Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill tilkynna að á fundi Íslandsdeildar þingmannanefndar EFTA og EES sem haldinn var í gær, 14. desember, var Þorgerður K. Gunnarsdóttir kosin varaformaður. Einnig að á fundi Íslandsdeildar Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu sem haldinn var í gær, 14. desember, var Helga Vala Helgadóttir kosin varaformaður.

Með bréfi, dagsettu 14. desember 2021, hefur forseti óskað eftir því, samanber 8. tölulið 1. mgr. 13 gr. þingskapa, við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að hún fjalli um skýrslu Ríkisendurskoðunar sem ber heitið Stofnanir ríkisins. Fjöldi, stærð og stærðarhagkvæmni.

Forseti lítur svo á að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um.

Virðulegur forseti. Staða barna sem lifa með áskoranir á borð við athyglisbrest og/eða ofvirkni og einhverfu hefur lengi verið slæm innan menntakerfisins, og þörfum þeirra iðulega ekki verið mætt með þeim hætti sem heilastarfsemi þeirra krefst. Skilningsleysi hefur verið mikið og erfitt hefur reynst að fá samfellu og stöðugleika í þeim úrræðum og þeim aðferðum sem við þurfum að nota til að kenna börnum sem lifa með slíkum áskorunum. Við erum að tala um börn með Ferrari-heila og hjólabremsur. Þau kenna okkur svo mikið. Mig langar að sjá menntakerfið tryggja börnum jafnan aðgang að þeim tækifærum sem menntun hefur upp á að bjóða. Það eru tækifæri til að endurskoða hvernig við menntum börnin okkar, og finna styrkleika þeirra og leyfa þeim að blómstra á sínu áhugasviði og byggja upp sterkan grunn og reisa framtíð þeirra þar. Með því að koma enn frekar til móts við þarfir þeirra, bjóða þeim upp á öðruvísi kennsluaðferðir, réttan stuðning og ákveðna víðsýni á þær áskoranir sem börn með sérþarfir standa frammi fyrir dag hvern, sé ég fyrir mér að við getum alið af okkur einstaka og bráðklára einstaklinga sem munu verða þjóðargersemar til lengri tíma, heimsklassasérfræðingar á sínu áhugasviði. Þau eru með svo skemmtilega og frjóa hugsun sem við þurfum að efla enn frekar og ég bind miklar vonir við það að allir taki höndum saman og með tilkomu laga um samþættingu á þjónustu við börn munum við ná svo miklu betur utan um börnin okkar. Aðlögum okkur að þeim.

Virðulegi forseti. Það var í tíufréttum ríkissjónvarpsins í gærkvöldi sem hæstv. fjármálaráðherra, Bjarni Benediktsson, svaraði fyrirspurn fréttamanns sem laut að bágri stöðu fatlaðra og öryrkja og fátæks fólks nú fyrir jólin. Myndin var tekin fyrir utan Fjölskylduhjálp Íslands. Er skemmst frá því að segja að hæstv. fjármálaráðherra sagði að ekki ætti að koma óvæntur glaðningur inn í kerfið af og til. Það væri óeðlilegt kerfi sem væri með margar viðbótargreiðslur fyrir utan það sem væri bundið í lög. Stutta skýringin er þessi: Við eigum ekki að vera með neinar sértækar aukagreiðslur heldur á grunnkerfið að duga. Þetta segir hæstv. fjármálaráðherra í blússandi Covid, blússandi verðbólgu, þegar fólk verður fátækara með degi hverjum og það eru að koma jól. Þessi sami fjármálaráðherra hefur aðra tilfinningu gagnvart fyrirtækjunum í landinu. Þegar grunnkerfið dugar ekki myndi hann segja að við yrðum að bjóða akkúrat upp á þessar sértæku aukagreiðslur. Þannig hafa Covid-aðgerðir okkar verið í gegnum þennan faraldur. Fyrirtækin eru númer eitt, fólkið er ekki þar með. Ég segi: Ef einhver velkist í vafa um það hvar stefna Sjálfstæðisflokksins liggur þegar kemur að fólkinu í landinu og þeim sem eru í bágri stöðu við að ná endum saman, þá tók hæstv. fjármálaráðherra af allan vafa um það í kvöldfréttum RÚV í gærkvöldi. Eftir það hef ég fengið þrjár upphringingar frá grátandi fólki vegna þess að hann sló það gjörsamlega út af borðinu að það ætti að gera 

Virðulegi forseti. Fyrir sléttum tveimur árum fékk ég samþykkta þingsályktunartillögu mína um að fela heilbrigðisráðherra að beita sér fyrir fræðslu til almennings um vefjagigt og láta fara fram endurskoðun á skipan sérhæfðrar endurhæfingarþjónustu sjúklinga. Vefjagigt er langvinnur sjúkdómur sem samanstendur af fjölmörgum einkennum. Um 90% þeirra sem greinast með sjúkdóminn eru konur. Það hefur reynst erfið og löng ganga að fá heilbrigðisyfirvöld til að beina athygli að meðferð og fræðslu um sjúkdóma sem hrjá konur og konur þjást oft meiri hluta ævi sinnar af ógreindum sjúkdómum. Einn sá sjúkdómur sem hrjáir konur og hefur fengið litla athygli er endómetríósa sem er krónískur fjölkjarnasjúkdómur sem getur verið afar sársaukafullur. Sjúkdómurinn er gjarnan kallaður endó í daglegu tali en einnig var notast við hugtakið legslímuflakk. Á 20 ára tímabili greindust um 1.400 konur með sjúkdóminn á Íslandi. Má því reikna með að á hverjum tíma eigi hundruð ef ekki þúsundir kvenna í vanda vegna sjúkdómsins hér á landi en hjá mörgum þeirra greinist sjúkdómurinn seint og ekki fyrr en óafturkræfar vefjaskemmdir hafa orðið. Þegar konur hafa greinst hafa þær oftast gengið í gegnum erfitt greiningarferli, en skortur er á almennri fræðslu auk þess sem þær hafa mætt höfnun þegar þær leita til heilbrigðiskerfisins. Í gegnum tíðina hafa verið uppi ranghugmyndir um sjúkdóminn og upplýsingagjöf villandi, enda ekki auðvelt að útskýra sjúkdómsmyndina. Það hefur leitt til þess að minna er gert úr honum en ella. Ein ranghugmyndin er að verkir séu eðlilegur hluti af lífi konunnar eða tíðaverkir séu fyrst og fremst sálrænir. Virðulegi forseti. Ég hef því ákveðið að leggja fram þingsályktunartillögu um að fela heilbrigðisráðherra að beita sér fyrir og efla fræðslu meðal almennings og starfsfólks heilbrigðisstofnana auk þess að efla þjónustu við þá sem bera þennan sjúkdóm. Konur eiga það skilið.

Forseti. Hæstv. fjármálaráðherra sagði nýverið ljóst að með því að stofna nýtt ráðuneyti, fleiri en eitt, gæti kostnaðurinn hlaupið á hundruðum milljóna. Hann sagði jafnframt að þennan kostnað ætti að setja í samhengi við fjárlögin í heild og öll þau verkefni sem ríkið sinnir. Hæstv. fjármálaráðherra fellur þarna á eigin prófi. Hans verkefni er að halda á veski skattgreiðenda og fara skynsamlega með fjármuni almennings. Að baki fjölgun ráðuneyta býr auðvitað engin knýjandi þörf, engin önnur þörf en sú að fjölga ráðherrum svo valdahlutföllin milli stjórnarflokkanna haldist. Hundruð milljóna króna-kapallinn er afleiðing þess að Sjálfstæðisflokkurinn og Framsókn, samþykktu að Vinstri græn héldu þremur ráðherrastólum þrátt fyrir mikið fylgistap og gjaldið fyrir það að langminnsti flokkurinn fái samt að leiða ríkisstjórn. Hérna þarf að segja hið augljósa, sem er að fyrir þetta borga skattgreiðendur. Almenningur og fyrirtækin í landinu taka reikninginn og þessir fjármunir fara ekki í önnur verkefni. Aftur og aftur sést hvað Sjálfstæðisflokkurinn kominn langt frá ábyrgum og skynsamlegum ríkisrekstri. Þetta er nýjasta dæmið. Annað dæmi er það hvernig ráðuneytin blása út og að á síðasta kjörtímabili stofnaði þessi ríkisstjórn 248 nýjar nefndir til viðbótar við allar þær sem þegar voru starfandi. Var knýjandi þörf á þeim öllum? Síðan eru dæmi um það þar sem þörfin er sannarlega knýjandi. Tölvupósthólf þingmanna eru að fyllast af bréfum frá fólki sem ekki sér fyrir sér að geta haldið jól. Ríkisstjórnin virðist ekki ætla að veita öryrkjum sérstaka uppbót fyrir jólin og bréfin endurspegla sorg vegna þessa. Að sjá til þess að enginn líði sáran skort, það er verkefnið sem ríkinu ber að sinna og það er samhengið sem fjármálaráðherra sjálfur lýsti eftir og það er dómurinn um forgangsröðun ríkisstjórnarinnar.

Virðulegi forseti. Í ár eru 200 börn og ungmenni sem eru á flótta stödd á Íslandi yfir hátíðirnar. Þau eiga það öll sameiginlegt að hafa sótt um vernd á Íslandi. Mörg þeirra er á bilinu núll til tveggja ára og sum hver eiga ófædd systkini. Sum þeirra hafa ekki enn fengið úrlausn sinna mála og bíða því í óvissu og óöryggi yfir hátíðirnar á meðan allt lokar. Öðrum hefur verið neitað um vernd og þau bíða þess óttaslegin að vera vísað úr landi og send aftur á flótta á meðan við hin komum saman og njótum hvert annars, gjafa, matar, friðar og öryggis. Fyrir sex árum vöknuðum við öll upp við skelfilega mynd af tveggja ára barni á ströndinni sem hafði drukknað eftir að hafa reynt að flýja til Evrópu. Heimsbyggðin grét Alan litla og þjóðarleiðtogar víðs vegar um Evrópu opnuðu hjarta sitt og leyfðu mannúð að ráða för um stund. Nú, sex árum síðar, höfum við öll gleymt Alan og öðrum börnum á flótta. Við höfum látið ósanngjarnar og ómannúðlegar reglur ráða för. Þess gjalda þau 200 börn sem þegar eru komin til landsins. Nú yfir hátíðirnar njóta þessi börn stuðnings, verkefnis sjálfboðaliða Solaris og velvildar stuðningsaðila þeirra, og veita viðtöku lítilli vetrargjöf sem ætlað er að gleðja hjarta þeirra örlítið yfir hátíðirnar. Ég hvet Alþingi og hæstv. innanríkisráðherra til að fylgja fordæmi Solaris, heiðra minningu Alans Kurdis, sýna alvörukærleika í verki og veita þeim börnum sem hingað eru komin og fjölskyldum þeirra þá jólagjöf að fá tafarlaust hæli hér á landi af mannúðarástæðum.

Forseti. Það að spyrja spurninga um óréttlæti virkar. Allt síðasta kjörtímabil spurði ég spurninga og safnaði gögnum um hvers vegna ekki væri farið eftir lögum um almannatryggingar og hvers vegna fólkið sem er ekki með verkfallsrétt en þarf að reiða sig á framfærslu frá hinu opinbera fær ekki lögbundnar hækkanir á lífeyri sínum. Til þess að hafa það algerlega skýrt þá hljómar lagagreinin svo að bætur almannatrygginga breytast þannig að ákvörðun þeirra skal taka mið af launaþróun, þó verði þær aldrei minni en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs. Túlkunin hingað til hefur verið sú að bæturnar hækka samkvæmt þjóðhagsspá Hagstofunnar um verðbólgu fyrir næsta ár og spá fjármálaráðuneytisins um launaþróun. Staðreyndin er sú að á þeim rúmlega 20 árum sem þetta fyrirkomulag hefur verið í lögum hefur spá ráðuneytisins nánast alltaf verið röng, alltaf of lág. Samtals svo röng að lífeyrir ætti að vera um 50% hærri ef hann hefði fylgt launaþróun undanfarin 20 ár. Nú er hins vegar búið að breyta lagatúlkuninni. Það virkar greinilega að spyrja spurninga. Nú er horft til þess árs sem er að líða og vanmat á þeirri verðlagsþróun viðurkennd. Lífeyrir er hækkaður á næsta ári aukalega um 0,8% til að koma til móts við það vanmat. En það er hins vegar ekki horft til vanmats á launaþróun sem hefur verið miklu meiri en gert var ráð fyrir. Nú er allt í einu komin ný lagatúlkun án þess að lögum hafi verið breytt. Ég hef reynt að spyrja af hverju það er í störfum fjárlaganefndar fyrir fjárlög næsta árs en engin svör fengið. Eina skýringin er í raun að ákvörðun um nýja túlkun sé pólitísk. Það þýðir að fyrri túlkun laganna hafi einnig verið pólitísk. Það er því augljóst mál að lífeyrir almannatrygginga ætti að vera 50% hærri en er, vegna pólitískrar ákvörðunar allra stjórnvalda undanfarin 20 ár, lægri. Lagatúlkunin var greinilega ekki rétt miðað við nýja túlkun og nýja túlkunin er ófullkomin af því að hún tekur bara tillit til verðlagsþróunar en ekki launaþróunar. Lífeyrisþegar þurfa því enn að búa við pólitískan geðþótta um framfærslu sína og við þurfum að spyrja: Af hverju?  
            

Virðulegur forseti. Engan óvæntan glaðning handa öryrkjum. Það gæti auðvitað verið stórhættulegt. Þeir gætu keypt eitthvað fyrir það en ekki þetta 1% sem fer í gegnum kerfið og lendir aftur í ríkissjóði. Desemberuppbót ellilífeyrisþega er 60.189 kr. og tekur mið af fjölda mánaða sem viðkomandi fékk greidda á árinu. Desemberuppbót er tekjutengd eins og aðrar greiðslur til ellilífeyrisþega. Hvað þýðir það? Jú, allar aðrar tekjur skerðast. Þetta er bara viðmiðunartalan, flestir fá ekki neitt. Desemberuppbót örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega er 30% af greiddri tekjutengingu árið 2021 og 30% af greiddri heimilisuppbót. Uppbótin er greidd í samræmi við fjölda mánaða sem viðkomandi fær greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins. Miðað við fulla tekjutryggingu er desemberuppbót 47.881 kr. en ef viðkomandi er með heimilisuppbót bætast 16.184 kr. við. Desemberuppbót breytist í samræmi við breytingar á tekjutryggingu sem getur haft lækkun í för með sér. Hver er sú lækkun? Ef barn, tvítugt, býr hjá öryrkja, hvað skeður? 16.000 kr. farnar og ekki bara 16.000 kr. heldur 108.000 kr. á mánuði, vel rúmlega milljón á ári. Barnið refsar foreldrum sínum. Hvað á foreldrið að gera? Henda því út til að fá heimilisuppbót, til þess að fá jólabónus? Því fjárhagslega ofbeldi sem viðgengst í þessu kerfi verður að linna. Við verðum að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að þessir hópar standi á sama stað og við sem fáum launin okkar. Það er enginn sem segir að yfirvinna eigi að skerða okkar jólabónus. Það er enginn sem segir að aðrar tekjur eigi að skerða jólabónusinn okkar. Ég tel þetta brot á stjórnarskránni, um jafnrétti. Þetta getur ekki verið löglegt, það er a.m.k. algjörlega hundrað prósent ósiðlegt að taka einn hóp út og segja að hann fái jólabónus en sjá svo til þess með öllum ráðum að hann fái hann ekki.

Herra forseti. Það er ekki síst á aðventunni sem íslensk menning og listir glæða tilveruna. Við sækjum menningarviðburði og verslum fallega hönnun í jólapakkana, en heimsfaraldur hefur leikið þau sem starfa í þessum greinum ótrúlega grátt. Það kom fram hjá fulltrúa Bandalags íslenskra listamanna að starfandi listafólki hefur frá upphafi faraldursins fækkað um heil 19%, um fimmtung, herra forseti. Það er nær helmingi meira en í öðrum atvinnugreinum. Og þá hefur konum í faginu fækkað sérstaklega, hvort sem þær eru launþegar eða sjálfstætt starfandi. Stjórnvöld hafa vissulega með stuðningi stjórnarandstöðunnar ráðist í margar nauðsynlegar aðgerðir í þágu þeirra sem verst urðu fyrir barðinu á faraldrinum, en nú eru margar af þessum aðgerðum að renna sitt skeið á enda og það er mjög nauðsynlegt að við hér inni bregðumst við því. Við þurfum jafnframt að hafa hugfast að það er ekki nóg að gera fólki og fyrirtækjum kleift að halda sjó í gegnum þetta erfiða tímabil, það er nauðsynlegt að sjá til þess að einstakir mikilvægir þættir í atvinnu- og mannlífinu beri ekki varanlegan skaða af ástandinu, m.a. menning og listir. Skapandi hugsun mun þurfa að leika miklu stærra hlutverk í hagkerfi framtíðarinnar auk þess sem öflugt listalíf er mikilvægt fyrir sjálfsmynd okkar. Staða menningar er alls ekki verri mælikvarði á heilbrigði þjóðar en hver annar.

Virðulegur forseti, 265.000 kr. - þannig er óskertur örorkulífeyrir í dag, langt undir lágmarkslaunum, fimm sinnum lægri upphæð en mánaðarlaun okkar hér í þessum sal. Samkvæmt mælaborði Tryggingastofnunar þurfa yfir 7.000 manns á örorku- og endurhæfingarlífeyri að draga fram lífið á minna en 300.000 kr. á mánuði fyrir skatt. Myndum við hér inni treysta okkur til að lifa á þeim kjörum? Ég er ekki viss um það. Er það furða, þegar staðan er þessi, að meiri hluti öryrkja þurfi að neita sér um heilbrigðisþjónustu vegna kostnaðar? Kemur það okkur eitthvað á óvart að meiri hluti öryrkja segist eiga erfitt með að ná endum saman um hver mánaðamót, eins og kom fram í skýrslu Vörðu – rannsóknastofnunar vinnumarkaðarins. Nei, ég held að við vitum öll hvernig þessi hópur hefur setið eftir á undanförnum árum. Það koma alltaf einhver loforð um heildarendurskoðun. Þetta er sagt á hverju einasta ári, á hverju einasta kjörtímabili, heildarendurskoðun. En svo breytist eiginlega ekki neitt og þessi sömu óljósu fyrirheit, um heildarendurskoðun einhvern tímann inn í framtíðina, eru svo notuð sem afsökun fyrir því að neita öryrkjum um kjarabætur hér og nú. Virðulegi forseti. Við getum gert betur. Ef við getum ekki sameinast um að leiðrétta kjaragliðnun milli launa og lífeyris, ef stjórnarmeirihlutinn, þingmenn Framsóknarflokksins, Vinstri grænna og Sjálfstæðisflokksins, er í alvörunni svona eindregið á móti því og ef við getum heldur ekki sameinast um að hækka frítekjumarkið hjá öryrkjum eins og gert er hjá eldri borgurum varðandi atvinnutekjur nú eftir áramót - ef við getum þetta ekki þá skulum við a.m.k., fjandinn hafi það, sameinast um að öryrkjar fái eingreiðslu nú í desember skatta- og skerðingarlaust eins og í fyrra. Það er það allra, allra minnsta sem við getum gert.

Forseti áminnir þingmenn um að nota ekki blótsyrði í ræðustól.

Virðulegur forseti. Oft hefur verið vakin athygli á því hversu mikilvægt er að skapa vinnumarkað fyrir alla. Allt eða ekkert er slæm stefna í atvinnumálum. Eins og staðan er núna eru hlutastörf eða sveigjanleg störf nánast ekki í boði. Störf þar sem starfshlutfallið er 20–70% eru af mjög skornum skammti. Þessi störf snúast um að allir í þessu samfélagi séu hluti af vinnumarkaði ef þeir óska þess. Vilji stjórnvalda til að bregðast við þessu er jafnt sem enginn. Að einangra einstaklinga sem eru ekki með fulla heilsu eða geta ekki unnið fullt starf er ekki boðlegt í því velferðarsamfélagi sem rætt er um og því sem stjórnvöld segjast standa fyrir. Það er gott fyrir efnahaginn að fólk sé á vinnumarkaði og mikilvægt fyrir líkamlega og andlega heilsu einstaklinga. Rúmlega 10.000 einstaklingar voru atvinnulausir í lok nóvember, af þeim höfðu rúmlega 4.000 manns verið atvinnulausir í meira en ár. Tölum aðeins um félagslega einangrun. Félagslega einangraður einstaklingur er sá sem hefur ekki færi á nauðsynlegri félagslegri tengingu við aðra einstaklinga. Það að vera félagslega einangraður eykur líkur á líkamlegum og andlegum veikindum og það styttir líftíma fólks. Í stað þess að veita fólki tækifæri til virkrar þátttöku í atvinnulífi án þess að skerða bætur þess virðist stefnan vera að einangra þessa einstaklinga til að þeir séu líklegri til aukinnar notkunar á heilbrigðisþjónustu. Atvinna snýst um félagsskap, að rjúfa félagslega einangrun, vinna gegn fátækt. Því lengur sem fólk er atvinnulaust því erfiðara er að koma aftur inn á vinnumarkað. Það þarf sveigjanleika og möguleika á breytilegu starfshlutfalli, koma fleira fólki út í atvinnulífið án skerðinga tafarlaust því að það er öllum til bóta.

Herra forseti. Í útvarpsþættinum Lestinni á Rás eitt á mánudaginn síðasta vorum við minnt á það þegar fjöldi fjölskyldna af þýskum gyðingaættum og annarra pólitískra flóttamanna reyndi að leita skjóls á Íslandi fyrir ofsóknum nasista við upphaf seinni heimsstyrjaldarinnar. Það voru fjölskyldur sem vildu leita hér skjóls, setjast hér að og miðla þekkingu sinni og verkkunnáttu. Þessum umsóknum var nær öllum hafnað af íslensku ríkisstjórninni. Þetta sýna yfir 2.000 skjöl frá dóms- og kirkjumálaráðuneytinu frá árunum 1935–1941. Átakanlegar umsóknir frá örvæntingarfullu fólki í sárri neyð. Reyndar fór það svo að flestir þessara umsækjenda létu lífið í útrýmingarbúðum nasista. Þetta er svartur kafli í sögu innflytjendamála á Íslandi sem við þurfum að horfast í augu við. Nú kann einhver að segja að þetta sé liðin tíð. Nú sé öldin önnur og að Ísland sé í fararbroddi í mannúðarmálum í heiminum. En það er ekki alveg þannig. Þessi saga er að endurtaka sig þó með ólíkum hætti sé. Árlega vísum við fjölda hælisleitenda úr landi. Þar í hópi eru margir sem sætt hafa ofsóknum og ógn í heimalandi sínu en við kjósum að senda þau út í óvissu og ógn sem við viljum helst ekki viðurkenna eða horfast í augu við. Við vitum ekkert hver örlög þeirra verða eða hafa orðið en rétt eins og fyrr, á sama hátt og við berum ábyrgð á örlögum gyðingafjölskyldnanna fyrr á árum, þá berum við ábyrgð á örlögum þeirra hælisleitenda sem við sendum út í óvissu og hættulegar aðstæður. Hér verðum við að gera betur. Við verðum að sýna mannúð og samhug í verki og hjálpa barnafjölskyldum og fólki í neyð til að finna friðarhöfn og framtíð í öruggu landi.  
            

Virðulegur forseti. Það er sársaukafullt að lesa tölvupósta, sem streyma til okkar alþingismanna þessa dagana, frá öryrkjum og fátæku fólki sem kvíðir jólum. Póstarnir eru, allir með tölu, ákall um hjálp, ekki bara beiðni um örlitla aðstoð eða lítið viðvik heldur nístandi neyðaróp fólks sem getur ekki framfleytt sér með þeirri hungurlús sem ríkið skammtar þeim. Flestir eru að spyrjast fyrir um þá eingreiðslu sem þeir fengu fyrir jólin í fyrra, þetta voru litlar 50.000 kr., og hvort líkur séu á að stjórnvöld grípi aftur til sama úrræðis. Við í Viðreisn styðjum það eindregið en það gerir ríkisstjórnin hins vegar ekki, a.m.k. ekki hingað til. Hæstv. fjármálaráðherra kallaði þetta glaðning í fjölmiðlum í gær. Ég held að ástæða sé til að staldra aðeins við þá hugtakanotkun. Þegar börnin okkar fá í skóinn frá jólasveininum þá er óhætt að kalla það glaðning. Litli súkkulaðimolinn á koddanum í hótelherberginu er glaðningur. Sú frumskylda æðsta gæslumanns almannafjár að sjá til þess að fólk svelti ekki og að börn þess svelti ekki er ekki glaðningur heldur einmitt, eins og orðið ber með sér, skylda. Við sem setjum hér lög og reglur og deilum út fjármagni eigum ekki að líta svo á að við séum í hlutverki jólasveinsins og að fjárveitingar úr samneyslunni séu einhvers konar glaðningur. Hlutverk okkar hér byggist á skyldu okkar gagnvart fólki. Við erum ekki einhvers konar veislustjórar eða velgjörðarmenn sem sáldra silfri tilviljunarkennt yfir landslýð. Hæstv. fjármálaráðherra og hæstv. forsætisráðherra verður báðum tíðrætt um uppstokkun á almannatryggingakerfinu. Það er löngu tímabært, enda kerfið allt of flókið. Það er bútasaumur, alsett girðingum og skerðingum sem læsir fólk inni og festir í fátæktargildru. Ég hvet hæstv. ráðherra til að muna að uppstokkun á flóknu kerfi í framtíðinni færir ekki fátæku fólki mat á diskinn fyrir þessi jól. Það vita það allir sem vilja vita að enginn kaupir jólamatinn í dag með veði í loforði ríkisstjórnarinnar um betri tíð.

Virðulegi forseti. Ásókn í auðlindir lands og þjóðar er gömul saga og ný. Nú eru það vindmyllur sem virðast eiga að rísa um víðan völl. Ég hef hugleitt það mikið þegar ég ber það t.d. saman við fiskeldi í fjörðum okkar. Báðir þessir þættir eru auðvitað mikilvægir en ég set spurningarmerki við það hvernig við höldum á málum í upphafi. Hvað varðar fiskeldi voru leyfi gefin út áður en skipulag haf- og strandsvæða var klárað. Nú er mikil ásókn í að setja upp vindmyllur víða. Mig langar bara að hvetja okkur sem hér sitjum til að marka okkur stefnu þar sem náttúruvernd, íbúalýðræði og hagur ríkis og sveita skiptir mestu máli. Hér er rætt um fátækt. Hér er rætt um efnahaginn. Ég held að við getum gert miklu betur þarna og ég kalla eiginlega bara eftir því að þetta verði gert af alvöru og við lærum af reynslu annarra þjóða, að við stökkvum ekki bara af stað og reynum svo að lagfæra og bútasauma eftir á.

Virðulegur forseti. Ég ætla eins og hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir að beina sjónum að legslímuflakki eða endómetríósu. Ég hef þegar lagt fram fyrirspurn á Alþingi til hæstv. heilbrigðisráðherra um sjúkdóminn sem, eins og hv. þingmaður fór yfir áðan, getur valdið sárum verkjum og ófrjósemi og er talið að allt að 10% kvenna þjáist af sjúkdómnum. Einkenni hans er mismunandi, þau geta verið óljós og einstaklingsbundin og því getur greining reynst erfið og greiningartími oftar en ekki mörg ár. Á Landspítalanum starfar þverfaglegt legslímuflakksteymi en samkvæmt Samtökum um endómetríósu getur biðtími eftir viðtali og aðgerðum til að meðhöndla sjúkdóminn verið mjög langur og hann bætist þá ofan á langan greiningartíma. Sjúklingar innan samtakanna hafa undanfarið leitað út fyrir landsteinana til að fá meðhöndlun og enn fleiri eru núna að skoða möguleikann á því. Legslímuflakk getur haft mikil andleg áhrif og leitt til þunglyndis og kvíða. Þegar sjúklingar fá loksins viðeigandi meðhöndlun er skaðinn oft orðinn mikill, bæði líkamlega og andlega. Það er mikið réttindamál fyrir svo stóran hóp sjúklinga að fá rétta greiningu og meðhöndlun við sjúkdómum eins snemma og hægt er. Það er ekki boðlegt að fjöldi sjúklinga bíði árum saman eftir réttri greiningu og þá eftir viðtali og réttri meðhöndlun mánuðum saman. Þeir eru verkjaðir, upplifa sig hjálparlausa og eru jafnvel óvirkir í samfélaginu og á atvinnumarkaði. Ég vil því nota þetta tækifæri til að hvetja hæstv. heilbrigðisráðherra til dáða. Það er yfirlýst markmið nýrrar ríkisstjórnar að minnka biðtíma eftir heilbrigðisþjónustu og fyrstu embættisfærslur hæstv. ráðherra gefa góða von um framhaldið. Ég leyfi mér því að vonast til þess að hann beiti sér hér fyrir bráðnauðsynlegum úrbótum.

Herra forseti. Hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttir lauk ræðu sinni á að segja að það væri yfirlýst stefna ríkisstjórnarinnar að stytta biðlista en svo virðist ekki vera þegar kemur að geðheilbrigðisþjónustu. Það er merki um styrkleika hvers samfélags hvernig það kemur fram við fólk sem þarf á aðstoð að halda, aðstoð vegna sjúkleika eða félagslega erfiðrar stöðu. Í gær fengum við fregnir af því að Landspítalinn neyðist til að loka heilum tíu legurýmum á geðdeildum sínum vegna manneklu. Herra forseti, það er tíunda hvert pláss. Neyðarástand hefur ríkt í geðheilbrigðisþjónustu á Íslandi lengi, svo lengi sem elstu menn muna, má segja. Biðlistar eru svo langir, hvort tveggja fyrir börn og fullorðna, að sjálfsvígum fjölgar ár frá ári. Þeir sem eru í sjálfsvígshættu koma að lokuðum dyrum og á annað þúsund börn bíða eftir nauðsynlegri geðheilbrigðisþjónustu. Herra forseti. Á síðasta ári tóku 46 einstaklingar hér á landi líf sitt og eru það bara þeir sem fá þá skráningu í tiltekinni skrá hjá landlækni. Ef við værum að horfa á viðlíka mannfall í bílslysum, vegna drukknunar eða af völdum Covid væri samfélagið á hliðinni. Það væru allir fjölmiðlar með míkrófóninn í andlitið á heilbrigðisráðherra til að spyrja: Hvernig ætlið þið að bregðast við? Getur verið að fordómar okkar gagnvart þeim sem glíma við geðrænar áskoranir séu svo djúpstæðir að við kippum okkur ekki upp við það neyðarástand sem er í geðheilbrigðiskerfinu? WHO, Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin, varaði við þessum erfiðleikum um leið og Covid-faraldurinn kom upp og sagði að við yrðum að bregðast við og að stjórnvöld yrðu að 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2021 sem er að finna á þskj. 176. Alla jafna samþykkir Alþingi ein fjáraukalög á ári en vegna heimsfaraldurs kórónuveiru og þeirra sóttvarnaaðgerða sem gripið var til samþykkti Alþingi fyrr á árinu fjáraukalög vegna ársins 2020. Þetta er því annað frumvarp til fjáraukalaga vegna ársins sem lagt er fram á Alþingi. Fyrra fjáraukalagafrumvarp ársins var lagt fram í maí til að afla fjárheimilda fyrir nýjum og breyttum ráðstöfunum fyrir heimili og fyrirtæki til að mæta samfélagslegum og efnahagslegum afleiðingum heimsfaraldursins. Að stærstum hluta var um að ræða aðgerðir í fjórða efnahagspakka ríkisstjórnarinnar sem kynntur var í lok apríl síðastliðins, en jafnframt var aflað heimilda vegna nokkurra útgjaldamála sem rekja má til áhrifa faraldursins. Þessu frumvarpi er venju samkvæmt einungis ætlað að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjaldamálum. Að mestu má rekja breytingar á fjárheimildum ýmissa málefnasviða og málaflokka til faraldursins en framvinda hans og áhrif á rekstur einstakra stofnana varð ekki ljós fyrr en tiltölulega seint. Þrátt fyrir að lagðir hafi verið 5 milljarðar í gildandi fjárlögum í almennan varasjóð var ákveðið að ganga ekki á þær heimildir heldur óskað eftir nýjum heimildum fyrir öllum Covid-19 kostnaði í fyrirliggjandi frumvarpi. Með því var viðhaldið getu varasjóðsins til að mæta óvæntum útgjöldum sem kynnu að koma upp síðar á árinu, svo sem vegna uppfærslu á launa- og verðlagsbótum innan ársins, náttúruhamfara og annars afleidds kostnaðar sem kann að leiða af faraldrinum. Tillögum í frumvarpinu má skipta í tvennt. Annars vegar eru það, eins og áður sagði, tillögur vegna Covid-19 en samtals er óskað eftir 23,6 milljörðum sem tengja má við afleiðingar og aðgerðir tengdar faraldrinum. Mest er það vegna útgjalda til heilbrigðismála en einnig vegna mótvægisaðgerða sem ætlað er að milda félagsleg og efnahagsleg áhrif faraldursins. Þá er óskað eftir auknum fjárheimildum vegna vanmats í forsendum fjárlaga sem leitt hafa til ófyrirséðra útgjalda að auki við nokkur önnur sértæk og ófyrirséð útgjaldamál sem komið hafa upp á árinu 2021. Því til viðbótar eru lagðar til breytingar á hagrænni skiptingu fjárheimilda og millifærslur á milli málaflokka en slíkar breytingar hafa ekki áhrif á afkomu ríkissjóðs. Loks eru í frumvarpinu lagðar til breytingar á 5. og 6. gr. fjárlaga fyrir árið 2021 sem varða annars vegar lántökur, endurlán og ríkisábyrgðir og hins vegar ýmsar heimildir, svo sem til kaupa og sölu fasteigna, lóða og jarða sem ég fer nánar yfir á eftir. Við undirbúning fjáraukalagafrumvarpsins hefur verið lögð áhersla á að standa að málum í samræmi við hlutverk fjáraukalaga eins og ég hef aðeins vikið að og það er nánar skilgreint í lögum um opinber fjármál. Í því felst að lögunum er ekki ætlað að mæta útgjöldum til nýrra verkefna, aukins umfangs starfsemi eða rekstrarhalla einstakra málefnasviða og málaflokka umfram setta útgjaldaramma, enda ber samkvæmt lögunum að vísa slíkum tillögum um breytingar á fjárheimildum til umfjöllunar um fjárlög fyrir næsta fjárhagsár. Líkt og í fyrri fjáraukalögum er í þessu frumvarpi hvorki lögð til breyting á tekjuhlið fjárlaga né tilheyrandi breytingar á sjóðstreymi og afkomu ríkissjóðs. Á hinn bóginn er greint frá endurmetnum afkomuhorfum í greinargerð frumvarpsins. Þá eru í frumvarpinu fyrst og fremst lagðar til breytingar á framlögum til málaflokka þar sem aukinna fjárheimilda er þörf en ekki lækkanir á framlögum til annarra málaflokka. Í einhverjum tilvikum geta þó tiltekin útgjaldamál, til að mynda millifærsla, leitt til þess að fjárheimildir málefnasviða og málaflokka lækki. Virðulegi forseti. Ég vík þá að meginefni frumvarpsins. Það er hér farið fram á fjárheimildir sem tilteknar eru í frumvarpinu. Farið er fram á að fjárheimildir ríkissjóðs á árinu 2021 verði auknar um 46,5 milljarða. Það svarar til 3,9% frá samþykktum fjárheimildum eins og fjárlög ársins 2021 voru samþykkt. Að meðtöldum fyrri fjáraukalögum ársins nemur aukning fjárheimilda á árinu 5,2% frá samþykktum fjárlögum 2021. Þetta er auðvitað veruleg breyting en umfang tillagnanna skýrist fyrst og fremst af útgjaldamálum tengdum heimsfaraldrinum, eins og áður segir. Þau nema 23 milljörðum en öll önnur útgjöld nema þá sem sagt líka rétt um 23 milljörðum. Stærsti hluti tillagnanna snýr að heilbrigðismálum. Þetta eru tæpir 22 milljarðar. Þar vega þyngst ýmis framlög til Landspítalans, einkum vegna aukins rekstrarkostnaðar til að mæta afleiðingum kórónuveirunnar. Þannig nemur kostnaður við farsóttarhús 2,9 milljörðum kr. og kostnaður vegna framkvæmda við skimanir á landamærum og við bólusetningu 2,1 milljarði. Enn fremur er gert ráð fyrir að framlag til Sjúkratrygginga Íslands aukist um 5,5 milljarða vegna endurmats á útgjöldum ársins. Þá er lagt til að útgjöld vegna vinnu- og atvinnuleysismála aukist um 7,8 milljarða en þyngst vegur þar 6,1 milljarður vegna átaksins Hefjum störf, eins og áður hefur komið fram. Jafnframt er gert ráð fyrir að 1 milljarður komi sem framlag vegna desemberuppbótar atvinnuleitenda. Gert er ráð fyrir að útgjöld vegna heimildarákvæðanna nemi 4 milljörðum vegna kaupa á Hótel Sögu sem ætlunin er að nýta fyrir Háskóla Íslands, auk þess sem lögð eru til aukin framlög til endurgreiðslu vegna kvikmyndagerðar á Íslandi um 1,5 milljarða vegna aukins umfangs í umsóknum um endurgreiðslur. Loks er gert ráð fyrir 8,6 milljarða hækkun á málefnasviði 33 sem er fjármagnskostnaður, ábyrgðir og lífeyrisskuldbindingar. Þetta er vegna endurmats á vaxtagjöldum. Hér er einkum um að ræða hækkun vegna aukinna verðbóta í kjölfar hækkunar verðlags en 2,4 milljarðar koma til af dráttarvöxtum vegna uppgjörs við Isavia. Í frumvarpinu eru enn fremur lagðar til millifærslur milli málefnasviða og málaflokka og breytingar á hagrænni skiptingu fjárheimilda. Um er að ræða breytingar sem hafa ekki áhrif á heildarútgjöld og þar með afkomu ríkissjóðs en geta haft áhrif bæði til hækkunar og lækkunar á fjárheimildum einstakra málefnasviða og flokka. Að öðru leyti er vísað í nánari umfjöllun um útgjaldabreytingar málefnasviða og málaflokka í greinargerð viðkomandi málefnasviða. Virðulegi forseti. Ég vil einnig vekja athygli á því í tengslum við hlutverk og umfang fjáraukalaga að í 24. gr. laga um opinber fjármál er kveðið á um almennan varasjóð A-hluta ríkissjóðs. Skilyrði fyrir ráðstöfun úr sjóðnum eru sams konar og gilda um frumvarp til fjáraukalaga, þ.e. varasjóðnum er ætlað að bregðast við útgjöldum sem eru tímabundin, ófyrirsjáanleg og óhjákvæmileg. Almennum varasjóði er einkum ætlað að mæta frávikum í launa-, gengis- og verðlagsforsendum fjárlaga og meiri háttar ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum, svo sem vegna náttúruhamfara eða útgjöldum sem ókleift er að mæta með öðrum hætti samkvæmt fjárlögum. Almennur varasjóður skal nema a.m.k. 1% af fjárheimildum fjárlaga en fjármála- og efnahagsráðherra fer með almennan varasjóð og tekur ákvörðun um ráðstöfun úr honum. Í fjárlögum 2021 nemur heildarfjárheimild sjóðsins um 20,3 milljörðum kr. Þar af er 5 milljarða sérstakt framlag sem var ætlað að mæta sérstökum útgjöldum vegna áhrifa heimsfaraldurs kórónuveiru. Þetta ræddum við nokkuð á sínum tíma. Þegar hefur verið ráðstafað ríflega 5,4 milljörðum úr almenna varasjóðnum, að mestu vegna endurmats á áhrifum kjarasamninga, aurskriðu á Seyðisfirði og breytingu á vinnutíma vaktavinnufólks. En nú er gert ráð fyrir að tæplega 4 milljarðar til viðbótar fari til ráðstöfunar úr sjóðnum á yfirstandandi ári vegna nokkurra útgjaldamála sem eru þar af leiðandi ekki hluti af þessu frumvarpi. Þar vega þyngst 4 milljarðar vegna útgjalda við breytingar á vinnutíma vaktavinnufólks og launabóta en auk þess er gert ráð fyrir 0,8 milljarða framlagi vegna eldgosa á Reykjanesi og um 200 milljóna greiðslu til varna gegn dýrasjúkdómum. Ekki hefur verið tekin ákvörðun um frekari ráðstöfun úr sjóðnum að svo stöddu og er því til staðar u.þ.b. 10 milljarða svigrúm til að bregðast við óvæntum og óhjákvæmilegum útgjöldum fyrir lok þessa árs ef til þess kæmi. Ég vík þá næst að heimildarákvæðum í frumvarpi til fjáraukalaga, virðulegur forseti. Lagt er til að við heimildarákvæði í 6. gr. bætist nokkrir nýir liðir. Fyrst má nefna heimild vegna kaupa á Hótel Sögu fyrir Háskóla Íslands. Skólinn óskaði eftir því í byrjun árs að skoðuð yrðu kaup á fasteigninni undir starfsemi menntavísindasviðs þar sem núverandi húsnæði menntavísindasviðs þykir óhentugt. Að mati háskólans er um að ræða gott tækifæri til að flytja menntavísindasvið inn á aðalsvæði skólans á tiltölulega skömmum tíma ásamt því að skapa önnur tækifæri til að styrkja starfsemina á heildstæðu svæði, frá Vatnsmýri og yfir Suðurgötuna að Hagatorgi. Með þessu er húsnæðisnýting háskólans enn fremur bætt umtalsvert, úr 15.000 m² niður í 13.000 m². Þá er lagt til að jörðin Miðfossar verði keypt til að byggja upp frekari aðstöðu fyrir tilraunir, kennslu og nýsköpun í jarðrækt við Landbúnaðarháskóla Íslands á Hvanneyri. Einnig er óskað eftir heimild til að þiggja gjöf sem gefin er með kvöðum eða skilyrðum sem hafa eða geta haft í för með sér viðvarandi útgjöld fyrir ríkissjóð án heimildar í fjárlögum. Hér er um að ræða listaverk sem voru í eigu Íslandsbanka sem verða framvegis varðveitt af Listasafn Íslands. Ljóst er að kostnaður mun falla á listasafnið við varðveislu og geymslu þessara listaverka. Af þeim sökum er sérstakrar heimildar aflað vegna gjafarinnar frá bankanum. Að lokum eru lagðar til heimildir sem varða aukin framlög til þróunarsamvinnu á vegum Alþjóðabankans og er í samhengi við áform okkar Íslendinga um að ná tilteknum tölusettum markmiðum um hlutfall af landsframleiðslu sem gangi til þróunaraðstoðar. Virðulegi forseti. Áður en ég lýk mínu máli þá vil ég fjalla nokkuð um áætlaðar afkomuhorfur á yfirstandandi ári ásamt breytingum sem orðið hafa í lánsfjármálum. Eins og ég hef hér vikið að eru hvorki lagðar til breytingar á tekjuhlið fjárlaga né heildstæðar breytingar á útgjaldahliðinni en þrátt fyrir það hefur samhliða vinnslu frumvarpsins verið undirbúið endurmat á áætlaðri útkomu ársins 2021. Þrátt fyrir tillögur um verulega auknar fjárheimildir samkvæmt frumvarpinu eru afkomuhorfur umtalsvert betri en fyrri áætlanir gerðu ráð fyrir. Skýrist það af því að tekjur aukast meira en útgjöldin. Gert er ráð fyrir að afkomuhalli ríkissjóðs verði um 9% af vergri landsframleiðslu, eða 9,1%, á árinu 2021 en í áætlun fjárlaga var gert ráð fyrir 10,6% halla. Áætluð afkoma árið 2021 er því 32 milljörðum kr. betri en gert var ráð fyrir í fjárlögum. Tekjur ársins eru áætlaðar 851 milljarður eða 26,3% af vergri landsframleiðslu. Það eru 63 milljarða hærri tekjur en í samþykktum fjárlögum þegar leiðrétt hefur verið fyrir breyttri framsetningu á endurgreiðslu virðisaukaskatts til opinberra aðila. Þar af hækka skatttekjur og tryggingagjöld um 51 milljarð og það er í samræmi við breyttar efnahagsforsendur má segja. Heildarútgjöld ársins 2021 á þjóðhagsgrunni eru áætluð 1.144 milljarðar eða 35,4% af vergri landsframleiðslu, sem er um 45 milljörðum hærra en áætlun fjárlaga. Þegar leiðrétt hefur verið fyrir breyttri framsetningu á endurgreiðslu virðisaukaskatts til opinberra aðila nemur hækkunin rúmlega 30 milljörðum. Skýrist það m.a. af viðbótarútgjöldum í samræmi við fjórða aðgerðapakka ríkisstjórnarinnar vegna heimsfaraldursins sem var samþykktur í fjáraukalögum á fyrri hluta ársins. Þá hefur atvinnuleysi reynst umfram forsendur fjárlaga auk þess sem vaxtagjöld hafa verið hærri, einkum vegna hærri verðbóta. Á gjaldahlið hefur verið tekið tillit til útgjaldamála sem tilgreind er í þessu fjáraukalagafrumvarpi en á móti til lækkunar eru fyrirliggjandi heimildir á almennum varasjóði auk annarra liða sem gert er ráð fyrir að verði innan heimilda í árslok. Á móti þessum kostnaðarauka vegur jafnframt endurmat á úrræðum vegna faraldursins sem reyndust minna nýtt en upphaflega var gert ráð fyrir, auk þess sem útgjöld vegna fjárfestinga eru lægri á þessu ári en áætlað var vegna tafa. Virðulegi forseti. Í fjárlögum fyrir árið 2021 var gert ráð fyrir meiri hækkun skulda ríkissjóðs og að þær myndu nema um 1.519 milljörðum í árslok. Þar var gert ráð fyrir lántökum fyrir 427 milljarða á árinu en vegna minni fjárþarfar ríkissjóðs hefur lántakan verið endurmetin og er nú gert ráð fyrir að fjármögnunarþörfin standi í um 385 milljörðum. Þar af nemur innlend lántaka 268 milljörðum og samanstendur af útgáfu ríkisskuldabréfa fyrir um 180 milljarða og síðan lán frá í ÍL-sjóði fyrir 88 milljarða. Ríkissjóður gaf út skuldabréf í janúar 2021 að fjárhæð 750 milljónir evra sem samsvaraði útgáfu um 117 milljarða kr. og var til styrkingar gjaldeyrisvaraforða. Skuldabréfið ber 0% fasta vexti og kemur til viðbótar þremur útistandandi skuldabréfaútgáfum ríkissjóðs sem allar nema 500 milljónum evra. Á þeim tíma sem þetta umrædda evrulán var tekið var gert ráð fyrir því að á það kynni að reyna vegna fjárþarfar ríkissjóðs, að nokkuð yrði dregið á þetta lán, og það hefði þá þýtt að við hefðum skipt þessum evrum yfir í krónur í stað þess að taka aukin lán með skuldabréfaútgáfum en með betri efnahagshorfum, sterkari tekjuhlið, batnandi afkomu og það hvernig ríkissjóði hefur að öðru leyti gengið hér á innlenda lánamarkaðnum að fjármagna sína fjárþörf, þá hefur þannig spilast úr þessu að það hefur ekkert verið gengið á þetta evrulán og er þess vegna öll lánsfjárhæðin enn til staðar í evrum og engin gengisáhætta þannig myndast sem nokkuð var rætt um á þeim tíma sem lánið var tekið að gæti myndast ef þessum evrum yrði breytt í krónur. En það hefur sem sagt ekki verið látið reyna á þetta, hvað sem síðar kann að verða. Vextir hafa lækkað mikið í tíð heimsfaraldursins og af þeim sökum hækka vaxtagjöld ársins af lánum hlutfallslega minna en skuldirnar. Hins vegar verða verðbætur ársins hærri en á árinu 2020 sem leiðir til þess að vaxtagjöld með verðbótum hækka um 12% milli ára en skuldir um 16%. Heildarskuldir ríkissjóðs verða um 1.448 milljarðar í árslok 2021 gangi þessar endurskoðuðu áætlanir eftir. Skuldahlutfall ríkissjóðs samkvæmt lögum um opinber fjármál verður þá um 33% af vergri landsframleiðslu. Ég verð að segja að það er nokkru betra en maður óttaðist. Nú erum við að hefja umræðu um fjármálastefnuna og í vor ræðum við fjármálaáætlun og inni í þeirri umræðu er þá stefnan og spá um lengri tíma þróun þessara skuldahlutfalla. Virðulegi forseti. Ég hef nú farið yfir helstu þætti þessa annars frumvarps til fjáraukalaga fyrir árið 2001. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjárlaganefndar sem fær málið til skoðunar.

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferðina. Hér stöndum við og samþykkjum 46 milljarða kr. fjárauka. Í morgun kom út álit fjármálaráðs á fjármálastefnu stjórnvalda sem undir venjulegum kringumstæðum á að klára áður en fjárlög eru samþykkt en við erum hér að fara yfir fjárlög á tveimur til þremur vikum. Á þetta er bent í umsögn fjármálaráðs en það er líka, sem er öllu mikilvægara, gagnrýni sem er í anda þess sem við í stjórnarandstöðunni höfum bent á, að það er ekkert samræmi á milli stjórnarsáttmála og fjárhagsáætlunar ríkisstjórnarinnar sem nú birtist. Ég vil því beina spurningu að hæstv. ráðherra: Munum við sjá mjög miklar breytingar koma frá ríkisstjórninni á morgun? Það er talað um 2. umr. fjárlaga strax í næstu viku. Nefndin þarf að hafa tíma til þess að rýna þessar tillögur. Megum við búast við miklum breytingum strax á morgun eða verðum við með stór fjáraukalög hér að ári liðnu?

Virðulegi forseti. Það er alvanalegt að ríkisstjórn komi með breytingartillögu til þingsins fyrir 2. umr. fjárlaga. Það hefur held ég bara aldrei gerst í minni fjármálaráðuneytistíð að ríkisstjórnin hafi ekki komið með tillögur fyrir 2. umr. Við munum gera það núna eins og venja ber til. Það er ekki nema eðlilegt að það komi upp einhver mál undir þinglegri meðferð málsins og við munum þá gera þær tillögur til fjárlaganefndar. Ég vænti þess að ræða þær tillögur í ríkisstjórninni á föstudaginn og koma þeim í framhaldinu til nefndarinnar. Það er áætlunin eins og hún stendur. En ég verð að segja að ég held að þetta fjáraukalagafrumvarp sé nú ekki beint lýsandi fyrir venjulegt ár og þær athugasemdir sem hv. þingmaður vísaði til frá fjármálaráði koma í sjálfu sér ekki mikið á óvart. Þetta er staða sem þingið hefur sjálft í raun og veru leitt fram, þ.e. kosningar á hausti gefa mjög skamman tíma fyrir fjárlög. 

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör. Ég velti því fyrir mér hvort þær breytingar sem við munum þá sjá undir lok vikunnar muni benda til þess að fjármálastefna sem er búið að leggja fram sé strax sprungin. Það virðist vera að þær tölur sem við sjáum núna í fjárlögunum, sem bera með sér að vera embættismannafjárlög, séu í raun tölur sem voru samþykktar síðasta vor þrátt fyrir að ítrekað hafi verið talað um það í kosningabaráttunni að fjármálaáætlun yrði endurskoðuð í ljósi stjórnarsáttmálans. Getur hæstv. ráðherra upplýst okkur um hvort við munum sjá mjög miklar breytingar þar á og megum við þá búast við að sú fjármálastefna sem er búið að leggja fram breytist líka mjög mikið í meðförum nefndarinnar?

Virðulegi forseti. Ég lít nú þannig á að málin séu komin á forræði þingsins. Það er auðvitað þingsins á endanum að kveða upp úr um þetta. En ég sé ekki fyrir mér að þær tillögur sem ríkisstjórnin kemur með til þingsins séu að fara eitthvað á skjön við stefnuna eins og hún er kynnt hér í fjármálastefnunni. Ég held að það sé svigrúm fyrir breytingar á fjárlögum þrátt fyrir það sem segir í stefnunni sem slíkri og ég hafna því að hér sé um einhvers konar embættismannafjárlagafrumvarp að ræða, alls ekki. Það er mikilvægt að fjárlögin eru að kallast á við þá vinnu sem fór fram í vor þótt það sé rétt sem bent er á að fjármálaáætlunin í sjálfu sér rennur sitt skeið við ríkisstjórnarskipti og kosningar. Og það er staðreynd. Hér er komin fram ný stefna frá nýrri ríkisstjórn og ný fjárlög sem eru ekki að öllu leyti í samræmi við fjármálaáætlunina fyrri en að mestu leyti, og það er ekki ókostur í sjálfu sér, það er samfella, sýnir ákveðna samfellu í vinnubrögðum sem er kannski dálítið nýtt fyrir þingið en alls ekki galli.

Virðulegur forseti. Á bls. 49 og 50 í þessari grænu bók fjáraukalaga segir orðrétt, með leyfi forseta: „Hins vegar er um að ræða aukin framlög vegna atvinnuleysisbóta og desemberuppbótar til atvinnuleitenda.“ Frábært mál. Desemberuppbót atvinnuleitenda er 92.229 kr. í desember. Hún skerðist auðvitað eins og bætur almannatrygginga en fer samt aldrei niður fyrir 23.000 kr. Hún skerðist sem sagt aldrei niður í núll eins og gerist hjá þeim sem eru í almannatryggingakerfinu. Svo er líka mjög gott og frábært að þar er 5.532 kr. aukadesemberuppbót með hverju barni. Þess vegna spyr ég hæstv. fjármálaráðherra: Nú ætlar hann ekki að setja 50.000 kr. auka sem hefðu átt að vera hérna inni, skatta- og skerðingarlausar, fyrir öryrkjana. En er hann tilbúinn að gera eitthvað svipað fyrir þá sem eru innan almannatryggingakerfisins og gert er fyrir atvinnuleysisbótaþega í frumvarpinu?

Virðulegi forseti. Fyrst varðandi þessi bótakerfi sem hv. þingmaður er að nefna hér, það er í sjálfu sér ekki fjármálaráðherrans að gera tillögur til breytinga á þeim kerfum eða um einstakar viðbótargreiðslur. Það væru þá tillögur sem kæmu frá viðkomandi ráðherra málaflokksins sem við myndum taka til skoðunar. Ég hef tekið eftir því að flokksmenn hv. þingmanns hafa gert mikið með orð mín frá því í gær þar sem ég sagði ekki annað en að mér þætti óeðlilegt að það kæmu fleiri en ein viðbótargreiðsla svona undir lok árs sem fólk væri að bíða eftir og vonast til þess að sjá, kannski og kannski ekki. Það væri þá miklu nær fyrir okkur að horfast í augu við það að ef við værum að koma með slíkar uppbætur eða viðbótargreiðslur á hverju ári þá væri kerfið ekki að fjármagna það sem því væri ætlað. Þær ættu þá að verða hluti af bótakerfinu sem slíkar í stað þess að koma sem tvöföld viðbótargreiðsla í lok árs. Þetta var það sem ég sagði. 

Forseti minni á ræðutímann sem er styttur þar sem margir óska eftir að veita andsvör.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra svarið og gæti ekki verið meira sammála honum. Ég vildi óska þess að kerfið væri tekið alveg til endurskoðunar. En ríkisstjórnin var búin að vera í fjögur ár og hefði getað verið búin að þessu fyrir lifandis löngu. Þið eruð búin að vera í fjögur ár og þið talið alltaf um að breyta kerfinu. Þá langar mig líka að vita: Hvers vegna í ósköpunum eru þið með svona flókið kerfi og hvers vegna eruð þið alltaf að mismuna á milli kerfa? Af hverju gefið þið 92.000 kr. til atvinnuleitenda en 47.000 kr. til öryrkja og 16.000 kr. ef þeir eru með heimilisuppbót? Hvers vegna í ósköpunum eruð þið að gera kerfið svona flókið? Er það vísvitandi og viljandi til þess að gera það að verkum að fólk fái ekki þessar bætur? Það er stór hópur þarna úti sem fær ekki krónu í desemberuppbót, ekki 1 kr., er það eðlilegt?

Virðulegi forseti. Fyrst varðandi það að kerfunum hafi ekkert verið breytt. Ég held að við höfum sjaldan séð jafn miklar breytingar á ellilífeyrishluta almannatrygginga og þær breytingar sem við höfum verið að vinna að frá því að ég tók sæti í ríkisstjórn. Ég gæti nefnt allar breytingar á skerðingarhlutföllum og viðmiðum sem við hófumst handa við að innleiða hérna frá árinu 2014 en að auki stóra kerfisbreytingu sem samþykkt var á þinginu 2016, þetta eru gríðarlega miklar breytingar. Það hefur minna verið breytt í örorkubótakerfnu vegna þess að þar hefur verið lögð svo mikil áhersla á samstöðu um niðurstöðuna og hún hefur ekki fengist. Við höfum hins vegar verið að bæta við. Á síðasta kjörtímabili settum við fjóra nýja milljarða inn í kerfið til að gera betur hér og hvar. Hvers vegna eru kerfin svona flókin? Þetta er ágætisspurning. Í mínum huga er svarið við þeirri spurningu mjög einfalt: Kerfin eru flókin vegna þess að við höfum teygt okkur svo langt í viðleitni okkar til þess að skila peningunum þangað sem þeirra er helst þörf. Ef við gerum minna af því að stýra peningunum 

Forseti. Ég vil byrja á að hafna orðum hæstv. ráðherra um að þetta sé staða sem þingið sjálft hefur í raun og veru leitt fram, eins og hann sagði í andsvörum áðan. Það er ákvörðun ríkisstjórnar að kjósa að hausti. Svo vil ég fara yfir í ákvörðun ríkisstjórnar um Hefjum störf sem var ákvörðun um verkefni sem var tekin eftir að fjárlög voru nýsamþykkt á síðasta ári og var síðan gerð skil í fjárauka í vor upp á 4,3 milljarða, 1,9 milljarða fyrir ráðningarstyrki. Nú í þessu fjáraukalagafrumvarpi er verið að segja að það hafi verið vanáætlað um 6,1 milljarð. Hvar er virðingin fyrir því að fjárveitingavaldið er hérna á þingi? Forseti. Þetta er ótrúlegt.

Virðulegur forseti. Hvað sem hv. þingmanni kann að finnast um það hvort það er ríkið eða þingið sem ákveður hvenær kosningar eru þá getur engin ríkisstjórn haldið kosningar án þess að tekin sé ákvörðun um það hér á þingi. En punkturinn var þessi: Ef það er kosið að hausti og það tekur tíma að koma saman ríkisstjórn þá er erfitt að sjá að þessi taktur sem er teiknaður inn í lögin um opinber fjármál gangi alveg upp. Þetta er ein af ábendingum fjármálaráðs. Þannig að í stað þess að beina þessari gagnrýni að stjórninni eða þinginu núna ættum við kannski frekar að spyrja okkur hvort við ættum, í ljósi þessarar athugasemdar, að hugleiða hvenær næst verður kosið í reglubundnum kosningum. En ég tek undir með hv. þingmanni að það er mjög slæmt að þessi tiltekni fjárlagaliður sem hann vísar til hafi verið svona harkalega vanmetinn. Bjarta hliðin á því máli er sú að úrræðið hefur verið nýtt langt umfram væntingar og þannig 

Forseti. Þetta er virðingin, að nú er komin heimild. En það er eftir á. Það er búið að borga brúsann og nú er komið að því leita leyfis til að borga. Hvað gerist ef þingið segir nei? Eiga allir sem fengu ráðningarstyrk bara að borga til baka? Hvernig virkar það eiginlega? Þetta er spurning um það að fjárheimildin kemur héðan. Þegar ríkisstjórnin tekur ákvörðun um að fara í ný verkefni þarf hún að leita til þingsins áður en ráðist er í þau, ekki eftir á, það er málið. Vegna kosningamálsins - ef við færum í það að kjósa reglulega að hausti væri þá ekki eðlilegt að við gerðum svipað og í öðrum löndum þar sem kosið er að hausti og samþykktum fjárlög að vori?

Virðulegi forseti. Það er alveg álitamál. Ég er ekki mjög íhaldssamur í þessum efnum, þ.e. ég tel alveg koma til greina að gera breytingar á þessu fyrirkomulagi. Ég hef spurt mig að því hvort það sé t.d. skynsamlegt að koma með fjármálaáætlun skömmu fyrir kosningar. Lögin gera ráð fyrir því í dag. Við getum velt kostum og göllum þess fyrir okkur. En tökum eftir því sem fjármálaráð segir, þeir eru að ítreka ánægju sína með lögin um opinber fjármál. Það er sérstaklega tekið fram í álitinu. Varðandi það þegar ekki eru til staðar fjárheimildir sem samræmast útgjöldunum þá þarf að liggja nokkuð ljóst fyrir hvað myndi gerast ef við veittum ekki fjárheimildina. Það eru skilaboð til ráðherrans og þeirra stofnana sem bera ábyrgð á útgjaldamálaflokknum að taka með sér hallann inn í framtíðina og gera ráðstafanir til að komast aftur innan fjárheimilda. Við erum væntanlega að fara að gera það, enda eru fjárlögin og fjáraukalögin, ef það á við í einstaka tilvikum, eins konar áætlun um útgjöld á mörgum sviðum þar sem við erum að fjalla um réttindakerfi. 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir greinargóða yfirferð. Ég tel að hann stýri hér býsna góðu búi og minni á það sem ég sagði fyrir nokkrum dögum, að við eigum að vera þakklát fyrir hversu efnuð við raunverulega erum, hversu vel okkur hefur gengið efnahagslega á undanförnum árum og hvað það er mikið til. Það er nóg til skiptanna. Það er umdeilt hvernig forgangsröðunin á að vera. Í tveimur af hverjum þremur tölvupóstum sem ég fæ er ákall frá fólki sem á mjög erfitt og er með ákall til okkar hér á þingi um að koma með einhvers konar jólabónus, sambærilegan og öryrkjar fengu í fyrra. Mér sýnist að af þeim 20 milljörðum sem ganga af þessum varasjóði núna ætti klárlega að vera til liðlega 1 milljarður til að mæta því og ég skora á hæstv. ráðherra að gera það mögulegt.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að fara að taka svona viðkvæmt mál og gera það tæknilegt, en það má alveg velta því fyrir sér hvort það væri í samræmi við tilgang laganna að koma með slík ný útgjaldatilefni inn í fjáraukalagaumræðu. Það er alveg álitamál. Hitt er síðan að í gegnum tíðina þá gekk þetta þannig fyrir sig að tekin var sjálfstæð ný ákvörðun um að koma með svokallaða desemberuppbót, sem sumir eru farnir að kalla jólabónus, og þetta gerðist ár eftir ár þar til þingið tók ákvörðun um að gera ráð fyrir þessu í fjárheimildum ársins. Þess vegna var greidd út desemberuppbót í upphafi desembermánaðar. Á árinu 2020 tók ríkisstjórnin hins vegar ákvörðun um það, með samþykki þingsins, að koma því til viðbótar með aðra sérstaka greiðslu vegna Covid-ástandsins og þeirra erfiðleika sem voru í landinu. Umræðan núna og allir þessir tölvupóstar sem hv. þingmaður er að vísa til, og berast mér líka, fjalla um 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýringar sínar en í ljósi þess hversu háir skattar eru á Íslandi, hversu dýrtíðin er mikil, um það verður ekki deilt, og í ljósi þess að af hverjum 1.000 kr. sem menn verja til eldsneytiskaupa eða bjórkaupa þá fær ríkið sirka þrjá fjórðu af því til baka, tel ég að það væru mjög þörf og jákvæð skilaboð til þeirra sem búa við mjög krappan og erfiðan kost að þessi bónus yrði veittur að þessu sinni þeim sem mest þurfa á að halda og mest kalla eftir því. Um leið fælist í því einhvers konar fyrirheit og staðfesting á því sem bæði meiri hluti og minni hluti virðist sammála um, að almannatryggingakerfið þarf að taka til gagngerrar endurskoðunar og uppstokkunar strax á næsta ári.

Virðulegur forseti. Ég get bara tekið undir að það er ástæða til að taka kerfin til endurskoðunar. Ég hvet mjög til þess og vil beita mér fyrir því í ríkisstjórninni að sú vinna hefjist sem fyrst. Ég get sömuleiðis tekið undir hvert orð, að það myndi marga muna mjög mikið um viðbótargreiðslu. Við erum í sjálfu sér ekki að ræða það tiltekna mál hér í þessu fjáraukalagafrumvarpi en það skulum við bara vona að félagsmálaráðherra, sem ber ábyrgð á málaflokknum, sé að hlusta og sé til svara um það hvað standi til að gera í málaflokknum í heild og varðandi það ákall sem hv. þingmaður fjallaði um.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir breytingartillögu, sem lögð er fram strax við 1. umr., þess efnis að bætt verði við fjáraukann 1,1 milljarði kr. svo að hægt sé að greiða í eingreiðslu 53.000 kr. til öryrkja nú í aðdraganda jóla, skatta- og skerðingarlaust. Virðulegi forseti. Ég átta mig alveg á hvers konar plagg við ræðum hér í dag, ég skil alveg eðli fjáraukans. Hvar liggur svigrúm þingsins til breytinga á útgjöldum ársins 2021 alveg í lok árs? Þetta er umhugsunarvert. Með leyfi forseta vitna ég í inngangskafla frumvarps til fjáraukalaga 2021: „Fjáraukalögum er afmarkað skýrt hlutverk og efni í lögum um opinber fjármál. Í því felst að allar fyrirsjáanlegar fjárráðstafanir skuli koma fram í fjárlögum. Í fjáraukalögum verði hins vegar einungis leitað heimilda til að bregðast við útgjaldatilefnum sem voru ófyrirséð við afgreiðslu fjárlaga en sýnt þyki að útgjöldin falli til á árinu og að ríkissjóður komist ekki hjá að greiða þau.“ Spurningin sem við hljótum að spyrja okkur að er hjá hverju við getum ekki komist þessa dagana. Form laga um opinber fjármál er mikilvægt. Vandinn er sá að við erum í stjórnmálum til að taka pólitískar ákvarðanir um hvers konar samfélag við viljum búa í og þær ákvarðanir er ekki alltaf hægt að taka með árs fyrirvara. Samfélaginu verður ekki einvörðungu stýrt af líkani í fjármálaráðuneytinu. Hér inni þarf líka að taka ákvarðanir og við aðstæðum þarf að bregðast. Það er ákvörðun að hunsa neyðarkall 20.000 manns og fjölskyldna þeirra núna fyrir jól. Sjálf er ég ekki hrifin af því að velferðarsamfélagið okkar sé rekið á sporslum. Að því leytinu til get ég tekið undir orð hæstv. fjármálaráðherra frá því í fréttum Ríkisútvarpsins í gær um að bótakerfið okkar ætti að vera í föstum skorðum, þó að ég taki ekki undir orðalag um neina glaðninga. Hæstv. ráðherra þykir óeðlilegt að vera með margar viðbótargreiðslur. Ég vil ekki að við séum stöðugt að stoppa í kerfið, að fólk sé stöðugt sett í þá stöðu að frá því þurfi að berast neyðarkall um eingreiðslu fyrir jólin. Að því leytinu til er stór hluti af mér sem skilur eðli hugsunarinnar á bak við rammann um fjáraukalögin. Þetta á ekki að þurfa, svona á ekki að gera hlutina. En það er ómögulegt að fylgja ramma utan um fjárlög sem hafa skammtað viðkvæmustu hópunum svo takmarkað að ekkert svigrúm er til að bregðast við hækkun verðlags, verðbólgu og umframkostnaði sem á rætur sínar að rekja til heims sem þau lifa einfaldlega ekki sjálf í. Hæstv. fjármálaráðherra ætti að vita það manna best hver áhrifin af aukinni verðbólgu hafa verið á árinu. Beinn aukakostnaður ríkissjóðs á þessu ári, vegna meiri verðbólgu en við var búist þegar þessi fjárlög voru samþykkt á sínum tíma, er um 9 milljarðar kr. Tæpir 4 milljarðar bætast við rekstrarkostnað vegna verðlagshækkana sem færast yfir á næsta ár og hátt í 6 milljarðar kr. í hærri fjármagnskostnað vegna meiri verðbólgu en við var búist. Forseti. Þrátt fyrir að skuldastaða ríkissjóðs sé betri en fjárlögin gerðu ráð fyrir varð fjármagnskostnaðurinn um 15% meiri en við var búist vegna mikillar verðbólgu. Þennan kostnað má einmitt finna í fjáraukalögunum enda kemst ríkissjóður ekki hjá því að greiða hann, líkt og fram kemur í lögum um opinber fjármál. En kemst ríkissjóður hjá því að greiða öryrkjum aukagreiðslu nú fyrir jólin? Um það er spurt. Þessir 9 milljarðar kr. sem bættust við beinan kostnað ríkissjóðs vegna verðbólgu má að nær öllu leyti rekja til fasteignaverðshækkana. Hækkun íbúðaverðs skýrir næstum því alla aukaverðbólgu í landinu nú um stundir. Þetta er verðþrýstingur sem rekja má til aðgerða- og afstöðuleysis ríkisstjórnarinnar á íbúðamarkaði. Þetta afstöðuleysi og þessi firring ábyrgðar hefur nú aukið á neyð viðkvæmasta hópsins í landinu sem finnur hvað harðast fyrir verðlagshækkunum í samfélaginu. Spurt er: Hjá hverju er komist? Hvað er óhjákvæmilegt að greiða þessa dagana? Kemst ríkissjóður hjá því að greiða öryrkjum fyrir það ójafnvægi sem aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar hefur skapað á þessu ári? Virðulegi forseti. Sú breytingartillaga sem ég mæli hér fyrir og legg fram í 1. umr. um fjáraukalög ætti ekki að þurfa að koma til. Velferðarkerfið okkar ætti í grunninn að vera betur skipulagt og sanngjarnara en svo að til svona samtals þyrfti að koma tíu dögum fyrir jól. En að okkar mati kemst ríkissjóður einfaldlega ekki hjá því að greiða öryrkjum viðbótargreiðslu, skatta- og skerðingarlaust, fyrir jól í núverandi árferði í ljósi ítrekaðra vonbrigða vegna áætlana um endurskoðun á framfærslukerfi sem aldrei gengur upp. Við tökum undir neyðarkall öryrkja. Við stöndum með ykkur. Ég hvet og skora á alla hv. þingmenn hér inni að styðja þessa tillögu núna í aðdraganda jóla. Kostnaðurinn við 53.000 kr. eingreiðslu sem við leggjum til er rúmur 1,1 milljarður kr. Fjárlagafrumvarp næsta árs gerir ráð fyrir jafnhárri upphæð til sveitarfélaganna til að fylgja eftir farsældarfrumvarpi barnamálaráðherra sem fjármagnar tengiliði við mismunandi úrræði í kerfinu. Við höfum mikið heyrt um mikilvægi þess að grípa ekki of seint inn í líf barna, mótunarárin í bernskunni. Á bak við þessa 20.000 einstaklinga, virðulegi forseti, eru börn á heimilum nú í aðdraganda jóla, á heimilum þar sem rannsóknir sýna að hátt í 80% fólks nær ekki endum saman á núverandi framfærslu. Hér erum við að tala um fjármagn beint inn á þessi heimili, til þessara fjölskyldna. Við ræðum um mikilvægi þess að framlengja hér margra milljarða króna skattafslætti til viðhalds á húsnæði víða um land, Allir vinna, með þeim rökum að mikilvægum viðgerðum sé þar sinnt, þar sé komið í veg fyrir að húsnæði og eignir grotni niður, grunnurinn versni, af þessu hljótist líka örvandi eftirspurn. Ef þessi röksemdafærsla hljómar kunnuglega er það vegna þess að hér er verið að biðla til ríkisstjórnarflokka sem lögðu einmitt áherslu á fjárfestingu í fólki í kosningabaráttunni í haust. Ef eitthvað er á bak við þau orð ætti að vera skilningur á kostnaðinum sem af því hlýst að halda fólki í örvæntingu og fjárhagslegri vanlíðan, hvernig heilsan getur grotnað niður, grunnurinn versnað, virkni fólks og möguleikar dregist saman, og að sama skapi skilningur á því að fjármagn sem er veitt til fólks sem eyðir hverri einustu krónu sem það fær útborgað hefur mikil margföldunaráhrif á eftirspurn í hagkerfinu. Virðulegi forseti. Þessi 1,1 milljarður er ekki nóg. Gatið sem hefur skapast, gliðnunin vegna aðgerðaleysis í þessum málaflokki árum saman, hefur gert það að verkum að það mun alltaf virðast óyfirstíganlegt gat til að brúa og kostnaðurinn fyrir ríkissjóð af þessu aðgerðaleysi eykst bara. En við getum stigið eitt skref núna fyrir jól. Svo að ég vitni í lokin, með leyfi forseta, í umsögn fjármálaráðs frá því í morgun: „Staða opinberra fjármála er sterk í samanburði við þau lönd sem við berum okkur oftast saman við. Ýmsar aðrar þjóðir myndu gjarnan vilja vera í okkar stöðu nú um stundir og þau úrlausnarefni sem við stöndum frammi fyrir myndu kallast lúxusvandamál í þeirra augum.“ Það eru sterk efnahagsleg rök á bak við aukinn stuðning við hóp öryrkja núna fyrir jól. Þetta gæti ég reiknað hér fram og til baka en sumt eigum við að gera vegna þess að það er það rétta í stöðunni.

Forseti. Ég tek heils hugar undir þessa tillögu hv. þm. Kristrúnar Frostadóttur. Þetta er mjög á þeim nótum sem við höfum verið að tala um hérna og ég held að í reynd sé mikill einhugur um þetta í þinginu. Við göngum í næstu viku til hátíðar ljóss og friðar og kærleika í tilnefni af fæðingu þess sem jólin miðast við og eru helguð. Við skulum samvisku okkar allra vegna, að ég held, sammælast um að gera þetta. Ég skora á hæstv. fjármálaráðherra að mæla fyrir þessu og taka altént vel erindi hæstv. félagsmálaráðherra ef hann fæst til að mæla fyrir þessu. Þetta snýst um samvisku okkar og hjartalag og ég er þeirrar trúar að það sé almennt gott í þessum sal. Ég veit að hæstv. fjármálaráðherra er góðmenni og hann mun taka þessari áskorun, þessari breytingartillögu, með opnum og jákvæðum huga.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir stuðninginn. Þetta er að mínu mati sjálfsögð tillaga. Eins og ég fór yfir hér að framan eru fjáraukalög til þess fallin að mæta óvæntum og ófyrirséðum útgjöldum. Við höfum séð mjög breyttar aðstæður á þessu ári og það liggur fyrir, við sjáum það í útgjöldum ríkissjóðs sjálfs, hvað verið er að leggja til vegna dýrtíðar og verðbólgu, að það er líka nauðsynlegt að leggja í útlagðan kostnað fyrir aðra hópa. Ég hvet því aðra hv. þingmenn til að sýna þessu stuðning.

Forseti. Ég hef litlu við það að bæta sem ég sagði áðan, ég ætla ekki að eyða tíma í að orðlengja það mikið. Ég segi bara: Sammælumst um að gera vel og ganga til jóla með góða samvisku, með jákvæð og góð skilaboð til þeirra sem mest þurfa á því að halda. Ég held að restin af þjóðinni muni gleðjast yfir þessu og líða betur í hjartanu ef við sýnum þessa rausn sem þó er engin ofrausn.

Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp til þess að halda áfram þeirri umræðu sem ég tók upp hér fyrr í dag um þetta mál og mikilvægi þess. En mig langaði til að nefna það sérstaklega, því að nú eigum við töluverðar upplýsingar á Íslandi um fátækt annars vegar og þann hóp samfélagsins sem býr við sárafátækt hins vegar. Þarna er þessi hópur einna stærstur því að það er þannig í íslensku samfélagi að það er heilsufar og það er staða á húsnæðismarkaði sem mestu spáir fyrir um það að fólk lendi í þeirri stöðu að glíma við sárafátækt. Ég er sammála því, eins og fram hefur komið í umræðum, að þetta er skref sem er eðlilegt að stíga, einfaldlega vegna þess að það er rétt að stíga það. En ég hefði líka áhuga á því að heyra sjónarmið hv. þingmanns um það hverju þetta skilar til baka til samfélagsins, þeir fjármunir sem fara í neyslu, í matvöru og í aðra neyslu þessa fólks - hvort ekki sé líka einhver ávinningur í því til baka.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Það er mikilvægt að benda á að þessar krónur fara allar aftur í umferð. Það er nefnilega svolítið misjafnt, eftir því við hvern við erum að tala, hvort um sé að ræða ákveðnar atvinnugreinar, ákveðinn iðnað eða ákveðna þjóðfélagshópa, hvernig við horfum á efnahagslegar afleiðingar hlutanna. Við erum mjög fljót að tala um margföldunaráhrif af ákveðnum framkvæmdum. Svo er talað um að fjárfesta í fólki en litið á það sem hreinan kostnað að gera eitthvað í þessa veru, þegar það liggur fyrir að við erum að greiða ótrúlega háar upphæðir í úrræði síðar meir á lífsleiðinni vegna fólks sem lendir snemma í fátækt. Ég held því að hægt sé að fullyrða að það sé talsvert fjármagn sem kemur til baka. Útreikningar sem hafa verið gerðir á ríkisfjármálamargfölduninni sýna að hátt í 50 kr. af hverjum 100 kr. skila sér aftur. Þetta eru bara bein áhrif. Nú tökum við ekki inn í myndina þá staðreynd að við missum af fólki mjög snemma á lífsleiðinni. Ég ætla að benda hv. þingmanni á rannsóknir og ítarlegar greiningar sem fylgdu farsældarfrumvarpi hæstv. barnamálaráðherra á sínum tíma þar sem talað var um mikilvægi þess að grípa snemma inn í og talað um áhrif fátæktar á börn. Þar sýndu sig svart á hvítu þjóðhagsleg áhrif slíkra úrræða, og sérstaklega hlýtur það að eiga við í aðdraganda jóla eftir mikla verðbólgutíð sem ítrekað bitnar á ríkissjóði og kostnaði ríkissjóðs. Ef það er svigrúm í fjáraukalögum til að bæta ríkissjóði þetta upp og sækja það fjármagn, þá ætti að vera svigrúm fyrir veikustu hópa samfélagsins.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég vil bara árétta að ég lít á það sem viðbótarrök fyrir því að stíga þetta skref að þetta eru krónur sem skila sér að miklu leyti til baka í kassann. En það er auðvitað ekki höfuðástæða þess að fara í þessa tilteknu aðgerð. Ég er þingmanninum um leið hjartanlega sammála um að það megi líta til sjónarmiða og röksemda, sem komu fram í frumvarpi hæstv. félags- og barnamálaráðherra á sínum tíma, um mikilvægi þess að grípa inn í. Við vitum það auðvitað að hér falla undir fjölskyldur og um leið börn. Ef maður horfir á málið bara út frá kostnaði og gjöldum þá væri hægt að nálgast það í fyrsta lagi út frá því hverju það skilar til baka, en svo má einmitt líka nálgast það út frá því hver samfélagslegur kostnaður er af aðgerðaleysinu, að standa ekki með fólki sem sannarlega þarf á því halda. Hver eru áhrifin af því til skemmri og lengri tíma gagnvart þeim fjölskyldum sem þarna falla því miður undir?

Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða spurningu. Mig langar til að snúa aðeins upp á hana, ef ég fæ leyfi til þess, og benda til að mynda á þann kostnað sem við höfum séð vinda upp á sig núna í hagkerfinu vegna t.d. aðgerðaleysis stjórnvalda í húsnæðismálum, sem bitnar hvað þyngst á þessum hópi. Verðbólguþrýstingurinn sem rýrir nú tekjur þessa hóps er afleiðing af aðgerðaleysi á húsnæðismarkaði, sem bitnar fyrst og fremst á þessum hópi og þar sjáum við hærri verðbólgutölur, aðallega út af þessum lið, þannig að við sjáum áhrif aðgerðaleysis víða í samfélaginu. Þetta er eitt af því sem ég hef verið að reyna að vekja athygli á núna á mínu fyrsta kjörtímabili, mikilvægi þess að við áttum okkur á því að ríkið og ríkisstjórnin er ekki áhorfandi í efnahagslífi okkar. Þessir markaðir sem við störfum í falla ekki af himnum ofan. Þeir eru skapaðir af fólkinu sem situr hér inni og við ríkisstjórnarborðið. Þess vegna er mjög mikilvægt þegar svona aðstæður koma upp, eins og dýrtíð, það kemur aukin verðbólga inn í kerfið, að við bregðumst við því og að hér séu kraftar sem eru tilbúnir að taka ákvarðanir vegna mikilvægis þess að bregðast við svona ástandi. Það er einmitt vegna þess að aðgerðaleysi í stórum málaflokkum getur leitt af sér mikinn kostnað síðar. Ég held að við sjáum bara mjög margt í stefnu núverandi stjórnvalda sem skapar ákveðinn kostnað í kerfinu og bitnar sérstaklega á þessum hópi. Þetta eru afleiðingar þess að bíða of lengi til að mynda með endurskoðun á þessum málaflokki og framfærslu. Og það að hunsa í sífellu beiðnir um aukastuðning með þeirri afsökun að það sé eitthvað annað í farvatninu, er auðvitað ekki boðlegt nú um stundir Þess vegna held ég að það sé ofboðslega mikilvægt að þingið taki af skarið núna og knýi fram samþykkt þessarar tillögu.

Í þessari umræðu um fjáraukalagafrumvarp hefur mikið verið fjallað um það ákall sem okkur þingmönnum hefur borist frá öryrkjum varðandi sérstaka desemberuppbót. Í andsvörum við hv. þm. Jakob Frímann Magnússon sagði hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra að við værum í sjálfu sér ekki að ræða þetta tiltekna mál í þessu frumvarpi og vísaði á hæstv. félagsmálaráðherra. Mér þykir þetta reyndar ansi óhefðbundin verkaskipting þegar kemur að því að ákvarða um úthlutanir fjárheimilda sem eru á málasviði fjármála- og efnahagsráðherra, en ráðherrann hélt áfram og sagðist bara vona að félagsmálaráðherra væri að hlusta og kannski standa til svara varðandi það ákall sem hér væri gert að umtalsefni. Ég vil taka undir þessi orð hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra og geri þá kröfu að hæstv. félagsmála- og vinnumarkaðsráðherra mæti hér í þingsal í þessa umræðu og geri grein fyrir því hvað standi til að gera fyrir öryrkja fyrir jólin.

Forseti. Þetta er athyglisvert fjáraukalagafrumvarp sem við fjöllum hér um, slatti mikið af milljörðum hingað og þangað, mest vegna Covid sem er fyrirsjáanlegt að einhverju leyti en líka einfaldlega vanmat á aðstæðum þegar allt kemur til alls. Við eigum að krefja stjórnvöld fyrir fram um mat á umfangi fjárheimilda til að við getum metið eftir á hvort þau séu að fara fram úr sér eða ekki. Þetta er gríðarlega mikilvægt því að fjárveitingavaldið er hér á Alþingi. Það er hérna sem hagsmunaaðilar og almenningur geta komið með umsagnir um fyrirætlanir stjórnvalda. Það er mikilvægt vegna lýðræðis, gegnsæis og allra þeirra reglna sem við búum við í lögum um opinber fjármál, gríðarlega mikilvægt. Hérna erum við einmitt með eftiráheimildir fyrir mjög mikið af kostnaði sem hefði alveg verið hægt að áætla betur fyrir fram og þá sérstaklega aðgerð ríkisstjórnarinnar Hefjum störf. Það er nefnilega í lagi að ofáætla, það er allt í lagi, þá er fjárheimildum bara skilað í lokin. Það er gagnsærra en að leita eftir fjárheimildum eftir á. Við erum hér með mjög gott átak, bara til að hafa það algerlega á hreinu, algerlega nauðsynlegt. Hæstv. ráðherra hefur komið hingað og kvartað undan því að það hafi verið þingið sem ákvað að það yrðu haustkosningar og það sé svo mikið vesen fyrir fjárlög. Það er að sjálfsögðu ekki nákvæmt, það var ríkisstjórnin og ríkisstjórnarflokkarnir sem ákváðu það, ekki þingið þó að í „tæknilega rétt“-flokknum væri hægt að segja það svoleiðis. Það er bara ekki nákvæmt og það er ekki heiðarlegt. Hvað varðar þetta átak, Hefjum störf, eins gott og nauðsynlegt og það var í atvinnuástandinu í upphafi þessa árs, er gert ráð fyrir 4,3 milljörðum í það. Og tilkynning stjórnvalda, örstuttu eftir að fjárlög fyrir árið 2021 voru samþykkt, upp á 4,3 milljarða aukaverkefni þegar búið var að benda þeim ítrekað á að takast þyrfti á við atvinnuleysisvandann, þau hunsuðu það algjörlega í fjárlögum 2021 og sögðu svo nokkrum vikum seinna: Við ætlum að koma með atvinnuátakið Hefjum störf upp á 4,3 milljarða og búa til 7.000 ný störf. Þetta er ný ákvörðun sem á að vera, ef ekki í fjármálaáætlun, hún á helst að vera þar, þá alla vega í fjárlögum, ekki í fjáraukalögum eins og hún hefur verið bæði í vor og núna í haust. Og hver er reyndin hérna? Í fjáraukalagafrumvarpinu stendur að 7.400 ráðningarsamningar hafi verið gerðir í kjölfar þess. Markmiðið var 7.000 fyrir 4,3 milljarða. Hver er kostnaðurinn við þessi 400 aukastörf? 6,1 milljarður. Þessi vanáætlun er rosaleg. Það var meira að segja sett upp mjög fín vefsíða þar sem útskýrt var hverjir hefðu rétt á því að sækja um þetta; sveitarfélög, miðað var við alls konar tekjur og þess háttar. Það hefði átt að vera auðvelt að reikna hversu mikið slíkt kostaði ef ná átti 7.000 störfum eins og markmiðið var. Það voru ekki 4,3 milljarðar, samt var það það sem var sótt um. Reyndin er síðan 10,4 milljarðar í heildina. Þetta er rosalega alvarlegt og endurspeglar það sem ég upplifi með fjárlög aftur og aftur, að það séu ýmsir hlutar í þeim sem eru vanáætlaðir. Gjöld eru vanáætluð og líka tekjur en þetta er einhvern veginn gírað að því að fjárlögin og afkoman líti ekki svo illa út, að hún líti nú betur út þannig að þegar þetta er komið svona langt umfram eftir á í fjáraukalögum þá sé hægt að redda því með millibilsástandi af því að ríkisstjórnin sér hvernig tekjur eru að þróast yfir árið. Ef tekjur eru vanáætlaðar þá líta fjárlagafrumvörpin heldur ekki það rosalega illa út að það sé að koma mjög slæmur halli í fjáraukalögum. Þannig að fjárlögin líta ágætlega út af því að það er vanáætlun, t.d. um 6,1 milljarð hér, og svo líta fjáraukalögin líka allt í lagi út því að þar eru að koma inn tekjur sem voru vanáætlaðar. Þetta gerist ítrekað. En það má ekki áætla tekjur á annan hátt. Þær eru unnar út frá þjóðhagsreikningi þar sem greinilega er alltaf verið að vanáætla ýmislegt. Talað er um að það sé ofáætlað þegar það er hrun og vanáætlað þegar allt er á leiðinni upp og það er tvímælalaust að gerast hérna. Í staðinn fyrir að ríkisstjórnin sé heiðarleg með það hvað úrræði hennar kostar í raun og veru og sýni það þá í afkomunni er það vanáætlað í gjöldunum á móti. Væntanlega af því að það myndi líta tiltölulega illa út fyrir kosningar ef farið væri í aðeins meiri mínus. Klassískt, það er verið að blekkja okkur, það er einfaldlega þannig. Tökum annað dæmi: Lyf. Hvað er það margir milljarðar hér? Svona 5 milljarðar eða eitthvað slíkt í lyf og lækningavörur? Það eru 2,5 milljarðar aukalega. Það hefur verið svona ágætt undanfarin ár, u.þ.b. á réttu pari, af því að það var sérstakt átak í því að reyna að gera það rétt af því að það var alltaf búið að vera rangt áður. Það er heppilegt að vanáætla þann lið þrátt fyrir vitneskju um að fara þyrfti í aukin lyfjakaup vegna Covid og þess háttar. Ég verð ítrekað var við að ýmsir útgjaldaliðir virðast bara viljandi vanáætlaðir og í einhverjum tilfellum, eins og t.d. varðandi NPA-samninga, koma stjórnvöld ekki með rétta upphæð til að uppfylla slíka samninga. Í fjárlögum núna er verið að henda út 300 milljónum af því að tæknilega séð er það einskiptisaðgerð af því að Alþingi þurfti að redda 300 milljónum aukalega í síðustu fjárlögum. Tæknilega séð þarf alltaf að fella það niður af því að það var tímabundið framlag sem Alþingi lagði til. En það eru samt samningar sem segja til um hversu mikil aðkoma ríkisins er að NPA-samningunum. Og það er einfaldlega ekki uppfyllt. Það er skylda stjórnvalda að framfylgja lögum og samningum og koma með réttar upphæðir til Alþingis. Ég get alveg skilið það að í þessum tilfærslukerfum, eins og atvinnutryggingum o.s.frv., þegar allt sveiflast fram og til baka, WOW fellur eða það kemur kórónuveirufaraldur, að það ruglist fram og til baka. En ég skil það ekki í liðum eins og t.d. samningsbundnum kostnaði við NPA-samninga og ég skil það ekki í verkefnum eins og Hefjum störf þar sem markmiðið er 7.000 ný störf fyrir 4,3 milljarða, þar af 2,4 milljarðar í sumarstörf fyrir námsmenn, þegar reyndin er síðan 10,4 milljarðar fyrir 7.400 störf. Þetta er vandamál sem er gegnumgangandi í framkvæmd laga um opinber fjármál. Það er einfaldlega ekki farið eftir bókstaf laganna og varla einu sinni anda laganna, t.d. að þau útgjöld sem er verið að sækjast eftir í frumvarpi til fjáraukalaga eigi að vera til þess að bregðast við óvæntum eða ófyrirséðum útgjöldum. Það er nákvæmlega ekkert ófyrirséð við verkefnið Hefjum störf. Það var varað við þessu í fjárlagaumræðunni 2021. Ákvörðun um verkefnið var tekin örstuttu seinna. Gríðarlega vanáætlað. Þrátt fyrir að standast nokkurn veginn markmið um fjölda starfa er það vanáætlun um 60%. Það er rosalegt og endurspeglar þessa vanvirðingu sem ríkisstjórnin virðist hafa fyrir störfum þingsins, fyrir fjárveitingavaldinu sem á að vera hér í þessum sal hjá öllum þingmönnum, ekki bara ríkisstjórnarþingmönnum; fyrir löggjafarvaldinu, þar sem í lögum um opinber fjármál eru takmörk fyrir því hvað stjórnvöld mega og eiga að gera; og fyrir eftirlitshlutverki þingsins, þar sem frumkvæðisrannsóknum þingmanna er bara lokað með bókun: Okkur finnst ekki sniðugt að skoða þetta, hættum því. Engin virðing er borin fyrir störfum þingsins og þetta er dæmi um það. Þrátt fyrir að þetta sé mjög gott verkefni þá gerir maður þetta ekki svona. Það er einfaldlega þannig. Þú gerir þetta eftir réttri leið með því að fara með það í gegnum þingið til þess að safna umsögnum, til að skoða: Er kannski betri leið til að ná sömu markmiðum? Það dettur einhvern veginn aldrei neinum í þessari ríkisstjórn í hug að spyrja um það. Þeirra skoðun er alltaf sú sem blívur, punktur. Það er aldrei nein önnur leið möguleg. En það er það sem við fáum þegar við spyrjum marga, þegar við leitum eftir aðstoð, þegar við leitum eftir umsögnum. Þá koma stundum hugmyndir, betri hugmyndir og við ættum að geta viðurkennt það gagnvart sjálfum okkur: Nei, mín hugmynd var ekki best, hérna er komin ný og betri hugmynd, notum hana. Þannig vinnur þessi ríkisstjórn ekki og þetta fjáraukalagafrumvarp er dæmi um það.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir ræðuna. Hann fór vel yfir það hvernig allt virðist vera vanáætlað hjá þessari ríkisstjórn, t.d. er 60% vanáætlun vegna verkefnisins Hefjum störf. Þá hljótum við líka að spyrja: Hvers vegna er þetta svona vanáætlað? Er það vísvitandi og viljandi gert? Ef svo er þá spyr maður líka: Hvers vegna gera þeir þetta vísvitandi og viljandi? Síðan getum við líka spurt hinna spurninganna: Vita þeir ekki hvað þeir eru að gera? Eða: Er þeim bara alveg sama? Ætla þeir bara að gera þetta á einhvern hátt? Þá eru líka spurningar sem ættu ekki að vera flókið mál, t.d. um NPA-samninga. Það ætti ekki að vera flókið mál að vita nákvæmlega hvað þarf nokkurn veginn. Það væri þá betra að ofáætla en vanáætla, að einu sinni væri hægt að setja upp eitthvað þannig að það væri í plús fyrir þá sem þurfa á því að halda en ekki alltaf í mínus. Það er skelfilegt og auðvitað þurfum við að taka á þessu af því að vitum að það eru 144 einstaklingar undir 67 ára inni á elliheimilum. Hversu stór hluti af þessum einstaklingum þyrfti á NPA-samningi að halda og eiga í sjálfu sér rétt á honum?

Forseti. Já, það er einmitt ekki verið að efna þá samninga sem voru gerðir vegna NPA. Það átti að fjölga samningum um áramótin en í staðinn er framlagið lækkað um 300 milljónir. Það þarf 321 milljón í viðbót til að brúa bilið milli launa og verðlagsþróunar o.s.frv. til að ná alla vega sama fjölda og var í ár en ekki einu sinni þeirri viðbót. Þetta er gegnumgangandi vanáætlun. Eitt besta dæmið um það er áætlun stjórnvalda um launaþróun sem notuð er í uppreikningi á öllum launaliðum ríkisins og vegna almannatrygginga. Spáin hefur alltaf verið of lág, sem þýðir að alltaf þarf að laga það í lok árs. Þó nokkuð margir milljarðar fara í það, bara út af vanáætlun. Þá veltir maður fyrir sér: Ef alltaf er vanáætlað, er það þá orðið viljandi? Það hlýtur bara að vera. Fólk ætti að læra af reynslunni. Ég minnist kannski aðeins á það líka, af því að hæstv. ráðherra var að tala um þennan 1,1 milljarð í glaðning sem lífeyrisþegar fengu um jólin í fyrra, að þetta var 1,1 milljarður sem búið var að lofa þeim þá þegar. Þetta var enginn aukaglaðningur. Þetta var svona: Þið fáið hérna 1,1 milljarð ef þið samþykkið kerfisbreytingar. Það komu engar kerfisbreytingar. Ókei, en hérna er samt 1,1 milljarðurinn en hann er settur í búning einhverrar jólagjafar. Það er sem sagt verið að gefa þennan 1,1 milljarð tvisvar sinnum, sem er náttúrlega algerlega sturlað og mjög klassískt fyrir það hvernig þessi ríkisstjórn vinnur, sífellt að hæla sér tvisvar fyrir sömu ákvörðun. Eins og með lífskjarasamningana, allt sem kom þar fram var í rauninni ákall til ríkisstjórnarinnar um að koma nú af krafti inn í lífskjarasamningana. Það sem þau kynntu var eitthvað sem þegar var búið að ákveða, eins og um einhverjar nýjar ákvarðanir hafi verið að ræða. Það er fullt af svona dæmum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir andsvarið. Ég get ekki annað en verið honum innilega sammála. Ef við tökum þetta furðulega mál sem varðar þennan 1,1 milljarð sem var settur þarna inn, hann var eiginlega að detta út. Það merkilegasta við þetta er að þegar farið var í breytingar á almannatryggingakerfinu fyrir aldrað fólk voru teknir frá peningar í kerfið fyrir öryrkjana. Maður gerir sér eiginlega ekki grein fyrir því en þeir nota það eiginlega sem svipu á öryrkjana að þeir hafi neitað að fara í starfsgetumat sem átti að þvinga upp á þá. Fyrir vikið hefur ríkisstjórnin dregið lappirnar í að gera eitthvað í málinu vegna þess að á meðan þeir draga lappirnar þá þurfa þeir ekki að setja milljarða í þetta kerfi. Þar af leiðandi sjá þeir fram á að spara sér einhverja tugi milljarða sem þeir gera nú þegar og geta sennilega haldið því áfram næstu fjögur árin. Ég sé ekki fram á að það verði breytingar þar á. Það er líka alveg skelfilegt til þess að hugsa að við skulum vera með einstaklinga í NPA sem þurfa nauðsynlega á aðstoð að halda en þurfa að fara í hart til að reyna að ná því fram, eftir að hafa verið fluttir hreppaflutningum, lögþvingaðir inn á elliheimili, að komast út úr því fangelsi. Ég spyr: Hvers lags kerfi erum við að búa til ef við getum bara sagt við alvarlega veikan einstakling sem þarf aðstoð og á rétt á NPA: Þú færð þetta ekki. Við setjum þig inn á stofnun hjá eldra fólki þar sem þú átt ekkert heima og við ætlum að hafa þig þar til að spara? Ég held að það sé varla hægt að beita meira ofbeldi.

Forseti. Persónulega finnst mér þetta mjög sorglegt mál því að ég vann með þessum einstaklingi áður, yndislegur maður og alveg hryllilega sorglegt hvað kom fyrir. Þannig að - já, það er hörmung. Ég skal segja hv. þingmanni mína skoðun á því hvernig þetta kerfi er og sérstaklega hvernig kerfið er varðandi örorkulífeyrinn þar sem nú er búið að ná kerfisbreytingum hjá eldri eldra fólki. Eldra fólk fær hækkun á frítekjumarki, ekki örorkuþegar. Af hverju? Af því að kerfisbreytingarnar eru ekki komnar, af því að það er ekki búið að samþykkja kerfisbreytingarnar. Það er einfaldlega verið að svelta fram breytingar. Málið er ekki flóknara en það. Það er verið að svelta fram breytingar. Það er haldið á gulrót: Þið fáið 4 milljarða ef þið farið í kerfisbreytingar. Og þegar svarið var að það gengi ekki, það virkaði ekki svona, þá voru settir alla vega 2,9 milljarðar í að lækka krónu á móti krónu í krónu á móti tveir þriðju af krónu. Frábært. En það er þá tvöfalt loforð af því að það var þegar búið að lofa þessu í kerfisbreytingar yfirleitt. Þá er 1,1 milljarður eftir. Þá er sagt: Farið í kerfisbreytingar og þá fáið þið þennan 1,1 milljarð. Þetta er ákveðin kúgun. Fólk sem er langt undir lágmarkslaunum samþykkir þá í rauninni hvað sem er til að hætta a.m.k. að svelta eða svelta alla vega minna. Þessu er lofað en ekkert gerist. Þá er það gert að jólagjöf. Það er bara einföld - ég veit ekki hvaða orð ég á að nota yfir það. Mér finnst það alla vega ekki kurteisi.

Virðulegur forseti. Ég er hingað komin til að spyrja hvenær von er á hæstv. félagsmála- og vinnumarkaðsráðherra í hús til að gera grein fyrir því hvað eigi að gera fyrir öryrkja fyrir jólin, líkt og hæstv. fjármálaráðherra lagði til og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson fór fram á hér rétt áðan.

Forseti. Mér finnst það líka áhugaverð bón að fá hæstv. félagsmálaráðherra hingað í ræðustól. Samkvæmt reynslu minni í fjárlaganefnd af því að spyrja öll ráðuneytin er það þannig að þau fá skammtaðar fjárheimildir frá fjármálaráðuneytinu. Það að fjármálaráðherra komi og segi: Við skulum bara vona að félagsmálaráðherra sem ber ábyrgð á málaflokknum sé að hlusta og verði kannski til svara um hvað standi til að gera í málaflokknum í heild. Það ákall sem hv. þingmaður var að fjalla um í andsvörum hér áðan, virðist benda til þess að félagsmálaráðherra hafi stjórn á fjárheimildum þess málaflokks, sem ég hef alla vega ekki orðið var við í nefndarstörfum mínum. Ég velti því fyrir mér hvort þetta sé rétt miðað við stjórnskipan landsins. Við erum ekki með fjölskipað stjórnvald. Hver ráðherra á að vera með sjálfstjórn yfir sínu ráðuneyti 

Virðulegi forseti. Mig langar aðeins til að blanda mér í þessa umræðu um fjarveru félagsmálaráðherra vegna þess að hún er tengd við þau orð sem ég lét falla áðan í svari við andsvari. Hér er fjáraukalagafrumvarpið, það er á mína ábyrgð og við erum hingað mætt til að ræða það. Þar er ekki tillaga frá félagsmálaráðherra um þessa viðbótargreiðslu í desember ofan á viðbótargreiðsluna sem þegar er útgreidd. En ég skal láta það koma hér fram í tilefni af umræðunni, í tilnefni af breytingartillögu sem hér hefur verið kynnt og í tilefni af ákalli um að félagsmálaráðherrann verði hér að það stendur að sjálfsögðu ekkert annað til við þinglega meðferð þessa máls og í þeirri lýðræðislegu umræðu sem hér fer fram en að ræða þá kröfu sem fram er komin og taka til hennar afstöðu. Það gerist kannski ekki akkúrat hér og verður ekki botnað í umræðu um fjáraukalagafrumvarpið. En í mínum huga, þannig að það sé alveg skýrt, er þessari umræðu ekki lokið.

Virðulegur forseti. Ég hjó eftir þessu áðan í sambandi við félagsmálaráðherra sem hæstv. fjármálaráðherra talaði um. Eftir á setur mann eiginlega hljóðan. Ég hugsaði með mér: Þarf félagsmálaráðherra að biðja um þetta eða getur hæstv. fjármálaráðherra bara tekið ákvörðun um það sjálfur að fara með þetta inn? Ég held að það sé einmitt málið. Það þarf ekkert að koma frá félagsmálaráðherra. Fjármálaráðherra getur bara alveg sagt: Mér líst rosalega vel á þessa hugmynd, þessa 50.000 kr. eingreiðslu, að hún verði bara sett aftur á dagskrá. Ég myndi óska þess að það yrði það sem skeði næst.

Frú forseti. Mér þykir vænt um að heyra orð hæstv. ráðherra um að þörf sé á að ræða þessi mál og að þau verði að sjálfsögðu rædd. Þetta snýst held ég ekki á nokkurn hátt um að einhver hér inni sé þeirrar skoðunar að þessi eingreiðsla sé óþörf eða slæm hugmynd. Þetta snýst náttúrlega um forgangsröðun og þetta snýst um einhvers konar aðferðafræði. Það er ekki síst sú orðræða sem við sem hér höfum tekið til máls höfum haft uppi. Okkur þætti vænt um að fá hæstv. félagsmálaráðherra hingað í salinn til að ræða hlutina. Auðvitað er það þannig með fjárheimildir innan hvers ráðuneytis að þær eru væntanlega sameiginleg ákvörðun. En síðan geta ráðherrar líka forgangsraðað innan síns ramma. Ég er þeirrar skoðunar að það færi býsna vel á því að nýr ráðherra félagsmála kæmi og hæfi orðræðu sína um þann málaflokk akkúrat hér og nú um þetta mál vegna þess að þau gerast eiginlega ekki dýpri og mikilvægari en akkúrat kjör þessa verst setta hóps núna undir lok árs, í aðdraganda jóla. Ég tek því undir þessa beiðni og vona að hæstv. ráðherra sjái sér fært að mæta hingað og taka þátt í talinu.

Virðulegur forseti. Við erum að ræða fjáraukalög og höfum verið að ræða þau í dag. Við höfum líka rætt vel og vendilega að þessar 50.000 kr. eingreiðslur, skatta- og skerðingarlaust, skuli ekki vera inni í fjáraukalögunum núna. Hvers vegna voru þær inni á síðasta ári? Það var ekkert flókið, vegna Covid-19. Það var aðalástæðan fyrir því að þetta var inni í fjáraukalögum síðast. En hvað hefur breyst á þessu eina ári? Hefur Covid-19 horfið? Nei. Er staða þessa hóps verri en hún var fyrir ári síðan? Já, vegna verðbólgu. Verðbólgan er og var mun hærri heldur en þau 3,6% sem þessi hópur fékk um síðustu áramót. Þar af leiðandi hefði verið afskaplega eðlilegt og bara mikið góðverk ef ríkisstjórnin og fjármálaráðherra hefði núna sett inn þessar 50.000 kr., skatta- og skerðingarlausar, vegna þess að það er það eina sem skilar sér beint til þessara einstaklinga. Hæstv. fjármálaráðherra sagði hér áðan að desemberuppbót eða jólabónus, eða hvað við viljum kalla það, væri inni í almannatryggingakerfinu. Og það er rétt, það er inni í kerfinu en því miður er kerfið sett þannig upp að desemberuppbótin er ákveðið hlutfall af tekjutryggingu. Það myndi gefa þar 47.881 kr. og 30% af heimilisuppbót sem gefur 16.184 kr. til öryrkja. En vandamálið liggur í því að allt skerðist. Það þýðir á mannamáli að einn einstaklingur getur algjörlega fengið fullar bætur, fengið 47.000 kr. vegna tekjutryggingar og 16.000 kr. vegna heimilisuppbótarinnar, en annar sem býr við hliðina á honum fær ekki neitt. Hvernig er þá hægt að segja að desemberuppbót sé inni í almannatryggingum ef hún skilar sér ekki til stórs hóps fólks? Það segir okkur bara að það er eitthvað vitlaust gefið. Við eigum líka að spyrja okkur að því þegar vinnandi fólk fær jólabónus, alveg eins og við fáum jólabónus, af hverju það er ekkert sem skerðir hann, þó að við búum með maka okkar eða búum með öðrum einstaklingi þá skerðir það ekki, en ef þú ert öryrki þá skerðir það alveg um leið og skerðir grimmilega, ekki bara jólabónusinn heldur heimilisuppbótina. Ég hef kallað þessa heimilisuppbót hálfgerðan hjónaskatt sem er upp á 188.000 kr. á mánuði. Tveir vinnandi einstaklingar sem ætla sér að stofna heimili, það er hagkvæmt fyrir þá á allan hátt, en tveir öryrkjar sem ætla að stofna heimili, það er óhagkvæmt á allan hátt fyrir þá. Ef þeir búa á sitthvorum staðnum þá fá þeir fulla heimilisuppbót, 54.000 kr. hvor, og ef það væru ekki aðrar tekjur myndu þeir líka fá 16.184 kr. í jólabónus og jafnvel 47.881 kr. í jólabónus vegna tekjutryggingar en um leið og þeir fara að búa saman þá þarf að skerða. Þetta er ómannúðlegt og þetta er líka heimskulegt. Það segir sig sjálft að það er betra fyrir þjóðfélagið, fyrir okkur öll og sérstaklega fyrir þessa tvo einstaklinga að þeir búi saman og hafi eina íbúð heldur en að þeir þurfi tvær sérstakar íbúðir. Auðvitað eiga þeir að hafa hag af því. Okkur ber eiginlega skylda til að sjá til þess að við séum ekki alltaf að mismuna fólki bara vegna þess að það er veikt eða vegna þess að það er aldrað. Hvers vegna í ósköpunum erum við með þetta kerfi? Ég er alveg orðinn 100% sannfærður um að þetta er vísvitandi og viljandi gert vegna þess að, eins og ég hef margoft sagt, þeir hæla sér af þessu 1%. Hugsið ykkur, þeir segja 1%, það ætla þeir að leggja fram aukalega á fjárlögum núna en ekki þessar 50.000 kr. sem við vildum fá skatta- og skerðingarlaust. Á meðan þeir setja þetta 1% inn, sem þeir segja að séu heilar 800 milljónir, vitum við að það skilar sér ekki. Og áðan vorum við t.d. að tala um krónu á móti krónu skerðingar sem fóru í 65 aura á móti krónu. Sá greiði, að lækka úr krónu í 65 aura á móti krónu, varð þess valdandi að stór hópur fór verr út heldur en ella. Hvers vegna? Jú, vegna keðjuverkandi skerðinga í kerfinu, vegna þess að þetta var talið sem auknar tekjur hjá þessum einstaklingum og minnkaði þá vegna skerðinganna. Þá var farið að skerða húsaleigubætur, sérstakar húsaleigubætur, alls konar aðrar bætur. Þetta segir okkur að þetta er arfavitlaust kerfi, svo ótrúlegt að maður getur ekki skilið það. Við megum ekki gleyma því að þegar hæstv. fjármálaráðherra talar um óvænta glaðninga út um allt, að ekki sé hægt að vera að deila út svona óvæntum glaðningum, að á sama tíma verðum við að horfa á alla þá kjaragliðnun sem hefur orðið hjá þessum hópi. Hún er ekki undir 50% sem eru alveg gífurlegir fjármunir. Eins og einn hv. þingmaður benti á í grein myndum við aldrei samþykkja að svona væri komið fram við okkur sem launafólk, með svona fáránlegu ofbeldi. Það er annað í þessum fjáraukalögum sem er svolítið skrýtið og ég fór eiginlega að furða mig á. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Auk þess er gert ráð fyrir að framlag til Sjúkratrygginga Íslands aukist m.a. um 2,1 milljarð kr. vegna endurmats á kostnaði vegna t.d. tannlækninga og sjúkraþjálfunar og um 2,6 milljarða kr. vegna endurmats á kostnaði við kaup á lyfjum.“ Ég spyr mig: Eru samningar sem á eftir að gera við sjúkraþjálfara inni í þessu? Það er nefnilega svolítið merkilegt að maður fer til heimilislæknis og þar er núll, maður þarf ekki að borga og ríkisstjórnin hefur hælt sér af því að hafa stórminnkað kostnað í heilbrigðiskerfinu. En ef þú ferð til sjúkraþjálfara þarftu að borga aukalega. Þar hafa greiðslurnar stórhækkað sem gerir það að verkum að margir eldri borgarar og öryrkjar hafa ekki orðið efni á að fara til sjúkraþjálfara. Og hvers vegna skyldi það vera? Jú, vegna þess að ríkisstjórnin neitar að semja við sjúkraþjálfara, alveg eins og þeir gerðu við talmeinafræðinga. Þeir eru að þvinga sjúkraþjálfara, eins og þeir gera og reyna að gera við öryrkja, að þvinga ákveðna aðila til uppgjafar. Það er aldrei gott að beita þannig fjárhagslegu ofbeldi, myndi ég segja, að reyna að fá fólk til að samþykkja eitthvað sem það vill ekki samþykkja gegn því að það fái kannski umbun, fái kannski þessa 4 milljarða sem áttu að vera á hverju ári. En við vitum að þó að þeir tali sig græna, ríkisstjórnin, um að þeir ætli að endurskoða þetta kerfi og ætli að setja þessa 4 milljarða inn í það þá skilar það sér ekki. Þeir vita það vel að þó að þeir ætli að setja 4 milljarða inn í kerfið þá fá þeir megnið af því beint til baka. Það rennur í gegnum vasa þeirra sem eiga að fá þetta og beint í ríkissjóð aftur vegna þess hvernig kerfið er byggt upp. Það er þess vegna sem við verðum að endurskoða kerfið. Og það er bara ein leið til að það skili sér beint til þessa hóps: Hættum að skatta fátækt. Setjum þetta í gegnum skattkerfið. Það sem er merkilegt við það er að það er auðvitað langbesta leiðin til að þetta sé þjóðfélagslega hagkvæmt, það er langbesta leiðin til að skila því beint til fólksins að það fái þennan pening. Við þurfum ekki að fara nema aftur til 1988 þegar ellilífeyrinn var skatta- og skerðingarlaus og fólkið átti 30% eftir upp í lífeyrissjóð eða aðrar tekjur. Ef það var hægt þá er það örugglega hægt núna. En þeir sem fá lægstu tekjurnar, þeir sem eiga að lifa á 266.000 kr. fyrir skatt, borga 35.000–36.000 kr. í skatt. Það á enginn að borga skatt af því sem hann getur ekki einu sinni lifað af. Og að koma svo hingað hvað eftir annað og fullyrða í þessum ræðustól að ekki sé hægt að setja inn þessar 50.000 kr. - það eru smáaurar í öllu samhengi og miðað við þá 4 milljarða sem eru búnir að vera á hverju einasta ári síðan samið var við eldri borgara. Þessar 50.000 kr. skatta- og skerðingarlaust eru smáaurar til að setja hérna inn. 100.000 kall væri frábært en bara sem fyrsta skref. Síðan verðum við bara að taka okkur saman í andlitinu og taka þetta kerfi og henda því, núllstilla það hreinlega. Það er eina leiðin til þess að það skili því sem það á að gera. Það á að vera kerfi sem heldur utan um einstaklinginn, það á að vera kerfi þar sem einstaklingnum er leiðbeint og það á að hafa það svo einfalt að hann þurfi ekki heilt tölvukerfi til að skilja hvað hann á að fá útborgað og hvernig kerfið virkar, hvað þá að við skulum enn þá vera með kerfi sem er þannig að eldri borgarar og öryrkjar þurfi að reikna út verðbólgu fram í tímann. Hugsið ykkur kröfuna. Það merkilegasta í þessu öllu saman er að Seðlabankinn, ASÍ og allir bankarnir og aðrir; enginn hefur getað gert þetta en samt er gerð krafa um það á eldra fólk og veikt fólk. Við erum t.d. með 0,8% hækkun núna vegna þess að meira að segja ríkisstjórnin gat ekki reiknað verðbólguna á þessu ári rétt út. En hvað gera þeir þá? Jú, þeir borga þetta eftir á. Þeir fá þennan pening eftir á. Það hlýtur að vera óskaplega aum ríkisstjórn sem getur hagað sér svona. Það er ein leið sem ég held að sé kristaltær ef við viljum breyta þessu kerfi - þessi ríkisstjórn sem er búin að sitja í fjögur ár hefur ekki gert það og ég hef enga trú á að hún geri það næstu fjögur árin, við verðum kannski að vona að hún hangi ekki í fjögur ár - en það er fólkið þarna úti sem getur breytt þessu með því að sjá til þess að núverandi ríkisstjórn verði ekki langlíf. Í næstu kosningum verður almenningur að sjá til þess, þeir sem vilja breyta kerfinu, að kjósa allt annað en þá sem eru núna við völd.

Virðulegur forseti. Ég upplifi nú í fyrsta skipti fjárlagagerð Íslands og á sama tíma upplifi ég hvernig farið er með það sem kallað er fjárauki. Þetta er stækkuð mynd af því sem ég hef verið að fást við í tvo áratugi eða svo, með fjárhagsáætlun sveitarfélaga og síðan einhverjum viðaukum sem þarf að samþykkja samkvæmt lögum þegar fjárheimildir duga ekki til að borga þau útgjöld sem ráðast þarf í. Mig langar fyrst að vera svolítið jákvæður. Mér finnst hægt að gleðjast yfir því að tekjur ríkissjóðs séu meiri en ráð var fyrir gert. Það er líka í samræmi við það sem við erum að gera í fjárlagagerðinni, að reiknað er með afkomubata þar og sá afkomubati virðist hafa hafist á þessu ári, þannig að tekjur bæði ríkis og sveitarfélaga hafa verið að aukast. Við hljótum að fagna því að svo sé. En á sama tíma sjáum við líka að gjöld hafa aukist minna en tekjur. Þannig að það er aukinn afkomubati hjá ríkissjóði og ég held að við hljótum gleðjast yfir því að svo sé, að við sjáum þetta fara í betra horf en spár höfðu gert ráð fyrir. Auðvitað stinga í stúf svona stórar tölur sem þessi faraldur hefur krafist af okkur, að við þurfum að eyða tæpum 20 milljörðum í viðbótarframlög vegna veikinda af Covid og miklu álagi á spítala og heilbrigðisstofnanir. En þetta er auðvitað eitthvað sem enginn gat séð fyrir og ekki var hægt að reikna út fyrir fram. Alveg sama hvaða hagfræðingar hefðu reynt að reikna það út þá hefði það ekki tekist. Við erum að kljást við veiru sem enginn veit hvert mun leiða okkur. Vonandi tekst okkur að sigrast á henni á einhverjum tímapunkti. En þetta er auðvitað bara sá veruleiki sem við lifum í núna frá degi til dags. Að átakið sem ráðist var í, Hefjum störf, hafi búið til 7.400 ráðningarsamninga hlýtur að teljast jákvætt, vegna þess að ef það hefði ekki verið gert hefðu mörg fyrirtæki sagt þessu fólki upp. Þarna myndaðist þá möguleiki á því að fólk gæti haldið áfram sínu starfi eða átaksverkefni sem farið var í gagnvart nemendum. Þeir gátu fengið vinnu sem annars hefði ekki verið fyrir hendi. Ég þekki það bara úr mínu sveitarfélagi, þar var talsvert af ungu fólki ráðið til starfa sem hafði gert ráð fyrir að starfa fyrir flugfélagið eða uppi í Flugstöð sem var bara lokuð. En vegna þessara möguleika var hægt að ráða inn í gegnum þau úrræði sem boðið var upp á. Auðvitað er skrýtið að sjá þær tölur sem þarna eru, að þetta sé umfram, upp á 6 milljarða. Þetta eru svo stórar tölur sem maður nær ekki alveg utan um. En átakið sem slíkt skilaði sér og virkaði úti í samfélaginu. Það er engum blöðum um það að fletta. En ráðningarsamningar sem gerðir voru verða ekki til staðar á nýju ári. Ég verð að segja að ég hef áhyggjur af því að þessi úrræði verði ekki til staðar á nýju ári, en samkvæmt fjárlagafrumvarpinu verður það allt tekið út. Öll þessi stuðningsúrræði eru tekin út í einhverju bjartsýniskasti. Ég verð að lýsa yfir vonbrigðum með að það sé gert. Í þeirri vinnu sem er nú við fjárlagagerðina erum við að ræða við marga hópa, m.a. listafólk sem margt hefur ekki haft laun í næstum tvö ár, tónlistarfólk sem hefur annars mestmegnis lifað á því að halda tónleika í aðdraganda jóla. Við höfum líka verið að ræða við sviðslistamenn sem hafa jafnvel sett sjálfa sig að veði við að opna lítil leikhús og sett þá sjálfa sig á hausinn í framhaldinu. Við heyrum í veitingamönnum sem ekki geta haft opið og geta þá auðvitað ekki ráðið til sín starfsfólk eða tónlistarfólk eða aðra. Ég er því áhyggjufullur yfir því sem mun gerast í framhaldinu. Ég vil líka nefna þann hóp sem var á atvinnuleysisskrá áður en Covid skall á okkur, þegar WOW féll og í framhaldi af því varð 10% atvinnuleysi á Suðurnesjum. Það eru margir sem hafa misst bótarétt sinn og fá þar af leiðandi ekki desemberuppbót. Það eina sem þeir geta leitað í er fjárhagsaðstoð sveitarfélaga, þannig að þessi hópur er ekki í góðum málum. Ég ætla að lýsa yfir stuðningi við þá tillögu sem fram er komin um greiðslur til öryrkja. Mér svíður í hjarta að lesa alla þá pósta sem til okkar hafa verið sendir að undanförnu, frá fjölskyldum sem ekki geta haldið gleðileg jól eins og við hin. Það er ekkert hægt að sitja hjá aðgerðalaus. Við sem höfum verið á launaskrá hjá hinu opinbera þurfum engu að kvíða, við höfum fengið launin okkar frá mánuði til mánaðar og þurfum engu að kvíða. En það eru aðrir hérna úti í samfélaginu sem eru ekki í þeirri stöðu og við þurfum að vera tilbúin að breiða út faðminn og taka á móti slíku fólki þegar það biður um hjálp. Við getum ekki látið það um okkur spyrjast að fólk sé í þessari stöðu núna rétt fyrir jólin og í raun og veru aldrei. Þrátt fyrir að við myndum samþykkja að greiða út þennan svokallaða jólabónus á þessum tíma þá dugar það hvergi til. Það er svo margt sem við þurfum að skoða í þessu velferðarkerfi okkar sem ekki er í lagi, til þess að við búum ekki alltaf til þetta misgengi að ákveðnir hópar sitji eftir. Virðulegur forseti. Mig langar að lokum að minnast á lánveitingar sem getið er um í þessum fjárauka, að verið sé að taka lán til að styrkja gjaldeyrisvarasjóðinn. Það er svolítið kúnstugt að horfa á þetta. Til hvers erum við að styrkja gjaldeyrisvarasjóð? Er það af því að við erum að kaupa í útlöndum og þurfum að eiga gjaldeyrisvarasjóð? Eða er þetta vegna þess að við erum með svo lélegan gjaldmiðil að hann þarf hækju til að styðjast við? Þurfum við sýknt og heilagt að kaupa og selja gjaldeyri til að halda ónýtum gjaldmiðli gangandi? Þetta finnst mér ankannalegt og skil ekki hvers vegna í ósköpunum ekki er horft til þess að búa til stöðugleika eins og ríkir í löndunum í kringum okkur. Að því sögðu þá þakka ég fyrir mig.

Forseti. Hv. þingmaður talaði hérna um átakið Hefjum störf og árangur þess, sem er alveg ótvíræður. En spurningin sem ég hef varpað fram hérna, einmitt af því að átakið kom ekki í gegnum hefðbundið fjárlagaferli, er: Hefðum við getað náð sama árangri með minni pening, hvað þá varðandi stöðuna á Suðurnesjum eins og hún er búin að vera? Það er rétt rúmlega 9% atvinnuleysi þar enn þá. Mér finnst það rosalega undarlegt hvernig ákvarðanir eru stundum teknar hérna. Við erum að glíma við stórkostlega undarlega stöðu listamanna t.d., eins og ég fjallaði aðeins um á fjárlaganefndarfundi í morgun, þar sem framlögin lækka þrátt fyrir að það sé áframhaldandi vandi vegna þess að það eru enn þá takmarkanir og ófyrirsjáanleikinn er mjög flókinn. Ég velti því bara fyrir mér, í stöðunni eins og við sjáum hana birtast okkur í fjárlagafrumvarpinu, hvar stjórnvöld stíga niður; ekki hjá listafólki, og þau koma ekki til þingsins með tillögur. Þau segja: Hérna erum við með frábæra hugmynd, Hefjum störf, til að leysa atvinnuleysisvandann á Íslandi, hún kostar 4,3 milljarða. Nei, nei, fyrirgefið, það kostar 10 komma eitthvað milljarða, það er ekki alveg víst hversu mikið. Þetta er mjög ankannalegt. Niðurstaðan er vissulega minna atvinnuleysi. Hvað gerist þegar þetta hættir? Við höfum ekki hugmynd um það. Og hvernig er staðan á Suðurnesjum, sem var sérstaklega slæm, svæði sem varð fyrir miklum áhrifum af faraldrinum og er enn þá í rúmlega 9% atvinnuleysi? Hvernig sjáum við ríkisstjórnina í raun bregðast við vandanum einmitt þar sem hann er, að mati hv. þingmanns?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Jú, þegar átakið var upphaflega sett í gang þá var talað um að þessi fjárhæð ætti að duga til að búa til 7.000 störf. Þannig var það kynnt. Ég þekki ekki alveg hvað gerðist en ég þykist vita að laun þeirra sem ráðnir voru inn á þessu átaki hafi haft eitthvað með það að gera, ég skal ekki um það segja. Það var auðvitað varað við því á sínum tíma að þessir fjármunir myndu ekki duga. Það var um það talað í upphafi að þetta myndi aldrei duga fyrir 7.000 störf. Ég held að við höfum verið að tala um í kringum 3.000 störf upphaflega, þannig að það var vitað að ef menn myndu ná þessum kvóta, 7.000 störfum, þá myndi þessi upphæð ekki duga. Ég held að allir hafi gert sér grein fyrir því, þrátt fyrir að þetta væri skrifað svona niður. En ég er auðvitað bara áhyggjufullur yfir því að þessi úrræði séu að falla niður á sama tíma og við erum í mínum heimabæ með 10% atvinnuleysi. Það er bara skelfilegt að hugsa til þessarar stöðu. Miðað við að það séu 10.000 manns atvinnulausir á Íslandi, þá er helmingurinn af því, 4.000 og eitthvað, langtímaatvinnulausir. Við verðum að búa til úrræði fyrir þessa hópa í framhaldinu. Það dugar ekki bara að segja: Covid er búið og þetta er bara farið, af því að það eru hópar sem hafa verið skildir eftir. Þeir hafa ekki fengið þau úrræði sem duga fyrir þá til þess að þeir komist af stað aftur.

Forseti. Ég tók mig einmitt til þegar tillagan um Hefjum störf kom hér fyrst og reiknaði. Bara rassvasareikningur hjá mér sagði að miðað við atvinnuleysisbætur myndu fjárheimildirnar, þessir 4,5–5 milljarðar sem þetta átti að kosta, klárast í kringum kosningar. Ég spurði þá einfaldlega í fjáraukaumræðunni: Hvað þá? Eigum við í alvörunni að vera með einhvers konar atvinnuátak sem klárast á kosninganótt? Hvers konar meðhöndlun á almannafé er það eiginlega? Það kemur úr dúrnum að upphæðirnar sem voru settar í það voru síðan hærri, sem gerir það að verkum að þessar fjárheimildir duga skemur, og svo er bara haldið áfram að fjármagna þetta umfram fjárheimildina sem þingið samþykkti. Mitt rassvasabókhald var greinilega miklu nákvæmara en útreikningar ráðuneytisins og það hefur sannað sig núna. Fjárheimildirnar kláruðust í kringum kosningar. Síðan eru liðnir þrír mánuðir sem þarf að klára aukalega og umfram það voru upphæðirnar hækkaðar. Þannig að ég skil það mjög vel að fjárheimildirnar sem þarf fyrir þetta átak hafi meira en tvöfaldast. Þess vegna finnst mér svo mikilvægt að spyrja: Getum við notað rúmlega 10 milljarða til að búa til fleiri en 7.000 störf á einhvern annan hátt, ódýrari hátt, sem jafnvel er ábatasamara til framtíðar? Við fengum aldrei að fjalla um það hér í þessum þingsal. Við fengum aldrei umsagnir um það frá snillingum úti í samfélaginu sem vita hvernig á að skapa störf, skapa verðmæti. Þeir fengu enga aðkomu að þessu. Þetta var bara ríkisstjórnin að draga þetta út úr rassgatinu á sér án þess að spyrja kóng eða prest og það er ekki boðlegt.

Virðulegur forseti. Ég lærði það, þótt ég kunni ekki mikið í endurskoðun eða hagfræði og slíku, að maður skyldi vanáætla tekjur og ofáætla gjöld þegar maður væri að búa til fjárhagsáætlun. Þá hefði maður borð fyrir báru ef eitthvað færi úrskeiðis og ætti þá einhvern „böffer“ upp á að hlaupa. Ég þykist alveg vita að ef það hefði verið nefnt hér í þingsal í vor að það ætti að fara í átak sem kostaði 10 milljarða þá hefðu margir hikstað. Það er næsta víst að margir hefðu hikstað ef átakið hefði átt að kosta 10 milljarða. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður bendir á, útfærsla á 10 milljarða átaki hefði kannski verið önnur og hefði átt að vera önnur en þarna gerðist. En þetta er svona. Átakið sem slíkt gekk vel eða í það minnsta var talsvert af fólki þarna undir, 7.400 samningar voru gerðir í gegnum þetta átak þótt dýrt hafi verið. Ég held að þetta rassvasabókhald sem hv. þingmaður minnist á hér dugi bara ágætlega og ég held að þetta muni lagast þegar við komumst í ríkisstjórn.

Virðulegur forseti. Háttvirtur þingheimur. Ég heiti Tómas, kallaður Tommi og ég er að halda jómfrúrræðu mína hér og nú. Ég er fæddur á fyrri parti síðustu aldar og mig langar örlítið til að vitna í mann sem var uppi á þeim tíma, sem er þekktur úr sögu Bandaríkjanna, Harry S. Truman, 33. forseta Bandaríkjanna, sem tók þá afdrifaríku ákvörðun að láta kjarnorkusprengjurnar falla á Nagasaki og Hiroshima í ágúst 1945. Hann hafði það fyrir sið að segja: Ég ber ábyrgð. Ekki á minni vakt. Hingað og ekki lengra. En hann sagði það svona: „The buck stops here.“ Hann hafði þetta á skrifborðinu sínu alla sína forsetatíð. Ég lofaði Ingu því á sínum tíma þegar ég gekk til liðs við hana að þegar ég myndi halda mína jómfrúrræðu myndi ég ekki segja: Er ekki allir í stuði? En ég segi nú samt: Eru ekki allir í stuði? Sko, þannig er, ég lít þannig á stöðuna að ég var einu sinni kokkur á Gullfossi og þar var fyrsta, annað og þriðja farrými. Fólkið á fyrsta farrými fékk alltaf flottasta matinn, fólkið á öðru farrými fékk matinn sem fólkið á fyrsta farrými borðaði ekki og fólkið á þriðja farrými fékk matinn sem fólkið á öðru farrými borðaði ekki daginn eftir. Þannig er nú þetta þjóðfélag okkar, að við sem meira höfum milli handanna fáum alltaf það besta. En ég vil ekki líkja þessu landi okkar við farþegaskip heldur vil ég líkja því við björgunarbát. Ef við værum í björgunarbát, myndum við þá sem höfum meira, sitja í skutnum og njóta góðs af og láta fólkið sem hefur lítið eða ekkert sitja frammi í stafni og lepja dauðann úr skel? Ég held ekki. Við myndum taka til hendinni og við myndum láta fólkið í stafni njóta sömu fríðinda og við sem sitjum í skutnum. Hérna er alltaf verið að röfla um peninga. Það kostar allt; það kostar þetta, það kostar hitt. Það er bara þannig. Það kostar allt eitthvað og suma hluti verður maður bara að kaupa og borga. Það þýðir ekkert að segja: Það eru ekki til peningar. Ég get sagt ykkur það að á sínum tíma, þá - ég hef nú staðið í stórræðum í gegnum tíðina og gert alls konar hluti með enga peninga milli handanna og samt hef ég komið hlutum í verk. Og þó að ríkissjóður sé rekinn með halla þetta árið, eða reyndar næsta ár, þá verður bara að hafa það. Ég get ekki sætt mig við það að þeir sem minna mega sín, og þá á ég t.d. við öryrkjana, skuli ekki fá nóg til þess að halda gleðileg jól. Kommon. Við getum ekki verið þekkt fyrir það. Ég kom hér á þing með það fyrir augum að láta gott af mér leiða, eins og náttúrlega allir gera sem koma á þing. Ég mun gera mitt besta og ég vona að þið hjálpið mér til að gera slíkt hið sama. Svo tökum við saman höndum og höfum bara gaman af þessu.

Virðulegi forseti. Við flutning breytingartillögu við frumvarp til fjáraukalaga áðan láðist mér að gera grein fyrir meðflutningsmönnum, sem eru hv. þingmenn Eyjólfur Ármannsson, Björn Leví Gunnarsson og Guðbrandur Einarsson, en öll sitjum við í hv. fjárlaganefnd. Eins og sést er samstaða meðal þessara fjögurra flokka hvað varðar þetta mál.

Virðulegur forseti. Í fyrra var samþykkt aukafjárheimild úr ríkissjóði þar sem gert var ráð fyrir endurskipulagningu almannatrygginga. Þá fór 1,1 milljarður úr ríkissjóði í svokallaðan jólabónus öryrkja, eingreiðslu. Það var farið í þessa greiðslu vegna Covid. Þetta var í fyrra. Til að koma þessari eingreiðslu áfram þurfti að samþykkja lög um breytingu á lögum um almannatryggingar og síðan var fjárheimildin veitt í fjáraukalögum. Í athugasemd við 2. gr. frumvarpsins um breytingar á lögum um almannatryggingar, segir, með leyfi forseta: „Í ljósi þeirra sérstöku aðstæðna sem nú ríkja vegna heimsfaraldurs kórónuveiru er lagt til að eingreiðsla þessi verði skattfrjáls og teljist þannig ekki til tekna lífeyrisþega og leiði þar með ekki til skerðingar annarra greiðslna.“ Í ár er það bara lögbundin desemberuppbót sem boðið er upp á. Hver er staðan á Covid í dag? Ekkert hefur breyst vegna Covid. Staðan er nákvæmlega sú sama eða mjög svipuð. Við erum enn þá í heimsfaraldri og núna koma þessar sérstöku greiðslur ekki, eru ekki veittar öryrkjum. Það er miður. Hafa ber í huga að staða hinna verst settu í samfélaginu og staða öryrkja í dag er verri en hún var í fyrra. Covid er enn við lýði og í ofanálag er mun hærri verðbólga sem öryrkjar þurfa að glíma við. Það að ekki skuli vera farið núna í þessa sérstöku eingreiðslu án skerðinga segir mikið um þessa ríkisstjórn, svo ekki sé meira sagt. Þetta sýnir að grunnkerfin sem fjármálaráðherra talar svo mikið um eru ekki að virka. Þau gera það ekki í dag og þau gerðu það ekki í fyrra. Það að tala um það að grunnkerfin eigi núna að taka á þessum málum stenst bara engan veginn. Málflutningur hæstv. fjármálaráðherra er þversögn við það sem var gert í fyrra og auðvitað á að endurtaka þessa eingreiðslu núna í desembermánuði eins og í fyrra. Þetta sýnir afstöðu ríkisstjórnarinnar til öryrkja og til hinna fátækustu í samfélaginu. Hæstv. fjármálaráðherra spurði áðan: Hvers vegna eru kerfin svona flókin? Svarið við því er mjög einfalt. Þau eru flókin vegna skerðingarkerfanna. Það eru skerðingar við lýði í öllum þessum bótakerfum; bótum öryrkja, aldraðra, í barnabótum o.s.frv. Þannig kerfi er ekki á Norðurlöndunum, þar er ekki skerðingarkerfi og þar er það einfalt mál að tekjujöfnunin er tekin í gegnum skattkerfið en ekki skerðingarkerfi. Þetta skerðingarkerfi bitnar mest á millitekjuhópum og það er raunverulega verið að verja þá sem hafa hæstar tekjur í samfélaginu. Þetta er viðhorf þessarar ríkisstjórnar til fátækasta hluta samfélagsins, til öryrkja sem búa við það meira að segja að ef þeir vilja fara út á vinnumarkaðinn þá þola þeir skerðingar. Það er gríðarlega mikilvægt að breytingartillaga stjórnarandstöðunnar nái fram að ganga líkt og í fyrra, að stjórnvöld komi með sömu greiðslu og í fyrra, skatta- og skerðingarlaust til öryrkja.

Forseti. Aðeins um breytingartillöguna fyrst, af því að það er innstæða fyrir henni alveg nákvæmlega eins og síðast. Síðast var 1,1 milljarður afgangs af því að ekki tókst að koma því út í nákvæma fjárheimild vegna kerfisbreytinga fyrir öryrkja. Þannig að 1,5 milljarðar, sem öryrkjar áttu með réttu að fá, voru til staðar. Þá þurfti Alþingi einfaldlega að skrifa: Þetta fer þá bara í eingreiðslu. Gjörið svo vel, þetta er það sem þið áttuð að fá. Til hamingju. Við vorum nú samt búin að lofa ykkur einhverju af þessu en tókst ekki að gera þetta fyrr en í desember. Í ár erum við í þeirri stöðu að launaþróun var vanmetin. Það sem það þýðir er að í fyrra var tekin ákvörðun um að hækka bætur almannatrygginga um launaþróun eða verðbólgu. Verðbólgan var þá hærri, þ.e. áætlun um verðbólgu var hærri. Allt í lagi. Raunin er hins vegar sú að það var vanáætlað, það munar 0,8% og það er það sem ríkisstjórnin hefur ákveðið núna, það er bara pólitísk ákvörðun, að segja: Heyrðu, já, við ætlum að viðurkenna vanmat á okkar áætlun fyrir árið 2021 og uppfæra fyrir 2022. En þau gera það út frá verðlagsþróun, ekki út frá launaþróun. Ef þetta væri gert út frá launaþróun þá vantar 2% upp á, meira að segja ofan á þessa 1% hækkun aukalega sem ríkisstjórnin hefur ákveðið, það vantar 2% þar upp á. Það er líka hluti af þeim launum sem öryrkjar hafa misst af árið 2021 þannig að þau eiga þetta inni. Aftur. Við erum einfaldlega segja: Gjörið svo vel. Hérna er peningurinn sem er lögbundið að þið eigið að fá, verðlagsþróun eða launaþróun, hvort sem er hærri. Þetta er rosalega einföld tillaga og að sjálfsögðu er upphæðin kannski aðeins lægri, en það er ekkert nema sjálfsagt að hafa hana bara sömu upphæð og síðast. Ekkert nema sjálfsagt að gera það. Annað er bara flókið. Höfum það í huga þegar við afgreiðum þessa tillögu stjórnarandstöðunnar, að öryrkjar eiga þetta inni. Mig langaði til þess að minnast örstutt aftur á verkefnið Hefjum störf. Ég talaði um þetta hérna síðast þegar fjáraukalög voru samþykkt í vor og kvartaði undan þessari upphæð, 7.000 störf fyrir 4,3 milljarða. Það gengur ekki upp. Ef maður tekur upphæðina fyrir atvinnuleysisbætur og margfaldar 7.000 með fjölda mánaða, þá dugar það og sá fjöldi mánaða að kosningum. Þá eru eftir þrír mánuðir rúmir af þessum þremur til fjórum mánuðum eða eitthvað slíkt sem úrræðið hefði þá dugað fyrir, eins og sumarstörfum nemenda og að koma verkefninu í gang. Það var bara hálffjármagnað. Augljóslega vantaði helmingi meira fjármagn. Ég spurði bókstaflega um þetta í fjáraukalagafrumvarpsumræðunni í vor. Ástæðan fyrir því að þetta er 6,1 milljarður aukalega en ekki 4,3 er að ákveðið var að hækka upphæðina. Í sumum tilfellum er hærri upphæð en atvinnuleysisbætur greidd með þessu verkefni, Hefjum störf. Þannig að auðvitað kostar það meira. Ég bjóst við að þegar ég var að samþykkja þessa fjárheimild, bara miðað við útreikninginn, að ríkisstjórnin myndi hætta þessari aðgerð þegar fjárheimildir væru búnar. Þannig býst maður við að kerfið virki hérna þar sem Alþingi samþykkir fjárheimild fyrir 4,3 milljarða, gjörðu svo vel, og þá klári stjórnvöld 4,3 milljarða og segi: Nú er verkefnið búið. Við ætluðum að búa til 7.000 störf fyrir 4,3 milljarða. Búið. Frábært. En nei, þeir héldu því áfram án nokkurs umboðs Alþingis, sem er gríðarlega alvarlegt óháð því hversu gott úrræðið er, óháð því. Við vitum ekki nema að það sé til eitthvert betra úrræði sem hefði farið betur með 10 milljarða. En samt, það er alvarlegt mál að ríkisstjórnin hunsi fjárveitingavald Alþingis á þennan hátt.

Virðulegi forseti. Það þarf að breyta kerfinu. Það þarf að fara í heildarendurskoðun. Það þarf að, það þarf að, það þarf að. Þetta er ekki mitt mál. Þetta er í höndum þingsins. Það er í höndum annars ráðherra. Þetta er, þetta er, þetta er. Virðulegi forseti. Það þýðir ekkert að vera með endalausar afsakanir þegar kemur að því að tryggja fólki mannsæmandi líf. Afsakanir setja ekki mat á borðið, afsakanir kaupa ekki jólagjafir fyrir börnin. Ég geri mér fyllilega grein fyrir að hæstv. ráðherrar þekkja ekki þetta umhverfi, búa í stórum húsum og keyra á stórum bílum sem ríkið greiðir fyrir þá. Það er auðvelt að missa af reynslusögum þess fólks sem lifir við þessar aðstæður, sér í lagi þegar einungis þarf að ýta delete-takkann til að losna við tölvupóstinn frá örvæntingarfullum öryrkjum. Mig langar, með leyfi forseta, að nefna nokkrar setningar úr þessum póstum sem við höfum verið að fá: „Ég er öryrki, móðir, dóttir, systir, frænka og manneskja og ég á það skilið að lifa mannsæmandi lífi þrátt fyrir öryrkjastöðuna í lífinu. Af hverju skipið þið okkur alltaf að lifa svona niðurlægjandi lífi? Af hverju megum við ekki lifa eins og við skiptum máli? Fólk er að grátbiðja um hjálp um jólin. Heilu fjölskyldurnar finna til en ykkur er sama. Börnin fara með það út í lífið árið 2021 að það voru erfið jól. Mörg börn munu eiga erfitt með að vinna úr þeim skaða sem þið eruð að gera þeim. Skammist ykkar.“ Hæstv. ráðherrar. Fólk lifir í fátækt og neyð um jólin. Hættið nú að koma með endalausar afsakanir og sýnið þá mannúð að tryggja öryrkjum skerðingarlausa uppbót fyrir jól.

Frú forseti. Hér fyrr í dag tók ég undir ákall hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra um að félagsmála- og vinnumarkaðsráðherra mæti í þessa umræðu í þingsal og geri grein fyrir því hvað standi til að gera fyrir öryrkja um jólin. Nú er hann mættur en það hefur láðst að tilkynna honum að hann eigi ekki bara að hlusta, eins og fulltrúar Vinstri grænna hafa sagt að þau vilji gera í þessu máli, heldur eigi hann líka að segja hvað hann ætli að gera. Það skiptir nefnilega ekki máli bara að hlusta og segjast stjórna, það skiptir máli að sýna hvernig þú ætlar að stjórna. Ákall öryrkja til okkar á þingi er ekki að við tökum bara við tölvupóstunum frá þeim um að þau vanti peninga til að halda gleðileg jól. Nei, ákallið snýst um að við samþykkjum eingreiðslu til þeirra. Það er mjög skýrt. Þess vegna vona ég að hæstv. ráðherra, sem er mættur hér í salinn, hlusti ekki bara heldur tali og tali jafnvel þannig að hann styðji öryrkja.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að segja að þessi umræða sem hér fer fram er að mínu viti mjög mikilvæg. Við erum öll sammála um að við þurfum að bæta kerfi almannatrygginga. Við erum sammála um að við þurfum að bæta sérstaklega kjör þeirra sem ekki hafa tækifæri til að vinna fyrir sér og auka tækifæri þeirra sem geta unnið fyrir sér í sveigjanlegum störfum og hlutastörfum. Þetta eru allt saman verkefni sem eru fram undan. Ég hef líka fengið ótal beiðnir frá fólki og við erum að hlusta á það sem fólk er að segja. Málið er komið inn í þingið og ég vonast til að við getum rætt það hérna áfram. Ég tel mikilvægt að við hlustum á það ákall sem uppi hefur verið en ég ætla ekki að úttala mig um með hvaða hætti við getum mögulega gert það. Ég vil síðan minna á það að lokum að orlofsuppbót og desemberuppbót hefur verið greidd nú þegar. En ég geri mér fyllilega grein fyrir því að ákallið er um eingreiðslu sem er skattfrjáls.

Frú forseti. Ég gleðst yfir orðum hæstv. félagsmálaráðherra sem virðist ætla að taka vel í breytingartillögu stjórnarandstöðunnar við fjáraukalögin, sem einmitt tryggir það að þessi eingreiðsla geti átt sér stað núna um þessi jól. Ég treysti á stuðning hans við þá breytingartillögu sem allir stjórnarandstöðuflokkar stóðu saman að í dag af því að það skiptir máli að við sýnum það í verki en ekki bara í orði að við stöndum raunverulega með þessum hópi sem þarf svo sannarlega á því að halda að fá þennan stuðning skerðingarlaust. Það er það sem þetta snýst um, að við séum ekki að skerða þær fjárhæðir sem við leggjum til.

Virðulegur forseti. Það hefur verið forvitnilegt að fylgjast með umræðunni hér í dag og síðustu daga. Ég verð að segja sem nýr þingmaður að það er alveg ótrúlega erfitt að lesa alla þessa pósta sem við fáum. Ég hef svolítið verið að hugleiða þetta. Það er heilmikið átak fyrir hvern og einn að setjast niður fyrir framan tölvu, setjast niður og berskjalda sig, og senda póst á ókunnugan mann þótt hann eigi sæti á Alþingi. Það gerir það enginn nema hann sé raunverulega í neyð eða nauð. Þannig að ég ætla rétt að vona að það beri árangur. Mér hefur fundist menn reyndar tala svolítið í austur og vestur. Mér heyrist á sumum stjórnarliðum að þeir séu opnir fyrir því að gera þetta og myndu styðja breytingartillögu stjórnarandstöðunnar á meðan aðrir tala í hina áttina. Þannig að ég myndi gjarnan vilja fá svolítið skýrari svör, bara almennt hjá stjórnarliðinu, um hvar þeir standi nákvæmlega í þessu máli og hvort þessir póstar allir hreyfi ekki við þeim.

Forseti. Ég kem hérna upp í fundarstjórn þótt ég hefði talið betra að eiga þetta samtal undir umræðum um fjárauka. En ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma alla vega upp í fundarstjórn og lýsa því yfir að hann muni beita sér fyrir því að þessi hópur, þ.e. öryrkjar, fái þessa eingreiðslu aftur. Ég vil taka undir með þeim sem hafa komið hérna upp, um að það er átakanlegt að fá alla þessa tölvupósta. Innboxið mitt er fullt af tölvupóstum frá fólki sem á um sárt að binda og er að biðja um að fá að eiga gleðileg jól. Mér finnst í sjálfu sér umhugsunarvert að fólk þurfi í raun og veru að senda tölvupóst á þingmenn til að betla út peninga til að geta náð endum saman. Mér finnst það í raun bara absúrd pæling að við þurfum að standa í þessu, að það skuli ekki vera sjálfsagt að endurtaka eingreiðslu sem var greidd út með þeim rökum að það voru enn þá höft í samfélaginu út af Covid. Þau rök eiga enn þá við í dag. Það eru enn þá höft út af Covid. 

Forseti. Mig langar til að spyrja forseta og Alþingi hver ákveði fjárheimildir fyrir félagsmálaráðuneytið. Samkvæmt minni reynslu í fjárlaganefnd þá segja allir fagráðherrarnir svokallaðir að það sé bara ráðuneytið sem reikni þeim stærðirnar: Gjörðu svo vel. Hérna er upphæð sem þú færð fyrir þinn málaflokk, gjörðu svo vel. Þetta er ekki minn málaflokkur, þetta er þinn málaflokkur en þetta eru samt fjárheimildirnar sem þú færð. Nú er alveg komið skýrt í ljós að þetta var rangt reiknað. Það er nákvæmlega eins og þessi hópur hefði staðið í kjarabaráttu og fengið launahækkanir samkvæmt samningum en svo er bara ekki staðið við þær. Þau fá einfaldlega lægri prósentu og að sjálfsögðu eiga þau heimtingu á að fá það sem munar þar á milli. Það er kjarni þessarar tillögu, að þær launahækkanir sem þessi hópur fékk á síðasta ári eru vanáætlaðar. Svo er það að sjálfsögðu almenn skynsemi þar að auki.

Virðulegi forseti. Nú erum við að tala undir liðnum fundarstjórn forseta og það er gott að hæstv. félagsmálaráðherra sé á meðal okkar. Við höfum rætt eingreiðslu, en um leið liggur náttúrlega fyrir að það ríkir alger óvissa um það hvernig málefnum öryrkja verður hagað næstu árin. Stjórnarsáttmáli ríkisstjórnarinnar og þetta fjárlagafrumvarp sem liggur fyrir eru bæði mjög óljós hvað þetta varðar. Fjármálaráðherra hefur svolítið bent á félagsmálaráðherra, eða hann gerði það a.m.k. í dag þegar við ræddum þetta mál við hann. Og vegna þess að ég býst við því að félagsmálaráðherra komi hérna upp á eftir þá fæ ég kannski að spyrja hvort það sé í takt við hans áherslur sem ráðherra í þessum málaflokki að nú eigi að hækka frítekjumark atvinnutekna hjá eldri borgurum en skilja öryrkja eftir, og hvort lækkandi framlög, t.d. í málefnum fatlaðra næstu árin, sé líka til marks um það að Vinstrihreyfingin – grænt framboð sé að setja meira svip sinn á þennan málaflokk 

Forseti minnir hv. þingmenn á að virða ræðutíma.

Frú forseti. Það var áhugavert að hlusta á hæstv. félagsmála- og vinnumarkaðsráðherra hérna áðan. Hann segist hafa hlustað og hann geri sér grein fyrir kröfu öryrkja, enda er hún mjög skýr, en hann ætlar ekki að úttala sig hér í þingsal um það hvernig hann ætli að bregðast við henni. Málið væri nefnilega komið til þings og hann vonaði að hér gætum við rætt það áfram. Mér finnst alveg skiljanlegt að við fáum svona snúin svör frá ráðherranum þegar hann heldur að þetta sé bara einhver aumur stjórnarandstöðuþingmaður að biðja hann um að mæta í þingsal og standa augliti til auglitis við öryrkja landsins og segja að hann telji þá ekki eiga að fá 50.000 kr. eingreiðslu fyrir jólin. En þetta er ekki mín hugmynd. Ráðherrann var náttúrlega ekkert að fylgjast með umræðunni hérna í dag þegar fjármálaráðherra, yfirfrakkinn á félagsmálaráðherranum þegar kemur að fjárheimildum, sagði: Það væri kannski ágætt að ráðherrann myndi vera til svara um það hvað standi til að gera varðandi þetta ákall. 

Forseti minnir hv. þingmenn aftur á að virða ræðutíma.

Frú forseti. Ég kem hingað upp svolítið á ská inn í þetta mál vegna þess mig langaði að ræða á yfirvegaðan hátt þá spurningu sem hv. þm. Björn Leví varpa hérna fram áðan, þ.e. hver ákvarði fjárveitingavald fagráðherranna. Mig langaði af því tilefni að rifja upp sögu þessa ágæta máls sem Alþingi samþykkti hér með yfirgnæfandi meiri hluta um greiðsluþátttöku sálfræðinga, að það félli undir greiðsluþátttöku ríkisins. Því var býsna snautlega svarað af hálfu fjármálaráðherra strax í kjölfarið, að Alþingi gæti svo sem ákveðið hitt og þetta en það væri fjárveitingavaldið sem réði för. Þannig að það kemur svolítið inn á þetta. Og mér finnst bara býsna áhugavert að við skulum vera hér að kvöldlagi á síðustu dögum ársins að velta því fyrir okkur hver ráði raunverulega því hvert peningarnir fara. Ég held að börnum og ungmennum sé kennt að það sé Alþingi. En það kemur annað á daginn þegar á reynir. 

Forseti. Mér finnst það í raun og veru dálítið skrýtin staða þegar fjármálaráðherra hvetur okkur þingmenn til að kalla félagsmálaráðherra til til þess að svara fyrir sinn málaflokk í umræðu um fjárauka og svo mætir félagsmálaráðherra og við neyðumst til að taka samtalið við hann undir fundarstjórn forseta í staðinn fyrir að gera það undir dagskrárliðnum fjáraukalög. Hæstv. ráðherra setur sig ekki á mælendaskrá og sýnir ekki vilja til þess að taka þátt í þeirri umræðu. Hérna hafa komið upp þingmenn og borið fram spurningar til hæstv. ráðherra þannig að fundarstjórn er orðin að einhvers konar neyðar óundirbúnum fyrirspurnatíma, sem er skiljanlegt þegar ráðherra neitar að koma upp og tala við okkur. Þannig að ég hvet hæstv. ráðherra til að koma og gera grein fyrir sínum málaflokki, halda stutta ræðu um hvað hann hyggst gera til að tryggja að þessi hópur fólks sem er að senda okkur neyðarkall geti haldið hér jól, það er það sem við erum að biðja um, 

Virðulegur forseti. Ég kom hingað upp í pontu áðan og lýsti því yfir að mér hugnaðist að greiða út styrk til þeirra sem búa við örorku og það var fróðlegt að hlusta á hv. þm. Björn Leví Gunnarsson lýsa því yfir að öryrkjar ættu þennan pening inni. Mér sýndist kannski þegar ég var að reyna að glöggva mig á þessum fjárauka að það ætti að færa þessa peninga eitthvert annað, svokölluð tilfærsla, til að nýta þá einhvers staðar annars staðar. En ef þessi hópur á þessa fjármuni inni ber þá Alþingi ekki skylda til að greiða þá út, er það ekki bara næsta mál að greiða þetta út? Mér finnst skrýtið að ráðherra félagsmála, sem spurður hefur verið að því hvort hann styðji þessa tillögu, skuli tala mjög óljóst í málinu. Ég stend hér og styð þessa tillögu og ég hvet ráðherra til að gera það með okkur.

Frú forseti. Sú staða er uppi, ekki í fyrsta sinn, að þegar á hæstv. fjármálaráðherra er herjað þá vísar hann ábyrgðinni annað. Þetta gerðist ítrekað á síðasta kjörtímabili þegar umræðan snerist um fjárframlag til heilbrigðismála og get ég um það vottað að hann gerði þetta ítrekað, að vísa í fagráðherra þegar var verið að ræða ýmiss konar kjaramál heilbrigðisstarfsfólks eða önnur framlög til heilbrigðismála. Engu að síður er hann sá sem á hér að sitja fyrir svörum þegar hann leggur fram frumvörp til fjárlaga eða fjáraukalaga og gerir það svo í dag, þegar um er að ræða þessa eingreiðslu til öryrkja, að vísa ábyrgðinni á þessu alfarið til hæstv. félagsmálaráðherra sem fer með málaflokk öryrkja. Vil ég því taka undir orð þeirra fjölmörgu sem hér hafa hvatt hæstv. ráðherra til að lýsa því yfir eindregið að hann muni styðja tillögu stjórnarandstöðunnar um þessa eingreiðslu til öryrkja. Ég held að það færi best á því ef hann gerði það hér.

Virðulegur forseti. Ég verð að segja að ég klóra mér dálítið í kollinum yfir því hvernig starfsemi þingsins er. Enn og aftur, maður er náttúrlega nýr hérna, maður er að læra og maður er að skilja, en ég hélt að þetta snerist dálítið mikið um samtal. Ég hélt að þetta snerist um það að þegar hæstv. ráðherra er kallaður hingað í salinn til að koma þá geri hann meira heldur en að hlusta eða halda einhverjar yfirborðskenndar stuttar ræður. Hér er auðvitað tækifæri til þess að fara af svolitlum krafti inn í þessa umræðu, eiga í smáskoðanaskiptum við stjórnarandstöðuna og í raun og veru er það þannig að við ættum ekkert að þurfa að vera í miklum skoðanaskiptum um það hvort við ætlum að styrkja þann gjörning að koma þessari greiðslu sem við erum að ræða hér um til öryrkja fyrir jólin. Það á að vera svo sjálfsagt mál. En úr því að það er það ekki þá finnst mér að hæstv. ráðherra ætti að láta setja sig á mælendaskrá og tala aðeins við okkur í stjórnarandstöðunni um þetta mál. Við sjáum það bara á tölvupóstunum sem við erum að fá að það er full ástæða til að verða við bón þess fólks sem sendir okkur þá.

Virðulegur forseti. Okkur hefur verið tíðrætt um þá tölvupósta sem okkur hafa verið sendir núna undanfarna daga vegna bágrar stöðu þeirra sem eru öryrkjar. En við fáum líka fleiri pósta. Ég velti vöngum yfir því hvers lags samfélag við erum búin að búa til og fyrir hverja. Ég fékk póst í dag, og þið hafið örugglega öll fengið hann líka, frá fjölskyldu sem dvelur í Bandaríkjunum vegna hjartaaðgerðar barnsins síns sem er búið að fara í tvær hjartaaðgerðir. Þau eru föst í Bandaríkjunum, þau fá ekki að fara heim af því að þau þurfa að bíða eftir eftirskoðun. En tekjumissirinn hefur verið geigvænlegur. Þau þurfa að hafa fyrir því að borga lyfjakostnað, gistingu, ferðakostnað á milli íbúðar og sjúkrahúss og langar til að halda gleðileg jól. Ég spyr: Hvar er velferðarkerfið okkar?  
            

Frú forseti. Mér þykir ekkert út úr myndinni að hér muni á lokametrum afgreiðslu þessa máls koma einhvers konar tillaga af hálfu meiri hlutans sem gengur í átt að því að laga hina slæmu stöðu þess fjölda fólks sem virðist hafa gleymst í plagginu eins og það lítur út núna. Kannski snýst þetta bara um þennan hefðbundna stíl, að það sé ekki hægt af hálfu meiri hlutans að samþykkja breytingartillögu sem kemur frá þingmönnum minni hlutans. Með öðrum orðum, að það sé formið en ekki efnið sem skipti hér máli, því miður. Enn og aftur. Þá langar mig að segja þetta: Það eru níu dagar til jóla og það skiptir máli fyrir fólk sem veltir fyrir sér hverri krónu hvort það veit núna eða fær jafnvel hinar góðu fréttir seint í næstu viku hvort við þessu ákalli verður brugðist. Það er líka þáttur sem þarf að spila inn í, að við látum ekki þennan hóp einhvern veginn verða óviljugir þátttakendur í einhverri leikjafræði milli meiri hluta og minni hluta hér á þingi. Þau eiga allt annað og betra skilið frá okkur.

Frú forseti. Það er ekki að ástæðulausu að við hugsum um öryrkja á sama tíma og við hugsum um fátækt og að við hugsum fátækt þegar við hugsum um öryrkja. Það er vegna þess að kerfið okkar er skapað þannig. Það er vegna þess að þetta ástand hefur verið til margra ára og skapar áhættuþætti fyrir alls konar heilbrigðisvanda, geðheilbrigðisvanda - nefndu það bara - að vera á leigumarkaði. Öryrkjar eru líklegri en aðrir til að þurfa að kljást við slíkt. Þess vegna er furðulegt að vera hérna og tala um einhverjar smáar upphæðir, um eingreiðslu til fólks sem stendur frammi fyrir fátækt oft og tíðum. Við vitum það öll. Og við vitum það öll að það sem öryrkjar fá í mánaðargreiðslur er skammarlegt og við vitum það að ef þeir fara að vinna geta þeir misst þessar mánaðargreiðslur sínar, sérstaklega ef þeir standa ekki sína plikt. Það er eiginlega bara frekar sorglegt að standa hérna og þurfa að tala fyrir þessu vegna þess að þetta á að vera sjálfsagt.  
            

Virðulegi forseti. Í ljósi þess að hæstv. félagsmálaráðherra er enn þá hér í húsinu vil ég bara enn og aftur skora á hann að setja sig á mælendaskrá, koma hingað upp, hvort sem það er undir þessum dagskrárlið eða í umræðunni um fjáraukalögin á eftir, og eyða óvissu fólksins þarna úti um hvort veitt verði svona eingreiðsla skatta- og skerðingarlaust í ár eins og í fyrra. Það er bara það minnsta sem hann getur gert. Ef hæstv. ráðherra getur ekki lýst því hvert ríkisstjórnin er að fara með almannatryggingakerfið, hvað í ósköpunum gengur á, í guðanna bænum eyddu þá óvissu fólksins þarna úti um þetta, hvort þessi eingreiðsla verði veitt eða ekki. Ekki láta fólkið hanga svona, bíða svona. Þetta er gersamlega óboðlegt.  
            

Virðulegur forseti. Út af orðum fyrri ræðumanns þar sem hann ávarpaði almættið þá ávítti forseti ekki fyrir blótsyrði eins og hefur verið gert hérna þegar hinn helmingur þess pars er nefndur hér á nafn í ræðustól Alþingis. Ég vildi bara benda forseta á það.  
            

Frú forseti. Linda, Sigrún, Samantha, Linda Rós, Teresa, Margrét, Kristín, Dagbjört, Ingibjörg, Ólöf, Reynir - fyrsti karlinn - Anna, Guðrún, Inga. Þetta er hluti af þeim sem hafa sent mér bréf síðustu daga, hluti af þeim öryrkjum sem hafa sent mér og okkur öllum tölvupóst með ofboðslega einfaldri bón: Hjálpið okkur í gegnum jólin. Látið okkur hafa örlitla hugarró yfir hátíðarnar með því að greiða út sérstaka uppbót eins og var gert í fyrra út af Covid. Það var nefnilega líka Covid á þessu ári. Ef greidd var uppbót til öryrkja vegna Covid árið 2020, af hverju í ósköpunum ætti það ekki líka að vera árið 2021? Eru jólin eitthvað öðruvísi hjá öryrkjum? Er búið að bæta stöðu þeirra ótrúlega mikið á þessu eina ári sem er liðið? Nei, allt þetta fólk sem hefur sent okkur póst getur vitnað um það. Mig langar að nýta tækifærið fyrst ég er hérna í ræðustól með hv. þm. Jódísi Skúladóttur í forsetastóli og þakka henni fyrir góða jómfrúrræðu í gær þar sem hún lyfti upp málstað þessa hóps hér í þingsal Alþingis. Með leyfi forseta, þá sagði þingmaðurinn: „Ég sé og ég heyri og ef ég gæti svarað hverjum pósti og ef ég gæti hjálpað hverju og einu þá myndi ég gera það en á því hef ég ekki tök. Ég get hins vegar lagt mig alla fram við að standa með þeim málum sem koma hér inn á þingið til þess að veita þeim brautargengi til þess að við getum lagað stöðuna til lengri tíma.“ Ég tek sérstaklega undir það, ef ég gæti svarað hverjum pósti þá myndi ég gera það en það er bara hægara sagt en gert í dagsins önn. Það er hins vegar mjög auðvelt að hjálpa hverju og einu sem hefur sent okkur póst með því að samþykkja þessa breytingartillögu af því að bón þeirra allra snýst bara nákvæmlega um það sem stendur á þessu litla blaði. Hér er gerð tillaga af hálfu stjórnarandstöðunnar um framlag úr ríkissjóði vegna 53.100 kr. eingreiðslu til örorkulífeyrisþega. Fólkið sem skrifaði þetta blað, það hlustaði og það gerði eitthvað. Það er nefnilega skrefið sem vantar. Það vantar oft þetta skref á eftir hlustuninni. Það tók upp málstað fólksins sem vantar peninga núna fyrir jól og færði inn í þingsal á formlegan hátt þannig að við þurfum að taka afstöðu með atkvæðum okkar hér í sætum okkar. Það er rosalega mikill peningur fyrir einn öryrkja að fá 53.000 kr. Það er rosalega mikil búbót skatta- og skerðingarlaust. Fyrir ríkið er þetta hins vegar ekkert svo mikið. Þetta eru 1.200 milljónir, 1,2 milljarðar þegar saman er tekið. Miðað við allt sem við þekkjum þá er þetta alveg svakalega stór upphæð, 1.200 milljónir hljómar eins og það sé stjarnfræðilegt, en hér síðar í kvöld erum við með á dagskrá tillögu um fjölgun ráðuneyta. Þetta er bara svipaður kostnaður, kannski, við vitum það ekki. Það er ekki búið að reikna það út hvað kostar að fjölga ráðherrastólunum. Það er vitað að nýtt ráðuneyti kostar a.m.k. 190 millj. kr. á ári. Og af hverju erum við að búa til ný ráðuneyti? Jú, það er vegna þess að Vinstri græn töpuðu miklu í kosningum en fengu að halda sínum ráðherrasætum óbreyttum gegn því að Framsóknarflokkurinn fengi eitt sæti í viðbót. Þannig að ef við flettum ofan af þessu þá er þetta aukaráðuneyti sem er verið að búa til í rauninni kostnaðurinn við það að halda hæstv. félagsmálaráðherra í embætti. Það voru Vinstri græn sem hefðu átt að missa ráðherra og Framsókn hefði átt að fá ráðherra, en Vinstri græn fá að halda öllum sínum þremur og það kostar a.m.k. 190 milljónir á ári fyrir utan síðan allan kostnaðinn sem er til viðbótar við breytingar á ráðuneytum sem gæti hlaupið á milljarði, en við vitum það ekki. Þannig að kostnaður ríkisins við embætti félagsmálaráðherra annars vegar og kostnaður ríkisins við að greiða eingreiðslu til örorkulífeyrisþega svo fólk geti átt góð jól er sennilega sami kostnaður yfir kjörtímabilið. Ég veit hvað ég myndi velja. Ég myndi ekki velja að fjölga ráðuneytum á pólitískum forsendum en ekki faglegum eins og er verið að gera núna. Það er ekki vel farið með ríkisfé. Hér fyrr í dag var hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra ítrekað spurður: Hvers vegna ekki að gera þetta bara, greiða eingreiðslu til örorkulífeyrisþega? Í einu af andsvörum sínum, í andsvari við hv. þm. Jakob Frímann Magnússon, þá talaði hann eins og venjulega er gert um að það þyrfti að taka kerfið til heildarendurskoðunar. Þetta er klassísk taktík þegar fólk vill ekki gera neitt, að segja bara að við þurfum að gera eitthvað seinna. Hann sagðist ætla að beita sér fyrir því innan ríkisstjórnarinnar. Hins vegar þyki honum að við ættum í rauninni ekki að vera að ræða þessa eingreiðslu í tengslum við fjáraukalagafrumvarpið þó að það hafi einmitt verið fjáraukalagafrumvarp fyrir ári sem við notuðum til að koma þessari eingreiðslu til öryrkja og þá var hann alveg sáttur við að ræða þessa tilteknu útfærslu í tengslum við fjáraukalagafrumvarp. En hvað sagði fjármálaráðherrann svo, ráðherrann sem í stjórnskipan Íslands ber einn ábyrgð á frumvarpinu sem við erum að ræða hér í dag? Fyrst sagði hann: Já, já, fínt hjá ykkur að tala um þessa eingreiðslu, en við skulum bara laga þetta einhvern tímann seinna. Svo sagði hann: Ekki spyrja mig annars, talið við félagsmálaráðherra, hann græjar þetta, hann á að svara fyrir þetta. Þetta er fáheyrt, frú forseti, að fjármálaráðherra víki sér undan pólitískri ábyrgð á máli, nánast í flutningsræðu, þegar á hann er gengið, bendi á einhvern annan ráðherra og segi, með leyfi forseta, „… en það skulum við bara vona að félagsmálaráðherra, sem ber ábyrgð á málaflokknum, sé að hlusta og sé til svara um það hvað standi til að gera í málaflokknum í heild og varðandi það ákall sem hv. þingmaður fjallaði um“. Sumum hefði reyndar þótt það aðeins of ódýrt sloppið hjá fjármálaráðherra að geta ekki bara svarað fyrir sitt eigið frumvarp, þann ramma sem hann setur félagsmálaráðherrann inn í, en gott og vel, þetta gerði hann. Hvað gerðist svo? Við í stjórnarandstöðunni þurftum eins og venjulega að taka þetta upp á okkar arma. Alltaf þegar kemur að því að berjast fyrir réttlæti gegn ranglæti ríkisstjórnarinnar þá þurftum við að fara upp í fundarstjórn eftir fundarstjórn og biðja um það, sem fjármálaráðherra sjálfur stakk upp á, að félagsmálaráðherra mætti í hús til að segja okkur hvað standi til að gera. Hann mætti svo loksins. Hann er ekki enn þá kominn á mælendaskrá, sé ég, en hefur samt tíma alla vega þangað til að ég lýk hér máli mínu. Þannig að ef einhver fulltrúi Vinstri grænna er að hlusta þá er hægt að hnippa í ráðherrann og hvetja hann til að mæta og gera það sem fjármálaráðherra hvatti hann til að gera, að standa fyrir máli sínu. En hvað gerði hann þegar hann mætti í hús? Hann brást við ræðum okkar í stjórnarandstöðunni um fundarstjórn forseta með einhverjum skætingi um að málið væri náttúrlega komið til þingsins og að við gætum bara rætt það hérna áfram. Auðvitað þætti honum mikilvægt að horfa til þessa ákalls en hann ætlaði ekkert að úttala sig um það hvernig væri hægt að gera það. Ætlaði ekkert að úttala sig um það? Til hvers hélt hann að við værum að biðja um að hann kæmi hingað? Bara til að fá sér bollakökur og kaffi frami í mötuneyti og fara svo heim aftur? Nei, við boðuðum hæstv. félagsmálaráðherra hingað í sal vegna þess að við viljum hlusta á hann, við viljum hlusta á það hvers vegna í ósköpunum ekki var gert ráð fyrir sérstakri desemberuppbót öryrkja í fjáraukalagafrumvarpinu og hvers vegna í ósköpunum enginn stjórnarliði hefur getað svarað skýrt þegar spurt er: Styður þú að öryrkjar fái 50.000 kr. skatta- og skerðingarlaust fyrir jól? - Já. Við erum ekki að biðja um meira. Við erum ekki að biðja um að ráðherrar komi hérna og segi: Ja, við ætlum að heildarendurskoða kerfið einhvern tímann og það kemur eitthvað í ljós seinna. Eða að þeir komi hingað og segi: Ég geri mér grein fyrir þessu ákalli en ég ætla ekkert að úttala mig, ég vonast til að þetta verði rætt áfram. Við erum bara að biðja um einfalt já eða nei. Frú forseti. Eftir að hafa rennt yfir orð hæstv. félagsmálaráðherra hér undir fundarstjórn áðan þá held ég að svarið hjá honum sé nefnilega nei. Eins og hann talar í kringum þetta mál þá sé ég ekki orð manns sem er að segja já við því að öryrkjar fái þessar 50.000 kr., heldur þvert á móti sé ég mann sem þvælir svarið í einhverju sem kemur málinu eiginlega ekki neitt við og skýtur sér undan svari um það sem málið snýst um. En sem betur fer, frú forseti, er lausnin einföld. Hún er skjalfest og um hana getum við greitt atkvæði. Þá er ekkert hægt að þrugla um einhverja heildarendurskoðun í framtíðinni. Þá er ekkert hægt að þvæla þessu í að málið sé í einhverri þinglegri meðferð sem ráðherrarnir láta eins og sé þeim algjörlega óviðkomandi. Nei, þá eru bara takkar í borðinu hjá okkur þar sem valkostirnir eru já eða nei. Ef mér reiknast rétt til þá yrði þetta væntanlega ein fyrsta atkvæðagreiðsla hæstv. félagsmálaráðherra eftir að hann hlaut hér kosningu sem þingmaður og þetta verður atkvæðagreiðsla sem tekið verður eftir; hvort hæstv. félagsmálaráðherra segist hlusta en sýni svo með fingrinum að hann hafi ekki tekið mark á neinu þegar hann ýtir á nei við tillögu stjórnarandstöðunnar um það sjálfsagða réttlætismál að öryrkjar fái sérstaka uppbót í tilefni jólanna.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir hans ágætu ræðu hér. Þegar ég gaf kost á mér til að fara í framboð fyrir Viðreisn voru nokkrir sem höfðu samband við mig og skildu ekkert í því, þetta væri hægri flokkur, hvernig stæði á því að ég væri að fara í framboð fyrir hægri flokk. Það er nefnilega þannig að það eru margir sem halda að velferð og það að vinna að velferð sé vinstra mál: Ef þú ert vinstri maður þá ertu velferðarsinni. Ég leit ekki þannig á málið. Ég leit þannig á að Viðreisn væri flokkur kerfisbreytinga, tilbúinn til að skoða breytingar á samfélaginu. Ég er svolítið hissa að standa hér og berjast fyrir þessu velferðarmáli, sem okkur finnst vera svo eðlilegt og sjálfsagt, að vita til þess að flokkur sem segist vera vinstri grænn skuli ekki koma hingað og tala afdráttarlaust í þessu máli. Þess vegna spyr ég hv. þingmann: Eru ekki Vinstri græn bara orðin græn, rétt eins og Framsóknarflokkurinn?

Frú forseti. Þetta er náttúrlega eitt af dæmunum um að það skiptir máli hver stjórnar hvaða ráðuneyti. Að Sjálfstæðisflokkurinn sé með lyklavöldin í fjármálaráðuneytinu þýðir að það þarf væntanlega að berjast fyrir öllum félagslegum úrbótum. Það þarf að berjast fyrir öllu sem heitir auknar fjárveitingar til velferðarmála. En er barist fyrir því í þessari ríkisstjórn? Það er náttúrlega spurningin sem við þurfum að spyrja okkur: Er barist fyrir þessari 50.000 kr. eingreiðslu í stjórnarflokkunum, við ríkisstjórnarborðið? Miðað við hvernig hæstv. félagsmálaráðherra talaði hér áðan er ég ekkert viss um það. Þá held ég að fólk sé bara búið að kyngja þeirri pillu að það þurfi að vísa í einhverja heildarendurskoðun frekar en að styðja þá kröfu sem þau segjast síðan öll hlusta á. En mig langar bara að nefna, frú forseti, fyrst ég er kominn aftur í pontu að ég er hérna með mælendaskrána fyrir framan mig og veiti því athygli að hæstv. félagsmálaráðherra er enn ekki búinn að skrá sig á mælendaskrá. Er það í alvöru staðan að ráðherrann, sem fjármálaráðherra hvatti til að myndi koma í hús til að svara fyrir þessa stöðu, ætli ekkert að gera það? Vegna þess að virðulegur forseti er í sama flokki og ráðherrann velti ég fyrir mér hvort kannski væri hægt að skjóta skilaboðum á hæstv. ráðherra og hvetja hann til að skrá sig alla vega í eins og eina ræðu til að útskýra. Hún þarf ekkert að vera löng. Við erum í rauninni bara að kalla eftir já- eða nei-svari við spurningunni: Ætla þú að styðja að öryrkjar fái eingreiðslu?

Virðulegur forseti. Ég segi eins og hv. þm. Sigmar Guðmundsson: Ég er nýr og er að reyna að læra á þetta kerfi. Mér þykir það sérstakt ef þannig háttar til í landslagi stjórnmála á Íslandi að sá sem hefur lyklavöldin í fjármálaráðuneytinu ráði öllu. Það er orðin skrýtin staða ef svo er að við skulum vera hér með forsætisráðherra sem situr þá bara á kantinum, að við skulum vera hér með ráðherra sem fá bara úthlutað eins og einhverjum öðrum hentar og að við séum með þing sem fær engu áorkað af því að sá sem situr í fjármálaráðuneytinu ræður öllu. Á hvaða leið erum við þá sem samfélagið ef þetta er orðið staðan: Fjármálaráðherra ræður öllu? Það er kannski þannig ef fólk er ekki tilbúið til að standa með sannfæringu sinni um að reyna að bæta þetta samfélag og af því að það er komið í eitthvert ráðuneyti þá selji það sannfæringu sína fyrir það af því að fjármálaráðherra ræður öllu. Er það virkilega þannig?

Frú forseti. Ég er búinn að vera hérna aðeins lengur en hv. þingmaður. Ég er samt alltaf jafn hissa á ýmsu sem kemur hérna upp. En núna held ég að ég sé óvart orðinn smá ósammála því sem fram kom í fyrra svari mínu vegna þess að jú, reyndin er náttúrlega sú að fjármálaráðherra ræður öllu um fjármál ríkisins innan ákveðinna marka. En í þessu máli benti fjármálaráðherra sérstaklega á ráðherra málaflokksins og sagði: Hei, ekki spyrja mig. Talið við hann. Ég er að snúast dálítið í skoðun minni á þessu vegna þess að þetta er svo óvanalegt. Fjármálaráðherrar standa skil á umræðu um sín frumvörp, alveg eins og félagsmálaráðherra stendur skil á umræðu um sitt frumvarp. Ef fjármálaráðherra vill að við séum að taka fagráðherrana sérstaklega fyrir þá getum við alveg dustað rykið af fyrirkomulagi sem við höfum stundum haft á umræðum um fjárlög þar sem hver fagráðherra mætir og svarar spurningum þingmanna um sitt málefnasvið. En það var alls ekki uppleggið með þetta frumvarp, sem sést kannski líka á því að hæstv. félagsmálaráðherra var ekki einu sinni í húsi þegar á hann var bent. Það þurfti að draga hann hingað inn og það var ekki einu sinni búið að segja honum að við ætluðumst til þess að hann ætti hér einhvern orðastað við þingmenn um það sem fjármálaráðherra hafði sagt að hann ætti nú helst að eiga orðastað við þingmenn um. Og svona rétt í lokin, frú forseti, þá veiti ég því enn athygli að ráðherrann sem þetta snýst allt um, ráðherrann sem ber ábyrgð á því að ekki er gert ráð fyrir eingreiðslu til öryrkja, er enn ekki á mælendaskrá. Ég er að spá í hvort það sé eitthvert sambandsleysi í þingflokksherbergi Vinstri grænna.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir afskaplega fína ræðu eins og hans er von vísa. Ég er svolítið hugsi yfir þessu öllu. Á síðasta kjörtímabili skiptu Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn með sér fjármálaráðuneytinu og félagsmálaráðuneytinu. Núna er Vinstrihreyfingin – grænt framboð komin inn í félagsmálaráðuneytið og við sjáum ofboðslega ljót fjárlög og í almannatryggingum er boðuð ofboðslega skringileg þróun að mörgu leyti þar sem gert er sérstaklega vel við tekjuhærri hópa eldra fólks en tekjulægri hóparnir, og m.a. konur, eru sérstaklega skildir eftir. Við sjáum það í því hvernig þróunin á frítekjumörkunum á að vera og eins sjáum við þessa hörku þegar kemur að málefnum öryrkja. Nú þekkir hv. þingmaður betur en ég innvolsið í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði. Ég vil spyrja hvort hv. þingmaður telji að einhvers konar stefnubreyting sé að verða þar, hvort í rauninni eigi að sýna meiri hörku og reka meiri - ja, af því að við erum að tala um hægri og vinstri - hægri stefnu í þessum málaflokki á vakt Vinstri grænna en gert var á síðasta kjörtímabili.

Frú forseti. Mig langar að taka sérstaklega undir það sem hv. þingmaður segir varðandi fjárlögin, þó að við séum ekki að ræða þau beinlínis hér, hvað þau komu á óvart, hvað þau eru pólitískt andlaus. Það er t.d. búið að setja aðhaldskröfu á alls konar framlög sem á ekkert að vera aðhaldskrafa á. Í ótengdu máli er aðhaldskrafa á framlög til sjálfstæðra fjölmiðla sem átti bara að vera krónutölustyrkur. Þessi aðhaldskröfuhugmyndafræði er náttúrlega bara einhver gömul thatcherísk „austerity“-pæling sem flest lönd eru hætt að iðka en eru enn þá trúarbrögðin uppi í fjármálaráðuneyti. En það er eins og ekki hafi farið fram nein gagnrýnin umræða ólíkra pólitískra sjónarmiða varðandi áherslur í frumvarpinu. Það er jú áhyggjuefni þegar ríkisstjórnin á í orði kveðnu að innihalda flokka sem spanna hið pólitíska litróf, að þess sjái ekki merki, sem við ætlumst til, að áherslur flokkanna skíni í gegn. Svo finnst mér þessi fjáraukalög náttúrlega mjög skýrt dæmi um það. Það að þessi eingreiðsla til öryrkja sé ekki í þessum fjáraukalögum, þó að ástandið í samfélaginu sé nánast hið sama og það var fyrir ári þegar stjórnarliðum þótti ástæða til að setja þetta inn í fjáraukalög, bendir annaðhvort til þess að þau séu farin að herðast í einhverri hægrimennsku eða að þau hafi ætlað 

Virðulegi forseti. Þetta er athyglisvert allt saman. Munurinn á þessu og á síðasta kjörtímabil er náttúrlega líka sá að núna var uppi sú staða eftir kosningarnar að flokkar sem kenna sig við félagshyggju hefðu getað myndað ríkisstjórn. Núna er líka uppi sú staða að meira að segja Viðreisn, sem hefur frekar þótt vera hægra megin við miðju, er í rauninni félagshyggjusinnaðri þegar kemur að þessu ágæta máli en vinstri flokkurinn í ríkisstjórn. Ég geri fastlega ráð fyrir því að hv. þm. Jódís Skúladóttir, sem hélt sína góðu jómfrúrræðu hérna í gær, muni styðja þetta mál okkar en ég vona að það muni eiga við um fleiri í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði.

Frú forseti. Já, það er náttúrlega alltaf að koma betur og betur í ljós hversu dýrmætt það hefði verið að mynda ríkisstjórn um eitthvað, eins og stóð til boða, frekar en að mynda ríkisstjórn um stóla. Ég held að þessi eingreiðsla til öryrkja verði prófraun og til marks um hvað koma skal á málefnasviði hæstv. félagsmálaráðherra. Ef hann nær ekki að fá í gegn þennan skitna 50.000 kall, sem ríkið munar ekkert um, ef hann nær því ekki með þennan breiða stuðning stjórnarandstöðunnar, hvaða raunverulegu breytingum megum við reikna með að hann nái á sínu málasviði? Engum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og er á svolítið svipuðum nótum og hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson sem kom hér í andsvör áður varðandi æðakerfið í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði. Mig langar aðeins að velta upp þeirri spurningu við hv. þingmann, sem þekkir þennan flokk og þá sem honum stjórna, sem er mikilvægt, sérstaklega þegar margir nýir þingmenn eru komnir um borð, hvort hann telji líkur á því, þar sem hæstv. fjármálaráðherra hefur nú gefið upp boltann og sett valdið algjörlega í fangið á hæstv. félagsmálaráðherra, að úthluta að hluta fjármunum og taka ákvörðun um úthlutun fjármuna, að þingmenn þessa flokks, hæstv. félagsmálaráðherra, sem brenna fyrir málaflokknum fái leyfi til að styðja við þetta góða mál. Af því að það þarf nú ekki marga til þess að hér myndist meirihlutasamstaða með þessu máli, rétt eins og hv. þingmaður kom inn á. Stjórnarandstöðuflokkarnir hafa hér 25 þingmenn og það þarf ekki að bæta mjög mörgum þingmönnum við, bara eins og einum þingflokki Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, ef heimild er fyrir, til að þessi góða tillaga stjórnarandstöðunnar, sem lögð var fram í dag, nái fram að ganga. Mig langar bara að spyrja hvaða líkur þingmaðurinn telur að séu á því að heimild fáist.

Frú forseti. Já, þetta er nefnilega dálítið áhugaverð staða sem við stöndum frammi fyrir vegna þess að það er búið að gefa boltann svo oft á milli að hann er hjá þinginu. Fjármálaráðherra sagði: Ekki ég, og benti á félagsmálaráðherra. Félagsmálaráðherra sagði: Ekki ég, þetta er komið til þings. Við hljótum að túlka það sem svo að þingið hafi eitthvað um þetta að segja, að ekki verði farið eftir einhverjum ströngum flokkslínum, að stjórnarflokkarnir verði allir tuktaðir til að standa gegn tillögu stjórnarandstöðunnar um eingreiðslu til öryrkja. Og miðað við fyrri orð margra hv. stjórnarþingmanna þá þætti mér nú undarlegt ef fólk lét það yfir sig ganga. En þetta held ég að verði líka önnur prófraunin, prófraunin á það í fyrsta lagi hvort stjórnarliðar geti brotið odd af oflæti sínu og samþykkt tillögu sem kemur frá stjórnarandstöðu, því að það hefur bara sjaldnast verið raunin, og hvort þingmenn stjórnarflokkanna geti staðið með drengskaparheitinu sem þau unnu að stjórnarskrá Íslands og greitt hér atkvæði eftir sannfæringu sinni um þessa tillögu. Það er próf sem ég vona að þau standist.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er aðeins að velta fyrir mér svari hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra. Hann nefndi að í rauninni væri þetta ekki í hans höndum heldur þingsins. Nú er téður ráðherra kominn í aðra stöðu en hann var í á síðasta kjörtímabili vegna þess að hæstv. ráðherra er einnig orðinn kjörinn fulltrúi í dag og er sá sem kemur til með að ýta á hnappinn sjálfur og greiða hér atkvæði í þinginu. Þannig að það að vísa þessu til þingsins - hann er auðvitað hluti af þinginu og þarf þess vegna að gera það upp við sig samkvæmt sinni eigin sannfæringu, varaformaður Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, hvort hann ætlar að styðja við það að þessi hópur fái þessa fjárhæð skerðingarlaust.

Frú forseti. Þessi lína ráðherranna um að vísa til þingsins með afgreiðslu fjárlaga er líka bara della. Hæstv. fjármálaráðherra greindi t.d. frá því hér í umræðunni fyrr í dag að á föstudaginn kemur muni ríkisstjórnin fjalla um tillögur sínar sem fjárlaganefnd geti síðan gert að sínum fyrir 2. umr. fjárlaga. Það er Stjórnarráðið sem gerir drög að tillögu meiri hluta fjárlaganefndar. Ráðherrann sagði það hér í sal. Hæstv. félagsmálaráðherra getur heldur ekki skýlt sér á bak við þingið af því að hann hefur bara heilmikið um það að segja einmitt sem varaformaður stjórnarflokks hvað þingið gerir í þessu. Og fyrst ég er hér í mínu síðasta andsvari, frú forseti, að mér reiknast til, þá vil ég bara benda á að enn er hæstv. ráðherra ekki á mælendaskrá. Er ekki alveg í lagi?

Frú forseti. Ég hef fylgst með umræðunum hér í dag mestan part, eins og hægt er, reynt að halda mér hér í þingsalnum og hlusta. Ég vona að þó að maður sjái ekki marga stjórnarliða hérna þá séu þeir nú í þingflokksherbergjum eða aðstöðu sinni að fylgjast með þessari umræðu. Það er auðvitað margt undir í henni en sérstaklega, eins og þetta hefur þróast í dag, varðandi málefni öryrkja og þá neyð sem þeir eru að lýsa fyrir okkur í tölvupóstum sem við vísum mikið í. Ástæðan fyrir því að ég a.m.k. tala mikið um þetta er sú, og mig langar bara útfæra þetta aðeins betur af því ég kom inn á það áðan: Hugsið ykkur hvað það þarf mikið til hjá fólki að setjast niður fyrir framan tölvuna að skrifa þessi bréf og yfirleitt eru þetta ekki einhver hlutlaus köld bréf með formlegri beiðni heldur er bara bókstaflega verið að lýsa aðstæðum í smáatriðum, alvarlegum slysum, ástæðum fyrir því að fólk fer út af vinnumarkaði og getur ekki séð fyrir sér, stöðu barnanna, hvernig gengur að fá fjármagn til þess að koma börnum í tómstundir og annað. Þetta er maður auðvitað að lesa og skriðþunginn í þessu hefur auðvitað aukist eftir því sem líður á þessa viku og einkum og sér í lagi í dag. Núna þegar við erum loksins komin þar sem við getum rætt þetta efnislega hér í þinginu og það er kallað eftir því að hæstv. ráðherra málaflokksins sitji hér og taki þátt í umræðunum, þá gerist það með þessum hætti sem við erum að verða vitni að og það finnst mér bara svolítið skrýtið. Ég ætla ekki að hafa stór orð um það en ég er pínulítið hissa á því að hæstv. ráðherra taki ekki þátt í umræðum um þetta mál. Þegar við erum að tala um þessi mál og þessa sérstöku uppbót sem öryrkjar fengju þá skatta- og skerðingarlaust, rúmar 50.000 kr. sem myndu auðvitað fleyta þeim mörgum hverjum yfir erfiðan hjalla, þá förum við oft inn í þá umræðu, og við heyrum það mikið hjá ráðherrum, að það standi til að endurskoða kerfið jafnvel í heild sinni. Þá er gjarnan vísað í það sem stendur í stjórnarsáttmála: „Við ætlum að fjárfesta í fólki. Auður íslensks samfélags byggist á því að við skiptum öll máli og því er mikilvægt að við fáum öll tækifæri til þess að taka þátt. Einstaklingurinn er hjartað í kerfinu, hvort sem um er að ræða börn, fatlað fólk, öryrkja eða þá sem hingað flytja til að taka þátt í íslensku samfélagi. Öflugt velferðarkerfi er undirstaða jöfnuðar og tryggir að við getum öll blómstrað.“ Þetta eru falleg orð á blaði í stjórnarsáttmála, auðvitað orð sem við getum öll tekið heils hugar undir. Svo segir: „Málefni örorkulífeyrisþega verða tekin til endurskoðunar á kjörtímabilinu með það að markmiði að bæta lífskjör og lífsgæði fólks með skerta starfsorku. Sérstaklega verður horft til þess að bæta afkomu og möguleika til virkni, menntunar og atvinnuþátttöku á eigin forsendum. Lögð verður rík áhersla á val einstaklinga til að taka þátt í nýju kerfi. Sáttmáli Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks verður lögfestur og sett á fót ný Mannréttindastofnun.“ Það að bæta kjör þeirra sem geta í raun og veru ekki séð fyrir sér sjálfir er bara alger grunnskylda hvers samfélags. Ég held að það hljóti að vera, sérstaklega í velferðarsamfélagi eins og hér á Íslandi þar sem þó er ekki svona rosalega mikill munur á hægri og vinstri eins og við sjáum sums staðar annars staðar, sátt um þessa breiðu línu, að velferðin og sameiginlegir sjóðir landsmanna hlaupi undir bagga hjá þeim sem geta ekki séð fyrir sér af einhverjum ástæðum. Við hljótum líka, hvernig sem við ætlum svo sem að skilgreina það, að vera sammála um að þurfum að finna eitthvert almennilegt viðmið, algilt viðmið sem við getum notað í umræðunni til að þoka henni eitthvað áfram. Og við hljótum líka að vera sammála um að kerfið sem við búum til, ef við ætlum að fara í það og styðja þá mögulega hæstv. ríkisstjórn til góðra verka í því, verði ekki svona stagbætt, allt fullt af einhverjum girðingum og uppbótum og skerðingum. Í raun og veru hefur enginn notandi kerfisins almennilega yfirsýn yfir það. Það eru eiginlega verstu kerfin þegar þeir sem þurfa að nota þau skilja þau kannski ekki til fulls. Þá er til að mynda hreinlega hætta á því að réttindi fólks verði fyrir borð borin, bara svo ég nefni það nú sem dæmi. Við erum öll sammála um að ef það á að fara í einhverja róttæka uppstokkun á þessu kerfi og að hafa þessi fallegu orð sem fest voru á blað í stjórnarsáttmálanum sem einhvers konar viðmið, þá hljótum við öll að geta farið í það. En við þurfum hins vegar að bregðast við því sem blasir við okkur akkúrat núna á þessari stundu, stöðu fólks sem getur ekki beðið eftir því að við bætum kerfi, að við tökum heilt almannatryggingakerfi, sníðum af því agnúa, jafnvel smíðum upp á nýtt vegna þess að sú kjarabót sem fylgir því skilar sér auðvitað ekkert inn á bankabækur þeirra sem ekki geta unnið fyrir sér og þurfa að reiða sig á opinbera aðstoð fyrr en seint og um síðir. Þess vegna er þessi tillaga hér lögð fram sem stjórnarandstaðan hefur sameinast um að gera. Þess vegna finnst mér mikilvægt, af því að þessi tillaga er að koma fram núna, að hæstv. ráðherra málaflokksins komi og taki af öll tvímæli um það, vegna þess að skilaboðin hafa verið út og suður um það hvað ríkisstjórnin vill gera bara rétt til að hleypa þessum hópi yfir erfiðasta hjallann núna þegar eru að koma jól. Ekki skrolla í gegnum pósthólfið og sleppa því að lesa þessar frásagnir. Það eru eiginlega mín skilaboð til hæstv. ráðherrans og þingheims þegar við tölum um þessa breytingartillögu stjórnarandstöðunnar og svo auðvitað bara velferðarkerfið og velferðarhugsun okkar í heild sinni. Hér hafa menn verið að koma inn á hægri og vinstri pólitík og við erum alltaf að máta okkur svolítið við þá umræðu vegna þess að við erum með ríkisstjórn sem nær alveg frá hægri og yfir til vinstri, auðvitað með stoppi í miðjunni. Ég myndi þá gjarnan vilja spyrja: Hvers konar samspil verður þarna á milli flokka og þessara póla? Hvað gerir það fyrir stjórnun í landinu? Við hljótum öll að taka einhvern veginn þátt í þeirri umræðu. Menn hafa verið að velta fyrir sér hægri og vinstri í þessari umræðu núna og varðandi það langar mig að segja að við getum talað um þá hluti alveg út í hið óendanlega, en þegar kemur að málum eins og við erum að tala um hér þá er þetta í raun og veru ekki spurning um hægri og vinstri heldur bara ofur einfaldlega sanngirni. Þetta hugtak sanngirni - það þarf ekkert að vera einhver eignarréttur á því annaðhvort hægra megin eða vinstra megin. Ég er svolítið markaðssinnaður í hugsun. Ég trúi því að frjáls markaður með góðum og skilvirkum reglum búi til verðmæti. Það er ekkert varið í þau verðmæti ef þau eru ekki nýtt til þess að búa til sanngjarnara samfélag. Mér finnst það svolítið vera undir í þessari umræðu áður en við förum að reyna að eyrnamerkja hægri eða vinstri í því hvar við staðsetjum okkur í henni með tilliti til þess hvernig við ætlum t.d. að afgreiða þessa breytingartillögu sem hér liggur fyrir. Ég hef líka fylgst með þingstörfum í gegnum tíðina og tekið eftir því, og þetta er svo sem lenska víðar en á Alþingi, að það virðist stundum ekki vera sama hvaðan hugmyndin kemur, hvaðan gott kemur. Það er auðvitað vel þekkt og við þekkjum fjölmörg dæmi um að það koma t.d. tillögur frá stjórnarandstöðu sem ekkert er gert með og þær sofna í nefnd eða komast ekki á dagskrá eða annað og síðan bara stuttu seinna eru sams konar tillögur komnar frá ráðuneytunum í formi stjórnarfrumvarps eða þingsályktunartillögu, lítið breyttar frá því sem áður hafði komið frá stjórnarandstöðunni. Mér hefur aldrei fundist mikill bragur á því. Þess vegna segi ég, og tek undir með hv. þm. Andrési Inga Jónssyni sem nefndi þetta áðan: Það hlýtur að vera einhvers konar prófsteinn á þingmenn stjórnarliðsins núna þegar þessi tiltekna tillaga kemur til atkvæðagreiðslu hvar hjarta þeirra slær, að menn geti kastað af sér skikkju stjórnarinnar ef ráðherrar ríkisstjórnarinnar eru ekki sammála þessari tillögu, og a.m.k. klætt sig í sanngirnisbúninginn og greitt þessari tillögu atkvæði. Mér finnst reyna rosalega mikið á okkur í þeirri atkvæðagreiðslu. Ég tek undir allar þær áskoranir sem fram hafa komið hér. Mér finnst að hæstv. ráðherra málaflokksins ætti að koma hingað, setja sig á mælendaskrá og fara þó að það væri ekki nema bara stuttlega yfir annars vegar langtímasýn hans í málaflokknum og svo hitt að það er ekki hægt að fela sig á bak við langtímasýn þegar við erum að tala um að bregðast við einhverri nauð og neyð sem fólk er í í dag.

Frú forseti. Ég ákvað að koma aftur í ræðustól til að gefa hæstv. ráðherrum tækifæri á að klára matinn sem þeir eru að borða núna og koma og tala. Já, hæstv. ráðherrar og hv. þingmenn eru að borða, nokkuð sem margir öryrkjar þurfa jafnvel að neita sér um í kvöld og næstu daga til að geta haldið jól. Ég bind þó ekki miklar vonir við að eitthvað gerist því að hæstv. ráðherrar hafa þegar flúið þingsalinn án þess að koma sér á mælendaskrá. Þegar hæstv. félagsmálaráðherra kom hér áðan hafði hann greinilega ekki hlustað á það sem ég sagði um að við vildum ekki afsakanirnar: Það þarf að, eða: Þetta er vandamál þingsins. Þessi orð notaði hæstv. ráðherra í sínu stutta innleggi um fundarstjórn forseta. Já, það lifir fólk við fátækt á Íslandi. Það er fólk sem getur ekki haldið jól. Það er fólk sem mun ekki geta borðað kvöldmat því að það hefur ekki efni á honum. Við hér munum berjast fyrir þessu fólki þangað til einhverju verður breytt.

Virðulegur forseti. Mig langar að ítreka það sem ég sagði í fyrri ræðu minni í dag um mikilvægi þess að svokallaður jólabónus til öryrkja sem greiddur var í desember í fyrra verði einnig greiddur í ár. Hinar sérstöku ástæður sem voru fyrir jólabónusnum í fyrra eru enn þá fyrir hendi, þ.e. við erum enn þá í Covid-ástandi og heimsfaraldur vegna kórónuveirunnar herjar enn á landsmenn. Samkvæmt fjárlagafrumvarpi sem nú liggur fyrir á Alþingi kemur fram að ástand efnahagsmála er betra en horfur voru á fyrir ári síðan, þ.e. það er betra efnahagsástand í dag en útlit var fyrir í fyrra, þannig að það eru til peningar til þess að greiða út þennan jólabónus, þessa eingreiðslu, skatta- og skerðingarlaust líkt og gert var í fyrra. Þannig að það er ekki málið. Þessi hópur er verr staddur í dag en í fyrra og verðbólga hefur bæst við. Það er því gríðarlega mikilvægt að ríkið - við getum litið á það sem aðgerð í Covid-ástandi - greiði þennan bónus og samþykki breytingartillöguna sem stjórnarandstaðan hefur lagt hér fram. Það væri bæði skref til sátta í samfélaginu og viðurkenning á því hvernig ástandið er hjá bágstaddasta hópi þjóðarinnar. Varðandi ástand efnahagsmála þá ætla stjórnvöld að vinna sig upp úr vextinum með hagvexti. Þessir peningar sem eru greiddir til öryrkja núna myndu fara beint í hagkerfið. Þeir myndu örva hagkerfið, þannig að það er gríðarlega mikilvægt að stjórnvöld, ríkisstjórnin, komi fram af rausn og samþykki þá breytingartillögu sem hér liggur fyrir.

Frú forseti. Með þingsályktunartillögu þessari, sem lögð er fram samkvæmt ákvæðum laga um Stjórnarráð Íslands, er leitað eftir stuðningi Alþingis við fyrirhugaða breytingu á heitum og fjölda ráðuneyta í Stjórnarráðinu. Breytingin felur í sér að í stað atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis, félagsmálaráðuneytis, mennta- og menningarmálaráðuneytis, samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytis og umhverfis- og auðlindaráðuneytis komi félags- og vinnumarkaðsráðuneyti, háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneyti, innviðaráðuneyti, matvælaráðuneyti, menningar- og viðskiptaráðuneyti, mennta- og barnamálaráðuneyti og umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneyti. Með breytingunni fjölgar ráðuneytum úr 10 í 12. Frú forseti. Greinargerð tillögunnar talar sínu máli og ég vona að hún útskýri þá meginhugsun sem er að baki þeim breytingum sem áformaðar eru og ég mun koma nánar inn á þau sjónarmið í síðari hluta ræðu minnar. En fyrst vil ég vekja máls á skipulagi Stjórnarráðsins almennt og inntaki þess sem kallað hefur verið verkskipulagsvald forsætisráðherra, sem hefur þróast ört síðasta áratug eða svo og er meðal mikilvægustu stjórntækja framkvæmdarvaldsins. Á tímum hraðra samfélagsbreytinga, tæknibreytinga, loftslagsbreytinga og örrar samfélagsþróunar með síbreytilegum áskorunum hefur mikilvægi skýrrar verkstjórnar og markvissrar skipulagningar Stjórnarráðsins, með hliðsjón af þeim breytingum, orðið sífellt skýrara. Regluleg endurskipulagning og tilfærsla verkefna milli ráðuneyta Stjórnarráðsins er nauðsynlegur liður í því að mæta nýjum áskorunum og verkefnum um leið og slíkar breytingar geta út af fyrir sig verið hreyfiafl breytinga og framfara. Samkvæmt hinum almenna skilningi á verkskipulagshlutverkinu leggur það á herðar forsætisráðherra þá ábyrgð að tryggja að skipulag Stjórnarráðsins sé þannig að það fái sinnt skyldum sínum og sé sem best í stakk búið til að innleiða þá stefnumótun sem stjórnvöld hyggjast setja af stað á hverjum tíma. Með eldri lögum um Stjórnarráð Íslands, sem sett voru árið 1969, var sú grundvallarbreyting gerð að skipan ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands var bundin í lög. Þetta er fyrirkomulag sem við getum kallað íslenskt fyrirkomulag því að slíkt fyrirkomulag hefur til að mynda ekki verið við lýði annars staðar á Norðurlöndum, víðast hvar. Sú breyting og sú löggjafarframkvæmd að tiltaka í sérhverjum lögum hvaða ráðherra skyldi fara með framkvæmd þeirra gerði það að verkum að verkskipulaghlutverkið var í raun fært frá framkvæmdarvaldinu til löggjafarvaldsins, þvert á fyrirmæli 15. gr. stjórnarskrárinnar, sem gerir ráð fyrir að valdið til þessa sé á höndum forsætisráðherra með atbeina forseta Íslands. Því þurfti ávallt að leggja fram frumvarp á Alþingi þegar tilefni þótti til breytinga á verkskipulagi innan Stjórnarráðsins. Á þeim tíma þótti brýn nauðsyn að koma ákveðinni röð og reglu á skipulag Stjórnarráðsins og má því segja að lögin, með því að telja upp þau ráðuneyti sem skyldu vera starfandi í Stjórnarráðinu, hafi þjónað tilgangi sínum. Leiddi þessi breyting til þess að ákveðið rof varð í ábyrgðarkeðjunni og á því grunnskipulagi sem stjórnskipan landsins gerir ráð fyrir. Grunnregla íslenskrar stjórnskipunar, eins og annarra lýðræðisríkja, er þrískipting ríkisvaldsins þar sem Alþingi setur lög og ákveður meginverkefni framkvæmdarvaldsins. Stjórnsýsla er lögbundin og hrindir öðrum verkefnum framkvæmdarvaldsins í framkvæmd ásamt lögum. Í þeirri vinnu skiptir skipulag máli og framkvæmdarvald sem hefur ekki vald á eigin skipulagi er að hluta til ábyrgðarlaust. Það er grunnregla í lýðræðisríkjum að vald og ábyrgð skuli fara saman og endurheimt verkskipulagshlutverksins með lögunum sem samþykkt voru hér á Alþingi 2011, um Stjórnarráð Íslands, var ákveðið grundvallaratriði í endurreisn Stjórnarráðsins eftir efnahagshrun. Þar voru m.a. dregnir lærdómar af skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um að þetta hlutverk, ásamt almennu forystu- og samhæfingarhlutverki forsætisráðherra, þyrfti að efla og bera stjórnarráðslögin frá 2011 þessarar viðleitni skýrlega merki. Það er því óskorað hlutverk og ábyrgð forsætisráðherra á hverjum tíma að gæta þess að grunnskipulag Stjórnarráðsins sé þannig að sem bestur árangur náist við framkvæmd lögbundinna verkefna sem og við stefnumótun og framkvæmd áhersluverkefna ríkisstjórnar hverju sinni. Eins og einhverjir hv. þingmenn muna þá var sú saga þannig að þáverandi hæstv. forsætisráðherra, Jóhanna Sigurðardóttir, lagði fram þetta frumvarp til laga til að breyta lögunum um Stjórnarráðið til að skerpa á þessu hlutverki forsætisráðherra, en eftir töluvert miklar umræður hér í þingsal, þar sem þingmenn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks andæfðu þessari nýskipan, fæddist sú málamiðlun að forsætisráðherra skyldi leggja fram þingsályktunartillögu um skipan ráðuneytanna. Það er sú tillaga sem ég legg hér fram núna. En þetta er áhugaverður lærdómur sem við getum dregið af sögunni og ég hygg að hann verði áhugaverður í ljósi þeirrar umræðu sem ég vænti hér í kvöld. Það eru margar leiðir færar til að skipuleggja stjórnarráð í hverju ríki og Stjórnarráð Íslands er þar engin undantekning. Mér finnst mikilvægt að undirstrika að það skipulag sem ég er hér að leggja til er ekki skipulag sem ég tel að eigi að standa óbreytt um alla framtíð, enda er ég ekki þeirrar skoðunar að skipulag Stjórnarráðsins eigi að vera bundið í lög heldur tel ég einmitt að það sé framkvæmdarvaldsins að skipta með sér verkum á hverjum tíma, skipuleggja sína framkvæmd með öðrum orðum, og tryggja að hún þjóni pólitískum áherslum og stefnumótun hverju sinni. Mér er ljóst að breyttar áherslur og áskoranir þeirra ríkisstjórna sem síðar munu koma munu án efa kalla á breytt skipulag og þá tel ég líka eðlilegt að komandi forsætisráðherrar axli þá ábyrgð sem því hlutverki fylgir og móti skipulag Stjórnarráðsins þannig að það fái sem best sinnt sínum verkefnum. Af því að ég sé nú að tíminn er mjög skammur sem ég hef hér til að mæla fyrir þessari þingsályktunartillögu þá ætla ég ekki að fara nánar í þessa forsögu, en hún er samt mikilvæg fyrir þá umræðu sem hér fer fram. En eins og ég kom að í stefnuræðu minni tel ég að það sé fullt tilefni til þess að fara yfir lögin um Stjórnarráðið frá árinu 2011 og meta það hvernig við teljum að þau hafi þjónað hlutverki sínu, hvort þau hafi tryggt þann sveigjanleika sem þeim var ætlað að tryggja, hvort þau hafi tryggt með þeim hætti sem við teljum best þetta mikilvæga samhæfingarhlutverk forsætisráðherra hverju sinni. Og eins og ég boðaði mun ég eiga samráð við alla flokka sem sæti eiga á Alþingi, því að eins og ég hef nefnt þá lít ég ekki svo á að skipulag Stjórnarráðsins sé markað í stein og það er mjög mikilvægt að allir flokkar eigi þátt í samtali um það hvernig við teljum að lagarammanum eigi að vera háttað. Frú forseti. Ísland stendur nú frammi fyrir áskorunum sem krefjast nýrrar hugsunar, skapandi lausna. Ég nefndi hér áðan loftslagsbreytingar, orkuskipti, réttlát umskipti, sjálfbæra þróun, breytta samsetningu samfélagsins og stafrænar umbreytingar eða tæknibreytingar. Þetta eru dæmi um þær stóru áskoranir sem krefjast þess að stjórnkerfið vinni saman sem ein heild og taki í auknum mæli upp þverfaglega nálgun á þau viðfangsefni sem við stöndum frammi fyrir. Stjórnarsáttmáli ríkisstjórnarinnar snýst að stóru leyti um þessi stóru verkefni. Ég get farið í nánari smáatriðum yfir þau en vil nefna nokkur þeirra. Ég vil til að mynda nefna íslenska tungu og stöðu hennar í alþjóðasamfélaginu. Stór hluti af því að huga að íslenskri tungu er að lyfta sérstaklega vægi menningar í Stjórnarráðinu. Það hefur verið krafa undanfarinna ára að menningin fái aukið rými í stjórnsýslunni og það er gert með því að leggja til breytta ráðuneytaskipan þar sem saman fara menning, viðskipti og ferðaþjónusta þar sem horft er til þess að hluti menningarinnar eru hinar skapandi greinar sem við tölum gjarnan um þegar við ræðum um menningu sem atvinnustarfsemi. Þetta skiptir máli. Við teljum líka að þessar greinar, hvort sem það eru hinar skapandi greinar eða ferðaþjónustan, standi að einhverju leyti frammi fyrir sambærilegum áskorunum nú í kjölfar heimsfaraldurs þar sem þær hafa tekið á sig verulegt högg. Ég vil líka nefna verkefni sem kalla á aukna samhæfingu ráðuneyta. Þar vil ég sérstaklega nefna stefnu um sjálfbæra þróun sem verður mótuð á þessu kjörtímabili og sömuleiðis velsældaráherslur og velsældarmælikvarða sem eru verkefni sem við lögðum af stað með á síðasta kjörtímabili og hafa þegar skilað mikilvægum árangri í því verkefni að meta samfélag okkar út frá fjölbreyttari mælikvörðum en eingöngu hinum efnahagslegu og meta þannig árangurinn sem við náum sem samfélag, ekki eingöngu út frá efnahagslega mælikvarðanum heldur til að mynda út frá andlegri heilsu, hvernig fólki gengur að öðlast aukið jafnvægi á milli vinnu og einkalífs. Allt kallar þetta á þessa auknu samvinnu. Hugmyndafræði sjálfbærni og réttlátra umskipta tengist þessu. Það má segja að hugsunin á bak við allar þessar breytingar snúist um að efla samstarf ráðuneyta. Ég veit það eftir að hafa verið fagráðherra á árunum 2009–2013, þegar ég gegndi embætti mennta- og menningarmálaráðherra, að mest krefjandi verkefnin sem ég átti við sem ráðherra í því ráðuneyti á vissulega krefjandi tímum voru verkefni sem kölluðu á samstarf ráðuneyta. Við höfum byggt upp stjórnsýslu sem er að miklu leyti byggð upp í sílóum og það er auðvitað lengri umræða og miklu stærri en svo að hún snúist bara um verkaskiptingu milli ráðherra og ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands, hún snýst líka um það hvernig við nálgumst verkefnið sem samhent ríkisstjórn. Það er annað sem við ættum kannski að ræða við betra tækifæri þegar við ræðum stjórnarskrána og breytingar á henni, því að að einhverju leyti erum við með kerfi sem byggir mjög undir ráðherraræði í einstökum ráðuneytum á sama tíma og við þurfum að vera með miklu meiri samhæfingu og miklu meira samstarf á milli ráðuneyta. Til að tryggja slíka samhæfingu skiptir miklu máli að við byggjum á þeirri reynslu sem við höfum öðlast, til að mynda í skýrslum rannsóknarnefnda Alþingis sem varða það hvernig við getum styrkt betur stjórnsýsluna. Ég vil nefna í því samhengi skýrslu mína til Alþingis um viðbrögð við ábendingum rannsóknarnefndar Alþingis sem lögð var fram á 151. löggjafarþingi. Þessi mál voru töluvert til umræðu á sínum tíma þegar lögunum um Stjórnarráðið var breytt. Þá var mikið rætt um hreyfanleika verkefna milli ráðuneyta og líka við myndun nýrra ríkisstjórna í samræmi við það sem tíðkast til að mynda í Danmörku og Noregi. Stjórnarráðið þyrfti að vera tilbúið til að mæta bæði breyttum pólitískum áherslum og samfélagslegum breytingum. Eitt af því sem ég tel að skipti verulegu máli til að þessar breytingar geti tekist vel er að við hugsum um Stjórnarráðið í auknum mæli sem hreyfanlegan vinnustað, að við gerum ráð fyrir því þegar við skipuleggjum störf okkar að málaflokkar kunni að flytjast á milli ráðuneyta án þess að það valdi því að þekking glatist eða stofnanaminni hverfi. Þetta er eitt af því sem við þurfum að hafa augun á í svona breytingum. Ef við gerum þetta vel hef ég hins vegar mikla trú á því að Stjórnarráð Íslands geti notið þess að vera hreyfanlegra en það hefur verið hingað til, að það geti skapað tækifæri til að leiða saman, eins og ég nefndi hér áðan, menningu, ferðaþjónustu, viðskipti, að það geti skapað ómæld tækifæri að tryggja að innleiðing laga um farsæld barna sé í sama ráðuneyti og leikskólar, grunnskólar, framhaldsskólar, þar sem börnin okkar eru að læra, þar sem skiptir einmitt máli að ná til þeirra til þess að tryggja að þau geti notið bestu mögulegu velferðarþjónustu. Að setja saman orku, umhverfi, loftslag og náttúruvernd snýst um það að við vitum hversu miklu skiptir að orkuskipti og nýting orku heppnist vel, að hún sé í samræmi við sjónarmið okkar um umhverfis- og náttúruvernd og þjóni loftslagsmarkmiðum okkar. Þessi hugsun var þegar fædd 2011 þegar við stofnuðum umhverfis- og auðlindaráðuneyti, því að það ráðuneyti átti auðvitað að snúast um umhverfisvernd og auðlindanýtingu. Við stígum eitt skref í þeirri vegferð með því að færa orkuna, þá mikilvægu auðlind, yfir í umhverfisráðuneytið og horfum þá til þess að sú nýting skiptir verulega miklu máli til þess að ná markmiðum okkar í loftslagsmálum. Vinnumarkaðsmálin munu fá aukið vægi með því að lyfta þeim upp í félagsmálaráðuneytinu þar sem vinnumarkaðsmálin hafa verið hýst, vegna þess að það skiptir máli að við leggjum aukna áherslu á það hvernig við getum, í góðu samráði við aðila vinnumarkaðarins, unnið að heilbrigðari vinnumarkaði þar sem við erum í þeirri stöðu, eins og við öll vitum sem erum hér í þessum sal, og sú sérstaða hefur markað okkur hér á Íslandi, að hér er yfirleitt töluverður fjöldi samninga laus og því miður oft ekki sest að samningaborðinu fyrr en samningar hafa verið lausir í verulega langan tíma. Þarna er átaks þörf og það skiptir máli að lyfta þessum málaflokki. Um leið færum við framhaldsfræðsluna yfir í þetta ráðuneyti af því að við viljum tryggja að vinnumarkaðurinn geti einmitt tekist á við þær breytingar sem ég verð að nefna; tæknibreytingar, loftslagsbreytingar, af því að menntunin er eitt mikilvægasta tækið til að tryggja hreyfanleika fólks á vinnumarkaði og í lífinu og samfélaginu og tryggja jöfn tækifæri til að takast á við þessa hluti. Ég vil nefna að lokum, af því að tími minn er afskaplega skammur, háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneyti. Þessir málaflokkar hafa verið leiddir saman í Vísinda- og tækniráði þar sem við höfum í raun og veru verið að reyna að byggja þessar mikilvægu brýr milli háskólavísinda, grunnrannsóknanna annars vegar og hins vegar tækniþróunar og nýsköpunar. Það hefur í raun og veru gengið vel allt frá árinu 2009 þegar fyrstu lögin um opinberan stuðning við nýsköpun voru sett. Við erum búin að sjá stórkostlega framþróun á þessu sviði þar sem hugverkageirinn er núna orðin ein lykilútflutningsstoðin fyrir Ísland. Með þessari breytingu erum við enn að styrkja þessa mikilvægu útflutningsstoð og segja í framtíðarsýn okkar með breytingum á Stjórnarráðinu að við teljum að hugvitið sé framtíðin fyrir íslenskt atvinnu- og efnahagslíf. Frú forseti. Þetta var styttra en ég hugði. Ég biðst afsökunar á að fara fram yfir í tíma en vonast til að eiga góða umræðu um þessar breytingar.

Frú forseti. Mig langar að byrja á því að nýta tímann og inna hæstv. forsætisráðherra eftir því hvort fyrir liggi kostnaðargreining á þessu, þessum breytingum. Hvað munu þær kosta og hvernig hyggst ríkisstjórnin gera grein fyrir kostnaðinum eða áætlunum um hann og verður það gert hér við afgreiðslu fjárlagafrumvarps? Það væri gott að fá þær upplýsingar strax við upphaf þessarar umræðu hér í kvöld. Það er auðvitað grundvallaratriði að lagt sé af stað með það svona nokkurn veginn í hausnum út í hvaða ferðalag við erum að leggja. Hitt sem mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra um er: Hvenær varð þessi hugmynd til? Hversu lengi hefur hún verið í undirbúningi?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Áætlaður kostnaður við það að setja á laggirnar tvö ný ráðuneyti nemur u.þ.b. 450 millj. kr., þ.e. 190 milljónir í stofnkostnað á hvort ráðuneyti og síðan rúmar 50 milljónir, ég man ekki nákvæmlega töluna, 56, ef ég man þetta rétt, sem er kostnaður við einn viðbótarráðherra og tvo aðstoðarmenn, sem fer af öðrum lið. Hvenær kom þessi hugmynd upp? Ja, í aðdraganda kosninga var Vinstrihreyfingin – grænt framboð með ákveðnar hugmyndir um að stokka ætti upp í Stjórnarráðinu, horfa til þess að tengja betur saman grunnrannsóknir og nýsköpun og breyta vægi menningar í stjórnkerfinu. Ef ég man það rétt var Framsóknarflokkurinn með þá hugmynd að horfa ætti til innviðaráðuneytis. Þannig að þessar hugmyndir voru uppi á borðum hjá alla vega þessum flokkum í aðdraganda kosninga og voru því til umræðu í stjórnarmyndunarviðræðum.

Frú forseti. Ég þakka ráðherranum svarið. Þetta er auðvitað engin skiptimynt sem fer í þessar breytingar. Ég geri mér grein fyrir því að þetta kostar eitthvað og hér sýnist mér það kosta hálfan milljarð að gera þessar breytingar á Stjórnarráðinu. Önnur spurning sem mig langar að fá svar við hér í upphafi, af því að hæstv. forsætisráðherra talar um að það hafi verið ýmsar hugmyndir í umræðunni fyrir kosningar, ég man eftir sumum og öðrum ekki, ég man betur eftir umræðunni um innviðaráðuneytið: Var gerð einhvers konar þarfagreining við myndun þessarar ríkisstjórnar um það hvar mest samlegð væri í málaflokkum og hvernig þeir ynnu best saman? Ég held að við höfum öll okkar eigin hugmyndir og skoðanir á því hvernig þetta ætti að vera og hvað okkur þætti gaman að prófa, en var gerð einhver slík greining sem liggur til grundvallar?

Frú forseti. Já, mér þykir verra að hv. þingmaður hafi ekki lesið kosningaáherslur Vinstri grænna jafn vel og hún las kosningaáherslur Framsóknarflokksins, en ég reyni að lifa með því. Það hefur lengi verið okkar stefnumið að horfa sérstaklega á annars vegar samþættingu vísinda og nýsköpunar og háskóla, því að það teljum við að feli í sér gríðarleg sóknarfæri fyrir þekkingargeirann, og hins vegar höfum við haft á því mikinn áhuga að efla vægi menningar í stjórnsýslunni. Þar höfum við fyrst og fremst verið að hlusta; hlusta á bandalag íslenskra listamanna, hlusta á forsvarsmenn menningarstofnana sem hafa einmitt kallað eftir þessu. Það liggur ekki fyrir þarfagreining, enda nálgast ég þetta verkefni út frá þeim hugmyndum sem finna má í stjórnarráðslögunum um forystu- og samhæfingarhlutverk forsætisráðherra hverju sinni sem ber á því ábyrgð að skipulag Stjórnarráðsins endurspegli áherslur ríkisstjórnar hverju sinni. Það er í raun og veru hugmyndafræðin sem ég byggi á sem við sækjum auðvitað til annarra Norðurlanda þar sem þessar breytingar eru tíðar. Það sem ég tel hins vegar að við getum lært af þeim er að horfa 

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir yfirferðina. Ég verð nú að viðurkenna að miðað við þá röskun og kostnaðinn sem þetta allt saman felur í sér þá er greinargerðin sem fylgir þessari þingsályktunartillögu ekki sérlega sannfærandi. Þetta hljómar að mörgu leyti eins og einhvers konar eftiráskýringar vegna einhvers sem hefur kannski meira með pólitískan stólaleik að gera en að einhvers konar fagleg sjónarmið búi þarna að baki. Það er margt hérna sem vekur upp spurningar. Eitt sem mig langaði að inna forsætisráðherra eftir er sú staðreynd að verið er að færa framfylgd laga og reglna um undirbúning stjórnarfrumvarpa úr forsætisráðuneytinu til dómsmálaráðuneytisins, til hæstv. ráðherra Jóns Gunnarssonar. Þar með færist allt gæðaeftirlit með frumvörpum frá ríkisstjórninni yfir í dómsmálaráðuneytið. Ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra hvers vegna þetta er gert. Ég sé að vísað er til Danmerkur, að þetta sé svoleiðis þar, en það eru ekki endilega rök í sjálfu sér. Gafst það illa á síðasta kjörtímabili að hafa þetta hlutverk í forsætisráðuneytinu?

Frú forseti. Það eru engin náttúrulögmál í þessu og áður en þetta var flutt í forsætisráðuneytið var þetta hér á Alþingi, þannig að það er mjög stutt síðan þetta var flutt yfir í forsætisráðuneytið. Þetta er mjög afmarkað verkefni og snýst fyrst og fremst um yfirlestur lagafrumvarpa og að tryggja að þau uppfylli þau sjónarmið sem stjórnvöld setja hverju sinni, en þarna fer ekki pólitísk stefnumótun fram. Þetta var áður hér á Alþingi, var fært yfir í forsætisráðuneytið og raunar var líka vangavelta til skoðunar fyrir fjórum árum um hvar þetta ætti best heima. En það er nú svo, og það slær mig svona þegar hv. þingmaður talar um þessa miklu röskun og að hér séu ekki fagleg sjónarmið, að þegar við skoðum söguna má nú sjá að verkefnin eiga ekki heima einhvers staðar út frá náttúrulögmálum heldur snýst þetta bara um pólitíska stefnumótun hverju sinni. Mig langar að spyrja hv. þingmann á móti hvað honum finnst þá um það þegar til að mynda ríkisstjórn systurflokks flokks hans í Noregi setur á laggirnar ný ráðuneyti eða ríkisstjórn systurflokks hans í Danmörku setur á laggirnar ný ráðuneyti. Telur hann það vera röskun og óþarfa eða telur hann það til marks um skýra 

Frú forseti. Mér finnst besta mál að stofna nýtt ráðuneyti, en maður gerir þá kröfu að það sé þá sannfærandi rökstuðningur fyrir því. Eitt sem maður veltir fyrir sér er að þarna kemur til sögunnar nýtt innviðaráðuneyti og rökstuðningurinn fyrir því er að það geti þá gagnast við innviðauppbyggingu að sameina þarna marga málaflokka í einu stóru ráðuneyti. Þá velti ég því fyrir mér hvort hæstv. forsætisráðherra hafi engar áhyggjur af því að það geti veikt menntamálin að tæta þau í sundur yfir mörg ráðuneyti, hvort þetta séu ekki röksemdir sem gangi þá í báðar áttir. Annað sem maður veltir fyrir sér er að í kaflanum um félagsmála- og vinnumarkaðsráðuneytið er talað um mikilvægi góðs samspils hagstjórnar og kjarasamninga, en um leið er verið að færa allan húsnæðisstuðning og húsnæðismarkaðinn undir þetta innviðaráðuneyti þegar það liggur í augum uppi hvað það skiptir miklu máli t.d. í kjarasamningum í vetur að stutt verði með markvissum hætti við félagslega húsnæðisuppbyggingu. Hvernig fer þetta saman?

Frú forseti. Ég skil alveg spurningu hv. þingmanns um að skipta upp menntamálaráðuneytinu. Nú þekki ég þetta ráðuneyti ágætlega eftir að hafa verið þar sjálf í fjögur ár. Þetta er alveg gríðarlega umfangsmikið ráðuneyti eins og það hefur litið út hingað til. Það er kannski ástæðan fyrir því ákalli sem við höfum heyrt frá listamönnum og menningarstofnunum um aukið vægi í stjórnsýslunni. Þegar maður leggur af stað í þá vegferð að skoða ráðuneytin hvert fyrir sig þá horfir maður auðvitað til þess sem tíðkast á Norðurlöndum þar sem grunn-, leik- og framhaldsskólar eru einmitt iðulega saman í einu ráðuneyti og háskólar og vísindi saman í öðru. Það er innblásturinn sem við tökum inn í þessa uppskiptingu því að þetta eru hvorir tveggja mjög mikilvægir málaflokkar sem vissulega eiga ákveðna samlegð en þeir þurfa ekki endilega að vera saman í ráðuneyti til að ná þeirri samlegð. Hvað varðar innviðaráðuneytið sækjum við aftur ákveðinn innblástur til Norðurlanda þar sem skipulagsmál, sveitarstjórnarmál og húsnæðismál eru iðulega saman í ráðuneyti til að öðlast megi betri yfirsýn yfir 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra framsöguna. Nú ætla ég ekki að fara út í neitt hringl eða aðra slíka umræðu, en það er eitt sem vekur sérstaka athygli mína í þessu, það eru fjarskiptamál. Ég vil byrja á að fagna sérstaklega því að samgönguráðuneytinu sé breytt í innviðaráðuneyti. Ég held að það sé mjög góð breyting sem búið er að leggja til af mörgum aðilum með djúpa þekkingu á þessum geirum í langan tíma, þannig að ég fagna því. En ég skil ekki hvers vegna fjarskiptamálin eru tekin þar út. Ef forsætisráðherra ætti einhverja útskýringu á því þá þætti mér áhugavert að heyra hana, af því að ég sé ekki í tillögunni eða greinargerðinni að einu orði sé vikið að fjarskiptamálum í tengslum við hvar þau lenda. Mér skilst að þau lendi í viðskipta-, iðnaðar- … 

Frú forseti. Já, ég get alveg tekið undir með hv. þingmanni að það sé skynsamlegt að setja hér lista yfir nöfn ráðherra á meðan við venjumst þessum breytingum. Hvað varðar fjarskiptin eru þau auðvitað lykilatriði - og ég ítreka það, eins og ég sagði í ræðu minni, að það sem við leggjum til um það hvernig við högum verkefnunum er ekki hinn eini sannleikur og aðrar ríkisstjórnir kynnu að haga þeim öðruvísi. En ástæðan fyrir því að við setjum fjarskiptin í vísinda-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneyti er einfaldlega náin tengsl fjarskiptanna við tæknibreytingarnar, sem ég ræddi hér áðan í inngangsræðu minni, og að uppbygging í tengslum við þessar tæknibreytingar byggir fyrst og fremst á öflugu neti fjarskipta um land allt. Þetta varð niðurstaðan, að við vildum tengja þetta saman í þetta þekkingarráðuneyti, sem við gætum einfaldlega kallað svo, en fjarskiptin eru í raun og veru undirstaðan fyrir svo margt í þessu tiltekna ráðuneyti.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svarið. Hitt sem mig langar til að reyna að ná utan um varðandi umfangsaukninguna sem verður á stjórnsýslunni með þessu - hæstv. ráðherra fór hér ágætlega yfir kostnaðarauka sem af þessu verður hvað grunnbreytinguna varðar. En mig langar að spyrja: Hver eru þau verkefni sem ekki flytjast frá öðrum ráðuneytum til hinna nýju ráðuneyta? Eru að verða til einhver alveg ný verkefni með þessu breytta skipulagi? Og þessu tengt, hvaða verkefni, sem sagt af þessum nýju verkefnum, ef einhver eru, voru það þá sem ekki var með haganlegum hætti hægt að koma fyrir í þeim ráðuneytum sem við þekkjum svo vel?

Frú forseti. Ég gruna hv. þingmann um að vera íhaldsmaður svona inn við beinið þegar hann talar um hin gömlu ráðuneyti, sem við þekkjum svo vel, af slíkri væntumþykju. En minnum okkur á að ráðuneyti eru fyrst og fremst stjórntæki til að framfylgja stefnu. Þetta er ansi stór spurning sem hv. þingmaður kemur hér með: Hvaða verkefni eru ekki færð yfir en eru eigi að síður ný verkefni? Ja, ég þori ekki að segja að ég geti svarað því með algjörlega tæmandi hætti, en ég veit þó að til að mynda kemur nú fyrir í nýjum forsetaúrskurði verkefnið réttlát umskipti, sem er lykilatriði í stjórnarsáttmála og heyrir undir forsætisráðuneyti og skrifstofu stefnumótunar í forsætisráðuneyti og snýst um samþættingu á viðbrögðum við þessum miklu samfélagsbreytingum, hvort sem er tæknibreytingum eða loftslagsbreytingum. Þannig að það er til að mynda nýtt verkefni eða ný áhersla, getum við sagt. Í forsetaúrskurði er einnig kveðið á um velsældarmælikvarða. Það er ekki nýtt verkefni. Það er verkefni sem við lögðum af stað með á síðasta kjörtímabili en er getið um í forsetaúrskurði. Ég vona að þetta skýri aðeins þessa mynd fyrir hv. þingmanni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir framsöguna varðandi tillögu til þingsályktunar um breytta skipan ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands sem kveður á um að Alþingi álykti, með vísan til 2. gr. laga um Stjórnarráð Íslands, að styðja fyrirhugaða breytingu á fjölda og heitum þeirra ráðuneyta í Stjórnarráðinu. Ég tel að verið sé að fjölga ráðuneytum úr fimm í sjö. En mig langar að spyrja hæstv. ráðherra forsætisráðherra varðandi flutning starfsmanna Stjórnarráðsins milli ráðuneyta: Er það starf hafið og mun verða farið eftir lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna? Ég tek t.d. dæmi varðandi forsætisráðuneytið að mannréttindamálin eru komin þangað, væntanlega úr dómsmálaráðuneytinu. Og það kemur reyndar ekki fram í tillögunni en varðandi samhæfingu skilst mér að loftslagsmálin séu líka komin til forsætisráðuneytisins. Ég vek athygli á því að nú er komið loftslagsráðuneyti. Hvað eru þá loftslagsmálin líka að gera í forsætisráðuneytinu?

Frú forseti. Ég vil örstutt ítreka það vegna svars míns við spurningu hv. þm. Bergþórs Ólasonar áðan, að það er ekki hægt að búa til ný verkefni með forsetaúrskurði, eingöngu úthluta verkefnum sem ákveðið hefur verið að leggja áherslu á. Ég þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni fyrirspurnina. Já, að sjálfsögðu verður gætt að lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna í þessum verkefnum. Við höfum átt samtöl við starfsmenn ráðuneytanna og það liggur alveg fyrir að það er misauðvelt að flytja verkefni. Stundum er einfaldlega um að ræða eina skrifstofu sem hægt er að flytja með manni og mús, en í öðrum tilfellum er stundum um að ræða verkefni sem sinnt hefur verið þvert á skrifstofur eða að hluta til af tilteknum starfsmönnum og þá kallar það að sjálfsögðu á samtal við starfsfólk og ákvarðanir. En ég legg á það ofuráherslu að í öllu þessu, og þar höfum við notið góðs stuðnings Kjara- og mannauðssýslu ríkisins, séu réttindi og kjör starfsfólks að sjálfsögðu tryggð.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svarið. Mig langar að spyrja varðandi það að fram kemur í greinargerð með tillögu til þingsályktunar að nú þegar sé búið að breyta tveimur forsetaúrskurðinum, þar á meðal forsetaúrskurði um skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta í Stjórnarráðinu, og svo einnig um skiptingu starfa ráðherra. Þegar þessi þingsályktunartillaga verður samþykkt, sem ég geri ráð fyrir að gangi í gegn, verður þá aftur farið að breyta forsetaúrskurðum? Þetta sýnir svolítið hversu mikill grautur þetta er allt saman, en 28. nóvember var breytt forsetaúrskurði um skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands. Þar eru talin 10 ráðuneyti og við erum núna komin upp í 13 þannig að nú þarf aftur að gera gagngerar breytingar á forsetaúrskurðinum. Til hvers? Og verður það gert?

Frú forseti. 12 ráðuneyti, ætti það að vera, ekki 13. Þeim fjölgar úr 10 í 12, bara svo við höfum tölurnar á hreinu. Ég vil líka nefna vegna fyrra andsvars hv. þingmanns, vegna þess að loftslagsmálin eru nefnd á tveimur stöðum þá er það fyrst og fremst hlutverk forsætisráðuneytisins að horfa á samþættingu loftslagsmála við alla aðra stefnumótun í Stjórnarráðinu, en sjálf faglega stefnumótunin í loftslagsmálum er í umhverfis- og loftslagsráðuneytinu. Hvað varðar það að horfa á breytingar á forsetaúrskurði þá er það svo að forsetaúrskurði var strax breytt við stjórnarskiptin til að tryggja að ráðherrar tækju utan um þá málaflokka sem ætlunin er að undir þau heyri. En við getum ekki breytt ráðuneytum nema að fá stuðning og samþykki meiri hluta Alþingis við breytingar á ráðuneytum. Það þýðir eðli máls samkvæmt að við gátum ekki fjölgað ráðuneytunum án þess að leita til Alþingis fyrst. Þannig eru lögin um Stjórnarráðið. En það er hins vegar hægt að breyta forsetaúrskurði og færa málaflokkana á milli. Mun forsetaúrskurðurinn breytast aftur? Já, mér finnst nú ekki ólíklegt að það verði einhverjar minni háttar breytingar þegar þessari ráðuneytaskiptingu er lokið.

Frú forseti. Ég kem hingað upp til að ræða tillögu til þingsályktunar sem hæstv. forsætisráðherra hefur nú mælt fyrir, um breytta skipan ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands. Tillögunni mun svo væntanlega verða vísað til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að lokinni fyrri umræðu. Mig langar í þessari ræðu fyrst og fremst að fara yfir almenn viðbrögð við þeim breytingum sem hér er verið að leggja til en fara kannski ekki djúpt í efnislega kafla. Það verður gert í nefndinni. Tillagan verður að sjálfsögðu skoðuð mjög vel þar. Ég held, frú forseti, að spurningin sem við þurfum að svara sé: Styrkja þessar breytingar stjórnsýsluna og Stjórnarráðið? Eru þessar breytingar til þess fallnar að bæta árangur í starfi ráðuneytanna og í starfi Stjórnarráðsins? Ég ætla ekki að útiloka að svo sé og ég geri í sjálfu sér engan ágreining við hugmyndir um samsetningu ráðuneyta þó að ýmislegt sé þar sem ég vilji fá betri skýringar á þegar við förum að rýna tillögurnar betur. Ég held hins vegar að það að hafa augun á því til hvers við erum að þessu eða til hvers ríkisstjórnin vill breyta Stjórnarráðinu - og þá ætla ég bara að leggja til hliðar fjölgun ráðherra, þriggja flokka samstarf og alla þá pólitík sem augljóslega liggur þarna undir. Ég vil hins vegar ganga út frá því að tillagan sé sett fram til að bæta stjórnarhætti og ná betri árangri. Það er auðvitað þannig, og það þekkja það öll sem starfað hafa innan Stjórnarráðsins, að þar standa í röð nokkrir súrheysturnar og ekki alltaf gagnvegir á milli þeirra. Og alveg burt séð frá þeim efnislegu breytingum sem hér eru lagðar til þá held ég að stóra verkefnið sé að brjóta niður múra á milli ráðuneyta og efla samvinnu.  Hins vegar vitum við að Stjórnarráðið er ekki einn vinnustaður. Það eru margir vinnustaðir, mörg ráðuneyti, margar skrifstofur. Það eitt gerir samstarfið á milli ráðuneytanna oft þunglamalegt eða erfiðara en það ætti að vera. Og bara til að rifja það upp kom svo berlega í ljós við innleiðingu jafnlaunavottunar í Stjórnarráðinu að þar er ekki einn vinnustaður heldur þurfti að gera það í hverju ráðuneyti. Það sýndi okkur reyndar líka, án þess að ég ætli að fara að ræða um kjaramál í Stjórnarráðinu, að fólk er ráðið þar inn á býsna ólíkum forsendum eftir því í hvaða ráðuneyti það er ráðið til starfa. Þá kem ég að því atriði sem mér finnst mjög mikilvægt að við í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd höfum í huga og rannsökum vel. Hér er ekki bara verið að leggja til breytingar á verkefnum, heitum á ráðuneytum o.s.frv., það er verið að breyta vinnustöðum fólks. Það er verið að breyta vinnustöðum fólks sem á rétt á því að hafa skoðanir á þeim breytingum, taka þátt í þeim breytingum og geta aðlagast þeim með sómasamlegum hætti. Flutningur starfsfólks er auðvitað framkvæmdamál en það þarf að standa mjög vel að honum. Annað sem lítið hefur verið rætt af þessu tilefni eru áhrifin sem síðan verða á undirstofnanir ráðuneyta. Það er svolítið verið að púsla því saman hvað á heima hvar og hver tilheyrir hverjum. Það er ekki eitthvað sem verður gert eða klárað á einni eða tveimur vikum. Ég sé fyrir mér að innleiðingin á þessum stóru breytingum geti tekið mánuði og jafnvel misseri. Ég held að það sé mjög mikilvægt að þingheimur hafi skilning á því og ríkisstjórnin hafi skilning á því að þessar breytingar verða ekki gerðar á einni nóttu, ef af þeim verður. Allir þurfa að vita hvað á heima hvar. Það er ekki bara af því að ég talaði hér um Stjórnarráðið sem vinnustað og reyndar marga vinnustaði. Hlutverk Stjórnarráðsins er náttúrlega þjónusta við borgarana, þjónusta við samfélagið okkar, þjónusta sem í rauninni starfrækir Ísland. Það verður að vera á hreinu í huga hins almenna borgara hvert hann eða hún á að leita, hver gerir hvað. Það má ekki verða óþarfaógagnsæi af þessum breytingum þannig að fólk eigi erfiðara með að átta sig á því hvað fer fram í ráðuneytum og hvaða þjónustu eða réttindi eða annað það getur leitað til ráðuneytanna með. Augljóslega þarf að huga að verkferlum, gæðum, stöðlum og öðru slíku. Hæstv. forsætisráðherra talaði um sveigjanleika kerfisins og ég velti því fyrir mér hvort fjölgun ráðuneyta auki sveigjanleikann. Ég held að það sé ekkert gefið að það gerist. Fyrir áratug var farið í miklar breytingar á Stjórnarráðinu þar sem markmiðið var að gera ráðuneytin stærri og færri, sterkari, betri, árangursríkari. Nú erum við komin á annan stað. Í þessum skipulagsbreytingum í Stjórnarráðinu förum við kannski svolítið eins og pendúllinn á milli endanna, en það þarf að vera algjörlega á hreinu til hvers þessar breytingar eru gerðar. Hvaða árangri vill ríkisstjórnin ná með breytingunum? Hefur það í rauninni verið sett niður? Hafa ráðherrar sett niður fyrir sér: Til hvers erum við að þessu? Þessi málaflokkur á vel heima með þessum og þessi betur með hinum? En hvað? Þó að það hljómi í sjálfu sér ekkert illa að færa saman vísindi og háskólastig og nýsköpun þá er samt löng hefð fyrir því að allt skólakerfið hangi saman í Stjórnarráðinu, ef maður má orða það þannig. Við þurfum að vita hvaða afleiðingar þetta hefur. Hvað þýðir það fyrir samverkan skólastiganna? Hvað þýðir það fyrir - eins og góðir vinir mínir á Menntavísindasviði sögðu við mig um daginn: Bíddu, erum við komin í iðnaðarráðuneytið? Háskóli er háskóli og við verðum að vita nákvæmlega til hvers við erum að gera þetta. Óttinn sem býr þar undir er auðvitað óttinn við að með einhverjum hætti sé verið að vega að sjálfstæði háskólanna og það má ekki vera. Þessar hugmyndir má skilja þannig að meira tal um beintengingu háskólastigs og atvinnulífs geti kannski með einhverjum hætti grafið undan hinu upprunalega hlutverki háskólanna. En við munum fara vel yfir þetta í nefndinni. Hæstv. forsætisráðherra svaraði hér í andsvari spurningu minni um kostnaðinn og við förum auðvitað líka ofan í saumana á honum í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Mér sýnist að málið sé dæmigert íslenskt að því leyti að nú á bara að rumpa þessu af. Það kann að vera að það sé eini hátturinn sem við Íslendingar kunnum til að breyta hlutunum, en við munum ekki rumpa neinu af í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Við munum skoða þetta mál mjög vel, forsendur þess, markmið, kostnað, hugsanlegar afleiðingar fyrir Stjórnarráðið sem heild og einnig fyrir fólkið sem er að vinna þar og hvernig þetta mun koma út fyrir það. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þessa tillögu, frú forseti, en vænti þess að eiga gott samstarf um hana við þingmenn í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd.

Frú forseti. Ég kem fyrst og fremst hér upp til að þakka hv. þingmanni fyrir mjög góða ræðu og taka undir með þeim sjónarmiðum sem hún færði hér fram um að þjónusta við borgarana er auðvitað lykilhlutverk Stjórnarráðs Íslands. Það gleymist stundum hversu mikilvægt hlutverk þetta er og ég er algerlega sammála hv. þingmanni að ekkert rof má verða á því hlutverki Stjórnarráðsins. Síðan vil ég segja að auðvitað er verið að vinna þetta hratt, en ég tel þó mikilvægt að hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hafi núna tímann fram undan í janúar til að fara ofan í þær spurningar sem hv. þingmaður nefndi hér. Ég vil segja að þetta er eitt af því sem ég hef velt mikið fyrir mér hvað varðar hið akademíska sjálfstæði og frelsi háskóla, sem var einmitt fært í lög á tíma mínum sem mennta- og menningarmálaráðherra og skiptir alveg gríðarlega miklu í þessu samhengi, því að á sama tíma og það er eftirsóknarvert að tryggja að við byggjum brýr milli hugverkageirans og háskólanna má það ekki að vera á kostnað hinnar sjálfstæðu þekkingarleitar og grunnrannsókna sem eru engu háðar öðru en þekkingarleitinni. Ég vildi bara koma hér upp því að þetta er mál sem mér finnst einstaklega mikilvægt og brennur á mér. En aftur vil ég ítreka að staða málaflokka í Stjórnarráðinu á ekki endilega að breyta þessum efnisatriðum sem eru til að mynda mjög skýr í lögum um háskóla, sem breytt var á sínum tíma, 2011, ef ég man rétt. Ég vildi bara taka undir með hv. þingmanni og ítreka að forsætisráðuneytið mun að sjálfsögðu verða til allrar þjónustu reiðubúið við hv. nefnd þegar hún tekur þetta mál til umfjöllunar.

Frú forseti. Ég þakka andsvarið frá hæstv. forsætisráðherra. Ég nefndi háskólana sem dæmi og ég efast svo sem ekkert um það að hæstv. forsætisráðherra stendur með akademísku frelsi og þekkingarleitinni og grunnrannsóknunum. Það sem við þurfum að hugsa er hvernig þessi blanda virkar innan ráðuneytis þegar og ef af því verður og hvað það þýðir og hvort það þýði áherslu á suma málaflokka fram yfir einhverja aðra. Það er auðvitað eitthvað sem á eftir að koma í ljós. Án þess að ég ætli að fara að gefa mér eitthvað um það eru þessar breytingar það miklar að ég held að við verðum að horfast í augu við að þær muni taka tíma. Ég held að það sé mjög brýnt við upphaf umræðunnar hér í þinginu að við ákveðum að vanda okkur, að við ákveðum að hér þurfi að huga að gæðunum, hér þurfi að huga að réttindum starfsfólks, hér þurfi að huga að markmiðunum með breytingunum, af því að vonandi erum við öll sammála um að við viljum styrkja stjórnsýsluna, styrkja Stjórnarráðið og bæta árangur og samvinnu innan þess. Ég velti fyrir mér, bara svona rétt í lokin, frú forseti, hvort hæstv. forsætisráðherra hafi hugleitt það í þessum undirbúningi að brjóta niður alla múra á milli ráðuneytanna og setja Stjórnarráðið á eina kennitölu.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mig langar, með leyfi forseta, að vísa í þessa þingsályktunartillögu en þar stendur: „Kröfur um sveigjanleika og viðbragðsþrótt stjórnkerfisins hafa fengið síaukið vægi á umliðnum árum samhliða örum samfélagsbreytingum.“ Svo stendur hérna neðar: „Þeim breytingum á ráðuneytisskipan Stjórnarráðs Íslands sem hér er gerð tillaga um er í samræmi við framangreint og er henni ætlað að tryggja að Stjórnarráðið sé sem best í stakk búið til að takast á við þau krefjandi samfélagsverkefni sem fram undan eru í samræmi við þær áherslur sem lagðar eru í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar fyrir komandi kjörtímabil.“ Mér heyrðist áðan, vonandi hefur mér ekki misheyrst, hv. þingmaður, þegar þú spurðir hæstv. forsætisráðherra um ný verkefni, og ég gat ekki annað heyrt á orðum hæstv. forsætisráðherra en að hún vissi ekki til þess að um væri að ræða einhver sérstök ný verkefni. Þá spyr maður: Til hvers er breytingin ef hún er ekki til að takast á við ný verkefni? Fyrir mér er þetta svolítið eins og að skjóta fyrst og spyrja svo. Hvaða skoðun hefur hv. þingmaður á því?

Ég vil minna hv. þingmann á að nota ávarpsorð með réttum hætti.

Frú forseti. Ég tel það nú eiginlega ekki hlutverk mitt að svara fyrir ríkisstjórnina í þessum efnum, ég bara get það ekki. En það hlýtur auðvitað að vera þannig, alveg sama hver fjöldi ráðuneyta í Stjórnarráðinu er, að menn eigi að geta gripið þau verkefni sem þeir vilja sinna. Það sem er svo augljóst samt af þessum breytingum er, eins og fram hefur komið, að hér liggja hugmyndir þriggja flokka að baki, væntanlega. Það hentar þessum þremur stjórnarflokkum mjög vel að raða þessu saman með þessum hætti. Sumu af því hef ég skilning á, öðru ekki. Mér finnst sumt blasa við að sé hægt að gera. Mér finnst annað ekki eins vel útskýrt í þingsályktunartillögunni. Því verður það bara mjög þarft og nauðsynlegt verkefni að rýna þetta og fá fólk á fund nefndarinnar til að skýra breytingarnar betur. Í tillögunni er víða talað um áskoranir nýrra tíma, fjórðu iðnbyltinguna o.s.frv. Það eru margar áskoranir þarna úti í samfélaginu og við erum öll að fást við þær alla daga. En ég ætla að vona að þessar breytingar útiloki ekki neitt í þeim málum eða að stjórnarráðsbreytingarnar loki einhverjum dyrum. Skárra væri það nú.

Virðulegur forseti. Ég biðst velvirðingar á því ef ég er ekki að nota ávarpsorð rétt, ég er enn þá nemi hér svona til að byrja með. Ég vona að forseti virði viljann fyrir verkið. Mig langar að spyrja hv. þingmann, sem er hokin af reynslu hafandi verið umhverfisráðherra - ég var nú ekki að biðja hana um að verja ríkisstjórnina heldur bara að fá hennar skoðun á málefninu sem slíku. Við sjáum að það er verið að búa til nýtt matvælaráðuneyti sem m.a. er að fá verkefni frá umhverfisráðuneytinu, landgræðsluna. Mér finnst þetta vera sérstakt, að landgræðsla sé komin á sama stað og landbúnaðarráðuneytið. Ég hefði haldið að þetta ætti að vera á sitt hvorum staðnum og finnst eins og að landgræðsla sé umhverfismál og ætti þar af leiðandi heima í umhverfisráðuneytinu. Hvað finnst fyrrverandi umhverfisráðherra um að það sé verið að gera þessar breytingar?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Eitt af því sem ég er mjög hugsi yfir eru þessar breytingar sem lagðar eru til með því að búa til umhverfis-, auðlinda og orkumálaráðuneyti, eða loftslagsráðuneyti, nú þarf maður að reyna að muna hvað þetta á að heita. Samt er búið að taka mörg meginverkefni umhverfisráðuneytisins út úr því og koma þeim annað. Eitt varðar skipulagsmál, byggingarmál og annað slíkt og síðan það sem hv. þingmaður nefnir um landgræðslu og skógrækt. Ég hygg að svarið við þessu sé einfaldlega að þetta endurspegli pólitískar áherslur þessarar ríkisstjórnar og auðvitað er þessari ríkisstjórn frjálst að hafa þær áherslur sem hún vill í þeim málum. Ég er ekki viss um að ég sé sammála þeim og ég sé ekki alveg hvaða markmiðum er verið að reyna að ná með þessum breytingum. Ég get ekki svarað því með öðrum hætti. En þarna eru breytingar sem ég myndi a.m.k. gjarnan vilja fá miklu betri útskýringar á og rökstuðning fyrir þeim annan en þann að það séu margar áskoranir á þessu málasviði.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að segja, af því að ég get eiginlega ekki á mér setið, að þegar ég les þessa tillögu til þingsályktunar þá les ég að Alþingi álykti að styðja fyrirhugaða breytingu á fjölda og heitum ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands. Síðan eru talin upp fimm ráðuneyti og sagt að svo komi sjö ráðuneyti. Eitt af þessum ráðuneytum sem á að koma heitir háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneyti. Þegar ég skoða forsetaúrskurðina frá 28. nóvember síðastliðnum þá les ég í forsetaúrskurði um skiptingu starfa ráðherra, sem er væntanlega sama ráðuneytið og háskóla-, iðnaðar og nýsköpunar, að þar stendur vísinda-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra. Ráðherrann á að heita annað en ráðuneytið. Þannig að það á að vera með háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneyti en ráðherrann er vísinda-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra. Ég man svo vel að ráðherra talaði um skammstöfunina VIN. Ég efast bara um að þetta skjal sé tækt til þinglegrar meðferðar, ég ætla bara segja alveg eins og er. Við erum að tala um æðstu stofnanir ríkisins, lýðveldisins, og það er misræmi. Það er verið að biðja Alþingi Íslendinga um að styðja fyrirhugaða breytingu á fjölda og heitum ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands, sem stangast á við forsetaúrskurð frá 28. nóvember. Sem þingmaður get ég ekki samþykkt þessa tillögu. Ég get ekki tekið afstöðu til þessa vegna þess að þetta stangast á við forsetaúrskurðinn frá 28. nóvember hvað heitin varðar. Ég vil bara að það komi fram. Það væri mjög áhugavert að fá að vita eitthvað um það. Þar sem ég er nýliði á þingi þá er kannski hægt að redda þessu, það er nú þjóðareinkenni að redda hlutunum. En svo ég snúi mér að málefninu að öðru leyti þá sé ég að 28. nóvember voru gefnir út tveir forsetaúrskurður; forsetaúrskurður um skiptingu starfa ráðherra, nr. 126, og forsetaúrskurður um skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands, nr. 125. Í þeim úrskurði eru 10 ráðuneyti með sín gömlu heiti. Það er óþarfi að telja þau upp hérna. En ef við skoðum forsetaúrskurð um skiptingu starfa ráðherra þar sem vísinda-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra er, þá eru komnir 12 ráðherrar, þ.e. þeir skipta 10 ráðuneytum milli 12 ráðherra. Þannig er það, þeir gera þetta þannig. Það er sem sagt allt í lagi að gera það, það er vísað til töluliðanna varðandi stjórnarmálefni í forsetaúrskurði nr. 126, um skiptingu starfa ráðherra. Ég er í sjálfu sér mjög hlynntur því að ríkisstjórn hverju sinni geti skipulagt störf sín eins og hún telur henta. En ég tel að það sem hér er lagt fram standist engan veginn. Það er ekki minnst einu orði á grunneiningar allra ráðuneytanna, sem eru skrifstofurnar. Ég hélt alltaf að þetta yrði bara gert á grundvelli skrifstofanna, að skrifstofurnar yrðu færðar til undir ráðherrana. Nei, það er ekki gert, verið er að plokka stjórnarmálefnin úr skrifstofunum og þau sett undir ráðherrana, varðandi flutning starfa og annað slíkt. Þar er verið að krukka í grunneiningu Stjórnarráðsins, sem ég tel ekki hægt að gera á svo skömmum tíma. Ég tel það ekki ganga upp, en það er mín skoðun. Þegar maður skoðar þetta nánar, fer ofan í þetta, t.d. í 15. gr. stjórnarskrár Íslands, þá segir þar: „Forsetinn skipar ráðherra og veitir þeim lausn. Hann ákveður tölu þeirra og skiptir störfum með þeim.“ Það gerir hann í forsetaúrskurði. Það segir ekkert um það að Alþingi eigi að koma þessu, ekki neins staðar. Svo höfum við lög um Stjórnarráð Íslands, ég veit að það eru líka lög frá 1969 sem koma þar inn. Ég hef ekki kynnt mér danska stjórnskipun hvað það varðar en mig grunar að Danir gangi frá þessu algerlega með konungsúrskurði, því plaggi sem þeir gera. Af hverju á Alþingi að setja lög um Stjórnarráð Íslands þegar segir í lögunum að forseti ákveði tölu ráðherra og skipti með þeim störfum? Það gerir hann í forsetaúrskurðinum. En svo fáum við þessa undarlegu tillögu þar sem er óskað eftir því að Alþingi álykti að styðja fyrirhugaða breytingu á fjölda og heitum ráðuneyta. Í fyrsta lagi eru heiti ráðuneytanna röng miðað við forsetaúrskurð. Ég tel það því ekki ganga upp. Í öðru lagi er líka búið að ákveða fjölda ráðherranna í forsetaúrskurði. Hvað erum við að gera? Ef við skoðum texta tillögunnar þá virðist þetta ekki ganga algerlega upp hvað það varðar. Ég tel líka að innihaldið sé svolítið á sömu bókina lært. Ég veit að þetta eru gildandi lög. Við erum ekki að fara að breyta þeim núna, en ég tel það kannski vera innlegg inn í framtíðina að skoða lög um Stjórnarráð Íslands algerlega frá grunni og byggja á því sem stendur í stjórnarskránni um að forsetaúrskurður ákveði þetta, þ.e. að forseti ákveði tölu ráðuneyta og skipti með ráðherrum störfum. Þetta plagg er mjög einfalt, það er bara fjöldi og heiti og eitt heitið rangt. Ef við förum síðan og skoðum innihald greinargerðar þingsályktunartillögunnar þá virðist þetta ekki vera eitt eða neitt. Þegar ég les þetta þá sé ég eitthvað um verkskipulagshlutverk forsætisráðherra í 2. kafla. Ég vek sérstaklega athygli á 2. kafla, um skipulag Stjórnarráðs Íslands. Þar segir í lok fyrstu málsgreinar, með leyfi forseta: „Endurskipulagning og tilfærsla verkefna milli ráðuneyta Stjórnarráðsins getur þannig verið nauðsynlegur liður í því að mæta nýjum áskorunum og takast á við ný eða breytt verkefni í takt við þarfir hvers tíma.“ Svona heldur þetta áfram málsgrein eftir málsgrein: „Kröfur um sveigjanleika og viðbragðsþrótt stjórnkerfisins hafa fengið síaukið vægi á umliðnum árum samhliða örum samfélagsbreytingum.“ Og hvað er síðan farið að gera? Jú það er farið að tala um bankahrunið. Já, við erum enn þá á árinu 2008, það eru rúm 13 ár frá því að bankahrunið átti sér stað. Svo segir: „Þeir lærdómar sem brugðið er ljósi á í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis varða alla meginþætti í starfsemi og hlutverki framkvæmdarvaldsins.“ Þannig að við erum hér föst í hruninu, algjörlega. Og svo er það stjórnarsáttmálinn og það vantar eitt ráðuneyti fyrir Framsóknarflokkinn. Það eiga að vera þrjú, fjögur og fimm ráðuneyti. Þá förum við í hrunið. Fyrir mér er þetta, fyrirgefið, virðulegur forseti, alger grautur sem er orðinn hér til. Hér segir að það hafi verið ýtt undir þverfaglega nálgun og hvatt til aukins hreyfanleika o.s.frv. Og áfram er haldið og sagt að breytingum á Stjórnarráðinu sé ætlað að tryggja að það sé sem best í stakk búið til að takast á við krefjandi samfélagsverkefni. Svona er þetta áfram, eiginlega í hverri einustu málsgrein: „Sú nálgun sem hér er kynnt til sögunnar er hins vegar í takt við þróun umræðu um þau mál þar sem kallað er eftir jafnvægi á milli nýtingar og verndar …“ Og svo kemur alveg óborganlega setning í lokin, með leyfi forseta: „Eins og sjá má eru þessar breytingar á skipan ráðuneyta síðast en ekki síst til þess fallnar að fella ósýnilega múra stofnanamenningar og stuðla að samvinnu, samráði og samhæfingu innan Stjórnarráðsins.“ Hvað hefur fólk verið að gera í Stjórnarráðinu undanfarin ár? Ég var sjálfur starfsmaður í fjármálaráðuneytinu og það er mikil þekking í þessum ráðuneytum. En að fara að krukka í Stjórnarráðinu með þessum hætti sem hér er verið að gera og flytja starfsfólk milli starfa til að redda einum ráðherra Framsóknarflokksins sæti í ríkisstjórninni - það gengur bara engan veginn. Og svo forsætisráðuneytið. Jú, jú, þeir fá mannréttindamálin. Hver er á móti mannréttindum? Og fá líka samhæfinguna í loftslagsmálunum. Hver er á móti því? Það er verið að skreyta sig með fjöðrum í málaflokkum - loftslagsmálaráðherra er kominn, en hann á ekki að sjá um samhæfinguna. Það er forsætisráðherra sem á sjá um samhæfinguna. Ráðherrann sem er með málaflokkinn sér auðvitað um samhæfinguna. Það er þannig sem þetta er. Og svo má lengi áfram telja. Ég sé að tími minn er á þrotum. Við getum séð hér að lokum ráðuneyti, sem er eiginlega mitt uppáhaldsráðuneyti í þessum kafla, þ.e. menningar- og viðskiptaráðuneyti. Þar er ferðamálunum troðið með samkeppnismálunum, ríkisaðstoð, neytendamálum, verslun og þjónustu, fjölmiðlum, safnamálum, listum, menningu, íslenskri tungu og fleira. Þegar maður les kaflann - jú, jú, menningarmál eru stór á Íslandi, og ferðaþjónustan er mikilvæg atvinnugrein, en það á að fara að tengja ferðamálin allt í einu við menningu. Menning er algerlega óskyld ferðamálum. Það þarf tengja ferðamálin við náttúru eða eitthvað, þau ættu að vera í umhverfisráðuneytinu. En ég sé að tíminn er á þrotum. Ég tel að þetta mál sé ekki tækt til þinglegrar meðferðar vegna gallanna sem ég minntist á og að efnislega sé það ekki boðlegt fyrir Alþingi Íslendinga.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég finn mig knúna til að koma hingað upp til að fara aðeins yfir forsetaúrskurði. Hér er um að ræða þrjá úrskurði sem byggja hver á öðrum í tiltekinni röð, þ.e. um skiptingu Stjórnarráðsins í ráðuneyti, um skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta og að lokum um skiptingu starfa ráðherra. Hv. þingmaður tekur hér réttilega eftir því að í forsetaúrskurði frá 28. nóvember er talað um ráðuneyti vísinda, iðnaðar og nýsköpunar. Í þessari tillögu er ekki villa þegar við tölum um ráðuneyti háskóla, iðnaðar og nýsköpunar heldur var það niðurstaða okkar að eftir að málaflokkarnir höfðu verið fluttir. Nýr ráðherra hafði fengið tækifæri til að fara yfir sviðið og það var hennar tillaga að heitinu yrði breytt í ráðuneyti háskóla, iðnaðar og nýsköpunar. Þetta er því ekki villa heldur tillaga. Þegar þessi tillaga verður tekin til afgreiðslu, eins og ég kom að hér áðan í örstuttu andsvari, verður forsetaúrskurðinum breytt til samræmis við samþykkt tillögunnar. Þetta vildi ég bara undirstrika til þess að hér væri ekki einhver leiður misskilningur á ferð. Margt af því sem hv. þingmaður nefndi hér var áhugavert. Ég tók þó eftir því að hann nefndi sérstaklega að hann væri ekki á móti þeirri grunnhugsun að framkvæmdarvaldið skipti með sér verkum eins og það teldi best til að ná fram stefnumálum sínum. Hann hefði kosið að gera það öðruvísi. Það er fullkomlega eðlilegt. Ég vil þó gera þá athugasemd að út frá þeirri hugsun sem við höfum í okkar stjórnkerfi, þar sem forsætisráðherra fer með samhæfingu málefna milli ráðuneyta, þá stenst það ekki að fagráðherrar beri ábyrgð á samhæfingu til að mynda innleiðingar á einhverri stefnu sem fer þvers og kruss á ráðuneyti. Til þess er forsætisráðherrann. Það er hlutverk hans. Ég vildi bara koma því sjónarmiði hér að og þykist nú viss um að hv. þingmaður sé mér sammála um þá túlkun.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir andsvarið. Þegar ég les greinargerðina með tillögunni til þingsályktunar les ég eftirfarandi, með leyfi forseta: „Fyrirhuguð fjölgun ráðuneyta og breyting á heitum þeirra er lokaáfangi í umfangsmiklum breytingum á skipulagi Stjórnarráðs Íslands sem kynntar voru í tengslum við myndun nýrrar ríkisstjórnar í lok nóvember sl.“ - ég vek athygli á: sem kynntar voru í tengslum við myndun nýrrar ríkisstjórnar í lok nóvember - „með útgáfu forsetaúrskurðar um skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands“ - það er einn úrskurður - „og forsetaúrskurðar um skiptingu starfa ráðherra.“ Það eru tveir úrskurðir og ef ég heyrði rétt þá talar hæstv. forsætisráðherra um þrjá úrskurði.

Já.

Já, það er bara talað um tvo hér í greinargerðinni. Þá vantar greinilega upplýsingar í greinargerðina. Ég vil bara taka það fram að ég er algerlega sammála því að ríkisstjórn hvers tíma geti skipt en hún á þá að gera það á grundvelli skrifstofanna sem eru í ráðuneytinu. En að fara að flokka mál út úr skrifstofunum, það er miklu stærra mál. Ég veit að þetta er gallað kerfi eins og ég lýsti áðan og ég hef mínar skoðanir á því á grundvelli stjórnarskrárinnar. Ég tel að þetta sé ekki plagg sem ætti að leggja fram og ég vona bara að þingið hafni þessu, að við styðjum þetta ekki, bæði vegna þess að eitt nafnið er rangt og jú, það er búið að breyta nafninu en þá verður að breyta forsetaúrskurðinum fyrst, tel ég, og koma svo til Alþingis og óska eftir samþykkt og stuðningi við fjölda ráðuneyta og heiti ráðuneytanna.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hans hérna áðan og líka hæstv. forsætisráðherra fyrir framsöguna. Það er ánægjulegt að hæstv. forsætisráðherra taki virkan þátt í umræðunum um þetta mál. Þetta er ekkert smámál, finnst mér, alveg í heilmikið og stórt og full ástæða til að gefa því góðan gaum, bæði hér í þingsal og svo auðvitað í störfum nefndar og að þingheimur verði svolítið virkur í þessu. Mig langar að spyrja hv. þingmann út frá ræðu hans hér áðan af því að hann fór að nefna þetta með hrunið. Það fór auðvitað í gang heilmikil rannsóknarvinna eftir hrunið til að passa upp á og reyna að finna út úr því hvað það var sem klikkaði í aðdragandanum, hvað við gætum t.d. gert til að laga stjórnkerfið okkar, tækin okkar öll, til lengri tíma litið til að koma í veg fyrir að eitthvað svona gerðist aftur. Ég hef tekið svolítið eftir því að þegar hæstv. ráðherrar ríkisstjórnarinnar tala um þetta mál þá vísa þeir stundum, og það er reyndar gert í greinargerðinni líka, í rannsóknarskýrsluna en það er svolítið valkvætt, sumt er tekið og öðru sleppt. Mig langar því að spyrja hv. þingmann, af því að hann vísaði í þetta með hrunið og rannsóknarskýrsluna og það allt saman, hvernig honum finnist það síðan, eftir vinnuna við rannsóknarskýrsluna og þær tillögur sem þar komu fram sem lutu m.a. að því að fækka og efla og stækka ráðuneyti, samrýmast þeirri niðurstöðu sem við sjáum hér fyrir framan okkur í greinargerðinni og svo auðvitað bara í skipan Stjórnarráðsins eins og hún er fyrirhuguð.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er algerlega sammála því sem segir í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um að fækka ráðuneytunum og efla þau. Íslensk stjórnsýsla er mjög veik. En núna er farið að fjölga þeim aftur og það er gert í pólitískum tilgangi að skipting ráðherra milli flokkanna sé þrír, fjórir, fimm, þar sem Vinstri grænir, sem töpuðu rúmum 4% í kosningunum, missa ekki stól. Það er tilgangurinn. Ekki er verið að hugsa um eflingu Stjórnarráðsins á nokkurn hátt. Varðandi hrunið þá vil ég líka benda á að það er mikil krafa um að gerðar séu breytingar á stjórnskipun landsins og líka á Stjórnarráði Íslands. Þessar breytingar sem núna eiga sér stað eru í engum takti við það. Þetta eru pólitískar breytingar á milli flokkanna til að koma að einum stól. Ég tel mikilvægt að við tökum það sem kemur fram í skýrslunni alvarlega og að þeim leiðbeiningum sem þar komu fram verði fylgt eftir. Það hefur bara tekið óheyrilega langan tíma. Í dag vorum við að fjalla um skerðingarnar. Eitt helsta baráttumál Flokks fólksins er að skerðingar verði afnumdar. Þeim var komið á í kringum hrunið og þær eru enn þá í gildi. Það er ekki enn þá búið að afnema þær. Það virðist enn þá eiga við þetta sem átti sér stað fyrir 13 árum, þessi ósköp sem áttu sér stað í fyrstu viku októbermánaðar 2008. Mig langar að nota þessa síðustu hálfa mínútu sem ég hef hérna til að segja að þetta plagg, tillaga til þingsályktunar, er borið hér upp eftir klukkan átta að kvöldi, ég segi nú ekki í skjóli nætur en það er bara algerlega óforsvaranlegt að við séum að eyða tíma seint að kvöldi, milli átta og tólf, til að fjalla um þetta mikilvæga mál og að þingheimur fái ekki meiri tíma til að fjalla um það. Það er algerlega óásættanlegt.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanninum fyrir. Ég hjó eftir því í fyrri ræðu hans að hann nefndi hvernig verkefnum væri skipt milli ráðuneyta eða hvernig málaflokkum væri skipt innan Stjórnarráðsins. Mér finnst þetta svolítið áhugaverð umræða vegna þess að menn gefa sér oft í umræðunni, ég er ekki að segja að hv. þingmaður geri það, en það er stundum gefið út að það sé algjört frumskilyrði að málaflokkar eins ráðherra tengist með alveg óvefengjanlegum hætti. Svo erum við með menningar- og viðskiptaráðuneyti, sem mér finnst sjálfum ekkert athugavert við í prinsippinu. En það var einhver gárunginn sem nefndi það að loksins væri ljóðið komið inn í viðskiptaráðuneytið, gott ef það var ekki Bragi Valdimar. Þannig að ég vildi spyrja hv. þingmann: Hvað mælir gegn því að einn og sami ráðherrann geti verið með tvo ólíka málaflokka undir sama ráðuneyti?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið. Ég tel að hver skrifstofa eigi að vera með faglega lík málefni til að nýta þekkingu starfsmanna. Það er gríðarleg þekking í embættismannakerfinu og það er mjög mikilvægt að sú þekking sé á sama stað og þekkingu á sama málefni sé ekki dreift út um allar koppagrundir. Ég tel mikilvægt að loftslagsmálaráðherra sé með loftslagsmálin og sjái einnig um samhæfinguna, að ekki sé verið að taka einhvern ákveðinn þátt úr því, samhæfinguna, og færa til forsætisráðuneytisins. Það tel ég vera mjög mikilvægt. Ég tel líka mikilvægt, og þetta er kannski annað en tengist þessu smávegis, að starfsmenn í æðstu lögum embættismannakerfisins fái aðeins að njóta sín, séu ekki fastir í ákveðnum málaflokki nánast endalaust, að það sé flutningur starfsmanna þar á milli þannig að þekkingin og reynslan nýtist. Ég tel að það sé miklu stærra mál en að koma með eitt aukaráðuneyti. Þetta þarf miklu meiri tíma og miklu betri skoðun. 

Forseti minnir þingmenn á að virða ræðutíma.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir sköruglega ræðu sem var greinilega innblásin af því að hann starfaði einu sinni innan Stjórnarráðsins. Ég hef stundum talað um þessa hugmynd sem upp kom hjá ráðherrum og forsvarsmönnum ríkisstjórnarinnar að það er eins og þau hafi haldið að verkefnin væru öll á borði ráðherra og þess vegna væri hægt að útdeila þeim bara að vild. Það þyrfti kannski ekkert að huga að þeim fjölda sem starfar innan ráðuneytanna. Það hvíslaði að mér starfsmaður innan úr ráðuneytunum að líkast til yrði flutningur 200 af 700 starfsmönnum Stjórnarráðsins við þessar tilfærslur. Svona fljótt á litið sýnast mér breytingar, þar sem er verið að flytja málefni milli ráðuneyta, vera a.m.k. 14 og í mesta lagi 24 flutningar milli ráðuneyta, Mig langar að spyrja hv. þingmann, sem hefur starfað í Stjórnarráðinu, í fjármálaráðuneytinu, eins og hann greindi frá sjálfur, hvaða áhrif slíkir flutningar geti haft á starfsemi innan ráðuneyta, starfsmannahópinn og yfirsýn og skilvirkni sem á sér stað á eins stórum vinnustað og hér um ræðir, mörg hundruð manna vinnustað.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þegar verið er að flytja málefni milli ráðuneyta þá felur það líka í sér, ef líka á að flytja þekkingu á málefninu, flutning starfsmannsins og það getur haft gríðarlega mikil áhrif á hann. Hann getur verið ósáttur, hann getur ákveðið að hætta störfum, þekkingin getur horfið o.s.frv. Það að fara að flytja málefni án þess að flytja heildina, vinnustaðinn - vinnustaðurinn er skrifstofa í ráðuneytinu, þar er vinnuhópurinn sem þú ert að vinna með allan daginn - og það á fara að kippa einum og einum starfsmanni út úr skrifstofunni í eitthvert allt annað umhverfi sem hann er kannski ekki sáttur við, þá getur þekkingin horfið. Það er ekkert hugsað út í þekkinguna sem er til staðar og þá starfsmenn sem eru fyrir hendi. Ég veit það ekki en ég ætla það, ég held að það sé ekkert ólíklegt að einhver þekking og reynsla muni hverfa. En þetta reddast kannski eins og venjulega. Hér er algerlega litið fram hjá þessum þætti í þessum ráðherrakapli, sýnist mér. Það var hv. þingmaður hérna áðan, fyrrverandi formaður BHM, sem kom inn á þennan þátt. Það er grundvallaratriði og mjög mikilvægt að allir starfsmenn fái að njóta sín í starfi. Ég er nú kominn með nýjan starfsvettvang og þetta eru mikil umskipti. Það eru mikil umskipti fyrir starfsmann að fara úr einu ráðuneyti í annað. Það er grundvallarbreyting. Stjórnarráð Íslands er ekki einn vinnustaður, það skiptist niður í vinnustaði sem ég myndi telja að væru skrifstofurnar í stóru ráðuneytunum. Ég þekki ekki til minni ráðuneytanna. En þetta er atriði sem mér finnst algerlega vera litið fram hjá. Í samfélagi sem er eins og það er í dag er gríðarlega mikilvægt að halda í hæft fólk og mikla þekkingu sem er til staðar í ráðuneytunum. Í íslensku samfélagi er algerlega vanmetin sú þekking sem er í embættismannakerfinu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Hv. þingmaður er býsna fastur í forminu og vill að nákvæmni sé gætt við svona vinnu, hef ég heyrt. Ég hef tekið eftir því að hæstv. forsætisráðherra hefur talað um að verið væri að fjölga ráðuneytum úr 10 í 12, en á síðasta kjörtímabili voru ráðuneytin 11 af því að þeim var fjölgað þegar velferðarráðuneytinu var skipt upp í tvö ráðuneyti, félagsmálaráðuneyti og heilbrigðisráðuneyti. Ég velti fyrir mér hvaða máli þetta skiptir í þessu tilliti. Þá langar mig líka að spyrja hv. þingmann út í það sem kemur hérna fram, t.d. er varðar fjármála- og efnahagsráðuneytið, að það sé að mestu leyti óbreytt í skipan ráðuneyta í Stjórnarráði og ekki tilgreint neitt frekar, en seinna í þingsályktunartillögunni er talað um að t.d. ríkisábyrgðarmálin séu að færast yfir í nýtt ráðuneyti, sem heitir nú menningar- og viðskiptaráðuneyti. Ég held að ríkisábyrgðarmálin hafi verið í fjármálaráðuneytinu eftir því sem leitarvélin Google sýnir mér.

Virðulegur forseti. Ríkisábyrgðarmálin, að það sé búið að flytja þau úr fjármálaráðuneytinu. Ég skil það hreinlega ekki. Ég tók ekki eftir því en það finnst mér vera stórmál vegna þess að auðvitað eiga þau að vera í fjármálaráðuneytinu. Það er sá ráðherra sem skrifar upp á ábyrgðirnar á endanum. Það er hann sem ber ábyrgð á fjármálum ríkisins, ekki einhver annar ráðherra.

Menningar og viðskiptaráðherra.

Menningar- og viðskiptaráðherra. Það er ferðamálaráðuneytið, samkeppnismálin og neytendamálin. Ég skil ekki þá skiptingu, ég verð bara að segja alveg eins og er. Ríkisábyrgðarmálin eiga auðvitað vera í fjármálaráðuneytinu þar sem þau eiga heima. Mig langar aðeins að koma inn á forsetaúrskurðinn. Það er alveg klárt mál, mín persónulega skoðun er sú að það á hafa þetta í forsetaúrskurðinum eingöngu, ekki í þessari þingsályktunartillögu. Þetta á ekkert heima þar. Það eina sem við erum að fara að gera hérna er að styðja fyrirhugaða breytingu á fjölda og heitum ráðuneyta. Það er búið að ganga frá þessu. Þetta er gert í forsetaúrskurði, 

Frú forseti. Ég ítreka þakkir mínar til hæstv. forsætisráðherra fyrir að kynna þetta mál fyrir okkur, leggja það hérna fram. Okkur gefst auðvitað tækifæri til þess að ræða það núna í framhaldinu. Ég vil nefna það sérstaklega að ég er mjög samþykkur því að Stjórnarráðið sé dínamískt, að valdhafar hverju sinni geti og hafi mikið frelsi til að færa verkefni á milli eftir því sem áherslur þeirra leiða þá til. Það er auðvitað alveg eðlilegt að það sé gert. Ég vil hins vegar líka vera mjög skýr á því að ekki er sama hvernig það er gert. Þá er ég ekkert endilega að tala um það út frá því hvaða málaflokkar hanga saman heldur bara verklagið við ákvarðanatökuna. Ég nefndi hérna áðan að mikið sé vísað í rannsóknarskýrslu Alþingis en skautað fram hjá því að ein niðurstaðan þar er auðvitað sú að fækka eigi ráðuneytum, það eigi frekar að vera stærri einingar og annað í þeim dúr. Ég sá nú ekki betur í fréttunum um daginn en að fyrrverandi hæstv. forsætisráðherra, Jóhanna Sigurðardóttir, hefði talað um að þessar tillögur væru í raun og veru bara langt nef, verið væri að gefa rannsóknarskýrslunni langt nef með þessari útfærslu. En við skulum kannski láta liggja á milli hluta þessa valkvæðni hæstv. ríkisstjórnar þegar kemur að því hvað eigi að taka úr rannsóknarskýrslunni og hvað ekki. Ég verð að klóra mér í kollinum yfir atburðarásinni. Þetta er kynnt þannig að verið sé að búa til betri stoðir undir það að berjast fyrir bættum heimi. Auðvitað er talað sérstaklega um að berjast gegn loftslagsvánni, talað er um fjórðu iðnbyltinguna, að nýta og virkja þau tækifæri og það allt saman. Þetta eru verkefni sem eru búin að liggja fyrir lengi en ég fæ ekki séð annað en að atburðarásin sé sú að þetta sé bara ákveðið í stjórnarmyndunarviðræðum. Þó að hér og þar í gegnum tíðina og mögulega í kosningabaráttunni, og jafnvel að einhverjir flokkar hafi haft það á stefnuskránni, hafi verið rætt hvernig við eigum að haga stjórnskipan Stjórnarráðsins fæ ég ekki betur séð en að þetta hafi bara verið rætt á þessum þriggja manna fundi þar sem var verið að mynda ríkisstjórn. Það hafi ekki verið haft neitt samráð eða a.m.k. eitthvað talað inn í ráðuneytin, bara upp á það hvort þessi tiltekna skipting myndi skila þeim markmiðum sem er verið að reyna að ná fram. Hverjir eru kostirnir við það? Hverjir eru gallarnir við það? Hver væri kostnaðurinn við það? Við höfum ekki fengið að sjá neitt um slíka vinnu. Þetta finnst mér eiginlega svolítið miður. Það vantar ekkert upp á það í greinargerðinni að þar er talað mjög fallega um hverju þetta á að skila. Það eru meira að segja notuð svolítið skemmtileg orð í því öllu, ætla ég að leyfa mér að segja. Stefnulipurð er eitt orð sem mér fannst mjög gaman að sjá, að þessu fylgi aukin stefnulipurð. Mig langar að sjá hvað er á bak við það. Mig langar að sjá hvernig þetta var ákveðið, hvers konar þarfagreining á þessu fór fram. Hæstv. forsætisráðherra nefndi það hér að regluverkið sé alveg skýrt, að auðvitað sé það hæstv. forsætisráðherra að halda utan um þetta og ákveða hvernig þetta eigi að vera, þá auðvitað með öðrum sem mynda ríkisstjórnina. En það er ekkert sem bannar að farið sé ofan í ráðuneytin, ofan í þessi síló sem alltaf er verið að tala um og stundum er talað um að þurfi að brjóta upp, og leitað eftir sjónarmiðum og skoðunum á því hvort heppilegt sé að gera þetta með þessum hætti í baráttu okkar gegn loftslagsvánni og hvort þetta sé heppilegasta leiðin til að virkja tækifæri fjórðu iðnbyltingarinnar o.s.frv. Mér finnst það vanta. Ég nefndi það í ræðu í gær að í hvert einasta skipti sem ríkið hreyfir sig, kaupir eitthvað eða fer í einhvers konar stefnumótun eða eitthvað þá er mikil vinna á bak við það. Það er bara þannig. Ef lagður er vegspotti eða við byggjum hús eða hafnarkanta eða hvað það er þá fara fram alls konar greiningar og þá fara sérfræðingar yfir hvernig er best að haga málum og annað. Þegar við ætlum síðan að stokka upp allt Stjórnarráðið í ákveðnum tilgangi og með einhverri framtíðarsýn fer þessi greining ekkert fram. Þá virðist það vera, af því að við höfum ekki fengið að sjá neitt annað, að hugmyndir þriggja einstaklinga, eins ágætir og þeir eru, stjórnarherrarnir, séu settar á blað og svo er það framkvæmt. Við sjáum að efstu lögin í ráðuneytunum komu af fjöllum þegar þetta var kynnt og ráðherrarnir sjálfir sem tóku við nýjum ráðuneytum vissu ekki neitt og voru bara að fá þetta beint í fangið þegar ríkisstjórnin var kynnt. Eins hrifinn og ég er af því að Stjórnarráðið sé dínamískt og lifandi þá finnst mér þetta ekki traustvekjandi og ég væri alveg til í að fá frekari útlistanir á þessu ef þær eru til, svo að ég nefni það nú bara í þessari ræðu. Hverjir voru t.d. hafðir með í ráðum þegar þetta var enn þá til tals á stjórnarmyndunartímabilinu? Voru það einhverjir aðrir en aðstoðarmenn ráðherranna? Var talað við ráðuneytisstjórana, sérfræðinga eða eitthvað slíkt? Það myndi ég mjög gjarnan vilja sjá. Síðan gengur svona vinna auðvitað út á það að reyna ekki bara að tína til kosti við að gera eitthvað heldur líka að reyna að sjá hindranirnar. Eru einhverjar hindranir eða ljón á veginum? Hvernig bregðumst við við því? Slík vinna myndi örugglega spara ófáar krónurnar og aurana ef slík ljón verða síðan á veginum, af því að það vitum við ekki enn þá. Mér finnst ekki traustvekjandi að hæstv. fjármálaráðherra komi hér í ræðustól og hafi bara ekki hugmynd um það hvað þetta kosti. Þó að þetta sé að einhverju leyti útskýrt í greinargerðinni er margt mjög á huldu um það hver kostnaðurinn við þetta verður og úr því að það liggur ekki fyrir með skýrari hætti hlýtur að sama skapi að vera hægt að efast um að það sé gefið að ávinningurinn af þessu verði sá sem lagt er af stað með. Þetta eru kannski þau helstu atriði sem ég myndi vilja nefna í þessari ræðu. Ég vil þó að sjálfsögðu koma nánar inn á fleiri atriði á eftir og svo auðvitað í vinnu nefndarinnar þegar málið fer þangað inn. Ég vonast til að hæstv. forsætisráðherra, af því að ég sé að hún er að hlusta á okkur og hefur tekið virkan þátt í umræðunni, komi með eitthvað af þeim svörum sem ég er að óska hér eftir og, eftir atvikum þá, að einhverjir stjórnarþingmenn taki þátt í umræðunni líka. Það væri auðvitað bragur að því. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra hér í minni fyrri ræðu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég hjó eftir því að hann sagðist styðja það að Stjórnarráð Íslands væri dínamískt en kallaði svo eftir því að það þyrftu að liggja fyrir skýrar ástæður fyrir breytingum á Stjórnarráðinu. Mig langar að spyrja hv. þingmann, í ljósi þess að eðli ráðuneyta er annað en hefðbundinna ríkisstofnana: Ráðuneytin eru þær stofnanir sem fara með stefnumótun í umboði ráðherra sem hefur pólitískan meiri hluta á bak við sig og er þá ekki eðlilegt að það sé hin pólitíska forysta sem taki ákvörðun um að gera breytingar á Stjórnarráðinu vegna þess að ráðuneyti lúta öðrum lögmálum en hefðbundnar ríkisstofnanir að þessu leyti? Síðan langar mig að benda hv. þingmanni á það, af því að hann vitnaði í rannsóknarskýrsluna, að það er mjög margt í rannsóknarskýrslu Alþingis sem ekki er tekið fram í greinargerðinni, t.d. það að bolmagn Stjórnarráðsins ræðst ekki af heildarfjölda starfsfólks heldur af getu starfsfólksins til að takast á við þau krefjandi verkefni sem Stjórnarráðið þarf að takast á við. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svarið og spurninguna. Jú, auðvitað er það pólitísk ákvörðun hvernig ráðuneytin eiga að líta út og auðvitað er á endanum pólitísk ábyrgð að baki því sem menn þurfa þá að svara fyrir og það allt saman. En það er ekkert að því að vanda sig. Það er ekkert að því í miðju stjórnarmyndunarferli að þegar menn eru búnir að ákveða einhverja tiltekna uppskiptingu verkefna á milli ráðuneyta og annað, þá fari þeir kannski bara pínulítið ofan í ráðuneytin og velti vöngum yfir því: Hvað gerist ef við gerum þetta svona? Hverjir eru kostirnir? Hverjir eru gallarnir? Það er alveg hægt að gera það án þess að trúnaður um efni stjórnarsáttmála eða gang stjórnarmyndunarviðræðna að öðru leyti fari forgörðum. Ég sé ekki að það sé neitt sem mæli gegn því að gera þetta með þeim hætti. Ég ímynda mér, og ætla bara að leyfa mér að segja það, að ef þetta hefði ekki snúist svona mikið um að bæta við ráðherra til Framsóknarflokksins 

Frú forseti. Stjórnarráðið er tregbreytanlegt. Besti tíminn til að gera breytingar á verkefnaskiptingu Stjórnarráðsins, myndi ég segja, eftir að hafa setið í þremur ríkisstjórnum, er ávallt í upphafi kjörtímabils. Það er best að leggja af stað í vegferð nýs kjörtímabils með nokkuð skýra verkaskiptingu undir. Það sem mig langar að spyrja hv. þingmann um í síðara andsvari er hver sé skoðun hans á því fyrirkomulagi sem var hér lengst af, þ.e. að hafa ráðuneytin skrifuð út í lög sem gerir að sjálfsögðu allar breytingar torsóttari, eða hinu norræna fyrirkomulagi, þar sem framkvæmdarvaldið tekur í raun þessa ákvörðun án aðkomu þingsins, og við á Íslandi erum nú með einhvers konar millistig milli gamla íslenska kerfisins og hins norræna. Telur hann að Alþingi eigi að hafa um það að segja hvernig Stjórnarráðinu er skipt eða telur hann þetta vera málefni framkvæmdarvaldsins? Ætti framkvæmdarvaldið á móti að hafa skoðun á uppskiptingu í nefndir Alþingis? 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir andsvarið. Ég skil samt eiginlega ekki alveg hvert verið er að fara. Ég er ekkert að gagnrýna fyrirkomulagið. Ég er að gagnrýna hvernig þetta er gert. Ég er ekkert að gagnrýna það að forsætisráðherra og ríkisstjórnin taki þá ákvörðun að þau vilji setja loftslagsmálin í þann farveg sem þau gera og fanga tækifæri fjórðu iðnbyltingarinnar og geri það með þessari uppskiptingu ráðuneyta og annað. Ég held bara að í þessari vinnu eins og allri vinnu þar sem farið er með almannafé, þar sem svona stór mál og mikilvæg fyrir landslýð eru undir, sé í lagi að skoða, greina, vega og meta og reikna og leggja hlutina þannig á borð fyrir fólk, frekar en að segja: Ja, við ætlum að gera þetta svona og þetta mun skila alveg rosalega miklum árangri, en þið fáið ekki að vita hvers vegna. Það er bara þetta sem ég er að tala um. Ég er ekki að gagnrýna það efnislega að fyrirkomulag okkar sé með þessum hætti. Ég er bara að benda á að fyrirkomulagið er ekki þannig að ykkur sé bannað að gera þetta með einhvers konar greiningum og vandaðri málsmeðferð.

Frú forseti. Ég velti því fyrir mér hvers vegna barnamálin, til að mynda, eru færð úr félagsmálaráðuneytinu í mennta- og barnamálaráðuneyti. Verkefni barnamála fengu góða framgöngu í félagsmálaráðuneytinu á síðastliðnu kjörtímabili en þar sem þarfagreining var ekki gerð þá vitum við í raun ekki hvers vegna það gæti verið betra að flytja þau til. Staðreyndin er þó sú að aðkallandi málefni eru líklegri til að vera í forgrunni, og það verður þá væntanlega Barna- og fjölskyldustofa, en menntamálin gætu fallið í skuggann. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann deili þessum áhyggjum með mér.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Svona aðeins út í þetta allt saman þá langar mig að nefna að það er partur af ákveðinni pólitískri endursköpun og líka ímyndarsköpun að allt í einu séum við komin með einhvern sérstakan barnamálaráðherra. Það hefur stundum verið talað þannig síðustu misserin á Íslandi, ég ætla bara að leyfa mér að segja það, eins og það hafi aldrei neitt verið gert fyrir börn á Íslandi fyrr en bara núna á allra síðustu mánuðum. Það er auðvitað ekki svo. Já, ég deili áhyggjum hv. þingmanns. Ég segi það með öll ráðuneyti og alla skipanina, að ég hefði viljað sjá aðeins meiri vinnu lagða í að rökstyðja þetta og útskýra þetta fyrir okkur þannig að sómi hefði verið að. Það er bara nákvæmlega kjarninn í mínum málflutningi hér í kvöld.

Frú forseti. Heilbrigðisráðuneyti. Hvers vegna er t.d. ekki búið til sérstakt geðheilbrigðisráðuneyti? Það er ljóst þegar horft er til alvarleika þess vanda sem við stöndum frammi fyrir í geðheilbrigðismálum að heilbrigðisráðuneytið hefur ekki getað sinnt geðheilbrigðisþjónustu eins og þörf er á. Við sjáum það á mælingum á líðan barna og við sjáum það einnig á sjálfsvígstíðni liðinna ára. Því spyr ég: Hvers vegna heldur hv. þingmaður að ekki sé verið að breyta ráðuneytum eins og heilbrigðisráðuneytinu? Gæti það mögulega verið vegna skorts á þarfagreiningu?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Mér var náttúrlega kennt það bara sem ungum manni að ég ætti að vera ærlegur og svara heiðarlega þegar ég væri spurður. Það er auðvitað margt í þessari uppstokkun sem á að mínu mati miklu meira skylt við það hvernig flokkar skipta með sér verkum eftir að hafa unnið saman í fjögur ár þar sem hlutirnir hafa ekki gengið nákvæmlega eins og ætlast var til. Auðvitað er það þannig að þegar þrír flokkar mynda saman ríkisstjórn er deilt um alls konar hluti, við vitum það. En af því að heilbrigðismálin eru nefnd hér sérstaklega þá voru þau auðvitað mikið þrætuepli á milli ríkisstjórnarflokkanna á síðasta kjörtímabili, eins og við þekkjum öll, og má alveg vel færa rök fyrir því að málaflokkurinn hafi liðið mjög fyrir það. Þannig að ég held að það hvernig heilbrigðisráðuneytið endaði hafi meira haft með það að gera hversu stormasamt 

Ég vil minna þingmenn á að virða tímamörk.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Eitt sem vekur athygli mína í þessu máli er að stofnað verður sérstakt umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneyti. Þar er verið að sameina ýmsa málaflokka til að liðka fyrir sjálfbærri þróun og jafnvægi milli efnahagslegra, samfélagslegra og umhverfislegra þátta. Þar koma saman ýmsir málaflokkar sem vissulega hafa með baráttuna gegn loftslagsvánni, aðgerðir gegn loftslagsvánni, að gera. Samt sjáum við að þau verkefni sem varða stærsta losunarþátt Íslands, sem er illa farið land - þau verkefni, landgræðslan, skógræktin og annað, eru færð undir ráðuneyti sem heitir matvælaráðuneytið. Mér þætti fróðlegt að heyra hvað hv. þingmanni finnst um þetta, hvort hann deili með mér undrun yfir þessu öllu saman.

Virðulegur forseti. Ég er ekki í neinum vafa um að stjórnarmyndunarviðræðurnar, þ.e. hvernig gekk að skipta stólum á milli flokka, hafi meira að segja um það hvernig Stjórnarráðið lítur út frekar en einhverjar hugsjónir um betri heim og það allt saman. Þetta var einfaldlega bara ráðherrakapall sem þurfti að ganga frá. Það held ég að sé stærsta ástæðan fyrir þessu öllu. Þar blasir auðvitað við þegar kemur að orku- og umhverfismálunum að taka þurfti fyrrverandi umhverfisráðherra úr því embætti sem hann gegndi til að hann væri ekki að flækjast fyrir tilteknum málum að mati samstarfsflokkanna. En hver skýringin er á því að hitt hafi síðan verið skilið eftir á hinum staðnum skal ég ekkert fullyrða um. En auðvitað er margt í þessu, finnst mér, svolítið tilviljunarkennt þó að það sé fært í mjög fallegan búning í þessari greinargerð.

Virðulegur forseti. Ég er ekki sammála hv. þingmanni um að þetta sé fært í neitt sérlega fallegan búning. Mér finnst þetta afskaplega fátækleg greinargerð og í rauninni vakna fleiri spurningar en svör sem maður fær við að lesa þetta. Auðvitað veltir maður því fyrir sér hvort þessar breytingar þegar kemur að umhverfismálunum séu fyrst og fremst skilaboð um að Ísland eigi að taka á loftslagsvánni með því að virkja meira. Það eru kannski svolítið skilaboðin sem bárust frá Framsóknarflokknum og Sjálfstæðisflokknum í þessari kosningabaráttu og það er athyglisvert ef Vinstrihreyfingin – grænt framboð hefur svolítið gengist inn á það. Annað sem maður veltir fyrir sér er þessi flutningur mannréttindamála til forsætisráðuneytisins sem er rökstuddur þannig að það endurspegli áherslur á mannréttindamál núna. Ætli hin hliðin á því sé þá sú að ekki hafi verið lögð nógu mikil áhersla á mannréttindamál 

Virðulegur forseti. Ég ætla nú alveg að gefa ríkisstjórninni það að þó að þessi greinargerð sé efnislega ekkert sérstaklega sannfærandi þá eru falleg orð og falleg hugmyndafræði færð þarna í búning, en rökstuðninginn vantar, eins og ég hef rakið í þessum umræðum. Já, ég held að samsetning ríkisstjórnarinnar og þessi breiða lína, sem stundum er kölluð ysta vinstrið og ysta hægrið, saman í ríkisstjórn geri það að verkum að hæstv. forsætisráðherra líði best með mannréttindamálin á sinni könnu. Ég held að öðrum þræði snúist það um að þeim málaflokki sé kannski ekki vel komið annars staðar að mati þeirra sem lengst eru til vinstri í þessari ríkisstjórn.

Forseti. Við þessa 1. umr. langar mig fyrst að segja nokkur orð á almennum nótum, en megináherslan í ræðu minni verður á verkaskiptingu núverandi samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytis og svokallaðs innviðaráðuneytis samkvæmt nýju skipulagi og flutning fjarskiptamála yfir í vísinda-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneyti. Auðvitað blasir við öllum, eins og hv. þm. Sigmar Guðmundsson orðaði svo ágætlega, að þetta er auðvitað bara ráðherrakapall sem þurfti að ganga upp nokkurn veginn, sama hver kostnaðurinn við þá aðgerð yrði. Manni sýnist á öllu, þegar betur er að gáð og hlustað er á þær ræður sem fluttar hafa verið hér í dag, að losarabragurinn sé ef eitthvað er meiri en fyrstu merki gáfu tilefni til að ætla. Ég leit á forsetaúrskurðinn frá 28. nóvember, af því að ég sé að hæstv. forsætisráðherra er kominn í salinn.

Ég hlakka til að hlusta á þig.

Já, ég gaf mér það. Ég spurði hæstv. forsætisráðherra áðan með hvaða hætti ákvörðun um flutning fjarskipta úr innviðaráðuneyti yfir í nýtt vísinda-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneyti hafi átt sér stað. Ef ég skildi hæstv. ráðherra rétt hafa þessar ákvarðanir að meginhluta til verið teknar áður en forsetaúrskurðurinn er gefinn út þann 28. nóvember. Þar sé ég að fjarskiptin eru enn þá undir samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti. Ég er því eiginlega að óska eftir að það verði skoðað sérstaklega í vinnu hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar hvort þetta sé skynsamlegt. Mér finnst einhvern veginn blasa við að þessi ákvörðun sé hvað tilviljanakenndust af þeim öllum hvað verkefnaflutning varðar. Ég skil alveg það sem hæstv. forsætisráðherra sagði áðan um að það væri metið svo að fjarskiptainnviðirnir tengdust þróun nýsköpunar með svo afgerandi hætti að þetta væri talið skynsamlegt. En mér segir svo hugur að það eigi eftir að koma á daginn að málaflokkurinn eigi betur heima í hinu nýja innviðaráðuneyti, sem ég held að sé loksins að verða formað eins og skynsamlegt er í þeim efnum, með því að flytja húsnæðis- og mannvirkjamál annars vegar og skipulagsmál hins vegar yfir í það ráðuneyti. En einhverra hluta vegna gera menn þau mistök, að ég held, að flytja fjarskiptamálin frá ráðuneytinu. Ég held að skynsamlegt væri að skoða þetta sérstaklega. Þar sem ég starfaði í þessu ráðuneyti fyrir allnokkru síðan og tel mig hafa bærilegan skilning á innviðum þess og eftir störf í umhverfis- og samgöngunefnd á liðnu kjörtímabili held ég að nýtt innviðaráðuneyti sé mjög vel formað og sé það sem er best lukkað í þessum kapli öllum og hefði átt að gerast hvort sem er ef ekki væri fyrir þau mistök, að ég tel, að flytja fjarskiptamálin úr nýju innviðaráðuneyti. Ég vil eiginlega bara óska eftir að sérstaklega verði skoðað í nefndinni hvort ástæða sé til að fara til baka með þetta því að það er ekki mikill skaði að því. Vissulega hefur hæstv. ráðherra, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, mælt fyrir svokölluðu Mílufrumvarpi, en ég held að ráðherrann muni alveg jafna sig á því þó að þessi tiltekni málaflokkur verði færður aftur á þann stað sem ég held að hann eigi betur heima á. Í greinargerð tillögunnar er komið inn á þetta, með leyfi forseta: „Breytt nálgun við samþættingu málaflokka í ráðuneytum hefur jafnframt það að markmiði að skapa skilyrði fyrir nýja hugsun og skapandi lausnir. Sem dæmi má hér taka þá nálgun að hafa orkumál og náttúruvernd í sama ráðuneyti, mál sem við fyrstu sýn kunna að vera eðlisólík.“ Erum við ekki búin að vera með þetta fyrirkomulag um allnokkra hríð í umhverfis- og auðlindaráðuneytinu sem hefur einmitt haft þessa málaflokka sem sumir meta andstæða þó að þeir séu raunverulega býsna nátengdir? Ég held að við höfum verið komin af stað með þessa nálgun fyrir löngu síðan en hún sé ekki að verða til núna. Sömu rök eru tínd til í tengslum við málefni ferðaþjónustu og skapandi greina, að hvort styðji við annað, en það á auðvitað við í svo mörgu öðru. Ferðamálum mætti með þeim rökum koma fyrir í nýju innviðaráðuneyti. Sá sem hér stendur var aðstoðarmaður samgönguráðherra þegar skrifstofa ferðamála var stofnuð í fyrsta skipti í samgönguráðuneytinu 2004 eða 2005, minnir mig. Þá voru rökin þau, ef ég man rétt, að ferðaþjónusta væri svo undirorpin góðum samgöngum, hvort sem það væri flug, siglingar, vegir landsins eða fjarskipti og þar fram eftir götunum, að málaflokkurinn væri mest tengdur þeim málaflokkum sem væru vistaðir í samgönguráðuneyti þess tíma. Þetta er því eitthvað sem með einum eða öðrum hætti er þvert á - það verða alltaf tækifæri til að einn málaflokkur styðji við annan. Þannig að ég held að það megi ekki verða sérstök rök fyrir uppstokkun, það verður að vera eitthvað annað. Þessi rök eiga við í flestu tilliti innan margra annarra ráðuneyta. Síðan verð ég að leyfa mér að gagnrýna að það er alveg ægilega vond setning hér, finnst mér. Eftir að búið er að lýsa samþættingu og stuðningi málaflokka hvers við annan í löngu máli, eða ekki mjög löngu, segir hér, með leyfi forseta: „Eins og sjá má eru þessar breytingar á skipan ráðuneyta síðast en ekki síst til þess fallnar að fella ósýnilega múra stofnanamenningar og stuðla að samvinnu, samráði og samhæfingu innan Stjórnarráðsins.“ Hvað í ósköpunum þýðir þetta, hæstv. forsætisráðherra? Þetta er auðvitað einhver froðusetning sem hefur þótt falleg þarna í þessu samhengi. En hvað er verið að segja með þessu um það hvernig tekist hefur til undanfarin fjögur ár undir verkstjórn hæstv. forsætisráðherra ef þetta er staðan, að það þurfi sérstakar aðgerðir sem þessar til að fella ósýnilega múra stofnanamenningar og stuðla að samvinnu, samráði og samhæfingu innan Stjórnarráðsins? Það er áhugavert ef þetta er staðan og þá er til einhvers unnið ef þetta er raunin. En ég held að það hefði þurft að gerast í byrjun síðasta kjörtímabils ef þetta var mat hæstv. ráðherra með sitt verkstjórnarvald yfir ráðherrahópnum. Að endingu ætla ég, af því að tíminn styttist hjá mér, bara að hnykkja á þeirri ósk minni að skoðað verði sérstaklega hvort fjarskiptamálunum sé raunverulega betur fyrir komið samkvæmt þeirri tillögu sem hér liggur fyrir, að þau færist yfir í nýtt vísinda-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneyti úr gamla samgönguráðuneytinu og nýju innviðaráðuneyti, og að skoðað verði með opnum hug hvort snúa eigi við þeirri ákvörðun, enda myndi það ekki stangast á við forsetaúrskurðinn frá 28. nóvember 2021. Það er greinilegt að þessi ákvörðun var tekin eftir þá dagsetningu en fyrir dreifingu þingsályktunartillögunnar. Ég ætla að láta þetta gott heita í bili og þakka fyrir.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni yfirferðina. Það er tvennt sem mig langar að spyrja að í fyrra andsvari. Í fyrsta lagi deili ég þeirri reynslu með þingmanninum að vera fyrrverandi aðstoðarmaður ráðherra og kannast við mikið í innvolsi ráðuneytanna sem má bæta og einmitt þetta með ósýnilegu múrana á milli ráðuneyta er eitthvað sem hefur verið talað um árum og áratugum saman að þurfi að laga. En ég velti því fyrir mér hvort hér sé ekki verið að byrja á kolröngum enda. Hér er verið að leggja fram þingsályktunartillögu um skiptingu ráðuneyta. Hér er verið að leggja til endapunktinn á einhverju sem ætti að vera langt ferli, sem ætti að vera greining á því hvernig við leysum upp þessa múra, hvernig við tryggjum réttindi starfsfólks ráðuneytanna, hvernig við gerum Stjórnarráðið kvikara, sem það þarf að verða, en til þess þarf að endurskoða lög um Stjórnarráðið frá grunni. Er þessi öfugsnúningur á aðgerðaröðinni hér ekki einmitt til marks um að þetta snýst ekkert um þarfir almennings eða ráðuneytanna sem þjóna almenningi heldur akkúrat bara pólitíska stólaleikinn sem undir er? Svo tók ég dálítið til mín það sem þingmaðurinn sagði um hversu undarlegt það væri að hafa fjarskiptin slitin frá öðrum innviðum samfélagsins, það á einhverjum óljósum forsendum þess að fjarskiptin væru vettvangur eða verkfæri nýsköpunar og fjórðu iðnbyltingarinnar. Mætti ekki með sömu rökum taka sjávarútveginn, skipulagsmálin, skapandi greinar og alls konar mál? Af hverju er þessu ekki bara öllu húrrað í eitt ráðuneyti ef það er ástæðan?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Við þekkjum auðvitað öll þessa sílóumræðu í tengslum við Stjórnarráðið og það er býsna margt til í því. Þetta er eins og hér forðum þegar lögregluembætti vildu ekki hleypa bíl úr aðliggjandi embætti yfir einhverja tiltekna línu, þá var allt í uppnámi gagnvart ökuhraðasekt. Menn töldu sig vera sloppna ef þeir náðu yfir línuna milli umdæmis Akranes- og Borgarneslögreglunnar. Ég held að það sé rétt að þessi vandamál séu til staðar en ég sé ekkert í þessu máli sem breytir neinu í þeim efnum. Nálgunin er sú sama. Það er auðvitað hægt að skíra ráðuneyti hvað sem er. Þetta hefur nú stundum verið gagnrýnt. Utanríkisráðherra tók það upp fyrir nokkrum árum að vera utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra, félagsmálaráðherra tók það upp að vera félags- og barnamálaráðherra. Ég man eftir ágætri ræðu fyrrverandi hv. þm. Páls Magnússonar þar sem hann gagnrýndi þetta og velti því fyrir sér að ef heilbrigðisráðherra hefði sérstakan áhuga á liðskiptaaðgerðum, sem hefur svo sem ekki verið raunin, hvort hann yrði þá heilbrigðis- og liðskiptaráðherra það kjörtímabilið. Þetta er bara einhver sýndarmennska og breytir engu um það hvernig Stjórnarráðið virkar og hvort menn komast út úr þessum sílóhugsunarhætti og nálgun og þar fram eftir götunum. Ég sé engar bætur hvað það varðar í þessari uppstokkun. Það að gera hlutina í réttri röð skiptir gríðarlega miklu máli ef meiningin er að ná raunverulegum árangri. En ég hef ákveðnar efasemdir um að það hafi verið fremst í röðinni heldur hafi þurft að hrókera þannig að það fjölgaði um einn ráðherra svo kapallinn gengi upp. - Ég kem að fjarskiptamálunum í seinna andsvari.

Frú forseti. Fyrst hv. þingmaður ætlar að taka fjarskiptin fyrir í síðara svari þá langar mig að bæta aðeins við, af því að það sló mig einmitt þegar við í umhverfis- og samgöngunefnd fengum svokallað Mílumál til umfjöllunar að það var ráðuneyti hæstv. ráðherra Sigurðar Inga Jóhannssonar sem hafði alla sérþekkinguna og sem samdi málið. Ég held að við þurfum að skoða þetta í umhverfis- og samgöngunefnd. Mig langar að velta því upp til viðbótar hvort þingmaðurinn telji það ekki vera einhvern flöt á þessu atriði sérstaklega vegna þess að þetta er undarlegt. Er ekki ástæða fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að leita álits umhverfis- og samgöngunefndar á þessum þætti? Síðan átti ég hér orðastað við hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsmálaráðherra um uppskiptingu Stjórnarráðsins um daginn og þá rifjaði hann upp fyrir mér hvað var svona prímusmótorinn hjá Sjálfstæðisflokknum í því að vera á móti samþjöppun ráðuneyta á kjörtímabilinu 2009–2013. Það var að þeim þótti það ekki geta talist eðlilegt að einn og sami ráðherrann hefði á sínum höndum helming ríkisbókhaldsins eins og velferðarráðuneytið hafði. Nú voru útgjaldaþyngstu ráðuneytin fyrir þessar breytingar, hygg ég, heilbrigðisráðuneytið og félagsmálaráðuneytið. Þau halda sér. Mig langar að spyrja hvort hv. þingmaður geti sett sig inn í hugarheim Sjálfstæðismanna við borðið um þennan þátt vegna þess að það er verið að fjölga litlu einingunum, það er ekki verið að brjóta upp einingarnar sem Sjálfstæðismenn á tyllidögum tala um að séu of stórar.

Frú forseti. Ég þakka andsvarið. Ég er nú hræddur um að sumir vina minna í þingflokki Sjálfstæðisflokksins séu orðnir óþarflega værukærir hvað útþenslu báknsins varðar. Ég held að það sé kannski meginástæða þess að þar séu allir rólegir yfir því að hér falli til kostnaður upp á nokkur hundruð milljónir vegna þessara breytinga og það hafi ekki verið tekin nein sérstök skoðun á því hvernig þetta raðast í umfangi ráðuneytanna. Það er hárrétt sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson segir að útgjaldamestu ráðuneytin halda sér. En ég vil í þessu samhengi rifja það upp í sambandi við velferðarráðuneytið risastóra, sem var búið til árið 2009 og leitt af hinum mæta manni Guðbjarti Hannessyni heitnum, að ég held að engum hafi verið greiði gerður með því risastóra ráðuneyti sem þar var formað, síst ráðherranum sjálfum á þeim tíma. Ég held að sú nálgun, hvort sem hún snýr að því hvernig íslenskt samfélag er og virkar eða hvað það er, sé ekki skynsamleg til framtíðar, þ.e. að búa til svona risaráðuneyti. Hvað fjarskiptin varðar, þá verður hv. þingmaður aðeins að rifja upp fyrir mig spurninguna í tengslum við þau. 

Frú forseti. Ég verð að segja að ég fagna mjög þessari safaríku umræðu sem hefur átt sér stað hér í kvöld um þessar hugmyndir ríkisstjórnarinnar um uppskiptingu ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands. Þetta skiptir mjög miklu máli. Mér hefur fundist umræðan í kvöld vera býsna lærdómsrík og mjög mikilvæg af því að við höfum reynt nokkrum sinnum frá því að þing kom saman að leita svara við því hvers vegna verið er að fara í þessar aðgerðir og hvað þær komi til með að kosta. Það hefur í rauninni verið mjög fátt um svör. Þannig að ég er margs fróðari, verð ég að segja, eftir að hafa hlustað á þetta. Með breytingunni fjölgar ráðuneytum úr 10 í 12. Ég gerði athugasemdir við þetta hér áðan og hélt nú heldur betur að þeim væri að fjölga úr 11 í 12. Ég áttaði mig á því að það hafa tveir ráðherrar starfað saman undir einu heiti, atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti, allt síðasta kjörtímabil. Það vill nefnilega svo til að á síðasta kjörtímabili varð til ráðuneyti sem hét velferðarráðuneyti af því að það þótti gott að hafa í því ráðuneyti einmitt þessa málaflokka sem þurfa að geta unnið vel saman þvert á. Að fækka sílóum. Þarna erum við að tala um heilbrigðisráðuneyti annars vegar og félagsmálaráðuneyti hins vegar, heilbrigðisþáttinn, málefni aldraðra, öryrkja og viðkvæmra hópa. Að þarna væri ákveðin samþætting og samnýting á kröftum, þekkingu og sérfræðiaðstoð. En því miður gekk það ekki nógu vel milli þeirra ráðherra þannig að ákveðið var að skipta því ráðuneyti upp í tvennt. Heilbrigðisráðherra fór í heilbrigðisráðuneyti og félagsmálaráðherra fór í félagsmálaráðuneyti með tilheyrandi kostnaði. Þegar þetta var gert var talað um að bara uppskiptingin á þessu ráðuneyti, þar sem þurfti í rauninni bara að fjölga um einn ráðuneytisstjóra, myndi kosta 70 milljónir, en 200 millj. kr. að auki að færa jafnréttismálin úr félagsmálaráðuneytinu yfir í forsætisráðuneytið. Þannig að verðmiðinn á þessum breytingum, sem áttu sér stað í lok desember 2018, var áætlaður - nú höfum við enga staðfestingu fyrir því hver raunverulegur kostnaður var á endanum - 270 milljónir bara við þennan tilflutning. Ég man þetta glöggt því að ég tók mjög mikinn þátt í þessari umræðu. Nú er sem sagt verið að gera þetta og þá kemur á daginn að annar þeirra ráðherra sem er að fara inn í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið var einmitt líka ráðherra í því ráðuneyti sem var skipt upp síðast. Nú er verið að taka upp þetta ráðuneyti sem innihélt tvo ráðherra allt síðasta kjörtímabil og það er líka verið að skipta því upp. Þannig að atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið verður núna matvælaráðuneyti annars vegar, það sem áður hét sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, og hins vegar eitthvert ýmislegt, við munum vonandi fá sérstakan miða á púltið til að reyna að muna hvað þau heita. Auðvitað skipta heitin ekki öllu máli en það er betra ef við getum haft þetta rétt. Af hverju er ég að rifja þetta allt saman upp? Jú, vegna þess að ég hjó eftir því að hæstv. forsætisráðherra, sem hefur verið að kynna þessa þingsályktunartillögu, sagði að fjölgunin sem slík myndi líklega kosta 450 milljónir. Það er verið að fjölga ráðuneytum úr 10 í 12. Þá á eftir að skoða allar þær breytingar sem eiga sér stað í gegnum alla þingsályktunartillöguna, í gegnum allt Stjórnarráðið, og þetta eru engar smáræðisbreytingar. Meira að segja þar sem stendur að ráðuneyti verði að mestu leyti óbreytt er verið að taka stóra málaflokka út, eins og t.d. ríkisaðstoð, verið er að taka ríkisaðstoðina úr fjármála- og efnahagsráðuneyti og færa yfir í menningar- og viðskiptaráðuneyti. Ég get ekki betur séð en að breytingar á ráðuneytum, svona fljótt á litið, ef við teljum ekki upp alla þá málaflokka sem fara inn í menningar og viðskiptaráðuneyti, séu a.m.k. 14 talsins. Þá skulum við fara aftur til ársins 2008. Árið 2008 fluttist málaflokkur jafnréttismála úr félagsmálaráðuneyti yfir í forsætisráðuneyti. Flutningur á þessum málaflokki kostaði 200 milljónir - 200 milljónir, var áætlað. Við vitum ekki hvað hann kostaði raunverulega en þetta voru tölurnar sem okkur var boðið upp á hér í þingsal. Í ræðu hæstv. forsætisráðherra hér fyrr í kvöld var talað um að fjölgun ráðuneyta kostaði 450 milljónir. Við erum hérna með 14 málaflokka, a.m.k., sem eru að færast á milli. Við höfum ekki hugmynd um hvað það kemur til með að kosta. Það að færa 200 af 700 starfsmönnum Stjórnarráðsins til í starfi, finna nýjar skrifstofur, finna alls konar fleti á því vandamáli sem mun skapast ef að líkum lætur - þeir sem gerst þekkja til segja að það muni taka svona u.þ.b. 12–18 mánuði að jafna sig eftir þessar miklu kerfisbreytingar, vegna þess að undirbúningur er auðvitað ónógur. Ætla má að beinn kostnaður við þetta, fyrir utan óhagræðið og fyrir utan það tjón sem má ætla að verði á almannaþjónustu við þetta, slagi hátt í milljarð. Frú forseti. Það eitt og sér að koma með svona breytingar sem eru einhvern veginn búnar til á skrifborði eftir kosningabaráttu á sama tíma og verið er að reyna að búa til stjórnarsáttmála án þess að hæstv. fjármálaráðherra, án þess að hæstv. forsætisráðherra eða nokkur annar ráðherra geti með nokkru móti sagt hvaða mögulegi kostnaður muni hljótast af þessu eða hvað þetta muni taka mögulega langan tíma, er í hæsta máta óábyrgt, verð ég að segja. Það er ekki eins og við séum í miðju góðæri, frú forseti. Við erum hér að tala um að verið sé að gera þetta með svona lítilli yfirsýn og lítilli yfirvegun á sama tíma og við horfum á fjárlög komandi árs með eins miklum halla og raun ber vitni. Ég sé að tíminn er hlaupinn verulega frá mér, en það eru málaflokkar þarna inni sem ég hef miklar áhyggjur af og mun fjalla um betur í seinni ræðu og mun óska eftir því að fá að komast hér aftur á mælendaskrá sem fyrst. En af því að það kemur fram í þingsályktunartillögunni að hugsunin með allri þessari breytingu sé fyrst og fremst að auka samstarf og samráð á milli þeirra sem fara með málaflokka, þá langar mig að vekja athygli á því að nú er búið að taka málefni barna út úr félagsmálaráðuneytinu, sem gerir það að verkum að málefni barna með fötlun verða ekki lengur hjá barnamálaráðherra. Málefni barna með fötlun verða hjá félagsmálaráðherra en málefni annarra barna verða þá hjá barnamálaráðherra, eða hvað? Við erum að tala um stóra málaflokka sem skiptir svo miklu máli að einhver heildstæð umsýsla sé um. Og af því að við vorum að vinna allt síðasta kjörtímabil í alls konar samþættingu, og hef ég nokkrar áhyggjur af t.d. þessu, af því að ég sé það í þingsályktunartillögunni að það er mjög yfirgripsmikið sem barnamálaráðherra ætlar að gera í sínu ráðuneyti, en það fjallar í rauninni býsna mikið um það sem við vorum að gera á síðasta kjörtímabili. Þá var einmitt kvartað yfir því að hæstv. þáverandi félags- og barnamálaráðherra væri e.t.v. að gleyma nokkuð mikið málefnum öryrkja. Það var talað um það og hann var gagnrýndur fyrir að gleyma þeim málaflokki fullmikið. Nú er tíminn búinn. Þetta er 1. liður af 14 sem ég ætla að fá að fjalla um varðandi málaflokkana sem flytjast á milli ráðuneyta.

Frú forseti. Mér fannst áhugaverð yfirferð hv. þingmanns um tilraunina með það sem stundum er uppnefnt risaráðuneyti 2009–2013, vegna þess að sú tilraun skiptir máli og hefði betur mátt ganga upp því að risaráðuneytin hefðu samt bara verið 100–150 manna vinnustaðir og rétt náð að halda sjó í þeim verkefnum sem þeim voru falin. En mig langar að velta því upp með þingmanninum að á 139. löggjafarþingi, þegar lög um Stjórnarráð Íslands voru samþykkt, var fjölgað þeim aðstoðarmönnum sem ráðherrar máttu ráða inn í ráðuneytin. 

Ég ætla að biðja hv. þingmann enn og aftur að virða tímamörkin.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Fjölgun aðstoðarmanna. Ég man eftir því að í ríkisstjórnartíð 2013–2016 var gert mjög mikið grín að því hvað voru margir aðstoðarmenn í forsætisráðuneytinu á þeim tíma og þá var hlegið hátt og innilega yfir því. En ég er ekkert endilega viss um að ráðherrar eigi að hafa færri aðstoðarmenn. Ég er ekkert endilega viss um það. Ég held að það skipti mjög miklu máli að ráðherrar séu með bestu mögulegu faglegu þekkingu. Það er kannski frekar spurning um hvaða fólk velst til starfans. Eru þetta eingöngu aðstoðarmenn sem hlaupa á eftir, svara smáskilaboðum og bera töskur eða er þetta sérfræðingur sem getur í rauninni stutt við ráðherrann sem ekki er sérfræðingur í þeim málum sem ráðuneytið fjallar um?

Frú forseti. Samþætting ráðuneyta og samnýting á aðstöðu, sérfræðiþekkingu og því öllu er eitthvað sem fólk vildi ná fram með sameiningu ráðuneyta en það ætti náttúrlega ekki að þurfa. Ráðuneyti ættu að geta unnið saman eins og fólk gerir bara yfirleitt án þess að það sé formlega verið að steypa þeim saman. En mig langar að velta því upp við þingmanninn hvort við séum nokkuð að sigla inn í betri tíð með þessari breytingu sem er kynnt sem leið til að láta Stjórnarráðið vinna sem samhenta heild. Sjáum t.d. umræðuna hér í síðasta máli á dagskrá fyrir þetta, þar sem fjármálaráðherra var að mæla fyrir frumvarpi og þegar hann var spurður erfiðra spurninga þá benti hann bara á annan ráðherra og sagði: Spyrjið hann. Svo kom sá ráðherra í salinn - ekki hans mál.

Frú forseti. Verða þau samhentari með þessari breytingu? Það er kannski akkúrat þetta sem ég var að tala um þegar ég var að rifja upp söguna. Hvernig stendur á því að það þurfti að kljúfa velferðarráðuneytið í tvennt þegar þar voru tveir ráðherrar að fjalla um þessa stóru og mikilvægu málaflokka? Hver var þörfin á að kljúfa og búa til gjá á milli? Hvers vegna var ekki talin þörf á því í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu á síðasta kjörtímabili? Af hverju gátu þeir ráðherrar sem voru þar unnið saman undir einu þaki? Getur verið að með því að búa til fleiri og fleiri ráðuneyti sé einmitt verið að minnka möguleika sérfræðinga á að vinna þvert á stig? Ég heyri alveg raddirnar uppi í menntamálaráðuneyti. Það heyrist mjög glöggt út fyrir húsið. Það er ekki bara þannig að verkefnin séu bara á borði ráðherra heldur er allt stoðkerfið logandi. Það veit ekkert hvernig þetta kemur til með að vera.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur ræðuna. Í ræðunni kom hv. þingmaður inn á fjölda starfsmanna Stjórnarráðsins sem flyttist á milli starfsstöðva, skulum við kalla það, við þessa uppstokkun. Mér þótti mjög áhugavert að heyra að það væru um 200 af 700 starfsmönnum Stjórnarráðsins. Ég finn þetta ekki í greinargerðinni með málinu en þetta er, leyfi ég mér að fullyrða, miklu meiri tilfærsla á starfsfólki Stjórnarráðsins heldur en má segja að hafi verið látið í veðri vaka í allri kynningu og framsetningu á þessu máli. Mig langar til að biðja hv. þingmann að fara aðeins dýpra í þetta ef mögulegt er, hvar þessar upplýsingar liggja eða hafa komið fram því að þetta hlýtur að skipta máli þegar menn reyna að ná utan um tilfærslu þessara a.m.k. 14 málaflokka sem fara á milli ráðuneyta í þessari aðgerð.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þessi tala kemur innan úr Stjórnarráðinu, ekki opinberlega heldur frá fólki sem er reynslumikið og hefur starfað þar árum og áratugum saman. Það hefur verið slegið á þessa tölu þar. Ég tel víst að hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem mun fjalla um málið hljóti að taka þetta til skoðunar og spyrja út í þennan hóp fólks sem mun flytjast til við þessa uppstokkun.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Annað atriði sem hv. þingmaður kom inn á var svona efnislega að ástandið virtist vera venju fremur slæmt þegar kemur að málefnum menntamálaráðuneytisins hvað það varðar að starfsmenn skrifstofa viti ekki, eins og sagt er í hálfkæringi, hvar þeir eigi að mæta til vinnu daginn eftir. En svona að öllu gríni slepptu þá virðist vera mesta uppstokkunin í þeim hópi starfsmanna Stjórnarráðsins. Mig langar að kalla fram skoðun hv. þingmanns á því hvar mögulega sé of langt gengið í þessari uppskiptingu verkefna gamla menntamálaráðuneytisins.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar. Nú verður örugglega einhver metingur milli ráðherra um hvar er mesti glundroðinn, það má ætla að svo verði, en ég er ekki endilega viss um að það sé í menntamálaráðuneytinu þó að verið sé að taka málefni þess ráðuneytis og dreifa menntamálunum á þrjú ráðuneyti og svo er verið að dreifa menningarmálunum yfir á enn eitt ráðuneyti, sýnist mér. Svona fljótt á litið, þegar ég horfi á þessa þingsályktunartillögu og ég er búin að setja svona gula yfirstrikun, þá sýnist mér menningar- og viðskiptaráðuneytið vera það ráðuneyti sem hefur svona mesta blöndu. Við erum að tala um að málefni frá mennta- og menningarmálaráðuneytinu, fjármála- og efnahagsráðuneyti og atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti er tilgreint hérna en þó er annars staðar tilgreint að það sé eiginlega engin breyting í fjármála- og efnahagsráðuneyti. En það er engu að síður tilgreint hér að menningar- og viðskiptaráðuneytið sé að taka við málum þaðan. Mér sýnist það vera vinningshafinn.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu hér áðan, fínasta yfirferð yfir þetta mál. Hv. þingmaður boðar að það verði kannski farið nánar ofan í einstaka málaflokka og ráðuneyti eftir því sem umræðunni vindur fram. Ég stenst samt eiginlega ekki mátið af því að ég veit að hv. þingmaður hefur látið sig menningarmál miklu varða og það var nú verið að ræða það ráðuneyti hér rétt áðan og uppskiptingu þar. Það hefur svo oft verið talað um að menningin væri hálfpartinn einhver skúffa í menntamálaráðuneytinu. Svo erum við allt í einu komin á þann stað að menningarmálunum er lyft upp samkvæmt þessu en menntamálunum dreift. Hvaða áhrif hefur þetta? Er þetta t.d. ekki bara gott fyrir menningarmálin, svo við tölum bara um þau, þó að þau séu þarna allt í einu komin inn í viðskiptaráðuneyti?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta andsvar. Þetta er t.d. það sem mig langar að fjalla um í seinni ræðu minni í kvöld af því að ég hef áhyggjur af menningarmálunum. Það er mikið talað um að auka vægi menningar, gott ef ekki í stjórnarsáttmála meira að segja, og nýtt ráðuneyti menningar og viðskipta. Það hefur verið kvartað yfir því að menningarmálin séu skúffa, en þegar ég horfi á meginmálaflokka ráðuneytisins þá sýnist mér að menningarmálin, ef maður horfir á þau fyrir utan menningu sem er drifin áfram af hagnaðarsjónarmiðum, verði undir í þessu ráðuneyti. Ég held að þau muni týnast, mér sýnist það. Það er mjög mikið talað um kvikmyndagerð, að efla kvikmyndagerð sem er frábært verkefni, algjörlega frábært. En ég hef áhyggjur af þeirri menningu sem við höfum verið svo ótrúlega stolt af alla tíð að leyfa að lifa um allt land.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Aðeins að öðru í ræðu hv. þingmanns rétt áðan, það var þetta með menntamálaráðuneytið og þá óvissu sem er þar á meðal starfsfólks. Maður heyrði glögglega á ræðu hv. þingmannsins að hún býr yfir einhverjum upplýsingum þarna og hefur kannski meiri innsýn en a.m.k. ég játa að ég hef, þarna beint innan úr ráðuneytinu. Maður veltir því fyrir sér, af því að þetta snýst allt saman um að auka skilvirkni og bæta flæði innan Stjórnarráðsins og annað, hver er hægt að ímynda sér að skammtímaáhrifin verði af þessu. Gefum okkur það, rökræðunnar vegna, að langtímaáhrifin geti verið þau að það aukist skilvirkni og upplýsingaflæði og menn geti unnið meira þvert á ráðuneyti, deildir og annað, en hvað með skammtímaáhrifin á meðan þessi óvissa er? Má ekki slá því föstu að t.d. það að fá svör við erindum eða koma einhverju áfram innan ráðuneytisins, verði allt stíflað?

Frú forseti. Jú, það er hætta á því að það verði allt býsna stíflað. Og af því að við erum svo heppin að vera með fólk sem starfar í þessum ráðuneytum sem þorir að tjá sig - ekki allir auðvitað, en það eru margir sem þora að tjá sig - þá getur maður ekki annað en hlustað. Ég var á gangi hérna yfir Austurvöll í vikunni og fékk í fangið starfsmann innan úr stjórnkerfinu sem lýsti mjög bágu ástandi á sínum vinnustað og fullyrti að það væri alveg ljóst með erindi sem myndu berast ráðuneytinu á næstu 12 mánuðum, að það væri óvíst hvort þeim yrði sinnt út af þessum ofboðslegu flutningum. Það er bara óvart þannig að stoðþjónustan öll veit ekkert hvert hún er að fara, hún hefur ekki hugmynd um það. Svona er þetta meira og minna í öllum ráðuneytum nema mögulega forsætisráðuneyti og fjármálaráðuneyti.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur sem gaf mér eftir andsvarið af því að ég fann mig knúna til að fara hér upp, því að hv. þingmaður hélt því fram í ræðu sinni að flutningur jafnréttismála yfir í forsætisráðuneytið hefði kostað 200 milljónir. Ég segi nú bara: Gott væri ef jafnréttismálin hefðu fengið 200 milljóna meðgjöf, en þannig var það nú ekki. Það voru fluttir starfsmenn úr félagsmálaráðuneytinu og ráðið í eitt nýtt stöðugildi skrifstofustjóra. Það tengist því sem hv. þm. Eyjólfur Ármannsson nefndi hér, sem er einmitt jákvæð afleiðing þessa verkefnaflutnings, það var að starfsfólk sem sinnti jafnréttismálum í félagsmálaráðuneytinu á þeim tíma var flutt yfir í forsætisráðuneytið og búin til í fyrsta skipti í sögu Stjórnarráðsins sérstök skrifstofa jafnréttismála. Kostnaðurinn við það var metinn 25 milljónir á þeim tíma, þannig að mér þætti vænt um að vita hvaðan hv. þingmaður hefur þessa tölu og hvernig þessar 200 milljónir hafa nýst jafnréttismálum. Síðan held ég að það væri áhugavert fyrir hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að eiga samtal við þau sem starfa í jafnréttismálum og kanna hvaða áhrif þessi breyting, sem væntanlega ýmsir hafa haft áhyggjur af að myndi valda verulegri röskun á jafnréttismálum, hefur haft á málaflokkinn. Mér fyndist áhugavert að vita að hvaða niðurstöðu nefndin kæmist í því.

Frú forseti. Þegar verið var að skipta upp þessum ráðuneytum og færa til málaflokka var sú sem hér stendur formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis sem fjallaði um þetta mál. Sú nefnd fékk til sín fjölda gesta og vegna þess að hæstv. forsætisráðherra, þáverandi og núverandi, hafði sagt í ræðu í 1. umr. að kostnaðurinn við uppskiptingu yrði 70 milljónir, var spurt út í það sérstaklega við vinnslu nefndarinnar. Það kom hins vegar í ljós við málsmeðferð að fyrir utan þessar 70 milljónir var gert ráð fyrir að kostnaðurinn við að færa jafnréttismálin inn í forsætisráðuneytið yrði 200 milljónir til viðbótar, við það að búa til þessa skrifstofu. Þetta kom í ljós við málsmeðferð í nefndinni af hálfu fulltrúa Stjórnarráðsins og er vísað til þess í þessari ræðu hér og var um það fjallað í þingsal.

Frú forseti. Ég veit ekki hvert þessar 200 milljónir hafa horfið, því að við þennan tilflutning var fluttur tiltekinn fjöldi stöðugilda úr félagsmálaráðuneyti og ráðinn nýr skrifstofustjóri. Vissulega var flutt stofnun, Jafnréttisstofa, en það voru ekki nýir fjármunir sem fóru í það, og Jafnréttissjóður var fluttur en það voru ekki nýir fjármunir sem fóru í það. Þannig að mér finnst mikilvægt að fá skýringu á þessu frá hv. þingmanni, því að gott væri ef þessar 200 milljónir hefðu getað nýst til jafnréttismála. En ég er ansi hrædd um að þetta hafi fyrst og fremst verið þetta eina stöðugildi skrifstofustjóra. Ég hvet nefndina, ég ítreka það, til að ræða það, af því að hv. þingmaður hefur miklar áhyggjur af hinni miklu röskun sem kunni að fylgja flutningum, hvaða röskun varð af þessum flutningum á sínum tíma, hvernig málaflokkurinn hefur þróast og hvaða áhrif þetta hefur haft á stöðu jafnréttismála innan stjórnkerfisins. Ég spái því að svörin við því verði að þetta hafi lyft þeim málaflokki. Hér hafi verið umfangsmikil endurskoðun á málaflokknum í formi löggjafar en líka framkvæmdar með verulega miklum framförum fyrir málaflokkinn sem heild. Þannig að breytingar, þó að margir kunni að óttast þær, eru ekki endilega slæmar. Þær leiða einmitt oft til framfara.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir seinna andsvar og tek heils hugar undir að það væri nefnilega gott ef fjármunir færu í þá málaflokka sem um ræðir en ekki bara í stjórnkerfið sjálft og það er einmitt það sem við erum að fjalla um hér. Við erum hér með mjög mikilvæga málaflokka sem gætu notað öll þau hundruð milljóna sem er verið að fara að ráðstafa í þessa flutninga af því að flutningar á málaflokkum og samansafn þeirra án góðrar yfirlegu, án góðrar yfirsýnar, verða oft mun kostnaðarsamari. Það að taka einn málaflokk jafnréttismála og færa hann til er auðvitað ekki það sama og að taka 14–20 málaflokka og færa þá til um ráðuneyti. Þessir peningar gætu mjög vel nýst í málaflokkana sjálfa en ekki yfirstjórn, umsýslu og breytingar.

Frú forseti. Sá sem hér stendur var aðstoðarmaður hæstv. umhverfisráðherra árin 2011–2013 og fékk þess vegna að njóta þeirrar ánægju að vera viðstaddur þegar auðlindamálin fluttust inn í umhverfisráðuneytið og mynduðu umhverfis- og auðlindaráðuneytið. Ég hef alltaf haft mikið dálæti á hugmyndum um breytingar og úrbætur á skipan Stjórnarráðs Íslands af því að þar er mjög mikið hægt að gera til að láta þessi ráðuneyti okkar vinna betur í þágu almennings. Því miður snýst þetta mál ekki um það. Þetta mál snýst ekki um að brjóta niður sílóin, eins og gjarnan er talað um, heldur bara að fjölga þeim, búa til eitt síló í viðbót til að koma fyrir einum ráðherra í viðbót. Ef við ætlum í alvöru að brjóta niður sílóin þurfum við að setja fram miklu skýrara og metnaðarfyllra plan. Rifjum aðeins upp hvernig ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur bar sig að við þær stjórnkerfisbreytingar sem þá voru gerðar. Í stjórnarsáttmála þeirrar ríkisstjórnar var rúmri síðu varið í stjórnkerfisbreytingar, tilflutning á ráðuneytum og málefnalegan rökstuðning fyrir flutningi verkefna og sameiningu ráðuneyta. Breytingunum var gefið allt kjörtímabilið. Einhver tilfærsla varð á því í hvaða röð breytingarnar áttu sér stað frá því sem upphaflega var lagt upp með, en það var þó alla vega plan sem fólk gat skilið, séð, meðtekið. Stofnuð var ráðherranefnd um stjórnkerfisbreytingar sem fjallaði um þetta og lögum um Stjórnarráð Íslands var breytt til að geta náð þessum verkefnaflutningi fram og til að geta aukið slagkraft ráðuneytanna frá því sem áður var. Ekkert af þessu er hér. Hér er bara verið að færa til verkefni, stundum að því er virðist bara til að þau henti betur áhugasviði ráðherra. Sumt virkar skynsamlegt, sumt virkar bara skrýtið. Varðandi sílóin og þann skjalfesta vilja ríkisstjórnarinnar sem birtist í stjórnarsáttmálanum og tillöguna um að brjóta sílóin, þá fagna ég því auðvitað. Þar kveður við nýjan tón frá því sem við fengum t.d. að lesa í svari hæstv. forsætisráðherra við fyrirspurn Þorsteins Víglundssonar, þáverandi hv. þingmanns en áður hæstv. ráðherra. Í fyrirspurninni var leitað svara við því hvernig gengi að framkvæma jafnlaunavottun á Stjórnarráðinu sem heild. Þegar þingið samþykkti jafnlaunavottun sem lög vildi það að hið opinbera gengi fram með góðu fordæmi og væri þess vegna í fyrstu innleiðingarlotu jafnlaunavottunar. Þingið vildi að Stjórnarráðið gengi enn framar og væri ekki að jafnlaunavotta allar þessar ólíku kennitölur sem ráðuneytin eru rekin undir, hverja í sínu lagi, heldur sem einingu, vegna þess að þar býr kynbundni launamunurinn í Stjórnarráðinu, á milli ráðuneyta. Við létum ekki duga að beina þessu bara mildilega til ríkisstjórnar í nefndaráliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar heldur festum við það í lög. Í lögunum stóð að Stjórnarráð Íslands ætti að jafnlaunavotta sem eina einingu. Svo kom svarið frá forsætisráðherra við fyrirspurn hv. þm. Þorsteins Víglundssonar og það var, ég leyfi mér að umorða: Nei, því miður. Við erum í sílóum, við getum þetta ekki, lögin segja það. En batnandi fólki er best að lifa og ég minni á spurninguna sem hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir slengdi fram í andsvari áðan: Væri ekki sniðugt að nýta þetta tækifæri og koma Stjórnarráði Íslands undir eina kennitölu? Hér er búið að fara ágætlega yfir kostnaðarþáttinn og þann hróplega skort á greiningum sem er á þessum breytingum. Ég ætla ekkert að eyða orðum í það. En mig langar að nefna örstutt málaflokk sem er mér nokkuð kær, sem eru umhverfismálin. Að mínu mati var ein mikilvægasta breytingin sem átti sér stað 2009–2013 sú að umhverfisráðuneytið var styrkt með því að það tók til sín auðlindamálin. Hugmyndafræðin þar var alveg skýr en því miður var bara ekki gengið nógu langt. Hugmyndafræðin snerist um að draga skýra línu í stjórnkerfinu á milli rannsókna á náttúruauðlindum annars vegar, sem ætti heima í umhverfis- og auðlindaráðuneyti, og ákvörðunar um heimild til auðlindanýtingar og um stjórnun og nýtingu í atvinnuskyni hins vegar. Þetta eru tvær hliðar á sama peningi sem mega helst ekki snertast ef við ætlum að halda jafnvægi. Hæstv. þáverandi umhverfisráðherra, Svandís Svavarsdóttir, skrifaði haustið 2010, með leyfi forseta: „Að mínu mati er það grundvallarþáttur í velferð þjóðarinnar að rannsóknir á auðlindum og ráðgjöf um nýtingu þeirra séu í skjóli frá nýtingarsjónarmiðum. Slík skipan mála mun marka merkileg tímamót í sögu Stjórnarráðs Íslands.“ Frú forseti. Sú skipan mála sem lagt er upp með hér markar að sama skapi merkilegt afturhvarf í sögu Stjórnarráðs Íslands þar sem öll sjónarmið sem snerta orkunýtingu eru komin á einn og sama staðinn. Þarna hefði miklu frekar átt að klára verkið sem ekki náðist að klára 2013 og taka grunnrannsóknir á öðrum auðlindum og færa inn í auðlindaráðuneytið frá atvinnuvegaráðuneytinu til að atvinnuvegaráðuneytið gæti bara úthlutað kvóta á fiski en ekki metið stofnstærð, úthlutað t.d. nýtingarréttinum en ekki verið að meta það hversu mikið hver auðlind þolir af nýtingu. Hæstv. forseti. Þetta er slæmt, svo ég noti mildasta orðið sem mér dettur í hug. Svo þessi skringilegi snúningur sem tekinn var á málefnum skógræktar og landgræðslu. Það eru nú ekki nema sjö eða átta ár síðan þau fluttust úr þáverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneyti yfir í umhverfis- og auðlindaráðuneyti. Þeir málaflokkar eru náttúruvernd, loftslagsmál, umhverfisverndarmál, sem eru jú vissulega gjarnan í höndum þess fólks sem starfar við landbúnað, auðvitað, en eru ekki og eiga ekki að vera iðnaðurinn sem landbúnaðarframleiðsla er. Það á að tækla landbúnað og skógrækt alveg eins og aðra náttúruvernd. Við ræddum hér fyrr í dag hversu undarlegt það væri að fjarskipti hefðu verið klofin frá öllum öðrum innviðum í Stjórnarráðinu í þessari tillögu. Mér þykir jafn undarlegt að sjá landgræðslu og skógrækt klofnar frá öllum öðrum umhverfismálum í þessari breytingu. Og nú er ég ekki einu sinni hálfnaður með það sem ég vildi sagt hafa. Rétt til að slá botninn í þetta: Hæstv. ráðherra talaði um að orkuskipti og nýting orku væru lykilatriði í loftslagsmálum til framtíðar. Samt er búið að taka 

Frú forseti. Gaman að hlusta á ræðu hv. þingmanns. Hann talaði um að sums staðar væri augljóst að það væri mögulega góður hugur á bak við, og örugglega alltaf góður hugur, og það væri skynsamlegt að setja saman einhverja hluti, en í öðrum tilvikum væri meira eins og um væri að ræða áhugasvið hvers ráðherra. Þá kímdi ég aðeins af því að ég er með eitt ráðuneyti sem mér finnst gaman að lesa um í þessari þingsályktunartillögu. Þar segir að meginmálaflokkar menningar- og viðskiptaráðuneytis séu - og nú óska ég að hv. þingmaður leggi við hlustir, þetta eru meginmálaflokkarnir - viðskiptamál, þar með talin samkeppnismál, ríkisaðstoð, íslenskt táknmál, verslun, fjölmiðlar, neytendamál, ferðamál, íslensk tunga, safnamál, listir, menning og ferðamál. Þannig að maður veltir því aðeins fyrir sér með þetta ráðuneyti, þar sem taldir eru upp meginmálaflokkarnir sem eru 12, hvort þarna sé um að ræða að safna saman þeim málaflokkum sem helst tengjast eða mögulega áhugasvið þess ráðherra sem á að fara með þetta ráðuneyti.

Hæstv. forseti. Já, ég vildi mikið gefa fyrir að hafa verið fluga á vegg á gulmiðafundinum þar sem þessi bland í poka-ráðuneyti voru búin til. Stundum þarf aðeins að hemja hugarflugið hjá fólki á svona fundum. Það hefur alveg gleymst. Ég ætla að mæta þingmanninum með smá upptalningu sjálfur, aðeins eldri, en ég er hérna með lista af nokkrum skýrslum sem unnar voru varðandi breytinguna á umhverfisráðuneyti til að verða umhverfis- og auðlindaráðuneyti: Breytt skipan umhverfisstofnana: Skipulagsstofnun og Umhverfisstofnun, Stjórnhættir, janúar 2012. Breytt skipan umhverfisstofnana: Þjóðgarðar og friðlýst svæði, Stjórnhættir, janúar 2012. Endurmótun stoðkerfis atvinnulífsins; Greinargerð til iðnaðarráðuneytisins, Stjórnhættir, desember 2010. Greining á verkefnum ráðuneyta og viðhorfum hagsmunaaðila, forsætisráðuneytið, apríl 2011. Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneyti: Greinargerð vegna mats á möguleikum til frekari samþættingar við framkvæmd verkefna stofnana ráðuneytisins, ParX, janúar 2010. Skýrsla um mörkun langtímastefnu íslenskrar nytjaskógræktar í samræmi við lög um landshlutaverkefni í skógrækt, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið, október 2010. - Þarna var einnig mælt með því að færa skógræktina yfir til umhverfisráðuneytisins. Tilflutningur verkefna frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneyti (SLR) til umhverfisráðuneytis (UMH), Vel ehf., nóvember 2009. Umhverfisráðuneytið: Tillögur um stofnanauppbyggingu, Capacent, september 2009. Það þarf nefnilega að greina hluti áður en þú gerir þá ef þú ert að búa til nýtt Stjórnarráð. Það dugar ekki að vera á einhverju flippi uppi í Kríunesi á gulmiðafundi þar sem allir mega taka þá miða sem þau vilja og búa til einhverja bland í poka-ráðherra. Það er ekki þannig sem við búum til stjórnsýsluna okkar. Við eigum fyrirmyndina, þurfum ekki einu sinni að fara til Danmerkur eða Noregs eða hvað það er sem ráðherrarnir eru alltaf að benda. á. Þau eiga þessar skýrslur í skjalasöfnum ráðuneytanna. Gleymdu þau bara að spyrja embættismennina sem eru búnir að fara í gegnum þetta margoft áður?

Frú forseti. Við þennan lestur þá veit maður ekki alveg hvort maður á að hlæja eða gráta af því að ég heyrði hæstv. forsætisráðherra tala um það áðan að það væri óskandi að peningarnir gætu farið í góða málaflokka. En orkan og fjármunirnir sem fara í svona - það er auðvitað eins og hv. þingmaður talaði um gott að greina hlutina og það er gott að hafa yfirsýn og það er gott að vanda sig og gera hlutina vel þannig að það sé alla vega einhver hugsun. Það er líka gott að vera skapandi, hafa ríkt hugmyndaflug eða blanda saman ólíkum þáttum og sjá hvað kemur út úr því. En maður hlýtur á þessum tímapunkti, ekki síst í miðjum heimsfaraldri þegar við þurfum að hugsa um fjármuni ríkisins, fjármuni almennings, að hugsa hvort það þurfi ekki að vanda betur til verks þegar farið er af stað í svona leiðangur. Þetta virkar svo ofboðslega fálmkennt. Þegar hæstv. forsætisráðherra var spurð að því hérna áðan hvenær hugmyndin hefði kviknað, hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir spurði hvenær þetta hefði verið, þá nefndi hún að formaður Framsóknarflokksins hefði nefnt þetta einhvern tímann í kosningabaráttunni og þau hefðu sjálf jafnvel verið að velta fyrir sér einhverju öðru. En ég held að þetta sé gert, eins og hv. þingmaður segir, á gulmiðafundi á ónefndu nesi. Það lítur alla vega þannig út, með fullri virðingu fyrir slíkum fundum og mikilvægi þeirra, að þetta hafi ekki verið sérstaklega ígrundað.

Frú forseti. Já, hvar kviknaði hugmyndin? Hv. þingmaður rifjar upp að hæstv. forsætisráðherra hafi áðan bent á Framsóknarflokkinn í kosningabaráttunni og VG í kosningabaráttunni. Ég hjó eftir því að einhvern tíma í kvöld nefndi ráðherrann líka að hugmyndin með að steypa orkunni saman við umhverfisverndina sé eitthvað sem hafi fæðst á tímum vinstri stjórnarinnar þegar umhverfis- og auðlindaráðuneytið var búið til. En ekkert gæti verið fjær sanni. Ég vil bara rifja upp það sem ég las eftir þáverandi hæstv. umhverfisráðherra, með leyfi forseta: „Að mínu mati er það grundvallarþáttur í velferð þjóðarinnar að rannsóknir á auðlindum og ráðgjöf um nýtingu þeirra séu í skjóli frá nýtingarsjónarmiðum.“ Þetta snerist nefnilega um dálítið stór hagsmunamál. Þetta snerist um það að umhverfis- og auðlindaráðuneytið yrði ráðuneyti komandi kynslóðar sjálfbærrar þróunar. Hvað er það orðið? Það er orðið draumaráðuneyti Kárahnjúkaflokkanna í ríkisstjórninni. Þetta er Botnsvirkjunarráðuneytið. Það er búið að losa ráðuneytið við allt sem gæti truflað öll umhverfismálin, sem gæti truflað ráðherrann frá því grunnverkefni sínu. Hann þarf ekkert að spá í skipulagsmálin eða húsnæðismálin eða öll þessi atriði sem eru samt lykilatriði í t.d. baráttunni gegn loftslagsbreytingum. Á Íslandi er þriðjungur samfélagslosunar vegna bílaumferðar. Það þarf bara eitt atriði til að laga það. Það er skipulagsmál. En það er ekki lengur á forsendum umhverfisins heldur uppbyggingar innviða í innviðaráðuneytinu sem á einhverja þá gráustu sögu sem nokkurt ráðuneyti gæti átt. Ég held að við höfum sjaldan upplifað jafn mikið bakslag í grænu málunum og við myndun þessarar ríkisstjórnar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætisræðu. Hann minntist í ræðu sinni á sílóin og síðan minntist hann á að Stjórnarráð Íslands ætti að fá eina kennitölu. Mér fannst gaman að heyra í andsvörum hans að hann talaði um bland í poka, en ég á mitt ákveðið uppáhaldsbland í poka, sem er náttúrlega menningar- og viðskiptaráðuneytið, sem er með ferðamálin. Ég ætla ekki að telja þetta allt upp, en það er íslenskt táknmál, íslensk tunga, ríkisaðstoð, neytendamál og ferðamál, sem er stærsti atvinnuvegur þjóðarinnar og er í menningar- og viðskiptaráðuneytinu. Hverjum datt í hug að setja þau þar? Mig langar að spyrja varðandi sílóin. Uppáhaldssetningin mín í greinargerðinni er um þessa ósýnilegu múra stofnanamenningar. Þetta fjallar um verkaskiptingu Stjórnarráðsins, það verða alltaf ákveðin síló til. Við getum kallað það síló, við getum kallað það múra og annað slíkt. En ég tel sjálfur að þessi síló - og það er einfalt að gera það, ég veit að það er gert sums staðar með frjálsu sætavali á vinnustöðum til að blanda, til að fólk hittist og tali óformlega, skiptist á skoðunum. Lítur hann svo að þessi verkaskipting sem á sér stað í forsetaúrskurðinum og þessari tillögu til þingsályktunar um fjölda ráðuneyta séu sílóin en að þetta bland í poka sé bara grautur? Ég lít meira á þetta sem graut í hverju ráðuneyti en síló raunverulega. Ég veit ekki hvernig það skiptist á skrifstofurnar. Það væri gaman að heyra álit hæstv. hv. þingmanns og skoðun hans á þessum sílóum.

Herra forseti. Ég er mjög hræddur við að tapa mér í einhverjum myndlíkingum hérna þannig að ég ætla ekki að tala um síló eða graut.  Það hefur lengi verið ákvæði í lögum um að starfsmaður í ráðuneyti megi flytjast innan Stjórnarráðsins í annað ráðuneyti, en þetta hefur sárasjaldan verið notað. Hluti af ástæðunni gæti verið launamunur á milli ráðuneyta, vegna þess að launamunurinn í Stjórnarráðinu er ekki bara kynbundinn heldur líka bundinn við það hvernig verkefni hvers ráðuneytis eru metin. Og það er vissulega kynjavinkill í því, því að kvenlægu verkefnin eru metin verðminni en þau karllægari í Stjórnarráðinu. En hugsum okkur bara ef þetta væru ekki 12 kennitölur með 700 starfsmönnum dreift í litlar einingar, heldur einn 700 manna dínamískur vinnustaður þar sem fólk getur unnið sem lögfræðingar við málaflokk í fimm ár. Svo fær það bara nóg af úrgangsmálum í ráðuneyti umhverfismála og getur þá bara húrrað sér yfir í eitthvað allt annað. Þá getur það bara farið að vinna við menningu. Svo getur það fimm árum seinna farið eitthvert annað. Þetta er kerfi sem við þekkjum víða. Það þarf ekkert endilega að steypa 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrra andsvar. Varðandi Stjórnarráð Íslands og eina kennitölu þá er Stjórnarráð Íslands ekki fjölskipað stjórnvald. Það sem við köllum ríkisstjórn er raunverulega bara ráðherrafundur, það er hópur ráðherra. Það segir í 17. gr. stjórnarskrárinnar að ráðherrafundi skuli halda um nýmæli í lögum og mikilvæg stjórnarmálefni. Það reyndi nú á þetta fyrir landsdómi, mikilvæg stjórnarmálefni. Ég tel að hérna sé raunverulega verið að fara út fyrir það að ráðherrar séu með sitt vald og svo er farið að breyta stjórnarmálefnunum, flytja þau til án þess að vinnustaðurinn sé færður til, af því að vinnustaður starfsmanna Stjórnarráðsins er á skrifstofunum. Það væri réttast að flytja skrifstofuna milli ráðherra. Þá er það ekki flutningur í starfi. Það er hins vegar hægt að flytja af einni skrifstofu yfir á aðra skrifstofu, þá er um að ræða flutning í starfi. Þannig að ég tel að röng aðferðafræði sé notuð við þessa breyttu skipan ráðuneyta. Varðandi bland í poka og það sem við erum að tala um, að hafa þetta á einni kennitölu, þá tel ég það vera ómögulegt, því að það þarf breytingu á stjórnarskránni til þess að fá þetta fjölskipaða stjórnvald. Það væri gaman að heyra álit hv. þingmanns á því hvort þetta bland í poka, eins og hann kallaði það áðan, samræmist raunverulega skoðun hans á því hvernig skipa eigi málum innan Stjórnarráðsins og hvort þetta bland í poka fari ekki bara eftir áhugamálum ráðherranna, stemningunni, hver stemningin er í ráðherrahópnum, hverjir vilja fá hvað, frekar en faglegri skoðun á því hvernig eigi að hafa skipan ráðuneytanna. Þetta eru miklu meira persónulegar skoðanir þeirra sem fara með völdin á hverjum tíma en er ekki byggt á faglegum grundvelli. Og það er örugglega ekki verið að skoða þetta frá sjónarhorni starfsmannanna.

Herra forseti. Vegna þess að engin djúp greining, eða bara engin greining yfir höfuð, virðist hafa farið fram á því hvernig væri eðlilegast að skipta verkum milli ráðuneyta þá held ég að það sé bara hending að sumar tilfærslurnar eru skynsamlegar vegna þess að síðan eru aðrar það ekki. Þannig á þetta náttúrlega ekki að vera. Það á ekki að vera einhver slembilukka hvernig Stjórnarráðið fúnkerar. Varðandi það sem þingmaðurinn sagði um vandræði þess að reka Stjórnarráðið sem samhentari einingu, hvort sem það er undir einni kennitölu eða ekki, að þar væru vandræði vegna þess að ríkisstjórnin væri ekki fjölskipað stjórnvald, þá held ég að það sé samt alveg hægt að ganga mjög mörg skref í áttina að því. Við eigum dæmi eins og af velferðarráðuneytinu með tveimur ráðherrum, eða atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu, þar sem ráðherrar, hvor með sinn málaflokkinn, deila ráðuneyti. En það virðist vera að stjórnmálalegi þroskinn innan ríkisstjórnarinnar hafi kannski ekki endilega leyft þetta. Þess vegna leystust þau ráðuneyti upp. Þess vegna er núna verið að vinda ofan af þeirri þróun algerlega þannig að ráðherrar þurfi ekki lengur að deila kaffistofu, sem virðist hafa misheppnast í velferðarráðuneyti og atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti. Og þó að ráðuneytin séu hvert á sinni kennitölu þá er alveg hægt að gera ýmislegt sameiginlega eins og þau væru eitt og hið sama, eins og þetta væri bara eitt Stjórnarráð Íslands. Þar nefni ég jafnlaunavottunina, sem Alþingi gerði kröfu um að yrði gerð fyrir öll ráðuneytin sem heild, alveg meðvitað um hvernig stjórnarráðslögin eru - maður hefði haldið að þau sértæku lög sem við samþykktum um jafnlaunavottun 

Forseti. Þetta er dálítið góður brandari, þessi tillaga. Ég reyni að byrja einhvers staðar, byrja þar sem síðustu ræðumenn enduðu; fjölskipað stjórnvald og vandamál þess með tilliti til þess hvernig stjórnarskráin er. Í þessari tillögu er fjallað um ráðuneyti sem verður að mestu leyti óbreytt í skipan ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands. „Að mestu leyti óbreytt“ er mjög áhugavert orðalag, því að hvað er þá að breytast? Ég hef ekki hugmynd um það. Það er ekki útskýrt neitt nánar. Er það nákvæmlega eins eða að mestu leyti óbreytt? Hvað er í gangi? Þetta er svo skrýtið. En þetta er fjármála- og efnahagsráðuneytið. Ég hef talað um það hér fyrr í dag í umræðu um fjáraukalög að fjármála- og efnahagsráðuneytið er ekkert að fara eftir þessu stjórnarskrárákvæði um fjölskipað stjórnvald, því að fjármála- og efnahagsráðuneytið segir velferðarráðuneytinu, félagsmálaráðuneytinu, heilbrigðisráðuneytinu: Þið fáið svona mikinn pening. Við erum fjármálaráðuneytið og við ráðum öllum fjármálunum. En samt er ábyrgð verkefnanna á herðum fagráðuneytanna. Reksturinn og utanumhaldið varðandi Landspítalann, skólana og þess háttar er hjá heilbrigðisráðuneyti og menntamálaráðuneyti og þau bera ábyrgð á þeim verkefnum og þar af leiðandi þeim fjárheimildum sem því fylgja. En samt fær fjármálaráðuneytið að segja: Nei, þið fáið bara svona mikinn pening til að reka Landspítalann, gjörið svo vel. Þurfið þið meira? Nei, okkur er alveg sama um það. Við erum nefnilega ekki fjölskipað stjórnvald. En bíddu, átti það ekki að vera þannig að þið skiptið ykkur ekki af öðrum málaflokkum? Þetta er fáránlegt, gjörsamlega fáránlegt. Þetta er einfaldlega þannig, eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson lýsti hérna áðan, að það er verið að rífa í sundur þessi stóru ráðuneyti sem var verið að reyna að byggja upp. Ég held að það sé af því að þessir stjórnarflokkar, stjórnlyndu flokkar, eru einfaldlega hræddir við sterka faglega stjórnsýslu, vilja veika stjórnsýslu, vilja rífa þetta í tætlur til þess að geðþóttaákvörðunarvald ráðherra sé yfir öllu, ekki faglegheit. Af hverju voru ekki breytingar á síðasta kjörtímabili ef það var svo augljóst að það þurfti að gera ýmislegt skilvirkara? Af hverju ekki að byrja þá þegar ráðherrann sá að það þyrfti, hvernig er þetta orðað hérna, að fella ósýnilega múra stofnanamenningar til þess að geta stuðlað að samvinnu, samráði og samhæfingu? Af hverju sáum við það ekki á síðasta kjörtímabili að ráðherrar kæmu hingað, ráðherrar sem eru fulltrúar þingsins í framkvæmdarvaldinu, til þingsins og segðu: Við sjáum hérna múra á milli sem gera það að verkum að við getum ekki náð árangri í því að byggja upp almennilegt húsnæðiskerfi á Íslandi og við viljum lemja þessa helvítis múra niður og gera það með ykkar hjálp. Nei, það þurfti kosningar þar sem ekki var minnst einu orði á þetta, ekki einu orði. Við lendum í einhvers konar súrrealisma hérna eftir kosningar eftir tveggja mánaða samtal um eitthvað sem enginn veit hvað var og þetta er dregið upp úr hattinum. Meðal annars matvælaráðuneyti. Hvaðan kom það? Það er svo æðisleg útskýringin á matvælaráðuneytinu, matvælastefna o.s.frv., allt í lagi, en svo fer meiri hlutinn af útskýringunni í að skýra af hverju skógræktin fer inn í matvælaráðuneytð. Ég veit ekki hver borðar tré. Það er ekki ég. Þetta er alveg fáránlegt. Ég næ varla að fara yfir þetta. Eina kosningamálið kannski var innviðaráðuneyti, það var það eina sem var talað um fyrir kosningar, var rosalegt kosningamál hjá Framsóknarflokknum. Gott og vel, það má alveg skipuleggja og ná einhverri hagkvæmni þar, kannski ekki þann kostnað sem fjallað var um hér þegar skipulagið valtar yfir umhverfissjónarmiðin. Það var ítrekað talað um það á síðasta kjörtímabili hvernig þetta væri allt svo rosalega flókið, það væri ekki hægt að skipuleggja neitt af því að það þyrfti alltaf að fara í umhverfismat. Það flókna við það var að þeir gleymdu bara algerlega að fara í umhverfismat þegar verið var að huga að skipulagsmálum. Svona eftiráhugsun: Æ, já, andskotinn, við gleymdum umhverfismatinu. Þess vegna var náttúrlega kvartað, kvartanir sendar til kærunefndar: Fyrirgefið, stjórnsýslan átti að fara í umhverfismat en gleymdi því, gætum við vinsamlegast lagað það. Þá var þetta svo mikið skipulagslegt vesen af því að þau gleymdu að gera það sem átti að gera. Rosalega mikið af svona fúski í gangi. Síðasti brandarinn hérna, virðulegur forseti, svona „punchline“, brandarinn í pylsuendanum eða eitthvað svoleiðis, er um kostnaðinn. Með leyfi forseta: „Gert er ráð fyrir að endanlegt mat á kostnaði vegna skipulagsbreytinganna komi fram við tillögugerð við 2. og eftir atvikum 3. umr. á Alþingi um frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2022.“ Þetta er stórkostlegt. Þetta er ellefu blaðsíðna brandari fyrir mig í fjárlaganefnd. Ég, sem er í fjárlaganefnd, myndi vilja leggja til að fjárlaganefnd yrði lögð niður. Af hverju? Af því að það eru í rauninni fagnefndirnar, alveg eins og ég lýsti áðan, sem eiga að vita hvernig er verið að fjármagna þau verkefni sem nefndirnar sjá um. Þetta er líka þeirra hlutverk og þær þurfa að vera innviklaðar í það hvað verkefnin kosta. Allar nefndir eiga að vera fjárlaganefndir, hver ein og einasta á sínu málefnasviði. Þetta er auðvitað stórkostleg tillaga til þingsályktunar og ég legg til að við tökum bara fram endurvinnslutunnuna, pappírsendurvinnslutunnuna og látum þetta detta þangað.

Virðulegur forseti. Kannski eru spurningarnar mínar að verða marklausar eftir að hafa hlustað á hv. þingmann og tillögu hans um að við ættum kannski bara að leggja niður fjárlaganefnd. Það er kannski þannig sem maður upplifir þetta akkúrat núna. Ég sit nú, ásamt hv. þingmanni, sveittur alla daga við að reyna að ná utan um einhver 1.100 milljarða fjárlög sem eiga að renna í gegn milli jóla og nýárs. Það er erfitt að ná utan um þetta allt saman. Það er erfitt að hlusta á umsagnir sem fólk reynir að veita um frumvarp sem við erum ekkert klár á hvort verði svona eða hinsegin eða alla vegana eða ekki. Þetta er einhvern veginn út og suður. Þessi vinnubrögð, að við séum hér að reyna að vanda okkur og sýna ábyrgð í fjármálum og ná utan um einhvern pakka sem á síðan að leggja fram sem einhverja heild - að bjóða fjárlaganefnd og bjóða þingheimi upp á það, af því að það á að skrifa nefndarálit á föstudag eða laugardag, við munum hugsanlega fá kostnaðinn við þetta í hendurnar á föstudag og nefndarálitið á að fæðast á laugardag. Ég spyr hv. þingmann, af því að hann er reyndur í fjárlagagerðinni og hefur setið þarna áður: Er þetta Alþingi sæmandi að vinna svona?

Forseti. Ég ætti kannski að draga upp Vogona-ljóðið mitt af þessu tilefni því að það er einmitt sá súrrealismi sem lýsir því hvernig Vogonar, martröð stjórnsýslunnar, eru svona alltumlykjandi í þessu máli og því hvernig fjárlaganefnd og þingið hefur þurft að glíma við duttlunga ríkisstjórnarinnar á síðasta kjörtímabili og greinilega núna á þessu. Þetta er greinilega svo vel unnið að þau vita ekki einu sinni hvað þetta kostar og ætla að koma með einhverja upphæð, eftir atvikum í 3. umr. sem verður milli jóla og nýárs. Enginn tími gefst til þess einu sinni að fá neins konar umsagnir um það hvort mat á kostnaði sé nálægt því að vera rétt eða ekki. Mér er í fersku minni fjáraukafrumvarpið frá því í dag þar sem við erum að glíma við 60% hærra - nei, meira náttúrlega, þetta eru 60% af heildarupphæðinni, rúmlega 100% hækkun á Hefjum störf-verkefninu. Hvernig fór með Landspítalann? Hversu marga milljarða fór það yfir? 16 milljarðar eða eitthvað svoleiðis eru komnir í aukakostnað. Og við vitum að það er ekki búið. Það rosalega skrýtið að vera í slíkum aðstæðum: Já, við erum komin 16 milljarða yfir, það er það sem við vitum, og svo er eitthvað sem við vitum ekki, hver verður aukakostnaður í viðbót við það. Það er ekkert í þessu sem er rétt gert, ekki neitt.

Virðulegur forseti. Hér hefur verið minnst á gula miða og bland í poka og það var eitt ráðuneyti sem minnst var á í aðdraganda kosninga, þ.e. hugsanlegt innviðaráðuneyti. Þarna er talað um málaflokka sem eru að flytjast til ráðuneytisins, m.a. húsnæðis- og mannvirkjamál og skipulagsmál. Talað er um að þetta eigi að auka skilvirkni og samþætta. Með leyfi forseta, þá stendur hérna: „Með breytingunni er stefnt að því að tryggja betri samhæfingu með sveitarfélögum, aukinn stöðugleika á húsnæðismarkaði og að áætlanir í samgöngumálum, húsnæðismálum og skipulagsmálum verði samþættar og lagðar fram samhliða þannig að tryggja megi að samgöngur séu í þágu byggðar og loftslags.“ Í dag birtist frétt í fjölmiðlum um að núna gætum við bara farið að byggja sumarbústaði án þess að fá leyfi, þannig að við getum bara farið að drita niður húsum út um allar koppagrundir. Er þetta þessi samþætting og skilvirkni sem verið er að boða þarna?

Forseti. Ég hef bara ekki hugmynd um það, það er bara ekkert flóknara en það; ekki hugmynd. Við erum búnir að vera að kvarta allt síðasta kjörtímabil yfir því að það sé vandamál á húsnæðismarkaðnum, allt síðasta kjörtímabil. Ekkert gert, ekki neitt. Núna kemur fram í greinargerðinni að markmið opinberrar stefnu í húsnæðismálum sé að tryggja húsnæðisöryggi allra landsmanna. - Einmitt. Að markmiðið sé að tryggja hæfilegt framboð af hentugu húsnæði. Hvað gerði ríkisstjórnin í Covid-viðbrögðunum? Hún fór ekki að byggja húsnæði. Nei. Hún hjálpaði fólki að kaupa það húsnæði sem var þegar til, sem hækkaði verðið á öllu. Af hverju ætti maður að trúa því að núna sé einhvern veginn verið að gera þetta rétt? Ég hef ekki hugmynd um það. Þau virtust ekki hafa rænu á því að gera þetta rétt síðast og samkvæmt allri reynslu býst maður ekki við því að það þýði að prófa sömu hlutina aftur og ætlast til þess að niðurstaðan sé önnur. Það er einhver skilgreining á geðveiki samkvæmt Albert Einstein eða einhverjum álíka, sem er náttúrlega rangt eftir haft, internetið lýgur að okkur öllum. En þetta er rosalega slæmt.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir yfirferð hans. Hv. þm. Guðbrandur Einarsson, sem veitti andsvar á undan mér, kom að hluta til inn á það sem ég ætlaði að spyrja um en ég vil gjarnan fá aðeins meira samtal um þetta. Ég gerði mér alveg grein fyrir því að það væri talsvert mikil lærdómskúrfa að setjast nýr á Alþingi. Vinna við fjárlög, fjárlagagerðin og vinnan í fjárlaganefnd og hér í þingsal og annað, auðvitað er margt flókið og nýtt fyrir manni. En nákvæmlega það sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson nefndi hér áðan: „Gert er ráð fyrir að endanlegt mat á kostnaði vegna skipulagsbreytinganna komi fram við tillögugerð við 2. og eftir atvikum 3. umr. á Alþingi um frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2022.“ Maður veltir svolítið fyrir sér: Í hvaða stöðu er maður sem þingmaður? Þetta er auðvitað eitt af því sem maður þarf að leggja mat á við vinnuna þegar er verið að afgreiða þessa hluti. Það hlýtur eiginlega að segja sig sjálft. Þess vegna langaði mig kannski aðeins að leita í reynslubanka hv. þingmanns. Er það oft þannig að þegar við erum að tala um stór mál - mér finnst þetta vera mjög stórt og mikilvægt mál, það hvernig við erum að breyta Stjórnarráðinu og mér finnst að vinnan við það þurfa að vera vönduð, eins og ég fór yfir í fyrri ræðu minni - er þetta dæmi um hluti sem menn sjá aftur og aftur, að hér gætum við kannski fengið einhver lykilatriði sem móta afstöðu okkar til svona stórs máls einhvern tímann í 2. umr. og eftir atvikum 3. umr.? Að þá liggi fyrir einhver kostnaður? Eru þetta bara venjubundin vinnubrögð hérna á Alþingi?

Forseti. Í lögum um opinber fjármál á að kostnaðarmeta öll stjórnarfrumvörp sem koma til þingsins: Við erum að fara að gera þessar breytingar. Þær eru frábærar þó að þær kosti pínulítið af því að ábatinn af þeim til framtíðar verður rosalega mikill. Við erum að gera alls konar flottar skipulagsbreytingar og koma inn með tækni og gera nýja hluti, eins og var talað um hér, að við ættum ekki að vera hrædd við breytingar en samt má ekki breyta stjórnarskránni. Þetta er einmitt til þess að gera ákvörðun okkar sem erum með fjárveitingavaldið, að sýsla með almannafé, auðveldari um hvaða vegferð við ætlum að leggja í með því að samþykkja lög um aukin réttindi fólks, sem væntanlega fylgir alltaf kostnaður. Erum við að samþykkja tillögur sem gera eitthvað hagkvæmara og skilvirkara? Það er upplagið með þessu. Ég hef ekki hugmynd um það af því að ég veit ekki hvað þetta kostar og ég veit ekki hvaða ábata þetta er að fara að skila. Þá get ég ekki vegið og metið hvort það er aukinn kostnaður til langs tíma. Hér eru bara fleiri ráðuneyti og sílóin eru greinilega svo mikið vandamál að þau búa til alls konar hindranir sem ég myndi ætla að kostuðu eitthvað til lengri tíma. Eða er þetta einmitt skilvirknimál? Ég hef ekki hugmynd um það. Í fyrsta lagi af því að ég þekki ekki heildarkostnaðinn og í öðru lagi af því að ég þekki ekki ábatann sem á að vera, samkvæmt lögum um opinber fjármál, skylda stjórnvalda að upplýsa okkur um þegar þau leggja fram frumvörp á þingi. Það er aldrei gert. Ábatinn er aldrei sýndur, kostnaðurinn stundum - en hvaða áhrif það hefur í heildina á ríkissjóð til ábata eða langtímakostnaðar? Aldrei.

Virðulegur forseti. Ég þakka kærlega fyrir þetta svar. Þá að öðru sem nefnt var í ræðu hv. þingmanns áðan. Það var þetta með, ef ég skildi inntakið rétt, að þessi breyting væri í raun og veru gerð, vitandi vits, til að veikja ráðuneytin, minnka skilvirkni þeirra, til að auka einhvers konar ráðherraræði, geðþóttaákvarðanir, og að niðurstaðan úr þessu væri í raun og veru bara veikari stjórnun. Ég er ekkert viss um að ég deili þeirri skoðun að það sé endilega hugarfarið á bak við þetta. Ég held að skýringin á þessu sé frekar, eins og ég fór yfir, að menn voru bara í pínulitlum vandræðum með að leysa það hvernig skipta ætti stólum eftir kosningaúrslitin. Ég myndi gjarnan vilja, ef ég mætti, beina þeirri fyrirspurn til hv. þingmanns hvort hann væri til í að útskýra þetta aðeins betur, rökstyðja það aðeins meira.

Forseti. Með glöðu geði. Ég geri fastlega ráð fyrir því að einhver skilvirkniaukning verði í einstaka málaflokkum, t.d. hvað varðar innviðina, skipulagsmálin o.s.frv. Sérstök áhersla er á það og við þekkjum alveg þá orðræðu. Í kosningunum var í rauninni kosið um það. En þetta er eins og að stokka spilastokk. Þú ert kannski einhver galdramaður og getur stjórnað því aðeins hvernig spilastokkurinn stokkast. Þú getur raðað öllum spöðunum saman, voðalega sniðugt, en allt hitt er í rugli af því að þú ert bara að einbeita þér að því hvernig þú kemur skipulagsmálunum í gegn og ert búinn að raða því. Hitt er bara rústir. Þú hendir sem sagt spilunum upp í loftið og nærð spaðaásnum en þú verður að taka til eftir afganginn. Það er ekki hugsað um það. Og það er svo greinilega gegnumgangandi í öllum þessum skýringum, eins og þegar er talað um bland í poka-ráðuneytið. Það er það sem gerir stjórnsýsluna síðan veika, þegar það eru smáar einingar sem geta ekki talað saman, eins og hafa komið dæmi um hér í umræðunni. 

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður minntist á súrrealisma varðandi þessa þingsályktunartillögu. Ég vil taka fram að ég er algerlega ósammála hv. þingmanni hvað þetta varðar. Súrrealismi er ákveðin listsköpun undirmeðvitundarinnar. Ég tel að svo sé ekki. Ég tel að þetta sé dadaismi sem er meðvitaður rasjónalismi í listsköpun og ég tel að þetta sé alveg klárlega dadaismi en ekki súrrealismi. Þið þekkið pissuskálina á nútímalistasöfnum, hún er sett í hornið alltaf, það er dadaismi. Bara svo það sé á hreinu, það er mín skoðun og ég get alveg rökstutt hana fram eftir kvöldi eða nóttu. En það sem mér finnst vera þarna undir og hv. þingmaður bendir svo skemmtilega á varðandi matvælaráðuneytið - og ég tek fram að í forsetaúrskurði frá 28. nóvember er ekki minnst á matvælaráðuneyti. Ég held að það sé sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, að ráðuneyti hans verði matvælaráðuneyti, en það að skógar og skógrækt og landgræðsla séu ekki í umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytinu, það skil ég ekki. Það gæti vel verið að fólk eigi að fara að neyta skógar eða þess sem grær á landinu. En ég tel að þessir málaflokkar sýni dadaismann í þessu, að þeir skuli vera settir undir matvælaráðuneytið en ekki umhverfis- og loftslagsráðuneyti þegar skógar eiga klárlega heima þar, við þekkjum nú Amazon-skógana og hvað þeir geta gert fyrir loftslagið. En mig langar að spyrja hv. þingmann af því að núna erum við þingmenn algjörlega ringlaðir og skiljum þetta ekki: Hvernig heldur hann að almenningur skilji þetta? Nú er talað um gagnsæja stjórnsýslu og það er mikilvægt að einstaklingar í samfélaginu sem ekki eru eins involveraðir í stjórnsýsluna og stjórnkerfið og við erum, geti séð stofnanirnar, þekki stofnanir samfélagsins. Ég get lofað ykkur því að almenningur mun ekki þekkja ráðuneytin og hvaða málefni eru undir hvaða ráðuneyti í ljósi þessara breytinga.

Forseti. Án þess að heyra frekari rökstuðning fyrir þessu þá er ég bara sannfærður, ég tek undir þetta, þetta er dadaismi. Þessi tillaga er jafn mikill brandari hvort sem er. Annað dæmi um það hversu gríðarlega vel undirbúin þessi tillaga er - þetta er kaldhæðni - er m.a. að þarna er tilgreint háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneyti, HIN-ráðuneytið. Þar segir, með leyfi forseta: „Nýtt ráðuneyti vísinda, iðnaðar og nýsköpunar …“ Nú, ekki háskólarnir? Las ég þetta ekki rétt? Hérna kemur svo: „Stofnun nýs ráðuneytis háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarmála …“ Bíddu, var ekki sagt vísinda og iðnaðar? Ókei, það gleymdi einhver yfirlestrinum hérna. Við erum núna með hæstv. ráðherra vísinda, iðnaðar og nýsköpunar en hann verður greinilega ráðherra háskóla, iðnaðar og nýsköpunar. Það hefur orðið einhver breyting þarna á og gleymst að laga það á öllum stöðum. Þetta er enn eitt dæmið um það ásamt kostnaðarmatinu, sem þarf meiri undirbúning, hversu illa undirbúið málið er og illa að því staðið að öllu leyti. Allt frá því að þessir ósýnilegu múrar stofnanamenningarinnar, sem eru greinilega sýnilegir núna fyrst það er verið að reyna að breyta þeim, voru ekki eitthvað sem var verið að vekja athygli á á síðasta kjörtímabili og byrjað að undirbúa og fá Alþingi í lið með sér og segja: Þetta er fyrir okkur til þess að við getum gert æðislega hluti. Nei, nei, það var ekkert svoleiðis á síðasta kjörtímabili. En allt í einu er verið að reyna að gera þá sýnilega núna og það er gert með því að búa til fleiri veggi. Mjög sniðugt.

Virðulegur forseti. Það er gott að heyra að hv. þingmaður tekur undir að þetta sé meðvitaður rasjónalismi. En ég vil nota tækifærið núna til að benda á að það er alveg augljóst mál að hæstv. forsætisráðherra er hér að uppfylla skyldu 2. gr. laga um Stjórnarráð Íslands, nr. 115/2011, það er það sem er verið að gera. Ég tel að þetta sé innantómt ákvæði og ég skora á forsætisráðherra Íslands að beita sér fyrir því að lög um Stjórnarráð Íslands verði endurskoðuð, sérstaklega 2. gr. Ég tel að ákvæðið sé innantómt að því leyti að það er búið að ákveða fjölda og heiti ráðuneytanna í forsetaúrskurðunum sem þegar liggja fyrir. Svo er komið og óskað eftir stuðningi Alþingis við fyrirhugaða breytingu á fjöldanum, á atriðum sem er búið að ákveða í forsetaúrskurðinum. Þetta er bara tvítekning. Ég tel að það sé mikilvægt að skoða þetta, að við eigum ekki að sitja uppi með svona bastarð, hvorki í málsmeðferðinni né efnislega.

Forseti. Ég býst fastlega við því að það þurfi annan forsetaúrskurð í kjölfarið á þessu, fyrir ný ráðherraheiti og ýmislegt svoleiðis. Það segir náttúrlega sitt um undirbúninginn fyrir þetta. Þessir tveir mánuðir sem fóru í ríkisstjórnarmyndun fóru greinilega ekki í mikið, alla vega ekki undirbúning fyrir það hvernig þetta ætti að líta út þannig að það væri hægt að breyta þessu strax þá. Ég veit ekki hvort það er nauðsynlegt að gera þetta nema kannski af því að forsetaúrskurðurinn er kominn nú þegar. Þetta er allt mjög skrýtið. Fyrir mig spilar þetta rosalega mikið inn á þetta fjölskipaða stjórnvald sem við erum að vinna samkvæmt, þ.e. ekki fjölskipað stjórnvald. En við gætum samt hagað okkur þannig. Ríkisstjórnin gæti hagað sér þannig, verið með þannig samvinnu að hún starfi eins og um fjölskipað stjórnvald sé að ræða til að reyna að eyða þessum veggjum sílóanna milli ráðuneytanna.