Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um verðlagningu á raforku. Till. er á þskj. 127 og hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela iðnrh. að láta fara fram athugun á verðlagningu á raforku til almenningsrafveitna.`` Í grg. með tillögunni segir svo: ,,Tillaga þessi var flutt á 115. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu og er nú flutt að nýju. Á undanförnum árum hefur raforka stöðugt orðið stærri þáttur í útgjöldum fyrirtækja jafnt sem heimila. Það er því mikilvægt að verðlagning á raforku lúti reglum sem eru sanngjarnar gagnvart notendum jafnframt því sem þær tryggja eðlilega endurgreiðslu til Landsvirkjunar vegna virkjana. Verðlagning Landsvirkjunar hefur sætt nokkurri gagnrýni og hafa forsvarsmenn almenningsrafveitna, sem kaupa raforku af Landsvirkjun, leitað eftir samningum um hámarksverð er lækki í þrepum fram til aldamóta að tilteknu marki. Ekki hafa náðst samningar og er því eðlilegt að Alþingi álykti um að iðnrh. beiti sér fyrir athugun á verðlagningu á raforku og hlutist til um að samningar náist. Með greinargerð fylgja bréf sem gengið hafa milli 1. flm. og Rafmagnsveitna ríkisins.`` Í nokkurn tíma hef ég í ræðu og riti gagnrýnt þá stefnu Landsvirkjunar að halda uppi svo háu raforkuverði til dreifiveitna sem raun ber vitni. Það er mat margra að þessi stefna hafi ef til vill valdið vanda fiskvinnslu vegna þess hve raforka er víða stór hluti af rekstrarkostnaði vinnslunnar. Hátt raforkuverð hefur einnig aukið á mismun milli byggða, bæði gagnvart atvinnufyrirtækjum og heimilum og á þann hátt ýtt undir byggðaröskun, óánægju og meting milli landshluta. Hátt raforkuverð hefur einnig ýtt undir þá þróun að færa fiskvinnsluna út á sjó. Hátt raforkuverð hefur að mati sumra hamlað gegn þróun og nýsköpun í atvinnulífinu. Á fundum sveitarstjórnarmanna á Vesturlandi hefur mjög verið hvatt til þess að ná fram meiri hagkvæmni í orkudreifingu og orkusölu til þess að styrkja atvinnuvegina og hamla gegn óæskilegri byggðaþróun. Í framhaldi af fundum þingmanna í Vesturlandskjördæmi skrifaði ég bréf til Rafmagnsveitna ríkisins sem ég vitna til, með leyfi forseta. Í því bréfi segir: ,,Á fundum þingmanna Vesturlandskjördæmis, sem haldnir voru 19.--24. sept. sl., komu fram eindregnar óskir og kröfur um lækkun rafmagnsverðs. Í þeirri umræðu kom m.a. fram hörð gagnrýni vegna verðlagningar Landsvirkjunar á þeirri orku sem Rarik kaupir og endurselur notendum. Hér með er óskað eftir áliti stjórnar Rarik á því hvort mögulegt sé að ná betri samningum við Landsvirkjun og/eða leiðrétta ,,óeðlilega`` verðlagningu orkunnar frá Landsvirkjun. Undirritaður mun gera þingmönnum kjördæmisins og sveitarstjórnarmönnum grein fyrir væntanlegu svari stjórnar Rarik.`` Þann 10. mars sl. svaraði rafmagnsveitustjóri og segir m.a. í bréfi hans, með leyfi forseta: ,,Rafmagnsveitur ríkisins geta fyrir sitt leyti tekið undir það álit sem fram kemur í bréfi yðar, dags. 12. febr. sl., um að verðlagning raforkunnar frá Landsvirkjun sé að ýmsu leyti óeðlileg. Fyrir því liggja ýmis rök sem betur verða tíunduð hér á eftir. En áður en það verður gert er nauðsynlegt að gera grein fyrir þeim almennu markmiðum sem Landsvirkjun hefur sett sér við verðákvarðanir sínar. 1. Stefnt er að því að Landsvirkjun verði skuldlaus upp úr aldamótum. 2. Stefnt er á því að verð frá Landsvirkjun sé jafnt langtímajaðarkostnaði um svipað leyti og þannig búið í haginn fyrir framtíðarvirkjanir. 3. Stefnt er að því að auka vægi orkugjalda enn frekar og minnka að sama skapi vægi aflgjalds í verðinu. Fyrri hluti þessarar breytingar hefur þegar komið til framkvæmda. Ljóst er að það markmið, sem fram kemur í lið 1, ræður að mestu verðlagningu Landsvirkjunar nú. Rafmagnsveiturnar geta ekki tekið undir þetta sjónarmið, enda er það álitamál hvort núlifandi kynslóð á að greiða fjárfestingar í orkukerfinu niður með þeim hraða sem hér er ráðgert. Rafmagnsveiturnar eru ekki í neinum vafa um að þessar aukabyrðar eru hvorki sanngjarnar né hagkvæmar fyrir þjóðarbúið þegar til lengri tíma er litið. Þær tefja nauðsynlega iðnvæðingu og draga úr framkvæmdum og frumkvæði jafnframt sem þær gera aðra, jafnvel innflutta orkugjafa, samkeppnishæfa gagnvart raforkunni. Eðlilegra er að fjárfesting sé greidd niður í takti sem nálgast afskriftatíma hennar eða með öðrum orðum á meðan starfsemi hennar er tekjuskapandi. Um markmið nr. 2 má fara mörgum orðum þó það verði ekki gert hér. Grundvallarhugsun verðlagningar samkvæmt langtímajaðarkostnaði er fyrst og fremst fjárfestingarsjónarmið. Það er með öðrum orðum verið að verðleggja næstu seldu kwst. með álagi sem taka skal þátt í að fjármagna næstu virkjun. Ef Landsvirkjun væri á flæðiskeri stödd varðandi afkastagetu virkjana er slík verðlagningarstefna hin eina rétta. Hins vegar er veruleikinn í dag allur annar. Þegar afkastagetan er allt of mikil á að verðleggja orkuna samkvæmt skammtímajaðarkostnaði eða þeim kostnaði sem framleiðsla næstu kwst. kostar í óhagkvæmustu virkjuninni sem venjulegast er sú síðasta sem tekin var í notkun. Eins og við vitum er sá kostnaður allverulega lægri en það verð sem ríkir í dag. Markmið nr. 3 er fyllilega í samræmi við sjónarmið Rafmagnsveitnanna en það þarf ekki að hafa áhrif á orkuverð til hækkunar. Þau sjónarmið sem hér eru reifuð beinast fyrst og fremst að þeim viðhorfum sem gilda við ríkjandi einokunarskipulag í raforkugeiranum. Hugsanlega er hægt að bæta hag bæði orkunotenda og orkufyrirtækja með breyttu skipulagi orkugeirans en út í þá sálma verður ekki farið að þessu sinni. Hvað varðar hugleiðingar um möguleika Rafmagnsveitnanna til að ná betri samningum við Landsvirkjun en þær hafa nú má benda á að fyrirtækið leitar stöðugt eftir bestu kjörum sem kostur er á innan þess gjaldskrárramma sem Landsvirkjun setur hverju sinni. Í þessu sambandi ber að hafa í huga að breytingar á söluskilmálunum og samningum Landsvirkjunar við almenningsrafveitur hafa hingað til miðast við að tekjur hennar verði alla vega ekki minni eftir en áður og eru slíkar breytingar því viðkvæmar. Með bréfi þessu fylgja gögn yfir greiðsluflæðireikninga fyrir Landsvirkjun sem byggja á mismunandi forsendum um þróun raforkuverðs. Skuldastaðan á hverjum tíma kemur síðan fram sem afgangsstærð að gefinni þeirri forsendu að öllum greiðsluafgangi sé ráðstafað til niðurgreiðslu skulda eða sjóðssöfnunar. Niðurstöður útreikninganna eru í stuttu máli eftirfarandi: 1. Ef tilmælum Rafmagnsveitnanna og annarra almenningsrafveitna verður fylgt (forsenda 1) er skuldastaðan komin niður í núll á árinu 2008. Með þessu móti lækkar verðið jafnt og þétt á þessum áratug niður í langtímajaðarkostnað (LTJ) árið 2000. 2. Ef verðið lækkar niður í LTJ á þessu ári (forsenda 2) verður skuldastaðan komin niður í núll á árinu 2010. 3. Ef fylgt er verðstefnu Landsvirkjunar (forsenda 3), þ.e. óbreytt verð til ársins 2000 en lækkar síðan jafnt og þétt niður í LTJ árið 2005, verður skuldastaðan orðin núll á árinu 2004. Með því að bera saman ferla yfir verðþróun og samsvarandi þróun skuldastöðu kemur ofannefnd niðurstaða ef til vill best í ljós, eins og sjá má á meðfylgjandi línuritum. Þegar litið er á þessar niðurstöður með hliðsjón af þeim langtímasjónarmiðum sem eiga að ríkja í orkugeiranum má ef til vill segja að deilan snúist um keisarans skegg, þegar ágreiningur stendur um hvort eðlilegt sé fyrir Landsvirkjun að vera skuldlausa fjórum til sex árum seinna en þeirra ýtrustu kröfur gera tilkall til.`` Lýk ég þar með tilvitnun í bréf rafmagnsveitustjóra. Forsvarsmenn almenningsrafveitna hafa ítrekað óskað eftir samningum við Landsvirkjun án þess að árangur hafi orðið. Í bréfi frá 1. nóv. sl. vísa forsvarsmenn Rafmagnsveitu Reykjavíkur, Hitaveitu Suðurnesja, Rafveitu Akraness, Orkubús Vestfjarða, Rafveitu Hafnarfjarðar og Rafmagnsveitna ríkisins til bréfs sem ritað hafði verið til Landsvirkjunar 25. okt. sl., en í því bréfi fara forsvarsmenn almenningsrafveitnanna fram á viðræður um þessi efni sem rafmagnsveitustjóri ríkisins gerir grein fyrir í sínu bréfi. Þessir aðilar óska eftir samningum við Landsvirkjun um viðskiptin milli dreifiveitnanna og þess ágæta fyrirtækis Landsvirkjunar. Ég ætla ekki að vitna sérstaklega til þess bréfs en bendi hv. þm. á að líta til þess í fylgiskjölum. Þjóðhagsstofnun hefur lagt mat á verðlagningu Landsvirkjunar á raforku til almenningsrafveitna. Er ljóst af gögnum sem fyrir liggja að Þjóðhagsstofnun tekur undir þær ábendingar sem forsvarsmenn dreifiveitnanna hafa sett fram. Einnig hefur Þjóðhagsstofnun bent á að þó að skammtímasveiflur í afkomu Landsvirkjunar séu verulegar sé ekki forsvaranlegt að láta það koma svo mjög niður á gjaldskrárbreytingum til almenningsrafveitna. Þá hefur Þjóðhagsstofnun einnig minnt á það sem segir í ákvæði laga um Landsvirkjun að orkusölusamningar til stóriðju megi ekki valda hærra raforkuverði til almenningsrafveitna en ella hefði orðið. Að framansögðu má ljóst vera að Landsvirkjun hefur gengið mjög langt í því að tryggja stöðu sína á kostnað notenda að sjálfsögðu með þeim afleiðingum sem ég hef að framan tilgreint en það er hátt raforkuverð að mati rafmagnsveitustjóra. Með vísan til þess sem ég hef sagt í greinargerðinni og með tilvísun í bréf rafmagnsveitustjóra og bréf forsvarsmanna almenningsrafveitna til Landsvirkjunar legg ég fram þessa till. til þál. um verðlagningu á raforku um að Alþingi álykti að fela iðnrrh. að láta fara fram athugun á verðlagningu á raforku til almenningsrafveitna. Að lokinni umræðu legg ég til, virðulegur forseti, að tillögunni verði vísað til hv. iðnn.

Virðulegur forseti. Ég þakka flm. fyrir að flytja tillöguna aftur. Það er svo sem ekki í fyrsta sinn sem raforkuverð kemur til umræðu á hinu háa Alþingi. Það hversu mikil umræða er og í hve mörgum tilvikum er rætt um þessi mál bendir til þess að þau brenni mjög á fólki. Lækkun raforkuverðs er stærsta hagsmunamál okkar. Það er stórmál. Það er stórmál bæði fyrir fiskvinnslufyrirtækin og líka fyrir iðnaðinn. Íslenskur iðnaður situr þar ekki við sama borð og erlend stóriðja. Það er stórmál fyrir heimilisrekstur um allt land. Þær rökræður sem hér fara yfirleitt fram um lækkun raforkuverðs snúast um þetta allt saman. Þau markmið sem Landsvirkjun hefur sett sér í sambandi við skuldastöðu fyrirtækisins og komu fram í máli hv. flm. eru óraunhæf. Það er furðuleg sú afstaða Landsvirkjunar að vera ekki til viðræðu um að lengja þann tíma sem hún setur sér til að ná skuldastöðu fyrirtækisins niður á núll. Það væri auðvitað til þess líka að koma meiru af framleiðslunni í gagnið og selja hana á lægra verði. Hvort tveggja ætti að vera markmið fyrirtækisins þó svo það þyrfti að lengja eitthvað þann tíma sem það tæki að ná skuldum fyrirtækisins niður. Landsvirkjun setur sér allt of stuttan tíma þarna sem er ekki í neinu samræmi við raunveruleikann. Dreifiveiturnar hafa að sjálfsögðu tekið undir þetta og reynt að beita sér fyrir þessu, bæði á fundum með Landsvirkjun og samþykktum heima fyrir. Þjóðhagsstofnun tekur undir það sem hér kemur fram og ég tel að tillagan sé enn einn liðurinn í því að ýta á þetta mál. Ég skora á iðnrh. að beita sér fyrir því að tillagan fái framgang og að það verði liður í því að hafa áhrif á stefnu Landsvirkjunar.

Virðulegur forseti. Ég vil taka undir það að þakka fyrir að þessi tillaga er flutt. Ég held þó að menn verði að muna eftir því að það eru mörg stórmál á ferðinni í sambandi við orkuverð í landinu núna. Þó þessi athugun fari fram verða kannski ekki straumhvörf í þeim málum. Það er forvitnilegt að vita hvort þeir sem flytja tillöguna muni styðja við bakið á ríkisstjórninni við þá ákvörðun hennar að taka 2% arð frá Rafmagnsveitum ríkisins sem mun þýða verulega hækkun raforkuverðs hjá þeim notendum sem þar eiga hlut að máli. Það sem snýr að Landsvirkjun í þessu máli er vissulega umræðuvert og full ástæða til að þau mál komi til umræðu á þinginu. Afstaða Landsvirkjunar til mismunandi notenda sem eiga við hana viðskipti er undarleg og sá munur sem virðist vera á þegar fjallað er annars vegar um langtímasamninga við orkufyrirtæki og hins vegar um samninga við rafmagnsveiturnar í landinu og almenning þar af leiðandi. Það er t.d. sjálfsagt mál að skoða upp á nýtt orkusölusamninga við Járnblendifélagið þegar það á í erfiðleikum en það er ekki jafnsjálfsagt mál að skoða upp á nýtt verðlagningu á raforku til iðnaðarins í landinu eða atvinnulífsins yfirleitt eða almennings. Þarna þarf að verða breyting á. Það má ekki verða framtíðarmúsik í stjórn þessa fyrirtækis að það sé ævinlega hægt að bjarga sér á því að skrá upp á nýtt orkusölutaxtana til almennings í landinu og atvinnulífsins þegar þarf að ná markmiðum Landsvirkjunar. Eða þegar menn þurfa að bjarga sér upp úr ævintýramennsku í fjárfestingum sem hefur því miður verið á ferðinni á þeim bæ. Það þætti ábyggilega ekki til fyrirmyndar hjá einkaaðilum í landinu að hafa fjárfest svo mikið sem Landsvirkjun hefur gert í veikri von um að fá samninga við einhverja erlenda aðila um sölu á viðkomandi framleiðslu. En þarna sitjum við uppi með eina af stærstu fjárfestingarvitleysunum sem við höfum í dag. Ég tel fulla ástæðu til að fara að ráðum flm. tillögunnar um að láta skoða þessi mál. Mér finnst að grundvöllurinn fyrir þeirri skoðun eigi að vera sá að það sé meining stjórnvalda í landinu að tryggja fólkinu í landinu sambærilegan aðgang að raforku á svipuðu verði. Og það eigi að haldast í hendur við almenna stefnu stjórnvalda sem á að vera sú að bjóða fólkinu í landinu upp á eins sambærileg lífsskilyrði og mögulegt er. Stærstu þættirnir í grunnframfærslunni eru t.d. rafmagnsverð, húshitun, vöruverð, aðgangur að menntun og heilbrigðisþjónustu og þetta er bara einn þátturinn í því. Ég tel fulla ástæðu til að menn skoði þau mál vel. Gagnvart atvinnulífinu þarf auðvitað að vera uppi svipuð stefna, þ.e. að reyna að skapa atvinnulífinu sambærilega möguleika í aðgangi að orku og sambærilega möguleika líka í samkeppninni við erlenda aðila. Það hafa verið settar fram sannfærandi upplýsingar um að hér sé, þótt ótrúlegt megi virðast, orka verulega dýr, að þrátt fyrir að við eigum mikið af ódýrri orku séum við jafnvel að láta fyrirtækin í landinu borga hærra verð fyrir hana en sambærileg fyrirtæki í löndunum í kringum okkur sem eru jafnvel að framleiða orku með, að maður hélt a.m.k., dýrum aðferðum, svo sem með gasi eða kolabrennslu. Mig langar að koma aðeins aftur að þessu atriði sem ég nefndi áðan, þ.e. þeirri ákvörðun ríkisstjórnarinnar að láta Rafmagnsveitur ríkisins greiða 2% arð af sínu eigin fé. Þar finnst mér vera á ferðinni alveg forkastanleg ákvörðun og er þá vægt til orða tekið. Mér finnst það lýsa fádæma skilningsleysi á högum landsmanna. Þetta fyrirtæki dreifir raforku til að vísu stórs hluta af landinu en þó ekki nærri alls landsins og þetta mun þýða verulega hækkun á orkuverðinu. Áhrif breytinganna eru að mati Rafmagnsveitna ríkisins eins og segir í greinargerð frá þeim, með leyfi forseta: ,,Ríkisstjórn Íslands hefur til athugunar að leggja á Rafmagnsveitur ríkisins`` --- þ.e. hún hefur það ekki til athugunar. Það er búið að taka um þetta ákvörðun að því ég best veit --- ,,að leggja 2% arð, eignarskatt, til ríkissjóðs. Eigið fé fyrirtækisins samkvæmt ársreikningi fyrir árið 1991 er 11.095 millj. kr. Ef álagning eignarskattsins kæmi til framkvæmda á þessu ári yrði kostnaðarauki fyrirtækisins 224 millj. kr. Eins og sakir standa er fyrirtækið alls ekki í stakk búið til að mæta þessum aukakostnaði og yrði að velta honum alfarið yfir á viðskiptavini sína. Það hefði í för með sér 8--10% meðaltalshækkun á öllum smásölutöxtum Rafmagnsveitnanna. Rétt þykir að benda sérstaklega á að þessi skattur mundi leggjast á Rafmagnsveiturnar eitt allra orkufyrirtækja í landinu. Slíkt hefði afar óheillavænleg áhrif á samanburð orkuveitna og samkeppnisaðstöðu Rafmagnsveitnanna gagnvart öðrum orkugjöfum jafnframt því sem þetta mundi einvörðungu bitna á viðskiptavinum Rafmagnsveitnanna sem yrði síst til þess fallið að jafna orkureikning landsmanna.`` Tíma mínum er því miður að ljúka og þess vegna get ég ekki talað um það sem ég ætlaði að segja til viðbótar og lýk máli mínu.

Forseta láðist að geta þess í upphafi fundar að kl. hálffjögur hefst utandagskrárumræða að beiðni hv. 9. þm. Reykv. Umræðan fer fram skv. fyrri mgr. 50. gr. þingskapalaga og fjallar um hækkanir á farmgjöldum skipafélaganna. Biður forseti velvirðingar á þessu en vonar að það komi ekki að sök.

Frú forseti. Ef maður lítur yfir sviðið er eiginlega óhætt að segja að ýmsir hlutir sem gerst hafa í raforkumálum Íslendinga séu raunasaga. Við sitjum uppi með miklu meiri framleiðslugetu á rafmagni en selt er í landinu eins og stendur. Ég stilli mig um það að rifja upp ræðurnar sem ég flutti fyrir 10--12 árum um virkjun Blöndu. Því miður hefur það sannast að ég hafði rétt fyrir mér. Það lá ekkert á að virkja þetta vatnsfall. Reynslan hefur sannað að það var mikið fljótræði og glapræði að ráðast í þessa virkjun án þess að sjá fram á sölu á raforkunni þaðan. Við sitjum uppi með virkjun sem við þurfum ekki á að halda. Hún hefur kostað eitthvað á milli 13 og 14 milljarða og vegna þess að hún er farin að snúast er raforkuverð til íslenskra notenda töluvert hærra en þyrfti að vera. Það er ekki ástæða til að kenna Landsvirkjun um það fljótræði. Það var vilji Alþingis. Það voru fyrirmæli frá ríkisstjórn að virkja á þeim tíma sem gert var. Það var ekki fyrir sérstaka hvatningu Landsvirkjunar. Hún tók við þessu verkefni og framkvæmdi það. En það var Alþingi sem ákvað að Blanda skyldi virkjuð og það var hæstv. iðnrh. sem gaf virkjunarleyfið og réði tímasetningunni. Hv. síðasti ræðumaður ætti að skamma flokksbróður sinn, hv. 4. þm. Austurl., fremur en að ónotast út í Landsvirkjun út af því. Við sitjum uppi með offjárfestingu í virkjunum. Þær áætlanir sem menn höfðu um uppbyggingu stóriðju hér á landi hafa ekki gengið eftir og er of langt mál að rekja þá sögu. Það er offramboð á rafmagni núna og mjög mikilvægt að reyna að koma sem allra mestu af því í lóg, en það er ekki eins einfalt og mér heyrist á sumum ræðumönnum. Það ber að líta á skipulag raforkumála í landinu. Landsvirkjun kemst ekki að öllum notendunum og þetta verður ekki gert nema með víðtæku samstarfi Landsvirkjunar, ríkisstjórnar, Rarik og rafveitna sveitarfélaganna. Landsvirkjun selur rafmagn á sama verði um land allt, þ.e. á sömu spennu, og tekur þar með verulegan þátt í að jafna raforkuverð í landinu, hvar sem það er notað. En samsetning raforkusölunnar er þannig, eins og menn vita, að meiri hluti seldrar raforku gengur samkvæmt langtímasamningum um hér um bil fast verð til stóriðjufyrirtækja og síðan liggja möguleikarnir til verðbreytinga á smánotendaarminum. Það er vissulega eftirsóknarvert að lækka raforkuverð til fiskvinnslunnar í landinu og reyndar margra annarra nota og sjálfsagt að skoða alla möguleika í því sambandi en Landsvirkjun getur ekki gert það ein og sér með ákvörðun stjórnar. Það er óhjákvæmilegt að miklu fleiri aðilar komi að því máli ef árangur á að nást. Ég mun beita mér fyrir því í stjórn Landsvirkjunar og hef reyndar lagt því lið nú þegar að slík athugun fari fram. Ég tel að það þurfi að efna til víðtækrar athugunar á því með hvaða hætti unnt er að selja meira rafmagn innan lands. Það hafa komið fram nokkuð villandi upplýsingar um hvernig endurgreiðslum á lánum Landsvirkjunar er háttað og menn eru að vitna í gömul markmið sem löngu hefur verið fallið frá. Það eru horfur á því, ef tekst að halda svipuðu endurgreiðsluhlutfalli og nú er og ef ekki verður lagt út í nýjar fjárfestingar, að Landsvirkjun verði skuldlaus eftir 25--30 ár. Það er að vísu ekki langur tími. Mér segir svo hugur um að farið verði í verulegar fjárfestingar á næstu 25--30 árum. Við þurfum á því að halda að nýta auðlindir okkar og vonandi gengur okkur betur að selja raforku í framtíðinni en á síðustu árum. Þar af leiðir að ég á ekki von á því að fyrirtækið verði skuldlaust eftir 25--30 ár. Þetta er allt miðað við óbreytta stöðu og óbreytt skipulag. Við gætum hugsað okkur að einkavæðingarflipp ríkisstjórnarinnar næði út yfir Landsvirkjun og uppi hafa verið hugmyndir þar um. Þá kann Landsvirkjun að verða komin að meira eða minna leyti í eigu útlendinga eftir 25--30 ár og þá hef ég engar áhyggjur af hvað fyrirtækið kemur til með að skulda. Raunlækkun raforku til notenda frá Landsvirkjun hefur síðan 1984 verið 40% og ekki ástæða til að vanþakka það. 

Virðulegi forseti. Jöfnun orkuverðs er eitt þeirra mála sem allir þingflokkar hafa verið sammála um og haft á stefnuskrá sinni, enda veldur ójafn hitakostnaður meiri mismun á framfærslukostnað heimila eftir búsetu en nokkuð annað. Því má einskis láta ófreistað til að ná því markmiði að jafna orkukostnað almennt. Því ber að þakka hv. flm. þáltill. Í tillögunni er eiginlega meginmarkmiðið að lengja þau göfugu markmið sem Landsvirkjun hafði, að verða skuldlaus um aldamót. Nú kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni að þegar er búið að lengja þetta tímabil og það orðið 25 ár, en ég verð að segja að það væri aldeilis glæsilegt ef undirstöðuatvinnugreinar þjóðarinnar gætu einhvern tímann leyft sér að hafa slík markmið að vera skuldlausar eftir 10 ár, 15 ár eða jafnvel 20 ár. Þess vegna segi ég það að þessi þjónustufyrirtæki undirstöðuatvinnugreinanna og heimilanna í landinu verða auðvitað að taka mið og mark af þeim sem kaupa af þeim þjónustuna. Það er því gott að hreyfa þessu máli svo langt sem það nær. En það sem veldur auðvitað áhyggjum hjá neytendum í dag er að nú á að fara að skattleggja orkufyrirtæki miklu meira en nokkurn tímann hefur verið gert, auk þess að taka 2% arð frá rafmagnsveitunum. Þetta mun auðvitað verða til þess að orkuverð hækkar. Það getur ekki leitt til neins annars. Það er það sem við stöndum frammi fyrir í dag. Þó svo þessi markmið Landsvirkjunar verði öll endurskoðuð þá stöndum við frammi fyrir stórhækkuðu orkuverði og miklu meiri ójöfnuði en við höfum áður séð ef ekki verður horft fram hjá þeim tillögum sem ríkisstjórnin er með í fjárlagafrv.

Virðulegur forseti. Ég ætlaði ekki að blanda mér í umræðuna um þáltill. en geri það þó að gefnu tilefni vegna ræðu sem hv. þm. Páll Pétursson flutti með ákveðnum sendingum. Ég vil þó nefna það í sambandi við tillöguna sem hér liggur fyrir um verðlagningu raforku að það er út af fyrir sig góðra gjalda vert að láta fara fram athugun á málum og getur átt fullan rétt á sér en ég hefði viljað sjá skarpari tillöguflutning af hálfu hv. fyrra flm. þessa máls. Satt að segja er það auðvitað allt annað en athugun sem þarf til að koma. Þær liggja raunar fyrir og það þurfa engar athuganir fram að fara til þess að tekið verði á þeim ójöfnuði sem viðgengst í sambandi við verðlagningu á raforku frá mismunandi orkufyrirtækjum í landinu og þeim mikla mismun sem er sérstaklega á húshitunarkostnaði. Það er öðru fremur það sem brennur á landsmönnum. Það ber því miður vott af sýndarmennsku að hv. stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar skuli flytja mál með þessum hætti inn í þingið. Ekki vil ég vanvirða það við hv. flm. þó þeir reyni með þessum hætti að hreyfa við ríkisstjórninni sem þeir styðja í sambandi við þetta mál. En það er þar sem á skortir að tekið sé á málum með þeim hætti sem óskir standa til og hefur raunar oft komið fram á hv. Alþingi og liggja fyrir beinar tillögur eins og frá hv. þm. Jóni Helgasyni um lækkun húshitunarkostnað sem er annað þingmál. Ég vildi því hvetja flm. til þess að taka sig betur á næst þegar þeir hreyfa máli af þessu tagi. Ég held að fleiri stjórnarliðar séu að koma með mál af svipuðum toga. Ef þingmenn Sjálfstfl. sem eru að flytja mál varðandi raforkuverðið leggðu saman fengju þeir kannski einhverju um þokað gagnvart Alþfl. í ríkisstjórn í þessu máli og fjmrh. sem auðvitað þarf til að koma ásamt ríkisstjórninni í heild. Þetta varðaði efni þáltill. Svo er það þáttur hv. þm. Páls Péturssonar í umræðunni þar sem hann ræddi fjárfestingarmistök liðins tíma og nefndi í því sambandi Blönduvirkjun, með að vísu mjög kunnuglegum hætti vegna þess að ég þekki viðhorf hv. þm. bæði fyrr og síðar til þess máls. Þessi saga er ákveðinn hnútur í viðhorfum, ég gæti kannski orðað það svo í heilabúi hv. þm., og kom vissulega fram þegar verið var að takast á um virkjunarmál fyrir áratug síðan og rösklega það og mætti skrifa um það talsvert mál ef ætti að fara að rifja þá sögu upp eins og hún gekk fyrir sig. Ég vil aðeins nefna það til upprifjunar fyrir þingheim og þá hv. þm. sem ekki voru á Alþingi þá og ekki þátttakendur í þessum ákvörðunum og ályktunum þingsins að á þessum árum sat ríkisstjórn sem hv. 1. þm. Norðurl. v. studdi. Það var ríkisstjórn Gunnars Thoroddsens. Hún tók það upp í málefnasamning að næstu stórvirkjun hérlendis skyldi valin staður utan eldvirkra svæða. Það var leiðsögnin og að því var unnið að koma því máli í höfn og ná fram ákvörðun þar að lútandi að næsta stórvirkjun yrði valin utan þess sem þá var eðlilega kallað landsvirkjunarsvæðið vegna þess að lög um Landsvirkjun kváðu á um það 1981 að hún hefði virkjunarrétt í Þjórsá og Tungnaá. Það var hið eiginlega landsvirkjunarsvæði en önnur svæði á landinu lágu þar utan við. Þessu var breytt með lögum um raforkuverð vorið 1981 og vorið 1982 var samþykkt þál. varðandi virkjanaröð. Það er alveg rétt að hv. 1. þm. Norðurl. v. var andstæðingur þeirra ákvarðana, ef ég man það rétt, en það var einnig tekið tillit til sjónarmiða sem hann bar fram í sambandi við virkjanir með vissum hætti. Önnur virkjun var þar á blaði frá Norðurlandi vestra, Villinganesvirkjun. Ég vil jafnframt rifja það upp að af þeirri ríkisstjórn sem þá sat var tekin ákvörðun um að verja nálægt 400 gwst. af raforku til iðnaðaruppbyggingar á Austurlandi, svonefndrar kísilmálmverksmiðju. Lög um hana voru sett á Alþingi vorið 1982. Áformin um þessa verksmiðju voru jörðuð af ríkisstjórninni sem tók við 1983 eða breytt um stefnu og áformin enduðu síðan úti í buska 1986 eða 1987 þegar endanlega var frá því horfið að reisa þetta fyrirtæki en því hafði þá verið vísað í hendur útlendinga að taka í ákvarðanir og hafa ráðin í þeim efnum af þáverandi ríkisstjórn. Kannski skiptir þetta einhverju máli þegar verið er að tala um ákvarðanir á þessum tíma. Það ber líka að hafa í huga að orkuspá á þeim tíma var önnur en kom fram 1985 þegar hún var endurskoðuð og lækkuð til mikilla muna í ljósi reynslu og þeirra horfa sem þá blöstu við og breyttu einnig myndinni. Þegar ákvörðun var tekin um Blönduvirkjun á þessum tíma var hún talin miðlungsstór virkjun sem væri hagkvæm óháð hugmyndum um orkusölu til stóriðju. Það geta menn lesið sér til um í þeim fjölmörgum málsgögnum sem lágu fyrir þinginu um þessi efni að ákvörðun um Blönduvirkjun var tekin óháð uppbyggingu stóriðju í landinu. Hún var einnig studd mjög eindregið af Landsvirkjun, andstætt því sem hv. flm. var að halda fram í sínu máli, að það yrði einmitt ráðist í þessa virkjun og Orkustofnun og fleiri stofnanir stóðu þar að baki. Hv. þm. var að reyna að draga upp allt aðra og ranga mynd af viðhorfi stjórnar og forráðamanna Landsvirkjunar á þessum árum. Það var ekki svo að það væri eitthvert hik á Landsvirkjun að þessu leyti. Ó nei. Þeirra krafa á árinu 1981 og 1982 var ekki aðeins um það að virkjun á borð við Blönduvirkjun yrði ákveðin og í hana ráðist þá þegar heldur var talin þörf á því af stjórnarformanni Landsvirkjunar á þessum tíma að skjóta þar inn á milli annarri virkjun. Annarri virkjun sem kæmi í gagnið 1985, Búrfellsvirkjun II. Þannig lágu málin að mati stjórnar Landsvirkjunar á þessum tíma og embættismanna, og það er vert að menn hafi þetta í huga þegar hlýtt er á söguskýringar hv. þm. Páls Péturssonar.

Virðulegi forseti. Það er út af fyrir sig ekkert undarlegt að þingmenn flytji fjölmargar tillögur um raforkumál, svo mikilvæg er raforkan í okkar þjóðarbúi. Ég get tekið undir það sem segir í þeirri tillögu sem hér er til umræðu. En hitt vildi ég gera að umræðuefni að líklega er Landsvirkjun það afturhaldsamasta fyrirtæki sem til er í þjóðfélaginu. Ég man varla nokkur tilfelli að ekki hafi orðið að setjast á forustumenn Landsvirkjunar til að breyta fyrri ákvörðunum um of mikla hækkun raforkuverðs, sem var ekki í takt við það sem almennt var í þjóðfélaginu, eða til þess að lækka raforkuverð til fiskeldis, svo ég nefni dæmi. Hér var flutt tillaga sem við vorum að afgreiða til nefndar um að selja raforku til skipa. Það er merkilegt að það skuli þurfa að flytja slíkar tillögur á hinu háa Alþingi. Hvar eru þessir markaðspostular sem tala stöðugt um að markaðssetja allan fjárann og með hæstv. höfuðpaurinn, hæstv. viðskrh., í broddi fylkingar? Af hverju er ekki reynt að markaðssetja þá orku sem er til svona langt umfram það sem við þurfum? Af hverju fara þeir ekki út á mörkina og reyna að selja þessa raforku til skipa? Er það ekki nákvæmlega það sem menn eru að tala um? Af hverju eru ekki settir menn í það að rannsaka hvort það er hægt að nota þessa raforku, t.d. í fiskimjölsverksmiðjurnar, svo ég nefni bara eitthvert dæmi? Það eru fjölmörg dæmi um það að unnt er að nota raforkuna. Það hlýtur að borga sig. Virkjunin er þar, vatnið rennur í gegnum virkjunina, línurnar eru þar, dreifikerfið er þar. Það hlýtur að vera hagkvæmt að nota þessa virkjun, nota dreifikerfið og selja raforkuna til fjölmargra þarfa sem mætti flytja langa ræðu um. En staðreyndin er sú að þarna hafa ekki orðið breytingar í toppliði frá stofnun og áreiðanlega á það nokkra sök á því hvað þarna er mikil stöðnun. Þetta er gott dæmi um það sem ekki á að gerast í svo mikilvægu og stóru fyrirtæki sem Landsvirkjun. Ég ætla ekki að flytja langa ræðu um þetta þótt gaman væri að ræða um fjölþætta notkun raforkunnar. Ég ætla þó að geta þess að mér var sagt af einum ágætum manni sem settist niður og reiknaði það út að ef við leggjum kapal til Evrópu gætum við líklega fengið ódýrari raforku framleidda með olíu frá Danmörku hingað en við greiðum nú fyrir íslenska raforku.

Virðulegur forseti. Fáein orð í viðbót. Ég hafði ekki lokið að fullu því sem ég ætlaði að koma til skila. Ég sagði það og vil endurtaka að ég sé ástæðu til þess að hvetja stjórnarþingmenn sem hafa svona mikinn áhuga á að ná fram lækkun á orkuverði til þess að snúa sér að sinni ríkisstjórn og leiða hana af villu síns vegar. Það sem stjórn Rafmagnsveitnanna var gerð grein fyrir af fulltrúum iðnrn. þann 17. sept. í sambandi við fjárlögin var að B-hluta ríkisfyrirtæki tækju að sér lífeyrisskuldbindingar að fullu vegna eigin starfsmanna, að ríkisfyrirtæki greiði arð í ríkissjóð sem verði hlutfall af eigin fé, 2%, að hætt verði að endurgreiða innskatt þegar um er að ræða virðisaukaskatt af frjálsri sölu. Það hefur farið fram athugun á því hvað þetta mundi hafa í för með sér. Þetta mundi hafa í för með sér, ef kæmi fram í orkusölutöxtunum, 38--43 þús. kr. hækkun á orkuverði til meðalfjölskyldu. Það er hvorki meira né minna sem er á ferðinni. Ég tel að það sé full ástæða til að benda á þetta hér og óska eftir því að hæstv. iðnrh., sem er staddur hér og hlýðir á umræðuna, upplýsi okkur um að hvort þessar fyrirætlanir séu óbreyttar og hvort ekki þurfi að kjósa nefnd til að fara ofan í saumana á þessum tillögum og skoða þær nánar því að þær munu auðsjáanlega hafa miklu meiri áhrif á orkuverðið á næstunni en sú nefnd sem verið er að leggja til að verði sett á stofn.

Virðulegi forseti. Eins og umræður um þessa athyglisverðu tillögu hafa leitt í ljós er sannarlega að mörgu að gæta í því máli sem hér er hreyft. Ég leyfi mér að vitna annars vegar til orða hv. 1. þm. Norðurl. v. og hins vegar til orða hv. 7. þm. Reykn. Hv. 7. þm. Reykn. fór hér með heita og einlæga áskorun um það að menn létu markaðssóknina duga til þess að færa út á víðan völl þá orku sem væri umfram þarfir í okkar orkubúskap. Hann spurði: Af hverju eru ekki settir menn í það að markaðsfæra þessa umframorku af hálfu Landsvirkjunar? Hefði hann hlýtt betur á mál hv. 1. þm. Norðurl. v., eins og ég treysti að hann geri nú jafnan, hefði hann heyrt að þetta hefur þegar verið gert og því var ágætlega lýst af hv. 1. þm. Norðurl. v. að Landsvirkjun ásamt almenningsrafveitunum ynni nú að því að finna leiðir til þess að fá viðbótarorkusölu innan lands, m.a. með breytingum á verðkerfi Landsvirkjunar, sem hér er einmitt til athugunar og umræðu í dag. Um efni tillögunnar vil ég segja að ég tel mikla ástæðu til þess að hv. iðnn. þingsins kynni sér vandlega málavöxtu áður en hún tekur efnislega afstöðu til tillögunnar. Ég hef síður en svo á móti því að slík áskorun og fyrirmæli frá þinginu berist mér sem greinir í tillögunni en tel að það væri mjög gagnlegt að iðnn. kynnti sér málið sem vandlegast vegna þess að þarna hafa hlutir verið að gerast frá því að tillagan var upphaflega flutt. Það er sannarlega rétt, sem fram kom í máli hv. 7. þm. Reykn., að það er mikil þörf á því að leita nú leiða til þess að markaðsfæra orkuna en ég vil ítreka það sem ég sagði hér áðan að það er rangt að halda því fram að hér hafi menn verið aðgerðalausir. Það kom ágætlega fram hjá hv. 1. þm. Norðurl. v. að að því máli er unnið. Ég vil líka láta það koma fram vegna fyrirspurnar hv. 3. þm. Vesturl. að sú markmiðssetning sem fram er sett í greinargerðum með fjárlagafrv. um það að æskilegt sé að tiltekin ríkisfyrirtæki skili 2% arði af eigin fé er almenn viðmiðun og getur ekki verið almenn regla fyrir sérhvert fyrirtæki því þar verður arðgreiðslan náttúrlega að fara eftir arði. Er arður af rekstrinum sem fyrirtækið getur skilað í hendur eigandans? Ég tel þetta hins vegar gagnlega viðmiðun, ekki síst við fjárfestingarákvarðanir, sem hér hafa nokkuð verið ræddar, þótt ég biðji menn um að blanda ekki deilunum um Blöndu fyrir tíu árum allt of mikið inn í það mál sem við ræðum hér og nú. Það er rétt sem hv. 1. þm. Norðurl. v. sagði í sínu máli: Þetta er einfaldlega svona, við verðum að ráða fram úr því. Það tjóar lítt um það að deila hvernig rökin voru þegar ákvörðunin var tekin. Við verðum að finna leiðir til þess að búa við það að við erum núna með um 500--600 gwst. orkuframleiðslu á ári umfram þarfir, e.t.v. meir. Það var erfitt að sjá þetta fyrir. Það er rétt hjá hv. 4. þm. Austurl. þótt að miklu leyti hafi náttúrlega verið í þessa virkjun ráðist út á ákveðin áform um orkufrekan iðnað sem ekki er rætt um nú. En svo sannarlega hefur verið að því máli unnið og verður áfram unnið að koma þessari orku í lóg, eins og hv. 1. þm. Norðurl. v. orðaði það jafnan hér áðan, og ég treysti sannarlega á stuðning þingsins í því verkefni.

Virðulegi forseti. Ein spurning til hæstv. iðnrh. Er það rangt sem kemur fram í bréfi frá Rafmagnsveitum ríkisins til iðnrh. frá því 18. sept. sl. að arður af eigin fé þess fyrirtækis hefði orðið 122 millj. kr. á árinu 1991? Er það ekki það sem verið er að tala um að taka út úr því fyrirtæki á næsta ári ef hag fyrirtækisins verður með svipuðum hætti?

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að vitna í þetta bréf sem hv. 3. þm. Vesturl. vitnar til að hann segir orðrétt. Ég vil eingöngu láta það koma fram að það má vel vera að þessi hundraðstala af eigin fé Rafmagnsveitna ríkisins, sem hann las hér áðan, sé rétt reiknuð en það hefur ekki verið tekin um það ákvörðun að slíkri arðgreiðslu verði skilað í ríkissjóðs á næsta rekstrarári. Það fer eftir aðstæðum. Ég vil ítreka það sem ég sagði hér áðan að það fer eftir arðinum. 

Frú forseti. Ég stend fyrst og fremst upp vegna orða sem hv. 4. þm. Austurl. lét falla í ræðustól rétt áðan. Ég held því fram og get fært að því sterk og óyggjandi rök að margvísleg ógæfa í raforkumálum Íslendinga á rót að rekja til ákvarðana sem teknar voru í ráðherratíð hv. 4. þm. Austurl. Það var ólukka yfir mörgum þeim ákvörðunum og oft farið fram af meira kappi en forsjá. Nú sat ég að vísu ekki í stjórn Landsvirkjunar á þeim tíma sem ákvörðun var tekin um virkjun Blöndu. Mér er kunnugt um þann þrýsting sem hér var í þingsölum og í herbúðum ríkisstjórnar Gunnars Thoroddsens um að drífa sig í að virkja Blöndu. Sá þrýstingur sem á okkur var hér var aldeilis ekki frá Landsvirkjun komin. Landsvirkjun hljóp hins vegar með á endasprettinum. Það er að vísu rétt að stjórnarformaður Landsvirkjunar benti á það og hefur e.t.v. haft uppi einhverjar tillögur um að virkja Búrfell II enda var það, ef við ætluðum að bæta við rafmagni, ódýrast að gera það við Búrfell II. En byggðasjónarmið eða einhver önnur stjónarmið réðu því að farið var í Blöndu á undan Búrfelli II. Ég vildi virkja við Villinganes, reisa 32 mw. virkjun sem fyrirsjáanlega væri hægt að nýta en því var ekki sinnt. Við værum betur settir ef farið hefði verið að mínum ráðum. Ég hélt því fram að sú orkuspá sem hv. 4. þm. Austurl., Hjörleifur Guttormsson, var að vitna til áðan væri röng. Ég skal fletta upp í Alþingistíðindunum frá þeim tíma og sýna honum fram á það enda reyndist ég hafa rétt fyrir mér, því miður. Ég er út af fyrir sig stoltur yfir að hafa haft rétt fyrir mér. En mér þykir það samt verra af því að það kom illilega niður á þjóðarbúinu. Mér finnst að það sé góðra gjalda vert að flytja tillögur eins og þessa en ef hv. flm. vilja vera að hnotabítast út í Landsvirkjun vil ég benda þeim á auðveldari leið til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Það er hreinlega með því að tala við flokksbræður sína í stjórn Landsvirkjunar sem hafa þar meiri hluta.

Virðulegur forseti. Við þyrftum að taka okkur tíma til þess við hentugleika, við hv. þm. Páll Pétursson, og fara yfir málsskjöl frá þessum árum. Ég væri reiðubúinn til þess og held að ég hafi flest í huga sem þá gerðist. Ég man m.a. eftir fjölda funda, líklega hátt í 100 talsins, með undirnefnd vegna þessara virkjunarmála þar sem m.a. áttu sæti tveir þáv. samráðherrar mínir, þar á meðal þáv. hæstv. landbrh., Steingrímur Hermannsson, og þáv. fjmrh., Ragnar Arnalds, og reyndar þriðji ráðherrann sem einnig var frá stjórnarflokkum. Þessir ágætu þingmenn og ráðherrar áttu þátt í því að marka þá stefnu sem og fylgja eftir þeirri stefnu sem ríkisstjórnin hafði sett sér í málefnasamningi. Að lokum var um það fullt sammæli að taka þá ákvörðun sem tekin var af meiri hluta Alþingis, þar á meðal af þorra þingmanna, um virkjanaröð og ákvarðanir um virkjanaundirbúning og að hefja undirbúning að virkjun Blöndu á þessum árum. Í ræðum manna var annað að heyra en að of geyst væri farið. Ef menn vilja rifja það upp ættu þeir að lesa þingtíðindin frá þessum árum og athuga hvort þeir telja að þáv. iðnrh. hafið farið offari. Um hlut Landsvirkjunar er síðan auðvelt að ganga úr skugga. Hún vildi ekki aðeins Blönduvirkjun. Hún vildi áður fá af brýnni nauðsyn Búrfellsvirkjun II án þess að hnika til gangsetningu Blönduvirkjunar 1988. Þá var þar komin millivirkjun 1985 og raunar knúði Landsvirkjun fram gegn mínum ráðum byggingu Sultartangavirkjunar á árunum 1982 og 1983, að mig minnir, með ærnu fjármagni. Það var vissulega öryggisatriði fyrir Búrfellsvirkjun en jók jafnframt orkuvinnslu í kerfinu umtalsvert.

Frú forseti. Það getur vel verið að hv. 4. þm. Austurl. hafi setið á 100 fundum í undirnefnd með hæstv. samráðherrum sínum, Ragnari Arnalds, Steingrími Hermannssyni og Pálma Jónssyni og þeir hafi tekið þessar ákvarðanir meira og minna sameiginlega en það hafa ekki verið gæfulegar ákvarðanir. Það þýðir ekki fyrir hv. þm. samt sem áður, þótt hann geti vitnað til þess að hafa ekki haft ráðholla menn sér við hlið, að reyna að þvo hendur sínar því að hans var ríkið á þeim tíma þótt hann hefði kannski hvorki máttinn né dýrðina. Hann var að vísu að byggja í huganum einhverja kísilmálmverksmiðju austur á Reyðarfirði. Það fór með hana eins og þær verksmiðjur sem hæstv. núv. ráðherra hefur verið að byggja í huganum. Hún er ekki komin.

Virðulegur forseti. Ég varð ekki var við ágreining frá hv. þm. Páli Péturssyni gegn stjórnarsáttmála ríkisstjórnar sem við studdum báðir, ríkisstjórnar Gunnars Thoroddsens, um það að undirbúa og taka ákvarðanir um næstu stórvirkjun utan eldvirkra svæða. Ég varð ekki var við ágreining um það efni. Ég varð heldur ekki var við ágreining um lögfestingu varðandi kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði vorið 1982, ákvörðun sem tekin var af Alþingi þar sem íslenska ríkið áti að hafa forgang. Hv. þm. Páll Pétursson studdi hins vegar ríkisstjórn sem kúventi í því máli og varpaði því í hendur útlendinga hvort slíkt fyrirtæki yrði reist eða ekki og afsalaði sér forræði íslenska ríkisins í málinu.

Frú forseti. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Gunnars Thoroddsens, sem ég samþykkti á sínum tíma, stóð að virkja skyldi utan eldvirka svæða og ég var út af fyrir sig sæmilega sáttur við það og vildi reisa við Villinganes 32 mw. virkjun sem hefði fullnægt okkar heimamarkaði. Varðandi kúvendinguna um kísilmálmverksmiðjuna á Reyðarfirði veit ég ekki nema það væri rétt fyrir okkur að hugleiða í alvöru hvort heppilegt hefði verið að byggja hana. Við eigum í nógu basli við að halda járnblendiverksmiðjunni gangandi þó að við værum ekki með byrðar og vandræði af verksmiðju fyrir austan. Þessir útlendingar, Rio Tinto Zink, sem búið var að semja við sáu það fyrir af skynsemi sinni að það væri ekki góður bisness að reisa þessa verksmiðju. Ef við hefðum farið eftir upphaflegum hugmyndum Hjörleifs Guttormssonar, hv. þm. Austurl., værum við þar kannski með einn ómagann enn þá.

Virðulegi forseti. Það er verið að athuga þetta og athuga hitt. Það var inntakið í ræðu hæstv. iðnrh. Hvað ætli sé búið að athuga það í mörg ár að selja raforku til skipa? Ég held að það hljóti að vera tveir áratugir og enn er það ekki gert. Þau verða að brenna olíu í ljósavél sinni þegar þau liggja nokkra faðma frá rafmagninu í landi.  Ég hef líka haft tækifæri til að kynna mér það sem svokölluð markaðsskrifstofa er að gera. Hún er ekki að gera neitt. Þetta öfluga og ríka fyrirtæki ætti vitanlega að hafa menn í sinni þjónustu sem leita allra leiða til að selja raforkuna. Ég geri enga athugasemd við virkjun Blöndu, ég held að það hafi ekki verið óskynsamleg ákvörðun, en hitt er náttúrlega fáránlegt að virkja Blöndu og geta svo ekki selt raforkuna og þó notum við olíu til fjölmargra hluta. Hæstv. iðnrh. veit mætavel og hefur tekið þátt í því aftur og aftur að það hefur orðið að snúa ansi mikið upp á höndina á forustumönnum Landsvirkjunar til að fá þá til að gera ýmsa skynsamlega hluti, t.d. að lækka raforkuverð til húshitunar. Hvað ætli hafi orðið að þrýsta mikið á þá til að fá þá til að gera slíkt? Við höfum tekið þátt í því hvað eftir annað. Þetta öfluga fyrirtæki, þetta auðuga fyrirtæki á vitanlega að vera í forustu og kenna mönnum að nota raforkuna sem skynsamlegast. Af hverju ekki að hafa t.d. ráðgjöf fyrir fiskvinnslufyrirtækin um það hvernig þau geti nýtt raforkuna sem jafnast og fengið hana á sem lægstu verði? Ég kannast ekki við að nokkur minnsta tilraun sé gerð til slíks. Þegar samdráttur er í þjóðfélaginu segir Landsvirkjun upp tæknimönnum í gríð og erg í staðinn fyrir að hefja nýja sókn og reyna að byggja upp. Ég hef líka talað við verkfræðinga sem hafa leitt rök að því að ýmsar þær hugmyndir sem á hefur verið byggt um virkjanir séu alls ekki nægjanlega vel skoðaðar. Ég heyrði í fréttum fyrir nokkrum dögum að nú er komin upp ný hugmynd um virkjun í Skagafirðinum sem er sögð vera langtum hagkvæmari en áður hefur verið talið. Það kemur einhvern veginn af tilviljun. Einhverjir glöggir verkfræðingar setjast yfir kort og skoða það og benda á það að nýjar leiðir mættu vera betri. Það sem ég er að gagnrýna er þessi afturhaldssemi og íhaldssemi hjá Landsvirkjun að hafa ekki forustu um það að koma raforku til notenda á sem allra flestum sviðum hér á landi og þau eru mjög mörg þau svið þar sem raforku má nota með hagkvæmum hætti. Ég tek undir með 1. flm. að afskriftartími Landsvirkjunar er allt of stuttur. Hvað ætli sé oft búið að ræða það við Landsvirkjun að þennan tíma þurfi að lengja? Hann hefur að vísu fengist aðeins lengdur. En erlendis er algengt að afskrifa vatnsaflsvirkjanir á 40--50 árum. Þetta veit ég að hæstv. iðnrh. þekkir vel. Af hverju er talið nauðsynlegt að þessi kynslóð greiði þessar virkjanir? Af hverju má ekki greiða þær á lengri tíma og veita lægra raforkuverð? Ég vil taka undir það sem kom fram hjá hv. framsögumanni.

Virðulegi forseti. Það fer ekki á milli mála af því sem hefur komið fram í umræðunni að það var svo sannarlega kominn tími til þess að stjórnarskipti yrðu í þessu landi. Hér hafa komið fram yfirlýsingar um að það hafi ekkert verið að gerast í orkusölumálum árum saman, m.a. undir stjórn ríkisstjórnar hv. 7. þm. Reykn. 
             Varðandi þáltill. sem er til umræðu þakka ég undirtektir hæstv. iðnrh. og hv. 6. þm. Vestf. við tillöguna. Þeir fluttu málefnalegar ræður og komu með góðar ábendingar varðandi tillöguna. Sama er hins vegar ekki hægt að segja um málflutning annarra stjórnarandstöðumanna en Kvennalistans í þessari umræðu. Hv. 3. þm. Vesturl. treysti sér ekki til að hafa uppi neinar málefnalegar umræður um þá mikilvægu tillögu sem hér er til umræðu heldur sneri sér að því að ræða fjárlögin og reyndi með því að draga athyglina frá tillögunni sem hér er til umræðu og draga athyglina frá því mikilvæga viðfangsefni sem er að beita öllum ráðum til þess að lækka raforkuverðið í landinu. Þetta er mjög athyglisvert og ég er alveg viss um að kjósendur á Vesturlandi munu taka eftir því og það mun vekja athygli á Vesturlandi að tillagan skuli ekki fá neinn stuðning frá 3. þm. Vesturl. Hann talar um að hér sé verið að óska eftir nefnd. Það kemur hvergi fram í tillögunni að óskað sé eftir því að setja á laggirnar nefnd heldur gengur tillagan út á það að iðnrh. sé falið að gera athugun á þessari verðlagningu. Það kom fram í umræðunum að ágreiningur er um verðlagningu Landsvirkjunar og við flm. tillögunnar teljum mikilvægt og nauðsynlegt að láta fara fram athugun á því. Eins og fram kom í máli hæstv. iðnrh. tekur hann undir það að iðnn. eigi að skoða málið. Tillagan leggur engan dóm á það að útreikningar eða forsendur Landsvirkjunar séu rangar en við þurfum að fá fram athugun á því. Ég vísa því alveg á bug sem hv. 4. þm. Austurl. segir að ekki þurfi eina athugunina enn. Ég tel að það þurfi að athuga þær forsendur sem Landsvirkjun byggir útreikninga á raforkuverði á og ég tel að það sé kominn tími til þess að sú athugun eigi sér stað. En það voru fleiri þingmenn stjórnarandstöðunnar sem reyndu að víkja sér undan málefnalegri umræðu um tillöguna. Það kom satt að segja nokkuð á óvart sem hv. 7. þm. Reykn. sagði þegar hann talaði um að allt magnaðasta afturhald landsins sé í Landsvirkjun og þar á meðal er hv. þm. Páll Pétursson væntanlega enda kom það mjög greinilega fram í ræðu hv. þm. Páls Péturssonar að hann er ekki tilbúinn til að standa að neinum breytingum. Hann telur að forsendur Landsvirkjunar séu með eðlilegum hætti varðandi útreikninga á raforkuverðinu. Ég verð að segja eins og er, virðulegi forseti, að þetta veldur mér miklum vonbrigðum. Hann segir að nú sé hann tilbúinn til að beita sér fyrir lækkun á raforkuverði eða breytingum í stjórn Landsvirkjunar. Hann hefur væntanlega ekki gert það hingað til ef hann er nú tilbúinn til að beita sér fyrir einhverjum breytingum. Ég hef ekki fengið það upplýst, hv. 1. þm. Norðurl. v., að nokkrar breytingar hafi orðið á forsendum við útreikning Landsvirkjunar. Þau bréf sem eru í fskj. með þáltill. sýna að ekki hefur orðið nein breyting á þessum forsendum enda hefur ekki komið fram nein breyting á raforkuverði frá Landsvirkjun til dreifiveitnanna. Það verða að koma betri og fyllri rök fyrir þessum fullyrðingum þingmannsins en fram komu. Ég ætla í sjálfu sér ekki að blanda mér inn í þá umræðu sem kom hér upp um fortíðina, ágreining milli hv. 4. þm. Austurl. og hv. 1. þm. Norðurl. v. um Blöndu. Þetta er vandamál sem við búum við og þetta er vandamál sem Landsvirkjun býr við. Þeir verða að útkljá þau mál með einhverjum öðrum hætti en þeir geta gert við umræðu um þáltill. Enda heyrðist mér á hv. 4. þm. Austurl. að hann hefði fullan áhuga á því að reka það allt saman ofan í hv. þm. Pál Pétursson. Hv. þm. Páll Pétursson sagði að flm. tillögunnar væru að reka hornin sérstaklega í Landsvirkjun eða væru með ónot í garð Landsvirkjunar. Því fer fjarri. Við erum að flytja hér með málefnalegum hætti þáltill. og óskum eftir því að forsendur þeirrar stjórnar, sem þingmaðurinn situr í, verði skoðaðar. Er það óeðlilegt að stjórn Landsvirkjunar sé spurð að því hvernig hún reiknar dæmin sín? Hefur hv. þm. Páll Pétursson ekki spurt þeirrar spurningar eða tekur hann allt sem gefið sem kemur frá stjórn Landsvirkjunar? Það væri fróðlegt að heyra það þó síðar yrði. Ég held að nauðsynlegt sé, og það kom fram í máli mínu þegar ég mælti fyrir tillögunni, að skoða hvernig Landsvirkjun byggir upp sínar forsendur og útreikninga. Ég hef ekki fyrir fram sagt að þeir séu rangir eða óeðlilegir en ég vil að það verði skoðað og ég treysti hv. iðnn. og hv. iðnrh. mjög vel til að skoða og meta þær forsendur sem Landsvirkjun gefur sér við útreikninga á verði á raforku til dreifiveitna. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu. Það er von mín að sú umræða sem hér hefur farið fram leiði e.t.v. til þess að menn skoði tillöguna betur en annars hefði verið gert. Ég fagna þeirri umræðu sem hér hefur farið fram og vænti þess að þeir hv. þm. sem sitja í iðnn. skoði tillöguna rækilega og að hæstv. iðnrh. beiti sér fyrir athugun á verðlagningu raforku til dreifiveitna á grundvelli þáltill. sem ég vona að verði samþykkt á hinu háa Alþingi.

Virðulegur forseti. Mér þykir fyrir því ef hv. 1. þm. Vesturl. hefur orðið sár við mig. Ég taldi mig hafa tekið undir að ágætt væri að fá þessa tillögu en leyfði mér í umræðunni að víkja að því að sú ríkisstjórn, sem þeir styðja sem flytja tillöguna, er með áform um stórhækkað raforkuverð í landinu. Það stendur í fjárlagafrv. að gert sé ráð fyrir því að 230 millj. kr. hækkun verði á greiðslum Rafmagnsveitna ríkisins og af þeim ástæðum þurfi að hækka raforkuverð í landinu um 7%. Mér finnst kannski rétt að benda mönnum á að snúa sér að ríkisstjórninni þegar svona háttar til. Ég endurtek það, sem ég sagði í upphafi minnar ræðu áðan, að ég tek undir það að menn skoði þessi mál með þeim hætti sem þeir leggja til. En ég legg eindregið til að þeir snúi sér að því að sjá til þess að sú raforkuhækkun sem gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. og þær fyrirætlanir ríkisstjórnarinnar sem þar standa á bak við verði teknar til endurskoðunar.

Virðulegi forseti. Ég hef ekki séð í frv. til fjárlaga fyrir næsta ár að þar séu uppi sérstök áform um að hækka raforkuverð. Ég tel eðlilegt sé að fyrirtæki eins og Rafmagnsveitur ríkisins greiði með einhverjum hætti inn í ríkissjóð. Ég vona að það takist og ég er næstum því viss um að það muni takast að hagræða og standa þannig að rekstri þess fyrirtækis að ekki þurfi að koma til hækkunar á raforkuverði. Ég gef mér það ekki, eins og hv. 3. þm. Vesturl., að það þurfi að velta öllum hugsanlegum útgjaldatilefnum fyrirtækjanna yfir á neytendur. Ég held að stjórnendum Rafmagnsveitna ríkisins, sem eru hinir mætustu stjórnendur, ættu að geta dregið úr kostnaði og standa þannig að rekstri fyrirtækisins að ekki þurfi að hækka raforkuverð, fyrir utan það að gert er ráð fyrir því að auka niðurgreiðslur á húshitunarkostnaði þannig að ég vænti þess að við hv. 3. þm. Vesturl. getum stuðlað að því sameiginlega að lækka þann útgjaldalið heimila jafnt sem fyrirtækja.

Virðulegur forseti. Til upplýsingar vil ég vitna í fjárlagafrv. á bls. 360, en þar stendur: ,,Þá hefur verið gert ráð fyrir kostnaðarauka vegna niðurfellingar á endurgreiðslum virðisaukaskatts sem metinn er á 200 millj. kr., auk greiðslu uppbóta á lífeyri Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins að fjárhæð 5 millj. kr. Fyrirtækinu er ætlað að greiða 30 millj. kr. arð í ríkissjóð á næsta ári. Áformað er jafnframt að ná fram nokkrum sparnaði í launum og öðrum rekstrargjöldum frá yfirstandandi ári. Miðað við þessar forsendur er talið að fjárvöntun Rafmagnsveitna ríkisins verði 230 millj. kr. á næsta ári. Komi ekki til skerðingar á fjárfestingu þarf gjaldskrá að hækka um 7%``. Þetta er nákvæmlega það sem stendur í fjárlagafrv. og upplýsir kannski það sem kom fram áðan.

Frú forseti. Það er mikill misskilningur sem kom fram í ræðu hv. 1. flm., Sturlu Böðvarssonar. Ég er aldeilis tilbúinn til breytinga og ég skil ekki hvernig hann hefur getað skilið ræðu mína svo að ég væri það ekki. Ég ræð hins vegar ekki einn við það að breyta þessum hlutum. Ég þarf stuðning flokksbræðra, a.m.k. einhverra flokksbræðra hv. þm. í stjórn Landsvirkjunar en þar hafa þeir, eins og ég hef áður getið um, meiri hluta. Það dugir ekki einföld stjórnarsamþykkt Landsvirkjunar heldur verður að koma til samstarf við dreifiveiturnar til þess að mögulegt sé að koma hugsanlegum afslætti eða hugsanlegri aukanotkun til viðkomenda. Það er þar sem hnúturinn er, ekki fyrst og fremst hjá Landsvirkjun. Skipulagið er ekki gott ef það væri Landsvirkjun sem seldi beint til notenda. Ef þetta væri eitt fyrirtæki væri einfalt að leysa þetta í stjórn Landsvirkjunar. Ég upplýsti nokkrar staðreyndir málsins sem hv. þm. hefur kannski ekki þolað að heyra og talið til málsbóta fyrir Landsvirkjun. Endurgreiðslutíminn er ekki um aldamót heldur verður Landsvirkjun að óbreyttu skuldlaus eftir 20--30 ár. Það getur vel verið að það sé of skammur tími. Það fer eftir því hvað við virkjum hratt og eftir því hver þróunin verður. Ég er alveg tilbúinn að skoða það að lengja þennan endurgreiðslutíma. Ég vakti líka athygli á því að síðan 1984 hefur raunlækkun á rafmagninu verið 40%. Ég vakti líka athygli á því að Landsvirkjun selur rafmagn á sama verði á sömu spennu hvar sem er á landinu. Ég tek ekki allt trúanlegt eða án fyrirvara sem kemur frá reiknimeisturum Landsvirkjunar. Reiknimeistarar Landsvirkjunar reikna sjálfsagt rétt en það má endurskoða og draga í efa sumar þær forsendur sem þeir gefa sér. Ég er tilbúinn að skoða tillöguna í iðnn.

Virðulegi forseti. Ég vil fagna þeim breytta tóni sem hefur orðið hjá hv. 1. þm. Norðurl. v. og er mjög ánægður með að hann skuli taka svo mjög undir það sem í raun kemur fram í þeirri tillögu sem hér er til umræðu. Í fyrri ræðu hans eða einni af ræðum hans í dag kom fram að hann teldi að það væri ekki á valdi Landsvirkjunar einnar að lækka raforkuverð. Það er út af fyrir sig alveg hárrétt hjá þingmanninum. Það er ekki einungis á valdi Landsvirkjunar eða stjórnar Landsvirkjunar. Ég tel að það sé afskaplega stór þáttur sem Landsvirkjun á í verði raforkunnar og ég tel að það sé afar mikilvægt að gott samstarf náist á milli dreifiveitnanna og stjórnenda Landsvirkjunar um átak, bæði í því að selja raforkuna og auka þar með tekjurnar og einnig við að draga úr kostnaði og leita allra leiða til þess að hagræða og draga úr rekstrarkostnaði orkufyrirtækjanna í landinu. Ég held að orkufyrirtækin hafi leitað leiða til að draga úr kostnaði á undanförnum árum en ég er jafnsannfærður um að það má betur gera, bæði hjá Landsvirkjun, sem er mjög öflugt fyrirtæki, og einnig hjá dreifiveitunum. Ég vona svo sannarlega og vænti þess að hv. þm. Páll Pétursson taki þátt í því með öðrum að stuðla að lækkun á raforkuverði til dreifiveitnanna svo bæði þeir sem mesta raforku nota til húshitunar og annarra heimilsnota og ekki síður atvinnufyrirtækin hafi nokkurn hag af því.

Frú forseti. Það hefur svo sem ekkert breyst í mér tónninn. Ég hef haft sama tóninn í allan dag. Lækkun á raforku verður að leiða til söluaukningar og við, ég og frummælandi tillögunnar, erum út af fyrir sig sammála. Það þarf samstarf fleiri aðila. Það hef ég verið að reyna að segja hvað eftir annað í þessari umræðu. Einhliða lækkun Landsvirkjunar sem ekki skilaði sér til fiskvinnslunnar eða þess markhóps sem menn eru að sigta á mundi ekki koma markhópnum að gagni nema dreifiveiturnar væru tilbúnar að láta lækkunina ganga í gegn. Og lækkunin verður að leiða til söluaukningar ef ekki á svo að fara að kostnaðurinn flytjist til og hækki þá verð á annarri notkun í landinu.

Virðulegi forseti. Ég vil bara að lokum segja varðandi það sem fram kom hjá hv. 1. þm. Norðurl. v. að ég tel að Landsvirkjun eigi og hafi afl og getu til þess að standa í fararbroddi fyrir því að auka raforkusölu og koma raforkunni til enn fleiri aðila og enn fleiri notenda en eru í dag. Dreifiveiturnar hafa af því mikinn hag að nýta betur dreifikerfið, bæði til sveita og einnig og ekki síður í sjávarbyggðunum um allt land. Þess vegna held ég að það sé óhætt að gera þá kröfu til stjórnenda Landsvirkjunar að þeir gangi í fararbroddi við það að selja orkuna, ekki síst til sjávarútvegsfyrirtækjanna, bæði fiskvinnslufyrirtækjanna og útgerðanna. Ég er sannfærður um að það er stór markaður þar sem er sala á raforku til skipa og ég vænti þess að stjórn Landsvirkjunar komi mjög öflug þar inn.

Virðulegi forseti. Það var farið að nálgast vor þegar ég mælti fyrir þessu máli á sl. þingi í fimmta sinn, en nú mæli ég fyrir málinu í sjötta sinn. Hæstv. viðskrh. lýsti frv. á sl. vori sem vorboða og voru það ekki slæm meðmæli fannst mér ef þau væru meint í alvöru. Eitt það undursamlegasta sem skeður í náttúrunni er þegar vetur er að kveðja og vorið að ganga í garð. Mér fannst þetta vera góð lýsing á frv. mínu hjá hæstv. ráðherra og ég vona að hæstv. ráðherra finnist í alvöru eins og mér að vetur lánskjaravísitölunnar sé orðinn æði langur. Samkvæmt þessum ummælum hefði ráðherra átt að taka frv. mínu fagnandi. M.a. þess vegna flyt ég frv. enn og nú ásamt hv. 1. þm. Vestf. Þótt nú sé haust og tíðarfarið gott vantar vissulega vorboða í mörgu tilliti. Það vantar vorboða í vextina sem þetta frv. boðar. Það vantar vorboða í atvinnumálin. Það vantar vorboða gegn atvinnuleysinu. Það vantar vorboða í skipasmíðaiðnaðinn sem heyrir undir hæstv. ráðherra, ásamt peningamálunum. Já, það vantar víða vorboða í íslenskt þjóðlíf. Þessu næst vil ég vísa til grg. frv. sem er svohljóðandi: ,,Frv. þetta er hér flutt í sjötta sinn, nú með örfáum breytingum. Síðast var það flutt á 115. löggjafarþingi. Verðtrygging fjárskuldbindinga samkvæmt lánskjaravísitölu hefur þegar gengið sér til húðar, enda komið á daginn að atvinnuvegirnir bera hana ekki. Greiðslustöðvanir og gjaldþrot fyrirtækja, raunar einnig heimila, hafa farið hraðvaxandi. Áframhaldandi hrun og atvinnuleysi er fram undan ef ekki er gripið í taumana. Fyrirheit, sem gefin voru með verðtryggingu fjárskuldbindinga, um samdrátt útlána, minni erlendar lántökur og aukinn sparnað, hafa öll brugðist eins og hagskýrslur bera með sér. Lánskjaravísitalan er meiri verðbólguvaldur en aðrar vísitölur þar sem byggingarkostnaður er innifalinn, en hann er háður mestu sveiflum í hagkerfinu. Vinnulaun eru og reiknuð í vísitölunni en ein afleiðing þess er sú að sérhver kjarabót launþega er jafnharðan af þeim tekinn með sjálfkrafa hækkun skulda af íbúðalánum. Kaupgjaldsvísitalan hefur þegar verið afnumin með lögum og því ekki siðferðilega stætt á því að halda lánskjaravísitölunni. Afnám hinnar síðarnefndu var þess utan loforð ríkisstjórnar sem ekki er lengur unnt að víkjast undan, enda öll sett skilyrði fyrir hendi. Um 1. gr.: Þegar lög þessi öðlast gildi er gert ráð fyrir að viðskiptabankar, sparisjóðir og aðrar innlánsstofnanir, sem veita viðtöku fé til ávöxtunar, taki upp þá reglu sem viðgengst í öðrum vestrænum ríkjum, að greiða vaxtaauka á bundin spariinnlán til eins árs eða lengur ef gildandi vextir eru lægri en nemur verðbólgu. Útgjöld vegna vaxtaaukans eru þá fjármögnuð með fé sem inn kemur við vaxtalækkun á hlaupareikningum, ávísanareikningum og almennum sparisjóðsbókum er notast sem viðskiptareikningar. Talið er af sérfræðingum í banka- og peningamálum að 90--95% af rekstrarkostnaðar í viðskiptabanka fari í að þjónusta þessa reikninga og fyrir þá þjónustu ber eigendum þeirra að greiða með lágum vöxtum af slíkum innlánum. Langtímaútlán verða hins vegar samkvæmt viðtekinni reglu erlendis háð breytilegum vöxtum. Er þá ýmist heimilt að breyta vaxtaprósentunni innan ákveðinna marka eða binda hana í t.d. þrjú ár og láta hana síðan fylgja gildandi vöxtum á hverjum tíma. Verðtrygging fjárskuldbindinga er ekki lengur við lýði í viðskiptalöndum okkar sem við erum að aðlagast. Þau ríki, sem reyndu verðtryggingu (Finnland, Ísrael og að takmörkuðu leyti Bretland og Svíþjóð), hafa hætt henni. Enginn grundvöllur er því lengur fyrir verðtryggingu hér. Það knýr á um afnám hennar að ekki eru lengur ,,rauð strik`` í kjarasamningum. Við getum ekki varið það að verðtryggja skuldir en ekki kaupgjald láglaunafólksins sem á að borga skuldirnar. Ísland hefur ekki efni á að raska því jafnvægi í kjaramálum og verðlagi sem náðist með þjóðarsátt. Atvinnuvegirnir þola ekki nýja vaxtaskrúfu af völdum lánskjaravísitölu eins og þá er varð 1982--1990 þegar skuldauppsöfnunin náði 100 milljörðum kr. hjá útgerð og fiskvinnslu. Það er grunnorsök vandans í dag, ekki aflasamdráttur sem oft hefur verið meiri án þess að valda sambærilegum erfiðleikum. Það er út í hött að gera verðtryggingu frjálsa að vali lánveitenda og lántakenda. Hinir fyrrnefndu ráða ferðinni þannig að verðtryggingin yrði í reynd áfram lögþvinguð.`` Eins og kemur fram í greinargerð skýrir frv. sig að mestu sjálft en ég ætla að leyfa mér að víkja nokkrum orðum að ræðum hæstv. viðskrh., Jóns Sigurðssonar, þegar frv. var lagt fram síðast. Það er stutt síðan og tókst ekki þá að ljúka umræðunni. Ég tel einmitt núna lag að hætta verðtryggingu fjárskuldbindinga til að komast hjá endurteknum skakkaföllum. Ráðherra vill ríghalda í kerfið og gera það lögþvingað ef lánveitandi krefst verðtryggingar. Utan þessarar yfirlýsingar hans í svarræðu hans sl. vor virtist mér hún vera innihaldslítil fyrir utan vorboðann. Það skiptir t.d. ekki máli hvort við tölum um afnám verðtryggingar eða afnám vísitölunnar sem mælir hana þegar markmiðið er eitt og hið sama. Ekki er heldur þörf á að ræða framfærsluvísitölu og byggingarvísitölu þegar báðar eru innifaldar í lánskjaravísitölu. Þetta er bara orðaleikur ráðherrans sem skilar ekki neinu. Ráðherrann kveðst ekki átta sig á því hvers vegna ég mæli með vísitölu vöru og þjónustu ef verðtrygging er á annað borð viðhöfð. Það er af því að sú vísitala er háð minni sveiflum en t.d. byggingarvísitala, enda notuð erlendis. Snöggar breytingar á vöxtum eru skaðlegar atvinnulífinu. Það ætti ráðherrann að vita. Varðandi spariskírteini ríkissjóðs er það að segja að langtímahefð er komin á verðtryggingu þeirra. Því lét ég mér til hugar koma að halda henni einnig fyrst um sinn en enginn grundvöllur er fyrir því lengur. Verðtrygging spariskírteina mundi við ríkjandi aðstæður hafa þau ein áhrif að örva opinberar lántökur og auka halla á ríkissjóði sem þegar er miklu mun meiri en góðu hófi gegnir. Þess ber og að gæta að raunvexti af verðtryggðum lánum á að fastbinda við 2% á ári og í hæsta lagi við 3% á ári að mati hæfustu hagfræðinga, þeirra á meðal Nóbels-hagfræðinga, en þetta hefur komið fram í fjármálatíðindum. Þegar verðtryggingunni var komið á með Ólafslögum var talað um að 2% raunvextir væru eðlilegir en 4% væru okur. Orð þessa Nóbelshafa eru einmitt í samræmi við það. Vona ég að málin fari nú að skýrast fyrir hæstv. viðskrh. en eitthvað hefur í raun vafist fyrir honum samkvæmt ræðunni en öðrum atriðum í ræðu hans hafði ég þegar svarað í framsöguræðu minni sl. vor sem ráðherrann virtist svo viljandi eða óviljandi hafa leitt hjá sér. Verðtrygging fjárskuldbindinga hefur á sl. áratug valdið kreppu í landinu. Skuldauppsöfnunin sem komin er yfir 100 milljarða kr. hjá undirstöðuatvinnuvegunum, útgerð og fiskvinnslu, er meginorsök vandans í dag, ekki aflasamdrátturinn sem áður hefur verið meiri án þess að valda sambærilegum erfiðleikum. Á nefndu tímabili, 1982--1990, tvöfölduðust skuldir landsmanna að meðaltali nálega annað hvert ár. Annan viðlíka hrunadans þolir þjóðin ekki. Þá vil ég láta koma fram að það er ein mesta og sorglegsta þversögn í sögu verkalýðshreyfingarinnar á Íslandi að forustumennirnir á þeim vettvangi vilja margir ef ekki flestir verðtryggja skuldir en ekki vinnulaun þeirra sem borga eiga skuldirnar. Slíkt leiðir að sjálfsögðu til gjaldþrota eins og raunin hefur á orðið. Ekki aðeins hundruð heldur þúsundir launþega hafa misst húsnæðið ofan af sér. Sá er munurinn á óverðtryggðum lánum og verðtryggðum að hin fyrrnefndu lækka við hverja afborgun en verðtryggðu lánin hækka við hverja afborgun. Eftir nokkurn árafjölda koma svo greiðsluþrot. Margur segir að verðbólgan en ekki verðtrygging sé vandamálið. Vita menn ekki að þetta tvennt er nátengt? Vaxtahækkanirnar fara beint út í verðlagið. Um það er lýkur leiða þær til hruns. Óverðtryggð lán eru í byrjun þyngri en hin verðtryggðu sem flytja verðbótaþátt vaxta til seinni ára þar sem hann hleðst upp. En óverðtryggðu lánin má auðvelda með því að sleppa afborgunum og greiða aðeins vexti fyrstu 2--5 árin. Ýmsir hafa verið hrifnir af rauðum strikum. Þau hafa þó ekki tryggt kaupmátt launa svo sem ljóst er af nýlegum kjarasamningum. En ef þau eru nothæf í reynd má líka hafa rauð strik í lánasamningum, þ.e. hækka raunvexti ef verðbólga fer yfir visst mark. Slíkt er algengt og kallast breytilegir vextir. Sá kostur er mun skárri en verðtryggingargerræðið. Virðulegi forseti. Ég vil svo leggja til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Virðulegi forseti. Ég skal vera stuttorður. Ég kem bara upp til að lýsa yfir stuðningi við þetta frv. Ég sagði einhvern tíma við hv. flm. að þetta væri með bestu málum sem flutt hefðu verið á Alþingi. Ég gerði mér að vísu lengi vonir um að það næðist samkomulag um að afnema lánskjaravísitöluna og taldi reyndar í síðustu ríkisstjórn að það væri orðið. En framkvæmdin hefur ekki orðið sú. Og það væri út af fyrir sig afar gaman að vita hvernig menn hugsa sér að vera með verðtryggð lán þegar fjármagnsmarkaðurinn opnast um næstu áramót. Ætlum við þá einir þjóða á þessum sameiginlega fjármagnsmarkaði að vera með verðtryggð lán? Ég veit að svarið verður eflaust það að það skipti engu máli af því að verðbólgan er svo lítil. En við höfum út af fyrir sig enga tryggingu fyrir því að verðbólga geti ekki aukist og þá skapar sú staðreynd að við yrðum þá einir með verðtryggð lán óhemju möguleika til fjármálabrasks. Mætti að sjálfsögðu spila á slíkt kerfi af þeim sem fjármagnið hafa erlendis. Ég skal ekki lengja þetta. Ég styð þetta frv. Ég hef gefist upp við að gera mér vonir um að unnt sé að koma vitinu fyrir þá sem þessu ráða með góðu og ég held að Alþingi verði að taka þetta mál í sínar eigin hendur.

Frú forseti. Eins og fram kom í ræðu 1. flm. og frsm. er þetta frv. flutt í sjötta sinn. Á þeim tíma sem liðinn er frá því að frv. var fyrst flutt hafa þau miklu tíðindi gerst í þessu landi að við höfum náð tökum á verðlagsþróuninni. Verðbólga er hér minni en í flestum Evrópulöndum. Vandamálinu sem frv. er ætlað að takast á við hefur verið ýtt til hliðar. Það hefur verið leyst á annan hátt. Þess vegna er frv. ekki nauðsynlegt lengur hafi það nokkurn tíma verið. Ég vil benda á að í undirbúningi eru tillögur um afnám laga um verðtryggingu fjárskuldbindinga þannig að slík ákvæði verði framvegis eingöngu háð samningum milli lántakenda og lánveitenda. Þetta fyrirkomulag, sem ég hef nú lýst í einni setningu, er það fyrirkomulag sem gildir í langflestum viðskiptalöndum okkar. Ég tel mjög eðlilegt að hér ríki sömu starfshættir en engu að síður sé mönnum það frjálst að gera slíka samninga ef þeir telja það rétt og Seðlabanka verði ætlað að halda áfram að birta lánskjaravísitölu fyrir þá sem hana vilja nota. Þetta er í raun og veru svarið við þeirri málaleitan og fsp. sem hér var fram borin m.a. af hv. 7. þm. Reykn. og reyndar við því erindi sem flm. frv. eru að reka.

Hefst nú utandagskrárumræða að beiðni hv. 9. þm. Reykv., Svavars Gestssonar, um hækkun farmgjalda skipafélaganna. Þessi umræða fer fram skv. fyrri mgr. 50. gr. þingskapalaga sem þýðir að hún má standa í hálftíma. Málshefjandi hefur 5 mínútur til framsögu og 2 mínútur í seinni umferð og viðkomandi ráðherra einnig. Aðrir þingmenn og ráðherra 2 mínútur tvisvar sinnum. Hefst nú umræðan og til máls tekur hv. 9. þm. Reykv.

Virðulegi forseti. Fyrir nokkrum dögum tilkynnti Eimskipafélag Íslands hækkun á flutningskostnaði fyrir stykkjavöru, eins og það er kallað, um 6% að meðaltali eða frá 4,2% upp í 11% eftir því í hvaða mynt flutningsreikningar eru skráðir. Mest yrði hækkunin samkvæmt tilkynningu Eimskipafélagsins í dollurum og í sterlingspundum eða um 11%. Nokkrum dögum síðar tilkynnti svo fyrirtækið Samskip að skipafélagið mundi hækka jafnmikið og Eimskipafélagið eða um 6% að meðaltali. Þar með er ljóst að allir flutningar á stykkjavöru til landsins verða 6% dýrari frá 2. nóv. ef ekki verður gripið til sérstakra ráðstafana, þeirra að koma í veg fyrir hækkunina með samþykkt í verðlagsráði. Eimskipafélag Íslands hefur eins og kunnugt er, virðulegi forseti, um 65% af flutningum á allri stykkjavöru til landsins og Samskip hafa nokkurn veginn allt það sem þá er eftir. Velta Eimskipafélags Íslands á síðasta ári var um 8 milljarðar kr. Forstjóri Eimskipafélagsins byggir kröfur sínar um verðhækkanir á þeirri forsendu að fyrirtækið þurfi að skila 10--11% arði um þessar mundir. Það þætti gott í sjávarútveginum að menn veltu slíkum tölum fyrir sér. Hér verður sett fram sú fullyrðing, virðulegur forseti, að yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar telji óeðlilegt að Eimskipafélagið græði 10--11% af sínu fjármagni við þær aðstæður sem nú eru í þjóðfélaginu og þess vegna telji menn rétt að stöðva þá hækkun sem hér er gerð krafa um. Auk þess ber auðvitað að líta á þann veruleika að Eimskipafélag Íslands er markaðsráðandi fyrirtæki samkvæmt almennum reglum þótt ekki séu skýr ákvæði um það í íslenskum lögum enn. Þetta fyrirtæki hefur auk þess komið sér upp mjög sterkum tengslum við önnur stórfyrirtæki. Forstjóri Eimskipafélags Íslands er jafnframt stjórnarformaður Flugleiða. Eimskipafélagið á um þriðjung í Flugleiðum þannig að Eimskipafélag Íslands tengist öllum flutningum á stykkjavöru til landsins hvort sem það er á sjó eða í lofti og býr þannig við markaðsráðandi aðstöðu, að ég segi ekki einokunaraðstöðu, auk þess sem fyrirtækið hugleiðir nú að reisa í Reykjavík stærsta hótel sem byggt hefur verið í höfuðborg landsins. Það er því ekki einasta ætlun þessa fyrirtækis að helga sig flutningum á stykkjavöru heldur gistingum fólks. Eins og kunnugt er hefur þetta fyrirtæki einnig komið sér með mjög sterkum hætti fyrir í tryggingastarfsemi hér á landi. Það er talið að umtalsvert tap sé á fyrirtækinu Samskipum, um 130 millj. kr. á fyrri hluta þessa árs. Þetta tap getur hins vegar ekki verið röksemd fyrir hækkun á frakt Eimskipafélags Íslands. Forráðamenn Eimskipafélags Íslands hafa haldið því fram að þeir hafi orðið að lækka verð á frakt á síðustu mánuðum vegna samkeppni. Krafa þeirra um hækkun á frakt nú byggist fyrst og fremst á því að samkeppni hafi minnkað. Það liggja nú fyrir Alþingi, virðulegi forseti, tvö frv. um þessi mál. Í öðru frv. er tekið mjög skýrt á því hvað telst vera markaðsráðandi aðstaða. Samkvæmt því frv. er það alveg skýrt að Eimskipafélagið hefur í raun og veru einokunaraðstöðu. Með hliðsjón af þessu, virðulegi forseti, spyr ég hæstv. viðskrh.: Ætlar hæstv. viðskrh. að beita sér fyrir því að hækkun Eimskipafélags Íslands á stykkjavöruflutningum til landsins um 4--11% verði stöðvuð? Ég spyr að sjálfsögðu hæstv. viðskrh. um þetta mál af því að það er verðlagsmál en ekki samgöngumál þó auðvitað mætti ræða um stöðu Eimskipafélagsins sem samgönguþáttar undir öðrum dagskrárlið og öðrum þætti utandagskrárumræðna síðar. Rökin fyrir að stöðva þessa hækkun eru auðvitað skýr. Í mínum huga eru þau fyrst og fremst þau að það er bersýnilegt að þessi tvö skipafélög, sem ráða öllum stykkjavöruflutningum til landsins, hafa haft samráð um þessa ákvörðun og því getur verðlagsráð stöðvað þessa hækkun. Ég skora á hæstv. viðskrh. að beita sér fyrir því að það verði gert.

Virðulegi forseti. Í tilefni af fsp. hv. málshefjanda, 9. þm. Reykv., vil ég taka fram að verðlagsráð hefur haldið sérstaka fundi um þá tilkynningu Eimskipafélagsins að það hyggist hækka farmgjöld sín frá og með nóvemberbyrjun og um sams konar tilkynningu sem borist hefur frá Samskipum. Það er ástæða til að rifja það upp að í febrúar sl. ákvað verðlagsráð að gefa verðlagningu á farmgjöldum skipafélaga frjálsa samkvæmt heimild í 8. gr. laga nr. 56/1978, um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti, sbr. 4. gr. laga nr. 52/1982. Á þessum fundi var líka ákveðið að verðlagning á olíuvörum skyldi gefin frjáls. Báðar þessar ákvarðanir voru teknar með hliðsjón af samkeppnisaðstæðum, þ.e. til að efla virka samkeppni og stuðla að lægra vöruverði og verði þjónustu. Þessi ákvörðun tók gildi 1. apríl 1992. Með leyfi forseta, ætla ég að vitna beint í samþykkt verðlagsráðs. Hefst hér sú tilvitnun: ,,1. Hvers kyns samráð skipafélaga, sem stunda farmflutninga, um verð, viðskiptakjör og markaðsskiptingu er óheimil. 2. Skipafélögum verði skylt að tilkynna Verðlagsstofnun um alla samninga og samþykktir um samkeppnishömlur ásamt breytingum sem kunna að verða gerðar á þeim. 3. Skipafélögum verði skylt að hafa eigin verðskrár þannig úr garði gerðar að viðskiptavinir eigi auðvelt með að kynna sér verðið áður en til viðskipta kemur. 4. Verðlagsstofnun annist eftirlit og upplýsingamiðlun um samkeppnishætti á markaði fyrir farmflutninga skipafélaga. 5. Verðlagsstofnun leggur fyrir verðlagsráð í síðasta lagi í byrjun apríl 1993 skýrslu um reynsluna af afnámi ákvarðana um hámarksverðlagningu á farmgjöldum þannig að verðlagsráð geti endurmetið ákvörðun um verðlagsfrelsi í ljósi reynslunnar.`` Það er þessi bakgrunnur sem ég tel alveg nauðsynlegt að þingheimur hafi skýran fyrir hugskotssjónum þegar um þetta mál er fjallað. Einmitt á grundvelli þessarar samþykktar fjallar nú verðlagsráðið um málið. Það er rétt að fyrir skömmu tilkynnti Eimskipafélagið að það hygðist hækka farmflutningagjöld félagsins að meðaltali um 6% frá 2. nóv. Í kjölfarið tilkynntu Samskip hf. að félagið hygði á sömu hækkun frá sama tíma. Mér finnst eðlilegt að röksemdir talsmanna fyrirtækjanna fyrir þessum breytingum komi hér fram en þær virðast vera þessar helstar: Í fyrsta lagi að mikil samkeppni á þessu ári hafi leitt til þess að meðalflutningsgjöld hjá Eimskip hafi lækkað um 4,2% fyrstu níu mánuði þessa árs miðað við sama tímabil í fyrra en gjöldin fyrir mánuðina júní til september í ár hafi lækkað enn meira eða um tæp 9% miðað við sömu mánuði í fyrra. Hjá Samskipum hafi flutningsgjöldin lækkað um 9% fyrstu níu mánuði ársins samanborið við sama tímabil í fyrra. Í öðru lagi hafa talsmenn fyrirtækjanna bent á að afkoma þeirra hafi verið óviðunandi það sem af er árinu. Hagnaður Eimskips var um 18 millj. kr. fyrstu sex mánuði ársins og hefur afkoma félagsins versnað síðan en níu mánaða uppgjör liggur enn ekki fyrir. Tap Samskipa fyrstu sex mánuði ársins nam um 130 millj. kr. og hefur farið vaxandi síðan. Í þriðja lagi benda þeir á að samdráttur hafi orðið í flutningum á þessu ári. Hjá Eimskip hefur samdrátturinn numið um 10% fyrstu níu mánuði ársins en hjá Samskipum hefur hann verið heldur minni. Nú getur mönnum sýnst sitt hvað um þessar röksemdir en það er ástæða til að hugleiða þær og skoða það þegar um þetta mál er fjallað, ekki síst það að með beitingu ýmiss konar afsláttar hafa skipafélögin í reynd verið að lækka farmgjöldin. Eins og ég nefndi áðan voru farmgjöld í áætlanasiglingum felld undan ákvörðunum verðlagsráðs frá og með 1. apríl sl. Þetta var að sjálfsögðu gert á grundvelli þeirrar samkeppni sem þá var talin ríkja á markaðnum þrátt fyrir sterka stöðu Eimskips. Farmgjaldahækkunin sem nú hefur verið tilkynnt vekur eðlilega upp spurningar um það hvort í raun og veru ríki þarna nægilega virk samkeppni og þar er spurningin að sjálfsögðu: Hvað felst í markaðsráðandi stöðu fyrirtækis? Hvernig er henni beitt? Það er auðvitað almennt talið að markaðsráðandi staða fyrirtækis sé sú staða að fyrirtæki geti að verulegu leyti tekið ákvarðanir án þess að þurfa að taka tillit til sinna samkeppnisaðila eða sinna viðskiptavina. Þau atriði sem menn leggja þar einkum til grundvallar eru hvort markaðshlutdeild fyrirtækisins, fjárhagsleg staða þess, raunveruleg eða möguleg samkeppni annarra fyrirtækja, lögbundnar eða raunverulegar hindranir á aðgangi annarra fyrirtækja á markaðnum, geri það að verkum að það ráði í raun og veru lögum og lofum á markaðnum. Það er auðvitað eðlilegt að líta þannig á málið að Eimskip sé markaðsráðandi fyrirtæki á Íslandi í þessum flutningum. Fyrirtækið hefur 65% markaðshlutdeild. Það hefur aðeins einn stóran keppinaut og það eru verulegar hindranir á aðgangi nýrra fyrirtækja að markaðnum.  Ég tel sérstaka ástæðu til að afla frekari gagna frá skipafélögunum og m.a. skýringa á því hvers vegna þau beiti einfaldlega ekki til baka þeim afslætti sem þau hafa veitt til að jafna sína stöðu án þess að breyta gjaldskránni almennt.

Forseti biður hæstv. ráðherra og þingmenn að taka tillit til þess að það er ákveðinn tími sem menn hafa í þessum umræðum og hann er mjög takmarkaður.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Svavari Gestssyni fyrir að hafa tekið upp þetta mikilvæga mál og ekki síður þakka ég hæstv. ráðherra fyrir skýr svör sem skýra sérstaklega vel þær kröfur sem við hljótum í framhaldinu að gera til verðlagsráðs. Það dylst auðvitað engum að við Íslendingar eigum í dag í óvenjulega miklum erfiðleikum. Það ríkir stöðnun og deyfð í efnahagslífinu og það er fyrirsjáanlegt að kaupmáttur fólksins, kaupmáttur fjölskyldnanna í landinu, getur ekki annað en dregist saman við þessar aðstæður. Sem betur fer, hv. þm., er þó að skapast þjóðarsamstaða um að vinna sig saman úr þessum vanda. Aðilar vinnumarkaðarins eiga um þessar mundir í mikilvægum viðræðum þar sem reynt er að finna leiðir til að sporna við kostnaðarhækkunum og til að létta klyfjum af fyrirtækjum landsins og reyna þannig að koma í veg fyrir vaxandi atvinnuleysi. Það er til marks um þá samstöðu og áherslu sem þjóðin öll leggur á að við vinnum okkur sameiginlega út úr vandanum að tveir stærstu stjórnarandstöðuflokkarnir hafa lýst yfir að þeir vilji taka þátt í þeirri vinnu. Það er sögulegt, segi ég fyrir mitt leyti, að Alþb. hefur lýst því yfir að það getur fellt sig við að tiltekin gjöld verði felld af fyrirtækjum og að tekjumissi sveitarfélaga verði mætt með hærri sköttum á alþýðu manna. Þessi stefnubreyting hefði einhvern tímann þótt saga til næsta bæjar.  Á sama tíma og þjóðin biður um samstöðu gerist það að svokallað óskabarn þjóðarinnar, Eimskipafélagið, hefur forgöngu um að rjúfa samstöðuna í fæðingu með því að hækka farmgjöld um allt að 11%. Það er auðvitað alveg ljóst að þessi hækkun fer beint út í verðlagið. Í kjölfarið hefur hitt skipafélagið, Samskip, siglt. Þetta kalla ég óeðlilegt samráð, siðlaust samráð. Ég sé ekki betur en miðað við þær reglur sem hæstv. viðskrh. las hér áðan og verðlagsráð á að fara eftir sé hér um að ræða fullkomið brot. Við hljótum að gera þær kröfur að þessi hækkun verði kölluð til baka. Ég segi: Þetta er ekkert annað en blaut tuska í andlit þeirra sem leggja nú nótt við dag til að ná samstöðu um leiðir út úr þessum vanda. Þetta er hreint siðleysi, þetta er siðleysi einokunarinnar. Ég get ekki annað en tekið undir kröfur um að hækkunin verði dregin til baka. Ég vil að það komi fram hér, virðulegi forseti, að þessi hækkun stafar einvörðungu af því að þetta félag býr við einokunaraðstöðu og ég fagna því að nú liggja fyrir þinginu frv. sem væntanlega geta skilið á milli þeirra tveggja þrepa sem þetta skipafélag hefur tangarhald á í flutningum, þ.e. bæði á affermingu og flutningum. Þannig og einungis þannig getum við séð til þess að ný félög geti komið hingað, erlend félög, ný innlend félög og raunveruleg samkeppni verði loksins tekin upp.

Enn verður forseti að minna á að tíminn er takmarkaður og biður þingmenn að halda sig við þann tíma sem þeim er heimill hverju sinni.

Hæstv. forseti. Ég þakka einnig hv. þm. Svavari Gestssyni fyrir að taka þetta mál upp hér á hinu háa Alþingi við þær alvarlegu aðstæður sem við blasa. Það liggur fyrir að þeir stóru í sjávarútveginum sitji uppi með að tekjum þeirra er stjórnað með handafli ríkisstjórnarinnar. Þeir stóru í flutningum töldu hagræðingu og niðurlagningu þess þriðja á markaðnum tryggingu þess að vöruverð lækkaði og hækkanir mundu ekki eiga sér stað. Nú blasir það hins vegar við að þrátt fyrir fækkun skipafélaga og mikla hagræðingu telur óskabarn þjóðarinnar mikilvægt að hleypa af stað skriðu verðhækkana. Ég vil því taka undir orð málshefjanda og óska eftir því að þessari hækkun verði frestað um sinn. Við heyrum af því að mikilvægt samráð sé í gangi í þjóðfélaginu. Þótt þráðurinn liggi ekki hér inni í þinginu eru margir að reyna að skoða stöðu atvinnulífsins og ná sátt. Þess vegna er mikilvægt að þeir sterku og stóru verði einnig að bíða þeirrar niðurstöðu. Á þetta vil ég leggja áherslu. Það reynir auðvitað á hæstv. viðskrh. sem einungis hefur tjáð sig hér og sagt í fjölmiðlum að málið sé bagalegt. En nú reynir á. Er hann maður fólksins eða hinna stóru fyrirtækja sem vilja ein vera á markaðnum? Ég er í engum vafa um að ef þetta nær fram að ganga fer hér af stað mikil skriða verðhækkana, framfærsluvísitalan hækkar, lánskjaravísitalan hækkar, Einbjörn byrjar að toga í Tvíbjörn og verðbólguhjólið rúllar af stað hægt og sígandi. Þess vegna vil ég leggja áherslu á að málinu verði frestað. Ég hygg að aðilar vinnumarkaðarins séu nú hin raunverulega starfandi ríkisstjórn í þessu landi. Þeir leita leiða og þola ekki þá deyfð sem ríkir á stjórnarheimilinu. Við væntum þess að tillögur þeirra til bjargar atvinnulífinu liggi fyrir innan skamms og Eimskipafélag Íslands verði á þeirri stundu að sætta sig við að bíða þeirrar niðurstöðu.

Hæstv. forseti. Það var ekki hátt risið á hæstv. viðskrh. þegar hann kom hér upp áðan og tók að sér upplestur á rökum Eimskipafélags Íslands fyrir þessari dæmalausu hækkun. Ég trúi ekki öðru en hv. þm. Össur Skarphéðinsson hafi verið að gera heiftarlega að gamni sínu þegar hann kom hér og þakkaði hæstv. ráðherra fyrir skýr svör. Þessi dæmalausa hækkun dregur auðvitað athyglina að þeirri fákeppni og þeirri algjörlega markaðsráðandi aðstöðu sem einn aðili í stykkjavöruflutningi til landsins á sjó, Eimskipafélagið, er í. Saman hafa tveir aðilar fullkomna einokun á þessum markaði. Þess vegna hlýtur fyrst og fremst að vakna sú spurning hér: Er ekki um samsteyptar aðgerðir þessara tveggja einokunaraðila að ræða þegar þeir eins og fyrir tilviljun með tveggja eða þriggja daga millibili hækka sínar farmskrár nákvæmlega um sömu prósentu? Þessi sjálftaka hagnaðar, sem er röksemdafærsla Eimskipafélagsins, er auðvitað út í hött við núverandi aðstæður í íslensku efnahagslífi. Menn hljóta að spyrja sig: Er það eðlilegt að einn aðili geti í krafti markaðsráðandi aðstöðu sinnar selt sér sjálfdæmi um hagnað og fylgt því fram með sjálftöku gjaldskrárhækkana burt séð frá aðstæðum á flutningamarkaði og í efnahagslífi þjóðarinnar? Það er það sem hér er að gerast. Á sama tíma og önnur fyrirtæki, aðrar atvinnugreinar, verða að sætta sig við skerta afkomu vegna samdráttar í þjóðarbúskapnum telur Eimskipafélags Íslands ekkert athugavert við það að selja sér sjálfdæmi um áframhaldandi hagnað. Í stað þess að draga þá úr kostnaði vegna minni flutninga ákveður fyrirtækið einfaldlega að tryggja hagnað sinn með gjaldskrárhækkunum. Í krafti yfirburðaaðstöðu sinnar sér það svo um að ,,litli bróðir``, sem einn gæti einhverju um það breytt, verði með í verknaðinum. Þetta dregur einnig athyglina að því, hæstv. forseti, og ég ætla að ljúka máli mínu á því, að minna á þá staðreynd að fyrirliggjandi frv. til laga um samkeppni er ófullnægjandi að þessu leyti og þarf að gera á því breytingar eins og ég hef reyndar lagt til. Einmitt þetta mál dregur athyglina með mjög skýrum hætti að því að frv. hæstv. viðskrh. er, eins og málflutningur hans, of máttlaus í þessum efnum.

Virðulegur forseti. Það er reyndar svolítið skrýtið að upplifa það að fulltrúar ríkisstjórnarinnar eru í vandræðum með að standa við þau tímamörk í ræðustól sem þeir áttu þátt í að setja til að stemma stigu við málflutningi stjórnarandstöðunnar. En það er alveg greinilegt að skipafélögin ætla ekki að bíða eftir tillögum ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum sem hv. 17. þm. Reykv. lagði áherslu á að væri verið að vinna. Það er ekki nægilegt að ræða um kostnaðarlækkanir til fyrirtækja, lækkun á tryggingagjaldi, niðurfellingu eða breytingu á aðstöðugjaldi þegar ekkert er framkvæmt. Menn taka þá bara til sinna ráða og það er ábending til ríkisstjórnarinnar. En kannski er það þetta sem hún vill. Fyrirtækin eiga að spjara sig. Markaðurinn á að ráða. En þá er nærtækt að spyrja: Hvaða markaður? Hefur ekki Eimskip yfirburðastöðu á markaðnum? Er með svo til alla flutninga til landsins. Þeir geta gert þetta í krafti þess að þeir ráða markaðnum. Þannig eru markaðslausnir ríkisstjórnarinnar í reynd. Það er líka allrar athygli vert að Eimskip er ekki enn rekið með tapi en hefur aftur á móti verið rekið með góðum hagnaði síðustu ár. Sama er þó ekki hægt að segja um Samskip. Það mætti hugsa sér að Eimskip gæti tekið á sig tímabundið tap eins og mörg önnur fyrirtæki verða að gera hér á landi ef þeir á annað borð vilja taka mið af því efnahagsástandi sem er og stöðugleikamarkmiði ríkisstjórnarinnar og aðila vinnumarkaðarins. Þeir virðast hins vegar ekki gera það og það segir okkur að Eimskip er ríki í ríkinu og lætur sér fátt um áætlanir stjórnvalda finnast. Þessi hækkun mun að sjálfsögðu koma beint út í verðlag vörunnar og valda hækkun á vísitölu framfærslukostnaðar, lánskjaravísitölu og byggingarvísitölu. Þar með fer boltinn að velta. Verðlag vöru á landsbyggðinni verður svo enn hærra þar sem hækkunin kemur með tvöföldum þunga á vöru sem flutt er út á land. Ég tel að hér geti einnig verið um að ræða ólöglegt samráð milli fyrirtækja og sjálfsagt að viðskrh. skoði það í fullri alvöru.

Hæstv. forseti. Þær umræður sem hafa verið hér í dag virðast sneiða gersamlega hjá því að á undanförnum árum hefur tekist að lækka flutningskostnað mjög verulega hingað til landsins eða um 37% á sl. 7 árum sem er auðvitað mjög verulegt. Það er um 5% á ári. Á síðasta ári, ef við tökum tímann frá september til september, er um 10% lækkun á flutningsgjöldum að ræða hingað til landsins. Það er rétt sem kom fram í máli hæstv. viðskrh. að það hefur verið mjög harkaleg samkeppni milli skipafélaganna, sérstaklega síðan í apríl. En hitt er líka alveg öldungis ljóst að Samskip, sem fór mjög myndarlega af stað í sambandi við strandsiglingar umhverfis landið eftir að Skipaútgerð ríkisins var lögð niður, en með henni hafði ríkissjóður borgað 1 millj. á dag á undanförnum áratugum, hefur ekki tekjur til þess að halda uppi því þjónustustigi. Það gefur auga leið að ef hugmynd okkar er sú að halda uppi sterkum og öruggum samgöngum með félögum okkar sjálfra þannig að íslenskar hendur komi að því verki, þá verða fyrirtækin sem að því standa auðvitað að standa undir sér. Mér þótti leiðinlegt að heyra það sem sérstakt markmið hjá formanni þingflokks Alþfl. að nauðsynlegt væri að setja hömlur við fákeppni. Og hann hélt áfram með því að segja að einungis þannig getum við séð til þess að ný erlend félög komi hingað. Það hefur raunar komið fram hjá fleiri þingmönnum að þeim finnist það sérstakt keppikefli að reyna að brjóta niður þær siglingar sem Íslendingar sjálfir hafa byggt upp hingað til landsins með því að reyna að stuðla að því að erlendir keppinautar komi hingað. Ég vil líka benda á annað. Skipafélögin hafa átt í erfiðleikum með að manna skip sín Íslendingum vegna þeirra miklu skattaívilnana sem sjómenn fá í nágrannalöndum okkar, svo ég taki Danmörku og Noreg sérstaklega sem dæmi, eða ýmis önnur lönd. Auðvitað er það lofsvert að það skuli hafa tekist að lækka farmgjöld til landsins um 35% sl. 7 ár. Auðvitað er það gæfulegt að á sl. einu ári hefur tekist að lækka farmgjöldin um 10%. Auðvitað hljótum við að búast við því að Eimskipafélagið og Samskip reyni til hins ýtrasta að koma í veg fyrir hækkun nú. En ég vil líka segja að ef milliliðirnir, ef verslunin hefði staðið sig jafn vel og skipafélögin og lækkað álagninguna hjá sér um 35% á þessum tíma eins og skipafélögin hafa gert væri kannski hægt að hrósa þeim milliliðunum sérstaklega. Ég er raunar þeirrar skoðunar að kaupmennirnir geti vel tekið á sig þá hækkun þó einhver verði á farmgjöldum til landsins.

Virðulegi forseti. Það vakti mikla athygli þegar hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir lýsti því yfir að hún styddi aðild að Evrópsku efnahagssvæði. Það voru mikil tíðindi og ill. En nú hefur greinilega bæst í skarðið þar sem er hæstv. samgrh. Það eru slæm skipti að vísu en hann snýst öndverður gegn þeirri samkeppni skipafélaga sem hann er sjálfur að gera tillögu um á Alþingi með aðild að Evrópsku efnahagssvæði. Annars var málflutningur hans allur hinn sérkennilegasti satt best að segja. Þetta mál snýst ekki um það hvernig þessum hlutum hefur verið komið fyrir á undanförnum árum. Þetta snýst um það, hæstv. ráðherra og virðulegi forseti, að það er verið að tala um að sveitarfélög lækki sínar tekjur og tapi aðstöðugjaldi. Það er verið að skera niður heilbrigðiskerfi og menntakerfi. Það er verið að tala um gjaldþrot í sjávarútvegi og sérstakar ráðstafanir vegna sjávarútvegsins. Það er verið að tala um atvinnuleysi 3.500 manna á Íslandi. Atvinnuleysið snertir 10 þúsund einstaklinga á Íslandi beint eða óbeint. Stjórnarandstöðuflokkar eru með hugmyndir um mjög róttækar aðgerðir í efnahagsmálum og það er bent á það að Alþýðusamband Íslands gengur fram fyrir skjöldu. Hvað gerist þá? Þá rís upp einn hæstv. ráðherra og tekur upp hanskann fyrir sjálftökuliðið á Íslandi og segir: Það má hækka fraktirnar.  Hér er auðvitað með þvílíkum ósköpum á hlutum haldið af þessari ríkisstjórn og ég segi: Ef þessi ríkisstjórn og stjórnarliðið ætlar að taka með svona loppnum hætti á þessu gengi mun hún ekki ráða við neinn vanda í efnahagsmálum. Það þýðir ekki fyrir ríkisstjórnina að ganga fram fyrir launafólk, sveitarfélög og fyrirtæki í sjávarútvegi og segja: Þið verðið að spara og hagræða --- ef hún líður Eimskipafélaginu það að hirða hundruð milljóna sem ætlunin er að taka með þessari sérstöku hækkun. Þess vegna hljótum við auðvitað, virðulegi forseti, að líta þannig á að hér sé um að ræða prófmál. Ræður ríkisstjórn Íslands við vandann eða ætlar hún að glúpna og kikna í hnjánum frammi fyrir sjálftökuliðinu? Er það svo að sá maður sem var fundarstjóri hjá Eimskipafélagi Íslands um skeið, núv. forsrh. Íslands, ráði ekki við þetta mál og beygi sig í knjánum frammi fyrir þessari kröfugerðarsveit sjálftökuliðsins á Íslandi?

Virðulegi forseti. Eins og ég nefndi í minni fyrri ræðu mun Verðlagsstofnun afla frekari gagna um þróun farmgjalda að undanförnu og kanna sérstaklega tildrög þeirrar hækkunar sem nú hefur verið tilkynnt en ekki framkvæmd. Hér hafa menn nokkuð nefnt kaupmáttarbreytingar og verðlagsbreytingar. Það er að vonum. En það er kannski ástæða til þess að huga að því að einmitt á þessu ári og því næstliðna hefur verð á innfluttri stykkjavöru lækkað verulega á Íslandi. Á sama tíma hefur kaupmáttur hjá Alþýðusambandsfólki reyndar aukist bæði árin.

En forstjóra Eimskips?

Þetta ættu menn að kanna. Ég hygg að það sé best að hv. 9. þm. Reykv. kanni það sjálfur. En ég vildi koma aftur að skipafélögunum. Þau hafa verið beðin að svara m.a. eftirfarandi spurningum: 1. Hver var aðdragandi þeirrar verðlækkunar sem orðið hefur á þessu ári og þau hafa sýnt? 2. Hvernig var þessi verðlækkun framkvæmd í einstökum vöruflokkum og gagnvart einstökum viðskiptamönnum? 3. Hvers vegna er núna staðið með öðrum hætti að verðhækkun en þeirri verðlækkun sem orðið hefur jafnt og þétt það sem af er árinu? Það þarf auðvitað að leiða í ljós hvort Eimskip sé í þeirri aðstöðu í raun og veru á markaðnum að geta breytt farmgjöldunum án þess að þurfa að taka tillit til annarra. Sé það rétt að sú lækkun sem sannarlega hefur orðið á þessu ári sé vegna samkeppni við aðra eins og félögin halda fram hlýtur sú spurning að vakna hvers vegna og hvað hafi skyndilega gerst sem valdi því að fyrirtækin söðli nú um samtímis og leggi samkeppnina til hliðar. Þetta er eðlileg spurning sem kanna þarf og verður ekki úr leyst með háværum ræðum á Alþingi. Verðlagsráð og Verðlagsstofnun verða að upplýsa málið og gera viðeigandi ráðstafanir í samræmi við þau lög sem nú er starfað eftir. Ég ætla ekki að mæla með beinni íhlutun í verðmyndun nema önnur úrræði dugi ekki. Þá verður að sjálfsögðu gripið til hennar. Aðalatriðið er að hér verði komið á heilbrigðri samkeppni eins og tekist hefur í mörgum greinum og hefur reynst besta tryggingin fyrir því að lækka og koma á stöðugu verðlagi eins og tekist hefur á undanförnum missirum.

Þessari utandagsrárumræðu er lokið. Því miður var ekki hægt að uppfylla óskir þriggja hv. þm. sem vildu komast á mælendaskrá en tíminn er búinn og hálftíminn er liðinn.

Út af dagskrá eru tekin 13. og 14. dagskrármálið. Fleira liggur ekki fyrir þessum fundi. Til næsta fundar verður boðað með dagskrá. Fundinum er slitið.