Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 122 liggur fyrir beiðni frá tíu þm. Alþb. um skýrslu frá iðnrh. um raforkuverð til álversins í Straumsvík. Skýrsla mín og svar er á þskj. 434 og er svohljóðandi: ÍSAL greiddi 12,5 mill á kwst. fyrir raforku frá Landsvirkjun allt árið 1985, en það er hið samningsbundna lágmarksverð. Þegar samið var um 3. viðaukann við rafmagnssamning Landsvirkjunar og Íslenska álfélagsins hf. á árinu 1984 var gerð spá um raforkuverð til ÍSALs í samræmi við fyrirliggjandi álverðsspár frá tveimur aðilum, Chase Econometrics of Research Statistics í Bandaríkjunum og James King í Bretlandi. Varð niðurstaðan sú að gera mætti ráð fyrir að meðalverðið til ÍSALs 1985 yrði 13,5 mill hver kwst. Varðandi lækkunina á raungildi raforkuverðsins á árinu 1985 vegna lækkunar bandaríkjadollars gagnvart öðrum gjaldmiðlum og vegna alþjóðlegrar verðbólgu leitaði ráðuneytið til Seðlabankans og er svar bankans birt í sérstakri töflu með þessari skýrslu. Sé miðað við tímabilið nóvember til október hefur bandaríkjadollar lækkað sem hér segir: Vegið meðalgengi um 6,5%, gagnvart SDR 5,9%. Á sama tíma hefur framleiðslukostnaður í OECD-löndum hækkað um 3,6%. Sé miðað við þessar forsendur er heildarlækkun á verðgildi dollarans vegna gengisbreytinga og verðbólgu rétt um 10% á tímabilinu. Þá er spurt um horfur á raforkuverði 1986. Landsvirkjun endurskoðar áætlanir um orkuverð til ÍSALs í samræmi við nýjustu spár um álverð eftir því sem þær berast fyrirtækinu. Miðað við nýjustu spár sem Landsvirkjun hefur nú undir höndum um þróun álverðs er meðalverðið til ÍSALs varlega áætlað 12,55 mill pr. klst. á árinu 1986. Ráðuneytið hefur sjálft ekki lagt mat á þessar spár. Ég sé ekki ástæðu til að lesa þessar töflur upp, en hér fylgir tafla um vegið meðalgengi bandaríkjadollars miðað við nóvember 1984, þá reiknað sem 100, og gengi bandaríkjadollars gagnvart SDR á sama tíma reiknað á sama hátt og framfærslukostnaður í OECD-löndum reiknaður á sama hátt. Ég sé ekki ástæðu til að hafa þetta svar lengra nema sérstakt tilefni gefist til.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir þá skýrslu sem hann hefur hér kynnt og útbýtt var fyrir nokkru í hv. Sþ. Með tilliti til þess að mál þetta var til meðferðar á sínum tíma, staðfesting samninga um 3. viðauka rafmagnssamnings við Alusuisse vegna álversins í Straumsvík, er annar maður gegndi starfi iðnrh., þ.e. hv. núv. menntmrh., þætti mér æskilegt ef hæstv. menntmrh. gæti einnig verið viðstaddur þessa umræðu þar sem ég hlýt að víkja nokkuð að því sem haldið var fram af honum og öðrum talsmönnum þessa máls fyrir tveimur árum eða svo. Það er komið á annað ár síðan samningar voru gerðir. Herra forseti. Ef hæstv. menntmrh. er í húsinu þætti mér gott að hann yrði látinn vita um þessa ósk mína.

Það verða gerðar ráðstafanir til að kynna hæstv. menntmrh. óskir hv. ræðumanns.

Þær upplýsingar sem hér koma fram frá hæstv. iðnrh. eru vissulega fróðlegar þegar litið er til þess sem haldið var fram af talsmönnum ríkisstj., ráðherra, samningamönnum, í sambandi við samningana um 3. viðauka vegna álversins í Straumsvík í nóvembermánuði 1984, en þá voru þeir til umræðu hér á þingi. Það er ljóst að þær forsendur sem þar voru lagðar til grundvallar við gerð rafmagnssamnings Landsvirkjunar og Alusuisse hafa engan veginn staðist. Röksemdir talsmanna þessa samnings við Alusuisse hafa í rauninni hrunið eða brostið, a.m.k. að verulegu leyti, og reynst markleysa margt af því sem þá var haldið fram. Þar komu við sögu hæstv. þáv. iðnrh. Sverrir Hermannsson og auk hans hér á þingi hv. 2. þm. Reykn. Gunnar G. Schram sem sæti átti í samninganefndinni og enn á sæti að því ég best veit í viðræðunefnd um stóriðju á vegum ríkisstj., fyrir svo utan aðra samningamenn sem eru utan þings og forstjóra Landsvirkjunar. Þau svör sem hæstv. iðnrh. hefur reitt hér fram um þróun raforkuverðsins á þeim tíma sem liðinn er og líkurnar varðandi yfirstandandi ár að mati Landsvirkjunar leiða m.a. eftirfarandi í ljós: Í fyrsta lagi að raforkuverðið til ÍSALs var í lágmarki miðað við samning allt árið 1985, þ.e. 12,5 mill á kwst. í stað 13,8 mill á kwst. sem spáð var þegar rafmagnssamningurinn var til umræðu hér á Alþingi og gert var ráð fyrir í rekstraráætlunum Landsvirkjunar í ársbyrjun 1985 fyrir það ár. Tekjutap Landsvirkjunar á síðasta ári, 1985, vegna þessarar misvísunar, sem þarna kemur fram, hefur orðið mismunandi eftir því hvort miðað er við raunkaup á raforku á árinu eða þá afhendingarskyldu sem á Landsvirkjun hvílir. Landsvirkjun er skuldbundin til að vera reiðubúin að afhenda álverinu í Straumsvík 1360 gwst. á ári, en það keypti á síðasta ári aðeins 1232 gwst. Ef miðað er við full orkukaup, sem Landsvirkjun þarf að gera ráð fyrir að geta staðið undir, er hér um að ræða mismun sem nemur nærri 1,8 millj. bandaríkjadala eða 73,3 millj. ísl. kr. reiknað á vegið meðalgengi dollara á síðasta ári. Sé hins vegar miðað við orkukaupin eins og þau urðu í reynd vegna skerðingar á framleiðslu ÍSALs þá er þessi upphæð nokkru lægri eða 1,6 millj. bandaríkjadala eða 66,5 millj. ísl. kr. Þetta er árið 1985. Þar við bætist að á þessu sama ári hefur orðið rýrnun á raungildi þeirra tekna sem þarna koma inn til Landsvirkjunar fyrir raforkusölu til álversins vegna þess að lágmarksgjaldið sem greitt var þetta ár er óverðtryggt, er algerlega óverðtryggt, og hefur rýrnað samkvæmt upplýsingum hæstv. ráðh. í skýrslu hans hér um hvorki meira né minna en 10% á síðasta ári. Þessi upphæð svarar til 1,7 millj. bandaríkjadala miðað við full orkukaup ÍSALs frá Landsvirkjun eða um 70 millj. ísl. kr., rétt rúmum 70 millj. ísl. kr. sem verðgildið hefur rýrnað. Og samtals, ef þetta er talið saman, er rýrnunin á þessu miðað við spá og hins vegar það sem út kemur u.þ.b. 140 millj. ísl. kr. á þessu eina ári vegna þess hvernig spárnar brugðust og vegna þess að lágmarksgjaldið er ekki verðtryggt. Ef litið er til þess sem spáð er á þessu ári samkvæmt skýrslu ráðherra þá gerir Landsvirkjun ráð fyrir því að raforkuverðið verði nánast í botni þetta ár. Þeir eru nokkuð nákvæmir í sínum útreikningum og telja að það verði 0,05 mill á kwst. yfir lágmarkinu að meðaltali yfir árið eða 12,55 mill á kwst. Í þeim gögnum sem lögð voru fram sem fylgiskjöl með 3. viðauka, þegar hann var lagður hér fram í nóvember 1984 af ríkisstjórninni, var spáð að raforkuverðið yrði á árinu 1986 ekki 12,55 mill, heldur 14,8 mill eða þar um bil, sem lesa má út úr töflum sem voru fylgiskjöl með nefndu frv. ríkisstjórnarinnar. Þessar horfur varðandi næsta ár svara til þess að tekjutap Landsvirkjunar umfram það sem áætlað hafði verið þegar samningurinn var lagður hér fyrir Alþingi nemi rösklega 3,1 millj. bandaríkjadala miðað við fulla kaupskyldu, 1360 gwst. á ári, en það svarar til 140,8 millj. ísl. kr. ef miðað er við meðalgengið 45 kr. fyrir bandaríkjadal. Vissulega er það óvissu háð hver gengisþróun verður en við þennan útreikning hef ég miðað við að þarna yrði um að ræða lækkun á krónu gagnvart dollar sem þessu nemur. Skal ég út af fyrir sig ekki dæma um það, svo mikilli óvissu sem sú þróun er háð. Sé miðað hins vegar við minni kaupskyldu sem í rauninni er ekki eðlilegt í samanburði sem þessum, t.d. 1250 gwst., þá er þarna um að ræða 130 millj. kr. minni tekjur en gert var ráð fyrir þegar samningurinn var lagður fyrir Alþingi. Þannig liggur það ljóst fyrir að miðað við þessi tvö ár sem við teljum okkur sjá nokkurn veginn hvert stefnir í sambandi við þennan samning og reynsluna af honum, þá munar varðandi raforkukaupin ein og fulla kaupskyldu - eða fulla orkuafhendingu Landsvirkjunar til ÍSALs, sem Landsvirkjun er jú skuldbundin til að geta mætt - þá munar 214 millj. kr. á þessum tveimur árum. Sé miðað við skert kaup eins og ég gat um er talan nokkru lægri eða 196 millj. ísl. kr. Þetta liggur sem sagt nálægt 200 millj. og rösklega það miðað við þær forsendur sem ég hef hér gengið út frá. Þar við bætist síðan þessi rýrnun á rauntekjum, á raunvirði þess sem greitt er, 70 millj. á síðasta ári, og ef það verður álíka á því næsta þá er þarna um mjög háar upphæðir að ræða, hátt í 300 millj. miðað við rýrnun á síðasta ári. Ef svipað gerist á þessu ári þá er komin þarna upphæð sem nemur um 350 millj. kr. sem tekjur Landsvirkjunar af viðskiptum við ISAL eru minni en gert var ráð fyrir þegar samningurinn var lagður fyrir og vegna þess að talsmenn samningsins reyndu jú að halda því fram að þessi raforkusala væri í rauninni verðtryggð. En við, andstæðingar samningsins í stjórnarandstöðu, bentum á það - að sjálfsögðu með gildum rökum þar sem það lá fyrir í samningi - að ramminn sjálfur, sem verðið gat hreyfst innan, var óverðtryggður. Væri raforkuverðið í lágmarki þá var ekki um neina verðtryggingu að ræða. Það er það sem hefur gerst og spáð er einnig af iðnrn. eða Landsvirkjun sem er hér borin fyrir þessum spám fyrir árið í ár. Þetta segir vissulega sína sögu. En athugum horfurnar áframhaldandi á þessu fimm ára tímabili sem samningurinn er óhreyfanlegur, því að haldið er fram af talsmönnum hans og inni eru ákvæði sem að forminu til gera kleift að taka upp samninginn til endurskoðunar miðað við tilteknar breytingar. Mjög veik endurskoðunarákvæði svo ekki sé meira sagt. Ég lít því aðeins til þess sem reitt var fram í þskj. með þessu frv. sem varð að lögum 30. nóv. 1984. Þá var sem sagt spáin fyrir 1985 13,8 mill á kwst., fyrir 1986 14,8 mill á kwst., fyrir 1987 16 mill á kwst., fyrir 1988 18 mill á kwst. og fyrir 1989 18,5 mill á kwst. eða hámark þess sem samningurinn gerði ráð fyrir. Ég skal ekki fara að spá fram í tímann varðandi þessi þrjú ár sem taka við á þessu fimm ára tímabili að þessu loknu, en get bent á það að í spádómum sem reiddir voru fram í sambandi við 4. viðauka, sem var til umræðu hér í desembermánuði s.l. í þinginu, þá er af einu spáfyrirtækinu, sem samningamenn okkar byggðu á og miðuðu við, engan veginn gert ráð fyrir svona stöðugri þróun upp á við í álverði, t.d. gert ráð fyrir því að álverð lækki um 17% milli áranna 1987 og 1988. Og enn er engin sú hreyfing á álverði sem getur vakið vonir um að þarna verði sú breyting á varðandi t.d. næsta ár sem spámenn ríkisstj. og talsmenn samningsins frá 1984 gerðu sér vonir um og leyfðu sér að halda fram máli sínu til stuðnings þegar þetta mál var hér til meðferðar í þinginu. Það er sérstaklega fróðlegt að virða fyrir sér umræðurnar á Alþingi um þetta mál með tilliti til raforkusamningsins hér á þinginu í nóvember 1984. Því var m.a. haldið fram af talsmönnum samningsins, hæstv. ráðh. og hv. samningamanni, 2. þm. Reykn., Gunnari G. Schram, að rafmagnssamningurinn fæli í sér 15 mill sem grunnverð. Þeirri tölu var mjög hampað hér til stuðnings þessum rafmagnssamningi. Við bentum á það andstæðingar þessa samnings að hér væri um firrur einar að ræða. Þessa tölu 15 mill sem grunnverð væri hvergi að finna inni í þessum samningi. Það liggur nú fyrir að það er býsna langt a.m.k. í þetta grunnverð á fyrsta ári þessa samnings og fyrirsjáanlega á öðru ári hans þannig að það nægði varla að reka sig upp í rammann 18,5 á árunum sem þar komu á eftir til þess að ná því út sem meðalverði ef það var það sem menn voru að reyna að halda fram blekkjandi sem einhvers konar grunnverði í þessum rafmagnssamningi. Ég vil leyfa mér, herra forseti, án þess að fara í langar tilvitnanir í þessar umræður í nóvember, aðeins vitna hér í stuttar glefsur úr löngum ræðum manna um þetta efni, 3. viðaukann og frv. til staðfestingar honum og vitna hér fyrst í örstuttan kafla úr máli mínu við 2. umr. þessa máls í hv. Nd. 28. nóv. 1984 varðandi rafmagns samninginn. En þar sagði ég: "Að mati Landsvirkjunar, sem byggir á spám ráðgjafa um líklega þróun álverðs, er gert ráð fyrir að samningurinn geti gefið meðalverðið 13,7 mill á kwst. á næstu fimm árum á verðlagi ársins 1984. Allt tal um 15 mill sem eitthvert grunnverð í þessum samningi er gersamlega út í hött. Varðandi þróun álverðs er til þess að vísa að þar er miðað við ferns konar viðmiðun og samninganefndin hafði fyrir sér spádóma þriggja sérfræðiaðila um þessi efni og bar mikið á milli. Og því má og bæta við að t.d. Chase Econometrics breytti stórlega spásögn sinni um þróun álverðs frá því í febrúar til ágústmánaðar á þessu ári, 1984. Þannig lækkaði það verð, sem þeir sáu fyrir á árinu 1984 og höfðu miðað við, úr að mig minnir 76 sentum á pund niður í tæp 60 eða 59 komma eitthvað sent. Þannig að menn sjá hversu gífurlega þarna munar og færðu einnig til lækkunar líklega verðþróun á ári 1985 og 1986." "Á heildina litið er rafmagnssamningurinn algerlega ófullnægjandi fyrir Landsvirkjun," sagði ég við þessa umræðu sem niðurstöðu úr mati á þessum samningi. En það var annað hljóð í hæstv. iðnrh. um þetta efni. Hann sagði, þegar hann mælti fyrir þessu máli í Ed. Alþingis 8. nóvember 1984, eftirfarandi í upphafi síns máls um rafmagnssamninginn, með leyfi forseta: "Um rafmagnssamninginn vil ég segja að útlistun á honum og umsögn um hann er að finna í fskj. frá forstjóra og aðstoðarforstjóra Landsvirkjunar. Á þessi atriði vil ég drepa:" Og það er aðeins a-liður sem ég vitna hér til úr máli hæstv. ráðh.: "Orkuverð verður í framtíðinni breytilegt þannig að grunnverð verður 15 mill á kwst. Verðið breytist í samræmi við vísitölu álverðs, þó þannig að orkuverðið verður aldrei undir 12,5 mill á kwst. og ekki yfir 18,5 mill á kwst. Vísitalan er reiknuð út frá hreyfingum fjögurra álverða, sem nákvæmlega eru skilgreind í rafmagnssamningnum." Hæstv. ráðh. sagði við 3. umr. um þetta efni: "En nú höfum við samið um grunnverðið 15 mill og standa vonir til þess að ná upp undir 18,5." Þetta sagði hæstv. þáv. iðnrh., nú menntmrh., í útvarpsumræðum, í útvarpi til alþjóðar. Og hann sagði í Ed. þingsins við 1. umr. um þetta efni: "Við eigum nú og eins og sérfræðingar segja, sem eru jafnvel enn betur að sér í þessum málum en hv. 11. þm. Reykv.," - sem hæstv. ráðh. var að svara með þessum orðum - "að séu líkur á að muni verða yfir 17 mill að meðaltali á samningstímabilinu." Að raforkuverðið verði yfir 17 mill að meðaltali á samningstímabilinu. Ég held að hæstv. núv. menntmrh. hljóti að verða svolítið hugsi þegar hann horfir til baka og lætur sér líða um hug þau orð sem hann mælti í Ed. í nóvember, og reyndar Nd., í umræðum um þetta mál á þeim tíma. Ætli hv. 2. þm. Reykn. sé ekki í þingsal? Ég hélt að hann ætlaði að vera viðstaddur þessa umræðu, hann var hér við upphaf hennar. Það væri vel til fundið, virðulegi forseti, að gera honum aðvart. Mér þætti eðlilegt að þm. ómakaði sig til að vera hér viðstaddur umræðu um þetta mál, svo skylt sem honum er það. Ég vænti þess að hv. þm. komi von bráðar í þingsal. Á meðan ég hinkra hér við eftir hv. 2. þm. Reykn. vil ég nefna það að verðið á áli nú um þessar mundir, eða um miðjan janúar, var rétt um 1200 dollarar á tonn eða 54,5 sent á pund. En það þarf að hækka um nálægt 4 sent til viðbótar til þess að raforkuverð lyftist yfir botninn 12,5 mill á kwst., 58 sent fyrir pund á kwst. gefa 12,59 mill samkvæmt upplýsingum sem ég hef fengið þar um, þannig að það skortir nokkuð á það að þessi botn raforkuverðsins lyftist miðað við samninginn. Ég ætlaði að vitna aðeins til fáeinna orða hv. 2. þm. Reykn. varðandi raforkuverðið og það eru ummæli hans í Nd. Alþingis 28. nóvember 1984, með leyfi forseta: "Þá kem ég enn að öðrum þætti þessa máls. Við höfum hér bil, orkuverðið hleypur á 12,5 til 18,5 mill. Ég held að það hafi komið mjög glögglega í ljós í samningaviðræðunum við Alusuisse að um tvær leiðir var að fara. Annaðhvort að hafa slíkt bil í verðmynduninni eða semja um eitt ákveðið verð með einhvers konar verðtryggingu. Það lá ljóst fyrir að sú tala hefði verið við neðri mörkin, nálægt 12,5. Það hefði verið mjög ólíklegt ef öllu hærri tala en 12,5-13 mill hefði út úr því fengist. Sá kostur var þess vegna tekinn að hafa bil hvað verðið snertir allt upp í 18,5 mill og verðtryggja það með tengslum við álverð." Og í framhaldi af þessu segir þm.: "Almennt séð og til að gera langa sögu stutta er það niðurstaða Landsvirkjunar í ljósi þessara sérfræðiálita, að álverðið geti sveiflast milli 54 senta og 93 senta á pundið á tímabilinu 1985-1989. En það meðalverð sem orkuverð til ÍSALs miðast við samkvæmt nýjum samningum sveiflast að líkindum minna. Áætlunin í samræmi við spár ofannefndra sérfræðinga er þá sú, að mati Landsvirkjunar, að álverð muni sveiflast um 76 sent á pundið," - núna er það 54,5 sent - og verður þá orkuverð á þessu tímabili 15 mill á verðlagi ársins 1984, þegar gjaldeyrismarkaðir hafa náð því jafnvægi sem spáð er. Verði sú tala, burtséð frá allra næstu mánuðum, að teljast langlíklegust sem langtímameðalverð á áli að mati Landsvirkjunar og þeirra ráðgjafarfyrirtækja sem hér eiga hlut að máli." Stuttu síðar segir þm.: "Það er sem sagt gert ráð fyrir því að verðið verði almennt á tímabilinu um 15 mill." Læt ég þetta nægja sem tilvitnun í mál manna um þessi efni og væri þó af mörgu að taka úr umræðunni hér á Alþingi um álsamninginn sem þá lá fyrir í nóvember 1984. Við sjáum af þessu hversu víðs fjarri veruleikanum talsmenn þessa samnings hafa verið og hversu rangar forsendur voru lagðar hér fyrir Alþingi í þessum efnum og ekkert hlustað á aðvörunarorð okkar stjórnarandstæðinga um það að hér væri farið offari í sambandi við líklega verðþróun á áli. Fyrir nú utan allar talnablekkingarnar sem virtust vera nauðsynlegar í sambandi við þennan slæma málstað sem þarna var talað fyrir, hvort sem það var nú til þess að blekkja alþjóð eða þingbræður viðkomandi hv. þm. og hæstv. ráðh. til þess að tryggja þessum samningi brautargengi og meirihlutafylgi hér á Alþingi. Ég vil undir lok máls míns um þetta efni, virðulegi forseti, vekja alveg sérstaka athygli á því hvernig þarna var haldið á máli, enn einu sinni, í sambandi við samningsgerð við Alusuisse. Eins og gerðist í lok síðasta árs þegar v. viðauki, sem lögfestur var í desember s.l. og varðaði einkum skattkerfi gagnvart ÍSAL, lá hér fyrir til umræðu, þá var það - eins og síðar og eins og fyrr - að talsmenn ríkisstjórnarinnar, þeirra flokka sem nú sitja í ríkisstjórn og hafa lagt fyrir marga af þeim viðaukum við upphaflegan álsamning sem orðið hafa að lögum, 1975 og síðan í tvígang í tíð þessarar ríkisstj., reyna að styðja n,ál með þeim hætti að að skömmum tíma liðnum liggur það fyrir að um staðlausa stafi hefur verið að ræða. Að reynslan og staðhæfingarnar stangast á í mjög veigamiklum atriðum. Þessum ágætu mönnum og samningamönnum ríkistjórna á þessu tímabili virðist gersamlega fyrirmunað að læra nokkuð af reynslunni, að gæta sín ögn í sambandi við svo afdrifaríka samninga sem þarna er um að ræða við þetta stóra fyrirtæki og þá miklu hagsmuni sem þar er að ræða. Þeir koma hér æ ofan í æ inn á Alþingi með málflutning sem er hruninn í ljósi reynslunnar skömmu síðar. Ég ætla ekki hér að fara að rekja reynsluna af upphaflega álsamningnum, af 3. viðauka, af 2. viðauka við álsamninginn 1975. Það liggur allt saman fyrir. Þar var ekki breytt hlutaskiptunum við Alusuisse í nokkru. Þegar litið var yfir það tímabil sjö árum síðar þá var niðurstaðan sú að þeir höfðu hagnast verulega á breytingunni á heildina litið. Það er þegar að koma í ljós í sambandi við þennan 3. viðauka og það verður fróðlegt að líta til baka varðandi 4. viðauka og skatttekjurnar af álverinu og þann 4. viðauka sem lögfestur var hér í desember s.l. af stuðningsliði ríkisstj. hér á Alþingi. Það væri vissulega efni í sérstaka úttekt, sem mér sýnist að sé síst vanþörf á að gera, hver reynsla hefur orðið af þessum endurteknu samningum við Alusuisse og hvernig forsendur og rökstuðningur íslenskra samningamanna hefur að skömmum tíma liðnum verið dæmdur í ljósi reynslunnar, hefur hrunið í veigamiklum atriðum í ljósi fenginnar reynslu. Ég er að draga þetta hér fram, og sá ástæðu til þess að óska eftir skýrslu frá hæstv. iðnrh., til þess að reyna að opna augu manna, hvar í flokki sem þeir eru, í sambandi við þessi efni. Því enn eru íslenskir samningamenn og sumpart þeir sömu og áttu hlut að þessum málum að leitast við að semja við erlenda aðila og undirbúa samninga við erlenda aðila um stór hagsmunaatriði sem varða Ísland. Það er fyllsta ástæða til þess að vara þessa aðila við og spyrja þá: Ætla þeir enn og aftur að láta leika á sig, láta erlenda samningamenn vefja sér um fingur sér? Ég veit að það virðist vera býsna þykk höfuðskelin á þeim sem þarna hafa staðið í samningum, en ég el þó þá von í brjósti að mönnum sé ekki með öllu fyrirmunað að læra eitthvað af reynslunni og gæta sín í ljósi hennar, einnig í sambandi við þennan samning sem hér er verið að meta í ljósi þeirra upplýsinga sem hæstv. iðnrh. hefur komið fram með. Ég vil aðeins nefna, herra forseti, áður en ég lýk máli mínu að hér í þinginu kom nýlega fram skriflegt svar við fsp. frá hv. 5. þm. Reykn. varðandi einn þátt í starfsemi álversins í Straumsvík. Í þessu skriflega svari hæstv. iðnrh. á þskj. 233 koma vissulega fram fróðlegar tölur í sambandi við þróun þeirra mála innan álversins. Það er oft verið að vitna til þess að það sé fleira en tekjur af raforkusölu og fleira en skatttekjur sem við höfum upp úr þessum viðskiptum. En þegar litið er á þróun launatekna, reiknað í dollurum, á undanförnum árum, t.d. á starfstíma þessarar ríkisstj., þá er það ekkert falleg mynd sem blasir þar við. Ég nefni hér aðeins að miðað við árin 1982 annars vegar og 1984 hins vegar, þ.e. á síðasta starfsári fyrri ríkisstjórnar og síðasta ári sem upplýsingar eru fyrir um þetta, því ég hef ekki tölur og þær liggja ekki fyrir í þessu svari varðandi árið 1985, þá hafa launagreiðslur álversins í Straumsvík til starfsmanna sinna lækkað um 6 millj. bandaríkjadala á milli þessara ára. Hvert var nú hagræðið af raforkusölunni sem svo mjög var básúnað og reiknað hér upp í milljörðum? Hver var hagurinn? Við skulum láta tölu ársins 1985 tala. Það var 7,4 millj. dala frá samningnum eins og málin stóðu, 6,5 mill á kwst. áður en 3. viðauki var gerður. Breytingin nemur 7,4 millj. dala. Alusuisse hefur sparað álíka upphæð í launagreiðslum, það munar þarna 1,4 millj. dala í tölum, sem þeir hafa sparað í lækkuðum launagreiðslum. Vissulega kemur hér til hækkun á gengi bandaríkjadals á þessu tímabili en það kemur líka fram í þessu stórfelld lækkun á launum starfsmanna í Straumsvík eins og gagnvart öðrum íslenskum launþegum vegna beinna aðgerða núv. ríkisstj. Ef við lítum svo til skattanna og þeirra breytinga, sem þar voru gerðar bæði 1984 með 3. viðauka og aftur í desember 1985 með 4. viðauka, stefnir sýnilega í það að hér er ekki skipt bara á sléttu, eins og Alusuisse gætir sín yfirleitt á í viðskiptum við íslenska samningamenn, heldur er hætt við að það komi til með að halla á heildarhagsmuni Íslands þegar þessi mál eru gerð upp. Svo hraklega hefur verið á þessum málum haldið. Margt fleira má lesa út úr þessu svari sem ég vitnaði hér til frá hæstv. iðnrh. vegna fsp. hv. þm. Geirs Gunnarssonar, en ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar. Tölur tala hér sínu máli og reynslan hefur þegar kveðið upp allóvæginn dóm yfir þeim samningamönnum sem stóðu að baki því frv. sem lögfest var 30. nóv. 1984 og enn voru að í sambandi við 4. viðauka sem lögfestur var í desember s.l.



Herra forseti. Ég sé ástæðu til að þakka hæstv. iðnrh. fyrir stuttorða og greinargóða skýrslu sem hann mælti hér fyrir áðan. Ég þarf ekki að fara mjög löngum orðum um þessa skýrslu, það kemur ekkert í henni mér á óvart. Ég vil vekja athygli á því að þó að hv. síðasti ræðumaður hafi vitnað til bjartsýnna spáa, sem settar voru fram um orkuverð þegar málið var til meðferðar á þinginu í fyrra, þá var það ekki svo með alla stuðningsmenn ríkisstj. Ég ætla að leyfa mér að vitna til nál. á þskj. 195 frá síðasta þingi sem er flutt af 1. minni hl. iðnn., okkur hv. þm. Ingvari Gíslasyni. Við leggjum í upphafi til að frv. verði samþykkt, þ.e. að staðfestur verði samningur milli ríkisstjórnar Íslands og Swiss Aluminium. "Þrátt fyrir þessa afstöðu okkar," segjum við síðan, "höfum við undirritaðir ýmsar athugasemdir að gera varðandi þetta mál í heild. Þótt atvik og aðstæður í málinu leiði til þeirrar niðurstöðu að rétt sé að staðfesta fyrirliggjandi samning með lögum fer því fjarri að aðrar eða víðtækari ályktanir sé hægt að draga af því um ágæti samskipta Íslendinga við svissneska auðhringinn Alusuisse í fortíð, nútíð og framtíð. Aðalsamningurinn frá 1966, sem er grundvöllur allra viðskipta Íslendinga við Alusuisse, er þess eðlis að ekki er að vænta góðrar samningsstöðu um breytingar Íslendingum til hagsbóta. Á þetta að sjálfsögðu við um samninginn í heild en þó helst um þau ákvæði sem fjalla um orkuverð, skatta og meðferð deilumála fyrir dómstólum. Hafa öll þessi ákvæði reynst þung í vöfum og óhagstæð Íslendingum, seinvirk og afar kostnaðarsöm. Miðað við anda og efni aðalsamningsins frá 1966 var því ekki að vænta meiri árangurs en fram hefur komið í starfi samninganefndar Íslendinga við Alusuisse um þann ágreining sem uppi hefur verið síðustu tvö, þrjú ár um skattamál, orkuverð og ýmis önnur atriði í samskiptum aðila. Aðalsamningur verndar Alusuisse og Íslenska álfélagið í bak og fyrir um flest þau atriði sem mestu skipta. Þá kemur það til, sem ekki hefur bætt aðstöðu samninganefndar iðnrh. þegar til kastanna kom, og á þetta leggjum við undirritaðir mikla áherslu, að orkuverð til álbræðslna hefur verið að lækka að undanförnu í heiminum og er enn lækkandi og ríkir alger óvissa um hvort eða hvenær það kynni að hækka í framtíðinni. Ástæðan til þess að orkuverð fer lækkandi er augljós. Áliðnaður er í lægð og óálitlegur atvinnuvegur eins og stendur og framtíð áliðnaðar getur ekki talist ákaflega björt heldur hið gagnstæða. Að vísu hafa gestir iðnn. kynnt nm. svo kallaðar "spár" erlendra ráðgjafarfyrirtækja sem gera sér það að atvinnu að spá um framtíðarhorfur í áliðnaði, þ.e. hvenær líkur séu fyrir því að hagur áliðnaðar taki að vænkast, en um það eru spámenn þessir nú spurðir. Undirritaðir nm. telja varhugavert að gera mikið úr slíkum spám og vona á þær, ekki af því að spámennirnir kunni ekki vel til verka svo sem verða má, heldur vegna þess að hér er um þess háttar líkindareikning að ræða sem háður er mikilli óvissu og spá af þessu tagi er fjarri því að vera óskeikul. Allt eins má hugsa sér að álkreppan eigi eftir að vaxa enn og vara lengur en séð verður." Kemur þá í ljós að við hv. þm. Ingvar Gíslason reyndumst meiri spámenn en Chase Econometrics of Research Statistics í Bandaríkjunum og James King í Bretlandi. Ekki sendum við þó ráðuneytinu reikning fyrir þessar ráðleggingar, enda var ekki farið eftir þeim. Síðar í nál. segjum við: "Með tilliti til þessa tvenns sem hér hefur verið rakið, í fyrsta lagi óhagstæðs aðalsamnings frá 1966 og í öðru lagi kreppu í áliðnaði, teljum við undirritaðir að samningsaðstaða Íslendinga við Alusuisse um hækkað raforkuverð hafi ekki verið góð. Því teljum við að ekki sé ástæða til að vanmeta þá niðurstöðu sem fyrir liggur um raforkuverðið. Sé málið virt í heild var naumast við betri kjörum að búast. Íslendingar eru og verða heftir af grundvallarsamningi um álbræðsluna í Straumsvík frá 1966. Af þeim samningi hljóta Íslendingar að súpa seyðið til loka samningstímabilsins. Telja verður þó að miðað hafi í rétta átt um endurbót á aðalsamningi að því leyti að bætt hefur verið í hann nýju ákvæði um endurskoðun raforkuverðs á fimm ára fresti." Í niðurlagi nál. segjum við, með leyfi forseta: "Þrátt fyrir þessar almennu athugasemdir og fyrirvara um einstök atriði, sem tengjast þessu máli, teljum við þá hækkun orkuverðs, sem um er samið, mikilvæga úrbót miðað við þau óviðunandi kjör sem Íslendingar hafa búið við skv. núgildandi orkusamningi og mælum því með samþykkt frv. eins og það liggur fyrir." Þetta var undirritað á Alþingi 27. nóv. 1984. Ég leyfi mér að efast um að við næðum þessu verði núna þótt við sendum okkar dýrustu sérfræðinga til samninga og ég fullyrði að niðurstaða okkar Ingvars Gíslasonar reyndist hárrétt. Við gerðum okkur engar gyllivonir um að í þessum samningi fælist eitthvað annað og meira en þar stóð. Það er sannarlega skárra að veita viðtöku 12,5 millum, eins og við fáum nú, en því orkuverði sem skv. gamla samningnum mundi vera greitt okkur ef ekki hefði fengist fram þessi hækkun og væri líklega talsvert neðan við 10 mill og gilti í ráðherratíð hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar. Niðurstaða okkar hv. þm. Ingvars Gíslasonar hefur reynst rétt og ég vil í allri hógværð láta það koma hér fram.



Herra forseti. Það er óhjákvæmilegt að nokkrar stuttar og tiltölulega hógværar athugasemdir séu gerðar við þá staðlausu stafi og þau gífuryrði sem fólust í ræðu hv. 5. þm. Austurl. hér áðan í þessum ræðustól vegna fyrirspurnar og skýrslu hæstv. iðnrh. um raforkuverð til álversins í Straumsvík skv. beiðni nokkurra þm. Alþb. Þeim ágæta þm. fór líkt og fyrri daginn þegar málefni álverksmiðjunnar í Straumsvík eru á dagskrá og samskipti og samningar við Alusuisse að hið sjúklega hatur þm. á þessum aðilum blindar svo dómgreind hans að varla var mark takandi á nokkru orði sem hann sagði í sinni ræðu hér áðan. Það sem um er að ræða, og ákaflega skýrt kemur fram í svari hæstv. iðnrh., er það að niðurstaðan hvað raforkuverðið varðar til Landsvirkjunar frá álverinu í Straumsvík á árinu 1985 er 12,5 mill á kwst. en ekki, eins og spádómar stóðu til og upplýst var í álitsgerð forstjóra Landsvirkjunar þegar þessir samningar voru á döfinni, 13,8 mill fyrir árið 1985. Með frv. því, sem lagt var fyrir Alþingi 1984 um lagagildi viðaukasamningsins, þ.e. breytingarnar á rafmagnssamningnum milli ÍSALs og Landsvirkjunar sem gerðar voru með því frv., fylgdi fskj. sem inniheldur umsögn forstjóra og aðstoðarforstjóra Landsvirkjunar varðandi fyrirhugaðar breytingar á rafmagnssamningnum. Í þeirri umsögn forstjóranna er vikið að áætlun um framtíðarorkuverð sem þeir byggja sínar spár á. Sérstaklega byggja þeir sínar spár á grundvelli spáa sem þrjú sérfræðifyrirtæki erlend höfðu gert að þeirra beiðni, þ.e. Chase Econometrics og sérfræðinganna James King og Robin Adams, en allt eru þetta þekkt ráðgjafarfyrirtæki á sviði álviðskipta og álframleiðslu. Það var á grundvelli þessara spáa hinna erlendu þriggja sérfræðifyrirtækja sem forstjórar Landsvirkjunar gáfu út álit sitt og umsögn sem er fskj. I með frv. frá 1984. Þessi sjónarmið og þessar niðurstöður kynnti ég iðnrh. þáv. og aðrir ræðumenn sem þátt tóku í þessum umræðum og vitnuðu til þessara upplýsinga. Nú ætlar allt um koll að keyra í huga hv. 5. þm. Austurl. vegna þess að þessar spár, sem hv. þm. Páll Pétursson gerði einnig að umtalsefni áðan, hafa ekki fyllilega staðist, á þeim er u.þ.b. 8 eða 9% munur. Af hverju er þessi tiltölulega mjög litli munur? Vegna þess að eins og allir vita er ákaflega erfitt að spá og um framtíðina sér í lagi! Skýringuna á því er greinilega að finna í svari hæstv. iðnrh. sem liggur hér á borðum þm. í Sþ. í dag. "Sé miðað við þessar forsendur," segir hér orðrétt í umsögninni, "er heildarlækkun á verðgildi dollarans vegna gengisbreytinga og verðbólgu rétt um 10% á tímabilinu." Það kemur heim og saman að hér er um þennan mismun að ræða. Ástæðan er lækkun - hér er ég að tala um lækkun á raungildi raforkuverðsins á árinu 1985 - vegna lækkunar bandaríkjadollarans gagnvart alþjóðlegum gjaldmiðlum og vegna alþjóðlegrar verðbólgu. Það er vegna þessa, eins og segir hér orðrétt í svarinu, sem ráðuneytið leitaði til Seðlabanka Íslands og er svar bankans birt í sérstakri töflu sem með þessari skýrslu fylgir. Þar kemur fram að heildarlækkun á verðgildi dollarans er um 10% á þessu tímabili. Ég held að málið liggi alveg ljóst fyrir. Menn sáu ekki fyrir þá verulegu lækkun á raunverði dollarans sem síðan átti sér stað og kom í ljós. Það getur vel verið að hv. 5. þm. Austurl. Hjörleifur Guttormsson hafi haft einhverjar einkaupplýsingar um að slík mundi verða gengisþróun dollarans. Hafi hann haft þær upplýsingar komu þær ekki fram í ræðu þessa hv. þm. 1984 þegar þessi mál voru til umræðu í Nd. Alþingis. Hér er um atriði að ræða sem mjög erfitt er að segja fyrir um og spá fyrir um. Það vita allir að eitt af því erfiðasta sem menn taka sér fyrir hendur að segja fyrir um er gengisþróun, bæði íslensks en þó fyrst og fremst erlendra gjaldmiðla. Þess vegna hafa vitanlega allir slíkir fyrirvarar verið hafðir á þessum spám. Hv. þm. reynir að gera sem allra mest úr því að hér er munurinn á verðinu sá að í stað þess að skv. spádómunum var gert ráð fyrir 13,8 millum er það ekki nema 12,5. Út af þessu leggur hann á þann hátt að hér hafi samninganefndarmenn og hæstv. þáv. iðnrh. verið vísvitandi að blekkja þingbræður sína og hér hafi verið hraklega að málum staðið. Þetta eru svo fáheyrð gífuryrði að þau eru vitanlega ekki svaraverð. Þegar maður heyrir slíkar fullyrðingar er kannske ekki úr vegi að víkja að því hver er hagurinn að þessu samkomulagi fyrir Landsvirkjun, fyrir íslensku þjóðina í heild. Þá erum við ekki að byggja á neinum spádómum sem vissulega geta reynst skeikulir fram í framtíðina. Við skulum bara líta á þau ár sem liðin eru. Hver er hagur okkar af þeim raforkuverðsákvæðum jafnvel þó að við reiknum með lágmarksverðinu 12,5 millum sem er að finna í samningnum? Við skulum líta á hvernig raforkuverðið var til Landsvirkjunar frá ÍSAL þegar hv. 5. þm. Austurl. lét af störfum eftir nærri fimm ára setu í embætti iðnrh. Við skulum líta á hvernig raforkuverðið var þá statt og hvaða tekjur íslenska þjóðin hafði af þeim samningi sem þáv. iðnrh. stóð að framkvæmd á í nærfellt fimm ár. Hvert var raforkuverðið til Landsvirkjunar alla hans ráðherratíð? Það er lýðum ljóst eða ætti að vera það eftir þær miklu umræður sem hann m.a. sjálfur hefur staðið fyrir um þessi mál, og virðist kannske örlítið misráðið af honum að vera að draga þessi mál of mikið fram í dagsljósið miðað við feril hans í þessum málum, að allan þennan tíma, öll þessi fimm ár var raforkuverðið 6,5 mill. Þrátt fyrir góðan vilja og ýmsar tilraunir til að fá þessari staðreynd breytt, þessu verði sem hann tók við þegar hann settist í ráðherrastól 1978 varð sú barátta algerlega árangurslaus. Hún var raunar ekki aðeins árangurslaus heldur stórkostlega neikvæð vegna þess að á þessu fimm ára tímabili tókst þessum hv. alþm. að forklúðra svo álmálinu í heild, samstarfinu við Alusuisse og álverið í Straumsvík, að heita mátti að viðræður gætu ekki lengur farið fram milli aðila vegna þess andrúmslofts sem þessi fyrrv. ráðherra hafði skapað í þeim málum. Samningsgrundvöllur virtist því enginn vera fyrir hendi þegar hann lét af embætti. Í svo ofboðslega sjálfheldu og klúður hafði þessum fyrrv. ráðherra tekist að koma þessu máli. Ég segi ekki að það hafi verið eins og við manninn mælt að þegar hann hvarf úr embætti hafi hlutirnir farið að breytast til batnaðar.  Hvað gerðist þá með þeim samningi sem við báðir höfum gert hér að umtalsefni í dag, breytingu á raforkusamningnum, sem lagður var fyrir Alþingi á haustdögum 1984? Hvað gerðist þá, hvað fólst í breytingunum? Það voru engin smátíðindi sem í þeirri breytingu fólust. Það var ekki annað en það að rafmagnsverðið, sem auðhringurinn illi í Sviss var nú skyldugur til að greiða Landsvirkjun og íslensku þjóðinni, nánast tvöfaldaðist. Í staðinn fyrir að þiggja vesæl 6,5 mill úr hendi auðhringsins í Sviss skuldbatt nú auðhringurinn sig til að borga nánast helmingi meira fyrir raforkuna, eða 12,5 mill, nokkrum mánuðum eftir að hv. þm., fyrrv. ráðherra, hvarf úr embætti. Hvað þýðir þetta í tekjum fyrir íslensku þjóðina? Það er kannske ekki úr vegi, í ljósi svigurmæla og gífuryrða hv. 5. þm. Austurl., að velta því fyrir sér hvað þessi nýi samningur, sem hér er nú úthúðað á alla lund, þýðir fyrir íslensku þjóðina í auknum tekjum. Við skulum velta því fyrir okkur augnablik því að það er vitanlega mergurinn málsins. Verðið hækkaði um 6 mill með þessum nýja raforkusamningi, 6 mill gefur hann Landsvirkjun og þá íslenska þjóðarbúinu í tekjur hvorki meira né minna - það er nettóhækkunin - 320 millj. kr. á ári. Ég spyr: Er það ekki nokkurt fé? Það er von að spurt sé. Það má vel vera að hv. 5. þm. Austurl. þyki þetta ekki vera nema vasapeningar. Að vísu tókst honum aldrei að ná þessum auknu tekjum inn til Landsvirkjunar og inn í íslenska þjóðarbúið. En þetta eru vitanlega allmiklar aukatekjur sem náðust með þessum samningi sem hér er nú sem mest gagnrýndur. Álverðið er sem betur fer að stíga upp á við. Það veit vitanlega enginn hve hátt það fer eða hve lengi hækkunin varir. Við skulum því ekki vera að spá neinu hærra álverði og þar af leiðandi um orkuverð því að orkuverðið er tengt álverðinu. Við skulum bara reikna með því að á næstu árum gildi lágmarksákvæði rafmagnssamningsins nýja og verðið verði 12,5 mill. Við skulum binda okkur við botninn og reikna með því.  Það má vel vera og það var spá Landsvirkjunarforstjóranna á sínum tíma að hagnaðurinn yrði rúmlega 2,2 milljarðar kr. á þessu tímabili. En, eins og ég segi, með því að miða við alsvartsýnustu spá, miðað við lágmarkið, er hann samt 1,6 milljarðar kr. Þetta er samningur sem má vel vera að hv. 5. þm. Austurl. telji óhagstæðan íslensku þjóðarbúi. En það er ákaflega erfitt fyrir mig að komast að sömu niðurstöðu. Fyrir þá upphæð - svo ég taki aðeins dæmi af verklegum framkvæmdum sem alltaf eru öðru hverju til umræðu í sölum Alþingis - hefði mátt malbika allan hringveginn og vel það, svo mönnum sé aðeins ljóst hvaða upphæðir eru hér í veði. Það er sambærileg tala sem það mundi kosta. Síðan má gjarnan í þessu sambandi leiða hugann að því hvers íslenskt þjóðarbú hefur farið á mis, hve miklum verðmætum við höfum glatað vegna þess að orkumálum þjóðarinnar á tímabilinu 1978-1983 stýrðu menn sem ekki báru gæfu til þess að ná jafnvel þessari "ómerkilegu" hækkun upp í 12,5 mill. Þeir voru alltaf að rembast eins og rjúpa við staur innan 6,5 milla. Ef hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefði borið gæfu til þess ári eftir að hann tók við embætti 1979 að gera þennan margumtalaða og illa umtalaða raforkusamning, sem ég átti þátt í að gera 1984 ásamt öðrum kollegum mínum í samninganefnd um stóriðju, ef hv. þm. hefði nú borið gæfu til þess að gera þennan samning strax 1979, skömmu eftir að hann tók við embætti iðnrh., hver hefði þá verið hagur íslenska þjóðarbúsins af þeim samningi sem því miður var aldrei gerður? Það liggur alveg ljóst fyrir. Ef þessi samningur hefði verið gerður 1979 hefði íslenska þjóðarbúið hagnast fram að þeim tíma sem hann raunverulega var gerður, 1984, um hvorki meira né minna en 2,3 milljarða ísl. kr. Það er þess vegna kannske skiljanlegt að stjórnmálasamtök ungra manna hafi látið prenta reikning að gamni sínu í fyrra í tímariti einu. Reikningurinn var stílaður á fyrrv. iðnrh. Hjörleif Guttormsson. Hann var upp á upphæð sem var mjög svipuð þeirri sem ég nefndi, þ.e. tekjurnar sem aldrei runnu til Íslands, tekjuaukinn sem fyrrv. iðnrh. Hjörleifi Guttormssyni tókst ekki að afla íslenska þjóðarbúinu vegna þess að alla hans ráðherratíð sátum við í 6,5 millunum. Ef hann hefði borið gæfu til að semja um það sem var samið um af fyrrv. iðnrh. Sverri Hermannssyni fyrir tveimur árum, 1984, ef hann hefði borið gæfu til að semja um það sama þegar hann settist í embætti væri íslenska þjóðarbúið 2,3 milljörðum kr. ríkara en raun ber vitni. Þess vegna segi ég: Það er stundum dýrt að hafa iðnrh. sem tekst ekki að semja eins og kollegum þeirra sem síðar taka við embætti. Ég hef gert nokkrar staðreyndir í þessu máli að umtalsefni. Ég hef ekki verið að tala um neinar spár eða spádóma. Ég hef farið með tölur sem eru staðreyndir vegna þess að þær byggja allar á lágmarksorkuverðinu sem um er samið í þessum raforkusamningi. Ég hef vegna orða hv. 5. þm. Austurl. talið alveg óhjákvæmilegt að draga þær fram í dagsljósið og minna á þær vegna þess að vitanlega eru þessar tölur, þessi gífurlegi hagur, helmingshækkun á raforkuverðinu 1984, kjarni og mergur málsins en ekki hitt að spár forstjóra Landsvirkjunar frá 1984, í fskj. með frv. sem þá var lagt fyrir þingið, sem byggðar voru á bestu spám þekktustu fyrirtækja í áliðnaði, hafa brugðist vegna utanaðkomandi forsendna, en þó ekki nema um sem tiltölulega litlu munar. Það er alveg hárrétt að vitanlega hefðu 13,8 mill árið 1985 og 13,8 eða 14 mill á árinu sem nú er að fara í hönd gefið meiri tekjur en þær verða ella. Það liggur alveg í augum uppi. Ég er út af fyrir sig alveg sammála hv. 5. þm. Austurl. um að það er mjög miður að þróunin í álverðinu fyrst og fremst og einnig að því er varðar raungildi dollarans hefur orðið sú sem raun bar vitni. En það eru þættir sem við ráðum því miður ekki við. En ég vísa því alfarið heim til föðurhúsanna að hér hafi þingheimur á nokkurn hátt verið blekktur. Það stendur skýrum stöfum hverjir stóðu að þessum spám sem voru endurteknar hér í þingræðum. Ég mótmæli að hraklega hafi verið að þeim samningum staðið sem hækka orkuverðið nánast um helming 1984. Það er ekki hrakleg frammistaða, allra síst í ljósi ferils fyrrv. iðnrh. sem í fjögur, nánast fimm ár hafði reynt að gera það sama gersamlega án árangurs, en kemur nú í þennan ræðustól úttútnaður af vandlætingu til að gagnrýna þá menn sem hafa nánast tvöfaldað tekjur ríkisins úr hendi auðhringsins í Svisslandi.



Herra forseti. Það eru aðeins í upphafi míns máls nokkur orð til hv. þm. Páls Péturssonar, 2. þm. Norðurl. v., sem vitnaði til nál. í sambandi við afgreiðslu frv. til l. vegna 3. viðauka í nóvember 1984. Hann, ásamt hv. þm. Ingvari Gíslasyni, stóð að þessum samningi, sem þá var gerður, og studdi hann. Þeir vöruðu hins vegar réttilega við bjartsýnum spám, eins og fram kom í upprifjun hv. þm., en töldu það fram sem meginröksemd fyrir því að styðja þetta frv. ríkisstj., greiða atkvæði með samningnum, að aðalsamningurinn á sínum tíma hafi verið svo slæmur að það hefði ekki verið von á betri uppskeru úr samningunum við Alusuisse. Ég benti á það á sínum tíma hversu fráleit þessi röksemdafærsla væri. Þarna var verið að brjóta upp aðalsamning og spurningin um það hversu langt við næðum til leiðréttingar var auðvitað um pólitískan styrk og pólitíska samheldni í togstreitunni um þennan samning. Þar gaf Framsfl. sannarlega eftir á reipinu 1984, aftur 1985 og hafði raunar gert það 1975 líka þegar 2. viðauki við þennan samning var gerður þannig að hlutur Framsfl. í þessari samningagerð, þrátt fyrir ýmis góð varnaðarorð hv. þm. Páls Péturssonar fyrr og síðar í sambandi við þetta mál, er ekki fagur og á hæstv. forsrh. nokkurn þátt í því máli öllu saman alveg aftur á daga upphaflegs samnings á sjöunda áratugnum. Er hv. þm. Gunnar G. Schram horfinn úr þingsal? Mér þætti vænna að hv. þm. væri viðstaddur þessa umræðu, en það var vegna orða hans fyrst og fremst sem ég bað aftur um orðið. Hann kom hér upp og viðhafði málflutning, sem er orðinn mjög kunnuglegur úr hans munni og ekki út af fyrir sig ástæða til að hafa mjög mörg orð um þann málflutning allan, til réttlætingar sínum gerðum. En það var sannarlega athyglisvert hvaða völl hv. þm. haslaði sér í sambandi við útreikninga nú. Það var nokkuð annar völlur en hann stakk út 1984 í þessu efni. Ég vitnaði til hans máls þar sem hann sagði m.a.: "Verður þá orkuverð á þessu tímabili 15 mill á verðlagi ársins 1984." Það var grunnurinn sem hann stóð á þá. Nú þykir honum varlegra að halda sig við botninn. Þetta eitt út af fyrir sig segir kannske meira en mörg orð um hver raunveruleg staða þessa máls er og hvernig hv. þm. hefur séð sig tilknúinn að lækka svolítið flugið í sínum málflutningi. Ég get ekki annað en óskað honum til hamingju með að hafa tekið þá stefnu niður á við í orðum sem lesa mátti út úr máli hans áðan. Síðan var hann að reyna að skýra hvers vegna spárnar hefðu brugðist og taldi að þarna væri 8 eða 9% munur og hann væri tilkominn vegna þess að dollar hefði rýrnað um 10% á tímabilinu. Ja, þetta var skrýtinn reikningur. Þarna var hv. þm. að gera samasemmerki á milli verðþróunar á áli, finna beint samhengi á milli verðþróunar á áli og gengi bandaríkjadals. Ég held að það hefði mátt halda því fram með nokkrum rökum að lækkun dollars upp á síðkastið hefði átt að ýta undir áliðnaðinn og valda hækkun á álverði en ekki öfugt. Þessa röksemdafærslu, sem hv. þm. var með sem skýringu á því hvers vegna spárnar hefðu brugðist svo herfilega, þyrfti að lýsa betur inn í en ég ætla að gera hér. Ég bendi einfaldlega á hversu barnalega er þarna haldið á máli, hversu fjarstætt það er að ætla að draga þarna samasemmerki á milli. Svo fór hv. þm. í gamla farið að reikna út hvað samningurinn frá 1984 hefði nú gefið allt það tímabil sem ég var iðnrh. ef hann hefði verið í gildi. Þetta er hv. þm: var búinn að reikna út trekk í trekk hér í þingsölum, maðurinn sem ásamt öllu stjórnarandstöðuliði Sjálfstfl. á árunum 1978-1983 stóð vörð um gamla samninginn, stóðu í ræðustól tímunum saman fram á árið 1982, þm. Sjálfstfl. í stjórnarandstöðu, og vörðu álsamninginn og rafmagnssamninginn milli Landsvirkjunar og ÍSALs í líf og blóð og töldu honum ekkert til foráttu.

Ég var ekki kominn á þing þá.

Hv. þm. var í biðsal þá, sjálfur ekki kominn inn á þing, en þeir voru nógu margir samt og allt of margir, flokksbræður hans hér á Alþingi á þeim tíma, sem rembdust við það eins og rjúpa við staur að verja þennan rafmagnssamning og hef ég oft bent á það, m.a. óskað eftir því að hv. 4. þm. Reykv., sem stendur í samningum um stóriðjumál fyrir núv. ríkisstj., kæmi í þennan ræðustól og benti okkur á hvenær fyrst hafi örlað á því hjá talsmönnum Sjálfstfl. á þessum tíma að tekið væri undir málflutning minn og annarra á þeim árum að þennan raforkusamning yrði að brjóta upp og fá honum breytt. Ég bíð enn þá eftir hv. þm.

Hv. þm. Þetta verður ekki gert.

Á þessum árum var skapaður sá grunnur sem samningamenn núv. ríkisstj. höfðu til að fá breytingar á þessum samningi, en svo illa var haldið á máli sem raun ber vitni að sá grunnur nýttist ekki nema að litlu leyti í endurskoðun á rafmagnssamningnum og jafnhliða var glutrað niður fjölmörgum þáttum í sambandi við skattamál og önnur samskiptamálefni sem leiða það af sér að heildarhagur Íslands virðist ætla að verða lítill, kannske enginn til lengri tíma litið, út úr þessari samningsgerð. Auðvitað veit hv. þm. það, og það vita allir sem eitthvað hafa fylgst með þessu máli, að hefði ekki verið farið ofan í saumana á viðskiptaháttum álversins í Straumsvík á árunum 1980 og þar um kring og dregið fram í dagsljósið hvernig Alusuisse stóð að uppgjörsmálum gagnvart íslenska ríkinu, þá hefði núv. ríkisstj. ekki haft mikið í höndum til þess að ná fram breytingum á samningum. En hún hélt illa á þeim spilum og því fór sem fór. Það sem vantaði á þeim árum sem ég fór með iðnaðarmál í ríkisstj. var samheldni og stuðningur þáv. stjórnarandstöðu og að hluta til einnig stjórnarliða eins og í Framsfl. til að knýja Alusuisse til samninga. Hér á Alþingi var staðan nokkurn veginn til helminga stjórnarandstaða og ríkisstj. og brotalamirnar náðu alla leið inn í ríkisstj. Um þetta vissi Alusuisse nákvæmlega upp á hár og hafði auðvitað enga ástæðu til að fara að semja við slíkar aðstæður. Hins vegar stóðu bakreikningar á auðhringnum á þessum árum sem hann ekki gat hlaupið frá og voru komnir fyrir dóm og áttu m.a. þátt í því að knýja fyrirtækið til samninga að lokum sem hins vegar gáfu ekki þá uppskeru sem vera hefði átt og allar forsendur af Íslands hálfu gáfu tilefni til, öll staða Íslands gaf tilefni til. Svo aðeins nokkur orð í sambandi við útreikninga hv. þm. Hann var að reikna út hversu mikill hagurinn ætti að verða, a.m.k. miðað við botninn, á þessu fimm ára tímabili. Það er sannarlega fróðlegt að bera saman útreikningana og þingskjölin sem lögð voru fram til stuðnings þessum samningi og þá útreikninga sem hv. þm. nú heldur sig við. Hagurinn varðandi raforkuverðið eitt og óverðtryggðan dollar er í tölum: 7,4 millj. dollarar á ári x 5 gefur 37 millj. dollara. Hvað stóð í fskj. I, hv. 2. þm. Reykn., um þetta efni sem líklegur hagur Íslendinga af þessum raforkusamningi? Það voru ekki 37 millj. dollarar. Það voru 64 millj. dregnar upp í línuritum og töflum. Við eigum eftir að sjá hver leikslokin verða í þeim efnum. En þessi dollar er óverðtryggður. Þessi samningur er óverðtryggður alveg eins og lágmarkssamningurinn varðandi skattgreiðslur sem gerður var í desember s.l. og uppskeran af honum fer því sírýrnandi frá ári til árs. Raunar er það svo, vegna þess að ÍSAL hefur möguleika til að draga úr framleiðslu sinni og minnka orkukaupin en Landsvirkjun hefur skyldur að sjá fyrirtækinu fyrir ákveðinni orku á ári og verður að hafa þá framleiðslugetu og fjárfesta í henni, að staðan er sú varðandi síðasta ár: Kaupafhendingarskyldan er 1360 gwst., orkukaupin hjá ÍSAL 1232. Ef við berum þetta saman og lágmarksverðið 12,5 og reiknum það miðað við kaupskylduna er verðið fyrir kwst. í reynd ekki 12,5 heldur 11,3 mill fyrir þá orku sem fyrirtækið raunverulega kaupir og svo hefur þetta rýrnað um 10% á árinu. Ég vil svo aðeins segja að lokum, herra forseti: Þó að fyllsta ástæða sé til þess að fara yfir þær blekkingar sem fram hafa verið bornar og þann aumlega málflutning sem hér er enn viðhafður í þessu efni vil ég aðeins vekja athygli á því að í beiðni okkar þm. Alþb. um skýrslu um þetta mál var ekki aðeins óskað eftir áliti Landsvirkjunar á horfum varðandi 1986 heldur beðið um álit iðnrn. Það var ákveðin hugsun að baki í þeim efnum. Ég held að reynslan sýni okkur að það er þörf á því að fleiri en Landsvirkjun fjalli um og reiði fram spár handa íslenskum stjórnmálamönnum. Það hefur sýnt sig að þær spár sem þar eru saman dregnar og sumar eru komnar úr Seðlabankanum standast ekki ýkja vel. Þess vegna er fyllsta ástæða til þess fyrir iðnrn. sjálft að reyna að afla sér þekkingar til að leggja sjálfstætt mat á hlutina en treysta ekki á spámenn Landsvirkjunar og það sérfræðingalið sem hún dregur fram hverju sinni því að þær spár hafa reynst mjög skeikular. Tekið er fram í skýrslu hæstv. ráðh. að iðnrn. hafi ekki lagt neitt sjálfstætt mat á þessar horfur. E.t.v. er það vegna þess að það hefur ekki verið lögð í það vinna innan ráðuneytis eða á þess vegum, sjálfstæð vinna til þess að leggja mat á spádóma Landsvirkjunar. Ég vona að á þessu verði breyting því að ég tel að það sé full ástæða til þess. Ég tala nú ekki um vegna þess að ekki er heldur um óskylda aðila að ræða þegar litið er á samninganefnd íslenska ríkisins og Landsvirkjun sem orkusölufyrirtæki. Og betur eiga að sjá augu en auga í máli sem þessu eins og svo víða.



Farið hefur verið fram á umræðu utan dagskrár um leigu á Fokkerflugvél Landhelgisgæslunnar. Það verður orðið við þessari ósk og umræðan fer fram skv. 1. mgr. 32. gr. þingskapa.



Herra forseti. Í pósthólf hv. alþm. var í gær lögð ályktun sem gerð var á stjórnarfundi Farmanna- og fiskimannasambands Íslands 30. jan. s.l. Þar segir m.a., með leyfi forseta: "Stjórn Farmanna- og fiskimannasambands Íslands vill vekja athygli alþm. á þeirri hættu og því öryggisleysi sem kynni að skapast ef tæki Landhelgisgæslu Íslands yrðu leigð eða lánuð til annarra starfa en þeim er ætlað skv. lögum nr. 25/1967, um Landhelgisgæslu Íslands. Er vísað nánar til l. gr. um markmið laganna, liði a, b, c, d og g. Reynslan fyrr og nú hefur sýnt svo að ekki þarf að tilgreina stund eða stað að tækjabúnaður Landhelgisgæslunnar er sá eini er sjómenn og landsbyggðarfólk geta átt tilkall til þegar vá ber að höndum. Stjórn Farmanna- og fiskimannasambands Íslands leggur á það sérstaka áherslu að flugvélar Landhelgisgæslunnar verði ávallt undir stjórn starfsmanna gæslunnar og tiltækar með mjög stuttum fyrirvara þegar á þarf að halda." Tilefni þessarar samþykktar eru m.a. þær sögusagnir sem eru á kreiki og blaðafréttir um að í ráði sé eða jafnvel þegar ákveðið að leigja TF-SYN, Fokkerflugvél Landhelgisgæslunnar, og að leigusamningur verði jafnvel gerður til eins árs. Í máli þessu sem öðrum er best að hafa sem minnst um óstaðfestar sögusagnir. Ég fór þess því á leit við hæstv. forseta að fá að spyrja hæstv. dómsmrh. hér utan dagskrár á Alþingi um stöðu þessara mála. Ég vil því beina eftirfarandi spurningu til hæstv. dómsmrh.: Stendur til eða hefur þegar verið gengið frá leigu á Fokker-flugvél Landhelgisgæslunnar, TF-SYN? Ef svo er, hver er leigutakinn og til hve langs tíma er leigan og ef leiga er fyrirhuguð eða þegar frágengin hvaða ástæður urðu þess valdandi að vélin er leigð? Er það af fjárhagsástæðum eða telja stjórnendur Landhelgisgæslunnar að verkefnum gæslunnar verði sinnt þrátt fyrir það að Fokker-vélin verði ekki til staðar? Ég vænti þess að fá svör við þessum spurningum og um leið fá hv. alþm. og alþjóð upplýsingar um hvort svo er komið að Landhelgisgæslan sé ofskipuð tækjakosti til að sinna sínu hlutverki. Ég vil, herra forseti, taka undir það, sem segir í samþykkt stjórnar farmannasambandsins, og gera að mínum, að reynslan fyrr og nú hafi sýnt svo ekki þurfi að tilgreina stund og stað að tækjabúnaður Landhelgisgæslunnar er sá eini sem sjómenn og landsbyggðarfólk og almenningur allur getur átt tilkall til þegar vá ber að höndum. Um þetta þurfum við ekki að taka dæmi. Þau eru svo nærtæk, m.a.s. hér í hv. sölum Alþingis. Ég tel að mjög veigamikil atriði sem ég get ekki áttað mig á þurfi að vera til staðar og verða þess valdandi að tækjakostur Landhelgisgæslunnar verði skertur. Hitt er nærtækara að það þurfi að auka tækjakost gæslunnar og styrkja rekstur hennar svo að hún sé enn betur búin til að sinna hlutverki sínu en nú er.



Herra forseti. Mér er ljúft að svara þeim spurningum sem hv. 4. þm. Vesturl. bar fram. Hann vitnaði í upphafi til bréfs frá Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands sem mér hefur nú ekki borist í hendur enn af einhverjum ástæðum, en sjálfsagt er það á leiðinni. En sem svar við þessu vil ég byrja á að lesa greinargerð frá Landhelgisgæslunni um væntanlega leigu Fokker-vélar Landhelgisgæslunnar: "Á s.l. hausti leituðu Flugleiðir eftir því að fá leigða Fokker-flugvél Landhelgisgæslunnar, TF-SYN, fjóra daga í viku hverri á tímabilinu 1. júní til 15. sept. 1986. Jafnframt var óskað eftir því að fá vélina leigða dag og dag á miklum annatímum, t.d. um jól og páska, eins og oft hefur komið fyrir áður. Ástæða fyrir beiðni þessari mun vera sú að Flugleiðir áætla að bæta talsvert við flug sitt næsta sumar. Viðbótartími vegna þessa er þó ekki svo mikill að hann réttlæti kaup á flugvél eða leiguvél erlendis frá nema störf reynist mun meiri en áætlað hefur verið á þessum flugleiðum. Eftir að ljóst var að dómsmrn. var hlynnt því að reynt yrði að verða við beiðni Flugleiða eftir því sem kostur væri var rætt við fulltrúa Flugleiða um minni leigu en upphaflega var beðið um svo að leigan hefði sem minnst áhrif á gæsluflug. Liggur nú fyrir uppkast að samningi þar sem gert er ráð fyrir leigu á TF-SYN þrisvar í viku, samtals um 12 flugtíma eða um 50 flugtíma á mánuði. Til samanburðar skal þess getið að í forsendum fjárlaga fyrir árið 1986 er gert ráð fyrir að TF-SYN fljúgi um 65 tíma á mánuði, en Fokker-vélar Flugleiða fljúga á sama tíma 150 klukkustundir. Landhelgisgæslan verður því greinilega ekki í vandræðum með að ná þeim flugtíma á TF-SYN sem henni er skammtaður á umræddu tímabili af hv. Alþingi. Þá er einnig gert ráð fyrir að stærri þyrla Landhelgisgæslunnar, TF-SIF, muni geta annast gæsluflug með ströndum fram þá daga sem TF-SYN er í leigu hjá Flugleiðum. Eins og ætíð hefur verið þegar flugvél Landhelgisgæslunnar hefur verið leigð til annarra eru skýr ákvæði í leigusamningnum um að leigutaki láti vélina lausa ef leigutaki þarf á henni að halda vegna bráðrar nauðsynjar, t.d. ef á henni þarf að halda vegna leitar- og björgunarstarfa. Til frekari skýringar á þeim þætti í störfum Landhelgisgæslunnar skal þess getið að á undanförnum fimm árum hafa 2,5 flugtímar að meðaltali á ári verið yfir áðurnefnt tímabil, 1. júní til 15. september. Herra forseti. Ég vil bæta við þetta örfáum orðum ef ég má. Það sem fyrst og fremst lá að baki því að ég féllst á að þarna væri reynt að ganga til samninga var að þetta gerði kleift að skipta um þyrlur hjá Landhelgisgæslunni. Í staðinn fyrir litlu þyrluna, sem ekki var hægt að taka sjúkrabörur inn í, var hægt að fá stærri vél sem tekur tvennar sjúkrabörur. Það tel ég vera mjög mikið atriði fyrir landsbyggðarfólk og sjómenn að fá slíkt miklu betra tæki. Það er því einmitt til að auka og bæta tækjakost Landhelgisgæslunnar sem þetta er verið að gera, þar sem það skapar möguleika til þess.



Herra forseti. Ég tel mjög varhugavert að leigja Fokker Landhelgisgæslunnar nema mjög takmarkað og mun takmarkaðra en komið hefur fram í máli hæstv. ráðh. sem taldi að Fokkerinn gæti náð áætluðum flugtíma. Ekki er hægt að skipuleggja fyrir fram að mínu mati hvað er æskilegur flugtími í slíkum tilvikum. Þarna er um neyðartæki að ræða m.a. Ákvæði um not á flugvél, að grípa til vélar sem hefur verið leigð, ganga ekki upp í því sem fyrirhugað er í þessu sambandi vegna þess að áætlað er að nota þessa vél, ef hún verður leigð, til flugs milli Færeyja og Skotlands og þá er hún ekki til taks ef á þarf að halda eða þegar slík staða getur komið upp hérlendis. Í fyrsta lagi getur Landhelgisgæsluvélin haft radíósamband við skip og er eina vélin hérlendis sem getur það. Hún er þess vegna bæði mjög mikilvæg sem stjórnstöð úr lofti og leitartæki. Slík tæki, sem geta haft samband við skip, eru í millilandavélum, en í engri vél staðsettri hérlendis nema gæsluvélinni. Fokkerinn getur miðað út gúmbjörgunarbáta á tíðninni 121,5 neyðarbylgju. Slíkt er einnig í vél flugmálastjórnar, en ekki í öðrum vélum hérlendis. Fokkerinn vantar miðunarloftnet á hlustun á örbylgju, en hluti af þeim búnaði er kominn um borð og er áætlað að ljúka uppsetningu á því fyrir næstu skoðun á þessu ári. Jafnframt er reiknað með að miðunartæki fyrir skip verði sett upp fyrir næstu skoðun í haust. Gæslufokkerinn hefur tíu tíma flugþol á móti fimm tíma flugþoli hjá hinum venjulegu Flugleiðafokkerum. Það má nefna t.d. að þegar færeyska skipið Rona fórst fyrir ekki alllöngu 80-100 mílur suðaustur af landinu fundust bátar um kl. 3 og Fokker Landhelgisgæslunnar gat flogið þar yfir í liðlega tvo tíma þar til togari kom á staðinn og bjargaði mönnum. Það skiptir því miklu máli að vél með slíkt flugþol geti verið til staðar í landi. Ég kem að þeim atriðum síðar í mínu máli, en vil þó bæta við í þessu sambandi að gæslufokkerinn hefur mun meiri burðargetu en aðrar hefðbundnar leitarvélar hér á landi. M.a. er hægt að varpa gúmbjörgunarbátum og öðrum björgunarbúnaði út um þar til gerðar dyr aftast á vélinni.



Herra forseti. Hér virðist vera mikið alvörumál á ferðinni þegar það upplýsist að Landhelgisgæslan og dómsmrn. eru nánast búin að leigja þann öryggisventil sem er í gæsluflugi í kringum landið og hjálpartæki, það eina sem til er, til þessara hluta. Ég skora á hæstv. ráðh. að breyta þessari ákvörðun. Það er augljóst að ekkert kemur í staðinn fyrir þetta tæki. Þegar um slíkan öryggisventil er að ræða geta menn ekki kallað hann úr leiguflugi hvenær sem er. Ég held að það sé alveg augljóst að Alþingi getur ekki látið þetta mál fara fram hjá sér án þess að gera allítarlegar ályktanir um að slíkir hlutir verði ekki gerðir. Það er alveg augljóst að verði slys sem þarf að sinna og hefur verið sinnt af Landhelgisgæslunni verður það ekki gert með öðrum hætti en með þessari vél. Flugmálastjórnarvélin sinnir því ekki. Þyrlur gera það ekki. Hér er verið að taka úr höndum gæslunnar þann öryggisventil sem verður að vera fyrir hendi ef ekki á illa að fara í verstu tilvikum. Ég skora eindregið á stjórnvöld sem hér ráða ferðinni og forstjóra gæslunnar ekki síst að koma í veg fyrir að þetta verði gert með þessum hætti. Hér er allt of mikið alvörumál á ferðinni til þess að Alþingi geti látið það orðalaust fara í gegn að slíkir hlutir eigi sér stað.



Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Skúla Alexanderssyni fyrir að vekja máls á þessu hér. Ég held að hér hafi verið farið út á mjög hæpnar brautir, að ekki sé meira sagt, þegar eignir ríkisins eru notaðar til þess að leysa rekstrarvanda Flugleiða. Ef Flugleiðum er flugvéla vant í sínu innanlandsflugi eiga þeir auðvitað að leysa það mál sjálfir án atbeina ríkisins og kaupa þá nýja vél eða vélar til að anna þeim flutningum sem þeir telja sig þurfa að gera en ekki að skerða þjónustu og tækjakost Landhelgisgæslunnar. Það er verið að lama Landhelgisgæsluna að nokkru leyti þegar er verið að taka þetta sérhæfða tæki og flytja það yfir í flota Flugleiða - tímabundið. Það er auðvitað fáránlegt þegar hæstv. dómsmrh. kemur í ræðustól og heldur því fram að í rauninni sé verið að auka tækjakost Landhelgisgæslunnar og bæta. Þetta eru auðvitað hrein öfugmæli og ekkert annað. Hafi verið þörf á þessari flugvél á sínum tíma er þörfin fyrir hana ekkert minni núna. Það er ekkert sem rökstyður hvers vegna þetta skuli gert. Ég vil við þessa umræðu minna á þál. sem samþykkt var hér á Alþingi 2. apríl 1981, till. sem upphaflega var flutt af þm. Alþfl., þeim Benedikt Gröndal og Árna Gunnarssyni, þar sem kveðið er á um að kjósa sjö manna milliþinganefnd um að kanna eflingu Landhelgisgæslunnar þannig að hún geti haft sem best eftirlit með 200 mílna lögsögusvæðinu og gegnt öðrum hlutverkum sínum á fullnægjandi hátt. Það hefur verið starfandi nefnd að þessu máli. Hún mun hafa skilað einhverjum áfangaskýrslum. En það segir hér í þáltill. eins og Alþingi samþykkti hana 1981: "Nefndin skal ljúka störfum áður en þing kemur saman að hausti." Nú vil ég spyrja hæstv. dómsmrh. hvað líði störfum þessarar nefndar, hvenær hún muni ljúka störfum, hafi hún ekki gert það, séu þær upplýsingar réttar sem ég aflaði mér í morgun. Ég bara minni á þetta mál í sambandi við þetta vegna þess að hér er verið að draga úr mætti Landhelgisgæslunnar til að gegna þeim hlutverkum sem henni er ætlað.



Herra forseti. Í framhaldi af því sem hér hefur verið rætt þykja mér kannske hvað einkennilegust þau tilsvör hæstv. dómsmrh. að til þess að unnt væri að bæta þjónustuna þyrfti að ástunda leigu á öryggistækjum Landhelgisgæslunnar. Það sagði hann hér og það varð ekki skilið öðruvísi en forsendan fyrir því að bæta þjónustuna væri sú að stunda útleigu á tækjum Landhelgisgæslunnar. Hann tók einhvern veginn þannig til orða að til þess að hægt væri að fá betri þyrlu hefði þetta verið nauðsynlegt. Hver minnist þess að lagt hafi verið fyrir Alþingi að það væri forsendan fyrir þyrlukaupunum, kaupunum á stærri þyrlunni, að útleiga færi fram á öðrum tækjum Landhelgisgæslunnar? Kom það fram í ræðu fjmrh. við afgreiðslu fjárlaga? Kemur það fram í greinargerðinni við fjárlög? Hefur það komið fram í umræðum á þinginu? Hefur öllum þm. verið ljóst að þegar þeir afgreiddu fjárlögin hafi þessar verið forsendurnar? Ég get ekki skilið ráðherra öðruvísi en að hann sé að halda því fram að forsendan undir þyrlukaupunum hafi verið sú að ástunduð yrði útleiga á þeim tækjum sem hér hafa verið gerð að umræðuefni. Ef þetta er virkilega þannig, að ráðherra lítur svo á að þessar séu forsendurnar undir þyrlukaupunum, er ég handviss um að þm. hefur aldrei verið það ljóst, að þm. hefur ekki verið gerð grein fyrir því, að þingið hefur verið blekkt. Það er komið að tíu ára skoðun á þessari vél í haust og er ástæða til að vekja athygli á því. Það er stór skoðun og dýr. Það má minna á að það hefur verið mikið baráttumál að fá 360 gráðu radar í þessa flugvél sem er dýrt tæki en skiptir auðvitað miklu máli til þess verkefnis sem vélin á að vera tilbúin í hverju sinni. Í vélinni er aðeins veðurradar. Það vantar ýmis önnur tæki, svo sem aðflugsbúnað og fleira, en ég ætla ekki að tíunda það hér. Það er skiljanlegt að Landhelgisgæsluna vanti fé og reyni að hugsa til þess að afla fjár því að að mínu mati hefur fé til gæslunnar verið af skornum skammti um alllangt árabil. En ég vil ítreka og leggja á það áherslu að Landhelgisgæslufokkerinn er neyðartæki. Hún er öryggistæki fyrir sjómenn og aðra landsmenn. Hún er hjálpartæki. Mér finnst kannske að það sé hægt að kristalla viðhorfið í þessu með þeirri samlíkingu að maður leigir ekki hjartabílinn til skemmtiferða. Að því leyti hefur gæsluvélin verið notuð í neyðartilvikum að hæ t er að líkja þessu saman. Ég hvet til þess að ekki séu gerðir samningar á þeim nótum sem hæstv. ráðh. hefur hér bryddað á heldur með mjög mikilli takmörkun sem er ekkert óeðlilegt, en þannig að bæði öryggið og hjálpin geti verið í fyrirrúmi ef slíkt kemur upp.



Herra forseti. Ég vék að því fyrr í máli mínu að Fokker gæslunnar er slíkum tækjum búinn að hann hefur sérstöðu meðal íslenskra flugvéla. Það getur engin önnur vél komið í staðinn fyrir hann sem neyðartæki og hjálpartæki. Átta manna áhöfn getur verið í Fokkervélinni á tíu tíma flugi og það er mjög mikilvægt þegar sinna þarf stærri verkefnum og hefur margoft sýnt sig. Gæslufokkerinn hefur verið til staðar í einstökum neyðartilfellum þegar þurft hefur að flytja sjúklinga t.d. á milli landa. Það er grundvallaratriði að mínu mati að vélin sé ekki leigð nema þannig að hægt sé að grípa til hennar með mjög stuttum fyrirvara. Það er ekki hægt í millilandaflugi.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. Ég hlýt að taka undir með hv. málshefjanda, Skúla Alexanderssyni, í þessu máli og ítreka að slíkt öryggistæki verður að vera til hjá réttum aðilum. Sjómenn sem aðrir ætlast til þess að svo sé. Fólkið úti á landsbyggðinni ætlast til að svo sé. Fyrir þetta fólk er það í raun og veru eins og hver önnur hrollvekja að upplýsa að þetta öryggistæki eigi að vera í bindandi flugi hjá fyrirtæki hér á landi. Eitt kemur mér á óvart í svörum hæstv. ráðh. Það er afstaða Landhelgisgæslunnar sjálfrar, sem reyndar hefur verið komið hér inn á einnig, hversu lítilþæg, liggur mér við að segja, hún virðist vera í þessum efnum. En um leið kemur einnig fram hjá hæstv. ráðh., beint í svörum hans, ófögur lýsing á afgreiðslu Alþingis og þar með þess meiri hluta sem skipar Alþingi nú og þeirrar ríkisstj. sem hæstv. ráðh. er aðili að, ófögur lýsing á því hvernig farið er með Landhelgisgæsluna á fjárlögum, að henni skuli skorinn svo þröngur stakkur að til þessara ráða verði að grípa svo að þar megi eitthvað ganga. Annars get ég í lokin tekið undir með hv. 3. þm. Vestf. Ég held að hann hafi sagt allt það sem hér þurfti að segja. Og það sem meira er: Við skulum minnug þess að hann mælir þar nokkuð af eigin raun.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. Ég hjó eftir því hjá hæstv. ráðh. að hann sagði að það væri hægt að endurheimta þessa flugvél úr leiguflugi með stuttum fyrirvara. Hver er sá stutti fyrirvari hjá hæstv. ráðh.? Hvað telur hann að það taki langan tíma að endurheimta þennan öryggisventil gæslunnar til flugs á vegum hennar? Og ég spyr stjórnarliða hér inni aðra en þann eina sem hefur talað: Ætla þeir að láta þetta líðast? Ætla þeir ekki að taka í þá taug sem þarf til þess að breyta þeim áformum sem hér eru uppi? Það er fyrst og fremst þeirra. Þeim er nærtækast að hafa þau áhrif að hér verði breytt um stefnu. Og ég spyr hæstv. ráðh.: Er það virkilega óumbreytanleg ákvörðun hans og forstjóra gæslunnar að leigja Flugleiðum þennan öryggisventil í gæsluflugi, þann öryggisventil sem þarf og verður að vera til staðar hvenær sem kallið kemur til þess að bjarga mannslífum?



Herra forseti. Ég þakka svör ráðherra þó að þau hafi komið mér að mörgu leyti á óvart. Einnig þakka ég þær undirtektir og þann stuðning við það málefni sem ég hef hér hafið umræðu um frá hv. þm. Það er í sjálfu sér ekki miklu að bæta við það sem hv. þm. hafa bent á í sambandi við nauðsyn þess að þetta björgunartæki sé til staðar hvenær sem er og við breytilegar aðstæður. En í sambandi við upplýsingar ráðherra um hvernig leigu væri háttað og að ráðherra benti á að hér væri ekki nema um 50 flugtíma að ræða tel ég að þegar þeim tíma er bætt við sem nauðsynlegur er til að breyta flugvélinni úr björgunarvél, gæsluvél, leitarvél í farþegavél, þá sé kominn svipaður tími og flugtími flugvéla Flugleiða er, eins og ráðherra upplýsti áðan. Það tekur sjálfsagt tvo til þrjá tíma eftir hvert flug ef á að breyta vélinni í það hlutverk sem hún á að sinna í hvert skipti þannig að notkunartími Flugleiða á þessari vél verður sjálfsagt a.m.k. tvöfaldur ef ekki jafnvel þrefaldur miðað við þann flugtíma sem hér er lagt til að verði gengið út frá. Hinn þátturinn er að það sé nauðsynlegt að leigja þetta björgunartæki til að afla annars björgunartækis í hendur Landhelgisgæslunnar. Það gengur vitaskuld ekki upp að þannig sé gengið frá fjármálum gæslunnar að hún geti ekki á eðlilegan máta, og þar tala ég um eðlilegan máta, að hún hafi ekki fjárveitingar til að endurnýja tækjakost sinn á annan máta en með því að leigja önnur björgunartæki gæslunnar og hafa af þeim tekjur. Ég er alveg viss um að enginn af þeim þm. sem stóðu að því að fjármagn fékkst í gæsluna til að kaupa þessa vél hefur látið sér detta í hug að í nokkurt skipti yrði þessi vél leigð til að hafa af henni tekjur til rekstrar Landhelgisgæslunnar. Það er af og frá. Ég undirstrika að það kemur vitaskuld ekkert í staðinn, eins og hv. þm. Karvel Pálmason sagði, fyrir þetta tæki um leið og það er tekið úr höndum Landhelgisgæslunnar. Síst af öllu er hægt að búast við því að það sé hægt að grípa til þessa tækis fyrirvaralítið. Í frétt í Dagblaðinu 1. febrúar er sagt, með leyfi forseta: "Flugleiðir stefna að því að hefja áætlunarflug milli Færeyja og Skotlands í vor með Fokker-vélum. Farin verður ein ferð í viku á þriðjudögum frá maí til september. Að sögn Sæmundar Guðvinssonar blaðafulltrúa Flugleiða byggist þetta á því að Flugleiðir fái Fokker-flugvél Landhelgisgæslunnar leigða nokkra daga í viku í sumar. Drög að leigusamningi liggja þegar fyrir. Skotlandsflugið verður í framhaldi af flugi Flugleiða milli Reykjavíkur og Voga í Færeyjum. Flugvélin heldur áfram frá Færeyjum til Glasgow og sömu leið til baka. "Það er mikill áhugi, bæði í Færeyjum og Skotlandi, á þessu flugi", sagði Sæmundur." Ég er ansi hræddur um að það sé víða á Íslandi lítill áhugi fyrir þessu flugi, ekki síst þegar í ljós kemur að það er verið að leigja þetta björgunartæki okkar, ekki til innanlandsflugs heldur jafnvel til flugs milli annarra landa. Ég veit að landsbyggðin lítur til þessa tækis sem björgunartækis. Við megum ekki láta þetta ske. Ég vænti þess að hæstv. ráðh. og forstjóri Landhelgisgæslunnar íhugi hvort ekki væri um það að ræða að falla frá þessum samningi, a.m.k. ef til er ætlast að þessi flugvél verði langtímum saman erlendis en ekki á íslenskri grund þannig að möguleikarnir til að kalla hana til björgunarstarfa verði enn þá minni en þó væri ef vélin væri leigð til innanlandsflugs.



Herra forseti. Ég held að hv. alþm. hljóti að viðurkenna að það eru öfugmæli að segja að núv. ríkisstj. hafi staðið illa að öflun öryggistækja fyrir Landhelgisgæsluna þar sem á síðasta ári kom mjög fullkomin þyrla með betri björgunartækjum en hér hafa verið fyrir hendi áður. Það sýnir vissulega að þar er vilji fyrir hendi. Það er alveg rétt að í þessa vél, Fokker-vélina, vantar ýmis tæki. En þessi vél var komin til landsins áður en núv. ríkisstj. tók til starfa. Það voru aðrar ríkisstjórnir sem fjölluðu einnig um þau mál. Það er rétt að æskilegt er að Landhelgisgæslan fái tæki í þessa vél sem kosta 80 millj. kr. Vissulega væri ég ánægður ef Alþingi veitti slíka fjárveitingu svo að það væri hægt að fá þau. En eins og fram kom í greinargerðinni sem ég las frá Landhelgisgæslunni var það hennar mat að séð væri fyrir öryggisþörfum með m.a. nýju þyrlunni og þeim fullkomnu leitartækjum sem þar eru. Það kom fram í máli hv. 3. þm. Suðurl. að vélin þyrfti að fara í skoðun. Því miður er rétt að þessi tæki þarf að skoða öðru hverju og þá eru þau vitanlega lengur frá, miklu lengur en þá tíma sem er um að ræða í sambandi við leiguna. Það getur vel verið að Alþingi vilji veita, eins og ég sagði, aukið fé til Landhelgisgæslunnar, en hún verður að sníða sér stakk eftir þeim vexti sem ákveðið er á fjárlögum hverju sinni. Innan þeirrar fjárveitingar sem er nú á fjárlögum rúmuðust ekki þau vélaskipti sem ég benti á áðan, en það eru skipti á eldri þyrlunni og nýju þyrlunni sem er miklu betra verkfæri og miklu meira öryggistæki fyrir landsbyggðina en eldri þyrlan var. Sú þyrla er væntanleg á næstu vikum til landsins. Þar er hægt að setja inn sjúkrabörur. Ég tel því að það hafi verið gert margt til að auka og bæta tækjakost Landhelgisgæslunnar einmitt á þessu sviði síðustu mánuði og ár þannig að það sé öfugmæli að segja að þar sé illa að verki staðið. Herra forseti. Ég skal ljúka máli mínu, en ég vil ítreka að að mati Landhelgisgæslunnar sé þarna ekki um að ræða afturför frá því sem hefur verið vegna þess aukna tækjakosts sem þar er nú til staðar.



Herra forseti. Ég tek undir með hv. málshefjanda og spyr hæstv. ráðh. hvort það sé virkilega svo að beinlínis sé ætlunin að þessi tiltekna flugvél þjóni því nýja áætlunarflugi sem Flugleiðir hyggjast taka upp um Færeyjar og alla leið til Skotlands. Við vitum einnig að Flugleiðir fljúga á Fokkerflugvélum til fleiri landa. Þannig er til að mynda yfir sumarmánuðina flogið á einn ef ekki tvo staði í Grænlandi. Vélar ekki hraðfleygari en Fokker Friendshipvélar eru eru þó nokkra stund á leið þangað og til baka aftur, svo að ekki sé nú talað um frá Skotlandi og heim. Það gefur auga leið að það sem hér hefur verið sagt um möguleikana á því að kalla þessa vél til hvenær sem er, þó hún væri í leiguflugi, hverfur ef þessi tiltekna vél er komin langleiðina til Skotlands eða til Narssaq á Grænlandi full af farþegum og það tekur fleiri, fleiri klukkustundir ef ekki jafnvel dægur að koma vélinni heim. Þá verður lítið úr þeim áformum eða góða ásetningi Flugleiðamanna og annarra sem hafa hugsað sér að hægt væri að kalla vélina til þjónustu hvenær sem er þrátt fyrir að hún væri í leigu. Ég held að það sé alveg óviðunandi að þessari umræðu verði slitið án þess að það liggi alveg ljóst fyrir hvort fyrirvarar hafa verið settir um þetta atriði.



Það skal taka fram að þessari umræðu verður auðvitað slitið og það eru komnar nokkrar mínútur fram yfir þann tíma sem samkvæmt þingsköpum átti að slíta þeim. Og það er eins með þessar umræður og hvaða umræður sem er. Þeim er slitið hvort sem einn eða annar þm. telur að þær hafi ekki skilað þeim árangri sem þm. vill.



Herra forseti. Það voru tvö atriði í svarræðu hæstv. ráðh. sem ég vil benda á og mér fannst að væru ansi skrýtin. Í fyrsta lagi lagði hann áherslu á að það væri einhver samjöfnuður í sambandi við þann tíma sem færi í að skoða vélina, eðlilega skoðun, og þennan leigutíma. Það er fjarstæða að tala á þann máta þegar verið er að tala um þau mál á þessum vettvangi. Í öðru lagi sagði ráðherra að það væri ekki um afturför að ræða í sambandi við björgunarmál þegar þessi nýja þyrla bættist í flugkost Landhelgisgæslunnar. Hér er ekki um neinn jöfnuð að ræða. Hér er ekkert samasemmerki á milli. Ég fagna því að þessi þyrla hafi verið keypt þó að ýmsir segi að vantað hafi allar heimildir til þess að sú þyrla væri orðin eign Landhelgisgæslunnar. Ég hef heyrt það. Ég ætla ekki að fara að blanda því inn í þessar umræður. En það er af og frá að jafna því björgunartæki við það björgunartæki sem við erum hér að ræða um. Möguleikar Fokker-vélarinnar eru allt aðrir og á breiðari grundvelli en möguleikar þeirrar þyrlu sem hefur nýverið verið keypt til Landhelgisgæslunnar. Ég bendi á þann möguleika er sem betur fer hefur sýnt af sér árangur, þ.e. að geta gripið til þessa verkfæris á Reykjavíkurflugvelli við ýmsar breytilegar aðstæður þegar íslenskir læknar telja að betur sé farið með læknisaðgerðir í öðrum löndum en hér. Við gerum það ekki á þyrlunni. Við gerum það með þessari vél. Við höfum þarna vél sem hefur upp undir 9-10 tíma flugþol, en sú þyrla sem hér er verið um að ræða hefur mjög stutt flugþol og alls ekki sama hraða og þá sömu möguleika og þessi vél hefur upp á að bjóða.



Herra forseti. Vegna orða hv. síðasta ræðumanns um að það sé fjarstæða að jafna saman skoðun og þeim tíma sem vélin væri bundin er það alveg rétt að skoðun tekur miklu lengri tíma en þetta. Ég get ekki svarað í mínútum því sem hv. 3. þm. Vestf. spurði um, hvað tekur langan tíma að kalla vélina til baka en vegna hinnar spurningar hans um hvert framhaldið verði á þessu mun ég að sjálfsögðu taka til athugunar þær ábendingar sem hér hafa komið fram og ákvörðun verður tekin í ljósi þess.



Herra forseti. Það hefur verið blandað saman við þetta kaupum á minni þyrlunni sem er væntanleg innan tíðar. Ef ég man rétt er 5 millj. kr. munur á söluverði og kaupverði minni þyrlanna tveggja. Þess vegna hefði verið fróðlegt að heyra hverjar væru áætlaðar tekjur af leigu á Fokker-vélinni eins og fyrirhugað var. En að lokum árétta ég það og geri þá athugasemd að gæslufokkerinn getur haft radíósamband við skip. Hann hefur tíu tíma flugþol, helmingi meira en aðrar Fokkervélar á landinu. Hann er neyðarstaðsetningartæki umfram aðrar vélar á landinu. Það hefur þótt aðalsmerki gæslunnar að þessi vél hefur verið til taks hvenær sem er og á hefur þurft að halda með örstuttum fyrirvara.