Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hjeðinn Valdimarsson Nokkrar brtt. við frv. frá mjer liggja hjer fyrir, og vildi jeg skýra þær hjer lítið eitt. Jeg gat þess við 2. umr., að mjer þættu ekki breytingar þær á fátækralögunum, sem hjer eru á ferðinni, svo ítarlegar sem búast hefði mátt við, og mundi jeg því flytja þáltill., er sýndi, í hvaða átt ætti að stefna í þessum sökum. Eftir að hafa athugað frv. nánar sá jeg, að hægt var að gera á því þær breytingar, sem til bóta mættu verða, þó að sama frumvarpsform yrði undirstaðan áfram. Þessar brtt. eru á þskj. 115. Aðalbreytingin, sem er í 8 liðum, er um það, að í stað þess, að hver hreppur sje sjerstakt framfærsluhjerað, þá sje alt ríkið gert að einu framfærsluhjeraði, og sje framfærslurjetturinn bundinn við ríkisborgararjett. Hver maður öðlast hann í dvalarsveit sinni. - Brtt. hv. 1. þm.N.-M. (HStef) í þessu atriði gengur skemmra. Þar er farið fram á, að hver maður fái sveitarstyrk þar, sem lögheimili hans er. Jeg álít, að betra sje að hafa hjer dvalarsveit í stað lögheimilis, því að menn geta skrifað sig til heimilis hvar sem er, enda þótt þeir dvelji þar aldrei, en þar sem maðurinn er, er dvalarsveit hans ákveðin. Með breytingunni um, að ríkið verði eitt framfærsluhjerað, mundi hverfa að mestu hin mikla skriffinska, sem nú er. Þá fjellu og niður allar deilur um sveitfesti, og ef samþykt yrði brtt. um niðurjöfnun framfærslukostnaðar hreppanna yfir alt landið, þá mundi líka bundinn endir á allan málareksturinn og deilurnar um endurgreiðslur hreppa á milli. Loks er það, að ef hver maður á framfærslurjett í dvalarsveit, þá er fátækraflutningur ekki nauðsynlegur lengur. En þeir hv.þm., sem telja sig í rauninni andvíga þurfamannaflutningi, en álíta, að hann sje nauðsynlegur, eins og nú er ástatt, geta hjer fengið bót á því með breytingu skipulagsins, ef þeim er það nokkurt áhugamál. Sú nauðsyn, sem þeir telja nú til slíks flutnings, fjelli niður, þar sem fátækrakostnaðinum yrði jafnað niður. Allir þessir 8 liðir eru um það sama, og ætla jeg ekki að tala meira um það. Þá eru brtt. á þskj. 126. Eru það brtt., er jeg flutti við 2. umr., en komu þá ekki til atkvæða. Flyt jeg þær hjer aftur nokkuð breyttar. Önnur brtt. er á þá leið, að fátækrastjórnirnar geti ekki tekið börn frá foreldrum, nema þeir leyfi. Þó eru hjer undantekningar, ef um siðferðilega spilling á heimilinu er að ræða, eða ef illa er farið með börnin. Það er ekki óalgengt nú, að börn hafi verið tekin frá foreldrum sínum nauðugum, þótt börnin hafi verið augasteinar foreldranna. Getur hver maður gert sjer í hugarlund, hversu þungbært það hljóti að vera þeim, sem hlut eiga að máli. Hin brtt. á sama þskj. bannar fátækrastjórnunum að skilja að hjón, nema með leyfi þeirra sjálfra. En þetta á sjer stað eftir fátækralögunum, eins og þau nú eru. Jeg vona, að hv.þm. geti fallist á brtt. þessar. Þá kem jeg að 9. brtt. á þskj. 115. Samkvæmt frv. er ekki hægt fyrir sveitarstjórnirnar að gefa upp sveitarstyrk fyr en eftir 2 ár frá því, er þurfamaðurinn þáði af sveit. Jeg sje enga ástæðu til þess að hindra það, ef sveitarstjórnin óskar að gefa upp styrkinn. Það kunna að koma fyrir þau tilfelli t. d., að sveitarstjórnirnar segi við styrkþegann: Ef þú vilt nú bjarga þjer sjálfur hjeðan í frá, skulum við gefa þjer upp styrkinn. Og þá er þetta einmitt hvetjandi og uppörvandi fyrir mann þann, sem hlut á að máli. Þá er b-liðurinn, sem einnig á við 43. gr. Eftir allar atkvgr. við 2. umr. um þá grein, var loks samþykt, að styrkur veittur mönnum, sem orðnir væru 60 ára eða eldri, skyldi ekki afturkræfur, en svo mikið var felt af málinu kringum þessa tillögu, að hana varð að taka upp að nýju. Jeg kem nú hjer fram með brtt., sem ganga nokkuð í aðra átt. Það er ekki talað hjer um, hvort styrkurinn sje afturkræfur eða ekki, heldur er kveðið svo á, að hann verði ekki skoðaður sem sveitarstyrkur, þ. e. a. s., að styrkþegi missi ekki kosningarrjett. Jeg hefi numið burtu þá brtt., að styrkur sökum atvinnuleysis sje ekki skoðaður sem sveitarstyrkur, vegna þess, að jeg bjóst við, að það mundi ekki ná fram að ganga frekar en við 2. umr., þó að nokkuð yrði breytt til um efni. Þá hefi jeg breytt till. um ómagamenn þannig, að í stað þess, að áður þurfti 3 börn, þá þurfi nú minst 4, og 2, ef kona á í hlut, til þess að ómegð teljist, og sje styrkur sá afturkræfur, en skoðist sem lán, og varði ekki missi kosningarrjettar. Í 3. lið er talað um styrk vegna heilsuleysis þiggjanda og komi þar til vottorð læknis um, að hann hafi verið ófær til vinnu 4 mánuði vegna þessa heilsuleysis. Aftur á móti er ekki tekið til heilsuleysi hjá vandamönnum hans. Slíkur styrkur varði heldur ekki missi kosningarrjettar, en sje afturkræfur. Í 48. gr. frv. hefir stjórnin breytt lögunum og skerpt þau svo, að það varði fangelsi, ef barnsfaðir skorast undan að borga meðlag með barni sínu. Jeg fæ ekki sjeð, að slík ákvæði sjeu til bóta, en finst þau minna helst á flengingarlög Albertis. Þá kem jeg að síðustu brtt., sem fer fram á að jafna framfærslukostnaði alls landsins niður á hreppana. Það leiðir af till. um að maður hafi framfærslurjett í dvalarsveit sinni mikil röskun á fyrirkomulagi því sem nú er, og einnig koma fátækragjöldin mjög ójafnt niður nú og mundu þó koma enn ójafnar niður, ef ný breyting kæmi ekki til. En með brtt. þessari er ráðin bót á því. Samkv. henni skal hver hreppur senda atvrh., í lok reikningsársins, skýrslu um fátækragjöld þau, er hann hefir greitt. Síðan skal gjöldunum jafnað niður um alt land eftir efnum og ástæðum hreppanna og nánari reglum, sem jeg bind mig ekki fast við, en tek þó þar til undirstöðu fasteignamat og tekjur og eignir í hreppnum. Fá þá þeir hreppar, sem orðið hafa fyrir miklum fátækragjöldum, endurgreiðslu frá þeim hreppum, sem lítil fátækragjöld hafa þurft að greiða, á því, sem fer fram úr meðaltali framfærslukostnaðar í öllum hreppum landsins, miðað við mælikvarða eins og fyr segir. Það eru til dæmi þess, að einstaka hreppar hafa orðið afarilla úti í þessu tilliti, t. d. Bessastaðahreppur og aðrir hreppar í Gullbringusýslu, svo að þeir urðu jafnvel gjaldþrota, eða þurftu að leita til sýslunnar eða ríkissjóðs vegna þessara gjalda. En aðrir hreppar hafa aftur á móti þurft litlu til að kosta, og þó hefir það ekki altaf verið að þakka sveitarstjórnunum, heldur tilviljun. Það er nauðsynleg rjettarbót að koma jöfnuði á fátækragjöldin. En það er ekki hægt að gera það nema með slíkri lagabreytingu. Af brtt. þessari leiðir, að falla mundu úr frv. margar greinar, því að það sýnir sig, að næstum þriðji hluti frv. fjallar um viðskifti sveitarstjórna út af sveitfestiákvæðinu, endurgreiðslum o. fl. Lögin mundu við þetta styttast og verða einfaldari í meðferð og ódýrari í framkvæmd.

Halldór Stefánsson Jeg ætla að byrja með að geta þess, að brtt. á þskj. 80, sem jeg bar fram við 2. umræðu, eru teknar aftur, en koma nú fram í nýrri mynd og endurskoðaðar á þskj. 113. Tilgangurinn með till. er að eyða annmörkum þess ástands, sem skapast hefir af ákvæðum þeirra laga, sem í gildi eru um þetta. Jeg hefi lýst þessu við 2. umr. og sje því ekki ástæðu til þess að fara að endurtaka það nú. Komnar eru fram aðrar brtt. frá hv. 4. þm. Reykv. (HjV) á þskj. 115, sem hann hefir gert grein fyrir, og miða þær að því sama og brtt. mínar, en eru róttækari. Þar er lagt til, að afnema þá skifting landsins í fátækrahjeruð, sem nú er. Jeg get, eins og jeg hefi áður sagt, fallist á, að hugsunin, sem bak við liggur, sje rjett, en jeg óttast, að þetta mundi leiða af sjer meiri fátækrabyrði en nú er. Því mæli jeg heldur með mínum brtt. Jeg veit ekki, hvorar brtt. verða fyr bornar undir atkvæði. Ef hans till. verða fyr bornar upp, þá mun jeg greiða atkvæði á móti þeim í þeirri von, að mínar verði samþyktar. En ef mínar till. koma fyr til atkvæða og verða feldar, þá mun jeg greiða atkvæði með hans till., að svo miklu leyti, sem þær snerta sama efni og mínar. Um aðrar brtt. ætla jeg ekki að tala. Jeg mun með atkv. mínu sýna afstöðu mína til þeirra.

Frsm. (Jón Kjartansson) Allshn. hefir borið fram 4 smávægilegar brtt. við frv. á þskj. 117, og þarf jeg ekki að fjölyrða mikið um þær. 1. brtt. er við 7. gr. frv., um að 2. mgr. þeirrar greinar falli burt. Þetta er bein afleiðing af því, sem hv. deild gerði hjer við 2. umr. Þá er 2. brtt. við 11. gr. Nefndin vill, að tillag húsbónda til hjús, sem liggur sjúkt utan heimilis, verði hækkað úr 1 kr. upp í 2 kr. Þetta er nokkurskonar miðlunartillaga, því við 2. umr. kom fram till. um að tillagið skyldi vera 5 krónur, en það virtist nefndinni of hátt. Því fór hún fram á meðalveg. Hinar tvær till. eru orðabreytingar, sem óþarfi er að fjölyrða um. Þá hefir hv. 4. þm. Reykv. (HjV) flutt nokkrar stórfeldar brtt. við frv. á þskj. 115 og aðrar smærri á þskj. 126. Stærst er 2. brtt. á þskj. 115 við 20. gr. frv., en hún fer fram á að gera ríkið að einu framfærslufjelagi, og að sjerhver íslenskur ríkisborgari eigi framfærslurjett í dvalarsveit sinni. Hv. þm. er ekki lengi að framkvæma þær hugsanir, sem hann kom fram með við 2. umr., honum finst ekki ástæða til neinna rannsókna áður en til framkvæmda kemur. Í sambandi við þessa aðaltill. hans þarf að skoða 13. brtt. hans, við 52. gr., sem fer fram á einskonar niðurjöfnun á framfærslukostnaðinum. Þar er sagt, að eigi síðar en 1. febrúar skuli sveitarstjórnirnar gefa atvinnumálaráðuneytinu yfirlit yfir framfærslukostnað þann, sem þær hafa haft á árinu, og síðan á atvinnumálaráðuneytið að jafna niður samanlögðum fátækrakostnaði allra sveita landsins á hverja sveit, að hálfu eftir samanlögðu skattmati fasteigna í sveitinni í samanburði við skattmat allra fasteigna í landinu, að hálfu eftir samanlagðri fjárhæð skuldlausra eigna og tekna af eign og atvinnu í sveitinni í samanburði við samanlagðar tilsvarandi fjárhæðir á öllu landinu. Jeg geri nú ráð fyrir, að mikið megi um þetta deila, hvort þetta sje sanngjarnt eða rjettlátt, þegar til lengdar lætur, en jeg skal ekkert um það deila nú, því að það kemur ekki til nokkurra mála, að Alþingi samþykki þetta nú, að órannsökuðu máli. Þegar atvinnumálaráðuneytið hefir gert áætlun um niðurjöfnunina, á það svo að fara á stúfana og innheimta tillög hjá þeim sveitarfjelögum, sem hafa greitt of lítið, og endurgreiða þeim sveitum, er of mikið hafa greitt. Jeg geri ráð fyrir, að með þessu fyrirkomulagi verði fyrirhöfnin og skriffinskan svo mikil, að fresturinn til 1. júlí fái naumast staðið, en það er aukaatriði. Aðalatriðið er það, að með þessu virðist stuðlað að því, að bruðlað verði með fje til fátækraframfærslu. Ef þetta verður samþykt, er með því beinlínis ýtt undir sveitarfjelögin að fá endurgreiðslur, í stað þess að þurfa að endurgreiða eitthvað til annars sveitarfjelags. Þetta er aðalmótbáran á móti þessari brtt., og meiri hl. allshn. getur alls ekki mælt með því, að slík breyting verði samþykt. Ef Alþingi vill ganga inn á þá braut að gera alt landið að einu framfærslufjelagi, og jeg fyrir mitt leyti hygg, að það sje rjettmætt, þá þarf fyrst að koma ítarleg rannsókn á málinu og till. svo að byggjast á þeirri rannsókn. Það má ekki knýja fram svona stórfeldar breytingar að órannsökuðu máli. Aðrar brtt.hv. 4. þm. Reykv. eru smávægilegri og hefir meiri hl. nefndarinnar óbundin atkvæði um þær. Það eru tvær brtt. við 43. gr. Hin fyrri fer fram á, að sveitarstjórnirnar geti hvenær sem er gefið upp sveitarstyrk. Eftir núgildandi lögum mega þær gera það þegar 5 ár eru liðin frá veitingu styrksins, en stjórnin hefir fært það niður í 2 ár. Hv. þm. kann illa við að fara svona meðalveg og hefir viljað taka skrefið fult með sinni brtt. Þetta er að vísu ekki stór breyting, en jeg álít hana þó heldur til hins verra og tel hyggilegra að fara meðalveginn. Þá kemur nokkurskonar viðaukatillaga við 43. gr. Samkv. 43. gr. frv. er sveitarstjórnum skylt að kveða svo á, að sveitarstyrkur sje ekki afturkræfur, ef viss skilyrði eru fyrir hendi, m. a. elli, ómegð, heilsuleysi o. fl. Hv. þm. vill taka út úr þessu vissa elli, vissa ómegð og vist heilsuleysi og segja, að styrkur sá, sem slíkum mönnum er veittur, skuli ekki teljast sveitarstyrkur. En jeg hygg, að svo geti farið, að með þessu fremji hv.þm. meira ranglæti en hann ætlar sjer. Jeg álít, að rjettara sje að láta sveitarstjórnirnar hafa óbundnar hendur um málið. Þessi brtt. tekur vissa flokka út úr, og þar með er grundvellinum kipt undan mati sveitarstjórnanna. Það sjest ekki, hvort dvalarsveit getur krafið framfærslusveit um þessa upphæð, en ef svo er, þá getur stafað ruglingur af þessu ákvæði. Þá er brtt. við 48. gr. frv., þar sem hv.þm. vill fella niður heimild framfærslusveitar til þess að láta barnsföður afplána ógreitt barnsmeðlag. Þetta ákvæði var áður fyrri lengi í lögum, en var afnumið með lögunum 1905. Oft hefir heyrst síðan, að það væri illa farið, að þetta ákvæði hefði verið afnumið. Ástæðan til þess, að þetta er tekið upp nú, er sú, að kunnugt er, að margir barnsfeður vanrækja að greiða meðlögin, þótt þeir geti. Jeg tel sjálfsagt að heimila framfærslusveit þvingunarráðstafanir, ef barnsfaðir vanrækir skyldur sínar í þessu efni. Jeg skal geta þess, að meiri hl. allshn. er á móti þessari brtt. Um brtt. á þskj. 126 frá sama hv.þm. skal jeg ekki fjölyrða. Meiri hl. allshn. hefir óbundin atkvæði um þær. Jeg fyrir mitt leyti gæti verið með seinni brtt., en síður með hinni fyrri. Jeg tel hana óþarfa, því að það er oftar, að börnum er gert gott með því að koma þeim fyrir á góðum heimilum. Þá kem jeg að brtt.hv. 1. þm.N.- M. (HStef). Jeg skal ekki rökræða þær hjer nú, jeg skýrði frá afstöðu allshn. til þeirra við 2. umr. Nú eru þær komnar hjer aftur, að vísu með breyttu orðalagi, en efni þeirra er óbreytt. Jeg þarf því ekki að endurtaka það, hvers vegna allshn. getur ekki aðhylst þær. Jeg skal svo ekki hafa mál mitt lengra. Jeg vænti, að atkvgr. geti orðið lokið í dag og hv.þdm. verði meiri hl. allshn. samdóma um brtt.

Pjetur Ottesen Þessar breytingar á lögunum um fiskimat, sem hjer liggja fyrir, eru í tveimur liðum. Í fyrri liðnum er farið fram á það, að afnema skyldumat á fiski upp úr salti, í öllum öðrum tilfellum en þeim, þegar fiskurinn er fluttur til útlanda. Í öðrum liðnum er gert ráð fyrir því, að skipaður verði maður til þess að ferðast um landið, til að samræma fiskimatið í hinum ýmsu matsumdæmum, eins og komist er að orði í frv. Um fyrra atriðið, að afnema matið á fiski í öllum öðrum tilfellum en þeim, er fiskurinn er fluttur til útlanda, vil jeg geta þess, að árið 1922, þegar þetta var sett inn í lögin um fiskimat, var það gert af þeirri ástæðu, að í þessu mundi felast nokkur trygging fyrir því, að fiskurinn yrði betur verkaður í saltið en áður var. En það er, eins og kunnugt er, mikils vert atriði fyrir verkun fiskjarins, að vel sje með hann farið frá því að hann kemur úr sjónum og þar til hann er saltaður, að hann sje vel blóðgaður og auk þess vel þveginn í saltið. Þetta eru þær ástæður, sem voru fyrir því, að þetta ákvæði var tekið inn í matslögin 1922. En nú hefi jeg heyrt það sagt, að þetta mat sje ekki framkvæmt nema í tiltölulega fáum tilfellum, og sje það í raun og veru svo, að þetta mat sje að mestu dauður bókstafur, þá býst jeg við, að það hafi ekki mikla þýðingu, þó að þessu ákvæði sje kipt í burt, því að þessu mati fylgir vitanlega töluverður kostnaður. Hitt atriðið er viðauki við lögin, að ráðherra skipi mann til að ferðast um landið og samræma fiskimatið. Þessi leið hefir hv. sjútvn. virst álitlegust til þess að bæta úr því, sem kvartað hefir verið um, að ekki sje fult samræmi í matinu á hverjum stað. En jeg vil vekja athygli á því, að í 2. gr. frv. kemur ekkert fram um það, hvaða vald þessi maður á að hafa. Það er ekkert talað um það, hvort hann eigi aðeins að vera leiðbeinandi fyrir yfirfiskimatsmennina, eða hvort þeim beri nokkur skylda til að taka til greina tillögur þær, sem hann hefir fram að flytja, hvort hann á að hafa vald yfir yfirfiskimatsmönnunum eða vera aðeins leiðbeinandi þeirra, og þeir sjálfráðir um, hvað mikið tillit þeir taka til tillagna hans. Mjer finst, að það verði að kveða skýrt á um það, hvort hann á aðeins að vera leiðbeinandi, eða hvort hann á að verða hæstráðandi yfirumráðamaður allra fiskimatsmanna. Þetta verður ekki ráðið af frv., hvers hv. nefnd ætlast til um þetta. Jeg vil vekja athygli á þessu, því að verði þetta frv. samþ., getur þetta hæglega valdið árekstri milli þessa manns annarsvegar, ef hann skoðaði stöðu sína sem valdsmannsstöðu, og yfirfiskimatsmannanna hinsvegar, sem að núgildandi lögum eru hæstráðendur á þessu sviði. Yrði þarna árekstur, mundi það síður en svo verða til þess að koma á betra samræmi í fiskimatinu og bæta það, heldur hefði það ef til vill áhrif í gagnstæða átt. Og þótt svo væri ákveðið í frv., að girt væri fyrir allan árekstur út af þessu, þá er samt álitamál, hvort þetta er heppilegasta leiðin til þess að ráða bót á því, sem ábótavant er í þessu efni. Jeg er viss um, að finna má heppilegri leið. Jeg býst við, að orsökin til ósamræmisins í matinu stafi af því, að nána samvinnu vanti milli yfirfiskimatsmannanna. Ef þeir bæru sig saman, gæti þetta ósamræmi aldrei orðið verulegt. Hefir mjer því dottið í hug, að heppilegra væri, að í lögunum væri ákveðið, að yfirmatsmennirnir hefðu fund með sjer einu sinni á ári til að ræða þessi mál og bera sig saman um ýms atriði, ræða óskir um breytingar á matinu, sem þeim bærust frá þeim löndum, sem kaupa fiskinn, því að þaðan berast við og við kvartanir um, að fiskurinn sje ekki við hæfi neytendanna í því ásigkomulagi, sem hann kemur, og óskir um, að úr því sje bætt. Það mun nú hafa átt sjer stað, að yfirfiskimatsmenn hafi komið saman í Reykjavík, til að ræða um fiskimatið. En það eru engin ákvæði í lögum um þetta, og það eru nú víst full 2 ár síðan þeir komu saman síðast. En lögin mæla ekkert fyrir um það. Það þarf því að vera ákvæði í þeim um þetta, til tryggingar. Jeg hygg, að það yrði traustara og raunhæfari leið til þess að koma betra samræmi á matið, að þeir menn, sem ábyrgð hafa á þessum málum, kæmu saman til að ráða ráðum sínum um þetta mikilsverða mál, heldur en að fara að senda einn mann um landið til þess að reyna að samræma matið, mann, sem fyrst og fremst er óvíst um, hvernig tækist val á og í öðru lagi óvíst, hvernig ráðleggingum hans yrði tekið og á þær litið af yfirmatsmönnunum, sem eftir sem áður bera ábyrgðina. Og svo nauðsynlegt sem það er, að gera ráðstafanir til þess að betra samræmi komist á fiskimatið, þá er það ekki síður mikils um vert, að matsmennirnir fylgist með öllum breytingum, sem verða á kröfum neytendanna í þeim löndum, sem fiskinn kaupa, um verkun og alla meðferð fiskjarins. Jeg veit, að fiskútflytjendur fá að vísu upplýsingar um það, sem áfátt þykir umfisksendingarnar í hverju einstöku tilfelli. En jeg held, að öruggasta leiðin til þess að gera fiskinn þannig úr garði, að hann sje við hæfi neytendanna, sje sú, að matsmennirnir eigi kost á að kynnast þessu af eigin sjón og reynslu, fái að ferðast til þeirra landa, þar sem fiskurinn er seldur og kynnast kröfum neytendanna um verkun og markaðshæfi fiskjarins. Og þótt matsmönnunum berist fregnir um umkvartanir um verkunarástand fiskjarins og flokkun, eftir stærðum og þess háttar, viðskiftaleiðina, þá yrði það betra og tryggara, að bót verði á ráðin, ef þeir ættu kost á að sjá þetta alt með eigin augum í löndunum, þar sem fiskjarins er neytt. Það var og einn og ekki óverulegasti liðurinn í hinu mikla umbótastarfi Þorsteins Guðmundssonar, að hann sigldi til Spánar  Skal jeg svo ekki fjölyrða um þetta frekar. Hv. deild sker úr því, hvorar till. hún álítur heppilegri.

Ólafur Thors Vegna þess að frsm. (SvÓ) er veikur, hefir það orðið að samkomulagi, að jeg hjeldi uppi svörum af nefndarinnar hálfu. - Hv. þm. Borgf. (PO) flytur brtt., sem hann hefir gert grein fyrir. Jeg er honum þakklátur fyrir það, að jeg veit, að fyrir honum vakir alt gott í garð sjávarútvegsins. En hinsvegar er jeg þess fullviss, að honum hefir í þetta skifti missýnst og að honum tekst ekki með tillögum sínum að ná markinu. Jeg skal því gera grein fyrir því, hvað fyrir nefndinni vakti með till. sínum. Nefndin vill afnema skyldumat á saltfiski, sem selst innanlands. Samkvæmt lögum á sá fiskur að metast, en nefndin álítur, að ef ekki á að flytja hann út óverkaðan, sje óþarft að hafa á honum skyldumat, en auðvitað er kaupanda í sjálfsvald sett að krefjast þess af seljanda, að fiskurinn sje metinn. Oft getur staðið svo á, að kaupandi sje viðstaddur og geti sjeð fiskinn, eða haft mann í þjónustu sinni, sem metið getur, hvort fiskurinn sje góður eða ekki, og sem hann treystir eins vel og matsmanni. En slíkir menn vinna ódýrar en matsmennirnir. Og þótt við Íslendingar höfum gott af fiskimatinu, verðum við að hafa gát á framleiðslukostnaðinum. Og þar sem höfuðatriði matslaganna er ekki brotið með þessu, þá finst mjer rjett, að till. þessi nái fram að ganga. Höfuðtilgangur fiskimatslaganna er sá, að tryggja erlendum kaupendum góða vöru, og þótt þessi till. verði samþ., verður með henni ekkert úr því dregið. Breytingin sparar útgjöld, án þess þó að brjóta stefnu þá, sem liggur á bak við lögin. Þá kem jeg að hinni brtt., að eftirlitsmaður fari um landið til þess að líta eftir matinu. Það vakti fyrir nefndinni að auka ennþá á öryggi um mat á fiskinum. Nefndin er viss um, að þess er full þörf, því að þótt matið hafi bætt vöruvöndun, er því ábótavant enn. Þetta vita útflytjendur manna best, því þeim berast að staðaldri háar kröfur, og því miður stundum rjettlátar, vegna þess að gæði vörunnar reynast önnur en matsvottorð segir til um. Það getur að vísu komið fyrir, að fiskurinn skemmist á útleið, en því er ekki um að kenna, þegar stærðir reynast rangar, svo sem þegar fiskur, sem átti að vera 16 tommur, hefir ekki verið nema 14. Þessar kröfur hafa útflytjendur orðið að greiða spönskum fiskkaupendum að nokkru, en hitt lent á kaupendum í bili; en hvernig sem það hefir skipast, hefir það samt lent og mun að endingu lenda á framleiðslunni. En það geigvænlegasta við það, ef matinu er ekki að treysta, er það, að við missum þau hlunnindi um greiðsluskilmála, sem við nú höfum. Greiðslan fer nú fram á þann hátt, að kaupandi opnar „kredit“, sem er þannig háttað, að banki hans skuldbindur sig til að greiða fult andvirði vörunnar gegn vissum skjölum. En trygging kaupanda liggur í matsvottorðinu. Reynist það rangt, missum við fyr eða síðar þessi hlunnindi, sem við höfum lengi verið að ná. Það hefir því vakað fyrir sjútvn. að herða á matinu og tryggja öryggi þess, og er þessi till. fyrsta sporið til þess, þótt hún sje mjög ófullkomin, hvorki fugl nje fiskur, og aðeins fyrsta spor í þá átt, er nefndin álítur rjett að stefna í. Við nefndarmenn urðum á eitt sáttir um það, að fara ekki lengra að þessu sinni, en væntum, að hægra yrði um vik á næsta þingi að koma hugmynd okkar í framkvæmd. En hin er sú, að skipaður verði einskonar matsstjóri yfir alt landið, er sje yfirmaður allra fiskimatsmanna, og hirði jeg ekki að þessu sinni að skýra nánar starfssvið það, er nefndin ætlar honum. Í bili ætlumst við aðeins til, að atvrh. velji einn mann til þess að gera tilraun með þetta á næsta sumri. Hugmyndin er sú, að hann gefi svo atvrh. skýrslu um starf sitt, hvað helst hann hafi sjeð ábótavant og hvað gera mætti. Svo legði atvrh till. hans fyrir Fiskifjelagið, Fjelag íslenskra botnvörpuskipaeigenda o. fl. til athugunar og umsagnar. Er ekki að efa, að margt gagnlegt mundi af hljótast, og væntir þá nefndin, að hugmyndin næði fram að ganga á næsta þingi. Hv. þm. Borgf. taldi aðra leið heppilegri, en báðar stefna þó að sama markinu, að tryggja matið. En þá er að meta, hver leiðin er styst að markinu. Jeg hefi það að athuga við till.hv.þm. Borgf., að 5 manna fundur komi í stað eftirlitsmannsins, að þar vantar alveg úrskurðarvald. Auk þess mundi væntanlegur matsstjóri hafa ágæta aðstöðu til þess að sýna matsmönnum, hvernig fiskurinn eigi að vera, því hann mundi ferðast um að sumarlagi, meðan verið er að verka fiskinn. En yfirfiskimatsmennirnir hafa ekki aðstöðu til að skoða fisk, meðan þeir eru hjer að rökræða reynslu sína, því að þeir mundu halda fundinn að vetrarlagi, þegar minst er að gera. Jeg held yfirleitt, að enginn vafi sje á því, að við færðumst nær markinu með því að velja yfirmann, hæfan til forystu á þessu sviði, heldur en með því, að 5 menn kæmu saman. Hitt er sjálfsagt, að þessi yfirmaður boðaði matsmennina við og við á fund, en hefði þar sjálfur úrskurðarvaldið. Um það hefir mikið verið rætt í nefndinni. Jeg vil taka undir það með hv.þm. Borgf., að það er ágætt, að fiskimatsmennirnir skreppi til neyslulandanna. Jeg veit vel, að þeir ná mestri fullkomnun í starfi sínu, ef þeir sjá með eigin augum, hvaða kröfur neytendurnir gera til verkunar fiskjarins og tala við þá menn, sem hafa þekkingu og reynslu á þessu sviði. En samkv. till.hv.þm. Borgf. er aðeins ætlast til, að hver þeirra fari sem svarar 10. hvert ár, og þá held jeg, eins og líka nefndin álítur, að markinu verði betur náð, ef sú leið er farin, sem sjútvn. stakk upp á. En hún er sú, að matsstjóri ferðist svo oft um landið sem kostur er á, helst að sumarlagi, en fari á ári hverju að vetrarlagi til einhverra neyslulandanna. Á eftirlitsferðunum talaði hann svo við yfirfiskimatsmennina og segði frá hinni nýju reynslu, sem hann hefði aflað sjer. Jeg get í fæstum orðum sagt, að flest af því, sem háttv.þm. Borgf. leggur til, það hefir nefndin hugsað sjer að næði fram að ganga. Yfirfiskimatsmennirnir eiga að koma saman til fundar undir forustu þessa eftirlitsmanns, og ný reynsla verður flutt heim á ári hverju við ferðir hans til útlanda. En nefndin álítur, að till. hans sjeu með öllu óþarfar, ef hugmynd nefndarinnar nær fram að ganga. Jeg vildi að endingu segja það, að jeg skil vel, að ráðgjafar háttv.þm. Borgf., sjálfir yfirmatsmennirnir, kæri sig ekkert um neinn yfirmann og álíti sig einfæra að vinna þetta verk. En það er engin sönnun þess, að verkið geti ekki orðið betur unnið.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg ætla aðeins að spyrja hv. sjútvn., hvort hún sje því ekki samþykk, að málið verði tekið af dagskrá í dag, þar sem komin er fram brtt., sem fer fram á gagngerða breytingu á frv. og erfitt að átta sig á henni í skjótri svipan, enda er henni fyrst útbýtt nú á fundinum. Í öðru lagi er frv. flutt af sjútvn. aðeins sem ákvæði til bráðabirgða, og vil jeg því fá tækifæri til þess að ræða málið nánar við nefndina. Þótt málið verði tekið út af dagskrá nú, sje jeg enga hættu á því, að það dagi uppi, þar sem hjer er ekki um neinn stórvægilegan lagabálk að ræða og enn er langt til þingloka. Jeg vona, að nefndin taki þetta til greina og leyfi mjer svo að ræða við sig um málið.

Sigurjón Jónsson Jeg tel sjálfsagt að verða við tilmælum hæstv. atvrh. og geymi því það, sem jeg ætlaði að segja, þangað til málið verður aftur tekið fyrir.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Allur dagurinn í gær fór í umræður um þetta mál, sem vitanlega er alveg þýðingarlaust að bera fram, þar sem það nær ekki samþykki á þessu þingi og verður því bara til þess að lengja þingtímann. Nú veit jeg, að það er mjög almennur vilji kjósenda, að reynt verði að haga störfum þingsins svo, að það verði styttra nú en undanfarin ár. Og jeg ætla að taka það tillit til þess almenna vilja, að af minni hálfu mun jeg ljúka umræðum um þetta mál við þessa 1. umr. og gefa sem minst tilefni til þess, að umræður um það haldi áfram. Hv. þm. Str. vildi bera á móti því, og kenna það minni vanstillingu, að jeg lagði þann skilning í frv., að þar sje ekki farið fram á stöðvun, heldur gengisbreytingu, sem, eftir því sem til hennar er stofnað, óhjákvæmilega leiðir af sjer gengisspákaup og gengishringl. Jeg fjekk staðfestingu á þessari skoðun minni frá hv.þm. V.-Ísf., þar sem hann viðurkendi, að stöðvunin eigi að byrja með nokkurri hreyfingu. Enda stendur þetta berum orðum í frv. sjálfu. Það á að færa gildi krónunnar til annars gengis en nú er. Það er þýðingarlaust fyrir hv.þm. Str. að mæla á móti þessu. En þær ályktanir, sem jeg dró af frv. um væntanlega „spekulation“ og sveiflur, umfram það, sem frv. gerir ráð fyrir, eru ómótmælanlegar, því að veik er sú mótbára hv.þm., Str., að aldrei sje „spekúlerað“ í gengisbreytingum, nema í gengishækkun.

Það hefi jeg ekki sagt

. Jæja, það verður þá væntanlega numið burtu úr ræðu hans í þingtíðindunum. Jeg hefi skrifað það upp eftir honum. Annars má í þessu sambandi minna á gengisviðburðina í Belgíu. Seint á árinu 1925 var ákveðið að festa frankann í 17 aurum. En það var um seinan, svo að gengis-„spekulationin“ kastaði sjer yfir gjaldeyrinn og feldi hann til hálfs úr því fyrirhugaða stýfingarverði. Hv. þm. Str. þótti jeg vera að bjóða heim gengis-„spekúlöntum“. En jeg hefi ekki sagt neitt, nema það, sem allir vita og hafa horft upp á í öðrum löndum. Það er ekkert nýtt fyrir neinum, sem verslar með gjaldeyri. Það er ekki jeg, sem kveð upp þann dóm, að sú breyting, sem frv. fer fram á, sje lækkun, heldur öll fortíð og aðstaða flm. og þeirra ummæla, sem sýna, að þeir ætla ekki að byrja með að færa gengi krónunnar upp, heldur niður. Þetta kom fram hjá háttv.þm. V.-Ísf. Þeirra fyrirætlanir eru ekki minn dómur. Að síðustu ætla jeg að minnast á þeirra einu höfuðröksemd, sem að frv. standa. Þeir fara út á svið tilfinninganna og segjast hafa siðferðisrjettinn sín megin. Jeg held, að þetta sje æði mikill misskilningur, sem komi af því, að þeir tala of mikið um þetta mál við þá, sem eru þeim samdóma, en of lítið við hina. Það mesta ranglæti, sem nokkur maður hefir orðið að fremja í sambandi við gengismálið, er að taka rjettinn til þess að fá gullgildi krónunnar frá innstæðumönnum, sem 1914 og 1915 eða áður hafa lagt fje í sparisjóð í því trausti, að löggjafarvaldið sæi um, að krónan hjeldi ákveðnu gullgildi. Það er ekki hægt að benda á neina borgara í þjóðfjelaginu, sem verða fyrir eins miklu ranglæti af hækkun krónunnar, eins og þessir menn verða fyrir, ef krónan verður stýfð. Þeir hafa allan rjett, lagalegan og siðferðilegan, sín megin, óskertan af eigin tilverknaði. Nei, það er best að tala varlega um siðferðisrjettinn, því að sá siðferðisrjettur, sem stýfing og þar af leiðandi ríkisgjaldþrot, byggist á, er alveg sjerstakrar tegundar. Á jeg þar við, að ef stýfing er gerð, án þess að þjóðfjelagið vegna getuleysis sje til þess neytt, því að getuleysi losar við öll ámæli, þá er siðferðisástand þess, sem stýfir, eins og óreiðumannsins, sem gefur sig upp sem gjaldþrota að nauðsynjalausu, annaðhvort af því að honum finst það þægilegra, eða þykir þeir, sem eiga fje hjá honum, ekki vera nógu vel að því fje komnir. En það var einmitt höfuðröksemd stýfingarmanna á fundinum í gær, að af því að innstæðumenn væru ekki nógu vel að fje sínu komnir, þá væri líka siðferðilega rjett af skuldunautum þeirra að draga af þeim. Ef þjóðfjelagið ætlar að byggja upp nýjan siðferðisgrundvöll, er ekki annars að vænta en að einstaklingarnir feti í fótspor þess. Hinn nýi siðferðisgrundvöllur verður siðferðisgrundvöllur óreiðumannsins. Jeg vil taka það fram, að alt þetta á einungis við, ef gjaldeyririnn er stýfður án getuleysis til hins gagnstæða. En í mínum orðum felast engin ámæli til neins, sem hefir ratað í þær raunir, að verða að stýfa. Þá er þetta mál útrætt af minni hálfu, og þó að það fari til nefndar, vænti jeg að nefndin stilli svo til, að það þurfi ekki að eyða fleiri dögum af tíma þingsins.

Halldór Stefánsson Þó að jeg hafi skilið, að það sje ekki velkomið að lengja umr. meira en orðið er, og þó að jeg viðurkenni, að ekki beri að eyða tíma þingsins að óþörfu, þá getur það ekki átt við um þetta mál, sem er eitt af stærstu málunum, sem fyrir þinginu liggja, mál, sem snertir lífshagsmuni þjóðarinnar hvernig reiðir af. Hæstv. ráðh. (JÞ) hefði vel mátt gæta þess í upphafi, að tala ekki þannig, að ástæða væri til málalenginga. En það gat nú ekki lánast. Hæstv. fjrh. rjeðst freklega að frv. í fyrri hluta frumræðu sinnar, og vjek síðan að ýmsum höfuðatriðum málsins. Hann bjó sjer til grundvöll, til þess að geta staðið betur að vígi með að hrekja frv. sem mest. Aðfinslur hæstv. ráðh. við frv. snerust eingöngu að nefndarskipun þeirri, sem frv. gerir ráð fyrir, til að rannsaka, hvert sje raunverulegt gildi peninganna í viðskiftum innanlands gagnvart kaupmætti erlendis, og taldi það vera sama sem að fella krónuna. Í þessari ásökun hæstv. ráðh. felst viðurkenning á því, að gildi hennar sje nú of hátt. Hann vildi styðja þetta með því að segja, að seljendur innlends gjaldeyris væru í meiri hluta í nefndinni og mundu því fella krónuna. Þennan meiri hluta fann hæstv. fjrh. út með því að gera fulltrúa bankanna að seljendum. Þetta er ekki rjett. Bankarnir eru aðeins milliliðir; þeir eiga ekki það fje sjálfir, sem þeir fá fyrir þann íslenska gjaldeyri, sem þeir selja. Auk þess er það vitanlegt, að stefna bankanna er sú, að hækka gengið. Þetta eru tilbúnar ástæður hjá hæstv. fjrh., til þess að fá höggstað á frv. Þrátt fyrir þetta get jeg lýst því yfir, að jeg fyrir mitt leyti er fús til samkomulags við hækkunarmenn að festa krónuna rannsóknarlaust, í núverandi gildi hennar. Svo langt sje jeg mjer fært að ganga til samkomulags. Þá vil jeg víkja nokkrum orðum að því, sem hæstv.forsrh. sagði um gengismálið sjálft, en mun þó ekki blanda mjer í deilu hans og hv.þm. Str. um hin sögulegu atvik frá 1925. Hæstv. forsrh. hefir manna mest talað og ritað um þetta mál, og hefir öll málafærsla hans við þessa umr. málsins verið í samræmi við það, sem hann hefir jafnan um það sagt. En nú - eins og jafnan áður - voru tveir veikir punktar í röksemdafærslu hans. Hann heldur því sem sje fram, að ekki sje hægt að standast aðstreymi erlends fjármagns og verjast hættu af því, nema með því einu móti að hækka krónuna, eins og gert var sumarið 1925. Þetta eru yfirskinsástæður einar, marghraktar, bygðar á því, að bönkunum sje ekki trúandi til að gera skyldu sína og fara með þetta fje, án þess að af því stafi vandræði á einhvern hátt, t. d. með því að festa það að meira eða minna leyti í útlánum o. fl. Auk þess verð jeg að telja þetta ógætilega sagt, því auk þess sem það er beint vantraust á hyggindum og skyldurækni bankanna, þá er með því boðið heim erlendu „spekulations“- fje, með því að auglýsa úr ráðherrastóli, að því sje gróðinn vís, hvenær sem því þóknast að koma. Á það hefir verið bent áður, hvernig verjast megi hættu af of miklu innstreymi erlends gjaldeyris, án þess að hækka krónuna. Fyrst er það, að bankarnir hafa einir ákvörðunarvald um það, hve háa vexti þeir vilji borga af slíku fje. Sömuleiðis hafa þeir einir ákvörðunarvald um það, hvort eða hversu mikið þeir binda í útlánum af þessu fje. Þeir geta geymt fje, án þess að biða af því nokkurt tjón, t. d. keypt fyrir það auðseljanleg erlend verðbrjef, sem þeir hefðu engu minni - eða jafnvel hærri - vexti af en þeir þyrftu að svara, þótt þeir geymdu það á hlaupareikningi. Þetta eru því alt tilbúnar ástæður hjá hæstv.forsrh., færðar fram með þeim málstað, sem annars væri með öllu óverjandi. Að þessi kenning hæstv. ráðh. sje rökvilla, sjest meðal annars best á því, að ef hún væri rjett, þá væri ekki hægt að stöðva krónuna í gullgildi. Mætti þá, hvenær sem erlendu fjármagni þóknast að græða, reka hana upp, alt svo lengi sem nokkur gróðavon væri, þangað til allir atvinnuvegir lægi í rústum. Hinn veiki punkturinn í röksemdafærslu hæstv. ráðh. var sá, að tjón það, er við mundum hljóta af stýfingunni, væri meira en það, sem ynnist. Og það tjón taldi hann vera álitsspjöll og lánstraustsspjöll erlendis, og þar af leiðandi dýrt lánsfje. Við þessu er það fyrst að segja, að við þurfum minna á lánstrausti að halda, ef við festum okkar gjaldeyri og byggjum okkar atvinnulíf á þeim mun öruggari grundvelli sem verðfestir peningar eru öruggari grundvöllur en reikulir eða hækkandi peningar. Auk þess byggist lánstraustið fyrst og fremst á hag atvinnulífsins, hversu vel er við atvinnuvegina búið og hve föstum fótum þeir standa. Og um það hafa hinir erlendu lánardrotnar fulla vitneskju. Að við ættum ekki kost á nema dýru lánsfje, má vel vera. En þá ber að athuga það, hve ódýrt það fje er, sem við höfum nú undir þessari hækkunarstefnu. Almennir útlánsvextir eru nú 7–8%. Við þá má svo bæta þeim mismun, sem er á milli gullgengisins og núverandi gengis, sem er um 22%, og sje svo gert ráð fyrir, að hækkunin fari fram á 10 árum, bætast 2,2% að meðaltali við þá vexti, sem nú eru. Hinir raunverulegu vextir yrðu þá 9–10%. En fari hækkun krónunnar upp í gullgengi fram á einu ári, verða vextirnir um 30% það árið. Jeg fæ nú ekki sjeð, að þótt hækkunarstefnunni sje framfylgt, þá fáum við ódýrt lánsfje til þess að starfa með. Þvert á móti. - Annaðhvort fengjum við engin lán, eða við fengjum þau með betri kjörum en þetta. Þá er að minnast á álitsspjöllin, sem hæstv. ráðh. talaði um. Hæstv. ráðh., sem vanur er að tala rökvíslega, brá vana sínum og fór að tala af tilfinningu. Um það er ekkert að sakast. Tilfinningarnar eiga sinn rjett á sjer. En jeg held bara, að tilfinningar hans hafi ekki leitt til rjettrar niðurstöðu, því jeg lít svo á, að rjettmætt álit á okkur byggist á því, hve þróttmiklu menningarlífi við lifum, efnalega og andlega, en ekki á því, hvort við festum eða hækkum peningana. Og meðan lausagengi peninganna liggur eins og mara á atvinnuvegunum, er þess síst að vænta, að við lifum þróttmiklu eða frjósömu menningarlífi. Jeg hefi ekki orðið var við, að þær þjóðir, sem stýft hafa gjaldeyri sinn, og jafnvel felt hann alveg, eins og t. d. Þjóðverjar gerðu, hafi liðið nein álitsspjöll við það. Og það er víst, að hagur Þjóðverja stæði ver nú og þeir haft minna traust og álit, ef þeir hefðu ekki tekið það ráð, að fella gjaldeyri sinn, og byggja þjóðhaginn svo upp aftur á grundvelli verðfestra peninga. Í lok ræðu sinnar vjek hæstv.forsrh. að því, að hann væri fús á að vinna með okkur festingarmönnum að jöfnun þess misrjettis, sem frekari gengisbreytingar sköpuðu milli borgaranna innanlands. Þessi yfirlýsing gladdi mig, því jeg skoða hana sem tilsveiging í málinu á leið til okkar, festingarmanna. Vil jeg fúslega rjetta hendina á móti til samvinnu um þann tilgang frv., sem er annar aðaltilgangur þess, því eftir það væri auðveldara að ná samkomulagi um það, sem eftir er: verðfesting eða hækkun peningannna. Jeg gæti gengið inn á líka leið og háttv.þm. Str. mintist á í gær. Jeg get hugsað mjer þá leið, að ákveða öllum fjárkröfum gildi eftir núverandi gengi. En jeg vil ekki taka einstakar tegundir skulda út úr, eins og hann talaði um. Jeg er reiðubúinn, ef frv. fellur, að leggja fram tillögur í þá átt, sem jeg nú gat um. Skal jeg svo ekki fjölyrða frekar um þetta mál nú, og þykist jeg hafa stilt orðum mínum svo í hóf, að þau gefi ekki tilefni til frekari umræðna. Jeg hefði ekkert sagt, ef hæstv. ráðh. (JÞ) hefði ekki ráðist svo freklega á frv.

Ásgeir Ásgeirsson Aðeins nokkrar athugasemdir út af ræðu hæstv.forsrh. Hæstv. ráðh. sagði, að jeg hefði viðurkent á síðasta fundi, að samþykt þessa frv. mundi hafa í för með sjer hreyfingu á gengisskráningunni. Þetta er ekki allskostar rjett. Jeg tók það fram, að niðurstöðu af rannsókninni á sanngenginu þyrfti og yrði að leyna, þar til búið væri að ákveða, hvar festa skyldi. Á hitt lagði hann sjálfur áherslu, að ef frv. væri samþykt og gengið fært í hinn rjetta farveg, að þá mundi hefjast mikil óöld - og getur því ekki skilist á annan veg en þann, að hann telji sanngengi nú langt fyrir neðan skráð gengi. Var þessi röksemd hættulegust fyrir hann sjálfan, en ekki okkur festingarmenn, þó við tækjum undir, að vafalaust yrði heldur um niðurfærslu en hækkun að ræða. Þegar um er að ræða vald okkar yfir hinu skrásetta gengi, þá ber þess að gæta, að við höfum sjerstaka aðstöðu, og getum því haft meira vald yfir gengi okkar en aðrar Norðurálfuþjóðir. Þessi sjerstaka aðstaða okkar um vald yfir gjaldeyrisversluninni á að útiloka það, að hægt sje að hræða með óviðráðanlegum gengissveiflum. Þá talaði hæstv. ráðh. um „tilætlun“ okkar með frv. þessu. Jeg vil minna hann á, að tala ekki um tilætlun í þessu sambandi, því hjer er það hið raunverulega, sem á að ræða um. Með tilætlunum í þessu sambandi er engan hægt að hræða. Því það er vitanlegt, að vilji okkar festingarmanna er sá, að krónan sje færð upp eins og niður, ef það við rannsókn reynist rjett vera. Því „tilætlun“ okkar er sú, að krónan nálgist hið raunverulega kaupmáttarjafngengi. Tillaga okkar flm. er sú, að nákvæm rannsókn fari fram, til þess að finna hlutfallið milli rjettlætis og ranglætis hækkunar- og lækkunarstefnanna. Hæstv. ráðh. mintist á innstæðueigendurna frá 1914, og taldi þá eiga mestan rjett á að fá sínar innstæður greiddar með óföllnum peningum. 1914 voru inneignir landsmanna við bankana 10 milj. kr., en nú eru þær um 40 milj. Af þessum 10 milj. frá 1914 eru vart óhreyfðar meira en ca. 1 milj. kr. Hækkunarmenn vilja því gera einum rjett af hverjum fjörutíu, sem eiga í sparisjóði, en hinum 39 ætla þeir að gefa stórgjafir ómaklega, og svífast ekki að taka þær óverðskulduðu gjafir af eignum alls almennings, handafla manna og öðrum fjármunum, sem ekki eru lagðir í sparisjóð. Við festingarmenn viljum aftur rjettlætið fyrir fjöldann, og það verðum við að gera oss ánægða með, því algert rjettlæti næst sjaldnast í þjóðfjelagsmálum. Sannast hjer á hækkunarmönnum, sem státa af sínu rjettlæti og lögheldni, hið fornkveðna: Summum jus, summa injuria.

Hjeðinn Valdimarsson Þetta frv., sem hjer liggur fyrir, gengur út á það, að gengismálið verði afhent gengisnefnd til afgreiðslu, og þar með slept þeim áhrifum, sem þingið hingað til hefir haft á það, en gengisnefndin látin ráða. Nú er það áreiðanlegt, að mikill meiri hl. þjóðarinnar er þeirrar skoðunar, að gengið megi undir engum kringumstæðum falla niður fyrir það, sem það er nú. En eftir því frv., sem hjer liggur fyrir, mun gengið annaðhvort hækka eða lækka, frá því sem nú er. Hvort það hækki eða lækki er aðeins komið undir því, hvert er hið raunverulega gildi krónunnar nú, eftir undangenginni rannsókn gengisnefndar. En hvernig er sú gengisnefnd saman sett? Hún yrði eins saman sett og undanfarið, og sú nefnd hefir ekki reynst sem skyldi. Forsrh. útnefnir einn mann. Enda þótt hæstv.forsrh. hafi lýst yfir því, að hann sje nú mjög á móti lækkun krónunnar, þá hefir hann jafnframt lýst yfir því, að hann hafi gert það sem hann gat til þess að draga úr hækkun krónunnar, og játað að það hafi aðeins orðið fyrir óviðráðanlegar ytri ástæður, að krónan hækkaði eins og raun ber vitni um. Hann hafi barist á móti nauðsynlegri hækkun gengisins, en árangurslaust. Álít jeg því enga ástæðu til að treysta því, að sá maður, sem hæstv.forsrh. útnefndi í þessa nefnd, mundi ekki vera jafn tilslökunarsamur gagnvart þeim mönnum, sem vilja fyrir hvern mun halda gengi krónunnar niðri. Þá eru tveir menn, sem útnefndir eru af bönkunum. Það er kunnugt um þann manninn, sem annar bankinn hefir útnefnt, að hann hefir fylgt þeirri stefnu, að halda krónunni sem lægstri, því að bankinn hefir álitið sjer það til hagnaðar. Jeg veit að vísu ekki, hverjar breytingar kunna að verða, eftir að þetta nýja lán sem nú er á ferðinni, verður tekið, en jeg hygg, að þær verði þó ekki miklar. Þá eru enn tveir menn. Annar er útnefndur af Fjelagi ísl. botnvörpuskipaeigenda í Reykjavík, og mun enginn vafi á því, að fulltrúi þess fjelags vildi stuðla að gengislækkun. En auk þess er engin ástæða til, að það fjelag eigi sjerstaklega að útnefna þann mann, ef aðrir útflytjendur við sjávarsíðuna eiga þar ekki sæti, því að það fjelag hugsar aðallega um hag stærstu fiskútflytjendanna. Hinn maðurinn er tilnefndur af Sambandi íslenskra samvinnufjelaga. Menn vita það, að þótt það sje jafnframt fyrir kaupfjelög og sláturfjelög, þá hugsar fjelagsstjórnin aðallega um hag útflytjenda. Ef gengið er falið umsjá nefndar, sem þannig er skipuð, þá verður þar aðeins hugsað um hag útflytjenda. Hjer er ekkert verið að taka tillit til verkalýðsins, neytendanna, nje heldur innflytjenda, sem þó hafa í höndum sjer helming verslunarveltu landsins. Má geta nærri, að hvaða niðurstöðu þessi gengisnefnd mundi komast við rannsókn þá, er ákveða ætti gengið eftir. Ný gengislækkun, með hækkandi dýrtíð fyrir almenning mundi verða niðurstaðan. Í sambandi við þetta vil jeg algerlega mótmæla þeirri skoðun, sem bæði hefir komið fram hjá hv.þm. Str. og að nokkru leyti hjá hæstv.forsrh., að það gæti undir nokkrum kringumstæðum komið til mála, að farið væri að bæta upp þeim mönnum einum, sem taka lán úr ræktunarsjóði, ef gengið hækkaði. Það er ógerningur, og til þess er ekkert meiri ástæða heldur en bæta þeim mönnum upp gengishækkun, er hefðu fengið venjuleg bankalán eða lán hjá einstaklingum. Ekki er heldur meiri ástæða til að taka árið 1924 til samanburðar, heldur en hvert annað ártal eftir 1914, er röskun kom á peningagildið. Jeg vil geta þess, að þótt jeg greiði atkv. með þessu frv. til 2. umr., þá geri jeg það aðeins fyrir kurteisissakir; jeg mun verða á móti málinu síðar.

Flm. (Tryggvi Þórhallsson).: Það verða aðeins fá orð. Í þetta skifti ætla jeg að lýsa töluvert miklum tíðindum, sem hjer hafa gerst. - Hæstv. forsrh. hefir flúið frá þessum umr.Hæstv. forsrh. hóf þessar umr. í gær með miklum þjósti, með því að kasta hnútum til beggja handa, en er nú flúinn af fundi, þegar það mál er til umr., sem er hið langstærsta fjárhagsmál þjóðar vorrar, mál, sem mikið hefir verið rætt í öllum löndum, og mál, sem vitað er um, að verður kosið eftir við næstu kosningar. Og þegar umr. eru um það mál, þá flýr hæstv.forsrh. og fjrh. Jeg verð að segja það fyrir mitt leyti, að jeg álít, að sá fjármálaráðherra, sem ekki þorir annað en að fara í burt við slíkar umræður sem þessar, hann eigi að fara alfarinn úr ráðherrastóli. Jeg vil ennfremur geta þess, að það er með öllu óþolandi, að sá ráðherra, sem á að bera ábyrgð á þeim tíðindum, sem gerst hafa í þessu máli, þegar fyrst nú er tækifæri til þess að gera það upp, hver árangur hefir orðið af þeim framkvæmdum, sem hann ljet gera haustið 1925, þegar á að krefja hæstv. ráðh. reikningsskapar fyrir þær, þá skuli hann flýja úr deildinni. Hæstv. ráðh. barði því við, að hann sæi eftir því, að umr. yrðu miklar um þetta mál. En eins og jeg hóf umr. um það í gær, fór jeg ekkert út í þær almennu röksemdir; jeg gerði eingöngu grein fyrir því, hvað gerst hefði síðan í fyrra, og sá, sem dró inn í umr. það, sem rætt var um í fyrra, það var hæstv. fjrh. sjálfur, en ekki jeg. Að svo miklu leyti sem þær umr. hafa orðið endurteknar frá því í fyrra, þá er það sök hæstv.forsrh., sem svo flýr af fundi. Að svo mæltu get jeg sagt það, að jeg hefði mjög gjarnan viljað svara mörgu, sem hæstv. ráðh. sagði, en jeg kann ekki við að segja það yfir tómum stólnum, sem jeg álít þar að auki, að ætti nú að losna alveg við ráðherrann. Jeg ætla svo að bæta ofurlítið við það, sem jeg kom að í ræðu minni í gær. Jeg ætla að koma með tölur, sem sýna, hvað það er ákaflega erfitt að framkvæma gengishækkun hjer á landi. Eins og menn vita, er til stofnun, sem kemur saman á hverju hausti hjer á landi. Það er hreppstjórinn og presturinn í hverjum hreppi í landinu, og svo einhver þriðji maður; þeir koma saman til að semja verðlagsskrá. Jeg vil nú alls ekki segja, að þetta mat sje altaf fullkomlega rjett mat á verðlagi á hverjum tíma. En jeg vil halda hinu fram, að þar sem sömu mennirnir meta ár eftir ár, þá muni hlutfallið frá ári til árs vera nokkurnveginn rjett. Frá þessum opinberu stofnunum liggur nú fyrir mat á dagsverkinu frá í fyrra og nú, og jeg vil vekja athygli á því, að á tímabilinu, sem liðið er, þá hafa íslenskir peningar hækkað í verði um meira en 20%. En hvernig þessi verðlagsskrárnefnd metur nú dagsverkin, má sjá með því að athuga mismuninn á þeim fyrir árin 1925–1926 og 1926–1927. Verðlagsskrá. frá 10. maí 1925 til jafnlengdar 1926 og 1926–1927. Dagsverk um heyannir: Hækkun: Norðurmúlasýsla og Seyðisfj.kaupst. . kr. 8.67 kr. 9.08 kr. 0.41 Suður-Múlasýsla - 9.67 - 9.97 - 0.30 Austur-Skaftafellssýsla -7.10 - 8.80 - 1.70 Vestur-Skaftafellssýsla - 8.61 - 8.86 - 0.25 Vestmannaeyjar - 13.00 - 13.00 Rangárvallasýsla - 9.42 - 11.03 - 1.61 Árnessýsla 10.64 - 12.25 - 1.61 Gullbr.- og Kjósars., Hafnarfj. og Rvík 11.14 - 12.39 - 1.25 Borgarfjarðarsýsla 10.50 - 12.44 - 1.94 Mýrasýsla - 10.44 - 12.87 - 2.43 Snæfellsness- og Hnappadalssýsla .... - 7.27 - 8.34 - 1.07 Dalasýsla - 7.67 - 8.33 - 0.66 Barðastrandarsýsla - 7.27 - 7.73 - 0.46 Ísafjarðarsýsla og Ísafjarðarkaupst. . . - 8.72 - 9.50 - 0.78 Strandasýsla - 7.57 - 8.79 - 1.04 Húnavatnssýsla - 9.38 - 11.83 - 2.45 Skagafjarðarsýsla - 8.61 - 10.71 - 2.10 Eyjafjarðarsýsla og Akureyrarkaupst. . - 10.25 - 11.50 - 1.25 Þingeyjarsýslur - 8.62 - 9.79 - 1.17 Alls 174.44 197.21 Meðaltal 9.18 10.38 1.20 Vestmannaeyjar eru eini staðurinn, þar sem verðlagið er jafnt. Meðaltals-útkoman er sú, að á sama tíma og gengi peninganna hækkar stórkostlega, meta þessar nefndir dagsverkin að meðaltali kr. 1.20 hærra. Jeg vil segja, að þetta er dágóð mynd af því, hvernig hægt er að framkvæma gengishækkun hjá oss. Sá maður er blindur, sem ekki sjer, að þetta er, með öðru, dauðadómur yfir gengishækkunarstefnunni. Því að afleiðingarnar fyrir atvinnuvegina af slíkum tíðindum liggja í augum uppi.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Það er óþarft, vegna þessarar ræðu. að svara hv.þm. Str., því að hann tók sjálfur fram það, sem þurfti, til þess að sýna, að tölur þær, sem hann nefndi, sýna ekkert um áhrif gjaldeyrishækkunarinnar 1925; því að verðlagsskráin, sem er samin haustið 1925, miðast við verðlag í fardögum það ár, en gengishækkunin varð langmest haustið 1925. Háttv. þm. sagði, að hæstv.forsrh. mundi vera flúinn af fundi, frá þessari umr. En jeg hygg, að hann muni vera hjer í næsta herbergi, og sjálfsagt hafa heyrt mest af því, sem hv.þm. Str. og fleiri hafa sagt. Og þótt hæstv.forsrh. víki sjer frá, þá er það engin goðgá. Jeg man t. d. eftir því, að framan af þessu þingi stóð stóll hv.þm. Str. oft auður, af því að hv.þm. var þá á öðru þingi, og auk þess finst mjer oftast óþarfi að sitja og hlusta á það, sem hv.þm. (TrÞ) segir. Hvað snertir þá spá hv.þm., að hæstv.forsrh. muni verða farinn að fullu úr stól sínum á næsta þingi, þá hygg jeg best fyrir hv.þm. (TrÞ) að láta sjer hægt um slíkar spár, því að það getur farið svo, að aðrir stólar losni fyr en stóll hæstv.forsrh.

Ólafur Thors Það er aðeins örstutt athugasemd. Hv. flm. þessa frv. (TrÞ) hefir skorað á mig að segja sögu gengishækkunarinnar haustið 1925, en jeg vil ekki að óþörfu lengja umr., sem að mínum dómi eru þegar orðnar alt of langar. En jeg vil þó, að það sjáist í þingtíðindunum, að jeg hefi orðið við þessari beiðni hv.þm., og geri það aðeins með því að henda á ræðu, sem jeg flutti í þinginu í fyrra, þar sem jeg sagði sögu gengishækkunarinnar. Hefi jeg þar engu við að bæta, því að málið var þá í fersku minni. Jeg verð því við áskorun hv.þm. með því að skora á hann að lesa þessa ræðu mína. Í henni felast þær upplýsingar, sem jeg get gefið í málinu. Að öðru leyti skal jeg ekki blanda mjer í þær umr., sem hjer hafa farið fram. Hæstv. atvrh. sagði nokkur orð um „flótta“ hæstv.forsrh. þótt jeg standi að ýmsu á öndverðum meiði við hæstv. ráðh. (JÞ) í gengismálinu, þá þykir mjer þó undarlegt, þegar sagt er, að hann renni af hólmi í orðasennu. Mjer þykir lofsvert, að hæstv. ráðh. gerir sitt til þess að stytta þær umr., sem hjer fara fram. Um hitt blandast engum hv.þdm. hugur, að hinn vígfimi ráðherra líkist þeim kappa í fornu hólmgöngunum, sem lagt hafði mótstöðumann sinn að velli, en ekki hinum, sem runnið hefir af hólmi.

Tryggvi Þórhallsson Út af þessari skýrslu, sem hæstv. atvrh. vill gera að engu, vil jeg aðeins taka það fram, að hún gefur mynd af árangri gengishækkananna, bæði 1924 og 1925. Þessar opinberu, hlutlausu tölur sýna alveg öfuga mynd af því, sem ætti að sjást, ef kenningar gengishækkunarmannanna væru framkvæmanlegar. Krónan og dagsverkið hækkar - hvorttveggja eftir mati. - Jeg get svo enn bætt því við, að hjá þingmanni, sem á sæti í þessari hv. deild, og sem jafnframt á sæti í nefnd, sem vinnur að verðlagsskráningu, hefi jeg fengið að vita það, að í hans umdæmi muni dagsverkið hækka enn meira. Jeg skal svo ekki tala mikið um afstöðu hæstv.forsrh. í þessu máli. En það er dálítið skrítið, að við slíka umr. sem þessa, skuli hann halda til inni í öðru herbergi, og skuli ekki koma þaðan, hversu hart sem að honum er gengið. - Hv. 2. þm. G.-K. hafði um það samlíkingu, hvernig hæstv. ráðh. stæði sig í þessari hólmgöngu. Það þarf engin orð að hafa um það, því að sjón er sögu ríkari. Hæstv. ráðh. er flúinn af hólminum.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg get ekki horfið frá því, að það er altaf gengishækkunin 1925, sem hv.þm. Str. hefir verið að prjedika um, en hefir ekki minst á hækkunina, sem varð haustið 1924. En hvað snertir gildi þeirra verðlagsskráa, sem hv.þm. (TrÞ) var að lesa upp, þá vil jeg benda hv.þm. á, að verðlagsskrár hafa mjög litla þýðingu, og það er engin rækt lögð við samningu þeirra, því að þær eru þýðingarlitlar. Það eru svo að segja aðeins aukatekjur presta, sem reiknaðar eru eftir þeim, og svo einstöku landsskuldir, svo að það sönnunargagn, sem hv.þm. (TrÞ) þykist hafa fundið máli sínu í verðlagsskránum, er gersamlega máttlaust.