr. Hér er ég bara búinn að nefna tiltölulega fáa tekju- eða útgjaldapósta en bara þessir póstar, sem ég hef nefnt, valda halla hjá ríkissjóði upp á einar 800 millj. kr. á s. l. ári. Og sjá þá allir að greiðsluhalli, sem í reynd varð 1163 millj. kr., skýrist að verulegu leyti af ákvörðunum af þessu tagi. Ég minni á það sem ég sagði áðan að sennilega verður rekstrarafkoman á árinu 1983 töluvert miklu betri en greiðsluafkoman og má því vel vera að þegar búið er að draga þessar 800 millj. frá standi ríkissjóður nokkurn veginn á sléttu á árinu 1983 þegar öll kurl eru komin til grafar. Í sambandi við rekstrarjöfnuðinn vil ég nefna eitt dæmi sem skýrir það hvers vegna rekstrarjöfnuðurinn getur orðið hagstæðari en greiðsluafkoman. Rétt fyrir s. l. áramót ákvað hæstv. fjmrh. að greiða fyrirfram af útflutningsuppbótum fyrir árið 1984 upphæð sem nam 50 millj. kr. Hann greiddi þessa upphæð fyrir áramót þó að tekjurnar og þó að fjárlagaliðurinn væri á fjárlögum ársins 1984. Vissulega hefur oft áður komið fyrir að greitt væri fyrir fram upp í útflutningsuppbætur þótt það hafi kannske nokkuð ráðist af því hvernig staða ríkissjóðs hefur verið á hverjum tíma. Ég reyndi gjarnan að ganga til móts við bændasamtökin í þessum efnum að einhverju leyti á hverju ári en það var þó venjulegast um að ræða upphæð sem aðeins var brot af þessari upphæð. Hérna er hins vegar um að ræða yfirgnæfandi langstærstu upphæð af þessu tagi sem greidd hefur verið fyrir fram í útflutningsuppbætur. En það sjá allir að ef 50 millj. kr. eru með þessum hætti færðar frá árinu 1984 yfir á árið 1983 valda þær því að greiðsluhallinn verður 50 millj. kr. meiri á árinu 1983 og svo aftur 50 millj. kr. minni á árinu þar á eftir en þetta mun að sjálfsögðu koma fram með eðlilegum hætti í rekstrarreikningi. Í rekstrarreikningi ríkissjóðs munu þessar 50 millj. kr. ekki verða færðar sem útgjöld ársins 1983 heldur sem útgjöld ársins 1984 og þar af leiðandi verður rekstrarútkoman á árinu 1983 þessum 50 millj. kr. hagstæðari heldur en greiðsluafkoman. Ég hygg að ef margar slíkar stórar tilfærslur hafa átt sér stað frá árinu 1984 yfir á árið 1983, þ. e. fram fyrir sig yfir áramótin, hljóti ríkisreikningurinn að vera verulega miklu hagstæðari en greiðsluafkoman. En það eru margar aðrar ástæður sem valda því að rekstrarafkoman er oft og tíðum hagstæðari og m. a. sú að verið er að greiða niður skuldir sem myndast hafa hjá einstökum stofnunum, eins og t. d. hefur átt sér stað á undanförnum árum gagnvart Tryggingastofnun ríkisins. Ég veit ekki nákvæmlega hvernig það mál stendur nú en allt mun þetta að sjálfsögðu koma í ljós þegar ríkisreikningurinn verður gerður upp. Hann verður væntanlega birtur áður en Alþingi lýkur störfum í vor svo við þurfum ekki að ræða það mál frekar að sinni. Ég sný mér þá að stóra gatinu margfræga, þessum 1850 millj. kr. sem nú eru sagðar á vanta til að ríkissjóður komi út með greiðslujafnvægi á árinu 1984. Sagt hefur verið að þessi tíðindi komi ekki neinum á óvart og ég tek undir það. Þetta er ekkert annað en það sem fullyrt var af stjórnarandstæðingum við afgreiðslu fjárlaga í haust. En ég vil hins vegar benda á að þessi upphæð er vafalaust verulega vantalin ef eitthvað er. Í fyrsta lagi er ljóst að engar ákvarðanir hafa verið teknar um það enn hvernig náð verður 5% sparnaði á rekstrarútgjöldum ríkissjóðs hjá sérhverri stofnun ríkisins. Það er vandi að ná fram slíkum sparnaði og við eigum alveg eftir að sjá hvort sá sparnaður verður að veruleika. Sama gildir um 2.5% sparnað í launaútgjöldum ríkisins. Ég veit ekki til að neinar ákvarðanir hafi verið teknar um það hvernig þessum sparnaði verði náð. Ef það tekst ekki, ef blessaðir hæstv. ráðherrarnir okkar renna á rassinn með þann sparnað eins og þeir virðast ætla að renna á rassinn með sparnaðinn í tryggingakerfinu, þá eru þarna býsna stór göt sem eftir er að fylla í og hafa þá ekki verið fram talin í skýrslu fjmrh. til hæstv. Alþingis nú í dag. Sama gildir um félagsmálapakkann margfræga sem er upp á 330 millj. kr. Hann er ekki með í þessu dæmi og enn virðist standa í hæstv. ráðherrum að gera einhverja grein fyrir því hvernig á að borga þann pakka. Á að gera það með minnkandi niðurgreiðslum og þar með hækkandi vöruverði? Á að gera það með útflutningsuppbótum, sem virðist þó vera þegar mjög verulega vantaldar, eða með einhverjum öðrum niðurskurði. Ekkert liggur fyrir um hvað gert verður og þó eru margar vikur liðnar síðan þetta mál bar hér fyrst á góma án þess að nokkur svör hafi fengist. Skyldi ekki vera þarna enn eitt gatið á ferðinni sem á eftir að fylla í? Hv. þm. Eiður Guðnason gerði vanda Byggingarsjóðs ríkisins að umtalsefni áðan. Ég tek undir það sem hann sagði að þar er um gífurlegar fjárhæðir að ræða, Félmrh. hefur lýst því yfir að hann muni sjá til þess að staðið verði við öll stóru loforðin í sambandi við Byggingarsjóð ríkisins og ég fagna því auðvitað alveg sérstaklega að hæstv. félmrh. skuli gefa þá yfirlýsingu. Þá er bara spurningin er hæstv. fjmrh. reiðubúinn til að borga brúsann? Hvar ætlar hann að taka þessar 700, 800 eða 900 millj. sem þar kann að vanta á? Ekki liggur ljóst fyrir í dag hver upphæðin er, það fer mjög eftir þróun mála á næstunni. En þarna getur greinilega verið um mjög háa fjárhæð að ræða, einhvers staðar á bilinu milli 700 og 900 millj. kr. Í umr. um þetta margfræga gat virðast ýmsir ekki hafa gert sér grein fyrir því að það snýst ekki um það að tekjur ríkisins hafi verið vanreiknaðar. Ég heyrði t. d. að fréttamaður útvarpsins gerði því skóna í kvöldfréttum í gærkvöldi að líklega væri þetta að einhverju leyti vegna þess að tekjurnar hefðu verið vantaldar. Hæstv. forsrh. hefur minnst á það opinberlega að þetta stafi sennilega af því að tekjuhliðin sé ekki í nógu góðu lagi. Ég vek á því athygli að við erum alls ekki að ræða um neitt tekjugat. Við erum að ræða um útgjaldavanda, útgjaldagat. Við eigum alveg eftir að ræða um hugsanlegan tekjuvanda. Það er sá partur af dæminu sem á kannske eftir að koma á daginn síðar að valdi verulegu gati í fjárlagadæmi ríkissjóðs. Ég minni á að sú fyrirhugaða skattalækkun til fyrirtækja, sem ríkisstj. hefur boðað en enn ekki fengið afgreidda á Alþingi, er alls ekki inni í fjárlagadæminu þannig að þar er enn eitt gatið sem á eftir að gera ráð fyrir í tekjudæminu. Viðbrögð stuðningsmanna ríkisstj. hafa verið ákaflega sérkennileg eftir að þessi stóru götu komu í ljós. Ég held að það sé vægt til orða tekið að nefna það moldviðri sem reynt hefur verið að þyrla upp, ekki síst af formanni fjvn., hv. þm. Lárusi Jónssyni, og mörgum fleiri stuðningsmönnum ríkisstj. Menn flytja hér langt mál um aukafjárveitingar á undanförnum árum, rangar verðlagsforsendur, rangar reiknitölur og halda því fram að þar sé um einhverjar hliðstæður að ræða. Eitthvað sem hægt sé að bera saman og sé sama eðlis. Slíkar fullyrðingar eru einungis settar fram til þess að rugla dómgreind fólks. Varla er hægt að hugsa sér skelfilegri og fátæklegri viðbrögð ábyrgra stjórnvalda við aðsteðjandi vanda en að reyna að rugla fólk með þeim hætti að telja að hér sé um einhverjar hliðstæður að ræða. Hæstv. fjmrh. féll í þá gryfju í umr. áðan að taka þannig til orða að fyrirrennarar hans hefðu tíðkað það að sópa vandanum undir teppið og svo hefði bara vandinn komið í ljós í árslok og Alþingi staðið frammi fyrir gerðum hlut, eins og hann komst að orði. Ég vil mótmæla þessu algjörlega - eða hvernig halda menn að unnt hefði verið að fá út jákvæða afkomu á árunum 1980, 1981 og 1982 með verulegum afgangi öll árin í árslok ef einhverjum stórfelldum vanda hefði verið sópað undir teppið og hann hefði fyrst verið að koma í ljós í árslok? Ekki var um að ræða nein hliðstæð vandamál af þessu tagi, að í ljós kæmi skömmu eftir að fjárl. hefðu verið gerð að verulegar upphæðir vantaði á að útgjöld væru rétt áætluð. Að svo miklu leyti sem gat verið um slíkar skekkjur að ræða var að sjálfsögðu reynt að tryggja með ákveðnum fjárveitingum í fjárlögum að þar væri varasjóður sem kæmi upp á móti hugsanlegum skekkjum af þessu tagi. Allt tal um aukafjárveitingar í þessu sambandi er líka gersamlega út í hött. Það segir sig sjálft að enginn fjmrh. kemst hjá því að gefa út svo og svo mikið af aukafjárveitingum. Ég veit t. d. að hæstv. fjmrh. verður svo sannarlega að gefa út býsna margar aukafjárveitingar til að leiðrétta og lagfæra þar sem nú virðist skakkt í fjárlagadæminu. Hann verður að leiðrétta það allt með aukafjárveitingum. Almennt er útilokað að stjórna þessu landi öðruvísi en að fjmrh. og ríkisstj. hafi heimild og aðstöðu til að gefa út aukafjárveitingar vegna þess að það er svo einfalt sem nokkuð getur verið að meðan einhver verðbólga er í þjóðfélaginu - og ég tala nú ekki um ef hún er af stærðargráðunni frá 10% og upp í 60–70% - er engin leið að vita þegar fjárlög eru áætluð við hvaða tölur nákvæmlega á að miða. Verðbólga verður alltaf nokkrum prósentum meiri eða minni en fjári. höfðu nákvæmlega gert ráð fyrir og það verður að leiðrétta dæmið með aukafjárveitingum. Ég hef margupplýst það hér á Alþingi að ef litið er á fjárlög fyrir árin 1970–1983 hefur frávik ríkisreiknings frá fjárlögum verið öll árin einhvers staðar á bilinu milli 10 og 20%, aldrei undir 10% en víst aldrei mikið yfir 20%. Þetta er ekkert annað en það sem menn verða að horfast í augu við vegna þess að í verðbólguþjóðfélagi verður aldrei áætlað svo nákvæmlega. En það er atriði sem ekki skiptir öllu máli þótt ekki takist að áætla reiknitölu fjárlaga nákvæmlega rétta, því að eins og ég hef þegar gert grein fyrir hækka tekjurnar í nokkurn veginn réttu hlutfalli við útgjöldin þegar um verðbólguþróun er að ræða og því myndast ekkert gat af þeirri ástæðu. Gat er fyrirbæri sem er allt annars eðlis og það er einungis verið að villa um fyrir fólki þegar verið að líkja þessu tvennu saman. Ég vil láta það koma hér fram að ég tel að ástand ríkisfjármála á árinu 1983 hljóti vissulega að teljast nokkuð sérstaks eðlis. Hæstv. fjmrh. hafði nokkra afsökun fyrir því hvernig fór á árinu 1983 vegna þess að til viðbótar því erfiða árferði og þeirri naumu útkomu ríkissjóðs, sem hlaut að verða á því ári vegna verulegs samdráttar, var hann að setjast í nýja ríkisstj. sem ákvað að breyta fjárlagadæminu í verulegum atriðum en treysti sér ekki þegar svo langt var liðið á árið að afla nýrra tekna á móti eða skera niður útgjöld. Svo einfalt er það. Ríkisstj. taldi sig verða að gera ýmsar ráðstafanir, sem bæði höfðu tekjulækkun í för með sér og útgjaldaaukningu, í sinni herferð gegn verðbólgu og treysti sér ekki til að jafna dæmið með öðrum ráðstöfunum þegar svo langt var liðið á fjárlagaárið. Þess vegna ákvað hún beinlínis í upphafi ferils síns að reka ríkissjóð með tilteknum halla á fjárlagaárinu. Um árið 1984 gegnir allt öðru máli. Þá átti að vera mögulegt að ná jafnvægi með nýjum fjárlögum. Þá var líka stefnt að því að ná jafnvægi og þá voru gefnar út yfirlýsingar, ekki ein og ekki tvær heldur ótal margar af talsmönnum ríkisstjórnarinnar, að nú hefðu verið sett saman raunhæfustu og nákvæmustu fjárlög sem sögur færu af og nú mundi allt ganga upp eins og vera bæri. En því miður ætlar reyndin að vera eitthvað önnur. Það er ekki vegna þess að reiknitalan standist ekki. Vissulega mun hún ekki standast í ár frekar en önnur ár. Reiknitala fjárlaga er mjög lág að þessu sinni og ég trúi ekki að nokkrum alþm. detti í hug að halda að hún standist nákvæmlega. Hún verður vitlaus í þetta sinn eins og alltaf áður. Ramminn er þegar sprunginn. Það er alþekkt staðreynd og raunar ekkert nýtt. Hann hefur alltaf sprungið á hverju einasta ári. Ég hef satt að segja verið þeirrar skoðunar öll þau ár sem ég hafði með þessi mál að gera að óskynsamlegt væri að ákveða reiknitölu fjárlaga nákvæmlega hina sömu og menn reiknuðu með að yrði verðbólguprósenta ársins. Ég hef talið það óskynsamlegt. Ég hef viljað hafa borð fyrir báru með því að hafa reiknitöluna ævinlega nokkrum prósentum lægri en gera mætti ráð fyrir að yrði verðbólguprósenta ársins. Hvers vegna? Vegna þess að það gerir ekkert til þó að þarna verði einhver munur á. Ef verðbólgan verður meiri en ætlað var koma bara tekjur á móti sem fylla í gatið. Hitt er aftur á móti mjög alvarlegur hlutur ef menn skyldu nú misreikna sig á þann veg að þeir ætluðu að hitta nákvæmlega á verðbólguprósentuna og svo yrði verðbólgan minni en fjárlögin gerðu ráð fyrir. Þá verður halli, þá er voði á ferðum. Því er það satt best að segja afar óhyggilegt að reyna í verðbólguþjóðfélagi að stilla inn á nákvæmlega þá verðbólguprósentu sem fram undan er. Hver ríkisstj. verður helst að ætla reiknitölu fjárlaga nokkrum prósentum undir því sem líklegt er að verði til þess að hafa vaðið fyrir neðan sig, til þess að hafa örugglega borð fyrir báru. Þetta hefur núverandi ríkisstj. vissulega gert því hún setti rammann svo þröngan að engum lifandi manni datt í hug að hann mundi standast. Ekki datt mér það eitt andartak í hug þegar ég sá reiknitöluna fyrir núgildandi fjárlög og mér dettur ekki í hug að halda að hæstv. fjmrh. hafi verið slíkt barn að ímynda sér að þessi rammi mundi í reynd standast fullkomlega. Þetta er sem sagt ekki kjarni málsins, hvorki með útkomu fjárlagadæmisins á árinu 1983 né fyrir árið 1984. Allar vífilengjur og moldviðri, sem stjórnarsinnar reyna að þyrla upp um þessa hlið málsins, eru einungis settar fram til þess að villa mönnum sýn. Aðalatriðið er að það vantar fyrir útgjöldum án þess að reikna megi með neinum tekjum á móti. Slíkt gat er allt annars eðlis, eins og menn hljóta að sjá, og stefnir í stórfelldan halla á þessu ári. Eiginlega má segja að sagan sé að endurtaka sig frá árinu 1974 þegar Sjálfstfl. tók seinast við ríkisfjármálum en einmitt á því ári, 1974, varð í fyrsta skipti á þeim árum verulegur halli á ríkissjóði og hann átti svo eftir að aukast mjög verulega á þeim árum sem í kjölfarið fylgdi. Ég minnist þess að þegar verið var að ræða um fjárlagadæmið fyrir árið 1981 kom einn af talsmönnum Sjálfstfl. hér í ræðustól og sagði: Ja, það er nú ekki mikill vandi að halda jafnvægi í ríkisfjármálum ef menn fara að eins og fjmrh. fer að og þáv. ríkisstj. með því bara að skera niður lögbundin útgjöld og auka svo bara tekjurnar eftir því sem þörfin krefst. Þannig ná þeir jafnvægi. - Þetta var kjarni málsins. Þetta er eina leiðin til að ná jafnvægi. Það er að láta útgjöldin vera í samræmi við tekjurnar. Útgjöldin verða venjulega að minnka með niðurskurði og tekjurnar að aukast með skattlagningu af einhverju tagi. Önnur leið er ekki til. Ég væri vissulega tilbúinn til að flytja hér langt mál um það hvernig mætti hugsanlega rétta af þennan halla. Ég tel að það séu margar leiðir til þess. Mætti nefna þar marga pósta. Fyrsta verkið ætti auðvitað að vera að hætta við að veita stóreignamönnum og hlutabréfaeigendum stórfelldar skattalækkanir eins og nú er áformað. Önnur leiðin væri sú að leggja sams konar skatta á verslunar- og skrifstofuhúsnæði og gert hefur verið á undanförnum árum en lækka þá ekki. Þriðja úrræðið væri kannske að leggja skatt á skemmtiferðir til útlanda eins og gert hefur verið á undanförnum árum. Fjórða úrræðið gæti verið að skera niður útgjöld til flugstöðvar upp á 100 millj. kr. Þannig mætti lengi telja. En auðvitað hefst aldrei að ná endum saman öðruvísi en að útgjöldin séu minnkuð og tekjurnar auknar. Ég verð að segja alveg eins og er að mér kemur á óvart að hæstv. fjmrh. eða hæstv. forsrh. skuli ekki ræða hér eitthvað um hugmyndir ríkisstj. um það hvernig brugðist verði við þessum vanda. Það er eins og komið sé atgjörlega að tómum kofanum hjá hæstv. ráðh. um lausn á þessu vandamáli. Það skyldi ekki eiga fyrir okkur að liggja að þetta mál verði óleyst áframhaldandi og að hér verði stefnt í einhvern mesta halla á ríkissjóði sem nokkur dæmi eru til fyrr og síðar. Við skulum sannarlega vona að svo fari ekki.



Herra forseti. Ég gat nú ekki að því gert undir öllum þessum umr. um gatið hans Ragnars og gatið hans Alberts og meðan fyrri ræðumenn hafa verið að reyna að rimpa í þetta rómaða gat, að það leitaði á hugann gamall húsgangur eftir hann Bólu-Hjálmar svohljóðandi: Nuddaði gegnum nákalt lík napurt heljarkulið. Góðverkanna götótt flík gat það hvergi hulið. Þetta er dálítið napurlega mælt og ég get nú ekki beðist velvirðingar á því fyrir hönd Bólu-Hjálmars, en hver var þessi góðverkanna flík sem hæstv. ríkisstj. hefur skrýðst? Jú, það var efnahagsstefna ríkisstj. í heild, eins og hún birtist okkur í nýrri stefnu í fjárlögum, lánsfjárlögum, peningamálum, fjárfestingarstjórn o. s. frv. Þessi góðverkanna flík er orðin ansi götótt og í staðinn fyrir að rimpa í gatið virtist mér hæstv. fjmrh. fyrst og fremst koma hér til að segja frá að flíkin væri öll gauðrifin, en mér virtist líka að hann stæði atgjörlega á gati um það hvernig ætti að rimpa í þetta.  Hér hafa margir ágætir menn orðið til þess að bera lof á hæstv. fjmrh. fyrir hreinskilnina. Það er þó altént bragarbót að reyna ekki að leyna því hversu komið er þessari flík og miklu skárra að játa fyrir þingheimi hvernig komið er, vísa málinu aftur til þings, eins og talað er um, og viðurkenna að nú fer fram 4. umr. fjárl. og við þurfum að endurskoða fjárlögin. Ég verð að játa það, um leið og ég tek undir þetta, að auðvitað gat hæstv. fjmrh. farið að eins og forverar hans, látið sem ekkert væri og gefið út sínar aukafjárveitingar og á annan hátt í samhengi efnahagsmála kynt elda verðbólgunnar, því að það kennir okkur margföld reynsla að ríkissjóður er sá aðili sem til skamms tíma hagnast hvað mest á verðbólgu - með öðrum orðum látið vandamálin leysast af sjálfu sér. Það er ekki séð fyrir endann á hvort það verði niðurstaðan. En ég gruna hann reyndar svolítið um græsku. Ég held að meginástæðan fyrir því að hæstv. fjmrh. fór svona að hafi lítið að gera með stjórn efnahagsmála. Ég held að þetta séu þau pólitísku hyggindi sem í hag koma. Ég held að hæstv. ráðh. sé fyrst og fremst að valda sig gagnvart þeim hrægömmum sem sitja honum á hægri og vinstri hönd, þ. e. samráðh. hans, svo að þeir komi kannske ekki allt í einu upp síðar meir þegar ástæða væri til og segi: Ja, nú er illa komið. Efnahagsstefna ríkisstj. er í molum, fjárlögin í molum, lánsfjárlögin í molum og allt hæstv. fjmrh. að kenna. - Það er ekki ráð nema í tíma sé tekið og ég held að þetta sé hyggilegt hjá hæstv. fjmrh. með hliðsjón af því að samráðh. hans hafa ekki vandað honum kveðjurnar að undanförnu, bæði út af kjaramálum og ýmsum fleiri málum. Það er eitt sem skiptir kannske meginmáli fyrir almenning í landinu að fá út úr þessum umr. þegar hér er komið sögu. Menn eru búnir að tíunda hversu stórt þetta gat er og lýsa sínum skoðunum á því hverjar eru ástæðurnar, en spurningin er um úrræðin. Af því tilefni langar mig að beina nokkrum spurningum til hæstv. fjmrh. Því er nefnilega haldið fram í blöðum að það sé alrangt að hæstv. fjmrh. og hans menn standi á gati í þessu máli. Því er haldið fram að hann hafi lagt fram á ríkisstjórnarfundum till. um hvernig eigi að rimpa í gatið. T. d. er frá því skýrt í Dagblaðinu-Vísi s. l. miðvikudag að skattheimtuleiðinni vaxi nú mjög fylgi. Þar segir, með leyfi forseta: „Skv. heimildum DV á sú skoðun drjúgt fylgi í stjórnarflokkunum að í stað „sjúklingaskattsins“ sé eðlilegt að hækka núverandi sjúkratryggingagjald eða taka upp nýtt hliðstætt gjald, þá til þess að brúa allt bilið í rekstri heilbrigðiskerfisins sem nú liggur fyrir og ekki sparast upp í. Sú skattheimta gæti numið um hálfum milljarði kr. Þá er rætt um hækkun söluskatts eða niðurfellingar á undanþágum, hækkun bensíngjalds, hækkun á áfengi og tóbaki og ekki síst er talið eðlilegt að hækka tekjuskattsstigann í samræmi við nýjar launahækkanir. Í samtölum við stjórnarliða leggja þeir þunga áherslu á að finna leiðir til þess að hlífa hinum verst settu alveg við öllum hækkunum.“ Þetta er það sem sagt er um skattahækkanir í stjórnarblaðinu Dagblaðinu-Vísi. Það er síðan áréttað í stjórnarblaðinu Tímanum í dag, fimmtudag, þar sem gerð er grein fyrir tillögum sem sagt er að hæstv. fjmrh. hafi kynnt ríkisstj. um leið og tekið er fram að þær hafi hlotið heldur bágar undirtektir ýmissa stjórnarliða. Þær tillögur eru í aðalatriðum þessar: Tekið verði upp nýtt almannatryggingagjald sem ráðgert er að skili 300 millj. kr. Það er heldur lægri upphæð en ríkisstj. er nýlega búin að undirgangast að færa til innan ramma fjárlaga sem eins konar kjarasamningabætur. Í öðru lagi er lagt til að staðið verði við fyrirheitið um 300 millj. kr. sparnað í heilbrigðis- og tryggingakerfinu. Í þriðja lagi er sagt að þessar tillögur felist í niðurskurði eða frestun framkvæmda til viðbótar því sem þó var reynt að gera í fjárlögum, en ekki tiltekin nein upphæð um það. Þá er í fjórða lagi sagt frá því að hæstv. fjmrh. hafi lagt fram þá mjög skynsamlegu tillögu í ríkisstj. að stíga nú fyrsta skrefið í þá átt, úr því að svona er nú komið fyrir þjóðinni, að hætta rausnarlegum matargjöfum til útlendinga sem hafa verið sem kunnugt er ær og kýr framsóknarmanna og reyndar ýmissa sjálfstæðismanna líka, m. ö. o. stíga fyrsta skrefið í þá átt að draga úr útflutningsbótum. - Því lýsir Tíminn á þessa leið, með leyfi forseta: „Fjmrh. mun einnig hafa gert tillögur um að útflutningsbótaréttur bænda verði lækkaður úr 10% í 8%, en Tíminn heyrir“ - og oft er nú í holti heyrandi nær - „að framsóknarmenn megi ekki heyra á það minnst.“ Þetta er það sem búið er að skýra frá að séu þær tillögur sem hæstv. ráðh. hefur lagt til í ríkisstj. Ég vil þess vegna nota tækifærið til að beina þeirri spurningu til hæstv. fjmrh., því að ég tel að það hafi ekki komið nægilega skýrt fram í hans máli: Er hér farið með rétt mál? Eru þetta í stórum dráttum þær tillögur sem hæstv. ráðh. hefur lagt fyrir ríkisstj.? Er það m. ö. o. satt að þetta sé sú leið sem hæstv. ráðh. boðar sem margsinnis hefur lýst því yfir, nánast farið með það vers kvölds og morgna síðan hann tók við embætti, að hann mundi ekki verða sá maður sem ætlaði að hækka gjöld frekar en orðið væri á almenningi í landinu? Á t. d. að leggja á sérstakt viðbótargjald vegna almannatrygginga, sérstakan almannatryggingaskatt? Er meiningin að hækka söluskatt? Er meiningin að breyta tekjuskattsstiganum til skattahækkunar? Eru þetta þær leiðir sem hæstv. fjmrh. boðar innan ríkisstj.? Í annan stað: Er það rétt að þessar tillögur hafi ekki fengið góðar undirtektir stjórnarliða? Þetta tel ég alveg nauðsynlegt, úr því að þessu er slegið fram í stjórnarblöðum eftir áreiðanlegum heimildum, að fá upplýst. Eru þetta þær tillögur sem hæstv. ráðh. hefur lagt fram? Mér heyrðist í framsöguræðu hans áðan að hann ýjaði að hugmyndinni um að taka upp fjárlagagerð til lengri tíma, sem er ágæt hugmynd út af fyrir sig, að gera áætlun um ríkisbúskapinn til þriggja ára, og það væri kannske ekki loku fyrir það skotið að hann gæti sætt sig við einhverja nýja tekjuöflun, þ. e. skattahækkanir, til að leysa hluta af vandanum. Þetta eru alvarlegar spurningar, sérstaklega vegna þess að það er nýbúið að ganga frá kjarasamningum þar sem meginmálið var að ekki yrðu teknir aftur í formi nýrra skatta þeir fjármunir sem ríkisvaldið ætlaði að leggja í það púkk, það skyldi gerast innan fjárlagarammans óbreytts með millifærslum. Ég treysti því að hæstv. ráðh. svari þessu hér á eftir og ætla þá aðeins að víkja að öðru máli, sem er spurningin um þetta rómaða fjárlagadæmi í samhengi við aðra þætti efnahagsstefnunnar. Í tíð ríkisstjórnar Ólafs Jóhannessonar var það haft að gamanmálum að menn ættu að lesa stjórnarsáttmálann Ólafskver kvölds og morgna, og það var gefið út sérprentað og menn gengu með það í stórum stíl upp á vasann. Mér finnst að Steingrímskver njóti ekki sömu virðingar og kannske sé allt of lítið gert af því að rifja upp hverju lofað var. Hv. þm. Geir Gunnarsson minnti þó að vísu á það að hluta til og ég ætla aðeins að árétta það. Ríkisstj. segir um ríkisfjármál og erlendar lántökur í sínum stjórnarsáttmála, með leyfi forseta: „Auknum útgjöldum ríkissjóðs vegna þeirra aðgerða sem ákveðnar eru til þess að styrkja stöðu þeirra, sem lakast eru settir, [þ. e. brbl., hinar mildandi aðgerðir frá því á miðju sumri] verði eins og frekast er unnt mætt með sparnaði og aðhaldi í opinberum rekstri.“ Hér var um það að ræða að hinar mildandi aðgerðir þýddu útgjaldaaukningu upp á 400 millj. Þar á móti átti að koma sparnaður eða niðurskurður um 300 millj. kr. Nú skilst mér að upplýst sé að við það hafi ekki verið staðið. Í annan stað segir, með leyfi forseta: „Gerð fjárlaga fyrir árið 1984 miðast við að ná jafnvægi á ný í ríkisfjármálum.“ Það þarf ekki að tíunda í löngu máli eða með því að vitna í tölur að því markmiði hefur alls ekki verið náð. Ég leyfi mér að halda því fram að þær tölur sem nú hafa verið birtar um nettórekstrarhalla á fjárlögum fyrstu tvo mánuði ársins, eins og þær liggja fyrir nú, eigi eftir að hækka mjög verulega að óbreyttu ástandi. M. ö. o. er það nokkurn veginn augljóst mál að ríkissjóður mun á næstu mánuðum halda áfram að auka mjög verulega yfirdráttarskuld sína hjá Seðlabanka. Jafnvægi í ríkisfjármátum, þó að við tölum um það í þröngri merkingu, er því fjarri því að nást. Í þriðja lagi segir í Steingrímskveri: „Gagnger endurskoðun fari fram á ríkisfjármálum við undirbúning og gerð fjárlaga framvegis, með það fyrir augum að draga úr ríkisumsvifum og útgjöldum. Skipan tolla- og aðflutningsgjalda verði einfölduð, uppsöfnunaráhrifum eytt og stefnt að lækkun þeirra.“ Er það ekki einn meginvandi þessarar ríkisstj. að hún hefur alls ekki staðið við að gagnger endurskoðun fari fram á ríkisfjármálum við undirbúning og gerð fjárlaga? Ef litið er á þá greinargerð, sem hér hefur verið birt, sýnist mér augljóst mál að tekjuhlið fjárlaga hefur alls ekki brugðist. Margir voru ákaflega svartsýnir og töldu, miðað við þær samdráttaraðgerðir sem ríkisstj. greip til og í stórum dráttum voru óhjákvæmilegar, að þær væru svo harkalegar að það mundi koma fram í verulegum samdrætti í eftirspurn og kaupgetu. Sannleikurinn er sá, að það hefur alls ekki gerst. Það sem gerst hefur er að útgjaldahlið fjárlaga fer langt fram úr raunsærri tekjuáætlun vegna þess að þar eru útgjöld stórlega vanáætluð og í annan stað vegna þess að það hefur alls ekkert verið staðið við yfirlýsingar ríkisstj. um að hún ætli sér að skera niður ríkisútgjöld til að halda ríkisfjármálum í jafnvægi miðað við lægra hlutfall ríkisútgjalda sem hlutfall af þjóðarframleiðslu en áður hefur verið. Þetta er það sem hefur brugðist. Loks segir í fjórða lagi í Steingrímskveri: „Aðhalds verði gætt í erlendum lántökum og þær bundnar við hagkvæmar framkvæmdir.“ Aðhalds gætt í erlendum lántökum! Það er nú helst að það sé. Hæstv. fjmrh. er margbúinn að lýsa því yfir, það er eitt af rauðu strikunum, að fari erlendar skuldir yfir hin margendurteknu 60% af þjóðarframleiðslu sé hann farinn. Og hvenær hafa menn vitað til þess að hæstv. fjmrh. ríkisins standi ekki við það sem hann hefur sagt? Það stefnir allt í að yfir þessi mörk verði farið. Og hvernig stendur á því? Það er vegna þess að innlend lánsfjáröflun hefur að verulegu leyti brugðist og í öðru lagi að lánsfjármálin eins og þau liggja fyrir þingi núna eru með sama marki brennd og fjárlögin. Það eru hrikalegar upphæðir sem vitað er að verður að afla en alls ekki eru gerð nein skil á innan ramma lánsfjárlaga. Ég nefni bara t. d. skuldbreytingamál helstu atvinnuvega þjóðarinnar. Skuldbreytingamál í sjávarútvegi kalla óhjákvæmilega á öflun lánsfjár upp á nokkur hundruð millj. kr., þó að ekki sé talað um neitt annað en almenn vanskil útgerðarfyrirtækja t. d. vegna aðfanga rekstraraðila, við olíufélög o. s. frv. Það liggur fyrir Alþingi frv. til l. um skuldbreytingar bænda. Tölur þar eru mjög á reiki. Það er þó vitað að þær hljóta að nema, ef miðað er við áform flutningsmanna, eitthvað á annað hundrað millj. kr. Ég nefni þetta aðeins sem dæmi um það hvernig komið er. M. ö. o. held ég því fram fullum fetum að þessi umrædda góðverkanna götótta flík, efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar, sé að verða ansi skjóllítið fat. Ef við lítum á ríkisbúskapinn í þrengri merkingu, þ. e. fjárlögin og A-hluta fjárlaga, er alveg ljóst að rekstrarhallinn þar er orðinn mjög verulegur og að óbreyttu mun hann fara vaxandi alveg óhjákvæmilega. Ef við lítum á lánsfjárþáttinn, þ. e. þann hlutann af ríkisbúskapnum sem forverar hæstv. fjmrh. hafa venjulega sópað undir teppið, allt sem út af stendur hefur venjulega verið sett þar, ætlaði hæstv. ríkisstj. að snúa þar við blaðinu, stöðva erlenda skuldasöfnun og beita markvissari arðsemismælikvörðun á lánveitingar, bæði í lánsfjáröflun og nýtingu lánsfjár. Þar standa málin þannig, að innlend lánsfjáröflun hefur brugðist svo nemur nokkrum hundruðum millj. kr. og auk heldur er um að ræða vanáætlun sem allt stefnir í að verði leyst með auknum erlendum lánum. Því er haldið fram að skuldahlutfallið sé núna, hlutfall erlendra skulda miðað við þjóðarframleiðslu, um eða yfir 58% og hvert 1% í viðbót þýði um 640 millj. kr. Bara skuldbreyting að hluta til í sjávarútvegi nær því þegar, þó ekki sé um neitt annað að ræða, og ef leysa á vöntun vegna þess að innlendi lánsfjármarkaðurinn hefur brugðist með svipuðum hætti erum við komin með hitt prósentið. Við erum því komin yfir þessi 60%, þ. e. ef þessi mál verða ekki leyst með öðrum hætti, annaðhvort róttækari niðurskurði eða nýrri tekjuöflun. Ég hef nefnt fjárlög og lánsfjárlög. Ég tek undir það sem kom fram í máli hæstv. forsrh. Hann sagði helsta áhyggjuefni ríkisstj. núna ástandið í peningamálum. Hvað er að gerast í peningamálum? Það er ekki bara að ríkissjóður sé að verulegu leyti rekinn með sláttumennsku hjá Seðlabanka. Bankakerfið sem slíkt eykur óðum yfirdrátt sinn hjá Seðlabanka. Til samans hefur þetta þau áhrif að peningamagn í umferð fer ört vaxandi. Tölur hafa verið nefndar um útlánapólitíkina, hvernig hún stendur á þessum fyrstu tveimur mánuðum ársins. Þar hefur verið nefnt að ef útlánaaukning bankanna fyrstu tvo mánuði ársins er framreiknuð til heils árs, og þá eru það tölur fyrir utan aukningu afurðalána, sé um að ræða u. þ. b. 61.4% aukningu útlána. Í heild sinni þýðir þetta að sláttumennska ríkissjóðs, sláttumennska bankanna, gífurleg útlánaþensla bankanna þýðir gífurlegan þrýsting í átt til aukinnar og vaxandi verðbólgu. Við þetta allt saman má bæta því að öll loforð sem gefin hafa verið að því er varðar fjármögnun húsnæðislánakerfisins eru, eins og flestir menn sáu fyrir og skilmerkilega var fram tekið í umr. um húsnæðismál, í skötulíki. Þó að Þjóðviljinn ýki þær tölur og tvítelji að sumu leyti eru engu að síður nokkuð öruggar heimildir fyrir því að fjárvöntunin í húsnæðislánakerfinu getur ekki verið mikið undir 600 millj. kr. Þannig er eiginlega sama hvar litið er, hvort heldur er á fjárlögin, lánsfjárbúskapinn, húsnæðismálin, peningamálin, útlánapólitíkina. Þessi skjólgóða flík hæstv. ríkisstj., hempan hans Alberts, sem samrh. hans vilja gera hann prívat og persónulega ábyrgan fyrir að hann beri nú með sóma, virðist öll vera að verða að druslu. Ég skil ósköp vel að slíkur skartmaður sem hæstv. fjmrh. kæri sig ekkert um að hampa slíkum klæðum miklu lengur ef fer sem horfir.

Ég axla ábyrgðina.

Já. Þá er um það að ræða að hæstv. ráðh. ætli sér að bera þessa götóttu flík á báðum öxlum um sinn.

Að vanda.

Já, að vanda. Ég ætla ekki að hafa þessi orð miklu fleiri. Ég skil ákaflega vel að nauðsynlegt er fyrir hæstv. ráðh. að leggja nú málið fyrir þingið. Eins og ég sagði áðan er augljóst hvað hann er að fara í þeim efnum. Hann er að tryggja sig fyrir fram, setja undir þann leka að samráðherrar hans, hvort heldur eru í hans eigin flokki eða í samstarfsflokknum, leiki þann leik síðar að kenna honum einum um hvernig komið er, vegna þess að hæstv. ráðh. gera sér grein fyrir að gatið er í reynd miklum mun stærra en fram hefur komið í fjárlögunum einum og að efnahagsstefna ríkisstj. er núna því miður á mjög völtum fótum. Hvað á að gera? spyrja menn. Ég tók eftir því að hv. þm. Lárus Jónsson nefndi það aftur nú, sem hann tók fram við fjárlagaumræðuna s. l. haust, að ef hæstv. núverandi ríkisstj. hefði til ráðstöfunar sömu fjármuni og fyrrverandi ríkisstj. hefði hún úr að spila um 5–6 milljörðum kr. hærri upphæð en reyndin væri. Þessu hefði hæstv. ríkisstj. afsalað sér, skildist mér. Nú er fyrst og fremst um það að ræða, eins og enginn neitar, að hæstv. ríkisstj. hefur náð tímabundnum árangri gegn verðbólgu fyrst og fremst í krafti einnar aðgerðar, þ. e. að afnema með lögum sjálfvirkt vísitölukerfi launa. Það sem þessi mynd af efnahagsstefnunni í heild segir okkur er að sá tímabundni árangur er í stórkostlegri hættu vegna þess að ríkisstj. hefur ekki staðið við að fylgja þeim aðgerðum eftir með samræmdum aðgerðum á öðrum sviðum efnahagsmála, í ríkisfjármálum, í lánsfjármátum, í peningamálum o. s. frv. Hin pólitíska niðurstaða af þessu máli er ákaflega einföld. Og hver er hún? Hún er sú að það sannast enn einn ganginn að vilji menn raunverulega stokka upp ónýtt stjórnkerfi í fjárfestingarmálum og spillt kerfi í lánsfjárpólitík er ekki hægt að ná árangri í þeim efnum með því að stjórna með Framsfl. Það er niðurstaðan af þessum umr. Það er bókstaflega ekki hægt. Þetta staðfestir það sem fram kom í stjórnarmyndunarviðræðunum milli allra flokka. Þegar settar voru fram kröfur um að ráðist yrði í það hreinsunarverk að afnema vitlaust og gagnslaust en skaðlegt sjálfvirkt vísitölukerfi launa var talað um að því yrði fylgt eftir t. d. með því að stokka upp hið sjálfvirka verðmyndunarkerfi landbúnaðarins, að stíga a. m. k. fyrstu skrefin í þá átt að hætta óréttlætanlegum matargjöfum í formi útflutningsbóta til ríkra grannþjóða, að hverfa af þeirri braut að halda áfram að verja rúmum milljarði króna til niðurgreiðslna á framleiðslu landbúnaðarafurða, sem að sjálfsögðu eru framleiðsluhvetjandi og þar af leiðandi algjörlega andstæðar yfirlýstum markmiðum í landbúnaðarmálum. Öll þessi mál skyldi taka til meðferðar, öll þessi grundvallaratriði um uppstokkun á því fjármálakerfi sem leiddi til óðaverðbólgu í tíð fyrri ríkisstj., en þegar að því kemur er mjög einfalt svar af hálfu Framsfl.: Það kemur ekki til greina. M. ö. o. er þarna um að ræða þeirra heilögu kýr. Hæstv. fjmrh. er núna að reyna það rétt einn ganginn enn að ef hann ætlar að leysa þetta vandamál án þess að leggja á þjóðina nýja skatta á hann ekki annarra kosta völ en að skera niður þar sem fitan er mest í þessum bólgna ríkisbúskap og það er í landbúnaðarkerfinu. Fái hann það ekki fyrir ofríki framsóknarmanna, sem þarna sitja við hliðina á honum, er ákaflega fátt um fína drætti hjá honum svo að ná megi settum markmiðum. Ég ætla ekki að hafa mín orð fleiri. Meginatriði í mínu máli er að ríkisstj. stendur ekki aðeins frammi fyrir ríkisfjármálavanda, hún stendur frammi fyrir því vandamáli að efnahagsstefna hennar í heild er að gliðna og að góðverkanna flík, sem hún klæddist í upphafi, er núna að verða slitið og snjáð fat.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. fjmrh. fyrir þá skýrslu, sem hann hefur gefið Alþingi, um stöðu ríkisfjármála. Sú stefnubreyting, sem í því felst að gera Alþingi með þessum hætti grein fyrir stöðunni í stað þess að sett séu upp ráðherrafjárlög með gífurlegum aukafjárveitingum við hlið þeirra fjárlaga sem Alþingi samþykkir, er til fyrirmyndar og hlýtur að verða til eftirbreytni. Þær upplýsingar, sem fram hafa komið um stöðu ríkissjóðs, staðfesta þó ótvírætt, þrátt fyrir yfirlýsingar fjmrh. og fleiri stjórnarliða, að þau fjárlög, sem afgreidd voru hér fyrir jól, voru óraunhæf og þar hefur engin breyting á orðið. Það verður að vænta þess að þessar upplýsingar og sú staða, sem kemur upp aðeins örfáum vikum eftir að Alþingi afgreiðir fjárlög þar sem tvo milljarði eða meira vanti inn í fjárlagadæmið, hljóti að verða til þess að stjórnvöld reyni að gera þau fjárlög, sem afgreidd eru, raunhæfari og tekið sé tillit til staðreynda sem raunverulega liggja fyrir, eins og að verulegu leyti var í þessu tilfelli, þegar Alþingi afgreiddi fjárlögin fyrir jól. Í því sem tíundað hefur verið og fram hefur komið um ástæðu fyrir því gati á fjárlögum, sem hér er til umr., er raunar lítið nýtt sem ekki mátti sjá fyrir þegar fjárlög voru afgreidd. Hæstv. fjmrh., sagði á Alþingi 19. des. eftirfarandi, með leyfi forseta: „Enn fremur hef ég þann ásetning að ef þær efnahagsforsendur, sem fjárlög fyrir árið 1984 eru byggðar á, breytast verulega mun ég leita eftir samþykki Alþingis fyrir breytingum sem þá verða nauðsynlegar á ríkisfjármálum, en ekki láta þær birtast í aukafjárveitingum sem Alþingi hefur ekki áhrif á. En eitt er ljóst og nauðsynlegt að menn geri sér grein fyrir að sú fjárlagagerð, sem verið hefur allt árið í fjmrn. með samþykkt aukafjárveitinga er lokið.“ Þessum ummælum hæstv. ráðh. fagna ég auðvitað, að aukafjárveitingum sé lokið og tekið sé á þessum málum með þeim hætti að gera Alþingi grein fyrir stöðu ríkisfjármála. En ég vil spyrja hæstv. fjmrh. að því hvað felst í þessum orðum hans, að hann muni leita eftir samþykki Alþingis fyrir breytingum sem nauðsynlegar kunna að verða á ríkisfjármálum. Þýðir þetta að hann ætli að taka upp fjárlögin að nýju á hv. Alþingi nú? Ég held að nauðsynlegt sé að fá svör við þeirri spurningu. Nú er ekki um að ræða að við stöndum frammi fyrir því að efnahagsforsendur hafi breyst frá því að fjárlögin voru afgreidd, sem orsakað gæti yfir 2 milljarða í halla. Þessar tölur eru miklu fremur staðfesting á því að sú efnahagsstefna, sem ríkisstj. lagði upp með á sínum valdaferli, var röng. Efnahagsstefnan var röng vegna þess að hún byggði svo til eingöngu á því að launafólk færði fórnir en ekki var tekið á öllum þáttum efnahagslífsins og beitt fyllsta aðhaldi á þeim sviðum og með þeim hagstjórnartækjum sem ríkisstj. hefur sjálf tök á í sínum ríkisbúskap. Það hefur ekki verið beitt nægjanlegu aðhaldi í ríkisbúskapnum sjálfum, erlendum lántökum eða fjárfestingum eða gerðar nauðsynlegar kerfisbreytingar til að koma festu á ríkisfjármálin og efnahagsmálin í heild. Það var einmitt það sem við Alþýðuflokksmenn óttuðumst og sögðum að væri rangt, að beita einhliða aðgerðum og samdrætti er eingöngu beindist að launafólki. Ég óttast því að það ríkisfjármáladæmi, sem við nú fjöllum um, sé ekki einungis staðfestin á því að rangt hafi verið staðið að í efnahagsmálum. Ég óttast að við kunnum að standa frammi fyrir miklum samdrætti og vaxandi atvinnuleysi sem að verulegum hluta má rekja til þess að rangt hefur verið að staðið. Þetta ríkisfjármáladæmi staðfestir að svo sé, að efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar er röng. Sú einhliða leiftursókn, sem framkvæmd hefur verið til að slá niður verðbólguna, tel ég að sé dæmd til að mistakast. Það hefur, með einhliða aðgerðum sem fela í sér gífurlegar kjaraskerðingar, verið farið of geyst áfram. Sú leiftursókn, sem framkvæmd hefur verið og þessi ríkisstjórn hefur staðið að, mun slá til baka. Leiftursóknin getur hitt okkur fyrir aftur í formi samdráttar, atvinnuleysis og skerðingar á félagslegri þjónustu. Í endurskoðaðri áætlun kemur fram að innlend lánsfjáröflun ríkissjóðs er lækkuð úr 800 í 400–500 millj. kr. Þessu mátti reikna með. Á það hefur stjórnarandstaðan margbent að þegar kaupmáttur fólksins er skertur svo verulega sem raun ber vitni sé þess ekki að vænta að fólk geti sparað og keypt t. d. skuldabréf af ríkissjóði. Í þessari umr. hefur einnig verið bent á gat á húsnæðismálakerfinu og að sú upphæð sem þar um ræðir og þar vantar sé ekki í því fjárlagadæmi sem við fjöllum um hér. Ég gerði grein fyrir því, þegar húsnæðisfrumvarpið var hér til umr. fyrir jól, að það stæði fjárhagslega á brauðfótum, ekki væri hægt að standa við skuldbindingar til húsbyggjenda, gífurlegar fjárhæðir vantaði í húsnæðiskerfið og þeir tekjupóstar, sem reiknað væri með í húsnæðismálin, væri mjög ótryggir. Ég tel að þetta hafi allt sannast. Ég skal ekki fara mörgum orðum um húsnæðismálin, það hefur verið gert hér. Ég vil þó beina þeirri spurningu til hæstv. félmrh. í þessu sambandi. Í Dagblaðinu í dag segir hæstv. félmrh. að einungis sé óvissa með fjármögnun úr Atvinnuleysistryggingasjóði. Þetta kallar auðvitað á spurningar. Telur hæstv. félmrh. virkilega að áætlanir um 45 millj. kr. í skyldusparnað standist? Telur hann að það sem gert er ráð fyrir að komi úr lífeyrissjóðunum, 525 millj. í Byggingarsjóð ríkisins, 165 millj. í Byggingarsjóð verkamanna, að þær áætlanir standist? Ráðstöfunarfé lífeyrissjóðanna hefur einungis hækkað um 6–7% á milli ára þannig að ég tel að einungis sé hægt að reikna um 400–500 millj. í mesta lagi úr 1ífeyriskerfinu. Hér hefur verið talað um fjárhæðir allt frá 600 upp í 900 millj. kr. sem vanti í húsnæðismálakerfið. Við erum með hér til umfjöllunar á hv. Alþingi bæði húsnæðismálafrv. og lánsfjárlögin þar sem fjárhagshlið húsnæðiskerfisins kemur óhjákvæmilega mikið við sögu. Ég held að nú sé tækifæri að spyrja hæstv. ráðh. um þessi mál vegna þess að þegar við fjöllum um ríkisfjármátin má auðvitað ekki skilja húsnæðismálin eftir. Ég vil því spyrja hæstv. ráðh.: Hvað er hæft í því, sem talað er um, að það vanti upp undir 900 millj. sem um hefur verið talað í húsnæðiskerfið? Að mínu viti er það of há tala, ég gæti trúað að það vantaði þarna 600–700 millj. En nauðsynlegt er að fá það rétta og sanna fram í þessum umr. Talað er um að jafnvel þó að Byggingarsjóður verkamanna fengi alla þá peninga, sem gert er ráð fyrir á næsta ári í lánsfjárlögum og fjárlögum, verði að ýta fram á næsta ár 1/4 af þeim skuldbindingum sem þegar hafa verið gerðar og þó ekki gert ráð fyrir nýjum framkvæmdum. Hjá Byggingarsjóði ríkisins verði einnig um samdrátt að ræða í nýbyggingum frá síðasta ári þó staðið verði við það fjármagn sem ráð er fyrir gert. Því óska ég eftir svörum frá hæstv. félmrh. um þetta mál og ég óska eftir því við hæstv. forseta að þessari umr. ljúki ekki fyrr en við höfum fengið svör frá hæstv. félmrh. um þessi mál. Því hefur verið haldið fram hér í dag að hæstv. fjmrh. komi tómhentur til þings að því leyti að hann hafi engar tillögur eða úrlausnir fram að færa varðandi það ríkisfjármálagat sem við fjöllum hér um. Hæstv. fjmrh. hefur vissulega gert Alþingi grein fyrir vandanum hér í dag en auðvitað hlýtur það einnig að vera skylda hæstv. fjmrh. að gera Alþingi grein fyrir lausnum sem hann hefur í því máli. Þegar því er haldið fram í dag að hann komi tómhentur til þings í þessu efni er það rétt að því leyti að hann hefur ekki gert Alþingi grein fyrir neinum tillögum. En ef marka má það sem fram hefur komið í dagblöðum, m. a. í Tímanum í dag, þá eru tíundaðar ýmsar lausnir sem fjmrh. virðist hafa á þessu máli. Ég tel óþarfa að rekja þær frekar, hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson gerði það hér áðan. En þá vaknar spurningin: Hvers vegna gerir hæstv. fjmrh. hv. Alþingi ekki grein fyrir þessum tillögum? Er um að ræða að það sé rétt að stjórnarliðar og hans samráðherrar telji hans tillögur óraunhæfar, eins og fram kemur í frétt í Tímanum? Er ágreiningur í ríkisstj. um þessar leiðir sem fjmrh. hefur og þær lausnir sem hann virðist hafa við þeim vanda svo sem fram kemur í Tímanum í dag? Ég trúi því að fjmrh. vilji ekki sitja undir því að hann hafi engar lausnir fram að færa í þessu máli. Þess vegna væri mjög æskilegt og eðlilegt að hann gerði þinginu grein fyrir því hvort að rétt sé haft eftir í blöðunum að hann hafi lausnir á þessu fjárlagadæmi sem við fjöllum um hér í dag. Í nýgerðum kjarasamningum var samið um að kjarabætur kæmu til þeirra lægst launuðu gegnum atmannatryggingakerfið og var áætlað að þær kostuðu ríkissjóð um 325 millj. kr. Ekki er enn séð fyrir hvaðan þeir peningar verða teknir. Fram kemur í þeim úrlausnum sem dagblaðið Tíminn segir að hæstv. fjmrh. hafi að ganga þurfi á eftir þessum 300 millj. kr. sparnaði í heilbrigðis- og tryggingakerfinu. Ég fæ ekki séð að það verði gert hjá atmannatryggingum nema það komi niður á bótagreiðslum almannatryggingaþega. Auðvitað er útilokað að standa að slíku. Bætur almannatrygginga eru naumt skammtaðar og þar verður ekki sparað eða beitt aðhaldi í ríkiskerfinu með þeim hætti að mínu viti. Að lokum, herra forseti. Um það er einnig rætt í tilvitnaðri dagblaðsgrein í Tímanum að ein af hugmyndum hæstv. fjmrh. sé að leggja á almannatryggingagjald nefskatt til þess að ná til baka eða fá í fjárlagagatið 200–300 millj. Ég trúi því ekki að hæstv. fjmrh. ætti að beita sér fyrir skattheimtu með þeim hætti. Hann hefur sjálfur marglýst því yfir að hann standi ekki að aukinni skattheimtu. Við fjárlagaafgreiðslu sagði hæstv. fjmrh. orðrétt, með leyfi forseta: „En eins og ég gat um hér að framan tel ég að ekki sé hægt að ganga lengra í skattheimtu til ríkisins miðað við það ástand sem ríkir í efnahagsmálum okkar.“ Því vil ég spyrja hæstv. ráðh. hvort skattheimta á almenning komi til greina að hans mati til að mæta þessu gati í ríkisfjármáladæminu. Ég trúi því ekki að hæstv. ráðh. hafi skipt um skoðun og muni leggja aukna skatta á landsmenn til að mæta þeim vanda sem við blasir, t. d. með því almenna tryggingagjaldi sem rætt hefur verið um í dagblöðunum.

Forseti (Þorv. Garðar Kristjánsson) Hv. 2. landsk. þm. fór fram á það við forseta að þessari umr. yrði ekki lokið fyrr en hæstv. félmrh. hefði talað. Þessari ósk er hafnað. Forseti hefur ekki í valdi sínu að fyrirskipa eða þvinga einn eða neinn, hvort sem það er ráðh. eða aðrir þm., til þess að tala. Það er í valdi hvers og eins þm. Þessari umr. verður lokið þegar ekki hafa fleiri kvatt sér hljóðs og engir eru á mælendaskrá.



Herra forseti. Í sjónvarpsfréttum í gær var gefið merkilegt yfirlit yfir ræðutíma þm. og mikið hneykslast á því að stjórnarandstaðan talaði sýnu meira en stjórnarliðar. Þetta var afskaplega áhugavert en ég held að ég verði að stinga þeirri hugmynd að sjónvarpinu að gera úttekt á því hvorir segja meira ósatt, stjórnarliðar eða stjórnarandstaða, því að ýmislegt sem hér hefur verið borið fram er fjarri öllum sanni og fyrir þann sem fjarverandi hefur verið lítur þetta út eins og hrein revía. Ég ætla ekki að endurtaka það sem stjórnarandstaðan hefur þegar sagt en aðeins bæta við örfáum atriðum sem ekki hafa verið nefnd. Það kemur mér á óvart að enginn skuli minnast á að þegar til svokallaðra aðgerða ríkisstj. var gripið og áætlanir voru lagðar fram var miðað við að þjóðartekjur rýrnuðu verulega. Það var spáð aflaleysi sem hefur síðan komið í ljós að er ekki nærri því eins alvarlegt og ætlað hafði verið. Það munar um minna en 420 þús. tonn af loðnu. Hér hefur ekki legið fyrir hver raunveruleg þjóðartekjurýrnun verður ef svo vindur fram sem nú horfir í aflamálum þjóðarinnar. Forsendan fyrir þessum aðgerðum er því að verulegu leyti brostin. Hvað hefur þá í raun og veru skeð? Allt í einu er okkur tjáð að halli sem átti að vera um 6 milljónir er orðinn að tveimur milljörðum. Með leyfi forseta ætla ég að lesa ummæli hv. þm. Lárusar Jónssonar í umr. um fjárlög 27. okt. í vetur sem ég leyfði mér raunar þá að gera athugasemd við. Hann segir: „Það á að taka 2200 millj. kr. minna í sköttum af þjóðarframleiðslunni á næsta ári en gert var á árinu 1982 ef miðað er við verðlag fjárlagafrv. Það samsvarar hvorki meira né minna en verðmæti 15 skuttogara. Þetta minna á að taka af fólkinu á næsta ári en gert var áður.“ Það eru sennilega þessir tveir milljarðar sem nú er verið að vandræðast með. Ég held að það liggi ljóst fyrir að það sem hefur gerst er að það er búið að flytja til fjármagnið í þjóðfélaginu. Það er búið að færa það frá launafólkinu yfir til þeirra sem höfðu fjármagnið áður, þeirra sem hið raunverulega fjármagn hafa. Allar þessar aðgerðir í efnahagsmálum sem gumað hefur verið af liggja í því einu að skerða kjör launafólks í landinu. Ég veit ekki hvernig á að bregðast við vinnubrögðum eins og þessum. Hér liggja enn á borðum okkar frv. til l. um tekjuskatt og eignarskatt einstaklinga og félaga. Eru þessi frv. enn þá góð og gild? Stendur til að afgreiða þau eða á að breyta þeim? Öll forsenda fyrir þessum efnahagsaðgerðum virðist löngu brostin og við hljótum að krefjast þess að fá að vita hvort ætlast er til að þessi mál verði afgreidd. Hér er ekki einu sinni farið að afgreiða lánsfjárlög. Þetta virðist allt saman svífa í lausu lofti. Tilkynnt er að um þrjár leiðir sé að ræða. Það sé skattheimta - þá sýnist mér nú úr sögunni að tveimur milljörðum sé skilað aftur í vasa launþeganna heldur eigi jafnvel að taka þá af þeim til viðbótar - eða innlendar lántökur eða erlent lánsfé. Menn voru ófeimnir við að taka á þessu ári 100 millj. kr. erlent lán til að byggja flugstöð á Keflavíkurflugvelli. Fjmrh. hefur marglýst því yfir að hann sé sammála því, sem bæði ég og aðrir hafa haldið fram, að við eigum að hætta að láta Seðlabankann leika sér með 5% af arði sínum, hann eigi að renna beint í ríkissjóð. Ef skuld ríkissjóðs við Seðlabankann hefur aukist um 1100 milljónir ætti fjmrh., sem er svo hjartanlega sammála þessari skoðun bara að sækja þær. Það er töluvert upp í gatið t. d., svo að hæstv. ráðh. sé bent á hugmyndir. Ég ætla ekki að gera að umræðuefni ástandið í málefnum öryrkja og ellilífeyrisþega. Það hefur hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir þegar gert. Það liggur ljóst fyrir að sá hópur í þjóðfélaginu verður verst úti með þessum aðgerðum. Hér er mikið búið að þakka hæstv. fjmrh. fyrir þá einurð að koma hér og segja okkur að allt sé komið í vaskinn hjá honum. Hann sagði raunar við fjárlagaumræðuna að hann mundi koma með þessi fjárlög inn aftur að þrem mánuðum liðnum. Fyrir því var aðeins ein ástæða. Hann vissi að þau stóðust ekki. Hins vegar hef ég grun um að hann hefði beðið nokkuð með það og látið þetta liggja í þagnargildi hefðu ekki allt aðrir menn blandast í málið. Þar á ég við forustumenn Verkamannafélagsins Dagsbrúnar. Það kom svolítið babb í bátinn þegar þeir neituðu að semja. Og þegar einhverjir skíðaskálasamningar fóru af stað gerðist stórum erfiðara að þegja um stóra gatið í fjárlögunum. Ég skal stikla á stóru, herra forseti. Hér var sagt, mig minnir að það hafi verið hv. þm. Lárus Jónsson, að ætlunin hafi verið að færa kostnað ríkisins yfir á sveitarfélögin. Þetta er auðvitað út í hött. Hvað ætluðu menn að gera? Breyta lögum um tekjustofna sveitarfélaga og afla sveitarfélögunum, sem þegar eru á hvínandi hausnum, nýrra tekjustofna? Þetta er auðvitað marklaust hjal sem ekki er hlustandi á. Hvað ætluðu þeir að gera? Hvernig ætluðu þeir að afla sveitarfélögunum tekna? Hæstv. heilbrrh., sem héðan er nú horfinn á braut, stynur mikið yfir sjúkrahúsakerfi sínu. Það vill svo til að fyrrv. heilbrrh. setti á laggirnar nefnd sem vann í heilt ár að tillögum um úrbætur, til sparnaðar m. a., í sjúkrahúsakerfinu. Einn af ágætum nm. í þeirri nefnd situr hér í hliðarherbergi sem sérfræðingur hæstv. fjmrh. Hann hafði fastmótaðar hugmyndir um hvernig þar mætti bæta úr. En þegar nefndin gekk á fund hæstv. heilbrrh. og skilaði af sér nefndarstörfum með langri og ítarlegri skýrslu tók hæstv. ráðh. okkur heldur fálega, gaf lítið út á þessa vinnu, sagðist hafa heyrt þetta allt saman áður. Skömmu síðar lásum við forsíðufregn í Dagblaðinu um að störf þessarar nefndar væru öldungis ónýt og ekkert nýtilegt í hennar tillögum. Það var hins vegar ekki alveg rétt. Það var ýmislegt merkilegt lagt til í þessari nefnd. T. d. hlýtur það að vera til nokkurs sparnaðar að leggja niður sjúkrasamlög sem við erum öll sammála um að hafi verið hægt að gera. En það er náttúrlega ekki von að vel gangi ef hæstv. ráðherrar ríkisstj. taka ekki meira mark á sérfræðingum sínum en svo að einn ráðh. hefur sem aðstoðarmann mann sem annar ráðh. tekur ekki minnsta mark á og segir að hafi ekki gert nokkurt gagn í þessu starfi. Ég vík þá máli mínu til hæstv. félmrh. Hér var rætt við hann um húsnæðismál og um þau mætti margt segja en ég sleppi því. Ég ætla aðeins að minna hann á eitt sem hann hefur margsinnis sagt og beitti bæði í kosningabaráttunni fyrir síðustu kosningar og æ síðan, svaraði m. a. Svavari Gestssyni mjög ákveðið um það efni. Hann sagði: Ég mun leggja fram frv. um fæðingarorlof fyrir allar konur. Ég vil heyra hæstv. félmrh. segja þetta einu sinni enn. Ætlar hann að gera það? Hann sagði vestur á landi í kosningabaráttunni í vor að það hefðu verið þau Guðrún Helgadóttir og Svavar Gestsson sem hindruðu að frv. hans um fæðingarorlof fyrir allar konur væri samþykkt. Ég skal taka það fram að ég er ósammála hæstv. félmrh. um frv., ég vil ekki fæðingarorlof á þessu stigi málsins fyrir allar konur. Það er ekki þess vegna sem ég er að spyrja. Ég bara spyr: Hvað meina menn með því sem þeir eru að segja? Ég vil heyra hæstv. félmrh. enn og aftur segja þetta vegna þess að hann hefur margsinnis lýst því yfir að þetta sé það sem hann muni beita sér fyrir. Ég held að hæstv. ríkisstj. sé komin í algjöra blindgötu með flest sín mál. Og ég held að það sé fyrst og fremst vegna þess að enginn ráðh. þjóðarinnar þorir að taka virkilega á málum. Það eru nógir peningar til á Íslandi, það vitum við öll. Það þarf bara að ná í þá. Þeir eru nefnilega flestir þar sem þeir eiga ekki að vera. Við vitum öll að t. d. hjá vátryggingarfélögunum liggur feikilegt fé sem er hægðarleikur að nýta. Það er hægðarleikur ef menn snúa sér að því að gera einhvern skurk í markaðsmálum þjóðarinnar sem eru unnin með eintómum þumalfingrum. Það þarf líka að stöðva það æði sem á sér stað í húsnæðismálum. Það væri verðugt verkefni fyrir hæstv. félmrh. að reyna að standa við það sem hann hefur lofað í félagslegu íbúðarkerfi. Menn þurfa ekki annað en líta á síður Morgunblaðsins til að sjá að nú er efnahagsástand þjóðarinnar þannig, að því fólki hefnist nú fyrir sem trúði á steinsteypu í eina tíð og taldi ráðlegra að fjárfesta í henni en að setja peningana sína í annað og byggði sér allt of stórt húsnæði og óhentugt í alla staði. Nú eru þessi hús til sölu í tuga- og hundraðatali og enginn getur keypt. Innan tíðar stendur þetta húsnæði autt eða það hríðlækkar í verði. Það þarf nefnilega að stjórna þessum málum í svona litlu landi. Það er ekki hægt að láta hverja einustu fjölskyldu í landinu valsa með milljónir sem hún er á pappírnum sögð eiga en á auðvitað ekkert í því að allt húsnæði í landinu er byggt fyrir almannafé að sjálfsögðu. Þess vegna er það rétt að við Alþb.-menn höfum alltaf sagt: Það þarf að byggja þetta á því félagslega íbúðarkerfi sem við höfum barist fyrir. Það er ekki hægt að reka þetta öðruvísi. Satt að segja efast ég um að hægt sé að reka þjóðfélag eins og það sem við lifum í án þess að við séum í eilífum efnahagskröggum. Það þarf nefnilega að taka á þessum hlutum. Það þýðir ekkert að halda sífellt áfram þessu kerfiskarlaþvargi eins og hér hefur átt sér stað í dag. Það vantar allar nýjar hugmyndir í íslenska pólitík. Það dettur engum neitt í hug. Sannleikurinn er sá að kerfið er farið að stjórna stjórnmálamönnunum en stjórnmálamennirnir ekki kerfinu. Og á meðan svo er skiptir sáralitlu máli þegar allt kemur til alls hver er við völd. Það er e. t. v. svolítil huggun að það eru ekki íslenskir stjórnmálamenn einir sem standa gjörsamlega ráðþrota frammi fyrir því að stjórna þjóðfélögum sínum. Á Norðurlandaráðsþingi nýafstöðnu þar sem við, hinir kjörnu fulltrúar, vorum að fást við tillögur um aðgerðir í efnahags- og atvinnumálum var lögð á borð okkar tilkynning frá forsrh. Norðurlandanna, þar með talinn náttúrlega okkar eiginn forsrh., hæstv. ráðh. Steingrímur Hermannsson. Og hvað skyldi hafa staðið í þessari fréttatilkynningu? Jú, forsrh. Norðurlandanna fagna því að forstjóri Volvo, nafngreindur þar, hefur boðist til að velja hóp forustumanna í efnahagslífinu til að hjálpa norrænum stjórnmálamönnum að leysa efnahagsvandann. Hann má sjálfur nokkurn veginn ráða því hverjir veljast í þennan hóp. Undir þetta skrifar og fagnar hæstv. forsrh. Íslands, Steingrímur Hermannsson. Það er verst að hann skuli ekki vera hér til að segja okkur af hverju hann er svona fagnandi yfir þessum hópi.  Ég held, hv. þm., að við eigum að horfast í augu við að þetta er steingeld pólitík sem hér er rekin. Hér hefur ekki komið fram í dag ein einasta ný hugmynd til að leysa efnahagsvanda þjóðarinnar. Menn taka aftur það sem þeir sögðu í október. Vikum saman var hótað að fara að taka gjald af sjúklingum og reyna að fá peninga í kassann á þann hátt. Það sá hver heilvita maður að þetta var fáránlegt. Nú hafa þeir gefist upp við það. Ég sé ekki annað en menn séu að snúa frá öllu sem þeir sögðu og standa uppi og segja: Þingið verður bara að leysa þetta. Tveggja milljarða gjöfin, sem hv. þm. Lárus Jónsson sagði að ætti að skila aftur í vasa íslenskrar alþýðu er nú allt í einu búin að fá öfugt formerki. Það þarf að taka tveim milljörðum meira af alþýðunni en haldið var fram 27. okt. Ég vil vekja athygli á þessu.



Ég vil vekja athygli á því, sem er í raun og veru óþarft, að hér er ekki leikhús. Þeir sem halda það ber ekki að vera hér. Það er bannað að klappa. Það var ætlunin að reyna að ljúka þessum umr. nú senn. Ég segi senn vegna þess að þingheimi er boðið í leikhús í kvöld og starfsfólki líka svo að það eru takmörk fyrir því hvað við getum verið lengi hér í kvöld. Ég vildi að mönnum væri þetta ljóst. En það er ekki verið að takmarka umr. Ef umr. dragast á langinn eða menn kveðja sér hljóðs umfram þá tvo sem nú eru á mælendaskrá, þá getur komið til greina að við þurfum að fresta umr. Ég vildi bara að menn vissu hvernig staðan er. Ef við ætlum að ljúka umr. núna, þá höfum við aðeins nokkrar mínútur. Það skal enn fremur tekið fram að ætlunin er að taka fyrir eitt mál á dagskrá að lokinni þessari umr. Það verður framsaga, sem ekki fer fram úr tíu mínútum, fyrir einu máli vegna þm. sem er að hverfa af þingi.



Herra forseti. Ég vil byrja mál mitt með því að votta hv. 10. landsk. þm. innilega samúð mína fyrir að hún skuli þurfa að starfa með svona andlausum samþm., 59 að tölu, eins og kom fram í máli hennar áðan. Ég vona að það komi betri tíð svo að henni líði betur hér í ræðustól eftirleiðis. Mér þótti rétt að koma aðeins inn í þessar umr. vegna fsp. sem hér hafa komið fram í sambandi við húsnæðismál þó að ég hafi hins vegar ekki ætlað að taka þátt í umr. um fjárlögin á þessu stigi máls. Hv. 5. landsk. þm. gerði að umtalsefni fréttir eða fréttatilkynningu og samtöl sem komu í Ríkisútvarpinu í gær. Ég ræð auðvitað ekki uppsetningu frétta og að sjálfsögðu er hv. þm. nær þeim vettvangi en ég og kunnugri fyrirkomulagi á fréttastofu útvarps, en látum það vera. Ég get að sjálfsögðu staðfest það sem eftir mér var þar haft og mun halda mig við þá skoðun sem þar kom fram í sambandi við húsnæðismál. Tilefni þessarar fréttar var að eitt dagblaðið hér, Þjóðviljinn, fullyrti á forsíðu í gær að það vantaði 900 millj. í húsnæðismálin og þar væri eitt stóra gatið til viðbótar. Það er ekkert nýtt að þetta blað sé með viss gífuryrði í sambandi við húsnæðismál eða lausn þeirra. Þetta blað fullyrti á s. l. hausti að ríkisstj. ætlaði alls ekki að standa við loforð sín um viðbótarlán til að létta vanda húsbyggjenda og húskaupenda í landinu. Blaðið sagði að engir peningar væru til og fyrirsagnirnar voru hvað eftir annað: Svik, svik o. s. frv. Ég vil þó endurtaka það hér, sem raunar hefur komið fram áður, að það voru 4700 lántakendur sem fengu þetta 50% viðbótarlán skv. loforði ríkisstj. Þessar upphæðir voru greiddar út til fólks í des. s. l. og jan. og námu samtals tæpum 290 millj. kr. Ég er ekki í neinum vafa um að þetta hjálpaði mörgum og hefur komið að miklum notum við að leysa það mikla vandamál sem margt þetta fólk átti við að stríða og á við að stríða. Jafnframt vil ég geta þess í leiðinni, af því að þessi mál ber á góma, að ríkisstj. gerði samkomulag við bankakerfið í landinu um að veita sérstök skuldbreytingalán eða skuldbreytingafyrirgreiðslu til húsbyggjenda. Árangur af þessu var sá að milli 140 og 150 millj. kr. var varið í þessi skuldbreytingalán sem þýddi það að skammtímalánum var breytt í lán til allt að átta ára. Ríkisstj. ákvað í sept. s. l. að öll húsnæðislán skyldu hækka um 50% frá og með 1. jan. 1984. Jafnframt yrðu ný lán til þeirra, sem eru að byggja í fyrsta sinn greidd í tveim hlutum í stað þess að það hefur verið gert í þrennu og fernu lagi skv. gildandi lögum. Þessi ákvörðun var fyrst og fremst gerð til þess að koma til móts við unga fólkið í landinu sem á vissulega við mjög mikil vandamál að stríða. Uppsetning fjárlaga fyrir árið 1984 og frv. til lánsfjárlaga var miðuð við þessa ákvörðun ríkisstj. Ég tel rétt að lesa hér úr athugasemdum með fjárlögum, sem birtust í fjárlagafrv. á bls. 178, en þar segir svo, með leyfi forseta: „ Ríkisstj. hefur samþykkt að öll lán hjá Byggingarsjóði ríkisins verði hækkuð um 50% um n. k. áramót, lánstíminn lengdur og lánin afborgunarlaus fyrstu árin. Þetta eykur fjárþörf til Húsnæðismálastofnunar ríkisins verulega, en hér er um að ræða málaflokk, sem verið hefur í algjörri sjálfheldu, sem mikils er um vert að brjótast út úr, sérstaklega fyrir ungt fólk sem er að hefja lífsstarfið. Með þessum aðgerðum er einnig að því stefnt að jafna aðstoð ríkisins við þá sem byggja eigið húsnæði og þeirra sem fá svonefnt félagslegt húsnæði í verkamannabústöðum.“ Eins og hv. alþm. vita var í fjárlagafrv., samþykktum fjárlögum, í lánsfjáráætlun og í lánsfjárfrv., sem nú liggur til afgreiðslu á Alþingi, gert ráð fyrir að Byggingarsjóður ríkisins hefði yfir að ráða um 1200 millj. kr. og Byggingarsjóður verkamanna um 442 millj. kr. Áætlanir húsnæðismálastjórnar hljóta að sjálfsögðu að taka mið af þessum fjárhæðum og verða endanlega tilbúnar til afgreiðslu þegar lánsfjárlög hafa verið samþykkt á hv. Alþingi. Mér þykir rétt að fara örfáum orðum um þessa lánsfjáráætlun vegna þeirra ummæta sem hér hafa komið fram um að þessar tölur væru óraunhæfar og mundu ekki standast. Mér þykir þetta harður dómur í raun og veru um afgreiðslu Alþingis á svo veigamiklu máli. Alþingi hefur samþykkt fjárlög og lánsfjáráætlun á undanförnum árum og a. m. k. í sambandi við húsnæðismálakerfið hefur Húsnæðisstofnun miðað sínar áætlanir við þessar samþykktir og í flestum tilfellum hefur það staðist, sbr. t. d. árið 1983. Af því að fram komu beinar spurningar frá hv. 5. landsk. þm. um þetta mál vil ég aðeins koma inn á þessa þætti að nokkru. Ég vil byrja á lífeyrissjóðum, framlagi lífeyrissjóðanna. Gert er ráð fyrir að lífeyrissjóðir leggi Byggingarsjóði ríkisins til 525 millj. kr. og Byggingarsjóði verkamanna um 165 millj. kr. Þetta eru stórar upphæðir miðað við það sem hefur verið undanfarin ár og þess vegna var eðlilegt að bæði hæstv. fjmrh. og félmrh. vildu kanna gaumgæfilega hvort þessar upphæðir gætu kallast raunhæfar. Þess vegna voru fulltrúar lífeyrissjóðanna boðaðir til funda bæði í desember og aftur í janúar til þess að kanna nákvæmlega hvernig menn vildu standa að þessari fjáröflun. Miðað við þær niðurstöður, sem fengust út úr þessum fundarhöldum í lok janúar, vorum við, bæði hæstv. fjmrh. og félmrh., sannfærðir um það af fulltrúum lífeyrissjóðanna að staðið yrði við þessa fjárhæð. Ég vil geta þess til fróðleiks hvernig viðbrögðin hafa breyst hjá þessum aðilum miðað við það sem af er þessu ári borið saman við sama tímabil á árinu 1983. Í janúar og febrúar 1983 greiddu lífeyrissjóðir til þessara byggingarsjóða 36 millj. kr. En núna í janúar og febrúar 1984 var greiðslan frá þessum sömu lífeyrissjóðum tæpar 100 millj. kr. Þetta bendir ótvírætt til þess að þessir aðilar ætli að standa við það loforð sem þeir hafa gefið og ég hef enga ástæðu til að draga í efa að svo verði. Í sambandi við upphæðina úr Atvinnuleysistryggingasjóði get ég viðurkennt að óvissa er vissulega mikil í sambandi við þá fjárhæð vegna þess að Atvinnuleysistryggingasjóður hefur tekið gífurlega miklar byrðar á sig í sambandi við það atvinnuleysi sem hér hefur ríkt. Ég vil geta þess af gefnu tilefni að ég hef tekið það fram bæði í sambandi við uppsetningu á lánsfjáráætlun og á frv. til lánsfjárlaga að ég liti svo á að ef Alþingi samþykkti lánsfjáráætlun með þessari upphæð inni væri ríkissjóður ábyrgur fyrir því að Atvinnuleysistryggingasjóður gæti staðið við þessar skuldbindingar. Það er óbreytt skoðun hjá mér og ég hef gert grein fyrir henni bæði í ríkisstj. og eins í yfirheyrslu hjá fjh.- og viðskn. Nd. Skyldusparnaðurinn er vissulega fjárhæð sem getur tekið breytingum. Það er dálítið furðulegt til þess að vita að veltan á skyldusparnaði verður sennilega á þessu ári 600–650 millj. kr. En miðað við s. l. ár fer þessi upphæð inn og út með tiltölulega reglulegum hætti. Ég tel að þarna þurfi að gera vissar breytingar. Í nýju frv. til l. um húsnæðismál er gerð nokkur tilraun til að stöðva þetta fjármagn eða réttara sagt að hamla því að það sé tekið eins ört út og gert er í dag. Vel má vera að sú upphæð, sem hér er sett upp, standist ekki en ég tel ekki ástæðu til að draga í efa að hún geti staðist, að þarna verði um að ræða 45 millj. sem raunverulega koma þessu kerfi okkar að notum. Ég tel enga ástæðu til að vefengja að svo geti orðið. Um aðra fjáröflun tel ég ekki ástæðu til að fjalla hér. Ég vil þó geta þess að skv. ákvörðun ríkisstj. hafa viðskrh. og félmrh. fengið það hlutverk að ná samningum við bankakerfið í landinu, Seðlabankann og viðskiptabankana, um að bankarnir taki að sér að fjármagna framkvæmdalán í sambandi við byggingarmálin, þ. e. til framkvæmdaaðila í byggingariðnaðinum. Gert er ráð fyrir að þetta sé á bilinu 120–140 millj. kr. Við höfum átt viðræður við fulltrúa bankanna um þetta atriði og ég tel ekki ástæðu til að ætla annað en að nokkur árangur verði af þessum viðræðum. Þegar hefur komið fram að árangur er farinn að skila sér til a. m. k. tveggja aðila í þessari grein. En þessum viðræðum verður haldið áfram og við gerum ráð fyrir því að reyna að ná föstum samningum um þetta atriði. Það er mikilvægt og er nýtt í húsnæðiskerfinu ef það tekst. Ég vonast til að svo verði. Ég sé ekki ástæðu til að fara á þessu stigi að ræða þetta nánar. Ég geri ráð fyrir því að ég komi inn á þessi mál n. k. þriðjudag í sambandi við fsp. um þetta. Þá mun ég ræða þetta á ítarlegri hátt en hér hefur verið gert. Ég vil þó segja að ég vænti þess að hið nýja frv. um húsnæðismál fái framgang á þessu þingi. Það inniheldur vissa stefnubreytingu í sambandi við þessi mál og ekki hvað síst miklu meiri festu í fjármögnun húsnæðismálakerfisins ef það nær fram að ganga. Ég vænti þess að um það verði samkomulag hér á hv. Alþingi. Freistandi hefði verið að ræða þetta meira en ég sé að tíminn er að hlaupa frá okkur. Ég ætla ekki að gera það að þessu sinni. Ég vil þó aðeins segja við hv. 10. landsk. þm. af því að hún beindi til mín fleiri atriðum: Að sjálfsögðu er mér ljóst að undir félmrn. heyra ýmis mál á fétagslega sviðinu og ég mun leggja mig fram um að leysa ýmis þau mál. En ég vil segja það í sambandi við fæðingarorlofið, af því að hún gerði það sérstaklega að umræðuefni hér, að e. t. v. hefur hún ekki tekið eftir því að þetta er eitt af þeim málum sem ríkisstj. setti á sína stefnuskrá, að endurskoða lögin um fæðingarorlof. Eins og ég gaf yfirlýsingu um hér á s. l. hausti lagði ég fram sérstakt frv. samhljóða því sem ég hafði barist fyrir gegn andstöðu hennar, hv 10. landsk þm., árangurslaust að koma í gegn hér á Alþingi. Ég lagði það frv. fram í ríkisstj. og hæstv. heilbr.- og trmrh. hefur þetta mál nú til meðferðar í þeirri endurskoðun sem stendur yfir á lögum um fæðingarorlof. Ég vænti þess fastlega að sú stefna, sem ég hef í þessu máli, verði sigursæl þrátt fyrir andstöðu hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur. Ég held, herra forseti, að ég tefji þessar umr. ekki frekar. En ég vil endurtaka að ég hef þá skoðun að ef fjárlög og lánsfjárlög verða samþykkt með þeim fjármunum sem þar eru til teknir til húsnæðismála verði hægt að standa í meginatriðum við það sem ríkisstj. hefur lofað í sambandi við húsnæðismálin. Með samþykkt nýs frv. á Alþingi um húsnæðismál munum við taka enn þá sterkari tökum framtíðarstefnu í húsnæðismálum, bæði á félagslegu sviði og eins fyrir einstaka húsbyggjendur.



Herra forseti. Í upphafi máls míns langar mig aðeins til að benda á þá skringilegu staðreynd að um leið og við erum að ræða hér skýrslu hæstv. fjmrh. um götin í fjárlögunum leggur sá sami ráðh. fyrir okkur frv. til l. um heimild fyrir fjmrh. f. h. ríkissjóðs til þess að ábyrgjast lán fyrir Arnarflug hf. upp á 1.5 millj. Bandaríkjadala. Ekki virðist geigurinn vera mikill í mönnum að taka á sig digrar ábyrgðir af rekstri fyrirtækja sem ekki geta náð einu sinni inn fyrir þeim kostnaði sem af rekstrinum hlýst, þ. e. fyrirtækið er raunar á hausnum, enda engin furða því að allir þekkja hvernig til þessa fyrirtækis var stofnað þar sem því var bjargað úr einu skuldafeninu yfir í annað. Flestir, sem hér sitja inni, þekkja myndskreytingar Walt Disneys við nokkur tónverk heimsbókmenntanna sem kallast Fantasía. Eitt af þeim verkum sem þar er myndskreytt heitir Lærisveinn galdramannsins. Allir þekkja örlög þessa litla lærisveins sem fór af stað í hlutverki galdramannsins og missti stjórn á verkefni sínu og varð reyndar bjargað á endanum af galdramanninum sjálfum. Munurinn á þessu litla verki og því sem hér er verið að tala um er sá að hér er ekki von á neinum galdramanni sem bjargar okkur á endanum. T. d. er borin von að hér komi nokkur galdramaður og selji u. þ. b. 15 togara til þess að fylla upp í það gat sem hér er verið að tala um. En það var upplýst áðan að þær upphæðir munu nánast á jöfnu. Það sem við hefur blasað s. l. tíu ár virðist vera að til sé orðin þarna uppi í stjórnarráði ákveðin forskrift að stjórnun íslenska ríkisins sem menn ekki geta komist út úr. Þessi forskrift er tiltölulega einföld. Hún er í raun og veru skattlagning. Hún heitir reyndar mismunandi nöfnum. Það er gengisfelling, sem er náttúrlega skattlagning á þegna landsins. Hún heitir kjaraskerðing, sem er annað skref yfirleitt sem er líka skattlagning með einum hætti. Síðan koma félagsmálapakkar, þá er fært úr einum vasa skattþegans yfir í annan. Síðan kemur niðurskurður, sem er náttúrlega skattlagning að því leyti að tekjumöguleikar minnka. Og síðan kemur raunveruleg skattahækkun, það er ekki um neitt að ræða annað, þar er bein skattlagning á ferðinni. Það er trúlega sú lausn sem við eigum eftir að horfa upp á núna á næstunni. Þegar öll þessi ráð eru búin - þau eru ca. fimm - hefst hringavitleysan aftur með annarri gengisfellingu, kjaraskerðingu og félagsmálapökkum og svo áfram. Sú staðreynd, sem hér liggur fyrir, er einfaldlega sú að núv. ríkisstj. er jafnmáttlaus og vanhæf til að stjórna og ríkisstj. fyrri ára. Hún á engin önnur úrræði heldur en ríkisstj. fyrri ára. Hún hefur gert sér sjálfri að vissu leyti erfiðara fyrir vegna þess að með kjaraskerðingunni lækkaði verðbólgan þannig að ágallar verksins verða augljósir. En ágallarnir og úrlausnirnar eru nákvæmlega þær sömu og verið hafa undanfarin tíu ár. Ef við gefum okkur að ásetningur ríkisstj. sé yfirleitt góður hefur þeim öllum mistekist. Nú eru menn reyndar yfirleitt ekki sammála um að ásetningur ríkisstj. sé jafngóður. Þá skulum við aðeins gera ráð fyrir að þessi ríkisstj. hafi haft góðan ásetning, um það eru menn reyndar ekki heldur allir sammála. Hver er þá niðurstaðan? Jú, hún er einfaldlega áframhaldandi sú að þessi ríkisstj. ræður ekki við verkefni sitt frekar en fyrri ríkisstj. Hvers vegna ræður þessi ríkisstj. ekki við verkefni sitt? Jú, hana skortir einfaldlega til þess umboð. Flokksræðið stendur lýðræðinu fyrir þrifum. Flokkar sem eru fastnjörvaðir við hagsmunasamtök með þeim hætti sem gerist í íslenskum stjórnmálum eru þess ekki megnugir að stjórna að eigin vilja. Flokkar sem eyða jafnmiklu af orku sinni í hagsmunapot, eins og gerist í íslenskum stjórnmálum, hafa einfaldlega ekki tíma til að stjórna. Flokkar þar sem einstakir þm. innan þinghússins hafa mismunandi gengi, þar sem reglan er nánast sú að þingmannafjöldi einstakra kjördæma er í öfugu hlutfalli við atkvæðafjölda sama kjördæmis, slíkir flokkar hafa engar ástæður til að hlíta lögmálum lýðræðisins. Þ. e. meirihlutavilji nær aldrei fram að koma í þessu stjórnkerfi sem við búum við. Lýðveldissinnar, lýðræðissinnar, jafnaðarmenn eru hér að viðhalda stjórnkerfi miðstýringar og valdbeitingar hinna fáu sem þar að auki ekki ráða við verkefni sitt. Þetta vald vilja þeir samt sem áður ekki láta af hendi til smærri eininga eða landshluta, sveitarfélaga eða samtaka þeirra því að valdið er þeim of kært. Það sem hér er til umr. er ekki nýtt. Hér er einfaldlega um það að ræða að ríkisbáknið er orðið svo bólgið að fámennur valdahópur á þess ekki kost að hafa yfirsýn. Á því er ekki nema ein lausn, þetta vald verður að brjóta niður og dreifa þessu valdi til fleiri aðila. Fólkið verður að fá að stjórna sjálft.



Virðulegi forseti. Það er furðulegt með virðulegan 8. þm. Reykv. að hann heldur hér eiginlega sömu ræðuna með mismunandi áherslum fund eftir fund og þetta er ræða sem við heyrðum áður en hann kom á Alþingi. Sem sagt, þm. eru ágætir áður en þeir verða þm., þeir eru fífl þegar þeir eru komnir inn á þing, en þeir eru enn þá meiri fífl þegar þeir verða ráðherrar. Þetta er ræða hans í hnotskurn eins og sagt er.

Erum við sammála um það?

Ég er ekki að taka undir með hv. þm., það er bara dálítið leiðinleg plata að hlusta á. En málið sjálft, sem hér er á dagskrá, var afskaplega lítið rætt þannig að það er engu að svara þar. Ég vil virða þá ósk forseta að reyna að vera stuttorður og að tala í símskeytastíl til að svara því sem ég tel mig þurfa að svara. Það eru fáar spurningar sem ég hef ástæðu til að svara og við vitum að það er ekki oft sem starfsfólk Alþingis óskar eftir því að fundir verði styttir. Virðulegur þm. Geir Gunnarsson er víst farinn enda ekkert sem ég sé ástæðu til að svara honum. Formaður Alþfl., Kjartan Jóhannsson, 3. þm. Reykn., er líka farinn en ég vil þó biðja flokkssystkini hans um skilaboð til hans: Það er mjög mikið langt frá því að ríkisstj. sé búin að missa kjark og því síður fjmrh. get ég fullvissað hann um. Hitt er annað mál að ég kem hér fram með vanda og kynni hann mánuði áður en til stóð. Ég hafði tilkynnt áður en fjárlög voru samþykkt að ég mundi gera alþm. og Alþingi grein fyrir stöðu ríkissjóðs á þriggja mánaða fresti. Ég kem hingað með það sem annars hefur verið afgreitt í kyrrþey með aukafjárveitingum. Ég held að það sé annað en að sýna kjarkleysi. Það er að horfast í augu við vandann og það er oftast nær talin byrjun á lausn á flótta undan vanda, ef ekki lausn, þannig að ég hef þar með svarað þeim sem hafa komið að þessu atriði. Virðulegum fyrrv. hæstv. kollega mínum hefði ég þurft að hafa miklu lengri tíma til að svara. En það er ekki að ástæðulausu að í lok maímánaðar, þegar þessi ríkisstj. tók við, voru skólarnir að loka vegna þess að ekki var hægt að greiða rafmagnsreikninga, ekki hitareikninga, ekki flutning barna til og frá skólunum. Allir sjóðir, hvar sem leitað var í öllum ráðuneytum, tómir. Því miður er ekki tími til að fara út í þessar umr., sem virðulegur þm. hóf, en ég vil þó minna á, bara til að rifja það upp af því að ég veit að fyrrv. hæstv. fjmrh. vill gleyma því, að eina ráðið, sem Alþb.-menn þekktu þá og kom fram að fundi loknum í Alþb., var að stofna til samvinnu allra flokka um fjögurra ára neyðaráætlun sem átti að framkvæma á þessum tíma til að bjarga því sem aflaga hafði farið í þeirra stjórnartíð. Þetta er skráð í Þjóðviljanum og það hlýtur að vera satt. Virðulegi forseti. Ég veit að tíminn er afskaplega naumur. Ég vil bara segja það að þegar í ljós kom að eitthvað var til að leggja fyrir Alþingi gerði ég það til þess að alþm., bæði stjórnarþingmenn og stjórnarandstöðuþingmenn, fengju að vita af því sem áður hafði verið falið fyrir þeim. Ég var t. d. búinn að vera 10 ár þm. áður en ég hafði hugmynd um hvernig aukafjárveitingar áttu sér stað, hvernig fjárlög voru gerð frá degi til dags á annan hátt en að ég tók þátt í að afgreiða þau hér á Alþingi. Það gekk svo hratt fyrir sig að kynna þessar niðurstöður að um leið og ég fæ þær á blaði á mánudagsmorgni óska ég eftir aukafundi ríkisstj. til að kynna vandann ríkisstj. og strax þar á eftir þingflokkum sem standa að ríkisstj. og strax þar á eftir stjórnarandstöðunni, sama daginn. Og lái mér það hver sem vill þó að ég óski eftir því að fá eina til tvær vikur til að koma með lausnir. Það ætlast enginn til þess í alvöru að ég komi með lausn á þessum vanda, sem er uppsafnaður í gegnum árin, á sama degi og ég kynni vandann sjálfan. En það koma tillögur og hluti af þeim hugmyndum, sem fram hafa komið, er birtur í Tímanum. En þær eru ekki tillögur frá mér heldur hluti af mörgum öðrum hugmyndum sem hafa komið fram. Engin þeirra hefur verið rædd í ríkisstj. þannig að ekki er hægt að segja að það sé ágreiningur í ríkisstj. Það er enginn ágreiningur í ríkisstj. og hvernig sem þið látið komið þið honum ekki fyrir þar.



Herra forseti. Á þskj. 408 hef ég ásamt hv. 5. þm. Norðurl. e., Halldóri Blöndal, flutt svohljóðandi þáltill., með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta kanna með hvaða hætti megi auka útflutning á íslenskum iðnaðarvörum sem nú eru að litlu leyti fluttar á erlenda markaði, svo sem húsgögnum, innréttingum, sælgæti og öðrum er ætla má að eigi nokkra möguleika í útflutningi.“ Í grg. segir m. a.: „Í þáltill. þessari er gert ráð fyrir að ríkisstj. verði falið að kanna leiðir til að auka útflutning á iðnaðarvörum. Margar orsakir liggja til þess að brýn nauðsyn er nú á því að auka slíkan útflutning og renna þannig fleiri stoðum undir gjaldeyrisöflun okkar. Á allra næstu árum mun fólki á vinnumarkaði hér á landi fjölga allmikið. Eins og málum er nú komið hér innanlands eru líkur á aukinni sölu iðnaðarvara umfram fólksfjölgun hverfandi, en ætla má að verulegir möguleikar séu fyrir hendi á útflutningi. Allt frá þeim tíma er Íslendingar gerðu samninga um fríverslun hefur íslenskur iðnaður verið að þróa framleiðslu sína og gera hana samkeppnishæfa. Nú eru hér komnar á markað vörur sem eru vel samkeppnishæfar, bæði á markaði hérlendis og til útflutnings. Framleiðendur í iðnaði hafa gert tilraunir með útflutning, en með misjöfnum árangri. Framleiðsla húsgagna hér á landi hefur á síðari árum tekið miklum framförum og eru framleiðendur nú að hefja útflutning til Bandaríkjanna. Ullarvörur hafa um alllangt skeið verið fluttar út með góðum árangri og verið eftirsóttar og fleiri dæmi mætti nefna er benda til þess að við Íslendingar ættum að geta komið framleiðsluvörum okkar í auknum mæli á erlenda markaði og bætt hér lífskjör sem rýrnað hafa með minnkandi sjávarafla.“ Skv. upplýsingum frá Landssambandi iðnaðarmanna voru hér á landi starfandi í greininni er flokkast undir annan iðnað 15.5% 1960. Á sama tíma voru 10.1% starfandi í fiskiðnaði, 8.2% við fiskveiðar, 16% í landbúnaði, 10.7% í byggingarstarfsemi og 39.5% í þjónustugreinum. Á árinu 1981 var þessi skipting þannig, að 16.6% störfuðu við annan iðnað, 9.1% í fiskiðnaði, 5% við fiskveiðar, 7.4% við landbúnað, 52.1% í þjónustugreinum og 9.8% í byggingarstarfsemi. Eins og fram kemur hér að ofan hefur aukning orðið mest í þjónustugreinum og ljóst er að það verður að hægja á í þjónustugreinunum þar sem þjóðarbúið þolir ekki lengur að aukning verði með þeim hraða í þeim greinum. Í grg. er mælst til þess að stjórnvöld efni til kynningar á íslenskum iðnaðarvörum á erlendum mörkuðum í samvinnu við Útflutningsmiðstöð iðnaðarins og Félag íslenskra iðnrekenda. Slíkar kynningar hafa einmitt átt sér stað oft og víða síðan Útflutningsmiðstöð iðnaðarins var sett á stofn skv. lögum nr. 14 frá 1971. Má þar til nefna Scandinavia Today í Bandaríkjunum á s. l. ári. Þessi starfsemi hefur náð til þeirra iðnaðarvara sem möguleiki hefur verið talinn á að hefja útflutning á og hefur nú borið verulegan árangur. Hin gífurlega aukning á útflutningi ullarvara er gott dæmi um það hvað hefur tekist að gera á erlendum mörkuðum og hefur Útflutningsmiðstöðin átt þátt í þeirri þróun. Hún hefur einnig unnið að því að greiða fyrir sölu á öðrum iðnaðarvörum sem talinn er möguleiki á að framleiða til útflutnings. Árangur af þeirri starfsemi hefur að sjálfsögðu verið nokkuð mismunandi, en vörutegundum hefur fjölgað og gætir nú nokkru meiri bjartsýni um iðnaðarvöruútflutning eftir að tekist hefur að koma efnahagsmálum okkar hér innanlands í sæmilegt horf. Annað þýðingarmikið mál er varðar útflutning er hönnun þeirra iðnaðarvara sem á boðstólum eru til útflutnings. Í ullariðnaði hefur íslenskum hönnuðum tekist að koma á markaðinn vörum sem eru eftirsóttar sem góð vara. Nýlega hefur Íslendingur fengið verðlaun erlendis fyrir hönnun á stól sem þykir eftirtektarverður hvað hönnun varðar. Á þessu sviði verðum við að leggja enn meiri áherslu á hagkvæmni. Þá þarf að skipuleggja betur sölukerfi á iðnaðarvörum okkar og ráða í þjónustu okkar sérhæfða sölumenn til að starfa erlendis. Það er þó ekki svo að íslensk stjórnvöld hafi ekki unnið þessum málum brautargengi. Þýðingarmestir fyrir útflutning iðnaðarvara eru án efa samningar um fríverslun við EFTA og Efnahagsbandalagið, sem hafa tryggt tollfrjálsan innflutning á íslenskum iðnaðarvörum í 16 Evrópulöndum. Í viðskiptaviðræðum við erlend ríki hafa stjórnvöld kynnt vörur sem Íslendingar geta framleitt. Má í því sambandi minna á að utanríkisþjónustan hefur reynt að vinna að þessum málum og sinnt tilmælum sem sendiráðum berast frá íslenskum iðnfyrirtækjum. En þótt hið opinbera sé reiðubúið til að veita ýmiss konar aðstoð er þó mest undir framleiðendum sjálfum komið, bæði hvað snertir framleiðslu og markaðsstarfsemi. Nýjasta dæmið í viðleitni stjórnvalda við að efla útflutning er það samkomulag, sem náðst hefur á vegum ráðherranefndar Norðurlandaráðs að frumkvæði viðskrh. í Norðurlandaráði, að kosta markaðsátak í sölu íslenskra framleiðsluvara til Norðurlandanna. Í þessu skyni á að verja á næstu 15 árum 1 millj. norskra kr. eða 3.8 millj. ísi. kr. Helmingurinn af kostnaðinum verður greiddur af fjármunum Norðurlandaráðs, en hinn helmingurinn af okkur og hefur Norræni iðnþróunarsjóðurinn þegar samþykkt að leggja fram 300 millj. n. kr. í þessu skyni. Ég vænti þess eindregið að íslenskur iðnaður notfæri sér þetta tækifæri og það beri verulegan árangur í aukinni sölu á framleiðsluvörum okkar til Norðurlanda og komi á nánara samstarfi milli íslenskra fyrirtækja og fyrirtækja á hinum Norðurlöndunum. Hér innanlands hefur verið unnið að því að ryðja úr vegi þeim hindrunum sem á undanförnum árum hafa komið ranglátt niður á íslenskum iðnaði, svo sem með leiðréttingu á tollum. Stöðug gengisskráning og minni verðbólga hefur virkað sem hvati fyrir íslenskan iðnað. Samt sem áður verða hv. alþm. að hafa í huga að við verðum sífellt að vera vakandi gagnvart nýjum tækifærum til að bæta hag okkar. Í fskj. sem fylgir með þessari till. er vikið að vörusýningu í Bella Center í Kaupmannahöfn í maí árið 1983. Þar tókst íslensku fyrirtæki að gera samning um sölu á húsgögnum til Bandaríkjanna. Það er í fyrsta skipti sem tekist hefur síðan farið var að selja húsgögn skipulega á erlendum vörusýningum. Áætluð sala gæti numið um 2 millj. Bandaríkjadala hjá þessu eina fyrirtæki. Herra forseti. Með þessum orðum mínum hef ég viljað benda á að nokkuð hefur verið unnið að þeim málum sem þáltill. fjallar um. En þó eru ónýttir margvíslegir möguleikar til að auka á fjölbreytni í útflutningi á íslenskum iðnaðarvörum, ekki síst í Bandaríkjunum og Kanada. Í lögum nr. 86 frá 31. des. 1981, um iðnráðgjafa, er gert ráð fyrir að samtök sveitarfélaga í landshlutum eða iðnþróunarfélög geti ráðið iðnráðgjafa til starfa á sínum vegum og er heimilt að greiða úr ríkissjóði framlag vegna starfa þeirra svo og kostnað við samræmingu. Samtök sveitarfélaga hér á höfuðborgarsvæðinu hafa verið að sækjast eftir að fá slíkan iðnráðgjafa. Enn hefur ekki fengist fjárveiting fyrir ráðningu hans. Það er skoðun mín að iðnráðgjafi geti skilað góðum árangri hvað varðar þetta mál og starfað í nánu samstarfi við atvinnumálanefnd Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu, en eins og kunnugt er er höfuðborgarsvæðið stærsta samfellda atvinnusvæðið hér á landi og hefur því mesta möguleika á að efla útflutning á iðnaðarvörum. Vissulega er alltaf álitamál hversu miklu fé eigi að verja til markaðsöflunar erlendis. Með hliðsjón af því hversu einhæfir atvinnuvegir okkar eru er ég þeirrar skoðunar að ekki sé nóg að gert í þeim efnum og að það fé sem til markaðsmála erlendis er varið skili sér margfalt aftur í þjóðarbúið og treysti þannig grundvöll íslensks atvinnulífs. Með það í huga ætla ég að treysta því að hið háa Alþingi taki þáltill. þessa til vinsamlegrar athugunar og að henni verði fylgt eftir með auknu fjármagni á fjárlögum næsta árs í því skyni að afla nýrra og aukinna markaða fyrir iðnaðarvörur okkar erlendis. Að lokum legg ég til, herra forseti, að till. verði vísað til atvmn.

1. Starfslið erlendra sendiráða hér á landi. Eftirfarandi tafla sýnir heildarfjölda starfsmanna erlendra sendiráða í Reykjavík og skylduliðs þeirra. Enn fremur er getið manna frá öðrum ríkjum er starfa við sendiráðin og loks heildarfjölda íslenskra starfsmanna: Janúar 1984 Frá sendiríki Frá öðrum Íslenskir + fjölskylda erlendum ríkjum starfsmenn 1. Bandaríkin 21+21=42 1 19+3lausráðnir 2. Bretland 5 +12=17 4 3. Danmörk 5 + 4= 9 2 4. Finnland 4 + 1= 5 2 5. Frakkland 10+10=20 6 6. Kínverska alþýðulýðveldið 6 = 6 7. Noregur 3+ 1= 4 4 8. Sovétríkin 37+43=80 9. Svíþjóð 2+ 2= 4 1 3 10. Tékkóslóvakía 3+ 4= 7 11. Sambandslýðveldið Þýskaland 7+ 5=12 4 12. Þýska alþýðulýðveldið 3+ 3= 6 1 Samtals 106+106=212 2 45+3 2. Upplýsingastarfsemi, fréttamiðlun og menningarstofnanir. a) Menningarstofnun Bandaríkjanna: Forstöðumaður er sendierindreki (diplomat) og því talinn með á yfirlitinu í 1. lið hér á undan ásamt eiginkonu. Venjulega starfar einnig annar sendierindreki við stofnunina, en sá sem þar var síðast fór af landi brott í nóvember s. l. og eftirmaður hans er ekki væntanlegur fyrr en í vor. Auk þess sem hér var nefnt starfa nú sjö Íslendingar við stofnunina og eru þeir taldir með í dálkinum yfir íslenska starfsmenn hjá sendiráðinu í 1. lið. Menningarstofnun Bandaríkjanna er til húsa í leiguhúsnæði að Neshaga 16. Fulbright-stofnunin er til húsa á sama stað og starfar skv. samningi milli Íslands og Bandaríkjanna frá 13. febrúar 1964. Auk forstöðumanns er þar einn starfsmaður í hlutastarfi. Bókasafn Alliance Francaise að Laufásvegi 12 og Þýska bókasafnið/Goethe-lnstitut að Tryggvagötu 26 eru kostuð af stjórnvöldum viðkomandi landa sem m. a. greiða laun umsjónarmanna, en starfsemin tengist tungumálakennslu við Háskóla Íslands. Ýmis vináttufélög við önnur lönd halda uppi menningar- og kynningarstarfi í meiri eða minni samvinnu við sendiráð og stjórnvöld hlutaðeigandi ríkja, m. a. dvelst hér kennari í rússnesku á vegum Menningartengsla Íslands og Ráðstjórnarríkjanna (MÍR) og sovéskra aðila. b) APN-fréttastofan (NOVOSTI): Sovéskur forstöðumaður er ekki skráður sem sendierindreki og er hann og eiginkona hans því ekki talin með í yfirlitinu í 1. lið. Auk forstöðumannsins eru tveir Íslendingar í fullu starfi við fréttastofuna, annar þeirra skráður ábyrgðarmaður ritsins „Fréttir frá Sovétríkjunum“. APN-fréttastofan er til húsa í leiguhúsnæði að Laugavegi 84, 3. hæð. c) Auk framangreindrar starfsemi af hálfu einstakra landa er um að ræða starfsemi fjölþjóðlegra milliríkjastofnana eða samtaka þar sem Ísland er aðili: Norræna húsið er rekið af Norrænu ráðherranefndinni í eigin húsnæði við Hringbraut. Starfsmenn auk forstöðumanns eru sjö. Upplýsingaskrifstofa Atlantshafsbandalagsins er í leiguhúsnæði að Garðastræti 42. Auk forstöðumanns er þar einn starfsmaður. 3. Fasteignir, lóðir og bifreiðar. a) Fasteignir: 1. Bandaríkin: Laufásvegur 21–23 3923 m3 Þingholtsstræti 34 1925 m3 5848 m3 2. Bretland: Laufásvegur 33 1595 m3 Laufásvegur 10 13,64% af 2090 m3 + bílskúr 333 m3 1928 m3 3. Danmörk: Hverfisgata 29 3065 m3 4. Finnland: Hagamelur 4 1390 m3 5. Frakkland: Túngata 22 1124 m3 Skálholtsstígur 6 1630 m3 2754 m3 6. Kínverska alþýðulýðveldið: Víðimelur 29 2427 m3 Víðimelur 25 5,10% af 1581 m3 + bílskúr 631,9 m3 Fjólugata l9B 1102 m3 4160, 9 m3 7. Noregur: Fjólugata 15 1380 m3 Fjólugata 17 1982 m3 3362 m3 8. Sovétríkin: Garðastræti 33 2122 m3 Garðastræti 35 1269 m3 Túngata 9 2058 m3 Túngata 24 1961 m3 Sólvallagata 55 996 m3 8406 m3 9. Svíþjóð: Fjólugata 1816 m3 Lágmúli 7 12,68% af 10313 m3 1307 m3 3123 m3 10. Tékkóslóvakía: Smáragata 16 1555 m3 11. Sambandslýðveldið Þýskaland: Laufásvegur 70 1198 m3 Túngata 18 2514 m2 3712 m3 12. Þýska alþýðulýðveldið: Ægisíða 78 1351 m3 Fasteignir erlendra sendiráða í Reykjavík: Samtals: 40 654,9 m3 b) Lóðir: 1. Bandaríkin: Laufásvegur 21–23 og Þingholtsstræti 36 981 m2 Þingholtsstræti 34 413 m2 1394 m2 2. Bretland: Laufásvegur 31 og 33 2409 m2 Laufásvegur 10 13,64% af 227,4 m2 31 m2 2440 m2 3. Danmörk: Hverfisgata 29 1338 m2 4. Finnland: Hagamelur 4 692,9 m2 5. Frakkland: Túngata 22 1000,3 m2 Skálholtsstígur 6 923,7 m2 1924 m2 6. Kínverska alþýðulýðveldið: Víðimelur 29 810 m2 Víðimelur 25 35,10% af 900,3 m2 316 m2 Fjólugata 19B 545,7 m2 1671,7 m2 7. Noregur: Fjólugata 15 929,6 m2 Fjólugata l7 913 m2 1842,6 m2 8. Sovétríkin: Garðastræti 33 1162,1 m2 Garðastræti 35 1130,5 m2 Túngata 9 555,3 m2 Túngata 24 824,2 m2 Sólvallagata 55 385,4 m2 4057,5 m2 9. Svíþjóð: Fjólugata 9 1351,8 m2 Lágmúli 7 12,68% af 4889 m2 619,9 m2 1971,7 m2 10. Tékkóslóvakía: Smáragata 16 971,4 m2 11. Sambandslýðveldið Þýskaland: Túngata 18 838,4 m2 Laufásvegur 70 660 m2 1498,4 m2 12. Þýska alþýðulýðveldið: Ægisíða 78 1059 m2 Lóðir erlendra ríkja í Reykjavík: Samtals: 20 861,2 m2 c) Bifreiðar: Samkvæmt nýju yfirliti ráðuneytisins eru nú samtals 93 bifreiðar skráðar hér á landi í eign erlendra sendiráða og sendiráðsstarfsmanna. Sundurliðast bifreiðaeignin þannig: 1. Sendiráð Bandaríkjanna 20 2. Sendiráð Bretlands 5 3. Sendiráð Danmerkur 5 4. Sendiráð Finnlands 2 5. Sendiráð Frakklands 11 6. Sendiráð Kínverska alþýðulýðveldisins 5 7. Sendiráð Noregs 4 8. Sendiráð Sovétríkjanna 19 9. Sendiráð Svíþjóðar 6 10. Sendiráð Tékkóslóvakíu 3 11. Sendiráð Sambandslýðveldisins Þýskalands 10 12. Sendiráð Þýska alþýðulýðveldisins 3 Samtals: 93 d) Leiguhúsnæði: Tvö sendiráð hafa á leigu húsnæði fyrir skrifstofur sínar, þ. e. breska sendiráðið að Laufásvegi 49 og finnska sendiráðið í Húsi verslunarinnar við Kringlumýrarbraut. Þeir starfsmenn sendiráða, sem ekki búa í fasteignum sendiráðanna, búa í leiguhúsnæði víðs vegar um Reykjavík og í nágrannabyggðum. Eru heimilisföng sendierindreka birt í árlegri skrá, „Diplomatic List“, sem ráðuneytið gefur út.

Sem svar við fyrirspurn til sjávarútvegsráðherra frá Geir Gunnarssyni og Skúla Alexanderssyni á þskj. 396 um leyfilegt aflamagn einstakra fiskiskipa á árinu 1984 sendist meðfylgjandi skrá um kvótaskiptingu. Það skal tekið fram að breytingar kunna að eiga sér stað á aflamarki einstakra skipa þar sem eftir er að taka tillit til athugasemda sem gerðar hafa verið. Frestur til að gera athugasemdir rann út 5. mars s. l. 3557 3579 3585