Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Með 60. gr.stjskr. er tvímælalaust ákveðið, að fullkomið trúarbragðafrelsi skuli vera hér á landi. Í lögum um sóknargjöld frá 1909 er svo fyrir mælt, að þeir, sem eru í þjóðkirkjunni, skuli skyldir til að greiða sóknargjald til hennar, en þeir, sem eru í viðurkenndu trúarfélagi utan þjóðkirkjunnar, skuli greiða ekki lægra gjald til þess kirkju- eða trúfélags, sem þeir eru í. En menn, sem eru utan þjóðkirkju og ekki í neinu viðurkenndu trúarfélagi, eru ekki nefndir í þeim lögum. En eftir stjskr. er þeim gert að skyldu að greiða tilsvarandi gjald til Háskóla Íslands. Mér virðist svo, sem meginefni 60. gr.stjskr. sé með síðari hl. gr. aftur tekið. Hún hljóðar svo með leyfi hæstv. forseta: „Enginn má neins í missa af borgaralegum og þjóðlegum réttindum fyrir sakir trúarbragða sinna. .... Enginn er skyldur til að inna af hendi persónuleg gjöld til neinnar annarar guðsdýrkunar en þeirrar, er hann sjálfur aðhyllist. Nú er maður utan þjóðkirkjunnar, og geldur hann þá til Háskóla Íslands, eða einhvers styrktarsjóðs við þann skóla, eftir því sem á verður kveðið, gjöld þau, er honum ella hefði borið að greiða til þjóðkirkjunnar, enda heyri hann ekki til öðrum trúarbragðaflokki, er viðurkenndur sé í landinu“. Þeir menn, sem hvorki eru í viðurkenndu kirkjufélagi né í þjóðkirkjunni, eru með síðari hluta þessarar gr. næstum sektaðir fyrir þetta atferli, að vera ekki í neinu kirkjufélagi. Þeim er gert að skyldu að greiða gjöld til sérstakrar stofnunar - í þessu tilfelli er það Háskóli Íslands -, gjöld umfram alla aðra meðborgara sína, gjöld til stofnunar, sem þeir njóta að engu. Nú er þess að gæta, að allir Íslendingar, hvort sem þeir eru í þjóðkirkjunni eða ekki, leggja fram mikið fé í sköttum og skyldum til ríkissjóðs, til þess að halda þjóðkirkjunni uppi. Fjárlög yfirstandandi árs gera ráð fyrir 300 þús. kr., þótt tekjur kirkjujarðasjóðs séu ekki taldar með. Og frv. fyrir næsta ár gerir ráð fyrir sömu upphæð. Það er algengt mjög, að öllum borgurum þjóðfélagsins sé gert að skyldu að greiða gjöld sem renna til ýmsra stofnana í landinu, jafnvel þótt ekki sé nein vissa fyrir, að þeir noti þessar stofnanir sjálfir eða þeim sé annt um þær. En þessi gjöld ganga þá ekki beint til stofnananna, heldur greiðast þau í ríkissjóð, sem tollar eða skattar, og síðan leggur ríkissjóður féð til stofnananna af óskiptum tekjum sínum. Ég hygg, að þetta ákvæði sé eina dæmið um það, að mönnum sé gert að greiða persónulegt gjald beint til þeirrar stofnunar, sem þeir hafa ekki aðstöðu til að nota sjálfir. Skólar eru að miklu leyti kostaðir af opinberu fé, eins og kirkjan. Svo eða svo mikill hluti af sköttum landsmanna og skyldum gengur til að halda skólunum uppi. En engum dettur þó í hug að játa aðra en þá, sem skólana nota, greiða persónuleg gjöld til þeirra, skólagjöld. Nema í þessu eina tilfelli, þar sem menn eru látnir sæta einskonar sektargjaldi til háskólans fyrir að vera ekki í neinu kirkjufélagi. Ríkissjóður eða þjóðin í heild sinni heldur uppi strandferðum með ærnum tilkostnaði, en persónuleg gjöld til strandferðanna greiða ekki aðrir en þeir, sem bein not hafa af þessum ferðum. Menn verða auðvitað að greiða fargjöld fyrir að ferðast með skipunum, og farmgjöld ef þeir láta þau annast flutninga fyrir sig, en bein persónuleg gjöld eru ekki lögð á neinn mann, sem ekki notar skipin til ferða eða flutnings. Þá heldur ríkið uppi fjölmennri læknastétt og stendur að miklu leyti straum af heilbrigðismálunum, en persónuleg gjöld til hennar og sjúkrahúsa greiða ekki aðrir en þeir, sem þurfa að leita læknis eða nota sjúkrahúsin. Ennfremur ber ríkið, þ. e. almenningur, allan kostnað af dómsmálum. Er þar hið sama uppi á teningnum, að engum eru lögð persónuleg gjöld á herðar til þeirra öðrum en þeim, sem þurfa á dómstólunum að halda til þess að ná rétti sínum. Þurfi menn þess, verða þeir að greiða réttargjöld. Kirkjan er ríkisstofnun, borin uppi af almannafé að langmestu leyti. En það er vitaskuld ekkert ósamræmi í því, þótt þeir, sem eru í þjóðkirkjunni og nota þjóna hennar og hana, greiði auk þess til hennar persónuleg gjöld, og fríkirkjumenn til síns kirkjufélags. Hitt er fullkomið ósamræmi við aðra íslenzka löggjöf og algert ranglæti, að leggja sérstakar gjaldkvaðir á menn fyrir það að vera ekki meðlimur í neinu kirkjufélagi. Og það bætir ekkert úr þessu ranglæti, þótt gjaldið sé látið renna til háskólans. Ég hefi heyrt því fleygt, að sumir litu svo á, að bekkir þjóðkirkjunnar yrðu þunnskipaðir, ef þessi gjaldkvöð væri afnumin. Þetta fæ ég ekki skilið, að sé á rökum reist, auk þess sem mér finnst það ekki samboðið kirkjunni að leggja skatt á þá menn, sem ekkert samneyti vilja við hana hafa, að láta þá greiða einskonar sektargjald fyrir að nota sér ákvæði stjskr. um algert trúarbragðafrelsi. Þessi gjaldkvöð verður ekki afsökuð með því, að þetta fé renni til háskólans. Utankirkjumenn njóta þeirrar stofnunar ekki umfram aðra borgara, þar sem háskólinn sérstaklega veitir starfsmönnum þjóðkirkjunnar undirbúning undir starf sitt í hennar þágu. Og háskólann munar ekkert um þetta fé, svo að ekki er því til að dreifa, að með þessu sé verið að sjá honum fyrir vænlegum tekjustofni. Hér er aðeins um hreinan vítaskatt að ræða, sem kemur niður á þeim mönnum, sem hvorki eru í þjóðkirkjunni né öðrum viðurkenndum trúarbragðafélögum. Ég lít svo á, að þetta fari í bága við fyrri hluta 60. gr.stjskr., sem mælir svo fyrir, að hér á landi skuli ríkja algert trúarbragðafrelsi. Með þessu frv. er ráðin bót á þessu, - þessari óréttmætu gjaldkvöð létt af þeim mönnum, sem geta ekki aðhyllzt þjóðkirkjuna vegna sinna lífsskoðana. Þykist ég ekki þurfa að vera í neinum vafa um, að frv. verði vel tekið og að þingið sé þess fúst að vilja leiðrétta það misrétti, sem utankirkjumenn hafa til þessa orðið við að búa í þessum efnum. Leyfi ég mér að leggja til, að frv. verði vísað til allshn., að umr. lokinni.

Magnús Jónsson * Ég er hissa á því, að hæstv. stj. skuli ekki láta til sín heyra í sambandi við þetta frv. Mér hefði þó fundizt, sem hæstv. fjmrh. a. m. k. hefði átt að standa á verði gagnvart frv. sem þessu. Það var alveg rétt hjá hv. fyrsta flm. þessa frv., að þjóðkirkjunni er það ekkert keppikefli út af fyrir sig að halda í þetta ákvæði sóknargjaldalaganna, því að hún fær sitt eftir sem áður. Og henni má á sama standa, hvaðan hún fær fé til starfsemi sinnar. Þeim mun minna sem kirkjunni leggst í sóknargjöldum, þeim mun meira verður ríkissjóður að leggja henni til. Kirkjunni sjálfri gerir þetta því hvorki til né frá. Tilgangurinn með því að leggja þessi gjöld á utankirkjumenn var sá, að koma í veg fyrir, að menn segðu sig úr þjóðkirkjunni til þess eins að velta af sér sóknargjöldunum, en gætu það því aðeins, að þeir væru í einhverjum viðurkenndum trúarbragðafélögum. Og þar sem þetta gjald rennur til háskólans, stofnunar, sem er með öllu hlutlaus í trúarefnum sem öðrum og allir landsmenn ættu að geta verið hlynntir, hélt ég, að utankirkjumenn mættu vel við una. Væri þetta ákvæði hinsvegar ekki í sóknargjaldalögunum, væri öllum undantekningarlaust lögð sú skylda á herðar að greiða þetta gjald til þjóðkirkjunnar, hversu þvert um geð sem þeim væri það. Að þeim mönnum, sem svo eru skapi farnir, að þeir mega ekki aðhyllast nein trúarbrögð, er ekki sleppt við þetta gjald, stafar af því, eins og ég áður sagði, að þá er hætt við því, að fleiri eða færri segi sig úr þjóðkirkjunni af eintómum smásálarskap, til þess að losna við að greiða þetta gjald, en notuðu þó kirkjuna og nytu eftir sem áður. Þó að háskólinn hagnist ekki mikið af þeim gjöldum, sem hann þannig fær, má telja nokkurnveginn víst, að stórt skarð yrði höggið í sóknartekjurnar, ef þetta ákvæði væri fellt niður, og að menn færu jafnvel þúsundum saman úr þjóðkirkjunni af þeim ástæðum. Það vekur því furðu mína, að hæstv. stj. skuli ekki standa á verði gagnvart frv. sem þessu, þar sem það getur haft í för með sér svo mikinn útgjaldaauka fyrir ríkissjóð. Kirkjulega sinnuðum mönnum má hinsvegar á sama standa um þetta frv., því að kirkjan fær sitt eftir sem áður.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Ég verð að segja það, að ég varð hissa á því að heyra einn af prelátum kirkjunnar, prófessorinn í guðfræði við háskólann, hv.l.þm. Reykv., taka svo til orða, að ef þetta frv. yrði að 1., mundi mega telja það nokkurnveginn víst, að menn segðu sig úr þjóðkirkjunni þúsundum saman, til þess að losna við að greiða þessar 2,25 kr., sem sóknargjöldin nema. Ef þetta er rétt, þá er verr ástatt um þjóðkirkjuna en ég hugði. Get ég bætt því við til skýringar, að ég lít svo á, að kirkjan ræki köllun sína miður en skyldi, ef menn segðu sig úr henni þúsundum saman af þessum ástæðum. Hvað sem líður skoðun minni á þjóðkirkjunni sem stofnun, verð ég að segja það, að hún er þá ekki mikils metin, ef menn flykktust unnvörpum úr henni til þess að komast hjá að greiða kr. 2,25 á ári. Þá sagði hv. 1. þm. Reykv., að kirkjulega sinnaðir menn hefðu enga ástæðu til þess að vera á móti þessu frv., vegna þess að kirkjan fengi sitt eftir sem áður, bara þeim mun hærra ríkissjóðstillag. Ég vona það sé rétt hjá hv.þm., að kirkjulega sinnaðir menn amist ekki við frv. Til þess hafa þeir enga ástæðu. En ég hafði nú hugsað, að kirkjulega sinnaðir menn litu á fleira en fjárhagshliðina eina í þessu máli, legðu fremur áherzluna á það, hve þýðingarmikið starf kirkjan hefði með höndum, og hversu það er rækt. En sé það ekki, býst ég við, að fleiri en ég fari að telja það vafasamt, hvort rétt sé yfirleitt að halda uppi þjóðkirkju á kostnað ríkissjóðs. Ég vil algerlega mótmæla því hjá hv. 1. þm. Reykv., að sá hafi verið tilgangurinn með því að setja í stjskr. þetta ákvæði, sem hér er farið fram á að fella niður, að koma í veg fyrir, að menn segðu sig úr þjóðkirkjunni. Tilætlunin var ekki að stíga sporið skemur en skammt, þó að sú hafi orðið raunin hér sem víðar í löggjöf okkar. Hér er ekki um að ræða neitt fjárhagsatriði, hvorki fyrir háskólann né einstaklinginn, heldur er þetta nánast samvizku og tilfinningamál ef svo má segja. Stj. skr. viðurkennir, að menn eigi ekki að greiða gjöld til kirkjufélaga, sem þeir eru ekki í, en tekur þó jafnframt þá menn út úr, sem standa utan kirkjufélaganna, og leggur þeim einum þá skyldu á herðar að greiða gjald til stofnunar, sem þeir hafa engin sérstök not af. Ég tel þetta fé til háskólans ekki eftir, og ég tel enn síður eftir þeim mönnum, sem eru í þjóðkirkjunni, að greiða þessar 2,25 kr. til hennar, en það er ekki rétt að leggja nefskatt, einskonar sektargjald, á hvern þann mann, sem ekki fellir sig við þjóðkirkjuna né önnur viðurkennd trúarfélög. Menn eiga að hafa rétt til að standa utan við trúarbragðafélögin án þess að þeir séu sektaðir fyrir, enda brýtur þetta ákvæði í bága við anda 60. gr.stjskr. í heild sinni.

Magnús Jónsson * Mér kemur það undarlega fyrir sjónir, að hv. fyrsti flm. Þessa frv. skyldi verða hissa á því, að ég sem kennimaður tæki þunglega í þetta frv. Ég hélt satt að segja, að hann, sem áreiðanlega sér þó eitt víst blað daglega, yrði ekkert hissa á því, þó að hann heyrði eitthvað misjafnt um mig. Í þessu blaði, sem ég nefndi - og er Alþýðublaðið - eru eilífar aðdróttanir til þess manns, sem blaðið nefnir Magnús dócent. Ég hafði nú að vísu hugboð um, að þetta blað hefði ekki mikil áhrif, og nú hefi ég fengið staðfestingu á því, þar sem hv.flm. er hissa á því, hvernig ég tek í þetta mál. Út af því, að ég hafði sagt, að hætt væri við, að kirkjan mundi missa mikið af tekjum sínum, ef þetta frv. næði fram að ganga, lét hv.flm. svo um mælt, að á fleira væri að líta en peningahliðina eina í þessu máli. Kannske við eigum að fara að ræða allt mögulegt í sambandi við þetta frv., t. d. prédikunarstarfið. Ég hefi svo sem ekkert á móti því, en hér er um fjárhagsatriði að ræða, og ekkert annað, og er það að engu leyti athugavert fyrir kirkjuna, heldur fyrir ríkissjóðinn. Hv. flm. þótti sem kirkjan hefði lítil ítök, ef spádómur minn reyndist réttur. Ég sagði nú reyndar ekkert annað en það, að mér væri grunur á því, að menn vildu heldur fá hlutina ókeypis. Þarna geta menn farið í kirkju og fengið unnin hin ýmsu prestsverk eftir sem áður, þó að þeir segi sig úr kirkjunni, og þar sem þetta fæst fyrir ekki neitt, er ég hræddur um, að það verði æðimargir, sem fari. En þetta sannar ekkert um ítök þjóðkirkjunnar, því að menn hugsa sem svo, að ríkið sé ekki of gott til að standa straum af henni. Má meira að segja vel vera, að mörgum kirkjulega sinnuðum manninum þætti vænt um, að kirkjunni yrði með öllu haldið uppi með beinum framlögum úr ríkissjóði í stað þessa nefskatts. Hv. flm. sagðist ekki sjá eftir kirkjunnar mönnum til að greiða þessi gjöld. Það geri ég ekki heldur, en með þessu frv. er farið fram á það, að menn geti notið prestsþjónustu án þess að greiða þennan nefskatt með samborgurum sínum. Ég get ekki gengið inn á það hjá hv.flm., að hér sé um samvizkuspursmál að ræða, þar sem utankirkjumenn greiða getta gjald ekki til neins trúarfélags, heldur til háskólans. Hinsvegar liggur hver sá maður, sem segir sig úr þjóðkirkjunni, eftir að þetta frv. er orðið að l., undir því ámæli, að hann hafi gert það af nirfilshætti, til þess að komast hjá því að greiða þessi gjöld. Annars ætla ég ekki frekar nú en áður að fara að mæla á móti þessu frv. Ég vildi aðeins benda á það, að það getur ef til vill haft mikinn útgjaldaauka í för með sér fyrir ríkissjóð. Fyndist mér því, sem hæstv. stj. ætti að láta til sín heyra um þetta mál.

Kirkjumálaráðh. er veikur

. Ég hélt nú, að þetta snerti hæstv. fjmrh. engu síður, eins og ég hefi bent á.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Eftir þessar fróðlegu upplýsingar verð ég hissa á fáu frá hv. 1. þm. Reykv. Hvað sem Alþýðublaðið kann að hafa sagt um hann, er það ekki sagt um hann sem guðfræðikennara, heldur sem pólitíkus. Hitt er satt, að Alþýðublaðið hefir stundum minnzt á Magnús, fyrrum dócent  Ég verð að segja það, að það er leiðinlegt, ekki vegna hv. 1. þm. Reykv. sjálfs, heldur vegna þeirrar stofnunar, sem hv.þm. starfar fyrir, að hann skuli ekki bera meira traust til þjóðkirkjunnar en lýsti sér í þessari seinni ræðu hans sérstaklega. Undrar mig þetta svo mjög, að ég held, að hér eftir muni mig fátt undra, sem kemur frá hv.l.þm. Reykv. Og ég verð enn að láta í ljós, að ég tel ekki ástæðu til að ætla, að frv. hafi þau áhrif, sem hann ætlar, ef að l. verður.

Magnús Jónsson * Það kemur ekki við kaunin á mér, þó að mér sé ámælt sem kennara. Er þess skemmst að minnast, þegar einn af helztu flokksbræðrum hv.flm. réðst á mig fyrir það, að ég hafði haldið illindalausan fyrirlestur um það, hvort verkamenn ættu að vera sócíalistar. Þetta var svo mikill blettur á mér í augum þessa flokksbróður hv.flm., að hann setti fram þá kröfu í grein, sem hann reit um þetta í Alþýðublaðið, að mér yrði vikið frá kennarastarfi mínu við háskólann. Það undrar mig því mjög, að hv.flm. skuli vera svo hissa yfir því, hvernig ég tek í þetta mál, þó að mér hinsvegar þyki vænt um að heyra, að ég er í góðu áliti hjá honum. Ætla ég því að vona, að hv.flm. setji aths. við næstu illmælagrein, sem Alþýðublaðið birtir um mig, þar sem svo vel vill nú til, að hann er ritstjóri þess.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Ég verð að bera þær sakir af mér, að ég hafi lýst yfir góðu áliti á hv. Í. þm. Reykv. sem kennara. Þetta hefi ég aldrei gert, enda get ég ekkert um það borið, hvort hann er góður eða slakur kennari, þar sem ég hefi aldrei notið kennslu hans. Út af greininni í Alþýðublaðinu, sem hv.þm. tilnefndi, þar sem einn flokksbróðir minn vítti hann að maklegleikum fyrir þennan „illindalausa fyrirlestur“, sem hann svo kallar, vil ég benda á það, að í þessum fyrirlestri lét hv. 1. þm. Reykv. meðal annars svo um mælt, að þúsundir manna í þessu landi væru landráðamenn, sem sætu á svikráðum við hinn vinnandi lýð í landinu. Þennan fyrirlestur lét hv. 1. þm. Reykv. prenta undir fullu nafni, í trausti þess, að frekar yrði tekið mark á honum, ef undir stæði nafn kennara í kristnum fræðum við háskólann. Ég verð að segja það, að ég álít þessa aðdróttun hv. 1. þm. Reykv. í garð þúsunda manna í landinu með öllu ósæmandi, og ég get bætt því við, að ég er sammála flokksbróður mínum um það, að fyrir þetta ætti að sparka hv. 1. þm. Reykv. frá háskólanum, jafnvel þó að hann væri ágætur kennari.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Ég þarf að víkja fáeinum orðum að hv.frsm. minni hl. Að vísu var ræða hans öll prúðmannleg og áreitnislaus, en mér fannst hann misskilja frv. og þess vegna draga af því ályktun, sem ekki átti við. Hann vildi sem sé halda því fram, að sá orðrómur, sem borizt hefir um landið, og jafnvel út fyrir landsteinana, til annara landa, um notkun loftskeyta á íslenzkum veiðiskipum, væri aðeins ávöxtur af þeim umr., sem orðið hafa hér á þingi um þetta mál. Ég skal ekki deila um þetta. Það má vera, að svo sé. En hvort sem grunsemdin gegn framkvæmdarvaldinu er af þessum rótum runnin eða ekki, er jafnréttmætt af okkur að hnekkja henni, því hún hefir valdið því, að lögreglunni íslenzku er ekki trúað eins vel í þessu efni og annars myndi, ef þessi orðrómur hefði ekki borizt út. Í sambandi við þetta vildi hv.frsm. einnig halda því fram, að þessi grunsemd ætti sér ekki víðtækar rætur hjá útlendum þjóðum. Ég get ekki sagt um, hve víða þetta hefir borizt utan Íslands, en ég hefi séð þessa getið bæði í dönskum og enskum blöðum, og fyrst það er komið til þessara landa, eru líkur fyrir því, að það berist til ennþá fleiri landa og geti þess vegna orðið okkur meinlegt. Þá vildi hv.frsm. halda því fram, að fyrirskipað eftirlit með notkun loftskeyta, sem gert er ráð fyrir í frv., sé alveg óþarft vegna þess, að þegar séu til ákvæði í lögum um það, að stj. geti hlutazt til um þau mál eftir vild. Hann vitnaði í þessu efni til laga nr. 82, 14. nóv. 1917, um leyfi til notkunar loftskeytatækja, og reglugerð nr. 32, 17. maí 1918. Þessi lög frá 1917 og reglug. frá 1918 gera að vísu ráð fyrir eftirliti af hálfu ríkisvaldsins með notkun loftskeyta, en vart myndi gerlegt eftir þeirri reglugerð eða lögunum að beita ákvæðum þeim, sem felast í 4. gr. þessa frv., að heimta drengskaparvottorð af hverjum þeim, sem sendir skeyti milli skips og lands, um efni þeirra. Ég get heldur ekki séð, að í lögunum frá 1917 og reglug. frá 1918 sé nein heimild til að heimta fortakslaust, að allir, sem loftskeyti senda, afhendi lykil að hverju því dulmáli, sem þeir kunna að nota. Og því síður virðist nokkur heimild vera fyrir því eftir lögunum að gera ráðstafanir gagnvart þeim, sem grunaðir kunna að verða um misnotkun loftskeyta. Þær ráðstafanir, sem ákveðnar eru í 6. gr. frv., eru nauðsynlegar til þess að eftirlitið nái tilgangi sínum. Ég skal ekki deila við hv.frsm. um það, hvort því eftirliti, sem hingað til hefir verið með loftskeytum, hafi verið stjórnað svo vel sem lögin frá 1917 og reglug. frá 1918 gáfu heimild til. En þó svo hefði verið, að mátt hefði beita þeim lögum strangar en verið hefir, er þar með ekki sagt, eins og minni hl. heldur fram, að ekki sé ástæða til að herða á ákvæðum reglug. frá 1918 og þá um leið með lagasetningu. Annars vil ég ekki fara að rekja efni frv. hér og deila um það við hv.frsm. minni hl. Þótt hann mælti gegn frv., þá voru andmælin svo hógvær, að ætla má, að hann jafnvel kysi heldur, að málið gengi fram. Virðist minni hl. yfirleitt taka fremur tómlátlega á málinu, og mun ég því ekki fjölyrða frekar að sinni.

Magnús Guðmundsson Ég held, að þetta sé þriðja þingið, sem þetta mál er hér á ferðinni. Ég held, að ég hafi aldrei látið álit mitt á því í ljós áður, og ætla því í þetta skipti að fara um það nokkrum orðum. Ég verð fyrst að segja það, að mig undrar það, að hv.frsm. meiri hl. skuli telja, að hann kæmist af með það svar, sem hann gaf hv.frsm. minni hl. um lögin frá 1917 og reglugerðina frá 1918. Því það eru sannarlega veigamikil rök í þessu máli, þegar hægt er að lesa upp fyrir hv.frsm. meiri hl. ákvæði, sem blátt áfram sýna, að stj. hefir allt það vald í þessu efni, sem hún getur þurft á að halda.

Það er ekki heimilað í lögum

. Jú, lögin frá 1917 heimiluðu að setja reglugerð, og sú reglugerð var sett 1918 og er í Stjtíð. þess árs. Það stendur svo í 19. gr. ef ég má lesa það upp, með leyfi hæstv. forseta. „Ráðuneytið getur hannað öll loftskeytaviðskipti innan íslenzkrar landhelgi“ - og íslenzk löggjöf getur ekki sett reglugerð um það, hvað fram fer utan íslenzkrar landhelgi, - “bæði frá íslenzkum og erlendum skipum, og gert þær ráðstafanir, er nauðsynlegar þykja til þess að banninu verði hlýtt“. Í 2. málsgr. sömu gr. stendur ennfremur svo: „Einnig getur ráðuneytið látið hafa eftirlit með öllum loftskeytum, látið stöðva þau skeyti, sem að þess áliti geta verið skaðleg velferð landsins“.

Fyrir landið; það geta verið landráð

. Þ. e. a. s., stj. getur gert hvað sem hún vill til að hindra slík skeyti. Hv. frsm. viðurkennir hinsvegar, að ekkert hafi verið gert til þess að framfylgja þessu, en samt heldur hann því fram, að stórhættulegt sé að hafa ekkert eftirlit með þessum skeytum, og hvernig vill hann, sem einlægur stjórnarsinni, gera það forsvaranlegt, að stj. hefir ekkert gert og ætlar engar ráðstafanir að gera í þessu máli.

Það hefi ég aldrei sagt

. Jú, hv.frsm. var að segja, að lagasetningu þyrfti til þess að hægt væri að hafa hendur í hári þessara togara, sem með dulmáli eru að svíkjast inn í landhelgina. Frv. þetta mun flutt í þeim tilgangi að fyrirbyggja slíkt. Annars er það tilgangslaust. Það er bert, að eftir 19. gr. reglug. frá 1918 er heimilt að hafa eftirlit með dulmáli, því þar er ráðuneytinu gefið vald til að hafa eftirlit með skeytum. En þau verða vitanlega að hafa mál, sem skiljanlegt er, því annars er ekki hægt að hafa eftirlit með þeim. Mér fannst af ræðu hv.frsm. meiri hl. þetta vera eina vígið, sem hann hefði. En það er þá ekki betra en ég nú hefi sýnt.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Ég vil ekki vera að tefja tímann. Þetta er í raun og veru ekki nema orðaleikur hjá hv. 1. þm. Skagf. til þess að snúa út úr ræðu minni. Ég hefi aldrei sagt, að ekkert hafi verið gert til þess að framfylgja lögunum frá 1917. Ég komst svo að orði, að þeim hefði ef til vildi ekki verið framfylgt eins stranglega og hægt hefði verið. Að því er snertir heimildir til þess að hlutast til um notkun loftskeytatækja, þá veitti reglug. frá 1918 stj. þessa heimild, en ég get ekki fundið, að slík heimild felist í lögunum frá 1917, því þau eru aðallega og reyndar eingöngu um það, með hvaða skilyrðum einstakir menn fái að setja upp loftskeytastöðvar og starfrækja þær, en allir verða að fá stjórnarráðsleyfi til þess. Hitt er annað mál, að reglug. frá 1918 geymir ákvæði, sem ekki hafa fullan stuðning í lögunum. Það er tilgangslaust að vera að þræta lengur um slíka hluti, sem þessa. Ég skýt því til deildarinnar, hvort hún er mér ekki sammála um það, að rétt sé að skerpa eftirlitið og hrinda þeim grunsemdum um slælegt eftirlit með loftskeytanotkun veiðiskipa, sem legið hafa á íslenzku lögreglunni undanfarið.

Frsm. minni hl. (Jóhann Jósefsson) Ég hefi í raun og veru ekki miklu að svara hv.frsm. meiri hl. Ég skal fyrir kurteisis sakir viðurkenna það sama um hann, sem hann um mig, að ræða hans var stillt og hógvær, eins og vandi er til um þann hv.þm. En þau rök, sem ég færði gegn þessari ónauðsynlegu löggjöf, sem hér er á ferðinni, við fyrri hluta þessarar umr., standa alveg óhögguð eftir ræðu hv.frsm. meiri hl. Það er dálítið eftirtektarvert, þegar hv.frsm. vill afsanna það, sem ég var að segja um gildi lagaheimildar fyrir stj. til að hafa það eftirlit, sem þörf er á í þessu efni. Hv. frsm. vildi þá gleyma reglug. frá 1918. Hann minntist aðeins á lögin frá 1917. Eins og lýst hefir verið af mér og hv. 1. þm. Skagf., eru ekki eins ítarleg fyrirmæli í lögunum frá 1917 eins og í reglug. frá 1918, en þar er þó nógu ítarlega farið út í málið, svo að hver stj., sem vill hafa eftirlit, hefir nóga stoð í þeirri reglugerð og hefir haft hana mörg ár. Þess vegna gruna ég hæstv. stj. um græsku í flutningi þessa máls. Hér er í 3. sinn farið af stað með frv. í þessu efni og talað um að afstýra mikilli hættu. En ef að er gáð, er þetta mál svo vaxið, að stj. hefir í hendi sér að gera það, sem hún vill, án þess að fá nýja stoð í lögum. Þegar litið er á málflutning allan, er full ástæða til að halda því fram, að hér sé bara pappírsgagn á ferðinni, sem hæstv. stj. er að hampa framan í þjóðina og reynir að nota það til þess að benda á misfellur hjá einni stétt manna, sem sé útgerðarmönnum. Að ég ekki í fyrstu vakti enn á ný athygli á þessari hlið málsins, var af því, að hún er svo þrautrædd milli mín annarsvegar og hæstv.dómsmrh. hinsvegar á sínum tíma, og ég vildi ekki þreyta hv. d. með að fara að endurtaka þau ummæli. Hv. frsm. meiri hl. minntist á það, að hvergi í lögunum frá 1917 né í reglug. frá 1918 væri eins gagnleg ákvæði til að hindra misnotkun loftskeyta og hér er um að ræða. Ég benti hv.frsm. á það, sem Hannes Hafstein sagði, þegar hann benti á þá hættu, að setja lög, sem verkuðu siðspillandi. Ég vil enn vitna til orða hins látna merkismanns á þinginu 1912, af því að hv.frsm. virðist leggja þungamiðju röksemda sinna í hið framknúða drengskaparheit. Ég hygg, að svo fari, hvort sem um þessa lagasetningu er að ræða eða aðra, að þegar svo langt er gengið, að fyrir þann, sem vill svíkja er opin leið að gera það með drengskaparvottorði, séu þau lög til lítils þrifnaðar. Ég get vel unnað hæstv. stj. og hv.frsm. að koma þessari lagasetningu af stað. Hv. frsm. hefir fallizt á lagfæringar í ýmsum atriðum, en sjálf meginregla laganna er eins fáránleg og áður. Hv. frsm. áleit enn eitt atriði til bóta, nefnilega að banna notkun dulmáls, nema því aðeins, að stj. hefði lykilinn að því. En nú er í langflestum tilfellum hægt að ráða dulmálið. Ég vil enn einu sinni segja hv.frsm., af því að ég veit, að hann er unnandi góðri landhelgisvörn, og að hann er of greindur til að halda, að þetta frv. sé öflugt spor í rétta átt, að það er sannfæring okkar minnihlutamanna, að þungamiðja landhelgisgæzlunnar og það eina, sem við getum byggt á í þessu efni, sé að láta varðskipin gæta landhelginnar. Það er eina örugga leiðin. Og ég er hræddur um, að þeir, sem leggja trúnað á þann grun, sem hv.frsm. hefir margstagazt á, muni fá að sjá, að enn meiri grunur getur lagzt á menn í framtíðinni fyrir að misnota þessa nýju löggjöf. Ég býst við, að hv.frsm. muni fá að sjá, að síðari villan verður verri hinni fyrri.

Magnús Guðmundsson Svör hv.frsm. meiri hl. voru eins og ég átti von á. Hann gat ekki hrakið það, sem ég sagði um heimildina í gildandi lögum. Í lögum frá 1917 er stj. heimilað að veita leyfi til að setja upp lofskeytastöðvar. En úr því að hún getur leyft það, getur hún líka bannað það. Það hlýtur hv.frsm. að sjá. Og úr því að hún getur bannað það, getur hún líka sett skilyrði. Af þessu leiðir, að reglug. frá 1918 fer hvergi út yfir heimildarlögin frá 1917. Það er því langt frá, að ég hafi á nokkurn hátt snúið út úr áðan. Með tilliti til þessa leyfi ég mér að bera fram svohljóðandi rökstudda dagskrá: „Með því að landsstjórnin hefir í gildandi löggjöf næga heimild til eftirlits með loftskeytum, þykir ekki þörf nýrrar lagasetningar um þetta, og tekur d. því fyrir næsta mál á dagskrá“.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Ég hafði að vísu búizt við þessari dagskrá hv. 1. þm. Skagf., og jafnvel fyrr en þetta, en ég sé ekki ástæðu til að kljást við hana. Ef hv.þdm. eru trúaðir á það, að ákvæði laganna frá 1917 séu einhlít til eftirlits, þá samþykkja þeir hana, annars ekki. En misskilningur um þetta mun hefna sín. Út af orðum hv.frsm. minni hl., þegar hann reyndi að gera lítið úr ákvæðum 4. gr. um drengskaparvottorðin um ófölsuð skeyti, leyfi ég mér að segja, að það er sannarlega siðferðisleg þrotabús yfirlýsing fyrir hönd þjóðarinnar að segja, að ekkert verði byggt á drengskaparvottorðum borgaranna. Slík drengskaparheit eru alls ekki einsdæmi fyrir þessa löggjöf. Hvarvetna í gildandi lögum úir og grúir af samskonar ákvæðum og drengskaparvottorð eru í mörgum efnum talin sterkustu sannanagögn. Það er hastarlegt að heyra það í sjálfum þingsalnum, að ekkert megi byggja á eiðum og drengskaparheitum borgaranna. Það er svæsnasta móðgun við þjóðina, og enginn maður leggur trúnað á slíka kenningu. Dýrasta hnoss hverrar þjóðar er drengskapur borgaranna, og það er ósæmilegt að hafa það hnoss að fíflskaparmálum.

Frsm. minni hl. (Jóhann Jósefsson) Ég vil spyrja hv.frsm. meiri hl., hvernig hann lítur á þann orðróm, sem liggur á yfirlýsingum í tilefni af skattamálum. Hv. þm. veit, að álagningar eru byggðar á yfirlýsingum manna. En liggur ekki einmitt grunur á, að þær yfirlýsingar séu rangar? Það er því ekki út í bláinn, að við minnihlutamenn viljum ekki gera leik að því að setja óþarfa löggjöf, byggða á því einu, að menn gefi drengskaparheit. Við viljum ekki hafa drengskap að fíflskaparmálum, eins og hv.frsm. sagði. Við höfum einmitt ógeð á slíku, og þess vegna viljum við ekki samþykkja þetta frv. Ef um mjög nauðsynlega löggjöf væri að ræða, og engin önnur leið væri fær en þessi, mundum við ef til vill láta undan síga. En þegar um er að ræða lagasetningu, sem jafnvel að þeirra dómi, sem þykjast fylgja henni, er bara pappírsgagn, þá eru það þeir, en ekki við, sem hafa drengskap að fíflskaparmálum. Ég get nú látið útrætt um þetta mál. Aðeins skal ég geta þess, að eftir því sem ég hefi kynnt mér þetta mál frá upphafi, og eftir því sem ég skil lagaheimildina frá 1917, hlýt ég að fallast á dagskrá hv. 1. þm. Skagf. Og ég skal taka það fram um leið, að ég álít, að stj. eigi að nota gildandi lög í þessu og setja skynsamlegar reglur til að hafa eftirlit með sendingu loftskeyta þeirra, er hér um ræðir.

Pétur Ottesen Þegar þetta mál kom fyrst fram fyrir þrem árum, þá var því jafnframt haldið fram, að ef til vill gæti slíkt frv. sem þetta orðið að svo miklu liði fyrir landhelgisgæzluna, að ekki þyrfti að leggja eins mikinn kostnað í strandvarnarskip og ella. En ég benti á, að þó að ég mundi styðja að framgangi málsins, bæri ég ekki svo mikið traust til ákvæða frv., að mér væri ekki ljóst, að auka þyrfti landhelgisgæzluna að öðru leyti. Mér var þá ekki eins ljóst og núna, að til væri í lögum heimild fyrir stj. til að skerast í leikinn, ef grunur lægi á, að loftskeyti væru misnotuð. En eftir því sem fram hefir komið núna, er ég sannfærður um, að til eru í lögum allar þær heimildir, sem hægt er að setja um afskipti ríkistj. af þessu máli, og þess vegna er ekki ástæða til að samþykkja frv., sem hér liggur fyrir. Ég ætla því að nota tækifærið til þess að skora á - ekki einungis núverandi ríkisstj., heldur allar stjórnir, að nota þetta ákvæði heimildarlaganna út í yztu æsar og sjá um, að útgerðarmönnum gefist ekki kostur á að misnota loftskeytin. Það verður að gera eitthvað til þess að nota lögin, og ekkert þýðir að setja ný lög, sem alls ekki taka hinum gömlu fram. Ég skora á stj. að láta eitthvað til sín taka í þessu efni. Hv. frsm. minni hl. var að tala um, að ekki mætti treysta drengskaparheitum landsmanna. Þessu mótmæli ég. Enda þótt einstök dæmi kunni að vera fyrir hendi, verðum við að byggja á, að drengskap þjóðarinnar megi treysta. Annars hefði hún enga framtíð fyrir höndum. Ég verð að segja, að það má minnast Hannesar Hafsteins á annan og betri hátt en þann, sem hv.þm. vitnaði í.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Þetta frv. er borið fram eftir áskorun verkamannafélaga víðsvegar um landið, sérstaklega frá Siglufirði, og er aðeins miðað við síldarbræðslu- og fiskmjölsverksmiðjur. Frv. fer fram á að lögákveða vinnutíma þar ekki lengri en 8 tíma. Eins og hv.þm. vita, er mjög óholl vinna við þessar verksmiðjur, og mestan eða allan hluta starfstíma þessara verksmiðja er unnið samfleytt allan sólarhringinn, svo að vinnutíminn er venjulega 12 tímar fyrir hvern mann. Til þess að skýra, hvaða verksmiðja þetta frv. nær til, vil ég lesa upp útdrátt úr lista, sem ég hefi fengið frá verksmiðjustjórum: Verksmiðja G. Johnsen. Starfsfólk: 24 karlmenn, 2 konur. „Hekla“, Vestmannaeyjum. Fiskmjöl. Starfsfólk: 20 karlmenn, 2 konur. G. J., Keflavík. Fiskmjöl. Starfsfólk: 12 karlmenn. Síldarbræðsluverksmiðjan í Krossanesi. Starfsfólk: 50 karlmenn. Síldarbræðsluverksmiðja Goos, Siglufirði. Starfsfólk: 50 karlmenn. Síldarbræðsluverksmiðja dr. Paul. Starfsfólk: 40 karlmenn. Hf. „Fiskimjöl“ Hafnarfirði. Starfsfólk 15 karlmenn. Hf. „Andvari“, Sólbakka. Síldarmjöl. Starfsfólk: 40 karlmenn. „Kveldúlfur“, Hesteyri. Síldarmjöl. Starfsfólk: 60 karlmenn. Dr. Paul, Norðfirði. Fiskimjöl. Starfsfólk: 20 karlmenn. Evanger, Raufarhöfn. Síldarmjöl. Starfsfólk: 30 karlmenn. Fiskimjölsverksmiðjan á Kletti í Reykjavík. Starfsfólk: 12 karlmenn. Alls eru þetta 380 manns, og virðist full ástæða að hafa löggjöf um þetta efni, til þess að vernda heilsu þessa fólks. Ég leyfi mér að lesa upp kafla úr bréfi, sem mér var skrifað um þetta mál frá Siglufirði, sem upplýsir þetta nokkru nánar. Fyrst er skýrt frá því, að á Siglufirði sé vinnutími nokkuð óreglulegur í verksmiðjum þessum, og á undanförnum árum hafi ekki verið farið eins að á öllum stöðum. Þó hafi allar verksmiðjurnar það sameiginlegt að láta hvern verkamann vinna 10–12 tíma á sólarhring. Vil ég þá lesa kafla úr sjálfu bréfinu, með lyfi hæstv. forseta: „Þó hefir verið brugðið aðeins út af þessari venju, gerðar tilraunir um það, á hvern hátt verksmiðjan mætti hagnast sem bezt á störfum verkamannsins. Það nýjasta á því sviði var notað s. l. sumar. Skal ég í fáum orðum lýsa því: Verkamennirnir eru ráðnir upp á þau kjör að skila 60 vinnutímum á viku fyrir mánaðartaxtakaup og einnig að skuldbinda sig til að taka eftirvinnu, sem nemur 12 tímum á viku - gegn eftirvinnukaupi - eða vinna 12 tíma á sólarhring hverjum, en verksmiðjustjóri ákveður, hvenær og hvernig þessum 12 tímum er skilað. Framkvæmdin var þannig, að verkamennirnir voru látnir vinna tvisvar 6 tíma á sólarhring. Urðu þeir því að þola það að hafa tvo vinnudaga á sólarhring hverjum. Hvers vegna er þetta gert? Vegna þess, að verksmiðjueigendur er búnir að sjá það, fyrst og fremst, að með sex tíma vinnu í einu fái þeir verkamenn alltaf óþreytta, verksmiðjan getur alltaf gengið með fullum krafti allan sólarhringinn án þess að verkamenn gefist upp eða hafi ekki við vélunum. En hvaða áhrif hefir þetta á verkamennina? Þeir þurfa að ræsta sig mjög vandlega tvisvar á dag, þegar þeir koma úr þessari óþokkalegu og óhollu vinnu, svo að heimili þeirra ekki alveg gerspillist af ólofti og ódaun, sem fylgir þessu verki. Fer eðlilega langur tími í þetta. Lifnaðarhættir manna verða þannig, að þegar ekki er verið í verksmiðjunni, hafa þeir engan tíma til annars en sofa eða matast, - til þess að safna kröftum fyrir starf á nýjan leik. Útkoman er því þessi: Þeir vinna, borða, sofa og vinna, - lifa að öllu leyti eins og skynlausar skepnur - hafa aldrei neina tómstund til hvíldar og hressingar eða frístund til annara sinna þarfa. Þetta er á einn veg 6 stunda vinnudagur, en dagarnir eru bara helmingi fleiri, í stað þess, að verkamennirnir ættu að vera helmingi fleiri. Með 12 stunda vinnudegi er hægt að viðhafa 6 stunda vinnudag á kostnað verkamannanna, því að tala þeirra er sú sama, sem 12 stundir í einu væru unnar í einu. Hitt er sannanlegt, að með tvískiptum vöktum á sólarhring (12 og 12 tíma) geta vélarnar ekki unnið nema 20–22 tíma á sólarhring, vegna þess að um matartíma verður að stöðva vélarnar, en ákveðin tala manna þarf ávallt að vera við verkið í einu. Ein verksmiðjan breytti til þrjú síðustu árin, sem hún starfaði hér, verksmiðja hinna sameinuðu íslenzku verzlana. Verksmiðjustjórinn, B. Vestesen, skýrði Ivar Vennerström, ríkisþingmanninum sænska, svo frá því, er hann var hér á ferð, að sér gætist bezt að 8 stunda vinnudeginum, bæði vegna verkamannanna og sérstaklega vegna fyrirtækisins sjálfs. Frásögn hans er eitthvað á þessa leið: Þessi verksmiðja er byggð með það fyrir augum, að 10 menn starfræki vélarnar í einu með tvískiptum vöktum. Þá getur verksmiðjan unnið úr 240 síldarmálum (150 1.) á sólarhring - eða 20–22 tímum, því að matarhlé dregst frá. Þar sem ekki er hægt að koma við fleiri mönnum í einu við vinnuna, er þýðingarlaust að láta vélarnar vinna hraðar heldur en verkamennirnir geta afkastað eða fylgt þeim eftir á svo löngum vinnudegi (12 tíma). En til þess að afkasta meiru þurfa þær að ganga hraðar. En þá þarf líka að skipta um menn ekki sjaldnar en á 8 stunda fresti. Til þess þarf verksmiðjan að bæta við sig 5 mönnum á hverja vakt, eða 10 mönnum í allt, m. ö. o. 50% vinnuafls. Þá verður vinnunni hagað þannig, að 10 menn vinna sína 8 tíma á sólarhring og vökurnar verða þá þrjár. Verksmiðjan fær 24 vinnutíma úr sólarhring fyrir vélarnar og þær voru látnar ganga hraðar en ella. Útkoman varð sú, að í stað 240 mála vinnslu á sólarhring með gamla laginu, komst verksmiðjan upp í 430 mála vinnslu á sólarhring. Verkamennirnir hagnast á þessu og geta lifað eins og menn, og verksmiðjan hagnast miklu meira fjárhagslega, þar sem 50% aukning verkamanna gefur af sér um 100% aukna framleiðslu. Eitt atriði er enn ekki minnzt á, og það er óloftið, sem síldar- og fiskimjölsverksmiðjumenn verða að vinna við. Það er enginn efi á, að það er ekki á allra færi að halda heilsu til lengdar og anda stöðugt ofan í sig slíkri pest. Enda er þessi atvinna almennt álitin mjög heilsuspillandi. Það segir sig sjálft, að menn, sem keppast við vinnu, muni teyga óspart mjölrykugt og pestarþrungið loftið. Oft er svo mikið mjölryk frá verksmiðjunum, að sporrækt er á götum Siglufjarðar. Fólk getur alls ekki opnað glugga á húsum sínum, því að það er sama og hleypa ryki og ódaun inn í híbýlin. Verksmiðjuiðnaður er svo stutt á veg kominn hér á landi, að ekki er undarlegt, þótt almenningur hafi ekki veitt því eftirtekt, hve margir hafa spillt heilsu sinni vegna vinnu í síldar- og fiskimjölsverksmiðjum“. Ég hygg ég þurfi ekki að bæta miklu við þetta. Í þessu bréfi koma fram nægilegar upplýsingar og rök fyrir þessu máli. Ég leyfi mér að stinga upp á, að frv. verði að lokinni umr. látið ganga til allshn.

Flm. (Magnús Jónsson) * Til skýringar þessu litla frv., sem við hæstv. forseti berum fram, skal ég aðeins rifja upp, hvernig þær greinar í skipulagslögunum eru, sem farið er fram á að breyta. - 13. gr. er þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Eftir að skipulagsuppdráttur hefir verið lagður fram til sýnis fyrir almenning, má engin mannvirki gera, sem koma í bága við hann, nema stjórnarráðið hafi gert breytingar á honum“. Hér er farið fram á þá breytingu, að einhver ákveðinn frestur sé settur, sem menn þurfi að bíða eftir að vita, hvort skipulagsuppdrátturinn verði staðfestur eða ekki. Eins og 28. gr. er orðuð; er það alveg augljóst, að drátturinn getur orðið eins langur og vera vill, og þá má ekkert gera á því svæði e. t. v. um mjög langan tíma, þó að allt annað fyrirkomulag verði samþ. síðar. Þetta er ósanngjarnt gagnvart þeim, sem eiga verðmætar eignir. Virðist ekki ósanngjarnt að setja hér eitthvert tímatakmark. Hér er miðað við tvö ár. Sé ekki búið að staðfesta fyrirkomulagsáætlun innan tveggja ára, fellur hún úr gildi og þar með þetta bann á eigninni. Greinin er þannig orðuð, með leyfi hæstv. forseta: „Allar skaðabætur, svo og þóknun til matsmanna, skulu greiðast úr bæjar- og hreppssjóði, nema um yfirmat sé að ræða. Þó verður eigi krafizt, að skaðabætur séu greiddar fyrr en skipulagsbreytingin kemur til framkvæmda, sem skaðabæturnar eru goldnar fyrir“. Hér er farið fram á, að síðari málsgr. falli niður. Í stjskr., 63. gr., er sagt, að engan megi skylda til að láta eign af hendi, nema almennings þörf krefji. Þarf til þess lagafyrirmæli, og komi fullt verð fyrir. Nú er augljóst, að eins og maður getur ekki sagt, að fullt verð komi fyrir, þótt eignin sé metin til einhvers verðs, eins verður það heldur ekki sagt, ef verðið fyrir spjöll á eignum verður ekki goldið fyrr en tugum ára eftir matið, þ. e. þegar skipulagsbreytingin fer fram, fárið er að leggja vegi, reisa hús o. s. frv. Þá getur svo farið, að sá, sem sviptur er eign, fái ekki neina greiðslu fyrir. Með þessu er höggið ákaflega nærri ákvæðum stjskr., og þar að auki er augljós hin mesta ósanngirni í þessu fyrirkomulagi. Um þetta ættu að gilda alveg sömu reglur og um annað eignarnám, að eignin sé metin og komi fullt verð fyrir þegar í stað, eða eins og um semur. Við höfum flutt þetta frv. eftir tilmælum n., sem kosin var af Fasteignafélagi Reykjavíkur. Það er þegar komið fram, að þetta ákvæði í gildandi lögum fer mjög ónotalega í bága við ráðstöfunarrétt manna yfir eignum sínum. Ég læt staðar numið um þetta að sinni, en legg til, að frv. verði vísað til allshn.

Fjm. (Haraldur Guðmundsson) Í lögum frá 3. nóv. 1915, nr. 51, um rafmagnsveitur, var svo fyrir mælt, að sveitarstjórnir gætu tekið í sínar hendur einkasölu rafmagnstækja í sínum umdæmum, ef þar hefði verið komið á fót rafmagnsveitu til almenningsþarfa. Þegar svo vatnalögin voru sett, féllu þessi lög úr gildi, og voru engin lög sett önnur um rafmagnsveitur þar til árið 1926. Þá voru samþ. lögin um raforkuvirki. En einhverra ástæðna vegna hefir láðzt að taka upp í þau lög ákvæðin frá 1915 um rétt sveitarfélaga til að taka upp einkasölu rafmagnstækja. Ennfremur vantar alveg í þau lög ákvæði, er heimili sveitar- og bæjarfélögum að ákveða hámarksverð á rafmagni frá raforkuvirkjum, öðrum en vatnstöðvum, sem einstakir menn eða félög eiga og reka. Allvíða hér á landi hafa einstaklingar eða félög reist mótorstöðvar til þess að selja rafmagn frá, og sumstaðar hefir slíkum stöðvum verið veittur einkaréttur til sölu á rafmagni. Skortir alveg lagaheimild til þess fyrir bæjar- og sveitarfélög að ákveða hámarksverð á slíku rafmagni, þar sem ekki er gerður samningur við eigendur stöðvanna og ákvæði um verðlag á rafmagninu tekin upp í hann: Mér er kunnugt um, að stj. og vegamálastjóri líta svo á, að ekki sé hægt að ákveða neitt hámarksverð þar, sem þessu er þannig fyrir komið, og geta þá eigendur stöðvanna alveg ráðið verðinu og skattlagt þá, sem rafmagnið kaupa, eftir vild. Á Ísafirði á hlutafélag rafmagnsstöðina, þá einu, sem í bænum er, og hygg ég, að ég skýri þetta mál bezt með því að lesa upp bréf, sem bæjarfógeti sendi til stj. í haust viðvíkjandi rafmagnsverðinu og viðskiptum bæjarstjórnar og hlutafélagsins. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Saga málsins er í fáum orðum á þessa leið: Hinn 18. ágúst 1920 fékk h/f Raflýsingarfélag Ísafjarðar leyfi bæjarstjórnar samkvæmt meðfylgjandi útskrift til þess að setja á stofn rafmagnsstöð með mótorafli fyrir bæinn. Að vísu er eigi tekið fram með beinum orðum, að leyfi þetta sé einkaleyfi, en þó er gert ráð fyrir, að setji bærinn upp rafmagnsstöð, sem knúð er með mótorafli, innan tilgreinds tíma, skuli hann kaupa stöð félagsins. Síðan hefir félagið verið eitt um að selja rafmagn í bænum, bæjarstjórnin engum öðrum veitt slíkt leyfi, og stöðin þannig verið rekin sem einkasala væri. Stöðin er byggð á dýrasta tíma, og svaraði ekki vöxtum framan af, þó rafmagnið væri selt á kr. 1,75 hver kílowattstund. Aldrei hafa þó eigendur stöðvarinnar orðið að greiða neitt framlag til hennar umfram hlutafé. Síðar jókst notkunin og var breytt nokkru til um starfshætti stöðvarinnar. Einnig minnkaði rekstrarkostnaður við lækkað kaupgjald og við það, að olía lækkaði mjög í verði. Fór þá Raflýsingarfélagið fyrst að kaupa upp hlutabréf sín, og síðan að borga vexti til hluthafa, í fyrsta sinn 1927–1928, þó að það lækkaði ljósagjaldið niður í kr. 1,20 kw.stund. Árið 1927–1928 greiddi félagið 10% vexti af hlutafénu. Á þessu ári hefir það greitt 25% og jafnframt gefið von um meiri arð á yfirstandandi reikningsári. Ber það vott um blómlegan hag félagsins, að bæjarstjórnin taldi ekki fært að una þessu háa rafmagnsverði notendanna vegna. Sjálfur notar bærinn rafmagn fyrir um 12000,00 kr. á ári. Samkvæmt skilyrðunum fyrir leyfinu á hann kröfu á sama ljósgjaldi og félagsmenn. En þegar þeim er greiddur svo óeðlilega hár arður, verður það til þess að dylja hið raunverulega ljósgjald þeirra, þar sem ýmsir menn í rauninni greiða lítið eða ekkert fyrir ljós sín á þennan hátt, og er þannig farið í kringum skilyrði bæjarins. Rafmagnið er auk þess almennt notað í bænum, og er að áliti bæjarstjórnar orðinn óþarflega hár skattur á bæjarbúum. Var því fyrst leitað eftir því við Raflýsingarfélagsstjórnina, hvort hún vildi ekki góðfúslega lækka þennan ósanngjarna taxta, og fjárhagsnefnd falið málið til meðferðar. Árangur þeirrar málaleitunar er svar stjórnar félagsins, er hér fylgir í afriti. Vildi fjárhagsnefnd til samkomulags samþykkja 1 krónu taxta, en því var ekki sinnt. Nú þegar þess er gætt, hve hagur félagsins stendur ágætlega, hluthöfum greitt sem áður segir 25% í ársarð af hlutafé, og gefin von um meiri arð á næsta ári, og svo hins, að rafmagn er selt frá mótorstöð í Hafnarfirði, sem byggð var á sama eða svipuðum tíma, fyrir kr. 0,80 kw.stund til ljósa, en kr. 0,50 til iðnaðar, virðist ekki ósanngjarnt, að tillögur bæjarstjórnar um 90 aura til ljósa og 60 aura til iðnaðar nái fram að ganga, og það því fremur, sem félagið ætti með þeim taxtasamþykktum að geta greitt hluthöfum í árlegan ágóða 8–10%. Þetta bréf var sent til stjórnarráðsins 7. nóv. síðastl. Hefir það haft það til athugunar síðan og sent það vegamálastjóra til athugunar. En hann lítur svo á, að félaginu sé heimilt að ákveða verð rafmagnsins. Hinsvegar verður því ekki mælt bót, að félagið haldi þessu gífurlega háa verði áfram, til þess að geta greitt hluthöfum 25% eða meira í arð á ári, því að með þessu er lagður óhæfur skattur á aðra bæjarbúa. Í frv. er farið þess á leit, að sveitar- og bæjarfélögum, þar sem eins stendur á og á Ísafirði, verði veitt heimild til að ákveða verðið eins og sanngjarnt þykir. En ef ágreiningur verður milli stöðvareiganda og bæjarstjórnar, skal stjórnin skera úr og ákveða verðið. Vil ég ekki trúa öðru en því, að Alþ. sjái nauðsyn þessa máls og vilji bæta úr augljósum göllum laganna. Að endingu vil ég mælast til, að frv. verði vísað til allshn.

Jón Auðunn Jónsson Ég ætla mér ekki að koma fram með mótmæli gegn þessu frv., en vil aðeins gefa frekari upplýsingar um Raflýsingarfélagið, sem ég á einn hlut í, þótt ég hafi ekki sótt fundi félagsins á síðasta ári, eða verið að öðru leyti viðriðinn starfsemi þess. Í 11 ár var hluthöfunum ekki greiddur neinn arður af fé því, sem þeir höfðu lagt fram, en á síðastl. ári fengu þeir 25%. Orsökin til þessa mun hafa verið sú, að félagsstj. gerði ráð fyrir, að félagið yrði leyst upp, því að bæjarstj. hafði ákveðið að virkja foss og framleiða þannig rafmagn fyrir bæinn. Félagið er hinsvegar mjög illa statt, og ég veit til þess, að hlutabréfin hafa verið seld fyrir 30–50%, enda hygg ég, að það geti tæplega skilað meiru af hlutafé. Ég skal ekki mæla því bót, að félagið greiddi hluthöfum 25% í arð, en eins og ég gat um, þá var ástæðan sú, að gera mátti ráð fyrir, að það gerði upp og hætti starfsemi sinni, er bærinn hefði komið þessari fossavirkjun í framkvæmd. Í sjálfu sér er ég ekki á móti því, að ríkisstj. ákveði hámarksverð eftir till. sveitar- eða bæjarstjórna, en vil aðeins taka það fram, að hvergi nema í Hafnarfirði hefir rafmagnsverð, þar sem það er framleitt með mótorafli, verið lægra en á Ísafirði. Í Vestmannaeyjum, Stykkishólmi, Stokkseyri og Eyrarbakka er það t. d. alstaðar hærra.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Það var í rauninni alger óþarfi af hv.þm.N.-Ísf. að gefa þessar upplýsingar, sem hann veitti hv. deild, því að ég hafði tekið þetta mestallt fram í minni ræðu. Ég hygg auk þess, að það sé ekki rétt hjá hv.þm., að félagið standi sig illa, því að á síðustu árum hefir félagið keypt inn bréfin og eignir þess hafa aukizt til muna, svo ég hygg, að bréfin standi í mjög sæmilegu verði.

Ég skal selja hv.þm. mín bréf fyrir 50%, og það með mikilli ánægju

. Ég þakka auðvitað fyrir gott boð, en ég ætla mér ekki að fara að græða á því að okra á rafmagni til almenningsþarfa. Og ég tel Alþingi sæmilegast að girða alveg fyrir það, að einstaklingar geti grætt á slíku. - Að endingu vil ég segja það, að mér hefði þótt eðlilegra, að félagið hefði lagt fé sitt í varasjóð, frekar en að greiða 25% í arð, ef það hefði viljað búa sig undir uppgerð eða er svo illa statt sem hv.þm. hefir viljað gefa í skyn.

Pétur Ottesen Ég vil fara fram á það við hæstv. forseta, að hann viðhafi nafnakall, til að ganga úr skugga um, hve margir hv.þdm. eru fjarverandi. Æski ég þessa í samræmi við þá atburði, sem nú nýlega hafa gerzt.

Forseti (JörB): Ég get gjarnan haft nafnakall, því þá kemur í ljós, hverjir eru fjarverandi og hverjir ekki. Hinsvegar veit ég ekki, hverjir hafa fengið leyfi hjá hæstv. 1. forseta, því að hann er ekki við hér í deildinni, en ég mun viðhafa nafnakall.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Þetta frv. er komið hingað aftur frá hv.Nd., og hefir verið gerð á því ein lítilsháttar breyt., sem allshn. sér ekki ástæðu til að amast við, og leggur hún því til, að frv. verði samþ. með áorðinni breyt.

Flm. (Pétur Ottesen) Í 1. frá 1917 um fiskiveiðasamþykktir og lendingarsjóði er meðal annars kveðið á um það, að gera megi samþykktir í verstöðvum þess efnis, að allir bátar, sem stunda fiskveiðar þaðan, skuli róa á svipuðum tíma. Þetta þykir mjög hagkvæmt, sérstaklega á vetrarvertíðinni, og ber margt til þess. Meðal annars, að það er mikið öryggi í því, að allir bátar séu á sjó á sama tíma, og því fremur, sem bátar frá sömu verstöð sækja venjulega á sama mið. Auk þess er það mikið hagkvæmnisatriði gagnvart veiðarfærum, að þeir leggi þau á svipuðum tíma, því að þá verða þau miklu reglulegar lögð og flækjast því minna saman. En af því stafa oft miklir erfiðleikar og tjón. En þegar l. um þetta voru sett, þá náði heimild í þessu efni ekki til stærri báta en 30 smál., en þá var líka lítið til af stærri bátum. Eins og kunnugt er, hafa bátar mjög stækkað í seinni tíð, og fáist ekki samkomulag aðilja um þetta atriði, þá er ekki hægt að setja neinar bindandi reglur um stærri báta en 30 smál., nema lagaákvæði komi til. Þess vegna er hér farið fram á, fyrir uppástungu nokkurra útvegsmanna á Akranesi, að þessi ákvæði séu miðuð við núverandi aðstöðu, og stærð báta færð upp í 60 smál. Það má fullkomlega gera ráð fyrir, að þessi breyt. komi sér víðar vel, þar sem svipað stendur á og á Akranesi. Ég vil þess vegna vænta þess, að hv. deild taki vel í þetta mál. Og þar sem það er svo einfalt, sé ég ekki ástæðu til að gera till. um, að það gangi í nefnd.