Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (BSv): Meðferð fjárlagafrv. verður samkv. venju hagað svo, að fyrst verða teknar til umr. og atkvgr. 1.–13. gr., en að því loknu 14.–25. gr.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Fjárlagafrv. kemur nú seinna til umr. en oft áður, og seinna en nefndin hefði óskað, en drátturinn stafar sjerstaklega af því, að ýms stór mál og smá hafa legið fyrir til umr. hjer í deildinni, svo að frv. hefir ekki komist til umr. nú á aðra viku síðan því var útbýtt. Störfum nefndarinnar og því mikla verkefni, sem hún hafði með höndum, er lítillega lýst í nál., og skal jeg ekki um það fjölyrða. Það er ósk nefndarinnar, að umræður um þennan kafla fjárlagafrv. gætu gengið sem greiðast, og mun jeg því gera mitt til að þær verði sem stystar, enda er það víst, að langar umr. hafa ekki mikla þýðingu, þó að sjálfsagt sje að skýra málin sem kostur er á. Eins og hv. deild er kunnugt af nál., þá hefir niðurstaða nefndarinnar af brtt. hennar við frv. orðið þannig: Tekjuafgangur frv......... kr. 103091,67 Lækkunartill. nefndar- innar - 143030,00 Samtals kr. 246121,67 Hækkunartill. nefndar- arinnar kr. 188608,00 Lækkuð tekjuáætlun - 50000,00 Tekjuafgangur kr. 7513,67 Þessari niðurstöðu hefir nefndin náð með því að koma fram með sem minst af nýjum brtt. í útgjaldaáttina og með því að leggja til, að felt verði niður á útgjaldahlið frv. Nú á síðari þingum hefir verið best gengið frá fjárlögunum á þinginu 1924. Ástæðan til þess er auðsæ. Fjárhagurinn var þá svo erfiður, að vá var fyrir dyrum. Síðan hefir þetta farið smáversnandi, eftir því sem fjárhagurinn varð glæsilegri, og sá straumur hefir ekki orðið stöðvaður. Nú erum við í hnignun í fjárhagslegu tilliti, og allir geta litið sömu augum á kringumstæðurnar og viðurkent, að nú þarf að taka eins föstum tökum á þessum málum og 1924 og takmarka útgjöldin. Og meira að segja, það þyrfti líka að takmarka skattabyrðina, er svo mjög hefir reynt á gjaldþol þjóðarinnar. En það verður nú ekki gert, og því brýnna er hitt, að forðast útgjaldaaukann. Þegar menn velta fyrir sjer fjárlögunum og reyna að gera sjer grein fyrir, hvernig útkoman verði, þá er alt á huldu. Og fari menn að leita leiðarvísis í þessu efni, þá er helst að rannsaka, hve mikið tekjur og gjöld hafa farið fram úr áætlun á undanförnum árum. Þetta er geysimisjafnt. þannig var það árin 1920 og 1921. Þá fóru gjöldin um og yfir 100% fram úr áætlun. Síðan hefir þetta jafnast mikið. Og á árunum 1923–1925 er það frá 30–40%. Tekjurnar hafa jafnan farið mikið fram úr áætlun, og stundum meira en gjöldin. En nú er það óbrigðult, að þegar kreppa gengur yfir, eða í fjárhagslegri óáran, fara tekjurnar minst fram úr áætlun, eða með öðrum orðum, það gengur út yfir tekjurnar. Þess vegna má búast við því, að nú fari svo, að tekjurnar fari tiltölulega minna fram úr áætlun en undanfarið. En hvað má ætla um gjöldin? Undanfarið hafa þau farið 30–40% fram úr áætlun, eins og jeg tók áður fram. Ef byggja ætti á þessari undanförnu reynslu, þá fara gjöldin nú yfir 3 milj. kr. fram úr áætlun. Eru nokkrar líkur til þess, að tekjurnar nái þeirri hækkun? Nefndin telur það ólíklegt. Því á þetta sjerstaklega að vera til þess að vekja varkárni þingsins nú, svo að það hækki útgjöldin hóflega. Jeg skal þá leyfa mjer að gefa stutt yfirlit yfir breytingar nefndarinnar. Á 2. gr. frv. er lækkun á tekjum 50 þús. kr. Á 10. gr. er lækkun á gjöldunum 47 þús. kr. og á 11. gr. 8 þús. kr. Á 12. gr. er lækkun 5760 kr., en hækkun 63 þús. kr., og því samtals hækkun á greininni 57240 kr. Á 13. gr. er lækkun 70 þús. kr., en hækkun 15600 kr., og nemur því lækkunin á þeirri gr. 54400 kr. - Lækkunartillögur nefndarinnar á útgjaldahlið nema samtals 109400 kr., en hækkunartill. 57260. Lækkunin á þessum kafla gjaldabálksins er því samkv. till. nefndarinnar 52140 kr., en lækkunartill. hennar við tekjubálkinn nemur 50 þús. kr. Má því svo heita, að eftir till. nefndarinnar haldist lækkun og hækkun í hendur. Um 1. brtt. nefndarinnar, við 2. gr. 21, að lækka hinar áætluðu tekjur um 50000 kr., er það að segja, að nefndinni virtist ófært annað en að lækka þann lið, þar sem síðastliðið ár hefir orðið tekjuminna en búist var við, og sama útlit er nú á yfirstandandi ári. Tekjurnar af víneinkasölunni hafa orðið að meðaltali frá 1923 –1926, eða í 4 ár, 380 þús. kr. á ári. Mestar urðu þær 1925, 550 þús. kr., en á árinu 1926 ekki nema 275 þús. kr. Vegna þessarar reynslu virtist nefndinni, að áætlun frv. væri of há, og hefir nefndin því lagt til að lækka liðinn um 50 þús. kr. eins og áður segir. Jeg skal taka það fram í þessu sambandi, eins og vikið er að í nál., að hið megnasta ólag virðist vera á innheimtunni við verslunina. Líklega verður ekki hjá því komist, að verslunin láni út vörur sínar að einhverju litlu leyti, vegna þeirrar venju, sem á er komin, en nefndin vill aðeins benda á það, að nauðsynlegt er, að farið sje varlega í því efni og ekki látnar standa ógreiddar stórupphæðir árum saman án minstu tilraunar til innheimtu. Þá kem jeg að 2. brtt. nefndarinnar, við 10. gr. III. 1. a.–c., um sendiráðið í Kaupmannahöfn. Meiri hluti greiddra atkvæða í nefndinni var með því að fella niður laun og kostnað við sendiherraembættið, eða með öðrum orðum að leggja það niður. Jeg skal strax taka það fram, að jeg vil fyrst líta á þetta mál frá sjónarmiði minni hl., sem jeg er í, og svo gera grein fyrir ástæðum meiri hl. Á þinginu í fyrra var sendiherrann settur inn í embættið af þinginu, og hafði þá verið óskipað í það um tveggja ára skeið. Störf sendiherrans hafði þá Jón Krabbe skrifstofustjóri í íslensku stjórnardeildinni haft með höndum og rækt þau svo vel, að hvarvetna mæltist vel fyrir. í fyrra sagði hann af sjer starfanum og lá sú afsögn þá fyrir þinginu. Gekk þá þingið inn á, að skipaður yrði reglulegur sendiherra í embættið, og var það skilyrði margra, að embættisveitingin væri bundin því skilyrði, að einmitt sá maður yrði skipaður, sem nú þjónar embættinu. Það var afsakanlegt, þó að það mætti mótspyrnu þá að skipa í embættið, en nú sýnist þetta horfa öðruvísi við. Þó að þingið gengi inn á að fella niður þennan lið, þá eru engar líkur til þess, að ríkissjóður losnaði við útgjöldin, heldur mundi hann þurfa að greiða þessum embættismanni launin jafnt eftir sem áður. Jeg skal taka það fram, að það er vitanlegt, að störf þau, er þessi maður hefir haft með höndum - utanríkismálin -, eru bæði mikil og margvísleg, og má þar t. d. nefna kjöttollsmálið o. fl., sem hann hafði áður starfað að. Nú hefir hann haft miklar annir við samninga um óafgerðar sakir síðan á stríðsárum, svo sem eins og ullartollskröfu Svía og tunnutoll Norðmanna. Og eru nú mestar líkur til, að til samkomulags dragi. Þetta sýnir, að störfin eru ærin og umfangsmikil, eins og allir skilja, sem eitthvað hafa þessu kynst. Og hitt er líka jafnvíst, að ef sendiherrann væri enginn, myndi kostnaður við sendifarir og sendinefndir verða miklum mun meiri. Jeg þykist vita, að hv. deildarmenn heyri, að jeg tala hjer ekki fyrir munn þeirra manna, sem lagt hafa til, að liður þessi sje feldur niður. En jeg veit, að það er eingöngu af sparnaðarástæðum, sem þeir leggja þetta til, og um leið vegna þess, að þeir álíta embættið óþarft. Þá kem jeg að 3. brtt., við 10. gr. III. 3, ríkisráðskostnaður, að fyrir 6 þús. kr. komi 4 þús. kr. Nefndin hefir ekkert um þessa niðurfærslu að segja annað en það, að hún telur starf það, sem þessar 6000 kr. eru greiddar fyrir, svo lítið, að það muni vera fulllaunað með 4000 kr. Það má vera, að slík störf sem þessi sjeu hátt launuð, þótt lítil sjeu, en nefndin sjer ekki, að nein sjerstök ástæða sje til þess fyrir okkur að fara eftir því. Þá kemur kostnaðurinn við hæstarjett, að fyrir 8000 kr. komi 5000 kr. Eins og kunnugt er, eru innifalin í þessum lið: „Annar kostnaður við hæstarjett“ laun hæstarjettarritara. Nú hafa laun hans ekki verið ákveðin í fjárlögum, eins og lög um breyting á hæstarjettarlögunum frá 1924 mæla fyrir, heldur hefir stjórnin greitt honum laun og sett á þennan lið. Nú hafði nefndin átt tal við stjórnina um það, hvað hæfilegt væri að greiða fyrir þetta verk í framtíðinni, og taldi hún hæfilegt að greiða 2500 kr. En hitt skal jeg taka fram, að þó að hæstv. dómsmálaráðherra (MG) teldi þetta hæfilegt í framtíðinni, þá vildi hann þó, að þeim manni, sem nú situr í embættinu, yrði greidd meiri þóknun. Jeg býst líka við, að nefndin átelji það ekki, þótt slíkt verði gert. Þá kemur næst brtt. við 11. gr., um að skrifstofukostnaður sýslumanna og bæjarfógeta verði lækkaður úr 100 þús. kr. niður í 96 þús. kr. í stjfrv. er liðurinn hækkaður um 8 þús. kr. frá núgildandi fjárlögum. Eins og háttv. deildarmenn muna, komu fram á þinginu í fyrra háværar kröfur um hækkun á þessum lið. Aðalkrafan var þá, að sýslumennirnir og bæjarfógetarnir fengju skrifstofukostnað sinn greiddan samkv. reikningi eins og bæjarfógetinn og lögreglustjórinn hjer. Niðurstaðan varð þá sú, að liðurinn var hækkaður um 8 þús. krónur. En þegar hækka átti lið þennan á ný um 8 þús. kr., þá fór nefndin að kynna sjer, í hverju sú hækkun væri fólgin. Eftir upplýsingum hæstv. dómsmálaráðherra (MG) eru það aðallega tveir staðir, Vestmannaeyjar og Ísafjörður, sem valda hækkuninni, þótt ef til vill væri nokkur þörf að bæta víðar upp. Á þessum stöðum hafa störfin aukist frekar en annarsstaðar, einkum þó í Vestmannaeyjum, sem liggur í því, að umsjón á leigulóðum ríkissjóðs þar í Eyjum hefir verið í ólagi, er þarf að ráða bót á, og þess utan er mikil ný lóðaútmæling til ræktunar. Eykur þetta mjög störf bæjarfógetans þar. Nefndin áleit þó, eftir því sem hún kynti sjer þetta og aukna erfiðleika á hinum stöðunum, að nægja mundi til sæmilegrar uppbótar 4000 kr., og lækkar því liðinn um þá upphæð, eða niður í 96000 kr. Jeg þarf ekki að fara um þetta fleiri orðum; jeg vænti, að hv. dm. sjái, að nefndin er söm við sig og vill ekki fara lengra í hækkunum en hún finnur, að bersýnilega er ástæða til. Þá er borgun til setu- og varadómara færð úr 6000 kr. niður í 5000 kr. Frv. til laga um uppkvaðning dóma og úrskurða, sem er hjer á leið í gegnum þingið og telja má víst, að verði að lögum, hefir í för með sjer mikinn sparnað í greiðslu til setu- og varadómara. Því leggur nefndin til þessa lækkun. Auk þess getur þetta líka verið bending í þá átt, að hæstv. stjórn fari að öllu fjárhagslega hyggilega í því, er skipa skal setu og varadómara. Þó er þetta engin aðalástæða, heldur hitt, sem jeg fyr nefndi, því að nefndin hefir ekki út á neitt að setja hjá stjórninni í þessu efni. Með því að mikið innbyrðis ósamræmi er á þessu kaupi, og auk þess þykir nefndinni það ganga langt úr hófi, samanborið við samsvarandi kaupgreiðslu annarsstaðar, þá hefir hún lagt til, að kaup þetta yrði lækkað um 10%. Hún fer ekki lengra að þessu sinni, en væntir þess, að frekari lækkun geti átt sjer stað á árinu 1928. Það er dálítið einkennilegt að bera laun þessara starfsmanna saman við laun annara starfsmanna. - Þá er næsta brtt. lækkun á kaupi starfsfólksins á holdsveikraspítalanum í Laugarnesi, Kleppi og Vífilsstöðum. Nefndin hefir komið fram með þessa brtt. vegna þess, að hún hefir rannsakað launakjör þessa starfsfólks og komist að þeirri niðurstöðu, að þau sjeu í ósamræmi við verðlag í landinu, í ósamræmi sín á milli og í ósamræmi við kaupgreiðslur á búum úti um land. Jeg skal nú draga fram kaup nokkurra þessara starfsmanna, til þess að sanna mál mitt með tölum: Yfirhjúkrunarkonan á Vífilsstöðum . hefir kr. 3000 á Kleppi - - 2400 í Laugarnesi .. . - - 2400 Ráðskona á Vífilsstöðum - - 3000 á Kleppi - - 900 í Laugarnesi - - 1500 Bílstjóri á Vífilsstöðum - - 2100 - á Kleppi - - 2100 - í Laugarnesi - - 1800 Fjósamaður á Vífilsstöðum - - 1680 á Kleppi - - 1680 í Laugarnesi - - 1200 Vinnukonur á Vífilsstöðum frá kr. 600-780 á Kleppi - 220-600 í Laugarnesi - 600 Fjósamaðurinn á Kleppi hefir ca. 1700 kr. og alt frítt. Einhleypur maður þarf að hafa hjer í Reykjavík um 3500 kr. til þess að vera eins vel settur. Annar bókavörður við Landsbókasafnið, kennarar við stýrimannaskólann, símritarar, aðstoðarmenn í stjórnarráðinu, sóknarprestar úti um land - allir þessir starfsmenn mættu þakka fyrir að vera fjósamenn á Kleppi. Það er eitthvað bogið við þetta. Auk þess er það ilt fyrir aðra atvinnurekendur, sem þurfa að ráða til gín samskonar hjú. Vinnukonukaup er hjer eins hátt og hærra en kaup vinnumanna úti um land. Þá má benda á það, að ráðskonan á Vífilsstöðum hefir 3000 kr. í laun, en ráðskonan á Kleppi ekki nema 900 kr. Þetta sýnir viðleitni læknisins á Kleppi til þess að færa þetta í betra horf, enda tók hann þessum till. vel, kvaðst mundu verða fyrsti maður til þess að koma betra skipulagi á þessi launamál, en hann vildi líka, að þá yrði komið á samræmi í hinum stöðunum. Jeg vænti þess nú, að hæstv. stjórn sjái um, að þessu verði kipt í lag, enda veit jeg, að hún er hlynt því. Þá er næsta brtt., að hækka styrkveitinguna til sjúkraskýla og læknabústaða. Það, sem nefndin leggur til að hækka liðinn, er alt óumflýjanlegt, eins og sjá má á nál. Liggur þessi hækkun í því, að sumum þessum sjúkraskýlum, sem á árinu sem leið höfðu lokið við byggingar sínar, ýmist að nýju eða umbætur, varð ekki greiddur hinn venjulegi styrkur að fullu og reikningar þeirra ekki fullgerðir fyr en á þessu ári. Greiðsluheimildin í fjárlögunum 1926 hrökk þá ekki til og upphæðin í núgildandi fjárlögum er ætluð sjúkrahúsinu á Siglufirði, sem væntanlega verður bygt á þessu ári. Einnig má gera ráð fyrir, að nýtt sjúkraskýli og læknisbústaður verði bygður í Hofsóshjeraði á árinu 1928, þótt ekki sje það þó fullvíst. Annars leggur landlæknir til, að til þessara mála sje veitt alls 1928 30 þús. kr. Er þá ekki tekið til greina tillag til fjórðungsspítala eystra, sem fyrirhugaður er í næstu framtíð. Annars skal jeg geta þess, að í brjefi til stjórnarinnar í des. síðastl. býst landlæknir við því, að sjúkrahús verði reist í Reykhólahjeraði. En af viðtali við landlækni er nefndinni kunnugt um það, að nú sem stendur eru litlar eða engar líkur til þess, að það verði gert, þar sem málið strandar á jarðarkaupum undir læknisbústað, sem hjeraðið vill, að ríkið geri, en landlæknir leggur á móti. Nefndin tekur þetta því ekki upp í áætlunina. Jeg skal að síðustu geta þess, að tölur þær, sem nefndin hefir tiltekið, eru rúmar tölur; getur verið, að sumir liðir verði lítið eitt hærri eða lægri, og verður ekki rekist í slíku. Næst leggur nefndin til, að Heilsuhælisfjelagi Norðurlands verði veittur alt að 56 þús. kr. lokastyrkur, gegn jafnmiklu framlagi annarsstaðar að. Um þennan lið er það eitt að segja, að nefndin hefir ekki sjeð sjer annað fært en taka þennan styrk upp. Fyrirheit var gefið í fyrra um greiðsluna og þá fyrst lá fyrir ákveðin áætlun um byggingarkostnaðinn. Nú er byggingin það á veg komin, að fullvíst má telja, að henni verði lokið í næstkomandi októbermánuði. Þessi upphæð mun nægja til þess að koma á móti jöfnu framlagi annarsstaðar frá. Þá hefir nefndin lagt til að hækka tillagið til akfærra sýsluvega um 10 þús. kr. Þessi hækkun byggist á því, að hvaðanæfa eru háværar kröfur um fje til vegagerðar á sýsluvegum, og svo eru 5 þús. kr. af fje þessu ætlaðar til ákveðins vegarkafla sem aukatillag. Jeg verð að víkja dálítið nánar að þessu, því að vegur þessi er í mínu kjördæmi. Vænti jeg þess, að jeg geti sannfært hv. deildarmenn um, að hjer er ekki um neina ósanngirni að ræða, enda er þetta gert að tillögu vegamálastjóra. Vegarspotti þessi er frá Vatnshorni í Vesturhópi í Húnavatnssýslu að hreppamörkum milli Kirkjuhvamms- og Þverárhreppa. Hann er tengilína milli sýsluvegarins í Þverárhreppi og þjóðvegarins, sem nú liggur um svo nefndan Múlaveg hjá Vatnshorni. Vegarspotti þessi er 4l/2 km. á lengd og áætlaður að kosti um 18 þús. kr. Ber ríkissjóði að greiða þar af helminginn, eða 9 þús. kr. Hinn helminginn, 9 þús. kr., leggur vegamálastjóri til, að ríkissjóður greiði 5 þús. kr. og sýslusjóður 4 þús. kr. Vegur þessi, sem liggur í Kirkjuhvammshreppi, er sýsluvegur, en aðeins eitt býli í þeim hreppi, er gæti haft not vegarins. Sá hreppur leggur því ekki fje í þennan veg til þess að gera hann akfæran, en aftur á móti er þessi kafli hindrun fyrir Þverárhrepp að komast á þjóðveginn. Og þegar þess er gætt, að Þverárhreppur verður að bera uppi að sínum hluta 100 þús. kr. dýran sýsluveg austan Vatnsnesfjalls, þar sem búa aðeins 200 menn, þá sýnist það vera óhæft ranglæti að leggja þess utan á hann ósanngjarnar byrðar. Eins og hv. deild man, var á þingi 1924 lagt til, að þjóðvegurinn lægi um Vesturhópið. Þá hefði þessi sveit fengið veg á löngum parti frítt. Jafnframt því að þessi tillaga var gerð um breyting á legu þjóðvegarins, var því heitið, að Fram-Víðdælingar, sem verst hefðu orðið úti vegna færslunnar, fengju veg á kostnað ríkissjóðs af þjóðveginum hjá Vatnshorni og ofan í Víðidal, sem var þá eins og þessi vegur tengivegur, en miklu lengri og dýrari. Auk þess var orð á því, að ríkissjóður kostaði aðra brú á Víðidalsá fram í dalnum. Þegar nú ríkissjóður fríast við þetta alt og þess utan að þjóðvegurinn, þar sem hann nú á að liggja, er að minsta kosti 60 þús. kr. ódýrari, sýnist þetta ekki vera nema sanngjarnt. Nefndin felst því á tillögu vegamálastjóra, að ríkissjóður leggi 5 þús. kr. aukatillag til þessa vegarkafla. Þá er næst orðabreyting við styrkinn til vöruflutninga austur yfir fjall; orðin „til vörubifreiða sjerstaklega“ eiga að falla niður. Þetta byggist á því, að ætlast er til, að nokkur hluti þessa styrks gangi til þess að halda veginum austur opnum og færum bifreiðum að vetrarlagi. Telur vegamálastjóri, að aðaláherslu beri að leggja á það að styrkja vetrarferðirnar, en sumarferðir sje óþarfi að styrkja, þar sem samkepni sje orðin svo mikil um þær milli hinna einstöku bifreiðafjelaga, en hinsvegar áhættusamt að halda uppi reglubundnum ferðum að vetrinum og venjulegast lítill flutningur. Því hefir þessu orðalagi verið breytt. Næsta brtt. er við 13. gr. D. II., að liðinn skuli orða svo: „Til nýrra símalagninga, með því skilyrði, að samkomulag náist við hlutaðeigandi hjeruð“. Jeg þarf ekki að eyða orðum að þessari brtt. Það gefur að skilja, hve sjálfsagt er, að fyrirfram fáist samkomulag um það, hvern hlut hjeruðin vilja taka í flutningi efnis o. s. frv. Því er þessi brtt. tekin upp eftir tilmælum landssímastjóra. Þá er brtt. við 13. gr. D. III. 7–9, að orðin „ásamt bæjarsímakerfinu“ falli niður. Þetta gefur ekki heldur tilefni til neinna aths., er aðeins tilfærsla. Það á heima undir viðbót og viðhald stöðvanna í V. lið. Næst kemur nýr liður, 13. gr. D. III. 17, „Til Jónasar Eyvindssonar og Gróu Dalhoff, persónuleg launaviðbót, 300 kr. til hvors“. Þessa brtt. ber nefndin fram eftir ákveðinni ósk Forbergs heitins landssímastjóra, þar sem þetta fólk hefir starfað við símann frá upphafi við lág laun. Þá er hækkun á upphæðinni til leiðarljósa, 15 þús. í stað 10 þús. Það er álit vitamálastjóra, að upphæðin í stjfrv. sje of lág til að vinna það, sem til er ætlast. Hann var raunar í upphafi ekki viss um, hvernig hann ætti að verja upphæðinni, en svo kom nýtt atvik fyrir, sem fjekk hann til að taka ákvörðun. Skipstjórafjelagið Ægir fór þess á leit við Útgerðarmannafjelagið eða Fjelag ísl. botnvörpuskipaeigenda, að það gengist fyrir því, að reistur yrði viti á Hópsnesi við Grindavík. Erindi þetta er sent til ráðuneytisins og hefir það svo fengið umsögn vitamálastjóra í brjefi dags. 20. sept. 1926. Brjefið er ekki svo ákveðið, að út af því sjerstaklega hafi nefndin lagt til hækkun þessa liðs, en í viðtali við nefndina var vitamálastjóri miklu ákveðnari og lagði áherslu á, að liðurinn væri hækkaður með tilliti til þessa vita, þar sem hann kostaði ekki minna en 14 þús. kr. Fjvn. hefir tekið það trúanlegt, að mikil þörf væri á þessu leiðarljósi, því fremur sem henni barst skýrsla um, að á þessum slóðum hefðu 24 skip strandað og slitnað upp frá 1850–1926. Loks leggur nefndin til, að niður falli fjárveiting til byggingar Hornstrandavitans. Það var vitanlega óljúft verk fyrir fjvn. að fresta þessu, þar sem hún þekkir þýðingu svona framkvæmda. En vegna stefnu sinnar um að hafa fjárl. tekjuhallalaus, var hún neydd til að leggja til, að einhverjum framkvæmdum væri slegið á frest, og var afráðið að leggja til, að þessi viti væri feldur niður. Jeg get tekið það fram, að það er síður en svo, að þetta sje gert með samþykki vitamálastjóra, En hvað snertir það atriði, að sjálfsagt sje, að vitagjöldin gangi öll til byggingar nýrra vita, þá sýnist það engan veginn vera svo. Má í því sambandi minna á, að lögbundið er, að tekjur af símanum gangi til byggingar 3. fl. lína, en því hefir aldrei verið fylgt. Er því einsætt, að til þessa er engin sjálfsögð krafa hvað vitana snertir. Fyrir því hefir nefndin ekki getað tekið þessa ástæðu til greina. - En þegar hún leggur til að fresta byggingu Hornstrandavitans, er síður en svo, að það sje af nokkurri mótstöðu til þessara mála. Auk stefnu fjvn. um að hafa fjárlögin tekjuhallalaus, bætist við sú ástæða, að vitamálastjóri hefir sagt nefndinni frá hinum nýju radiovitum, sem víða hafa verið reyndir með mjög loflegum árangri. Býst fjvn. við, að mjög háværar kröfur verði um fjárframlög til þeirra á næstunni og ekki verður undan því komist að leggja þar fje fram. Áður en jeg skilst við þessa grein, vil jeg undirstrika það, sem í nál. segir um rekstrarkostnað vitanna. Vitamálastjóri gerir ráð fyrir, að kostnaður þessi verði á árinu 1928 80 þús. kr., í brjefi til stjórnarráðsins 13. sept. síðastl. Síðan hefir hann farið fram á hækkun á þessum lið upp í 110 þús. kr. Hefir hann haldið mjög fast við þá hækkun og talið fyrri áætlun sína alveg óáreiðanlega. Fjvn. felst á, að rekstrarkostnaðurinn muni verða hærri en áætlað er, en hún vill draga úr kostnaði með því að breyta því fyrirkomulagi sem nú er, þannig, að hætt verði að nota sjerstakt skip til efnisflutninga, en flutningarnir hafðir á venjulegan hátt til næstu staða við vitann. Útgerð þessi hefir orðið svo dýr, að enginn vegur sýnist vera til að halda henni áfram. Í fyrstu ætluðu landssímastjóri og vitamálastjóri að hafa skip þetta í sameiningu til flutninga fyrir vitana og símann, en landssímastjóri gafst strax upp við þessa útgerð sakir kostnaðar. Ekki er alveg vonlaust, að selja megi skipið fyrir eitthvert fje, þótt það sje dýrt í rekstri. Áður en jeg sest niður vil jeg lýsa fyrir hv. deild, hvaða brúargerðir fyrirhugaðar eru á næstu árum, þar sem margir hv.þm. hafa ekki greiðan aðgang að komast að því. Vegamálastjóri telur æskilegt að geta varið á næstu þrem árum að minsta kosti 700 þús. kr. til nýrra brúargerða, og eru sumar þeirra mjög dýrar. Helstu brýrnar eru á: Hjeraðsvötn á Grundarstokk, Hvítá í Borgarfirði, mesta mannvirkið, sem áformað er. Selá og Hofsá í Vopnafirði, Húseyjarkvísl í Skagafirði, Víðidalsá og Gljúfurá í Húnavatnssýslu, Brunná í Öxarfirði, Bjarnadalsá og Sanddalsá í Borgarfirði og Laxá á Stykkishólmsbraut. Þess utan endurbygging á nokkrum gömlum timburbrúm fúnum. Og ennfremur tillag til brúargerða á sýsluvegum og smábrýr á þjóðvegum. Vegamálastjóri hefir hugsað sjer, að árin 1927 og 1928 sje fje varið til brúnna eins og hjer segir: 1927 Kr. Hvítárbrú 70000 Hjeraðsvatnabrú 85000 Selárbrú í Vopnafirði .... 25000 Bjarnadalsá o. fl 30000 Víðidalsá 24000 Gljúfurá í Húnavatnssýslu . . 7000 Gljúfurá í Vopnafirði 4000 Mógilsá á Kjalarnesi 4000 Skallá á Heljardalsheiði .... 2500 Þorvaldsdalsá í Eyjaf. 2/3 .. 3500 Hjaltadalsá í Skagaf. 2/3 .... 5500 Hallá í Húnavatnssýslu 2/3 . 3500 Djúpá í Laugardal 2/3 3000 Brunná 25000 1928 Kr. Hvítárbrú 60000 Svartá í Skagaf 20000 Djúpadalsá 8000 Sanddalsá 16000 Auðólfsstaðaá 8000 Laxá á Stykkishólmsbraut ....... . 20000 Ásavatnsbrú 20000 Svarfaðardalsá í Eyjaf .... 50000 Stóra-Laxá í Árnessýslu ........... 50000 Grímsá á Völlum 25000 Tungufljót í Árnessýslu .... 15000 Ytri-Laxá í Húnavatnssýslu . 15000 Glerá í Dalasýslu 8000 Jeg þykist ekki þurfa að geta þess, að þrátt fyrir þessi áform geta auðvitað orðið ýmsar breytingar, tilfærslur milli ára o. s. frv. Skal jeg nú láta staðar numið, og vænti jeg þess að þurfa ekki miklu að svara aftur. - Brtt. einstakra hv.þdm. mun jeg ekki gera að umtalsefni, fyr en þeir hafa sjálfir mælt fyrir þeim.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Það gleður mig að sjá í nál.hv.fjvn., að hún telur ekki rjett, að þetta þing afgreiði fjárlög með tekjuhalla. Jeg hygg, að margir fleiri en jeg, vilji taka undir þessar góðu fyrirætlanir hv.fjvn. Þó skilst mjer, að jafnvel eftir till.hv. nefndar sje það hæpið, að þetta takist. Að vísu ber hún fram. till. um 143 þús. kr. lækkanir á útgjöldum. En af því eru a. m. k. 45 þús. kr. kostnaður við sendiherra í Kaupmannahöfn, sem hefir ekki einu sinni náð samþykki meiri hl. í hv. nefnd, að því er hv.frsm. upplýsti. Auk þess mátti hv. nefnd vita það fyrirfram af reynslu fyrri ára, að þessi niðurfelling mundi ekki ná fram að ganga. - Loks virðist mjer það orka tvímælis, hvort löglegt sje að fella niður fjárveitingu til embættis, sem stofnað er með lögum og maður skipaður í. Vil jeg leyfa mjer að biðja hæstv. forseta að taka þetta atriði til yfirvegunar. Jeg mun því að öllu athuguðu ekki reikna með þessari brtt., og ef það er ekki gert, er þegar kominn tekjuhalli á fjárlögin, eins og hv. nefnd gengur frá þeim, í stað 100 þús. kr. tekjuafgangs í stjfrv. Þetta stafar af því, að þótt hv. nefnd leggi til nokkrar lækkanir á útgjöldum, þá eru þó hækkanirnar ennþá meiri, eða nálægt 188 þús. kr. Eftir því, sem reynslan hefir verið á undanförnum árum, má búast við því, að allar hækkunartill. háttv.fjvn. verði samþ., lækkunartill. hennar sæti misjöfnum dómum og loks verði samþ. ýmsar hækkunartill. frá einstökum hv.þdm. Síðan á frv. eftir að ganga gegnum hv.Ed., og má búast við svipaðri meðferð þar. - Mjer finst því, að hv. nefnd hafi misstigið nokkuð fyrsta sporið við þá góðu fyrirætlun sína að afgreiða fjárlögin tekjuhallalaus. Annars eru ekki margar brtt. við þennan kafla, sem mig snerta sjerstaklega. Jeg felst fúslega á þá till., að lækka áætlaðar tekjur af víneinkasölunni úr 500 þús. kr. í 450 þús. kr. Eins og jeg gat um við 1. umr., hefði stjórnin ekki sett þessa upphæð svo háa í frv., ef niðurstaða af rekstri verslunarinnar árið 1926 hefði verið kunn, þegar frv. var samið. - Um næstu till. - að fella niður útgjöld við sendiherraembættið - hefi jeg þegar sagt mitt álit, að ekki geti komið til mála að samþykkja hana. - Þegar framkvæmd þessara laga var frestað um stundarsakir fyrir fám árum, stóð svo á, að þáverandi sendiherra hafði sagt lausu embættinu. Þá vildi svo vel til, að í bili var hægt að fá mjög vel hæfan mann til að taka að sjer störf sendiherrans svo að segja endurgjaldslaust. En það skipulag gat ekki haldist til lengdar, af því að þessi maður var ofhlaðinn störfum, svo að heilsa hans gat ekki þolað þetta til lengdar. Engar slíkar ástæður eru nú fyrir hendi, og þótt embættið væri lagt niður, eru engar líkur til, að hægt yrði að fá sendiherrastörfin leyst af hendi án tilfinnanlegs kostnaðar. par á ofan bætist það atriði um formshlið málsins, er jeg nefndi áður og skaut til hæstv. forseta. - Næsta brtt. er um lækkun á ríkisráðskostnaði úr 6 þús. kr. í 4 þús. kr. Jeg vil geta þess, að ríkisráðsritari er jafnframt orðuritari, og því starfi hefir hann til þessa gegnt án sjerstaks endurgjalds. Jeg er því mjög hræddur um, að verði þóknun hans sem ríkisráðsritara færð niður, verði nauðugur einn kostur að veita honum aukaþóknun fyrir starf hans við fálkaorðuna. Yrði því raunverulegur sparnaður af þessari niðurfærslu mjög lítill eða enginn. - Þetta eru þær brtt., sem mjer koma sjerstaklega við. En sumar aðrar af lækkunartill. hv. nefndar eru svo vaxnar, að þær orka mjög tvímælis, svo sem ýmsar áætlunarupphæðir. T. d. má nefna till. um að lækka áætlunina á „öðrum kostnaði við hæstarjett“ úr 8 þús. í 6 þús. kr. Þessu fylgja þau ummæli frá hv. nefnd, að hún ætli hæstarjettarritara 2500 kr., en hefir þó ekki á móti, að þeim manni, sem nú gegnir því starfi, sje greitt eitthvað meira. Þessi „önnur útgjöld“ urðu á árinu 1925 rúml. 5 þús. kr. auk launa hæstarjettarritara. Veit jeg ekki, hvort hæstv.dómsmrh. (MG) sjer sjer fært að gera ráðstafanir til, að þessi útgjöld lækki svona mikið. Það er ekki til neins að færa niður áætlunarupphæðir, nema nokkur vissa sje fyrir, að það sje rjettmætt. - Mjer fyrir mitt leyti þykir náttúrlega ágætt, ef hægt er að lækka eitthvað þennan kostnað. - Sama er að segja um 6. brtt.hv. nefndar, að færa borgun til setu- og varadómara úr 6 þús. í 5 þús. kr. Þessi kostnaður var árið 1925 8800 kr., og efast jeg um, að hæstv.dómsmrh. hafi tök á að lækka hann svo mjög sem hv.fjvn. vill. Loks vil jeg geta þess, að fyrirætlanir þær, sem hv.frsm. (ÞórJ) las upp um brúargerðir á næstu árum, eru vitanlega bundnar því skilyrði, að nægilegt fje verði veitt. Af hálfu fjármálaráðuneytisins mun verða gengið mjög ríkt eftir því, að ekki verði greitt af hendi meira en ákveðið er í fjárlögum.

Bernharð Stefánsson Jeg á aðeins eina litla brtt. við þennan kafla fjárlaganna, og vil þá nota tækifærið til að gera örlitla grein fyrir henni. Þessi brtt. mín er sú VII. í röðinni á þskj. 284, við 13. gr. B. II. a. 7., og fer fram á að hækka styrkveiting til Þelamerkurbrautarinnar um 10 þús. krónur, eða úr 10 þús. kr. upp í 20 þús. krónur. Í fjárlögunum fyrir 1926 og 1927 hefir staðið þessi upphæð, 10 þús. kr., sem veitt hefir verið til þessa vegar, en sú upphæð hefir þó verið mun lægri en veitt hefir verið til ýmsra vega í sama flokki. Þetta hefi jeg látið mjer nægja að undanförnu, en get það nú ekki lengur, og eru til þess þær ástæður, er nú skal greina. Þessi akbraut, sem liggur fram Þelamörk, hefir legið meðfram gamla veginum, og því altaf hægt að nota brautina eftir því sem hún lengdist og komast þá á gamla veginn þegar hana þraut. En nú í sumar var stefnu brautarinnar breytt, svo að ekki verður komist af brautarenda á gamla veginn, þar sem hún endar nú, og verður því ekki hægt að nota þennan nýja kafla fyr en brautin er komin að Bægisá, enda verður hún lögð yfir ófærar mýrar, sem ekki er hægt að komast yfir fyr en brautin kemur. Nú er áætlað, að þessi kafli, sem eftir er að leggja fram að Bægisá eða þangað til aftur kemur að veginum, muni kosta um 30 þús. krónur. par af eru í gildandi fjárlögum 10 þús. krónur, og fer jeg því fram á, að vegarlagningu þessari sje flýtt um eitt ár, svo að kafla þessum verði lokið 1928 og brautin geti þá komið að fullum notum. Eins og gefur að skilja, eru menn, sem lengi hafa búið við illar samgöngur, eins og t. d. Öxndælir og Hörgdælir, óþolinmóðir að bíða lengi eftir því að geta notfært sjer þessa vegabót til fullnustu, og telja því afarmikils virði, að hægt sje að flýta þessu. Að vísu má segja, að það muni ekki miklu fyrir þessa menn að bíða eitt árið enn, en þó er þeim það mjög bagalegt. Hitt virðist heldur ekki nema tilhliðrunarsemi hjá ríkissjóði, að tvöfalda fjárveitinguna 1928, því að þá mætti fella hana alveg niður 1929. Vænti jeg því, þar sem svona sjerstaklega stendur á, að þessi brtt. mín mæti ekki mótstöðu, þegar heldur er ekki um neina stóra upphæð að ræða. Jeg skal geta þess, að jeg hefi átt tal um þetta efni við vegamálastjóra, og gat jeg ekki heyrt á honum, að hann hefði neitt á nióti því, að þessi till. næði fram að ganga. Jeg skal svo ekki orðlengja þetta meira og ekki tala um einstakar till. nefndarinnar nje annara þingmanna. Aðeins get jeg ekki stilt mig um það, að gefa einni till. mín bestu meðmæli, þrátt fyrir það, þótt hv.flm. hafi ekki gert grein fyrir henni enn. Jeg veit hann muni sýna fram á, hve sjálfsagt er að samþykkja hana. Hún er V. liður á þskj. 284 og fer fram á styrk til Jóns Kristjánssonar veitingamanns á Akureyri. Hv. flm. þessarar till. (BL) sýndi ljóslega fram á í fyrra, hversu sjálfsagt er að bæta þessum manni að nokkru þann skaða, sem hann hefir orðið fyrir. Og þar sem svo hóflega er farið í sakirnar með þessari till. nú, að farið er fram á aðeins 1 þúsund, þá skil jeg varla annað en að hv. deild líti á þetta mál með þeirri sanngirni, að hún samþ.till. Jeg tek þetta fram aðeins af því, að svo vill til, að jeg er öllum málavöxtum í þessu efni kunnugur og get borið um það, að þessi till. er af fylstu rökum fram borin.

Hákon Kristófersson Jeg á við þennan kafla fjárlaganna aðeins eina till., undir tölulið IV. Af athugaleysi hefir hún orðið dálítið skökk hjá mjer; jeg hafði farið eftir frv., en gætti þess ekki að miða hana við brtt.hv.fjvn., svo að jeg leyfi mjer að taka hana aftur til 3. umr. Um ýmsar brtt. frá hv.þm. og fjvn. ætla jeg ekki að tala, því að jeg álít það enga þýðingu hafa.

Jörundur Brynjólfsson Jeg á eina brtt. við þennan kafla fjárlaganna. Hefði jeg gjarnan kosið, að hæstv. stjórn hefði sparað mjer það. Slík till. var samþ. á síðasta þingi, og jeg hygg, að þeir, sem ljeðu henni atkv., hafi verið sannfærðir um, að þar var samþ. rjettmæt fjárveiting. Nú hefir svo viljað til við samningu þessa fjárlagafrv., að þessi fjárveiting hefir verið feld niður. Jeg vil að óreyndu telja þetta aðeins óviljaverk hjá hæstv. stjórn, að þessi liður var feldur niður, og vil jeg með till. gefa hæstv. stjórn og hv.þm. kost á að leiðrjetta þá óaðgæslu. En ef vera skyldu einhverjir hv. deildarmenn, sem litu öðrum augum á þetta og teldu ekki eins sjálfsagt og jeg hefi bent til, þá vil jeg ekki láta hjá líða að fara um till. nokkrum orðum. Reyndar mætti skírskota til þeirra ummæla, sem komu fram á síðasta þingi; en til þess að gera hv.þdm. hægra fyrir, svo að þeir þurfi ekki að blaða í þingtíðindunum, tel jeg ekki eftir mjer að færa nokkrar ástæður fyrir rjettmæti till. Það er fyrst að segja, að þarna er aðalumferðin um það leyti árs, sem dýrast er að sinna ferjustörfum, sem sje um hásláttinn. Bæði innlendir og útlendir menn ferðast með bílum austur um sveitir til þess að skoða ýmsa fræga staði. Þeir fara margir hverjir til Þingvalla og austur með Hlíðum, yfir um hjá Geysi og Gullfossi og austur um Hreppa, yfir hjá Þjórsárholti, á ferju yfir Hrosshyl og til Heklu. Þaðan niður um Fljótshlíð og þá aftur til baka til Reykjavíkur. Ýmist fara þeir syðri leiðina austur um Fljótshlíð, þaðan um Rangárvelli eða vestur Hreppa, og þá á ferju yfir Hrosshyl. En þessi umferð er einmitt mest um mesta annatímann. Nú býr einyrki í Þjórsárholti og hann hefir miklu öðru að sinna en ferja menn um sláttinn. Þetta hefir hann þó gert um mörg ár, hvernig sem hefir staðið á fyrir honum. Ferjan er afarerfið og tímafrek, en ferjutollur er tekinn of lágur, svo að þessi maður hefir ekki nema tjón eitt af því að halda uppi ferjunni. Hann gerir þetta meira af góðsemi við vegfarendur en af nokkru öðru. Þótt aðalumferð sje þarna á þessum tíma árs, þá er ekki fyrir það að synja, að nokkur umferð er allan ársins tíma, Fólki í grendinni, bæði í Eystrihrepp og á Landi, kemur einkar vel, að ferjan er þarna. Síðan bílferðir hófust austur um sveitir og upp á Skeið, hafa Landmenn - eftir því sem mjer er sagt - fengið allmikið af vörum þarna upp að ánni. Alt þetta verður til þess að gera ferjuna á þessum, stað nauðsynlegri en áður, en að því skapi til þess að auka þessum manni umstang og fyrirhöfn, sem vissulega er ekki nærri fullgreidd með ferjutolli. Byggi þarna maður, sem liti mest á sinn hag, myndi hann áreiðanlega leggja niður ferjuna og sinna að engu óskum manna í því efni. Slíkt teldi jeg afarilla farið, og myndu víst margir gjarnan vilja koma í veg fyrir það, með því að veita þennan lítilfjörlega styrk. - Jeg ber það traust til hv. deildar, að hún vilji veita þessa upphæð óskerta, ekki stærri en hún er, - eins og hún var samþ. í fyrra. En jeg sje brtt. fram komna við þessa brtt. mína. Hv. samþingismaður minn hefir ekki búist við góðum undirtektum og því lagt til að lækka upphæðina niður í 200 kr. Hún er - því miður - stíluð við brtt. mína, svo að hún mun eiga að koma fyr til atkv. En jeg vil lýsa því yfir, enda þótt jeg teldi manninum nokkra bót að fá þessar 200 krónur, þá greiði jeg atkv. móti till., jafnvel þó það gæti orðið til þess, að maðurinn fengi engan ferjustyrk. Vil jeg gjarnan, að það sjáist, hver er manndómur þessarar hv. deildar, ef hún ætlar að rjetta við fjárhag landsins með þessum 100 kr. frá þessum fátæka einyrkja. Jeg ætla svo ekki að fjölyrða frekar um þessa till. og ekki að ræða aðrar, sem liggja fyrir. Tel það aðeins tímaeyðslu, en læt nægja að sýna meðatkv. mínu, hvernig jeg lít á hverja einstaka.

Björn Líndal Við þennan kafla fjárlaganna á jeg aðeins tvær brtt. Um þá fyrri er það að segja, að jeg tek hana aftur til 3. umr. Hin brtt. er sú, sem hv. 2. þm. Eyf. (BSt) mælti vel fyrir áðan, og kann jeg honum þakkir fyrir. Þessi till. er gamall kunningi hjer í hv. deild, bæði frá 1925 og 1926. Jeg býst ekki við, að jeg geti gert skýrar eða betur grein fyrir rjettmæti hennar nú en jeg hefi áður gert. En með leyfi hæstv. forseta vildi jeg lesa upp kafla úr ræðu, sem jeg hjelt í fyrra: „Hjer stendur svo á, að gistihúshaldarinn á Akureyri varð fyrir því óláni, að taugaveiki kom upp í húsi hans. Læknirinn áttaði sig ekki strax, hvað hjer væri um að vera. Margir veiktust og gistihúsinu var lokað, og er saga þessa máls sú, að flest heimilisfast fólk hjá gistihúshaldaranum veiktist, og voru legudagar þess 169 í sjúkrahúsi og 314 heima, samtals 483 legudagar heimafólksins. Það var í sóttkví langan tíma, frá 10. febr. til 31. mars. Er það langur atvinnuleysistími og öllum auðsætt, að hjer hefir verið um stórtap að ræða“. Þetta er sagan í stuttu máli. Auk þess getur hver maður sagt sjer sjálfur, sem þekkir hræðslu fólks við hættulega sjúkdóma, að það var eðlilegt, að fólk þyrði ekki að koma í þetta gistihús talsvert langan tíma eftir að sóttinni ljetti af. Það, sem er sjerstaklega eftirtektarvert - og hv.þm. eru beðnir að taka vel eftir því - er það, að hjer liggur nokkur sök á læknunum. Þeir áttuðu sig ekki í tíma á því, að þetta væri taugaveiki, svo að mikil brögð urðu að veikinni áður en læknirinn skarst í leikinn og sóttkvíaði húsið. Jeg tók það fram áður, og tek það fram enn, að í landi, þar sem jafnmikið er gert fyrir heilbrigðismálin og til þess að ljetta byrðar þeirra, sem verða fyrir veikindum, finst mjer það óverjandi ósanngirni að neita um lítilsháttar þátttöku í slíku fjártjóni, sem hjer er um að ræða, þar sem þetta fjártjón stafar að mestu leyti af opinberum ráðstöfunum í þarfir almennings. Jeg hefi á tveimur undanförnum þingum farið fram á talsvert hærri upphæð. Nú er hjer aðeins um lítilsháttar viðurkenningu að ræða, sem er alveg hverfandi samanborið við það tjón, sem maðurinn varð fyrir. Það er óhætt að fullyrða, að þegar alt er reiknað, megi meta tjónið upp undir 10 þús. kr. Beint fjártjón var af óvilhöllum, greindum og skilríkum mönnum metið nál. 6 þús. kr. Erfiðara er að reikna út tjónið af því, að enginn maður þorði þangað að koma um alllangan tíma; en það þurfa ekki að vera ýkjamikil brögð að slíku á stóru veitingahúsi til þess að tjónið hlaupi fljótlega upp í nokkur þúsund krónur. Jeg sem sagt trúi því ekki fyr en jeg tek á, að Alþingi sýni ekki þá sanngirni að veita þessa litlu fjárhæð, til þess að sýna í verkinu, að það viðurkenni, að ekki verði hjá því komist, að það opinbera taki lítilsháttar þátt í slíku gífurlegu fjártjóni, sem þannig er til komið. Auk þess hefir slíkt verið gert áður undir líkum kringumstæðum; var þó líklega síður ástæða til, því að um miklu minna tjón var að ræða. Jeg á við gistihúshald í Borgarnesi árið 1923. Að lokum vil jeg geta þess, að hv. 4. þm. Reykv. (HjV) getur ekki mætt í deildinni í dag. Jeg átti tal við hann um seinni brtt. mína, og kom okkur saman um að bera fram öðruvísi orðaða till. sama efnis við 3. umr. Hann bað mig að taka þessa till. sína aftur að sinni.

Klemens Jónsson Jeg verð nú að segja, að jeg varð fyrir talsverðum vonbrigðum, þegar jeg sá þær mörgu brtt., sem fjvn. hefir borið fram. Jeg verð að taka undir með hæstv. fjrh. (JÞ), að mjer virðist ekki útlit fyrir, að fjárlögin muni fara tekjuhallalaus út úr þinginu að þessu sinni. Eftir því sem mjer telst til, eru komnar fram nú þegar brtt. frá 14 þm. og nefndum, auk allra brtt. frá fjvn. sjálfri. Alls telst mjer til, að 107 brtt. sjeu fram komnar nú þegar. Má nærri geta, að eftir 3–4 daga umræður muni nokkrar hafa bæst í hópinn, enda eru 3 fram komnar á þessum fundi. Nær allar þessar brtt. fara fram á aukin útgjöld, svo að víst er, að fjárlögin verða afgr. með tekjuhalla, og honum miklum. Jeg á enga brtt. hjer að svo stöddu, og þess vegna hefði jeg ekki þurft að standa upp; en jeg get ekki stilt mig um að fara nokkrum orðum um einstakar brtt., sem fram eru komnar, auk þess, sem jeg er knúður til að skýra frá afstöðu samgmn. gagnvart 13. gr. C. Jeg kom ekki með neina brtt. við fjárlögin í fyrra og nú hefi jeg í hyggju að koma aðeins fram með lánsheimild upp á 3000 krónur, sem jeg vænti, að fái almennan byr. Um eitt skeið var það talin skylda fjhn. að athuga tekjuhlið fjárlaganna. Það var óeðlileg skifting á verkum, að láta fjhn. athuga tekjubálkinn, en fjvn. gjöldin, enda er þessi skifting horfin. Samt sem áður hefir það verið regla fjhn. þessi undanfarin 4 þing, sem jeg hefi átt sæti í henni, að þessu meðtöldu, að hún hefir tekið þetta til athugunar sjerstaklega; að þessu sinni hefir hún ekki gert það í heild sinni, en jeg hefi þó gert það. Og jeg get ekki sjeð betur en að tekjuáætlunin sje mjög varleg og rjettmæt, svo að jeg hefi ekki fundið ástæðu til að koma með brtt. við hana. Hygg jeg, að tekjuliðirnir sjeu svo varfærnir, sem hægt er að heimta með tilliti til þess, hve löngu fjárlögin eru samin áður en þau ganga í gildi. Fjvn. fer fram á að lækka einn tekjulið. Virðist mjer það eðlilegt og rjett og mun greiða því atkv. Annars ætla jeg að fylgja þeirri reglu, sem jeg hefi fylgt undanfarið, að reyna með mínu atkv. að stuðla að því, að sem sparlegast verði á haldið, og mun þess vegna yfir höfuð greiða atkvæði móti bitlingum og óþörfum hækkunum, sem mjer virðast. Auðvitað verður lengi álitamál, hvað er óþarft og hvað ekki, og kallar einn þarft, sem annar telur óþarft. Um það er ekki að fást. En samgöngubótum mun jeg fylgja eins og jeg sje mjer fært og eins og jeg hefi altaf verið vanur. Þá ætla jeg að fara fáum orðum um einstakar brtt. og byrja á brtt.fjvn. Er þá fyrst 2. brtt. hennar á þskj. 233, um sendiráðið í Kaupmannahöfn, - Jeg veit, að öllum háttv.þm. er það kunnugt, að frá því fyrsta hefi jeg verið mjög mótfallinn að hafa sjerstakan sendiherra í Danmörku. Jeg álít, að sá maður, sem hafði forstöðu skrifstofunnar á hendi áður fyr, sje fullfær til að inna þessi störf af hendi. En úr því að fjárveiting var tekin upp í fyrra samkv. lögum og þetta er lögfest embætti, þá verð jeg fyrir mitt leyti að segja, að jeg tel alveg óforsvaranlegt, að næsta þing, skipað að mestu sömu mönnum, fari að rifta því. Jeg skal ekki fullyrða um, hvort hægt sje að svifta sendiherrann stöðunni eftir eitt ár, en hitt veit jeg, að það er óforsvaranlegt og ósamboðið landinu að vera að flækja honum milli landa ár frá ári. Jeg get ekki skilið annað en sendiherrann eigi fullkominn rjett til skaðabóta af þinginu, ef hann er sviftur þeirri stöðu, sem hann var skipaður í í fyrra. Hann hlýtur að verða fyrir stórtjóni, ekki einungis við að flytja milli landa með fjölskyldu sína, heldur líka - og ekki síður - fyrir það, að hann varð að láta af hendi málaflutningsembætti og ýms trúnaðarstörf. En það vita allir, hversu erfitt er að ná aftur öllu slíku, sem maður hefir einu sinni mist. Jeg get ekki sjeð, að þessi brtt. sje á fullum rökum bygð. Og þótt skoðun mín á þessum málum sje í aðalatriðum sú sama og verið hefir, get jeg ekki lagt brtt. liðsinni. Viðvíkjandi 5. brtt. nefndarinnar skal jeg geta þess, að mjer blöskrar alveg skrifstofukostnaður sýslumanna, og býst jeg við, að svo fari fleirum hjer í hv. deild. Jeg veit af eigin reynslu, að starfið er mikið, en útgjöldin frá ríkissjóði hafa aukist gífurlega mikið. Eitt embætti, sem jeg hefi gegnt og hafði hæst 6 þús. kr. tekjur af og borgaði þar af allan skrifstofukostnað, það þarf nú í laun og skrifstofukostnað fullar 30 þús. kr., auk bæjarstjóraembættis á Akureyri, sem jeg veit ekki, hvað kostar mikið. Jeg vildi óska, að nefndin hefði sjeð sjer fært að færa þennan lið lengra niður en hún hefir gert. Jeg býst við, að hæstv. stjórn þyki nóg um þennan skrifstofukostnað og vil skjóta því til hennar að skrifa bak við eyrað, hvort henni þyki ekki lengra farið en rjett er. Hv. frsm. tók í einu liðina 8–10, um laun starfsmanna á Vífilsstöðum, Kleppi og Laugarnesi, og tók þar fram rjettilega, að þar er gífurlega mikill munur á launum einstakra starfsmanna og full ástæða að athuga það. En hinsvegar hefði jeg getað búist við að nefndin sæi sjer fært að færa niður kaupið meira en hún hefir gert. Hv. frsm. tók þó fram, að hann byggist samt sem áður við, að þessi laun mundu ekki þurfa að vera eins mikil 1928, og vildi jeg óska, að það væri rjett mælt. Jeg vænti þess vegna, að hæstv. stjórn gefi þessari bendingu háttv.fjvn. gaum og reyni að lækka kaupið, eða að minsta kosti að samræma það betur. Jeg ætla svo ekki að fara frekari orðum um brtt. nefndarinnar, en kem þá að 13. gr. C. Jeg verð viðvíkjandi henni að taka fram, að samgmn. hefir ekki haft þá aðstöðu enn, að hún hafi sjeð sjer fært að koma fram með brtt. við frv. við 2. umr., en hún býst við að gera það við 3. umr., og hefir það verið svo oft áður um fjárlagafrv., að till. samgmn. hafa beðið til 3. umr. Þá langar mig til þess að minnast á einstöku brtt. frá hv. þingmönnum. Er þá fyrst brtt. á þskj. 284, sem er fyrsta brtt. (um skólagjöld). Jeg mundi hafa greitt þessari brtt.atkv., en þar sem hún hefir nú verið tekin aftur, þá verður að sleppa því. Þetta mál lá fyrir fjhn. í fyrra og einstakir menn í nefndinni báru fram brtt. um, að skólagjöld fjellu niður. Býst jeg við, að þeir hinir sömu menn hafi sömu skoðun nú, því þetta gjald kemur órjettlátlega niður, sjerstaklega á kaupstaðarbúa. Þá er brtt. frá hv. 1. þm. Reykv. (JakM) undir tölul. III. Þessi brtt. fer ekki fram á nein aukin útgjöld fyrir ríkissjóð, heldur að láta falla niður vexti og afborganir af láni Jóns Kristjánssonar læknis. Þessa till. styð jeg. Hæstv. stjórn hefir sýnt það með því að taka mann þennan upp í fjárlagafrv., og hv.fjvn. samþykt það með þögn sinni, hversu mikils hún metur starf hans. Nú sem stendur er erfitt að fá greidd læknisgjöld, og þar sem þessi maður hefir mjög stóra fjölskyldu, á hann við fremur bágan hag að búa, og því álít jeg rjett, að honum sje veitt þessi ívilnun. Vænti jeg, að hv. 1. þm. Reykv. tali betur fyrir þessari till. VI. og VII. brtt. hafa, ef fram ná að ganga, talsverðan aukinn kostnað í för með sjer til vegabóta (Vesturlandsvegur og Þelamerkurvegur). Fari svo, að fjárlögin eigi að afgreiða frá Alþingi með miklum tekjuhalla, þá vil jeg heldur, að það stafi af fjárframlögum til samgöngubóta en einhverju öðru. Jeg á altaf bágt með að greiða atkvæði á móti samgöngubótum, en þótt jeg treystist varla til að ljá þessum brtt. lið, þá eru þær þó að mínum dómi betri heldur en allskonar óþarfi, sem kominn er inn í brtt. við fjárlagafrv. Hvað VIII. brtt., frá hv. 2. þm. Árn. (JörB), snertir, þá verð jeg að segja eins og hann, að mjer er það óskiljanlegt, hvers vegna stjórnin fór að sleppa þessari litlu fjárveitingu úr frv. Jeg hygg, að það muni vera rjett, að hæstv. atvrh. (MG) hafi skotist yfir hana í ógáti. Tel því sjálfsagt, að hún verði samþykt.

Magnús Torfason Jeg bjóst ekki við því að þurfa að taka til máls, en mjer hafa svo mjög þótt stangast rökin hjer í hv. deild, að jeg sje mjer ekki fært að sitja hjá, þar sem fjvn. fær rokna skammir hjá hæstv. fjrh. (JÞ) og hv. 1. þm. Rang. (KIJ) fyrir það að hafa gengið illa frá fjárlagafrv. Þegar litið er á brtt.fjvn., þá nema hækkunartill. um 200 þús. kr., en lækkunartill. um 90 þús. kr., svo að jeg hygg, að ekki sje hægt að segja, að nefndin hafi verið „flott“ á fjenu. Vitanlega koma altaf frá einstökum þm., og sjerstaklega þeim, sem ekki eru í flokki stjórnarinnar, ýmislegar fjárbeiðnir, og er það eðlilegt. Allar þær fjárbeiðnir, er nefndinni bárust, voru athugaðar, en þeim var fæstum sint. Og jeg verð að segja það hjer, að jeg mundi blygðast mín fyrir störf fjvn. - ekki fyrir það, að hún hafi veitt of mikið fje, heldur fyrir hitt, að hún hafi gengið of skamt í því að veita fje - ef fjárhagsútlitið væri ekki jafnljótt og nú er. Jeg verð líka að segja það, út af þeim orðum, sem hjer hafa fallið, að það fer að verða óþarfi að vera með nokkurt fjárlagafrv., ef fjvn. má ekki gera svo mikið sem hækka það um. 100 þús. krónur, eða um 1%. Jeg hafði því búist við, að hnútur þær, sem nefndin fengi, yrðu fyrir það, að hún hefði gengið of skamt, en ekki of langt. Og þó eru þeir sömu menn, er hnýta í hana fyrir bruðlunarsemi, á móti sparnaðartil. hennar, en vilja styðja hækkunartill., eins og fram er komið.

1034Jón Guðnason: Það hafa fallið orð um það, að fjárlögin færu ekki að verða glæsileg, og því er það ekki vinsælt verk að tala fyrir hækkunartill. Jeg hefi borið hjer fram brtt. við 13. gr., á þskj. 284,VI, um 25 þús. kr. til Vesturlandsvegar frá Dalsmynni að Fellsenda. Þetta er að vísu gamall góðkunningi hv.þd., því að beiðni þessi hefir oft verið borin hjer upp, þótt aldrei hafi hún náð fram að ganga. Jeg hefi nú leyft mjer að taka upp þetta mál að nýju, og það er auðvelt að sýna fram á það, að þessi till. á eins mikinn rjett á sjer og aðrar samskonar fjárveitingar, sem í frv. eru. Jeg hefi verið að líta yfir þær fjárveitingar til nýrra akvega, sem í frv. eru, og komist að þeirri niðurstöðu, að veita á fje til vega í öllum sýslum nema Austur-Skaftafellssýslu og á Vesturlandi fyrir vestan Snæfellsnes. Þetta eru einu svæðin, sem eru alveg undanskilin. Dalasýsla á við einhverjar örðugustu samgöngur að búa á landi hjer. Má svo segja, að samgöngur hennar á landi út úr hjeraðinu, suður á bóginn, sjeu enn að mestu leyti eins og þær voru á landnámstíð, og er þó ekki nema um 20 km. vegarlengd að ræða til þess að hún nái sambandi við vegakerfið í Mýrasýslu. Það er því tilfinnanlegra fyrir sýsluna að hafa svona örðugar samgöngur suður á bóginn, þar sem hún er í námunda við miðstöð dýrtíðarinnar í landinu, Reykjavík, og verður að búa við ýmsar þær búsifjar, sem af því leiða, en hefir ekki hlotið nein þau þægindi, er vega þar upp á móti. Dalasýsla er ekki fjær Borgarnesi en ýmsir Borgarfjarðardalir, en aðstaðan er gerólík, eins og nú er varið samgöngum. Jeg held því fram, að á undanförnum árum hafi Dalasýsla átt við mikið misrjetti að búa, samanborið við aðrar sýslur og hjeruð landsins. Í fjárlagafrv. eru áætlaðar 285 þús. kr. til akvega á næsta ári, en enginn eyrir til þess hjeraðs, er svo hefir farið varhluta af vegagerðum á undanförnum árum. Það má öllum vera vitanlegt, að sú upphæð, sem jeg fer fram á í brtt. minni, er ekki nema lítill hluti af því fje, sem þarf til að gera þær vegabætur í sýslunni, sem nauðsynlegar eru. En það er sjerstök knýjandi nauðsyn til þess, að byrjað sje á þessu verki sem fyrst. Með því að fá þennan veg getur Dalasýsla haft gagn af vegunum um Norðurárdal, og hefir nokkurt gagn þeirra nú þegar, en sjerstaklega þó, er brú kemur á Bjarnadalsá hjá Dalsmynni. Þessi á er oft hinn versti þröskuldur fyrir ferðamenn og liggur þvert á leið Dalamanna. En þótt brú sje á ánni, hafa Dalamenn ekki fult gagn af henni, ef ekki fæst fje til vegar frá Dalsmynni og vestur í Dali, því að núverandi vegur vestan úr Dölum er á alt öðrum stað, og þegar vond er færð, er ekki hægt að komast að brúnni með öðru móti en því, að fara yfir túnið í Dalsmynni. En bóndinn þar gerir ráð fyrir, að á sumum tímum árs muni af þessu stafa svo mikill átroðningur, að hann neyðist til að banna alla umferð yfir túnið hjá sjer. Jeg vona, að háttv.þdm. líti með sanngirni á þetta nauðsynjamál og ætli nú Dölum sama rjett og öðrum hjeruðum, og það því fremur, sem þeir hafa svo lengi verið settir hjá um vegabætur.

Ólafur Thors Á síðasta þingi sendi sjávarútvegsnefnd Nd. atvinnumálaráðherra áskorun um það að láta rannsaka loftskeytamerki sem siglingaleiðbeiningar. Tók ráðuneytið vel í þessa málaleitan og fór vitamálastjóri utan til þess að kynna sjer þetta mál. Síðan gaf hann ráðuneytinu skýrslu um för sína og rannsóknir, og hefir nú sent sjútvn. afrit af skýrslunni. Fróðleikur minn um þetta málefni er að miklu leyti fenginn þaðan. Mjer þykir nú hlýða að gera örstutta grein fyrir því, hvernig radiomerki eru nú notuð í þágu siglinganna. Á landi eru settar stöðvar, er senda út radiohljóðmerki, en slík merki ná ekki mannlegu eyra. Hinsvegar hafa verið fundin upp tæki, er breyta merkjunum, svo að hægt er að heyra þau. Með þessum tækjum er þó ekki hægt að ákveða stefnu hljóðgjafans, en til þess hafa verið fundin önnur tæki, svo að nú er hægt frá skipum, er slíkum tækjum eru búin, að ákveða stefnuna til þess staðar á landi, er radiomerkið er sent frá. Heyrist frá skipi til tveggja slíkra landstöðva, er auðvelt að ákveða nákvæmlega, hvar skipið er statt, nefnilega í skurðarpunkti stefnu línanna til landstöðvanna. Það liggur alveg í augum uppi, hve þýðingarmiklar eru þessar framfarir. Með þeim eru þeir erfiðleikar, er þoka og dimmviðri valda, að velli lagðir. Þessar miðunarstöðvar eru nú af sumum álitnar öruggari og betri í dimmu veðri heldur en ljósvitar í björtu veðri, því radiogeislarnir ná yfir miklu stærra svæði heldur en nokkrir ljósgeislar frá venjulegum vitum. Enda hefir uppgötvun þessi náð viðurkenningu sjerfróðra manna um allan heim. Það getur nú ekki orkað tvímælis, að eftir því sem miðunarstöðvum fjölgar á landi, fjölgar og þeim skipum, sem miðunartæki hafa. Og kunnugir menn spá því, að innan fárra ára muni það verða sárfá skip, er ekki hafa miðunartæki, enda verði þau þá talin jafnnauðsynleg og áttaviti. Þessi miðunartæki kosta nú 2500 krónur. Má vænta þess, að áður en langt líður verði þau miklu ódýrari, fyrir nýjar uppfinningar á þessu sviði. Með leyfi hæstv. forseta vil jeg lesa upp örfá orð úr skýrslu vitamálastjóra: „Jeg þykist viss um, að með því móti fáist sú besta trygging, sem nú er kostur á, fyrir líf sjómanna og skip þeirra, meiri trygging fyrir sjómennina en nokkrum manni fyrir 10–15 árum datt í hug, að hægt væri að ná. Það mun nú vera hægt með því móti að hafa radiovita á Dyrhólaey og Ingólfshöfða að byrgja alveg fyrir hina hættulegu Meðallandsbugt, og það alveg hvernig sem viðrar. Þokan verður aldrei það dimm, hríð ekki það svört, að radiogeislarnir fari ekki sína leið og segi til landsins. Og að því mun koma innan margra ára, að radioáttavitinn verði talinn jafnsjálfsagt áhald í hverju skipi eins og segulmagnsáttavitinn og önnur þau tæki, sem nú eru lögboðin -“. Og vitamálastjóri er í þessu efni í samræmi við sjerfræðinga annara þjóða, enda líka bera framkvæmdir margra erlendra þjóða vott um það. Danir hafa nú þegar reist radiovita, og nú er í ráði, að þeir komi á í sambandi við Englendinga og Þjóðverja fullkomnu radiovitakerfi. Þó eru Frakkar og Bandaríkjamenn komnir lengst áleiðis á þessu sviði. Þannig hafa þá menningarþjóðirnar viðurkent nauðsyn þessa máls. En ef öðrum þjóðum er það nauðsyn, þá er það okkur nauðsyn ekki síður, og miklu fremur, þar sem okkar strandlengja er miklu ver ljósvitum búin en nokkur önnur í menningarlöndum, og mörgum hættulegri. Þetta hefir vitamálastjóri skilið til fulls og lagt ríka áherslu á, að áður en mörg ár líði, verði komið upp radiovitakerfi kringum strendur landsins. Hann telur, að með 14 slíkum vitum verði öll ströndin umlukt radiogeislum, svo að skip, sem búið er slíkum miðunartækjum, geti náð sambandi við eina stöð að minsta kosti - en venjulega tvær eða þrjár - í 35 sjómílna fjarlægð. Þarf ekki að orðlengja það, hver fengur siglingunum er að slíku. Jeg þori að fullyrða, að ströndin mundu að mestu falla úr sögunni, ef radiovitar kæmust upp, en þau eru, sem kunnugt er, geigvænlega tíð. Mundi við það sparast stórfje, farmur og skip varðveitast frá glötun, og svo öll mannslífin, sem ekki verða metin til fjár. Vitamálastjóri áætlar stofnkostnaðinn allan 300 þús. kr. Rekstrarkostnaðurinn er mjög smávægilegur. Er ljett verk og vandalaust að gæta vitanna. Er svo til ætlast, að þeir sendi merki í 10 mínútur hvern klukkutíma að jafnaði, en gangi að staðaldri, ef þoka er. Hann telur meðferð þeirra alla auðvelda og vitavörðum ekki ofætlun að annast hana, gegn aukaþóknun vitanlega. Hann telur svo að vísu, að sjerfræðing þurfi til að ferðast um og líta eftir tækjunum 1–2 sinnum á ári, en fyrst um sinn megi koma því í samband við landssímaeftirlitið, meðan radiovitakerfið er ekki orðið svo umfangsmikið, að fult verksvið sje fyrir einn mann. Sjútvn. hefir lagt til, að veittar yrðu 75 þús. kr. til 3 radiovita á Suðurlandi og Vesturlandi, og á Austurlandi (en það hefir fallið burt í till.), er reistir verði á árinu 1928. En þó er vitamálastjóra ætlað að ákveða það nánar. Hefir nefndin hugsað sjer vitana setta, einn á Kambanes á Austurlandi, annan á Dyrhólaey á Suðurlandi og þriðja á Göltinn á Vesturlandi. Jeg vil leyfa mjer að vekja athygli hv.þdm. á því, að í fjárlagafrv. stjórnarinnar eru tekjur af vitamálum áætlaðar 300 þús. kr., en útgjöld 244 þús. Af þeim útgjöldum leggur fjvn. til að skera niður 70 þús. kr., lækka þau með öðrum orðum niður í 174 þús. kr., og ætlast til ágóða af þessum lið, sem nemur 126 þús. kr. En hann verður meiri, því að reynslan sýnir, að tekjur af vitum verða jafnan meiri en áætlað er. Jeg ætla ekki nú að orðlengja um þetta tiltæki hv.fjvn. Í mínum augum er það alveg ósæmilegt, að við, sem búum í eylandi og lifum á sjónum og af sjónum, þ. e. sjávarútvegi, gerum vitana að tekjulind, jafnframt því sem við viðurkennum, að vitakerfi okkar sje mjög ábótavant. Og jeg hefi góða samvisku af því að gera þá kröfu, að þegar í stað verði fallið frá þeirri stefnu. Leyfi jeg mjer að vænta þess, að hv. þingdeild viðurkenni þá kröfu og bæti fyrir brot hv.fjvn. með því að samþykkja þessa till. frá sjútvn.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg þarf ekki að vera langorður um þann kafla fjárlaganna, sem nú er til umræðu, því að jeg þarf ekki að minnast á nema fáar brtt. Vil jeg fyrst segja nokkur orð um brtt.hv.fjvn. Verður þá fyrst fyrir að athuga brtt.háttv. nefndar við einn lið um hæstarjett. Vildi jeg árjetta það, er háttv.frsm.fjvn. sagði og mjer þótti vænt um, að nefndin ljeti óátalið, þótt núverandi ritara hæstarjettar væru greidd hærri laun en öðrum mundu vera greidd, af því að embætti hans er lagt niður og hann hefir ekki enn sem komið er fengið annað. En þessi maður, sem um er að ræða, er svo þektur, að ólíklegt er, að það dragist lengi, að hann fái embætti við sitt hæfi. Jeg sje, að hv. nefnd hefir fært skrifstofukostnað sýslumanna og bæjarfógeta niður um 4000 kr. Jeg viðurkenni fúslega, að upphæðin í þessum gjaldalið er há. En ástæður til hækkunarinnar eru sífeldar kvartanir sýslumanna um, að þeir komist ekki af með það fje, sem veitt hefir verið hingað til. Kvarta þeir undan því, að altaf sje verið að bæta við þá nýjum störfum. T. d. nú nýlega hefir verið gerð til þeirra sú krafa að safna og senda mánaðarlega skýrslur um út- og innflutning í sínu umdæmi. Fylgir því mikið umstang og fyrirhöfn. Jeg vil því mjög mæla með, að tillaga stjórnarinnar fái að standa óbreytt. Næst koma brtt. nefndarinnar við 12. gr. frv., um laun starfsfólks á holdsveikraspítalanum, Kleppi og Vífilsstöðum. Það er ekki nema sjálfsagt, að stjórnin reyni að fá þau sett niður og samræmd við það, sem laun og verkkaup er annarsstaðar. En sum störf þessa fólks eru þann veg, að ekki er hægt að bera þau saman við störf annarsstaðar, og verða því launin ekki miðuð við þau. T. d. er sumum vinnukonustöðunum á Vífilsstöðum svo háttað, að stúlkurnar, sem gegna þeim, eiga að þvo þvott á hverjum einasta degi. En það er svo erfitt, að enginn kvenmaður heldur það út til lengdar, og fást þær því ekki til slíks starfa fyrir venjulegt kaup. Annars skorast jeg ekki undan að reyna að setja kaupið niður eftir atvikum; það skal gert. Út af liðnum um fjárframlag til Kristsneshælisins vil jeg geta þess, að óhjákvæmilegt er að koma með brtt. við 3. umr. um fje til rekstrar heilsuhælinu árið 1928. Vildi jeg biðja hv. nefnd að taka það til athugunar, en ef henni sýnist ekki rjett að koma með till. um það, mun jeg fyrir mitt leyti gera það. Það er erfitt að segja, hversu mikill sá styrkur skuli vera, en mjer hefir dottið í hug 5000 kr. Það verður áætlunarliður og af því leiðir, að þótt of lágt sje reiknað, verður borgað það, sem umfram er. Það er að vísu ekki útilokað, að hælið beri sig, ef borgað er fyrir berklaveika sjúklinga, en því er ekki að treysta á fyrsta ári. Sem sagt er gott að hafa þar lið í fjárlögum til þess að taka til, ef með þarf. Þá er að minnast á brtt.fjvn. um að fella niður bygging Hornstrandavit ans, sem áætlað er, að kosti 70 þús. kr., og um leið á till. sjútvn. um að láta reisa 3 radiovita. Jeg tek undir með hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh), að það er hart að farið að fella niður þennan vita og setja ekkert í staðinn, þar sem í stjfrv. er áætlað minna til vitamála en vitagjöldin nema. En jeg get ekki skrifað undir þá skoðun vitamálastjóra, að ríkið eigi á ári hverju að byggja nýja vita fyrir alt vitagjaldið. Ríkið gerir vissulega hreint fyrir sínum dyrum, ef tekin er upp sú regla að veita til rekstrar og nýbygginga vita yfirleitt jafnmikið fje og tekjur af þeim nema. Og jeg álít, að ekki eigi að vera mikill munur á þessum tvennum fjárhæðum. En það er nú svo, að ef bæði Hornstrandavitinn væri látinn standa og radiovitarnir reistir, þá væri meira krafist úr ríkissjóði en vitagjöldin gefa af sjer. Eftir frv. stjórnarinnar eru ætlaðar 250 þús. kr. til vitamála, en tekjur áætlaðar 300 þús. kr. Vantar þá 50 þús. kr. til þess að reglunni sje fullnægt, að tekjur og framlög standist á. En athugavert er það, að rekstur vitanna fer jafnan fram úr áætlun. Mjer dettur í hug, þar sem háttv.fjvn. mun standa saman um að fella niður Hornstrandavitann og háttv. sjútvn. fylgir fast fram kröfum um að láta reisa radiovita, þá sje rjettast að gera samkomulag um að sleppa Hornstrandavitanum og veita 70–75 þús. kr. til nýrra vita og láta stjórnina ráða, hvort hún notar þessa fjárhæð til radiovita eða annara vita. Örfáum orðum vil jeg þá fara um brtt. einstakra þingmanna. Verður þar fyrst fyrir brtt. nr. VI á þskj. 284, frá hv.þm. Dal. (JG), um 25 þús. kr. til Vesturlandsvegar. Það er rjett, að felt var á undanförnu þingi að veita fje til þessa vegar, meðfram vegna þess, að hið opinbera hefir verið að leggja veg, sem er upphaf þess vegar, og áður var ákveðið af þingi að halda sem fyrst áfram með þann veg norður yfir Holtavörðuheiði. Þegar stjórnin var að sníða þetta frv., gerði hún vegamálastjóra aðvart um, hvað mætti áætla til vegalagninga, og ljet hann um, hverja vegi hann teldi þýðingarmesta, og man jeg ekki til, að stjórnin viki neitt frá till. hans. Verður því að álykta svo, að hann álíti þennan veg ekki svo bráðnauðsynlegan, að hann geti að svo stöddu gengið fyrir öðrum. Hvað seinna verður, veit jeg ekki. En af því, hve mikið er áætlað til vegamála samkvæmt frv., tel jeg mjer ekki fært að greiða atkvæði með brtt. Svipað má segja um VII. brtt. á sama þskj., frá hv. 2. þm. Eyf. (BSt), um hækkun á framlagi til Þelamerkurvegar um 10 þús. kr. En ef bærilega stendur á fyrir ríkissjóði um fje 1928, gæti vel komið til mála - og jeg fyrir mitt leyti mundi leggja með því -, að það sumar yrði unnið fyrir tvennar 10 þúsundir, eða með öðrum orðum notuð væntanleg sama fjárveiting fyrir árið 1929. Jeg veit ekki, hvort hv. 2. þm. Eyf. vill sætta sig við þau málalok. En þetta hefir oft verið gert, þegar vegir enduðu á ófærum svæðum og komu ekki að neinum notum nema haldið væri lengra áfram. Hinsvegar finst mjer hæpið að skuldbinda ríkissjóð til þess að greiða umfram þessar 10 þús. 1928, en rjett að stuðla að því, að unnið verði fyrir fjárveiting ársins 1929 sumarið 1928, ef unt verður. Þá er brtt. frá háttv. 2. þm. Árn. (JörB) um ferju á Hrosshyl í Þjórsá. Hv. flm. gerði ráð fyrir, að gleymsku væri um að kenna, er fjárveiting til ferjunnar er feld úr frv. En svo er ekki. Ástæðan er sú, að ferjan er ekki á landssjóðsvegi. Jeg vil segja hv.flm. það, að jeg mun greiða atkv. með brtt. hans. Jeg hefi sjálfur farið þessa leið og þekki, hve erfiður ferjustaður þar er. Og jeg mun greiða atkvæði með hærri till. án þess jeg vilji ámæla háttv. 1. þm. Árn. (MT) þótt hann kæmi með varatill., til þess að tryggja framgang einhvers styrks. Jeg vona, að þetta verði ekki að sundurþykkju samþingismönnunum. Því verður ekki neitað, að ekki má ganga út frá, að það eigi að Verða reglan að taka inn í fjárlögin styrk til hverrar lögferju. En ástæðan til þess, að jeg get gengið inn á það í þessu tilfelli, er sú, að ferjan á þessum stað er sjerstaklega erfið.

Jakob Möller Jeg hefi nú ekki mikið að segja að þessu sinni, því eins og hv.þdm. sjá, er mitt nafn ekki bendlað við nema eina brtt. við þennan kafla. Um aðrar till. sje jeg ekki ástæðu til að segja mikið; þó skal jeg fyrir mitt leyti taka það fram, að mjer finst sumar af brtt.fjvn. tilgangslitlar, þeirra er ganga í þá átt að minka útgjöldin. T. d. vil jeg nefna tillögu nefndarinnar um hæstarjett, þar sem þó jafnframt er tekið fram, að nefndin muni ekki átelja stjórnina, þó út af sje brugðið, því jeg geri ráð fyrir, að hæstv. stjórn muni nota sjer þau ummæli nefndarinnar í fylsta mæli. Svipað má segja um till. nefndarinnar viðvíkjandi starfsmönnum opinberra stofnana. Jeg tók svo eftir, að yfirhjúkrunarkonan á Kleppi hafi 3000 kr. laun. Jeg lít nú svo á, að ef ekki er hægt að fá fullkomna hjúkrunarkonu í þessa stöðu fyrir minna, þá sje ekkert við því að gera. Jeg skal geta þess í þessu sambandi, að nú liggur fyrir þinginu frv. til laga um nýja flokka opinberra starfsmanna, nefnilega skipverja á varðskipunum. Og þó að laun þeirra sjeu ákveðin mjög lág, þá eru þau samt hærri en laun annara opinberra starfsmanna, er verða að kosta miklu til náms. Þá er tillaga nefndarinnar um að leggja niður sendiherraembættið, sem þó hefir ekki fylgi nema nokkurs hluta nefndarinnar. Þetta er till., sem mjer sýnist fara fullnálægt stjórnarskránni, ákvæði hennar um það, að ekki megi breyta lögum með ákvæði fjárlaga. Sendiherrann er skipaður samkv. lögum frá 1921, og það er vitanlega ekki hægt að upphefja þá skipun með fjárlagaákvæði. Þessi tillaga er því algerlega þýðingarlaus, því að það hvorki má nje er hægt að fara eftir henni. Jeg veit ekki, hvort hæstv. forseti telur sjer fært að bera hana undir atkvæði, en jeg vil leyfa mjer að skjóta því til hans athugunar, hvernig hann lítur á það. Þá skal jeg víkja að brtt. minni undir III. lið á þskj. 284, um að heimila stjórninni að láta niður falla vexti og afborganir af viðlagasjóðsláni Jóns Kristjánssonar læknis árin 1924–1926. Hæstv. stjórn hefir tekið upp í fjárlagafrv. styrkveitingu til nuddlækningastofu þessa læknis, og má af því sjá, að hún telur hann styrks verðan, og hv.fjvn. hefir ekki gert aths. við þetta. Nú hefir læknirinn farið fram á þessa ívilnun á láni sínu úr viðlagasjóði, sem felst í brtt. minni, og byggir hann umsókn sína á því, að hann hafi eftir tilmælum hæstv. stjórnar tekið að sjer að stunda mænusóttarsjúklinga, en hann hafi gert ráð fyrir, að þeir yrðu miklu fleiri en raun varð á. Í þeim tilgangi að geta leyst þetta vel af hendi, rjeði hann til sín hjúkrunarkonu og kostaði öðru til, en vegna þess að sjúklingarnir urðu svo fáir, svöruðu tekjur hans af þessum lækningum hvergi nærri til þess kostnaðar, sem hann hafði af þeim, og hefir hann því beðið talsvert fjárhagslegt tjón við þessa samninga. Umsókn læknisins um þetta fylgja meðmæli frá landlækni og hjeraðslækni, og kveða þeir svo að orði, að þessi lækningastofa sje nú orðin þjóðnýt stofnun, sem ekki megi án vera, því að sjúklingar sæki nú til hennar víðsvegar af landinu. Tekjur læknisins svara hinsvegar alls ekki til þess starfs, sem hann leysir af hendi; innheimtur ganga mjög misjafnlega, enda er þessi maður alls ekki eftirgangsharður í þeim sökum. Jeg hefi orðið þess var, að ýmsum hv.þdm. eru þessar ástæður allar kunnar, og vænti þess því fastlega, að þeir taki vel í þessa till. mína.

Sigurjón Jónsson Jeg ætla aðeins að segja nokkur orð út af orðum, sem fjellu hjá hæstv. atvrh. (MG). Hann tók vel undir till. sjútvn. um radiovita, en fanst hinsvegar, að ekki næði nokk urri átt að veita bæði fje til radiovita og vita þess, sem hv.fjvn. hefir lagt til, að væri feldur niður, nefnilega vitans á Horni, því að þá myndu útgjöldin fyrir árið 1928 verða meiri en tekjurnar af vitunum. Á síðustu árum mun jafnan hafa verið tekin hliðsjón af því, hvað vitarnir gefa í aðra hönd, og jeg get fyrir mitt leyti sætt mig við það, en jeg get alls ekki sætt mig við það, að ekki sje varið jafnmiklu til vitakerfisins eins og það gefur ríkissjóði í tekjur. Eins og tekið hefir verið fram hjer í kvöld, er framlag ríkissjóðs til vitanna áætlað 245 þús. krónur, en tekjurnar af þeim hinsvegar áætlaðar 300 þús. krónur. Þar munar þá 55 þús., sem tekjumar eru hærri en gjöldin. Á landsreikningi fyrir árið 1925 má sjá, að tekjur af vitunum hafa numið 392 þús. kr. og árið sem leið munu þær hafa orðið yfir 300 þús. kr., 330–340 þús., eftir því sem jeg best veit. Svo þótt bæði Hornvitinn og radiovitarnir verði bygðir, ættu útgjöld ríkissjóðs ekki að fara fram úr tekjum af vitunum. Og þó að gera megi ráð fyrir, að þessir radiovitar verði eitthvað dýrari í rekstri, er ekki líklegt, að útgjöldin fari fram úr tekjunum af vitakerfinu. Til árjettingar því, sem hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) sagði um það, að til vitanna ætti að verja eigi minna en þeir gefa í aðra hönd, er gaman að athuga, hvað landið hefir lagt til vitanna á síðustu árum, og til samanburðar, hvað þeir hafa gefið ríkissjóði í aðra hönd. Á tímabilinu frá 1914–1925 hefir ríkissjóður lagt til vitanna 137 þús. krónum meira en vitagjöldin hafa gefið ríkissjóði í tekjur. En á hitt er að líta, að eignir vitakerfisins eru nú metnar á 1110900 krónur, og þetta er alt eign ríkissjóðs. Ef athugað er frá byrjun, frá því að vitagjöldum var fyrst komið á hjer, verður mismunurinn sá, að ríkið hefir alls lagt fram ca. 187 þús. krónum meira en vitagjöldin hafa numið. Og það er vitanlega ekki nema eðlilegt og sjálfsagt, að ríkissjóður leggi meira til þessa en tekjurnar nema meðan vitakerfið er svo ófullkomið eins og það er enn. Hitt er ekki nema sjálfsagt, að ríkissjóður fái samsvarandi tekjur, þegar þessum málum hefir verið komið í gott horf. - Hvað snertir till.hv.fjvn. um það að fella niður byggingu Hornvitans, þá verð jeg að segja það, að mjer þykir einkennileg sú grein í nál.Hv. nefnd kemst að þeirri niðurstöðu, að einhverjum framkvæmdum verði að fresta, og þá finst henni sjálfsagt að láta það koma þarna niður. Til samanburðar má benda á, hve mikil upphæð er árlega lögð til samgangna á landi. Það er auðvitað gott og nauðsynlegt, ef ríkissjóði er það ekki um megn. En það má ekki vera gert á kostnað annara umbóta, sem skylt er að gera, ekki aðeins vegna skipaflota okkar, heldur vegna allra siglinga til og frá landinu.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Það liggur nærri, að jeg geti fallið frá orðinu; það er svo lítið, sem jeg þarf að svara. Mjer þykir þó vöntun, að hæstv. stjórn skuli ekki vera hjer viðstödd, því að jeg þurfti að víkja til hennar örfáum orðum. Hæstv. forsrh. (JÞ), sem mest hefir um þetta mál að segja, kvaðst að vísu virða þá viðleitni nefndarinnar að vilja skila tekjuhallalitlum fjárlögum. En hann gat þess þó jafnframt til, að hækkunartill. nefndarinnar mundu verða samþyktar, en lækkunartillögur hennar feldar. Mjer kom þetta talsvert á óvart. Mjer fanst í þessum orðum hæstv. ráðh. liggja óbein yfirlýsing þess, að svona ætlaðist hann til, að farið yrði með till. nefndarinnar. Jeg skal fyrst minnast á liðinn til ríkisráðsritarans, sem nefndin hefir lagt til, að yrði lækkaður um 2000 krónur. Það hefir verið upplýst, að sá maður hafi með höndum einhver störf við íslensku orðuna. Nefndin veit ekki, hve mikil störf þar er um að ræða, en hjer er nefnd, sem fjallar um þetta sama, svo að varla getur verið um ýkjamikil störf að ræða, sem þessi maður hefir á hendi vegna orðunnar. Nefndin getur því ekki fallist á, að þetta sje sönnun þess, að hjer sje farið fram á of mikla niðurfærslu. Hitt vita allir, að sem ríkisráðsritari hefir maðurinn lítið að gera. Þá taldi hæstv. ráðh. (JJ), að kostnaður við hæstarjett væri færður of mikið niður. Nefndin leit svo á, að þessum manni, sem um er að ræða, mundi fljótlega verða fengið embætti; annars mundi hún ekki átelja, þó að einhver umframgreiðsla yrði að fara þarna fram. - Jeg get ekki verið að fara út í fleira, sem hæstv. ráðh. mintist á, af því að hann er ekki viðstaddur. Skal jeg nú drepa á fáein atriði frá öðrum hv.þm.Hv. 2. þm. Eyf. (BSt) talaði um hækkun á tillagi til Þelamerkurbrautar. Hann færði fram þá ástæðu, að ef unnið væri fyrir aðeins 10 þúsund, mundi nýi vegurinn enda í ófæru og kæmi því ekki að fullum notum. Jeg hefi átt tal um þetta við vegamálastjóra. Hann sagðist ekki geta sett sig á móti því, að þarna væri unnið frekar, en taldi ekki líklegt, að hægt yrði að vinna vorvinnu fyrir svona mikið fje. En ef horfið væri að því ráði að hafa þarna flokk manna yfir sláttinn, væri vafasamt, að menn fengjust, enda sú vinna dýr. Hann sagðist ætlast til, að þessi vegur yrði fullgerður 1929, og einnig brú yfir Bægisá. Nefndin lagði á móti þessari hækkun, fyrst og fremst vegna álits vegamálastjóra og svo vegna þess, að hún hafði hugsað sjer að takmarka sem mest fjárveitingar, sem þyldu bið. Hv. þm. Barð. (HK) tók sína till. aftur, og þarf jeg því ekki að svara honum. Hv. 2. þm. Árn. (JörB) þarf jeg ekki að svara heldur. Nefndin hefir óbundin atkvæði um till. hans um ferju á Hrosshyl. Hv. þm. Ak. (BL) hefir flutt till. um greiðslu til Jóns Kristjánssonar veitingamanns á Akureyri, til að bæta honum skaða, er hann beið vegna sóttvarnarráðstafana. Þessi styrkbeiðni hefir legið fyrir tveimur undanförnum þingum, en fjvn. hefir jafnan verið á móti. Henni virðist óhugsandi, að þingið geti tekið að sjer að bæta mönnum svona skaða. Það hefir að vísu áður verið samþykt samskonar styrkbeiðni, en sú beiðni var ekki samþ. með atkv. fjárveitinganefndar. Það var deildin, sem rjeði. Nefndin hefir því enn lagst á móti þessari till. Hv. 1. þm. Rang. (KIJ) er því miður ekki viðstaddur. En það væri ástæða til að þakka honum fyrir hönd nefndarinnar ummæli hans í hennar garð. Hann hefir líka oft áður viljað fylgja nefndinni í því að takmarka útgjöldin. Honum þótti það helst á skorta, að nefndin hefði sumstaðar gengið of skamt í lækkunaráttina, og nefndi til þess skrifstofukostnað sýslumanna og laun starfsmanna við spítalana. Nefndinni þótti ekki fært að lækka skrifstofukostnaðinn meira, því að störfin hafa farið vaxandi, sem þar koma til greina. Að því er snertir síðara atriðið hefir stjórnin lofað að taka í taumana, og þarf því ekki fleiri orð um það. Hv. þm. Dal. (JG) á hjer till. um að ríkissjóður leggi fje til Vesturlandsvegar. Þetta hefir áður legið fyrir þinginu og verið felt. Jeg hefi leitað álits vegamálastjóra um þetta enn að nýju, og voru ummæli hans á þá leið, að hann gæti ekki álitið þetta tímabært mál. Það hefir ekki enn verið ákveðið, hvar vegur þessi skuli liggja, og engin kostnaðaráætlun gerð, Vegamálastjóri kvaðst fyrst og fremst verða að leggja áherslu á að koma Norðurlandsveginum áleiðis og ekki geta mælt með þessari fjárveitingu að svo stöddu. Þá kem jeg að hv. 2. þm. G.-K. Hann átaldi nefndina mjög fyrir að leggja til að fresta byggingu Hornstrandavitans. Um leið og hann upplýsti, hver nauðsyn væri á að fá þessa radiovita, taldi hann sjálfsagt, að ljósvitarnir yrðu bygðir eins og fyrirhugað hefði verið. Nefndin hefir ekki haft tækifæri til að setja sig vel inn í þetta mál eða leita umsagnar vitamálastjóra. En henni hafði dottið í hug, að ljósvitarnir hefðu ekki eins mikla þýðingu eftir að radiokerfið væri komið á. Hv. sjútvn. hefir ekki getað gefið nefndinni neina ábyggilega fræðslu í þessu efni, svo varla er hægt að segja, að fjvn. sje mjög ásökunarverð fyrir þessa till. Hún er ekki borin fram í þeim tilgangi að gera sjútvn. eitthvað til miska, en þar sem taka varð það ráð að fresta framkvæmdum svo sem hægt væri, varð einhversstaðar að bera niður. Það kom til mála, að nefndin færi miklu lengra í frestunaráttina, ef þingið samþ. mjög mikil útgjöld, því að fjárlögin má ekki afgreiða með miklum tekjuhalla. En þar sem nefndin virðist nú ekki mega vænta stuðnings stjórnarinnar í þessu efni, er eðlilegt, að menn hugsi og tali um, hvort ekki sje rjettast að sleppa öllu lausu. Að því er snertir till. sjútvn. um radiovita gat nefndin ekki annað, að órannsökuðu máli, en lagt á móti þeim. En hún vill gjarnan sýna samvinnu í þessu efni, ef sjútvn. vill koma og leita samkomulags. Hæstv. atvrh. (MG) tók yfirleitt vel í till. nefndarinnar. Hann kvaðst mundu leitast við að færa niður kaup verkafólks við spítalana, en gat þess þó, að sum störfin væru ekki oflaunuð, og nefndi í því sambandi þvottakonur. En þeirra laun munu vera tiltölulega rýrust. Hv. 1. þm. Reykv. (JakM) sagði, að fólk fengist ekki til þessara starfa nema fyrir hátt kaup. En það má benda á, að hjúkrunarkonulaun á Vífilsstöðum eru 3000 kr., en ekki nema 2400 á Kleppi, og er þó víst ekki ljettara starfið á Kleppi en Vífilsstöðum. Að minsta kosti hefir læknirinn á Kleppi sagt, að hvergi væri verra að vera starfsmaður í þessari grein en þar. - Jeg held jeg þurfi ekki að víkja að ræðu háttv. 1. þm. Reykv. að öðru leyti. Viðvíkjandi till. hans um liðinn til Jóns Kristjánssonar skal jeg láta þess getið, að meiri hl. fjvn. hefir tjáð sig þar á móti. Jeg held jeg hafi þá svarað flestu, sem sjerstaklega var ástæða til. Jeg skal geta þess, að nefndin hafði gleymt að bera fram till. um eftirgjöf á láni til sjúkraskýlis á Þórshöfn, en það verður gert við 3. umr. Jeg býst ekki við, að mjer gefist frekara tilefni til andmæla, og vænti þess, að atkvæðagreiðsla geti farið fram sem fyrst.

Ólafur Thors Það er örstutt athugasemd. Jeg vildi fyrir hönd sjútvn. þakka hæstv. atvrh. (MG) fyrir undirtektir hans undir till. nefndarinnar. En þar sem hæstv. ráðh. er ekki viðstaddur, skal jeg ekki fara út í að ræða einstök atriði, sem annars var ástæða til að minnast á og ágreiningi gætu valdið. Hæstv. atvrh. stakk upp á, að sjútvn. tæki till. aftur til 3. umr. og kæmi þá aftur með sömu upphæð, sem skyldi varið annaðhvort til Hornstrandavitans eða þriggja radiovita. Jeg álít, að við eigum kröfu á að fá hvorttveggja. En ef annað verður að víkja, þá kýs jeg heldur að fá radiovitana. Jeg ætla svo aðeins að segja örfá orð út af ummælum hv.frsm. (ÞórJ). Hann kvaðst hafa spurt mig, hvort Hornstrandavitinn væri nauðsynlegur, ef radiokerfið kæmist á, sem jeg hefi áður talað um. Jeg sagði hv.frsm., að jeg væri ekki dómbær um það, en nú get jeg frætt hann á því, að jeg hefi spurt vitamálastjóra um þetta, og hann telur alveg nauðsynlegt, að höfuðvitarnir, sem búið er að áætla, verði reistir jafnframt, með hliðsjón af minni skipum, sem engin radiotæki hafa. Hv. frsm. vildi gefa í skyn, að fjvn. hefði felt niður þessa fjárveitingu til Hornstrandavitans af því að nefndinni væri kunnugt um, að radiovitar væru að ryðja sjer til rúms. Það er eflaust rjett, en það vekur þá spurningu hjá okkur hinum, sem erum að berjast fyrir rjetti sjófarenda, af hverju hv.fjvn. hefir ekki gert ráð fyrir neinni fjárveitingu til radiovitanna. Það er bert af nál., að tilgangurinn er ekki sá, að veita fje til slíkra vita nú, því að í nál., segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ætlast nefndin til þess, að í framtíðinni, þegar reynslan hefir enn frekar staðfest það álit, sem nú er á vitum þessum, og fjárhagurinn jafnframt leyfir, að þessari nýju vitategund verði sýndur maklegur stuðningur í fjárframlögum.“ Af þessu er bert, að tilgangur nefndarinnar er sá, að vitamálin verði ríkissjóði tekjustofn 1928. Annars vil jeg feginn þiggja stuðning hv. nefndar í þessu máli og mun ekki deila frekar á hana, því það kynni að verða til þess að orsaka tregðu frá hennar hálfu um stuðning við málið. Jeg skal þess vegna verða við að taka tillögu sjútvn. aftur til 3. umr. Ástæða mín til þess er meðfram sú, svo að jeg vitni í einkasamtal við hv.frsm. eins og hann vitnaði í einkasamtal við mig, að hv.frsm. hefir látið á sjer skilja við mig, að ef fjvn. fái tækifæri til þess að ræða málið og athuga það, þá megi telja vísan stuðning fjvn. í þessu máli.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) taldi, að fjvn. hefði ekki felt niður fjárframlög til Hornstrandavita til þess að taka inn radiovita. Það er alveg rjett og það var af ráðnum hug, að nefndin gerði það, því að, eins og þegar hefir komið fram, grunaði hana, að Hornstrandavitinn væri óþarfur, en vildi hinsvegar fá fyllri reynslu um radiovitana en fengin er. En hvernig samkomulag verður milli fjvn. og sjútvn., er annað mál. Jeg hefi aldrei sagt hv. 2. þm. G.-K., að fjvn. mundi fallast á þetta mál. Jeg gat ekkert um það vitað, en hitt sagði jeg, að jeg væri því ekki óhlyntur. En vitanlega er það svo um fjvn., að ef eitthvert mál er borið undir hana af fullu viti og sanngirni, tekur hún það altaf til greina. Hv. þm. hefir að óþörfu farið hörðum orðum um afstöðu fjvn. í þessu máli. Vitamálastjóri hefir aldrei komið á þann stað, sem um er að ræða og Hornviti á að standa, og veit ekki hversu hæfur hann er. Sömuleiðis er nú upplýst, að þar muni enga byggingu þurfa yfir vitavörð, og margt fleira mætti telja.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg ætla aðeins að segja nokkur orð til leiðrjettingar því, sem hv.frsm. (ÞórJ) sagði, að stjórnin vildi ekki veita fjvn. fylgi í því að afgreiða fjárlögin án tekjuhalla. Jeg hjelt þó, að jeg hefði tekið vel í það, enda er mjer óhætt að segja, að það er jafneinlæg ósk stjórnarinnar eins og hv. nefndar. Hitt, sem jeg sagði um líkurnar fyrir meiru fylgi við hækkunar en lækkunartillögur, ber fremur að skoða sem svartsýnisspádóm af minni hálfu en þannig, að stjórnin vilji draga úr sínum stuðningi við áform hv.fjvn. Jeg get að vísu ekki stutt hv. nefnd með mínu atkv. í þessari þingdeildinni, en jeg vildi segja þessi orð, til þess að enginn misskilningur ætti sjer stað um stefnu stjórnarinnar í þessu máli.

Hákon Kristófersson Mjer skildist á hv.frsm. (ÞórJ), um kaup starfsfólksins á Kleppi, Laugarnesi og Vífilsstöðum, að ummæli hans væru aðeins bending til hæstv. stjórnar um þá niðurfærslu, sem nefndin hefir gert. Jeg verð að líta svo á, að hv.fjvn. hafi farið alt of skamt í þessu efni, og jeg vil beina þeirri áskorun til hæstv. stjórnar að láta málið til sín taka, því að þetta kaup er ekki í nokkru samræmi við hliðstæða kaupgreiðslu víðsvegar á landinu. Það virðist ekki vera óviðeigandi, að hv.þm. Str. (TrÞ), sem sæti á í hv.fjvn. og er málsvari bænda hjer á Alþingi, ljeti þetta mál til sín taka. Það nær engri átt, að ábyrgðarlausir vinnumenn skuli fá 150 krónur á mánuði og frítt húsnæði, ljós og hita, þegar tekið er til samanburðar kaupgjald annara manna, t. d. margra embættismanna. Það er því ósk mín, að hæstv. stjórn taki í taumana og sýni, að hún láti málið til sín taka, svo hinar stóru misfellur, sem hjer eiga sjer stað, verði lagaðar.

Bernharð Stefánsson Jeg vil leyfa mjer að þakka hæstv. atvrh. (MG) fyrir undirtektir hans undir till. mína um hækkun framlags til Þelamerkurvegarins. Hann sagði, að ef bærilega stæði á 1928, þá mundi hann vilja styðja að því, að unnið væri að þessum vegi fyrir 20 þús. kr., þannig að notuð verði fyrirfram fjárveiting í fjárlögunum 1929. Eftir atvikum get jeg verið mjög ánægður með þessar undirtektir. Komist þetta í framkvæmd, þá hefi jeg náð því takmarki, sem tillaga mín stefndi að, sem sje, að þessum vegarkafla verði lokið á árinu 1928. Jeg sje því ekki ástæðu til þess að halda tillögu minni til streitu að þessu sinni og læt hæstv. forseta vita, að jeg tek hana hjer með aftur. Þar sem till. mín er tekin aftur, er gagnslaust að vera að svara hv.frsm. (ÞórJ) að því leyti, sem hann vjek að henni. Jeg get aðeins tekið fram, að jeg skil ekki, að ekki sje hægt að vinna fyrir þessar 20 þús. kr. yfir vorið. En sem sagt skiftir það engu máli að fara lengra út í þetta, þar sem jeg hefi tekið till. aftur í trausti til ummæla hæstv. atvrh.

Forseti (BSv): Um brtt. á þskj. 233,2 hafa komið fram þær skoðanir, bæði frá hæstv. stjórn og einstökum hv.þm., að hún mundi brjóta bág við lög, og hefir því verið vikið til úrskurðar forseta, hvort sú tillaga mætti koma til atkvæða. Um sendiherra í Kaupmannahöfn eru lög frá 1921, og segir svo í 1. gr. þeirra: „Í Kaupmannahöfn skal vera sendiherra, er konungur skipar“, o. s. frv. Ennfremur segir í 2. gr.: „Laun sendiherra, húsaleiga, risnufje og skrifstofuhald greiðist úr ríkissjóði, eftir ákvæðum fjárlaga“. Samkvæmt þessum lagaákvæðum virðist mjer, að það sje vafalaust, fyrst, að sendiherra sje í Kaupmannahöfn, og í öðru lagi, að ákvæði um laun hans skuli standa í fjárlögum. - Brtt. á þskj. 233,2 brýtur því bág við lög og kemur ekki til atkvæða. Brtt. 233,3 samþ. með 14:9 atkv. 10. gr., svo breytt, samþ. með 23 shlj.atkv. Brtt. 233,4 samþ. með 17:9 atkv. - 233,5 samþ. með 21:4 atkv. - 233,6 samþ. með 19:3 atkv. 11. gr., svo breytt, samþ. með 25 shlj.atkv. Brtt. 284,11 tekin aftur. Brtt. 284,111 samþ. með 15:10 atkv. - 233,7 samþ. með 21:1 atkv. - 233,8 samþ. með 21:1 atkv. - 233,9 samþ. án atkvgr. - 233,10 samþ. með 21:1 atkv. - 284,IV.a–b teknar aftur. - 233,11 samþ. með 18:4 atkv. - 233,12 samþ. með 19:1 atkv. - 284,V samþ. með 14:11 atkv. 12. gr., svo breytt, samþ. með 21 shlj.atkv. Brtt. 284,VI tekin aftur. - 284,VII tekin aftur. - 233,13 samþ. með 20:6 atkv. - 294,1 tekin aftur, en tekin upp af þm. Borgf. (PO) og feld með 16:7 atkv. - 284,VIII samþ. með 20:4 atkv. - 233,14 samþ. með 23 shlj.atkv. - 233,15 samþ. með 22 shlj.atkv. - 233,16 samþ. með 21 shlj.atkv. - 233,17 samþ. með 19 shlj.atkv. - 233,18 samþ. með 14:12 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: ÞorlJ, ÞórJ, HStef, IngB, JG, JK, JS, JörB, MG, MT, PO, PÞ, SvÓ, TrÞ. nei: ÁJ, ÁÁ, BSt, BL, HK, JakM, JAJ, JÓl, KIJ, ÓTh, SigurjJ, BSv. Tveir þm. (HjV, MJ) fjarstaddir. Brtt. 284,IX tekin aftur, en tekin upp af 1. þm. Reykv. (JakM) og feld með 13:13 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: JakM, JAJ, JG, JÓl, JörB, ÓTh, SigurjJ, SvÓ, ÁJ, ÁÁ, BSt, BL, BSv. nei: IngB, JK, JS, KIJ, MG, MT, PO, PÞ, TrÞ, ÞorlJ, ÞórJ, HStef, HK. Tveir þm. (MJ, HjV) fjarstaddir. Brtt. 233,19 samþ. með 19 shlj.atkv. 13. gr., svo breytt, samþ. með 23 shlj.atkv.

Tryggvi Þórhallsson Jeg hefi heyrt undirtektir bæði fjhn. og hæstv. fjrh. (JÞ) um till. mína á þskj. 271. 1 þeirri till. er um að ræða hagsmunamál og rjettlætismál manna, er skifta hundruðum. Það er gerð tilraun til að bæta úr ranglæti, sem á að fremja á öllum þessum mönnum, sem þarna er um að ræða. Þegar fjhn. fær slíka till. til athugunar, lætur hún sjer nægja að skjóta á augnabliksfundi til að ráða ráðum sínum. Mjer var fyrst sagt, að hún hefði varið einni mínútu til að athuga þetta mál. Við nánari eftirgrenslun fjekk jeg að vita, að fundurinn stóð yfir 5–10 mínútur. Jeg skal minna á, að sama nefnd hafði eitt þýðingarmesta málið, sem lá fyrir þinginu í fyrra, fram í maímánuð, mál, sem sagt var um, að væri þinginu til skammar að hafa ekki afgreitt. Jeg vil segja, að það sje til skammar fyrir fjhn. að koma aðeins saman í örfáar mínútur til þess að taka afstöðu til þessa máls, og er ekki einu sinni öll á fundi. Mjer er kunnugt um, að allir nefndarmenn vissu ekki, að þessi afgreiðsla hafði verið gerð. Mjer kemur því ekki á óvart, þegar hv.frsm. (JAJ) segir, að nefndin sje á móti till. að svo stöddu. Hinsvegar eru engar ástæður færðar á móti till., ekki sýnt, að það hafi við neitt rjettlæti að styðjast að neita því, sem hún fer fram á. Helstu ástæðurnar, sem háttv.frsm. bar fram, voru þær, að fleiri framkvæmdamenn en þeir, sem till. nefnir, væru beittir harðræði í þessu efni. En hann fer ekki fram á að láta ákvæði till. ná til þeirra líka. Hann segir aðeins, að af því fleiri verði fyrir ranglæti, megi ekki sinna svona kröfum frá neinum. Því verður þó ekki móti mælt, að þarna er stór hópur manna, sem viljandi á að fremja ranglæti á. Og þegar nefndin gerir ekki annað en halda að sjer höndum og vill láta afhöfða alla, sem hjer eiga hlut að máli, og líka alla þá, sem samskonar ranglæti eru beittir, þá er ekki annað hægt að segja en vel fari á því, að afgreiðsla málsins fari fram á fáeinum mínútum. Hv. frsm. mintist á, að líka gæti verið rjett að ljetta undir með þeim, sem tekið hefðu lán í 4. flokki. Það rjettlæti ætti þá nefndin að láta koma fram með því að aðhyllast frv. um verðfesting peninganna fremur en að bera það fram, að þessir menn verði líka fyrir ranglæti, en vilja þó ekki leiðrjetta neitt. Hv. frsm. sagði, að meira samræmi væri í því að biða. Já, það er kannske meira samræmi í því að gera öllum rangt til, aðhafast ekki neitt. En það stendur nú samt alveg sjerstaklega á um þessa menn, sem tekið hafa ræktunarsjóðs- og þessi veðdeildarlán, því að þeir verða allir fyrir ranglæti. Þeir hafa allir tekið lán í föllnum peningum. - Jeg verð að láta það koma fram, að jeg tel, að nefndin hafi tekið á þessu máli með alveg óforsvaranlegum lausatökum. Auðvitað á atkvæðagreiðslan eftir að skera úr, hvort deildin vill koma í veg fyrir þetta ranglæti með því að samþ.till. Hæstv. forsrh. (JÞ) byrjaði sína ræðu allvel. Hann tók fram, að það væri ekki rangt að láta ríkisgróðann af þessum verðbrjefakaupum koma lántakendum til góða. En framhaldið af forsendum hans varð þó það, að hann vildi ekki stíga þetta spor. Hann sagði, að ekki væri hægt að vita, hve mikil útgjöld þetta hefði í för með sjer fyrir ríkissjóð. En að því er snertir 5. og 7. flokk verða útlátin alveg þau sömu og gróðinn af hækkuninni. Og þó að Landsbankinn hafi keypt 6. flokk að mestu, er þar í raun og veru um sama vasann að ræða, þar sem ríkið á þá stofnun og verður að styðja hana ef þörf gerist, enda hefir Landsbankinn orðið harðlega fyrir barðinu á gengishækkuninni. Að því er ræktunarsjóðinn snertir er ekki um miklar upphæðir að ræða. Hinsvegar eru það lánveitingar, sem ríkið hefir hrundið af stað og hvatt menn til að nota. En í því virðist lítil sanngirni, að ríkið hvetji menn til að taka lán í föllnum peningum, hækki þá svo í gildi og heimti jafnan krónutölu. Ef einstaklingur hagaði sjer svo, yrði vissulega sagt, að um óleyfilegan fjárdrátt væri að ræða. Þá sagði hæstv.forsrh. (JÞ), að ef húsaleiga lækkaði ekki hjer í Reykjavík, þá gæti verið, að sumir, sem bygt hafa hjer hús, ættu ekki lækkunina fullkomlega skilið. Það er nokkuð til í þessu. En á það má líka líta, að þessir framtakssömu menn hafa á ýmsa aðra lund orðið fyrir barði gengishækkunarinnar, svo að segja mætti kannske, að þeir ættu það inni, þó að húsaleigan lækkaði ekki þegar. Þá var hæstv. ráðh. (JÞ) að reyna að stríða mjer á því, að það væru fleiri en 2 flokkar í þinginu, sem stæðu að hækkun krónunnar. Já, það eru víst til menn bæði í Framsóknar- og Sjálfstæðisflokknum, sem hallast að hækkun, en hitt mun þó vera aðalreglan. En á jeg að skilja þetta svo, að í flokki hæstv. ráðh. sjeu allir einhuga um hækkun krónunnar? Á að skilja þetta sem opinbera yfirlýsingu um það, að útgerðarmennirnir hafi beygt sig og standi nú sem einn maður með hæstv. ráðh. (JÞ) í þessu máli? Jeg teldi ákaflega þýðingarmikið að fá að vita, hvort útgerðarmennirnir eru fallnir frá því að vilja hindra hækkun krónunnar. Ef það er svo, að útgerðarmennirnir standa einhuga með Íhaldsflokknum í þessu máli og einstakir menn úr hinum flokkunum, þá er hjer auðvitað um rás viðburða að ræða, sem ekki er hægt að hindra. Jeg sagði, að ein höfuðástæðan til þess að jeg bæri fram þessa till. væri sú, að jeg væri hræddur við kyrstöðuna í sveitunum. Hæstv. ráðh. (JÞ) sagði: Jeg er ekki hræddur við kyrstöðu í framtíðinni! Hann lýsir því yfir úr ráðherrastóli. Þetta eru kjörorð, sem hann hefir skráð á skjöld sinn. Það er í góðu samræmi við það, að hann er formaður Íhaldsflokks. Og vil jeg í því sambandi minna hæstv. ráðherra á ný tíðindi frá sambandslandi okkar. Það er hvernig farið hefir fyrir stjettarbróður hans, forsætisráðherranum danska, að hafin er hörð ofsókn gegn honum fyrir áhrif gengishækkunarinnar þar í landi, þar sem margt bænda hefir tapað svo tugum þúsunda skiftir á gengishækkuninni. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fara frekari orðum um þessa tillögu, en mjer er kært, að það komi opinberlega fram, hverjir í þessari hv. deild vilja sýna rjettlæti í þessu máli.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg vil byrja á því að leiðrjetta það, sem hv.þm. Str. (TrÞ) hafði rangt eftir mjer. Hann sagði eftir mjer, að jeg hefði ekki sagst vera hræddur við kyrstöðu á framkvæmdum, en það voru alls ekki mín orð. Jeg sagðist ekki vera hræddur um kyrstöðu á lántökum úr þessum sjóðum og þar af leiðandi ekki óttast kyrstöðu á þeim framkvæmdum, sem af þeim leiða, því að menn kunna vel að notfæra sjer þau lán, sem hjer eru í boði. Jeg býst nú við, að það hafi verið misskilningur, sem valdið hefir þessari rangfærslu hjá hv.þm. Str., en ekki tilhneiging til að kasta rýrð á andstæðinga sína. Mjer finst miður viðeigandi að blanda forsætisráðherra Dana inn í þetta mál, en úr því að háttv.þm. fann ástæðu til þess, verð jeg lítillega að víkja að því, sem hann sagði. Hv. þm. vildi halda því fram, að bændur í Danmörku og þá núverandi forsætisráðherra þar, hefðu tapað fleiri hundruð þús. kr. vegna gengishækkunarinnar þar, en þetta er ekki rjett. Í bóndatíð ráðherrans gekk hin skæða gin- og klaufnasýki tvisvar yfir hans stóra bú og gerði vitanlega mikinn usla, svo mikinn, að bæði hann og bændur yfirleitt biðu stórtjón af. Þetta hjelt jeg, að hv.þm. Str. hefði átt að vera kunnugt, því ekki þykist hann vita svo lítið um þessa sýki.

Ríkissjóður Dana greiddi bændum fullar bætur fyrir tjón það, er þeir biðu af völdum veikinnar

. Nei, ekki þá, það var aðeins gert fyrst. Eftir ræðu háttv.þm. Str. held jeg, að ekki hafi verið tekið nógu ómjúkum tökum á till. hans, hvorki af mjer eða frsm.fjhn.; því að vægast sagt er tillagan ótæk eins og hún er nú. Í fyrri ræðu minni benti jeg á, að ekki gæti komið til mála að fara að gefa húsabyggjendum eftir af lánum sínum. Því að jeg veit ekki um annað meira talað en hina ósanngjarnlega háu húsaleigu, og þá sjerstaklega hjer í Reykjavík. Væri því síst sanngirni að fara að gefa þeim eftir af lánunum í ofanálag á hina háu húsaleigu. Það væri þá miklu nær að láta leigjendurna fá eitthvað, ef á annað borð á að fara að gefa þessum mönnum gjafir, því að það eru þeir, sem verða að búa við ósanngjörnustu kjörin. Háttv. þm. einblínir því aðeins á hina föllnu peninga, án tillits til hinnar minstu sanngirni. Hann sjer ekkert annað en það, að þetta hús hafi verið bygt með láni af föllnum peningum, sem verði að greiðast með fullgildum peningum. En hjer verður það að skera úr, hvort lántakandi fær sína peninga að fullu upp úr húsinu. Fái hann þá, hvort heldur er frá leigjendum eða á annan hátt, þá á hann enga sanngirniskröfu um uppbætur frá ríkissjóði, þó að peningarnir hækki. Hjer hefir því farið sem oftar fyrir háttv.þm. Str., að hann hefir ekki hugsað nógu diúpt. Annars notar hann altaf hvert tækifæri til þess að láta fjármálaljettúð sína skína og tala gálauslega um fjárhag landsins. Tekur hann í því efni öllum þingmönnum fram, nema ef vera skyldi einum, sem um nokkurt skeið átti sæti í þessari deild, en á það ekki lengur. Hinn mesti gengisgróði, sem hugsanlegt er, að ríkið geti haft af þessum lánum, er rúm ein milj. kr. Þessu fje ímyndar hann sjer að verði rjettlátast skift meðal landsmanna með því að fleygja því í húseigendur í kaupstöðunum, til þeirra manna, sem þjóðin kvartar undan að taki of háa leigu fyrir hús sín. Og ekki nóg með það, að hann vilji kasta þessu á glæ, heldur bæta þar við beinu framlagi úr ríkissjóði, sem innheimta verður af landsmönnum með sköttum, á aðra milj. kr. Þetta er auðvitað í samræmi við það, að hann breiðir faðminn á móti hverri þeirri tillögu, sem miðar að því að ausa fje út úr ríkissjóðnum. Ef háttv.þm. Str. skyldi ætla sjer að gera úr þessari tillögu kosningagyllingar, þá má hann reiða sig á, að fjárhagshlið hennar verður líka dregin fram fyrir almenning, og jafnframt sýnt fram á ljettúð hans og grunnhygni um allan fjárhag landsins. Þá undraðist hann, að nefndin skyldi ekki þurfa nema 5 mínútur til þess að taka ákvörðun um þessa tillögu hans. Honum fanst eðlilegast, að hún hefði þurft langan tíma til að yfirvega hana. En þar er jeg annarar skoðunar. Jeg get trúað, að nefndin hefði ekki þurft nema eina mínútu til þess að taka afstöðu um þessa fjarstæðu. Og þegar gengið verður til atkvæða um till. þessa, þá er ekki mögulegt að greiða atkvæði um neitt rjettlæti, því að það hefir hún ekkert í sjer fólgið, eða hvort menn vilja ráðstafa gengisgróða ríkissjóðs af fasteignalánunum til lántakenda. Það verður því að fella tillögurnar nú þegar, því að þær fara fram á fjáraustur úr ríkissjóði og stórgjafir til manna, sem ekki er hægt að segja, að eigi verðskuldaðar gjafir.

Ásgeir Ásgeirsson Vegna yfirlýsingar háttv.frsm. (JAJ) vil jeg gefa nokkrar upplýsingar um meðferð málsins í fjhn. Nefndin skaut á stuttum fundi í gær, meðan á deildarfundi stóð, og skildist mjer, að nefndin vildi aðeins fresta málinu til næsta reglulegs nefndarfundar, en nú hefi jeg heyrt, að sumir nefndarmenn hafi lagt þann skilning í ályktun nefndarinnar, að málinu skyldi frestað til næstu þinga, en með þeim skilningi greiddi jeg alls ekki atkvæði. Mjer fanst þetta mál þess vert, að það sje athugað nákvæmlega nú þegar á þessu þingi, og gerði því ekki ráð fyrir, að nokkrum nefndarmanni dytti í hug að afgreiða það á skyndifundi, á meðan á deildarfundinum stæði. Jeg gat þess á þessum fundi nefndarinnar. að rjettlátast myndi að reikna öll lán bæði veðdeildarinnar og ræktunarsjóðsins í gulli. Ef það væri gert, myndu lántakendur fá þann rjett, er við verðfestingarmenn heimtum til handa öllum borgurum þjóðfjelagsins. Og þetta held jeg að mætti framkvæma án fjárausturs úr ríkissjóði. Eins og nú stendur, sje jeg ekki ástæðu til að bera fram brtt. um þetta, því að jeg þykist sjá, að brtt.hv.þm. Str. verði ekki samþykt, en jeg mun greiða atkvæði með henni til þess að sýna, að jeg vil láta lántakendur ræktunarsjóðs og veðdeildar njóta þess rjettlætis, sem fast verðgildi peninga veitir. Þá yrði og ranglæti það, er þeir bíða, sem eftir verða og við óstöðugan gjaldeyri eiga að búa, ennþá augljósara og óbærilegra. Þetta á atkvæði mitt um þessa tillögu að merkja, en hún er örlítill þáttur í hinu mikla gengismáli.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Hv. þm. Str. (TrÞ) fann allmjög að því, hve stuttan tíma nefndin tók til að athuga þessa brtt.

Það var sagt í spaugi

. Það má vel vera, en jeg kann illa við, að nefndin sje borin sökum um ljeleg vinnubrögð. Annars er það misskilningur hjá þessum hv.þm., ef hann heldur, að nefndarmenn yfirleitt athugi ekki málin fyr en á nefndarfundum. Menn athuga málin hvað mest á milli funda, en taka aðeins ákvarðanir á fundunum. Annars hjelt jeg, að hv.þm. Str. mundi ekki ráðast svona á nefndina fyrir þetta, því að vel er hægt að sýna honum fram á, að margt í till. hans er grunt hugsað, jafnvel heimskulega fljótfærnislegt. Eins og t. d. að vilja binda ríkissjóði 11/2 milj. kr. bagga til handa þeim mönnum, sem fasteignir eiga, þar af leiðandi handa þeim mönnum, sem hingað til hafa verið taldir eiga yfir mestum efnum að ráða. Þá sagði hann ennfremur, að ekki hefði verið tekin endanleg ákvörðun um tillöguna með atkvgr. í nefndinni, en þetta skil jeg ekki. Nefndarmenn allir, að undanskildum háttv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), skildu atkvgr. eins og hún er bókuð í fundabókinni, sem sje, að nefndarmenn legðu á móti brtt.hv.þm. Str. Hv. þm. V.-Ísf. var ekki viðstaddur, er rætt var um málið á nefndarfundinum, en kom rjett í því, að atkvgr. fór fram, og af því er það eðlilegt, að hann gæti misskilið ályktun nefndarinnar. Nýlega hafa verið seld brjef, bæði einstökum mönnum og fjelögum, fyrir 230–240 þús. kr. Ríkissjóður yrði að taka skellinn af þessum brjefum, og fengju brjefaeigendur á þann hátt töluverða fúlgu úr ríkissjóði. Jeg verð að segja, að það væri lítið rjettlæti, ef ekki ranglæti, að ætla að binda ríkissjóði bagga til þess að ljetta undir með þeim, sem eiga fasteignir, og hafa þar af leiðandi tiltölulega mest lánstraust allra manna, svo og þeim, sem svo eru staddir, að þeir geta lagt fje í verðbrjefakaup, en láta svo þá menn, sem verri aðstöðu hafa, en þurfa að nota peninga til framleiðslu til sjós og lands, borga brúsann fyrir hina. Það er rjett, sem hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) sagði, að hann hefði misskilið till. á nefndarfundi. En mjer vitanlega var ekki nema hann einn nefndarmanna, sem svo skildi, og lágu til þess eðlilegar ástæður. Það var misskilningur hjá hv.þm. Str., að jeg hefði sagt, að rjettast væri að fresta þessu máli til næsta þings. Það, sem samþ. var með till., sem borin var upp í fjhn. um þetta mál, var það, að þessa till. mætti hafa til athugunar með hliðsjón af því, hvort ekki væri hægt síðar að gera einhvern jöfnuð milli inneigenda og lántakenda í landinu, en um það eru skiftar skoðanir innan nefndarinnar.

Tryggvi Þórhallsson Jeg vil fyrst geta þess, að mjer kom ekkert á óvart, þótt hæstv. fjrh. (JÞ) yrði til þess að tala hart á móti þessari brtt. minni og yrði líka til þess að tala af sjer, því að hjer sannast hið fornkveðna, að blóðnætur eru bráðastar, því að hann er í sárum eftir þá pólitísku „operation“, sem gerð var á honum fyrir nokkrum dögum, og því er von, að hæstv. ráðh. sje nokkuð viðkvæmur. Og þar sem jeg átti nokkurn þátt í þessum nafnkunna uppskurði, þá er honum nokkur vorkunn. Jeg virði því framkomu hans í þessu máli á betra veg og ætla að fara mjúkum höndum um hann í þetta sinn. Vil jeg fyrst minna á það, er hæstv. ráðh. sagði, að jeg hugsaði ekki nógu djúpt, og benti á, að af till. minni leiddi ranglæti, þar sem þeir menn, sem tekið hefðu mikið af þessum lánum, hefðu bygt hús fyrir þau og tækju svo háa húsaleigu. En hjer hugsar hæstv. ráðh. ekki nógu djúpt, því að ef það er rjett, að húsaleigan fáist ekkert niður, þótt krónan hækki, þá er það játning frá hæstv. ráðherra um það, að verðlagið í landinu komist ekki niður í samræmi við hækkun krónunnar. Þá verður m. ö. o. ekki hægt að hækka krónuna. Jeg get hugsað mjer, að ráðstafanir væru gerðar til að hindra, að húsaleigan sje of há, um leið og framið er slíkt rjettlæti, sem hjer er farið fram á. Þá ætti að gera opinberar ráðstafanir til að setja húsaleiguna niður. Svo vildi hæstv. ráðh. halda því fram, að jeg sýndi meiri ljettúð um fjárhag ríkissjóðs og vildi meiri fjáraustur en dæmi væru til. En hæstv. ráðh. viðurkendi í gær, að það, sem hjer er um að ræða, sje aðeins að ráðstafa gengisgróða ríkissjóðs á lánum þeim, sem hann hefir tekið. Ríkissjóður hefir keypt allan 5. flokk veðdeildarbrjefanna og kaupir líklega mestallan 7. flokk, auk þess sem Landsbankinn hefir keypt mikið af 6. flokki. Ef krónan hækkar, getur ríkissjóður grætt meira en 1 milj. kr. Hæstv. ráðh. hefir slegið því föstu, að hann græði í mesta lagi 1 milj. kr. En nú eru lán þau, sem ríkissjóður hefir tekið og á að taka til að kaupa fyrir bankavaxtabrjef, samtals um 61/2 milj. kr., og er þá 1/5 hluti þeirra eða 20% meira en 1 milj. kr. Það eina, sem hæstv. ráðh. gæti kallað fjáraustur, væri það, ef ríkissjóður borgaði 20% af því, sem tekið hefir verið til láns í ræktunarsjóðnum í því skyni að lækka lánin samsvarandi hækkun krónunnar. Þar er um lán til þarflegra framkvæmda að ræða, og ríkið hefir beinlínis hvatt menn til að taka þau. Þessi upphæð yrði milj. kr., og jeg þori að horfa framan í hvern sem er, þótt jeg legði það til, að þau lán væru lækkuð. Þá sagði hæstv. ráðh., að jeg væri reiðubúinn til þess að gefa meira. Þetta er útúrsnúningur. Það, sem jeg sagði, var, að við ættum að stíga sporið út, samþ. frv. um verðfestingu peninganna. Í því felast engar gjafir, heldur aðeins hið sjálfsagðasta rjettlæti. Hv. frsm. talar um, að jeg vilji ívilna einstökum mönnum, en hann sjálfur kemur einmitt fram með slíka tillögu. Hæstv. ráðh. var að tala um kosningabeitu. Við skulum nú fresta því að tala um það, þangað til á kosningafundum í haust. Jeg mun verða ánægður að koma með till. mínar á þeim fundum. Svo sagði hæstv. ráðh., að ekki væri hægt að greiða atkv. um þessa tillögu vegna þess, að þetta væri ekki meiri rjettlætiskrafa fyrir þessa menn en aðra. Það er rjett, en það liggur í augum uppi, að þegar hæstv. ráðh. játar, að þetta sje rjettlætiskrafa fyrir aðra fleiri, þá er það sama rjettlætiskrafan fyrir þessa menn, sem hjer um ræðir. Og þegar hann játar þetta, að margir fleiri hafi sömu rjettlætiskröfu, þá skoða jeg það sem játningu frá honum um það, hvað hann hafi framið mikið ranglæti og ætli að fremja mikið ranglæti með gengishækkuninni. Að hæstv. ráðh. ber þetta fram sem vörn fyrir máli sínu er ljós vottur um það, hvernig hann hugsar. Það er eins og þegar menn voru að kastast á með grjóti í gamla daga, að sá, sem kastaði, fjekk grjótið sent aftur, og svo kom það í bakið, þegar hann lagði á flótta. Hæstv. ráðh. sagði, að jeg væri að glamra með að vilja ljetta undir með atvinnuvegunum. Jeg hefi talað um þá æðstu kröfu, sem atvinnuvegirnir eiga á hendur ríkinu, að þeir verði látnir fá fastan grundvöll til þess að standa á og fái verðfasta peninga, til þess að atvinnureksturinn sje ekkert lotterí, heldur verði afraksturinn í hlutfalli við forsjá og fyrirhyggju, eins og á eðlilegum tímum. Það, sem fyrst og fremst hvatti mig til þess að bera þessa till fram, var umhyggja fyrir þeim framleiðendum, er lagt hafa í kostnað við framkvæmdir, sem miða að aukinni vellíðan sín og sinna, og tekið hafa lán til húsabóta og ræktunar. Þá sagði hæstv. ráðh., að ekkert stæði í till. minni, sem gerði ráðstafanir gagnvart því, ef krónan lækkaði aftur. Það er rjett, en jeg vil alls ekki láta það koma fram, að við gerum ráð fyrir slíku. Það er ógæfa, sem við varla megum gera ráð fyrir. En færi svo, þá er það altaf í ríkisins hendi að gera þær ráðstafanir, sem best henta. En hv.frsm. (JAJ) gerir ráð fyrir, að svo forsjárlaust verði landinu stjórnað á fjármálasviðinu, að við munum ana upp í gullverð, en svo verða að láta krónuna falla aftur. Hjer hefir hv.frsm. ekki hugsað nógu djúpt, auk þess sem hann hefir sýnt stjórninni hið megnasta vantraust. Fjármálum þjóðarinnar hefir þannig verið stjórnað hin síðustu árin, að ekki er trygt með þetta. En þar sem þessi stjórn er aðeins bráðabirgðastjórn og hægt að gera ráð fyrir, að skynsamari stjórn komi áður langt um líður, þá er óhætt að vera vongóður. Jeg legg svo till. mína með ánægju undir atkv.hv. deildar.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) * Það var óþarfi fyrir hv.þm. Str. að vera að tala um blóðnætur. Stjórninni hefir ekkert blóð runnið ennþá. Og þótt eitthvað hefði breyst síðan þetta kvöld, þá þarf ekki að vorkenna mjer. Jeg ætlaði að hlífa háttv.þm. Str. og gerði mjög hóflega grein fyrir, hver fjárútlát það væru, sem hann færi fram á. En hann hefir ekki tekið eftir því, hvernig jeg reiknaði út, hvaða fjárframlög till. hans fer fram á. Hv. þm. sagði, að jeg hefði viðurkent, að till. fjallaði ekki um annað en að ráðstafa gengisgróðanum. En þótt það verði ekki annað en endurtekning í Alþt., þá ætla jeg að hafa upp aftur þær tölur, sem jeg las upp í fyrstu ræðu minni og útreikningurinn, um hvað þessi till. kostar ríkissjóð, byggist á. Jeg gerði ráð fyrir, að þessi lán, sem farið er fram á að færa niður um 20%, myndu alls nema 13 milj. kr. upphaflega, og sje gert ráð fyrir, að eitthvað verði búið að draga inn af þessum brjefum, sem þó verður lítið, því að inndráttur brjefanna er lítill fyrstu árin, - jeg reikna hann 1/2 milj. kr., - þá verður þessi upphæð 121/2 milj. kr. Meiri hl. þessarar upphæðar eru veðdeildarlán, eða 3/4 hlutar, hitt, 14 hluti, er í ræktunarsjóði. 20% af þessari upphæð er 21/2 milj. kr., sem till.hv.þm. Str. hljóðar upp á. Miðað við það, að krónan verði 95 aurar, og miðað við, að það gengi hjeldist áfram, verður gengisgróði ríkissjóðs 15% af 61/2 milj., eða tæp 1 milj. kr. Mismunurinn er l1/2 milj. kr., sem ríkissjóður ætti að leggja fram. Haldi krónan áfram að hækka upp í 100 aura eða gullverð, dregst eitthvað frá þessari upphæð, en þó ekki meira en 300 þús. kr. Bein útgjöld samkv. till. verða þá 1–11/2 milj. kr. Mjer þykir leitt, að hv.þm. Str. skuli ekki hafa tekið eftir þessum ágalla á till. sinni. Þá fór hv.þm. Str. að reyna að hnekkja því, sem jeg sagði um þá vafasömu sanngirni að gefa húseigendum eftir fje með því að lækka lánin, sem þeir hafa tekið til húsbygginganna, þar sem þeir hinsvegar taka háa leigu. Hjer fanst hv.þm. jeg komast illa frá rökum mínum og þóttist sanna það, að af þessum ástæðum væri ekki hægt að hækka krónuna. En hvernig er sú sönnun? Hv. þm. Str. gerir ráð fyrir, að krónan hækki upp í 95 aura eða ef til vill gullverð og samt haldi húseigendur áfram að taka hina háu leigu. Hve lengi þeir geri það, veit hann ekki, líklega þangað til krónan er komin í gullverð. Af þessu dregur hv.þm. Str. svo þá ályktun, að ekki sje hægt að hækka krónuna. Finst mönnum þetta ekki sláandi sönnun?

Útúrsnúningur

. Nei, alls ekki, þetta reyndi hv.þm. að sanna, en gat ekki. En það eru ekki gengisbreytingar einar, sem mestu ráða í efnahagsstarfsemi þjóðarinnar, því að bæði meðan krónan var að falla og eins meðan hún var að hækka var húsnæðisekla hjer í bæ og þess vegna há húsaleiga, og hið sama gæti komið fyrir, þótt krónan væri komin í gullverð. Húsnæðiseklan kemur ekkert við gengi eða gengisbreytingum. Við skulum nú samt gera ráð fyrir, að hin háa húsaleiga haldist, enda þótt krónan hækki, vegna húsnæðiseklu. En þá verðum við að vara okkur á því að fara nú fyrirfram að taka húseigendur til umönnunar á kostnað ríkissjóðs, því að það væri undir þeim kringumstæðum ekkert annað en að gefa þeim gjafir. Hv. þm. Str. sagðist aðallega bera fyrir brjósti bændur, sem tekið hefðu lán til húsabóta og ræktunar. En þá vill svo illa til fyrir honum, að hann hefir nýlega lýst yfir því í þingræðu, að bændur ættu ekki nema 5% af þessum lánum, sem hjer er farið fram á að lækka. Það er þá aðeins 1/2 milj. kr. af 10 milj. kr., eftir þeim útreikningi. Annars eru það af þessum 13 milj. kr. í mesta lagi 31/2 milj. kr., sem fallið getur í skaut bændanna. Beri nú hv.þm. bændur sjerstaklega fyrir brjósti, þá skil jeg ekki, hvers vegna hann vill fara að gefa kaupstaðabúum þrefalt hærri gjöf, til þess að hafa einurð til þess að gefa bændum miklu minni gjöf. En þetta var bygt á misskilningi hv.þm., en ekki á neinni góðvild til kaupstaðanna, því nú vill hann koma með þvingunarlög gegn þeim, er afnema með öllu þessa góðvild hv.þm. Hv. þm. sagði, að jeg rangfærði orð sín, er jeg sagði, að hann vildi gefa eftir í 4. flokki veðdeildarlánanna. Þetta sagði nú hv.þm. og tók vel í það, að það yrði gert. Jeg vona nú, að hann striki þetta ekki út úr ræðu sinni, þótt jeg hafi haft það eftir honum. Þá talaði hv.þm. um það, að ekkert væri í till. um það, hvað gera ætti, ef krónan færi upp í 95 aura og lækkaði svo aftur. Jú, þá á að færa skuldirnar niður, og þá er ekkert hægt við því að gera, þótt krónan lækkaði aftur. Það, sem einu sinni er búið að gera, verður ekki aftur tekið. Væri það gert, myndu hlutaðeigandi menn áreiðanlega leita dómstólanna. Það er ekki hægt að taka gjöf aftur. Það hefði verið rjettast fyrir hv.þm. að taka till. sína aftur eftir þau hógværu ummæli, sem jeg ljet falla um hana í fyrstu ræðu minni. En hann hefir misskilið hógværð og vinsemd mína svo hrapallega, að nú getur ekki legið í láginni, hvílík endemis fjarstæða það er, sem hann ber hjer fram. * Ræðuhandr. óyfirlesið.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Hv. þm. Str. undraðist, að jeg skyldi gera ráð fyrir, að krónan gæti komist í gullverð. Jeg hefi ekki fundið annað en að háttv.þm. búist við því sama. Hann sagði, að jeg hefði svo gert ráð fyrir, að krónan lækkaði aftur. Jeg benti á það sem möguleika, og nú hefir hv.þm. sagt, að Íhaldsflokkurinn muni verða í minni hluta eftir næstu kosningar og þá taki Framsóknarflokkurinn við stjórninni. Þá get jeg vel hugsað mjer, áð sveiflur kunni að koma á gengið. Viðvíkjandi því, hvort hægt væri að taka aftur gjafir þær, sem gefnar hefðu verið lántakendum, ef krónan lækkaði, þá vil jeg undirstrika það, að slíkt gæti ekki komið til mála. Ákvæði stjórnarskrárinnar standa þar í vegi. Enda væri það hin mesta heimska að ætla sjer að uppskrifa og niðurskrifa - hækka og lækka - skuldaupphæðir manna á gengissveiflutímum.

Benedikt Sveinsson Jeg vildi leyfa mjer með örfáum orðum að gera grein fyrir atkvæði mínu um frv. það, sem hjer liggur fyrir. - Þó að jeg að vísu sje ekki ánægður með brtt.hv.þm. Str. eins og hún nú liggur fyrir, þá mun jeg þó greiða atkvæði með henni vegna þess, að jeg fylgi þeirri stefnu, sem hv.þm. (TrÞ) hefir í sjálfu gengismálinu. Jeg er sömu skoðunar og hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) um það, að það eitt sje rjett, þegar lán eru veitt, að ákveða þau í gullkrónum og greiða þau út samkvæmt því, og sjeu vextir og afborganir greiddar á sama hátt. Jeg mun því greiða atkvæði með brtt. á þskj. 271, samkvæmt stefnu minni í gengismálinu.

Tryggvi Þórhallsson Jeg vil leyfa mjer að þakka hv.þm.N.-Þ. (BSv) og hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) fyrir þau orð, er þeir ljetu falla um brtt. mína á þskj. 271. Jeg vil taka það fram, að till. mín er borin fram af sömu hugsun og kom fram í ræðum þeirra, en ekki af því að jeg álíti, að þetta form væri betra en annað, sem nær sama tilgangi. Jeg álít það beinlínis siðferðilega rangt að samþykkja þetta frv., ef sú hugsun kemur ekki fram í því. Hæstv. ráðh. (JÞ) sagði, að jeg bæri með till. minni aðallega umönnun fyrir húseigendum hjer í bæ. Jeg þarf ekki að svara því. En jeg hafði til frv. um þetta hvað ræktunarsjóðinn snerti, en að athuguðu máli áleit jeg það rangt að binda þetta við ræktunarsjóðinn einan, heldur ætti það einnig að ná til allra fastra lána í 5., 6. og 7. flokki. Út af orðum hæstv. ráðh. vildi jeg mega spyrja hann, hvort hann vildi vera með frv., er jeg bæri fram sjerstaklega um ræktunarsjóðinn. Hæstv. ráðh. talaði um það, að jeg í allri vinsemd tæki aftur tillögu mína. Hæstv. ráðh. hefir fyr æft sig í því að biðja hv.þm. um þá vinsemd, að þeir fjellu frá till. sínum, og það hefir borið góðan árangur. En hann má vita það, að hann tekur mig ekki sömu tökum.

Forsrh. Og fjrh. (Jón Þorláksson) Háttv. þm. Str. (TrÞ) beindi þeirri spurningu til mín, hvort jeg mundi vilja fylgja þeirri miðlunartillögu, að þetta næði aðeins til lána úr ræktunarsjóði. Jeg get svarað honum því, að jeg mundi manna síðastur verða til þess að lofa því fyrirfram að vera með till. frá honum. Jeg stend við það, sem jeg hefi sagt, að jeg skal fúslega taka til athugunar á sínum tíma, ef það þá kemur til minna kasta, hvort hægt verði að ráðstafa gengisgróða þeim, sem ríkissjóður kann að fá af veðdeildar- og ræktunarsjóðslánum, þannig, að það komi fasteignalántakendum til góða, en renni ekki beint í ríkissjóð. Meiru lofa jeg ekki.