Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Herra forseti. Mál þetta er komið aftur í þessa hv. deild eftir nokkrar breytingar sem hafa verið gerðar í hv. Nd. á máli þessu. Málið er þaulrætt og skal ég takmarka ræðu mína við að greina frá þeim breytingum sem helstar hafa verið gerðar á málinu. Þá er í fyrsta lagi að í 4. gr. frv. er ákveðin fjölgun í stjórn Atvinnutryggingarsjóðs frá því sem áður var. Gert var ráð fyrir að í stjórn Atvinnutryggingarsjóðs sætu fimm menn sem tilnefndir væru samkvæmt því sem sagði í frv. og enn segir í þessari grein, en við þann fjölda hefur verið bætt þremur mönnum í stjórn sjóðsins og er gert ráð fyrir því að þeir verði skipaðir af forsrh. í samráði við formenn þingflokka. Þessa breytingu gerði fjh.- og viðskn. Nd. tillögu um til að mæta gagnrýni sem fram hafði komið á skipun sjóðsstjórnarinnar. Önnur mikilvæg breyting varðar hlutafjársjóð Byggðastofnunar. Tillaga hafði komið fram frá stjórnarandstöðunni um hlutafjársjóð. Þessi mál voru rædd í fjh.- og viðskn. og ákveðið að flytja brtt. við frv. um stofnun slíks sjóðs í tengslum við þá fjárhagslegu endurskipulagningu sem fram fer með Atvinnutryggingarsjóði útflutningsgreina. Um hlutafjársjóð þennan er fjallað í 8., 9. og 10. gr. frv. Í 9. gr. frv. segir að við Byggðastofnun skuli starfa hlutafjársjóður. Fjh.- og viðskn. Nd. taldi eðlilegt að þessi sjóður væri þó greindur frá Byggðastofnun með sjálfstæðri stjórn og lagði til að hann leiddi stjórn þriggja manna sem skipaðir væru af forsrh. Er það meginbreytingin á upphaflegri tillögu um þennan sjóð. Í meðferð málsins í Nd. flutti ég auk þess þrjár brtt. sem allar vörðuðu sjóð þennan og var það gert eftir að farið hafði verið ítarlega yfir þessa starfsemi. Í fyrsta lagi gerði ég tillögu um þá breytingu, sem var samþykkt, að hlutafjársjóðurinn verði undanþeginn öllum opinberum gjöldum, eins og segir í 8. gr. frv. Í öðru lagi gerði ég tillögu um að um sérstakt framlag ríkissjóðs gæti orðið að ræða ef Alþingi ákveður svo. Það þótti rétt að hafa þetta í lögum þótt að sjálfsögðu sé Alþingi ætíð heimilt að ákveða slíkt framlag. Þetta undirstrikar að þarna kann að þurfa sérstakt framlag til þess að standa undir rekstri sjóðsins sérstaklega. Í þriðja lagi var í 10. gr. ákvæði sem gerði ráð fyrir að sjóðurinn skyldi birta kaupgengi hlutdeildarskírteina. Að höfðu samráði við bæði lögfræðinga, banka og fleiri var talið að slík skylda gæti orðið afar erfið. Það er út af fyrir sig ekkert á móti því að það sé gert og að mörgu leyti æskilegt, en þeir menn sem um þetta hafa fjallað lögðu eindregið til að slík skylda yrði a.m.k. ekki í lögum. Telja verður að slíkur hlutafjársjóður sé afar mikilvægur í tengslum við þá fjárhagslegu endurskipulagningu sem fram fer. Ég vil geta þess að nú hafa verið afgreiddar hjá Atvinnutryggingarsjóði útflutningsgreina u.þ.b. 90 umsóknir af nálægt 200 sem þangað hafa komið. Af þessum 90 hafa u.þ.b., ég hef ekki alveg nákvæmar tölur, 55 verið afgreiddar jákvætt og hafa þau fyrirtæki fengið skuldbreytingu og sömuleiðis hafa nokkur fengið lán til hlutafjáraukningar. Hins vegar hafa u.þ.b. 34 eða 35 fengið neitun að tillögu samstarfsnefndar sem við Atvinnutryggingarsjóðinn starfar og er það að sjálfsögðu byggt á þeirri niðurstöðu samstarfsnefndarinnar að þessi fyrirtæki fullnægi ekki ákvæðum reglugerðar um rekstrargrundvöll þegar til lengri tíma er litið. Flest þessara fyrirtækja eru með neikvæða eiginfjárstöðu. Þó er ekki ætíð svo. Í sumum tilfellum er framlegðin of lítil þótt eiginfjárstaðan kynni að vera nálægt núllinu. Hér eru því um u.þ.b. 40% þeirra fyrirtækja sem hafa fengið afgreiðslu að ræða sem fá neitun og það er mat sjóðsstjórnarinnar að það hlutfall kunni að haldast. Hér gæti því orðið um að ræða í sjávarútveginum einum u.þ.b. 70 fyrirtæki sem ekki eru talin hafa rekstrargrundvöll við eðlilegar aðstæður og til lengri tíma litið. Þetta er að sjálfsögðu hið alvarlegasta mál. Mörg þessara fyrirtækja eru meginstoð atvinnulífs og þar með byggðar í þorpum í kringum landið. Ég lít svo á og ríkisstjórnin öll að það hljóti að verða meginverkefni í framhaldi af starfsemi Atvinnutryggingarsjóðs að koma í veg fyrir það atvinnuleysi og þá byggðaröskun sem því mun fylgja ef slíkar meginstoðir byggðar stöðvast og beri ríkisvaldi skylda til að skoða allar leiðir í því sambandi. Hér er þó í mörgum tilfellum um afar viðkvæm mál að ræða. Að sjálfsögðu verða þeir aðilar sem eiga slík fyrirtæki að ákveða fyrst og fremst framtíð þeirra. Sveitarfélög koma því mjög að þessum málum einnig. Því óskaði ríkisstjórnin eftir því við Landsbanka Íslands, Fiskveiðasjóð og Byggðastofnun að þessar stofnanir tækju fyrirtæki sem eru mjög skuldsett hjá þeim til sérstakrar athugunar og gerðu það án afskipta ríkisvaldsins og hefur það síðan verið gert. Að mati framkvæmdastjóra Byggðastofnunar virðast um 15--20 fyrirtæki vera slíkar meginstoðir byggða víða um landið. Við erum þeirrar skoðunar að hlutafjársjóðurinn geti orðið mikilvægur til að bæta eiginfjárstöðu þessara fyrirtækja. Ég vil hins vegar taka það mjög skýrt fram að það er alls ekki ætlun stjórnvalda að hafa afskipti af því hvernig eða hvaða fyrirtæki hljóta aðstoð frá hlutafjársjóðnum. Það verða fyrst og fremst sjálfir eigendur fyrirtækjanna, viðkomandi sveitarfélög og slíkir aðilar að ákveða. Þeir verða að óska eftir því. Þetta mál er raunar að mörgu leyti nokkuð erfitt í meðferð og alls ekki einfalt, t.d. að ákveða hvaða fyrirtæki hljóti aðstoð hlutafjársjóðsins. Í Nd. var eftir því óskað að hugmyndir að reglugerð yrðu sýndar og ég varð við því og bað jafnframt minn aðstoðarmann að ræða það við fulltrúa stjórnarandstöðunnar. Ég veit að það hefur verið gert. Ég ætla því ekki að eyða mörgum orðum í að gera grein fyrir þessari reglugerð en nefna þó fáein atriði sem sérstaklega hafa verið til umræðu. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir að hlutafjársjóðurinn þjóni útflutningsgreinum. Þetta er að sjálfsögðu umhugsunarefni og spurning hvort á að takmarka starfsemi hlutafjársjóðsins við útflutningsgreinar. Sumir telja að takmarka eigi starfsemi sjóðsins enn meira og binda t.d. starfsemina við sjávarútveginn. Hins vegar er nauðsynlegt að lesa þessa 1. gr. með 12. gr. í drögum að reglugerð því að þar eru ýmsar takmarkanir, t.d. þær að viðkomandi fyrirtæki teljist vera meginuppistaða í útflutningi og atvinnurekstri á viðkomandi starfssvæði, í öðru lagi að sýnt sé að fyrirtækið búi við jákvæða rekstrarafkomu og viðunandi greiðslustöðu að lokinni endurfjármögnun og í þriðja lagi að samhliða hafi tekist með frjálsum samningum, nauðasamningum eða öðrum aðgerðum að gera eiginfjárstöðu viðkomandi fyrirtækis jákvæða miðað við matsverð fasteigna, véla, tækja og áætlað endursöluverð skipa. Ég kem nánar að þessari grein síðar. Þegar þetta er lesið saman hygg ég að niðurstaðan verði sú að þau fyrirtæki verði ekki mörg sem fá fyrirgreiðslu hjá þessum sjóði eða þátttöku hans í atvinnurekstri nema fyrirtæki í sjávarútvegi. Fá önnur fyrirtæki munu geta talist meginuppistaða atvinnu í einstökum byggðarlögum. Í reglugerðinni er gert ráð fyrir, eða eins og segir í lögunum, að forsrh. skipi til fjögurra almanaksára í senn þrjá menn í stjórn hlutafjársjóðs Byggðastofnunar og þrjá til vara. Þetta ákvæði hefur einnig verið mjög til meðferðar og verður að skoðast með 6. gr. reglugerðarinnar þar sem sett eru ströng skilyrði um þátttöku stjórnarmanna í meðferð mála hjá sjóðnum og þar segir að hann megi ekki taka þátt í meðferð mála er varða fyrirtæki ef hann situr í stjórn eða er starfsmaður þess. Að sjálfsögðu þarf að velja þessa menn að höfðu samráði við ýmsa aðila sem hér hafa hagsmuna að gæta, en hins vegar, ef gæta á þessara skilyrða sem ætlað er í 6. lið, er ekki einfalt að ákveða, t.d., svo að ég nefni einn aðila, að Byggðastofnun tilnefni mann í sjóðsstjórnina þótt ég telji afar æskilegt að maður tengdur Byggðastofnun komi í þessa stjórn því að ég hygg að það sé alveg ljóst að Byggðastofnun mun taka mikinn þátt í þeirri fjárhagslegu endurskipulagningu og aukningu eiginfjár sem hlutafjársjóðurinn ákveður. Í 5. gr. reglugerðar eru ýmis ákvæði um skyldur verkefnisstjórnar og ég vil aðeins geta þar um einn lið sem ég tel að eigi að strikast út og hef reyndar ákveðið að svo skuli gert. Það er 9. liður. Þar segir að verkefnisstjórnar sé m.a. að ákveða laun til þeirra stjórnarmanna í hlutafélögum sem stjórnin skipar og setja þeim erindisbréf. Við þetta kom athugasemd í Nd. og ég tel hana réttmæta og tel ekki eðlilegt að stjórn sjóðsins ákveði slíkt. Það er í verkahring stjórnar viðkomandi fyrirtækja. Ég vil einnig geta þess að um það var spurt í Nd. hvort við hlutabréfasjóðinn ætti að starfa einhvers konar matsnefnd eins og er við Atvinnutryggingarsjóð. Mér þykir það ekki nauðsynlegt en hins vegar er í 5. gr. ákvæði sem segir að sjóðsstjórnin geti leitað sérfræðiaðstoðar við mat á hlutabréfum, skipulagsbreytingum og aðgerðum til hagræðingar sé þess talin þörf. Í frv. er gert ráð fyrir að 600 millj. af hlutdeildarskírteinum njóti ríkisábyrgðar. Þetta setur nokkurn vanda á herðar sjóðsstjórnar því að það er spurningin hverjir eiga að njóta slíkrar ríkisábyrgðar. Í reglugerðardrögum er gert ráð fyrir að hlutdeildarskírteini verði tvenns konar, a- og b-hlutdeildarskírteini, og yrðu a-hlutdeildarskírteini með ríkisábyrgð og þau fái þeir sem eru með trygg veð fyrir þeim skuldum sem til greina kæmi að breyta í hlutafé. Ég tel þetta alls ekki sjálfgefið og ég tel að þetta verði væntanleg stjórn að skoða betur. Ég gat áðan um 12. gr. Þar hafa komið fram ábendingar sem þarf að athuga eins og t.d. um að gera það hugsanlega að skilyrði að skuldir við lífeyrissjóði séu gerðar upp áður en hlutafjársjóðurinn kemur inn í fyrirtækið. Þar er um mikilvæg réttindi starfsmanna að ræða sem að öðrum kosti kynnu að glatast og er afar mikilvægt að réttinda þeirra sé gætt. Í reglugerðinni er gert ráð fyrir að endurgreiða að fullu og öllu hlutdeildarskírteini innan 10 ára. Gert er ráð fyrir að starfsmenn og eigendur hafi þar vissan forgang að slíkum bréfum og fleira sem ég ætla ekki að rekja hér, en ég held að ég hafi nefnt atriði sem helst voru í umræðunni í hv. Nd. og í umræðu á milli manna sem þetta hafa skoðað. Ég vil segja það að lokum, herra forseti, að um starfsemi hlutafjársjóðsins hefur virst ríkja nokkur tortryggni. Mér þykir það leitt því ég held að menn séu allir sammála um að leita verði leiða til að aðstoða þessi fyrirtæki sem eru meginstoð atvinnu og byggðar á fjölmörgum stöðum í kringum landið. Ríkisstjórnin er tilbúin til að hlusta á allar hugmyndir í því sambandi. Margir hafa talið að rétta leiðin væri meiri gengisfelling en ég hef látið skoða það mjög vandlega og það kom afar greinilega fram, jafnvel þegar margfaldar gengisfellingar eru skoðaðar í tengslum við þessi fyrirtæki sem eru með mjög neikvæða eiginfjárstöðu o.s.frv., að hún dugar ekki til að skapa þeim rekstrargrundvöll nema í mjög skamman tíma. Þannig að það er vafalaust að skuldbreyting og aðgerðir til að auka eigið fé eru mjög mikilvægar í þessu sambandi. Það hefur vitanlega verið séð fyrr, t.d. voru þær hugmyndir uppi í fyrri ríkisstjórn að grípa til aðgerða til að auka eigið fé fyrirtækja í sjávarútvegi og að sjálfsögðu með þetta sama markmið í huga að styrkja rekstrargrundvöll þeirra fyrir almennar aðgerðir.

Frsm. meiri hl. fjh.- og viðskn. (Eiður Guðnason): Herra forseti. Svo sem fyrir er mælt í þingsköpum þá hefur fjh.- og viðskn. þessarar hv. deildar fjallað um frv. þegar það kemur til okkar til einnar umræðu að lokinni umfjöllun Nd. þar sem málinu var breytt frá því það var samþykkt í Ed. á sínum tíma. Það höfðu komið fram óskir um að fá ýmsa fulltrúa til fundar við nefndina á þessum morgni og við því var að sjálfsögðu orðið. Skylt er að geta þess að ýmsir þeirra, hverra nærveru var óskað, komu með mjög stuttum fyrirvara og raunar án nokkurs undirbúnings. Þar nefni ég sérstaklega Þórð Ólafsson, forstöðumann bankaeftirlitsins, Gunnar Hilmarsson, formann stjórnar Atvinnutryggingarsjóðs, og Jón Sveinsson, aðstoðarmann forsrh., en allir þessir aðilar komu nánast fyrirvaralaust á fund nefndarinnar til að svara þeim spurningum sem nefndarmenn báru fram. Hæstv. forsrh. hefur gert allítarlega grein fyrir þeim brtt. sem hér er um fjallað og mun ég ekki hefja þá umræðu að nýju. Ég vil aðeins bæta því við að á fund nefndarinnar í morgun komu einnig fulltrúar ýmissa verðbréfa- og fjárfestingarsjóða, svo sem Gunnar Helgi Hálfdánarson og Pétur Blöndal, og á fundinn komu einnig fulltrúar LÍÚ, fulltrúar Sambands fiskvinnslustöðva og framkvæmdastjóri þess og Árni Benediktsson, fulltrúi fiskvinnslufyrirtækja sem starfa á vegum Sambands ísl. samvinnufélaga. Nefndin hélt u.þ.b. þriggja klukkutíma fund um þetta í morgun þar sem umræður fóru allvíða og óskað var ýmissa upplýsinga og reynt að verða við því eftir bestu getu. Mér skilst að stjórnarandstaðan telji sig hafa þær upplýsingar sem þurfi og á þótti skorta að fyrir hendi væru í morgun þannig að málið verður þá væntanlega afgreitt héðan frá deildinni í dag. Rétt er að geta þess að Samtök fiskvinnslustöðva komu sérstakri ályktun á framfæri við nefndina, ályktun stjórnar Samtaka fiskvinnslustöðva frá 20. febr. Rétt er að sú ályktun komi hér inn í umræðuna, en hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Meðal ráðstafana núverandi ríkisstjórnar við upphaf starfstíma síns var ákvörðun um að verðbætur skyldu greiddar á frystar sjávarafurðir til skamms tíma og Verðjöfnunarsjóði heimiluð lántaka að upphæð 800 millj. kr. með ríkisábyrgð til að standa undir þessum greiðslum. Þessi bráðabirgðaleið var farin í stað þess að taka á vandanum með almennum efnahagsaðgerðum sem tryggt hefðu rekstrarafkomu fiskvinnslunnar. Engar líkur eru á að Verðjöfnunarsjóður eða fiskvinnslan muni geta greitt þetta lán af tekjum sínum og í umfjöllun ráðamanna, m.a. sjútvrh., hefur ætíð verið gert ráð fyrir að það félli á ríkissjóð. Stjórn Samtaka fiskvinnslustöðva mótmælir því að stjórnvöld skuli ekki breyta texta bráðabirgðalaganna nú þegar verið er að afgreiða þau á Alþingi. Gera þarf ráð fyrir endurgreiðslu ríkissjóðs á láninu og þar séu tekin af öll tvímæli.`` Hér geri ég hlé á lestrinum og get þess að á fundinum í morgun kom fram af hálfu stjórnarandstöðunnar ósk þess efnis að texta bráðabirgðalaganna yrði breytt þannig að skýrt væri tekið fram að ríkissjóður ætti að greiða þetta lán. Það mál hefur verið athugað og eðlilegast þykir að texti bráðabirgðalaganna sé óbreyttur þar sem fram hefur komið að þessi lántaka Verðjöfnunarsjóðs er með ríkisábyrgð. Því þarf enginn að velkjast í vafa um á hverjum lendir að greiða þetta lán að lokum ef til þess kemur að lántakandinn getur ekki undir því staðið, eins og á hefur verið bent. Lánið er með ríkisábyrgð þannig að það kemur ekki tillaga um það frá meiri hl. um að þessu verði breytt, enda sjáum við ekki að það breyti efnislega neinu í rauninni að því er málið varðar. Þá segir enn fremur, með leyfi forseta: ,,Í þessari ályktun þá mótmælir stjórn Samtaka fiskvinnslustöðva harðlega stofnun hlutabréfasjóðs Byggðastofnunar. Þessi sjóðstofnun getur leitt til mismununar fyrirtækja og byggðarlaga og virðist einungis eiga að tryggja kröfur skuldareigenda í fyrirtækjum sem komin eru í þrot. Stjórn Samtaka fiskvinnslustöðva ítrekar að almennar aðgerðir sem breyti langvarandi taprekstri fiskvinnslunnar í hagnað er eina leiðin út úr vandanum.`` Ég vík aftur að þessari setningu ,,... þá mótmælir stjórn Samtaka fiskvinnslustöðva harðlega stofnun hlutabréfasjóðs Byggðastofnunar``. Ég tel rétt að það komi fram að formaður Samtaka fiskvinnslustöðva sagði á fundinum að hann teldi alveg sjálfsagt og eðlilegt að fjármagn frá Byggðastofnun væri notað til þess að styrkja þau fyrirtæki sem væru burðarásar atvinnulífsins á einstökum stöðum úti um land. Fengum við ekki alveg séð, sumir nefndarmenn, hvernig þetta kæmi heim og saman því auðvitað hlyti þar að vera um sértækar en ekki almennar aðgerðir að ræða. Meiri hl. nefndarinnar skilar ekki sérstöku nál. við þessa umræðu málsins í deildinni en leggur til að frv. verði samþykkt óbreytt eins og það kom frá Nd.

Halldór Blöndal Herra forseti. Eins og fram kom í ræðu formanns fjh.- og viðskn. þá var unnið vel í morgun að athugun þessa máls. Ég vil þakka fyrir það samstarf en taka fram að ég er ekki sammála því sem formaður nefndarinnar sagði hér áðan í lok sinnar ræðu. Formaður Sambands fiskvinnslustöðva var ekki mættur á fund í morgun heldur hygg ég að formaður nefndarinnar muni eiga við Ágúst Einarsson.  Herra forseti, maður byrjar auðvitað á því eins og vant er að tala um að þeir ráðherrar sem mál heyra undir séu áhugalitlir um sína málaflokka. Það kom fram hjá hæstv. forsrh. að hlutabréfasjóðurinn mundi nær eingöngu koma til aðstoðar fyrirtækjum í sjávarútvegi. Jafnframt liggur það fyrir að stjórn Samtaka fiskvinnslustöðva átti fund í gær og sendi frá sér ályktun, bæði varðandi Verðjöfnunarsjóðinn sem fjallað er um í frv. og eins varðandi hlutafjársjóðinn. Eigi að síður sér hæstv. sjútvrh. ekki ástæðu til þess að mæta á þennan fund. Það er auðvitað svolítið þreytandi og leiðigjarnt ef hver einasti fundur sem boðaður er í þinginu, sama hvort hann er í Ed., Nd. eða Sþ., er með þeim ósköpum að þeir ráðherrar sem málið heyrir beint undir sjá ekki ástæðu til að mæta. Ég held að það sé alveg óhjákvæmilegt að sjútvrh. mæti hér, þetta gengur auðvitað ekki. Forseti: Vegna þessara orða þá mun ég óska eftir því að reynt verði að hafa samband við sjútvrh. Hins vegar mun honum hafa verið kunnugt um að beiðni hafi komið fram frá fulltrúum í fjh.- og viðskn. að þessu máli yrði frestað í dag þannig að lítið mundi verða úr umræðu. Nú hefur það breyst og ég mun koma þessu á framfæri.) Út af þessum ummælum hæstv. forseta vil ég aðeins segja að það var talað um það milli mín og forseta í morgun að forsrh. mundi kynna málið og þá var auðvitað við því að búast að einstakir nefndarmenn mundu í leiðinni þurfa að spyrja hæstv. sjútvrh. út úr. Það er auðvitað algjör útúrsnúningur að menn úr þingnefndum eða þingmenn yfirleitt þurfi með löngum fyrirvara, jafnvel með sólarhrings fyrirvara, að taka fram ef þeir ætla að spyrja einstaka ráðherra um eitthvað sem varðar málefni sem á dagskrá eru. Það gengur ekki. Ég skal samt sem áður gera grein fyrir þessu máli og haga mér eins og hæstv. sjútvrh. sé hér í deildinni en vænti þess að hæstv. forsrh. svari þeim fyrirspurnum sem fram koma. Ég vil fyrst aðeins víkja að því að við í stjórnarandstöðunni fórum fram á það við formann nefndarinnar að hann athugaði hvort ekki væri grundvöllur fyrir því að koma til móts við Samtök fiskvinnslustöðva vegna þess að sjútvrh. hafði lýst því yfir að ríkissjóður mundi greiða þær 800 millj. kr. sem Verðjöfnunarsjóður fiskiðnaðarins tók að láni vegna verðuppbóta á síðasta ári og þessu og talið er að dugi fram í maímánuð. Ég hygg að ég fari rétt með að um áramót hafi Verðjöfnunarsjóður átt 10 millj. kr. þannig að ekki var hann nú borgunarmaður fyrir þessari 800 millj. kr. lántöku nema síður sé. Ég vil einnig að það komi alveg skýrt fram að það voru ekki aðeins fulltrúar Samtaka fiskvinnslustöðva sem lýstu því afdráttarlaust yfir að hæstv. sjútvrh. hefði gefið yfirlýsingu um að það kæmi í hlut ríkissjóðs að greiða þessar 800 millj. kr. heldur tók Árni Benediktsson, fulltrúi Sambands ísl. samvinnufélaga, undir þetta og talaði um að sjútvrh. hefði sagt opinberlega að 800 millj. féllu á ríkissjóð. Þetta var mat Árna Benediktssonar og aðrir fulltrúar fiskvinnslunnar sögðu að það yrði trúnaðarbrestur milli greinarinnar og stjórnvalda ef ekki yrði við þetta staðið. Ég vil í framhaldi af þeirri ályktun, sem formaður nefndarinnar las upp hér áðan, lesa upp fundargerð frá 268. fundi Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins frá 30. sept. sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Föstudaginn 30. sept. 1988 klukkan 10.25 kom stjórn Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins, frystideild, til fundar í húsakynnum Seðlabanka Íslands. Til fundarstarfa voru mættir þeir Árni Kolbeinsson, Bjarni Bragi Jónsson, Kristján Ragnarsson, Hólmgeir Jónsson, Benedikt Valsson, Árni Benediktsson og Friðrik Pálsson. Árni Kolbeinsson formaður setti fund og skýrði síðan frá nýsettum bráðabirgðalögum um aðgerðir í efnahagsmálum. Formaður ræddi nokkuð um væntanlega lántöku Verðjöfnunarsjóðs samkvæmt bráðabirgðalögunum og taldi það ákaflega líklegt að ríkið mundi greiða að verulegu leyti þetta lán sem Verðjöfnunarsjóður tekur enda hafi sjútvrh. lýst slíku yfir. Sagðist formaður leggja til að lánið verði tekið hjá Seðlabankanum, á það verði dregið eftir þörfum og lánskjör verði þau sömu og sjóðurinn nýtur nú hjá Seðlabankanum. Spurðist formaður fyrir um hug fundarmanna til þessarar lántöku. Hólmgeir Jónsson sagðist mótfallinn því að taka lánið. Verðjöfnunarsjóður væri sameign þeirra sem að honum stæðu og hingað til hefðu ákvarðanir um viðmiðunarverð verið teknar í sambandi við fiskverðsákvarðanir en nú væri fiskverð fast til 15. febr. á næsta ári. Kristján Ragnarsson tók mjög í sama streng og sagði þessa lántökuútgreiðslu misnotkun á sjóðnum.`` Ég vil rétt skjóta því inn, herra forseti, vegna þessarar afstöðu Kristjáns Ragnarssonar, að hann lýsti því yfir við afgreiðslu bráðabirgðalaganna í fjh.- og viðskn. á jólaföstu að eftir þá meðferð sem sjóðurinn hefði fengið hjá hæstv. ríkisstjórn væri auðvitað útilokað annað en að reglum sjóðsins yrði breytt í grundvallaratriðum þar sem sjómenn og útgerðarmenn gætu undir engum kringumstæðum fellt sig við að framkvæmdin á reglum Verðjöfnunarsjóðs yrði svo mjög í ósamræmi við upphaflegan tilgang sjóðsins eins og aðgerðir ríkisstjórnarinnar nú lýstu. Síðan segir í fundargerðinni, með leyfi hæstv. forseta: ,,Friðrik Pálsson upplýsti að sínir umbjóðendur hjá Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna teldu þessa lántöku ófæra leið en í ljósi yfirlýsingar sjútvrh. um að engar líkur væru á að lánið greiddist til baka með peningum í gegnum Verðjöfnunarsjóð hefðu þeir Friðrik og Árni Benediktsson ákveðið að leggja fram sameiginlega tillögu um að ríkisstjórnin heimilaði að reikna upp viðmiðurnarverðið allt frá 1. jan. sl. Formaður taldi á því öll tormerki að sjóðsstjórn í heild gerðist einhver milligönguaðili á milli sölusamtakanna og ríkisstjórnar en sagði hins vegar sjálfsagt að koma efni tillögunnar á framfæri við ríkisstjórn. Formaður lagði því til að till. þeirra Friðriks Pálssonar og Árna Benediktssonar yrði bókuð og mundi hann koma henni á framfæri í því formi. Sættust menn á þessa málsmeðferð. Bókun Friðriks Pálssonar og Árna Benediktssonar: Ríkisstjórnin hefur heimilað frystideild Verðjöfnunarsjóðs að taka lán að upphæð 800 millj. kr. til að greiða verðbætur á freðfisk. Mikill og almennur taprekstur hefur verið á frystihúsum á landinu sl. missiri og er þessi lántaka liður í að reyna að bæta þar úr. Til þess að ná þeim bata sem ná á með þessu viðbótarfjármagni munu vinnslufulltrúarnir óska eftir því við ríkisstjórnina að heimilað verði að breyta ákvörðunum um viðmiðunarverð og verðjöfnun frá 1. jan. 1988. Bar þá formaður undir atkvæði heimild til handa sjóðsstjórn að taka lán hjá Seðlabanka Íslands á þeim kjörum sem sjóðurinn nýtur nú hjá bankanum og muni dregið á lán þetta eftir þörfum. Tillagan var samþykkt með atkvæðum Árna Kolbeinssonar, Þórðar Friðjónssonar og Árna Benediktssonar og með meðfylgjandi bókun frá Friðriki Pálssyni og með hjásetu Bjarna Braga Jónssonar um lánskjör. Kristján Ragnarsson og Hólmgeir Jónsson greiddu atkvæði gegn tillögunni. Bókun Friðriks Pálssonar: Ríkisstjórnin hefur valið millifærsluleið til að reyna að bæta kjör fiskvinnslunnar, þar á meðal hefur hún heimilað frystideild Verðjöfnunarsjóðs að taka lán að upphæð 800 millj. kr. til að greiða verðbætur á freðfisk. Við þau alvarlegu rekstrarskilyrði sem frystingin býr nú við eru frekari lántökur henni til handa ekki til bóta. Fordæmi eru fyrir því að lán til annarra deilda Verðjöfnunarsjóðs hafi ekki verið endurgreidd. Með vísan til þess og þeirra ummæla sjútvrh. að ólíklegt sé að lánið verði endurgreitt, enda hafi ríkisstjórnin þegar gert ráðstafanir til þess að leggja til hliðar fjármagn til að taka það á sig, greiði ég atkvæði með því að það verði tekið. Fleira ekki gert, fundi slitið.`` Svo mörg eru þau orð. Það kom jafnframt fram á fundi fjh.- og viðskn. á jólaföstu, ef ég man rétt, að samsvarandi yfirlýsing hefði verið gerð á fundi Sjómannasambandsins. Ég vil af þessu tilefni minna á að á sínum tíma, þegar rétt ein vinstri stjórnin var hér í landinu eins og nú, var tekin ákvörðun um að sérstakt lán yrði tekið. Ég hygg að það sé rétt munað hjá mér að það hafi verið vegna loðnunnar, þegar loðnubresturinn var, og ég hygg að það sé líka rétt að í kröfum vegna vanskila á lánum með ríkisábyrgð og lánum ríkissjóðs hafi staðið nú um síðustu áramót skuld upp á 230 millj. 455 þús. kr., sem ríkisstjórnin á sínum tíma lýsti yfir að mundi falla á ríkissjóð. Nú hygg ég að hæstv. forsrh. --- nú man ég ekki hvort hann var sjútvrh. á þeim tíma sem þetta lán var tekið en hitt veit ég með vissu að um það komu yfirlýsingar hér á Alþingi að lán þetta yrði ekki greitt af loðnunni, heldur skyldi lánið greitt úr ríkissjóði. Sá kostur hefur nú verið valinn að lánið er hvorki fært upp í samræmi við verðtryggingu né gert ráð fyrir vöxtum af þessu láni, heldur virðist ríkisstjórnin stefna að því að halda áfram að greiða lánið niður án þess að það sé uppfært þannig að það hverfi á endanum og mönnum finnist það þá kannski ekki svo mikið. Auðvitað er þetta leið. Auðvitað er hægt að hugsa sér það að fara í einhvern feluleik með þær 800 millj. kr. sem greiddar hafa verið úr Verðjöfnunarsjóðnum til frystingarinnar núna. Og auðvitað er hægt að skella skollaeyrum við því þó svo að fulltrúar frystingarinnar og fulltrúar fiskverkenda hafi litið svo á að það stæði að ríkissjóður ætti að greiða þetta lán. Ég vil þó leggja áherslu á að eins og sakir standa nú eru engar horfur á því. Hitt hygg ég að slík aðgerð, að láta lánið drengilega og hiklaust falla á ríkissjóð, eins og lýst hefur verið yfir, sé almenn aðgerð sem komi þeim fyrirtækjum vel sem standa í rekstri. Þessi aðgerð er þannig vaxin að þau fyrirtæki sem nú eru í rekstri njóta lántökunnar. Þó svo að eitthvað batnaði í ári þá mundu greiðslurnar auðvitað falla á allt, allt önnur fyrirtæki við aðrar aðstæður að sumu leyti. Sjálfur taldi forsrh. það í tugum hér áðan hversu mörg fyrirtæki í sjávarútvegi séu í raun og veru gjaldþrota núna að mati Atvinnutryggingarsjóðs útflutningsgreina, að mati þeirra sem stjórna og stýra ,,Stefánssjóði``. Af þessum sökum höfum við þrír þingmenn, ég ásamt Eyjólfi Konráði Jónssyni og Birnu K. Lárusdóttur, lagt fram brtt. þess efnis að 3. mgr. 1. gr. frv. hljóði svo: ,,Lán skv. 1. mgr. þessarar greinar skal undanþegið stimpilgjaldi og endurgreiðist úr ríkissjóði.`` Þetta er auðvitað flutt vegna þess að við teljum nauðsynlegt að staðið verði við þau fyrirheit sem ríkisstjórnin hefur gefið fiskvinnslunni, og vörum jafnframt við því að sami háttur verði hafður á og við loðnuna, að lánið verði látið standa í Ríkisábyrgðasjóði lon og don í skrá yfir vanskilalán, löngu eftir að lánið á lögum samkvæmt að vera greitt úr ríkissjóði. Ég vil í framhaldi af þessu og áður en ég kem að öðrum brtt. við frv. aðeins minna á það að hæstv. forsrh. segir svo í yfirlýsingu sinni í efnahagsmálum, með leyfi hæstv. forseta, --- og er auðvitað mjög bagalegt svo ekki sé meira sagt, að sjútvrh. skuli ekki geta verið viðstaddur þegar við ræðum hér um Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins, stöðu sjávarútvegsins, Atvinnutryggingarsjóðinn, hlutabréfasjóðinn og þau mál önnur sem varða það mál sem nú er til umræðu. Það er auðvitað afskaplega bagalegt, svo ekki sé meira sagt.

Ég hef komið boðum um beiðni hv. þm. til sjútvrh. og ég vonast til þess að hann komi fljótlega.

Það er eina tilbreytingin í þessum eilífu fjarvistum ráðherra að forsetar komast þó svo misjafnlega að orði. Forseti Sþ. segir: ,,Hann er á leiðinni.`` Það er náttúrlega vegna þess að forseti Sþ. er mjög listrænn og man eftir þessu gamla fallega, þjóðlega lagi ,,Alltaf á leiðinni``. --- En í þessari skýrslu segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Á sl. ári er talið að eigið fé í sjávarútvegi hafi rýrnað um u.þ.b. helming eða fallið úr u.þ.b. 26 milljörðum í 13 milljarða kr.`` Fulltrúar Samtaka fiskvinnslustöðvanna afhentu okkur nefndarmönnum í morgun línurit og súlurit yfir þessa miklu rýrnun á eiginfjárstöðu sem hefði orðið í sjávarútveginum og fulltrúi Sambands íslenskra samvinnufélaga, Árni Benediktsson, gekk mun lengra en þarna er gengið vegna þess að hann sagði að ef verðbreytingafærslur í sjávarútvegi yrðu teknar út en eignir sjávarútvegsins færðar upp með SDR í staðinn, þá væri eigið fé í sjávarútveginum upp urið ef talað væri um eignir og skuldir sjávarútvegsins í heild. Þetta var lýsing Árna Benediktssonar, fulltrúa Sambands íslenskra samvinnufélaga, á fundi fjh.- og viðskn. í morgun. Og það var samdóma álit hans og annarra þeirra sem mættu í morgun að það væri síður en svo að það væri komin einhver rekstrarfjárstaða fyrir sjávarútveginn, og mun ég víkja nánar að því síðar, en auðvitað taldi enginn þeirra að um neitt slíkt væri að ræða. En því vek ég athygli á þessu, og sakna þess að hæstv. sjútvrh. skuli ekki vera við, að ég heyrði ekki betur en að hann hefði einmitt talað um það á fundi Sambands fiskvinnslustöðvanna á Hótel Sögu 10. febr. sl. að þessi rýrnun á eiginfjárstöðunni í sjávarútveginum, sem getið væri um í yfirlýsingu forsrh. í efnahagsmálum, væri langt, langt umfram það sem rétt væri. Og af þessum ástæðum er nauðsynlegt að fá um það upplýsingar hjá hæstv. forsrh. hvort hann standi enn þá við það að rýrnunin í sjávarútveginum á sl. ári sé 13 milljarðar kr. eða helmingurinn af því sem sjávarútvegurinn var talinn eiga í ársbyrjun. Telur hæstv. forsrh. e.t.v. að það sé sannari mynd sem Árni Benediktsson gaf, að eigið fé í sjávarútvegi væri í rauninni upp urið ef undan væru skildir nokkrir gamlir bátar og einstaka fyrirtæki? Eða telur hæstv. forsrh. að eigið fé í sjávarútvegi hafi kannski rýrnað um tíunda hluta þess sem hann sjálfur gerði ráð fyrir í sinni skýrslu? Það yrði mjög fróðlegt að fá um þetta upplýsingar. Ég vil líka að það komi fram, vegna þess að hæstv. forsrh. vitnaði enn í það í sambandi við afgreiðslur á lánsumsóknum í Atvinnutryggingarsjóði útflutningsgreina, að þar hefði fyrirtækjum verið hafnað á þeim forsendum að þau gætu ekki haft rekstrarforsendur, þó svo að þau fengju skuldbreytingu. Í sömu andrá sagði hæstv. forsrh. að reynslan hefði sýnt það að allar þessar gengisfellingar á liðnum árum hefðu ekkert komið sjávarútveginum né einstökum fyrirtækjum hans til góða, þeim sem skulduðu mikið, og talaði um það í því samhengi að til þess að koma til móts við þau fyrirtæki væri nauðsynlegt einmitt að skuldbreyta og um leið auka eigið fé fyrirtækjanna. Nú veit ég um það að fyrirtækjum hjá Atvinnutryggingarsjóði útflutningsgreina hefur verið hafnað þó svo að þau hafi verið innan þeirra marka sem talað er um í sambandi við tryggingar sem auðvitað vekur til umhugsunar um það hvort þau vinnubrögð sem stjórn þess sjóðs viðhefur séu í rauninni forsvaranleg. Er það hugsanlegt að það gæti pólitískra áhrifa í þeirri stjórn? Og er hugsanlegt að það sé m.a. ástæðan fyrir því, eða er kannski hugsanlegt að ástæðan fyrir því að hæstv. forsrh. er fallinn frá undirnefndinni, sem átti að tryggja hin faglegu vinnubrögð þegar hann talaði um Atvinnutryggingarsjóðinn, þegar hann hefur nú komist að þeirri niðurstöðu að þessi fína undirnefnd, sem þá var sett upp, skuli ekki gilda í sambandi við hlutafjársjóðinn? Fína undirnefndin á ekki að vera þar. Og hvernig í ósköpunum stendur á því? Hér kom fjmrh. um daginn, hann talaði alltaf um þessa fínu undirnefnd. Og þegar við í Sjálfstfl. vorum að tala við fulltrúa stjórnarflokkanna hér fyrir jólin --- það var að vísu ekki langur fundur --- þá voru þeir alltaf að tala um það, þrír ráðherrar, hvað þetta væri allt saman fínt og flott og fágað. Hins vegar værum við, sem ættum sæti í stjórn Byggðastofnunar, pólitískt spilltir og okkur væri gjarnt að meta hlutina út frá óheilbrigðum forsendum. Þess vegna held ég að það sé alveg nauðsynlegt að forsrh. geri miklu gleggri grein fyrir því en hann gerði hér áðan af hverju trúin á þessa fínu nefnd er dottin niður. Það má líka vel vera að hæstv. forsrh. sé ekki alveg nákvæmlega sama hvaða fyrirtæki koma til greina í sambandi við hlutafjársjóðinn. Forsrh. talar um að það séu 15--20 fyrirtæki sem séu burðarásar í byggðarlögum. Ég hef heyrt aðrar tölur nefndar í fjh.- og viðskn. En ég spyr: Hvaða rök eru fyrir því að ef fyrirtæki er burðarás í sveitarfélagi, í byggðarlagi þá eigi að hjálpa því en kannski ekki algjörlega sambærilegu fyrirtæki á öðrum stað sem nákvæmlega eins stendur á fyrir að því leyti að eignir og skuldir eru svipaðar, afkomumöguleikar svipaðir og jafnmargt fólk sem er hjá báðum fyrirtækjunum þannig að fjöldi atvinnulausra hjá báðum þessum fyrirtækjum verður svipaður? Hvers vegna á að gera upp á milli þessara fyrirtækja? Og hvernig stendur á því að forsrh. talar um það að við því sé að búast að þessi fyrirtæki verði í stórum dráttum úr sjávarútvegi þegar við vitum það að fyrirtæki, sem kannski eru ekki einu burðarásarnir, eins og ullariðnaðurinn á Akureyri, standa mjög höllum fæti? Hvernig stendur á því að forsrh. gefur sér það fyrir fram að ullariðnaðurinn skuli ekki koma til greina í sambandi við hlutafjársjóðinn? Ég veit þó ekki um mörg fyrirtæki, og kannski ekkert, sem meiri ástæða væri einmitt til að hjálpa með því að auka eigið fé en einmitt Álafoss--Gefjun, en einmitt ýmis önnur fyrirtæki í ullariðnaði og saumaskap víðs vegar um landið þar sem kannski bróðurparturinn af vinnandi konum sækir lífsviðurværi sitt. Í sambandi við 4. gr. þessa frv. vil ég taka það fram að það er mjög mikil sýndarmennska þegar hæstv. forsrh. orðar brtt. sína svo: ,,Forsrh. skipar átta menn í stjórn Atvinnutryggingarsjóðs, þar af þrjá að höfðu samráði við formenn þingflokka.`` Þetta er ekki skuldbindandi. Hæstv. forsrh. gat alveg sleppt þessari viðbót. Ef hann vildi gat hann haft samráð við hvaða mann sem var, og hefur ugglaust gert það, um það hvaða menn hann skipi í stjórn Atvinnutryggingarsjóðs ef hann á annað borð hefur skipunarvald sitt með þeim hætti að hann er sjálfráður um það hverja hann skipar. Hitt lýsir aftur geðleysi meiri hluta þessa þings, þeirra sem fylgja ríkisstjórninni, að þeir skuli láta forsrh. komast upp með það að haga sér með þessum hætti sem kallar á grunsemdir um að það sé haft rangt við, að það sé pólitísk spilling sem eigi sér stað í sjóðnum og að það sem þar gerist þoli það ekki að fulltrúar frá öllum stjórnmálaflokkum komi að málinu. Það er líka af þeim sökum sem hæstv. forsrh. hefur kosið um hlutabréfasjóðinn að honum skuli pólitískt stýrt, að hann sjálfur, að hans gæðingar geti ákveðið það hvaða menn fari þarna inn, og að þeir skuli þurfa að spyrja forsrh. hvað þeir megi gera, að þeir skuli fá að spyrja fjmrh. hvað þeir megi gera og að þeir skuli fá að spyrja utanrrh. hvað þeir megi gera. Svo get ég vel bætt því við, úr því að hann segir að það sé gott að hafa tengingu við Byggðasjóð, að þessi tenging er komin fram og það er ákveðið að það verði varaþingmaður Borgfl., staðgengill Alberts Guðmundssonar, sem hafi með að gera umsjón hlutafjársjóðsins eftir að búið er að setja lögin, Benedikt Bogason.  Við hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson og Birna K. Lárusdóttir leggjum það til að upphaf 8. gr. verði svo: ,,Byggðastofnun, Atvinnutryggingarsjóður útflutningsgreina og hlutafjársjóður Byggðastofnunar skulu undanþegnir öllum opinberum gjöldum og sköttum hverju nafni sem nefnast, þar með töldum lántökuskatti.`` Það þarf auðvitað ekkert að fara mörgum orðum um það að sum fyrirtæki hafa fengið fyrirgreiðslu úr Byggðasjóði. Ég get nefnt sem dæmi t.d. frystihúsið við Suðureyri í Súgandafirði. Lán Byggðasjóðs eru opinber lán og eru prentuð með ársskýrslum þannig að ég lít ekkert á þetta sem neitt leyndarmál. Það fyrirtæki hefur nú fengið fyrirgreiðslu úr Byggðasjóði. Auðvitað ber því fyrirtæki að borga 6% lántökugjald. Það eru 60 þús. kr. af milljón. Það eru 600 þús. kr. af 10 milljónum. Það er 1,2 millj. af 20 millj. En ef t.d. þetta sama frystihús hefði fengið lán úr Atvinnutryggingarsjóði útflutningsgreina, þá þurfti ekki að borga neitt lántökugjald. Þó er þetta hvort tveggja angi af því sama, m.ö.o. þeirri almennu og sértæku skuldbreytingu sem nú á sér stað innan sjávarútvegsins, og af þeim sökum eru engin efnisleg rök fyrir því að hið sama eigi ekki að gilda um lán úr Byggðasjóði og lán úr Atvinnutryggingarsjóði að þessu leyti. Við 9. gr. gerum við sömu þingmenn þá brtt. að við Byggðastofnun skuli starfa hlutafjársjóður sem lúti stjórn hennar og er í samræmi við það felldur niður síðari helmingur 2. mgr. þannig að hún hljóði svo: Hlutafjársjóður Byggðastofnunar skal hafa sjálfstæðan fjárhag. Ég legg þetta hér með formlega fram. Ég þarf auðvitað ekki að hafa mörg orð um þetta. Sú var tíðin að menn vildu stjórna eins og ríkisstjórnin stjórnar núna, koma sínum eigin gæðingum í allar stjórnir, geta hyglað. Ég man eftir því að Magnús Jónsson, sá ágæti maður sem var án efa mesti skörungur í þessari þingdeild á sjöunda áratugnum, hafði oft orð á því þegar hann var að tala fyrir norðan að framsóknarmenn væru þannig gerðir að þeir gætu ekki hugsað sér að hlutirnir gengju almennt fyrir sig, væru almennar ráðstafanir. Þeim liði best ef fyrirtækin væru í basli og svo yrðu menn að koma til Reykjavíkur og þá væru framsóknarmenn að gera forstjóranum og fólkinu greiða, alltaf að vera að gera þeim greiða. Það er þessi hugsunarháttur sem er svo ríkur hjá þessari ríkisstjórn, að passa upp á það að hin almennu skilyrði í sjávarútveginum séu ekki fyrir hendi en á hinn bóginn skapist grundvöllur fyrir því að nú sé hægt að segja á Súgandafirði, nú sé hægt að segja á Ólafsfirði, nú sé hægt að segja í kjördæmi Halldórs Ásgrímssonar: Við erum búnir að koma fyrirtækjunum á hausinn --- það er að vísu alveg rétt --- en við ætlum ekki að fara með þau í burtu, við ætlum að hjálpa ykkur til þess að eignast þau aftur með því að við ætlum að láta okkar menn í Reykjavík skipa menn í stjórn fyrir ykkur. Þið fáið engu að ráða um það hverjir þeir eru sem hlutabréfasjóðurinn skipar í stjórnina og ekki heldur Byggðasjóður eða Fiskveiðasjóður eða Landsbankinn sem eiga að leggja til peningana í hlutabréfasjóðinn, þeir eiga ekki að fá að ráða neinu um það, þeir sem kaupa þessi svokölluðu aðildarbréf, hverjir verði í skjóli þeirra hlutabréfa sem hlutabréfasjóðurinn eignast kjörnir í stjórn hlutafélaganna. Það var yfirlýst af Jóni Sveinssyni, fulltrúa forsrh., á fundi í morgun að heimamenn fengju ekkert um það að segja og ekki þeir sjóðir sem legðu til peningana. En það er líka alveg rétt að það er gott að hafa einhvern fulltrúa fyrir sig til þess að minna á gjafirnar. Það getur verið ágætt. Einhvern tímann var sagt: ,,Drottinn gaf og drottinn tók``. En þetta er öfugt hjá þessari ríkisstjórn --- drottinn tók og drottinn gaf --- og tekur svo aftur því að auðvitað er grundvöllurinn ekki fyrir hendi og auðvitað er hálfbroslegt þegar hæstv. forsrh. er að telja núna. Við erum búnir að telja eitt, tvö, þrjú, fjögur, fimm, sex, sjö, eru það 37 eða 79 fyrirtæki sem er búið að bjarga og leysa málin hjá? En hallareksturinn heldur bara áfram, hæstv. forsrh., og hvað segja fulltrúar fiskvinnslunnar um það? Þeir segja að það sé lágmark að fella gengið um 12--13% eða svo, 10--13% og þeir segja að það þýði ekki annað en horfast í augu við það að þessu verður að fylgja sú kalda kjaraskerðing sem slíkri gengisfellingu fylgir. Þeir segja meira að segja sumir og ég heyrði ekki betur en fulltrúi Sambandsins tæki jafnvel enn dýpra í árinni þegar hann sagði að eiginfjárstaða fyrirtækja í sjávarútvegi væri orðin svo hörmuleg að gengisfellingin sem nú þyrfti til að koma yrði að vera mjög mikil.  Það er auðvitað alveg hárrétt, sem ég heyrði að var sagt hér við hliðina á mér, að eitt af þessum fyrirtækjum sem hafa átt í erfiðleikum er á Ólafsfirði. Ástæðurnar fyrir því eru margvíslegar. Kannski fyrst og fremst sú að Ólafur bekkur var á árunum 1986--1987 erlendis í klössun mjög lengi, ég man ekki hversu marga mánuði. Það stóð yfir mjög lengi og skipið var afhent miklu síðar en samið hafði verið um og skipti mánuðum. Þetta voru þau ár sem sjávarútvegurinn stóð sig hvað best og af þessum sérstöku ástæðum stendur hraðfrystihús Ólafsfjarðar verr en ella mundi vegna hráefnisskortsins í uppsveifluárinu. En eins og sjávarútvegurinn er rekinn mega auðvitað fyrirtækin ekkert við því. Þannig að auðvitað gera menn sér það ljóst þar norður frá, eins og menn gera sér það ljóst t.d., svo að ég taki annað byggðarlag við Eyjafjörð, á Grenivík. Þeir tóku þann kostinn þar að selja Núpinn og reyna með þeim hætti að koma fótunum undir sína eiginfjárstöðu. Nú sjá þeir fram á það að hlutafjársjóðurinn mun stöðva alla hreyfingu í fiskiskipastólnum, þannig að þeim kemur í koll, Grenvíkingum, að þeir reyndu að treysta undirstöður síns fyrirtækis með því að selja Núpinn á sl. hausti, vegna þesa að það er ekki hlaupið í að fá annað skip núna þegar hlutabréfasjóðurinn beinlínis hefur það fyrir tilgang að passa upp á það að skipin fari ekki á milli staða og leggur inn meiri og meiri peninga eftir því sem fyrirtækið stendur verr. Þetta sjá auðvitað allir menn og auðvitað þýðir ekkert að vera að ræða það að við séum að tala um eitthvað sem sé eina fyrirtækið á staðnum eða eitthvað svoleiðis. Það eru auðvitað mörg fyrirtæki í sjávarútvegi og þau eru á mörgum stöðum og auðvitað hefur verið samkeppni milli einstakra staða um þessi fyrirtæki. Þeir komu til okkar í morgun, fulltrúar frá Kaupþingi og Fjárfestingarfélaginu, Pétur Blöndal, Gunnar Helgi Hálfdánarson, Gunnar Baldvinsson og það voru mjög skemmtilegar umræður sem menn áttu þar einmitt um stöðuna í atvinnulífinu og þeir fór ekkert dult með það að hlutafjársjóður, eins og hann er hér skilgreindur, er alveg andstæða þess sem er líklegt til að gefa góðan árangur. Hlutabréfasjóðurinn sem rekinn er í tengslum í Iðnaðarbankann gefur hærri ávöxtun en kannski nokkur önnur verðbréfaviðskipti. Hann nýtur skattfríðinda og það er m.a. skýringin á því. Sá hlutabréfasjóður er til þess fallinn að hjálpa einstaklingum að eignast hlutabréf í arðsömum fyrirtækjum og auðvitað geta menn hugsað sér að kaupa aðildarbréf í slíkum sjóði. Sá sjóður sem hér er um að ræða er alveg öfugs eðlis. Hlutverk hans er að leggja fram fé í fyrirtækjum sem að mati fulltrúa ríkisstjórnarinnar í Atvinnutryggingarsjóði hafa ekki rekstrargrundvöll. Það er hið yfirlýsta markmið. Síðan segir að ef viðkomandi fyrirtæki eigi samkvæmt nánari skilgreiningu fyrir skuldum skuli hlutabréfasjóður koma til kastanna með það sem þeir kalla verðtryggð --- og þá má leggja fram fé sem þeir segja að sé ríkistryggt en án vaxta, en að öðrum kosti verða aðildarbréfin óríkistryggð. Auðvitað sjá menn að hlutabréfasjóður af þessu tagi er skyndiráðstöfun og í grundvallaratriðum gagnstæður þeim hugmyndum sem við sjálfstæðismenn fluttum með Kvennalista og þær gerðu grein fyrir á sínum tíma og vísa ég til þeirra en vil hins vegar taka það fram, herra forseti, að það er svolítið undarlegt, þegar fulltrúar ríkisstjórnarinnar gera grein fyrir hugmyndum sínum um hlutafjársjóðinn, að þeir, hvort sem um er að ræða formann fjh.- og viðskn. eða einstaka ráðherra, skuli ævinlega vera að gera því skóna að þeir séu að framkvæma hugmyndir sem á sínum tíma voru settar fram af Kvennalistanum. Það er auðvitað hálfundarlegt að maður skuli þurfa að útskýra það fyrir nánast hverjum einasta manni sem kemur á nefndarfund að það sé grundvallar- og eðlismunur á þessum hugmyndum. Meira þrek væri í því fólgið að reyna að standa á sínum hugmyndum og sínum málstað eins og hann er en ekki að vera að flækja aðra í þetta. Það kom fram nokkur misvísun hjá einstökum mönnum um það hvernig mál stæðu hjá Atvinnutryggingarsjóði og ég tel nauðsynlegt að þær upplýsingar komi hér fram. Eins og sakir standa er Atvinnutryggingarsjóður búinn að afgreiða um 80 fyrirtæki af 200 og hann gerir ráð fyrir að hafa alls til hagræðingar á þessu ári um 500 millj. kr. en til skuldbreytinga um einn milljarð og 50 millj. kr. Af þessu fé hefur þegar verið eytt 135 millj. í hagræðingu en um 535 millj. vegna skuldbreytinga, þannig að sjóðurinn á eftir vegna skuldbreytinga til ráðstöfunar á þessu ári um 515 millj. kr. Sjóðurinn á von á því að sum þeirra fyrirtækja sem hann hefur þegar synjað muni aftur koma til meðferðar hjá sjóðsstjórninni. Hann talar um 10--12 fyrirtæki í því samhengi og gerir þá ráð fyrir að það séu í kringum 130 fyrirtæki sem sjóðurinn eigi eftir að afgreiða, en þeir segjast ekki hafa gert sér grein fyrir því hvort meira fjármagn þurfi fyrir þau fyrirtæki en þau hin sem búið er að afgreiða. Þetta segir okkur á mæltu máli að verulegt fé skortir á þessu ári til þess að geta annast þá skuldbreytingu sem hæstv. forsrh. er svo mjög að guma af. Það er m.ö.o. búið að afgreiða um 80 fyrirtæki, eyða í skuldbreytingu þeirra vegna um 535 millj. kr. Það er eftir að afgreiða um 120--130 fyrirtæki, en hins vegar eru ekki eftir nema 515 millj. kr. til þeirra þarfa. Það er því algjörlega fyrirsjáanlegt að þeir peningar, sem hér er gert ráð fyrir í Atvinnutryggingarsjóði útflutningsgreina, nægja hvergi nærri til þess að mæta þeim fyrirheitum sem ríkisstjórnin hefur gefið einstökum byggðarlögum og stöðum í sambandi við þessa skuldbreytingu og í sambandi við þessi mál yfir höfuð að tala. Fyrir svo utan þessa fjárhæð hér stendur svo eftir hinn sérstaki vandi trilluútgerðarinnar, smábátaútgerðarinnar, en það er metið að um 500 millj. kr. þurfi til þess að leysa þar úr brýnasta vandanum og væri fróðlegt að heyra hvað hæstv. forsrh. segir í fyrsta lagi um það hvernig eigi að mæta vanda smábátaútgerðarinnar og í öðru lagi hvort ríkisstjórnin hafi í hyggju að afla lánsheimildar fyrir hálfum milljarði til viðbótar, sem er algjört lágmark eins og málið liggur fyrir nú varðandi Atvinnutryggingarsjóð útflutningsgreina. Ég vek athygli á því að í grg. frv. er talað um að aðildarbréf hlutafjársjóða eigi að vera gengistryggð en hins vegar er talað um það í 9. gr. í lögunum að ríkissjóður eigi að tryggja verðbætt nafnvirði hlutdeildarskírteina. Nú hygg ég að þetta sé ekki það sama, gengistrygging og verðtrygging, og auðvitað getur gengistryggingin horft misjafnlega við. Ef við mundum t.d. hugsa okkur Englending á árinu 1987, í árslok, sem hefði fengið spurnir af því að íslenska krónan væri næststerkasti gjaldmiðill veraldar, má vera að slíkum Englendingi dytti í hug að verðtryggja pundið kannski með íslenskri krónu, ekki skal ég um það segja, en hitt er víst að gengi gengur upp og niður en verðtryggingin ekki. Þannig að ég hygg að það sé vafasamt, svo að ekki sé meira sagt, að hægt sé í reglugerð að breyta þessu ákvæði eins og reglugerðin gerir ráð fyrir. Þá vil ég í annan stað vekja athygli á því að hlutdeildarskírteini er í rauninni ekki annað en skuldabréf. Það kom skýrt fram hjá Jóni Sveinssyni að forsrn. liti þannig á og að það væri mat þeirra lögfræðinga sem um þetta mál hefðu fjallað og hefðu staðið að samningu þessa frv. Og eftir að hafa skoðað reglugerðina, íhugað reglugerðina, einstök atriði hennar, og hversu með hlutdeildarskírteinin verður farið, er auðvitað alveg ljóst að þetta eru skuldabréf, enda ekki tilgangurinn að þessum hlutdeildarbréfum fylgi neinn réttur annar en sá að mega e.t.v. einhvern tíma síðar kaupa hlutabréf í þeim fyrirtækjum sem hlutafjársjóðurinn hefur fengið fé hjá og vil ég aðeins um það segja: Það er ævinlega vafasamt að vera með takmarkanir á því hversu farið skuli með hlutabréf. En einmitt vegna þess að hlutdeildarskírteinin eru skuldabréf, hæstv. forsrh., þá væri gaman að fá einhvern fróðleik um það hvernig stendur á því að hlutdeildarskírteinin eru ekki inni í lánsfjáráætlun sem lögð var fyrir deildina og kom hér til umræðu sl. föstudag. Það sem er eiginlega enn þá verra í þessu er að ég varpaði þeirri fyrirspurn til formanns fjh.- og viðskn., til fulltrúa Hagsýslustofnunar og til fulltrúa ríkisstjórnarinnar sem fylgdust með störfum okkar í nefndinni hvort ekki væri nauðsynlegt að koma inn lánsfjárheimild vegna hlutafjársjóðsins og hvernig það mætti vera að hlutafjársjóðurinn kæmi hvergi inn í lánsfjáráætlun. Mér var svarað því til að það þyrfti ekki. Svo kemur það upp úr dúrnum nú að litið er á málið sem um skuldabréf væri að ræða. Ég veit ekki, herra forseti, hvort efni standa til að hafa um þetta fleiri orð. Það er auðvitað rétt að skuldbreytingin í útgerðinni 1984 sem staðið var allt öðruvísi að en nú er staðið að skuldbreytingunni hefur reynst vel með þeim efnahagsaðgerðum sem þá voru gerðar. Ég hygg að hæstv. sjútvrh. sé sammála mér um það og auðvitað hefði verið gæfulegra að standa að þessu með sama hætti nú. Þessi eilífa endurtekning hæstv. forsrh. um að gengið skipti ekki máli í sambandi við sjávarútveginn er náttúrlega til skammar. Ef forsrh. trúir því að gengisfellingar hafi ekki gagnað sjávarútveginum, þá spyr ég hæstv. forsrh.: Af hverju hækkar hann ekki gengið meira? Ef það skiptir engu máli fyrir útflutningsatvinnuvegina hvort gengið er hátt eða lágt, af hverju má þá ekki bara hækka gengið? Auðvitað veit hæstv. forsrh. að þegar málið snýr þannig væri það það alvitlausasta sem hægt er að gera. Auðvitað veit hann það því að hann fylgist vel með. Hann segir það gegn betri vitund þegar hann heldur því fram að gengisfellingar hafi í gegnum sölu okkar ekki komið að haldi fyrir útgerðina eða sjávarútveginn. Vegna þess að það munar um það, m.a. í mínu kjördæmi fyrir norðan og líka fyrir austan, vil ég spyrja hæstv. sjútvrh. hvað hann vilji segja um fiskverðið. Ætli það hafi ekki staðið nær því óbreytt í 18 mánuði? Ég man ekki hvort það hækkaði um 5% 1. júní og 1,25% einhvern tíma á þessum vikum. En síðustu 18 mánuði hefur það að öðru leyti verið óbreytt. Ég veit að fiskverðið skiptir minna máli en áður, en eigi að síður skiptir það máli á sumum stöðum og útgerðarmenn í sumum sjávarplássum hafa verið að spyrja hvenig á því standi að við fiskverðinu hafi ekki verið hreyft svo mjög sem útgerðarkostnaður hefur vaxið á þessum tíma. Samtök fiskvinnslunnar létu nefndarmönnum í té ljósrit sem báru það með sér að yfirlýsing forsrh. um að eigið fé í sjávarútvegi hefði rýrnað um u.þ.b. helming, eða fallið úr um það bil 26 milljörðum í 13 milljarða á sl. ári, væri rétt. Því vil ég spyrja hæstv. sjútvrh. hvort hann sé sammála þessari fullyrðingu, hvort hann hafi farið yfir textann í yfirlýsingu forsrh. um efnahagsmál og hafi samþykkt hann. Eða hvort hæstv. sjútvrh. sé e.t.v. sammála Árna Benediktssyni, fulltrúa Sambands ísl. samvinnufélaga, þegar hann segir að eigið fé í sjávarútvegi sé í raun og veru upp urið. Ég vil einnig spyrja hæstv. sjútvrh. að því hvort það sé rétt skilið að hann hafi gefið fyrirheit um það í septembermánuði sl. að þær 800 millj. kr. sem teknar voru að láni í Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins, frystideild, skyldu greiddar úr ríkissjóði. Þessi yfirlýsing hefur verið gefin og það var talað um það á fundi nefndarinnar í morgun að orðið hefði trúnaðarbrestur milli fiskvinnslunnar og ríkisstjórnarinnar á meðan þetta væri ekki leiðrétt og frv. breytt á þann veg að því yrði slegið föstu að endurgreiðslan yrði úr ríkissjóði. Við höfðum satt að segja vonast til þess í stjórnarandstöðunni að formaður fjh.- og viðskn. mundi ná því fram að frv. yrði breytt á þennan veg og ríkisstjórnin mundi fallast á það, m.a. til þess að koma til móts við sjónarmið fiskvinnslunnar. Það urðu mér því mikil vonbrigði að frá því skyldi horfið af meiri hl. og að hann skyldi ekki fallast á þessa breytingu. Ég vil biðja hæstv. sjútvrh. að beita sér fyrir því að meiri hl. geti fallist á að ríkissjóður taki yfir lánið eins og um var talað. Ég veit að hæstv. sjútvrh. getur ekki verið því mótfallinn. Herra forseti. Eins og ég hef sýnt hér fram á þá linnir ekki hallarekstri í sjávarútvegi. Það er auðvitað mjög hæpin lausn, svo að ekki sé meira sagt, að reyna að skýla sér á bak við það að setja á stofn sérstakan hlutabréfasjóð þegar búið er að leika fyrirtækin svo grátt að þau eru ekki rekstrarhæf. Auðvitað er ekki hægt að auka eigið fé í sjávarútvegi nema með því eina móti að rekstrarskilyrðin séu góð og ef rekstrarskilyrði í sjávarútvegi eru viðunandi hefur reynslan sýnt að sjávarútvegurinn þarf ekki á neinni aðstoð að halda til að greiða skuldir sínar og vexti af þeim því þá getur sjávarútvegurinn bjargað sér með eðlilegri umlíðan í sambandi við skuldbreytingu.

Júlíus Sólnes Virðulegi forseti. Frá því þing hófst í haust höfum við lítið gert annað en að tala um efnahagsmál og efnahagsaðgerðir. Það er dæmigert fyrir það ástand sem þessi þjóð hér norður í hafi býr við að það þarf sífellt að vera að grípa til einhverra efnahagsaðgerða og finna lausnir á vanda atvinnulífsins. Þannig hefur þetta verið allar götur síðan ég man eftir mér og væri nú kannski kominn tími til að staldra við og hugsa. Er ekki meira en lítið að í okkar stjórnkerfi? Hvers vegna eru okkar mál þannig að ríkisstjórnir hvers tíma þurfa að eyða nánast öllum sínum tíma í að leysa efnahagsvandamál og vanda atvinnulífsins. Það var því mjög kærkomið að dveljast nokkra daga í Sviss fyrir viku síðan eða svo þar sem yfir 90% þjóðarinnar hefur ekki hugmynd um það hverjir séu ráðherrar í ríkisstjórninni og varðar ekkert um það því að sú ríkisstjórn hefur ekkert með efnahagsmál og atvinnulíf landsmanna að gera. Það gengur ágætlega af sjálfu sér og því minna sem stjórnvöld þar skipta sér af því, þeim mun betur gengur það. Kannski er hér einhver lærdómur sem við gætum notfært okkur til að fá ríkisvaldið til að skipta sér minna af atvinnulífinu en beita sér þess heldur fyrir því að sjá atvinnulífinu fyrir sæmilegum rekstrarskilyrðum, þeim ramma sem atvinnulífið þarf að starfa innan. Það er næsta hlálegt að þurfa að eyða öllum tíma okkar þingmanna í það að karpa um misgóðar aðgerðir og tillögur til lausnar á vandamálum atvinnulífsins þing eftir þing, ár eftir ár og áratug eftir áratug. Ég get svo sem minnst á það einu sinni enn að þar er að sjálfsögðu um að kenna gömlu flokkunum fjórum. Þeir hafa ekki glóruhugmynd um það hvernig á orðið að stjórna þessu þjóðfélagi og það má rekja öll þau vandamál sem við eigum við að glíma til langvarandi óstjórnar undir mismunandi ríkisstjórnum þessara gömlu fjögurra flokka sem hér hafa farið með völdin svo lengi sem elstu menn muna. Frumskilyrðið hlýtur að sjálfsögðu að vera það að gengið sé rétt skráð hverju sinni þannig að útflutningsatvinnuvegirnir gangi nánast af sjálfu sér. Að vísu verður að taka tillit til þess að fyrirtækin standa misjafnlega vel og þau eru misjafnlega vel rekin. Við hljótum að verða að viðurkenna þá einföldu staðreynd að það hljóta ævinlega að verða til fyrirtæki sem ekki standa sig í samkeppninni og væntanlega leggja þau þá upp laupana og fara á hausinn, svo að það hugtak sé notað, en önnur gera betur, þau græða. En að það sé hægt að tala um eitthvert meðaltalsfyrirtæki sem eigi að vera rekið á núlli og síðan sé allt þjóðfélagið stillt inn á það er hugtak sem gengur einfaldlega ekki upp. Til þeirrar fastgengisstefnu sem hefur verið hér við lýði allt frá því að ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar kom til valda um mitt sumar 1987 má eflaust rekja margt sem illa hefur farið í þessu þjóðfélagi. Eins til þeirrar efnahagsstefnu sem var mörkuð við stjórnarmyndunina sem fór fram að loknum kosningum í apríl 1987 og núv. stjórn hefur að mestu fylgt óbreyttri áfram. Ég sé í grundvallaratriðum engan mun á þeirri efnahags- og peningastefnu sem fráfarandi ríkisstjórn undir forsæti Þorsteins Pálssonar fylgdi og þeirri stefnu sem núv. ríkisstjórn undir forsæti hæstv. forsrh. Steingríms Hermannssonar fylgir. Það er í megindráttum enginn stór munur á þeirri efnahags- og peningastefnu sem þessar tvær ríkisstjórnir hafa fylgt fram til þessa. Hér var í ræðustóli áðan minnst á frétt í Morgunblaðinu á sunnudaginn var, þar sem þess var getið að íslenska krónan væri að mati OECD talinn annar sterkasti gjaldmiðill heims. Það gerist hjá þjóð þar sem atvinnulífið er með allt niður um sig og þá fyrst og fremst stjórnvöld að sjálfsögðu. Auðvitað væri þá hægt að benda á eina leið sem er sú að ef við opnum fyrir frjálsa fjármagnsflutninga til landsins hljóta bókstaflega allir fjármagnseigendur hvar sem er í veröldinni að vilja fara með peningana sína til þessa furðulega lands þar sem aðeins svissneski frankinn stendur betur. Það gæti verið að þar væri komin ein allsherjarlausn á atvinnulífsvanda okkar og væri rétt af stjórnvöldum að skoða það mál betur ef þau endilega vilja halda því til frambúðar að íslenska krónan verði annar sterkasti gjaldmiðill heims þó að atvinnulífið hér sé allt í ólestri og standi engan veginn undir þessum sterka gjaldmiðli. Það er svo önnur saga. Eitt af því sem líka mætti fara ofan í og tala heilmikið um er hið furðulega bankakerfi sem við búum við. Eins og þar hefur verið háttað undanfarin ár þá lifir bankakerfið á því að ná sem mestum vöxtum inn frá atvinnulífinu. Það má í raun og veru segja sem svo að eigið fé sjávarútvegsfyrirtækjanna, sem hefur brunnið upp á þessu skeiði fastgengisstefnunnar, hafi í raun og veru verið flutt yfir til banka og verðbréfafyrirtækjanna í formi vaxtatöku. Vaxtatakan sem hefur verið í þjóðfélaginu undanfarin missiri er aldeilils með ólíkindum. Það hefur verið fundið upp eitthvert furðulegt hugtak sem heitir raunvextir ofan á lánskjaravísitölu sem er raunverulega algerlega út úr kortinu. Síðan eru þeir bornir saman við raunvexti sem eru miðaðir við affallaviðskipti á skuldabréfum í nágrannalöndunum sem er aldeilis óskylt hugtak. Seðlabankinn leyfir sér að blekkja fólk hér með því að bera raunvexti ofan á lánskjaravísitölu saman við venjulega raunvexti eins og þeir eru túlkaðir í nágrannalöndunum þegar um venjuleg affallaviðskipti er að ræða. Þetta eru aldeilis óskyld hugtök. Með þessu hefur almenningur og fyrirtækin í landinu verið blekkt til þess að trúa að hér sé raunvaxtastigið að vísu hátt en ekkert mikið hærra en í nágrannalöndunum. Þetta er gersamlega fráleitt. Þá er ekki sjaldan um það talað á tyllidögum að það þurfi að renna fleiri stoðum undir atvinnulífið á Íslandi. Er nú verið að því? Nei, ekki aldeilis. Það er að vísu verið að reyna að rétta við hag útflutningsfyrirtækja í sjávarútvegi en öll önnur fyrirtæki mega fara lönd og leið á meðan. Sérstaklega er nú gaman að velta því fyrir sér að þegar loksins gefst tækifæri til þess að renna styrkari stoðum undir atvinnulífið nennir enginn að sinna því. Þar á ég við þegar litlu fyrirtæki, sem að vísu stendur illa fjárhagslega, tekst að gera það kraftaverk að ná samningi um að smíða 14 skuttogara að smíðaverðmæti upp á 4*y1/2*y milljarð kr., sem gæti gerbreytt atvinnuástandi á Íslandi mörg ár fram í framtíðina. Það nennir enginn að sinna því. Ríkisstjórnin gutlaði eitthvað í málinu og gafst svo bara upp. Bankakerfið blés á þetta og vildi ekki sjá þetta. Þessu litla fyrirtæki hefur nú tekist að ná þessum samningi með því að láta smíða öll skipin erlendis. Það verður ekki skrúfa hreyfð hér á Íslandi. Svona er nú farið að þegar loksins gefst tækifæri til þess að renna styrkari stoðum undir atvinnulífið, þá er blásið á það. Er það nema von að ungt fólk nenni ekki að búa á þessu landi lengur? Mér er sagt að það séu langar biðraðir ungs fólks í öllum sendiráðum Norðurlandanna sem er að leita fyrir sér um atvinnu erlendis, vill komast burt frá þessu vitlausa landi þar sem stjórnvöld eru búin að gera þannig í buxurnar að það er ekki orðið búandi hér fyrir ungt fólk. Það getur ekki náð sér í húsnæði á viðunandi kjörum og atvinnuskilyrði þess eru nánast að verða engin. Það kemst ekki inn í sjávarútveginn, þessa einu grein sem hefur hlotið náð fyrir augum stjórnvalda og talið er rétt að hjálpa. Hún er alveg lokuð af fyrir ungu fólki, það kemst ekkert þangað inn því þar ríkir fyrir kvótakerfi sem er með þeim hætti að annaðhvort verða menn að fá kvótann í arf eða þá að það verður með öðrum hætti að komast inn til fóta konunganna sem hafa umráð yfir auðæfum hafsins. Kannski það væri rétt að fjalla örlítið um sjálft frv. Ég ætla ekki að tala hér langt mál því að eins og ég segi þá höfum við gert lítið annað á þingi í vetur en að tala um þetta blessaða frv. til laga um efnahagsaðgerðir. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara ofan í einstakar greinar, við erum búnir að eyða það miklum tíma í þær. Hlutafjársjóðurinn, sem nú er kominn inn, er upphaflega orðinn til með þeim hætti að fulltrúar Kvennalistans komu með þessa hugmynd og lögðu hana fram sem brtt. við lögin við umræðuna í des. Á þeim tíma treystum við fulltrúar Borgfl. okkur ekki til þess að styðja tillöguna á þeim forsendum að við sáum ekki með nokkrum hætti hvernig hægt væri að fjármagna kaup á aðildarskírteinum í hlutafjársjóðnum. Þá var gert ráð fyrir því að almenningur mundi kaupa þessi hlutafjárskírteini þó svo það væri ekki um neinar vaxtagreiðslur að ræða heldur aðeins von um arðgreiðslur sem áttu að koma frá fyrirtækjum sem allir vissu að væru á hausnum. Nú hefur þessi hugmynd verið tekin upp af hálfu ríkisstjórnarflokkanna og henni breytt þannig að orðið er ljóst að einhverjir verða til þess að kaupa þessi aðildarskírteini. Það er náttúrlega alveg ljóst að almenningur gat aldrei farið og keypt þessi skírteini, það var gersamlega fráleit hugmynd. Við gerum í sjálfu sér ekki athugasemdir við það hvernig stjórn þessa sjóðs verður háttað. Við sjáum ekki ástæðu til þess. Hins vegar munum við styðja brtt. sem eru fluttar af hv. þm. Halldóri Blöndal, Eyjólfi Konráð Jónssyni og Birnu K. Lárusdóttur sem varðar 1. gr. laganna, þ.e. að það verði alveg tvímælalaust að 800 millj. kr. lánið til Verðjöfnunarsjóðs verði greitt af ríkissjóði eins og lofað hefur verið. Varðandi brtt. sem er við 8. gr., þ.e. að Atvinnutryggingarsjóður útflutningsgreina og hlutafjársjóður skuli undanþegnir opinberum gjöldum og sköttum, þar hefur verið bætt við Byggðasjóði. Mér er þetta ekki alveg ljóst. Er Byggðasjóður ekki kominn inn til Byggðastofnunar? Ég verð nú að játa vankunnáttu mína hér. Ég hélt að Byggðasjóður væri ekki lengur til sem hugtak, en það má vel vera.  Ég ætla ekki að hafa þessi orð lengri að sinni en að sjálfsögðu munum við taka hér frekari þátt í umræðunni eftir því sem efni og aðstæður gefa þar tilefni til.

Skúli Alexandersson Virðulegi forseti. Það var nú svo að ég hafði ekki hugsað mér að taka þátt í þessari umræðu sem hér fer fram í dag, en þegar hv. 2. þm. Norðurl. e. fór að býsnast yfir ástandinu og þeim vandræðum sem íslenskur sjávarútvegur stæði frammi fyrir núna, eins og þetta væri fyrst og fremst þeim að kenna sem sitja hérna vinstra megin við mig, það væru engir aðrir sem ættu sök á því, þá fannst mér alveg nóg komið. Mér fannst dálítið merkilegt að heyra ræðu hv. þm. hér, eingöngu kvörtun um það hvernig þau bjargráð sem núv. ríkisstjórn er að reyna að beita, er að reyna að gera til þess að bæta stöðu sjávarútvegsins, hvernig þau væru útfærð. Hlutirnir eru nefnilega þeir að ástandið í sjávarútveginum er ekki sök þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr. Það er fyrst og fremst sök þeirrar ríkisstjórnar sem var hér á undan og sat þar til í september í haust. Það sem verið er að reyna að gera núna eru fyrst og fremst leiðréttingar á þeirri stöðu sem þá var komin upp.  Það er vitaskuld hægt að ræða um þann tíma sem síðan er liðinn. Ekki ætla ég að segja það, og get engan veginn haldið því fram, að hlutirnir hafi lagast mikið á þeim tíma. Því miður. Það virðist vera flest á þann veg haldið sem áður var og lítil breyting þó að átt hafi sér stað breyting á flokkum í ríkisstjórninni. Þær upplýsingar komu frá hæstv. forsrh. í upphafi umræðunnar að af 90 fyrirtækjum sem hefðu sótt um lán til Atvinnutryggingarsjóðs hefðu aðeins 55 fengið afgreiðslu í þeirri stofnun, 35 fyrirtæki af 90 eru þannig á sig komin að það er ekki talið mögulegt að skuldbreyta þeirra lánum. Það sem verið er að gera með hlutafjársjóði, sem hér er lagt til að stofnaður verði, er að það er verið að reyna að bjarga þessum fyrirtækjum. Og hv. 2. þm. Norðurl. e. hefur lítið annað til málanna að leggja en að býsnast yfir því hvaða aðferðir eru notaðar til þess að reyna að bjarga þeim og, sem mér fannst nú dálítið merkilegt, að sú aðferðin sem ég hélt að hv. þm. mundi ekki sérstaklega óska eftir, þ.e. auknar og auknar ríkisábyrgðir, hann gerði sérstakar kröfur til þess að staðið yrði við það að þær 800 millj. kr. sem lagðar voru til Verðjöfnunarsjóðs --- að það yrði að vera öruggt að ríkið stæði að því að borga það lán sem þangað var veitt. Ég hélt að hlutirnir væru nú þannig hjá tveim flokkum í landinu, Sjálfstfl. og Alþb., að menn vildu forðast sem mest ríkisábyrgðir, og ekki að láta hlutina ganga á ríkinu. Ég man m.a. eftir því að stuttu eftir að hæstv. fjmrh. Ólafur Ragnar Grímsson hafði sest í fjármálaráðherrastólinn þá lýsti hann því yfir með mikilli pommp og prakt að nú væri tími ríkisábyrgða búinn. Og ég hef heyrt sjálfstæðismenn lýsa því yfir sýknt og heilagt að þetta væri eitt af því sem við ættum að forðast og með ýmsum ráðum að komast hjá því. En því miður eru öll bjargráðin sem núv. ríkisstjórn hefur lagt til einmitt á þessa bókina lærð, ríkisábyrgð ofan á ríkisábyrgð. Ég hélt að það hefði verið verðugra verkefni hjá hv. þm. Halldóri Blöndal að benda á þessa staðreynd, heldur en það að vera að kvarta undan ýmsum smáhlutum í sambandi við framkvæmd þessara laga sem mér fannst nú í flestum tilfellum að væru algjör aukaatriði. Miðað við þennan stóra þátt, það sem verið hefði gert og verið er að gera hér eftir að Sjálfstfl. hrökklaðist út úr ríkisstjórninni og skildi við sjávarútveginn í því ástandi sem hann er, þá eru bjargarleiðir núv. ríkisstjórnar fyrst og fremst á þeim grunni að koma með ríkisábyrgð til þess að sjávarútvegurinn geti haldið áfram hallarekstri. Sem sagt: Sjávarútvegurinn á Íslandi í dag er við svipaða stöðu og þegar Sjálfstfl. fór út úr ríkisstjórninni. Hallareksturinn áfram. Núna er búið að ganga á eiginfjárstöðu sjávarútvegsins á þann veg sem lýst hefur verið hér bæði af hv. 2. þm. Norðurl. e. og forsrh., af forsrh. reyndar í öðrum umræðum hér fyrr í vetur, að 13 milljarðar úr eiginfjárstöðu sjávarútvegsins, eða helmningur eiginfjárstöðu sjávarútvegsins, hefur brunnið upp á síðustu missirum undir stjórn Sjálfstfl. og Framsfl. Það er ekki búið að gera neitt, því miður, til þess að breyta þessari rekstrarstöðu sem heldur áfram. Eiginfjárstaða sjávarútvegsins heldur áfram að brenna upp. Og þeir koma hér upp, forsrh. og hv. 2. þm. Norðurl. e. og tala hér um aukaatriði, um stjórnarmenn í þessum sjóðum og annað eftir því. Eins og ég hef sagt hér áður tel ég að því miður sé verið að halda áfram sömu hlutunum. Það er kannski gert á svolítið ábyrgari hátt en áður. Á meðan Sjálfstfl. var í ríkisstjórn var gengið beint á eiginfjárstöðu sjávarútvegsfyrirtækjanna. En núna er þessu breytt yfir á þann veg að nú skal öll þjóðin standa á bak við það. Það er svolítið heiðarlegra og kannski neyðarráðstöfun. Það verður að viðurkenna að það sé neyðarráðstöfun á meðan annað er ekki gert raunhæfara í málunum. Mitt erindi hér upp í þennan ræðustól var fyrst og fremst að benda á þessa ríkisþróun í sambandi við sjávarútveginn. Og á hinn veginn það ...  endilega að koma hér með smábrtt. og ég ætla aðeins að nefna þær. Og Kvennalistinn taldi það sjálfsagt að standa að því að styðja Sjálfstfl., eða gagnkvæmt, við flutning á brtt. við þær tillögur sem hér eru. Flm. á brtt. á þskj. 530 eru Halldór Blöndal, Eyjólfur Konráð Jónsson og Birna K. Lárusdóttir: `` 1. Lán skv. 1. mgr. þessarar greinar skal undanþegið stimpilgjaldi og endurgreiðist úr ríkissjóði. 2. Byggðastofnun, Atvinnutryggingarsjóður útflutningsgreina og hlutafjársjóður Byggðastofnunar skulu undanþegnir opinberum gjöldum, sköttum o.s. frv.`` Sjálfsagt er hægt að segja það í þessum tilfellum báðum að verið sé að gera visst réttlætismál gagnvart sjávarútvegi. Og eins og síðasti ræðumaður sagði: Með því móti að láta Byggðasjóð bera lántökugjöld og aðra skatta þá er verið að færa á milli vasa. En hvað er verið að gera gagnvart almenningi í sambandi við húsnæðislán og annað eftir því? Þá er ekki verið að undanþiggja skatta. Ég sé það ekki að þegar verið er að sækja lengra og lengra inn á þessi fríðindi fyrir þennan og þennan að það verði þá ekki að fella þessa skatta algjörlega niður. Sumir eru að biðja um sérstaklega fyrir Byggðasjóð og fyrir þetta, því ekki að leggja þessa lántökuskatta alla niður?

Það er sjálfsagt að gera það.

Það er sjálfsagt að gera það. En að vera að undanþiggja þetta og undanþiggja hitt, það held ég að sé ekki mikil og raunhæf pólitík. Og það að fara að togast á um hvernig þessum sjóðum skuli stjórnað það finnst mér, eins og ég sagði hér áður, þó nokkuð mikið aukaatriði.

Talaði þingmaðurinn ekki um það í haust? Mig minnir það.

Ég nefndi það í haust að það væri svolítið sérstakt stjórnarmynstur sem væri á Atvinnutryggingarsjóði. Ég gerði það. En vitaskuld eftir fjögurra mánaða setu ríkisstjórnarinnar og það að ekkert raunhæft hefur verið gert í sambandi við rekstur sjávarútvegsins þá eru þetta algjör aukaatriði. Algjör aukaatriði. Það er nú svo að hlutirnir eru á þann veg, eins og ég sagði hér áðan, að við stöndum frammi fyrir því að sjá til þess að sjávarútvegurinn stöðvist ekki og þær tillögur sem hér liggja frammi eru til þess að láta hlutina ganga. Það hafa ekki komið neinar sérstakar tillögur frá stjórnarandstöðunni aðrar en þær sem liggja hér, a.m.k. ekki í þessa deild, til þess að breyta þar neinu um. Og vitaskuld er málflutningur Sjálfstfl. hér ekkert annað en til þess að reyna að láta fólk gleyma því hversu illa var stjórnað á undanfarandi missirum og hvernig fyrrv. ríkisstjórn skilaði hlutunum frá sér. Þetta öfluga lið sem stóð bak við síðustu ríkisstjórn hafði ekki tök á því að sjá til þess að sjávarútvegurinn hefði almennilegan rekstrargrundvöll.

Guðrún Agnarsdóttir Hæstv. forseti. Aðeins nokkur orð um það frv. sem hér er til umræðu og er nú sent aftur til efri deildar eftir breytingar sem gerðar voru á því í neðri deild. Í raun hafa engar þær breytingar verið gerðar sem gera það að verkum að Kvennalistinn geti breytt afstöðu sinni til málsins og munum við því sitja hjá við afgreiðslu þess og e.t.v. greiða atkvæði gegn ákveðnum greinum þess ef út í það fer. Eins og fram kom flytjum við brtt. við frv. Vegna orða síðasta ræðumanns, hv. 4. þm. Vesturl., vil ég leggja áherslu á það að þessar breytingar eru í þeim anda sem þær brtt. voru sem lagðar voru fram við 2. umr. málsins í efri deild. Þar voru m.a. hugmyndir Kvennalistans um hlutafjársjóð. Á þessar hugmyndir féllst Sjálfstfl. og studdi á sínum tíma og er það eðlilegt þegar um gott mál er að ræða að margir vilji vera með í að flytja það. Þetta er lokatilraun okkar til þess að breyta málinu í betra horf og ég vona að hún takist. Hins vegar hlýt ég að ítreka og undirstrika það að við erum vonsviknar að þessi breyting hafi verið gert á hlutafjársjóðnum. Hann var hugsaður fyrst og fremst sem tilraun til þess að auka atvinnulýðræði. Þetta átti að verða sjóður sem gæfi fólkinu í landinu tækifæri til þess að styðja og styrkja vænleg og bjargálna fyrirtæki, tækifæri til þess að fjárfesta í undirstöðuatvinnugreinum okkar og leggja sitt af mörkum til þess að styrkja eiginfjárstöðu fyrirtækja án þess að hætta of miklu til sjálft. Nú er þessi sjóður, því miður, miklu fremur orðinn að ruslakistu þar sem þeim er ætluð dvöl sem enginn annar vill sinna. Þetta er nánast sorglegt og við frábiðjum okkur að eiga nokkurn hlut að máli annað en nafnið eitt. Það var algjör forsenda þess að sjóðurinn næði tilgangi sínum að hann væri rekinn á faglegum grunni en ekki eftir pólitískum geðþótta. Við erum auðvitað ekki að leggjast gegn því að fyrirtækjum sem nú er ætlunin að vísa í þennan sjóð sé veitt aðstoð. Fjarri því. En við teljum þetta ekki réttu leiðina. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta mál við þessa umræðu. Ég vona að þessi brtt., sem hér hefur verið lögð fram, nái fram að ganga því hún er sannarlega til bóta.

Guðmundur H. Garðarsson Virðulegi forseti. Það voru aðallega orð hv. 4. þm. Vesturl. Skúla Alexanderssonar sem fengu mig til að koma hér. Að vísu ætlaði ég einnig að taka til máls um ákveðin efnisatriði. Það er náttúrlega mjög alvarleg fullyrðing fyrir stjórnarstuðningsmann að lýsa því yfir hér og nú, á sama tíma sem hann væntanlega ætlar að greiða atkvæði með þessu frv. til laga um efnahagsaðgerðir, það er náttúrlega mjög alvarlegt mál þegar stjórnarþingmaður lýsir því yfir að það sem hann ætlar að fara að samþykkja muni í engu breyta rekstrarstöðu sjávarútvegsins til hins betra. Sagði hv. þm. ekki þetta? Þetta eru náttúrlega mjög alvarleg orð, svo ekki sé meira sagt, því að hér talaði líklega sá hv. þm. sem kann einna best skil á sjávarútvegi á hv. Alþingi. Þannig að þegar maður þessarar gerðar stendur upp og lætur þessi orð falla þá verð ég að segja að þá ætti hæstv. ríkisstjórn að skoða betur hvað hún er að reyna að gera í þessum efnum. Það var annað sem hv. þm. sagði einnig sem staðfestir það sem ég álít og mun víkja að betur hér á eftir. Hann sagði að með þessum aðgerðum væri verið að ríkistryggja hallarekstur sjávarútvegsins. Á sama tíma og hann segir þetta er hann nýbúinn að segja hitt, að hér sé ekki verið að breyta neinu um rekstrarstöðu sjávarútvegsins til hins betra. Hvað þýðir þetta nú á einföldu máli? Það er raunverulega verið að breyta tapstöðu sjávarútvegs án þess að bæta stöðuna með þeim hætti að það er verið að ríkistryggja hallarekstur sem þýðir náttúrlega ekkert annað á mæltu máli en að það er verið að yfirtaka þetta af hálfu hins opinbera. Það er raunverulega sú niðurstaða sem ég hefði viljað láta koma fram í mínu máli að því miður er þetta rétt, og því miður veltur það á atkvæði hv. þm. hvort þessi vonda staða heldur áfram og hvort þessi beina og óbeina yfirtaka opinberra aðila og opinberra sjóða á sér stað í sjávarútvegi eða ekki. Allar þessar aðgerðir svonefndar eru gjörsamlega ófullnægjandi og verri en ófullnægjandi, eins og komið hefur fram í ræðum manna hér á undan mér og þær munu því miður ekki leysa vandamál þeirra byggðarlaga né þeirra fyrirtækja sem hlut eiga að máli eins og hæstv. forsrh. vildi halda fram í ræðu sinni áðan. En þessar aðgerðir fela í sér alveg skýlaust, enda staðfest af stjórnarstuðningsmanni, hv. þm. Skúla Alexanderssyni, beina og óbeina yfirtöku hins opinbera á fyrirtækjum sem hafa lent í greiðslu- og rekstrarörðugleikum, og eins og hv. þm. lýsti svo vel hér áðan, fyrst og fremst vegna rangrar stefnu stjórnvalda í atvinnu- og efnahagsmálum. Sem sagt: Frv. sem við erum að ræða hér er röng stefna við lausn þessara vandamála. Ég er þeirrar skoðunar að það sé óeðlilegt að Alþingi skuli eiga að samþykkja frv. til l. um efnahagsaðgerðir sem fela í sér þessa grundvallarbreytingu og einnig þá grundvallarbreytingu á eignarhaldi fyrirtækja í útflutningsatvinnugreinunum án þess að fyrir liggi nánari upplýsingar um rekstrarstöðu umræddra fyrirtækja, eigna- og skuldastöðu o.s.frv. Hv. þm. Skúli Alexandersson kann glögg skil á þessu enda rekur hann sjálfur útgerðar- og fiskvinnslufyrirtæki. En ég vil taka annað dæmi sem ekki hefur verið dregið fram og það er þess vegna sem ég tel nauðsynlegt að hv. þm. séu upplýstir betur um rekstrarstöðu, eigna- og skuldastöðu þeirra fyrirtækja, sem á nú að aðstoða, eða á að breyta um eignarhald á með þessum óbeina og beina hætti í gegnum opinbera sjóði. Ég vil taka dæmi sem staðfestir að það liggja ekki skýrar fyrir allar upplýsingar um raunverulega stöðu fjölda þeirra fyrirtækja sem hér eiga aðild að. Ég spyr, og vil leyfa mér að beina þeim orðum jafnvel til hæstv. forsrh. þó ég geri varla ráð fyrir að hann geti svarað því hér og nú: Hver skyldi vera raunveruleg eignarstaða kaupfélags eða samvinnuútgerðar sem rekur útgerð og fiskvinnslu með tapi og hefur sótt um aðstoð frá Atvinnutryggingarsjóði? Hver skyldi hún raunverulega vera þegar allt er gert upp? Þetta er nefnilega mjög skýrt dæmi sem hægt er að taka. Það er vitað og það er staðfest að t.d. eignarhluti Sambands ísl. samvinnufélaga, svo sem kaupfélaganna og samvinnuútgerðarfyrirtækja, er ekki færður upp í reikningum viðkomandi fyrirtækja sem eign. Þetta er óeðlilegt, bæði frá rekstrarlegu sjónarmiði séð og einnig frá því sjónarmiði séð að eignaraðili skuli ekki vita hvað hann á raunverulega í sameign í þeim fyrirtækjum sem hann er þátttakandi í. Þetta gefur nefnilega ranga mynd um raunverulega eignastöðu viðkomandi fyrirtækis í sameignarfyrirtæki eða samvinnufyrirtæki eins og Sambandið er. Eignarstaðan í viðkomandi samvinnuútgerðarfyrirtæki eða kaupfélagi verður lægri og lakari en hún raunverulega er. Hvers vegna segi ég að hún sé hugsanlega lakari? Það er vegna þess að ég geri ráð fyrir því og gef mér það, og vil gjarnan standa á því þar til annað sannast, að eignir Sambands ísl. samvinnufélaga séu verulegar. Ég mundi áætla að nettóeignir Sambandsins gætu verið 3--4 milljarðar eða jafnvel eitthvað meira. Auðvitað á Sambandið sjálft af sjálfsdáðum að gefa út árlega eignarhlutaskírteinin í eignum Sambandsins sem eignaraðilar fengju og þar með mundi höfuðstóll viðkomandi fyrirtækja styrkjast mjög, svo að ekki sé meira sagt. Það mundi einnig styrkja þessi fyrirtæki gagnvart bönkum og lánastofnunum og alveg sérstaklega, ég undirstrika þetta, alveg sérstaklega mundi það væntanlega auðvelda störf Atvinnutryggingarsjóðs og hugsanlega þyrfti hlutafjársjóður ekki að koma jafnsterkt til skjalanna og menn hafa haldið og óttast. Þar með væri þessu rekstrarformi, samvinnuforminu, samvinnufélögunum úti á landi, litlu eignarfélögunum í Sambandinu forðað frá því að lenda undir --- ja, ég segi óbeinni eða beinni stjórn opinberra sjóða eða fyrirtækja eins og margir hv. þm. óttast og ég þar með. Ég hef alltaf litið á kaupfélögin og samvinnuútgerðarfyrirtækin sem sjálfstæðar rekstrareiningar í nokkurs konar almenningseign þar sem fólkið kæmi til skjalanna og tæki þátt í rekstri fyrirtækjanna með stjórnunaraðild. Þess vegna er ég frekar hlynntur því í samkeppni við einkareksturinn. Ég óttast mjög ef hið opinbera fer inn í þessi fyrirtæki sem og inn í einkafyrirtækin. Það var eitt atriði sem hv. 2. þm. Norðurl. e. Halldór Blöndal kom inn á sem ég vildi einnig víkja nokkrum orðum að, virðulegi forseti. Hv. þm. hafði miklar áhyggjur út af hugsanlegri valdníðslu af hálfu núv. ríkisstjórnar í sambandi við þær ráðstafanir sem hún hyggst gera í gegnum þetta frv. til laga um efnahagsaðgerðir. En það er ráð til við því, til að koma í veg fyrir það að hæstv. ríkisstjórn grípi til slíkrar valdníðslu sem hv. þm. óttast. Ég er ekki mjög hræddur um að hæstv. ríkisstjórn geri það. Hins vegar liggur það í augum uppi að nái þetta frv. fram að ganga mundi það náttúrlega hrista upp í núverandi valdakerfi og það mundu alveg örugglega koma til skjalanna einhverjir nýir aðilar inn í þá endurskipulagningu sem framkvæmd yrði á grundvelli þeirra laga ef frv. verður samþykkt. En látum það vera. Allir erum við Íslendingar og við verðum að treysta því að þeir menn sem hæstv. ríkisstjórn setur í þessi embætti séu heiðvirðir og heiðarlegir menn. En það er til annað ráð miklu betra, alveg óbrigðult. Það er að krefjast birtingar á þeim útreikningum, þ.e. forsendunum fyrir fyrirgreiðslu og aðstoð sem þeim fyrirtækjum verður veitt sem Atvinnutryggingarsjóður og hlutafjársjóður munu koma sérstaklega við sögu hjá. Það er nefnilega hægt að gera þetta allt að opinberu máli sem þjóðin á raunverulega öll rétt á að fylgjast með. Við erum ekki að tala hér um neina smámuni. Við erum að tala hér um frv. sem að mínu mati framkallar grundvallarbreytingu í eignarhaldi á sviði útgerðar og fiskvinnslu í framtíðinni. Því miður. Þess vegna á þetta að vera opinbert mál því hér er um meiri háttar ráðstafanir að ræða á opinberu fé með stjórnvaldsgerð. Það er verið að færa til milljarða kr., það er verið að ganga í ábyrgðir fyrir fleiri milljarða kr. og það er verið að verðbæta fisk fyrir tæplega einn milljarð kr. Auðvitað á að framkvæma þetta allt fyrir opnum tjöldum. Það á ekki að vera neitt leyndarmál hvernig þessir hlutir gerast. Ég lít nefnilega þannig á að hér sé um mjög óvenjulegar aðgerðir að ræða sem muni raska fyrri hugmyndum um hvernig eigi að standa að atvinnurekstri á Íslandi í framtíðinni. Því miður. Þess vegna finnst mér þetta vond stefna. Staðreyndin er sú að þessi leið þýðir að það skiptir litlu máli lengur fyrir aðila úti í atvinnulífinu, sérstaklega í útflutningsframleiðslunni að leggja áherslu á heilbrigðan atvinnurekstur, þ.e. sparnað og dyggð í öllum rekstri. Þeir sem þannig hafa staðið að málum uppskera ekki sem skyldi þegar það gerist að hið opinbera hirðir upp tapfyrirtækin og réttir þeim styrktarfé eða ríkistryggingu til þess að halda þessum fyrirtækjum gangandi svona almennt séð. Með þessum aðgerðum er raunverulega verið að dæma stóran hluta einkafyrirtækja úr leik og jafnvel einnig stóran hluta samvinnufyrirtækja. Það er verið að taka afstöðu til breyttra rekstrarforma hvað þetta áhrærir vegna þess að það er ekki reynt að laga grundvöllinn, forsendurnar fyrir rekstri fyrirtækjanna með almennum aðgerðum, eins og hv. þm. Skúli Alexandersson kom réttilega inn á í sinni ræðu. Þess vegna er þetta frv. ekki rétt aðferð til þess að styrkja stöðu íslenskra atvinnuvega og íslenskra fyrirtækja. Ég óska þess vegna eftir því að heyra álit hæstv. forsrh. á því hvort það sé ekki eðlilegt að hv. þm. fái enn nánari upplýsingar um ástæður fyrir þeirri erfiðu stöðu sem þessi fyrirtæki eru komin í sem leita núna á náðir Atvinnutryggingarsjóðs. Og svo vildi ég gjarnan heyra álit hans á því hvort ekki kæmi til mála þá að birta þjóðinni allar þær forsendur og stöðu þeirra fyrirtækja, jafnvel nafn fyrirtækjanna sem um er að ræða í því starfi að ríkistryggja hallarekstur. Hv. þm. Skúli Alexandersson kom hér með mjög alvarlega athugasemd eða réttara sagt fullyrðingu sem raunverulega breytir allri umræðu um þetta mál. Hann fullyrti að það væri verið að ríkistryggja hallarekstur og það mundi ekkert laga rekstrarstöðuna. Að lokum, forseti, vil ég gjarnan fá því svarað hjá hæstv. sjútvrh. hvernig beri að skilja 1. gr. þess frv. sem hér er til umræðu. Varðandi það atriði hvort fyrirtækin ættu að endurgreiða umræddar upphæðir sem hafa farið til greiðslu verðbóta sagði hv. þm. Eiður Guðnason eitthvað á þá leið að fyrirtækin mundu að sjálfsögðu endurgreiða þetta ef þau gætu. Ég vildi spyrja annaðhvort hæstv. forsrh. eða hæstv. sjútvrh. að því hvort þeir hafi sama skilning á því og hv. þm. því hann er stuðningsmaður úr þriðja flokknum sem styður þessa ríkisstjórn. Ég hef verið þeirrar skoðunar og skilið það þannig á orðum hæstv. sjútvrh. á öðrum vettvangi að ríkissjóður mundi yfirtaka umrædd lán og þau kæmu ekki til greiðslu af hálfu þeirra fyrirtækja sem hafa notið þessara verðbóta. Ég tek líka undir það, sem hv. þm. Skúli Alexandersson sagði, að auðvitað er það ekkert aðalatriði út af fyrir sig hverjir skipa stjórnir sjóða eins og þessa hlutafjársjóðs sem 9. gr. gerir ráð fyrir. Samt verð ég að segja það að þar sem hér er um opinberan sjóð að ræða sem kemur til skjalanna í mörgum og alveg örugglega erfiðum verkefnum þá finnst mér það ekki eðlilegt að hann skuli lúta stjórn þriggja manna sem eru skipaðir af forsrh. Það hefði verið eðlilegt að stjórn sjóðs sem þessa hefði verið kjörin af hinu háa Alþingi.

Eyjólfur Konráð Jónsson Herra forseti. Í morgun var haldinn fundur í hv. fjh.- og viðskn. svo sem raunar hefur verið getið um hér áður en þó ekki greint mjög náið frá því sem þar fór fram og þá var hæstv. sjútvrh. raunar ekki kominn hér í deildina. Því held ég að það sé ekkert úr vegi að rifja aðeins upp hvað á þessum fundi gerðist þó að hæstv. ráðherra sé vafalaust um það kunnugt meira og minna hvernig staða sjávarútvegsins er, hvernig þeir sem þar eru að berjast líta á málin og hvaða álit þeir hafa á þeirri stefnu sem fylgt er. Er þá skemmst frá því að segja að þar var lagt fram bréf sem er ályktun stjórnar Samtaka fiskvinnslustöðva frá því í gær, 20. febr. 1989. Um þetta bréf er raunar getið í a.m.k. einu dagblaðanna í morgun. En þeir sem þarna mættu, Ágúst Einarsson, Árni Benediktsson og raunar fleiri, fóru mjög hörðum orðum um ástandið eins og það er núna. Einna daprast fannst mér að hlusta á eftirfarandi ummæli Árna Benediktssonar sem ég hygg að ég hafi skrifað orðrétt niður. Hann segir: ,,Ég dreg í efa að nokkurt eigið fé sé eftir í sjávarútvegi í heild sinni.`` Sem sagt, sjávarútvegur, meginatvinnuvegur Íslendinga er gjaldþrota. Það er ekki þjóðargjaldþrot en það er gjaldþrot meginatvinnuvegarins að dómi þessa manns og undir þetta tóku aðrir fundarmenn. Raunar voru sýndar einhverjar kúrvur sem byggðar voru á upplýsingum Seðlabanka sem sýna hvernig raungengi annars vegar og verðlag frystra afurða hefur breyst. Það sýnir að vísu verulega hagstæðar aðstæður á árinu 1986 en síðan á árinu 1987 hvolfist þetta gjörsamlega yfir og verður verulega mikill halli á atvinnugreininni og það sem ávannst árið 1986 er horfið og vel það. Ég veit ekki hvort ég á að hlaupa aðeins á þessari ályktun stjórnar Samtaka fiskvinnslustöðva. Ég hygg að það sé kannski rétt þó að það hafi verið gert af öðrum ræðumanni áður. Þetta er örstutt. Með leyfi forseta hljóðar þetta á þennan veg: ,,Meðal ráðstafana núv. ríkisstjórnar við upphaf starfstíma síns var ákvörðun um að verðbætur skyldu greiddar á frystar sjávarafurðir til skamms tíma en Verðjöfnunarsjóði heimiluð lántaka að upphæð 800 millj. kr. með ríkisábyrgð til að standa undir þessum greiðslum. Þessi bráðabirgðaleið var farin í stað þess að taka á vandanum með almennum efnahagsaðgerðum sem tryggt hefðu rekstrarafkomu fiskvinnslunnar. Engar líkur eru á að Verðjöfnunarsjóður eða fiskvinnslan muni geta greitt þetta lán af tekjum sínum og í umfjöllun ráðamanna, m.a. sjútvrh., hefur ætíð verið gert ráð fyrir að það félli á ríkissjóð. Stjórn Samtaka fiskvinnslustöðva mótmælir því að stjórnvöld skuli ekki breyta texta bráðabirgðalaganna nú þegar verið er að afgreiða þau á Alþingi. Gera þarf ráð fyrir endurgreiðslu ríkissjóðs á láninu og að þar verði tekin af öll tvímæli. Þá mótmælir stjórn Samtaka fiskvinnslustöðva harðlega stofnun hlutabréfasjóðs Byggðastofnunar. Þessi sjóðsstofnun getur leitt til mismununar fyrirtækja og byggðarlaga og virðist einungis eiga að tryggja kröfu skuldareigenda í fyrirtækjum sem eru komin í þrot. Stjórn Samtaka fiskvinnslustöðva ítrekar að almennar aðgerðir sem breyta langvarandi rekstri fiskvinnslustöðva í hagnað er eina leiðin út úr vandanum.`` Aðspurðir svöruðu viðmælendur okkar því að þessi ályktun væri samþykkt samhljóða og virtust vera á einu máli í þessu efni. Ég skal ekki rekja öll rök þeirra fyrir því að þeir mótmæli eindregið stofnun hlutabréfasjóðs Byggðastofnunar með þeim hætti sem nú er gert ráð fyrir en þeir töldu að menn gengju á bak orða sinna ef ekki yrði breyttur lagatexti þannig að ótvírætt væri að þessar 800 millj. kr. í Verðtryggingarsjóð yrðu greiddar af ríkisvaldinu. Við buðum þá upp á það í stjórnarandstöðu að við mundum reyna að greiða sem mest við mættum fyrir framgangi þessa frv., hvort sem við værum nú samþykk því eða ekki, ef formaður nefndarinnar vildi hlutast til um það að reynt yrði að ná um það samstöðu að með einhverjum hætti yrði fellt inn í frv., ef það yrði lögfest með þessu frv., að þessar 800 millj. kr. kæmu örugglega frá ríkissjóði. Því hefði verið lofað og ég hygg að það sé rétt fullyrðing hjá þeim. Ég held ég muni það rétt að hafa heyrt hæstv. sjútvrh. segja það að auðvitað yrðu þessir peningar greiddir úr ríkissjóði. Hann leiðréttir mig þá ef ég hef eitthvað misskilið hann annaðhvort í ræðu hans eða í sjónvarps- eða útvarpsviðtali. En þeir sem best þekkja til í sjávarútvegi fullyrða að þessu hafi verið lofað og þeir hafi margítrekað farið fram á að það yrði þá lögfest þannig að menn vissu hvar þeir stæðu. Af því að hv. formaður fjh.- og viðskn. gekk nú einmitt í salinn endurtek ég að það var stungið upp á því af okkur í stjórnarandstöðunni, eða mér, að reynt yrði að ná um það samkomulagi að í gegnum báðar deildir gæti í dag gengið þetta frv. með örlitlum breytingum, þ.e. að lögfest yrði að greiddar yrðu 800 millj. kr. í Verðjöfnunarsjóð úr ríkissjóði. Hv. formaður nefndarinnar tjáði mér í upphafi fundar að hann hefði orðað þetta en ekki væri um þetta samstaða, en ef hún hefði orðið hefði ekki verið þörf á miklum ræðuhöldum hér. Vonandi verður það ekki heldur. Ekki ætla ég að halda uppi neinu málþófi. Vonandi getum við komið málum áfram. En það hefði verið mjög hyggilegt, og ég beini því nú til hæstvirtra ráðherra af því að það er enn hægt, að gera þetta, ná um það allsherjar samstöðu í þinginu að fella þessa fyrstu brtt. sem við flytjum hér úr stjórnarandstöðunni inn í þetta frv., rúlla því hér í gegn og jafnvel þá í gegnum Nd. líka strax á eftir. Það mundi áreiðanlega mjög milda hug þeirra sem nú berjast í bökkum og vita ekki hvernig þeir eiga að gera út skip sín eða reka frystihúsin frá degi til dags. Það eru menn sem ekki eru öfundsverðir margir hverjir sem eytt hafa allri lífsorku sinni í þennan meginatvinnuveg þjóðarinnar og horfa nú á það allt hrynja í rúst. Þeim finnst við hér á hinu háa Alþingi ekki taka allt of alvarlega aðvörunarorð þeirra. Ég skal ekkert vera að rífast um það við hv. þm. Skúla Alexandersson eða neinn annan hvers sökin sé. Þetta hefur grafið um sig á löngum tíma og vafalaust er það rétt að í þessa svokölluðu fastgengisstefnu hafi verið haldið of lengi. Ég get raunar persónulega trútt um talað því að það hefur margupplýst verið, var strax í maímánuði í fyrra --- þá flutti ég í þingflokknum tillögu um að fella gengið um 12--15% og lækka jafnframt söluskatt um 5% ef það hefði nægt til þess að engar almennar verðhækkanir hefðu orðið í þjóðfélaginu þrátt fyrir þessa lækkun. Ég flutti þessa tillögu raunar fyrst í febrúar, síðan aftur í maí og loks í september, alltaf sömu tillöguna. Það fór ekki gegnum fyrrv. ríkisstjórn. Það væri öðruvísi ástatt hér á þessu landi nú ef það hefði verið hægt að koma í veg fyrir almennar verðhækkanir með því að lækka söluskattinn um 5%. Allir þeir sem ég hef borið það mál undir eru sammála um að 5% lækkun söluskatts mundi hafa vegið algjörlega upp 13% gengisfellingu því að auðvitað er söluskatturinn á svo miklu víðtækara sviði en innflutta varan. Það er öll þjónusta og öll innlend framleiðsla sem verður að greiða söluskattinn af en hækkunina á erlendum peningum einungis af gjaldeyrisnotkuninni. Þetta var sem sagt ekki gert og það er ekkert um það að fást úr þessu, en hitt er ljóst, og nú ætla ég að biðja hæstvirta ráðherra að hlusta, að nú segja þessir menn sem voru hjá okkur í morgun að þrátt fyrir þær gengisfellingar sem nú hafa orðið sé alveg ljóst að það sé ekki unnt annað en fella gengið um 10--12%, einn sagði 13%, alltaf þessar sömu tölur, að enn þurfi þessa við, öðruvísi verði sjávarútveginum ekki borgið. Og það er auðvitað alveg rétt þegar eiginfjárstaða fyrirtækjanna er skoðuð, ég tala nú ekki um ef hún er jafnbágborin og Árni Benediktsson sagði, að hún væri horfin, að verið er að þjóðnýta meginatvinnuveg Íslands, gera hann gjaldþrota, og síðan eiga einhverjir og einhverjir að taka við þrotabúinu. Þetta er auðvitað of alvarlegt til þess að ég geti gantast með það. Mér finnst ástandið vera svo raunverulegt að við þetta sé ekki hægt að búa, það geti engin ríkisstjórn búið við þetta, það geti engin stjórnarandstaða búið við þetta, það geti engir í atvinnuvegunum búið við þetta, fólkið í landinu, launþegarnir, geti ekki búið við þetta. Þá fer auðvitað að nálgast þjóðargjaldþrot ef meginatvinnuvegurinn hrynur og síðan hinir atvinnuvegirnir á eftir, ef kaupmáttur fer niður úr öllu valdi og skattar jafnvel hækkaðir og atvinnuleysi sívaxandi. Þetta er sú mynd sem við okkur öllum blasir og við hljótum auðvitað að ræða þetta alvarlega. Ég veit það fyrir fram úr því að ekki náðist málamiðlun um þessa litlu breytingu sem við fórum fram á. Kannski næst hún enn þá ef hæstv. ráðherrar vilja koma þessari samstöðu á á næstu mínútum eða næsta klukkutímanum, en þá veit ég auðvitað að þetta fer hér í gegnum þingið. Ég held að ekki sé hægt að segja að þetta eitt sér geti úr því sem komið er skaðað mikið, eins og hv. þm. Skúli Alexandersson raunar vék að. Skaðinn er skeður og hann hefur skeð auðvitað ekki bara á þeim fjórum mánuðum sem þessi hæstv. ríkisstjórn hefur verið við völd. Hann var að búa um sig og það var ekki nægilega góð samstaða um raunhæfar aðgerðir í fyrrv. ríkisstjórn. Það er alveg ljóst. Þetta er ekki til nokkurra minnstu bóta. Þetta dugir kannski í nokkrar vikur eða mánuði. En það er líka rétt sem Árni Benediktsson vék að í morgun. Hann sagði að þegar eiginfjárstaða væri orðin með þeim hætti sem hann raunar sagði að væri núll eða verri, þá yrði slíkur þrýstingur að fá lánsfé til þess að halda fyrirtækjum gangandi að vextir færu upp úr öllu valdi. Það væri barist um hverja krónu hvað sem hún kostaði. Það væri kannski meginskýringin á því hve raunvextir eru háir hér á landi, það væri slegist um krónurnar. Fyrst eru þær skammtaðar, þær eru frystar eins og menn vita, 23% af öllu sparifé eru fryst inni í Seðlabanka og það eitt náttúrlega hækkar vexti um nokkur prósent. Síðan þegar þrýstingurinn kemur svona gífurlegur frá atvinnuvegum sem eru að reyna að halda sér fljótandi, bæði af hugsjónum og eins auðvitað af einhverri eigingirni, þeir vilja ekki láta lífsstarf sitt hrynja í rúst, þeir vilja reyna að bjargast í von um batnandi tíma, hærra verðlag, kannski gengisfellingu o.s.frv., þá auðvitað berjast menn. Þeir borga okurvexti fyrir þessa litlu peninga sem skammtaðir eru í þessu þjóðfélagi. Það kom hér fram hjá hv. þm. Júlíusi Sólnes, sem við auðvitað höfum rætt í þessari Evrópustefnunefnd t.d., að líklegasta leiðin kynni að vera --- það eru kannski ekki allir í nefndinni sammála um það en við höfum rætt þann möguleika að opna algjörlega fyrir gjaldeyrisviðskiptin eins og önnur ríki eru öll að gera núna meira og minna. Núna er talað um alheimsopnuð gjaldeyrisviðskipti. Þá getur enginn skammtað peninginn. Það getur enginn haldið uppi þeim okurvöxtum sem eru hér á landi. Þá yrðu vextir eins og í öðrum löndum og menn gætu fengið lán með nákvæmlega sömu kjörum og annars staðar. Auðvitað gætu menn tapað einhverju á því að taka lán í þessari mynt en ekki hinni, en sumir spá því nú að þetta sé kannski að renna saman meira og minna í eina mynt. Evrópumyntin svokallaða er raunar engin mynt. Það eru bara viðmiðunarreglur og síðan er þetta allt saman reiknað út í tölvum, það eru engir peningar gefnir út og þeir eru kannski að hverfa úr umferð. Það eru gífurlegar breytingar að gerast á fjármagnsmarkaði og án þess að ég búist við því kannski að núv. hæstv. ríkisstjórn muni taka þá tillögu upp gef ég henni þau ráð að athuga það hvort ekki væri rétt að gera þetta, að hafa eitt allsherjar glaldeyrisviðskiptakerfi. Það kom fram einmitt á þessum fundi í morgun að menn teldu að 70% af lánum sjávarútvegsins væru erlend lán nú þegar, viðbótin að einhverju leyti verðtryggð. Það er ekki bara sjávarútvegurinn sem fær erlend lán, afurðalán. Öll útflutningsframleiðslan býr við erlend lán og þau eru kannski hagstæðari en verðtryggðu lánin. Ég efast um að það séu meira en 30% af íslenskum peningum í umferð yfirleitt, að 70% séu erlend. Það eru ekki bara öll afurðalánin, það er líka svo að fyrirtæki, ekki síst í sjávarútvegi, hafa um langt skeið aldrei fengið nein önnur lán en erlend. Þó að svo væri látið heita í bönkunum og sjóðunum að þetta væru innlend lán hafa þau öll verið gengistryggð, meira og minna. Og hvað notum við núna þegar við verslum? 60--70% af peningunum í smásöluversluninni eru erlend greiðslukort, og sum þeirra eru komin upp í 6 mánuði, bjóða 6 mánaða greiðslufrest, eðlilega með okurvöxtum. Auðvitað vilja þessir kortaeigendur og fjármögnunarfyrirtæki erlendis græða á vitleysunni hér á Íslandi. Það erum við ein sem töpum, þjóðin, á þessari ofstjórn og ofstýringu á öllum sviðum. Og það sem er auðvitað verst við þetta frv., sem hér verður væntanlega afgreitt endanlega nú á eftir, er að það er aukið á ofstjórnina en ekki úr henni dregið. Þetta kann að slampast næstu vikur og mánuði en þetta bjargar engu. Það eykur skuldabyrðina og gerir erfiðleikana enn þá meiri í sjávarútveginum, því miður.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Herra forseti. Vitanlega mætti hafa mörg orð um margan fróðleik sem hér hefur komið fram, en ég skal takmarka ræðu mína mjög, enda mun vera samkomulag um að afgreiða frv. hér í hinni hv. deild og fagna ég því. Ég vil þó svara þeim spurningum sem sérstaklega var til mín beint. Hæstv. sjútvrh. er staddur hér og hefur verið seinni hluta umræðnanna og mun svara þeim spurningum sem sérstaklega var til hans beint, t.d. um Verðjöfnunarsjóðinn. Ég vil taka það fram að yfirlýsingar hæstv. sjútvrh. í því sambandi njóta fulls stuðnings í ríkisstjórninni og fer þar ekkert á milli mála. Ég tel samt ekki rétt að breyta textanum í frv. Ég lít svo á að yfirlýsing sjútvrh. í því sambandi eigi að nægja. Spurt er um eigið fé og rýrnun þess. Þar mun einnig sjútvrh. fjalla um málið, en þær tölur sem ég nota í þessu sambandi eru beint úr skýrslu Seðlabanka Íslands um þróun peningamála með þeirri einu breytingu að sú upphæð sem Seðlabankinn gaf fyrir árið 1987 og hins vegar 1988, eða í lok þeirra ára, var uppfærð með tilliti til verðlags. Ef ég man það rétt, og reyndar hef ég það hér á línuritinu, þá gaf Seðlabankinn upp að eigið fé í sjávarútvegi í lok ársins 1987 miðað við þjóðarauðsmat hefði verið 22,9 milljarðar kr. en í lok ársins 1988 13,6 milljarðar kr. Og þegar þetta var fært til verðlags var það helmingsrýrnun. Þessar sömu tölur nota samtök fiskvinnslustöðva í þeim línuritum sem ég veit að margir þingmenn hafa fengið. Hæstv. sjútvrh. óskaði eftir því að þetta eigið fé yrði endurmetið og hefur þá fengið töluvert skárri tölu, sem betur fer, út úr þessu endurmati. Ég hugsa að allir fagni því þó að þarna hafi verið um verulega rýrnun að ræða. Hins vegar var því lýst hér að einn maður, sem afar kunnugur er þessari þróun í sjávarútvegi, hafi reyndar talið að rýrnunin hafi orðið enn þá meiri og kann ég ekki að dæma um það. Ég hef óskað eftir því við Þjóðhagsstofnun að þetta verði vandlega skoðað. Þetta staðfestir fyrst og fremst að afkoman hefur verið erfið, eigið fé hefur rýrnað. Hv. þm. Halldór Blöndal endurtók a.m.k. tvisvar í ræðu sinni að ég hefði sagt að gengið skipti ekki máli, orðrétt skrifað niður, og sömuleiðis að gengisfellingar hafi ekki komið að gagni. Þetta er einhver mjög mikill misskilningur og ég vek athygli á því að hv. formaður Sjálfstfl. tók fram hvað eftir annað í Nd. að ég hefði sagt að gengið væri of hátt skráð og þyrfti að lækka. Vitanlega skiptir gengi gífurlega miklu máli í þessu sambandi, en ég hef sagt að fyrir þessi mjög skuldsettu fyrirtæki hefur það sýnt sig aftur og aftur að þau hafa verið komin í sömu stöðuna eftir örfáar vikur eða mánuði. Fyrir þessi mjög skuldsettu fyrirtæki, ég verð að undirstrika það. Ég lét einmitt reikna það sem ég kalla stílfært dæmi fyrir svona meðalfyrirtæki í sjávarútvegi sem ég hef greint ítarlega frá hér á hinu háa Alþingi. Þetta hefur verið afhent öllum þingmönnum og mun ég því ekki lengja umræðu með því að fara yfir það. Þar kom hins vegar mjög greinilega í ljós að jafnvel með 20% gengisfellingu var þetta stílfærða meðalfyrirtæki í sjávarútvegi samt í greiðsluvandræðum, þurfti aukið fjármagn upp á um það bil, ef ég man rétt, 4--5% fyrstu árin til að komast ekki í greiðsluvandræði vegna þess hvað skuldirnar eru miklar. Ég vakti athygli á því að í flestum tilfellum er það svo fyrir gengisfellingar að veðsetningar eru komnar langt upp fyrir 75% og þá er það venja hjá viðskiptabönkunum að krefja greiðslu og lækka veðsetningarnar. M.ö.o., þetta sýndi að miðað við þessa miklu skuldabyrði varð að halda áfram að veita ný lán til þess að fyrirtækið kæmist ekki í greiðsluvandræði. Sömuleiðis sýndi það sig að ef svokölluð löng lán --- sem eru það ekki í öllum tilfellum, eru oft þriggja til fjögurra ára lán og reyndar er það fremur regla en undantekning í viðskiptabönkunum --- voru lengd í 12--14 ára lán gjörbreyttist greiðslustaða þessara fyrirtækja sem vitanlega sýndi að til þess að gengisfelling komi þessum skuldsettu fyrirtækjum að góðum notum er nauðsynlegt að gera fleiri aðgerðir. Vitanlega kemur gengisfelling sterkum fyrirtækjum og skuldlitlum þegar að mjög miklum notum og ég ráðlegg hv. þm., af því að ég veit að hann hefur aðgang að því, að líta við hjá Útgerðarfélagi Akureyringa og spyrjast fyrir um hver framleiðnin sé nú hjá því mjög góða fyrirtæki. Ég hef fengið upplýsingar um það og ég veit að hv. þm. getur eflaust fengið þær. Reyndar hef ég spurt fleiri fyrirtæki, sem eru að vísu ekki eins vel stödd og Útgerðarfélag Akureyringa, um framleiðni í þessum mánuði og þau staðfesta við mig að hún hafi gjörbreyst. Stóri erfiðleikinn núna er vitanlega hjá þessum skuldmiklu fyrirtækjum og svo þar sem afli hefur brugðist sem er því miður mjög víða og er vitanlega mjög alvarlegt mál. Hv. þm. spurði af hverju samstarfsnefndarinnar væri ekki lengur þörf hjá hlutafjársjóðnum. Flest þau fyrirtæki sem koma til hlutafjársjóðsins, ef ekki öll, hafa farið í gegnum athugun samstarfsnefndar Atvinnutryggingarsjóðs og því var ekki talið nauðsynlegt að hafa slíka nefnd þar starfandi fasta, enda er gert ráð fyrir að hlutafjársjóðurinn starfi til margra ára en Atvinnutryggingarsjóðurinn sé skammtímalausn. Hv. þm. spurði hvers vegna þetta væri bundið við burðarása, eins og hann orðaði það, í einstökum byggðarlögum. Ég tel þá spurningu mjög eðlilega og þarf hún að athugast vel sem ég mun óska eftir af stjórn hlutafjársjóðsins áður en endanleg reglugerð verður gefin út og er tilbúinn að hafa um það samráð við hverja sem er. Þarna er vandrataður hinn gullni meðalvegur eins og svo oft áður, að opna ekki fyrir allt, við ráðum bara hreinlega ekki við það, en engu að síður að hlutafjársjóðurinn geti náð til þeirra fyrirtækja sem mikilvægust eru. Hér er enn rætt mjög um hlutafjársjóðinn og honum fundið flest til foráttu. Ég vek athygli á því að Sjálfstfl. lagði til í hugmyndum að efnahagsaðgerðum í september að setja á fót sjóð með 1 milljarði kr. til að bæta eiginfjárstöðu fyrirtækja. Þetta var alveg augljóslega skynsamleg tillaga. Mér var ekki ljóst þá hvernig þetta átti að gerast. Hér er leið sem menn eru að fara til að reyna að ná bönkum og sjóðum inn í þessa eiginfjáraukningu svo að þetta þurfi nú ekki allt að koma af fé ríkissjóðs. Þessi drög að reglugerð hafa verið sýnd t.d. bæði Byggðastofnun og Landsbanka sem hafa talið hana geta þjónað þessu markmiði. Ég vona að ég sé ekki að uppljóstra um neitt þó að ég segi að hjá Byggðastofnun er talið að 400 millj. kr. þurfi að breytast í hlutafé, í fljótu bragði skoðað. Og hvernig á stofnunin að gera það? Við vonum að Landsbankinn, sem er langstærsti aðilinn í þessum skuldamálum sjávarútvegsins, taki virkan þátt í þessu, og því hefur verið haft samráð við Landsbankann um málið. Hér er því á ferðinni hugmynd sem er ekki mjög frábrugðin því sem af öðrum hefur verið nefnd og byggir fyrst og fremst á þeirri sannfæringu að bæta þurfi eiginfjárstöðu fyrirtækjanna. Ég tek svo sannarlega undir það sem kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, að aukin miðstýring er ekki af hinu góða og við skulum vona að hér sé um bráðabirgðaaðgerð að ræða sem við getum smám saman losnað út úr og fyrirtækin komist yfir á eðlilegar hendur. Í öðru lagi vil ég vona að hlutafjársjóðurinn verði aldrei nema að litlum hluta eða minni hluta, skulum við segja, eigandi hlutafjár í einstökum fyrirtækjum, aðrir komi þar inn einnig. En stóra spurningin er náttúrlega þessi: Hvernig á að bjarga þessum fyrirtækjum? Þar heyri ég þrenns konar hugmyndir. Á fundi Samtaka fiskvinnslustöðva stóð upp einn maður með mjög góða eiginfjárstöðu í sínu fyrirtæki og sagði: Það á ekkert að gera. Það á bara að láta þau fara á hausinn o.s.frv. Hvað gerist þá í mörgum byggðarlögum? Skipin fara í burtu og byggðarlagið er í rúst, algjörlega í rúst. Ég er ekki tilbúinn að taka þátt í slíkri aðgerð, það ætti að koma skýrt fram. Ég tel að það eigi af opinberri hálfu með beinum og óbeinum aðgerðum að beita sér fyrir því að t.d. skipin haldist sem mest í byggðarlögunum. Ef menn vilja selja skip eiga menn að gera það af frjálsum vilja en ekki í gjaldþrotaskiptum þar sem enginn ræður við neitt. Það er ótrúlegt að hlusta á þessa samþykkt Samtaka fiskvinnslustöðva. Við mig hafa talað fjölmargir meðlimir í þeim samtökum og sagt: Þetta má ekki gerast að skipin fari burt úr byggðarlögunum. Það bara má ekki gerast. Og þeir koma í hópum og segja: Þið verðið að tryggja það af opinberri hálfu að þetta gerist ekki --- svo samþykkja þeir svona endaleysu, ef ég má orða það svo, sem mér finnst fullkomlega óábyrg. Benedikt Bogason var nefndur hér af því að ég hafði farið fram á að hann hefði forustu um þessa athugun. Það gerði ég hreinlega vegna þess að ég kynntist Benedikt Bogasyni þegar ég var sjútvrh. Þá starfaði hann fyrir mig að skuldbreytingu og gerði það af miklum ágætum. Hann er þaulkunnugur þessum málum og að höfðu fullu samráði, að sjálfsögðu, við framkvæmdastjóra Byggðastofnunar vorum við sammála um að nauðsynlegt væri að fela einum ákveðnum manni með þekkingu og reynslu á þessum sviðum að hafa yfirumsjón með þeirri athugun sem hér fer fram. Annað lá ekki þarna að baki. Af því að Ólafsfjörður hefur verið svo oft sérstaklega nefndur og ég veit að hv. þm. Halldór Blöndal ber hann mjög fyrir brjósti, sem ég get vel skilið, væri út af fyrir sig mjög áhugavert að skoða hvað þar hefur gerst og það er eflaust hárrétt sem hv. þm. sagði um þá aflastöðvun sem var þar um lengri tíma. En þar hefur líka gerst það að þangað hafa komið tveir frysti- og fiskvinnslutogarar og ef ég man rétt hefur ísfisktogurum fækkað í tvo og afleiðingin hefur orðið sú að það hefur ekki verið nægur fiskur fyrir fiskvinnslustöðvarnar í landi. Þar hafa verið miklar eignir sem hafa ekki verið arðbærar. Getur ekki verið, þó ég sé alls ekkert að vefengja það að æskilegt hefði verið að fá þangað frysti- og fiskvinnsluskip, að þess hafi ekki verið gætt að hagræða og aðlaga hlutina í landi þessari breytingu sem varð á staðnum? Þetta er umhugsunarefni. Ég held að benda megi á mjög marga staði á landinu þar sem þessa var ekki gætt. Hæstv. sjútvrh. mun tala um smábátaútgerðina. Hann hefur verið með þau mál í athugun. Ég get ekki annað en sagt það sama og sagt var við nefndarmenn að það var ekki talið, þegar ég kynnti mér þau mál, nauðsynlegt að setja hlutdeildarskírteinin inn í lánsfjárlög. Hv. þm. Júlíus Sólnes talaði um íslensku krónuna. Ég vil taka undir það sem hann sagði. Það er alveg stórkostlegt að eiga svona sterka krónu en dálítið furðulegt að atvinnuvegurinn sem skapar hana skuli vera á hvínandi hausnum. Ég verð enn að benda á mjög góða grein eftir hinn hálærða hagfræðing Gunnar Tómasson sem birtist í Morgunblaðinu 28. jan. sl. þar sem hann sagði nákvæmlega þetta: Það er ekki hægt að tryggja peningana fyrir öllum skakkaföllum en þetta er það sem menn eru að streitast á móti að verði breytt. Menn eru að streitast á móti og menn halda því fram í verðbréfasjóðum, kaupleigufyrirtækjum og ég veit ekki hvað á að kalla þessi gráamarkaðsfyrirtæki að þetta eigi allt að fá að fljóta ofan á eins og korktappi hvað sem gerist í þjóðfélaginu. Ég held satt að segja að þetta sé miklu alvarlegra mál heldur en við þingmenn höfum gert okkur grein fyrir og kannski miklu hættulegra, þessi frjálshyggjuvitleysa sem hér hefur viðgengist, en við höfum hingað til skilið. Það er t.d. fróðlegt með smábátaútgerðina. Hvað hefur gerst þar? Það er eitthvert gleggsta dæmið um stjórnlausa frjálshyggju sem hér hefur átt sér stað. Flestir þessir bátar eru keyptir í gegnum kaupleigur. Flestir þessara báta eru keyptir með þeim tveimur milljörðum sem hér var svindlað inn í landið, ef ég má orða það svo, 1987 umfram lánsfjáráætlun, og það er nú enn þá alvarlegra að kaupleigurnar leyfa sér að taka bakveð í eignum þessara manna. Af hverju er ekki nóg að hafa veðin í bátunum? Þarna eru fjöldamargar fjölskyldur sem stefna beint á götuna ef svona heldur áfram. Ég fagna því þess vegna að Byggðastofnun tók þetta mál til athugunar en það er ekkert lítið mál. Mér heyrist hv. þm. vera að tala um 400 millj. kr. mál.  Ég get líka tekið undir það sem hv. þm. sagði um bankakerfið. Það er allt of veikt. Að það skuli ekki ráða við mál eins og þetta Stálvíkurmál er hreint og beint ótrúlegt. Ég verð hins vegar að mótmæla því að ríkisstjórnin hafi ekki viljað sinna þessu máli. Þetta mál kom um miðjan janúar eða svo og ríkisstjórnin afgreiddi það jákvætt. Ríkisstjórnin tilkynnti bæði Iðnlánasjóði og Landsbankanum að hún væri reiðubúin að auka bakábyrgð þá sem lög gera ráð fyrir að ríkissjóður veiti í þessu sambandi. Ráðherrar í ríkisstjórninni lögðu meira að segja áherslu á að þetta yrði afgreitt jákvætt, og sagt var sem svo: Þessi trygging verður veitt enda komi fyrirtækið með nauðsynlega hluti. Og þannig afgreiddi Iðnlánasjóður málið en ekki Landsbankinn. Ég tek því undir það með hv. þm. að það er hroðalegt að þetta verkefni skuli, að því mér skilst, fara til Danmerkur að stærstu leyti og vitanlega vekur það upp spurningar um það hvort ekki verði að hleypa hér inn sterkum, öflugum erlendum banka. Mér þykir leitt að þurfa að segja það því að ég hræðist það. Ef þessir bankar eru hins vegar svona fara að vakna efasemdir um getu þeirra í íslensku þjóðfélagi. Hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson talaði um það að birta útreikningana. Það er náttúrlega mjög alvarlegt mál. Þetta er trúnaðarmál og ég veit ekki hvort fyrirtækin vilja fallast á að leggja alla slíka útreikninga á borðið. Þess vegna var sú leið farin að biðja Ríkisendurskoðun að skoða hvert einstakt mál, en ef fyrirtækin heimila það er það vitanlega sjálfsagt mál. Það er ekkert því til fyrirstöðu. Hv. þm. sagði að við þyrftum að ræða um ástæður erfiðrar stöðu. Það mætti halda langa ræðu um það því að þetta hefur m.a. verið viðfangsefnið að skoða. Ég ætla aðeins að nefna það hér að hv. þm. hafa sumir fyrir framan sig þetta línurit sem hv. síðasti ræðumaður nefndi. Frá upphafi ársins 1986 til þriðja ársfjórðungs 1987 hækkaði verðlag frystra afurða mikið meira en raungengi. Og það er kannski von að menn spyrji hvað varð um þennan hagnað. Þrátt fyrir það kemur fram hér á tölum hjá Seðlabankanum að eigið fé hafi rýrnað. Hvernig stendur á þessu? Það eru einmitt svona spurningar sem ég hefði viljað fá svör við. Ég hef rætt þetta hvað eftir annað og afhent öllum þingflokkum þessar miklu tölulegu upplýsingar og skal ég ekki eyða tíma í það. Eitt er þó athyglisvert, að fjárfesting í fiskiskipum á þessu tímabili þrefaldast næstum því svo að augljóslega hefur þetta verið notað að verulegu leyti í slíka fjárfestingu, en það er ekki öll skýringin. Það er margt fleira. Og nú hefur raungengið lækkað um 10--12 af hundraði og þarf væntanlega að lækka eitthvað meira, en það verður að gerast með samræmdum aðgerðum. Ég get einnig upplýst hér, af því að spurt er um afkomuna, að samkvæmt nýjustu tölum frá Þjóðhagsstofnun um afkomu botnfiskvinnslunnar --- miðað við 6% ávöxtun stofnfjár er hreinn hagnaður, eftir að búið er að ráðstafa þessum 6%, 2,4% í plús. Saltfiskurinn er talinn með 6,8% í plús, frystingin rétt um núllið, hér skráð í mínus 0,3. Þetta er náttúrlega mikil breyting frá því sem var. Ég held að ekki þýði að neita því þó við getum svo deilt um hitt, og reyndar er ég sammála því að hér er ekki tekið nægilegt tillit til fjármagnskostnaðar, en að heimta til viðbótar 10--13% gengisfellingu --- um hvað eru mennirnir að tala? Ætla þeir að taka að sér að ráða við þann óróleika sem þá yrði á launamarkaðinum? Ætla þeir virkilega að taka að sér að flytja þetta fjármagn frá launþegum yfir til útflutningsgreinanna?  Ég vil biðja menn að athuga það að 10--13% gengisfelling þýðir tilfærslu til botnfiskvinnslunnar upp á um 3 milljarða kr. Við erum að tala um það að bæta þurfi eiginfjárstöðu. Hv. sjálfstæðismenn töluðu í september um 1 milljarð kr. Ég get vel trúað því að til að bæta eiginfjárstöðu þurfi um 2 milljarða kr. Það er um 8% tilfærsla til þessara greina. Ég bað Þjóðhagsstofnun að skoða fyrir mig hvernig afkoman breyttist ef einn þriðji af lökustu fyrirtækjunum er ekki tekinn með og mér var sagt að hún mundi lagast um 2--3%. Mér sýnist því að áður en menn fara að hlaupa til og fella gengið um 13% og ætla sér að færa þannig frá launþegum yfir til útflutningsgreinanna sé vissara að skoða ýmsa aðra anga í þessu máli. Ég hef ekki tíma til að ræða þetta meira. Það er vitanlega alveg hárrétt sem hér hefur verið sagt. Við ræðum stöðugt um efnahagsmálin og ég tek undir það sem kom fram hjá hinum hv. ræðumönnum að það væri óskandi að við gætum komið þeirri stjórn á okkar efnahagsmál að þetta geti gengið slysalaust a.m.k. út árið og helst næstu 2--3 árin.

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) Herra forseti. Hér hefur verið nokkuð til umræðu hvers vegna staða sjávarútvegsins er með þeim hætti sem raun ber vitni og auðvitað eru á því margar skýringar. Aðalskýringin er sú að hagur sjávarútvegsins efldist mjög á ákveðnu tímabili, á árinu 1986 og fyrri hluta ársins 1987, en á þeim tíma fór kaupmáttur í landinu mjög vaxandi þannig að sjávarútvegurinn fékk ekki haldið eftir þeim bætta hag heldur fór hann út til samfélagsins. Jafnframt þurfti sjávarútvegurinn á því að halda á þeim tíma að fá verulegt fé til að greiða upp fyrri skuldir auk þess sem mikil nauðsyn var á því að bæta fiskiskipaflotann þótt í nokkrum tilvikum hafi það gengið út í nokkrar öfgar, m.a. réðust aðilar sem ekki höfðu nægilegt eigið fé til þess í slíkar fjárfestingar sem ég tel út af fyrir sig vera mistök. Eftir sem áður stendur sú staðreynd að fiskiskipaflotinn þurfti verulegra endurbóta við vegna þess að mörg skipanna höfðu drabbast niður í gegnum tíðina. Hér hafa verið lagðar fram nokkrar spurningar sem ég skal svara. Í fyrsta lagi að því er varðar Verðjöfnunarsjóðinn þá kemur það skýrt fram í frv. að lán þetta fellur á ríkissjóð verði það ekki endurgreitt innan þriggja ára. Það sem ég hef sagt um þetta mál er að ég tel engar líkur til þess að sjávarútvegurinn geti endurgreitt þetta lán og það séu allar líkur til þess að það falli á ríkissjóð. Fyrir því skal ég færa nokkur rök. Í fyrsta lagi þarf staðan að lagast það mikið að sjávarútveginum sé unnt að missa greiðslur úr Verðjöfnunarsjóði. Við skulum vona að það verði einhverjar verðhækkanir á erlendum mörkuðum en þær þurfa að vera verulegar til þess að sjávarútvegurinn þoli að missa þessar greiðslur. Í öðru lagi þarf sjávarútvegurinn á því að halda að bæta sína stöðu, byggja upp sitt eigið fé eftir þau áföll sem hann hefur orðið fyrir. Það eru því engar líkur til þess og nánast augljóst að ekki mun verða lagt í Verðjöfnunarsjóð frystingarinnar á næstu árum. Það kom m.a. til umfjöllunar vorið 1987 hvort lagt skyldi í Verðjöfnunarsjóð. Fulltrúar ríkisins í stjórn Verðjöfnunarsjóðsins lögðu til að lagt yrði í sjóðinn en fulltrúar veiða og vinnslu stóðu gegn því og þeir hafa meiri hluta í stjórn sjóðsins. Því ætti það að vera augljóst að fulltrúar veiða og vinnslu, m.a. þessara aðila sem lögðu svo mikla áherslu á að breyta þessari lagagrein, munu ekki standa að því að taka upp greiðslur í Verðjöfnunarsjóð nema eitthvað mjög sérstakt komi upp í þjóðfélaginu, t.d. einhverjar þær verðhækkanir á afurðum okkar sem við sjáum ekki fyrir. Ef slíkur happdrættisvinningur mundi koma upp, sem ég hef enga trú á, er ekki rétt að útiloka að eitthvað geti komið inn í sjóðinn. Þetta eru staðreyndir málsins og að mínu mati er óþarft að breyta þessari lagagrein. Ég stend við þá fullyrðingu mína að ég tel allar líkur benda til þess að þetta muni falla á ríkissjóð. Menn geta svo túlkað það með þeim hætti sem þeir vilja þ.e. hvort hér sé um loforð að ræða o.s.frv. Þetta ber hins vegar ekki að skilja sem loforð heldur mat mitt á þeirri stöðu sem uppi er og mér finnst með ólíkindum ef aðilar í sjávarútvegi og þeir sem mynda meiri hluta í stjórn sjóðsins eru ekki sömu skoðunar. Það hefur jafnframt verið spurt um fiskverð af hv. 2. þm. Norðurl. e. Það fara nú fram samningar um fiskverð og þeir samningar eru á viðkvæmu stigi. Það liggur alveg ljóst fyrir að vinnslan hefur enga möguleika á að greiða hærra fiskverð við þær aðstæður sem hún býr nú við. Hins vegar er mikil þörf á því hjá útvegsmönnum og þeim sem gera út skip, sérstaklega bátaflotans, að fá nokkra fiskverðshækkun. Einnig er það rétt sem hv. þm. sagði að fiskverð hefur aðeins hækkað um 5% á 18 mánaða tímabili og nú um 1,25% 15. febrúar. Það eru minni hækkanir en aðrir hafa fengið og þar af leiðandi hafa sjómenn dregist mjög aftur úr í tekjuþróuninni, auk þess sem á þá fellur með harðari hætti sá aflasamdráttur sem menn standa nú frammi fyrir. Ég er þeirrar skoðunar að það þurfi að eiga sér stað hófleg fiskverðshækkun, hún þurfi að vera einhver en ekki svo mikil að hún kalli á launahækkanir til annarra hópa þjóðfélagsins því ef slíkt ætti að eiga sér stað þá mundi það aðeins auka hér verðbólgu og verða sjávarútveginum til bölvunar. Ég er því enn þeirrar skoðunar að það þurfi að eiga sér stað enn nokkur raungengislækkun til þess að laga stöðu sjávarútvegsins en tel slíka gengisbreytingu eins og hér hefur verið minnst á ekki þjóna hagsmunum hans því að það er alveg ljóst að í kjölfar slíkrar breytingar mundu kostnaðarhækkanir eyðileggja þann árangur á stundinni miðað við þann tekjuskiptingarvanda sem menn standa nú frammi fyrir í þjóðfélaginu. Það væri því aðeins hægt að lögfesta kaup og kjör í landinu um alllangt skeið og vera þá fullviss um það að slíkt mundi halda því það þýðir lítið að auka tekjur sjávarútvegsins ef strax í kjölfarið koma verulegar kostnaðarhækkanir. Hér hefur verið nokkuð talað um eigið fé og eiginfjárstöðu sjávarútvegsins. Mér er ljóst að hún er slæm og hefur rýrnað. Ef miðað er við tryggingarmat flotans þá er eiginfjárstaða sjávarútvegsins í árslok 1986 samkvæmt þessum tölum Seðlabankans 18 milljarðar 260 millj., í árslok 1987 22 milljarðar 810 millj. og nú í febrúar 1989 20 milljarðar 860 millj., eða 22,4%, og hefur þá rýrnað frá 32% á árinu 1987. Þetta stafar í fyrsta lagi af taprekstri í sjávarútveginum sem er verulegur. Eiginfjárstaðan hefur áreiðanlega rýrnað um eina 3 milljarða vegna tapreksturs og það er mikið fé. Hins vegar hefur líka verið um verulegar fjárfestingar að ræða í sjávarútveginum, m.a. í endurbótum á fiskiskipum --- og það fjármagnað að verulegu leyti með skuldum en ekki með eigin fé. Það verður því að viðurkennast að fjárfestingin hefur farið nokkuð úr hömlu og bjartsýni hefur verið fullmikil. M.a. hefur verið mikil fjárfesting í fiskiskipum til rækjuveiða en nú er ástandið því miður þannig að það er engin rækjuveiði. Það er til lítils að vera alltaf að flagga þessum tryggingarmötum og margvíslegum mötum um eignir sjávarútvegsins því eignir sjávarútvegsins eru lítils virði ef afrakstur fiskimiðanna stendur ekki undir þeim. Þau voru lítils virði síldarplönin á Siglufirði þegar síldin fór og þau verða lítils virði rækjuskipin ef ekki verður rækjuveiði, þannig að öll þessi möt eru nú afar afstæð og menn mega ekki leggja svona mikið upp úr þeim. Það er ábyrgðarhluti af Seðlabankanum, finnst mér, að vera að birta þessi möt, þjóðarauðsmöt og tryggingarmöt án rækilegra skýringa. Ég gef ekkert allt of mikið fyrir þau. En aðalatriðið er það að eiginfjárstaða sjávarútvegsins er of veik og þarf að batna og til þess að svo geti orðið þarf sjávarútvegurinn að hafa hagnað og græða. Og til þess að þau fyrirtæki, sem fá væntanlega hlutafé úr hlutafjársjóði, geti staðið undir því þurfa þau líka að græða og hafa hagnað. En ef það er ekki gert munu þau væntanlega leggjast niður og þá væntanlega byggð smátt og smátt í viðkomandi byggðarlögum. Ég fæ því ekki séð af hverju menn eru svo andvígir því. Menn ættu hins vegar að leggjast á eitt um það að greinin fái möguleika á hagnaði þannig að þessar skuldbindingar, bæði sjóðsins og Atvinnutryggingarsjóðs, lendi ekki á ríkinu því ef greinin tapar á næstu árum munu allar þessar skuldbindingar að meira eða minna leyti leggjast á ríkið og ríkissjóð. Og það sér náttúrlega hver heilvita maður að ríkissjóður fær ekki staðið undir því. Það verður sjávarútvegurinn sjálfur að gera og til þess þarf hann þau rekstrarskilyrði sem nauðsynleg eru í því sambandi. Hér var einnig vikið að vanda smábátaútgerðar, en þeir aðilar leituðu til sjútvrn. í september sl. og við höfðum samband við Byggðastofnun sem fór rækilega ofan í málefni þeirra. Síðan var 16. des. óskað eftir því við stjórn Byggðastofnunar að hún tæki þetta mál upp og athugaði með hvaða hætti væri hægt að létta greiðslubyrði þeirra smábátaeigenda sem hafa útgerð slíkra báta að aðalstarfi. Byggðastofnun vann þetta mál og skilaði síðan áliti á þá leið að til þess að hægt væri að leysa málið með viðunandi hætti þyrfti 400--500 millj. kr. Það var mun hærri fjárhæð en ráðuneytið hafði gert sér í hugarlund og telur ráðuneytið ekki vera hægt að mæla með því að svo miklum fjármunum verði varið vegna þessa málaflokks. Við höfðum samband við Landssamband smábátaeigenda, sem hefur stundum verið talið kröfugerðarfélag hið mesta, en þeir töldu að það mætti leysa bráðasta vandann í þessu sambandi með 150 millj. kr. Eftir nokkra yfirlegu í þessu máli telur sjútvrn. að það megi verulega bæta úr í þessum greiðsluvandræðum með því að Byggðastofnun fái heimild til að taka 100 millj. kr. að láni og höfum við lagt það til við ríkisstjórnina, en teljum ekki nauðsynlegt að það komi inn á lánsfjáráætlun því að þetta megi gera í gegnum heimildir einkaaðila til lántöku sem fara í gegnum viðskrn. því að hér er að langmestu leyti um skuldbreytingu að ræða, ekki nýja erlenda lántöku heldur fyrst og fremst að létta á óhagkvæmari lánum. En það er alveg ljóst að það er ekki hægt að bjarga öllum þeim málum sem þarna hafa komið upp. Til þess hefur fjárfestingargleði margra verið allt of mikil og það hefur m.a. verið gert með aðstoð kaupleigufyrirtækja sem virðast lítið hugsa um hvað eigi næst að gerast og hvernig eigi að greiða þessar skuldir. Auðvitað bera þeir sem fjárfest hafa aðalábyrgðina, en ég tel það ekki verjanlegt að verja svo miklu fé til þessa máls eins og Byggðastofnun --- ekki beint lagði til en taldi að þyrfti að gera. Hins vegar má vel vera að eftir að farið er að vinna málið betur komi í ljós að það þurfi meira fé en 100 millj. en það verður að koma í ljós eftir að auglýst hefur verið eftir slíkum lánum. Ég vænti, herra forseti, að ég hafi svarað þeim fyrirspurnum sem til mín var beint.

Halldór Blöndal Herra forseti. Ég vil segja það fyrst að ég hef kannski af óaðgætni hér áðan --- og biðst afsökunar á því ef svo hefur verið --- sagt ógætileg orð varðandi varaþm. Borgfl., en skýringin á því er auðvitað ekki sú að ég treysti honum ekki til góðra verka heldur hitt að hæstv. ríkisstjórn bindur sig svo mjög við flokksbræður sína í sambandi við þá sem vinna að útfærslu á skuldbreytingum og öðru slíku, hverjir séu í fyrirsvari fyrir sjóðum, að maður getur ekki látið vera að velta því fyrir sér hvar fiskur liggi undir steini. Ég vil út af því sem hæstv. sjútvrh. sagði hér síðast taka fram að ég var jafnhissa ugglaust og hann á því hversu mikið fé þurfti vegna smábátaútgerðarinnar. Nú er það eigi að síður svo að erfiðleikar sumra stafa eflaust af því að þeir eru í vanskilum hjá innlendum lánastofnunum en ekki erlendum, hafa ekki fengið heimild fyrir erlendum lántökum, þannig að það kann að vera önugt að leysa þeirra mál á þann hátt að almennt sé yfirtekið, eins og gert er í sambandi við meiri háttar endurbætur og viðgerðir á fiskiskipum t.d. úr Fiskveiðasjóði. Ég tel einlægast að veita heimild fyrir Byggðasjóð til þess að hann geti tekið fé með eðlilegum hætti og skuldbreytingin verði þannig framkvæmd fyrir smábátana ef hugmyndin er á annað borð að koma til móts við þá. Ég tek undir það sem hæstv. sjútvrh. sagði áðan um það að nauðsynlegt er að sjávarútvegurinn sé rekinn með hagnaði. Þetta er auðvitað kjarni málsins og það var einmitt á þeim forsendum sem samstarfið slitnaði milli okkar og fyrri samstarfsflokka. Einkum var það þó Alþfl. sem átti erfitt með að hugsa sér það að sjávarútvegurinn væri rekinn með hagnaði, en síðan kom Alþb. inn í ríkisstjórnina og ég fæ ekki séð, með fullri virðingu fyrir hv. 4. þm. Vesturl., að það andi neitt mildar til sjávarútvegsins nú en gerði frá samstarfsflokkum Sjálfstfl. í septembermánuði. Það er svo sem enginn munur á því. Það er auðvitað rétt, sem hæstv. sjútvrh. sagði að sjávarútvegurinn er illa staddur. Þar hefur orðið rýrnun á eigin fé. Það er auðvitað rétt sem sjútvrh. segir. Það er ekki kjarni málsins endilega hvernig það er nákvæmlega mælt. Það er laukrétt að erfitt er að gera sér grein fyrir því hvers virði fjárfesting í sjávarútvegi er. Það vitum við öll. Hvers virði er rækjuskip ef ekki veiðist rækja? Hvers virði er frystihús ef ekki berst fiskur á land? og þar fram eftir götunum. Eigi að síður verð að ég að segja að mér finnst muna mjög miklu á þeim tölum sem hæstv. forsrh. var með og vitnaði til í sinni skýrslu. Þá talaði hann um að eigið fé hefði fallið úr um það bil 26 milljörðum í 13 milljarða kr., en samkvæmt upplýsingum sjútvrh. frá Seðlabankanum einnig, þá var flotinn rúmir 18 milljarðar árið 1986, 22 árið 1987 og 20 árið 1989. Heildar eigið fé, já, þannig að það munar ótrúlega miklu á þessum tölum og væri fróðlegt að fá um það nánari upplýsingar hjá Seðlabanka hvernig á því megi standa og athugunarleysi þegar málið var til athugunar í fjh.- og viðskn. að kanna það ekki. En auðvitað geta einstakir þingmenn sett sig í samband við Seðlabankann og fengið nánari skýringar á þessum tölum. Hitt vil ég hins vegar segja í sambandi við þá stöðu sem hæstv. forsrh. sagði að Þjóðhagsstofnun væri búin að finna út á rekstri sjávarútvegsins. Hún kom mjög á óvart og það er algjörlega gagnstætt því sem ég hef heyrt um afkomu saltfisksins. Að halda því fram að hann sé rekinn með 6,8% hagnaði nú er einhver meiri háttar misskilningur. Það er fallinn á hann 13% tollur. Og eftir þeim hugmyndum sem ég hef er nettólækkun á saltfiski í erlendri mynt um 9% þegar búið er að taka tillit til 6% greiðslu úr Verðjöfnunarsjóði sjávarútvegsins. Ef ég fer með rangar tölur --- ég skal ekki fullyrða það, þetta eru þær tölur sem ég hef heyrt nýjastar og þetta eru þær upplýsingar sem ég hef haft, þannig að ef það er rétt hjá hæstv. forsrh. að saltfiskurinn sé svona vel staddur núna, þá eru það sannarlega góðar fréttir. En því miður óttast ég að þetta sé ekki rétt. Því miður óttast ég að það sé verið að reyna að fegra hlutina eins og búið er að gera allt of lengi. Ég tek undir með forsrh. þegar hann tók sig á áðan og sagði að gengið skipti máli og að raungengi krónunnar væri of hátt. Það er raunar sameiginlegt mat þeirra sjútvrh. og forsrh., en á hinn bóginn er því ekki að neita að oft og tíðum kemst forsrh. þannig að orði að maður finnur að hann er a.m.k. að gefa í skyn að gengið skipti ekki svo miklu máli. Þannig segir hann, svo maður vitni bara í yfirlýsingu um efnahagsmál þar sem hvert orð er skrifað og reynt að fara gætilega og sigla milli skers og báru, þar segir hæstv. forsrh. í einum kafla, með leyfi hæstv. forseta: ,,Umhugsunarvert er að staða sjávarútvegsins skuli vera svo erfið þrátt fyrir afar góð aflaár 1985--1987. Aflaverðmæti var þá um 12% meira en meðaltal áratugarins og þrátt fyrir að gengi hinnar íslensku krónu hafi á einu ári verið fellt um yfir 26%.`` --- Það var nú ekki þetta sem ég ætlaði að vitna í.  Auðvitað er það rétt, sem síðar segir, að fjárfesting hafði verið mjög mikil o.s.frv. En svo kemur enn fremur, með leyfi forseta: ,,Af þessari stuttu lýsingu og þeim miklu upplýsingum sem liggja fyrir má ljóst vera að þær miklu gengisfellingar sem orðið hafa á einu ári hafa komið stórum hluta sjávarútvegsins að litlum notum og aðeins í skamman tíma.`` --- Stórum hluta sjávarútvegsins að litlum notum og aðeins í skamman tíma. Áðan sagði hæstv. forsrh. að gengisfelling kæmi best þeim fyrirtækjum sem væru verst rekin. Hann sagði þriðjudaginn 18. okt., þetta er bara ræða sem var á borðinu hjá mér: ,,Eins og fyrr reyndist umrædd gengisfelling og aðrar aðgerðir endast skammt og blöstu við enn meiri erfiðleikar en áður höfðu verið í útflutningsatvinnuvegunum um mitt sumar.`` Það er ekki hægt að lesa þetta öðruvísi en svo að gengisfellingin hafi verið hluti af því. Hæstv. forsrh. talar oft þannig um gengið að maður hefur það ekki alveg á hreinu hvað hann meinar.

Hann hefur það ekki sjálfur heldur.

Auðvitað er það vegna þess að honum er sjálfum ljóst, eða a.m.k. skyldi maður ætla það ef maður ber saman ummæli hans fyrir einu ári, þá er honum ljóst að sú stefna sem þessi ríkisstjórn fylgir í gengismálum er röng. Ég get tekið undir það með hæstv. sjútvrh. þegar hann segir að það geti skapað margvíslega erfiðleika hér innan lands ef þegar í stað er gripið til þess að fella gengi krónunnar um 10--13% ofan á það að gengi krónunnar var fellt af þessari ríkisstjórn í september, um áramótin og aftur nú fyrir skömmu og þegar við vitum að ríkisstjórnin stefnir á gengisfellingu innan nokkurra vikna og þegar við vitum enn fremur að ríkisstjórnin gerir ráð fyrir því í sínum áætlunum að efna ekki til nýrrar lántöku í vor til þess að hressa upp á Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins. Og skal ég ekki víkja nánar að því. Að lokum, herra forseti, vil ég láta í ljósi vonbrigði yfir því að hæstv. sjútvrh. skyldi ekki fallast á nauðsyn þess, til þess að halda góðu andrúmslofti milli fiskvinnslunnar og ríkisstjórnarinnar, að ríkið yfirtæki þær fjárskuldbindingar sem við erum að tala um í sambandi við Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins. Raunar þóttu mér ummæli hans athyglisverð að öðru leyti. Hann hafði orð á því að þó að verulega áraði betur, á meðan ekki væri hægt að kalla það happdrættisvinning, einhvern veginn hljómaði það þannig, væri ekki við því að búast að meiri hluti stjórnar Verðjöfnunarsjóðsins mundi fallast á að greitt yrði til hans --- er það ekki rétt skilið? --- sem sýnir að það ástand sem við búum nú við veldur því að síður verði lagt til hliðar en ella. Jafnvel þó að vel mundi ára, þá sýna orð sjútvrh. að hann er í rauninni sannfærður um að ekki kæmi til þess að lagt yrði til hliðar í Verðjöfnunarsjóðinn á þessum árum sem staðfestir það sem fulltrúar útgerðarmanna og sjómanna sögðu svo skýrlega í haust að þau lög og þær reglur sem nú gilda um Verðjöfnunarsjóðinn eru fullkomlega og algjörlega úreltar og nauðsynlegt að gera þar breytingar á m.a. þannig að fyrirtækin geti lagt til hliðar á eigin reikninga. Ég er algjörlega sammála því að það er mjög ánægjulegt ef fyrirtæki eru rekin með hagnaði. Og ég vona að rétt sé hjá hæstv. forsrh. að Útgerðarfélag Akureyringa sé rekið með hagnaði um þessar mundir. Ég hef ekki hitt forstjóra þess nú síðustu vikur, en það væri auðvitað mjög ánægjulegt ef svo væri. Ég er algjörlega sammála því að það er hörmulegt ef skip fara frá byggðarlögum þannig að þau standi eftir svo að atvinnulífið er í rúst. Það eru dæmi um það í öllum landsfjórðungum að svo er komið fyrir einstökum byggðarlögum. En ég get alls ekki verið sammála hæstv. forsrh. um hitt að það sé undrunar- eða hneykslunarefni fyrir stjórnmálamann sem hefur setið hér við völd svo lengi sem hann að fulltrúar Sambands fiskvinnslustöðva skuli vísa á bug því bjargráði sem forsrh. kemur nú með, fyrst eftir að segja það í sinni stefnuræðu að eigið fé í sjávarútvegi hafi þorrið um 50% á síðasta ári. Og við skulum segja að þó svo að það sé rétt hjá hæstv. sjútvrh. að þarna sé krítað liðugt, það sé ekki önnur hver króna sem hafi gufað upp, það sé bara þriðja eða fjórða hver króna eða fimmta hver, þá trúði forsrh. því að það væri önnur hver króna og það er kjarni málsins. Hann trúði því. Honum fannst ekkert athugavert við þessar tölur. Síðan kemur hann og stofnar til þess að hlutabréfasjóður eigi að koma til þess að hjálpa upp á þau byggðarlög sem hafa staðið sig þokkalega, kannski svo áratugum skiptir, en vegna sérstakra aðstæðna eru þau komin núna í þröng og þurfa af þeim sökum að hlaupa til þessa sérstaka hlutabréfasjóðs forsrh. sem er þar að auki svo ósmekklega saman settur að það er ekki einu sinni að Alþingi eigi að skipa stjórnina, ekki einu sinni að það eigi að standa að stjórninni eftir almennum siðalögmálum þannig að menn geti fellt sig við það sem verið er að gera, líka pólitískir andstæðingar forsrh., heldur er verið að læða því inn að það séu sendisveinar eða dindlar forsrh. sem séu að hjálpa byggðarlögunum úti á landi. Það er í anda þessa tóns sem talað hefur verið um það af ýmsum þeim mönnum sem sitja í ríkisstjórn, bæði í göngum og opinberlega, og af þingmönnum sem styðja þessa ríkisstjórn að það sé undarlegt að menn sem gagnrýndu löggjöfina um Atvinnutryggingarsjóð útflutningsgreina skuli hafa fengið fé að láni úr sjóðnum. M.ö.o.: Ef menn ekki segja já og amen við öllu þá eru þeir menn sem standa að þessari ríkisstjórn að telja eftir fé, sem er ekki þeirra fé heldur ríkisins, þjóðarinnar, og telja að þeir séu að gera einhvern sérstakan persónulegan greiða þeim mönnum sem hafa verið að byggja upp sjávarútveginn og atvinnulífið. Þetta er auðvitað hinn argasti þvættingur og algjörlega út í hött að ráðherra tíu síðustu árin --- sjútvrh. stundum, forsrh. stundum, utanrrh. stundum, og hafði þá með að gera, ef ég man rétt, útflutning sjávarafurða --- að slíkur maður skuli hneykslast þegar mennirnir sem sjá grunninn raskast undir fyrirtækjum sínum af því að þeir vita að sjávarútvegurinn stendur verr en áður, hneykslast á því að þeir skuli frábiðja sér að taka sér betlistaf í hendur og ganga á fund þessarar þrenningar sem forsrh. ætlar að láta sitja yfir hlut þeirra manna sem nú eru svo ógæfusamlegir að bera ábyrgð á útgerðarfyrirtækjum og fiskvinnslufyrirtækjum í byggðarlögum sem eiga allt sitt undir þessum rekstri.