Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Hjeðinn Valdimarsson) Allshn. hefir athugað þetta frv. eins og það kom frá háttv.Ed. og hefir ekki viljað gera neinar breytingar á því, til þess að stofna ekki málinu í voða. Leggur hún því til, að það verði samþykt óbreytt.

Frsm. meiri hl. (Árni Jónsson) Þetta mál er orðið svo kunnugt, að ekki er ástæða til að fara um það mörgum orðum. Þetta er þriðja þingið, sem hefir það til meðferðar. Fyrst var það flutt 1921 af okkur þm.N.-M. Þá var lagt til, að kosningar færu fram í 10. viku sumars, nefnilega frá 23.–29. júní, en allshn. breytti því þannig, að þær skyldu fara fram í 11. viku sumars, nefnilega frá 30. júní til 6. júlí. Það var samþ. með 16:11 atkv. og afgreitt til Ed. Þegar þangað kom, voru undirtektirnar í fyrstu góðar, en brátt fór að bera á mótmælum, sem áttu sinn þátt í því, að deildin treysti sjer ekki til að afgreiða frv., heldur vísaði því frá með rökstuddri dagskrá. Síðan var það borið hjer fram að nýju 1925, og þá var farið jafnframt fram á þá breytingu, að skifta mætti hreppi í kjördeildir. Það varð að samkomulagi í nefnd, að aðeins sú breyting skyldi ná fram að ganga, og hún var samþ. og varð að lögum. Nú hefir frv. enn verið borið fram. Allshn. hefir haft það til meðferðar, en klofnað. Meiri hl. leggur til, að frv. verði samþ., en minni hl. leggur á móti því. Meiri hl. hefir gert tvær brtt. við frv. í frv. stendur, að ef 1. júlí beri upp á sunnudag, skuli kosið næsta virkan dag á undan, en meiri hl. vill hafa næsta virkan dag á eftir. Vegna kjörskránna er sú breyting óhjákvæmileg. Hin brtt. er um það, að talning atkvæða skuli frestað, þar til 5 vikur sjeu liðnar frá kjördegi. Jeg þarf ekki að fjölyrða um ástæðurnar fyrir þeirri tillögu. Mönnum eru þær kunnar. Færsla kjördagsins er fullkomlega rjettmæt krafa frá sveitabúum. Á haustin er allra veðra von, eins og greinilega kom í ljós síðastliðið haust. Margir dagar geta farið í ferðalagið, og t. d. á kvenfólk alls ekki heimangengt. En aftur að sumri til, þá er færðin venjulega hin besta, og um það leyti, sem hjer er farið fram á, litlar annir, svo að það er hægt að segja, að það sje einna heppilegastur tími, sem hægt er að finna, þessi góði tími, sem kallaður er „milli heys og grasa“. En það er nú svo, að þrátt fyrir það, þó að fylsta sanngirni mæli með þessu, þá hafa nokkrir kjósendur talið sig verða útundan, ef þetta yrði samþykt. Hafa sjerstaklega komið mótmæli frá verkamönnum, og því borið við, að margir þeirra sjeu frá heimilum sínum um þessar mundir, og eigi því óhægt með að mæta á kjörstað. Þetta er auðvitað rjett, að margir kjósendur eru ekki staddir í nánd við sinn kjörstað á kjördegi, en jeg fyrir mitt leyti lít svo á, að í lögunum frá 1914, um atkvæðagreiðslu þeirra manna, sem staddir eru utan þess hrepps eða kaupstaðar, þar sem þeir standa á kjörskrá, felist nægileg heimild fyrir þá til að neyta kosningarrjettar síns, svo að þeir menn geti vel við unað. En til þess að gera öllum til hæfis, þá vill meiri hl. nefndarinnar ekki daufheyrast við kröfum þessara manna, og hefir þess vegna borið fram það frv., sem hjer er næst á dagskránni, um atkvæðagreiðslu utan kjörstaðar kjósenda við alþingiskosningar, þar sem svo er ákveðið, að hver maður geti kosið þar sem hann er staddur, án þess að hafa þau gögn í böndum, sem nú eru lögboðin. Eins og nú er, þá er alls ekki farið fram á það að gera neinum hægt fyrir á kostnað annara. Það er aðeins farið fram á það, að gefa fjölda kjósenda kost á að neyta sinna rjettinda, án þess að skerður sje rjettur nokkurs annars aðila með því. Jeg geri mjer þess vegna fylstu vonir um, að þetta frv. nái samþykki hv. deildar.

Frsm. minni hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Þegar ákveðið er, hvenær kjördagur skuli vera, þá er auðvitað rjett, að það sje sá dagur, þegar sem flestir kjósendur geta kosið, og á þeim tíma ársins, að sem flestir kjósendur geti sint stjórnmálum og kynt sjer það, sem kosið er um. Það hefir þótt svo um langan tíma, að heppilegasti tíminn væri að haustinu. Aðrir kjördagar hafa verið reyndir, en það hefir altaf farið svo, að best hefir þótt að láta kjördaginn vera fyrsta vetrardag. Nú er komin fram tillaga um að breyta þessu á ný og færa kjördaginn til 1. júlí. En jafnan, þegar slíkar óskir hafa komið fram, hafa borist mótmæli víðsvegar af landinu, og það er auðsjeð, að óskir manna um að fá kjördaginn fluttan, eru ekkert svipaðar því, sem óskir manna um að fá að halda þeim kjördegi, sem nú er. Að minsta kosti er það svo, að frá sjávarsíðunni virðist það vera eindregin ósk manna, að halda kjördeginum, 1. vetrardegi, og það er ekki nema úr einstökum sveitum, að komið hafa fram óskir um að flytja kjördaginn. Það mun vera tekið fram í 10 þingmálafundargerðum, með fáum atkvæðum, og að því er sjeð verður, virðist það ekki vera almennur vilji, sem knýr málið fram, heldur eru það einstakir þingmenn sem vilja fá kjördaginn fluttan. Sú andúð, sem er gegn færslu kjördagsins, stafar af því, að kjósendur vita, að væri kjördagur 1. júlí, væru þeir tilknúðir að greiða atkvæði um mál, sem þeir á þessum mesta annatíma Íslendinga hefðu ekki getað gefið sjer nægan tíma til að hugsa um, nje sækja þingmálafundi þá. En það er þó raunar skylda hvers kjósanda, til þess að ákveða stefnu sína og hverjum hann eigi með atkvæði sínu að fela það, að fara með umboð sitt á Alþingi. Gildir þetta jafnt um sjávarmenn sem sveitamenn, þótt kjósendur við sjávarsíðuna eigi enn verri aðstöðu, og þá aðallega verkalýðurinn, sem verður að sækja vinnuna landshornanna á milli og flyst eftir atvinnunni, sjerstaklega vertíðunum, hringinn í kringum landið. Þess vegna er það mjög fátt af verkafólki, sem er á kjörstað sínum, þegar kosning fer fram. Nú hefir hv.frsm. meiri hl. (ÁJ) getið þess, að hjer væri annað frv. á ferðinni um atkvæðagreiðslu utan kjörstaðar kjósanda við alþingiskosningar, og rætt það nokkuð. En jeg vil geta þess, að enda þótt það frv. yrði samþykt, og færsla kjördagsins um leið, þá kæmi þetta viðbótarfrv. að litlu gagni, því að menn væru þrátt fyrir það jafnuppteknir af störfum sínum og gætu jafnlítið kynt sjer málin, sem þeir þurfa að taka afstöðu til, þótt þeir hefðu leyfi til að greiða atkvæði á dvalarkjörstað sínum. Það er svo, eins og öllum mun vera kunnugt, að þegar menn eru utan síns heimilis, þá kjósa þeir miklu síður, heldur en þegar þeir eru heima. Mjer er það líka kunnugt, enda þótt hv.flm. frv. (ÁJ) telji sig vera forvígismann bænda í þessu máli, að mikill fjöldi bænda telur haustið heppilegri tíma til kosninga heldur en sumarið, og óskar þess vegna ekki, að kjördagurinn verði fluttur. Gagnið af færslu kjördagsins mundu þeir einir hafa, sem hafa hag af sem mestum doða yfir stjórnmálunum. Þeir óska þess, að sem stystur tími líði á milli þess, að þingi er slitið og þangað til kosningar fara fram, svo að kjósendur hafi sem stystan tíma til þess að kynna sjer málstað þingflokkanna. Því hefir verið borið við, að óveður geti hindrað bændur í að sækja kjörstað 1. vetrardag, en þetta er ekki rjett. Fyrst og fremst er í kosningalögunum heimild til að fresta kjördegi, ef sýnt þykir, að óveður muni hamla kjörsókn. Kjörstjórn lætur þá út ganga þingboð um frestun kjörfundar. Í öðru lagi er lagaheimild fyrir því, að hafa megi fleiri en einn kjörstað í hverjum hreppi. Þessarar lagaheimildar munu hreppar enn ekki hafa neytt, svo að ekki er hægt að segja, að hún komi ekki að notum. Hefði þetta ráð verið upp tekið í haust í hinum frægu stórhríðum, sem „Tíminn“ hefir mest talað um, mundi kjörsókn hafa verið ólíkt betri, og má því með miklu meiri rjetti kenna forsjáleysi um ljelega kosningasókn í norðursveitunum heldur en stórhríðum. Loks er auðvelt að gera bændum enn ljettara um kjörsókn heldur en lög standa nú til, og hefi jeg flutt brtt. þess efnis, sömu sem hv.þm. Dal., Bjarni Jónsson frá Vogi, flutti á þinginu 1924, að kjördagar í sveitum skuli vera þrír dagar í röð. Verði brtt. þessi samþ. til viðbótar, má búast við því, að það geti varla komið til mála, að menn geti ekki sótt kjörfund vegna óveðurs, þrjá daga í röð, með kjördeildum í hæfilegri fjarlægð og heimild til að fresta kjörfundi. Og enn er hjer með mikil rjettarbót fyrir kvenfólkið, því að það gæti venjulega sótt kjörfund, ef hann stæði þrjá daga í röð, en nú verður það oft að sitja heima, er karlmennirnir fara burt af bænum til kosninga. Með þessari breytingu álít jeg, að málinu sje miklu betur fyrir komið, heldur en með því að flytja kjördaginn til 1. júlí. Menn geta betur sint stjórnmálum og haft lengri tíma til að sækja kjörfund. Þá má líka geta þess, að jafnvel þó að slíkt óveður kæmi sem átti sjer stað síðastliðinn kjördag, þá virðist það eingöngu hafa hamlað kjörsókn í Þingeyjarsýslunum báðum, en annarsstaðar á landinu var þá kjörsókn meiri heldur en á kjördaginn s. l. sumar, og sannur þetta það, að atvinnuvegurinn að sumrinu dregur meira úr kjörsókn heldur en verstu óveður. Loks mun hvorki það veður nje hríðarveður það, sem síðar kann að koma á kjördegi, vera slíkt gerningaveður, að það hamli frekar sókn eins stjórnmálaflokks heldur en annars, og mundi því í kjördæmakosningum úrslitin verða hin sömu sem í blíðviðri, þó að atkvæðafjöldinn yrði annar. Nokkru öðru máli kann að vera að gegna um landskjörið, en það fer lögum samkvæmt nú fram 1. júlí, og er ekki ætlast til þess, að því verði breytt. Jeg vil svo leyfa mjer að benda hv. deild aftur á það, hvaða rjettlæti er í því, að draga ennþá meira úr kosningarrjetti þeirra, sem búa við sjávarsíðuna, eins og gert er með þessu frv., þegar þeir, eftir öllum rjettlætiskröfum, eiga að hafa margfalda þátttöku á löggjafarþingi þjóðarinnar á við það, sem nú er. Er það sjerstaklega með tilliti til verkalýðsins, sem jeg minnist þessa, þó að sama gildi raunar um alla bæjarmenn. Þegar kjördæmaskipun er svo hróplega ranglát, að verkalýðurinn og flokkur hans, Alþýðuflokkurinn, hefir aðeins tvo fulltrúa á þingi, en ætti að hafa fjórða hluta þingmanna, þá finst mjer rangsleitnin keyra úr hófi, er reynt er að koma á sjerstakri löggjöf til þess að draga úr möguleikumn jafnaðarmanna að ná þeirri þátttöku í stjórn landsins og þingáhrifum, sem hann getur náð með núverandi úreltu kjördæmaskipun.

Jón Kjartansson * Jeg kveð mjer hljóðs vegna þess að jeg hefi ekki undirskrifað neitt nál., hvorki hv. meiri nje minni hl., en vil gera grein fyrir atkvæði mínu. Að vísu hefði jeg getað skrifað undir nál.hv. meiri hl., en vegna þess að mig skilur svo mikið á við hann í málinu, sem kemur hjer næst á eftir á dagskránni (frv. um atkvgr. utan kjörstaðar kjósanda), vildi jeg ekki gera það. En afstaða mín til málsins er sú, að jeg er með því, að flytja kjördaginn fram á vorið, en er ekki ánægður með 1. júlí, heldur daginn, sem við völdum á þinginu 1924, þó að mjer finnist ekki ástæða til að flytja brtt. í þá átt. Þá get jeg ómögulega aðhylst 2. brtt.hv. meiri hl. við 46. gr. kosningalaganna, um að fresta talningu atkvæða um 5 vikur. Þetta er vitaskuld, eins og hv.frsm. meiri hl. (ÁJ) tók fram, í beinu samræmi við það mál, sem kemur næst á eftir á dagskránni, en jeg vil ekki fara að ræða það nú, enda þótt kannske væri ástæða til þess. En jeg treysti því, að hv. deild felli þessa brtt., því að hún er alveg óþörf. Jeg geri ekki ráð fyrir, að hið háa Alþingi fari nokkurntíma að samþykkja það frv., sem hjer kemur á eftir. Jeg mun fylgja þessu frv. með fyrri brtt.hv. meiri hl., en vera á móti hinni. Ræðuhandr. óyfirlesið af þm.

Jón Ólafsson Jeg hefi verið að velta því fyrir mjer, hvort það væri nokkrum til hagsbóta, að færa kjördaginn, og jeg hefi talað við ýmsa menn um þetta, bæði nær og fjær, og það er svo, að flestir á Suðurlandi, sem jeg hefi talað við, eru á móti færslu kjördagsins. Jeg hefi komist að þeirri niðurstöðu, að færsla kjördagsins sje gerð fyrir nokkrar sýslur á Norðurlandi, sem hafa fyrir augum síðustu útkomu á kosningum til Alþingis. Mjer er kunnugt um það, að hjer á Suðurlandsundirlendinu er mjög mikill meiri hluti á móti þessu; það kunna að vera nokkrir bændur, sem vilja frekar hafa kjördaginn að vorinu. En að því er snertir Árnessýslu sjerstaklega, þá eru þar tvö allstór sjávarþorp, og leitar fólk þaðan mjög mikið atvinnu út úr þeim, t. d. til Norðurlands, en það er svo með alla smáþorpsmenn á landinu, að þeir leita meira og minna atvinnu út úr sínu plássi, og þekki jeg það af eigin reynslu, að þeir, sem annars eru komnir út af sínu eigin heimili, hafa í raun og veru ekki mikinn áhuga fyrir því, að nota sinn kosningarrjett. Það má náttúrlega segja, að það sje þeim sjálfum að kenna, þegar þeim er gefinn greiður aðgangur að því, en það er nú svo samt, að þar sem menn eru ókunnugir, þar munu þeir frekar hika við að nota kosningarrjett sinn. Það þekkja allir sem verið hafa hjer á Suðurlandi, að mesti annatíminn er í byrjun júlí. Það eru bæði fráfærur, aðdrættir allir, flutningur ullar í kaupstað og margt fleira; jeg hefi t. d. talað við marga Rangæinga um þetta, og þeir segjast miklu frekar kjósa 1. vetrardag, því að þá hafa bændur lokið af haustferðum sínum og sláturtíð, og þykjast þá frekar geta látið það eftir sjer, að sækja kjörfund. Mjer er kunnugt um það, að þeir láta að minsta kosti ekki húsmóður, dóttur eða son sækja kjörfund að vorlagi, þó að húsbóndinn fari, en ef annir eru búnar, þá geta þeir látið það eftir sjer. Jeg geri ekki svo mikið úr þeirri rjettarbót, sem á að vera fólgin í frv. á þskj. 266. En jeg verð að segja það, að þegar hv. meiri hl. allshn. ákveður þessa breytingu, þá verður hann að leggja það til grundvallar, hve mörgum landsmanna er gert rangt til með þessu, og hve margir það eru, sem í raun og veru vilja það. En mjer er vel kunnugt um, að mikill hluti bænda á Suðurlandi vill miklu síður hafa kjördaginn 1. júlí heldur en 1. vetrardag. Jeg er í raun og veru hálf hissa á hv. 2. þm. Arn. (JörB), að hann skuli gera kjósendum sínum þann ógreiða, að ljá þessu frv. fylgi sitt, því að margir af kjósendum þessa hv.þm. (JörB) verða að sækja atvinnu aðra landsfjórðunga, og jeg veit líka, að það væri tap fyrir þann flokk, sem jeg heyri til, að hafa kjördaginn 1. júlí. Jeg vil heldur ekki vera að gera öðrum rangt til, sem teldu sjer skaða í því, ef kjördagurinn yrði fluttur, og jeg sje heldur enga ástæðu til þess, og jeg trúi því ekki fyr en jeg tek á, að hv. deild samþykki þessa ráðstöfun á kjördeginum.

Jörundur Brynjólfsson Jeg ætla ekki að fara að blanda mjer inn í verkefni hv.frsm. meiri hl. (AJ), því að hann er fullfær um að svara fyrir hönd okkar meirihlutamanna. En það er vegna ummæla hv. 3. þm. Reykv. (JÓl), að jeg tek til máls. Hv. þm. (JÓl) kveðst hafa átt tal við mjög marga menn á Suðurlandi um þetta, og sagði, að þeir láti sjer í ljettu rúmi liggja færslu kjördagsins, og ef til vill, að nokkrir teldu sjer það óhagræði. Jeg hygg nú, að við Sunnlendingar sjeum svo settir í þessu efni, að það komi einna sjaldnast fyrir hjer, að við getum ekki sótt kjörfund; en það hefir þó komið fyrir, og vil jeg þar minna á kjördaginn 1919. Þá var hríðarbylur fram eftir öllum degi, og í uppsveitum Árnesýslu sóttu ekki nema nokkrir menn kjörfund, og sumstaðar var veðrið svo vont, að menn fóru einmitt þann dag að gá að sauðfje, í stað þess að sækja kjörfund. Nú s. l. haust var svo kalt veður, að það fóru aðeins karlmenn lengra að, en alls ekki konur nema af allra næstu bæjum, og var þó miklu betra veður hjá okkur á Suðurlandi heldur en í hinum hlutum landsins. En þó að svo hefði verið ástatt, að aðeins við á suðurkjálka landsins hefðum getað sótt kjörfund þennan dag, en stórir hlutar landsins hefðu ekki getað það, þá hefði jeg alls ekki horft í það, að breyta til um kjördaginn, og jeg veit, að kjósendur mínir eru þannig skapi farnir, að þó að við með því að færa kjördaginn gerðum okkur sjálfum nokkurt óhagræði, þá munum við ekki telja það eftir okkur, til þess að geta gert öðrum það mögulegt, að neyta kosningarrjettar síns. Og fyrir þá sök er jeg fyrst og fremst ákveðinn í því, að greiða þessu frv. um færslu kjördagsins atkvæði mitt. En jeg get líka bætt því við, að þar sem svo er ástatt, að þrátt fyrir góða veðráttu er það okkur hagræði, að flytja kjördaginn, þá er ennþá meiri ástæða fyrir mig til að fylgja þessu frv., og með þeirri breytingu, sem hjer er á ferðinni um atkvæðagreiðslu utan kjörstaðar kjósenda, þá er mönnum gert jafnhátt undir höfði að neyta kosningarrjettar síns, hvar sem er á landinu, ef það frv. verður samþykt, sem jeg geri ráð fyrir, og vil jeg þá um leið geta þess, að fylgi mitt við færslu kjördagsins er bundið því skilyrði, að hitt frv. nái fram að ganga. Þá geta menn kosið, hvar sem þeir eru staddir á landinu. Og þó að þetta sje annatími. Það skal jeg játa, þá er hann það nokkuð jafnt hjá öllum. Viðvíkjandi því, sem hv.frsm. minni hl. (HjV) sagði, þó að jeg viti, að hv.frsm. meiri hl. (ÁJ) muni svara því, vildi jeg aðeins drepa á eitt atriði. Hv. þm. (HjV) sagði, að um þetta leyti árs, 1. júlí, væru menn svo uppteknir af annríki, að þeir gætu ekki gefið sjer tíma til að hugsa um stjórnmál svo sem þyrfti, og þess vegna væri tíminn mjög óhentugur, sjerstaklega fyrir verkafólk; en jeg vil nú lýsa yfir því, að það eru alveg eins annir til sveita á þessum tíma, svo að það stendur þeim jafnt í vegi, eða vill nú þessi hv.þm. (HjV) kanske nefna mjer einhvern þann tíma ársins, þegar sveitamenn hafa ekki anna að gæta. Jeg veit annars ekki betur en að þannig sje orðið ástatt í mörgum sveitum þessa lands, að það sje orðinn óslitinn annatími árið um kring. 1. vetrardag getur oft verið svo ástatt, að stórhættulegt sje, að karlmenn fari heiman, því að þá þarf oft að bjarga skepnum undan illviðri. Þess vegna getur viljað til, að mönnum sje ómögulegt að gegna störfum kjörstjórna, ef þeir eiga að vera 3 daga að heiman, eins og gert er ráð fyrir í brtt.háttv.frsm. minni hl. (HjV). Jeg býst helst við, að hann hafi borið fram þessa brtt. sökum ókunnugleika á háttum sveitamanna. Ella hefði hún ekki fram komið. En eins og drepið var á við 1. umr. þessa máls, þá á að hafa kjördag þannig að sem flestir kjósendur, hvað sem þeir gera og hvar sem þeir eru, geti neytt þessa rjettar síns. Meiri hl. nefndarinnar hefir nú gert tilraunir til þess, að bæta úr þessu. Jeg held að það sje nokkuð orðum aukið, sem menn færa til andmæla fræslu kjördags eða frv. um kosningu fjarstaddra manna. Það er víst, að sje mönnum ant um, að allir geti notað kosningarrjettinn og telji það eins miklu varða og þeir háttv.þm., er talað hafa á móti málinu, láta í veðri vaka, þá eiga þeir ekki að hyllast til, að láta kjördag vera á þeim tíma, sem mörgum mönnum er ómögulegt að neyta þessa rjettar. Það skiftir litlu máli, þó að þetta hafi ekki áhrif beinlínis á úrslit kosninga. En mörgum mönnum er áhugamál að nota þennan rjett. Á því löggjafarvaldið að fara þá braut, að gera öllum þetta sem hægast. Jeg mun nú, þrátt fyrir spár og yfirlýsingar manna, greiða frv. þessu atkv. mitt, og þekki jeg illa skap kjósenda minna, ef þeir vilja ekki sýna mönnum í öðrum landshlutum rjettlæti á við sjálfa sig. Þeim væri þá illa í ætt skotið, þar sem þeir eru afkomendur Haukdæla og Oddaverja.

Þeir eru nú víðar!

.

Frsm. minni hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Það er nú svo um afkomendur Haukdæla og Oddaverja, að frá þeim hafa einmitt komið mótmæli gegn færslu kjördags og framkomu hátt. þm. (JörB). Það komu mótmæli bæði frá Eyrarbakka og Stokkseyri, en aftur á móti ekki samskonar áskoranir um færslu.

Það var alt pantað!

Ekkert hefir stoðað að panta áskoranir. Jeg hefi nú ekki heyrt forvígismenn þessa frv. tala um það, af hvaða ástæðum bændur hefðu ekki sótt landskjörið í sumar betur en raun varð á. Það sýndi sig, að þeir kusu ver í sumar en í haust. Það er ekki veðráttan 1. vetrardag, sem hamlar þá sókn bænda, heldur einmitt annríkið 1. júlí. Jeg veit, að háttv. 2. þm. Árn. (JörB) er vel kunnugt um það, að bændur eru oft lengri tíma að heiman en þegar þeir fara á kjörfund, t. d. bændaþm., sem sitja langan tíma á þingi, eða þegar kaupstaðaferðir standa yfir, eða þeir eru við niðurjöfnun útsvara. Er þetta því ekki gild mótbára hjá honum. Kosningarnar undanfarandi ár hafa ekki sýnt, að þátttaka bænda mundi batna, þó að kosið yrði 1. júlí. Aðrar ástæður hafa ekki komið fram gegn máli mínu, og get jeg því hætt.

Jón Sigurðsson Jeg skal aðeins gera grein fyrir brtt., sem jeg flyt hjer, ásamt hv.þm. Str., og þm. V.-Húnv. Fyrst er þá brtt. við 1. gr., sem breytir frv. í heimild, með það fyrir augum, að stjórnin hafi óbundnar hendur og geti hagað sjer eftir ástæðum bænda og fjárhag ríkissjóðs. Þá er í öðru lagi tímatakmarkið fært fram til ársins 1930, en í stjfrv. er gert ráð fyrir, að útrýmingin fari fram í árslok 1928 og ársbyrjun 1929. Það, sem kom okkur til þess að leggja þetta til, er það, að við teljum undirbúninginn tæplega nægan, ef tímatakmarkið er ekki fært fram. En hjer þarf sjerlega vandaðan undirbúning, ef menn eiga að vænta eða gera sjer vonir um, að útrýmingin heppnist. - Þá er ennfremur gert ráð fyrir rækilegri kláðaskoðun áður en baðað er. Það er nú svo, að í sjálfu sjer er aldrei hægt að fullyrða, hvort kláðinn finst eða ekki, jafnvel þó að nákvæmlega sje skoðað. En það er hægt með vissri rannsókn að vita, hvort útbrot sjeu á fjenu, og hvort hætta sje á smitun. Það er mikils virði, að geta fengið ábyggilega vissu fyrir því, hvort útbrota verði vart, því að þá er hægt að taka til sjerstakra aðgerða, svo sem víðtækrar hreinsunar á húsum og hafa meiri athygli á meðferð fjárins. Þess vegna höfum við lagt til, að sjerstök skoðun fari fram til frekara öryggis. Þá viljum við heimila stjórninni að veita einstökum sýslum eða sveitum, þar sem kláða hefir ekki orðið vart í mörg ár, eða þar sem hann er horfinn, undanþágu, þannig, að þar þurfi ekki að baða nema tvisvar sinnum. Það er litið svo á, að með tveim böðum sje hægt að útrýma kláðanum, fyrri böðunin drepi kláðamaurinn, en hin síðari eggin. Dýralæknir álítur þó, að best sje að baða þrisvar, en þriðja böðunin hefir sjerstaklega gildi, þar sem kláði er fyrir. En þar sem aðeins leynist örlítill vottur af kláða, hygg jeg, að tvö böð sjeu fullnægjandi. Það er síður en svo, að við viljum með þessu slá nokkuð af eða minka möguleikana, sem á því eru, að útrýming sú heppnist, sem gert er ráð fyrir í frv. Við gerum okkur von um að ná sama marki, þrátt fyrir þetta. Það er aðeins tillátssemi við sýslur þær og sveitir, sem aldrei hafa haft kláða eða ugglaust er, að sjeu lausar við hann. Loks er ein brtt., sem felur í sjer ítarlegri ákvæði um einn liðinn í undirbúningi málsins, sem er tilraunir með baðlyfin. Og er það líklega stærsta atriðið. Stjórnin á að láta gera ítarlega rannsókn í þessu efni áður en útrýmingarböðunin fer fram, til þess að fullvíst sje, að við höfum baðlyf, sem treysta megi. Menn verða að gæta þess, að þetta hefir sína miklu þýðingu, engu að síður, þó að ekki komi til útrýmingar eða þó að útrýmingin heppnist, því að það þarf engu að síður að baða þrifabaðanir. Er því þessi tilraun eða rannsókn til mikils gagns. Norðmenn hafa t. d. gert slíka tilraun með baðlyfin, en landbúnaðarfjelög þeirra eru enn ekki á því hreina með, hvaða tegund sje hentugust til þrifabaðana. Til þess að gera engan leik að því, að umræður hefjist aftur um málið, ætla jeg ekki að segja fleiri orð um það. Það var rætt nógu mikið við 2. umr. og átti jeg þá mörgu ósvarað. Jeg tla að sleppa að svara því nú, en mun þó nota mjer rjett minn, ef almennar umræður hefjast um málið.

Jón Kjartansson Jeg ætla ekki að tyggja upp aftur hjer ræðurnar frá 2. umr. þessa máls, en vildi aðeins leyfa mjer að fara nokkrum orðum um viðaukatillögu þá, sem jeg ber fram á þskj. 380 við brtt. á þskj. 379. Jeg hefi leyft mjer að fara fram á það, að atvinnumálaráðherra sje heimilt að láta útrýmingarböðun falla alveg niður í Vestmannaeyjasýslu, og í Vestur- og Austur-Skaftafellssýslu, enda sje áður með nákvæmri skoðun gengið úr skugga um það, að enginn kláði sje til í þessum sýslum. Þessa tillögu flyt jeg vegna þess að það er fullkomlega sannað, að kláði hefir aldrei fundist í þessum sýslum. Í kláðaskýrslu frá 1903, þegar útrýmingarböðun fór fram, er talið, að þessar sýslur sjeu kláðalausar, og er þá Rangárvallasýsla talin með. En nú leikur grunur á því, að kláði sje þar upp kominn, og hefi jeg því ekki þorað að taka hana með. En síðan 1903 hefir enginn kláði fundist í þessum sýslum. Þar við bætist, að þær eru frá náttúrunnar hendi þannig í sveit settar, að telja má, að samgöngur fjár eigi sjer sama og ekki stað. Það getur að vísu hugsast, að fje hittist á fjöllunum, en slíkt er mjög sjaldgæft. Þar sem þetta er aðeins heimild til handa atvinnumálaráðherra, þá er það ljóst, að hann getur látið fara fram þá böðun, sem um er talað í 2. brtt. á þskj. 379, í einhverjum hlutum sýslnanna, til frekara öryggis, ef þurfa þykir. En það er hart fyrir þessa sýslu að þurfa að taka á sig þann kostnað, sem af útrýmingarböðun leiðir, þar sem það er sannað, að þær hafa aldrei haft kláða. Jeg vænti því, að hv. deild samþykki þessa viðaukatillögu mína. Jeg var í vafa um, hvort jeg ætti ekki heldur að koma fram með till. um það, að útrýmingarbaðanir í þessum sýslum væru að öllu leyti kostaðar af ríkissjóði, en hvarf frá því, því að það er óþarfi að baka ríkissjóði slíkan kostnað að nauðsynjalausu.

Klemens Jónsson Þegar jeg sá viðaukatill. hv.þm. V.-Sk., var jeg einráðinn í því, að vera henni fylgjandi, en jeg saknaði þess, að hann skyldi ekki taka Rangárvallasýslu inn í till. Ef jeg hefði haft hugmynd um, að hann ætlaði að koma fram með þessa brtt., þá hefði jeg orðið meðflm. að henni og bætt Rangárvallasýslu við. En jeg er nú búinn að senda uppi í prentsmiðju brtt., sem bætir Rangárvallasýslu við, og vænti þess, að hún verði komin ofan á fund í tæka tíð, ella mun jeg afhenda hæstv. forseta hana skriflega. Eins og tekið hefir verið fram við 2. umr. þessa máls, þá hefir Rangárvallasýsla lengi verið kláðalaus; nákunnugir menn fullyrða, að enginn kláði hafi fundist þar langa lengi. Jeg verð að taka undir það með hv.þm. V.-Sk., að það er hart fyrir heilar sýslur, sem eru algerlega lausar við kláðann, að þurfa að leggja á sig þann gífurlega kostnað, sem útrýmingarbaðanir hafa í för með sjer. Vænti jeg því, að hv.þm. líti með sanngirni á þessar undanþágur og samþykki viðaukatill. hv.þm. V.-Sk. með brtt. minni.

Frsm. meiri hl. (Hákon Kristófersson) Jeg ætlaði að láta þetta mál afskiftalaust að þessu sinni, en þegar jeg sje þær brtt., sem nú eru fram komnar, þá fæ jeg ekki orða bundist. Fyrst skal þá fræga telja viðaukatillöguna á þskj. 380 frá hv.þm. V.-Sk. Þau undur og stórmerki hafa gerst, að hv. 1. þm. Rang. hefir lagt henni liðsyrði sitt, og hann hefir meira að segja gerst svo framur, að koma fram með brtt. um það, að undanþiggja Rangárvallasýslu líka, og ætlar að drífa hana í gegn með afbrigðum frá þingsköpum. Jeg hefði aldrei búist við því, að slík firn sem þessi gerðust hjer á Alþingi, og síst, að þessi gamli og margmæti heiðursþingmaður (KlJ) vildi eiga hjer nokkurn hlut að máli. Þá þykir mjer skörin fara að færast upp í bekkinn, ef það á að fara að samþykkja hjer á Alþingi að undanþiggja sjerstaka landshluta frá böðunum að ástæðulausu. Það er alkunna af skýrslum, að aldrei hefir kláði komið í Vestur-Barðastrandarsýslu og kemur sennilega aldrei, en þó hefir mjer ekki dottið í hug að fara fram á það, að fá undanþágu frá böðunum fyrir þennan hluta sýslunnar. Jeg efast ekki um það, að brtt.hv.þm. V.-Sk. er í góðu skyni ger og að hann er með henni að gefa kjósendum sínum hýrt auga. En hún er illur fleygur í þessu máli og á ekki að samþykkjast. En þó er brtt.hv. 1. þm. Rang. miklu verri, svo sem vænta mátti, því að miklu meiri líkur eru fyrir því, að fje úr Rangárvallasýslu hafi samgöngur við fje úr öðrum sýslum, heldur en t. d. fje úr Vestmannaeyjum. En þær hefir nú hv.þm. V.-Sk. látið flakka með, þótt hugur hans stefni auðvitað að hans eigin kjördæmi. Báðar þessar tillögur á svo að afgreiða með afbrigðum frá þingsköpum. Báðar eru þær óhæfilegar og ómögulegar og íslensk tunga, þótt orðmörg sje, á ekki til nógu sterk orð til þess að kveða þær niður. En jeg vona, að hv.þm. vísi þeim til föðurhúsanna, og vil jeg hvorki óvirða mig nje þingið með því að eyða frekar orðum að þeim. Þá sný jeg mjer að brtt. á þskj. 379. Það þarf nú ekki að fara í miklar grafgötur um meiningu þeirra, þegar maður sjer faðernið. Jeg sje ekki betur en þær sjeu nokkurskonar fölsk gríma á stjfrv., ef maður á þá að kalla það stjfrv. Jeg hygg, að hæstv. stjórn hafi frekar borið það fram af kurteisi en að hún hafi sjeð nauðsyn á því. Jeg fæ nú ekki betur sjeð en að þeim tilgangi, sem 2. brtt. á þskj. 379, og reyndar líka 1. brtt., sje fullkomlega náð, ef samþykt verður frv. á þskj. 196. í 8. gr. þess frv. stendur, að ef atvinnumálaráðuneytinu þykir ástæða til, þá geti það fyrirskipað svo víðtækar ráðstafanir til kláðaútrýmingar sem því sýnist. Það er ekki svo, að jeg sje á móti útrýmingarböðun, ef það kæmi í ljós, að hún væri nauðsynleg. Að því leyti stefnum við allir að sama marki, og það er ekki svo ýkja mikið, sem á milli ber. Þessa brtt. á þskj. 379 hafa ekki legið fyrir nefndinni, og get jeg því ekki talað fyrir munn hennar, heldur verður það, sem jeg segi um þær, að skrifast á minn eiginn reikning. í 1. brtt. er útrýmingarböðuninni slegið á frest til 1930. Hjer er aðeins um dálítinn frest á henni að ræða, og leiðir því af sjálfu sjer, að jeg er á móti þessari brtt. Sannfæring mín er þar óhögguð. Alt, sem jeg tel fullnægjandi, fæst, ef frv. á þskj. 196 er samþ., sbr. 8. gr. í 2. brtt. við 3. gr. er því slegið föstu, að baða skuli þrisvar sinnum. Þessir heiðursmenn fara svo sem ekki dult með skoðun sína, enda er það rjett, að vera ekki að villa á sjer heimildir. Í þeirri brtt. er líka annað ósköp lítið ákvæði, sem hljóðar svo: „Um leið og baðað er fyrsta útrýmingarbaðinu, skal fram fara nákvæm kláðaskoðun og merking á hverri kind.“ Hverskonar merking á þetta að vera? Jeg er hissa á því, að bændur, sem hafa haft fje undir höndum, skuli láta sjer detta í hug, að hægt sje að merkja fje svo það máist ekki af. Jeg hugsa, að ekki sje hægt að finna svo glögg merki. Þetta yrði ekkert annað en einskisverð fyrirhöfn. Jeg hefi nú farið nokkrum orðum um þetta mál, og sje ekki ástæðu til þess að ræða það frekar. Jeg býst við því, að hv.þdm. sjeu búnir að gera það upp við sig, hvoru frv. þeir ætli að fylgja og þar verði engu um þokað. Jeg hefi leitt rök að því, að það ber að samþykkja frv. á þskj. 196, og þau rök hafa ekki verið og verða ekki hrakin. Þó að brtt. á þskj. 379 verði samþyktar cg sjeu kannske að einhverju litlu leyti til bóta, og sjeu vel lagaðar til þess að draga athyglina frá kjarna málsins, þá villa þær mjer ekki sýn í þessu máli. Jeg álít, að frv. á þskj. 196 sje svo útbúið, að vel megi við una, og jeg trúi því ekki fyr en jeg tek á því, að hv.þm. sjeu svo glámskygnir eða gerblindaðir í þessu máli, að þeir samþykki það ekki. Skal jeg svo láta útrætt um þetta að sinni og mun ekki standa upp aftur, nema sjerstakt tilefni gefist.

Frsm. minni hl. (Árni Jónsson) Jeg hefði haft ástæðu til þess að fara nokkrum almennum orðum um málið að þessu sinni, því að jeg fjell frá orðinu við 2. umr. og átti því ýmsu ósvarað þá, og ætti því fullkominn rjett á að fara nokkuð frekar út í málið, mínum málstað til skýringar. En bæði vegna þess að nú er orðið áliðið þings og jeg vil gera alt, sem jeg get, til þess að flýta fyrir málinu, svo og vegna hins, að jeg býst ekki við því, að langar ræður muni hafa áhrif á úrslitin, ætla jeg að falla frá því að tala alment um málið. Jeg vil aðeins geta þess, að jeg get eftir atvikum sætt mig við brtt. á þskj. 379, þó að jeg hefði að vísu heldur kosið frv. óbreytt. En jeg mun greiða þessum brtt. atkvæði, vegna þess að jeg tel málinu betur borgið á þann hátt. Að því er snertir viðaukatill. hv.þm. V.-Sk. og brtt.hv. 1. þm. Rang., þá hefir hv.þm. Barð. sagt alt um þær, sem segja þarf. Jeg álít þær till. ekki geta komið til mála í þessu sambandi og er algerlega á móti þeim.

Jörundur Brynjólfsson Jeg hefði þurft að andmæla nokkrum atriðum, sem beint var til mín við fyrri umr. þessa máls, en jeg mun ekki hirða um að gera það nema að litlu leyti. Hv. 2. þm. Skagf. sagði, og það kom líka fram hjá hv. 2. þm.N.-M., að jeg hefði átt nokkurn þátt í undirbúningi þessa máls í fyrra. Það er rjett, að jeg var með í því, ásamt fleiri mönnum úr landbn., að laga helstu agnúana, sem okkur fundust á frv., og jeg hygg, að það hafi verið hóti skárra eftir að við vorum búnir að ganga frá því. Og þess vegna hefir það áreiðanlega orðið til mikilla bóta, að við fórum höndum um frv. Hinsvegar skal það viðurkent, að mjer og jafnvel fleirum hefir orðið það á, að leggja fullmikið upp úr þeirri sjerþekkingu, sem flaggað hefir verið með í máli þessu. Mjer hefir t. d. orðið það á, að byggja á því, sem dýralæknir hefir sagt, að hægt væri áreiðanlega að útrýma kláðanum með þrem böðunum. En nú hefir sannast, að slíkt er á litlum rökum bygt, og að kláðamaurinn verður ekki drepinn með þrem böðunum, þar sem hann lifir að minsta kosti í þrjá mánuði, og jafnvel líkindi til að hann lifi góðu lifi í 6 mánuði eða jafnvel enn lengur í ullarlögðum í veggjarholum o. s. frv., þar sem skilyrði eru góð fyrir hann, eins og jeg mun víkja síðar að. Jeg skal taka fram viðvíkjandi því, að jeg hafi fylgt þesu frv. í fyrra, að þó að jeg sjái síðar, að jeg hafi haft skakt fyrir mjer, þá hefi jeg þá karlensku til að bera að þora að viðurkenna það, þegar jeg sje, að eitthvað má betur fara en það, sem jeg hafði haldið fram. Ástæðan til þess að málinu er ekki haldið fram af oss meiri hl. landbn. á sama grundvelli og í fyrra er sú, að það er fyrirfram sjeð, að dómi sjerfróðra manna, að kláðanum muni aldrei útrýmt með þrem böðunum. Og úr því að gera má ráð fyrir, að slíkar ráðstafanir komi ekki að fullkomnu gagni, þá er ver af stað farið en heima setið með þessa dýru útrýmingarböðun. Og því er betur sjeð fyrir þessu máli með okkar frv. en því, sem hæstv. stjórn hefir borið fram. Brtt. á þskj 379 skifta ekki miklu máli. Þar stendur, að ríkisstjórninni sje heimilt að láta fram fara um land alt böðun á sauðfje til útrýmingar fjárkláða og í samráði við Búnaðarfjelag Íslands. Að vísu er fresturinn lengdur til 1930, að útrýmingarböðun skal hefjast, en lítið bæta brtt. þessar að öðru leyti úr skák. Jeg fyrir mitt leyti ber ekki það traust til hæstv. stjórnar og ráðunauta hennar, að jeg vilji fela henni þetta mál, og jeg vil bæta því við, að jeg treysti heldur ekki Búnaðarfjelagsstjórninni til þess að ráða nokkru um framkvæmdir þessa máls. Það eru aðeins bændur landsins, sem jeg treysti einum til þess að ráða fram úr þessu, svo að viðunandi sje. Þess vegna skil jeg ekki í þeim háttv. þingbændum, sem að þessu máli standa, að þeir skuli vilja knýja þetta frv. fram, sem þeir þó vita, að gert er í óþökk alls þorra bænda víðsvegar um alt land, og sem ekki er hægt að búast við að nái þeim tilgangi, sem því er ætlað. Að svo mæltu ætla jeg að víkja að þessum brtt., sem þrír hv.þm. hafa borið fram á þskj. 379. Þar er skipað svo fyrir, að baða skuli hverja kind 3 böðum, en þó er atvinnumálaráðherra heimilt, í samráði við dýralækni, að leyfa að baða skuli aðeins 2 böðum í þeim sýslum eða sveitum, sem kláða hefir ekki orðið vart í 3 síðustu ár. En hvaða trygging hafa þeir fyrir því, þó að kláða hafi ekki orðið vart síðustu 3 árin, að hann geti ekki verið nýlega kominn áður en böðun fer fram, og þó á að duga aðeins að tvíbaða? Hv. aðalflm. (JS) sagði, að þeir vildu fyrirskipa nákvæma skoðun og merkingu þess fjár, sem baðað er. Við viljum líka nákvæma skoðun, en leggjum lítið upp úr merkingunni, enda er mjer ekki vel ljóst, hvernig henni verður svo fyrir komið, að nokkuð sje á henni að byggja. Þeir vilja þríbaða, nema þar sem kláða hefir ekki orðið vart í 3 ár, þar ætla þeir 2 böðum að duga. Nú er í okkar frv. gert ráð fyrir að baða strax og kláða verður vart og þríbaða sjúkt fje. Mjer finst munurinn því ekki mikill, og síst betur sjeð fyrir eftirlitinu en gert er með okkar frv., því að þar er stjórninni gefin heimild til að fyrirskipa strangari baðanir, ef þörf er á. Annars get jeg ekki betur sjeð en að með brtt. þessara hv.þdm. á þskj. 379 sje enn verið að fyrirskipa útrýmingarböðun, eða öllu heldur tilraun með það, og það þykir mjer of mikill kostnaður, sem í er ráðist, þegar þess er gætt, að óvíst er með öllu, hvernig hún muni hepnast og mikil líkindi til, að kláðanum verði ekki útrýmt með 3 böðunum. Hinsvegar er enginn vafi á því, að með Myklestads-böðununuin var kláðanum útrýmt af fjenu og maurinn drepinn. En að kláðinn kom aftur upp, var af því, að maurinn lifði í húsunum og sýkti svo fjeð, og það löngu eftir að baðað hafði verið. Það fyrirkomulag, sem við viljum hafa, er því tryggilegra og meiri líkindi til, að kláðanum verði útrýmt á þann hátt að baða alt fje, hvenær sem kláða verður vart, og að sótthreinsa húsin jafnhliða. Annars er jeg undrandi yfir því, hvað margir hv.þdm. vilja ganga í berhögg við reynsluna í þessu máli, og sjerstaklega furðar mig á þessu, þegar kunnugt er, að allur þorri bænda út um land, sem þetta þekkja af eigin reynslu, eru á móti 3 böðunum. Jeg hjelt þó satt að segja, að þessu máli væri betur borgið með því að hafa bændur landsins með sjer í því, í staðinn fyrir að skella á þá sárnauðuga 3 böðunum, sem engir þeirra hafa minstu trú á að komi að neinu gagni. Og eins og jeg drap stuttlega á fyrir sköminu, eru líkindi til, og jafnvel stórhætta á, að fjeð tapi heilsunni við það, að verða baðað þrisvar, og það á þessum tíma, sem allra veðra er von. Hjer liggur engin rannsókn fyrir, hvernig 3 böð með stuttu millibili muni gefast; gæti eins vel farið svo, að slíkt orsakaði stórkostlegan f fjárfelli, og þá taka þessir menn, sem halda fram 3 böðunum, á sig meiri ábyrgð, en þeir eru menn til að bera. Jeg þykist vita, að þessir hv.flm., sem standa að brtt. á þskj. 379, muni verja sig með því, að hjer eigi ekki að neinu að flana að órannsökuðu máli. Baðlyfin eigi að vera undir nákvæmri rannsókn og athugun um, hver áhrif þau hafi á kláðamaurinn, og þá vitanlega sauðkindina líka. Jeg játa, að þeim hefir farið til muna fram frá því, að málið var hjer til 2. umr., því þá töldu þeir frestinn nógan til 1928, en leggja nú til, að ekki verði byrjað á útrýmingarböðun fyr en 1930. Með þessum fresti, sem jeg játa að vísu að sje til bóta, tel jeg þó ekki mikið fengið, þegar alt kemur til alls. Og þó að undirbúning þessa máls eigi að fela þeim manni, sem brtt. nefnir, þá er það síst til þess að vekja traust mitt á heppilegri framkvæmd málsins. Ráð dýralæknis hafa ekki reynst það vel bændum í þessu máli, að jeg sje sjerstaklega ginkeyptur fyrir því að fela honum aðalframkvæmdirnar. Það ætti að vera nóg að minna á þetta baðlyf, sem lögskipað var um tveggja ára bil og hann átti að sjá um rannsókn á, en reyndist svo ónýtt, að það drap ekki færilús. Það má vel vera, að hæstv. stjórn geti ekki rannsakað þetta eins og þörf er á, og því verði hún að fela það þessum manni, sem jeg hefi sagt, að jeg beri ekki hið minsta traust til. En minna má þó ekki vera en að þetta væri svo undirbúið, að full vissa væri um, að útrýmingarböðun kæmi að notum, og að sú rannsókn lægi frammi áður en lagt yrði út í þennan mikla kostnað. Bændur hafa enga trú á að fela þetta undirbúningsstarf manni, sem að þeirra dómi brást algerlega í þessu máli fyrir tveim árum. Þeir mundu aldrei játast undir þá kvöð, að fela þessum manni einræðisvald yfir sauðfje sínu. Annars var það nokkuð hjákátlegt hjá hv. 2. þm. Skagf., er hann vildi til stuðnings sínum málstað vitna í það, að Norðmenn og enda Skotar líka væru um þessar mundir að láta rannsaka baðlyf sín og áhrif þeirra. Að þessum rannsóknum hafa þeir unnið í tugi ára og hafa þeir þó mjög góðum og reyndum mönnum á að skipa, þaulreyndum í þessum efnum, og þykjast þó þurfa að rannsaka þau enn, og kláðinn altaf viðloðandi t. d. í Skotlandi, þrátt fyrir alt, sem gert hefir verið honum til útrýmingar. En hjá okkur eiga að nægja aðeins þrjú ár til undirbúnings þessa máls, og fela hann manni, sem enga leynslu og takmarkaða þekkingu hefir sýnt, sem bygð verði á heppileg úrlausn málsins. Jeg held, að hv. deild gerði best í því að stinga frv. þessu svefnþorn nú þegar og láta bíða, ekki þrjú ár, heldur fimm til 10 ár, þangað til það fær að koma í dagsljósið aftur, og fallast heldur á till. okkar meirihlutamanna um að baða alt sauðfje reglulega með góðu eftirliti og baða kláðaböðun í hvert skifti, sem kláðinn kemur fram. Annars mætti nefna í þessu sambandi, eins og jeg gat um áður, að Skotum hefir ekki enn tekist, þrátt fyrir margar og miklar tilraunir og rannsókn á rannsókn ofan, að útrýma kláðanum. Þar gengur fjeð að mestu leyti sjálfala, kemur ekki í hús nema endrum og eins, og reynslan er sú, að það sýkist í haganum. En þeir, sem þetta frv. berja fram, eða að brtt. á þskj. 379 standa, ætla sjer að drepa maurinn í veggjarholum gamalla moldarkofa, með því að fyrirskipa þrjár baðanir um alt land. Jeg ætla nú að koma með dálítið dæmi, sem sýnir, að það er ekki við lambið að leika sjer að útrýma kláðamaurnum, og að hann lifir góðu lífi í húsunum, þrátt fyrir margítrekaðar baðanir. Það var á bæ einum uppi í Borgarfirði eftir Myklestadsböðunina á útmánuðum, að kláði kom upp í hrútum tveim, sem voru sjer í kofa. Hrútarnir voru baðaðir og tókst að lækna þá. Um vorið, þegar rúið var, voru hrútarnir nákvæmlega skoðaðir og fleira fje, og reyndist það alt kláðalaust. Þegar hrútarnir voru haustið eftir teknir og látnir í sama kofann, voru þeir enn skoðaðir og fanst enginn kláðavottur í þeim. En þegar fram á veturinn kom, fór að bera á óþrifum í þeim, og fanst þá lifandi kláðamaur á þeim. Þetta þótti því undarlegra sem við nákvæma rannsókn alls fjárins kom í ljós, að engin kind var með kláða. Enn voru hrútarnir baðaðir vel og rækilega og læknaðir, svo að ekki sást vottur í þeim um vorið, er þeim var slept. En næsta vetur endurtekur sama sagan sig, hrútarnir útsteyptir í kláða, þrátt fyrir það, þótt engin óþrif væru í öðru fje á þessum bæ. Og svona fór það alla stund, sem kofi þessi var notaður fyrir hrútana. Síðar var kofinn rifinn og hver spýta úr honum á bál borin, og síðan hefir aldrei borið á kláða á þessum bæ, hvorki í hrútum nje öðru fje. Það þarf ekki að fara í neinar grafgötur um, hver orsökin hefir verið. Þarna hefir kláðinn lifað sex mánuði eða jafnvel lengur og sýkt hrútana. Vitanlega hefir ekki tekist að sótthreinsa kofann og drepa maurinn, enda vita allir, hvaða erfiðleikum það er bundið að sótthreinsa allar veggjarholur gamalla húsa. Þess vegna er jeg öldungis sannfærður um, þó að nú verði horfið að því óheillaspori að fyrirskipa þrjú útrýmingarböð um alt land, þá lendum við í sama öngþveitinu aftur eftir nokkur ár, en höfum jafnhliða bakað ríkissjóði og landsmönnum stór útgjöld og máske spilt heilsu fjárins eða jafnvel valdið miklum fjárfelli. Jeg fyrir mitt leyti vil ekki láta mitt atkvæði standa til stuðnings slíkum óheillaráðstöfunum, og finst undarlegt, að hv.þdm. skuli ekki heldur vilja fallast á okkar till., sem allir hljóta þó að viðurkenna, að eru að öllu leyti til stórra bóta máli þessu. Annars get jeg sagt, að hv. 2. þm.N.-M. sje nokkur vorkunn í máli þessu. Hann trúir þessu, sem raunar er ekki annað en oftrú, en honum ferst karlmannlega að vilja heldur falla með málstað sínum en að fylgja því, sem við leggjum til. En hinir hafa enga afsökun, sem eru hálfvolgir í máli þessu og veigra sjer við að fylgja því, sem betur má fara. Og jeg vil bæta því við, að þeir hv.þdm. eru ekki hörundssárir um hagsmuni bændastjettarinnar, sem ljá fylgi sitt slíku frv. sem þessu, enda þykist jeg vita, að sumir þeirra gera sjer litla grein fyrir því, hvað þetta mál getur orðið afleiðingaríkt fyrir bændur landsins. Þá hefir komið hjer fram brtt. frá hv.þm. V.-Sk., og þykir mjer leiðinlegt, að hann skyldi á nokkurn hátt ganga inn á þetta óheillafrv. Þó vildi jeg mega skjóta því til hans, að það verður aldrei hægt að sanna, að kláði geti ekki verið í V.-Skaftafellssýslu. Hann ætti þó að vita, að samgöngum er þannig háttað, að fje Rangæinga og Skaftfellinga gengur saman að fjallabaki, og að þar er á hverju hausti dregið sundur. Jeg veit ekki, hvort hann hefir farið um þennan afrjett, en það hefi jeg gert og þekki því vel til þessa. Auk þess má gera ráð fyrir, að fje fari yfir Jökulsárbrúna, og úr því kláðinn er nú kominn undir Eyjafjöll, finst mjer síst að synja fyrir, að hann geti ekki þá og þegar borist í Mýrdalinn. Að vísu teldi jeg það betur farið, að sem fæstir bændur yrðu píndir til þessara óskaplegu framkvæmda. En þó verð jeg að vera á móti brtt., vegna þess að jeg álít, að það geti orðið til enn meiri skaðsemdar, ef þvinga á þannig fram ýmsar undanþágur. Og því meir furða jeg mig á afstöðu hv. 1. þm. Rang., að hann skuli vilja undirskrifa þessa brtt. Hann heldur því að vísu fram, að engin kláði sje í Rangárvallasýslu og býst máske við því, að hún geti sloppið við böðin. Það er að vísu rjett, sem hann sagði, að það eru litlar samgöngur fjár milli Árnes- og Rangárvallasýslu, en þó nokkrar, og verða sýslubúar á hverju hausti að sækja fje hvorir til annara. Jeg vona, þrátt fyrir alt, sem á undan er gengið, og jeg skírskota þar til skynsemi og varfærni hv.þdm., að þeir láti sig ekki það ódæma óhapp henda að samþykkja þetta mál. En fari svo, að það verði gert, þá hygg jeg, að það fari að verða þörf á því að setja í stjórnarfarsreglur vorar ákvæði um það, að þingmenn hafi ekki leyfi til að greiða atkvæði í þeim málum, sem þeir bera ekkert skyn á, og trygging sje fyrir því, að þeir hafi þó nokkra þekkingu á þeim málum, er þeir greiða atkvæði um.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg skal ekki lengja umr. mikið. Jeg hjelt satt að segja, að brtt. á þskj. 379 hefði lægt þær öldur, sem hafa risið hjer gegn frv. stjórnarinnar. En það er síður en svo um hv. 2. þm. Árn. Um brtt. á þskj. 379 get jeg lýst yfir því, að jeg get gengið að þeim, enda þótt sjálfu frv. sje talsvert vikið við með þeim. En út af orðum hv. 2. þm. Árn. og annara vil jeg segja, að mjer finst ekki mjög mikill munur, eins og nú er komið, á frv. stjórnarinnar, með brtt. á þskj. 379, og frv. því, er hv. meiri hl. landbn. hefir borið fram. Það skyldi þá helst vera sá munur, að samkv. frv. nefndarinnar er stjórninni heimilt að láta fara fram útrýmingarböðun fyrir árið 1930, og því má í raun rjettri segja, að frv. meiri hl. nefndarinnar gangi lengra en brtt. á þskj. 379, því að þær mæla svo fyrir, að böðun megi ekki fara fram fyr en 1930. í 8. gr. frv. þess, er meiri hl. landbn. ber fram, segir svo: „Litist atvinnumálaráðuneytinu, samkv. skýrslum þeim, er í 9. gr. getur, að fjárkláði sje að breiðast út, getur það fyrirskipað svo víðtæka kláðaböðun sem það telur ástæður til.“ Eftir þessu ætti ráðuneytið að geta fyrirskipað kláðaböðun um land alt, ef því þykir ástæða til, og það getur orðið fyrir 1930. Gengur því frv. þetta lengra heldur en brtt. þær, sem bornar eru fram af háttv. samþm. mínum o. fl. Hv. 2. þm. Árn. hjelt því fram, að hann vildi ekki láta atvinnumálaráðuneytið og Búnaðarfjelagið ráða því í sameiningu, hvenær útrýmingarböðun skuli fram fara. Þetta er undarlegt, þar sem svo er þó fyrir mælt í 8. gr. frv. þess, er hann stendur að, að atvinnumálaráðuneytið skuli eitt taka ákvörðun um þetta. Hann treystir því sýnilega stjórninni best, en hefir litla trú á áliti Búnaðarfjelags Íslands í þessum efnum. Út af viðaukatill. á þskj. 380 vil jeg undirstrika það, að hún er ekki annað en heimild fyrir ráðuneytið, en að þá heimild er alls eigi skylt að nota. Ef hún yrði samþ., vil jeg benda á það, að jeg býst við því, að stjórnin, hvaða stjórn sem er, mundi fara eftir ráðum trúnaðarmanna sinna, í þessu tilfelli dýralækna. Jeg fæ ekki sjeð, að nein stjórn geti gert annað rjettara en að láta sjerfræðinga, hvern á sínu sviði, gera tillögur, og fari svo eftir þeim. En viðvíkjandi þeirri kláðaskoðun, sem gert er ráð fyrir í till., þá álít jeg, að hún sje algerlega óframkvæmanleg, svo að örugt sje. Það getur oft staðið svo á, að þó nákvæm skoðun fari fram, þá sje ekki hægt að finna það, þó kindur sjeu smitaðar af kláða. Jeg skil þetta ákvæði svo, að ef fje er skoðað eins nákvæmlega og unt er og ekki verður kláða vart, þá skuli engin böðun fara fram. En þetta er viðsjárvert, því að eins og jeg drap á, þá er það alls eigi trygt, að kláði geti ekki leynst í fje, þótt hans verði ekki vart við skoðun.

Pjetur Þórðarson Það er út af nokkrum ummælum við 2. umr. þessa máls, þar sem talað var um kláðaskýrslur þær, eða tvo dálítið mismunandi útdrætti úr þeim, er komu þá fram, að jeg vil gefa þá skýringu, að hvorugur þessi útdráttur gaf fulla skýringu á því, hvernig ástandið hefir verið þessi seinustu fimm ár. Jeg hefi tekið útdrætti þessa á tvennan hátt, annan líkt og búnaðarþingsnefndin gerði, en þó nokkuð öðruvísi, en hinn vil jeg leyfa mjer að lesa upp hjer: Enginn kláði var seinustu 5 árin í 104 hreppum - 4 - - 118 - seinustu 3 árin í 124 hreppum - 2 - 218 - seinasta árið - 135 - Auk þess var minkandi kláði seinustu 5 árin í 18 hreppum Viðvarandi kláði seinustu 5 árin í 17 hreppum Vaxandi kláði seinustu 5 árin í 29 hreppum. Þessi útdráttur sýnir það, að árlega fjölgar þeim hreppum, þar sem enginn kláði er. Og þetta sýnir það líka, að kláðinn fer minkandi með þeirri aðferð, sem nú er höfð, þrifaböðunum. En til þess að geta sýnt þetta nákvæmlega, hefði maður þurft að vita, hve margar kláðakindur voru á hverjum tíma í hverjum hreppi, en skýrslurnar eru nú svo úr garði gerðar, að ekki er hægt að sjá á þeim, hvort kláðakindum á landinu hefir fækkað, eða hve mikið. Í mörgum hreppum er þess þó getið, að kláðinn fari minkandi eða sje horfinn með öllu. Jeg ætla ekki að fara að ræða málið alment, heldur vil jeg gera grein fyrir því, hvernig jeg mun greiða atkv. um þær brtt., sem fram eru komnar, því jeg tel engan efa á því, að menn muni vita, hvernig jeg greiði atkv. um frv. sjálft. Jeg er á annari skoðun en hv. meðnefndarmenn mínir um brtt. þessar, sjerstaklegt till. á þskj. 380. Jeg tel sjálfsagt, að hv. deild gangi inn á það, að samþ. hana. Jeg er líka á því, að samþ. beri brtt. á þskj. 379, en tel það þó ekki eins áríðandi. Till. á þskj. 380 er í samræmi við frv. sjálft og fellur því vel inn í það. Má ef til vill þar um segja, að „því vitlausara, því betra“ Annars finst mjer, að hjer sje lagt mikið kapp á það, að styðja ekki bændur að því að útrýma kláðanum á þann hátt, sem þeim er geðfeldast og kostnaðarminst. Hjer eru það kaupstaðabúar, sem vilja ráða fyrir bændum í þessu efni og láta framkvæma útrýmingu kláðans á alt annan veg en bændur óska. Jeg býst ekki við, að móti því verði spornað, að frv. nái fram að ganga, og skal því ekki orðlengja frekar um málið.

Sveinn Ólafsson Jeg hefði helst kosið að þurfa ekki að sinna þessu máli meir, og hafði því eigi ætlað mjer að taka til máls. En af því að mjer finst horfa óvænlega með allar ráðstafanir um kláðalækningar og að fulltryggilegt takmark náist ekki með frv. á þskj. 11, þá vil jeg gera seinustu tilraun til þess að koma málinu inn á þá braut, að ekki verði til óhappa stefnt. Jeg hefi áður látið það í ljós, að jeg gæti aðhyllst frv. á þskj. 196, en það kannast jeg við, að sum ákvæði þess eru varasöm. Mjer virðist því eftir atvikum, að það færi best á því, er svona er komið, ekki beint að fella frv. á þskj. 11, heldur að víkja því til hliðar með rökstuddri dagskrá. Þá dagskrá hafði jeg að vísu ekki fullskráða, er hjer kom svo hastarlega að ræðulokum, að mjer vanst ekki tími til að fullgera hana. Samt skal þess freistað, áður en til atkv. kemur, og er þá um að ræða einskonar miðlun í málinu. Um deilur þær, sem hjer hafa orðið, ætla jeg ekki að tala, en vil aðeins minna á það, er hv.þm. Mýr. tók fram, að á þessum tíma verður því eigi neitað, að kláðinn er í rjenun, vegna þrifabaðananna. Og þetta skiftir mestu máli. Ástæðan er því minni til þess að ráðast í umfangsmiklar og hættulegar ráðstafanir til útrýmingar, er menn vita, að ekki er að vænta öllu frekari árangurs af en þrifaböðunum, sem vel eru ræktar. Jeg leyfi mjer því að bera fram svohljóðandi rökstudda dagskrá: ,.Með því að fyrir deildinni liggur annað frv., sem fer í líka átt og það, sem nú er til umræðu, og heimilar stjórninni að undirbúa útrýmingu fjárkláðans, þykir ekki full ástæða til að samþykkja á þessu þingi lög um útrýmingu fjárkláða, og tekur deildin því fyrir næsta mál á dagskrá.“ Skal jeg svo ekki eyða fleiri orðum að þessu en leyfa mjer að afhenda hæstv. forseta dagskrána.

Frsm. minni hl. (Árni Jónsson) Jeg vil bera þá ósk hjer fram í heyranda hljóði, er jeg hefi áður borið upp við hæstv. forseta, að mál þetta verði tekið út af dagskrá. Jeg hefi verið veikur og er alls ekki við því búinn að standa hjer í kappræðum. Jeg kom á fund, aðeins vegna þess að jeg hjelt, að litlar umræður mundu verða um málið, en nú hefir teygst úr þeim og mun teygjast drjúgum enn, ef svo á að tala vítt og breitt um málið sem gert hefir verið. Jeg endurtek því þá ósk mína, að málið verði tekið út af dagskrá.