Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Eins og nál. ber með sjer, þá hefir fjvn. þessarar hv. deildar athugað frv. þetta, og leggur hún það til, að frv. verði samþykt óbreytt. Hv. deildarmenn hafa engar brtt. gert við frv., svo að jeg vona, að það þurfi engum deilum að valda. Jeg mun ekki minnast neitt á einstaka útgjaldaliði frv., en aðeins geta þess, að þeir eru allir annaðhvort fyrirfram samþyktir af þinginu eða að öðrum kosti sjálfsagðir og þegar greiddir úr ríkissjóði.

Einar Árnason Jeg vil leyfa mjer í sambandi við þetta frv. að beina fyrirspurn dálítilli til hæstv. stjórnar, þótt ekki snerti hún neinn sjerstakan lið frv. Í fjáraukalögum fyrir árið 1923 voru veittar 30 þús. kr. til byggingar sjóvarnargarðs á Siglufirði. Jeg veit ekki, hvort alt þetta fje hefir komið til útborgunar, en það skilyrði fylgdi, að Siglufjarðarkaupstaður legði fram jafnmikla upphæð og ríkið, og tæki þar að auki að sjer alt viðhald garðsins. Sumarið 1923 var svo byrjað á garðinum og honum komið allmikið áleiðis, en fjárveitingin hrökk ekki til þess að hann yrði fullgerður, svo að enn er nokkur kafli ógerður. Þessi sjóvarnargarður er mjög nauðsynlegur, því að það hefir sýnt sig, að Eyrin og byggingar þær, sem á henni standa, eru í hættu af sjávargangi. Þannig kom það fyrir bæði í fyrravetur og eins nú í vetur, að brim og flóð gerði, svo að sjór gróf sig gegnum malarkambinn og fylti kjallara og jafnvel íbúðir í kaupstaðnum. Gróf sjórinn ósa í gegnum kambinn, því að Eyrin sjálf er mun lægri, og er hætt við meiri usla eftir því sem lengri tími líður og garðurinn er ekki lengdur. Í vetur gerði þarna einn hinn mesta sjávargang, sem komið hefir, og olli hann miklum skemdum, en garðurinn stóð óhaggaður, og bendir það til þess, að hann sje vel gerður og traustur. Aftur á móti sópaði brimið burtu ýmsum bryggjum, sem þó voru sumar búnar að standa þarna rótlausar mörg ár. Nú vil jeg spyrja stjórnina, hvort hún telji ekki nauðsynlegt að framlengja garðinn til þess að vernda Eyrina, sem er ríkiseign, og hvort hún telji sig geta gert það án sjerstakrar heimildar fjárveitingarvaldsins. Jeg fyrir mitt leyti álít það sjálfsagt, að stjórnin taki til sinna ráða, þegar um það er að ræða að vernda eignir ríkissjóðs fyrir yfirvofandi skemdum. Í þessu sambandi vil jeg minna á 5. lið í þessu frv., sem er fjárveiting til aðgerðar húsum bændaskólans á Hvanneyri. Þó að sú aðgerð hafi kostað allmikið fje, þá tel jeg, að hæstv. stjórn hafi gert rjett í því að láta vinna hana án þess að leita fyrst heimildar hjá fjárveitingarvaldinu. Nú óska jeg að fá svar við þessari spurningu, hvað hæstv. stjórn hefir í hyggju í þessu máli, og hvort hún telur nauðsyn að fá heimild þingsins eða sjer sjer fært að halda áfram verkinu án þess, með því að veita til þess fje í fjáraukalögum.

Forsætisráðherra (JM): Ráðuneytið hefir ákveðið að halda verkinu áfram, með samþykki fjvn. Og af því að vitamálastjóri telur nauðsynlegt, að garðurinn verði fullgerður hið bráðasta, þá mun bráðlega verða farið að undirbúa verkið. En auðvitað verður fjárveiting í þessu skyni tekin upp í fjáraukalög fyrir árið 1925.

Flm. (Jónas Jónsson) Þetta frv. er komið inn í deildina fyrir nokkru. En með því að sumir hv. þingdeildarmenn voru þá veikir, en jeg kaus, að sem flestir þeirra gætu verið viðstaddir, er það kæmi til umræðu, þá hefir málið ekki verið tekið á dagskrá fyr en í dag. Áður en jeg vík að aðalefni þessa frv., þá vildi jeg segja fáein orð alment um málið. Eins og kunnugt er, þá var árið sem leið hið mesta veltiár við sjávarsíðuna, sem sögur fara af. Eftir því sem ráða má af skýrslum um útflutning, þá má gera ráð fyrir því, að Reykjavík ein hafi haft ca. 20 miljónir króna í tekjur umfram það, sein gerist í meðalári. Þetta er að vísu óvenjulegt, en það sýnir samt, að sá skriður er nú kominn á atvinnurekstur hjer, að miklu meiri fjárhæðir safnast á hendur einstakra manna en áður hefir átt sjer stað. Þessi vaxandi fjárhagslegi máttur í landinu er sjálfsagt alment ánægjuefni manna. En þó að sagt sje frá þessum gróða, er ekki nema hálfsögð saga. Yfirstandandi ár byrjaði nokkuð öðruvísi en hitt. Sjórinn, sem gaf svo mikið á síðasta ári, hefir nú tekið um 150 manns, flesta á besta aldursskeiði, á fyrstu mánuðum þessa árs. Á einum degi, að því er menn álíta, hafa farist um 70 manns af tveim skipum. Jeg ætla ekki að meta þetta manntjón til peninga. Það er ákaflega mikið, því mannslífið er dýrt. En til þess að gefa dálitla hugmynd um það, bið jeg menn að setja sjer fyrir sjónir það tilfelli, ef allir karlmenn, t. d. í Langadal í Húnavatnssýslu, eða í Staðarsveit á Snæfellsnesi, eða Fljótshlið lægju dauðir í hvílum sínum sama morguninn. Mönnum gengur ef til vill betur að gera sjer grein fyrir því ógnartjóni, sem hjer er orðið, ef þeir hugsa sjer stórar, blómlegar sveitir, svo sem þær, er jeg nefndi nú, eyddar af þeim mönnum, sem vinna fyrir heimilunum, eru fyrirvinna, svo eftir væru ekkjur, börn og gamalmenni. Þetta er að því leyti alvarlegt, og kemur við því máli, sem hjer liggur fyrir, að um leið og litið er á gróðann af sjávarútveginum, þá verður líka að gera sjer grein fyrir því ógnartjóni, sem hann hefir oft í för með sjer. Frv. þetta er fram komið til þess að draga úr þeirri hættu, að bygðin þynnist eða eyðist í sveitum landsins, vegna þess að fólkið streymi þaðan til verstöðvanna, af ástæðum, sem unt er að gera við. Menn hugsa sem svo, að ef ekki eru reiknuð með þessi stóru slys og það miljónatap, sem þeim fylgir, þá sje alt gott. Þeir sætta sig við þá tilhugsun, að allur þorri þjóðarinnar verði öreigar í sjóþorpunum. Sumir halda líka, að fiskimiðin muni altaf halda áfram að vera jafnrík í framtíðinni. Að vísu er ekki hægt að færa neinar stærðfræðlegar sannanir fyrir því, að aflinn hjer við land muni ganga til þurðar. En það má ráða það af líkum. Benda má á, hversu hvalir hafa eyðst í norðurhöfum, og selirnir hafa flúið lengra og lengra norður í ísa og óbygðir heimsskautalandanna, hversu fiskimiðin í Norðursjó hafa gengið til þurðar, þar sem mest hefir verið veitt og best veiðarfæri lengi notuð. Og meira að segja hjer við land hefir veiðin haft sýnileg áhrif. Þannig breyttist fiskigangan á stríðsárunum, þegar lítið var um útlend fiskiveiðaskip og jafnvel innlend líka, þannig, að fiskur varð miklu meiri á grunnmiðum en áður, og síðan er því full ástæða til þess að óttast það, ef mikið verður veitt, að sjórinn hætti að gefa þá björg, sem hann gefur nú. Og sje þá sjávarútvegurinn orðinn höfuðatvinnuvegur þjóðarinnar, þá verður ekki um annað að gera en að flýja land eða hverfa aftur til landnáms í sveitunum og taka upp aftur þá iðju, sem í meir en þúsund ár hefir verið bjargræði þjóðarinnar: landbúnaðinn. En nú er svo komið, að ekki mun líða langt þangað til segja má um sumar sveitir, að varla geti heitið, að þar sje rekinn búskapur, ef svo heldur áfram sem við horfir. Frv. mitt gerir ráð fyrir, að þjóðfjelagið hjálpi til að stækka og bæta gömul býli og reisa ný, þar sem skilyrði leyfa. Frá mínu sjónarmiði er það hin mesta nauðsyn fyrir þjóðina, ef hægt væri að reisa slík nýbýli, því að aukin ræktun landsins getur haldið þjóðinni við og bætt henni að nokkru leyti þá þurkun fiskimiðanna, er stafar af rányrkjunni núverandi. Þar mun um síðir koma að syndagjöldunum. Fyrst eyðist sveitin, og síðan eyðist dáðmagn bæjanna. Sú þjóð, sem eyðileggur land sitt, er sjálf dauðadæmd. Menn vita, að hnignun Grikkja stafaði af því, að fólkið streymdi til bæjanna, og fyrsta Evrópustórveldið, Rómaríki, leið undir lok vegna þess, að sveitirnar urðu undir í samkepninni við borgirnar, en síðan úrkynjaðist borgarmúgurinn. Má sjá þess merki enn þann dag í dag. Hnignunin í Grikklandi og Ítalíu kom meðal annars fram í því, að skógunum var eytt, og hvorki þar í landi nje í Grikklandi hefir tekist að rækta landið upp aftur. Í hvert skifti sem jeg fer yfir England með járnbraut, kemur mjer til hugar, að í eyðing enskra sveita sje fólgið banamein heimsveldisins breska. Danmörk er hið best ræktaða land, og þar er líka styrkust sveitamenning, sem til er í Evrópu. Jeg hygg það fullsannað með reynslu allra menningarþjóða, að sú þjóð, sem á enga sveit eða dugandi bændastjett, sje dauðadæmd. Það getur verið, að bændalaus þjóð geti blómgast um stund, en það verður skammgóður vermir. Jeg get ímyndað mjer, að háttv. þingdeildarmenn muni segja sem svo, að löggjafarvaldið hafi ekki rjett til þess að jafna skinnaleik atvinnusamkepninnar. Þeim mun finnast ósanngjarnt, að efnamenn í Reykjavík styðji að því, að fjölga nýbýlum í sveitum landsins. En hingað til hefir reglan einmitt verið sú, að þegar einhver stjett þjóðfjelagsins er í hættu stödd, verði hinn hluti þjóðarinnar að koma til. Á Alþingi 1921 var það ákveðið, með góðu samkomulagi allra, að ríkið gengi í ábyrgð fyrir togarafjelög, sem voru illa stödd. Man jeg ekki til þess, að einn einasti fulltrúi sveitanna hefði neitt á móti því. Um sama leyti voru verslunar- og útvegsstjettir landsins í mikilli fjárkreppu. Hvað gerði landið þá? Þingið gaf þáverandi landsstjórn heimild til þess að taka 15 milj. króna lán, á ábyrgð allra landsmanna, sem nú bera okið af þeirri lántöku. Þannig hljóp sveitin í annað sinn undir bagga með þeim stjettum í bæjunum, sem samkvæmt þessu frumvarpi myndu greiða nokkuð mikið í byggingar- og landnámssjóðinn. Þriðja dæmið í þessu efni eru berklavarnalögin. Jeg hefi hjer í höndum skýrslu um það, að árið 1924 styrkti landið 664 berklaveika menn. Hefi jeg skilið landlækni svo, að það muni vera um 1 miljón króna, sem heimt var inn með sköttum og skyldum til þess að hjálpa þessum 664 mönnum. Berklavarnalögin eru einn vottur þess, að hinum sterkari í þjóðfjelaginu ber að hjálpa þeim veikari. Það mætti gera margt annað til gagns með einni miljón króna, svo sem að leggja fjeð í vegagerð eða aðrar alþjóðlegar umbætur, og láta þessa 664 menn sigla sinn eigin sjó. En nú er ekki sá andi uppi, heldur hitt, að reyna að lækna eins marga og hægt er af þeim, sem fá þennan þungbæra og hættulega sjúkdóm. Jeg vil enn nefna tvö dæmi um þetta samræmi milli atvinnuveganna. Í fyrra var talsvert rætt um það, hvort ekki væri rjett að sætta sig við það, þótt kjötmarkaðurinn lokaðist í Noregi fyrir íslenskum bændum, til þess að útiloka norska útgerðarmenn hjer. Er og öllum vitanlegt, að þetta var ekki aðeins lauslegt umtal, því að frv. kom fram um þetta frá stjórninni, og var því útbýtt sem handriti meðal þingmanna í fyrra. Var þar farið fram á, að ef norski kjötmarkaðurinn lokaðist, yrði lagt sjerstakt gjald á sjávarafurðir, til þess að bændum yrði bætt það tjón, er þeir kynni að verða fyrir. Efast jeg ekki um það, að hefðu Norðmenn ekki látið undan að nokkru, þá hefðum við nú búið við þessi kjör. Formaður Fiskifjelagsins hefir sagt, að þetta hefði verið búhnykkur fyrir landið, og ekkert á móti því að eyðileggja kjötmarkaðinn í Noregi, til þess að losna við norska útgerðarmenn. Útveginum væri miklu betra að losna við samkepni Norðmanna hjer, þótt bæta yrði bændum upp lækkað kjötverð með sjerstökum útflutningstolli á sjávarafurðir. Þessar umræður og aðgerðir sanna, að mikill hluti núverandi Alþingis lítur þannig á, að þessi samábyrgð eigi að vera milli atvinnuveganna. Þá vil jeg minnast á jarðræktarlögin, sem nú eru nokkurra missera gömul. Þau eru undirbúin af Búnaðarfjelaginu og borin fram af landbúnaðarnefnd hv.Nd. par er gert ráð fyrir því, að þjóðfjelagið eigi að borga töluverða upphæð á hverju ári til jarðabóta í sveitum með fje úr landssjóði. Þessi atriði sýna, að nóg eru fordæmin fyrir því, sem hjer er farið fram á, að færa til fjármagn í þjóðfjelaginu, þannig, að það sje heildinni fyrir bestu. Hygg jeg, að engu þessu máli sje svo háttað, að um sníkjur hafi þótt vera að ræða. Það er ekki litið á berklaveika sjúklinga sem þurfalinga. Þjóðin álítur, að það borgi sig að gera heilbrigðisráðstafanir og verjast veikindum. Ábyrgðin fyrir togarfjelögin var gerð til þess að gera þjóðina sterkari, og sama er að segja um enska lánið, hverjar sem afleiðingarnar kunna þar að verða. - Sama er og að segja um jarðræktarlögin, það sem þau ná, að þau eru tilraun til þess að færa til kraft, þjóðinni til styrks. Og síðan í fyrra, að tilboðið kom um það, að fórna kjötmarkaðinum fyrir betri aðstöðu við fiskiveiðarnar, er af útvegsmönnum viðurkend samábyrgð atvinnulífsins í landinu. Þá vil jeg víkja að efni frv. þessa, eins og það liggur fyrir, og um leið taka fram, að jeg geri ráð fyrir, að þess verði ekki langt að biða, að þjóðin sannfærist um rjettlæti málsins. Aðalhugsun frv. er sú, að mikið af burtflutningi fólks úr sveitunum stafi af því, að ekki er hægt að fá hagkvæm lán í bönkunum til þess að búa til ný heimili í sveit, eða til bygginga á jörðum. Fólk, sem vex upp í sveit, vill ekki fastráða sig sem hjú. Það vill eiga sitt eigið heimili. Ábýlisjörðum hefir ekki fjölgað, og endirinn verður því sá, að þar, sem fyr voru hjón með nokkur börn og 3 vinnumenn og 3 vinnukonur, er nú viða ekki eftir af vinnandi fólki nema hjónin, eitthvað af stálpuðum börnum og dálítið af kaupafólki um hásumarið. Jarðirnar notast því ekki og ræktun þeirra fer aftur. Eins og nú háttar, er óvíða hægt að fá vinnufólk. Annaðhvort verður því fólkið að vera fátt í sveitunum, eða fjölga verður heimilunum. Þar sem 2–3 systkini erfa jörð, verður að gera þeim kleift að færa út ræktunina og hyggja annaðhvort við gömlu bæina, eins og er nokkuð títt í Árnessýslu, eða þá að rækta 1–2 nýbýli, annarsstaðar í landeigninni. Það hefir verið reynt nokkuð í Þingeyjarsýslu. Þriðja leiðin er sú, að mynda sveitabygð við kauptúnin, garðaborgir, þar sem bæjamenn dreifa heimilum sínum um nágrennið og rækta hver sinn landskika. Jeg geri ráð fyrir, að slíkir menn geti fengið lán úr byggingar- og land- námssjóði. Það er því ekki rjett að segja um frv., að það styðji eingöngu sveitirnar, heldur alla, er lands vilja njóta. Í Vestmannaeyjum má t. d. rækta miklu meira en nú er. Einnig ætti að rækta upp hjer í kringum bæinn og koma upp býlum fyrir sjómannafjölskyldur, þar sem þær geti líka stuðst við landbúnað. Vil jeg í því sambandi minna á hina miklu mannskaða, sem hjer urðu í vetur. Er nú þröngt í búi hjá mörgum eftirlifandi vandamönnum, og munu varla bornar brigður á, að betur væru ekkjurnar stæðar, ef þær hefðu haft aðgang að ræktuðu landi í nánd við bæinn. Nú gætu ókunnugir spurt, hversvegna ekki sje hægt að koma upp nýbýlum og byggja upp sveitabæi með venjulegum bankalánum. Því er svarað með aths. við frv. það er nauðsynlegt, að byggingarnar sjeu varanlegar, annaðhvort úr steini, eða þá grjóti og torfi á traustri undirstöðu, með járnþaki, svo að þau geti enst mannsöldrum saman. Vilji menn byggja slíka bæi nú, þá verða þeir mjög dýrir. Við vitum um Mælifellshúsið, það kostaði yfir 40 þús. kr. Annað nýbygt steinhús á Mosfelli í Árnessýslu kostaði 20 þús. kr., og er þó ekki nema hæfileg íbúð fyrir eina fjölskyldu. Góðir meðalbæir úr steini kosta nú um 20 þús.kr. Er þetta því vandamál og erfitt viðfangs. Og þótt kotbæir kosti ekki nema 10–12 þús. kr., verða rentur og afborganir af því 1500–2000 kr. á ári. Búskapurinn getur ekki borið það. Þessvegna eru allir, sem um málið hugsa, ásáttir um það, að ef slept er efnaheimilum, þá geti engir þeir, sem byggja fyrir lánað fje, greitt nema með sjerstaklega heppilegum kjörum. Frv. byggir á þessum staðreyndum: þörfinni fyrir byggingar í sveitum, hinum mikla kostnaði, sem er við varanlegar byggingar, og nauðsyninni, að geta útvegað nógu ódýrt fjármagn til að rækta nýtt land og fjölga heilsusamlegum heimilum. Vitaskuld er gert ráð fyrir því, að margir bændur geta bygt varanlega, án sjerstakra lánskjara. En hvað margir eru þeir, sem ekki geta hugsað til að byggja, þótt þeir hafi þess sára þörf? Hve mörg eru þau sveitaheimili, þar sem ekkert hefir verið bygt síðan 1914? En þeim, sem kynnu að vilja telja þetta óhóf og eyðslu, vil jeg benda á, að allir læknar, sem fást við berklaveiki eða starfa að berklavörnum á einhvern hátt, telja hin vondu húsakynni almennings eina af aðalorsökum og uppsprettum veikinnar. Þá vil jeg og benda á það, hvort rjettara sje að verja yfir heilli miljón króna árlega til styrktar berklaveiku fólki, en láta kofana standa, sem eru gróðrarstíur þessarar veiki? Það má hiklaust gera ráð fyrir, að tún, sem búið er að fullrækta, muni endurborga síðar þann höfuðstól margfaldlega, sem til ræktunarinnar hefir verið varið, enda þótt eigi megi vænta mikils arðs fyrstu árin, og það tel jeg víst, að nógu margir munu jafnan fást til að búa á jörðum, sem hafa nokkurt tún og eru sæmilega hýstar - hafa húsakynni, er mundu endast mörgum kynslóðum. Þetta er það takmark, sem frv. stefnir að: auka og bæta hið ræktaða land, bæta gömul húsakynni og reisa ný heimili, sem ekki mundu annars verða bygð, og efla þannig og styrkja atvinnulíf sveitanna, er býlunum fjölgar, svo að sveitirnar geti haldið áfram að vera grundvöllur hinnar þjóðlegu menningar, eins og þær hafa verið það undanfarið í hálfa elleftu öld. Nú hefi jeg rakið meginatriði frv., en vil þá skýra lítið eitt aðra þætti þess, sem líka skifta nokkru máli. Jeg hefi gert ráð fyrir, að við byggingu húsa á gömlum býlum og við landnám og ræktun landsins verði stuðst við vinnuafl og fje heimilanna sjálfra - landnemanna, eftir því sem kostur er á, líkt og gert er erlendis, þar sem ný lönd eru numin eða nýbýli stofnuð og bygð lands og ræktun aukin, eins og t. d. Í Kanada, Ástralíu og víðar. Væru landkostir eins góðir hjer eins og á þeim stöðum erlendis, er jeg nefndi, og veðrátta stöðugri, þyrfti ekki eins mikinn fjárstyrk í þessu skyni. En hjer er landið hrjóstrugt, tíðarfar eigi hið ákjósanlegasta, og því verður þjóðfjelagið að hjálpa landnemunum. Frv. þetta þarf eigi að mæta mótstöðu af því, að hjer sje verið að hvetja til að leggja inn á nýjar brautir, eða að engri reynslu sje á að byggja. Reynslan hefir þegar sýnt, að ræktun landsins borgar sig vel. Það er orðið alvarlegt athugunarefni, hversu lítið hefir verið gert að húsabótum í sveitum hin síðustu undanfarin 10–12 ár. Fáein efnaheimili hafa bygt, en allur fjöldi heimilanna hefir staðið í stað eða hrakað. Þar sem jeg hefi farið um landið, sýnast mjer húsakynnin yfirleitt hafa staðið í stað síðan fyrir ófriðinn mikla. En búnaður okkar stendur ekki svo föstum fótum, að bændur yfirleitt þoli að bæta á sig 10–20 þús. kr. útgjöldum, og því verða búandmenn að láta gömlu kofana standa áfram, hversu hrörlegir sem þeir eru. Af þessu leiðir, að bújarðirnar verða óvistlegri með hverju ári, sem liður. Jeg skal benda á það, að í einu hjeraði hjer allnærri er á flestum bæjum engin eldavjel til. Í sama hjeraði vildi það til fyrir stuttu, að embættismaður var að flytja burtu. Konan hans fór á bæina í kring til að kveðja nágrannakonur sínar, sem verið höfðu. En hún sá sjer ekki annað fært en að hafa með sjer kaffi, sykur, brauð o. fl. til þess að leggja á borð með sjer, því að hún vissi, að kunningjakonum hennar mundi ekki falla vel, að geta ekki tekið á móti á þann hátt að bera henni kaffi, en það áttu þær ekki til, það vissi hún. Fátæktin var svo mikil. Jeg skal að vísu játa, að þetta var í óvenjulega fátækri og niðurníddri sveit, þar sem kaupfjelaganna hefir ekki enn notið við. En þetta dæmi bregður þó ljósi yfir ástandið, eins og það er í sumum hjeruðum hjer á landi. En hvað viðvíkur því, sem jeg þykist vita, að margir vilji spyrja um, hvar eigi að taka peningana til þessa, þá held jeg, að vart sje um betri leið að ræða en hjer er farið fram á. Jeg tel víst, að margir fallist á þessa hugmynd mína í aðalatriðum, vilji auka ræktaða landið og fjölga býlunum, en sjá ekki, hvar eigi að fá fjeð til þess. Jeg hefi hugsað þetta mál allmikið, og fundið hliðstæðu í jarðræktarlögunum og berklavamalögunum. Það fje, eins og önnur venjuleg útgjöld landssjóðs, er tekið með einskonar nefsköttum, tollunum. En þeir eru orðnir nógu þungir, að flestum finst Hjer á landi bera efnamennirnir tiltölulega langljettastar byrðar. Því fanst mjer, að hjá þeim yrði nú að bera niður. Að vísu hefði jeg heldur kosið að hafa þetta sem beinan tekjuskatt, auka tekjuskatt á háum tekjum. En það er nær ómögulegt að undirbúa frv. á þeim grundvelli, því að hjer eru engar opinberar skýrslur til, til þess að byggja á. Í þeim skýrslum, sem til eru, er líklegast framið lagabrot í því, að greina ekki tekjuskatt frá eignaskatti. þessu er öllu ruglað saman, og eru því engar ábyggilegar skýrslur til um efnahag manna. Jeg hefi gert ráð fyrir, að þessum skatti yrði jafnað niður á allar meiriháttar tekjur og eignir, á svipaðan hátt og gert er með útsvörin, þ. e. eftir efnum og ástæðum. Þetta verður að vera svo, meðan hagskýrslur eru ekki til; en við nánari athugun og þegar skýrslur fara að koma út, sem byggja má á, mætti eflaust breyta þessu, ef það sýndist þá hagkvæmara. Viðvíkjandi því, ef einhverjir vildu kalla slíkan skatt rán eða eignarnám, skal jeg geta þess, að í Englandi komst tekjuskatturinn á hæstu tekjum upp í 80% á stríðsárunum. Þannig hefir t. d. Zöllner stórkaupmaður í Newcastle sagt mjer, að hann hafi orðið að greiða um 80% í tekjuskatt á þeim árum, og datt engum í hug að nefna það eignarnám. Og það, sem Englendingar lögðu á sig til þess að vinna ófriðinn, til þess að verja fjör og frelsi, getum við verið þektir fyrir að gera til að viðhalda í góðu gengi þeim atvinnuvegi okkar, sem okkur hefir borið gegnum aldirnar. Jeg hefi svo ekki fleira, sem jeg þarf að taka fram að þessu sinni. En jeg geri ráð fyrir, að ef þessi hv. þingdeild álítur málið þess vert, að láta það fara til annarar umræðu, þá verði því einnig vísað til nefndar, og yrði það þá annaðhvort fjvn. eða fjhn., og læt jeg yfir höfuð hæstv. forseta úrskurða um það, hvaða nefnd skuli taka við þessu frv.

Fjármálaráðherra (JÞ): Eftir því sem verkefni þessa sjóðs er lýst í þessu frv., fellur það að miklu leyti saman við ætlunarverk Ræktunarsjóðs Íslands, samkv. stjfrv. því, sem nú liggur fyrir hv.Nd. Af þessu er jeg hræddur um, að framkoma þessa frv. muni heldur spilla fyrir Ræktunarsjóðsfrv., ef bæði eru á ferðinni um sama leyti hjer í þinginu, annað frá Nd., en hitt hjeðan, og getur vart hjá því farið, að þau muni fyr eða síðar lekast á. Þetta er svo augljóst, að þetta frv. verður fremur til að spilla fylgi við Ræktunarsjóðsfrumvarp stjórnarinnar, að jeg gat vart varist þeirri hugsun, að það væri einmitt borið fram í þeim eina tilgangi. En jeg vil þó ekki ætla, að svo hafi verið. Og í framsöguræðu hv.flm. fann jeg heldur ekki neitt, sem benti til þess, að þetta væri tilgangur frv. En þó fæ jeg ekki annað betur sjeð en að brautin væri hreinni og greiðfærari fyrir Ræktunarsjóðsfrv., ef þetta frv., sem hjer ræðir um, væri ekki látið vera lengi á flækingi í þinginu. Jeg þykist vita, að frv. stjórnarinnar muni eiga allmikið fylgi í þinginu, ef eigi eru önnur frv. um líkt eða sama efni að tefja fyrir því. Auk þessa eru mörg atriði í þessu frv. hv. 5. landsk. (JJ), sem eru algerlega ótæk, og skal jeg nú gera grein fyrir nokkrum þeirra og að hverju leyti þau eru óhafandi. Mótbárur mínar skiftast í 3 flokka, og snerta sumar fjáröflunina handa sjóðnum, aðrar meðferð sjóðsins, og loks fráganginn á frv. Fjáröflunin til sjóðsins er sett fram sem hreint skattamál, og heyrir það því undir mína stjórnardeild. Þessvegna taldi jeg mjer skylt að taka mál þetta til athugunar, þegar við 1. umr. Fjáröflun handa sjóðnum á að gerast með árlegri niðurjöfnun eftir efnum og ástæðum á alla þá einstaklinga í landinu og „gróðafjelög“, sem hafa meira en 20 þús. kr. skattskyldar tekjur eða 30 þús. kr. skattskylda eign, og á hin niðurjafnaða upphæð, án tillits til árferðis, að nema 500 þús. kr. árlega. Í þessu sambandi verður nú fyrst að gæta þess, að vegna lággengis og ljelegs kaupmáttar peninganna samsvara 20 þúsund króna tekjur, sem stendur, nálægt 7 þús. kr. tekjum fyrir stríðið, og 30 þús. kr. eign nálægt 10 þús. kr. fyrir stríð, svo að hjer er hvorki um geypigróða nje mikla auðlegð að ræða, enda er lítið um slíkt í þessu fátæka landi. Þetta er þá nýr skattur, hliðstæður aukaútsvörunum og tekju- og eignaskattinum, og lendir einmitt á þeim gjaldendum í landinu, sem nú þegar bera aðalbyrðarnar af þessum gjöldum. Tekju- og eignaskatturinn er eftir núgildandi löggjöf um 50% hærri á tekjum fyrir ofan 20 þús. kr. og tilsvarandi eignum en í Danmörku, og hann er svo hár, eftir dómi þeirra manna, sem þessu eru kunnugastir, að það mundi vera ávinningur fyrir ríkissjóðinn að lækka hann nokkuð. Það er almenn regla, viðurkend af sjerfræðingum í skattamálum í meira en 100 ár, að takmörk eru fyrir því, hve mikið má hækka einstaka skatta; þegar komið er að þessu takmarki, leiðir frekari hækkun ekki til aukningar á skatttekjum, heldur til lækkunar á þeim. Ef skattur á háum tekjum hjer á landi þegar er kominn upp fyrir þetta mark, má nærri geta, að varhugavert er að bæta enn þar ofan á. Tekju- og eignaskatturinn hefir undanfarin ár numið alls um 800 þús. kr., og mætti giska á, að alt að 500 þús. kr. þar af komi frá þeim gjaldendum, sem eiga að bera nýja skattinn, og felur þá frv. í sjer tvöföldun þeirrar byrðar, sem nú er fyrir og of þung er talin. Að skattinum er jafnað niður af handahófi, og að þeir, sem með undandrætti geta komið tekjum sínum rjett niður fyrir 20 þús. kr. og eign niður fyrir 30 þús. kr., sleppa alveg, bætir náttúrlega ekki úr. Í erfiðum árum, þegar atvinnurekstur gefur lítinn eða engan arð, eða jafnvel tap, fjelli nýi skatturinn svo að segja eingöngu á eignir manna, yrði hreint eignarnám. Hann mundi því hafa sömu afleiðingar hjer eins og menn hafa sjeð fyrir annarsstaðar, þar sem tillögur í sömu átt hafa komið fram, sem sje almennan fjárflótta úr landinu. Samskonar tillögur voru bornar fram af sósíalistum í Sviss, og komust svo langt, að þeim var hleypt undir þjóðaratkvæði. En meðan á því stóð, að atkvæðagreiðslan kæmist í kring, varð fjárflóttinn svo mikill, að allir sáu hættuna, og tillagan fjekk aðeins tiltölulega sárfá atkvæði, ekki nándarnærri þá atkvæðatölu, sem annars fylgir sósíalistum í Sviss. Á Englandi höfðu sósíalistar samskonar mál nokkuð á oddi við næstsíðustu kosningar. Verkamannaflokkurinn sigraði við kosningarnar og myndaði stjórn, en fyrsta verk stjórnarinnar var það, að hún gaf út yfirlýsingu um, að tillögunum um eignarnám yrði ekki framfylgt. Slíkar tillögur hafa hvergi verið bornar fram af öðrum en sósíalistum, og því ekki óeðlilegt, að þær sjeu einnig hjer fram bornar af sósíalista, sem hv. 5. landsk. vitanlega hefir verið og er enn. Tilgangurinn með þeim er ávalt og alstaðar sá, að hindra fjársöfnun eða efnaaukningu, en afleiðing þess getur aldrei orðið önnur en almenn fátækt, og finst mjer fyrir mitt leyti, að löggjafarvaldið ætti heldur að velja sjer eitthvert annað verkefni en viðhald fátæktarinnar í landinu. Þá kem jeg að notkun fjárins. Það á sumt að renna til sveitanna, en sumt til kauptúna og kaupstaða. Í sveitirnar má veita lán til tvenns, sem sje, að endurbyggja niðurnídd býli og til „landnáms“, þ. e. til nýbýlastofnunar. Jeg fyrir mitt leyti hefi nú enga trú á stofnun nýbýla í sveitum fyrst um sinn. Jeg lít svo á, að þessi 7000 til 8000 býli, sem til eru í landinu, sjeu að því leyti í rauninni nýbýli, að ræktun og húsun þeirra er að mestu leyti ógerð ennþá, þó að þau sjeu 1000 ára gömul. Jeg álít sjálfsagt, að beina kröftunum að ræktun og byggingu þeirra býla, sem fyrir eru, en eyða þeim ekki til þess að taka skákir úr óyrktum löndum jarðanna undir nýbýli, sem bjóða ólíkt erfiðari skilyrði til umbóta en jarðirnar sjálfar. Fjölgun sveitabýlanna hjer á landi kemur á sínum tíma á sama eðlilega hátt og í öðrum löndum Norðurálfunnar, þegar svo mikið af landi jarðarinnar er ræktað orðið, að það nægir fleirum heimilum en einu. Þá er jörðunum skift, oft við erfðir, og þannig hafa í öðrum löndum einstök býli smámsaman orðið að sveitaþorpum, og svo mun einnig verða hjer, þegar ræktunin er nógu langt á veg komin. Til sveitanna rennur þá naumast annað fje sjóðsins en það, sem ætlað er til að endurbyggja niðurnídd býli. Mjer finst það nú æðiundarlegt, að gera niðurníðsluna að skilyrði fyrir framlagi til byggingar úr sjóðnum, eins og verið væri að verðlauna hana. Það er líkast því sem menn eigi að keppast við að níða niður, til þess að þeim sje rjett hjálparhönd. En þar sem ætla má, að fjármagn sjóðsins nægi ekki til byggingar nema svo sem 25 býla á ári, eftir núverandi verðlagi, þá gæti sumum orðið löng biðin, og óvíst, hvort meira gætti, niðurníðslunnar eða endurreisnarinnar í því kapphlaupi þeirra á milli, sem til er stofnað. Til nýbýla við kauptún og kaupstaði er efalaust unt að koma út miklu fje, öllu hinu fyrirhugaða fje sjóðsins, ef menn vildu. Af því mundi leiða talsverða örvun á fólksstraumnum úr sveitunum til þessara sjávarþorpa, en mjer hefir ekki skilist, að nú sem stendur sje þörf á að örva þennan straum, heldur hið gagnstæða. Fje sjóðsins á að veita mönnum að láni vaxtalaust. Þetta er gjöf. Fáækrastyrk eða sveitarstyrk má líka kalla það; mest af núverandi sveitarstyrk er einmitt veitt sem vaxtalaust lán. Sammerkt á þetta líka við þann sveitarstyrk, sem nú er í lögum, að fjeð er í báðum tilfellum fengið með niðurjöfnun eftir efnum og ástæðum. Og loks vantar hjer ekki síðasta einkenni sveitarstyrksins, rjettindamissinn, sem við hann er tengdur. Að vísu á sveitarstyrkurinn úr þessum sjóði ekki að svifta menn kosningarrjetti og kjörgengi, en samkvæmt ákvæðum 7. og 8. gr. frv. sviftir hann lánþegana í reyndinni eignarrjettinum yfir býlum þeirra, að minsta kosti eignarrjettinum eins og hann er afmarkaður í núgildandi landslögum. Svo er sem sje ákveðið í frv., að ef lántakandi stendur ekki í skilum, þá verður hann að flytja burt af býlinu, en hann má ekki selja það hæstbjóðanda, heldur á að skamta honum verðið eftir mati nefndar, sem á að gæta þess, að hann fái ekki meira fyrir eignina en hann sjálfur hefir til hennar kostað. Hugsum oss, að slík lög hefðu verið í gildi síðustu 10 árin, og að fátæklingur hefði kostað 1000 kr. frá sjálfum sjer upp á býli sitt 1915, og að hann lendi svo í vanskilum árið 1923. Þá á hann að víkja í ár, 1925, og þó allar aðrar eignir hafi þrefaldast í verði síðan 1915, vegna hinna almennu verðhækkunar, eða lækkunarinnar á kaupmætti peninganna, þá má þessi fátæklingur ekki fá meira en 1000 kr. fyrir sína eign í býlinu. Yfir höfuð gerir frv. ekki ráð fyrir neinum eignarrjetti að þessum býlum, heldur einungis ábúðar- og afnotarjetti, og er í því efni í fullu samræmi við sósíalista eða sameignarstefnuna, sem vill ekki þurfa að viðurkenna neinn eignarrjett að landi, svo að hv. flutningsmaður er einnig í þessu atriði í fullu samræmi við sína eigin stefnu. Jeg held, að fáir dugnaðarmenn gerðust til þess að sækjast eftir þessum sveitarstyrk. Jeg er sjálfur af bændabergi brotinn og hefi það mikinn metnað fyrir bændastjettarinnar hönd, að jeg tel henni misboðið með slíku tilboði um fátækrastyrk. Það er reynsla allra tíma, að engin menning þrífst meðal þeirra, sem aldir eru til langframa á ölmusugjöfum. Þarf ekki annað en minna á borgarlýðinn í Rómaborg hinni fornu, sem breyttist úr atorkusömu fólki í hreinan skríl, eftir að sú tíska hófst, að valdhafarnir keyptu atkvæði lýðsins fyrir lífsframfæri. Menningin byggist á því, að menn beiti sínum eigin kröftum fyrst og fremst, og leiðin til að efla ræktun og byggingu í sveitunum er sú, að kalla á starfsvilja manna, með því að skapa þeim hagstæðari skilyrði en nú eru til árangurs af eigin starfsemi, m. a. með útvegun lánsfjár, þar sem notkun þess á við. Þá skal jeg að lokum minnast ofurlítið á frágang frv. Skattinum á að jafna niður eftir efnum og ástæðum, og það á „skattanefnd Reykjavíkur“ að gera, en sú nefnd er engin til. Reykjavík er eina sveitarfjelag landsins, sem ekki hefir skattanefnd. Úrskurðum þessarar nefndar, sem ekki er til, má svo skjóta til yfirskattanefndar Reykjavíkur, og hún er til. Hún á svo að fella fullnaðarúrskurð í öllum málum um gjaldskyldu til sjóðsins. Þetta er alveg nýmæli í löggjöfinni, því að til þessa hafa dómstólarnir úrskurðarvald um gjaldskyldu í öllum skattamálum, bæði ríkis og sveitarfjelaga, en ýmsar nefndir hafa oft æðsta úrskurðarvald um gjaldhæðina í vissum tilfellum. Skýrslur eiga að koma til þessarar skattanefndar Reykjavíkur frá skattanefndum hvers hrepps og hvers kauptúns, jafnskjótt og hver nefnd hefir lokið skattskýrslu sinni. Leiðrjettingar yfirskattanefndanna eiga ekki að koma til greina, og úr kaupstöðunum 6, utan Reykjavíkur, á engar skýrslur að senda. Þetta er nú tekið úr 2. gr. frv. einni saman, sem fjallar um skattgjaldið, og heyrir þessvegna sjerstaklega undir verksvið mitt, og skal jeg láta það nægja sem dæmi upp á fráganginn á frv. í heild. Jeg kem ekki með neina uppástungu, af því að jeg á ekki sæti í þessari hv. deild. En hitt dreg jeg engar dulur á, að þá teldi jeg best farið, ef frv. þetta ætti sjer sem skemstan aldur.

Sigurður Eggerz Jeg skal ekki þreyta hv. deild með löngum ræðum. En jeg vildi skjóta fram þeirri athugasemd í sambandi við þetta frv., og annað svipað og af sömu rótum runnið, að þau eru fram komin vegna þess, hve menn finna sárt til þeirra vandkvæða, sem eru á því, að geta bygt í sveitunum. Jeg vil vekja athygli á því, að hjer í Reykjavík og í öðrum kaupstöðum og í sveitunum er hvergi lánað fje til húsabygginga. Hjer er að vísu veðdeild til, en hvorugur bankinn lánar til slíkra fyrirtækja. Þetta er mjög alvarlegt atriði, og húsaleiga lækkar ekki fyr en hægt er að fá lán til bygginga. Um veðdeildarlánin er það að segja, að þau eru ekki glæsileg, því „effectiv“ renta af þeim lánum til 20 ára er um 8%, eftir því sem brjefin seljast nú. Og þó að hægt sje að selja brjefin fyrir 80%, þá eru kjörin þó býsna óaðgengileg. Jeg held, að leiðin út úr þessum ógöngum sje, að koma ríkisveðbankanum í framkvæmd. Að vísu má vel vera, að breyta þurfi lögunum. En aðalatriðið virðist vera það, að sveitirnar og bæirnir sameini sig um einn banka, svo að í honum verði sem mestur styrkur. Má vel vera, að hægt væri að útvega brjefunum markað í London eða annarsstaðar. Og víst er að minsta kosti, að bankarnir hafa þar nú góð sambönd. Lausn á þessu máli er svo gott verk, að það eitt mundi nægja til þess að halda nafni þessa þings á lofti.

Flm. (Jónas Jónsson) Jeg þakka hv. 1. landsk. (SE) ummæli sin, þótt hann færi ekki út í einstök atriði þessa máls. Hann viðurkendi nauðsyn þess, að málið væri tekið til alvarlegrar meðferðar. Jeg býst við, að hæstv. fjrh. (JÞ) líti ekki svo á. Sjón hans er lokuð fyrir þessari nauðsyn, og þessi blinda gengur svo langt, að hann hikar ekki við að mælast til þess, að hin eina alvarlega tilraun, sem gerð er á þessu þingi til að styðja nýræktarmálið, verði kæfð við fyrstu umræðu. Umbætur sýnast snerta viðkvæman streng í brjósti ráðherrans. Hæstv. fjrh. (JÞ) áleit, að nauðsynlegt væri að drepa frv. strax, til þess að greiðara gengi með eitt tiltölulega ómerkilegt stjfrv. í Nd. Við þetta er margt að athuga. það stjfrv. er þannig úr garði gert, að þó að hæstv. fjrh. ætti fáeina skoðanabræður á búnaðarþinginu, gat enginn þeirra fylgt frv., nema ef til vill einn vandamaður hans, sem kann að hafa verið því fylgjandi í hjarta sínu. Hæstv. fjrh. getur ekki gengið þess dulinn, að Búnaðarfjelagið vildi einróma láta leggja annað frv. fyrir þingið, og fól það manni, sem í stjórnmálum er nákomnari mjer heldur en hæstv. fjrh. Og þó að stjfrv. væri ekki felt við 1. umr., var það ekki af því, að í því feldist neitt úrræði. Það er lítil sannleiksást í því, að líkja saman úrræðunum í þessu stjfrv. og frv. á þskj. 133. Stjfrv. er ekki annað en einskonar 5. eða 6. flokks veðdeild, ef telja á með tilraun hv.þm. V.-Sk. (JK) til að lífga veðdeildina í fyrra, og þessi 5. eða 6. fl. veðdeild gefur kost á lánum fyrir 61/2%, fyrir utan afborgun. Allir sjá, að hjer er lítið bjargræði á ferðinni. Hæstv. fjrh. hefir bygt mjög gott og vandað hús yfir sjálfan sig. Ef steypan endist svo sem menn vona, ætti húsið að verða í góðu gildi eftir 500 ár. Það, sem mitt frv. stefnir að, er einmitt það, að byggja varanlega yfir þúsundir af íslensku bændafólki, eins og hæstv. fjrh. hefir bygt yfir sig, en til þess að það sje kleift, verður að skifta kostnaðinum niður á langan tíma. Það getur kanske borið sig fyrir ráðherra að byggja með 61/2% vaxtakjörum. En það er ekki hægt að byggja vel yfir prestinn á Mælifelli eða Mosfelli eða Skútustöðum með þeim kjörum, og þá ekki heldur fyrir allan þorra efnaminni bænda. Á engum þessum stað ber jörðin þá vexti, sem stjfrv. gerir ráð fyrir, ef miðað er við vandaðan steinbæ. Það er enginn skyldleiki milli míns frv. og frv. stjórnarinnar. Frv. stjórnarinnar er ofboð saklaust kák. Frv. Búnaðarfjelagsins, sem hv.þm. Str. ber fram, getur hjálpað bjargálnabændum við minniháttar framkvæmdir, sem eru þess eðlis, að þær gefa fljótt arð. En jeg held því fram, að ef byggja á hús í sveitum eftir nútímakröfum, þá sje það ekki hægt, nema með því að sökkva þar fjármagni, og ekki hægt að borga neina verulega vexti. Þannig fara líka að þeir efnamenn, sem nú byggja bæi í sveit. Þeir gefa eftirkomendunum mikið af höfuðstólnum og vöxtunum. Og ekki ætlast landið til, að búskapurinn á prestsetrunum, sem bygð eru fyrir almannafje, borgi vexti af höfuðstól þeim, sem þar er festur. Sú tillaga, að vísa málinu frá, af því að þetta stjfrv. sje komið fram í Nd., bendir á, að sá, sem slíkt leggur til, viti ekki, hve mikið alvörumál þetta er, eða þá, að hvatir ráða, sem hann vill ekki að komi í ljós. Hvað stjfrv. snertir, þá er það svo grunntækt, að það hefði verið felt við 1. umr., ef menn hefðu ekki vitað um búnaðarþingsfrv. En það mun hafa verið litið svo á, að vel mætti sýna stjfrv. þá kurteisi, að lofa því að fljóta með og bæta síðan inn í það, því sem búnaðarþingið taldi aðalatriði. Jeg skal þá taka ræðu hæstv. fjrh. lið fyrir lið. Fyrst mun jeg tala um fjárútvegunina, þá meðferð fjárins, þá fráganginn á stjfrv., og að lokum mun jeg nefna það úr fyrri ræðu minni, sem hæstv. fjrh. sá ekki ástæðu til að minnast á, af því að þar urðu fyrir honum örðugir þröskuldar, sem hann gat ekki stigið yfir. Hæstv. fjrh. heldur því fram, að höfuðgallinn á frv. mínu sje sá, að ekki sje tekið tillit til árferðis. En jeg vil leyfa mjer að spyrja: Tók hæstv. fjrh. tillit til árferðis í landinu, þegar hann setti verðtollinn á í fyrra? Er yfirleitt tekið tillit til árferðis, þegar verið er að innheimta tollana? Jeg segi nei. Íslenska ríkið aflar tekna með tekjustofnum, sem hvíla jafnþungt á breiðum bökum og bognum og jafnt í hallæri sem góðæri. Er það þá ekki beinlínis ósvífni, að finna þessu frv. mínu það til foráttu, að ekki sje tekið tillit til árferðis? En fyrst ekki er tekið tillit til árferðis, þegar verið er að krefja bændur og verkamenn um tolla, hversvegna mega þá t. d. ekki sementskaupmenn í Reykjavík borga skatta til landsþarfa í erfiðum árum sem góðum? Efnamenn sleppa altaf vel í góðum árum, og þá safna þeir í sarpinn. En hjá þeim, sem altaf lifa á hungurtakmörkunum, eru aldrei nein góðæri. Hæstv. fjrh. segir, að hjer sje lítið um geipigróða. En hvað sem því líður, þá virðist liggja í augum uppi, að þeir, sem hafa meira en 20 þús. kr. skattskyldar tekjur, geti borgað eitthvað meira en venjulega tolla. Jeg skal minna á verksmiðju eina, sem kend er við Krossanes og mjög fræg orðin, og sem mjer skilst að standi undir sjerstakri vernd hæstv. stjórnar. Þessa verksmiðju eiga útlendir menn, sem haft hafa stórfje af landsmönnum og yfirleitt grætt geypilega. Væri nú nokkur höfuðsynd í því, þó að t. d. Goos á Siglufirði og þessi Krossanesgoði borguðu dálítið ríflega til landsþarfa hjer, í því skyni, sem frv. mitt mælir fyrir um? Eftir því sem eitt togarafjelagið hefir látið gorta af í útlendum blöðum, þá skifti gróði þess hundruðum þúsunda s.l. ár, og það er einnig vitanlegt, að gróði einstakra manna hefir verið geysimikill. Væri það þá nokkurt rán, þó að þessir menn væru látnir greiða dálítið af gróða sínum til landsþarfa, ekki síst þar sem þessir menn þurfa ekki að borga ýkjamikinn tekjuskatt, af því að svo er um búið, að skatturinn hækkar ekki, þegar komið er yfir vist hámark. Hæstv. fjrh. hlýtur að sannfærast um það, að það er alt annað en að taka alt af öllum, þó að nokkuð sje tekið af gróða þessara stórríku manna. Einn af leiðandi mönnum í þessum hóp hefir jafnvel við hátíðlegt tækifæri boðið upp á þennan gróða, til þess að rækta landið. Hæstv. fjrh. segir, að tekju- og eignaskattur sje hjer ákaflega hár. En þetta er ósatt. Hjer eru jafnvel stóreignamenn og stórtekjumenn, sem engan skatt borga af eignum og tekjum. Mjer er kunnugt um einn mann, sem átti fjölda jarða og borgaði þó sama sem ekki neitt. Virðist það nokkuð ósanngjarnt, þegar bláfátækir launamenn verða að borga mörg hundruð krónur í tekjuskatt af þurftarlaunum. Nei, það er engin ástæða til þess að monta af tekjuskattslögum Íslendinga, því að þau eru næsta ófullkomin smiði. Samt er það eitt af áhugamálum hæstv. fjrh. (JÞ) að spilla þeim enn og svifta landið á þann hátt nú í ár a. m. k. hálfri miljón í vissum tekjum hjer í bænum. Með þessum lögum er haldið verndarhendi yfir hækkandi gróða, eins og hjá Goos og Krossanesverksmiðjunni. Hæstv. fjrh. er þeim mun vorkunnsamari við sjálfan sig en Englendingar við sína efnamenn, að þeir lögðu 80% á stórgróða hjá sjer 1921–1922, til þess að borga stríðsskuldir. Hæstv. fjrh. segir, að tekju og eignarskattur hjer sje um 800 þús. kr. Það sýnir einmitt, að atvinnureksturinn hjer er að komast í það horf, að fjármagnið dregst á fárra manna hendur meir og meir. Enskir íhaldsmenn hafa ekki verið taldir neinir englar, og ef til vill á við þá lýsing sú, sem hæstv. fjrh. (JÞ) hefir fyr gefið á íhaldsmönnum yfirleitt, en þeir ganga ekki eins langt og hjer er gert. Jeg skal nota hjer tækifærið til þess að segja sögu af Baldwin forsætisráðherra Breta. Hann er mjög auðugur maður - græddi á stríðsárunum eins og margir aðrir. Kunningjar hans höfðu orð á því við hann, hversvegna hann setti miljón eftir miljón í ríkisskuldabrjef, ef England kynni svo að bíða ósigur. Þá svaraði hann: „Jeg hefi ekkert með fje mitt að gera, ef England bíður ósigur“. Sögu þessa hefi jeg eftir mjög áreiðanlegum íhaldsmanni hjer. Það er ljóst, að Baldwin hefir viljað hjálpa landi sínu með þessum mikla auði, og álitið hann sjer einskisvirði, ef landið biði lægra hlut. Þessi íslenski íhaldsmaður - og hann er áreiðanlega enginn bolsivíki - áleit rjett, að reynt væri að fá okkar nýríku menn til þess að kaupa ríkisskuldabrjef hjer, til þess að koma í veg fyrir, að þeir eyddu í vitleysu og óþarfa gróða sínum, eins og farið hefði með stríðsgróðann. Hann bjóst við, að þessi gróði færi sömu leið, ef íhaldsstjórnin bæri ekki gæfu til þess að frelsa hann frá glötun, vegna almennra hagsmuna. Skoðun Baldwins er mjög eftirtektarverð. Hann skoðar sig í samábyrgð með öðrum þegnum, eins og lið í ríkisheildinni. Hvað hefði verið auðveldara fyrir hann en að laumast til Ameríku með gróða sinn? En honum dettur ekki í hug að stelast undan. Hann hefir víst ekki glæpamannsnáttúru, eins og hæstv. fjrh. (JÞ) dróttar að sínum flokksmönnum, þar sem hann segir, að ekki dugi að leggja á þá aukna skatta, því að þá muni þeir ljúga til um eignir sínar eða flýja með þær úr landi. Hæstv. fjrh. (JÞ) gerir ráð fyrir, að stóreignamennimir sjeu miklu verri en jeg hefi gert mjer í hugarlund. Hann gerir ráð fyrir, að þeir muni vilja svíkjast undan að bera byrðar landsins og sje gersamlega sama, hvernig fer um þjóðarheildina, og að þeir geti ekki hugsað til þess að láta neitt af hendi rakna til þess að byggja landið. Jeg skal játa, að þó jeg sje samþykkur lýsingu hæstv. fjrh. á íhaldsmönnum yfirleitt, eins og hann setti svo skýrt fram 1908, þá finst mjer núverandi álit hans á þessum mönnum varla vera á rökum bygt og þar kenna of mikillar svartsýni. Jeg skal benda á eitt dæmi. Það gerðist á fundi að Þjórsártúni 1922, þegar verið var að undirbúa landskjörið. Þangað fór íhaldsmaður hjeðan úr bænum, einn af stærstu útgerðarmönnunum, til þess að mæla með lista Jóns Magnússonar. Hann sagði þá, að þessi flokkur, núverandi stjórnarflokkur, vildi gera alt mögulegt til þess að styðja landbúnaðinn. Hann bandaði hendinni út yfir feitt landið umhverfis ræðustólinn, og sagði: „Við útgerðarmenn erum aflaklærnar. Frá okkur eiga að koma peningar til þess að rækta þetta land.“ Jeg er alveg samdóma þessum manni. Fyrir mjer vakir einmitt sú hugsun, að leggja skatt á breiðustu bökin í þessu skyni. Það er alveg ástæðulaust að vera að skrafa um eignarnám í þessu sambandi. Þó að þessari hálfu miljón væri jafnað niður á þá, sem best mega, væri það hlutfallslega ljettari baggi en þær 7 eða 8 milj., sem jafnað er niður á alla þjóðina, og að mestu leyti er borið sem nefskattur af efnalitlu fólki. Jeg tel ummæli þessa útgerðarmanns, sem jeg nefndi, mjög heilbrigð og sanngjörn, og jeg býst við, að hæstv.forsrh. (JM) verði langminnugur þessara orða hans og byggi á þeim hugsunarhætti, sem hann hefir látið þennan mann túlka við bændur, þegar verið var að afla honum kjörfylgis. Út á þessi loforð hefir hann sjálfsagt fengið allmörg atkvæði, og vafalaust stendur hann við öll þau loforð, sem þarna voru gefin fyrir hans hönd. Þá komst hæstv. fjrh. (JÞ) að eignarnámsgrýlunni. Það er annars líkt með skattamálin hjerna eins og Gröndal sagði, að verið hefði í Portúgal, að þar var stolið frá þeim, sem ekkert áttu. Þetta þótti fyndið, en má hjer til sanns vegar færast. Það eru vísvitandi ósannindi hjá hæstv. fjrh. (JÞ), að engir nema jafnaðarmenn láti sjer detta í hug að leggja dálítið þyngri skatta á efnamanninn en fátæklinginn. Tekjuskattslöggjöf allra siðaðra landa gerir ráð fyrir, að ríku mennirnir beri miklu þyngri skatta en fátæklingar. Jafnvel hjer er að litlu leyti gert ráð fyrir þessu. Og þá verður að merkja sem bolsivika þá, sem hafa starfað að þessu, m. a. stjettarbróður hæstv. fjrh.,þann, sem kom í gegn frumdráttunum að núverandi tekju- og eignaskattslöggjöf 1921. Einnig vil jeg benda hæstv. fjrh. á það, að samherjar hans í Borgarfirði, nokkrir helstu stórbændurnir - ekki Framsóknarmenn, heldur menn, sem að einhverju leyti hafa blandað blóði við hæstv. fjrh. og lagt fje í það viðurkenda flokksnafn - þeir sáu í fyrra engin ráð önnur til þess að borga ríkisskuldirnar en að innleiða einhverskonar eignarskatt. Það eru stólpar íhaldsins í Borgarfirði, sem kemur þetta í hug, og jeg býst við þeim þætti hart, að heita ræningjar fyrir það. En þeirra hugsun í þessa átt var þó djarfari en jeg hefi leyft mjer að fara fram á. Þá var það dálítið skrítið hjá hæstv. ráðh., þegar hann talaði um tilraunirnar, sem gerðar voru nýlega á Englandi til að leggja skatt á höfuðstól, til þess að borga stríðskostnað. Þeir, sem stefnu þeirri fylgdu, fengu ekki meirihluta við kosningarnar - þær síðustu - og mynduðu stjórn með þeim „liberölu“, sem ekki höfðu þetta á stefnuskrá sinni. Þessvegna gat það umtal aldrei haft neina verklega þýðingu. Hæstv. fjrh. (JÞ) reyndi að komast í kringum það, að sjálft íhaldið á England hefði lagt á geipilegan tekjuskatt á stríðsárunum, en hann hefir ekki treyst sjer til að bera beinlínis á móti því „konkreta“ dæmi hjer í hv. deild. Þá leyfði hæstv. ráðh. (JÞ) sjer að halda því fram, að jeg fylgdi ekki mínum flokki, væri ekki Framsóknarmaður. Ætla jeg að benda hæstv. ráðh. á það, að það þykir auðsýnilega meira máli skifta, hvaða skoðanir jeg hefi - og það er heiður fyrir mig - heldur en þó hæstv. fjrh. hafi skift mikið um stjórnmálaskoðun síðan hann lýsti íhaldsmönnum sem heimskum og fáfróðum fjepúkum, blindum fyrir almannahag. Nú er hann að vísu orðinn formaður þessa flokks, er hann fyr hefir húðflett, og víst ánægður með stefnuna. En þó verður hann að láta slíkan dóm um sig og samherjana standa varanlegan í Lögrjettu. Nú hefi jeg boðið einum heldur liðtækum flokksmanni hans að skýra hin ímynduðu skoðanaskifti mín. En sá maður fann engar ástæður til, að jeg væri í ósamræmi við Framsóknarflokkinn. Annars er dálítið barnaleg þessi umhyggja Morgunblaðsmanna fyrir samheldni Framsóknarmanna. Óska þeir meiri samheldni frá okkar hálfu en þeir fá að kenna á daglega? Hafa þeir ekki árum saman fundið okkur þingmenn flokksins einhuga í sókn og vörn, þingflokkinn, kjósendur okkar út um land og blöð flokksins? Finst stjórnarflokknum þetta frv., sem hjer liggur fyrir, benda á, að jeg sje deigur að beitast fyrir málstað bændanna? Hefir nokkurntíma komið hjer á þingi frv., sem fremur en þetta stefndi að því að auka og efla bændaveldið í landinu og sveitamenninguna? Það er ef til vill rjettast, að jeg minnist á útsvörin um leið. Hæstv. ráðh. gerði mikið veður út af því, að útsvör hjer á landi væri þung, einkum í Reykjavík. Jeg vildi óska, að hæstv. ráðh. vildi kynna sjer, hvernig útsvörin eru í Bergen, Þrándheimi, Kristjaníu og nokkrum öðrum myndarbæjum hjá frændum okkar, Norðmönnum. Það eru lög þar í landi, að útsvör megi ekki vera hærri en 20% tekna, nema með sjerstöku leyfi yfirvalda. Hafa þeir oft orðið að grípa til að leggja hærra á. Ef hæstv. ráðh. athugar útsvörin í Reykjavík, þar sem þau eru líklega langþyngst hjer á landi, mun hann komast að raun um, að þau eru stórum ljettari en í Noregi, oft meir en helmingi ljettari. Það er áreiðanlega hægt að jafna þessum litla skatti, sem frv. gerir ráð fyrir, á okkur Íslendinga, án þess að ganga eins hart að og frændur okkar Norðmenn verða að gera, einungis vegna sinna daglegu útgjalda. Þó er rjett að geta þess, að Reykjavík hefir haft ýmsa dýra bagga. Skal jeg aðeins lauslega nefna tvo, gasstöðina á sinni tíð, og sjerstaklega rafveituna. Af því hæstv. ráðh. hefir haft nokkuð mikil afskifti af fyrirtækjum þessum, þá mun hann máske ekki verða eins kröfuharður um mannlegan fullkomleika, þegar hann athugar, hvað þessar byrðar þýða fyrir bæjarbúa, og hvað þær hækka útsvörin. Þá kem jeg að 2. lið ræðunnar, eftir að hæstv. ráðh. (JÞ) er búinn að sýna í löngu máli, að hann hefir enga samúð með því, sem hjer um ræðir; því annars væri hann ekki að bjóða upp á fánýta 6. flokks veðdeild sem úrræði til að endurbyggja sveitabæi og rækta tún. Jafnframt gerði hann þá yfirlýsingu, að hann hefði enga trú á stofnun nýbýla í sveitum, hjer á landi. Hvað segir hann þá um Reykjahlíð og Voga? Þar hafa verið stofnuð 5 nýbýli á síðustu 10–15 árum, teknar 2 einbýlisjarðir og bættar svo, að þar lifa nú 7 fjölskyldur. Í Mývatnssveit er bær, sem heitir Álftagerði, ein af minni jörðum þar. Hafa verið teknir partar af þeirri jörð handa 4 öðrum jörðum, og þar að auki 3 bændur á jörðinni sjálfri. Þetta eru alt nýbýli, eins og fyrir mjer vakir, fjölgun heimilanna, með aukinni jarðrækt og auknum búpeningi. Jeg veit, að hæstv. fjrh. hefir sjeð, að fyrir mjer er það ekki aðalatriðið, að hugsa fyrst og fremst um nýbýli í venjulegum skilningi, enda beint tekið fram í frv. Jeg geri ráð fyrir, að fjölga heimilum, á þann hátt, sem jeg hefi lýst og sjerstaklega hefir verið gert mikið að í Mývatnssveit, með því að kljúfa jarðir í fleiri býli, þegar eignin skiftist með erfðum. Þar standa ungu mennirnir á því stigi, að þeir vilja ekki verða galeiðuþrælar hjá „grósserunum“ í Reykjavík. Máske hefir þessvegna verið svo mikil mótstaða gegn því, að byggja alþýðuskólann í Þingeyjarsýslu af hálfu Íhaldsflokksins, eins og raun ber vitni, að hún sje ekki vinsæl í stjórnarflokknum, tilfinningin, sem kom Mývetningum til þess að rækta betur jarðir sínar og reyna að láta sjer líða vel án þess að flýja burt. Hæstv. ráðherra játaði, að skifting jarða gæti komið til greina með erfðum. Það stendur heima við mína hugmynd. En mjög víða stendur svo á, að það vantar höfuðstól með aðgengilegum kjörum til þess að skapast geti ný heimili og ræktun aukist, enda þótt fleiri börn erfi jörð saman og vilji vera þar áfram. Nýlega kom til mín maður úr Dalasýslu, sonur aldraðs bónda á einhverri stærstu jörð sýslunnar. Faðir hans hefir átt og alið upp 12 börn. Jeg spurði hann, hvort ekki tæki fleiri en eitt systkinanna við jörðinni. Svaraði hann neitandi; „því við höfum ekki efni á,“ sagði ungi maðurinn, „að koma í framkvæmd þeim mannvirkjum, sem þarf, til þess að fleiri fjölskyldur geti lifað á jörðinni.“ Líklega mundi og enginn maður taka lán til þess, þegar vextir eru 6 og 61/2%. Þá fanst hæstv. ráðh. það uppbyggilegt, að snúa út úr orðum mínum um nýræktina og fjölgun býla. Hversvegna gerir hann ekki eitthvað til þess að hindra það, að þessir 664 berklasjúklingar skifti einni milj. króna á milli sín? Ástæðan hjer er hin sama og um niðurníddu jarðirnar. Hafa menn ekki fengið berklaveikina fyrir ástand landsins og ekki síst húsakynni? Fyrir hvað eru býlin niðurnídd? Ósvífni væri að segja það, að öll niðurníðsla væri fyrir ódugnað. Mundi vera hægt að kalla það vansæmd fyrir t. d. einn smábónda í Rangárvallasýslu, sem hefir búið á litlu koti, þó að hann hafi ekki bygt upp bæinn sinn samhliða því að ala upp 12 syni til að skapa stórgróða á togurum í Reykjavík? Þeir um það, sem kasta steini á slíka menn. Jeg hefði nógu gaman af, ef hæstv. ráðh. hefði gert grein fyrir því ágæta brjefi, sem hann sendi út í hvern hrepp á landinu í vetur, þar sem hann bannar bændum, í nafni fjármálavisku sinnar, að leggja út í nýjar framkvæmdir, svo sem girðingar og þessháttar, af því fje vantaði. En hvar var sá góði maður, þegar tíu togararnir voru keyptir? Gat hann þá ekki gefið út bráðabirgðabann móti þessum framkvæmdum í bænum? Í þessari hegðun hæstv. fjrh. er fólgin ákveðin lífsskoðun hans, fjandsamleg anda frv., sem hjer er til umræðu, sú, að sveitirnar megi visna, en útgerðin kaupstaðanna eigi að dafna. Ennfremur er verið að svíkja það loforð, sem einn samherji hæstv. ráðh. í Íhaldsflokknum hefir gefið 1922 við Þjórsárbrú, sem sje, að gróðinn af útveginum eigi að ganga til að rækta landið. Því að jeg býst ekki við, að það hjálpi mikið bændum út um land, þó ein eða fleiri „aflaklær“ hjer rækti tún kringum bæinn fyrir sjálfa sig. Atkvæðasmölunin við Þjórsárbrú mun líklega hafa staðið í sambandi við þesskonar ræktun. Út af sínum hugleiðingum um niðurníðsluna kom hæstv. ráðh. að því, að vonin um hjálp mundi draga dáð úr mönnum í búskapnum. Eftir sömu hugsunarfræði mundu menn keppast eftir að fá berkla, til þess að verða aðnjótandi þeirrar ánægju að liggja á spítala fyrir 3 kr. á dag á ríkiskostnað. Þetta tvent er hliðstætt, þar sem sú hjálp, sem hjer er um að ræða, er hliðstæð við berklaveikilögin, nema gengur dýpra og nær meininu. Jeg hygg það hafi verið miður heppilegt, þegar hæstv. fjrh. vildi leggja niður sögukenslu við háskólann í fyrra, Mjer virðist söguþekking hans og skilningur þess eðlis, að maður verði að álíta, að einn sagnfræðingur á Íslandi hefði nægilegt verkefni ennþá, a. m. k. við að fræða Morgunblaðsmenn. Söguþekking hæstv. fjrh. sýnist vera allmjög niðurnídd, eins og sum kotin út um landið. Hann heldur því fram, að hnignun Rómaveldis standi í engu sambandi við eyðing sveitanna á Ítalíu. Jeg bendi hæstv. ráðh. á að lesa það, sem Mommsen, hinn mikli þýski sagnfræðingur, sem ritað hefir sögu Rómaveldis, segir um þetta. Mommsen þekti áreiðanlega betur orsakirnar til hnignunar Rómaveldis heldur en hæstv. ráðh. (JÞ). Og jeg býst við, að hæstv. ráðh. mundi finna, að hann er nær minni skoðun en hans. Hæstv. ráðh. sagði, að „broddarnir“ í Róm, sem keyptu atkvæði fáætklinga - eins og enn er gert á voru landi af sömu stjettum - og komu sjer þannig til valda, þeir hefðu eyðilagt fólkið með gjöfum. Hann hefir endaskifti á orsök og afleiðing. Það veit hvert skólabarn, að hershöfðingjarnir rómversku, sem unnu marga sigra víðsvegar um lönd, komu með fjölda þræla heim með sjer. Þennan ódýra vinnukraft settu þeir svo á jarðirnar út í sveitinni, sem komnar voru úr sjálfsábúð, aðallega vegna herskyldunnar. Smábændur, sem höfðu verið uppistaðan í Rómaveldi á tíð Hannibals, áttu að búa við langa herskyldu, eins og Íhaldið er að stofna til hjer. Meðan bændurnir unnu fyrir föðurlandið í endalausum herferðum, hírðist konan og krakkarnir heima við illa líðan, þar sem enginn var þeim til forsjár. Þá varð að taka lán hjá „grósserum“ í Róm. Þegar bændurnir komu heim úr hernum, var búið að ganga að jörðum þeirra, og þrælarnir, þessi ódýri vinnukraftur, sigruðu fangarnir úr fjarlægum löndum, sem rómversku bændurnir höfðu handsamað fyrir yfirstjett lands síns, komu í staðinn. Leifar bændafólksins, sem flæmt var af jörðum sínum af efnamönnum síns lands, fór til Róm og átti ekkert fyrir sig að leggja nema atkvæðisrjettinn; og hæstv. ráðh. sagði þar satt, að þá voru atkvæði seld. Fólkið fjekk brauð, og það fjekk leikhús. Menn segja reyndar, að þegar broddborgararnir í Róm hjeldu veislu eftir unnar kosningar, þá var veitt vín og fleira góðgæti, alveg eins og íhaldið gerir hjer eftir kosningasigra sína. En íhaldsforkólfarnir rómversku virtu ekki háttv. kjósendur meir en það, að þeir settu þjóna sína til að gæta þess, að fátæku gestirnir, sem búið var að flæma úr sveitunum og gera að betlurum í höfuðborginni, færu ekki með silfurborðbúnað í vösunum til endurminningar um veislufögnuðinn. Þetta er sýnishorn af því þakklæti, sem kjósendur fengu hjá burgeisunum þar. Það var íhaldsstjett Rómaveldis, sem eyðilagði sveitirnar og gerði bændafólkið að skríl og atkvæðafjenaði við kosningar. Þá kem jeg að því, sem á víst að vera höfuðröksemd Íhaldsflokksins í þessu efni, ef maður dregur ályktun af orðum formanns flokksins og af því ágæta blaði, sem Berlémee stórkaupmaður af náð sinni lánar Íhaldsflokknum til þess að fræða kjósendur um, hvað sje rjett og hvað rangt í pólitík þessa lands.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg sje það, úr því að hæstv. forseti stöðvar ekki umræðurnar, að jeg muni eiga að vera stuttorður, enda get jeg það ofurvel, því að í ræðu háttv.flm. kom ekkert nýtt fram. Þarf jeg því litlu við að bæta. Út af því, sem háttv. 1. landsk. (SE) sagði, skal jeg viðurkenna, að eitt af mestu vandamálum þessara ára er, hvernig sjeð verði fyrir hæfilega ódýru lánsfje til húsabóta í sveitum og kauptúnum. En þeir erfiðleikar eiga ekki rót sína að rekja til okkar þjóðfjelags. Þeir eru afleiðing af hinni miklu vaxtahækkun í heiminum. Það hefir verið bent á, að taka mætti lán í London. Það var gert í fyrra, en síðan hafa vextir hækkað svo, að það er ekki aðgengilegt nú. En sjálfsagt verður þetta athugað eins og hægt er, og tillögur til þess að reyna að ráða bót á þessu máli liggja nú fyrir neðri deild í Ræktunarsjóðsfrv. því, sem stjórnin lagði fyrir hana. Háttv. 5. landsk. (JJ) hefir verið að jafna þessum styrk til bænda saman við ábyrgðina, sem ríkisstjórninni var heimilað að taka á sig fyrir togarafjelögin 1921. En þetta tvent er ekki sambærilegt. Hjer er um að ræða skattálagningu, sem gerð er að skýlausri skyldu. En hitt var aðeins ábyrgðarheimild, sem með engu móti gat kostað þjóðfjelagið neitt, því að hana mátti því aðeins nota, að full trygging væri fyrir hendi. Enda hefir þessi heimild ekki verið notuð, svo að tjón hafi af hlotist. Þá var háttv.þm. að vitna í hinn háa tekjuskatt í Englandi 1920. En í sambandi við það ber þess að gæta, að tekjuskattslöggjöfin þar er alt öðruvísi en hjer. Fyrst og fremst er frádrátturinn annar, og auk þess er skatturinn ekki stighækkandi og því sameiginlegur fyrir allar tekjur. Var skattur þessi upphaflega hækkaður mjög vegna afleiðinga stríðsins, og átti það að vera tækifærislöggjöf, sem standa átti skamma stund. Ef hjer væri um slíkt að tala, eða t. d. beðið um -1 miljón í eitt skifti fyrir öll, þá mætti vel vera, að mál þetta væri athugunar vert. En þessu fer fjarri. Hjer er um að ræða nýjan, fastan skatt í viðbót við þá, sem eru fyrir, það eina þesskonar gjald, sem er ætlast til, að innheimt sje jafnt, hvernig sem árferði er.

En tollarnir?

Já, tollarnir eru líka minni, þegar vont árferði er. Þá hefi jeg ástæðu til að vísa aftur til föðurhúsanna þeim aðdróttunum háttv.þm., að jeg vildi ekkert sinna málefnum sveitanna og hefði engan áhuga fyrir þeim. Jeg er nefnilega ekki svo gerður, að jeg geti við hvert einasta tækifæri verið að hljóða upp með áhuga minn á hverju máli, eins og þessum háttv.þm. vill verða svo oft á. En jeg hefi áður á þessu þingi lýst afstöðu minni til málefna sveitanna, og sje ekki, að neinn sje bættari með því, að jeg fari að endurtaka það hjer, sem jeg hefi um það sagt áður. Jeg sagði í fyrstu ræðu minni, að jeg hefði ekki getað varist þeirri hugsun, að frv. þetta væri borið fram til höfuðs frv. um Ræktunarsjóð Íslands, en að jeg hefði ekki fundið ástæður fyrir þeim grun mínum í fyrstu ræðu flm. En eftir aðra ræðu hans sje jeg, að rjett hefir verið til getið hjá mjer í fyrstu. Hv. flm. telur nú, að það sje einkum vaxtaspursmálið, sem sje óhæft og beinst er að með þessu frv. Því er haldið fast fram, að sveitabúskapur þoli ekki 6–61/2% vexti, sem eru þeir lægstu vextir, sem nú er um að ræða. Og ef ekki er til neins að bjóða mönnum lán með þeim vöxtum, þá verður spurningin ekki leyst með þeim lögum, það skal jeg játa. En hvað sem áhuganum í þessu máli líður, sem jeg býst við að sje þó nokkur hjá okkur báðum, hv.flm. (JJ) og mjer, þá er þó trú mín á sveitabúskapinn það meiri, að jeg er sannfærður um, að hann þolir þessa vexti.

Er hægt að byggja steinhús í sveitum fyrir lánsfje með 6–7% vöxtum?

Það er hægt, og það hefir verið gert. En hitt er satt, að það er óhagstætt að taka lán til framkvæmda, þegar verðlag er jafnhátt og nú. Endurgreiðsla hlýtur að verða erfið með lækkandi verði. Menn verða náttúrlega að gæta þess, að reisa sjer ekki hurðarás um öxl og fara sjer varlega í lántökum. En það er langt á milli slíkrar gætni og þess, að kveina eftir sveitarstyrk, svo sem hjer er gert í þessu frv. Hv. flm. (JJ) gerði að umtalsefni umburðarbrjef fjármálaráðnuneytisins, er sent var út, eftir till. gengisnefndar. Það var ekki varað við öðrum framkvæmdum en þeim, sem hefðu lántöku í för með sjer, og hinsvegar lagt til, að menn reyndu að greiða sem mest af skuldum sínum. Og hver sem skilur ástand tímanna veit, að þetta var rjett stefna á gróðaárinu 1924. Um sögu Rómverja skal jeg vera fáorður. En jeg vil minna þennan sögufróða þm. (JJ) á það, að um nokkrar aldir fram eftir keisaratímanum var mikið um bændur og búalið, sem sátu vel sín býli og ræktuðu þau forkunnarvel. Og það var ekki þaðan, sem hnignun ríkisins kom. En þegar hin pólitísku völd komu í hendur þeirra manna, sem þóttust þurfa að gefa kjósendum gjafir frá sjer eða öðrum, og raunar af almannafje, því ríkið borgaði, þá var komið inn á sömu braut og hjer er verið að feta inn á í þessu kapphlaupi um að bjóða kjósendum sem mest fríðindi úr annara vösum.

Hefir hæstv. fjrh. lesið Mommsen?

Jeg hefi lesið sögur eftir hv.flm. (JJ). En mjer þykir ekki þörf að geta heimilda, er jeg fer rjett með, svo ekki verður á móti mælt. Þá mótmælti hv.flm. (JJ) því mjög, að þessu frv. væri samfara skerðing á eignarrjettinum, en viðurkendi samt í sömu andránni, að það ætti að vinna á móti verðhækkun á þeirri eign, sem lán væri lagt í, en sagði, að ef maðurinn yrði að sleppa eigninni, vegna þess að hann gæti ekki staðið í skilum, þá ætlaðist hann til þess, að hann fengi það, sem hann hefði í eignina lagt. Nú vil jeg biðja þennan hv.þm. (JJ) að athuga það, hvernig það tæki sig út, ef slík löggjöf sem þessi hefði verið hjer síðastliðinn áratug, og maður hefði lagt t. d. 1 þús. kr. í eign nokkra á fyrra hluta þessa tímabils, auk vinnu sinnar og skylduliðs síns. Svo koma kreppuárin. 1923 getur hann svo ekki staðið í skilum, og 1925 á að bera hann út. Nú hafa allar eignir í kring hækkað í verði, vegna þess að peningar hafa lækkað niður í 1/3 að kaupmagni. En þessi maður á að ganga slyppur frá sínu, og fá aðeins þá krónutölu, sem hann hefir í eignina lagt. Er það ekki hart gagnvart þessum manni, að svifta hann, að ríkisráðstöfun, þó eftir mati sje, möguleikunum að komast úr fjárkröggum með því að selja eign sína því verði, sem aðrir vilja bjóða.

Hann má bara ekki „spekúlera“ með eignina.

Þetta er engin „spekulation.“ Það geta legið ýmsar ástæður til þess, að einhver maður sjái sjer fært að gefa fyrir eignina hærra verð, af því að hann hafi hennar þörf, og það er fásinna að kalla slíkt „spekulations“-verð. Þetta er að taka rjett af manninum, og skal jeg ekki rífast við hv.flm., hvort þetta sje skerðing eða svifting á eignarrjetti eða ekki. Það má einu gilda, hvað slíkt er kallað, ef farið er með manninn eins og sveitarlim. Sveitastyrksmarkið er sett á hann.

Eru þá allir sveitarlimir, sem ekki „spekúlera“?

Svo óviturlega þarf hv.þm. (JJ) ekki að spyrja. Hv. flm. (JJ) sagði hjer þau hnittiyrði um bændabankana, að þeir væru annaðhvort óstofnaðir eða tómir. Þetta er satt. En úr því verður ekki bætt með þessu frv. Þetta verður áreiðanlega einn af óstofnuðu bönkunum. Þá fetti hv.þm. (JJ) fingur út í það, er jeg sagði, að enginn dugnaðarmaður mundi sætta sig við þau kjör, sem hjer eru boðin, og dró af því þá ályktun, að það mundi enginn gera. En það er nú svo, að til kunna að vera menn, sem verði þessu fegnir, og skal jeg að því leyti leiðrjetta orð mín. Og vera má, að til sje þeir dugnaðarmenn, sem vilji brjóta svo mannlund sína að þiggja þennan styrk, sem frv. býður, fremur en þola aðrar afleiðingar af fátækt sinni. Þetta getur verið. En það er ekki velgerningur við slíka menn, að rjetta þeim hjálparhönd á þennan hátt. Það er bæði geðfeldara og heillavænlegra, að það sje gert með öðru móti. Þá mátti skilja á orðum hv.flm. (JJ), að með skattanefnd Reykjavíkur væri meint niðurjöfnunarnefnd. En það nær vitanlega engri átt, að fela þeirri nefnd niðurjöfnun skatts um alt land. Hún er auðvitað ekki kosin með það fyrir augum. Jeg mun svo ekki fjölyrða meira um þetta mál, þótt enn mætti svara mörgu í hinni löngu ræðu hv.flm. En jeg vil enda mál mitt með þeirri ósk og von, að hv.þm. (JJ) vilji taka föstum og alvarlegum tökum á því að hrinda á stað möguleikum fyrir ræktun landsins og húsabótum í bygðum þessa lands. En frekari umræður um það mál læt jeg bíða, þangað til frv. um Ræktunarsjóð Íslands kemur til umr. í þessari háttv. deild.