Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þegar forustumenn Íslendinga í frelsisbaráttunni gerðu sér ljóst, að takmark þjóðarinnar hlyti að verða fullur aðskilnaður og stofnun lýðveldis, komu þeir fljótlega auga á þá erfiðleika, sem öryggismál mundu valda íslenzku lýðveldi. Opinberar umr. urðu um þetta mál þegar fyrir aldamót, en hámarki náðu þær í kosningum um uppkastið. Var þá þegar deilt um, hvort sjálfstætt Ísland gæti verið varnarlaust, hvort stofna þyrfti íslenzkt varnarlið eða leita samninga við önnur ríki um að ábyrgjast öryggi þjóðarinnar. Fyrsta ákvörðun í þessum efnum var tekin með sambandslögunum 1918, þegar lýst var yfir ævarandi hlutleysi Íslands. Enn var þá deilt um málið, og bentu ýmsir á, að hlutleysi mundi ekki duga þjóðinni til öryggis. En fátt var um aðra kosti, eins og málum var háttað í lok fyrri heimstyrjaldar. Hlutleysið brást þegar í upphafi síðari heimsstyrjaldarinnar, og viðurkenndu Íslendingar þá staðreynd með samningunum við Bandaríkin 1941. Eftir ófriðinn var það von margra, að Sameinuðu þjóðirnar mundu tryggja frelsi og öryggi smáþjóða eins og Íslendinga, en því miður reyndust það fljótlega vera tálvonir. Þegar þessi staðreynd varð ljós og kalda stríðið hófst, komst meiri hl. Alþingis að þeirri niðurstöðu, að Íslendingar yrðu að tryggja öryggi sitt með þátttöku í bandalagi, sem nágrannaþjóðir þá mynduðu, Atlantshafsbandalaginu. Síðan hefur þjóðin verið klofin í afstöðu til flestra utanríkismála, ekki sízt til aðildar að Atlantshafsbandalaginu og dvalar varnarliðsins. Þegar Íslendingar gerðust aðilar að bandalaginu, var þeim heitið því, að ekki þyrfti að dveljast erlent varnarlið í landinu á fríðartímum. Að vísu hafa allar aðstæður breytzt svo mjög, að óraunhæft er fyrir Íslendinga að krefjast beinna efnda á þessu gamla fyrirheiti. Hitt er þó rétt að minna á, að í meginatriðum mun það skoðun langflestra landsmanna eins og áður, að þeir vilja vera lausir við erlent varnarlið, ef þess er nokkur kostur. Um þetta vitna m.a. yfirlýsingar allra flokka. En margir hafa í tvo áratugi fallizt á dvöl varnarliðsins sem illa nauðsyn. Alþfl. hefur samþykkt dvöl varnarliðsins, af því að hann hefur talið varnarleysi Íslands óraunhæft og stundum hættulegt. Hins vegar hafa jafnaðarmenn borið þá von í brjósti eins og allur þorri landsmanna, að heimsfriður yrði svo tryggður, að varnarliðs yrði hér ekki þörf. Till. þá, sem hér er til umr., verður að skoða í þessu ljósi. Alþfl. hefur ekki breytt grundvallarstefnu sinni í varnarmálum, en hann hefur hugleitt leiðir til breytingar á skipan þeirra, - leiðir, sem Íslendingar gætu e.t.v. til frambúðar unað betur við en núverandi ástand. Árangur þeirra athugana hefur orðið sá, að síðasta þing Alþfl. ályktaði, að rétt væri að kanna þær nýju leiðir, sem um getur í till. Það er af mörgum ástæðum tímabært fyrir Íslendinga að athuga þessi mál frá grunni einmitt nú. Sambúð stórvelda hefur ekki verið betri frá stríðslokum en nú í seinni tíð, og líkur á ófriði í Evrópu eða á heimsófriði eru að flestra hyggju minni en nokkru sinni síðan annarri heimstyrjöldinni lauk. Einmitt í s.l. viku kom saman í Helsinki undirbúningsfundur fyrir öryggisráðstefnu Evrópu og Norður-Ameríkuríkja, og er það eitt sterkur vottur um batnandi ástand. Að vísu er enn háð vígbúnaðarkapphlaup á heimshöfunum, ekki sízt á Norður- Atlantshafi, en við verðum í þessu máli að gera hvort tveggja, að líta á aðstæður næst okkur, en rífa þær ekki úr samhengi við batnandi heimsástand, sem að sjálfsögðu ræður úrslitum um ályktanir í þessum efnum. Till. okkar jafnaðarmanna byggist á samþykkt siðasta þings Alþfl. og er á þessa lund, með leyfi hæstv. forseta: „Þar eð tæknibreytingar síðustu ára hafa valdið því, að hernaðarleg þýðing Íslands felst nú að langmestu leyti í eftirliti með siglingum í og á hafinu milli Grænlands, Íslands og Færeyja, ályktar Alþ. að fela ríkisstj.: 1. að láta rannsaka, hvort Ísland geti verið óvopnuð eftirlitsstöð í sambandi við það öryggisbandalag, sem landið er aðili að, en síðar meir á vegum Sameinuðu þjóðanna, og 2. að rannsaka, hvort Íslendingar geti með fjárhagslegri þátttöku bandalagsins komið upp sveit fullkominna, en óvopnaðra eftirlitsflugvéla, svo og nauðsynlegum björgunarflugvélum og tekið við þessum þýðingarmesta hluta af verkefni varnarliðsins og stjórn varnarsvæðanna.“ Til þess að skýra þær hugmyndir, sem liggja að baki þessari till., er rétt að rekja mjög stuttlega þróun landvarna á Íslandi síðustu 21/2 ár, eða síðan varnarliðið kom hingað. Liðið, sem steig á land á Íslandi vorið 1951, var skipað rúmlega 5000 mönnum úr landher og flugher Bandaríkjanna. Reistar voru 4 ratsjárstöðvar á landshornum og komið fyrir sveit orrustuflugvéla á Keflavíkurflugvelli. Deildir landhersins voru vopnaðar til þess að verja landið gegn hugsanlegri innrás og höguðu sér samkv. því í tíðum skotæfingum. Augljóst er, að þessi varnarskipun var ekki aðeins fyrir Ísland, heldur hluti af keðju stöðva í linu frá Alaska yfir norðanvert Kanada, Grænland, Ísland, Færeyjar og til Bretlands. Þetta varnarkerfi byggðist á þeirri skoðun, að nýr ófriður kynni að brjótast út á þann hátt, að flugvélar og flugskeyti með kjarnorkuvopn kæmu svífandi yfir norðurhvel í áttina til Bandaríkjanna. Þessar hugmyndir voru ríkjandi á árum kalda stríðsins og viðbúnaði hagað eftir þeim með þeirri tækni, sem þá var fullkomnust. Um 1960 tóku viðhorf að breytast. Kafbátar búnir kjarnorkuflugskeytum komu til sögunnar. Það varð ljóst, að þrátefli kjarnorkuvopna gæti haldizt lengi, en búast mætti við, að ýmislegt annað valdatafl héldi samt sem áður áfram. Sumarið 1961 var gerð mikil breyting á varnarliðinu. Landherinn var kallaður á brott, en í hans stað voru eftirlitsflugsveitir bandaríska flotans fluttar frá Nýfundnalandi til Íslands. Flotaforingjar tóku við stjórn varnarliðsins af flugforingjum. Fækkað var í liðinu úr 5000 í rúmlega 3000, og ratsjárstöðvar urðu aðeins tvær. Vopnaburður í Keflavík minnkaði til muna, en meginstarf varnarliðsins varð og er enn í dag eftirlitsflug um sundin milli Grænlands, Íslands og Færeyja og annars staðar í nágrenni við landið. Í margar aldir hafa Engilsaxar, fyrst Bretar, en síðan Bandaríkjamenn, haft alger yfirráð á Atlantshafi og raunar öllum öðrum heimshöfum. Þetta hefur haft víðtæk áhrif á mannkynssöguna og örlög margra þjóða, þ. á m. okkar Íslendinga. Á síðustu árum hafa Sovétríkin ráðist í stórfellda uppbyggingu Rauða flotans. Sovézku herskipin eru af nær öllum gerðum og hin fullkomnustu. Þau sigla í vaxandi fjölda um heimsins höf og sýna fána sinn í höfnum allra meginlanda. Rauði flotinn skiptist í fjóra hluta, og hefur hinn stærsti og öflugasti þeirra Norðurflotinn svokallaði, heimkynni í höfnum á Kólaskaga. Þessi floti hefur stækkað og umsvif hans aukizt á hverju ári nú undanfarið. Norskir sérfræðingar við utanríkismálastofnunina í Osló hafa komizt að þeirri niðurstöðu, að Sovétríkin telji nú tvímælalaust, að Framvarnarlína þeirra á Norður-Atlantshafi sé á milli Íslands og Færeyja. Margir fleiri aðilar hafa látið í ljós sömu skoðanir um hernaðarstöðu og þýðingu Íslands í dag, en rökstudd andmæli hafa verið lítil sem engin. Ísland hefur því nú á dögum aðra, en að ýmsu leyti meiri hernaðarlega þýðingu en áður. Enda þótt sambúð stórvelda haldi áfram að batna og líkur á heimsófriði að minnka, bendir ekkert til þess, að vígbúnaðarkapphlaupið á hafinu sjálfu verði stöðvað í næstu framtíð. Það er því með öllu óraunhæft að okkar hyggju, að varnarliðið hverfi frá Íslandi, án þess að eitthvað komi í staðinn. Ef óvopnað eftirlitsflug og annað, sem því fylgir, skiptir nú mestu máli, eins og rök benda mjög eindregið til, hljóta Íslendingar að athuga vandlega, hvort þeir geta tekið það hlutverk að sér og þar með rekstur varnarstöðvanna. Reynist þetta við nánari athugun fært, er ástæða til að ætla, að ríkisstj. Íslands muni í fyrirsjáanlegri framtíð jafnan eiga ýmissa frekari kosta völ til að tryggja öryggi þjóðarinnar, ef ástand alþjóðamála breytist til hins verra og talin er ástæða til að gera sérstakar ráðstafanir. Meðan hlutverk varnarliðsins var að mestu vopnaburður, kom ekki til mála, að Íslendingar tækju við því. Nú krefst meginhlutverk varnarliðsins, eftirlitsflugið, ekki vopnaburðar. Þess vegna er varpað fram þeirri spurningu, hvort ekki nægi að hafa hér vopnlausa eftirlitsstöð, en Íslendingar taki að sér eftirlitið. Landhelgisgæzlan eða annar aðili mundi þá koma á fót eftirlits- og björgunarsveit, sem gæti fylgzt vandlega með öllum siglingum, fiskveiðum og annarri hagnýtingu á auðæfum hafsins, hættum á mengun og öðru, sem máli skiptir. Á nokkrum árum mundu Íslendingar taka alveg við rekstri og stjórn varnarliðsstöðvarinnar. Meðan Atlantshafsbandalagið starfar og Íslendingar eru í því, hlyti þessi starfsemi að verða í nánum tengslum við það. Í framtíðinni kemst vonandi á almenn afvopnun eða a.m.k. víðtæk takmörkun á vopnaburði undir eftirliti Sameinuðu þjóðanna. Að því stefnum við öll og það hlýtur að vera það mark, sem Sameinuðu þjóðirnar vinna að. Ef slík skipan kæmist á, gæti Ísland gegnt mjög mikilvægu hlutverki sem eftirlitsstöð með samningum eða eftirlitsstöð með afvopnun. Að sjálfsögðu er á þessu stigi fjölmörgum spurningum ósvarað varðandi þetta mál. Hugmyndum þeim, sem fram komu á flokksþingi Alþfl., er varpað fram til athugunar og íhugunar. Einmitt nú, þegar boðaðar hafa verið viðræður við Bandaríkjastjórn um varnir landsins í byrjun næsta árs, virðist slík athugun vera tímabær. Herra forseti. Ég legg til, að till. verði vísað til utanrmn.

Utanrrh. (Einar Ágústsson: Herra forseti. Ég hef hug á því að segja aðeins örfá orð um þá till., sem hér er til umr., till. frá öllum þm. Alþfl. um öryggismál Íslands. Þessi till. er mikið breytt frá þeirri till. um sömu mál. er sömu hv. alþm. fluttu á síðasta þingi. Hún er allt annars eðlis. Þá var lögð áherzla á afskipti utanrmn. af þeirri endurskoðun varnarsamningsins, sem fyrirhuguð er. Ég lýsti afstöðu minni til þeirrar till. í fyrra, hún er óbreytt, að við utanrmn. beri að hafa mikið samráð og náið um þá endurskoðun, sem hér um ræðir. En efni þessarar till. er tvíþætt, annars vegar að láta rannsaka, hvort Ísland geti verið óvopnuð eftirlitsstöð í sambandi við það öryggisbandalag, sem landið er aðili að, Atlantshafsbandalagið, en síðar meir á vegum Sameinuðu þjóðanna, og svo hins vegar, að það verði einnig rannsakað, hvort Íslendingar geti með fjárhagslegri þátttöku bandalagsins komið upp sveit fullkominna, en óvopnaðra eftirlitsflugvéla, svo og nauðsynlegum björgunarflugvélum og tekið við þessum þýðingarmesta hluta verkefnis varnarliðsins og stjórn varnarsvæðanna, eins og í till. segir. Ég ætla ekki að hafa um þetta mál mörg orð, en ég vil aðeins segja það, að ég tel þessa till. góðra gjalda verða. Ég lít á hana sem eina leið eða tilraun í þá átt að hrinda í framkvæmd því ákvæði í málefnasamningi ríkisstj., er um öryggismálin fjallar, en þar segir, svo sem þm. er kunnugt, að að óbreyttum aðstæðum skuli núgildandi skipan haldast að því er varðar aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu, en varnarsamningurinn við Bandaríkin skuli tekinn til endurskoðunar eða uppsagnar í því skyni, að varnarliðið hverfi frá Íslandi í áföngum. Og þar segir líka, eins og kunnugt er, að stefnt skuli að því, að brottför liðsins eigi sér stað á kjörtímabilinu. Tilhögun sú, sem gert er ráð fyrir í þessari till., sem hér er um að ræða, að rannsökuð verði, hlýtur vissulega, eins og hv. frsm. sagði, að verða eitt af þeim atriðum, sem til greina kemur, og auðvitað verður þessi leið athuguð í sambandi við þá endurskoðun, sem fyrirhuguð er, en undirbúningur hennar mun hefjast í jan. n.k. Mun ég þá fara til Bandaríkjanna til viðræðna við stjórnvöld þar um þá endurskoðun. Eins og segir í grg. með þáltill., liggur ályktun frá 34. þingi Alþfl., er haldið var hinn 22. okt. s.l., að baki till. Þessi ályktun sýnist mér vera talsvert frábrugðin því, sem Alþfl. hefur áður ályktað um þessi mál. Það er að mínu mati góðs viti, að annar stjórnarandstöðuflokkurinn skuli nú þegar hafa nálgazt stefnu ríkisstj. í öryggismálunum, og ég vona, að það geti orðið upphaf meiri tíðinda, því að vissulega væri það vel, ef þjóðarsamstaða gæti náðst um þessi þýðingarmiklu mál. Ég vil fyrir mitt leyti ekki heldur að óreyndu trúa því, að nokkrum Íslendingi sé það keppikefli að hafa hér erlendan her um alla framtíð, heldur hljóti allir góðir menn að óska þess, að það ástand skapist, að við getum lifað einir í þessu landi. Hitt er svo annað mál, að á fleira er að líta en óskhyggjuna eina, og ég hef áður lýst því yfir og geri enn, að engin ákvörðun í þessu máli verður tekin án samráðs við Alþ. og að vel athuguðu máli. Ég hygg líka, að í umr., sem urðu hér á Alþ. um þessi mál af öðru tilefni á síðasta þingi, hafi glögglega komið fram, að enginn þm. telur það sitt stefnuskráratriði, að hér skuli vera her um aldur og ævi, þannig að ég hygg, að menn séu sammála um það, að miklu betra væri, ef svo þyrfti ekki að vera. Það er alveg rétt, sem hv. 1. flm. till., hv. 8. landsk. þm., Benedikt Gröndal. sagði hér áðan, að frá almennu sjónarmiði er óneitanlega ýmislegt, sem bendir til þess, að nokkur bjartsýni um framvindu þessara mála eigi rétt á sér. Öllum er okkur kunnugt um hinn mikla kosningasigur, sem stjórn Willy Brandts kanzlara vann í Vestur-Þýzkalandi fyrir tæplega hálfum mánuði. Samskipti austurs og vesturs eru að færast í eðlilegt horf. Viðurkenning Austur-Þýzkalands liggur nú í loftinu, og við höfum fyrir okkar leyti í ríkisstj. ákveðið, að Ísland viðurkenni austur-þýzka alþýðulýðveldið eigi síðar en um næstu áramót, og vonandi getur það orðið enn þá fyrr. Svipað mun vera um hin Norðurlöndin, og fleiri ríki munu þar á eftir koma áreiðanlega eftir þeim fréttum, sem um þessi mál berast. Þá hefur það einnig gerzt, að undirbúningur að öryggismálaráðstefnu Evrópu er nú loks hafinn í Finnlandi, og þessa dagana situr ráðuneytisstjóri utanrrn. þar á fundum fyrir íslands hönd, í nánum tengslum við öryggis- og samvinnuráðstefnu Evrópu, eins og ráðstefnan í Finnlandi er kölluð, verður rædd gagnkvæm áætlun um niðurskurð herafla. Fleira mætti tína til, sem gæti stuðlað að því að skapa það ástand, sem um ræðir í margnefndum málefnasamningi íslenzku ríkisstj., þ.e. að friði milli þjóða verði bezt borgið án hernaðarbandalaga. Það ber vissulega að vona, að framhald verði á þeirri hagstæðu þróun, og svo að ég vitni enn til hv. frsm., að það ástand geti skapazt, að til almennrar afvopnunar komi eða verulegrar takmörkunar á vígbúnaði undir eftirliti Sameinuðu þjóðanna, eins og nú er stefnt að. Ég sé að öðru leyti ekki ástæðu til þess, herra forseti, að vera að gera þessi mál hér frekar að umtalsefni eða eyða tíma í að ræða þau hér frekar, nema þá sérstakt tilefni gefist til. Ég vil styðja það og tel sjálfsagt, að þessi till. fái gaumgæfilega athugun í hv. utanrmn., og ég get fyrir mitt leyti lofað þessari till. atkv. mínu, þegar hún kemur þaðan. Það má kannske út af fyrir sig segja, að e.t.v. sé hennar ekki þörf, þar sem alltaf hefur staðið til að athuga mjög nákvæmlega þá leið, sem hún bendir á. Engu að síður tel ég, að sá andi og það viðhorf, sem till. sýnir, sé vissulega mikils virði, og þess vegna fagna ég því spori, sem hv. Alþfl: menn nú hafa stigíð í þessum mikilsverðu málum, öryggismálum landsins.



Herra forseti. Mig langar til þess að víkja að nokkrum atriðum nú í sambandi við þessa till. til þál. við fyrri umr. hennar og áður en hún fer til n., sem telja verður eðlilegt. Það er ekki nema eðlilegt, að bæði hér á Alþ. og annars staðar komi fram hugmyndir og till. um, að ýmis atriði varnarmálanna séu endurskoðuð og athuguð, enda hefur reyndar verið svo fyrr og síðar. En ég verð þó að segja það, að í sambandi við þennan tillöguflutning finnst mér bæði gæta þess, að tillögumenn gefi sér vissar forsendur, sem hæpið er að gera ráð fyrir, að vitneskja geti legið fyrir um fyrr en að undangenginni þeirri rannsókn, sem till. beinist að, að framkvæmd verði. Og í öðru lagi finnst mér till. með sinni grg. vera í vissum atriðum nokkuð mótsagnakennd. Um þessi atriði vil ég fara nokkrum orðum og önnur atriði, sem tengjast við málefni eins og þetta, svo veigamikið sem það er á hverjum tíma. Flm. gera grein fyrir því, að í raun og veru sé verið að viðra hér hugmyndir, sem fram hafi komið á flokksþingi Alþfl., eins og segir í grg., en bæði bar og einnig í tillöguflutningnum nú er kveðið svo á eða ályktað, að hernaðarleg þýðing Íslands felist nú að langmestu leyti í eftirliti með siglingum í og á hafinu milli Grænlands, Íslands og Færeyja. Þetta er í upphafi till., en í tölulið 2 er einnig talað um þýðingarmesta hlutann af verkefni varnarliðsins, þ.e.a.s. eftirlitshlutverkið, sem sé þýðingarmesta hlutverk varnarliðsins, og stjórn varnarsvæðanna, eins og þar stendur, en mér er nú ekki alveg ljóst, hvað við er átt. Ég efast um, að það sé hægt að gera sér grein fyrir því, hvort varnarhlutverk varnarliðsins hér á landi sé þýðingarmeira en eftirlit sama liðs, fyrr en fyrir liggur gaumgæfileg athugun á því, sem lengi hefur nú staðið til og hæstv. utanrrh. hefur síðast boðað, að muni hefjast í viðræðum við Bandaríkin upp úr áramótum. Og mér finnst, að það liggi í hlutarins eðli, að ef eftirlit með hernaðaraðgerðum eða hreyfingum hernaðartækja þjóða er eins þýðingarmikið og látið er í veðri vaka, þá sé auðvitað þýðingarmeira, að vörnin sé í lagi, sem við á að taka, þegar eftirlit gefur merki. Nú veit ég það, að flm. þessarar till. eru ekki að gera því skóna, að varnarmáttur Atlantshafsbandalagsins minnki, og gerði frsm. till. einmitt grein fyrir því, að að því leyti væri óbreytt afstaða Alþfl., og þá geri ég ráð fyrir, að þeirra hugsun sé sú, að ef eftirlitið hér á landi sé rækt með vissum og tilteknum hætti, þá ætti það að vera okkur nægjanleg vörn, vegna þess að varnarmáttur eða skjöldur Atlantshafsbandalagsins að öðru leyti, enda þótt ekki væri neinn hluti af honum staðsettur hér, mundi duga okkur til lífsbjargar, ef því væri að skipta. En þá vil ég víkja nokkrum orðum að því, sem mér finnst vera dálítið mótsagnakennt, eins og ég sagði áðan, í till. og grg. Það er fyrst og fremst það, að hér eru settar fram hugmyndir um óvopnaða eftirlitsstöð í sambandi við Atlantshafsbandalagið og hugmyndir um athugun þess, hvort við Íslendingar værum færir um að taka að okkur að reka hana. Í grg. og eins og fram kom hjá hv. frsm., þá segir hins vegar, að Ísland hafi nú á dögum aðra og að ýmsu leyti meiri hernaðarlega þýðingu heldur en áður og það sé með öllu óraunhæft, að varnarliðið hverfi frá Íslandi, án þess að eitthvað komi í staðinn, eins og þar stendur. Og siðan heldur áfram í grg.: „Ef óvopnað eftirlitsflug og annað, sem því fylgir, skiptir nú mestu máll, hljóta Íslendingar að athuga vandlega, hvort þeir geta tekið það hlutverk að sér“ En þarna er einmitt verið að staðfesta það, sem ég sagði, það er réttara að gera sér grein fyrir fyrst, hvort óvopnað eftirlítsflug og annað, sem því fylgir, skiptir nú mestu máli, eða hvort önnur tilhögun varna landsins sé ekki síður þýðingarmikil. En þessar staðhæfingar, sem fram koma í máli frsm. um hernaðarlega þýðingu landsins og hversu óraunhæft það sé, að varnarliðið hverfi frá Íslandi, án þess að eitthvað annað komi í staðinn, er framhald af upplýsingum og álitsgerðum um þýðingu Íslands nú á rímum í hernaði. Þar er fyrst og fremst vitnað til þess, að Norðurflotinn, sem svo er kallaður, hluti Rauða flotans, sé nú orðinn stærsti hluti af fjórum, sem Rauði flotinn aðallega greinist í. En Norðurflotinn er sá floti, sem staðsettur er spölkorn frá landamærum Noregs á Kólaskaga og er fyrst og fremst ætlað það hlutverk að sinna hernaðarþörfum Sovétríkjanna á Norður-Atlantshafi. Allt er þetta nánar tilgreint samkv. álitsgerðum sérstakra stofnana, enskrar stofnunar annars vegar og norskrar stofnunar hins vegar. Það kemur fram í mörgum töluliðum, sem greint er, hvað talið er vera aðalhlutverk Norðurflotans. Hann á m.a. að hafa það hlutverk að rjúfa samgönguleiðir og siglingar Atlantshafsbandalagsins, m.ö.o. skera á naflastrenginn, ef svo mætti segja, lífæðina, þegar þar að kæmi eða ef til þess kæmi að veita flotastyrk við sovézkar hernaðaraðgerðir á þessu svæði, þ. á m. kannske talið Ísland, því að vissulega er Ísland á þessu svæði, og að sýna sovézkt vald og draga úr trú á ábyrgð Atlantshafsbandalagsins á öryggi aðildarríkja þess í Norður-Evrópu, og þar kemur innan sviga: Noregs, Danmerkur og Íslands. Það er einnig vitnað til þess, að utanríkismálastofnunin í Osló hafi komizt að þeirri niðurstöðu, að Sovétríkin telji nú alveg tvímælalaust, að framvarðarlína þeirra á Norður-Atlantshafí sé milli Íslands og Færeyja. Þeir segja, eins og þar stendur: „Varnarlínan svo framarlega með Noreg að baki gefur til kynna, að Rússar í flotaæfingum sinum líti í vaxandi mæli svo á, að Noregshaf sé Mare Soveticum.“ Minna má nú ekki gagn gera. Rómverjar, þegar veldi þeirra var mest að fornu, kölluðu Miðjarðarhafið Mare Nostrum, þ.e.a.s. þeir kölluðu það sitt haf. En nú er hafið kringum Ísland og austur af Íslandi og allt í kringum það orðið sovézkt haf að skoðun þeirra, sem hér er vitnað til, eða Mare Soveticum. Ég held, að við hljótum öll að gera okkur grein fyrir því, að þegar svo er ástatt, þá eru varnarmál landsins í miklu ríkari mæli heldur en nokkru sinni áður alvarleg og veigamikil, og veltur því á miklu, hvernig við stöndum að aðgerðum eða ráðagerðum um breytt fyrirkomulag eða nýtt fyrirkomulag í sambandi við varnarmálin, sem hafa verið með sérstökum hætti um 20 ára skeið. En þá geta menn líka varpað fram mörgum spurningum, og hv. frsm. vék að því, að mörgum spurningum væri ósvarað. Hvaða tilgangi á að þjóna hinn geysilegi flotastyrkur Sovétríkjanna á Norður-Atlantshafi með aðsetri á Kólaskaga? Flotinn byggður á því tímabili, sem varnarsamningur við Bandaríkin hefur gilt. Hann var ekki til á árunum upp úr 1950, en er nú orðinn stærsta flotadeildin. Það eru líka margar sagnir um það og upplýsingar, að það sé mikið lið samandregið við bækistöð þessa flota A Kólaskaga, að landgönguliðssveitir sé sífellt verið að efla þar o.s.frv. Dettur nokkrum í hug, að þessum landgönguliðssveitum sé ætlað það hlutverk að taka land í Bandaríkjum N.- Ameríku? Ég efast um, að því verði haldið fram og þær séu þar í þeim tilgangi. En hvaða hlutverk er þeim ætlað? Er þeim ætlað hlutverk í Norður-Noregi, eða er þeim ætlað hlutverk á Íslandi, eða er þeim aðeins ætlað það hlutverk, eins og hér kom fram áðan og ég vitnaði til, að sýna vald Rómverja nútíma vorra, þ.e.a.s. Sovétríkjanna, á þessu hafi þeirra, sem þeir kalla svo, sem í kringum okkur liggur? Valdbeitingin út af fyrir sig eða það að sýna valdið, sýna tennurnar, getur haft sína þýðingu, m.a. til þess að veikja samstöðu varnarríkja, hinna vestrænu lýðræðisríkja, sem töldu sig á sínum tíma knúin til þess að mynda sitt varnarbandalag vegna yfirgangs kommúnismans í Evrópu, vegna yfirgangs Sovétríkjanna, vegna þeirrar nútíma nýlendustefnu, sem þetta ríki rak. Það er nútíma nýlendustefna, sem rekin hefur verið af hálfu Sovétríkjanna í Eystrasaltsríkjunum og í mörgum öðrum Austur-Evrópuríkjum, þar sem herir þeirra hafa haft aðsetur og brotið undir sig ríki í raun og veru eða þeir hafa ráðið í skjóli þessa hers hinum pólitísku hreyfingum í þessum löndum. Þetta gerist að vísu á sama tíma sem gömlu nýlenduþjóðirnar hafa verið að gefa sínum nýlendum frelsi í svo ríkum mæli sem kunnugt er og ég þarf ekki að rifja upp fyrir mönnum. Ég skal ekkí hafa fleiri orð um þetta atriði, sem mér fannst vera vitnisburður um nokkra mótsagnakennd, en ég vil ekki heldur leggja of mikið í það, og þess vegna endurtek ég það, sem ég sagði áðan, að ég held, að fyrir flm. þessarar till. - og það hefur komið fram hjá hv. frsm. - sé alveg fullur skilningur á varnarmætti Atlantshafsbandalagsins eða þeirra ríkja, sem í því taka þátt. Hæstv, utanrrh, minntist hér áðan á breytingar, sem orðið hefðu í Evrópu, sem virtust boða þíðu, bæði í sambandi við fyrirhugaða öryggismálaráðstefnu og einnig vegna úrslita kosninga í Vestur-Þýzkalandi, þar sem Willy Brandt kanzlari vann hinn glæsilega sigur. Mig langar til í því sambandi að minna á, að það var Willy Brandt öllum öðrum fremur, sem sendi hið svokallaða „Reykjavíkursignal“ frá ráðherrafundi Atlantshafsbandalagsins hér 1968, en meginefni og inntak þessa svokallaða „Reykjavíkursignals“ var það, að fylgt skyldi fram þeirri stefnu í Atlantshafsbandalaginu að reyna að nálgast Austur-Evrópuþjóðirnar og reyna að skapa þíðu á milli þessara aðila, en umfram allt með gagnkvæmum aðgerðum á báða bóga og hvergi einhliða aðgerðum, sem ekkert gerðu annað en veikja varnarmátt og veikja stöðu hinna vestrænu lýðræðisríkja eða tefja fyrir, að þau næðu árangri í að skapa þá þíðu, sem þessi ágæti maður og margir aðrir aðilar hafa haft forustu um. En hann var í forsæti á þessum ráðherrafundi Atlantshafsbandalagsins, sem haldinn var hér í Reykjavík 1968 og lagði mikla áherzlu á, að menn gripu ekki til einhliða aðgerða, en allt, sem gert væri, yrði að byggjast á gagnkvæmum skilningi á milli austurhlutans og vesturhlutans, á því að tryggja betur en áður hefði verið frið í heiminum. Þessi stefna var miklu eldri en frá 1988, en hún var túlkuð í ályktunum fundarins hér 1968, hún var eldri hjá Atlantshafsbandalagsþjóðunum og hún hafði ekki hlotið neitt andsvar að austanverðu frá. Og ég held, að það sé rétt munað, að það sé ekki fyrr en á árinu 1970, sem hún hlýtur sitt andsvar frá Sovétríkjunum, þegar farið er að fallast á það af þeim, að það sé eðlilegt, að Bandaríkin og Kanada, þessi Ameríkuríki, séu aðilar að þeirri öryggisráðstefnu Evrópu, sem nú er verið að undirbúa, að geti orðið haldin í byrjun árs 1973. Varðandi yfirlýsingu núv. hæstv. ríkisstj., sem till. snertir, og þegar hæstv. utanrrh. telur, að flm. séu að nálgast stefnu ríkisstj. í varnarmálum með flutningi þessarar till., þá svara þeir náttúrlega fyrir sig. En ég vil gjarnan af því tilefni taka það fram, að það eru einkum tvö atriði, sem vakið hafa athygli í sambandi við utanríkismálastefnu eða varnarmálastefnu núv. hæstv. ríkisstj. Annað er dvöl varnarliðsins hér á landi, og um það vil ég fyrst segja þetta, að ég hef aldrei haft aðra skoðun en að það væri eðlilegt að endurskoða stöðu varnarliðs hér á landi og með hverjum hætti því yrði bezt fyrir komið. En hitt er annað mál, að þessi yfirlýsing hefur valdið miklum ágreiningi hér innanlands, efasemdum hér innanlands og kannske misskilningi á erlendum vettvangi, m.a. vegna þess, hversu loðin þessi yfirlýsing er. Það þurfti að ræða um þessi mál mánuðum saman á s.l. þingi til þess að fá samstöðu í svörum ráðh. við því, hvað í henni fælist. En nú liggur sem betur fer það ákveðna svar fyrir, hæstv. utanrrh. hefur tekið af öll tvímæli um það, að málið verður athugað og endurskoðað og á grundvelli þeirrar endurskoðunar, niðurstöðu þeirrar endurskoðunar, verður tillögugerð byggð og ákvörðun tekin í samráði við Alþ. Ráðh. hefur jafnvel gengið svo langt að segja í sjónvarpinu, að ef niðurstöðurnar yrðu þær, að það væri talið nauðsynlegt að hafa varnarlið hér á landi, þá yrði varnarliðið áfram. Hitt atriðið í varnarmálayfirlýsingu hæstv. núv. ríkisstj. er að mínum dómi miklu þýðingarmeira og miklu alvarlegra. Það er þar sem því er lýst yfir, að það sé ágreiningur innan ríkisstjórnarflokkanna um afstöðuna til Atlantshafsbandalagsins. Því er beinlínis lýst yfir, að það sé ágreiningur innan ríkisstj. um afstöðuna til Atlantshafsbandalagsins, en núverandi skipun skuli haldast fyrst um sinn. Ágreiningurinn er svo mikill, að sumir aðilar í ríkisstj. telja eintómt hjóm og vitleysu að láta sér detta í hug að vera aðilar að þessu vestræna varnarbandalagi, en hins vegar er það vitað, að mikill meiri hl. eða kannske allir þm. og þorri fylgjenda annarra flokka í ríkisstj. telja jafnveigamikil aðild okkar að Atlantshafshandalaginu eins og áður. En ég efast um, að það yrði víða á byggðu bóli í hinum vestræna heimi, að það settist á laggirnar samsteypustjórn flokka lýsandi því yfir, að það væri ágreiningur innan flokkanna um alvarlegustu málefni viðkomandi lands, þ.e.a.s. varnarmálin, eins og ástandið er, hefur verið og var, þegar þessi yfirlýsing var gefin. Slíkar yfirlýsingar eru mjög óvarlegar að mínum dómi og til þess líklegar að varpa rýrð á álit okkar út á við og veikja öryggi landsins. Þessi yfirlýsing var þess vegna og hefur verið að mínum dómi miklu alvarlegri en hin, þó að menn vildu endurskoða varnarsamninginn og stöðu varnarliðsins hér á landi með einhverjum loðnum yfirlýsingum þar um. Þessi till., sem hér er flutt og til umr., er, eins og ég sagði, til þess að viðra hugmyndir, sem fram hafa komið á flokksþingi Alþfl. Ég vil af því tilefni leyfa mér aðeins að vitna til þeirra skoðana og yfirlýsinga, sem fram komu á nýlega afstöðnum flokksráðsfundi og formannaráðstefnu Sjálfstfl. og snerta þessi mál, án þess að ég þó ætli að fara að lesa hana hér upp fyrir hv. þm., en ég vil mega vitna til nokkurra atriða úr henni, sem snerta málið, styðja þær skoðanir, sem ég hef verið að reyna að láta í ljós, og afstöðu okkar sjálfstæðismanna. Þar er m. a. sagt, með leyfi hæstv. forseta: „Hið jákvæða starf Atlantshafsbandalagsins í þá átt að draga úr spennu í Evrópu virðist nú vera farið að bera árangur. Kjarninn í þessari viðleitni er gagnkvæm afvopnun og minnkun herafla. Einhliða aðgerðir raska varnarmætti lýðræðisríkja og spilla þeim árangri, sem þegar hefur náðst.“ Þetta er einn þátturinn í yfirlýsingu okkar sjálfstæðismanna, og hann er í samræmi við þær skoðanir, sem fram hafa verið settar af Willy Brandt, kanzlara Vestur-Þýzkalands, sem ég minntist á áðan, og öðrum fyrirsvarsmönnum Atlantshafsríkjanna. Þær voru glöggt mótaðar á fundinum hér, sem ég vék að áðan, 1968, og eftir þann tíma. Og það er í samræmi við skoðanir margra á þeim málum, að það sé einmitt tilvera Atlantshafsbandalagsins og varnarmáttur þess, sem sé uppsprettan að þeirri þíðu, sem menn eru nú að gera sér vonir um, að geti verið fyrir hendi og eigi eftir að gera vart við sig í Evrópu. Við sögðum enn fremur - með leyfi hæstv. forseta á þessa leið: „Flokksráðið telur, að öryggi landsins og stöðu sé stefnt í hættu með því, að ágreiningur skuli vera innan ríkisstj. um aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu.“ Þetta er í samræmi við það, sem ég var að reyna að gera grein fyrir áðan. Hins vegar, þegar við sjálfstæðismenn erum að reyna að gera okkur grein fyrir stöðu varnarliðsins annars vegar, varnarhlutverki þess og eftirlitshlutverki, þá eru okkar viðhorf á þessa leið, sem ég vildi mega vitna hér til, með leyfi hæstv. forseta: „Hlutverk varnarliðsins er enn sem fyrr annars vegar fólgið í vörnum Íslands og svæðisins umhverfis landið og hins vegar að viðhalda jafnvægi og stuðla að stöðugleika á Atlantshafssvæðinu. Stóraukin umsvif og útþensla sovézka flotans hafa því aukið þýðingu landsins í varnar- og öryggiskerfi Atlantshafsbandalagsins. Ekki verða dregin skörp skil milli eftirlitshlutverks og varnarhlutverks varnarliðsins nema að undangenginni ítarlegrí könnun. Endanlegt ákvörðunarvald um það, hvernig hvoru þessara hlutverka verður síðan sinnt, hlýtur að vera í höndum Alþingis, sem ályktar á grundvelli þeirra athuguna, sem framkvæmdar eru hverju sinni.“ Þá kem ég að því, að mér finnst eðlilegt, eins og ég hef víst sagt áður, að þessi till. fari til n., utanrmn. Þá hygg ég, að framgangur málsins mundi verða sá, að í utanrmn. yrði athugun þessarar till. að verulegu leyti og óhjákvæmilega að samtengjast þeirri athugun, sem hæstv. utanrrh. hefur forgöngu um varðandi öryggis- og varnarmál okkar og mun hefja upp úr áramótum. En hæstv. utanrrh. hefur eins og hann endurtók í sinni ræðu áðan, lýst því yfir, að þegar þeirri athugun sé lokið, muni niðurstöður þeirrar athugunar og kynning á málefnunum, sem hann stöðu sinni samkv. ber að hafa forustu um, verða lagðar fyrir Alþ., og koma málin þá til meðferðar þingsins í þeirri veru. En hins vegar finnst mér, að hæstv. ríkisstj. sé búin að sitja svo lengi að völdum, að það hljóti að vera nokkrar athuganir, sem nú þegar sé búið að framkvæma, og kunnugt er, að hæstv. utanrrh. hefur talað um, að hann hafi verið að kynna sér þetta mál, og ég teldi mjög eðlilegt, að hann léti utanrmn. við fyrstu hentugleika í té upplýsingar um það, hvaða kannanir hafa þar verið framkv., og hef ég sérstaklega orðað þetta við hæstv. ráðh. í sambandi við þá fundi, sem að jafnaði eru haldnir í utanrmn. og verða sjálfsagt á næstunni, eins og venja er, en þar hafa verið haldnir fastir fundir mánaðarlega. En okkur hefur enn gefizt lítið tóm til þess að fá upplýsingar um varnarmálin sérstaklega, og ég er ekki út af fyrir sig að gagnrýna það. Það hefur verið skýrt með því, að ríkisstj. væri önnum kafin, fyrst og fremst í sambandi við meðferð landhelgismálsins. Þó tel ég, að það væri mjög æskilegt, að við fengjum jafnóðum upplýsingar um málin. Það er einnig okkar niðurstaða, sem ég vil leyfa mér að vitna til með eftirfarandi hætti, með leyfi forseta, að leiði athuganir á þessum málum til þess, að unnt sé að tryggja varnir landsins með betri hætti en nú er, þá beri að fylgja því fram, að svo verði gert. Hér er vikið að því, að það sé eðlilegt að okkar dómi að endurskoða aðstöðuna á hverjum tíma og þeim mun fremur sem breytinga sé að vænta eða breytingar hafi gert vart við sig í heiminum. Við minnumst þess, að 1956, 28. marz, þá var ályktað hér í Alþ., að það væri rétt að láta varnarliðið fara, hverfa á brott, vegna þess að þá var skoðun þeirra þm., sem að þessu stóðu, að það væri ekki þörf á því lengur vegna svokallaðrar þíðu, sem þá átti að vera í Evrópu. Ríkisstj. var svo mynduð eftir kosningar sama ár til þess að framkvæma þessa ályktun Alþingis. Það var svo í nóv. sama ár, nokkrum mánuðum síðar, að sama ríkisstj. endurnýjaði með ákvörðun sinni í samkomulagi við Bandaríkin, að nauðsynlegt væri, að varnarliðið héldi áfram að vera á Íslandi, m.a. vegna þess hversu aðstaðan væri ótrygg og fljót að breytast frá því í marzmánuði 1956 og þar til í nóv. sama ár. Og þá má auðvitað benda á mjög alvarlega atburði, sem þá gerðust. Það var bæði ófriðurinn við Súezskurðinn, sem enginn vissi, hvað mundi geta breiðzt mikið út, þar sem landssvæðin þar í kring höfðu verið, eru og verða kannske enn, því miður, hálfgerð púðurtunna, og einnig hafði þá átt sér stað innrás Sovétherjanna í Ungverjaland, þar sem brotin var á bak frelsishreyfing þeirrar þjóðar með hervaldi. En við skulum líka muna það, að eftir „Reykjavíkursignalið“ 1968 átti sér stað innrásin í Tékkóslóvakíu, mánuði eða hálfum öðrum mánuði seinna, - ég man það ekki nákvæmlega, þannig að það skipast oft skjótt veður í lofti í þessum málum, og ber vissulega að hafa á því fulla gát og láta sér a.m.k. ekki missýnast um áætlaða þíðu, þó að ég vilji á engan hátt draga úr því, að svo sé. Við Íslendingar höfum hiklaust tjáð okkur samþykka því að vera aðilar að öryggisráðstefnu Evrópu. Það gerði fyrrv. ríkisstj., og það hefur núv. ríkisstj. einnig gert. Megináherzlan í tíð fyrrv. stjórnar, - og ég efast ekki um, að það sé eitthvað svipað ástatt nú, - var lögð á það, að ráðstefnan yrði að vera svo vel undirbúin, áður en hún hæfist, að líklegt væri, að hún mundi ekki bara vekja tálvonir, heldur væri líkleg til þess að bera einhvern árangur. Og við skulum vissulega vona, að svo verði. Ég vil svo ljúka máli mínu, herra forseti, með því að mega vitna enn til lokamgr. í ályktun flokksráðsfundar sjálfstæðismanna, sem ég minntist á áðan, þar sem segir eftirfarandi: „Íslendingar óska eftir friði í heiminum. Þjóðin vill tryggja og viðhalda sjálfstæði sínu og fullveldi, og þetta takmark breytist ekki. Ein helzta skylda sjálfstæðs ríkis er að veita þegnum sínum öryggi. Utanríkisstefna Íslands hefur fram til þessa haft slíkt takmark. Að þessu vilja sjálfstæðismenn vinna og telja, að aðildin að Atlantshafsbandalaginu og hlutdeild í vörnum þess og friðaráætlunum stuðli að því, að markmiði þessu verði náð.“



Herra forseti. Ég vil taka undir það með hæstv. utanrrh., að till. sú til þál., sem hér er til umr., er fullrar athygli verð. Það verður ekki annað séð en hér sé um að ræða athyglisverða breytingu á stefnu Alþfl. varðandi þau mál, sem hér um ræðir, og raunverulega sé um það að ræða, að Alþfl. hafi nálgazt stefnu ríkisstj. á þessu sviði. Það mikilvægasta í þessari till. er að sjálfsögðu það, að í henni kemur fram það grundvallarviðhorf, að hér eigi að stefna að því, að ekki séu herstöðvar í landinu á friðartímum og raunverulega alls ekki, hvort heldur ástandið er á þennan veginn eða hinn í heiminum. Ég held, að þetta sé kjarni málsins, að till. gengur út frá því, að hér sé ekki erlendur her. Það er langt síðan Alþfl. hefur komið fram með slík sjónarmið, og ég held, að það sé fyllsta ástæða til þess að óska flokknum til hamingju með þessa endurheimtu stefnu sína. Í grg. till. eru miklar vangaveltur um skipaferðir umhverfis Ísland og þá sérstaklega um Rauða flotann, og það reyndist vera það mál, sem var hv. síðasta ræðumanni, hv. 1. þm. Reykv., hugstæðast í ræðu hans hér áðan. Það er út af fyrir sig alveg rétt, sem fram kemur í grg., að Bandaríkjamenn og Engilsaxar almennt hafa verið allsráðandi á Atlantshafi í margar aldir og haft þar alger yfirráð. Það er einnig rétt, sem þar kemur fram, að Sovétríkin hafa ráðizt í miklar skipabyggingar og byggt upp mikinn flota, sem siglir um flest heimsins höf. Þetta er í sjálfu sér ekkert umdeilt. Ég held líka, að þessi þróun geti tæpast komið neinum á óvart að einu eða neinu leyti. Það kann að vera visst áhyggjuefni fyrir hershöfðingja í Atlantshafsbandalaginu og í Bandaríkjunum, að fleiri sovézk herskip sigla um Atlantshafið en áður var. Það er þeirra starf að hafa áhyggjur af þess háttar hlutum. Ef þeir hefðu það ekki, héldu þeir ekki atvinnu sinni, og það er þeirra verkefni að velta fyrir sér valdahlutföllunum milli stórveldanna. En ég tel algerlega fráleitt af okkur Íslendingum að fara að gera mikið veður út af þessum staðreyndum, enda er það svo, að þær virðast ekki geta breytt einu eða neinu um stöðu okkar. Það er nú svo og er nú sem betur fer flestum kunnugt, að vopnaburður hefur breytzt mjög verulega frá því, sem var fyrir 30 árum, þegar skipaferðir á Norður-Atlantshafi höfðu úrslitaþýðingu og Ísland var í lykilaðstöðu hvað skipaferðir snerti milli Evrópu og Ameríku. Það hefur orðið mjög veigamikil breyting á vopnaburði, og herskip skipta ekki jafnmiklu máli, þegar á heildina er litið, eins og áður var. Og ég held, að flestir hljóti að geta verið sammála um það, að spurningin um erlenda hernaðarinarás á Íslandi velti tæpast á því, hversu mörg skip af þessu eða hinu þjóðerninu eru á sveimi hér í kringum landið. Það er áreiðanlegt, að þeir, sem hefðu áhuga á því að ná tangarhaldi á Íslandi, gætu haft til þess allmiklu fleiri ráð heldur en þau að fylla fyrst hafið af skipaflota. Ég held, að það sé sízt af öllu ástæða fyrir okkur Íslendinga til þess að láta hræða okkur með stórum og miklum tölum um fjölda erlendra skipa á höfunum hér í kring. Ég held, að við eigum sem sagt ekki að láta hræða okkur frá því að lifa einir í þessu landi án erlendrar hersetu, og við eigum að hafa það skýrt fyrir augum, að bezta vörn íslendinga er einmitt sú að flækja sig ekki í stríðskerfi annars hvors hernaðaraðilans, heldur er okkar vörn fyrst og fremst í því fólgin að reyna að halda okkur utan við þess konar hernaðarbrölt. Í till. Alþfl. er vikið að þeim möguleika, að Ísland geti orðið óvopnuð eftirlitsstöð. Ég tel, að þarna sé um athyglisverða hugmynd að ræða og vil vekja á því athygli, að þarna er í raun og veru um sama atriði að ræða og það, sem varpað var fram hér á Alþ. í fyrra, reyndar í svolítið öðru samhengi, en þá af hv. 5. þm. Vesturl., Jónasi Árnasyni, þegar hann vakti athygli á þeim möguleika, að Norður-Atlantshaf yrði lýst friðað eða friðlýst svæði. Það er augljóst, að til þess að sú hugmynd verði að veruleika, þarf að sjálfsögðu að ná samkomulagi um eftirlit á þessu svæði. Og Jónas benti réttilega á það, að þá kæmi einmitt til greina, að Keflavíkurflugvöllur yrði óvopnuð eftirlitsstöð í þessu skyni. Ég verð hins vegar að viðurkenna það, að mér finnst það heldur ógeðfelld hugsun, sem kemur fram í till. þeirra flm., að þessi óvopnaða eftirlitsstöð verði í sambandi við það öryggisbandalag, sem landið er aðili að, eins og orðað er í till. Mér lízt stórum betur á niðurlag þessarar mgr., þar sem gefið er í skyn, að til greina kæmi, að eftirlitsstöðin yrði á vegum Sameinuðu þjóðanna. Ég vil sem sagt láta það hér koma fram, að ef flm. till. væru reiðubúnir að hnika þar til orðalagi í nokkrum, - að vísu veigamiklum atriðum, þannig að þessi óvopnaða eftirlitsstöð yrði hugsanlega á vegum Sameinuðu þjóðanna, - yrði ekki á vegum hernaðarbandalags, ekki í þágu þröngra hernaðarhagsmuna, heldur í þágu allra þjóða, bæði þeirra, sem eru í hernaðarbandalögum, og þeirra, sem eru ekki í hernaðarbandalögum, - ef þannig gæti tiltekizt, að unnt væri að ná samkomulagi um að hnika til orðalagi, bæði hvað. þetta snertir og reyndar nokkur fleiri atriði í till., þá teldi ég ekki óhugsandi, að Alþfl. og Alþb. gætu átt samleið í þessu mjög svo mikilvæga máli.



Herra forseti. Ég hygg, að það teljist til nokkurra nýmæla, að flutt er allveigamikil till. um varnarmál Íslands á Alþ. og fulltrúar fjögurra stærstu flokkanna virðast allir vera henni í grundvallaratriðum hlynntir. Það eru áreiðanlega mörg ár síðan slíkt hefur komið fyrir. Ég vil því fyrir hönd flm. þakka þrem síðustu ræðumönnum fyrir það, sem jákvætt var í máli þeirra. Ég vil þó taka fram vegna þess, sem tveir stjórnarsinnar sögðu, að tilkoma og flutningur þessarar till. er algerlega óviðkomandi þeim sviptingum um varnarmál. sem hafa verið innan ríkisstj., og við óskum ekki eftir, að það verði sett í beint samband hvort við annað, þótt það fjalli að nokkru leyti um sama efni og lýsi okkar hugmyndum um það. Mér þykir ánægjulegt að heyra, að við eigum atkv. hæstv. utanrrh. víst, og ég fagna þeim orðum hans, að ætlunin hafi verið að kanna leiðir sem þessar í endurskoðun varnarmálanna, hvort sem till. kæmi fram og fengi afgreiðslu eða ekki. Ég hygg þó, að það ætti ekki að skaða, að till. yrði afgreidd hér á Alþ. Hv. 1. þm. Reykv. benti á það, sem hann taldi vera nokkra mótsögn í till. og röksemdum fyrir henni. Það er dálítið til í þessari skoðun þm. Sú mótsögn stafar af því, hvílík þverstæða það er, að annars vegar er um verulega þíðu að ræða í Evrópu, á meginlandinu, - þar hefur hver viðburðurinn rekið annan, sem bendir til vinsamlegri sambúðar, - en hins vegar hefur á sama tíma verið vaxandi vígbúnaðarkapphlaup á heimshöfunum. Vegna þess að við erum eyland úti í stóru hafi, kemur þetta vígbúnaðarkapphlaup á heimshöfunum að sjálfsögðu okkur við. Í þessu er víss mótsögn, og ég kom að því í framsöguræðu minni, að við yrðum að meta þetta tvennt, annars vegar það, sem er að gerast á hafinu í kringum okkur, og hins vegar hina meiri háttar þróun utanríkismálanna. Það getur vel farið svo, að þrátt fyrir vaxandi herskipasmiði og siglingar verði friðarþróunin á öðrum sviðum til þess að tryggja, að þetta vígbúnaðarkapphlaup stofni ekki friðnum í beina hættu, enda bendir allt til þess, að þessar auknu siglingar séu ekki sízt liður í almennu valdatafli, og mætti benda á ýmis svæði í heiminum þeirri skoðun til styrktar. Hv. 1. þm. Reykv. ræddi einnig um, að erfitt væri að meta, hvort varnarhlutverk eða eftirlitshlutverk varnarliðsins á Íslandi væri þýðingarmeira. Í grg. með till. okkar bendum við á þá þróun, sem hefur orðið í skipan varnarliðsins sjálfs, og teljum það nokkra vísbendingu. Ég vil þó benda honum og öðrum á, að till. sjálf fjallar um rannsókn. Hún fjallar um athugun, svo að við viljum, enda þótt við færum fram röksemdir, sem við byggjum m.a. á því, hvernig þróun sjálfs varnarliðsins hefur verið, samt sem áður láta fram fara formlega og nákvæmlega athugun á þessu máli. Hv. 4. þm. Norðurl. v. viðurkenndi þá breytingu, sem hefur orðið á hafinu í kringum okkur, og hann sagði, að það þyrfti ekki að koma neinum á óvart, þó að Sovétríkin byggðu upp voldugan flota. Ég tek algerlega undir þetta. Þetta er rétt mælt hjá honum. Það eina, sem kemur mönnum á óvart, er, að Sovétríkin skyldu ekki byrja þessa flotauppbyggingu mörgum árum fyrr. En það er annað mál. Hinu er ég ekki sammála í ræðu hans, að það, sem gerist í slíkum málum á hafinu í kringum okkur, komi okkur ekkert við. Hvort sem okkur þykir betur eða verr, skiptir slíkt okkur verulegu máli, og við verðum að hafa hliðsjón af því, þegar við tökum ákvarðanir fyrir Íslands hönd í varnarmálum. Enda þótt talað sé um uppbyggingu sovézka flotans á hafinu hér í kring og að hann sé nú óðum að nálgast styrk þeirra þjóða, sem hafa ráðið hafinu í margar aldir, vil ég taka það skýrt fram, að frá mínum bæjardyrum séð þýðir það ekki, að innrás í Ísland sé fyrir dyrum. Það getur verið um svo margt annað að ræða, áður en slíkar hættur birtast. Ég tel ekki, að það sé nú nein hætta á innrás í Ísland, og ástand heimsmála þyrfti að breytast mjög mikið frá því, sem nú er, til þess að slík hætta væri fyrir hendi, enda geta menn rétt ímyndað sér það, hvort Bandaríkin, sem hafa varnarlið hér á Íslandi, mundu láta sér nægja, að kokkar og skrifstofumenn hafi byssur heima hjá sér til landvarnar fyrir utan þær fáu flugvélar, sem eru vopnaðar hjá þeim, ef einhver slík hætta væri á næsta leiti. Hitt er annað mál, að ef snöggar og verulegar breytingar verða í friðarhorfum, má búast við, að allar þjóðir geri einhverjar ráðstafanir, hver eftir sínum eigin aðstæðum. Ég vil að lokum benda á, að við flm. teljum ekki raunhæft að tala um þessi mál án samhengis við Atlantshafsbandalagið, meðan það starfar og meðan við erum í því. Hins vegar höfum við bent á þann möguleika, að Ísland verði í framtíðinni óvopnuð eftirlitsstöð Sameinuðu þjóðanna, sem eins konar draumsýn í dag, sem vonandi getur þó rætzt. Hernaðarbandalögin, sem nú móta öryggismál í Evrópu og á Atlantshafi, verða ekki eilíf. Við getum lært það af fenginni reynslu, að það er mjög erfitt að hugsa sér, að Ísland geti orðið algert tómarúm í þessum efnum. Við verðum því fyrr eða síðar að horfast í augu við þá spurningu, hvort við getum ekki leyst okkar öryggismál á einhvern hátt, sem okkur er aðgengilegur, og hvort við eigum þá ekki að fara að vinna að þeirri lausn frekar fyrr en síðar. Við höfum með þeim rökum, sem við höfum fært fram og gætu verið miklu fleiri, bent á þennan möguleika, sem okkur virðist nú vera fyrir hendi og rétt sé að athuga, að Keflavíkurstöðin gæti fljótlega orðið vopnlaus eftirlitsstöð, sem í fyrstu yrði að vera í samhengi við varnarbandalagakerfið, sem við enn búum við, en jafnframt væri hugsuð þannig, að það væri hægt að laga hana að breyttum aðstæðum, og þegar þar að kæmi, að Sameinuðu þjóðirnar hefðu komið á afvopnunarsamningum, værum við tilbúnir til þess að hafa hér eina af eftirlitsstöðvunum með þeirri afvopnun. En það er ekki raunhæft að tala um, að hér verði vopnlaus eftirlitsstöð á vegum Sameinuðu þjóðanna, fyrr en eitthvað í líkingu við almenna afvopnunarsamninga um allan heim hefði gerzt. Við vitum, að Sameinuðu þjóðirnar sjálfar eru í miklum fjárhagskröggum og vantar háar upphæðir til þess eins að greiða rekstrarkostnað. Það bendir ekki til þess, að þær hefðu ráð á því að setja upp slíkar stöðvar, nema þær væru í samhengi við aðra viðburði, sem hefðu gerzt á undan. Ég vil benda á, að enda þótt till. bindi þessi mál við Atlantshafsbandalagið, á meðan við erum í því, horfir hún að vissu leyti lengra fram í tímann. Ég vil vænta þess, að þær vinsamlegu undirtektir, sem hún hefur fengið, verði til þess, að till. verði afgreidd og að sú athugun, sem hún fer fram á, - því að lengra gengur hún ekki, - verði látin fara fram. Hæstv. utanrrh. nefndi till., sem við fluttum um þetta leyti í fyrra. Hún og þessi till. hafa það sameiginlegt, að vera báðar um athugun á þessum málum og byggjast á þeirri hugsun, að fyrst fari fram ítarleg athugun, en síðan verði tekin afstaða til einstakra atriða.



Herra forseti. Formaður Sjálfstfl., hv. 1. þm. Reykv., hefur nú gert svo glögga grein fyrir afstöðu okkar sjálfstæðismanna í varnarmálum, að ég þarf ekki margt um þetta að segja. En mér kom til hugar, að það væri samt eðlilegt að segja nokkur orð í tilefni af því, að það hefur verið vitnað til þess, að hv. Alþfl.- menn væru að nálgast stefnu ríkisstj. í varnarmálunum. Þeir, sem það segja, gera náttúrlega ráð fyrir því, að það sé aðeins ein stefna, sem hæstv. ríkisstj. hefur í þessum málum. En það hefur komið fram, bæði í dag og oft áður, að svo er ekki. Það kom glögglega fram, þegar hv. 4. þm. Norðl. v. talaði hér áðan, að hann hefur allt aðra stefnu en hæstv. utanrrh. Hv. 4. þm. Norðl. v. sagði hér áðan, að það kæmi Íslendingum ekkert við, hvað gerðist hér á hafinu í kringum landið. Þótt Rauði flotinn, eins og hann nefndi svo, yrði sterkur, væri það Íslandi óviðkomandi. Það væri bezt fyrir okkur að binda fyrir augun og skipta okkur ekkert af því, sem gerðist meðal stórveldanna í varnareða hermálum. Hlutleysið væri okkar bezta vörn, sagði hann. Þetta hefur komið fram áður, bæði hjá þessum hv. þm. og flokksbræðrum hans, þegar um varnarmálin hefur verið rætt. Þeir hafa sagt: Það á að segja upp varnarsamningnum og láta varnarliðið fara á kjörtímabilinu skilyrðislaust. Hæstv. utanrrh. hefur sagt: Það á að endurskoða varnarsamninginn. Við sjálfstæðismenn teljum eðlilegt, að eftir 20 ár fari fram endurskoðun á samningnum. Hæstv. utanrrh. hefur sagt í sjónvarpi og ég ætla víðar, að ef endurskoðunin leiði það í ljós, að varnarliðsins sé þörf hér áfram, þá eigi það að vera hér. Þetta finnst mér skynsamleg og ábyrg afstaða hjá hæstv. utanrrh. Ég vona, að hann haldi við sannfæringu sína í þessu efni og víki ekki frá henni. Hæstv. ráðh. hefur boðað það, að viðræður við Bandaríkin hefjist í jan. n.k. Þá verða þessi mál skoðuð til grunna. Þá verður athugað, hvernig varnarmálum Íslands verði bezt komið fyrir. Hæstv. utanrrh. telur, að það sé Íslandi fyrir beztu að vera í Atlantshafsbandalaginu áfram, og ég hygg, að hans flokkur sé einnig sammála um það. Ekki er heldur að efa, að Alþfl.-menn, þrátt fyrir þessa till. styðji það. Þetta er einmitt stoðin undir því, sem ég sagði hér áðan, að ríkisstj. hefur ekki eina skoðun í varnarmálinu. Nú vil ég ekkert fullyrða um, til hvers endurskoðun varnarsamningsins kann að leiða. En líklegt má telja, að hún leiði til þess, að það þyki ástæða til og nauðsynlegt að hafa varnarlið hér áfram. Það er talað um í þessari till. að láta fara fram athugun á því, hvort Íslendingar sjálfir gætu annazt gæzlu hér á landi og til þess yrði þjálfað lið Íslendinga. Það er vitanlega ekki rétt að fullyrða nokkuð um þetta fyrr en að athugun lokinni. En margur mundi vilja spyrja: Hversu fjölmennt þyrfti þetta gæzlulið að vera? Geta Íslendingar látið mannafla til slíks? Vitanlega þarf að fá það upplýst, hvað þetta gæzlulið þyrfti að vera fjölmennt, ef varnarliðið færi. Og vissulega mundi margur hugsa sem svo: Væri nóg að hafa hér gæzlulið, sem gæfi til kynna, ef eitthvað væri að gerast á sjónum, í lofti eða annað slíkt, sem væri hættumerki? Væri þá ekki of seint að sækja varnarliðið til þess að snúast gegn hættunni? Það hafa tveir hv. ræðumenn vitnað hér í dag í Willy Brandt. Hann vann frægan kosningasigur, eins og kunnugt er. Hann er mikill friðarsinni, enginn efast um það. Hann hefur unnið manna mest að því að koma á þíðunni, eins og það er kallað, milli austurs og vesturs. En hver er afstaða Willy Brandts til erlends varnarliðs í Þýzkalandi og hjá öðrum Evrópuþjóðum? Hvað sagði Willy Brandt, þegar það kom til umræðu í Bandaríkjaþingi að draga heim ameríska varnarliðið, sem nú er í Þýzkalandi, Bandaríkjaþing vildi skera niður fjárveitingar til varnarliðsins í Evrópu? Hvað sagði Willy Brandt? Við viljum ekki missa ameríska varnarliðið frá Þýzkalandi. Ef ekki fæst fjárveiting frá Bandaríkjaþingi, þá viljum við, Þjóðverjar, kosta þetta lið. Og hvers vegna? Vegna þess að Willy Brandt er þrátt fyrir þíðuna. sem nú er, ekki öruggur um varanlegan frið. Hann gerir sér grein fyrir því, að til þess að tryggja friðinn þarf að hafa varnir og jafnvægi í hernaðarmálum. Vitanlega viljum við Íslendingar vinna að friði. Og hvers vegna skyldum við ekki kjósa það að mega vera hér einir í landinu án þess að hafa hér útlent varnarlið? En við höfum tekið þá afstöðu að vera í varnarbandalagi vestrænna þjóða, þeirra þjóða, sem eru okkur skyldastar að hugarfari, stjórnarfari og viðurkenna rétt smáþjóðanna til þess að vera frjálsar. Það er viðurkennt, að síðan Atlantshafsbandalagið var stofnað og það efldist hefur yfirgangurinn að austan að mestu orðið að láta staðar numið. Þótt Tékkóslóvakía hafi að vísu verið innlimuð eftir þetta og Ungverjaland, hefur þó orðið stöðvun á framrás Rússa, eftir að Atlantslafsbandalagið varð jafnöflugt og það nú er. Ef það er að áliti fróðustu manna, að það veiki varnarmátt vestrænna þjóða að láta varnarliðið fara héðan, þá segi ég eins og hæstv. utanrrh. í sjónvarpinu forðum, að þá verður varnarliðið hér áfram. Réttur Íslendinga verður bezt tryggður með því, að varnarbandalag Vestur-Evrópuríkjanna haldi áfram að styrkjast og þjóna þeim tilgangi, sem það var stofnað til. Um þessa till., sem hér hefur verið rætt um, ætla ég ekki að fara fleiri orðum. Það, sem er aðalatriði í till., er það, að Alþfl.- menn vilja vera áfram í Atlantshafsbandalaginu og þeir segja beinlínis, að ef varnarliðið fari héðan, þá verði eitthvað annað að koma í staðinn, eitthvað annað, sem dugir. Ég fagna því, að hv. Alþfl.-menn eru sama sinnis og við sjálfstæðismenn og hæstv. utanrrh. um þetta. Ég held þess vegna, að við þurfum ekki að hafa sérstaklega miklar áhyggjur af varnarmálunum að svo stöddu, vegna þess að því verður að trúa að hæstv. utanrrh. fari eftir sannfæringu sinni og beztu samvizku í þessu máli.



Herra forseti. Mér þykir nokkur ástæða að leggja hér örfá orð í belg, þar sem hér liggur nú fyrir að mörgu leyti merkileg till. frá Alþfl. Ég vil taka það skýrt fram, að ég fagna þessari till., því að ég les í hana eins og aðrir fulltrúar stjórnarflokkanna, að hér sé Alþfl. að reyna að losna úr þeirri sjálfheldu í pólitískri afstöðu sinni til varnarmála, sem hann hefur verið bundinn í á undanförnum árum, og ég fagna því alltaf, þegar menn endurskoða úrelta afstöðu sína til mála. Hitt er svo eðlilegt, að síðasti ræðumaður, hv. 1. þm. Sunnl., legði mikla áherzlu á það, að viðhorf Sjálfstfl. og Alþfl. væru enn hin sömu, og sýnir það berlega, að hann vill sem lengst fá liðsstyrk úr þeirri áttinni, og er það eðlilegt. Um þessa till. verð ég því miður að segja, að hún virðist nokkuð óraunhæf, og skal ég nú gera grein fyrir því. Það er tekið fram í grg., að hernaðarleg þýðing Íslands sé að ýmsu leyti meiri en áður. Þessi röksemd hefur heyrzt í þingsölum og í blöðum, alla tíð síðan herinn kom hingað til lands. Hernaðarlegt gildi varnarliðsins hefur farið sívaxandi með hverju árinu, og ég veit ekki, hvar það endar að lokum. En þetta er ósköp eðlilegt, vegna þess að við Íslendingar kunnum fátt til hernaðarlista og þurfum að leita umsagnar erlendra rannsóknastofnana í hernaðarfræðum, enda er vitnað í slíkar rannsóknarstofnanir og þá að jafnaði utanríkismálastofnunina í Osló, þar sem komizt er að þeirri niðurstöðu, að hafið í kringum Noreg sé orðið Mare Soveticum, hvorki meira né minna en rússneskt haf. Virðist okkur, þeim fákunnandi í hernaðarlistinni, að þarna sé nokkuð djúpt tekið í árinni, a.m.k. er óhætt að segja, að þarna er ákveðin viðleitni í viðhorfunum, ákveðin viðleitni til þess að magna þann vanda, sem við er að etja. En hvað um það, ef svo er í rauninni, eins og hér kemur fram, að hernaðarleg þýðing Íslands sé meiri nú en nokkru sinni áður, er þá eðlilegt, að NATO eða það hernaðarbandalag, sem við erum aðilar að, fallist á, að hér verði óvopnuð eftirlitsstöð og hér annist eftirlitið óvopnaðar eftirlitsflugvélar, m.ö.o. hið raunverulega varnarhlutverk varnarliðsins sé þar með úr sögunni? Er eðlilegt að gera ráð fyrir því, að Atlantshafsbandalagið fallist á þessa breytingu, þar sem hernaðarlegt mikilvægi Íslands er meira nú en nokkru sinni fyrr? Ég vil líka benda á það, að í grg. kemur fram efst á bls. 2, að stefnubreyting hafi orðið hjá Atlantshafsbandalaginu eftir Kóreustyrjöldina, þannig að ekki var lengur við það unandi að hafa eftirlitsstöðvar, heldur var nauðsynlegt að koma á sameiginlegu varnarkerfi og herstjórn, sem átti að vera við öllu búin, og sendur her til Grænlands, Íslands og Azoreyja. M.ö.o.: stefna Atlantshafsbandalagsins samkv. þessari grg. er sú að hafa á staðnum her. Ég fæ því ekki betur séð en að grg. sjálf og till. séu í hrópandi mótsögn hvor við aðra. Hér gætir alveg einstakrar bjartsýni. Hins vegar legg ég ríka áherzlu á, að þótt ég hafi enga trú á því, að þessi könnun leiði til þess, að hernaðarsérfræðingar NATO fallist á það, að í stað varnarliðsins á Íslandi komi hér óvopnuð eftirlitsstöð og óvopnaðar eftirlitsflugvélar, þá er engu að síður fagnandi, að Alþfl. skuli nálgast vinstri flokkana í þessum málum, og það tel ég höfuðávinning í þessari tillögugerð, þ.e.a.s. að reyna að víkja frá þeirri hugsun, að hér þurfi að vera varnarlið um aldur og ævi. Það er þetta, sem er grundvallaratriðið. Næsta skrefið verður svo væntanlega hjá Alþfl. að koma alveg yfir til stjórnarflokkanna og vinna að því, að hernum verði komið á brott. Að lokum ætla ég aðeins að segja nokkur orð. Það er mikið talað um endurskoðun varnarsamningsins og lögð mikil áherzla á það, að brottför hersins verði komin undir því, hver verður niðurstaðan af endurskoðun varnarsamningsins. Um þetta vil ég segja: Það verður þá að halda þannig á endurskoðun varnarsamningsins, að réttir aðilar séu að spurðir. Ef endurskoðun varnarsamningsins á að fara fram á þá lund að láta Pentagon í Bandaríkjunum eða aðalstöðvar NATO segja okkur um, hversu mikilvæg þessi hernaðarstöð er, þá er tómt mál að ræða um endurskoðun. Það er barnaskapur og það er bara að fresta málinu, ef menn halda, að endurskoðun varnarsamningsins leiði eitthvað sérstakt í ljós, ef spurðir eru bara ákveðnir hernaðarsérfræðingar. Það er bara að blekkja sjálfan sig. Það verður líka við endurskoðun varnarsamningsins að athuga íslenzkar röksemdir, og ég kalla það bæði félagslegar og menningarlegar röksemdir. Þetta legg ég mikla áherzlu á. En þeir menn, sem treysta því, að leitað verði eingöngu umsagnar einhverra hernaðarsérfræðinga og í trausti þeirrar niðurstöðu fái þeir að halda hernum hér áfram og jafnvel auka herliðið á Keflavíkurflugvelli, mega ekki fara með sigur af hólmi í þessu máli. Hér verður að taka miklu fleira til greina heldur en hernaðarsérfræðinga, sem hafa það eitt á dagskrá að verja hernaðarmátt eigin veldis eða stórveldis.



Herra forseti. Þegar málið, sem nú er á dagskrá, var hér síðast til umr., kom fram í máli manna, hve nauðsynlegt væri í þessu efni að framkvæma og hafa í frammi stóraukinn áróður um skaðsemi áfengis. Þessu hafa menn æ ofan í æ haldið fram hér á Alþ., og þótt sú till., sem fram hefur verið borin til einhverrar lausnar á þessum vanda, verði samþykkt, nær hún vitanlega ekki nándar nærri eins langt og stóraukin fræðsla um skaðsemi áfengis. Við getum ekki verið viss um það, að fólk almennt beri þá virðingu fyrir stjórnmálamönnum, að jafnvel þótt þeir hætti að drekka áfengi í veizlum sínum, þá leggist þar með áfengisneyzla annarra niður eða stórminnki. Við skulum þó vona, að slík breyting hefði einhver áhrif, og má raunar vafalaust telja, að stjórnmálamennirnir sjálfir minnki a.m.k. áfengisneyzlu sína í veizlum, hvort sem um er að ræða opinberar eða einkaveizlur. Hvað sem því líður, þá var erindi mitt í ræðustólinn að vekja athygli á því, að á t.d. vori samþykktí Alþ. með shlj. atkv. þál. um stóraukna fræðslu um skaðsemi áfengis. Þál., sem samþ. var 16. maí í vor, hljóðaði svo: „ Þál. um varnir gegn ofneyzlu áfengis. - Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að beita sér fyrir því, að eftirfarandi ráðstafanir verði gerðar til að draga úr neyzlu áfengra drykkja: 1. Að efld verði undir forustu áfengisvarnaráðs upplýsingastarfsemi um háskalegar afleiðingar af ofnotkun áfengra drykkja og mjög stuðlað að því, að slík upplýsingastarfsemi fari m.a. fram í öllum fjölmiðlum landsins, svo sem hljóðvarpi, sjónvarpi og blöðum. 2. Að löggæzlu verði hagað þannig, að sem mest áherzla sé lögð á að koma í veg fyrir áfengislagabrot. Kostnaður vegna þessara ráðstafana verði greiddur úr ríkissjóði.“ Þegar þetta mál var rætt hér, man ég, að flm. þessa máls, hv. þáv. þm. Hjördís Hjörleifsdóttir, lagði á það áherzlu, að e.t.v. væri ekki úr vegi að fara sömu leið í þessu máli og gert var og gert er enn í áróðrinum gegn ofnotkun tóbaks. Það þarf ekki að fara hér neinum orðum um það, hve áfengi er miklu, miklu hættulegra en tóbak, þó að tóbak sé mjög hættulegt. Við þurfum ekki annað en skoða tölur um það, hve mörg mannslát áfengið hefur orsakað, og þess vegna sé ég enga ástæðu til þess að minna frekar á rökin fyrir þessari þál. Um hana voru allir sammála, og við skoruðum á ríkisstj. að beita sér fyrir þessari fræðslu. En ég hef ekki orðið vör við neinn aukinn áróður, sem í frammi væri hafður til þess að kynna mönnum afleiðingar af notkun áfengis, nema þá helzt í sambandi við umferðarslys, sem af notkun áfengis geta orsakazt. Ekki sjást t.d. neinar aðvörunarmiðar á áfengisflöskum. Væri þó ekki úr vegi að láta sér detta í hug, að það væru miðar á áfengisflöskum, þar sem stæði kannske, hve mikið magn af innihaldi þessarar flösku væri óhætt að drekka án þess að verða sér til vansæmdar og öðrum til skapraunar. Það eru uppskriftir á öllum mögulegum pökkum af matvælum, sem við kaupum í verzlunum, hvernig eigi að nota þetta og þetta duftið til búðingsgerðar o.s.frv., en jafnhættulegt efni og áfengið er selt án þess, að þar standi á nokkrar leiðbeiningar um meðferð. Þetta vildi ég einnig benda á og lýk svo máli mínu með því að spyrja einhvern hæstv. ráðh., hvort ríkisstj. hafi beitt sér fyrir því og hvað hún hafi þá gert til að framkvæma þál., sem við samþykktum 16. maí s.l.



Herra forseti. Mér finnst raunar ekki sæma að gera spott að góðum vilja til að sporna gegn áfengisneyzlu, en ekki hef ég trú á því, að það mundi miklu breyta, þó að farið væri að prenta á brennivínsflöskur, hversu mikið menn ættu að drekka úr þeim, því að þar held ég, að dugi ekki annað en - ja, ég segi yður, þér skuluð alls ekki sverja. En ég vildi segja hér fáein orð til áréttingar því, að með þessari þáltill. er hér á ferðinni mál, sem engan veginn er jafnsmátt o sumum glámskyggnum mönnum kann að virðast. Ég hef vitað því haldið fram, að þar sem flestir þeir, sem kæmu í veizlur og boð ríkisstj., væru fullorðið fólk og þar með fullmótað, mundu þau boð ekki hafa nein úrslitaáhrif eða nein veruleg útbreiðsluáhrif áfengisnautnar. Um það út af fyrir sig ætla ég ekki að dæma, þó að ég viti raunar ekki, hvenær menn eru fullmótaðir. Hitt veit ég, að einu sinni kom fram í bæjarstjórn Reykjavíkur, - það hét bæjarstjórn þá, - till. um það, að Reykjavík hætti vínveitingum. Sú till. var ekki samþykkt, og einn af áhrifamestu ráðamönnum bæjarfélagsins hélt því fram, að eðlilegt væri, að Reykjavík hefði sama hátt á og ríkið í þeim efnum. Þetta minni ég á til að sanna með dæmi, að fordæmi ríkisins hefur áhrif og þýðingu fyrir aðrar stofnanir. Það gildir um sveitarfélögin, þar með talin Reykjavík, og það gildir um allar opinberar og hálfopinberar stofnanir og fyrirtæki. Nú er vitað mál, að ástand í áfengismálum stendur yfirleitt í föstu hlutfalli við almenna bindindissemi. Þar sem fátt er um bindindismenn, verður áfengisbölið ægilegt. En það er því minna vont sem bindindissemi er meiri og bindindismenn fleiri. Þess vegna held ég, að aldrei verði ofmetið það starf, sem unnið hefur verið til að móta áfengislaust samkvæmíslíf og skemmtanalíf í landinu. Ég tel mig í hópi þess fólks, sem hefur stefnt að áfengíslausu samkomuhaldi og skemmtanalífi og yfirleitt algáðu mannlífi. Ég veit, að margir segja, að okkur bindindismönnum séu mislagðar hendur og við höfum farið öfugt að o.s.frv. En ég hef því miður ekki orðið var við örlagaríkt siðabótastarf gagnrýnenda okkar í þessum efnum. Og hvort sem er við að etja ofurefli eða ekki, þá vil ég þó, að mín lífsstefna verði eitthvað í áttina við það, sem Hrafn forfaðir minn sagði forðum daga: „Það skal þó ekki saman fara að mega lítið veita og láta þau illa að komast, að því er ég má.“ Þessi þáltill. er að mínu viti spurning um það, hvort eigi að beita ríkisvaldinu móti þeim, sem vinna að áfengislausu samkvæmíslífi, eða ríkisvaldið eigi að koma þeim til liðs. Og það er ekkert smámál. Ég vil ljúka máli mínu með því að árétta það, sem einn af flm. þáltill., hv. 3. þm. Reykn., Oddur Ólafsson, sagði hér, að samþykkt till. og framkvæmd hennar í verki hlýtur að verða til að breyta nokkuð almenningsálitinu um það, hvað sé sæmilegt og viðeigandi í almennum mannfagnaði, svo að ýmsir gestgjafar fái kjark til að standa fyrir viðhöfn og fagnaði áfengislaust.