Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 56 er að finna till. til þál. um stöðu, þróunarhorfur og stefnumótun í upplýsinga- og tölvumálum. Ég vil leyfa mér að mæla fyrir þessari till., en flm. ásamt frummælanda eru eftirtaldir hv. þm.: Guðmundur G. Þórarinsson, Páll Pétursson, Þórarinn Sigurjónsson, Hákon Hákonarson, Halldór Ásgrímsson og Alexander Stefánsson. Tillgr. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fram fari athugun á stöðu og þróunarhorfum í upplýsinga- og tölvumálum og á hvern hátt unnt er að stjórna þeirri þróun. Alþingi felur ríkisstj. að skipa nefnd er kanni almenna stöðu þessara mála, þróunarhorfur og bendi á valkosti varðandi stefnumótun og opinbera ákvarðanatöku á fyrrgreindu sviði. Nefndin geri tillögur um með hvaða hætti íslenskt þjóðfélag geti best numið og hagnýtt sér hina nýju tækni til alhliða framfara, svo sem að því er varðar atvinnumál, félagsmál, fræðslumál, mál varðandi almennar upplýsingar og aðra þá þætti er varða samfélagið. Nefndin skal við störf sín hafa hliðsjón af þeirri vinnu og þeim skýrslum sem þegar kann að vera lokið hérlendis og erlendis. Nefndin skal hafa lokið störfum og birt niðurstöður fyrir árslok 1982.“ Við flm. þessarar till. erum þeirrar skoðunar, að þessum málum þurfi að sinna í miklu ríkari mæli en gert hefur verið til þessa. Því varð úr að láta umfjöllun hér á Alþingi bera að með þessum hætti, þ. e. í formi þáltill. Eins og kunnugt er hefur notkun tölvutækninnar rutt sér til rúms hérlendis á síðustu örfáum árum, og víða sjáum við þess merki, að tölvuvædd meðhöndlun upplýsinga og tölvustýrð tækni muni breyta þjóðfélagsgerðinni til muna. Rætt er um að svo markverðar og stórstígar breytingar séu í vændum að líkja megi við byltingu. Ég hygg að enginn maður mótmæli því, að okkar þjóðfélag, eins og raunar flest önnur vestræn ríki, sé illa í stakk búið að takast á við þann vanda sem fyrirsjáanlega mun fylgja því sem kalla mætti upplýsinga- og tölvubyltingu. Margs konar tækni til að afla, vinna úr og miðla upplýsingum hefur rutt sér til rúms á s. l. árum. Vöxtur þessarar. tækni hefur verið miklu meiri en flestir hafa áttað sig á. Möguleikar á framleiðslu ódýrra eininga í því tilliti hafa stóraukist. Hér er að sjálfsögðu átt við örtölvurnar svonefndu. Miðað við þá þróun, sem á undan er gengin, virðist augljóst að alls kyns tölvur, tölvuvædd og tölvustýrð heimilistæki verði almenningseign innan fárra ára. Fyrirtækin í landinu taka þessa tækni sem óðast í sína þjónustu, enda er áhuginn allverulegur. Eins og um aðrar tækniframfarir er útilokað að sjá fyrir endann á þróun tölvutækninnar, enda er almennt talið að um sé að ræða þróun sem er rétt í þann mund að komast á flugstig. Fram undan gætu því verið mun örari breytingar en orðið hafa til þessa. Í ljósi þeirra áhrifa, sem nú þegar hafa átt sér stað, er ekki óeðlilegt að ætla að það, sem í vændum er, geti valdið djúpstæðum breytingum og verulegri röskun á okkar þjóðfélagsgerð. Í þessu sambandi er mjög brýnt að áhrifaaðilar sem og allur almenningur séu meðvitandi um eðli þeirrar þróunar sem hér er vikið að, en standi ekki álengdar og bíði þess sem verða vill. Það er skylda okkar að hafa hönd í bagga með þeirri þróun svo sem kostur er, í þeim tilgangi að tryggja alhliða uppbyggingu okkar litla samfélags. Sú þróun, sem ég hef gert hér að umtalsefni, getur nefnilega átt sér skuggahliðar. Ef ekki eru hafðar í frammi í tæka tíð aðgerðir til að koma í veg fyrir hvers kyns röskun, sem af henni kann að leiða, eru erfiðleikar vísir af ýmsum toga. Félagsleg vandamál eins og atvinnuleysi hafa í mörgum tilfellum verið fylgifiskar umræddrar tækni þar sem hún hefur verið innleidd erlendis. Fyrirsjáanlegt er að þar mun atvinnuleysi af hennar völdum aukast allverulega á komandi árum. Enn sem komið er er mjög óvíða fyrir hendi yfirsýn yfir þær breytingar sem fylgja munu í kjölfari tölvutækninnar. Þá yfirsýn skortir jafnframt hér á landi. Í ljósi þess er nauðsynlegt að gerð verði heildarúttekt á þeim möguleikum, tækifærum og hættum sem hinar öru breytingar munu vafalaust hafa í för með sér. Margir þeirra, sem fjallað hafa um þær þjóðfélagsbreytingar sem tölvutæknin mun valda, fullyrða að ný þjóðfélagsgerð, hið svokallaða upplýsingaþjóðfélag, muni hasla sér völl. Þessar hugmyndir virðast alls ekki út í hött ef tekið er mið af þeim möguleikum sem tölvutæknin býður upp á og verða hagnýttir, ef að líkum lætur, á komandi árum. Í þessu sambandi má t. d. geta þeirra möguleika sem tölvur og flest fjarskiptatækni býður upp á varðandi hagnýtingu á símakerfinu til þess að framkvæma vinnu annars staðar en í húsnæði fyrirtækja eða stofnana. Þannig má t. a. m. vinna mörg skrifstofustörf á heimilum fólks eða á hverfabundnum vinnustöðum, sem tengdir eru þeim, sem unnið er fyrir, gegnum símakerfið. Hér verður ekki farið út í notkun og hagnýtingu tölvutækninnar á hinum ýmsu sviðum, slíkt yrði allt of langt mál. Sumt af því er þó þekkt hérlendis en annað ekki. Örfá atriði er drepið á í grg. og vísa ég til þeirra. Ég hygg að flestir séu sammála um að skjótra aðgerða sé þörf ef þjóðfélagið á ekki að gjalda tilviljanakenndrar uppbyggingar. Eitt hið fyrsta, sem gera þarf, er að almenningur eigi þess kost að fá sem gleggsta hugmynd um tæknina og hið nýja þjóðfélag sem knýr dyra. Almenn og víðsýn fræðsla um þessi mál er óumflýjanleg. Sú kennsla, sem nú þegar fer fram, er takmörkuð og tæknileg í eðli sínu. Hún er snauð af umfjöllun um áhrif tækninnar á þjóðfélagið, um ýmsa almenna möguleika sem tæknin býður upp á. Herra forseti. Ég hef kosið að stikla á stóru í framsögu fyrir þessu máli. Svo sem ég hef vikið að og getið er í grg. með till. er að dómi okkar flm. ljóst að eigi að koma í veg fyrir sumpart tilviljanakennda, sumpart of dýra þróun í upplýsinga- og tölvumálum hér á landi í næstu framtíð þarf að vinna að stefnumótun, samræmingu, stöðlun og almennri víðsýnni fræðslu. Með því móti verðum við húsbændur hinnar nýju tækni en ekki þjónar. Ég leyfi mér að vona að þingheimur líti svo á að samþykkt þessarar till., sem gerir ráð fyrir heildarúttekt á stöðu og þróunarhorfum á umræddu sviði, sé spor í rétta átt. Ég vil svo að loknum þessum hluta umr. mælast til þess að till. verði vísað til allshn.



Herra forseti. Um leið og ég lýsi yfir fyllsta stuðningi við öll þau meginmarkmið, sem lýst er í þessari till. til þál. og hv. þm. Davíð Aðalsteinsson hefur hér mælt fyrir, langar mig aðeins til að vekja athygli á tvennu. Í fyrsta lagi er kannske ekki alveg nógsamlega skýrt að orði kveðið um það, hvers konar vinnu þessi nefnd eigi að inna af hendi og síðan hvernig með niðurstöður hennar skuli farið. Vera má að það væri skynsamlegt í þeirri nefnd, sem fær þetta til umfjöllunar, að kveða skýrar á um þau efni. En það er þó kannske aukaatriði og minni háttar í þessum efnum. Hitt er aftur algjört aðalatriði í þessu máli, sem raunar er mjög skýrt og ágætlega sett fram í grg. fyrir till., með hverjum hætti þessi tölvubylting, sem svo er stundum kölluð, mun hafa áhrif á atvinnumarkaðinn hér á allra næstu árum. Það er auðvitað alveg ljóst, þegar litið er til landanna í kringum okkur, að það gífurlega atvinnuleysi sem þar á sér stað og nemur jafnaðarlega um 10% í nágrannalöndum okkar, stafar ekki nema að hluta til af því sem nefnt hefur verið efnahagskreppa. Hinn hluta þessa ástands má beint og óbeint rekja til þeirrar tæknibyltingar sem hér er verið að flytja till. um og reyna að koma svo fyrir að við höfum tök á henni en ekki hún á okkur. Þetta er auðvitað algjört aðalatriði málsins. Ég minni á það, að fyrir nokkrum mánuðum hélt Alþýðusamband Íslands ráðstefnu um þessi efni. Mjög eðlilega hafa forvígismenn þeirra samtaka fyrir hönd sinna umbjóðenda miklar áhyggjur af því, hvert stefni í þessum efnum. Það er að vísu ekki ákvæði um það í þessari till., en ég vil undirstrika það, að auðvitað er alveg sjálfsagt mál að í þeirri nefnd, sem hér er verið að leggja til að skipuð verði, vegi þáttur launþegasamtakanna þungt, jafnvel svo að hv. allshn. geri það beinlínis að till. sinni að launþegasamtökin eigi beina aðild með nokkrum einstaklingum úr nokkrum þáttum atvinnulífsins að þessari nefnd, vegna þess að það er auðvitað þar sem áhyggjurnar hljóta að vera mestar og áhuginn þess vegna mestur. Ég tel að hér sé hreyft mjög mikilvægu máli, - máli sem er í raun veigamikil undirrót þess ástands í atvinnumálum sem ríkir allt í kringum okkur. Kannske mætti að þessu tvennu leyti, sem ég hef nefnt hér, skerpa tillögugreinina nokkuð. En það er þó aukaatriði hjá mikilvægi þessa máls.



Herra forseti. Ég vil fyrir hönd okkar flm. þakka þær undirtektir sem hv. síðasti ræðumaður lét í ljós við þessa tillögu. Það er eðlileg athugasemd að mínum dómi, sem hv. ræðumaður gerði við till., þ. e. til hvers sé ætlast með könnun umræddrar nefndar sem muni vinna að þessu máli. Nú var það ekki ætlun okkar flm. að gera þessu tæmandi skil, ef ég má svo að orði komast, og svo er hugur minn a. m. k. til margra fleiri þingmála. Ég lít svo til að það sé ekki óeðlilegt að nefndir þingsins taki mál til umfjöllunar með þeim hætti að breytingar séu gerðar á tillögum sem þessari. Það finnst mér í fyllsta máta eðlilegt. Hins vegar er það skoðun mín, að þar sem öll umfjöllun um þennan málaflokk er raunar á frumstigi í okkar þjóðfélagi sé alls ekki þess að vænta, að út úr slíku nefndarstarfi komi eitthvað sem kallast mætti fullmótaðar tillögur. Mér dettur ekki í hug að halda það. Þetta er að mínum dómi fyrsti vísirinn að umfjöllun um þessi mál. Það er gert ráð fyrir því, eins og stendur í till., að nefndin geri tillögur um með hvaða hætti íslenskt þjóðfélag geti best numið og hagnýtt sér hina nýju tækni til alhliða framfara, svo sem að því er varðar atvinnumál o. s. frv. Þarna er afskaplega erfitt að setja fram vinnureglur. Ég vil fyrir fram treysta því, að stjórnvöld setji þessa nefnd saman með þeim hætti að þar sitji menn sem hafi allnokkra þekkingu á þessum málum. Hv. síðasti ræðumaður minntist á launþegasamtökin í landinu. Ég geri fastlega ráð fyrir að fulltrúi af þeim vettvangi verði með í þeirri umfjöllun, svo mikið sem öll þessi mál varða hinn almenna launþega í landinu, og beint og óbeint gerir till. ráð fyrir því. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri en þakka fyrir góðar undirtektir.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. þm. Jóni Helgasyni, Sverri Hermannssyni, Helga Seljan og Karli Steinari Guðnasyni að flytja hér till. til þál. um landnýtingaráætlun. Tillgr. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að hlutast til um að hafinn verði undirbúningur landnýtingaráætlunar er taki til landbúnaðar og annarra þátta, svo sem ferðamála, útivistar og náttúruverndar. Drög að landnýtingaráætlun skulu liggja fyrir í árslok 1983. Við gerð þeirra verði áhersla lögð á sem hagkvæmasta nýtingu og varðveislu landgæða.“ Svo sem kunnugt er byggist búseta í landinu fyrst og fremst á endurnýjanlegum auðlindum til lands og sjávar. Því hlýtur jafnan að vera mjög brýnt verkefni að sjá um að nýting þessara auðlinda verði á hverri tíð með þeim hætti að höfuðstóllinn verði ekki rýrður, ef svo má að orði komast. Þetta verkefni er að sjálfsögðu margbrotið og krefst mikils sveigjanleika á langri leið að lokamarkmiðinu: meiri efnahagslegri og andlegri velferð okkar sem lifum hér og störfum í landinu, jafnframt því sem við skilum auðlegð íslenskrar náttúru fram á veginn til nytja fyrir afkomendurna. Ég held að óhætt sé að fullyrða að hin síðari ár hafi gætt meiri skilnings á þessum málum og fleiri og fleiri hafa vaknað til vitundar um þær hættur sem íslenskri þ jóð eru búnar ef auðlindir til lands og sjávar eru mergsognar. Meðal þessara auðlinda eru að sjálfsögðu gróður og gróðurmold, landgæði sem varða mjög búsetu og umhverfi allra manna. Með landgræðsluáætlun 1974 var gert stórátak til að vinna markvisst að stöðvun gróðureyðingar og uppblásturs í þeim tilgangi auðvitað að varðveita og bæta landgæði. Eins og kunnugt er hefur nú verið lögð fram till. til þál. um landgræðslu- og landverndaráætlun fyrir árin 1982–1986. Okkur flm. þessarar till. þykir eðlilegt og nauðsynlegt, m. a. til að fylgja því starfi eftir, að gerð verði víðtæk áætlun sem taki til hinna fjölmörgu þátta landnýtingar, svo sem nýtingar beitilanda, ræktunar skóga og meðferðar lands til útivistar. Hér verður ekki farið út í að rek ja eða telja upp alla þá fjölmörgu þætti sem falla beint undir eða eru tengdir landnýtingu á einn eða annan hátt. Ég mun þó drepa á nokkur atriði í þessu sambandi af fjölmörgum sem ræða þarf áður en ákveðið er fyrir fullt og fast með hvaða hætti verður staðið að gerð áætlunar um landnýtingu. Eins og till. ber með sér er ætlaður nokkuð rúmur tími til undirbúnings þess verks sem þar er lagt til, í ljósi þess að till. verði samþykkt á þessu þingi. Lagt er til að drög að áætlun um landnýtingu liggi fyrir í árslok 1983. Okkur flm. er fullljóst að sú vinna, sem þarf að inna af hendi í þessu sambandi, er nokkuð yfirgripsmikil og tekur óhjákvæmilega alllangan tíma. Einn af veigameiri þáttum landnýtingar er nýting úthagabeitar bæði í heimalöndum og á afréttum. Landbúnaðurinn og þó einkum og sér í lagi sauðfjárræktin byggist að miklu leyti á þessari miklu auðlind, fjölbreyttum og kjarnmiklum gróðri, svo sem kunnugt er. Í ljósi þeirra mikilsverðu nytja hlýtur framtíð íslensks landbúnaðar í reynd að byggjast að verulegu leyti á hóflegri og hagkvæmri nýtingu beitilanda. Það mætti spyrja þeirrar spurningar, hvort framleiðslugildi úthagagróðurs væri metið að verðleikum. Er þar ekki um stærri hagatölur að ræða en tíundaðar hafa verið til þessa. Á tímum síhækkandi orkukostnaðar eru náttúrleg gróðurlendi augljóslega mikil og dýrmæt auðlind. Að sjálfsögðu eru það engin ný sannindi að sem best samræmi þarf að vera á milli búfjárfjölda og tiltæks haglendis á hinum ýmsu beitarsvæðum landsins. Því er nauðsynlegt að koma á nánara samhengi milli vals á búgreinum, búfjárfjölda á sérhverri bújörð og í sérhverju héraði annars vegar og hins vegar þeirra landgæða sem til umráða eru. Þannig verði ekki aðeins tekið tillit til ræktunarskilyrða, heldur jafnframt landrýmis í heimahögum og afréttum. Hér er t. d. komið að þeim þætti, hvernig fjárfestingu er hagað í landbúnaði, hvernig er hægt að koma á virkari og markvissari stjórnun án hafta í sjálfu sér, með það að markmiði að auka afrakstur landbúnaðarins jafnframt varðveislu landgæða sem ætíð verður að hafa í huga. Í mörgum tilfellum þyrfti að vera hægt að koma því við að aðstoða þá bændur í ríkari mæli sem gera róttækar breytingar á búskaparháttum. Við gerð búrekstrar- og byggðaáætlana er óhjákvæmilegt að taka tillit til landnýtingar. Í ljósi þess, að nýting jarðargróða er einn af hornsteinum lífvænlegrar byggðar um land allt, er landnýting að því leyti veigamikið byggðamál. Ekki væri t. d. úr vegi að athuga hvort æskilegt eða fært væri að stofna til einhvers konar svæðaskipulagningar landbúnaðarframleiðslunnar í samræmi við hóflega og skynsamlega nýtingu landkosta og jafnframt með tilliti til markaðsþarfar fyrir hinar ýmsu búvörur og framleiðslusvæði. Mismunandi verðlagning búvara eftir framleiðslusvæðum gæti hugsanlega komið til greina, en slíkt er að sjálfsögðu nokkuð flókið og örðugt í framkvæmd. Í þeirri skipulagningu, sem hér er vikið að, þarf að huga í ríkari mæli en gert hefur verið að öllum þáttum á sviði framleiðslu, úrvinnslu og sölu afurðanna í ljósi staðhátta. Hingað til hefur því lítt eða ekki verið sinnt, hvort menn byggðu fjós eða fjárhús innst til dala eða á láglendi svo að segja við hliðina á mjólkurbúunum. Menn geta gert sér í hugarlund hagkvæmnina í hvoru atriðinu fyrir sig, ekki síst í ljósi flutninga og hagkvæmri nýtingar afrétta, svo að eitthvað sé nefnt. Hið svokallaða kvótakerfi, sem mikið hefur verið rætt um nú síðustu misseri og er komið til framkvæmda, tekur lítið sem ekkert mið af landnýtingar- og byggðasjónarmiðum, en framleiðslustjórnun þyrfti að taka tillit til þeirra í ríkari mæli en raun er á. Hér er að sjálfsögðu um margþætt og að mörgu leyti viðkvæmt mál að ræða sem að dómi okkar flm. þarfnast ítarlegrar könnunar og gaumgæfilegrar umfjöllunar. Við bændur viljum að sjálfsögðu hafa sem mest frelsi til athafna, en gerum okkur þó ljósa grein fyrir þörf eðlilegrar skipulagningar. Hún mun reynast stéttinni til framdráttar í hvívetna og síðast en ekki síst stuðla að bættum þjóðarhag. Margt fleira þarf auðvitað að taka til umfjöllunar þegar lögð eru á ráðin um skipulega nýtingu landgæða, svo sem skógrækt og nýtingu hlunninda, enda þótt þeim þáttum verði ekki gerð skil hér. En landnýting tekur til fleiri þátta en búskapar. Með breyttum þjóðfélagsháttum og auknum áhuga almennings á útivist, umhverfismálum og náttúruvernd verður deginum ljósara að fjalla þarf um landnýtingu á breiðum grundvelli. Ferðamál eru að sjálfsögðu einn þáttur landnýtingar í ljósi náttúruskoðunar og útivistar. Í þessu sambandi vil ég minna á þá möguleika sem fyrir hendi eru í fjölgun ferðafólks hingað til lands og auknum ferðalögum Íslendinga sjálfra á sinni heimaslóð er gætu orðið drýgri tekjulind. Herra forseti. Hin náttúrlegu gróðurlendi eru viðkvæm fyrir óhóflegum ágangi, hvort sem er af völdum fénaðar eða manna. Með bættum skilyrðum til ferðalaga um óbyggðir landsins þarf margs að gæta. Öll meðferð gróðurlendis er í sjálfu sér náttúruverndarmál. Í fjölmörgum tilfellum verður ekki komist hjá röskun lífríkja, það vitum við öll. Mestu varðar þó að leita jafnan þeirra leiða sem minnstri röskun valda. Við viljum auka á hagsæld okkar í landinu jafnframt því sem við stuðlum að aukningu landgæða í bráð og lengd til hagsbóta fyrir komandi kynslóðir. Það er von okkar flm. að landnýtingaráætlun geti stuðlað að æskilegri þróun á þessu sviði. Herra forseti. Ég mælist til að að loknum þessum hluta umr. verði till. vísað til allshn.



Herra forseti. Mig langar til að lýsa ánægju minni með þessa þáltill. um landnýtingaráætlun, sem hér er flutt, og færa flm., og þá ekki síst 1. flm., þakkir fyrir það framtak og framsýni sem þeir hafa sýnt með flutningi þessa máls. Ég tel að till. sé mjög athyglisverð og það væri jákvætt að hún fengi athugun og stefnt yrði að því að hægt yrði að afgreiða hana á þessu þingi. Það er alveg rétt, sem hv. 1. flm till. sagði í framsöguræðu sinni áðan, að við verðum að fara að varast það mjög, Íslendingar, hversu óhóflega við göngum á ýmsar náttúruauðlindir sem okkur er trúað fyrir. Allir vita hver hinn óhóflegi ágangur hefur verið á hina ýmsu fiskstofna við landið, og hefur um nokkurt skeið verið rætt mjög um nauðsyn þess að draga úr þeim ágangi. En sama máli gegnir um náttúruauðlindir á landi og í sjó. Þar er ágangur óhóflegur og hefur verið mun lengur en varðandi náttúruauðlindir þær sem í sjónum eru. Öll vitum við um þá miklu gróðureyðingu sem átt hefur sér stað á Íslandi síðan land byggðist, og ýmislegt í nútímalífsháttum gerir það að verkum, að ástæða er til að óttast að sá ágangur kunni að verða meiri og varhugaverðari á næstunni en hann hefur verið til þessa. Það er t. d. sérstök ástæða til að benda á að umgangur ferðafólks um viðkvæm hálendissvæði er orðinn mikið áhyggjuefni, - ekki bara útlendra ferðamanna, sem oftast er þó talað um í blöðum, heldur ekki síður landsmanna sjálfra. Ýmsir mjög fallegir staðir á hálendissvæðum Íslands eru nú sannarlega í hættu vegna óhóflegs ágangs. Hálendisgróðurinn okkar þolir ekki mikinn ágang ferðamanna, og allt of margir Íslendingar, svo að ekki sé rætt um marga útlenda ferðamenn sem hér ganga um okkar gróðurlendi, virðast ekki gera sér neina hugmynd um hvað lítið þarf til að eyðileggja margra alda gróðurfar í þessu landi. Það er oft ljótt að sjá, þegar ferðast er um hálendið, sem ég geri nokkuð oft á sumrum, og eins um ýmsa fegurstu staði þjóðarinnar, hvernig umgangurinn er um þá staði. Því miður er það hryggileg staðreynd, að þeir, sem því valda, eru oftar en ekki landsmenn sjálfir. Því miður virðist svo komið, að ýmsir áhugamenn um náttúruvernd og ferðalög á Íslandi af erlendu bergi brotnir bera meiri virðingu fyrir íslensku náttúrufari og ganga betur um ýmsa helgistaði þjóðarinnar en landsmenn gera sjálfir. Er oft ófögur sjón að sjá jafnvel fullþroska menn vera að leika sér upp um holt og hæðir á fjórhjóladrifsbílum án þess að hugsa nokkuð um þær skemmdir sem af hljótast. Þó svo rætt sé um nauðsyn þess, að almenningur fái greiðari aðgang að landi sínu en hann hefur - það er alkunnugt hver afstaða okkar Alþfl.-manna er þar verða þeim réttindum einnig að fylgja skyldur og við verðum að fara að skoða sérstaklega með hvaða hætti við eigum að reyna að venja okkur sjálf, þ. e. þjóðina í þessu landi, af þeim umgengnisháttum sem við höfum tamið okkur um landið. Sjálfsagt þýðir ósköp litið að beita þar fjársektum eða öðrum slíkum viðurlögum. Nær væri að skylda það fólk, sem skilur eftir sig slóðir eins og þær sem blasa við augum þeirra sem um hálendið fara, ef til slíkra manna næst, til þess að reyna að vinna við það sjálft að bæta það sem miður hefur farið, en sleppa mönnum við að greiða nokkrar krónur í sektir, ef það er þá gert. Ég vildi aðeins taka þetta fram til að undirstrika að afstaða okkar Alþfl.-manna til aukinnar landnýtingar fyrir almenning er síður en svo í eina átt einvörðungu. Við tölum ekki bara um að tryggja þurfi almenningi ríkari rétt til umgangs um landið. Við höfum einnig áhuga á að réttinum fylgi skyldur um umgang um þetta land. Ég fagna því sérstaklega að það er einmitt eitt atriðið í þessari tillögu. Eins og ég sagði áðan er það meira en umgangur mannfólksins um þessa náttúruauðlind sem þarf að huga að. Það er t. d. ekkert launungarmál, að á mjög mörgum hálendissvæðum og afréttarlöndum er um mikla ofbeit að ræða. Að vísu er ofbeit ekki jafnmikil í öllum landshlutum. Í sumum landshlutum þola afréttarlöndin jafnvel meiri ágang sauðfjár og annarra grasbíta en þar á sér stað, en um allflest stærstu afréttarsvæði landsins gegnir því máli að þar er gróðureyðing yfirvofandi vegna of mikils ágangs búfjár vegna hreinnar ofbeitar. Auðvitað er það rányrkja á náttúruauðlind með sama hætti og of mikil sókn í fiskstofna er rányrkja á þeirri náttúruauðlind. Vísir menn segja að nú séu um það bil 900 þús. fjár rekin á afréttir og beitilönd í þessu landi, og miðað við þær gróðurfarsrannsóknir, sem gerðar hafa verið á undanförnum árum, telja þessir sömu sérfróðu menn um gróðurfar landsins að þar sé um að ræða um það bil 400 þús. fjár meira en þessi lönd þola. Eins og ég sagði áðan hef ég sjálfur gert mikið að því á sumrin að ferðast um hálendi þessa lands og er enginn sérfræðingur um gróðurfar og annað slíkt, en það stingur orðið í augu hversu rótnagaður allur gróður er á þeim hálendissvæðum, sem a. m. k. ég hef helst farið um, er frá vori til hausts. Ekki er vafi á því, að sú niðurstaða gróðursérfræðinga er rétt, að þarna sé um mjög háskalega og varhugaverða rányrkju að ræða. En það er meira sem ástæða er til að skoða í því sambandi. Á Grænlandi er búið með sauðfé af sama stofni og íslenska sauðféð. Þar getur meðalfallþungi dilks verið 22–23 kg. Hér á Íslandi er meðalfallþungi dilks af sama stofni 13–14 kg. Á Grænlandi er meðalviðkoma hverrar kindar 1.6 lömb. Hér á Íslandi er meðalviðkoma hverrar kindar 1.3 lömb. Gróðursérfræðingar fullyrða að þessi miklu minni afköst íslensks sauðfjár en grænlensks, sem er þó af nákvæmlega sama stofni, stafi einfaldlega af því, að íslenskt sauðfé fái ekki nægilegt að bíta og brenna vegna ofbeitar á afréttarlöndum hér á Íslandi. Til stuðnings þeirri skoðun sinni vísa þeir jafnframt til þess, að á þeim svæðum á landinu, þar sem ekki eru um ofbeit að ræða að þeirra áliti á afréttarlöndum, t. d. í Strandasýslu og víðar, er fallþungi dilka miklu hærri en annars staðar á landinu. Ég hef ekki heyrt þá segja neitt frá viðkomu hverrar kindar þar, en alla vega virðast tölur um fallþunga benda til þess, að ætla megi að mismunurinn á afurðamagni hverrar kindar á Íslandi annars vegar og Grænlandi hins vegar stafi fyrst og fremst af því, að sauðféð íslenska skorti sumarnæringu miðað við þá sumarnæringu sem sauðfé stendur til boða á Grænlandi, - a. m. k. er það niðurstaða þeirra gróðursérfræðinga sem um þessi mál hafa rætt við mig. Og svo einkennilega vill til, að ef afurðamagn sauðfjár á Íslandi væri svipað og afurðamagn sauðfjár á Grænlandi er mundu íslenskir bændur geta fengið nákvæmlega jafnmiklar afurðir af 500 þús. kindum og þeir fá af 900 þús. kindum í ár. M. ö. o.: ef fækkað væri sauðfénu á afréttarlöndum landsins um þau 400 þús. fjár, sem gróðursérfræðingar telja að ofbeitt sé á gróðurland okkar, gæti það orðið til þess að næðist álíka mikið afurðamagn hjá íslensku sauðfé og grænlensku sauðfé og þá mundi þessi niðurskurður á stofninum ekki rýra þær sauðfjárafurðir sem framleiddar eru í landinu í heild. Nú get ég að sjálfsögðu ekkert fullyrt um hvort þetta dæmi gengur upp eða ekki. Ingvi Þorsteinsson, sérfræðingur um gróðurrannsóknir, vakti athygli mína á þessum staðreyndum. Hann getur að sjálfsögðu ekki frekar en aðrir fullyrt neitt um hvort þetta dæmi gengur upp. En það er þó mjög athyglisvert að huga að því í fyrsta lagi, að svona mikill afurðamunur skuli geta verið á sauðfé af sama stofni milli Íslands og Grænlands, í öðru lagi, hve miklu meira afurðamagn fæst af íslensku sauðfé í þeim hlutum landsins, þar sem afréttir og upprekstrarlönd eru ekki ofbeitt, en í þeim hlutum landsins þar sem talið er af gróðursérfræðingum að svo sé, og í þriðja lagi, að ef hagkvæmari nýting náttúruauðlinda en nú á sér stað gæti leitt til þess að ekki drægi mjög verulega úr afurðamagni hjá bændum þó að eitthvað hagkvæmari búskapur ætti sér stað, en hins vegar mundi það að sjálfsögðu draga mjög úr öllum tilkostnaði, mundu íslenskir bændur þegar upp væri staðið auka mjög tekjur sínar á þeim breytingum. M. ö. o.: ef íslenskir bændur gætu náð álíka afurðamagni af hverri kind og grænlenskir bændur ná og ef á íslenskum afrétti gengju ekki fleiri sauðkindur en þær sem gróðursérfræðingar telja að gróðurfarið þoli mundu íslenskir bændur hafa stórkostlegan fjárhagslegan hag af. Tilkostnaður hjá þeim við öflun afurðanna mundi stórkostlega dragast saman, þörf á vélanotkun yrði miklu minni, þörf á peningshúsum yrði miklu minni, þannig að minna drægist frá í kostnaði, en meira kæmi til bóndans sjálfs. Auðvitað þarf að skoða þetta allt saman og þá ekki síður ef líka liggur fyrir, og nú get ég ekki fullyrt frekar en aðrir leikmenn um hvort það sé rétt, að meginskýringin á því mikla kali, sem verður nú í túnum hjá íslenskum bændum og er dýrasta gróðureyðing á Íslandi, því að það er gróðureyðing á ræktuðu landi, sé sú, að bændur hafa tekið upp það búskaparlag, m. a. til þess að bæta upp rýrnandi afréttarbúskap, að beita sauðfé á tún að hausti til þess m. a. að drýgja afurðirnar. Því er haldið fram að haustbeit á túnum sé ein meginskýring á miklu kali sem verður á ræktuðu landi. Að sjálfsögðu þarf að rannsaka þessar fullyrðingar miklu betur en gert hefur verið, en þetta rennir enn stoðum undir það, sem er kjarninn í þessari till. um landnýtingaráætlun, að bráðnauðsynlegt er að skoða þessi mál miklum mun betur en gert hefur verið. Ég get ekki látið hjá líða, fyrst ég er farinn að ræða um þessi mál, að minnast örfáum orðum á viðburði sem hafa orðið frá því að sambærilegt mál var til umr. hér á Alþingi. Fyrir jólin fluttum við þm. Alþfl. í hv. Nd. Alþingis frv. til l. um að mörkuð yrðu skil á milli einkaeignarréttar á landi og eignarréttar almannavaldsins og það landssvæði á afréttum og hálendi Íslands, sem engar eignarheimildir einstaklinga eða annarra lögaðila væru finnanlegar fyrir, yrði úrskurðað eign almannavaldsins. Miklar umr. urðu um þetta frv. Þm. Alþb. tóku undir sjónarmið okkar og lýstu fylgi sínu við meginatriði frv., en ýmsir aðrir þm. voru meira á báðum áttum og sumir á móti. Rök ýmissa þeirra, sem voru á móti frv., voru á þá lund, að frv. væri þarflaust þar sem ljóst væri að ef ekki fyndust eignarheimildir lögaðila fyrir landssvæði hlyti það sjálfkrafa að falla undir almannaeign eða ríkiseign. Nú hefur Hæstiréttur alveg nýverið og eftir að þessar umr. fóru fram fellt úrskurð um deilumál af þessu tagi. Hæstiréttur kemst að gagnstæðri niðurstöðu og staðfestir þar með þau orð sem ég m. a. lét falla í umr. hér á Alþingi þegar ég svaraði hv. þm. Steinþóri Gestssyni og fleirum sem töldu frv. okkar þarflaust af þessari ástæðu. Niðurstaða Hæstaréttar í deilunni um Landmannaafrétt staðfestir réttmæti hvers einasta orðs sem ég sagði um þetta ágreiningsmál okkar þm. Í forsendum Hæstaréttar fyrir niðurstöðunni segir Hæstiréttur beinlínis að Alþingi verði með löggjöf að ákveða að málin fari þessa leið, sem ýmsir hv. þm. töldu að þarflaust væri að Alþingi hefði afskipti af. Í byrjun sjötta áratugarins, ef við rekjum þetta mál í örfáum orðum, höfðaði Landmannahreppur mál út af veiðirétti í vötnum og vatnsföllum á Landmannaafrétti. Dómur féll í því máli í Hæstarétti 25. febr. 1955. Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu, að hreppsfélögin hafi engar sönnur getað fært á eignarrétt sinn að afréttinum, hvorki fyrir nám, löggerninga, hefð né með nokkrum öðrum hætti, og þess vegna bæri ekki að skoða hreppsfélögin sem eiganda þessa lands. Hæstiréttur sagði m. ö. o. 25. febr. 1955: Hreppsfélögin eru ekki eigendur að Landmannaafrétti. - Samkv. því sem hv. þm. Steinþór Gestsson og fleiri sögðu fyrir jólin ætti málið þar með að vera alveg ljóst. Þar sem enginn aðili gæti fært sönnur á eignarheimild að þessu landssvæði og fasteignarréttindum hlyti að mega líta svo á að ríkisvaldið væri þá eigandi. En það er alls ekki svo. Ég fullyrti fyrir áramótin að svo væri ekki, og Hæstiréttur kemst að sömu niðurstöðu. Í dómi Hæstaréttar um sama landssvæði, sem féll í des. s. l., er staðfestur fyrri úrskurður Hæstaréttar um sama mál, að eignarréttur heimamanna fyrir afréttinum, hvorki hreppsfélaganna né eigenda og ábúenda jarða, sé ekki fyrir hendi. Hæstiréttur staðfestir það. Heimamennirnir eiga þetta ekki. En Hæstiréttur bætir við: Ríkið telst ekki eiga það heldur vegna þess að þau rök, sem ríkisvaldið byggir sína kröfu á um eignartilkall til landsins, standast ekki. Hæstiréttur segir m. ö. o.: Hreppsfélögin og ábúendur jarðanna eiga ekki þetta land vegna þess að þau geta engar sönnur fært fyrir sínum eignarrétti, en ríkið á landssvæðið ekki heldur. Síðan bætir Hæstiréttur við í forsendum fyrir þessari niðurstöðu sinni „að Alþingi hafi ekki sett lög um þessi efni“, þó svo, eins og í forsendunum segir, að það sé eðlileg leið til að fá ákvörðun handhafa ríkisvaldsins um málefnið. Hæstiréttur óskar m. ö. o. eftir því, að Alþingi setji lög um hvernig skuli fara með þegar enginn einstaklingur eða lögaðili getur sannað eignarheimildir sínar á landi og landgæðum. Hæstiréttur kemst að þeirri niðurstöðu, að slík lönd og landgæði falli þá ekki sjálíkrafa undir eignarheimild ríkisins, en óskar eftir því, að Alþingi setji lög um hvernig með skuli fara. Frv. að slíkum lögum liggur nú fyrir Alþingi flutt af mér og fleiri þm. Alþfl. og studd af þm. Alþb. Eftir þennan úrskurð Hæstaréttar þurfa menn sem sé ekki lengur að velkjast í neinum vafa um þetta mál. Verði það frv. ekki samþykkt, sem við höfum flutt hér um þessi efni, þm. Alþfl., og er stutt í meginatriðum af þm. Alþb., þá verða stjórnvöld að gera svo vel að flytja sjálf frv. til l. um hvernig með skuli fara. Auðvitað er það algerlega út í hött ef menn ætla að standa þannig að slíkum málum að flytja frv. á Alþingi í hvert skipti sem ágreiningur hefur orðið um eitthvert slíkt landssvæði eða náttúrugæði með þeim niðurstöðum sem orðið hafa varðandi Landmannaafrétt. Auðvitað er það fráleitt ef menn ætla að halda þannig á málum að flytja sérstakt frv. um að Landmannaafréttur einn skuli skoðast sem ríkiseign án þess að taka afstöðu til annarra sambærilegra deilumála sem upp kunna að koma. Auðvitað verða menn hér á Alþingi að setja almennar rammareglur um þau mál, eins og við höfum gert tillögur um. Ég vildi, herra forseti, aðeins benda á þessar athyglisverðu staðreyndir í sambandi við umr. um þetta mál, því að auðvitað hljóta að dragast inn í umr. um landnýtingaráætlun atriði eins og þau. Við höfum ekkert á móti því, þeir sem ekki teljast eiga mikið af landi, nema kannske geta gert sér vonir um það land sem verður seint og um síðir, vona ég, að taka með þökkum til að koma sér fyrir upp á eilífðina, - en við, sem ekki eigum von á að eiga miklu meira af landi en þá litlu skák, höfum ekkert á móti því að greiða allveruleg gjöld til að rækta land og taka það til betri nytja. En við teljum alveg nauðsynlegt að úr því verði skorið, hvar liggja mörk eignarréttarins og hvernig eigi þá með það landssvæði að fara sem ekki verður talið að einstaklingar eða lögaðilar geti gert neitt eignarréttarlegt tilkall til. Það mál verður auðvitað að skoða í samhengi við þá merku till. og þörfu sem hér er til umræðu.