Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Mér þykir rétt við upphaf þessarar umr. að gera nokkra grein fyrir ýmsum ábendingum, sem fram komu við 2. umr. um frv. það, sem hér liggur fyrir, en þær voru þessar helztar: Í fyrsta lagi, að gert er ráð fyrir í frv., að ákvæði um efni og ástæður verði numið burt úr útsvarslögunum. Í öðru lagi í sambandi við þá útsvarsstiga, sem tilgreindir eru í 5., 6. og 7. gr. þess. Og loks ábendingar í sambandi við veltuútsvörin. Hv. 4. landsk. (HV) taldi stefnt í öfuga átt að afnema ákvæðið um efni og ástæður úr lögunum. Það vita allir, sem við niðurjöfnun útsvara hafa fengizt að undanförnu, að ákvæði þetta er orðið óvirkt, eins og ég gat um í framsöguræðu minni hér í gær. Til þess liggja þær ástæður, að þó að niðurjöfnunarnefndir vilji breyta framtölum og ef til vill hækka tekjur manna eða leggja á eftir öðrum leiðum en gert er ráð fyrir í hinum fyrirliggjandi útsvarsstiga, þá verða niðurjöfnunarnefndir beinlínis að sanna fyrir yfirskattanefndum, ríkisskattanefnd og dómstólunum, ef málið fer svo langt, að þær tölur, sem tilgreindar eru við niðurjöfnunina, séu réttar og raunhæfar og fái staðizt. Það er gersamlega tilgangslaust í þessu sambandi fyrir niðurjöfnunarnefnd að vera með nokkrar vangaveltur um það, að einn eða annar hafi efni eða ástæður til þess að greiða svo og svo hátt útsvar. Það eru tekjurnar og eignirnar, sem þar ráða alveg orðið málum, og þýðir ekki fram hjá þeirri staðreynd að ganga. Með þessu hefur, eins og ég sagði, það ákvæði útsvarslaganna, sem upphaflega var meginatriði, verið gert algerlega óvirkt. Og ef nú ætti að fara inn á þá braut eða halda áfram því, sem upphaflega var gengið út frá, að jafna niður eftir efnum og ástæðum, þá geri ég ráð fyrir, að það yrði svo mikið verk í hinum stærri kaupstöðum og ég tala þá ekki um hér í Reykjavík, að það yrði nær og kannske alger ógerningur að taka aðstæður hvers einasta gjaldanda og meta hans gjaldþol og leggja á hann eftir því. Þetta væri slíkt verk fyrir niðurjöfnunarnefndirnar í hinum stærri kaupstöðum, að ég tel, að það væri algerlega útilokað að fara aftur inn á þessa braut. Það er einmitt af þessari ástæðu einnig, að niðurjöfnunarnefndir um land allt hafa horfið frá. því að nota þetta heimildarákvæði í lögunum og leggja á skv. því. Þá eyddi þessi ræðumaður, hv. 4. landsk., miklum tíma í að reyna að sanna eða færa rök fyrir því, að óhæfa væri að hafa 2 misháa útsvarsstiga fyrir kaupstaðina, og staðhæfði, að menn mundu af þessari ástæðu greiða hlutfallslega hærri hluta af tekjum sínum, ef þeir byggju í kaupstöðum utan Reykjavíkur. Má segja, að þetta hafi reyndar verið meginþráðurinn í ræðum fleiri hv. þm. Ég tel það mikinn misskilning, sem mjög virðist vera útbreiddur, jafnvel meðal þeirra, sem að sveitarstjórnarmálum starfa og ættu því að vita betur, að útsvarsstigarnir í sjálfu sér séu endanlegur mælikvarði á það, hve háan hundraðshluta af tekjum sínum hver og einn greiðir til sins sveitarfélags. Mun þessu ráða nokkuð, að þannig er þessu varið með skattstiga þann, sem tekjuskattur til ríkissjóðs er á lagður eftir. Þar er það fast afmarkað í lögum, hve háan hundraðshluta af tekjum hver og einn greiðir í tekjuskatt til ríkissjóðs, án tillits til þess, hvort heildarupphæð álagðs tekjuskatts reynist hærri eða lægri en áætlað er í fjárlögum. Um útsvörin gildir allt öðru máli. Það, sem fyrst og fremst ræður, hve háan hundraðshluta hver og einn greiðir af tekjum sínum í útsvar, er, hve há heildarupphæð útsvara hefur verið áætluð af sveitarstjórn og hvað heildartekjur almennings á viðkomandi stað eru samanlagt miklar. Tölur þær, sem tilgreindar eru í útsvarsstiganum, eru miklu frekar hlutfallsgrundvöllur fyrir skiptingu útsvara milli gjaldenda innbyrðis en þær séu nokkur endanleg ákvörðun um, hve háan hundraðshluta hver gjaldandi endanlega greiðir. Þetta er öllum ljóst, sem fengizt hafa við niðurjöfnun útsvara í hinum ýmsu sveitarfélögum. Ég vil hér tilfæra eitt dæmi sem rök fyrir þessum staðhæfingum. Árið 1959 bar útsvarsgreiðendum hér í Reykjavík samkv. þeim skattstiga, sem í gildi var, að greiða af 50 þús. kr. tekjum 6900 kr. Útsvarið hér var þetta ár umreiknað og lækkað um 6%, þ.e.a.s. eftir umreiknun er útsvar gjaldenda hér í Reykjavík af 50 þús. kr. 5725 kr. Ég skal taka raunhæft dæmi úr öðrum kaupstað, þar sem útsvarsstiginn var mun hærri en í Reykjavík. Þar bar gjaldanda að greiða í útsvar af sömu upphæð, af 50 þús. kr., samkv. útsvarsstiganum 7650 kr. Þegar jafnað hafði verið niður og útsvörin umreiknuð til lækkunar í samræmi við heildarupphæð útsvara, eins og bæjarstjórn hafði gengið frá henni og löglegt var að leggja á, þá var útsvar sama gjaldanda í þessum kaupstað orðið 4975 kr., þ.e.a.s. í þessum kaupstað, þar sem útsvarsstiginn var mun hærri, varð útsvar gjaldanda af 50 þús. kr. tekjum 4975 kr. á móti 5725 kr. í Reykjavík, eða 750 kr. lægra en af sömu upphæð hér í Reykjavík. Þetta er það, sem er raunverulega raunhæft um álagningu útsvaranna. Útsvarsstigarnir eru, eins og ég sagði, miklu frekar hlutfallsgrundvöllur um skiptingu innbyrðis en að þeir segi nokkuð til um eða séu nokkur endanleg ákvörðun um það, hvað hver og einn greiðir til síns sveitarfélags af ákveðinni tekjuupphæð, þannig að allt, sem um þetta hefur verið sagt, er byggt á misskilningi og ekki nægri þekkingu á því, hvernig þetta er í framkvæmd og hvernig þetta hlýtur að verða framkvæmt. Hv. 11. landsk. (GJóh) komst mjög að sömu niðurstöðu og hv. 4. landsk. í þessu sambandi, að óréttmætt væri, að kaupstöðunum utan Reykjavíkur væri boðið upp á hærri útsvarsstiga en tilfærður er í 5. gr. frv. Í þessu sambandi vil ég benda á, að það er einmitt m.a. eftir beinum tilmælum frá ráðamönnum Siglufjarðarkaupstaðar, að kaupstaðastiginn er tekinn inn í frv., og bæjarstjóri þess kaupstaðar var einn af þeim aðilum, sem stóðu að því að útbúa hann og leggja til, að hann yrði tekinn inn í frv. Töldu ráðamenn bæjarins þar, að þeir kæmust ekki af með lægri útsvarsstiga en hér um ræðir, þannig að ef hægt er að deila á okkur, sem að undirbúningi þessa frv. stóðum, þá ber að líta á það, að það er m.a. gert eftir ósk ráðamanna þessa kaupstaðar að hafa útsvarsstigana tvo fyrir kaupstaðina, en ekki einn, eins og við upphaflega ætluðumst til. Hv. 3. þm. Vesturl. upplýsti, að í Borgarnesi hefði útsvarsstigi Reykjavíkur verið notaður við niðurjöfnun útsvara 1959, en nú væri sér meinað með frv. að nota þennan stiga við álagningu útsvara nú í ár. Ég get glatt þennan hv. þm. með því, að þetta er alger misskilningur hjá honum. Samkv. 9. gr. frv„ sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta, en það er einmitt sú grein, sem kveður á um heimild sveitarfélaganna til að nota stigann, þar segir svo: „Í kaupstöðum, sbr. 6. gr., er heimilt að jafna niður útsvörum samkv. 5. gr. a-b, enda skerðist þá ekki heildarfjárhæð útsvaranna svo, að þess vegna komi til greina aukaframlag samkv. 2. gr. 2. mgr. Sama gildir um önnur sveitarfélög.“ Önnur sveitarfélög geta því einnig notað útsvarsstiga 5. gr. Það er sá útsvarsstigi, sem notaður hefur verið í Reykjavík. Þeim er og heimilt að jafna útsvörum samkv. reglum 6. gr., ef fullnægt er ákvæðum 1. mgr. um heildarfjárhæð útsvaranna. Sveitarfélögum er með þessu gefin heimild til að velja um alla 3 útsvarsstigana. Það getur hvert sveitarfélag, sem hefur aðstöðu til þess, valið um hvern þann útsvarsstiga, sem í frv. er. Þannig hljóðar 9. gr., og held ég, að hún verði ekki misskilin. ef menn vilja lesa hana eins og hún liggur fyrir, enda get ég fullyrt, að það var meining þeirrar n., sem undirbjó frv., að svo væri. Ég tel, að á því sé enginn vafi, og þetta ákvæði er tekið inn í frv. að yfirlögðu ráði, þar sem n., sem undirbjó frv., var um það kunnugt, að sum sveitarfélög höfðu jafnað niður útsvörum hjá sér samkv. útsvarsstiga, sem notaður var í Reykjavík. Í sambandi við útsvarsstigana vil ég taka fram, að ég er sammála hv. 4, landsk. að einu leyti, en það er, að stefna beri að því að hafa aðeins einn útsvarsstiga fyrir alla kaupstaðina, Reykjavík þar með talin. Kom þetta, að ég held, greinilega fram í ræðu minni, og bráðabirgðabreyting sú, sem hér er lagt til að gerð verði á útsvarslögunum, tel ég að miði einmitt í þá átt. Ég tel, að þetta sé það, sem stefna beri að, og það er ekki einvörðungu af þeirri ástæðu, sem hv. 4. landsk. bar fram, að þetta væri ógurlegt ósamræmi og kæmi misjafnlega niður, heldur vegna þess, að ég tel, að þetta væri ágætt aðhald fyrir sveitarstjórnir að gæta sín um að fara ekki of óvarlega í útgjöldum, þegar fjárhagsáætlanir eru samdar. Þær hafa það að marki að keppa að því að þurfa ekki að leggja prósentur ofan á þann stiga, sem í gildi er, þannig að þeim er með þessu nokkuð skapað aðhald um að gæta hófs um álögur á borgarana. Það hlýtur að verða keppikefli hverrar sveitarstjórnar að fara ekki upp fyrir hinn gildandi útsvarsstiga, nema brýn og sannanleg og bein þörf sé fyrir, að svo sé gert. Ég tel, að einmitt það atriði sé mikilsvert fyrir gjaldendur og fyrir þjóðina í heild. Í sambandi við veltuútsvörin vil ég undirstrika, að það er alger misskilningur, sem komið hefur fram hjá sumum hv. þm., eins og t.d. hjá hv. 4. þm. Reykn., að verið sé að lögbjóða veltuútsvör. Í frv. er aðeins verið að lögbjóða hámark veltuútsvara og heimila álagningu þeirra. Ég tek það fram hér að gefnu tilefni, vegna þess að hv. 4. þm. Reykn. komst þannig að orði, að verið væri að lögbjóða veltuútsvarsálagningu. Það er hverju sveitarfélagi alveg í sjálfsvald sett, hvort það notar þessa heimild eða ekki. Og vegna þess misræmis, sem þessi hv. þm. taldi að væri á milli veltuútsvara í Reykjavík og annarra sveitarfélaga, vil ég benda á, að hvert einasta sveitarfélag í landinu getur ráðið því sjálft, hvort það hefur veltuútsvar hjá sér sambærilega við veltuútsvör í Reykjavík, hvort það hefur þau hærri eða hvort það hefur þau lægri, og einnig, hvort það yfirleitt notar nokkuð veltuútsvör. Þetta er svo frjálst, að það er ekkert sveitarfélag skylt til þess að nota veltuútsvör. Því er í sjálfsvald sett, hvort það hefur það hærra eða lægra, skv. 5. gr., þannig að ég held, að þetta geti ekki verið frjálsara, og þetta getur ekki skapað neitt ósamræmi, þar sem þetta er aðeins heimildarákvæði, sem sveitarfélögunum er gefið. Um a-lið 3. gr., þ.e.a.s. heimildina til að vefengja framtöl, er það að segja, að hún er tekin í sannleika inn af illri nauðsyn. Það veit hver einasti maður, sem fengizt hefur við niðurjöfnun útsvara, að í hverju sveitarfélagi, a.m.k. hinum stærri, eru aðilar, sem þrátt fyrir skattaeftirlit það, sem nú er, hafa aðstöðu til þess að koma nokkrum hluta tekna sinna undan skatti. Þetta er staðreynd, sem liggur ljóst fyrir okkur, sem störfum að niðurjöfnun útsvara og störfum að sveitarstjórnarmálum, og það þýðir ekkert á þessu stigi, meðan skattaeftirlit er ekki sterkara en það er nú í dag, að vera að loka augunum fyrir þessum staðreyndum og ganga fram hjá því í því frv., sem hér liggur fyrir, og það er beint af þessari ástæðu, að þetta ákvæði er sett inn í frv. En það er alger misskilningur, ef hv. þm. halda, að þetta ákvæði verði notað af niðurjöfnunarnefndum, nema alveg brýna nauðsyn beri til þess og alveg augljóst sé, að framtöl séu ekki rétt. Niðurjöfnunarnefndirnar vita, að þær verða fyrir yfirskattanefnd og ríkisskattanefnd beinlínis að sanna, að allar þær breytingar, sem á framtölum verða gerðar, séu raunhæfar og á þeim sé hægt að standa. Þetta hefur berlega komið í ljós, sennilega hjá öllum niðurjöfnunarnefndum, sem eitthvað hafa hreyft við framtölum, að það er ekki tekið til greina, þó að rök séu færð fyrir því og líkur, að framtalið sé ekki rétt, það verður tölulega beinlínis fyrir yfirskattanefndum og ríkisskattanefnd að sanna, að svo sé. Þetta vita allir, sem við niðurjöfnun útsvara hafa fengizt, að svo er um þetta, og ég er sannfærður um og tel mig geta sagt það af reynslu, að niðurjöfnunarnefndir munu ekki gera sér leik að því að nota þetta ákvæði nema í brýnni nauðsyn. Þetta mundi, ef farið væri að nota það víðtækt, verka þannig, að heildarupphæð útsvaranna kæmi út eins og vera ætti samkv. áætlun sveitarstjórnar. Við yfirferð yfirskattanefnda og ríkisskattanefndar mundi hins vegar þessi heildarupphæð lækka og bæirnir beinlínis verða af þeim tekjum, sem þeir hefðu þannig óvarlega áætlað í útsvari á gjaldendur, sem síðan fengi ekki staðizt.



Herra forseti. Þegar þetta frv. var hér til 1. umr., var sýnt fram á það allýtarlega, hvað frv. var meingallað og illa frá því gengið þar að auki í veigamestu atriðum. Það kom fljótt í ljós, að þeim, sem stóðu að frv., kom þessi gagnrýni talsvert illa. Og eins kom ýmislegt fram, sem benti til þess, að þeim, sem ætlað var að samþykkja lögin hér á Alþingi, þ.e.a.s. stuðningsliði hæstv. ríkisstj. á Alþ., litist ekki alls kostar á blikuna, þegar búið var að sýna fram á við 1. umr., hvað það var, sem þeim var ætlað að samþykkja. Á hinn bóginn kom í ljós með ýmsu móti í framhaldi af þessum umr. sú ömurlega vitneskja, að þetta frv. hafði sýnilega ekki verið undirbúið í samráði við þá, sem ætlað var að samþykkja það á Alþingi. Var því augljóst, að þarna mundi leiða til verulegra átaka í stjórnarliðinu, þar sem annars vegar væru þeir, sem höfðu ekki verið hafðir með í ráðum, en sáu margvísleg missmíði á þeim grip, sem gerður hafði verið, og svo hinir, þ.e.a.s. hæstv. ríkisstj. og einhver innsti hringur kringum hana, sem hafði látið setja saman frv. og ráðið efni þess án þess að ráðgast við hina, sem ætlað var að leggja til hendurnar til að samþykkja það. Það var nokkuð augljóst mál, að svo mundi fara sem fyrr, að þeir, sem höfðu látið gera málið eftir sínu höfði, mundu leggja metnað sinn í, að frv. yrði barið í gegn, hvað sem hinum sýndist og hvaða missmíði sem kynnu að koma fram á því við athugun í þinginu, enda hefur þessi orðið raunin á. Það er alþjóð kunnugt, að í margar vikur hefur staðið sífelld orrusta innan stjórnarliðsins um marga þýðingarmestu þætti þessa máls, og loks kemur það nú fyrir á nýjan leik. Kemur þá fram, að hæstv. ríkisstj. er ráðin í því að reyna að berja málið fram á þinginu þrátt fyrir alla gallana og virðist hafa tekizt að berja niður þá mótstöðu, sem kom fram í stjórnarherbúðunum gegn málinu, þegar fyrir lá, hvernig það var vaxið. Að vísu hafa nú verið gerðar á því nokkrar breytingar í leiðréttingarátt, sem ég sé ekki ástæðu til að rekja, en þó verður að segja, að meginefni frv. er enn eins og í upphafi var til stofnað. Meginstefna frv. er sú sama. Á hinn bóginn sýna sumar af þeim breytingum, sem gera á, hvílíkur óskapnaður frv. var í öndverðu og hvað fyrir stjórnarherrunum vakti, eins og t.d. það, sem nú kemur glöggt í ljós, að það vakti fyrir ríkisstj. að leggja veltuútsvar á afurðir landbúnaðarins mörgum sinnum, m.a. þegar þær væru teknar til vinnslumeðferðar í sláturhúsum og öðrum slíkum stofnunum. Og enn fremur kemur það glöggt í ljós af þeim breytingum, sem nú hafa verið gerðar, að upphaflega vakti það líka fyrir hæstv. ríkisstj. að leggja álögur á alla mjólk og mjólkurafurðir þegar á fyrsta stigi meðferðar þeirra afurða í mjólkurbúunum sjálfum. En þegar þeir stóðu frammi fyrir þeirri gagnrýni, sem hér kom fram af hendi stjórnarandstæðinga og undir var tekið raunar nokkuð úr stjórnarherbúðunum, þá hafa þeir þó guggnað á þessu. Hæstv. ríkisstj. hefur guggnað á þessu og setur nú inn það ákvæði, að undanþeginn veltuútsvari skuli vera rekstur sláturhúsa og mjólkurbúa. Enn fremur hefur það orðið árangurinn af þeim miklu átökum, sem átt hafa sér stað um veltuútsvörin í stjórnarherbúðunum, og þeirri gagnrýni, sem komið hefur fram, að þau hafa dálítið verið takmörkuð frá því, sem áður var hugsað, þannig að nú er hvergi heimilt að hafa þau hærri en þau voru s.l. ár. En áður var það opið alls staðar utan Reykjavíkur að fara með veltuútsvörin upp í 3% í mörgum greinum og 2% í öðrum greinum. Hefur verið haft ofur lítið vit fyrir stjórninni og hún orðið óttaslegin út af því, sem fyrir lá, og nokkuð hefur því verið dregið í land. En meginstefna frv. er enn sú sama sem áður var, og mun ég fara um hana nokkrum orðum. Það kemur sjálfsagt mörgum nokkuð undarlega fyrir sjónir, þetta ofurkapp, sem lagt er á að setja nú allt í einu, einmitt nú á þessu þingi, nýja löggjöf um útsvarsmálin, og það þó að fyrir liggi og sé alveg játað af þeim, sem fyrir málinu standa, að málefnið sé svo þýðingarmikið og víðtækt, að þeir geti ekkert við það ráðið að finna viðunandi lausn á þeim tíma, sem þeir hafa til umráða. Þess vegna verði að leggja fram núna það, sem kallað er bráðabirgðalausn. Og það þarf ekki djúpt að skyggnast til að sjá, hvernig á því stendur, að það þarf að gera þetta einmitt núna og má ekkert dragast að dómi þeirra, sem hér standa fyrir málum. Mér virðast ástæðurnar aðallega vera tvær. Það er í fyrsta lagi að koma einmitt núna strax - og það má ekki dragast veltuútsvari á félagsmannaviðskipti samvinnufélaganna. Þetta er önnur ástæðan til, að það þarf að gera þetta nú alveg strax. Það þolir ekki neina bið að dómi þeirra, sem hér að standa, þar er svo mikið þjóðarnauðsynjamál á döfinni, að það er hægt að taka á sig mörg óþægindi til að koma slíku fram frá þeirra sjónarmiði. Hitt atriðið er að koma útsvarslækkun þeirri, sem hugsanlega kynni að verða vegna söluskattsálagningarinnar, þannig fyrir nú strax, að hún komi fyrst og fremst þeim til góða, sem mestar hafa tekjurnar, en almenningur verði hennar ekki aðnjótandi: Þetta er annað aðalatriði þessa frv. og önnur ástæðan til þess, að það verður að reka það fram með þessum ofsahraða, en má alls ekki bíða eftir því, að útsvarslöggjöfin sé athuguð af nokkru viti, eða menn gefi sér tóm til þess að ganga þannig frá því máli, að hugsanlegt væri, að það gæti staðizt til nokkurrar frambúðar. Ég mun minnast fáeinum orðum á þessi atriði, sem ég hef nefnt, sem mér sýnast vera höfuðatriði í þessu máli, þótt mörg önnur stór atriði komi þar einnig til greina, og mun ég kannske líka víkja að þeim örfáum orðum í leiðinni. Það er þá fyrst varðandi veltuútsvarið. Allir þeir, sem hafa kynnt sér nokkuð skattamál að ráði eða hugsað um þau, hugleitt þau efni, hafa gert sér grein fyrir því, að skattar og álögur eru einkum með tvenns konar móti. Annars vegar er það, sem kalla mætti beinir skattar, og hins vegar eru óbeinir skattar. Beinu skattarnir eru lagðir þannig á, að miðað er við hreinar tekjur eða hreinar eignir og greitt í hlutfalli við þær. En óbeinu skattarnir eru yfirleitt þannig hugsaðir og á lagðir, að þeir eru lagðir á ýmsa þætti viðskiptanna eða eignir, ekki með tilliti til þess, hversu mikið er þar saman komið í einn stað, heldur koma almennt á viðskipti og þjónustu. Þar undir koma allir tollar, söluskattar og öll slík gjöld. Þetta er allt það, sem kallað er í daglegu tali óbeinar álögur eða óbeinir skattar. En svo hefur verið sérstaklega ástatt hér í okkar landi nú alllengi, að útsvörin hafa verið eins konar bastarður, alveg sérstakt fyrirbrigði, kannske alveg sérstakt fyrir Ísland að því leyti til, að það hefur verið nær ómögulegt að gera sér grein fyrir því, að hve miklu leyti útsvörin voru beinn skattur og að hve miklu leyti þau voru orðin óbeinn skattur eða óbeinar álögur. Og ástæðan til þess er sú, að það hefur tíðkazt á ýmsum stöðum nú alllengi að leggja á það, sem kallað hefur verið veltuútsvar. Og þessu veltuútsvari hefur verið háttað þannig, að það hefur verið miðað við viðskiptin hjá hverjum einstaklingi eða hverju félagi fyrir sig og mjög mismunandi eftir tegundum viðskipta. En það hefur ekki verið gerð grein fyrir þessu sérstaklega, heldur hefur því gjaldi, sem mönnum er ætlað að greiða eða félögum hefur verið ætlað að greiða eftir þessum mælikvarða, blandað saman við það, sem mönnum hefur verið gert að greiða eftir tekjum og eignum, og þetta allt í einu lagi kallað útsvar. Nú hefur það aukið ákaflega mikið glundroðann í þessu, eins og gefur að skilja, að það hefur verið með öllu óljóst um veltuútsvörin, hvort þau væru tekin til greina t.d. við verðlagningu á vörum og þjónustu eða ekki. Og þetta ófremdarástand hefur verið þannig, að ég veit til þess, að í sumum dæmum hafa veltuútsvör verið tekin til greina við verðlagningu vara, tekin inn í vöruverðið og viðurkennd af yfirvöldunum, en í öðrum tilfellum og sennilega í langflestum tilfellum ekki. Þannig hafa veltuútsvörin orðið skattur á einstaklingana og fyrirtækin, en ekki óbeinn skattur, eins og þau þó eftir eðli sínu í raun og veru eru, sbr. t.d., hvernig söluskattur er á lagður og önnur slík gjöld, sem tekin eru til greina í vöruverðinu. Þetta hefur svo aftur orðið til þess þráfaldlega, að bæði félögum og einstaklingum hefur verið gert að greiða, þegar búið var að reikna veltuútsvar og útsvar af tekjum og eignum, hærra útsvar en nam öllum þeirra hreinu tekjum, að ég nú ekki tali um, að þau dæmi hafa sjálfsagt verið mörg, að útsvar ásamt tekjuskatti og eignarskatti hefur verið mun hærra en nam öllum tekjum einstaklinga og fyrirtækja. Þessar aðfarir hafa allar orðið í mörgum dæmum að hreinu eignanámi eða eignaráni, og það verður ekki ofsögum af því sagt, hversu gersamlega óviðunandi það er að haga skattálagningu á þennan hátt, eins og gert hefur verið undanfarið í mörgum bæjarfélögum varðandi álagningu veltuútsvarsins og annarra útsvara um leið. Það, sem á ríður í þessu sambandi og hefur lengi verið í athugun, en engin endanleg niðurstaða fengizt um, er auðvitað það að greina hér hreinlega á milli. Annaðhvort verða álögurnar að vera miðaðar við tekjur og eignir og vera þá beinir skattar, eða þá að þær verða að vera miðaðar við verzlunarumsetningu og aðra viðskiptaliði, og verður þá að taka þær álögur til greina á sama hátt í verðlagi og söluskatta og annað slíkt. Ég hygg, að það sé flestum ljóst, að þannig verði að koma þessu fyrir, ef vel á að fara, og að það sé óhugsandi, að þetta geti staðizt áfram eins og verið hefur. Og sannast að segja virðist mér viðleitni þeirra, sem hafa verið að skoða þessi mál undanfarin missirí, helzt hafa beinzt í þá átt að reyna að greiða úr þessari flækju, reyna að koma því þannig fyrir, að því verði gersamlega hætt að gera mönnum að greiða álögur til ríkis og bæja, sem fari langt fram úr þeim tekjuafgangi, sem menn eða félög hafa af rekstri sínum. Nú hefur þessi aðferð við álagningu útsvara verið gagnrýnd af mörgum, eins og eðlilegt er, og ég geri ráð fyrir, að margir mundu hafa búizt við, að þegar farið væri að endurskoða þessi mál, þá yrði reynt að breyta þessu í þá stefnu að gera þetta hreint upp, gera hrein skil á milli þeirra útsvara, sem lögð væru á sem beinn skattur, og annarra gjalda til bæjarfélaganna, sem lögð væru á sem óbeinir tollar eða óbeinir skattar. Reynt yrði að koma því þannig fyrir, að það öryggisleysi, sem menn hafa búið við að þessu leyti og hefur verið auðvitað algerlega óþolandi, hyrfi úr sögunni. En öryggisleysið hefur sem sé verið fólgið í þessu, að menn og félög hafa átt það yfir höfði sér, að niðurjöfnunarnefndir mældu þeim útsvör, miðað við umsetningu, sem færu langt fram úr hreinum tekjum einstaklinganna eða félaganna. Og það hefur verið á algerri ringulreið, hvort þau útsvör, sem þannig væru mæld sem veltuútsvör, fengjust tekin til greina við verðlagningu eða ekki. Hér er um svo stórfellt öryggisleysi að ræða, að það má teljast hafa verið alveg siðlaust að halda sífellt áfram að leggja útsvörin á með þessum hætti. Það er engin ástæða til að álíta, að þeir, sem stóðu fyrir setningu útsvarslöggjafarinnar, hafi ætlazt til, að svona væri farið að. Það er talað um að leggja á eftir efnum og ástæðum, og liggur miklu beinna við að skilja, að þeir hafi ætlazt til, að útsvörin væru beinn skattur, en ekki að farið væri út á þessa braut. En svona hefur verið á þessu haldið undanfarið og með þeim afleiðingum, sem ég hef aðeins drepið á. Því hefur stundum verið borið við, að það væri nauðsynlegt að hafa þennan hátt á, vegna þess að framtöl margra væru svo óáreiðanleg, að ef ekki væri partur af útsvarinu óbeinn skattur með þessu móti og miðaður við vörusölu eða þvílíkt eða þjónustu, þá yrðu margir útsvarsfrjálsir, sem ættu að réttu lagi að greiða talsvert til bæjar- og sveitarfélaganna. Ég vil biðja menn að íhuga, hvert þessi hugsunarháttur leiðir. Þessu hefur verið komið þannig fyrir, að veltuútsvarið hefur ekki aðeins verið lagt á þá, sem hafa verið grunaðir um að draga undan skatti, heldur hefur veltuútsvarið verið miðað við umsetningu og lagt jafnt á hjá öllum, bæði þeim, sem álitið var að teldu rétt fram, og hinum, sem menn höfðu grun um að teldu rangt fram. Það hefur þess vegna ekki verið að neinu leyti náð til skattsvikaranna með álagningu veltuútsvarsins. Það er ekkert annað en alger rökvilla. Það hefur verið lagt holt og bolt á umsetningu hjá öllum, bæði þeim, sem eru vandaðir í framtali, og hinum, sem menn hafa ástæðu til að halda að vilji skjóta sér undan gjöldum. Síðan hafa tekjuútsvörin og eignaútsvörin verið mæld á eftir, eftir skattstiganum, og bætt ofan á þá, sem telja rétt fram. M.ö.o.: veltuútsvarið, sem sumir hafa verið að tala um að ætti að vera til þess að skattsvikarar væru ekki gjaldfrjálsir til bæjanna, hefur orðið að almennum skatti á alla. En þeir, sem telja rétt fram, eru svo látnir borga útsvarið af tekjunum og eigninni rétt talinni sem sérstaka refsingu fyrir að telja rétt fram. Það er þess vegna ekkert annað en falskenning, að veltuútsvörin sé hægt að nota til þess að ná í þá, sem ella mundu sleppa undan gjöldum. Það er a.m.k. ekki hægt nema þá með því í leiðinni að íþyngja þeim á óforsvaranlegan hátt, sem telja rétt fram, - á siðlausan hátt. Þess vegna verður þessi röksemd fyrir veltuútsvörunum að engu, gersamlega að engu. Það er ekki hægt að ná til þeirra, sem menn álíta að telji rangt fram, nema með því að áætla þeim hærri tekjur en þeir telja fram og leggja siðan á þá eftir tekju- og eignarskattsstiganum til jafns við hina, sem menn álíta að muni telja rétt fram. Á þann eina hátt er hægt að ná til þeirra, sem menn hafa grunaða um að vilja skjóta sér undan gjöldum, en á engan hátt með veltuútsvörunum. Veltuútsvörin verða til að auka um allan helming ranglætið í garð þeirra, sem eru vandaðir menn og telja rétt fram. Veltuútsvarið verður líka til að svæfa þá, sem hafa með þessi mál að gera, - svæfa þá algerlega á verðinum og gera þá alveg tilfinningarlausa fyrir því, hvernig farið er með þá, sem telja rétt fram, því að menn hugga sig við, að skattsvikarinn greiði þó veltuútsvarið, og láta svo bara þar við sitja, - svæfa sig og samvizku sína með því, að hann hafi þó útsvar líka, eins og hinir, í stað þess að væri veltuútsvarið ekki, þá mundu allir þeir, sem hér eiga hlut að máli, miklu fremur en nú sameinast um að knýja fram betri framtöl. Bæjaryfirvöld mundu þá ganga í lið með skattstjórum og öðrum slíkum til þess að knýja fram betri framtöl, eða þá beinlínis ganga fram fyrir skjöldu og áætla þeim viðbótartekjur, sem menn álíta að telji ekki rétt fram. Þannig hafa veltuútsvörin hreinlega orðið til að draga allt stórkostlega niður frá því, sem ella hefði verið. Ef menn íhuga, hversu þetta ástand hefur verið óþolandi, þá býst ég við, að margir hefðu viljað álíta, að Sjálfstfl., sem a.m.k. hefur talið sig vilja hlynna að einstaklingsrekstri og einkaframtaki og öðru slíku, mundi leggja metnað sinn í það, þegar áhrif hans ykjust, að endurskoða þetta og reyna að koma hér á betri skipan, t.d. að kljúfa þessar álögur alveg greinilega niður og hafa beinu skattana og beinu útsvörin alveg sér og svo aftur sér það, sem ætti að leggja á með óbeinum hætti, en þessu siðleysi yrði hætt, þ.e. álagningu veltuútsvaranna. Það er að vísu alveg augljóst af því, sem er að gerast, að það hefur aldrei verið nema slagorð, að Sjálfstfl. beri framleiðendur eða atvinnurekstur yfirleitt nokkuð sérstaklega fyrir brjósti. Það getur verið, að einhver hafi haldið það í fyrra eða árið þar áður, en héðan af dettur engum í hug að líta þannig á. Það er alveg augljóst af þeim ráðstöfunum, sem flokkurinn er nú að beita sér fyrir, ekki bara í þessu máli, heldur svo að segja í öllum málum og allri meginstefnu, sem flokkurinn nú hefur tekið upp, að því fer alls fjarri, að hann vilji almennt hlynna að þessu, því að öll efnahagsstefnan er yfirleitt miðuð við að leggja steina í götu þeirra, sem vilja verða sjálfstæðir atvinnurekendur og yfirleitt sjálfstæðir efnalega, þrengja að þeim með öllu hugsanlegu móti og koma í veg fyrir, að þeir geti komið fram áformum sínum um aukinn atvinnurekstur og fjárfestingu í því sambandi. Þeir vilja draga úr öllum opinberum stuðningi, sem átt hefur að miða að því, að sem flestir gætu orðið sjálfstæðir atvinnurekendur og notið sín í einkaframtakinu. Allar meginráðstafanirnar ganga í þá átt að leggja hér steina í götu og hindranir. Auðvitað er ætlazt til þess, að í staðinn fyrir marga einstaklinga komi hin stóru félög, auðfélög, sem eiga að taka upp þá starfsemi, sem einstaklingarnir eiga samkvæmt þessari stefnu ekki að vera að baksa við. En miðað við það, sem flokkurinn hefur áður haft á oddi um þessi efni, þá hefðu sjálfsagt margir álitið, að flokkurinn mundi reyna að vanda sig á útsvarsmálinu og einmitt alveg sérstaklega á veltuútsvarsmálinu, reyna að koma í það hreinum línum, sem atvinnureksturinn í landinu gæti sætt sig sæmilega við, og að þessi mál yrðu ekki áfram í því fáránlega öngþveiti, sem þau hafa verið. Að vísu skal játað, að það var náttúrlega ekki við góðu að búast, þegar sá maður, sem hefur staðið fyrir þessu fargani í Reykjavík árum saman á þann hátt, sem landsfrægt er orðið fyrir löngu, var gerður að fjmrh. til þess að standa fyrir þeim endurbótum, sem ættu að verða. Það var sem sé alveg sérstaklega tekið fram í verkaskiptingunni, að hann ætti að hafa með að gera tekjustofna sveitarfélaga. Ég skal játa, að það var ekki beint við góðu að búast, þegar svona var á haldið. Maður, sem er alveg orðinn samdauna þessum aðförum öllum saman, sem ég var að lýsa varðandi álagninguna á útsvörunum, var náttúrlega ekki líklegur til að koma með stórfelldar nýjungar eða endurbætur í þessum efnum. En þó að margir hafi efazt um, að það yrði rösklega snúizt gegn þessum vanda og reynt að lagfæra, þá býst ég varla við, að menn hafi gert ráð fyrir því, sem nú er að gerast, en það er blátt áfram, að hæstv. ríkisstj. beitir sér fyrir því og sækir það með ofurkappi að lögfesta veltuútsvarsfarganið, og þó í enn þá verri og víðtækari mynd, eins og ég mun bráðum koma að. Það eru þær endurbætur, sem eiga að verða á þessu öngþveitisástandi. Áður hafa menn þó verið að leita að leiðum til að geta afnumið þetta fargan eða a.m.k. lagað það stórkostlega frá því, sem það hefur verið. En nú eru úrræðin þau að snarast til og lögfesta þetta, og það liggur svo mikið á, að það má ekki gefa neinn tíma til þess að íhuga málið. Það verður að gera þetta strax. Hver getur verið ástæðan til þess, að menn vilja nú leggja sig í annað eins og það að lögfesta þetta, eins og það hefur þá líka mælzt fyrir og mælist fyrir enn í dag, eins og dæmin ljósast votta? Það streyma inn andmælin, eins og eðlilegt er, það streyma inn andmælin víðs vegar að af landinu út af því að fara nú að lögfesta þetta ástand, sem nær allir hafa verið sammála um að væri óþolandi. Ég hygg, að eðlilega hafi menn búizt við öðru. En hver er þá ástæðan til þess, að gengið er í þetta með slíkri atorku og ofurkappi að lögfesta þetta dæmalausa fargan? Ég held, að það sé ekki nema ein ástæða til þess, og hún er sú, að að dómi þeirra, sem hér eiga hlut að máli, má það ekki dragast deginum lengur, að hægt sé að koma félagsmannaviðskiptum kaupfélaganna undir þetta sama og ég hef verið að lýsa, sem sagt undir veltuútsvör. Það er ástæðan til þeirrar undarlegu þróunar, sem menn verða nú vitni að. M.ö.o.: hugsunarhátturinn virðist vera eitthvað ámóta og hjá manninum, sem vildi vinna það til að láta stinga úr sér annað augað, ef annað augað yrði líka stungið úr nágrannanum. Stjórnarliðið virðist hugsa þannig: Þið verðið áfram að búa við þennan óskapnað, sem áður hefur verið talinn óalandi og óferjandi, en það er þó mikil bót í máli, að nú verða kaupfélagsviðskiptin færð undir þetta sama. Það verður stungið augað úr þeim líka. Hvað sem um þetta er að segja að öðru leyti, þá er þetta ekki jákvæður hugsunarháttur. Þetta er fremur neikvætt og dálítið einkennilegur hugsunarháttur. Þótti það aldrei merkur maður, sem hugsaði svona. Hefur aldrei þótt stefna í jákvæða átt að temja sér slíkan hugsunarhátt og breyta samkvæmt honum. Það hefði verið miklu myndarlegra af þeim, sem hér eiga hlut að máli og hafa viljað fram að þessu a.m.k. kenna sig við heilbrigt einstaklingsframtak og frjálsan atvinnurekstur og lítil ríkisafskipti með meiru, að finna einhverja leið til þess að leggja á útsvör, sem glóra væri í og hægt væri að mæla fyrir án þess að roðna, og láta svo þá aðferð gilda, ef þeir svo vildu, um öll viðskipti. Það virðist eins og hatrið á kaupfélögunum stjórni fyrst og fremst gerðum þessara manna, þeir sjái ekki glóru fyrir því hatri og vilji lögleiða hinar verstu fjarstæður, ef þær bara gilda um samvinnufélögin líka. Þá er ástæða til þess að skoða það ofur litíð, hvernig á því stendur, að hæstv. ríkisstj. og þeir, sem þar ráða, skuli vera svo jafnvægislausir, algerlega úr jafnvægi, að þeir láta stjórnast að verulegu leyti í ráðstöfunum sínum varðandi þýðingarmestu þætti þjóðarbúskaparins af hatri á félagsskap eins og samvinnufélagsskapnum. Hvað getur legið til grundvallar slíkum ósköpum? Ég skal ekki fara að halda hér langan sögulegan fyrirlestur um þau efni öll saman. En hér er á ferðinni svo dæmalaus þröngsýni og skoðað frá svo þröngu, ímynduðu eiginhagsmunasjónarmiði, að það eru sjálfsagt varla dæmi til annars eins og að slíkt hafi náð til lengdar áður tökum á stórum hópi manna, að slíkt hatur hafi náð að stýra þeirra gerðum að verulegu leyti. En aðdragandinn að öllum þessum málum er nokkuð langur og mikill, og hann er í því fólginn, að það er háð hér mikil samkeppni í landinu um fyrirkomulag viðskipta og ýmiss konar þjónustu. Annars vegar í þeirri samkeppni, sem ég tel á allan hátt eðlilega og holla og heilbrigða og hefur orðið þjóðfélaginu til ómetanlegs gagns, annars vegar í þeirri samkeppni stendur það fólk, sem hefur myndað öflug félög til að annast sjálft viðskipti og þjónustu. Flest af þessum félögum eru kölluð kaupfélög, og yfirleitt eru þau samvinnufélög og hafa samband með sér, eins og kunnugt er. Þau hafa viðskipti og ýmiss konar þjónustu fyrir sína félaga og raunar líka fyrir almenning annan. Annars vegar stendur þessi fylking, ef ég mætti svo segja. Hins vegar standa svo þeir, sem vilja reka viðskiptin í gróðaskyni fyrir sjálfa sig og þá, sem hafa trúað þeim fyrir sínum fjármunum til ávöxtunar í hlutafélögum og öðrum slíkum félögum. Frá þeim kemur mikil samkeppni á þennan hátt, og það er síður en svo ástæða til að amast við því, að menn reki þessi viðskipti í gróðaskyni. Það á auðvitað að vera algerlega frjálst, að menn geri það. Hið eðlilega í þessu efni er, að menn fái reynslu af því, hvaða úrræði duga bezt í þessu tilliti, og þetta fái að vigta sig. Það hefur löngum viljað vera svo, að það loða talsverðir fjármunir við verzlunina í landinu. Og ég hugsa, að þetta sé ekki aðeins hér á Íslandi, ég held, að það sé yfirleitt svo annars staðar líka. Það loða talsverðir fjármunir við verzlunina, og það kom afar fljótt upp hér, eftir að Íslendingar fóru að fást sjálfir við sín viðskiptamál, sú skoðun hjá almenningi, að það væri afar vonlítið, að almenningur gæti rétt við efnalega, nema hann hefði veruleg ítök í viðskiptunum. Ef menn ættu að verða dæmdir til þess að afhenda vörur sínar og kaupa vörur sínar eða eiga aðeins skipti við þá, sem rækju verzlun og aðra þjónustu í gróðaskyni, þá mundu menn eiga sér litlar viðreisnarvonir. Menn byggðu þetta auðvitað sumpart á viðskiptum sínum við erlendu verzlanirnar, sem hér réðu ríkjum, og höfðu menn ekki góða reynslu af því, þar eð Íslendingar voru arðrændir öldum saman einmitt í gegnum verzlunina. Svo fundu menn það auðvitað fljótt, að þó að kæmu innlendir atorku- og dugnaðarmenn í staðinn fyrir þá erlendu til að reka verzlunina, - þetta gátu verið ágætismenn og mjög duglegir, - þá var svo bezt þess að vænta, að þeir legðu sig fram og væru sanngjarnir, að þeir ættu við harðsnúna samkeppni að etja. Og fljótt sáu menn, að það mundi ekki vera nóg, vegna þess að það mundi sækja í það horf, að þeir, sem rækju verzlun í gróðaskyni, mynduðu samtök með sér um að berjast ekki allt of mikið innbyrðis. Og það efldist sú skoðun í landinu, að ekkert væri einhlítt í þessu annað en að almenningur kæmi sér upp öflugum félögum til að annast viðskipti og þjónustu fyrir sig með sannvirði. Annað kom þarna líka mjög til greina víðs vegar í landinu. Menn höfðu þá reynslu, að atorkumenn, sem komu og settu upp verzlun og kannske framleiðslu og gekk allvel og eignuðust verulegar eignir, þegar þeir voru búnir að starfa máske allmikinn hluta sinnar ævi, þá vildu þeir flytja í burtu og fluttust þá burt með meginhlutann af þeim gróða, er þeir höfðu haft af viðskiptunum, - burt úr byggðarlögunum. Og það fjármagn, sem þannig hafði safnazt í verzluninni, var byggðarlögunum algerlega glatað. Öll þessi reynsla, sem menn höfðu af þessu, varð til þess, að almenningur hafði mjög mikinn áhuga á því að stofna til verzlunarsamtaka, sem jafnframt gætu haft ýmiss konar þjónustu með höndum, þegar þeim yxi fiskur um hrygg, t.d. siglingar eða annað slíkt. Menn þóttust sjá fram á, að þetta væri bókstaflega eina leiðin til að tryggja sannvirði þeirrar vöru, sem þeir framleiddu, hvort sem það voru landbúnaðar- eða sjávarvörur, og eina leiðin líka til, að menn gætu fengið aðkeyptar vörur með réttu verði. Menn sáu ekki fram á annað en að strit þeirra yrði að litlu, ef þetta kæmist ekki í framkvæmd. Menn sáu fram á, að það var engin von til, að verzlunargróðinn, sem alltaf verður talsverður, gæti haldizt í byggðarlögunum öðruvísi en að stofna til slíkra almannasamtaka. Og þessi almannasamtök urðu kaupfélögin, sem uxu upp víðs vegar um landið og ég hika ekkert við að fullyrða að hafa orðið einn þýðingarmesti þátturinn í allri þeirri stórfelldu viðreisn, sem orðið hefur á Íslandi. Og að mínu viti má nefna þau við hliðina á verkamannasamtökunum hvað þetta varðar. Það kom fljótt í ljós, að þeir, sem höfðu hugsað sér að reka verzlun í gróðaskyni og annan atvinnurekstur, margs konar þjónustu fyrir almenning, tóku illa þeirri samkeppni, sem þarna varð af hendi almennings, - sorglega illa, - fóru beinlínis á stúfana til að reyna að koma þessum samtökum almennings fyrir kattarnef. Þeir vildu ekki sætta sig við þá samkeppni, sem þarna var að komast á. Þeir kölluðu sig samkeppnismenn, en voru það ekki. Þeir voru ekki samkeppnismenn. Þeir vildu ekki sætta sig við þá samkeppni, sem þarna var að verða af hendi almennings eða þeirra samtaka, sem almenningur hafði komið sér upp. Og þeir hófu svæsnar tilraunir til að reyna að hefta framrás þessara félagssamtaka með öllu hugsanlegu móti. Þessir menn brutust til valda í einum af stjórnmálaflokkum landsins til að hafa þannig aðstöðu til þess að nota ríkisvaldið til að hefta þessa þróun, þessa samkeppnisþróun almennings í viðskiptamálum. Og þeir létu þennan flokk, sem ætíð hefur starfað síðan og heitir núna Sjálfstfl., - þeir létu hann með margvislegu móti gera tilraunir til að koma í veg fyrir, að þessi félagshreyfing gæti orðið sterk. Þeir vildu ekki þessa samkeppni. Þeir vildu fá að sitja að þeirri aðstöðu áreitnislaust, sem þeir höfðu skapað sér í landinu um þær mundir, sem almenningur hófst handa um kaupfélögin. Það átti að nota löggjöfina, löggjafarvaldið, ósleitilega í þessu. T.d. var áratugum saman ofsalegur bardagi háður um, hvernig skyldi skattleggja þessa félagsmálahreyfingu, þessar viðskiptastofnanir, bæði heima fyrir í byggðarlögunum og eins til ríkisins. Og þá var því t.d. alveg blygðunarlaust haldið fram af þeim mönnum, sem voru á móti þessum samtökum almennings, að félögin skyldu greiða skatta af því fé, sem þau skiluðu aftur til viðskiptamannanna, til félagsmannanna, sem tekjuafgangi af viðskiptum, sem þau höfðu haft fyrir þá. Því var haldið fram, að þetta ætti að skattleggja. En á sama tíma fannst þessum mönnum alveg sjálfsagt auðvitað að draga frá og það átti ekki að telja sem tekjur hjá kaupmanni afslátt, sem hann gaf viðskiptamanni, sem var ekki heldur von. Hvaða óvitlausum manni hefði dottið í hug að kalla tekjur hjá kaupmanni þann afslátt, sem hann gefur viðskiptamanni sínum? Og samvinnumönnum datt auðvitað aldrei slík fjarstæða í hug. En hinum, sem höfðu eflt pólitísk samtök til að reyna að tefja þessa þróun, þeim datt sú fjarstæða í hug, að það væri hægt að tefja fyrir þessari félagsmálahreyfingu og lama hana með því að telja það skattskyldar tekjur hjá félögunum og skattleggja með þungum sköttum, sem félögin gátu látið félagsmenn sína hafa sem afslátt af þeim viðskiptum, sem þeir höfðu haft við félögin. Ég nefni þetta bara sem dæmi til að sýna fram á, að það, sem við erum að sjá og reyna núna þessar vikur og þessa mánuði í sambandi við allt þetta, er ekkert nýtt í okkar þjóðlífi. Þetta er framhald af áratugalangri baráttu. Ekki baráttu þess fólks, sem stendur að samvinnufélögunum, fyrir neinum sérréttindum eða neinu slíku. Það fólk hefur aldrei reynt að berjast fyrir því að banna nokkrum manni að reka viðskipti í gróðaskyni eða öðru slíku. Hér er framhald baráttu við harðsnúinn flokk, sem hefur sett sér það markmið að reyna að nota ríkisvaldið og allar hugsanlegar aðferðir til þess að koma í veg fyrir, að þessi almannasamtök fólksins fái notið sín. Nýjasta dæmið um þetta og eitt það fólslegasta, sem þekkzt hefur og sýnir, að andinn er vei vakandi, það er þetta nýjasta, að það er lögleitt hér á Alþ. fyrir frumkvæði þessa flokks, sem alltaf hefur viljað eyðileggja þessi félög, að það skuli taka með valdi helminginn af því fé, sem fólkið, sem byggir upp þessi félög, leggur félaginu sínu sem rekstrarfé, en það er kallað að leggja í innlánsdeild, það skuli taka helminginn af þessu fé með valdi og færa það inn í bankakerfi ríkisstj., - það skuli taka þetta fé frá þessu fólki, frá þessum félögum, og færa það inn í bankakerfi ríkisstj. Þetta er nýjasti meiðurinn á þessu tré, sem hefur vaxið hér undanfarna áratugi og enn ber þessi þokkalegu - ég vil ekki segja blóm, það er náttúrlega óviðeigandi um slíkan ávöxt. Þetta er sem sagt eitt af nýjustu dæmunum. Og þessi þróun öll sýnir okkur, hvernig þessar línur liggja. Þarna hefur verið efldur stór og sterkur flokkur í landinu, sem hefur haft sem eitt af sínum höfuðatriðum að reyna með öllu hugsanlegu móti að koma í veg fyrir, að þessi félagsmálahreyfing geti vaxið eðlilega. Þó er augljóst mál, að það er lífsnauðsyn fyrir þjóðfélagið, að samvinnufélögin geti verið öflug, þau geti vaxið og að það geti verið í landinu samkeppni, raunveruleg samkeppni, við skulum segja á milli fólksins, sem hefur tekið þessi viðskipti í sínar hendur í sínum félögum, og svo aftur þeirra, sem vilja reka þennan rekstur í gróðaskyni. Svo sannarlega á að vera samkeppni þar á milli, og þannig verður bezt fyrir þessu séð. Ég fyrir mitt leyti hef ekki neina verulega trú á verðlagseftirliti. Ég hef mesta trú á slíkri samkeppni, að hún geti komið að gagni. Ég hef alltaf haft litla trú á verðlagseftirliti og öðru slíku, en ég hef haft tröllatrú á því, að ef skynsamlega væri frá þessum málum gengið og hér væri möguleiki til þess, að þessar tvær stefnur í viðskiptum gætu keppt, þá væri þannig bezt séð fyrir þessum málum. Ég vil í þessu sambandi taka fram það, sem ég veit að öllum er ljóst, hvað hættulegt það er, ef samvinnufélögin væru lömuð eða starfsemi þeirra heft, hver voði væri þá fyrir dyrum. Það er enginn vafi á því, að þeir, sem reka verzlun eða viðskipti í gróðaskyni einvörðungu, - og ég álasa þeim ekki á nokkurn hátt, margir af þeim eru prýðis- og dugnaðarmenn og eiga fullan rétt á sér með sitt starf, - en það er ekki nokkur vafi á því, að þeir hafa sterka tilhneigingu til þess að mynda með sér samtök um að keppa ekki of mikið innbyrðis. Og það er á almannavitorði, að slík samtök eiga sér stað. Ég er því alveg sannfærður um, að ef samvinnufélögin væru ekki jafnöflug og þau eru núna í landinu, þá væri fólk algerlega ofurselt hringum og samtökum, sem mundu myndast í fjölmörgum greinum. Tilhneigingin er svo ákaflega rík í þá átt og ekki sízt í þjóðfélagi heldur fábrotnu eins og okkar, þar sem ekki eru ákaflega margir starfandi í hverri grein og eiga því auðveldara með að ná saman og hafa samtök með sér en í stærri löndum, þar sem erfiðara er að koma slíkum samtökum við. Ég álít þess vegna, að það sé lífsnauðsyn að gera ekkert til að leggja stein í götu samvinnuhreyfingarinnar, og lýsi megnri andúð á þeim ráðstöfunum, sem núverandi ríkisstj. beitir sér fyrir í þessu efni. Og það er víst alveg óhætt að segja, að yfirleitt er mikill skilningur í landinu á því, að hér er farið algerlega rangt að, og menn skilja vel og miklu betur en áður, hvað á bak við liggur. En það út af fyrir sig er náttúrlega þýðingarmikið og mikil bót. Annað atriði, sem veldur þessu óskiljanlega hatri á samvinnuhreyfingunni og ofsóknum í hennar garð, er svo það, að því miður virðast foringjar Sjálfstfl. haldnir slíku ofstæki, pólitísku ofstæki, að ef mönnum, sem eru annarrar skoðunar en þeir í landsmálum, er trúað fyrir trúnaðarstöðum innan félagssamtaka, eins og t.d. samvinnufélaga, þá missa þeir jafnvægið og leggja hatur á þann félagsskap og ofsækja hann með öllu móti. Þetta er alveg furðulegt, en þetta er nú því miður svona. Ein af ástæðunum fyrir þessum óstjórnlegu aðförum í garð samvinnufélaganna virðist vera sú, að það hefur orðið þannig, að andstæðingar sjálfstæðismanna hafa valizt til forustu í samvinnuhreyfingunni, sem er heldur ekkert einkennilegt, ef það er skoðað, hvernig flokkurinn hefur leyft sér að koma fram í garð samvinnuhreyfingarinnar. Það hefur því vitanlega farið þannig, að áhugamenn í samvinnufélögunum eru margir andstæðingar sjálfstæðismanna. En af því að þessir andstæðingar sjálfstæðismanna eru margir hverjir manna áhugasamastir í þessum félögum, þá er þeim að sjálfsögðu oft trúað þar fyrir trúnaðarstörfum. Þetta virðist verða til þess, að sjálfstæðismenn sleppa sér alveg, og auka tilhneigingu þeirra til að ofsækja þennan félagsskap, sem er þó ærin fyrir. En svona hugsunarháttur er alveg ósæmilegur. Það er alveg ósæmilegt að leggja fæð á félagsmálahreyfingu eða nýtilega þjóðmálastarfsemi fyrir það eitt, að andstæðingum manna í pólitík hefur verið trúað þar fyrir forustu eða þeir hafa gengið þar fram fyrir skjöldu. Þetta er algerlega ósæmilegur hugsunarháttur, en virðist vera ákaflega ríkur í herbúðum sjálfstæðismanna. Ég sé ekki betur en allt þetta, sem ég hef verið að lýsa, séu aðalástæður fyrir þessum undarlegu ráðstöfunum, sem nú er verið að gera. Við verðum vitni að því, að ætlunin er að lögleiða veltuútsvarafarganið, bara í enn víðtækari mynd, þannig að nú eiga félagsmannaviðskipti samvinnufélaganna einnig að koma undir þetta. Ég held því fram, eins og ég sagði áðan, að hér liggi á bak við hugsunarháttur, sem er einna líkastur og hjá þeim náunga, sem var þannig hugsandi, að hann vildi vinna það til að láta stinga annað augað úr sjálfum sér, ef það yrði stungið annað augað úr nágrannanum líka. Það getur bókstaflega ekki verið annar hugsunarháttur en þessi, sem liggur til grundvallar því, að flokkur eins og Sjálfstfl. rembist nú eins og rjúpan við staurinn að lögfesta veltuútsvarafarganið, eins og það þá líka hefur verið í framkvæmd og eins og það er þokkað yfir höfuð, ekki sízt hjá þeim, sem hafa einhvern rekstur með höndum. Ég held því fram, að það geti aldrei vel farið, að þessi hugsunarháttur fái að ráða. En þá kemur spurningin: Hvernig eru þá þessi viðskipti vaxin, sem nú eiga að koma undir þetta nýja veltuútsvar, sem á að lögleiða, félagsmannaviðskipti samvinnufélaganna? Þetta er mjög víða þannig, að í samvinnufélögunum eru menn úr mörgum byggðarlögum í einu félagi og félagið fær sínar vörur í einn stað, verzlunarstaðinn, og þaðan er þeim skipt út á milli félagsmannanna. Það á sem sé að lögleiða, að í þessum eina stað, þar sem vörurnar fara í gegn, sé hægt og eigi að leggja á allar þessar vörur sérstakan skatt. Það er alveg sama, hvaða vörur það eru. Þeir hafa að vísu orðið það skelkaðir, að þeir undanþágu mjólkurbú og sláturhús. En það var fellt hér í gær að undanþiggja vörur eins og t.d. tilbúinn áburð og fóðurbæti, þetta á allt að skattleggjast, og líka fellt að undanþiggja vörur til sjávarútvegsframleiðslu, eins og t.d. salt og veiðarfæri. Þetta var nú flutt til reynslu og til þess að sýna, hvers konar skrípalöggjöf það er, sem hæstv. ríkisstj. er að beita sér hér fyrir, enda held ég sannast að segja, að margur sjálfstæðismaður hafi fengið sig fullsaddan á atkvgr. hér í gær, og fékk það náttúrlega ekki dulizt neinum, sem hér var staddur. En til þess að sýna, hvers konar skrípalöggjöf það er, sem hér er verið að setja, voru þessar brtt. fluttar, og það sýndi sig, að þær voru felldar. Það mátti ekki einu sinni undanþiggja þennan varning. Þetta skal ailt skattleggjast í þeim stað, þar sem vörurnar fara í gegn, og það alveg eins fyrir því, þó að það séu kannske 10 eða 20 byggðarlög, sem standa að þessum viðskiptum. Hvaða vitglóra er í öðru eins og þessu? Það hefur enginn reynt að færa nein rök fyrir því. Þegar samvinnufélögin fóru að starfa og voru búin að starfa hér æðilengi, og það var, eins og ég sagði, mikill ágreiningur um, hvernig þau skyldu skattlögð og útsvarslögð, þá var það 1921, að sett var löggjöf um þessi mál. Og þeir, sem settu löggjöfina 1921, beygðu sig fyrir staðreyndum, því að þeir sáu, hvernig félögin voru upp byggð og að þetta var ekki hægt, það væri eins og hver önnur endileysa að byggja þetta upp á þennan hátt. Til þess að koma því í veg fyrir, að þannig væru fjöldamörg byggðarlög skattlögð í þágu eins byggðarlags, þá settu þeir um þetta alveg sérstaka reglu. Þeir settu sérstaka reglu, og hún var sú, að félagið skyldi greiða nokkurt gjald til þess byggðarlags, þar sem það starfaði, ekki venjulegt útsvar af félagsmannaviðskiptunum, en sérstakt gjald, sem var miðað við fasteignir. En þetta var auðvitað gert af því, að menn sáu, hvaða rangindi það voru að skattleggja þannig fólk í mörgum byggðarlögum til ágóða fyrir eitt. Og annað er líka í þessu sambandi. Þessi viðskipti eða þjónusta, sem samvinnufélögin hafa með höndum fyrir sína félagsmenn, er ekki á nokkurn hátt sambærileg við kaup og sölu. Það er ekki verið að kaupa og selja til þess að hafa hagnað af því, heldur er þar verið að útvega vörur eða koma vörum í verð fyrir félagsfólkið. Og þannig er því háttað, að þar getur aldrei neinn gróði orðið í venjulegum skilningi þess orðs, af þeirri einföldu ástæðu, að ef afgangur er, þá er hann annaðhvort látinn ganga til félagsmannsins sem hækkun á vöruverði, ef hann hefur látið framleiðsluvöru í félagið, eða sem lækkun eða afsláttur á aðkeyptum vörum. Og ef allt það, sem afgangs er, er ekki látið úti á þennan hátt, þá rennur það, sem eftir er, í sjóð, sem félagið hefur undir höndum og aldrei getur orðið eign félagsmannanna. Sá sjóður verður ævinlega og ævarandi eign félagsins sjálfs, og félagið er stofnun í byggðarlaginu, og það fé getur því aldrei þaðan farið og aldrei orðið notað í öðru skyni en handa opnu samvinnufélagi, sem vill reka viðskipti fyrir fólkið í byggðarlaginu. En svo koma þeir menn, sem hér tala fyrir stjórnarliðið, og segja, að þessi viðskipti séu alveg nákvæmlega hliðstæð því að kaupa vöru í því skyni að hafa hag af því að selja hana aftur, - þetta sé nákvæmlega hliðstætt því. Þessir menn vita miklu betur en þeir segja um þetta. Þeim er vel ljóst, hvernig þetta er. Með þessu er bara verið að gera eina tilraunina til þess að hefta þessa starfsemi - starfsemi samvinnufélaganna - alveg eins og með innlánsdeildirnar. Innlánsdeildirnar eru ekki neinar útlánastofnanir, sem séu hliðstæðar t.d. við banka. Það er ekki nokkur eyrir lánaður nokkru sinni út úr nokkurri innlánsdeild. Það er algerlega bannað. Það er rekstrarfé, sem lagt er inn í félögin. Félagsfólkið leggur það fé inn í sitt eigið félag. Og það mætti alveg nákvæmlega með sams konar rétti taka upp á því næst, - og kannske það verði gert, ef þeir, sem eru í andstöðu við þessa menn, hugsa líka eins og maðurinn með augað, að þá yrði tekið upp á því næst að lögleiða, að ef einhver einstaklingur í landinu legði fjármagn inn í sitt félag, t.d. hlutafélag, þá ætti hann að leggja jafnmikið fé inn í bankakerfi landsins. Það væri alveg hliðstætt, að slíkt væri gert, eins og það, sem þessir hv. meirihlutamenn hafa gert gagnvart kaupfélögunum í sambandi við innlánsdeildirnar. En þessir menn vita þetta allt saman upp á hár. Þeir vita vel, hvert er eðli innlánsdeildanna og hvað þeir eru að gera. Þeir vita líka vel, hver er munurinn á venjulegum gróðaviðskiptum og þeirri þjónustu, sem samvinnufélögin veita, að það er ekki svo hliðstætt, að það geti gilt hispurslaust sama reglan þar um. Þeir vita líka vel um það, sem ég var að segja áðan, hvernig þetta kemur út fyrir fólkið í þeim byggðarlögum, þar sem það verður skattlagt með háum gjöldum fyrir allt annað byggðarlag o.s.frv. Þeim er þetta auðvitað allt ljóst. En þessu er öllu vikið til hliðar fyrir þessari höfuðnauðsyn: að koma fjötri um fót samvinnuhreyfingarinnar. Og þetta er allt vegna þess, að þeir hafa ekki, að því er virðist, manndóm til að taka upp eða halda áfram með eðlilegu móti samkeppni við samvinnuhreyfinguna. Það er það, sem þeir ættu þó að gera, án þess að vera nokkuð að misnota ríkisvaldið til að koma henni á kné. En það er eins og ég hef líka sagt hér, þetta er ekkert nýtt. Það er það sama, sem reynt hefur verið frá byrjun, sbr. orrustuna um skattana og útsvörin á samvinnufélögunum áður fyrr o.s.frv. Nú hefur þetta magnazt upp aftur, vegna þess að Sjálfstfl. hefur fengið það sem kalla má hreinan meiri hluta. Þá er þetta allt saman vakið upp aftur. Það hefur verið sagt eitthvað um það í þessu sambandi, að það hafi komið fram stórkostlegur galli á útsvarslöggjöfinni, sem hafi þurft að leiðrétta í skyndi, og hann var sá, að Samband íslenzkra samvinnufélaga hafi allt í einu orðið útsvarsfrjálst, af því að það standi í löggjöfinni núna, að það megi ekki leggja hærra útsvar á en nemur hagnaðinum af utanfélagsmannaviðskiptunum. Ég held því alveg hiklaust fram, að þeir hér í Reykjavík hafi eftir áætlun gert Sambandið útsvarsfrjálst. Þeir hefðu vel getað komið útsvari á Sambandið eftir gildandi löggjöf. En þeir vildu ekki gera það, því að þeir vildu hafa þetta svona til þess að hafa það að eins konar skálkaskjóli. Þá hafa þeir auðvitað haft í huga að gera þessar breytingar á löggjöfinni og aðrar slíkar. Það er svo mikið frjálsræði um það, hvernig meta skuli fyrningarafskriftir og annað slíkt í sambandi við útsvarsálagningu, að þetta var vandalaust, ef þeir hefðu viljað. Þeir vildu hins vegar láta S.Í.S. vera útsvarsfrjálst og vitna síðan í það. En þetta ákvæði var í löggjöfinni, það er alveg rétt. Það skyldi ekki leggja meira á utanfélagsmannaviðskipti samvinnufélaga en næmi öllum hagnaðinum af viðskiptunum. Nú skyldu menn að vísu hafa haldið, að Sjálfstfl., sem hefur þótzt vera, skulum við segja, mikill stuðningsflokkur einstaklingsrekstrar og frjáls atvinnurekstrar, að þeim flokki fyndist þetta ákvæði ekkert óeðlilegt. Það er ákaflega einkennilegt, að Sjálfstfl. skuli ekki finnast það sjálfsagt lagaákvæði, að enginn greiði hærra útsvar en hann hefur í hreinar tekjur. Og sannast að segja hefði maður átt að mega búast við því, að ef hér væri um misrétti að ræða, þá mundi Sjálfstfl. reyna að leiðrétta það misrétti með því, að aðrir í landinu fengju þessi „hlunnindi“ að þurfa ekki að borga meira útsvar en nam öllum tekjunum. Ég býst ekki við, að það hefði þótt nein ofrausn, þó að Sjálfstfl. hefði beitt sér fyrir því. En það er ekki það, sem Sjálfstfl. beitir sér fyrir, því jafnrétti, sem þó lá náttúrlega alveg beint við að takmarka einmitt slíkt hjá öllum. En þar kemur aftur hugsunarháttur mannsins með augað. Það mátti ekki setja slíkt í lög, heldur varð að vinna það til að lögleiða allt veltuútsvarafarganið eins og það hefur verið og reyna að koma sem sagt um leið höggi á samvinnuhreyfinguna. Eins var það mjög auðvelt að nema þetta ákvæði brott úr löggjöfinni, sem þeir töldu sig hafa steytt á, og þá stóð samvinnuhreyfingin, að því er varðaði utanfélagsmannaviðskiptin, nákvæmlega eins að vígi og aðrir þeir, sem reka verzlun. Og það var alveg réttmætt, vegna þess að utanfélagsmannaviðskipti eru kaup og sala, gerð í hagnaðarskyni, á sama hátt eða hliðstæðan hátt og venjulegur verzlunarrekstur. Nú þykjast þeir, sem hér eiga hlut að máli, hafa verið ákaflega leiknir. Nú muni þeir koma þungum höggum á samvinnuhreyfinguna, kaupfélögin og Sambandið. Það verði gífurleg útsvör, sem þessir aðilar þurfi að greiða, og verði nú léttari glíman við þessi félög. Ég skal ekkert segja um, hvernig þetta mælist. Þetta er allt saman svo flókið, að það er ákaflega erfitt að gera sér grein fyrir því. Svo sýnist mér sá háttur vera nokkuð á hafður að hafa þetta „mátulega loðið“ allt saman, þannig að þeir, sem eru hæfilega velviljaðir, geti hreyft þetta til í hendi sér, eins og þarf til að koma þá höggi á þá, sem þeir vilja slá. Og mætti færa mörg rök fyrir því, hvernig þetta er einmitt haft á þá lund í ýmsum greinum - kannske til þess. Ég skal þess vegna ekki segja um það, hvernig þetta mælist. En hitt er augljóst mál, að margar vörur koma undir þetta nýja gjald. Og hvar kemur það þá niður, ef þetta nýja gjald verður lögleitt á þessi viðskipti, sem ég hef verið að ræða hér um, félagsmannaviðskipti samvinnufélaganna? Það hefur oftast nær verið þannig, að samvinnufélögin hafa getað skilað nokkrum tekjuafgangi af félagsmannaviðskiptum. En ef þeim tekst með þessu að hafa þessi veltugjöld vel rífleg og koma þungum gjöldum á þessar vörur, sem ég var hér að ræða um, og aðrar neyzluvörur almennings í samvinnufélögunum, þá verður það auðvitað hreinlega til þess, að félögin geta greitt minni afslátt eða minni tekjuafgang en áður hefur verið og kannske engan. Þess vegna verður þetta skattgjald í reyndinni hreinlega skattur á almenning í landinu, sem notfærir sér úrræði samvinnunnar. Það er kannske líka meiningin að draga úr áhuga manna á því að notfæra sér þessa leið til þess að komast fram hjá óeðlilegum verzlunargróða. Ég held því þess vegna fram og færi fyrir því þær ástæður, sem ég nú þegar hef gert, að það sé með öllu óeðlilegt að gera þessa breytingu, sem nú er fyrirhuguð á veltuútsvörunum. Í fyrsta lagi sé það alveg óverjandi að lögfesta veltuútsvörin, - það sé algerlega óverjandi, ekki bara gagnvart samvinnufélögunum, heldur gagnvart landsmönnum yfirleitt, að lögfesta það siðleysi, sem veltuútsvörin hafa verið, og það öryggisleysi fyrir allan rekstur í landinu, sem þeim er samfara. Í annan stað sé það algerlega óverjandi að setja það nú í lög, að það skuli leggja þessa skatta á félagsmannaviðskipti samvinnufélaganna. Það er svo einn þáttur í þessu máli, að hér getur orðið um æðiþungar búsifjar að ræða fyrir margan með þessu nýja sniði, því að það getur farið svo, að það verði lagt veltuútsvar á sumar vörur mörgum sinnum. T.d. getur farið svo fyrir framleiðendum, að það verði lögð veltuútsvör á þá heima í byggðarlögunum fyrst, miðað við þeirra eigin framtöl, framleiðendanna sjálfra. Þeir guggnuðu á því að leggja á afurðirnar, um leið og þær færu í gegnum mjólkurbúin og sláturhúsin. En það er svo alveg sérstaklega lögboðið á hinn bóginn, að það skuli leggja á afurðirnar, þegar farið er að selja þær t.d. í heildsölu, og það jafnvel þó að um umboðsþjónustu sé að ræða. Og það er gengið svo langt í þessu, að það eru höfð sérákvæði í frv. um, að það skuli skattleggja landbúnaðarafurðir með veltuútsvari, þó að þær séu í umboðssölu. Það er meira að segja þannig frá þessu gengið, að allar aðrar vörur í landinu eru undanþegnar slíku gjaldi, ef þær eru í umboðssölu, - allar aðrar vörur en landbúnaðarafurðirnar. Það á að gilda sérákvæði um þær, að þær skuli koma undir veltuútsvar, verð þeirra, þó að þær séu til umboðssölumeðferðar. Þetta er kveðjan, sem framleiðendur í sveitum landsins fá alveg sérstaklega í þessu frv. Þá kemur veltuútsvar á landbúnaðarvörur, ef þær fá einhvers konar iðnaðarmeðferð í bæjunum. Og loks kemur í fjórða sinn á þær veltuútsvar, þegar þær eru boðnar almenningi í búðum. Það er því dálagleg álagningarkeðja, sem hér er sett upp, og alveg í stíl við aðrar aðfarir hæstv. ríkisstj., - ríkisstj., sem stóð fyrir því að leggja söluskatt á þann fisk, sem almenningur kaupir daglega sér til lífsviðurværis, sem er algert einsdæmi í sögu landsins. Má segja, að það sé í fullum stíl við það, sem það nú er verið að gera í þessu tilliti. Ég sagði það í upphafi máls míns, að mér skildist, að það væri tvenns konar tilgangur með því að berja þetta mál fram einmitt núna, - og það er furðulegt, að nokkur maður skuli vilja leggja sig í slíkt, miðað við allan þann frágang á málinu, sem nokkuð hefur verið rætt um, og ég sagði, að það væri annars vegar til að koma veltuútsvörum á félagsmannaviðskipti samvinnufélaganna, m.ö.o. að koma veltuútsvörum á félagsfólk samvinnufélaganna, - það er nú kannske réttara að orða það þannig, - þær tugþúsundir alþýðuheimila, sem notfæra sér úrræði samvinnunnar við útvegun nauðsynja og við að koma framleiðslu sinni í verð. Ég hef rætt nokkuð um þennan þátt. En hinn aðalþátturinn í málinu, sem virðist reka svona gífurlega á eftir, er sá að tryggja, að sú lækkun, sem kynni að verða á útsvörunum, komi þeim einum til góða, sem hafa greitt há útsvör, en ekki hinum. Mun ég fara um þennan þátt málsins fáeinum orðum. Þegar hæstv. fjmrh. og hans menn lögðu hér fyrir söluskattsfrv., var ákveðið, að hluti af söluskattinum skyldi renna til sveitarfélaganna og bæjarfélaganna, 20%, og það var sagt, að þetta ætti að verða til að lækka útsvörin. Nú hafa menn að vísu sumir leyft sér að draga í efa, að lækkun útsvaranna verði veruleg, vegna þess að ráðstafanir hæstv. ríkisstj. í mörgum greinum hafa í för með sér stórfellda hækkun á útgjöldum bæjar- og sveitarfélaga, og við vitum líka, að það er alltaf nokkur útþensla einnig í þessum gjöldum. Það má þess vegna vel vera, að það verði lítið úr heildarlækkun útsvaranna, en e.t.v. verður hún einhver, ég vil ekkert um það fullyrða. En þegar þetta lá fyrir, kom strax upp spurningin um, hverjir skyldu verða aðnjótandi þeirrar lækkunar, sem kynni að verða á útsvörunum, - menn taki eftir því. Og þá hefur auðvitað verið farið að íhuga í stjórnarherbúðunum, þar sem átti að lögfesta veltuútsvör á félagsmannaviðskipti samvinnufélaga og útsvarslöggjöfin yrði þar af leiðandi rifin upp eða yrði hreyfð, þá hefur það auðvitað komið til íhugunar, hvað skyldi setja í lög um þetta. Þá komu auðvitað margar aðferðir til greina. Það kom auðvitað til greina sú aðferð að láta útsvarslækkunina koma þeim til góða, sem höfðu lægstar tekjurnar og verða mest fyrir barðinu á efnahagsmálaráðstöfunum ríkisstj., t.d. fólki, sem hefur ekki nema 50–60–70 þús. kr. tekjur og á að lifa á því og fær á sig gífurlegar hækkanir á öllum sviðum, og svo fólki, sem hefur eitthvað meiri tekjur og vitanlega á fullt í fangi. Það gat vitanlega komið til greina, að þetta fólk nyti fyrst og fremst útsvarslækkunarinnar, ef það auðnaðist að láta hana verða. Þá gat líka komið til greina sú leið að lækka útsvarsstigann hlutfallslega allan saman. Þá var það að vísu svo, að þeir hæstu fengu meiri lækkun í krónutölu en þeir lægri, og var á því stórfelldur hængur, en þó hefðu allir fengið hlutfallslega jafna lækkun. Hvorugur þessi háttur er á hafður, en það er tekið upp alveg nýtt ákvæði, sem er ákaflega meinleysislegt og litur mjög sakleysislega út, og við fljóta íhugun mætti segja mér, að ýmsum þætti ekki óréttmætt. Og það hljóðar þannig, að áður en útsvar er á lagt og áður en tekjurnar eru lagðar á útsvarsstigann, þá skuli draga frá greidd útsvör. Síðan er sett í frv., að útsvarsstiginn fyrir Reykjavík skuli vera sá sami og verið hefur. Hvernig verkar svo þetta? Þetta verkar þannig, að þeir, sem hafa haft háar tekjur og greitt há útsvör, fá bróðurpartinn eða nær alla útsvarslækkunina, vegna þess að þeir fá svo mikinn frádrátt vegna hinna greiddu útsvara. Með þessari aðferð er sem sagt hægt að tryggja, að meginhlutinn af útsvarslækkuninni, sem kynni að verða, renni til þeirra, sem hafa haft hæstar tekjurnar. Og þeir virðast hafa þorað að leggja út í þetta af því, að hægt var að fela þetta á svona sakleysislegan hátt. Það er bara lítið sanngirnisatriði, sem verið er að lögleiða, að greidd útsvör komi til greina til frádráttar eins og önnur greidd útgjöld. En í raun og veru er þarna verið að kollvarpa algerlega útsvarsstiganum, því að útsvarsstiginn, sem notaður hefur verið, er miðaður við, að greiddu útsvörin séu ekki dregin frá, og þess vegna er hann eins og hann er. Ef það hefði áður verið í lögum, að útsvörin mætti draga frá, væri útsvarsstiginn áreiðanlega öðruvísi. Það á að nota sama stigann, engu að breyta, - nota sama stigann og setja pínulítið sanngirnisákvæði inn. En það verkar svona, að það er sama sem að gerbreyta útsvarsstiganum til hagræðis fyrir þá, sem hafa hæstu tekjurnar. Og ef verður um nettólækkun á útsvörum að ræða, þá fá þeir með háu tekjurnar mestalla lækkunina, en ef ekki verður um lækkun að ræða á heildarútsvörunum, þá verkar þetta þannig, að verulegur hluti af þeirri útsvarsbyrði, sem þeir með hæstu tekjurnar hafa borið áður, verður færður yfir á hina, því að þá duga ekki útsvörin eftir stiganum, og þá verður að leggja hlutfallslega ofan á allt á eftir. Þegar þetta er haft í huga, þá skilja menn ofur lítið betur en áður, hvernig stendur á því, að þeir skuli leggja það á sig að reka áfram með ofurkappi annað eins afskræmi og þetta frv. Það er til talsverðs að vinna. Það er í þessu frv. alveg ný stefna í álagningu beinna útsvara, og hún er falin á þennan hátt, sem ég hef verið að lýsa. Og þetta er að verulegu leyti, þó að þarna sé stigið enn stærra skref, sama stefnan og sú, sem kom fram í tekjuskattsbreytingunni, því að sú stefna var einnig þannig, að þeir fengu margfalda lækkun á tekjuskattinum, sem höfðu hærri tekjurnar, en hinir sáralitla, sem höfðu lægri tekjurnar. Samt var til þeirrar breyt. vísað sem þýðingarmikils máls í sambandi við kjaraskerðingu þá, sem stjórnin stendur fyrir, sem sé að það ætti að vera mjög þýðingarmikið fyrir almenning að fá breyt. á tekjuskattslöggjöfinni til þess að vega á móti kjaraskerðingunni, þó að það liggi fyrir, - og það sama er gert í sambandi við útsvörin, - að almenningur í landinu og það meira að segja talsvert hátt upp í tekjustigann fær sama og engar ívilnanir vegna þess, hvernig þessu er fyrir komið, bæði varðandi útsvarið og skattinn. Það er því ekki aðeins, að hæstv. ríkisstj. stefni að almennri kjaraskerðingu í landinu með ráðstöfunum sínum, og það svo rækilega, að hún ætlar sér að koma neyzluvöruinnflutningnum niður fyrir það, sem hann var 1958, fyrir tveimur árum, þrátt fyrir fjölgun þjóðarinnar, heldur ætlar hún um leið að breyta sjálfri tekjuskiptingunni til óhagræðis fyrir þá, sem hafa haft lægri tekjur. Auðvitað getur þetta alls ekki með nokkru móti staðizt, það er svo heimskulega langt gengið. Það hefur verið sagt, að menn ættu aldrei að vega tvisvar í sama knérunn. En hér er ekki aðeins vegið tvisvar, heldur oft í sama knérunn, og ber þetta auðvitað allt dauðann í sér. Þetta getur ekki staðizt. Að lokum verður verr farið en heima setið, eins og við er að búast, þegar þannig er út siglt. En þetta er sem sagt annað aðalatriðið í þessu frv. Ég get ekki stillt mig um í þessu sambandi að minnast líka á, að það má segja, að það fari saman þrennt, þ.e. útsvarsbreytingin, tekjuskattsbreytingin og fjölskylduuppbæturnar, sem lögleiddar hafa verið. Þær eru náttúrlega út af fyrir sig stórkostleg útfærsla á styrkjakerfinu. Það er ekkert annað en stórkostleg útfærsla á styrkjakerfinu að innheimta - ætli það séu ekki á milli 60 og 70 millj. til þess að greiða bætur með fyrsta barni og eitthvað um 30 millj. til að greiða bætur með öðru barni, þ.e. 90–100 millj. samanlagt. Þetta er auðvitað stórkostleg útfærsla á styrkjakerfinu. En þar er þessu sama til að dreifa um ójöfnuðinn. Það er hækkun á fyrsta og annað barn, og mun vafalaust ekki veita af fyrir þá, sem þar eiga hlut að máli, en síðan með þriðja barni og fjórða barni í raun og veru engin hækkun. Á þriðja barn mun hækkun vera tvö hundruð þrjátíu og eitthvað krónur og með fjórða barni sama fjárhæð. Ekkert auknar uppbætur til manna, þegar ómegðin fer að vaxa. Alveg sama stefnan kemur fram í sambandi við útsvarsbreytinguna og í sambandi við tekjuskattslagabreytinguna. Það er ýmislegt fleira, örfá atriði enn, sem ég vildi minnast á í þessu sambandi. Það er t.d. með útsvarsstigana, eins og þeir voru úr garði gerðir í frv. Þar var gert ráð fyrir að leggja þung útsvör á þá, sem höfðu ekki nema ellilaun til að styðjast við. Það átti að skylda sveitarstjórnir með lögum til þess að leggja á þá þung útsvör. Þetta var bara einn vottur um það, hvernig hafði heppnazt með þetta mál. Nú hefur stjórnarliðið séð missmíði á þessu og vill nú ekki lengur lögbjóða þetta og setur nú inn þá breyt., að það sé ekki lögboðið að gera þetta. En það á samt að vera lagleg bending í lögunum um það, að þetta geti vel komið til mála. Það verður ekki hægt að skilja lögin öðruvísi en svo, að þau séu bending um, að þótt þetta sé ekki skylt, þá geri löggjafinn ráð fyrir því, að slíkt geti komið til greina. Þá er eitt atriði enn, sem ég vildi leyfa mér að benda á, og það benti ég líka á við 1. umr. málsins. Það er tekið fram, að það skuli mega víkja frá ákvæðum skattalaga um sérstaka frádráttarliði, og síðan stendur, að frávik samkvæmt þessu megi þó ekki vera gjaldanda meir í óhag en var í hlutaðeigandi sveitarfélagi á árinu 1959. Ég spurðist fyrir um það við 1. umr. málsins, hvort hæstv. ráðh., sem fyrir málinu stendur, gæti ekki gefið okkur upplýsingar um, hvernig þessar undantekningarreglur væru, sem notaðar hefðu verið í sveitarfélögunum og hann vildi fá Alþingi til þess að heimila í lögum. Ég lét þá í ljós þá skoðun, og ég hef hana enn, að það sé ósæmilegt fyrir Alþingi að lögheimila slíkar undanþágur án þess að vita, hvað það er að gera með því, án þess að hafa hugmynd um, hvað felst í þessu. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri eins og hver önnur fjarstæða, að hann eða þeir, sem hefðu undirbúið málið, gætu vitað, í hverju þessar undanþágur hefðu verið fólgnar. Ég hugsa, að það sé alveg rétt, að hæstv, ráðh. hafi ekki hugmynd um þetta, og kannske ekki þeir heldur, sem hafa sett þetta fyrir hann á blað. En ég held, að einmitt það, að hæstv. ráðh. hefur ekki hugmynd um, hvað hann er að gera í þessu tilfelli og ekki heldur ráðunautar hans, sé einmitt gleggsti votturinn um, hvað þetta mál er með öllu óverjandi smíði og hversu fráleitt það er að ætlast til þess, að Alþingi setji svona lög. Og fátt sýnir máske betur, hve ótímabært það er að flana að þessu, en einmitt það, að skynsamir menn skuli hafa látið sér til hugar koma að leggja fram þvílíka frumvarpsgrein. Og á þessu hefur engin leiðrétting fengizt við meðferðina í hv. n. né verið nokkuð tekið til greina það, sem sagt hefur verið um þetta atriði. En þess í stað kemur nú fram breyt. á frv., sem er athyglisverð og samþykkt var hér í gær, og hún er um, að í nýrri grein, sem þá var sett í málið, 8. gr., eigi að standa, með leyfi hæstv. forseta: „Útsvar á veltu má ekki nema hærri hundraðshluta, miðað við tegund gjaldstofns, en var á hverjum stað árið 1959.“ M.ö.o.: hér er í raun og veru um framhald af þessu sama að ræða, að það á að festa þarna í lög ákvæði, sem enginn á hv. Alþ., ekki ráðherrar eða neinir hafa hugmynd um, hvað raunverulega þýðir né hvað það er, sem verið er að heimila, því að ég geri ekki ráð fyrir því, að hæstv. ráðh. hafi fyrir sér eða geti gefið okkur upplýsingar um, hvaða veltuútsvarsreglur giltu fyrir sveitar- og bæjarfélög á árinu 1959. Hér er sem sagt ætlazt til, að Alþingi setji það í lög, að þessar reglur megi gilda áfram, án þess að það sé nokkuð upplýst um, hvað í þessum reglum felist um veltuútsvörin. Það verður þó að segja, að upphaflega var í frv. vísað til veltuútsvarsstigans í Reykjavík, sem ætti að nota áfram. Þá var sá háttur á hafður, að sá veltuútsvarsstigi var birtur sem fskj. með frv., og menn vissu, hver hann var og hvað verið var að lögleiða að því leyti. En nú er ætlazt til að lögleiða með vissum hætti, þótt í heimildarformi sé, alla veltuútsvarsstiga, sem giltu á landinu 1959, án þess að nokkuð liggi fyrir um það, hvernig þessir stigar voru. Og ég spyr hæstv. ráðh.: Getur hann gefið okkur upplýsingar um, hvernig þessir veltuútsvarsstigar voru t.d. í stærstu bæjarfélögunum, hversu langt var gengið í álagningu veltuútsvara, eða er það enn svo, að hann ætlist til, að svona höfuðatriði verði sett í lög, án þess að nokkrar slíkar upplýsingar liggi fyrir? Ég verð að segja, að mér finnst með þessu vera blátt áfram stefnt að því, að löggjafarstarf Alþingis verði fært á lægra plan en það hefur áður verið. Og þó að þessir menn, sem hér að standa, kunni ekkert að vilja gera fyrir mín orð eða annarra þeirra, sem mæla í móti þessu máli, og hafi enga tilhneigingu til að hlusta á þau opnum huga, þá vil ég þó alvarlega beina því til þeirra að hugsa um þá stofnun, sem við störfum í, og virðingu hennar, og reyna að skoða þetta mál og ýmislegt fleira líka frá því sjónarmiði, hvað Alþingi sem æðstu og mestu stofnun þessarar þjóðar er sæmilegt að gera, en gera ekki tilraunir til í ofsa að reka í gegn óviðurkvæmileg ákvæði, þó að þau hafi af einhverjum ástæðum slæðzt inn í frv., sem þeir hafa látið undirbúa. En þetta er aðeins eitt af því, sem sýnir, hversu því fer alls fjarri. að þetta mál sé á því stigi, að það geti með skynsamlegum hætti orðið lögtekið. Þótt litið sé brott frá öllu öðru, þá er það alveg augljóst, að það hafa alls ekki verið þær upplýsingar fyrir hendi, að það hafi verið hægt að semja forsvaranlega löggjöf um tekjustofna sveitar- og bæjarfélaga. Þetta mál ber það allt með sér og sannleikurinn er sá, að manni sýnist, að það hefði verið sæmilegra fyrir hæstv. ríkisstj., fyrst hún vildi með þessu ofurkappi reka fram ákvæði um að leggja útsvör á félagsmannaviðskipti samvinnufélaga og að fá lögfestan þennan útsvarsfrádrátt, lögfesta, að það mætti draga greidd útsvör frá, þá hefði þó verið sæmilegra og a.m.k. heiðarlegra að flytja þá aðeins breytingu um þessi efni, heldur en að látast vera að setja nýtilega löggjöf um tekjustofna sveitar- og bæjarfélaga með því að beita sér fyrir því að lögfesta það afskræmi, sem hér liggur fyrir, sem þeir líka sjálfir viðurkenna að sé hugsað og eigi að verða til bráðabirgða. Ég vil svo að lokum aðeins minna á, að þetta mál hefur alls ekki fengið þann undirbúning, sem sæmilegur er á nokkurn hátt. Það er alveg ósæmilegt að setja nýja löggjöf um tekjustofna sveitar- og bæjarfélaga án þess að bera það undir sveitar- og bæjarstjórnir landsins, - alveg með öllu óverjandi. Það hefði verið hægt að forsvara að setja ákvæði um einstök atriði í slíku máli, kannske tiltölulega einföld atriði, en að leyfa sér að láta gera og leggja fram og berja fram með hroka og yfirlæti lagasmið eins og þessa, sem á að heita heildarlöggjöf um tekjustofna bæjar- og sveitarfélaga, án þess að bera það undir sveitarog bæjarstjórnir, slíkt er með öllu óverjandi framkoma og ég hugsa nær algert einsdæmi í löggjafarsögu þessa lands. Enda liggur það fyrir, að þjóðinni hefur ofboðið þessi frekja, sem hér á að sýna, því að það hefur rignt mótmælunum frá ýmsum aðilum yfir Alþingi, þar sem m.a. hefur verið á þetta bent, hvernig á málinu hefur verið haldið, og einstök atriði í því gagnrýnd sterklega og raunar heildarstefna málsins. Ég vil í því sambandi benda á, að ýmsar sveitarstjórnir í landinu hafa sent mótmæli og kröfur um, að málið væri borið undir sveitarstjórnir, eins og skylt er og siðaðra manna háttur. Þá vil ég einnig benda á margvísleg rökstudd mótmæli, sem hafa komið fram frá samvinnumönnum í landinu eða því fólki, sem notfærir sér úrræði samvinnunnar við sín viðskipti og í sinni framleiðslu, þar sem sýnt hefur verið fram á með sterkum rökum, að það nái engri átt að lögfesta þau ákvæði um veltuútsvör á félagsmannaviðskipti samvinnufélaga, sem í þessu frv. felast. Ég vil einnig benda á, að Vinnuveitendasamband Íslands hefur sent frá sér mjög harða gagnrýni á þetta mál, þar sem því er, eins og eðlilegt er, alveg sérstaklega mótmælt að lögfesta nú veltuútsvarafarganið, eins og ég hef kallað það, sem notað hefur verið á undanförnum árum, og þar sem þess er krafizt, að þegar þessi mál verði tekin fyrir af löggjafarþinginu, þá verði hreinsað til og reynt að koma einhverju lagi á þann óskapnað, sem hér hefur gilt um þessi efni. Þar er t.d. alveg greinilega bent á, að það verði að gera þetta málefni varðandi veltuútsvörin hreinlega upp. Það verði að gera upp, hvort veltuútsvörin eru beinn skattur, sem fyrirtækin og einstaklingarnir eiga að greiða af tekjum sínum, og þá sé allt annað siðleysi en að ákveða það, að útsvör og tekjuskattur megi ekki fara yfir ákveðinn hluta af tekjunum. Þetta sjónarmið er þar mjög greinilega rakið. Það verður að gera þetta upp, hvort útsvörin eigi að vera skattur á tekjur gjaldandans eða hvort hér eigi að vera um almennan skatt að ræða, hliðstæðan við söluskattinn. En það er svo vandlega gengið fram hjá því að taka nokkurt tillit til þess, sem þessi samtök og mörg önnur hafa látið í ljós um þetta, að það er á því öllu traðkað af fullkominni fyrirlitningu, því að hér er einmitt gert ráð fyrir, í þessari löggjöf, eins og ég hef sýnt fram á, að lögfesta þann óhæfilega glundroða, sem í þessum efnum hefur ríkt t.d. hér í Reykjavík. Þegar búið verður að samþykkja þessi lög hér, hefur enginn fremur en áður hugmynd um, hvar hann stendur að þessu leyti. Það verður haldið áfram að leggja á veltuútsvörin eftir þessum reglum, sem hér er gerð grein fyrir og menn hafa búið við, algerlega án tillits til þess, hver afkoma einstaklinganna eða fyrirtækjanna er. Og það hefur enginn fremur en áður hugmynd um það, hvort veltuútsvörin verða tekin til greina í verðlagningu t.d. eða hvort það er verið að féfletta hann sjálfan með því að taka af eignum hans árlega nokkurn skerf, að því leyti sem útsvör og tekjuskattur kunna að verða hærri en það, sem hlutaðeigandi getur haft í tekjur af rekstri sínum. Og fyrir þessu stendur Sjálfstfl., - flokkurinn, sem hefur talið sig forsvarsflokk einstaklingsframtaksins í landinu og hefur lofað því á undanförnum árum æ ofan í æ, að ef hann fengi aðstöðu til þess að hafa áhrif á þessi mál, þá skyldu verða gerðar hér hreinar línur og búið öðruvísi að atvinnurekstrinum en verið hefði. En hver hefur verið ferill þessara manna í skattamálum, t.d. skattamálum ríkisins? Þeir hafa haft með höndum skattamál Reykjavíkurbæjar á þann hátt, sem ég hef verið að lýsa, og er nú meiningin að lögfesta það fargan allt saman, sem núv. hæstv. fjmrh. hafði beitt sér fyrir. Hann ætlar að flytja það með sér upp í stjórnarráð. Hann ætlar að flytja þetta fargan, sem hann hefur staðið fyrir niðri í miðbæ, á bæjarskrifstofunum, hann ætlar að flytja það með sér upp í stjórnarráð. Hann ætlar að tryggja það með löggjöf, að menn verði að búa við það, þó að hann sé farinn. Þó að hann sé búinn að skila af sér fjármálum Reykjavíkurbæjar, þá ætlar hann að tryggja það með löggjöf, að menn verði að búa áfram við það fargan, sem hann stóð fyrir. En hverju er svo líka við að búast, þegar maður íhugar, hvernig afstaða Sjálfstfl. hefur verið í skattamálum ríkisins? Þeir hafa sí og æ verið að tala um skattpíningu og skattaálögur annarra. En hvað er það rétta í því? Það rétta í því er, að Sjálfstfl. hefur staðið fyrir lögfestingu hæstu beinna skatta til ríkisins, sem nokkru sinni hafa gilt á Íslandi. Og síðan 1950, að Sjálfstfl. afhenti þau mál eða varð að afhenda þau mál til annarra, hefur sífellt verið sett löggjöf til að draga úr, til að lækka þá skatta, sem Sjálfstfl. hafði beitt sér fyrir. Það var sett löggjöf 1956 um verulega lækkun á tekjuskattinum. Það var sett sérstök löggjöf um skattlagningu félaga, þar sem afnumin var stighækkun á sköttum á tekjur félaga til að mæta þeirri gagnrýni, sem hafði komið fram um, að skattálagningin á félögunum færi algerlega úr hófi fram, miðað við þá skattstiga, sem Sjálfstfl. hafði staðið fyrir að lögleiða. Þess í stað var sem sé lögleidd sú regla, að félög skyldu greiða, að því er mig minnir, 25% af tekjum sínum og ekki undir neinum kringumstæðum meira. Þetta er sú regla, sem aðrir hafa beitt sér fyrir að koma í skattalöggjöf ríkissjóðs. En þegar Sjálfstfl. kemur nú aftur að þessum málum, beltir hann sér fyrir að koma því alveg greinilega í lög, svo að ekki verði um villzt, að það sé fullkomlega heimilt fyrir bæjar- og sveitarstjórnir að leggja á menn hærri beina skatta samtals en nemur öllum tekjum þeirra. Og þegar fram kemur í gær brtt. til að setja undir þennan leka, að skattar og útsvör skuli þó aldrei samanlagt fara hærra en í 65%, þá raða sjálfstæðismenn sér upp til að fella, að slíkt geti orðið lögfest. Slíka óhæfu má ekki setja í lög. Þetta er einstaklingsframtaksflokkurinn, sem þannig hagar sínum vinnubrögðum. Ég held því enn fram eins og ég hef gert í þessum fáu orðum, sem ég hef sagt, að hér sé á ferðinni „maðurinn með augað“, - það er sá hugsunarháttur, sem einkennir alla þessa frammistöðu. Það er „maðurinn með augað“, sem er hér á ferðinni. Það er sá hugsunarháttur, sem liggur til grundvallar öllu því, sem hér er verið að gera. En slíkur hugsunarháttur getur ekki góðri lukku stýrt. Að lokum vil ég svo aðeins minna á, að ég hef ekki orðið var við, - það hefur þá farið fram hjá mér og verður þá leiðrétt, ef það er misskilningur, - ég hef ekki orðið var við, að nokkur aðili hafi sent Alþingi meðmæli með þessu frv. Ég hef ekki orðið þess var. Og ég hef ekki marga hitt, sem hafa mælt þessu frv. bót. Ég hef minnzt hér á ýmsa, sem hafa sent hingað gagnrýni á frv., og ég vil að lokum benda á einn aðila enn, sem hefur sent hingað gagnrýni á frv. og óskað eftir því, að frv. yrði ekki samþykkt. Og það er sá aðili, sem ætti að vera bezt dómbær allra um að meta þetta mál. Það er fulltrúaráð Sambands íslenzkra sveitarfélaga. Það fékkst þó fram, að þeir fengju að segja álit sitt um málið, enda var ekki hægt að koma í veg fyrir það. Og þá kemur í ljós, að fulltrúaráð þessara samtaka, sem hefur verið mjög hvetjandi þess, að löggjöf um tekjustofna sveitar- og bæjarfélaga væri endurskoðuð, og hefur oft bent á nauðsyn þess, - að einmitt þessi stofnun óskar eftir því, að þetta frv. verði ekki samþykkt, - alls ekki þetta, sem hér er hugsunin að lögleiða, - og hefur bent á þá leið, sem auðvitað er alveg sjálfsögð, að taka meira tóm til þess að skoða málið og reyna að finna skynsamleg úrræði, sem kynnu að geta staðið eitthvað til frambúðar og komið að liði. Ég hefði talið, að það væri nær fyrir hæstv. ríkisstj. að fara eftir leiðbeiningum þessara samtaka en að reyna nú að keyra þetta mál fram með slíku ofurkappi sem raun ber vitni um. Og ég tel það alveg furðulega ófyrirleitni að berja fram löggjöf um þessi efni, án þess að hún hafi áður verið borin undir bæjar- og sveitarstjórnir og fengið að öðru leyti sómasamlegan undirbúning.

Forseti (JóhH): Það eru þrír hv. þm. á mælendaskrá og kynnu að verða fleiri. Nú hefur jafnan verið heldur hlífzt við því að halda þingfundi á venjulegum fundartímum þingflokkanna, en frá þessu verður að gera frávik, þegar komið er svo mjög að þingslitum sem nú er. Það er þess vegna ákveðið, að fundinum verði frestað nú og fundurinn haldi áfram kl. 5, og þá jafnframt í trausti þess, að þingflokkarnir geti notað tímann milli 4 og 5 til sinna fundarhalda, sem venjulega hafa verið á seinni tíma. - Fundinum er frestað til klukkan 5. - Fundarhlé.



Herra forseti. Það gerast ýmis tíðindi nú í vorri hv. d. og auðséð, að allmiklar breytingar virðist eiga að gera á gömlum þjóðfélagsháttum, sem eru ekki til bóta. Það lítur út fyrir, að sú braskarastétt, sem nú er að reyna að brjótast hér til valda sem agent fyrir vestrænt auðvald, ætli sér að róta burt sem mestu af því, sem hefur verið hefðbundið í okkar þjóðfélagi. Það gerðist hér í gær, að samþ. var hér frv. á Alþingi, sem þó fyrir 10 árum var óhugsandi hér, enda slíkum tilraunum þá hrundið. Ég á við, þegar meiri hlutinn í þessari hv. d. samþ. að ræna Kristfé, stela úr fátækrasjóði í sambandi við þá jarðasölu, sem þá var ákveðin. Ég hafði heyrt utan að mér, að á meðan sá eini klerkur, sem sæti á þinginu, átti enn þá sæti í landbn., hefði hann ekki kunnað við það, kinokað sér við það að vera staðinn að því að stela Kristfé, en eftir að stórbóndinn á Akri tók við af honum, þá lét hann sig hafa það með allan Sjálfstfl. í eftirdragi að fremja álíka verknað og það hefði þótt forðum daga að brjótast inn í kirkju og stela þar þeim sjóðum, sem ætlaðir voru fátækum. Það er ákaflega leitt, að það virðingarleysi, sem virðist vera að grípa um sig fyrir gömlum stofnunum okkar þjóðfélags, skuli hafa fært sig inn í sali Alþingis. Maður er máske ekki hissa á því, þótt sumir stórbændur, þegar þeir eru búnir að fá nýtízkutæki eins og ýtur, plægi niður gamlar klausturrústir, en að meiri hlutinn á Alþ. skuli láta hafa sig í þessa verknaði, jafnvel með kristindómsorð á vörunum, það er hart. Nú erum við með annað frv., þar sem sömuleiðis er verið að vega að og róta upp elztu samfélagsháttum, sem til eru á Íslandi, og er það þó svo við þær umr., að það hefur ekki verið hægt að fá hér upp á Alþ. einu sinni almennilegar umr. um, hvað þarna væri verið að gera, vegna þess að meiri hluti þm. virðist bókstaflega varla gera sér það ljóst. Það, sem um er að ræða í sambandi við það frv., sem hér liggur fyrir, er að gerbreyta þeim háttum, sem hafðir hafa verið á um sjálfstæði sveitarfélaga á Íslandi um langan aldur. Það lagafrv., sem hér liggur fyrir, 1. gr. þess, ákveður, að í stað ákvæðanna, sem hafa verið í 3., 4. og 6. gr. útsvarslaganna, skuli koma allt önnur ákvæði. Og hver eru þessi ákvæði, sem verið er að afnema? Það eru þau, að útsvör skuli leggja á eftir efnum og ástæðum. Það eru þessi grundvallarréttindi íslenzkra sveitarfélaga, sem verið er að afnema, verið er að gerbreyta með því lagafrv., sem hér liggur fyrir, og það er vert, að menn geri sér það ljóst, eða a.m.k. vil ég reyna að gera það, sem ég get, til þess, að menn hafi dálitla hugmynd um, hvað þeir eru að gera, þegar verið er að samþ. þetta. Það hefur ýmislegt verið gert til að skerða sjálfstæði íslenzkra sveitarfélaga á undanförnum áratugum, en þetta er raunverulega rothöggið. Þetta er stærsta sporið, sem stigið hefur verið til þess að svipta sveitarfélögin þeirra efnahagslega sjálfstæði, þeirra sjálfsforræði. Hrepparnir eða sveitarfélögin eru elzta form samfélags, sem til er á Íslandi. Hrepparnir eða sveitarfélögin eru það form, sem íbúar þessa lands skapa sér, áður en þeir skapa sér þjóðfélag og áður en þeir skapa sér ríki, af því að þetta er frumstæðasta samfélag mannanna yfirleitt og á dýpstar rætur af öllum þeim samfélögum, sem mennirnir hafa skapað sér. Það er þess vegna vert, að menn geri sér alveg ljóst, hvað þeir eru að gera, þegar menn eru að vega að rótum þessa samfélags. Þetta samfélag einkenndi alla okkar fornu löggjöf. Eitt af fyrstu ákvæðunum, sem samþ. voru, þegar lög yfirleitt voru sett á Íslandi, það var, að löghreppar skyldu vera á Íslandi, og það hélzt allan þjóðveldistímann. Það er fyrst þegar útlent vald, útlent sterkt ríkisvald og síðar meir einveldi konunga kemur til, sem smám saman er farið að draga úr sjálfsforræði þessara hreppa og þessara sveitarfélaga, og að lokum er verið að svipta þau sjálfsforræði sínu. Og þó hygg ég, að það hafi verið svo, að hreppsfundirnir hafi lifað, þó að hvergi hefðu þeir stoð í lögum þær aldir, sem myrkastar voru hér á Íslandi, og þjóðarerfðin haldizt á þessum hreppafundum, á meðan annars ekkert lýðræði var hér til og eingöngu konungseinræði. Þarna er yfirleitt um að ræða sjálfsákvörðunarrétt þeirra samfélagsheilda, sem demókratískastar eru og þess vegna höfuðundirstaðan í því þjóðfélagi, sem við erum að reyna að byggja upp. Hvað snertir það efnahagslega sjálfsforræði þessara sveitarfélaga, þá hefur það alltaf byggzt á þessu ákvæði, og þegar hrepparnir fá aftur sitt sjálfsforræði eftir að hafa lotið einveldi konungs eins og aðrar samtakaheildir Íslendinga, þá er það einmitt það, sem þeirra sjálfsforræði fyrst og fremst felst í, að ráða sjálfir sínum álögum eftir efnum og ástæðum. Það, sem menn verða hins vegar að gera sér ljóst, þegar verið er að ræða þetta er, að það er ekki verið að ræða um það, hvort það sé lagt á réttilega eða ranglega í sveitarfélögum, hvort útsvör eða útsvarsstigar, sem notaðir eru í hinum og þessum sveitarfélögum, séu hagnýtir eða ópraktískir, hvort þeir séu réttlátir eða hvort þeir séu ranglátir. Það er óskaplega margt, sem mátt hefur gagnrýna í öllu okkar hreppaskipulagi frá upphafi vega og ekki sízt lengi vel eftir að við fengum sjálfsforræði aftur. En það, sem er þó höfuðatriðið þarna í, og það, sem er rétt að menn geri sér ljóst að nú er á vogarskálinni, það er þeirra sjálfsforræði, það er, hvort þessi sveitarfélög skuli sjálf ákveða, hvernig þau leggja á; eða hvort það skuli vera ríkisvaldið, sem gerir það. Það er þetta prinsip, sem verið er að taka ákvörðun um núna. Hér hafa menn ákaflega mikið rætt um það í þeim umr., sem fram hafa farið, að það hafa verið mismunandi stigar í hinum ýmsu sveitarfélögum í landinu. Sumir hafa lagt á svona og aðrir hafa lagt á hinn veginn. Ég er ekki að ræða um það. Það er hægt að verja hina og þessa skattstiga, útsvarsstiga, sem hin og þessi hreppsfélög hafa lagt á eftir, eða ráðast á þessa útsvarsstiga. Spurningin, sem þarna er lögð fram, er sú, hvort þessi hreppsfélög eigi að ráða þessu eða hvort þau eigi ekki að ráða þessu, hvort það eigi nú með lögum endanlega að svipta þau valdi til að ráða þessu eða hvort það eigi ekki að gera það. Það er sú höfuðregla, sem verið er að taka ákvörðun um með þessum lögum, með þessu lagafrv., sem liggur hér fyrir, og það er nauðsynlegt, að menn geri sér það ljóst. Ákvæðið um að leggja á eftir efnum og ástæðum er búið að standa um áratugi. Í því felst vald, ákveðið vald til handa sveitarfélögunum. Sveitarfélögin geta notað þetta vald vel eða illa, róttækt eða íhaldssamt eða afturhaldssamt. Það er ekki það, sem ég er hér að tala um. Það er um það, hvort þau eigi að hafa þetta vald áfram eða hvort þeir, sem hér sitja á Alþ, nú, ætli að svipta þau þessu valdi. Og það er rétt, að menn geri sér ljóst, að það er það, sem þarna er um að ræða. Með þessum lögum er meiri hlutinn, sem samþ. þetta, að ákveða, að íslenzk sveitarfélög skuli héðan af ekki hafa rétt til þess að ákveða sjálf að leggja á eftir efnum og ástæðum, heldur skuli héðan af Alþ. og ríkisvaldið fyrirskipa sveitarfélögunum, hvernig þau skuli leggja á. Menn eru líklega ákaflega lítið fyrir nú á tímum, þessum tímum vélrænunnar, að ræða prinsip, að ræða hugsjónir eða að ræða höfuðreglur. Það er verið að ræða það, sem sé praktískt, hvort veltuútsvar eigi að vera 2 eða 3% eða slíkt eða 2 eða 3, eða annað þess háttar, hvort það megi leggja á veltuútsvar eða hvort það megi ekki, hvort það skuli vera svona og svona hátt á efnuðum einstaklingum eða svona og svona hátt á gamalmennum, og allt annað slíkt. Það er allt saman mál, sem sjálfsagt er að ræða og eðlilegt er, að skiptar séu skoðanir um. En það, sem er hið stóra mál, liggur fyrir í þessu sambandi, og bezt er, að menn geri sér það alveg ljóst, svo að það komi engir á eftir, sem þykist vera fulltrúar fyrir einhver bæjarfélög eða sveitarfélög úti á landi, og segist ekki hafa vitað, hvað þeir voru að gera. Það er bezt, að þeir viti, hvað þeir eru að gera; þegar þeir eru að leggja sveitarfélög sín í rúst, þegar þeir eru að svipta þau sjálfsforræði, og það er það, sem ég held að hafi nokkuð mikið skort á um ýmsa menn, sem telja sig vera fulltrúa t.d. sveitarfélaga úti á landi, að þeir geri sér það ljóst. Spurningin, sem hér liggur fyrir, er ekki sú, hvort það eigi að vera einn eða tveir eða þrír eða tíu mismunandi útsvarsstigar á Íslandi, hvort það skuli vera hár eða lágur útsvarsstigi í Reykjavík, hvort það skuli vera hæstir útsvarsstigar í sveitum eða kaupstöðum. Það er ekki þessi spurning, sem liggur fyrir í dag. Spurningin er þetta, hvort þessi sveitarfélög á Íslandi eigi að hafa nokkurn skapaðan hlut með það að gera að ákveða, hvernig þau leggja á, eða hvort ríkið eigi að ákveða það. Það er það prinsip, sem verið er að innleiða nú, ef haldið er áfram með þetta frv. eins og það nú er. Þá er verið að ákveða, að héðan af er það Alþ., sem ákveður, hvernig útsvör skuli lögð á í hreppunum á Íslandi. Héðan af er það Alþ. Héðan af er það ekki réttur Ísafjarðar, Hafnarfjarðar, Reykjavíkur, Akureyrar eða einhverra annarra slíkra, svo að ég tali ekki um Akrahrepp eða eitthvað slíkt. Það er ekki þessara hreppa að ákveða, hvað skuli gert viðvíkjandi niðurjöfnun útsvara, það verður Alþingis, það verður ríkisvaldsins að ákveða það. Hvort ríkisvaldið ákveður það svona í dag, eins og lagt er fyrir með þessu frv„ eða öðruvísi á morgun, það er svo aftur annað mál. En ríkisvaldið er að taka í sínar hendur þessa ákvörðun með samþykkt þessa frv., og það er það, sem er rétt að menn geri sér ljóst. Sveitarfélögin eru frumstæðasta samfélagsheild manna hér á Íslandi, eins og þau hafa verið í flestum eða öllum öðrum löndum. Allan þann tíma, sem þessi sveitarfélög hafa verið til, hafa þau átt í vissu höggi við ríkisvaldið vegna þess, að eftir að ríkisvaldið er myndað, þá sækir það á um að ráða yfir sveitarfélögunum, og þar sem ríkisvald hefur gerzt mjög sterkt í sögu þjóðanna, hefur ríkisvaldið svo að segja innlimað sveitarfélögin í sig. Það hefur gert sveitarfélögin að verkfærum í sinni hendi. Það hefur snúið sveitarfélögunum, þessum frumstæðu samfélögum, úr því að vera samhjálparheild mannanna, lítilla hópa upphaflega, eins og þeir voru í fornöld hér hjá okkur, þegar þau voru í senn samhjálp við framfærslu og samhjálp um tryggingar, - það hefur snúið henni yfir í það að vera verkfæri í höndum ríkisvaldsins á móti bændunum og íbúunum í þessum hreppi. Það hefur þess vegna verið höfuðatriði allra þeirra, sem gerðu sér gildi þessara sveitarfélaga ljóst, að berjast fyrir sjálfstæði þeirra gagnvart ríkisvaldinu, að reyna að halda því uppi, að þessi sveitarfélög hafi einhvern sjálfsákvörðunarrétt, sem ríkisvaldið geti ekki alveg keypt, m.ö.o.: að þessi sveitarfélög væru frumstæðar, lýðræðislegar heildir í mannfélaginu, sem tækju ákvarðanir um vissa hluti, sem þessar samfélagsheildir fengju sjálfar að ráða. Það er þetta, sem verið er að brjóta niður með þessu, og það er rétt, að menn geri sér það ljóst, þeir sem taka þátt í þessu, að þeir séu að brjóta þetta niður. Það má vel vera, að þeir vilji ýmsir þeirra segja sem svo, sem það gera: Ríkið mun stjórna betur, réttlátar og annað slíkt en hrepparnir, sveitarfélögin eða kaupstaðirnir hafa gert. - Það álitu vafalaust einvaldskonungarnir líka, þegar þeir sviptu okkur þessu valdi, og það er hægt að koma fram með ýmis rök um það, að oft og tíðum hafi ríkisvaldið breytt réttar og hrepparnir verið á rangri hillu og gert það, sem rangt var. En það, sem er höfuðatriðið í þessu, er hitt, að með því að innlima þessi sveitarfélög í ríkisvaldið, gera þau að tæki þess, svipta þau sínu sjálfsforræði, þá er verið að brjóta niður frumstæðustu lýðræðisheildina í okkar mannfélagi. Það þýðir ekki, að það þurfi ekki að vera til löggjöf um þessa hluti. Hún verður að vera. Það þýðir ekki, að ríkið þurfi ekki á ýmsan hátt að setja um það ákveðnar takmarkanir á ýmsum sviðum hvað mannréttindi snertir og annað slíkt. En hitt er höfuðatriðið, hvort þessar heildir eiga að fá að halda sínu efnahagslega sjálfstæði eða ekki. Nú vil ég alveg sérstaklega vekja athygli þeirra hv. þm. Sjálfstfl. og Alþfl., sem hér kynnu að vera í þessari d. og fulltrúar væru fyrir kjördæmi úti á landi, - ef nokkrir væru þeir, sem mættu mál mitt heyra, þá vildi ég vekja athygli þeirra á, hvað þeir eru að gera, því að það eru ef til vill einmitt þeir og þeirra samfélög eða þau sveitarfélög, sem þeir eru fulltrúar fyrir, sem hér eiga mest í húfi. Það er komið svo, að meiri hl. allra Íslendinga er búsettur í þeim gamla, forna Seltjarnarneshreppi, í Reykjavík, Kópavogi og Seltjarnarnesi. Meiri hluti allra Íslendinga er búsettur þar, sem fyrir nokkrum áratugum, réttara sagt kannske tveimur öldum, var enn þá einn hreppur. Og nú á eftir þessu frv. að leiða það í lög, gefa fordæmi um það, að meiri hl. hér á Alþ. geti ákveðið, hvernig útsvör skuli lögð á í öllum hreppunum á Íslandi. M.ö.o.: það vald, sem sú hreppsnefnd, sem kjörin var og verður í hinum og þessum sveitarfélögum á Vesturlandi, Norðurlandi, Austurlandi, það vald, sem sú hreppsnefnd eða niðurjöfnunarnefnd í kaupstöðum áður hafði, það vald færist nú burt frá þessari hreppsnefnd eða viðkomandi bæjarfélagi og raunverulega yfir til Alþ. Nú tekur með þessari löggjöf Alþ. í sínar hendur að ákveða, hvernig útsvör skuli lögð á, eftir hvaða stiga í Hafnarfirði, Ísafirði, á Siglufirði eða Seyðisfirði, á hverjum þeim stað á Íslandi, sem þeim, sem koma hér á eftir okkur, þóknast að ákveða. Í dag yrði kannske ákveðið, að það sé einn skali fyrir Reykjavík, annar fyrir nokkra kaupstaði, þriðji fyrir sveitir. Það getur eins á næsta þingi verið ákveðið, að það séu 10 mismunandi skalar. Það er eins hægt að fara inn á að ákveða, að svona skuli lagt á í Hafnarfirði, svona skuli lagt á á Ísafirði. Það er eins hægt, - og það er verið að nefna Reykjavík sérstaklega, - það er eins hægt að ákveða, að svona skuli leggja á í hreppum á Suðurlandi, svona skuli leggja á í hreppum á Norðurlandi. Það verður hér eftir Alþ., ef farið er inn á þessa braut, sem ákveður, hvernig sveitarstjórnir skuli haga sér um álagningu útsvara, og það er bezt, að þeir, sem greiða atkv. með þessu frv. nú, geri sér það ljóst og standi frammi fyrir því í sínum kjördæmum, að þeir eru að afsala sínum sveitarfélögum þessum aldagamla rétti. Spurningin stendur ekki um það, eins og ég vil taka einu sinni enn þá fram, hvort útsvarsstiginn verði þægilegri, réttari, sanngjarnari en útsvarsstigi hafði verið á Siglufirði, Ísafirði, Hafnarfirði eða Norðfirði. Baráttan stendur ekki um það. Baráttan stendur um, hvort þessir bæir eigi að fá að ráða því sjálfir, hvers konar útsvarsstiga þeir leggi á hér eftir. Það er í þessum lögum hægt að gefa þeim eitthvað rúmt viðvíkjandi því, hvað skalinn megi vera mismunandi, hann geti verið 10–20% frá þessu, þeir megi kannske taka Reykjavíkurskala eða kaupstaðaskala eða eitthvað annað slíkt, þeir megi e.t.v. leggja á veltuútsvar. En ef farið er inn á þessa leið, þá er eins hægt að ákveða á morgun hér á Alþ., að það skuli leggja alls staðar á veltuútsvar eða það megi hvergi leggja á veltuútsvar. Þá eru það ekki sveitarfélögin, sem ráða þessu lengur, þá er það Alþ., sem ræður. Það er þetta prinsipmál, það er þetta spursmál um reglu, sem ég vil að mönnum sé ljóst, þegar þeir eru að taka þær ákvarðanir, sem hér liggja fyrir, þegar menn eru að afsala, hvort það er Ísafjörður, Akureyri, Hafnarfjörður eða Seyðisfjörður, sjálfsákvörðunarrétti sínum til útsvarsálagningar. Það hefur verið sá rýmsti réttur, sem menn hafa haft til skattlagningar á Íslandi, sem sveitarfélögin hafa haft. Ríkisvaldið hefur að vísu raunverulega reynt að taka sjálft sig og sínar eignir undan með því valdi, sem því er gefið, en annars hafa þessi sveitarfélög getað lagt á eftir efnum og ástæðum, eftir því sem þau hafa álitið og sá meiri hluti, sem þar er á hverjum tíma, hefur álitíð sanngjarnt og nauðsynlegt. Út frá þeirri mynd, sem ég var að draga upp hér áðan, að meiri hluti íslendinga er nú í þeim forna Seltjarnarneshreppi, Reykjavík, Kópavogi og Seltjarnarnesi, þá er það gefið, að með því að fara inn á þessa leið, - það vil ég sérstaklega segja við þá fulltrúa, sem hér eru utan af landi í stjórnarflokkunum, - þá er verið að fara inn á þá leið að gefa okkur hér í Reykjavík og þeim, sem eru hér í kring, ef við stæðum saman, réttinn til þess að ákveða allar útsvarsálagningar í öllum sveitarfélögum landsins, gefa meiri hluta þjóðarinnar þann rétt. Að vísu óskum við, sem skoðum okkur sérstaklega fulltrúa verkalýðshreyfingarinnar hér á Alþ., ekki eftir þessu. Þvert á móti, við, sem erum fulltrúar verkalýðsins hér í Reykjavík, viljum viðhalda þessu sjálfsforræði sveitarfélaganna. Við viljum ekki láta brjóta þessa frumstæðustu lýðræðisheild í íslenzku samfélagi niður. Við viljum láta sveitarfélögin viðhalda þessu valdi sínu að geta lagt á eftir efnum og ástæðum, að geta reynt að bjarga sér hvert um sig sjálft í þeim erfiðleikum, sem þar eru, eins og þau sjálf álita bezt og sanngjarnast og réttlátast. Það eru aðrir, sem standa að þessu, heldur en fulltrúar verkalýðsins í Reykjavík. Það eru fulltrúar auðvaldsins hér í Reykjavík, sem gjarnan vilja koma því ástandi á, að þeir ráði ekki aðeins um alla skattálagningu viðvíkjandi ríkinu, heldur líka alla útsvarsálagningu allra sveitarfélaga á landinu. Það er auðvaldið hér í Reykjavík, sem vill svipta sveitarfélögin því sjálfstæði, sem þau hafa haft meira eða minna, frá því að landið byggðist, með þeim undantekningum, þegar meira eða minna einveldi útlendra konunga ríkti hér. Og það er gott, að mönnum sé þetta ljóst, að menn afgreiði ekki þetta mál án þess að gera sér ljóst, hvað þarna er um að ræða. Við, sem skoðum okkur sérstaklega fulltrúa verkalýðsins hér í Reykjavík, álítum þetta að öllu leyti óréttmætt og rangt og prinsipielt vitlaust að fara inn á þessa leið. Við þekkjum það af sárri reynslu undanfarinna áratuga, hvað það þýðir fyrir sveitarfélögin, ekki sízt sveitarfélögin úti á landi, að hafa sem mest sjálfsforræði og hafa þann rétt að mega leggja á eftir efnum og ástæðum. Sveitarfélögin úti á landi eiga í þeim erfiðleikum oft og tíðum að reyna að útvega atvinnu handa þeim, sem þar búa. Og ég skil ekki blindni þeirra manna, sem eru fulltrúar fyrir sveitarfélög úti á landi, ef þeir sjá ekki, að sú hætta vofir nú yfir svo að segja öllum sveitarfélögum þar, að það kunni að verða nokkrir erfiðleikar fyrir þau sveitarfélög að tryggja atvinnu í sínum byggðarlögum. Saga Íslands á þessari öld segir frá því, hvernig sveitarfélögin úti um land hafa sjálf orðið að grípa til sinna ráða og þeirra oft róttækra til þess að reyna að bjarga sér út úr atvinnuleysi eða kreppu, bjarga sér, þegar atvinnutækin voru flutt af stöðunum, og þá var venjulega ekki annað fyrir hendi en sveitarfélögin yrðu sjálf að ráðast í eitthvert atvinnufyrirtæki til þess að halda lífinu í fólkinu. Þannig var samvinnuútgerðin á Ísafirði stofnuð og bæjarútgerðin í Hafnarfirði. Þannig hafa bæjarstjórnir bæði á Akureyri og Siglufirði ráðizt í framkvæmdir. M.ö.o.: þessi sveitarfélög hafa getað notað það efnahagslega sjálfsforræði, sem þau hafa haft, til þess að reyna að sjá íbúum sínum farborða, og þau hafa getað þetta í krafti þess, að þau voru á vissan hátt efnahagslega sjálfstæðar heildir. Þau höfðu rétt til þess að leggja á eftir efnum og ástæðum, og þau voru óháð ríkisvaldinu um þetta. Það þýddi ekki, að þau ættu ekki í sífellu undir högg að sækja. Ríkisvaldið hefur haft miklar tilhneigingar til þess að leggja á þessi sveitarfélög kvaðir, að skikka þau með lögum til þess að borga svo og svo mikið. Þetta er lagt á í ýmsum opinberum útgjöldum og öðru slíku, sem þau hafa vart getað staðið undir. Ríkisvaldið hefur oft sýnt sig mjög ágengt þannig gagnvart sveitarfélögunum. Og sveitarfélögin hafa oft jafnvel í sjálfsvarnarskyni bundizt samtökum til þess að verjast slíkri ágengni. En með þessu frv. er svo að segja öxin reidd að rótum trjánna af hálfu ríkisvaldsins. Með þessu frv. er ríkisvaldið beinlínis að höggva þær rætur, sem sjálfstæði og sjálfsforræði sveitarfélaganna byggist á, með því að svipta þau réttinum til að leggja á eftir efnum og ástæðum og ákveða sjálft svo í lögum, hvernig sveitarfélögin skuli leggja á. Hvort það er í dag, eins og ég tók fram áðan, með einum útsvarsstiga eða þremur eða tíu, það er ekki aðalatriðið. Aðalatriðið er hitt, að það er ríkisvaldið, sem ætlar að taka það í sínar hendur í dag að ákveða útsvarsstiga til handa sveitarfélögum á Íslandi. Það þýðir, þegar þetta efnahagslega sjálfstæði sveitarfélaganna hefur verið höggvið niður, þá koma þau til með að eiga erfiðara að bjarga sér á eftir. Þau koma til með að eiga erfiðara með að koma af stað þeim fyrirtækjum, sem þau ætla að koma af stað. Þau koma til með að verða miklu meira upp á ríkisvaldið komin með allt saman, og það hefur stundum þótt nóg um það, stundum verið kallað kvabb af hálfu sveitarfélaganna um land allt. Og við þekkjum það núna, hvernig þau verða að gera út heilar sendinefndir hingað til Reykjavíkur til þess að reyna að biðja um að bjarga sér, og það er þó aðeins byrjunin á því, sem mun verða, ef svona verður haldið áfram, eins og nú er verið að byrja á með þessu frv. Það hefði verið nær af ríkisvaldinu að létta eitthvað þær álögur, sem það hefur lagt á sveitarfélögin, hvort heldur það var viðvíkjandi almannatryggingum, skólum eða öðru slíku, og sjá heldur sjálft um að útvega sér tekjur til þess að bera meiri hluta en hingað til af þeim útgjöldum, en gefa sveitarfélögunum nokkru meiri möguleika til þess að standa undir þeim erfiðleikum, sem þau koma til með að eiga í á næstu árum, a.m.k. ef þeirri stefnu, sem núv. hæstv. ríkisstj. hefur tekið upp, verður fram haldið. Og stefnan, sem núv. hæstv. ríkisstj. hefur tekið upp, er sú, að atvinnurekstur skuli standa á eigin fótum, eins og hún hefur svo fagurlega orðað það, m.ö.o., að atvinnurekendur skuli bjarga sér sjálfir án þess að njóta sérstakra styrkja eða uppbóta frá ríkinu. Að vísu virðist okkur þetta í reyndinni munu verða á þann veg, að ef ríkið kynni að draga eitthvað úr sínum uppbótum eða nefna þær öðru nafni, þá eigi atvinnurekendurnir að standa því fastar á fótum bankanna, ríkisbankanna, og þeir að styðja þá því betur, svo að ekki hallist á hjá þeim. En ástandið í okkar landi er þannig, að meiri hlutinn og sérstaklega allir stærstu og sterkustu atvinnurekendur landsins eru hér í Reykjavík og nágrenni. Megnið af þeirri raunverulegu auðmannastétt, sem til er á Íslandi, er hér saman komið. Það þýðir, að öll hin fjölmörgu sveitarfélög úti um allt land verða mikið að reyna til að bjarga sér sjálf og hafa kannske ekki einu sinni á neina atvinnurekendur og þeirra fætur að treysta, heldur verða oft og tíðum að koma sjálf af stað þeim bjargræðisatvinnuvegum, sem fólkið á að lifa af, ef það á ekki að flosna upp. Það þýðir, að ef þessi sveitarfélög úti um allt land eiga að geta skapað öruggan grundvöll fyrir atvinnulíf fólksins á þessum stöðum, þá þurfa þessi sveitarfélög að hafa sem mest efnahagslegt sjálfsforræði og vald til þess að geta beitt þeim samtakaþrótti, sem þau geta komið upp hjá sér, í þágu sinnar sveitarfélagsheildar, til þess að reyna að byggja efnahagslegan grundvöll, atvinnulegan grundvöll fyrir þeirra bæjareða sveitarfélög. Allri þeirri sjálfsbjargarviðleitni, sem bæjarfélögin og sveitarfélögin úti um allt land hafa orðið að beita á undanförnum áratugum, er stefnt í hættu með þeim ákvörðunum, sem hér er verið að taka, með því að taka í hendur ríkisins ákvarðanirnar um útsvarsálagninguna í þessum stöðum. Það er oft talað um það í sambandi við ríkið sjálft og okkar þjóðfélag, að okkar sjálfstæði byggist á okkar efnahagslega sjálfstæði, sem sé okkar pólitíska sjálfstæði byggist á okkar efnahagslega sjálfstæði, og er nokkuð rétt í því. En þetta á ekki síður við hvað snertir sjálfsforræði sveitarfélaganna. Séu þau raunverulega svipt sínu efnahagslega sjálfstæði, þá er þar með verið að grafa grunninn undan þeirra sjálfstæði, undan þeirra tilveru. Ég veit, að það er til mikil íhaldssemi í gömul réttindi hjá ýmsum sveitarfélögum á Íslandi, þegar um tiltölulega smá atriði er að ræða, eins og t.d. um hreppamörk og annað slíkt, og getur þá oft verið erfitt að koma fram þeim málum, sem skynsamleg eru. En ég er hissa á, að þeir þm. hér á Alþingi, sem á undanförnum árum og áratugum hafa oft verið viðkvæmir, þegar um einhver mál hefur verið að ræða, sem kölluð eru að vera hreppapólitísk, - ég er hissa á, að þeir skuli ekki sjá, hvað er verið að gera með þeim ráðstöfunum, sem hér er verið að ákveða í dag, þegar verið er að vega raunverulega að sjálfri grundvallartilveru þessara sveitarfélaga sem sjálfstæðra heilda. Það er nokkurn veginn vitanlegt, enda hef ég orðið var við það nú strax, þegar farið er að róta svona um í þessum gömlu málum, ég hef orðið var við það nú strax, að það kemur upp hjá sumum þm. sú tilhneiging, hvort það eigi ekki bara að afnema allt, sem heitir útsvör, hvort það eigi ekki að gera bara útsvör og tekjuskatt að einu og sama fyrirbrigðinu og leggja hann á með lögum frá ríkinu um allt land. Vissulega er það miklu hagkvæmara upp á innheimtuna. En ég veit ekki, hvort þeir menn, sem gera slíka till., gera sér ljóst, að þar með er verið að strika út þá raunverulegu tilveru sveitarfélaganna sem sjálfstæðra aðila á Íslandi. Það er vafalaust hægt að færa ýmis rök fyrir því frá fjárhagslega tæknilegu sjónarmiði, að það sé úrelt að vera að láta einhverjar og einhverjar niðurjöfnunarnefndir, sem einhverjir og einhverjir karlar úti á landi séu að kjósa, vera að jafna niður á menn, það sé eins gott að láta bara einhver skattayfirvöld setja einn skatt á alla landsmenn í slíkum efnum.  Þess vegna er raunverulega, þó að þetta sé í annarri mynd hjá okkur nú á tímum, öðruvísi fyrir komið og hafi á þeim myrku tímum erlends ríkisvalds á Íslandi fengið á sig allt það óorð, sem enn þá loðir við orðið hrepp í sambandi við hreppaflutninga og annað slíkt, þá var þetta upphaflega gott fyrirbrigði og gæti verið enn, svo framarlega sem það fengi að þroskast á réttan máta. Þegar þess vegna farið er inn á þá stefnu, sem þetta frv. markar, þá verða sveitarfélögin smátt og smátt lögð að velli sem sjálfstæð samfélög eða þá innlimuð þannig í ríkisvaldið, að þau séu einvörðungu gerð að eins konar innheimtukerfi eða jafnvel framkvæmdakerfi þess, í staðinn fyrir að verða sjálfstæðar heildir, þar sem menn stjórna og ákveða sín eigin mál, hver heildin út af fyrir sig, og síðan geta menn metizt á um það, einn getur sagt, að það sé vel stjórnað á Akureyri, og annar sagt, að það sé illa stjórnað kannske á Siglufirði, og þessi sagt, að það sé rétt stjórnað í Reykjavík, og hinn, að það sé vel stjórnað uppi í Kjós. Menn geta rifizt um, hvernig það sé hjá hinum ýmsu sveitarfélögum, og oft hefur það verið gert. Menn hafa metizt um þetta. En það, sem hefur þó einkennt þetta allt saman og verið grundvöllurinn fyrir því öllu saman, það er, að menn hafa ráðið því sjálfir í hverju af þessum sveitarfélögum, hvernig þar var stjórnað. Það var ekki ákveðið af Alþingi hér í Reykjavík, hvernig útsvörin skyldu vera í hreppunum í Húnavatnssýslu. Það var ákveðið í hverjum hreppi af íbúum þess hrepps. Ef það var illa gert, þá var það þeim sjálfum að kenna, því að það var þeirra meiri hluti, sem kaus þetta. Ef það var vel gert, þá áttu þeir sjálfum sér að þakka það. Þeir voru sjálfir sinnar gæfu smiðir, en það var ekki Alþingi hér, sem ákvað fyrir þá, hvernig þeir skyldu jafna niður sínum útsvörum. Ég er ekki þar með að segja, að Alþingi geti ekki oft gert þessa hluti betur en þessi hreppsfélög mundu gera. Það getur oft verið svo, og væri vafalaust hægt að benda á, að það væru réttlátari ýmsar ákvarðanir, sem hér hafa verið teknar, heldur en t.d. ýmsar þær útsvarsálagningar, sem framkvæmdar hafa verið í ýmsum hreppsfélögum. Við höfum líka heyrt, og það jafnvel í þessum umr., að í þessu sveitarfélagi sé þetta gott og í hinu sveitarfélaginu sé það slæmt, og um þetta hefur oft verið deilt á undanförnum þingum og metizt um þetta í kosningum og í blöðum. En það, sem hefur verið grundvöllurinn að þessu öllu saman, er, að íbúarnir í þessum sveitarfélögum hafa ráðið þessu sjálfir og hafa síðan sjálfir orðið að súpa seyðið af því, ef það var slæmt, eða fengið að njóta þess, ef það var gott. Og það er þetta sjálfsforræði þeirra, hvort þau nota það vel eða illa, rétt eða rangt, - það er það, sem verið er nú að byrja að höggva niður með þessu, og það er það, sem ég vil að mönnum sé ljóst, þegar þeir eru að taka þessa ákvörðun. Ég held alveg sérstaklega, að það sé rangt, vegna þess að eðlilega nýtur lýðræðið sín bezt í smáum heildum, og þegar menn kjósa í smáum heildum, eins og sveitarfélögunum, þá eiga að öllu jöfnu að vera meiri möguleikar á því, að menn stjórni sér þar svo að segja eins og þeir eiga skilið. Menn fylgjast þar það mikið með sínum eigin málum, eru það kunnugir öllu, sem þar er að gerast, að menn eiga að hafa þar mestar forsendur til þess að ráða sínu samfélagi í samræmi við sinn eigin vilja. Því fjær sem fulltrúarnir þannig verða, því erfiðara vill það oft verða, að lýðræðislegur vilji sjálfs meiri hlutans komi til framkvæmda. Sveitarfélögin eru þess vegna venjulega í mannfélaginu lýðræðislegustu einingarnar í uppbyggingu þjóðfélagsins, og þegar verið er að brjóta þær einingar niður, eins og nú er verið að gera, þá er þess vegna um leið verið að vega að einu af því, sem er líftaug í lýðræðinu, og yfirleitt sjálfsbjargarviðleitni fólksins. Ég minntist á þetta við 1. umr., og ég minnist á þetta aftur núna, vegna þess að ég hef tekið eftir því, að í þeim umr., sem fram hafa farið, raunverulega bara með einni undantekningu, hefur ákaflega lítið verið inn á þetta komið. Jafnvel till., sem hér liggja fyrir á öðrum þskj., benda til þess, að meira að segja ýmsum af þeim þm., sem eru á móti þessu frv., sé ákaflega óljóst, hvert verið er að fara með samþykkt þessa frv., hvílík gífurleg stefnubreyting er að verða í afstöðunni á milli sjálfsforræðis sveitarfélaganna og ríkisvaldsins með þeim ákvörðunum, sem hér er verið að taka. Það hefur stundum komið hér til umr. í sambandi við umr. um afstöðu Reykjavíkur og landsins, ég hef tekið það fram hér, að við, sem skoðum okkur fulltrúa verkalýðshreyfingarinnar í Reykjavík sérstaklega, við erum algerlega andstæðir því, að verið sé að brjóta niður sjálfsforræði sveitarfélaganna úti um allt land, eins og verið er að gera með þessu, og ég hef reynt einmitt fyrir hönd verkalýðsins í Reykjavík að vara fulltrúana utan af landi, hvaða flokki sem þeir annars tilheyra, við því, hvað þeir eru að gera. Þegar komið er inn á þessa leið hins vegar, sem hér er um að ræða, að það sé ríkið, sem eigi að fara að ákveða, hvernig útsvör skuli lögð á í öllum sveitarfélögum landsins, þá er allt mögulegt til. Það er hægt að mismuna eftir því, hvernig meiri hlutinn er á Alþ. á hverjum tíma. Mér ægja þessar aðferðir. Þegar ríkið á annað borð er búið að taka þetta í sínar hendur, þá vita menn alveg, hvar það endar. Ef einu sinni er horfið burt frá þeim grundvelli, að hvert sveitarfélag hafi sjálft valdið til þess að ákveða sínar álögur eftir efnum og ástæðum, þá er ómögulegt að segja, hvað út úr því kemur. Spurningin stendur þess vegna ekki fyrir mér í dag um það, hvort það séu þrír skalar; hvort Reykjavíkurskalinn sé lægstur, ekki heldur um hitt, þó að það væri settur einn skali fyrir allt landið, hvernig svo sem því yrði jafnað niður á eftir, eða þó að það væru settir tíu skalar, þó að það væri settur sinn útsvarsstiginn jafnvel fyrir hvert bæjarfélag á landinu. Spurningin stendur ekki um þetta, spurningin stendur um hitt, hvort menn ætla að vera með því, að ríkisvaldið taki þetta vald af sveitarfélögunum, og það er það, sem ég er fyrst og fremst á móti í þessu öllu saman. Þetta er að mínu áliti það, sem er númer eitt. Það er grundvallarlega rangt í stefnu þessa frv. að brjóta niður sveitarfélögin, brjóta niður þessar frumstæðu samtakaheildir mannanna, brjóta niður þessar lýðræðislegustu samtakaheildir í sjálfu mannfélaginu, fyrir utan þau félög, sem menn kunna að mynda og hinar ýmsu stéttir. Það er greinilegt, að það er sú auðmannastétt hér í Reykjavík og fyrst og fremst verzlunarauðvaldið, sem nú er þar að reyna að brjótast til valda, sem hefur forgönguna um þetta. Það er þetta verzlunarauðvald, sem hefur tökin á núv. stjórnarflokkum og er að reyna að fría sig sem mest við tekjuskatt og um leið að losa sig sem mest undan útsvörum, og yfirleitt efnamenn þjóðfélagsins. Það er þetta verzlunarauðvald, sem er nú að vega að sveitarfélögunum og þeirra sjálfsforræði, og það er fyrsta og aðalatriðið í þessu frv. Annað aðalatriðið í þessu frv. er svo árás þessa sama verzlunarauðvalds á samvinnuhreyfinguna, á samvinnufélögin í landinu. Það er atriði, sem ég kom líka inn á við 1. umr. þessa máls, og er alveg greinilegt, hvert stefnt er þar. Það er stefnt að því að reyna að hindra, að sá almenningur, sem hefur skapað sér samtök til þess að verjast árásum á sín lífskjör, geti reynt að fá ódýrari vörur með því að starfa í samvinnufélögum og losa sig þannig að einhverju leyti undan arðráni verzlunarauðvaldsins. Með þeirri breytingu, sem verið er að gera sérstaklega með 13. gr. þessa frv., er verið að brjóta niður rétt manna til þess að reka þá verzlun, sem sé ekki rekin í gróðaskyni. Það er máske ekkert undarlegt á þeim tíma, sem gróðalöngun og gróðaþorsti nokkurra auðmanna í landinu á að fara að verða það afl, sem á að fara að stjórna Íslandi, þó að það verzlunarauðvald, sem vill gera þennan gróðaþorsta að sínum guði, vilji reyna að brjóta niður réttindi samvinnufélaganna. Og það er eftirtektarvert, að þetta tvennt er látið fylgjast að í þessu frv., að samtímis því sem á að brjóta niður réttindi og sjálfsforræði sveitarfélaganna, þessara frumstæðu samtakaheilda, þá er einnig verið að reyna að brjóta niður einmitt þá samtakaheild almennings, sem frá því að verzlunareinokun útlends verzlunarauðvalds hvíldi yfir Íslandi hefur mest unnið að því að bæta kjör almennings á verzlunarsviðinu. Það er máske engin tilviljun, að slík árás á samvinnuhreyfinguna skuli gerð á sama tíma sem reynt er að koma Íslandi undir járnhæl vestrænna auðhringa og ofurselja efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar, eyðileggja útflutningsatvinnuvegi hennar og framleiðslu með verzlunarpólitík, sem sé einvörðungu í þjónustu auðhringa utanlands og innan. Það er ekki til neins í slíku sambandi, þegar verið er að ræða um þá árás á samvinnufélögin og samvinnuhreyfinguna, sem hér er verið að gera, að reyna að vitna í það, að einstakir forustumenn í samvinnuhreyfingunni kunni að hafa gert einhverjar vitleysur á undanförnum árum eða misstigið sig, eins og í því að fara í of náið samstarf við auðhringana hér í Reykjavík. Slíkt er engin afsökun af hálfu verzlunarauðvaldsins fyrir þeirri árás, sem verið er að gera á samvinnufélögin með þessum lögum, og alþýðusamtökin í landinu þurfa einmitt sérstaklega á því að halda, þegar eins illa er að þeim vegið og nú er gert með skipulagðri dýrtíð af hálfu stjórnarvaldanna, að geta fengið að reka sín samvinnufélög með þeim réttindum, sem þau hafa búið við á undanförnum áratugum og kostaði langa baráttu fyrir alþýðu Íslands að knýja fram. Og eitt er víst, að verkalýðshreyfingin, sem skoðar samvinnuhreyfinguna sem annan þátt í sinni starfsemi, mun ekki verða mildari í sínum kröfum og sinni baráttu, þegar hún finnur til þess, að það er sótt að henni beggja vegna frá, bæði með kerfisbundnum launalækkunum og launaráni og vísitölusviptingu og svo hins vegar með skipulagðri dýrtíðaraukningu, og um leið reynt að hindra verkalýðshreyfinguna í því að geta hagnýtt samvinnufélögin á eðlilegan hátt til þess að vinna á móti þeirri dýrtíð. Það er þess vegna eðlilegt frá sjónarmiði verzlunarauðvaldsins, að í sama frv., sem það er að ráðast á sveitarfélögin og þeirra sjálfsforræði, þá ráðist það líka á þá sjálfsbjargarviðleitni, sem samvinnufélögin eru almenningi. Það er hins vegar um leið auðsætt, að alþýða Íslands mun setja sig til varnar gegn svona árásum, og þó að alþýðu manna úti um land sé það máske ekki ljóst enn þá, hvaða árás er verið að fremja á hennar sjálfsforræði með þeirri innlimun sveitarfélaganna í ríkisvaldið, sem hér er verið að framkvæma, þá mun henni verða það ljóst von bráðar, og þá mun hún gera sakirnar upp við þá fulltrúa sína hér á Alþingi, sem koma þessu á. Ég hef nú gert að umtalsefni það, sem ég álit höfuðatriðin í þessu frv.: Annars vegar árásina á sjálfsforræði sveitarfélaganna, sviptingu þeirra raunverulega á sínu gamla sjálfsforræði, og hins vegar árásina á samvinnufélögin. Það er þetta tvennt, sem ég álít vera höfuðeinkenni á þessu frv. Hér hefur verið ýtarlega rætt um ýmsa aðra hluti, veltuútsvörin, skattstigana eða útsvarsstigana á hinum ýmsu sviðum. Um það mætti margt segja. Það er furðulegt raunverulega, að mönnum skuli detta það í hug að vera að tala um útsvarsstiga af eins lágum tekjum og hér er lagt til, sérstaklega í 6. gr. og 7. gr., á sama tíma sem menn hafa verið að státa af því að reyna að létta sköttum af lágtekjunum. Það sýnir bezt, hvers konar hrákasmíð þetta frv. allt saman er, og undarlegt raunverulega, að það skuli virkilega vera til meiri hl. alþm. í þessari hv. d., sem vill bera ábyrgð á því að fara að setja svona útsvarsstiga í sveitarfélögunum. Ég veit, að það hafa verið settir ósköp vitlausir og ranglátir útsvarsstigar í ýmsum sveitarfélögum. En þau um það. Þetta hafa þau sjálf gert. Þetta hafa þau þá á lýðræðislegan hátt ákveðið hjá sér, þeirra meiri hl. komið sér saman um, að svona skuli þetta vera. Vilji þau breyta þessu, þá geta þau gert það næst þegar þau kjósa, kosið öðruvísi. En að meiri hl. í þessari hv. d. af alþm. skuli geta verið þekktur fyrir það að setja svona ákvæði fyrir hreppsfélögin úti um allt land, eins og þarna er í 6. og 7. gr., það undrar mig, vitandi það, að jafnvel þó að um leið sé sagt við þessa hreppa og þessi sveitarfélög: Ja, þið megið breyta þessu ofur lítið, þið megið hafa einhverja tilbreytingu í þessu, - þá er svo sem alveg eins hægt næst, þegar einu sinni er komið inn á þetta, að ákveða þennan útsvarsstiga án þess, að það séu nokkrir möguleikar til slíks. Fordæmið er gefið, að það er Alþ., sem ákveður útsvarsstiga og tekur það í hendur ríkisvaldsins, en lætur ekki sveitarfélögin og þeirra stjórnir gera það. Ég mun þess vegna ekki gera þau atriði, sem annars hafa verið mjög rækilega rædd hér, og margt er rétt og vel sagt í því sambandi, - ég mun ekki gera það að umtalsefni. Hitt er fyrir mér höfuðatriðið, það verzlunarauðvald, sem nú er á rústum svikinna kosningaloforða að brjótast til valda hér á Íslandi. Það er að reyna að brjóta undir sig ríkisvaldið, það er að reyna að einoka það fyrir sína einkahagsmuni, það er að reyna að brjóta niður samtök almennings, sveitarfélögin, samvinnufélögin, allar lýðræðislegar eindir í þjóðfélaginu. Það hefur þegar sýnt sig í því að skerða samninga allra verkalýðsfélaga á landinu. Og þetta sama verzlunarauðvald er svo, á sama tíma sem það er að framkvæma þetta með þessu frv. og öðrum, þá er það að fórna hagsmunum útflutningsins og framleiðslunnar á Íslandi fyrir sína skítugu hagsmuni, fyrir sitt gróðabrall. Þannig stöndum við frammi fyrir því í dag, að Landssamband íslenzkra útvegsmanna og Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna viðurkenna, að það sé raunverulega enginn grundvöllur til þess að reka framleiðsluna á Íslandi, vegna þess að frekja þessa verzlunarauðvalds er slík, að það er verið að móta þjóðfélagið einvörðungu með tilliti til þess, þeirra brasksjónarmiða, sem vaða uppi hjá því, án nokkurs skilnings, án nokkurs vits og án nokkurrar ábyrgðartilfinningar fyrir þjóðarheildinni. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er einn þáttur í þessari árás, er einn þáttur í þeirri gagnbyltingu, sem þetta verzlunarauðvald er að reyna að framkvæma á Íslandi til þess að leiða aftur yfir okkur kreppu og ófremdarástand fyrri ára. Og það er bezt, að þeir fulltrúar úr stjórnarflokkunum utan af landi, sem standa með þessu frv., geri sér það ljóst, þegar þeir koma hér svo aftur svo að segja við hverjar einustu umr., sem hér fara fram, og kvarta fyrir hönd sinna sveitarfélaga, að með því að samþ. svona frv. eins og þetta eru þeir að svipta sín sveitarfélög möguleikanum til þess að geta bjargað sér sjálf, höggva niður þeirra efnahagslega sjálfsforræði, sem þó hvað eftir annað hefur verið það, sem gert hefur þessum sveitarfélögum mögulegt á undanförnum áratugum að forða sér undan þeim hörmungum, sem fánýtt verzlunarauðvald hefur verið að leiða yfir þessi sveitarfélög. Hins vegar sé ég það, eins og oftar, að þeir fulltrúar stjórnarflokkanna utan af landi, sem ættu máske að hafa einhvern snefil af ábyrgðartilfinningu fyrir þeim sveitarfélögum, sem þeir eru úr, í þessu efni, þeir sjást hér lítið, fást lítið til að hugsa og skilja máske enn þá minna. En ég vil segja þessi orð engu að síður, til þess að þegar dagur reikningsskilanna kemur, þá standi þeir þó frammi fyrir því, að það hafi verið reynt að segja þeim, hvað þeir væru að gera, þó að þeir vissu það kannske ekki sjálfir.



Herra forseti. Í umr. þeim, sem orðið hafa um útsvarsfrv. í gær og í dag, hefur lítið nýtt upplýsist um hin mörgu vafaatriði, sem í frv. er að finna og um var spurt í gær af mér o.fl. Engin rök hefur heldur verið komið fram með fyrir þeirri ákvörðun að rífa útsvarsþáttinn út úr þeirri heildarendurskoðun, sem nú fer fram á tekjustofnum sveitarfélaganna. Frsm. meiri hl. heilbr.- og félmn., hv. 3. þm. Sunnl., margendurtók það í ræðu sinni í gær, að frv. það, sem við erum að ræða í hv. d., væri aðeins bráðabirgðafrv., tími hefði ekki enn þá unnizt til þess að undirbúa heildarreglur um veltuútsvör, sagði hann, tími ekki unnizt til þess að kynna sér nægilega vel hina ýmsu útsvarsstiga, sem í gildi hafa verið, og álagningarreglur, sem verið hafa í sveitarfélögunum á undanförnum árum, o.fl., o.fl. í sama dúr. Ræða hans í gær var í megindráttum einn samfelldur afsökunaróður - með tilbrigðum þó - fyrir þeim vinnubrögðum, sem hér á að viðhafa í þessu máli. Hv. þm, sagði m.a. í gær, að eðlilegt væri og sanngjarnt, að samvinnufélög greiddu útsvör eftir sömu reglum og aðrir aðilar, sem svipaðan rekstur hefðu, þau nytu sömu eða svipaðrar fyrirgreiðslu af hálfu sveitarfélaganna og aðrir aðilar, götur væru gerðar fyrir þau, rafmagn og vatn tengt við fyrirtæki þeirra. Þessi yfirlýsing hv. þm. er mjög einkennandi fyrir þann háværa áróður, sem mikill holtónn er þó venjulegast i, sem notaður hefur verið að undanförnu og haldið uppi af andstæðingum samvinnufélaganna. Hér er nefnilega algerlega litið fram hjá kjarna málsins. Ef samvinnuaðili t.d. rekur verzlun í einu bæjarfélagi og kaupmaður sömuleiðis á sama stað og þeir verzla báðir með sömu vöruna, þá telja þessir menn, að þetta tvennt sé alveg sambærilegt. Ef sláturhús samvinnumanna fyrirfinnst á einum stað og sláturhús í einkaeign líka, þá eru þetta taldir sambærilegir aðilar skattalega séð. Á hitt er ekki lítið eða minnzt, sem þó hlýtur að skipta meginmáli, að eðli þessa rekstrar er gerólíkt. Þótt samvinnuaðilinn endurgreiði sannarlega allan hagnað af rekstrinum til félagsmanna, en hinn aðilinn taki allan ágóðann til sín sem gróða, þá skiptir það þá engu. Hér á að lögleiða reglur, sem ákveða, að veltuútsvör skuli lögð eftir sömu reglum á báða þessa aðila þrátt fyrir þennan meginmun á tilganginum með rekstri þeirra. Það er eðlilegt, að samvinnufyrirtækin greiði til þeirra sveitarfélaga, sem þau starfa í, eitthvert gjald fyrir aðstöðu þá, sem þau þar njóta óneitanlega og bæjarfélagið kostar. Það hafa samvinnufélögin líka gert umfram aðra, þar sem samvinnuskatturinn er. Hvort hann er nógu hár til þess að standa undir þeim kostnaði, sem bæjarfélögin verða að láta af hendi til þess að búa fyrirtækjunum rekstrarskilyrði, það verður svo aftur annað mál. Ég er ekki neinn talsmaður skattfríðinda til handa samvinnurekstrinum í landinu. Þar tel ég, að allir, sem sambærilegir eru, eigi að sitja við nákvæmlega sama borð. Ég fæ ekki heldur séð, að sá árangur, sem samvinnufyrirtækin hafa náð í viðskiptalífinu á undanförnum árum, sé fenginn vegna sérréttinda þeirra á sviði skatta- og útsvarsmála. Samvinnutryggingar t.d., sem á örfáum árum hafa orðið stærsta tryggingafélag landsins, hafa verið skattlagðar og útsvarslagðar eins og um hlutafélag væri að ræða. Skipadeild Sambands ísi. samvinnufélaga, sem nú er orðin eigandi að stærsta skipaflota í eigu íslenzks aðila, hefur goldið há útsvör og skatta til ríkis og bæja á undanförnum árum. En Eimskipafélag Íslands, sem er langtum eldra félag, hefur notið algerra skatt- og útsvarsfríðinda allt til ársins 1955. Útflutningsdeild Sambands ísl. samvinnufélaga hefur greitt skatta og útsvör á undanförnum árum, en Sölusamband ísl. fiskframleiðenda hefur verið skatt- og útsvarsfrjálst. Innflutningsdeild Sambands ísl. samvinnufélaga hefur sömuleiðis greitt skatta og útsvör á undanförnum árum, en Impuni, innflutningssamband heildsala, hefur verið skatt- og útsvarsfrjálst. Þessi dæmi ættu að nægja til þess að sanna haldleysi þeirrar kenningar, að árangur sá, sem samvinnusamtökin hafa náð í viðskiptalífinu, sé að þakka einhverjum sérstökum skattfríðindum, sem þau hafi notið á undanförnum árum. Þá bar mjög á því sjónarmiði í ræðu hv. þm., sem ég hef leyft mér að kalla sveitarstjórnarsjónarmið, sem er ekki óeðlilegt, þar sem hann er bæjarstjóri í einum af stærri kaupstöðum þessa lands. Ég hef orðið var við þetta sama sjónarmið hjá mörgum þm., sem ég hef rætt við um þessi mál, að þeir hafa haldið því fram, að útsvarsstigarnir í þeirra sveitarfélögum þyrftu að vera hærri en þeir eru í Reykjavík. Ég skal ekki neita því, að svo sé ástatt um mörg sveitarfélaganna. En ályktanirnar, sem þessir ágætu menn draga af þessari staðreynd, eru harla einkennilegar og óraunsæjar. Öllum þeim mönnum, sem þekkja til þessara mála, er ljós orsök þessa, en hún er að sjálfsögðu sú, að gjaldþol gjaldenda í þessum sveitarfélögum, sem eiga við fjárskort að stríða, er ekkert sambærilegt við gjaldþol t.d. gjaldenda í Reykjavík. Hér í Reykjavík eru, eins og áður hefur komið fram, ríkiseinkasölur yfirleitt staðsettar, t.d. áfengissalan og tóbakseinkasalan, sem guldu í bæjarsjóð Reykjavíkur á s.l. ári 11.1 millj. í útsvar, og hér eru líka staðsett heildsölufyrirtæki, skipafélög, starfsmenn ríkisins og ríkisstofnana, og þessir aðilar greiða allir há útsvör í bæjarsjóð Reykjavíkur. En öllum er þeim það sameiginlegt, að þeir inna af höndum þjónustu, sem er fyrir landið allt. Það er þetta, sem gerir það að verkum, að í Reykjavík og ýmsum öðrum sveitarfélögum, sem hafa innan sinna vébanda stóra viðskiptaaðila, sem hafa viðskiptasvæði, sem nær yfir þrjár sýslur, er hægt að búa við lægri útsvarsstiga en hægt er að gera víða annars staðar. En hvaða vit er það hjá þessum forustumönnum sveitarfélaganna, sem fé skortir, að vilja fara þá leið út úr þessum vanda að leggja hærri útsvör á einstaklinga og atvinnurekstur hjá sér heldur en er í þeim sveitarfélögum, sem þessarar sérstöðu njóta? Þar eru yfirleitt gjaldendur miklu tekjulægri og yfirleitt fátækari, og hvaða réttlæti er í því, að þeir menn, sem eru tekjulægri og hafa alla vega minna gjaldþol, séu skattlagðir meira í sínum sveitarfélögum en hefði verið gert, ef þeir hefðu t.d. átt heimilisfestu hér í Reykjavík? Slík afstaða hlýtur að enda með ósköpum, enda er fyrir því nokkur reynsla. Þeir eru ekki fáir, atvinnurekendurnir, sem flúið hafa byggðarlög sín af þessari ástæðu, og enginn komið í staðinn til þess að standa undir þeim gjöldum, sem sveitarfélagið óneitanlega hefur orðið að leggja á. Einasta leiðin út úr þessu öngþveiti er auðvitað sú að taka til algerrar endurskoðunar löggjöfina um tekjustofna sveitarfélaganna. Og að því eiga þessir ágætu menn, bæjarstjórar og sveitarstjórar, að einbeita sér. Þeir eiga að beita krafti sínum til þess að knýja þá endurskoðun fram sem fyrst, því að það er eina leiðin, sem getur bætt úr þessu. Það að ætla að fara að skattleggja gjaldendur í sínum sveitarfélögum umfram það, sem þeir eru skattlagðir hér í Reykjavík, er hrein endileysa og hlýtur að enda með ósköpum. Hv. 3. þm. Sunnl. sagði, að samkv. frv. um bráðabirgðabreyt. á l. um útsvör væri sveitarfélögunum heimilt að velja á milli allra þeirra stiga, sem í frv. væru. Þetta er nú að vísu ekki nema hálfur sannleikur. Hrepparnir mega að vísu velja um kaupstaðastigann og Reykjavíkurstigann og kaupstaðirnir mega fara upp í Reykjavíkurstigann, þannig að valið upp á við má segja að sé frjálst. En hina leiðina má ekki velja. Reykjavík getur ekki farið í kaupstaðastigann og kaupstaðirnir ekki í hreppastigann. Auk þess get ég ómögulega fengið inn í mitt höfuð annað en það, að í l. mgr. 9. gr. frv., eins og það liggur nú fyrir eftir 2. umr., sé lagt bann við því, að bæjarfélög utan Reykjavíkur geti notað veltustigann, sem þar er, og m.a. þá notið þeirra frádráttarliða, sem í veltustiga Reykjavíkur eru. Ég hygg, að öllum, sem lesa frv., hljóti að vera þetta ljóst, og ég hélt, að þessu mundi verða breytt, af því að mér skildist á hv. 3. þm. Sunnl., þegar við ræddum þetta atriði í heilbr.- og félmn., að þetta mundi vera misskilningur hjá mér. En ég skil frv. a.m.k. þannig. Hv. þm. sagði einnig, að hann teldi æskilegast, að einn útsvarsstigi gilti í öllum kaupstöðunum. Það er eðlilegt, og mér skildist, að hann meinti þá Reykjavíkurstigann. En ég er sannfærður um það, eins og frv., sem við erum nú að ræða, ber raunar með sér, að þetta er ekki hægt nema samfara mikilli breyt. á löggjöfinni um tekjustofna sveitarfélaganna, alveg eins og mér er það fyllilega ljóst, að afnám veltuútsvarsins eins og út af fyrir sig er ekki hægt að framkvæma, nema löggjöfin um tekjustofna sveitarfélaganna sé öll tekin samtímis til endurskoðunar. Ef á að lögbjóða, að bæjarfélög utan Reykjavíkur verði að nota Reykjavíkurstigann án þess að breyta nokkru öðru, þá þýðir það, að í þeim bæjarfélögum verður ekki hægt að halda uppi framkvæmdum í neitt nándar nærri svipuðum mæli og nú er gert í Reykjavík. Ég rakti hér í gær dæmið um útsvörin í Kópavogi og Reykjavík 4 seinustu árin, eða frá 1957 til 1960, og sýndi fram á það með tölum, að Reykjavíkurbær hefur í tekjur af útsvörum helmingi meira á íbúa en við í Kópavogi höfum. Þar af leiðandi getur Reykjavíkurbær gert næstum helmingi meira fyrir sitt fólk en við getum framkvæmt í Kópavogi. Þess vegna er það út í bláinn að mínu viti að halda, að hægt sé að lögbjóða Reykjavíkurstigann fyrir aðra kaupstaði, nema samtímis fari fram endurskoðun á löggjöfinni um tekjustofna sveitarfélaganna, eins og nú er að unnið. Hv. þm. sagði enn fremur, þóttist hafa það eftir mér, að ég hefði sagt í gær, að lögbjóða ætti veltuútsvör. Ég minnist ekki þess að hafa sagt það. Ég hygg, að ég hafi talað um, að lögbjóða ætti heimild til álagningar veltuútsvara, sem hefði ekki áður verið í lögum, en helgast af ákvæðunum um álagningu eftir efnum og ástæðum í 4. gr. laga frá 1945. Hv. þm. sagði líka, að öllum sveitarfélögum væri í sjálfsvald sett, hvað þau notuðu af veltuprósentum, sem ætti að heimila. Ég hygg, að hv. þm. sé alveg fullvel um það kunnugt, að öll sveitarfélaganna - eða a.m.k. langflest - munu fara í hámark þeirrar löglegu prósentu, strax eftir að frv. er orðið að lögum. Veltuprósentan og stigarnir eru nefnilega samdir miðað við ástand þessara mála, eins og það er í dag, og miðað við þá tekjuþörf, sem sveitarfélögin telja sig þurfa að fullnægja. Og það er gefið mál, að sveitarfélögin flestöll hafa ekki nokkrar leiðir til þess að innheimta það, sem þau þurfa af fjármagni á hverju ári, með því að leggja á tekjur einar og eignir. Þau verða að nota veltuprósentuna, eins háa og lög frekast leyfa, þar sem aðrar tekjur hrökkva ekki til til þess að gefa nægilegar tekjur. Þá talaði hann einnig um, að eðlilegt væri - eða ég skildi hann þannig - heimildarákvæðið í 3. gr. frv. um, að hreppsnefndir og niðurjöfnunarnefndir mættu taka framtöl, sem skattstjórar og skattanefndir hafa venjulega rannsakað mjög náið, og fara með þau eins og einskisverð plögg. Ég tel þetta algera óhæfu. Sannleikurinn er sá, að krítíska endurskoðunin á framtölum fer yfirleitt fram hjá skattstjórunum, og ég þykist þekkja svo mikið til þessara mála, að ég megi leyfa mér að fullyrða, að sú vinna, sem niðurjöfnunarnefndirnar leggja í það að gagnrýna framtöl, sé ekki neitt sambærileg við það, sem skattstjórarnir gera, af eðlilegum ástæðum. Niðurjöfnunarnefndirnar eiga samkv. lögum að byggja mjög á verkum skattstjóranna í sambandi við álagningu útsvara. Þessi heimildarákvæði tel ég því að nái engri átt, svo rúm eins og þau eru. Þau gefa hreppsnefndum og niðurjöfnunarnefndum óeðlilega mikið vald. Þær gefa þeim t.d. vald til þess að strika út í einu lagi allar fyrningarafskriftir hjá fyrirtækjum, og það er ekkert aðhald um það, að þær geti ekki beitt því eftir því, hvernig hugur þeirra stendur til viðkomandi aðila. Þær geta leyft einum að telja fram fullar afskriftir, þó að þær banni öðrum að gera það. Það er ekki heldur rétt hjá hv. þm., að það sé krafizt fullkominna sannana hjá yfirskattanefndum og ríkisskattanefnd fyrir þeim breyt., sem niðurjöfnunarnefndir kunna að gera á framtölum. Framkvæmdin hefur sýnt annað í mörgum tilfellum. Mér er það kunnugt, ég hef unnið hjá t.d. ríkisskattanefnd. Í mörgum tilfellum hafa þar verið - og eins hjá yfirskattanefndum –staðfestar áætlanir, sem hafa þótt sanngjarnar, en engan veginn færðar fullar sönnur á, t.d. ef maður leggur svipaðan skilning í orðið sönnur og gert er fyrir dómstólunum. Þar eru kröfurnar allt aðrar og miklu slakari. Skattayfirvöld hafa nefnilega - yfirskattanefnd og ríkisskattanefnd - verulega rúmt vald til þess að meta og vega þær breytingar, sem niðurjöfnunarnefndir kunna að gera á framtölunum. Um veltuútsvörin vildi ég aðeins bæta örfáum orðum við það, sem ég hef áður sagt og ég held að hafi ekki verið mikið rætt hér við þessar umr., en það er það öryggisleysi, sem heimildin til álagningar veltuútsvara hefur á allan rekstur í landinu. Sannleikurinn er sá, að ef það á að vera heimilt, að niðurjöfnunarnefndir geti ári síðar ákveðið, að þessi og þessi rekstur skuli bera 3% veltugjald, sem kannske var árið áður 1%, eða fari jafnvel upp í 5%, eins og dæmi eru til, þá er um óþolandi öryggisleysi að ræða. Einu sinni var lagt á Hamrafellið, rekstur þess, 5% veltugjald í Reykjavík, hækkað í einu um að ég held 2 eða 3%. Þessi óvissa er óþolandi fyrir allan rekstur í landinu, Það er ekki hægt að gera neinar áætlanir með fullri vissu um, að þær standist, fyrir fram, ef sveitarfélögunum á að vera heimilt að ákveða eftir á, að þetta og þetta mikið skuli tekið í veltuútsvör af rekstri fyrirtækja. Ég bar fram hér nokkrar fsp. í gær, þegar við ræddum þetta frv. við 2. umr. Ég innti m.a. þá eftir því, hver væri velta umboðssölufyrirtækja. Ég spurði einnig um það að gefnu tilefni v egna þeirra undanþáguákvæða, sem sláturhús og mjólkurbú eiga að hafa frá greiðslu veltuútsvara, þá spurði ég um það, hver væri velta þessara aðila. Við þessum spurningum og fleiri hefur ekkert svar fengizt. Ég vildi því leyfa mér að ítreka enn þá einu sinni þessar fsp. mínar og vonast til þess, að hv. frsm, heilbr.- og félmn. telji sér fært að svara þeim hér á eftir. Ég vil þá að síðustu víkja að einu atriði í ræðu hv. síðasta ræðumanns, 3. þm. Reykv. (EOI), sem raunar hv. 4. landsk. þm. (HV) kom líka inn á í gær, þar sem ég er þeim ekki sammála. Þeir hafa talað um það, að samræming stiga og það að lögbjóða stiga, fáa stiga, það væri óeðlileg árás á sjálfstæði sveitarfélaganna, eins og þeir hafa kallað það, og farið um þetta mörgum orðum. Fyrir mér lítur dæmið hins vegar dálítið öðruvísi út. Í fyrsta lagi: Menn verða að gera það upp við sig í eitt skipti fyrir öll, hvort það verði talið réttmætt, að menn greiði misjöfn útsvör eftir því, hvar þeir eru staðsettir í landinu, eins og þetta frv. gerir ráð fyrir. Báðir þessir þm. hafa mótmælt þessu kröftuglega, og er ég þeim að því leyti algerlega sammála. Þeir hafa talið það óhæfu að byrja útsvarsstigann á 7000 kr. í sveitahreppum, en í 25 þús. kr. í Reykjavík. Og þeir hafa báðir tveir talið það óhæfu, að menn greiddu mishá útsvör af sömu tekjum eftir því, hvar þeir væru búsettir. Nú er það staðreynd, að ef menn eru á því, að þetta sé óhæfa, þá er aðeins ein leið til þess að tryggja, að þetta verði ekki gert áfram, og hún er sú að lögbjóða einn og sama útsvars- og skattstiga fyrir allt landið. Það er nefnilega ekki hægt að gera hvort tveggja í senn að segja, að sveitarfélögin skuli algerlega vera sjálfráð um það, hvað þau leggja á og hvaða útsvarsstiga þau noti, og samtímis segja, að útsvörin skuli vera þau sömu um allt land. Hv. 3. þm. Reykv. vék líka að því áðan, að hann harmaði, að nú ætti að hverfa frá ákvæðinu um álagningu eftir efnum og ástæðum, eins og gert hefur verið hingað til. Ég harma þetta ekki. Sannleikurinn er sá, að vegna breytinga á þjóðlífi okkar Íslendinga er þetta ákvæði að verða óframkvæmanlegt, t.d. í Reykjavík, þar sem fjölmennið er orðið eins mikið og raun ber vitni um. Þar er það óframkvæmanlegt vegna þeirrar vélanotkunar, sem nú er notuð í sambandi við útreikning skatta og útsvara í Reykjavík. í stærri bæjarfélögunum er þessi regla líka að verða ónothæf. Auk þess er hægt að tryggja þessi sjónarmið, efna- og ástæðusjónaxmiðin, eftir öðrum leiðum. Það er hægt að lögbjóða skattstiga og hafa, eins og t.d. hér í frv., ákvæði um sérstakar ívilnanir, sem hægt er að finna út, eftir að búið er að leggja á eftir hinum lögboðnu stigum. Þetta er auðvelt, Öryggisleysið, sem þessi álagningarregla um efni og ástæður hafði í för með sér, var orðið algerlega óþolandi, og ég man ekki betur en einmitt blað þessara hv. þm. hafi á s.l. ári skrifað mjög um þá óhæfu, sem þá var sögð að hefði átt sér stað hér í Reykjavík í sambandi við útsvarsálagningu, að ýmsum mönnum, gjaldendum, sem voru inn undir hjá ráðandi bæjarstjórnarmeirihluta, hafi verið svo og svo mikið ívilnað um útsvör. Reglan um efni og ástæður býður slíkum ívilnunum heim. Þá sagði 3. þm. Reykv., sem fyrr segir, að óhæfa væri í því að lögbjóða einn stiga eða fáa stiga fyrir landið, það væri óverjandi árás á sjálfstæði sveitarfélaganna. Mín skoðun er sú, að það aðhald, sem sveitarfélög fengju með því að lögbjóða einn stiga í landinu, eftir að löggjöfinni um skatta og útsvör hefði verið breytt, mundi vera aðhald, sem fæstar sveitarstjórnir mundu gráta, þegar fram í sækti. Ég veit ekki betur en það sé ein af meginkenningum sósíalista, hvar sem er í heiminum, að sjálfstæði einstaklinga eða sveitarfélaga, - það á alveg eins við um sveitarfélög, - án fjárhagslegs sjálfstæðis sé ákaflega lítils virði. Við óbreytta tekjulöggjöf sveitarfélaga og óbreytta skatta er það sjálfstæði, sem sveitarfélögunum sumum hverjum er ætlað, svipað frelsi einstaklingsins, sem hefur ekki peninga til þess að kaup sér mat fyrir næsta dag, og mér skilst á sósíalistum yfirleitt, að þeir telji það frelsi ákaflega lítils virði. Ég er sannfærður um, að sú skipan, sem á eftir að sigra hér á Íslandi í sambandi við skattamál og útsvarsmál, er sú, að þessi gjöld hvor tveggja verða sameinuð og lögð á í einu og þeim skipt á milli ríkisins og sveitarfélaganna. Sú skipan hefur marga og óumdeilanlega kosti yfir þá tvískiptingu, sem nú er í þessu, og hún ein getur tryggt það, að sveitarfélög, fámenn sveitarfélög og sveitarfélög, sem hafa ekki stórar viðskiptamiðstöðvar innan sinna vébanda, geti nokkurn veginn komizt af eins og þau, sem hafa þessa stóru viðskiptaaðila innan sinna vébanda. Ég er því sannfærður um, að því fyrr sem menn komast út úr þeim vítahring, sem við erum nú í í sambandi við tekjustofna sveitarfélaganna og skattamálin, því betra. Ég vil að endingu aðeins segja það, að við þær umr., sem hér hafa orðið um frv. til l. um bráðabirgðabreyt. á útsvarslögum, hafi svo lítið nýtt verið upplýst af hálfu ríkisstjórnarflokkanna, að tæpast sé verjanlegt að afgreiða málið úr þessari deild, án þess að gerð sé tilraun til þess af hálfu þeirra að svara ýmsum þeim fsp, og svara að einhverju leyti þeirri gagnrýni, rökstuddu gagnrýni í mörgum tilfellum, sem hér hefur fram komið. Ég vil því vænta þess, að frsm. heilbr.- og félmn. tali hér á eftir og svari þá m.a. þeim af fsp., sem ég hef nú tvisvar sinnum borið upp, en ekki fengið svar við enn þá.