Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Hæstvirtur forseti. Ég hef lagt fsp. fyrir fjmrh. um ráðningar í lausar stöður embættismanna. Fsp. hljóðar svo, með leyfi herra forseta: "1. Hefur ákvæðum 5. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins varðandi auglýsingar í lausar stöður ævinlega verið stranglega framfylgt? 2. Hafa verið veitt embætti s.l. fjögur ár án þess að gætt hafi verið ákvæða 5. gr. áðurgreindra laga og þær auglýstar með venjulegum fyrirvara? Ef svo er, í hvaða tilvikum og hvaða ástæður lágu til grundvallar?" Ég vil aðeins, með leyfi herra forseta, fá að lesa upp 5. gr., sem ég vísa í, úr kaflanum um stjórnarfar, embættismenn og yfirvöld, lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Hún hljóðar svo: "Lausar stöður skal auglýsa í Lögbirtingablaði, venjulega með fjögurra vikna fyrirvara. Heimilt er að taka til greina umsóknir, sem berast eftir að liðinn er umsóknarfrestur, enda hafi staðan ekki þegar verið veitt eða í hana sett eða maður í hana ráðinn eftir að frestur var liðinn. Veita skal umsækjendum og viðurkenndum félögum opinberra starfsmanna kost á að fá vitneskju um það hverjir sótt hafa. Nú hefur staða verið auglýst en eigi þykir rétt að skipa nokkurn umsækjanda í hana og má þá setja þann umsækjanda sem næst þykir standa til þess að fá skipun. Veita má slíkum manni stöðu án auglýsingar að nýju eftir að hann hefur gegnt henni óaðfinnanlega eitt ár eða lengur, enda á hann þá rétt á að fá úr því skorið hvort hann eigi að fá veitingu. Ákvæði þessarar greinar taka ekki til starfa í þágu utanríkisþjónustunnar." Hér koma greinilega fram þær einu undantekningar sem gerðar eru frá lögunum annars, en eins og segir í 1. gr., með leyfi forseta, þessara sömu laga: "Lög þessi taka til hvers manns sem er skipaður, settur eða ráðinn í þjónustu ríkisins með föstum launum meðan hann gegnir starfanum, enda verði starf hans talið aðalstarf." Ég vonast til þess að við þessu liggi nokkuð einhlít svör, en mér þætti fróðlegt, þó að það komi ekki fram í fsp., að fá um það upplýsingar, ef þær liggja fyrir hjá hæstv. fjmrh., hvort farið hefur verið út á þá braut í seinni tíð að lausráða starfsmenn í ríkara mæli en áður hefur tíðkast.



Herra forseti. Það atriði sem hér er spurt um er eðli máls samkvæmt á valdi einstakra ráðuneyta að framkvæma og fyrir því skrifaði fjmrn. öllum ráðuneytum bréf í framhaldi af því að fsp. þessi var lögð fram á Alþingi og óskaði eftir svörum frá þeim. Af svörum ráðuneytanna virðist almennt mega ráða að 5. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins um auglýsingar á lausum stöðum sé fylgt að því er varðar allar viðameiri stöður og embætti og þegar um er að ræða fyrirhugaða ráðningu til frambúðar. Þess ber þó að geta að stundum er ráðið í lausar stöður tímabundið án þess að allra formsatriða 5. gr. laga nr. 38/1954 sé gætt. Á þetta t.d. við um stöður skrifstofufólks og störf innan heilbrigðiskerfisins. Þarna eiga oft í hlut stórar stofnanir þar sem starfsmannaskipti eru ör og svigrúm því oft lítið til að fylgja ströngum formreglum. Eru þess jafnvel dæmi að ráðið sé í slíkar stöður án auglýsingar, enda talið illmögulegt af forstöðumönnum að sinna heilsugæslu og reka sjúkrahús án þess að gripið sé í einhverjum tilvikum til slíkra úrræða. Í svörum ráðuneytanna varðandi 2. og 3. tölulið fsp. kemur ekki fram að um nein sérstök frávik sé að ræða frá 5. gr. áðurgreindra laga umfram það sem þegar hefur verið gerð grein fyrir undir 1. tölulið. Rétt er hins vegar að taka fram að fjmrn. er ekki kunnugt um að embætti hafi verið veitt án þess að þau hafi verið auglýst með tilskildum fyrirvara í Lögbirtingablaði.



Ég þakka hæstv. fjmrh. svörin þótt mér þyki þau heldur rýr eftir allan þann tíma sem hefur tekið að fá svör við fsp., en það var beðið um sérstakan frest til að svara þessu af ráðuneytisins hálfu vegna þess að eftir því hvernig spurningarnar hefðu verið settar fram hefði þurft að svara þessu svo ítarlega. En það kom ekkert fram um hvort þetta væri í einhverjum sérstökum mæli gert nema þá innan heilbrrn. og ekkert gat hæstv. ráðh. um svör við þeirri spurningu, sem ég beindi til hans í lokin, hvort um það væri að ræða að fólk væri í meira mæli en áður lausráðið. Ég hef ástæðu til að ætla að svo sé og ríkisstofnanir virðast ekki þurfa að standa við þau stöðugildi sem þeim eru sett mörk um. Forsvarsmenn stofnana virðast geta lausráðið fólk þegar þeim þykir svo þurfa. Ég hefði gjarnan kosið að fá um það svör hér frá hæstv. ráðh. hvort það tíðkist ekki hjá ráðuneytum að stjórnir og ráð og yfirmenn stofnana þurfi að gera grein fyrir því hverju sinni ef það sé augljóst að það vanti fólk til starfa. Mér er t.d. kunnugt um að hjá Reykjavíkurborg er stöðufjöldi borgarstofnana ákveðinn á fjárhagsáætlun og það þarf að fara fyrir borgarráð ef beiðni berst um fjölgun áður en hægt er að ráða. Ég hélt í einfeldni minni að það sama ætti óhjákvæmilega við um ríkisstofnanir. En þetta virðist vera tíðkað í auknum mæli og svo þegar að því kemur að staðan er auglýst sækja þeir sem eru lausráðnir og þeir eru í flestum tilfellum ráðnir vegna þess að þeir eru hæfastir og hafa mesta reynsluna sem hinum hefur af eðlilegum ástæðum ekki tekist að verða sér úti um. Það hefði verið fróðlegt að fá svör við þessu í framhjáhlaupi vegna þess að þetta snertir svo mjög hina spurninguna.



Herra forseti. Að því er varðar fsp. hv. þm. í framhjáhlaupi er þess að geta að stöðuheimildir eru ákveðnar og ríkisstofnanir hafa ekki heimild til að fara fram úr þeim nema með sérstöku leyfi, en að því er varðar efni spurningarinnar sem hér lá fyrir er það rétt að fjmrn. óskaði eftir fresti til að svara fsp. vegna þess, eins og hér kom fram, að það er á ábyrgð hvers ráðuneytis að framfylgja þeim lagaákvæðum sem hér um ræðir og fjmrn. taldi sig ekki geta svarað fsp. fyrr en öll ráðuneyti hefðu sent inn svör, en þau voru mjög á svipaða lund og ég dró meginefni þeirra fram í mínu svari.



Hæstvirtur forseti. Ég hef beint til hæstv. fjmrh. fsp. sem varðar aukastörf embættismanna og störf þeirra í þágu eigin atvinnurekstrar. "1. Hvernig er af hálfu ráðuneytanna gengið úr skugga um að fullnægt sé lagaákvæðum um aukastörf starfsmanna ríkisins, sbr. 34. gr. laga nr. 38/1954, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins? 2. Er algengt að embættismenn gegni öðrum launuðum stöðum í þágu ríkisins hjá einkaaðilum eða við eigin atvinnurekstur? 3. Ef svo er, í hvers konar tilvikum og hvernig reynist slíkt geta átt sér stað án þess að vanrækslu valdi eða ósamrýmanlegt sé stöðu embættisins og þeim störfum er henni fylgja?" Herra forseti. Ég hef spurt um þetta vegna þess að það hefur annað slagið komið upp að mikið sé um það að menn gegni öðrum launuðum störfum og þá sérstaklega í þágu eigin atvinnurekstrar meðfram störfum hjá ríkinu og tel þess vegna ástæðu til þess að spyrja um og fá svör við því hvort það sé rétt. Ef það er rétt, sem í mörgum tilvikum virðist vera samkvæmt úttektum sem gerðar hafa verið á vegum blaðanna og nýverið á einu sérstöku atviki á vegum Helgarpóstsins, er allra hluta vegna rétt og skylt að fá fram svör við því hér á hinu háa Alþingi.



Herra forseti. Fjmrn. óskaði eftir því við einstök ráðuneyti eftir að fsp. sem hér er til umræðu var lögð fram að þau gerðu grein fyrir framkvæmd þess lagaákvæðis sem hér um ræðir og svör hafa borist frá ráðuneytum, en rétt er að taka fram að það tók alllangan tíma að innheimta svör frá sumum þeirra. Skv. 34. gr. laga nr. 38/1954 hvílir skylda á starfsmanni að skýra því stjórnvaldi, er veitti honum stöðu, frá því ef hann stofnar til atvinnurekstrar eða hyggst taka við starfi sem nánar er skilgreint í greininni. Af hálfu ráðuneytanna virðist svo sem almennt hafi ekki verið gerðar sérstakar ráðstafanir til að ganga úr skugga um að starfsmenn fylgi þessari lagaskyldu. Hins vegar er ætlast til þess að forstöðumaður stofnunar gæti þess á vegum hlutaðeigandi ráðuneytis að starfsmaður hafi ekki þau aukastörf á hendi sem brjóta í bága við ákvæði þessara laga eða gera hann á annan hátt ófæran um að sinna starfi sínu. Almennt virðist mega ráða af svörum ráðuneytanna að sjaldgæft sé að embættismenn gegni öðrum launuðum störfum hjá einkaaðilum eða við eigin atvinnurekstur. Hins vegar er ekki óalgengt að embættismönnum sé falið að gegna öðrum launuðum störfum í þágu ríkisins, svo sem nefndarstörfum, kennslu og fleira af því tagi. Þegar taka þarf afstöðu til þess af hálfu stjórnvalds hvort embættismaður geti gegnt aukastarfi er það fyrst og fremst lagt til grundvallar að aukastarfið fái samrýmst stöðu hans og það valdi ekki vanrækslu. Þetta eru þau meginatriði sem ráða má af svörum viðkomandi ráðuneyta sem fjmrn. hafa borist í tilefni af þessari fsp.



Ég þakka hæstv. ráðh. svörin. Ég hef samt sem áður ástæðu til að ætla að það sé heilmikið um þetta og ekki víst að fólk sé hreinlega á varðbergi fyrir því að um slíkt sé að ræða. Síðast í dag var ég að lesa Dagblaðið og rakst þá á að þar var getið um einn opinberan starfsmann og jafnframt tekið til hvaða fyrirtæki hann ræki á eigin vegum. Það var talað um það í framhjáhlaupi í þessari blaðagrein. Ég held að þetta sé orðið svo algengt, að menn gegni einu starfi eða fleirum utan stöðu sinnar hjá ríkinu, að menn séu nánast hættir að gefa því gaum. T.d. er til að taka að lögreglumenn vinna meira eða minna utan þeirrar stöðu sem þeir gegna hjá ríkinu, annaðhvort þá meðfram hjá ríkinu annarri stöðu eða þá í eigin atvinnurekstri. Auðvitað er þetta alfarið vegna þess að það eru skammarlega lág laun sem liggja til grundvallar þessu og ekkert spursmál um að það þarf að bæta úr því. En ég tel að það sé eðlilegt að löggjafinn hafi eftirlit með því hvernig þessu er farið og ef um það er að ræða að lögin nái ekki tilgangi sínum er spurning hvort ekki þarf að breyta þeim á einhvern hátt. Hins vegar tel ég líka eðlilegt að forstöðumenn stofnana hafi fengið beiðni um svör við þessari spurningu til þess þó ekki væri nema að þeir gerðu sér grein fyrir hverjar skyldur þeirra væru í þágu ríkisins.



Herra forseti. Ég hef ásamt hv. 2. þm. Austurl. Helga Seljan leyft mér að beina svofelldri fsp. til hæstv. landbrh.: "Til hvaða aðgerða ætla stjórnvöld að grípa til stuðnings loðdýrabændum vegna verðfalls á skinnum og annarra erfiðleika? Hefur verið athugað í því sambandi: 1. að fresta greiðslu vaxta og afborgana af lánum frá Stofnlánadeild landbúnaðarins, 2. að leiðrétta gengismun vegna afurðalána og breyta afurðalánaskuldum í föst lán, 3. að koma upp verðjöfnunarsjóði vegna sveiflna á afurðaverði, 4. að greiða ríkisframlög út á loðdýrahús sem byggð voru fyrir 1985, 5. að endurgreiða söluskatt og aðflutningsgjöld vegna loðdýrahúsa sem byggð voru fyrir 1985?" Eins og kunnugt er hafa menn vænst mikils af loðdýrarækt til þess að mæta erfiðleikum í hefðbundnum landbúnaði. Það eru því slæm tíðindi að erfiðlega gengur í þessum nýju búgreinum og á það ekki síst við um refabændur. Mér er kunnugt um að á Austurlandi, þar sem nokkuð er um refarækt, eru erfiðleikarnir miklir. Ég get nefnt hér sem dæmi að reiknað hefur verið út sem meðaltalskostnaður á nokkrum refabúum á Héraði að rekstrarkostnaður á árinu 1985 án afskrifta og launa nemi 2208 kr. á framleitt skinn, en fyrirsjáanlegt virðist að skinnaverð verði aðeins á bilinu 1400 -1450 kr. pr. skinn á yfirstandandi uppboðsári. Það eru því afar miklir erfiðleikar sem við blasa hjá þeim sem við þessar búgreinar fást, þó að ég vilji ekki fullyrða um hvernig staðan sé að meðaltali yfir landið í heild, og það er óhjákvæmilegt að af opinberri hálfu verði gripið til ráðstafana til að fleyta þeim sem ráðist hafa í fjárfestingar í þessum nýju búgreinum yfir erfiðasta hjallann í von um að bjartara sé fram undan. Ég inni því hæstv. landbrh. eftir því hvað stjórnvöld hyggjast gera í þessum efnum, hvert er viðhorf til ábendinga m.a. þeirra sem tilteknar eru í fsp.



Herra forseti. Vegna þess verðfalls sem varð á loðdýraskinnum í vetur á uppboðsmörkuðum erlendis og fyrst og fremst stafar af því að skinnaverðið fylgir dollaraverðinu, sem hefur lækkað mjög mikið miðað við aðra erlenda gjaldmiðla á síðasta ári, sendi Samband loðdýrabænda landbrn. bréf þar sem það óskaði eftir athugun á því hvað hægt væri að gera til að draga úr þessum áföllum. Í þessu bréfi voru upp talin öll þau atriði sem koma fram hér í fsp. hv. fyrirspyrjanda ásamt einhverjum fleirum. Þegar þetta barst var boðaður fundur með fulltrúum frá loðdýrabændum og landbrn. og fjmrn. þar sem þessi mál voru rædd en ákveðið að það þyrfti að skoða þau betur og tilnefna skyldi sérstakan hóp til að vinna að málunum. Það hefur verið gert og er hann nú að vinna að athugun þessara mála og á þeim atriðum, sem eru borin fram í fsp., ásamt fleirum. Það var frá upphafi ljóst að verð á skinnum er breytilegt frá ári til árs. Svo hefur alltaf verið. Því mátti búast við slíku. Eina varanlega lausnin í þessu máli er því sú að reyna að skapa betri grundvöll fyrir loðdýraræktina. Annars vegar er það með lækkun fjárfestingarkostnaðar og hins vegar lækkun rekstrarkostnaðar en þar er fóðrið langstærsti liðurinn. Á s.l. ári voru gerðar margvíslegar ráðstafanir af opinberri hálfu til að draga úr fjárfestingarkostnaðinum og einnig er verið að vinna að því áfram að skipuleggja fóðurframleiðsluna sem best þannig að hún geti orðið sem hagkvæmust. Byggðastofnun hefur verið í vetur að gera úttekt og endurskoða fyrri áætlanir um þessi mál og þá sérstaklega í sambandi við fóðurframleiðsluna. Þeirri vinnu er að ljúka. Það er gert ráð fyrir að fóðurnotkun verði sums staðar allt að því helmingi meiri á þessu ári en var á síðasta ári. Miðað við þá útreikninga sem ég hef séð frá Byggðastofnun, fyrstu upplýsingar, er von til þess að fóðurverð frá fóðurstöðvum, sem fá aukinn markað, geti haldist óbreytt frá fyrra ári. Sjá allir hversu mikið hagræði það verður fyrir reksturinn á þessu ári, þ.e. hvernig aukið magn leiðir til lækkandi fóðurverðs. Að öllum þessum málum er verið að vinna og leita allra leiða til að gera þessa atvinnugrein sem álitlegasta þar sem þörfin er mjög mikil.



Herra forseti. Mér þykir leitt að ekki skuli liggja fyrir skýrari stefna af hálfu stjórnvalda í þessu máli því að raunar gat hæstv. ráðh. ekki svarað neinu ákveðnu til um hvort og þá í hvaða formi yrði gripið til stuðnings af stjórnvalda hálfu í þessu sambandi. Ráðstafanir til lækkunar á fjárfestingarkostnaði á s.l. ári hjálpa ekki mikið til viðbótar á þessu ári í þeim erfiðleikum sem við blasa þó að það sé allt góðra gjalda vert og auðvitað er það gott ef fóðurkostnaður þarf ekki að hækka. Staðan er ekki aðeins mjög erfið hjá loðdýrabændum, sem vinna nú kauplaust margir hverjir og borga með sér í störfum í reynd, heldur eru fóðurstöðvar þeirra nálægt í þroti sumar hverjar, eiga a.m.k. í miklum fjárhagslegum erfiðleikum, vegna þess að bændurnir hafa ekki haft möguleika á að greiða fóðrið. Hér er því við mjög mikla erfiðleika að etja. Ég vil eindregið hvetja stjórnvöld, og þar á meðal hæstv. landbrh. en einnig hæstv. fjmrh., til að taka á þessum málum fyrr en seinna. Nógir eru erfiðleikar í sveitum í hefðbundnum búgreinum, sem við eigum eftir að ræða vonandi nánar áður en þessu þingi lýkur, þó að ekki bætist við að þeir sem að hinum nýju búgreinum standa séu í þroti og þurfi e.t.v. að gefast upp. Við verðum að vænta þess að hér sé um tímabundna erfiðleika að ræða. Gengismunurinn t.d. á afurðalánunum skiptir hér allverulegu máli. Í því dæmi sem ég nefndi áðan var reiknað út að gengismunurinn næmi 71 kr. pr. skinn og það safnast þegar saman kemur. Það eru um 70 000 á þau bú að meðaltali sem voru til grundvallar í þeim útreikningum sem ég nefndi áðan. Ég hvet því stjórnvöld til að marka sína afstöðu hið fyrsta og það er brýn nauðsyn að sá hópur, sem hæstv. ráðh. nefndi að væri að störfum, ljúki þeim fyrr en seinna því að óvissan er erfið og nánast óþolandi fyrir þá sem í þessum rekstri standa.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. til félmrh. um innheimtu skyldusparnaðar. Það er ljóst að skyldusparnaðarkerfið er mjög mikils virði fyrir launþega, sérstaklega er það ungt fólk sem er tengt því, en mál standa þannig að mínu mati að kerfið er nær ónýtt, innheimta í ólestri. Innheimta er erfið vegna þess að lögtaksheimild er ekki fyrir hendi. En fsp. mínar eru þannig: "1 Hvernig er háttað innheimtu skyldusparnaðar ungs fólks til íbúðabygginga skv. VlI. kafla laga nr. 60 1984? 2. Hvernig er háttað framgangi 75. gr. laganna ef launagreiðandi vanrækir að taka skyldusparnað af starfsmanni skv. lögunum og vanrækir að skila því sem hann hefur tekið af launum starfsmanna sinna? 3. Hvernig miðar setningu reglugerðar um skyldusparnað? 4. Hvernig er réttur starfsmanna tryggður við gjaldþrot atvinnurekanda ef atvinnurekandi hefur tekið skyldusparnað af launum starfsmanna en hefur ekki gert skil til innheimtuaðila, sbr. lög um ríkisábyrgð á launum, nr. 23/1985, sem ná einungis til ógreiddra launa og skyldusparnaðar sex síðustu mánaða í starfi?"



Herra forseti. Sem svar við fsp. á þskj. 674 frá 6. landsk. þm. vil ég taka þetta fram: 1. spurning: "Hvernig er háttað innheimtu skyldusparnaðar ungs fólks til íbúðabygginga skv. VII. kafla laga nr. 60/1984?" Svar: Veðdeild Landsbanka Íslands tekur við greiðslum frá launagreiðendum og færir á reikning hvers skyldusparanda. Veðdeildin sendir síðan reikningseigendum yfirlit um stöðu reiknings tvisvar á ári, þ.e. um áramót og á miðju ári. Á yfirlitinu koma fram allar hreyfingar á reikningum skyldusparenda. Ef greiðslur berast of seint frá launagreiðendum eru þeir krafðir um greiðslu lögboðinna dráttarvaxta. Veðdeild Landsbankans hefur annast fjárvörslu og að hluta til afgreiðslu þessara mála. Erfitt er að staðreyna vanskil nema hjá launþegum sem gefa sig fram og framvísa launaseðlum þar sem fram kemur að skyldusparnaður hefur verið dreginn af starfsmanni en fjárhæð ekki verið skilað til veðdeildar Landsbankans. 2. spurning: "Hvernig er háttað framkvæmd 75. gr. laganna ef launagreiðandi vanrækir að taka skyldusparnað af starfsmanni skv. lögunum eða vanrækir að skila því sem hann hefur tekið af launum starfsmanna sinna?" Svar: Kvartanir vegna vanskila sem borist hafa Húsnæðisstofnun ríkisins hafa nær eingöngu verið um að launagreiðandi hafi ekki gert skil til veðdeildar Landsbanka Íslands á sparifé sem hann hefur dregið af launum starfsmanns. Fram að gildistöku laga nr. 60/1984 var eina úrræðið fólgið í því að hafa samband við launagreiðanda, benda honum á vanskilin og óska eftir skilum af hans hálfu. Einnig vísaði Húsnæðisstofnunin á stéttarfélög launþega í sambandi við innheimtu á afgreiðslu skyldusparnaðar til veðdeildarinnar þar sem skyldusparnaður er hluti af launum launþega. Varðandi framkvæmd á 75. gr. laga nr. 60/1984 hafa farið fram bréfaskriftir og viðræður á milli félmrn., Húsnæðisstofnunar og fjmrn. þar sem segir að með innheimtu á vangreiddum skyldusparnaði skuli fara með sama hætti og innheimtu launaskatts. Innheimta launaskatts er í höndum innheimtumanna ríkisins og hefur verið óskað eftir atbeina þeirra til að takast á hendur innheimtu vangoldins skyldusparnaðar og í athugun er að setja inn í lagagreinina skýra lögtaksheimild fyrir þessum kröfum til þess að Húsnæðisstofnun geti beitt sér sem skyldi í innheimtu vangreidds skyldusparnaðar til veðdeildar, en slík lögtaksheimild er ekki fyrir hendi í þessum lögum. Húsnæðisstofnun hefur nýlega ráðið lögfræðing til að hafa yfirumsjón með þessum málaflokki, en lengi vel fékkst ekki heimild til að ráða sérstakan starfsmann til að sinna skyldusparnaðarmálum þrátt fyrir ítrekaða beiðni þar um og þá miklu hagsmuni sem í húfi hafa verið. Vonir standa því til að unnt verði að koma þessum málum í betra horf en verið hefur. 3. spurning: "Hvernig miðar setningu reglugerðar um skyldusparnað?" Svar: Núgildandi reglugerð er nr. 92/1985. Ný reglugerð er ekki í smíðum. 4. "Hvernig er réttur starfsmanna tryggður við gjaldþrot atvinnurekanda ef atvinnurekandi hefur tekið skyldusparnað af launum starfsmanna en hefur ekki gert skil til innheimtuaðila, sbr. lög um ríkisábyrgð á launum, nr. 23/1985, sem ná einungis til ógreiddra launa og skyldusparnaðar sex síðustu mánaða í starfi?" Svar: Varðandi tryggingu á rétti starfsmanna um það sem segir í 4. gr. laga nr. 23/1985, um ríkisábyrgð á launum, hlýtur að eiga að fara með vangreiddan skyldusparnað á sama hátt og aðrar forgangskröfur vegna launa, sbr. lög nr. 31/978. Réttur launþega ætti samkvæmt því að vera tryggður sem forgangskrafa í þrotabú 18 mánuði aftur í tímann miðað við upphaf skipta.



Herra forseti. Ég þakka félmrh. svör hans. Ég vænti þess að honum sem fleirum sé ljóst að það kerfi sem nú er í gangi er gjörsamlega ónýtt og það þurfi að fara fram veruleg endurskoðun á því. Ég fagna þeirri yfirlýsingu ráðherra að fyrirhugað er að setja í lög að lögtaksheimild verði fyrir hendi í innheimtu á þessum gjöldum og er þess vissulega þörf. Hann minntist á að Húsnæðisstofnun vísaði stundum til stéttarfélaga varðandi innheimtu á þessum launum. Því miður er það svo að samskipti stéttarfélaga við innheimtuaðila hafa verið mjög stirð og aðstaða stéttarfélaga til að innheimta þessa hluti erfið vegna þess að þau eru ekki innheimtuaðili þessa skyldusparnaðar. Því hefur aðstoð stéttarfélaganna ekki komið að gagni, því miður. Ég vænti þess að ef lögtaksheimild fæst muni verða ráðin bót á þessu vandræðaástandi, en með núverandi kerfi er haft stórfé af launþegum og líka það að skyldusparnaðarkerfið, sem vissulega á fullan rétt á sér, er aðeins svipur hjá sjón.



Herra forseti. Á þskj. 713, 714 og 715 eru fsp. sem ég hef leyft mér að leggja fyrir hæstv. fjmrh. Tilefni þeirra allra er hið sama. Við afgreiðslu fjárlaga ársins í ár gerði ríkisstj. með hæstv. fjmrh. í broddi fylkingar ráð fyrir sparnaði í ríkisútgjöldum sem nemi nokkrum hundruðum milljóna kr., m.a. í rekstri ríkisstofnana, í launaútgjöldum og Tryggingastofnun ríkisins. Einstakir nefndarmenn í fjvn. leituðu margsinnis eftir útfærslu og tillögum um hvernig ríkisstj. hygðist ná þessum sparnaði, en fengu aldrei ákveðin svör við þeim spurningum og engar tillögur hafa enn sést um hvernig ætlunin er að ná þessu takmarki, enda þótt fjórðungur fjárlagaársins sé liðinn. Við 1. umr. um fjárlagafrv. sagði hæstv. fjmrh. m.a., með leyfi forseta: "Lagt er til að útgjöld ríkisins verði lækkuð um 574 millj. frá því sem greinir í frv. Ráðgert er að af sparnaði í rekstrarútgjöldum náist tæplega 50 millj. kr. með lækkun einstakra rekstrarverkefna eða frestun þeirra um stundarsakir, en 120 millj. kr. náist með sérstökum sparnaðaraðgerðum á vegum ráðuneyta og stofnana ríkisins. Er fyrirhugað að setja ákveðin mörk á fjárveitingar til einstakra útgjaldaliða, m.a. ferða- og bílakostnað, risnu og aðkeypta þjónustu af ýmsu tagi." Við 3. umr. ítrekaði hv. formaður fjvn. þessa ætlan ríkisstj. og mér vitanlega hefur ekki verið horfið frá henni. Hins vegar verður ekki séð af fréttum og umræðum um þessi mál að neinar þær breytingar hafi orðið á skipan þessara mála sem um munar. Hæstv. ráðherrar eru stöðugt á faraldsfæti, Saga class er þéttsetið ríkisstarfsmönnum í flestum ferðum og ekki er vitað að dregið hafi úr veisluhöldum hins opinbera. Því spyr ég hæstv. fjmrh. á þskj. 713 hvaða reglur gilda um ferða- og bílakostnað, risnu og aðkeypta þjónustu af ýmsu tagi á vegum ríkisins og í öðru lagi: hefur þeim reglum verið breytt eða á annan hátt reynt að ná því markmiði, sem sett var við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1986, um 120 millj. kr. lækkun rekstrarkostnaðar í ráðuneytum og ríkisstofnunum?



Herra forseti. Spurt er um hvaða reglur gildi um ferða- og bílakostnað, risnu og aðkeypta þjónustu af ýmsu tagi á vegum ríkisins í samræmi við áform um lækkun útgjalda á þessum sviðum. Að því er varðar ferða- og bílakostnað er það að segja að í byrjun þessa árs voru ráðuneytum kynntar leiðbeiningar til að ná þessu markmiði fjárlaga fyrir árið 1986. Þau atriði sem lögð var áhersla á voru þessi: Í fyrsta lagi að ferðaáætlanir ráðuneyta og stofnana yrðu endurskoðaðar : öðru lagi að leitað yrði eftir samningi við flutningsaðila um fargjöld í styttri ferðum. Í þriðja lagi að gerð yrði athugun á samningsbundnum erlendum ferðum starfshópa hjá ríkinu. Og í fjórða lagi að endurskoðaðir yrðu aksturssamningar og útboð á bílaleigubílum fyrir ríkisstofnanir. Einstökum ráðuneytum var gerð grein fyrir þessum atriðum í byrjun árs og falin framkvæmd þeirra. Að því er varðar aðkeypta þjónustu er það að segja að Fjárlaga- og hagsýslustofnun gerði í janúar s.l. könnun meðal ráðgjafarfyrirtækja um hvaða þjónustu aðilar veittu og gjaldskrár þeirra. Fjárlaga- og hagsýslustofnun hefur enn fremur gefið út leiðbeiningabækling til ríkisaðila sem greinir frá helstu atriðum sem taka skal tillit til við gerð samnings um ráðgjöf. Ráðuneyti og stofnanir voru enn fremur beðnar um upplýsingar um áform um aðkeypta ráðgjöf og þjónustu á árinu 1986. Það er ljóst að aðkeypt þjónusta af ýmsu tagi hefur hækkað meira en nemur almennum launabreytingum í landinu og er því nauðsynlegt að gera sérstakar ráðstafanir af því tilefni. Til að mynda má nefna að frá 4. ársfjórðungi 1983 hafa laun Bandalags háskólamanna hækkað um rúmlega 73%, en útseldir taxtar verkfræðiskrifstofa um rúmlega 90%. Fyrir því hafa verið teknar ákvarðanir í ríkisstj. þess efnis að ekki verði sjálfkrafa viðurkenndir taxtar ráðgjafarfyrirtækja sem byggjast á samningum fyrirtækjanna við starfsmenn sína. Í raun og veru eru fyrirtækin þar með að semja um eigin tekjur við sína starfsmenn. Héðan í frá verða taxtar af þessu tagi ekki viðurkenndir nema þeir séu í samræmi við almennar launabreytingar. Leitað verður eftir almennum samningum við ráðgjafarfyrirtæki um þessi efni. Þegar hefur verið ákveðið að auka útboð á þjónustustarfsemi. M.a. hefur verið lagt til að aukin verði útboð á hönnun og verklegum framkvæmdum í einum og sama pakka, ef þannig má taka til orða. Að því er varðar risnukostnað var þegar í stað óskað eftir því við einstök ráðuneyti að ýtrasta aðhalds yrði gætt í þeim efnum í samræmi við ákvörðun Alþingis við samþykkt fjárlaga. Þá er spurt hvort þeim reglum hafi verið breytt eða á annan hátt reynt að ná fram því markmiði sem sett var með afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1986 um 120 millj. kr. lækkun rekstrarkostnaðar í ráðuneytum og ríkisstofnunum. Svarið er þetta: Fjárveitingar til einstakra ráðuneyta og stofnana hafa verið hlutfallslega lækkaðar þannig að 120 millj. kr. lækkunin nái fram að ganga. Forstöðumönnum ráðuneyta og ríkisstofnana hefur þar með verið falið að sjá svo um að fyrirhuguðum sparnaði verði náð á þessu ári. Fjmrn. hefur látið ráðuneytum og stofnunum í té 1eiðbeiningar um atriði sem taka þarf tillit til svo að þessum settu markmiðum verði náð.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin. Þau staðfesta nú kannske helst það að þrátt fyrir góðan vilja, sem gera verður ráð fyrir, hafi ekki náðst mikill árangur í því að reyna að fylgja eftir sparnaðaráformum ríkisins, enda átti ég þess ekki beinlínis von. Það virðist þurfa dálítið þrek til að koma á ærlegum breytingum. Eftir höfðinu dansa limirnir og þegar höfuðið leyfir sér að láta skattborgarana kosta sig á handboltamót í útlöndum er varla von að vel gangi að hafa hemil á lægra settum. En það sem hæstv. ráðh. nefndi er allra góðra gjalda vert. Ég átti kannske von á að reynt yrði að fastmóta einhverjar tillögur, eitthvað meira en bara tilmæli til ráðuneytanna, enda má búast við að eitthvað misjafnlega verði eftir þeim tilmælum farið. Ef marka má þær fréttir sem maður heyrir sýnist mér að það geti orðið eitthvað lítið um veisluhöld í árslok. Fjárveitingin er einfaldlega uppurin. En það er varðandi risnuna. Ég er hrædd um að þar sé töluvert bruðlað og ekki vanþörf á ákveðnari aðhaldsreglum þar. Mig hefur stundum furðað á því hversu auðvelt það virðist fyrir hina og þessa hópa að herja út hanastél eða matarboð hjá ráðherrum. Það koma hingað varla svo erlendir hópar eða gestir á ráðstefnu að þeir séu ekki meira og minna í opinberum veislum og alls konar félagasamtök innlendar ráðstefnur, námsmannahópar og fleiri virðast fara létt með að herja út dagamun hjá einhverjum ráðherranna. Ég vil eindregið hvetja ráðherrann til þess að athuga þessi mál vel. Gestrisni er góð, en fyrr má nú stundum vera. Það hafa orðið töluverðar umræður um þessi mál utan þings og innan, einkanlega varðandi ferða- og risnukostnað ríkisstarfsmanna og þá einkum ráðherranna sjálfra sem mönnum finnst eðlilegt að gangi á undan með góðu fordæmi. En ég held að það veiti ekkert af því að beina ljósinu að þessum efnum öðru hverju, ekki síst ef það mætti verða til þess að veita eitthvert aðhald. Í svari hæstv. ráðh. við fsp. hv. þm. Kristínar S. Kvaran fyrr í vetur kom m.a. fram að í a.m.k. einu tilviki fékk ráðherra dagpeninga sem voru langt yfir þeirri upphæð sem fjölmargir þurfa að láta sér nægja til mánaðar framfærslu og ég vil aðeins í framhaldi af þessu spyrja hæstv. fjmrh. hvort honum finnist eðlilegt að opinberir starfsmenn á Íslandi fái yfirleitt mun hærri dagpeninga á ferðalögum erlendis en bandarískir starfsbræður þeirra, eins og fram kom í Morgunblaðinu nýlega.



Herra forseti. Ferðakostnaður hefur verið greiddur eftir ákveðnum reglum. Ég hef ekki í höndum samanburð við aðrar þjóðir að því er þetta við varðar, en það er sjálfsagt að taka það til athugunar þannig að ferðakostnaður Íslendinga sem ferðast erlendis sé í sæmilegu samræmi við það sem gerist meðal annarra þjóða.



Aðeins nokkur orð þar sem ég minntist á þessa frétt í Morgunblaðinu. Hún er frá 13. mars 1986 og sýnir m.a. að bandarískir starfsmenn fá í mörgum tilvikum helmingi minni dagpeninga en íslenskir starfsbræður þeirra í ýmsum borgum erlendis.



Herra forseti. Hér á Alþingi var þann 27. apríl 1982 samþykkt svofelld þál., með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela ríkisstj. skipun fimm manna nefndar til að gera heildarathugun á fiski- og farskipahöfnum landsins með tilliti til slysahættu sjómanna og annarra sem um hafnir fara. Í nefndinni sitji einn fulltrúi tilnefndur af Slysavarnafélagi Íslands og sé hann formaður nefndarinnar. Eftirtaldir aðilar skipi hver einn fulltrúa í nefndina: Siglingamálastofnun ríkisins, Hafnamálastofnun ríkisins, Landssamband ísl. útvegsmanna og Sjómannasamband Íslands. Skal starf nefndarinnar miða að því a) að benda á kunnar eða hugsanlegar slysagildrur við hafnarmannvirki og landgang skipa og báta, b) að benda á við hvaða hafnir landsins og á hvaða sviði sé helst og brýnust þörf úrbóta, e) að kanna aðbúnað til björgunar og slysavarna við hafnir landsins, d) að gera tillögur um leiðir til úrbóta í ofangreindu efni sjómönnum og öðrum sem um hafnir fara til aukins öryggis. Ofangreind athugun og tillögugerð skal liggja fyrir eigi síðar en í árslok 1982." Þann 15. nóv. 1982 voru nefndarmenn skipaðir. Í bréfi formanns nefndarinnar um störf hennar í mars 1984 sagði m.a., með leyfi forseta: "Nefndarmenn eru sammála um að nauðsynlegt sé að þeir geti skipt með sér verkum eftir landshlutum, gert úttekt samkvæmt fyrirliggjandi upplýsingum og heimsótt ýmsar hafnir til samanburðar á frágangi hafnarmannvirkja til samráðs við hafnarstjóra og hafnarverði um ábendingar til úrbóta þar sem þörf krefur. Í viðræðum við samgrn. var þessu komið á framfæri og ítrekað með bréfi ásamt beiðni um sérstaka fjárveitingu í því augnamiði. Þótt nefndarstörf hafi legið niðri um sinn eru ýmsar athyglisverðar upplýsingar sem liggja fyrir og er fullur vilji nefndarmanna að takast á við þau verkefni, ljúka störfum og skila áliti. Því er áréttuð sú ósk og þess er vinsamlegast farið á leit við hið háa ráðuneyti að það hlutist til um sérstaka fjárveitingu til þessa verkefnis allt að 150 þús. kr." Í svari hæstv. samgrh. við fsp. minni um sama efni hér á Alþingi þann 6. mars 1984, fyrir tveimur árum, kom fram að af hálfu hans mundi ekki standa á því að reyna að verða við beiðni nefndarinnar um að hún gæti haldið áfram störfum og lokið þeim sem fyrst. Kvaðst ráðherra leggja á þetta áherslu. Í lok ársins 1983 hafði nefndin hins vegar alls ekki lokið störfum, heldur ekki í árslok 1984 og enn síður í árslok 1985. Er því ekki nema von að spurt sé hvað valdi slíkum drætti. Af þessu tilefni hef ég leyft mér að leggja fram á þskj. 580 fsp. til hæstv. samgrh. svohljóðandi, með leyfi forseta: "Hvað líður framkvæmd þál. frá 27. apríl 1982 um störf nefndar til að kanna öryggisbúnað fiski- og farskipahafna og tillögugerð í því efni?"



Herra forseti. Með bréfi dagsettu 15. nóv. 1982 skipaði samgrn. fimm manna nefnd til að kanna öryggisbúnað fiski- og farskipahafna samkvæmt þeirri þál. sem hér er vitnað til. Samkvæmt skipunarbréfi skyldu störf nefndarinnar miða að því að benda á kunnar eða hugsanlegar slysagildrur við hafnarmannvirki og landgang skipa og báta og benda á við hvaða hafnir landsins og á hvaða sviði sé helst og brýnust þörf úrbóta, að kanna aðbúnað til björgunar og slysavarna við hafnir landsins og gera tillögur um leiðir til úrbóta í ofangreindu efni sjómönnum og öðrum sem um hafnir fara til aukins öryggis. Í svari sem ég gaf hér á Alþingi fyrir ári við fsp. um sama efni frá sama fyrirspyrjanda kom m.a. eftirfarandi fram um störf nefndarinnar: Í viðræðum nefndarmanna hefur sérstök áhersla verið lögð á nýtingu hafnarsvæða, frágang og merkingu skipa, aukinn öryggisbúnað við hafnir og síðast en ekki síst varðandi ýmsan slíkan búnað um borð í skipunum sjálfum, t.d. landganga og allan frágang við þá. Nefndin skrifaði hafnarstjórum og hafnarvörðum um land allt þar sem hún leitaði samstarfs, bað um ábendingar og sendi jafnframt spurningalista í 11 liðum sem hún óskaði svars við. Fulltrúi Hafnamálastofnunar lagði fram athyglisverða skýrslu um flotbryggjur fyrir smábátahafnir. en notkun þeirra fer ört vaxandi í nágrannalöndum okkar og hefur nefndin rætt mjög ákveðið þetta atriði. Þá kynntu nefndarmenn sér greinargóða úttekt í máli og myndum um frágang og fleira á hafnarmannvirkjum sem gerð var á árinu 1978. Nefndarmenn eru sammála um að nauðsynlegt sé að þeir geti skipt með sér verkum eftir landshlutum, gert úttekt samkvæmt fyrirliggjandi upplýsingum og heimsótt ýmsar hafnir til samanburðar á frágangi hafnarmannvirkja til samráðs við hafnarstjóra og hafnarverði um ábendingar til úrbóta þar sem þörf krefur. Einnig fór nefndin fram á sérstaka fjárveitingu til að vinna áfram að verkefni sínu. Í svari mínu hér á Alþingi tók ég fram að reynt yrði að verða við þessari beiðni, en nokkru síðar átti ráðuneytisstjóri samgrn. viðtal við formann nefndarinnar og staðfesti að fjárskortur skyldi ekki verða í vegi fyrir því að nefndin gæti lokið störfum og höfðum við þá ákveðna fjárveitingu í huga sem nota skyldi til öryggismála sjómanna. Það er ljóst að þessu verki þarf að ljúka og ég hef ætlað mér að endurskipuleggja nefndina með það í huga að Hafnasamband sveitarfélaga fengi aðild að henni. Það var e.t.v. frá upphafi misgáningur að hafa sambandið ekki með inni í myndinni þegar nefndin var skipuð 1982 og vafalaust hægt að vinna þetta verk á miklu fljótvirkari og einfaldari hátt með beinni aðild þess að nefndinni. Rétt er að það komi fram hér að í hafnalögum, sem afgreidd voru á Alþingi vorið 1984, er tekið inn í lögin það nýmæli að stofnkostnaður við slysavarnir verði styrkhæfur um 75%. Þetta ákvæði er að mínu mati mikils virði fyrir bættar slysavarnir í höfnum landsins og til komið í kjölfar almennra umræðna um þetta efni sem m.a. má rekja til þál. þeirrar sem hér var áður rædd. Ég harma að þessi nefnd skuli ekki hafa lokið sínum störfum og það er á engan hátt stjórnvöldum eða ráðuneyti að kenna að svo er. Það er því nauðsynlegt eftir þennan langa tíma. sem liðinn er frá því að hún hóf störf, að endurskipulagning eigi sér stað og ég hef rætt það við ráðuneytisstjóra samgrn. að gera breytingar á nefndinni í þessa átt og ýta mjög ákveðið undir að nefndin ljúki störfum eins fljótt og kostur er á.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir þau svör sem hann gaf við fsp. minni. Ég lýsi ánægju minni yfir því að það skuli vera ásetningur hans að endurskipuleggja þá nefnd sem hér um ræðir á þann hátt að við fáum niðurstöður hennar í hendur sem allra fyrst. Er tími til kominn frá árinu 1982 að slík niðurstaða liggi fyrir. Fyrir alþm. hlýtur það hins vegar að vera umhugsunarefni að tillögur þingsins skuli vera í meðförum nefnda af því tagi sem hér um ræðir svo árum skiptir. Hljóta þingmenn að vera sammála um að til slíks sé ekki ætlast. En hvað er unnt að gera til að koma í veg fyrir að svo verði þegar um jafnmikil og brýn hagsmunamál er að ræða og þessi hér? Full ástæða er að mínu mati að taka á þessum málum. en ekkert eða mjög lítið hefur breyst í öryggismálum sjómanna hvað þennan málaflokk snertir á síðustu árum og alls ekki hefur dregið úr slysatíðni. Þegar ég spurðist fyrir um þessi efni hér fyrir tveimur árum hafði hörmulegt slys átt sér stað í Grundartangahöfn í Hvalfirði. Á þessu ári minnist ég nokkurra slíkra slysa við hafnir landsins, m.a. tveggja í Vestmannaeyjahöfn, þar sem giftusamleg björgun tókst í öðru tilvikinu en í hinu því miður ekki. og einnig minnist ég tilvika úr Akureyrarhöfn um svipað efni. Seinagangur í þessum efnum er því óverjandi með öllu. Ég ítreka því ánægju mína með þá yfirlýsingu ráðherra að á þessum málum skuli nú tekið. Vænti ég þess að nú verði loks brugðist við á skjótan og skilvirkan hátt.



Herra forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 760 að beina svohljóðandi fsp. til hæstv. samgrh. um störf flugmálanefndar: "Hvað líður störfum nefndar er skipuð var af ráðherra til að gera úttekt og skila tillögum um framkvæmdir í flugmálum og hvað hyggst ráðuneytið fyrir um það forgangsverkefni er nefndin fékk til meðferðar í erindisbréfi sínu um uppbyggingu Egilsstaðaflugvallar?" Það má kannske segja að til lítils sé að spyrja um flugmál og framkvæmdir í þeim þegar svo hlálega litlu fjármagni er varið til þessa málaflokks ár eftir ár. Nefndarstörf, hversu vel unnin sem þau eru og hversu góðar áætlanir sem gerðar kunna að vera af framsýni jafnt sem raunsæi, allt kemur þetta fyrir lítið ef ekkert kemur í kjölfarið. Ef engar aðgerðir fylgja eftir er í raun lítið unnið. Áætlunargerðin liggur ein eftir, en ekkert er aðhafst og ekkert er hægt að aðhafast í raun í framhaldi af því sem þar er gert ráð fyrir. Hins vegar þykir mér rétt að spyrjast fyrir um störf og álit þeirrar nefndar sem falin voru svo veigamikil verkefni og forvitnast þá um leið um áætlanir ráðuneytisins hvað þetta varðar. Þetta snertir kannske alveg sér í lagi seinni þátt þessarar fsp., enda veit ég að s.l. sumar hafði samgrh. uppi góð orð austur á Egilsstöðum um væntanlegan flugvöll þar og forgang þeirrar framkvæmdar, enda hafði hann skýrt fororð um það í erindisbréfi nefndarinnar að það mál skyldi hafa forgang. Þar sem ég veit um áhuga hans í þessum efnum, en spurning er reyndar um fjármagn og möguleika þar með til að vinna slík stórátök, sem nýr Egilsstaðaflugvöllur er, þykir mér rétt að heyra á ráðherra nú hvað hann sér fyrir sér í þeim efnum, hvað mögulegt sé að gera í kjölfar þessa álits sem ég trúi að liggi nokkurn veginn fyrir.



Herra forseti. Með bréfi dagsettu 4. febr. 1984 skipaði ég nefnd til að vinna að tillögugerð um framkvæmdir í flugmálum. Í nefndinni eiga sæti Birgir Ísl. Gunnarsson alþm., sem er formaður hennar, Andri Hrólfsson stöðvarstjóri, Garðar Sigurðsson alþm., Ragnhildur Hjaltadóttir deildarstjóri, dr. Þorgeir Pálsson verkfræðingur og Kristján Egilsson flugstjóri. Í samræmi við skipunarbréf sitt hefur nefndin skilað áfangaskýrslu um tillögugerð vegna framkvæmda í flugmálum ásamt tillögu að þremur sérverkefnum, Egilsstaðaflugvelli, varaflugvelli fyrir millilandaflug og flugstöð á Reykjavíkurflugvelli. Almenn áætlun um uppbyggingu flugvalla er á lokastigi og mun nefndin væntanlega skila af sér endanlega innan skamms. Svar við síðari spurningunni: Nefndin hefur lagt til að byggð verði ný flugbraut vestan við núverandi braut nær Lagarfljóti. Nefndin hefur rætt allnokkuð um hugsanlega fjármögnun þessarar framkvæmdar, hefur m.a. verið athugað hvort mögulegt er að fjármagna þessa framkvæmd að einhverju leyti úr norrænum þróunarsjóðum. Einn möguleiki sem til greina gæti komið í því efni er að fá fjármagn úr sjóði sem ekki hefur enn verið stofnaður en ákvörðun mun verða tekin um innan skamms. Er hér um að ræða þróunarsjóð fyrir Norðurlönd í vestri eða Nordvest eins og sjóðurinn hefur verið nefndur, þ.e. Grænland, Ísland og Færeyjar. Að öðru leyti telur nefndin að fjármagna beri þessa framkvæmd með fé á fjárlögum. Nefndin hefur talið að þetta framkvæmdatímabil verði þrjú ár. Út af orðum fyrirspyrjanda, að mjög takmarkað framlag hafi verið til framkvæmda í flugmálum, þá er það rétt hjá honum, en hins vegar vil ég geta þess að það hefur orðið mikil aukning á rekstri og í öryggismálum í flugmálum á síðustu árum og þegar á heildarframlög til flugmála er litið er um óhemjuhá framlög að ræða á meðan bygging flugstöðvarinnar í Keflavík stendur yfir. En þetta á ekki að tefja fyrir framkvæmd þessa máls. Það hefur verið unnið mikið undirbúningsstarf í sambandi við Egilsstaðaflugvöll og því fyrr verður hægt að byrja sem þeim undirbúningi miðar áfram.



Ég þakka hæstv. ráðh. svör hans og þykir þessi fjármögnunarhugmynd, sem hann vék þarna að, býsna athyglisverð, úr þessum norræna þróunarsjóði, því að það er ljóst að svo stórt átak sem Egilsstaðaflugvöllur er verður ekki fjármagnað á þremur árum af því almenna framkvæmdafé sem hefur fengist til flugmála á s.l. árum. Vissulega er þetta ágæt hugmynd ef hún er þá framkvæmanleg og hægt er að fara út í það. Ég tek undir það með hæstv. ráðh. og ég viðurkenni það fúslega að til öryggismála í flugmálum hefur farið meira fé á undanförnum árum og er skylt að minna á það og meta það. Hins vegar benti hæstv. ráðh. á að það væri kannske ekki um mikið að ræða í sambandi við flugmálin og til skipta í þeim á meðan stórframkvæmdin á Keflavíkurflugvelli væri í gangi. Það sýnir okkur ljóst hvaða áherslur eru á þeim bæ varðandi flugvallarframkvæmdir í heild sinni. Það virðist líka vera svo að fjármagnsútvegun liggi á lausu ef mönnum sýnist svo og einstakir ráðherrar taka á sig rögg, t.d. á nú Þjóðarbókhlaða að rísa upp á stuttum tíma, ef menn bara finna einhverjar matarholur til þess að ganga í eins og sumir hæstv. ráðh. virðast hafa átt tiltölulega auðvelt með. Ég vona að hæstv. samgrh., sem hefur haldið í horfinu varðandi sína málaflokka í heild í þessum niðurskurðarstefnualgleymingi sem núna hefur ríkt, hefur haldið vegamálunum nokkurn veginn í horfi, en orðið að gjalda þess í hinum málaflokkunum, hafnamálum og flugmálum, detti niður á álíka matarholu og hæstv. menntmrh. hefur dottið niður á og allir stjórnarliðar virðast syngja hallelúja fyrir þannig að hann geti fljótt og vel fjármagnað framkvæmdir varðandi Egilsstaðaflugvöll með því móti ef norræni þróunarsjóðurinn skyldi nú bregðast.



Herra forseti. Aftur bið ég forseta leyfis að mega vitna til orða hæstv. fjmrh, við 1. umr. um frv. til fjárlaga fyrir yfirstandandi ár. Hann segir þar: "Ætlunin er að lækka launaútgjöld um 130 millj. með því að endurráða ekki strax í störf þeirra sem hætta, draga úr yfirvinnu og ráðningu afleysingafólks. Nú er unnið að gerð ítarlegra tillagna um framkvæmd þessa atriðis". Ég leyfði mér reyndar í 2. umr. um fjárlagafrv. að láta í ljós efasemdir um framkvæmd þessara atriða og vísaði þar til fyrri reynslu. Þetta var m.a. ætlunin fyrir tveimur árum, þ.e. að lækka launaútgjöld með því að endurráða ekki í störf sem losnuðu, draga úr ráðningum til afleysinga og draga úr yfirvinnu. Árangur þeirra frómu áforma var nákvæmlega enginn það ég best veit. Hið sama má búast við að verði uppi á teningnum í þetta sinn þótt hér sé talað um gerð ítarlegra tillagna um framkvæmdina, en kannske hafa þær tillögur verið gerðar og það ætti þá að koma fram í svari hæstv. fjmrh. við fsp. minni á þskj. 714. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: "1. Hvernig er staðið að takmörkun yfirvinnu og endurráðninga hjá ríkisstarfsmönnum til þess að ná fram 130 millj. kr. lækkun launaútgjalda sem stefnt var að við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1986? 2. Hver var fjöldi yfirvinnustunda ríkisstarfsmanna frá 1. jan. til 15. mars 1986 borið saman við sama tímabil árið 1985 og hversu hátt var hlutfall yfirvinnu af föstum launum ríkisstarfsmanna á sama tíma borið saman við sama tímabil árið 1985?"



Herra forseti. Svo sem fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda var ráð fyrir því gert í fjárlögum fyrir árið 1986 að fjárveitingar yrðu lækkaðar um 130 millj. kr. frá áætlun í fjárlagafrv. Lækkun þessi var gerð í hlutfalli við áætlaðar launagreiðslur einstakra stofnana. Í byrjun þessa árs var ráðuneytum gerð grein fyrir þessum ráðstöfunum og bent á leiðir til að ná þessu marki. Meðal þeirra atriða sem ráðuneytunum var þá gert að fara eftir voru þessi: Í fyrsta lagi að ekki yrði endurráðið í störf sem losna nema um væri að ræða beina þjónustu sem ekki væri hægt að vera án og ekki væri hægt að fela öðrum starfsmönnum tímabundið eða varanlega. Í öðru lagi að leitað yrði eftir tillögum forstöðumanna stofnana um fækkun starfsmanna og í því efni kannaðir kostir á tilflutningi starfsmanna milli ríkisstofnana, þ.e. í þau störf sem nauðsynlegt kynni að vera að endurráða í ef losna skyldu. Í þriðja lagi að yfirvinnu yrði stillt í hóf sem unnt væri, einkum hjá þeim sem mikla yfirvinnu hafa fyrir. Í fjórða lagi að ekki yrði ráðið starfsfólk til sumarafleysinga umfram það sem bráða nauðsyn ber til. Þetta voru þær reglur sem ráðuneytunum var gert að fara eftir til að ná þessu marki. Í öðru lagi er spurt um fjölda yfirvinnustunda á tímabilinu 1. janúar til 15. mars 1986. Af tæknilegum ástæðum hefur reynst torvelt að tilgreina með nákvæmum hætti tölur fyrir svo stutt tímabil og hluta úr mánuðum, en miðað við útborganir fyrir tvo mánuði, sem að mestu falla saman við tímabilið 15. janúar til 15. mars, voru á árinu 1985 um 900 þúsund yfirvinnutímar, en á árinu 1986 um 990 þúsund yfirvinnutímar greiddir starfsmönnum sem taka laun samkvæmt kjarasamningum ríkisstarfsmanna. Þessi yfirvinna var um 34% af launum 1985 en er nú 37%. Að þó nokkrum hluta er hér um að ræða aukningu sem leiðir af breyttum kjarasamningum við kennara, en að öðru leyti er um að ræða aukið vinnumagn. Það er því augljóst að það hefur á fyrstu mánuðum þessa árs ekki tekist að ná fram þessum sparnaði að því er yfirvinnu varðar og þvert á móti virðist yfirvinna hafa aukist. Því er augljóst að gera verður enn frekari ráðstafanir til þess að spyrna við fótum í þessu efni. Því er nú verið að vinna að bættu eftirliti með vinnumagni og launagreiðslum hjá ríkisstofnunum og er stefnt að því að forstöðumönnum ríkisstofnana verði reglulega gerð grein fyrir því vinnumagni, dagvinnu, yfirvinnu og aukagreiðslum, sem sérhver stofnun hefur notað frá upphafi árs, og þær bornar saman við áætlun fjárlaga. Ætlunin er að ganga eftir því að þær áætlanir verði haldnar.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir svör hans, sem voru býsna athyglisverð og sögðu okkur töluverða sögu, og raunar nákvæmlega það sem ég bjóst við, að ítarlegar tillögur voru ekki gerðar og framkvæmdin hefur verið eftir því. Óneitanlega læðist að manni sá leiði grunur að sparnaðaráform ríkisins hvað þetta snertir hafi verið meira sýndarmennska en að alvara hafi legið þar að baki. Auk þess segir mér svo hugur að þessi markmið séu ekki að öllu leyti samrýmanleg því að ef lögð er áhersla á eitt svið þá dregur það úr líkum á árangri á öðru sviði, þ.e. að ef áhersla er lögð á að endurráða ekki í störf sem losna og ráða ekki fólk til afleysinga hljóti það að koma fram í því að það verði aukning í yfirvinnu. Ég er satt að segja engu vissari eftir svör hæstv. ráðh. en áður um árangur af þessum aðgerðum. En um árangur er vitanlega best að spyrja í árslok.



Herra forseti. Á þskj. 715 leyfi ég mér að bera fram fsp. til hæstv. fjmrh. svohljóðandi: "Hvaða ráðstafanir hafa verið gerðar til að mæta 150 millj. kr. sparnaði í starfsemi Tryggingastofnunar ríkisins sem stefnt var að við afgreiðslu fjárlagaársins 1986?" Til skýringar á fsp. minni vitna ég enn, með leyfi hæstv. forseta, til orða hæstv. fjmrh. við 1. umr. um fjárlög þessa árs, en hann sagði: "Í sjöunda lagi eru framlög til almanna- og atvinnuleysistrygginga við það miðuð að lækka megi útgjöldin um 250 millj. kr. frá því sem væri að óbreyttu. Gera þarf sérstakar ráðstafanir á þessum sviðum til að ná fram þessum sparnaði." Á milli 1. og 3. umr. um fjárlögin var hins vegar horfið frá 100 millj. kr. skerðingu til Atvinnuleysistryggingasjóðs, en haldið fast við áform um sparnað í starfsemi Tryggingastofnunar ríkisins eða svo vitnað sé orðrétt í ræðu hv. formanns fjvn. Pálma Jónssonar við 3. umr., með leyfi forseta: "Standa þá áfram ákvarðanir um að ná skuli sparnaði um 150 millj. kr. í starfsemi Tryggingastofnunar ríkisins af lífeyristryggingum svo sem fjárlagafrv. greinir." En í grg. með fjárlagafrv. var tekið fram að framlög til lífeyristrygginga mundu lækka um 80 millj. og til sjúkratrygginga um 70 millj. kr. Hið sama gildir um þessi sparnaðaráform og ýmis önnur að þau fengust aldrei skilgreind né nánar útfærð þótt margsinnis væri eftir því leitað meðan málið var í umfjöllun í nefnd. Reyndar er mér til efs að hægt sé að spara á þessum pósti án þess að skerða þjónustu og í því felast áhyggjur mínar af þessu máli. Þær eiga sér einnig rætur í því að nýlega var ég ásamt fulltrúum annarra þingflokka á flokkakynningu í Menntaskólanum í Kópavogi. Þá var hv. 2. þm. Reykv. spurður hvernig ríkissjóður ætlaði að mæta þeim kostnaðarauka sem hann yrði fyrir vegna þeirra ráðstafana í ríkisfjármálum sem síðustu kjarasamningar byggjast á. Og hv. þm. svaraði: "Við verðum m.a. að borga meira fyrir það sem við fáum frá ríkinu." Ég skrifaði þetta niður eftir honum orðrétt, en því miður var ekki tími til neinna orðaskipta þá þar sem þetta var í lok fundarins og hv. þm. síðastur á mælendaskrá. Er miður að hann skuli ekki vera viðstaddur þessa umræðu núna til að skýra þessi orð, en mér varð óneitanlega hugsað til sparnaðaráformanna í starfsemi Tryggingastofnunar ríkisins sem hér eru á dagskrá. En við skulum heyra hvað hæstv. fjmrh. hefur að segja sem svar við fsp. minni á þskj. 715.



Herra forseti. Svo sem fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda var ráð fyrir því gert að spara 150 millj. kr. í starfsemi Tryggingastofnunar ríkisins á þessu ári. Heilbr.- og trmrn. var gert að ná fram þessum sparnaði. Af hálfu ráðuneytisins hefur verið bent á að í kjölfar nýrra verðlagsforsendna sé nú þrengra svigrúm en áður til að ná þessum sparnaði fram með hækkun á þjónustugjöldum. Ráðuneytið vekur athygli á því að unnið hefur verið að endurskoðun á heildarskipulagi Tryggingastofnunarinnar og endurskoðun á löggjöf um almannatryggingar og jafnframt sé starfandi starfshópur á vegum ráðuneytisins er vinni að athugun á lyfjakostnaði til þess að ná fram lækkun útgjalda. Af þessu má ráða að niðurstaða er ekki fengin af hálfu heilbrrn. varðandi þennan sparnað.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin sem sanna að enn, þótt fjórðungur fjárlagaársins sé liðinn, hefur ekki verið tekið á þessum málum. Ég held reyndar, vegna þess sem sagt var áðan, að það ætti að vera unnt að ná fram umtalsverðum sparnaði á a.m.k. einu sviði og það er hvað varðar lyfjakostnað sem er stór liður í útgjöldum ríkisins. Í ár er lyfjakostnaður áætlaður nálægt 700 millj. kr., en auk þess er lyfjakostnaður drjúgur hluti af útgjöldum í rekstri sjúkrahúsa þannig að samanlagt mundi þessi útgjaldaliður nálgast 1 milljarð kr. Nú eru margir þeirrar skoðunar að með samstilltum aðgerðum mætti spara verulega á þessum lið án þess að það komi í nokkru niður á neytendum og ég legg áherslu á að Kvennalistinn hafnar öllum hugmyndum um aukna þátttöku neytenda í heilbrigðisþjónustunni. En læknar hafa sjálfir gagnrýnt það sem þeir kalla óhóflegan lyfjakostnað og bent á að vissum flokkum t.d. sýklalyfja sé ávísað miklu meira en í nágrannalöndum okkar. T.d. hefur Pétur Pétursson læknir á Bolungarvík bent á þetta og fullyrt að notkun sýklalyfja mætti að skaðlausu minnka niður í þriðjung af því sem hún nú er. Mundu við það sparast jafnvel 50-100 millj. kr. á ári. Þá má nefna þá gagnrýni, sem einnig kemur úr röðum lækna, að í mörgum tilvikum sé ávísað á dýr lyf þar sem ódýrari lyf kæmu að sama gagni og hefur verið lagt til að ábendingum um lyfjaverð og lyfjaval yrði dreift til lækna u.þ.b. tvisvar ári til að ná niður kostnaði af þessum sökum. Þá hefur sú gagnrýni oft skotið upp kollinum að sumum læknum sé of laus höndin við ávísun lyfja sem notuð eru sem fíknilyf og með siðbót í þeim efnum mætti draga enn úr lyfjakostnaði ríkisins. Það sakar svo ekki að minna á að ofnotkun fíknilyfja hefur í ofanálag í för með sér ýmsar aukaverkanir sem leiða til kostnaðarauka fyrir ríkissjóð. Það er því í mínum huga ekki vafi á að sparnaðaraðgerðir á þessu sviði væru til góðs hvernig sem á er litið. En ég vil leggja enn og aftur áherslu á að hagur neytenda sé hafður í fyrirrúmi og sjúklingar ekki látnir líða fyrir sparnaðaraðgerðir hjá Tryggingastofnun ríkisins.



Herra forseti. Hinn 3. maí 1984 eða fyrir tæpum tveim árum var samþykkt þáltill. frá þm. Alþfl. um úttekt á umfangi skattsvika. Þessi till. fól í sér að komið yrði á fót starfshópi sem í samvinnu við skattayfirvöld hefði það verkefni að gera grein fyrir og leggja mat á umfang skattsvika hérlendis miðað við upplýsingar um þjóðartekjur í þjóðhagsreikningum og öðrum opinberum gögnum annars vegar og upplýsingar um framtaldar tekjur í skattframtölum hins vegar, í öðru lagi hvort skattsvik megi rekja sérstaklega til ákveðinna starfsstétta og starfsgreina, í þriðja lagi umfang söluskattssvika hér á landi og í fjórða lagi helstu ástæður fyrir skattsvikum og hvaða leiðir séu vænlegastar til úrbóta. Niðurstöður átti að leggja fyrir Alþingi eigi síðar en 1. mars 1985. Þar sem nú er liðið rúmlega ár frá því að niðurstöður þessa starfshóps áttu að liggja fyrir taldi ég ástæðu til að leggja fsp. fyrir hæstv. fjmrh. um hvort niðurstöður þessa starfshóps, sem vinnur að úttekt á umfangi skattsvika, verði lagðar fyrir Alþingi fyrir þinglok og þar sem senn líður að þinglokum vænti ég þess að ráðherra hafi jákvæð svör við þessari fsp. minni.



Herra forseti. Nefnd sú sem hér um ræðir, sem skipuð var samkvæmt ályktun Alþingis frá 3. maí, var skipuð í nóvember 1984, en hóf störf í ársbyrjun 1985. Hún hefur lokið starfi sínu og lagt fyrir fjmrh. ítarlega skýrslu um það efni sem hún fékk til athugunar. Hún hefur unnið mikið starf og að mínu mati gert verkinu góð skil. Formaður þessarar nefndar var Þröstur Ólafsson hagfræðingur. Ég ætla að þessi skýrsla verði birt og kynnt almenningi á föstudag og hún verður lögð fram á hinu háa Alþingi fyrir þinglausnir. Það er ljóst af helstu niðurstöðum nefndarinnar að svo sem mjög hefur verið um rætt mörg undangengin ár er allnokkur dulin atvinnustarfsemi í landinu og skattsvik óeðlilega mikil þó að deila megi um hvort niðurstöður nefndarinnar um það efni séu í samræmi við þær getsakir sem menn hafa haft uppi í því efni. Meginniðurstaða starfshópsins er sú að umfang dulinnar starfsemi hér á landi sé á bilinu 5-7% af vergri landsframleiðslu og ef miðað er við 6% meðaltal nemi þetta um 6,5 milljörðum kr. á árinu 1985 miðað við áætlaða verga landsframleiðslu það ár. Tap hins opinbera að mati nefndarinnar vegna vangoldinna beinna skatta og söluskatts er áætlað um 2,5-3 milljarðar kr. á árinu 1985. Nefndin telur að engar óyggjandi leiðir séu til að áætla söluskattssvik, en gerir þó ráð fyrir að umfang þeirra hér á landi sé um 11% af skiluðum söluskatti og það jafngildi um 1,2 milljörðum kr. árið 1985. Samkvæmt niðurstöðunum er helst talið að dulin atvinnustarfsemi eigi sér stað í byggingarstarfsemi, persónulegri þjónustustarfsemi af ýmsu tagi, iðnaði, verslun, veitinga- og hótelrekstri. Nefndin hefur reynt að gera grein fyrir helstu ástæðum skattsvika, bendir á flókið skattkerfi með óljósum mörkum milli hins löglega og ólöglega, frádráttar- og undanþáguleiðir, há skatthlutföll, skattvitund almennings sé tvíbent og auk þess beri að nefna að eflaust eigi tilhneiging til lagasetningar og opinberra hafta á ákveðnum sviðum sinn þátt í örvun til skattsvika. Í tillögum nefndarinnar til úrbóta er vikið að skattalögum og framkvæmd þeirra og lögð áhersla á einföldun skattalaga og fækkun á undanþágum og afnám margs konar frádráttarliða. Það er lögð áhersla á ákveðnari og markvissari refsingar og þyngri refsingar. Að því er varðar bókhaldslög eru tillögur í ýmsum efnum um herta og ákveðnari framkvæmd og eins að því er varðar skatteftirlitið og framkvæmd þess sjálfs. Þetta eru í meginatriðum niðurstöður nefndarinnar, en á föstudag verður skýrsla hennar birt í heild sinni.



Herra forseti. Ég fagna því að þessi starfshópur hefur skilað niðurstöðum í þessu máli. Það var vissulega athyglisvert, sem fram kom hjá fjmrh. þar sem hann drap á nokkrar niðurstöður af starfi þessa starfshóps um undandrátt frá skatti, að hann nemi 6,5 milljörðum kr. og að tekjutap ríkissjóðs sé 2,5-3 milljarðar og vegna söluskattssvika 1,2 milljarðar. Hér er um svo athyglisverða niðurstöðu að ræða að ég tel óhjákvæmilegt, herra forseti, að þingið fái að fjalla um þessa niðurstöðu áður en þinglausnir verða og að hægt sé að ræða á hinu háa Alþingi tillögur til þess að hægt sé að gera stórátak í því að uppræta skattsvik. Þess vegna beini ég því til hæstv. fjmrh. að hann nú þegar geri gangskör að því að leggja umrædda skýrslu fyrir þingið. Hann talar um að kynna almenningi hana n.k. föstudag, en fyrir þinglausnir verði skýrslan lögð fyrir Alþingi. Ég fer fram á það og óska eftir því við hæstv. fjmrh. að þessi skýrsla verði þegar í stað lögð fyrir Alþingi þannig að þm. hafi tíma til að kynna sér hana og fá að ræða hana fyrir þinglausnir. Það hefur verið unnið nokkuð í tíð þessarar ríkisstj. að aðgerðum gegn skattsvikum. Þær aðgerðir sem hefur verið gripið til hafa byggst á tillögu frá þm. Alþfl. sem samþykkt var hér á Alþingi um aðgerðir stjórnvalda gegn skattsvikum. Nokkrir þessara liða hafa þegar komist til framkvæmda, t.d. að auka mannafla hjá skatteftirlitinu, og það hefur þegar skilað árangri því að samkvæmt nýlegum upplýsingum skattrannsóknarstjóra hefur með þessu aukna skatteftirliti tekist að upplýsa skattsvik og um 125 millj. kr. komið inn í ríkissjóð vegna endurálagningar og skattsekta. Ég bendi á þetta vegna þess að það er mjög mikið í húfi að Alþingi taki á þessu máli þegar í stað og að fjmrh. leggi drög að því að skipulögðum aðgerðum verði beitt í þessu máli. Það voru vissulega athyglisverðar fréttir sem fram komu í sjónvarpi í gærkvöld þar sem fram kom að 37% atvinnurekenda séu undir fátæktarmörkum á móti því að 20% láglaunafólks eru í hópi þeirra sem teljast undir fátæktarmörkum. Þetta þarf vissulega athugunar við. Ég beini því því til hæstv. fjmrh. að hann sjái til þess að þegar í stað verði þessi skýrsla lögð fyrir Alþingi og að hann stuðli að því og geri það sem í hans valdi stendur til að þm. fái að ræða þessar athyglisverðu niðurstöður, sem hann hefur hér upplýst, fyrir þinglok.



Herra forseti. Það er rétt að taka fram að ég hef ákveðið að þegar í stað verði hafist handa við undirbúning að því að koma í framkvæmd tillögum þeim sem nefndin leggur til til úrbóta á þessu sviði. Ég er þeirrar skoðunar að það sé útilokað við að una að mat af þessu tagi liggi fyrir um svo umfangsmikil skattsvik í þjóðfélaginu án þess að gripið sé til mjög ákveðinna aðgerða til að freista þess að stemma stigu við þessari mjög svo alvarlegu starfsemi í þjóðfélaginu, ekki einungis vegna þess að ríkið verði af tekjum af þessum sökum heldur líka vegna þess að hér er um að ræða atriði sem leiðir til aukins ójafnaðar í þjóðfélaginu og veldur spillingu og er af þeim sökum einnig óþolandi. Þess vegna verður allt gert til að hrinda í framkvæmd tillögum af því tagi sem nefndin leggur til og ég vænti þess að í byrjun þings á hausti komanda verði hægt að leggja fram þau lagafrv. og þær tillögur til lagabreytinga sem nauðsynlegar eru í þessu sambandi. Ég geri ráð fyrir því að þessi skýrsla verði tilbúin til prentunar á morgun. Það hefur ekki enn verið að fullu lokið við frágang á handriti, en ég vænti þess að því verki verði lokið á morgun. Það verður enginn undandráttur á því að leggja skýrsluna fram um leið og því starfi er lokið. Ég er fyrir mitt leyti, ef tími vinnst til, tilbúinn að ræða efni hennar. Hitt skiptir þó meira máli að undirbúa nauðsynlegar breytingar þannig að þær geti komið til umræðu hér og ákvörðunar næsta haust.