Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hafði kvatt mér hljóðs í gær, þegar vegáætlunin var til umr., því að segja má, að þegar ný vegáætlun liggur fyrir og skýrsla samgrh. um framkvæmd vegáætlunar liðins árs hefur verið birt, þá gefist tækifæri til að ræða vegamálin í ljósi þeirra staðreynda, sem liggja þá fyrir skjalfest. Þær staðreyndir lýsa nú, að mér sýnist, verra ástandi þessara mála en svörtustu spár bentu til. Þótt samgöngur á landi séu sá þáttur framkvæmda ríkisins, sem orkar í hvað ríkustum mæli á daglegt líf fólksins í landinu, kemur nú í ljós, að þannig er háttað stjórn efnahagsmála, að um algjört upplausnarástand er að ræða í vegamálum, ekki vegna þess, að hin verklega stjórn þeirra hafi farið úr höndunum, heldur orkar á þau mál af ægiþunga sú óstjórn efnahagsmála hjá hæstv. ríkisstj., sem hagrannsóknadeild ríkisins telur nálgast óðfluga, að leiði til hættuástands fyrir þjóðfélagið í heild. Allir þekkja það af biturri reynslu, hversu geigvænlegar hækkanir hafa orðið á framfærslu- og framkvæmdakostnaði í tíð núv. hæstv. ríkisstj. En ég ætla, að færri hafi gert sér grein fyrir þeirri staðreynd, sem samanburður á eldri vegáætlun við hina nýju leiðir í ljós, að á 2 árum hefur framkvæmdakostnaður hækkað um því sem næst 100%, og munar þar mestu um hina innlendu verðþenslu, sem rekja má til þeirra kátínuaðgerða, sem fylgdu í kjölfar valdatöku hæstv. ríkisstj. hinn 14. júlí 1971. Mér virðist, að við endurskoðun á vegáætlun fyrir árin 1974 og 1975 sé leitast við að taka mið af þeim kjarasamningum, sem gerðir voru í vetur, og fundin út sú hækkun framkvæmdavísítölu vegagerðar, sem af þeim leiðir; enda verður ekki af neinu öryggi spáð fram á leið um aðrar verðhækkanir, þ.e. hækkaðan efniskostnað. Sú hækkun, sem hin nýja vegáætlun byggir á um framkvæmdakostnað, er því eingöngu af innlendum toga. M.ö.o. eru þar að verki samstilltir kraftar hæstv. ríkisstj. Hækkun framkvæmdavísitölunnar frá mars 1973 og til mars 1975 er áætluð að vera í vegagerð 89.1%, í viðhaldskostnaði 95.8% og í brúargerð 110.9%. Þessi ókjör leiða til þess, að vegáætlunin gerir ráð fyrir frestun framkvæmda um 900 millj. kr. frá árinu 1974 til 1975, og framkvæmda fyrir tæpar 1300 millj. kr. frá árinu 1975 til 1976. Lengra ná frestunartill. ekki, en gert er ráð fyrir því í framhaldsáætlun að jafna metin með auknu framlagi tír ríkissjóði ásamt lántökum, sem munu nema árið 1977 samtals 1 milljarði 776 millj. kr., og eru lántökurnar stærsti hlutinn í þeirri summu eða sérstök fjáröflun, eins og lántökurnar eru kallaðar í tekjuáætluninni, sem nemur um 1300 millj. kr. hvert ár. 1300 millj. kr. hvert ár áætlunarinnar eða því sem næst 1/3 framkvæmdafjárins mun því verða aflað með lántökum. Þessi niðurstaða um hlutfall milli samtímatekna og lánsfjár til vegaframkvæmda er einnig í æpandi mótsögn við allt tal núv. stjórnarsinna á viðreisnartímanum, þegar ekki var ákvörðuð svo lántaka til vegamála, að ekki kvæðu við briglsyrði um, að vandamálum samtímans væri velt yfir til framtíðarinnar. Það kemur m.a. fram í Þjóðólfi, blaði framsóknarmanna á Suðurlandi, 22. maí 1971, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Tekjur af umferðinni hafa verið notaðar til að bæta fjárhaginn hjá hinu sligaða ríkisapparati, en til vegagerðar tekur Ingólfur lán á lán ofan og veltir þannig áhyggjubyrðinni yfir á þá, sem eiga að erfa landið. Vilt þú, kjósandi góður, styðja mann, sem leggur slíkar skuldir á fólk framtíðarinnar?“ Þetta var nú þá. En ég segi: Þá var ekki ástæða til að spyrja slíkra spurninga. En núna, þegar hæstv. ríkisstj. hefur með stjórnleysi raskað svo hrapallega jafnvægi tekjuöflunar Vegasjóðs og framkvæmdamagns Vegagerðar eins og raun ber vitni og ég hef í stuttu máli leitast við að draga fram, þá og þá fyrst er ástæða til að spyrja, og skyldi þá stjórnarliðið beina þeim spurningum inn í eigin raðir, en ekki til annarra. - Þetta segi ég vegna þess, að mér er í minni umr. um vegáætlun vorið 1971, en það ár var ráðgert að efna til sérstakra og aukinna framkvæmda í hraðbrautum og að kippa áfram einstökum áföngum úti á landi, svo sem Djúpvegi, Heydalsvegi, Norðurlandsvegi um Langadal, Ólafsfjarðarvegi, svo að nokkuð sé nefnt, og mun sú fjármögnun hafa numið við það 1/5 hluta framkvæmdafjárins árið 1971 og um 18% árið 1972. Þá sagði minni hl. fjvn. þetta m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Ljóst er, að fé það, er til vegagerðar er ætlað, er allt of lítið, og hjá því verður ekki komist að hækka tekjur Vegasjóðs verulega á næsta ári, ekki síst til framkvæmda í landsbrautum og þjóðbrautum. Þá munu greiðslur vegna lána til vegagerðar segja til sín í ríkara mæli með ári hverju, þó að hjá því verði komist á næstu árum, að gengisbreyting verði gerð, svo sem var á kjörtímabilinu frá 1967–1971. Ef slík holskefla ætti aftur að ganga yfir íslenska efnahagslífið á næstu 4 árum sem þeim síðustu, þá er hugsunin um afkomu Vegasjóðs ógnvekjandi. Ljóst er, að aukið fé til Vegasjóðs verður að sækja til ríkissjóðs af þeim tekjum, sem ríkissjóður hefur nú frá umferðinni, enda eðlilegt, að svo verði gert, þar sem ríkissjóður hafði a.m.k. um 800 millj. kr. í tekjur af umferðinni á árinu 1970 umfram þær tekjur, er til Vegasjóðs gengu. Það er einnig ljóst, að nú verður ekki haldið lengur áfram á þeirri braut að hækka skatta á umferðinni, þar sem hvort tveggja er, að skattar eru orðnir það háir, að þeir geta dregið úr sölu t.d. á bensíni, og hitt, að þeir munu nú orðnir jafnháir og jafnvel hærri en í nágrannalöndum okkar, ef samanburður er gerður við almennt kaupgjald í þeim löndum og hér. Enn fremur virðist ekki hægt að halda svo háum aðflutningsgjöldum á bifreiðum sem nú er gert, eftir að tekjur ríkissjóðs af rekstri þeirra eru orðnar jafnháar og nú er. Brýna nauðsyn ber til að marka ákveðna stefnu um framkvæmdir í vegagerð, t.d. um það, hvort á að hverfa frá okkar ófullkomnu vegum til fullkominna hraðbrauta eða hvort þar á að verða um millistig að ræða. Minni hl. fjvn. vill að lokum leggja áherslu á þetta: 1. Vegasjóður verður að fá auknar tekjur á næsta ári, og þær verða að koma frá þeim tekjustofnum, sem ríkissjóður nýtur nú af umferðinni. 2. Marka verður ákveðna stefnu um vegaframkvæmdir, þ.e. uppbyggingu vegakerfisins umhverfis landið, um leiðir, er fara á byggðarlaga á milli og með hvaða hætti við eigum að nálgast fullkomnar hraðbrautir. Mestu máli skiptir þó að dómi minni hl. fjvn., að efnahagsstefnu þjóðarinnar verði breytt og þar skapist festa, svo að gengi og framkvæmdamáttur gjaldmiðilsins haldist. Að öðrum kosti er ekki útlit fyrir, að hlutur vegaframkvæmda verði fyrirferðarmikill í íslensku þjóðlífi á næstu árum.“ Þetta segja þeir vísu menn á Alþ. 3. apríl 1971, Halldór E. Sigurðsson, Geir Gunnarsson, Ingvar Gíslason og Ágúst Þorvaldsson. Eftir þessa hugvekju hefði maður getað ætlað, að nú hefði orðið veruleg stefnubreyting á. Sú stefna um fjármögnun Vegasjóðs, sem birtist í þessu minnihlutaáliti frá 1971, átti þó ekki langa lífdaga, sem sjá má af því, sem ég hef rakið hér um hlutfall lánsfjár framkvæmda til vegagerðar, sem hækkað hefur stórlega, þrátt fyrir þá stefnumörkun, sem hæstv. núv. fjmrh. hafði vorið 1971. Og þegar það kemur til að auki, að þessir hv. þm. reyndu að telja mönnum trú um, að með stjórn hinna vinnandi stétta mundi verða stefnubreyting um skattheimtu í þessu skyni: þá yrðu lækkuð innflutningsgjöld á bifreiðum, - ætli svo hafi verið gert? - tekjur ríkissjóðs af umferðinni skyldu í vaxandi mæli ganga til uppbyggingar vegakerfisins, - ætli það hafi líka verið farið eftir því? - Ég ætla ekki að fara að hafa uppi hér neinar tölur til þess að skýra þetta frekar. Ég held, að það sé hverjum manni ljóst, sem litur yfir vegáætlanir þessa árs og fyrri ára. En ég tel, þegar menn hafa gengið svo gjörsamlega á svig við þau fyrirheit, sem þeir hafa gefið, eins og stjórnarsinnar hafa nú gert, þá sé mál til komið, að þeirra áhrifum linni á þátt vegamála á Íslandi og þeir viki fyrir nýjum mönnum og betur starfandi.



Herra forseti. Það væri freistandi við þetta tækifæri að ræða ítarlega þá vegáætlun, sem er hér nú til fyrri umr. Ég mun þó takmarka mál mitt aðallega við einn þáttinn í fyrirhugaðri tekjuöflun, þar sem er veggjaldið, sem ætlunin er að leggja á umferð um Reykjanesbraut og Suðurlandsveg. Ég hef áður fært fram ýmis rök gegn tekjuöflun þessari, siðast hér á hv. Alþ. fyrir skömmu, þegar til umr. var frv. til l. um fjáröflun til vegagerðar, en það frv. er nú til meðferðar hjá hv. fjh.- og viðskn. þessarar hv. d. Það er ekki ástæða til að endurtaka þau rök nú, heldur mun ég reyna að sýna hér fram á, hverjar tekjur ríkissjóðs eru af umferðinni um þá vegi, sem ætlunin er nú að leggja á umferðargjald. Ég mun einnig reyna að sýna fram á tekjur ríkissjóðs af bensínsölu í landinu og gera nokkurn samanburð á því, hvar það bensín er selt og þar af leiðandi hvaðan tekjurnar koma. Það er nauðsynlegt, að menn geri sér grein fyrir ákveðnum staðreyndum í þessu máli og hætti að halda fram hér á hv. Alþ. alls konar fullyrðingum um það, að það fé, sem fer til lagningar hraðbrauta hér á þéttbýlissvæðinu, sé nánast tekið af dreifbýlinu, ef ekki beint, þá óbeint með því, að óhjákvæmilega sé dregið úr framkvæmdum annars staðar vegna hraðbrautarframkvæmda hér, auk þess sé hagræði þeirra, sem að staðaldri aki vegi með bundnu slitlagi, og beinn fjárhagslegur vinningur þeirra svo mikill, að sjálfsagt sé að innheimta af þeim sérstakt veggjald. Þetta eru helstu rökin, sem við höfum oft fengið hér að heyra. Með þessari röksemdafærslu er algjörlega horft fram hjá þeim tekjum, sem umferðin um hina fjölförnu vegi veitir í ríkissjóð og gerir það yfirleitt mögulegt að verja fé til hinnar nauðsynlegu vegagerðar úti um dreifðar byggðir landsins. Það er hægt að sýna fram á það, að tekjur ríkissjóðs af umferðinni um þessa tilteknu vegi eru miklu meiri en nemur kostnaði við gerð þeirra. Sú staðreynd ein ætti að nægja til þess, að ekki væri farið að skattleggja sérstaklega notendur þeirra um alla framtíð. Þann sparnað, sem lagning bundins slitlags hefur í för með sér, á ekki að þurfa að endurgreiða ríkissjóði að neinu leyti. Ef bundið slitlag væri ekki lagt á hina fjölförnustu vegi, hlyti annað af tvennu að gerast: Ekki væri nokkur leið að halda þeim við með heflum eða ef það teldist unnt tæknilega séð, þá væri árlegur kostnaður svo mikill, ef vel ætti að vera, að framkvæmdafé til vegagerðar annars staðar mundi rýrna og fyrir það mundu allir að sjálfsögðu líða. Ef bundið slitlag er lagt á einhvern veg af hreinni nauðsyn, og það hefur vel að merkja aldrei verið gert á Íslandi af öðrum ástæðum, þá á ekki ríkisvaldið að mæta slíkri framkvæmd með hálfgerðum hefndaraðgerðum gagnvart þeim, sem vegina nota, með því að leggja á sérstakt veggjald. Ég hef hér í höndunum skýrslu, sem Félag ísl. bifreiðaeigenda hefur nýlega látið gera. Þessari skýrslu var dreift á borð þm. nú í dag. Þar er getið um rekstrarkostnað bifreiðar, sem kostar rúml. 471 þús. kr., og miðað við núgildandi verð á bensíni, 31 kr. hver lítri, og gildandi skatta og tolla af bifreiðum og rekstrarvörum þeirra. Þar er sýnt fram á, að tekjur ríkissjóðs af 100 þús. km akstri séu 379 þús. kr. eða kr. 3.79 af hverjum km, sem ekinn er á bifreið, sem kostar þetta, rúmlega 471 þús. kr., sem telst víst ekki mikið verð nú á tímum. Þetta þýðir m.ö.o., eins og sýnt er fram á í þessari skýrslu, að vegur með 500 bíla umferð á dag gefur ríkissjóði rúml. 691 þús. kr. á hvern km á ári; vegur með 1000 bíla 1383 þús. á hvern km og vegur með 18 þús. bíla umferð á dag 24.9 millj. kr. á hvern km á ári. Ef við athugum þá þrjá vegi, sem fyrirhugað umferðargjald kemur til með að snerta, þá eru tölurnar þessar: Keflavikurvegurinn einn gefur ríkissjóði liðlega 130 millj. kr. á ári, Suðurlandsvegur 168 millj. kr. rúmar og Hafnarfjarðarvegur, 5 km kafli af honum, tæplega 127 millj. kr. Ef við athugum t.d. Hafnarfjarðarveginn, eða þennan 5 km kafla, þá hef ég nokkurn veginn réttar upplýsingar um það, hversu miklu fé hefur verið varið í þann veg á undanförnum árum. Frá því árið 1969 hefur tvisvar sinnum verið lagt slitlag á þennan veg án þess að gera nokkuð annað. Í fyrra skiptið, 1969, var kostnaðurinn við það verk á milli 5 og 6 millj. kr. Næst var þetta gert árið 1972, og var þá kostnaðurinn 9.7 millj. kr. Annað, sem lagt hefur verið í þennan veg, er aðeins kostnaður við lýsingu hans, sem mun vera 2–3 hundruð þús. kr. á ári. Úrbætur, sem gerðar voru við Hraunholtslæk í Garðahreppi á s.l. ári, voru ekki einu sinni kostaðar að fullu af ríkinu, - það þótti of mikið í lagt, að gerðar væru þar umbætur á kostnað ríkisins, - því varð að skipta kostnaði á milli ríkisins annars vegar og hins vegar milli Garðahrepps og ákveðins fyrirtækis, sem er þar í næsta nágrenni. Þetta eru allar fúlgurnar, sem ríkissjóður hefur varið til þessa fjölfarnasta vegar landsins, umferð þar komin yfir 18 þús. bíla á dag, og mesta umferð á einum klukkutíma er nokkuð á 3. þúsund bílar, - sem sagt, á 5 árum innan við 15 millj. kr. En árlegar tekjur ríkissjóðs af umferðinni um þennan eina veg, ef miðað er við núgildandi verðlag, eru tæplega 127 millj. kr. Samtals eru tekjur ríkisins af þessum 3 vegum því yfir 425 millj. kr. á ári. Sýnist mönnum nú til of mikils mælst, þótt farið sé fram á, að meira fé verði varið til þessara fjölförnu vega og þá sérstaklega hins fjölfarnasta vegar landsins, sem tengir saman mestu þéttbýlissvæði landsins? Ég vil nefna það, að auk þess sem alvarlegt umferðaröngþveiti er orðið á þessum vegi á vissum tímum dags, - umferðaröngþveiti, sem algjör nauðsyn er að ráða bót á, - þá eru úrbætur á þessum vegi stórkostlegt öryggisatriði. Menn athugi það, að þetta er eina leiðin, þetta er eina ökuleiðin á milli Reykjavíkur, Hafnarfjarðar og byggðanna á Suðurnesjum. Það þarf ekki nema alvarlegan árekstur á Kópavogsbrúnni til þess að stöðva alla umferð á milli þessara staða, svo að maður tali ekki um, ef einhverjar náttúruhamfarir ættu sér stað. Slíkur árekstur gæti stöðvað lífsnauðsynlega sjúkraflutninga, svo að dæmi sé nefnt. Ég sagði áðan, að þessir þrír vegir gæfu ríkissjóði í tekjur rúmlega 425 millj. kr. á ári. Þetta er svipuð upphæð og fer til greiðslu vaxta og afborgana af lánum, sem áhvílandi eru vegna vegagerðar og greiða á á árinu 1974 samkv. þessari vegáætlun. Þetta er aðeins lægri upphæð en sú, sem ætluð er til allra hraðbrautarframkvæmda á árinu. Þetta er hærri upphæð en ætluð er til framkvæmda á Skeiðarársandi á þessu ári, og þetta er hærri upphæð en ætluð er til Austurlandsáætlunar, Norðurlandsáætlunar, Djúpvegar og Þingvallavegar á árinu 1974. Svo eru menn að gera því skóna, að þeir, sem þessa vegi nota, njóti svo sérstaks hagræðis, sem þeir hafi ekki borgað fyrir, að ástæða sé til þess að leggja á sérstakt veggjald. Þetta hendir jafnvel slyngustu fjármálamenn, eins og hv. 5. þm. Austf., Vilhjálm Hjálmarsson, sem á sæti í fjvn. og er jafnframt form. fjh: og viðskn. - Nei, sannleikurinn er sá, að umferðin um þessa vegi gerir ekki aðeins það að borga kostnaðinn við gerð þeirra, heldur heldur hún uppi að nokkru leyti framkvæmdum við vegagerð annars staðar í landinu. Við höfum einnig fengið hér aðra skýrslu, sem sýnir bensínsölu á landinu, sundurliðað eftir kjördæmum. Út frá þeim upplýsingum, sem í þessari skýrslu koma fram, má gera sér nokkru ljósari grein fyrir, hvar á landinu tekjur ríkissjóðs af bensíngjaldinu falla til. Hér er sýnt fram á, að ef Reykjavík og Reykjaneskjördæmi eru tekin saman, þá er þar um að ræða tæplega 700 millj. kr. af sölu, sem er upp á 1 milljarð og 97 millj. kr. Til samanburðar má kannske taka Austurland, - þar er um að ræða tæplega 44 millj. kr., - 700 millj. á móti tæplega 44 millj. kr. Það eru hér einnig fróðlegir dálkar aðrir, þar sem sýnt er fram á, hvað greitt er fyrir hvern km í kjördæmi. Þar er Reykjavík og Reykjanes með 1 millj. 436 þús. kr., Vestfirðir 15 þús., og svona mætti áfram telja. Það er einnig athyglisvert, hver meðalbensíneyðslan er á km í kjördæmi: 124.357 lítrar í Reykjavík-Reykjanesi, á móti þetta frá liðlega 1000 upp í liðlega 5000 lítra í öðrum kjördæmum. - Ef við tökum Reykjavík út úr þessu, er veggjaldið af bensíninu 509 millj. kr. Nú kann einhver að segja: Reykjavík fær þéttbýlisvegafé úr ríkissjóði. Hvað er þetta þéttbýlisvegafé mikið? Samkv. skýrslu samgrh. um framkvæmd vegáætlunar 1973 er þar um að ræða 65.9 millj. kr. á móti 609 millj. kr., sem ríkissjóður fær í veggjaldi í þessu kjördæmi einu. Nú er ég ekki alveg viss um, að þessar tölur gefi alveg rétta mynd. Sannleikurinn er nefnilega sá, og ég held, að það sé öllum ljóst, að það eru ýmsar bifreiðar, sem eru í stöðugum flutningum milli Reykjavíkur og annarra kjördæma, - ég á þá sérstaklega við t.d. Suðurlandskjördæmi. Það er vitað mál, að t.d. bifreiðar Kaupfélags Árnesinga taka allt sitt eldsneyti á Selfossi. Það er fyrst farið með það héðan frá Reykjavík austur á Selfoss, og þar taka svo þessir sömu bílar eldsneytið og aka hingað og aftur til baka frá þeirri sömu sölustöð, þannig að sennilega gefur þetta ekki alveg rétta mynd. Þessar tölur, sem ég var að lesa, eru miðaðar við, að bensíngjaldið sé 9.87 kr. á lítra. Þegar það verður komið upp í 15 kr., ef það verður samþ., þá geta menn skoðað tölurnar á þessu sama plaggi, hverjar þær verða þá. Þessar tölur, sem ég hef hér nefnt, sýna, svo að ekki verður um villst, að tekjur ríkissjóðs af umferðinni falla til hér á þéttbýlissvæðinu og standa beinlínis undir framkvæmdum víðar um land. Þær sýna líka, að meðalbensíneyðsla á hvern km vegar í Reykjavík og á Reykjanesi er margfalt meiri en í öðrum kjördæmum. Það sannar aftur það, sem hent hefur verið á, að íbúar þessara kjördæma þurfa að aka miklu meira en aðrir íbúar landsins, vegna þess að þeir búa miklu fjær vinnustað en íbúar annarra kjördæma. Þetta gera þeir af nauðsyn, en ekki til þess að skemmta sér. Þess vegna þurfa þeir að verja verulegum hluta af tekjum sínum til þess eins að komast að og frá vinnu. Þetta er útgjaldaliður, sem íbúar ýmissa byggðarlaga út um land hafa alls ekkert af að segja. Hvers vegna er þá verið að skattleggja þessa aðila aukalega? Ég leyfi mér að skora sérstaklega á hv. þm., sem sæti eiga í fjvn. og fjh: og viðskn., og raunar á alla hv. þm. að kynna sér þessi rök rækilega. Ef þeir, sem halda fram réttmæti umferðargjalds, skilja ekki þessar staðreyndir eða vilja ekki taka tillit til þeirra, þá verður að álíta, að þeir myndi sér skoðanir, sem þeir telja að falli kjósendum þeirra helst í geð, - kjósendum, sem hafa sennilega ekki haft handbærar þær upplýsingar, sem ég hef hér verið að nefna, og skoðanamyndun þeirra byggist því á misskilningi. Það er ekkert vit í þessari skattlagningu. Nú á að innheimta umferðargjald af tveimur vegum, sem liggja út frá höfuðborginni, Reykjanesbraut og Suðurlandsvegi. Með sömu rökum og það gjald er réttlætt verður að leggja umferðargjald á Vesturlandsveg innan tíðar. Og þegar brúin yfir Borgarfjörð verður tekin í notkun, verður auðvitað að innheimta brúartoll. Það verður eflaust ánægjulegt fyrir hæstv. fjmrh., sem þá verður auðvitað fyrir löngu orðinn fyrrv. fjmrh., bæði að greiða tollinn, þegar hann verður að skjótast upp í Borgarnes, og ekki siður að útskýra fyrir kjósendum sínum í Vesturlandskjördæmi rökin fyrir innheimtu gjaldsins. Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar. Ég bendi aðeins á, að eins og kemur fram í vegáætluninni, verður það gjald, sem innheimta á, umferðargjaldið, snöggtum hærra en það var áður. Það fer upp í 90 kr. í fyrsta flokki, á Reykjanesbraut, sem var áður 40 kr., 120 kr. á Suðurlandsvegi. Á Reykjanesbraut er þetta sem sagt yfir 100% hækkun. Það er auðvitað í samræmi við allt annað hjá hæstv. ríkisstj., allar aðrar hækkanir. Ég mun freista þess við afgreiðslu frv. um fjáröflun til vegagerðar að fá 12. gr. þess frv. fellda brott, en til vara mun ég flytja brtt., sem á að koma nokkru meira viti í þessi mál en ætlunin er með óbreyttu frv.



Herra forseti. Ég tel rétt, ef hæstv. forseti veitir leyfi til þess, að ræða bæði málin, sem eru á dagskrá, nr. 7 og 8, í senn, því að þau fjalla um mjög skyld efni. 47. mál fjallar um stórvirkjun utan Þjórsársvæðisins, að stefnt skuli að næstu stórvirkjun utan þess, t.d. á Norðurlandi, eins og í frv. segir, og virkjunarrannsóknum og öðrum undirbúningi þannig hagað, að af því geti orðið. Eins og kunnugt er og margoft hefur verið getið, eru orkumálin nú meir en nokkru sinni fyrr í brennipunkti hjá okkur Íslendingum eins og mörgum öðrum þjóðum. Orsök þess er að sjálfsögðu alkunn. Það er olíukreppan, sem hefur geisað um þann heim, þar sem iðnaðarþjóðir búa. Hún hefur komið nokkuð á óvart, vegna þess að fjöldi þessara þjóða og þ. á m. Íslendingar hafa engan veginn verið því viðbúnar að koma í veg fyrir þá kreppu, sem myndast hefur og mun ríkja um skeið. Og það er alkunna, að olían var á fyrra ári notuð sem pólitískt vopn af hálfu þeirra ríkja, sem olíuna selja, á hendur hinum þjóðunum, sem bana nota hvað mest. En nú er að sjá sem farið geti svo, að vopnin snúist í höndum þeirra, sem tóku þau upp. En við Íslendingar erum svo lánsamir, að við búum yfir orkugjöfum, sem sjálfsagt mega duga okkur mjög lengi, þó að vel kunni að sækjast fram hjá okkur að beisla orkuna. Og það verður að segja eins og er, að höfuðatriðið er það, að okkur takist að fara þær leiðir, sem miða að sem jafnastri búsetu í landinu og styrkja með því sem best alhliða afkomumöguleika og þar með öll helstu lífsskilyrði fólksins. Þess vegna skiptir það meginmáli í þessu efni eins og í mörgum öðrum, að skynsamlegar ákvarðanir verði teknar af hálfu þeirra, sem forustuna hafa um framkvæmdir á hverjum tíma. Nú þegar, eins og kunnugt er, er hafin stórvirkjun við Sigöldu í Rangárþingi. Á þeim slóðum er einnig ætlunin að virkja bæði svokallaðan Hrauneyjafoss og svo líka við Sultartanga, og segja okkar sérfræðingar í orkumálum, að undirbúningur og framkvæmdir við báðar þær virkjanir geti hafist með mjög skömmum fyrirvara. En hitt þarf engan að undra, að stórvirkjun á Norðurlandi sé ofarlega í hugum margra. Deilur um raforkumál hafa veríð jafnvel meiri í Norðurlandi og þá sérstaklega Norðurl. e., heldur en um getur annars staðar í landinu, a.m.k. á seinni árum. Þeim deilum er sennilega lokið að mestu núna, en áframhaldandi er orkuskorturinn á þessum slóðum eins og víða annars staðar. Það er því full þörf á því, að gripið verði til ráða í þessu efni og brugðist sem best við og athafnir fylgi hið fyrsta. Nú er það kunnugt, að ríkisstj. hefur látið vinna að margs konar rannsóknum og margs konar undirbúningi að raforkumálum og þá ekki síst á Norðurlandi, og yfirgripsmikil vinna er þar nú í fullum gangi. Má nefna t.d. frv. það, sem ríkisstj. lagði fram á þessu þingi um Kröfluvirkjun, 65 mw. gufuaflsvirkjun. Þetta er vissulega mjög stórt og þarft mál og spor í rétta átt, og sú virkjun þarf að sjálfsögðu að komast í gagnið sem allra fyrst. Einnig er áformuð svokölluð byggðalína frá aflstöðvum á Suðurlandi, og sú lína má vafalaust verða að miklu gagni Norðlendingum, þegar þar að kemur. Þá hefur verið unnið að rannsóknum í sambandi við Dettifoss og víðar á Norðurlandi. Um Dettifossvirkjunarrannsóknir segir í umsögn frá Orkustofnuninni, með leyfi hæstv. forseta: „4, og síðasti liður till. fjallar um Dettifossvirkjun. Þar hefur Orkustofnun unnið að virkjunarrannsóknum um árabil. og verður þeim fram haldið næsta sumar.“ - Þetta bréf er skrifað fyrir nokkrum vikum. - „Áfangaáætlun verður gerð nú í vetur, - áætlun, sem er áfangi í rannsóknum. Við ýmis vandamál jarðfræðilegs eðlis er að glíma, en með viðeigandi hönnun sýnist unnt að ráða við þau. Ekkert hefur fram komið í rannsóknum til þessa, sem bendir til annars en þarna sé um hagkvæma og álitlega virkjun að ræða.“ Þetta segir Orkustofnun um Dettifossvirkjun. 73. mál á þingi, sem er 8. mál á dagskrá í dag, fjallar um staðarval stóriðju og stórvirkjana á Norðurlandi. Efni till. er í fyrra lagi, að könnuð verði hagkvæmni þess að velja stóriðjufyrirtæki stað á Norðurlandi með hliðsjón af jákvæðri byggðaþróun og auknu öryggi í orkuöflun landsmanna, og í öðru lagi, að lögð verði öflug miðlunarlína norður í land. Um hið fyrra atriði er það að segja, að svokölluð viðræðunefnd um orkufrekan iðnað hefur haft þetta efni m.a. til könnunar, þ.e.a.s. um stóriðju og staðarval hennar á Norðurlandi, og sú n. mun halda áfram athugunum um það. En til þess að raunhæft verði þarf að sjálfsögðu að koma til aukið rafmagn. Þá verður staðarval stóriðju og stóriðjumálin á Norðurlandi að sjálfsögðu í brennipunkti. Það er alveg auðsætt, að það mun ekki skorta vilja né áhuga, hvorki af hálfu innlendra aðila né erlendra, að stofna til stóriðju, eftir því sem virkjunarframkvæmdum og orkumálum miðar áfram. Og að lokum: Iðnaðarstöðvar eða iðjustöðvar hljóta að öðrum þræði að verða efnahagsleg undirstaða stórvirkjunar og undirstaða hagkvæms rekstrar orkuvera. Um það er ekki að villast. En þessi mál eru öll í undirbúningi, á rannsóknastigi. Sum eru að komast af því, önnur eru skemmra á veg komin. En það er eðlilegt, að það sé nokkurt óþol í þeim, sem á Norðurlandi búa og búa við orkuskort og hann aukinn með hverjum mánuði að kalla sem líður. Allshn. treystir því, að með fyllstum hraða verði unnið að rannsóknum og undirbúningi raforkumála í Norðlendingafjórðungi og að þær ábendingar, sem koma fram í báðum þessum greindu þáltill., verði teknar til íhugunar við meðferð þessara mála í heild. Og þar sem kunnugt er, að þessi mál eru í höndum þeirra aðila, sem ekki aðeins hafa sérfræðilega þekkingu á þeim, heldur og ber skylda til þess að vinna að þeim og koma þeim til hafnar, eins og auðið verður, þá þykir n. eftir atvikum eðlilegt, að báðum þessum till. verði við svo búið vísað til ríkisstj.



Herra forseti. Ég skal ekki fara löngu máli um till. þá, sem hér er til umr. og flutt er af mér ásamt hv. 2. þm. Reykv., Geir Hallgrímssyni, á þskj. 313 og fjallar um, að ríkisstj. verði falið að kanna nú þegar, með hvaða hætti tryggja megi sem best kaup á nægjanlegum olíuafurðum til langs tíma. Gert er ráð fyrir, að sérstaklega verði kannaðir möguleikar á olíukaupum hjá Norðmönnum frá hinum nýfundnu olíulindum í Norðursjó. Ég geri ráð fyrir því, að við nýtum í vaxandi mæli innlenda orkugjafa til hagsbóta fyrir landsmenn alla með einum eða öðrum hætti, en þó sé okkur ljóst, að seint verður þessum málum svo komið, að við þurfum ekki að kaupa töluvert magn af olíuafurðum til ýmissa nota. Íslendingar hafa um langan tíma keypt flestallar olíutegundir sínar frá Sovétríkjunum og oft gert jafnkeypissamninga þar um. Íslendingar virtust því vel settir, er olíukreppan skall yfir, og ekki háðir takmörkun á framleiðslu eða sölu Arabaríkjanna á olíuafurðum. Síðan olíukreppan skall á hefur í ljós komið, að Sovétríkin hafa ekki getað fullnægt olíusölusamningnum og Íslendingar því orðið að kaupa a.m.k. tvo farma frá Vestur-Evrópu. Þá er og ljóst, að olíusamningarnir við Sovétríkin renna út á næsta ári og óvíst er, hvað við tekur. Í því sambandi er að dómi okkar flm. þessarar till. eðlilegt, að ríkisstj. athugi, hvort og þá með hvaða skilmálum Íslendingar geti fengið keypta olíu frá hinum nýfundnu olíulindum í Norðursjó. Talið er, að Norðmenn muni verða sjálfum sér nógir um olíu á þessu ári, og þegar mun farið að athuga um samninga um sölu á olíu og gasi. Þá er það skoðun flm., að heppilegt sé að dreifa meira áhættunni við olíuinnkaup, jafnframt því sem ekki er vitað, hve mikinn áhuga Sovétríkin hafa á að selja okkur olíuafurðir í jafnríkum mæli og hingað til, auk þess sem mun styttra er að flytja olíuna frá Norðursjónum en frá Rússlandi, og gæti það haft í för með sér nokkurn sparnað og aukið öryggi. Því má að sjálfsögðu ekki gleyma, að viðskiptin við Sovétríkin eru að mörgu leyti okkur hagstæð, þar sem þau kaupa af okkur ýmsar útflutningsafurðir. Ber að sjálfsögðu við nýja samningagerð að hafa þessi atriði í huga. Það er skoðun okkar flm., að hér sé um að ræða mjög þýðingarmikið mál, sem núv. Alþ. þurfi að álykta um, og er það von okkar, að hér sé ekki um ágreiningsmál að ræða og allshn., sem við leggjum til að málið fái til athugunar, geti fljótt og vel afgreitt þetta mál og þá jákvætt. Herra forseti. Ég legg til, að umr. verði frestað og málinu vísað til allshn.



Herra forseti. Fjvn. hefur fjallað um þáltill. á þskj. 140 um „Gjöf Jóns Sigurðssonar“ og ekki séð ástæðu til að afla umsagnar um till. Við afgreiðslu fjárl. fyrir þetta ár var samþykkt sérstök brtt. í samræmi við efni þessarar þáltill., þannig að fjárveiting til „Gjafar Jóns Sigurðssonar“ er í núgildandi fjárl. sú, sem að er stefnt með þáltill. Fjvn. leggur einróma til, að þáltill. verði samþykkt og með því verði lýst yfir vilja þessa þings um, hvert skuli, þar til öðruvísi kynni að verða ákveðið, verða framlag til sjóðsins á fjárl., jafnframt því sem rýmkaðar verði heimildir til notkunar fjárins, eins og fram kemur í þáltill.



Herra forseti. Eins og nál. á þskj, 641 ber með sér, hefur fjvn. fjallað um till. til þál. um veitinga- og gistihúsarekstur að vetrarlagi utan þéttbýlissvæða og orðið sammála um að mæla með samþykkt hennar. Það hefur viðgengist um nokkurt skeið að veita fé á fjárl. til þess að halda uppi gistiaðstöðu fyrir ferðamenn á ýmsum ferðaleiðum að vetrarlagi. Lengst af hefur verið um lágar fjárhæðir að ræða til hvers aðila um sig. Þær hafa nú farið hækkandi vegna þeirrar vitneskju, sem fjvn. hefur talið sig hafa um það, að rekstraraðstaða margra þessara veitingamanna hafi farið versnandi hin síðari ár. Í grg, með till. kemur sú skoðun einnig fram, að rekstrarkostnaður við þessa þjónustustarfsemi hafi vaxið mjög og af ýmsum sökum, t.d. vegna styttingar vinnutímans, sem óhjákvæmilega leiddi af sér Fjölgun starfsfólks. Þá hafa kröfur um aðstöðu og aðbúnað ferðafólk farið vaxandi, svo sem eðlilegt má telja í tímans rás. Og síðast, en ekki síst hafa afskipti opinberra aðila að þessum málum m.a. komið fram í því að veita harðnandi samkeppni á þessu sviði með því að opna sem víðast ríkisrekin gistihús bestu sumarmánuðina, þegar ferðamannastraumurinn er mestur og rekstraraðstaðan best. Er það í samræmi við þá skoðun, að alla áherslu heri að leggja á þann tímá ársins, sem útlendingar leggja hingað tíðast leið sína. Afleiðingin er sú, að ýmsir þeir, sem lagt hafa kapp á að auka og bæta þessa mikilvægu þjónustu og halda henni uppi allt árið, ná ekki þeim tekjum út úr rekstri sumarsins, sem dygði til að vega upp hallarekstur vetrarins. Yfir vofir, verði ekki úr bætt, að þeir kunni að neyðast til að loka yfir veturinn, þegar síst má án þjónustu þeirra vera. Má rekja mörg dæmi þess, hver nauðsyn er slíkrar þjónustu fyrir ferðamenn, sem þurfa að brjótast í misjafnri færð í hrakviðrum vetrarins yfir hina ýmsu fjallvegi landsins eða setjast um kyrrt og komast hvergi, stundum dögum saman. Getur þá jafnvel riðið á lífi manna, hvar áningarstað er að finna. Mörg rök virðast því mæla með því, að mál þessi verði nú tekin til gagngerðrar athugunar í heild, eins og lagt er til með till. Hér er um vandamál að ræða, sem snertir ekki einvörðungu veitingamennina og hinn takmarkaða fjölda vetrargesta. Það er einnig mál, sem ástæða sýnist til, að þjóðfélagið sem heild gefi vaxandi gaum. Þeir aðilar, sem fengu till. þessa til umsagnar, mæltu með því, að till. yrði samþykkt, þ.e. ferðamálaráð, Vegagerð ríkisins og Samband veitinga- og gistihúsaeigenda. Allir töldu þeir þörf á, að athugun á stöðu þessara aðila færi fram, og á grundvelli þeirrar niðurstöðu skyldi n. gera till. um .samræmdar aðgerðir til úrbóta á vanda þeirra. Ég sé ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um till. þessa að svo komnu máli, en ég vísa til ræðu flm. till. við 1. umr, og grg, með henni. Ég árétta það að lokum, að fjvn. mælir einróma með því, að till. verði samþykkt óbreytt.



Herra forseti. Sem flm. þessarar till. vil ég þakka hv. fjvn. fyrir þá afgreiðslu, sem hér hefur verið lýst frá n., og vænti þess, að till. nái samþykki á yfirstandandi Alþ. Í framhaldi af því lýsi ég fyllsta trausti á, að hæstv. samgrh. láti fram fara þá athugun, sem till. greinir, og af því megi hljótast, að samræmdar aðgerðir verði gerðar til að ráða bót á þeim vanda, sem till. fjallar um.



Herra forseti. Þegar þessi till. var hér til umr., var gerð mjög ítarleg grein fyrir henni af hálfu fyrsta flm., og grg, till. er einnig ítarleg. Ég sé því ekki ástæðu til að hafa þessa framsögu aðra en þá að greina frá því, að fjvn. hefur fjallað um till. og leggur einróma til. að hún verði samþykkt óbreytt.



Herra forseti. Fjvn. hefur haft þetta mál til meðferðar, og frá því er að segja, að samkv. till. fjvn. við fjárl. í vetur fyrir liðandi ár samþykkti Alþ. að veita fé til þess að stofna kennsluembætti í haffræði við Háskóla Íslands. Af þeim sökum telur n., að markmiði þessarar till sé fullnægt, og leggur til einróma, að till. verði vísað til ríkisstj.



Herra forseti. Fjvn. hefur haft þáltill. á þskj. 146 um rannsókn á reki gúmbjörgunarbáta o.fl. til athugunar og orðið sammála um að mæla með samþykkt hennar óbreyttrar.



Herra forseti. Till. til þál. um nýtingu raforku til húsahitunar og verðjöfnun á raforku var vísað til fjvn, nokkru fyrir jól. Tillgr. hljóðar svo, með leyfi forseta: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj, að taka til endurskoðunar fyrri áætlanir um raforkuframleiðslu til húsahitunar með það fyrir augum, að öllum aðgerðum í þessum efnum verði flýtt svo sem kostur er á. Jafnframt beiti ríkisstj. sér fyrir nauðsynlegum lagabreyt., ef með þarf, til þess að á verði komið jöfnunarverði á raforku til húsahitunar, þannig að kostnaður við upphitun húsa með raforku verði sambærilegur við hitun húsa á jarðhitasvæðum, þar sem hitaveitur eru fyrir hendi eða verður við komið með eðlilegum hætti.“ Fjvn. leitaði umsagnar um till. þessa hjá samtökum sveitarfélaga og Orkustofnun, og mun ég síðar koma að efni þeirra umsagna. Að undanförnu hafa hér á hv. Alþ. farið fram allítarlegar umr. um orkumál. Sú staðreynd, að sá orkugjafi, sem við Íslendingar höfum lengst af verið háðir hvað viðkemur upphitun húsa, þ.e. olían, hefur stórhækkað í verði, auk þess sem til hefur komið samdráttur í sjálfri olíuframleiðslunni, hefur vakið okkur Íslendinga til alvarlegrar umhugsunar um það að láta nú ekki dragast lengur að gera stórt átak í þeim efnum að hagnýta sem best þá orku, sem til er í landinu, með það fyrir augum, að við sjálfir getum framleitt alla þá orku, sem við þurfum á að halda til húsahitunar og til rekstrar margvíslegs iðnaðar og framleiðslu í landinu. Það er öllum löngu ljóst, að mikill mismunur hefur átt sér stað á hitunarkostnaði húsa á hinum ýmsu stöðum á landinu. Er þar sérstaklega um að ræða þau byggðarlög, sem hafa aðstöðu til upprifjunar frá jarðvarma og hins vegar þá, sem verða að nota olíu sem orkugjafa. Hitt er svo annað mál, að stór hluti landsmanna mun ekki eiga þess kost, a.m.k. ekki í náinni framtíð, að fá hitaorku frá jarðvarma. Mun láta nærri, að nú sem stendur þurfi um helmingur landsmanna að notast við olíu til upphitunar. Annar orkugjafi, sem nokkuð hefur farið vaxandi á undanförnum árum, er raforkan, og það er sú orka, sem till. þessi tekur til og leggur áherslu á að framkvæmdum verði flýtt svo sem kostur er á. Það er ískyggilegt til þess að vita, hvað stór hluti þjóðarinnar er háður því að nota olíu til húsahitunar, og ef svo fer fram sem horfir, að olían fari hækkandi, má öllum vera ljóst, að aðstöðumunur til búsetu á landinu er orðinn svo mikill, að það hlýtur fyrr en varir að hafa enn meiri áhrif til byggðaröskunar en fyrr hefur átt sér stað, ef ekkert sérstakt verður að gert. Það, sem ég hef nú vikið að varðandi þau áhrif, sem olíuverðhækkunin muni hafa í för með sér, hefur Alþingi þegar gert sér ljóst. Með frv. um lækkun á olíuverði er þessi staðreynd viðurkennd og ætti að vinna nokkuð á móti þeim mismun, sem olíuverðshækkunin veldur, þótt ekki sé tjaldað til langs tíma í þeim efnum, eins og frv. ber með sér. Það sýnist einsýnt, að auk jarðvarmans verði það raforkan, sem notuð verði til húsahitunar í framtíðinni. En til þess að almenningur, sem ekki á aðgang að jarðvarma, fái notið raforkunnar, verður að gera stórátak og það ekki aðeins í aukinni raforkuframleiðslu, heldur einnig og ekki síður í uppbyggingu veitukerfa bæði með traustum dreifilínum og að sjálfsögðu sjálfu raforkukerfinu á hinum þéttbyggðu stöðum, því að það vantar mikið fé á, að þau mál séu þar í lagi í dag. Ég vil þá víkja nokkuð að umsögnum um málið, sem n. bárust. Vil ég þá fyrst minnast á umsögn Orkustofnunarinnar. Þar er um athyglisverðar upplýsingar að ræða, sem ég tel rétt að lesa upp, það er ekki langt mál. Með leyfi forseta, þá er umsögn Orkustofnunar svo hljóðandi: „ Till. til þál. um nýtingu raforku til húsahitunar og verðjöfnun á raforku, 123, mál Alþingis. - Með bréfi, dags. 21. des. 1973, óskar hæstv. fjvn. umsagnar Orkustofnunar um ofangreinda till. Seint á síðasta ári fól iðnrn. verkfræðistofu hér í bæ að athuga í samráði við Orkustofnun, hvernig megi hraða þeirri þróun, að innlendir orkugjafar komi í stað innfluttra. Orkustofnunin hefur nú nýlega endurskoðað fyrri grg. um möguleika til nýtingar jarðhita á ýmsum stöðum landsins. Hefur þessi endurskoðun grg. m.a. verið send hv. þm., þ.e.: Nýting jarðhita og framtíðarhorfur, eftir Kristján Sæmundsson og Valgarð Stefánsson. Orkustofnun, jarðhitadeild í nóv. 1973. Sem stendur er talið, að tæplega helmingur landsmanna búi í húsum, sem hituð eru upp með jarðhita. Athuganir Orkustofnunar benda til, að hækka megi þetta hlutfall í 60–70%. 30–40% þjóðarinnar þurfa þá að nota raforku til upphitunar, ef útrýma á olíu alveg á þessu sviði.Eftir því sem nú horfir um verð á olíu, virðist sem hún muni alls ekki vera samkeppnisfær við rafhitun hvað verð snertir, þannig að eðlilegt er að gera ráð fyrir, að olían hverfi alveg af húshitunarmarkaðinum. Hingað til hefur verið mjög á mörkum, hvort ódýrara væri hitun með olíu eða með rafmagni. Áætlað er, að til fullrar hitunar fyrir 30–40% landsmanna (íbúafjöldi 1. des. 1972) þurfi orkuvinnslu, er nemur 800-1000 gígawöttum á ári. Til samanburðar má geta þess, að öll raforkuvinusla á landinu nam árið 1972 1768 gígawöttum, þar af voru unnin vegna álbræðslu 771 og vegna annarra nota 997. Innflutningur á eldsneyti nam alls um 513 þús. tonnum árið 1972. Talið er, að af því hafi um 138 þús. tonn eða 27% farið til hitunar á húsrými. Enda þótt jarðhiti sé fáanlegur, er hann samt misjafnlega auðveldur í vinnslu og flutningi á notkunarstað eftir staðháttum. Kostnaður jarðvarmaorku við þéttbýlismörk getur þannig orðið mismunandi. Að auki getur dreifingarkostnaður orðið mismikill eftir því, hve þéttbyggt er. Allt þetta leiðir til þess, að kostnaðarverð jarðvarmans við húsvegg notenda getur orðið allmisjafn. Svipað gildir um raforku til húshitunar. Þó er þess að vænta, að mismunur á rafhitunarkostnaði milli staða verði heldur minni en samsvarandi staðarmunur á jarðhítakostnaði, þegar strjálbýli er undanskilið, þar sem miklu dýrara er að dreifa raforku en í þéttbýli. Hins vegar er þess að vænta, að rafmagn verði yfirleitt dýrara sem hitagjafi en jarðhiti, þar sem vinnsla jarðhita er sæmilega auðveld, en eins og fyrr segir, er þ.ess að vænta, að 60–70% landsmanna búi við slíkar aðstæður að geta nýtt jarðvarmann í framtíðinni. Það, sem nú var rakið, þarf að hafa í huga, þegar rætt er um þá verðjöfnun á hitaorkunni, sem till. gerir ráð fyrir. Hvort og að hve miklu leyti taka skuli upp slíka verðjöfnun, er algjörlega pólitískt mál, sem stjórnvöld verða að taka ákvörðun um, og verður sú spurning ekki rædd hér. En verði farið út í verðjöfnun, er viðfangsefnið a.m.k. tvíþætt: í fyrsta lagi verðjöfnun milli jarðhitaveitna innbyrðis og annars vegar verðjöfnun milli þéttbýlis og strjálbýlis. Ef út í verðjöfnunina er farið, er mikilvægt, að henni verði komið fyrir með slíkum hætti, að hún dragi ekki úr viðleitni til að nýta á hverjum stað þann hitaorkugjafa, sem ódýrastur er, ef engin verðjöfnun kæmi til.“ Þá vil ég einnig minnast á umsögn frá Sambandi sveitarfélaga á Vestfjörðum, en ég hygg, að fáir landshlutar eigi við meiri örðugleika að etja í þessum efnum en Vestfirðir, og var ekki á þá erfiðleika bætandi, sem þar voru fyrir hendi, til þess að koma í veg fyrir fólksflutninga úr því héraði. Í bréfi, sem okkur barst frá Vestfjörðum, frá Fjórðungssambandi Vestfirðinga, segir svo um þetta mál: „ Till. til þál. á þskj. 151, 123. mál. Þarna er þarft og gott málefni, sem vonandi nær fram að ganga í einhverri mynd. Kemur það Vestfirðingum þó að engu gagni, ef það er í raun stefna Alþ. og ríkisstj., sem kemur fram í svari raforkumrh, við fsp, um raforkumál Vestfirðinga á þskj. 117, en lokaorð ráðh. voru á þessa leið: „Svo sem þingheimi er kunnugt, er nú unnið að mikilli stækkun Mjólkárstöðvarinnar í Arnarfirði. Er gert ráð fyrir því, að sú stækkun, sem nemur 5.6 mw., verði tekin til notkunar á árinu 1975, . og verður þá vel séð fyrir raforkuöflun um Vestfirði í bráð.“ - Þessi „mikla“ stækkun Mjólkárstöðvar gerir lítið meira en að leysa dísilaflið, 3437 kw., af hólmi í bili. Það er því tómt mál að tala um rafhitun húsa hér næstu árin. Til að svo megi verða, þarf hugur ráðamanna um virkjanir á Vestfjörðum og orkuflutning hingað að taka miklum breyt. í framfaraátt, einnig að Vestfirðingar sjálfir hafi meiri áhrif á gang mála, eins og fyrr er getið. Skylt er að upplýsa, að af þeim 3960 kw. með vatnsafli, sem ráðh. getur um í svari sínu við fsp, á þskj. 117, eru 1100 kw. vatnsaflsstöðvar í Engidalsstöð mjög lamaðar af vatnsaflsskorti, sem varð vegna þess, hvað úr hömlu dróst að gera við 33 kw. strenginn yfir Dýrafjörð á næstliðnu hausti. Segja má, að dísilafl sé grunnafl í orkuveri Ísfirðinga, eins og sakir standa. Það er mikið alvörumál. Að endingu: Rafveita Ísafjarðar hefur fullan hug á því að auka bæði orkuframleiðslu og orkudreifingu sina til hagsbóta fyrir ísafjörð og Vestfirði alla. Enginn efast um virkan stuðning þm. eða annarra forsjármanna Vestfirðinga til að hrinda þeim áætlunum í framkvæmd, þegar þar að kemur. Það komu fleiri umsagnir um þetta mál, en ég sé ekki ástæðu til að lesa meira upp í þessu sambandi. Þær umsagnir hnigu mjög í sömu átt og það, sem ég hef hér lesið bæði varðandi Vestfirði og hið almenna álit Orkustofnunarinnar, og sé ég því ekki ástæðu til þess að lesa það sérstaklega. Um þann hluta till., sem snýr að verðjöfnun, verður að viðurkenna, að hér er við mikið vandamál að fást, sem verður að fást lausn á. Verðjöfnun á raforku til hitunar húsa er réttlætismál, og ekkert er mikilvægara í hinu svokallaða byggðajafnvægismáli en það, að landsmenn sitji allir við sem jöfnust kjör hvað viðkemur almennum kostnaði á rekstri heimilanna. Ég tel svo ekki ástæðu, herra forseti, til að orðlengja frekar um þetta mál, en það var einróma samþykkt í fjvn. að vísa þessari till. til ríkisstj. í trausti þess, að hún tæki málið til alvarlegrar athugunar og framkvæmda.



Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að lengja umr. um þetta mál eftir þá ítarlegu framsöguræðu, sem hér var flutt af hendi frsm. fjvn. Ég þakka n. fyrir að afgreiða málið frá sér. Þó að við hefðum sjálfsagt frekar kosið að fá það samþ., þá er eðlilegt undir þeim kringumstæðum, sem nú ríkja um orkumálin almennt, að þessu máli sé vísað til ríkisstj. Síðan þessi till. var flutt hér snemma í haust, hafa orkumálin mjög verið hér á dagskrá, og stjórnvöld virðast hafa gert sér fulla grein fyrir, að hér á hinu háa Alþ. er mikill þrýstingur frá þm., sérstaklega úr dreifbýlinu, um, að gerðar verði róttækar ráðstafanir, til þess að úr verði bætt orkuþörf landsmanna, þannig að við verði komið rafhitun í sambandi við upphitun íbúðarhúsa og húsnæðis almennt, þar sem ekki verður við komið hitun með jarðvarma, sem allir telja þó, að æskilegra sé, ef slíkar aðstæður eru fyrir hendi. Það er ekki á þessu stigi ástæða til þess að fjölyrða frekar um þetta mál, en ég vil endurtaka það, að ég þakka n. fyrir að hafa afgreitt málið frá sér og tel eðlilegt, að það sé gert á þann veg, sem hún leggur til, að því sé vísað til ríkisstj. til athugunar í sambandi við orkumálin í heild. Ég tek undir það, sem hv. frsm. sagði í upphafi máls síns, að við væntum þess, að þetta mál eins og önnur, sem snerta orkumálin, verði tekið þar til jákvæðrar afgreiðslu.



Herra forseti. Það er mér ánægja að fylgja úr hlaði þessu nál. um till. til þál. um bætt skipulag tónlistarnáms. Allshn. Sþ. var sammála um að mæla með samþykkt þessarar till. Kom fram í n., að menn voru sérstaklega hlynntir því, sem fram kemur í grg. þessarar till. um nauðsyn þess að gera tónlistina að almenningseign, og eins og hv. flm. till. segir: „að almennu tjáningartæki með beinni kennslu í nótnalestri og hljóðfæraleik.“ - Mig langar til að fá að bæta hér einu atriði við, sem ég vildi gjarnan mega leggja sérstaka áherslu á og tel raunar, að hafi mjög mikið gildi í almennri fræðslu, og það er að gera tónlistina meira að almenningseign á þann hátt að kenna nemendum að hlusta á tónlist. Ég held, að það sé ótrúlega mikill fjöldi manna, sem hefur ekki tekist að komast inn í hinn fjölbreytta og fagra heim tónlistarinnar vegna þess eins, að þeir hafa ekki komist upp á að hlusta á tónlistina á unga aldri og telja á einhvern hátt, að þarna sé um að ræða list, sem einungís standi þeim til boða, sem séu sérfróðir í greininni. Í því sambandi langar mig til að rifja upp lítið atriði, sem ég var svo heppin að njóta sjálf, þegar ég var í menntaskóla, og tel, að ég eigi margt að þakka því, sem við fengum að læra á þessu sviði. Það var einfaldlega, að félagsskapur í skólanum bauð til sín á nokkra fundi dr. Páli Ísólfssyni, og hann hlustaði með okkur á nokkur tónverk, nokkrar sinfóníur Beethovens, og útlistaði fyrir okkur verkin jafnharðan, síðan hlustuðum við á þau í heild. Ég held, að við, sem þarna vorum viðstödd, höfum verið upp og ofan það, sem kallað er ósköp lítið músíkalskt fólk. En ég held, að það sé allra mál, sem þessarar fræðslu eða handleiðslu dr. Páls nutu, að þarna hafi okkur verið með nokkrum hætti opnaðar dyr að þessum heimi tónlistarinnar á þann veg, að við höfum alla tíð búið að því síðan. Þetta er ekkert stórt atriði, en ég vildi gjarnan í sambandi við þetta mál láta koma fram, að eitthvað í þessa áttina, fræðsla á svipaðan hátt og þarna var uppi höfð, þyrfti að standa til boða nemendum á skyldunámsstigi, strax og mér er kunnugt, að þó nokkrir tónlistarkennarar í barnaskólum hafa farið inn á þessa braut nemendunum til mikils gagns og gleði. Og ég vildi benda á, að gera þyrfti þessa leið að enn stærri þætti í tónlistarnámi en nú er, og að öðru leyti taka undir þær leiðir, sem bent er á í þessari þáltill.



Herra forseti. Till. sú, sem hér er á dagskrá, fjallar um rannsókn á gerð nýrrar hafnar á suðurströndinni. Flm. eru allir 6 þm. Sunnl. Ég leyfi mér að lesa till.: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að láta rannsaka hafnamál Suðurlands og gera till. um nýja höfn á suðurströnd landsins. Til að hefja rannsóknina og gera till. um framkvæmdir skal samgrn. skipa n. 5 manna. Skal einn tilnefndur af sýslunefnd Árnessýslu, einn af sýslunefnd Rangárvallasýslu, einn af sýslunefnd Vestur-Skaftafellssýslu, einn af bæjarstjórn Vestmannaeyja og einn af samgrn. án tilnefningar, og skal hann vera form. n.“ Hafnamálin á suðurströnd landsins hafa oft hér á þingi verið til umr. Till. hafa komið fram frá einstökum þm. og fsp. varðandi rannsókn og athafnir í þessu efni. Þess vegna get ég farið hér einungis fáum orðum um þetta mál. Á s.l. sumri vann stjórnskipuð n. 7 manna að athugun á hafnamálum á Suðurlandi, vegna eldgossins í Vestmannaeyjum aðallega. Athugun þeirrar n. beindist ekki að gerð nýrrar hafnar, heldur að uppbyggingu Þorlákshafnar og fleiri hafna, bæði fyrir austan og vestan Þorlákshöfn, í Grindavík annars vegar og hins vegar í Hornafirði. Og það, að 7 manna nefndin vann með þessum hætti að málinu, stafaði fyrst og fremst af því, að það var orðið ljóst, þegar leið á sumarið, að betur færi í sambandi við þessar miklu náttúruhamfarir en við mátti búast áður á árinu, og var gert ráð fyrir því, að Vestmannaeyjahöfn mundi að mestu leyti geta haldið sér og endurbætur og stækkun Þorlákshafnar, eins og fram kom í áliti þessarar n., var í raun og veru alveg sjálfsögð og nauðsynleg framkvæmd, sem kemur æðimörgum að notum og ekki síst þeim, sem búa fyrir vestan Þorlákshöfn. En Þorlákshöfn leysir ekki þann vanda, sem af hinu alræmda hafnleysi á suðurströndinni leiðir eða á strandlengjunni frá Ölfusá og alla leið til Hornafjarðar. Flm. þessarar till. telja höfuðnauðsyn að fá úr því skorið, hvar heppilegast er og hagkvæmast að gera nýja höfn á suðurströndinni, en um marga möguleika er talið að ræða fyrir. austan Ölfusá og að Dyrhólaey. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að við Dyrhólaey hafa ýmiss konar rannsóknir á vegum hafnamálastjórnarinnar farið fram, þó að hvergi nærri sé komið að neinu endanlegu marki og langt frá því. Í Þykkvabæ hefur lengi verið talið, að væru sæmileg hafnarskilyrði, og er hægt að segja það enn einu sinni, að Bandaríkjamenn voru þar á ferðinni við rannsóknir á árunum 1951–1953 og lögðu töluverða vinnu í þær, en niðurstöðu af þeirra hálfu veit maður ekki um aðra en þá, að þeir töldu, að þarna væri um ærið gott hafnarstæði að ræða. Hins vegar að sjálfsögðu þar eins og annars staðar verður hafnargerð á suðurströndinni mjög dýr í framkvæmd. Og eins má segja um Dyrhólaey. Þar er sjálfsagt hægt að gera góða höfn, sem yrði til geysilegra hagsbóta. Þá eru það tvær hafnir, ef hafnir skyldi kalla. Það hafa farið fram lendingarbætur á tveim stöðum í Árnessýslu, þ.e. á Stokkseyri og á Eyrarbakka. En hafnir þær eru litlar og engan veginn traustar og taka á móti örfáum bátum á hvorum stað, en sjálfsagt má vinna þar svo, að hægt sé að gera hafnir. Sérstaklega er það talið á Eyrarbakka. Eins og ég sagði áður, hafa hv. þm. fylgst með þessum málum og ekki vafi á því, að þeir eru á okkar máli, þm. Sunnlendinga, að það sé rétt að láta kanna og það sem fyrst til fulls, hvar á að bregða sprota niður til að byggja virkilega góða fiskiskipahöfn og kannske verslunarhöfn líka. Það er ekki aðeins hagsmunamál Sunnlendinga, heldur og allra landsmanna. Það er ekki vafi á því. Og þá er hugsað til þeirra fiskimiða, sem eru þarna út af ströndinni. 7 manna nefndin, sem ég gat um og hafði með hafnamálin að gera á s.l. sumri og lét frá sér fara skýrslu um störfin, segir í lokaorðum m.a. þetta, með leyfi hæstv. forseta: „ N. bendir á, að eðlilegt geti verið að mynda sérstaka ráðgjafanefnd í hafnamálum Suðurlands, þar sem valdir væru menn sem viðast að úr landshlutanum til þess að vera opinberum aðilum til trausts og halds við nánari ákvarðanir í almennum hafnamálefnum Suðurlands.“ M.a. með hliðsjón af þessum lokaorðum í skýrslu 7 manna n. hafa þm. Sunnl. allir leyft sér að flytja þessa till. Hún er í fullu samræmi við þetta álit 7 manna n. og verkefni, sem 7 manna n. taldi sig ekki eiga að leysa að svo komnu. Í umsögn frá Framkvæmdastofnun ríkisins segir m.a.: Að því er varðar aðild félagsaðila á Suðurlandi að athugun þessa máls, þ.e.a.s. hins almenna hafnarmáls, hefur af hálfu Framkvæmdastofnunar ríkisins verið hallast að þeirri hugmynd, sem gert er ráð fyrir í till. til þál." Við þm. Sunnl. vorum á s.l. hausti á fundi með stjórnendum í Framkvæmdastofnuninni, og þá var einmitt rætt um þessa hugmynd, og m.a. höfum við flutt till. með hliðsjón einmitt af þessu áliti þeirra í Framkvæmdastofnuninni. Það verður að líta svo á m.a., að í till. felist það, að eðlilegt sé, að heimamenn, sem eru kunnugastir öllum staðháttum, fari með þessa rannsókn og að álit þeirra komi skýlaust í ljós. Það fer vel á því og það er enginn vafi á því og ætlast til þess beinlínis, að valdir verði þeir menn af hálfu Sunnlendinga, sem eru oddvitar hver á sínu svæði, þar sem um hafnargerð kann að verða að ræða, og þeir staðir, sem ég hef nefnt, 4 á suðurströndinni, verði teknir til könnunar og það af mönnum, sem hafa forstjórn á sveitarmálefnum. Þess vegna teljum við ekki rétt, eins og fram kemur í áliti Framkvæmdastofnunar ríkisins, að það væri kannske eðlilegt, að einn maður enn væri í þessari n., sem væri kvaddur til af Sambandi sunnlenskra sveitarfélaga. Við teljum það enga nauðsyn, vegna þess að þarna verða, eins og ég segi oddvitar að verki, og þeir eru nægilegir fulltrúar Sambands sunnlenskra sveitarfélaga og ekki ástæða til þess að hafa fleiri í n. að því leyti. Formaður n., 5. maðurinn, verður svo valinn af rn., sem fer með hafnamál, og við teljum þá, að hagsmunir hins opinbera séu að fullu tryggðir. Hér er að sjálfsögðu ekki verið að taka neina stórfellda uppbyggingarákvörðun, heldur verið að reyna að þreifa sig áfram og fá, eins og ég hef sagt, álit heimamanna á því, hvað þeir telja eðlilegast, og um leið eða freistað að fá sameiginlegt álit um einn ákveðinn stað, því að í raun og veru er það gersamlega úrhendis að vera með lendingarbætur á svo og svo mörgum stöðum, því að það yrði aldrei nema kák eitt miðað við hitt. Það teljum við sjálfsagt, sem að þessari till. stöndum, að n. hafi aðstöðu til og eigi að leita aðstoðar sérfræðinga á vegum ríkisstj. og forráðamenn hafnarmálefna hafi þar tök á. En sem sagt, í allshn. höfum við íhugað þessar þáltill. og athugað umsagnir annars vegar frá Framkvæmdastofnuninni og hins vegar skýrslu frá 7 manna n., og við höfum komið okkur ásamt um það öll í n. að mæla með samþykkt till. óbreyttrar.



Herra forseti. Hv. allshn. Sþ. var sammála um að mæla einróma með samþykkt þáltill. að undanskildum einum nm., sem var fjarstaddur, þegar málið var afgreitt, og hann hafði raunar á fyrri fundi lýst aths. í þá átt, að hann væri ekki ákveðinn í því að fylgja till. Að öðru leyti stóð n. algerlega saman um afgreiðslu málsins, eins og segir í nái.



Herra forseti. Ég vil nú fyrst geta þess, að eftir nál. um till. á þskj. 148 og framsöguræðu frsm. þykir mér jafnlítið og áður við fyrri hl. umr. fara fyrir röksemdafærslu fyrir efni þáltill. Það var tekið fram við fyrri hluta umr., að sú ákvörðun um að fella setu úr skólastafsetningu, sem til umr. er, var tekin eftir einróma áliti n., sem skipuð var þeim mönnum, sem hver og einn hefur helgað krafta sína og lífsstarf því að kenna íslenskum ungmennum íslenska tungu. Það hefur orðið vart á síðustu vikum, að ýmsir úr sama hópi eru mjög eindregið á þeirri skoðun, að sú till., sem réttritunarnefndin gerði og framfylgt var með auglýsingunni um brottnám setu úr skólastafsetningu, væri rétt og rökum studd. Ég nefni aðeins það álit, sem stjórn Sambands ísl. barnakennara hefur gert, og þá könnun, sem fram fór hjá verðandi kennurum í Kennaraháskóla Íslands og öllum alþm. eiga að vera kunnar, svo að ég rek það ekki nánar. En ég vil við þennan hluta umr. endurtaka nokkur meginatriði í þeirri röksemdafærslu, sem liggur að baki auglýsingunni um brottnám setu úr skólastafsetningu. Það er ómótmælt, að 40 ára reynsla af áður gildandi setureglum er sú, að seta er ekki kennd í skyldunámi, og þegar kennsla hennar hefst í framhaldsnámi, þá er það reynsla kennara, að til þessa sérstaka stafsetningaratriðis fer svo mikill tími, að mjög er dregið úr kennslu annarra atriða, sem að dómi þorra kennara skipta meira máli heldur en setureglur. Eins og nógsamlega var sýnt fram á við fyrri hl. umr., þá veitir seta og þekking á því að fara með áður gildandi setureglur afar lítið innsæi í hljóðkerfi og eðli málsins, og er þar allt öðru máli um hana að gegna en um staf eins og ypsilon, sem hefur samlagast í í framburði í málssögunni, en á sér allt aðrar rætur af hljóðvarpi og þeim hljóðbreytingum, sem að baki þeirri þróun liggja. Ákvörðunin um brottnám setu úr skólastafsetningu var tekin í góðri trú á nákvæmlega sama hátt og jafnan áður hefur átt sér stað, þegar opinberir aðilar hafa látið til sín taka, hver stafsetning skuli kennd í skólum landsins. Ákvörðunin var tekin að vel athuguðu máli og bestu manna yfirsýn. Fyrir því eru ekki rök, að hér sé verið að brjóta upp á miklu nýmæli. Þvert á móti er verið að færa stafsetninguna í fyrra horf, í það horf, sem hún var þangað til seta var tekin upp með auglýsingunni 1928. Það, sem ákveðið var með auglýsingunni um brottnám setu úr skólastafsetningu, er niðurstaða af fenginni reynslu, og með þessari auglýsingu var mun skemmra gengið en áður að ákveða, hversu stafsetningarreglunni skuli fylgt. Þar var einungis ákveðið, að seta skyldi ekki kennd í skólum og hún skyldi ekki notuð í opinberum embættisplöggum, en áður kváðu stafsetningarreglur svo á, að hina lögboðnu skólastafsetningu skyldi fortakslaust nota á öllum ritum, sem gefin væru út á kostnað ríkisins eða með styrk af almannafé. Ég tel mig ekki öðrum gjarnari að miða hvað eina í námi og kennsluháttum við þrengstu hagsmunasjónarmið, við aukningu vergrar þjóðarframleiðslu, eins og stundum kveður við í umr. Það er því ekki vegna þess, að ég sjái ofsjónum yfir tímanum, sem varið er til setukennslu í sjálfu sér, að ég tel rétt, að hún hverfi úr skólastafsetningu. Það er vegna þess, að sá tími, sem þar er um að ræða, - og hann er mikill, eins og glöggt kemur fram í yfirliti stafsetningarnefndar, og árangur er mjög tvíhentur samkv. reynslu sömu manna, - þessi tími er beinlínis tekinn frá öðrum þáttum móðurmálskennslunnar, þjálfuninni í því að beita málinu í ræðu og riti. Einhliða áhersla á stafsetningarkennslu í framhaldsskólum hefur orðið til þess, að þar hefur verulega dregið úr þjálfun í ritgerðasmíð. Það er, að ég held, reynsla margra á undanförnum árum, að þeim hrýs hugur við, hversu algengt það er, að fólki með langskólanám að baki, fólki með stúdentspróf er ósýnt um að setja fram hugsun sína á réttu íslensku máli, hversu því hættir við að afbaka algenga talshætti eða rugla þeim saman. Þótt þetta fólk kunni máske að stafsetja hvert orð rétt; þá er ljóst, að því hefur ekki auðnast að tileinka sér það málskyn og það næmi fyrir eðli málsins, fyrir íslenskri setningaskipun og beygingakerfi, sem ætíð hlýtur að vera höfuðatriðið í málrækt og kennslu íslensks máls. Þar að auki stuðlar sú þróun í stafsetningarkennslu, sem átt hefur sér stað síðan setustafsetningin var tekin upp, að því að skipta þjóðinni í tvö samfélög hvað varðar þennan þátt stafsetningarinnar. Það er ekki nokkur von, þegar setukennsla á sér ekki stað í skyldunámi, að þeir, sem þess eins verða aðnjótandi, geti stafsett eftir gildandi reglum til móts við þá, sem lengri skólagöngu njóta. Því eru töluverð brögð að því, að þeir, sem litla skólagöngu hafa og ekki hafa hlotið kennslu í setureglum né tileinkað sér þær á annan hátt, veigri sér við að láta frá sér fara ritað mál á opinberum vettvangi, því að þeir vita, að þeir ráða ekki við þennan þátt þeirrar stafsetningar, sem gilti til skamms tíma. Þetta er atriði, sem vert er að gefa gaum, því að ég tel, að allir séu sammála um það, að spornað skuli við allri þróun, sem stuðlar að því að kljúfa íslenska málsamfélagið í mismunandi hópa. Ég tel, að í þeim umr., sem átt hafa sér stað á hinu háa Alþ. um þetta mál, hafi engin þau rök komið fram, sem hnekki nokkru meginatriði í þeim rökum, sem 45 ára reynsla hefur kennt og liggja að baki þeirri ákvörðun að nema setu brott úr skólastafsetningunni. Reynslan er sú, að undanþága hefur gilt í skyldunámi frá setukennslu og komið hefur upp tvenns konar ritháttur með þjóðinni: ritháttur lærðra manna og ólærðra. Það tel ég réttnefnt undanhald frá eðlilegri umhyggju um málþróunina að láta slíkt ástand haldast óbreytt. Stafsetningin er ekki heldur höfuðatriði í málinu, notkun þess né kennslu þess. Meginatriðin eru orðaforðinn og leiknin í að beita beygingakerfi málsins. Þetta í sameiningu veitir tjáningarhæfni í ræðu og riti. Þetta hlýtur að vera kjarni móðurmálskennslunnar, og stafsetningin má ekki vera þannig úr garði gerð, að hún torveldi hið raunverulega málræktarstarf við kennsluna. Í meðferð þessa máls hef ég farið eftir þeirri hefð, sem ríkt hefur óslitið frá því skömmu eftir að æðsta stjórn fluttist inn í landið og íslensk stjórnvöld tóku að skipa stafsetningarmálum. Meðan ekki er önnur skipan á gerð með lagasetningu, hlýtur sú eldri skipan að ríkja, sem áður og ítrekað hefur verið framfylgt í afskiptum stjórnvalda af stafsetningarreglum. Ég tel mig hafa farið nákvæmlega eins að og fyrirrennarar mínir hafa gert, án þess að aths. sætti. Meðan málinu er ekki öðruvísi skipað á lögformlegan hátt, hlýt ég að halda fast við það fyrirkomulag, sem ríkt hefur og ákvörðun mín um brottnám setu úr stafsetningarkennslunni hyggist á.



Herra forseti. Ég má til með að segja hér örfá orð sem einn af flm. till. þeirrar, sem er til umr., ekki síst vegna hinnar snjöllu ræðu, sem varamaður minn á þingi flutti hér gegn setunni á sínum tíma. Ég vildi aðeins út af orðum hæstv. ráðh. áðan gera örfáar aths. Hæstv. ráðh, sagði, að um setuna giltu allt aðrar reglur en ypsilonið. Ypsilonið væri svo samrunnið málinu gagnvart hljóðvarpi og hljóðvarpsbreytingum öllum, að þar væri um auðveldan og auðskilinn máta að ræða, að því er manni gat skilist. Hæstv. ráðh. veit þó, að fjölmörg orð eru í dag skrifuð með ypsiloni, sem er mjög erfitt að finna stofn að og mjög erfitt að útskýra fyrir nemendum á barnaskólastigi. Nægir að nefna eitt einfalt dæmi um það, sem oft er notað, a.m.k. gagnvart börnum, og það er orðið „grýla". Það er dálítið erfitt, þegar maður fer að segja ungum nemendum sínum, að orðið „grýla“ sé skrifað með ypsiloni af því, að í erlendum málum sé eitthvað, sem heitir „grú“, „grusom“ og annað eftir því. Á þetta hef ég aldrei rekið mig gagnvart z í stofni, að maður þyrfti svo langt að leita um stofn orða, svo að ég held, að ef við ætlum að fara út í samanburð um þetta, þá hefði z vinninginn um auðskilinn stofn. Af því að hæstv. ráðh. sagði það áðan, að það væri m.a. röksemdin gagnvart þessu, að það væri verið að færa stafsetninguna í fyrra horf, þá er auðvitað spurningin um það, hve langt á að ganga í því að færa stafsetninguna í fyrra horf, hve langt aftur á að fara til að færa stafsetninguna í hið fyrra horf. Hverju má maður þá næst búast við af hálfu þeirrar stafsetningarnefndar, sem gerir till. til ráðh. um önnur atriði stafsetningarinnar? Það væri fróðlegt að fá einhverjar upplýsingar um það. Það er alveg rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að ritgerðarkennslan í skólunum hefur yfirleitt fallið nokkuð í skuggann fyrir stafsetningunni, fyrir stafsetningarkennslunni sjálfri, ekki setukennslunni, síður en svo. Ég t.d. vil minna hæstv. ráðh. á það og hann veit það mætavel, að í barnaskólum, þar sem z kemur nú alls ekki til greina með að drepa niður þessa hlið, sem snýr að ritgerðinni, - í barnaskólum hefur ritgerðarkennslu verið sýndur allt of lítill sómi og væri vissulega full ástæða til þess að færa það í betra horf. En hér er fyrst og fremst um starfsaðferðir við kennslu að ræða, sem hafa hreinlega verið rangar að mínu mati. Þegar hæstv. ráðh. talar um málsamfélög, þá held ég, að það sé það hæpnasta að tala um, að þar sé z það, sem máli skiptir. Ég þekki vissulega ýmislegt fólk, sem veigrar sér að senda bréf og hefur jafnvel beðið mig um leiðréttingu og að fara yfir bréf sín, áður en það sendir þau, vegna stafsetningar. En ég man aldrei til, að það hafi minnst á það við mig, að ég þyrfti endilega að koma þeirri leiðréttingu að, að z væri alls staðar á réttum stað, heldur einfaldlega af þeirri ástæðu, að stafsetningarkunnátta þessa fólks og stafsetningarlærdómur þess á sínum tíma var slíkur, að ekki var við öðru að búast en það þyrfti kannske einhverrar leiðbeiningar við, fólk hafði hreinlega ekki hlotið þá kennslu, sem fólk nú hlýtur í þessum efnum. Varamaður minn á þingi kom inn á atriði, eins og reyndar fleiri, um vanda og erfiði blessaðra nemendanna, og síst skal ég úr því draga. Það er rétt að skólanemendur eru ein vinnuþjakaðasta stétt þjóðfélagsins, þeir sem náminu sinna af alúð og „samvizkusemi“, og þá á ég við „samvizkusemi“ með z, því að aðra þekki ég ekki. En ég vil mótmæla því sem íslenskukennari í nær 20 ár, að setan sé eitthvert sérfyrirbæri hvað snertir erfiðleika í stafsetningarkennslu. Z í stofni orða er að minni reynslu, eins og ég nefndi áðan, eitt auðlærðasta atriði í stafsetningu, - atriði, sem ég vildi raunar kenna nemendum þegar í upphafi stafsetningarkennslu. Og af hverju skyldi þetta svo stafa af öðru en því, að svo eðlilegt og náið samband er á milli stofnsins, sem setan er af dregin, svo fljót- og auðlært það samhengi, sem þar er að finna? Ég vil fullyrða það hér úr þessum ræðustól, að z í stofni hef ég kennt nemendum mínum á 2–3 tímum, og ég hef fengið sárafáar villur á prófi hjá öllum þeim, sem á annað borð gátu eitthvað í stafsetningu, og ég hygg, að sú sé reynsla fleiri hvað þetta atriði snertir. Ég játa líka fúslega þá um leið, að það er miklu flóknara með z í sagnendingum, þó að einnig þar sé um flest auðvelt að rekja til stofns, og það hefur aldrei reynst svo sem frekar vandamál en ýmislegt annað í stafsetningunni. Þetta um námið og setuna og góðverkið við nemendurna, - ég held, að þau yrðu svo sannarlega að verða nokkuð mörg, ef út í það væri farið að auðvelda þeim stafsetningarnámið í heild. Út af þessu detta mér í hug furðubréf, sem okkur þm. hafa borist, m.a. um kostnaðarhlið setukennslunnar og tímaeyðsluna. Hvort tveggja er jafnfráleitt og jafnundarlega heimskulegt. Hvort tveggja er, að hér er um rangar fullyrðingar að ræða, sem ekki standast, og svo hins vegar, að svona rök mætti nota gegn kennslu yfirleitt í hverju sem væri. Sér í lagi væri mínum ágætu stéttarbræðrum í Sambandi ísl. barnakennara hollt að hugleiða betur þessi mál í heild, áður en þeir fara að kvarta undan tímasóun varðandi kennslu, hvort sem það er z eða eitthvað annað. Af minni reynslu mætti þá ýmislegt fyrr niður falla, m.a. ýmsir þættir málfræðinnar, sem mínir elskulegu félagar hafa hingað til haldið í dauðahaldi. Færi betur á því að sleppa þar öllum samjöfnuði um kostnað, tíma og dýrmæti einstakra kennsluþátta, svo margt sem þar kemur til álíta löngu á undan niðurfellingu setunnar. Og mikið hefði ég nú gaman af því að sjá árangur stafsetningarkennslunnar í vetur miðað við árið á undan og sjá, hvað árangurinn er stórum glæstari nú, þegar ekki þarf að sóa gífurlega löngum tíma í setureglurnar, eins og Samband ísl. barnakennara bendir á, en er raunar kennd á öðru stigi en þeir kennarar sjálfir kenna við. Svona rök tel ég fyrir neðan virðingu minna annars ágætu stéttarfélaga. Og út af orðum hæstv. ráðh., ég dreg stórlega í efa, að ritgerðarkennslan í skólunum hafi verið betur rækt í vetur og þeim tímum, sem varið var til setukennslunnar áður, hafi verið varið til ritgerðarkennslu í staðinn í vetur, til þess að gera nemendurna færari í meðferð móðurmálsins yfirleitt. Ég vil ekki tefja þessar umr. um málfræðileg atriði og málþróun yfirleitt. Það hefur svo rækilega verið gert hér, að við það er ekki þörf að bæta. En þar hlýtur setan að eiga ekki minni rétt en ýmislegt annað, t.d. ypsilonið, sem einnig hefur hér komið til umr. og hefði í raun átt að falla út með setunni, ef samræmi hefði verið í hlutunum og skyndiákvörðun ekki verið látin ráða, svo sem gert var. Hvoru tveggja er ég hins vegar jafnandvígur. Aðeins að lokum í sambandi við sjónvarpsþáttinn um setuna nú á dögunum. Furðuleg er sú kenning, að ritmál og talmál sé ekki hvort tveggja hlutar móðurmálsins. Um þýðingu hvors þáttar má deila, en báðir hljóta þar að vera fullgildir. Hitt tel ég óhæfu, að halda fram, eins og víða hefur heyrst, að ritmálið og þar með vitanlega reglur um það séu ekki þýðingarmikill hluti móðurmálsins. Eða hefur það ekki verið haft fyrir satt, að varðveisla íslenskrar tungu hafi ekki hvað síst byggst á ritmálinu, Íslendingasögunum, sem voru andlegur leiðarvísir þjóðarinnar og móðurmálsskóli um aldir? Því skyldi allt, sem snertir ritmál og endurskoðun reglna þar um, framkvæmt af fullri gát og að vandlega yfirveguðu máli. M.a. vegna aðferðarinnar við setudrápið hlýt ég að standa fast á till. okkar og fagna afgreiðslu n. á henni.



Herra forseti. Mál þetta er að vísu allmikið rætt, þannig að af þeim sökum er e.t.v. ástæðulaust að setja á langar tölur um það. Hv. 6. landsk., sem nú síðast talaði, lét þess getið, að fólk hefði til sín komið til þess að láta hann leiðrétta sendibréf, sem það gjarnan vildi senda, og það hefði ekki verið vegna þess, að það óttaðist svo mjög, að þar í vantaði setu. Ég er næstum því viss um, að þessi hv. þm., kennari frá Reyðarfirði, hefur sjálfsagt fengið margar slíkar beiðnir til sín, alls ekki vegna z eða y, heldur sérstaklega vegna þess, að fólk þar um sveitir hefur og ekki að ástæðulausu óttast, að framburður þess kynni að hafa villt um fyrir því í stafsetningunni. Mega þeir, sem vilja nú og hafa haldið fram áður, að rita ætti eftir framburði, taka nokkurt mið af þessu. Það er sannfæring mín, eftir að hafa kynnst því sjálfur, að ef t.d. á s.I. öld hefði verið ritað eftir framburði, þá væri svo komið, að Vestfirðingar og Austfirðingar skildu ekki hverjir aðra, hvorki meira né minna. Hljóðvillunnar, sem mjög var landfleyg um hríð, gætir mjög lítið eystra nú orðið. En ef það hefði verið tíðkað hér um aldamót að rita eftir framburði, þá er mér nær að halda, að í ógöngur væri komið.  Hæstv. menntmrh. hefur litlar röksemdir heyrt fyrir því, að z skuli rituð í íslensku máli. Það er ómótmælanlegt, að þetta er þáttur í gagnsæi málsins. Þetta sýnir okkur skyldleikatengsl. Það er hægt að nefna ótal dæmi, t.a.m. varðandi lítil orð, sem detta dauð niður við það, að þessi breyt. á sér stað. Hafa menn litið á litla orðið „að hittast“, „hafa hist“ í sjónvarpi, - „hist“, eins og segir á dönsku: hist og her? Hvað verður um það orð? Þeir hafa „hist“. Og „best“ verður einhver afkáraskapur, sem er auðvitað verðmætt orð, sem maður kærir sig ekkert um lengur. Og hvernig ætlar hæstv. menntmrh. að fara að því að segja, sem er auðvitað að jafnaði mikið leyndarmál: þau hafa kysstst. Hann vill rita þetta með k y að vísu enn þá, en þegar bestu menn hafa haft nýja yfirsýn, eins og hann nefnir þá, þá munu þeir sjálfsagt leggja til, að það verði einfalt: k í s t, - þau hafa „kysst“, hvern, hvar og hvenær? Þau hafa kysst eitthvað einhvern tíma. Ef hann vill segja þetta, eins og hann vildi e.t.v. segja: þau hafa kysst hvort annað - og rita það þannig, hann getur ekki gert það nema með því að segja fullum fetum: Þau hafa kysst hvort annað, - en hann vill svo segja um eitthvert fólk og ljóstrar þá jafnvel upp leyndarmáli.

Hvernig vill hv. þm. bera sér þetta orð í munn?

Ja, hæstv. ráðh. þarf líka að rita fyrir utan að tala. Það var eitt, sem hv. 6. landsk. kom inn á hér, hina fáránlegu fullyrðingu þessara yfirsýnarmanna, að hið ritaða mál sé alls óskylt hinu talaða. Hæstv. ráðh. gat þess, að fyrir lægi einróma álit n. um þetta efni, þessarar frægu n., sem skipuð var. Að vísu kom það fram þannig opinberlega, þó ekki án þess, að hinn hæfasti af þeim, - eða kannske er það fullmikið sagt að segja hæfasti, - en sá langskólagengnasti og hinn lærðasti af þeim tók það þó fram, að honum dytti ekki í lifandi hug að hætta að skrifa z. Af hverju er það? Af hverju í ósköpunum tók hann þetta fram? Dettur einhverjum í lifandi hug, að það sé vegna þess, að hann sé einlæglega þeirrar skoðunar að leggja til að fella þennan staf í stafrófinu niður? Því fer vitanlega víðs fjarri. Hæstv. ráðh. hefur orðið þess var, að ýmsir úr sama menntamannahópi eru á sama máli og vitnar í barnakennara og nemendur í Kennaraháskólanum. Við höfum fengið að sjá skoðanakannanir hér undanfarið og niðurstöður úr þeim, og það er kannske þess vegna, sem hæstv. ráðh. hefur fengið hæstv. forseta vorn til þess að taka þetta ekki á dagskrá vikum saman - að biða eftir því, að það væri safnað saman einhverjum skoðanakönnunum út í bæ, þannig að hér mætti hafa nægjanleg áhrif á ístöðulitla þm. Athygli mína vakti niðurstaðan í Menntaskólanum við Hamrahlíð, að þar voru 300 og eitthvað manns, sem rituðu undir, að jafnaði undir nöfn kennara sinna fyrst, um það, að þeir vildu fella z brott. Og grg. var með mjög sérkennilegum hætti. Hún var með þeim hætti, að ef hv. alþm. ætluðu sér að fara að fjalla um mál eins og þetta, þá væri það álíka eins og íslenskufræðingar tækju fyrir að ræða frystihúsarekstur, ef ég man rétt, og skiluðu áliti sínu eftir því, hvernig fiskur væri í laginu eða hvernig hann liti út á fati. Þetta er svona hugnanleg aðrétta fyrir hv. 3. þm. Vestf., minn gamla skólastjóra, sem var kennari og skólastjóri við mikinn orðstír um árabil, og fyrir hv. 6. landsk., hv. þm. Jónas Árnason, kennara um áratugaskeið, og hv. þm. Pál Þorsteinsson og enn fleiri. Ég hygg, að e.t.v. helftin af þm. hafi nærri því komið að vera uppfræðarar, þannig að þeir kunni skil á þessu, svo að óþarft er fyrir þessi lítt lærðu ungmenni að setja sína röksemdafærslu fram með þeim hætti, sem þau gerðu, og er auðvitað ekkert nema fyrirlitning, sem við því miður verðum of oft varir við hér á hinu háa Alþ. Ómótmælanlegt er það að vísu, að z hefur ekki verið kennd í skyldunámi, og það er kannske slys, sem gerir það að verkum, að við þurfum að berjast um á hæl og hnakka fyrir því, að þessari málskemmd og ritskemmd skuli ekki komið á. Það er það óhapp, þegar árið 1934, hygg ég, að það hafi verið, að undanþága var gefin frá því að kenna z í barnaskólum. En ef þessi till. okkar yrði samþ., er alveg ljóst, að hún hlýtur að hafa í för með sér, að því verði breytt, svo eindregin afstaða sem ég vænti að tekin verði til okkar till. um að hrinda þessari skjótbráðu ákvörðun hæstv. menntmrh. að undirlagi þeirra, sem ég vil kalla, að hafi ekki bestu manna yfirsýn, en hann er á öðru máli um. Það er talað um, að þetta taki mikinn tíma. Hér var kennari, hv. 6. landsk., sem bar vitni um allt annað. Ég hélt því fram hér við umr. fyrir alllöngu, að það tæki ekki nema örskamma hríð að kenna meðalgreindu fólki að rita z, þannig að sómasamlega færi því úr hendi. Það er alveg eins og með y, það er hægt að finna orð, sem eiga sér svo flókinn og langdreginn uppruna, að með engum rétti er hægt að krefjast þess, að jafnvel þeir, sem hafa lokið stúdentsprófi, geti með fullri vissu sýnt fram á, hvort rita eigi y eða i. Rétt það sama og þó í enn miklu færri tilfellum gildir um setuna, - í miklu færri tilfellum. En það er þá allajafna svo, að það heyrir til hreinnar undantekningar, ef menn eru svo færir í ritun íslenskrar tungu, að þeim geti aldrei orðið á misbrestur um neitt. Þeir menn eru áreiðanlega teljandi á fingrum annarrar handar, sem ekki eiga það til að gera skyssu í þeim sökum. Tíminn, sem til þessa fer, er auðvitað ekki til þess að telja eftir. Og ef byrjað er fyrr, er þetta enn þá auðveldara. Og að halda því fram, að þessi bókstafur hafi stolið nauðsynlegum tíma frá öðrum mjög mikilvægum þáttum móðurmálskennslu, eru auðvitað röksemdir út í hött. Hæstv. menntmrh. nefndi ýmis atriði, ýmsa þætti í móðurmálinu, þjálfun og meðferð þess í ræðu og riti, sem eru ákaflega mikilsverðir. En ef á skortir um kennslu í þessum þáttum, þá er það alls ekki vegna þess, að setan hafi verið þar fyrir, heldur vegna þess, að þessu er ekki gefinn nægur tími eða engin alúð við það lögð. Það er alveg rétt, að maður verður þess var, að ungmennum hefur orðið ósýnna um að setja fram hugsun sína í ræðu t.d. en maður jafnan átti að venjast. E.t.v. verður maður gagnrýnni á þetta en var, þegar árin líða. En svo kann að vera, og þá er að leita orsakar til þess arna hjá skólunum vissulega. En að finna upp á þeirri tylliástæðu, að það sé vegna þess, að svo frekur tími fari til kennslu setunnar, er vitaskuld út í hött. Svo kom hæstv. menntmrh. að atriði, sem mér kom gersamlega í opna skjöldu, ef ég hef þá skilið hann rétt, að meðferð þessa bókstafs væri blátt áfram til þess að kljúfa íslenskt málsamfélag í tvennt eða skipta þjóðinni jafnvel í tvennt, í lærða menn og ólærða. Tók ég rétt eftir þessu atriði?

Lærða og ólærða í þessu atriði.

Í þessu atriði? Já, þá er þetta ekki nálægt eins alvarlegt og ég hugði við það að hlýða á ræðu hæstv. ráðh., enda ofhasaði mér gersamlega á þetta að hlýða. Ég hélt, að hæstv. ráðh. væri þarna að tala um það, að þetta smáatriði, eitt hið allra smæsta atriði varðandi íslenska tungu, ritaða og talaða, það út af fyrir sig væri einn þáttur í því að skipta fólki niður í lærða menn og ólærða o.s.frv., svo að ég sé, að það er þá ekki eins alvarlegt og ég hugði. Í lok ræðu sinnar gat hæstv. ráðh. þess réttilega, að hann hefði um meðferð málsins farið eftir þeirri venju, sem tíðkast hefur, að þetta sé reglugerðaratriði, sem ráðh. hafi leyfi til að beita. Það hefur enginn dregið það í efa, að hann hafi farið eftir venju í þessu, eftir lögformlegri venju, sem skapast hefur um áratugi. Það hefur enginn borið brigður á, að hann hafi haft fullkominn rétt til að taka þessa ákvörðun. Hitt var verra, að ákvörðunin skyldi þurfa að vera röng. En að því búnu, að hið háa Alþ. tekur ákvörðun um, að þessari ákvörðun skuli hrundið, þá þarf ekki að fara í grafgötur um, að vitanlega fer hæstv. ráðh. að þeirri viljayfirlýsingu.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja umr. úr hófi fram. Aðeins vildi ég vísa á bug þeirri staðhæfingu hv. 4. þm. Austf., að ég hafi æ ofan í æ fengið forseta til að taka þetta mál út af dagskrá vikum saman. Þetta eru gersamlega staðlausir stafir. Ég hef einu sinni aðeins tjáð forseta, að ég vildi vera viðstaddur umr., þegar þetta mál kæmi á dagskrá, en gæti það ekki á tilteknum tíma. Það var í fyrsta skipti, sem málið kom á dagskrá, eftir að nál. kom fram, en aldrei síðan hef ég beðið forseta að fresta málinu.



Ég vil votta, að þetta er rétt, sem hæstv. ráðh. segir. En ástæðan til þess, að þetta hefur dregist, er sú, að ég gerði ráð fyrir, að um málið yrðu talsvert miklar umr. og erfitt að koma því fyrir. En nú sé ég, að ég hef misskilið það og umr, ætla að verða mjög skammar og eru væntanlega raunar hér um til búnar.



Herra forseti. Ég biðst velvirðingar á þessu, en það var alls ekki meining mín að varpa neinu öðru fram en sem ég hafði myndað mér skoðun um. Það hefur líklega verið vegna svipsins á hæstv. menntmrh., sem ég ætlaði, að svo væri. En forseti er búinn að staðfesta, að ég hafði rangt fyrir mér, svo að ég bið velvirðingar á þessu.



Herra forseti. Till. sú, sem við höfum leyft okkur að flytja, hv. 7. landsk. þm., Karvel Pálmason, og hv. 5. þm. Austf., Vilhjálmur Hjálmarsson, er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að hlutast til um, að komið verði á fót stofnlánasjóði, sem hefði það hlutverk að veita stofnlán til kaupa á vörubifreiðum, langferðabifreiðum og stórvirkum vinnuvélum.“ Langrar framsögu umfram það, sem er í grg., er ekki þörf. Nauðsyn þeirra tækja, sem hér er gert ráð fyrir, að hægt verði að veita stofnlán út á, dregur enginn í efa. Vörubifreiðar, langferðabifreiðar og stórvirkar vinnuvélar eru allt ómissandi atvinnutæki í okkar nútímaþjóðfélagi. Fólks- og vöruflutningar á landi teljast til hinnar nauðsynlegustu þjónustu. Stórvirkar vinnuvélar ryðja sér til rúms æ víðar við hvers kyns framkvæmdir. Þessi atvinnutæki eru dýr í dag, og það er nánast aðeins á færi fjársterkra aðila að eignast þau án þess að taka til kaupa á þeim stórfelld lán, sem oft er illmögulegt að fá, einkum þeim, sem úti á landsbyggðinni búa. Möguleg lán eru nær eingöngu falin í víxlum með þeim ókostum, sem þeim fylgja, einkum þegar um stórar uppbæðir er að ræða. Það hlýtur því að teljast eðlilegt og sjálfsagt, að þessir aðilar eigi einhvers staðar kost stofnlána, eins og ýmsir aðrir atvinnuþættir, að vísu sterkari og þýðingarmeiri, hafa átt um langt árabil. Hvað snertir stórvirkar vinnuvélar hafa kaupendur þeirra átt um tíma kost vissrar fyrirgreiðslu frá Byggðasjóði, alveg sérstaklega vegna hins stórfellda þrýstings þeirra og um sumt sveitarfélaga og ræktunarsambanda, sem hafa þá gjarnan skrifað upp á umsagnirnar að formi til, svo að skilyrðum sjóðsins yrði fullnægt. Ég tel sjálfsagt, að Byggðasjóður komi inn í þessa heildarmynd, jafnvel hvað snertir þessi atvinnutæki, en þá aðeins sem hreinn viðbótaraðili, þar sem rekstraraðstaða væri örðug. Hans verkefni eru ærin fyrir, og haus hlutverk á að vera stuðningur við þá landsbyggðarstaði, sem erfiðast eiga uppdráttar hverju sinni. A.m.k. hlýtur það að teljast meginhlutverk hans að verja þá staði og þau atvinnufyrirtæki landsbyggðarinnar, sem höllustum fæti standa á hverjum tíma. Með þessum orðum er ég alls ekki að mæla gegn þessari fyrirgreiðslu sem hér um ræðir. Hún hefur verið knýjandi og nauðsynleg. Við flm. viljum aðeins með till. okkar létta þessum vanda af Byggðasjóði og gera hér stórt átak til að koma á fót öflugum stofnlánasjóði eða útlánadeild fyrir alla þessa aðila. Nú munu menn eflaust segja, að nóg sé til af sjóðunum hér á landi og lítil ástæða til að vera þar við að bæta. Við flm. teldum það reyndar eðlilegast og heppilegast um flest, að slíkri stofnlánadeild yrði komið upp hjá Framkvæmdasjóði eða þá beinlínis hjá einhverjum ríkisbankanum og því mætti að okkar áliti gjarnan breyta till. í einhverja þá átt, ef n. sýndist svo. Aðalatriðið að okkar dómi er það, að fundin verði leið til að sjá þessum aðilum fyrir eðlilegum stofnlánum. Mig hafa frætt á því menn, sem eru fróðir í þessum efnum, að í raun þurfi að breyta veðlögum í þá átt, að atvinnutæki sem þessi séu veðhæf að fullu, og þyrfti þá um leið að taka þau efni öll til meðferðar, ef af samþykkt till. þessarar verður. Ekki skal nein dul á það dregin, að við flm. höfum hér fyrst og fremst í huga þá mörgu aðila úti á landsbyggðinni, sem svo sannarlega hafa átt í ærnum erfiðleikum með kaup þessara atvinnutækja sinna. Við þekkjum einnig mörg dæmi þeirra erfiðleika, sem sérstaklega fólksflutningafyrirtækin hafa átt í rekstrarlega séð. Þessi nauðsynlegi og ómissandi þáttur í samgöngukerfinu og þjónustu við almenning er víða í hættu einmitt af því, hve þessir aðilar hafa átt erfitt með að endurnýja tækjakost sinn. Þetta hefur einnig átt sínar orsakir í ónógu og slæmu skipulagi þessara mála í heild. Ég man, að á þinginu í hittiðfyrra var samþ. till. frá hv. þm. Skúla Alexanderssyni um bætt skipulag þessa þjónustuþáttar, en um framkvæmd hennar veit ég ekki, en ég óttast, að hún muni vera í nokkru lágmarki. Hér þyrfti vissulega að verða á breyting til batnaðar en fleira þarf til að koma og þar að víkur einmitt till. okkar þremenninganna, till., sem gæti þarna verulega hjálpað, ef samstillt átak yrði gert til að gera áætlunarferðirnar hagfelldari þægilegri og notadrýgri, svo sem till. Skúla gerði ráð fyrir. Því hefur verið skotið að mér, að hér væri verið að opna sjóð, sem stórir verktakar mundu óðar gleypa að mestu og eftir sætu hinir smærri aðilar og lengra frá höfuðborgarsvæðinu, og því yrði raunin sú, að þeir, sem við helst hygðumst hjálpa, sætu eftir með sama vandann, sama lánsfjárskortinn. Þessi hætta kann vel að vera möguleg, en hún er ekkert meiri þarna en í öðrum stofnlánasjóðum, og ef till, yrði samþ., þá leggjum við flm, allir ríka áherslu á, að undir þennan leka yrði sett, það verði einmitt tryggt, sem er okkar aðalmeining, að þeir, sem erfiðasta aðstöðu eiga og minnsta möguleika hafa, gangi fyrir um alla lánsfyrirgreiðslu, og mun því sannarlega verða fylgt eftir. Hins vegar er erfitt að taka slíkan mismun inn í till. sem slíka, en það er rétt að taka þetta ótvírætt fram í framsögu. Sannleikurinn er nefnilega sá, að hinir stóru verktakar með sínar stóru bifreiðar og stórvirku vinnuvélar hafa ekki átt við neinn lánsfjárskort að etja. Slíkir aðilar eiga það sjaldnast, baukadyrnar standa þeim oftast opnar, of opnar, vildi ég mega fullyrða. Við flm. gerum enga sérstaka beina till. um fjáröflun til sjóðsins eða deildarinnar, ef það form yrði haft á. Í grg. er hins vegar bent á tvennt: annars vegar, að Framkvæmdasjóður leggi til lánsfé, og í öðru lagi, að komi til gjald frá eigendum þessara atvinnutækja, sem þeir skiluðu til sjóðsins eftir vissum reglum. Verði þetta stofnlánadeild innan Framkvæmdasjóðs, fellur fyrri leiðin þar inn í. En hitt hlýtur að vera leið, sem sjálfsögð hlýtur að teljast með tilliti til annarra hliðstæðra sjóða eða stofnlánadeilda. Á fleiri leiðir bendum við ekki, en nefnt hefur það verið, að möguleiki væri á árlegu framlagi ríkissjóðs, en við efumst mjög um, að svo eigi að vera. Við flm. leggjum ekki heldur til neina lánaprósentu af kaupverði. Hana verður að ákveða að vel yfirlögðu ráði, og um það hljóta að gilda um margt misjafnar reglur eftir eðli umsóknanna. Hins vegar endurtek ég þá skoðun okkar flm., að hér eigi þeir að njóta hæstrar lánsprósentu, sem erfiðasta aðstöðu hafa, jafnt til kaupanna sem til rekstrarins. Nauðsyn slíks rekstrar og slíkra atvinnutækja getur verið ærin, þótt margir erfiðleikar séu á veginum, t.d. vegna fólksfæðar og einangrunar, e.t.v. enn meiri en annars staðar og þá sérstaklega hér á höfuðborgarsvæðinu, þar sem vandinn er örugglega minnstur, hvað þetta snertir. Ég tel að öðru leyti ekki ástæðu til að fjölyrða hér um frekar, en legg til, herra forseti, að umr. um till. verði frestað og till. vísað til fjvn.



Herra forseti. Á þskj. 686 hef ég leyft mér að leggja fram till. til þál. um endurskoðun á skipulagi vísindarannsókna. Eins og segir í grg, þessarar till. sýndist mér nauðsynlegt að vekja athygli á nauðsyn slíkrar endurskoðunar, sérstaklega eftir að fram er komið á þingi frv. til I. um Iðntæknistofnun Íslands. Í þessu frv. er gert ráð fyrir endurskipulagi vissra rannsóknastofnana í þágu atvinnuveganna, tveggja þeirra stofnana, sem falla undir lög um rannsóknir í þágu atvinnuveganna frá 1965, þ.e.a.s. Rannsóknastofnunar byggingariðnaðarins og Rannsóknastofnunar iðnaðarins. Gert er ráð fyrir því að sameina þessar stofnanir í eina stofnun og jafnframt Iðnþróunarstofnun Íslands. Er gert ráð fyrir því, að þessi nýja stofnun nefnist Iðntæknistofnun Íslands. Það er ekki ætlun mín hér að ræða um það frv., það hefur þegar verið rætt við 1, umr. í Nd., en ég vil aðeins vekja athygli á því, að með þessu frv. er gert ráð fyrir allróttækum breyt. á skipulagi fyrst og fremst rannsókna í þágu atvinnuveganna. En það er skoðun mín, að erfitt sé að hreyfa skipulagi þessarar starfsemi að því leyti, sem viðkemur þessum tveimur rannsóknastofnunum, án þess að líta á heildina. Því sýnist mér varla hjá því komist, að skipulag vísindarannsókna verði skoðað viðtækar en aðeins með þeim breyt., sem gert er ráð fyrir í fyrrnefndu frv. Raunar vil ég taka það fram, að það er skoðun mín, að skipulag vísindarannsókna þurfi stöðugt að vera í endurskoðun. Gera verður þá kröfu til vísindastarfseminnar, að hún sé í fararbroddi tækniþróunar. Lög og skipulag starfseminnar er að vísu aðeins ytri rammi hennar og hæfileikar hennar fara að sjálfsögðu fyrst og fremst eftir því, hvaða menn eru þar starfandi, en engu að síður er sá rammi, sem l. skapa, mikilvæg ytri umbeið fyrir þessa starfsemi. Það skipulag, sem vísindastarfsemi býr við í dag og varðar rannsóknir í þágu atvinnuveganna, er mótað af l. um rannsóknir í þágu atvinnuveganna frá 1965. Það frv. var samið af n., sem skipuð var og kjörin á Alþ., atvinnumálanefnd ríkisins. Sú n. fékk m.a. það hlutverk að lita á skipulag rannsókna í þágu atvinnuveganna og samdi það frv., sem lagt var til grundvallar fyrrnefndum lögum um ranasóknir í þágu atvinnuveganna frá 1965. Með því frv. voru gerðar allvíðtækar breyt. á því skipulagi, sem áður var. Beindust þessar breyt, fyrst og fremst að því að auka tengsl vísindastarfseminnar við viðkomandi atvinnugrein og skapa þessum atvinnugreinum þannig aukin áhrif á stjórn og skipulag viðkomandi rannsókna. Með þessum l. varð jafnframt lögð niður Atvinnudeild háskólans, sem áður skiptist í nokkrar deildir, landbúnaðardeild, fiskideild, - iðnaðardeild og byggingadeild, en jafnframt settar á fót fjórar rannsóknastofnanir. Einnig náðu l. til þeirrar fimmtu, Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins. Lög um Rannsóknaráð ríkisins voru jafnframt endurskoðuð og þeim breytt mjög verulega. En allt frá því að þessi lög voru sett, hafa verið uppi raddir um enn víðtækari breyt., sem eðlilegt er, eins og ég rakti áðan, þegar um er að ræða starfsemi eins og vísindastarfsemina. Hefur verið litið á ýmsar till., sem fram hafa komið um þetta efni. Fyrst og fremst hafa þær verið skoðaðar á vegum Rannsóknaráðs ríkisins. Rannsóknaráð setti nefnd í að athuga þetta mál. Í henni sat framkvæmdanefnd Rannsóknaráðs ríkisins ásamt fulltrúum vísindamanna og forstjóra rannsóknastofnana í þágu atvinnuveganna. N. vann mikið starf, en varð ekki sammála í niðurstöðum sínum, og komu fram þrjú nál. Það er skemmst frá því að segja að við umr. um þessi nál. hjá Rannsóknaráði ríkisins varð niðurstaðan sú, að gera ekki ráð fyrir breyt. á því stigi. Þetta var fyrir um það bil tveimur árum. En kröfur um ýmsar breyt. hafa verið háværar, m.a. frá atvinnuvegunum, ekki síst iðnaðinum, sem hefur talið, að hann hafi ekki þau not af iðnaðarrannsóknum, sem vera ber, og ekki þau áhrif á stjórn stofnunarinnar, sem nauðsynleg eru til þess að starfsemi hennar sé sem mest í þágu íslensks iðnaðar. Ég nefni þetta sem dæmi og til stuðnings við það, sem ég sagði áðan, að ýmsar kröfur hafa komið fram um endurskoðun á skipulagi vísindarannsókna, og má raunar segja, að það frv., sem þegar hefur verið lagt fram um Iðntæknistofnun Íslands, sé af þeim rótum runnið. Ég ætla ekki að hafa um þetta lengra mál. Ég held, að sú staðreynd, að frv. er fram komið, tali sínu máli um það, að kröfur eru uppi um endurskoðun á skipulagi vísindarannsókna. Ég held, að þeir, sem skoða það frv., muni gera sér grein fyrir því, að varla verður hjá því komist að gera e.t.v. svipaðar breyt. á skipulagi annarra vísindarannsókna, og ég hygg, að þeir, sem þessi mál þekkja, geri sér jafnframt grein fyrir því, sem ég færi til rökstuðnings í grg, með þessari till., að vísindarannsóknir þurfa að vera nokkuð stöðugt í endurskoðun. Þær eru ákaflega mikilvægur þáttur í þjóðarbúskap og efnahagslífi einnar þjóðar og því eðlilegt, að Alþ. láti þau mál til sín taka annað slagið, eins og þingið hefur gert áður. Ég vil svo leggja til, að málinu verði vísað til allshn.



Herra forseti. Á þskj. 717 hef ég ásamt hv. þm. Halldóri Blöndal og Lárusi Jónssyni leyft mér að flytja þáltill., þar sem skorað er á ríkisstj., að hún feli tæknideild Fiskifélags Íslands í samráði við skólastjóra Stýrimannaskólans að koma á fót farkennslu í meðferð og viðgerðum á fiskleitar- og siglingatækjum. Staðreyndin er sú, að á undanförnum árum og áratugum hefur siglinga- og fiskleitartækjum sífellt farið fram að því leyti, að þau hafa orðið viðameiri, veigameiri, nauðsynlegri við fiskveiðar og flóknari. Að sama skapi hefur skipstjórnarmönnum ekki verið kennd meðferð þeirra og þó enn síður viðgerð þeirra. Það er, eins og í grg. segir, undirstaða nú orðið flestra fiskveiða, að þessi fiskleitartæki um borð í hverju skipi séu sem fullkomnust og að sjálfsögðu, að þau séu á hverjum tíma í lagi. Hjá öðrum þjóðum, t.d. Bretum, hefur nú nýverið verið tekin upp sú aðferð að auka stórkostlega upplýsingar og alla kennslu í meðferð þessara tækja. Þeir hafa gripið til þess ráðs að búa út bifreið, sem búin er öllum nýjustu og fullkomnustu fiskleitar- og siglingatækjum, og ekið henni milli aðalhafnarstöðva í landi sínu og haldið þar stutt námskeið til þess að kenna sæfarendum meðferð þeirra og eins viðgerð á þeim, að vísu viðgerð í smærri atriðum, þar sem þessi tæki eru geysiflókin og viðamikil, þannig að ef um alvarlegar bilanir er að tefla, þá er ekki venjulegum skipstjórnar-mönnum ætlandi að fást við þær. Þetta hefur gefið hina bestu raun. Þessi námskeið hafa verið haldin 2–3 daga á hverjum stað, og reynslan hefur sýnt, að þetta hefur í mörgum tilfellum sparað skipum tíma við að leita hafnar við hinar minnstu bilanir, fyrir utan það, að þeir, sem kennslunnar hafa notið, hafa verið miklu hæfari til þess að beita þessum tækjum eftir en áður. Ég veit dæmi þess, að einn af okkar færustu skipstjórnarmönnum, fiskiskipstjórum, lagði sig fram um það að afla sér bæklinga um meðferð þessara tækja, og á fiskislóð fjarri þessu landi kom honum ásamt með fyrri reynslu sinni þetta að slíku haldi, að hann gat komið sannanlega í veg fyrir milljónaaflatjón. Fyrir tveimur árum gaf Stýrimannaskólinn út leiðbeiningabækling um meðferð þessara tækja, sem hefur gefið góða raun. En á sömu braut þarf áfram að halda. Það þarf frekari útgáfu slíkra leiðbeiningabæklinga á íslensku. Þeir eru að vísu til með flestum þessum tækjum á ensku, en það tæknimál er yfirleitt með þeim hætti, að skipstjórnarmönnum okkar nýtist það ekki sem skyldi. Það er enginn vafi á því, og hefur reynslan reyndar sýnt, að þetta gæti orðið til þess að spara geysilegan tíma og þar með forða frá miklu aflatjóni. Fleira þarf auðvitað til en þetta. T.d. er það mjög áberandi víða í verstöðvum, að það vantar varahluti. Viðgerðarmenn á þessum stöðum eiga þess ekki kost að eiga nógan varahlutalager. Kemur þar allt annað til, að jafnaði fjárskortur, því að þessir varahlutir eru yfirleitt mjög dýrir og þess vegna mjög dýrt að eiga þá á lager. Úr þessu þarf að bæta. Ég er sannfærður um, að útbúnaður slíkrar bifreiðar, sem gæti annast slíka farkennslu, þyrfti ekki að verða mjög dýr. Ég er sannfærður um það, að umboðsmenn helstu tækja, sem í þessu skyni eru notuð, til fiskleitar og siglinga, mundu keppast um að koma tækjum sínum fyrir í slíkri bifreið og jafnvel mundu þeir lána til þess sérhæfða menn að kenna meðferð tækjanna, þannig að af þessu þyrfti ekki að hljótast nema mjög óverulegur kostnaður og alla vega óverulegur miðað við það gagn, sem þetta getur gert. Þessi þáttur varðandi fiskleitartækin t.d. er að verða æ snarari í öllum fiskveiðum okkar. Og það mætti gjarnan koma hér fram, að miklu fleira mætti taka til athugunar í þessu sambandi. T.d. er það í aðalútgerðarstöðum Breta, að þeir hafa heilar brýr, ef svo mætti kalla, þeir hafa skipstjórnarklefa útbúinn öllum tækjum og eins eðlilegan og hann er í raun til þess að þjálfa skipstjórnarmenn sína í. Ég er sannfærður um það, að ef á þetta ráð yrði brugðið að búa bifreið tækjum, hinum nýjustu og bestu tækjum, fiskleitartækjum og siglingatækjum, og senda hana yfir sumarmánuðina t.d. víðs vegar um landið, þá mundu það verða vel sótt námskeið og gefa mjög góða raun. Þetta er aðeins einn þáttur, þótt ekki sé sá mikilverðasti, í því, að við eflum mjög alla kennslu og um leið áhuga manna á þessari aðalgrein okkar, hinni einu og sönnu stóriðju, sem íslenskur sjávarútvegur er. Ég vil svo ekki hafa fleiri orð um þetta mál, svo einfalt og upplagt sem mér sýnist það vera, en vil leyfa mér, herra forseti, að leggja til, að þegar þessari fyrri umr. lýkur, verði málinu vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Á þskj. 718 á ég ásamt hv. 2. þm. Norðurl. e. till. um það, að Alþ. álykti að skora á ríkisstj. að leita nú þegar samninga um smíði hafrannsóknaskips af skuttogsgerð, 500 smálestir eða stærra, knúið af a.m.k. 2 þús. hestafla aðalvél. Fyrr í vetur flutti ég þáltill. um leit að nýjum karfamiðum og lagði þar til, að leigt yrði skuttogskip nægilega stórt og aflmikið til slíkra veiða. Í grg. með þeirri till. kom fram, að við hefðum ekki yfir að ráða skipi nægilega öflugu og stóru til þess að stunda slíkar rannsóknir. Sú till. á vitanlega áfram rétt á sér, þótt þessi till. sé borin fram, þar sem gera má ráð fyrir því, að smíði slíks skips, eins og hér er um rætt, mundi taka a.m.k. 3 ár. Það er alveg ljóst, að við erum allt of skammt á veg komnir um allar hafrannsóknir. Ég vil rifja það upp, að ég gerði fsp. til hæstv. sjútvrh. um framkvæmd á þáltill. um rannsóknir á fiskstofnum og skelfiski o.fl. við Austurland, og í svarræðu hans kom fram, að það mætti kenna því, sem á skorti um rannsóknir okkar, að við þyrftum á fleiri rannsóknarskipum að halda. Við þurfum á fleiru en auknum skipastól að halda. Þótt við séum vel menntir að því leyti, að við eigum mjög vel hæfa forustumenn á sviði hafrannsókna, þá skortir fleiri í þann hóp og sérstaklega skortir aðstoðarfólk. Hér er lagt til að byggja nýtt hafrannsóknaskip, sem er ekkert smámál. Það er hundruð millj. kr. kostnaður því samfara, en spurningin er sú, hvort við getum ekki stóraukið hafrannsóknir með nýju og breyttu skipulagi, með því skipulagi t.d., að fjölgað yrði aðstoðarfólki, sem hægt væri að koma um borð í hin nýju skuttogskip okkar og fylgdist með veiðunum, tæki sýnishorn og hefði með höndum ýmsar rannsóknir, sem það ætti vel að geta gert, því að ærið pláss er þar að finna, ekki einungis fyrir einn mann heldur og það hafurtask, sem hann kynni að hafa með sér vegna rannsóknanna. Við getum aukið rannsóknirnar enn með því að gera skipstjórnarmönnum að skyldu að halda miklu nákvæmari skýrslur um sókn sína í hina ýmsu veiðistofna, á hvaða svæði þeir sækja t.d., með hvaða hætti hver afli er, um fiskigöngur almennt, um innihald fæðutegunda, sem fiskur á viðkomandi svæðum neytir, o.s.frv., o.s.frv. Allt þetta þarf að auka, vegna þess að undir öllu er komið, að við getum fylgst sem nákvæmlegast með fiskstofnunum við strendur landsins, fylgst með því, hversu mikla sókn við getum átt í þá, ekki til friðunar fiskstofna, eins og menn jafnan hafa í orði, heldur til verndunar þeim. Það er hart, ef við göngum þannig fram, að til þess þurfi að grípa að friða fiskstofna, eins og t.a.m. síldina. Það þurfum við að forðast með því að bregða nógu fljótt á það ráð að vernda þá. Till. hljóðar um byggingu skips, sem er minnst 500 smálestir, búið a.m.k. 2 þús. hestafla aðalvél. Nú höfum við að undanförnu verið að fá til landsins hin nýju, stóru og öflugu skuttogskip, sem flest eru frá 400–500 smálestum upp í 1000 smálestir. Þessi skip eru gífurlega afkastamikil. Þeirra vegna megum við til með hið allra fyrsta að átta okkur á því, hvort fiskstofnarnir okkar þurfi ekki verndunar við vegna hinnar nýju og harkalegu sóknar í örfáa fiskstofna, sem þessi skip munu hafa í frammi. Skipastóll okkar nú eru einvörðungu 4 skip. Nýjast er Bjarni Sæmundsson, sem þó reyndist við leit að hinum nýju karfamiðum t.d. hér langt vestur og suður af landinu allt of lítið bæði að stærð, sér í lagi þó að togafli. Árni Friðriksson, sem er 8 ára eða svo. Þá er Hafþór, sem nú er þannig kominn, að sennilega mundi borga sig best að leggja honum eða selja hann í brotajárn, því að viðgerð hans kostar það mikið, að talið er, að það muni ekki svara kostnaði, og enn fremur litið skip, 70 smálestir eða svo, sem nýlega hefur verið keypt. Við þurfum umfram allt að halda áfram jafnri og ákveðinni þróun um byggingu á rannsóknarskipum. Það eru allir sammála um það, að við erum langt frá því nægjanlega vel búnir tækjum til þess að stunda þær hafrannsóknir, sem okkur ber lífsnauðsynlega til að stunda. Þetta er dýrt fyrirtæki, það er að vísu rétt, en það eru þó hreinir smámunir á borð við það, sem í húfi kynni að vera ella, ef okkur tekst ekki að afla þeirra upplýsinga um fiskstofnana í kringum strendur landsins, sem okkur eru nauðsynlegar. Vissulega er það stórt átak, sem gert var með kaupum á Árna Friðrikssyni og Bjarna Sæmundssyni. Skip þessi eru dýr, vegna þess að þau þurfa að vera búin öllum nýjustu tækjum, en eins og ég sagði eru það hreinir smámunir á borð við það, sem í húfi er að hinu leytinu. En aðalforsenda þess, að við getum talið okkur eiga siðferðisrétt á stórstækkaðri landhelgi, er sú, að við reynumst menn til þess að gæta þeirra lífvera, að ekki farist og eyðist, sem á því hafsvæði lifa og tímgast. Ef við sýnum, að við erum ekki menn til þess að ávaxta það pund, þá missum við um leið allan siðferðisrétt til þessara fiskimiða. Og við berum ábyrgð gagnvart miklu fleirum en sjálfum okkur. Við berum ábyrgð gagnvart öllum þeim, sem þurfa að neyta þessarar mikilvægu fæðu, sem á þessum miðum finnst. Ég er sannfærður um það, að menn skilur ekki á um það, að nauðsyn sé á þegar í stað að ráðast í samninga um smíði á slíku hafrannsóknaskipi, og ég vænti þess, að þessi till., þótt seinborin sé á þessu þingi, fái sem allra skjótasta framgöngu, því að málið er eitt af því allra brýnasta. Hér er aðeins einn þáttur málsins. Við þurfum miklu fleiri skip. Við þurfum einnig smærri skip, sem geta stundað rannsóknir á öðrum sviðum og grynnra. Við þurfum aukinn mannafla til þess arna og megum í raun og veru ekkert til spara í þessum efnum. Ég vil svo, herra forseti, leyfa mér að leggja til, að þegar þessari fyrri umr. lýkur, verði þessu máli vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Á þskj. 721 er flutt till. til þál. um virkjun Suður-Fossár á Rauðasandi í Vestur-Barðastrandarsýslu. Flm. að þessari till. eru allir þm. Vestfjarða. Þessi till. gerir ráð fyrir, að Alþ. feli ríkisstj. að heimila væntanlegri Vestfjarðavirkjun eða öðrum aðila að virkja Suður-Fossá á Rauðasandi í Vestur-Barðastrandarsýslu í allt að 2 mw. raforkuveri og leggja þaðan aðalorkuveitu til Patreksfjarðar til tengingar þar við aðalorkukerfi Vestfjarða. Jafnframt er ríkisstj. falið að gera nú þegar af sinni hálfu ráðstafanir til. að hraðað verði eins og frekast er unnt framkvæmdum þessum. Stefnt skal að því að ljúka virkjunarframkvæmdum fyrir lok ársins 1975. Á undanförnum mánuðum hafa skapast þau viðhorf í orkumálum heimsins, að einskis má láta ófreistað í viðleitni landsmanna til að auka raforkuframleiðslu. Mikið veltur á, að engar ónauðsynlegar tafir verði á framkvæmd virkjana, sem þegar er hægt að byrja á, vegna þess að undirbúningsrannsóknum og athugunum er lokið. Eitt slíkt verkefni, sem bíður framkvæmda, er einmitt virkjun Suður-Fossár á Rauðasandi í Vestur-Barðastrandarsýslu. Þegar árið 1951 beindist athygli manna að virkjun Suður-Fossár. Var þá gerð áætlun á vegum raforkumálastjóra um litla virkjun þar. Var hér um að ræða eina af mörgum athugunum, sem gerðar voru vegna könnunar á orkuöflun fyrir Vestfirði. Reyndist hér um að ræða hagkvæmustu orkuöflunina, sbr. grg. í ársskýrslu Sambands ísl. rafveitna 1952. Árið 1961 voru teknar upp virkjunarathuganir að nýju við Suður-Fossá. Var þá gert yfirlit yfir jarðfræðilegar aðstæður, og sama ár var enn fremur gert yfirlit yfir virkjunarmöguleika. Þá var árið 1965 mælt langsnið stíflusvæðis og gerð lausleg kostnaðaráætlun fyrir 1.75 mw. virkjun, sem áætlað var að kostaði 36.6 millj. kr. Í júlí 1970 samþ. sýslunefnd Vestur-Barðastrandarsýslu að hafa forgöngu og frumkvæði að frekari könnun á virkjun Suður-Fossár. Þá var verkfræðifyrirtækið Virkir h/f fengið til þess að gera áætlun um virkjun í ánni. Virkjun sú, sem hér er lagt til að gerð verði í Suður-Fossá, er byggð á till. þeim og áætlunum, sem Virkir h/f lagði fram í nóv. 1970. Þar segir, að virkjun Suður-Fossár sé tæknilega einföld. Gert sé ráð fyrir að nýta afrennsli 18 ferkm. vatnasviðs og miðla vatnsrennslinu í 2 uppistöðulónum og virkja með 160 m fallhæð. Gefur þetta 2 mw. virkjun með 10 gwst. árlegri orkuframleiðslu, og áætlað var, að virkjun þessi kostaði 63.1 millj. kr., miðað við verðlag ársins 1970. Í dag er þessi kostnaður ásamt kostnaði við aðalorkuveitu til Patreksfjarðar áætlaður um 145 millj. kr. Með þessari þáltill. er lagt til, að ráðh. heimili væntanlegri Vestfjarðavirkjun eða öðrum aðila að virkja Suður-Fossá. Er þá gert ráð fyrir, að Vestfjarðavirkjun verði sameignarfyrirtæki ríkisins og sveitarfélaganna á samveitusvæði Vestfjarða. Slíkt væri eðlileg framkvæmd á stefnumörkun í raforkumálum Vestfjarða samkv. þál., sem samþ. var 5. apríl 1971. Samt sem áður er gert ráð fyrir í þáltill. þeirri, sem hér er flutt, að annar háttur geti orðið á um eignaraðild, ef nauðsyn þykir. Virkjun sú, sem þáltill. þessi fjallar um, er á suðurenda samveitukerfis Vestfjarða og eykur því verulega öryggi notenda þess, einkum þeirra, er búa sunnan Arnarfjarðar. Hér er því um að ræða virkjun, sem gegnir hliðstæðu hlutverki að þessu leyti og vatnsaflsstöðvarnar á norðurenda samveitusvæðisins á Ísafirði og í Bolungarvík. Með framkvæmd þessari er því vorið að búa svo í haginn, að í framtíðinni verði síður þörf á hinum mjög svo óhagkvæmu dísilstöðvum sem vararafstöðvum á þessum hluta samveitusvæðisins. Þó að hér sé um að ræða virkjun, sem fullnægir litlu af framtíðarorkuþörf Vestfjarða, er framkvæmd þessi mikilvægur þáttur í uppbyggingu raforkukerfis Vestfjarða. Virkjun þessi á að framleiða meiri orku en sem svarar núverandi raforkunotkun sunnan Arnarfjarðar, og nemur vinnslugeta hennar meira en 1/3 af raforkuframleiðslu Vestfjarða í dag. Nauðsynlegt er, að undirbúningi verði hraðað svo við virkjun Suður-Fossár, að framkvæmdir geti hafist sumarið 1974 eða á því sumri, sem hefst á morgun. Má þá gera ráð fyrir, að hægt verði að ljúka verkinu og orkuvinnsla gæti hafist í árslok 1975. Um sama leyti mun koma í gagnið Mjólkárvirkjun II, sem nú er í byggingu og áætlað er, að gefi 29 gwst. árlega orkuframleiðslu. Báðar þessar virkjanir eru mikilvægur þáttur í heildaruppbyggingu raforkukerfis Vestfjarða, en jafnframt ber nú brýna nauðsyn til að halda áfram virkjunarframkvæmdum, rannsóknum og hönnun nýrra virkjana, svo að séð verði á næstu árum fyrir raforkuþörf Vestfjarða. En þá verður að hafa í huga, að mæta verður hinni stórauknu þörf fyrir raforku til húsahitunar og aukins iðnaðar á Vestfjörðum. Raforkumálin eru mikið til umræðu um þessar mundir og ekki síst hér á hv. Alþ. Fyrir nokkrum dögum ræddum við á þessum vettvangi skýrslu iðnrh. um nýtingu innlendra orkugjafa í stað olíu. Í þessari skýrslu er greint frá því, að á Vestfjörðum séu nokkur álitleg virkjunarsvæði, eins og þar stendur, og bent á þau helstu, þar sem er Dynjandissvæðið, norðurhluti Glámusvæðisins og svæðið sunnan af Drangajökli. Í skýrslu þessari segir, að við fulla rafhitun Vestfjarða þurfi a.m.k. að virkja tvö þessara svæða og vart sé hægt að gera ráð fyrir, að slíkar framkvæmdir taki minna en 8–10 ár með rannsóknum, hönnun og byggingu. Hér er drepið á mikið mál fyrir framtíðaruppbyggingu Vestfjarða. Þetta gefur tilefni til þess og till. sú, sem hér er lögð fram, að víkja nokkrum orðum að þessu mikla máli Vestfjarða. Á samveitusvæði Vestfjarða búa nú um 8 þús. manns og af þeim eru um 6 þús. norðan Arnarfjarðar, en um 2 þús. sunnan Arnarf jarðar. Á árinu 1973 var orkuvinnsla á samveitusvæðinu 26.4 gwst. Langmestur hluti þessarar orku fór til iðnaðar og almennrar notkunar eða um 25 gwst., en aðeins 1.4 gwst. til húsahitunar. Orkuþörf samveitusvæðis Vestfjarða vegna húsahitunar hefur verið áætluð um 80 gwst. á ári. Það liggja ekki fyrir áætlanir um aukningu á raforkunotkun til fiskiðnaðar eða annars iðnaðar á þessu svæði, en þess má geta, að orkuvinnslan á svæðinu hefur aukist um rúm 6% á ári að meðaltali undanfarin 10 ár. Samkv. þessu væri algert lágmark að gera ráð fyrir, að raforkuþörfin til almennrar notkunar og iðnaðar tvöfaldaðist á næstu 10 árum. Aukning orkunotkunar er mörgum aðstæðum háð, og spá um orkuþörf langt fram í tímann verður aldrei hárnákvæm og óyggjandi. Hins vegar leikur enginn vafi á því, að hvaða markmiði ber að stefna í þessum efnum á Vestfjörðum. Viðfangsefnið í orkumálunum nú á Vestfjörðum er hið sama og annars staðar á landinu, þar sem er nýting innlendra orkugjafa til húsahitunar og annarra þarfa, en hafa verður í huga, að í þessum efnum hafa Vestfirðir sérstöðu, svo sem í mörgum öðrum málum. Þetta kemur til af því, hve takmarkaðir möguleikar eru þar til að hagnýta jarðvarma í þessu skyni. Á Vestfjörðum verður þessu markmiði í orkumálunum ekki náð með öðrum hætti en að hagnýta raforku að mestu leyti. Þetta kallar á stórframkvæmdir í raforkumálum Vestfjarða á næstu árum. Til þess að ná því markmiði að hita upp öll íbúðarhús á Vestfjörðum með raforku þarf að byggja í þessu skyni virkjanir, sem framleiða um 104 gwst. á ári. Er þá reiknað með öllum Vestfjörðum, ekki einungis núverandi samveitusvæði Vestfjarða, sem nær yfir landssvæðið frá Bolungarvík til Patreksfjarðar, heldur Strandasýslu og öðrum héruðum, sem núv. samveitusvæði nær ekki til. Þá er eftir að gera ráð fyrir aukinni orkuþörf á Vestfjörðum vegna almennrar notkunar og iðnaðar. Ég hygg, að það þurfi ekki að orðlengja þetta mikið til þess, að öllum megi vera ljóst, hve mikil verkefni eru nú fyrir hendi í orkumálum Vestfjarða, - verkefni, sem krefjast skjótrar úrlausnar á næstu árum. Kostnaður við þessar framkvæmdir, þ.e.a.s. nýjar virkjanir og aðflutningslínur, hefur verið áætlaður ekki alls fyrir löngu, að mundi nema naumast minna en 1200–1500 millj. kr. En auðvitað er á þessum miklu verðbólgutímum, sem nú ganga yfir, erfitt að segja, hver kostnaður raunverulega verður mældur í krónum, þegar framkvæmdir verða gerðar. En þetta gefur þó nokkra hugmynd um umfang þess viðfangsefnis, sem hér er um að ræða. En höfum við þá möguleika á Vestfjörðum til virkjana til að mæta þessari orkuþörf Vestfjarða? Því verður hiklaust að svara játandi. Við höfum möguleika til virkjunar á Vestfjörðum til þess að mæta fyrirsjáanlegri þörf Vestfirðinga fyrir raforku. Helstu svæði, sem þar koma til greina, eru Glámusvæðið að vestan, sem nú hefur verið virkjað að nokkru leyti og er verið að virkja, þar sem Mjólkárvirkjun er, Norður-Glámusvæðið og einnig Suður-Glámusvæðið. Hefur verið áætlað, að Glámusvæðið í heild, ef fullnýtt væri, gæti gefið 250–500 gwst. á ári. Auk þessa, til þess að nefna aðeins tvö helstu svæðin, þá skal ég nefna svæði sunnan Drangajökuls, þar sem talið er, að séu möguleikar jafnvel til enn meiri orkuöflunar en á Glámusvæðinu. Þessar tölur, sem ég hef hér nefnt, eru ekki nákvæmar. Sannleikurinn er sá, að það er allt of skammt á veg komið rannsóknum á þessum vatnasvæðum Vestfjarða utan þess svæðis, sem þegar hefur verið tekið fyrir, Vestur-Glámusvæðisins. En það er knýjandi nauðsyn, að það sé beitt öllu afli til þess að vinna að rannsókn þessara svæða og vinna þannig markvisst að undirbúningi og jafnframt hönnun þeirra mannvirkja, sem þarna þurfa að koma, til þess að hagnýttir verði þessir miklu möguleikar. Eins og ég gat um áðan, verður hægt að ljúka virkjun Suður-Fossár í árslok 1975, ef okkur þm. Vestf. verður að von okkar og sú framkvæmd gæti gengið með þeim hraða, sem við vildum. Ég viðurkenni, að þar er um bjartsýni að ræða, en við erum bjartsýnir menn og við teljum þetta hægt, ef réttir aðilar einbeita sér í því efni. Eins og ég sagði áðan, er gert ráð fyrir, að um svipað leyti verði lokið virkjun Mjólkár II, og nú munu vera í undirbúningi frekari aðgerðir á þessu svæði, og það er ákaflega þýðingarmikið, að af þeim framkvæmdum verði. Með tilliti til þess, hve hér er um risamiklar framkvæmdir að ræða, sem úrlausnar bíða á Vestfjörðum, og raunar þó að þessar framkvæmdir væru verulega minni en raun her vitni um og hverjar sem framkvæmdirnar yrðu, þá er nauðsynlegt, að unnið sé skipulega að þessum verkefnum. Og sjálfs er höndin hollust í þessu efni sem í öðrum. Þess vegna gerum við ráð fyrir því í þáltill. þeirri, sem hér er til umr., að væntanlegri Vestfjarðavirkjun verði heimilað að virkja Suður-Fossá. Við tölum um væntanlega Vestfjarðavirkjun. Þá er átt við það, að það verði komið upp sameignarfyrirtæki sveitar.. félaga og ríkisins um virkjunarframkvæmdir á Vestfjörðum á hliðstæðan hátt og nú á sér stað um Laxárvirkjun. Við gerum ráð fyrir þessu í till., sem hér liggur fyrir. En það hefur áður verið gert ráð fyrir slíku, og í því sambandi leyfi ég mér að minna enn frekar en ég gerði áðan á þáltill. um raforkumál Vestf., sem flutt var af öllum þm. Vestfjarða og samþ. var á Alþ. 5. apríl 1971. í lok þessarar ályktunar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Jafnhliða þessum athugunum verði kannaðar óskir sveitarfélaga um þátttöku í virkjunarframkvæmdum með það fyrir augum að stofna sameignarfyrirtæki ríkisins og sveitarfélaganna á samveitusvæðunum.“ Þetta er stefnan, sem við flm. þessarar þáltill., sem hér liggur fyrir, fylgjum. Það er stefna, sem Alþ. hefur sjálft markað með þáltill. frá 5. apríl 1971, og eins og ég sagði áðan, það var enginn ágreiningur þá meðal þm. Vestf. um þessa stefnu. Þeir stóðu allir að þál. frá 1971 og við stöndum allir að þáltill. þeirri, sem hér er til umr. Þetta er stefna okkar allra. Hins vegar er okkur ljóst, að það kann að vera, að þessu verði ekki komið í kring í skyndi, og því höfum við þann varnagla í till. okkar nú, að þó að það sé talað um, að ríkisstj. heimill væntanlegri Vestfjarðavirkjun að virkja Suður-Fossá, þá er jafnframt tekið fram í till.: „eða öðrum aðila“. Þetta er sett fram til þess að fyrirbyggja það, að þessi skipulagsatriði verði á nokkurn hátt til þess að tefja hina mikilsverðu framkvæmd, sem hér er lagt til að gerð verði. Við leggjum yfirleitt höfuðáherslu á það, að ekki verði tafir á þessu verki. Við teljum, að hér sé um svo brýnt verkefni að ræða í virkjunarmálum Vestfjarða, að það megi einskis láta ófreistað til að framkvæma þessar fyrirætlanir, sem þáltill. gerir ráð fyrir og svo fljótt sem þar er gert ráð fyrir. Ég vil leyfa mér að vona, að þessi till. fái góða og skjóta afgreiðslu í þeirri n., sem kemur til með að fjalla um hana. Ég legg sérstaklega mikla áherslu á það, að þetta geti orðið, vegna þess að það er langt liðið á þetta þing. En við þm. Vestf. erum þrátt fyrir það bjartsýnir á, að það takist að fá afgreiðslu þessa máls, áður en þingi lýkur. Við hyggjum það á því, að við erum allir sammála um mikilvægi málsins og það eru allir Vestfirðingar, ekki einungis í næstu byggðarlögum við Suður-Fossá, heldur allir Vestfirðingar, sem telja, að hér sé á ferðinni mikið framfara- og hagsmunamál fyrir Vestfirði. Með tilliti til þessa vænti ég þess, að hér verði höfð skjót handtök á, og ég leyfi mér að leggja til, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til fjvn.



Herra forseti. Ég vona, að því megi treysta, að við Vestfjarðaþm. verðum búnir með þetta mál fyrir kl. 11, ég skal a.m.k. gera mitt til þess. Ég vildi aðeins í örfáum orðum lýsa stuðningi mínum við það, sem hv. 1. flm. þessarar till. hefur sagt um mikilvægi þessarar virkjunar, en mig langaði jafnframt til að reyna að draga fram í örfáum orðum nokkru ljósari mynd af orkumálum Vestfjarða, sem hv. 1. flm. ræddi reyndar í löngu máli. Ég vil fyrst taka það fram, að ég lít ekki á þessa Suður-Fossárvirkjun sem mikilvæga vegna þess, að hún leysi orkuþörf Vestfjarða sem slíka. Hún bætir aðeins við um 10 gwst. og er um 2 mw. að afli. Það er ekki nema brot af þeirri orkuþörf, sem þarna verður, þegar rafhitun hefur verið upp tekin á svæðinu, og ekki nema hluti raunar af orkuþörf íbúanna sunnan Arnarfjarðar að rafhitun meðtalinni. Hins vegar er þessi virkjun að mínu viti ákaflega mikilvæg til þess að treysta það mjög svo veika dreifikerfi raforku, sem Vestfirðingar búa við. Vestfirðingar búa við dreifikerfi, sem oft er nefnt geislakerfi, þar sem geislar teygja sig út frá einni miðstöð. Annað kerfi er hringtengt kerfi, sem allir munu sjá, að er langtum öruggara. Þá má færa orku til svæðis eftir fleiri línum en einni, a.m.k. tveimur. Það er með tilliti til þessa, að ég tel, að þessi virkjun sé ákaflega mikilvæg. Og ég tel, að þetta hafi sannast með þeim bilunum, sem hafa orðið á rafdreifikerfi Vestfjarða á t.d. þessum vetri og reyndar fyrr. Tekið hefur langan tíma að bæta bilanir, sem orðið hafa, ekki síst þar sem línur fara yfir firði. En ég vildi leggja áherslu á það, að þó að þessari virkjun beri að hraða, má ekki draga úr öðrum framkvæmdum í orkumálum á Vestfjörðum. Þessu höfum við þm. Vestf. vakið athygli á, eins og hv. 1. flm. nefndi, með þál. frá 5. apríl 1971. Hæstv. núv. ríkisstj. setti töluverðan skrið á orkumál Vestfjarða með framkvæmdum við Mjólkárvirkjun, sem gert er ráð fyrir að ljúki 1975. Vatnsafl Vestfjarðaveitu, þ.e.a.s. þess hluta Vestfjarða, sem Mjólkársvæðið þjónar, er nú 3.96 mw. en verður með Mjólká II 9.6& mw. Með því afli er gert ráð fyrir, að fáist um 58 gwst. af orku. En til að gera mönnum grein fyrir því, hve skammt þetta hrekkur til að fullnægja orkuþörfinni, vil ég nefna, að áætlað er, að á þessu svæði, þ.e. Vestfjarðasvæðinu, sé orkuþörfin með rafhitun 112 gwst., þegar árið 1975, þ.e.a.s. núv. virkjun, sem bætist við 1975, og þeim virkjunum, sem fyrir eru, gerir ekki nema að fullnægja að hálfu þessari orkuþörf. Jafnframt er áætlað, að þessi orkuþörf muni aukast 1980 upp í 129 gwst. og 1985 upp í 150 gwst. Umframþörfin verður því þegar árið 1975 54 gwst., árið 1980 71 gwst. og 1985 92 gwst. - Þessi virkjun, Suður-Fossárvirkjun, sem ég hef lagt áherslu á, að er mikilvæg, mun því hrökkva æðiskammt til þess að brúa það mikla bil, sem þarna er. En hún er, svo að ég endurtaki það, mikilvæg af öðrum ástæðum, þ.e.a.s. til að tryggja - ég vil kalla það lágmarksöryggi veitunnar á suðurhluta Vestfjarða. Af því, sem ég hef nú rakið, má vera ljóst, að hraða verður athugunum á öllum leiðum til þess að færa orku til þessa svæðis, og ég ætla að geta hér um nokkrar athuganir, sem eru í gangi. Áður en ég kem að þeim, vil ég þó vekja athygli á því, að Vestfirðirnir eru að sjálfsögðu stærra svæði en Vestfjarðaveita nær til. Strandasýslan, Austur-Barðastrandarsýslan og Djúpið eru fyrir utan þessa veitu. Þar eru tvær aðrar veitur, þ.e.a.s. veita frá Þverá við Hólmavík, sem nær til Austur-Barðastrandarsýslu og teygir sig raunar suður í Dalasýslu, og svo einkaveitur, sem upp hefur verið komið í Djúpinu og ná nú um Snæfjalla- og Nauteyrarhreppa og teygja sig smám saman yfir Reykjafjarðarhrepp og aðra hreppa í Djúpinu. Þessar veitur eru allar ósamtengdar. Þegar við tölum um samtengingu á rafveitukerfi landsins alls, virðist mér það því lágmarkskrafa okkar Vestfjarðaþm., að einnig verði hugað til þess að tengja saman þessar veitur í þessum eina landshluta. Samtenging þessara veitna út af fyrir sig mundi nokkuð auka öryggi orkuframleiðslunnar á þessu svæði. En Vestfjarðaveita er af þessum að sjálfsögðu langsamlega stærst. Íbúafjöldi Vestfjarðaveitusvæðisins er mestur. En við þær tölur, sem ég nefndi áðan um orkuþörf, þarf þó að bæta tölum um upphitunarþörf á svæði hinna tveggja veitnanna, og eykst þá þessi tala um, að því er mér sýnist í fljótu bragði, um það bil 20 gwst. Hvernig verður þessi vandi leystur? Í undirbúningi hefur verið önnur virkjun á Mjólkársvæðinu, þ.e.a.s. virkjun Dynjandisár. Sú virkjun eða undirbúningur hennar er mjög langt kominn, og má segja, að hún sé fullhönnuð. Gert er ráð fyrir því, að Dynjandisá geti framleitt meðalafl 5.6 mw. en toppafl 8.4, og gwst. verði 49, þ.e.a.s. þær verða enn ekki nægilega margar til þess að brúa bilið, sem verður 1975, en með Suður-Fossárvirkjun mundi það gerast, en ekkert betur. Um Dynjandisvirkjun er það að segja, að það er nokkuð góð virkjun. Áætlað orkuverð gæti orðið um kr. 1.10–1.20 kwst. Hins vegar er þar á sá annmarki, að fara verðum varlega í þá virkjun vegna þess foss, sem þar prýðir landslagið og er sérstakur. Því þarf að skoða þá virkjun frá náttúruverndarsjónartniðum. Hætt er við, að ef óvarlega er farið, geti mannvirki mjög spillt þessum fossi og nálægu svæði. Ég vil því leggja á það áherslu með þessum orðum mínum, að hið allra fyrsta þarf að fá umsögn þeirra manna, sem um slík náttúruverndarsjónarmið fjalla. Ég er sannfærður um, að haga megi virkjun þannig, að ekki spilli þessum fossi, og raunar hafa komið fram ábendingar um það. En vera má, að þá þurfi nokkuð að draga úr því vatnsmagni, a.m.k. yfir sumarmánuðina, sem virkjunin annars gæti nýtt, og mundi það minnka nokkuð orkuframleiðslugetu Dynjandisárvirkjunar. Það er því mjög mikilvægt, að þessi sjónarmið séu samræmd hið fyrsta. En eins og ég sagði, þá er þetta eitt ekki nóg. Það þarf að skoða fleiri valkosti, og það hefur verið gert, að vísu, eins og kom fram hjá hv. 1, flm., lauslega víðast hvar. En við athugun hafa komið í ljós athyglisverðir möguleikar, og af þeim möguleikum, sem ég hef fengið upplýsingar um, og ég hygg, að þeir séu flestir, tel ég, að langathyglisverðust sé virkjun annars vegar Hvalár og Rjúkanda í Ófeigsfirði, sem er nokkuð stór virkjun og sú stærsta á þessu svæði, samtals 14.8 mw. að meðalafli og 22 að hámarksafli og 130 gwst. á ári. Það virðist vera langsamlega ódýrasta virkjunin með aðeins 80–85 aura verði á kwst. Þá er fall mikið og vatnasvæði mikið á hálendinu á milli Inn-Djúpsins og Stranda, Þetta er að vísu lausleg athugun, en hún bendir eindregið til þess, að þennan valkost beri að skoða nánar. Á því svæði eru einnig aðrir virkjunarmöguleikar, sérstaklega Þverá og Hvannadalsá, og samanlagt yrði afl þeirra svipað og Hvalár og Rjúkanda, en hins vegar orkuframleiðslan nokkru minni. Þarna eru því sannarlega fyrir hendi möguleikar, sem gætu raunar verið mikilvægir, ekki aðeins fyrir Vestfirðina, heldur fyrir raforkukerfi landsins. Talið er að Dynjandi gæti orðið virkjaður 1978, þ.e.a.s. eftir 4 ár, en annar valkostur kæmi ekki til greina fyrr en í fyrsta lagi 1979 og ef til vill 1980. Þetta er æðilangur tími fyrir orkuþyrsta íbúa þessa svæðis. Orkuþörfin er þar sannarlega knýjandi, ekki aðeins til upphitunar íbúðarhúsnæðis, heldur einnig til að efla og styrkja þann mikilvæga fiskiðnað, sem á þessu svæði er, og annan iðnað, sem þar mun geta þróast. Ég hef því fyrr á Alþ. lagt á það áherslu, að jafnframt því sem ráðist er í þær virkjanir, sem nú eru tilhúnar, eins og Suður-Fossá og Dynjandisá, og jafnframt því sem aðrir valkostir eru kannaðir af fullum krafti, ber að skoða enn einn möguleika til þess að styrkja þetta svæði orkulega. Það er tenging þessa svæðis við fyrirhugaða norðurlínu. Venjulega, þegar rætt er um samtengingu orkusvæða hér á landi, hefur Vestfjörðum verið sleppt. Virðist mönnum hrjósa hugur við þeim fjöllum og þeirri leið, sem þar er um að ræða. En ég hygg, að við athugun á landakorti muni menn fljótlega sjá, að það er ekki stórkostlegt fyrirtæki að fara með línu frá Mjólká inn í Djúpið, yfir í Reykhólasveitina, síðan yfir í Strandasýsluna og tengjast norðurlínu í Hrútafirði. Það eru samkv. mælingu, sem ég hef lauslega gert, um 200 km, og líklega yrði kostnaður við það í kringum 250–300 millj. kr. á því verðlagi, sem nú er til viðmiðunar haft við línubyggingar, en hefur að sjálfsögðu raskast og mun að öllum líkindum raskast meira. En þetta er nokkurn veginn sú tala, sem bera má saman í hlutfalli við aðrar línulagnir. Þetta er að vísu töluverður kostnaður, en ég get getið þess, að á það er skotið, að virkjun eins og t.d. Hvalár og Rjúkanda mundi kosta um 1000 mill,j. kr. Þetta er því ekki nema litill hluti af slíkri virkjun og það er, hygg ég, alveg ljóst, að slík samtenging gæti verið orðin að veruleika fyrr en flestar aðrar virkjanir, nema ef til vill Suður-Fossár. Ég hygg, að slíkri samtengingu mætti ljúka á um það bil þremur árum. Ef hafist væri handa strax, þá gæti henni veríð lokið í kringum 1977. Þetta er m.ö.o. fyrsti valkostur eða fljótvirkasti valkostur til þess að flytja nægilega orku inn á Vestf jarðasvæðið. Það má enginn skilja orð mín svo, að með slíkri samtengingu sé vandinn allur leystur. Öryggislega er nauðsynlegt, að þarna séu góðar virkjanir á staðnum. Það er alls ekki unnt að byggja bæði atvinnuvegi og upphitun íbúðarhúsa á slíkri línu, sem liggur yfir fjallasvæði, þótt þau séu á þeirri leið, sem ég rakti áðan, ekki eins torfarin og sumir kunna að ætla. Það verður að vera viðunandi orkuframleiðsla á svæðinu, og ég hygg, að flestir geti verið sammála um það, að betur sé séð fyrir slíkri orkuframleiðslu með góðum vatnsaflsstöðvum en dísilstöðvum, þótt þær þyrftu jafnvel að vera einnig staðsettar nokkrar í einstökum þéttbýliskjörnum, eins og er annars staðar um landið. Ég vil jafnframt enn undirstrika það, að sumar þær virkjanir, sem bent er á, gætu verið mikilvægar fyrir samtengt kerfi landsins alls. Vestfirðir yrðu þá ekki aðeins þiggjandi, heldur eins og í þjóðarbúskapnum almennt mikilvægur veitandi. Ég vildi fyrst og fremst reyna að draga upp þessa heildarmynd og með henni leggja áherslu á þetta tvennt, að orkuvinnsla fyrir Vestfirði er nokkuð sérstæð, en hana má leysa með virkjunum og hana má einnig styrkja og efla með samtengingu við orkuveitukerfi landsins, sem ég tel ákaflega mikilvæga framkvæmd og eigi að ná til Vestfjarðanna skilyrðislaust eins og annarra landshluta.