Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég vil geta þess, að þess er sérstaklega vænst að hv. þingdeild greiði fyrir afgreiðslu þessa máls þar sem mér skilst að samkomulag sé um að greiða þann veg fyrir því að það nái lagagildi í dag í báðum deildum.



Herra forseti. Eins og hv. þm. er kunnugt er það einn liðurinn í efnahagsráðstöfunum ríkisstj., sem tilkynning hefur verið gefin út um og útvarpsumr. fóru fram um s. l. fimmtudag, að tollar verði lækkaðir á nokkrum vörutegundum. Hér er um að ræða lækkun á tollum, sem nú eru 80%, í 40%, en vörutegundirnar eru: kæliskápar, frystikistur, eldhúsviftur, uppþvottavélar, þvottavélar, þurrkarar, strauvélar, ryksugur, viftur, hrærivélar og brauðristar og auk þess nokkur tæki sem þeim eru tengd, en einnig er hér um að ræða kæliskápa, þvottavélar og hrærivélar. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem lækkaðir eru tollar á nokkrum af þessum vörutegundum, þar sem vörugjald var fellt niður af kæliskápum, þvottavélum, hrærivélum og ryksugum um mitt s. l. ár. Það er stefna ríkisstj. að reyna að jafna aðflutningsgjöld og að því er nú unnið í sérstakri nefnd að undirbúa tillögur í þá átt. Má því segja að hér sé stigið spor í sömu átt og er í undirbúningi. Eins og fram kemur í athugasemdum með þessu frv. er hér um tekjutap fyrir ríkissjóð að ræða sem nemur um 22 millj. kr. á heilu ári og er þá allt meðtalið, þ. e. bæði lækkun tolls, lækkun vörugjalds vegna tollalækkunar og lækkun söluskatts af sömu ástæðu þar sem söluskatturinn reiknast ofan á tollinn og vörugjaldið. Herra forseti. Þegar samkomulag var gert við hv. stjórnarandstæðinga um útvarpsumr., sem fram fóru s. l. fimmtudag, var þess einnig getið, að væntanlega þyrfti að afgreiða eitt tollalagamál með hraða í þinginu, og var ekki talin þá ástæða til að ætla að nein fyrirstaða yrði á því. S. l. fimmtudag var svo þessi fyrirætlun kynnt fyrir formanni Alþfl., það náðist þá ekki í þingflokksformann Alþfl., og formann þingflokks Sjálfstfl. Töldu þeir að ekkert mundi verða því til fyrirstöðu að þetta litla lagafrv., sem er í sjálfu sér ákaflega einfalt mál, færi í gegnum báðar deildir þingsins í dag. Ég vænti þess, að svo geti orðið, þar sem það veldur vissum vandræðum að ekki skuli vera hægt að afgreiða þetta sem fyrst. M. a. lýsa þau vandamál sér í því, að það fólk, sem fyrir viku eða jafnvel fyrir lengri tíma ætlaði sér að kaupa þessi heimilistæki, en fékk boðskap um að til stæði tollalækkun, hefur auðvitað beðið með kaup á þessum tækjum nú um alllangt skeið. Getur ekki við svo búið staðið öllu lengur. Herra forseti. Ég mælist sem sagt til þess, að á fundum deildarinnar hér á eftir verði gert hlé, þannig að nefnd gefist kostur á að fjalla um þetta mál svo það megi komast til Ed. síðar í dag, og vil leyfa mér að leggja til að frv. verði vísað til hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Það frv., sem hæstv. fjmrh. hefur nú talað fyrir, var boðað í skýrslu ríkisstj. í útvarpsumr. s. l. fimmtudag. Ég á ekki von á að það verði settur fótur fyrir framgang þessa máls. Ég hefði hins vegar talið að það hefði orðið til þess að auðvelda alla málsmeðferð ef hæstv. ríkisstj. hefði verið búin að leggja fyrir þingið hvernig allt þetta dæmi, sem hún hefur hugsað sér í sambandi við sínar ráðstafanir, kæmi út. Í grg. með þessu frv. er þess getið, hvaða tekjutapi ríkissjóður yrði fyrir miðað við að þetta frv. næði fram að ganga. En hér er aðeins einn þáttur af fleiri sem boðað hefur verið að komi til framkvæmda á næstunni. Það hefði því verið eðlilegast að í umr., sem fram fóru s. l. fimmtudag, og í þeirri skýrslu, sem þinginu var birt þá, væri þetta dæmi allt saman gert upp þannig að þm. gætu séð hvað hver þáttur þessarar grg. þýddi í því dæmi sem þar var fram sett. Því er ekki að heilsa. Ég á von á að fjh.- og viðskn.-menn þessarar hv. deildar vildu gjarnan fá einhverjar upplýsingar í sambandi við þessi mál, og ég trúi ekki öðru en hæstv. fjmrh. hafi gert ráðstafanir til þess, að þeir aðilar, sem undirbúið hafa þau og fjallað um af hálfu starfsmanna hans, séu reiðubúnir að koma og veita upplýsingar. Hæstv. ráðh. vék að því áðan, að það væri æskilegt að hraða þessu frv. í gegnum þingið því að það biðu sjálfsagt margir eftir því að geta keypt þessi tæki á lága verðinu sem yrði eftir að þetta frv. er orðið að lögum. Ég held að hæstv. ráðh. þurfi ekki að hafa áhyggjur af þessu endilega, því að einhvern grun hef ég um að þegar hugmynd kom fram um að fella niður eða lækka þessa tolla hafi ekki mikið af tækjum verið til í landinu þannig að þess vegna hafi menn ekki beðið eða bíði með kaup á þeim. Hitt gæti ég látið mér detta í hug, að innflytjendur hefðu ekki leyst út tækin upp á síðkastið þannig að ríkissjóð skorti það fjármagn sem hann annars hefði fengið ef um hefði verið að ræða eðlilegan innflutning þessa síðustu daga. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta frv., en í fjh.- og viðskn. mun sjálfsagt verða óskað eftir ýmsum upplýsingum í þessu sambandi.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. lét einhvern tíma svo um mælt, að sér kæmi það mjög á óvart hvað tollskráin íslenska væri vitlaus, eins og hann orðaði það, og hvað þar væri mikið af furðulegum afgreiðslum og furðulegum ákvæðum að finna. Þetta er alveg rétt hjá hæstv. fjmrh. Aðflutningsgjöldin á Íslandi eru orðin þvílíkur frumskógur að það er varla nokkur maður, jafnvel ekki í hópi þeirra sem sérstaka þekkingu hafa þó á þeim málum, sem getur treyst sér til að rata með sæmilegum hætti í þeim mikla frumskógi. Einhver allra þarfasta breyting, sem gera þyrfti á íslenskum efnahagsmálum, væri að reyna að grisja þennan frumskóg tolla og aðflutningsgjalda og gera hann eitthvað meira í samræmi við þá tíma sem við lifum nú á. Sú athugasemd hæstv. fjmrh. var því rétt sem hann lét falla á sínum tíma um að þarna væri marga vitleysuna að finna. Hins vegar harma ég mjög að mönnum skuli aldrei koma til hugar að taka aðflutningsmálin til skoðunar og breytingar nema aðeins þegar menn þurfa á því að halda að möndla eitthvað með vísitöluna og þá sé skoðunin framkvæmd í miklum flýti og reynt að leita að einhverri vöru og lækka tolla á henni fyrst og fremst til að lækka framfærsluvísitöluna fremur en að menn séu að hugsa um að reyna að grisja þann frumskóg sem aðflutningsgjaldaskógurinn er. Er þetta enn eitt dæmið um að allur leikurinn snýst um vísitöluna eina, en ekki þær nauðsynlegu breytingar sem gera þarf á aðflutningsgjöldunum, jafnvel þó að hæstv. fjmrh. hafi lýst skoðun sinni á því máli. Það er eins og hæstv. ríkisstj. komist aldrei út fyrir þessi þriggja mánaða tímabil sín. Öll hennar afskipti af flestum málum snúast um vísitöluleikfimi á þriggja mánaða fresti. Hún kemst aldrei nær einu máli en hvað varðar áhrif þess á vísitöluna og þess vegna verða menn að sætta sig við að aldrei sé hreyft við þessum aðflutningsgjaldafrumskógi nema þegar hæstv. ríkisstj. telur sig til þess knúna að gera það m. a. vegna þess að hún telur nauðsynlegt að koma í veg fyrir að verðbætur verði greiddar á kaupgjald í þessu landi. Þetta er út af fyrir sig ekkert óvanalegt atferli því að hæstv. ríkisstj. hefur áður gert nákvæmlega það sama og hún er nú að gera. Yfirleitt gerist það með sama hætti og hér hefur verið lýst, að hvorki ríkisstj. né Alþingi er gefið neitt ráðrúm til að skoða málið út frá því sjónarmiði að gera einhverjar leiðréttingar og lagfæringar á aðflutningsgjöldunum. Málið snýst alltaf allt um það eitt, með hvaða hætti megi koma í veg fyrir að verðbætur séu mældar á laun. Ég held að það hafi verið s. l. mánudag, mig minnir það, sem þess var farið á leit við þingflokkana að hafnar yrðu útvarpsumr. um skýrslu hæstv. forsrh. um efnahagsaðgerðir ríkisstj. Á þessum mánudagsfundi var þess óskað af hæstv. fjmrh., að stjórnarandstaðan greiddi fyrir því, að breytingar á tollalögunum næðu afgreiðslu á n. k. mánudegi, í dag, viku síðar. Ég staðfesti það rétt hjá hæstv. fjmrh., að við stjórnarandstæðingar tókum þeirri málaleitan mjög vel. En okkur datt auðvitað ekki annað í hug en að málið yrði tekið til umr. í þinginu í vikunni, yrði lagt fram og tekið til umr. í vikunni og einhver kostur gæfist á því að skoða málið í fjh.- og viðskn. þingsins, jafnvel þó að menn samþykktu að hafa samt þá skoðun eins hraða og mögulegt væri. Það er hins vegar ekki fyrr en í dag sem hæstv. fjmrh. mælir fyrir þessu máli. Hann hefur ekki heldur gert neinar ráðstafanir til þess, sem ella hefði þó verið hægt að gera, að óska eftir því við fjh.- og viðskn. annarrar hvorrar deildarinnar eða báðar að þær skoði málið áður en framsöguræðan væri flutt, sem hefði þó mætavel verið hægt eins og aðstæður eru og væri ósköp eðlilegt að hæstv. fjmrh. hefði farið á leit við fjh. og viðskn. Þetta hefur ráðh. ekki gert. Með öðrum orðum: málið kemur ekki á dagskrá og ekki til skoðunar í þinginu fyrr en nú kl. 2 á mánudegi og hæstv. fjmrh. ætlast síðan til þess að Alþingi afgreiði málið við þrjár umr. í Nd. og Ed. í dag. Ég spyr hæstv. fjmrh.: Hvaða tíma eiga menn þá að hafa til að skoða þetta mál, jafnvel þó að menn séu allir af vilja gerðir að taka sem skemmstan tíma til þeirrar skoðunar? Nú er boðaður fundur í þessari hv. deild, sem á að standa til kl. 4. Þá hefjast þingflokksfundir, sem eiga að standa venjulega til kl. 6 eða 7. Það er ekki fyrr en þá að þessu væri lokið sem væri hægt að taka málið til skoðunar og væntanlega ekki hægt að afgreiða málið fyrr en í kvöld. Er hæstv. fjmrh. að fara fram á að þingfundum verði nú látið lokið til þess að fjh.- og viðskn. gefist þó tóm til að skoða málið? Er hann að fara þess á leit, að þingflokkar fallist á að halda ekki fundi í dag, eins og er þó gert ráð fyrir samkvæmt þingvenju? Hvenær ætlast hæstv. fjmrh. til að menn fái að skoða málið - eða ætlast hann til þess að menn afgreiði málið án skoðunar? Ég skal taka það fram, aðeins til þess að upplýsa þingheim og hæstv. fjmrh. um að við Alþfl.- menn höfum verið allir af vilja gerðir til að hraða meðferð þessa mál, að þegar fyrir helgi óskuðum við eftir tilteknum talnalegum upplýsingum um tollamál, sem okkur var lofað í dag, til þess að við gætum fjallað um þetta mál og gert m. a. þær brtt., sem við höfum hug á að gera. En þeim mönnum, sem vinna að málinu hefur því miður ekki gefist tími til að svara spurningum okkar enn. Við höfum í hyggju að flytja brtt. við frv. t. d. um að lækka tolla á vörum til sykursjúkra, sem ekki eiga að skipta miklu máli í tolltekjum fyrir ríkissjóð, en skipta þennan hóp sjúklinga verulega máli. Við óskuðum eftir upplýsingum um þessi efni fyrir helgi til að geta verið tilbúnir með afstöðu okkar nógu snemma, eins og hæstv. fjmrh. bað um. Því miður hefur okkur ekki gefist tækifæri enn þá til að útbúa brtt. því að við fáum ekki þessar upplýsingar. Hæstv. ráðh. ætlast til þess, að þingheimur afgreiði þetta frv. sem lög athugunarlaust, án þess að nokkur maður geti komið þar fram með nokkra breytingartillögu. Ég vil enn fremur benda hæstv. fjmrh. á að formaður fjh.- og viðskn. þessarar deildar, sem á að fá málið til meðferðar, er veðurtepptur austur á landi og getur ekki komið til fundarins.

Hann er á leiðinni.

Varaformaður nefndarinnar er veikur og situr ekki fundi Alþingis, en hins vegar situr varamaður hans þessa fundi. Ég efast um að sá varaþm. kæri sig mikið um að hafa forustu fyrir vinnu nefndarinnar á þeim skamma tíma sem hún hefur til ráðstöfunar. Ég vil því láta máli mínu lokið með því að lýsa því yfir, að við Alþfl.-menn erum að sjálfsögðu reiðubúnir til að gera allt sem við getum til að greiða fyrir gangi þessa máls. Við áttum von á að hæstv. fjmrh. ekki bara legði mátið fram, heldur mælti fyrir því í síðustu viku svo hægt væri að taka það til meðferðar í þeirri viku. Það var ekki gert. Við bjuggumst þá við því, að hæstv. fjmrh. óskaði eftir að nefndin skoðaði málið þó svo að umr. færi ekki fram um það, svo að menn væru búnir að hafa eitthvað tækifæri til að athuga þær till. sem hæstv. ráðh. hefur fram að færa í málinu. Það var ekki heldur gert. Það er vafasamt að fjh.- og viðskn. þessarar deildar, þó hún vildi ganga til fundar nú og bæði forseta um að fresta fundum deildarinnar, væri fundarhæf þar sem formaður hennar er ekki við. Ég býst varla við að þingflokkar taki því fegins hendi að fella niður fundi sína í dag. Ég vil því eindregið beina því til hæstv. fjmrh. hvort hann geti ekki fallist á þá niðurstöðu að við reynum að vinna þetta verk í kvöld. Ég er reiðubúinn að mæta á fundi fjh.- og viðskn. í kvöld og reyna að ljúka málinu þá og reyna síðan að ganga til afgreiðslu málsins á morgun. Ég tel það ekki forsvaranlegt, að þegar þingflokkar hafa búið sig í stakk til að geta hraðað afgreiðslu svona máls, m. a. með því að afla sér upplýsinga áður en málið er komið á dagskrá, til að geta flutt brtt. við væntanlegt frv. hæstv. fjmrh., sé þeim ekki gefinn svo sjálfsagður tími til að skoða mál af þessu tagi. M. ö. o. herra forseti, fer ég þess á leit, að hæstv. fjmrh. fallist á að við fáum kvöldið til að skoða þetta mál. Fallist hæstv. ráðh. á það skal ekki standa á okkur Alþfl. mönnum að taka málið til afgreiðslu á morgun.



Herra forseti. Það þingmál, sem hér er til umr., var lagt fram s. l. fimmtudag, en þá var ekki kostur að mæla fyrir málinu þar sem fram fóru eldhúsdagsumr. Hins vegar var um það rætt við fulltrúa stjórnarandstöðunnar, eins og ég tók fram áðan, þ. á m. við formann Alþfl., að málið yrði afgreitt á einum degi í dag. Þá þegar var ljóst að það yrði ekki mælt fyrir því fyrr en í dag. Það er því ljóst, að ef menn vilja ekki una þessu, þá una menn ekki því samkomulagi sem þeir voru að reyna að gera hér í seinustu viku. Það verður þá að hafa sinn gang. - En ég held að það sé alveg ljóst að það verður ekki mögulegt að afgreiða þetta mál, eins og ég er að fara fram á, öðruvísi en að hnika eitthvað til fundartíma deildarinnar og fundartímum þingflokkanna, þannig að ráðrúm gefist til að skoða þetta mál t. d. milli kl. 3 og 4.30 í dag. Ef það er ekki gert er vonlaust að málið komist fram í dag. Ég vil mega skjóta því að fjh.- og viðskn. deildarinnar, að þetta yrði sameiginlegur fundur nefnda úr báðum deildum þingsins. Það mundi vafalaust spara nokkurn tíma að hafa þann háttinn á. Í sambandi við brtt., sem hv. þm. kynnu að vilja bera fram á tollalöggjöfinni, eða önnur þau atriði sem menn vildu koma á framfæri í sambandi við þessar efnahagsaðgerðir, þá vil ég vekja á því athygli, að þetta mál er aðeins ofurlítill angi af þessum efnahagsaðgerðum ríkisstj. og það er von á miklu stærra og miklu meira þingmáli, sem mun m. a. snúast um tollamál, en auk þess um launaskattsmál, um skattlagningu á banka og stimpilgjöld og margt fleira. Þá verður auðvitað rétti vettvangurinn til að koma á framfæri tillögum af hálfu stjórnarandstæðinga, sem þeir vilja koma á framfæri í sambandi við afgreiðslu þessara mála. - En sem sagt: Vonir okkar stóðu til þess, að stjórnarandstaðan mundi fallast á að þetta mál, sem út af fyrir sig er mjög lítið mál, gengi greiða leið gegnum þingið í dag, og ég vona satt að segja enn að það geti orðið.



Herra forseti. Ég vil strax taka það fram, að virðulegur formaður þingfl. Alþfl. hefur ekki heimild mína sem nefndarmanns í fjh.- og viðskn. þessarar hv. deildar til að ráðstafa kvöldinu. Ég er búinn að ráðstafa því á annan hátt, þannig að það verður þá að koma varamaður. Helst vil ég ekki fá varamann inn fyrir mig þar. En alla vega kemst ég ekki á kvöldfund út af þessu máli. Ég vil líka taka það fram, að ég tel ekki rétt að draga afgreiðslu þessa máls eða mála almennt vegna þess að einhver önnur tillaga um gott málefni er á leiðinni. Einnig vil ég alveg sérstaklega leggja áherslu á það, að í fjarveru formanna taka varaformenn að sjálfsögðu við stjórn funda, og ef varaformenn hafa varamenn á þingi fyrir sig lít ég á þá varamenn sem fullgilda alþm., á meðan þeir sitja hér. Ég dreg ekki í efa að sú virðulega nefnd, sem ég á sæti í, hv. fjh.- og viðskn. þessarar deildar, er miklu fallegri, þrátt fyrir gott útlit Guðmundar J. Guðmundssonar, með varamanni við formennsku í stað Guðmundar sjálfs. Ég kvíði ekkert fyrir því að hafa fund fljótlega, og ef ég væri ekki upptekinn vildi ég gjarnan hafa næturfund. Ástæðan til þess, að ég stend hér upp, er ekki sú, að ég vilji tefja framgang þessa máls. Ég vil leggja því lið frekar en hitt, og ég mun leggja öllum tillögum lið sem um málið fjalla og miða að tollalækkun eða útgjaldalækkun. Ég tel furðulegt hvernig tollamál hafa þróast hér, miðað við 100% framleiðslukostnað, að tolltekjur einar saman skuli vera komnar upp í 80% og stundum meira af ýmsum vörutegundum. Alveg er furðuleg þörf þessa tiltölulega litla samfélags okkar. Þessi tillaga miðar að því sama og sú sem var lögð fram á s. l. ári, eins og kemur fram í athugasemd, með leyfi forseta. Gríp ég þar inn í miðja grein: „Heimilistæki þau, sem ákvörðun um lækkun gjalda tók til, voru kæliskápar, þvottavélar, hrærivélar og ryksugur, en kaup á þessum tækjum hafa m. a. vegna hárra innflutningsgjalda verið umtalsverður útgjaldaliður í heimilisrekstri og einkum komið harkalega niður á yngra fólki við bústofnun“. Þetta var röksemdafærslan s. l. ár, þegar tollar voru lækkaðir. Síðan heldur áfram og segir að tollar séu lækkaðir „úr 80% í 40%, sem felur í sér verulegar hagsbætur fyrir heimilin í landinu.“ Hvaða alþm. getur verið á móti þessu. Ég skil ekki að nokkur maður geti verið á móti því. Hitt er annað mál, að það eru að sjálfsögðu miklu fleiri heimilistæki í notkun en eru í verslunum, eru á leiðinni eða eru í vörugeymslum í landinu. Öll þessi heimilistæki þurfa viðhald. Ef á að lækka aðflutningsgjöldin er enn meiri þörf á að lækka tollskrána hvað snertir tolla af varahlutum sem þarf í þessi tæki. Það er ekki minni þörf á að lækka rekstrarkostnað þessara tækja en að lækka stofnkostnaðinn. Það er jafnvel enn meiri þörf að lækka rekstrarkostnað heimilanna en hitt. Því er það, að ég beini því til hæstv. fjmrh. að hann beiti sér fyrir breytingum á þessu frv., sem við gætum þá vonandi rætt í dag á fundi hv. fjh.- og viðskn., um að samhliða afgreiðslu þessara tollalækkana yrði rætt um og samþykkt lækkun á varahlutum í þessi tæki. Það er ósk mín að fjmrh. beiti sér fyrir að þeim viðbótartollskrárnúmerum verði komið fyrir í frv., sem hér liggur fyrir, og þannig breytt verði frv. afgreitt úr fjh.- og viðskn., þá vonandi seinna í dag.



Herra forseti. Það eru örfá orð út af viðbrögðum hv. þm. Sighvats Björgvinssonar, formanns þingflokks Alþfl. Mér komu þau satt að segja nokkuð á óvart. Á fundi snemma í fyrri viku, sem við áttum formenn þingflokka, forsrh. og fáeinir ráðherrar aðrir hérna í stigaherberginu, var rætt um fyrirkomulag á útvarpsumr. og flutning skýrslu þeirrar sem flutt var hér á fimmtudagkvöldið. Þá upplýsti fjmrh. þar á fundinum að hann þyrfti að fá lögfest þetta frv. um tollamál. Ég leit svo á að það hefði verið um það samið þar á fundinum að þetta frv. næði fram að ganga. Ég man ekki betur en talað hafi verið um mánudag. Það kom a. m. k. ekki fram aths. frá hv. þm. Sighvati Björgvinssyni um að hann teldi þetta ekki fært. Ég treysti því nú, að menn sjái að þetta er leikur einn. Þetta er einfalt mál og ég held að hv. nm. í fjh.- og viðskn. þurfi ekki mjög langan tíma til að taka afstöðu til málsins. Það vill svo til að formaður n., Halldór Ásgrímsson, er veðurtepptur enn þá á Höfn í Hornafirði. Það standa að vísu vonir til að þangað verði flogið síðar í dag. En fyrir hönd Framsfl. mun Guðmundur G. Þórarinsson mæta í stað Halldórs Ásgrímssonar við afgreiðslu þessa máls. Varamaður Ingólfs Guðnasonar, hv. þm. Jón Ingi Ingvarsson, mætir þar að sjálfsögðu. Og varamaður varaformanns n., Guðmundur J. Guðmundssonar, þ. e. hv. þm. Guðrún Hallgrímsdóttir, mætir á fundinum svo að það standa vonir til að þessi nefnd verði vel skipuð og starfhæf. - Annað var það ekki, herra forseti.



Herra forseti. Ég kann ekki vel að meta það, hvorki nú né endranær, þegar hæstv. ráðherrar leggja mál hér inn á hið háa Alþingi, eftir hádegið er talað fyrir málinu, síðan er sagt við þm., eins og hæstv. fjmrh. sagði hér áðan, að menn skyldu varast að flytja brtt. við málið, þm. gæfist kostur á því einhvern tíma síðar á þinginu, þá væri miklu eðlilegra að gera þetta og þar fram eftir götunum. Auðvitað er málflutningur af þessu tagi óviðeigandi. Það er sök sér ef hæstv. ráðh. hugsa á þennan hátt, en hitt er varla sæmandi virðingu þessarar stofnunar, að hæstv. ráðh. skuli láta þetta út úr sér, jafnvel þótt þeir séu Alþb.-menn. Ég vil svo segja það og biðja þá nefnd, sem tekur þetta mál til afgreiðslu, og sérstaklega stjórnarandstöðuna, að hyggja vel að því, hvort á sérstöku tæki, sem hér er talað um að lækka úr 80% í 40% toll, sé ekki nauðsynlegt að afnema tollinn með öllu, en þar á ég við eldhúsviftur. Það liggur fyrir, og er raunar ekki aðhlátursefni, að það hefur mjög skert samkeppnisaðstöðu Rafha-eldavéla að undir vissum kringumstæðum fást þessar eldhúsviftur fluttar inn tollfrjálst, ef þær eru tengdar við eldavélar og koma þannig til landsins. Þetta hefur komið í veg fyrir að þetta íslenska iðnfyrirtæki hafi staðið jafnfætis erlendum í samkeppninni um íslenska markaði. Til að taka af allan vafa í þessu efni er eðlilegast að afnema tollinn með öllu, enda sé ég satt að segja ekki hvaða rök hníga til þess, úr því að eldavélar eru tollfrjálsar, hvers vegna eldhúsvifturnar mega ekki vera það líka. Svo er raunar um fleiri heimilistæki. Það er þetta og ýmislegt annað í þessu sambandi sem vert er að íhuga. Ég geri mér grein fyrir því, að hæstv. fjmrh. brá svo skjótt við og flutti þessi sérstöku tollskrárnúmer vegna þess að þau koma við vísitöluna. Auðvitað er hæstv. fjmrh. á móti því, að tollur sé lækkaður á öðrum vörum sem ekki eru jafnmikið í vísitölunni. Það er þessi venjulega pólitík sem við búum við hér í landinu, að það er sérstök reiknuð verðbólga sem búin er til á skrifstofum, og henni er hampað hér í þingsölum og ráðuneytunum, en svo er önnur raunveruleg verðbólga í landinu sem bitnar á fólkinu vegna þess að kauptaxtarnir eru ekki miðaðir við þá verðbólgu. Ef maður les yfir tollskrána kemur fljótt í ljós að hvers konar listmunir, menningarhlutir, eru tollfrjálsir. Skiptir þá ekki máli hvort við tölum um bækur eða málverk eða listaverk af því tagi. Á hinn bóginn eru háir tollar á hvers konar hljóðfærum, hljómplötum og öðrum þvílíkum hlutum. Nú hygg ég að það sé öllum þingheimi ljóst, að á undanförnum árum hefur mjög færst í vöxt að foreldrar hafa lagt mikið fé til að mennta börn sín í tónlist og hljóðfæraleik. Fjöldi heimila leggur mikið á sig til að kaupa hljóðfæri af ýmsu tagi til þess að uppeldi barna þeirra megi verða sem best, og þegar um hæfileikamikil börn er að ræða og þau eru kannske mörg í fjölskyldu, þá verður hér um mjög tilfinnanlegan kostnað að ræða. Á hinn bóginn vitum við það, sem höfum fengist við kennslu í framhaldsskólum, að fáir nemendur eru jafnsamviskusamir, jafnagaðir í sínu námi og jafnfljótir að grípa hvað eina, sem til meðferðar er í skólanum, og einmitt þessir nemendur sem hafa lagt stund á hljóðfæraleik og unna fögrum listum. Það er af þessum sökum og líka vegna þess að það er boðað að nefndin fái naumast nokkurn tíma til að skoða málið sem ég sé mig knúinn til þess hér strax við 1. umr., að flytja þá brtt., að tollur af hljóðfærum og hljómplötum verði afnuminn í leiðinni. Ég þarf ekki að taka það fram við hv. þingheim, að það tekur nákvæmlega jafnlangan tíma að fella brtt., sem fram kemur, og að samþykkja hana. Það eru þess vegna ekki rök í málinu að tímaskortur komi í veg fyrir að þessi tillaga verði samþykkt. En á hinn bóginn vil ég aðeins segja það við hæstv. ríkisstj., að miklu mundi þjóðin verða umburðarlyndari í hennar garð og vilja líta með meiri velþóknun á þær ráðstafanir, sem ríkisstj. er nú að gera í efnahagsmálum, ef hún léti svo lítið að leyfa einhverju að fljóta með í tollalækkununum sem ekki mælist í framfærsluvísitölunni eða svo sem ekki neitt, þannig að fólk fái með öllum þessum pökkum svo sem einn pínulítinn aukapakka sem sé á kostnað ríkisins sjálfs, en ekki til að hlunnfara launþegana í landinu. Nú veit ég að hæstv. fjmrh. er mikill unnandi fagurra lista, þekki það frá fornu fari, og ég veit að hugur hans stendur til að samþykkja þessa till. mína. Hins vegar er hann í vondum félagsskap í þessari ríkisstj. Ég vil því mælast til þess, þegar hann litur á brtt., að hann láti sinn góða mann einu sinni lesa yfir till. frá stjórnarandstöðunni, betri helminginn í sjálfum sér, því að ef hann gerir það veit ég að hann muni leggjast á sömu sveif og ég og við munum lifa það á þessum degi að tollur af hljóðfærum og hljómflutningstækjum verði afnuminn og virðing þingsins verði meiri eftir en áður.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. Það hafa orðið nokkrar umr. um það, hvenær væri hægt að halda fund í hv. fjh.- og viðskn. Sumir eru uppteknir í kvöld þó þeir vildu gjarnan vera á kvöldfundi. En það væri kannske hægt að ná samkomulagi um að hafa næturfund í nefndinni til að afgreiða málið, ef nm. féllust á það. Ég sé enga ástæðu til þess að nefndin geti ekki hraðað störfum sínum við afgreiðslu þessa máls. Eiginlega er það viðtekin regla, að vitaskuld taka varaþm. sæti í viðkomandi nefndum og eru jafngildir og kjörnir aðalmenn á þingi og þegar vantað hefur þm. hefur nú verið viðtekin venja að viðkomandi þingflokkur hefur fengið að tilnefna mann í stað þess sem fjarverandi er þegar mikið hefur þótt við liggja. Ég tel því ekkert athugavert við það. Í sambandi við brtt., sem fram kunna að koma, get ég ekki fallist á að það sé endilega hægt að flytja aðeins frv. hér og það megi engan veginn neinu breyta í því, ef þm. eða meiri hl. þd. hefur hug á að gera breytingu. Ég vil því mjög gjarnan íhuga betur þau atriði sem hér hefur verið minnst á. Samkv. þessu frv. er sagt að tollar og opinber gjöld af nokkrum heimilistækjum hafi lækkað á s. l. sumri. Það er rétt þar sem það nær. En hins vegar vitum við að þær aðgerðir hafa verið síðan, bæði gengissig og gengisfelling, að þetta verð er komið yfirleitt í það sama eða næstum því það sama og var á s. l. sumri. Það, sem nú er lagt til að gera, er gert í ákveðnu augnamiði. Það er gert til að greiða vísitöluna niður með þessum hætti. Það má segja að flestar ríkisstjórnir hafi að einhverju leyti fengist við þá iðju, en ekki er því að neita, að ósköp er það óviðfelldið þegar verðuppbætur á laun koma eftir á og þær hafa skapast á þeim þremur mánuðum sem líða á milli útreiknings þeirra. Það, sem hér hefur gerst, er að þessar vörur sem aðrar hafa verið að hækka að 2/3 á því tímabili sem liggur á milli útreiknings á verðbótavísitölu á laun. Því má segja að nú sé gott að vera rausnarlegur þegar mikil kaup hafa átt sér stað á heimilistækjum, sem alltaf eiga sér stað þegar gengisfelling er í aðsigi, og aldrei fer það leynt í landi okkar þegar gengisfelling er í aðsigi, því að það er keppst við að auglýsa gengisfellingu viku eftir viku, og þá reyna menn að losa sig við hvern pening sem þeir eiga til að kaupa eitthvað af þeim tækjum sem koma til með að hækka verulega í verði. Það vita allir, að þegar verður mikil sala í slíkum tækjum, hvort sem það eru heimilistæki sem þessi eða hvort sem það eru bílar eða annað, þá verður dauður markaður fyrst á eftir. Því má segja að ríkissjóður komi ekki til með að tapa miklum tekjum til 1. mars af völdum þessa frv. Hann er búinn að taka frá sínar tekjur þegar, eins og allir skilja, en eftir stendur svo takmörkuð verðbótavísitala. Því get ég vel tekið undir það, sem hv. 7. landsk. þm. sagði, að það mætti e. t. v. eitthvað fylgja hér meira til að bæta nokkuð upp sem ríkissjóður hefur fengið á undanförnum mánuðum. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. En ég tek undir það og lýsi því yfir, að ég er reiðubúinn sem nefndarmaður að ganga til afgreiðslu á þessu frv. þannig að það geti farið fljótt í gegnum þingið.



Herra forseti. Við skulum gera okkur grein fyrir því áður en lengra er haldið, að lög öðlast ekki gildi fyrr en þau hafa verið gefin út. Þó svo að Alþingi samþykkti frv. þetta í dag í bæði Ed. og Nd. mundu lögin þar með ekki hafa öðlast gildi. Alþb.-menn halda auðvitað að allt séu lög ef þeir samþykkja það. En það er nú samt sem áður ekki svo. Til þess að frv. þetta öðlist gildi þarf í fyrsta lagi að samþykkja það á Alþingi og árita af forseta og í öðru lagi að gefa það út í Stjórnartíðindum. Ég á ekki von á að það sé áætlað að Ríkisprentsmiðjan Gutenberg gefi út Stjórnartíðindin í nótt, þannig að þó svo að frv. þetta yrði samþykkt í báðum deildum í nótt mundi það þar með ekki hafa öðlast gildi. Ég sé satt að segja ekki hverju það breytir, hvort frv. verður að lögum í dag eða á morgun, upp á gildistímann. Mér er nær að halda að það mundi ekkert fyrr öðlast gildi þó að það væri samþykkt í dag en ef það yrði samþykkt á morgun. En það er ekkert aðalatriði. Meginatriði málsins er að sjálfsögðu að menn sýni Alþingi ekki aðeins þá virðingu að stofna ríkisstjórn með aðild Alþb. og undir forsæti Gunnars Thoroddsens. Það er út af fyrir sig mikil virðing við Alþingi að slík ríkisstjórn skuli vera til. En það er líka virðing við Alþingi að hæstv. ríkisstj. gefi alþm. kost á því þó ekki væri nema að skoða á stuttum fundi þær tillögur sem hún gerir. Ég sé ekki að hægt sé, miðað við þingvenjur, að halda slíkan fund í fjh.- og viðskn., nema að fella annaðhvort niður fundi þingsins hið snarasta eða fella niður þingflokksfundi, vegna þess hvernig hæstv. ríkisstj. hefur haldið á málinu. Hæstv. ríkisstj. hafði alla möguleika til að taka málið til meðferðar í fjh.- og viðskn. annaðhvort á fimmtudag, föstudag eða laugardag, jafnvel þó svo hún mælti ekki fyrir málinu fyrr en í dag. T. d. vil ég benda á að það er ekki rétt, eins og haldið hefur verið fram af hæstv. ríkisstj. að þessi breyting sé á þá lund að felldir séu niður 80% tollar af heimilistækjum. Það eru fjölmörg heimilistæki, sem fólk notar dags daglega, sem enn yrðu í 80% tolli þó að þetta frv. yrði samþykkt. Spurningin er að sjálfsögðu, sem menn þurfa að fá að skoða, hvað því veldur að slíkir hlutir eru eftir skildir. Í 80% tolli eru, eins og ég segi, ýmis heimilistæki, t. d. búsáhöld bæði úr áli, kopar og öðrum efnum sem notuð eru. Allur borðbúnaður er eftir sem áður í 80% tolli. Kaffikönnur allar, rafmagnskönnur, allar kvarnir, grænmetiskvarnir og annað slíkt; þvottavélar til gólfþvotta og annað slíkt eru eftir sem áður í 80% tolli. Meira að segja, hæstv. forseti, verða Carmen-hárrullur eftirleiðis áfram í 80% tolli, og er það þó varningur sem menn vita að er mikið notaður bæði utan og innan Alþingis. Það þyrfti að skoða hvort Carmen-hárrúllur ættu ekki enn fremur að vera felldar úr tolli, a. m. k. lækkaðar um helming.

Er það ekki síst hagsmunamál Alþb.

Og er það ekki síst hagsmunamál Alþb., það er rétt. Þá vil ég leyfa mér að geta þess, að meðal þess varnings, sem eftir er í 80% tolli, eru nauðsynjavörur eins og t. d. grænmeti, krydd, sveppir, grænar baunir, gulrætur og slíkur varningur, eldspýtur, skóáburður, leirvörur, öll búsáhöld úr áli, stáli, tini, nikkeli og öðru slíku og fjölmargar aðrar slíkar vörur, rakvélablöð, jafnvel ullarklippur, sem líka eru í uppáhaldi hjá sumum hv. þm., líka í Alþb. Ég held því að það sé alveg nauðsynlegt, þó að menn gefi sér nú ekki mikinn tíma til, að skoða hvort ekki sé rétt til að gæta samræmis þegar verið er að fella niður tolla af hluta heimilistækja, eins og er verið að gera hér, - að gæta samræmis í þeim tollabreytingum til að vera ekki að flækja enn þá meira þann frumskóg sem hæstv. fjmrh. hefur verið að tala um. Hvaða ástæða er til þess, fyrst verið er að fella niður tolla af heimilistækjum, að skilja eftir ýmsar nauðsynjavörur sem ekki eiga að geta skipt sköpum um afkomu ríkissjóðs, en gætu verið gagnlegar fyrir einstaklinginn, væru felldir niður tollar af þeim, án þess að það skipti mjög verulegu máli í tekjum ríkissjóðs, svo sem eins og Carmen-hárrúllur?



Örfá orð, herra forseti. Það hefur lengi verið Alþingi og ríkisstj. til skammar að leggja lúxustoll á sérstakar nauðsynjavörur sykursjúklinga. Það er einnig ljóst að frv. stjórnarandstæðinga, hversu góð sem þau annars eru, fá í fæstum tilfellum afgreiðslu á hinu háa Alþingi. Það er því að vonum að stjórnarandstæðingar reyni að koma sínum sjónarmiðum á framfæri með brtt. við stjfrv., því að það tryggir þó að þessar brtt. fái afgreiðslu, en reynslan sýnir okkur að aðrar tillögur stjórnarandstæðinga, hversu góðar sem þær eru, fá yfirleitt ekki afgreiðslu. Ég vil stuðla að fljótri afgreiðslu á því máli sem hér er á dagskrá, en þó ekki svo að jafnhliða sé ekki tekið af það sérstaka óréttlæti sem sykursýkissjúklingar hafa orðið að þola og það lengi, að sjúkdómur þeirra sé beinlínis notaður sem sérstök tekjuþúfa fyrir ríkissjóð.



Herra forseti. Í því frv., sem hér er til umr., er fyrst og fremst verið að samræma ýmis ákvæði barnalaganna almannatryggingalögunum sem kveða á um og lúta að fyrirgreiðsluskyldu Tryggingastofnunar ríkisins vegna barnalaganna. Eitt af þeim nýmælum, sem fram komu í barnalögunum, var að heimilt væri að ákveða framlag til menntunar og starfsþjálfunar allt til þess að barn nær 20 ára aldri. Ekki var þó fyrir því séð í þeim lögum, hver ætti að vera innheimtuaðili þessa sérstaka framlags eða sjá um greiðslur samkv. úrskurði til foreldra, eins og gert var með önnur nýmæli í þeim lögum. Ljóst er þó að ef þetta ákvæði á að ná tilgangi sínum er nauðsynlegt að í lögum sé tryggt, hver eigi að vera sá aðili sem foreldri eigi aðgang að með slíkar greiðslur, rétt eins og er um önnur nýmæli í barnalögunum sem kveða á um sérstök framlög vegna barna, en í þeim tilfellum er það Tryggingastofnun ríkisins. Er og eðlilegt að þessar greiðslur allar séu á sama stað og Tryggingastofnunin sjái um greiðslur einnig vegna ákvæðis um sérstakt framlag vegna menntunar og starfsþjálfunar, en Innheimtustofnun sveitarfélaga endurgreiði síðan Tryggingastofnun ríkisins þessi framlög eins og önnur framlög sem kveðið er á um í barnalögunum. Sé þetta ekki tryggt er ljóst að ákvæði barnalaganna um sérstök framlög vegna menntunar og starfsþjálfunar muni ekki ná tilgangi sínum, ef einstæðu foreldri er gert að ganga eftir þessum greiðslum sjálft án sérstaks innheimtuaðila eftir að úrskurður valdsmanna liggur fyrir um greiðslur í þessu skyni. Hef ég reyndar spurnir af því, að daglega sé spurst fyrir um þessar greiðslur hjá dómsmrn. og margir hafa af því miklar áhyggjur, að mjög torvelt gæti reynst að ganga eftir þessum greiðslum og erfitt í allri framkvæmd. Ljóst er því að margir einstæðir foreldrar muni standa ráðþrota frammi fyrir því, hvernig nálgast eigi þessar greiðslur eftir að þær hafi verið úrskurðaðar, nema þeim verði tryggður aðgangur að Tryggingastofnun ríkisins vegna þeirra, en Innheimtustofnun sveitarfélaga endurgreiði þær síðan Tryggingastofnuninni, rétt eins og er um meðlagsgreiðslur. Ég hef því ásamt hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur lagt fram brtt. á þskj. 291, þannig að framkvæmd þessa ákvæðis barnalaganna verði tryggt. Hljóðar hún svo, með leyfi forseta: „Á eftir 1. mgr. 4. gr. komi: Framlag til menntunar og starfsþjálfunar samkv. 17. gr. barnalaga, nr. 9/1981, er þó heimilt að greiða samkv. úrskurði til 20 ára aldurs.“ Vænti ég þess, að hv. þm. sjái nauðsyn þess að bæta þessu ákvæði inn í svo að ekki þurfi að koma til þeirra erfiðleika og leiðinda sem slíkt getur haft í för með sér, að löggjafinn hafi ekki séð fyrir hvernig framkvæmd þessa ákvæðis barnalaganna skuli háttað.



Herra forseti. Ég vil aðeins leyfa mér að bæta við það sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir sagði áðan og allt var rétt og satt. Ég vil aðeins skýra hvers vegna þessi breyting kemur fram svo seint. Í 30. gr. barnalaganna segir, með leyfi forseta: „Foreldri á aðgang að Tryggingastofnun ríkisins um þær greiðslur sem greinir í 19. gr.“ o. s. frv. En sú lagagr., sem hér er verið að heimila Tryggingastofnun að annast einnig, er 17. gr. barnalaganna. Við gerð barnalaganna hefur þess ekki verið gætt, að afgreiðsla og innheimta á þeim viðbótargreiðslum, sem einstæðum foreldrum eru þar veittar, þ. e. samkv. 17. gr., fari gegnum Tryggingastofnun ríkisins. En það gildir um allar aðrar greinar og það mun vera ástæðan fyrir því, að þessa var ekki gætt þegar þessi samræming á almannatryggingalögunum var gerð. Hins vegar höfum við kynnt okkur það, að ekkert muni vera lagalega á móti því að lög um almannatryggingar heimill þetta þó að þess sé ekki getið í barnalögum, og fulltrúi í dómsmrn. hefur bent okkur á að slíks séu mörg dæmi. Heimild verði raunar að vera í almannatryggingalögum. Ein lög heimila oft fyrirgreiðslu þó að heimildir séu ekki í öðrum lögum. Ég held að hér sé sanngirnismál á ferðinni og sjálfsögð breyting sem ekki kostar endilega mikið fjármagn. Ég vil vekja athygli hv. þm. á því, að allar þær greiðslur, sem hér er verið að tala um, eru háðar yfirvaldsúrskurði, þannig að engin slík greiðsla fer fram nema dómari hafi dæmt barnsföður til að inna af hendi þessar greiðslur. Ég vil þess vegna fara fram á það við hv. þm., að við tefjum ekki þetta mál frekar, þó að þessi breyting komi fram svo seint. Ég hygg, að hún sé til bóta og einfaldi afgreiðslu þessara mála, og vil mælast til að málið verði afgreitt héðan úr deildinni í dag.



Herra forseti. Hinn 28. okt. s. l. urðu talsverðar umr. utan dagskrár hér á þingi vegna fiskverðsákvörðunar. Inn í þær umr. spunnust niðurstöður rannsókna á hrygningarstofni loðnunnar. Þá sagði hæstv. sjútvrh. orðrétt m. a.: „Það er rétt, að niðurstöður af rannsókn fiskifræðinga nú í okt. eru ákaflega atvarlegar. Niðurstaða þeirra er sú af mælingum, að loðnustofninn, sem þeir mældu, sé um 144 þús. lestir, en þeir mældu í fyrra á sama tíma hátt í 700 þús. lestir eða 677 þús. lestir. Ef þetta er rétt boðar það náttúrlega ekkert annað en hrun loðnustofnsins.“ Þetta sagði hæstv. sjútvrh. þá, en loðnuveiðunum var haldið áfram engu að síður. Við fyrrnefnda umr. sagði ég m. a.: „Ég verð að segja það sem mína skoðun, að deilur um loðnuverð eru hjóm eitt miðað við hversu alvarlegar fréttir hér eru á ferðinni. Mín skoðun er sú, að þær upplýsingar, sem nú hafa borist frá fiskifræðingum, hljóti að vera af því tagi að það sé rökrétt ákvörðun í framhaldi af þeim upplýsingum að loðnuveiðar verði stöðvaðar þegar í stað, a. m. k. á meðan verið er að skera úr um hvort þessar upplýsingar eru réttar eða ekki. Mér er ljóst að það standi mörg spjót á hæstv. sjútvrh. þessa dagana af ýmsum tilefnum og vegna ýmissa mála. En þetta mál finnst mér alvarlegra en nokkuð annað sem hér hefur borist inn í þingsali í langan tíma. Menn verða að gera svo vel að gera sér það ljóst, að loðnan er undirstöðufæðutegund þorskfisksins í hafinu. Ef við erum að veiða upp þennan stofn eru svo alvarleg tíðindi á ferðinni að við því verður að bregðast af fyllstu hörku. Ég vænti þess, að hæstv. sjútvrh. taki þetta mál eins föstum tökum og honum er framast unnt.“ Þetta var sagt hinn 28. okt. s. l. Ekkert gerðist, loðnuveiðunum var haldið áfram. Í framhaldi af þessum orðum mínum ráku nokkrir loðnuskipstjórar upp ramakvein og einn skipstjóranna sagði að loðnusjómenn fengju hroll í sig þegar þeir heyrðu orð af þessum toga spunnin. Ég sagði þá í blaðagrein að ég vonaðist til þess, að sá hrollur breyttist ekki í hrollvekju. Herra forseti. Dagana 11.–22. jan. s. l. voru hafrannsóknaskipin Bjarni Sæmundsson og Árni Friðriksson að bergmálsmælingum á síld og loðnu. Á Bjarna Sæmundssyni hófust mælingar á loðnugöngunni út af Suðausturlandi hinn 11. jan., en frá 15.–22. jan. voru bæði skipin við mælingar á stærð loðnustofnsins og endurvarpsstuðlum. Niðurstaða þessara mælinga gefur m. a. til kynna um 150 þús. tonna hrygningarstofn. Þessi niðurstaða er í mjög góðu samræmi við athuganir sem gerðar voru fyrri hluta nóvembermánaðar á fyrra ári, eftir að mælingarnar í okt. höfðu verið reyndar og þær ekki taldar geta staðist. Þá mældust um 325 þús. tonn af hrygningarloðnu, sem að frádregnum afla og afföllum af völdum ránfisks jafngildir því að átt hefðu að mælast 170 þús. tonn, ef öll hrygningarloðnan hefði gengið austur fyrir land. Staða loðnugöngunnar og bermálsmælinganna fyrir áramót benda ákveðið til þess, að sú hafi raunin orðið. Finnist ekki meiri hrygningarloðna er stærð þessa hluta stofnsins hin langminnsta sem mælst hefur á seinni árum og langt undir þeim mörkum sem Hafrannsóknastofnunin hefur miðað við, er gerðar hafa verið tillögur um hámarksafla, og virðist skila viðunandi seiðafjölda. Þessa dagana er hafrannsóknarskipið Bjarni Sæmundsson að mæla hugsanlegar hrygningargöngur fyrir Vestfjörðum og Norðurlandi. Þá verður einnig reynt að mæla ókynþroska hluta stofnsins á sömu slóðum og auk þess út af Austurlandi eftir að hrygningarloðnan er gengin af því svæði. Það verður þó að segjast, að fiskifræðingar eru ekki bjartsýnir á að þarna finnist umtalsvert magn, en það mun koma í ljós. Í skýrslum þeirra Hjálmars Vilhjálmssonar og Páls Reynissonar eftir rannsóknarferðina 11.–22. jan. segir orðrétt: „Þar til þeim athugunum lýkur“ - það eru þær athuganir sem nú standa yfir - „er aðeins hægt að ítreka fyrri tillögur um bann við loðnuveiðum, auk ábendinga um alvarlegt og síversnandi ástand stofnsins í heild.“ Herra forseti. Ég er enn þá þeirrar skoðunar, að hér sé á ferðinni eitt hið alvarlegasta mál sem hefur komið til umr. á hinu háa Alþingi. Ég vil í örstuttu máli renna nokkrum fleiri stoðum undir þessa skoðun mína. Árið 1979 voru loðnuafurðir 17% af heildarframleiðsluverðmæti íslenskra sjávarafurða og jafngildir það um 3% þjóðarframleiðslunnar. Í fyrra var loðnan 8% af heildarframleiðsluverðmæti sjávarafurða og skilaði 1.5% af þjóðarframleiðslu. Hins vegar var loðnan 6% af öllum útflutningstekjum okkar það ár. Í blaðaviðtali nú fyrir helgi segir Ólafur Davíðsson forstjóri Þjóðhagsstofnunar orðrétt, með leyfi forseta: „Ef loðnuveiðunum yrði alveg hætt hefði það því talsverð áhrif á viðskiptajöfnuð okkar. Það hefði auk þess ýmis óbein áhrif, því að það er talsverð starfsemi í kringum þetta. Áhrif loðnuveiðanna á þjóðarbúið eru því kannske heldur meiri en sýnist.“ Herra forseti. Á þessu máli er svo önnur hlið sem er ekki síður alvarleg, en það eru hugsanleg áhrif af hruni loðnustofnsins á afkomu þorskstofnsins. Vísindamenn tjá mér að loðna sé um helmingur af öllu fæðunámi þorsksins að vetrinum eða í a. m. k. 6 mánuði. Því má skjóta hér inn í, að í nóv. s. l. var óvenjulítið af loðnu í þorski veiddum hér við land. Auk loðnu er talið að þorskurinn éti mikið af karfa og kolmunna, en þorskurinn er mesta fiskætan af þeim fisktegundum sem við veiðum. Ekki er talið ólíklegt að þorskurinn éti svipað magn af loðnu ár hvert og við höfum veitt hin síðari ár. Þá er þess að geta, að sveiflur í loðnustofni kunna að vera meiri en hjá öðrum fisktegundum. Loðnan er uppsjávarfiskur og verður því fyrir miklum áhrifum af hvers konar umhverfisbreytingum. Ef loðnustofninn er nú nánast hruninn, eins og margir óttast, er erfitt að spá fyrir um hvað gerist í sambandi við fæðuöflun þorsksins. Leitar hann í aðra fiskstofna eða verður hann aðgangsharðari við þann loðnustofn sem eftir er? Fari svo mun hann ekki aðeins ganga á hrygningarstofninn, heldur herja meira en áður á smáloðnuna og þar með klippa á þá möguleika endurnýjunar loðnustofnsins sem fyrir hendi hafa verið. Árið 1973 var talið að hrygningarstofn loðnunnar hefði verið um 4.5 millj. lesta og í jan. 1980 um 800 þús. lestir. Á síðasta ári var leyfður 617 þús. tonna aflakvóti og af því magni hafa veiðst um 500 þús. tonn ef þeir bátar, sem ekki hafa enn veitt upp í kvótann, fá að ljúka þeim veiðum. Ef loðnuveiðar hefðu hins vegar verið stöðvaðar í október s. l. hefði verið unnt að minnka kvóta nær allra skipanna og draga þannig úr tjóni einstakra báta. Það hefði einnig verið hægt að stöðva veiðarnar með öllu og reyna að bæta tjónið með einhverjum ráðum. Herra forseti. Ég er nú að ljúka máli mínu. Það hefur komið fram, að ýmsir stjórnmálamenn og sjómenn hafa gert lítið úr rannsóknum fiskifræðinga og viljað fara fremur eftir brjóstvitinu og þekkingu sem auðvitað byggir á talsverðri reynslu. Fyrir hvoru tveggja ber ég virðingu, en ég tek einnig mark á fiskifræðingum. Eða til hvers notum við mikla fjármuni til rekstrar Hafrannsóknastofnunar og annarra skyldra stofnana ef brjóstvit og stjórnmálalegar ákvarðanir geta nær eingöngu ráðið ferðinni? Ég vil að þessum orðum sögðum beina þeim ákveðnu spurningum til hæstv. sjútvrh., hvað hann hyggst gera vegna þeirra skipa, sem ekki hafa veitt upp í kvóta sinn, hvort hans rn. hafi gert athuganir á afleiðingum hugsanlegs hruns loðnustofnsins, hverjar framtíðarhorfur séu í sambandi við loðnuveiðarnar að hans mati og hvort farið verði að tilmælum fiskifræðinga um stöðvun loðnuveiðanna. Það þolir enga bið að taka ákvörðun. Þetta mál varðar ekki eingöngu fiskifræðinga, sjútvrh., stjórnmálamenn og sjómenn, heldur afkomu þjóðarheildar. Svo vil ég, herra forseti, þakka fyrir og þakka um leið hæstv. sjútvrh. að hann léði máls á að þetta mál yrði tekið til umr. í dag.



Herra forseti. Ég skal svara fsp. hv. þm. Ég ætlaði að fara yfir þá skýrslu, sem fiskifræðingarnir afbentu mér eftir ferð þeirra um austursvæðið, en hv. þm. gerði það sjálfur svo ítarlega að ég held að ég geti sparað mér það að mestu leyti. Sömuleiðis nefndi hann þær tölur sem ég hafði hugsað mér að nefna hér um þróun þessara veiða, sérstaklega um stærð hrygningarstofnsins. Ég gæti einnig lagt það til hliðar. Ég mun því aðeins hlaupa á nokkrum meginatriðum og ekki fara langt aftur í tímann. Ég minni á það í fyrsta lagi, að samkv. tillögum íslensku og norsku fiskifræðinganna frá því í febr. 1981, þ. e. á s. l. ári, var lagt til að heildarloðnuveiðikvótinn fyrir 1981–1982, þ. e. þessa vertíð, yrði 700 þús. lestir. Farið var fullkomlega eftir þeirra tillögum. Þessu var síðan skipt af norsk-íslensku fiskveiðinefndinni í Osló 19. maí s. l. Ákveðið var að Íslendingar fengju 617.385 lestir, Norðmenn 82.615 lestir. Þarna var dregið dálítið af Norðmönnum, því að þeir höfðu farið yfir sumarið 1980. Samtals rúmlega 22 þús. lestir voru af þeim dregnar. Næst fóru fram mælingar íslenskra og norskra fiskifræðinga 14–23. okt. Þá höfðu Norðmenn að sjálfsögðu lokið sínum veiðum við Jan Mayen og sömuleiðis höfðu Efnahagsbandalagslöndin hætt sínum veiðum við Austur-Grænland eða á gráa svæðinu á milli Jan Mayen og Grænlands, en Íslendingar áttu þá eftir að veiða 350 þús. lestir. Þá kom fram mæling upp á 144 þús. lestir, og ég hygg að það hafi verið þá sem hv. þm. rak upp sitt ramakvein eða hvað hann kallaði það áðan. Ég ákvað að stöðva ekki veiðar þá, því satt að segja trúði ég þessum tölum eftir að ég var búinn að ræða við fiskifræðinga ítarlega um málið og sömuleiðis eiga fund með skipstjórum og öðrum sem mikla reynslu hafa. Ég ákvað hins vegar að senda rannsóknaskipið Bjarna Sæmundsson strax út til áframhaldandi mælinga. Var lagt sérstakt fjármagn í það. Sem betur fór kom í ljós að miklu meira magn var þarna heldur en áður hafði verið talið, 325 þús. lestir voru mældar. Og miðað við það, sem veitt hafði verið í millitíðinni, samsvarar þetta um 450 þús. lestum eða þrisvar sinnum meira en átt hefði að mælast samkv. fyrri mælingum. Engu að síður voru loðnuveiðar stöðvaðar þá, nema ákveðið var að leyfa þeim skipum, sem ekki höfðu náð 50% síns kvóta, að halda áfram. Þetta var gert að höfðu samráði við hagsmunaaðila. Og ég vek athygli á því, að sjómenn og útgerðarmenn hafa sannarlega ekki síður hagsmuna að gæta þarna en aðrir - og raunar meiri þegar tekið er a. m. k. tillit til þess sem þeir verða fyrir af þessum ástæðum nú, þó að ég dragi á engan máta úr þeim framtíðarafleiðingum sem hrun loðnustofnsins hefur, og kem ég að því síðar. Þessar veiðar gengu satt að segja ekkert sérlega vel hjá þessum skipum. Það voru mjög miklar ógæftir, lítið náðist og enn þá eru um 10 þús. lestir sem þessi skip hafa ekki náð. Veiðar eru ekki stundaðar af neinum krafti. Síðan var aftur mælt nú í janúar, eins og fram hefur komið, og þá kemur sú niðurstaða, sem hv. fyrirspyrjandi rakti, að hrygningarstofninn sé 150 þús. lestir. Er það mjög í samræmi við það sem reikna má út frá fyrri mælingum, þegar tekið er tillit til þess, að mjög mikið af þorski er á þessum slóðum og mjög mikið af þessum stofni hefur af þeim orsökum fyrirfarist. Veiðar standa þá þannig, að Norðmenn hafa veitt samtals á þessari vertíð 91 400 lestir, Íslendingar 484 600, höfðu eins og ég sagði áður heimild til að veiða 617 þús. lestir. Færeyingar hafa veitt við Jan Mayen 2867 lestir, við Grænland 13 345. Danir og Írar hafa samtals veitt um 20 700 lestir. Allir hafa þarna náð sínum kvóta og talsvert meira nema við Íslendingar sem erum þarna um það bil 100 þús. lestum fyrir neðan. Ákveðið var, um leið og þessar niðurstöður komu, að Bjarni Sæmundsson færi til rannsókna hér á vestursvæðinu og reyndar austur með Norðurlandi og aftur á austursvæðið. Þá á loðnan að hafa aðskilið sig þannig að hrygningarstofninn sé sér. Að höfðu samráði við hagsmunaaðila ákvað ég hins vegar að stöðva ekki þau örfáu skip sem þarna eru. Ég held ég megi segja að það hafi verið mat allra, að það breytti út af fyrir sig mjög litlu þó að þessi skip fengju að halda smávegis áfram. Hins vegar hef ég þegar hafið viðræður við bæði fulltrúa LÍÚ og við sjómenn og það eru reyndar fundir bæði í dag og á morgun um framtíð loðnuveiðanna. Um gífurlega mikið áfall er að ræða fyrir þau skip sem ekki hafa náð t. d. nema helmingi af sínum kvóta. Margir hverjir þeir útgerðarmenn byrjuðu veiðarnar seint í þeirri góðu trú, að þeir gætu náð þessu magni, og byggðu þá á því, að ódýrara yrði við þær að fást seinna þegar loðnan væri komin nær. Ég hygg að margir hafi talið þetta skynsamlegt, en fyrir bragðið hafa þeir misst af strætisvagninum. Þess vegna er í athugun nú að bæta þetta eins og lög framast leyfa úr Aflatryggingasjóði, og er verið að fjalla um það í dag. Heimild er til þess að bæta slíkt tjón að hluta þegar veiðar eru skyndilega stöðvaðar. Í öðru lagi hefur verið gert ráð fyrir því, og var reyndar gert ráð fyrir því fyrir áramótin í skiptingu á þorski á milli togara og báta, að töluverður hluti - ef ekki nálægt allur þessi loðnufloti kæmi inn í þorskveiðar í jafnvel ríkara mæli nú en var í fyrra. Ég hef einnig rætt við forustumenn LÍÚ um það, hvort ekki væri unnt að ná samkomulagi um skynsamlega ráðstöfun á þessum flota, t. d. þannig að minnstu bátarnir kæmu á þorskveiðar, en þá fengju færri skip loðnukvóta á næstu vertíð. Jafnframt hef ég boðist til þess að skoða síldarveiðarnar í þessu sambandi. Þær verður að skoða hvort eð er. Við getum ekki haldið síldveiðum áfram eins og verið hefur. Kostnaðurinn er allt of mikill með svo mörgum bátum og má áreiðanlega gera þar mikið til hagræðingar. Þetta er nú til umræðu. Ég skal ekki segja hver niðurstaðan verður. Hins vegar vitum við að mjög mörgum af hinum stærri loðnuskipum er verið að breyta. Það liggja fyrir margar umsóknir um slíkt í Fiskveiðasjóði. Engar hafa verið afgreiddar, en sumum skipanna er búið að breyta engu að síður. Þetta er kostnaður frá 1–3 millj. kr. á skip og væri vitanlega æskilegt að fara skipulegar í þau mál. En staðreyndin er sú, að það er ekki litið svo á, að 14. gr. fiskveiðilaganna gefi sjútvrh. heimild til þess að takmarka fjölda skipa á togveiðum. Sérstök ákvæði gilda um togveiðar í fiskveiðilögunum. Að vísu er þetta dálítið umdeilt mál, en sjútvrh. hafa ekki treyst sér til að beita 14. gr. fiskveiðilaganna til að takmarka fjölda skipa á togveiðum. Eins og er er ekki talið að heimild sé til að banna slíkar breytingar út af fyrir sig, enda náttúrlega æskilegast og sjálfsagt að reyna að ná þessu máli fram, eins og gert hefur verið á undanförunum árum, með sem víðtækustu samkomulagi. Ég vil taka undir það sem hv. fyrirspyrjandi sagði um hið alvarlega ástand sem hefur skapast. Ég dreg á engan máta úr því. Hitt er svo annað mál, að þó að töluvert hafi verið rætt um hve viðtæk áhrif það kunni að hafa að loðnustofninn gengur svona saman, þá eru svör við því ekki einhlít og ég get litlu bætt við það sem hann sagði um það áðan. Fróðir menn og fiskifræðingar hafa jafnvel vakið athygli á því, að frá mjög litlum hrygningarstofnum hafa komið stórir árgangar. Eru mörg slík tilfelli þekkt. T. d. held ég að ég fari rétt með að 1973 árgangur af þorski var af litlum stofni kominn. Því er ekki þar með sagt að þetta þýði beinlínis hrun loðnustofnsins. En það er líka staðreynd, að 1976 árgangurinn af þorski er líklega sá stærsti sem verið hefur á Íslandsmiðum lengi, mjög stór. Það vakti athygli fiskifræðinganna þegar þeir voru við þessar mælingar, að þeir urðu varir við mjög mikið af þorski í kringum loðnugönguna. Eflaust heggur þorskurinn stórt skarð í þann loðnustofn sem þarna er eftir. Og því miður eigum við engin ráð til að koma í veg fyrir það.



Herra forseti. Ég verð að játa það, að mér finnst hæstv. sjútvrh. taka á þessu máli af nokkurri léttúð. Ég held að hann geri sér ekki grein fyrir þeirri staðreynd, að vísindamenn okkar eru þeirrar skoðunar, að þorskstofninn getur á 2–3 mánuðum étið upp það magn af loðnu sem er í sjónum. Ég held líka að menn geri sér ekki fulla grein fyrir því, að ef loðnustofninn hverfur, ef hann hrynur, er étinn upp, veiddur upp, þá er þar á ferðinni svo alvarlegt mál að engu tali tekur. Og það var þess vegna sem ég í okt. s. l., þegar þetta mál kom hér til umr. og það upplýstist að loðnustofninn væri um 150 þús. lestir - sem hann sem betur fer reyndist ekki vera, heldur stærri - krafðist stöðvunar veiða. Þó að hann hefði reynst þá vera 300 þús. lestir hefði átt að stöðva loðnuveiðarnar, vegna þess að það var það lágmark sem fiskifræðingar töldu, að hrygningarstofn loðnunnar mætti fara ofan í, og það er auðvitað nánast að gæla við og leika sér að fjöreggi þjóðarinnar að tala í bjartsýnistón um að þetta mun nú bjargast allt saman, á sama tíma og sjálfir fiskifræðingarnir segja að stofninn sé hruninn. Mér finnst að menn ættu að skoða örlítið tölurnar um þennan blessaða loðnustofn. Ég benti á það áðan, að 1973 var stofninn talinn vera 41/2 millj. tonn. Hann er núna kominn niður í 150 þús. lestir. Þyki mönnum þetta ekki alvarleg tíðindi, þá er ég hræddur um að fátt, sem ber á góma í þingsölum, þyki alvarleg tíðindi miðað við þetta. Ég held að menn verði að taka þetta mál mjög alvarlega og þar sem hæstv. sjútvrh. kallaði ramakvein hjá mér 28. okt. s. l., þegar ég skoraði á hann að stöðva þessar veiðar, a. m. k. meðan verið væri að rannsaka stofninn nákvæmlega, hafi það verið ramakvein, þá veit ég ekki hvað á að kalla þessa utandagskrárumræðu mína núna. Ég hef fengið þær upplýsingar hjá fiskifræðingum, að ef svo er nú komið, sem þeir óttast mjög, að stofninn sé hruninn, þá muni það hafa svo alvarlegar afleiðingar á þorskstofninn á næstu mánuðum og árum að nánast sé útilokað að spá um það. Og það sem er verra, ef þorskurinn finnur ekki loðnu í sjónum gengur hann á karfastofninn og hann gengur á kolmunnastofninn. Þetta er líka mjög alvarlegt mál. Ég vil eindregið skora á hæstv. sjútvrh. að hann taki þetta mál nú það alvarlega, að hann láti sér ekki til hugar koma að heimila veiðar á einni einustu tutlu af loðnu til viðbótar. Það má vel vera að loðnuskipstjórar, sem koma á fund hæstv. sjútvrh., geti talið honum trú um að það sé nóg af loðnu í sjónum. En ég er hræddur um að sú ábyrgð, sem nú hvílir á herðum hæstv. sjútvrh., sé það mikil að hann verði - eins og ég sagði 28. okt. - að taka á þessu máli af mikilli festu og með mikilli alvöru. Ég verð að segja það um loðnuflotann, sem nú er verið að tala um að breyta með tilkostnaði sem er um 1–3 millj. kr. á hvert skip: hvert ætlar hæstv. sjútvrh. að beina þessum flota þegar hann er tilbúinn í slaginn? Það er kannske orðið fyllilega tímabært fyrir fiskveiðiþjóðina Íslendinga að fara að huga að því, hvort hún geti ekki fundið verkefni fyrir hluta af sínum flota, sem liggur bundinn í höfn stóran hluta af árinu, hjá einhverjum öðrum þjóðum, hreinlega hjá einhverjum öðrum þjóðum, til þess að þessi mikla fjárfesting nýtist Íslendingum að einhverju leyti, að þeir geti a. m. k. notað þessi dýru skip. Herra forseti. Ég ætla nú ekki að ræða þetta meira. En ég verð að segja alvega nákvæmlega eins og er, að ástandið, sem nú hefur skapast í þessum málum, er að mínu mati og mati þeirra manna, sem fróðir eru um þennan málaflokk - og þá líka loðnuskipstjóranna margra og kannske flestra þeirra, orðið svo alvarlegt að við getum ekki talað um þetta mál í fyrsta lagi með einhverri tæpitungu. Og við getum ekki leyft okkur, eins og staðan er nú, að taka á þessu og afgreiða þetta með einhverju bjartsýnistali um það, að lítill stofn af loðnu, sem verður fyrir meiri áhrifum af umhverfisbreytingum en nokkur annar fiskstofn í sjónum í kringum landið, verði fyrir einhverja töfraformúlu að risastórum loðnustofni sem við getum síðan haldið áfram að veiða úr á næstu árum.



Herra forseti. Ég skal nú ekki eyða löngum tíma deildarinnar í það sem ég hef áhuga á að koma hér á framfæri. Ég ætla ekki að blanda mér mikið inn í þessar beinu umræður hv. fyrirspyrjanda og hæstv. sjútvrh. um stærð loðnustofnsins. Þó vildi ég lýsa þeirri skoðun minni, að ég tel að hæstv. sjútvrh. hafi tekið þau mál réttum tökum strax þegar hin alvarlegu tíðindi birtust í haust, þegar upp kom að loðnustofninn væri minni en við höfðum gert okkur vonir um, að ganga þá ekki strax til þess að stöðva veiðar, heldur skoða málin betur. Ég held að aðgerðir hæstv. sjútvrh. í þessum málum séu réttar. Jafnvel vil ég taka undir það, að þó að stofn verði lítill, þá er það staðreynd, sem nú blasir við, að slíkur stofn getur skilað af sér góðri hrygningu. En ég ætla að vekja athygli á einu sem kom fram í. ræðu hæstv. sjútvrh. Það eru fregnirnar um þorskgengdina í kringum loðnustofninn núna. Það getur vel verið að við eigum fyrst og fremst að óttast það, að sá þorskur éti upp lítinn loðnustofn. En í mínum huga ríkir ekki sá ótti fyrst og fremst. Gagnvart þeim fréttum finn ég fyrst og fremst til gleði yfir því, að það er nú staðreynd, að þorskstofninn við strendur Íslands er orðinn mjög stór og mjög sterkur. Fregnirnar, sem við fáum núna um þorskstofninn við Ísland, eru ekki aðeins þær fréttir sem sjútvrh. færir okkur nú í sambandi við rannsókn á loðnustofninum, heldur sýnir línuvertíð hringinn í kringum landið að þorskstofninn við Íslandsstrendur er mjög sterkur, hvort sem við heyrum fréttir frá Suðurnesjum eða frá Snæfellsnesi. Línuvertíðin, sem er að byrja nú, byrjaði því miður hálfum mánuði og seint, hefst á því að næstum því úr hverjum línuróðri koma nú 6, 8, 10–12 tonn. Þetta eru stórar fréttir, þetta eru góðar fréttir um íslenskan þorskstofn.  Fyrir 20 árum var borin fram hér í hv. Alþingi tillaga um að reyna að koma íslenskum skipum til Afríku-stranda, fara að veiða þar, vegna þess að þau hefðu ekki verkefni hér við Íslandsstrendur. Það er eitthvað svipaður hugsunarháttur sem núna kemur fram hjá hv. fyrirspyrjanda. Ég hef trú á að fiskstofnar við Íslandsstrendur, jafnvel þó að svolítið dökkt sé núna um loðnustofninn, séu ekki það illa farnir að íslenskir fiskimenn á íslenskum flota geti ekki haft nóg verkefni við að nýta þá á næstu árum.



Herra forseti. Eins og allir vita er loðnan þannig fiskur að hún safnast í torfur. Það er því auðvelt með nútímaveiðitækni að veiða síðustu torfuna þegar við höfum nætur sem eru mörg hundruð faðmar á lengd og tugi ef ekki hundruð metra á dýpt. Og það er líka auðvelt fyrir þorskinn að éta síðustu loðnuna. Þess vegna förum við aldrei of varlega. Það er vitað líka, að loðnan er einhvers staðar á bilinu 40–60% af fæðu þorsksins, svo að það er ekkert skrýtið og engin mótsögn í því sem kom fram hjá hv. þm. Skúla Alexanderssyni. Hann sagði að það væri oft góð þorskveiði í lélegum loðnuárum. En það er einfaldlega vegna þess að þá étur þorskurinn allt sem að kjafti kemur. Hann tekur alla beitu vegna þess að hann hefur ekkert æti. Það er því oft mjög góð línuveiði þegar ekki er mikið af loðnu. Þegar loðnugöngur koma vestur með Suðurlandi vitum við það, a. m. k. í Eyjum, að þá étur þorskurinn svo mikið af henni að hann liggur í nokkra daga og getur sig ekki hreyft á botninum og veiðist ekki í nein veiðarfæri. Hann étur það mikið yfir sig því að hann er mjög sólginn í loðnuna. Ég tek satt að segja ekki mikið mark á skipstjórunum, þó þeir séu margir ágætir kunningjar mínir, því að þeir hafa slík veiðarfæri að þeir geta náð í mikinn fisk þó að lítið sé af honum. Þar að auki hafa þeir fiskleitartæki þar sem þeir sjá nærri því hvert bein í sjónum í mjög mikilli fjarlægð. Þeir sögðu okkur 1963 og 1964 að allur sjór væri fullur af síld, og þegar höfð voru uppi varnaðarorð þá vildu þeir ekki hlusta á þau, sögðu bara að alltaf hefði verið nóg síld í sjónum, menn hafi vantað leitartæki og menn hafi vantað skip. En hvað skeði? Þeir veiddu svo mikið að við höfum ekki séð eina einustu síld af norskíslenska síldarstofninum nú í hér um bil tvo áratugi, ekki eina einustu, hvort sem það verður áfram þannig. Maður vonar að það verði ekki. En ég legg áherslu á það, að allur vafi á að hvetja til varúðar. Að vísu var ekki að marka talninguna frá því í haust þegar ís var yfir stóru svæði. Og það er vitað að nákvæmni mælinganna er ekki mikil. Skekkjumörk eru álitin vera plús 100 og mínus 50%. Eigi að síður er dæmið í dag hrikalegt. Allur vafi í þessum efnum á alltaf að vera okkur áminning um að fara varlegar. Hæstv. sjútvrh. sagði að góð hrygning hefði oft komið af lélegum hrygningarstofni. Það er rétt. Ef skilyrðin í sjónum eru þannig getur það komið fyrir, sem betur fer, og hefur komið fyrir. Aftur á móti hefur það verið svo með loðnuna á undanförnum árum, að hún hefur ekki komist á sín bestu hrygningarsvæði, sem eru vestur með Suðurlandi, á Selvogsbankanum og þar fyrir austan. Veiðin hefur verið svo áköf að hún kemst ekki þangað suður fyrir. Hún hefur ekki sést þar um langan tíma, en þar er vitað að skilyrðin fyrir uppeldið eru best. Það er líka mikil hætta á ofveiði. Ég ítreka það, að við verðum að fara mjög varlega í þessum efnum. Við megum aldrei huga það mikið að hagsmunum dagsins í dag að við gleymum morgundeginum. Við höfum álasað forfeðrum okkar fyrir að eyða skógi. Þeir höfðu varla í önnur hús að venda og vissu ekki nógu mikið. Við vitum miklu betur og framtíðin mun aldrei fyrirgefa okkur ef við gerum a. m. k. ekki það sem við getum til þess að koma í veg fyrir að loðnustofninum verði eytt.



Herra forseti. Aðeins til að fyrirbyggja misskilning sem mátti e. t. v. ráða af síðari ræðu hv. fyrirspyrjanda. Ég kannast ekki við að ég hafi gefið honum tilefni til að ætla að ég hafi ekki áhyggjur af ástandi loðnustofnsins. Ég sagði þvert á móti að ég tæki undir hvert orð sem hann sagði um hið alvarlega ástand. Hitt er svo annað mál, að hv. fyrirspyrjandi er ekki að upplýsa menn um einhvern stórasannleik í þessu máli. Við höfum fjallað um þetta að sjálfsögðu hvað eftir annað, rætt við fiskifræðingana og við þá menn sem hafa hagsmuna að gæta. Ég er sannfærður um að allir þessir menn hafa verulegar áhyggjur af því, hvernig loðnustofninn hefur þróast. Hitt er svo annað mál, að menn gætu einnig tekið fiskifræðingana á hvalbeinið og sagt: Hvers vegna leggið þið til 700 þús. tonn í vor og það er farið eftir því? Hvað gerðist? Mér dettur það ekki í hug. Það er alveg rétt sem hv. síðasti ræðumaður sagði, að þessi vísindagrein er ekki nákvæm. Það geta orðið gífurlega miklar skekkjur. Þeir segja mér að þeir telji að skekkjan sé fremur upp á við, en engu að síður tek ég undir það sem hv. síðasti ræðumaður sagði, að þegar svona er verði að hafa allan varann á og byggja á því sem verst gæti orðið. E. t. v. hefur hv. þm. tekið því svo illa sem ég sagði að ég kynni engin ráð til að banna þorskinum að veiða loðnu. En þaðan stafar í dag langmesta hættan. Og þar er áreiðanlega mjög mikið af því magni sem hefur einhvers staðar týnst. Kannske hafa skekkjur hjá fiskifræðingunum að vísu verið á hinn veginn í vor, en mjög miklu af því magni, sem þarna hefur týnst, hefur þorskurinn áreiðanlega fyrst og fremst eytt. Ég vil leyfa mér að fullyrða að þannig verður haldið á þessum málum, að þeim loðnustofni, sem eftir er, mun ekki stafa hætta af veiðum manna. En meiru get ég ekki lofað.



Herra forseti. Ég vil bara þakka hæstv. sjútvrh. þau orð sem hann sagði hér síðast, því að það kom mun skýrar fram í þeim orðum, að hann væri ákveðinn í því að sjá til þess, að loðnustofninum eða því sem eftir er af honum yrði a. m. k. ekki eytt af mannavöldum. Þakka ég honum fyrir þau orð, því að þar hefur hann sagt það sem ég hef verið að leita eftir við þessar umr. í dag.



Herra forseti. Það hlýtur að hafa allafgerandi áhrif á mína ræðu að fjarverandi er hv. 6. landsk. þm., Karvel Pálmason, því væri hann viðstaddur væri full ástæða til að svara honum í svipaðri tóntegund og hann notaði á seinasta fundi þegar þetta mál var til umr. Mér er fullkomlega ljóst hvílíkt vandræðaástand er að orka til upphitunar er á eins misjöfnu verði og mönnum er kunnugt. Ég vil taka undir það, að það ástand getur aldrei varað til lengdar án þess að til verulegrar byggðaröskunar komi í landinu. Ég lýsti því jafnframt yfir þegar þegar þetta mál var til umr., að ef ekki næðist samstaða um að fara þá leið að jafna orkuverðið sjálft, þá væri að sjálfsögðu ekki um annað að ræða en fara þá leið sem hér er stungið upp á, þ. e. að leiðrétta þetta í gegnum skattakerfið og í gegnum almannatryggingar og með öðrum aðferðum sem tryggja að þeir, sem ekki mundu fá leiðréttingar í gegnum skattakerfið, fengju þær þá eftir öðrum leiðum. Ég vil undirstrika það, og það held ég að flestum sé ljóst, að sú leið að leiðrétta þetta í gegnum skattakerfið er miklu verri en hin: að fara í gegnum orkuverðið. Ástæðurnar fyrir því eru m. a. þær, að tekjur manna eru misjafnar og sá, sem er með háar tekjur, fengi þetta dregið frá hæstu skattþrepum, en sá, sem væri með lágar tekjur, fengi þetta e. t. v. aðeins dregið að hluta frá lægstu skattþrepum. Þetta er mönnum fullljóst, einnig hitt, að það er náttúrlega líka spurning hvort sanngjarnt sé að útbúa skattakerfi þannig, að menn séu verðlaunaðir fyrir að búa í stóru húsnæði frekar en að búa þröngt. Það er spurning sem líka hlýtur að vakna í þessu sambandi. Og það er gallinn við að fara í gegnum skattakerfið. En mér er fullljóst að leiðrétting verður að eiga sér stað í þessum málum, og verði ekki farið í gegnum orkuleiðina, sem ég tel miklu betri, þá mun það koma í ljós, þegar þessi mál eru tekin fyrir við atkvgr. hér í þinginu, að ég er ekki fjarri þeim hugmyndum sem hér koma fram og lagt er til varðandi skattamálið. Ég ætla ekki að hafa þessa ræðu mína lengri vegna fjarveru 6. landsk. En miðað við allan þann bægslagang sem hann viðhafði hér væri hollt að hann hugleiddi það, að hann var þm. í stjórnaraðstöðu og hann gerði engin kraftaverk í þessum málum þegar hann var á þingi sem stjórnarsinni. Hann mætti gjarnan hugleiða það í einveru, þó að hann vilji ekki láta mikið bera á því þegar hann þarf að standa hér í stólnum.



Herra forseti. Í umr. um þetta mál á síðasta fundi deildarinnar voru þm. Alþfl. allhávaðasamir og langt frá því að vera málefnalegir, enda vart við því að búast. Það sem greinilega setti þá úr jafnvægi, var sú gagnrýni sem ég flutti á tillöguflutning þeirra á þskj. 128, þar sem ég benti á að með frv. gerðu þeir aðeins ráð fyrir að frádráttur orkukostnaðar vegna íbúðarhúsnæðis kæmi að notum fyrir efnameira fólk, en láglaunafólkið og lífeyrisþega, þ. e. elli- og örorkulífeyrisþegar, sem að jafnaði greiða ekki tekjuskatt, þessi stóri hópur í þjóðfélaginu á engar bætur að bera úr býtum vegna orkukostnaðar samkv. þessu frv. en þarf þó mest á leiðréttingu að halda. Í grg. með frv., sem tekin er úr ítarlegri könnun þessara mála sem Fjórðungssamband Vestfirðinga hefur gert, segir m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Gefur auga leið hve illvænleg áhrif þetta mikla misrétti í orkukostnaði hefur í lífsafkomu fólks, og margt láglaunafólk og lífeyrisþegar hafa í rauninni vart fjárhagslega getu til þess að axla þá byrði. Eru mörg dæmi um láglaunafólk og lífeyrisþega, sem orðið hafa að neita sér um ýmsar grundvallarþarfir til þess eins að geta risið undir orkukostnaði við heimilishald. Og sumt fólk hefur bókstaflega hrakist frá heimilum sínum og brott úr heimahéraði sínu sakir þessarar mismununar.“ Í lok grg. segja flm. að leysa þurfi mál þessa fólks með breytingu á greiðslum úr almannatryggingakerfinu. Þar með er málið afgreitt. Ég þarf ekki að endurtaka hér að ég er ekki sammála þessu. Við leysum ekki þennan mikla ójöfnuð í þjóðfélaginu á þennan hátt, gegnum skattakerfið. Það er nógu flókið og á margan hátt óréttlátt þó við bætum ekki nýju flóknu kerfi við. Það eina raunhæfa í þessu máli er jöfnun orkuverðs. sem betur fer eru flestir sammála um nauðsyn og réttmæti þess, en menn greinir á um leiðir. Hér spilar inn í hið vitlausa vísitölukerfi sem við búum við og hvergi þekkist í nálægum löndum. Það mætti að vísu tala langt mál um það atriði eitt sér og ég get tekið undir lýsingu hv. 5. þm. Suðurl., Magnúsar H. Magnússonar, á því sem hann nefnir vísitölusvindlið. Þetta er einmitt það sem við framsóknarmenn viljum leiðrétta og höfum barist fyrir árum saman og ekki talað neitt tæpitungumál í stefnu okkar né á framboðsfundum. En hefur Alþfl. í raun viljað breyta þessu kerfi? Alþfl. menn hafa haft tækifæri í ríkisstj. og í forustu launþegahreyfingarinnar. Ég tók eftir því við umr. á síðasta þingfundi þegar þetta mál var til umr., að hv. 6. landsk. þm. brá er hv. 3. þm. Vestf., Sighvatur Björgvinsson, lýsti sök á hendur verkalýðshreyfingunni eða verkalýðsforustunni. Umræður um nýjan og breyttan vísitölugrundvöll voru komnar á lokastig í fyrrv. ríkisstj. með þátttöku Alþfl. En hvað skeði? Alþfl.-menn skorti kjark, þegar komið var að lokaafgreiðslu málsins, og hlupu frá málinu eins og frá fleiri góðum málum í þá tíð, enda ekki von að menn eins og hv. þm. Magnús H. Magnússon fái að taka jákvæðar ákvarðanir með slíka hávaðamenn sér við hlið eins og hv. 6. landsk. þm. og fleiri þess háttar. Það hefur vissulega skort á raunverulegan og pólitískan vilja til að taka þessi mál til opinskárrar umræðu og leita að skynsamlegri lausn, sem skapi jöfnuð og tryggi jafnframt kaupmátt launa í samræmi við raunverulega verðmætasköpun í landinu, í stað þess að vera sífellt að glíma við lausn efnahagsmála með tilliti til vísitölukerfis sem allir viðurkenna að er meingallað en samstaða fæst ekki til að breyta. Við hvað eru þeir hræddir? Er ekki kominn tími til að láta skynsemina ráða? Ólafur Jóhannesson, forsrh. í fyrri ríkisstjórn, fól Hagstofu Íslands að láta gera nýja neyslukönnun í landinu, ekki aðeins í Reykjavík, heldur í öllum landshlutum. Hagstofan hefur framkvæmt þessa ákvörðun. Samkv. tilkynningu núv. ríkisstj., sem hér hefur verið fjallað um síðustu daga, hefjast nú viðræður við samtök launafólks og aðra hagsmunaaðila atvinnulífsins um nýtt viðmiðunarkerfi sem gæti komið í stað núverandi vísitölukerfis og tryggt kaupmátt og jöfnun lífskjara, en væri laust við höfuðókosti þess kerfis sem nú gildir. M. a. verður reynt að finna leið til þess, að ráðstafanir til að jafna orkukostnað landsmanna valdi ekki aukinni verðbólgu. Á þennan þátt mála leggjum við framsóknarmenn höfuðáherslu, og ég vona sannarlega að forustumenn launþega og hagsmunaaðila atvinnulífsins taki heils hugar þátt í þessum viðræðum og menn loki ekki fyrir skynsamleg úrræði í þessum efnum. Á því er þjóðarnauðsyn. Eins og ég tók fram í máli mínu fyrst er frv. þetta var til umr. er sérstök nefnd þm. að störfum til að finna leiðir til að jafna upphitunarkostnað í landinu. M. a. skilaði hún tillögum til viðskrh. um hækkun olíustyrks fyrir áramót s. l., sem viðskrh. lét framkvæma. Nefndin hefur ekki lokið störfum, en mér er kunnugt um að þær upplýsingar, sem nefndin dregur að sér, munu gera stjórnvöldum ljóst í hverju vandamálið er aðallega fólgið og hvað helst er til ráða. Ég vil trúa því, að samstaða náist hér á hv. Alþingi um að leysa þetta mál á viðunandi hátt á þessu þingi. Þrátt fyrir hávaða í nokkrum hv. þm. Alþfl. veit ég að þeir munu fylgja viðráðanlegum og skynsamlegum tillögum sem miða að lausn þessa máls. Ég veit að þrátt fyrir yfirborðslegar ásakanir þeirra í garð okkar stjórnarþingmanna, sem fram komu síðast þegar um þetta mál var rætt, vita þeir fullvel að við vinnum að lausn þessa réttlætismáls með ekki minni áhuga en þeir sjálfir vonandi. Ég vil upplýsa hv. þm. Magnús H. Magnússon, 5. þm. Suðurl., um það, að Landsvirkjun hefur ekki boðið Rafmagnsveitum ríkisins sérstakt niðursett verð á rafmagni til fjarvarmaveitna eða upphitunar hús. Þvert á móti hefur Landsvirkjun ekki viljað semja um niðursett verð til þessa verkefnis. Hér er um að ræða misskilning hjá hv. 5. þm. Suðurl. Herra forseti. Ég endurtek að það er skoðun mín, að frv. það, sem hér er til umr., leysi ekki það vandamál sem hið mismunandi háa orkuverð til húshitunar í landinu er í dag. Aðrar leiðir þarf að finna og að því er nú unnið.



Herra forseti. Ég sagði hér um daginn að hægt væri að fá hjá Landsvirkjun ódýra raforku fyrir fjarvarmaveitur. Hv. þm. Alexander Stefánsson dró það í efa og taldi að það hefði ekki verið boðið. Ég get upplýst það, að 1973–1974 stóð Vestmannaeyjakaupstaður í samningum við Landsvirkjun um slík orkukaup vegna fjarvarmaveitu sem við áætluðum að setja í gang. Það var áður en fyrir lá að hægt væri að nota hitann í hrauninu. Þá gátum við fengið raforku frá Landsvirkjun á mjög sambærilegu verði og ótryggða raforkan er seld til Grundartangaverksmiðjunnar. Í framhaldi af því setti Landsvirkjun inn í sína gjaldskrá slíka sölu og hún er þar enn í dag. Eins og flest annað hjá Landsvirkjun er þetta heimildarákvæði, en það er í núverandi gjaldskrá. Samkv. því er raforka seld á 3.8 aura kwst., sem er mjög sambærilegt eða var a. m. k. til skamms tíma sambærilegt verð og Grundartangaverksmiðjan kaupir á sína ótryggðu raforku. Þó að þeir samningar séu það flóknir að ekki sé hægt að bera það saman upp á eyri, þá var þetta á sínum tíma mjög sambærilegt. Þetta er miðað við Reykjavíkursvæðið og miðað við 130 kílóvolta spennu. Ef spennan er lægri en 130 kv. bætast 7% við. Ef hún er hærri, t. d. 220 kv., dragast 5% frá. Á svæði 2, þ. e. Þjórsársvæðinu, er 10% afsláttur frá þessu. Flutningskostnaður verður alltaf verulegur af svona mikilli raforku. Bæði kostar línan sitt og tapið verður talsvert mikið. Þannig selur t. d. Landsvirkjun núna til Akureyrar talsvert af ótryggðri raforku og þangað komin kostar hún 10.4 aura kwst. Til samanburðar er almennt verð núna til beinnar rafhitunar hjá rafveitum einhvers staðar nálægt 30 aurum kwst., þannig að það er hægt að fara þessa leið og er sjálfsagt fyrir þau sveitarfélög, sem hafa ekki beinan aðgang að jarðvarma, að gera þetta. Í reynd kostar þetta ekki miklu meira, í rekstri alla vega, heldur en hitaveitur. Ég er sammála hv. þm. Alexander Stefánssyni um að það er hægt að finna ýmsar aðrar leiðir til þess að leiðrétta það ranglæti sem við erum að tala um. En mér finnst ekki að við eigum að neita alfarið þeim tillögum, sem fram koma, á þeim grundvelli að þær leysa ekki allan vandann strax og fyrir alla. Við Alþfl.-menn höfum verið með tillögur sem mundu leysa þennan sama vanda fyrir tekjulága fólkið, sem er tekjuskattslaust og útsvarslaust, þ. e. í gegnum útborganlegan neikvæðan tekjuskatt. Tryggingakerfið er líka hægt að nota. Og ég skal líka lýsa því yfir, að við Alþfl.-menn munum fylgja öllum viðráðanlegum og skynsamlegum tillögum frá framsóknarmönnum til að leysa þetta mál. Satt að segja gætum við vel hugsað okkur að fylgja þeim tillögum sem framsóknarmenn hafa sett fram í þeim efnahagsvanda sem nú er við að glíma og við höfum séð í blöðum og heyrt um og eru miklu skynsamlegri en sú leið sem nú virðist vera farin. Við erum sammála framsóknarmönnum í mjög mörgum atriðum, mikið af þessu er svipað og okkar tillögur frá því fyrir tveimur árum eða svo og er um margt miklu skynsamlegra en þær leiðir sem hæstv. ríkisstj. orðið sammála um að fara.



Herra forseti. Ég vil aðeins upplýsa það hér vegna ummæla hv. 5. þm. Suðurl. í sambandi við Landsvirkjun, að við þm. Vesturlands áttum fund s. l. föstudag með orkumálastjóra og hans mönnum og með rafmagnsveitustjóra ríkisins og hans mönnum um þessi fjarvarmaveitumál og hvernig ætti að leysa þennan þátt mála á hinum svokölluðu köldu svæðum sem ekki eiga aðgang að jarðhita. Þar var okkur tilkynnt að útilokað væri miðað við núverandi aðstæður að ná samningum við Landsvirkjun um viðráðanlegt verð til þess að reka fjarvarma. Það væri útilokað að ná þeim samningum, þess vegna yrði að fara aðrar leiðir til orku jöfnunar en þær sem við höfum verið að tala um áður. Það er alveg ljóst, að ef þetta, sem hv. 5. þm: Suðurl. fullyrðir, er til í gjaldskrá Landsvirkjunar, þá neitar hún að láta það til þeirra nota sem um er beðið.



Herra forseti. Á þskj. 273 flyt ég frv. til 1. um breytingu á lögum nr. 34 frá 21. maí 1964, um loftferðir. Brtt. varða annars vegar eignarnámsheimild 64. gr. laganna, en hins vegar heimild til ráðh. vegna leyfisveitingar til loftferðastarfsemi, sbr. 82. gr. laganna. Núgildandi 64. gr. laganna hljóðar svo: „Rétt er að framkvæma eignarnám samkv. lögum nr. 61 frá 1917 vegna gerðar flugvallar eða annars flugvirkis, vegna stækkunar, endurbóta eða viðhalds slíks virkis í þágu loftferða, enda telji flugmálaráðherra að mannvirkjagerðin sé frá almennu sjónarmiði æskileg. Eins og segir í athugasemdum við frv. virðist eignarnámsheimild 64. gr. laganna takmarkast við það, að einhvers konar mannvirkisgerð sé tilefni þess, að eignarnám sé talið nauðsynlegt. Hins vegar er ljóst að þær aðstæður geta skapast, að rétt sé og nauðsynlegt að taka fasteignarréttindi eignarnámi, jafnvel þótt slíku sé ekki til að dreifa. Má hér minna á hin margvíslegu áhrif, bein eða óbein, sem notkun flugvallar getur haft á næsta umhverfi, áhrif sem takmarkað geta svo notkun fasteigna, að fullkomin eignaupptaka sé æskileg, en kvöð sú eða forræðisskerðing, sem 69. gr. laganna heimilar, sé þá ekki til staðar. Einnig er ljóst að ekki er alltaf hægt að sjá fyrir við byggingu flugvirkis hvaða fasteignarréttindi verði að taka eignarnámi. Þetta er m. a. sagt með tilvísun til þess lands sem er í kringum Keflavíkurflugvöll og er þar innan girðingar og hefur verið talið nauðsynlegt að hafa innan girðingar. Fyrst eftir byggingu flugvallarins var gert ráð fyrir að þar gætu orðið viss beitarréttindi sem síðan hafa fallið niður og landið ekki lengur notað til beitar. Fyrir það hefur verið greidd lítilfjörleg leiga. Eðlilegra væri tvímælalaust fyrir alla aðila að land þetta yrði tekið eignarnámi, en talið er vafasamt að greinin, eins og hún hljóðar nú, heimili það. Af þessum almennu sökum er lagt til að sú breyting verði gerð á 64. gr. laganna, að rekstur flugvallar eða annars flugvirkis geti réttlætt og heimilað eignarnám á fasteignarréttindum, rétt eins og við mannvirkjagerð á eða við flugvöll. Með 2. gr. frv. er lagt til að bætt verði nýrri málsgr. við 82. gr. laganna sem er samhljóða núverandi 3. gr. laga nr. 119 28. des. 1950, um stjórn flugmála, er heimilar ráðh. að setja reglur um flugferðir innlendra flugfélaga og - ef ástæður eru til - að veita sérleyfi til áætlunarferða á ákveðnum leiðum innanlands og utan. Eftir setningu laganna frá 1964 er eðlilegra að þetta ákvæði, sem nú er í lögunum frá 1950, verði flutt yfir í þessi nýju lög frá 1964 og þá sett í tengsl við VII. kafla þeirra laga sem fjallar um leyfi til loftflutninga. Hér er m. ö. o. lagt til að þetta ákvæði, sem þegar er í lögum, verði til samræmingar flutt í lögin frá 1964 og fellt inn í 82. gr. þeirra sem ný málsgr. Jafnframt er að sjálfsögðu lagt til að 3. gr. laganna frá 1950 verði felld niður. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um efni þessa frv. Ég hygg að lagagreinarnar séu skýrar og ástæður til breytingarinnar liggi ljósar fyrir. Ég leyfi mér að leggja til að málinu verði vísað að lokinni umr. til 2. umr. og hv. samgn.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. á þskj. 190 um breyt. á lögum um ríkisbókhald, gerð ríkisreiknings og fjárlaga. Eins og fram kemur í grg. þessa frv. er tilgangur þess að ná fram virkara aðhaldi og eftirliti með fjármunum ríkisins og framkvæmd fjárlaga. Í lögum um stjórn efnahagsmála frá 1979 var ríkisendurskoðun samkvæmt 12. gr. þeirra laga falið að fylgjast með framkvæmd fjárlaga í umboði Alþingis. Með þeirri breytingu má segja að töluvert hafi áunnist í þá átt að gera þeim, er um fjármál ríkisins fjalla, kleift að fylgjast með framkvæmd fjárlaga og fá betri yfirsýn yfir niðurstöðu fjárlagaárs, því í kjölfar þeirra laga hefur ríkisendurskoðun gefið út skýrslur um fjárlagagerð og framkvæmd fjárlaga, rekstrarkostnað og starfsmannahald embætta sýslumanna, bæjarfógeta og skattstofa. En hér er þó hvergi nóg að gert því allar fjármunahreyfingar og frávik fjárlaga frá ríkisreikningi þurfa miklu ítarlegri sundurliðunar við hjá stofnunum og ráðuneytum en þar kemur fram, auk þess sem skýringar á aukafjárveitingum eru ófullnægjandi. Í því frv., sem hér er til umfjöllunar, eru lagðar til þær breytingar sem stuðlað gætu að mun ítarlegri skýrslugerð til Alþingis um framkvæmd fjárlaga og fjármál ríkisins en nú er raunin, enda slíkt fyrirkomulag forsenda þess, að Alþingi geti gegnt því eftirlits- og aðhaldshlutverki með fjármálum ríkisins sem því tvímælalaust ber. Í frv. er lagt til að með ríkisreikningi verði lagt fram fylgirit sem feli í sér að með ríkisreikningi skuli leggja fram grg. fjárlaga- og hagsýslustofnunar um forsendur fjárlagaársins og breytingar á þeim forsendum. Einnig skal gerð grein fyrir þróun verðlags, launa og annarra helstu þátta í efnahagslífinu, sem áhrif höfðu á niðurstöðu ríkisreiknings. Þegar meta á frávik fjárlaga frá ríkisreikningi er nauðsynlegt að fram komi í grg. fjárlaga- og hagsýslustofnunar bæði forsendur þær, sem fjárlagafrv. var reist á, og forsendur þeirra breytinga sem fjárlagafrv. tók í meðförum Alþingis. Á sama hátt er nauðsynlegt að fram komi þróun verðlags, launa og annarra helstu þátta í efnahagslífinu sem áhrif höfðu á niðurstöðutölur fjárlagaársins. Einnig er lagt til að yfirlit fylgi um aukafjárveitingar ásamt fullnægjandi skýringum. Sýna skal sérstakt yfirlit um frávik ríkisreiknings og samþykktra fjárveitinga, þ. e. fjárlaga, ásamt aukafjárveitingum. Frávikin skulu skýrð sérstaklega og flokkuð eftir einstökum ráðuneytum, stofnunum og verkefnum. Það er auðvitað ljóst að aukafjárveitingar, sem eru orðnar mjög umtalsverðar, þurfa að vera ítarlega skýrðar og rökstuddar. Hér er um að ræða fjárveitingar sem að mestu eru í höndum framkvæmdavaldsins og Alþingi stendur frammi fyrir gerðum hlut í því efni. Á árinu 1979 voru aukafjárveitingar t. d. rúmir 35 milljarðar gkr. og 1980 23–24 milljarðar gkr. Hér er því um gífurlegar fjárhæðir að ræða og óviðunandi að Alþingi fái ekki fram nánari skýringar og rökstuðning fyrir þeim en raun ber vitni. Í skýrslu ríkisendurskoðunar fyrir árið 1979 eru aukafjárveitingar skýrðar í mjög grófum dráttum eða eftir ráðuneytum án þess að fram komi sundurliðað til hvaða stofnana eða verkefna í ríkiskerfinu aukafjárveitingar hafa gengið. Síðan er í mjög grófum dráttum gerð grein fyrir ástæðum aukafjárveitinga. Stærsti liðurinn virðist vera hækkun vegna launasamninga og lagaákvæða sem tengjast þeim, en skýringar og sundurliðanir vantar á hvernig skipting er milli einstakra verkefna og stofnana í ríkisrekstrinum. Það vekur líka sérstaka athygli, bæði í ríkisreikningnum og eins í skýrslu ríkisendurskoðunar vegna framkvæmda fjárlaga 1980, hve sértekjur einstakra stofnana eru stórlega vanáætlaðar. Þar kemur fram að sértekjur stofnana árið 1979 hækka um 103% miðað við ákvæði fjárlaga, sem er langt umfram almennar kaup- og verðlagshækkanir á árinu. Þar er einnig bent á að sértekjur stofnana séu notaðar til að fjármagna verulega aukningu umsvifa umfram ákvæði fjárlaga, þó að sértekjum umfram jafngilda fjárhæð fjárlaga ætti að skila ríkissjóði því að stofnanir mega ekki stofna til umsvifa sem hafa í för með sér hærri verg útgjöld en þau sem samþykkt hafa verið á fjárlögum, eins og fram kemur í skýrslu ríkisendurskoðunar. Í skýrslu ríkisendurskoðunar kemur það einnig fram, sem ég vil fá að vitna í, með leyfi forseta, en þar segir: ,,Miklar sveiflur eða veruleg óvissa geta valdið miklum erfiðleikum hjá ýmsum stofnunum við gerð áætlana um sértekjur. Almenna reglan hlýtur þó að vera sú, að góðir möguleikar séu á því að gera marktæka spá og áætlun um sértekjur og áhrif þeirra á umsvif stofnanna. Ef stofnanir þær, sem um er að ræða, hafa starfað í nokkur ár og ekki er útlit fyrir afgerandi breytingar á hlutverki og starfsskilyrðum á ekkert að vera því til fyrirstöðu að gerð sé raunhæf spá um sértekjur. Sú spá á að byggjast á reynslu og þróun sértekna í efnahagskerfi viðkomandi stofnunar undanfarin ár og þekkingu stjórnenda á væntanlegri þróun á komandi ári eða árum.“ Síðan eru tekin tvö dæmi, annars vegar Orkustofnun og hins vegar Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, þar sem fram kemur mikil vanáætlun í sértekjum, verg útgjöld og sértekjur hækki mjög mikið frá fjárlögum til reikningsskila og sértekjur séu notaðar til að fjármagna verulega aukningu umsvifa miðað við ákvæði fjárlaga. Fram kemur að ekki virðist vera tekið tillit til þeirrar þróunar sértekna, sem orðið hafi, og sértekjur á fjárlögum eitt árið séu ávallt miklu lægri en sértekjur samkvæmt reikningsskilum ársins á undan. Varðandi Orkustofnun kemur fram að sértekjur hækka um rúm 612% frá fjárlögum til reikningsskila. Kemur einnig fram að fjárveiting úr ríkissjóði til Orkustofnunar árið 1980 hækkaði aðeins um tæp 6% frá fjárlögum til ríkisreiknings, en einnig að þessi hækkun fjárveitinga sé afar villandi stærð því umsvif stofnunarinnar jukust um 74% miðað við ákvæði fjárlaga, og sé þar um að ræða verulegar hækkanir umfram hækkanir kaupgjalds og verðlags. Varðandi Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins kemur fram að sértekjur stofnunarinnar séu ár eftir ár u. þ. b. 300–400% hærri í ríkisreikningi en á fjárlögum og svo virðist sem þessar sértekjur séu notaðar til að auka verulega umsvif stofnunarinnar umfram ákvæði fjárlaga. Kemur þar fram, að þó fjárveiting til stofnunarinnar árið 1980 hækki aðeins um rúm 25% hækki verg útgjöld um tæp 60% það ár. Af þessum tölum má ljóst vera að full ástæða er að athuga rækilega alla áætlanagerð varðandi sértekjur og eins að hve miklu leyti þær séu notaðar til að auka umsvif stofnana umfram heimildir á fjárlögum. Í þeim breytingum, sem hér eru lagðar til, er ekki sérstaklega gert ráð fyrir að fram komi sérstakt yfirlit yfir sértekjur stofnana og áhrif þeirra á niðurstöður reikningsskila, þó gera megi sér nokkra grein fyrir þeim af þeim breytingum sem hér eru lagðar til. Það er fúll ástæða til að sú nefnd, sem fær þetta mál til meðferðar, athugi sérstaklega þann þáttinn sem snýr að sértekjum stofnana með það í huga að fram komi sérstakt ákvæði um þær í ríkisreikningi er varðar áætlanagerð og áhrif þeirra á aukningu umsvifa hjá hverri stofnun fyrir sig. Varðandi þann þátt 1. gr. þessa frv., sem snýr að aukafjárveitingum, skýringum á þeim ásamt skýringum á öllum frávikum ríkisreiknings og fjárlaga, þarf nauðsyn slíkrar sundurliðunar vart mikilla skýringa við. Í núverandi mynd sýnir ríkisreikningurinn aðeins samandregna stærstu útgjaldaliði og fjármunahreyfingar samanborið við fjárlög liðins árs, og í skýrslu ríkisendurskoðunar um framkvæmd fjárlaga koma aðeins fram skýringar og ástæður fyrir helstu fjármunahreyfingum tekju- og gjaldaliða án þess að það sé sérstaklega sundurliðað eftir einstökum stofnunum eða verkefnum. Í ríkisreikningnum eru ekki sérstaklega gefnar skýringar á frávikum sem fram koma á ríkisreikningnum annars vegar og fjárlögum hins vegar. Gefur auga leið að slíkt fyrirkomulag er alls óviðunandi. Eftirlit Alþingis með fjármunum ríkissjóðs verður næsta óvirkt og erfitt í framkvæmd þegar ekki fylgja skýringar á frávikum þannig að alþm. og þeir, sem um fjármál ríkisins fjalla, geti metið eðlilega réttmæti þeirra breytinga sem orðið hafa á endanlegri niðurstöðu hvers fjárlagaárs. Ekki síst er slíkra skýringa þörf þegar fjárlögin eru oft reist á hæpnum forsendum og spám um verðlagsþróun, og rennir ríkisreikningur í mörgum tilfellum stoðum undir það. Sýna niðurstöður útgjalda margra stofnana og verkefna svo stór frávik að ekki verður lengur við unað að Alþingi fái ekki fullnægjandi skýringar og greinargóðar röksemdir í ríkisreikningi á frávikum ríkisreiknings frá fjárlögum, eins og frv. þetta gerir ráð fyrir. Í grg. þessa frv. eru tekin nokkur dæmi úr ríkisreikningi fyrir 1978 og tekið þar fram að skylt sé að undirstrika að þau séu valin af handahófi úr ríkisreikningnum og finna mætti fleiri hliðstæð dæmi bæði úr þessum ríkisreikningi og öðrum. Ég sé ekki ástæðu til að rekja þau frekar en þar er gert eða taka fleiri dæmi, en þau tala sínu máli um nauðsyn skýringar hjá einstökum stofnunum, ráðuneytum og verkefnum í ríkisrekstrinum þegar svo stór frávik eru í reynd. Þó að heildarniðurstöður ríkisreiknings sýni ekki svo stór frávik, en fyrir árið 1978 sýndi ríkisreikningurinn rúmlega 17% hærri tekjur og rúmlega 19% hærri útgjöld, er þó ljóst að einstakar stofnanir fara langt fram úr fjárlögum stundum, og er ekki óalgengt að sjá 100–200%, þannig að öllum mætti ljóst vera að ítarlegri skýringa er þörf en þar koma fram. Skýrt skal tekið fram, að þó benda megi á svona stór frávik er því engan veginn haldið fram, að á þeim geti ekki verið viðhlítandi skýringar. Rökstuddar grg. og skýringar á svo umtalsverðum hækkunum hlýtur þó að vera nauðsynlegt að leggja fyrir Alþingi, sem er sá aðili sem á að hafa eftirlit og aðhald með fjármunum ríkisins. Að öðrum kosti er ekki hægt að meta réttmæti þeirra frávika sem fram koma á ríkisreikningi frá fjárlögum, auk þess sem ítarlegar skýringar á frávikum og breytingum mundu auðvelda alla áætlanagerð og mat við gerð og afgreiðslu hverra fjárlaga og tryggja aukið aðhald og eftirlit. Ég tel að það sé ekki verjandi að alþingismönnum sé gert að samþykkja ríkisreikninginn í þeim búningi, sem hann er nú, og bera þannig ábyrgð á honum. Það er grundvallaratriði að Alþingi, sem ábyrgð ber á fjárveitingum ríkisins, fái viðhlítandi skýringar á öllum frávikum og breytingum frá því að Alþingi samþykkti fjárlögin til að geta metið eðli og réttmæti þeirra. Skýringar geta vitaskuld verið margvíslegar og má leiða líkur að því, að oft sé um að ræða að fjárlagagrunnurinn sé vanmetinn, auk ýmissa annarra þátta sem áhrif geta haft á niðurstöður útgjalda í ríkisreikningi. Nefna má m. a. áhrif ýmissa heimildarákvæða í fjárlögum, auk þess sem lánsfjárlög hafa áhrif á nokkra þætti í niðurstöðum í ríkisreikningi. Einnig hljóta nýjar lagasetningar í mörgum tilfellum að hafa áhrif á bæði útgjalda- og tekjuliði í ríkisreikningi. Ef áhrif nýrra lagasetninga kæmu skýrt fram í ríkisreikningi og skýringar væru gefnar sérstaklega á kostnaði vegna þeirra hlyti gildi slíks kostnaðarmats að vera ótvírætt fyrir þá sem um fjármál ríkisins fjalla. Þó að framangreindir þættir geti m. a. skýrt að verulegu leyti niðurstöður ríkisreiknings gætu líka komið inn fleiri þættir, eins og útgjaldaliðir sem ekki liggja heimildir fyrir um, einnig að í ríkisreikningi er gerð grein fyrir afkomu ríkissjóðs á rekstrargrunni, en á fjárlögum á greiðslugrunni. Auk skýringa á aukafjárveitingum og öllum frávikum og breytingum á ríkisreikningi frá fjárlögum gerir þetta frv. ráð fyrir að með ríkisreikningi skuli fylgja sundurliðað yfirlit um launagreiðslur, bifreiðakostnað og risnukostnað einstakra ráðuneyta, stofnana og verkefna í ríkisrekstrinum. Mikilvægur þáttur í öllu aðhaldi í ríkisrekstri er m. a. nákvæmt eftirlit með þessum þáttum, sem er orðinn snar þáttur í ríkisútgjöldum. Í fyrsta lagi er lagt til að sundurliða beri launagreiðslur þannig: a) Heildarlaunagreiðslur. b) Föst yfirvinna. c) Önnur yfirvinna. d) Hlutfall yfirvinnu í heildartaunagreiðslum. Það er ljóst að slík sundurliðun er nauðsynleg þegar meta þarf hagkvæmni þess í ríkisrekstrinum hvort aðhald í stöðuveitingum skapi óeðlilega mikla yfirvinnu hjá einstökum stofnunum eða ráðuneytum eða hvar megi beita auknu aðhaldi í yfirvinnu, auk þess sem nauðsynlegt er að fá fram hve föst yfirvinna er ákvarðandi þáttur í launakerfi ríkisins. Í öðru lagi er lagt til að bifreiðakostnaður verði sundurgreindur eftir a) fjölda ríkisbifreiða og rekstrarkostnaði, b) notkun bílaleigubifreiða, c) notkun leigubifreiða og d) greiðslum fyrir afnot af bifreiðum starfsmanna. Þessar upplýsingar eru brýnar, því nauðsynlegt er t. d. að gera samanburð á hagkvæmni í rekstri ríkisbifreiða á móti greiðslum fyrir notkun bílaleigubifreiðá, leigubifreiða og greiðslna fyrir afnot af bifreiðum starfsmanna. Einnig er lagt til að helstu útgjaldaliðir í risnukostnaði verði sundurliðaðir og til hvaða aðila í ríkisrekstrinum, en slíkt er nauðsynlegur þáttur í öllu eftirliti og aðhaldi í ríkisrekstrinum. Á síðasta þingi lagði ég fram fsp. til fjmrh. um þessa liði hjá nokkrum stofnunum og ráðuneytum, en nú er lagt til að lögfest verði að skylt sé að leggja fram árlega sundurliðaða grg. frá öllum stofnunum og ráðuneytum um þetta og fylgi hún einnig ríkisreikningi. Í svari fjmrh. komu fram ýmsar athyglisverðar upplýsingar sem renna stoðum undir að nauðsyn sé að leggja slíkar upplýsingar reglulega fyrir Alþingi. Nokkrum erfiðleikum var bundið að fá fram þessar upplýsingar og tók töluverðan tíma, enda er tölvuvinnsla ríkisbókhalds eða talnalykill ekki að öllu leyti sniðinn að þeim upplýsingum sem um var beðið. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hef aflað mér, hefur verið í undirbúningi breyting á forritun eða bókhaldslykli í ríkisbókhaldi varðandi þessa liði. Þegar það liggur fyrir ætti að vera auðvelt að ná fram þeim upplýsingum um þetta frv. gerir ráð fyrir að því er varðar sundurliðun launa og bifreiðagreiðslur ásamt risnukostnaði hjá einstökum stofnunum og ráðuneytum í ríkisrekstrinum. Herra forseti. Ljóst er af framansögðu, að ef fjárveitingavaldinu á að vera kleift að taka að einhverju leyti mið af niðurstöðum ríkisreiknings og draga ályktanir af honum við fjárlagagerð verða þær upplýsingar að liggja fyrir sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Það er ekki nægjanlegt að fjárlaga- og hagsýslustofnun og e. t. v. yfirskoðunarmenn ríkisreiknings hafi einhvern aðgang að slíkum upplýsingum og geti á þeim byggt. Ekki síður er nauðsynlegt að alþm., sem endanlega samþykkja ríkisreikning og fjárlögin og bera þannig ábyrgð á þeim, hafi beinan og aðgengilegan aðgang að slíkum upplýsingum. Ætla mætti að þær breytingar, sem hér eru lagðar til á lögum um ríkisbókhald, gerð ríkisreiknings og fjárlaga, hefðu töluvert gildi fyrir þá sem með fjármál ríkisins fara, bæði löggjafar- og framkvæmdavald, og gætu stuðlað að raunhæfari áætlunargerð og tryggðu mun betur nauðsynlegt aðhald og eftirlit með því opinbera fé sem Alþingi ber ábyrgð á. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til fjh.- og viðskn.