Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Kjartan Jóhannsson) Áður en gengið er til dagskrár skal upplýst að fyrirhugað, um talað og um samið er við fulltrúa stjórnmálaflokkanna að á tímabilinu frá tvö til fjögur geti farið fram umræða um 12. dagskrármálið með nokkuð skipulegum hætti þannig að einn fulltrúi frá hverjum flokki fái afmarkaðan tíma til þess að taka til máls og verði það fyrsti hluti umræðunnar um þetta mál, en henni yrði svo frestað að því loknu. Í annan stað skal tekið fram að ekki er fyrirhugaður kvöldfundur, en ég vil biðja þingflokka að virða það ef tekst ekki nákvæmlega að ljúka fundi kl. 4 þó að að því sé stefnt. Enn skal tekið fram að forseti ætlar sér að taka fyrst fyrir, og þá á fyrsta klukkutímanum önnur mál sem hér eru en í þeirri röð að fyrst verði tekin fyrir þau mál sem talin eru ágreiningslaus, og loks að deildarmenn ætli sérstaklega tímann skömmu fyrir kl. 2, seinasta korterið fyrir tvö, fyrir atkvæðagreiðslur í þeim mæli sem þær fara ekki fram jafnóðum.

Frsm. allshn. (Jón Kristjánsson) Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti allshn. um frv. til laga um breytingu á lögum um hreppstjóra, nr. 32 frá 26. apríl 1965. Nefndin hefur rætt frv. og leggur til að það verði samþykkt óbreytt. Undir nál. rita Jón Kristjánsson, Guðni Ágústsson, Kristinn Pétursson, Kristín Halldórsdóttir, Geir Gunnarsson og Friðjón Þórðarson.

Frsm. allshn. (Jón Kristjánsson) Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti allshn. um frv. til laga um heimild fyrir ríkisstjórnina til að staðfesta samninga um réttarstöðu skrifstofu ráðherranefndar Norðurlanda og stjórnarnefndar Norðurlandaráðs og um réttarstöðu samnorrænna stofnana. Þessir samningar voru undirritaðir í Osló 13. maí 1987 og í Stokkhólmi 9. des. 1988 eins og fram kemur í 1. gr. frv. Nefndin varð sammála um að ekki væri ástæða til þess að tefja það að veita ríkisstjórninni þessar heimildir og leggur til að frv. verði samþykkt óbreytt. Undir nál. rita Jón Kristjánsson, Guðni Ágústsson, Kristín Halldórsdóttir, Geir Gunnarsson, Kristinn Pétursson og Friðjón Þórðarson.

Frsm. meiri hl. fjh.- og viðskn. (Páll Pétursson): Herra forseti. Á þskj. 916 er prentað nál. meiri hl. fjh.- og viðskn. sem hefur fjallað um frv. og leggur meiri hl. til að það verði samþykkt með þeirri breytingu að 2. gr. frv. verði felld brott. Meiri hl. nefndarinnar telur ástæðulaust að breyta ákvæðum gildandi laga um mannaráðningar við viðskiptabankana. Brtt. er á þskj. 917 en hún er þess eðlis að Ed. ákvað að taka þarna upp nýja breytingu sem ekki var í upphaflegu frv., þ.e. að rýra völd bankaráða hvað varðar mannaráðningar. Okkur sýndist að það væri ekki í takt við aðra stefnu frv. sem gerir ráð fyrir auknu valdi og aukinni ábyrgð bankaráðanna og leggjum við því til að greinin verði felld brott.

Einar Kr. Guðfinnsson Herra forseti. Ég mæli hér fyrir áliti 1. minni hl. fjh.- og viðskn. og aðfinnslur okkur við frv. eru ýmsar, ekki síst þær að svo virðist sem nokkuð hafi verið flaustrað við undirbúning frv. og fram kemur t.d. í nefndaráliti Sambands ísl. viðskiptabanka að ekki hafi verið haft fyrir því að hafa samráð við þá við undirbúning þessa frv. Nú er það svo að það má teljast orðin nokkuð almenn regla þegar flókin mál af þessu tagi eru undirbúin að haft sé samráð við þá hagsmunaaðila sem þarna koma að. Í þessu tilviki hefur þó þessi almenna regla verið brotin og er það mjög miður. Hér er um að ræða bæði flókin mál og erfið og tæknileg í ýmsum efnum sem ástæða er til að kalla sérfróða aðila til í því skyni að forðast misskilning og forðast það að setja á blað hugmyndir sem ekki kannski standast þá praktísku meðferð sem málin þurfa að fá. Fulltrúi Sambands ísl. viðskiptabanka sá enn fremur ástæðu til þess að ítreka þessa aðfinnslu sína á fundi fjh.- og viðskn. Nd. og undir hana tökum við í 1. minni hl. nefndarinnar. Sannleikurinn er sá í sambandi við þetta frv. að sumt í því er býsna meinalaust og skiptir ekki mjög miklu máli um framgang viðskiptabankalaganna og hefur ekki mjög mikla þýðingu um framkvæmd þeirra. Að sumu leyti er hér um að ræða eðlilega lagfæringu vegna stjórnsýslubreytinga og breytinga á núgildandi lögum, en að öðru leyti er hér um að ræða breytingar á lögunum sem fela í sér bæði lakari stjórnarhætti fyrir bankana og meiri rekstrarkostnað og ákaflega vafasamar breytingar sem ég mun víkja frekar að hér á eftir. Ég vil vekja athygli á því að við myndun núv. ríkisstjórnar var lögð á það höfuðáhersla af ýmsum stuðningsmönnum hennar að nauðsynlegt væri að koma böndum yfir bankakerfið. Ég býst við að þetta frv. sé einn liður í þeirri viðleitni. Það kemur m.a. fram í því að settar eru strangari skorður og nýjar við setu manna í ábyrgðarstöðum bankanna eins og fram kemur í 1. gr. þess. Þarna er að mínu mati um óþarflega strangar skorður að ræða. Í 1. gr. segir svo, með leyfi forseta: ,,Hlutafjáreign í fyrirtæki telst þátttaka í atvinnurekstri nema um sé að ræða óverulegan hlut sem ekki ræður úrslitum um stjórnun þess og sem fyrst og fremst telst ávöxtun sparisjár.`` Hér er væntanlega verið að reyna að girða fyrir það að til komi hagsmunaárekstrar við stjórnun banka. Ég sé ekki að nauðsynlegt hafi verið að setja inn þetta ákvæði til þess að koma í veg fyrir slíkan hagsmunaárekstur. Miklu heldur sýnist mér að þarna sé einungis verið að koma í veg fyrir það að bankastjórar og aðrir stjórnendur bankastofnana geti átt hlut í fyrirtækjum, burt séð frá því hvort þessi fyrirtæki séu í viðskiptum við viðkomandi banka. Þess vegna held ég að þetta ákvæði, hafi því verið ætlað að koma í veg fyrir hagsmunaárekstur, sé gjörsamlega óþarft og gegni ekki því hlutverki sem því er ætlað. Það sem hins vegar er auðvitað veigamesta breytingin sem þetta frv. gerir ráð fyrir felst í 2. gr., þ.e. fyrri hluta 2. gr., en þar segir svo, með leyfi forseta: ,,Bankaráð ákvarðar vexti bankans og gjaldskrá þjónustugjalda fyrir einstaka þætti starfseminnar að fengnum tillögum bankastjórnar. Bankaráð fjallar einnig um vexti af skuldabréfum sem bankinn gefur út og þá vexti sem bankinn áskilur sér við kaup á viðskiptavíxlum og viðskiptaskuldabréfum. Við umfjöllun um vexti eða kaupgengi viðskiptavíxla og viðskiptaskuldabréfa skal bankaráð gæta þess að ávöxtunarkrafa bankans sé sambærileg við ávöxtun almennra útlána bankans í hliðstæðum áhættuflokkum.`` Hér er eiginlega að tveimur atriðum að hyggja. Annars vegar að því hvert sé hið stranga hlutverk bankaráðanna og hins vegar að síðari hluta málsgreinarinnar. Í umsögn Sambands ísl. viðskiptabanka um þetta atriði er mjög varað við þessu ákvæði, og ég vek athygli á því, því að hér er um að ræða meginþungann í frv. Í fyrsta lagi bendir Samband ísl. viðskiptabanka á að yrði þetta ákvæði að lögum væru stigin skref aftur á bak hvað snertir stjórnunarlega uppbyggingu bankanna. Hér væri verið að leggja á herðar bankaráðanna ekki bara það eðlilega hlutverk að vera stefnumótandi um meginstefnu bankans, heldur er verið að tala um að bankaráðið eigi að taka afstöðu til hinna smæstu sem hinna stærstu mála. Í áliti Sambands ísl. viðskiptabanka kemur m.a. fram að flokkar innlána og útlána, svo sem verðbréfa sem hver um sig séu bundin sérstökum vaxtakjörum, nema tugum hjá hverjum banka og sama máli gegnir um þjónustugjöld. Tæki maður bókstaflega þessa málsgrein frv. þýddi þetta í rauninni það að bankaráðin yrðu að koma saman miklu oftar en nú er og hafa afskipti af málum sem miklu eðlilegra væri að bankastjórnin sjálf annaðist um, enda segir svo orðrétt í áliti Sambands ísl. viðskiptabanka: ,,Ákvæði 1. mgr. 2. gr. frv. felur í sér að bankaráð taki að verulegu leyti að sér framkvæmdastjórn banka, enda eru rekstrartekjur slíkrar stofnunar fólgnar í vaxtamun og þjónustugjöldum. Ákvæðið, ef að lögum verður, mun því torvelda alla stjórnun bankastarfsemi og valda verulegum vafa um hverjir séu ábyrgir fyrir rekstri bankans. Verður ekki annað séð en ákvæðið gangi þvert á 23. gr. viðskiptabankalaga þar sem segir að bankastjórn skuli standa fyrir rekstri banka eins og fyrr greinir. Óvissa af þessu tagi er óviðunandi fyrir eigendur innlánsfjár og bankastarfsmenn.`` Hér er vissulega kveðið mjög skýrt að og felldur harður dómur um þessa stjórnarstefnu sem felst í frv. Enn fremur er ástæða til þess að gjalda varhug við síðari hluta setningarinnar í þessari málsgrein þar sem segir svo, með leyfi forseta: ,,Við umfjöllun um vexti eða kaupgengi viðskiptavíxla og viðskiptaskuldabréfa skal bankaráð gæta þess að ávöxtunarkrafa bankans sé sambærileg við ávöxtun almennra útlána bankans í hliðstæðum áhættuflokkum.`` Hér er bersýnilega verið að gera tilraun til þess að vernda hag seljenda bréfanna og það er í sjálfu sér virðingarverð viðleitni. En hér kemur það einmitt á daginn að þarna hefði verið nauðsynlegt að kveðja til þá menn sem sýsla um þessa hluti á degi hverjum, þ.e. bankastarfsmennina, og ástæða er til þess að vekja athygli á því að Samband ísl. viðskiptabanka telur þessa leið ekki vænlega að því marki sem að er stefnt. Virðulegi forseti. Það er ekki ástæða til þess að hafa mjög mörg önnur orð um þetta, en ég ítreka það að annars vegar er hér um að ræða almennar breytingar sem ekki er ástæða til þess að agnúast við og hins vegar breytingar sem eru nauðsynlegar vegna breytinga á öðrum lögum. En enn fremur er hér um að ræða veigamikla stefnubreytingu sem 1. minni hl. nefndarinnar telur síst til farsældar.

Frsm. 2. minni hl. fjh.- og viðskn. (Kristín Halldórsdóttir): Virðulegi forseti. Það var reyndar fyrir mistök að þessu nál. var dreift svo seint og verður ekki öðru um kennt en önnum og öngþveiti hér og svona í samræmi við það þá er þetta stuttort og vonandi gagnort eins og hæfir nú á dögum. Nál. 2. minni hl. fjh.- og viðskn. er á þskj. 946 og hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Annar minni hl. getur ekki fallist á þá meginbreytingu á lögunum sem lögð er til í 1. mgr. 3. gr. frv. að ákvörðunarvald um vexti og þjónustugjöld verði fært frá bankastjórn til bankaráðs. Slíkar ákvarðanir eiga alla jafnan að vera á ábyrgð daglegra stjórnenda bankans, eins og verið hefur, en umfjöllun um heildarstefnu og eftirlit með framkvæmd hennar í höndum bankaráðs. Heimild stjórnvalda, í 9. gr. laga um Seðlabanka Íslands, til að hafa áhrif á vaxtaákvarðanir almennt ætti að vera nægilegur öryggisventill. Annar minni hl. leggur því til að 1. mgr. 3. gr. verði felld en styður aðrar greinar frv.`` Undir þetta ritar Kristín Halldórsdóttir. Við þetta álit er ekki miklu að bæta nema kannski ítrekun á þeirri skoðun okkar að endanlegt faglegt mat og ákvörðunarvald skuli liggja hjá daglegum stjórnendum bankanna sem vegna stöðu sinnar og daglegra tengsla eiga að vera til þess bærastir. Það þarf ekkert að lýsa því fyrir þingheimi að bankaráð viðskiptabankanna eru skipuð pólitískt og engin trygging er fyrir því að þar ráði alltaf faglegt mat þótt vitaskuld verði að ætlast til þess. Bankaráð gegnir engu að síður mikilvægu hlutverki sem eftirlits- og ráðgjafaraðili og hefur alveg nægilegt vald að mínu mati, samkvæmt núgildandi lögum. Um aðra þætti frv. þarf ég ekki að vera margorð. Ég er sammála þeim breytingum sem hér eru lagðar til og miða að því að skýra e.t.v. nokkuð óljós ákvæði laganna, en auk þess er í 4. gr. frv. ákvæði sem á að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra í meðferð mála. Það er nauðsynlegt ákvæði, að mínu mati, því að óvíða er í rauninni hættara við hagsmunaárekstrum en einmitt á þessu sviði, árekstrum sem geta haft víðtækar og alvarlegar afleiðingar. Þess vegna er þetta sjálfsagt og þarft ákvæði.

Frsm. meiri hl. fjh.- og viðskn. (Páll Pétursson): Herra forseti. Fyrir liggur á þskj. 918 álit meiri hl. fjh.- og viðskn. um frv. til laga um breytingu á lögum um sparisjóði. Meiri hl. nefndarinnar leggur til að frv. verði samþykkt eins og Ed. afgreiddi það. Undir þetta rita, auk mín, Guðmundur G. Þórarinsson, Ragnar Arnalds og Árni Gunnarsson.

Einar Kr. Guðfinnsson Virðulegi forseti. Það fer ekkert á milli mála að sparisjóðir gegna mjög þýðingarmiklu hlutverki í uppbyggingu atvinnulífs og við aðstoð við einstaklinga í uppbyggingu sinnar starfsemi úti um allt land. Þessar stofnanir, sem hafa þróast í tímans rás, hafa mjög víða orðið veigamikill þáttur í uppbyggingu byggðanna og gegna þess vegna mjög þýðingarmiklu hlutverki. Á árinu 1985 voru samþykkt merk lög um sparisjóði sem hlotið höfðu rækilegan undirbúning og fengu hér jákvæða meðferð á hinu háa Alþingi og urðu til þess að treysta enn fremur stöðu sparisjóðanna. Víða úti um land, vegna hinnar alvarlegu byggðaþróunar, hefur þessi starfsemi átt nokkuð undir högg að sækja, en engu að síður er það svo að ég hygg að íbúar dreifbýlisins kjósi að áfram verði sparisjóðirnir starfræktir sem hingað til og geti áfram gegnt því hlutverki sem þeim er ætlað. Ég hygg að því miður verði það ekki sagt um það frv. til laga um breytingu á lögum nr. 87/1985, um sparisjóði, sem hér liggur fyrir, að það þjóni því hlutverki að treysta sparisjóðina í landinu. Því miður ber frv. mjög þess merki að það er samið af mönnum sem standa á sjónarhóli sínum hér í Reykjavík og skilja ekki til fullnustu þær sérstöku aðstæður sem við er að glíma úti á landi og sem litlir sparisjóðir í veikum byggðum þurfa að búa við. Nú er kannski ekki mikið við því að segja þó að frv. af því tagi komi hér inn á þing, en maður hefði kannski getað ætlast til þess að frv. frá ríkisstjórn sem nýtur stuðnings og á líf sitt m.a. undir stuðningi manna sem kenna sig mjög við réttlæti gagnvart dreifbýlinu í landinu tæki mið af sérhagsmunum og séraðstæðum dreifbýlisins í landinu. Það er þó megineinkenni á frv. sem hér er til umræðu að þar er litið fram hjá þessum séraðstæðum og það þrátt fyrir að ítarleg og vönduð greinargerð Sambands ísl. sparisjóða hafi vakið athygli á þessu máli. Það er annars um þetta frv. að segja að það einkennist eins og hið fyrra frv. um viðskiptabankana annars vegar af því að vera nauðsynleg endurbót á lagaákvæðum sem hljótast af því að öðrum lögum hefur verið breytt, en hins vegar er um að ræða ákvæði sem síst verða til þess að auðvelda nauðsynlega uppbyggingu sparisjóðanna í landinu. Í þessu sambandi vil ég benda á að hér er, eins og í hinu fyrra frv., einnig verið að reyna að girða fyrir meintan hagsmunaárekstur í starfi sparisjóðanna sem innláns- og útlánsstofnana í landinu, en þar tekst mönnum ekki betur upp en í hinu fyrra tilviki. Í frv. er svo sem í hinu fyrra lögð áhersla á að forráðamenn innlánsstofnana séu ekki eigendur hlutafjár í fyrirtæki sem teljist þátttaka í atvinnurekstri nema um sé að ræða óverulegan hlut sem ekki ráði úrslitum um stjórnun þess og sem fyrst og fremst teljist ávöxtun sparifjár. Þetta ákvæði er að dómi okkar hv. þm. Inga Björns Albertssonar, sem skrifar undir minnihlutaálit 1. minni hl. með mér, fullkomlega óþarft og þjónar ekki þeim tilgangi sem að er stefnt. Hægt er að ná þeim tilgangi með öðrum hætti og raunar er að því stefnt síðar í frv. þó að ekki takist heldur nægilega vel til þar af þeim ástæðum og þeim aðstæðum sem eru í okkar þjóðfélagi. Nú er það að vísu svo, og ég vil vekja athygli á því, að í upphaflegu frv. til laga um breytingu á lögum um sparisjóði var gert ráð fyrir því í 4. gr. að sparisjóðsstjórn ein ákvarðaði vexti sparisjóðsins og galdskrá þjónustugjalda fyrir einstaka þætti starfseminnar. Að ósk Sambands ísl. sparisjóða var hér skotið inn í að sparisjóðsstjórnir ásamt stjórn Sambands ísl. sparisjóða gæti tekið þessa ákvörðun og þetta er mjög til bóta. Ástæðan er sú að á síðustu árum, í harðnandi samkeppni viðskiptabankanna, hafa sparisjóðirnir tekið upp með sér aukið samstarf í því skyni að efla sig og treysta stöðu sína í þessari miklu samkeppni. Sparisjóðasambandið hefur þess vegna fengið nýtt og öflugra hlutverk og það er nú enn treyst með þessu frv. og það er í sjálfu sér mjög til bóta. Hitt er það að í frv. er fullmikil áhersla á ýmiss konar skýrslugerð, pappírsfargan sem er nú í hróplegri mótsögn við þá umræðu sem fram hefur farið um bankakerfið í landinu og ekki síst af ráðherrum hæstv. ríkisstjórnar. En ég vek athygli á því að í frv. er m.a. gert ráð fyrir að reglur um lánveitingar og ábyrgðir sparisjóða skuli endurskoða árlega, svipað ákvæði er raunar að finna í viðskiptabankafrumvarpinu, þó að flestra manna mati nægði þarna að endurskoða þessar reglur svona eins og á tveggja ára fresti. En kerfið heimtar sitt og þrátt fyrir einlægan vilja manna til að einfalda það skýtur þarna upp kollinum eins og svo víða annars staðar tilhneiging til þess að gera einfalda hluti flókna og kalla á aukið pappírsfargan og skýrslugerð sem tröllríður okkar þjóðfélagi. Það eru hér tvö dæmi sem maður finnur í frv. sem einmitt undirstrika það að ekki hefur verið tekið nægilegt tillit til þeirrar sérstöðu sem ríkir í starfsemi sparisjóðanna í landinu. Það er í fyrsta lagi í 5. gr. frv. eins og það var upphaflega lagt fram, en þar segir svo: ,,Stjórnarmenn sparisjóðs og varamenn þeirra skulu ekki taka þátt í meðferð máls er varðar viðskipti þeirra sjálfra eða fyrirtækja sem þeir eiga hlut í, sitja í stjórn hjá, eru fyrirsvarsmenn fyrir eða eiga að öðru leyti verulegra hagsmuna að gæta í. Sama gildir um þátttöku stjórnarmanna í meðferð máls er varðar aðila sem eru þeim tengdir, persónulega eða fjárhagslega.`` Hér fer auðvitað ekkert á milli mála að ásetningur löggjafans gæti verið sá, ef þetta yrði samþykkt, að koma í veg fyrir óþarfa hagsmunaárekstra. Og síst skal mælt gegn þeirri viðleitni. Vandinn er bara sá að í starfsemi lítilla sparisjóða í smæstu byggðarlögunum gæti það orðið þrautin þyngri að uppfylla öll þessi skilyrði. Sannleikurinn er sá að í þessum smæstu byggðarlögum er málið ekki svona einfalt eins og það lítur út þegar menn eru að semja slík lög og horfa héðan frá Reykjavík eða í enn þá víðara samhengi. Sannleikurinn er sá að í þessum minnstu byggðarlögum kemur óhjákvæmilega upp sú aðstaða að menn eru tengdir einhverjum böndum. Vel hefði mátt reyna að orða þetta af meiri gætni í því skyni að sníða af þessa agnúa. Málið er þannig að í þessum litlu byggðarlögum tengjast menn margs konar böndum, ekki bara fjárhagslegum, og það er auðvelt, sé til þess vilji, að túlka þessi ákvæði þannig að erfitt verði fyrir sparisjóðsstjórn að taka afstöðu í málum sem þó eru mjög mikilvæg og kalla á að tekin sé afstaða til á vettvangi sparisjóðsstjórnar. Í 6. gr. frv. er enn fremur um að ræða ákvæði sem ég óttast nokkuð að geti orðið til þess að valda vandræðum þegar fram í sækir. Hér á ég við það ákvæði frv. að við 1. mgr. 71. gr. núgildandi laga bætist svohljóðandi málsliður: ,,Sé bókfært virði fasteigna og búnaðar, sem sparisjóður notar til starfsemi sinnar, hærra en sem nemur 65% af eigin fé sparisjóðsins skal hlutfallið fara stöðugt lækkandi á þessu tímabili þar til 65% markinu er náð nema ráðherra veiti að fengnum tillögum bankaeftirlitsins undanþágu til hækkunar á hlutfallinu á tímabilinu.`` Að vísu er þarna sleginn varnagli með síðustu setningunni, en að mínu mati hefði þó mátt hafa þetta ákvæði nokkuð almennara. Ég vek athygli á því að í umsögn sparisjóðasambandsins um þessa grein sérstaklega segir svo, með leyfi forseta: ,,Ákvæðinu var ætlað að koma í veg fyrir að banki eða sparisjóður sem uppfyllir ekki 65% hlutfallið stofnaði nýtt útibú, sbr. 2. gr. laganna. Segja má að ákvæðið í þessum tilgangi sé góðra gjalda vert. Hitt er ljóst að fjölmargar peningastofnanir uppfylla ekki ákvæðið í dag en hafa gert áætlanir um að koma því í lag fyrir árslok 1990 þegar aðlögunartími rennur út. Hins vegar er ljóst að almennar fjárfestingar í búnaði og tækjum eru sífellt nauðsynlegar vegna breyttra aðstæðna og tækniþróunar. Túlkað eins og ákvæðið er sett fram nú meinar það öll tækjakaup þeirra innlánsstofnana sem ekki uppfylla 65% markið og er því óraunhæft og jafnvel til skaða.`` Ég ítreka það að í sjálfu sér er auðvitað nauðsynlegt að gera strangar kröfur um eigið fé sparisjóðanna, en það má þó ekki ganga út í þær öfgar að hjá minnstu innlánsstofnunum, sem menn í byggðunum kjósa að starfrækja áfram, sé starfsemi þeirra svo þröngt skorinn stakkurinn að þær stofnanir megni ekki einu sinni að endurnýja nauðsynlegan tækjabúnað sem nútímatölvutækni krefst. Þess vegna hefði verið eðlilegt að orða þetta mál með öðrum hætti. En svo mikið liggur við að koma þessu frv. fram og gera það að lögum að ekki var talin ástæða til þess í meðferð nefndar.

Kristín Halldórsdóttir Virðulegi forseti. Nefndarfundir eru nú alltíðir og harðir þessa síðustu daga og vilja oft rekast á eins og við öll þekkjum og slíkt vinnulag kemur sérstaklega illa niður á fáliðuðum þingflokkum sem eiga aðeins einn fulltrúa í nefnd eða jafnvel engan. Því getur svo farið að ekki takist allt of vel að setja sig inn í allt sem til umfjöllunar er og afgreitt við slíkar aðstæður og þannig fór það nú svo að ég þurfti að skipta mér á milli nefnda hér einn daginn og þá var m.a. það frv., sem hér er til 2. umr., afgreitt að mér fjarstaddri. Þetta segi ég nú ekki til að álasa hv. formanni nefndarinnar né starfsmanni nefndarinnar sem höfðu ekki sérstaka ástæðu til þess að ætla að ég hefði neitt við þá meðferð eða afgreiðslu að athuga eða mundi þvælast fyrir afgreiðslu málsins enda er það nú hér í seinni deild. En ég hefði reyndar kosið meiri tíma til að kynna mér þetta mál. Ég reiknaði með að skila séráliti en hvarf frá því ráði, gafst ekki tími til þess í önnum þessara daga. Það þarf nú heldur ekki að valda neinu hugarangri því í rauninni er ég allsátt við þetta frv. eins og það liggur nú fyrir. Þegar það kom fyrst fram og var til meðferðar í Ed. voru á því augljósir gallar og fyrir séð að það vinnulag sem boðað var um ákvörðun vaxta var í reynd gjörsamlega óframkvæmanlegt á smærri stöðum og víða úti á landi vegna aðstæðna í samgöngum og öðru. Þetta kom skýrt fram í umsögn Sambands íslenskra sparisjóða og það hafa menn staðfest sem eru kunnugir starfsemi sparisjóða úti um landið. Sú breyting, sem gerð var í hv. Ed. hvað þetta atriði varðar og kemur fram í 6. gr. frv., staðfestir aðeins að því er ég best veit það vinnulag sem nú er ríkjandi í reynd og sem ég held að sé það eina raunhæfa og sem ég get ekki séð neitt athugavert við. Í frv. eru svo lagðar til breytingar á stjórnarkjöri sem eru nauðsynlegar vegna breytts fyrirkomulags í sveitarfélögum og veit ég ekki til þess að neinn ágreiningur sé um þau atriði, en sömuleiðis er þarna ákvæði að finna sem á að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra sem er sams konar ákvæði og í frv. um viðskiptabanka sem var hér næst á undan til umræðu. Á það hefur verið bent að það geti verið meiri vandkvæðum bundið í fámennum byggðarlögum að uppfylla þetta ákvæði og vissulega skal undir það tekið. Engu að síður er þetta nauðsynlegt markmið, þ.e. að reyna af fremsta megni að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra, sem e.t.v. er einmitt enn frekari hætta á í fámennum byggðarlögum og þá jafnframt enn þá meiri hætta á slæmum afleiðingum slíkra árekstra. Þess vegna tel ég nauðsynlegt að láta á þetta reyna og styð því þetta atriði frv. Að öðru leyti er ég vanbúin að fjalla frekar um einstakar greinar þessa frv. og þótt ég lýsi mig jákvæða gagnvart því og þeim greinum þess sem ég hef þegar lýst, þá finnst mér ég ekki hafa fengið nægilegt ráðrúm til að átta mig á öllum atriðum þess og afleiðingum þeirra í framkvæmd. Þá vil ég sérstaklega nefna 9. gr. sem mér fannst ekki vera fullrædd áður en þetta frv. var afgreitt frá nefndinni. Og því held ég að rétt sé að sitja hjá við afgreiðslu frv. í heild.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Ég vildi með örfáum orðum víkja að því sem komið hefur fram í máli hv. 1. þm. Vestf. og hv. 10. þm. Reykn., að tímaskortur hafi bagað menn við meðferð þessa máls í þinginu. Ég ætla að nefna nokkrar einfaldar staðreyndir sem mér virðast benda í gagnstæða átt. Mörg þau ákvæði sem hv. þm. gerðu að umtalsefni, ég nefni í þessu frv. ákvæðin um að bankaráðsmenn skuli ekki taka þátt í meðferð máls er varða viðskipti þeirra sjálfra o.s.frv. og hliðstætt ákvæði í sparisjóðafrv., hafa reyndar legið fyrir þinginu frá því í fyrra. Í frv. um sama efni sem lagt var fram á 110. löggjafarþingi var ítarlega um þetta fjallað og þetta frv. og þessi frv. sem ég sé ástæðu til að tala um í einu lagi, um viðskiptabanka annars vegar og sparisjóði hins vegar, hafa legið fyrir í þinginu frá því í fyrstu viku febrúar. Það hefur því gefist gott tækifæri til að kveðja til hagsmunaaðila og sérfróða aðila um þessi mál. Sá tími hefur verið notaður til slíkra viðræðna og athugana eins og m.a. kom fram í máli hv. 10. þm. Reykn. og bar það m.a. þann ávöxt að tekið var tillit til séraðstæðna sparisjóðanna með því að vitna í vaxtaákvörðunum til stjórnar Sambands íslenskra sparisjóða til þess að koma til móts við vanda hinna smæstu í þeim samtökum. Þannig er nú það. Þetta mál hefur sem sagt fengið, eftir því sem um er að gera, langa og rækilega meðferð hér í þinginu. Okkur ætti þess vegna ekki að vera neitt að vanbúnaði að ljúka málinu. Vegna þess sem kom fram hjá hv. 1. þm. Vestf. Einari Guðfinnssyni um vandamál smæstu innlánsstofnananna, þá vildi ég blátt áfram benda á það að tillit til þeirra vandamála eða aðstæðna sem verða í hinum smæstu stöðum getur, og að því vék hv. 10. þm. Reykn., rekist á mikilvægustu ákvæði laganna um innlánsstofnanir, þ.e. lögunum er ætlað að tryggja öryggi innstæðueigenda, að tryggja hagkvæmni í rekstri bankakerfisins og jafnræði þeirra sem þessa starfsemi stunda gagnvart lögunum. Tillitssemi til aðstæðna á einstökum stöðum má ekki brjóta þessi meginatriði í löggjöfinni. Það er nákvæmlega vandamálið og úr þeim árekstri markmiða sem þarna verður stundum hefur verið skorið með samráði við samtök þessara aðila, sérstaklega sparisjóðanna, á þann hátt sem lengst má ganga að mínu áliti. Tilgangur laganna um banka og sparisjóði er að sjálfsögðu að skapa þessari starfsemi almennan lagaramma sem tryggir þetta þrennt sem ég nefndi, öryggi innstæðueigenda, hagkvæmni í rekstri þessara stofnana og jafnræði fyrir lögunum. Þetta eru svo þungt vegandi ástæður að það er ekki hægt að taka undir með hv. 1. þm. Vestf. þegar hann segir: ,,Það er eðlilegt að orða öryggisákvæði laganna um sparisjóði öðruvísi en um viðskiptabanka.`` Þvert á móti segi ég: Það er ekki eðlilegt að orða það öðruvísi. Ef slíkar reglur knýja til breytinga í skipulagi þessara stofnana, þá er það af því að það er þeim ætlað. Þetta var náttúrlega höfundum þessara laga vel ljóst. Það var beinlínis sú stefnubreyting sem ákveðin var með lögunum um banka og sparisjóði, sem sett voru á árinu 1985, að setja með almennum ákvæðum, eins og t.d. um eiginfjárhlutföll og hlutföll fasteigna og búnaðar af eigin fé, almennar reglur frekar en beinar tilskipanir eða sérstakar ákvarðanir á hverjum stað sem menn yrðu svo að laga sig að. Um þetta hefur verið ítrekað fjallað, m.a. við Samband sparisjóða og niðurstaðan er sú sem hér liggur fyrir þinginu og hefur legið lengi fyrir þinginu. Því tel ég að nú sé komið að því að taka ákvarðanir. Þættir þessa máls eru tveir í aðalatriðum, annars vegar að girða fyrir hagsmunaárekstra og um það virðist ríkja nokkuð góð samstaða hér í þinginu að þær breytingar séu nauðsynlegar og gagnlegar og fyrir þann stuðning er ég þakklátur --- hins vegar er í fyrri mgr. 3. gr. frv., eins og það liggur hér fyrir deildinni, ákveðið að skilgreina að nýju viðfangsefni bankaráðanna við ákvarðanir á vöxtum. Það er engin tilviljun að þetta er gert á þennan hátt og það er fullkominn misskilningur hjá hv. 1. þm. Vestf. og 10. þm. Reykn. að í þessu felist breyting á valdaskiptingunni milli bankaráðs og bankastjórnar eða á valdframsali bankaráðsins til bankastjóranna sem eru auðvitað þeirra daglegu framkvæmdastjórar. Það er ekki. Megintilgangur breytingarinnar er að skilgreina nákvæmlega hvað felist í orðinu mótun vaxtastefnu eins og það var í ákvæðinu í gildandi lögum. Það hefur nefnilega komið í ljós að bankaráðin hafa ekki unnið þetta verk á þann hátt sem ætla má og telja má að eðlilegt sé. Þau hafa ekki tekið á öllum þáttum málsins. Ég tel þess vegna nauðsynlegt, og það er megintilgangur þessa hluta frv., að gera það ljóst að bankaráðin eigi í mótun stefnunnar að fjalla um alla þætti í vaxtaákvörðunum, ekki síst þann sem vikið er að í síðasta málsl. 1. mgr. 3. gr. frv. sem varðar breytingar á 4. mgr. 21. gr. laganna. Það má ekki líðast að það sé tvöfalt viðskiptakerfi í bönkunum --- sumir mundu kalla það tvöfalt siðferði --- að sumir viðskiptamannanna sitji við annað og betra borð en aðrir, þ.e. sumir njóti almennra hlaupareiknings- og víxilvaxtakjara en aðrir sæti afföllum við kaup á viðskiptaskuldabréfum og viðskiptavíxlum þótt þeir séu að öllu leyti jafngóðir viðskiptamenn, jafnlítil eða mikil áhætta fylgi viðskiptum við þá og aðra sem hinna kjaranna njóta. Þetta er meinbugur á framkvæmd vaxtaákvarðana í bönkunum. Ég bendi hv. 1. þm. Vestf. og 10. þm. Reykn. á það að samtök atvinnuveganna, ekki síst Verslunarráðið og Félag ísl. iðnrekenda, en reyndar líka samtök sjávarútvegsfyrirtækja hafa ítrekað bent á þetta og talið þetta miður fara. Sú tillaga sem þarna er gerð leysir ekki hvers manns vanda. Hún leysir ekki vaxtaverkina í atvinnulífinu, en hún gefur færi á að taka á þessum málum á sanngjarnan hátt í samræmi við þarfir viðskiptalífsins og atvinnuveganna. Það er ekki búið með þessu að leysa málið en það er þó a.m.k. búið að setja það á réttan stað hverjir beri ábyrgð á stefnumótun í málinu. En ég endurtek: Í þessu felst ekki breyting á verkaskiptingunni milli bankaráðs og bankastjórnar, hverjir taki hinar daglegu framkvæmdaákvarðanir, en fyrst og fremst, og það er aðalatriðið, er þetta skilgreining á því hverjar séu þær vaxtaákvarðanir sem bankaráðin hljóti að móta um stefnu í sínu starfi og fela bankastjórunum til framkvæmdar.

Einar Kr. Guðfinnsson Herra forseti. Ég vil byrja á því að fagna mjög yfirlýsingu hæstv. viðskrh. sem hann flutti okkur rétt í þessu, að með þessu frv. að lögum um viðskiptabanka fælist ekki breyting á hlutverki bankaráðanna. Hér er náttúrlega um að ræða mjög þýðingarmikla yfirlýsingu sem ég hygg að komi ýmsum þeim sem harðast hafi barist fyrir þessari breytingu sem hér getur að líta mjög á óvart. Ég hygg að það hafi einmitt verið meginhugsunin hjá mörgum þeim sem hafa unnið að þessum breytingum, talað fyrir þeim hér á hinu háa Alþingi og úti í þjóðfélaginu, að það væri verulegur ávinningur að því að breyta svo skilgreiningu á hlutverki bankaráðanna að þau hefðu með höndum annað hlutverk og meira heldur en þeim er ætlað í dag, að vera mótandi um meginstefnu bankans. Hér liggur sem sagt fyrir skilningur bankamálaráðherra, hæstv. viðskrh., á þessu atriði og sá skilningur er í andstöðu við þann skilning sem Samband íslenskra viðskiptabanka lagði í þetta frv.

Réttara væri að segja Samband íslenskra viðskiptabankastjóra.

Já, ég kýs að uppnefna sambandið ekki eins og hæstv. viðskrh. gerir,  Kjarni málsins er sá að viðskiptabankarnir eru þessarar skoðunar, hafa túlkað málið þannig. Þetta kannski undirstrikar enn það sem ég sagði í upphafi ræðu minnar hér áðan um viðskiptabankana að nauðsynlegt hefði verið að þetta frv. væri samið með vitund og að einhverju leyti í samráði við Samband viðskiptabankanna. Engum dettur annað í hug en að auðvitað eigi að taka hina pólitísku ákvörðun á eðlilegum vettvangi, en hitt hefði verið nauðsynlegt að þeir aðilar sem gleggst vita um málin og þurfa um þessi mál að fjalla hefðu verið hafðir með í ráðum þó að ákvörðunina hefði að lokum átt að taka hjá ráðherranum og löggjafarsamkomunni. Það hefði a.m.k. getað girt fyrir þann sérkennilega misskilning sem nú virðist vera kominn upp og þá mismunandi túlkun sem er á frv. í huga viðskrh. og í hugum Sambands ísl. viðskiptabanka sem svo heita að réttu. Varðandi annað atriði sem hæstv. viðskrh. vék að og sneri að meintum hagsmunaárekstrum sem gætu komið upp í litlum byggðarlögum. Ég held að það geri sér allir grein fyrir því að það er alls ekkert einfalt mál að semja gallalausar reglur um þessi atriði og við sem skipum 1. minni hl. höfum lagt áherslu á það að vitaskuld þurfi að koma í veg fyrir slíkan hagsmunaárekstur. En ég held að það þjóni ekki þeim megintilgangi laganna sem hæstv. viðskrh. vék að, að búa þannig um hnútana að þessar innlánsstofnanir, sem gegna svo mikilvægu hlutverki í smæstu byggðarlögunum, geti ekki einu sinni endurnýjað sín veigamestu og nauðsynlegustu tæki vegna svo strangra ákvæða um eignfjárhlutfall sem í lögunum er gert ráð fyrir. Það var þess vegna býsna þýðingarmikið að fram kom í máli viðskrh. að hann teldi að túlka ætti þessi atriði nokkuð rýmilega. Sú heimild sem honum er veitt í frv. til þess að víkja frá þessari almennu reglu er auðvitað mjög grundvallandi, skiptir máli, en þá skiptir líka miklu máli hvernig farið er með hana. Ég vona að þessi yfirlýsing ráðherrans sé á einhvern hátt stefnumótandi fyrir þá framkvæmd sem verður á þessu ákvæði frv. ef að lögum verður.

Flm. (Páll Pétursson) Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja frv. til stjórnarskipunarlaga ásamt hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur, Kjartani Jóhannssyni, Kristínu Einarsdóttur, Aðalheiði Bjarnfreðsdóttur, Sighvati Björgvinssyni og Hjörleifi Guttormssyni. Frv. er prentað á þskj. 829. Frv. þetta er flutt í því skyni að unnt sé að breyta þingsköpum Alþingis. Frv. er takmarkað við þær greinar stjórnarskrár er Alþingi varða og ekki er fjallað um aðra þætti stjórnskipunar enda er nefnd undir forustu 1. þm. Vestf. Matthíasar Bjarnasonar að störfum um heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar. Með engu móti má líta á þennan frumvarpsflutning sem vantraust á starf nefndar Matthíasar Bjarnasonar. Ég ber hið besta traust til nefndarinnar en verksvið hennar er vítt og óvíst hvenær hún lýkur störfum. Það er hins vegar brýnt að breyta nokkrum atriðum þingskapa og því er þetta frv. flutt. Alþingi er elsta og virðulegasta stofnun þjóðarinnar og starfshættir hér eru að mörgu leyti til fyrirmyndar. Þó er unnt að bæta margt og því er það tímabært að kanna hvort ekki geti tekist samstaða um það meðal þingmanna. Ég hef nú í meira en áratug bent á ýmislegt sem betur mætti fara í starfsháttum stofnunarinnar. Ég hef fundið hljómgrunn fyrir breytingarhugmyndum mínum og ég hef tekið til greina ýmsar ábendingar annarra, m.a. haft hliðsjón af tillögum stjórnarskrárnefndar frá 1983, svo og ábendingum frá einstökum þingmönnum og frá einstökum starfsmönnum Alþingis. Mér er ljóst að ýmis atriði sem hér eru ekki tekin fram gætu átt rétt á sér og kæmu þau þá til athugunar í umfjöllun Alþingis um frv. Megintilgangur þessa málatilbúnaðar er að styrkja stöðu Alþingis, gera starfsemi þess skilvirkari, málsmeðferð vandaðri og auka afl þess til að fylgjast með því að ákvarðanir þingsins komist í framkvæmd. Í öðru lagi skapar frv. gleggri skil á milli löggjafarvalds og framkvæmdarvalds. Lagt er til að deildaskipting Alþingis verði afnumin og það starfi í einni málstofu. Rökin fyrir slíkri breytingu eru margvísleg og verða hér aðeins tínd til þau helstu: Alþingi hefur síðan 1934 (er hið eldra landskjör var aflagt) verið kosið sem ein heild, þ.e. allir þingmenn hafa verið kjörnir á sama hátt og á sama tíma. Eðlilegast verður að telja að þing, sem kosið er sem ein heild, starfi í einni málstofu. Sameinað Alþingi skipar nú þingmönnum til starfa í tveimur þingdeildum en það er einungis arfur frá þeim tíma er skipting þingsins helgaðist af því að valið var til deildanna á mismunandi hátt, fyrst með konungskjöri 1874--1915 og síðan landskjöri 1915--1934. Þar sem hinar sögulegu forsendur deildaskiptingarinnar eru nú horfnar og enginn munur hefur verið í langan tíma á kjöri til deildanna er að mörgu leyti eðlilegt að stigið verði það skref, sem margir vildu taka 1934, og gera Alþingi að einni málstofu. Ein málstofa mundi skapa meiri festu í störfum Alþingis. Núverandi deildaskipting hefur oftlega leitt til þess að ríkisstjórnir, sem notið hafa stuðnings meiri hluta þingmanna, hafa átt erfitt með að gegna hlutverki sínu vegna þess að þær hafa ekki haft tilskilinn meiri hluta í báðum deildum. Það má færa rök að því að deildaskiptingin sé í andstöðu við þá viðurkenndu grundvallarreglu í lýðræðislegum stjórnkerfum að meiri hlutinn ráði úrslitum mála. Til þess að hafa meiri hluta í báðum deildum þarf ríkisstjórn nú að njóta stuðnings 33 þingmanna hið minnsta, eða 22 þingmanna af 42 í neðri deild og 11 af 21 í efri deild. Í einni málstofu nægði ríkisstjórn hins vegar einfaldur meiri hluti eða stuðningur 32 þingmanna. Vandinn getur þó verið meiri en þessar tölur sýna því að sú staða gæti hæglega skapast að ríkisstjórn njóti stuðnings fleiri en 33 þingmanna en hafi samt ekki meiri hluta í annarri hvorri þingdeildinni. Þeir erfiðleikar, sem deildaskiptingin getur skapað, eru þó ekki bara fræðilegir heldur hefur tvískiptingin oftlega orðið til þess að veikja ríkisstjórnir og gera þær óstarfhæfar eins og eftirfarandi dæmi sýna: Eftir kosningarnar 1931 hafði Framsfl. 23 þingmenn af 42, eða hreinan meiri hluta. Vegna landskjörinna þingmanna (eftir eldra kerfi) í efri deild voru atkvæði þar þó jöfn. Ríkisstjórn Tryggva Þórhallssonar hafði því ekki starfhæfan meiri hluta á þingi og fór fljótlega frá völdum. Þegar minnihlutastjórn Emils Jónssonar var mynduð í árslok 1958 gat hún með hlutleysisstuðningi Sjálfstfl. treyst á 27 þingmenn gegn 25 þingmönnum Framsfl. og Alþb. Samt hafði stjórnarandstaðan meiri hluta í efri deild. Tvö meginmál stjórnarinnar komust því aðeins í gegn að stjórnarandstæðingar fengust til að styðja þau til skiptis en þingrof var þá fram undan. Fyrri ríkisstjórn Ólafs Jóhannessonar naut eftir fráhvarf eins þingmanns Samtaka frjálslyndra og vinstri manna árið 1973 stuðnings meiri hluta þingmanna, eða 31 gegn 29. Ríkisstjórnin hafði þó ekki meiri hluta í neðri deild og gat ekki komið þýðingarmestu málum sínum í gegnum þingið. Þetta skapaði alvarlegt ástand fyrir ríkisstjórnina og leiddi til þingrofs og kosninga. Ríkisstjórn Gunnars Thoroddsens hafði ekki meiri hluta í neðri deild frá upphafi þings 1982 er einn þingmaður hætti stuðningi við stjórnina, en hún naut þó stuðnings meiri hluta þingmanna. Þetta ástand skapaði margvíslega erfiðleika fyrir ríkisstjórnina fram að þingrofi í mars 1983. Sú staðreynd að núverandi ríkisstjórn hefur ekki meiri hluta í neðri deild þrátt fyrir að hún hafi stuðning meiri hluta þingmanna hefur valdið ýmsum erfiðleikum fyrir stjórnina og hún orðið að reiða sig á stuðning einstakra þingmanna er standa utan ríkisstjórnarinnar til að koma málum í höfn. Þá finnast dæmi þess að deildaskipting hafi komið í veg fyrir hugsanlega myndun ríkisstjórnar. Eftir kosningarnar 2. des. 1979 hafði Sjálfstfl. 21 þingmann, Alþfl. 10 þingmenn, Eggert Haukdal náði kjöri af L-lista, Framsfl. hafði 17 þingmenn og Alþb. 11 þingmenn. Framsfl. og Alþb. stilltu upp sameiginlegum lista við kosningu til efri deildar og náðu 10 mönnum kjörnum eða helmingi deildarmanna og þar með gátu 28 þingmenn útilokað myndun viðreisnarstjórnar sem styddist við meiri hluta í báðum deildum. Með einni málstofu er hægt að endurbæta starf nefnda Alþingis. Fastanefndum mætti þá fækka úr 23 í 12, auk stjórnsýslunefndar sem gerð er tillaga um að koma á fót. Slík fækkun þýddi jafnframt að hver þingmaður þyrfti ekki að vera í nema u.þ.b. tveimur nefndum og gæti þar af leiðandi rækt mun betur nefndaskyldu sína en nú er mögulegt. Nú þurfa sumir þingmenn að sitja í allt að sex fastanefndum og því er mjög algengt á háannatíma þingsins fyrir jólahlé og þingslit að fundir í nefndum rekist á. Mjög líklegt er að vinnubrögð í nefndum muni almennt batna með einni málstofu og öll málsmeðferð verða vandaðri. Ein málstofa gerir þá kröfu á hendur nefndarmönnum að þeir athugi mál gaumgæfilega og til fulls þar sem ekki er um það að ræða að hægt verði að koma við breytingum á frumvarpi í síðari nefnd eins og nú er. Eitthvað hefur borið á því, ekki síst þegar nefndarmenn eru undir þrýstingi að hraða afgreiðslu mála, að þeir afgreiði mál úr nefnd án þess að hafa athugað það eins vel og margir þeirra hefðu viljað og treysti þá á það að síðari nefndin muni ,,lagfæra`` þau atriði sem þeim í fyrri nefndinni kynni að hafa yfirsést. Hér er þó oft um mikla sjálfsblekkingu að ræða því að sjaldnast hefur síðari nefnd mikinn tíma til að athuga mál. Tvískiptingin hefur því að dómi margra þingmanna stundum skapað visst ,,kæruleysi`` eða ,,agaleysi`` í nefndastörfum. Í nýjum þingskapalögum sem fylgja þessu frv. er þó gert ráð fyrir að sé frv. breytt við 2. umr. sé því allajafnan vísað til nefndar á ný til frekari athugunar. Þá má telja fullvíst að ein málstofa mundi einfalda alla málsmeðferð á Alþingi líkt og gerðist í Danmörku 1953 og Svíþjóð 1971 þegar deildaskipting var afnumin í þjóðþingum þessara ríkja. Afgreiðsla mála verður þó ekki bara einfaldari heldur mun hún öll ganga hraðar en áður, en jafnframt ætti að vera tryggt að málsmeðferðin verði vandaðri, sbr. það sem áður er sagt um störf nefndanna. Í einni málstofu mun tími ráðherranna nýtast betur en áður þar sem þeir þurfa þá ekki lengur að taka þátt í umræðum um sín mál í tveim deildum. Þá er það þingflokkum mikið hagræði að einstakir þingmenn fái tækifæri til að sérhæfa sig í einstökum málaflokkum. Rök þeirra, er vilja viðhalda óbreyttri deildaskiptingu, hafa einkum verið þau að núverandi kerfi tryggi betri umfjöllun um löggjöf en væri möguleg í einni málstofu. Frv. þarf nú að fara í gegnum þrjár umræður og nefndaumfjöllun í tveimur deildum og telja sumir að það fyrirbyggi frekar en einnardeildarkerfi vanhugsaðar ákvarðanir og auðveldi þingmönnum að íhuga brtt. við frv. vandlega. Athuganir sem gerðar hafa verið á störfum Alþingis benda þó ekki til að þessi rök séu mjög sterk. Í reynd er það svo að umfjöllun um frv. fer fyrst og fremst fram í fyrri þingdeildinni. Þegar mál kemur til seinni deildarinnar er yfirleitt ekki um að ræða sambærilega athugun og þá er fór fram í fyrri deildinni. Þegar mál kemur til seinni deildar þá er venjan sú að þingmenn reiði sig þar yfirleitt á að frv. hafi fengið nákvæma athugun í fyrri deild og telja því síður þörf á eins nákvæmri athugun í seinni deildinni. Það er líka staðreynd að oft er ekki mikill tími til að ræða mál í seinni deildinni því að alloft eru stjfrv. lögð fram með það litlum fyrirvara að þegar fyrri deildin er búin að ræða málið þá er lítill tími eftir fyrir seinni deildina til að fjalla um það. Þar sem athugun á frv. fer fyrst og fremst fram í fyrri þingdeildinni má með nokkrum sanni segja að þrátt fyrir deildaskiptinguna fari athugun á löggjafarmálum nú fram líkt og Alþingi starfi í einni löggjafardeild en ekki tveimur. Það er að vísu hægt að benda á einstök dæmi þess að síðari deild hafi lagfært frv. þegar fyrri deild hefur yfirsést eitthvað sem betur mátti fara. Það verður þó að telja, eins og áður hefur verið bent á, að ef þingið starfar í einni málstofu þá sé líklegt að menn muni athuga mál betur því að þá er ekki hægt að skýla sér á bak við það að síðari deild eigi eftir að athuga málið. Önnur meginbreyting frv. felst í því að lagt er til að komið verði á fót sérstakri stjórnsýslunefnd er hafi rétt til að rannsaka mikilvæg mál er almenning varða. Ætlunin er að þessi nefnd, ásamt fjvn. og Ríkisendurskoðun, sem nú starfar á vegum Alþingis, sinni einkum eftirliti þingsins með störfum stjórnvalda. Í því skyni er nefndinni veitt vald til að rannsaka mál að eigin frumkvæði, en jafnframt getur Alþingi falið henni að rannsaka tiltekin mál. Nefndinni er í störfum sínum veitt sams konar vald og rannsóknarnefndir þingdeildanna hafa samkvæmt gildandi stjórnarskrárákvæðum en ákvæðið um rannsóknarnefndir fellur að sjálfsögðu brott. Starfsemi stjórnsýslunefndar verður ekki bara bundin við eftirlit með opinberum aðilum heldur getur nefndin tekið fyrir öll þau mál er hún telur að varði hagsmuni almennings, þ.e. hún hefur rétt til að heimta skýrslur, munnlegar og skriflegar, af opinberum stofnunum, starfsmönnum, einstökum samtökum eða fyrirtækjum og einstaklingum. Í þingsköpum yrðu sett nánari ákvæði um störf stjórnsýslunefndar og þar kveðið á um að hún fjalli einnig um tiltekin þingmál líkt og aðrar fastanefndir þingsins. Þannig er eðlilegt að til nefndarinnar sé vísað frv. til stjórnarskipunarlaga, um kosningar til Alþingis og öðrum málum er varða stjórnarskipunar- og stjórnarfarsmálefni. Ég legg mjög ríka áherslu á það að þessi nefnd verði að beita sér af hófsemi. Hún má ekki starfa fyrir opnum tjöldum og trúnaðarskylda verður að hvíla á nefndarmönnum svo sem nú er t.d. í utanríkismálanefnd. Þriðja meginbreyting frv. felur í sér að ríkisstjórn er veitt meira aðhald um útgáfu bráðabirgðalaga en nú er. Er í þessu frv. að mestu leyti byggt á tillögu stjórnarskrárnefndar frá því í janúar 1983. Nýmæli er í fyrsta lagi að bráðabirgðalög skulu ætíð lögð fyrir næsta Alþingi þegar í upphafi þings. Ekki er nú um slíka skyldu að ræða heldur fer það eftir ákvörðun ríkisstjórnarinnar hvenær þingtímans bráðabirgðalögin eru lögð fram. Í öðru lagi felst veruleg takmörkun í því ákvæði að hafi Alþingi ekki samþykkt bráðabirgðalögin einum mánuði eftir þingsetningu falla þau úr gildi. Nú falla bráðabirgðalög ekki úr gildi fyrr en við þinglausnir hafi þau ekki áður verið felld. Vegna þessara þröngu tímamarka í frv. um staðfestingu bráðabirgðalaga, svo og til þess að ríkisstjórnir neyðist ekki til þess að beita bráðabirgðalagasetningu af ótta við tafir í þinginu, er nauðsynlegt að setja í þingsköp ákvæði sem tryggi að ríkisstjórn geti með skjótum hætti komið í gegnum þingið ,,brýnum málum`` sem ekki þola neina bið. Er því gerð tillaga um slíkt ákvæði í 36. gr. þingskapa. Með því ákvæði er jafnframt vonast til að dragi úr tilhneigingu ríkisstjórna til þess að gera viðamiklar ráðstafanir með bráðabirgðalögum án formlegs atbeina Alþingis. Þá er í frv. það nýmæli að ef á annað borð þarf að grípa til útgáfu bráðabirgðalaga skal kynna viðkomandi þingnefnd efni þeirra áður en þau eru sett. Stjórnarandstaða fær þannig tækifæri til þess að taka afstöðu til laganna fyrir gildistöku þeirra og gera sjónarmið sín heyrinkunn. Ég tel ekki unnt að nema brott heimild ríkisstjórnar til þess að setja bráðabirgðalög. Þau atvik geta augljóslega borið að að óhjákvæmilegt sé að setja bráðabirgðalög. Þó verður að gera ráð fyrir að bráðabirgðalagasetningu verði beitt í mun minna mæli en nú er. Fjórða meginbreytingin fjallar um svokallaðar aukafjárveitingar. Með tilvísun til ákvæða stjórnarskrárinnar um fjáraukalög hafa stjórnvöld verið talin hafa rétt til að heimila greiðslu úr ríkissjóði umfram heimildir fjárlaga. Ætlun stjórnarskrárgjafans hefur ugglaust verið sú upphaflega að heimildar til fjárveitingar væri aflað fyrir fram hverju sinni. Framkvæmdin hefur þó orðið önnur. Fjáraukalög eru jafnan samþykkt eftir á og eru þá teknar upp í þau fjárveitingar ríkisstjórnarinnar á liðnu fjárhagstímabili umfram fjárlagaheimildir. Ýmsum hefur þótt sem ríkisstjórnir hafi farið fullfrjálslega með þetta vald sitt og því eru í frv. sett skýrari ákvæði um þessi efni. Í frv. er kveðið á um að Alþingi geti sett almennar reglur um umframgreiðslur á fjárhagsárinu en jafnan skuli leitað samþykkis fyrir slíkum greiðslum í fjáraukalögum. Í þingsköpum er svo kveðið á um skyldu ríkisstjórnar til að bera undir fjvn. fyrirhugaðar aukafjárveitingar, jafnt milli þinga sem á þingtíma. Ekki er tiltækilegt að banna algerlega aukafjárveitingar enda getur verið óhjákvæmilegt að þeim sé beitt, en með því fyrirkomulagi sem hér er lagt til er fengin trygging fyrir því að löggjafarvaldinu sé kunnugt um fyrirætlanir um aukafjárveitingar og líkur leiddar að því að þær njóti meirihlutastuðnings á Alþingi, jafnframt því sem fulltrúar stjórnarandstöðu geti komið að sínum athugasemdum. Fimmta meginbreyting frv. er að þingmaður, sem skipaður er ráðherra, skal láta af þingmennsku meðan hann gegnir ráðherrastörfum en varamaður hans taka sæti á Alþingi þann tíma sem hann er ráðherra. Sams konar skipan mála gildir m.a. í Noregi. Þó að ráðherra láti af þingmennsku mundi hann hafa ýmsar skyldur gagnvart Alþingi. Þannig mundi ráðherra t.d. taka þátt í starfi þingflokkanna eins og verið hefur, svara fyrirspurnum, mæla fyrir þingmálum ríkisstjórnar og taka þátt í umræðum um mál eftir því sem hann hefði hug á. Hann hefði því fullt málfrelsi þótt hann ætti ekki atkvæðisrétt á þinginu. Ég tel einnig mjög æskilegt að sú venja haldist að ráðherrar séu valdir úr hópi þingmanna. Meginrökin fyrir þessari breytingu eru einkum þrenns konar. Í fyrsta lagi eru sköpuð gleggri skil en nú er á milli þeirra sem fara með löggjafarvald og þeirra er fara með framkvæmdarvald. Í öðru lagi getur slíkt fyrirkomulag styrkt Alþingi gagnvart framkvæmdarvaldinu. Nú eru að jafnaði 9--11 þingmenn bundnir við ráðherrastörf og hafa því ekki tækifæri nema að takmörkuðu leyti til að sinna eiginlegum þingstörfum. Með breytingunni verður ,,fullskipað lið`` til að sinna löggjafarstörfum og veita ríkisstjórn nauðsynlegt aðhald hverju sinni. Í þriðja lagi mundi þessi breyting verða til mikils hagræðis fyrir ráðherrana því að með nokkrum rétti má segja að þingsetan sé ráðherrum nokkur byrði. Ráðherrastarfið er mjög krefjandi og tímafrekt starf er gerir þá kröfu á hendur þeim sem starfinu gegnir að hann helgi sig því óskiptur. Það mundi því t.d. létta allnokkuð á vinnu ráðherra og gera þeim fært að nýta tíma sinn betur ef þeir þyrftu ekki að sitja alla þingfundi (sem oft geta staðið langt fram á nætur) eða vera bundnir á þingfundum við atkvæðagreiðslur. Sjötta meginbreytingin sem felst í frv. er sú að þegar ný ríkisstjórn er mynduð milli þinga (t.d. eftir þingkosningar eða vegna stjórnarslita á yfirstandandi kjörtímabili) skuli þingið kvatt saman innan þriggja vikna frá skipunardegi stjórnarinnar. Rökin fyrir þessari breytingu eru m.a. þau að það sé óeðlilegt að það líði t.d. nær fimm mánuðir frá kosningum í maí og þar til þingið kemur saman í október. Réttast sé, þegar ríkisstjórn hefur verið mynduð, að hún kynni þinginu stefnu sína og að þá sé jafnframt mögulegt að láta reyna á það hvort ríkisstjórnin og stefna hennar njóta trausts þingsins eða það sætti sig a.m.k. við hana um sinn. Þá gæti ríkisstjórn einnig lagt fyrir þingið þau mál sem brýnast væri að fá afgreidd. Það er æskilegt að starfstími Alþingis verði sveigjanlegri en hann er nú. Þegar mikilvæg mál eru á döfinni gæti Alþingi komið saman og fjallað um þau en síðan væri þinghlé ef ekki væri aðkallandi löggjafarstörfum að sinna. Það er lagt til að frestur sá er líða má frá þingrofi til kosninga verði styttur úr tveimur mánuðum í 45 daga og að frá þingrofi til samkomudags Alþingis líði hið mesta fjórir mánuðir í stað átta eins og nú er. Ef frv. þetta um breytingar á stjórnarskránni nær fram að ganga þarf að gera verulegar breytingar á þingsköpum Alþingis. Og í því skyni að útfæra þær hugmyndir, sem í frv. felast, höfum við flm. látið prenta ný þingsköp í fskj. með frv. og reynt að sýna allar breytingar á þeim svo glögglega sem verða má. Breytingar á þingsköpum, sem hér er gerð tillaga um, stafa að mestu leyti af afnámi deildaskiptingarinnar, en jafnframt eru gerðar ýmsar aðrar breytingar á ýmsum úreltum ákvæðum frá fyrri tíma. En breytingunum má að öðru leyti skipta í fjóra liði: Í fyrsta lagi fækkar forsetum úr þremur í einn með afnámi deildaskiptingarinnar og varaforsetum úr sex í þrjá. Eðlilegt er því að mynda nýja fjölskipaða stjórn þingsins, sem við leggjum til að kallist forsætisnefnd. Jafnframt er þetta tilefni notað til þess að mynda formlegan vettvang fyrir skipulagningu þingstarfanna, bæði fyrir allan þingtímann og hverja viku. Lagt er til að forseti, varaforsetar og formenn þingflokka skipi forsætisnefndina. Nefndin á annars vegar að fjalla um hin mikilvægustu mál er varða stjórn þingsins og hins vegar að gera starfsáætlanir fyrir þingtímann. Með þessari skipan forsætisnefndar má vænta þess að víðtæk samstaða geti náðst, bæði um stjórn þingsins og afgreiðslu þingmála. Nefndinni er sjálfri ætlað að setja sér starfsreglur en það er ljóst að stjórnarflokkar verða að hafa meiri hluta í nefndinni ef til atkvæðagreiðslu kemur um ágreiningsmál. Starf forseta yrði óbreytt að mestu leyti og hann fer áfram, ásamt varaforsetum, með daglega stjórn þingsins, en rækilegri ákvæði eru sett um umsjón hans með vinnu þingnefnda og samráð hans við formenn þeirra. Í frv. er staðfest sú venja að kosning forseta gildi til setningar næsta þings. Í samræmi við almenn viðhorf um skipunartíma æðstu embættismanna er lagt til að skrifstofustjóri þingsins verði kjörinn af þinginu sjálfu og sú kosning gildi til fjögurra ára. Þessi háttur er hafður á sums staðar erlendis. Í öðru lagi breytist nefndakerfi þingsins verulega. Fastanefndum fækkar úr 23 í 11, auk stjórnsýslunefndar og nýrrar umhverfisnefndar. Nefndasætum fækkar úr 163 í 117 og verða því tæplega tvö nefndasæti að jafnaði á hvern þingmann. Ákvæði eru sett um stjórnsýslunefnd, að mestu samhljóða stjórnarskrárákvæðinu sem áður var rakið. Sett eru inn ákvæði um að fjvn. skuli fjalla um fyrirhugaðar aukafjárveitingar. Enn fremur eru ákvæði um meðferð skýrslna frá þeim stofnunum sem undir Alþingi heyra, þ.e. Ríkisendurskoðun og umboðsmanni. Nefndum er ætlað að starfa milli þinga og níu þingmenn sitji í hverri. Í þriðja lagi eru nokkur nýmæli sem ég vil nefna. Sérstök grein er um þingflokka, en í gildandi þingsköpum eru nálega engin ákvæði um þá. Það er eðlilegt að þeirra sé getið í þingsköpum enda eru þingflokkar mjög mikilvægir í störfum þingsins og þingflokkar stjórnarliðs eiga á hverjum tíma að vera hinar raunverulegu valdastofnanir í þjóðfélaginu. Viðveruskylda þingmanna á fyrirspurnafundum er afnumin. Mjög mikilvægur þáttur í starfi Alþingis er málfrelsi þingmanna og það er stolt þessarar stofnunar að þingmönnum er ekki varnað máls ef þeim liggur eitthvað á hjarta. Hér er lagt til að breyta umræðuháttum, ekki til að hefta málfrelsi, heldur til þess að gera umræðu agaðri og markvissari. Samkvæmt frv. er forsrh. heimilað að gera tillögu um takmörkun ræðutíma ,,þegar brýna nauðsyn ber til``. Skal þá ganga til atkvæða um tillöguna umræðulaust. Lagt er til að ræðutími þingmanna og annarra ráðherra en þess sem mælir fyrir stjfrv. verði takmarkaður við átta mínútur og ræðutími framsögumanna meiri og minni hluta nefnda við fimmtán mínútur. Hverjum þingmanni skal þá einungis heimilt að tala einu sinni við hverja umræðu og framsögumanni tvisvar og eigi fleiri en tveimur þingmönnum að framsögumanni meðtöldum frá hverjum þingflokki. Þetta eru sem sagt þær reglur sem við leggjum til að gildi í þessum sérstöku tilvikum. Þá er lagt til að þingskapaumræðu og umræðum um atkvæðagreiðslu sé skorinn formlegri stakkur, enginn megi tala lengur en tvær mínútur í senn um þingsköp og hver þingskapaumræða megi ekki taka lengri tíma en tíu mínútur. Nýmæli er það að forseti geti heimilað stuttar athugasemdir strax að ræðu fluttri. Skal þá sá er vill gera athugasemd bera fram ósk um það við forseta. Athugasemd má einungis gera við ræðu en ekki við athugasemd. Hver athugasemd má ekki taka lengri tíma en tvær mínútur og skal ræðumanni heimilt að svara henni á tveimur mínútum. Enginn má gera athugasemdir oftar en tvisvar hverju sinni. Orðaskipti í athugasemdum mega ekki standa lengur en í fimmtán mínútur í einu. Þetta fyrirkomulag tíðkast í þjóðþingum víða í nágrannalöndum. Það stuðlar að skemmtilegri og frjórri umræðu og gagnlegri orðaskiptum og skapar þingmönnum tækifæri til markvissra athugasemda á réttum stað í umræðunni. Hér er um verulega rýmkun á málfrelsi að ræða frá því sem þingvenja hefur verið hér. Hvað tímatakmörkum viðvíkur verður að telja heppilegt að alþingismenn temji sér skipulagðan málflutning og skýra hugsun þannig að þeir geti greint frá viðhorfi sínu í stuttu máli. Herra forseti. Íslendingum er það mjög mikilvægt að störf Alþingis séu markviss og löggjöf öll vönduð. Það er Alþingis að setja lög og gera ályktanir, ríkisstjórnar að hrinda þeim í framkvæmd í umboði Alþingis. Málatilbúnaður þessi stuðlar að minni hyggju að því að gera okkar virðulegu stofnun enn þá hæfari til þess að gegna hlutverki sínu með sóma. Stjórnarskrárbreytingar eru eðli málsins samkvæmt vandasamar og vonast ég eftir því að þetta frv. fái ítarlega umfjöllun hér á Alþingi og einnig meðal fræðimanna utan stofnunarinnar. Þess vegna er þetta mál flutt áður en kjörtímabil er hálfnað þannig að þinginu gefist gott tækifæri til þess að íhuga málið vandlega. Ég legg til að deildir Alþingis kjósi sérstakar lausanefndir, stjórnarskrárnefndir, sem fjalli um frv. og að það nái afgreiðslu fyrir næstu kosningar þannig að það mætti hljóta lokaafgreiðslu á fyrsta þingi að þeim loknum svo sem stjórnarskrárbreytingu ber. Síðan getur Alþingi breytt þingsköpum og hafið störf samkvæmt nýju skipulagi. Læt ég svo enn og aftur í ljósi þá von mína að um þessar hugmyndir geti skapast breið samstaða af því að hér tel ég að um hið merkasta mál sé að ræða.

Ólafur G. Einarsson Herra forseti. Það er út af fyrir sig ástæða til að fagna umræðu um þau ákvæði í stjórnarskrá sem varða Alþingi. Ég get hins vegar ekki annað en tekið undir með þeim sem gagnrýnt hafa aðferðina við að koma þessu máli nú til meðferðar í þinginu. Sú gagnrýni kom fram í þingskapaumræðu sem var hér sl. miðvikudag þegar taka átti málið til umræðu. Hv. 1. þm. Suðurl. vildi vita hvort ætlun flm. frv. væri að fá það samþykkt nú á þessu þingi og ná þannig fram þingrofi og nýjum kosningum. Hv. 1. flm. frv. svaraði því skýrt og skorinort þannig að það væri alls ekki ætlunin og að það ætti heldur ekki að afgreiða það á næsta þingi heldur þarnæsta. Það var því ekki að undra þótt hv. þm. Ólafi Þ. Þórðarsyni þætti hér vera um meiri fyrirhyggju að ræða en áður hefði sést við flutning mála á Alþingi. Ég hefði vel getað hugsað mér að leggja nokkuð af mörkum og nokkuð að mér til þess að samþykkja a.m.k. einhverjar greinar þessa frv. nú á þessu þingi ef það kynni að vera eina leiðin til að ná fram kosningum nú þegar. En þótt skammt sé til þinglausna þá virðist sem það sé álit ýmissa forustumanna stjórnarflokkanna að vel sé hægt að hefja umræðu um viðamikið mál sem ekki er ætlunin að afgreiða nú og ekki einu sinni á næsta þingi. En þessari umræðu varð þó að fylgja sá samningur að ræðutími yrði takmarkaður við fyrsta hluta umræðunnar. Það vekur hins vegar upp spurningar um það hvað lá á með þennan frumvarpsflutning. Það er jú starfandi stjórnarskrárnefnd sem þingflokkarnir eiga aðild að. Það hefur að vísu ekki farið mikið fyrir starfi hennar í opinberri umræðu en hún er samt að störfum undir forustu hv. þm. Matthíasar Bjarnasonar. Þetta frv. er ekki flutt í samráði við stjórnarskrárnefnd en auðvitað er hverjum og einum þingmanni og þeim saman í hóp heimilt að flytja þau mál sem þeim sýnist. Hv. 1. flm. tók hér fram áðan að það mætti ekki líta á þennan frumvarpsflutning sem vantraust á störf stjórnarskrárnefndar og þá yfirlýsingu ber að sjálfsögðu að meta. Mér var boðið að gerast meðflm. að þessu frv. Fyrir það er ég þakklátur en ég gat ekki þegið það boð og ástæðurnar voru einkum tvær: Í fyrsta lagi féll mér ekki við aðferðina. Það gengur ekki að koma til manns með fullgert frv. tveimur til þremur dögum áður en frestur til að leggja fram mál rann út og því ekki tími til að ræða neinar breytingar. En það hefði að vísu mátt vera ásættanlegt ef ekki hefði komið til hin ástæðan að ég er ekki sáttur við öll ákvæði frv. en ég er og hef lengi verið áhugamaður um að ákvæðum stjórnarskrár varðandi Alþingi verði breytt. Þess vegna tek ég þátt í þessari umræðu og hefði viljað leggja mitt af mörkum eins og ég sagði áðan til þess að þetta mál hlyti afgreiðslu nú en fyrir því er sem sagt ekki áhugi hjá flm. Eins og segir í grg. frv. er ætlunin með því í fyrsta lagi að gera alla málsmeðferð á Alþingi nútímalegri og einfaldari, m.a. með því að þingið starfi í einni málstofu. Þessum tilgangi er ég alveg sammála. Ég styð þess vegna heils hugar þau ákvæði frv. sem leiða af þeirri tillögu að Alþingi starfi í einni málstofu. Ég fellst á þau rök sem talin eru fram í grg. frv. með þeirri tillögu og sem renna stoðum undir það að þessu eigi að breyta. Ég þekki vel röksemdir þeirra sem tala gegn þessari breytingu. Þau rök eru mörg hver einnig talin upp í grg. frv. en eins og flm. telja þá tel ég þau rök léttvæg. 3. gr. frv. fjallar um þingrof og fresti sem annars vegar mega líða frá ákvörðun um kosningar og þar til stofnað er til þeirra og hins vegar hvenær þing skuli koma saman hið síðasta frá kosningum. Þessi ákvæði frv. eru til bóta frá því sem er vegna þess að frestir eru styttir en mér þykir hins vegar ekki nægilega langt gengið í hvorugu tilvikinu. Annars vegar er gert ráð fyrir 45 daga fresti í stað tveggja mánaða frá því þing er rofið og þar til kosningar fara fram. Spurning mín er hvers vegna þurfi 45 daga frest frá því ákvörðun er tekin um þingrof og þar til kosningar geti farið fram. Mér þykir þetta allt of langur frestur svo ég tali nú ekki um tvo mánuði eins og er nú. Lengi vel var Hagstofunni kennt um að þessi frestur þyrfti að vera svona langur vegna þess að það tæki þennan tíma að gera kjörskrár. Ég trúi því ekki og vísa þar til þess sem aðrar þjóðir geta gert þar sem milljónir manna eru á kjörskrá. Þar er hægt að koma á kosningum á miklu skemmri tíma. Í öðru lagi hefur því verið borið við að flokkarnir séu ekki tilbúnir með framboð sín. Ég vil leggja það á flokkana að hafa framboð sín ætíð tilbúin og af þeirri ástæðu sé ekki hægt að bera því við að nauðsyn sé á svo löngum fresti. Ég nefni í því sambandi þær aðferðir sem við þekkjum víða í nágrannalöndum okkar þar sem ársfundir flokkanna ákveða framboð, sem sagt framboð eru ákveðin einu sinni á ári, og af þeim ástæðum geta kosningar farið fram hvenær sem er. Með þeirri aðferð sýnist mér að mætti stytta frestina, t.d. þennan frest í 21 dag. Hitt tímamarkið sem þarna er sett er fjórir mánuðir í stað átta, til þess er Alþingi kemur saman. Þessi frestur er einnig allt of langur að mínu mati en þó til verulegra bóta. Mér sýnist þetta óhæfilega langur tími vegna þess að þegar ríkisstjórn er mynduð eftir kosningar er í sjálfu sér engin vissa fyrir því að hún njóti meirihlutastuðnings eða hlutleysis Alþingis eins og reyndar hv. 1. flm. rakti hér mörg dæmi um áðan. Þetta hefur verið liðið en er ótækt og hefur verið ótækt alla tíð. Mér sýnist þess vegna rétt að stytta þennan frest, t.d. í tvær vikur frá kosningum, að þá skuli þingið koma saman hvort sem ríkisstjórn hefur verið mynduð eða ekki. Ég veit að þessu verður mótmælt einmitt með þeim rökum að svo kunni að vera að ekki hafi verið mynduð ríkisstjórn innan tveggja vikna frá kosningum. Það má vel vera en skiptir ekki máli að mínu mati. Þingið á engu að síður að koma saman, það á að kjósa sér forseta og aðra embættismenn en að því búnu mætti fresta fundum þar til stjórn hefur verið mynduð ef mönnum sýnist svo. Ef eftir þessum hugmyndum væri farið, þá mundi ekki líða lengri tími en 5 vikur frá þingrofi og til þess tíma er nýtt þing kæmi saman. Það er auðvitað spurt hvers vegna megi ekki líða lengri tími eins og menn hafa sætt sig við til þessa. Ég svara því til að í fyrsta lagi tel ég að þingræðið sé í hættu ef áfram er búið við þessar reglur sem við höfum búið við á undanförnum tíma. Við höfum dæmi um stöðuna sem varð við myndun núv. hæstv. ríkisstjórnar. Ríkisstjórnin var mynduð í lok september, þingið átti að koma saman að vanda 10. okt. og gerði það. Enginn vissi hvort um var að ræða meirihlutastjórn, það var treyst á huldufólk sem að vísu gaf sig svo fram þannig að stjórnin reyndist vera meirihlutastjórn. En slíkt er ekki Alþingi bjóðandi. Alþingi á að fá að tjá sig um stuðning eða hlutleysi við ríkisstjórn sem mynduð er eftir kosningar og það á þingið að gera þegar í stað. Í þessu samhengi þarf einnig að hafa í huga rétt ríkisstjórna til útgáfu bráðabirgðalaga. Alþingi getur ekki látið bjóða sér það að ný ríkisstjórn, sem ekki er vitað hvort nýtur trausts eða hlutleysis þingsins, byrji á því að gefa út bráðabirgðalög. Þetta var nú um 3. gr. frv. Auðvitað mætti margt fleira um hana segja og ekki síst vegna þess að þegar er nú komin fram brtt. frá einum hv. flm. frv. Það er að vísu svolítið óvenjuleg aðferð og auðvitað hefði ég t.d. getað verið meðflm. ef ég hefði sætt mig við þá aðferð að flytja svo brtt. við allar þær greinar sem ég er ekki alveg sáttur við bara til þess að vera með. En það er sem sagt komin fram brtt. um það að 24. gr. stjórnarskrárinnar, og 3. gr. frv. falli brott, þ.e. að óheimilt sé að rjúfa þing. Þetta er út af fyrir sig sjónarmið og virkilega þess virði að það sé rætt ofan í kjölinn hér á hv. Alþingi. Þetta er sú regla sem gildir t.d. í Noregi, en er heldur ekki óumdeild þar þótt ég viti ekki til að það sé svo sem neinn sérstakur áhugi fyrir því að breyta þeirri reglu í norska þinginu, en þó er það ekki óumdeilt og hefur oft og tíðum valdið vissum vanda. En engu að síður er ástæða til þess að ræða það hér í þessu samhengi. Ég kem þá að ákvæðum 5. gr. frv. sem fjallar um réttinn til útgáfu bráðabirgðalaga sem ég hef þegar tjáð mig um að nokkru. Frv. gerir ráð fyrir að verulega sé þrengdur réttur ríkisstjórna til slíkra athafna eins og hv. 1. flm. rakti hér einnig áðan. Allt er þetta til bóta, en ég vil hins vegar stíga skrefið til fulls og afnema algjörlega heimildina til að gefa út bráðabirgðalög. Þingmenn hafa gjarnan gagnrýnt yfirgang framkvæmdarvaldsins eins og það heitir og oftast er sú gagnrýni á rökum reist. En þeir eiga það hins vegar við sjálfa sig og eiga við sjálfa sig að sakast og raunar ekki aðeins um það að framkvæmdarvaldið gangi á rétt löggjafans, heldur verður að viðurkenna það að löggjafarvaldið seilist oft og tíðum inn á svið framkvæmdarvaldsins og það er ekkert betra. Það er á valdi þingsins hvaða heimildir það veitir framkvæmdarvaldinu. Þær heimildir eru allt of rúmar í dag. Löggjafarvaldið á aldrei að framselja. Það hefur hins vegar verið gert en þær heimildir ber að afnema. Meðan löggjafarvaldið gerir það ekki er gagnrýni á framkvæmdarvaldið að þessu leyti marklaus. Það er auðvelt að kalla þingið saman ef nauðsyn krefur að sett sé ný löggjöf í þinghléum. Það eru allt aðrar aðstæður nú en ríktu hér á landi þegar þessi heimild var sett í stjórnarskrána. Samgöngur hafa gjörbreyst, þingið situr miklu lengur en það gerði áður. Raunar kom það ekki saman nema annað hvert ár til kannski nokkurra vikna setu. Og það er ekki bara það að þingið sitji lengur en áður, heldur eru líkur á að þingtíminn lengist með hverju ári sem líður. Allt þetta ber því að sama brunni. Heimildir til útgáfu bráðabirgðalaga eiga ekki að vera í stjórnarskrá. Þær á að afnema með öllu. Í tillögum flm. að nýjum IV. kafla stjórnarskrárinnar, lið h, er gert ráð fyrir að kosin verði sérstök stjórnsýslunefnd sem svo er kölluð. Hér er um mjög athyglisverða hugmynd að ræða sem ég hef hugsað talsvert um og þekki ákvæðið um í þingsköpum nágrannaþjóða okkar sumra. Hliðstæð nefnd þessari mun vera hvað athafnasömust í Svíþjóð, en hún er einnig vel þekkt í Noregi. Í Svíþjóð hefur mjög borið á starfi þessarar nefndar í sambandi við rannsókn á Palme-morðinu. Ég hef vaxandi efasemdir um réttmæti slíkrar nefndar, en ég vil athuga þetta með opnum huga og tel sem sagt hugmyndina þess virði að rækilega sé farið ofan í saumana á þessari tillögu. Hv. 1. flm. tók skýrt fram hér í framsögu sinni að svona nefnd þyrfti að starfa af hófsemi og ekki fyrir opnum tjöldum. Ég er alveg sammála þessari skoðun hv. flm. ef svona ákvæði kemst inn í okkar lög, en ég bendi á að þetta mun einnig hafa verið ætlunin t.d. í Svíþjóð, að stjórnsýslunefndin starfaði þar af hófsemi og ekki fyrir opnum tjöldum, en það hefur farið nokkuð á annan veg. Það með öðru veldur því að ég hef vaxandi efasemdir um réttmæti þessarar nefndar. Þá eru gerðar tillögur í þessu frv. um að þingmaður sem skipaður er ráðherra láti af þingmennsku á meðan hann gegnir ráðherradómi. Ég er samþykkur þessari tillögu. Með þessu er skilið mjög skýrt á milli löggjafar- og framkvæmdarvaldshafa og það er í samræmi við það sem ég hef áður sagt að beri að gera. Rök sem talin eru upp í greinargerð frv. eru öll til þess að renna stoðum undir þessa ákvörðun og ég skal ekki endurtaka þau. En ýmsu mætti raunar bæta við af röksemdum sem benda til að þessi breyting skuli gerð, t.d. því að ég er sannfærður um að það er auðveldara fyrir þingflokkana að tilnefna hæfa menn utan þings til ráðherradóms, og það tel ég af hinu góða, og er þess vegna ekki alveg sammála hv. 1. flm. sem telur mjög æskilegt að ráðherrar séu valdir úr hópi þingmanna. Ég ætla ekki að gera lítið úr því en tel það ekki nauðsynlegt. Þeir sem kjörnir hafa verið á þing en stendur til boða ráðherradómur verða þess vegna að velja um það hvort þeir vilja vera virkir í löggjafarstarfinu eða í æðstu störfum framkvæmdarvalds. Þeir geti sem sé ekki verið virkir í hvoru tveggja eins og menn eru við núverandi fyrirkomulag. Fyrst og fremst eru mín rök fyrir þessari breytingu þau að með þessu er skilið hvað skýrast á milli löggjafar- og framkvæmdarvaldshafa. Auðvitað eru færð rök á móti þessu eins og t.d. þau að þetta þýði fjölgun þingmanna um þá tölu sem nemur ráðherratölunni hverju sinni, 9, 10 eða jafnvel 11 eftir atvikum. Ég tel þau rök léttvæg miðað við þau rök sem kalla á þessa breytingu. Í frv. eru nánari ákvæði en í gildandi stjórnarskrá um umframgreiðslur á fjárhagsári þar sem bætt hefur verið við ákvæði þess efnis að Alþingi geti sett almennar reglur um umframgreiðslur á fjárhagsári. Þetta er eflaust til bóta en spurning er hvort nóg sé að gert. Í því sambandi bendi ég á frumvörp þeirra hv. þm. Geirs H. Haarde og Pálma Jónssonar varðandi þetta atriði, frumvörp sem hafa verið flutt á þessu þingi og nú eru til meðferðar í þingnefnd. Þetta eru þau helstu atriði, herra forseti, sem ég sé ástæðu til að nefna varðandi brtt. frv. við stjórnarskrána. Eins og ég hef þegar tekið fram tel ég þær flestar ef ekki allar til bóta, en sumar ganga ekki nægilega langt, auk þess sem ég hef efasemdir um stjórnsýslunefndina, en útiloka ekki mögulega gagnsemi hennar eins og ég sagði áðan. Þessu frv. til stjórnarskipunarlaga fylgir til glöggvunar og kynningar, eins og þar segir, frv. til nýrra þingskapalaga, sett upp með mjög skýrum hætti, þar sem eru prentuð gildandi lög annars vegar og sýnt með skáletri hvað brott úr gildandi lögum fellur og svo hin nýju ákvæði í nýju þingskapafrv. Ég sé ekki ástæðu til að tefja umræðuna með því að fara að ræða þennan þátt sérstaklega, þar sem hér er ekki um frv. að ræða á sérstöku þingskjali, en fyrir utan nauðsynlegar breytingar vegna nýrra stjórnarskrárákvæða um þingið er hreyft ýmsum hugmyndum sem ástæða er til að gaumgæfa, svo sem um forsætisnefnd þingsins, breytt ákvæði um ræðutíma og heimild þingmanna til að gera stutta athugasemd við ræðu þegar eftir að hún hefur verið flutt þótt þingmaður sé ekki á mælendaskrá. Þetta fyrirkomulag þekkjum við vel t.d. í Norðurlandaráði og slík ákvæði er að finna í þingsköpum fjölmargra þjóðþinga. Ég er sannfærður um að þessa skipan eigum við að taka upp og tel þessi ákvæði alveg sjálfsögð. Ég hef ekki um þetta mál fleiri orð, herra forseti. Hér er hreyft þörfu máli eins og kom fram í upphafi máls míns, en ég er ekki alveg sáttur við málsmeðferðina hjá hv. flm. Það stendur hins vegar ekki í vegi fyrir því að við ræðum málið í fullri alvöru. Ég tel hins vegar afar vafasamt margra ástæðna vegna að geyma afgreiðslu svona máls, ekki aðeins til næsta þings heldur þar næsta eins og ætlun hv. flm. er.

Guðrún Helgadóttir Hæstv. forseti. Alþingi er hornsteinn frelsis og lýðræðis í landi okkar. Þá staðreynd ætti ekki að þurfa að hafa í frammi innan veggja þessarar stofnunar. Það er því skylda sérhvers alþingismanns að vinna af öllum mætti að því að efla og styrkja þessa stofnun svo að hún megi reynast því verkefni sínu vaxin að tryggja veg og virðingu lands og þjóðar á hverjum tíma. Það verður ekki gert nema tryggt sé að kjörnir fulltrúar og starfsmenn þingsins hafi aðstöðu til að sinna því verðuga verkefni svo að fullur sómi sé að. Því miður sýnast alþingismenn ekki hafa haldið vöku sinni við að halda vörð um virðingu Alþingis og mikilvægi þeirra starfa sem þar eru unnin ef marka má umræðu manna í milli um störf og starfsmenn Alþingis. Og allt of oft má heyra alþingismenn sjálfa tala með lítilsvirðingu um þingið án þess að leiða hafi verið leitað til þess að bæta störf þess og gera þau markvissari og árangursríkari til hagsbóta fyrir fólkið í landinu. Öll höfum við rætt um ágalla í störfum þingsins okkar í milli því að vitanlega eru þeir til. En allt of sjaldan eru grundvallaratriði varðandi þrískiptingu valdsins, löggjafarvalds, framkvæmdarvalds og dómsvalds, til umræðu í þingsölum og allt of oft er þess ekki gætt sem skyldi að Alþingi sé tryggt sjálfstæði gagnvart framkvæmdarvaldi og dómsvaldi. Þó hefur nefnd til að endurskoða stjórnarskrána setið að störfum um langt árabil án þess að raunverulegur árangur hafi orðið að veruleika. Og þó að það frv. sem við höfum lagt fram hér nú yrði samþykkt eru verkefni stjórnarskrárnefndar ærin nóg. Umboðsmaður Alþingis hefur þegar á stuttum starfsferli ritað forsetum þingsins mikið rit um ágalla stjórnarskrár og laga varðandi ákvæði um mannréttindi. Mikið starf er óunnið varðandi þau og fjölmargt annað. Það frv. sem við höfum lagt fram hér tekur aðeins á fáeinum atriðum sem varða starfsramma þingsins og þau eru vissulega mikilvæg. Hv. 1. þm. Norðurl. v. hefur rakið vel og skilmerkilega hin helstu þeirra og mun ég ekki endurtaka rök 1. flm. Ég er sammála honum í öllum þeim atriðum sem hann hér rakti. Ég tel mikilvægt að deildaskipting Alþingis verði afnumin og það starfi í einni málstofu. Ég held að það fyrirkomulag skapi meiri festu í störfum þingsins, auk þess sem einfaldur meiri hluti yrði betur tryggður. Ég held einnig að nefndir Alþingis mundu starfa markvissar og öruggar með þeirri skipan að þingið væri í einni deild því að það er alveg ljóst að mál hljóta fyrst og fremst umfjöllun í fyrri deild. Við vitum öll að meðferð mála í seinni deild er jafnan ófullkomnari og oft treyst þá á hinn bóginn, þ.e. telji menn við umfjöllun í fyrri deild að ekki hafi gefist nægur tími, þá er treyst á að umfjöllun verði nákvæmari í hinni síðari deild, en oft vilja verða nokkrir vankantar á því. Þá held ég að það sé hárrétt að tími ráðherra muni nýtast betur ef þingið starfar í einni deild og ég er sammála því að komið yrði á fót stjórnsýslunefnd sem hafi rétt til að rannsaka mikilvæg mál er varða heill og velferð almennings. Ég held að þriðja meginbreyting frv. eigi rétt á sér sem er að veita ríkisstjórn meira aðhald um útgáfu bráðabirgðalaga. Skoðun mín er sú að þau eigi í fæstum tilvikum rétt á sér nema brýna nauðsyn beri til. Ég tel raunar að sá réttur hafi þráfaldlega verið misnotaður. Þá tel ég sjálfsagt ákvæði að bráðabirgðalög, hafi þau verið sett, verði gerð að lögum sem allra fyrst eftir að næsta þing kemur saman. Þá tel ég sjálfsagt einnig að ráðherrar séu ekki jafnframt þingmenn heldur taki inn varamann þegar þeir taka við ráðherrastarfi. Þar með held ég að gleggri skil séu gerð á milli framkvæmdarvalds og löggjafarvalds. Það segir sig sjálft að það er afar ankannalegt að ráðherrar hafi atkvæðisrétt á löggjafarsamkomunni og er þar enn einu sinni dæmi um í okkar þjóðfélagi að menn séu settir í það hlutverk að sitja beggja megin borðsins. Önnur meginatriði þessa frv. hefur hv. 1. flm. getið um og hirði ég ekki um að eyða tíma hv. þm. í að endurtaka það. Meginástæðan til þess að ég er hingað komin í ræðustól er sú að ég vil vekja athygli á brtt. sem ég hef leyft mér að leggja fram við þetta frv., þó að ég sé einn af flm. þess, sem hér liggur frammi á þskj. 945. Við flm. ræddum þetta þegar frv. var í smíðum og ég lýsti áhuga mínum á að setja inn í frv. ákvæði þess efnis að hverju kjörnu þingi skuli skylt að sjá þjóðinni fyrir ríkisstjórn þau fjögur ár sem þingmenn eru kjörnir því að eins og við öll vitum er ákvæði 31. gr. kosningalaga frá 1984, þar stendur skýrum stöfum, með leyfi hæstv. forseta: ,,Á Alþingi eiga sæti 63 þjóðkjörnir þingmenn, kosnir leynilegri hlutbundinni kosningu til fjögurra ára.`` Það er með öllu óeðlilegt, ekki síst á tímum þar sem ýmsir utanaðkomandi aðilar hafa veruleg áhrif á stjórnmál á hverjum tíma, t.d. sívaxandi fjöldi fjölmiðla, að þinginu sé gert kleift og stjórnmálaflokkunum, ef ég mætti nota það orð, að spekúlera hvenær kosningar skuli halda. Það segir mér enginn að menn freistist ekki til, ef byrlega blæs t.d. í skoðanakönnunum, að menn eygi möguleika á því að styrkja stöðu sína á Alþingi og telji hentugt að nú skuli gengið til kosninga. Þetta er auðvitað bæði afar ólýðræðislegt og óheppilegt í alla staði. Með því að menn gerðu sér grein fyrir því að þeir væru kjörnir alþingismenn til fjögurra ára og þingið sæti þannig óbreytt þann tíma held ég að bæði fyndu þeir miklu sterkar fyrir ábyrgð sinni og það skapaði festu í störfum þingsins, og ekki síður held ég að kjósendur fyndu til meiri ábyrgðar þegar þeir ganga til kjörstaðar heldur en hafa það ævinlega á bak við eyrað að ef illa fari þá séu hæg heimatökin að sjá svo til að nauðsynlegt sé að rjúfa þing og efna til kosninga. Ég held að þetta væri miklu heppilegri kostur. Ef við viljum tala um svo hversdagslega hluti sem kostnað við kosningar þá vitum við öll að almennar kosningar í okkar litla landi eru kostnaðarsamt fyrirtæki, oft mjög erfitt á ákveðnum tímum árs og kemur þar inn enn eitt ólýðræðislegt atriðið þar sem vera kann að fjölmargir landsmenn eigi erfiðara með að komast til kjörstaðar en aðrir og höfum við um það dæmi. Þá held ég að þeir þingmenn sem kjörnir hafa verið hverju sinni hikuðu frekar við að kljúfa sig út úr þeim fylkingum sem þeir voru kjörnir til Alþingis með og sætu af meiri ábyrgð í félagsskap við þá hópa sem þeir komu með inn á hið háa Alþingi þannig að ég held að flest mæli með því, ekki síst í svo fámennu landi sem okkar, að kosningar fari fram á fjögurra ára fresti og ekki þess á milli nema eitthvað alveg sérstakt komi til svo sem eins og t.d. breyting á stjórnarskránni. Þetta eru nú meginrök mín fyrir þessari brtt. Þeir hv. meðflm. mínir töldu ekki heppilegt að taka þetta ákvæði inn í það frv. sem hér liggur fyrir á þskj. 829 og barðist ég ekki mikið fyrir því, enda ekki ástæða til. Ég býst við að allir hv. þm. séu samt sammála því að þetta frv. sé fyrst og fremst sett fram til að sýna, til að vekja umræðu og síðan hljóti það meðferð á lengri tíma. En ég held að hér sé reifað mjög mikilvægt mál sem sérhverjum alþingismanni er skylt að hugsa um mjög gaumgæfilega. Með frv. er frv. til nýrra þingskapalaga. Ég veit satt að segja ekki hversu mikil vinna var í það lögð, átti engan þátt í því og hef aðeins rennt yfir það augum. Eitt veit ég hins vegar af reynslu minni sem forseti þessa þings, að mikla nauðsyn ber til að endurskoða lög um þingsköp. Þau eru satt að segja afar ófullkomin í mörgum tilvikum og í þau vantar mörg ákvæði sem gera forsetum þingsins oft á tíðum mjög erfitt að stjórna þinginu. Er sannarlega ástæða til þess að endurskoða þau og það leiðir auðvitað af sjálfu ef breyting yrði á stjórnarskránni. Virðulegi forseti. Ég skal ekki orðlengja um þetta mál. Mér er það mikið áhugamál að þessi þýðingarmiklu mál verði tekin til gaumgæfilegrar endurskoðunar á þeim tíma sem ég á eftir að sitja á Alþingi Íslendinga. Ég hef leyft mér að halda því fram að ég beri virðingu fyrir þessari stofnun, ég tel mig skilja þýðingu Alþingis Íslendinga fyrir land og þjóð og ég mun reyna af öllum mætti að beita mér fyrir því að það verði hafið til þess vegs og virðingar sem það verðskuldar. Og þá er ekki nóg að ræða um hlutina heldur þurfa orðin að verða að verkum. Ég vil þess vegna þakka það frumkvæði sem hv. 1. þm. Norðurl. v. hefur haft um flutning þessa frv., tel ekkert athugavert við að sýna það þó að það sé ekki stjfrv. eins og mér skilst að hér hafi verið kvartað yfir. Aðalatriðið er að þessi mál veki umræðu og ekki aðeins hér í þingsölum heldur meðal þjóðarinnar allrar. Því hversu gáleysislega sem hún leyfir sér oft á tíðum að tala um störf þessarar stofnunar þá má hún vita og verður að vita að án þessarar stofnunar er ekki um að ræða neitt lýðveldi eða lýðræði í þessu landi. Þess vegna held ég að framlagning þessa frv. sé af hinu góða og vona að allir hv. þm. taki þátt í þeim áhuga okkar að reisa störf Alþingis til þess vegs og þeirrar virðingar sem þau verðskulda, jafnt er varðar hv. alþm. svo og starfsmenn Alþingis. Meira skal ég ekki eyða tíma í að segja á þessu stigi málsins. Ég hvet alla hv. alþm. til að taka þátt í þessari umræðu. Ég hef lokið máli mínu, virðulegi forseti.

Kjartan Jóhannsson Herra forseti. Ég tel mjög gagnlegt að það tækifæri gefist sem hér gefst til þess að ræða skipulag starfa á Alþingi og þá þætti stjórnskipunarlaganna sem lítt hafa verið til umfjöllunar hér á þingi að undanförnu því að umræða um þau hefur aðallega snúist um kosningalög. Eins og fram kemur á þskj. er ég einn flm. að þessu frv. til stjórnarskipunarlaga og tel að þær breytingar sem í því felast séu til mikilla bóta ef að lögum yrðu. Ég vil hins vegar kannski fyrst og fremst nota þetta tækifæri til þess að ræða lítillega störf þingsins, skipulag starfa hér á þingi. Með þessu frv. fylgir fskj. þar sem er greinargerð um breytingar á þingskapalögum og hugmyndir í þá veru. Og þó ég sé flm. frv. sem slíks þá hef ég ekki sömu skoðanir að því er þær breytingar varðar sem hér eru fram settar. Hér er t.d. hugmynd um að það eigi að mynda fjölskipaða stjórn þingsins. Ég held að það sé rétt að útvíkka það ekki heldur að forsetarnir þrír, sem væru væntanlega aðalforseti og tveir varaforsetar, fari með þessa stjórn. Hins vegar er nauðsynlegt að fá talsmenn eða formenn þingflokka til samráðs um ýmislegt sem varðar skipulag þingstarfanna. En stjórn þingsins og það vald sem á hendi forseta er, er að verulegu leyti stjórnunarlegt og ég held að það sé ekki ástæða til þess að fleiri komi að því heldur en forsetarnir einir eins og nú er reyndar. Að því er varðar ráðningu skrifstofustjóra þá er mér til efs að það eigi að gerast með kosningu í þinginu. Ég held að sá háttur sem hefur verið á hafður, um það að forsetar ráði hann, geti verið betri. En í þessu samhengi vil ég taka það fram að mín skoðun er sú að forsetar eigi einungis að ráða skrifstofustjóra þingsins og yfirmenn þeirra stofnana sem heyra beint undir þá, þ.e. Ríkisendurskoðunar og umboðsmanns Alþingis, en stjórn starfsmannamála að öðru leyti eigi ekki að vera í höndum forseta heldur í höndum þeirra yfirmanna sem forsetar ráða hvern til síns starfa, þ.e. skrifstofustjóranna og yfirmanna þeirra deilda eða stofnana sem ég rakti hér áðan. Ég held að það sé eðlilegra stjórnskipulag. Ég sé ekki ástæðu til þess að forsetar fari með starfsmannamál og tel það reyndar óheppilegt fyrirkomulag. Um þingskapalög vildi ég reyndar segja fáein orð til viðbótar. Ég tel að það sé sérstök ástæða til þess að skipulag þingfunda verði tekið til sérstakrar skoðunar. Ég tel að það sé nauðsynlegt að farin sé sú braut að samdar séu áætlanir, vikuáætlanir og ársáætlanir um það hvernig þingfundir séu skipulagðir. Kannski höfum við verið að fikra okkur svolítið inn á þá braut. Ég sé að þær sömu hugmyndir eru hér uppi í því sem varðar breytingar á þingsköpum. En jafnframt því sem við ætlum okkur að gera það þá tel ég líka að það þurfi að vera jákvætt ákvæði um að það skuli að jafnaði semja um heildarræðutíma eða heildarfundartíma sem ætlaður er til einstakra mála. Það sé hin jafnaðarlega regla og það væri þá forseta og þingflokksformanna eða talsmanna flokkanna að ná samkomulagi um það þannig að skipulag þingstarfanna geti verið öruggara og betra en núna er, þar með talinn fjöldi talsmanna í einstökum málum. Ég segi að þetta eigi að gera að jafnaði því mér er auðvitað ljóst að frá því þurfi að gera undantekningar, en ég held að það sé til mikilla bóta að slíkt jákvætt ákvæði kæmi inn í þingsköpin og að þá mætti skipuleggja störf þingsins betur og nýta tíma þingmannanna líka betur. Kannski höfum við verið að fikra okkur í þá áttina, samanber þá umræðu sem nú fer fram og það samkomulag sem varð um hvernig hún skyldi eiga sér stað. Ég held að það þurfi líka jákvætt ákvæði um skyldur nefnda til að skila nál. á tilteknum tíma sem sjálfsagt verður að fela forseta að ákveða en þá að höfðu samráði við formenn nefndanna og fulltrúa flokkanna. Mín skoðun er sú að í þingsköp ætti að koma jákvætt ákvæði um þetta efni. Ég tel líka að það eigi að gera ráð fyrir föstum atkvæðagreiðslutímum og allt er þetta í þá veru að koma störfum þingsins í fastari skorður. Þetta vildi ég sérstaklega gera að umræðuefni í þessu samhengi en væntanlega þurfa menn að íhuga útfærsluna á þessu nánar. Ef samið er t.d. um heildarfundartíma fyrir tiltekin mál þá hlýtur það að fylgja með, eins og maður sér að tíðkast sums staðar annars staðar, að þegar tíminn er liðinn þá fellur aftan af mælendaskránni, þ.e. þeir sem ekki komast að á þeim tíma, ef einhver hefur misnotað tíma, ef ekki tekst að ljúka þessu á tilteknum tíma, þá fellur aftan af mælendaskránni og umræðunni telst vera lokið. Þetta þykir mönnum kannski nokkuð harkalegt en þetta tel ég að sé íhugunarefni. Herra forseti. Ég ætla ekki að fjölyrða um það frv. sem hér er í rauninni til umræðu. Ég nota þetta tækifæri til þess að koma á framfæri ýmsum ábendingum varðandi störf þingsins sem ég tel nauðsynlegt að séu rædd og að hér hafi einmitt gefist tækifæri til að ræða. Að því er varðar frv. sjálft hef ég þegar lýst því yfir að ég er ánægður með það framtak sem í því felst og tel að rökstuðningur fyrir því sem í frv. felst sé glöggur og skilmerkilegur, bæði í greinargerðinni með frv. og í framsöguræðu 1. flm. frv., og tel að ástæðulaust sé að bæta þar neinu frekar við.

Kristín Einarsdóttir Virðulegur forseti. Það kann að virðast nokkuð djarft af mér sem aðeins hef setið á tveim þingum að gerast meðflm. að því frv. til stjórnarskipunarlaga sem hér er til umræðu. Ég hef hins vegar sannfæringu fyrir því að hér er á ferðinni gott og gagnlegt mál þótt um það hljóti að vera skiptar skoðanir. Það á við um minn þingflokk, Kvennalistann, sem ekki hefur tekið afstöðu til frv. Sjálf gæti ég hugsað mér aðra skipan varðandi einstaka þætti málsins og ég er viss um að enginn einn þingmaður mundi skrifa sama frv. um breytingu á starfsháttum Alþingis á nákvæmlega sama hátt. Eins og fram kemur í grg. hefur oft komið fram áhugi á að breyta málsmeðferð og starfsháttum Alþingis frá því sem nú er, m.a. í frv. sem dr. Gunnar Thoroddsen, fyrrv. forsrh., flutti sem afrakstur af starfi stjórnarskrárnefndar veturinn 1982--1983. Það varð hins vegar ekki útrætt og enn er að störfum nefnd sem vinnur að endurskoðun stjórnarskrárinnar og þá m.a. á þeim þáttum sem frv. þetta tekur til. Eins og þegar hefur komið fram í máli 1. flm. felst ekki nein gagnrýni af okkar hálfu á störf stjórnarskrárnefndar. Von okkar er sú að flutningur málsins geti fremur orðið til að auðvelda stjórnarskrárnefnd störf með því að skapa umræðu um þær hugmyndir sem hér koma fram því að ekki er stefnt að því að lögfesta þær um sinn. Því má segja að frv. sé hér komið fram fyrst og fremst til kynningar og umræðu. Mér finnst kjarni þeirra hugmynda sem settar eru fram í frv. koma fram í hinni stuttorðu 6. gr.: ,,Alþingi starfar í einni málstofu.`` Sú breyting frá núverandi deildaskipan felur í sér mikla einföldun og gefur m.a. kost á að fækka fastanefndum þingsins um nærfellt helming. Þannig geta þingmenn einbeitt sér að vinnu í tveimur nefndum í stað þriggja, fjögurra eða jafnvel fleiri sem þeir eru knúðir til að starfa í vegna deildaskiptingarinnar. Fastanefndirnar eiga samkvæmt meðfylgjandi drögum að lögum um þingsköp að starfa allt árið í stað þess að þær starfa nú aðeins á þingtíma. Í þessu felst, ef að lögum verður, grundvallarbreyting á vinnulagi hér í þinginu og ég hef trú á að hún yrði til mikilla bóta, mundi m.a. skapa mun meiri festu í starfsháttum. Núverandi deildaskipting er gamall arfur og byggir á allt öðrum forsendum en nú ríkja. Þetta var mönnum ljóst fyrir löngu eins og fram kemur í því að rætt var um að koma þinginu í eina málstofu strax árið 1934, þ.e. fyrir meira en hálfri öld. En tregðulögmálið er lífseigt hér sem annars staðar og vissulega má færa fram gild sjónarmið til stuðnings núverandi skipan. Það sem mér hefur þótt einna ankannalegast við deildaskiptinguna er hinn ójafni fjöldi þingmanna í efri og neðri deild. Af því leiðir m.a. að mál sem fram eru lögð í efri deild fá í fyrstu aðeins skoðun þriðjungs þingmanna. Eins og allir þekkja sem hér starfa fá frv. að jafnaði meiri umræðu og athugun í nefnd í fyrri deild og þetta veitir nokkuð ójafnan aðgang að meðferð mála, ekki síst í þeim lotum sem einkenna um of starfshætti þingsins. Á sama tíma verður meira álag á þingmenn í efri deild vegna nefndastarfa og kemur það ekki síst niður á fámennum þingflokkum. Með því að fækka fastanefndum þingsins verður auðveldara að koma við bættri aðstöðu fyrir þær eins og mikið hefur verið rætt um að gera þyrfti. Mér finnst eitt brýnasta verkefni til úrbóta hér í þinginu vera að gera störf þingnefndanna markvissari, m.a. með því að þær starfi allt árið og hafi frumkvæði að því að taka upp mál til umræðu og athugana á sínum vegum. Eitt af þeim álitamálum sem eru í þessu frv. er tillagan í h-lið 7. gr. um sérstaka stjórnsýslunefnd. Ég er ekki sannfærð um að við flm. höfum hitt þar naglann á höfuðið en það stafar m.a. af því að á litlu er að byggja varðandi reynslu af þeim rannsóknarnefndum sem heimild er fyrir samkvæmt gildandi lögum. Ég vænti þess að nokkur almennur stuðningur sé við þau ákvæði frv. að setja meiri skorður en nú er við útgáfu bráðabirgðalaga. Slíkt er a.m.k. eðlilegt frá sjónarhóli þingsins og þörfin fyrir slíkt ákvæði hlýtur að vera minni frá sjónarhóli ríkisstjórna þegar litið er til þess ákvæðis frv. að kalla Alþingi saman eigi síðar en fjórum mánuðum eftir þingrof og þrem vikum eftir skipun nýrrar ríkisstjórnar. Svipuðu máli gegnir um þær takmarkanir sem tillaga er gerð um að setja varðandi aukafjárveitingar. Í því felst aukið aðhald Alþingis að framkvæmdarvaldinu og ekki mun veita af. Veigamikil breyting felst í því ákvæði að ráðherra í ríkisstjórn sé ekki um leið þingmaður heldur taki varamaður sæti hans ef hann er valinn úr hópi þingmanna. Við núverandi skipan hafa ráðherrar í raun ekki aðstöðu til að sinna þingskyldu nema að mjög takmörkuðu leyti, a.m.k. ef marka má þá mynd sem hér blasir við daglega. Það er ekki gert ráð fyrir að þeir taki þátt í störfum þingnefnda og í reynd er ekki gerð sama krafa til þeirra um viðveru eins og til annarra þingmanna. Með þessari breytingu skapast einnig skýrari skil á milli löggjafar- og framkvæmdarvalds sem ég er hlynnt og fram kemur einnig á fleiri stöðum í þessu frv. Í hugmyndunum um breytingar á lögum um þingsköp eru helstu efnisbreytingar varðandi stjórn þingsins, sem m.a. leiðir af afnámi deildaskiptingar, og reglur til að gefa möguleika á fljótari afgreiðslu stjórnarfrv. með heimildum um skertan ræðutíma þingmanna skv. 36. gr. þessara draga. Ég tel að tillögurnar um svokallaða forsætisnefnd geti orðið til bóta en ljóst er að mikið verður lagt á aðalforseta þingsins í einni málstofu. Aðrar hugmyndir sem fram hafa komið og hv. þm. Kjartan Jóhannsson reifaði hér er alveg sjálfsagt að taka til athugunar. Hugmyndin um sérstaka hraðbraut fyrir stjfrv. með skertum ræðutíma er mér hins vegar ekki að skapi og ég tel hana raunar varhugaverða. Sama má segja um þær hugmyndir sem síðasti ræðumaður, hv. þm. Kjartan Jóhannsson, kom með hér áðan. Ég tel það mjög mikið vafamál að skerða verulega ræðutíma þingmanna og málfrelsi þar með, þannig að þetta tel ég að þurfi að taka til athugunar. Hins vegar er æskilegt að taka fyrr en seinna upp ákvæði 37. gr., um stuttar athugasemdir við einstakar ræður strax að loknum flutningi þeirra. Það mundi lífga upp á þinghaldið og að líkindum ýta undir viðveru þingmanna undir umræðum. Eins og ég hef nefnt dæmi um ber ekki að líta á þetta frv. sem fullkomna smíð enda á þingið sjálft eftir að segja sitt orð og er það raunar eitt af markmiðum flm. að ýta undir umræðu um þessi efni, bæði hér í þinginu og annars staðar. Ég hef trú á að sá rammi sem hér er gert ráð fyrir um þinghaldið yrði til að auðvelda almenningi skilning á störfum þingsins og greiða götu fyrir lýðræðislegum samskiptum löggjafarsamkomunnar og fólksins sem við eigum að starfa fyrir.

Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir Herra forseti. Ég er meðflm. að þessu frv. og raunar eru þeir sem hafa talað á undan mér búnir að segja flest eða allt það sem ég hefði þurft að segja svo að ég þarf ekki að hafa um þetta mörg orð, enda lítt hrifin af löngum ræðum og hefði kannski mátt bæta inn í þetta frv. okkar um þingsköpin að takmarka meira ræðutíma manna þannig að ræður yrðu yfirleitt styttri. En þessu er sjálfsagt ekki gott að koma fyrir í einum lögum. Ég hef alltaf haft áhuga fyrir því síðan ég fór eitthvað að fylgjast með Alþingi að Alþingi yrði í einni deild. Ég hef satt að segja aldrei skilið þessa deildaskiptingu. Þetta var kannski eðlilegt á meðan hér voru konungskjörnir menn og síðan voru menn kjörnir í landskjöri, en núna síðan farið var að kjósa alla þingmenn jafnri kosningu, þá finnst mér sannarlega mál til komið að breyta til þannig að þingið sé allt í einni deild. Ég er sannfærð um að þetta mundi bæta vinnubrögð mikið á Alþingi. Bæði væri hægt að fullafgreiða mun fleiri mál og vinna þau betur. Eins og hv. þm. Kristín Einarsdóttir er ég búin að vera stutt á þingi, en það hefur samt ekki farið fram hjá mér að hér eru oft lögð fram mál, sem kannski tekst ekki einu sinni að koma í umræðu, og ef það tekst og þá til nefnda og þar liggja þau. Og til þess að þau komist nokkurn tíma fram verður að taka þau svo upp á næsta þingi. Ég held að það gæfist mun betri tími til að fylgja hverju frv. eftir. Það yrði hægara að afgreiða mál en með þessu lagi, að frv. þurfi að ganga í gegnum þrjár umræður í báðum deildum og fara í nefnd þar að auki. Annað ákvæði sem mér geðjast mjög vel að í þessu frv. er um takmörkun á bráðabirgðalögum. Bráðabirgðalög hafa satt að segja yfirleitt verið eitur í mínum beinum. Í þeirri umræðu sem hefur komið og við tvenn eða þrenn síðustu bráðabirgðalög, þá er það greinilegt að síðan lýðveldið var stofnað hefur fjöldi þeirra algjörlega gengið út í öfgar. Nauðsynin á að setja þau yfirleitt sýnist með svona breyttum og bættum samgöngum vandséð. Sú hugsun hefur líka fest í almenningi við öll þessi bráðabirgðalög að til þess að stjórnin geti gert eitthvað sé eiginlega nauðsynlegt að senda þingið heim. Það hljóta fleiri að hafa heyrt þetta en ég, að þegar mikið er þjarkað um einhver málefni og hvorki rekur né gengur í þinginu, þá segir almenningur oft: Það þarf að senda þingið heim svo stjórnin geti farið að gera eitthvað. Það fer mjög að minni sannfæringu að þarna er þrengdur mikið þessi rammi. Kannski er nauðsynlegt að hafa möguleika á að gefa út bráðabirgðalög þó það ætti helst ekki að gefa þau út nema til kæmu náttúruhamfarir svo miklar að í raun og veru væri ekki hægt að kalla þingið saman. En þessi rammi er þarna a.m.k. þrengdur svo mjög að bráðabirgðalög ættu ekki að geta verið virk í sama mæli og þau hafa verið. Þá er lögð þarna meiri áhersla á að þingmenn séu aðeins bundnir sinni sannfæringu. Það er mér mjög að skapi líka og ég tel víst að a.m.k. velflestir þingmenn hafi gengið í gegnum það að þurfa að gera upp á milli sinnar samvisku og sannfæringar og kannski flokksbanda. Vonandi hafa þeir ekki alls staðar þurft að ganga í gegnum neinar galdrabrennur þó þeir gerðu það. Ég tel að þessar breytingar, ef af verður, séu til mikilla bóta. Auðvitað verður að ræða þær og gefa sér góðan tíma til þess og auðvitað getur fleira komið til en þarna er talað um, en mér sýnist og ég veit að frsm. og 1. flm., hv. alþm. Páll Pétursson, hefur hugsað þetta mál lengi og vel og lagt í það mikla vinnu og árangurinn finnst mér eftir því. Ég hef svo ekki meira um þetta að segja í bili og læt máli mínu lokið.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Hér er tekið til umræðu frv. til stjórnarskipunarlaga, um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, með síðari breytingum. Það er auðvitað fagnaðarefni sem slíkt að taka stjórnarskrá lýðveldisins til umræðu hér í þinginu. En þau vinnubrögð sem hér hafa verið höfð í frammi eru með þeim hætti að það verður ekki sagt að ætlast sé til þess að fjallað sé um þetta mál með vönduðum og góðum hætti. Þessu er nú dembt yfir okkur af hv. þm. nú í lok þings aðallega til þess að tefja hér þingstörf. Og það svona hvarflaði að manni að hv. þm. Páll Pétursson vilji afhenda þjóðinni stjórnarskrána úr föður hendi og megi búast við bronsstyttu af hv. þm. í Húnavatnssýslunni ef breytingin færi í gegn. En hitt er víst að allir vita að til þess að samþykkja stjórnarskrá verður að rjúfa þing og eiginlega verður að líta á þetta sem vantraust á ríkisstjórnina og segir okkur það að þingmenn stjórnarinnar sem hér eru flm. eru að ýja að því að þeir vildu gjarnan losna við þessa ríkisstjórn og ég fagna því. Ég vil minna á það að þetta frv. hefur fengið alveg sérstaka umfjöllun í dagskrá umfram önnur þmfrv. Ég minni á það að við sem áttum hér nokkur önnur þmfrv. urðum að tala fyrir þeim að næturlagi hér eina nóttina því að okkur var ekki ætlað annað rými til að ræða þau frv., en nú er þetta tekið inn með alveg nýstárlegum hætti og hér á besta tíma dagsins þegar menn ættu að vera að afgreiða helstu frv. ríkisstjórnarinnar og tekið inn með þeim hætti að það mætti ætla að þetta væri aðalmál þingsins. Ég vil ekki að öðru leyti segja neitt um framlagningu þessa frv. að þessu leyti. Ég ítreka hér að við erum með elsta löggjafarþing á byggðu bóli og það er því óþarfi fyrir okkur að vera að lepja upp þingsköp og reglur frá einhverjum öðrum löndum eins og t.d. Norðurlöndunum, sem mér sýnist aðallega vera farið í smiðju til, því að við eigum að skapa okkur sérstöðu, halda okkar hefðum og byggja á okkar gömlu stjórnarskrá. Við eigum að hafa í heiðri okkar stjórnarfar og ekkert vera hræddir við að hafa það öðruvísi en hjá öðrum þjóðum. Það er því algjörlega óþarfi að vera að gjörbreyta þessum reglum bara til þess að geta líkst löndum hér í nágrenninu. Auðvitað má breyta ýmsu í stjórnarskránni, en það er þá miklu nær að við lítum á okkar sérstöðu, okkar hefðir, höldum þær í heiðri og flönum ekki að því að breyta hér í eina málstofu af því að núna um stundir er ástandið þannig að menn eru hræddir við að stuðningsforeldrar ríkisstjórnarinnar kynnu að svíkja. Það er auðvitað svo að það náttúrlega gleymist hér ýmislegt. Ég vil benda á það að ef breytt væri yfir í eina málstofu og ráðherrar teknir utan stjórnar, þá yrði auðvitað að fækka þingmönnum allverulega og ég er meðmæltur því. Þá yrði að fækka þeim a.m.k. ofan í 50 þannig að ráðherrarnir kæmust fyrir hér í þingsalnum --- nema flm. þessa frv. hafi hugsað sér að byggja nýtt þinghús. Hér hafa mörg mál verið tekin til umræðu í þessu frv. og m.a. færð rök fyrir því að fastanefndum fækki vegna þess að það verður aðeins ein deild. Það má að sjálfsögðu færa rök fyrir því þó að það verði ekki endilega til þess að bæta neitt vinnubrögð því að ef ég skildi 1. flm. rétt, þá þótti honum brýn nauðsyn á því að hægt væri að reka mál með ægihraða í gegnum þingið. Miðað við þau vinnubrögð sem eru í dag í nefndum og hér í þinginu, þá yrðu nú ýmis lög afgreidd á mjög skömmum tíma og án þess að þau fengju nokkra eða góða málsmeðferð. Það er ekkert sjálfgefið að vinnubrögð muni batna við þessar breytingar. Og það er heldur ekki sjálfgefið að það verði einfaldari málsmeðferð á þingi við þessar breytingar. Þó að í Danmörku og Svíþjóð hafi verið gerðar breytingar með þessum hætti, þá þurfum við ekki að hlaupa á eftir þeim eins og hundur í bandi. Það er alveg óþarfi. Út af fyrir sig er það kannski rétt að tími ráðherranna mundi nýtast betur ef þeir væru ekki þingmenn en það bendir allt til þess að þetta frv. sé gert til þess að fjölga þeim mönnum sem eru hér við störf, þ.e. þá yrðu þingmenn, ráðherrar plús varaþingmenn og þá er verið að fjölga hér allverulega. Ég er efins í því að það sé til bóta. Hér er líka rætt um það að koma eigi á fót sérstakri stjórnsýslunefnd til að rannsaka mikilvæg mál er almenning varða. Auðvitað getur þingið gert þetta í dag en ég er hræddur um að það sé ærið erfitt í ekki stærra landi en þetta að koma hér á fót slíkum nefndum sem eiga að fara að rannsaka hitt og þetta í nágrenni við okkur og ég hef miklar efasemdir um það að við getum framkvæmt það þó að í Bandaríkjunum séu slíkar nefndir, í því stóra og mikla þjóðfélagi. Það er 1 íbúi hér á móti 1000 þar og allt önnur aðstaða. Svo er hér talað um að með þessu muni ríkisstjórninni verða veitt meira aðhald í setningu bráðabirgðalaga en nú er. Það þarf ekkert að breyta stjórnarskránni til þess. Spurningin er sú hvort þingmenn ríkisstjórnar hverju sinni láta það ganga yfir sig að ríkisstjórn setji bráðabirgðalög með þeim hætti sem er í dag. Það er spurningin. Eða eru þeir bara viljalaust verkfæri í höndum þeirrar ríkisstjórnar sem situr hverju sinni? Þetta er auðvitað spurningin um sjálfstæði þingmanna. Þetta er ekki spurning um lagasetningu. Þessi ákvæði eru í dag í stjórnarskránni. Ef þingmenn segja hingað og ekki lengra við framkvæmdarvaldið, þá gildir það. Síðan er hér talað um þá breytingu að þingmaður sem skipaður yrði ráðherra skuli láta af þingmennsku meðan hann gegnir ráðherrastörfum. Það er auðvitað í sjálfu sér ágætt. Ég held að það væri að sumu leyti til bóta. En ég vil benda á að við erum að fjölga hér starfsmönnum þá miklu meira og í staðinn fyrir það mundi ég segja að það þyrfti að fækka þingmönnum þannig að hér væru a.m.k. ekki fleiri en 60 menn með ráðherrum í þinginu hverju sinni. Ég held að það væri til mikilla bóta. Ég vil líka koma hér inn á það sem hér hefur verið rætt æði oft. Það er um aukafjárveitingar og þær fjárveitingar sem eru veittar af framkvæmdarvaldinu á milli þinga. Í stjórnarskránni í dag eru skýr ákvæði um þetta, en viljaleysi þingmanna og þá sérstaklega stjórnarþingmanna hverju sinni hefur verið svo mikið að þeir hafa ekki viljað taka á þessu. Þó eru skýr ákvæði um það í núverandi stjórnarskrá. Það er auðvitað voða fallegt að taka ýmis ákvæði og setja inn í stjórnarskrá og lítur afskaplega vel út gagnvart almenningi. En það er alveg tilgangslaust að hafa falleg og góð ákvæði í stjórnarskrá ef ekkert er farið eftir þeim. Ég ítreka að það eru mjög skýr ákvæði í núverandi stjórnarskrá um ýmsa þessa þætti en það er bara ekkert farið eftir þeim. Og það er ekki stjórnarskránni að kenna, það er þingmönnunum að kenna. Það er þeirra sök. Það hefur verið gagnrýnt hérna þennan stutta tíma síðan ég kom hér á þingið að það væru ekki haldin ákveðin ákvæði stjórnarskrárinnar. En þau hafa verið sniðgengin og þingmenn hafa látið það ganga yfir sig alveg átölulaust og ég held að það yrði svo áfram. Ég vil hins vegar koma hér að því sem er meginefni við gerð stjórnarskrárinnar og við framkvæmd hennar. Það er auðvitað þrískipting valdsins í framkvæmdarvald, löggjafarvald og dómsvald. Það er búið að afgreiða hér töluvert mikið af lögum síðan ég kom sem ganga á svig við þessa þrískiptingu valdsins. Ég minni á það að hér hafa verið afgreidd lög, t.d. svokölluð kvótalög, þar sem ráðuneyti og ráðherra er bæði falið lögregluvald og dómsvald og framkvæmdarvald, allt í senn. Það er náttúrlega ekki út af því að stjórnarskráin sé svo slæm. Það er af því að þingmenn hafa verið viljalausir hér og þar á meðal flm. þessa frv., þeir hafa látið þetta ganga yfir sig. Það sama má segja um ýmis ákvæði sem hér hafa verið samþykkt sem lög, ég hef margoft komið inn á þau ákvæði. En ég vil undirstrika það hér að stjórnarskráin verður aldrei betri en þingmennirnir sem sitja á Alþingi. Ég vil að lokum koma inn á það að hér er verið að tala um ýmsar breytingar á stjórnarskrá, en þá þurfum við líka að líta á stærsta málið og það varðar kjósendur, það er kosningarrétturinn. Það er krafa manna um eitt atkvæði á móti einu atkvæði. Og það er einnig spurningin um það hvort við eigum að hafa hér einmenningskjördæmi eða ekki. Það er mjög mikilvægt að menn hafi atkvæðisrétt með sama hætti um allt land, það sé eitt atkvæði á móti einu atkvæði og það séu ekki þingmenn kosnir hér með einum á móti fimm í atkvæðum. Ég vil sérstaklega ítreka þetta. Án þess að þessi atriði séu tekin til meðferðar, þá er þetta alveg tilgangslaust. Ég vil ítreka það, hæstv. forseti, að stjórnarskráin verður aldrei betri en þingmennirnir sem sitja hér. Vilji þeir ekki halda þau ákvæði sem þegar eru í henni í dag þá þýðir ekkert að vera að setja ný ákvæði.

Stefán Valgeirsson Herra forseti. Ég heyrði það í fréttum hér á dögunum að á leiðinni væri frv. til stjórnarskipunarlaga og þar sem þetta er höfuðmál þings og þjóðar þá fagnaði ég því mjög. En ég varð fyrir mjög miklum vonbrigðum þegar ég sá þetta frv. vegna þess að það kemur ekki inn á neitt annað en stjórn og störf Alþingis. En áður en ég kem betur að því ætla ég aðeins að koma inn á tvö atriði sem hafa komið fram í ræðum manna hér. Hv. þm. Ólafur G. Einarsson vill stytta alla fresti meira en er í því frv. sem hér er til umræðu. Frá sjónarhóli þéttbýlismannsins væri þetta kannski framkvæmanlegt en frá sjónarhóli og af reynslu þeirra sem eru fulltrúar strjálbýlis og hinna stóru landsvæða er áreiðanlega þessi frestur sem felst í frv. --- það má ekki lengra ganga. Ég vil aðeins koma að einu atriði sem hæstv. fyrsti forseti deildarinnar kom inn á og það er um að takmarka málfrelsi. Ef ég hef skilið hann rétt þá ræddi hann um að það yrði gert með þeim hætti að þegar ákveðinn ræðutími væri búinn þá fengju hinir sem enn þá væru á mælendaskrá ekki orðið. Ég kann ekki við slíkar reglur. Það er allt annað mál að hafa ákveðin tímamörk á ræðumann, ég gæti vel fallist á það, en að taka málfrelsi af þingmönnum jafnvel þó að þeir hafi ekki beðið um orðið fyrsti, annar, þriðji eða fjórði maður, það nær engri átt. Líka vegna þess að umræðan getur snúist þannig að þó að menn hafi ekki ætlað að biðja um orðið þá sjái menn ástæðu til þess að taka til máls. Ég vil koma aðeins inn á það, þó að ég sé alveg með því að ráðherrar séu ekki þingmenn samtímis, ef svona frv. ætti að verða að lögum t.d. eftir næstu kosningar, ef það ætti að samþykkja það fyrir kosningar og síðan að staðfesta það eftir kosningar, að þá held ég að það þurfi eitthvað að huga að húsakynnum Alþingis. En út af þeim orðum sem ég lét falla áðan, um vonbrigði mín í sambandi við hvernig þetta frv. er ófullkomið miðað við þörfina, þá vil ég vitna í bréf frá umboðsmanni Alþingis, Gauki Jörundssyni. Hann skrifar 29. des. sl.: ,,Forsetar Alþingis. Á grundvelli 11. gr. laga nr. 13/1987 um umboðsmann Alþingis tel ég ástæðu til að vekja athygli á ófullkomnum ákvæðum til verndar mannréttindum í íslenskum lögum. Ég bendi á, að í íslensku stjórnarskrána vantar almenn ákvæði um veigamikil mannréttindi. Sem dæmi má nefna skoðanafrelsi, jafnrétti, bann við afturvirkum refsilögum, vernd fjölskyldulífs og rétt til réttlátrar málsmeðferðar fyrir dómi. Ákvæði íslensku stjórnarskrárinnar um félagsleg mannréttindi eru og fábrotin. Mörg mannréttindaákvæði íslensku stjórnarskrárinnar eru ófullkomin af ýmsum ástæðum. Ákvæði 63. og 64. gr. um trúfrelsi, 66. gr. um friðhelgi heimilis, 72. gr. um prentfrelsi og 73. gr. um félagafrelsi hefta ýmist í engu eða að takmörkuðu leyti vald löggjafans. Sum mannréttindaákvæði ganga skammt efni sínu samkvæmt. Ákvæði 72. gr. nær þannig aðeins til prentfrelsis en eigi til tjáningarfrelsis almennt. 65. gr. fjallar fyrst og fremst um handtöku, sem er liður í rannsókn refsimála, en frelsi og réttaröryggi almennt nýtur þar ekki verndar. 66. gr. verndar ekki einkalíf manna yfirleitt, heldur takmarkast við ákveðna þætti þess. Ég vísa einnig til þess, að Ísland er aðili þýðingarmikilla alþjóðasamninga um mannréttindi. Ég nefni hér Evrópuráðssamninginn um verndun mannréttinda og mannfrelsis (Mannréttindasáttmála Evrópu) frá 4. nóv. 1950, ásamt síðari viðaukum, alþjóðasamning um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi (Mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna) frá 16. des. 1966, Félagsmálasáttmála Evrópu frá 18. okt. 1961 og alþjóðasamning (Sameinuðu þjóðanna) um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi frá 16. des. 1966. Aðstaðan er hér sú, að íslensk lög ganga a.m.k. að ýmsu leyti skemmra í vernd mannréttinda en þessir sáttmálar. Getur þetta valdið vanda í lagaframkvæmd hér á landi og jafnframt orðið til þess, að íslenska ríkið verði dregið til ábyrgðar fyrir þeim alþjóðastofnunum, sem ætlað er að framfylgja nefndum mannréttindasamningum. Úrbætur í ofangreindu efni virðast mér einkum geta orðið með tvennum hætti. Fyrst er að nefna endurskoðun mannréttindaákvæða íslensku stjórnarskrárinnar. Legg ég áherslu á, að endurskoðun stjórnarskrárinnar er brýn einnig af öðrum ástæðum, sem ég rek ekki frekar að þessu sinni. Skoðun mín er sú, að setning nýrrar stjórnarskrár hafi dregist úr hófi, að frátöldum breytingum, er varða kosningar til Alþingis. Ég tel einnig, að mjög kæmi til greina, að umræddir mannréttindasáttmálar eða hlutar þeirra verði teknir í íslensk lög. Þar rísa að vísu ýmis álitamál, er að sumu leyti tengjast annarri víðtækari spurningu um það, hvernig háttað sé tengslum íslensks réttar og alþjóðasamninga, sem Ísland er aðili að, og hvaða stefnu beri að móta á því sviði. Vísa ég um það nánar til meðfylgjandi greinargerðar Stefáns Más Stefánssonar prófessors, sem hann hefur samið á vegum embættis míns. Á árinu 1989 verður víða minnst merks áfanga í sögu mannréttinda. Að mínum dómi ætti vel við, að ríkisstjórn og Alþingi mörkuðu á því ári þáttaskil, að því er varðar vernd mannréttinda hér á landi.`` Svo kemur hér frv. um breytingu á stjórnarskrá þrátt fyrir þessar ábendingar umboðsmanns Alþingis. Og mér er spurn: Það er ekki langt síðan embætti um umboðsmann Alþingis var samþykkt hér á hinu háa Alþingi. Væri nú ekki rétt að efla það embætti í stað þess að fara að kjósa sérstaka nefnd í þeim tilgangi --- eins og segir í 42. gr., með leyfi forseta: ,,Alþingi kýs stjórnsýslunefnd til að rannsaka mikilvæg mál er almenning varða. Nefndin ákveður sjálf hvaða mál hún rannsakar en jafnframt getur Alþingi falið henni að rannsaka mál er það tiltekur. Nefndin hefur rétt til að heimta skýrslur, munnlegar og skriflegar, af opinberum stofnunum, starfsmönnum, einstökum samtökum eða fyrirtækjum og einstaklingum.`` Ég man ekki betur en að þetta sé hlutverk umboðsmanns Alþingis ef það er skoðað og ég held að umboðsmaður Alþingis sé manna færastur til þess að verða við óskum sem koma frá almenningi og frá Alþingi. Þó að margt mætti ræða frekar um þetta mál þá ætla ég að láta máli mínu lokið en vil skora á Alþingi og ríkisstjórn að láta nú verða af því að reyna að koma hér fyrir Alþingi frv. til stjórnarskipunarlaga sem felur í sér þau ákvæði sem umboðsmaður Alþingis hefur bent á og önnur ákvæði sem aðkallandi er að setja í stjórnarskrána.

Frsm. fjh.- og viðskn. (Páll Pétursson): Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti fjh.- og viðskn. um frv. til l. um breytingu á lögum um skipan gjaldeyris- og viðskiptamála. Nefndin hefur fjallað um frv. og leggur til að það verði samþykkt. Frv. felur það í sér að felldar verði úr gildi núverandi takmarkanir á erlendum vörukaupalánum vegna innflutnings. Núgildandi ákvæði kveða á um að ekki megi flytja vörur til landsins nema greiðsla hafi verið innt af hendi eða tryggð með öðrum hætti svo sem með lántöku eða greiðslufresti. Kristín Halldórsdóttir og Ingi Björn Albertsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins, en undir nál. skrifa auk mín Guðmundur G. Þórarinsson, Ragnar Arnalds, Einar Kr. Guðfinnsson og Árni Gunnarsson. Þetta frv. er þingmannafrv. flutt af þeim Guðmundi G. Þórarinssyni og Inga Birni Albertssyni og efni þess er sem sagt það að heimilt skuli að flytja vörur til landsins án þess að greiðsla hafi verið innt af hendi, að heimilt verði að beita þar lántökum eða greiðslufresti.

Flm. (Pálmi Jónsson) Herra forseti. Á þskj. 821 er flutt frv. það til breytinga á umferðarlögum sem hér er tekið á dagskrá. Frv. er flutt af þingmönnum úr öllum flokkum nema Alþfl., eins og flokkaskipun var þá hér á Alþingi, þ.e. einum þingmanni úr hverjum hinna flokkanna, en ekki var horfið að því ráði að safna nöfnum að öðru leyti á þetta frv. Það skal tekið fram að síðan það gerðist hefur einn af stjórnmálaflokkunum klofnað og ef það hefði verið um garð gengið áður en frv. var flutt hefði að sjálfsögðu verið leitað til þingmanns úr núverandi Borgaraflokki. Frv. þetta er stutt og aðeins tvær greinar ásamt ákvæði til bráðabirgða. Það fjallar um það að fella niður 4. mgr. 65. gr. laganna, þ.e. 3. gr. laga nr. 62/1988, en þetta er sú grein núverandi umferðarlaga sem heimilar ríkissjóði að taka þátt í hlutafélagi til þess að annast þau verkefni sem áður voru á hendi Bifreiðaeftirlits ríkisins. Í ákvæði til bráðabirgða segir: ,,Við slit á félaginu ,,Bifreiðaskoðun Íslands hf.`` skal dómsmrh. heimilt að semja um kaup á þeim hluta af eignum félagsins sem henta þykir fyrir Bifreiðaeftirlit ríkisins.`` Á Alþingi 1987 voru afgreidd ný umferðarlög nr. 50/1987. Þau lög áttu sér alllangan aðdraganda og hafði verið lögð í það mikil vinna að afgreiða þau og undirbúa. Á síðasta þingi var þessum lögum á hinn bóginn breytt þrátt fyrir þá vönduðu lagasetningu sem Alþingi hafði afgreitt árið áður. Tvö meginatriði þeirra breytinga, sem gerðar voru á síðasta Alþingi í lögum sem samþykkt voru 10. maí 1988, voru þau að upp var tekið svokallað fastnúmerakerfi og síðan heimild sú í 4. mgr. 65. gr. umferðarlaga sem hér er lagt til að falli brott. Það er skoðun flm. sem að þessu frv. standa að þær breytingar sem gerðar voru á umferðarlögunum á síðasta Alþingi hafi ekki reynst til bóta. Ég vil þó taka fram að hér er ekki lagt til að kippa því til baka sem var önnur meginbreyting þessara laga, þ.e. er varðaði hið svokallaða fastnúmerakerfi enda má segja að skoðun flm. frv. hafi á því atriði verið nokkuð misjöfn. Ég vil þó taka það fram fyrir mína parta að ég tel að sú breyting hafi síst verið til bóta og þó að það sé ekki stórmál þá er þar mál á ferðinni þar sem tölvukerfi tekur við af öðru sem er mannlegum viðhorfum skiljanlegra. En eigi að síður er það kerfi komið svo langt á veg að ekki þykir rétt að leggja til að því verði kippt til baka. Varðandi það atriði sem hér er fjallað um, þ.e. að fella niður heimild ríkisins til þess að taka þátt í hlutafélagi sem tekið hefur við hlutverki Bifreiðaeftirlits ríkisins, þá hefur það einnig reynst svo að þessi breyting hefur síst reynst vera til bóta og horfir svo að hún muni ekki reynast til bóta í framtíðinni. Það var mjög látið í veðri vaka þegar verið var að knýja þessa breytingu í gegn að henni mundi fylgja aukið öryggi í meðferð og skoðun ökutækja, hagræðing, sparnaður og bætt þjónusta. Reyndin sýnist ætla að verða nokkuð á annan veg því að ekki verður betur séð en þessu nýja fyrirkomulagi fylgi stóraukinn kostnaður, handahófskennd þjónusta og aukið óöryggi í meðferð þessara mála. Auk þess tel ég að það sé skipulagslega rangt að eftirlit af þessu tagi, sem í raun er í eðli sínu öryggiseftirlit og lögreglueftirlit, sé fært í hendur einkaaðila. Ég vil láta það koma fram að við flm. þessa frv., a.m.k. flestir hverjir, fluttum mikil varnaðarorð hér á Alþingi áður en þessi lagabreyting var knúin fram og ég greiddi atkvæði gegn þessum breytingum á þeirri tíð. Ég held að allt hafi sannast sem við sögðum þá, öll þau varnaðarorð sem við sögðum þá hafi sannast og meira til. Hygg ég að hverjum og einum, sem kynnst hefur fyrstu göngu þessa fyrirtækis, Bifreiðaskoðunar Íslands hf., og þeim handahófskenndu áætlunum sem þar virðast vera á borðinu um þjónustu við almenning, sýnist að þau varnaðarorð hafi átt fullan rétt á sér og síst verið á þeim vanþörf. Ég hafði til að mynda ekki trú á því að þeir aðilar sem komu þar til sem aðilar að þessu hlutafélagi, svo sem eins og tryggingafélögin, væru nein trygging fyrir því að þjónusta yrði betri, að kostnaður yrði minni eða að meira öryggis yrði gætt. Sú er ekki reynsla af gjaldskrá bifreiðatryggingafélaganna nú að undanförnu að þess mætti vænta. Ég bendi á að í grg. með þessu frv. eru rakin þau megintilefni sem flm. telja að liggi til þess að þeir sjá sig knúða til þess að flytja þetta frv. Þau eru, með leyfi hæstv. forseta: ,,1. Skráning, skoðun og eftirlit með ökutækjum, sem í eðli sínu er lögreglu- og öryggiseftirlit, á ekki heima í höndum einkaaðila. 2. Þjónusta ,,Bifreiðaskoðunar Íslands hf.`` virðist eiga að vera stórum lakari og handahófskenndari en var hjá Bifreiðaeftirliti ríkisins, enda í sumum atriðum háð geðþóttaákvörðunum fyrirtækisins. 3. Þjónustugjöld hafa verið hækkuð óhóflega, þvert ofan í boðaða hagkvæmni og sparnað. 4. Bílpróf, sem áður voru á vegum Bifreiðaeftirlits ríkisins, eru nú á vegum dómsmrn. og í algerum ólestri, þannig að ungmenni þurfa víða að leggja í stóraukinn kostnað og langferðir til þess að fá að gangast undir bílpróf. 5. Samtímis því að gjaldskrá fyrir veitta þjónustu hefur stórhækkað hefur ríkissjóður verið sviptur tekjustofni því flest ár skilaði Bifreiðaeftirlit ríkisins verulegum tekjum til ríkissjóðs. Þannig voru t.d. tekjur af þjónustugjöldum Bifreiðaeftirlitsins 1986 216 millj. kr., útgjöldin 109,8 millj. og því skilað til ríkissjóðs 106,2 millj. kr.`` Ég vil taka það fram að þetta mál, þ.e. starfsemi Bifreiðaskoðunar Íslands hf., er ekki það langt á veg komið að það sé ekki réttlætanlegt að snúa við. Ég tel að miðað við horfur um starfsemi þessa fyrirtækis sé rétt að menn geri sér grein fyrir þeim atriðum sem hér hafa verið talin og samþykki það frv. sem hér liggur fyrir. Ég tel að það sé augljóst að starfsemi Bifreiðaeftirlits ríkisins eins og hún var gat verið þess efnis að það þyrfti að endurskoða hana. Það er auðvitað rétt að geta þess hér að lagaákvæði um Bifreiðaeftirlit ríkisins eru enn óskert í lögunum sjálfum. En ég held til að mynda að það hafi verið eðlilegt, eins og margsinnis var búið að tala um, að hluti af skoðun ökutækja færðist í hendur verkstæða sem til þess væru sérstaklega löggilt eða fengju til þess sérstaka viðurkenningu. Það var því ástæða til þess að huga að breytingum þar. En það var sannarlega ómaklegt sem haldið var fram hér á Alþingi í fyrra að starfsemi Bifreiðaeftirlitsins væri þannig að þar væri haldið á málum á þann hátt að þjónustan væri dýr, hún væri slök og hún hefði ekki í för með sér nægilegt öryggi. Gjaldskrá, sem gefin hefur verið út af dómsmrn. og er dags. 2. jan. 1989 fyrir hið nýja fyrirtæki, sem og er hér birt sem fskj. II með frv. Hún ber það með sér að nú á að tylla á þessi þjónustugjöld. Hér er einnig prentuð sem fskj. síðasta gjaldskrá Bifreiðaeftirlits ríkisins frá 2. júní 1989. Séu þessar tvær gjaldskrár bornar saman sést að í ýmsum gjaldskrárliðum eru þjónustugjöldin tvöfölduð, öðrum þrefölduð, sumum að vísu hækkuð kannski nokkuð eðlilega, um 20--30% á milli ára, en í einstaka lið jafnvel meira en þrefaldað. Og það er þar ofan í kaupið allsendis óljóst hvers konar ökutæki það eru t.d. sem falla undir gjaldskrárliðinn ,,breytt ökutæki``, þ.e. ökutæki sem búið er að breyta. Eru það t.d. breytt ökutæki sem settar hafa verið á nýjar hlífar til varnar grjótkasti? Eru það breytt ökutæki sem settur hefur verið á dráttarkrókur? Eða hvaða breytingar eru það sem ráða því að ökutæki fellur undir þennan gjaldskrárlið? En þar kostar einföld skoðun 10 þús. kr. Þó að þetta sé nú sá gjaldskrárliðurinn sem stingur mest í augu þá hafa eins og áður sagði ýmsir aðrir gjaldskrárliðir hækkað, að vísu sumir eðlilega kannski en aðrir hafa tvöfaldast og sumir þrefaldast. Þegar svo á að halda á málum samtímis því sem þjónustan verður, eins og hér segir, handahófskennd og miklu lakari fyrir þá sem hennar þurfa að njóta en áður var, þá held ég að við eigum ekki að halda áfram með þetta mál. Við eigum að snúa við. Og það er enn tími til þess að það sé gert. Ég tók eftir því varðandi þann þátt þessara mála sem í sjálfu sér kom ekki Bifreiðaskoðun Íslands við, að til að mynda í vetur var í fyrsta skipti í 60 ár ekki hægt að fá að taka bílpróf á Vestfjörðum. Ungmennum á Vestfjörðum var skipað að koma suður á Akranes til þess að fá að taka bílpróf. Á sumum öðrum stöðum er það svo að það kemur maður langa vegu til þess að gefa ungmennum kost á að taka bílpróf á einum stað fyrir stórt svæði á tilteknum dögum. Allt hefur þetta í för með sér aukin óþægindi, stóraukinn kostnað. Það er óþolandi fyrirkomulag að fyrirskipa ungmennum að fara landsfjórðunga á milli til þess að fá að gangast undir próf sem er jafnsjálfsagt að þau geti tekið í sínum heimahögum nú eins og verið hefur að undanförnu. Flest sem snertir þetta mál er þessu marki brennt. Það var auðvitað flumbrugangur af Alþingi að fallast á að afgreiða þessi lög á síðasta ári og reynslan hefur orðið með sama hætti. Ég vil taka það fram vegna þess að við sjálfstæðismenn teljum að ýmis fyrirtæki og ýmis starfsemi og stofnanir eigi að færast úr höndum ríkisins yfir til einkaaðila eða til hlutafélaga, þá á það ekki við um þau atriði og þau fyrirtæki sem eiga að sinna öryggisgæslu, yfirstjórn er varða lögreglu- og öryggismál. Það á ekki heima í höndum einkaaðila. Það á heima í höndum fyrirtækis á vegum ríkisins. Virðulegi forseti. Ég skal ekki lengja mál mitt. Ég legg til að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.