Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sigurður Sigurðsson; framsögumaður meirihluta neðri deildar: Það hefur orðið ágreiningur milli efri og neðri deildar, að því er snertir 18. gr. Hún ákvað upprunalega, þá er frv. kom frá efri deild, að jörð mætti taka eignarnámi handa áveitufjelagi, ef hvorki landsdrottinn nje leiguliði vildu greiða kostnað við áveitu samkv. 17. gr. Þessu var breytt hjer í neðri deild, eignarnámsheilmidin numin burt, en lögtaksheimild sett í staðinn, þá er hvorki leiguliði nje landsdrottinn vildu leggja fram áveitukostnaðinn. Frv. var svo endursent efri deild. Hún setti svo 18. gr. í upprunalegu gervi sínu aftur í frv., en þá er það öðru sinni kom til neðri deildar, var greininni aftur breytt, lögtaksheimild sett í stað eignarnámsheimildar, eins og nú er ákveðið í frv. Meiri hlutinn í neðri deild er með öðrum orðum hræddur við að lögleiða eignarnámsheimild, enda þótt hún sje til í sumum lögum, t. d. fossalögunum, og þótt það sje vitanlegt, að eignarnámsheimild riðji sjer smátt og smátt hvarvetna til rúms í löggjöf þjóðanna, Nýlega las jeg í útlendu tímariti, að nú væri háð hörð barátta í í Englandi um heimild til eignarnáms á stóreignum og stórbýlum í því skyni, að skifta þeim niður í grasbýli. Stóreignamennirnir berjast vitanlega á móti þessu af hinu mesta ofurkappi, en fjármálaráðherra Breta og fleiri góðir menn. fylgja þess konar heimildarlögum fast fram. Í Noregi eru þesskonar lög til, þó að jeg muni ekki nú að tilgreina þau. Þetta er ekki, hvorki hjer nje annarstaðar, neitt nýmæli í löggjöfmni. Meiri hluti landbúnaðarnefndar var Iíka á því, að rjett væri að veita hana. Það virðist og meinlaust og engin hætta á, að ákvæðið yrði misbrúkað. Þess verður að gæta, að þessari heimild yrði ekki beitt, nema þegar um stór fyrirtæki og lögmætar samþyktir til áveituframkv æmda er að ræða. Í öðru lagi fæ jeg ekki sjeð, að lögtaksheimild 18. gr., eins og hún er nú, sje mýkri njé mildari. Lögtaksrjettur gengur alt af nærri eignarrjetti manna, og mjer þykir lögtak einlægt óviðfeldið, og hvorki betra nje vægara en eignarnám. Það er ekki ástæða til að fjölyrða um þetta. Jeg býst við, að allir hv. þm. sjeu ráðnir í, hvernig þeir ætli að greiða atkvæði. En jeg vil samt mæla hið bezta með því, að brtill. verði samþykt. Jeg skal minna á, að hjer á landi ríður mjög á því, að fá sem fyrst lög eða lagafyrirmæli að því, er snertir samáveitur og vatnsveitingar yfir höfuð. Um þetta efni eru engin lög til hjer á landi, nema ef vera kynni gömul ákvæði þar að lútandi í Grágas eða Jónsbók, sem þá eru gleymd almenningi, úrelt og tekin að firnast. Hins vegar mjög mikil nauðsyn á slíkum lögum sem þessum. Það væri því illa farið, ef það auðnaðist ekki, að afgreiða þetta frumvarp frá þinginu sem lög.

Bjarni Jónsson frá Vogi, framsögnmaður minnihluta neðri deildar: Það má vel takast, að afgreiða þetta mál frá þinginu, og beinasti vegurinn til þess, er að brtill. á þgskj. 706 verði tekin aftur. Hún er ekki mikilvæg málinu, sem frv. á að gagna, en ef hún verður samþykt, geta þeir ekki veitt frv. fylgi sitt, sem ekki láta sig engu skifta, hvort eignarjetturinn er vettugi virtur í Iöggjöf landsins eða ekki. Það eru til önnur ráð eins örugg að ná sama marki og eignarnámsheimildin; þau er ekki eru eins nærgöngul við eignarrjett manna og hún, og það er að taka áveitukostnaðinn lögtaki hjá eiganda og leiguliða. Ef samáveita er samþykt, og 18. gr. verður samþykt eins og hún er nú, þá fæ jeg ekki sjeð, að neinn fái varizt því, að greiða sinn hluta af kostnaðinum við samáveituna. Ef menn þverskallast við það, er hægurinn hjá að taka hann lögtaki.  (Sig. Sigurðsson : Hvað er þá orðið um eignarjettinn ?)  . Það er mikill munur á því, hvort tekin er af mönnum heil jörð, þeir sviftir eign sinni á henni með öllu því raski, er því fylgir, eða andvirði lítilfjörlegrar upphæðar er tekið Iögtaki. Og í Iöggjöfinni á ekki að setja harðari ákvæði; en nauðsyn er á. Það er annars einkennilegt, að frsm. meirihl: (S. Sig.), sem er búvitsmaður neðri deildar skuli bera brigður á, að það sje nokkur munur á, hvort tekin er af mönnum ein skófla eða aðrir búsmunir, eða heil jörð. Þetta þarf ekki að skýra fyrir mönnum. Sjálfur get jeg mjer látið í ljettu rúmi liggja, hvað ofan á verður. Jeg á enga fasteign, svo að jeg þarf ekki að óttast, að fyrirmælum laganna verði beitt gegn mjer. En jeg vil ekki greiða atkvæði með lögum, er hafa svo stóran vönd á lofti fyrir svo litla yfirsjón, sem hjer ræðir um.

Þórarinn Jónsson, framsm. Ed.: Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) taldi, að með þessari breytingu væri farið með eignarrjett manna eins og hver vildi hafa. En það er hægt að skírskota til 12. gr. fossalaganna, það er ekki skemra farið. Hjér liggur alveg sama fyrir; hjér er farið að koma á fót fyrirtækjum sem eru til heilla heilum sveitarfjelögum. Þá hjélt Hann mjög fram lögtaksrjettinum, sem ákveðinn er í 18. gr. En meira aðhald er þó það, ef hægt er að taka jörðina eignarnámi. Að taka lögtaki er altaf mas og fyrirhöfn, og ef maðurinn sem í hlut á, á ekkert nema jörðina, hvað á þá að gera ? - Það er óumflýjanlegt að samþykkja brtill. á þgskj. 633, því að í 22. gr. frv. er talað um úttektarmenn og matsmenn, sem hvergi annarsstaðar eru nefndir á nafn. - Jeg sje, að í nefndaráliti minni hlutans er verið að hnýta í Ed. fyrir, hve áfjáð hún sje um eignarnámið, þar sem hún skipi fyrir, að stjórn áveitufjélagsins skuli láta eignarnámið fara fram áður en 5 mánuðir eru liðnir frá því, að undirbúningi verksins var lokið. En þessi 5 mánaða frestur er til þess, að hægt sje að áfrýja matsgjörðinni, en út frá því er gengið sem sjálfsögðu, að ekki verði hætt við fyrirtækið. Jeg vil því eindregið ráða til þess, að samþykkja frv. ásamt brtill. á þgskJ. 633.