Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það er nógsamlega kunnugt, að nú hefur í rúman aldarfjórðung ríkt hér verðbólga, sem er að vísu minni en víða þar sem svo stendur á, svipað og hér, að af einni eða tveim kynslóðum hefur þurft að gera það, sem unnið hefur verið af mörgum kynslóðum í öðrum löndum. Hins vegar er verðbólgan hér meiri en í hinum þróuðu iðnaðarlöndum, a.m.k. flestum, sem við höfum mest skipti við og eru okkur að ýmsu leyti skyldust. Um ástæður þess, að verr hefur gengið að halda föstu verðlagi hér en í þeim löndum, má margt segja. Við blasir, hversu atvinnuvegir okkar eru einhæfir, mismunandi arðbærir innbyrðis og þó hinir þýðingarmestu, ákaflega háðir sveiflum, bæði varðandi afla, afrakstur og eins það verð, sem afurðir þeirra seljast fyrir. Um þetta er augljóst dæmi nú á síðustu mánuðum sá atvinnuvegur, sem hin síðari missiri hefur veitt þjóðinni mestar tekjur, síldveiðarnar. Þar hefur að vísu gengið ágætlega um afla, betur en nokkru sinni fyrr, þó að mjög sé það misskipt á landshluta, en verð afurðanna lækkaði hins vegar stórlega síðari hluta sumars og fram á haust, svo að segja má að 1/3, hækkaði svo aftur skyndilega nú fyrir 2–3 vikum, en að því er virðist sýnist nú aftur vera farið að lækka, þó að við vonum, að það sé ekki um varanlegt fyrirbæri að ræða. Þessar miklu sveiflur á síldveiðunum valda þó minni röskun á þjóðarhögum en ella vegna þess, eins og ég sagði, hversu aflamagnið nú á þessu ári hefur verið mikið, svo að segja má, að aukinn afli hafi vegið upp á móti því verðhruni, sem varð og nú hefur að nokkru leyti verið bætt úr. Alvarlegri er sú verðbreyting, sem orðið hefur á afurðum hraðfrystihúsanna. Þar hafði verið vaxandi verðhækkun síðustu missiri, þangað til nú á s.l. vori, þannig að vegna aukinnar framleiðni og hækkandi verðlags stóðu hraðfrystihúsin fyllilega undir þeim verðhækkunum innanlands, sem þau urðu að bera. Má raunar fullyrða og skýrslur sýna, að hraðfrystihúsin hafi aldrei búið við betri hag en einmitt á árunum 1964 og 1965 og allsæmilegan a.m.k. nú fram eftir ári. En þá kemur þrennt til. Það eru verðhækkanir innanlands, sem einnig hafa orðið á þessu ári, en eru þó ekki meiri en svo, að ekki mundu vandræði hafa skapazt af, ef hitt tvennt hefði ekki orðið, annars vegar minna af efnivöru, sem húsin hafa úr að vinna, en áður og hins vegar verðfall eða a.m.k. fullkomin óvissa um verð. Af öllu þessu leiðir, að það er ljóst, að þessi mikilvægi atvinnuvegur mun ekki standa undir hækkuðum kaupgreiðslum og auknum kostnaði á næsta árí. Þess vegna er það höfuðnauðsyn, sem enginn út af fyrir sig ber brigður á, að komið verði eftir föngum í veg fyrir aukinn innlendan kostnað, er leggist á þessa atvinnugrein. Þetta frv. miðar að því að koma í veg fyrir, að slíkur kostnaðarauki verði, með þeirri heimild til verðstöðvunar, sem þar er veitt. Frv. byggist á þeirri forsendu, að það takist með þeim ráðstöfunum, sem þar eru heimilaðar, að koma á samkomulagi um, að kaupgjald hækki ekki á næstu mánuðum eða á meðan á gildistíma frv. stendur. Það hefur þegar verið af hálfu ríkisstj. unnið að því að koma í veg fyrir hækkanir og vísitala raunar lækkuð með miklum niðurgreiðslum úr ríkissjóði, - niðurgreiðslum, sem nú eru mögulegar vegna mjög bætts hags ríkissjóðs frá því, sem áður var. En þetta eitt dugir ekki þegar af því, að verkalýðsfélög og launþegar segja, að ekki sé til hlítar að marka vísitöluna eina, þar komi fleira til, ef þeim eigi að vera fært að halda kaupgjaldi óbreyttu, þar verði einnig að líta á margháttaðar vörur og þjónustu, sem utan vísitölu séu. Og í viðurkenningu þessa m.a. og einnig til þess að gera auðveldara að halda vísitölunni niðri eru ríkisstj. veittar þær heimildir, sem í frv. eru. En forsenda beitingar þeirra heimilda er, að það takist að halda kaupgjaldi svo óbreyttu, að verðstöðvun verði ekki óframkvæmanleg að mati ríkisstj. sökum kauphækkana. Frv. fjallar um heimildarlög, vegna þess að það er ekki miðað við kaupbindingu, heldur frjálsa samninga af hálfu verkalýðsfélaga og launþega, gagnstætt því, sem var í festingarlögunum frá 1956, þar sem um beina lögþvingun var að ræða. En að breyttu þessu breytanda má segja, að lögin, einkanlega 1. gr., séu nú sniðin eftir því, sem var ákveðið í lögunum 1956. Hins vegar eru í 3. gr. víðtækari heimildir en í l. frá 1956 voru, þar sem nú er ætlazt til þess, að ríkisstj. fái færi til að fylgjast með og taka ákvarðanir um hækkun gjalda, sem á eru lögð af sveitarfélögum og öðrum opinberum aðilum, hvort sem þeir heyra beint undir ríkisvaldið eða ekki. Mér er ljóst, að um það er deilt, hvort þetta frv. sé nógu víðtækt, hvort það ráði til hlítar við þann vanda, sem nú er fram undan. Úr því fær reynslan ein skorið. Ég vil fullyrða, að miðað við það, að ekki verði um mjög verulegar verðlækkanir á afurðum hraðfrystihúsanna að ræða og þau geti fengið efnivöru til vinnslu með svipuðum hætti og áður, þá mun þetta frv. geta mjög greitt fyrir því, að þau haldi óhindrað áfram starfsemi. Ef hins vegar svo verður metið, að verðfallið sé meira en menn enn vilja viðurkenna, horfir það öðruvísi við. Í þessum efnum eru ekki öll kurl komin til grafar, og er bezt að láta allar fullyrðingar um það efni bíða, þangað til það mál er betur athugað en enn er færi á. En við sjáum af dæminu um síldarlýsið, og vitum við þó, að það er háð meiri verðsveiflum en hraðfrystur fiskur, þá sjáum við samt af því, hversu í þessum efnum getur á skammri stundu skipazt veður í lofti. Og því miður eru okkar undirstöðuatvinnuvegir háðir þessari óvissu, og stjórnvöld verða að miða sínar ráðstafanir við ástandið hverju sinni, eftir því sem það þá blasir við. Ég skal ekki fara að ræða hér frekar um orsakir þess ástands, sem nú þarf úrlausnar við, af hverju þær hækkanir stafa, sem orðið hafa hin síðustu missiri og við allir játum að séu meiri en æskilegt væri. Um það er miklar upplýsingar að fá í skýrslu Efnahagsstofnunarinnar til Hagráðs á s.l. sumri. Þetta er einnig eitt meginþrætuefni í stjórnmálum, og skal ég ekki byrja að rekja það að fyrra bragði. Aðalatriðið er, að nú verður að horfast í augu við vandann eins og hann er í dag. Þetta á allt eftir að skýrast betur í þeirri rannsókn og viðræðum, sem nú eru hafnar á milli ríkisvaldsins annars vegar og fulltrúa hraðfrystihúsaeigenda hins vegar, og er nægur tími til þess að íhuga það, þegar allar skýrslur eru fyrir hendi. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða meira um málið á þessu stigi. Ég leyfi mér að leggja til, að það verði samþ. til 2. umr. og fengið hv. fjhn. til athugunar.



Herra forseti. Ég hef nú almennt heldur takmarkaða trú á verðlagseftirliti. En ég tel þó, að við sérstakar ástæður geti það átt rétt á sér og jafnvel eftir atvikum verið nauðsynlegt. Ég tel þær ástæður vera fyrir hendi nú og hafa raunar verið fyrir hendi að undanförnu. Og sú ástæða er verðbólgan, sem er og verið hefur. Verðbólgan, sem verið hefur hér allt of mikil og vaxandi, hefur valdið mörgum vanda, sem ég sé ekki ástæðu til þess að fara að ræða hér um. Það er öllum kunnugt um, hvernig verðbólgan hefur leikið atvinnuvegina, kippt stoðunum undan þeim, og það er öllum ljóst, að verðbólgan veldur oft ranglátum og handahófslegum eignatilfærslum í þjóðfélaginu. Þess vegna tel ég rétt og nauðsynlegt að beita öllum tiltækum ráðum til þess að hafa hemil á verðbólgunni, til þess að reyna að halda aftur af henni, eftir því sem kostur er. Ég tel, að strangt verðlagseftirlit geti átt sinn þátt í því að halda verðbólgu í skefjum. Þess vegna er ég fylgjandi þessu frv. í þeirri mynd, sem það var lagt fyrir Alþ. í öndverðu. Ég tel það og sérstaklega þær stefnuyfirlýsingar, sem því fylgja af stjórnarinnar hálfu, spor í rétta átt. En þær stefnuyfirlýsingar ganga út á það, að hér eigi að hafa virkilegt verðlagseftirlit og að verðhækkanir verði engar leyfðar, nema brýna nauðsyn beri til. Og frv. veitir ríkisstj. heimild til þess að ákveða, að hvers konar verðhækkanir innanlands skuli óheimilar nema að fengnu leyfi réttra verðlagsyfirvalda. Þetta er í sjálfu sér lítið nýmæli í löggjöf. Þess vegna get ég út af fyrir sig ekki fallizt á það, sem hér hefur verið haldið fram, að vísu held ég, að það hafi ekki komið fram í ræðu hæstv. forsrh. hér áðan, en það hefur komið fram annars staðar, bæði á þingi og þó enn fremur utan þings, í málgögnum ríkisstj. og stjórnarflokka, að hér væri um mikið stórmál að tefla og jafnvel allra merkasta mál, sem lagt hafi verið .fyrir þetta þing, sem nú situr. Undir það get ég ekki skrifað. En málið og frv. getur fyrir því verið gott, svo langt sem það nær. Í frv. eru ekki neinar nýjar heimildir til verðákvörðunar og verðlagseftirlits umfram það, sem er í gildandi löggjöf, þegar frá er skilin heimildin til að ákveða, að álagningarstiga útsvara og aðstöðugjalda megi ekki hækka. Um það nýmæli í löggjöfinni eru út af fyrir sig skiptar skoðanir. Ég geri ráð fyrir því, að þeir fínnist og þeir séu kannske nokkuð margir, sem finnst sjálfstjórnarréttur sveitarfélaganna í raun og veru skertur með slíku ákvæði meira en góðu hófi gegnir. Ég get hins vegar fyrir mitt leyti fallizt á þetta ákvæði. Ég tel það ekki mikilsvert í sjálfu sér. Ég ætla, að það hafi ekki verið mikil brögð að því, að sveitarstjórnir hafi lagt á um þörf fram, að þær hafi notað sér hærri útsvarsstiga eða aðstöðugjaldsstiga en þörf þeirra hefur sagt til um. Og í öðru lagi ér þetta ákvæði frv. undanþægt, þannig að sveitarstjórnir geta þó þrátt fyrir það eftir sem áður fengið leyfi til þess að hækka álagningarstiga útsvara og aðstöðu gjalda, ef þörf krefur og þau geta ekki með öðrum hætti staðið undir nauðsynlegum útgjöldum sveitarfélagsins. Ég geri naumast ráð fyrir því, að slíkum leyfum til hækkunar verði neitað, þegar sýnt er fram á þarfir sveitarfélagsins. Ég geri þess vegna ekki út af fyrir sig mikið úr þessu ákvæði frv. En þetta er í raun og veru eina nýmælið í þessu frv., í öllu falli eins og það var lagt fram fyrir þingið í upphafi. Heimildir þær aðrar, sem eru í þessu frv. til afskipta af hálfu verðlagsyfirvalda af verðlagi í landinu, eru fyrir hendi í núgildandi löggjöf. Stjórnin óskar eftir að fá þær heimildir staðfestar. Ég fyrir mitt leyti tel sjálfsagt að verða við þeim óskum stjórnarinnar. Það, sem hér er nýtt í sambandi við þetta mál, er fyrst og fremst yfirlýsing eða yfirlýsingar stjórnarinnar um það, að hún ætli að beita þessum heimildum, sem henni eru veittar í því og hún raunar hefur haft í lögum, en ekki notað nema þá að litlu leyti. Þessum yfirlýsingum stjórnarinnar ber að mínum dómi að fagna, þó að auðvitað hefði verið betra, að stjórnin hefði gefið þær yfirlýsingar fyrr og hún hefði fyrr framfylgt þeim. Vitaskuld leggja menn misjafnlega mikið upp úr þessum yfirlýsingum stjórnarinnar og hafa á þeim mismunandi trú, og kem ég að því síðar. En hvað sem því liður, tel ég út af fyrir sig ekki ástæðu til annars en að láta í ljós ánægju yfir þessum yfirlýsingum út af fyrir sig og þeim stefnubreytingum, sem þær bera vitni um. Ég var því og er því reiðubúinn að samþykkja frv. í þeirri mynd, sem það var lagt fyrir hv. Nd. Á frv. hafa hins vegar verið gerðar nokkrar breytingar, flestar eða allar runnar undan rifjum stjórnarinnar. Sumar breytingarnar tel ég litlu skipta, en á eina breytinguna, sem gerð hefur verið, get ég ekki fallizt og kem að því síðar, hver áhrif hún hafi á afstöðu mína til frv. Það er staðreynd, sem ekki verður um deilt, að verðlagsyfirvöld hafa haft í lögum allar þær heimildir til afskipta af verðlagi í landinu, sem þau fá með þessu frv., nema þessa einu heimild, sem ég hef áður minnzt á. Þær heimildir er að finna í lögunum um verðlagsmál, sem sett voru snemma á stjórnarárum þessarar hæstv. stjórnar eða lögum nr. 54/1960. Skv. þeim lögum er sett upp sérstök verðlagsnefnd, sem skipuð er sex mönnum, fimm þeirra eru kjörnir af Alþ. hlutfallskosningu, en formaðurinn er sjálfur ráðuneytisstjórinn í viðskmrn. Það er ljóst, að í þessari n. hafa stjórnarflokkarnir nægan meiri hluta til þess að koma þar fram sínum áhugamálum, þar sem þeir hafa þrjá af hinum kjörnu nm., en auk þess er nú til öryggis tekið fram, að ef atkvæði skyldu þar verða jöfn, þá skuli atkvæði formanns n., ráðuneytisstjórans í viðskmrn., ráða úrslitum. Ég skal ekki fara langt út í að rekja ákvæði þessara laga um þær heimildir, sem verðlagsnefnd eru fengnar, en þar er það í stuttu máli svo, að henni er veitt heimild til þess að ákveða verð á hvaða vöru og verðmæti sem er og álagningu, umboðslaun og annað, sem máli skiptir í sambandi við verðlag í landinu. Og verðlagsnefndinni eru lagðar ákveðnar lífsreglur um það, við hvað hún skuli miða þessar verðlagsákvarðanir sínar. Hún á að miða við þörf fyrirtækja, sem hafa vel skipulagðan og hagkvæman rekstur. En verðlagningarvald verðlagsnefndarinnar er á engan hátt takmarkað við það, sem kalla má vöru eða verðmæti, heldur er beint og sérstaklega tekið fram, að hún hafi heimild til þess að ákveða endurgjald fyrir hvers konar flutninga á sjó og landi og lofti og afgreiðslugjöld og annað, sem að því lýtur. Enn fremur er tekið sérstaklega fram, að hún hafi heimild til þess að ákveða endurgjald til verktaka fyrir ýmislegt, sem þar er talið upp sem dæmi, eins og t.d. smíðar, pípulagningar og raflagnir o.fl., o.fl., sem ég skal ekki tefja tímann á að vera að telja upp. Og loks er svo talin upp ýmiss konar þjónusta, en líka í því formi, að það sé upp talið sem dæmi um það, sem verðlagsnefndinni er heimilt að fjalla um, því að aðalatriðið um valdsvið þessarar nefndar kemur fram í niðurlagi 3. gr., þar sem eru tekin undan verðlagningarvaldi, hinu óskoraða og almenna verðlagningarvaldi verðlagsnefndarinnar, aðeins 3 tilvik, og það eru vörur, sem eru fluttar úr landi, í fyrsta lagi, í öðru lagi vörur, sem verðlagðar eru samkv. sérstökum lögum, og í þriðja lagi kaupgjald, sem ákveðið er með samningum stéttarfélaga. Þess vegna hefur þessi verðlagsnefnd haft heimild til þess að halda verðlagi niðri í landinu, eftir því sem kostur hefur verið. Þær heimildir hafa hins vegar, að því er ég held, ekki verið notaðar nema að litlu leyti. Að vísu er kunnugt um það, að þessi verðlagsnefnd hefur alltaf öðru hverju verið að ákveða hámarksálagningu og hámarksverð á vissum hlutum, en ótalmargir hlutir hafa, að ég held, legið þar fyrir utan, sem hún hefur ekki haft afskipti af, og ég stend í þeirri meiningu, að það hafi smám saman æ fleiri vörur með sérstökum ákvörðunum stjórnvalda eða verðlagsnefndar verið undanskildar þessari hámarksverðlagningu verðlagsnefndarinnar. Það er einmitt eitt af því, sem hæstv. ríkisstj. hefur sérstaklega fært sér og sinni stefnu til gildis, að hún vildi hafa sem mest frjálsræði í þessum efnum. En nú er skipt um tón, nú er farið fram á að fá allar þessar heimildir staðfestar og því jafnframt lýst yfir, að þær eigi að nota, og ríkisstj. veitt heimild til að ákveða það, að engar vörur megi hækka nema með sérstöku leyfi verðlagsyfirvaldanna. Þetta er talið nauðsynlegt nú og líklegt úrræði til þess að standa gegn verðbólgu. Það fer ekki hjá því, þegar á þetta er litið, að spurt verði, hvers vegna þessu úrræði hafi ekki verið beitt fyrr. Það fer ekki hjá því t.d., að maður spyrji um það, hvers vegna þessu hafi ekki verið beitt 1960, eftir að gengið hafði verið lækkað og eftir, að því sem þá var talið af stjórnarinnar hálfu, að þessi mál voru sett á hreinan og traustan grundvöll. Og það verður ekki komizt hjá því heldur að spyrja, hvers vegna þessu úrræði hafi ekki t.d. verið beitt 1964, eftir að þeir marglofuðu júnísamningar höfðu verið gerðir. Ef þetta er þjóðráð nú og líklegt til þess að halda verðlagi í skefjum, þá var það vitaskuld þjóðráð þá og líklegt til að halda verðlagi í skefjum þá og líklegt til þess að tryggja, að sá árangur næðist af júnísamkomulaginu, sem látið var í veðri vaka, að ætti af því að nást. Það er spurt, en það fást ekki fullnægjandi skýringar. Það er sagt, að til þessa ráðs sé sérstaklega gripið nú vegna þess verðfalls, sem hefur orðið á útflutningsvörum. Vissulega er það rétt, að það hefur orðið verðfall á útflutningsvörum. Það hefur orðið verðfall á lýsi og mjöli og freðfiskí, en slíkt verðfall hefur oft orðið áður annað veifið, og verðsveiflur á þessum vörum eru alltíðar, en það hefur ekki af þeirri sök þótt ástæða að grípa til þessa. Nú segir stjórnin, að það sé nauðsynlegt að grípa til þess, af því að útflutningsatvinnuvegirnir geti nú ekki lengur borið hinn háa tilkostnað, sem er. Þetta er út af fyrir sig rétt. En ég held, að það séu ekki þær verðbreytingar eða það verðfall, sem hefur átt sér stað, sem á nándar nærri eins ríkan þátt í því og stjórnin vill vera láta. Sannleikurinn er sá, að þó að það hafi orðið verulegt verðfall á þessum vörum, þá var nýlega reiknað með því, að verðmæti útfluttra sjávarafurða árið 1966 mundi ekki verða nema 2% minna en það hefði orðið, ef það hefði verið reiknað með sama verðlagi 1966 og var 1965. Þegar þessir útreikningar voru gerðir, mun þó ekki hafa verið komin til sögu fyllilega sú hækkun, sem síðar hefur átt sér stað, m.a. á lýsi, þannig að ég vildi mega álykta nú, þó að vitaskuld verði ekki sagt um það með fullri vissu, að heildarverðmæti útfluttra sjávarafurða mundi naumast verða minna miðað við verðlagið 1965, af því að þessi 2%, sem reiknað var með, muni jafnvel geta horfið. Ég vil ekki fullyrða um það, en a.m.k. ætti mismunurinn að minnka vegna þeirrar hækkunar, sem síðar hefur orðið á lýsi. Það hafa sem sé orðið upp á síðkastið verulegar verðhækkanir á lýsi og mjöli. Það er gleðilegt. Auðvitað vitum við ekki, hve lengi þær halda áfram, en það sýnir, að það er ekki réttmætt að miða aðgerðir við það, þegar þessi mál standa í botni eða verst horfir á einhverjum tíma um verðlag á þeim. Það er hins vegar sagt, og hæstv. forsrh. lagði á það nokkra áherzlu í ræðu sinni áðan, að verðlagið á hinum frysta fiski hafi farið mjög lækkandi og útlitið í þeim efnum sé ekki gott. Það er rétt, það hefur farið lækkandi og útlitið er víst ekki gott. Það er óhætt að segja það. En þó hygg ég nú, að það muni vera svo, að meðalverðlag á útfluttum þorskafurðum árið 1966 sé u.þ.b. 10% hærra en meðalverðlag var árið 1965, og sé það rétt, það má vera, að þetta sé einhver misskilningur hjá mér, þá leiðréttist það, - en sé það rétt, þá kippir það að nokkru leyti stoðum undan þeim röksemdum, sem bornar hafa verið fram í þessu sambandi, þannig að ég vil í stuttu máli segja það, að ég vil ekki leggja eins mikið upp úr þeim röksemdum, sem talsmenn stjórnarinnar hafa látið svo mjög í veðri vaka, að þessar aðgerðir væru sérstaklega nauðsynlegar nú vegna þeirra verðlækkana á útfluttum afurðum, sem hafa átt sér stað upp á síðkastið. En þá er það ein staðhæfingin, að útflutningsatvinnuvegirnir hafi borið og getað borið þennan háa innanlandstilkostnað fram að þessu og þess vegna hafi ekki verið þörf á að beita þeirri verðstöðvun, sem svo er kölluð, fyrr en nú. Þetta er að mínu viti ekki heldur rétt staðhæfing. Útflutningsatvinnuvegirnir hafa ekki getað borið þann tilkostnað, sem verið hefur, það vitum við fullvel. Það hefur þurft að veita einmitt útflutningsatvinnuvegunum, togaraflotanum, bátaflotanum og hraðfrystihúsunum, stuðning, vegna þess að þeir hafa ekki verið þess umkomnir að standa óstuddir undir tilkostnaðinum. Og um hitt þarf ekki að ræða, um það eru sjálfsagt allir sammála, að verðbólguvöxturinn á undanförnum árum hefur verið allt of mikill. Þó að hann hafi kannske ekki verið eins mikill, eins og ég held að hæstv. forsrh. hafi sagt, og í sumum löndum, sem til mætti nefna, þá hefur hann þó verið svo miklu meiri hér en í ýmsum okkar helztu viðskiptalöndum, að það hefur valdið okkur stórkostlegum vandkvæðum. Og upplýst hefur það verið, að ég held, að verðlagshækkanirnar, ef svo má segja, hafi að meðaltali verið um 11% á ári að undanförnu. En hins vegar hef ég annaðhvort lesið það eða heyrt eftir mætum manni, að það væri óðaverðbólga, sem færi á ári yfir 10%, þannig að skilyrði virðast hafa verið fyrir hendi til þess að grípa til þeirra ráðstafana, sem hér er boðað til nú. Og þess vegna er nú spurt, eins og ég sagði áðan, og beðið eftir skýrari svörum en til þessa hafa fengizt um það, hvers vegna hafi ekki verið gripið áður til þessara góðu úrræða, sem við viljum styðja. En hvað sem um það er, þá á við hinn gamli málsháttur, að betra er seint en aldrei, og þess vegna styðjum við jafnt málið fyrir því, þó að við gerum þessar aths., því að auðvitað er betra, að þetta komi þó einhvern tíma en aldrei, ef þetta er úrræði á annað borð. Þó að ég vilji styðja viðleitni þá, sem fram kemur í þessu frv. og þeim yfirlýsingum, sem því fylgja, þá er ég hræddur um, að sá árangur, sem boðaður hefur verið, verðstöðvun, sem kölluð hefur verið og kölluð er í þessu frv., náist ekki. Ég held nefnilega, að forsendur þess séu ekki fyrir hendi. Ég leyfi mér að efast um, að verðstöðvun nú að öllu óbreyttu sé raunhæf og framkvæmanleg, og kemur þar það fyrst til, að stöðvun á verðlaginu er ekki ein út af fyrir sig nægileg útflutningsatvinnuvegunum. Það er kunnara en frá þurfi að segja og hefur verið staðfest með athugun stjórnskipaðra nefnda, að bátaflota og togaraflota vantar svo að hundruðum millj. skiptir til þess að geta gengið stuðningslaust, og það er öllum ljóst og staðfest með athugun, eins og ég sagði, stjórnskipaðra nefnda, að þessar atvinnugreinar þurfa á stórauknum stuðningi að halda frá því, sem verið hefur. Það er sýnt fram á það í skýrslu togaranefndarinnar, sem hér hefur verið útbýtt á þingi og ég skal ekki fara hér frekar að ræða. Það er sýnt fram á það í skýrslu hinnar svokölluðu bátanefndar, sem hér hefur líka verið útbýtt á þingi, en í henni áttu sæti fulltrúar allra flokka. Þeir eru allir sammála um þær niðurstöður, sem þar koma fram, en þar telja þeir, að verð á fiskinum til bátanna þurfi að hækka mjög verulega, eins og þeir nánar rekja. Þessar skýrslur er ekki hægt að vefengja. Hitt er aftur á móti frekar að sjálfsögðu hægt, eins og hæstv. forsrh. drap á í framsöguræðu sinni hér áðan, að telja að enn sé ekki fullkannað, hver staða hraðfrystihúsanna er. Það er þó víst, að hraðfrystihúsin og þeirra fyrirsvarsmenn hafa látið frá sér heyra, og það mjög mikið neyðaróp, þar sem þeir hafa lýst því yfir á fundi sínum, að gjaldþrot margra frystihúsa vofði yfir, ef ekki væru gerðar ráðstafanir til bjargar. Ég get fallizt á það með hæstv. forsrh., að það sé ekki rétt út af fyrir sig að taka það alltaf gott og gilt, sem kemur þannig frá aðilum sjálfum og atvinnuvegunum án rannsókna þar á. Ég hygg þó, að það verði ekki vefengt, að ástandið í þessum efnum sé þannig, að það vanti mikinn stuðning til þeirra, að það vanti stórfé, þó að það sé ekki hægt að fullyrða um það á þessu augnabliki, hve mikið það muni vera. Ég held, að það verði ekki hjá því komizt á næstunni að gera ráðstafanir til styrktar þessum atvinnuvegum, því að auðvitað þarf ekki að fjölyrða um þá augljósu staðreynd hér, að með atvinnuvegunum lifum við eða deyjum, við getum ekki lifað hér og haldið uppi þjóðfélagi, nema atvinnuvegirnir geti gengið. Um þá augljósu staðreynd þarf ekki að ræða. Það verður því ekki undan því komizt, það er sama, hvaða stjórn situr að völdum, það verður ekki undan því komizt að líta á þessi málefni og gera þær ráðstafanir í einni eða annarri mynd, sem til þarf, til þess að þessar höfuðatvinnugreinar okkar geti gengið. Ég held, að hverjar sem ráðstafanirnar verða, hljóti þær að koma út í verðlagið og hafa áhrif á verðlagið innanlands. Því held ég, að það sé ekki stætt á því að setja fast nú, vegna þess að þetta kemur rétt á eftir, og þá hlýtur það að trufla og hafa sín áhrif, ég fæ ekki annað skilið. Ég held, að það sem hefði nauðsynlega þurft að gera, ef átt hefði að stefna að virkilegri verðfestingu, þá hefði fyrst þurft að hreinsa grunninn, eins og gert var á vissan hátt, - ég er ekki að leggja blessun yfir það, - en eins og gert var á vissan hátt 1960. Fyrst að undangenginni hreinsun grunnsins og því, að atvinnuvegunum sé komið á þann grundvöll, að þeir geti gengið, er að mínum dómi von um, að það geti átt sér stað virkileg festing á verðlagi. En þetta er eftir, og það er nú augljóst, að þinginu er ætlað að fara heim, fara í frí, án þess að fjallað sé um þessi málefni og ráðstafanir séu gerðar þeim til úrlausnar, þ.e. frekari en áður hafa verið gerðar og haldast í fjárlögum. Það verð ég að telja mjög óvarlegt, og náttúrlega verður ekki hjá því komizt í sambandi við þetta mál að leita fregna hjá hæstv. ríkisstj. um það, hvað hún hugsi sér í þessum efnum, hverjar ráðstafanir hún hugsi sér að gera í þeim efnum. Það er kannske misminni hjá mér, en mig minnir, að hæstv. forsrh. hafi einmitt áður hér á þingi vakið alveg sérstaka athygli á því og lagt á það áherzlu, að það væri ekki hægt að skiljast við málefni togaranna, eins og þau væru, án þess að það væri tekin afstaða til þeirra vandamála, sem þar væri við að glíma. Ef þetta er ekki rétt munað hjá mér, þá bið ég afsökunar á því. En þessi atriði þarf stjórnin nánar að skýra, hvernig hún ætlar sér að samræma það tvennt: að ætla nú að boða og gera stöðvun, eftir því sem hún segir, en þurfa svo innan skamms að gera alveg á næsta leiti ráðstafanir til bjargar og stuðnings þessum atvinnuvegum. Það er sagt, að ef það verði að gera, þá verði að horfast í augu við það á sínum tíma og taka þessi mál þá til athugunar. Auðvitað verður að gera það. En hefði ekki verið brotaminna að horfast í augu við allan vandann, eins og hæstv. forsrh. var að tala um hér áðan, að menn þyrftu að horfast í augu við vanda þann, sem væri við að etja? Hefði ekki verið betra að horfast í augu við allan vandann nú og reyna að koma þessum málum öllum á hreint, áður en það var horfið að því að stöðva? Það held ég. Ég tel það mikinn ágalla, að það er ekki gert. En þrátt fyrir það tel ég það út af fyrir sig rétt að reyna að stöðva, það getur út af fyrir sig aldrei neinu spillt. Ég tel það líka mjög vafasamt, að þessi fyrirhugaða verðstöðvun takist af þeirri ástæðu, að ég tel, að þau fjárlög, sem afgreidd voru hér í dag, beri ekki vitni neinni verðstöðvunarstefnu. Ég ætla ekki að hefja fjárlagaumr. hér, rétt eftir að þær eru nýafstaðnar, en aðeins með örfáum orðum vildi ég víkja að því efni. Það liggur fyrir, að útgjöld á þessum fjárlögum, sem nú hafa verið afgreidd, eru hækkuð um nær því 1 milljarð frá því, sem var í fjárlögum síðasta árs. Til þess að mæta þeirri útgjaldahækkun þarf mikla tekjuaukningu. Það liggur að vísu ekki fyrir eða ég hef ekki heyrt það nákvæmlega, hversu miklu tekjur ársins 1966 muni nema, og raunar ekki séð fyrir alveg enn. Það er vitað, að þær munu fara fram úr 4 milljörðum. Hve mikið þær fara fram úr þeim, það er ekki á mínu færi að fullyrða neitt um, en maður hefur heyrt nefndar ýmsar tölur, t.d. 4 milljarða og 300 millj. En þó að svo væri, er sýnilegt, að bilið er mikið á milli þeirra fjárlaga, sem afgreidd voru hér í dag, og fjárl. síðasta árs. Nú er það vitað mál, að aðaluppistaðan í tekjuöflun ríkissjóðs er tekjur af innflutningi. Þróunin undanfarin ár hefur verið sú, að innflutningur hefur vaxið ár frá ári. Árið 1965 var hann t.d. 13% meiri en árið 1964, og árið í ár er áætlað, að hann muni verða um 20% meiri en hann var árið 1965. Mér sýnist alveg ómögulegt að komast fram hjá þeirri staðreynd, að það hljóti að vera gert ráð fyrir því, að innflutningurinn haldi áfram að aukast, til þess að hann geti gefið þær tekjur, sem á þarf að halda til þess að mæta þeim útgjöldum, sem hafa verið samþykkt í fjárlagafrv. Ef innflutningurinn heldur þannig áfram að aukast, heldur spennan áfram og sú verðstöðvun tekst ekki, sem stefnt er að. Ef hins vegar innflutningurinn heldur ekki áfram að aukast, get ég ekki annað séð en að miklar líkur séu á því, að greiðsluhalli verði á fjárlögum, því að hér kemur ekki aðeins til greina magn innflutningsins, heldur samsetning hans. Það verður að taka tillit til þess, hvernig það hefur verið. T.d. á þessu ári, ú þremur fyrstu ársfjórðungum þessa árs, óx innflutningurinn um 830 millj. Af þeirri aukningu var aukningin í bílum einum 186 millj. Halda menn, að þetta geti haldið áfram? Aukningin í rafmagnsvélum og áhöldum var 109 millj. Halda menn, að þetta geti haldið áfram, ef verðstöðvun ætti að eiga sér stað? Nei, það liggur í augum uppi, að ef verðstöðvun tækist og þar af leiðandi stöðvun tekna, þá mundu líka staðna innkaup í þessum vörum, sem gefa ríkissjóði mestar tekjur. En eins og ég sagði, þá skal ég ekki fara út í neinar fjárlagaumr. frekar, en ég bendi bara á þetta, að mér virðist þarna ekki vera samræmi é milli, eða a.m.k., að ríkisstj. hafi ekki tekizt að gera mönnum það ljóst, hvernig hún ætlar að samræma þetta tvennt, framkvæma verðstöðvun og þá líka auðvitað teknastöðvun, og ná jafnframt í ríkissjóð þeim miklu viðbótartekjum, sem á þarf að halda. Ég bendi líka á í þessu sambandi, þegar um er að ræða spurningu um það, hvort verðstöðvun sé framkvæmanleg og raunhæf, og spurningu um það, hvort ekki þurfi áður að reyna að koma málunum á betri grundvöll, að þessi verðstöðvun, sem svo er kölluð, er á því byggð, að niðurgreiðslur eiga sér stað, stórkostlegar niðurgreiðslur, 708 millj. áætlaðar í fjárlagafrv. því, sem samþ. var í dag, og þó er það svo frábærlega úr garði gert, að í því fjárlagafrv. er gert ráð fyrir tekjum allt árið, en útgjaldaárið er aftur á móti, að því er niðurgreiðslurnar snertir, stytt í 10 mánuði, þ.e.a.s. það er gert ráð fyrir því, að niðurgreiðslur eigi sér aðeins stað - eða a.m.k. þessar auknu niðurgreiðslur eigi sér aðeins stað til 1. nóv. 1967. Hvað tekur þá við? Það veit enginn. Annaðhvort verður að halda niðurgreiðslunum áfram, og kannske hefur þurft að auka þær eitthvað á árinu til þess að halda verðstöðvuninni, þá þarf vitanlega viðbótartekjur í ríkissjóð, eða það verður hætt við niðurgreiðslurnar og sleppt lausu. Þá hækkar vísitalan, sagt, að hún muni hækka um 25 stig, ef öllum niðurgreiðslum er hætt. Þá hækka launagreiðslurnar, og þá hækka líka útgjöld ríkissjóðs þar af leiðandi. Kannske verða líka á þessu tímabili einhver ný úrræði fundin, sem geti komið hér í staðinn fyrir, en fyrir þessu öllu verður að gera eða væri æskilegt, að gerð væri nánari grein. Ég held, að það hljóti allir að gera sér ljóst, að þó að niðurgreiðslur geti verið réttmætar og eðlilegar, og það geti veríð réttmætt að grípa til þeirra í stórum stíl til bráðabirgða, þá verði erfitt að halda þeim áfram um ófyrirsjáanlegan tíma. Er hætt við, að engin ríkisstj., hvorki þessi né nokkur önnur, endist til þess. Þetta heitir frv. um heimild til verðstöðvunar, og það er mikið talað um verðstöðvun. Í sjálfu sér er verðstöðvun ekkert annað en slagorð. Verðstöðvun í bókstaflegri merkingu er blátt áfram útilokuð. Hún er jafnútilokuð eins og það, að allri mannlegri starfsemi skuli hætt. Það hefur verið rakið hér rækilega, að við ráðum ekki yfir verðlagi á útlendum mörkuðum, að því er okkar útflutningsafurðir varðar. Það er rétt. En hitt er auðvitað jafnrétt og satt, að við ráðum ekkert við það, hvernig verðlag verður á þeim vörum, sem við þurfum að kaupa á útlendum mörkuðum og flytja til landsins. Það hlýtur að vera breytilegt. Það er ekki hægt að draga þar neitt rautt strik og segja: verðstöðvun, - það er ekki hægt. Það er raunar viðurkennt í þessu frv., að svo sé það, því að þrátt fyrir heiti frv. er gert ráð fyrir því, að það megi, eins og sjálfsagt er og auðvitað óhjákvæmilegt er, leyfa verðhækkanir, ef þær eru óhjákvæmilegar. Það er þess vegna ekki tryggt með þessu frv. út af fyrir sig, að verðstöðvun í bókstaflegri merkingu eigi sér hér stað. Þegar um slíkt og þvílíkt er að tefla sem þetta, að það er ákveðið, að verðhækkanir megi ekki eiga sér stað, nema óhjákvæmileg þörf knýi, er þar um að ræða teygjanlegt og matskennt skilyrði. Það, sem öllu ræður þar og allt veltur á, er því það, hver sá aðili er, sem á að meta það, hvort sú óhjákvæmilega þörf sé fyrir hendi eða ekki. Það er enginn yfirdómur, sem getur metið það, annar en verðlagsyfirvöldin, sem hér er gert ráð fyrir, og svo stjórnin, sem gert er ráð fyrir, eins og frv. lítur nú út, að hafi neitunarvald í þessum efnum. Það er þess vegna, þegar um slíkt verðlagningarvald sem hér er að tefla, aðalatriðið, hvaða aðili það er, sem hefur verðlagningarvaldið með höndum. Það er, eins og ég sagði, ekki hægt að stöðva verðbólguna með aðgerðum sem þessum. Það er ekki hægt. En það er hægt að hafa með úrræðum sem þessum hemil á verðlagi, og það er hægt að halda verðbólgunni eitthvað í skefjum með þessum aðgerðum, með virku eftirliti. Það er hægt að leggja þeim, sem með verðlagningarvaldið fara, vissar lífsreglur, en samt er það svo, að þegar þær eru úr garði gerðar eins og hér er, þá er það alltaf mjög undir mati verðlagningaryfirvaldanna komið. Þetta verða menn að gera sér ljóst, þegar verið er að tala um verðstöðvun og þegar verið er að blása þetta út sem eitthvert óskaplegt stórmál. Menn verða að gera sér ljóst, hvað hér er í raun og veru um að tefla. Það er aðeins um það að ræða að taka upp aukið verðlagseftirlit. Það er um það að ræða að heimila ríkisstj. að ákveða, að það megi ekki hækka nema með leyfi yfirvalda. En verðlagningaryfirvöldin geta leyft hækkanir. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, það eitt leysir út af fyrir sig ekki neinn vanda. Það er, eins og hæstv. forsrh. gerði grein fyrir hér áðan, aðeins heimildarlög, sem þar er um að ræða. Allt veltur þess vegna á því, hvernig ríkisstj. ætlar að beita þeim heimildum, sem henni eru í því fengnar, og allt er komið undir framkvæmdinni. Ég gæti í því sambandi vitnað til og tekið undir orð, sem hæstv. forsrh. lét eitt sinn falla, þegar rætt var um mál, sem ekki er alls ósvipað því, sem hér er til umr., þ.e.a.s. brbl. um festingu verðlags og kaupgjalds frá 1956. Þá talaði hæstv. forsrh., sem að vísu var þá ekki forsrh., heldur í stjórnarandstöðu, nokkuð til Alþfl. og þess flokks, sem nú heitir Alþb., og taldi, að þeir hefðu þurft að greiða nokkuð fyrir að komast upp á stjórnarskútuna og þyrftu að greiða fyrir farmiðann. Og í framhaldi af þeim orðum sagði hæstv. forsrh. þá - með leyfi forseta - þetta: „Það mun koma í ljós, þegar hin varanlegu úrræði verða birt, - hvaða gagn mundi af þessu verða sem sagt, - það mun koma í ljós, þegar hin varanlegu úrræði verða birt, því að vitanlega stoða þessi brbl. lítt eða ekki, ef ekki verður frekar að gert, bæði með skynsamlegri tillögugerð og þjóðhollri framkvæmd.“ Ég tel þetta mjög vel mælt. Ég tel þessi orð alveg í fullu gildi og eiga við um þetta frv., sem hér liggur fyrir. Það er vitaskuld allt undir framkvæmdinni komið í þessum efnum. Hvernig verður hún? Það er vitaskuld ekki nóg að banna verðhækkanir. Það er ekki nóg að veita ríkisstj. heimild til þess í þessum lögum og að hún svo ákveði það, að verðhækkanir skuli bannaðar. Menn eru nú því miður ekki almennt svo löghlýðnir, að þeir taki það alveg til greina, sem þannig er bannað. Slíkum bönnum verður að fylgja eftir með virku eftirliti og ströngu. Yfir þá, sem ekki vilja hlíta slíku banni, verður að koma lögum, og þeir verða að sæta viðurlögum. Með því móti einu er hægt að halda uppi svona lögum í framkvæmd. Það er góður siður skálda að mæra höfðingja, og nú nýverið hefur eitt ágætt skáld mært vorn ágæta forsrh. ásamt forsrh. á Norðurlöndum og talið þá fullkomna og syni guða. Mér finnst nú þetta nokkuð mikið sagt. Ég held satt að segja, að það sé talsverður skilsmunur á guði almáttugum og ríkisstj. Guð almáttugur sagði á sínum tíma: Verði ljós og það varð ljós. Ríkisstj. segir: Verði verðstöðvun. En það bara verður engin verðstöðvun við það eitt, að ríkisstj. segir þetta. Það þarf meira á eftir að fara. Ef það á að halda uppi slíkum lögum sem þessum í framkvæmd, vil ég fullyrða það, að það þarf geysilegt starfslið, geysilegt bákn af verðlagseftirliti. Því verða menn að gera sér grein fyrir. Er stjórnin við því búin? Hvernig hefur verið séð fyrir því? Það er alveg rétt, að slíku miklu verðlagseftirliti eru miklir annmarkar fylgjandi. Það kostar mikla fyrirhöfn fyrir viðkomandi fyrirtæki. Það er mikil skriffinnska því samfara. En menn verða að vera við því búnir að greiða það, ef menn vilja koma þessu kerfi á og gera það þannig úr garði, að gagn verði að. Ég hef drepið á það áður, að í meðförum hv. Nd. hafa verið gerðar nokkrar breytingar á þessu frv., sem hér liggur fyrir. Af þeim breytingum er sú veigamest að mínum dómi, að skotið er inn í 1. mgr. 1. gr. því, að leyfi til slíkrar verðhækkunar, sem verðlagsnefnd eða önnur verðlagsyfirvöld telja óhjákvæmilega, skuli háð samþykki ríkisstj. Með þessari breytingu er ríkisstj. í raun og veru fengið í hendur verðlagningarvaldið að verulegu leyti. Ríkisstj. er þar fengið neitunarvald gagnvart þeim verðhækkunum, sem lögleg verðlagsyfirvöld annars meta óhjákvæmilegar og nauðsynlegar. Ég tel, að í slíku felist óbeint traustsyfirlýsing til ríkisstj., að fela henni svo víðtækt vald. Auðvitað er gert ráð fyrir því, að ríkisstj. leggi eftir sem áður og eigi eftir sem áður að leggja til grundvallar sömu sjónarmið og verðlagsyfirvöldin og ríkisstj. eigi ekki að leyfa verðlagshækkanir, nema hún meti verðlagshækkun óhjákvæmilega. En eins og ég raktí áðan og skal ekki endurtaka, er það svo þrátt fyrir slík ákvæði eða skilyrði, sem sett eru, að allt veltur í raun og veru d því, hver fer með valdið. Spurningunni um þetta væri t.d., að ég held, varla hægt að koma fyrir dómstóla. Það væri ríkisstj., sem hefði þarna síðasta orðið, úrslitavaldið um þessi efni. Þetta er í raun og veru þess vegna mikil breyting á frv. frá því, sem var, þegar það var lagt hér fyrir þingið í öndverðu. Ríkisstj. segir, að í þessu frv. felist ekki nein kaupbinding, hún setli ekki að festa kaup, og það er út af fyrir sig alveg rétt. En samt verður ekki fram hjá því gengið, að með þessu ákvæði í frv. er ríkisstj. fengið vald til að ókveða, hvað fjölmennar stéttir beri úr býtum, fengið endanlega valdið um það í raun og veru. Auðvitað eiga verðlagsyfirvöld landbúnaðarvara að fylgja því boðorði, sem sett er í lög um framleiðsluráð, og ákveða verðlagið þannig, að því boði þeirra verði fullnægt, að bændur hafi kaupgjald í samræmi við aðrar vinnandi stéttir. En það er mjög undir mati verðlagsyfirvaldanna komið. Og þegar það á svo aftur að ganga undir úrskurðarvald ríkisstj., er auðsætt líka, að það er mjög undir hennar mati komið. Þetta gildir bæði um hlut bænda og hlut sjómanna, því að ég geri ráð fyrir því, - ég hef að vísu ekki heyrt á það minnzt í þessum umr., en ég geri ráð fyrir því, að það sé enginn vafi á því, að verðlagsyfirvöld sjúvarafurða eigi einnig undir þetta að falla. Það þarf sem sagt til að framkvæma slíkar hækkanir leyfi ríkisstj. Ég get ekki verið sammála þessari breytingu, sem þannig hefur verið gerð á frv., af því að ég vil ekki votta ríkisstj. það traust, sem mér finnst í því felast að veita henni jafnmikið vald og hér er gert. Í öðru lagi vil ég taka það fram, að ég er persónulega alveg andvígur því, að ríkisstj. fari með vald í verðlagsmálum. Ég tel slíkt vald alls ekki í hennar verkahring. Ég tel, að ákvörðun í slíkum málum eigi alls ekki að leggja í hendur ríkisstj., hins hreinræktaða pólitíska valds í landinu. Það eiga að vera stofnanir, sem settar eru upp með öðrum hætti, og embættismenn, sem fara með slíkt vald, þar sem nauðsynlegt er eða þegar nauðsynlegt þykir, að þjóðfélagið hafi þar íhlutun um. Þess vegna get ég ekki, þegar frv. er þannig orðið úr garði gert sem nú er, greitt því atkv. og það af þeim ástæðum, sem ég hef hér lítillega reynt að gera grein fyrir. Ég mun hins vegar, þó að þetta ákvæði sé í frv., ekki leggja neinn stein í götu þess, en ég tel eðlilegt, að eftir að slíkt ákvæði hefur verið sett inn í það, beri stjórnarflokkarnir einir ábyrgð á samþykkt þess, og ég fyrir mitt leyti mun því væntanlega sitja hjá við endanlega afgreiðslu málsins. Það verður sjálfsagt á móti því, sem ég hef hér sagt, vitnað til fordæmis frá 1956, þar sem þetta var sett í brbl. um bindingu verðlags og kaupgjalds, að breytingar skyldu vera háðar samþykki ríkisstj. Viðvíkjandi því vil ég aðeins segja það, að ég álit út af fyrir sig engan styrk í því fólginn að vísa til fordæma, sem eru varhugaverð, og ég tel þetta ákvæði þá hafa verið varhugavert, alveg eins og ég tel það nú. Og ég vil benda á, að einmitt þá var það af hálfu stjórnarandstöðunnar talið varhugavert. Ég skal ekki fara langt út í að rekja það. En það mætti vitaskuld minna á það, sem núv. hæstv. landbrh. sagði þá í sambandi við þá ákvörðun, að verðlagning framleiðsluráðs eða verðlagning þeirra yfirvalda, sem fóru þá með verðlagningu á landbúnaðarvörum, skyldi vera háð samþykki ríkisstj. En ég ætla nú ekki sérstaklega að vitna til hans, en ég ætla að vitna til þess, sem þá var, að ég ætla, aðaltalsmaður stjórnarandstöðunnar í málinu. Það var þáv. hv. þm. Björn Ólafsson. Þá sagði hann svo, með leyfi forseta, og hans ummæli eru í þingtíðindum á bls. 160: „Hver breyting þarf fyrst að ganga til verðlagsstjóra. Svo þarf hún að fara til innflutningsnefndarinnar og þar næst til ríkisstj. M.ö.o.: ríkisstj. þarf að taka ákvörðun um hverja einustu verðbreytingu, sem til greina kemur samkv. 4. gr. l. Þetta nær ekki nokkurri átt. Þetta er skriffinnska á hæsta stigi. Það er hægt að hafa í fullu tré við þessi mál, án þess að þörf sé á að gera ríkisstj. að innflutningsnefnd í þessu landi.“ Þetta sagði Björn Ólafsson 1956. Ég held, að þessi ummæli hans séu í góðu gildi enn. Eins og ég sagði, hafa verið gerðar aðrar veigaminni breytingar á þessu frv., en þær læt ég nú liggja á milli hluta. Ég verð þó að segja það, að ég skil alls ekki, hvað felst í þessari breytingu, sem gerð hefur verið á 2. mgr. 1. gr., þar sem skotið hefur verið inn í orðinu „framlags“ til viðbótar við þjónustu. Ég skil ekki, hvað í því felst. En það skiptir ekki miklu máli. Í öðru lagi vildi ég benda á, þó að það beri nú kannske ekki mikinn árangur frekar en þær ábendingar, sem maður er hér með, að breytt hefur verið ákvæði 1. gr. um það og þar sagt, að ríkisstj. sé heimilt að banna verðhækkanir frá 15. nóv. Þær eru bannaðar, verðhækkanirnar frá 15. nóv. Nú koma þessi lög ekki í gildi fyrr en síðar, svo að væntanlega verður ekki hægt að refsa þeim, sem kynnu að brjóta þetta bann á því tímabili, frá 15. nóv. og þangað til lög þessi öðlast gildi. En hins vegar er hægt að ákveða það, að þeir, sem brjóta gegn þessu banni, skuli breyta verðlagi og færa það í það, sem var, þegar verðbannið öðlaðist gildi. En það er út af fyrir sig sjálfsagt ekki hægt að refsa þeim fyrir þær breytingar, sem hafa orðið hjá þeim á þessu tímabili. Í upphaflega frv. var miðað við, að þetta skyldi miðað við það, þegar frv. var lagt fram á þingi. En þessu var sem sagt breytt í hv. Nd. og sagt, að það skyldi miða við 15. nóv., og það rökstutt með því, að menn kynnu að hafa komizt á snoðir um, hvað til stóð, og breytt verðlagi hjá sér skömmu áður en frv. var fram lagt. Ég er þessari breytingu alveg sammála, en ég bendi bara á, að til þess að ná þeim tilgangi, sem á bak við þessa hugsun er, hefði þurft að breyta 2. gr. Í 2. gr. stendur eftir sem úður, að þar er miðað við það, hvenær frv. var lagt fram á Alþ., þannig að eftir frv., eins og það er nú, geta menn breytt á tímabilinu frá 15. nóv. og þangað til frv. var lagt fram á Alþ. og þurfa ekki að færa þær verðbreytingar til baka, sem gerðar hafa verið á því tímabili. Ég ætla, að þetta sé nokkuð augljóst, að þarna hefur þeim skotizt, þótt skýrir væru, í hv. Nd., og skal ég ekki hafa fleiri orð um það. Ég skal svo ekki hafa öllu fleiri orð um þetta frv. Eins og komið hefur fram í mínu máli, vil ég styðja hverja skynsamlega og alvarlega viðleitni, sem leiðir til eða getur átt þátt í verðbólgustöðvun eða dregið úr verðbólgu, og þess vegna vil ég styðja þá hugsun, sem þetta frv. er byggt á. Hins vegar er ekki því að leyna, að í mér og mörgum öðrum er nokkur uggur um það, að þetta frv. og yfirlýsingar stjórnarinnar, sem hún hefur gefið í því sambandi, séu ekki jafnalvarlega meintar og látið er í veðri vaka og sérstaklega er nú slegið upp af málgögnum stjórnarflokkanna, sem tala um þetta eins og allra merkasta þingmál, sem komið hafi til kasta þessa Alþ., o.s.frv. Það, sem veldur þessum ugg hjá mér og öðrum, er sú staðreynd, sem bent hefur verið á, að það hefur ekki verið gripið til þessa ráðs áður, enda þótt til þess hefði verið rík ástæða. Það er fyrst nú, þegar kosningar taka að nálgast, að þetta úrræði þykir þjóðráð. Og í annan stað er sú ástæða fyrir þessum ugg, að . það er í frásögnum af þessu máli gert miklu meira úr því en efni standa til. Það er í raun og veru sagt allt annað og meira en það er, og það er villandi. Það er verið að reyna að koma inn þeirri skoðun hjá fólki, að með þessu frv., ef að lögum verður, sé komin hér á verðstöðvun. En eins og ég hef sýnt fram á, fer því út af fyrir sig fjarri, að svo sé, þar sem allt hlýtur að vera komið undir framkvæmdinni í þessum efnum og skilyrði að öðru leyti til þess að festa ekki að mínum dómi fyrir hendi, eins og allt stendur í dag. Því er það, að ég óttast, að hér sé því miður um að ræða svipað sjónarspil og sett var á svið árið 1959. Þá var líka ákveðin verðstöðvun og boðuð verðstöðvun, og þá var sagt fyrir kosningar, að verðbólgan væri stöðvuð. En hvað skeði eftir kosningar? Gengið var strax fellt í ársbyrjun 1960. Það er ekki ástæðulaust, að margir eru hræddir um, að sagan muni endurtaka sig. Það er ljóst af öllu, hvernig sem á er litið, enda viðurkennt af hæstv. forsrh., að hér er aðeins um bráðabirgðaúrræði að tefla. Nú er það út af fyrir sig ekki að lasta, að gripið sé til bráðabirgðaúrræða. Til þeirra verður oft að grípa í efnahagsmálum. En það fer óneitanlega betur á því, að til þvílíkra bráðabirgðaúrræða sé gripið í upphafi kjörtímabils, þegar stjórn og þeir, sem með völdin fara, eru af skiljanlegum ástæðum ekki búnir að átta sig til fulls á aðstæðum, sem fyrir hendi eru, og þeim vanda, sem við er að glíma. Þá er eðlilegt, að þeir þurfi á nokkru svigrúmi að halda til þess að hugsa sig um og undirbúa varanlegri úrræði. Hitt er að mínum dómi miklu lakara og óeðlilegra, að í lok kjörtímabils og eftir samfellda 8 ára stjórnarsetu skuli vera komið með bráðabirgðaúrræði ein. Það er betra og eðlilegra að koma með bráðabirgðaúrræði í upphafi kjörtímabils og rétt eftir kosningar en að koma með þau í lok kjörtímabils og rétt fyrir kosningar.



Herra forseti. Það, sem helzt hann varast vann, varð þó að koma yfir hann, er gamalt orðtæki, sem víst mætti nú hafa um hæstv. ríkisstj. um þessar mundir, - þá ríkisstj., sem við upphaf göngu sinnar felldi gengið og hét því að láta uppbótakerfi aldrei þrífast, heldur skyldu atvinnuvegirnir búa við slíka gengisskráningu og rekstrargrundvöll yfirleitt, að þeir yrðu reknir á það sem kallað var heilbrigðan hátt, án allra uppbóta og styrkja, - þá ríkisstj., sem hefur lifað eftir þeim boðorðum og starfað, að frjáls verðmyndun, frjáls samkeppni, frjáls innflutningur væri öllum hagkvæmasta stjórnunaraðferðin, jafnt þjóðfélagsheildinni sem öllum almenningi og þ. á m. neytendum, vegna þess að með þeim hætti væri verðlagi haldið í lágmarki. Það var að vísu svo, að uppbótakerfið hvarf aldrei fullkomlega úr sögunni þrátt fyrir gengisbreytinguna 1960, en hefur allar götur síðan verið að smáaukast að umfangi, og nú er svo komið, ef með eru taldar þær aukningar á uppbótakerfinu, sem verða að koma til og líklegt er að komi til nú um áramótin, ef fiskveiðar og fiskvinnsla eiga ekki að stöðvast algjörlega, þá mun láta mjög nærri, að uppbóta- og niðurgreiðslukerfið, sem viðreisnarstjórnin hefur komið á, verði því sem næst jafnumfangsmikið og það var mest í tíð fyrrv. ríkisstj. En til þess að samanburður á því verði raunhæfur, þá verður að sjálfsögðu að taka með í reikninginn þær gífurlegu breytingar, sem hafa orðið á verðlagi útflutningsframleiðslunnar í innlendri mynt talið með gengisbreytingunum og síðan með árlegum verðhækkunum á mörkuðum, sem nema á okkar aðalútflutningsvörum frá 1960 milli 40% og 50% miðað við fast gengi. Og það má ekki heldur gleyma þeirri stórfelldu framleiðsluaukningu í mikilvægum greinum útflutningsatvinnuveganna, sem að sjálfsögðu hefði átt, ef rétt væri á haldið, ásamt með verðhækkunum að hafa þau áhrif að bæta hag atvinnuveganna og gera þá hæfari til þess að standa undir örugglega bættum launakjörum og lífskjörum alls almennings og það án þess, að þeim væru veittar til þess nokkrar uppbætur eða styrkir. Verzlunarfrelsið, annað höfuðboðorð hæstv. ríkisstj., hefur verið í algleymingi síðustu árin. Síaukin gjaldeyrisöflun hefur verið lögð til alfrjálsrar ráðstöfunar innflytjenda og fullt álagningarfrelsi verið veitt í stöðugt fleiri greinum, en rýmkað stórlega á öllum öðrum. Sjálfur álagningargrundvöllur verzlunarinnar og milliliðanna hefur verið hækkaður ákaflega með gengisbreytingunum, og aukning innflutningsins í kjölfar vaxandi gjaldeyristekna hefur gerbreytt aðstöðu verzlunarinnar til þess að taka til sín aukinn hlut í afrakstri góðæranna öll þessi ár. En hin síðustu ár hefur svo aftur á móti verið sú þróun viðvarandi um verðlag innflutnings, að það hefur miðað við stöðugt gengi haldizt svo að segja óbreytt eða naumast breytzt yfir 1% á ári að meðaltali frá 1960, á meðan okkar útflutningsvörur hafa verið að hækka í verði um, eins og ég sagði áðan, milli 40% og 50%. Og þessi staðreynd um hið litla eða ekki breytta verðlag á innflutningsvörum okkar kemur heim við þá staðreynd, að Ísland sé eina landið í V.-Evrópu, sem hefur búið við stöðugt bætt verzlunarkjör síðustu 5–6 árin a.m.k. Það ætti því að vera svo, að ekki væru mikil vandræði á ferðum hjá okkur. Við höfum lifað við hin mestu velgengnisár að því leyti, að framleiðslan hefur aukizt vegna ársældar, og jafnframt hefur verðlag hennar farið gífurlega hækkandi, gjaldeyrisöflun hefur gert okkur fært að flytja til landsins lítt takmarkað vöruúrval o.s.frv. Það mætti því vissulega ætla, þegar á þessar staðreyndir er litið, að útflutningsatvinnuvegirnir byggju við góða afkomu, að þeir væru reknir án bóta og styrkja af almannafé og allur almenningur hefði hlotið varanlegar kjarabætur og örugglega batnandi lífsskilyrði. En er þessu nú svo farið? Síðustu atburðir benda víst aldeilis ekki til þess, að svo sé. Hver grein útflutningsatvinnuveganna af annarri lýsir því nú yfir, að þar sé um yfirvofandi gjaldþrot að ræða. Enginn rekstrargrundvöllur er fyrir starfsemi frystihúsanna, fullyrða forustumenn þeirrar atvinnugreinar. Helmingur togaraflotans hefur verið seldur úr landi fyrir brotajárnsverð og það, sem eftir er af honum, er rekið með yfirþyrmandi tapi og jafnvel svo að skiptir mörgum millj. kr. á ári á hvert skip, að því er forustumenn atvinnugreinarinnar telja a.m.k. Smærri bátarnir liggja í stórum stíl ónotaðir og hlaða á sig kostnaði og skuldum. Aðrir berjast í bökkum eða er haldið á floti með illa launuðum þrældómi sjómanna og jafnvel þeirra, sem bátana eiga. Á síðustu fáum árum hefur minni bátum fækkað um 100, vegna þess að stjórnarstefnan hefur ekki tryggt með nokkrum hætti, að nokkur endurnýjun ætti sér stað í bátaflotanum, nema í stærstu skipunum, sem beint er á síldveiðar, og það er ein af höfuðástæðunum fyrir því, hvernig komið er hag frystihúsanna, ásamt verðbólgunni. Síldarverksmiðjurnar, sem liggja næst miðunum, eins og þau hafa verið nú að undanförnu, eru að vísu reknar með hagnaði, en þær, sem fjær liggja, eru reknar með tugmilljóna tapi eða hefur verið lokað fyrir fullt og allt. Það, sem upp úr öngþveitinu virðist helzt standa, eru stóru síldveiðiskipin og síldarbræðslurnar á Austfjörðum og saltsíldarverkunin, að viðbættu einstaka frystihúsi, sem býr við sérstöðu um hráefnisöflun og hefur jafnframt beitt nýtízku hagræðingaraðgerðum í rekstri sínum. Ég held, að þó að auðvitað megi um það deila, hvert stig vandræðanna er, liggi það fullkomlega fyrir, að ávinningur útflutningsatvinnuveganna af tvennum gengisfellingum, af stórfelldri framleiðsluaukningu og gífurlegum verðhækkunum er rokinn út í veður og vind. Og þessar atvinnugreinar, sem eru undirstaðan að efnahag þjóðarinnar og afkomu, standa nú verr að vígi en oftast eða nokkru sinni áður. Eftir öll velgengnisárin mega þeir nú, sem bera hitann og þungann í rekstri þessara atvinnugreina, líta með eftirsjá til þeirra vesælu tíma, þegar uppbótafargan og haftaófrelsi vinstri stjórnarinnar settu svip sinn á ástandið, til þeirra tíma, þegar þessar atvinnugreinar bjuggu við þriðjungi og í sumum tilfellum helmingi lægra verð á mörkuðum en þær nú gera og miklu minni framleiðslu. Ég ætla mér ekki og mun ekki gera tilraun til þess að skýra nema þá að litlu leyti orsakirnar, sem liggja til þess, að svo er komið sem komið er, hver firn það eru, sem valda því, að sjálfar undirstöðuatvinnugreinarnar, sem skapað hafa sívaxandi þjóðartekjur og þjóðarauð síðustu árin, hafa sjálfar verið rúnar svo gersamlega öllum árangri starfsemi sinnar, að við þroti liggur. En það þykir mér þó sýnt, að skýringin geti í höfuðatriðum varla verið önnur en sú, að þessar atvinnugreinar hafi á margvíslegan hátt og eftir mörgum krókaleiðum efnahagskerfisins og efnahagsþróunarinnar verið mergsognar og hlunnfarnar, að aðrir aðilar innan efnahagskerfisins hafi fengið of mikið til hlutar, en útflutningsatvinnugreinarnar of lítið. Í þessu sambandi vil ég segja það út af því, sem hæstv. forsrh. gerði hér að umtalsefni, að höfuðvandamálið liggur ekki í þeim verðlækkunum, sem orðið hafa síðari hluta ársins á einstaka útflutningsvörutegundum, og það viðurkenndi hæstv. ráðh. raunar líka með því að segja, að það væri ekki svo alvarlegt, þótt nokkrar sveiflur hefðu orðið á okkar síldarafurðum, það alvarlegasta væri og það, sem væri raunar ástæðan fyrir þeim ákvörðunum, sem ríkisstj. hefði nú tekið í efnahagsmálunum, væri afkoma frystihúsanna. En hvernig hefur ástandið verið með rekstur frystihúsanna? Á þessu ári er það alveg öruggt og ég hef fyrir því heimildir, sem ekki verða vefengdar, að meðalverð afurða frystihúsanna er a.m.k. 6–7% hærra á þessu ári en það var á s.l. ári og engar líkur eru til, að á næsta ári, - um það er erfitt að segja, m.a. vegna þess að nú standa verzlunarsamningar yfir við eina okkar stærstu viðskiptaþjóð, og ekki vitað um, hvaða verð fæst út úr þeim samningum, - en engar líkur eru á því, að verðfallið, sem orðið hefur, geti haggað því, að það verði hærra meðalverð á næsta ári en á þessu ári, sem nú er að líða. Það er því auðsætt, að það, sem veldur höfuðvandanum í okkar undirstöðuatvinnugreinum, eru ekki þær sveiflur, sem nú hafa orðið, heldur er orsakanna annars staðar að leita. Og eins og ég sagði er það mín skoðun, að höfuðástæðan sé sú, að afrakstri góðæranna hafi verið misskipt milli aðilanna í efnahagskerfinu. Og því verður vissulega ekki heldur neitað, að þau úrræði, sem ríkisstj. hyggst nú grípa til til þess að leysa, þó að til algerra bráðabirgða sé, fram yfir næstu alþingiskosningar, vanda útflutningsatvinnuveganna, benda til þess, að með henni sé að vakna glæta skilnings á því, að svona sé þessu farið. En úrbótaaðferðirnar sanna líka, að hér er aðeins um skilningsglætu að ræða, en viljinn til fulls skilnings virðist vera mjög takmarkaður. Úrbótaleiðir hæstv. ríkisstj. virðast mér vera þrenns konar: Í fyrsta lagi er um þá leið að ræða að nota það fé, sem útlit er fyrir að verði afgangs á þessu ári í ríkisbúskapnum, tekjuafganginn, sem hefur skapazt, annars vegar vegna algerlega óþarfra skattahækkana, sem framkvæmdar voru með lögum á síðasta Alþ., og hins vegar vegna óþarfs og óeðlilega aukins innflutnings á árinu, sem á rætur sínar í gengisfellingarótta og andúð á sparnaði í þeirri verðbólguspennu, sem ríkt hefur í landinu. Þetta fjármagn, sem er það eina, sem til greina getur komið, ef ekki á að samþykkja enn nýja skatta á þessu þingi, en því hefur hæstv. forsrh., að mér skilst, algerlega neitað, það er því aðeins til staðar, að alveg óvenjulegur afli hefur verið í síldveiðunum, að gengið hefur verið á gjaldeyrissjóðina með innflutningi, sem ekki stenzt miðað við samtíma gjaldeyrisöflun, og þannig fengið með tapi þjóðarbúsins og versnandi stöðu þess út á við. Hér er þess vegna um að ræða hæpna og einstæða uppsprettugreiðslugetu ríkissjóðs, sem hlyti að leiða til algerra vandræða og hruns, ef af slíkri ætti að ausa til langframa, og það því fremur sem engar líkur eru á, að þessi uppspretta verði til staðar ár eftir ár. Sú ráðabreytni er vitanlega fráleit, að halda útflutningsatvinnuvegunum gangandi með þeim hætti að eyða gjaldeyrisvarasjóðnum og reka gjaldeyrisviðskiptin með 100 millj. kr. halla eða þá að öðrum kosti með stórkostlegum halla ríkissjóðs. En annað þessara tveggja virðist mér, að verði að koma til, ef fjármagn á að fást til þess að gera fær þau bráðabirgðaúrræði, sem hæstv. ríkisstj. hefur á prjónunum. Ég held, að slík ráðsmennska hlyti að hefna sín illilega, þó að síðar yrði, og hefur sjaldan þótt góðri lukku að stýra, ef hliðstæðum aðferðum hefur verið beitt. En þetta byggist vafalaust á þeirri kenningu, að það geri minnst til, þó að syndaflóðið komi eftir minn dag, eins og forðum var sagt. En það er þó ekki alveg fyrir það að synja, að það úrræði ríkisstj. að hverfa að auknum styrkjum og niðurgreiðslum í eins konar endurgreiðsluformi á þeirri skattheimtu, sem hún hefur að undanförnu að ástæðulausu haft í frammi, það sýni, að það hvarfli að ríkisstj., að þensla ríkisbáknsins og skattheimtan eigi einhvern þátt í því, að undirstöðuatvinnuvegirnir eru nú að sligast undir þeim byrðum, sem stjórnarstefnan að þessu leyti hefur verið að klyfja þá með, bæði með beinum og ekki síður með óbeinum hætti. Annað þrautaráð hæstv. ríkisstj. er svo fólgið í þessu frv., sem hér er á ferðinni og er kallað frv. um heimild til verðstöðvunar. Nafnið gæti bent til þess, að hæstv. ríkisstj. væri að aukast skilningur á því, að verzlunin og milliliðirnir hefðu á undanförnum frelsisárum gerzt helzt til djarftækir til síns hluta af þjóðartekjunum, og það væri raunar sízt að undra. Ef betur er að gáð, sést þó fljótlega, að hér er ekki um að ræða endurheimt á neinu af því, sem milliliðirnir hafa tekið til sín umfram það, sem áður var, heldur eingöngu er um það að ræða og í bezta falli, að þar haldist óbreytt ástand. Það er sem sagt alls ekki hugmyndin með þessu frv. að taka verðlagningarkerfið, eins og það hefur verið að undanförnu, á nokkurn hátt til endurskoðunar. Verzlunin og milliliðirnir eiga að halda sínum hlut, eins og þeir hafa skammtað sér hann að mestu leyti á undanförnum árum og án afskipta hins opinbera. Verzlunin og milliliðirnir eiga að halda áfram að njóta til fulls þess gífurlega hækkaða álagningargrundvallar, sem orðið hefur með gengisbreytingunum, nokkuð hækkuðu verðlagi innflutnings og auk þess allri hinni beinu prósentuhækkun álagningar, sem er staðreynd, að hefur átt sér stað, bæði með samþykki verðlagsyfirvalda, að því er snertir þær vörutegundir, sem enn eiga að heita, að háðar séu verðlagsákvæðum, og einnig að því er áhrærir þær mörgu tegundir vöru og þjónustu, sem algerlega hafa verið gefnar frjálsar á síðustu árum. Því miður er okkar hagskýrslugerð ekki slík, að það sé mögulegt að segja með neinni nákvæmni til um, hve mikil sú fjármunatilfærsla er, sem átt hefur sér stað til verzlunarinnar og milliliðanna á frelsisárunum, svo brýnt rannsóknarefni sem það þó væri og vel framkvæmanlegt að mínu viti að vinna, ef áhugi og vilji væri fyrir hendi til þess. En hann hefur vissulega skort, og jafnvel einföldustu spurningum um þessa hluti, eins og t.d. þeim, sem ég beindi til hæstv. viðskmrh. á síðasta Alþ., er ekki svarað eða reynt að svara. En þrátt fyrir það eru ýmsar staðreyndir, sem liggja fyrir og sanna, að hér er um gífurlegar fjárhæðir að ræða, hundruð, ef ekki þúsund milljóna fjárflutning frá undirstöðuatvinnuvegunum, þeim atvinnuvegum, sem mæla fyrst og fremst kaup og kjör hins almenna manns í landinu, og til hinnar þjóðhagslega óarðbæru milliliðastarfsemi. Og ég ætla að nefna hér fáeinar staðreyndir um þetta efni. Í fyrsta lagi þá, að fjármyndun hefur verið langsamlega mest í verzluninni af öllum greinum þjóðarbúskaparins á síðustu árum. Miðað við fast verðlag og aukningu mannfjölda hefur fjármunamyndun í verzluninni verið að meðaltali 103% hærri 1960–1964 en árið 1959, og þá eru þær tölur bæði reiknaðar með mannfjölda og gert ráð fyrir föstu verðlagi. Það er sem sagt verðmætisaukningin á hvern mann, sem þarna er um að ræða. Þetta hlutfall er fjórfalt miðað við fiskveiðar og fiskiðnað, og engin önnur grein fjármunamyndunarinnar kemst nálægt því að vera hálfdrættingur á við verzlunina að þessu leyti. Á þessu tímabili, sem þessi viðmiðun mín er gerð, 1960–1964, uxu þjóðartekjur um 23.3% og meðalaukning fjárfestingar miðað við sömu viðmiðun og ég áður hafði var 7.8% á ári, og menn beri það saman við það, sem átt hefur sér stað í verzluninni. Og það segir vissulega sína sögu um það, hvar menn hafa haft bezta trú á því að ávaxta fé sitt og í hvaða rekstur menn hafa haft hug á að leggja á þessum árum. Mannfjöldaaukning í verzluninni hefur verið gífurleg á þessum árum. Árið 1959 var rúmlega 11% af virku vinnuafli þjóðarinnar talið bundið við verzlun og viðskipti. En nú er þessi tala komin upp í milli 14 og 15%. Þannig hefur verzluninni ekki nægt að taka til sín ámóta aukningu vinnuafls og fólksfjölguninni nemur, heldur allt að 30–40% vinnuaflsaukningarinnar að auki. Þetta sýnir auðvitað greinilega hvort tveggja: yfirburði verzlunarinnar umfram aðrar atvinnugreinar í því að geta boðið í vinnuaflið og einnig þá gífurlegu og óþörfu þenslu, sem átt hefur sér stað. Þetta sýnir líka þann algera skort á aukinni hagkvæmni í rekstri verzlunarinnar og hve fánýtt notagildi fjárfestingarinnar hefur verið þrátt fyrir hin ákjósanlegustu skilyrði. Þriðja staðreyndin, sem ég nefni og raunar skýrir hinar tvær fyrrnefndu að verulegu leyti, er fyrirliggjandi gögn um það, hvernig álagningarfrelsið hefur verið notað. Í hverju einasta tilfelli hefur álagningarfrelsið valdið stórkostlegum hækkunum álagningar, hvað heildsöluna snertir oft upp undir 300%, og það hefur venjulega gerzt mjög snögglega, og að því er smásöluna snertir hefur reynslan að vísu ekki verið eins slæm, en þar hefur þó iðulega verið um 200 eða allt að 200% álagningarhækkun að ræða. Ég veit, að um þetta eru til fullkomnar skýrslur hjá verðlagsnefnd og verðlagsstjóra, og ég kalla það hart að leggja þær skýrslur ekki á borðið fyrir alþm., þegar þeir eru að taka mikilvægar ákvarðanir í sambandi við verðlagsmálin, en það hefur ekki verið gert. Þessum gögnum, þessum upplýsingum er haldið leyndum vitandi vits, vegna þess að þær þola ekki að sjá dagsins ljós. Það þýðir þess vegna hvorki fyrir hæstv. ráðh. né aðra að koma hér og segja, að hér sé um eitthvert smáræði að tefla, sem raunar hafi ekkert að segja í okkar þjóðarbúskap. Það, sem milliliðirnir taka til sín, er svo gífurlegur hluti af arði þjóðarbúsins, að það getur ráðið algerum úrslitum bæði um hag undirstöðuatvinnugreinanna og um hag almennings, hvernig þeim málum er varið, og ég tel, að á því sé lítill vafi, að fjármunatilfærslan til verzlunar og milliliða sé einhver allra stærsta og mikilvægasta breytingin, sem hefur orðið í okkar efnahagskerfi á síðustu árum. Það getur vel verið gott og blessað að segja nú við verzlunina og milliliðina, að nú skuli þeir ekki ganga feti framar í því að auka sinn hlut, heldur skuli um takmarkaðan tíma stöðva frekari sókn þeirra. Og það er það, sem felst í þessu frv. í bezta falli, ef allar heimildir þess eru notaðar til hins ýtrasta. Það er óbreytt ástand. Ég held, að það sé alveg óhætt að fullyrða, að slíkt frv. eða slík lög sem hér er gert ráð fyrir að setja skera ekki fyrir rætur neinna meina í efnahagskerfinu, en eru hins vegar að öðrum þræði staðfesting og viðurkenning á því, að sá hlutur, sem milliliðirnir hafa sjálfir skammtað sér, sé ekki óhæfilega mikill, - yfirlýsing um, að hann skuli standa óbreyttur, án þess að nokkur endurskoðun verðmyndunarkerfisins komi til. Þriðja úrræði hæstv. ríkisstj. og það síðasta, sem raunar er nátengt hinum tveímur, sem ég nefndi, er svo það að reyna að halda kaupgjaldi óbreyttu. Það er ekki fjarri lagi að skilja svo túlkun ríkisstj., eins og hún er í aths. með þessu frv., að hún segi nánast við verkalýðshreyfinguna: Ef þið unið ekki óbreyttu kaupgjaldi, verður ekki heldur nein verðstöðvun, þá verður öllu sleppt lausu aftur. - Þetta staðfesti hæstv. forsrh. greinilega í ræðu sinni áðan og mun ekki í annarri ræðu, sem hann hefur haldið hér á hv. Alþingi, hafa kveðið svo fast að orði um þetta atriði. Notkun heimildanna væri algerlega háð því, sagði hæstv. forsrh., að engar kauphækkanir yrðu næstu mánuðina. Það má að vísu segja, að slík ummæli, hvort sem á að kalla þau hótanir eða einhverju öðru nafni, séu ekki alveg nýtt fyrirbrigði, heldur er hér um ofurlítið breytt viðlag að ræða við þann söng, sem atvinnurekendur og stjórnarvöld hafa yfirleitt sungið síðasta aldarfjórðunginn í sambandi við allar eða flestar kaupbreytingar. Slík ummæli, hótun eða hvað menn vilja kalla það munu þess vegna auðvitað ekki nú frekar en áður ráða neinum úrslitum um það, hvaða ákvarðanir eða aðgerðir koma til greina af hálfu verkalýðshreyfingarinnar við núverandi aðstæður. Það hlýtur fyrst og fremst að koma til, að tekið sé mið af hagsmunum almennings og af því, hvernig verkalýðshreyfingin getur stutt að hagkvæmri efnahagsþróun. Um kauphækkanir almennt vil ég í þessu sambandi segja það, að auðvitað eru þær hvorki trúaratriði fyrir mér eða fyrir neinum öðrum í verkalýðshreyfingunni né heldur eru þær nokkurt takmark í sjálfu sér. Þær eru aðeins leið, ég vil segja ein leið af fleiri hugsanlegum leiðum til þess að nálgast þau takmörk, sem verkalýðshreyfingin stefnir að með kjarabaráttu sinni og yfirleitt allri starfsemi sinni, - leið til þess, að láglaunafólk og aðrir þeir, sem miður eru settir í þjóðfélaginu, geti hlotið meira til að bíta og brenna, betri húsakost, meiri tómstundir og bætt menningarleg skilyrði, og ef það sannast, að unnt sé að ná eða nálgast þessi markmið eftir öðrum leiðum að einhverju eða öllu leyti en beinum launahækkunum, yrði sjálfsagt enginn fegnari því en verkalýðshreyfingin, og ég held, að samningsgerðir verkalýðshreyfingarinnar síðustu úrin a.m.k. sanni fullkomlega þann vilja samtakanna, með því að það hefur í ríkara mæli en áður verið reynt að fara einmitt slíkar kjarabótaleiðir. Og þó að það sé sannast mála, að margt hafi farið öðruvísi en æskilegt hefði verið, hvað verðlagsþróunina snertir í kjölfar þeirra samninga, vil ég ekki nú eða enn slá því föstu, að það hafi endanlega sannazt, að slíkar leiðir séu með öllu ófærar. En með þessu er þó engan veginn sagt, að verkalýðshreyfingin nú telji efni til að falla að meira eða minna leyti frá kröfum sínum um samningsbundnar kjarabætur. Þvert á móti eru nú flestar ástæður þannig vaxnar, að brýnni þörf en nokkurn tíma áður er á því að breyta kjarasamningum og reyna með því að tryggja hagsmuni vinnustéttanna, ekki sízt vegna þeirrar óvissu og öngþveitis, sem nú ríkir í efnahagsmálunum. Ef litið er á þróun kjaramála verkafólks síðustu 6–8 árin, ber þá staðreynd einna hæst, að samningsbundin laun fyrir eðlilegan vinnudag hafa lengst af verið á þessu tímabili lægri miðað við kaupmátt en við upphaf þess og stöðugt í meira ósamræmi við vöxt þjóðartekna. Óyggjandi tölur um þetta efni hef ég hér í höndum, tölur, sem ekki geta verið umdeilanlegar, vegna þess að þær eru byggðar á útreikningsaðferðum, sem fullt samkomulag hefur verið um milli aðila vinnumarkaðarins, og þær segja okkur, að í almennri vinnu Dagsbrúnarverkamanna sé kaupmáttur á vinnustund nú 97.7% af því, sem hann var 1959, í fiskvinnu, sem á þessu tímabili hefur hækkað um tvo taxtaflokka og er þess vegna nokkuð góður mælikvarði á þær greinar, sem hafa fengið verulega tilfærslu við samningsgerð, er kaupmáttur nú 100.3%, í hafnarvinnu, sem hefur hækkað um fjóra taxtaflokka og langmest af öllum starfsgreinum, er kaupmáttur tímakaupsins nú 105 á móti 100 1959. Þetta eru tölur, sem ekki verða að mínu viti vefengdar og sýna það alveg svart á hvítu, hvernig þróunin hefur verið, hvað þau laun áhrærir, sem bundin eru í kjarasamningum. Þetta er að vísu ekki tæmandi, en þessir þrír starfsgreinaflokkar eru áreiðanlega mjög táknandi fyrir þær breytingar, sem hafa orðið á kaupgjaldinu hjá almennu verkafólki síðustu árin. En þess ber líka að geta í sambandi við þetta, að svona gott hefur ástandið ekki verið lengst af þetta tímabil. Lengst af á viðreisnartímabilinu hefur verið um miklu lægri kaupmátt að ræða, og það er í raun og veru ekki fyrr en með júnísamkomulaginu, sem fer að marka fyrir bata í þessum efnum. En lægst hefur kaupmátturinn komizt eftir þeim útreikningsaðferðum, sem hér er beitt, niður í 84% af kaupmættinum 1959, en það var árið 1962. Þessar tölur held ég, að sanni og það svo að ekki verði um villzt, að kjarasamningar almenns verkafólks mæla verkafólki nálega ekkert af þeirri miklu þjóðarteknaaukningu, sem hefur orðið á þessum árum. Það, sem verkafólk hefur hlotið af þeirri aukningu, hefur verið fengið eftir öðrum leiðum. Það hefur verið fengið með auknum yfirvinnutekjum, með auknu vinnuálagi, með ýmsum ósamningsbundnum greiðslum og yfirborgunum, sem hafa þrifizt í skjóli þeirrar spennu, sem ríkt hefur á vinnumarkaðinum, og að einhverju litlu leyti hefur það fengizt fyrir aukinn hlut ákvæðisvinnu. En í gegnum hina almennu samninga, sem undir öllum venjulegum kringumstæðum ákveða kjörin, hefur ekki fengizt neitt af þeirri þjóðarteknaaukningu, sem orðið hefur. Sú aukning, sem verkafólk hefur fengíð á kaupmætti ráðstöfunartekna, byggist á þessum atriðum, sem ég nefndi, hún byggist m.a. á því, að verkafólk á Íslandi vinnur um 1/3 lengri vinnudag en þekkist annars staðar í Evrópu, hátt upp í 3 þús. vinnustundir á ári á móti kringum 2 þús., sem tíðkast í öðrum löndum, þ.e.a.s., að íslenzkt verkafólk fær því aðeins nokkurn hlut í auknum þjóðartekjum, að það leggi á sig vinnu, sem svarar að meðaltali allt að 5 mánaða aukavinnu á ári, og mörg dæmi eru til þess, að slík aukavinna svari til allt að 7 mánaða vinnu á ári auk vinnu allra hinna 12 mánaðanna. Það er svo vitað um yfirborganirnar, sem nokkuð tíðkast, a.m.k. hér á þéttbýlissvæðunum, að þær byggjast eingöngu á því, að það er yfirspenntur vinnumarkaður, sem við búum við, og um leið og þar verður breyting á, eru þær úr sögunni. Og það er í raun og veru um hvort tveggja þessara meginatriða, sem hafa fært verkafólki eitthvað af aukningu þjóðarteknanna, að segja, bæði hinn aukna vinnutíma, sem hefur orðið á þessu tímabili, og yfirborganirnar, að þær hætta að mæla verkafólki ráðstöfunartekjur, um leið og spennuna lægir. Fyrir þeim er engin trygging í samdráttarástandi, sem er alls ekki óhugsandi að geti orðið afleiðing af núverandi efnahagsástandi. Og þegar við hugleiðum þetta ásamt þeirri staðreynd, að verkafólk fær nú í dag aðeins um 60% tekna sinna með dagvinnunni, þó að yfirborganir séu þar með taldar, þá fæst ekki nema um 60% af atvinnutekjunum með venjulegri dagvinnu, og a! því verður auðsætt, hve gífurleg sú tekjuskerðing gæti orðið að óbreyttum kjarasamningum, ef til samdráttar í atvinnulífinu kæmi, og jafnvel þótt ekki væri nema eitthvað skipti um á vinnumarkaðinum og hann yrði ekki jafnyfirspenntur og hann er í dag. Ég tel ekki neinn vafa á því, að í þeim samningum, sem nú hljóta að standa fyrir dyrum á milli verkalýðshreyfingarinnar og ríkisstj., því að ég tel, að raunar hafi hún með þeim ákvörðunum, sem eru í þessu frv., tekið samningsréttinn í sínar hendur af hálfu atvinnurekenda, - og ég harma það í sjálfu sér ekki, það er ekki víst, að það sé neitt verra að semja við hana en atvinnurekendur, - þá hlýtur það að vera ein meginkrafa verkalýðssamtakanna að brúa a.m.k. að verulegu leyti það bil, sem nú er orðið á milli samningsbundinna launa og þeirra tekna, sem a.m.k. verulegur hluti verkalýðsstéttarinnar getur, miðað við núverandi ástand, aflað sér með óhæfilegum vinnutíma og ósamningsbundnum yfirborgunum. En til þess að þetta gæti hugsanlega tekizt, þarf auðvitað margt að koma til, og ég tel hvorki stað né stund til þess að rekja það ýtarlega. Þar þyrfti ekki sízt að koma til aukið samstarf ríkisstj., atvinnurekenda og verkalýðshreyfingarinnar um stórfellda styttingu vinnutímans án tekjuskerðingar, lög um vinnuvernd, ásamt samningum við atvinnurekendur um raunverulega styttingu vinnutímans með óbreyttum launum og um yfirfærslu tekna, sem nú er aflað með yfirvinnu yfir á daglaun, t.d. með svipuðum hætti og reynt var í litlum mæli í júnísamkomulaginu 1964. Og síðast, en ekki sízt þarf að vinna að því skipulega að gerbreyta rekstrarfyrirkomulagi og vinnutilhögun fyrirtækja til þess að gera hina óhjákvæmilegu styttingu vinnutímans mögulega og til þess að koma í veg fyrir, að hún valdi fyrirtækjunum og atvinnuvegunum meiri tilkostnaði en þeir fá undir risið, og til þess eru áreiðanlega fullir möguleikar, ef rétt er að staðið. Og ég tel það alls ekki óhjákvæmilegt, að a.m.k. verulegt átak í þessum efnum þyrfti undir öllum kringumstæðum og að öllu leyti að þýða aukinn tilkostnað atvinnuveganna, því að það er áreiðanlegt, að núverandi fyrirkomulag í þessum efnum veldur þeim einnig mörgum hverjum miklum skaða, en ekki ávinningi. En það má raunar segja svipað um fleiri af þeim kjarabótaleiðum, sem koma til greina við kaupbreytingar, að það þarf ekki að vera undir öllum kringumstæðum um að ræða beinlínis, að lagðar séu óhæfilegar byrðir á atvinnuvegina. En á það þarf að reyna að mínu viti og það alveg á næstunni, hvort ríkisstj. og atvinnurekendur vilja opna einhverjar slíkar leiðir í sambandi við samningamálin. En þar vil ég þó taka það skýrt fram, að ég útiloka ekki heldur kauphækkunarleiðina að einhverju leyti a.m.k. En hvort þetta tekst, fer svo að sjálfsögðu ákaflega mikið eftir því, hvernig tekið verður á sjálfum verðlagsmálunum, hvort þar koma til róttækari og árangursríkari aðgerðir en hægt er að vonast eftir, eftir að hafa séð þetta frv., sem hér er á ferðinni. Ég vil segja það að lokum, að ef það er ærleg meining hæstv. ríkisstj. að reyna að opna leiðir til þess, að verkalýðshreyfingin eigi einhverra annarra kosta völ til þess að nálgast markmið sín í kjarabaráttunni en þá aðferð að hækka launin að krónutölu, og þá leið hlýtur hún að fara, ef aðrar reynast ófærar eða eru gerðar ófærar, þá verður hún að taka bæði verðlagsmálin og efnahagsmálin í heild öðrum tökum en nú er gert og heldur en þetta frv. gerir ráð fyrir, nota aðrar aðferðir en hún fyrirhugar í þeim vanda, sem bæði höfuðatvinnugreinarnar og launastéttirnar standa nú frammi fyrir, fyrst og fremst vegna verðbólguþróunarinnar, sem geisað hefur í landinu undanfarin ár og er staðreynd, sem ekki verður haggað, hvort sem karpað er um það á einn eða annan veg, hverjar ástæður liggi til hennar. Hvað meðferð verðlagsmálanna snertir, hefur það verið og er skoðun okkar í verkalýðshreyfingunni, að það sé óhjákvæmilegt, ef verðlagið á ekki að fara úr skorðum og verðbólgan að geisa áfram, að fylgja þar verðhömlunarstefnu, því sem ég vildi kalla verðhömlunarstefnu, og sporna við því eftir mætti, að grundvöllurinn fyrir útflutningsatvinnuvegunum riði til falls vegna verðþenslunnar, þannig að þeir geti mælt með eðlilegum hætti til verkafólks þann hlut, sem því ber af þjóðartekjunum og þjóðarframleiðslunni. Til þess að þetta sé unnt teljum við, að þurfi að vera starfandi virkt verðlagseftirlit og mjög víðtækt vald til þess að ákveða af opinberri hálfu hámarksverð á vörum og margs konar þjónustu. Um þetta efni höfum við Alþb.-menn flutt frv. bæði á þessu þingi og á fyrri þingum hér á hv. Alþingi. Ég held, að þróun verðlagsmélanna hafi líka sannað, að kenningarnar um, að frjáls samkeppni skipi verðmyndunarmálunum á farsælan veg, - ég held, að hún hafi sýnt gjaldþrot sitt og sé að gera það m.a. með flutningi þessa frv. af hendi þeirrar ríkisstj:, sem boðað hefur frelsið sem allra meina bót í þessum efnum. En því þá ekki að viðurkenna þetta til fulls og fara að ráðum okkar Alþb.-manna og gera verðlagsnefndina og verðlagseftirlitið að raunverulegu verðhömlunartæki, ekki bara um stundarsakir, heldur varanlega? Þó að núverandi hæstv. ríkisstj. þurfi kannske ekki að lifa lengur en til næsta sumars eða næsta hausts, þá þurfa undirstöðuatvinnuvegirnir í þjóðfélaginu og verkafólkið í landinu að lifa lengur. En þetta frv. tekur ekki þannig á þessum málum, og í raun og veru er hæstv. ríkisstj. enn að berja höfðinu við steininn að nokkru leyti með því að lýsa því yfir, að hér sé eingöngu um bráðabirgðaúrræði að ræða, að því leyti sem þetta frv. kynni að leiða til einhverrar verðhömlunar, frelsið sé eftir sem áður meginstefnan, sem eigi að sigla eftir, og það eigi að taka upp aftur að haustnóttum á næsta ári. Hér er því miður ekki um það að ræða, að það sé um neina varanlega stefnubreytingu að ræða hjá ríkisstj. þrátt fyrir reynsluna á undanförnum árum, né heldur er um það að ræða, að tjaldað sé lengur en til einnar nætur. Bæði þetta frv. og aðrar þær fyrirætlanir, sem eru á döfinni í sambandi við það, benda hins vegar því miður til þess, að hér sé fyrst og fremst verið að hugsa um að fleyta vandamálunum á undan sér í stuttan tíma án þess að leysa þau, fleyta þeim á sýndarmennsku og algerum bráðabirgðakrafti við efnahagskerfi, sem er komið að fótum fram og hver ábyrg ríkisstj., sem ætlar að ráða í landinu, hlýtur að taka til gagngerðrar endurskoðunar.



Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður, 4. þm. Norðurl. e., sagði, að ég hefði verið hér með eitthvað, sem deila mætti um, hvort væru hótanir í garð verkalýðshreyfingarinnar eða ekki, og kveðið fastara að orði um forsendur fyrir beitingu þessa frv. en áður. Mér vitanlega sagði ég ekki annað efnislega en það, sem stendur í aths. um frv., að beiting þeirra heimilda, sem ríkisstj. á að veita skv. frv., byggist á þeirri forsendu, að eigi verði kauphækkanir, er geri verðstöðvun óframkvæmanlega.  Um afstöðu til verkalýðshreyfingarinnar að öðru leyti og þátt eða hlut verkalýðsins í tekjuaukningu síðustu ára, þá hygg ég, að ekki verði um það deilt, það sé óhagganlegt, að launastéttirnar og þar með verkalýðurinn hafi fengið á því tímabili, sem nú er um að ræða, fyllilega sinn hlut af vexti þjóðartekna. Menn geta deilt um það, hvort hann sé of lítill eða mikill í heild, en það hefur ekki verið á þær stéttir hallað á þessu tímabili. Hitt er þó vafalaust rétt og óumdeilanlegt, sem hv. þm. sagði varðandi það, að kaupmáttur tímakaups hjá vissum stéttum lækkaði um hríð, við getum sagt úr hófi fram. En hvað sem öðru líður er það alveg víst og var enda játað af hv. þm., að mikil leiðrétting og alger stefnubreyting varð í þeim efnum við júnísamkomulagið, þannig að nú horfir allt öðruvísi við í því efni en áður var. Um væntanlega samninga skal ég að öðru leyti ekki ræða nú. Ég vil einungis taka það fram, að það er alger misskilningur, að ríkisstj. ætli að taka samninga í sínar hendur eða þetta frv. sé vitni þess. Auðvitað eru aðilar frjálsir að sínum samningum. Hitt vitum við hv. síðasti ræðumaður báðir af eigin reynslu, að án atbeina ríkisstj. hefðu almennir kaupsamningar vafalaust ekki komizt á nú hin síðustu árin, og ég geri ráð fyrir því, að hvort sem ríkisstj. vill eða vill ekki, muni það ekki breytast í bráðri svipan. Þá talaði hv. þm. um, að haldið væri upplýsingum fyrir þm. varðandi hækkaða álagningu. Mér er það ekki kunnugt, að neinum slíkum upplýsingum sé haldið fyrir hv. þm. Ég óska eftir því, að þeir fái öll þau gögn, sem fyrir hendi eru, og mér hefur virzt, að einmitt flokksbræður hv. þm. - eða bandalagsbræður eða hvað við eigum að kalla þá - hafi haft ýmis gögn um þau efni undir höndum. En ég hygg, að hv. þm. leiðrétti mig strax, ef ég misskil það, sem hér er á ferðum, að einmitt eftir minni till. hafi á s.l. vori verið sett af stað athugun á því, hverjar væru orsakir eða skýringar á þeim verðhækkunum, sem orðið hefðu á síðustu 2–3 árum. Þetta starf var unnið að nokkru leyti, en ekki að fullu, og einmitt þegar viðræður voru teknar upp aftur milli verkalýðshreyfingarinnar og ríkisstj. nú í haust, kom það glögglega fram af hálfu fulltrúa verkalýðshreyfingarinnar, að þeir óskuðu ekki eftir, að þessari athugun væri haldið áfram. Þeir sögðu, að þeir hefðu aldrei óskað eftir þessu og það hefði í sjálfu sér ekki þýðingu frá þeirra sjónarmiði að lengra væri haldið í þeim efnum. Ef um er að ræða aðra athugun en þessa, þá bið ég afsökunar, en ég hef skilið, að þarna væri samhengi á milli. Og einmitt af þessum sökum hefur, að því er ég held, þessari athugun aldrei verið lokið. Ástæðan til þess, að ég taldi ekki frekari ástæðu til þess að fara út í þessa sálma, er, að bæði skv. gögnum, sem hafa komið frá kjararannsóknarnefnd, og þeim gögnum, sem liggja fyrir í skýrslu Efnahagsstofnunar til Hagráðs, eru svo miklar upplýsingar um þetta fyrir hendi, að það á að vera hægt að átta sig á þessu í stórum dráttum. Hitt er svo annað mál, að það eru ekki gögn fyrir hendi um það, hvað verzlunin hafi fengið í sinn hlut úr þjóðarbúinu. Ég er fyllilega fús til þess, ef hv. þm. kemur með sínar óskir um það, hvernig þeirri rannsókn eigi að vera háttað, að taka það til athugunar að láta rannsókn fara fram. Ég vil ekki gefa bindandi loforð um það, fyrr en mér er ljóst, hvað fyrir hv. þm. vakir. Mér er það ekki ljóst af því, sem hann enn hefur sagt. Og ég legg áherzlu á, að það eitt að koma með tölur, sem sýna hækkaða álagningu um svo og svo mikinn hluta, segir ekki, að varan hafi hækkað. Það getur verið, að það hafi hækkað vöruna, en það þarf ekki að vera, og við vitum, að af hálfu verzlunarinnar er því staðfastlega haldið fram, að verðlagskerfið í því formi, sem það hefur verið fram á þennan dag, ýti undir óhagkvæm innkaup. Þetta er atriði, sem rannsaka þarf og ég hef síður en svo á móti, að gengið sé úr skugga um. En þá verðum við einnig, þegar við tölum um hugsanlegan gróða verzlunarinnar, að athuga, hvaða upplýsingar við höfum um hag verzlunarfyrirtækja í landinu. Hefur sú verzlun, sem opinberar skýrslur nokkurn veginn ná til eða almenningur hefur frjálsan aðgang að því að kynna sér a.m.k. að verulegu leyti, hefur hún verið rekin með þeim ágóða, sem ætla mætti eftir tali þessa hv. þm., og á ég þá einkanlega við kaupfélögin og Samband Ísl. samvinnufélaga? Um þetta hefur verið talað áður hér á þinginu. En þá segir hv. þm.: Aðstreymi fólks í verzlunina sýnir, að þar hefur verið mikinn gróða að fá. En einnig um þetta vantar fullnægjandi upplýsingar, vegna þess að það er ekkert sérstakt íslenzkt fyrirbæri, heldur allsherjarfyrirbæri, að þeim fer stöðugt fjölgandi í öllum þjóðfélögum, sem fara úr, ef svo má segja, frumatvinnuvegum í ýmsar þjónustugreinar. Ég hygg, að þær tölur, sem hér hafa verið birtar um þjónustugreinarnar, hafi verið teknar og meira og minna gengið út frá því, að þar hlyti allt að hafa farið í þá beinu verzlun, en það sanna þessar tölur ekki til hlítar. Eins er það, að þó að fjármagnsaukning og fjárfesting hafi verið mikil í verzlun, þá vitum við það ofur vel, a.m.k. Reykvíkingar, að hér hafði verið legið á framkvæmdum verzlunarinnar. Það beinlínis vantaði fyrir hana starfshýsi hér í Reykjavík. Þess vegna var það mjög eðlilegt og ég vil segja með öllu óhjákvæmilegt, að þegar frjálsræði var gefið í þeim efnum, yrði þar um töluverðan vöxt í byrjun að ræða. Þannig hlýtur ætíð að verða, eftir að höft hafa verið á höfð og frjálsræði skyndilega er veitt. Enda voru skýrslur til, sem sýndu, að það var of lítið af slíku starfshýsi miðað við starfræksluna í bænum þegar fyrir. Og ef við fórum um landið og bárum saman framkvæmdir þar við það, sem gert hafði verið í Reykjavík, var ekki um það að villast, að þarna hafði Reykjavík með réttu eða röngu orðið út undan. Og það er ekki heldur hægt að segja, að það hafi verið staðið á móti eða hindraður eðlilegur vöxtur atvinnutækja í þessu landi undanfarin ár. Það liggur fyrir, að raunveruleg eignaaukning í atvinnutækjum í heild er á nokkurra ára tímabili, þ.e. frá árslokum 1958 til 1965, um 50%. Slík aukning er meiri en nokkru sinni fyrr á sambærilegum tíma. Það hefur vissulega orðið mjög stórkostleg aukning á atvinnutækjum. Segja má, að það sé sumpart einhliða varðandi síldarbáta, síldarbræðslur og ýmislegt þess háttar, sem megináherzla hefur verið lögð á. En það hefur einnig átt sér stað stórkostleg uppbygging í hraðfrystiiðnaðinum á þessu ári, í skipaeign landsmanna í heild, í flugvélum, í flutningatækjum og ýmsu öðru, sem bæði tölur sýna og menn geta áttað sig á með því að skoða sjálfir það, sem fyrir augun ber. Það er einnig rangt eða misskilningur hjá hv. þm., að það hafi orðið mjög óeðlileg sveifla til hins verra í innflutningi á þessu ári. Það er að vísu rétt, að það mun eitthvað draga úr gjaldeyriseign þjóðarinnar, en hagfræðingar hafa talið og hafa sagt undanfarin missiri, að þeir teldu æskilegra fyrir efnahagsþróunina í landinu, að á þrýstingnum inn á við yrði létt með eitthvað auknum innflutningi. Nú vill þetta oft fara nokkuð úr hömlum og verða með öðrum hætti en ráðgert hefur verið. En fróðir menn hafa síður en svo talið þetta ógæfu. Og við verðum einnig að líta á, að þær sveiflur, sem á þessu ári hafa orðið í þessu efni, eru óvenjulegar vegna þess, hversu a.m.k. frá miðju ári fram til allra síðustu mánaða hefur verið staðið á móti útflutningi framleiðsluvörunnar, til þess að hún þyrfti ekki að lenda í því yfirvofandi eða á skollna verðfalli, sem fyrir höndum var. Við skulum ekki deila um það, að verðbólgan skapar örðugleika, og við skulum ekki heldur fara að karpa um það núna, hverjum verðbólgan er að kenna. En staðreynd er engu að síður, þrátt fyrir alla þá örðugleika, sem verðbólgan skapar, að það er nú sú aðsteðjandi verðlækkun, ég segi: aðsteðjandi verðlækkun á framleiðsluvörum hraðfrystihúsanna, sem skapar þá örðugleika, sem þetta frv. er ætlað til að mæta. Fram hjá þeirri staðreynd komast menn ekki með nokkru móti. Ég get tekið undir margt af því, sem hv. 3. þm. Norðurl. v. sagði um það efni, að það er með öllu óvíst, hversu það verðfall er alvarlegt, sem þar er um að ræða, og í raun og veru samþykkti hv. síðasti ræðumaður það einnig. En auðvitað skapar verðhækkun innanlands sinn vanda. En ég þori að fullyrða, að þrátt fyrir þær verðhækkanir mundu hraðfrystihúsin enn í dag standa sig skaplega og geta bjargað sér, ef ekki kæmi þessi verðlækkun utan frá, sem þau nú óttast og hafa gert almenningi grein fyrir. Annað höfuðvandamálið þar er, eins og líka glögglega kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, 4. þm. Norðurl. e., efnivöruskorturinn. Hv. þm. sagði alveg réttilega: Í vandræðum eru þau hraðfrystihús, sem ekki hafa endurnýjað sig, - eða hann orðaði það víst þannig, að þau standa sig sæmilega enn, þau sem hafa endurnýjað sig eða notað sér tækniframfarir og hafa sérstöðu um öflun hráefnis. Vandræðin eru, ef húsin eru aftur úr um endurnýjun, um tækniframfarir og ef þau hafa ekki hráefni. Þetta er það, sem erfiðleikana skapar. Og það verður að líta alveg raunsætt á það mál, hvaða ástæður það eru, sem skapa örðugleikana um öflun hráefnis, efnivöru, sem ég vildi kalla. Er hægt að bæta úr því með verðhækkunum einum á fiskinum? Eða eru það aðrar orsakir, sumpart óviðráðanlegar og sumpart viðráðanlegar? Við þekktum þennan efnivöruskort, ef svo má segja, varðandi síldveiðar í áratug eða áratugi. Þá datt engum í hug, að hægt væri að bæta úr þeim vandræðum með því að hækka verðið á síldinni til sjómanna og útgerðarmanna. Menn gerðu sér grein fyrir, að þarna var um annars lags fyrirbæri að ræða en hægt væri að ráða við með einum saman verðákvörðunum. Verðákvarðanir hafa vissulega sína þýðingu, en þarna eru fleiri og önnur veigameiri atriði, sem einnig koma til athugunar og verður að skoða til hlítar, áður en þetta mál er til lykta leitt. Þess vegna er hér sannarlega um flókið vandamál að ræða og vandamál, sem er utan við og annars eðlis en sú efnahagsstefna, sem við fylgjum á hverjum tíma. Það er vandamál engu að síður, sem hlýtur að valda mönnum miklum áhyggjum og verður að reyna að ráða til lykta með sem víðtækustu samkomulagi og athugun allra aðstæðna. En hv. þm. Norðurl. v., 3. þm. þess kjördæmis, spurði mig: Hvað hyggst stjórnin gera í því vandamáli, sem nú steðjar að varðandi hraðfrystihúsin og bátaflotann? Eftir landsins lögum á nú innan tíðar að ákveða fiskverðið, og mér skilst, að allir séu sammála um, að í nánum tengslum við ákvörðun fiskverðs verði framtíð og starf hraðfrystihúsanna. Þarna vakna upp ýmis önnur vandamál, sem verður að skoða nú á næstu vikum og kanna til hlítar. Þetta er mér alveg ljóst. Fyrr en þau mál eru könnuð til hlítar og búið að skoða allar hliðar á þeim, verður ekki sagt, hversu vandamálið er alvarlegt. Ég tek undir það, sem báðir þm. sögðu, að það er með öllu óljóst, hvert verð hraðfrystihúsin fá á næsta ári, og ég þori að fullyrða og tek undir það, sem þeir segja, að hraðfrystihúsin hafa staðið sig vel fram á þetta ár. Og ég vil segja, að þegar þeirra hagur er skoðaður í heild á þessu ári, er hann betri í heild en ráðgert var, þegar fiskverðið var ákveðið um síðustu áramót. Og það sýnir, að það, sem nú er að, er annars eðlis en sú efnahagsstefna, sem við að öðru leyti getum deilt um og okkur kemur ekki saman um. Það er engin nýjung. En við skulum þá ekki heldur láta hana valda því, sem hún veldur ekki, ekki fela í þrætu um hana öll okkar vandamál, sem ráða þarf fram úr í okkar þjóðfélagi. Varðandi ræðu hv. 3. þm. Norðurl. v. að öðru leyti verð ég að segja það, að hún var málefnaleg. Hann kom þar inn á mörg atriði, sem eru íhugunarverð. Hún var mjög annars eðlis en það hjal, sem hans flokksbræður höfðu í Nd., fyrir utan formann flokksins, sem talaði um málið alvarlega. Hinir voru þar meira og minna að leika sér og gera að gamni sínu. Ég veit ekki, hvort það er vegna þess, að hv. þm. er ekki eins gamansamur og hans góðu og virðulegu samþm., en hann talaði um málið í allt öðrum anda. Hann vildi hins vegar gera lítið úr þessu frv., að það hefði mikla þýðingu. Ég skal ekki fara að deila við hann um það. Það á eftir að koma í ljós, hvaða þýðingu frv. hefur. En sjálfur kom hann með rök, sem alveg sýna glögglega muninn á þessu frv. og þeim heimildum, sem nú eru fyrir hendi. Hann sagðist mundu hafa verið með frv. eins og það var lagt fram í fyrstu, meðan ríkisstj. átti ekki að fá þessi mál til úrslitaákvörðunar. En hann segir: Eftir það, að þetta er komið í hendur ríkisstj., verð ég a.m.k. ekki með í málinu. En samkv. gildandi löggjöf er það ekki í höndum ríkisstj. Verðlagsnefndin er, hvað sem hver segir, formlega sjálfstæð stofnun. Sex manna nefnd er sjálfstæð stofnun. Verðlagsnefnd sjávarútvegsins er sjálfstæð stofnun. Það koma nokkrir fleiri aðilar þarna til, sem minni áhrif hafa. Við teljum, að það sé nauðsynlegt, að nú, þegar sérstakur vandi steðjar að, sé yfirákvörðunarvald í höndum eins aðila, sem úrslitavaldið hafi. Þess vegna hefur það úrslitaþýðingu, að ríkisstj. bæði fær heimildina til að ákveða verðstöðvun og einnig að fylgjast með því, að samræmis sé gætt í ákvörðunum þessara mismunandi aðila. Hvort tveggja þetta heyrir saman og er fyllilega eðlilegt. Í minna mæli vildi hv. þm,. láta stuðning sinn við frv. velta á nokkrum hluta af þeim ríkisafskiptum, sem hér koma til greina. En hv. þm, skilur það væntanlega, að úr því að hann leggur á sína hlið svona mikið upp úr afskiptum ríkisstj., þá telur hún sjálf það skipta miklu máli, að hún hafi umsvifalaust þetta verðstöðvunarvald eða hvað við viljum kalla það í sinni hendi. Ég legg áherzlu á, að hér er um mál annars eðlis að ræða en venjulegt verðlagseftirlit, eins og raunar hv. þm. Norðurl. e. einnig viðurkenndi. Og þess vegna er það misskilningur hjá hv. þm., að það þurfi ákaflega mikið bákn til þess að fylgja þessari löggjöf eftir. Henni verður ekki fylgt eftir, nema því aðeins að almenningur vilji fylgja henni eftir, og það er einfalt ákvörðunarefni fyrir almenning að átta sig á: Hefur verðlagið hækkað eða verðlagið hækkað ekki? Ef það hefur hækkað, getur hann snúið sér til verðlagsnefndar eða til lögreglustjóra á staðnum og kært aðila. Auðvitað þurfa opinberir aðilar einnig að fylgjast með. En venjulega hefur venjulegur borgari engin skilyrði til þess að dæma um það, hvort verðlagsákvörðun hjá kaupmanni er í samræmi við verðlagsákvörðun hjá n. Hitt er alveg einfalt atriði fyrir hann að gera sér grein fyrir, hvort þarna er um að ræða hækkun frá því, sem áður hefur verið, eða ekki. Hitt er ég svo einnig þessum hv. þm. sammála um, að ég hef mjög takmarkaða trú almennt á verðlagseftirliti. Ég trúi einungis á þetta sem, ef svo má segja, eins konar neyðarráðstöfun, sem grípa megi og eigi til, þegar sérstaklega stendur á, en hafi ekki mikla frambúðarþýðingu. Hv. þm. setti á ýmsa vegu út á einstök atriði frv. og taldi það ekki mikils virði, að það væri sniðið að því leyti, sem hann setti út á, eftir l. frá 1956, þau hefðu að ýmsu leyti verið gölluð. Ég vil þó vekja athygli á því, að þau voru ekki gallaðri en svo, að allir þm. greiddu atkv. með þeim eða a.m.k. enginn atkv. á móti, og ég sé ekki, að það hafi verið ein einasta brtt. flutt við neitt ákvæði þeirra, meðan á meðferð þingsins stóð, svo að óánægjan hefur ekki verið ákaflega rík þá. Hitt er svo alveg rétt hjá hv. þm., að þótt við gerum okkur það til gamans stundum að vitna í það, sem hinn sagði fyrir 10 árum eða svo, þá hefur þetta ekki mjög mikla þýðingu. Það verður að meta hvert mál eftir aðstæðum hverju sinni, og varhugavert fordæmi er varhugavert fordæmi, og ég kann að hafa gert mig sekan um varhugaverða hluti, eins og flokksbræður hv. þm. um varhugaverðan hlut þarna. Þetta hefur ekki neina úrslitaþýðingu. Það verður allt að breytast með breyttum tíma og metast eftir aðstæðum þá og þá. Við teljum, að þetta frv. hafi þýðingu nú og geti komið að verulegu gagni. Um, að það svipti launþega eða tilteknar stéttir rétti, er það að vísu rétt, sem hv. þm. sagði, að formlega mundi ákvörðun fiskverðs komin undir ríkisstj. samkv. þessum l. Ég skil þau þannig eins og hann. En meðan fiskverð er ákveðið að einhverju leyti, meira eða minna leyti, með greiðslum úr ríkissjóði, er auðvitað ætíð haft samráð við ríkisstj., áður en endanleg ákvörðun er um það tekin. Það er ekki mikil efnisbreyting frá því, sem verið hefur. Varðandi bændur vil ég taka það berum orðum fram, að stjórn eða fulltrúar úr stjórn Stéttarsambands bænda skrifuðu ríkisstj. um skilning sinn á þessum l., og þeir fengu það svar, að við skildum l. á þann veg, sem þeir gerðu, og ég hef ekki heyrt annað en þeir hafi verið ánægðir með þá lausn málsins. Um aðfinnslu hans við 2. gr., þá er ég sízt á móti því, að hún verði betur athuguð. En ég vil einungis benda á, að hún er að mínu viti miðuð við það, að aðili, sem hefur gert sig sekan um verðhækkun, frá því að frv. er lagt fram og þangað til það er staðfest, verði að endurgreiða og koma málinu þannig í samt horf: Ég geri ráð fyrir, að slíks sé ekki hægt að krefjast um þennan hálfa mánuð, sem er þarna á undan, þá verði einungis að miða við, að verðið verði lækkað, frá því að l. taka gildi, vegna þess að aðili vissi ekki, þegar hann ákvað, að þetta ákvæði mundi koma.

Hvaða gagn er þá að því í frv.?

Jú, það er viðmiðunarákvæði. Það getur verið, að verðið hafi verið hækkað á tímabilinu, og þó að hann þurfi ekki að endurgreiða það, sem á milli ber, þá verður hann, frá því að l. taka gildi, að una því verðlagi, sem var hinn 15. nóv. Formlega er þetta svona. Hvort það hefur mikla efnislega þýðingu, skal ég ekki segja. Við töldum rétt samkv. fram kominni brtt. að fara eftir því, sem fordæmið frá 1956 sýndi, og skaða hygg ég, að þetta geti ekki gert. Það á, eins og ég segi, eftir að sýna sig, hvaða þýðingu þessi löggjöf hefur. Ég skal þess vegna ekki fjölyrða meira um það á þessu stigi. Ég tek það enn fram, að það er eftir að leysa vandamál um áramótin. Það er út af fyrir sig rétt, sem hv. 3. þm. Norðurl. v. sagði, það er hugsanlegt, að þá verði einhverjar þær verðbreytingar, sem geri framkvæmd verðstöðvunar ákaflega örðuga. Það er hugsanlegt, að þá neyðist menn til að leggja á einhverja skatta til þess að standa á móti, ef menn verða að hækka uppbætur, þó að það þurfi ekki að hækka skatta til þess að standa undir þeim uppbótum, sem þegar hafa verið ákveðnar. Um þetta höfum við haft fullan fyrirvara, frá því að frv. var lagt fram. Þetta verður að skoðast, þegar þar að kemur. En vitanlega verður að reyna að haga því þannig, að þær ákvarðanir, sem þá verða teknar, brjóti ekki í bága við þann tilgang, sem ég hygg að allir játi að stefni í rétta átt, þótt deilt sé um, hvort honum verði náð.