Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Frsm. (Magnús Jónsson): Fjhn. þessarar hv. d. hefir flutt þetta frv. eftir ósk hæstv. fjmrh. Með gengisl. frá því í febrúar þessa árs er ríkisstj. heimilað að greiða verðlagsuppbót á laun embættismanna og starfsmanna ríkisins og setja reglugerð um það. En hæstv. stj. hefir líklega þótt réttara að leggja fram málið í frv.formi, og er frv. þetta uppkast að reglugerð, sem fjmrn. hefir látið gera. Ég verð því að álíta, að það hafi inni að halda þau ákvæði, sem hæstv. stj. vill láta gilda um þessi efni. Grg. frv. er rökstuðning ríkisstj. fyrir málinu, en einstakir meðlimir fjhn. áskilja sér rétt til að hafa sérstaka afstöðu til einstakra atriða málsins. Málið er mjög einfalt. Ákvæði gengisskráningarl., nr. 51 frá 12. febr. í ár, eru látin gilda óbreytt og heimfærð að ég hygg óbreytt til embættismanna og starfsmanna ríkisins og ríkisstofnana. Í 2. gr. er reynt að leggja vinnu embættismanna og starfsmanna ríkisins nokkurn veginn niður í tímakaup til þess að finna, hvaða laun svari til hvers uppbótarflokks samkv. gengisskráningarl. Síðan l. þessi voru sett, hefir verið gengið frá samningum milli kaupmanna og annara atvinnurekenda í Reykjavík og starfsmanna þeirra, og ég hygg, að þar sé fyrirkomulag svipað og í þessari gr. Ég hafði lagt drög að því að fá í hendur þessa samninga, en það hefir ekki orðið enn, og bið ég afsökunar á því. En að því er ég veit bezt, er þar um að ræða samskonar ákvæði, og styður það þá skoðun, að ekki sé ósanngjarnt, að þannig skuli hagað launauppbót embættismanna og starfsmanna ríkisins. Ég hefi að vísu heyrt þá mótbáru, sem fram kom við 2. umr. fjárl., að þessi uppbót ætti að vera lægri handa starfsmönnum ríkisins en öðrum, þar sem atvinna þeirra væri öruggari en flestra hinna. Ég skal ekki bera á móti því, að það sé rétt, að starfsmenn ríkisins hafi yfirleitt öruggari atvinnu en sumir hinna. En það er tvennt, sem mælir með því, að starfsmenn ríkisins njóti sömu kjara í þessu efni. Annað er það, að ýmsir starfsmenn ríkisins eru ekki í öruggari stöðum en ýmsir aðrir starfsmenn, sem með l. hafa fengið uppbót, og er þar skemmst að minnast, að lögð var niður ein ríkisstofnun, - og hvar var þá öryggi starfsmanna hennar? Hitt er það, að þetta öryggi starfsmanna ríkisins hefir þar verið látið koma til greina í því, að laun þeirra eru yfirleitt lág. Þeir, sem settir eru í mestar ábyrgðarstöður ríkisins, svo sem hæstaréttardómarar, biskup, landlæknir og svo framvegis, hafa hvergi nærri laun á við þá, sem stjórna sumum stórum fyrirtækjum. Og þetta hefir alltaf verið rökstutt með því, að þessar stöður væru svo miklu tryggari en aðrar. Þetta á ekki að koma fram í öllum ráðstöfunum, sem gerðar eru, þar sem einu sinni er búið að taka tillit til þessa raunverulega eða ímyndaða öryggis með því, að grunnlaunin eru þarna lægri en víða annarstaðar. Ég tel annars ekki verulega ástæðu til að ræða um einstök atriði frv. N. hefir hugsað sér að athuga það nánar fyrir 2. umr., og getur verið, að þá verði komnar fram einhverjar brtt. við það. Ég hygg, að sumir hv. nm. hafi ætlað sér að bera fram brtt. við frv., og er því siður ástæða til að fara út í einstök ákvæði þess nú. Þó vil ég vekja athygli á ákvæðum 3. gr., þar sem segir, að ef maður tekur laun úr ríkissjóði fyrir fleiri en eitt starf, þá skuli reikna verðlagsuppbótina af samanlagðri launaupphæðinni. Þetta ákvæði þarf nánari athugunar við. Tökum til dæmis þingfararkaup. Á það að vera misjafnlega hátt eftir því, hvaða laun önnur maðurinn tekur úr ríkissjóði? Þá þarf að athuga, hvernig fara skuli með laun, er menn taka fyrir störf í mþn. t. d., en þau eru venjulega greidd sem ákveðin borgun fyrir ákveðið verk. Ég sé ekki ástæðu til þess, að ákvæðin um dýrtíðaruppbót snerti slík störf eða hafi áhrif á dýrtíðaruppbótina í heild. Þetta getur verið óþarfa aths. hjá mér, og sé auðvelt að gera þetta upp eftir hvern ársfjórðung og ákveða þar með, í hvaða launaflokki maður eigi að lenda, en ég held þó, að framkvæmd þessa ákvæðis 3. gr. verði erfið, og þarf þetta a. m. k. athugunar við. Eins þyrfti að athuga nánar ákvæði 8. gr., þar sem segir, að verðlagsuppbót skuli greiða eftir á fyrir hvern ársfjórðung og miða hana við vísitölu þá, sem ákveðin er í byrjun ársfjórðungsins. Ef dýrtíð ykist mjög, yrði það sérstaklega óþægilegt fyrir þá, sem lægra eru launaðir, að bíða í heilan ársfjórðung eftir uppbótinni. Þetta þarf nánar að athuga, og mun n. gera það milli umr. Ég hefði því haldið, að heppilegast væri með tilliti til vinnubragða að geyma frekari rökræður um þetta þar til við 2. umr. og sjá, hvaða brtt. n. muni vilja gera.

*Brynjólfur Bjarnason: Ég skal ekki tefja umr. mjög að þessu sinni. Um þetta frv. í heild er það að segja að því er snertir uppbót láglaunaðra starfsmanna, að það eru sömu hundsbæturnar, sem þeim eru hér réttar, og launal. ákveða verkamönnum. En fyrst og fremst er það hneykslanlegt við frv., að þar er gert ráð fyrir, að uppbót sé veitt á hvaða hálaun sem er, svo að maður með 20 þús. kr. árslaun fær nálægt 100 kr. launauppbót á mánuði, samtímis því að ríkisstj. er fengin heimild til að lækka öll framlög um 30% og á sama tíma og mörg þúsund manna svelta. Þetta er hneyksli, og ég tel nærri óhugsanlegt, að þetta verði afgr. þannig frá Alþingi. Það kom reyndar ekki fram hjá hv. frummælanda, að meiningin væri að lagfæra þetta, en ég get ekki trúað því, að það sé þingvilji að láta þetta frv. fara óbreytt í gegn, og ég vil hér með spyrja hv. n., hvort ekki sé ætlunin að lagfæra þetta. Þó tekur út yfir, ef hafa á það fyrirkomulag, að ekki sé gengið út frá heildarlaunum embættismanna og starfsmanna ríkisins, heldur hverjum launaflokki fyrir sig, þannig að ef maður hefir marga bitlinga, þá sé uppbótin ekki reiknuð af þeim öllum í heild, heldur hverjum um sig, þannig að hann kemst í hæsta uppbótarflokk. Þetta nær engri átt. En ég sé þó, að hv. frummælanda þykir ekki nóg, að frv. gerir ráð fyrir svona gífurlegri launahækkun embættismanna, heldur vill hann láta auka hana enn meira, og þá fyrst og fremst hjá þeim mönnum, sem lifa sem sníkjudýr á ríkissjóði og oft fyrir störf, sem eru til lítilla nytja.



Þar sem ég heyri, að hv. n. ætlar að taka frv. til athugunar, vil ég benda á tvö atriði, sem athuga þarf. Annað er það, hvort láta á uppbótina ná upp úr, til þeirra hæst launuðu. Ég tel það athugavert, hvort ekki ætti að stoppa við ákveðið mark, t. d. 8–9 þús. kr. Annað atriði, sem einnig er vafasamt, er það, hvort ekki ætti að flokka launin í fleiri en 3 flokka eins og gert er í frv. Ég teldi það réttara að láta stigin vera fleiri en 3, t. d. 4 eða 5, byrja á þeim lægst launuðu, en fara lengra niður með uppbótina úr því er komið er upp í 6 þús. kr. laun t. d. Ég beini þessu atriði til hv. n. Ég tel réttara að hafa flokkana fleiri og láta uppbótina ekki ná upp úr.

* Frsm. (Magnús Jónsson): Ég vildi leiðrétta misskilning, sem hér kom fram. Það kann að vera, að ég hafi talað óskýrt, en ég vildi ekki, að þessi misskilningur kæmi fram í þingtíðindunum. Ég hélt því ekki fram, að menn, sem hefðu fleiri störf en eitt, ættu að fá uppbót fyrir hvert þeirra um sig og geta þannig komizt í hærri flokk en annars, heldur sagði ég, að þetta yrði að athuga nánar, og ég taldi það vafamál, hvort ætti að bæta slík starfslaun upp sérstaklega. Ég nefndi sem dæmi þingfararkaup og laun fyrir störf í mþn. Ég minntist á, að það gæti verið erfitt í framkvæmd að reikna öll aukastörf þannig, og að því er snertir þingfararkaupið t. d. tel ég, að um geti verið að ræða aðferðarörðugleika, að sjá, í hvaða flokki maðurinn lendir, ef taka á það til greina með öðrum launum. Þá gerði hv. 1. þm. N.-M. tvær aths. Önnur var sú, að hann taldi vafamál, hvort rétt væri að láta uppbótina ná upp úr, og varpaði fram þeirri spurningu, hvort ekki væri réttara að stanza t. d. við 8–9 þús. kr. laun, svo að ef maður hefði hærri laun, þá væru þau ekki bætt upp. Það er vitanlegt, að ef aukastörf eru reiknuð með, komast ýmsir upp fyrir þetta mark, en örfáir embættismenn eða starfsmenn ríkisins hafa hærri föst laun en þetta. Launin hjá ríkinu eru nú ekki hærri en þetta. Það er naumast til það ríki í veröldinni, sem hafi jafnari laun en íslenzka ríkið. Og mér finnst sá megingalli vera á því að stanza með uppbótina við ákveðið launamark, að með því er verið að gera annað en tilgangurinn er með þessari löggjöf. Tilgangurinn er ekki sá, að jafna laun manna, heldur að bæta upp að nokkru leyti þá rýrnun á gjaldeyri, sem launin eru borguð í. Verðgildi krónunnar er nú miklu minna en það var áður, svo að nú er hún ekki nema 60–70 aurar frá því sem áður var. Þess vegna er nauðsynlegt að bæta launin upp, svo að þau verði eins og áður, en til þess eru gömlu lögin þröskuldur í veginum. Þegar dýrtíðaruppbótin var sem hæst, höfðu embættismenn ríkisins allir sömu laun að henni meðtaldri. Eitt árið komst hún upp í 137%. Ég var þá nýkominn til bæjarins sem láglaunaður embættismaður, en hafði þó að meðtaldri dýrtíðaruppbótinni sömu laun og prófessorar og jafnvel biskupinn. Við námum allir staðar við sama hámarkið. Ef nú þeir lægstlaunuðu eiga að fara að nálgast þá, sem hærri hafa launin, þá er verið að rugla því launakerfi, sem fyrir er í landinu. Hv. þm. skaut því til n., hvort ekki væri betra að hafa flokkana fleiri, og er sjálfsagt að athuga það. En í fljótu bragði virðist svo, að eftir því sem flokkarnir yrðu fleiri, því flóknari yrðu l. í framkvæmd, og er rétt að mæla með gildandi ákvæðum um þessi efni. Ég hefi nú ekki með höndum gögn, sem sýna, hvað laun geta komizt hátt. En ef litið er á föstu launin, þá eru eftir eldri launalögunum engin laun hærri en 10 þús. kr. Hæstu ríkislaunin eru ráðherralaunin, og ég held, að fáum muni detta í hug að kalla íslenzku ráðh. hálaunamenn. Ef nokkuð er vanvirða fyrir ríkið, þá er það, hvernig það launar ráðh. sínum, svo að þeim er ómögulegt að lifa af þeim launum eingöngu. Þó er ekki hægt að segja, að starf þeirra sé rólegt og þeim sé frjálst að haga sínum gerðum eftir eigin geðþótta. Sama má segja um fleiri störf, sem alls ekki eru borguð sem skyldi. En eigi að síður heyrist oft á opinberum vettvangi, að ýmsir starfsmenn ríkisins taki laun sín fyrir lítið, og þó skal ég ábyrgjast, að þessir menn hafa nóg að gera. Ég er eitt af þessum sníkjudýrum í embættum ríkisins, en mér er óhætt að fullyrða, að við fáum ekki að sofa við starf okkar, svo óhætt er að bæta launin upp þess vegna.

*Fjmrh. (Jakob Möller): Ég hafði ekki veitt því athygli, að þetta mál var á dagskrá, svo að ég mun ekki fara um það mörgum orðum, en aðeins gera grein fyrir afstöðu minni til þessa frv. og hvernig það var úr garði gert. Eins og það lá fyrir síðasta Alþ., leit ég svo á, að semja ætti reglugerð sem mest í samræmi við fyrirmæli l. um gengisskráningu og ráðstafanir í því sambandi, þannig að reglugerðin væri beinlínis samin í samræmi við gildandi reglur um dýrtíðaruppbót til manna, sem kæmu undir þau lög. Þar er dýrtíðaruppbótin takmörkuð með því að takmarka verðstuðulinn sjálfan, þannig að hún virðist minni en dýrtíðin segir til um. Alveg á sama hátt er gert í þessu frv., og eftir meðferð þess á síðasta Alþ. var ekki hægt að sjá annað en þetta væri tilgangurinn. Þar sem rétt er að láta þingið skera úr þessu máli, þá sá ég fyrir mitt leyti ekki ástæðu til að breyta reglugerðaruppkastinu, en lét það fara til meðferðar. Sjálfsagt er, að þingvilji komi fram um þessi efni, og vænti ég, að samkomulag náist um þau. Að öðru leyti hefi ég ekkert um þetta að segja, þar sem ég hefi ekki verið viðstaddur umr.

*Erlendur Þorsteinsson: Vegna þeirra umr., sem farið hafa fram í þessari hv. d., þá vildi ég gjarnan gera grein fyrir afstöðu minni til málsins, fyrir hönd fjhn. Eins og grg. frv. ber með sér, er frv. flutt að tilhlutun hæstv. fjmrh. af fjhn. Nefndarmenn hafa þó óbundnar hendur um einstök atriði frv., og til að gera brtt. við það. Þegar n. athugaði frv. og ræddi um að gera breyt. á því, þá tilkynnti ég, að ég vildi fá því breytt þannig, að I. fl. yrði miðaður við 300 kr. laun á mánuði, II. fl. við 300–400 kr. og III. fl. yrði þar yfir. Ennfremur að uppbætur á hálaunum yrðu takmarkaðar, þannig að dýrtíðaruppbótin yrði miðuð við 8 þús. kr. laun á ári. Maður, sem hefði 10 þús. kr. laun, fengi aðeins uppbót af 8 þús., en enga af 2 þús. Samkvæmt 8. gr. verður verðlagsuppbótin greidd eftir á mánaðarlega, en laun starfsmanna eru venjulega greidd fyrirfram. Við ræddum um þetta í n. og það varð að samkomulagi, að hún skyldi flytja frv. óbreytt eins og það barst frá fjmrh., en taka það síðan sérstaklega til meðferðar fyrir 2. umr. Í 6. gr. er ákvæði, þar sem talað er um, að embættismönnum, sem fá greitt skrifstofufé úr ríkissjóði, sé heimilt að greiða starfsfólki sínu verðlagsuppbót samkv. þeim reglum, sem talað er um í 2. gr., gegn endurgreiðslu úr ríkissjóði eftir reikningi, sem fjmrh. úrskurðar. Ég vil aðeins benda á það við þessa umr., að verðlagsuppbótin gæti orðið mikið hærri en útlit var fyrir, þegar þessum mönnum var ákveðið skrifstofufé. Það gæti því komið til mála, að fjhn. athugaði, hvort ekki bæri að bæta embættismönnum þetta upp að einhverju leyti. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara frekar út í einstök atriði málsins, enda ekkert komið fram við þessa umr., sem ég þarf að svara.

*Brynjólfur Bjarnason: Ég sé, að það hefir verið að einhverju leyti misskilningur, sem kom fram hjá hv. 1. þm. Reykv. að því er snertir till. hans um það, hvernig reikna skuli uppbót af launum þeirra manna, sem hafa á hendi margvísleg störf. Þetta hefði þær afleiðingar, að menn, sem taka laun fyrir mörg aukastörf, komast í hærri launaflokkinn. Annars var mér ekki vel ljóst, hvað hv. þm. hugsar sér í þessu efni. Aðalatriðið er, hvort eigi að láta launauppbótina ná til allra, hversu hálaunaðir sem þeir eru. Hv. 1. þm. Reykv. hélt því fram, að tilgangurinn með launalögunum væri sá, að bæta upp verðhækkunina, þannig að launin yrðu þau sömu eftir sem áður. Nú er alls ekki farið eftir þessari meginreglu í þessum l. og heldur ekki í gengisskráningarl. Það hefir heldur engum manni dottið í hug að halda því fram fyrr en nú, að þessi launauppbót væri gerð í þeim tilgangi að hækka launin sem nemur aukinni dýrtíð. Tilgangurinn var efalaust sá, að láta þá menn fá uppbót, sem eru svo lágt launaðir, að þeir eiga fullt í fangi með að framfleyta lífinu. Þessi lög eru því sett af brýnni nauðsyn. En á sama tíma og hagur ríkissjóðs er þannig, að veita verður ríkisstjórninni heimild til þess að skera niður útgjöldin um 35%, eru brýnustu nauðsynjamálin lögð til hliðar og verulegar framkvæmdir látnar sitja á hakanum. Á sama tíma eru ekki einu sinni möguleikar til þess, að bændur geti fengið áburð á tún sín. Á sama tíma er leikið sér að því að kasta peningum í menn, sem hafa svo há laun, að þeir lifa í allsnægtum. Hv. þm. hélt því fram, að þessir menn hefðu svo þýðingarmikil störf með höndum, að þeir þyrftu að vera hálaunaðir, en allt öðru máli gegndi um sjómenn og hafnarverkamenn. Hann hélt því líka fram, að sanngjarnt væri, að hann hefði t. d. fimmföld til sexföld laun á við venjulega verkamenn og að hann hefði sexfalt þýðingarmeiri störf með höndum. En ég álít aftur á móti, að hafnarverkamaður hafi margfalt þýðingarmeira starf að leysa af höndum, sem þjóðfélagið ætti að launa vel. Að minnsta kosti er skylda þess að sjá um, að þessir menn hafi svo góð launakjör, að þeir geti rækt sitt starf og haldið sinni starfsorku. E n það verður ekki með því fyrirkomulagi, sem er á launakerfinu samkvæmt gengisskráningarl. Það er blátt áfram siðleysi að koma með till. um að hækka stórlega laun þeirra manna, sem hafa marga tugi þús. á ári, á sama tíma og þeir, sem að framleiðslustarfinu vinna, lepja dauðann úr skel. Hv. þm. var að tala um, að yfirleitt væri sjaldgæft, að starfsmenn ríkisins hefðu hærri en 8 þús. kr. laun á ári, hæstu launin samkv. launalögunum væru 10 þús. og það væri hámarkið hjá starfsmönnum þess opinbera. Þetta er rétt, ef aðeins er litið á launalögin, en ef sjálf launin eru athuguð, verður allt annað uppi á teningnum. Það er ekki vafi á því, að ef reiknuð eru saman laun ýmissa embættismanna, þá hafa þeir hærri laun en 8 þús. kr., og langt fram yfir það, og hér er um að ræða stórt fjárhagsspursmál fyrir ríkissjóð. Hv. þm. gat þess, að ósæmandi væri fyrir ríkið, hve illa það launaði ráðh. sínum, þeirra núverandi launakjör væru óviðunandi, og hann rökstuddi þessa skoðun sína með því, að það væri svo óviss staða að vera ráðh. Ég læt nú vera, hversu óviss sú staða er.

A. m. k. varð hún óviss fyrir Kuusinen

. Berum ráðherrastöðuna saman við stöðu hafnarverkamannsins í Reykjavík, - hvor skyldi vera óvissari staða? Ef fara ættu fram einhverjar breytingar á ráðherralaunum, ætti frekar að minnka þau, því að þegar ráðh. fer frá, skammtar hann sér alltaf þá beztu stöðu, sem til er í landinu, og hv. þm. getur ekki komið með margar undantekningar. Ég veit ekki til þess, að ráðh. hafi þurft að lepja dauðann úr skel, hvorki meðan þeir gegna þeirri stöðu eða eftir að þeir eru komnir úr ráðherrastóli. Það er undarlegt af hv. þm. að koma með slíkar röksemdir, þegar hann heldur fram hagsmunum hálaunamanna á móti hagsmunum verkamanna, og er það fremur til að segja eitthvað en til að rökstyðja sitt mál. Viðvíkjandi því, sem hv. 10. landsk. þm. sagði um afstöðu fjhn. til þessa máls, þá skilst mér á hans till., að borga eigi uppbót af 8 þús. kr., en ekki af því, sem þar er fram yfir. Sá maður sem hefði 10 þús. kr. laun, fengi uppbót af 8 þús., en ekki af 2 þús. kr. En það er hneyksli á þessum tímum, að uppbót skuli vera reiknuð af svo háum launum, og ég tel þessa till. því gagnslaust kák. Munu síðar koma till. til bóta í þessum málum.