Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur svohljóðandi bréf: ,,Þar sem ég af persónulegum ástæðum get ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska þess að 3. varaþm. Samtaka um kvennalista í Reykn., Birna Sigurjónsdóttir aðstoðarskólastjóri, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni og forföllum og forföllum 1. og 2. varaþm. listans í Reykn. Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti. Kristín Halldórsdóttir, 12. þm. Reykn.`` Þá er hér svohljóðandi bréf: ,,Það tilkynnist hér með að vegna anna sér undirrituð sér ekki fært að taka sæti á Alþingi í fjarveru Kristínar Halldórsdóttur í mars 1998. Virðingarfyllst, Kristín Sigurðardóttir.`` Einnig er hér svohljóðandi bréf: ,,Það tilkynnist hér með að vegna anna sér undirrituð sér ekki fært að taka sæti á Alþingi í fjarveru Kristínar Halldórsdóttur í mars 1998. Virðingarfyllst, Bryndís Guðmundsdóttir.`` Birna Sigurjónsdóttir aðstoðarskólastjóri hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa.

Forseti vill tilkynna að áður en gengið verður til dagskrár fer fram utandagskrárumræða um skólakerfið í ljósi TIMSS-skýrslna. Málshefjandi er hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir og hæstv. menntmrh. verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa, þ.e. hálftíma umræða.

Herra forseti. Sá helmingur ungmenna sem finnur nám við hæfi í íslenska framhaldsskólanum stendur jafnöldrum sínum erlendis fyllilega á sporði þegar kemur að þekkingu í raungreinum. Það eru góðu niðurstöðurnar úr nýju TIMSS-könnuninni. En þær varpa því miður einnig ljósi á þá staðreynd að nær helmingi íslenskra ungmenna er hvorki boðið upp á nám við hæfi né þann stuðning sem þarf til að takast á við það nám sem í boði er. Skólameistarar framhaldsskólanna benda á grunnskólann sem sökudólg þegar kemur að ástæðum hins mikla brottfalls úr framhaldsskólanum. Háskólastigið bendir síðan á framhaldsskólann til útskýringar á slöku gengi á því skólastigi. Þetta þekkjum við. Hitt var öllu nöturlegra þegar menntmrh. Sjálfstfl., flokks sem farið hefur með menntamálin auk fjmrn. í u.þ.b. 12 ár af síðustu 15 árum skyldi firra sig og sinn flokk ábyrgð og varpa sök á hinum neikvæðu hliðum könnunarinnar á grunnskólann. Það var ótrúlegt. Er grunnskólinn girnilegri blóraböggull fyrir menntmrh. nú þegar hann hefur verið settur á ábyrgð sveitarfélaganna eða á hvers ábyrgð er það að ekki hefur orðið raunhækkun á útgjöldum ríkisins til menntamála sl. tíu ár þótt heildartekjur ríkisins hafi aukist um 23,5 milljarða? Á hvers ábyrgð er það að í mörg ár hefur verið daufheyrst við óskum framhaldsskólanna um meira fjármagn, m.a. til þróunar starfsmenntabrauta og raunverulegra valkosta fyrir hinn stóra hóp nemenda? Í fjársveltu skólakerfi urðu bóknámsbrautirnar auðvitað ofan á, þær eru svo miklu ódýrari. Niðurstaðan er sú að nánast helmingur íslenskra ungmenna fær ekki nám við hæfi. Fallskattur var síðan settur á til að lakar settum nemendum mætti vera ljóst hversu velkomnir þeir eru í framhaldsskólann og hve skilningsrík yfirvöld menntamála eru á ástandinu. Á hvers ábyrgð var það? Veik skilyrði til skólastarfs er sú einkunn sem Einar Guðmundsson hjá Rannsóknastofnun uppeldis- og menntamála gefur ástandinu. Aðrir tala um að skólakerfið sé í kreppu, sama hvort borið er niður á grunnskóla-, framhaldsskóla- eða háskólastigi, kreppu sem lýsir sér m.a. í óánægju foreldra vegna ónógrar þjónustu, síendurteknum verkföllum kennara, að námsgagnagerð er í fjársvelti, að rannsóknir skortir og fjármuni til að vinna úr þeim rannsóknum sem til eru, að langvarandi fjársvelti háskólastigsins hefur komið niður á þróun kennslu og rannsókna. Herra forseti. TIMSS-skýrslurnar draga upp ákveðna mynd af stöðu íslenska skólakerfisins í samanburði við aðra. Það gerir matsskýrsla OECD frá síðasta ári líka. Hún bendir á hve litlu fjármagni er varið hér á landi til menntamála í samanburði við aðra. Menn tala um svartar skýrslur. Ég vil því spyrja hæstv. menntmrh. hvort hann telji að niðurstöður TIMSS-skýrslnanna séu áfellisdómur yfir menntastefnu síðasta áratugar. Á liðnum árum og áratugum hefur margoft verið bent á að efla þurfi starfsnám og auka fjölbreytni í námsmöguleikum ungmenna án þess að menntamálayfirvöld hafi brugðist við nema þá í orði. Hver telur hann að sé ástæða þess? Til hvaða aðgerða telur ráðherra að hefði þurft að grípa á liðnum árum til að koma í veg fyrir það alvarlega ástand að stór hluti ungmenna flosnar upp frá námi og er ekki boðið upp á nám við hæfi? Að lokum. Ef tekið er tillit til þjóðarframleiðslu er Ísland hlutfallslega langneðst af OECD-ríkjunum hvað varðar framlög til menntamála. Hvaða áhrif telur menntmrh. að þetta fjársvelti hafi haft á þróun menntamála undanfarinn áratug í samanburði við aðrar þjóðir, og hver telur hann að áhrif þessa verði á samkeppnisstöðu Íslands í framtíðinni? Hér þurfa yfirvöld menntamála að kannast við sína ábyrgð og læra af reynslu undangenginna ára. Sjálfstfl. hefur bæði haft tögl og hagldir varðandi stefnumótun og fjárframlög til menntamála mörg undanfarin ár. Það hefur eina ferðina enn verið brugðist við í orði, ný lög hafa verið sett. En, herra forseti, við hljótum að horfa til þess bæði í ljósi reynslunnar og þess að fjármagn hefur ekki enn verið aukið til framhaldsskólans, þó að byrjað sé að vinna eftir þessum nýju lögum.

Herra forseti. Ég vil í upphafi þakka hv. þm. fyrir að vekja máls á TIMSS-skýrslum og íslenska skólakerfinu. Raunar hafa þessar skýrslur sýnt að úttekt á skólastarfi og hvers kyns samanburður bæði innan lands og milli þjóða er vísasti vegurinn til að skapa umræður um mennta- og skólamál. Það er hins vegar alrangt hjá hv. þm. að ég hafi skellt skuld á grunnskólann. Það sem ég hef sagt um niðurstöðurnar í TIMSS-rannsókninni varðandi framhaldsskólann er að þær sýni að við þurfum að hefja grunnnám í náttúrufræði og stærðfærði fyrr en nú er og í nýjum námskrám sem kynntar verða á næstunni er það boðað að kennsla í náttúrufræði og stærðfræði hefjist fyrr en nú er. Staðreynd er að einum bekk var bætt framan við grunnskólann án þess að nákvæm námskrá væri sett um það hvernig tímanum í þeim bekk skyldi varið. Í umræðum um TIMSS hefur komið fram að margir virðast telja skýrslurnar haldbetri til leiðsagnar um stöðu íslenskra skóla þegar niðurstaðan er neikvæð eins og um grunnskólann en þegar hún er jákvæð eins og varðandi framhaldsskólann. Ég hef litið þannig á að þessar niðurstöður gefi okkur vísbendingar en í þeim felist enginn stóridómur. Ég er þeirrar skoðunar að vinna beri frekar úr skýrslunum og nota þær til að skilgreina betur viðfangsefni og vanda í skólakerfinu. Það á ekki að kasta þeim frá sem marklausum. Hef ég ákveðið að Rannsóknastofnun uppeldis- og menntamála fái 5 millj. kr. til að vinna úr þeim miklu gögnum sem fyrir liggja. Spurt er hver sé ástæða þess að vegur starfsnáms sé ekki meiri en við blasir. Svarið við þeirri spurningu er síður en svo einhlítt. Skoði menn umræður um menntamál undanfarin ár og áratugi hefur verið hamrað á mikilvægi starfsnáms en æ fleiri nemendur hafa valið bóknám. Hinn gamalreyndi skólamaður Örnólfur Thorlacius, fyrrv. rektor Menntaskólans við Hamrahlíð, telur gróna hefð fyrir bóknámi, afar rýran hlut verklegs náms og listnáms í grunnskóla og síðast en ekki síst þá staðreynd að samræmdu prófin beinast eingöngu að mati á bóklegum þáttum, ástæðurnar fyrir því að starfsnám hefur átt undir högg að sækja. Jón Torfi Jónasson, prófessor við Háskóla Íslands, hefur bent á að atvinnulífið geri ekki alltaf skýrar kröfur um menntað starfsfólk og þess vegna sækist framhaldsskólanemendur eftir almennu námi, bóknámi, sem leiði þá ekki í blindgötu. Raunar má segja að svörin við þessari spurningu séu jafnmörg og kunnáttumennirnir sem gefa þau. Ég hef dregið þá ályktun af öllum þeim gögnum sem ég hef kynnt mér um þetta mál að auka beri sveigjanleika og sérhæfingu eða valfrelsi strax í efstu bekkjum grunnskólans og gefa nemendum færi á því að velja fleiri en eina leið inn í framhaldsskóla. Með öðrum orðum að veita valfrelsi til samræmdra prófa og ýta starfsnámi neðar í skólakerfið. Tölur um brottfall eru einnig mjög misvísandi og þær eru mismunandi eftir skólum. Baldur Gíslason framhaldsskólakennari, sem hefur rannsakað brottfall sérstaklega, skýrir frá því að í könnun sem hann gerði 1996 hafi komið fram að í þremur skólum, þar sem mesta brottfallið var, hafi 47% nemenda horfið frá námi en aðeins hafi verið 7% brottfall úr þeim þremur skólum þar sem brottfallið var lægst. Ég tek undir með Baldri þegar hann segir að framhaldsskólinn þurfi þess vegna að vera í stakk búinn til að mæta nemandanum þar sem hann er staddur með fjölbreytilegu námsframboði, kennsluaðferðum og þjónustu. Í hinum nýju námskrám grunnskóla og framhaldsskóla á að taka mið af þörfum einstaklinga, hver einstaklingur á rétt á námi við sitt hæfi og þjóðfélagið þarfnast einstaklinga með fjölbreytta menntun. Það er rangt að skólar hafi verið í fjársvelti hér á landi. Fylgt hefur verð aðhaldi í útgjöldum sem skila sér nú margfalt í bættri afkomu þjóðarbúsins. Í raun hefur orðið bylting í starfsnámi í landinu á undanförnum tveimur árum og nægir þar að nefna Borgarholtsskóla og stækkun Menntaskólans í Kópavogi. Herra forseti. Á grundvelli nýrra laga er nú verið að setja grunnskólum og framhaldsskólum nýjar námskrár. Gangi allt það mikla starf eftir óttast ég ekki um íslenskt skólakerfi við upphaf 21. aldarinnar. Við skulum hins vegar gera okkur grein fyrir því að ný skipan þar sem komið er til móts við hvern einstakling kostar meiri fjármuni en sú stefna að halda öllum nemendum sem lengst í sama námi. Vaxandi efasemda gætir um réttmæti þeirrar stefnu. Ný skólastefna í nýjum námskrám tekur mið af þeim efasemdum.

Herra forseti. Nýlega gátu Íslendingar glaðst yfir góðum árangri nemenda sem höfðu tekið þátt í enn einni TIMSS-könnuninni. Það er auðvitað alltaf gleðilegt þegar ungu fólki gengur vel í prófi, og þá sérstaklega þegar um er að ræða alþjóðlegan samanburð. Við vorum líka ákaflega lukkuleg með það mörlandarnir þegar skoðanakönnun leiddi í ljós að við værum einhver hamingjusamasta þjóð í heimi. Og sú könnun var einmitt gerð þegar við vorum djúpt í harðvítugri efnahagslægð. Ráðamenn menntamála voru líka mjög glaðhlakkalegir með niðurstöður framhaldsskólakönnunarinnar þegar fyrst var rætt við þá eftir að niðurstöður birtust og var helst á þeim að skilja að þetta sýndi vel hversu vel framhaldsskólanum tækist að vinna upp það sem miður færi í grunnskólanum og vísuðu þar til annarrar könnunar sem einnig er kennd við TIMSS. En Adam var ekki lengi í paradís. Það kom sem sé í ljós að umrætt próf var tekið af nemendum sem voru um það bil að útskrifast úr framhaldsskóla og þar að auki aðeins þeim sem vildu spreyta sig. Ekki liggur fyrir hvernig samanburðarúrtakið hjá hinum þjóðunum var fengið. Þegar þarna var komið var sem sagt búið að hrista af skólakerfinu með einum eða öðrum hætti þau 45% nemenda sem hverfa frá námi í framhaldsskóla áður en þau hafa náð nokkrum lokaáfanga. Þessum 45% íslenskra nemenda hef ég lengi haft áhyggjur af og vísa m.a. til þáltill. sem er lögð fram á Alþingi í dag. Ég hef líka lengi haft áhyggjur af því hvernig þeim muni reiða af í framtíðinni þar sem allt atvinnuumhverfi verður sífellt sérhæfðara og sú hætta vofir yfir að þeir sem ekki byggja á einhverju starfsnámi muni eiga erfitt uppdráttar í atvinnulífi framtíðarinnar. Það er knýjandi nauðsyn að nú fari yfirvöld menntamála að taka á þessu mesta vandamáli í íslensku skólakerfi og virkilega leggja peninga og vinnu í að efla starfsmenntun í samstarfi við atvinnulífið. Það er búið að tala of lengi. Nú er runninn upp tími framkvæmda.

Herra forseti. Enn einu sinni eru umræður á Alþingi um niðurstöður alþjóðlegra rannsókna á skólastarfi. Nú bregður svo við að þær niðurstöður eru jákvæðari en áður hefur verið. Þá rjúka menn upp til handa og fóta og draga úr því að íslenska skólakerfið hafi komið þokkalega út og segja: Nemendahópurinn var ekki sambærilegur við það sem annars staðar gerðist, mikið brottfall úr íslenskum framhaldsskólum skekkir myndina, þátttaka nemenda var frjáls og áfram mætti telja. Auðvitað þurfum við að átta okkur á kostum og göllum slíkra rannsókna og einnig aðferðafræði og framkvæmd en við verðum líka að kunna að gleðjast yfir því þegar vel gengur án þess að ofmetnast. Þessi rannsókn staðfesti eingöngu það sem við vissum fyrir. Skólakerfið er miklu flóknara fyrirbæri en svo að hrapað verði að einföldum ályktunum og lausnum vegna niðurstaðna TIMSS-rannsóknanna. Þær hafa vissulega og sem betur fer, hreyft við þjóðinni og vakið hana enn betur til vitundar um mikilvægi þess að við stöndum okkur í menntamálum og getum státað af því besta sem þekkist í þeim efnum. Við eigum að vinna frekar úr niðurstöðunum og nýta þær til að herða enn á okkur um að gera betur. Herra forseti. Skólamálaumræðan hér á landi hefur gjörbreyst á síðustu árum í kjölfar nýrrar menntastefnu. Það hefur verið tekið á málunum af mikilli festu. Ný lagasetning um leikskóla, grunnskóla, framhaldsskóla og háskóla á eftir að skila okkur betra og árangursríkara skólastarfi í framtíðinni. Skólastarfi þar sem áhersla er lögð á umbætur, skýr námsmarkmið, betri námsgögn, auknar skólarannsóknir, betri kennaramenntun, samstarf foreldra og skóla og opna upplýsta umræðu í þjóðfélaginu um menntamál. Slík umræða sem byggist á því að almenningur fái allar tiltækar upplýsingar um skólastarf og árangur þess er hvort tveggja í senn, aðhald og hvatning til að sætta sig aðeins við það besta á þessu sviði sem, þegar öllu er á botninn hvolft, skiptir sköpum um velferð þjóðarinnar í framtíðinni. Að því er unnið.

Virðulegi forseti. Eftir niðurstöður TIMSS-rannsókn\-ar\-innar á frammistöðu grunnskólabarna í raungreinum fyrir rúmu ári kom skemmtilega á óvart að íslenskir framhaldsskólanemar hefðu lent í þriðja sæti í sambærilegri rannsókn. Við nánari athugun er rétt að halda aftur af fagnaðarlátum. Í fyrsta lagi mættu aðeins 73% útskriftarárgangsins í prófið sem rýrir gildi niðurstöðunnar. Í öðru lagi er erfitt að bera saman námsárangur milli landa í framhaldsskólum vegna mismunandi skólakerfa. Rannsóknin dregur þó athyglina að tveimur megingöllum íslenska framhaldsskólans sem oft hafa verið ræddir í þingsölum. Þar ber fyrst að nefna þá staðreynd að einungis 55% árgangs útskrifast úr framhaldsskóla í samanburði við 71% í Svíþjóð og 84% í Noregi og Frakklandi. Þetta sýnir að 45% nemenda finnur ekki námsframboð við sitt hæfi og þetta hlutfall er mun hærra hér en í flestum nágrannalanda okkar. Þessi könnun var gerð vorið 1995. Ári síðar voru sett ný framhaldsskólalög sem ekki hafa breytt neinu að þessu leyti. Við stjórnarandstæðingar bentum á að auka þyrfti fjölbreytni og setja meira fé í starfsnám af ýmsu tagi en það hefur ekki gerst enn. Hitt atriðið sem er verulegt áhyggjuefni er aldur íslensku framhaldsskólanemanna. Þeir eru að meðaltali rúmlega 21 árs í könnuninni, sem var gerð rétt fyrir útskrift meðan nemarnir í flestum öðrum löndum eru 18 til 19 ára. Þetta bentum við stjórnarandstæðingar á við setningu síðustu framhaldsskólalaga en ekki var á það fallist að stytta framhaldsskólann þó að íslensk ungmenni komi einu til þremur árum seinna en jafnaldrar þeirra til æðra náms eða á vinnumarkaðinn. Virðulegi forseti. TIMSS-rannsóknirnar sýna okkur svart á hvítu að íslenska menntakerfið þarf að taka sig á og að þingið og fjárveitingavaldið þurfa að taka á með bættri löggjöf og með því að veita mun meira fé til menntamála, ekki síst til fjölbreyttara starfsnáms, þannig að þau 45% ungmenna sem nú finna ekkert við sitt hæfi, fái þar viðunandi nám. Við síðustu TIMSS-rannsókn var boðuð bætt kennaramenntun og átak í tölvu- og raungreinanámi. Það bólar lítið á slíku átaki og úr því verður að bæta.

Herra forseti. Hér er til umræðu svonefnd TIMSS-könnun. Það er ekki nema u.þ.b. ár síðan að ítarleg umræða átti sér stað á hv. Alþingi um sambærilega könnun á grunnskólastigi. Þar töluðu menn um svartar niðurstöður. Nú hljóta menn að spyrja sem svo: Hefur eitthvað nýtt komið fram í þessari könnun þótt hún fjalli reyndar um framhaldsskólastig? Ég tel að í raun sé ekki svo nema þá helst það sem vekur undrun miðað við könnun úr grunnskólanum hversu vel ákveðinn hluti framhaldsskólanema kemur út. Athygli hefur verið vakin á því hversu hátt brottfallið er í framhaldsskólum og finnst mér á stundum í umræðunni eins og það komi mönnum á óvart. Það er ekkert nýtt. Það hefur verið vitað nokkuð lengi. Menn tala jafnvel stundum eins og þeir séu hissa á því hversu hátt þetta brottfall er úr framhaldsskólum þrátt fyrir þá staðreynd að megineinkenni framhaldsskólans byggir á stúdentsprófi sem hefur áhrif á inntak, kennsluaðferðir, kennsluhætti í framhaldsskóla og grunnskóla. Við ætlum að þræla öllum í gegnum stúdentspróf. Á það hefur verið bent að um það megi hafa miklar efasemdir. Veruleiki nemenda sem eru að hefja nám í framhaldsskóla er nefnilega allur annar. Það hefur ítrekað verið bent á að þjónusta á öllum sviðum er mannfrekasta atvinnugrein í atvinnulífi okkar, en þess sjást ekki merki í skólakerfinu í framhaldsskólum. Svo eru menn undrandi á því að nemendur skuli ekki finna sig í námsvali. Þeir falla í skugga stúdentsins og fjölmiðlaumræðu. Hvers vegna er staðan svo? Ég vil vara við því að einfalda umræðuna um of. Vissulega skortir fé til framhaldsskóla og skólakerfisins í heild, en ég minni líka á að atvinnulífið hefur ekki þrýst á skólakerfið um að innleiða starfsmenntabrautir. Ég vil líka benda á hagsmunagæslu og neikvætt viðhorf á stundum meðal almennings til skólakerfisins. Hér ríkir ákveðið agaleysi, hér þarf að verða þjóðarátak á öllum sviðum.

Herra forseti. Það voru ótrúlega slök svör hjá hæstv. ráðherra við fyrirspurnum hv. þm. Svanfríðar Jónasdóttur. Hæstv. ráðherra skorast undan því að bera ábyrgð á fortíð Sjálfstfl. í menntamálum. Það er alvarleg staðreynd, herra forseti, að þessi flokkur hefur farið með menntamálin næstum því samfellt í 15 ár. Hv. þm. Svavar Gestsson var reyndar menntmrh. á tímabili, í tvö til þrjú ár. Þennan tíma hefur fjmrn. einnig verið í höndum Sjálfstfl. að verulegu leyti. Sjálfstæðismenn hafa því haft alla möguleika til að móta framsækna menntastefnu. Hæstv. ráðherra kemur hér og segir í svari við einni af spurningunum, fæstum þeirra svaraði hann, að rangt sé að skólar hafi verið í fjársvelti. Hæstv. ráðherra gerir lítið úr því að hér vanti starfs- og verknám. Það vita allir að starfs- og verknám er dýrara en bóknám og það er þess vegna sem ekki hafa verið skapaðir valkostir fyrir ungt fólk að fara í starfs- og verknám hér á landi. Vegna þess að það hefur verið varið of litlu fé til þessa málaflokks. Það er sömuleiðis staðreynd að við verjum einna minnstu fé á hvern nemanda á grunnskólum af öllum OECD-ríkjum. Í öðru lagi erum við með einna lægst framlög til menntamála af öllum OECD-ríkjum. Í þriðja lagi verjum við einna minnstu til háskólanáms af öllum OECD-ríkjum. Við erum alls staðar, herra forseti, á botninum hvað varðar fjárframlög til menntamála. Þó svo að menntamál séu ekki einungis fjármál erum við langt á eftir öðrum þjóðum að skapa hér almennilega umgjörð um okkar menntamál. Við eigum að taka það mjög alvarlega, að við erum mjög aftarlega á merinni hvað varða samanburð við erlendar þjóðir í grunnskólum, í framhaldsskólum og í háskólum. Hæstv. ráðherra svaraði engu um þetta mál, herra forseti. Það er stefnuleysi, metnaðarleysi og peningaleysi sem einkennir menntastefnu Sjálfstfl.

Herra forseti. Það er staðreynd að tæplega helmingur íslenskra nemenda fær ekki nám við hæfi. Það er staðreynd að hinn helmingurinn nær svipuðum árangri og jafnaldrar þeirra í öðrum löndum, en það er aðeins helmingur nemenda. Það er staðreynd að hérlendis er skortur á námsráðgjöf og fjöldi nemenda flakkar um í skólakerfinu í leit að námi við sitt hæfi og gefst síðar upp og hættir. Það er staðreynd að sóun er á tíma, orku og fjármunum. Það er staðreynd að á Íslandi er hlutfall ungs fólks einna hæst innan OECD-ríkjanna. Þrátt fyrir það er staðreynd að við verjum einna minnstu fé til menntamála allra OECD-ríkjanna, aðeins fjögur eru fyrir neðan okkur. Það er staðreynd að ef litið er til þjóðarframleiðslu erum við hlutfallslega langneðst OECD-ríkjanna í framlögum til menntamála. Það er staðreynd að ekki hefur verið raunhækkun á fjárveitingum til menntamála á síðustu tíu árum þótt tekjur ríkissjóðs hafi hækkað um 23,5 milljarða. Það er staðreynd að menntamálin hafa verið undir stjórn sjálfstæðismanna 12 undanfarin ár af 15 og svipað gildir um fjármálin. Afleiðing þessa er sú staðreynd að íslenska skólakerfið er í lamasessi, rannsóknir vantar, starfsnám er af skornum skammti, verkföll eru árviss og um helmingur nemenda flosnar upp frá námi. Sveltistefna og vanræksla sjálfstæðismanna í menntamálum blasir hvarvetna við. Og hver eru svo viðbrögð ráðherra Sjálfstfl.? Það er lítið um svör. Aðeins fögur orð og fyrirheit um framtíðina en, herra forseti, sporin hræða.

Hæstv. forseti. Skólamál eru enn á ný í brennidepli umræðunnar vegna niðurstöðu úr TIMSS-rannsókn. Að þessu sinni er samanburðurinn hagstæður við aðrar þátttökuþjóðir. Íslenskir nemendur í framhaldsskóla standa sig vel í stærðfræði og raungreinum og því ber vissulega að fagna. Íslenskir grunnskólanemendur stóðu sig aftur á móti slælega, samanborið við nemendur annarra þátttökuþjóða. Skýringarinnar er að hluta að leita í aðstæðum og framkvæmd könnunarinnar sjálfrar án þess að lítið sé gert úr góðum árangri framhaldsskólanema eða slökum árangri grunnskóla. Þá er rétt að draga fram að íslenskir þátttakendur í framhaldsskólarannsókninni eru elstir eða með elstu nemendum sem taka þátt meðan nemendur okkar í grunnskóla voru heldur yngri en nemendur flestra annarra helstu þátttökuþjóða. Þetta skiptir máli. Í framhaldsskólanum er einnig aðeins um 55% fæðingarárgangsins í úrtaki en í grunnskóla var allur árgangurinn með. Þó aðeins sé tekið þetta tvennt gerbreytir það allri túlkun á niðurstöðum. Ekki skal gert lítið úr þeim vísbendingum sem þessar upplýsingar gefa okkur um skólastarf og þá þætti sem þar þarf nauðsynlega að styrkja ef við ætlum að standast samanburð meðal þjóða. Bent hefur verið á hátt brottfall nemenda í framhaldsskóla. Mikil þörf er fyrir að koma á markvissu starfs- og verknámi í framhaldsskóla sem lýkur með viðurkenndu lokaprófi sem veitir aðgang að atvinnulífinu. Starfs- og verknámið þyrfti að hefjast í efstu bekkjum grunnskóla sem tilboð eða val fyrir þá sem hyggja ekki á bóklegt langskólanám. Ég vil einnig nefna námsefni í grunnskóla. Námsefnisgerð hefur verið í fjársvelti til margra ára. Námsefni í stærðfræði og náttúrufræði er úrelt og allt of hægt gengur að endurskoða og semja nýtt. 

Virðulegi forseti. Niðurstöður TIMSS-skýrslunnar hlýtur maður að túlka sem enn einn áfellisdóminn yfir íslenska menntakerfinu. Það hefur verið ljóst að allt að 13% nemenda sem útskrifast úr grunnskólum landsins skilar sér ekki inn í framhaldsskólanna. Þessu til viðbótar eru það á bilinu 40--50% nemenda sem flosna upp úr skóla á fyrstu árum framhaldsskólanáms. Þessar tölur gera það að verkum að Ísland er varla samanburðarhæft við önnur lönd í alþjóðlegum könnunum. Fjársvelti menntakerfisins undanfarin ár á vafalítið sinn þátt í hvernig komið er. Kjaradeilur hafa sett svip á menntamálin og valdið miklu tjóni. Til að mæta launakröfum hefur ríkið of oft fórnað hagsmunum nemendanna. Íslenska skólakerfinu hefur ekki verið leyft að laga sig að breyttum aðstæðum, breyttu umhverfi fjölskyldunnar og aukinni atvinnuþátttöku kvenna. Skólakerfi nágrannaþjóða okkar hafa fyrir áratugum brugðist við þessum aðstæðum og lengd skólaársins á Norðurlöndunum talar sínu máli. Þessi vitneskja hefur legið fyrir í öll þau ár sem Sjálfstfl. hefur farið bæði með fjmrn. og menntmrn. Skýringar á hinu háa brottfalli nemenda úr framhaldsskóla má eflaust að einhverju leyti leita í því misræmi sem er á undirbúningi grunnskólanema fyrir nám í framhaldsskóla. En fleiri þættir koma til. Stuðningskennslu í framhaldsskólum er verulega áfátt þannig að þeir nemendur sem hafa þurft sérstakan stuðning í grunnskóla koma í heldur nöturlegt umhverfi í framhaldsskóla. Markmið framhaldsskólalaga um fjölbreyttara námsframboð, svo sem styttri starfstengdar námsbrautir, hafa lítt eða ekkert gengið eftir. Þau 10 ár frá því að lög um framhaldsskólann frá 1987 voru sett, sem veittu nemendum með fötlun rétt til framhaldsskólanáms, hafa t.d. verið illa nýtt. Einstaka hópum hefur verið vel sinnt en markmið laganna um framhaldsskólanám við hæfi fyrir alla er langt í frá náð. 

Herra forseti. Þegar ég hugsa um menntamál á þessu kjörtímabili rifjast aðallega upp fyrir mér að reynt hefur verið að koma í gegn ýmsum frumvörpum og það hefur verið talað um þau eins og líf liggi við, t.d. breyting á lögum um framhaldsskóla. Beitt var ýtrustu hörku til að knýja það fram eitt vorið í þinginu. Það næsta sem maður veltir fyrir sér eftir þetta kjörtímabil eru ítrekaðar umræður utan dagskrár að beiðni stjórnarandstöðunnar um ýmis mál að marggefnum tilefnum. Það þriðja er svo það að menntmrh. stendur í stólnum og lýsir því yfir að í raun og veru sé allt fullkomið í ranni hans, það þurfi ekkert að gera. Það sé verið að bæta úr öllum hlutum. Hann sé gull og gersemi í menntamálum og það þurfi ekkert að gera enda er ekkert gert. Það er hinn alvarlegi veruleiki íslenskra menntamála í dag að menntmrh. og menntmrn. líta þannig á að þau þurfi engar leiðbeiningar, engan stuðning, engar ábendingar annars staðar frá, hvorki frá Alþingi, kennarasamtökum, foreldrasamtökum eða öðrum. Niðurstaðan er sú að við blasir að 40% af hverjum árangi ná ekki að ljúka eðlilegum framhaldsskólaprófum. Menn hanga á gömlu kerfi stúdentsprófa og sveinsprófa sem er löngu úrelt á öllum sviðum. Vandinn er sá að Alþingi kemst ekki að málinu af því að ráðherrann og meiri hlutinn, bæði Framsfl. og Sjálfstfl., neitar að ræða málin, neitar að horfast í augu við það hvað veruleikinn er alvarlegur. Þetta er erfitt eins og staðan er, herra forseti.

Herra forseti. Það urðu mér nokkur vonbrigði að heyra áðan í hæstv. menntmrh. sem gaf augljóslega til kynna að hann hefur lítið lært af reynslu undangenginna ára og telur að enn nægi fögur fyrirheit í orði og ekkert þurfi að fylgja þeim eftir með fjárframlögum. Hann telur nefnilega að ekki hafi verið fjársvelti í skólakerfinu. Það stangast reyndar á við aðrar upplýsingar sem við höfum eins og þær að ef tekið er tillit til þjóðarframleiðslu er Ísland langneðst á lista OECD-ríkjanna þegar litið er til fjárframlaga til menntamála. Það er alvarlegt mál. Það útskýrir ýmislegt sem hæstv. menntmrh. hefur greinilega ekki áttað sig á enn þá. Hæstv. ráðherra sagði samt að það þyrfti að hafa skólann þannig í stakk búinn að hann gæti mætt nemendum af því að þeir ættu rétt á kennslu við hæfi. Þá hljótum við að spyrja: Hvað með þau 45%, helming íslenskra ungmenna, sem er að flosna upp og hefur flosnað upp frá námi? Af hverju hefur hann þá ekki fengið kennslu við hæfi ef ekki er um fjárskort að ræða? Af hverju er þeim hópi ekki mætt eins og staðan er í dag? Auðvitað vantar rannsóknir á íslensku skólakerfi, svo sannarlega. Menntmrh. upplýsti áðan að hann væri búinn að ákveða 5 millj. kr. framlag svo hægt væri að vinna úr þeim rannsóknum sem fyrir eru. Herra forseti. Tillaga stjórnarandstöðunnar einmitt þessa efnis var felld í fjárlagaumræðunni. Þá þurfti hæstv. ráðherra ekki leiðbeiningu. En sem betur fer hefur hann áttað sig á því hvers virði það er að unnið sé úr þessum rannsóknum og hann er búinn að ákveða að setja þessa peninga í það. Það segir mér, herra forseti, að undir niðri viðurkennir hann að fögur fyrirheit ein og sér nægja ekki því einnig hér eru peningar það afl hlutanna sem verður að vera.

Herra forseti. Ekkert hefur komið fram í rannsóknum sem bendir til þess að meginvandinn í íslenska skólakerfinu sé fjárhagslegs eðlis. Hv. þm. getur ekki staðið á því föstum fótum og haldið því fram að hægt væri að leysa allan þann vanda sem hún telur að ríki í íslenska skólakerfinu með því einu að auka fjárveitingar. Svo er ekki. Ef það væri svo einfalt hefðu menn áreiðanlega gripið til þess ráðs því að það er ekkert nýtt heldur á þessu ári eða á undanförnum áratug að brottfall úr framhaldsskólum sé mikið. Þvert á móti hefur þróunin verið sú sem betur fer að æ fleiri hafa tækifæri til framhaldsnáms og þróunin hefur verið sú einnig hér á landi að æ fleiri nýta sér þau tækifæri. Þess vegna á ekki að gera of mikið úr þeim vanda þótt hann sé alvarlegur og þurfi að takast á við hann. Rannsóknir sýna einnig að brottfallið fer frekar minnkandi en hitt. Það hefur komið fram í rannsóknum sem nefnd um símenntun hefur látið gera að frekar dregur úr brottfallinu en hitt. Menntmrn. mun á næstu dögum fara af stað með umræður undir kjörorðinu ,,Enn betri skóli``. Þar verða kynnt meginmarkmið í nýjum námskrám fyrir grunnskólann og framhaldsskólann. Þau verða kynnt í sérstökum bæklingi, sem sendur verður inn á hvert heimili, á fundum og með öðrum hætti og þá geta menn tekið til við að ræða um inntak á nýrri skólastefnu á grundvelli mikillar vinnu sem hefur farið fram á vegum ráðuneytisins um nýja námskrá fyrir grunnskólann og framhaldsskólann. Á næstu vikum mun gefast gott tækifæri til að ræða um innra starf í skólunum og þau markmið sem við viljum setja skólanum, bæði grunnskólanum og framhaldsskólanum, og ráðuneytið mun beita sér fyrir þeim umræðum.

Virðulegur forseti. Það frv. sem við greiðum hér atkvæði um var illa undirbúið í upphafi. Þrátt fyrir umfangsmiklar breytingartillögur meiri hlutans í 31 tölusettum lið skortir enn, að mati okkar í minni hluta umhvn., mikið á að rétt sé lögfesta frumvarpið. Í nefndinni hvöttum við til þess að samstöðu yrði leitað um málið og það unnið betur en undir það var ekki tekið. Við fulltrúar stjórnarandstöðunnar í umhvn. skilum ítarlegu nál. um málið og leggjum til að því verði vísað til ríkisstjórnarinnar.

Herra forseti. Minni hluti umhvn. mun nú, að felldri þeirri tillögu hans að vísa frv. í heild sinni til ríkisstjórnarinnar, sitja hjá við lokaafgreiðslu málsins. Minni hlutinn mun styðja nokkur mikilsverð atriði þar sem komið hefur verið til móts við sjónarmið hans en jafnframt greiða atkvæði gegn nokkrum veigamiklum atriðum. Minni hlutinn hefur gert ítarlega grein fyrir áliti sínu.

Herra forseti. Sú grein sem hér eru greidd atkvæði um varðar veitingu starfsleyfa. Á greininni hafa verið gerðar mjög róttækar breytingar frá upphaflegri grein frv. Í raun stóð þar ekki steinn yfir steini. Breytingarnar eru í rétta átt. Gert er ráð fyrir því að Hollustuvernd ríkisins eða heilbrigðisnefndir gefi út öll starfsleyfi. Ætlunin var, að því er varðaði stóriðju miðað við fjárfestingu upp á 950 milljónir, að um þau mál vélaði umhvrh. einn, bæði útgáfu starfsleyfa og kærumeðferð. Þessi breyting er til mikilla bóta og ég styð hana að sjálfsögðu.

Virðulegur forseti. Við greiðum nú atkvæði um málslið sem hljóðar svo: ,,Samtök atvinnurekenda og náttúruverndarnefndir sveitarfélaga á eftirlitssvæðinu eiga rétt á að tilnefna einn fulltrúa hvor í nefndina til viðbótar.`` Sú nefnd sem um ræðir er heilbrigðisnefnd. Hér er verið að koma fulltrúum atvinnurekenda inn í allar heilbrigðisnefndir á landinu. Þetta er dæmalaust ákvæði og ég held að það eigi eftir að leiða til mikils ófarnaðar í starfi nefndanna. Það mun einnig skapa óöryggi að því er varðar réttarstöðu ákvarðana í heilbrigðisnefndum. Ég held að það geti vafist fyrir atvinnurekendum að tilnefna í þessar nefndir. Í sumum landshlutum eru engin heildarsamtök atvinnurekenda. Kannski eiga Vinnuveitendasambandið og Vinnumálasambandið að hluta um hver hreppir það hnoss að tilnefna t.d. fulltrúa atvinnurekenda á Austurlandi eða annars staðar þar sem engin slík heildarsamtök eru til. Hér er boðið upp á hagsmunaárekstra. Þetta er fráleit tilhögun.

Virðulegur forseti. Sá liður sem hér er gert ráð fyrir að falli niður er svohljóðandi: ,,Á hverju eftirlitssvæði skulu starfa a.m.k. tveir heilbrigðisfulltrúar í fullu starfi og skal annar þeirra jafnframt vera framkvæmdastjóri eftirlitsins.`` Þetta er fellt niður og eins og á að afgreiða greinina samkvæmt tillögu meiri hlutans er lágmarkið fært niður í einn heilbrigðisfulltrúa í stað tveggja á sama tíma og eftirlitssvæðin eru stækkuð mjög mikið. Þetta eru slæmar kveðjur til þeirra sem eiga að sinna heilbrigðiseftirliti á landinu.

Herra forseti. Í þessari grein er verið að fjalla um hollustuháttaráð og samsetningu þess en samkvæmt frv. skulu eiga sæti í ráðinu fimm menn, þar af tveir fulltrúar samtaka atvinnurekenda, fulltrúi Sambands ísl. sveitarfélaga auk forstjóra Hollustuverndar ríkisins og formanns sem ráðherra skipar. Verksvið og hlutverk þessa ráðs er mjög víðtækt og skarast mjög við verkefni Hollustuverndar ríkisins. Það er samhæfing krafna og eftirlits og tillögugerð um framkvæmd mála. Samkvæmt frv. teljum við í minni hluta umhvn. að þar séu völd enn fremur tekin af ráðherra og hann getur lítið gert án þess að leita álits hjá ráðinu. Það hlutverk ráðsins að fara með eftirlit, sérstaklega með atvinnustarfsemi, fellur illa að því hlutverki sem við teljum að það eigi að hafa sérstaklega þar sem samsetningin er eins og hún er, þ.e. atvinnuveitendur eru þarna innan borðs til þess að hafa eftirlit með sjálfum sér. Ég segi nei.

Virðulegur forseti. Samkvæmt tillögu meiri hlutans er gert ráð fyrir að engin stjórn verði yfir Hollustuvernd ríkisins, aðeins forstjóri, nánast alvaldur undir ráðherra eins og felst í 20. gr. frv. Sama ráðuneyti og raunar sami ráðherra hefur nýlega sett tvær stjórnir yfir ríkisstofnanir svo ekki er mikið samræmi í hlutunum. Það væri sannarlega tímabært að endurskoða í heild stefnuna varðandi stjórnir ríkisstofnana og hvort réttmætt sé að haga því með þeim hætti sem hér er. Forstjóri fær í raun allt vald yfir stofnuninni og má segja að hún sé orðin deild í ráðuneytinu samkvæmt þessari uppsetningu sem frv. felur í sér.

Virðulegur forseti. Við erum að greiða hér atkvæði um málsmeðferð og úrskurði. Þó að margt hafi verið fært til betri vegar í sambandi við útgáfu starfsleyfa og að nokkru leyti varðandi málsmeðferð þá hefðum við í minni hluta umhvn. talið rétt að einn aðili færi með úrskurði varðandi starfsleyfi og fullnaðarúrskurði. Hér er gert ráð fyrir því að það verði sérstök úrskurðarnefnd nema þegar um er að ræða stærri framkvæmdir samanber fskj. með þessu lagafrv., sem verður raunar hluti af lögunum, þá er það ráðherra sem á að fara með úrskurðarvaldið. Það eru stóriðjuframkvæmdirnar og aðrar stærri framkvæmdir ekki ekki mega falla undir sérstaka úrskurðarnefnd. Þetta mun skapa réttaróvissu í ýmsum tilvikum og leitt er til þess að vita að tortryggni meiri hlutans, áhyggjurnar vegna stóriðjunnar, skuli birtast á þann hátt að úrskurðir verði að vera á borði ráðherra. Þannig er það ekki í öðrum löndum sem við þekkjum til.

Virðulegur forseti. Hér er greitt atkvæði um kærufresti varðandi fullnaðarúrskurði m.a. Þar er gert ráð fyrir því að útgáfu starfsleyfa skv. 6. gr. megi kæra til fullnaðarúrskurðar ráðherra innan tveggja vikna frá ákvörðun Hollustuverndar ríkisins eða heilbrigðinefnda. Okkur í minni hluta umhvn. finnst þetta heldur stuttur frestur, tvær vikur til þess að undirbúa kæru til ráðherra. Við vekjum athygli á því að í nágrannalöndum okkar, t.d. í Danmörku, er fresturinn fjórar vikur --- það eru lög frá síðasta ári --- og í Noregi þrjár vikur. Hér er því óeðlilega á máli haldið að hafa ekki rýmri frest.

Virðulegur forseti. Við í minni hluta umhvn. teljum ekki vel til fallið að skeyta fylgiskjali, eins og hér er gert, við frv. til laga og ætla því, eins og ljóst er, að vera hluti af þessum væntanlegu lögum. Þetta er að vísu ekki fordæmalaust en miklu eðlilegra væri að fella þá upptalningu sem hér er um að ræða, fyrst að hún er hluti af lögunum, inn í viðkomandi lagagrein.

Herra forseti. Það var nokkuð athyglisvert sem gerðist í atkvæðagreiðslunni áðan að ákveðið var að lögfesta fylgiskjal. Ég hygg að það sé brautryðjandastarf, svo ég segi nú ekki meira um málið, eða sjaldgæft alla vega að fylgiskjöl séu lögfest. Ég hefði viljað inna hæstv. forseta eftir því hvort hann telji þetta eðlilega aðferð við setningu laga. Ég tel það ekki vera. Það hefði verið hreinlegast að setja þetta inn í viðkomandi lagagrein. Spurningin er hvort hæstv. forseti hefur beitt sér sérstaklega fyrir þessum nýjungum í lagasetningu eða hvort þetta er alfarið að frumkvæði hv. umhvn.

Forseti hefur ekki beitt sér fyrir þessum ,,nýjungum`` en þetta mun ekki vera fordæmalaust. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem fylgiskjöl hafa verið samþykkt með frumvörpum. Forseti ætlar að geyma sér að tjá sig um það hvort að þetta sé til fyrirmyndar eða ekki en þetta hefur verið gert áður.

Hæstv. forseti. Ég geri hér grein fyrir brtt. við frv. til laga um kosningar til sveitarstjórna. Með henni er lagt til að 3. mgr. 59. gr. frv., eins og það lítur út eftir 2. umr., falli niður. Við lokayfirlestur kom í ljós að um tvítekningu væri að ræða. Sama atriði kom fyrir á tveimur stöðum þannig að rétt þykir að fella hið fyrra niður. Ljóst er að það sem þarna um ræðir, hvernig kjósandi skal ganga frá atkvæðaseðli er hann hefur krossað við, kemur fram tveimur greinum síðar. Hæstv. forseti. Við prentun upphaflega frv. vantaði kostnaðarumsögn fjárlagaskrifstofu fjmrn. Ég vil geta þess að sú kostnaðaráætlun hefur borist. Einstakar breytingar sem gerðar hafa verið á frv. í meðferð þingsins kunna þó að auka örlítið kostnað, t.d. sú skylda félmrn. að auglýsa. Ég hygg þó að sá kostnaðarauki sé óverulegur. Ég styð þá brtt. sem ég er flm. að, og gert er grein fyrir á þskj. 840, um að skráning kjósenda sem neyta atkvæðisréttar skuli ávallt vera óheimil af hálfu umboðsmanna eða fulltrúa þeirra. Ég vona að tillagan nái fram að ganga en styð greinina hvort sem hún verður samþykkt eða ekki. Ég tel að þetta ákvæði væri til bóta. Í greininni er kveðið á um rétt umboðsmanna lista, hver þeirra réttur er og hvernig þeim beri að haga sér. Ég sé ekki ástæðu til þess að lengja þessa umræðu að sinni. Kannski kemur eitthvað fleira fram við umræðuna.

Virðulegi forseti. Ég geri hér grein fyrir brtt. sem ég flyt ásamt Ögmundi Jónassyni og Kristínu Ástgeirsdóttur. Í öðru lagi ætla ég að gera grein fyrir þeim fyrirvara sem ég hafði á afgreiðslu málsins úr nefnd. Ég hefði gert grein fyrir því við 2. umr. en átti þess ekki kost vegna starfa á öðrum vettvangi. Virðulegi forseti. Brtt. er við 22. gr. Ég tek það fram að eftir umfjöllun við 2. umr. hefur 22. gr. orðið 23. gr. Tillagan hljóðar upp á að við bætist nýr málsliður, svohljóðandi: ,,Skráning kjósenda sem neyta atkvæðisréttar er þó ávallt óheimil af hálfu umboðsmanna eða fulltrúa þeirra.`` Með samþykkt þessarar tillögu verður stjórnmálaflokkum ekki lengur heimilt að láti fulltrúa sína eða umboðsmenn á kjörstað skrá niður þá sem koma til að kjósa. Þannig hafa stjórnmálaflokkar ekki tækifæri til að fylgjast með því hverjir koma að kjósa og hverjir neyta ekki kosningarréttar síns. Þannig geta þeir ekki með afskiptum og símhringingum haft áhrif á þá kjósendur sem enn hafa ekki mætt á kjörstað. Virðulegi forseti. Á árum áður þótti við hæfi að stjórnmálaflokkar fylgdust með í kjördeild. Viðvera fulltrúa flokkanna hefur stundum verið túlkuð sem eftirlit með kosningum, að allt fari rétt fram og samkvæmt reglum. Meginviðfangsefni fulltrúa stjórnmálaflokkanna hefur hins vegar verið að skrá kjósendur sem neyta kosningarréttar svo flokkarnir geti hringt í þá sem ekki hafa kosið enn. Slíkar aðferðir voru barn síns tíma. Sumir trúa þó að til sé fólk sem vilji láta ganga á eftir sér með að neyta kosningarréttarins, einhvers sterkasta lýðræðisréttar einstaklingsins í dag. Við höfnum þessum afskiptum. Æ fleiri kjósenda framvísa persónuskilríkjum á kjörstað til að komast hjá því að segja nafn sitt upphátt. Þeim er misboðið með skráningunni en í raun og veru hefur þessi aðferð ekkert að segja vegna þess að fulltrúar flokkanna á kjörstað spyrjast fyrir um nafnið um leið og viðkomandi hefur gengið út af kjörstaðnum. Þeir sem starfa í kjördeildum telja sig ekki hafa stöðu til að neita að upplýsa um nafn þess sem kaus þegar hann er horfinn af vettvangi. Þetta fær maður oft að heyra. Við teljum því mjög mikilvægt, virðulegi forseti, að taka af öll tvímæli um þetta. Við flytjum þessa tillögu nú meðan verið er að breyta kosningalögunum jafnmikið og raun ber vitni. Ég hvet þingmenn til að styðja þessa tillögu. Hún er nútíminn. Virðulegi forseti. Ég sagðist ætla að gera grein fyrir því hver fyrirvari minn hefði verið við þetta frv. Ég tek það skýrt fram að ég tók þátt í umfjöllun um frv. í nefnd. Þetta er mjög mikilvægt mál og okkur er öllum umhugað að vel takist til. Í lögunum var margt úrelt og alveg ljóst að lögin þurftu endurskoðunar við. Eins kom það fram í framsögu félmrh. Páls Péturssonar að nauðsynlegt þætti að öll lagaákvæði um sveitarstjórnarkosningar væru á einum stað. Þau ættu ekki að vera að hluta til í sveitarstjórnarlögum og að hluta í lögum um kosningar til Alþingis eins og nú er. Og þetta er hárrétt. Það er mjög þýðingarmikið fyrir þá sem starfa kringum kosningarnar að þurfa ekki að leita fyrir sér í tvennum lögum. Það er jafnframt eðlilegt að hafa lagaramma um kosningar til sveitarstjórna sem líkastan ramma laganna um kosningu til Alþingis. Í umræðu í félmn. kom fram að yfirleitt ynni sama fólkið bæði við sveitarstjórnarkosningar og alþingiskosningar og óhagræði af því að hafa lög um kosningar til sveitarstjórnar og Alþingis ólík. Þá er ég komin að fyrirvara mínum ef við lítum svo á að meginviðfangsefni okkar hafi verið að reyna að aðlaga lögin um kosningar til sveitarstjórnar að lögum um kosningar til Alþingis. Því frv. sem flutt var fyrir nokkrum vikum hefur verið gjörsamlega breytt í meðferð félmn. Ég held að breytingarliðirnir sem félmn. flutti hafi verið 54 og í mörgum þeirra voru undirliðir. Það segir okkur að í ekki stærra frv. hefur grundvallaratriðum verið breytt. Þegar félmn. var að vinna við þetta mál fékk hún viðamiklar breytingar frá dómsmrn. Auðvitað er óvanalegt að frv. úr einu ráðuneyti fái svo umfangsmiklar breytingartillögur frá öðru ráðuneyti. Það á sér þær skýringar að vilji er fyrir því að reyna að hafa lög um kosningar til Alþingis sem líkust lögunum um kosningar til sveitarstjórna. Hins vegar ber svo við að á sama tíma og við erum að afgreiða frv. um kosningar til sveitarstjórna úr nefnd, með öllum þessum breytingum, sendir dómsmrh. formönnum þingflokka erindi um að þingflokkarnir tilnefni í nefnd dómsmrh. sem eigi gera breytingar á lögunum um kosningar til Alþingis. Ég hefði talið mikilvægt að vinna þessi frv. saman þannig að allshn. og félmn. hefðu haft samvinnu um að lögin um kosningar til sveitarstjórnar annars vegar og Alþingis hins vegar yrðu hér um bil eins. Ég hefði kosið, þegar ljóst var að svo mikið þyrfti að breyta þeim, að lögin yrðu afturkölluð og beðið með breytingar á þeim þar til dómsmrn. væri tilbúið. Þá væri notast við núverandi lög við sveitarstjórnarkosningarnar í vor. Um þetta var ekki samstaða. Því var m.a. borið við að hluti af kosningalögunum væri í sveitarstjórnarlögunum og að viðamikið frv. um breytingar á sveitarstjórnarlögum væri í félmn. Ég bendi á, virðulegi forseti, að þar er umdeilt bráðabirgðaákvæði og ómögulegt að segja hvernig því frv. reiðir af, þótt ég sé bjartsýn á að frv. forsrh. um þjóðlendur nái fram að ganga. Þetta er ástæðan fyrir fyrirvara mínum. Hann lýtur að frekar slæmum vinnubrögðum við svo mikilvæg frv. sem frv. um kosningar til sveitarstjórna og Alþingis eru. Ég þykist nokkuð viss um að fyrir alþingiskosningarnar munum við fá nýtt frv. um kosningar til Alþingis. Þá kemur í hlut félmn. að breyta því frv. sem við erum að afgreiða hér. Kannski mætti skýra fyrirvara minn í einni setningu, þ.e. að erfitt sé að sjá hvort kemur á undan, eggið eða hænan.

Herra forseti. Ég ætla ekki að hefja almenna umræðu um það frv. sem hér er til 3. umr. en gera með nokkrum orðum grein fyrir brtt. sem ég hef flutt. Hana er að finna á þskj. 848. Þess ber að geta að eftir breytingar við 2. umr. eiga þessar brtt. mínar við 96. gr. og 97. gr. en ekki þær greinar sem tilgreindar eru á skrifaðri tillögu. Ég legg það hins vegar algerlega í vald forseta hvernig þetta skuli leiðrétta, hvort hann telji þörf á að prenta skjalið upp eða hvort hægt er að ganga til atkvæðagreiðslunnar með einföldum skýringum á borð við þær sem ég hef gefið. Efnislega eru þessar brtt. mínar ákaflega skýrar og einfaldar. Hér hefur komið fram að eitt markmið þessara laga er að sem mest samræmi sé í framgangi kosninga og formlegum umbúnaði í sveitarstjórnarkosningum annars vegar og alþingiskosningum hins vegar. Til að auka enn frekar á þetta nauðsynlega og mikilvæga samræmi geri ég það að tillögu minni að á sama hátt og alþingismenn fá sitt umboð strax að afloknum kosningum þegar yfirkjörstjórn hefur úrskurðað um niðurstöðu þeirra, verði sveitarstjórnarmaður hæfur og fái sitt réttmæta umboð um leið og kosningaúrslit liggja fyrir en ekki 15 dögum eftir kjördag eins og gildandi sveitarstjórnarlög hafa raunar kveðið á um. Ef ég man rétt komu þau ákvæði inn í lögin 1986. Ég þekki það nokkuð vel að það getur skapað ákveðna óvissu að eftir kosningar skuli gamla sveitarstjórnin vera að völdum í 15 daga með skert umboð. Hún er þar með skert umboð eins og segir í núgildandi lögum, og raunar í þessu frv. líka. Hún hefur því ekki heimild til að framkvæma neina þá gjörninga sem venjulegar sveitarstjórnir með fullkomið umboð annars geta. En svo er líka um hnútana búið að nýja sveitarstjórnin hefur ákveðnu hlutverki að gegna, þó með takmörkuðum hætti sé. Hún hefur heimild til þess óska eftir frestun á gildistöku hugsanlegra ákvarðana hinnar gömlu. Hér er algerlega ástæðulaus réttaróvissa í gangi og einfalt að taka af öll tvímæli um það hver hafi rétt og hæfi til að stýra viðkomandi sveitarfélagi. Með öðrum orðum yrði það eins og við alþingiskosningar að um leið og yfirkjörstjórn hefur úrskurðað um niðurstöður kosninga taki sveitarstjórnin við og þeir sveitarstjórnarmenn sem kjörnir voru. Með þessari breytingu eru þær útskýringar sem er að finna í 2. mgr. 96. gr. óþarfar. Þar er kveðið á um hvað gamla sveitarstjórnin megi og megi ekki. Einnig yrði 2. mgr. 97. gr. óþörf en hún fjallar um það hvað nýja sveitarstjórnin megi og megi ekki á þessum 15 dögum. Ég þekki það nokkuð af eigin reynslu að þessi 15 daga frestur hefur í rauninni engum tilgangi þjónað og er því fullkomlega óþarfur. Ég hef ekki heyrt þau rök með þessu fyrirkomulagi. Sumir hafa haldið því fram að þetta sé nauðsynlegt til að gefa nýrri sveitarstjórn ráðrúm til þess að mynda nýjan meiri hluta. Við sem hér erum þekkjum hins vegar að slíka meiri hluta má mynda á einum degi, en þá væri einnig hægt að mynda á mörgum mánuðum. Þess eru jafnframt dæmi að enginn meiri hluti sé í sumum sveitarstjórnum en mál hafi þrátt fyrir það gengið ágætlega fyrir sig. Hér liggja, að mínu áliti, engin rök að baki og því legg ég á það áherslu, virðulegi forseti, að menn geri þessa nauðsynlegu lagahreinsun og skýri rétt sveitarstjórnarmanna að afloknum kosningum.

Hæstv. forseti. Það sem hv. þm. reifaði í ræðu sinni, og leggur til breytingar á í tillögu sinni, orkar vissulega tvímælis og má velta því fyrir sér hvort eðlilegt sé að hafa þennan frest. Svo háttar hins vegar til að þetta frv. var sent hverri einustu sveitarstjórn í landinu til umsagnar. Ég held að það sé rétt munað að ekki hafi verið gerðar athugasemdir við þetta af hálfu sveitarstjórnanna í landinu. Í yfirferð nefndarinnar kom fram að fulltrúar sveitarfélaganna virðast vera sáttir við þennan frest. Meðan svo er leggur nefndin til að þetta verði óbreytt.

Herra forseti. Með fullri virðingu fyrir hv. 14. þm. Reykv. þykja mér þetta ekki nein rök inn í málið. Ég get svo sem ekki svarað því hvers vegna sveitarstjórnarmenn tiltóku ekki þetta sérstaka atriði í umsögnum sínum. Kannski er það einfaldlega vegna þess að það er óbreytt frá gildandi ákvæðum í sveitarstjórnarlögum og hefur því ekki vakið sérstaka athygli þeirra við athugun á frv. Ég held hins vegar að við verðum einfaldlega að horfa á þetta mál með efnislegum rökum. Ég reyndi að beita efnislegum rökum í ræðu minni áðan og við þurfum að byggja niðurstöðu okkar á grundvelli slíkra raka. Ég get ekkert fullyrt um afstöðu sérhvers sveitarstjórnarmanns til þessa tiltekna atriðis. Ég veit um marga sem eru mér sammála. Ég veit líka um marga sem eru mér ósammála. Við eigum einfaldlega að taka afstöðu til þessa máls á grundvelli raka og þeirra atriða sem ég nefndi: Hvaða tilgangi þjónar það að skapa 15 daga óvissu í sveitarfélagi, óvissu þar sem í raun engin sveitarstjórn hefur fullgilt umboð? Í raun eru tvær sveitarstjórnir í gangi á sama tíma, báðar með takmarkað umboð? Ég vil sjá þessa óvissu hverfa.

Hæstv. forseti. Þetta atriði var ítarlega rætt í félmn. og m.a. fyrir tilstilli hv. þm. Hann tók þetta mál ítrekað upp og þetta var rækilega rætt við fulltrúa sveitarfélaganna. Meðan við sem setjum lögin vitum ekki annað en sveitarfélögin séu sátt við þetta fyrirkomulag og engin gagnrýni kemur fram af þeirra hálfu, leggjum við til að þetta atriði standi óbreytt að sinni.

Herra forseti. Ég ætla ekki að eyða löngum tíma í að karpa um þetta við hv. formann nefndarinnar en vil þó kannski snúa málinu eilítið öðruvísi og kasta því fram til umhugsunar hvernig hv. þingmönnum þjóðarinnar litist á að til þess að gæta alls samræmis fengju þeir hæfi 15 dögum eftir næstu þingkosningar. Fyndist mönnum það sniðugt til þess að gæta samræmis? Ég efast um það.

Hæstv. forseti. Hér fer fram 3. umr. um frv. til laga um kosningar til sveitarstjórna. Þetta er að mörgu leyti ágætur lagabálkur að því leytinu til að verið er að framkvæma ýmsar þarfar og sumar mjög löngu tímabærar breytingar á þessum lögum. Hitt er annað mál að enn kunna að vera ýmsir hnökrar á sem þörf verður að leiðrétta síðar, eins og fram kom í máli hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur. Ég vil sérstaklega vekja athygli á brtt. sem minni hluti félmn. leggur fram og lýtur að því að tryggja og treysta leynilegar kosningar í landinu, en tillaga okkar hljóðar á þessa leið, með leyfi forseta: ,,Skráning kjósenda sem neyta atkvæðisréttar er þó ávallt óheimil af hálfu umboðsmanna eða fulltrúa þeirra.`` Þessi brtt. er í ætt við lagafrv. sem hv. þm. Svavar Gestsson hefur ítrekað flutt á Alþingi og gengur út á að koma í veg fyrir að fulltrúar stjórnmálaflokkanna eigi lögvarða kröfu til að hafa eftirlit með kjósendum, þ.e. hvort þeir greiði atkvæði, hvenær þeir greiða atkvæði og skrá það niður á kjörstað. Njósnir á kjörstað finnst mörgum stríða gegn því yfirlýsta markmiði, sem auk þess er bundið í lög, að kosningar séu leynilegar því það er afstaða í sjálfu sér hvort fólk fer yfirleitt á kjörstað. Sú staðreynd að mörgu fólki finnst óaðgengilegt og slæmt að á kjörstað séu fulltrúar stjórnmálaflokka sem skrái niður þegar það kemur til að greiða atkvæði, er næg ástæða í sjálfu sér til að afnema þetta eftirlit stjórnmálaflokkanna, ella þyrftu að koma önnur og gild rök. Þau rök virðast hins vegar vera vandfundin. Ég lít á þá staðhæfingu að um sé að ræða nauðsynlegt eftirlit með því að kosningarnar fari heiðarlega fram sem hreinan og kláran fyrirslátt. Sönnunarbyrðin þykir mér liggja hjá þeim sem vilja lögbinda heimild stjórnmálaflokka til að hafa eftirlit af þessu tagi á kjörstað. Ef menn telja sig ekki rísa undir þeirri sönnunarbyrði og vilja standa vörð um einstaklinginn, friðhelgi einstaklingsins og leynilegar kosningar, þá greiða þeir atkvæði með þessari brtt. minni hluta félmn.

Herra forseti. Ég átti þess því miður ekki kost að vera viðstaddur 2. umr. þessa máls en stend hér upp til að þakka hv. félmn. fyrir mikið starf að þessu verki, meira starf en ég átti von á þegar málið var til 1. umr. því á frumvarpinu urðu talsverðar breytingar í félmn. Upphaflegur tilgangur minn með þessum frumvarpsflutningi var að samræma lögin um kosningar til sveitarstjórna lögunum um kosningar til Alþingis, þ.e. að sníða kosningalög til sveitarstjórna og samræma þau lögunum um kosningar til Alþingis. Að vísu lá fyrir að lögin um kosningar til Alþingis mundu taka breytingum fljótlega og þá reiknaði ég með að lögunum um kosningar til sveitarstjórna yrði breytt í kjölfarið. Í millitíðinni kom dómsmrn. með frumvarpsdrög um kosningar til Alþingis, þ.e. breytingar á lögunum um kosningar til Alþingis, og hv. félmn. hefur tekið upp ákvæði þessara frumvarpsdraga í sveitarstjórnarlagafrumvarpið. Það er gott og blessað og ég er mjög sáttur við það en nefni þó svona í framhjáhlaupi að vera kann að ekki vinnist tími til að breyta lögunum um kosningar til Alþingis fyrir næstu alþingiskosningar --- þó ég sé ekki að spá því, er það fræðilegur möguleiki --- og þá verður ósamræmi í þessum tvennum kosningalögum. Eins kann svo að verða ef breytt verður lögunum um kosningar til Alþingis fyrir næstu alþingiskosningar að þar verði meiri breytingar á en eru í þessu frv. um sveitarstjórnarkosningar þannig að það getur þurft að breyta aftur eða endurbæta þessa lagasetningu eftir að lög um kosningar til Alþingis hafa verið að fullu afgreidd héðan frá Alþingi. Hugsanlega er því hér verið að tjalda til einnar nætur eða fárra. En meginatriðið er að hægt verður að kjósa eftir þessum lögum í vor. Ég vænti þess að þau séu skýr og stuðli að greiðri og skýrri framkvæmd næstu sveitarstjórnarkosninga og að þeim sem annast eiga stjórn sveitarstjórnarkosninganna í vor takist að vinna eftir þessum nýju lögum.

Hæstv. forseti. Vegna þessara orða hæstv. félmrh. vil ég láta koma fram að það er auðvitað rétt að verði ekki gerðar breytingar á kosningalögum til Alþingis þá verður vissulega ákveðið ósamræmi. Ég hygg þó að það komi hvergi að sök nema kannski í þeim ákvæðum sem snúa að óleyfilegum kosningaáróðri og kosningaspjöllum. Ég hef ekki hugleitt rækilega hver þessi munur verður. Hér er fyrst og fremst um tæknilegar breytingar að ræða. En sú breyting sem felst í því að við felldum niður a- og b-lið 88. gr. upphaflegs frv. þýðir að þar er verið að undirstrika að ákveðnar aðferðir sem hefur verið beitt við undirbúning kosninga, þ.e. auglýsingar í blöðum og fleira slíkt sem samkvæmt lögum hafa verið óheimilar, verða nú heimilar í kosningum til sveitarstjórna en ekki í kosningum til Alþingis nema þeim lögum verði breytt. Ég lít því þannig á að þær breytingar sem hér er verið að gera séu veganesti til þeirrar nefndar sem mun endurskoða kosningalögin til Alþingis. Vissulega skildum við eftir ákveðin atriði eins og t.d. hvort menn vilja breyta ákvæðum um atkvæðakassa og fleira sem snýr að framkvæmdinni. Ég gat þess þegar ég gerði grein fyrir breytingartillögum að mikið hefði verið kvartað yfir því hvað atkvæðakassarnir eru þungir. Og ef menn hafa fylgst með fréttum í sjónvarpi af kosningum í Þýskalandi, þar sem Gerhard Schröder vann kosningasigur, þá sást þar léttur og fallegur kjörkassi úr plasti sem ég hygg að hafi verið hægt að renna á hjólum út af kjörstað. En hér er allt lögregluliðið bundið allan kjördaginn og það þarf fíleflda lögregluþjóna til að bera atkvæðakassana. Við skildum því eftir viss atriði sem eru sameiginleg í báðum kosningunum. En ég hygg að þessar breytingar komi ekki að sök.

Herra forseti. Hér er um tæknilegar breytingar að ræða eins og hv. þm. sagði. En frv. til laga um kosningar til Alþingis gengur væntanlega annaðhvort til hv. allshn. eða þá til lausanefndar um kosningalögin. Það gengur áreiðanlega ekki til hv. félmn. þó að hún sé alls góðs makleg. Það verða því aðrir sem fjalla um þetta og við höfum út af fyrir sig enga tryggingu fyrir því að lög um kosningar til Alþingis verði samhljóða þessu lagafrv. En aðalatriðið er að hafa skýr lög og framkvæmanleg til að standa að kosningum til sveitarstjórna í vor. Varðandi þetta með kjörkassana þá hef ég ekki sterkar skoðanir á því nema að ég held að vanda þurfi mjög til allrar meðferðar kjörgagna. En jafnvel þó að það kosti líkamlegt erfiði fyrir lögregluna að snúast með kjörkassana þá held ég að við eigum að kappkosta að hafa þetta vandað. Nú þekki ég ekki kjörkassa Þjóðverja en mér skilst að þetta sé nú dálítið í öskutunnustílnum og úr plasti og ekki alveg eins traustvekjandi eins og okkar gömlu, þungu, úreltu kjörkassar.

Mjög fallegir.

Hæstv. forseti. Hér er um leiðréttingu að ræða. Verið er að koma í veg fyrir tvítekningu sem kom í ljós við yfirlestur og tillagan er flutt af allri nefndinni.