Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Framsóknarflokksins um að Ásmundur Einar Daðason, 5. þm. Reykv. n., verði fjarverandi í opinberum erindum og geti ekki sinnt þingmennsku á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi fyrsti varamaður á lista Framsóknarflokksins í kjördæminu, Brynja Dan Gunnarsdóttir.

Brynja Dan Gunnarsdóttir hefur undirskrifað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.

Þær sorgarfréttir bárust okkur alþingismönnum í morgun að Ragnar Arnalds, fyrrverandi ráðherra og alþingismaður, hefði andast í gær. Ragnars Arnalds verður minnst með hefðbundnum hætti við upphaf þingfundar á mánudaginn.

Samkomulag er um það milli forseta og þingflokksformanna að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp segja til um ef þörf krefur, eða þar til síðari hluta 1. umr. um fjárlög 2023 er lokið. Í dag verður haldið áfram umræðu um fjárlagafrumvarpið þar sem fagráðherrar taka þátt í umræðunni um sína málaflokka. Samkomulag er um fyrirkomulag umræðunnar. Ráðherrar hafa fimm mínútur til framsögu. Eftir það getur einn þingmaður frá hverjum þingflokki beint fyrirspurnum til ráðherra og hefur til þess tvær mínútur tvisvar sinnum. Þá geta þingflokkar ákveðið að tveir þingmenn tali frá flokki en þá aðeins í tvær mínútur hvor. Andsvör eru ekki leyfð. Röð ráðherra verður eftirfarandi: Forsætisráðherra, dómsmálaráðherra, félags- og vinnumarkaðsráðherra, heilbrigðisráðherra, matvælaráðherra, menningar- og viðskiptaráðherra og að lokum fjármála- og efnahagsráðherra sem staðgengill utanríkisráðherra. Við lok umræðunnar talar fjármála- og efnahagsráðherra að nýju og hefur til þess tíu mínútur. Þar á eftir tala talsmenn þingflokka sem hafa tíu mínútur hver og að endingu verða lokaorð ráðherra fimm mínútur.

Herra forseti. Ég hyggst nýta mínar fimm mínútur í upphafi til að fara aðeins yfir stóru línurnar en mun að sjálfsögðu svo svara spurningum hv. þingmanna, bæði um einstök mál forsætisráðuneytisins og eftir atvikum önnur mál, eftir minni bestu getu. Stóru línurnar eru þær að við höfum gengið í gegnum nánast ótrúlega tíma í efnahagsmálum, ekki bara Íslands heldur í heiminum á undanförnum tveimur árum, ótrúlegar sviptingar í samfélögum okkar þar sem við erum nýkomin út úr heimsfaraldri þar sem stjórnvöld þurftu að taka bæði flóknar og erfiðar ákvarðanir, ekki aðeins um sóttvarnaráðstafanir heldur ekki síður um aðgerðir í efnahags- og félagsmálum og auðvitað í mikilli óvissu. Það má rifja það upp að fyrir innan við ári vorum við enn með ýmsar takmarkanir innan lands og óvissan um þróun faraldursins var enn mikil og einungis ríflega hálft ár er síðan öllum sóttvarnaráðstöfunum var aflétt innan lands. Það var 25. febrúar en daginn áður fengum við fregnir af ólögmætri innrás Rússa í Úkraínu sem hefur enn aukið óvissu um horfur á alþjóðavísu. Gríðarlegar hækkanir á orkuverði og hrávörum hafa aukið verðbólgu sem er nú víða um lönd sú mesta sem sést hefur í áratugi með tilheyrandi áhrifum á lífskjör. Þetta er auðvitað það mál sem við sem erum þjóðarleiðtogar í Evrópuríkjum ræðum mest núna. Það er verðbólgan, það er staðan á orkuverði og áhrifin á lífskjör almennings. Eins og ég sagði í stefnuræðu minni þá getum við Íslendingar um margt glaðst, getum við sagt, yfir okkar stöðu í þessum efnum en það breytir því ekki að við þurfum að takast á við verðbólguna, því fari hún úr böndum er það mikil ógn við lífsgæði og lífskjör almennings. Ég tel að stefna okkar í heimsfaraldri hafi reynst farsæl og þar var ríkissjóði auðvitað beitt markvisst, bæði til að styðja við almenning í landinu og atvinnulíf. Þar sem ég stóð hér fyrir ári og svaraði spurningum um að við værum ekki að gera nóg til að draga úr atvinnuleysi vil ég segja að raunin hefur orðið allt önnur, atvinnuástand er gott, umsvifin í efnahagslífinu eru mikil og það er ekki síst vegna aðgerða stjórnvalda. Við jukum að sjálfsögðu skuldsetningu ríkissjóðs í þessum aðstæðum sem hafði gott svigrúm í upphafi faraldursins og gerði okkur kleift að taka á vandanum. En auðvitað þarf að snúa þeirri þróun við, þannig að það er mikilvægt núna að við skoðum stefnu okkar í ljósi hinnar alþjóðlegu stöðu. Við höfum séð, eins og ég sagði áðan, hraða endurreisn, atvinnuástand er gott og enn er staða heimila og fyrirtækja almennt góð. Það þýðir ekki að við þurfum ekki að vera á vaktinni gagnvart því hvernig mál þróast á komandi vikum og mánuðum. Það er ekkert langt síðan lífskjararannsókn Hagstofunnar sýndi okkur að staða heimilanna í landinu hefur aldrei verið betri, en í öllum þessum sviptingum skiptir máli að við séum á tánum, efnahagslegar áskoranir nú eru allt aðrar en á undanförnum árum og þess vegna erum við auðvitað að leggja það til núna að ríkisfjármálin vinni með peningastefnunni, að við drögum úr þeirri aukningu sem hefur verið og leggjum þannig okkar af mörkum til að takast á við verðbólguna. Ég get nefnt aðhaldsaðgerðir sem ýmist eru hóflegt aðhald á almenna starfsemi, sértækar aðgerðir þar sem við erum að fresta útgjöldum til 2024, aukin gjaldtaka. Það hefur verið rætt mikið um áfengis- og tóbaksgjöld hér en ég vil líka nefna varaflugvallargjaldið sem við höfum rætt í mörg ár og ég tel reyndar gríðarlega mikilvægt gjald til að byggja upp flugvallarkerfi landsins til framtíðar og svo sjókvíaeldi þar sem breytingar eru gerðar á verðmætagjaldinu. Ég vil minna á þær mótvægisaðgerðir sem strax var ráðist í til að mæta stöðu þeirra hópa sem eru í þrengstri stöðu með hækkun á greiðslum almannatrygginga og auknum húsnæðisstuðningi. Tekjuviðmið bótanna voru jafnframt hækkuð og greiddur var út sérstakur barnabótaauki. Á árinu 2023 er gert ráð fyrir 89 milljarða kr. halla á afkomu ríkisins en samkvæmt áætlunum batnar afkoma ríkissjóðs um tæpa 100 milljarða frá áætlaðri afkomu fjárlaga fyrir yfirstandandi ár. Hallinn á ríkissjóði náði hámarki á árinu 2020 þegar hann nam 230 milljörðum kr. eða um 8% af vergri landsframleiðslu. Þennan afkomubata má rekja til bættra efnahagshorfa sem leiða til markvert hærri tekna ríkissjóðs. Sérstakar aðgerðir vegna Covid hafa runnið sitt skeið. Verulega hefur dregið úr atvinnuleysi og síðan hefur verið ráðist í sérstakar ráðstafanir nú til að draga úr þenslu. Verkefnið núna er að verja þá stöðu sem við erum í, sporna gegn þenslu og verðbólgu, styrkja um leið og verja almannaþjónustuna, velferðina, afkomutryggingakerfin, styrkja húsnæðismarkaðinn. Þar stendur auðvitað yfir stefnumótun þannig að fjárlagafrumvarpið eitt og sér er ekki nægjanleg heimild um hvert við stefnum í því. Ég gæti auðvitað talið upp þau framlög sem eru hér að aukast, 

Herra forseti. Mig langar, líkt og hæstv. forsætisráðherra, að ræða aðeins stóru línurnar. Hún talaði um að við hefðum þurft að auka skuldsetningu okkar vegna utanaðkomandi aðstæðna. Nú þyrfti að snúa þróuninni við og bregðast við með aðgerðum. Mig langar þá að ræða aðeins um hvernig við skiptum byrðum og vitna í ræðu hæstv. ráðherra frá flokksráðsfundi Vinstri grænna frá því 27. ágúst þar sem hún segir: „Nú er kominn tími til að breyta því sem við höfum talað fyrir ansi lengi, þ.e. að tryggja það sem þau sem fyrst og fremst hafa fjármagnstekjur greiði útsvar til sveitarfélaganna eins og aðrir skattgreiðendur. Þessi vinna stendur nú yfir í fjármálaráðuneytinu. Um þetta erum við Vinstri græn búin að tala að minnsta kosti síðan ég hóf þátttöku í þessari hreyfingu fyrir 20 árum og það skiptir gríðarlegu máli að grípa til þessara aðgerða því að það er réttlætismál.“ Ég tek heils hugar undir þessar hugmyndir með hæstv. ráðherra. Hér er um réttlætismál að ræða þar sem fjármagnseigendur eru sá hópur sem í fyrra jók mest tekjur sínar. Ríkasta fólkið í landinu jók tekjur sínar mest á síðasta ári. En er það nóg að ég og hæstv. ráðherra séum sammála? Eru þá allir inni sem skipta máli í þessari umræðu? Fyrir nokkrum dögum, eftir ræðu hæstv. ráðherra Katrínar Jakobsdóttur, kom hæstv. fjármálaráðherra býsna skýr fram í viðtölum og sagði að ekki stæði til að breyta þessum skatti. Ég var því býsna spenntur að heyra hvort hæstv. forsætisráðherra myndi ræða þetta í stefnuræðu sinni, sem hún gerði ekki. Mig langar því að spyrja hæstv. forsætisráðherra: Hvað stendur til að gera? Er 20 ára bið eftir þessu réttlætismáli á enda? Eigum við að trúa hæstv. forsætisráðherra eða eigum við að trúa hæstv. fjármálaráðherra?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að setja þetta mál á dagskrá. Í fyrsta lagi þá vil ég almennt segja um þetta: Það er svo að fjármagnstekjur jukust verulega hjá tekjuhæsta hópnum í fyrra og dreifing þeirra er mun ójafnari en almennt í launatekjuskalanum þannig að ég tel fulla ástæðu til að við fylgjumst mjög grannt með þessari þróun. Við hækkuðum hér fjármagnstekjuskatt á síðasta kjörtímabili um tvö prósentustig, um 10%. En við þurfum að ég tel, ef þessi þróun heldur áfram, að taka þetta til nánari skoðunar. Þar sem ég fjallaði um í ræðu minni á flokksráðsfundi, góðri ræðu sem ég þakka hv. þingmanni fyrir að vitna í, er að kveðið er á um það í stjórnarsáttmála að regluverk í kringum tekjutilflutning verði endurskoðað til að tryggja að þau sem hafa eingöngu fjármagnstekjur reikni sér endurgjald, auk endurskoðunar á regluverki í kringum tekjutilflutning sem verður líka tekið til endurskoðunar. Um þetta er fjallað í stjórnarsáttmála. Það er frumvarp á uppfærðri þingmálaskrá, ég vek athygli hv. þingmanns á því, frá hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, þar sem lagðar verða til endurskoðaðar og einfaldari reglur um reiknað endurgjald í atvinnurekstri eða sjálfstæðri starfsemi aðila í eigin rekstri með það að markmiði að varna mismunun í skattlagningu úttekta eigenda úr félögum. Þar er líka ætlunin að taka til skoðunar hvernig tryggja má að þau sem eingöngu hafa fjármagnstekjur greiði útsvar til sveitarfélaga, sem er réttlætismál að breyta, og við erum sammála um að það verði tekið til skoðunar. Þetta frumvarp er á dagskrá hér í lok vorsins. Hæstv. fjármálaráðherra hefur vissulega sagt að það sé ekkert um það í stjórnarsáttmála að hækka fjármagnstekjuskattinn, en ég lít á það sem réttlætismál að þau sem eingöngu hafa þessar tekjur leggi sitt af mörkum t.d. til sveitarfélaga og að skýrt sé kveðið á um það, eins og ég nefni, að það sé engin mismunun í skattlagningu innan þessa kerfis. Því munum við sjá breytingar 

Herra forseti. Það hafa náttúrulega æði margir brennt sig á því að fylgjast bara með þróun. Það þarf auðvitað að grípa inn í hana ef hún er ekki góð og það er alveg augljóst hvernig misskiptingin er að aukast í skjóli þeirra laga sem við erum með. En gott og vel, ég hef hlustað eftir því sem hæstv. fjármálaráðherra hefur sagt um þessa endurskoðun. En þá spyr ég: Fela þessar breytingar í sér hækkun á útsvarinu? Ef hugmyndin er að verja hluta af núgildandi útsvari til sveitarfélaga þá er augljóst að ríkissjóður verður fyrir miklum tekjumissi. Þá spyr ég í framhaldi: Hvernig hyggst hæstv. forsætisráðherra bregðast við því? Á að gera það með því að þrengja enn frekar að þjónustu og sýna aðhald með þeim hætti, eða á að sýna aðhald með einhverjum öðrum skattstofnum? Á hverja munu þeir leggjast? Munu þeir vera flatir á allt fólk og bitna harðast á þeim sem verst standa, eins og augljóst er að gert hefur verið í núverandi fjárlögum? Eða geta menn þá hugsað sér nýtt þrep í skattkerfinu eða a.m.k. fundið leiðir til að jafna og dreifa byrðunum á réttlátari hátt, vegna þess að alveg eins og hæstv. forsætisráðherra sagði áðan þá þarf að snúa þróuninni við og bregðast við með aðgerðum. Og það skiptir máli með hvaða hætti er brugðist við þeim aðgerðum. Spurningin er sem sagt: Fela þessar hugmyndir hæstv. fjármálaráðherra í sér hækkun á útsvarinu eða á bara að taka bita af því útsvari sem nú er og setja til sveitarfélaga, og ætlar hæstv. forsætisráðherra að ná tekjunum annars staðar?

Herra forseti. Það stendur ekki til að skerða útsvarsgreiðslur til sveitarfélaga. Það getur ekki orðið raunin. Það sem stendur yfir er í raun og veru að reyna að kortleggja þann hóp því að nú er margt fólk með fjármagnstekjur sem eru bara lágar fjármagnstekjur, mögulega einhvers konar sparnaður. Síðan er það fólk með launatekjur sem það greiðir útsvar af. En það er ákveðinn hópur sem við höfum oft talað um hér á vettvangi Alþingis og stjórnmálanna sem er ekki með launatekjur, sem reiknar sér ekki endurgjald, er eingöngu með fjármagnstekjur. Það er sá hópur sem verið er að kortleggja svo við getum tryggt að sá hópur leggi þá sanngjarnan skerf af mörkum inn í útsvarsgreiðslur til sveitarfélaga. Mér finnst þetta réttlætismál. Eðli máls samkvæmt skerðir þetta ekki útsvarið heldur ætti það að vera viðbót.

Þú misskilur. Ég var að spyrja: Á útsvarsprósentan ekki að …?

Ekki tveggja manna tal.

- Á útsvarsprósentan að hækka? Nú liggur engin útfærsla fyrir, eins og ég sagði í fyrra svari. En þetta eru grunngildin sem eru höfð að leiðarljósi í þessum efnum vegna þess að ekki stendur til að neitt skerðist, alla vega ekki í þessum efnum, bara svo ég sé algerlega skýr. En útfærslan getur auðvitað orðið flókin vegna þess að hér þarf að kortleggja hópinn og ég veit að þeirri vinnu er ekki lokið þótt hún standi yfir. Síðan vil ég bara segja almennt við orðum hv. þingmanns þar sem ég tel að við séum sammála: Ég held að mjög mikilvæg skref hafi verið stigin á síðasta kjörtímabili þegar við tókum á ný upp þriggja þrepa skattkerfi þegar kemur að launatekjum. Hv. þingmaður spyr: Koma einhverjar slíkar breytingar til greina? Vegna þess að þetta er enn óútfært þá ætla ég ekki að gefa neitt út um það. Ég segi bara: Markmiðið er mjög skýrt og það er að þau sem ekki greiða sanngjarnan skerf núna af sínum tekjum til sveitarfélaga vegna uppbyggingar kerfisins - það er löngu tímabært að taka á því, löngu tímabært. Þetta er ekkert stór hópur. Þetta munu ekki skipta sköpum fyrir sveitarfélögin. Þetta snýst um að við tökum þátt í þessum grunnrekstri samfélags okkar.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir góða kynningu á stóru línunum. Það er ánægjulegt hve vel hefur tekist til á sögulegum tímum og það er mikilvægt að við höldum áfram að verja góða stöðu. Ég vildi gera hér að umræðuefni mínu forystu og samhæfingarhlutverk forsætisráðuneytisins og forsætisráðherra en það er eðli málsins samkvæmt mjög mikilvægt þegar við ræðum um fjárlögin. Við myndun þessarar ríkisstjórnar tók Stjórnarráðið talsverðum breytingum með það að markmiði að vera betur í stakk búið til að takast á við brýnustu áskoranir sem við stöndum frammi fyrir. Með vísan í það markmið ríkisstjórnarinnar að brjóta niður múra innan Stjórnarráðsins velti ég því fyrir mér hvernig það gangi nú ári síðar, hvaða aðgerðir sé stefnt að því að ráðast í til viðbótar við það sem hefur verið gert nú þegar, hvernig árangurinn af þeim hefur verið mældur og loks hvert sé samhæfingarhlutverk forsætisráðherra í þeirri vinnu. Þessu til viðbótar velti ég því fyrir mér hvort til standi að byggja brýr milli ráðuneyta og stofnana þeirra. Með auknum sveigjanleika og minni rörsýn væri hægt að nálgast verkefnin út frá hagsmunum heildarinnar frekar en starfsemi einstakra ráðuneyta og stofnana. Ég tel að það væri til mikils að vinna að stórefla þetta samstarf. Í því samhengi langar mig að spyrja forsætisráðherra hvort ekki þurfi að ráðast í breytingar á lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins til að ná fram þessum markmiðum þannig að umgjörðin líkist meira því sem gerist á almennum vinnumarkaði.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að spyrja um þetta. Endurskipulagning ráðuneyta, fjölgun ráðuneyta, tilfærsla á verkefnum á milli þeirra, var liður í þeirri hugsun að við værum að auka samhæfingu milli ólíkra ráðuneyta og stofnana og að stjórnkerfið væri sveigjanlegt. Eins og kom fram þegar ég fylgdi þeim málum úr hlaði í þessum sal þá teljum við ekki að þessi ráðuneytaskipting eigi endilega að vera klöppuð í stein til allrar framtíðar heldur að það sé einmitt aukinn sveigjanleiki innan stjórnkerfisins. Hv. þingmaður spyr hér um kostnað við þessar breytingar og vissulega var viðbótarkostnaður sem gerð var grein fyrir við upphaf verkefnisins. Það er ekki búið að taka saman hver staðan verður. Það verður gert upp í lok árs. En það var horft til þess að kostnaður vegna fjölgunar um eitt ráðuneyti væri 190 milljónir en kostnaður við fjölgun ráðuneyta væri minni en tvöfaldur kostnaður, enda fjölgar ráðherrum þá einungis um einn af því að það voru ráðherrar sameiginlega í ráðuneytum í fyrra fyrirkomulagi og því ekki viðbótarkostnaður vegna aðstoðarmanna, ritara og bílstjóra nema vegna eins ráðherra. Það er þannig tiltekinn kostnaður. Sömuleiðis vil ég nefna það hér að það hafa auðvitað verið viðbótaráskoranir við rekstur Stjórnarráðsins vegna húsnæðismála þar sem ráðuneyti hafa lent, eins og víða annars staðar í samfélaginu, í myglu, þannig að við erum með ráðuneytið núna í tímabundnu húsnæði sem ég vil vekja athygli þingsins á. Það er verið að vinna að framtíðarlausnum á húsnæðismálum ráðuneyta. Markmiðið í því, af því að hv. þingmaður spyr, er að langtímasýnin sé sú að við séum með minna húsnæði og aukinn sveigjanleika í því. Fjölgun starfsmanna er sömuleiðis óveruleg, þ.e. áætlanir okkar gerðu ráð fyrir því að fjölgun starfsmanna væri óveruleg en hún er auðvitað breytileg, 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir þessi fínu svör. Ég fæ kannski að ítreka vangaveltur mínar um árangur af þessum aðgerðum, þessum breytingum á Stjórnarráðinu, og hvernig sá árangur verði mældur. Ráðherra náði ekki að koma inn á breytingar á lögum um starfsmenn ríkisins, en það er klárlega orðin þörf á því að nútímavæða þau svo að auðveldara sé t.d. að aðlaga starfsemi ríkisins að stefnu stjórnvalda hverju sinni. Það gæti líka verið jákvætt í efnahagsástandi þar sem krafa er uppi um aðhald og þegar sérstök verkefni eða aðstæður eru uppi sem geta haft áhrif á starfsmannahald á hverjum tíma. Við höfum náð fínum árangri í því að sameina ríkisstofnanir. Til að mynda voru 250 ríkisstofnanir árið 1998 en í fyrra voru þær 156. Mig langaði að spyrja hvort verið væri að leggja áherslu á sameiningu ríkisstofnana til hagræðingar, sérstaklega í ljósi skýrslu Ríkisendurskoðunar sem kom í fyrravetur og hvort forsætisráðherra sé að leggja vinnu í það að greina hvar megi sameina í ljósi samhæfingarhlutverks síns.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir. Varðandi fyrirspurn hennar sem hún ítrekaði um lögin um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins þá hefur engin vinna verið sett af stað við endurskoðun þeirra. Það koma reglulega upp svona tilvik þar sem rætt er um að kominn sé tími á að endurskoða lögin bara út frá samtímanum, en það hefur engin slík vinna verið sett af stað og hún var ekki metin nauðsynleg til að ná fram því sem við vildum ná fram í þessari aðgerð, sem var að auka þennan sveigjanleika í stjórnsýslunni. Hvernig á að meta árangur af þessum breytingum? Ég ætla að vera heiðarleg, ég tel ekki að ég geti í raun sagt til um það fyrr en aðeins lengra er liðið, hvort þetta hafi í raun og sann orðið til þess að auka samhæfingu og samstarf ráðuneyta. Ég vil hins vegar segja að mér hefur þótt ganga vel það fyrirkomulag sem komið var á með stjórnarráðslögunum árið 2011 að vera með tilteknar ráðherranefndir sem fjalla um einstök málefni. Það gerir að verkum að það er í raun og veru auðveldara að færa málaflokka á milli ráðuneyta, setja á laggirnar nýjar einingar og breyta fyrirkomulaginu af því að við erum alltaf með þetta samhæfingarverkefni í ráðherranefndunum. Ég myndi segja að reynslan af því sé góð. Ég hef hins vegar boðað að við munum endurskoða lögin um Stjórnarráðið. Sú vinna mun hefjast í vetur. Það verður ekki á þingmálaskrá þennan vetur og ég mun óska eftir góðu samstarfi við alla þingflokka um þau mál.. Að lokum um sameiningar stofnana. Nú var til að mynda samþykkt á Alþingi nýtt frumvarp um sameiningu Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins og eðlilega voru áhyggjur uppi um hvernig það myndi takast til og ég ætla að leyfa mér að vera brött og segja að vel hafi tekist til. Ég held að við séum með aukinn slagkraft í sameinaðri stofnun. Á minni þingmálaskrá er frumvarp um ákveðnar breytingar sem ég mun leggja til á grundvelli skýrslu sem var unnin við mat á þessum breytingum. Ég held að við verðum alltaf að vera reiðubúin þegar við erum að sameina stofnanir, það tekur tíma að allt gangi sem smurðast en heilt yfir er sú breyting t.d. til bóta. 

Virðulegi forseti. Ég tel mig knúinn til að spyrja hæstv. forsætisráðherra sem leiðtoga þessarar ríkisstjórnar út í auðlindir þjóðarinnar og tekjur þjóðarinnar af þjóðarauðlindinni, sjálfum fiskimiðunum í kringum landið, gjöfulustu fiskimiðum heims. Í fjárlagafrumvarpinu er áætlað að tekjur ríkissjóðs vegna áfengisgjalds verði 25,5 milljarðar kr. Í frumvarpinu segir einnig að tekjur ríkissjóðs af veiðileyfagjaldi séu áætlaðar 8 milljarðar kr. Þetta þýðir að tekjur ríkissjóðs af áfengisgjaldi verða meira en þrefalt meiri en af veiðigjaldi, 25,5 milljarðar á móti 8 milljörðum. Áfengisdrykkja landsmanna skilar sem sagt þrefalt meiru í sameiginlega sjóði landsmanna en auðlindarenta og auðlindagjald af þjóðarauðlindinni. Spurningin er þessi: Hvernig stendur á því að við getum ekki fengið meira í sameiginlegan sjóð landsmanna fyrir auðlindarentuna af sjávarauðlindinni en af áfengi? Getur hæstv. forsætisráðherra gefið þingheimi skýringu á þessum gríðarlega mun? Hér skila útgerðarfyrirtækin milljarða ef ekki tugmilljarða hagnaði ár eftir ár án þess að þjóðin fái nema brot af ábatanum. Ég hygg að forsætisráðherra verði að svara fyrir það hvers vegna þjóðin fær ekki sanngjarnt endurgjald af auðlindinni. Í ofanálag er svo kvótakerfi búið að rústa fleiri sjávarbyggðum en engu að síður má aldrei gera neitt fyrir strandveiðar og strandveiðimenn hinna dreifðu sjávarbyggða umhverfis landið sem eiga skýlausan rétt til strandveiða. Sá réttur byggist á búseturétti, mannréttindum, atvinnufrelsi og rétti til sjálfsbjargar.

Herra forseti. Svo að ég afgreiði brennivínið fyrst þá tel ég að sú stefna sem við höfum rekið í áfengismálum, þar með talið hátt áfengisgjald, sé góð, það er mín skoðun, og ekki óeðlileg. Það má segja að þetta snúist ekki eingöngu um tekjuöflun heldur er þetta líka skattlagning á vöru sem á engan hátt getur talist nauðsynjavara. Um auðlindamálin vil ég segja: Veiðigjöldin eru áætluð 9,8 milljarðar og þar af 1,5 vegna verðmætagjalds á fiskeldi, sem er auðvitað hluti af þessari púllíu. Þau voru 7,9 milljarðar árið 2021 og 4,9 milljarðar árið 2020. Við sjáum því að bætt afkoma greinarinnar er að skila auknum tekjum. Gjöldin eru afkomutengd og sú breyting var gerð, síðast þegar við breyttum fyrirkomulagi veiðigjalda, að álagningin var færð nær í tíma og töluverð vinna lögð í að greina hvað eðlilegt sé að útgerðarfyrirtækin greiði í veiðigjöld því að það eru að sjálfsögðu ekki einu gjöldin sem þau greiða til ríkisins. En við skulum líka segja: Það er allt undir í þeirri stefnumótun sem nú á sér stað í sjávarútvegsmálum og hæstv. matvælaráðherra kom mjög skýrt inn á það í ræðu sinni undir umræðum um stefnuræðu forsætisráðherra. Gjaldtakan er ekki undanskilin í þeirri stefnumótun. Hér fór fram ítarleg umræða þar sem niðurstaðan varð 33% gjald af gjaldstofninum. Gjöldin voru færð nær í tíma, eins og ég nefndi hér áðan. Útreikningarnir voru einfaldaðir. Það var sett á álag á uppsjávarveiðar. Það má velta fyrir sér, og á það hef ég ítrekað bent: Er nægilega vel búið um það? Við sjáum miklar sveiflur í veiðiráðgjöf á loðnu þar sem við förum frá því að engin loðna er veidd árið 2020 í metráðgjöf á þessu ári. Það væri ákjósanlegt ef hægt væri að jafna sveiflurnar út með einhverjum hætti og við vitum líka að verðmæti afurðanna er mjög mismunandi.  
             Ég segi: Gjaldtakan á að vera til stöðugrar skoðunar. Við fórum í breytingar sem ég taldi góðar fyrir 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svarið. Hún minntist á áfengisstefnuna og ég vona að hæstv. forsætisráðherra muni beita sér fyrir því að einkaleyfi ríkisins á sölu áfengis verði virt. Það er 100 ára á þessu ári, hefur verið síðan 1922. Ég mun standa gegn því að grafið verði undan því leyfi eins og fréttir í sumar, í byrjun júlímánaðar, voru um; falsfréttir um að einkaleyfi ríkisins væri óljóst af því að fólk gæti farið að kaupa í gegnum netið. Póstverslun með áfengi er gamalt fyrirbrigði, bændur keyptu áfengi gegnum síma áður fyrr og það er enginn munur á því í eðli sínu að kaupa í gegnum netið og að kaupa í gegnum síma. Mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra að eftirfarandi spurningu: Það virðist vera eilífðarverkefni að koma á fót mannréttindastofnun. Það er verkefni sem á rætur að rekja til Parísarviðmiðana sem voru samþykkt á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna árið 1993. Árið 2016 voru kynnt drög að frumvarpi um sjálfstæða mannréttindastofnun í samráðsgátt stjórnvalda. Þá voru kynnt drög að frumvarpi um sama efni sumarið 2019. Nú er stefnt að því að stýrihópur um mannréttindi, sem forsætisráðuneytið leiðir, skili af sér frumvarpi um sama verkefni fyrir lok árs 2023. Hvers vegna tekur þetta svona langan tíma? Mun forsætisráðherra beita sér fyrir því að hin nýja mannréttindastofnun verði á landsbyggðinni? Ég tel að það væri rétt og bragur á því fyrir stjórnvöld. Hér er rétt að minna á að mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna taldi - í áliti sínu árið 2004, í máli Erlings Sveins Haraldssonar og Arnar Snævars Sveinssonar - að íslenska ríkið hefði gerst brotlegt gegn mannréttindum sjómanna með fiskveiðistjórnarkerfinu, kvótakerfinu. Einnig er vert að hafa í huga að jöfn búsetuskilyrði í landinu eru eitt stærsta mannréttindamál Íslands. Mannréttindastofnun væri viðurkenning á mikilvægi jafnra búsetuskilyrða, á því mikilvæga jafnréttismáli.

Herra forseti. Já, við hv. þingmaður spörum okkur kannski að eiga samtal um áfengismálin þar til þau verða hér til frekari umræðu, en hana skal ég taka með gleði og hef á henni sterkar skoðanir. En hvað varðar Mannréttindastofnunina þá er það svo að þetta mál hefur verið til umræðu í töluverðan tíma, m.a. í tengslum við lögfestingu sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks þar sem gert er ráð fyrir slíkri sjálfstæðri stofnun. Parísarviðmiðin, eftir minni bestu vitund, gera ráð fyrir að slík stofnun sé ekki endilega undir tilteknu ráðuneyti heldur mögulega undir Alþingi, og því gæti það mögulega orðið tillagan þegar að þessu kemur. En niðurstaða mín var, þegar málaflokkurinn var færður yfir til forsætisráðuneytis, að það væri mjög mikilvægt að efla í raun og veru umræðuna um mannréttindi. Við þyrftum að fara í heildstæða stefnumótun, þannig að þetta snerist ekki bara um að setja á laggirnar stofnun heldur að við þyrftum að vinna kortlagningu á stöðu mannréttinda á Íslandi þar sem við gerum vel um margt. En í öðrum þáttum þurfum við að gera miklu betur. Eitt lítið dæmi sem mig langaði að segja frá í stefnuræðunni en hafði ekki tíma er t.d. sá þáttur að við erum farin að nýta rafræn skilríki við alls konar verkefni í daglegu lífi. Það eru ekki öll sem geta nýtt þessi rafrænu skilríki. Nú erum við búin að kaupa Auðkenni, stjórnvöld hafa keypt Auðkenni, og ef unnið er að útgáfu formlegra, opinberra skilríkja þá þurfum við öll að geta nýtt þau. Þetta er mannréttindamál og bara eitt lítið dæmi um hvar við getum gert betur í þessum málum. Hv. þingmaður spyr hér mjög skýrrar spurningar: Getur slík stofnun verið utan höfuðborgarsvæðisins? Svar mitt við því er að sjálfsögðu: Já. Auðvitað getur hún verið utan höfuðborgarsvæðisins. Það er hins vegar ekki komið að neinni ákvörðun um þau mál. Ég minni á að Jafnréttisstofa er á Akureyri og hefur getað sinnt sínu hlutverki með miklum sóma þótt hún sé utan höfuðborgarsvæðisins.

Forseti. Við ræðum hér tillögur frumvarps til fjárlaga fyrir komandi ár. Mig langar til að víkja máli mínu að fjárheimildum til Samtakanna '78 sem sannarlega hafa verið auknar. Samkvæmt frumvarpinu er fjárheimild málaflokksins aukin um 25 millj. kr. til að koma til móts við tímabundið framlag sem fellur niður. Þetta er auðvitað gott og vel, og mikilvægt að fjármögnun verkefna á borð við þetta sé tryggð varanlega en ekki aðeins tímabundið. Það er eðli margra samtaka sem berjast fyrir bættu samfélagi að óska þess að verkefni sem þau sinna verði að endingu sjálfgefin, sem leiði til þess að ríki og sveitarfélög taki ábyrgðina í sínar hendur, ekki eingöngu með fjármögnun heldur með þekkingu, þjálfun og meðvitund innan kerfisins sjálfs. Enn er það þó þannig að sú þjónusta sem Samtökin '78 veitir krefst mikillar sérþekkingar sem enn finnst óvíða annars staðar. Því sinna Samtökin gríðarmikilli fræðslu, stuðningi og annarri þjónustu sem ella væri sinnt af hálfu ríkisins sjálfs. Ég fagna þessari breytingu en tel samt sem áður að þetta dugi ekki til að fjármagna allt það sem Samtökin gera? Því spyr ég í fyrsta lagi hvort ekki sé kominn tími til að félagasamtökin Samtökin '78 fái einfaldlega greitt fyrir alla þá þjónustu sem ríki og sveitarfélög gera ráð fyrir að þau sinni? Og þá langar mig að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort hún telji ekki ástæðu til að bregðast sérstaklega við auknum fordómum, sem við höfum því miður orðið vör við í samfélaginu undanfarið, því líkt og hæstv. forsætisráðherra sagði sjálf í stefnuræðu sinni eru mannréttindi alls ekki sjálfgefin og það er rík þörf á að standa virkan vörð um þann árangur sem náðst hefur, því annars er hætta á að við færumst aftur á byrjunarreit.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka upp þennan mikilvæga málaflokk. Það hefur verið mín stefna að styðja mun betur við Samtökin '78 en áður var gert. Fjárframlögin hafa sjöfaldast frá árinu 2017, þ.e. þau voru 6 millj. kr. árið 2017 og urðu 12 millj. kr. 2018. Síðan var málaflokkurinn færður yfir til forsætisráðuneytisins og framlögin voru þá aukin upp í 15 milljónir og nú er tímabundið framlag upp á 20 milljónir sem fjárlaganefnd ákvað að veita samtökunum. Eftir samtal við fjárlaganefnd á síðasta ári var það mín ákvörðun að leggja til að ramminn yrði einfaldlega aukinn um 25 milljónir þannig að samtökin fengju 40 milljónir til að sinna sínu víðfeðma hlutverki. Hv. þingmaður nefnir hér hins vegar líka mikilvægt mál, það hvenær við felum frjálsum félagasamtökum að annast verkefni sem eiga að vera hluti af skyldum ríkis og sveitarfélaga, og það er eitt af því sem ég hef einnig tekið út úr þessum opnu fundum sem við höfum haldið um mannréttindi, þar sem meðalaldurinn hefur ekki verið hár. Mjög margt ungt fólk hefur verið að mæta sem hefur glatt mitt gamla hjarta mikið. Þeim er rosalega umhugað, ekki bara um þessi réttindi heldur líka réttindi innflytjenda og réttindi fatlaðs fólks. Þetta eru málin sem standa upp úr hjá þessu unga fólki, þar sem þau segja: Það verður bara að vera hluti af daglegri sýn, daglegum rekstri, hvort sem er í skólum, vinnustöðum eða hvað það er, að við séum með þessar breytur undir. Hún var t.d. áhugaverð, könnunin sem BHM og Samtökin '78 kynntu um hvernig hinsegin og kynsegin fólki líður á vinnustöðum þar sem þau fá jafnvel einhverjar furðulegar athugasemdir um sína kynhneigð. Það er auðvitað mjög sérstakt að það sé ekki bara hluti af stefnumótun fyrir viðkomandi vinnustað að við tökum tillit til þessa. Því förum við að færast á þann stað að við þurfum líka að velta þessum spurningum fyrir okkur: Hvaða verkefni felum við frjálsum félagasamtökum og hvernig 

Forseti. Hæstv. forsætisráðherra talaði dálítið mikið um verðbólguna í kynningarræðu sinni hérna. Það var fyrirsjáanlegt að efnahagurinn tæki við sér eftir Covid, mismunandi hvenær, en spurningin er kannski aðallega hvort aðgerðir ríkisstjórnarinnar hafi verið hagkvæmar. Þær voru tvímælalaust nauðsynlegar en voru misáhrifaríkar. Verðbólgan var fyrirsjáanleg. Hún er fyrirsjáanleg þegar verið er að hella pening í hagkerfið. Hún var hærri en ella út af aðgerðum ríkisstjórnarinnar, t.d. í húsnæðismálum þar sem verið var að hella pening í eftirspurnaraðgerðir. Þetta er áhugaverð umræða sem við þurfum að taka í stærra samhengi. En það sem mig langaði til að spyrja hæstv. ráðherra út í var um loftslagsmálin. Í stefnuræðunni var það það sem forsætisráðherra lagði fyrst áherslu á. Þá erum við að tala um 55% samdrátt í því sem við berum ábyrgð á fyrir árið 2030, sjö ár í það. Það er ekkert rosalega mikið sýnt í þessu fjárlagafrumvarpi hvernig við náum þeim árangri. Á undanförnum árum, síðan 2005, hefur losun á fimm ára fresti u.þ.b. minnkað um 100 kílótonn. Við þurfum að minnka um 1.300 frá og með núna og til ársins 2030. Það lítur út fyrir að u.þ.b. 100 kílótonn séu út af Covid, sem gætu þá komið til baka fyrir árið 2022. Við erum að tala um nokkurn veginn umfang samgangna sem þarf að minnka á þessum sjö árum. Það er umfangið. Það er áskorunin sem við þurfum að bregðast við. Mig langaði til að spyrja hæstv. ráðherra, út af málamiðlunum í stjórnmálum, hvort það sé líklegt 

Herra forseti. Á tíu sekúndum vil ég segja vegna starfshóps um hatursorðræðu - mig langaði að svara hv. þingmanni sem hér var á undan - að við getum átt von á því að við þurfum að ráðast í frekari aðgerðir á því sviði. Hvað varðar stöðuna í verðbólgunni sem hv. þingmaður nefnir svo, fyrirsjáanleg að einhverju leyti þegar fjármunum hins opinbera er dælt út í hagkerfið, en samt ekki fyrirsjáanlegri en svo að stærsta áhyggjuefni okkar allra hér fyrir ári var að atvinnuleysið yrði áfram í hæstu hæðum. Við getum því deilt um hversu fyrirsjáanlegt þetta var. Við getum líka sagt, og það tengist því sem hv. þingmaður nefnir um húsnæðismálin, að húsnæði hefur hér í okkar samfélagi verið einn af lykilþáttunum í verðbólgunni. Hún er ekki öll bara vegna alþjóðlegrar þróunar. En þar getum við ekki bara talað um eftirspurnarhliðina því að m.a. vegna aðgerða stjórnvalda er það svo að sjaldan hefur verið byggt meira en á síðustu tveimur árum og þriðjungur þeirra nýju íbúða sem var byggður er kominn til vegna félagslegra áherslna stjórnvalda í gegnum almenna íbúðakerfið og hlutdeildarlána. Mætir það þörfinni? Nei. Þess vegna erum við að skrifa undir rammasamkomulag við sveitarfélögin því að ef við náum auknum stöðugleika á húsnæðismarkaði þá erum við ekki bara að tryggja aukna velferð fólks heldur líka draga úr sveiflum í efnahagslífinu. Loftslagsmálin. Auðvitað voru framlög til þeirra aukin mjög á undanförnum árum en ekki endilega talið með það sem við erum að gera þegar kemur að samgöngum. Ég vil minna á borgarlínuverkefnið sem snýst auðvitað um að byggja upp almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu þar sem ríkið er að koma inn með gríðarlega myndarlegum hætti, það er algerlega óumdeilt, í stofnkostnað á kerfi sem getur orðið til þess að breyta ferðavenjum, draga úr útblæstri, samhliða því að við erum að færa okkur yfir í nýja orkugjafa. Eðlilega spyr hv. þingmaður líka um þetta vegna breytinga sem eru að verða á gjaldtöku vegna umferðar ökutækja. En ég held líka að það sé óumdeilt að það verði vandasamt verkefni að ná fram árangri 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir sína yfirferð um frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2023. Frumvarpið litast auðvitað af þeim miklu umbrotatímum sem við höfum farið í gegnum á síðustu árum. En áður en ég beini spurningum til forsætisráðherra langaði mig almennt að koma inn á fjárlagafrumvarpið. Það er nauðsynlegt og skynsamlegt að vinna með þá stöðu sem hagkerfið er í hverju sinni. Eðlilegt er, eftir þann tíma sem við höfum farið í gegnum, að ná niður skuldum. Það er því sérstaklega ánægjulegt að sjá að skuldir eru minni en áður var gert ráð fyrir. Við vitum það öll sem rekum heimili að þegar borga þarf niður skuldir er eðlilegt að sýna aðhald í bókhaldi og reyna með einhverjum hætti að auka tekjur. En það er einmitt það sem boðað er í þessu fjárlagafrumvarpi. Hér er um að ræða skynsamleg fjármál og þegar við berum okkur saman við lönd í kringum okkur getum við þakkað fyrir það hversu góð staðan er hér á landi í raun. Á sama tíma og ríkisfjármálum er beitt gegn þenslu og verðbólgu hlýtur markmið okkar ávallt að vera að bæta lífskjör allra landsmanna og ég hef fulla trú á því að það takist á endanum. Sem liður í að auka tekjur ríkissjóðs segir í fjárlagafrumvarpinu að stefnt sé að áframhaldandi sölu á hlutum í ríkisbönkum. Ríkið á enn þá langstærstan hluta í Landsbankanum og 42,5% hlut í Íslandsbanka. Af þessu tilefni langar mig að biðja hæstv. forsætisráðherra að segja frá því hver hennar afstaða er til sölu á eftirstandandi hlutum í Íslandsbanka sem og varðandi sölu á hlut í Landsbankanum.

Herra forseti. Mig langar að segja fyrst vegna orða hv. þingmanns almennt, varðandi stefnuna í fjárlagafrumvarpinu, að ég tel að við séum stödd á vandasömum og snúnum tímum, að við höfum tekið réttar ákvarðanir í gegnum heimsfaraldur. Auðvitað á síðan eftir að skoða þetta allt í ljósi sögunnar en ég tel að hin hraða endurreisn og viðspyrna sem við höfum séð sýni svo ekki verði um villst að það voru góðar ákvarðanir. Ég tel sömuleiðis að sú ákvörðun sem hér er tekin, um að hægja á hjólunum, skipti verulega miklu máli til að takast á við verðbólguna og ég ítreka að það er auðvitað risalífskjaramál fyrir almenning. Hvað varðar banka og hvort eigi að selja þá eða ekki þá hefur verið, í fjárlagafrumvörpum frá árinu 2012, heimild til að selja hluti í Landsbankanum. Það kom inn þegar ég var í annarri ríkisstjórn með Samfylkingunni. Það hefur hins vegar verið afstaða Vinstri grænna um allnokkurt skeið að ríkið eigi að eiga Landsbankann, að við eigum ekki að selja hlut í Landsbankanum. Þess vegna hafa stjórnarsáttmálar, bæði sá síðasti og sá sem við störfum núna samkvæmt, kveðið á um það. Það er vegna þess að við teljum skynsamlegt að ríkið eigi einn banka. En það hefur líka verið okkar afstaða að við séum ekki í prinsippinu á móti sölu á Íslandsbanka. Hins vegar liggur það líka fyrir og hefur komið fram bæði hjá hæstv. fjármálaráðherra í gær og kemur þá fram hjá mér núna að að sjálfsögðu verður ekki haldið áfram með þá sölu fyrr en skýrsla Ríkisendurskoðunar liggur fyrir, fyrr en farið hefur verið ofan í síðustu sölu. Eins vil ég minna á að á þingmálaskrá hæstv. fjármálaráðherra er frumvarp um að breyta fyrirkomulaginu á því hvernig við höldum á eignarhaldi bankanna, þ.e. með Bankasýslu ríkisins. Það fyrirkomulag verði tekið til endurskoðunar eins og boðað var. Ég vil ítreka að það eru ákveðnir þættir sem þurfa að liggja fyrir áður en hægt er að taka nokkrar ákvarðanir um framhaldið. En í prinsippinu höfum við ekki lagst gegn þessari sölu og skrifuðum undir stjórnarsáttmála upp á hana.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir greinargóð svör í þessu. Það er auðvitað mikilvægt að skoða hvað þarf til að auka fjölbreytni á íslenskum fjármálamarkaði. Við getum nefnt hugmyndir um samfélagsbanka eða slíkt fyrirkomulag, þær hafa auðvitað lengi verið til umræðu og m.a. hjá mínum flokki, Framsókn. Fyrst og fremst er þó mikilvægt að hér á landi sé heilbrigt fjármálakerfi þar sem þjónustutekjur verði ekki of háar. Mikilvægt er að þeir bankar sem starfa á íslenskum markaði fái nauðsynlegt aðhald. Á síðustu árum, við sjáum það bara, hafa þessir bankar verið að skila gríðarlega miklum hagnaði og gera enn, nú með aukinni verðbólgu, vextir hafa rokið upp með tilheyrandi kostnaði fyrir heimili landsins. Í þessu sambandi vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort hún telji að bankakerfið á Íslandi sé heilbrigt og sé hliðhollt heimilum landsins, styðji nægilega vel við þau, nú þegar við sjáum að upp kemur staða þar sem vextir hækka og lán heimilanna hækka, jafnvel um tugi þúsunda á hverjum mánuði o.s.frv. Spurningin er í raun og veru þessi: Er bankakerfið á Íslandi heilbrigt og hliðhollt heimilum og fyrirtækjum?

Herra forseti. Þetta er kannski spurning sem verðskuldar meira en tvær mínútur. Ég vil þó segja það að auðvitað hefur mjög margt breyst til batnaðar á þeim 12 til 14 árum sem liðin eru frá hruni. Það eru alveg ótrúlega miklar endurbætur sem hafa orðið á lögum og regluverki fjármálakerfisins, ekki bara á Íslandi heldur í Evrópu og við höfum innleitt þær breytingar. Það hafa verið gerðar mjög jákvæðar breytingar, t.d. hvað varðar áhættusækni í fjármálakerfinu. Við erum með háar eiginfjárkröfur hér á landi sem ég tel að séu mjög skynsamlegar líka. En vegna þess að hv. þingmaður nefnir almenning í landinu þá sjáum við það ekki, ekki enn alla vega, að greiðsluerfiðleikar séu að aukast hjá almenningi. Við fylgjumst mjög grannt með því vegna þess að það skiptir máli að átta sig á því. Mögulega er það vegna þess að þó að lán séu að hækka, bæði vegna verðbólgu og breytilegra vaxta, þá er líka orðin auðveldari leið til að endurfjármagna lán. En það breytir því ekki að við þurfum að fylgjast mjög grannt með þessu. Hv. þingmaður nefndi samfélagsbanka og það er eitt af því sem við höfum svolítið rifist um hér á þingi, hvað það merkir að banki sé samfélagsbanki, og það hafa verið skiptar skoðanir á því. En ég held í öllu falli að við séum að sjá ný viðskiptalíkön koma inn í fjármálastarfsemi einfaldlega vegna tæknibreytinga. Við erum að sjá það gerast. Það er annað sem ég held að við þurfum að vera á vaktinni með: Hvernig tryggjum við sem best hag neytenda gagnvart nýjum aðferðum í bankarekstri, sem er að taka stórstígum breytingum, og að við séum að fylgjast betur með? Þá kem ég aftur að því sem tengist sameiningu Seðlabanka og Fjármálaeftirlits, ég tel að sú sameinaða stofnun hafi mjög aukinn slagkraft í að fylgjast með þessari þróun og vakta hana þannig að við séum líka alltaf með hag neytenda að leiðarljósi.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að koma hér og eiga orðastað við okkur nú þegar við ræðum um fjárlögin. Hún fór ágætlega yfir stöðuna frá sínum sjónarhóli hér í upphafsræðu, vísaði í ótrúlega tíma, faraldur og stríð, en talaði minna um að sveiflurnar væru alltaf ýktari hér á Íslandi en annars staðar. Þannig er veruleikinn okkar eins og við þekkjum. Það var mikið talað um verðbólguna sem er sambærileg við það sem gerist í grannríkjunum, en ekki var mikið talað um vextina sem eru margfalt hærri hér en í nágrannalöndunum. Hér á Íslandi eigum við til ýmis tæki vegna hárra vaxta og verðbólgu. Við erum með verðtryggingu, sem er sjúkdómseinkenni en ekki sjálfur sjúkdómurinn, höfum í gegnum áratugina endalaust dælt peningum í vaxtabótakerfi sem er líka einkenni en ekki sjúkdómurinn sjálfur. Við erum sem sagt alltaf að slá á einkenni í stað þess að reyna að vinna á sjúkdómnum. Við bryðjum panódíl gegn krabbameini en reynum ekki að lækna meinið sjálft sem er auðvitað sveiflóttasti og dyntóttasti gjaldmiðill í heimi, íslenska krónan. Ofan á svæsnar vaxtahækkanir, sem sliga fjölmörg heimili um þessar mundir, á að hækka gjöld og álögur. Það er boðað í þessu fjárlagafrumvarpi. Það á sem sagt að ganga á undan með slæmu fordæmi. Gjaldahækkanir hækka verðbólgu og þótt það kunni að vera óvenjulegt er fordæmið slæmt fyrir sveitarfélög og jafnvel út á hinn almenna markað. Ríkisstjórnin gengur ekki á undan með góðu fordæmi. Það er ekki verið að kynna nein úrræði til að lækka húsnæðiskostnað sem heitið getur og vísað í seinni tíma með það. Hækkandi húsnæðisverð er auðvitað einn stærsti verðbólguvaldurinn eins og við vitum. Við þurfum hins vegar að sætta okkur við þetta hærra vaxtastig og því er gjarnan haldið fram líka að þetta hærra vaxtastig sé merki um þróttmikið efnahagslíf. Segjum það við fólkið sem núna borgar kannski 100.000 kr. meira á mánuði af láninu sínu en áður var. Mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra: Er ekki augljóst, miðað við þær gjaldahækkanir sem boðaðar eru og koma ofan í þessar vaxtahækkanir, að þær muni 

Herra forseti. Já, ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Staðan er auðvitað sú að verðbólgan, eins og hv. þingmaður sagði réttilega, er alls staðar á fleygiferð og víðast hvar hærri en hér. Ég myndi telja að við værum fyrst í vanda ef við horfðum á sama tíma fram á samdrátt í efnahagslífi eins og margar af nágrannaþjóðum okkar gera, horfa á sama tíma fram á samdrátt í efnahagslífi og vaxandi verðbólgu. Vaxtastigið - og hv. þingmaður, ég kem aðeins inn á það á eftir. En hv. þingmaður nefnir hér sérstaklega krónutölugjöldin og áhrifin á vísitölu upp á 0,2%, er það slæmt fordæmi? Við erum að halda í verðgildi þessara tekjustofna. Ég tel, eins og ég ítrekaði áðan, þegar við erum að tala um áfengis- og tóbaksgjöld, að við séum ekki að leggja gjöld á nauðsynjavörur. Það má kannski deila um það. Ég finn hér brennandi augnaráð einhverra þingmanna en ég segi það samt hér að það er mín afstaða. Þessir stofnar hafa rýrnað að verðgildi undanfarin ár, þeir hafa rýrnað að verðgildi. Þegar kemur að húsnæðismarkaðnum þá skal ég vera fyrst til að viðurkenna að þegar við skoðum í raun og veru hvatana fyrir verðbólguþróuninni er húsnæðismarkaðurinn að mínu viti það sem við getum raunverulega haft mest áhrif á. Bæði markaðinn sjálfan en líka afleidd áhrif af sveiflum á húsnæðismarkaði á verðbólgu og efnahagsmál. Það er auðvitað svo að framboð af húsnæði hefur ekki verið nægjanlegt. Það hefur ekki fylgt mannfjöldaþróun. Auðvitað kom hér stopp í uppbyggingu eftir hrun og við höfum verið að takast á við það stopp í raun og veru allan tímann síðan. Það er bara þannig. Ég nefndi hér áðan á harðahlaupum að sjaldan hafi verið jafn mikið byggt og á undanförnum tveimur árum, en samt höldum við ekki í við mannfjöldaþróun. Þess vegna tel ég að það sé gríðarlega mikilvægt þar sem boð hefur verið um samstarf ríkis og sveitarfélaga að við beitum félagslegum aðgerðum til að auka framboð á húsnæði þannig að við getum í raun dregið úr sveiflunum sem þessu fylgja. Svo vil ég geta þess að þættinum hefur borist málfarsábending 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir og gott að málfarslöggan er á vaktinni,  Mig langaði hins vegar, af því að verið var að tala svolítið um bankasöluna í orðaskiptum hér á undan, að nefna að ég hjó eftir því að hæstv. forsætisráðherra, og það eru svo sem engin ný sannindi, telur einboðið að ríkið eigi að eiga Landsbankann áfram. Ég skil sjálfur ekki, þegar við erum að tala um stöðu ríkissjóðs eins og hún er núna, af hverju ríkið ætti að halda á 300–400 milljörðum í eign sinni á bönkum - það er hálfur Íslandsbanki og allur Landsbankinn - í stað þess að losa um þetta fé og greiða niður skuldir. Ég skil heldur ekki hvers vegna mönnum finnst það góð hugmynd að ríkið ætti að vera í samkeppni við einkaaðila í bankarekstri og þá á einhverjum allt öðrum forsendum, sem hefur síðan áhrif á einkaaðilana. Í framhaldi af því langar mig kannski að spyrja hæstv. forsætisráðherra, af því að hún talaði um tæknibreytingarnar: 

Herra forseti. Kannski örstutt um verðbólguna, sem er mikil. Ég vil minna á að ég hef aðeins rætt sameiningu Seðlabanka og Fjármálaeftirlitsins, og í tengslum við þá sameiningu var líka með lögum lögð aukin áhersla á hlutverk þessarar stofnunar til að gæta að fjármálastöðugleika. Ég finn það eftir að hafa setið hér alllengi hversu miklu það skiptir að hafa sett það hlutverk inn í lögbundið hlutverk Seðlabankans. Því er stýrivaxtatækið ekki eina tækið sem bankinn hefur verið að beita. Við höfum líka séð ráðstafanir sem hafa haft áhrif á húsnæðismarkaðinn til aukins stöðugleika, og þess vegna segi ég að þegar við tölum um sveiflur í efnahagslífinu, og ég veit að við hv. þingmaður erum ekki sammála um hvaða gjaldmiðill eigi að vera hér, þá er gjaldmiðillinn tæki sem endurspeglar hagstjórnina sjálfa og bara þessi breytta tilhögun mála hjá Seðlabankanum og breyttar heimildir hefur gert það að verkum að við höfum sterkari hagstjórnartæki til að draga úr sveiflum. Ég nefni þetta hér vegna þess að þetta er auðvitað risastórt mál. Hvað varðar krónutölugjöldin þá eru áhrifin 0,2%, eins og ég segi. Við erum að tryggja að tekjustofnarnir rýrni ekki, sem þeir hafa gert undanfarin ár, og ég tek undir með hv. þingmanni að þetta er vandmeðfarið. Krafa er um það að ríkið vinni gegn þenslunni, það gerum við að hluta til með tekjuöflun, aðhaldi og frestun framkvæmda. En á sama tíma viljum við ekki auka á vandann og því er þetta vandratað einstigi. Hvað varðar bankana þá nefndi ég hér áðan að það er ekkert fjarri því sem hefur verið á Norðurlöndum þar sem ríkissjóður á til að mynda mjög stóra hluti í stórum bönkum, jafnvel upp á 30–40%. Við höfum haft þá skoðun í minni hreyfingu að það sé eðlilegt að ríkið sé eigandi að hluta á fjármálamarkaði. Þar höfum við horft til Landsbankans 

Herra forseti. Mig langar aðeins að halda áfram þar sem hæstv. forsætisráðherra endaði varðandi Landsbankann. Hvaða áhrif eru það sem hæstv. forsætisráðherra vill ná fram með eignarhaldi ríkissjóðs á hlutabréfum í Landsbankanum? Hvernig sjáum við það á undanförnum misserum, af því að maður er að gefa sér að viljinn til að halda í eignarhlutinn í Landsbankanum hljóti að skýrast af því að hann geti orðið að gagni til að ná fram markmiðum, þá væntanlega pólitískum. Hvernig hafa þau pólitísku áhrif birst gagnvart rekstri Landsbankans undanfarin misseri - til að auðvelda mér að átta mig á hvaða gagn er að því eignarhaldi? Með hvaða hætti sér hæstv. forsætisráðherra fyrir sér að ríkisstjórn hennar beiti sér efnahagslega til lengri tíma í gegnum þennan eignarhlut sinn, hvort sem það er á húsnæðismarkaði, lánamarkaði eða með öðrum hætti?

Herra forseti. Það er auðvitað svo að þegar þeir atburðir verða á sínum tíma í íslensku samfélagi að fjármálakerfið hrynur þá var gengið þannig frá málum að það væri ákveðin armslengd, eins og við höfum iðulega talað um, milli ríkisins og banka á markaði og ég er sammála þeirri stefnu. Ég var sammála henni þegar hún var sett í tíð ríkisstjórnarinnar 2009–2013 og ég er enn sammála þeirri stefnu. Þannig að þegar hv. þingmaður spyr hvernig ég ætli að beita mér pólitískt í gegnum banka í eigu ríkisins þá fer það ekki saman við þau sjónarmið. En af hverju hafa Norðurlöndin og stjórnvöld á Norðurlöndum farið þá leið að tryggja eignarhald ríkisins á hluta í fjármálakerfinu? Það er til þess að tryggja ákveðinn stöðugleika á fjármálamarkaði. Það er nokkuð sem ég tel að við getum lært af nágrannaþjóðum okkar; hvaða leið er farin, hvort sem það er svo að við eigum einn banka eða veigamikla hluti í fleiri en einum. Það er sú leið sem hefur verið farin á Norðurlöndum. En ég tel að við getum lært af því og þetta var mikið rætt í efnahags- og viðskiptanefnd á sínum tíma þegar við ræddum þar stöðugleikaframlög, stöðugleikaskatt og fleira. Það er alveg eindregið mín skoðun að þarna hafi ríkið ákveðnu hlutverki að gegna sem einn af eigendum á fjármálamarkaði. Þegar hv. þingmaður spyr: Á ekki að nýta þennan banka sem einhvers konar húsnæðisbanka eða eitthvað slíkt?

Ég var ekki að spyrja um það.

Nei, sem sagt hvort það séu einhver pólitísk markmið; ég er ekki að segja að hv. þingmaður sé að tala fyrir því heldur að spyrja um það. Þá tel ég hins vegar að það geri stjórnvöld best með öðrum leiðum, eins og t.d. með stuðningnum við almenna íbúðakerfið, við hlutdeildarlánin; húsnæðisstuðningnum, eðlilega.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svarið. Það er ekki alveg augljóst að ríkið hafi í gegnum þennan eignarhlut sérstöku stöðugleikahlutverki að gegna, þ.e. þegar horft er til armslengdarsjónarmiðanna, en látum það nú vera. Ég ætla aðeins að halda mig við Landsbankann. Það bárust fréttir af því fyrir nokkru síðan - væntanlega fjármálaráðherra fyrir hennar hönd en ég gef mér að forsætisráðherra hafi sem verkstjóri hópsins verið vel upplýst um það mál - að ríkissjóður ætlaði sér að kaupa af þessari 100% eign sinni í Landsbankanum hf. rými undir tvö ráðuneyti í nýja Landsbankahúsinu sem verið er að byggja á dýrustu lóð landsins. Síðar bárust fréttir af því að þær samningaviðræður hefðu runnið út í sandinn. Auðvitað þarf að passa vel upp á húsnæðismál ráðuneytanna, eins og ráðherrann kom inn á þá hafa sum þeirra lent í myglu eins og hæstv. ráðherra orðaði það. Þetta þarf auðvitað að vera í góðu lagi, annars hætta þingmenn að nenna að sinna þeim störfum sem þarna um ræðir. En mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvernig mál standa varðandi húsnæðisaðstöðu þessara tveggja ráðuneyta sem sagt var í fréttum að kæmu sér fyrir í nýja Landsbankahúsinu, þ.e. utanríkisráðuneytisins og háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytisins. Eru einhverjar aðrar lausnir sem verið er að skoða eða ætlar ríkisstjórnin eða einhver fyrir hönd hennar að setjast aftur niður til samningaviðræðna við Landsbankann sem ríkissjóður á jú hér um bil að öllu leyti? Það væri áhugavert að heyra hvernig þessi mál standa.

Herra forseti. Nú er staðan sú að allmörg ráðuneyti eru í bráðabirgðahúsnæði. Það er verið að gera upp Sjávarútvegshúsið við Skúlagötu og a.m.k. fjögur ráðuneyti eru í skammtímahúsnæði. Stefna Stjórnarráðsins í húsnæðismálum, sem hefur verið alllengi við lýði, er að Stjórnarráðið byggist upp í miðbænum. Og af því að hv. þingmaður spyr sérstaklega um utanríkisráðuneytið þá liggur það fyrir að utanríkisráðuneytið, sem er uppi á Rauðarárstíg utan við þennan kjarna, mun missa hluta af sínu húsnæði sem það er með í leigu á næsta ári. Því liggur algerlega fyrir að finna þarf nýtt húsnæði fyrir utanríkisráðuneytið. Hluti af nýbyggingunni á Austurbakka hefur verið þar til skoðunar, það er ekkert frágengið í þeim efnum, en þetta hefur verið til skoðunar. Einnig er verið að skoða mögulega aðra kosti eftir því hvað er hagkvæmast fyrir ríkið, til að valda ekki þenslu og gera hlutina með eins hagkvæmum hætti og mögulegt er en þó í samræmi við þá stefnu að við séum með Stjórnarráðið á þessum reitum í miðborginni. Þannig að þetta er staðan. Eins og ég kom að áðan þá hefur hins vegar viðbyggingu við Stjórnarráðið, þar sem forsætisráðuneytið er til húsa, enn og aftur verið slegið á frest. Það er verið að vinna að endurgerð gamla Hæstaréttarhússins að innan sem verður nýtt í framtíðinni, væntanlega fyrir einhver ráðuneyti, þannig er verið að reyna að finna lausnir til lengri tíma. Það hafa sömuleiðis staðið yfir viðgerðir á öðrum húsum og ég nefni það bara hér, af því að hv. þingmaður spyr um húsnæðismál ráðuneyta, að það er líka ljóst að ráðast þarf í einhvers konar viðgerðir á húsnæði umhverfisráðuneytisins. Þetta er heljarinnar verkefni. Markmiðið er að við séum með færri fermetra og sveigjanlegra húsnæði til lengri tíma, og að við séum á þessum stað. Þess vegna hefur Austurbakki verið til skoðunar.

Virðulegur forseti. Ég ætla að gera hér grein fyrir helstu málefnum sem eru á ábyrgðarsviði dómsmálaráðuneytisins. Það fer með ábyrgð á málefnasviðum dómstóla, almanna- og réttaröryggis og réttinda einstaklinga. Heildarútgjöld málefnasviðanna þriggja árið 2023 eru áætlaðar 56,9 milljarðar kr., lækka um tæplega 1,6 milljarða á föstu verðlagi sem svarar til 2,7% lækkunar. Þegar tekið er tillit til áhrifa af almennum launa- og verðlagsbreytingum hækka útgjöldin um 335 millj. kr. eða sem svarar til 0,6%. Á sviði dómstóla eru heildargjöld árið 2023 áætluð rúmir 3,7 milljarðar. Það er hækkun um 38 milljónir á föstu verðlagi. Þegar tillit er tekið til áhrifa af almennum launa- og verðlagsbreytingum hækka útgjöldin um 142 millj. kr. á milli ára eða sem svarar 3,9%. Það eru uppi metnaðarfull áform um stafrænar umbreytingar hjá dómstólum í samstarfi við dómsmálaráðuneytið, m.a. í tengslum við áframhaldandi þróun réttarvörslugáttar. Í undirbúningi eru áform um lagasetningu um að sameina þá átta héraðsdómstóla sem eru í landinu í einn dómstól. Með þeirri sameiningu er hægt að samræma vinnubrögð og jafna álagið, nýta mannafla betur, skapa tækifæri til starfa óháð ólíkum þörfum fólks og bæta þjónustu úti um land og styrkja dómstólana sem staðsettir eru úti á landi. Á sviði almanna- og réttaröryggis eru útgjöld áætluð rúmir 34,7 milljarðar og lækka um 1.143 millj. kr. á föstu verðlagi en að teknu tilliti til almennra launa- og verðlagsbreytinga lækka útgjöldin um 195 millj. kr. Raunbreytingar framlaga í einstaka málaflokkum eru í fyrsta lagi 304 millj. kr. aukning framlaga til bundinna verkefni en þar vegur þyngst 258 millj. kr. framlag til fjölgunar landamæravarða á alþjóðaflugvellinum í tengslum við innleiðingu nýrra Schengen-upplýsingakerfa og 113 millj. kr. framlag til aðstöðubreytinga á Litla-Hrauni en til lækkunar koma 90 millj. kr. tímabundin framlög. Í öðru lagi 575 millj. kr. niðurfelling tímabundinna framlaga. Þar ber hæst 337 millj. kr. vegna betri vinnutíma í vaktavinnu, 120 millj. kr. til að styrkja stöðu lögregluembættanna á landsbyggðinni og 145 millj. kr. til kaupa á björgunarbátum. Á móti kemur aftur inn í ramma 68 millj. kr. tímabundin lækkun ferðakostnaðar. Í þriðja lagi er 1.170 millj. kr. lækkun framlaga vegna aðhaldskröfu sem gerð er til málefnasviðsins og er af tvennum toga: Annars vegar 2% almenn aðhaldskrafa sem nemur 602 millj. kr. og er útfærð hlutfallslega niður á stofnanir og verkefni málaflokka málefnasviðsins, hins vegar 568 millj. kr. vegna sértækra aðhaldsaðgerða sem skiptast í 500 millj. kr. vegna hliðrunar framkvæmda við samhæfingarstöð viðbragðsaðila og 68 millj. kr. vegna tímabundinnar lækkunar ferðakostnaðar sem er gerður varanlegur. Í fjórða og síðasta lagi er það 298 millj. kr. hækkun framlaga í ný og aukin verkefni sem skiptast annars vegar í 164 millj. kr. framlög til fjölgunar nemenda í lögreglunámi á háskólastigi, til aðgerða gegn kynferðisafbrotum og gegn skipulagðri brotastarfsemi, og hins vegar 134 millj. kr. vegna uppfærslu fjárfestingaráætlunar um byggingu samhæfingarmiðstöð björgunaraðila. Megináherslur ráðuneytisins síðustu árin á málefnasviði almanna- og réttaröryggis hafa verið að auka öryggis- og þjónustustig í löggæslu og landhelgi með skýrum markmiðum og mælikvörðum og koma á rafrænum flutningi gagna þvert á stofnanir réttarvörslukerfisins með áherslu á skilvirka og örugga þjónustuferla. Hvað varðar löggæslusviðið eru í gildandi fjármálaáætlun áherslur stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar um að efla löggæslu þannig að mönnun hennar fylgi þörfum samfélagsins. Það er m.a. gert með átaki til fjölgunar nemenda í lögreglunámi á háskólastigi en það er mikill skortur á fullmenntuðum lögreglumönnum, og með auknum framlögum til að mæta aðgerðum gegn kynferðisafbrotum og skipulagðri brotastarfsemi. Hjá Landhelgisgæslunni eru ákveðnir veikleikar til staðar í fjármögnun eins og fram kemur í stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar frá því í febrúar í ár og við því er verið að bregðast í samvinnu við Landhelgisgæsluna um ákveðna úttekt og greiningu á hvar við getum gert betur. Að mínu mati verður að tryggja betur viðbragð og björgunargetu Gæslunnar í dag og tryggja rekstraröryggi. Heildarkostnaður við endurbætur og uppbyggingu á Litla-Hrauni er áætlaður 1.862 millj. kr. og er það að fullu fjármagnað. Undirbúningur er hafinn að því að fara í þessar framkvæmdir sem munu leysa húsnæðisvanda fangelsisins og bæta alla aðstöðu fyrir heilbrigðisþjónustu og endurhæfingu fyrir allt fangelsiskerfið. Áætlað er að þessum framkvæmdum ljúki 2023. Heildarútgjöld málefnasviðs um réttindi einstaklinga, trúmál og stjórnsýslu eru áætluð 18.290 millj. kr.  
             Annað sem er mikilvægt fyrir okkur eru útlendingamálin og þar erum við með markmið, eins og rakið er. 

Virðulegur forseti. Hæstv. dómsmálaráðherra segir skipulagða glæpastarfsemi vera vaxandi vandamál á Íslandi. Hann segist hafa beitt sér fyrir styrkingu lögreglu og hyggst gera það áfram. Þetta var haft eftir hæstv. ráðherra í júní síðastliðnum þegar lögreglan hafði upplýst um mesta magn fíkniefna sem nokkru sinni hafði verið lagt hald á, eða samtals að andvirði 1,7 milljarða kr. 20 voru handteknir en málið hafði þá þegar verið í rannsókn um nokkra hríð og skipti þar sköpum að lögregluembættin voru í samvinnu. Já, það vantar fjármagn í lögregluna, í sjálfa löggæsluna, m.a. til varnar skipulagðri glæpastarfsemi en einnig vegna vinnutímastyttingar sem var mjög kærkomin fyrir þessa starfsstétt, en við hana hurfu margar stöður lögreglumanna á vöktum. Og hvernig er þessari staðreynd svarað af ríkisstjórninni? Jú, með niðurskurðarhnífnum sem í fjárlögum kallast almennar aðhaldsaðgerðir og nema að mér sýndist um 400 milljónum sem verður dreift yfir verkefni málaflokksins löggæsla. Ég hlýt því að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra: Nú þegar málsmeðferðartími einstakra mála í rannsókn lögreglu kemur harkalega niður á hvort tveggja brotaþolum sem og sakborningum, nú þegar undirmönnun lögreglu um árabil kemur niður á rannsókn brota, hvernig gengur það upp að segjast ætla að styrkja lögreglu en ætla sér ekki að efla lögregluembættin hringinn í kringum landið heldur þvert á móti að beita niðurskurðarhnífnum einmitt þarna? Væri ekki hægt að finna þessa fjármuni einhvers staðar annars staðar en að skera niður hjá almennri löggæslu?

Virðulegur forseti. Hér er fyrst að nefna það að við höfum náð miklum árangri í að styrkja lögregluembættin á þessu ári. Það tókst með aðkomu Alþingis og í samstarfi við Alþingi við gerð fjárlaga þessa árs, fjáraukalaga á síðasta ári. Þannig voru nýverið auglýstar sjö stöður hjá lögregluembættinu á höfuðborgarsvæðinu sem tengjast kynferðisafbrotum, þ.e. bæði til rannsóknar og saksóknar, og fram hefur komið hjá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu að með þessari myndarlegu viðbót sé reiknað með að málsmeðferðarhraði í þeim málum hjá embættinu muni verða mjög ásættanlegur. Við höfum einnig aukið framlög til skipulagðrar brotastarfsemi. Við höfum fjölgað nemendum í lögreglunámi til háskólanáms og við höfum heimilað lögregluembættum úti á landi, eins og á Norðurlandi eystra og Reykjanesi, að ráða tæknifólk sem tekur þátt í samstarfi og þjónustu við önnur lögregluembætti í lausn mála sem snúa t.d. að skoðun á tölvum og farsímum og slíku. En við höfum verið í vinnu frá því í byrjun þessa árs með lögreglustjórum og öllum embættum í því að skoða starfsemina með það að markmiði að styrkja starfsemina úti á landi. Það er mikil þörf á því að gera ákveðnar breytingar innan embættanna og á skipulagi og starfsemi sem nær þvert yfir öll embættin. Það hefur gengið mjög vel. Ákveðnar tillögur liggja þegar á borðinu sem ríkir sátt um meðal lögreglustjóranna og við verðum að fara að hrinda þeim í framkvæmd. Ég treysti á það að núna þegar þessar niðurstöður liggja fyrir, þessi kortlagning sem við erum búin að vera að vinna að núna í hálft ár, verði grundvöllur fyrir Alþingi og ríkisstjórn til að beita sér fyrir því að á grundvelli þeirra breytinga, á grundvelli þess að við erum núna 

Virðulegur forseti. Aukin framlög til lögreglunnar á næsta ári verða að birtast í fjárlögum sem eru samþykkt af Alþingi, þar er fjárveitingavaldið. Það eru umtalsvert færri lögreglumenn að störfum en voru fyrir hrun á Íslandi. Hæstv. dómsmálaráðherra segir mikla þörf fyrir að styrkja lögreglu úti á landi en sker hins vegar niður um 120 milljónir frá þessu ári, þær eru teknar út í einu vetfangi. Það er nú styrkurinn. En að öðru. Framlag til dómstólanna helst óbreytt að mestu ef frá eru taldar launa- og verðlagsbreytingar og einhverjir smámunir í nýtt tölvukerfi. Það á ekkert að gera til að efla getu dómstólanna til að hraða málsmeðferð en við afgreiðslu fjármálaáætlunar síðastliðið vor kom fram hjá fulltrúum dómstólasýslunnar að verulegur halli myndi skapast í málaflokknum á tímabili fjármálaáætlunar ef fjárheimildir yrðu ekki auknar. Var talað um að 180 milljónir á ári þyrfti til að rétta af stöðuna. Það kom fram að staðan í Landsrétti væri alvarleg þar sem málshraði væri að mati dómstólasýslunnar að komast á hættustig út frá réttaröryggissjónarmiðum og mætti rekja vandann til þess að dómstóllinn hefði verið undirmannaður frá því hann tók til starfa vegna viðbragða við dómi Mannréttindadómstóls Evrópu í máli Guðmundar Andra Ástráðssonar. Yrði ekki farin sú leið að fjölga varanlega dómurum við Landsrétt væri a.m.k. brýnt að dómurum yrði fjölgað um einn tímabundið til að vinna niður þennan fortíðarvanda sem er auðvitað í boði fyrrverandi dómsmálaráðherra Sjálfstæðisflokksins vegna brots hennar í starfi við skipun dómara við réttinn. Ég velti því fyrir mér, þar sem ekkert á að gera til að vinna niður þennan hala, hvort ráðherra telji ekki þörf á að við tryggjum starfsemi þessa mikilvæga dómstigs, millidómstigsins sem var mikil réttarbót fyrir allan almenning hér á landi. En dómstólasýslan sagði það fáheyrt að stjórnvöld hlustuðu ekki á þeirra rök í aðdraganda 

Virðulegur forseti. Aðeins til að svara því fyrst sem kemur að lögreglunni. Ég vil taka undir með hv. þingmanni að fjárveitingavaldið er hjá Alþingi. Þessar 120 milljónir, sem vitnað er í varðandi löggæslu á landsbyggðinni, voru einskiptisframlag fyrir þetta ár sem fjárlaganefnd eða Alþingi setti inn. Við höfum engar heimildir til að halda því áfram, Alþingi setti þetta inn til eins árs. Það er auðvitað mjög bagalegt að vinnubrögðin skuli vera með þessum hætti vegna þess að í þessum málaflokki sem öðrum þarf að vera fyrirsjáanleiki. Ef embættin eiga að ráða mannskap út á 120 milljónir sem Alþingi ákveður, í meðförum þingsins, að veita lögregluembættum en engin orð um að það gildi áfram er erfitt að ráða í þau störf. Við höfum samt reynt að nýta þessa peninga í þágu embættanna úti á landi en ekki sem skyldi vegna þessa fyrirvara. Þetta er eitthvað sem ég vonast til að verði tekið til umræðu núna og verði hluti af því sem horft verði til gagnvart lögreglunni til framtíðar og það komi meiri fyrirsjáanleiki í þennan mikilvæga málaflokk. Varðandi dómstólana er aðeins mismunandi ástand milli dómstiga. Það er alveg rétt að það hefur verið ákveðinn hali hjá Landsrétti sem auðvitað skýrist af því ástandi sem þar skapaðist. Það er allt annað ástand þar í dag og málshraðinn er að aukast og það er miklu betra hljóð í fólki við þann dómstól. Við höfum óskað eftir því að geta flutt framlög á milli dómstóla einmitt til að mæta þessu. Ég vona að tekið verði vel í það og þá teljum við að þetta geti verið í ásættanlegu horfi. Við erum síðan með í undirbúningi, og það mun líta dagsins ljós á haustmánuðum, miklar breytingar á héraðsdómstiginu sem að okkar mati munu styrkja dómstigið, mun hraða málsmeðferð og mun leiða til sparnaðar þegar upp verður staðið, 

Virðulegur forseti. Já, meiri fyrirsjáanleiki til framtíðar. Ég tek heils hugar undir með hæstv. ráðherra, orð hans hér á undan. Umræðan um löggæsluna hefur hins vegar verið sú að það vanti meira til þess að geta beitt að fullu þeirri mönnun sem við þurfum að hafa á landsbyggðinni og í almennri löggæslu á höfuðborgarsvæðinu sem er mjög þung. Verkefnin eru þung og við erum að missa lögreglumenn úr almennri löggæslu yfir í önnur verkefni því að álagið er of mikið. Ég hef áhyggjur af því að við séum ekki með nógu mikinn fyrirsjáanleika. Og hvað með framtíðarsýnina og öryggi íbúa? Það er meiri harka, meiri og þyngri áskoranir í löggæslu. Ég fagna því að það séu meiri framlög til vinnu gegn skipulagðri brotastarfsemi og ég tel að það sé mikil bót. Ég held að með minni framlögum til löggæslunnar muni það bitna á frumkvæðislöggæslu líkt og hraðamælingum, grenndargæslu o.fl. Það var mín einlæga von að þeir fjármunir sem voru settir aukalega frá fjárlaganefnd fyrir þetta ár myndu haldast fyrir næsta ár. En það var kannski bara mín einfeldni. En hvað réttlætir það að við höldum ekki þeim fjármunum sem voru settir í þetta á þessu ári? Ég veit að þetta var einskiptisaðgerð en ég tel mikla þörf á því að við höldum þessu áfram og ég velti fyrir mér: Hver er sýn ráðherra á það?

Virðulegur forseti. Ég deili áhyggjum þeirra sem tala um löggæslumálin og stöðu þeirra og þá breytingu sem er að verða á því umhverfi sem lögreglumennirnir okkar, sem gæta öryggis borgaranna, búa orðið við í sínu starfsumhverfi. Þetta hefur gjörbreyst á mörgum árum. Það er rétt, sem hér kom fram, að málin hafa þyngst verulega. Þau eru allt öðruvísi, þau krefjast annarrar þjálfunar og tækni og þekkingar en við þekktum áður. Við sjáum líka aukningu á vopnaburði og mörg dæmi um slys hjá lögreglumönnum sem lenda meira en áður í átökum. Það er mjög dýrt fyrir embættin að missa fólk burt jafnvel vikum og mánuðum saman, en því miður eru allt of mörg dæmi um það vegna þess að lögreglan er að hluta til vanbúin til að takast á við þetta breytta umhverfi. Eitt er að fjölga lögreglumönnum. Eitt er að styrkja embættin úti á landi. Það er gríðarlega mikilvægt. Við höfum sorgleg dæmi utan af landi á undanförnum árum þar sem viðbragð lögreglu er algerlega óásættanlegt, ekki bara borgaranna vegna heldur líka lögreglunnar vegna, þess fólks sem leggur sig í hættu fyrir okkur hin í sínum daglegu störfum. Þessu verður að breyta. En það er ekki svo einfalt að það sé bara hægt að moka fólki í embættin úti á landi. Það verða að fylgja því verkefni sem hægt er að vinna úr á þeim tímum þar sem minna álag er gagnvart öðru, en þannig að viðbragðið sé til staðar þegar eitthvað alvarlegt gerist, hvort sem það eru slys eða brotastarfsemi. Þetta er skipulagið sem við erum að vinna að. Þetta eru skipulagsbreytingarnar sem ég vitnaði til áðan. Til þess að styrkja lögregluembættin úti á landi þurfa stærri embættin og einhver miðlægur grunnur að liggja til grundvallar þannig að embættin úti á landi verði þátttakendur í stærri málum. Þannig getum við nýtt sem best fjármagnið og þannig getum við lagt spilin á borðið fyrir fjárveitingavaldið þar sem við getum bent á það hvert peningarnir fara, hvernig við munum styrkja þessa starfsemi. Það er það sem við höfum verið að vinna að síðasta hálfa árið og ég vona að það beri árangur í umræðunni um fjárlög næsta árs.

Virðulegur forseti. Ég þakka ráðherra fyrir greinargóð svör. Aftur að mönnun. Hér var nefnt áðan að stytting vinnuvikunnar hefði reynst minni embættunum mikil áskorun. Það hefur verið umræða um að þessari vinnutímastyttingu fylgi ekki fjármagn til embættanna til að geta framfylgt henni gagnvart starfsmönnunum og á sama tíma bitni það ekki á öryggi íbúa. Við tölum alltaf um styttri málsmeðferðartíma, vandaðri löggæslu, öryggi og fagmennsku, það er eitthvað sem við tölum mikið um. Það getur verið erfitt fyrir embættin að framfylgja þessum markmiðum sem m.a. koma fram í stjórnarsáttmála þegar fjármunirnir eru ekki alveg eins og við þyrftum að hafa þá. Við þurfum að gera betur og ef það er einhvern tímann sem við eigum að gera betur er það akkúrat núna þegar við sjáum að samfélagið okkar liggur svolítið undir, þegar við sjáum að við eigum öryggi okkar undir því að löggæslan sé í stakk búin að takast á við þessar áskoranir og til þess þurfa embættin peninga. Nú kom ráðherra inn á það í svari sínu að við yrðum að gera betur og verið sé að fara í skipulagsbreytingar. Ég er líka með áhyggjur af því og spurning mín er þessi: Hvaða aðgerðir hefur ráðherra undirbúið til að tryggja að niðurskurðurinn, þ.e. á framlaginu sem fjárlaganefnd kom með á þessu ári, hafi ekki áhrif á öryggi lögreglumanna í starfi eins og hæstv. ráðherra kom inn á í svari sínu áðan?

Virðulegur forseti. Það er alveg rétt að stytting vinnuvikunnar hefur haft heilmikil áhrif á lögregluembættin og eins og ítarlega hefur komið fram í umræðunni þá tengist þetta mjög. Við getum sagt að sérstakar aðstæður skapist þar sem um vaktavinnustörf er að ræða og það hefur verið ákveðin glíma fyrir embættin að endurskipuleggja vaktafyrirkomulag og annað og laga sig að þessu. Þetta er fullfjármagnað en við erum samt sem áður enn þá í þessu aðlögunar- og þróunarferli og það er að skapast ákveðin reynsla. Þetta kallar auðvitað í grunninn á fleiri lögreglumenn, það eru áhrifin af þessu og við því erum við að bregðast. Hvernig er hægt að tryggja öryggi lögreglumanna? Þetta er mjög góð spurning og ég held að við ættum öll að velta því fyrir okkur við hvaða aðstæður þetta fólk, sem tekur að sér að tryggja öryggi borgaranna í þessu landi, býr við í þessu breytta umhverfi í sínu lífi. Þetta fólk á líka fjölskyldur, börn og foreldra o.s.frv. og vill auðvitað koma til síns heima til að geta sinnt því. Ég kom inn á það hér áðan að það er allt of mikið um það í dag að það séu alvarleg meiðsl og það er auðvitað mjög fælandi. Þróun á Norðurlöndum hefur farið í þá átt, og við því er verið að bregðast, að fólki hefur fækkað sem gefur kost á sér í þessi störf og það er svo umtalsvert að það er að verða vandamál. Við þurfum auðvitað að horfa til þess hvernig búnað við búum lögreglufólkið okkar út með til að geta tekist á við þetta breytta umhverfi og hvernig starfsaðstæður við sköpum því. Það á við lögreglustarfsemina alla 

Virðulegur forseti. Það vekur athygli mína að í fjárlagafrumvarpinu er ekki gert ráð fyrir neinni aukningu umfram launa- og verðlagsbreytingar á fjárheimildum til réttaraðstoðar en undir það fellur gjafsókn. Almenn tekjumörk gjafsóknar einstæðinga eru nú 3.854.000 kr. á ári eða 321.000 kr. á mánuði fyrir skatt og hjá einstaklingum í hjúskap eða sambúð samanlagt 5.790.000 kr. á ári eða 480.000 kr. á mánuði fyrir skatt. Á svo lágum tekjum er einfaldlega ekki hægt að lifa. Því eru afar fáir einstaklingar með tekjur undir þessum mörkum. Í þessu sambandi vil ég vekja athygli á frumvarpi Guðmundar Inga Kristinssonar, samflokksmanns míns, sem verður útbýtt á næstu dögum. Með því er lagt til að tekjumörk gjafsóknar í skaðabótamálum vegna líkamstjóna verði færð upp í meðaltekjur sem í fyrra voru 7.685.000 kr. eða 640.000 kr. á mánuði fyrir skatt. Einnig væri þörf að hækka þessi viðmið verulega þegar einstaklingar vilja leita réttar síns vegna brota, t.d. atvinnurekenda eða stórfyrirtækja eins og tryggingafélaga eða fjármálafyrirtækja gagnvart persónulegum réttindum þar sem aðstöðumunur er gríðarlegur. Kostnaður vegna málaferla getur verið verulega íþyngjandi fyrir einstaklinga sem veigra sér því oft við að leggja í málaferli. Það er staða sem dæmi eru um að stórfyrirtæki með lögfræðideildir og mikla fjármuni til umráða hafi nýtt sér til að hreinlega valta yfir einstaklinga. Ég vil því spyrja ráðherra hvort hann telji koma til greina að auka fjárheimildir málaflokksins í því skyni að hækka tekjumörk gjafsóknar, a.m.k. upp að lágmarkslaunum og helst nokkuð hærra, til að ná yfir fólk sem annars getur ekki sótt rétt sinn af fjárhagslegum ástæðum.

Virðulegur forseti. Það er ákveðið vandamál að halda utan um þessar gjafsóknir. Þetta eru útgjöld sem við getum sagt að sveiflist svolítið á milli ára. Það er erfitt að gera áætlun fram í tímann um hver þessi kostnaður getur orðið og þannig hefur það verið. Þá hefur það gjarnan verið gert upp í lokafjárlögum þegar lokauppgjör fer fram á þessu. Reglurnar voru rýmkaðar fyrir tveimur árum síðan og þar með hafa framlögin aukist í þennan málaflokk. Það er auðvitað alltaf matsatriði hversu langt á að ganga í þessu en reglurnar hafa verið rýmkaðar og þróunin hefur verið í þá átt og svo sem líka sérstaklega í ákveðnum málaflokkum, eins og þegar kemur að kynferðisafbrotamálum og slíku, þá hafa málin verið ávörpuð í þeirri umræðu alveg sérstaklega. Sérstök nefnd fjallar um þetta og afgreiðir þessi mál. Ég held að í sjálfu sér sé þetta í alveg þokkalegum farvegi ef við berum þetta saman við það sem við þekkjum til annars staðar. En þetta er ekki mál þar sem er einhver endanleg afgreiðsla heldur þarf þetta auðvitað að vera stöðugt til skoðunar og endurmats ef þörf krefur.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Mér finnst svörin eiginlega bera með sér að það hafi ekki verið hugsað út í þetta. Hæstv. ráðherra segir að þetta sé í þokkalegum farvegi. Ég vil eiginlega bara mótmæla því miðað við þau viðmið sem hér er verið að ræða um. Ég skil ekki alveg hvernig þetta hefur verið rýmkað ef þetta eru upphæðirnar sem verið er að miða við, 321.000 kr. á mánuði fyrir einstaklinga. Þá eru ekki margir sem eiga kost á gjafsókn. Ég veit ekki hvort hæstv. dómsmálaráðherra gerir sér yfirleitt grein fyrir því hversu gríðarlega veik réttarstaða einstaklinga er ef brotið er á þeim. Ég vil kannski meina að þörfin myndi minnka fyrir rest ef þessi fyrirtæki, stórfyrirtæki sem oft, eins og ég segi, beita sínum gríðarlegu yfirburðum til að valta yfir réttindi einstaklinga sem geta ekki reist hönd sér til varnar - þörfin myndi kannski minnka eftir smátíma ef fleiri gætu leitað réttar síns, ef það væri tryggt. Ég vil alla vega gjarnan líta þannig á að svo gæti farið vegna þess að þessi fyrirtæki, eins og staðan er í dag, vita að það verður ekki farið gegn þeim og það er gríðarlega alvarlegt. Í þessum málum á frekar að leyfa neytendum samkvæmt lögum að njóta vafans og gefa þeim kost á að leita réttar síns.

Forseti. Það má vel vera að þessi viðmið þyki lág. Útgjöldin eru, eins og fram hefur komið, tæpir 4 milljarðar, en þau eru, eins og ég sagði áðan, sveiflukennd. Viðmiðin eru uppreiknuð miðað við verðlag á hverju ári eins og staðan er í dag. Eins og ég sagði áðan, það er ekkert útilokað af minni hálfu að endurskoða þurfi þessi mál að einhverju leyti. En hv. þingmaður nefnir réttarstöðu þeirra sem þurfa að glíma við, eins og það er orðað, stórfyrirtæki - að þeir séu mjög undir í réttarkerfinu og stórfyrirtæki viti að ekki sé farið í þau, eins og það var orðað. Ég held nú að í slíkum málum séu hagsmunir mjög víðtækir. Þeir eru kannski ekki endilega persónulegir þótt það geti líka verið í einhverjum tilfellum, en þarna koma væntanlega inn öflug samtök neytenda, öflug samtök verkalýðsfélaga sem væru þá að gæta einhverra hagsmuna þarna á móti. Ég átta mig ekki alveg á þessari stöðu en það má vel vera að slíkt mat þurfi að fara fram varðandi einstök mál, ég skal ekkert segja um það. Ég hef ekki skoðað þetta þannig sérstaklega en lýsi mig reiðubúinn til að hlusta á öll sjónarmið í þeim efnum.

Frú forseti. Fram hefur komið í fjölmiðlum að hæstv. dómsmálaráðherra hyggst leggja fram að nýju frumvarp til laga um breytingar á lögum um útlendinga á þessum þingvetri, frumvarp sem áður hefur verið lagt fram í fjórgang. Helstu breytingarnar með frumvarpinu eru m.a. þær að taka í burtu heimildir íslenskra stjórnvalda og skyldu til að taka til efnismeðferðar hér á landi umsóknir fólks sem fengið hefur stöðu flóttamanns í öðru landi áður. Samkvæmt greinargerð með frumvarpinu og samkvæmt því sem komið hefur fram í máli hæstv. dómsmálaráðherra í fjölmiðlum er einn megintilgangur frumvarpsins og þessara breytinga að auka skilvirkni og bæta meðferð almannafjár. Fram hefur komið að tilefni frumvarpsins sé að einstaklingar sem hafa hlotið vernd í öðru ríki áður séu svo stór hluti þeirra umsækjenda sem hingað leita, það sé allt of auðvelt fyrir þetta fólk að leita hingað. En þegar ég fór að glöggva mig á áætluðum breytingum í fjárlögum undir verksviði hæstv. dómsmálaráðherra, útlendingamálum, í málaflokknum fagleg og skilvirk málsmeðferð stjórnvalda í þágu þjónustuþega, fannst mér skjóta skökku við að hvergi er minnst á neinar breytingar í þessa veru. Það er ekki gert ráð fyrir neinni lækkun á kostnaði við meðferð þessara mála. Það er enginn sparnaður fyrirséður samkvæmt þessum fjárlögum þrátt fyrir þessar ægilega góðu breytingar sem eiga að leiða til skilvirkni í frumvarpinu sem hæstv. dómsmálaráðherra hyggst leggja fram að nýju. Mín fyrsta spurning til hæstv. dómsmálaráðherra er: Ef hann telur að þetta frumvarp muni leiða til svo gríðarlega aukinnar skilvirkni, hvers vegna er ekki gert raunverulega ráð fyrir því að það verði sparnaður í þessum málaflokki?

Virðulegur forseti. Hér erum við stödd í málaflokki sem er, getum við sagt, mjög erfiður varðandi það að gera einhverjar áætlanir um útgjöld. Eins og fram kemur í fréttum sem eru að birtast okkur núna hefur ríkislögreglustjóri lýst yfir hættustigi á landamærum vegna innflytjenda sem streyma til landsins í áður óþekktum fjölda og glíman er orðin þannig að það er orðið mjög erfitt við að eiga. Það gefur augaleið að þessu fylgja gríðarlega mikil útgjöld og að því leyti er í sjálfu sér erfitt að gera áætlun fyrir næsta ár. Ég held að það sé óumdeilt að ef okkur tekst að innleiða þær breytingar sem eru í útlendingafrumvarpinu þá mun það leiða til ákveðins sparnaðar þegar upp verður staðið og aukinnar skilvirkni og miklu betri málsmeðferðar. En það sem skiptir auðvitað grundvallarmáli þegar kemur að þessum útlendingamálum almennt er að við séum í stakk búin til að veita þeim sem raunverulega þurfa á vernd að halda, þeim sem leita inn í verndarkerfið, eru að flýja svæði og aðstæður þar sem líf og limir eru í hættu - þetta er fólkið sem við viljum geta tekið utan um, veitt skjól og að við ráðum vel við það. Verndarkerfið er sett á laggirnar af Sameinuðu þjóðunum og er skilgreint í þessa veru og við viljum standa vörð um og sinna skyldum okkar á þeim vettvangi. Allar þjóðir glíma við ákveðna misnotkun á þessu verndarkerfi og því miður erum við að upplifa það líka. Margir koma hingað í leit að betra lífi og vilja koma hingað til að starfa og dvelja á Íslandi, 

Frú forseti. Ég vil byrja á að leyfa mér að leiðrétta það sem kom fram í máli hæstv. dómsmálaráðherra varðandi það fólk sem kemur hingað og sækir um vernd, að það sé ekki sækja um dvalarleyfi. Það er nákvæmlega það sem það er að gera. Það er að fara nákvæmlega þá leið sem kerfið ætlast til að það fari. Það er komið til að sækja um dvalar- og atvinnuleyfi hér á landi en ein tegund dvalar- og atvinnuleyfa á Íslandi er fyrir flóttafólk, sem þetta fólk sannarlega er. Varðandi það að stór hluti fólks sem leiti hingað sé að misnota kerfið, eins og hæstv. dómsmálaráðherra nefnir, vil ég benda á það í fyrsta lagi að yfirgnæfandi meiri hluti þeirra einstaklinga sem leituðu hingað til lands á þessu ári er að flýja stríðsátök í Úkraínu. Ég veit ekki hvort það að flýja Úkraínu á þessu stigi teljist vera að leita betra lífs en ég held að það hljóti að flokkast undir það. Ég get ekki ímyndað mér að hæstv. dómsmálaráðherra sé ósammála mér um að það sé fullkomlega réttmæt ástæða til að leita hingað til lands. Varðandi þá einstaklinga sem hlotið hafa vernd í öðru ríki sem koma hingað til lands þá er það rétt að í þeim hópi fjölgaði talsvert fyrir nokkrum árum síðan vegna gríðarlega hratt versnandi aðstæðna í ríkjum á borð við Grikkland og Ungverjaland sem þó voru slæmar fyrir, virkilega slæmar, fara bara versnandi og fara alls ekki skánandi. Ungverjaland var að fá á sig tvo dóma fyrir mannréttindadómstólnum fyrir brot á ákvæðum mannréttindasáttmálans um bann við pyndingum og illri meðferð og um réttláta málsmeðferð. Það sem mig langar hins vegar að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra um til viðbótar er það að ekki er gert ráð fyrir neinum sparnaði í þessum málaflokki í fjárlagafrumvarpinu, þvert á móti er gert ráð fyrir auknu framlagi að fjárhæð 15 millj. kr. til styrkingar svokallaðs útlendingateymis ráðuneytisins. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvað þetta útlendingateymi ráðuneytisins gerir og í hvað þessar 15 millj. kr. fara. Og að lokum vil ég benda á að í ár er hlutfall þeirra einstaklinga 

Virðulegur forseti. Það er auðvitað ákveðinn útúrsnúningur þegar talað er um að ég hafi áðan verið að vitna til þess fólks sem leitar verndar og það sé að koma hingað og leita eftir dvalarleyfi og atvinnuleyfi á grundvelli verndarákvæðisins og verndarfyrirkomulagsins. Ég var auðvitað að vitna til þeirra sem koma hér frá jafnvel öruggum löndum og úr öðrum aðstæðum heldur en eiga við í verndarkerfi. Það er fjöldi fólks sem vill koma til Íslands, starfa hér og vinna, frá þriðja ríkis löndum og víðar frá. Ég er að ítreka að það er mitt sjónarmið að það eigi að rýmka þessar reglur sem við störfum eftir og greiða leið fyrir fólk með fjölbreytta reynslu, menntun og þekkingu inn í íslenskt samfélag. Við höfum þörf fyrir vinnandi hendur. Við höfum þörf fyrir fólk frá mismunandi svæðum með mismunandi þekkingu, reynslu og réttindi til þess að koma hingað og starfa. Öðruvísi munum við ekki geta mannað atvinnulífið á Íslandi sem kallar eftir þessu. En þetta er sú hlið sem við viljum greiða en standa vörð um verndarkerfið og grunngildi þess eins og þau eru fram sett af Sameinuðu þjóðunum og snúast um það að skjóta skjólshúsi yfir og vernda fólk sem kemur frá löndum eins og Úkraínu þar sem líf og limir fólksins er í hættu. Þess vegna opnuðum við dyrnar alveg sérstaklega fyrir Úkraínufólki. Þau eru u.þ.b. helmingur, ef ég man rétt, af þeim sem hingað eru að koma.  
             Útlendingateymið, svo því sé svarað, er fólkið sem starfar að útlendingamálum í ráðuneytinu. Álagið þar er auðvitað mikið eins og 

Forseti minnir hæstv. dómsmálaráðherra á að virða ræðutíma.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna og að fylgja sínum málaflokki úr hlaði. Mig langar í minni fyrri spurningu að ræða aðeins um lögregluna þrátt fyrir að fleiri hafi gert það hér í dag. Í fyrsta lagi langar mig að fagna hækkun á framlögum til að mæta kostnaði við að fjölga nemendum í lögreglunni. Ég held að það skipti gríðarlega miklu máli að fjölga þeim sem þar eru í námi, ég held að það sé partur í því til að mynda að auka öryggi lögreglumanna að hafa þar vel menntað fólk og að námið sé fjölbreytt og geri fólk í stakk búið til að mæta áskorunum sem við blasa í starfi í samfélaginu. Svo er spurning hvað gerist þegar þetta fólk hefur lokið námi og ég hef, líkt og önnur hér, áhyggjur af því að það þurfi að styrkja lögregluna enn frekar. Tímabundin framlög eins og þau sem koma frá hv. fjárlaganefnd eru í eðli sínu tímabundin en ef það er talið mikilvægt þarf auðvitað að koma þeim inn í ramma til lengri tíma. Mig langar að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra hvernig hann sjái það fyrir sér til framtíðar, nú þegar komnir eru peningar í að fjölga nemendum í lögreglunni, að við getum tryggt það að koma öllu þessu fólki í vinnu í framtíðinni því að það hlýtur að þurfa að fylgja á eftir.

Virðulegur forseti. Já, staða löggæslunnar í landinu liggur þingmönnum greinilega svolítið þungt á hjarta og ég deili því. Ég hef farið hér, held ég, í nokkuð ítarlegu máli yfir það til hvaða ráðstafana ég greip strax og ég kom í ráðuneytið og þá vinnu sem hefur verið í gangi. Það er mjög ánægjulegt að við skulum vera að fylgja því eftir sem kemur fram í stjórnarsáttmálanum, að fjölga í lögreglunni. Það eru 85 nemendur og hafa aldrei verið fleiri. Á sama tíma er lögreglan líka að breyta ákveðnum starfsreglum hjá sér og fara í raunfærnimat á þeim sem hafa starfað sem lögreglumenn en hafa ekki lokið skólagöngu og framkvæma raunfærnimat og greiða leið þeirra í gegnum skólakerfið. Það eru t.d. tíu nemendur í þeim farvegi núna og þeim mun fjölga aftur eftir áramót. Til að leita til fjármálaráðuneytisins og fjárveitingavaldsins um aukin framlög í ákveðna málaflokka hefur mér alla tíð þótt þurfa að vera ákveðinn grunnur af upplýsingum sem liggur til grundvallar, að það sé búið að fara vel ofan í þann rekstur sem verið er að tala um, þar sé búið að greina í hvað vantar meira fjármagn og hvaða skipulagsbreytingar við getum gert til þess að nýta sem best það fjármagn sem til staðar er. Löggæslan í landinu hefur 21,4 milljarða til ráðstöfunar á ári. Það eru miklir peningar. Eftir þessa skoðun, þær skipulagsbreytingar sem eru í farvatninu, þá tel ég að við séum komin með ákveðið leiðarstef í því í samvinnu við lögregluembættin um það hvernig við getum stigið fast til jarðar í þessum efnum. En það er alveg ljóst að við munum þurfa að leita til fjárveitingavaldsins fyrir næsta ár um það að geta fylgt þeim skrefum eftir og þeim skipulagsbreytingum sem fyrirhugaðar eru. En það mun verða gæfuspor fyrir löggæsluna í landinu og borgara landsins.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og óska honum og okkur öllum góðs gengis í að halda áfram með þetta. Mig langar að fara svolítið annað í minni síðari spurningu, þar sem mig langar í fyrsta lagi að fagna því að verið sé að setja peninga í að efla rannsókn og saksókn kynferðisbrota, heimilisofbeldis og annars kynbundins ofbeldis. Ég sá það bara í fréttum í síðustu viku að tilkynningum vegna heimilisofbeldis og annars kynferðislegs og kynbundins ofbeldis hefur verið að fjölga þannig að það er mikil þörf á að halda áfram að hafa fókus í þessum málaflokki. En mig langar að spyrja, vegna þess að það eru líka settir peningar í áherslu á afbrotavarnir, greiningu upplýsinga og þverfaglega samvinnu til að sporna við skipulagðri brotastarfsemi, þar með talið fjármálabrotum og mansali, hvort þar sé líka verið að vinna með kynjasjónarmið. Ég held að það skipti rosalega miklu máli, þegar verið er að rannsaka skipulagða glæpastarfsemi, að þar sé líka kynjavinkill og bara almennt að alls staðar á borði löggæslu- og dómamála þurfi að hafa kynjavinkil að leiðarljósi því að við höfum svo sannarlega því miður séð að kynferðislegt og kynbundið ofbeldi er allt of algengt.

Virðulegur forseti. Ég vil taka undir þau sjónarmið sem hv. þingmaður fór hér yfir varðandi kynbundið ofbeldi og kynferðislegt ofbeldi og þá alvarlegu stöðu sem í raun hefur verið í þeim málum en líka fagna því sem fram kom, að okkur var kleift með heimild fjárveitingavaldsins að efla þessa starfsemi umtalsvert á þessu ári og ekki bara til skamms tíma heldur til lengri tíma. Ég kom inn á það áðan að til að mynda telur lögreglan á höfuðborgarsvæðinu, sem glímir við langmesta fjöldann í þessum málum, að hún muni ná upp ásættanlegum málsmeðferðarhraða með ráðningu í þær stöður sem voru auglýstar seinni partinn í sumar. Það er alveg rétt, sem fram kemur, að það er að fjölga, sem betur fer, segja margir, tilkynningum um þessi mál, heimilisofbeldismál og kynferðisafbrotamál, vegna þess að það er jú eitt af markmiðunum. Allar rannsóknir sýna okkur að það er allt of lágt hlutfall af þessum málum sem leitar fram og sér dagsins ljós, ef við getum orðað það þannig. Það er auðvitað eitt af verkefnum okkar að efla traust á kerfinu sem tekur utan um það fólk sem þarf að leita til okkar með svona alvarleg mál. Þetta eru áhrifin af því. Við settum í gang mikið átak síðastliðinn vetur og í sumar sem snýr að því að efla almenningsvitund, almenna umræðu, tókum upp samstarf við veitingastaði, leigubílstjóra og aðra um að við værum öll á vaktinni, að við horfum ekki í hina áttina, og það hefur tekist vel. Við þurfum að halda áfram á þessari braut. Ég tel að við séum á ágætri ferð í þessu. Lögin sem voru samþykkt í vor, um réttarstöðu brotaþola, gjörbreyta auðvitað stöðu þess fólks sem í þessu stendur.

Frú forseti. Ég ætlaði að gera að umtalsefni dómstóla landsins en geri það bara í seinni ræðu. Ég vil þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir að vera hér með okkur og fara yfir sín málefnasvið núna þegar við erum að fara í gegnum fjárlögin. En áður en ég kem að dómstólunum þá langar mig aðeins að taka boltann sem var á lofti hér áðan um verndarkerfið og þau orð sem hér féllu um að við eigum svo sannarlega að hjálpa þeim sem raunverulega þurfa vernd. Í sömu andrá er síðan talað um að það sé verið að misnota þetta kerfi mikið. Mig langar að fá að vita það bara skýrt og skorinort hjá hæstv. ráðherra: Hvað liggur fyrir um þessa misnotkun? Hversu umfangsmikil er hún? Hvaða tölur, greiningar og annað eigum við til til að styðja fullyrðingar um að misnotkunin sé það mikil að einhver sérstök hætta sé í gangi, þótt við reynum að sjálfsögðu alltaf að koma í veg fyrir alla misnotkun? Í framhaldinu var líka farið að ræða um þá sem vilja koma hingað, ekki í gegnum verndarkerfið heldur bara til að vinna hér og starfa, en eru utan EES. Ég hjó eftir því að hæstv. ráðherra talaði um að það væri nauðsynlegt að rýmka reglurnar og það hefur svo sem verið sagt áður og af fleiri ráðherrum. Mig langar að fá að vita hvað líður þeirri vinnu og hvernig við getum rýmkað þessar reglur. Mig langar líka að spyrja, af því að við erum að tala um þessa tvo hluti: Er ekki líka akkur í því að fá hingað til landsins fólk sem er í neyð utan úr heimi vegna þess að það kemur hingað líka og vill aðlagast samfélaginu, búa til verðmæti og vera með okkur, stofna jafnvel fyrirtæki, sinna sínum skyldum og leggja sitt til samfélagsins en vera ekki bara einhverjir þiggjendur í því? Það væri ágætt að fá hæstv. ráðherra til að bregðast aðeins við þessu og ég nota seinni ræðuna til að spyrja aðeins um dómstólana.

Já, til að svara þessari spurningu um hvort fólk í neyð eigi ekki að geta farið að vinna: Jú, að sjálfsögðu. Að sjálfsögðu eigum við að greiða því leið. Fólk sem kemur hingað og hlýtur hér vernd fær náttúrlega dvalarleyfi og atvinnuleyfi og það á að sjálfsögðu að nýta það. Þegar ég er að tala um að það sé ákveðin misnotkun, og þetta er ekki bara umræðan hér á landi, er þegar fólk kemur hingað og víðar og sækir um vernd í því kerfi sem um vernd á að gilda. Ég hef ekki tölurnar í þessu en það er hægt að taka þetta saman, t.d. hversu mörgum er verið að hafna. Þá er fólkið alla vega í dvöl í einhvern tíma og með okkar aðstoð en er á einhverjum öðrum forsendum. Það er að koma frá löndum sem teljast ekki óörugg. Það er jafnvel með vernd í öðrum löndum þar sem það getur síðan á endanum fengið réttindi til þess að ferðast innan Schengen-svæðisins og komið hingað til að vinna og starfa eins og aðrir. Það er þessi misnotkun sem um er að ræða þegar fólk er að koma við þessar aðstæður. Málsmeðferðartíminn hér er svolítið öðruvísi og reglur um viðtökurnar eru svolítið öðruvísi hjá okkur en öðrum þjóðum og það er t.d. skýringin á því af hverju hingað koma hlutfallslega svo margir frá Venesúela. Á meðan þeir eru innan við 1% þeirra sem leita t.d. til Norðurlandanna þá eru þeir um 20% af þeim sem koma hingað af því að reglurnar eru miklu rýmri. Það eru bara allt aðrar reglur sem er unnið eftir. Ég held að við séum í sjálfu sér algerlega sammála um þetta með fólkið í neyð og held að við séum sammála um að greiða fólki leið hingað 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir svarið. Ég gæti auðvitað haldið áfram að ræða þetta með honum talsvert lengur en ég veit að þingveturinn á eftir að gefa okkur frekari tækifæri til skoðanaskipta, bæði hér í salnum og ekki síst á vettvangi þingnefnda, þannig að við látum það liggja á milli hluta í bili. En mig langar líka að inna hæstv. dómsmálaráðherra eftir fyrirætlunum um að sameina héraðsdómstólana. Það var skipaður starfshópur um þetta og það kemur í framhaldi af ábendingum Ríkisendurskoðunar sem komu fram í skýrslu sem var birt 2020. Þar er sagt að þetta sé skilvirkasta og árangursríkasta leiðin að aukinni samræmingu innan dómskerfisins. Minn flokkur er nú mikill áhugaflokkur um að sameina og einfalda ríkiskerfið og ég vil t.d. skoða með mjög jákvæðum huga áform hæstv. dómsmálaráðherra um að gera breytingar á sýslumannakerfinu okkar eins og fyrirhugað er. Ég veit að þessi starfshópur sem ég vísaði hér til áðan hefur ekki enn lokið störfum. Hann á að ljúka störfum núna mjög fljótlega. Mig langaði til að fá skoðanir hæstv. ráðherra á því hversu mikill til að mynda sparnaður gæti orðið af þessu. Í hverju nákvæmlega felst skilvirknin? Hverju ætlar hann að ná fram með þessum miklu hugmyndum um dómstólana sem ég er hér að vísa til? Og ef tími gefst til hjá hæstv. ráðherra að fara yfir þann ávinning sem menn telja að megi nást þegar kemur að sýslumönnum og jafnvel fleiri stofnunum sem undir ráðherrann heyra.

Virðulegur forseti. Héraðsdómstólarnir eru átta, sýslumannsembættin eru níu og í skýrslu Ríkisendurskoðunar frá því í desember er bent á 40 örstofnanir þar sem verði að bregðast við og breyta starfsfyrirkomulagi hjá. Í þeim breytingum sem ég hyggst leggja fram þingmál um núna í haust, bæði varðandi dómstólana og sýslumenn, eru 13 örstofnanir undir á einu bretti. Það gefur svolítið augaleið hvert við erum að fara. En grundvallaratriðið er þetta: Við settum okkur þrjú markmið þegar ég kom í ráðuneytið. Í fyrsta lagi að við ætlum að stuðla að bættri þjónustu við borgara landsins. Í öðru lagi ætlum við að sýna fram á það að við séum að fullnýta með virkum hætti það fjármagn sem okkur er falið til ráðstöfunar í okkar málaflokka. Í þriðja lagi ætlum við að fjölga störfum úti á landi. Þetta eru forsendurnar fyrir breytingunum. Við ætlum að efna fyrirheit stjórnvalda sem hafa komið fram í byggðaáætlunum í mörg ár sem maður hefur tekið þátt í að afgreiða hér. Þetta hefur verið í stefnuskrám stjórnmálaflokka fyrir kosningar og þetta hefur verið í ríkisstjórnarsáttmálum. Við ætlum að efna þessi fyrirheit. Við ætlum að styrkja starfsemi þessara stjórnsýslustöðva úti á landi. Stafræn bylting, rafræn þjónusta er er að verða æ snarari þáttur í starfsemi þessara stofnana. Dómsmálaráðuneytið hefur verið mjög framarlega í þeirri innleiðingu. Af því mun leiðast mikill sparnaður en sérstaklega aukin skilvirkni og bætt þjónusta. Þetta eru markmið okkar. Við erum ekki búnir að reikna okkur kannski niður á endanlegar tölur um það hver sparnaðurinn verður en hann er augljós inn í framtíðina. Það sem er aðalatriðið er að þjónusta við borgarana mun batna og við munum geta styrkt starfsemina, á grundvelli stafrænnar byltingar og rafrænnar þjónustu, og fært verkefni úti um land og staðið við fyrirheit stjórnvalda um það að færa meira af verðmætum, opinberum störfum út á land. Það eru mikil tækifæri í þessu samhliða því sem við erum þá að styrkja þjónustu við borgarana hvar sem þeir búa.

Frú forseti. Fyrir rétt rúmri klukkustund birti embætti ríkislögreglustjóra fréttatilkynningu á heimasíðu sinni þar sem tilkynnt var, með leyfi virðulegs forseta, að embætti ríkislögreglustjóra hafi „nú hækkað viðbúnaðarstig á landamærum á hættustig vegna yfirálags til þess að tryggja örugga móttöku á þeim mikla fjölda fólks sem sækir um alþjóðlega vernd á Íslandi“. Starfsemi þessa málaflokks er, eins og við þekkjum, í höndum Útlendingastofnunar, kærunefndar útlendingamála og félags- og vinnumarkaðsráðuneytisins. Mér sýnist fljótt á litið að fjárveitingar til þessa málaflokks, að undanskildum verðlagsbreytingum og launabreytingum, fari niður um rúm 2% milli ára. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvernig þessi mál horfi við honum núna í ljósi þess að ríkislögreglustjóri reiknar með að umsækjendum um alþjóðlega vernd muni fjölga hlutfallslega síðustu fjóra mánuði ársins umfram það sem verið hefur hingað til á árinu, þannig að enn mun bæta í. Því er hér lýst að meira og minna öll búsetuúrræði, bæði skammtíma- og langtíma-, séu fullnýtt. Vantar ekki eitthvað upp á heildarmyndina þannig að þau geti gengið upp hvað lok ársins varðar og mögulega framan af því næsta miðað við þær fjárveitingar sem liggja fyrir og regluverkið eins og það er? Í tilkynningunni er komið inn á það, virðulegur forseti, að með þessari breytingu verði tryggt „að hægt sé að kalla alla viðbragðsaðila að borðinu með skjótum hætti komi til þess að opna þurfi fjöldahjálparstöð ef öll önnur úrræði eru fullnýtt og tryggja þannig umsækjendum um alþjóðlega vernda tímabundið öruggt húsaskjól“. Það er verið að lýsa einhverri mynd sem er mun alvarlegri en sú sem teiknuð er upp í fjárlögunum sem liggja hér fyrir.

Virðulegur forseti. Já, það þarf enginn að velkjast í vafa um það þegar embætti ríkislögreglustjóra, og þeir sem standa í framlínu við móttöku þessa fólks, sérstaklega á Keflavíkurflugvelli og síðan í móttökunni sem heyrir undir félagsmálaráðuneytið og Vinnumálastofnun er með, þessi samræmda móttökumiðstöð - að í þessari yfirlýsingu er verið að vara við mjög alvarlegri stöðu og alvarlegri þróun. Það byggist einnig á upplýsingum sem berast erlendis frá um að við megum vænta mjög mikils fjölda. Við þessu hefur verið varað lengi. Ég hef ítrekað gert það á mismunandi vettvangi og þróunin er í þessa átt. Það er rétt, sem fram kom, að þetta snýst kannski fyrst og fremst um húsnæðismál. Þar kreppir skórinn, bæði í skammtímaúrræðum og langtímaúrræðum, og einnig má segja að aðstæður séu erfiðar. Við sjáum hvernig sveitarfélögin sem borið hafa mestan þungann af þessu, Hafnarfjarðarbær, Reykjanesbær og Reykjavík, eru hreinlega að kikna undan álaginu. Önnur sveitarfélög hafa hreinlega ekki húsnæði þannig að við erum komin á mjög alvarlegan stað. Við því verður að bregðast með einhverjum hætti. En það er heldur ekki einfalt vegna þess að lagaumhverfi okkar er þannig að það er mjög skýrt í þessum efnum. Það sem er kannski alvarlegast í þessu og ég hef mestar áhyggjur af er að í þessu mikla álagi er hópurinn mjög mismunandi og ég hef áhyggjur af því að sú þjónusta sem við þurfum að veita fólkinu, grunnþjónustan, ég er að tala um skóla og aðstæður fyrir barnafólk og slíkt, er bara þannig að það er ekki boðlegt og illviðráðanlegt að bæta úr.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Í þessum efnum blasir við að það er orðið þröngt um mjög víða hvað stuðningskerfi okkar varðar, að þau ráði við við þennan aukna fjölda. Að því er ráðherra þekkir til - og nú veit ég að hann hefur býsna góða þekkingu á þessum málaflokki - hefur verið framkvæmt eitthvert mat á því hvað hin ýmsu stoðkerfi ráða við hvað aukinn fjölda varðar? Þá er ég að tala um heilbrigðiskerfið. Ég er að tala um grunnskólana, fyrir börnin sem koma hér í þessum hópum. Ég er að tala um heilbrigðiskerfið. Ég er að tala um húsnæðiskerfið og þar fram eftir götunum. Hefur eitthvert slíkt heildstætt mat verið gert? Ég held að að hluta til hafi þetta verið skoðað hjá þeim sveitarfélögum sem hæstv. ráðherra nefndi, Reykjavík, Hafnarfirði og Reykjanesbæ, þegar þeir samningar voru gerðir á sínum tíma, sem hefur nú gengið eins og fréttir gefa tilefni til að ætla hvað umfang og álag á sveitarfélögin varðar. Deilir hæstv. ráðherra þeirri skoðun minni að það væri hollt fyrir okkur að vinna slíka vinnu? Ég veit svo sem ekki á vegum hvaða ráðherra slíkt yrði gert, mögulega forsætisráðherra, en mig langar að kalla eftir afstöðu hæstv. dómsmálaráðherra, hvort hann þekki til þess að slík vinna sé í gangi einhvers staðar innan kerfisins og hvort hann teldi skynsamlegt að ýta á að slík úttekt yrði unnin.

Forseti. Í sjálfu sér hafa menn verið að reyna að gera sér grein fyrir því hvernig þetta gæti þróast, þ.e. þessi fjöldi, hvaða fjöldi kemur til landsins á hverjum tíma og hversu viðráðanlegt það verður. Dómsmálaráðuneytið hefur ítrekað varað við þeirri þróun sem er í pípunum, varað við þeirri stöðu sem er að mínu mati mjög fyrirsjáanleg sem er að birtast okkur núna og er að verða illviðráðanleg að mörgu leyti. Ég held að við þurfum að spyrja okkur mjög krefjandi spurninga þegar kemur að þessu: Af hverju leitar hlutfallslega miklu fleira fólk til Íslands en annarra landa? Það er einfaldlega vegna þess að við erum með öðruvísi kröfur, öðruvísi móttökur en önnur lönd. Við getum öll alveg sett okkur í spor þess fólks sem er í erfiðum aðstæðum og er á þessu ferðalagi til að leita sér að betra lífi í mörgum tilfellum, koma sér undan ógnum og stríði og slíku, eins og Úkraínufólkið og fleiri. Við myndum auðvitað skoða þetta líka. Við þurfum að spyrja okkur krefjandi spurninga nú þegar við horfum fram á þessa stöðu: Ætlum við þá að halda áfram algerlega á sömu braut? Hverjum kemur það til með að bitna á? Erum við með sömu þróun og við blasir að verður? Haustið er til að mynda ákveðinn uppskerutími í þessu þegar talað er um fjölda þeirra flóttamanna sem koma hingað, það hefur alltaf verið mest um flóttafólk á haustin og við erum bara í miðjum september í dag. Þurfum við ekki að hugsa til þess að við getum staðið við þær skuldbindingar sem lagaumhverfið setur okkur í móttöku þessa fólks? Þetta er ekki endilega spurning um fjármagn. Þetta er spurning um getu, um getu samfélagsins, innviði samfélagsins til að takast á við það. Það eru þeir sem eru að bresta. Húsnæðismál, félagsmál, heilbrigðismál, skólamál, það er þetta sem er brostið. Og sveitarfélögin geta þetta ekki. Við þurfum að spyrja okkur krefjandi spurninga.

Virðulegi forseti. Hjá félags- og vinnumarkaðsráðuneyti eru fjögur málefnasvið í fjárlagafrumvarpi og undir þau falla m.a. málefni vinnumarkaðar, almannatrygginga örorkulífeyrisþega og aldraðra, fatlaðs fólks, fæðingarorlofs og málefni fjölskyldna. Þá eru hjá ráðuneytinu málaflokkar vegna þjónustu við umsækjendur um alþjóðlega vernd, framhaldsfræðslu og stjórnsýslu félagsmála á öðrum málefnasviðum. Fjárheimildir ráðuneytisins samkvæmt frumvarpi til fjárlaga 2023 nema tæpum 285 milljörðum kr. eða um 22% af heildarútgjöldum ríkissjóðs og aukast um 4 milljarða kr. frá fjárlögum yfirstandandi árs. Þetta samsvarar 1,5% hækkun útgjalda á milli ára að teknu tilliti til launa- og verðlagsbóta og flutnings verkefna til nýrra ráðuneyta samkvæmt forsetaúrskurði um skiptingu Stjórnarráðsins. Án launa- og verðlagsbóta er lækkun á fjárheimildum ráðuneytisins tæpir 16 milljarðar kr. og stafar það að mestu af spá um minna atvinnuleysi. Stærsti hluti útgjalda félags- og vinnumarkaðsráðuneytisins eru útgjöld vegna tilfærslukerfa og í frumvarpi til fjárlaga 2023 nema útgjöld vegna almannatrygginga, atvinnuleysisbóta og fæðingarorlofs um 263 milljörðum kr. og telst það vera um 20% af heildarútgjöldum ríkissjóðs. Á árinu 2023 er gert ráð fyrir 3 milljarða kr. auknum útgjöldum vegna 3% fjölgunar ellilífeyrisþega. Gert hefur verið ráð fyrir 2,5% fjölgun örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega, en þar sem örorkulífeyrisþegum fjölgaði ekki á liðnu ári, árið 2021, jafnast það út og er því ekki kerfislægur vöxtur á málefnasviði örorku, sem verður að teljast jákvætt. Þá er í samræmi við stjórnarsáttmála stefnt að því að einfalda örorkulífeyriskerfið svo það verði skilvirkara, gagnsærra og réttlátara og afkoma örorkulífeyrisþega verði bætt með það að markmiði að bæta sérstaklega kjör þeirra sem lakast standa. Stefnt er að því að gera þetta í áföngum á kjörtímabilinu og í frumvarpi til fjárlaga 2023 eru stigin skref í þessa átt þar sem 430 millj. kr. verður varið til eflingar vinnumarkaðsúrræða til handa fólki með skerta starfsgetu með það að markmiði að stuðla að fjölbreyttari starfstækifærum fyrir einstaklinga. Þessar fjárheimildir koma fram á málefnasviði vinnumarkaðar og stjórnsýslu félagsmála. Það er einnig vert að geta þess að tímabundin fjárheimild að fjárhæð 320 millj. kr. vegna NPA-þjónustu er gerð varanleg í ramma. Á málefnasviði 30, vinnumarkaður og atvinnuleysi, lækka fjárheimildir um 30% frá fjárlögum yfirstandandi árs vegna minnkandi atvinnuleysis og er gert ráð fyrir að sú þróun haldi áfram. Í ráðuneytinu stendur nú yfir endurskoðun laga um atvinnuleysistryggingar og er frumvarp um heildarlög á þingmálaskrá vetrarins. Á næsta ári taka gildi ný lög um sorgarleyfi en þar er foreldrum tryggt svigrúm til sorgarúrvinnslu í kjölfar barnsmissis. Lögunum er einnig ætlað að auka líkur á því að foreldrar geti átt farsæla endurkomu á vinnumarkað og tekið virkan þátt í samfélaginu í kjölfar barnsmissis. Í fjárlagafrumvarpinu er tryggð fjárheimild að fjárhæð 168 millj. kr. af útgjaldasvigrúmi ráðuneytisins svo standa megi straum af útgjöldum vegna gildistöku laganna. Þá hækkar fjárheimild Fæðingarorlofssjóðs um 2,6 milljarða kr. á árinu 2023 vegna aukins fjölda fæddra barna ásamt áhrifa af breytingum á fæðingarorlofskerfinu sem gerðar hafa verið á síðustu árum og felast í lengingu orlofsins í 12 mánuði og hækkunar hámarksgreiðslna. Eins og fram kemur í stjórnarsáttmála verður farið í heildarendurskoðun á þjónustu við eldra fólk og er það unnið í samvinnu við heilbrigðisráðuneytið. Vinna starfshóps er hafin og fram til ársins 2025 verður í heildina varið 200 millj. kr. til þróunar og innleiðingar verkefnisins. Um síðustu áramót tók félags- og vinnumarkaðsráðuneytið við þjónustu við umsækjendur um alþjóðlega vernd frá dómsmálaráðuneytinu. Þessi málaflokkur fer ört vaxandi og í ráðuneytinu er nú hafin undirbúningsvinna við gerð heildarstefnumótunar í málaflokknum, sem hefur skort hingað til. Framhaldsfræðsla fluttist til ráðuneytisins við uppskiptingu Stjórnarráðsins. Í ráðuneytinu stendur fyrir dyrum stefnumótun á þessu sviði í víðtæku samráði við hagsmunaaðila en þar þarf sérstaklega að huga að íslenskukennslu fyrir innflytjendur, námi fyrir fatlað fólk á öllum skólastigum og áskorunum vegna samfélagsbreytinga eins og aukinnar tæknivæðingar og loftslagsbreytinga. Samkvæmt ákvörðun ríkisstjórnar um fjármögnun félagslegra aðgerða vegna langtímaáhrifa heimsfaraldursins verður á árunum 2023–2025 varið 380 millj. kr. árlega til styðja við fólk í viðkvæmri stöðu. Fjármagnið verður nýtt til margs konar verkefna, þar með talið aukinnar þjónustu við langtímaatvinnulausa, verkefna sem draga eiga úr einangrun viðkvæmra hópa, einmanaleika og félagslegri einangrun eldra fólks og fatlaðs fólks. Þá verður áhersla lögð á að tryggja aðgengi þolenda og gerenda ofbeldis að viðeigandi þjónustuúrræðum auk þess sem bætt verður úr stafrænu aðgengi og tækni- og tölvulæsi fyrir fatlað fólk. Í ráðuneytinu er unnið að útfærslu fyrrgreindra verkefna.

Frú forseti. Þriðjungur launafólks í aðildarfélögum BSRB og ASÍ á erfitt með að ná endum saman samkvæmt könnun sem var gerð í árslok 2021 og síðan þessi könnun var gerð hefur kaupmáttur launa rýrnað töluvert og kostnaður af rekstri heimilis hjá dæmigerðri barnafjölskyldu hækkað um marga tugi þúsunda. Ég ræddi nýlega við tvo vini mína, fólk á mínum aldri með barn, sem keyptu sér íbúð snemma á árinu 2021 með láni á breytilegum vöxtum, óverðtryggðu láni. Þau hafa horft upp á greiðslubyrðina hækka um meira en 100.000 kr. á þessu eina ári. Fá engar vaxtabætur, enda er ríkisstjórnin búin að láta það kerfi drabbast niður. Það er nú eins gott að þau hafa haldið vinnunni vegna þess að síðan nýr félagsmálaráðherra tók við hafa grunnatvinnuleysisbætur rýrnað um hátt í 20.000 kr. að raunvirði. Hlutfall þeirra sem búa við íþyngjandi húsnæðiskostnað fer hækkandi og þar er staða leigjenda auðvitað verst. Skuggalega hátt hlutfall fólks rekur heimili sitt á yfirdrætti. Ójöfnuður fer vaxandi samkvæmt nýjustu Gini-tölum. Það er undir þessum kringumstæðum, takið eftir því, sem ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur leggur fram fjárlagafrumvarp þar sem er farin sú leið að láta lágtekju- og millitekjufólk taka á sig allan skellinn, taka á sig aðhaldið vegna verðbólgunnar, annars vegar með hækkun á flötum neyslusköttum og hins vegar með fjársveltistefnu í almannaþjónustu. Það kom skýrt fram í umræðum hér á Alþingi í gær að allir þrír flokkarnir í ríkisstjórn eru ánægðir með þessa skattapólitík. Hér fara áherslur Vinstri grænna og Sjálfstæðisflokksins saman. En það sem ég vil spyrja hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra um er: Hvaða skilaboð er verið að senda aðilum vinnumarkaðarins 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni fyrir innleggið. Nú hefur kaupmáttur launa aukist á undanförnum árum eins og við þekkjum þó svo að vissulega hafi dregið úr því á undanförnum mánuðum. Kaupmátturinn jókst um 11% milli janúar 2019 og 2022. Þannig hefur grunntímakaup hækkað um tæp 23% á vinnumarkaðinum frá upphafi samningstímabilsins í apríl 2019 og fram í janúar 2022. Þetta eru tölur frá kjaratölfræðinefnd, úr skýrslu þeirra núna í vor. Þannig að ég held að fyrir utan þær áskoranir sem við stöndum frammi fyrir núna varðandi verðbólguna á þessu ári þá hefur gengið vel á undanförnum árum og ég vil sérstaklega nefna, af því að hér var komið inn á atvinnuleysisbætur, að það var ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur sem hækkaði grunnbætur um rúmar 40.000 kr. árið 2018 og jafnframt hámark tekjutengdra bóta um rúmar 65.000 kr. Ef við horfum til ársins 2018 og berum saman hækkun grunnatvinnuleysisbóta um næstu áramót við það sem hefur orðið hjá örorkulífeyrisþegum á sama tímabili þá erum við með mjög svipaða prósentutölu, um 45%. Það hefur auðvitað orðið meiri hækkun núna til örorkulífeyrisþega með ákvörðun ríkisstjórnarinnar um mitt þetta ár að setja 3% ofan á bæði hjá ellilífeyrisþegum og örorkulífeyrisþegum. Þannig að ég mótmæli því að hér hafi ekki neitt verið gert fyrir heimilin í landinu þar sem að auki var sett aukið fjármagn inn í húsaleigubæturnar og sama með barnabótaauka.

Virðulegur forseti. Hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra getur auðvitað komið hingað upp og haldið áfram að hrópa á fólk: Þið hafið það rosalega gott, það hefur allt þróast á besta veg. Lýsir það ekki ákveðinni minnimáttarkennd hjá ríkisstjórninni? Þegar fólk hefur það gott, þegar fólk finnur að ráðstöfunartekjur þess aukast, þarf þá stöðugt að vera að segja fólki það til að það átti sig á því? Finnur það það ekki svolítið sjálft? Hér talar hæstv. félagsmálaráðherra um þróun atvinnuleysisbóta. Ekkert sem hann segir breytir því að síðan hann sjálfur tók við félagsmálaráðuneytinu síðla árs 2021 hafa grunnatvinnuleysisbætur rýrnað að raunvirði um hátt í 20.000 kr. Þetta er ekkert sérlega manneskjuleg stefna. Mig langar hér í seinna innleggi mínu, vegna þess að í rauninni fékk ég engin skýr svör við því frá félagsmálaráðherra hvers konar skilaboð sé verið að senda verkalýðshreyfingunni og aðilum vinnumarkaðarins með þessum fjárlögum, að bera undir hann það sem kemur fram í nýrri ályktun frá miðstjórn ASÍ. Þau benda á það, eins og við bentum á í gær hér á þinginu, að hækkanir á krónutölugjöldum og aukin skattlagning á bifreiðar koma verst niður á tekjulægstu hópunum sem geta ekki bara valið sig einhvern veginn frá húsaskjóli og neyslu á nauðsynjavörum. Orðrétt segir miðstjórn ASÍ, með leyfi forseta: „Verkalýðshreyfingin sættir sig aldrei við ríkisfjármálastefnu sem felst í að velferðarkerfið sé notað sem hagstjórnartæki. Slík fjármálastefna mun ekki stuðla að sátt og stöðugleika á vinnumarkaði.“ Ég vil spyrja hæstv. félagsmálaráðherra, fyrst hann er svona ánægður með þetta fjárlagafrumvarp: 

Virðulegur forseti. Ég hef nú aldrei sagt að það sem verið sé að gera þegar kemur að kjörum atvinnulausra eða kjörum örorkulífeyrisþega sé nóg. Ég kannast ekki við að hafa talað með þeim hætti eða gefið slíkt í skyn. Þær tölur sem ég fór í gegnum hérna áðan sýna í rauninni það sem ríkisstjórnin hefur gripið til. Ég held að það hafi fáir átt von á því að ríkisstjórnin myndi grípa til aðgerða á miðju ári 2022, en það gerðum við í ljósi verðbólgunnar. Hvort það sé nóg eða hvort það dugi til ætla ég ekki að segja til um en það er í það minnsta viðleitni í rétta átt og voru mikilvæg skref fyrir fólk á þeim tíma. Síðan erum við að horfa til þess að hækka um áramótin núna að venju til þessara hópa. Við erum með heildarendurskoðun á lögum um atvinnuleysistryggingar í gangi, ég boða líka frumvarp til laga um desemberuppbót til atvinnuleitenda, sem hefur vissulega verið greidd á undanförnum árum en ekki haft lagastoð. Ég er að vinna í heildarendurskoðun á örorkulífeyriskerfinu, mun koma fram með tvö frumvörp í haust sem eru fyrstu skrefin í þá átt og í vor koma með frumvarp sem á að umbylta kerfinu. Það á að hafa það að markmiði fyrst og fremst að einfalda það, gera það skýrara og gera það sanngjarnara og með þeim hætti að það mæti betur sérstaklega lægstu hópunum. Það eru svör mín hér í dag við þessu, ríkisstjórnin er að vinna að þessum málum á mörgum vígstöðvum. Þar mætti nefna líka húsnæðismálin sem hæstv. innviðaráðherra er að vinna að og boðar aðgerðir síðar í haust. Svona mætti lengi telja.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að fara hér yfir stóra og mikilvæga málaflokka síns ráðuneytis. Það er auðvitað augljóst að þessi ríkisstjórn hefur haft augun á þeim málaflokkum sem undir hann heyra, enda viðkvæmir og það skiptir máli að hlúa vel að þeim. Það sést í þessu frumvarpi að þar er eðli máls samkvæmt svolítið um hækkanir á stórum póstum, þá ekki síst vegna fjölgunar t.d. elli- og örorkulífeyrisþega, það er 5 milljarða fjárhæð, ef ég man rétt, sem er auðvitað mjög stór póstur. Svo fara 2,5 milljarðar í lengra og hærra fæðingarorlof, sem er auðvitað ofboðslega dýrmætt jafnréttistæki og það er hækkun bóta til viðbótar við hækkanirnar sem áttu sér stað 1. júní til að verja viðkvæmustu hópana vegna verðbólgunnar. Ég held að í þessum stóru atriðum séum við á réttri leið þó að auðvitað sé alltaf mikilvægt að rýna nákvæmlega hvernig best er hægt að ná utan um þetta allt saman svo að vel sé. Mig langar að nota tækifærið og þakka ráðherra aftur fyrir að hafa komið lögum um sorgarleyfi áfram, sem ég held að sé mjög falleg viðbót við lagaflóru okkar. Mig langar svona undir lok minnar fyrri spurningar að fá aðeins að heyra sjónarmið ráðherra um heildarsýn á þjónustu við eldra fólk og hvernig við getum best samþætt þjónustu og tryggt að eldri einstaklingar falli ekki milli skips og bryggju í heilbrigðiskerfinu og fái þjónustu við sitt hæfi, þar sem þau eru að sjálfsögðu jafn misjöfn og þau eru mörg.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Hildi Sverrisdóttur fyrir umræðuna hér í dag. Mig langar að koma einu að varðandi hækkun á ellilífeyris- og örorkugreiðslunum og fjölgun örorkulífeyrisþega. Það fór að draga úr þeirri fjölgun árið 2019 og allt fram á árið 2021 og við erum að sjá sömu þróun 2022. Á sama tíma, alveg þangað til 2021, fjölgaði fólki mikið á endurhæfingarlífeyri, vegna þess að fólk var frekar að fara yfir á hann en á örorkuna. En það að líka sé farið að draga úr fjölguninni hjá endurhæfingarlífeyrisþegum sýnir að það kerfi sem við erum að reyna að byggja upp, að koma fólki út á vinnumarkaðinn og styðja við það með endurhæfingu, er vonandi að byrja að skila árangri. Það eru gríðarlega mikilvæg skilaboð inn í endurskoðunarvinnuna í örorkulífeyriskerfinu. En hv. þingmaður spyr um þjónustu við eldra fólk og eitt af stóru verkefnunum sem við vinnum að á þessu kjörtímabili er einmitt endurskoðun á þjónustu við eldra fólk og þar erum við heilbrigðisráðherra í samstarfi og með öflugan starfshóp sem mun skila af sér til okkar efni í þingsályktunartillögu sem lögð verður fram á vorþingi. Þar horfum við einmitt til þess hvernig samþætta megi heimaþjónustu og félagsþjónustu, hvernig koma megi betur til móts við það að fólk geti verið lengur heima og draga úr þörf á innlögnum á hjúkrunarheimili og þeim tíma sem fólk er þar. Þetta mun bæði bæta lífskjör og þjónustu við eldra fólk og að öllum líkindum einnig spara okkur fjármagn í kerfinu.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar og tek hjartanlega undir það að með þessari heildarsýn á þjónustu við eldra fólk væri hægt að gera því kleift að standa lengur á eigin fótum á sínum eigin forsendum og svo væri líka, þar sem við erum nú að ræða hér fjárlög, hægt að spara eitthvað í dýrari úrræðum og nýta betur ódýrari úrræði eins og heimaþjónustu og slíkt. Ég fagna því þessari vinnu og hlakka til að sjá hvað kemur meira út úr henni frá hæstv. ráðherra. Mig langar undir lok minnar síðari fyrirspurnar að fá að ræða aðeins við ráðherra um aðila sem standa fyrir utan EES-svæðið en vilja gjarnan koma hingað til að starfa. Ég veit að ráðherra er að horfa til þess að auðvelda sérfræðingum, sérstökum sérfræðingum, að koma hingað, sem ég fagna gríðarlega og held að það sé mun mikilvægara verkefni en mörg gera sér grein fyrir til að efla atvinnulífið, við fáum inn ákveðna þekkingu sem við kannski búum ekki að eða höfum alla vega ekki mikið af og ekki eins mikið og við þyrftum að hafa til þess að halda áfram að blómstra varðandi nýsköpun og annað. En mig langaði þá að velta því upp við ráðherra, þar sem búið er að ræða hér talsvert í dag þá aðila sem nýta verndarkerfið þegar þeir koma í raun kannski ekki úr þannig aðstæðum sem verndarkerfið grípur, heldur vilja kannski einfaldlega fá að vinna hér og starfa og lái þeim hver sem vill, hvernig við getum liðkað til fyrir þessum aðilum, sem eru utan EES og eiga ekki heima í verndarkerfinu, að koma hingað og starfa.

Hæstv. forseti. Í mínum huga þá stöndum við hreinlega frammi fyrir því að eiga í samkeppni um fólk á milli ríkja vegna þess að Ísland er ekki eina landið þar sem fólk vantar inn í heilbrigðiskerfið eða það er skortur á sérfræðingum á öðrum sviðum. Þess vegna er þetta atriði sem hv. þingmaður nefnir að mínu viti mjög mikilvægt. Það er í gangi vinna og það eru reyndar þrjú ráðuneyti sem bera ábyrgð á vinnu sem snýr að atvinnuleyfum og atvinnumálum útlendinga. Það er háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytið, dómsmálaráðuneytið og félags- og vinnumarkaðsráðuneytið. Við erum með starfandi starfshóp til að samþætta þessa vinnu þannig að við getum horft á þetta meira í samhengi. Ég er með frumvarp á þingmálaskrá núna sem tekur á einu af þessum málum og varðar það að auka svigrúm og skilvirkni í ráðningu erlendra sérfræðinga sem eru í nýsköpunar- og sprotageiranum. Það er kannski fyrsta skrefið. Varðandi dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða þá er það eitthvað sem hefur verið í frumvarpi dómsmálaráðherra um útlendinga. En hvað varðar sérstaklega það sem snýr að fólki utan EES-svæðisins þá er það einmitt aðgerð í stjórnarsáttmála sem er á ábyrgð dómsmálaráðuneytisins. En við erum sem sagt að vinna saman í þessum stýrihópi eða starfshópi að þessu. Ég tek undir það að þetta er eitthvað sem við þurfum að horfa til, að fólk sem hingað kemur í leit að betra lífi, ef ég orða það þannig, ekki endilega alþjóðlegri vernd, hafi einhverjar leiðir til þess að geta tekið þátt á íslenskum vinnumarkaði. Ég vil kannski líka nefna það sem við höfum ekki rætt hér 

Virðulegur forseti. Bakkabræður mokuðu á sínum tíma sandi í botnlausa tunnu. Það skilaði þeim engum árangri. Þeir voru ekkert betur settir við það. Ríkisstjórnin er búin að uppgötva að hún geti mokað hellingspeningum í almannatryggingakerfið og hælt sér af því og sagt: Vá, við ætlum að setja 9% í kerfið núna. Þeir vita að það er allt í lagi vegna þess að það skilar sér ekki í vasa þeirra sem mest þurfa á að halda. Á sama tíma tryggja þeir nefnilega ekki að tekið sé á skerðingum og keðjuverkandi skerðingum sem eru út um allt kerfið. Þeir eru búnir að búa til kerfi sem er svo bútasaumað að þegar þeir bæta 9% bút inn í kerfið þá bródera þeir líka inn skerðingar sem valda því að fólk fær ekki neitt vegna þess að þeir hækka ekki skerðingarmörkin. Þeir passa sig á því. Þeir vita nákvæmlega hvernig þeir eiga að sjá til þess að þeir sem eru inni í þessu kerfi fái ekkert út úr því. Eina leiðin, það er margbúið að segja það, við erum búin að sanna það hér á þingi og ríkisstjórnin er búin að viðurkenna það, sem skilar því að eitthvað af þessum fjármunum fari til þessa fólks er að þeir séu skatta- og skerðingarlausir. Hvað segir það okkur? Það segir okkur að ríkisstjórnin ætti, ef hún ætlar virkilega að sjá til þess að þetta fólk fái kjarabætur, að taka á því og hætta að skatta það. Verst setta fólkið okkar er að borga 40.000–70.000 kr. í skatta á hverjum mánuði. Ég spyr hæstv. ráðherra: Ætlar hann að taka á því og sjá til þess frekar að þetta skili sér beint í vasa þeirra sem á þurfa að halda en renni ekki í gegnum gegnumstreymiskerfi almannatrygginga beint í ríkissjóð aftur?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni innleggið hér í dag og fyrir að vera óþreytandi í að vekja athygli á því að örorkulífeyriskerfið okkar er ekki nægjanlega gott. Þar er ég hjartanlega sammála þingmanninum, enda er það eitt stærsta áherslumál mitt sem ráðherra að vinna að endurskoðun og breytingum á því kerfi sem ég tel afskaplega mikilvægt. Þegar hækkanir verða um áramót sem miða við að tryggja að örorkulífeyrisþegar og endurhæfingarlífeyrisþegar haldi í við verðlagsþróun þá er það auðvitað jákvætt skref. Við þurfum hins vegar að stíga fleiri skref sem lúta að því samspili sem hv. þingmaður nefnir sem snýr m.a. að skerðingum, að því að það vantar meiri hvata til virkni inn í kerfið. Það höfum við hv. þingmaður rætt áður, t.d. hvata til að vinna á sama tíma, og við verðum að tryggja að þau sem ekki geta unnið hafi sómasamlega afkomu af þeim greiðslum sem koma úr ríkissjóði. Það er einfaldlega verkefni þessa vetrar í mínu ráðuneyti að vinna að þessu. Ég hef þegar boðað tvö frumvörp í haust, þar af eitt frumvarp eftir áramót, sem munu taka á þessum málum. Ég vonast til að við getum horft til þess að klára þá lagasetningu í vor þannig að frá og með 1. janúar 2024 séum við að horfa til mun einfaldara og sanngjarnara kerfis sem einmitt er ekki bútasaumur heldur verður búið að prjóna alla peysuna.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Ég tek hann á orðinu. Virkni, að starfa - ókei, það hljómar frábærlega. Nú skulum við segja að öryrki sem verður 18 ára fari að vinna. Hann sér fram á að fá laun og borgar í lífeyrissjóð. En svo getur hann ekki unnið meira. Hann fer inn á kerfið aftur og fær 25.000 kr. út úr lífeyrissjóðnum. Veit hæstv. ráðherra að það skilar honum bara 5.000 kr., 20.000 kr. eru teknar í skatta og skerðingar? Ef þessi sami einstaklingur hefur verið smá duglegur þannig að hann fái 125.000 kr. út úr lífeyrissjóðnum sínum, hverju skilar það honum? 25.000 kr., 100.000 kr. eru teknar í skatta og skerðingar. Þetta er kerfið sem við erum búin að byggja upp. Erum við að segja að á sama tíma og við ætlum að plata fólk til að vinna ætlum við að hafa þetta svona áfram? Það gengur bara á engan hátt upp. Við verðum, okkur ber skylda til þess, að bera það mikla virðingu fyrir þessu fólki að ef við segjum að við ætlum að leyfa því að vinna þá skili það sér á allan hátt í vasa þeirra. Það sama á við um eldri borgara. Lífeyrissjóðurinn skilar þeim ekki nema 25.000 kr. af hverjum 100.000 kr. Þetta eru laun þessa fólks og það eina sem þetta fólk hefur verið að biðja um er að fá að njóta þess. Lífeyriskerfið - þetta gamla fólk sem var í því fær 56% af fyrri launum, 200.000 kr. af 4.000 kr. Síðan fær það lífeyrissjóðinn og þá eru 75.000 kr. teknar af hverjum 100.000 kr. Ætlar hæstv. ráðherra að sjá til þess að breyta þessu?

Hæstv. forseti. Hér er ráðherrann spurður hvort hann ætli að breyta þessu. Svar ráðherrans er: Já, ráðherrann vill breyta þessu og ætlar sér að gera það. Ég tek bara undir með hv. þingmanni að þær skerðingar sem eru í kerfinu eru of miklar. Þegar við tölum um virkni þá þurfum við kannski fyrst og fremst að hafa tvennt í huga. Við þurfum að hafa fleiri hlutastörf og fleiri sveigjanleg störf í boði vegna þess að margt fólk á örorku er ekki með 100% starfsgetu. Svo getum við farið að deila um hvað er 100% starfsgeta en ég ætla ekki að fara út í þá sálma hér. Hitt atriðið er að kerfið refsi ekki fólki eða hindri fólk ekki í því að vinna. Þetta eru þær breytingar sem við erum með í farvatninu. Ég er samt ekki talsmaður þess að engar skerðingar séu í kerfinu. Ég tel að það sé mikilvægt að fjármunum ríkissjóðs, sem fara inn í þessa stóru málaflokka okkar, sé varið með þeim hætti að það nýtist mest þeim sem ekki geta unnið fyrir sér. Það er kannski mergurinn málsins að finna þetta rétta jafnvægi. Hvar eigum við nákvæmlega að vera þegar skerðingar byrja og hversu brattar eiga þær síðan að vera? Það er svolítið verkefnið núna. En kannski má segja að við viljum í því samhengi lækka sérstaklega skerðingar á fyrstu fjármununum sem fólk aflar vegna þess að í því felst enn meiri hvati, mætti segja.

Forseti. Ég dembi mér bara beint í það. Ég sé engin merki um það í fjárlagafrumvarpinu að til standi til að koma til móts við þarfir öryrkja af neinni alvöru og hvað þá við aðra viðkvæma hópa sem lifa í fátækt í samfélaginu. Kjör öryrkja hafa dregist aftur úr frá því að þessi ríkisstjórn tók við völdum. Þessi fjárlög eru ekkert að fara að rétta úr þeirri kjaragliðnun, því miður. Það er mikið vantraust öryrkja til stjórnvalda, skiljanlega. Þeir voru skildir eftir þegar kjör eldri borgara voru leiðrétt og bætt á sínum tíma og hafa þurft að lifa við vissar hótanir um að fá engar kjarabætur nema þeir séu til í að ganga inn í nýtt kerfi sem ekkert traust var á, sem var starfsgetumatið, sem ég vona að sé dautt. Svo eru það ólöglegu búsetuskerðingarnar, loforð um afnám krónu á móti krónu skerðinga, sem varð að aurum á móti krónu skerðingum. Listinn er mjög langur, því miður. Það hefur verið alger trúnaðarbrestur gagnvart þessum skjólstæðingum hæstv. ráðherra og þetta er fólk sem býr við mikla og viðvarandi fátækt. Traust er gríðarlega mikilvægt, forseti, sérstaklega núna þegar ráðherra hyggst fara í allsherjarendurskoðun á lögum um almannatryggingar og sér væntanlega ávinninginn af því að hafa öryrkja með sér í þeirri vegferð í góðu samráði og góðu samstarfi. Þá skiptir traust máli til að tryggja að starfið fram undan verði sem farsælust. Þannig að spurning mín til hæstv. ráðherra er mjög einföld: Hvað ætlar ráðherra að gera til að endurheimta traust öryrkja? Nú er ég að tala um konkret aðgerðir. Hvað á að gera til að tryggja það að fá þennan hóp með? Hann verður að hafa traust á því að þessi vinna sem er fram undan 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Halldóru Mogensen kærlega fyrir umræðuna hér í dag. Hún kemur inn á alveg afskaplega mikilvægt atriði í þessari umræðu og það er traust. Ég gæti ekki verið meira sammála þingmanninum um mikilvægi þess. Ég finn að sjálfsögðu eins og aðrir að það er bæði hræðsla og vantraust í hópi margra örorkulífeyrisþega. Ég get haft skilning á því. En spurningin er eins og þingmaðurinn segir: Hvernig ætlar ráðherrann sér að reyna að efla og ávinna sér meira traust? Það hefur ráðherrann verið að reyna að gera, m.a. með því að eiga í mjög virku samtali við heildarsamtök þessara hópa, ekki síst Öryrkjabandalagið. Við eigum reglulega fundi þar sem við förum yfir þau málefni sem eru bæði á dagskránni og fram undan. Ég vil meina að hækkunin sem við gerðum um mitt ár, 3% hækkunin núna í maí, hafi verið skilaboð um það að okkur væri alvara með að vilja fara í þessa vegferð með fólkinu. Ég vil líka nefna að við erum að vinna að innleiðingu og gerð landsáætlunar um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, við vinnum það í mjög þéttu samstarfi við þessa góðu hópa. Ég vil fá að nefna hér að lokum að í ríkisstjórn í morgun vorum við þrír ráðherrar, ég, háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og mennta- og barnamálaráðherra, með minnisblað þar sem við greindum frá því að við erum að hefja vinnu núna við að skoða sérstaklega menntatækifæri fatlaðs fólks, sem ég held að sé gríðarlega mikið réttlætismál.

Forseti. Ég þakka þessi svör. En ég segi bara að mér þykja þessi fjárlög gríðarlega skammsýn, og þá er ég aðallega að tala um það að mér finnst ekki vera nægilegur skilningur á því að það er mikið af fólki í samfélaginu sem býr við mikla og viðvarandi fátækt og ég sé ekki að það sé tekið til greina í fjárlagafrumvarpinu. Við horfumst ekki í augu við þennan vanda og ég velti því í alvörunni fyrir mér hvort hæstv. ráðherra hafi kynnt sér hinar ýmsu skýrslur og upplýsingar sem komið hafa fram um fátækt á Íslandi og hvort ráðherra þekki áhrifin sem fátækt hefur á líf fólks. Ég trúi því ekki að ef vitneskjan er til staðar um þetta vandamál þá sé ekki verið að setja allt púður í það, vitandi um keðjuverkandi áhrif fátæktar í samfélaginu, að uppræta fátækt. Þeir sem geta ekki tekið þátt á vinnumarkaði, eins og öryrkjar sem við vorum að tala um áðan, reiða sig á greiðslur frá ríkinu. Þetta er fólk sem á sömu réttindi og annað fólk. Þetta er fólk sem á þau réttindi að deila með öðrum sameiginlegum gæðum samfélagsins. Þetta er fólk sem á börn sem hafa margvíslegar þarfir og eiga einnig fullan rétt á því að fá hlutdeild í sameiginlegum gæðum samfélagsins. Fyrir utan að þetta snýst ekki bara um réttindi þessa fólks sem nær varla endum saman, þetta snýst um velsæld samfélagsins alls. Við hljótum að kannast við það að fátækt skapar aragrúa vandamála sem vinda upp á sig og stækka og seytla inn í allt samfélagið. Velmegun og framþróun samfélagsins alls er háð því að öllum verði lyft upp, að við upprætum fátækt. Spurning mín til hæstv. ráðherra er í fyrsta lagi sú að það væri áhugavert að vita hvort hann sé sammála þessu, en ég vil líka spyrja: Veit ráðherra hvað fátækt kostar samfélagið? Hefur ráðherra látið reikna það út í krónutölu? Ef ekki, hvers vegna ekki? Telur hann ekki mikilvægt að vita sirka hvað afleiðingar þess að bregðast ekki við neyð fólks kosta samfélagið til langs tíma?

Hæstv. forseti. Ég ætla að fá að fagna þessari umræðu við hv. þingmann vegna þess að ég held að við tölum ekki nógu oft um fátækt í samfélaginu almennt séð. Og nei, ég get ekki svarað spurningunni um hvað fátækt kostar samfélagið okkar. Ég tel að þær tölur séu ekki til, kannski að hluta til vegna þess að það eru mismunandi skilgreiningar til o.s.frv., en auðvitað væri hægt að reyna að setja einhvern verðmiða á það. Ég er sammála hv. þingmanni að það að uppræta fátækt er ekki bara jákvætt fyrir fólkið sem býr við fátækt heldur fyrir samfélagið allt, hvort sem við horfum á það samfélagslega eða efnahagslega. Ég myndi vilja, þar sem ekki er til stefna í málefnum fátæktar eða stefna gegn fátækt, að við myndum ráðast í slíka vinnu og er reyndar með það til skoðunar í ráðuneytinu hjá mér. Við eigum alveg fyrirmyndir sums staðar í löndunum í kringum okkur og það er eitt af heimsmarkmiðunum að uppræta fátækt, ekki bara í fátækustu ríkjum heims heldur líka í þeim ríkustu. Auðvitað eiga ríkustu ríkin meiri möguleika til að geta gert slíkt. Þannig að ég fagna þessari umræðu en mig langar að enda þetta á því að tengja þetta samt sem áður við örorkulífeyrisþega vegna þess að t.d. eru yfir 40% þeirra sem leita til umboðsmanns skuldara úr þeim hópi. Það eru minni líkur á að börn þess fólks mennti sig eða nái lengra áfram í námi o.s.frv., þannig að stóra málið okkar þar er að ráðast 

Virðulegur forseti. Þjónustumiðstöðvar fyrir þolendur ofbeldis hafa nú þegar sýnt mikilvægi sitt í íslensku samfélagi. Þar hafa þolendur fengið leiðbeiningar og styrk til að takast á við öll þau ærnu verkefni sem þeir hafa fengið í fangið eftir að hafa orðið fyrir kynferðis- eða heimilisofbeldi. Ofbeldið markar fólk fyrir lífstíð og því er mikilvægt að við styðjum áfram við þolendur ofbeldis og þjónustumiðstöðvar þolenda ofbeldis líkt og Bjarkarhlíð í Reykjavík, Bjarmahlíð á Akureyri og Sigurhæðir á Selfossi. Sigurhæðir hafa þó stigið skrefið enn lengra í þá átt að bjóða upp á félagslega og sálræna meðferð sem hefur reynst einstaklega vel. Þjónustan hefur reynst það vel að félagsþjónustan víða á Suðurlandi er farin að senda fólk beint til Sigurhæða og geðheilsuteymið á HSU líka því að þar er styttri bið. Þetta úrræði er þolendum að kostnaðarlausu og það er mikilvægt að svo verði áfram. Við sjáum konur, jafnvel með áratugagömul sár, öðlast starfsgetu, starfsorku og sjálfstæði að nýju. Í fjárlögum er gert ráð fyrir 242 milljónum til samninga við þjónustumiðstöðvar þolenda ofbeldis og auk þess er gert ráð fyrir 23 milljónum vegna samnings við Bjarkarhlíð sem gildi til ársins 2025. Mig langar að spyrja ráðherra hvernig því fjármagni sem gert er ráð fyrir í þennan málaflokk sé skipt milli þjónustumiðstöðvanna og til hvaða sjónarmiða sé litið við þá ákvarðanatöku. Þá langar mig einnig að spyrja ráðherra hvort ráðherra hafi uppi áform um að gera fleiri langtímasamninga við þær þolendamiðstöðvar sem sinna þessari mikilvægu þjónustu og þjónustu sem hefur verið ótrúlega mikilvæg bót fyrir þolendur og einfaldar til muna þau skref sem þolendur þurfi að taka eftir að hafa orðið fyrir ofbeldi.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni kærlega fyrir að taka þetta málefni upp hér undir umræðum um fjárlagafrumvarpið. Fyrst vil ég segja að í gangi er aðgerðaáætlun stjórnvalda 2019–2022 sem var samþykkt hér á Alþingi 2019. Á grundvelli hennar hefur mörgum framfaramálum verið ýtt úr vör. Við sjáum að við höfum ærin verkefni áfram í þeirri áætlun, alla vega fyrir næsta ár, en erum núna að skoða og vinna skýrslu um framkvæmd þessarar áætlunar í ráðuneytinu til að geta áttað okkur betur á næstu skrefum. Þá erum við að skoða í samstarfi við dómsmálaráðuneytið að móta stefnu um aðkomu stjórnvalda, þar með talið ráðuneyta, lögreglunnar o.s.frv. að þessum þolendamiðstöðvum. Markmiðið er þá að horfa til framtíðarfyrirkomulags aðkomu stjórnvalda. Ég held að þetta sé mikilvæg vinna vegna þess að eðli máls samkvæmt þá spretta upp grasrótarstöðvar, eins og þær sem hv. þingmaður lýsti m.a., sem eru að vinna alveg gríðarlega mikilvægt starf sem verður seint þakkað fyrir. Við þurfum að mínu mati líka að búa til einhvern ramma í kringum þetta, bæði til þess að það sé alltaf tryggt að það sé faglegt starf, sem ég held nú að sé unnið á öllum þessum stöðum sem betur fer, en líka til þess að geta þá með markvissari hætti deilt út fjármunum, af því að það mótast að vissu leyti af þeirri hefð sem hefur skapast við fjárveitingar undanfarinna ára. Þetta er nokkuð sem ég er að skoða sérstaklega í ráðuneytinu, fara yfir þessa samninga og styrki sem renna til þessara samtaka, m.a. með það að markmiði að greina á milli verkefnastyrkja og rekstrarstyrkja og horfa þá til þess að hægt sé að styðja þau til lengri tíma en eins árs.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargóð svör og fagna því að það sé mikil vinna í ráðuneytinu og mikil vinna fram undan varðandi þetta. Það er greinilegt að við erum sammála um mikilvægi þessarar þjónustu við þolendur ofbeldis. Fyrir mér er óhugsandi að vera án hennar. Þess vegna velti ég fyrir mér, sem hæstv. ráðherra kom aðeins inn á, hver framtíðarsýnin er í þessum málaflokki og sú vinna er í gangi. Þá er akkúrat þessi punktur: Er sanngjarnt að gera ráð fyrir því til framtíðar að félagasamtök haldi uppi þessari nauðsynlegu þjónustu eða þurfum við stöðugri aðkomu ríkis og sveitarfélaga? Mig langar að spyrja um akkúrat þetta, sem hæstv. ráðherra hefur komið aðeins inn á: Hver er framtíðarsýnin varðandi þennan málaflokk og stuðning við þessi félagasamtök, sem að mörgu leyti hefur verið svarað. En þá er líka ein hugleiðing til ráðherra um það hvort það sé kannski kominn tími til að gera breytingar á lögum um félagslega aðstoð með þeim hætti að sú þjónusta sem veitt er í þolendamiðstöðvum verði gerð að skyldubundinni þjónustu fyrir þolendur á vegum ríkis og sveitarfélaga, t.d. með þolendamiðstöðvum í hverjum landsfjórðungi eða eitthvað slíkt, og með deildri þátttöku sveitarfélaga og ríkis að fjármögnun þeirra. Er þetta eitthvað sem ráðherra gæti hugsað sér og væri jafnvel tilbúinn að taka samtal um áfram? Eða kannski þegar vinna í gangi í ráðuneytinu að skoða þetta?

Virðulegur forseti. Mig langar að byrja á því að nálgast spurningu hv. þingmanns um það hvort félagasamtök eigi til framtíðar að sjá um þetta. Í mínum huga er það mjög mikilvægt að ákveðnir þættir í þessum málaflokki, líkt og svo mörgum öðrum málaflokkum innan velferðarmála þar sem félagasamtök, með leyfi forseta, spila stóra rullu - að þá sé mikilvægt að ríki og sveitarfélög taki smátt og smátt yfir ákveðna hluta slíkrar þjónustu og að félagasamtökin geti einbeitt sér að því nýja sem er að gerast, að koma því áfram, vera í rauninni suðupottur mikilvægra breytinga og þróunar. Þess vegna erum við í ráðuneytinu að setja á fót starfshóp sem á að taka til skoðunar mögulegar útfærslur á því hvernig megi haga laga- og reglugerðarumhverfi félagsþjónustunnar við þolendur og gerendur, þá með það að markmiði að horfa til þess að félagsþjónustan geti í auknum mæli tekið alla vega eitthvað af þessum verkefnum. Ég held að það sé mikilvægt, ekki síst í ljósi þess að skjólstæðingum allra þessara samtaka fjölgar mikið. Það er því mikilvægt að ríki og sveitarfélög komi í auknum mæli inn í þetta. En á sama tíma tel ég mikilvægt að við höldum áfram að styðja við þessi samtök. Helst myndi maður vilja geta haft meira fjármagn á milli handanna fyrir hönd ríkisins til að setja í þetta en við reynum að að skipta þessu á milli eins vel og við getum. Ég vil þó nefna sérstaklega að Covid-stuðningurinn, sem er að koma á næstu þremur árum, mun að hluta til líka fara í þetta, sem gefur okkur tækifæri til að auka svolítið í.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að ræða þessa mikilvægu málaflokka sem undir hann heyra. Mig langar til að grípa niður í málaflokki fólks á flótta, sem er auðvitað mjög viðkvæmur málaflokkur og er málaflokkur þar sem við þurfum að vinna af mikilli virðingu, ekki síst við fólk sem er í þeirri stöðu að þurfa að leita hingað eftir vernd. Mig langar að segja frá því að þann 8. desember 2020 áttu fulltrúar Reykjanesbæjar, m.a. sá sem hér stendur, fund með allsherjar- og menntamálanefnd þar sem gerðar voru athugasemdir við þau vinnubrögð Útlendingastofnunar að staðsetja mikinn fjölda flóttafólks án samkomulags við sveitarfélagið í Ásbrúarhverfinu svokallaða, sem er gamla herstöðin. Þetta hverfi hefur verið í uppbyggingarfasa og er því frekar viðkvæmt félagslega. En það er skemmst frá því að segja að því miður breyttist bara nákvæmlega ekki neitt eftir þennan fund. En nú er staðan sú að ráðuneyti félagsmála hefur, að ég held í samstarfi við Vinnumálastofnun, tekið við þessum málaflokki og ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort einhverjar breytingar hafi verið gerðar til að laga þessa stöðu sem hefur verið í ósætti við sveitarfélagið.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni fyrir samtalið í dag og ætla að byrja á að fá að þakka hv. þingmanni fyrir að segja að það þurfi að vinna þessi mál, þ.e. málefni fólks á flótta, af virðingu vegna þess að það held ég að sé algjört grundvallaratriði í nálgun okkar á þennan málaflokk. Þann 1. júlí síðastliðinn tók Vinnumálastofnun yfir þjónustu við fólk á flótta frá Útlendingastofnun. Við höfum síðan verið að vinna að því, og þá Vinnumálastofnun fyrst og fremst, að reyna að bæta aðstöðu fólks sem er í þeim úrræðum sem um er að ræða fyrir fólk á flótta. Við höfum síðan í ráðuneytinu unnið með Sambandi íslenskra sveitarfélaga drög að samningi um samræmda móttöku sem Reykjanesbær er hluti af og ég veit að hv. þingmaður þekkir vel. Sá samningur er í raun tilbúinn. Ég átti fund með Reykjanesbæ í þessari viku, fulltrúum Reykjanesbæjar, þar sem við vorum að ræða bæði þennan nýja samning og aðkomu þeirra að honum, og ég er bara mjög bjartsýnn á að það verði á allra næstu dögum eða vikum. Við þurfum að finna fleiri sveitarfélög til að koma inn í samræmdu móttökuna þannig að hægt sé að létta meira álaginu af þeim sveitarfélögum sem hafa verið ein í þessu. Annað atriði sem við þurfum líka að vinna að er að finna fleiri sveitarfélög og gera samninga við þau eða vera með úrræði í fleiri sveitarfélögum fyrir þau sem eru að koma áður en þau fá vernd, því það er langlíklegast að þau ílendist í því sveitarfélagi sem þau byrja að búa í. Það er hluti af því sem við erum að taka upp núna, 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir hans svör. Ég vil bara fullvissa hann um að ég mun verða samherji hans í að taka vel á móti fólki. Það er mitt keppikefli að við virðum tilverurétt fólks og við eigum að reyna eins og kostur er að bæta aðstæður þeirra sem hingað leita. En mig langar að segja frá því að nýverið sendi meiri hluti bæjarstjórnar Reykjanesbæjar frá sér grein og í henni kemur fram að ríkisstofnanir hafi komið sér upp leiguhúsnæði sem rúmar á fimmta hundruð einstaklinga á flótta í þessu svokallaða Ásbrúarhverfi, sem er umfram þá 270 sem sveitarfélagið er að þjónusta. Það er algerlega ótækt að samráð ríkis og sveitarfélaga sé ekki betra og að ekki séu tekin til greina málefnaleg rök sem borist hafa frá Reykjanesbæ, segir m.a. í þessari grein. Eins og ráðherra nefndi eru Hafnarfjörður og Reykjavík einnig að sinna þessum málaflokki af miklum myndarskap en þessi þrjú sveitarfélög hafa verið að senda frá sér athugasemdir vegna þessarar stöðu. Ég spyr: Hvað þarf að gera til að önnur sveitarfélög axli þá samfélagslegu ábyrgð sem móttaka flóttamanna felur í sér? Ætlar ráðherra að beita sér fyrir því að fleiri sveitarfélög taki þátt í þessu mikilvæga verkefni? Hugsanlega er það gert með því að setja lög sem skylda þá sveitarfélögin til að axla þessa samfélagslegu ábyrgð.

Virðulegur forseti. Eins og ég kom aðeins inn á við lok fyrra svars míns þá erum við í góðu sambandi við bæði Reykjanesbæ og Hafnarfjarðarbæ, sérstaklega til að reyna að aðstoða þau við að létta álagi á sveitarfélögunum. Það er þá fyrst og fremst tvennt sem við erum að horfa til. Það eru í fyrsta lagi samningar um samræmda móttöku, það er eitthvað sem við getum gengið í núna að ræða við önnur sveitarfélög og ætti að geta létt á þeim þrýstingi að fólk haldi áfram að búa í þeim sveitarfélögum sem það fyrst kemur til. Í öðru lagi er það sérstaklega, líkt og ég nefndi áðan, að finna ný úrræði þar sem fólk fær að vera áður en það fær vernd, setja það inn í fleiri sveitarfélög en við höfum verið að gera í dag. Þetta eru verkefni sem við erum að vinna að í ráðuneytinu í samstarfi við Vinnumálastofnun. En síðan að spurningu þingmannsins varðandi önnur sveitarfélög: Já, ég bæði hef beitt mér og ætla mér að beita mér meira fyrir því að fleiri sveitarfélög komi inn í þetta. Ég hef þegar hafið samtal við sveitarfélög, m.a. hér á höfuðborgarsvæðinu. Við erum líka í sambandi við sveitarfélög úti á landi, eins og Akureyri, Árborg og fleiri, til að fá þau inn í samræmdu móttökuna, m.a. til að dreifa álaginu betur á milli sveitarfélaga. Kemur til greina að fylgja hreinlega fordæmi Norðurlandanna og setja lög með kvóta? Mér finnst það vera eitthvað sem við þurfum að skoða. Það er hins vegar eitthvað sem gerist ekki einn, tveir og þrír, en ég tek undir að það er ein leið til að jafna meira álaginu sem verið hefur 

Frú forseti. Ég vil fá að byrja þar sem þeir enduðu sem voru í andsvörum hér á undan varðandi möguleika á því að þessu verði bætt við lögbundin hlutverk sveitarfélaga, sem þegar eru ærin ef dæma má af því hvernig þau standa, þau standa sum hver höllum fæti og eiga í erfiðleikum með að standa undir sínum lögbundnu skyldum. Mig langar að spyrja hæstv. félagsmálaráðherra hvort hann hafi rætt þessar hugmyndir, sem hann tók vel í, á vettvangi ríkisstjórnarinnar og hvort þetta sé eitthvað sem við megum vænta þess vegna strax á þessum þingvetri, að það verði formað frumvarp sem gerir sveitarfélögum landsins skylt að taka við tilteknu hlutfalli þeirra flóttamanna sem til landsins koma. Ég vil biðja hæstv. ráðherra að verja nokkrum orðum í að útskýra það. En það sem ég ætlaði að spyrja hæstv. ráðherra um snertir það sem ég vísaði í í andsvari mínu við hæstv. innviðaráðherra í fréttatilkynningu ríkislögreglustjóra fyrr í morgun þar sem staðan á landamærunum hefur verið sett yfir á hættustig vegna álags til að tryggja öryggi á móttöku á þeim mikla fjölda fólks sem sækir um alþjóðlega vernd á Íslandi. Fjárveitingar í fjárlögum sem nú liggja fyrir eru svona nokkurn veginn á pari, rýrna aðeins að raunvirði ef tekin er út fyrir sviga verðlagsþróun og launaþróun. Miðað við þær lýsingar sem koma fram í fréttatilkynningu ríkislögreglustjóra frá því í morgun, telur hæstv. ráðherra að hans hluti, þ.e. það sem að honum snýr sé - ja, sér ráðherrann til lands, ef svo má segja, miðað við þessa miklu aukningu og þær fjárveitingar sem liggja fyrir í fjárlagafrumvarpinu?

Hæstv. forseti. Ég byrja á því að þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir samtalið hér í dag. Í fyrsta lagi varðandi það hvort það hafi verið rætt að fara í vinnu varðandi mögulega, það er kannski sérkennilegt að nota orðið kvótasetningu en ég ætla samt að segja það hér, þ.e. að sveitarfélög taki t.d. í samræmi við fjölda íbúa á móti flóttafólki í sömu hlutföllum eða eitthvað slíkt. Ég hef vissulega nefnt það við ríkisstjórnarborðið að það sé eitthvað sem önnur ríki geri, sum hver, en það er ekki vinna hafin í ráðuneytinu við þetta. Ég vona að þetta svari spurningu hv. þingmanns. Ég held að við höfum öll áhyggjur af því að sá stóraukni fjöldi fólks sem hingað er að koma valdi auknu álagi á kerfin okkar. Þá er ég að tala um félagsþjónustu sveitarfélaga, þá er ég að tala um húsnæðismálin. Við höfum hingað til náð að halda í við þetta, sem betur fer, því að ég veit, og það hefur komið fram hjá fleiri þingmönnum, að við erum öll sammála um að taka vel á móti því fólki sem hingað kemur. Það er alltaf markmið okkar. Af því að hv. þingmaður spyr mig hvort ráðherrann sjái til lands í þessum málum þá gerir ráðherrann það eins og sakir standa. Sérstaklega með tilliti til fjárveitinga er talað um að það séu 2 milljarðar kr. í almennum varasjóði til að mæta fjölgun umsækjenda um alþjóðlega vernd, bæði vegna þess sem snýr að málsmeðferð Útlendingastofnunar og síðan þjónustu við umsækjendur. Þessir 2 milljarðar eru alla vega teknir frá vegna þess að við búumst við aukningu en það er mikil óvissa um hve mikil hún verður, þannig að þetta varð niðurstaðan, að setja inn í varasjóð.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Kerfin ráða enn við þetta, segir hæstv. ráðherra. Það er svona á mörkunum t.d. miðað við þær fréttir sem við heyrðum nýlega frá Hafnarfirði og höfum heyrt reglulega frá Reykjanesbæ. Hver er afstaða ráðherrans til þess að fara í heildstæða úttekt á, ja, viðnámsþróttur er nú kannski ekki rétta hugtakið, en þanþoli velferðarkerfanna sem taka á móti þeim hópum og því fólki sem hingað kemur? Þá er ég að tala um m.a. menntakerfið, félagslegu kerfin, heilbrigðiskerfið og auðvitað húsnæðismálin, það fer ekki fram hjá neinum ástandið sem er á húsnæðismarkaði. Í þessari fréttatilkynningu ríkislögreglustjóra frá því í morgun er bent á að bæði skammtímaúrræði og langtímaúrræði sem kerfið hefur úr að spila virðast vera orðin fullnýtt nú þegar og flaggað er áhyggjum af því að það þurfi að horfa til annarra lausna í þeim efnum. En spurningin er sem sagt: Hver er afstaða ráðherrans til þess að farið verði í heildstætt mat á því hvað þessi stoðkerfi og velferðarkerfi okkar ráða við þannig að við tökum raunverulega vel á móti þeim sem við tökum á móti og styðjum aðlögun þeirra að íslensku samfélagi í stað þess að ætla okkur um of?

Hæstv. forseti. Það má kannski segja að á undanförnum mánuðum höfum við að sjálfsögðu verið að horfa til þeirra spáa sem koma frá lögreglunni og frá landamærunum um fjölda fólks á flótta. Við vinnum eftir þeim spám, t.d. í mínu ráðuneyti þar sem við erum að aðstoða sveitarfélögin í húsnæðismálum. Við berum ábyrgð á því þangað til fólk fær vernd. Þegar það er komið með þá stöðu bera sveitarfélögin ábyrgð á því, en við erum að aðstoða sveitarfélögin hvað varðar húsnæðismálin. Mjög mikilvægt verkfæri í þeirri verkfærakistu, sem snýr að húsnæðismálum, sem snýr að félagsþjónustu sveitarfélaga, sem snýr að því að finna fólki atvinnu eða aðstoða það við það, er inni í þessum samningum um samræmda móttöku sem við erum að ganga í núna. Þannig að þar erum við komin með mjög gott tæki þar sem ríkið er í rauninni að aðstoða sveitarfélögin við að hjálpa fólki að aðlagast íslensku samfélagi. Það er mikilvægt til að stuðla að betri lífsgæðum og lífskjörum þessa fólks og ég tala nú ekki um að veita því tækifæri til að fara út á vinnumarkaðinn þannig að það geti farið að vinna fyrir sér. Við erum síðan að setja í gang stefnumótunarvinnu í málefnum útlendinga og innflytjenda og flóttafólks sem verður stýrt úr ráðuneytinu hjá mér. Í rauninni eigum við ekki slíka stefnu. Hún er auðvitað löngu tímabær. Ég geri ráð fyrir því að í slíkri vinnu verði dregin saman gögn um alla þá þætti sem snúa að þeim kerfum sem við erum með til að átta okkur betur á því hvar við stöndum og hvað þarf til að geta haldið áfram til að taka vel á móti fólki sem hingað kemur á flótta.

Hæstv. forseti. Við erum hér að ræða frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2023 eins og lög og reglur mæla fyrir um sem fyrsta mál á dagskrá þingsins. Byggir frumvarpið á fjármálaáætlun 2023–2027 sem samþykkt var hér á þingi á vormánuðum. Aðeins um forsöguna og það sem er þráðurinn í þessu frumvarpi: Við þekkjum faraldurinn, afleiðingarnar, viðbrögðin og áhrif á efnahagsþróunina. Ákvarðanir sem birtast í þessu frumvarpi endurspegla það á margan hátt. Ríkisfjármálin þurfa að ganga í takt við peningamálastefnu og slá á verðbólguþróun. Þetta hefur verið stef í umræðunni hér, eðlilega. Það er stefnt að jafnvægi í ríkisfjármálum, það á að draga úr afkomuhalla á tímabilinu til að ná niður skuldum sem hafa aukist í niðursveiflunni sem fylgdi faraldrinum og fjármögnun viðbragða við faraldrinum. Þannig á að endurheimta styrk ríkissjóðs með afgangi á frumjöfnuði í enda tímabilsins. Ég fer yfir þetta hér, virðulegur forseti, vegna þess að heilbrigðiskerfið og fjármögnun þess grunnkerfis er ekki og á ekki að vera háð hagsveiflum. Framlög eru áfram aukin til heilbrigðiskerfisins og það er engin aðhaldskrafa er gerð á sjúkrahúsin, á heilbrigðis- og öldrunarstofnanir. Með öðrum orðum þá stöndum við vörð um þetta grunnkerfi þjóðfélagsins. Þetta finnst mér vera stóra myndin í þessu frumvarpi. Mér finnst umræðan hafa verið mjög góð í þessa veru og er eðlilegt að eigi sér stað í 1. umr. Hv. fjárlaganefnd tekur síðan við, eins og við þekkjum, og kallar eftir gögnum, fer í saumana á málefnasviðum kerfa sem eru auðvitað á fleygiferð af því að þetta snýr að miklu leyti að rekstri og dagsdaglega þurfum við að bregðast við ýmsum málum og höfum ágætisferli í lagaramma opinberra fjármála til að fara í gegnum. Það er hins vegar ljóst að til lengri tíma litið hlýtur sterk staða ríkissjóðs ávallt að vera keppikefli vegna þess að slík staða er nauðsynleg til að verja grunnkerfið okkar jöfnum höndum. Þar er heilbrigðiskerfið mest að umfangi ef við setjum þá mælistiku á það. Af heildarútgjöldum hins opinbera fer um þriðjungur til heilbrigðismála, 27,4% af heildarútgjöldum, en nú er það komið í 31% af rammasettum útgjöldum. Í krónum talið eru þetta í heildina um 330 milljarðar þannig að það er mikið að umfangi. Frá þessu ári munu útgjöld til heilbrigðismála aukast 12,3 milljarða, sem er u.þ.b. 4% aukning. Þar nema launa- og verðlagsbætur 8,6 milljörðum. Í raun eru það verðlagsbætur eins og þetta er sett fram hér þar sem áætlaðar launabætur vegna ársins 2023 eru settar á almennan varasjóð og kemur fram í frumvarpinu að verða millifærðar á viðkomandi stofnanir eftir því sem kjarasamningum vindur fram. Ég tel mjög mikilvægt hér að skoða rekstrarhlutann, þessa hagrænu skiptingu án fjárfestinga sérstaklega, sér í lagi þegar verðbólgan vegur þungt eins og nú. Þá er raunaukningin sem skrifuð er út á öll útgjöldin 1,2% en verður 1,6%. Það er mjög mikilvægt að við horfum til raunbreytinga. Ég held að ég fái aðeins að koma hér aftur í lokin, virðulegur forseti, og þá get ég aðeins tekið utan um það samtal sem við eigum fram undan, en lýk hér máli mínu.

Frú forseti. Hægfara hnignun hefur átt sér stað í heilbrigðiskerfinu hér á landi síðastliðin 20 ár ef miðað er við fjárframlög til kerfisins sem hlutfall af landsframleiðslu og í þeim samanburði stöndum við hinum norrænu ríkjunum langt að baki. Til að standast þann samanburð þyrfti að setja tugi milljarða til viðbótar til heilbrigðiskerfisins úr ríkissjóði. Ég er ekki að kalla eftir því að við náum hinum norrænu þjóðunum í einu skrefi með þessu frumvarpi en það veldur gífurlegum vonbrigðum að í frumvarpinu sé ekki horft til framtíðar til að styrkja kerfið og marka leiðir til að taka á þeim vanda sem við glímum við. Við erum að takast á við verðbólgu sem fór af stað eftir efnahagsaðgerðir í heimsfaraldri, þeim sama heimsfaraldri og dró svo skýrt fram veikleikana í heilbrigðiskerfinu. Það reyndi svo sannarlega á heilbrigðisstarfsfólkið okkar sem lagði mikið á sig fyrir okkur hin. Við öll, líka hæstv. heilbrigðisráðherra, klöppuðum fyrir þeim í þakklætisskyni. Engu er líkara en að hæstv. ríkisstjórn finnist nóg að klappa fyrir heilbrigðisstarfsfólki sem bugast undan álagi og svo getum við bara haldið áfram eins og ekkert sé. Fjárlagafrumvarpið gefur alla vega ekki vísbendingu um annað. Hæstv. fjármálaráðherra er ánægður með stöðu ríkissjóðs, segir hana mun betri en gert hafi verið ráð fyrir. Ég vil því spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hann hafi ekki gert kröfu við ríkisstjórnarborðið í þessari betri stöðu um fjárframlög til að taka á miklum mönnunarvanda heilbrigðiskerfisins og ef svo er, hvers vegna þeirri kröfu hafi verið hafnað.

Hæstv. forseti. Ég verð byrja á því að þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir mjög góða og stóra spurningu. Eftir þessa tíu mánuði mína í þessu ráðuneyti breytist aðeins myndin frá þeim sjónarhóli að hafa starfað í þinginu og í fjárlaganefnd. Þetta er svo sterk birtingarmynd um þessi stóru atriði sem blikka á okkur alla daga og við köllum oft áskoranir, sem eru fjármögnun og mönnun heilbrigðiskerfa. Þetta er auðvitað allur heimurinn að fást við. Það leysir okkur ekki undan þeirri ábyrgð. Einfalda svarið er: Jú, ég hef lagt þetta fyrir. Ég fór yfir það í minni ræðu að þegar við erum að tala um rekstur þá er á hverjum degi alltaf að koma fram hvað vantar hér og hvar og í þjónustu og mönnun o.s.frv., og við reynum auðvitað að bregðast við og sjá hvað við getum gert og það snýr að þessum þáttum, þessari miklu áskorun. Það sem ég er að gera núna, fyrir utan að kalla auðvitað eftir auknum fjármunum í tiltekin verkefni - af því að við erum svolítið að horfa á allt kerfið á fjórum málefnasviðum og sumt fellur þar undir - er að setja af stað vinnu, mjög umfangsmikla, sem lýtur að mönnun á greininni. Við þurfum að setja mönnunina í samhengi við mannfjölgun og breytta aldurssamsetningu. Hv. þingmaður talaði um 20 ár og það er hárrétt sem hún dró hér fram. Við þurfum líka að setja hana í samhengi við straum ferðamanna og þróunina og tengja við mönnunarmódelin niður á stofnanir úti um allt land til þess að geta raunverulega metið þörfina og þá sagt til um hvað við þurfum mikið því að við 

Frú forseti. Það er staðreynd og ég held að við viðurkennum það öll að stjórnvöld verða að bregðast við svo heilbrigðisstarfsfólk haldist í vinnu og hinir sem hafa yfirgefið heilbrigðisvettvanginn vilji snúa þangað aftur. Heilbrigðiskerfið verður ekki bætt nema ráðist sé í markvissar aðgerðir og það verður að byrja strax, jafnvel þó að ríkissjóður sé rekinn með halla. Skuldin sem annars hrannast upp verður miklu stærri og óviðráðanlegri og kemur fram í verri heilsu og lífsgæðum fólks sem þarfnast aðhlynningar og lækninga og kulnun heilbrigðisstarfsfólks og þeirra sem gefast upp vegna álags. Er hæstv. heilbrigðisráðherra ekki sammála því að aðgerðirnar sem þarf að ráðast í séu annars vegar að hækka laun heilbrigðisstarfsfólks, bæta vinnuaðstöðu, bæta líðan starfsfólksins og minnka álagið, minnka líkurnar á kulnun í starfi og mistökum vegna streitu og álags og hins vegar að byggja upp fleiri hjúkrunarrými og búsetuúrræði fyrir eldra fólk þannig að pláss losni á spítölum? Þegar framleiðsla Landspítalans árið 2019 í svokölluðum DRG-einingum var skoðuð eftir aldurshópum kom í ljós að kostnaðurinn við hvern einstakling 60 ára og eldri var fjórfalt meiri en við einstakling 59 ára eða yngri. Við vitum öll að þjóðin er að eldast. Það kallar á aukna heilbrigðisþjónustu, fleiri heilbrigðisstarfsmenn og lausnir á vanda kerfisins til skamms og langs tíma og það kallar á aukin fjárframlög. Hvenær getum við fengið að sjá áætlanir um aðgerðir til að vinna á mönnunarvandanum? Hvenær getum við fengið að sjá þær tímasettar og kostnaðarmældar? 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni sem nær mjög vel utan um þetta hér og þetta stóra verkefni. Ég vona að ég geti sagt í næstu viku að ég fái þessa áætlun sem ég vísaði til hér. Við eigum auðvitað talningar, hvað margir eru úr hverri stétt á hverri stofnun, en við höfum sett þessa vinnu í gang. En varðandi greininguna, af því að hv. þingmaður dró fram DRG-innleiðinguna, þá er búið að setja tvo samninga í gang og það á að vera hægt að kostnaðargreina þetta, þar sem dreginn er fram mismunandi kostnaður og eiginlega speglar það þetta, er birtingarmynd þessa aukna álags, m.a. inn á Landspítala. Þá verðum við að draga samhengið fram, heildarsamhengið. Ég nefndi mannfjöldaþróunina og aldurssamsetninguna. Mér sýnist við síðan hafa talað um það en aldrei dregið inn í þær skýrslur sem ég hef rekist á. Þær eru kannski tvær helstar þar sem dregnar eru fram tölur, áhrifin af komu ferðamanna. Það veldur gífurlega auknu álagi á alla bráðaþjónustu í landinu, eðlilega. Það er aðili frá kjara- og mannauðssýslu, aðili frá heilbrigðisráðuneytinu sem heldur utan um gögn og svo ráðgjafi sem vinnur með þeim og vinnur með Landspítalanum sem er líka að setja teymi í gang í kringum þetta vegna þess að þetta eru að mínu viti þær stóru spurningar sem við verðum að svara. Við þurfum að leggja fram áætlun og geta betur metið hina raunverulegu fjárþörf og hver aukningin þarf að vera á milli ára út frá öllum þeim breytum sem koma þar inn eins og verðlagsbreyturnar, launabreyturnar o.s.frv. Stutta svarið er að kjör og aðbúnaður, þegar upp er staðið, fangar það hvernig fólkinu líður í vinnunni að veita þessa þjónustu.

Virðulegi forseti. Ísland er sannarlega velferðarríki og á Íslandi er um 60% allra útgjalda ríkissjóðs varið til velferðarmála. Frá 2017 hafa heildarútgjöld til velferðarmála aukist um ríflega 123 milljarða að raunvirði og útgjöld til heilbrigðismála hafa aldrei verið hærri enda hefur raunaukning til heilbrigðismála á undanförnum fimm ár verið hátt í 40%. Samt er staðan víða sú í íslenska heilbrigðiskerfinu að fjölmargir sjúklingar bíða allt of lengi eftir nauðsynlegri og lífsbætandi heilbrigðisþjónustu. Þessi bið er fullkomlega óásættanleg í velferðarsamfélagi og langt umfram þau viðmið sem landlæknir hefur gefið út. Það er virkilega jákvætt að lesa um það í fjárlagafrumvarpinu að hér verði loksins innleitt þjónustutengt fjármögnunarkerfi og ég fagna því að þeir möguleikar verði skoðaðir að fjármögnun heilbrigðisþjónustunnar verði framleiðslutengd. Það er nefnilega ekki lögmál að hærri framlög leiði til betri þjónustu og við ættum að leita allra leiða til að fara vel með fjármuni í heilbrigðiskerfinu og nýta þá sem best. Við erum reyndar með lög sem eiga að tryggja það, lög um sjúkratryggingar frá árinu 2008. Markmiðið með lögunum samkvæmt 1. gr. þeirra er m.a. að stuðla að hagkvæmri heilbrigðisþjónustu og hámarksgæðum. Þá er markmið laganna að styrkja hlutverk ríkisins sem kaupanda heilbrigðisþjónustu og kostnaðargreina heilbrigðisþjónustuna. Í greinargerð með lögunum er það undirstrikað að heilbrigðisþjónusta skuli kostnaðargreind og tekin upp blönduð fjármögnun á heilbrigðisstofnunum þar sem fjármagn fylgi sjúklingum. Því langar mig að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra, ekki um fjárþörf heldur hversu mikið sé í raun kostnaðargreint í dag, 14 árum eftir gildistöku laga um sjúkratryggingar og hvenær þetta fyrirkomulag verði að fullu innleitt lögum samkvæmt og til hvaða dagsetningar hæstv. ráðherra horfi varðandi árangur af því.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttir fyrir spurninguna. Hún spyr hér út í kostnaðarlíkan. Já, það er hárrétt, við höfum rætt þetta DRG-líkan lengi og kallað eftir því og það er vel skýrt frá þessu í fjárlagafrumvarpi, eins og hv. þingmaður kom inn á. Það er verið að setja aukinn þunga í þessa vinnu og þetta er líka forsenda fyrir því að við getum svarað - hv. þingmaður kom inn á það að hún væri ekki að spyrja um fjárþörfina, en þetta er algjör grunnur að því að við getum svarað stóru spurningunni um raunverulega fjárþörf og mönnun, sem er áskorun sem mun bara verða meira krefjandi eftir því sem tímar líða. Það er unnið núna að innleiðingunni í nánu samstarfi við stofnanirnar. Þá er ég að vísa helst til Landspítala og Sjúkrahússins á Akureyri þar sem eru samningar í gangi. Þetta er svokölluð skuggakeyrsla og verður í gangi allt þetta ár og á næsta ári gerum við ráð fyrir því að við getum farið í formlega innleiðingu á stóru sjúkrahúsunum okkar. Nú erum við nýbúin að skipa stjórn á Landspítala og hún hefur tekið þetta verkefni ásamt forstöðumönnum og formaður stjórnar hefur mikla reynslu af þessu kerfi þar sem hann starfar í Svíþjóð. Það mun hjálpa. Þetta kostnaðarlíkan mun ná utan um 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið þótt ég hafi nú ekki fengið út úr honum dagsetningu. Það er mikilvægt að gamaldags hugsun komi ekki í veg fyrir skynsamlega uppbyggingu í heilbrigðiskerfinu og ráðstöfun fjármuna og ég hvet hæstv. ráðherra til dáða í þessum efnum. Sjúklingarnir okkar eiga betra skilið og heilbrigðisstarfsfólki sömuleiðis. Mig langar í seinni umferð að spyrja hæstv. ráðherra um málefni sem er mér mjög hugleikið, nefnilega um einstaklinga með vímuefnavanda í heilbrigðiskerfinu. Það er ánægjulegt að sjá breyttum viðhorfum fylgt eftir, m.a. með fjármagni sem fylgir skaðaminnkandi aðgerðum. Lækkun fjárheimilda vegna SÁÁ, Samhjálpar og til vinnu gegn fíknisjúkdómum rímar hins vegar ekki jafn vel við breytta nálgun. Það er ekki nóg að mæta á ráðstefnur og tala bara um meðhöndlun og fordómaleysi. Fólk, ungt fólk, er að deyja meðan það bíður eftir meðhöndlun og lyfjatengd andlát hafa aldrei verið fleiri. Það ætti að vera algjört forgangsmál hjá stjórnvöldum að efla og auka skilvirkar forvarnir, fræðslu og meðferðarúrræði, enda eru forvarnir og meðhöndlun fíknisjúkdóma besta leiðin til að draga úr vímuefnavandanum. Því spyr ég hæstv. ráðherra að því hvernig breyttum viðhorfum um meðhöndlun fíknisjúkdóma innan heilbrigðiskerfisins sé í raun mætt í þessum fjárlögum. Þingið hefur hlaupið undir bagga, m.a. með samtökum sem starfa í þessum geira. En hver er stefna hæstv. ráðherra til að koma þessum málum í fastari skorður?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka þingmanni fyrir að koma inn á þetta mikilvæga og knýjandi mál. Við þekkjum skaðaminnkandi úrræði, þau þurfa að vera fjölþætt og eiga við á ýmsum stöðum og eru mjög forvarnatengd þegar kemur að heilbrigðisþjónustu. Ég tek undir með hv. þingmanni að við þurfum að marka skýrari stefnu í þessu og við þurfum að stíga markvissari skref og tengja við það þar sem við getum sagt að við séum með markvissum hætti að vinna að skaðaminnkun. Þetta er það fjölþætt og við missum okkur annars mjög fljótlega út í það að við séum að gera þetta á fjölmörgum stöðum og það eigi við um nánast allt. Það sem ég get hins vegar tekið fram núna er að ráðuneytið er að vinna í því að efla fræðslu og auðvelda aðgengi að - og þar kom hv. þingmaður inn á þátt þingsins sem ég er mjög þakklátur fyrir og það hefur átt sér stað viðhorfsbreyting sem er mjög jákvætt - gjaldfrjálsum Naloxone-nefúða. Hv. þingmaður kom að því hér. Það er mjög mikilvægt skaðaminnkandi úrræði, talandi um bein úrræði, skaðaminnkandi úrræði. Þetta er mjög til bóta fyrir einstaklinga sem nota ópíóíða en ofnotkun þeirra er, eins og við þekkjum, vaxandi vandamál hér á landi. Við eigum ekki að þurfa að brenna okkur á því, bara að það sá vandi sé víða, við verðum að takast á við hann hér. Annað sem má nefna í sambandi við skaðaminnkandi aðgerðir er vinna starfshóps á vegum heilbrigðisráðuneytisins um skilgreiningu neysluskammta og það hefur aldrei áður jafn breiður hópur með jafn ólík sjónarmið reynt að ná saman um þetta mál sem hefur ekki náðst í gegnum þingið. 

Virðulegur forseti. Heilbrigðiskerfið er því miður komið að þolmörkum. Við sjáum það t.d. í fréttum af fólki sem er fót- eða handleggsbrotið og það er bara sent heim. Við heyrum líka af fólki sem er beinbrotið og líða margir dagar áður en það fær þjónustu eftir þörfum. Og, við höfum fylgst með því að fólk er að segja upp á bráðamóttökunni, hjúkrunarfræðingar. Það hlýtur að verða ófremdarástand um næstu mánaðamót þegar, að mér skilst, 18 segja upp í viðbót. Þetta segir okkur að það er eitthvað að í kerfinu og við sjáum líka að það á ekki að auka í kerfið til að reyna að koma hlutunum í lag og ég sé ekki heldur í fjármálafrumvarpinu hvernig eigi að fjármagna og hvort það standi yfirleitt til að semja við sjúkraþjálfara og ð semja við sérgreinalækna. Þótt þeir verst settu fari ókeypis á heilsugæsluna þá kostar hver tími aukalega hjá sjúkraþjálfara 1.500 kr. Miðað við þær 500 kr. sem borgaðar voru við að fara áður á heilsugæslu er þetta þrefalt. Síðan er allt frá þrefalt og upp í tólffalt dýrara að fara til sérgreinalæknis. Ég veit að fólk er hætt að fara í sjúkraþjálfun og ég veit að fólk er hætt að leita sér lækninga vegna þess að það hefur ekki efni á því. Ég spyr því hæstv. ráðherra hvort hann ætli að sjá til þess að sett verði fjármagn inn í þetta og þessum hlutum komið í lag eða á þetta allt að vera óbreytt eins og það lítur út í fjármálafrumvarpinu.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir spurninguna og hans ræðu hér. Spurningin um að koma hlutunum í lag. Ég trúi því og fer inn í hvern einasta dag til að reyna koma hlutum í lag. Hv. þingmaður kom hér inn á mönnunina og álagið. Við þekkjum það alveg að við erum með sama fólkið sem fór með okkur í gegnum faraldurinn með því aukna álagi sem var á heilbrigðiskerfið, vissulega einnig á fjármálakerfið eins og hér hefur verið í umræðunni, vissulega á allt samfélagið. En þetta er sama fólkið á og á síðan að leiða okkur áfram þegar við förum á fullt, ferðamennirnir streyma inn, og vinna upp það sem hefur safnast fyrir í kerfinu. Þessu þurfum við að mæta. Þarna erum við að tala um afleiddan kostnað sem verður ekki auðveldlega reiknaður inn í fjárlög eins og við erum að ræða hér. En við þurfum að greina og mæta. Við erum að auka framlögin til sjúkrahúsanna og við erum að auka framlögin til heilbrigðismála. Er það nóg? Það er erfitt að svara því. Við erum alveg heiðarleg með það að okkur vantar meiri gögn og öflugri greiningu á þróuninni og stöðunni varðandi þessa þætti. Ég vil nefna hér, af því að álagið birtist mjög á bráðaþjónustunni og á bráðamóttökunni okkar sem við höfum öll lært að við getum hlaupið til og fengið þjónustu, að ég setti á fót viðbragðsteymi í upphafi sumars sem fór í fjölmörg úrræði til að létta undir með fólkinu. Viðbragðsteymið mun síðan halda áfram að taka utan um alla bráðaþjónustu í landinu vegna þess að þetta er ekki bara í Fossvogi, þetta er líka á Suðurnesjum, Suðurlandi, 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svörin og jú, þetta er gífurlegur vandi. Í öllu þessu er óskiljanlegt að það skuli ekki vera samið við sjúkraþjálfara og sérgreinalækna í allan þennan tíma. Síðan eru þessir biðlistar líka eitt af stærri málunum. Við sjáum núna t.d. að aftur fjölgar á biðlistum barna varðandi greiningar, þar eru á sjöunda hundrað barna, þetta eykst og einnig fjölgar á biðlistum eftir aðgerðum. Ég veit um fólk sem er að taka út séreignarsparnaðinn sinn til að geta farið á Klíníkina í Ármúla til að fara í aðgerðir svo það detti ekki úr vinnu, vegna þess að biðin eftir þeirri heilbrigðisþjónustu er svo löng að fólk sér bæði fram á að missa vinnuna og heilsuna. Ég held að það geri sér enginn grein fyrir því fyrr en hann hefur verið á biðlista í ár hvaða afleiðingar það hefur, hversu gífurlegan fjölda verkjataflna þarf að taka og hvaða afleiðingar þær hafa. Við erum að skaða fólk. Það er eitthvað að kerfi sem setur börn á bið. Fólk sem er hægt að hjálpa fer á bið, það má fara til Evrópu og láta gera aðgerðina þar en ekki labba yfir götuna þar sem það gæti fengið aðgerðirna svo til strax. Á að leysa þetta? Og hvernig ætlar hæstv. heilbrigðisráðherra að leysa þetta? Ég vona heitt og innilega að þetta verði leyst vegna þess að við erum ekki bara skaða einstaklinga sem eru á biðlista og þurfa að taka inn verkjalyf og annað, við erum einnig að skaða börn og fjölskyldur þeirra vegna þess að þetta er álag á alla. Eins og ég hef alltaf sagt og segi einu sinni enn: Eitt barn á bið er einu barni of mikið 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Varðandi geðheilbrigðismálin þá vil ég meina að við höfum á undanförnum árum gert betur. Það þarf að gera miklu betur, ég átta mig vel á því, en við höfum gert betur blessunarlega og það er að verða mikil vitundarvakning fyrir því að gera betur og hvernig eigi að gera betur. Þegar ég segi gera betur þá hafa verið sett á fót geðheilsuteymi. Það er búið að setja til viðbótar inn í það sem þegar fer til geðheilbrigðismála. Eins og við þekkjum frá skýrslu ríkisendurskoðanda þá er það skilgreiningarverkefni sem við þurfum líka að fara í. Það er búið að setja hér framlög til viðbótar sem fara beint í þetta, m.a. biðlistana sem hv. þingmaður dró hér fram, í geðheilsuteymin, í sértækar aðgerðir, til að efla skólaheilsugæslu o.s.frv., það var það síðasta sem við vorum með inn í þetta. Þetta eru 2,2 milljarðar gagngert til að reyna að mæta þessum vanda betur. Varðandi liðskiptaaðgerðir þá bind ég miklar vonir við vinnu aðgerðahóps sem ég skipaði á dögunum. Þar eru fulltrúar allra þeirra sem kunna og geta og þar með talið Klíníkin. Svo erum við með Sjúkrahúsið á Akureyri, á Akranesi og Landspítalann. Ég er þá bara búinn að fá alla sem kunna þetta. Hópurinn á að innleiða gæðaverklag sem er til mjög góð skýrsla um frá landlækni og þeir unnu og stóðu að m.a. og koma með hugmyndir að framtíðarfyrirkomulagi þannig að við getum farið að vinna markvisst saman, allir þessir aðilar, með einhvern biðlista sem allir þekkja þannig að það verði jafnræði og gagnsæi og að allir geti fengið þessa þjónustu á jafnræðisgrunni og greitt fyrir.

Forseti. Ég verð að byrja á því að spyrja heilbrigðisráðherra spurningar sem er kannski svolítið þurr, ég veit það ekki, en mér finnst hún skipta miklu máli. Það kemur fram í fjárlagafrumvarpinu að það sé 4 milljarða kr. aðhaldskrafa á spítalann. En þegar fjármálaráðherra var spurður út í þetta í gær þá vildi hann meina að þetta væri ekki aðhaldskrafa heldur einhvers konar tilfærsla á byggingarpeningum, sem ég verð að viðurkenna að mér þykir stórfurðulegt svar með það í huga að það stendur í fjárlagafrumvarpinu að þetta er aðhaldskrafa. Þannig að ef þetta er rétt hjá hæstv. fjármálaráðherra, sem ég vona að það sé, ég vona að hann viti hvað hann er að tala um, þá er þetta svakalega ógagnsæ og villandi framsetning ef þetta er tilfærsla á byggingarpeningum. Og það myndi bara útskýra 2 milljarða, ekki 4. Hvað með hina 2 milljarðana og af hverju í ósköpunum er þetta kallað aðhaldskrafa? Ég spyr líka hæstv. heilbrigðisráðherra vegna þess að hann er náttúrlega fyrrverandi formaður fjárlaganefndar. Það væri áhugavert að heyra hvernig hann les þetta. Spítalinn er þegar með aðhaldsaðgerðir í gangi til að greiða upp gamlan halla þannig að aukaaðhald væri aukaþungi sem ég held bara að spítalinn gæti ekki borið. Ég vona að þetta sé ekki rétt. En hvernig skilur hæstv. ráðherra og fyrrverandi formaður fjárlaganefndar þessa 4 milljarða kr. aðhaldskröfu á spítalann í fjárlagafrumvarpi? Það skiptir máli að þetta sé skýrt. Það skiptir máli fyrir okkur þingmenn til að geta sinnt okkar vinnu og fyrir fjölmiðla sem þurfa að fjalla um þetta. En þetta skiptir líka máli fyrir almenning sem vill kannski mögulega að senda inn umsagnir um málið og geta tekið þátt í lýðræðislegri umræðu þannig að ég bið hæstv. ráðherra að útskýra það fyrir mér á eins gagnsæjan og aðgengilegan hátt og hann getur.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir að gefa mér tækifæri á að svara þessu og mér fannst líka mjög góður bragur á því hvernig hv. þingmaður setti fram sína spurningu, svo það sé sagt. Þá kemur auðvitað Framsóknarmaðurinn upp í mér og segir að báðir hafi rétt fyrir sér.  Varðandi þessa upphæð, 4,1 milljarð, og ég segi að báðir hafi rétt fyrir sér, þá stendur einfaldlega í stöplaritinu þar sem útgjaldabrúin er: Aðhald -4,1 milljarður. Þess vegna hefur hv. þm. Björn Leví Gunnarsson rétt fyrir sér. En hvað er þetta aðhald? Þá kemur að næsta ás. Um hvað erum við að tala? Eins og ég fór yfir í minni ræðu þá skiptir máli að horfa á hagræna skiptingu. Hefur þetta afleiðingar fyrir spítalann? Þarf hann að skera niður í sínum rekstri? Svarið við því er nei. Við erum að auka rekstrarframlög til spítalans og við erum með nægilegt fjármagn í heimildum, uppsöfnuðum og inn á þetta ár, 13,4 milljarða og loksins erum við farin að sjá bygginguna alla vega rísa upp úr jörðu. Þetta er hliðrun á fjárheimildum, 3 milljarðar á Landspítalann, sem við hefðum ekki náð að nota, og 1,1 á Sjúkrahúsið á Akureyri, sem við hefðum heldur ekki getað notað. Það á eftir að fara í hönnun og það ferli allt saman er í samstarfsnefnd um opinber fjármál. Við eigum einhverjar 700 milljónir til að klára þau verkefni sem liggja fyrir á næsta ári. Í staðinn fyrir að þetta hefði bitnað á rekstri þá þurfti bara að fara yfir allar framkvæmdaáætlanir við hjúkrunarheimilin, spítalana, 

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa útskýringu. Ég tek það samt fram að þetta er mjög villandi framsetning og ógagnsæ og þessu þarf að breyta. En mig langar til að ræða aðeins um fjárlögin og það að ég sé engin merki í frumvarpinu um að það eigi að koma til móts við álag undanfarinna ára á spítalanum og í heilbrigðiskerfinu og þá sérstaklega starfsmannaflóttann. Svo er það náttúrlega geðheilbrigðisþjónustan sem ráðherra talaði um í stefnuræðu sinni að honum væri mjög annt um. Ég get ekki séð að verið sé að að bæta einhverju við þar. Það er verið að gera 400 millj. kr. Covid-innspýtingu til geðheilbrigðismála varanlega. En það er ekki verið að bæta neitt í, sem er stórskrýtið í ljósi þess að við erum að díla við aukningu geðheilbrigðisvanda sem er að miklu leyti hægt að rekja til aðgerða ríkisstjórnarinnar sem viðbrögð við faraldrinum. Það er gífurleg óábyrgt að grípa ekki inn í strax með auknu fjármagni til að mæta aukinni þörf á þjónustu eins og t.d. bara sólarhringsopnun á bráðadeildinni. Það er svo mikil þörf á þessu. Þetta kostar líf. Það er svo brjálæðislega óábyrgt að hafa þennan þrönga opnunartíma. Þetta er bráðadeild fyrir fólk sem á við geðheilbrigðisvanda að stríða sem sækir sér aðstoð. Þetta er bráðadeild og fólk kemur að lokuðum dyrum. Hvað þá að niðurgreiða sálfræðiþjónustu sem er lögbundin skylda ráðherra að gera. Við samþykktum lög þess efnis í þessum þingsal fyrir rétt rúmum tveimur árum síðan. Þannig að mig langar til að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra: Er ekki dálítið lýjandi að vera ráðherra yfir svona stórum og mikilvægum málaflokki og fá svo ekki einu sinni fjármagn frá fjármálaráðherra til að sinna lögbundnum skyldum? Þetta er ofboðslega skrýtin staða. Eða er þetta kannski svona sem hæstv. heilbrigðisráðherra vill hafa þetta? Sá hann þetta svona fyrir sér?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir þetta. Þetta eru þannig spurningar að það liggur við að ég hefði kannski þurft að horfa í spegilinn og spyrja: Hvar ertu staddur, hvað viltu gera og hvert ertu að fara? Og auðvitað kemur það reglulega fyrir í jafn krefjandi verkefni og þetta er. Hv. þingmaður kemur inn á fjölmörg atriði sem eru einhvern veginn partur af deginum og þú ferð inn í daginn og reynir að gera vel á hverjum einasta degi. Lýjandi? Það má aldrei gefast upp fyrir því að geta bætt hlutina. Við höfum bundið svona um ferlið, þetta stefnumarkandi fjárlagaferli. Við erum búin að ákveða hvernig það er og það er þungt í tímalínu að sækja peninga í tiltekin verkefni. Við erum með kerfi sem er mikið að umfangi og erum að tryggja grunnrekstur. En svo viljum við gera betur á vissum sviðum og þá þarf bara að hafa mikið fyrir því að færa rök fyrir verkefnunum, sækja þau. Við höfum bætt, vil ég meina, og gert vel, ég og forveri minn í geðheilbrigðismálum. En við verðum að geta gert meira þar. Þess vegna nefndi ég í stefnuræðunni geðheilbrigðismálin, forvarnir og lýðheilsu. Við verðum að fara að gera miklu meira þarna til að mæta þessum risaáskorunum í að fjármagna og manna kerfin okkar. Þetta er stóra myndin. Ef mér tekst bara á hverjum einasta degi að færa okkur nær því að gera betur þarna þá er maður alla vega gera eitthvað rétt, af því að þetta var nú svona á tilfinninganótum sem spurt var. En ég átta mig líka á því að það þarf að sækja fjármögnun. 

Virðulegi forseti. Ég held mig á kunnuglegum slóðum. Í nýútkomnu fjárlagafrumvarpi má lesa að fjármagn til úrræða fyrir fólk með fíknivanda lækkar á milli ára. Þessi viðkvæmi hópur stendur einna verst í okkar samfélagi, hvernig sem við lítum til aðstæðna hans. Allt of hátt hlutfall ungs fólks með fíknivanda fellur frá vegna ofneyslu, sjálfsvíga eða annarra afleiddra veikinda fíknivandans. Fíklar eru líklegri til að búa við sára fátækt, leita sér síður almennrar heilbrigðisþjónustu og standa höllum fæti á húsnæðis- og leigumarkaði. Fíknivandi er sjaldnast einkamál sjúklingsins heldur eru fjölskyldur, oft börn, settar í vonlausa stöðu þegar úrræðin eru fá og illa fjármögnuð. Ýmislegt gott má þó benda á og langar mig sérstaklega að vísa til skaðaminnkandi úrræða eins og verkefnisins Frú Ragnheiðar og eigum við að horfa enn frekar til úrræða af þeim toga. Samkvæmt frumvarpinu munu fjárheimildir til málaflokksins lækka um 198 millj. kr. vegna tímabundinna framlaga til SÁÁ, Samhjálpar og til vinnu gegn fíknisjúkdómum sem Alþingi veitti í eitt ár, að ég held í tengslum við Covid. Aðhaldskrafa er svo upp á 131,4 millj. kr., útfært í hlutfallslegri skiptingu niður á stofnanir og verkefni málaflokksins. Nú hefur sú skoðun mín komið fram að ég er ekki sammála því hvernig þessum málum er háttað og ég tel ekki heppilegt að félagasamtök eða einkaaðilar sjái um þessa mikilvægu heilbrigðisþjónustu. En svona er staðan á þessum málum í dag og langar mig því að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra: Eru þeim meðferðarúrræðum sem til staðar eru tryggðir þeir fjármunir sem þarf til að standa undir þjónustu við fólk með fíknisjúkdóma?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Jódísi Skúladóttur fyrir spurninguna um stöðuna á fíkniefnavandanum. Hún kemur inn á aðhaldskröfu og endurhæfingarlið og þessi einskiptisframlög. Eins og lögin segja: Þegar það koma einskiptisframlög þá eru þau tímabundin og falla niður. Og þá er rökrétt að spyrja: Er verið að tryggja fjármagn til meðferðarúrræða? Við erum auðvitað með samning, og hv. þingmaður kom inn á það, og hefur gert það áður í samtali við þann sem hér stendur, en við getum vísað í samning sem við erum með fyrir hönd ríkisins í gegnum Sjúkratryggingar við SÁÁ. Hann er auðvitað í gildi. Það er í raun og veru stóri samningurinn sem á að fanga verkefnið. Þar hefur byggst upp mikil þekking og þjónusta eins og við þekkjum. Þá höfum við einnig sett fjármuni í sérstök verkefni eins og með samningi Sjúkratrygginga við Frú Ragnheiði, sem hv. þingmaður kom inn á hér, og nú styrkveitingar til aðila sem veita stuðningsúrræði og það er líka að finna í öðrum ráðuneytum þannig að við þurfum einhvern veginn að ná að taka þetta allt saman. En þetta er kannski birtingarmynd á því ógagnsæi sem við ræðum oft hér, og er ekki beinlínis að finna í fjárlagafrumvarpinu. Mér finnst mjög áhugavert það sem hv. þingmaður kemur inn á, sem er hversu mikilvæg opin og fordómalaus umræða er, nú og áfram. Mér finnst þetta hafa verið að færast til betri vegar. Það er auðvitað lykillinn að því, af því að þetta hangir saman, geðsjúkdómar og fíknisjúkdómar, 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og langar að taka þetta aðeins lengra. Ég ætla að nýta smá af tíma mínum til að lýsa áhyggjum mínum yfir því hvað mér finnst þessi málaflokkur vera einhvern veginn neðarlega í forgangsröðinni. Það er gríðarlega fjölmennur hópur sem glímir við fíknivanda og þó að hópurinn sé innbyrðis ólíkur og þetta sé fólk í ýmsum stöðum og stéttum þá á hann það sammerkt að líða miklar þjáningar vegna veikinda sinna og eins og ég kom inn á í fyrri ræðu minni er dánartíðni há, þetta er fólk sem sækir sér ekki aðra heilbrigðisþjónustu, fer ekki til tannlæknis, kaupir sér ekki gleraugu. Mjög stór hluti þessa fólks býr við ofboðslega erfiðar aðstæður og þó að við höfum SÁÁ, sem er auðvitað sá staður hér sem er að vinna með þessum hóp, þá er þörfin mjög ólík. Hún er ólík eftir kynjum, ólík eftir aldri. Við þurfum bara að gera miklu betur. Eitt sem ég ætla að nefna er líka sú staðreynd að það tekur ekki endilega eitthvað við eftir þau úrræði sem eru í boði. Við höfum engar almennilegar reglur um áfangaheimili eða annað. Ég ætla að nota þessar síðustu sekúndur til að nefna að í frumvarpinu er fjallað um vinnu gegn fíknisjúkdómum og því er vert að spyrja hvort sú vinna sé komin á veg og hvað hafi komið út úr þeirri vinnu sem vísað er til í frumvarpinu.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þetta samtal og þessar spurningar. Ég vil halda áfram þar sem frá var horfið í mínu fyrra andsvari af því þetta er auðvitað stórmál og við þurfum einhvern veginn að ná betur utan um það. Ég var kominn inn á þessa opnu og fordómalausu umræðu sem mér finnst einhvern veginn lykillinn að þessu og mér finnst vera til bóta, bæði er varðar geðsjúkdóma og fíknisjúkdóma. Algjört lykilatriði í okkar allra huga er jafnt aðgengi. Við eigum að tala um jafnt aðgengi óháð því hvaða þjónustu við erum að leita eftir. Það hefur kannski vantar svolítið í þessa hugsun um jafnt aðgengi, af því að hv. þingmaður kom inn á hvernig þetta hefur verið að breytast í okkar samfélagi, hvað hóparnir eru ólíkir og þjónustuþörfin ólík þá eftir bæði aldri og kyni og þá verðum við að mæta því í þjónustuúrræðunum, og það er kannski sú vinna sem er í fjölmörgum hópum í ráðuneytinu. Ég get tekið sem dæmi að fíknisjúkdómar meðal aldraðra eru vaxandi áhyggjuefni. Það er t.d. vinna í gangi til að bregðast við því og verið að kanna möguleikann á sérstökum legurýmum. Við erum alltaf að byggja upp hjúkrunarheimili og þau áttu í upphafi bara að vera eins fyrir alla en það er ekki alveg þannig. Það er mikil þörf á sérhæfðari þjónustuúrræðum eftir því hvaða hópa við erum að tala um og þá ber það niður í vinnu margra hópa. 

Virðulegur forseti. Takk fyrir þessa umræðu. Ég vil þakka ráðherranum fyrir að vera hér og hrósa honum fyrir hans vilja til að gera vel en hann er því miður að glíma við mjög erfiðar aðstæður sem hann er ekki öfundsverður af. Mér þykir þessi tími rýr sem við fáum í að ræða málaflokka sem eru þriðjungur af fjárlögum þannig að það er um að gera að reyna að nýta tímann sinn. Ég, eins og margir fleiri, hef verið upptekinn af myndinni á bls. 288 sem hæstv. ráðherra nefndi hér áðan, gulu tölunni 4,1 í aðhald. En ég hef líka verið að horfa á töluna 3,4 milljarðar, launa- og verðlagsbætur, sem er líka erfitt að átta sig á. Það þarf örugglega lengri tíma til að kafa ofan í þetta. Hvað af þessu eru verðlagsbætur? Hvað af þessu eru launabreytingar? Miðað við það að sjúkrahúsþjónusta hafi verið með 137 milljarða á síðasta ári og hún fengi alla þessa tölu í launabreytingar og miðað við það að laun væru 50% af rekstrarkostnaði þá myndi þetta duga fyrir 5% hækkun. Ef laun eru 60% af rekstrarkostnaði þá dugar þetta bara fyrir 4,1% hækkun, miðað við að öll þessi upphæð fari í launabreytingar en það er greinilega áætlað að eitthvað af henni fari í verðlagsbreytingar. Ef laun væru 70% þá er þetta bara 3,5% hækkun. Við erum að sjá fram á verðbólgu upp á 7–8% á næsta ári. Er virkilega verið að áætla þessa tölu 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni hér fyrir mjög kjarnaða spurningu. Þetta er dæmi um það hvernig við eigum að reyna að rýna hvað er á bak við tölurnar. Það er auðvitað mikilvægt að við erum að horfa á málefnasvið 23 þar sem koma fram sjúkrahúsin og þar er blandað saman rekstri og fjárfestingu og við sjáum í tölunum að þá er um að ræða aukningu. Það er breyting á milli ára. Ef við tökum raunvöxt og útgjaldasvigrúm inn í það þá erum við að tala um þessa rauntölu sem er 1,8%. Ég myndi alltaf segja að við þyrftum raunaukningu og svigrúm af því að þetta er kvikur rekstur. Heilbrigðisþjónusta er bara þannig í eðli sínu. Okkur skortir gögn í samhengi við þá þróun sem hefur átt sér stað, ferðamannafjölda, aldurssamsetningu, hún sígur yfir okkur, og mannfjölda og hvernig hann leggst eftir svæðum. Við þekkjum öll hvernig við finnum fyrir álaginu á heilbrigðisstofnunum á Suðurnesjum, á Suðurlandi, í Borgarfirði. Við erum að horfa á útgjöld málefnasviðsins aukast í heildina um 2,7 milljarða. Í rekstrinum eru launabæturnar fyrir næsta ár, þær eru komnir inn á þetta ár, geymdar á varasjóði. Við erum því raunverulega bara að horfa hér á verðlagsbætur. Þá getum við hugsað okkur að tölurnar allar stækki sem því nemur. Þetta er aðeins misjafnt eftir heilbrigðisstofnunum og sjúkrahúsrekstri og um hvaða rekstur að ræða, 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það er auðvitað mjög há tala, 60–70% launakostnaður. Við sjáum það svo sem líka að launakostnaðurinn er að verða 60% af rekstri flestra sveitarfélaga. Mig langar að minnast á vinnutímastyttinguna sem hafði í för með sér talsverðar breytingar inni á þessum stofnunum, m.a. hefur hún aukið á það sem kallað hefur verið mönnunarvandi. Fólk hættir að vinna fyrr og þá þarf bara að ráða einhverja aðra í staðinn. Mér skilst að á Landspítalanum einum sé staðan sú að þetta hafi búið til skort upp á 200 starfsmenn í það heila, þegar allt er tiltekið. Ég ætla ekki að taka ábyrgð á þessari tölu en mér hefur verið sögð þessi tala. Er búið að gera ráð fyrir fjármunum til að mæta þeim breytingum sem fylgja vinnutímastyttingu? Síðan eru auðvitað kjarasamningar fram undan þar sem við munum væntanlega sjá verulegar breytingar eiga sér stað og síðan erum við líka að kljást við mönnunarvanda. Mönnunarvandi þýðir að það vantar fólk. Þegar við ráðum svo þetta fólk þá hækkar launakostnaður, svo sannarlega. Er verið að gera ráð fyrir því að leysa þennan mönnunarvanda með því að ráða inn fólk? Það er auðvitað þannig að við leysum mönnunarvanda með því að hækka laun og bæta starfsaðstæður. Þannig leysum við vandann. Það er ekki skortur á fólki þar sem er gert vel við það, það hefur góð laun 

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður fór ágætlega yfir það hversu flókið þetta mál er þegar ákveðið er að fara í þá vegferð að heimfæra hugmyndina um betri vinnutíma, sem er góð og getur í hugmyndafræðinni aukið skilvirknina, upp á betri vinnutíma í vaktavinnu. Ég held að birtingarmyndin sé svolítið það sem hv. þingmaður fór yfir, að gefa sér að það að þú fáir aukalega greitt fyrir aukavaktir verði meiri hvati til að vinna aukavaktir og það myndi hjálpa með mönnunarvandann. Það er hins vegar þannig, sem ekki er gert ráð fyrir þegar farið er í svona vegferð, af því að við erum alltaf að hugsa út frá hinum skynsama manni, að í samfélagi okkar hafa orðið gildislægar viðhorfsbreytingar og við verðleggjum frítíma okkar og hvíld og allt sem við gerum allt öðruvísi. Það er því ekki sjálfgefið að þetta verði svona einföld yfirfærsla, ég tala nú ekki um fyrir mannskap sem er búinn að vera nánast í vanmönnuðu kerfi, þ.e. þar sem er takmörkuð auðlind að vinna störfin. Þá þarftu hvíld og það er ekki sjálfgefið að allir séu alltaf tilbúnir í aukahlaupið. Þess vegna hefur þetta aðeins snúist upp í andhverfu sína. Þú fyllir hraðar upp í kvótann, sem er jákvætt, þú færð þá þína hvíld, en þetta hefur birst þannig m.a. á Landspítalanum og á jafn stórri stofnun að það er vandasamt að manna vaktir. 

Forseti. Hæstv. ráðherra nefndi hér áðan áhrif ferðamanna og vaxandi fjölda þeirra á heilbrigðiskerfið og heilbrigðisþjónustu og þann kostnað sem því fylgir. En í morgun lýsti ríkislögreglustjóri yfir hættustigi á landamærunum vegna mikils fjölda hælisleitenda og fyrirsjáanlegrar mjög verulegrar aukningar í þeim efnum. Þetta er ekki allt vegna komu flóttamanna frá Úkraínu sem er í rauninni á margan hátt sértilvik, tímabundið neyðarástand í samræmi við það sem stefnu Sameinuðu þjóðanna í flóttamannamálum var ætlað að takast á við. Það sem ég spyr hæstv. ráðherra um er kostnaðurinn í ljósi yfirlýsinga hans um kostnaðinn við að sinna ferðamönnum: Hver er kostnaðurinn við móttöku hælisleitenda? Þeir geta komið hingað af ýmsum ástæðum og margir að freista gæfunnar og fjöldi þess fólks sem það gerir fer mjög vaxandi vegna þeirra skilaboða sem íslensk stjórnvöld hafa sent út, eins og hæstv. dómsmálaráðherra lýsti hér í morgun, að ástæðan fyrir því að hlutfallslega miklu fleiri sæki hingað sé sú að við bjóðum upp á miklu meira en flestir aðrir. Hver er kostnaðurinn við þetta? Hann hlýtur að vera einhver því að áhrifin af þessu, eins og hæstv. dómsmálaráðherra lýsti í morgun, eru mjög veruleg og hafa nú orðið til þess að ríkislögreglustjóri lýsti yfir hættustigi á landamærunum vegna fyrirsjáanlegrar þróunar.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir að koma inn á þetta og draga fram þessa mynd hér þegar er búið að taka stöðuna upp á hættustig af því að vissulega skiptir miklu máli að öll okkar kerfi geti tekið á móti. Þetta er sanngjörn spurning um það hver kostnaður fyrir heilbrigðiskerfið er. Í þessu samhengi erum við með samræmingarnefnd og hóp úr þremur ráðuneytum, félagsmálaráðuneyti, dómsmálaráðuneyti og menntamálaráðuneyti. Síðan erum við með fulltrúa þar inni. Fyrirkomulagið á þessu er þannig að við förum með hvern og einn í gegnum heilsufarsskoðun og þá vísa ég til stórs hluta af þessum hóp sem er móttaka þeirra sem eru að koma frá Úkraínu. Þeir þurfa að fara í gegnum ákveðna heilsufarsskoðun þegar þeir koma til landsins og er sá kostnaður tekinn sérstaklega og greiddur til samræmis við kostnaðinn við að fara með hvern og einn í gegnum þessa skoðun. Þetta er tekið reglubundið saman. Þetta eru um 1.500 einstaklingar hingað til. Þeir verða vafalítið fleiri og við reynum að vanda okkur við það. Það væri óvarlegt af mér að flagga tölunum, þær koma svona jöfnum höndum. Það er kannski vika síðan ég sá síðasta yfirlit og það er alla vega haldið vel mjög vel utan um kostnaðinn þegar kemur að heilbrigðiskerfinu.

Frú forseti. Ég er ánægður að heyra að haldið sé vel utan um kostnaðinn þó að ráðherrann sé ekki með tölurnar á takteinunum, sem er kannski eðlilegt. Það er líka eðlilegt að sú sérstaka aðgerð sem við erum að fara í með öðrum þjóðum vegna stríðsins í Úkraínu sé skilgreind sérstaklega. En það sem ég var helst að leita eftir var hvort heilbrigðiskerfið væri með einhverjar viðmiðanir um hvernig kostnaður þess myndi þróast í ljósi þess mikla fjölda sem ríkislögreglustjóri gerir nú ráð fyrir að mæti hér og muni aukast af ástæðum sem hæstv. dómsmálaráðherra nefndi áðan, það sem Ísland hefur að bjóða. En það virðist vera margt óljóst í heilbrigðiskerfinu og annars staðar. Það skortir gögn, eins og hæstv. heilbrigðisráðherra nefndi hér áðan, og menn eru svona að skipa starfshópa og skoða hitt og þetta. Eitt af því sem menn virðast ekki hafa hugmynd um er hvað neysluskammtur fíkniefna er, af því að þetta kom til umræðu áðan. Ég spurði hæstv. ráðherra að þessu í skriflegri fyrirspurn og þegar svarið barst, seint og um síðir, ef svar skyldi kalla, þá kom þar fram að menn vissu það ekki. Engu að síður var ríkisstjórnin búin að leggja fram frumvarp og berjast fyrir því að lögleiða neysluskammta fíkniefna. Svo kemur á dæmið að þeir vita ekki hvað það er. Lokasetningin í svari hæstv. ráðherra er kostuleg, svo ég lesi hana, frú forseti: „Áætlað er að starfshópurinn ljúki störfum“ - þetta er 13 manna starfshópur - „á haustdögum 2022 og má í kjölfar þess gera ráð fyrir að þá muni liggja fyrir hver sé neysluskammtur ávana- og fíkniefna, en á þessari stundu liggur slík skilgreining ekki fyrir.“ Frú forseti. Sýnir þetta ekki bara fáránleika áforma ríkisstjórnarinnar um lögleiðingu fíkniefna á grundvelli neysluskammta? Ríkisstjórnin var búin að leggja fram frumvarp og berjast fyrir því en vissi ekki hvað hún væri að tala um.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir spurningarnar. Hv. þingmaður lauk fyrri spurningu sinni í andsvari áðan sem sneri að álagi á heilbrigðiskerfið með því að vísa í orð mín um að við þurfum að draga fram heildarmynd af áhrifum af fjölgun og breyttri aldurssamsetningu, komum ferðamanna, og kom inn á flóttamenn í þessu samhengi. Það er hárrétt, hvernig eigum við að fara að því að meta fjárþörfina og mönnunina öðruvísi en að draga þetta fram og setja þetta í samhengi við það hvað við þurfum marga í hverja stétt? Við ætlum að taka ákvörðun um það hvað við eigum að byrja með marga í námi í hverri stétt. Við bara verðum að komast þangað og ég hef sett vinnu í gang varðandi það. Ég gæti auðvitað varðandi afglæpavæðingarfrumvarp ríkisstjórnar, sem hefur komið hér fyrir þingið tvisvar, ef ég man rétt tvisvar, komið með sama kostulega svarið. Ég var alveg ærlegur í því svari og þetta var ágætisspurning. Ég bara hef ekki hugmynd um það hvernig svona neysluskammtur ætti að vera. Ég veit að það eru svo ólík sjónarmið í þessum starfshópi sem ég hef skipað og ég dró bara alla að borðinu; ríkislögreglustjóra, embætti landlæknis, þá sem eru að vinna að skaðaminnkandi úrræðum, fulltrúa frá notendum og notendahópum, bara alla sem hafa eitthvað um málið að segja vegna þess að sjónarmiðin eru svo ólík. Ef við höfum þá hugmynd að við ætlum að fara eitthvað áleiðis í þessum efnum þá verðum við að draga þetta fram. Það er verkefnið.

Virðulegur forseti. Ég mun hér í stuttu máli gera grein fyrir helstu atriðum fjárlagafrumvarpsins fyrir árið 2023 hvað varðar þau málefnasvið sem undir mitt ráðuneyti heyra. Samkvæmt frumvarpinu liggur fyrir að heildarútgjöld til þeirra tveggja málefnasviða sem hér undir falla, þ.e. landbúnaðar og sjávarútvegs, eru rúmir 28 milljarðar. Þau skiptast þannig að um 7 þeirra fara til sjávarútvegs og fiskeldis og um 21 til landbúnaðar. Mikil gerjun á sér stað í íslenskri matvælaframleiðslu um þessar mundir og sífellt koma upp spennandi hugmyndir og verkefni en ekki síst hugmyndir um nýjar leiðir til að skapa verðmæti úr hráefnum sem áður voru talin úrgangur. Íslenskur sjávarútvegur dregur að landi eina og hálfa milljón tonna af villtum fiski. Íslenskur landbúnaður sér okkur fyrir ýmsum vörum, sérstaklega kjöti og mjólkurvörum. Þar eru veruleg sóknarfæri bæði í kornrækt og garðyrkju. Fiskeldið stækkar á hverju ári auk þess sem spennandi er að fylgjast með landeldinu. Það eru heljarmikil tækifæri í matvælaframleiðslu á Íslandi. Við höfum hreint vatn, jarðhita, hreina orku og jarðnæði og ef við nýtum þessi tækifæri á skynsamlegan hátt þá getur Ísland lagt enn meira af mörkum í því stóra verkefni að fæða mannkynið sem fer sífjölgandi. Hvað sjávarútvegsmálin varðar eru helstu breytingar þær að fjárheimild málaflokksins lækkar nokkuð skarpt eða um 2 milljarða, sem er einfaldlega vegna byggingar á nýju hafrannsóknaskipi, en það verkefni er nú fullfjármagnað. Skipið er í smíðum í skipasmíðastöðinni Astilleros Armón í Vigo á Spáni. Það skip verður mun fullkomnara að öllu leyti en það sem það leysir af hólmi, sem er Bjarni Sæmundsson, sem er orðinn hálfrar aldar gamall. Ein af forsendum þess að við Íslendingar getum tekist á við þær breytingar sem eiga sér stað á umhverfi hafsins og vistkerfi þess eru viðamiklar hafrannsóknir og þetta nýja skip mun gjörbylta aðstæðum til hafrannsókna hér við land. Það verður sparneytnara og er smíðað með tilliti til þess að hægt sé að skipta um orkugjafa í því þegar það verður raunhæft. Hafrannsóknir og efling þeirra eru eitt þeirra mála sem ég tel að við þurfum að gera miklu betur í og raunar held ég að þó að við séum ósammála um margt tengt fiskveiðistjórnarkerfinu séum við öll sammála um gildi þess að styðja og styrkja hafrannsóknir. Það er ekki nóg að eiga öflug skip ef þau liggja bundin við bryggju. Því er mikilvægt að efla Hafrannsóknastofnun á næstu árum enn frekar. Þess vegna hef ég í hyggju að vinna að því á næstu árum að styrkja og efla hafrannsóknir við Ísland þannig að við getum skilið betur þær breytingar sem eru að eiga sér stað í hafinu og til þess að við getum aðlagast þeim. Það er mikilvægt nú þegar hagvöxtur hefur tekið við sér, og á næstu árum lokum við því mikla gati sem er í ríkisfjármálunum, að við forgangsröðum hafrannsóknum ofarlega og ekki síst þá vöktun og grunnrannsóknum. Framlög til landbúnaðar eru að mestu leyti óbreytt að raungildi á næsta ári en þau framlög eru eðlilega tengd gildandi búvörusamningum. Á næsta ári fer fram seinni endurskoðun þeirra samninga og við það gefst tilefni til að líta yfir þróun í landbúnaðinum síðustu árin og velta því fyrir sér hvort samningarnir hafi virkað til að ná markmiðum stjórnvalda. Það er ljóst að næstu sex til sjö ár verða afgerandi um það hvort við náum markmiðum stjórnvalda í loftslagsmálum og þar eru bændur lykilleikendur. Það eru fáar ef nokkrar greinar sem hafa jafn mikil tækifæri til að binda kolefni og bændur en til þess þurfa þeir að fá til þess verkfæri. Að sama skapi hefur innrás Rússa í Úkraínu sýnt okkur með ótvíræðum hætti að við þurfum að taka hugtakið fæðuöryggi alvarlega. Virðulegur forseti. Undanfarin ár hefur fiskeldið vaxið hraðar en nokkur önnur atvinnugrein á Íslandi, að ég hygg. Slíkum vexti hafa fylgt ákveðnir vaxtarverkir. Þess vegna verða heimildir Matvælastofnunar auknar á næsta ári til að efla eftirlit með sjókvíaeldi þannig að stofnuninni verði kleift að fara í fyrirvaralausar úttektar á ástandi kvía undir sjávarborði og þá aukast einnig umsvif Fiskeldissjóðs vegna breytinga á fyrirkomulagi gjaldtöku af fiskeldi. Ég setti af stað umfangsmikla stefnumótun í þessum málaflokki til að við getum þróað kerfið með þeim hætti að sem mest verðmæti verði til á Íslandi og verði eftir á Íslandi og lágmarkað áhættuna sem þessi starfsemi hefur sannarlega í för með sér. Rétt er að nefna líka fyrirhugaða aukna samlegð milli skógræktar og landgræðslu, aukin hlutverk þeirra stofnana og þeirra málaflokka í loftslagsmálum. Ég vænti þess, virðulegi forseti, að hér verði góð umræða um þessa mikilvægu kafla frumvarpsins og að fjárlaganefnd taki þessi mál ítarlega til skoðunar.

Frú forseti. Fyrir rúmum 20 árum voru lagagreinar samþykktar í lögum um stjórn fiskveiða sem sérstaklega voru ætlaðar til að vinna gegn samþjöppun aflahlutdeildar. Álitið var þá að samþjöppun væri skaðleg, sérstaklega þegar haft væri í huga hversu mikilvæg útgerð fiskiskipa væri fyrir íslenskan þjóðarbúskap og við því þyrfti að bregðast. Of sterk yfirráð fárra aðila yfir fiskveiðiauðlindinni þýði að viðkomandi fái of mikil völd í þjóðfélaginu og staða þeirra sé of sterk gagnvart stjórnvöldum. Samþjöppun geti beinlínis reynst hættuleg fyrir þjóðina, sérstaklega ef viðkomandi standa sig ekki í því að skapa sem mest verðmæti úr auðlindinni, flytji t.d. fisk óunninn úr landi í stórum stíl. Tilfærsla milli byggða reynist skaðleg sveitarfélögum og tilfærsla milli útgerðarflokka geti leitt til þess að minni útgerðir fari halloka. Eins og lögin hafa síðan verið túlkuð þá má einn aðili ráða yfir 12% kvótans og því til viðbótar eiga 49,99% hlut í öllum hinum fyrirtækjunum sem ráða yfir þeim 88% sem út af standa. Þannig getur eigandi eins útgerðarfélags ráðið yfir meira en helmingi kvótans sem árlega er úthlutað. Slíkt gengur augljóslega þvert á anda laganna um að vinna gegn samþjöppun. Á þingmálaskrá má sjá að hæstv. matvælaráðherra gerir ráð fyrir að leggja fram frumvarp í mars á næsta ári þar sem brugðist verður við ábendingum í skýrslu Ríkisendurskoðunar frá árinu 2019 einmitt í þessum efnum. Um mitt ár 2020 skilaði verkefnisstjórn um bætt eftirlit með fiskveiðiauðlindinni ítarlegri skýrslu þar sem brugðist var við með skýrum hætti vegna athugasemda í skýrslu Ríkisendurskoðunar, m.a. um tengda aðila og raunveruleg yfirráð. Er hæstv. ráðherra ósammála hugmyndum verkefnisstjórnarinnar í þessum efnum? Hvaða aðrar og betri hugmyndir hefur hæstv. ráðherra?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Við höfum raunar átt skoðanaskipti fyrr hér á vettvangi þingsins um nákvæmlega þetta mál en þá hafði þingmálaskrá mín fyrir þetta þing ekki komið fram, eðlilega. Í henni kemur fram, eins og hv. þingmaður bendir á, fyrirheit og áform um að leggja fram frumvarp á 153. þingi um að setja viðurlög við brotum á fiskveiðistjórnarkerfinu í samræmi við skýrslu Ríkisendurskoðunar sem liggur fyrir og hefur legið fyrir um allnokkurt skeið. Ég er ekki ósammála hv. þingmanni eða þeirri skýrslu sem hv. þingmaður vísar til um það með hvaða hætti skuli bregðast við þeirri stöðu. Ég vil hins vegar segja það að í ljósi þess hversu mikilvægt það er að undirbyggja löggjöfina vel þá kaus ég, frekar en að gera ráð fyrir því að frumvarpið væri tilbúið alveg á fyrstu vikum þingsins, að setja það frekar á seinni part komandi þings en vonast auðvitað til þess að það líti dagsins ljós fyrr en síðar því að ég tel að þetta sé afar mikilvægur þáttur í umbúnaði fiskveiðistjórnarkerfisins. Auk þess mun ég í næstu viku kynna verkefni sem lýtur að því að fara sérstaklega í saumana á stjórnunar- og eignatengslum í sjávarútvegi.

Frú forseti. Eitt af forgangsmálum Samfylkingarinnar snýr einmitt að þessu efni og ég er fyrsti flutningsmaður að frumvarpi um það og ég vona að hæstv. ráðherra geri svo lítið að fletta því frumvarpi áður en hún klárar að semja sitt eigið. Samþjöppun í sjávarútvegi er mikil og fáir útgerðarrisar verða stöðugt ríkari og valdameiri í samfélaginu og það er staðreynd. Takmörkuðum gæðum er haldið hjá fáum útvöldum. Við í Samfylkingunni höfum kallað eftir breytingu á þessu frá stofnun flokksins og bent á að einfaldasta leiðin að réttlátara kerfi sé útboð á aflaheimildum, að á hverju ári haldi kvótahafar t.d. 95% af úthlutuðum kvóta, en 5% fari í útboð með leigusamningum til ákveðins tíma. Þar með finnum við verðið sem útgerðirnar eru í raun tilbúnar til að greiða fyrir veiðiheimildir og opnun fyrir nýliðun í greininni, sem er afar mikilvægt að gera. Kerfið er lokað í dag. Það er auðvelt að semja útboðsreglur sem draga úr samþjöppun og gæta að byggðasjónarmiðum. Útboð er hin almenna regla og viðhöfð þegar ríkið úthlutar réttindum eða verkefnum til fyrirtækja. Forréttindaúthlutun sem tíðkast í sjávarútvegi gengur gegn stefnu jafnaðarmanna. Í dag greiða útgerðirnar rúmar 17 kr. í veiðigjald fyrir kíló af þorski sem rennur í ríkissjóð en leiguverðið er rúmar 400 kr. samkvæmt vef Fiskistofu um aflamarksviðskipti, útboði útgerða sín á milli. Þar gilda markaðslögmálin og krónurnar renna í vasa útgerðarmanna og þaðan í vasa erfingja þeirra líkt og stærsti hluti arðseminnar af nýtingu auðlindarinnar og óréttlætið og ójöfnuðurinn viðhelst og erfist. Ætlar hæstv. matvælaráðherra að láta óréttlætið viðgangast á hennar vakt?

Virðulegur forseti. Ég hef nú leyft mér að segja það í þeirri stóru og umfangsmiklu vinnu sem nú stendur yfir undir yfirskriftinni Auðlindin okkar, að við ætlum að leyfa okkur að freistast ekki til þess að slá einhver sjónarmið út af borðinu og það sé þannig að í fullri einlægni séu allar hugmyndir jafn vægar og að þær eigi að vega og meta og þar með talið þau sjónarmið sem hv. þingmaður talar fyrir og mér er kunnugt um að hennar flokkur hefur gert og raunar fleiri flokkar í þinginu. Ég hef hins vegar haldið því um leið til haga að við í VG höfum efasemdir um að markaðurinn sé góður húsbóndi í þessum efnum og muni leysa þau mál sem þarna eru fyrir hendi, kannski fyrst og fremst vegna þess að þá erum við kannski einmitt að toga í þá átt að við aukum líkur á samþjöppun í greininni. Mér er kunnugt um og það kom raunar fram í máli hv. þingmanns að hún telur að hægt sé að búa svo um hnútana að það sé gætt að félagslegum sjónarmiðum og byggðasjónarmiðum í væntanlegum útboðsreglum. Það kann að vera að það sé möguleiki en við skulum skoða það í þeirri vinnu sem nú stendur yfir. En jafnframt vil ég geta þess, vegna þess að hér erum við að tala um samþjöppun og tengda aðila í sjávarútvegi, að það er raunar ekki bara vandamál eða viðfangsefni í sjávarútvegi heldur í fjöldamörgum öðrum greinum íslensks samfélags.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka tækifærið til að fá að hitta ráðherrann hér og spyrja hana. Ég hef það á tilfinningunni að staða sauðfjárbænda og nautgripabænda sé afar erfið um þessar mundir og hafi verið það lengi, að tekjurnar dugi einfaldlega ekki fyrir rekstrarkostnaði. Það hefur á ýmsan hátt verið komið til móts við bændur varðandi áburðarkostnað sem hefur hækkað upp úr öllu valdi undir þeim kringumstæðum sem eru í samfélaginu, en það virðist bara ekki duga. Kjarasamningar liðinna ára hafa algjörlega siglt fram hjá bændum. Mér er t.d. ekki kunnugt um að lífskjarasamningurinn hafi snert þeirra buddu eða heimili bænda í landinu. En núna þegar brugðist er við og landbúnaðarafurðir hækka nokkuð þá heyrast köll af vinnumarkaðinum um að slíkar hækkanir þurfi að bæta í næstu kjarasamningum, án þess að bændur hafi fengið nokkrar kjarabætur sem neinu nemur á undanförnum árum. Því velti ég fyrir mér, ágæti ráðherra undir þessum kringumstæðum: Ég hef verið hér í þessum sal í tíu ár og tekið þátt í fjölmörgum tilraunum til að laga kjör bænda en þær virðast einhvern veginn ekki hafa lánast hjá okkur hér í þinginu. Þrátt fyrir góðan vilja hefur okkur ekki tekist að bæta kjör bænda. Ég spyr okkur og ég spyr ráðherrann: Hvað er til ráða til þess að bændur í þessu landi geti búið við þau kjör sem við hin gætum sætt okkur við?

Virðulegur forseti. Þetta er afar mikilvægt sjónarhorn sem hv. þingmaður dregur hér fram og er auðvitað eitt af lykilviðfangsefnum míns ráðuneytis. Ég vil hins vegar geta þess að þegar við erum að tala um sauðfjárrækt og nautgriparækt er staðan þannig núna að viljinn í matvælaráðuneytinu er algerlega skýr. Ég veit að hv. þingmaður hefur tekið eftir því að við öfluðum sérstaks fjár, í fyrsta lagi við fjárlagagerð yfirstandandi árs um 700 milljónir vegna áburðarhækkunar og síðan í samræmi við tillögur spretthópsins vorum við að auka um 2,5 milljarða á yfirstandandi ári þar að auki. Raunar er gaman að geta sagt frá því í dag að rúmar 900 millj. kr. voru greiddar út fyrir hádegi í dag til einmitt bænda. Þetta kemur ekki utan úr blámanum heldur er þetta í raun og veru rekið áfram af pólitískum vilja og skýrri sýn á það að þarna var komið að því að stjórnvöld yrðu að stíga inn í ástand sem var óbærilegt fyrir þessar stéttir og fyrir þennan hóp, bæði vegna fæðuöryggissjónarmiða en líka vegna þess að afkoman er einfaldlega áhyggjuefni fyrir. Og það er það sem sérstaklega hefur verið rætt um í sauðfjárræktinni að hafi verið erfið staða í raun áður en kom til, hvort sem er álags vegna Covid eða vegna stríðsástands. Hvernig getum við tryggt það að afkoma bænda sé með viðunandi hætti? Við erum með gríðarlega öflugt stjórntæki sem eru búvörusamningar, stjórntæki sem við getum nýtt til þess að ná fram áherslum stjórnvalda í landbúnaði til lengri framtíðar. Við þurfum að þora að taka þá samninga upp með þeim hætti að við séum að horfa til þess að hvatarnir í þeim kerfum dragi okkur í rétta átt, að við séum að einfalda kerfið, gera það skýrara, fækka mælikvörðum og gera það þannig að raunverulegur sómi sé að því fyrir íslenskan landbúnað.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi góðu svör. Hún mun fá minn stuðning til að halda áfram að bæta kjör bænda, það er ljóst. Ég held að það hafi verið árið 2015 sem við ákváðum hér í þinginu að taka út vörugjöld og tolla af þúsundum vöruflokka, þar á meðal hundruðum landbúnaðarafurða. Þrátt fyrir að þingið hafi gert það þá eru mjög margir vöruflokkar landbúnaðarvara; grænmeti og ávextir og aðrar slíkar vörur, fjórum til sex sinnum dýrari á Íslandi þrátt fyrir að hér séu engir verndartollar. Hér hefur verið kallað eftir því á síðustu dögum að verndartollar á franskar kartöflur verði felldir niður. Það er hætt að framleiða franskar kartöflur á Íslandi, því miður, mér finnst það mjög mikil afturför og auðvitað er þá eðlilegt að ekki séu verndartollar til staðar. En ég hjó eftir því að veitingamaður sagði um daginn að það myndi lækka hvern skammt af frönskum um 300 kall ef verndartollar yrðu teknir af. Ég hafði þá samband við veitingamanninn og benti honum á hvernig það hefði gengið á undanförnum árum þegar við höfum fellt niður tolla og vörugjöld af hundruðum vöruflokka, að ég kannaðist ekki við að einn einasti kjósandi hefði haft samband við mig og þakkað mér og þinginu fyrir það að þessi vörugjöld hefðu verið felld niður, vegna þess að það fann enginn fyrir því þrátt fyrir að við værum að tala um 15–20 milljarða á ári. Þetta eru engir smápeningar þegar búið er að deila þessu á okkur öll. Ég spurði veitingamanninn hvort hann ætlaði að standa við það að lækka skammtinn af frönsku kartöflunum um 300 kall, en það kom ekkert svar. Ég spyr hæstv. ráðherra því: Hvernig getum við búið við það að vera sífellt að lækka tolla og vörugjöld, sem ég er algerlega sammála að við gerum, en það skilar sér aldrei til þeirra sem eiga að fá það? Hvernig förum við að því að breyta því?

Virðulegur forseti. Eins og hv. þingmaður bendir á þá er þetta viðvarandi áhyggjuefni, þ.e. þegar um er að ræða ákvörðun stjórnvalda sem á að koma neytendum og öllum almenningi til góða og það skilar sér ekki. Við höfum auðvitað fjöldamörg dæmi um þetta og ekki bara í tengslum við það sem hv. þingmaður nefnir hér varðandi vörugjöld eða tolla heldur líka í fleiri atriðum. Ég vil bara segja þá, vegna þess að hluti af þessu heyrir sannarlega undir mitt ráðuneyti og hluti af þessu tollaumhverfi heyrir þar undir þó að tollalögin sem slík heyrir auðvitað undir fjármálaráðherra, að við verðum að horfast í augu við það að ábyrgð þeirra sem taka ákvarðanir um verð er mjög mikil. Ábyrgð verslunarinnar og þjónustunnar er mjög mikil og ekki síst á dýrtíðartímum eins og nú eru, vegna þess að verðið í matarkörfunni er svo stór partur af kjörum vinnandi fólks. Þess vegna þurfa ákvarðanir sem þessar að endurspeglast þar. Hvað síðan varðar þessi almennu sjónarmið sem hv. þingmaður talaði fyrir varðandi samspil tollaumhverfis og innlends landbúnaðar þá er þetta auðvitað einstigi sem er snúið að feta. Við þurfum alltaf að gæta að báðum sjónarmiðunum og líka því að þegar við eigum í samningaviðræðum, hvort sem er við Evrópusambandið eða aðra aðila varðandi þessi viðskiptamál, þurfum við að gæta að hagsmunum innlendrar matvælaframleiðslu. En það er mál sem við leysum ekki í þessum fyrirspurnum hér en verður viðvarandi þáttur í fæðuöryggi.

Virðulegur forseti. Ég tel mig knúinn til að spyrja hæstv. matvælaráðherra ráðherra úti í auðlindir þjóðarinnar, sjálfa þjóðarauðlindina, auðugustu fiskimið heims sem eru samkvæmt lögum í eign þjóðarinnar. Í fjárlagafrumvarpinu er áætlað að tekjur ríkissjóðs vegna áfengisgjalds verði 25,5 milljarðar íslenskra króna. Í frumvarpinu segir einnig að tekjur ríkissjóðs af veiðileyfagjaldi séu áætlaðar 5 milljarðar kr. Þetta þýðir að tekjur ríkissjóðs af áfengisgjaldi verða þrefalt meiri en af veiðigjaldi, 25,5 milljarðar á móti rúmum 8 milljörðum. Hvernig stendur á því að við getum ekki fengið meira fyrir auðlindarentuna af sjávarauðlindinni en af áfengisdrykkju landsmanna? Áfengi er ekki þjóðareign. Sjávarauðlindin er það hins vegar. Hvernig stendur á þessu? Hér skila sjávarútvegsfyrirtækin milljarðahagnaði ár eftir ár og jafnvel tugmilljarða án þess að þjóðin fái nema brot af ábatanum. Í ofanálag er svo kvótakerfið búið að rústa sjávarbyggðum en engu að síður má aldrei gera neitt fyrir strandveiðimenn. Ég sit í samráðshópi hæstv. ráðherra um sjávarútveginn. Þrátt fyrir það getum við gripið strax til aðgerða sem geta skilað miklum árangri, aðgerða sem allir sjá nú þegar að þörf er á. Þessar aðgerðir eru í fyrsta lagi hækkun veiðileyfagjalds, í öðru lagi aukið frelsi til handfæraveiða. Hækkun veiðileyfagjaldanna er ekki flókið mál. Við hækkum einfaldlega gjaldið líkt og gert er með öll önnur gjöld ár hvert. Við vitum öll að það þarf að auka frelsi til handfæraveiða og tryggja strandveiðum a.m.k. 48 veiðidaga. Af hverju getum við ekki sammælst um það strax í stað þess að bíða eftir niðurstöðum starfshóps hæstv. ráðherra? Það er ekki hægt að setja svona einföld mál í nefnd. Við erum kosin til að hafa skoðanir og til að fylgja fram stefnu okkar flokka en ekki útvista því til starfshópa eða nefnda. Þetta eru sáraeinföld mál.

Virðulegur forseti. Það er náttúrulega í grunninn ekki mjög hjálplegt að bera saman einhverjar handvaldar upphæðir í efnahagslífi okkar og ætla með því að segja einhverja stóra sögu. Við getum bara fundið einhverja tölu, eins og tekjur af virðisaukaskatti, eða eins og hv. þingmaður gerir hér, áfengisgjald. Það hjálpar bara ekki neitt. Við getum þá farið að vega og meta lýðheilsusjónarmiðið á móti og hvað þau kosta o.s.frv. En ég vil segja við hv. þingmann, af því að ég saknaði hans reyndar á fundi samráðsnefndar um sjávarútveg í gær þar sem við vorum að ræða hafrannsóknir, að ég er algerlega sammála hv. þingmanni um það að við eigum ekki að bíða eftir niðurstöðu þessa starfshóps og þessarar vinnu til að gera þær breytingar sem liggja í augum uppi, enda eru mál á minni þingmálaskrá sem fjalla sérstaklega um sjávarútvegsmál, eins og hv. þingmaður veit. En að halda því fram að þær breytingar sem þarf að gera og næst vonandi sátt um að gera á þessu kerfi okkar séu sáraeinfaldar - því hafna ég. Ef svo væri þá væri væntanlega búið að ráðast í þær breytingar. Það er sannarlega rétt að við erum kosin á þing vegna þess að við aðhyllumst pólitísk sjónarmið sem við leggjum síðan í dóm kjósenda og könnum stuðning við einstakar áherslur, en um leið þegar við förum í framboð og myndum ríkisstjórnir þá leggjum við líka til grundvallar ákveðna nálgun, ákveðin vinnubrögð. Ég hef gert það og ég hef lagt áherslu á það að sum verkefni eru af þeirri stærðargráðu að við eigum að leggja töluvert á okkur til að freista þess að ná breiðri samstöðu um raunverulegar umbætur þegar um er að ræða eign þjóðarinnar. Aðferðin sem snýst um það 

Virðulegur forseti. Ég biðst afsökunar á að hafa ekki komist á fundinn í gær hjá samráðshópnum, ég var því miður upptekinn við umræðu fjárlaga í gær. Talandi um það að setja undir sig hausinn og það að hækka veiðileyfagjald sé kerfisbreyting - ég er ekki einu sinni að spyrja um kerfisbreytingu, ég var ekki að spyrja um hana. Ég var bara að spyrja um hækkun á veiðileyfagjaldi. Það eru hækkanir á gjöldum í þessu fjárlagafrumvarpi og á hverju einasta ári, á alls konar gjöldum hingað og þangað, án þess að farið sé í kerfisbreytingu. Þetta er bara spurning um það að í núverandi fiskveiðistjórnarkerfi sé veiðileyfagjald hækkað. Þessi ríkisstjórn lækkaði veiðileyfagjaldið á síðasta kjörtímabili án kerfisbreytinga. Ég er að tala um að það eigi að hækka það og að þjóðin, ríkissjóður landsmanna, sameignarsjóður þjóðarinnar, eigi að fá meira fyrir auðlindarentuna af þjóðarauðlindinni. Um það er spurningin og það er einföld spurning. Það er ekkert að setja undir sig hausinn, það er bara ekki þannig. Og varðandi það að ég sé að setja hluti í samhengi sem á ekki við þá, þá er allt afstætt í heiminum og þetta er alveg klárt mál, við sjáum það út frá ríkissjóði að hann fær 25,5 milljarða af áfengisdrykkju landsmanna en bara 8 milljarða af þjóðarauðlindinni. Það er auðvitað „relatíft“ en sýnir hversu lítill peningur kemur í ríkissjóð af þjóðarauðlindinni, það sýnir það, setur það í samhengi við annað. Við eigum ekki bara að tala um 8 milljarða án samhengis við annað, þá er maður ekki staddur neins staðar. Það er það sem verið er að gera. En það er með ólíkindum hvernig þessi ríkisstjórn vinnur. Ég var kosinn hingað á Alþingi til að hafa skoðanir og fylgja stefnu flokksins, svo það liggi alveg fyrir. En þegar kemur að skoðunum hæstv. ráðherra og stefnu þessarar ríkisstjórnar þá er málið sett í nefnd, sett í starfshóp, skoðunum útvistað. Ég er kominn til þessarar stofnunar sem á að hafa skoðanir, en nei, þetta er sett í starfshóp. Ég hef unnið í svona starfshóp og veit alveg hvernig þeir vinna. Þetta eru tæknilegir starfshópar. 

Virðulegur forseti. Eitt verð ég nú að leiðrétta í máli hv. þingmanns þegar hann fullyrðir það hér í ræðustóli Alþingis að veiðigjöldin hafa verið lækkuð. Það er mikilvægt að átta sig á því að veiðigjöldin eru afkomutengd þannig að þegar afkoman batnar þá hækka veiðigjöldin. 

Frú forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir skemmtilega stefnuræðu þar sem hæstv. ráðherra lét í ljós hvaða sýn ráðherrann hefur á þessum málum, sumt ekki alveg í samræmi við restina af ríkisstjórninni, en það er bara gott. Mig langaði að byrja á að ræða um blessuð veiðigjöldin. Mig langaði fyrst taka þau mjög einfaldlega fyrir og ekki flækja málið um of. Þannig er í dag að þau veiðigjöld sem sjávarútvegurinn borgar duga ekki til þess að greiða fyrir þá þjónustu sem ríkið er að sinna í tengslum við sjávarútveginn. Þá er ég að tala um kostnað við Fiskistofu, kostnað við hafrannsóknir og kostnað við löggæsluhluta Landhelgisgæslunnar. Í raun má segja að ríkið sé að borga með sjávarútvegi og mig langar að heyra frá hæstv. ráðherra hvort hún telji ekki vera dálítið rangt að það sé svoleiðis. Í öðru lagi langar mig örstutt að spyrja ráðherra um hvort hún hefði ekki áhyggjur af - af því að hér var talað um samþjöppun í sjávarútveginum - of mikilli samþjöppun í fiskeldi, sér í lagi sjókvíaeldi þar sem þetta eru mikið til erlendir aðilar. Telur hæstv. ráðherra þetta ekki vera áhyggjuefni og er allt þetta sjókvíaeldi ekki tímaskekkja umhverfislega séð?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnirnar. Nefna má í fyrsta lagi það sem lýtur að þeirri þjónustu sem sannarlega er þörf á til að Hafró geti veitt stjórnvöldum ráðgjöf um ráðstöfun afla sem heimilt er að draga að landi hverju sinni. Þá er auðvitað frá svo mörgum sjónarhornum alveg gríðarlega mikilvægt að við fjármögnum þetta með viðeigandi hætti. Það er þó þannig að eftir því sem breytingum á lögum um opinber fjármál o.s.frv. hefur undið fram þá höfum við horfið frá því að horfa til markaðra tekna, þ.e. að við værum með tiltekið fjármagn í tiltekin verkefni. Því ætla ég að leyfa mér að svara þessu með þeim hætti að ég bara myndi fagna því ef hv. fjárlaganefnd myndi horfa sérstaklega til þess að Hafrannsóknastofnun sinnir ákveðinni vöktun og grunnrannsóknum sem erfitt er að skera niður vegna þess að þetta er í raun og veru glugginn okkar inn í það hversu mikinn afla við megum draga að landi og er þar með ákveðin breyta í okkar hagstjórn. Því finnst mér að við þurfum að horfa kannski með svolítið öðrum hætti á þennan þátt stofnunarinnar. En af því að hv. þingmaður spyr um sjókvíaeldið þá erum við með það undir núna og það er löngu tímabært að gera það. Heildarúttekt Ríkisendurskoðunar á stöðunni í sjókvíaeldi á Íslandi, fiskeldi, og samningur við Boston Consulting Group um að leggja línurnar fyrir framtíðarstefnumótun í þessari stóru grein. Þar þurfum við auðvitað að horfa til eignarhaldsins rétt eins og annarra þátta. En það sem mest hefur þó verið kallað eftir er skoðun 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og er hjartanlega sammála henni um að við þurfum að efla hafrannsóknir og mér þótti svolítið leiðinlegt að sjá ekki í núverandi fjárlögum neinar áætlanir um það alla vega. Það getur vel verið að þær séu í þessum blessaða varasjóð sem allir eru að fela sig bak við. Það eru engar áætlanir um að efla hafrannsóknir og ég held að nú sé kjörið tækifæri fyrir fjárlaganefnd að skoða hvort ekki sé hægt að auka fjármagn til hafrannsókna og kannski finna leiðir til að ná í fjármagn sem dekkar það frá blessuðum sægreifunum. Að sama skapi þá unnum við sem sitjum í atvinnuveganefnd mjög náið með ráðherra í vor að því að auka heimildir Fiskistofu til eftirlits með veiðum, vegna þess að gögnin sýndu okkur svart á hvítu að það er mikið um brottkast, þvert á það sem forverar hæstv. ráðherra í ráðherrastól höfðu sagt, enda höfðu þeir bara tekið orð útgerðarinnar gild um það. En þótt heimildirnar til eftirlits séu auknar, þá tók ég ekki eftir í fjárlögum að neitt fjármagn væri aukið og í rauninni er jafnvel dregið saman. Ég alla vega lít á það sem mikið áhyggjuefni og vona að hæstv. ráðherra vilji gera betur þar.

Virðulegur forseti. Af því að hv. þingmaður talar sérstaklega um þessi mál sem lúta að eftirlitinu þá er það hárrétt ábending í sjálfu sér og er í vissum skilningi veikleiki á frumvarpinu, ekki síst af því að hv. þingmaður er í atvinnuveganefnd og veit að til lengri tíma er sparnaður af bættu eftirliti. En það er líka veikleiki almennt í áætlanagerð okkar að það er snúið að reikna út með hvaða hætti sá ábati kemur fram eða skilar sér yfir höfuð. En við vitum það og hv. þingmaður veit að þarna erum við að tala um breytingar sem munu skila árangri. Ég tek líka undir þessa þætti sem lúta að vistkerfisnálguninni, svo við klárum þetta varðandi Hafrannsóknastofnun og mikilvægi þess að styrkja hafrannsóknir og ekki síst vöktunina. Við vitum út frá vistkerfum sjávar hverjar ástæður þess eru að sveiflur verða í tilteknum stofnum. Þar höfum við ákveðnar skyldur við alþjóðlega samninga og líffræðilega fjölbreytni o.s.frv., en ekki síður snýst þetta um að skilja betur samspil nýtingar og viðkomu í vistkerfum sjávar, að ég nefni svo ekki alþjóðlegar skuldbindingar okkar og skyldur að því er varðar þetta risavaxna hafsvæði og áhrif loftslagsbreytinga á það. Þetta eru mjög stór mál og ég held að við gætum, með raunverulegri sóknaráætlun fyrir Hafrannsóknastofnun, gert miklu betur en til þess þurfum við að leggja grunn og það er eitt af því 

Frú forseti. Ég byrja á að þakka hæstv. matvælaráðherra fyrir ræðuna hér í upphafi. Mikilvæg mál eru á hennar sviði sem stöðugt þarf að vera að ræða og auðvitað gleðilegt að fjárheimild til málefnasviðsins sé að hækka um 272 milljónir og ánægjulegt að sá spretthópur sem hæstv. matvælaráðherra skipaði 8. júní 2022 hafi skilað af sér og að það séu að raungerast ýmis atriði sem þar voru, bara vegna þess að auðvitað hafa bændur og matvælaframleiðendur fundið fyrir miklum verðhækkunum á alþjóðamörkuðum og svo bætast þarna við, og eru kannski helsta ástæðan, verðhækkanir vegna stríðsins í Úkraínu. Þetta er gott og þarft. En á sama tíma erum við að sjá, kannski eðlilega, þar sem um var að ræða tímabundið framlag, lækkun til stuðnings bænda vegna hækkunar á áburðarverði. Mín spurning til hæstv. ráðherra er hvort við séum ekki örugglega að fylgjast með þróun þessara mála og hvernig staðan á áburðarverði sé í dag í samanburði við það þegar sú ákvörðun var tekin að ráðast í þetta tímabundna framlag, og ef ekki verði breyting þar á, hvernig ráðherrann sjái þessi mál þróast til framtíðar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Eins og kemur fram í máli hans þá voru í raun og veru forsendubreytingar svo aðkallandi á yfirstandandi ári að við þurftum að hafa mjög hraðar hendur. Það dugði okkur ekki bara að bíða og sjá hvernig hlutirnir myndu þróast heldur þurftum við að grípa mjög hratt inn. Það hefur auðvitað ákveðna afgerandi kosti, eins og ég fór yfir hér áðan, bændur eru að sjá þess stað núna síðast í dag, en um leið er það sannarlega rétt að þegar landbúnaðurinn hefur verið studdur um 3,2 milljarða aukalega á yfirstandandi ári vegna þeirra áskorana sem hér er rætt um þá liggur auðvitað fyrir að sumar af þessum áskorunum verða áfram fyrir hendi. Verð á áburði er tiltölulega hátt enn þá. Verð á korni er enn hátt þótt það hafi lækkað. Það er enn þá stríð í Úkraínu, sem er stundum kölluð kornforðabúr Evrópu, og ekkert sem bendir til þess að því ljúki á næstunni. Þess vegna svara ég því játandi, við höldum áfram að fylgjast með stöðu mála. Við ræðum með reglubundnum hætti við helstu innflytjendur á t.d. áburði um væntingar þeirra um verðþróun næstu mánuði. Við fylgjumst líka með ákveðnum vísum um framleiðsluna hvað varðar bæði kjöt og mjólk. Við sjáum ákveðnar breytingar þar og við munum fylgjast með gögnum um ásetning í haust til að átta okkur á stóru myndinni. Þetta eru allt saman tilteknar forsendur sem þurfa að liggja til grundvallar og minnir okkur á það að umhverfi landbúnaðar á Íslandi er síkvikt og við þurfum að vega það og meta frá einum mánuði til annars. En ég vænti þess að það sé öllum mjög ljóst núna sem starfa í innlendum landbúnaði að sú sem hér stendur stendur með innlendum landbúnaði.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. matvælaráðherra fyrir greinargóð svör og ég fagna því og er ánægður með það að hún og hennar ráðuneyti ætli að fylgjast áfram með þróun þessara mála. Þetta hefur kannski sýnt okkur það, öllum hér og heiminum, hvað stríð getur haft mikil áhrif á samfélagið okkar. Það er mjög mikilvægt að tryggja fæðuöryggi og tryggja að matvælaframleiðsla verði hér áfram trygg. Ég ætla svo sem ekki að hafa þetta lengra en ég var ánægður með svör hæstv. ráðherra og treysti henni fullkomlega til að sinna þessum málum áfram.

Frú forseti. Í umræðum um stefnuræðu forsætisráðherra þá vakti ræða hæstv. matvælaráðherra athygli mína og ég verð að segja hrifningu þar sem hún talaði um mikilvægi þess að auka samfélagslega sátt um sjávarútveginn með tilteknum punktum sem hún fjallaði sérstaklega um, gagnsæi, bæði hvað varðar eignatengsl og stjórnunartengsl, og sérstaklega orð hennar um að ráðstöfun almannagæða og dýrmætra veiðiheimilda verði að vera hafin yfir allan vafa. Við sem þjóð berum öll sterkar taugar til greinarinnar og hæstv. matvælaráðherra þekkir það auðvitað manna best hversu stór þessi umræða er í samfélaginu öllu, réttlætisspurningarnar, hver hlutur þjóðarinnar raunverulega er, bæði hvað varðar tímabindingu réttinda, hver eigi auðlindina í reynd og sann og um gjaldtökuna. Mig langar til að spyrja hæstv. matvælaráðherra aðeins nánar út í þessi orð hennar af því að ég veit að þau vöktu athygli margra og eflaust samstarfsflokkanna líka. Ég vil líka spyrja um þá vinnu sem er í gangi og ég þekki það, hún hefur farið rækilega yfir það, en hverjar væntingar hennar eru um það hver afurð vinnunnar verður og hvað hún sér fyrir sér að leggja fram sem ráðherra sjávarútvegsins í frumvörpum fyrir þingið. Ég vil að síðustu að spyrja hana um þetta stóra stef sem mætti kannski segja að hafi verið í umræðunni í sjálfu sér alla tíð en ekki síst í áliti auðlindanefndarinnar frá árinu 2000 um að afnotarétturinn sé takmörkuð eignarréttindi. nýting en ekki eign. Ég vil spyrja hvort hún taki undir það mat og hvort hún taki undir það álit að hér sé um tímabundin og uppsegjanleg réttindi að ræða en líka hvað hæstv. ráðherra sér fyrir sér að leggja fram til Alþingis til meðferðar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er rétt að hér er um að ræða mjög stóra umræðu og alltumlykjandi enda höfum við öll sterkar taugar til þess sem hér er undir. Einmitt þess vegna fannst mér vera tilefni til að nýta þá reynslu sem ég hef af því að sitja í ráðuneyti til að hugsa dálítið ítarlega um aðferðafræðina, ekki bara um markmiðið eða hin pólitísku markmið með því sem hér væri til umfjöllunar, heldur ekki síður að freista þess að nálgast þetta með nýjum hætti, breiðar og með fleiri fundum o.s.frv., sem ég hef farið ítarlega yfir hér og ætla ekki að eyða tímanum í. Hv. þingmaður spyr hreint út: Hver á að verða afurðin? Hvað er það sem ráðherrann ætlar að koma með? Í fyrsta lagi munu hóparnir koma með fyrstu drög að einhvers konar afurð til skoðunar og útfærslu síðar á þessu ári þannig að við erum að tala um að við getum fyrr en síðar farið að vinna með og ræða um afurðir þeirra hópa sem þarna eru að vinna. Þeir eru auðvitað að fjalla um allt frá því að tala um samfélagssáttina og yfir í það að tala um umgengni við sjávarauðlindina eða tækifæri í sjávarauðlindinni og til lengri framtíðar. En í öllum þeim pappírum sem hafa verið undir í þessari umræðu hefur verið talað um heildarendurskoðun og það er það sem við gerum ráð fyrir að verði einhvers konar afurð þessarar vinnu. Annars vegar þarf mjög nauðsynlega að leggja fram frumvarp einfaldlega til að breyta bútasaumi í heildstæða löggjöf. Hv. þingmaður þekkir það vel hversu óþægilegt það getur verið beinlínis að hafa brotakennda löggjöf. En ég get væntanlega, virðulegur forseti, svarað þessu betur í síðara svari.

Frú forseti. Hæstv. matvælaráðherra lýsir því hér yfir að von sé á heildarendurskoðun og ég skil orð hennar þannig að þess sé ekki lengi að vænta. Við höfum hlustað á orð annarra forystumanna ríkisstjórnarinnar, t.d. hæstv. innviðaráðherra sem lýsti því yfir í sumar að það hlyti að vera kominn tími á það að við værum að tala um annars konar gjaldtöku en reyndin er í dag og fleiri ráðherrar hafa lýst þessu yfir. Ég sé það sem svo að fyrirstaðan við breytingar í sjávarútveginum sé í reynd afstaða Sjálfstæðisflokksins. Þegar hæstv. matvælaráðherra talar um heildarendurskoðun þá stendur samt eftir að heyra í hverju hún á að felast og hversu langt hæstv. matvælaráðherra telur sig komast með það. Þannig að ég myndi vilja ítreka fyrri spurningarnar tvær, hvort hún sé sammála áliti auðlindanefndarinnar um að þessi réttindi eigi að vera tímabundin. Það er gegnumgangandi stef og rauður þráður í allri löggjöf; það er í orkulögum, það er í lögum um fiskeldi, það er í lögum um nýtingu auðlinda í jörðu, þetta var í frumvarp ríkisstjórnarinnar um hálendisþjóðgarðinn. Sérreglan er alltaf sjávarútvegurinn. Er þetta breyting sem við munum sjá í heildarendurskoðun af hálfu matvælaráðherra? Hvernig sér hæstv. matvælaráðherra fyrir sér að ná utan um inntakið í 1. gr. laga þar sem talað er um þjóðareignina? Ég óska eftir svari við því, af því að þetta snýst jú ekki bara um hópana og vinnuna heldur pólitíska afstöðu hæstv. matvælaráðherra og kannski pólitískan veruleika ráðherrans líka og hverju hún telur sig geta náð fram innan ríkisstjórnarinnar af því að ég þykist vita hver afstaða hennar sjálfrar er.

Virðulegur forseti. Ég deili því með hv. þingmanni að hafa afar mikinn áhuga á veruleikanum í stjórnmálum og ég held að þegar öllu er á botninn hvolft skipti hann mjög miklu máli. Þarna eru undir bara mjög stórar spurningar. Það hefur hins vegar alltaf verið mín afstaða að auðlindum eigi ekki að úthluta með varanlegum hætti og ég held að það sé ekki stórfrétt þó að ég segi það á mjög afgerandi hátt. Hins vegar er ég ekki reiðubúin til að ræða lið fyrir lið í hverju heildarendurskoðunin felst. Ég held að það væri ekki ráðlegt að ég legði þær línur hér í ræðustóli Alþingis undir umræðum um fjárlagafrumvarpið þar sem það er afar mikilvægt að við gætum að því að sem flest sjónarmið nái að borðinu í þessari vinnu. Það breytir því ekki að í raun og veru er bara afurðin sjálf þegar öllu er á botninn hvolft sem sannar eða afsannar að til einhvers hafi verið lagt af stað. Við gerum okkur grein fyrir hinum pólitíska veruleika sem er í þessu samfélagi og það að pólitískir flokkar hafa mismunandi afstöðu í þessu máli. Ég tel að það sé samt tilraunarinnar virði að við reynum að ná saman í því og það séu tiltekin atriði sem við getum leitt í jörð, í fyrsta lagi að koma löggjöfinni í viðunandi horf tæknilega en hins vegar að við höldum hinum félagslegu byggðalegu sjónarmiðum til haga sem og því að lögin endurspegli sameiginlegan skilning þjóðarinnar á því að hér sé sanngirni höfð að leiðarljósi.

Frú forseti. Ég get ekki annað en tekið undir áhyggjur hv. þm. Ásmundar Friðrikssonar af stefnu ríkisstjórnarinnar í landbúnaðarmálum. Það hefur verið sótt að íslenskum landbúnaði öll þau ár sem þessi ríkisstjórn hefur setið og raunar lengur. Óhagstæðir tollasamningar gerðir, kröfur til greinarinnar á grundvelli Evrópureglna umfram það sem Evrópusambandið sjálft fylgir eftir, óhagstæðir búvörusamningar, heimild til innflutnings á ófrystu og ógerilsneyddu kjöti og ostum og svo mætti lengi telja. Birtist m.a. í því að það er gert ráð fyrir stiglækkandi framlögum til matvælaframleiðslu á sama tíma og ríkisstjórnin talar um mikilvægi fæðuöryggis sem skýtur óneitanlega skökku við. Það veldur mér sérstökum áhyggjum að nú boði ríkisstjórnin að enn verði sótt að landbúnaði með það beinlínis að markmiði að draga úr framleiðslu á a.m.k. ákveðnum sviðum og það með vísan til loftslagsmála. Megum við vænta þess sama hér og til að mynda í Hollandi þar sem krafa um samdrátt í notkun áburðar hefur sett matvælaframleiðslu þar í landi í mikið uppnám? Því miður eru vísbendingarnar í þá veru miðað við það sem ríkisstjórnin hefur gefið frá sér í skýrslum um stefnu í loftslagsmálum. Til viðbótar við þessa spurningu um hvort ætla megi að dregið verði úr áburðarnotkun og þar með matvælaframleiðslu á Íslandi spyr ég hæstv. ráðherra einfaldlega: Gerir hæstv. ráðherra ráð fyrir því að kjötframleiðsla á Íslandi muni aukast, standa í stað eða minnka um fyrirsjáanlega framtíð?

Virðulegur forseti. Það er nú áhugavert að heyra hv. þingmann koma hér með ágætar vangaveltur og spurningar um stöðu íslensks landbúnaðar á meðan staðan var auðvitað sú að stóri tollasamningurinn við Evrópusambandið sem og núverandi búvörusamningar voru gerðir með hann í sæti forsætisráðherra. En gott og vel, pólitísk fortíð vill gleymast. Ég vil segja það að okkar viðfangsefni er auðvitað alltaf að viðhalda framleiðsluviljanum og bæta árangur og við viljum gera það. Hv. þingmaður nefnir hér mál sem lúta að áburðarnotkun, en þar höfum við lagt áherslu á, og ég veit að hv. þingmaður áttar sig líka á því, að með því að nýta afurðir sem við lengst af höfum kallað úrgang til að framleiða innlendan áburð þá gætum við að því að draga úr kolefnisspori og aukum hér áherslu á hringrásarhagkerfið. Mun matvælaframleiðsla minnka, standa í stað eða aukast? Hún mun aukast á næstu árum  Hv. þingmaður vísar til þróunar sem er til að mynda í Hollandi. Ekkert slíkt er í gangi þar sem hv. þingmaður vísar til. Ég vil fullvissa þingmanninn um að hér stendur ekkert annað til en að standa með innlendum landbúnaði eins og hann leggur sig, mjólkurframleiðslu, kjötframleiðslu, grænmetisrækt og þeim sóknarfærum sem eru fyrir hendi í því að auka kornframleiðslu á Íslandi.

Frú forseti. Þegar lítið er um svör og menn geta ekki einu sinni fundið upp nýjar leiðir til að snúa út úr þá er gripið í gamalkunn ráð, eins og að tengja mig við þá tollasamninga sem núverandi samráðherra hæstv. ráðherra í ríkisstjórn  Hæstv. ráðherra sagði í umræðum hér áðan að það væri ekki einfalt að breyta sjávarútvegskerfinu. Reyndar orðaði hæstv. ráðherra það þannig að hún hafni því að það sé einfalt að breyta kerfinu. Þetta reyndar vissu nú flestir fyrir og hver hefur haldið öðru fram? Jú, kannski hæstv. ráðherrann sjálfur í fyrri tíð sinni hér sem alþingismaður og ráðherra, sem hefur haft skoðun á þessum málaflokki lengi. En nú, verandi orðinn ráðherra málaflokksins, er þetta orðið erfitt að því marki að það sem við heyrum helst frá ráðherranum um framtíð þessarar undirstöðuatvinnugreinar landsins eru vangaveltur um hvað hæstv. ráðherra myndi gjarnan vilja sjá gerast. En hvers er að vænta? Hver eru áform hæstv. ráðherra sjávarútvegsmála um stjórn fiskveiða og gjaldtöku af fiskveiðum á Íslandi? Hæstv. ráðherra hefur nú verið í því embætti í meira en ár, verið í ríkisstjórn árum saman og enn lengur lýst skoðunum sínum á íslenskum sjávarútvegi. Hvenær megum við vænta þess að ráðherra sjávarútvegsmála lýsi áformum sínum og stefnu í greininni?

Virðulegur forseti. Það er gott að við skiptumst á að rifja upp gamla tíma og góðar ræður frá fyrri tíð og ég veit að hv. þingmaður heldur sig líka við þá afstöðu sem hann hefur löngum haft og það sama gildir um þá sem hér stendur. Mín afstaða er í meginatriðum sú sama og verið hefur og ekki síst í því að við þurfum að tryggja sátt um sjávarútveginn í íslensku samfélagi. Það hefur ekki breyst. Hv. þingmaður rekur hér að það skorti upplýsingar um mín áform í þessu efni. Ég tel að það sé nokkuð ljóst að mín áform séu að tryggja að raddir sem flestra nái að borðinu í þeirri umræðu sem hér er undir. Við erum að tala um mjög djúpstæðan ágreining í samfélaginu til áratuga og það dugar ekki í slíku verkefni að neyta aflsmunar, hvort sem er hér í þinginu eða annars staðar, til að komast að niðurstöðu. Ef við ætlum að komast að niðurstöðu sem getur haldið og lifað af kosningar og ríkisstjórnarskipti þá þurfum við að leggja meira á okkur en svo. Það stendur yfir núna að fara yfir allar hliðar málsins, hvort sem það er framtíðarsýnin er varðar nýsköpun og tækni, hafrannsóknir eða þá fyrirkomulagið á gjaldtöku eða byggðasjónarmiðum. Því verð ég, virðulegur forseti, að svara þessu með þeim hætti að ég held að aðferðin, sú nálgun sem ég viðhef í þessari vinnu, skýri það með nægilega afgerandi hætti að mér þyki mjög mikilvægt að verkefnið gangi vel.

Virðulegur forseti. Hér geri ég grein fyrir þeim málefnasviðum sem heyra undir nýtt menningar- og viðskiptaráðuneyti í frumvarpi til fjárlaga árið 2023. Framlag þeirra er um 40% af landsframleiðslu og þessir málaflokkar skapa yfir 40% af gjaldeyristekjum þjóðarbúsins. Fjárlagafrumvarpið endurspeglar þessar áherslur og á fjárlögum eru áætlaðir rúmir 28,8 milljarðar í heildarfjárheimildir til málefnasviða ráðuneytisins og vaxa um 6% milli ára. Af því eru 500 millj. kr. í tímabundið fjárfestingarátak í menningu. Árið 2023 hækka framlög til menningar og lista og verða í heildina rúmir 19,7 milljarðar. Markmið stjórnvalda er að fjölga störfum, bæta starfsöryggi og auka verðmætasköpun í skapandi greinum. Þá er lögð áhersla á varðveislu, aðgengi og miðlun menningararfs þjóðarinnar með því að styðja við blómlegt safnastarf. Framkvæmdir við Hús íslenskunnar eru á lokastigi og framkvæmdum við nýtt náttúruminjasafn ýtt úr vör. Ég hef lagt áherslu á að í öllum skapandi greinum liggi fyrir stefna sem unnin er í breiðu samráði við grasrótina sem nýtist sem vegvísir til framtíðar. Meðal áhersluverkefna komandi árs er stofnun tónlistarmiðstöðvar ásamt gerð tónlistarstefnu sem fær tímabundið aukið framlag, 150 millj. kr. Á næsta ári er gert ráð fyrir 75 millj. kr. varanlegu framlagi til hönnunarmála og 50 millj. kr. eru áætlaðar aukalega á næsta ári vegna myndlistarstefnu. Áfram verður lögð áhersla á eflingu sviðslista. Unnið er ötullega að framkvæmd kvikmyndastefnu til ársins 2030 og m.a. er gert ráð fyrir breytingum á lögum um Kvikmyndasjóð. Nú þegar er stærsta verkefni kvikmyndastefnunnar, hækkun endurgreiðsluhlutfalls til stærri verkefna, komið til framkvæmda. Íslenska er mitt hjartans mál. Það er gríðarlega mikilvægt fyrir okkur sem þjóð að huga vel að tungumálinu okkar og styðja áfram við bókaútgáfu á íslensku. Markmið okkar er að tryggja íslenskuna í sessi í stafrænum heimi með áframhaldandi 200 millj. kr. tímabundnu framlagi til máltækniverkefna. Ég vil líka nefna að við erum að vinna að gerð málstefnu um íslenskt táknmál og erum að vinna að þingsályktunartillögu um eflingu íslenskunnar og ég stefni að því að leggja hana fram fyrir vorþing. Virðulegur forseti. Fjölmiðlar gegna lykilhlutverki í lýðræðislegri umræðu og veita stjórnvöldum, atvinnulífi og helstu stofnunum samfélagsins nauðsynlegt aðhald. Það er okkur mikilvægt að hafa öflugt ríkisútvarp en styðja jafnframt við einkarekna fjölmiðla. Í fjárlögum næsta árs er eyrnamerkt fjármagn til þess. Auk þess erum við að vinna að nýrri fjölmiðlastefnu líkt og þekkist í nágrannalöndum okkar. Virðulegur forseti. Ég þreytist ekki á að tala um mikilvægi ferðaþjónustunnar og hvernig hún hefur gjörbreytt íslensku hagkerfi síðasta áratuginn. Þeir fjármunir sem settir voru í stuðningsaðgerðir stjórnvalda í faraldrinum lögðu grunn að kröftugri viðspyrnu ferðaþjónustunnar. Hefði það ekki verið gert værum við að tala um allt aðra efnahagslega stöðu þjóðarbúsins. Ferðaþjónustan hefur að nýju náð að verða burðarás í gjaldeyrissköpun þjóðarinnar, stuðla að stöðugra gengi krónunnar og bættum lífsgæðum fólksins í landinu. Okkar hlutverk er að tryggja að svo verði áfram. Helstu áskoranir og tækifæri á næsta ári felast í gerð aðgerðaáætlunar á grunni framtíðarsýnar íslenskrar ferðaþjónustu til ársins 2030 með sjálfbærni að leiðarljósi og í góðri samvinnu við greinina. Virk samkeppni, traustur fjármálamarkaður og markviss neytendavernd er forsenda heilbrigðs atvinnulífs og styður við samkeppnishæfni Íslands. Unnið er að heildarstefnumótun á sviði neytendamála og gert er ráð fyrir varanlegri 24 millj. kr. aukningu til þeirra. Virðulegur forseti. Við ætlum áfram að sækja fram á sviði ferðaþjónustu, menningar og skapandi greina, ásamt því að styrkja umgjörð fjölmiðla, efla neytendavernd og auka samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs, almenningi til hagsbóta.

Virðulegur forseti. Þetta er bara einhver misskilningur hjá okkar framúrskarandi kvikmyndagerðarfólki, sagði hæstv. ráðherra menningarmála um hörð viðbrögð kvikmyndageirans eins og hann leggur sig við því að verið sé að skera niður fjármuni til Kvikmyndasjóðs á næsta ári. Hvað varð um loforðin sem eru í kvikmyndastefnu um verulega aukningu á framlögum til Kvikmyndamiðstöðvar Íslands annars vegar og Kvikmyndasjóðs? Förum aðeins yfir málið. Mennta- og menningarmálaráðherra, sem þá hét hæstv. menningarráðherra, Lilja Alfreðsdóttir, kynnti skömmu fyrir síðustu kosningar metnaðarfulla kvikmyndastefnu til ársins 2030 þar sem fram kom að úthlutunarrammi Kvikmyndasjóðs yrði skilgreindur og úthlutað á grundvelli nýrra viðmiða frá vorinu 2021. Í frétt á vef ráðuneytisins kom svo fram að 550 milljónir væru eyrnamerktar þeim markmiðum sem koma fram í nýrri kvikmyndastefnu sem kynnt yrði síðar. Sama skilning mátti sjá hjá Kvikmyndamiðstöðinni sem sagði að breytingar þess árs endurspegluðu innleiðingu þessarar nýju og góðu stefnu. Með öðrum orðum, það virðist sem stjórnvöld hafi blekkt kvikmyndageirann, látið hann halda að um væri að ræða framkvæmd stefnu sem gerð var til ársins 2030 í stað einskiptisaðgerðar vegna Covid, eins og ráðherra segir að hafi verið á ferðinni núna. Þetta er bara misskilningur, segir ráðherrann. Þá hljótum við hér og kvikmyndabransinn allur að spyrja: Hvernig á að hrinda markmiðum stefnunnar í framkvæmd ef ekki fylgir nægt fjármagn? Hver er það sem er að misskilja? Var það kannski ekki væntingastjórnun kvikmyndagerðarfólks sem brást, eins og hæstv. ráðherra sagði í útvarpinu í morgun, heldur mögulega væntingastjórnun hæstv. ráðherra í aðdraganda þingkosninga?

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni kærlega fyrir fyrirspurnina og góða ræðu til að við getum farið betur yfir þessi mál. Hv. þingmaður vitnaði einmitt í það að búið væri að eyrnamerkja 550 milljónir sérstaklega í kvikmyndastefnu, en það sem þingmaðurinn gerir sér ekki grein fyrir er að við settum ekki aðeins 550 heldur settum við 804 milljónir þannig að við gerðum gott betur. Það sem um er að ræða núna er að við fengum aukafjárveitingu, þ.e. í gegnum Covid, og nánast hver króna af því fór í framkvæmd þessarar kvikmyndastefnu. Við náðum að hrinda í framkvæmd á mjög skömmum tíma alveg gríðarlega góðum hlutum og þess vegna settum við meiri peninga en þessar 550 milljónir sem enda þarna. Það sem er hins vegar um að ræða er að við fengum, allir ráðherrar, það verkefni að það þyrfti að skera niður í okkar málaflokkum og þessu fjárfestingarfjármagni hefur verið frestað. Enn eru 500 milljónir eða hálfur milljarður til skiptanna en við dreifum því á lengra tímabil til að sporna gegn verðbólgu í hagkerfinu. Ég verð að segja það að sú kvikmyndastefna sem við hrintum í framkvæmd og var unnin með grasrótinni er einstaklega framsýn. Hún gildir frá árinu 2020 til ársins 2030 og þarna er um að ræða aukna fjármuni til Kvikmyndasjóðs. Við hrintum því strax í framkvæmd og gott betur, en mér sýnist að hv. þingmaður hafi ekki gert sér grein fyrir því. Í öðru lagi er verið að setja í fyrsta sinn menntunina inn, að auka hana verulega og setja kvikmyndanám á háskólastig og einnig að styðja við framhaldsskólastigið. Það er því ekki bara verið að huga að þeim fjármunum 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Fjárlagafrumvarpi næsta árs hefur verið lýst sem rýtingi í hjarta kvikmyndagerðarfólks. Í því koma fram fyrirætlanir um að lækka framlag til Kvikmyndasjóðs um þriðjung, úr 1,5 milljörðum í 1 milljarð. 500 milljónir fjúka úr Kvikmyndasjóði en vert er að hafa í huga að úthlutun úr Kvikmyndasjóði er nánast undantekningarlaust forsenda þess að geta sótt fjármagn í erlenda sjóði. Það er gríðarlega mikilvægt að hafa þetta í huga. Vissulega voru endurgreiðslur hækkaðar með þeim erlendu verkefnum sem hingað koma en yfirleitt koma með þeim verkefnum erlendir listamenn eins og kvikmyndatökustjórar, yfirhönnuðir og leikstjórar sem fá svo þjónustu hjá innlendum aðilum sem koma að kvikmyndagerð. Ekki misskilja mig, alls ekki, þetta er mikilvægt, en þetta tvennt er bara gjörólíkt og beinlínis ekki heiðarlegt að vera alltaf að taka það inn í. Þetta er mjög ólíkt. Annars vegar er verið að framleiða innlent sjónvarps- og kvikmyndaefni og hins vegar er verið að starfa við að framleiða erlent efni. Þetta er mjög ólíkt efni. Þegar talað er um að elska íslenskuna og að íslenskan sé hjartans mál þá er það einmitt þarna sem það birtist. Í fjárlagafrumvarpinu er gert ráð fyrir hvorki meira né minna en 33% lækkun á framlögum til Kvikmyndamiðstöðvar og 28% lækkun til Kvikmyndasjóðs á næsta ári. Þetta þýðir að Kvikmyndamiðstöð verður að draga verulega saman seglin og getur ekki staðið undir þeim verkefnum sem henni var falið að gera samkvæmt þessari nýju kvikmyndastefnu. En ef það er rétt að lækkunin hafi bara verið Covid-aðgerð sem sé að ganga til baka, þá var talað um að Covid-aðgerðin væri 100 milljónir en aukningin væri vegna nýrra kvikmyndastefnu. Hæstv. ráðherra þarf að útskýra þetta. Hvað varð um þessar 400 milljónir eða voru þetta allt Covid-peningar? 

Virðulegur forseti. Ég held að það sem við séum að horfa á er varðar íslenska kvikmyndaframleiðslu eru miklar framfarir. Þessi ríkisstjórn, sú sem situr í dag og sú sem kláraði síðasta kjörtímabil, stórjók framlög til íslenskrar kvikmyndaframleiðslu tvö ár í röð þar sem við jukum um samtals, eins og ég nefndi áður, tæpan milljarð. Þetta voru fjármunir sem komu í kjölfar átaks ríkisstjórnarinnar í tengslum við Covid. Þannig komu fjármunir. Það er af og frá að við séum að hverfa frá kvikmyndastefnunni, enda er hún alveg feikilega vel unnið plagg og í fyrsta sinn er verið að vinna heildstæða kvikmyndastefnu fyrir landið.  Virðulegur forseti. Þar sem verið er að gera núna á sviði menningar og hefur ekki verið gert áður er að við erum að móta stefnu fyrir hverja listgrein til þess að geta einmitt stýrt því hvernig fjármunir eru nýttir og að þeir nýtist sem best. Og það verður að segjast alveg eins og er að það til að mynda að endurgreiðslan sé komin nú þegar í 35% ætti að vera fagnaðarefni vegna þess að við sjáum að veltan í greininni er að aukast verulega. Hins vegar tek ég undir með hv. þingmanni að það er mjög mikilvægt að íslensk framleiðsla haldi áfram að vera öflug.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna og yfirferð á sínum málaflokkum og langar að byrja á að ítreka það sem ég hef sagt áður, ég held að þetta ráðuneyti hafi verið mjög mikilvægt, þ.e. að taka menninguna frá menntamálunum sem er svo ofboðslega stór málaflokkur og setja hana með iðnaðinum og horfa sérstaklega á skapandi greinar. Kannski er þessi umræða sem var á undan einmitt dæmi um það hversu mikilvægt er að þessi málaflokkur fái aukið svigrúm og að við horfum á tækifærin sem liggja í menningarauðnum okkar og tækifærin sem liggja í skapandi greinum. En að því sögðu þá langar mig að ræða við hæstv. ráðherra um fjölmiðla. Í fjárlögunum er talað um tvö markmið hvað fjölmiðla varðar, annars vegar að bæta starfsumhverfi fjölmiðla og hins vegar er það skýr framtíðarsýn og stefna. Fjölmiðlar og umhverfi fjölmiðla er sannarlega ekki nýtt umræðuefni hér í þessum sal. Við samþykktum hér á endanum lög tengd Covid um stuðning til fjölmiðla. Það voru ekki allir á eitt sáttir um það. Ég man að ég fór upp í atkvæðaskýringu og sagði að þetta væri tímabundin aðgerð. En ég viðurkenni það fúslega að eitthvað þarf að gera. Aðstæður íslenskra fjölmiðla eru óviðunandi. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Hvað á hún nákvæmlega við þegar hún talar um bætt starfsumhverfi og hver er þessi framtíðarsýn og stefna sem má vænta varðandi fjölmiðla?

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina er varðar fjölmiðla. Það er alveg ljóst í mínum huga að það skiptir mjög miklu máli að umgjörð fjölmiðla, hvort sem það er á Íslandi eða hvar svo sem þeir eru í veröldinni, sé góð og að þeir geti starfað og vaxið og dafnað eins og vera ber. Þetta eru þeir aðilar sem veita stjórnvöldum, viðskiptalífi og öðrum aðhald og halda uppi góðri og upplýstri umræðu. Við fórum í það á síðasta kjörtímabili, eins og hv. þingmaður þekkir, að styrkja einkarekna fjölmiðla. Ég tel, og ég hef ávallt sagt það, að það sé í raun og veru aðeins einn liður í því að styðja við þessa umgjörð. Það sem þarf að gera er að horfa í átt til Danmerkur því það sem þeir hafa verið að gera er til að mynda að líta aðeins á skattkerfið hjá sér og það hafa verið ákveðnir skattaafslættir eða ívilnanir til fjölmiðla. Það er einn þáttur sem við þurfum að skoða betur. Annað sem við gerðum var að styrkja héraðsblöð hér á landi til að styðja við landsbyggðina sérstaklega, enda gegna þessi héraðsblöð mikilvægu hlutverki. Við fórum líka í það að styðja í raun og veru við ritstjórnir fjölmiðla, fjölmiðla sem eru með ritstjórnir. Og bara svona svo ég taki þetta saman, en kem líka að þessu aftur í andsvari, þá erum við með þessa styrki til fjölmiðla, við þurfum að skoða betur skattumhverfið og við þurfum líka að horfa til RÚV. Er þar eitthvað sem við þurfum að endurskoða? Það er alveg ljóst í mínum huga að þetta er eitt af þeim sviðum þar sem ég tel að við getum gert betur og vildi gera betur og hlakka til samstarfsins við formann allsherjar- og menntamálanefndar í þessum efnum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og hef einmitt heyrt hana ræða um dönsku leiðina og það er ein ástæðan fyrir því að hv. allsherjar- og menntamálanefnd hyggst fara síðar í þessum mánuði í ferð til Danmerkur og Noregs og kynna sér málefni útlendinga og málefni fjölmiðla. Ég fagna því mjög sem ráðherra segir hér, að það þurfi að horfa á þetta heildstætt. Ég hef líka verið talsmaður þess að það ætti kannski að horfa inn í skattkerfið þannig að ég hygg að ég og hæstv. ráðherra séum sammála um það og lofa því að ég mun fara og heimsækja þessa nágranna okkar með opin augu og opin fyrir því að skoða hvað þeir hafa gert þar og hvað við getum mögulega lært af því. En mér fannst líka mjög mikilvægt að hæstv. ráðherra kom inn á RÚV. Í mínum huga og við mörg í mínum flokki höfum viljað meina að það væri kannski fyrst og fremst það sem þyrfti að laga, þ.e. að RÚV sé bara of umfangsmikið og stórt á þessum markaði. Ég er ein af þeim sem eru sannfærðir um að það eigi að taka RÚV út af auglýsingamarkaði, það styrkir alla vega hina fjölmiðlana og samkeppnisstöðu þeirra, þeir geta þá keppst um auglýsingatekjur án þess að ríkisrekið útvarp sé að keppa við þessa aðila. Það hafa verið nefndar einhverjar málamiðlunartillögur um að hemja RÚV á auglýsingamarkaði. Ég veit ekki alveg hvernig er hægt að gera það, en ég held að það sé mjög mikilvægt og vil brýna hæstv. ráðherra í því að RÚV sé hluti af lausninni þegar horft er á umhverfi fjölmiðla. Þá má líka velta upp hérna, vegna þess að við erum að ræða fjárlögin, útvarpsgjaldinu sem hækkar ár eftir ár. Það er spurning hvort við getum ekki sameinast um að taka út þá hækkun sem lögð er til í fjárlagafrumvarpi á útvarpsgjaldi. RÚV þarf kannski ekkert meiri peninga þó að það sé að sinna ágætu starfi. Það er engin ástæða til að það vaxi og vaxi á meðan við erum að horfa á vandamálið sem uppi er hjá einkareknum frjálsum fjölmiðlum.

Virðulegur forseti. Af því að við erum að tala um fjölmiðla og þær breytingar sem hafa átt sér stað í tengslum við fjármögnun fjölmiðla þá tengist það auðvitað hinni stafrænu byltingu og fyrirtækjum eins og Facebook og YouTube og öðrum sem eru á þessum markaði vegna þess að við sjáum að það hefur átt sér stað tilfærsla á auglýsingatekjum frá innlendum aðilum til erlendra aðila. Það er mjög mikilvægt að það sé jafnrétti í því hvernig þessir miðlar eru skattlagðir. Ég hef talað fyrir því og mun halda áfram að gera það á þessu kjörtímabili að það sé sanngirni og að þeir sem eru að auglýsa hjá þessum erlendu miðlum greiði þá virðisauka eða greiði í raun og veru svipaðan skatt og þeir væru að greiða ef þeir væru að auglýsa hjá innlendum aðilum. Þetta er eitt mál sem þarf að skoða. Og af því að við vorum að tala um Dani hér áðan þá hafa þeir farið þá leið og þeir hafa verið að skattleggja þessa aðila og notað tekjurnar af því til að styðja við innlenda framleiðslu. Ég er mjög opin fyrir því og vil endilega að við skoðum það betur. Það sem er að gerast og er mjög áhugavert er að hafa allt þetta aðgengi að öllum þessum erlendum miðlum, öllum þessum upplýsingum og bara hvað heimurinn hefur minnkað. En að sama skapi er mjög mikilvægt að við höldum vel utan um innlenda framleiðslu, um innlenda fjölmiðla. Eitt af því sem við tókum eftir þegar gerð var könnun á meðal barna varðandi orðaforða er að hann hefur verið að minnka og við tengjum það beint við að þau nota íslenska fjölmiðla ekki eins mikið og áður var.

Virðulegur forseti. Ég sé í umfjöllun um málefnasvið 19, fjölmiðlun, að útgjöld málefnasviðsins hækka um 290 millj. kr. í samræmi við tekjuáætlun útvarpsgjalds. Við nánari skoðun kemur í ljós að framlag til Ríkisútvarpsins hækkar að sama skapi. Hér hækka framlög til Ríkisútvarpsins af því að útvarpsgjaldið hækkar. Hér hækka því framlög til ríkisstofnunar án nokkurrar ástæðu annarrar en að skattar hækka. Væri ekki nær að halda útvarpsgjaldi óbreyttu á milli ára nema í ljós komi að þörf sé á auknum framlögum til að standa undir rekstri Ríkisútvarpsins? Ég bendi á í þessu samhengi að styrkir til frjálsra fjölmiðla hækka ekki milli ára. Þeir lækka um 8 millj. kr. Það er líklega einsdæmi í þessu frumvarpi að hækka fjárveitingar til tiltekinnar stofnunar af því að verið er að hækka skatta. Ekki aukum við framlög til endurhæfingar vegna þess að áfengisgjald hækkar milli ára. Ekki virðist nokkurt samhengi milli veiðileyfagjalda og framlags til Hafró. Hér virðist vera ákveðin tímaskekkja í gangi. Ég tek fram að ég þekki ekkert almannaútvarp sem er bæði ríkisstyrkt og á auglýsingamarkaði. Ég þekki ekki til þess. Það er augljóst mál að Ríkisútvarpið er hreinlega að eyðileggja frjálsa samkeppni á fjölmiðlamarkaði. Og hvernig geta ríkisstyrktir fjölmiðlar, ríkisstofnun sem er á fjárlögum, veitt valdamönnum í samfélaginu eitthvert alvöruaðhald? Ég bara sé það ekki. Ef ég væri blaðamaður og fengið hörkuríkisstyrk frá ríkinu - þú bítur ekki í hendina sem fæðir þig, það er bara svo einfalt mál. Það er líka augljóst að tekjumódel íslenskra fjölmiðla er rangt og þarf ekki annað en bera saman við Norðurlöndin, eins og í Noregi, þar er bara áskrift, en hérna er varla til sá fjölmiðill sem þarf að greiða fyrir til að skoða, þetta er allt ókeypis. Það eru annaðhvort auðmenn sem eiga fjölmiðilinn eða þá einhver sem vill ganga í Evrópusambandið, annar auðmaðurinn, og svo er þetta ríkisstyrkur. Tekjumódelið er rangt og ríkisvaldið er að koma inn í þetta með röngum hætti. En spurningin er aðallega um þessa hækkun á gjaldi til Ríkisútvarpsins.

Virðulegur forseti. Til að svara hv. þingmanni þá er það svo að við þyrftum að endurskoða lög um Ríkisútvarpið. Ég er sannarlega tilbúin til að fara í þá vinnu með þinginu af því að ég heyri hér að það eru margir þingmenn sem vilja endurskoða þetta og ég er að sjálfsögðu til í þá vinnu, sérstaklega þegar tillögurnar koma frá löggjafanum sjálfum. Aðeins varðandi tekjugrunn eða tekjur fjölmiðla. Eins og ég nefndi hér í svari mínu áðan er landslagið gjörbreytt frá því fyrir bara 10, 15, 20 árum. Hv. þingmaður þekkir það jafn vel og ég að hér var fólk í áskrift af ákveðnum blöðum og þessi fríi aðgangur var auðvitað ekki til staðar þannig að það voru aðrar forsendur. Ég tek undir með hv. þingmanni, ég held að það gæti verið skynsamlegt hjá fjölmiðlum hérlendis eins og erlendis að rukka hreinlega fyrir lestur á þeirra miðlum sem eru núna að mestu á netinu og við sjáum að fjölmiðlar erlendis eru að gera þetta og hví ekki að prófa þessa tekjuöflun og gera það eins? Aðeins um umgjörð fjölmiðla. Ef við lítum núna til Danmerkur þá er það þannig að ríkisútvarpið þar er ekki á auglýsingamarkaði og á flestum Norðurlöndunum er það þannig. Það er rétt hjá hv. þingmanni að íslenska fjölmiðlaumhverfið er öðruvísi hvað þetta varðar. Við höfum hins vegar tekið eftir því að þegar ríkismiðlarnir hafa farið af auglýsingamarkaði, eins og gerðist á Spáni og svo í Frakklandi, þá fara auglýsingatekjurnar ekkert endilega beint inn til innlendu miðlanna út af því að öll þessi miðlun er orðin svo hnattvædd.

Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið en hún svaraði kannski ekki alveg spurningunni um það að framlög til Ríkisútvarpsins eru að hækka vegna þess að það er hækkun í samræmi við tekjuáætlun útvarpsgjalds. Þarna er átómatískt verið auka fjárframlög til ríkisstofnunar sem er umdeild, er á auglýsingamarkaði og er ríkisstyrkt. Ég fæ ekki séð að frjáls fjölmiðlun fái notið sín í ríkisstyrktu umhverfi. Ég get ekki séð að fjölmiðill sé óháður og frjáls þegar hann fær peninga frá ríkinu. Þetta blessaða fjórða vald á að veita stjórnvöldum aðhald en þegar það fær pening frá stjórnvöldum, þá er það ekki að veita aðhald samkvæmt því. Ég er nýr þingmaður og farinn að fylgjast með umræðunni með öðrum hætti en ég fylgdist líka með henni þegar ég bjó erlendis og það er eitt sem kem alveg ótrúlega á óvart, reyndar tveir hlutir og ég skal nefna annan: Það eru íslenskir fjölmiðlar, hvernig þeir vinna. Maður bara gapir stundum. Mér verður oft hugsað til þess að helsti fjölmiðlamaður undanfarinna ára var með ummæli aldarinnar sem allir þekkja og ég þarf ekki að hafa eftir. En viðhorf almennings til þessarar stofnunar hérna úti í samfélaginu er bara kolrangt. Af hverju? Út af umfjöllun fjölmiðla um stofnunina. Það er ekki út af vinnubrögðum hérna inni 

Forseti minnir hv. þingmenn á að virða ræðutíma.

Virðulegur forseti. Ég held að það sé algerlega ljóst að umhverfi fjölmiðla á Íslandi mætir ákveðnum áskorunum þessa dagana. Ég get alveg tekið undir ýmsar áhyggjur sem hv. þingmaður hefur af því tekjumódeli sem við erum að setja fram. Og eins og ég sagði í mínum inngangsorðum þá erum við að sjálfsögðu til umræðu um að endurskoða þetta umhverfi, kanna hvar við getum gert betur. Ég held líka að fjölmiðlarnir sjálfir þurfi að líta sér nær varðandi tekjuöflun og hvernig þeir veita aðgengi að sínu efni. Sá grunnur sem er nú er mjög brothættur og það er alveg ljóst að ríkið kemur ekkert inn í þetta nema að mjög takmörkuðu leyti og er þar að sýna ákveðna viðleitni. Ég held að það sem við þurfum svolítið að horfa til sé bara sú þróun sem er að eiga sér stað í Evrópu og í Bandaríkjunum. Hugmyndir að þessum styrkjum fæddust ekki hér. Við erum að horfa til Danmerkur. Danir gera það þannig. Danska módelið er þannig að ríkið er ekki á auglýsingamarkaði. Þessir styrkir eru fyrir hendi. Það er líka verið að styrkja héraðsmiðla sérstaklega og svo er í raun verið að beina nýjum skatttekjum af þessum erlendu streymisveitum inn á innlenda markaðinn. Þannig er það módel. Ég hef sagt það áður að ég var mjög opin fyrir því að hafi þingmenn góðar hugmyndir sem mögulega gætu leyst þetta þá er mjög auðvelt að hafa samband við mig og koma fram með þær.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir umræðu hér áðan um kvikmyndamál. Ég veit að ég og hæstv. ráðherra unnum mjög vel saman í því ásamt atvinnuveganefnd að auka fjármagn til endurgreiðslu á kvikmyndum í vor. Þá ræddum við mikið um það hversu mikilvægt það er að styðja við skapandi greinar. En á sama tíma er mjög sorglegt að heyra að þær aðhaldskröfur sem komu til ráðuneytisins hafi lent á þeim tveimur hlutum, Kvikmyndasjóði og Kvikmyndamiðstöð, sem eru í rauninni þau sem tryggja íslenska kvikmyndaframleiðslu hér á landi. Þó svo að hægt sé að segja að þetta brjóti nú kannski ekki stefnuna þá hef ég trú á því að hæstv. ráðherra myndi gjarnan vilja sleppa því að fara í þennan niðurskurð. Og þar sem hún hefur tækifæri til að sannfæra fjárlaganefnd þá vonast ég til þess að hún muni reyna að styðja það að þarna verði ekki skorið niður vegna þess að þarna er ekki um það háar upphæðir að ræða í stóru myndinni en þó mjög mikilvægar upphæðir þegar kemur að íslenskri kvikmyndagerð. Þetta er hlutur sem ég vona að við, þingið, getum reynt að bæta og sýna að við styðjum íslenskan kvikmyndaiðnað. Að sama skapi langaði mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún hafi ekki áhyggjur af því að aukna fjármagnið til endurgreiðslu dugi ekki þar sem nú fara að koma nokkur stór og mikil verkefni sem fá jafnvel mun hærri endurgreiðslu en árlega framlagið sem er sett á fjárlög.

Forseti biður hv. þingmenn um að takmarka tónlistarflutning í þingsal.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir stuðninginn við það að við skyldum hækka endurgreiðslurnar. Það er alveg ljóst að sú hækkun skiptir sköpum fyrir skapandi greinar á Íslandi. Bara svo að ég deili þeirri sýn sem ég hef fyrir skapandi greinar á Íslandi þá er hún að við sjáum umsvifin aukast í kvikmyndum, tónlist, myndlist og öllum hinum skapandi greinum sem gefa okkur mikið sem búum hér og ekki bara okkur sem búum hér heldur bara alls staðar. Mín sýn er sú að þetta verði atvinnugreinar sem ungt fólk velji, það fari í listnám og það sé alveg sjálfsagt að það geti starfað við sína listgrein. Til þess að svo megi verða þurfum við að styðja við umgjörðina. Við þurfum líka að huga að því að þetta sé samkeppnishæft umhverfi. Við fórum í að gera kvikmyndastefnu og hún nær einmitt utan um þetta, hún nær utan um eina af fyrstu aðgerðunum sem var að styðja við Kvikmyndasjóð. Í raun og veru, virðulegur forseti, fengum við meiri fjármuni í það á skemmri tíma en ráðherrann þorði að vona og það voru þessi Covid-framlög. Við settum inn í Kvikmyndasjóð rúmar 800 milljónir á tveimur árum. Fyrir fram hefði maður búist við því að þetta hefði tekið aðeins lengri tíma en við vorum svo sannarlega að styðja við Kvikmyndasjóð. Þetta lítur því út fyrir að vera mjög mikill niðurskurður en það er vegna þess að þetta voru Covid-peningar sem við fengum inn. Restinni af þessu fjárfestingarátaki þarf ég sem ráðherra að dreifa yfir lengra tímabil. Það þýðir ekki að við ætlum ekki að styðja áfram við Kvikmyndasjóð, vegna þess að Kvikmyndasjóður skiptir mjög miklu máli.

Forseti. Mig langar að halda aðeins áfram með þessa umræðu af því að hún er dálítið áhugaverð, sérstaklega miðað við svör ráðherra. Nú er það svo að það eru þarna rétt tæpar 500 milljónir til Kvikmyndamiðstöðvar og Kvikmyndasjóðs sem minnka sem sagt. Ef við miðum við fjárlagafrumvarp, í rauninni reikning 2016, þá var Kvikmyndasjóður í 917 milljónum. Ef við verðlagsuppfærum það erum við í u.þ.b. 1.200 milljónum. Núverandi upphæð upp á tæpar 1.100 milljónir er því minni að verðlagi en framlögin voru 2016. Þarna munar ekki 800 milljónum bara í krónutölumismun, þetta er minna en það, mun minna, þannig að ég átta mig ekki alveg á Covid-dótinu þarna. Það er líka annað sem hæstv. ráðherra sagði sem ég skil ekki og það eru þessar 500 milljónir sem eru enn þá í ráðuneytinu, eru einhvern veginn á sveimi, eitthvað svoleiðis, og munu koma aftur í þessi verkefni þegar verðbólgan hverfur. Hérna er talað um áætlun 2024 og 2025 og það eru ef eitthvað er bara lægri upphæðir, 1.093 milljónir í ár, 1.062 árið 2024 og 1.046 árið 2025. Samanborið t.d. við stjórnsýslu menningar og viðskipta þá er þar verið að auka um 200 milljónir, í rauninni aðeins meira af því að það vantar væntanlega launauppfærslurnar inn í þann lið en það eru engar launauppfærslur á Kvikmyndasjóði. Þetta eru dálítið áhugaverðar tölur hérna og mig langar tað vita hvar þessar 500 milljónir eru á sveimi. Ég átta mig ekki á því.

Virðulegur forseti. Svo ég bregðist aðeins við umræðu sem var hér áðan varðandi endurgreiðslurnar og hvort að við gerum ráð fyrir þessum miklu umsvifum þá er alveg ljóst að fjáraukalögin þurfa að koma þarna inn í. Vegna þess að við höfum verið að setja aukið fjármagn þá eru nú þegar komnar óskir um frekari stuðning. Það hefur iðulega verið gert í gegnum fjáraukalögin og við munum gera það aftur núna. Varðandi þessar 500 milljónir sem hv. þingmaður nefndi þá hefur ráðherra stundum óráðstafaða fjármuni sem eru jafnvel í fjármála- og efnahagsráðuneytinu og það stóð til að við myndum að vera með enn frekara aðhald. En sú verður ekki raunin. Þannig að þessar 500 milljónir - við höfum enn svigrúm og eigum eftir að útfæra þær þó að það komi ekki fram í þessum drögum. Ég er til umræðu um það, get rætt það við hv. þingmann og farið yfir það. Ég get ekki hins vegar farið í öll þau smáatriði sem tengjast þessu og bið hv. þingmann um að við ræðum það frekar seinna.

Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra nokkurra spurninga. Talsvert hefur verið rætt um mikilvægi uppbyggingar menningartengdrar ferðaþjónustu og verkefni sem víðast á Íslandi. Nú þegar metfjöldi ferðamanna sækir Ísland heim er sannarlega lag að finna nýja áningarstaði fyrir ferðamenn og gera ferðamennskuna sjálfbærari með því að dreifa ferðamönnum betur um landið og einnig með því að auðga menningarlíf í héraði sem víðast. Nefna má Gullna söguhringinn, sem Dalamenn hafa verið að vinna að, Eyrbyggjusetur að Skildi í Helgafellssveit, Landnámssetrið í Borgarnesi, Kakalaskála og Sturlungasögu í Skagafirði, Kómidíuleikhúsið í Haukadal í Dýrafirði, Sauðfjársetrið á Ströndum, Selasetrið á Hvammstanga, Spákonuhof á Skagaströnd, Kvennaskólann á Blönduósi og þannig mætti áfram telja. Hvernig sér ráðherra fyrir sér að hægt sé að styðja betur við slík mikilvæg menningarverkefni?

Virðulegur forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um mikilvægi þess að tengja saman menningu og ferðaþjónustu. Það er í raun og veru meginhugmyndafræðin á bak við hið nýja ráðuneyti þar sem við ætlum að kynna íslenska menningu enn betur fyrir þeim sem sækja okkur heim. Hv. þingmaður fór yfir alla þá menningarstarfsemi sem er úti á landi. Ég vil upplýsa hv. þingmann um að við höfum einmitt verið að gera menningarsamning við Akureyri, mjög góðan samning þar sem við erum að styðja við Hof. Við tökum líka þátt í stofnkostnaði húsnæðis víða um land eins og við menningarsali. Núna á næstunni erum við að fara að skrifa undir samning við menningarsal í Skagafirði, sem hefur reyndar staðið til að gera í þó nokkuð langan tíma. En ég held að það gæti verið mjög gott fyrir íslenska ferðaþjónustu og svæðisbundna menningu að vinna nánar í einstaka landshlutum. Eitt af því sem við erum að fara að gera á þessu kjörtímabili er að við erum að fara að skoða sóknaráætlanir sem er búið að gera víða um land og tengja þær enn betur við ferðaþjónustuna og menninguna til þess að efla viðkomandi landshluta. Við finnum að það er mikil eftirspurn eftir slíku hjá ferðaþjónustuaðilum og þeim sem eru í menningarstarfi.

Virðulegur forseti. Ég þakka svör hæstv. ráðherra. Mig langar til þess að spyrja aðeins frekar um menningarmálin og það er varðar menningarhúsin. Ráðherra hefur sýnt mikilvægi menningarhúsa á landsbyggðinni mikinn skilning, eins og hún kom hér að, svo sem í Skagafirði og víðar. Mikinn fjölda félagsheimila má finna vítt og breitt um landið og eiga sveitarfélögin fullt í fangi með að sinna viðhaldi þeirra og tryggja starfsemi. Ég er einn þeirra sem tel að styrkja beri sérstaklega eitt menningarhús í hverju héraði með aðkomu ríkisins, opinbert menningarhús sem þjóni þannig stærra byggðarlagi. Ég spyr: Getur ráðherra séð fyrir sér að útfæra stuðning við menningarhús á landsbyggðinni með þeim hætti að ríkið komi að því með fé til uppbyggingar og reksturs menningarhúsa, að styðja við uppbyggingu menningarstarfsemi í Félagsheimilinu Blönduósi, Félagsheimilinu Hvammstanga og Dalabúð Búðardal, svo einhver dæmi séu nefnd um lítil félagsheimili í héraðinu, og þá hvernig? Svo langar mig að spyrja rétt aðeins varðandi skatttekjurnar af ferðaþjónustunni. Nú þegar ferðaþjónustan er orðin einn mikilvægasti atvinnuvegur landsmanna bera sveitarfélögin enn verulega skarðan hlut frá borði þegar kemur að hlutdeild í skatttekjum af ferðamönnum en þurfa engu að síður að standa undir margvíslegum innviðum til að taka á móti þeim og tryggja sjálfbæra umgengni um viðkvæma náttúru. Hvað líður gistináttagjaldi og komugjaldi sem sveitarfélögin eiga tilkall til að njóta réttlátrar hlutdeildar í og vinnu við útfærslu á skiptingu þeirra tekna?

Virðulegur forseti. Eitt af því sem við erum að vinna að í ráðuneytinu er að skoða gjaldtöku og hvernig við getum tryggt að hún sé sanngjörn og að hún skili sér heim í hérað. Þetta er vinna sem við erum að fara í með ferðaþjónustunni og fólkinu sem starfar í henni og tillögur þess efnis, aðgerðaáætlun, mun líta dagsins ljós á næstu mánuðum. En ég legg höfuðáherslu á að við vinnum þetta í sátt og samvinnu við greinina. Virðulegur forseti. Eitt af því sem fram kemur í máli hv. þingmanns er mikilvægi þess að tengja saman ferðaþjónustu og menningu. Við erum líka að leggja áherslu á núna í nýrri stefnumótun að sinna sérstöðu viðkomandi landshluta eða viðkomandi svæðis. Ég vil nefna í því samhengi Menningarhúsið í Skagafirði. Eitt af því sem við erum að horfa á er til að mynda arfleifð Bertels Thorvaldsens, þ.e. að tengja það saman að faðir Bertels er, eins og hv. þingmaður þekkir mætavel, fæddur á þessum slóðum og Bertel er einn virtasti myndhöggvari Evrópu á 19. öldinni. Við vorum að minnast hans núna fyrir tveimur árum. Ég tel að þarna getum við unnið enn betur saman við að tengja söguna, tengja sérstöðuna og setja þetta inn í menningartengda ferðaþjónustu vegna þess að við sjáum í öllum könnunum að eitt af því sem ferðamenn vilja er að sjá landið og þeir vilja sjá söguna og kynna sér hana eins vel og þeim frekast er unnt.

Virðulegi forseti. Máltækniverkefnið er það sem mig langar aðeins að ræða. Það er leið íslenskunnar til að lifa af innrás stafrænu tækninnar, gera íslenskuna jafngilda ensku og öðrum tungumálum í breyttum heimi. Mikilvægt skref var stigið á sínum tíma af fyrrverandi ráðherra, Kristjáni Þór Júlíussyni, þegar farið var af stað en verkefninu er auðvitað hvergi nærri lokið. Mig langaði til að ræða framtíð þess hér við hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra. Nú þegar fyrsta áfanga máltækniáætlunar stjórnvalda er að ljúka er alls óvíst um framhaldið, áframhaldandi uppbyggingu innviða og innleiðingu á hagnýtingu þeirra fólki og fyrirtækjum til heilla. Á þessum tíma hefur blessunarlega orðið til verðmæt þekking í máltækni og gervigreind á Íslandi og er brýnt fyrir íslenskt samfélag að viðhalda henni. Mér sýnist, þegar farið er yfir fjárlagafrumvarpið, að ekki sé gert ráð fyrir áframhaldandi uppbyggingu máltæknilausna svo skýrt sé á fjárlögum ríkisstjórnarinnar. Ég get heldur ekki séð annað en að það séu einungis áætlaðar um 200 milljónir í skýrslu- og áætlanagerð. En eins og við vitum þá munu skýrslur einar og sér ekki bjarga íslenskri tungu. Í nýsamþykktri fjármálaáætlun fyrir árin 2023–2027 segja stjórnvöld að þau ætli að leggja áherslu á þróun íslenskunnar á tímum örra breytinga. Um þetta er alveg þverpólitísk samstaða og allir styðja þetta. Þrátt fyrir þessar áherslur er hvergi að finna nákvæmlega þennan stuðning við áframhaldandi uppbyggingu og innleiðingu innviða máltækni fyrir íslensku í þessu nýja fjárlagafrumvarpi. Við munum alveg hvað forseti Íslands sagði við þingsetningu og það var mikilvæg brýning fyrir okkur. En mig langar að fá ráðherra til að útskýra þetta aðeins betur fyrir okkur. Málið er gríðarlega mikilvægt. Íslenskan okkar er undir og þess vegna er mikilvægt að hæstv. ráðherra geri allt til þess að tryggja íslenskunni áframhaldandi líf 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að minnast á máltækniverkefnið og ég geri ráð fyrir því að hv. þingmaður þekki það að á síðasta kjörtímabili setti þáverandi ríkisstjórn yfir 2 milljarða í að byggja upp innviði til að sinna því að íslenskan lifi í hinum stafræna heimi. Hv. þingmaður spyr hvort við séum mögulega að hverfa af þeirri braut. Það er af og frá. Nú erum við að vinna að næstu máltækniáætlun og hún er gríðarlega mikilvæg vegna þess að það sem hefur tekist að gera á þessum síðustu fjórum árum í mennta- og menningarmálaráðuneytinu var að byggja upp þessa innviði. Þeir innviðir eru það góðir að þegar ég fylgdi hæstv. forseta Íslands til Kaliforníu og við vorum að kynna þá þá fannst öllum þessum stórfyrirtækjum sem við áttum fundi með þetta það tilkomumikið að næsta skrefið í þessari áætlun er að koma þessum innviðum til fyrirtækja sem bjóða upp á þá tækni að við getum hreinlega talað við tækin okkar á íslensku. Þannig að ég vil fullvissa hv. þingmann um það að það er af og frá að það sé eitthvað slíkt í vændum, að við séum að hverfa frá máltækniáætluninni. Við munum halda áfram að sinna henni, setja fjármuni í það. Það stendur til að uppfæra þingsályktunartillögu sem var samþykkt árið 2018 og ef eitthvað er, gefa frekar í.

Virðulegur forseti. Allt góð fyrirheit sem við styðjum og viljum sjá alveg skýrt á blaði. En ég er bara með fjárlagafrumvarpið hérna fyrir framan mig. Þar stendur þetta með 200 milljónirnar. Ég sé þetta ekki algerlega nákvæmlega og vil biðja hæstv. ráðherra, sem veit náttúrlega allt um þetta mál, að lóðsa mig áfram því að ég sé ekki að þetta sé tryggt á næsta ári. Ég sé það ekki. Það getur vel verið að það sé eitthvað sagt í fjármálaáætluninni sem er heldur ekki alveg skýr. Ég bið einfaldlega ráðherra út af mikilvægi íslenskrar tungu að útskýra þetta fyrir okkur, að þetta sé örugglega tryggt á fjárlögum næsta árs, ekki bara þessar 200 millj. kr. í einhverja skýrslugerð. Eins og ég segi: 200 milljónir duga skammt, þær duga ekki til að halda áfram af fullum krafti að efla máltæknina þannig að við styðjum raunverulega við íslenskuna. Ég bið hæstv. ráðherra að koma og tala skýrt og svara spurningunni hvað þetta varðar. Önnur spurning sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra tengist markaðseftirliti og neytendamálum, sem m.a. fellur undir Samkeppniseftirlitið, neytendamál o.fl. Mér sýnist að framlögin hækki í raun ekki í samræmi við verðlag og mig langar að fá skoðun hæstv. ráðherra á því hverju það sæti. Við sjáum að það er fákeppni víða. Við þurfum á öflugu samkeppniseftirliti að halda og það er miður ef ætlunin er að fara draga tennurnar úr bæði samkeppniseftirliti og neytendavernd. Mér þætti vænt um það ef hæstv. ráðherra gæti gefið útskýringar á því af hverju framlögin í þennan málaflokk hækka ekki einu sinni í samræmi við verðlag. Ég vona að það verði tekið fast á öllu því sem tengist samkeppni, það verði byggt 

Virðulegur forseti. Ég vil fara yfir nokkur atriði sem við hrintum í framkvæmd á síðasta kjörtímabili til að styðja við íslenskuna. Við fórum í það að endurgreiða bókaútgáfu sem hefur aldrei gerst áður og það sem hefur gerst í kjölfarið er að til að mynda hefur átt sér stað mikil fjölgun í útgáfu barna- og unglingabókmennta, eða um 60% á milli ára, vegna þessara aðgerða sem við fórum í. Við fórum líka í það að styðja við einkarekna fjölmiðla til að styðja við tungumálið. Við studdum við máltækniverkefnið. Það sem við ætlum að gera núna á þessu kjörtímabili er að styðja enn frekar við tungumálið okkar. Eins og kom fram í ræðu hæstv. forsætisráðherra þá er íslenskan lykillinn að lífinu og við höfum sýnt það, þessi ríkisstjórn, að við erum ekki bara að tala og veifa og með einhver gífuryrði, við sannarlega brettum upp ermar og hrindum okkar stefnumálum í framkvæmd. Það munum við svo sannarlega gera varðandi máltækniverkefni. Nú erum að meta það hvernig við förum inn í næstu máltækniáætlun, þ.e. hvar við setjum fjármunina. Sú máltækniáætlun sem var hrint í framkvæmd á síðasta kjörtímabili var afar metnaðarfull og við fáum mjög góða dóma fyrir hana þegar við erum að tala við þau fyrirtæki sem þekkja þarna best til þannig að öll umræða um að 200 milljónir séu að fara í einhverja skýrslugerð og eitthvað slíkt - ég óska bara eftir því að hv. þingmaður skoði það aðeins hvað hefur verið gert á síðasta kjörtímabili og reyni ekki að slá ryki í augu fólks um að það standi til að við ætlum ekki að sinna máltækniáætluninni. Það er bara af og frá.

Virðulegi forseti. Ég hef haft svolítið gaman af því hvernig fjárlagaumræðan er að þróast. Nú er ég búin að sitja undir umræðunni hjá ráðherrum og mér finnst þeir gera svo vel, sitja og hlusta og svara eftir bestu getu og það er greinilegt að getan er mjög mismunandi. En það skiptir máli að spurningum sé svarað. Þess vegna erum við í þessum díalóg. Þess vegna erum við að reyna að nýta lýðræðið og umræðuna hér í þingsal til að dýpka umræðuna og þekkinguna á fjárlögum, fá svör við því sem stendur í fjárlögum eða stendur ekki í fjárlögum. Þess vegna er það áhyggjuefni þegar maður upplifir að maður spyr spurninga og það er ekki einu sinni hægt að svara þeim. Það er ekki einu sinni hægt að svara skýrum spurningum. Fyrir utan að öðrum er ekki svarað eins og varðandi samkeppniseftirlitið áðan. Mér finnst miður að hæstv. ráðherra menningar og ferðamála og samkeppnismála, eða hvað það er allt saman sem virðulegur ráðherra heitir, er 

Virðulegur forseti. Ég svaraði nú öllu nema þessu með samkeppnismálin en það er augljóst að það þarf að svara og skýra hlutina kannski betur fyrir hv. þingmanni en kannski mörgum öðrum og ég geri það. Og mér er það ljúft og skylt að svara þessu með samkeppnismálin. Eins og hv. þingmaður veit er aðhaldskrafa á flestar stofnanir og af hverju er hún? Jú, það er vegna þess að við erum stödd á þeim stað í hagkerfinu að það er mikil verðbólga. Ég tek sannarlega þátt í því með fjármála- og efnahagsráðherra að stuðla að því að við getum dregið úr verðbólgunni vegna þess að hún er einn mesti óvinur heimilanna. Það sem við erum að gera varðandi samkeppnismálin er að styðja enn frekar samvinnu við Samkeppniseftirlitið og það er eins og hv. þingmaður hafi ekki alveg unnið sína heimavinnu vegna þess að við erum að styðja við neytendamál, við erum að setja auka 24 milljónir sem hefur ekki verið gert áður.

Frú forseti. Ég verð að gera dálitla athugasemd við athugasemd hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur við fundarstjórn forseta. Þó að það sé rétt sem hv. þingmaður segir, að það hafi skort á ýmis svör í umræðu um það mál sem við ræðum nú, þá get ég ekki tekið undir með hv. þingmanni að almennt hafi umræðan um fjárlög skilað sér í miklum svörum frá hæstv. ráðherrum. Þetta er því ekki undantekning nú heldur frekar reglan í þessari umræðu. Sú regla gefur fullt tilefni til að gera athugasemd við fundarstjórn því að hvað eftir annað höfum við séð ráðherra koma hingað upp og í besta falli segja að það sé verið að velta hlutunum fyrir sér og skoða málin og þeir virðast ekki einu sinni vita sjálfir hvert þeir stefni með sinn málaflokk. Í versta falli, eins og í sumum tilvikum, höfum við mátt mæta hreinum útúrsnúningum. Þannig að þótt ég taki undir með hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur um að það sé mjög jákvætt og virðingarvert að flestir ráðherrar mæti hér til að svara fyrir sinn málaflokk þá hefur að mínu mati verið algjörlega gegnumgangandi að raunveruleg svör eru nánast engin.

Virðulegi forseti. Ég er nú bara úr Hafnarfirði og skil kannski ekki alveg allt og ekki með sömu greind og allir ráðherrarnir sem sitja hér á ráðherrabekknum. En það kann vel að vera rétt sem hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson segir, að margir ráðherrar hafi ekki svarað nægilega skýrt. Mér fannst alla vega áðan svar menningar- og viðskiptaráðherra vera harla rýrt og ég lýsi bara yfir verulegum áhyggjum varðandi máltækniverkefnið. Það er enn og aftur farið af stað með eitthvert gaspur, lofað alls konar hlutum, eins og til að mynda kvikmyndagerðarmenn hafa fengið að reyna núna, og ekki er hægt að standa við allar þær vonir og væntingar sem gefnar hafa verið. Hitt er síðan að ég lýsi yfir sérstökum áhyggjum, m.a. eftir þetta svar hæstv. ráðherra hér undir fundarstjórn, af því hvernig málaflokknum um samkeppnismál er fyrir komið. Það er greinilegt að bæði Viðreisn og allur þingheimur þarf að halda þessum ráðherra samkeppnismála verulega á tánum þennan þingveturinn.

Forseti minnir hv. þingmenn á að nýta ekki fundarstjórn forseta til efnislegrar umræðu um það málefni sem hér er á dagskrá.

Virðulegur forseti. Mig langar aðeins að vekja athygli á þessu máli sem er til umræðu hér að hluta, held ég. Ég er nýr hérna á þinginu og tek núna þátt í þessari umræðu þar sem eru fyrirspurnir til ráðherra og svo eru hér óundirbúnar fyrirspurnir líka. Vandamálið er það að manni er ekki svarað. Ég spyr einfaldra spurninga: Hver er skoðun ráðherra á þessu? Þá kemur svarið: Hv. þingmaður, það þarf að setja málið í nefnd, taka opna umræðu, ég er opinn fyrir umræðu um þetta. Það þarf að skoða þetta mál. Og ef málið er virkilega stórt þá þarf heildarendurskoðun. Það er eins og fólkið hérna í stjórnarliðinu sé ekki kosið til að hafa skoðanir. Ég er kosinn á Alþingi Íslendinga til að hafa skoðanir, ég er kosinn út á stjórnmálaskoðanir mínar og vegna stefnu flokksins míns. Ég lít þannig á að ég eigi að hafa skoðanir hérna inni. Það er mín vinna, ég fæ borgað fyrir það, og að fylgja eftir kosningastefnuskrá flokksins míns. En það virðist vera 

Frú forseti. Ég kemst ekki hjá því að byrja á að spyrja um mál sem hefur aðeins verið nefnt áður í þessari umræðu án þess að fengist hafi tilhlýðileg svör, svo ég vísi nú í umræðuna hérna áðan um fundarstjórn forseta, en það varðar endurgreiðslur virðisaukaskatts vegna kvikmyndagerðar á Íslandi. Við þekkjum eflaust forsögu málsins að talsverðu leyti. Þetta var umdeilt mál í ríkisstjórninni í fyrra og endaði með því að nú verða settar 300 millj. kr. í að gera upp það sem kalla mætti fortíðarskuld vegna þess að þetta hafði ekki verið nógu vel fjármagnað. Og þá að því sem blasir við okkur nú, sem mér skilst að feli í sér að aðeins eitt verkefni sem klárast á næsta ári muni eiga rétt á um 3 milljörðum kr. í endurgreiðslu, eitt verkefni frá HBO, kvikmyndaframleiðandanum. Á sama tíma er gert ráð fyrir að setja 1,7 milljarða í þessar endurgreiðslur. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Hvernig gengur þetta upp? Munum við horfa fram á sams konar uppákomu á næsta ári og þá þurfi að redda því með greiðslu síðar? Eru menn viljandi að leggja fram fjárlagafrumvarp sem þeir geta séð fyrir að muni ekki ganga upp? Hvernig verður þessi skekkja afgreidd ef eitt verkefni fær næstum því tvöfalt allt það fjármagn sem gert er ráð fyrir að ráðstafa í þennan lið?

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að spyrja út í þetta mál vegna þess að eitt af því sem valdið hefur misskilningi og margir spyrja sig að er nákvæmlega þetta. Ég þakka því fyrir það tækifæri að fá að skýra það út hér. Endurgreiðslur til kvikmyndaframleiðslu hafa verið við lýði á Íslandi frá árinu 2001. Þær voru til að byrja með, ef ég man rétt, í kringum 11% og svo hafa þær verið að hækka til að geirinn sé samkeppnishæfur. Eitt af því sem er að gerast núna er að vegna mikillar reynslu sem er á Íslandi hafa mjög margir erlendir aðilar áhuga á því að koma og taka upp stór verkefni. Ef ég tek bara þetta dæmi, þ.e. þessa 9 milljarða, þá koma líka tekjur með þessum 9 milljörðum, bæði beinar tekjur í tengslum við skattinn, skattalegar greiðslur viðkomandi aðila, svo eru það laun og svo eru það óbein og svokölluð þriðja stigs áhrif. Þannig að tekjur ríkissjóðs eru að aukast í takt við þessi auknu umsvif. Það sem hefur gerst iðulega er að vegna þeirrar miklu veltu sem er í kvikmyndageiranum þá þarf að koma til aukafjárveiting í kringum þetta þegar verið er að ræða fjárlögin. Og það verður gert líka núna. Það er áætluð ákveðin fjárhæð og það þarf að auka hana til að klára árið. Það er búið að vera að gera þetta síðustu fjögur til fimm árin. Það er rétt sem kemur fram í máli hv. þingmanns að þetta er ekki mjög skýrt í fjárlögunum og við þurfum bara að skoða það. Stundum getur verið erfitt að áætla þetta, þ.e. er að áætla fyrir þessu, vegna þess að það er ekki alveg ljóst í upphafi árs hversu mörg verkefni koma. En þetta er óljóst og við þurfum að skýra það betur.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir hreinskilið svar en einnig fyrir tilraun til að útskýra, sem ég tel reyndar að þurfi að gera miklu meira af í fjárlagavinnu, að það skili sér alls konar tekjur sem ekki er tekið tillit til í fjárlögum. Það hefur hins vegar ekki verið gert og það er ekki gert í þessum fjárlögum en ætti auðvitað að gera. En þetta mál verður væntanlega leyst í framhaldinu og einhverju bætt inn og útgjöld ríkissjóðs aukast samkvæmt því. Ég vil nýta þetta tækifæri til að spyrja hæstv. ráðherra út í annað mál sem hefur aðeins komið upp í umræðunni í dag og varðar fjölmiðla, annað mál sem varð umdeilt í ríkisstjórninni. Þar var einnig ráðist í bráðabirgðareddingu, ef svo má segja. Gerir hæstv. ráðherra ráð fyrir að það fyrirkomulag sem ég kalla bráðabirgðareddingu muni gilda áfram eða kemur ríkisstjórnin sér saman um breytingar á starfsumhverfi fjölmiðla? Ég hef heyrt hæstv. ráðherra nefna nokkur atriði hvað þetta varðar í dag, m.a. tillögu um að vefmiðlar fari að rukka fyrir lesturinn, sem er nú utan við svið stjórnmálanna og hverjum í sjálfsvald sett að ákveða. Ráðherrann hefur einnig nefnt - það er reyndar kannski í tengslum við í fyrramálið - að þá þurfi að huga að verðbólgunni og við megum ekki hafa of mikla þenslu. En hver er skoðun hæstv. ráðherra á því hvernig þetta ætti að vera? Hver er stefna hæstv. ráðherra varðandi rekstrarumhverfi fjölmiðla á Íslandi? Hvað finnst hæstv. ráðherra um raunverulega stöðu Ríkisútvarpsins og hvernig eigi að taka á því? Við höfum heyrt hér skýringar frá þessum hæstv. ráðherra og mörgum öðrum um að verið sé að skoða hlutina og velta þeim fyrir sér í hinum ýmsum málaflokkum. En hver er skoðun hæstv. ráðherra sjálfs á því hvernig þetta verði best gert?

Virðulegur forseti. Það er rétt sem hv. þingmaður nefnir að starfsumhverfi fjölmiðla hefur verið í deiglunni og það hefur ekki ríkt algjör sátt um hvert við eigum að stefna. Mín stefna í þessum málaflokki er sú að það þurfi að styðja við þetta umhverfi þannig að rekstur þeirra verði sjálfbær. Það er rétt sem hv. þingmaður segir að það er að sjálfsögðu ekki hlutverk ráðherrans að nefna það sem einn möguleika að það sé rukkaður lestur á netmiðlum, en ég nefni þetta sem eitt af því sem aðrir miðlar eru að gera og þekkist víða erlendis. Mín skoðun er sú að allt tekjumódel íslenskra fjölmiðla þurfi að endurskoða algerlega. Við lifum á stafrænum tímum og allt aðgengi hefur gjörbreyst og það þarf að taka tillit til þess. Í fyrsta lagi er það í raun og veru hvernig ungt fólk nálgast fjölmiðla, það er gjörbreytt frá því bara hvernig við nálguðumst það. Ég tel til að mynda að sökum þess að búið er að auka aðgengi og notkun á streymisveitum og öðru slíku eigum við að horfa til þess að þessir erlendu aðilar séu skattlagðir og við nýtum þá fjármuni til að styðja við innlenda aðila. Það er eitt af því sem við erum að vinna að. Við erum núna að móta fjölmiðlastefnu, sem við gerðum ekki á síðasta kjörtímabili, sem mun hafa þessa þætti, þessa styrki, sem ég skil vel að séu umdeildir, en nýjar tekjur, tekjustofna, og að skoða betur umhverfi Ríkisútvarpsins.

Virðulegi forseti. Ég geri nú í stuttu máli grein fyrir helstu atriðum frumvarps til fjárlaga fyrir þau tvö málefnasvið sem falla undir utanríkisráðuneytið. Fjárlagafrumvarpið sem hér er til umfjöllunar byggist á gildandi fjármálaáætlun sem Alþingi samþykkti í júní. Frumvarpið gerir ráð fyrir að heildarframlög til málefnasviða sem heyra undir utanríkisráðuneytið hækki um rúmlega 3,3 milljarða kr. og verði samtals 27,5 milljarðar kr.. Hækkun heildarframlaga skýrist fyrst og fremst af þrennu: Auknum framlögum til alþjóðlegrar þróunarsamvinnu, auknum framlögum til Uppbyggingarsjóðs EES og síðast en ekki síst gjörbreyttri stöðu í öryggismálum í kjölfar innrásar Rússlands í Úkraínu og áhrif hennar á varnarmál íslenska ríkisins. Á komandi ári mun Ísland áfram standa vörð um alþjóðakerfið, lýðræðisleg gildi, mannréttindi og þjóðarétt með virkri þátttöku í alþjóðlegu samstarfi. Þessi gildi eru einnig í forgrunni þróunarsamvinnu sem er ætlað að stuðla að sjálfbærri þróun og bættum lífskjörum í þróunarríkjum. Ísland mun á árinu 2023 gegna formennsku í Evrópuráðinu, formennsku í norrænni samvinnu og sitja í framkvæmdastjórn UNESCO. Heildarfjárheimildir til málefnasviðs 4, utanríkismál, eru 15,8 milljarðar kr. á næsta ári og hækka um 1,7 milljarða kr. að raungildi. Heildarframlög til málaflokksins utanríkisþjónusta og stjórnsýsla utanríkismála lækka um 60,7 millj. kr. á milli ára ef litið er fram hjá verðlagsbreytingum. Af helstu verkefnum málaflokksins sem liggja fyrir á næsta ári má nefna fyrrgreinda forystu í alþjóðastofnunum og formennsku í norrænu samstarfi 2023. Málefni Úkraínu og málsvarastarf í þágu frelsis og mannréttinda verða áfram í brennidepli. Þá verður áfram unnið að bættri framkvæmd EES-samningsins, í samræmi við áherslur ríkisstjórnarinnar. Undir málaflokkinn utanríkisviðskipti falla framlög til Íslandsstofu, sem nema 1.019 millj. kr. Framlög til málaflokksins samstarf um öryggis- og varnarmál aukast um 380 millj. kr. þegar litið er fram hjá verðlagsbreytingum. Þar ber hæst fjölþjóðasamstarf um öryggis- og varnarmál, sem hefur fengið aukið vægi undanfarin ár, ekki síst vegna stríðsins í Úkraínu og annarra breytinga í alþjóðlegu öryggisumhverfi. Þá er unnið markvisst að því að auka skilvirkni í samskiptum ólíkra ráðuneyta, stofnana, fræðasamfélagsins, einkafyrirtækja og í samstarfi við bandalagsríki, sem fást við málefni sem snerta fjölþáttaógnir. Undir málaflokkinn heyrir einnig rekstur og fjármögnun varnartengdra rekstrarverkefna og yfirumsjón með öryggis- og varnarsvæðum á Íslandi. Loks hækka samningsbundin framlög til fjölþjóðastofnana um 1.239,9 millj. kr.. Hækkunin skýrist að mestu vegna framlags til Uppbyggingarsjóðs EES. Þá að málefnasviði 35, alþjóðleg þróunarsamvinna. Heildarfjárheimildir hækka um liðlega 1,4 milljarða kr. eða um 12%. Gert er ráð fyrir að framlög Íslands til þróunarsamvinnu sem hlutfall af vergum þjóðartekjum verði áfram 0,35% af vergum þjóðartekjum á næsta ári sem er yfir meðaltal aðildarríkja þróunarsamvinnunefndar OECD, sem var 0,33% á síðastliðnu ári. Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna eru leiðarljós, jafnt í fjölþjóðlegri þróunarsamvinnu og í verkefnum í tvíhliða samstarfslöndum Íslands í þróunarsamvinnu. Mannréttindi, kynjajafnrétti og sjálfbær nýting náttúruauðlinda verða sem fyrr í fyrirrúmi. Þá verða framlög til loftslagstengdra þróunarsamvinnuverkefna aukin til samræmis við áherslur ríkisstjórnarinnar. Ísland styður áfram Úkraínu, bæði með mannúðar- og efnahagsaðstoð, og leggur sitt af mörkum vegna neyðar annars staðar í heiminum sem afleiðingar stríðsins og loftslagsbreytingar hafa gert enn verri. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu atriðum varðandi þau málefnasvið sem heyra undir utanríkisráðherra.

Frú forseti. Ég átta mig á að hæstv. fjármálaráðherra er í íhlaupavinnu fyrir hæstv. utanríkisráðherra en engu að síður fannst mér ánægjulegt að hann ræddi utanríkismál í fjörlegri stefnuræðu sinni. Mig langar að vitna aðeins til þess sem hann sagði í ræðunni, með leyfi: „Við Íslendingar höfum fordæmt árás Rússa á fullvalda ríki í Úkraínu og við þurfum að fylgja því eftir með fullri og virkri þátttöku á alþjóðavettvangi. Við eigum ekki að vera eftirbátar nágrannaríkja okkar í stuðningi vegna þess máls.“ Ég tek heils hugar undir þessi orð hæstv. ráðherra og fagna brýningu hans um að Íslendingar eigi að taka fullan og virkan þátt í alþjóðasamstarfi. Hæstv. ráðherra talar um að við eigum ekki að vera eftirbátar nágrannaríkja okkar í stuðningi við þetta mál, eins og hann orðar það, og á væntanlega við stuðning við Úkraínumenn. Þess vegna langar mig að koma inn á það sem hann nefndi varðandi þróunarsamvinnuna, hvort við ættum ekki að reyna að vera jafnokar nágrannaríkja okkar þar í staðinn fyrir að vísa í meðaltöl OECD. Við erum auðvitað, eins og hæstv. ráðherra þekkir, meðal þeirra þjóða sem taka undir að betur stæðar þjóðir eigi að veita 0,7% af vergri þjóðarframleiðslu í málaflokkinn. Við áformum hins vegar að leggja til 0,35% núna, líkt og í fyrra. Á þeim tíma sem ég hef setið á þingi, sem er ekki langur en þó fimm ár, þá hefur þetta held ég hækkað um 3 prósentustig. Ef við ætlum að ná þessum 0,7% á sama hraða þá mun það taka 50–60 ár, held ég. Ég spyr ráðherrann aftur hvort við ættum ekki að stefna aðeins hærra og hvað hann sjái fyrir sér í þessum efnum á næstu árum. .

Virðulegur forseti. Í ræðu minni undir stefnuræðu forsætisráðherra vék ég eins og hér var nefnt að því að við þyrftum að sýna stuðning okkar í verki, m.a. með fjárframlögum og öðrum hætti eins og við höfum gert. Það er sjálfsagt að greina frá því að tilefni þess var m.a. það að utanríkisráðherra hefur lagt fyrir ríkisstjórn upplýsingar um hvar við stöndum í norræna samhenginu og lagt áherslu á að vegna þess ástands sem hefur skapast á skömmum tíma í Úkraínu þá höldum við áfram að bæta í stuðninginn þannig að við séum í hópi norrænu ríkjanna hvað varðar umfang stuðningsins. Til þess þurftum við aðeins að bæta í og á það hefur utanríkisráðherra lagt mikla áherslu. Ég vildi með þessum orðum taka undir það. Varðandi þróunarsamvinnuna að öðru leyti þá höfum við verið að bæta í. Það er stutt síðan að við vorum vel innan við 0,2% og við erum þó komin upp í 0,35% og við eigum að hafa metnað til að gera enn betur þar. Mér finnst ekki hægt að gera lítið úr því að við höfum þó náð að hækka hlutfallið þetta mikið á jafn skömmum tíma og raun ber vitni í ljósi þess að hagvöxtur á Íslandi hefur á sama tíma verið töluvert mikill, samanlagt um 10% í fyrra og í ár, þó að samdráttur hafi verið þar áður. Þegar við skoðum aukninguna sem hefur verið undanfarin ár þá finnst mér við vera á réttri leið. Hér spyr hv. þingmaður hvort við eigum ekki að ganga lengra. Viðmiðið sem hann nefnir, Norðurlöndin, má segja að séu fyrst og fremst þau ríki sem gera hvað mest og til lengri tíma litið myndi ég vilja sjá meira gert. Ég myndi jafnframt vilja sjá að við nýttum þá fjármuni til að byggja upp þekkingu innan íslenska stjórnkerfisins, að allir 

Frú forseti. Það má auðvitað orðað það þannig að við séum á réttri leið á meðan við erum að hækka. En spurningin er hvort við getum gert þetta í aðeins skarpari skrefum. Eins og hæstv. ráðherra kom inn á þá leiða Norðurlöndin í þessum framlögum. Mig minnir að Svíar séu með rúmlega 1%, Norðmenn og Danir eru einhvers staðar rétt yfir 0,70% og Finnar sem draga lestina þarna meðal þessara fjögurra stóru Norðurlandaríkja eru einhvers staðar í 0,5%. Við eigum þess vegna langt í land. Því vil ég ítreka þá sýn mína a.m.k. að við stefnum í þessa átt af meiri metnaði. Það er auðvitað rétt að í krónum þá hækka framlögin talsvert þegar hagvöxtur er mikill en að sama skapi höfum við úr meiru að spila. Ég er sannfærður um að okkur muni ekki farnast vel á þessari jörð ef við tökum ekki alvarlega þær áskoranir sem blasa við fátækustu ríkjum heims og ég tala nú ekki um þegar sögulega er hægt að halda því fram að Vesturlöndin, þótt Íslendingar hafi kannski ekki verið þar fremstir í flokki, hafi mergsogið mörg þessara ríkja. Varðandi það sem ráðherra kom inn á um að byggja upp þekkingu í stjórnsýslunni og stjórnkerfinu þannig að peningarnir nýtist betur, þá tek ég undir það. En ég vil þó hrósa okkur Íslendingum fyrir að hafa að miklu leyti unnið að þróunarsamvinnu í samstarfi við heimamenn og gert það ágætlega, við eigum dæmi um það frá Malaví t.d. En ég vil fá aðeins skýrari svör um hvað hæstv. ráðherra sjái fyrir sér á næstu árum ef hann ætlar að vera fjármálaráðherra mikið lengur.

Virðulegur forseti. Við erum með þessa þingsályktun um stefnu um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands sem gildir fyrir tímabilið 2019–2023 og við erum enn þá á áætlun. Það má kannski segja að næsta tilefni til að horfa til lengri tíma og setja ný markmið verði þegar þingsályktunartillagan um stefnuna inn í framtíðina verður samþykkt hér á þinginu. Það sem ég nefndi varðandi það að fylgja eftir fjármununum - hv. þingmaður kom aðeins inn á það að sum ríki þykja hafa gengið óhóflega fram og gert alls konar áskilnað um umsvif og viðskipti og fleira þegar þróunaraðstoð hefur verið veitt, og ég held að við þekkjum alveg þessi dæmi - ég er einfaldlega að vísa til þess að við eigum gríðarlega mikið undir því að samhliða auknum fjárframlögum þá byggist upp sérhæfing á þeim sviðum þar sem við höfum hvað mest fram að færa. Ég nota bara þetta einfalda dæmi að í stað þess að senda eingöngu fjármagn inn í fjölþjóðlegar stofnanir þar sem við, eftir atvikum, eigum agnarsmátt hlutfall af starfsliðinu að þá gætum við þess að fjármagni okkar fylgi fólk sem byggir upp þekkingu á grundvelli þess stuðnings sem við erum að veita, sem skilar sér aftur inn í íslensku utanríkisþjónustuna og inn í þróunarsamvinnuna heilt yfir, hvort sem það er tvíhliða til lengri tíma eða inn í þessa fjölþjóðlegu starfssemi. Þetta segi ég vegna þess að það skiptir okkur svo miklu máli að standa á tveimur fótum, fullmegtug í þessu fjölþjóðasamstarfi, að við setjum okkur metnaðarfull markmið um að geta tekið vel upplýstar og vel ígrundaðar ákvarðanir en treystum ekki alfarið á að aðrir leysi málið fyrir okkar hönd inni í risavöxnum alþjóðabyggingum erlendis.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér fjárlagafrumvarpið og einstaka málaflokka þess. Ég vil byrja á því að fagna að forgangsraðað sé til heilbrigðis- og velferðarmála í fjárlagafrumvarpinu en skil á sama tíma að það er mikilvægt að sýna aðhald þannig að ríkisfjármálin styðji við markmið um lækkun verðbólgu og aukinn stöðugleika í hagkerfinu. Allir málaflokkar eru vissulega mikilvægir en í kjölfar innrásar Rússa í Úkraínu er komin upp breytt staða í utanríkis- og öryggismálum. Við Íslendingar sem frjáls og fullvalda þjóð höfum ekki farið varhluta af áhrifum stríðsins. Þó eru þau áhrif hjóm eitt samanborin við þær hörmungar sem nú blasa við úkraínsku þjóðinni. Frú forseti. Stríð í Evrópu kallar á endurskoðun þjóðaröryggisstefnu sem ég geri ráð fyrir að fari fram hér á Alþingi í haust. Við megum ekki festast í þeirri blekkingu að langvarandi friður í Evrópu sé ávísun á að svo verði áfram. Það sýnir stríðsrekstur Rússa svart á hvítu. Því fagna ég auknum útgjöldum til að mæta viðhaldi varnarmannvirkja, hefja uppsetningu á öruggum samskiptarýmum hjá sendiskrifstofum og auknum fjárframlögum til endurmenntunar starfsfólks sem sinnir varnartengdum verkefnum. Á sama tíma hef ég áhyggjur af getu Landhelgisgæslunnar og ríkislögreglustjóra til að mæta áskorunum í tengslum við varnarmál. Áhugavert væri að heyra skoðun hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, staðgengils utanríkisráðherra í þessari umræðu, um hvort ekki sé ástæða til að skoða þá þörf sérstaklega en samkvæmt fjárlagafrumvarpinu eru þjónustusamningar umræddra stofnana við utanríkisráðuneytið óbreyttir.

Virðulegur forseti. Frumvarpið gerir ráð fyrir að framlag til varnartengdra verkefna hækki um 300 milljónir á næsta ári og hluti þeirra verkefna sem þar er verið að horfa til falla undir þjónustusamning við Landhelgisgæsluna. Nú er unnið að útfærslu þessarar fjárheimildar og má gera ráð fyrir að það hafi áhrif til hækkunar á greiðslum vegna samningsins. Á meðal þess sem gert er ráð fyrir að auknar heimildir fari í er viðhaldskostnaður vegna 140 mannvirkja á öryggissvæðum og aukin öryggisgæsla, þjálfun og endurmenntun starfsfólksins þar. Hvað varðar samstarf við embætti ríkislögreglustjóra þá er það á mjög afmörkuðu sviði og snýr m.a. að útgáfu öryggisvottana, öryggisgæslu og samstarfi á sviði fjölþáttaógna, svo dæmi séu tekin. Hluta af auknum framlögum til varnarmála er ætlað að mæta kostnaði við að efla netvarnir svo þess sé getið og eins vegna viðbragða við fjölþáttaógnum, en þar hefur utanríkisráðuneytið gegnt lykilhlutverki og við megum ekki sofna á verðinum þar. Það væri mjög alvarlegt mál og þetta er málaflokkur sem fær mjög vaxandi athygli í alþjóðlegu samstarfi þessi misserin, ekki síst á Norðurlöndunum. Ég tel sem sagt að með þessu sé nú komið fram að það er verið að huga að því að sinna þeim málaflokkum áfram af krafti og góðri eftirfylgni eins og hv. þingmaður er að kalla eftir.

Virðulegur forseti. Ég þakka fjármála- og efnahagsráðherra fyrir svarið og hann minntist hér á fjölþáttaógnir, svo sem falsfréttir og netárásir. Þetta er eitthvað sem við Íslendingar erum að kynnast af auknum þunga, því miður. Ég hef að sjálfsögðu áhyggjur af því að nú þegar við tökum þátt í veigamiklum verkefnum, má þar nefna formennsku í Evrópuráðinu auk formennsku í norrænu ráðherranefndinni, þá komi þessi hætta jafnvel til með að aukast. Við heyrum í fréttum af netárásum sem lama stofnanir á Íslandi, líkt og gerðist í Tækniskólanum nýverið, og svo erlend dæmi af árásum á innviði samfélagsins sem valda gríðarlegum fjárhagslegum skaða. Jafnvel er einnig um að ræða öryggisbresti þar sem njósnir og stuldur á viðskiptaupplýsingum koma til greina. Svo má ekki útiloka ýmiss konar hefndaraðgerðum af hálfu óvinveittra ríkja vegna þeirra þvingunaraðgerða sem við Íslendingar styðjum. Því langar mig að fylgja fyrri spurningu eftir að hluta og spyrja ráðherra: Þarf ríkisvaldið ekki að efla enn frekar þennan málaflokk? Þá á ég við þann sem snýr að fjölþáttaógnum þar sem líklegt má teljast að umræddar ógnir aukist í framtíðinni.

Virðulegi forseti. Mig langar kannski fyrst að geta þess að netöryggismálin hafa verið á dagskrá hjá þjóðaröryggisráði oftar en einu sinni og eru málaflokkur sem fær athygli sífellt ofar í stjórnkerfinu. Það má segja að allar lykilstofnanir ríkisins hafi þurft að taka til sín málaflokka sem tengjast netöryggi og spyrja hversu vel við höfum varið grunnkerfin okkar. Nú hefur verið unnin töluvert mikil vinna við að skilgreina þá grunninnviði sem við þurfum sérstaklega að gæta að. Eins og ég kom inn á áðan, þá hefur í alþjóðasamstarfinu hluta af auknum framlögum til varnarmála verið ætlað að mæta netvörnum og viðbrögðum við fjölþáttaógnum. Við höfum undirgengist með aðild að Atlantshafsbandalaginu ákveðnar skuldbindingar og aðildarríkin hafa sammælst um aukna áherslu á fjölþáttaógnir og netöryggismál. Við þurfum að stíga ölduna með þeim breytingum sem eru að verða á þessu sviði og því er enginn vafi í mínum huga að við munum áfram þurfa að efla varnir okkar og undirbúning vegna netöryggismála. Stutt er síðan ég var sem fjármála- og efnahagsráðherra úti í Noregi á ráðherrafundi í norrænu samvinnunni þar sem fulltrúi okkar frá CERT-IS fór yfir stöðuna hér innan lands og það er alveg augljóst að þetta er málaflokkur sem þarf sífellt meiri athygli vegna þess að árásirnar eru að verða æ fjölbreyttari og þeim fjölgar. Utanríkisráðuneytið ber m.a. ábyrgð á því að byggja upp þekkingu og miðlun, gera áhættumatið, þróa aðgerðaáætlanir o.s.frv. Það væri hægt setja á sérstaka umræðu í þinginu um netöryggismálin. Þetta er það stór og mikilvægur málaflokkur.

Virðulegur forseti. Mig langar að ræða hér um Grænland. Ég er varaformaður í Vestnorræna ráðinu fyrir hönd Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins og svo í heimskautahópi Alþingis. Ég fór tvisvar sinnum í síðustu viku til Grænlands, til Nuuk og svo stoppuðum við í Narsarsuaq í millilendingu, stórkostlegt land. Ég tel að samskipti ríkjanna ættu að vera mun meiri. Það er alveg gríðarleg framþróun þarna í gangi. Við í fyrri hópnum röltum þarna um og töldum 15 byggingarkrana. Þetta er byggðarlag á stærð við Akureyri og má eiginlega segja að verið sé að uppfæra Nuuk, Nuuk II sé að fara að koma. Mikil framþróun þar og spennandi hlutir að gerast í samfélaginu, bæði pólitískt, efnahagslega og varðandi öryggismál og annað slíkt. Mjög gaman að fylgjast með því hvað mun gerast og eins og ég segi þá tel ég að samskipti ríkjanna ættu að vera enn þá meiri. Í desember 2020 var birt skýrsla um samstarf Íslands og Grænlands á norðurslóðum. Í skýrslunni voru gerðar ýmsar tillögur til að efla tengsl þjóðanna. Ein var sú að gerður yrði tvíhliða viðskiptasamningur milli Íslands og Grænlands og ég veit að könnunarviðræður eru farnar af stað eða að fara af stað. Ég tel að mörg tækifæri felist í þessum samningi. Það er í raun með ólíkindum að tengslin séu ekki meiri miðað við landfræðilega nánd og ég veit að Grænlendingar horfa mjög mikið til Íslands í samskiptunum, sérstaklega varðandi nýju flugvellina þrjá og líka varðandi það sem hefur gerst í Sundahöfn á undanförnum árum. Það er gaman að geta þess að Grænlandi er landfræðilega séð fyrir norðan, vestan, sunnan og austan Ísland, þetta gríðarlega stóra land er raunverulega það land sem við eigum horfa mikið til. En það er mikilvægt að við horfum líka á hlutina út frá þeirra forsendum, þróunar þeirra, hvar þeir eru staddir í þróuninni, eins og þeir hafa sjálfir sagt. Mig langar að spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort ríkisstjórnin stefni að gerð tvíhliða samnings og hvort ekki væri rétt að það væri vestnorrænn viðskiptasamningur, þ.e. að Grænland verði í raun tengt upp í Hoyvíkursamkomulagið og að þar væri jafnvel gert ráð fyrir dómstóli til að taka á deilumálum, ad hoc dómstóli, svo það væru ekki deilur eins og þær sem hafa orðið um Hoyvíkursamkomulagið.

Virðulegi forseti. Hér var vísað til Grænlandsskýrslunnar þar sem var farið ágætlega yfir þessa mörgu snertifleti sem löndin tvö eiga sameiginlega og sjónum beint sérstaklega að tækifærum til að dýpka samvinnuna. Það var velt upp ýmsum möguleikum, m.a. því hvort hægt væri að greiða fyrir frekari viðskiptum milli landanna með einhvers konar fríverslunarfyrirkomulagi. En þar eru könnunarviðræður ekki hafnar enn. Það er þó gert ráð fyrir því að hægt sé að koma á fót sérstakri viljayfirlýsingu milli ríkjanna um frekara og aukið samstarf. En í vestnorræna samhenginu, af því að hér var því velt upp hvort það gæti verið einhver opnun fyrir Hoyvíkursamninginn, þá held ég að það gæti kannski verið dálítið flókið að fara að bæta þriðja aðila þar inn og eins og vikið var að þá hafa því miður komið upp árekstrar vegna framkvæmdar hans. Ég ætla bara að lýsa þeirri skoðun minni að það sem við þurfum fyrst og fremst að gæta að í samskiptum við Grænland er einmitt að ekki komi upp spenna og ágreiningur heldur að það sé byggt upp á gagnkvæmum vilja beggja til þess að báðir aðilar geti notið ávinnings af dýpri samvinnu. Það hafa að sjálfsögðu verið talsverð umsvif íslenskra aðila í Grænlandi. Við þekkjum námuvinnslu sem er þar í gangi. Við þekkjum útgerðarstarfsemi sem hefur tengst Grænlandi og við þekkjum líka talsverðar verklegar framkvæmdir sem Íslendingar hafa staðið fyrir þar 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég tel að vestnorrænn samningur, eins konar rammasamningur, þar sem væri ad hoc dómstóll í ágreiningi þar sem væri bara hlutlægt tekið á því, væri mjög góð lausn. Ég veit að það hefur verið ágreiningur varðandi Hoyvíkursamkomulagið og ég tel að Ísland hafi gert ákveðin mistök þar. Ég tel að í svona samningi við Grænland þá væru ákveðnir kaflar sem myndu lúta Grænlandi sem þeir myndu velja. Ég hitti útgerðarmann sem er með starfsemi á Suður-Grænlandi og hann nefndi dæmi um réttindi sjómanna. Þeir missa réttindi við að fara á grænlensku skipin og réttindi starfsmanna líka. Svo var ég svo heppinn að hitta mann frá Ístaki á leiðinni heim úr síðustu ferðinni og hann talaði líka um vandamál varðandi starfsmenn. Ég tel að það þurfi að horfa á slík mál, frjálsa flutninga fólks á milli og líka þróunarsjóði sem þarf að setja inn í rammasamning. Þetta er lítið efnahagssvæði en þetta þarf að gerast mikið á forsendum Grænlendinga sjálfra sem eru að byggja upp samfélag sitt. Við erum komin miklu lengra í þróuninni. En að þessu slepptu langar mig að spyrja um Úkraínu. Í frumvarpi til fjárlaga kemur fram að fjárheimildir séu auknar um 430 millj. kr. til uppbyggingar mannúðarstarfs í Úkraínu. Þessu ber að fagna og ég fagna afstöðu ríkisstjórnarinnar til málefna Úkraínu og þeim stuðningi sem við veitum þar og þeirri samstöðu sem er hér á Alþingi. Það er mjög skemmtilegt að forseti Úkraínu hafi haldið ræðu hér á fjarfundi. En mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvernig þessum þróunarframlögum er háttað, þ.e. hvaða stofnanir taka við þessum framlögum og hvaða aðstoð er verið að veita fyrir þau í Úkraínu. Væri ekki rétt að þau færu til hinna allra lægst settu; öryrkja, aldraðra og jafnvel geðsjúkra? Ég sá frétt um daginn sem fjallaði um stöðu geðsjúkra í landinu og hún er mjög bágborin og mjög erfið. Ég tel rétt að aðstoðin fari þangað sem þörfin er allra mest, það sé markmiðið. En það væri mjög gaman að heyra afstöðu ráðherra til þessa og í hvað peningunum er ætlað að fara og hvar nákvæmlega á að setja þá.

Virðulegi forseti. Það hefur komið fram í opinberri umræðu að við Íslendingar höfum í stuðningi okkar við Úkraínu reynt eftir fremsta megni að veita aðstoð í krafti þeirrar þekkingar og getu sem við búum sérstaklega yfir. Við höfum áður rætt það hér í þinginu hvernig t.d. sérfræðiþekking vegna skimunar fyrir sprengjum í jörðu hefur gagnast og þá ekki endilega á vettvangi heldur til þjálfunar þannig að hægt sé að leita að sprengjum. Við þekkjum sömuleiðis hvernig íslenska ríkið hefur fjármagnað flutninga til Úkraínu þegar þörf hefur verið á flugvélum, ef ekki hefur tekist að koma varningi á leiðarenda sem aðrar þjóðir hafa viljað útvega. Síðan höfum við sömuleiðis tekið eftir því að stjórnvöld í Úkraínu hafa gjarnan viljað taka sem mest ákvarðanir sjálf um það hvernig fjárstuðningi er háttað frekar en t.d. að allir taki það upp hjá sér að fara að senda vörur þannig að það safnist mögulega fyrir of mikið af ákveðnum vörum eða varningi sem margar þjóðir koma til með að leggja sameiginlega inn. En það er engu að síður gert ráð fyrir að drjúgum hluta af þróunarsamvinnuframlögunum verði áfram varið til mannúðaraðstoðar og efnahagsaðstoðar að miklu leyti í gegnum stofnanir Sameinuðu þjóðanna og síðan alþjóðabanka. Við gerum ráð fyrir hækkun á framlögum til stofnana Sameinuðu þjóðanna sem skýrist m.a. af ástandinu í Úkraínu. En stofnanirnar sem ræðir um að öðru leyti eru Rauði krossinn, UNICEF og Flóttamannastofnun, svo dæmi séu tekin.

Frú forseti. Mig langaði að þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir að koma í stað hæstv. utanríkisráðherra og það er kannski ágætt vegna þess að hæstv. fjármálaráðherra getur kannski betur svarað spurningunni en hæstv. utanríkisráðherra gæti. Hér í stefnuræðu fyrir nokkrum dögum sagði hæstv. fjármálaráðherra að við ættum ekki að vera eftirbátar nágrannaríkja okkar í stuðningi við Úkraínu en þegar kemur að Úkraínu og stuðningi við hana þá höfum við verið að styðja bæði uppbyggingu og aðra hluti, t.d. tengda varnarmálum eins og flutning á hergögnum. Við höfum verið að styðja með mannúðaraðstoð eins og hæstv. ráðherra nefndi. Við höfum líka tekið á móti u.þ.b. 2.000 manns sem hafa verið að flýja stríðið. Mín spurning til hæstv. fjármálaráðherra er eftirfarandi: Til að vera ekki eftirbátar og til að geta tekist á við allan þennan stuðning sem við höfum veitt og munum vonandi áfram veita, hvaðan mun þetta sérstaka framlag til Úkraínu koma? Mun það koma úr núverandi heimildum viðkomandi ráðuneyta? Mun t.d. öll þróunar- og mannúðaraðstoðin koma úr því sem þegar hefur verið skilgreint sem þróunar- og mannúðaraðstoð? Eða reiknar hæstv. fjármálaráðherra með því að það þurfi að nýta eitthvað af varasjóð eða öðrum fjármunum til að fjármagna stuðning við Úkraínu?

Virðulegur forseti. Þegar við ræðum um heildarumfang aðstoðarinnar þá held ég að við þurfum bæði að horfa til þess sem er að gerast á líðandi ári og velta fyrir okkur stöðunni eins og hún breytist frá einum tíma til annars varðandi fjárlagafrumvarpið á næsta ári sem við ræðum hér. Í ræðunni sem ég flutti fyrr í vikunni þá var ég ekki síst að horfa til yfirstandandi árs og ég var með tölur í huga sem sýna að án þess að við leggjum til viðbótarframlög á árinu 2022 þá erum við dálítið fyrir aftan Norðurlandaþjóðirnar í heildarumfangi stuðnings. Ég verð að segja fyrir mitt leyti að mér finnst alveg ótvírætt að Alþingi geti með fjáraukalagaheimild bætt í stuðninginn á árinu 2022. Það er augljóst öllum að það var ófyrirséð þegar fjárlög þessa árs voru sett saman að það myndi reyna á slíka alþjóðlega aðstoð. Mér finnst ég einfaldlega skynja hér á þinginu mjög mikinn og eindreginn þverpólitískan stuðning við að senda skýr skilaboð, m.a. með fjárframlögum en ekki bara með yfirlýsingum, að þeim sé fylgt eftir með virkum hætti. Það sem verið er að ræða um þessar mundir eru mjög venjulegir hlutir sem maður hefði svo sem getað ímyndað sér, eins og bara að það er að skella á vetur. Það er kalt, það vantar föt og við þurfum að spyrja okkur hvort við getum gert meira og hvernig við getum komið því til skila, hvort það verði með beinum fjárframlögum eða með því að setja föt í gám og senda af stað.

Frú forseti. Ég fagna því svo sannarlega að hæstv. fjármálaráðherra sé tilbúinn að opna budduna af afgangi þessa árs og nýta hann til Úkraínu, því það er mjög mikilvægt að við skerum ekki niður aðra þróunar- og mannúðaraðstoð sem við höfum þegar einsett okkur, vegna þess að neyðin er líka til staðar í Afríku, í Asíu og á öllum hinum stöðunum sem við höfum verið að styrkja. Við megum ekki láta það fólk líða fyrir það sem er að gerast í Úkraínu heldur þurfum við að standa okkar plikt og sýna það í verki og með fjármagni. Ánægjulegt er að heyra það. Mig langar hins vegar að benda hæstv. fjármálaráðherra á að það að setja föt í gáma er ein versta aðstoð sem við getum veitt. Það er miklu betra að senda peninga vegna þess að oftast eru send föt sem eru ekki einu sinni nothæf á því svæði, oft eru þau ónýt og hreinlega kostar meira að senda þau heldur en að kaupa á svæðinu. Mig langaði líka að nefna að ég tek undir áhyggjur hæstv. fjármálaráðherra um netöryggismál. Ég vona að við finnum leið til að ræða þau mál hér á þinginu í vetur á mjög breiðum grundvelli því þar er margt sem þarf að laga. Að lokum langar mig að benda hæstv. ráðherra á að það að byggja einungis upp þekkingu hér á landi þegar kemur að þróunaraðstoð er þvert á stefnu Sameinuðu þjóðanna og annarra ríkja þar sem verið er að reyna að gera það sem við Íslendingar höfum sannarlega verið góðir í, sem er að byggja upp þekkinguna í löndunum sem við aðstoðum.

Virðulegur forseti. Ég tel mig nú hafa vikið að því hér í annarri ræðu að það þarf að gæta að því að menn skili stuðningnum í því formi sem kemur mest að gagni og ég tek alveg undir með hv. þingmanni að langlíklegast er að það sé einfaldast að veita bara beinan fjárhagslegan stuðning. Þetta er einmitt eitthvað sem ráðuneytið mun taka til skoðunar en til að vera alveg skýr þá hef ég séð þetta þannig fyrir mér að við þyrftum að koma með viðbótarframlag inn í fjáraukalagafrumvarp þessa árs. Að öðru leyti þá var að vísa til þess áðan að um leið og við Íslendingar aukum alþjóðlegu þróunaraðstoðina okkar um marga milljarða á ári þá þurfum við að sjá til þess að geta okkar til að sinna þróunarsamvinnu, hvort sem er tvíhliða þróunaraðstoð eða fjölþjóðleg, vaxi í takt við þær auknu fjárheimildir eða fjárveitingar sem við ræðum. Ég er einfaldlega að vísa til þess að mér finnst eðlilegt að við gætum þess að í þeim fjölþjóðastofnunum, eða eftir atvikum á vettvangi í tvíhliða aðstoð, starfi sem oftast Íslendingar sem skili inn í stjórnkerfi okkar sem mestri þekkingu. Það breytir því ekki að það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að verkefnið sem slíkt er auðvitað að sjá til þess að hjálpa fólki til sjálfshjálpar heima fyrir. Það er kjarni vinnunnar. Ég bendi einungis á að þegar við erum farin að setja marga milljarða inn í þessa málaflokka þá þurfum við að sjá til þess að þekking safnist upp í íslenska stjórnkerfinu til að taka góðar ákvarðanir sem einhver samfella er í yfir tíma.

Frú forseti. Hæstv. ráðherra. Mig langar að ræða hér aðeins verkefnið fram undan á vettvangi Evrópuráðsins. Ísland tekur við formennsku í Evrópuráðinu í nóvember til næstu sex mánaða. Því fylgja mörg mjög krefjandi og mikilvæg verkefni af hálfu Íslands í ráðherranefnd Evrópuráðsins og Íslandsdeild Evrópuráðsþingsins. Til ráðsins var stofnað eftir seinna stríð 1949 til að standa vörð um mannréttindi, lýðræði og dómskerfið. Ljóst er að hlutverk þess hefur vart nokkrum sinnum verið mikilvægara og í okkar hlut kemur að vera leiðandi í að standa vörð um þau grunngildi sem aðildarþjóðirnar hafa sameinast um. Þá hefur einnig verið hleypt af stokkunum vinnu við endurnýjað, endurbætt og sterkara Evrópuráð, stofnanir þess og þings og rætt um leiðtogafund þessara ríkja á næsta ári. Hvernig sér utanríkisráðherra fyrir sér að mæta þeim viðbótaráskorunum og væntingum sem þessi verkefni fela í sér fyrir Ísland í alþjóðastarfi og þá sérstaklega í fjárveitingum til verkefna á vettvangi Evrópuráðsins og Evrópuráðsþingsins til að tryggja sem farsælasta og árangursríkasta forystu af Íslands hálfu í okkar formennskutíð?

Virðulegi forseti. Eins og hér er komið inn á þá tökum við við formennsku í Evrópuráðinu í Strassborg í sex mánuði, frá nóvember næstkomandi fram í maí, og þá munum við stýra öllum fundum ráðherranefndar Evrópuráðsins, leiða samskipti stofnana innan þess og vera málsvari þess út á við að því er varðar alþjóðapólitíska sviðið og við sinnum sömuleiðis samskiptum við aðrar alþjóðastofnanir. Þessu tímabili lýkur svo með ráðherrafundi í Reykjavík sem utanríkisráðherrar allra aðildarríkja Evrópuráðsins sækja og það er þess vegna hægt að segja að þarna sé um að ræða stærsta ráðherrafund sem haldinn hefur verið á Íslandi til þessa en utanríkisráðherrum allra 46 aðildarríkjanna verður boðið til fundarins. Í fjárlagafrumvarpinu er gert ráð fyrir sérstöku tímabundnu framlagi vegna ráðherrafundarins næsta vor upp á 20,5 millj. kr., eingöngu vegna fundarins. Við endurmat á umfangi heildarkostnaðar verkefnisins var litið til raunkostnaðar ráðherrafundar Norðurskautsráðsins 2021 sem leiddi í ljós að heildarkostnaður við ráðherrafund Evrópuráðsins á næsta ári er að öllum líkindum vanáætlaður. Það þarf ekki að hafa mörg orð um þýðingu þess að vel takist til þegar augu allra munu beinast að Íslandi á þessum örlagatímum sem nú eru uppi og við þurfum þess vegna að tryggja að við getum framkvæmt vel heppnaðan fund og verið þannig landi og þjóð til sóma. Í aðdraganda formennskunnar var sömuleiðis ákveðið að endurvekja fastanefndina. Hún hefur verið styrkt sérstaklega vegna þessa verkefnis. Við þurfum einfaldlega núna í vetur að spyrja hvort það sé þörf á frekari undirbúningi eða frekari fjármögnun til að framkvæma vel heppnaðan fund. Eftir atvikum þá þarf að horfast í augu við óumflýjanlegan kostnað vegna fundarins ef til þess kemur á næsta ári. En best væri auðvitað að hafa þetta vel rammað inn í fjárlögum.

Frú forseti. Ég þakka ráðherra svörin. Ég vil beina máli mínu aðeins að umræðu sem hér hefur borið á góma varðandi Úkraínu. Ísland hefur stutt dyggilega við Úkraínu með margvíslegum hætti eftir hræðilega innrás Rússa inn í landið og tekið vel á móti fólki á flótta þaðan. Hvernig sér ráðherra fyrir sér að við getum sem best haldið áfram og gert enn betur í þeim stuðningi og ekki síst á grunni þeirrar sérstöðu að við erum vopnlaus en rík smáþjóð? Síðan vil ég líka taka undir það sem hefur komið fram í umræðunni hér á undan um mikilvægi þess að efla varnir gegn netógnum og viðbrögð við fjölþáttaógnum og ég tek undir það sem hér hefur verið nefnt, það er mikilvægt að við tökum um það sérstaka umræðu.

Virðulegur forseti. Ég myndi segja að í tengslum við málefni Úkraínu þá hafi svo margt skipt máli fram til þessa. Það skipti máli að Alþingi hélt sérstakan fund eins og við munum í beinni útsendingu. Það sýndi samstöðuna hér heima fyrir og það hefur skipt miklu máli hvernig umræðan hefur verið hérna á þinginu og samstaðan alveg órofa. Það hefur skipt máli að utanríkisráðherra hefur fylgt stefnu stjórnvalda mjög fast eftir og sótt fjölmarga fundi þar sem áherslur okkar Íslendinga hafa komist til skila. Þetta skiptir máli, alveg eins og það skiptir máli að sýna stuðninginn ekki bara í orði heldur í verki með beinum fjárstuðningi og annars konar stuðningi eins og við höfum aðeins verið að rekja hér. Ég rakti hér áðan t.d. að við höfum verið að miðla þekkingu á sprengjuleit til Úkraínumanna. En ég hygg að við þurfum einfaldlega stöðugt að velta því fyrir okkur eftir hverju er verið að kalla og hvort við höfum mætt væntingum og óskum í samræmi við okkar getu og vilja. Þessari umræðu er einfaldlega ekki lokið. Það færi vel á því, tel ég, að efna til umræðu hérna í þinginu um netöryggismál og samhengi þeirra við þjóðaröryggi. Vafalaust höfum við á undanförnum árum ekki veitt þeim málaflokki nægjanlega mikla athygli. Þó hefur það, eins og ég hef sagt, verið tekið upp núna á undanförnum árum í efsta stigi stjórnkerfisins og sú umræða á mjög heima hérna í þingsal þegar tækifæri gefst.

Virðulegur forseti. Ég vil taka undir þann tón sem sleginn hefur verið hér hér varðandi mikilvægi samstöðunnar sem hefur verið einróma og órofa hér á þingi. Það hefur að mínu mati skipt mjög miklu máli að ríkisstjórnin og ekki síst hæstv. utanríkisráðherra finni það að hún hefur þennan ótvíræðan stuðning okkar þegar kemur að málefnum Úkraínu og þeirrar hörmulegu stöðu sem þar er. Úkraínustríðið gjörbreytti náttúrlega veröld okkar, eins og við vitum. Það sem ég harma, og ekki bara ég heldur líka til að mynda Björn Bjarnason sem er helsti sérfræðingur okkar þegar kemur að utanríkis- og varnarmálum, er þessi þögn sem er um utanríkis- og varnarmál. Hann segir að hún sé meiri hér en í nokkru nágrannalandi okkar. Ég tek undir það. Viðreisn er til að mynda eini flokkurinn sem hefur lagt fram mjög ákveðnar tillögur um það hvernig við ætlum að efla okkur og að við verðum að efla okkur í öryggis- og varnarmálum með því að vera fullir þátttakendur í öllum störfum NATO, auka framlög okkar þangað, borgaralega þátttöku, taka umræðu um það hvort við eigum að fara í það að reyna að fá hingað varnarlið eða útfærslu á því með einhverjum hætti. Það sem ég vil spyrja hæstv. ráðherra um er hvort hann telji nóg að gert og hvort við sjáum það í fjárlögum - af því að við erum að ræða fjárlögin hérna og það er kannski erfitt að fara djúpt inn í öryggis- og varnarmál í tveggja mínútna andsvari - hvort hann telji fjárlögin styðja við það að við hér á þingi, utanríkismálanefnd í samvinnu við utanríkisráðherra, tökum stærri skref til að verja með afgerandi hætti meira fé í og taka stærri skref til að efla öryggis- og varnarmál okkar. Því að það eru auðvitað fáar þjóðir ef nokkur sem eiga jafn mikið undir fjölþjóðasamvinnu í öryggis- og varnarmálum, sem og efnahags- og viðskiptamálum, og við Íslendingar. Ég undirstrika að þögnin sé nokkuð mikil. Ég er hrædd um að við séum ekki að gera nóg þegar kemur að því að verja öryggi okkar og treysta ríkið okkar.

Virðulegur forseti. Já, eins og fram kom í máli hv. þingmanns þá er það kannski ekki alveg nátengt fjárlagafrumvarpinu en þó er með ákveðnum hætti eðlilegt að við stefnumörkun í utanríkis- og varnarmálum birtist einhver sýn eða skoðun á það hvað er að gerast í alþjóðlega umhverfinu. Ég verð að segja alveg eins og er að það er erfitt að segja um varnarmálin sérstaklega að hlutirnir séu eins og áður. Eftir innrásina, eftir innrás Rússa inn í fullvalda ríki hefur allt breyst. Það hefur allt breyst í samskiptum við Rússa og samstarf við Rússland lítur allt öðruvísi út í ljósi þessarar innrásar, t.d. vegna málefna á norðurslóðum. Við sjáum það svo bersýnilega á aðild Finnlands og Svía að heimurinn hefur breyst og það eru ekki bara Finnar og Svíar sem þurfa að spyrja sig hvort ástæða sé til að bregðast við heldur hljótum við sömuleiðis á okkar eigin forsendum að spyrja stórra spurninga um það hvort sú leið sem við höfum markað til að verja okkar varnir og öryggi sé fullnægjandi í þessum gjörbreyttu aðstæðum. Þær aðstæður varða okkar nærsvæði. Þær varða norðurslóðirnar og þær varða okkar nágrannaríki. Þar erum við auðvitað með til grundvallar varnarsamninginn og aðildina að Atlantshafsbandalaginu en við verðum að komast aðeins á dýptina, bæði hér í þinginu og í almennri umræðu í samfélaginu um það á hvaða viðbrögð það kallar að heimurinn hefur breyst svona mikið á skömmum tíma.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja að ég fagna þessum orðum hæstv. ráðherra mjög. Ég held að þetta séu ein mikilvægustu orð sem fallið hafa hér varðandi öryggis- og varnarmál okkar af hálfu ráðherra síðan innrásin í Úkraínu átti sér stað í febrúar, því að við þurfum að endurmeta, við þurfum að skoða mjög gaumgæfilega hvort við þurfum ekki að taka aðrar og fleiri ákvarðanir til að styrkja öryggis- og varnarmál okkar. Þegar ný grundvallarstefna NATO var samþykkt núna í sumar sagði forsætisráðherra að hún tæki ekki til okkar heldur frekar til austurhlutans. Eftir að hafa hlustað á hæstv. fjármála- og starfandi utanríkisráðherra þá horfir hann á þetta svipuðum augum og ég; nákvæmlega að við þurfum að meta öryggis- og varnarmál okkar út frá norðurslóðum, út af atgangi Rússa og eins Kínverja. Við þurfum að spyrja okkur hvort við séum að gera nægilega mikið og hvort við séum að beita okkur og getum beitt okkur með enn frekari og ríkari hætti innan NATO í samvinnu við okkar helstu bandamenn. Þannig að mér finnast þetta vera góð fyrirheit sem þetta spjall hér hefur leitt af sér. Þetta eru alvörumál. Frumskylda hverrar ríkisstjórnar, hverra stjórnvalda hverju sinni er að verja öryggi þjóðarinnar og öryggi borgaranna. Ég veit að hæstv. ráðherra yrði mjög vonsvikinn ef ég minnst ekki á Evrópumálin. Ég ætla að taka skemmri skírn á þau núna og beina sjónum mínum að EES-málunum sem er náttúrlega okkar mikilvægasta samstarf nú um stundir. Vonandi breytist það þegar við erum búin að fá í gegn þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðna. En alla vega, mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Er ekki ætlunin að halda áfram með enn meiri samvinnu, sem reyndar mun kosta aukið fjármagn, til þess að dýpka enn frekar EES-samninginn? Auðvitað veldur það mér áhyggjum að heyra af og til efasemdarraddir m.a. úr Sjálfstæðisflokknum, frá Miðflokknum, um gildi og mikilvægi EES-samningsins. En engu að síður, á meðan hann er í gildi þurfum við að rækta hann mjög vel. Telur ráðherra þá nóg að gert miðað við þá ramma sem við búum við núna?

Virðulegur forseti. Ég ætla að nota tíma minn fyrst og fremst til þess að fjalla aðeins um Evrópusamvinnuna og segja að það hefur aldrei verið neitt hik á okkur í Sjálfstæðisflokknum að lýsa yfir mjög eindregnum stuðningi við Evrópska efnahagssvæðið og þátttöku okkar á því. Að rækta samninginn getur nú falið ýmislegt í sér. Í fyrsta lagi hef ég lengi verið þeirrar skoðunar að þingið eigi að rækta betur samskipti við Evrópuþingið. Mér finnst sjálfsagt að þingið sé með starfsmann í Brussel sem geti verið beinn milliliður Alþingis við þingið úti og verið svona ínáanlegur, skulum við segja, fyrir þingflokka án þess að þurfa að treysta á milliliði framkvæmdarvaldsins vegna þeirra samskipta. Þetta er bara eitt einfalt atriði. Svo hafa verið skrifaðar skýrslur um það sem við getum gert betur og ég vísa nú til þeirra. Sumt höfum við verið að laga við framkvæmd samningsins. En í framkvæmd samningsins hefur það kannski helst haldið aftur af okkur að við höfum mjög litla möguleika til þess að fylgjast með öllu því sem er að gerast í öllum nefndum sem eru, ef ég veit rétt, á þriðja þúsund úti í Brussel 

Frú forseti. Hæstv. starfandi utanríkisráðherra, fjármálaráðherra, nefndi í ræðu sinni að við þyrftum að bregðast við auknum hættum og breytingum vegna loftslagsbreytinga í nálgun okkar á þróunar- og mannúðaraðstoð. Þá spyr ég hæstv. ráðherra: Hvaða breytingar eru það? Það er mikilvægt að vita að fjármagnið nýtist sem best. Plánetan er grænni með hverju árinu. Það er orðið auðveldara en áður að rækta lönd, til að mynda við sunnanvert Sahara, sem áður voru illræktarleg, en á móti kemur að sjávarborð til að mynda fer hækkandi. Á fundi COP26, var það kallað vegna þess að það var 26. tilraunin til að leysa loftslagsmálin, hélt talsmaður eyjaríkisins, smáríkisins, Túvalú áhugaverða ræðu. Hann lýsti því að eyjaskeggjar væru að reyna að búa sig undir hækkandi sjávarborð og hefðu náð að safna talsverðu fé til þess, en að nú, að allmörgum árum liðnum, væri meiri en helmingur fjármagnsins uppurinn og ekki búið að leggja einn einasta stein. Peningarnir hefðu allir farið í ráðgjafa og skýrsluskrif. Því velti ég fyrir mér hvort það geti ekki verið ráð að við hugleiðum hvort framlög okkar skili sér alltaf með þeim hætti sem myndi gera mest gagn eða hvort of mikið fari í að viðhalda sístækkandi loftslagsbákni og í skýrsluskrif.

Virðulegur forseti. Ég verð að sjálfsögðu að taka undir að það er algjört grundvallaratriði að framlög vegna loftslagsbreytinga vegna aukinnar losunar gróðurhúsalofttegunda, sem ætlað er að ná einhverjum tilteknum markmiðum, verða að skila sér í þeim tilgangi en hverfi ekki í einhverja milliliði og ráðgjafa. En málið snertir okkur Íslendinga með beinum hætti þó að við getum á endanum aldrei orðið stóru örlagavaldarnir hér. Ég læt duga að nefna súrnun sjávar til að benda á eina breytingu sem getur verið ógnandi fyrir lífríkið í kringum Ísland og fiskstofnana. Auðvitað er hlýnun sjávar annað mál sem við kunnum ekki að spá fyrir um nákvæmlega hvaða breytingar geta fylgt. En burt séð frá því þá viljum við vera fullir þátttakendur í alþjóðasamvinnu um að ná þessum yfirlýstum markmiðum og við getum gert það, jafnvel miklu betur en margar aðrar þjóðir. Hv. þingmaður hefur verið óþreytandi að benda á að við séum með mikið forskot og það er alveg hárrétt, en við getum engu að síður náð enn lengra. Mér finnst það mikilvægt í margvíslegu samhengi. Ég ætla að leyfa mér að nefna einn þátt sem allt of sjaldan er í umræðunni sem er bara einfaldlega efnahagslegur öryggisþáttur, að vera sér fullsjálfbær um orkuöflun er alveg risastórt efnahagslegt öryggismál. Það sjáum við betur núna en nokkru sinni fyrr. Gjaldeyrissparnaður af því að geta framleitt orkuna innan lands fyrir samgöngur í stað þess að flytja olíu í tankskipum til Íslands 

Frú forseti. Þótt a.m.k. seinni hluti svars hæstv. ráðherra hafi verið eins og söngur í eyrum mínum verð ég að fresta því að ræða þau mál nánar sem þó er fullt tilefni til. Ég þarf að spyrja meira út í ráðstöfun þess fjármagns sem við höfum til ráðstöfunar til að gera gagn í heiminum og kem þá inn á atriði sem heyrir aðeins að hluta til undir utanríkisráðuneytið, það er reyndar sérstakt vandamál í þessum málaflokki hversu dreift þetta er og skortur á heildaryfirsýn. En í morgun lýsti ríkislögreglustjóri yfir hættustigi á landamærunum vegna þess að það hefði verið mikill straumur hælisleitenda til landsins og menn sæju fyrir sér að sá straumur færi bara vaxandi að því marki að við hefðum ekki burði til að bregðast við, taka á honum. Hæstv. dómsmálaráðherra sagði í morgun réttilega í umræðu um sinn málaflokk að þetta væri að verulegu leyti vegna þess sem Íslendingar hefðu eða byðu upp á, vegna þeirra skilaboða sem við höfum sent frá okkur. Við þessu hef ég og fleiri lengi reynt að vara, að það skorti stefnu hjá þessari ríkisstjórn sem hjálpar okkur að gera sem mest gagn fyrir þá sem þurfa mest á hjálpinni að halda. Því spyr ég hæstv. ráðherra, sem vill svo heppilega til að er ekki aðeins starfandi utanríkisráðherra heldur líka fjármálaráðherra: Er ekki tímabært að meta betur hvernig það fjármagn sem við höfum til ráðstöfunar í málefnum hælisleitenda nýtist? Því að í þessu fjárlagafrumvarpi sem við erum að ljúka umræðu um nú í 1. umr., virðist mér að leikinn sé sami leikur og oft áður, að fela raunverulegan kostnað, taka ekki tillit til þess sem er fyrirsjáanlegt, a.m.k. fyrirsjáanlegt að mati ríkislögreglustjóra.

Virðulegur forseti. Jú, ég vil að sjálfsögðu að fjármagnið sem við setjum í þennan málaflokk nýtist í þeim tilgangi að styðja fólk sem býr í ákveðinni neyð. Og sömuleiðis að fjármagn sem ætlað er til að veita alþjóðlega vernd á Íslandi nýtist fólki sem er raunverulega í þeirri stöðu sem lögin skilgreina - og er þess vegna í þeirri stöðu að geta undir engum kringumstæðum snúið aftur, að fjármagnið nýtist til þess. Ef við smíðum hins vegar kerfi á Íslandi þar sem við sendum út þau skilaboð að það megi vænta mildari og vinveittari niðurstöðu þegar verið er að bera saman við þau alþjóðlegu viðmið sem við höfum komið okkur saman um með öðrum þjóðum þá munum við fá gríðarlegan straum, sem ég hef ástæðu til að óttast að sé raunin nú þegar, af fólki sem ýmist er þegar komið með vernd í öðru landi en fær engu að síður jafnvel efnislega meðferð á Íslandi eða fólk sem í öðrum löndum myndi augljóslega ekki fá efnislega meðferð en fær hana engu að síður vegna séríslenskra reglna hér á landi. Við eyðum ómældum tíma, fjármunum og krafti stjórnkerfisins í að sinna slíkum erindum sem aðrar þjóðir myndu ekki gera og það gengur beint á getu okkar til að sinna þeim sem við ætluðum raunverulega og yfirlýst að sinna. Hér er ég ekki einu sinni byrjaður að tala um dæmin sem við höfum m.a. frá lögreglunni um að verið sé að misnota kerfið, að glæpagengi séu að senda fólk áleiðis til Íslands í þeim eina tilgangi að nýta sér smugurnar í kerfinu og svo vitum við hver 

Virðulegur forseti. Nú líður að lokum þessarar umræðu sem fer fram með dálítið breyttu sniði miðað við fyrri ár. Ég ætla að segja það svona til að byrja með að mér finnst ágætisbragur á því hvernig við höfum gert formbreytingu á umræðunni. Það hefur að mínu áliti hleypt lífi í samtalið hér á Alþingi við 1. umr. fjárlaga. Sömuleiðis finnst mér það hafa verið til gagns að kynna fjárlagafrumvarpið áður en það kemur fram á þinginu. Áður kepptumst við við að halda fjárlagafrumvarpinu frá fjölmiðlum, frá þinginu, þar til þing var sett og það var ekki fyrr en að klukkutími var í þingsetningu, eða við skulum segja þrír, fjórir klukkutímar í þingsetningu, sem við slepptum höndum af upplýsingum um fjárlagafrumvarpið. Í öðrum löndum er þessi tími allt að einn mánuður þar sem fjárlagafrumvarpið er kynnt eða allar helstu áherslur þess þar til að það er rætt á þinginu. Kannski getum við komist lengra í aðdraganda þingsins hvað kynninguna snertir og opnað fyrr umræðuna. Mér finnst engin ástæða til að bíða með hana alveg fram á þingsetningardag. Það eru bara aðrir tímar og sjálfsagt að gera það. Þó verð ég að segja þetta með þeim fyrirvara að eins og verklagið hefur verið til þessa þá höfum við ekki haldið á fjárlagafrumvarpinu fyrr en bara einmitt þegar við erum að kynna það. Ég var með 14 eintök af fjárlagafrumvarpinu þegar fjárlaganefnd kom í fjármálaráðuneytið og önnur eintök voru bara enn í prentsmiðjunni. En við höfum gert þetta eins hratt og mögulegt er. Þetta vildi ég bara nefna sem formsatriði, bæði varðandi umræðuna hér í þingsal og eins líka varðandi kynningu málsins. Ég myndi gjarnan vilja halda áfram að þróa þetta til þess að dýpka umræðuna fyrir allan almenning á Íslandi sem þetta mál á endanum snýst að sjálfsögðu um. Um fjárlagafrumvarpið verð ég að segja að ég hefði sjálfur ekki trúað því hvað hlutirnir hafa tekið miklum breytingum á skömmum tíma á Íslandi og það leiðir kannski fyrst og fremst af heimsfaraldrinum. Mér finnst það hafa verið nánast í fyrradag að ég stóð hér í þingsal að tala fyrir því að við myndum koma á fót þjóðarsjóði í ljósi þess hve skuldahlutföll ríkisins voru orðin hagstæð og við ættum von á mjög háum arðgreiðslum í framtíðinni sem væri skynsamlegt að leggja til hliðar vegna framtíðaráfalla sem mögulega myndu dynja á okkur. En áður en það mál hafði nú endanlega þroskast hér í þinginu þá vorum við skyndilega komin í heimsfaraldur og í mjög djúpan fjárlagahalla þannig að það var ekki nema eðlilegt að það mál væri lagt til hliðar aðeins tímabundið. Og fyrst ég er að minnast á það mál þá ætla ég að nota þetta tækifæri og lýsa því yfir að ég held að við ættum að ræða það mál aftur á þessu kjörtímabili. En ég er nú að nefna þetta vegna þess að það er mikilvægt, og það er eitt aðalatriðið varðandi þetta fjárlagafrumvarp, að við erum að leitast við að stíga ölduna í takt við ganginn í hagkerfinu með þessu frumvarpi. Við gerðum breytingar núna á miðju ári þegar verðbólgumælingar voru að breytast og verðbólguhorfurnar að versna og Seðlabankinn hélt áfram að hækka vexti og hefur hækkað stýrivextina um 3,5 prósentustig á árinu. Þá var ekki nema eðlilegt og ábyrgt að spyrja sig hvort fjárlagafrumvarp næsta árs, sem þá var í undirbúningi í gegnum fjármálaáætlun, mætti þeim áskorunum sem Seðlabankinn var að kalla eftir. Ég rifjaði í því sambandi sérstaklega upp að aðalhagfræðingur Seðlabankans hefur m.a. látið þau orð falla að það væri ákveðin hætta á ofhitnun í íslenska hagkerfinu. Og tölurnar hafa svo sem allar verið á einn veg. Einkaneyslan hefur vaxið mjög verulega, virðisaukaskattsveltan hefur verið langt umfram væntingar, vöruskiptahallinn hefur tekið að myndast á ný og ferðaþjónustan blómstrar og þetta speglast síðan yfir í atvinnustigið. Við þurftum því að spyrja þessara spurninga og það voru gerðar breytingar á fjármálaáætluninni vegna ársins 2023 í sumar, aðallega til þess að auka aðhaldið. Þetta er þó ekki verulega mikið aðhald en það birtist að öðru leyti milli ára í því að það eru smám saman að renna sitt skeið allar stuðningsaðgerðir. Langflestar þeirra runnu þó út á árinu 2022 sem er meira aðhaldsár heldur en nokkurn tímann 2023. Þó er það þannig að við finnum svo sem ekki mikið fyrir aðhaldi í fjárlögum ársins. En ef við skoðum bara allan þann stuðning sem þá var að falla niður, sem sagt á þessu fjárlagaári, þá er á alla hagræna mælikvarða töluvert aðhald í ríkisfjármálunum á árinu 2022. Engu að síður er hagkerfið í gríðarlegri uppsveiflu. Þetta vildi ég sagt hafa vegna þess að mér hefur þótt það vera stórmerkileg reynsla að fara í gegnum tíma þar sem við virtumst vera að komast á lygnan sjó og í mjög mikið skjól með efnahagsreikning ríkisfjármálanna. Við lendum síðan í þessum gríðarlega stormi þar sem útsýnið var ekkert allan tímann. Við vissum ekki í upphafi hvort faraldurinn myndi ganga yfir á einu sumri, sem við vonuðum, eða hvort það gerðist á einu ári, hvort það kæmi bóluefni, hversu lengi það tæki að koma því út, hvernig það myndi síðan virka, hvort kæmu fleiri bylgjur o.s.frv. Þetta þekkjum við öll. En við tókum ákvarðanir á grundvelli þeirrar þekkingar sem við höfðum hverju sinni og við fórum í gegnum tímabilið ávallt í þeirri trú að þetta myndi einn góðan veðurdag taka enda og það væri skynsamlegt að nýta styrk ríkisfjármálanna til þess að standa með heimilunum. Mér finnst það hafa tekist vel. Þegar faraldrinum lauk þá var viðspyrna í þessum aðgerðum stjórnvalda sem við byggjum stöðuna í dag á og ég er búinn að rekja það hvernig horfurnar hafa lagast mjög verulega. Hagvöxtur í ár og í fyrra er samanlagt rétt undir 10%. Svo kemur þetta frumvarp og það er, alveg öfugt við fjárlagafrumvörp Covid-tímans, lagt fram þegar, eins og ég sagði áðan, talin er vera ákveðin hætta á ofhitnun í hagkerfinu. Ég tel að við höfum gert rétt með því að auka aðhaldskröfuna árið 2023. Ég hef að sjálfsögðu fylgst vel með umræðunni hér í dag og í gær og reyndar frá því að frumvarpið kom fram og séð að fólk telur að það muni þrengja að rekstri heimilanna með þessum fjárlögum og með tekjubandorminum sem fylgir með. Ég tel að það sé stórkostlega ofmælt. Ég bendi á í því sambandi t.d. að munurinn á því að fylgja 2,5% viðmiðinu sem við höfum látið duga undanfarin ár fyrir krónutölugjöld og skatta og því sem við erum að gera er svona u.þ.b. 0,1% áhrif á verðbólgu, 0,1%. Ég heyri að verkalýðsleiðtogar koma og segja að þetta muni þeir allt heimta í kjarasamningum. Ef það er verið að vísa í þetta sérstaklega þá eru menn væntanlega að tala um, með mjög þungum orðum, að þeir séu að fara að heimta 0,1%. Mér finnst það nú kannski ekki orð sem eru sett fram í neinu samhengi við sjálft málið. Mér finnst líka það hafa verið nokkuð merkilegt að sjá það að þegar við hófum ívilnanir fyrir umhverfisvæna bíla þá voru margir til sem sögðu: Þetta mun ekki gagnast venjulegu heimili neitt, þetta eru ívilnanir sem að langmestu leyti fara til þeirra sem eru að kaupa sér nýjan rafbíl og það eru nú bara hinir vel megandi Íslendingar sem eru í þeim hópi. En þegar við síðan ákveðum að draga örlítið úr þeim stuðningi með því að kynna til sögunnar 5% vörugjald þá á það einmitt að bitna á þessum sömu heimilum sem áttu ekki að fá að njóta ívilnunarinnar. Þannig að mér finnst nú vera ákveðin þversögn í þeim málflutningi. En þó vil ég segja varðandi rafbílana og þær áherslur sem við viljum áfram kynna til sögunnar að það eru nokkrar spurningar um þau mál sem ekki er svarað í þessu frumvarpi. Þar erum við kannski fyrst og fremst að tala um annars vegar bílaleigurnar sem eru að missa af þeirri ívilnun sem rennur út um áramótin og við þurfum að spyrja okkur að því hvort það sé eðlilegt að viðhalda í raun og veru ákveðnum hvata til þess að sækja áfram bensín- og dísilbíla, eins og við erum með í hvatanum eins og hann er byggður upp í dag. Síðan erum við með 20.000 bíla kvótann sem gildir fyrir rafmagnsbílana sem verður fylltur á næsta ári og við þurfum að koma með svör og við munum gera það núna á haustmánuðum hvernig við viljum mæta því. Tíminn er fljótur að líða og ég sé að ég er búinn að spæna upp allan tímann sem ég hef hér. Ég vil bara þakka fyrir ágætlega málefnalega umræðu og við bjóðum fram alla aðstoð til að styðja fjárlaganefnd í hennar störfum.

Virðulegur forseti. Á síðasta sólarhring hafa átt sér stað pólitískar umræður um fjárlög. Til þess erum við náttúrlega hér, til að ræða um pólitík, pólitískar áherslur, og það er eðlilegt að það séu stundum skörp skil þar á milli. Um það snýst þetta allt saman. Það ætti svo sem ekki að koma á óvart að þeir sem valdið hafa reyni að haga framsetningu mála og fjárlaga sér í hag. Á því er ég ekki hissa. Það sem við í Samfylkingunni köllum aftur á móti eftir er að tækifæri gefist raunverulega til að ræða um pólitískar áherslur því að þetta hringl með hvaða hugmyndafræði er verið að beita í þessari ríkisstjórn ruglar alla í ríminu, ekki bara stjórnarandstöðuna heldur þjóðina. Við erum með einn flokk í fjármálaráðuneytinu sem rekur íhaldssama hægri fjármálastefnu og stendur teinréttur með þeirri stefnu, það fer ekkert á milli mála, og fyrir því á að bera ákveðna virðingu þótt fólk sé þar ósammála, það er ég reyndar innilega, en svo erum við með tvo flokka sem fylgja ríkisstjórninni en segjast vera velferðarsinnaðir, jafnvel jafnaðarmenn á tyllidögum. Samstarfsráðherrar hæstv. fjármálaráðherra, þar með talinn hæstv. forsætisráðherra, tala fyrir pólitískum áherslum sem fá ekkert brautargengi í þessum fjárlögum. Hvernig er hægt að takast á pólitískt í svona landslagi, þegar það liggur ekki fyrir hvað er verið að ræða um? Fólk getur ekki komið til dyranna eins og það er klætt. Nú er svo komið að ekki bara í opinberri umræðu sé villt fyrir almenningi, og þar með haldið aftur af opinskárri pólitískri umræðu, heldur er núna verið að leggja fram grundvallastefnumótunarskjal ríkisstjórnarinnar, fjárlögin, með sömu yfirhylmingu að leiðarljósi. Hvað á ég við, virðulegi forseti? Í fyrsta lagi einkennir ógegnsæi framsetningu frumvarpsins, sem hefur stóraukist á tímum mikillar verðbólgu. Margra daga yfirlegu og þekkingu á fjármálum þarf til að komast að kjarna málsins. Mikil verðbólga gerir nær allar tölur ósambærilegar milli ára. Rekstri og fjárfestingu er blandað saman eftir hentugleika og mínir eigin útreikningar, sem ég þarf að fá staðfesta frá ráðuneytinu, benda til þess að samdráttur sé í nær öllum málaflokkum á rekstrarhliðinni þetta árið ef leiðrétt er fyrir verðbólgu síðustu mánaða og þeirri spá sem lagt er upp með fyrir næsta ár. Raunvöxtur útgjalda í heild sinni í rekstri hjá ríkinu er um 2% en allur sá vöxtur er byggður á stækkun almenns varasjóðs. Ef stækkun sjóðsins er tekin til hliðar er samdráttur til staðar, sem snýr að punkti nr. 2. Hvað er eiginlega í þessum almenna varasjóði? Almennur varasjóður er ekki skúffufé ráðherra. Samkvæmt lögum um opinber fjármál er þessum sjóði er ætlað að mæta ófyrirséðum útgjöldum sem rekja má til breyttra efnahagsaðstæðna, samdráttar í hagkerfinu, ófyrirséðra launahækkana og breytinga. Pólitískar ákvarðanir eiga ekki að sækja fjármagn í þennan sjóð. Fjárlög sem lögð eru fram á Alþingi Íslendinga í upphafi þingvetrar eiga að vera skýr hvað varðar pólitískar áherslur ríkisstjórnarinnar. Til þess er leikurinn gerður. Umræðan í salnum þessa dagana á ekki að snúast um hvað gæti mögulega gerst á næsta ári heldur hvað ríkisstjórnin ætlar sér raunverulega að gera og fjárlögin eru sterkasta vísbendingin um það. Hér á pólitískt aðhald sér stað, í fjárlögunum, með því að rýna í tölurnar á bak við loforðin. Ekki segja mér hvað skiptir þig máli, sagði Joe Biden Bandaríkjaforseti á sínum tíma, heldur sýndu mér fjárlögin þín og ég skal segja þér hvað skiptir þig máli. En ef ríkisstjórnin ætlar að fela sínar pólitísku áherslur í ógagnsæjum og ólýðræðislegum varasjóði er þetta aðhald einfaldlega fokið út um gluggann. Við hæstv. ríkisstjórn hef ég þetta að segja: Hvernig væri að standa með ákvörðunum ykkar, senda út skýr skilaboð um hvað þið standið fyrir? Hvers vegna er þessi blekkingarleikur til staðar? Þingið og þjóðin þurfa að vita hvað hæstv. ríkisstjórn ætlar sér að gera. Á því byggir lýðræðisleg umræða. Virðulegur forseti. Þjóðin hlustaði á hæstv. forsætisráðherra tala um mikilvægi þess að stunda ekki skautunarstjórnmál í stefnuræðu sinni hér fyrr í vikunni. Ég hef verið hugsi yfir þessu orðalagi, sem hefur reyndar heyrst áður frá hæstv. forsætisráðherra, hvað hún eigi raunverulega við. Á hún við að pólitísk umræða eigi að líða undir lok, að ekki sé hollt að takast á um fyrirkomulag samfélagsins? Hér inni er fólk sem er á öndverðum meiði. Er þetta ástæðan fyrir því að hæstv. ríkisstjórn lætur eins og engin pólitík sé í þessum fjárlögum? Felst andskautunin, ef svo má að orði komast, í því að neita að horfast í augu við að hæstv. ríkisstjórn er að reka mjög pólitíska stefnu sem fylgiflokkar Sjálfstæðisflokksins hafa ekkert um að segja? Felst málflutningur hæstv. forsætisráðherra um að forðast skautunarstjórnmál í því að gefast upp á því að stunda stjórnmál? Ef til vill, það myndi ríma við framsetningu fjárlaga: Allt á reiki, óljóst, hliðarveruleiki skapaður í fjárlögunum þar sem stærstu einstöku upphæðirnar fara í viðbætur í almennan varasjóð, engin eyrnamerking. Þinginu og umsagnaraðilum um allt land er send ófullkomin útgáfa af grundvallarplaggi ríkisstjórnarinnar. Þetta er ekki í lagi, svo langt í frá. Svo mun fjármálaráðuneytið, höfuð þessarar ríkisstjórnar, mæta með tillögur að breytingum nokkrum klukkustundum fyrir 2. umr. í þinginu og bera uppi allar breytingar á þessu frumvarpi sjálft. Hvernig var þetta aftur með hið þinglega og pólitíska aðhald? Hræðast hæstv. ráðherrar ríkisstjórnarinnar, einna helst hæstv. forsætisráðherra, raunverulega pólitíska umræðu? Þessi afgreiðsla er ekki tilviljun, hún hamlar lýðræðislegri umfjöllun um eitt mikilvægasta mál ríkisstjórnarinnar, setur þingmenn í þá stöðu að eyða verulegum tíma í það eitt að átta sig á hvað raunverulega er í gangi og breytingartillögur verða svo lagðar fram í svo miklum flýti síðar í vetur að þingið verður búið að afgreiða þetta áður en fólk sem hér inni situr veit einu sinni hvað það var að afgreiða. Minnispunktarnir úr Valhöll sem dreift hefur verið til hæstv. ráðherra eru skýrir og hafa birst í umræðum hér á síðustu klukkustundum. Húsnæðispakki hæstv. innviðaráðherra er víst fjármagnaður, segja þau. Þetta er bara allt saman í varasjóðnum. Ef hæstv. innviðaráðherra getur haldið marga fundi um nákvæmlega hversu margar íbúðir hann ætlar að byggja með félagslegum áherslum á næsta ári, ef hæstv. forsætisráðherra getur ítrekað vitnað til þess hér í ræðustól hversu margar íbúðir hingað til hafi verið byggðar á félagslegum forsendum á tímum þessarar ríkisstjórnar, og ef fjármálaráðuneytið veit nákvæmlega hvað þær íbúðir kostuðu, 18 milljarðar fyrir 3.100 íbúðir hingað til, þá geta starfsmenn fjármálaráðuneytisins og hæstv. ráðherrar komið sér saman um hvað þetta húsnæðisátak gæti kostað á næsta ári. Þessar tölur liggja víst fyrir. Hæstv. ríkisstjórn á að mæta hingað með tölurnar svo þingið geti rætt nákvæmlega um þær. Um það á umræðan að snúast. Þar liggur pólitíkin. Það er ekki hægt að hliðarsetja umræðuna með því að stilla upp einhverjum hliðarveruleika í fjárlögunum í formi varasjóðs undir alvaldi hæstv. fjármálaráðherra. Virðulegi forseti. Nú fer hv. fjárlaganefnd af stað í sinni vinnu. Það er ljóst að það mun taka tíma fyrir nefndarmenn, sem hér eru til að sýna pólitískt aðhald og taka þátt í umræðu um samfélagið, pólitískri umræðu, að átta sig á hvað gengur raunverulega á í fjárlögum ríkisins. Eftir öllum þessum upplýsingum verður kallað. En þetta er ekki góð leið til að byrja þessa vinnu. Við virðumst vera komin á einhvern skrýtinn stað í íslenskri pólitík.

Virðulegur forseti. Þetta frumvarp til fjárlaga einkennist af auknu aðhaldi, niðurfellingu verkefna, frestun framkvæmda og óvissu um launaþróun. Í stað þess að koma hingað með fjárlagafrumvarp sem sýnir fram á stefnu ríkisstjórnarinnar er fjárlagafrumvarp síðasta árs tekið sem fyrirmynd. Verkefni eru skorin niður, að því er virðist af handahófi, til að minnka hallann og vísað er til ýmissa starfshópa og nefnda sem eiga að móta stefnu ríkisstjórnarinnar og til væntanlegra frumvarpa sem rökstuðning fyrir því hvers vegna ríkisstjórnin ætlar ekki að uppfylla loforð sín til þjóðarinnar á næsta fjárlagaári. Ekki er hægt að lesa neina sérstaka stefnu úr þessu fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar. Stefnan er engin. Þetta er það sama og kom fram í fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar á síðasta þingi, stefnuleysi á stefnuleysi ofan. Það er miður á þessum mikilvægu tímum þegar verðbólgan er farin á skrið. Ég minni á að öryrkjar og eldri borgarar bíða enn eftir leiðréttingu á uppsafnaðri kjaragliðnun. Frítekjumark öryrkja fær að standa óbreytt eitt árið í viðbót og er að nálgast fermingaraldur. Sérstaka uppbótin, uppbót sem þurfti að setja á vegna þess að enginn getur lifað af grunnlífeyri almannatrygginga, skerðist um 65% á móti hverri krónu sem viðkomandi hefur í tekjur. Hæstv. fjármálaráðherra tekur gjarnan þá afstöðu að ekki megi hækka skatta á hátekjufólk vegna þess að þá verði jaðarskattar of háir og hvatinn til að auka tekjur hverfi. Talað er um öfund ef minnst er á þetta. Jafnvel er talað um sósíalisma ef talað er um tekjumódel fjármálaráðherra og tekjuöflun ríkisins. Það má ekki hreyfa við ákveðnum hópum í samfélaginu hér á landi. Ekki virðist mega snerta ákveðinn hóp hér því að þá fari allt á hvolf. Það virðist vera einhver hópur þarna sem heitir hinir ósnertanlegu og á að tryggja velsæld í landinu. Það er bara ekki þannig í réttlátu samfélagi. Tekjuöflun á að vera jöfn og allir eiga að greiða sinn skerf til samfélagsins. Jaðarskattar eru hvergi hærri í samfélaginu en hjá öryrkjum. Þar fara skattar og skerðingar vel yfir 50%, vel yfir 75% á tíðum. Þessu óréttlæti hefur Flokkur fólksins ítrekað vakið athygli á en ríkisstjórnin virðist ekki ætla að gera neitt til að leiðrétta slíkt óréttlæti. Íslenskt samfélag verður ekki bætt nema tekið verði á málefnum eldri borgara, öryrkja og fátækasta hluta samfélagsins. Í samanburði við hin Norðurlöndin í þessum málaflokki sker Ísland sig úr og það ekki á góðan hátt. Athyglisvert er að bera saman fjárlagafrumvarp sem gerir ráð fyrir 75% verðbólgu á yfirstandandi ári og bandorm þar sem gert er ráð fyrir 7,7% verðbólgu. Sennilega er gert ráð fyrir meiri verðbólgu í seinna frumvarpinu til að hægt sé að hækka krónutöluskatta og neysluskatta aðeins meira. Það skýrir þennan prósentumun á ráðgerði verðbólgu. Þegar kemur að sköttum er áætluð verðbólga 7,7% en þegar kemur að örorku almannatrygginga er áætluð verðbólga 7,5%. Raunin er að sjálfsögðu allt önnur. Líklega verður verðbólga þessa árs á endanum í kringum 9%, ef ekki hærri. Á sama tíma og verðbólga nálgast tveggja stafa prósentutölu, vegna m.a. hækkana á fasteignamarkaði, hyggst ríkisstjórnin draga úr stofnframlögum til uppbyggingar almennra íbúða. Þetta er allt afsakað með því að til standi að ráðast í átak. Það verður kynnt síðar. Þetta mun allt reddast. Með réttu mætti kalla þessa ríkisstjórn skoðum málin-stjórnina eða setjum málið í nefnd-stjórnina, stefnulausu stjórnina. Hver er stefnan? Hver er hin pólitíska hugmyndafræði? Það virðist vera að í ákveðnum málaflokki sé það þessi stefna og á öðru málefnasviði önnur stefna. Ríkisstjórnarflokkarnir virðast hafa skipt með sér stjórnarsamstarfinu eftir málefnaflokkum. Það er varla hægt að lesa neina ákveðna pólitík úr þessu fjárlagafrumvarpi nema það að hér er eitthvert samkrull sem mun leiða til algjörrar stöðnunar í íslensku samfélagi. Það er ekki stjórnvöldum eða ríkisstjórninni að þakka að hér er drifkraftur í hagkerfinu. Það er vegna mikillar grósku, mikilla auðlinda, íslensks samfélags, ekki síst einstakar náttúrufegurðar að fólk er að koma hingað til landsins og njóta góðs af náttúrufegurðinni og íslensku samfélagi. Ég minni á að hæstv. fjármálaráðherra fullyrti í svari við fyrirspurn formanns Flokks fólksins, Ingu Sæland, síðasta vor að ekki væri von á mikilli verðbólgu og að ríkisstjórnin væri að ráðast í aðgerðir til að auka húsnæðisframboð. Það er ekki að sjá að þessum fyrirheitum hafi verið fylgt þrátt fyrir að ríkisstjórnin hafi fengið í rúmt ár til að grípa til aðgerða. Ekki var gert ráð fyrir reiknuðum raunvexti í þjónustu Landspítalans í fjárlögum þessa árs. Þrátt fyrir ítrekaðar ábendingar stjórnarandstöðunnar voru samþykkt fjárlög sem gerðu ekki ráð fyrir að fólksfjölgun og öldrun þjóðarinnar myndi hafa áhrif á rekstur spítalans. Ríkisstjórnin virðist hafa viðurkennt eigin mistök því nú er gert ráð fyrir reiknuðum raunvexti að nýju. Ef marka má umsögn Landspítalans síðustu jól má vel vera að þessi skerðing síðustu áramót, um 1,5 milljarða, hafi haft áhrif á heilbrigðisþjónustu og þar með heilsu landsmanna. Enn eitt árið minnkar fjárheimild Landspítalans til tækjakaupa að raunvirði. Þá þarf ekkert að fara í grafgötur um það að ég gef mér að í desember birtist frétt um að starfsfólk Landspítalans fái kartöflu í skóinn enn ein jólin, jólagjöf fyrir hálfu skópari eða einhverju álíka. Í fjárlagafrumvarpi næsta árs er boðað aðhald á útgjaldahlið sem sagt er að gagnist í baráttunni gegn verðbólgunni. Þetta aðhald bitnar illa á mörgum meginþáttum velferðarmálanna og kemur fram í því í fyrsta lagi að útgjöld eru almennt aukin mun minna en nemur verðbólgu á þessu ári, 8,8%, í öðru lagi jafnframt minna en áætluð verðbólga er á næsta ári, 6,7%, og í þriðja lagi að á sumum sviðum eru útgjöld beinlínis lækkuð að krónutölu. Heildarbreyting útgjalda ríkissjóðs, A1-hluta - þegar þau eru skoðuð kemur fram að þau aukast um 6,3% frá fjárlögum síðasta árs og um 3,4% frá áætlaðri útkomu þessa árs. Það er umtalsvert minna en verðbólgan. Mun veruleg breyting á raunfjármögnun opinbera velferðarkerfisins skipta máli til að ná niður verðbólgunni? Nei, það mun ekki hafa nein áhrif á stríðið í Úkraínu og verðhækkanir sem tengjast því né á truflanirnar í aðfangalínum í heimshagkerfinu. Það kemur utan frá. Og það mun ekki hafa nein áhrif á helstu innlendu uppsprettu verðbólgunnar sem er hin óvenjumikla hækkun húsnæðiskostnaðar. Það er þar sem á að taka á málunum. Hér er einungis verið að rýra kjör þeirra lægst settu sem stóla á velferðarkerfið. Þessi fjárlög sýna stefnuleysi ríkisstjórnarinnar. Þau munu ekki taka á málefnum öryrkja, eldra fólks, fátækra og annarra jaðarsettra hópa. Í litlu velferðarsamfélagi sem Ísland er er gríðarlega mikilvægt að fjárútgjöld ríkisins taki mið af þörfum allra þjóðfélagshópa, ekki síst þeirra verst settu, öryrkja, aldraðra og fátæks fólks í landinu. Fjárlög eiga að taka mið af öllum stéttum samfélagsins og sýna að stétt standi með stétt í okkar margt ágæta samfélagi. Það er grundvallaratriði samfélagssáttmála allra góða velferðarríkja. Þessi sáttmáli og þetta atriði hefur tapast og það er alveg klárt mál að einn stærsti flokkur landsins, flokkur fjármálaráðherra, hefur gleymt sínu aðalhugtaki sem hér fyrr á síðustu öld var stétt með stétt. Það hefur gufað upp, algerlega. Það mun bitna á heimilum í landinu og þeim hópum sem ég nefndi. Það eru heimilin í landinu og verst settu hópar samfélagsins sem munu taka á sig lífskjararýrnun þeirrar verðbólgu sem nú ríður yfir samfélagið. Engir aðrir hópar munu gera það. Þetta eru ekki fjárlög stöðugleika á nokkurn hátt heldur fjárlög óstöðugleika og kjaraóvissu fyrir heimilin í landinu. Það mun ekki leiða til góðs í komandi kjarasamningaviðræðum. Þetta fjárlagafrumvarp er fjárlagafrumvarp gamla góða Íslands. Það hefur ekkert breyst. Það er engin framþróun. Það er stöðnun á stöðnun ofan.

Virðulegur forseti. Það hefur verið mjög áhugavert og athyglisvert að hlusta á 1. umr. um fjárlög fyrir árið 2023. Það er ánægjulegt að sjá þá stöðu sem ríkissjóður er í þrátt fyrir þær efnahagsþrengingar sem Ísland og í raun heimurinn allur hefur gengið í gegnum á síðustu árum. Covid-19 faraldurinn hafði veruleg áhrif á íslenskt efnahagslíf og erum við enn og munum á næstu árum vinna að því að rétta skútuna við eftir þau ár. Innrás Rússa í Úkraínu hefur sömuleiðis haft veruleg áhrif á efnahag landsins en færa má fyrir því rök að staða Íslands sé betri en nágrannaríkja okkar í Evrópu. Það er ekki séð fyrir endann á þeim hörmungum sem stríðið í Úkraínu hefur fyrir almenning þar í landi og hefur sömuleiðis smitast til annarra ríkja í Evrópu, þar með talið Íslands. Við sjáum nú breytta heimsmynd teiknast upp, heimsmynd sem ég leyfi mér að fullyrða að ekkert okkar sem hér eru inni sáum fyrir og ímynduðum okkur að við ættum eftir að upplifa á okkar tímum. Mesti fjöldi flóttamanna í Evrópu frá lokum síðari heimsstyrjaldar er nú staðreynd og höfum við Íslendingar opnað dyr okkar fyrir því fólki. En af hverju er ég að tala um þetta? Jú, vegna þess að það er mikilvægt að átta sig á því alþjóðlega umhverfi sem við lifum í í dag því að það umhverfi hefur veruleg áhrif á hagstjórn á efnahagsmál okkar hér á landi og þau fjárlög sem eru til umræðu í dag og hafa verið síðustu daga. Efnahagsástandið á Íslandi er að taka við sér og við erum á réttri leið að ná aftur okkar fyrri styrk. Mikill afkomubati er á ríkissjóði og er hann um 100 milljarðar frá því sem áætlanir gerðu ráð fyrir. Halli ríkissjóðs er áætlaður um 89 milljarðar sem er sömuleiðis undir þeim áætlunum sem gerðar höfðu verið. Atvinnuleysið er komið undir um 3%, sem er undir meðaltali frá árinu 2000, og viðspyrna atvinnulífsins hefur verið svo kröftug, sér í lagi ferðaþjónustunnar þar sem fjöldi ferðamanna er komin á par við það sem hann var fyrir Covid-19 faraldurinn og eftirspurn eftir vinnuafli er langt umfram framboð. 13.000 ný störf hafa orðið til á árinu og spáð er fyrir allt að 6% hagvexti á árinu 2023. Skuldir ríkissjóðs sem hlutfall af vergri landsframleiðslu hafa lækkað. Spár gerðu ráð fyrir að skuldirnar gætu farið yfir 50% á árinu 2023, en í því fjárlagafrumvarpi sem hér liggur fyrir er gert ráð fyrir að skuldir ríkissjóðs verði um 33%. Í öllum þessum efnahagslegu þrengingum hefur kaupmáttur aukist og frá árinu 2016 hafa ráðstöfunartekjur einstaklings aukist um 60.000 kr. á mánuði, sem gerir um 22.000 kr. hækkun á tímabilinu. Kaupmáttur fullvinnandi láglaunafólks hefur aukið miðgildi samkvæmt Hagstofu Íslands um 370.000 á ársgrundvelli milli áranna 2018 og 2021. Kaupmáttur hefur verið varinn þrátt fyrir óveðursský í efnahagslegum skilningi. Í því frumvarpi sem hér liggur fyrir er heilbrigðis- og velferðarþjónustan varin en engin aðhaldskrafa er sett á þessa liði sem taka um 58% af útgjöldum ríkissjóðs. Framlög til heilbrigðismála hafa aukist um 40 milljarða frá árinu 2020 enda góð heilbrigðis- og velferðarþjónusta grunnurinn að því samfélagi sem við viljum byggja á hér á landi. Lögð er rík áhersla á að styrkja og verja grunnþjónustu tilfærslukerfa á borð við örorku og ellilífeyri. Rekstrarframlög og tilfærslur aukast um tæplega 30 milljarða kr. Verðbólga hefur vaxið hér á landi síðustu mánuði og mælist nú 9,7%, sem er lækkun frá síðustu mælingu og gefur vonir um að verðbólga sé nú á niðurleið. Í alþjóðlegum samanburði er verðbólga lág hér á landi en aðeins í Sviss mælist verðbólga minni í Evrópu. Virðulegur forseti. Stóra verkefnið er að viðhalda þeim góða árangri sem náðst hefur í fjármálum ríkisins á erfiðum og mjög svo krefjandi tímum. Áframhaldandi hagvöxtur, lágt atvinnuleysisstig, aukinn kaupmáttur, lækkun verðbólgu og stöðvun skuldasöfnunar ríkissjóðs eru leiðarstef þessarar áætlunar. Það er gert á sama tíma og heilbrigðis- og velferðarkerfi okkar er varið. Fjárlög fyrir árið 2023 fara nú til fjárlaganefndar og síðan til 2. umr. hér á Alþingi. Við eigum að rýna þessi fjárlög vel og velta við öllum steinum í þeirri vinnu sem fram undan er. Ég óska þingmönnum velfarnaðar í þeirri vandasömu vinnu sem fram undan er, að skila þjóðinni fjárlögum fyrir árið 2023 sem fleyta okkur fram á við og viðheldur þeim efnahagsbata sem náðst hefur.

Frú forseti. Þetta er dálítið áhugavert fjárlagafrumvarp af mörgum ástæðum, sérstaklega út af áskorunum sem við stöndum frammi fyrir á ýmsan hátt; verðbólga, húsnæðismarkaðurinn, loftslagsmálin, heilbrigðiskerfið. Við erum enn þá í sömu stöðu með allar helstu áskoranir undanfarinna ára eins og uppfærslu á stjórnarskrá, varðandi kjör öryrkja og eldra fólks, varðandi heilbrigðiskerfið, auðlindirnar okkar. Þetta er allt í sömu stöðu. Nú erum við að fá hérna fjárlagafrumvarp og það eru kjarasamningar fram undan. Þá er ágætt að minna á það að síðustu tvö skipti sem t.d. hjúkrunarfræðingar hafa farið í kjarasamningaviðræður endaði það í gerðardómi. Það er þannig sem ríkið hefur verið að semja við hjúkrunarfræðinga, þessa mikilvægu stétt, og það verður áhugavert, sérstaklega eftir Covid-faraldurinn, að sjá hvað er í boði. En það er ekki sýnt í fjárlagafrumvarpinu og það gerir okkar starf mjög erfitt. Það gerir starf allra sem ætla að senda inn umsagnir um þetta frumvarp mjög erfitt. Ástæðan fyrir því er að það er búið að reikna inn, að því er mér sýnist, í launaforsendum hvernig kjarasamningar klárast. Það er í mars eða þar um bil. Síðan er hér ágiskun um það hvernig launahækkanir munu verða í kjölfar þess en þær eru ekki reiknaðar inn á málefnasviðin, inn í málaflokka, heldur settar í varasjóð, 14,2 milljarðar eru settir þangað. Það gerir að verkum að t.d. málefnasvið framhaldsskólanna er með rosalega lágar upphæðir. Ef maður nálgast bara fjárlagafrumvarpið þannig og skoðar hvernig þetta var í fyrra, miðað við hvernig það er í ár, þá gengur það ekki upp miðað við verðbólgu. Þá virðist vera samdráttur, sérstaklega miðað við að það er að koma stærri árgangur þetta árið inn í framhaldsskólana en er að fara út þannig að það ætti að vera aukning bara miðað við það, plús það sem nemur verðbólgu. En það vantar launahækkanir frá apríl og út árið inn í málaflokkinn. Það eru teknir peningar til hliðar og settir í varasjóðinn. Það þýðir að þegar ég geri samanburð þá fæ ég ekki upplýsingar um það hvað er að gerast hérna, samanburðarlega séð. Það er gefið út stórt excel-skjal þar sem framlögin til hvers málaflokks eru flokkuð niður í alls konar skemmtilegar fjárfestingar og ýmislegt svoleiðis, en reksturinn er ekkert flokkaður í laun eða annað, í leigu eða eitthvað því um líkt. Nei, það er ekki hægt að sjá hvort þetta sé að gerast í rekstri eða launum eða í hverju. Þegar maður reiknar þetta upp, þessa 14,2 milljarða á ársgrundvelli, er þetta kannski 4,2% launahækkun. En af því að þetta gildir bara hluta ársins þá ætla ég að giska á - og mér finnst rosalega slæmt í rauninni að þetta sé ekki bara sett inn í frumvarpið, að það sé sagt berum orðum að þetta sé á svipuðum forsendum og hækkanir á bótum almannatrygginga þar sem gert er ráð fyrir 4,9% verðbólgu og 1,1% ofan á það í kjarabætur - að þessir 14,2 milljarðar dugi einfaldlega fyrir verðbólgunni út árið plús 1,1%. Það er bara svona upplýst ágiskun, forseti. En ég veit ekki hvort það sé nákvæmt eða ekki, ég giska á það. Miðað við annað þá má námunda þetta svona nokkurn veginn út á rétta tölu. Þá velti ég fyrir mér: Fyrst það var hægt að setja þetta svona í varasjóð, af hverju var þá ekki hægt að setja það inn á málefnasviðin? Menn láta bara vita að þetta sé það sem búist er við ef það verður áframhaldandi óbreytt ástand; það verði verðbólga, það verði samið um 1,1% fram yfir verðbólgu í kjarabætur. Það sem kemur út úr kjarasamningum gæti verið eitthvað annað, allt í lagi, en þetta er bara svona jafnaðardreifing yfir allt árið. Það myndi gera okkur miklu auðveldara að skilja hvað er í gangi í þessu fjárlagafrumvarpi. Síðan er margt annað. Það er önnur villa sem við fundum varðandi aðhald á Landspítalanum. Það er sagt bókstaflega í greinargerð frumvarpsins að það sé aðhaldskrafa upp á 4,2 milljarða. Við spyrjum: Af hverju er verið að setja aðhald á Landspítalann upp á rúma 4 milljarða? Hæstv. heilbrigðisráðherra segir: Það er ekkert aðhald. Við spyrjum fjármálaráðherra og hann segir: Nei, nei, þetta eru tilfærslur á fjárfestingu á milli ára, 2023 og 2024, það er bara verið að færa peninga á milli ára. Það ætti tæknilega séð að vera í auknum útgjöldum en ekki aðhaldi, ekki aðhaldi á rekstri eða neinu slíku. Það er einmitt það sem hv. þm. Kristrún Frostadóttir var að tala um hérna áðan, hvernig fjárfestingu og rekstri er grautað saman í einhverjar tölur sem við höfum ekki hugmynd um hvernig munu líta í raun og veru út þegar verið er að segja að það séu auknar fjárheimildir til Landspítalans. Já, en það er rosalega miklar fjárfestingar þar í gangi. Þetta er bara mjög skrýtið því að einmitt líka í greinargerðinni er sagt að það sé verið að færa 2,177 milljarða á milli ára. Ekki 4,1 milljarð heldur 2,1 milljarð. Hvar eru þá hinir 2 milljarðarnir sem eru í aðhald? Þeir eru hvergi útskýrðir. Aðgangurinn að þessu fjárlagafrumvarpi gerir það að verkum að við höfum ekki hugmynd um hvaða tölur er verið að tala um. Umsagnaraðilar hafa ekki hugmynd um hvaða tölur er verið að tala um. Svo koma einhverjar tölur rétt áður en 2. umr. um fjárlögin á að fara fram, með einhverjum uppfærslum og tilfærslum og varasjóði fram og til baka. Hvaða umsagnir verða um það? Engar, af því að tíminn fyrir það verður enginn. Við erum að fara að hitta núna ráðuneyti og umsagnaraðila á næstu mánuðum, fram að tillögum fjármálaráðuneytisins. Það er líka alltaf þannig, við þurfum að bíða og bíða eftir tillögum fjármálaráðuneytisins. Það er enginn tími til að fara í annað umsagnarferli eftir það þegar koma svona rosalegar breytingar sem er verið að segja hérna að munu koma, varðandi húsnæðismál og ýmislegt annað. Þetta er gjörsamlega óboðlegt, algjörlega óboðlegt. Tökum aðeins umfjöllun almennt séð um loftslagsmál. Núna er ríkisstjórnin með sjálfstætt markmið um 55% samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda, í því sem stjórnvöld bera ábyrgð á. Núverandi losun er þannig að við höfum verið að minnka losun um 100 kílótonn á hverjum fimm árum frá 2005. Það á að vera 55% losun miðað við það sem við vorum að losa árið 2005. Miðað við núverandi stöðu, þ.e. frá 2021, við vitum hver staðan var þá, það voru að koma nýjar tölur bara í gær, þá þurfum við að minnka losun um 1.400 kílótonn til að ná 55% samdrætti. 1.400 kílótonn. Hvaða stærð er það, bara svo við skiljum þá stærð? Það er næstum því allur bílaflotinn eins og hann leggur sig en hann losar rétt tæplega 1.700 kílótonn. Þetta er það sem við þurfum að minnka losun um á næstu sjö árum þegar meðaltal undanfarinna 15 ára hefur verið 100 kílótonn á hverjum fimm árum. Segjum sem svo að við þreföldum það, verðum alveg rosalega góð í þessu, segjum 500 kílótonn. Þá erum við samt 800 kílótonnum frá því að ná markmiðunum. Það er ekki einu sinni nóg til að ná í rauninni sameiginlegum markmiðum með Evrópusambandinu og Noregi. Eins og þau eru núna er það 29% fyrir Ísland og við gerum ráð fyrir því að það sé svipað eins og var gert ráð fyrir, u.þ.b. tveir þriðju, þá erum við að tala um 1.100–1.200 kílótonn, eitthvað svoleiðis, sem við þurfum að losa bara til að ná markmiðum þeirra samninga sem við gerum við Evrópusambandið, hvað þá sjálfstæðu markmiðunum sem eru upp á 200–300 kílótonnum meira. Það er ekkert í þessu fjárlagafrumvarpi sem segir okkur að þetta sé raunhæft markmið miðað við aðgerðir stjórnvalda. Ég veit að þetta er raunhæft markmið, það er hægt að ná þessu en það þarf rosalega vinnu til að gera það og hún birtist okkur ekki í fjárlagafrumvarpinu.

Frú forseti. Það er margt gott sem hefur komið fram í umræðunni hérna síðastliðna tvo daga, margt sem fjárlaganefnd þarf að vanda að fara ofan í. Hér er búið að ræða bæði stórt og smátt í málaflokkum fagráðherra og ýmislegt sem mér þykir áhugavert og vert er að fara betur yfir. Ég vil taka undir með hæstv. ráðherra hvað það varðar að það sé gott að frumvarpið komi fyrr fram. Mér finnst það heldur ekki galin hugmynd að það kæmi fram í ágústbyrjun og við hefðum mánuð til að vinna með það og fá umsagnir og annað slíkt. Svo hæfist þing og við gætum unnið úr því og það gæfi okkur kannski meira rými til annarrar vinnu fyrir 2. umr. Það er alla vega eitthvað sem má vel velta upp af því að ráðherrann minntist á það hér áðan. Ég ætla að segja það hér í pontu að nefndin hefur óskað eftir því, og ráðherra bauð fram alla sína aðstoð, og beðið um niðurbrot á rekstri og fjárfestingu í töflu eftir málaflokkum. Ég vona svo sannarlega að það verði eitthvað sem við fáum sent, samt helst ekki á mánudagsmorgun rétt fyrir fund heldur væri gott að það kæmi um helgina. Þetta eru tölur sem við teljum að ættu að vera til því að það er alveg rétt, það er mjög ógagnsætt að hafa þetta þannig að við áttum okkur ekki á hvað er rekstur og hvað eru fjárfestingar, eins og þingmönnum hefur orðið tíðrætt um hér í dag og í gær. Ég vil samt að segja varðandi það að ríkisfjármálunum hafi verið beitt af krafti í Covid að við sjáum sannarlega að það skilar sér. Það skilar sér í auknum efnahagsumsvifum og mun betri skuldastöðu en við gerðum ráð fyrir í okkar allra björtustu sviðsmyndum. Þetta ár hefur komið miklu betur út en við þorðum að vona. Í fyrri ræðu minni kom ég inn á helstu áskoranir og í hvað stóru peningarnir fara á komandi misserum. Það hefur talsvert verið rætt um tekjuöflunina og ég vil segja í því samhengi að ég fagna frumvarpi hæstv. ráðherra sem hann ætlar að leggja fram um útsvarsgreiðslur vegna fjármagnstekna einstaklinga. Það kom einmitt fram í máli forsætisráðherra í morgun að fjármagnstekjur hafi aukist verulega hjá tekjuhæsta hópnum í fyrra og að dreifing þeirra hafi verið mun ójafnari en almennt í launatekjuskalanum. En mér finnst þetta mál ekki síst mikilvægt vegna stöðu sveitarfélaga. Sjálf hef ég verið að skoða hvernig reiknuðu endurgjaldi vegna umsjár lögaðila, sem hvorki greiða tekjuskatt né tryggingagjald, er háttað. Ég tel að það sé ríkt tilefni til að skoða þau mál til hlítar. Það er mikilvægt að skattkerfið okkar stuðli að félagslegu réttlæti og jöfnuði í samfélaginu og það er mikilvægt að kerfið standi undir markmiðum sínum um tekjuöflun til handa ríkissjóði og að engir aðilar, fyrirtæki eða hvaða tegund af starfsemi sem er, standi utan þess. Það hefur sýnt sig með fjölgun alls konar félagaforma, það hefur aukist alveg gríðarlega, að samt hafa skatttekjur í ríkissjóð frekar lækkað en hitt. En í ljósi umræðunnar um þessar óverulegu skattahækkanir á munaðarvörur, svo sem áfengi og tóbak, sem verið hefur hér og úti í samfélaginu, þá tel ég að þetta séu hækkanir sem styðja við önnur markmið, til að mynda við lýðheilsusjónarmið og gætu jafnvel skilað meiri ábata í ríkissjóð og til samfélagsins ef þær leiða til minni neyslu. Virðulegur forseti. Að lokum vil ég segja að það er fjölmargt gott að gerast þrátt fyrir bölmóðinn sem hér heyrist hjá stjórnarandstöðunni í þingsal, að hér sé eiginlega allt á vonarvöl. Ég held að reynslan og niðurstaðan sem við horfum framan í núna, bæði í þessu frumvarpi sem við erum að fjalla um hér og það sem af er ársins, sýni svo að ekki verður um villst að það er mjög margt gott að gerast. Við leggjum áfram áherslu á öflugan stuðning við nýsköpun, rannsóknir og þróun, enda hefur það sýnt sig að það er mjög mikilvæg stoð í efnahagnum og styður um leið við áframhaldandi vaxtargetu hagkerfisins. Og svo ég taki nú dæmi um eitthvað annað en það sem ég tók í minni fyrri ræðu þá er ýmislegt á döfinni í félags- og velferðarmálum, t.d. er tímabær heildarendurskoðun á þjónustu við eldra fólk sem miðar að því að auka lífsgæði þess hóps. Það er hugsað til þeirra sem yngri eru og hafin er innleiðing laga um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna. Það er verið að móta stefnu og aðgerðaáætlun um barnvænt Ísland og með því er verið að framkvæma barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Svo er unnið að þróun og innleiðingu mælaborðs, sem ég tel afar mikilvægt, sem ætlað er að tryggja betri yfirsýn yfir velferð barna og framkvæmd á þessu. Loks eru fjármagnaðar aðgerðir til að bregðast við löngum biðtíma eftir þjónustu fyrir börn. Heildarframlög til stuðnings við fjölskyldur og börn hækka um ríflega 635 milljónir. Eins og ég sagði þá tel ég, þrátt fyrir allt sem á undan hefur gengið, að útlitið sé með nokkuð góðu móti. Ég vil um leið segja að það er brýnt að endurheimta styrka fjárhagsstöðu ríkissjóðs og tryggja sjálfbærni ríkisfjármála til lengri tíma. Sú vandasama staða sem er uppi núna kallar á að ríkissjóður leggist áfram á árar með peningastefnunni og stuðli að lækkandi verðbólgu og efnahagslegum og félagslegum stöðugleika. Verkefnið fram undan er þess vegna fjölþætt og mikilvægt er líka að hafa gott samráð við aðila vinnumarkaðarins og verkalýðshreyfinguna því að tryggja þarf gott samspil hagstjórnarinnar og kjarasamningsgerðarinnar sem fram undan er með það að markmiði að lífskjör allra verði bætt og kjarabætur heimilanna undanfarin ár verði varanlegar. Virðulegi forseti. Ég vonast að sjálfsögðu eftir góðri samvinnu í fjárlaganefnd um þetta vandasama verk sem fram undan er. Við höfum hug á því að reyna að skerpa dálítið á vinnulaginu þannig að við köllum kannski ekki alveg jafn marga til þrátt fyrir að umsagnafjöldinn verði eflaust ekki minni en undanfarin mörg ár. Við teljum að það sé kannski heppilegra að nýta tímann betur í nefndinni og nýta umsagnir og kalla þá eftir viðbót, teljum við þess þörf. En að sjálfsögðu tökum við auðvitað gesti á okkar fund sem við teljum alveg bráðnauðsynlegt að hitta og eiga samtal við.

Frú forseti. Í allt sumar hafa raðvaxtahækkanir Seðlabankans verið áhyggjuefni á heimilum landsins. Verðbólgan er í hæstu hæðum eins og víða annars staðar. Verðbólgan er auðvitað ekki íslenskt vandamál en vextir á Íslandi hafa hækkað tíu sinnum meira hér en í Danmörku þrátt fyrir að þar sé sama verðbólgan. Heimilin á Íslandi svitna en það er ekki staðan þar. Í allt sumar hefur fjárlagafrumvarp verið í smíðum hjá ríkisstjórn Íslands þar sem sitja 12 ráðherrar í 12 ráðuneytum hjá þjóð sem telur tæplega 380.000 manns og nú birtist fjárlagafrumvarp eftir 12 vikna hlé þingsins, frumvarp sem hljóðar upp á næstum 90 milljarða kr. halla. Staðan er sterk, segir fjármálaráðherra, á meðan fjórði stærsti útgjaldaliður íslenska ríkisins er vaxtakostnaður. Það er samfélaginu dýrt að skulda. Heimilin á Íslandi þekkja þann veruleika og finna vel fyrir honum, það er dýrt að skulda. Afkoman er betri en reiknað hafði verið með, segir hæstv. fjármálaráðherra, en hallinn er nú samt 6,5 milljörðum kr. meiri en þegar fjármálaáætlun var samþykkt í vor. Hvað með það þótt báknið blási út? Hvað með það þótt útgjöld aukist án þess að þjónustan batni? Hvað með það þótt mikilvægum fjárfestingum í innviðum sé slegið á frest? Hvað um það þótt sveitarfélögin tapa milljörðum? Hvað um það þó að heimilin kafni vegna hækkandi lána? Geta þau ekki bara eytt minna? Sem þjóð eigum við sennilega heimsmet í fjölda ráðherra miðað við höfðatölu og mögulega líka í fjölda ríkisstofnana miðað við höfðatölu. Fjármálaráðherra talar um tækifæri í einfaldara ríkiskerfi og sameiningu ríkisstofnana. Það er alveg rétt. Hins vegar er ekki stafkrókur um þessar tillögur í fjárlagafrumvarpinu. Kannski þarf meiri tíma en þá þarf að rifja upp að þessi ríkisstjórn þurfti nú samt bara nokkrar vikur til að fjölga ráðuneytum og ráðherrum með kostnaði upp á einhverja milljarða króna. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur er sú fjölmennasta í meira en áratug. Eftir hrun voru ráðuneyti sameinuð og þeim fækkað. Kostnaður var hluti skýringarinnar en það var ekki síður sú staðreynd að minni ráðuneytin voru veikari. Faglegur grundvöllur stjórnsýslunnar hafði verið veikur, ekki síst vegna þess að ráðuneytin voru lítil. Hluti af því að styrkja ráðuneytin í þágu almennings var að stækka þau, færri og stærri, en ríkisstjórnin vísar nú þessari niðurstöðu og þessum lærdómi á bug enda þurfti að fjölga ráðherrastólunum. Hvað með það þótt ráðuneytin verði veikari fyrir vikið, en samt dýrari? Frú forseti. Fjárlagapólitík snýst í reynd um einfalda en mikilvæga spurningu: Hvernig virkar samfélagið best? Fjárlögin eiga að vera leiðin að þessu markmiði. Ríkisstjórnin talar um að það þurfi að verja viðkvæmustu hópana fyrir áhrifum verðbólgu. Við erum ríkisstjórninni hjartanlega sammála. Vandamálið er að þessar aðgerðir vantar. Ríkið gegnir mikilvægu hlutverki um að halda aftur af verðbólgunni en tekur fá skref og fjölskyldur landsins borga reikninginn. Ríkisstjórnin sem belgir út báknið fer á sama tíma þá leið við tekjuöflun að auka byrðar millitekjufólks. Millitekjufólkið fær á sig töluverðan skell frá ríkisstjórninni og hvaða fólk er þetta? Þetta er sama fólk og hefur í allt sumar fundið illilega fyrir hækkandi vöxtum á fasteignalánum og hækkandi verðlagi. Hingað verða tekjur sóttar og auðvitað bíta þessar aðgerðir viðkvæmu hópanna fast. Fjármálaráðherra talar um að ríkisfjármálin þurfi að styðja við markmið Seðlabankans um verðbólgu en segir ekki hvernig. Krónutölugjöld eru hækkuð miðað við vísitölu, eins og venjulega, þótt þau geti þannig hækkað verðbólgu enn frekar. Ríkisstjórnin skerðir stofnframlög til uppbyggingar í almenna íbúðakerfinu um 2 milljarða þegar aukin uppbygging er stærsta ráðið til að dempa hækkun íbúðaverðs og verðbólguna. En jú, opinberum framkvæmdum er seinkað til að draga úr áhrifum á þenslu. Í því sambandi vil ég minna á þingsályktunum Viðreisnar sem Alþingi samþykkti 2018 en hefur legið óhreyfð hjá hæstv. fjármálaráðherra síðan. Ályktunin fjallar um að tryggja gæði, hagkvæmni og skilvirkni opinberra fjárfestinga, verkfæri sem væri gagnlegt núna við mat á því hvaða skref á að stíga og hverju þarf að fresta. Gjaldapólitík ríkisstjórnarinnar er áhugaverð. Stimpilgjöld, 8 milljarðar, áfengisgjald 1,7 milljarður, veiðigjald á útgerðirnar 0,9 milljarðar. Það er 3 milljörðum lægra en það var árið 2018, enda heyrist orðið veiðigjald ekki þegar forystumenn ríkisstjórnarinnar tala um fjárlagafrumvarpið og orð hæstv. innviðaráðherra frá því í sumar um nauðsyn þess að fara í annars konar gjaldtöku fyrir afnot af auðlindinni hafa gleymst. En hér vil ég leyfa mér að segja að ég bind vonir við ráðherra sjávarútvegsins að hún sé að leggja við hlustir, því að ræða hennar í stefnuræðu forsætisráðherra gefur tilefni til að ætla að svo sé. En hérna þarf auðvitað ekki 27 manna nefnd. Það þarf einfaldlega að taka pólitíska ákvörðun og fylgja henni eftir. Um tekjuöflun þarf líka að rýna hvað ríkisstjórnin á við um áframhaldandi sölu á hlut í Íslandsbanka. Þessi sala er mikilvæg fyrir almannahagsmuni. Það er mikilvægt að fjármunirnir sem fást með sölu læsist ekki inni heldur verði nýttir til brýnna verkefna og að greiða niður skuldir. En ég spyr hvað ríkisstjórnin á við því að í apríl gaf hún út fréttatilkynningu um að hún ætlaði að leggja Bankasýsluna niður í kjölfar þess að ríkisstjórnin stóð þannig að sölu bankans að 83% þjóðarinnar voru ósátt. Það er fjármálaráðherrann sem ber lagalega og pólitíska ábyrgð á sölunni. Með leyfi forseta, segir fréttatilkynningin: „Formenn stjórnarflokkanna eru sammála um eftirfarandi atriði.“ Og síðar, með leyfi forseta: „Ekki verður ráðist í frekari sölu á hlutum í Íslandsbanka að sinni. Þegar ný löggjöf liggur fyrir mun ákvörðun um mögulega sölu á hlut í Íslandsbanka verða tekin fyrir á Alþingi.“ Fjármálafrumvarpið gerir engu að síður ráð fyrir að þessari sölu verði haldið áfram. Nýtt fyrirkomulag um söluna liggur samt ekki fyrir. Ríkisstjórnin boðar áframhaldandi sölu en hefur gefið út fréttatilkynningu um að fasteignasalinn hafi verið rekinn og er ekki búin að finna sér nýjan. Það á að reyna að selja bankann en öll umgjörðin í kringum söluna er í uppnámi. Auðvitað er lágmarkskrafa að aðferðafræðin við söluna sé ljós. Markmið með sölu verður veikt þegar umgjörð söluferlisins er í óvissu. Það getur t.d. þýtt að ekki verði selt fyrr en eftir langan tíma með tilheyrandi skaða fyrir ríkissjóð. Það getur líka þýtt að salan fari fram í óljósu umhverfi sem yrði þá til hagsbóta fyrir fjárfesta en til skaða fyrir ríkissjóð. Það er sjálfstætt vandamál við þetta verkefni hversu lítill trúverðugleiki fjármálaráðherra er í þessu máli. Hér skiptir auðvitað öllu að vanda til verka. Það skiptir máli fyrir ríkissjóð að þetta söluandvirði fáist til brýnna verkefna og niðurgreiðslu skulda. Þetta er mál sem varðar almannahagsmuni. Forseti. Viðreisn hefur metnað fyrir heilbrigðiskerfinu og heilbrigðisþjónustu. Framganga Steinunnar Þórðardóttur, formanns Læknafélagsins, hefur vakið athygli mína. Í dag bendir hún t.d. á augljósar staðreyndir um framfarir í ýmsum meðferðum, t.d. við krabbameini. Lyfjakostnaður er þess vegna sívaxandi hluti af kostnaði heilbrigðiskerfisins. Mér finnst áhyggjuefni þegar hún metur fjárlögin þannig að þau veiti ekki svigrúm til að taka neitt nýtt í notkun. Fjárlagafrumvarp gerir heldur ekki ráð fyrir fjármagni til að semja við sjálfstætt starfandi lækna en samningar hafa verið lausir um árabil. Mönnunarvandinn blasir við, hjúkrunarfræðingar hverfa til annarra starfa og við þurfum að standast samkeppni að utan því að heilbrigðisstarfsfólk er eftirsóttasti starfskraftur heims. Viðreisn vill þjóðarsátt um bætt kjör kvennastétta. Það er mikilvægur liður í því að styrkja heilbrigðiskerfið til lengri tíma litið. Þingsályktunartillaga okkar um þetta var samþykkt 2018 en ríkisstjórnin hefur ekkert gert með þá þingsályktun. Eftir að hafa hlýtt á umræður er ljóst að lykilspurningum er ósvarað í þessu frumvarpi, enginn kjarkur er til að taka markviss skref um aðhald í ríkisrekstri. Það vantar svör við stærstu spurningum heimilanna í landinu. Svör og sýn um aðgerðir gegn verðbólgu og viðbrögð við vöxtum. Það vantar einfaldlega skilning á því hver veruleiki margra heimila er. Tekjuöflun er ómarkviss og hún er ósanngjörn. Það vantar framtíðarsýn fyrir heilbrigðiskerfið. 

Frú forseti. Eftir fimm ára starf kynnir ríkisstjórnin nú fjárlög sem maður skyldi ætla að myndu fela í sér einhverja sýn, einhver pólitísk skilaboð um hvert þessi ríkisstjórn stefnir. Þó að tvö þessara fimm ára hafi verið pólitískt hlé hjá ríkisstjórninni er hún búin að starfa það lengi að við gerðum ráð fyrir því að það kæmu a.m.k. einhverjar vísbendingar um hvert þessi ríkisstjórn ætlar. Það var verulegur skortur á þeim. Það sem einkenndi umræðuna í 1. umr. fjárlaga var að ráðherrarnir, hver á eftir öðrum, komu og ýmist lýstu því sem þá langaði að gera en þó á mjög óljósan hátt eða sögðu að svo mikil óvissa væri um það sem þeir væru að fást við. Við heyrðum frasa eins og: Við verðum að skoða þetta betur. Eða: Búið er að skipa starfshóp til að skoða þetta. Málið er flókið, það er margt sem við vitum ekki um þetta mál. Allt er breytingum háð o.s.frv. Ráðherra eftir ráðherra kom hér til að svara fyrir sinn þátt í fjárlagafrumvarpinu án þess að vita hvert stefnt væri og í flestum tilvikum án þess að geta lýst eigin skoðunum á því hvert ætti að stefna. Þetta er ófremdarástand eftir fimm ára ríkisstjórnarsamstarf. En á meðan ráðherrarnir eiga erfitt með að lýsa sinni pólitísku sýn eða stefnu þá sjáum við að stóra myndin er sú að ríkisstjórnin heldur áfram að stækka báknið og eyða meiri peningum en áður. Allir sýndu því skilning, a.m.k. allir þingmenn, á Covid-tímanum þegar ríkisstjórnin bað sér griða og sagði að nú þyrfti að slaka á hvað varðar kröfur um ríkisútgjöld og mætti svo á allmarga fundi til að státa sig af því hvað hún ætlaði að verja miklum peningum í að takast á við ástandið. En iðulega fylgdi sögunni að þetta væri tímabundið. Þótt um væri að ræða háar upphæðir þá væri þetta bara tímabundið og svo tæki við tímabil þar sem við myndum spara og greiða niður skuldir sem búið væri að byggja upp á þessum tíma. En í þessum fjárlögum sjáum við að þetta varð ekki raunin og stóð kannski aldrei til. Í stað þess að þessi miklu viðbótarútgjöld ríkisins við að takast á við heimsfaraldur, stóra krísu, væru tímabundin þá virðumst við hafa sett nýtt viðmið í ríkisútgjöldum. Það reynist erfitt að útskýra hvers vegna þetta er raunin. Hæstv. fjármálaráðherra vísaði hér við upphaf umræðunnar í skýrslu eða ritgerð eftir Kristínu Ólafsdóttur í leit að svari við því hvað hefði gerst. Þar var fjallað um hversu mikill launakostnaður ríkisins væri. Það er vissulega rétt að hann eykst rétt eins og launakostnaður fyrirtækja í landinu en hann eykst þeim mun meira sem ríkisbáknið stækkar. Það hefur stækkað í tíð þessarar ríkisstjórnar að því marki að það hefur aldrei verið stærra. Eftir höfðinu dansa limirnir, því að ríkisstjórnin hefur ráðið til sín fleiri aðstoðarmenn og fleira fólk í ráðuneytin til að hjálpa sér með sína pólitík en dæmi eru um í sögunni, nýtt allar heimildir upp í topp og meira til og fyrir vikið horfum við fram á áframhaldandi skuldaaukningu ríkissjóðs en þó án fjárfestingar eða sýnar um hvernig megi vinna hana niður. Það er aldeilis ekki allt slæmt sem hæstv. fjármálaráðherra hefur gert í sinni tíð. Hann hefur unnið mörg afrek, eins og ég hef alloft nefnt hér í ræðustól, en hann á við vanda að etja þegar hann situr í ríkisstjórn með flokkum sem mynduðu ekki stjórn um einhverja sameiginlega pólitíska stefnu og sýn heldur um að skipta á milli sín ráðherrastólum og nýta þá sem best, hver á sinn hátt. Þetta birtist greinilega í umræðunum um þetta fjárlagafrumvarp þar sem ráðherrar og talsmenn flokka koma hingað upp, ekki sérstaklega til að verja stefnu ríkisstjórnarinnar á þann hátt sem hún birtist í fjárlögunum eða í umræðum um stefnuræðu forsætisráðherra, heldur til að segja okkur hvað þá langar helst að gera. En margir voru reyndar mjög óvissir um það. Tökum dæmi: Hæstv. innviðaráðherra talaði um gjaldtöku af umferð á jafn óskýran hátt og hann hefur gert frá því að hann tók við embætti. Svo eru það húsnæðismálin. Þrátt fyrir að hæstv. ráðherra væri nýkominn af fundi til að tilkynna um einhverjar tugþúsundir íbúða gat hann á engan hátt útskýrt hvernig þetta yrði fjármagnað eða hvernig þessu yrði hrint í framkvæmd. Hann hafði notið þjónustu kynningarteymis borgarstjórans en rétt eins og í borgarstjórn virtust menn meta sem svo að það væri óþarfi að sýna hvernig hlutirnir væru gerðir heldur væri nóg að sýna myndir um hvað menn langaði að gera. Við sjáum líka dæmi um að þrátt fyrir þennan mikla útgjaldavöxt er ekki fjárfest í því sem myndi skila okkur hvað mestum árangri og hagvexti til framtíðar. Þar má nefna iðnnám, sem er sorgarsaga. Eftir áratugi af yfirlýsingum stjórnmálamanna um að við þyrftum að finna einhverja leið til að efla iðnnám og fá fleiri nemendur í iðngreinar þá er ár eftir ár, hundruðum áhugasamra iðnnema hafnað vegna þess að ekki eru settir peningar í þá fjárfestingu í framtíðarvexti samfélagsins og draumum þessa fólks. Hæstv. dómsmálaráðherra tilkynnti þinginu um nýútkomið mat ríkislögreglustjóra á því að það væri hættuástand á landamærunum vegna þess að aðstreymi hælisleitenda af hinum ýmsu ástæðum væri orðið svo mikið að kerfið réði ekki við það. Þetta var fyrirséð, frú forseti, og hefur ítrekað verið varað við þessu. Rétt eins og hæstv. ráðherra viðurkenndi í raun er um að ræða afleiðingu af þeirri stefnu sem rekin hefur verið í þessum málaflokki, af þeim skilaboðum sem íslensk stjórnvöld hafa sent út með því að bjóða hér þjónustu, fresti og annað sem gerir Ísland að vænlegri áfangastað en aðra, m.a. fyrir glæpagengi sem skipuleggja smygl. Og það gerir okkur erfiðara fyrir að aðstoða fólk sem þarf mest á hjálpinni að halda. Forgangsröðun í útdeilingu fjármagns hlýtur alltaf að þurfa að vera grundvallaratriði þegar menn semja fjárlög. Hér er ekki hugað að forgangsröðun um hvernig við getum sem best hjálpað fólki í vanda erlendis. En það er ekki heldur hugað nógu vel að forgangsröðun um hvernig við hjálpum sem best fólki innan lands. Svör hæstv. heilbrigðisráðherra voru út og suður en reyndar flest á þann veg að málið væri í skoðun og það væri búið að skipa starfshópa. Það hefur ekki enn tekist að laga heilbrigðiskerfið að því marki að verulegar viðbætur í fjármögnun ár eftir ár skili betri þjónustu og betri heilsu landsmanna. Ég hefði gjarnan viljað fara yfir athugasemdir fleiri ráðherra en tími minn er á þrotum. Allt var þetta, frú forseti, á sömu bókina lært. Stundum voru þetta yfirlýsingar um hvað ráðherrann langaði að gera en iðulega var þetta allt í skoðun og mikil óvissa ríkti, sem er óásættanlegt þegar ríkisstjórnin kynnir fjárlög eftir fimm ára samstarf, vel að merkja fjárlög sem fela í sér mjög verulega útgjaldaaukningu og að því er virðist uppgjöf fyrir því að takast á við báknið; spara, nýta og forgangsraða fjármagni betur.

Frú forseti. Það er komið að lokum 1. umr. um fjárlagafrumvarp og ég hef nú reynt að fylgjast með umræðum. Það er ekki mikið fjör í þessari umræðu. Ég hef verið viðstaddur fjörugri umræðu þar sem menn hafa tekist á af meiri hörku. Kannski bendir það til að sú gagnrýni sem hér er sett fram af stjórnarandstöðunni risti ekki mjög djúpt. Ef til vill er það mislestur af minni hálfu og vinir mínir í stjórnarandstöðu bíða betra færis. Hitt er annað mál að þetta fjárlagafrumvarp sem hér liggur fyrir myndi auðvitað líta svolítið öðruvísi út ef ég hefði einn samið það. Það er alveg ljóst og kemur engum á óvart. Ég hygg að flestir þingmenn gætu sagt eitthvað svipað. Í þessum lokahring 1. umr. var kvartað yfir því að fjárlagafrumvarpið væri þannig úr garði gert að menn áttuðu sig ekki á stefnu ríkisstjórnarinnar. Það kemur á óvart. Annaðhvort hafa menn ekki lesið frumvarpið eða fylgst með því sem hefur gerst hér undanfarin ár vegna þess að þetta fjárlagafrumvarp er í beinu framhaldi af þeirri stefnu sem ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur fylgt allt frá 2017, stefnu sem m.a. gerði það að verkum að þrátt fyrir heimsfaraldur á liðnu ári jókst kaupmáttur ráðstöfunartekna launa um 5,1%. Allir tekjuhópar nutu kaupmáttaraukningar, mest þeir sem lægstu launin hafa og minnst sem hæstu launin hafa. Þessi stefna birtist og grundvallast í því að atvinnuleysi er minna en þeir bjartsýnustu þorðu að vona að staðan yrði í þeim málum á haustmánuðum. Hér er öflugri hagvöxtur og meiri en í þeim löndum sem margir í þessum sal sækja sínar fyrirmyndir til og vitna óspart til. Stefnan birtist í því að skattbyrði tekjulágra hefur lækkað töluvert, mest meðal þeirra sem minnstar ráðstöfunartekjur hafa, birtist í því að frá 2017 hafa útgjöld á föstu verðlagi til velferðarmála, almannatrygginga, heilbrigðiskerfisins o.s.frv. hækkað um 123 milljarða. Þeirri vegferð er haldið áfram í því frumvarpi sem fyrir liggur. Og svo tala menn um að það birtist engin stefna í fyrirliggjandi fjárlagafrumvarpi. Svo er annað mál að ég tel að menn eigi að skoða ýmislegt og ég get alveg skilið þá gagnrýni sem hefur komið hér fram á frumvarp sem tengist óhjákvæmilega fjárlagafrumvarpinu, svokallaðan bandorm, krónutöluhækkanir. Ég hygg að það sé ástæða til þess og löngu tímabært að við endurskoðum hvernig staðið er að breytingum á svokölluðum krónutölusköttum og yfir höfuð hvernig þeir eru lagðir á. Það eru rök fyrir því í mínum huga að lögfesta þá breytingu þannig að hún sé algjörlega gegnsæ og fyrirsjáanleg. Til dæmis má velta fyrir sér að það sé sagt í lögum að krónutölugjöld skulu aldrei hækka meira en verðbólgumarkmið Seðlabankans. Það er eitt viðmið. Önnur viðmið gætu komið til greina. En ef menn vilja koma til móts við þessa gagnrýni þá skal þingheimur hugleiða hvort ekki sé efnisleg ástæða til að draga til baka tillögu í bandormi um að hækka nefskattinn útvarpsgjald um 388 milljónir. Það myndi létta aðeins undir, ekki síst hjá hinum tekjulægri sem geta ekki vikið sér undan því að greiða útvarpsgjaldið algerlega óháð tekjum. Frú forseti. Sú gagnrýni sem ég hlustaði mest á og hefur komið fram, þó ekki hjá mjög mörgum þingmönnum, er sú að því miður halda útgjöld ríkissjóðs áfram að aukast. Ég hef verið einn þeirra sem hef reynt að setja fótinn á bremsuna en alltaf toga einhverjir í hana til baka. Ég hef áhyggjur af því að við séum að fara ansi geyst, ekki bara í þessu fjárlagafrumvarpi. Þetta er að verða krónískt vandamál. Þess vegna held ég að við komumst ekki hjá því að endurskoða lög um opinber fjármál sem tóku gildi 2016 og voru mikið framfaraspor á sínum tíma til að innleiða hér ákveðinn aga í ríkisfjármálum eða opinberum fjármálum, sérstaklega með skuldareglunni. En ég held að við verðum að horfast í augu við að þörf er á auknum aga í opinberum fjármálum, ríkisfjármálum sérstaklega. Við stuðlum að honum fyrst og fremst með því að leiða í lög útgjaldareglu. Við getum síðan velt fyrir okkur undir hvaða kringumstæðum slíkar reglur mættu víkja, það væru alvarlegar kringumstæður, t.d. Covid-aðstæður. Ég held það væri skynsamlegt og til bóta að það sé lögfest að útgjöld ríkisins geti aldrei hækkað meira en nemur raunvirði eða raunhækkun landsframleiðslu þótt ég hefði helst viljað ganga lengra. Ég tel þetta skipta okkur verulegu máli um leið og við þurfum auðvitað að átta okkur á að við stöndum frammi fyrir því á komandi árum og áratugum, hvort sem okkur líkar það betur eða verr, að setja aukna fjármuni í heilbrigðiskerfið. Við getum þó ekki réttlætt það nema við gerum tvennt eða jafnvel þrennt um leið. Í fyrsta lagi verðum við að gera auknar kröfur um meðferð opinbers fjár, ekki síst í heilbrigðiskerfinu, að við fáum það að raunvirði sem greitt er fyrir, að við komum í veg fyrir sóun fjármagns og að fólk sem er tryggt og á rétt á þjónustu fái þá þjónustu sem veitt er. Þannig eigum við að nýta framtak einkaaðila í heilbrigðisþjónustu. Við eigum að kasta út í hafsauga neikvæðum viðhorfum til einkaframtaks í heilbrigðisþjónustu vegna þess að við erum öll tryggð og eigum kröfu á þjónustu. Það skiptir ekki öllu máli hvort ríkið eða einkaaðilar veiti þá þjónustu svo lengi sem við stöndum öll jafnfætis í þeim efnum. Í öðru lagi komumst við ekki hjá því, frú forseti, um leið og við þróum heilbrigðiskerfið í átt til nútímans, að hleypa ferskum vindum nýsköpunar þangað inn. Það mun verða ein stærsta bremsan á útgjaldaaukningu til heilbrigðismála.