Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (SB) : Svo hljóðandi bréf hefur mér borizt frá Lúðvík Jósefssyni, hv. 2. landsk. þm.: „Reykjavík, 1. marz 1951. Með því að ég verð að fara heim af þingi og vera fjarverandi næstu vikur sökum annríkis, óska ég þess, með skírskotun til 144. gr. l. nr. 80 1942, um kosningar til Alþingis, að varamaður, Magnús Kjartansson ritstjóri, taki sæti mitt á Alþingi í fjarveru minni.“ Magnús Kjartansson hefur áður unnið drengskaparheit og tekur samkvæmt þessu sæti í hv. þingdeild.



Herra forseti. Ég vil mælast til þess, að umr. verði frestað um stund, vegna þess að frv. var prentað upp og það er ekki búið að útbýta því í d. Ég held, að þetta hljóti að koma mjög fljótlega.

Forseti (SB): Frv. hefur þegar verið útbýtt, en umr. verður frestað meðan hv. þm. eru að átta sig á því. - Stutt hlé.



Herra forseti. Þetta frv. er borið fram af ríkisstj. og er breyt. á l. nr. 50/1950, um togarakaup ríkisins. Í þessum l. er ríkisstj. heimilað að lána kaupendum togaranna allt að 75% af andvirði þeirra. Nú sýndi sig í sumar, er stjórnin gerði ráðstafanir til að selja togarana, að ekki er hægt að losna við þá með þessum skilyrðum. Stjórnin hefur orðið að lána kaupendum þeirra allt að 90% af andvirði þeirra. Af þessum ástæðum er þetta frv. borið fram, til þess að fá heimild til að gera þetta, sem þegar hefur verið gert, og sömuleiðis að fá heimild til að selja þá togara, sem eftir er að ráðstafa. Ég vil í þessu sambandi geta þess, að við afgreiðslu fjárl. í vetur var samþ. heimild í 22. gr. að taka til athugunar víð staðsetningu togaranna, að taka tillit til þeirra staða, þar sem atvinnuástandið er erfiðast. Stjórnin lítur svo á, þó að heimild sé til að ráðstafa togurunum á öðrum grundvelli, að það sé hagstæðara fyrir kaupendur, að þetta sé ákveðið. Í 1. gr. er tekið fram, að heimild sú, er stj. var veitt á fjárl., haldist. Þó að heimildin taki ekkert ákveðið fram, ræður hún með hvaða kjörum skipin séu látin af hendi. Það er vilji Alþingis, að fullt tillit sé tekið til atvinnuástands og hnikað til með kjörin eftir því. Ég vil taka þetta fram við 1. umr. málsins og upplýsa þetta hér í umr., svo að það orkaði ekki tvímælis, hvaða heimild stjórnin hefur. Flm. eru hér og geta skýrt nánar, ef þörf gerist, hvað fyrir þeim vakti. Mér finnst ekki vera ástæða til að hafa fleiri orð um þetta að sinni. Eins og fram kemur í aths., er þegar búið að ganga frá sölu 4 togara og verið að ganga frá sölu nokkurra, og er þó ekki öllum ráðstafað af þeim 10 togurum, er hér um ræðir. - Ég sé svo ekki ástæðu til að taka fleira fram.



Herra forseti. Ég ætla aðeins að segja örfá orð. Ég get fallizt á, að það sé aðalatriði frv., að stj. sé heimilað lán til togarakaupa. Ég vildi fá nánari skýringu á þessu. Nú liggur fyrir frv., þar sem stj. er heimilað að taka 9 millj. kr. lán. Í frv. er gert ráð fyrir, að þetta sé notað til togarakaupa. Ég vildi fá útskýringu á 1. gr. frv. Ég ímynda mér, að ef heimildin er veitt, þá hefði stjórnin næga heimild, en hér er talað um almenna heimild. Það, sem ég vildi láta koma fram, er, að mér finnst óeðlilegt að hafa heimildina svona óákveðna. Ég er því sammála, að höfuðtilgangur stj. sé að selja togarana með 10% útgjöldum kaupenda.



Mig langar að segja nokkur orð um þetta mál, þó að það snerti ekki beinlínis frv. Það er ekki alveg eins og það lá fyrir í gær, en nú er búið að breyta því örlítið. Í sambandi við úthlutun togaranna vildi ég segja þetta: Stjórnin gaf út auglýsingu, 5. apríl s.l. um að þessir togarar væru til sölu og mönnum gefinn kostur á að gerast kaupendur að þeim með ákveðnum skilmálum. Nánar var vísað í atriði frá n., sem hafði haft málið með höndum, og sérstaklega til G.J. Önnur skilyrði, er sett voru fyrir sölu togaranna, voru, að kaupendur tækju að sér hluta af láni, sem tekið væri í Englandi, og ættu að greiða 1/10 hluta af kaupverði þeirra, þegar samningar væru gerðir um kaupin. Um fleiri skilmála mun hafa verið að ræða. Að þessu hefur orðið langur aðdragandi, en nú er komið að sölu þeirra. Þessu máli hefur lyktað eins og hæstv. forsrh. upplýsti, og er þegar búið að semja um sölu á meiri hluta togaranna á þeim grundvelli, sem stjórnin hafði lagt. Nú er það vitað, að eftir á að úthluta a.m.k. þremur skipanna. Það er líka vitað, að tveir umsækjenda eru reiðubúnir að uppfylla þessa skilmála, sem hafa þó ekki fengið því framgengt, að stjórnin seldi þeim skipin. Mér skilst, að synjun til þessara umsækjenda sé miðuð við það, að stjórnin hyggst að ráðstafa skipunum á annan hátt. Eins og kom fram hjá hæstv. forsrh. og í frv. eins og það er nú, var vitnað í grg. og tekin upp í tillgr. samþykkt sú, sem gerð var við afgreiðslu fjárl. fyrir jólin í vetur. Þessi samþykkt hljóðar svo, 17. liður 22. gr.: „Ríkisstjórninni er heimilt að gera ráðstafanir til þess, að nokkrir hinna nýju togara, sem nú eru í smíðum, verði staðsettir á þeim útgerðarstöðum, sem við erfitt atvinnuástand búa.“ - Þetta er byggt á því, að þeim, sem skipin keyptu, þóttu kostirnir nokkuð harðir. Þetta mál horfði svo uggvænlega við, að tvísýnt var, hvort stjórninni tækist að selja skipin með fyrrgreindum skilmálum. Þátttaka mín í atkvgr. var t.d. byggð á þeim skilningi, að til þessarar heimildar yrði ekki gripið, nema ekki tækist að selja skipin samkvæmt framansögðu. Þess vegna lít ég svo á, að ríkisstj. hafi aðeins heimild til að grípa til þessara ráðstafana, ef ekki væri hægt að selja skipin með þeim skilmálum, sem settir voru í upphafi um sölu þeirra. Ég vil því nota þetta tækifæri til að beina því til stj., að sá aðili, sem ég hef umboð fyrir, Akranes, æskir þess, að gengið sé frá sölu eins þessara skipa þeim til handa með þeim skilyrðum, sem stjórnin hefur sett um söluna. Ég lít svo á, að með þeirri auglýsingu, sem ríkisstj. gaf út um þetta, og þeim skilyrðum, sem umboðsmönnum hennar var falið að leggja til grundvallar í samningunum um þetta efni, þá sé hreint og beint verið að gabba þá aðila, sem í trausti þess hafa gert kauptilboð í skipin og óskað mjög eindregið eftir því, að ríkisstj. standi við þá auglýsingu, sem hún gaf út um þetta efni, og þau skilyrði, sem hún fól umbjóðendum sínum að byggja söluna á. Ef það er nú þannig, að þetta er ekki rétt hjá mér, að sá aðili, sem ég hef hér nefnt, hann sé dæmdur úr leik af þessum sökum, bið ég náttúrlega afsökunar á því. En ef það er hins vegar þannig, að það ætti að fyrirmuna þeim um það, að boði þeirra yrði tekið, þá tel ég, að það sé ekki rétt að farið og að slíkri ráðbreytni beri að mótmæla. Ég vil enn fremur benda á það, að með tilliti til þess, að í fjárlagaheimild til handa ríkisstj., sem ég lít svo á, að sé þeim takmörkunum háð, sem ég hef lýst, er talað um staði, þar sem erfitt atvinnuástand sé, - ég vil í þessu sambandi benda á það að því er Akranes snertir, að þar er að vísu einn togari fyrir, en aðalafkoma manna á Akranesi byggist hins vegar á bátaútveginum enn sem komið er. Allir vita um það, hve erfiðlega hefur að undanförnu gengið með bátaútveginn í heild, og t.d. það sem af er þessari vetrarvertíð, en nú er hún um það bil hálfnuð undir venjulegum kringumstæðum, og þó meira en hálfnuð að því er venjulegt aflamagn snertir, þá er svo ástatt nú, að mjög lítill afli er kominn á land á þessum hluta vertíðarinnar og útlitið þess vegna mjög uggvænlegt um afkomu manna þarna, sem að langsamlega mestu leyti byggist á því, að bátaútvegurinn gangi vel. - Ég kýs því að heyra hjá hæstv. forsrh., hvernig ástatt er í þessum efnum, og endurtek það, sem ég sagði áðan: Ef það er svo, að það hafi aðeins orðið dráttur á því, að bæjarstjórn Akraness fengi togara keyptan, en meiningin sé, að svo geti orðið, þá er það náttúrlega að ófyrirsynju að vera með slíka fyrirspurn. Þetta upplýsir hæstv. ráðh., en drátturinn á þessu er orðinn það langur, að mér fannst ástæða til að nota þetta tækifæri til að fá úr því skorið, hversu ástatt er í þessu efni, enda til þess ætlazt af mér, að ég fylgist með í þessu atriði, þar sem það er trú manna þar heima fyrir, að hér geti verið um verulegt hagsmunaatriði að ræða fyrir þá, og auk þess, að þeir hafi alveg sama rétt eins og þeir, sem nú hefur verið samið um sölu á togurum til, - sama rétt og þeir og eru reiðubúnir að standa við þau skilyrði, sem öðrum hafa verið sett.



Herra forseti. Ég skal fyrst snúa mér að fsp. hv. 8. landsk. út af því, sem segir hér í 1. gr. frv., en þar stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Heimilast henni að nota til þess lán það, er um ræðir í 1. gr. laga þessara, og taka til viðbótar þau lán, sem með þarf“. Ég skal viðurkenna, að þetta orðalag er kannske óheppilegt að sumu leyti, en það er ekki tilætlun ríkisstj. að fá neina nýja heimild með þessu, heldur er það algerlega bundið við heimildina í frv., sem síðast var verið að ræða um. Og ég get gefið þessa yfirlýsingin skýrt og ákveðið og tel því ástæðulaust að ræða um það frekar. Náttúrlega mætti breyta þessu orðalagi í n., ef ástæða þætti til þess. Þá vil ég segja nokkur orð út af ræðu hv. þm. Borgf. Hann gerði hér fsp. til ríkisstj. varðandi úthlutun togaranna og einnig varðandi þá heimild, sem ríkisstj. var veitt í 22. gr. fjárl. um sérstakar ráðstafanir á einhverjum af þessum nýju togurum. Ég skal taka fram, að það var rétt frá skýrt hjá hv. þm., þar sem hann nefndi hina fyrstu auglýsingu ríkisstj. varðandi togarana, frá 1. apríl s.l. vor, þar sem mönnum eða stofnunum var gefinn kostur á að sækja um togara með þeim kjörum, sem þá voru auglýst og miðuð voru við þær heimildir, sem voru í l. En það sýndi sig, að ekki var hægt að afsetja togarana með þessum kjörum, og þegar svo hafði gengið fram undir haust, að engar líkur virtust til þess, að þetta mundi takast, tók ríkisstj. þá ákvörðun að leita eftír því að afsetja togarana með öðrum hagstæðari kjörum fyrir kaupendur, og það er það, sem nú er óskað eftir, að Alþ. veiti heimild til. Það þótti alls ekki fært á þeim tíma að bíða eftir því, að Alþ. kæmi saman, og slæmt að sitja uppi með alla togarana, áður en búið væri að ganga frá sölu á neinum þeirra. - Þó að þannig væri skipt um og boðin hagstæðari kjör, var þó langt frá því, að kapphlaup væri um togarana fyrst þar á eftir. Gekk mjög illa að koma í verk afsetningu fyrstu togaranna á hinum nýja grundvelli. En svo varð mjög snögg og ég vil segja að sumu leyti einkennileg breyting á þeirri tregðu, sem verið hafði á því að óska eftir þessum nýju skipum, þegar kom fram um áramót, því að þá var eins og allir vildu fá þessi nýju skip. Það mun vera rétt, sem hv. þm. Borgf. sagði, að bæjarstjórn Akraness hafi sótt um togara á sínum tíma, en þessi aðili hreyfði ekki neinu til þess að semja við ríkisstj. um það, alls ekki samkv. auglýsingunni frá 1. apríl og ekki heldur síðar, og það var áreiðanlega ekki fyrr en þá eftir áramótin, þegar samninganefnd kom frá Akranesi og óskaði að gerast kaupandi að einum hinna nýju togara. En í því sambandi ber að athuga, að þá var Alþ. búið að taka nokkuð afdrifaríka ákvörðun í þessu máli með þeirri áskorun, sem gerð var í sambandi við 22. gr. fjárl., þar sem ríkisstj. beint fellst á að taka mjög til athugunar að ráðstafa einhverju af togurunum með tilliti til atvinnuskilyrða úti um land, en ekki með tilliti til þess eins, hvort hægt væri að afsetja togarana með þeim alinennu kjörum, sem ákveðin voru, og varð þetta til þess að skapa nýtt viðhorf ríkisstj. í þessu máli. Og það er rétt, sem hv. þm. Borgf. sagði, að þetta var ekki gert að frumkvæði ríkisstj. sjálfrar, heldur tveggja alþm., annars af Vesturlandi, hv. þm. N-Ísf. (SB), og hins af Austurlandi, hv. 2. þm. S–M. (VH), sem báru fram þessa till., og náði hún, að því er mig minnir, ágreiningslaust samþykki Alþ. við afgreiðslu fjárl. Ég geri ráð fyrir, að það sé ekki tilviljun, að það vill svo til, að annar sá hv. alþm., sem bar fram þessa till., er af Vestfjörðum, útgerðarplássinu þar, og hinn af Austfjörðum, útgerðarplássinu þar, heldur stendur þetta ábyggilega í sambandi við hin erfiðu atvinnuskilyrði á báðum þessum stöðum, að þessu er þannig varið, og af þeim ástæðum er það, að ríkisstj. lagði þann skilning í þessa ályktun, að það ætti ekki eingöngu að taka tillit til þeirra skilyrða, sem skipin væru látin af höndum með, heldur ætti fyrst og fremst að taka tillit til atvinnuástandsins á viðkomandi stöðum og hvort með því mætti bjarga einhverju við. En það er einmitt mjög gott að fá þetta rætt nú á Alþ., svo að stj. verði ljóst á eftir, hvaða heimild hún hefur í þessu máli. Ég efa það ekki, að bæjarstjórn Akraness geti staðið að kaupum á einum af þessum togurum, sem nú eru í boði. Hv. þm. Borgf. benti á það, að atvinnuástandið þarna væri ekki glæsilegt, og bar fyrir sig aflabrest á vertíðinni. Það er að vísu rétt, að bátaflotinn hefur aflað illa enn sem komið er en þó er það nú alveg víst, að Akranes er einn af þeim stöðum á landinu, þar sem atvinnulífið er einna blómlegast. Má færa ýmis rök fyrir því og t.d. þau, að það hefur sýnt sig við atvinnuleysisskráningu, að ekkert atvinnuleysi er á Akranesi. Staðurinn liggur alveg sérstaklega vel við miðunum hér fyrir bátaútveginn, og þó að enn hafi svo til tekizt á þessari vertíð, er engan veginn útilokað, að úr því geti rætzt. Hitt er aftur alvarlegra, hvernig horfir t.d. á Vestfjörðum. Það má nú heita, að þar sé komin alveg hávertíð, en það má víst svo heita, að engin branda hafi fengizt þar úr sjó til þessa, og það er náttúrlega mjög uggvænlegt ástand, og mér finnst, að þetta hljóti miklu frekar að styrkja ákvörðun Alþ. í vetur í sambandi við fjárl. en að draga úr henni. Ég gat ekki látið hjá líða að láta þessi orð falla. Það er síður en svo, að ríkisstj. hafi ekki tilhneigingu til þess að verða við óskum eins myndarlegra manna og Akurnesingar eru, að þeir geti fengið togara, þar sem þeir hafa nú fengið áhuga fyrir því, þó að sá áhugi hafi verið mjög daufur á löngu tímabili í sumar. En það er bara ekki hægt að láta þau fáu skip, sem til umráða eru, nema í fáa staði. Það er það, sem hér kemur til greina. Ég skal taka það fram, að það eru sennilega 3 togarar, sem eftir er að ráðstafa enn þá. Þeim er alveg óráðstafað og verður ekki ráðstafað fyrr en Alþ. er búið að ganga frá þessu máli, bæði hinni almennu heimild um, að lána megi almennt upp í 90% af andvirði þeirra, og gengið hefur verið úr skugga um það, hvað vakti fyrir Alþ., þegar það gekk frá ályktuninni í sambandi við fjárl. í vetur, sem ríkisstj. dregur ekki í efa, hvernig hafi átt að skilja. Hv. þm. Borgf. vildi skilja þetta á þann veg, að því aðeins væri heimilt að ráðstafa skipunum með hagstæðari kjörum en þetta frv. ráðgerir, ef ekki væri hægt að afsetja þau á annan hátt. Ég held, að þetta megi ekki lesa út úr ályktuninni í vetur, þar sem tekið er tillit til atvinnuástandsins á viðkomandi stöðum. Ég skal einnig geta þess út af till., sem hv. þm. V-Ísf. (ÁÁ) bar hér fram við annað frv., í sambandi við elztu togarana, að ríkisvaldið veitti einhverja aðstoð til þess að skinna þá upp að einhverju leyti, að hann boðaði í gær, að hann mundi taka þessa till. upp í sambandi við þetta frv. Ríkisstj. er tilbúin að ræða það mál, enda mun þetta frv. að sjálfsögðu fara í þá n., sem hv. þm. á sæti í. - Ég gleymdi því áðan að óska, að frv. yrði vísað til 2. umr. og hv. fjvn., þar á það að sjálfsögðu heima.



Herra forseti. Það er aðeins í tilefni af orðum hv. þm. Borgf., að ég leyfi mér að segja nokkur orð um þetta mál. Eins og kunnugt er, þá veitti Alþ. hæstv. ríkisstj. rétt fyrir jólin í sambandi við afgreiðslu fjárl. heimild sem greinir í 22. gr. þeirra l., til þess að gera ráðstafanir til, að nokkrir hinna nýju togara, sem nú eru í smíðum, verði staðsettir á þeim stöðum, sem við erfiðast atvinnuástand eiga að búa. Hv. þm. Borgf. vildi túlka þessa heimild þannig, að ríkisstj. hefði því aðeins leyfi til þess að hagnýta sér hana, að ekki fengjust kaupendur að hinum 10 togurum sem nú eru í smíðum í Bretlandi, með áður umræddum kjörum, sem samþ. hafa verið með l. og fyrir liggja Þetta er skilningur hv. þm. á þessari heimild. Ég vil taka það fram, að við, sem að þessu stóðum, lögðum ekki inn í hana þann skilning, nema miklu síður sé. Við gerðum þvert á móti ráð fyrir því, að þó það væru fyrir hendi kaupendur að öllum skipunum með umræddum útboðsskilmálum, þá væri ríkisstj. þó heimilt að staðsetja nokkur þeirra þar, sem atvinnuskilyrði væru örðugust og þeirra væri mest þörf, en fjármagnið eitt yrði ekki látið ráða því, hvar skipin yrðu staðsett, heldur yrði þar einnig litið á atvinnulega nauðsyn staðanna. Þessi samþykkt Alþ. fyrir jólin var einnig í fullu samræmi við kaup hinna fyrri, nýsköpunartogara. Þá námu stofnlánin 75%, ef ég man rétt, og með sérstakri ályktun Alþ. var ríkisstj. heimilað að veita 10% lán til viðbótar, þannig að samtals námu lánin um 85% af andvirði togaranna. Og það er vitað mál, að þessi viðbótarheimild gerði sumum aðilum kleift að eignast skipin, sem ella hefðu ekki átt þess kost, og var þannig bætt úr atvinnuvandamálum fleiri staða en upphaflega hafði verið gert ráð fyrir. - Mér er það fagnaðarefni, að hæstv. forsrh. hefur látið í ljós nákvæmlega sama skilning á heimildinni og fyrir mér vakir, enda raunar ekki við öðru að búast, þar sem brtt. var flutt í samráði við hæstv. ríkisstj. á sínum tíma. Ég tel svo ekki nauðsyn bera til að fara fleiri orðum um þetta mál. Ég tel tilgangslaust að ræða það við hv. þm. Borgf., hverjir eigi að fá þessi skip. Við getum verið sammála um, að það komi margir staðir til greina, sem þörf hefðu fyrir þau, eins og t.d. Akranes. En spursmálið er fyrst og fremst um það, hvar skipin bæti úr sárastri þörf og hvar atvinnuástandið sé hrapallegast um þessar mundir, og mestu máli skipti að koma til liðs við þá, sem eiga framtíð sína undir þessum atvinnutækjum. En að fara út í jöfnuð milli einstakra staða hér á Alþ. er óhyggilegt og ekki viðeigandi að deila um slíkt, svo miklar vonir sem fólk á hverjum stað byggir á þessum skipum; skal ég ekki hefja hér slíkar umræður, en mun hins vegar treysta hæstv. ríkisstj. til að framkvæma þá heimild, sem Alþ. veitti henni ágreiningslítið fyrir áramótin, og fara samkv. henni þær leiðir í þessu efni, sem ríkust nauðsyn ber til og bætt geta úr sárustum vandræðum og jafnvel neyð þeirra staða, sem búa við hvað örðugust skilyrði atvinnulega.

Pétur Ottesen Hæstv. forsætisrh. staðfesti í ræðu sinni það, sem ég sagði, að allmikill dráttur hefði orðið á því að fá einstaklinga eða félög til að semja um kaup á hinum nýju togurum, og það var víst ekki fyrr en undir áramótin, að skriður komst á það. Málin stóðu þannig, er atkv. voru greidd hér á Alþ. um umrædda till., að engan veginn varð séð, hvort takast mundi .að selja skipin með þeim skilyrðum, sem ráð var fyrir gert. Og styður það fullkomlega það, sem ég sagði um þann skilning, er legið hefði á bak við samþykkt þessarar heimildar. - Hæstv. forsrh. sagði, að daufur hefði verið áhuginn fyrir kaupum þessum á Akranesi framan af. Hann mun þó sízt hafa verið daufari en annars staðar; menn dokuðu yfirleitt við og vildu sjá, hvað ofan á yrði. Allir fundu til vanmáttar síns að greiða svo mikið fé út í hönd, og mun hik manna hafa stafað af því, að menn hafi beðið eftir, hvort ekki fengjust aðgengilegri skilmálar. Er ekki hægt að færa Akurnesingum það til áfellis fremur en öðrum. Og ég held ég hafi verið að lesa það í dagblöðunum, að það væri t.d. nú fyrst, sem Reykjavíkurbær væri að ganga frá samningum um þessi kaup - þ.e.a.s. í febrúarlok, - og það er þannig lítil ástæða fyrir ríkisstj. að skáka Akranesi út, að þar hafi þessu máli verið sýnd meiri deyfð eða tómlæti en annars staðar. - Hæstv. ráðh. hefur upplýst, að samið hafi verið við Rvík um 4 af þessum skipum. Og ef litið er til þess, hve margt fólk er í Reykjavík miðað við aðra staði, sem æskja þess að fá togara keypta, þá má segja, að þetta geti ekki talizt óeðlileg ráðstöfun. Hins vegar verður að hafa fulla gát á því, að höfðatalan skiptir ekki öllu máli í þessu sambandi, og forðast ber að hlaða allt of mikið undir það, að svo sé háttað málum, að atvinnuskilyrða sé hvergi að leita annars staðar á landinu en hér í Rvík. Það er engan veginn heppilegt þjóðfélaginu, að fólkið sé þannig dregið hér saman í hnapp á kostnað hinna dreifðu byggða úti um landið, heldur verður að skapa því lífvænleg skilyrði sem víðast. Þetta sjónarmið er fullkomlega athugavert í sambandi við þá úthlutun, sem hér ræðir um. Þannig hefði undir öllum kringumstæðum verið hyggilegra, að Rvík hefði ekki fengið nema 3 af þessum togurum, en Akranes þá 1 togara. Þar hafa verið sköpuð skilyrði til framleiðslu, sem hafa kostað stórfé, en eru ekki notuð nema að litlu leyti, svo sem t.d. 3 hraðfrystihús, fiski- og síldarverksmiðja og lýsisbræðsla, sem á einum sólarhring getur unnið hráefni fullhlaðins togara. En þessi skilyrði, sem fólkið hefur þarna skapað, eru engan veginn fullnýtt. Þessu finnst mér að hæstv. ríkisstj. hefði átt að gefa gaum, og ég skýt því hér inn í, af því mér finnst fullkomlega athyglisvert að taka það með í reikninginn, hvernig ástatt er á hinum ýmsu stöðum hvað þetta snertir, a.m.k. í sambandi við aðgerðir Alþ. síðar meir í atvinnumálum landsmanna. Viðvíkjandi þeim deilum, sem hér hafa nú risið upp og þar sem hæstv. ríkisstj. hefur leitt hv. þm. N-Ísf. sem vitni, þá vil ég benda á, að ég hef kynnt mér í handriti ræðu þá, er hann flutti á sínum tíma um þetta mál, og að svo miklu leyti sem líta má á hana sem gagn í málinu - því þótt hv. þm. sé maður vel metinn, ber auðvitað ekki að lita á vilja hans sem vilja Alþ. -, þá er hún ekki mikilsvert gagn fyrir málstað hans nú, því ekkert er í henni að finna, sem kemur í bága við þá skoðun, að þar sem heimild Alþ. er til komin á þeim tíma, þegar ekki var útséð um, að ríkisstj. gæti selt nýju togarana, þá var það fyrst og fremst gert af þeim sökum, að nauðsyn virtist þá, að grípa þyrfti til ráðstafana, sem ella hefðu ekki komið til greina; og sú nauðsyn er nú ekki lengur fyrir hendi, eins og þá var útlit fyrir. Staðhæfing mín um þetta mál stendur því óhögguð; ég hef aðeins sagt, að heimildarákvæðið sé í gildi með þeim skilningi, sem ég hef í það lagt; og frvgr. gæti ég greitt atkv., án þess það raskaði staðhæfingu minni. Hv. þm. N-Ísf. sagði, að það væri ekki ástæða til að fara að metast hér um það, hvaða atvinnuástand væri fyrir hendi á hinum ýmsu stöðum, sem vonir setja til þessara skipa. Ég átti ekki frumkvæði að slíkum umr., heldur vék ég að því að gefnu tilefni frá hæstv. forsrh., hvernig ástatt væri í þeim efnum í mínu byggðarlagi, og þótti mér eftir ástæðum rétt, að það kæmi hér fram. Ég mun hins vegar ekki lengja þessar umr. frekar. Ég mun að sjálfsögðu ræða við hæstv. ríkisstj. um þetta mál á öðrum vettvangi fyrir hönd umbjóðenda minna. Sem stuðningsmanni hennar er mér annt um það, að hún standi við sínar auglýsingar og þau skilyrði, sem hún setti þar fyrir sölu togaranna. Og ég lít þannig á þá heimild, sem henni var gefin, að það sé rangt af henni að synja Akurnesingum um kaup á einum togara, eins og til er stofnað þessa máls, og um það atriði hlýt ég að ræða við hæstv. ríkisstj. við annað tækifæri.



Herra forseti. Út af þeim umr., sem hér hafa orðið í sambandi við 17. lið 22. gr. fjárl. fyrir áríð 1951, þá vil ég taka fram, að við sósíalistar erum sammála þeirri skoðun á þessum lið, sem fram kom hjá hæstv. forsrh. og hv. þm. N-Ísf. Og sé þetta lesið yfir, þá er augljóst mál, að ríkisstj. er gefin heimild til að gera ráðstafanir í þá átt, að nokkrir hinna nýju togara verði staðsettir þar á landinu, sem atvinnuskilyrði þykja hvað örðugust, og það er algerlega lagt á vald ríkisstj. að ákveða slíka staðsetningu, og er hún ekki um það á neinn hátt bundin, hvorki við fyrri auglýsingar um sölu skipanna né annað. Ég er þannig á öndverðri skoðun við hv. þm. Borgf. um það, að heimildin sé bundin við það, að þær greiðslur fari fram, sem gert var ráð fyrir, og að þeir sitji fyrir, sem geta talið fram ákveðnar upphæðir. - Ég vil taka það fram, að ég vil ekki fara að deila við hv. þm. Borgf. um atvinnuástand á ýmsum stöðum. En ég heyrði það á ræðu hæstv. forsrh., að ríkisstj. hefði athugað það rækilega, hvernig bezt yrði að ráðstafa skipunum. Og í því sambandi vil ég leyfa mér að benda á, að áhuginn fyrir þessum skipum blossaði skyndilega upp á ýmsum stöðum upp úr áramótunum síðustu, en ekki fyrr, þar sem t.d. Siglufjörður o.fl. höfðu áður sent hingað til Rvíkur þessara erinda. En þessi áhugi, sem vaknaði fyrst eftir áramótin, mun hafa staðið í sambandi við hinar góðu sölur, sem þá voru gerðar á ísfiskinum í Englandi. En þegar nú er sýnt orðið, að ekki er að treysta á þennan markað, hefur áhuginn dofnað. – Ég held, að hæstv. ríkisstj. sé treystandi til að afla sér þeirra upplýsinga, sem til þarf að vega það og meta, hvar þessara atvinnutækja er mest þörf; það hefur ekki verið lagt fyrir þingið að taka ákvarðanir um það, enda mun það ekki hafa verið gert áður og ríkisstj. og nýbyggingarráð annazt það á sínum tíma. Þetta er ekki ástæða til að ræða sérstaklega; en ég vænti þess, að ríkisstj. noti þá heimild, sem henni var fengin í umræddri grein fjárl., og láti þau sjónarmið ráða, er þar koma fram. Ríkisstj. er vandi á höndum hvað úthlutun þessa snertir, en svo var einnig á sínum tíma um nýsköpunarstjórnina með sín 30 skip, og það endaði með því, að til þess að leysa þann vanda varð að fjölga skipunum um tvö í viðbót. Hvernig þetta fer úr hendi nú, verður ekki séð, en ég vænti þess, að ríkisstj. geri sitt bezta til þess að sjá svo um, að þessi skip komi í þá staði niður, þar sem þeirra er mest þörf til atvinnuaukningar og þau geta látið rætast þær vonir, sem stærstar eru bundnar við tilkomu þeirra.



Herra forseti. Mér er ávallt mjög ljúft að eiga orðastað við hv. þm. Borgf., og er hann velkominn hvenær sem er á fund ríkisstj. að ræða það, er hann lystir. En einu vildi ég mótmæla, sem fram kom í ræðu hans, - því, að mér fannst hann gefa í skyn, að ef ríkisstj. yrði ekki unnt að láta Akurnesinga hafa einn togaranna, þá væri hún að svíkja gefin loforð, er hún hefði almennt auglýst eftir kaupunum. En í auglýsingu hennar var vitaskuld alls ekki fólgin nein skuldbinding um það, að allir, sem sæktu um togarana, skyldu fá þá, heldur var með auglýsingu hennar tryggt, að allir stæðu jafnt að vígi um að sækja um skipin. Að öðru leyti sé ég svo ekki ástæðu til að ræða frekar þetta mál. Það fer sjálfsagt í n., og vona ég, að hún hraði störfum sem mest, og verði þá unnt að taka það til 2. umr. hér í d. á morgun, því að ætlunin er, að störfum Alþ. ljúki innan fárra daga.



Út af ummælum hæstv. forsrh. vil ég taka fram, að ég tel umbjóðendur mína gabbaða, ef þeim er ekki gefinn kostur á að gera þau kaup, sem auglýst var eftir, þar sem Akranes uppfyllir öll þau skilyrði, sem sett voru fyrir þeim kaupum, og eftir var að ráðstafa 3–4 togurum, þegar eftir var leitað.



Tryggingastofnunin verður að fá borguð álögð iðgjöld og ber að sjá um, að vanskilaskuldir safnist ekki. En aðferð sú, sem lögfest yrði með þessu frv., finnst mér vera nokkuð harðhent og æskilegt, að reynt verði að tryggja innheimtuna með geðfelldari hætti, og segi ég því já.



Herra forseti. Eins og kunnugt er, þá er verið að byggja ný orkuver við Sog og Laxá, og fyrirhugað er að hefja byggingu áburðarverksmiðju á þessu árí. Þessi fyrirtæki öll saman kosta mikið fé, um 300 milljónir samtals. Ætlunin er að afla fjár til þeirra með ýmsu móti, sumpart með lánum erlendis til vélakaupa og sumpart með lánsútboðum innan lands og loks með því að nota verulegan hluta mótvirðissjóðs til þess að kaupa skuldabréf þessara fyrirtækja, eða réttara sagt lána þessum fyrirtækjum. Samkomulag er um það milli stjórnarflokkanna og ríkisstj., eins og áður hefur verið skýrt frá á Alþ., að vinna að því, að þessi lán gangi til fyrirtækjanna í sem réttustu hlutfalli við stofnkostnað þeirra. Eins og menn vita, þá verður Marshallstofnunin að samþykkja, hvort það er þannig ástatt í landinu, að forsvaranlegt sé að lána út fé mótvirðissjóðs. Nú hefur verið gerð till. til þessarar stofnunar um að verja mótvirðissjóði, eins og hann var orðinn í fyrra, 15 milljónir, til Sogs og Laxár, og það er vitað, að þetta verður samþ., en formlegt samþykki er ekki komið. Jafnframt er unnið að því að fá meira lánsfé fram að næsta þingi, og þess vegna stingur ríkisstj. upp á því við Alþ., að það veiti henni lánsheimild, allt að 120 millj. kr., til þessara þriggja fyrirtækja. Hins vegar þarf ekki á svo miklu fé að halda fram í október, það er ekki alveg sjáanlegt enn, á hvað miklu fé þarf að halda. Það er til löggjöf frá 1949 um, að það megi ekki ráðstafa fé mótvirðissjóðs nema með lagaheimild. Því er nauðsynlegt, að málið fái þinglega meðferð og líka fáist heimild fyrir því, sem þarf að gera á milli þinga, og þess vegna er þetta gert fyrir sig fram. Ég vil taka það fram, að ætlun ríkisstj. var að sækja um það, að 50 millj. af fé mótvirðissjóðs yrði notað til að greiða niður ríkisskuldir, en umsókn um það hefur ekki verið send enn þá, en málið er í athugun. Vil ég taka það fram strax, að það getur verið, að ég muni leggja fram brtt. við þetta mál um það að fá slíka heimild inn í þetta frv., og mun það verða ákveðið nánar í dag eða á morgun, hvort það verður gert. Mótvirðissjóður var 127 millj., þegar skýrsla var gefin um fjáreignina 1950. Hann fer vaxandi daglega, en ég get ekki gefið hv. þm. áætlun um það, hvað hann muni verða á þessu ári, en hann mun vaxa verulega á árinu, því að ekki er búið að nota nærri því allt framlagið frá því í fyrra, og svo er framlag yfirstandandi Marshallláns, sem mun koma inn á þessu ári. Þetta mál er flutt af nefnd, og ég sting ekki upp á, að því verði vísað til nefndar.



Ég vil aðeins skjóta nokkrum orðum til hæstv. ríkisstj. eða hæstv. fjmrh., sem hér er viðstaddur, í sambandi við það, sem hann talaði hér um áframhaldandi ráðstöfun á mótvirðissjóði. Það er að sjálfsögðu nauðsynlegt og rétt að veita ríkisstj. það leyfi, sem hún fer hér fram á í þessu frv., til hagnýtingar á sjóðnum, en það eru fleiri verkefni, sem snerta framtíð og hag þessarar þjóðar, sem verður að taka til athugunar í sambandi við þær ráðstafanir og till., sem ríkisstj. kann að gera í þessu efni, og þær ákvarðanir, sem Alþ. gerir síðar um það. Ég vil aðeins benda á tvennt í því sambandi. Annað er það, að hér hefur verið ákveðið að reisa sementsverksmiðju, sem engum blandast hugur um, að er mjög þýðingarmikið fyrirtæki fyrir hag og afkomu landsmanna, og í öðru lagi, og með tilliti til þess, vil ég vænta þess, að hæstv. ríkisstj. líti á þá þörf bráðra aðgerða í sambandi við þær till., sem hún kann að gera um þetta. Hitt atriðið er svo það höfuðverkefni þessarar þjóðar, að rækta landið og skapa skilyrði fyrir því, að meiri hluti landsmanna geti búið í sveitum landsins og unnið þar að framleiðslustörfum, en skilyrðin til þess eru að frumstofni til fyrir hendi í frjómagni íslenzkrar moldar og hagnýtingu ýmissa náttúrugæða, sem koma til greina í því sambandi. Það, sem hér þarf að gera, það er aukin ræktun og byggingar í sveitum landsins. Þetta er ef til vill eitthvert stærsta og þýðingarmesta verkefni, sem nú blasir við hinni íslenzku þjóð, og þess vegna vil ég brýna það fyrir hæstv. ríkisstj., að hún noti þá aðstöðu, sem mótvirðissjóðurinn skapar okkur, til að búa í haginn fyrir þetta eða geri um það sínar till. að hrinda þessu stærsta máli þjóðarinnar áfram.



Herra forseti. Hér er um að ræða mjög merkilegt mál, og það getur reynzt býsna afdrifaríkt, hvernig haldið verður á framkvæmd þess. Hæstv. fjmrh. sagði, að sótt hefði verið um það til þeirrar stofnunar, sem um þetta á að fjalla, að ríkisstj. yrði heimilað að ráðstafa öllum mótvirðissjóði, en svar væri ekki komið. Ég vil leyfa mér að vekja athygli á því, að ef þannig yrði að farið, þ.e.a.s. að 120 millj. af fé mótvirðissjóðs verði varið til framkvæmda innan lands, þá er um að ræða stefnubreytingu frá því, sem boðað var, þegar Ísland gerðist aðili að Marshallsamstarfínu, og frá því, sem haldið hefur verið fram af hálfu ríkisstjórnar og þjóðbanka til skamms tíma. Þegar Ísland gerðist aðili að Marshallsamstarfinu, þá var þeirri stefnu lýst af hálfu þeirra, sem með fjármálin fóru, að mjög verulegan hluta mótvirðissjóðs ætti að nota til þess að greiða ríkisskuldir, og því var þá lýst yfir af hálfu sérfræðinga, sem voru hér á vegum Marshallstofnunarinnar, að það væri þeirra skoðun, að fé mótvirðissjóðs ætti að nota allt til að greiða niður ríkisskuldir; ástandið í fjárhagsmálum Íslendinga væri þannig, að ekki væri verjandi að nota þetta fé að neinu verulegu leyti til framkvæmda innanlands. Nú hefur hæstv. fjmrh. skýrt frá því, að von sé á samþykki Marshallstofnunarinnar á þessari ráðstöfun fjárins, og er í sjálfu sér ekki nema gott um það að segja, að ríkisstj. hafi heimild til þess að gera það, sem henni sýnist í þessu máli, en þá ríður á því, að ríkisstj. geri það, sem skynsamlegt er og rétt. En ég leyfi mér að draga í efa, að það sé skynsamleg fjármálastefna að nota mestan hluta mótvirðissjóðsins, eins og hann nú er orðinn, til þess að kosta innlendar framkvæmdir, en fjmrh. sagði, að hann mundi ef til vill leggja fram till. um að nota 50 millj. til þess að greiða niður ríkisskuldir. Það er og annað, sem mig langar til að spyrja hæstv. fjmrh. um, og það er, hvort ríkisstj. hafi haft samráð við Landsbankann um það að kosta þessar framkvæmdir á þennan hátt, og enn fremur hvort þeir sérfræðingar, sem ríkisstj. hefur einkum stuðzt við í álitsgerðum á undanförnum árum séu einnig sammála þeirri stefnu, sem hér um ræðir. Öllum má vera ljóst, að fé mótvirðissjóðs er nokkuð sérstaks eðlis. Með því skapast ekki aðstaða til þess að hrinda í framkvæmd öllum þeim hugsanlegum fyrirtækjum, sem menn telja æskilegt að framkvæma, eins og virtist vera skoðun hv. þm. Borgf. (PO). Þegar fé mótvirðissjóðs er varið til að greiða kostnað innlendra framkvæmda, þá er það að ýmsu leyti svipað og um væri að ræða beinar lánveitingar af hálfu bankanna. Hvort fjárhagskerfið þolir slíka ráðstöfun á fé mótvirðissjóðs, er undir líkum atriðum komið og það mundi þola auknar lánveitingar bankanna. Mér kemur það nokkuð á óvart, ef ríkisstj. er þeirrar skoðunar, að ástandið í fjármálum þjóðarinnar hafi breytzt svo undanfarið, að fjárhagskerfið mundi þola 120 millj. kr. ráðstöfun á fé mótvirðissjóðs eða 120 millj. kr. aukin útlán bankanna. Mér er sérstök forvitni á að vita, hvort sú stefna, sem fram kemur í þessu, er stefna þjóðbankans og þeirra sérfræðinga, sem ríkisstj. undanfarið hefur haft við hlið sér. Ég óttast mjög, að þessi stefna leiði til aukinnar verðbólgu, og hvort hún gerir það eða ekki, verður undir því komið, hvaða ráðstafanir eru gerðar samhliða þessum mikilvægu ráðstöfunum. Þess vegna saknaði ég þess, að hæstv. fjmrh. skyldi ekkert geta um það í ræðu sinni, hvaða fyrirætlanir ríkisstj. hefði á prjónunum um aðrar ráðstafanir í fjárhagsmálum, því að undir því eru afleiðingar þessara lagasetninga komnar. Þess vegna væri æskilegt að heyra eitthvað um það frá hæstv. ríkisstj., a.m.k. við síðari umr. þessa máls.



Herra forseti. Hv. 3. landsk. þm. (GÞG) sagði, að það hefði verið tekið fram, þegar Marshallsamstarfið hófst, að það væri ætlunin að nota mótvirðissjóðinn til að greiða niður ríkisskuldir. Það kann vel að vera, að það hafi komið fram í sambandi við það, að menn hygðu gott til þess að greiða niður ríkisskuldir. En eins og hann tók fram, þá fer það eftir því almenna fjárhagsástandi í landinu, hvort ástæða er til að nota mótvirðissjóðinn til að greiða niður skuldir ríkissjóðs, eða hvort óhætt er að verja honum innan lands. Málið er þannig vaxið, að ef jafnvægi er á þjóðarbúskapnum, ef ekki er halli á fjárlögum og ekki er lánað úr bönkunum meira en eðlilegt er og fjárfestingin er innan eðlilegra takmarka, þá er ekki neitt athugavert við það, þó að fé mótvirðissjóðs sé notað til útlána, eins og hér er fyrirhugað. Og þessi uppástunga, sem hér er lögð fram, er byggð á því, að stefna ríkisstj. er sú að halda jöfnuði á fjárl., halda útlánastarfsemi bankanna í eðlilegum skorðum og hafa fjárfestinguna það hóflega setta miðað við ástandið, að þessi stóru fyrirtæki geti rúmazt innan eðlilegrar fjárfestingaráætlunar. Ef hægt er að halda stefnunni þannig, þá er ekkert athugavert við það, þó að mótvirðissjóðurinn sé notaður til þess að lána út í því skyni, sem hér er fyrirhugað, en ef mistekst um þessi atriði, sem ég hef minnzt á, þá getur skapazt verðbólga. Málið horfir þá þannig við, að ef allt er í lagi frá þessu sjónarmiði, þá er ekkert athugavert við það, þó að mótvirðissjóðurinn fari út jafnóðum og hann myndast. Það, að leyfa útlán úr mótvirðissjóði, á ekkert skylt við venjulega útlánaaukningu bankanna, því að það eru full verðmæti, sem koma inn í landið á móti mótvirðissjóði. Spurningin er aðeins, hvort fjárhagsmálin eru þannig að öðru leyti, að óhætt sé að nota mótvirðissjóðinn jafnóðum og hann myndast. Á undanförnum árum hefur fjármálaástandið verið þannig, að það gat ekki talizt eðlilegt, að mótvirðissjóðurinn færi í umferð, það var aðeins hægt að nota hann til skuldagreiðslu. En ef tekst að ná betri tökum á því á þessu ári, þá á ekkert að vera því til fyrirstöðu, að mótvirðissjóðurinn sé lánaður í fyrirtæki, án þess að af því myndist verðbólga. - Í þessu sambandi er fróðlegt að kynna sér, hvernig þessum málum er háttað í öðrum löndum. Í þeim löndum, þar sem fjárhagsjafnvægi er náð, þar hefur mótvirðissjóðurinn verið lánaður út til fyrirtækja eða til að kosta fyrirtæki, en þar, sem ekki hafa náðst tök á fjárhagsmálunum, þar er mótvirðissjóðurinn settur fastur eða notaður til skuldagreiðslna. Einmitt af þessum ástæðum er það sérstaklega nauðsynlegt fyrir okkur að koma lagi á okkar fjárhagsmál og gæta þess, að ekki sé halli á fjárl. eða óeðlileg útlánapólitík rekin í bönkunum eða fjárfestingin of mikil. Ef það er, þá þýðir það, að mótvirðissjóðurinn frýs fastur og við stoppum með þau fyrirtæki, sem við ætlum að reyna að koma á fót með sjóðnum. - Eins og lesa mátti út úr ræðu hv. 3. landsk. þm., þá gat aldrei komið til mála að nota allan mótvirðissjóðinn til að greiða ríkisskuldirnar, af því að hann var hærri en ríkisskuldirnar, en eins og ég sagði, þá hefur það verið á döfinni hjá ríkisstj. að nota nokkuð af sjóðnum til að greiða ríkisskuldir, en um það munu verða teknar ákvarðanir í dag eða á morgun, hvort ríkisstj. leggur til, að því yrði bætt inn í þetta frv. Það er rétt, sem hv. 3. landsk. þm. tók fram, að það fer eftir hví, hvernig tekst um önnur efni, hvort þetta verður til þess að ýta undir verðbólgu eða ekki. Ætlunin hefur verið að miða þetta við þá stefnu, sem reynt er nú að framkvæma og hvað eftir annað hefur verið lýst.



Herra forseti. Það eru nokkrar upplýsingar, sem mér þætti æskilegt að fá viðvíkjandi því, hvernig þessu er varið, nú við þessa umr., og vil ég beina því til hæstv. fjmrh. - Það er, í fyrsta lagi, hvernig búast má við. að þessar 120 millj. skiptist hvað það snertir, hvað mikið af því fari í vinnuafl og hvað mikið fari í annan kostnað hér innan lands, sé gengið út frá því, að hlutfallið verði jafnt milli þessara fyrirtækja, miðað við stofnkostnað. En ef við ætlum að gera okkur verulega hugmynd um, hvaða áhrif þessar ráðstafanir hafa á fjárhagskerfið frá því síónarmiði, sem hv. 3. landsk. þm. var að ræða um, þá þurfum við í þessu sambandi í fyrsta lagi að athuga, hvað miklar kröfur eru gerðar til vinnuaflsmarkaðarins með þessu. Ég get ekki séð, að í sambandi við aðrar fjárhagsráðstafanir sé nein svokölluð verðbólguhætta á ferðinni. Spurningin um, hvað fjárhagskerfið þoli í þessu sambandi, það er spurningin um það, hvort við gerum meiri kröfur til vinnuafls og framkvæmda á yfirstandandi tímabili en vinnuafl er fyrir hendi. Ef þetta er allt rétt út reiknað hjá okkur og rétt framkvæmt, að það fé, sem við veitum í veltuna í þjóðfélaginu, sé akkúrat miðað við að fullnægja og hagnýta vinnuafl hvers manns, en ekki sé gefið út neitt þar fram yfir af lánum eða framlag veitt, þá er því tvennu náð, a.m.k. í höfuðatriðum, annars vegar því að hagnýta vinnuaflið til fulls og hins vegar því að gefa ekki út ávísanir á meira en fyrir hendi er, og þá er tryggt um leið, að fjárhagskerfið fari ekki úr skorðum. Það, sem við ættum þess vegna að fá upplýsingar um í sambandi við þetta, það eru útreikningar fjárhagsráðs, sem vafalaust er að undirbúa þetta, um kröfur til vinnuaflsins í þessu sambandi. Mér dettur í hug í því sambandi, af því að ég hef minnzt á það áður, að norska viðskmrn. hefur lagt fyrir norska Stórþingið í byrjun þessa árs alveg nákvæma útreikninga frá sínu fjárhagsráði um fyrirhugaða framleiðslu á árinu 1951. Hver einasta atvinnugrein í norska þjóðfélaginu hefur ákveðna fjárfestingu, það er ákveðið, hve mikið fjármagn og hve mikið vinnuafl þurfi til þess að tryggja það, og þetta er lagt fyrir norska þingið strax í byrjun janúar um leið og það hefst. Við fengum nýlega að heyra, að áætlanir fjárhagsráðs um fjárfestinguna séu að koma í fyrstu uppköstunum til ríkisstj., en fjhn. þessarar hv. d. fékk ekki að sjá frumdrög þeirrar áætlunar. Þetta vitum við um í sambandi við annað mál, sem hér var á dagskrá..... Þetta fer alveg eftir því, hvernig þessar 530 millj. greinast, annars vegar í vinnuafl, en hins vegar í efni. Ég vil gjarna athuga þetta, einmitt vegna þess ótta við verðbólgu, er kom fram í ræðu hv. 3. landsk. Það er orðið alveg gerólíkt um kröfur, sem gerðar eru til vinnuafls nú, heldur en fyrir nokkrum árum. Þannig er það t.d. viðvíkjandi Sogsvirkjuninni, að þótt þessi virkjun sé miklu stærri, þá er ekki gengið út frá því, að það þurfi fleiri verkamenn, vegna þess að við erum þannig útbúnir með vélar, að þótt þessi virkjun sé stærri, þá er hægt að vinna miklu stærri verk með hlutfallslega færri mönnum; það fá hlutfallslega færri verkamenn vinnu. Þetta þýðir, að til þess að nota vinnuaflið þarf meiri veltu, því að vinnuaflið, verkamennirnir, notar meira efni en áður. Þetta þýðir, að þjóðfélagið krefst meira fjár á hvern verkamann, sem það hefur í sinni þjónustu. Þetta er hlutur, sem þarf að taka til athugunar, því að ef þessu væri ekki gaumur gefinn, þá gæti af því leitt, að gerð væri sú örlagaríka villa að láta ónýtt, af ótta við verðbólgu, stóran hluta vinnuaflsins. Þess vegna álít ég mjög heppilegt, ef hæstv. fjmrh. gæti upplýst, hvað er gert ráð fyrir, að mikið af þessu fé fari í vinnulaun. Ég hef að vísu ofurlitla hugmynd um, hvernig þessu er varið hvað viðkemur Sogsvirkjuninni, en hvergi nærri nógu skýra. Áætlun hefur vafalaust verið gerð um þetta atriði, og ef ekki er reiknað með meiru en 400–500 mönnum, þá er það ekki meira en það, sem bætist við af vinnuafli á ári samsvarandi mannfjölgun, og þyrfti því ekki að draga úr vinnuafli á öðrum sviðum þjóðfélagsins. Þegar það er vitað, að blátt áfram atvinnuleysi ríkir á sumum sviðum, þá held ég, að það sé fjarri því. að við séum að þurrka upp vinnuaflið. Ég held því, að það sé fjarstæða, að hæstv. ríkisstj. sé að stofna til nokkurrar hættu á verðbólgu með þessum ráðstöfunum. Þvert á móti fer þetta í tæki til þess að auka framleiðsluna, og ég held því. að þetta sé mjög heilbrigð ráðstöfun. Hvað snertir niðurgreiðslur ríkisskulda, sem ríkissjóður skuldar Landsbankanum vegna Marshallsstofnunarinnar og bankinn leggur nokkra áherzlu á, að verði greiddar, þá held ég, að Alþingi þurfi að láta hæstv. ríkisstj. vita, að það er ekki ástæða til að ríkið greiði niður þær ríkisskuldir, sem eru innlendar. Það væri ákaflega fjarri lagi, ef hæstv. ríkisstj. tæki eitthvað af því fé, sem þjóðfélagið þarf nauðsynlega í veltuna. Hér er atvinnuleysi og lánsfjársvelta, og það væri ákaflega fjarri lagi, ef ríkið tæki þannig brauðið frá börnunum til þess að greiða sjálfu sér skuldir. því að við megum ekki gleyma því, að Landsbankinn er eign ríkisins og undir ráðstafanir Alþingis gefinn. Það er því fjarstæða, nú á þessum erfiðu tímum, að hugsa til þess að grynna á ríkisskuldum við Landsbankann. Það má geta þess í þessu sambandi, að skuldlaus eign eða sjóðir bankans eru um 130 millj. kr. Þá á ríkissjóður, sem á miklu stærri upphæð í skuldlausri eign, ekki að borga niður ríkisskuldirnar á tímum atvinnuleysis. Það stendur ekki svo illa, að hann eigi að taka nærri sér til þess að greiða niður skuldir. Það mundi engri stjórn detta í hug. Það er vitað, að þetta er eitt af því, sem einkennir socialdemókrata. Einkum reyndi stjórn Svíþjóðar að halda við atvinnulífinu með því að auka ríkisskuldirnar. Þegar svo er ástatt í landinu, að mikið vinnuafl er ónotað, þá er eðlilegt, að ríkisstj. noti vald sitt yfir þjóðbankanum. Hér eru nú allir bankarnir ríkiseign, og þá er eðlilegt, að ríkisstj. noti vald sitt yfir þjóðbönkunum til þess að stofna til ríkisskulda til að halda atvinnuvegunum gangandi. Ég álít þess vegna, þó að ég viti vel, að stjórn bankans leggur áherzlu á að fá greiðslu á skuldunum, að það þurfi að koma þessum skilningi á í þjóðfélaginu, að óhætt sé, að lánveitingar séu meiri og betri. Ég vil m.a. benda á, að seðlaveltan hefur aðeins aukizt um 7%, eða minna en nemur gróða bankanna í ár, á sama tíma og gengislækkun er gerð, gjaldeyririnn hækkar og þess vegna aukin lánsfjárþörf til útgerðar og verzlunar. Þess vegna væri ekki nema eðlilegt, að lánveitingar hefðu verið auknar meir en gert hefur verið. Ég vil því lýsa því yfir, að það hafa ekki enn þá komið fram neinar upplýsingar, sem sýna, að þessi ráðstöfun á fé mótvirðissjóðs hefði verðbólgu í för með sér. Ég vil beina þeirri spurningu til hæstv. fjmrh., á hvern hátt hugsað sé, að samið verði um lán til áburðarverksmiðjunnar. Nú hefur verið horfið að því ráði, að áburðarverksmiðjan verði hlutafélag í stað þess að verða ríkiseign. Þá þarf að ganga frá því, hvernig eignahlutföllin verði. Ég hef getið þess áður, að ég tel eðlilegast, að verksmiðjan verði eign ríkisins áfram, en hlutafélagið verði aðeins rekstrarfyrirkomulag, sem þýddi, að hlutafélagið hefði ekki eignarhald á verksmiðjunni, heldur ríkið. Áætlað er, að verksmiðjan muni kosta 76 millj. kr. Ef nú hlutafélag, sem hefur 10 millj. króna kapítal, ætti eignarréttinn en ríkið útvegaði fé að láni, þá þýddi það að gefa einstökum hluthöfum milljónir króna. Áburðarverksmiðja, sem er 6000 tonn, borgar sig upp á 10–20 árum. Ef hlutafélagið væri skoðað sem eigandi, en ríkið útvegaði lán, kannske vaxtalaust, eða a.m.k. með lágum vöxtum, þá þýddi það beinlínis að gefa hluthöfunum þetta fé. Ekki er ólíklegt, að sá hluti framleiðslunnar, sem seldur yrði úr landi, gæfi 50% arð, þannig að slík verksmiðja yrði, ef allt tækist vel, gróðafyrirtæki. - Ég álít því, að þetta þurfi að athuga vel í byrjun, ekki sízt vegna þess, að ég hef þá trú, að einmitt framleiðsla áburðar eigi eftir að verða stór þáttur í framleiðslu Íslendinga og þetta sé því framtíðarmál. Þess vegna vildi ég, að þetta væri gert sem ljósast, er málið er afgreitt nú. Það er eitt enn, sem ég vildi að athugað væri. Þetta er í fyrsta skipti, sem veitt er úr mótvirðissjóði, og þá í fyrsta skipti sem slíkt mál er rætt hér á Alþingi, og því er í mörg horn að líta. Ég vildi óska eftir því, að hæstv. ríkisstj. athugaði vandlega nú strax í byrjun, hver háttur verði hafður á endurgreiðslu þessa fjár. Til þess að nota þetta fé þarf samþykki ECA, og hvað Sogsvirkjuninni og Laxárvirkjuninni viðkemur, þá er það leyfi fengið. Þetta fé er hrein eign ríkisins. Ég vil ekki, að það fé, sem þannig er til komið, fari í almenna eyðslu ríkissjóðs, heldur vil ég mynda af því sjóð til þess að birgja okkur upp af fjármagni, sem þarf til þeirra stórframkvæmda, sem við kunnum að leggja í. Það er svo, að stórframkvæmdir geta dregizt lengi vegna fjárskorts, en auðveldara að leysa úr smærri vandamálum. - Ég held það væri æskilegt að hugsa til þess, að þessi regla verði á höfð, er reglugerð verður sett um það, hvernig verja eigi því fé, sem inn kemur aftur, að það verði tryggt, að það renni til stórframkvæmda og þá fyrst og fremst til stórvirkjana og það yrði þá grundvöllur undir því að auka landbúnað, iðnað og alls konar stóriðju. Það er áreiðanlega rétt að íhuga þetta í tíma. Mér þætti vænt um, ef hæstv. ráðh. gæti gefið upplýsingar um fjárfestinguna og hve mikið vinnuafl er gert ráð fyrir að nota og annað, er snertir þessi mál.



Herra forseti. Það er enginn ágreiningur milli hæstv. ráðh. og mín um eðli þessa máls. Hins vegar kann að vera nokkur ágreiningur um það, hversu langt megi ganga varðandi ráðstöfun fjárins, án þess að efna til verðbólgu. Í mörgum löndum, þar sem Marshallaðstoðar nýtur, er verðbólga og aðstæður þar víða líkar og hér. Mótvirðissjóðnum var ætlað að hafa þau áhrif að þurrka upp fjárhagskerfið, og þess vegna var mótvirðissjóðurinn bundinn og ætlaður til þess að greiða ríkisskuldir. Um þennan skilning á ástandinu erum við sammála, enda er hann vafalaust réttur. Höfuðvandinn við að lækna verðbólgu er að gera það án þess, að af því leiði atvinnuleysi. Marshallframlagið átti að lækna eða hjálpa til að lækna verðbólguna, án þess að af því leiddi skort og atvinnuleysi. Þetta hefur tekizt að nokkru leyti í ýmsum löndum, sem Marshallaðstoðar hafa notið, svo sem í Noregi, Danmörku og Bretlandi. En þetta hefur ekki tekizt hér, því miður. Það er alvarlegt, að þrátt fyrir Marshallframlagið hefur ekki tekizt að lækna verðbólguna, og þó e.t.v. enn raunalegra, ef það á að kosta varanlegt atvinnuleysi. Hér hefur orðið vart atvinnuleysis undanfarið, og það er mikil uppgjöf hjá hæstv. ríkisstj., ef hún treystir sér ekki til þess að útrýma því nema með nýrri verðbólgu. Það hefur verið tekinn talsverður vindur úr fjárhagskerfinu, og hann er m.a. geymdur í mótvirðissjóðnum. Það, sem hér á nú að gera, er einmitt að pumpa þessum vindi inn í fjárhagskerfið á ný, og það er það, sem ég óttast. Þetta er nýsköpunarstefnan frá 1944–47, svo að það er ekki undarlegt, þó að hv. 2. þm. Reykv. sé hrifinn, en hitt er undarlegra, að hæstv. núv. fjmrh. skuli hafa tekið að verja þessa stefnu. Nú er enginn ágreiningur milli hæstv. fjmrh. og hv. 2. þm. Reykv., og ætti í því að vera fólgin nokkur aðvörun fyrir hæstv. fjmrh. Það er auðvitað hægt að halda atvinnulífinu gangandi með verðbólgu. En markmið réttrar fjármálastefnu er að koma í veg fyrir verðbólgu, án þess að um kyrrstöðu og atvinnuleysi sé að ræða. Það er ekki rétt fjármálastefna, sem hv. 2. þm. Reykv. boðar, að það sé einfalt að leysa vandamál atvinnulífsins með auknum útlánum. Það er ekki heldur rétt fjármálastefna, að kaupa svo dýru verði að komast hjá verðbólgu, að af því leiði atvinnuleysi. Hin rétta fjármálastefna er þar mitt á milli, að halda blómlegu atvinnulífi án verðbólgu. - Hvað viðkemur sjónarmiði hv. 2. þm. Reykv. gagnvart ríkisskuldunum, þá er það sama fjármálastefnan og Svíþjóð fylgdi á kreppuárunum. Á slíkum tímum getur sú fjármálastefna verið réttmæt. Ég víl ekki þurfa að óttast, að það ástand skapist, að slík stefna sé rétt. Ég vil ekki, og það er kjarni málsins, þurfa að óttast, að stefna núv. hæstv. fjmrh. hafi þær afleiðingar, að nauðsyn verði á slíkri verðbólgustefnu. Ég tók ekki eftir því í ræðu hæstv. fjmrh., að hann viki að því, hvort þessar ráðstafanir væru í samræmi við vilja Landsbankans, og ekki gat hann heldur um, hvort sérfræðingar stj. væru þeim fylgjandi. Ég ítreka því, að mjög æskilegt væri að fá þetta upplýst. Ég endurtek og, að æskilegt væri að fá frekari upplýsingar um þetta mál, því að af framkomnum upplýsingum er mjög erfitt að gera sér grein fyrir, hvort af þessum ráðstöfunum muni leiða verðbólgu eða ekki.



Herra forseti. Það er nokkuð til í þessum síðustu orðum hv. 3. landsk. (GÞG) um það, að erfitt sé að átta sig á, af þeim upplýsingum, sem fyrir hendi eru, hvaða afleiðingar þessi ráðstöfun á fé mótvirðissjóðs hefur. Það má því segja, að þegar stj. leggur fram svona frv., þá sé erfitt að samþ. það fyrir aðra en þá, sem standa að stjórninni. Það er því hætt við, að stjórnarandstaðan muni ekki samþ. að gefa stj. þessa heimild, og við því er ekkert að segja. Hv. 3. landsk. ræddi hér um hættu af verðbólgu, og lít ég á það tal sem varnaðarorð frá hans hálfu, enda kom það fram í ræðu hans. Það getur verið, að þetta valdi verðbólgu, og getur verið ekki. Og mér finnst undarlegt af hv. þm. að segja, að ég beiti mér fyrir aukinni verðbólgu, sem ég hef alltaf verið á móti. Ég vil engan þátt eiga í aukinni verðbólgu, og ég vona, að hv. 3. landsk. þm. geri sér grein fyrir því, að ef mótvirðissjóður er ákaflega stór, þá veldur það óeðlilegum samdrætti í atvinnulífinu. Það er því ekki hægt að hafa mjög stóran mótvirðissjóð og hafa samt eðlilega fjármálastjórn, og ef svo er, veldur það samdrætti og atvinnuleysi með þjóðinni. Þess vegna er það stefna okkar að lána út úr sjóðnum, og þeir, sem samþ. slíka heimild, gera það í trausti þess, að ríkisstj. hagi þessu þannig, að það verði ekki að tjóni. Ég vil svo taka fram út af því, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði, að í fyrsta lagi er ekki gert ráð fyrir því, að þessar 120 millj. kr. fari allar út fyrir næsta þing, og í öðru lagi þá hef ég ekki sundurliðaða áætlun um þetta og þetta er allt flokkað niður, og væri hv. þm. jafnnær og við báðir, þó að við hefðum þennan eina lið, enda ekki kostur á að gefa slíkar upplýsingar að svo stöddu. Menn verða því að taka afstöðu til málsins eins og það liggur nú fyrir, en það er ekki hægt að gefa meiri upplýsingar um málið nú, þó að það væri æskilegt. Ég skal viðurkenna, að það er erfitt fyrir hv. þm. að átta sig til fulls á málinu án frekari upplýsinga. Ég skal játa það, en kerfi okkar er ekki fullkomnara enn sem komið er, en það þarf að batna. Það er stefna ríkisstj. að beita sér fyrir því, að sá háttur verði á hafður, að fé það, sem tekið verður að láni úr mótvirðissjóði, verði ekki notað sem eyðslufé, heldur verði það bundið í ýmsum fyrirtækjum, og geri ég ráð fyrir, að ríkisstj. hafi tilbúnar till. um það fyrir næsta þing. Út af því, sem hv. þm. Borgf. (PO) sagði, vil ég taka það fram, að þessi þrjú fyrirtæki hvíla nú svo þungt á mótvirðissjóði, að ekki mun vera hægt að lána meira úr honum í bili. Ég vil að lokum taka það fram, af því að ég held, að það hafi verið misskilið, sem ég sagði um það efni, að ekki er búið að sækja um leyfi til Efnahagssamvinnustofnunarinnar í Washington á ráðstöfun á meira fé úr mótvirðissjóði en 15 millj. kr., svo að hér er um að ræða samþykkt fram fyrir sig, og þetta er samþykki Alþ. á þessu fyrir sitt leyti, og er málinu nú ekki lengra komið enn þá, og mun ég gera nánari grein fyrir því í næstu umræðu.



Herra forseti. Ég vil taka fram út af ræðu hæstv. fjmrh., að þetta eru mjög litlar upplýsingar, sem gefnar eru í þessu máli. Og þó að hér sé um að ræða að hafa traust á hæstv. ríkisstj. í þessu máli, þá er það meira að segja gagnvart stuðningsmönnum hæstv. ríkisstj. ekki rétt að fara fram á slíkt. - Ég vil svo mælast til þess af hæstv. ráðh., að hann upplýsi við 2. umr., þó að ekki sé nema um vinnuaflið. Ég sé svo ekki ástæðu til að tefja umr. lengur, þar sem ætlunin mun vera að ljúka henni nú, en mér þætti vænt um, ef hæstv. fjmrh. gæti gefið einhverjar upplýsingar varðandi þetta mál við 2. umr.