Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa bréf frá mennta- og barnamálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 399, um kennsluefni í kynfræðslu í grunnskólum, frá Birgi Þórarinssyni, og á þskj. 468, um aðkomu ungs fólks að ákvarðanatöku, frá Elvu Dögg Sigurðardóttur.

Til svara eru: Forsætisráðherra, innviðaráðherra, matvælaráðherra, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, menningar- og viðskiptaráðherra og félags- og vinnumarkaðsráðherra.

Forseti. Í gær samþykktum við mikilvægt frumvarp um vernd innviða á Reykjanesskaga. Næsta verk hlýtur að vera að tryggja lífsafkomu fólks sem hefur þurft að flýja heimili sín. Ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra um hennar viðhorf til þessa verkefnis og um leið lýsa sýn okkar í Samfylkingunni. Við munum styðja stjórnvöld í málinu og leggja okkar af mörkum til að hægt verði að ganga hratt og örugglega í verkið því að Grindvíkingar þurfa skýr skilaboð núna sem veita þeim öryggi á óvissutímum. Þegar svona stór hópur fólks missir atvinnu og húsnæði og félagslegt umhverfi sitt, allt á einu bretti um ófyrirséðan tíma af völdum náttúruvár, þá kallar það á sértækar aðgerðir til að tryggja afkomu. Það má segja margt um stöðu og þróun atvinnuleysistrygginga í landinu en þetta er einfaldlega ekki verkefni fyrir almennar atvinnuleysistryggingar. Þetta er sérstök staða sem kallar á sértækar aðgerðir, a.m.k. til tveggja eða þriggja mánaða á meðan fólk bíður eftir frekari vissu um framhaldið. Við getum ekki sagt við þá Grindvíkinga sem standa frammi fyrir þreföldu höggi, hafandi sumir hverjir misst atvinnu, húsnæði og félagslegt umhverfi sitt, að þeir eigi bara að sækja um atvinnuleysistryggingar. Það gengur bara ekki upp. Þetta eru 2.000–3.000 manns sem um ræðir, fólk sem veit ekki einu sinni hvar það mun búa í næsta mánuði, margt hvert. Andlega og félagslega áfallið er alveg nógu alvarlegt þó að fjárhagslegar áhyggjur bætist ekki þar ofan á. Við verðum því að eyða þessum áhyggjum strax og taka utan um þennan hóp hérna inni í sameiningu, t.d. með einhvers konar launastyrk í gegnum fyrirtækin þar sem ríkissjóður greiðir laun og launatengd gjöld upp að ákveðnu hámarki. Þar má t.d. miða við meðallaun a.m.k. til tveggja eða þriggja mánaða. Þannig gætum við tryggt lífsafkomu fólks og viðhaldið ráðningarsambandi þar til óvissunni léttir. Hvað segir hæstv. forsætisráðherra um þetta?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Kristrúnu Frostadóttur þessa fyrirspurn. Þetta er auðvitað forgangsmál því að staða íbúa í Grindavík er flókin, eins og hv. þingmaður fór svo ágætlega yfir í fyrirspurn sinni. Það er ekki einungis að fullkomin óvissa sé um það hversu lengi rýming mun vara og hvað nákvæmlega mun gerast undir yfirborðinu á Reykjanesskaga heldur er húsnæði fólks líka verulega skemmt, bæði innbú og húsnæðið sjálft, og í þriðja lagi eru ansi margir Grindvíkingar sem ekki hafa getað mætt til vinnu og það er alveg ljóst að afkoma þessa fólks hlýtur að vera forgangsmál. Undir forystu félags- og vinnumarkaðsráðherra hefur verið sett af stað vinna með fjármála- og efnahagsráðuneyti og í samráði við verkalýðshreyfinguna og Samtök atvinnulífsins til þess að unnt sé að tryggja laun í rýmingu til tiltekins tíma. Sem betur fer eigum við ýmislegt í okkar verkfærakistu og ég get nefnt sem dæmi ýmsar þær aðgerðir sem gripið var til í heimsfaraldri þar sem bæði voru nýttar hefðbundnar leiðir sem við þekkjum vel annars staðar frá eins og hlutabótaleiðin, en líka gripið til sértækra aðgerða eins og laun í sóttkví. Það er eitt af því sem við erum að skoða sem fyrirmynd í þessum efnum. Það er unnið að frumvarpi sem tekur utan um þetta og ég átti fund í gær ásamt félags- og vinnumarkaðsráðherra með forystufólki ASÍ, VR, Verkalýðsfélagi Grindavíkur og Samtökum atvinnulífsins því að það er mjög mikilvægt að þetta sé sameiginlegt verkefni atvinnurekenda og stjórnvalda og það skiptir máli að fyrirtækin sem eru þess megnug leggi sitt af mörkum til að tryggja afkomu fólksins. En það mun svo sannarlega ekki standa á stjórnvöldum að tryggja þessa afkomu sem ég tel vera algjört forgangsmál til næstu mánaða.

Forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svarið og tek fram að það er ánægjulegt að heyra að það sé strax farið að ráðast í þetta verkefni. Við í Samfylkingunni höfum verið að horfa til þessarar leiðar sem við þekkjum úr Covid og auðvitað eigum við ekki að vera að finna upp hjólið aftur. Ég hefði líka haldið að það væri einmitt sniðugt að fara í þessi verkefni í samvinnu við fyrirtækin til að stakir launþegar og einstaklingar þurfi ekki að vera að standa í stappi við kerfið og Atvinnuleysistryggingasjóð. Það er bara nógu mikið áfall sem orðið hefur og praktísku atriðin eiga ekki að hvíla á einstaklingunum. Þannig að það er auðvitað að mörgu leyti eðlilegt að það fari í gegnum stærri einingar. Mig langar hins vegar að spyrja í þessu samhengi, í ljósi þess að hæstv. forsætisráðherra talaði um frumvarp sem væri verið að vinna að, af því að tímafaktorinn er auðvitað stór í þessu samhengi og við heyrum ákall, eins og e.t.v. hæstv. forsætisráðherra, frá verkalýðshreyfingunni um að fólk fái skilaboð hratt og örugglega um hvert umfang þessara aðgerða sé. Ég vildi heyra frá hæstv. ráðherra, ef hún gæti svarað okkur, hversu hratt sé hægt að gera þetta. Samfylkingin mun að sjálfsögðu liðka fyrir þeirri afgreiðslu.

Herra forseti. Það er unnið að frumvarpi. Það er í raun og veru búið að nýta tímann til að fara yfir þau úrræði sem við þekkjum frá fyrri tímum og hvað sé best að nýta sem fyrirmynd að einhvers konar úrræði fyrir þau sem ekki geta mætt til vinnu í Grindavík núna. Ég á von á því að einhver slík drög fæðist bara á allra næstu dögum. Það er ánægjulegt að heyra frá formanni Samfylkingarinnar og ég vænti þess að aðrir flokkar hér á Alþingi séu sammála um að það skiptir máli að þegar síðan frumvarpið kemur til kasta Alþingis sameinumst við um að greiða því leið í gegnum þingið þó að við gefum okkur auðvitað tíma til að fara yfir það. Það skiptir gríðarlegu máli að við getum talað skýrt og afgreitt með skýrum hætti þau skilaboð til Grindvíkinga að þeirra afkoma verði tryggð næstu mánuði og að sú afgreiðsla liggi fyrir í tæka tíð fyrir næstu mánaðamót. Að því er stefnt og ég tel að við höfum næg verkfæri í verkfærakistunni til að finna góða leið í þessu máli.

Virðulegur forseti. Við vorum í gær að samþykkja neyðarlög um uppbyggingu varnargarða í Svartsengi til að verja einkafyrirtæki gegn hugsanlegu eldgosi með tilheyrandi hraunflóði. Þarna er um fjársterk fyrirtæki að ræða sem hafa greitt sér milljarða í arð en hitaveita fyrir 30.000 íbúa á Suðurnesjum er það sem þarf að bjarga. Við í Flokki fólksins vorum á móti því að ný skattheimta væri sett á heimilin í landinu vegna þessa og töldum að frekar ætti að nota milljarðatugi í varasjóðnum til þess en yfir 30 milljarðar eru í honum nú þegar og eru t.d. ætlaðir í svona hamfarir. Við höfum séð til þess í Covid-bylgjunni og öðrum áföllum að tekið væri á vanda fyrirtækja með ýmsum ráðum og þá hefur fjármagn til hjálpar fyrirtækjum ekki skort. En hvað með fólkið sem er í neyð? Er til sjóður handa þeim til að sækja í? Hvað er verið að gera fyrir allt það fólk sem keypti íbúð á lágvaxtalandinu Íslandi og borgar ekki lengur 200.000 kr. á mánuði heldur núna 400.000 kr. á mánuði? Hvað er ríkisstjórnin að gera fyrir fjölskyldur sem þurfa að bíða í löngum röðum með börn sín eftir mat hjá hjálparstofnunum? Hvað er verið að gera fyrir fátækt fólk sem hefur ekki efni á að fara til tannlæknis og bryður verkjalyf heima? Hvað er verið að gera fyrir sárafátækt fólk sem á ekki fyrir mat eða öðrum nauðsynjum? Hvað er verið að gera fyrir sárþjáð fólk sem er rúmfast heima vegna þess að það hefur ekki efni á fara í sjúkraþjálfun? Hvers vegna er ekki hægt að koma á sjóði sem veitir styrki til fólks sem er í neyð eins og hægt er að gera fyrir fyrirtæki sem græða á tá og fingri? Eiga ekki allir að vera jafnir fyrir lögum og gilda ekki mannréttindi og jafnrétti fyrir alla? Ég spyr því hæstv. forsætisráðherra hvort ekki sé hægt að koma strax á sjóði sem hjálpar fátæku fólki, sárþjáðu fólki sem er í neyð.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni þessa fyrirspurn. Ég vil nú byrja á því að ítreka það, vegna þess að það kemur fram hjá hv. þingmanni að hér hafi verið veitt heimild til þess að reisa varnargarða fyrir einkafyrirtæki; ef hv. þingmaður er að vitna til þess að HS orka er í einkaeigu þá getum við svo sannarlega rætt um það hvort slík fyrirtæki eigi ekki betur heima í opinberri eigu. Það er mín skoðun. En ég kom ekki að þessari ákvörðun. Það breytir því ekki að þetta fyrirtæki sér 30.000 manna samfélagi fyrir gríðarlega mikilvægum innviðum. Og ég ætla bara að fá að ítreka það hér að 30.000 manna samfélag án hitaveitu, án rafmagns - það væri bara einfaldlega mjög alvarlegt ef stjórnvöld og Alþingi tækju ekki á því að gera það sem þau geta til að verja slíka innviði óháð eignarhaldi. Svo getum við deilt um eignarhaldið og ég hef mínar skoðanir á því og allir hér í þessum sal þekkja hana. En þetta er okkar skylda gagnvart íbúum á svæðinu. Ég fór síðan yfir það hér áðan í svari við fyrirspurn hv. þm. Kristrúnar Frostadóttur að að sjálfsögðu er það forgangsmál stjórnvalda að tryggja afkomu Grindvíkinga. Að sjálfsögðu er það stórmál þegar þessir íbúar sem ekki bara, eins og ég sagði áðan, hafa upplifað það að þurfa að rýma heimili sín með nánast engum fyrirvara, búa við það að þau heimili hafa jafnvel orðið fyrir miklu tjóni, hafa engan tíma haft til að ná í sitt innbú og sín verðmæti, geta aukinheldur ekki mætt til starfa. Þannig að að sjálfsögðu er það forgangsmál að tryggja afkomu íbúa. Í öllum okkar aðgerðum setjum við fólkið í forgang, en það liggur líka fyrir að hitaveita og rafmagn þjónar fólkinu á Suðurnesjum. Þess vegna var verið að veita þessa heimild og raunar á hún ekki bara við um varnargarða við orkuverið heldur einnig varnargarða við byggðina í Grindavík ef þeir geta dugað til þess að verja þá byggð.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svörin. Auðvitað studdum við heils hugar að það yrðu gerðir varnargarðar. Við vorum bara á móti þeirri gjaldheimtu sem þar var sett á. En mig langar að fá svör við því hvað ég á að segja við allt það fólk sem hefur samband við mig og hefur ekki efni á að fara til tannlæknis, hefur ekki efni á að fara til sjúkraþjálfara, bara vegna þess að það er veikt eða fatlað, vegna þess að það hefur ekki fjármagnið til þess. Húsaleigan tekur allan þeirra pening. Þetta fólk er sárþjáð heima. Ég skil ekki hvers vegna í ósköpunum við getum verið með sjóði; ofanflóðasjóð, varasjóð, alls konar sjóði fyrir allt nema virkilega þessar þúsundir manna, eða hvað eigum við að segja, 5.000–10.000 manns sem eru í neyð, sem geta ekkert sótt. Hvað á ég að segja við einstakling sem spyr mig: Hvernig á ég að hafa efni á tannlækni af því að ég er búinn með allan minn pening í upphafi mánaðarins? Það er þetta sem vantar, að þetta fólk geti leitað eitthvert og fengið svör og hjálp.

Herra forseti. Af því að hv. þingmaður setti þetta í samhengi við varnargarða við orkuver hér í fyrri spurningu þá fannst mér rétt að draga fram í því samhengi að sú aðgerð er líka fyrir fólk. Hins vegar er það auðvitað svo að við erum áfram með fólk sem á erfitt með að ná endum saman um land allt. Það verkefni hefur ekkert farið. En ég vil bara benda hv. þingmanni á allt það sem hefur verið gert, hvort sem það hefur verið í gegnum aukinn húsnæðisstuðning, t.d. til leigjenda, af því að hv. þingmaður nefnir þá sérstaklega hér, og allar þær aðgerðir sem ráðist hefur verið í tíð þessarar ríkisstjórnar. Af því að hv. þingmaður ræðir kostnað við að sækja sér heilbrigðisþjónustu, hvað var ákveðið í upphafi upphafsárs þessarar ríkisstjórnar? Það var að draga þann kostnað niður og það hefur verið gert með markvissum skrefum á hverju ári, að draga úr kostnaði fólks við að sækja sér heilbrigðisþjónustu þannig að við værum á pari við Norðurlöndin og því markmiði erum við að ná. Þannig að þegar hv. þingmaður segir: Hér er enn fólk sem á í vanda. - Vissulega, en við erum stöðugt að taka skref til að draga úr þeim vanda.

Herra forseti. Við þetta tækifæri vil ég byrja á að segja að þingflokkur Miðflokksins mun styðja við allar skynsamlegar aðgerðir sem ríkisstjórnin gengur í til að styðja við íbúa í Grindavík og þau fyrirtæki sem þar starfa, en bendir sömuleiðis á og hvetur til að hlutir verði gerðir með mögulega snarpari eða skynsamlegri hætti en lagt er upp með, eins og við gerðum hér með tillögu um breytingu á fjármögnun þess varnargarðs sem settur var í farveg í gær. Í tengslum við varnargarðinn langar mig að spyrja hæstv. forsætisráðherra, sem nú hefur verið í því embætti á sjöunda ár, hvernig tímalínan var varðandi þennan varnarvegg sem nú er kominn í farveg. Það kom fram við umfjöllun allsherjar- og menntamálanefndar í gær að gengið hefði verið til frumhönnunar þessa garðs strax árið 2021. Nú er komið á þriðja ár síðan. Var verið að skoða að ganga til þessa verks á þeim tíma? Einhverra hluta vegna var frumhönnunin unnin. Í ljósi þess með hvaða hætti verklegar framkvæmdir vinnast gæti verið skynsamlegt að hafa rýmri tíma en skemmri til slíkra aðgerða, með vísan í orð fyrrverandi þingmanns Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, Ara Trausta Guðmundssonar, sem er ágætlega að sér í þessum efnum. Hann segir í grein í Víkurfréttum árið 2013, með leyfi forseta: „Hins vegar er líka goshætta við Grindavík og þar geta hraun runnið yfir byggð. Á sama hátt geta hraun ógnað orkuverinu í Svartsengi og eldsumbrot geta einnig ógnað Reykjanesvirkjun.“ Þessi hætta hefur því legið fyrir lengi og mig langar að heyra frá hæstv. forsætisráðherra með hvaða hætti þessi varnargarður hefur verið meðhöndlaður í stjórnkerfinu síðan frumhönnun lá fyrir árið 2021.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir hans spurningu. Eins og fram hefur komið var ráðist í það 2021 að kortleggja innviði á Reykjanesskaga. Það var í raun og veru fyrsta skrefið sem var tekið eftir að jarðhræringar hófust sem enduðu svo með eldgosi í Merardölum, sem mig minnir að hafi verið fyrsta gosið sem var það ár, 2021. Þá var ráðist í þessa kortlagningu innviða í sérstökum innviðahópi almannavarna til að ráða í það hvar væru möguleikar á að reisa slíka varnargarða. Eins og hv. þingmann rekur kannski minni til voru reistir leiðigarðar í tengslum við þetta tiltekna eldgos og almannavarnir litu á það sem mjög mikilvæga aðgerð til þess að láta reyna á hvort slíkir garðar bæru árangur því að þeim tengist auðvitað mikil óvissa. Nú þori ég ekki alveg að fara með hvenær fyrir lá nákvæmlega frumhönnun á þessum tilteknu varnargörðum sem eru til umræðu núna í tengslum við orkuverið í Svartsengi. Ég ætla ekki að tímasetja það nákvæmlega svo ég fari ekki rangt með. Það lá líka fyrir að tillöguvaldið í þeim efnum er í höndum almannavarna og almannavarnir sendu tillögu að uppbyggingu slíks garðs sem er fjallað um í innviðaskýrslunni sem kom út 2022, ég man nú ekki, eins og ég segi, nákvæmlega hvenær hún kom. Tillaga almannavarna um það kemur á fimmtudagskvöld. Af því að hv. þingmaður spyr um tímalínu þá er málið tekið fyrir á föstudegi í ríkisstjórn og smíðað frumvarp sem dreift var á laugardegi og það var afgreitt hér á þinginu í gær á mánudegi og framkvæmdir hófust núna formlega fyrir klukkustund að ég tel.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svarið. Forsætisráðherra vísar þarna í skýrslu, í úttekt sem gerð var í tengslum við innviði á svæðinu og skilað var árið 2022. Mig langar til að spyrja: Eru fleiri verkefni sambærileg þessum varnargarði sem bent var á í þessari skýrslu sem ástæða væri til að skoða núna í samhengi við það að við lendum ekki aftur í svona, þótt auðvitað séu bráðaaðgerðir alltaf nauðsynlegar að einhverju marki þegar náttúrunni sýnist svo? Eru fleiri tillögur eða atriði sem komu til skoðunar í þessari greiningu sem væri skynsamlegt fyrir okkur hér í þinginu að taka mögulega efnislega umræðu um og afstöðu til hvað það varðar að geta þá unnið undirbúningsvinnu í rýmri tíma en nú er mögulegt?

Herra forseti. Þessi skýrsla snýst um afhendingaröryggi innviða orku og vatns. Það eru auðvitað ýmsar aðrar tillögur og það er þegar verið að vinna með þær, til að mynda hvað varðar vatnsból á þessu svæði og hvernig unnt sé að tryggja nægjanlegt aðgengi að neysluvatni. Aðalvatnsbólið liggur í lágum á því svæði og það er mikilvægt að kanna aðrar kaldavatnsuppsprettur til að tryggja nægt aðgengi að neysluvatni á þessu svæði. Önnur aðgerð sem auðvitað hefur verið fjallað um og er kannski ástæða þess að við viljum leggja ýmislegt á okkur til þess að verja orkuverið í Svartsengi er að það er hægt að flytja inn neyðarkyndikatla til þess að hita upp hús á þessu svæði, en það er dýr aðgerð og hún brennir mikilli olíu sem er ekki endilega umhverfisvænasta leiðin að fara. Það er ýmislegt sem um er fjallað í þessari skýrslu um innviði orku og vatns sem ekki tengist endilega sambærilegum aðgerðum og varnargörðunum en tengist ýmsum öðrum þáttum sem er nauðsynlegt að vera vakandi fyrir til þess að tryggja þessa innviði.

Forseti. Í gær voru samþykkt lög sem komu á nýjum skattstofni á allar fasteignir landsins, þar á meðal þorra allra heimila í landinu, til að standa straum af kostnaði við að reisa varnargarð utan um tvö stöndug fyrirtæki. Orkuverð í Svartsengi telst sannarlega til gríðarlega mikilvægra innviða fyrir bæði Grindavík og Reykjanesið allt. En það breytir því ekki að þessi fyrirtæki eru bæði með töluverðan hagnað í farteskinu. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra út í undirbúning frumvarpsins sem gert var að lögum í gær: Kom það til tals og kom það til greina af hálfu ríkisstjórnarinnar að óska eftir sérstöku framlagi frá þessum fyrirtækjum til að standa straum af kostnaði af uppbyggingu þessa varnargarðs með einum eða öðrum hætti?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur fyrir fyrirspurnina. Þetta frumvarp er, eins og gefur að skilja, auðvitað unnið á töluverðum hraða og ég var að fara yfir það áðan í svari við hv. þm. Bergþór Ólason. Niðurstaða okkar var að fara í raun og veru sambærilega leið og við ofanflóðasjóð, þ.e. að leggja þetta lága gjald á allar brunatryggðar húseignir til að standa undir þessari framkvæmd sem fyrst og fremst snýst um orkuverið í Svartsengi. Vissulega er það, og vafalaust, stöndugt fyrirtæki, en eins og ég sagði hér áðan og mér finnst mikilvægt að ítreka, finnst mér við kannski vera komin í umræðu um það hvort við viljum að slíkir innviðir séu í opinberri eigu eða ekki. Það er mikilvæg umræða en það breytir því ekki að þetta er staðan eins og hún er. Þetta einkafyrirtæki sér þessum 30.000 íbúum fyrir rafmagni og hita og tjónið af því ef þetta orkuver fer úr virkni er alveg gríðarlegt. Síðan vill svo til að þarna er annað fyrirtæki sem landfræðilega liggur upp að þessu orkuveri og ég vil bara segja það skýrt hér að það er auðvitað ekki metið út frá sama þjóðhagslega mikilvægi og orkuverið. Hins vegar liggur það þar sem það liggur - ég er auðvitað að vísa í Bláa lónið - og lega varnargarðanna verður auðvitað að ráðast af þeirri landafræði sem við erum stödd í. Mér finnst mikilvægt að halda því til haga, af því að einhverjir hv. þingmenn hafa rætt um þetta sem sérstaka varnaraðgerð fyrir þennan ágæta ferðamannastað, að auðvitað snýst þessi aðgerð um orkuverið og hún snýst um rafmagn og hita fyrir 30.000 manns. Þetta kom ekki til greina að því leytinu til, eða það kom alveg til greina en það var bara ekki rætt sérstaklega því að frumvarpið er unnið hratt. Ég vil hins vegar segja að ég legg á það mikla áherslu, og hef gert það í samtölum mínum við Samtök atvinnulífsins núna í tengslum við aðkomu íbúa Grindavíkur, að það er mjög mikilvægt að stöndug fyrirtæki á svæðinu leggi sitt af mörkum til að tryggja þá afkomu núna á næstu mánuðum.

Forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svarið. Ég fylgi þessu kannski eftir með því að spyrja hvort eitthvert formlegt samtal eða vinna sé hafin innan ríkisstjórnarinnar í þá átt sem ráðherra talaði um varðandi hlutdeild fyrirtækja í því sem þarf að gera á svæðinu.

Herra forseti. Það er auðvitað þannig að óvissan er enn þá mjög mikil og tjónið á svæðinu er mjög mikið. Við erum með mikið tjón á fasteignum sem eru tryggðar hjá Náttúruhamfaratryggingu Íslands. Við erum með mikið tjón á öðrum innviðum sem liggja hjá sveitarfélaginu. Ég er einfaldlega bara að tala um göturnar í Grindavík og annað slíkt. En það formlega samtal sem hefur átt sér stað er í raun samtal við Samtök atvinnulífsins og verkalýðshreyfinguna, bæði hina almennu og Verkalýðsfélag Grindavíkur, um að það sé okkar sameiginlega verkefni að tryggja afkomu fólksins í Grindavík. Það er forgangsverkefni núna. Ég vil hins vegar segja að það blasir auðvitað við að kostnaðurinn við þennan blessaða varnargarð sem við ræddum í gær er mínimalískur miðað við þann kostnað sem blasir við okkur vegna þess tjóns sem hefur orðið á svæðinu. Það er því ágætt að við séum öll meðvituð um það og auðvitað skiptir miklu að við leggjum öll okkar af mörkum í því og að sjálfsögðu fyrirtækin líka.

Forseti. Nokkuð almenn samstaða er meðal jarðfræðinga um að sú atburðarás sem hófst með jarðskjálftahrinu snemma árs 2021 og endaði með gosi í Geldingadölum hafi verið upphafið að stærra ferli eldvirkni á Reykjanesskaga. Rannsóknir sýna að eldstöðvakerfin á Reykjanesskaga eiga sér sögu þar sem löng tímabil lítillar virkni og stutt tímabil virkni skiptast á, stutt er hér í jarðfræðilegri merkingu; nokkurra áratuga. Gjarnan hefjast lotur virkni í einu kerfi og standa í nokkra áratugi, síðan kemur hlé áður en virkni tekur sig upp í því næsta. Síðustu lotu slíkrar virkni lauk á 13. öld. Saga kerfisins bendir þannig til að upphaf eldsumbrota á Reykjanesi merki að langt tímabil umbrota sé að hefjast. Sú hörmulegu atburðarás sem við höfum mátt fylgjast með í Grindavík er þannig dæmi um það sem gerst getur þegar þessi reginöfl vakna. Við sjáum hve gríðarleg samfélagsleg áhrif eldsumbrota á Reykjanesi geta orðið. Reykjanes er þéttbýlt og þar er mikið af ómissandi innviðum. Ógnin sem jarðhræringar og eldgos skapa er því mikil. Okkur er einnig í fersku minni Vestmannaeyjagosið fyrir einungis hálfri öld. Við munum áhrif þess á samfélagið í Vestmannaeyjum og líf Vestmannaeyinga. Við höfum einnig eftir það reynslu af því hvað gera þarf við slíkar aðstæður og hvernig þarf að forgangsraða. Við okkur blasir nú neyð íbúa Grindavíkur sem orðið hafa að yfirgefa heimili sín og óvíst er hvenær þeir geta snúið aftur heim. Ég vil spyrja hæstv. innviðaráðherra til hvaða aðgerða var gripið þegar ljóst var fyrir tveimur árum síðan að sennilega væri hafin ný lota eldsumbrota á Reykjanesi og hvaða áætlanir liggja fyrir hvað varðar viðbrögð við þeim.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og upprifjunina á hinu sögulega. Ýmsir kollegar hv. þingmanns í akademíunni hafa sagt okkur að í jarðsögulegu tilliti getum við hugsanlega verið komin inn í mjög langt tímabil jarðhræringa, ef menn taka þá sögu með. Auðvitað veit það enginn og við þekkjum því miður náttúruvá hringinn í kringum landið. Ég býst við að þessi hópur hér í þessum sal hafi oft talað við kollega sína, erlenda vini og kunningja og útskýrt fyrir þeim hvernig okkur dettur í hug að búa hérna. Við höfum oft svarað því að það sé einfaldlega vegna þess að við búum okkur undir þetta eins vel og við getum og sýnum ákveðið umburðarlyndi gagnvart náttúruöflunum. Það sé alveg rétt að stundum taki náttúran í taumana, hvort sem það eru snjóflóð, aurflóð eða jarðskjálftar - sem eru nú víðar en á Suðurlandi eða á Reykjanesi, eldsumbrot eru líka víðar en á Íslandi - en við sættum okkur við að búa hérna og setjum okkur plön. Í þessu skyni, vegna spurningar hv. þingmanns, var annars vegar settur af stað hópur sem hefur verið að skoða innviði sérstaklega á Reykjanesi. Líka hefur verið settur á laggirnar hópur sem hefur verið að kortleggja náttúruvá Reykjanesskagans og suðvesturhornsins. Sérstakt verkefni sem var hjá innviðaráðherra fyrir nokkrum árum og er ekki búið varðaði Hvassahraun og hugsanlega uppbyggingu flugvallar. Það varðaði líka náttúruvá þess svæðis, sem er þá hluti af þessari heildarskýrslu um náttúruvá á Reykjanesi. Mér er ekki kunnugt um hvar nákvæmlega sú vinna er stödd. Ég átti eiginlega von á að hún væri komin fram en væntanlega vegna 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra hreinskilin svör. Eins og hann bendir réttilega á eru ýmsar vár á Íslandi og þar af leiðandi erfitt að forgangsraða. Ég vil samt kannski ýta eftir þessari spurningu: Nú hafa auðvitað atburðir undanfarinna daga hugsanlega sett nýja Reykjaneselda í nýtt ljós og sýnt okkur svart á hvítu hver kostnaður samfélagsins getur verið. Telur hæstv. ráðherra að við þurfum að endurskoða okkar áætlanir í þessu ljósi og í ljósi þess að tjónið getur orðið svo mikið að geta ríkisins til að bregðast við því til skamms tíma er takmörkuð? Þurfum við að búa í haginn fyrir lengra tímabil sambærilegra meiri háttar atburða?

Virðulegur forseti. „Hugsanlega“ er mjög mikilvægt orð í spurningu hv. þingmanns af því að satt best að segja höfum við annars vegar það sögulega sem við getum reynt að styðjast við og svo vitum við líka að náttúran er óútreiknanleg. Ég vil segja um það sem gengur á núna að miðað við þá getu sem við Íslendingar höfum byggt upp, skuldsetningu þjóðarbúsins, ríkissjóðs og annað, þá er nánast allt það sem við erum að horfa á núna innan þeirra marka að við getum leikandi ráðið við þetta sem samfélag og eigum ekki að vera í nokkrum vafa um að segja fólki það. Auðvitað getur ýmislegt gerst á Íslandi sem gerir það að verkum að lífið verður eitthvað þyngra og erfiðara og þá er ég að tala um miklu stærri skala en hér er verið að ræða. En ég held líka að íslensk þjóð muni þá þétta raðirnar og taka höndum saman um það. Það er hins vegar rétt að við höfum auðvitað líka verið að undirbúa sitthvað fleira. Við höfum t.d. verið að byggja upp varaflugvelli á Egilsstöðum og Akureyri 

Virðulegi forseti. Í gærkvöldi samþykkti Alþingi lög um vernd mikilvægra innviða á Reykjanesskaga. Mælt var fyrir málinu um hádegisbil og það samþykkt samdægurs, sem sýnir mikilvægi þess að vernda orkumannvirki á svæðinu. Það má segja að án hita og rafmagns séu svæði varla búsetuhæf, enda grænir orkugjafar grundvöllur lífsskilyrða í landinu en einnig knýja þeir efnahagslífið áfram. Sérfræðingar hafa bent á það í þó nokkur ár núna að hér stefni í orkuskort, að kerfið sé uppselt. Nýjar virkjanir hafi tafist vegna alls kyns mótstöðu í kerfinu sem leiðir til þess að staða í orkumálum á næstu árum verður mjög flókin. Þetta er sorgleg staðreynd og í raun ótrúleg staða sem við eigum ekki að þurfa að búa við sem íslensk þjóð með allar okkar endurnýjanlegu orkuauðlindir. Staðan í orkumálum er alvarleg, sem kemur meginþorra landsmanna líklega verulega á óvart, en núverandi atburðir á Reykjanesskaga minna okkur allharkalega á mikilvægu orku og flutningskerfi þess sem og orkuöryggi. Staðan hefur hins vegar haft sinn aðdraganda. Sérfræðingar hafa varað við mögulegum aflskorti undanfarin ár þar sem bent er á að nýir orkukosti sem bætast inn á kerfið á næstu árum dugi ekki fyrir sívaxandi eftirspurn eftir raforku samkvæmt raforkuspá. Skiljanlega spyrja landsmenn sig: Hvað kemur til? Hvernig endar þjóð sem þekkt er fyrir sjálfbæra hreina orku í ástandi sem þessu? Fyrirtæki hafa gert samninga við kaup á ótryggðri orku sem m.a. er leið okkar til að fullnýta kerfið en að sama skapi hefur ekki oft reynt á skerðingar. Undanfarið hefur hins vegar staðan breyst og fyrirtæki neyðast í auknum mæli til að skipta yfir í óæskilega orkugjafa, eins og olíu, með tilheyrandi kostnaði og umhverfisáhrifum. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Er það rétt að við séum að stefna í orkuskort hér á landi? Og má búast við frekari skerðingum á raforku með tilheyrandi brennslu á olíu á næstu árum?

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni bæði fyrir fyrirspurnina og sömuleiðis áhuga á þessum málum. Betra væri ef það væru fleiri á sama stað. Hv. þingmaður fer aðeins yfir stöðuna og staðan er þessi: Við höfum gert afskaplega lítið í að búa til græna raforku síðustu 15 ár en ástandið er miklu verra þegar kemur að hitaveitunni. Skýrsla sem ég lét ÍSOR, Íslenskar orkurannsóknir, gera sýndi fram á það að tveir þriðju hitaveitna í landinu horfa fram á miklar áskoranir og jafnvel vanda. Reyndar þegar við erum að horfa á þessa gríðarlega alvarlegu stöðu núna á Reykjanesi, og við stöndum öll með Grindvíkingum og íbúum þessa svæðis, þá höfum við náttúrlega áhyggjur af því hvað gæti gerst ofan á allt annað ef það yrði alvarleg truflun, jafnvel stöðvun, í Svartsengi. Það hefði gríðarlega alvarleg áhrif á allt svæðið ef hitaveitan færi út, það væri gríðarlegt áfall, en líka, þó svo að raforkan sé ekki mikið í því stóra samhengi, þá er það eins og hv. þingmaður vísar til, að við höfum gert lítið á síðustu 15 árum og það er aukin eftirspurn eftir grænni orku. Það er ástæðan fyrir því að ég hef lagt áherslu á það, þó að það eigi auðvitað alltaf vera til staðar, og við erum að flýta okkur með það, við erum komin með frumvarp til þingsins og breytingar á því á leiðinni frá ráðuneytinu fyrir hv. þingnefnd, um að hægt sé að forgangsraða fyrir heimili og lítil og meðalstór fyrirtæki. Auðvitað vonumst við til að það gerist ekki. Ég fer í seinna andsvari mínu yfir það hvað við erum búin að gera af því að við erum sem betur fer búin að gera mikið á þessu kjörtímabili. En betur má ef duga skal og mikilvægt að hv. Alþingi taki vel í þau fjölmörgu þingmál sem snerta græna orkuöflun sem eru bæði komin inn í þingið og á leiðinni inn í þingið á þessum þingvetri.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir hreinskilin svör og tek undir mikilvægi þess að forgangsraða orkunni okkar til heimila og meðalstórra fyrirtækja. En orkustefna sem samþykkt var þvert á flokka hér í þinginu segir að mæta eigi orkuþörf samfélagsins með öruggum hætti til lengri og skemmri tíma. Jafn aðgangur verði á landsvísu að orku á samkeppnishæfu verði og við verðum alltaf með græna orku til heimila og fyrirtækja. Þessi markmið eru metnaðarfull og góð en spurningunni um það hvernig við ætlum að afla þessarar grænu orku er enn ósvarað og ekki síður á hve löngum tíma við ætlum að afla hennar. Það er ljóst að á sama tíma og önnur lönd eru að greiða götu endurnýjanlegrar orkuvinnslu stefnum við í þveröfuga átt hér á landi. Leyfisveitingaferlið er langt og tímafrekt og tekur langan tíma eftir að virkjunarkostur verður hugmynd og þar til farið er að framkvæma, auk þess sem styrking flutningskerfis raforku þolir enga bið. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hvaða aðgerðir ætlar ráðherra að ráðast í til að tryggja framboð grænnar orku fyrir heimilin í landinu, atvinnulífið og ekki síður orkuskiptin? Og einnig: Hefur hæstv. ráðherra kynnt sér áherslur og aðgerðir Evrópuríkja í tengslum við RePowerEU?

Virðulegur forseti. Það sem búið er að gera núna á þessu kjörtímabili er að það er búið að samþykkja rammaáætlun í fyrsta skipti í níu ár og hún á ekki að koma sjaldnar en á fjögurra ára fresti. Aflaukningarfrumvarpið, sem er stærsta einföldunarfrumvarp sem hefur orðið að lögum, er komið í gegn, einnig varmadælufrumvarpið sem hjálpar okkur að spara orku. Það er búið að efla Orkusjóð. Við erum að fara í fyrsta átak í jarðhitaleit frá því á síðustu öld, það er hafið. Suðurnesjalína 2 er sömuleiðis loksins komin á rekspöl. Við erum að sameina stofnanir - vonandi fæ ég að tala fyrir frumvarpi hér á eftir - og einfalda leyfisveitingaferla og erum að gera það á fleiri sviðum en þessu. Við erum að koma með fjórða áfanga rammaáætlunar inn í þingið. Raforkuöryggisfrumvarpið, við erum að koma núna með frumvarp sem snýr að einföldun þegar kemur að vindorkunni, tekjuskipting milli ríkis og sveitarfélaga, kerfisáætlun er að koma og þetta er alls ekki tæmandi upptalning. Við erum búin að gera mikið og við höldum áfram. En nú reynir í vetur 

Virðulegi forseti. Hér flyt ég skýrslu um almannavarnaástand á Reykjanesskaga. Í upphafi vil ég segja að hugur minn og íslensku þjóðarinnar er hjá íbúum Grindavíkur. Það er mikilvægt að við tökum öll höndum saman til að styðja Grindvíkinga. Það hefur verið huggun í því að sjá íslensku þjóðina taka utan um Grindvíkinga sem og að sjá fumlaus viðbrögð viðbragðsaðila í gríðarlega krefjandi aðstæðum. Ef við lítum til jarðhræringanna sýndu líkanareikningar í upphafi, föstudagskvöldið 10. nóvember, að kvikuflæði inn í ganginn hafi verið 5.600 m³ á sekúndu en dregið hefur hratt úr innrennslinu og í gær var rennslið líklega um 30–50 m³ á sekúndu. Það er ögn meira en í fyrri gosum og þýðir að það er minni þrýstingur í kvikuganginum en ef það kemur til eldgoss er hægt að búast við því hvar sem er á kvikuganginum. Skjálftavirkni á umbrotasvæðinu hefur verið nokkuð stöðug frá miðnætti 11. nóvember. Veðurstofan hefur einbeitt sér sérstaklega að svæðinu í og við Grindavík og heldur úti sérstakri vöktun fyrir viðbragðsaðila sem sinna aðgerðum á staðnum. Merki um hægari landbreytingar og minni skjálftavirkni voru fyrir þrjú síðustu gos á Reykjanesskaga og því er nú tími aðgæslu. Óvissan er mikil og erfið fyrir íbúa Grindavíkur og okkar bíður gríðarstórt verkefni fram undan. Grindvíkingar þurfa nú að læra að haga bæjarlífi sínu utan bæjarins og til þess þurfa þeir styrk samfélagsins alls. Ljóst er að miklar skemmdir hafa orðið á vegum, lögnum, innviðum og öðrum mannvirkjum í og við Grindavík. Þessar skemmdir hafa orðið til þess að loka hefur þurft vegum og hlutar svæða í Grindavík eru án heits vatns og rafmagns. Viðgerðir standa nú yfir eftir því sem unnt er og öruggt þykir en ljóst er að bilanir sem þessar hafa áhrif á önnur kerfi utan Grindavíkur. Þar nefni ég leka í lögnum heits vatns í Vogum í dæmaskyni. Víða eru umtalsverðar skemmdir á jarðvegi, sprungur og jarðsig og sigdalur hefur myndast í vestanverðri Grindavík. Undanfarna daga hefur verið unnið að björgun nauðsynja og verðmæta af heimilum jafnt sem fyrirtækjum. Staðið var að björgunaraðgerðum í austurhluta Grindavíkur á sunnudag og í gær stóðu yfir umfangsmiklar björgunaraðgerðir um alla Grindavík. Gert var ráð fyrir að íbúar úr hluta bæjarins fengju að fara inn á heimili sín í gær en síðan var ákveðið að íbúar á stærra svæði en ákveðið var í fyrstu fengju einnig fara inn á heimili sín og bjarga því sem bjarga mátti. Bæði lögreglan og Landsbjörg hafa sagt að þessar aðgerðir hafi gengið vel en að sjálfsögðu þarf að ákveða umfang og framkvæmd aðgerða með hliðsjón af stöðu og þróun jarðhræringa og öryggissjónarmiða. Hvað varðar atvinnustarfsemi hefur verið orðið við beiðni fyrirtækja að því leyti sem unnt er og telst öruggt um að sinna nauðsynlegum aðgerðum með tilliti til órofinnar starfsemi. Þetta eru t.d. aðgerðir til að fyrirbyggja tjón vegna skorts eða skerðinga á rafmagni eða vöntun á daglegri þjónustu. Þeim tilmælum hefur verið beint til allra starfseininga almannavarnakerfisins að skrásetja, staðsetja og ljósmynda skemmdir eftir því sem unnt er og miðla þeim upplýsingum til samhæfingarmiðstöðvar almannavarna. Ef gæfan verður með okkur varðandi staðsetningu eldgossins þá mun það verða gríðarstórt sameiginlegt átak okkar allra, stjórnvalda, sveitarfélaga, íbúa og fyrirtækja, að endurreisa Grindavíkurbæ og hlúa að íbúum bæjarins. Á sama tíma þurfum við að huga að langtímaöryggi á svæðinu. Það gerum við t.d. með því að auka viðbúnað með áframhaldandi gerð hættumats og viðbragðsáætlana en jafnframt með byggingu mannvirkja sem verja mikilvæga og ómissandi innviði. Í því ljósi er afar ánægjulegt að frumvarp til laga um vernd mikilvægra innviða á Reykjanesskaga hafi verið samþykkt seint í gær á Alþingi. Nú rétt í þessu tók ég ákvörðun á grundvelli laganna um að ráðist yrði í framkvæmd byggingar varnargarða til varnar orkuverinu í Svartsengi. Sú ákvörðun hefur verið tilkynnt ríkislögreglustjóra sem mun strax hefjast handa við að reisa varnargarðinn. Það er okkar von að varnargarðurinn reynist ómetanleg vörn við þeim ógnum sem steðja að mikilvægum og ómissandi innviðum á þessu svæði. Þrátt fyrir að skammur tími hafi verið til stefnu hefur málið verið unnið í samráði við helstu hagaðila eftir því sem kostur gafst. Í því samhengi má nefna að markvisst hefur verið unnið að því að almannavarnakerfið í heild sé sem best undirbúið fyrir næstu eldsumbrot á Reykjanesskaganum. Er það gert með því að stjórnvöld og aðrir hagaðilar hugi vel að eigin áhættu, áfallaþoli og viðbragðsgetu. Vinna hefur staðið yfir um þó nokkurn tíma en þó er enn nokkuð langt í land. Ef litið er 60 ár aftur í tímann er ljóst að náttúruhamfarir eru tíðari nú en þá. Við erum því miður að sjá fleiri eldgos en við höfum áður gert og meiri öfgar í veðri sem hafa meiri áhrif en áður á íslenskt samfélag. Við Íslendingar höfum verið í nokkurn veginn viðvarandi almannavarnaástandi undanfarin ár en það hefur líka skilað okkur mikilli og ómetanlegri þekkingu og reynslu sem nýtist okkur vel þegar kemur að því að takast á við margs konar vá. Við getum rétt ímyndað okkur að allar starfseiningar almannavarnakerfisins eru undir afar miklu álagi. Það er gríðarlega mikilvægt að við hlúum vel að almannavarnakerfi okkar og fólkinu sem í því starfar nú sem endranær með því að styrkja það sem og leita leiða til að auka skilvirkni þess. Við erum í dag með eitt fremsta almannavarnakerfi heims og af því getum við verið stolt. Við erum hins vegar lítil þjóð í stóru og hrjóstrugu landi og því þurfum við að leita leiða til að styrkja kerfið enn frekar. Á þessum tímum, á meðan við erum að berjast við þessa náttúruvá, er sú vinna í fullum gangi. Í samræmi við stefnu stjórnvalda í almannavarna- og öryggismálum frá árinu 2021 vinnur dómsmálaráðuneytið nú að því að efla grunnskipulag almannavarna í löggjöf og framkvæmd, m.a. með heildarendurskoðun almannavarna. Markmiðið með heildarendurskoðuninni er að skoða alla þætti skipulagsins þannig að almannavarnakerfið okkar eflist enn frekar og verði sem best í stakk búið til að takast á við hvers konar ógnir. Einnig er brýnt að skýra enn frekar hlutverk og ábyrgð allra þeirra sem vinna að almannavörnum og að almannavarnalögin verði enn skýrari og aðgengilegri öllum. Við munum ekki komast hjá því að fara í þessa allsherjarendurskoðun á kerfinu. Við þurfum að stækka kerfið, fá fleiri að borðinu og þannig styrkja það. Reynsla undanfarinna ára hefur sýnt okkur að fyrirbyggjandi aðgerðir og undirbúningur geta dregið úr áhættu og verndað líf og eignir. Við þurfum að vera reiðubúin, undirbúa okkur á öllum sviðum samfélagsins og samhæfa okkur þannig að við getum tryggt öruggara umhverfi fyrir okkur sjálf og komandi kynslóðir.

Samkomulag er um fyrirkomulag andsvara þannig að allir stjórnarandstöðuflokkar fá tækifæri til að ræða við ráðherra og verður ræðutími tvær mínútur í fyrri umferð og ein mínúta í seinni.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. dómsmálaráðherra kærlega fyrir ágæta og góða yfirferð og fyrir að sjá okkur þingheimi sem og almenningi fyrir mikilvægum upplýsingum á óvissutímum sem þessum. Eins og ráðherra kom svo ágætlega inn á í yfirferð sinni er ekkert verra en nákvæmlega þetta, óvissan. Ég hef verið í samtölum við íbúa Grindavíkur í dag sem mörg hver börðust í bökkum við að bjarga verðmætum sínum og tilfinningalegum fjársjóðum, kveðja heimili sín og aleigu eftir því sem þau best vita. Það eru fjölmargar spurningar sem brenna á almenningi og hugurinn fer vissulega á flug. Fólk berst ekki bara við tilhugsunina um fjárhagslegt óöryggi og algera óvissu að því leyti heldur er sú tilhugsun einna verst að fótfestan sé hreinlega farin. Hérna hefur nefnilega afkomuöryggi verið rætt í óundirbúnum fyrirspurnum í dag og er því nærtækt í þessu samhengi að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra um það hvenær og hvort það hreinlega liggi fyrir. Við sjáum fyrir endann á gerð varnargarðanna við Svartsengi og við vitum það að varnargarðar skipta gríðarlegu máli. Þeir sönnuðu sig svo sannarlega við Kröfluvirkjun, í Vestmannaeyjum á sínum tíma þar sem þeir t.d. tryggðu höfnina í Vestmannaeyjum. Því spyr ég hvort það hafi farið fram umræða um það hvort það eigi að huga að gerð varnargarða fyrir sjálfa Grindavík, þ.e. bæjarstæðið sjálft.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Dómsmálaráðherra barst beiðni frá ríkislögreglustjóra síðastliðið fimmtudagskvöld um að hefja tafarlaust byggingu varnargarða til varnar orkuverinu í Svartsengi. Það var rætt í ríkisstjórn á föstudaginn síðasta og samþykkt að fara í gerð frumvarps þess sem samþykkt var hér á Alþingi í gærkvöld. Þrátt fyrir það taldi ráðherra ekki forsvaranlegt að bíða þannig að við hófum strax á föstudag vinnu við að flytja tækjabúnað sem og að safna efni og flytja efni inn á svæðið til að við gætum verið undirbúin ef og þegar Alþingi veitti leyfi fyrir þessari framkvæmd, sem er gríðarstór. Þetta eru 400.000 m³ af efni að lágmarki sem þarf í þetta verkefni. Það er áætlað að það séu um 20.000 vörubílar. Eins og kom fram í máli mínu hér áðan hef ég þegar samþykkt erindi ríkislögreglustjóra og sent það til ríkislögreglustjóra sem væntanlega mun hefja þessa framkvæmd í dag. Hversu lengi mun taka að byggja er óvíst en það er áætlað að þetta séu að lágmarki 30 dagar sem þarf til að fullgera varnargarðinn í kringum orkuverið í Svartsengi. Það er sömuleiðis búið að teikna varnargarða til að verja byggðina í Grindavík. Það eru líka leiðigarðar og við sjáum möguleika á því að geta farið í þá miðað við hvar gos kemur upp. En við erum á óvissustigi.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir þetta svar. Við vitum að þetta verða ansi margar ferðir og mörg hlöss. Og aftur kem ég inn á það sem við sögðum áðan og verður örugglega sagt oftar, orð sem við höfum sagt svo oft áður við okkur sjálf, sem eru að óvissan er verst. Það sem er líka stór óvissuþáttur er bara hvort þjóðin standi með Grindvíkingum og Reykjanesskaga öllum. Þegar stjórnmálafólk talar í kross þá eykst þessi óvissa óumflýjanlega. Ég geri mér grein fyrir því að það er ábyrgðarhluti fyrir okkur sem í stjórnmálum störfum að stuðla ekki að múgæsingu. Á næstu dögum hlýtur að ráðast hvort það sé raunhæft að verja bæjarfélagið með þeim hætti sem hæstv. ráðherra lýsti í svari sínu. Ég vona svo innilega að hæstv. dómsmálaráðherra nái árangri með þeim hætti sem lýst er í svarinu og að við getum þá treyst áfram á heiðarleg og opin samskipti hér á vettvangi þingsins.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni. Við berum öll þá von í brjósti að þessi framkvæmd, sem manni finnst vera einhvern veginn svo lítilvæg í ljósi krafta náttúrunnar sem þarna eru undir - þetta er það minnsta viðbragð sem við sjáum núna til að tryggja byggð, tryggja að lífsviðurværi geti verið óskorað á Reykjanesi. Við vitum ekki hvar kvika kemur hugsanlega upp. Við munum gera allt sem í okkar valdi stendur til að verja byggðina í Grindavík ef þess er nokkur kostur og við munum gera allt sem í okkar valdi stendur til að standa vörð um orkuverið í Svartsengi sem tryggir íbúum á öllu Reykjanesi, 30.000 manns, öryggi og búsetuskilyrði til að búa á Suðurnesjum. Hv. þingmaður veltir því upp 

Virðulegur forseti. Hugur minn er svo sannarlega hjá Grindvíkingum því að fyrsta íbúðin sem ég eignaðist var á Túngötu í Grindavík, þá var ég rúmlega tvítugur aldri. Seinni íbúðin, þegar ég stækkaði við mig, var á Hellabraut. Ég fluttist tvítugur til Grindavíkur til að starfa sem lögregluþjónn, fyrst í Grindavík og síðan í Keflavík. Ég hafði löngu áður komið til Grindavíkur sem unglingur, spilaði með Grindavíkurliðinu í fótbolta sem unglingur og vann í fiski og á sjó. Ég á marga ættingja og vini í Grindavík. Þess vegna er hugur minn hjá þeim og ég óttast um hvað getur skeð. Við erum búin að samþykkja núna, og það er sem betur fer byrjað að hugsa um varnargarða. En ég spyr mig: Hvernig eiga þessir varnargarðar að vera? Ætlum við að ryðja hrauni til að verjast hrauni, hraunrennsli? Ég sé það ekki alveg fyrir mér vegna þess að það þarf einhvern veginn að styrkja grunn þessara varnargarða. Ég spyr því hæstv. dómsmála hvort það sé búið að hugsa út í það hvernig á að styrkja grunninn. Eru einhver plön um að setja vírbundnar steinblokkir, grjótgarða? Hvernig er hugsað um grunninn á þessum varnargörðum og hvernig er hugsað um uppbyggingu á þeim og hvernig eiga þeir að virka? Svo langar mig líka að vita: Í Vestmannaeyjagosinu tóku þeir upp á því að sprauta vatni á hraunið til að kæla það. Er eitthvert svoleiðis plan líka í Grindavík? Þegar kemur að Grindavík er auðvitað hægt nota sjó en er eitthvað verið að tryggja vatn til að geta þá líka notað þá reynslu sem fékkst Vestmannaeyjum, að kæla niður hraunrennslið með vatni?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Hvernig á varnargarðurinn að vera og hvernig á að styrkja grunninn? Nú er ég ekki verkfræðingur en verkfræðistofan Verkís hefur haft það verkefni með höndum síðustu vikur, í nokkuð langan tíma, að hanna þetta mannvirki. Þetta er gríðarstórt mannvirki og það mun sjást um langan veg á Reykjanesi. Hugmyndin er að ryðja land, að ryðja upp hrauni, en einnig að keyra efni til viðbótar við það. Garðurinn liggur eins og raun ber vitni og þingmenn hafa væntanlega séð myndir af legu hans, vegna þess að þar er farið í hæstu punkta landslagsins. Hugmyndin er að byrja með 2–3 metra háan garð og síðan væri hægt að bæta við hann hlémegin ef til goss kæmi. Undirstöður þessa garðs eru svona 30–50 metrar á breidd en raskað svæði verður allt að 100 metra lína. Það er mjög breitt þannig að grunnur garðsins verður um 20–30 metrar, fer eftir landslaginu, og við væntum þess að hann virki. Það er ekki er gert ráð fyrir því að garðurinn sé járnbentur. Ég tek undir orð þingmanns að það virðist virka vel og hafa gefist vel í Vestmannaeyjagosinu að sprauta vatni til að tefja hraunflæðið. Það er verið að skoða það og eins hvar dælur eru til verksins og hvernig við gætum fengið þær til landsins hratt og örugglega.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég vona heitt og innilega að þetta virki. Eins og kom fram þarna er um gífurlegt mannvirki að ræða og gangi okkur vel með það. En eru einhver plön núna ef t.d. versta sviðsmyndin kæmi upp og orkuveitan dytti út, bæði heita vatnið og rafmagnið? Þá væri ekkert heitt vatn á Suðurnesjum. Þá eru Keflavík, Garður, Sandgerði og allt undir, vatnslaus, og um hávetur er hætta á frostskemmdum. Síðan kemur hin sviðsmyndin; ef allir þurfa að fara að kynda með rafmagni þá er bara þessi eina lína. Er einhver sviðsmynd um það hvort hún þoli það álag? Og ef hún þolir það ekki, hvað er þá búið að teikna upp bæði til að verja það þannig að rafmagn sé nægilegt og líka til að koma í veg fyrir tjón á hitaveitulögnunum?

Virðulegi forseti. Það er verið að vinna með margar sviðsmyndir úti á Reykjanesi. Ein versta sviðsmyndin er sú að það gæti hugsanlega gosið á fleiri stöðum en einum. Ein versta sviðsmyndin er ef það kemur til sprengigoss í hafi. Það er líka hryllileg sviðsmynd ef kvika kemur upp í miðbæ Grindavíkur. Það er verið að horfa til allra þessara þátta og það er búið að grandskoða allar mögulegar sviðsmyndir, líka þær vondu. Það eru áætlanir komnar, m.a. frá Orkustofnun, um hvernig þarf að bregðast við ef við missum orkuverið í Svartsengi eða við þurfum að slökkva á orkuverinu í Svartsengi, því að sú sviðsmynd gæti raungerst. Það væri þá í tilviki sprengigoss sem þyrfti að slökkva á orkuverinu í Svartsengi. Við erum að fara inn í vetur og þá yrði allt Reykjanesið án heits vatns.

Frú forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma hér og gefa skýrslu um þessi mikilvægu mál. Eins og hæstv. ráðherra benti á erum við bara rétt á byrjunarreit þegar kemur að því að takast á við allt það sem hefur verið að gerast í Grindavík. Við erum ekki einu sinni farin að sjá fyrir endann á þeim hamförum sem þar ganga yfir. Það er margt sem þarf að gera fyrir Grindvíkinga, ekki bara verja orkuverið heldur tryggja afkomu, tryggja þeim húsnæði, tryggja börnunum skólavist og ýmislegt annað. Verkefnalistinn er sennilega ansi langur akkúrat núna. Á slíkum neyðartímum er mikilvægt að við vinnum öll vel saman og langar mig því að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún hyggist hafa virkt þverpólitískt samráð og samstarf hér á þingi um næstu skref í öllum þeim málefnum sem eru tengd Grindavík, ekki bara samstarf þegar kemur að því að greiða atkvæði um einhverja hluti heldur um það að búa til þær lausnir og þá hluti sem þarf að gera fyrir Grindvíkinga.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er algerlega óhugsandi og erfitt að setja sig í spor fólks sem fær innan við klukkustund til að yfirgefa heimili sitt og allt sem því er kærast og keyrir í myrkrinu út í óvissuna og veit ekki hvað tekur við. Það er okkar hér á Alþingi Íslendinga að létta á þeim mikla kvíða sem hlýtur að sitja í brjóstum fólks með því að tala mjög skýrt um afkomu fólks, húsnæði og hvernig við Íslendingar ætlum að grípa íbúa Grindavíkur í þessum skelfilegu aðstæðum. Ég efa það ekki að við öll hér á Alþingi Íslendinga stöndum saman í því verkefni öll sem eitt. Það mun ekki standa á mér að vera í mikilli samvinnu við þingið í þessum verkefnum sem fram undan eru. Eins og ég sagði áðan erum við núna í óvissunni. Það er verið að bíða. Líkur á gosi eru enn gríðarlega miklar. Það eru enn miklar líkur á að þær hörmungar sem gerðust á föstudag geti orðið meiri. Því er svo mikilvægt að í öllum þessum málefnum, alveg sama hvort það snýr að almannavörnum, félagslega þættinum, afkomuöryggi, húsnæðismálum eða öðru, að við séum öll í þessu húsi í þéttu samtali og stöndum saman í því að finna lausnir.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það mun ekki standa á okkur í þingflokki Pírata að vinna náið með ráðherra og ríkisstjórninni allri í þessum málum. Mig langar í seinna andsvari að spyrja hæstv. ráðherra: Hún nefndi nokkrum sinnum að það er mikið álag á almannavörnum og almannavarnakerfinu öllu. Við erum að sjá tíðari hamfarir, bæði eldgos og jarðskjálfta, en líka erum við að byrja að sjá afleiðingar loftslagsvárinnar. Hefur það verið rætt innan ríkisstjórnar eða ráðuneytis að tryggja aukið fjármagn og frekari eflingu almannavarna?

Virðulegi forseti. Það er gríðarlega mikið álag á kerfið okkar eins og kom fram í ræðu minni hér áðan. Eins og einnig kom fram í ræðu minni getum við verið svo stolt af almannavarnakerfinu okkar. Við eigum eitt besta almannavarnakerfi í heimi og ég er ekki viss um að allir Íslendingar geri sér grein fyrir því. Það helgast kannski af því að við búum í landi náttúruhamfara. Landið okkar er sífellt að kasta í okkur mjög erfiðum og krefjandi verkefnum sem okkur hefur á sögulegum tíma gengið vel að vinna úr og standa saman. Ég efast ekki um það eitt augnablik að við munum fara í gegnum þetta og við getum tekist á við þetta. En það er ljóst að við horfum fram á langan tíma eldsumbrota og jarðhræringa á Reykjanesi þannig að álagið sem núna er verður viðvarandi í langan tíma. Því er mjög brýnt að styrkja almannavarnakerfið hér á landi.

Frú forseti. Mér heyrist við öll vera á svipuðum slóðum í dag; þakklát fyrir að geta átt samtal til að ræða stöðuna og þær aðgerðir sem eru mjög augljóslega í kortunum en svo kannski líka næstu skref. Ég tek undir orð ræðumanns hér á undan, um mikilvægi þess að þessu samtali verði fram haldið hér á Alþingi og aðgerðir verði allar uppi á borðum og býst svo sem ekki við öðru en að þannig verði það. Við erum að horfa á húsnæðisvanda heils sveitarfélags, 4.000 manns sem eru í óvissu um húsnæði, sem eru í óvissu um afkomu, sem eru í óvissu um öryggi sitt, fullkomin óvissa um atvinnustarfsemi. Við erum að horfa á mikið og útbreitt og alvarlegt eignatjón, mikla óvissu og svo auðvitað tilfinningalegt tjón. Ég hjó eftir því að hæstv. ráðherra nefndi mikilvægi þess að efla grunnskipulag almannavarna, talaði um allsherjarendurskoðun í þeim efnum og mikilvægi fyrirbyggjandi aðgerða. Og þær skipta jú sköpum. Mig langaði til að spyrja hæstv. ráðherra út í það hvaða vinna hvað þetta varðar hafi átt sér stað í ráðuneytinu fyrir þessa allra síðustu daga í ljósi mikilvægis þess að búa í haginn og mikilvægis þess að efla grunnskipulag. Eldsumbrotin hófust fyrst fyrir um tveimur árum síðan. Jarðfræðingar voru sammála um að þá væri að hefjast lengra tímabil eldsumbrota. Grunnspurningin er: Hvaða vinna hefur átt sér stað í ráðuneytinu á þessu tveggja ára tímabili með það að leiðarljósi að búa í haginn?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Eins og ég nefndi í máli mínu fyrr í dag þá erum við búin að vera í viðvarandi almannavarnaástandi núna í nokkur ár og það reynir á alla viðbragðsaðila. Og eins og ég sagði líka fyrr í dag þá erum við fámenn þjóð í stóru og kannski oft og tíðum erfiðu landi. Þess vegna erum við alveg gríðarlega heppin að við erum með tæplega 5.000 manns sem eru virk í björgunarsveitum hringinn í kringum landið, sjálfboðaliða sem eru tilbúnir dag eða nótt að rjúka út í hvaða veður eða hvaða óvissu sem er til að bjarga verðmætum og mannslífum. Maður hefur vitaskuld áhyggjur af því að eftir svona langan tíma hafi reynt verulega á fólk og þetta er erfitt. Það er líka erfitt sálrænt fyrir sömu manneskjurnar að standa í stafni ár eftir ár til að tryggja öryggi landsmanna. Við höfum haft áhyggjur af þessu í ráðuneytinu og það er að hluta til þess vegna sem við höfum ákveðið að endurskoða lög um almannavarnir sem, ef ég fer rétt með, hafa ekki tekið breytingum síðan 2008. Sú vinna hófst í sumar og það er verkefnahópur að störfum sem er að fara hringinn í kringum landið og hitta viðbragðsaðila, hvort sem það er lögregla, björgunarsveitir eða aðrir, einmitt með það að augnamiði að styrkja kerfið okkar enn frekar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svörin því að eins og hún nefnir hér sjálf í andsvörunum þá er þetta viðvarandi almannavarnaástand sem hefur staðið núna um nokkurra ára skeið. Ráðherra nefnir jafnframt að lög um þennan málaflokk hafi síðast sætt heildarrýni og heildarendurskoðun árið 2008. Ég er auðvitað bara að spyrja til að átta mig á því þegar þessi verkefni, væntanleg frumvörp, koma hingað inn í þingið, hversu nálægt það er í tíma. Hófst öll þessi vinna fyrst í sumar eða hefur hún staðið um lengri tíma, upp á það að þingheimur geti áttað sig á því hvers er að vænta varðandi frumvarpavinnu fyrir Alþingi? Erum við að fá þessi frumvörp inn núna fyrir jól? Erum við að fá þau inn á allra næstu dögum? Allt skiptir þetta máli um þær aðgerðir sem við erum að horfa fram á og ég ítreka upphafsorð mín 

Forseti minnir á að hv. þingmenn virði ræðutíma sem er takmarkaður.

Virðulegi forseti. Ég vil bæta við fyrra andsvar mitt að það er búið að vera í gangi núna í langan tíma ráðuneytisstjórahópur sem hefur samhæfingarhlutverki að gegna varðandi þessa náttúruvá sem ég nefndi hér áðan sem hefur verið viðvarandi. Sömuleiðis hefur verið á vegum Stjórnarráðsins innviðahópur. Hann er að vinna mjög kröftuglega einmitt að því að bregðast við, eins og hér var nefnt, svona stórum verkefnum eins og ef við missum hitaveituna. Stefna var sett 2021 varðandi almannavarnir og í kjölfarið fór þessi vinna af stað, þessi heildarendurskoðun laganna. Lögin voru sett 2008. Ráðherra gerir ekki ráð fyrir því að leggja fram breytingar á almannavarnalögum á þessu þingi heldur að gera það á þingi næsta haust.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma hér til þessarar umræðu um skýrslu sína. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra um tvennt. Í fyrsta lagi kom fram í fyrirspurnatíma áðan í svörum hæstv. forsætisráðherra að fyrir lægi skýrsla um greiningu innviða og áhættuþátta frá 2022 varðandi Reykjanesið og jarðhræringar þar og m.a. er sá varnargarður sem nú er verið að hefjast handa við partur af þeim sviðsmyndum sem þar eru lagðar fram. Hæstv. forsætisráðherra vísaði til þess að tillaga um aðgerðir skyldi koma frá almannavörnum. Ég verð að viðurkenna að mér þætti nú ekki galið að ríkisstjórnin færi í sjálfstæða greiningu á því hvort það séu tillögur í téðri skýrslu sem væri skynsamlegt að vinna svona meira tímanlega heldur en við erum að finna okkur í núna varðandi varnargarðinn. Þessi tillaga um varnargarð hefur legið fyrir lengi, frumhönnun hans unnin 2021, ef ég skil það rétt, og síðan lendum við í þessu mikla tímahraki núna við að koma þessu á koppinn þó að viðvaranir um þessar sviðsmyndir hafi verið taldar líklegar um allnokkurt skeið. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé fleira í þessari greiningu og þessari skýrslu frá 2022 sem við í þinginu ættum með sanni að taka upp og vinna þá með skipulegri hætti sem getur bæði tryggt haganlegri útfærslur, lægri kostnað og meiri öryggistilfinningu. Ég spyr hæstv. ráðherra: Er fleira í þessari skýrslu sem við ættum að taka til meðferðar með svipuðum hætti og gert var hér í gær varðandi öryggisgarðinn?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Já, það er rétt að þessi hugmynd hefur legið fyrir núna í einhvern tíma, alla vega tvö ár, að byggja varnargarð utan um einn af mikilvægustu innviðum Suðurnesja. Því hefur verið fleygt fram, sérstaklega á síðustu dögum: Af hverju í ósköpunum var ekki búið að byggja þennan varnargarð? Af hverju vorum við ekki búin að bregðast við? Það er auðvelt að vera vitur eftir á. Það hefur líka verið sagt við mig síðasta sólarhringinn: Bíddu, er ekki að slakna á spennu í Grindavík, þurfum við nokkuð að fara í þetta? Er þetta ekki bara rugl að vera að samþykkja þetta frumvarp hér með hraði á Alþingi, hættan er liðin hjá? Það er ákveðið sjónarmið sem ég tel algerlega óforsvaranlegt að taka tillit til þegar maður horfir á heildarhagsmunina sem þarna eru undir. Ég get tekið undir með hv. þingmanni að orkuóöryggi er ákveðið áhyggjuefni. Hér er búið að vera að tala um það í hátt í 20 ár að leggja Suðurnesjalínu 2 til að tryggja meiri og tryggari raforku inn á Suðurnesin. Það er að takast núna. Við verðum að tryggja raforkuna og við verðum að tryggja heita vatnið og við verðum líka að tryggja kalda vatnið. Orkufyrirtækið HS veitur hefur skilað inn ásamt HS Orku og Orkustofnun beiðni um að þeir fái að fara í það að bora fyrir köldu vatni og koma upp varavatnsbóli á Suðurnesjum sem er einnig mjög nauðsynleg aðgerð, svo ég fái nú að nefna eitthvað.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Í seinna andsvari langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra út í það með hvaða hætti ríkisstjórnin hefur rætt að heildartjón verði bætt. Nú liggur fyrir geta Náttúruhamfaratryggingar Íslands eins og eignasafn hennar er um síðustu áramót. Það eru ýmsir sjóðir, varasjóðir og aðrir sjóðir, viðlagasjóðir sem eru til í ríkiskerfinu, en ef verstu sviðsmyndir raungerast þá fer því fjarri að svigrúm sé til að standa undir því tjóni sem orðið gæti. Hvernig sér hæstv. ráðherra fyrir sér að því verði mætt? Verður það með frekari skattahækkunum eins og samþykktar voru hér í gær í tengslum við varnargarðsmálið eða verður það með aðhaldi hjá ríkissjóði þannig að það verði raunverulega forgangsraðað með tilliti til hagsmuna þeirra sem nú eiga um sárt að binda á Grindavíkursvæðinu?

Virðulegi forseti. Fyrir okkur Sjálfstæðismenn sem viljum lækka skatta og minnka álögur á fólk og fyrirtæki þá er það ekkert léttvægt að auka skattheimtu á fólk og ég tek því ekki léttvægt. Við erum í stórkostlegum hamförum þar sem tjón nú þegar hleypur á milljörðum og sú vörn sem við höfum ákveðið að ráðast í til að verja orkuverið - ef hún heldur þá komum við í veg fyrir svo stórkostlega stórt tjón sem hugsanlega gæti orðið, sem myndi lenda á ríkissjóði og íþyngja honum verulega. Kostnaður við svona framkvæmdir eru miklar og við getum aldrei annað en tekið þær byrðar, öll þjóðin.

Frú forseti. Miklar skemmdir hafa nú þegar orðið í Grindavík, bæði á húsum í bænum og á innviðum bæjarins, og enn eru miklar líkur á gosi. Í slíkum aðstæðum er samtakamátturinn mikilvægur og það er ómetanlegt að finna þann samhug sem Grindvíkingum er sýndur. Samfylkingin mun leggja stjórnvöldum lið í að virkja samtrygginguna til stuðnings Grindvíkingum og öðrum sem kunna að verða fyrir tjóni. Okkur hefur farnast best þegar við treystum á okkar besta fólk á sviði vísinda og almannavarna. Við búum við öflugar almannavarnir sem við getum treyst. Á sama tíma og ég sendi Grindvíkingum mínar allra bestu kveðjur vil ég þakka þeim viðbragðsaðilum, vísindamönnum, heimamönnum, viðgerðarmönnum, og fleiri mætti nefna, sem hafa staðið vaktina dag og nótt vegna ástandsins. Hversu vel það gekk bæði að rýma bæinn og svo hvernig gengið hefur að hleypa íbúum Grindavíkur til að sækja verðmætar eigur sínar, sýnir okkur hversu framúrskarandi okkar fólk er. Ég er ánægð með að hæstv. dómsmálaráðherra hafi hafið undirbúning við uppbyggingu varnargarða fyrir helgi og að hefjast eigi handa í dag. Mikilvægt er að nýta tímann vel í fyrirbyggjandi aðgerðir. Það er traustvekjandi að vita að Keflavíkurflugvöllur sé ekki í hættu vegna hraungoss, jafnvel þó að Suðurnesin verði rafmagns- og vatnslaus. Varaafl er á staðnum og skipulag um mönnun einnig til reiðu. Hins vegar er önnur sviðsmynd uppi verði gosið í sjó með tilheyrandi öskufalli. Þá yrði stærra svæði en Suðurnesin undir hjá viðbragðsaðilum. Starfsemi heilbrigðisstofnunarinnar mun ekki heldur raskast. Þar er einnig nægt varaafl og skipulag starfsstöðva heilbrigðisstarfsfólks tilbúið. Ég hvet stjórnvöld til þverpólitísks samtals um aðgerðir, hvort sem þær eru efnahagslegar eða félagslegar, varði vinnumarkaðinn, fyrirtæki eða heimili Grindvíkinga. Verðmætin eru ekki aðeins í fasteignum og fyrirtækjum heldur ekki síður í fólkinu sjálfu, í listum og menningu. Reyndar tengist efnahagur félagslegri stöðu og andlegri og líkamlegri heilsu. Rauði krossinn á Íslandi gefur út góð ráð sem varða líðan í því ástandi sem Grindvíkingar búa við. Ég hvet alla þá sem hafa áhyggjur af sinni eigin líðan, barna sinna eða annarra til að hringja í hjálparsíma Rauða krossins, 1717. Einnig er netspjallið alltaf opið á 1717.is. Þegar búið er við neyðarástand líkt og Grindvíkingar gera nú má búast við að því fylgi tilfinningalegt uppnám. Þetta er í raun ólýsanlegt áfall. Það er óþægilegt að finna fyrir vanmætti gagnvart náttúrunni, óvissan tekur á og það er mikilvægt að huga að líðan sinni og þeirra sem næst manni standa. Það þarf einnig að huga að líðan lykilfólks í almannavörnum; björgunarsveitar, lögreglu og þeirra sem vakta mikilvæga innviði. Þau þurfa afleysingu og hvíld. Ef til vill þurfa stjórnvöld að taka fleiri ákvarðanir með hraði varðandi Reykjanesskaga til að verja bæði innviði og heimili fólks. Við í Samfylkingunni munum leggja ríkisstjórninni lið ef til þess kemur. Ég vil hvetja Suðurnesjamenn til að kynna sér upplýsingar um Náttúruhamfaratryggingu Íslands á vefnum Ísland.is. Fólk þarf að kynna sér hvað tryggt er með hamfaratryggingum og hvað ekki, hvað telst til beinna tjóna eða óbeinna og hvaða tryggingar grípa við mismunandi tjón og aðstæður. Það er ekki of seint fyrir Suðurnesjamenn utan neyðarsvæðisins að yfirfara tryggingar sínar. Á íbúafundi í Reykjanesbæ á dögunum var upplýst að ef Svartsengi lokast og hitaveitan verður óvirk geta lagnir í húsum sprungið í frosti, og það tjón ber húseigandinn. Þess vegna þarf fólk að kynna sér hvað hægt er að gera til að fyrirbyggja tjón við slíkar aðstæður. Það er sannarlega þörf á bakvarðasveit iðnaðarmanna sem gætu komið til hjálpar. Nýtum reynslu af öðrum áföllum og aðgerðum. Rifjum upp hvað gekk vel og hvað hefði betur mátt fara þegar ákvarðanir voru teknar, svo sem vegna Vestmannaeyjagossins, afleiðinga skriðufalla í Seyðisfirði og Covid-aðgerða. Það þarf að koma á stöðugleika fjölskyldulífs eins og hægt er með tryggu húsnæði, frysta lán án tilkostnaðar fyrir Grindvíkinga, greiða lokunarstyrki til fyrirtækja og sjá til þess að ráðningarsamband atvinnurekenda og launafólks haldist á meðan óvissa ríkir. Við alþingismenn þurfum að gera allt sem í okkar valdi stendur til að létta óþarfaáhyggjum af Grindvíkingum. Nægar eru þær samt. Við erum í miðjum storminum og vitum ekki hvernig þessir atburðir enda. Stjórnvöld þurfa að nýta tímann vel í allar fyrirbyggjandi aðgerðir sem mögulegar eru, allt frá byggingu varnargarða að hamfaratryggingum og afkomu fólks og heilsu.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir sína munnlegu skýrslu. Það skiptir okkur máli. Það er hverju orði sannara að við stöndum frammi fyrir mikilli náttúruvá, einni þeirri stærstu sem við höfum séð á okkar líftíma. Það er því afar mikilvægt að næstu skref sem stigin eru séu réttu skrefin. Við þurfum að grípa vel utan um aðstæðurnar sem hafa nú skapast á Reykjanesskaga og við þurfum að taka vel utan um fólkið sem og að passa upp á gagnsæi og að allar upplýsingar sem hlutaðeigandi aðilar fá séu skýrar, því að það er engum greiði gerður að hylma yfir raunverulega stöðu. Nú þarf að fara í sérstakar aðgerðir til að mæta fólkinu. Með hvaða hætti það verður gert er verkefni sem verður lagt í hendur ríkisstjórnarinnar að finna út úr. Við þurfum að finna fólki búsetuúrræði til lengri tíma því að það á það enginn skilið, eins og hæstv. dómsmálaráðherra nefndi hér í gær, að upplifa sig sem flóttamann í eigin landi. Það skiptir máli að við finnum lausn á þeirri stöðu sem uppi er og stígum örugglega til jarðar fyrir fólkið í Grindavík. Ég vil einnig nýta tækifærið hér í dag til að hrósa því aðdáunarverða starfi sem átt hefur sér stað undanfarna daga og vikur hjá viðbragðsaðilum okkar. Við eigum flott fagfólk á öllum sviðum og við höfum ítrekað orðið vitni að því að þau standa vaktina við mjög krefjandi aðstæður. Við höfum séð það í verki hversu mikilvægt það er að allar neyðar- og viðbragðsáætlanir séu skýrar og sú vinna sem unnin hefur verið eftir þeim hefur verið til fyrirmyndar. Ég vil enda ræðu mína hér í dag á að þakka fyrir það ómetanlega starf viðbragðsaðila sem hafa sýnt hnökralaus viðbrögð við erfiðar aðstæður og Grindvíkingum sína þolinmæði og sína elju og hugrekki við þær aðstæður sem blasa við. Samtakamátturinn í okkar samfélagi er sterkur þegar hætta steðjar að og þegar áföll dynja yfir og fyrir það getum við ekki verið annað en þakklát.

Virðulegur forseti. Í okkar landi elds og ísa skiptir miklu máli að þjóðin standi saman í baráttunni gegn náttúruhamförum. Okkar hugur er með Grindvíkingum á þessari stundu. Það er nær ómögulegt að setja sig í spor þeirra, að þurfa að yfirgefa heimili sín í óvissu um hvort og hvenær þau geti snúið aftur. Við þurfum að leggja okkar að mörkum til að styðja við Grindvíkinga og gera allt sem í okkar valdi stendur til að aðstoða þá í gegnum þessa erfiðu tíma. Við Íslendingar stóðum saman þegar gaus í Vestmannaeyjum árið 1973 og við munum standa saman með Grindvíkingum. Við höfum lært af þeim aðgerðum sem þá var gripið til og vitum betur í dag hvaða aðgerðir virka vel og hvaða aðgerðir henta illa. Við vitum hversu mikilvægt það er að hlúa að börnum á tímum sem þessum og hvernig þarf að skipuleggja viðbragð þegar kemur að þeirra andlegu heilsu. Það er mikilvægt að reyna eftir bestu getu að tryggja að skólabekkir og árgangar geti haldið hópinn. Þegar hefur orðið töluvert tjón á innviðum í Grindavík og jafnvel þótt allt þróist á besta veg munum við þurfa að aðstoða Grindvíkinga vegna þess tjóns sem þegar hefur orðið, bæði andlega og fjárhagslega. Við þurfum að tryggja að upplýsingar berist til fólks með skilvirkum hætti um réttindi þeirra og skyldur. Grindvíkingar lifa í óvissu um hvort þeir geti snúið aftur til síns heima, hvort þeir fái greidd laun eða atvinnuleysisbætur, hvort þeir þurfi að halda áfram að greiða af lánum, tryggingum, fasteignagjöldum og öðru vegna heimila þeirra. Þessa óvissu ber okkur að skýra sem fyrst og þar tel ég að skýra beri allan hugsanlegan vafa Grindvíkingum í hag. Við þurfum að skipuleggja og hefja vinnu við að útvega Grindvíkingum tímabundið húsnæði og jafnframt gera áætlanir um langtímahúsnæði. Við þurfum að ganga til verka til að hægt verði að tryggja raforku og húshitun á Suðurnesjum og við þurfum að setja aukið raforkuöryggi í forgang. Við verðum einnig að yfirfara þau lög og þær reglur sem gilda um náttúruhamfaratryggingar. Samheldni íslensku þjóðarinnar skiptir sköpum á tímum sem þessum. Ólafur Jóhannesson sagði við upphaf eldgossins í Heimaey að það væri, með leyfi hæstv. forseta, „skylda samfélagsins að gera allt, sem unnt væri, til að tryggja stöðu Vestmannaeyinga og bæta þeim tjón þeirra.“ Þjóðin yrði að jafna þessu tjóni á sig, hér væri um sameiginlegan vanda þjóðarinnar að ræða og til yrði að koma alger samábyrgð þjóðfélagsins. Þessi orð mættu vera okkur veganesti inn í næstu daga, vikur og mánuði því þau eiga jafnvel við í dag og þá. Mig langar að koma hér aðeins inn á þátt bankanna. Á flestum ef ekki öllum húsum hvíla fasteignalán og nú hvíla þau á húsum sem jafnvel eru óíbúðarhæf eða eiga hugsanlega eftir að fara undir hraun. Samkvæmt frétt Heimildarinnar í morgun eru fyrstu skref bankanna að bjóða Grindvíkingum upp á frystingu fasteignalána. Í fréttinni stendur, með leyfi forseta: „Stóru viðskiptabankarnir þrír bjóða Grindvíkingum nú allir upp á frystingu fasteignalána, sem felur í sér að ekki er greitt af lánum, en vextir og verðbætur bætast við höfuðstól.“ Í alvöru? Samkvæmt nýlegum greiðsluseðlum hefur fólk verið að greiða 10.000 krónur inn á lánið og 490.000 krónur í vexti. Þessi tíuþúsundkall verður sem sagt frystur og 490.000 kr. bætt ofan á lánið í hverjum mánuði. Búa engir af stjórnendum bankanna yfir nokkurri samkennd og finna þeir aldrei fyrir samfélagslegri ábyrgð sinni? Frysting sem felur í sér að ekki er greitt af lánum en vextir og verðbætur bætast við höfuðstól, er verra en ekki neitt. Fólk stendur mikið verr að vígi að þessari frystingu lokinni en það gerir nú þegar, með skuld sem hefur hækkað og, í atburðum eins og þessum, jafnvel með óíbúðarhæfa eign sem hefur safnað á sig skuldum í vikur eða mánuði. Þetta var ein af „lausnunum“ sem fólki í vanda var beint í eftir hrun og það fór alltaf illa. Ef þetta tilboð bankanna sýnir fram á og staðfestir eitthvað, er það það að samkennd, sómakennd og samfélagsleg ábyrgð er ekki til hjá stjórnendum þeirra. Við sem samfélag eigum meira inni hjá bönkunum en þetta. Þeir verða einfaldlega að fella niður greiðslur á þessum lánum þar til mál taka að skýrast. Það væri smá bragur á því og í raun það minnsta sem þeir geta gert fyrir fólk í gríðarlega erfiðum aðstæðum. Það er samábyrgð þjóðfélagsins að berjast gegn náttúruvá þeirri sem nú er fyrir hendi í Grindavík, tryggja öryggi landsmanna og bæta það tjón sem kann að hljótast eða þegar hefur hlotist. Það hefur verið fallegt að fylgjast með samhug þjóðarinnar í garð Grindvíkinga á undanförnum dögum. Við erum fámenn þjóð og það þekkja flestir einhvern í Grindavík sem færir atburði sem þessa nær okkur öllum. Íslendingar hafa áður sýnt samúð sýna í verki og við munum gera það aftur í gegnum þessa erfiðleika. Ég er líka þakklát þeim mikla samhug sem ríkir meðal þingmanna hér í dag og treysti því að sá samhugur leiði til samvinnu í þágu Grindvíkinga Því, svo ég vitni aftur í orð Ólafs Jóhannessonar við upphaf eldgossins í Heimaey og uppfæri þau aðeins, þá er það skylda samfélagsins að gera allt, sem unnt er, til að tryggja stöðu Grindvíkinga og bæta þeim tjón þeirra.

Virðulegi forseti. Það verkefni sem við stöndum frammi fyrir er eiginlega stærra en hugur okkar getur náð yfir, hvort heldur er að verja innviði, halda utan um fjölskyldur og einstaklinga eða uppbygging og langtímaplan fyrir Grindvíkinga sem og öll önnur sem búa á Reykjanesi. Einn fjórði af Íslandi er á virku eldfjallasvæði. Það skiptir því gríðarlega miklu máli að við eigum öfluga vísindamenn, viðbragðsaðila sem og mikilvæga sjálfboðaliða. Þetta fólk hefur verið á vaktinni, ekki bara undanfarna daga heldur undanfarin ár og þau verða það áfram. Í auðmýkt þakka ég þeim öllum fyrir sín störf. Við sem samfélag, stjórnmálafólk, hvort heldur er hér á Alþingi eða í sveitarstjórnum, þurfum öll að takast á við þessi verkefni, bæði með skjótu viðbragði við yfirstandandi ástandi en ekki síður til langs tíma, og endurskoða stöðu okkar hér á landi út frá þeirri þekkingu sem við höfum og framtíðarspám sem fyrir liggja. Til skemmri tíma verðum við að tryggja öryggi manna og málleysingja og vinna að lausnum við þeim bráðavanda sem heilt bæjarfélag stendur frammi fyrir - húsnæðismál, atvinnumál, skóla- og félagsmál. Við verðum að tryggja afkomu og öryggi fólks í Grindavík. Mikilvægt er að varðveita ráðningarsambönd atvinnurekenda við starfsfólk sitt á meðan óvissan er jafn mikil og hún er nú. Það er ótækt að afkomuáhyggjur bætist við byrðar fólks sem þegar glímir við kvíða og sorg vegna missis heimila og áhyggjur af líðan og skólagöngu barna sinna svo að eitthvað sé talið. Hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra hefur sett af stað vinnu til að tryggja afkomu og öryggi fólks í Grindavík í góðu samtali við fjármálaráðherra og aðila vinnumarkaðarins. Horft verður til reynslunnar af úrræðum frá kórónuveirufaraldrinum og stefnt að því að viðkomandi atvinnurekendum sé auðveldað að greiða laun um næstu mánaðamót. Virðulegi forseti. Að verja innviði til að tryggja öryggi 30.000 íbúa á Reykjanesi er ekkert smámál og þarf að vera í forgangi. Öll þjóðin hefur tekið sig saman á neyðarstundu og sýnt svo um munar að við stöndum saman og hvert með öðru þegar áföllin skella á. Þetta þekkjum við frá fyrri tíð, hvort heldur við horfum til Vestmannaeyja, Vestfjarða eða Seyðisfjarðar og fleiri staða þar sem við höfum svo sannarlega sem þjóð staðið með íbúum í skelfilegum aðstæðum og sýnt hvað í okkur býr. Núna ætlum við að gera þetta með smárri álögu á fasteignaeigendur, bæði einstaklinga og fyrirtæki, til að geta varið orkuver sem sér stórum hluta landsmanna fyrir rafmagni og heitu vatni. Mér finnst það afvegaleiða umræðuna að fjalla um þetta sem stórmál. Það hefur margoft komið fram að þetta eru litlar upphæðir á eignafólk sem ég og flestir sem ég hef talað við eru algerlega tilbúnir til að taka á sig og þótt betur væri að gert. Það hefur verið virkilega fallegt að fylgjast með umræðunni undanfarna daga. Alls staðar á landinu býður fólk fram aðstoð, allt frá því að taka að sér gæludýr, gefa leikföng og fatnað, bjóða húsnæði, bjóða fjármagn, ég get ekki einu sinni talið allt það upp sem ég hef lesið. Þetta lýsir vel þjóðarsál Íslendinga. Ég er stolt af því að tilheyra þessari þjóð. Af því að ég talaði hér fyrst um bráðaviðbragð við yfirstandandi ógnvænlegum aðstæðum þá langar mig að nota þessar örfáu mínútur sem eftir eru til að ræða langtímahugsunina. Ég hef rætt það bæði í ræðu og riti að það er eitthvað stórkostlega skakkt í samfélagi þar sem 70–80% allra íbúa safnast saman á einn stað, óháð staðsetningunni. Við búum á eldfjallaeyju. Víða er skriðuhætta, það er snjóflóðahætta en við þurfum til framtíðar að dreifa meira úr okkur. Það verður ekki gert með hreppaflutningum heldur markvissri pólitískri ákvörðun um að gera fleiri staði á landinu svo eftirsóknarverða að fólk vilji þar búa. Þetta þurfa bæði stjórnvöld hér á þingi og sveitarstjórnir um land allt að vinna saman að.

Frú forseti. Enn og aftur hefur móðir jörð minnt okkur Íslendinga á mátt sinn og það að við búum á eyju sem er enn í stöðugri mótun. Þeir kraftar sem leystir hafa verið úr læðingi eru af þeirri stærð að verk okkar mannanna eiga enga möguleika. Við horfum því upp á stórfellda eyðileggingu af völdum þeirra jarðskjálfta, landriss og landsigs sem nú á sér stað á sunnanverðu Reykjanesi. Í miðju þessara skelfilegu hamfara er Grindavík og íbúar Grindavíkur upplifa nú atburði á skala sem við Íslendingar höfum blessunarlega ekki þurft að upplifa í rúma hálfa öld. Hugur okkar allra er því hjá þessum íbúum og forgangsvinna okkar hv. alþingismanna verður að vera að tryggja velferð og framtíð þessara íbúa. Öll önnur verk blikna í samanburði við þá vinnu. Við Íslendingar erum svo lánsöm að eiga viðbragðskerfi á heimsmælikvarða. Hafandi starfað innan þessa kerfis í tæp 30 ár hef ég verið þeirrar gæfu aðnjótandi að fá að sjá það þróast og eflast í gegnum árin. Sem betur fer höfum við á undanförnum árum lagt aukið fjármagn í að styðja við uppbyggingu kerfisins. Það eru ekki nema níu ár síðan þeir félagar Víðir og Rögnvaldur, sem við þekkjum öll frá því úr heimsfaraldrinum, þurftu að skipta á milli sín 12 tíma vöktum í samhæfingarstöðinni þegar gaus í Holuhrauni. Þessar vaktir stóðu þeir svo mánuðum skipti því að fjárframlögin til almannavarna á þeim tíma dugðu einungis fyrir örfáum starfsmönnum. Mikilvægt er að því aukna fjárframlagi sem kom til kjarnarekstrar almannavarna í kjölfar heimsfaraldursins sé ekki einungis viðhaldið heldur aukið, því augljóst er að álagið á viðbragðskerfið okkar mun einungis aukast á komandi árum nú þegar fleiri og fleiri eldstöðvakerfi eru að vakna af dvala og við förum að sjá auknar afleiðingar hér á landi af loftslagsvánni. Viðbragðskerfi okkar eru einnig að miklu leyti byggð upp af sjálfboðaliðum frá Rauða krossinum og Slysavarnafélaginu Landsbjörg. Þar standa þúsundir einstaklinga vaktina dag og nótt og án þeirra væri ástandið mun alvarlegra. Það er samt mikilvægt að muna að þegar atburðir og aðgerðir dragast á langinn er ekki hægt að treysta einungis á sjálfboðaliða. Við þurfum því að huga að því hvernig við tryggjum langtímaaðstoð við íbúa Grindavíkur. Við erum enn í miðjum atburði. Það sést best á því að einungis fyrir örfáum mínútum síðan var Grindavík rýmd í annað sinn, því að gös mældust á mælitækjum Veðurstofunnar. Hvort heldur sem það gýs eða ekki er augljóst að skemmdirnar og ástandið í Grindavík er skelfilegt og ansi erfitt fyrir nokkurt okkar að átta okkur á því hvernig íbúum Grindavíkur líður þessa dagana. Því er mikilvægt fyrir okkur öll sem þjóð að taka þessum íbúum opnum örmum og gera allt sem í okkar valdi stendur til að lina þjáningar þeirra. Eitt það skelfilegasta sem fólk sem lendir í náttúruhamförum stendur frammi fyrir er óvissan; óvissan um hvort það getur flutt aftur til síns heima, óvissan um hvað verður um innbú þess og hús, óvissan um hvort það missir vinnuna, óvissan um hvort það getur haldið áfram í skóla. Endalaus óvissa. Eitt helsta hlutverk ríkisstjórnarinnar á þessum miklu óvissutímum er því að taka ákvarðanir hratt og örugglega sem eyða þessari óvissu. Nú er ekki tíminn til að skipa nefndir eða starfshópa til að spá í hvað eigi að gera heldur er mikilvægt að taka ákvarðanir sem sýna það strax í verki að við munum standa þétt við bakið á öllum íbúum Grindavíkur og gera allt það sem í okkar valdi stendur til að hjálpa þeim. Við í þingflokki Pírata erum tilbúin að vinna þétt og vel með hæstv. dómsmálaráðherra og ríkisstjórninni allri í því að styðja við bakið á Grindvíkingum á þessum skelfilegu tímum. Nú eins og svo oft áður er mikilvægt að við munum að við erum öll almannavarnir.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér stöðu almannavarna á Reykjanesskaga sem er grafalvarleg þessa dagana. Ég vil byrja á því að þakka fyrir að þessi umræða eigi sér stað og að þingmenn séu upplýstir um stöðuna frá fyrstu hendi. Þingið samþykkti í gær frumvarp sem fól í sér heimild til uppbyggingar varnargarða og gerð varnarfyllinga yfir veitumannvirki og gröft leiðarskurða með það að markmiði að koma í veg fyrir að innviðir í Svartsengi eyðileggist komi til þess að gos fari af stað. Þarna er um að ræða verulega hagsmuni fyrir samfélagið allt á Suðurnesjum því eins og margoft hefur komið fram í umræðunni þá eru Suðurnesin algerlega háð orkuverinu í Svartsengi með kyndingu húsa sinna. En það þarf fleira að koma til þar sem yfir okkur vofa atburðir sem við höfum ekki upplifað, a.m.k. ekki í hálfa öld. Fólkið í Grindavík hefur þurft að flýja heimili sín og það liggur nú fyrir að skemmdir eru orðnar töluverðar, götur farnar í sundur, hús hafa skemmst og lagnir hafa farið í sundur með tilheyrandi afleiðingum. Því miður er allt útlit fyrir að þetta sé aðeins byrjunin. Það getur enginn komið í veg fyrir eldgos en við ráðum viðbrögðum okkar við því. Þá skiptir svo sannarlega miklu máli að hafa til staðar sterka framvarðasveit sem við erum svo heppin að hafa. Í mínum huga skiptir það máli hvað það er sem við skilgreinum sem almannavarnir. Verndun innviða og fasteigna fellur svo sannarlega undir almannavarnir en í mínum huga telst það ekki síður til almannavarna að hlúa að fólki, koma því í öryggi og aðstoða það við að koma sér í félagslega virkni á nýjan leik. Slíka vinnu er hægt að vinna nú þegar. Fólk þarf að hafa fullvissu um að framfærsla þess sé tryggð, að börnin komist í skóla við fyrsta tækifæri og að ungum sem öldnum verði boðin þátttaka í íþróttum og tómstundum. Þetta eru allt risavaxin verkefni sem verða að vinnast. Til þess að svo megi verða þarf samfélagið allt að leggjast á árarnar. Það er hins vegar ekki hægt annað en að dást að viðbrögðum fólksins sem býður fram aðstoð sína til að styðja við samfélagið í Grindavík og slík upplifun fyllir mann stolti yfir að vera hluti af þessu samfélagi. Virðulegi forseti. Það var mikilfengleg sjón að sjá langa röð af vörubílum við Grindavíkurafleggjarann þegar ég keyrði til Reykjavíkur í morgun. Vinna við varnargarðanna er greinilega komin á fullt og það veitir ákveðna öryggiskennd að vita af því. Þessi staða sem við stöndum andspænis núna er flókin að því leytinu til að það þarf að takast á við margar sviðsmyndir og því miður virðast þær ekki góðar. Stóra verkefnið er því að teikna upp viðbragðsáætlanir við sem flestum sviðsmyndum. Það er risavaxið verkefni. Virðulegur forseti. Þeir atburðir sem gætu verið fram undan eru af þeim toga að það er ekki á færi fárra aðila að takast á við þá. Samfélagið allt þarf að koma að. Sú samstaða sem þjóðin hefur sýnt undanfarna daga staðfestir svo sannarlega að það ætlar hún að gera. Hvað bíður okkar veit hins vegar enginn á þessum tímapunkti en þó er ljóst að verulegt tjón hefur nú þegar orðið í Grindavík. Þótt ekkert annað gerist þá liggur það fyrir að samfélagið í bænum þarf mikinn stuðning frá Alþingi, frá öðrum Suðurnesjamönnum og frá þjóðinni allri. Sú vinna sem er farin af stað til að verja orkuveituna er bara fyrsta skrefið í þeirri atburðarás sem virðist blasa við okkur. Komi til þess að gos fari að flæða inn til Grindavíkur þarf að reyna með öllum ráðum að verja bæinn. Það á að reyna að beina hraunflæði vestur fyrir bæinn, m.a. til þess að verja höfnina sem er og hefur verið lífæð samfélagsins. En hvernig sem allt fer, virðulegur forseti, skipta mestu máli þau viðbrögð almannavarnaaðila til bjargar fólkinu sjálfu, því að þegar upp er staðið er það fólkið sem skiptir mestu máli umfram allt annað.

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. dómsmálaráðherra aftur fyrir þá munnlegu skýrslu sem hér var flutt en langar aðeins að reyna að taka saman þessi sjónarmið. Þau snerta kannski ekki öll beint á málaflokki dómsmálaráðherra en í ljósi þess að þetta er fyrsta munnlega skýrslan sem hér er flutt um ástandið á Reykjanesi í þessari atrennu þá er nauðsynlegt að ná smá samhengi í hlutina. Frumvarpið sem var samþykkt hér í gær um uppbyggingu varnargarða var auðvitað sett hér í gegnum þingið í miklum flýti. Ég ætla að leyfa mér hér að halda til haga gagnrýni minni og fleiri í gær á það með hvaða hætti þessar framkvæmdir eru fjármagnaðar. Ég held að það sé ekki gott að senda þau skilaboð út í samfélagið að aðgerð sem þessi, sem sannarlega er bráðaaðgerð til að bjarga innviðum sem eru jafn mikilvægir og raunin er í Svartsengi fyrir Grindavík og Reykjanesið allt raunar, að það sé lagður til í flýti nýr sérstakur skattstofn. Þótt hann sé ekki hár þá er ólíklegt að hann haldist á þessum stað annars vegar og hins vegar að hann verði eins varanlegur og flaggað er í frumvarpinu miðað við hvernig um málið var rætt í allsherjar- og menntamálanefnd í gær og kom fram hér í þingræðu. Skatturinn leggst ekki á fyrr en um áramót þannig að það hefði verið hægur leikur að útfæra þetta með betur ígrunduðum hætti en raunin varð. Þegar við horfum á gjöld eins og gjaldtöku í ofanflóðasjóð, þar sem uppsöfnuð staða í árslok 2022 var, samkvæmt upplýsingum frá fjármálaráðuneytinu í gær, 13,8 milljarðar, og það er fé, ef ég skil svar fjármálaráðuneytisins rétt, uppsafnað til þess tíma þar til mörkuðu tekjustofnarnir voru aflagðir. Þannig að innheimta á grundvelli þess gjalds og síðan samanborið við útlagðan kostnað til framkvæmda á grundvelli laga um ofanflóðasjóð er væntanlega töluvert mikið hærri en þessir tæpu 14 milljarðar segja til um. Af hverju vil ég halda þessu til haga? Við erum gjörn á það hér, sérstaklega eftir að lögum um opinber fjármál var breytt, að það er bætt við nýjum tekjustofni sem er ætlaður til einhvers góðs þjóðþrifamáls, en svo er hann notaður að hluta til í eitthvað allt annað, almennan rekstur ríkissjóðs. Ég er hræddur um að þessi nýja gjaldtaka sem var samþykkt hér í gær verði því marki brennd þegar fram líða stundir. En það er auðvitað nauðsynlegt að allar aðgerðir stjórnvalda miði að því að minnka óöryggi íbúa Grindavíkur eins mikið og nokkur kostur er við þær aðstæður sem nú eru uppi. Það þarf að tryggja að útskýringar og skilningur fólks á því með hvaða hætti tjón verður bætt, tímalína, hvað þarf að gera, hvað þarf að gerast og þar fram eftir götunum, liggi allt fyrir, því að því miður er staðan sú núna hjá þeim sem ekki geta mætt til vinnu sinnar vegna ástandsins að það er nægur tími til að hafa áhyggjur af stöðu mála og sannarlega tilefni til. Þannig að ég held að stjórnvöld ættu að leggja alla áherslu sína á að upplýsingagjöf sé hröð og góð og að þau tali um hlutina eins og þeir eru. Og varðandi það sem snýr að fjárhagslegum hagsmunum einstaklinga og fyrirtækja þá verði viðbrögð stjórnvalda þannig að það verði stillt af með þeim hætti að óvissan sé lágmörkuð í öllu tilliti. Við vonum auðvitað að þetta fari ekki samkvæmt verstu sviðsmyndum sem teiknaðar hafa verið upp, en fyrirtæki á svæðinu verða auðvitað að koma bærilega standandi út úr þessu til að það sé til einhvers að hverfa annars en skemmdra húsa þegar þessu ástandi lýkur, sem ég vona nú að verði sem allra fyrst. En skilaboðin eru þessi: Ágætu stjórnvöld. Hafið skilaboðin skýr, leysið vandamálin sem koma upp og segið fólki, almenningi, hvernig þið ætlið að takast á við þau verkefni sem fram undan eru.

Frú forseti. Ég vil þakka þessa umræðu og ég vil þakka skýrslu hæstv. dómsmálaráðherra og hennar vasklegu framgöngu hér í þessu máli sem hefur reynst okkur öllum erfitt, sérstaklega Grindvíkingum. Ég þakka góða upplýsingagjöf til þingsins og okkar þingmanna um stöðu málsins. Það er náttúrlega ákaflega mikilvægt. Ég vil einnig nota tækifærið og þakka þeim öllum sem hafa komið að því að aðstoða Grindvíkinga við að yfirgefa bæjarfélagið sitt og sömuleiðis að sækja sína persónulegu eigur, lögreglu- og björgunarsveitum og öllum þeim sem hafa komið að því verkefni sem er ákaflega mikilvægt. Þetta eru mjög sérstakar aðstæður og erfitt að trúa því að þetta sé orðinn veruleikinn. Ég vil einnig þakka prestum á Reykjanesi og fleirum sem stóðu fyrir samverustund í Hallgrímskirkju sem var mjög vel sótt og það var vel til fundið. Þar mættu mjög margir Grindvíkingar og var mikill samhugur meðal fólks og ánægjulegt að sjá það. Verkefnið sem við stöndum frammi fyrir er mjög stórt eins og við vitum. Það er mikið tjón í Grindavík en það er rétt að halda því til haga að eignir fólks eru tryggðar. Náttúruhamfaratrygging mun bæta það tjón sem fólk hefur orðið fyrir og auk þess eru veitukerfi tryggð og er mikilvægt að hafa það í huga. Hafist verður handa við að endurbyggja Grindavíkurbæ. Ég trúi því statt og stöðugt að það verði áfram blómleg byggð í Grindavík. Auk þess vildi ég koma því á framfæri að þingflokkur Sjálfstæðismanna átti fund með jarðvísindamanni í morgun, Ara Trausta Guðmundssyni, fyrrverandi alþingismanni. Það var mjög fróðlegur fundur og gott að fá vísindamann til að funda sérstaklega með þingmönnum til að fara yfir stöðuna. Að sjálfsögðu er mikil óvissa og það er auðvitað afar slæmt að vita til þess að kvikugangur hafi myndast undir bæjarfélaginu en það er líka hægt að halda því til haga að þessi kvikugangur getur kólnað og storknað og ekki komið til eldsumbrota, sem við að sjálfsögðu vonum. Vonandi tekst bara að byggja blómlegt samfélag upp að nýju í Grindavík og lagfæra það sem hægt er að lagfæra og byggja síðan nýtt þar sem ekki er hægt að lagfæra. Ég vil koma því á framfæri hér að það er afar mikilvægt, og hefur verið sagt hér í þessum sal, að þau fyrirtæki sem hafa bolmagn til, og það eru stöndug fyrirtæki í bæjarfélaginu Grindavík, styðji vel við sína starfsmenn sem geta ekki sótt vinnu af skiljanlegum ástæðum. Það er bara mikilvægt og ég vil hvetja fyrirtæki til að leita allra leiða til að fólk haldi sínum launum þar til við sjáum hvernig þetta þróast og vonandi að starfsemin geti hafist að nýju. Ég vil fagna því að í gær samþykktum við lög um vernd mikilvægra innviða á Reykjanesi þar sem er komin skýr heimild til að fara í varnargarða. Þó að það sé ákveðin tilraun þá hafa þeir gefið góða raun, eins og í þessum eldgosum sem hafa verið í Geldingadölum, og það var hægt að fara í ákveðnar tilraunir þar sem betur fer og vísbendingar um að þeir skipti töluverðu máli. Þannig að ég fagna því að það sé komið í gang. Aðeins í lokin, af því að það hefur verið minnst á þessa skattheimtu sem felst í þeim lögum sem voru samþykkt í gær, þá vil ég bara segja það að þetta er mjög óverulegur skattur. Þetta eru um 8.000 kr. á ári fyrir íbúðarhús sem er metið á 100 milljónir. Þannig að þeir sem búa í húsnæði sem er 60–70 millj. kr. virði borga kannski 6.000 kr. á ári.  Að lokum, frú forseti, vil ég bara segja það, eins og ég sagði hér áðan, 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þingmönnum hér í dag fyrir umræðuna. Það er gott að finna þann samhug sem er hér meðal þingmanna í dag. Það er gott að finna að öll íslenska þjóðin ætlar að standa þétt við bakið á Grindvíkingum og við ætlum að fara í gegnum þetta krefjandi verkefni saman, enda erum við sterkt samfélag. Okkur Íslendingum hefur tekist að byggja upp sterkt og öflugt samfélag hér á landi. Okkur hefur lánast að fara í gegnum ýmsar alvarlegar hamfarir á síðustu áratugum og við höfum gert það vel. Fyrir 50 árum þurftu Vestmannaeyingar að yfirgefa eyjuna sína upp á von og óvon rétt eins og Grindvíkingar þurftu að yfirgefa víkina sína síðastliðið föstudagskvöld upp á von og óvon. Skilaboð mín til okkar allra er: Horfum til Vestmannaeyja, horfum til þeirrar blómlegu byggðar sem þar hefur risið og reis úr ösku. Vestmannaeyjar eru gott dæmi um að fyrir 50 árum - við höfum verið að minnast þeirra tímamóta - dundu yfir þær hörmungar sem við þekkjum en á undraskömmum tíma tókst íbúum þar að byggja bæinn sinn upp aftur og þar er gott og sterkt samfélag. Því hef ég fulla trú á því að Grindvíkingum takist það sama, að byggja upp gott og öflugt samfélag í víkinni fögru.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um vaktstöð siglinga. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um vaktstöð siglinga sem lúta m.a. að því að veita Vegagerðinni heimild til að framselja ákveðin verkefni til Landhelgisgæslunnar. Þá er lagt til nýtt ákvæði um skyldur farþegaskipa, 300 brúttótonna eða stærri, til að tilkynna áætlaða leið að næstu höfn og tilkynna það ef þau hyggjast setja farþega í land utan hafna. Jafnframt er lögð til heimild fyrir ráðherra til að setja reglugerðir um tilkynningarskyldu og loks er lagt til að við lögin verði bætt heimild til álagningar stjórnvaldssekta. Að mati meiri hlutans felur frumvarpið í sér mikilvæg skref í átt að auknu öryggi sjófarenda og telur meiri hlutinn mikilvægt að þær breytingar sem lagðar eru til nái fram að ganga. Þá voru umsagnaraðilar almennt jákvæðir í garð frumvarpsins og fagna breytingum sem séu til þess fallnar að stuðla að frekara öryggi á sjó. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur fyrir. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill meiri hluti nefndarinnar árétta sérstaklega eftirfarandi: Nefndin fjallaði um framsal verkefna en í d-lið 1. gr. frumvarpsins er gert ráð fyrir því að Vegagerðin fái heimild til að fela Landhelgisgæslu Íslands að annast tiltekin verkefni vaktstöðvar siglinga. Þá verði Vegagerðinni jafnframt heimilt að gera þjónustusamning við aðra aðila um einstaka þætti reksturs vaktstöðvar siglinga. Þáverandi Siglingastofnun gerði þjónustusamning við Neyðarlínuna árið 2010 um rekstur vaktstöðvarinnar sem enn er í gildi. Verkefni Siglingastofnunar samkvæmt lögum um vaktstöð siglinga voru síðar færð yfir til Vegagerðarinnar og Samgöngustofu með lögum nr. 59/2013. Þá gerði Neyðarlínan, sem sér í dag um rekstur þess vöktunar- og fjarskiptabúnaðar sem tilheyrir rekstri vaktstöðvarinnar samkvæmt þjónustusamningnum, samkomulag við Landhelgisgæsluna árið 2016 sem felur í sér að starfsmenn stjórnstöðvar Landhelgisgæslunnar fara með daglega stjórn allra verkefna vaktstöðvarinnar. Þannig deila Neyðarlínan og Landhelgisgæslan með sér verkefnum sem tilheyra rekstri hennar. Neyðarlínan ber jafnframt ábyrgð gagnvart Vegagerðinni á þeirri þjónustu sem skylt er að veita. Í umfjöllun um málið var bent á að það fyrirkomulag sem hér var farið yfir hafi gefist vel, þ.e. að hafa einn þjónustusamning í gildi um verkefni og rekstur vaktstöðvarinnar sem einn aðili sé ábyrgur fyrir. Þannig hafi það samningsfyrirkomulag sem gilt hafi á milli Vegagerðarinnar og Neyðarlínunnar virkað vel þótt fjárveitingar hafi verið af skornum skammti undanfarin ár. Þá voru uppi sjónarmið um að hlutverk vaktstöðvar siglinga yrði fært til Landhelgisgæslunnar og henni þar með formlega falin ábyrgð á rekstri hennar beint og milliliðalaust. Í minnisblaði sem barst frá ráðuneytinu við vinnslu málsins kom fram varðandi ákvæði frumvarpsins um framsal verkefna, að með því séu ekki lagðar til meiri háttar breytingar á fyrirkomulagi reksturs vaktstöðvar siglinga né að skipta henni í minni einingar. Áfram sé gert ráð fyrir að sömu aðilar komi að þessum verkefnum og sinni sama hlutverki. Á hinn bóginn sé lagt til að breyta stöðu Landhelgisgæslunnar þannig að í stað þess að hún annist verkefni samkvæmt samningi við Neyðarlínuna geri hún það á grundvelli valdaframsals frá Vegagerðinni. Meiri hlutinn tekur undir þær ábendingar sem bárust nefndinni um að öryggi sjófarenda skuli ávallt haft í fyrirrúmi þegar ákvarðanir um rekstrarfyrirkomulag vaktstöðvar siglinga eru teknar. Á hinn bóginn telur meiri hlutinn ljóst að með þessari breytingu sé fyrst og fremst verið að greina betur á milli hlutverka aðila og verklags en gert er í gildandi lögum með því að koma á beinni heimild fyrir Vegagerðina til að fela Landhelgisgæslunni tiltekin verkefni á grundvelli laganna. Meiri hlutinn tekur enn fremur undir sjónarmið ráðuneytisins um að formlegur flutningur verkefna vaktstöðvar siglingar til Landhelgisgæslu Íslands krefjist meiri undirbúnings og víðtækari stefnumótunar á þessu sviði, auk frekara samráðs við hagsmunaaðila, líkt og rakið hefur verið. Endanlegur flutningur verkefna vaktstöðvar siglinga er því ótímabær að mati meiri hluta nefndarinnar eins og sakir standa. Þá fjallaði nefndin um álagningu stjórnvaldssekta í 4. gr. frumvarpsins en þar er lagt til að nýrri grein verði bætt við lögin þar sem Vegagerðinni verði veitt heimild til að leggja á stjórnvaldssektir vegna brota á tilteknum ákvæðum laganna og reglum sem settar eru samkvæmt þeim. Í 3. mgr. 4. gr. frumvarpsins er mælt fyrir um fjárhæð stjórnvaldssekta og er einnig í ákvæði 4. mgr. mælt fyrir um sérstaka heimild fyrir Vegagerðina, og eftir atvikum Landhelgisgæslu Íslands, til að ákveða hærri sektir hafi aðili hagnast á broti. Í þeim tilvikum skuli upphæð stjórnvaldssektar ákveðin sem allt að tvöfalt margfeldi af þeim hagnaði sem aðili hefur aflað sér með broti gegn lögunum. Á ábyrgð viðkomandi yfirvalda, þ.e. Vegagerðarinnar og Landhelgisgæslunnar, er að áætla og reikna út þann hagnað sem runnið hefur til aðila vegna brota á ákvæðum laganna. Í umfjöllun nefndarinnar um þetta atriði kom fram að óskýrt væri hvernig hagnaður sem aðili hefði aflað sér með broti gegn lögunum væri reiknaður og þar af leiðandi hvort hann kynni að fara fram úr þeim hámarksfjárhæðum sem mælt er fyrir um í frumvarpinu. Meiri hlutinn bendir á að sambærileg sektarákvæði er víða að finna í lögum, svo sem í 3. mgr. 45. gr. skipalaga og 4. mgr. 32. gr. laga um áhafnir skipa. Telur meiri hlutinn ekki nægjanleg rök standa til þess að gera breytingar á ákvæðinu. Bent var á við umfjöllun um málið að það kynni að vera óheppilegt að Vegagerðinni sé falin heimild til að innheimta stjórnvaldssektir og að Landhelgisgæslunni sé gert að sækja stoð fyrir töku íþyngjandi stjórnvaldsákvarðana. Væri slík framkvæmd til þess fallin að skapa réttaróvissu. Í minnisblaði sem aflað var frá ráðuneytinu er bent á að með frumvarpinu er lagt til að Landhelgisgæslunni verði veitt heimild til að leggja á stjórnvaldssektir þegar henni eru falin verkefni tiltekin í samræmi við 3. mgr. 2. gr. laganna. Ákvarðanir Landhelgisgæslunnar um að leggja á stjórnvaldssektir verði því ekki byggðar á þjónustusamningi. Að mati meiri hlutans fela ákvæði frumvarpsins í sér skýra lagaheimild fyrir Landhelgisgæsluna til að leggja á stjórnvaldssektir, hafi ytra valdframsal átt sér stað frá Vegagerðinni til Landhelgisgæslunnar. Þar með fái Landhelgisgæslan beina heimild til að leggja á slíka sekt án þess að þurfa að senda Vegagerðinni erindi til að láta þá stofnun leggja á sekt, líkt og rakið er í greinargerð með frumvarpinu. Meiri hlutinn telur þannig ekki þörf á því að breyta ákvæðinu að þessu leyti, enda mikilvægt að bæði Vegagerðin, sem fer með framkvæmd laganna ásamt Samgöngustofu, og Landhelgisgæslan hafi heimild til álagningar stjórnvaldssekta vegna brota á tilteknum ákvæðum laganna. Það er sem sagt aðeins verið að einfalda kerfið. Nefndin fjallaði að auki um hvort þörf sé á að kveða á um það með skýrari hætti að ráðherra hafi heimild til að skilgreina með reglugerð sérstök svæði sem frátekin eru fyrir siglingar, eða tilgreina hvaða leiðir eru fráteknar fyrir siglingar vegna náttúrulegra aðstæðna eða annarra þátta. Í minnisblaði innviðaráðuneytis kemur fram að mat ráðuneytisins sé að ákvæði af þessu tagi þarfnist frekari undirbúnings. Jafnframt kemur fram í minnisblaðinu að það kunni að vera rétt að setja ákvæði af því tagi sem Samgöngustofa leggur til en æskilegt sé að fram færi samráð við hagsmunaaðila áður en slíkt ákvæði yrði lögfest. Meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið sem fram koma í minnisblaðinu en þykir rétt að beina því til ráðuneytisins að kanna möguleika þess að fella inn í lögin ákvæði af þessu tagi. Hvað varðar breytingar þá leggur meiri hlutinn til eina tæknilega breytingu á 2. gr. frumvarpsins þess efnis að í stað orðsins „eða“ komi: og. Í ákvæði 7. gr. laga um vaktstöð siglinga er nú þegar vísað til skipa, 300 brúttótonna að stærð og stærri, og er því sú breyting sem til er lögð til þess fallin að tryggja samræmda orðanotkun í þessari grein laganna. Og og eða skipta máli, hvar þau eru sett inn í lagatexta. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir álit meiri hluta nefndarinnar rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Bjarni Jónsson, Björgvin Jóhannesson, Ingibjörg Isaksen, Njáll Trausti Friðbertsson, Orri Páll Jóhannsson, Þórunn Sveinbjarnardóttir og Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir. Að svo sögðu legg ég til að málið verði samþykkt, enda er ágætlega um það búið.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til nýrra laga um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Framlagning frumvarpsins er liður í framkvæmd stefnumótandi áætlunar í málefnum sveitarfélaga, en markmið hennar og áherslur eru m.a. að sveitarfélög á Íslandi verði öflug og sjálfbær vettvangur lýðræðislegrar starfsemi, að sjálfstjórn og ábyrgð sveitarfélaga verði virt og að tryggð verði sem jöfnust réttindi og aðgengi íbúa að þjónustu. Í janúarmánuði 2023 skipaði innviðaráðherra starfshóp um endurskoðun á Jöfnunarsjóði sveitarfélaga og var markmið hans að bæta gæði jöfnunar, einfalda útreikninga og skipulag sjóðsins og tryggja að sjóðurinn fylgi þróun sveitarfélagagerðarinnar. Starfshópurinn byggði á vinnu verkefnisstjórnar sem ráðherra skipaði í apríl 2021 um endurskoðun á tekjustofnum sveitarfélaga en sá hópur lauk ekki störfum. Frumvarp þetta byggir á vinnu starfshópsins hins vegar og með því eru lagðar til grundvallarbreytingar á almennum jöfnunarframlögum Jöfnunarsjóðs, að reglur um sjóðinn og starfsemi hans verði færðar úr lögum um tekjustofna sveitarfélaga og að sett verði ný heildarlög um sjóðinn. Auk þess eru lagðar til ýmsar aðrar breytingar sem hafa það að markmiði að einfalda regluverk sjóðsins og auka gagnsæi þess. Áður en ég fjalla nánar um þær breytingar sem frumvarp þetta felur í sér tel ég rétt að ræða sérstaklega um tilgang sjóðsins og sögu hans. Í reynd má segja að nafn sjóðsins, jöfnunarsjóður, lýsi best þeim tilgangi sem að er stefnt með starfsemi hans og þeim þörfum sem honum er ætlað að leysa. Rekja má sögu jöfnunarsjóðs allt aftur til ársins 1932 en á þeim tíma var framfærsla tekjulágra eitt af aðalverkefnum sveitarfélaga, svo hefur gjarnan verið frá upphafi, og til að jafna stöðu þeirra var fjármagn tekið úr ríkissjóði til að endurgreiða þeim sveitarfélögum sem hallaði mest á vegna verkefnisins. Sérstakur jöfnunarsjóður var síðan settur á laggirnar árið 1937 með lögum nr. 60/1937 og frá þeim tíma hefur jöfnun á útgjaldaþörf sveitarfélaga vegna ákveðinna þátta í rekstri þeirra farið að mestu fram í gegnum jöfnunarsjóð. Með breyttri verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga árið 1990 varð umtalsverð endurskoðun á starfsemi sjóðsins og má segja að þá hafi sjóðurinn tekið til starfa í núverandi mynd. Frá þeim tíma hefur hlutverk hans aukist verulega og honum hafa verið falin sífellt fleiri og stærri verkefni með sérstakri áherslu á jöfnunarhlutverk hans. Hlutverk sjóðsins jókst mikið árið 1996 við yfirfærslu alls grunnskólakostnaðar frá ríki til sveitarfélaga, sem gerðist 1. ágúst 1996, en um fimmtungur af því fjármagni sem fluttist til sveitarfélaganna í tengslum við yfirfærsluna rennur til jöfnunarsjóðs í dag. Á árinu 2011 jókst hlutverk sjóðsins enn frekar þegar verkefni í tengslum við málefni fatlaðs fólks færðust frá ríki til sveitarfélaga. Eins og með grunnskólann rennur ákveðið hlutfall af útsvarstofni sveitarfélaga í sérdeild til jöfnunarsjóðs til að jafna fyrir ólíkum aðstæðum í rekstri í málaflokki fatlaðs fólks. Skyldur sveitarfélaganna gagnvart íbúum þeirra hvíla á þeim óháð stærð þeirra og staðsetningu og markviss jöfnun er forsenda þess að öll sveitarfélög geti sinnt lögbundinni þjónustu við íbúa. Hún er forsenda og skapar skilyrði fyrir búsetufrelsi og jafnar lífsgæði um landið. Mikilvægt er að jöfnunarkerfið sé hlutlægt og byggi á traustum mælikvörðum og forsendum. Einnig er mikilvægt að jöfnunarkerfið rýri ekki athafnafrelsi sveitarstjórna eða dragi úr hvötum til umbóta og framfara. Frá því að sjóðurinn tók til starfa í núverandi mynd hefur hann fengið sífellt meira vægi í tekjum sveitarfélaga eins og rakið er að framan. Á þessum tíma hafa jafnframt orðið miklar breytingar á sveitarfélagaskipan. Árið 1990 voru sveitarfélög 204 talsins en tíu árum seinna, um aldamótin síðustu, voru þau 124. Nú verða þau 63 bráðlega og hefur þeim því fækkað um 61 frá því á árinu 2000. Fækkun sveitarfélaga þýðir að mörg þeirra eru með miklar og flóknar útgjaldaþarfir. Mörg þeirra eru með marga þéttbýliskjarna og reka marga skóla sem margir hverjir eru óhagkvæmir í rekstri svo eitthvað sé nefnt. Engu að síður, þrátt fyrir þessa þróun, eru sveitarfélögin á Íslandi þó fámenn í alþjóðlegum samanburði en tíu þeirra eru með íbúafjölda undir 250 og 29 af þessum 63 eru með íbúa færri en 1.000. Þrátt fyrir fækkun sveitarfélaga hefur regluverk sjóðsins ekki breyst mikið í áranna rás. Ég geri ráð fyrir að sveitarfélögum fækki enn frekar á næstu árum og því tel ég mikilvægt að sjóðurinn þróist í takt við þær breytingar sem hafa átt sér stað og eiga eftir að eiga sér stað á sveitarfélagagerðinni. Virðulegi forseti. Nú mun ég gera nánari grein fyrir helstu nýmælum og breytingum sem felast í frumvarpi þessu. Hér er eins og áður segir lagt til að ákvæði laga er fjalla um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga verði færð úr lögum um tekjustofna sveitarfélaga og að lögfest verði ný heildarlög um sjóðinn og starfsemi hans. Ástæður þess eru margvíslegar en fyrst og fremst er horft til þess að umfang sjóðsins hefur aukist verulega síðustu ár og því eðlilegra að fjallað sé um starfsemi sjóðsins í sérlögum. Þá er litið til þess að það felur að einhverju leyti í sér einföldun á regluverki sjóðsins að fjalla um starfsemi jöfnunarsjóðs í sérlögum. Í hinu nýja frumvarpi er lögð til sú meginbreyting að tekið verði upp nýtt almennt jöfnunarframlag sem byggist á nýju jöfnunarlíkani. Hið nýja líkan byggist á tveimur meginstoðum, jöfnun vegna mismunandi tekjumöguleika og jöfnun vegna mismunandi útgjaldaþarfa, og tekur útreikningur nýja framlagsins tillit til beggja þátta. Nýju líkani er ætlað að leysa af hólmi núverandi tekjujöfnunar-, útgjaldajöfnunar- og fasteignaskattsframlag. Um er að ræða gagnsætt líkan sem sameinar ofangreind framlög í eitt framlag. Reiknireglu fyrir jöfnun vegna mismunandi tekjumöguleika er í 7. gr. til 8. gr. frumvarpsins og byggist á þremur lykilforsendum: Tekjum sveitarfélaga á mann, uppreiknuðum miðað við fulla nýtingu útsvars- og fasteignaskattsstofna eða svokölluðum hámarkstekjum þeirra, stærðaróhagkvæmni lítilla sveitarfélaga samanborið við stór sveitarfélög og heildarfjárhæð til úthlutunar vegna mismunandi tekjumöguleika og mismunandi útgjaldaþarfa. Um jöfnun vegna mismunandi útgjaldaþarfa er fjallað í 9. gr. frumvarpsins. Hún miðar að því að koma til móts við mismunandi einkenni og breytileika sveitarfélaga með tilliti til landfræðilegra og lýðfræðilegra þátta. Breytileiki í útgjaldaþörf minnkar með aukinni stærð sveitarfélaga enda jafnast margir áhrifaþættir út í stærri sveitarfélögum. Reiknireglan byggir á forsendum um tekjur á hvern íbúa, landfræðilegum breytum eins og fjarlægðum, þörf fyrir snjómokstur o.fl., en einnig á lýðfræðilegum breytum eins og íbúasamsetningu eftir aldri og öðrum breytum sem hafa sannarlega áhrif á útgjaldaþörf. Breytum framlagsins er lýst vel í viðauka við frumvarpið. Útreikningi allra þessara framlaga er lýst ítarlega í greinargerð með frumvarpinu. Ljóst er að núverandi fyrirkomulag jöfnunar endurspeglar ekki með nógu góðum hætti útgjaldaþarfir sveitarfélaganna í dag og við sjáum að dæmi eru um að sveitarfélög eru að fá of há framlög úr sjóðnum miðað við önnur sambærileg sveitarfélög. Með öðrum orðum má segja að opinbert fjármagn leiti til sveitarfélaga þar sem þess er ekki þörf. Nýtt líkan tekst á við þennan galla núverandi kerfis og við sjáum að sambærileg sveitarfélög eru að fá sambærileg framlög í tillögu að nýju jöfnunarframlagi. Við komum því í veg fyrir það sem kallað er í jöfnunarfræðunum yfirjöfnun. Meira réttlæti og sanngirni einkennir því tillögur að nýju jöfnunarkerfi. Þá fylgjum við þeirri jákvæðu þróun sem átt hefur sér stað í sveitarstjórnarkerfinu með fækkun sveitarfélaga. Einnig er gagnsæið meira í nýju kerfi og auðveldara fyrir sveitarfélögin að átta sig á forsendum framlaga. Til viðbótar hinu nýja almenna jöfnunarframlagi er lagt til að veitt verði nýtt sérstakt framlag vegna sérstakra áskorana í starfsemi sveitarfélaga. Framlaginu er ætlað að mæta þeim áskorunum sem ekki verða jafnaðar í nýju líkani sjóðsins sem reiknað er með mjög almennum hætti. Á þetta helst við þar sem sérstaks byggðastuðnings þarf með og þar sem er um er að ræða sveitarfélög sem hafa einkenni þess að vera með útgjaldaþarfir sem einkenna borgir, svokallað sérstakt höfuðstaðarálag. Höfuðstaðir sinna þjónustu sem önnur sveitarfélög sinna í minna mæli, eða sinna ekki. Slík þjónusta er til að mynda flókin og margþætt félagsleg þjónusta, til að mynda þjónusta við heimilislausa, viðburðir á sviði menningar og lista og lengi mætti telja áfram. Í skýrslu starfshópsins er bent á að slíkt álag eigi helst við um sveitarfélögin Reykjavíkurborg og Akureyrarbæ þar sem íbúar nærliggjandi sveitarfélaga sækja framangreinda þjónustu til þessara tveggja sveitarfélaga. Gert er ráð fyrir að framlag vegna sérstakra áskorana verði hluti af sérstökum framlögum sjóðsins, sbr. 5. gr. frumvarpsins. Auk þess er lagt til að framlagið skiptist í annars vegar framlag vegna höfuðstaðarálags sem nemi 2,5% af ríkisframlagi til sjóðsins og hins vegar framlag vegna sérstaks byggðastuðnings sem nemi allt að 2,25% af ríkisframlagi til sjóðsins. Úthlutun sérstaks byggðastuðnings byggir á landfræðilegum og lýðfræðilegum aðstæðum sveitarfélaganna og annarra þátta er ráða stöðu sveitarfélaga í byggðalegu tilliti, svo sem vegna stóráfalla í atvinnulífi sveitarfélags, fjárhags þess o.fl. Ráðherra mun setja nánari ákvæði um þetta í reglugerð að fenginni umsögn Byggðastofnunar. Nauðsyn framlags sem tekur á sérstökum aðstæðum í byggðalegu tilliti er augljós að mínu mati. Ljóst er að nýtt jöfnunarframlag nær ekki að fanga þessar sérstöku aðstæður sem skapast geta í dreifðum byggðum þessa lands. Ég tel að slíkt ákvæði sé forsenda þess að nýtt líkan sjóðsins verði að veruleika og vil minna á að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga er sjóður hinna dreifðu byggða í bráð og lengd. Ég mun sem sveitarstjórnarráðherra alla tíð standa með þeim sveitarfélögum sem verða fyrir lækkun framlaga samkvæmt nýju líkani en eru jafnframt að kljást við það sem við höfum kallað byggðavanda. Þá er einnig lagt til að sú breyting verði gerð á framlögum vegna nemenda með íslensku sem annað tungumál að Reykjavíkurborg eigi nú jafnframt rétt á slíkum framlögum. Við yfirfærslu grunnskólans árið 1996 var Reykjavíkurborg núllstillt hvað þessi framlög varðar en það má vera öllum ljóst að við búum við allt annað samfélag í dag en þá og því sanngjarnt að Reykjavíkurborg fái framlög vegna nemenda með íslensku sem annað tungumál. Útgjöld Reykjavíkurborgar hafa aukist mjög á síðustu árum hvað þennan málaflokk varðar og þarf mikill fjöldi barna sérstaka kennslu af þessum ástæðum í Reykjavík. Eins og fram kom hér að framan er með frumvarpinu gert ráð fyrir því að breytingar verði gerðar á svo kölluðu fasteignaskattsframlagi og að það verði hluti hins nýja almenna jöfnunarframlags. Ástæður breytinganna eru raktar ítarlega í greinargerðinni með frumvarpinu, en útreikningar fasteignaskattsframlagsins hvíla á gömlum grunni sem ekki er lengur hægt að viðhalda. Þá er óumdeilt að framlagið er skatthvetjandi þar sem hærri álögur á eigendur fasteigna þýða hærri framlög úr sjóðnum. Virðulegi forseti. Ég hef nú rakið í stórum dráttum helstu breytingarnar sem fylgja hinu nýja frumvarpi. Þær kerfisbreytingar sem frumvarp þetta hefur í för með sér, verði það að lögum, munu óhjákvæmilega leiða af sér breytingar á jöfnunarframlögum til sumra sveitarfélaga. Við innleiðingu er því gert ráð fyrir aðlögunartímabili og er lagt til að nýtt líkan jöfnunarframlaga verði innleitt í skrefum á fjögurra ára tímabili til þess að stuðla að fyrirsjáanleika í rekstri sveitarfélaganna. Frumvarp til nýrra heildarlaga um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga varðar mikla hagsmuni og snertir öll sveitarfélögin í landinu og þar með almenning allan. Því var sérstaklega vandað til verka og vandlega gætt að samráði við gerð frumvarpsins. Drög að skýrslu starfshóps um endurskoðun á regluverki Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga og drög að frumvarpi til nýrra heildarlaga um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga, sem byggðust á niðurstöðum starfshópsins, voru kynnt til umsagnar í samráðsgátt stjórnvalda. Þá var haldinn sameiginlegur kynningarfundur um efni frumvarpsins fyrir öll sveitarfélög landsins auk fjölda annarra kynningarfunda fyrir ýmist einstök sveitarfélög eða sveitarfélög á tilteknu landshlutasvæði. Alls bárust ráðuneytinu 38 umsagnir meðan á samráðinu stóð, flestar frá sveitarfélögum, eða 30 umsagnir. Nánar er gerð grein fyrir samráðinu, þeim umsögnum sem bárust og hvernig úr þeim var unnið í greinargerð með frumvarpinu. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins í stórum dráttum og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umræðu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir hans framsögu. Jöfnunarsjóður sveitarfélaga er í mínum huga mjög áhugavert fyrirbæri og hafandi verið starfandi á sveitarstjórnarstigi í allmörg ár geri ég mér ágætlega grein fyrir því hversu mikla þýðingu slíkur sjóður hefur haft fyrir mörg sveitarfélög. En ég hef líka á köflum verið undrandi á því með hvaða hætti framlög úr sjóðnum hafa verið og það hefur m.a. vakið athygli mína í gegnum tíðina að sveitarfélög sem ekki nýta sér tekjustofna og bjóða íbúum upp á lægra útsvar en önnur sveitarfélög hafi fengið úr jöfnunarsjóði. En þarna er verið að leiðrétta slíkt sem er í mínum huga ánægjulegt. Mig langar aðeins að fara yfir það að hér er verið að tala um að í regluverki sjóðsins séu innbyggðir hvatar til sameiningar sveitarfélaga en á sama tíma er verið að ræða um sjálfbærni sveitarfélaga, styrkja þau, styrkja veikari byggðir. Maður veltir fyrir sér hvort þetta geti unnið hvert gegn öðru. Veikar byggðir eru kannski veikar vegna þess að þær hafa ekki nægilegar tekjur og væru betur komnar ef þær myndu sameinast. Erum við ekki svolítið alltaf að segja: Já, við ætlum að styrkja okkur en við viljum líka að þið sameinist. Mér finnst ég sjá einhverja þversögn í þessu, að við séum ekki að ganga alla leið í þessu heldur að viðhalda veikari byggðum í stað þess að reyna að fá sveitarfélög til að sameinast.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja umræðu um þennan þátt því að því var haldið fram þegar þessar breytingar voru kynntar í samráðsgátt að þær væru til höfuðs minni sveitarfélögum, sem er rangt. Þetta er fyrst og fremst breyting á kerfinu vegna þess, eins og ég nefndi í inngangi mínum í ræðunni, að við getum einfaldlega ekki haldið áfram með fasteignaskattsumhverfið eins og það er og að hluta til var það farið að vinna gegn upphaflegu markmiði sínu. Síðan höfum við séð í vaxandi mæli með þessum miklu breytingum sem hafa orðið á sveitarfélagaskipaninni að kerfið sem var er fullt af veikleikum, er með ofjöfnun og hugsanlega vanjöfnun þannig að það eru ekki sambærilegir hlutir að gerast. Það er ekki beinlínis verið að setja þetta frumvarp þannig fram að það sé verið að þvinga fram sameiningar. Það eru hins vegar sett fram einhver mörk, um 2.000 og 7.000, sem eru kannski ábendingar um hvað það væri hagkvæmt í rekstri. Þannig gætu t.d. tvö 1.000 manna samfélög sameinast og gætu þar af leiðandi séð fyrir sér hvaða breytingar yrðu. Við erum hins vegar með annað fyrirkomulag nú þegar þar sem við erum að hvetja til sameiningar í gegnum jöfnunarsjóðinn. Ríkið setti þar ákveðna fjármuni inn og jöfnunarsjóður hefur verið að beina fjármunum þangað núna á síðustu árum í umtalsverðum mæli og sveitarfélögin fá verulegan fjárhagslegan hvata til sameiningar þannig að ég held að það sé ekki eitthvað sem togast á í sitthvora áttina í þessu. Hér er fyrst og fremst verið að búa til einfaldara, skilvirkara og gegnsærra kerfi sem tekur þá svolítið meira mark á þeim raunveruleika sem við búum við í dag með 63 sveitarfélög en ekki þá sögu að þetta er síðan 1937 og fyrir 30 árum voru þau 204.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir hans svar. Mig langar líka að fara í önnur markmið þessa frumvarps. Ég tel m.a. af hinu góða að við séum að sjá Reykjavík fá fjármuni til að þjóna tvítyngdum börnum sem hefur nú verið mikið ágreiningsefni um árabil. Barn sem býr í Kópavogi fær styrk en barn sem býr í Reykjavík hefur ekki fengið hann. Þarna er verið að jafna á milli sveitarfélaga og þá kannski ekki síður að jafna á milli þeirra barna sem þarna eiga í hlut. Mig langar að nefna að lokum þetta framlag eða þann stuðning sem á að verða við sveitarfélög sem talin eru sinna höfuðstaðarhlutverki. Hæstv. ráðherra nefndi Reykjavík og Akureyri sem dæmi. Mig langar að nefna tvö svæði til viðbótar, mig langar að nefna Árborg og mig langar að nefna Reykjanesbæ. Þarna erum við með sveitarfélög, Reykjanesbær sem telur yfir 20.000 manns og Árborg eða Selfoss kannski rúmlega 10.000. Reykjanesbær er með miklu sterkari félagslega þjónustu en sveitarfélögin í kring. Árborg er sömuleiðis að gera þetta. Við höfum verið að sjá þessi sveitarfélög vaxa mikið og sinna mörgum þáttum sem önnur sveitarfélög í kringum þau eru ekki að gera. Maður veltir því fyrir sér hvort þetta eigi bara að eiga við um þessi tvö sveitarfélög sem hæstv. ráðherra nefndi eða hvort þetta sé opin skilgreining og sveitarfélög geti þá sótt um það að fá slíkt höfuðstaðarframlag.

Virðulegur forseti. Já, hér er tvennt nefnt sem er áhugavert að koma inn á. Annars vegar var það þannig að þegar yfirfærslan varð 1996 var Reykjavíkurborg eins og hún er í dag langstærsta sveitarfélagið. Þá var bara sagt: Nú ætlum við að skipta kökunni öðruvísi, þið eruð með svo stóran hlut og fáið svo stóran hluta af þeim gjöldum eða tekjum sem fylgja að það er bara alveg eins og ríkið sé að þessu. Síðan hefur orðið umtalsverð breyting eins og hv. þingmaður nefndi og ég fór hérna yfir í ræðu minni, við erum komin með allt annað samfélag og ég held að þetta sé atriði sem meira og minna allir eru sammála um, þarna er eitt af stærstu verkefnum okkar framtíðar, þ.e. íslenskukennslu fyrir okkar nýja fólk sem er að flytja hingað með íslensku sem annað tungumál, ekki móðurmál, og við eigum að leggja áherslu á það. Það er eðlilegt að þau börn sem alast upp í Reykjavík fái þennan sama stuðning. Ég held að um þetta sé ekkert mikið deilt. Varðandi síðan höfuðstaðarálagið þá hefur það alveg verið skoðað og gerðar greiningar. Hv. þingmaður nefnir hér tvo staði í Suðurkjördæmi, Árborgarsvæðið og Reykjanesbæ. Auðvitað væri hægt að nefna Múlaþing og það væri hægt að nefna Sauðárkrók og Ísafjörð, jafnvel Borgarnes, Akranes. Í ljós kemur að enginn af þessum stöðum er að taka á sig nákvæmlega það sama hvað varðar félagsþjónustuþáttinn eða menningarþáttinn. Ef við tökum bara Akureyrarbæ er hann sennilega að greiða um 500 milljónir árlega með Hofi, sem ekkert annað sveitarfélag er að gera með sinni menningarstofnun, fyrir utan þessa flóknari, félagslegu þjónustu. Það eru líka að koma inn á mörg af hinum svæðunum tekjur vegna annarra þátta 

Forseti minnir hæstv. ráðherra á ræðutímann.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna og fyrir þetta verkefni sem hann er að taka að sér. Það er þarft að uppfæra reglurnar um jöfnunarsjóðinn og ég held að það sé mjög til bóta og fari vel á því að hafa sérstök lög um hann. Mér sýnist margt gott í þessu og markmiðin góð, að ná betur utan um hver raunveruleg þörf hvers sveitarfélags fyrir sig er og koma betur til móts við það. En mig langaði að spyrja hann sérstaklega út í framlög til reksturs grunnskóla og sér í lagi hlut Reykjavíkurborgar þar. Þarna er verið að koma til móts við Reykjavíkurborg varðandi nemendur sem eru með íslensku sem annað mál og er það mjög jákvætt. Borgin hefur lengi kallað eftir þessu og bent á aukinn kostnað vegna þessa. En engu að síður er verið að halda sig við það að útiloka borgina fyrir fram frá annars konar framlögum. Ég átta mig á því að það eru ákveðnar sögulegar forsendur að baki þessari aðgreiningu en þar sem það er verið að hverfa frá þessu varðandi þennan nemendahóp, nemendur með íslensku sem annað mál, þá velti ég fyrir mér hvort það væri ekki einfaldara fyrirkomulag að öll sveitarfélög væru þarna undir hvað varðar öll framlög, hvers konar grunnskólaframlög, framlög vegna reksturs grunnskóla. Það væri bara horft til þess hver kostnaður við hvern kostnaðarþátt er innan grunnskólanna í hverju sveitarfélagi fyrir sig almennt.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóri Auðar Svanssyni fyrir að taka þetta upp sérstaklega. Það er einfaldlega þannig að 1996, við þessa yfirfærslu, gerðu sveitarfélögin og ríkið samkomulag og því hefur verið fylgt eftir. Ég fór yfir af hverju það væri þörf á því, og við hv. þingmaður deilum þeirri skoðun að það sé skynsamlegt, að taka þennan þátt er varðar kostnað við börn með íslensku sem annað tungumál út fyrir sviga vegna þess að hann hefur gjörbreyst. Ég ætla líka að halda því fram að það hefði ekki verið neitt að því ef sveitarfélögin í landinu hefðu sameiginlega komið við 25 ára afmæli yfirfærslunnar eða eitthvað slíkt og sagt: Heyrðu, nú langar okkur að setjast niður með ríkinu og gera nýtt samkomulag. En því er ekki að heilsa. Reykjavíkurborg ákvað að fara í málaferli við ríkið og meðan Reykjavíkurborg er í málaferlum við ríkið er auðvitað ekki hægt að fara og semja við sama aðila á sama tíma um eitthvert nýtt samkomulag. Það er ekki hægt. Ég hefði kosið að menn hefðu farið aðrar leiðir, ég verð að segja alveg eins og er. Og ég verð líka að segja alveg eins og er að mér finnst ekki óeðlilegt að horfa á þetta samkomulag frá 1996 og segja: Við ætlum að virða það. Skoða síðan hvað hafi breyst í raun og veru. Þá komumst við að því að það sem hefur raunverulega breyst er til að mynda fjöldi erlendra íbúa og þar af leiðandi barna með íslensku sem annað tungumál og það er það sem við erum að leiðrétta hér í þessu frumvarpi. En hitt, að setjast niður með sveitarfélögunum í landinu öllum og þess vegna að horfa til nýs samkomulags ef á því myndi finnast einhver flötur - það væri ég til í. En ekki á sama tíma og er verið að draga ríkið fyrir dómstóla á grundvelli sem mér finnst hæpinn.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Þetta snýst sem sé um stöðuna sem er uppi og málaferlin og að það vanti samkomulag. Ég skil þá betur sjónarmiðin að baki. Það má kannski skilja það þannig að þetta sé ákveðin redding varðandi þennan tiltekna þátt af því að það blasir svo vel við hver þörfin er. Mögulega myndi opnast betur á það síðar að fara yfir grunnskólareksturinn og framlög til hans, þá með einhvers konar tvíhliða samkomulagi frekar en lagasetningu, ég skil það þannig. Ég tek þetta nefnilega líka upp af því að mér fannst þessi þáttur ekkert vera ávarpaður sérstaklega í greinargerðinni og ekkert vísað til þess að það hafi verið skoðað sérstaklega að aðrir þættir væru þannig staddir að það væri ekki ástæða til að koma til móts við þá með sama hætti og framlögin vegna nemenda sem eru með íslensku sem annað mál. Ég vil bara fagna því að mögulega gæti þetta horft til betri vegar til framtíðar ef sveitarfélögin og ríkið gætu komið sér saman um hvernig þessu yrði háttað til framtíðar óháð þessu frumvarpi.

Virðulegur forseti. Ég myndi ekki taka undir það að menn hafi reynt að redda sér þarna út af þessu eða eitthvað slíkt. Fyrst og fremst held ég að það séu allir sammála um að þetta sé mjög stórt verkefni sem hafi vaxið mikið, þ.e. kostnaður við íslenskukennslu barna með annað tungumál, og að þetta sé sanngjarnt. Hitt er hins vegar umræða sem hægt er að taka. Það er auðvitað engin spurning og segir sig sjálft að þegar sveitarfélögum hefur fækkað úr 204 niður í 63 hefur á sama tíma litlum og óhagkvæmum skólum fækkað mjög mikið. Ein af þeim hugmyndum sem menn hafa verið með er að það væri í raun og veru minni þörf á jöfnun, það væri hægt að minnka sjóðinn, þ.e. sveitarfélögin fengju þar af leiðandi stærri hluta af þessum útsvarsstofni beint til sín og þar með myndu tekjur þeirra sveitarfélaga, eins og Reykjavíkurborgar, vaxa. En allar þessar pælingar verða auðvitað ekki að neinu þegar stærsta sveitarfélag landsins ákveður að fara í málaferli í raun gegn öllum hinum sveitarfélögunum í gegnum jöfnunarsjóðinn. Þá verður auðvitað engin samstaða í hópi sveitarfélaga. Þá getur ríkið sem frumkvæðisaðili að lagabreytingum ekki haft frumkvæði að því. Ég get sagt það í þessum ræðustól eins og bara alltaf að samtal er miklu skynsamlegra heldur en slagsmál og árásir, dómstólar, og væri hægt að finna leiðir til þess. Það er ekki hægt að gera hvort tveggja í einu.

Virðulegi forseti. Hér ræðum við breytingar á Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Í árafjöld höfum við átt slíka umræðu, enda hefur samfélagið verið að breytast með ýmsum hætti á undanförnum árum og það hefur vissulega kallað á nýjar lausnir og nýjar nálganir af okkar hálfu. Að því leyti er kærkomið að fram skuli vera komið mál sem hefur það að markmiði að uppfæra regluverk og umgjörð sjóðsins til að hann geti sem best sinnt hlutverki sínu á nýjum tímum. Það hefur verið að þróast í gegnum árin hverjar helstu áskoranirnar eru sem við erum að fást við og á 20 ára ferli mínum í sveitarstjórnarmálum fylgdist maður vel með og kynntist því. Sat ég sjálfur átta ár í ráðgjafarnefndinni. Það var góður tími til að átta sig enn betur á málunum, ekki síst hvað skiptir máli fyrir sveitarfélög víðs vegar um landið og líka sérstöðu þeirra og hvernig við getum sem best staðið með þeim. Það er nefnilega grundvallartilgangur jöfnunarsjóðsins, sem við megum aldrei hvika frá, að jafna aðstöðu sveitarfélaga til að veita íbúum sínum þjónustu og standa á bak við þá, ég tala nú ekki um lögbundin verkefni. Sveitarfélögin eru mismunandi hvað varðar tekjumöguleika. Þau eru mismunandi varðandi útgjöld, dreifbýli, stærðarhagkvæmni og slíkt, og við verðum ávallt að hafa það í huga. Hvaða sveitarfélagi sem á í hlut þarf að sýna virðingu. Jafnvel þó að þeir sem reka sveitarfélög vilji auðvitað reka þau sem best þá verður það að vera gert af gagnkvæmri virðingu fyrir öðrum. Hér var komið inn á eitt mál sem er dæmi um hið gagnstæða: málaferli Reykjavíkurborgar. Það er eiginlega til skammar á sveitarstjórnarstiginu fyrir höfuðborgina að haga sér með þeim hætti. Öll skiljum við þær áskoranir sem hér eru en svona eigum við ekki að sjá. Sveitarfélögin eiga að standa hvert með öðru og ég tala nú ekki um með þeim sem mest þurfa á því að halda. Það er nefnilega hlutverk jöfnunarsjóðs að stuðla að byggðajafnrétti í landinu með þeim ráðum sem við getum beitt með sanngjörnum hætti. Það eru ekki öll sveitarfélög sem njóta þeirra forréttinda að þurfa ekki að nýta tekjustofna sína, til að mynda til að geta staðið undir lögbundinni þjónustu og einfaldlega veitt íbúum þá lágmarksþjónustu sem þeir eiga rétt á og þurfa á að halda. Þarna þurfum við að horfa bæði til smærri og stærri sveitarfélaga, þó að vissulega hafi verið töluvert mikið um sameiningar sveitarfélaga að undanförnu. Sumt hefur legið mjög beint við og hefur strax komið fram í hagfelldari einingum og sterkari sveitarfélögum. Í öðrum tilvikum er þetta ekki alveg eins einfalt, m.a. af landfræðilegum ástæðum, og ekki er þar með sagt að það verði til peningar eða beinn ávinningur við slíkar sameiningar per se. En við horfum til þess að styrkja samfélögin og þá þarf líka að horfa til þess að alltaf sé verið að tala saman, til að mynda í innviðaráðuneytinu. Það er verið að fást við byggðamál á einum stað, samgöngumál á öðrum stað og síðan sveitarstjórnarmál. Þessar einingar þurfa virkilega að vinna saman og flétta saman sínar áherslur til þess að við náum sem sterkastri niðurstöðu fyrir alla landsmenn. Það er alveg skiljanlegt að mörg smærri sveitarfélög hafi áhyggjur og við viljum ekki beinlínis vera að neyða fólk til sameininga eða eitthvað slíkt. Bestu og vel heppnuðustu sameiningarnar hafa náttúrlega verið þegar íbúarnir sjálfir hafa tekið þessar ákvarðanir. Hvort sem maður er alltaf sammála þeim sem vilja bíða með slíkt þá á að sýna fólki þá virðingu að það geti fengið fljúgandi start inn í nýtt samfélag. Við erum að sjá margar spennandi sameiningar núna taka fyrstu skrefin í nýjum sveitarfélögum. Það lítur svo sem ágætlega út og verið er að ræða fleira í þeim efnum. Eitt af stærstu og mikilvægustu verkefnum sveitarfélaga er að halda uppi skólastarfi, að veita börnum góða menntun. Þau þurfa að geta tryggt góða menntun og þróun náms. Þau þurfa að fá til sín góða og menntaða kennara með réttindi til að sinna því. Við viljum alls ekki að það gerist að vegna stöðu sveitarfélaga förum við að sjá tvær þjóðir í landinu, þar sem börn í sumum sveitarfélögum sem eru fjárhagslega hjálparvana til að veita fullnægjandi þjónustu fá hana ekki vegna stöðu sveitarfélaganna. Það viljum við ekki að gerist. Það verður ávallt að vera grundvallarforsenda í verkefnum jöfnunarsjóðsins að tryggja jafnrétti til náms þannig að við getum veitt börnum sem jafnasta og besta fræðslu og stuðning hvers konar, óháð búsetu. Það verður ávallt að vera í forgrunni. Síðan eru einingarnar auðvitað mjög misstórar og þar af leiðandi er hagkvæmara að reka sumar. Sveitarfélög þurfa mörg - víðlend og fjölkjarna sveitarfélög í dreifbýli - að meta það hverju sinni hvernig tryggja megi sem besta menntun fyrir börnin og félagslega virkni þeirra með öðrum krökkum og slíkt, og hvernig hægt er að ná sem bestum árangri í sveitarfélaginu og fólkið í þeim efnum. Það hefur margt verið að breytast á undanförnum árum er varðar verkefni sveitarfélaganna. Það er vissulega krefjandi nú að geta veitt tvítyngdum börnum góða menntun, eins og hefur verið nefnt. Það kostar enn þá betra utanumhald og líka auðvitað fagfólk til að fylgja því eftir og sinna því. Á það hefur sérstaklega verið bent hér og lagt til að horft verði sérstaklega til stöðu Reykjavíkurborgar hvað þetta varðar. En ég vil líka minna á að þetta á við um mörg önnur sveitarfélög á landinu þar sem eru íbúar af erlendum uppruna og börn tala fleiri en eitt tungumál. Við þurfum líka að geta haldið vel utan um þau og það er ekki síður krefjandi í smærri sveitarfélögum þar sem ekki er auðvelt að vera með fagfólk á breiðu sviði til að fylgja því eftir. Þetta á því sannarlega við fleiri sveitarfélög. Það var ágætlega bent á það áðan í andsvari að sveitarfélög víðs vegar um landið gegna ákveðnu kjölfestuhlutverki þegar kemur að félagsþjónustu og ýmiss konar stoðþjónustu fyrir nágrannasveitarfélög. Ég get nefnt Skagafjörð, Ísafjarðarbæ, Akranes, Borgarbyggð o.s.frv., til viðbótar þeim sem áður hafa verið nefnd. Síðan er annað verkefni sem jöfnunarsjóður verður ávallt að geta sinnt og verður ávallt að vera með borð fyrir báru til að sinna. Auðvitað höfum við séð áföll verða á landsvísu þar sem öll sveitarfélögin fá ágjöf samtímis sem gerir þeim erfiðara fyrir að sinna sínum verkefnum, en stundum verða líka alvarlegir brestir á einstökum landsvæðum og í einstökum sveitarfélögum. Stærri vinnustaðir sem hafa skipt miklu máli leggjast jafnvel skyndilega af. Núna nýverið sjáum við Strandabyggð sem dæmi. Þá þurfum við að geta veitt þessum sveitarfélögum sérstaka aðstoð, jafnvel þótt hún sé tímabundin, til að komast aftur á legg með öllum ráðum svo ekki þurfi að draga saman og skerða svo þjónustu að ekki verði eins byggilegt í sveitarfélaginu. Það viljum við ekki. Við þurfum að gera hið gagnstæða; að standa enn þá betur með þeim. Þessu þurfum við að gæta sérstaklega að og ef þetta fær framgang þarf að passa það. Hér hefur verið nefnt að það verði sérstaklega horft til þess að geta veitt ákveðinn byggðastuðning, það verði passað upp á þessi sveitarfélög sem eru viðkvæm og hafa mikið treyst á aðkomu jöfnunarsjóðsins. Hjá sumum er ekkert sjálfgefið að sameiningar skili fjárhagslegum ávinningi. Við getum nefnt Reykhólahrepp sem dæmi og fleiri slík sveitarfélög, t.d. sveitarfélög í Strandasýslu. Auðvitað gæti þetta annars staðar tengst jafnvel samgöngubótum. Ég hugsa að það væri önnur staða uppi, til að mynda með Súðavík og Ísafjarðarbæ, ef komin væru göng til Súðavíkur. Foreldrar lifðu þá ekki í ótta um að skólanum yrði lokað og keyra þyrfti með börnin niður þessa hræðilegu hlíð daglega yfir veturinn, svo ég nefni nú tengingu við samgöngurnar. En það er vel að horft sé til þess að geta veitt sérstakan byggðastuðning og að komið sé til móts við sveitarfélög sem hafa virkilega þurft á sjóðnum að halda og framlögum hans, og að þeim verði ekki stillt þannig upp að þurfa að fara í einhverjar misspennandi sameiningar til að það geti gengið eftir, heldur verði einfaldlega haldið utan um þessi sveitarfélög og þau geti treyst því að svo verði. Þegar við erum komin í slíkt skiptir líka miklu máli að eins mikið gagnsæi verði til staðar og mögulegt er. Þegar kemur að því að veita stuðning í einstökum sveitarfélögum verður að vera algjörlega skýrt á hvaða forsendum og eftir hvaða leikreglum það er gert þannig að það þoli alla rýni, því að annars vitum við að það verður opið fyrir þessari gagnrýni: Hvers vegna þarna en ekki hér? Það er ýmislegt þarna sem er til bóta. Vissulega er verið að færa okkur inn í nútímann og það er vel. Hins vegar er ýmislegt sem þarf að gæta að í leiðinni. Ég treysti því að við munum hafa tækifæri til að fara ofan í það í meðferð nefndarinnar, þannig að málið fái vandaða yfirferð þar sem horft er til hagsmuna og sjónarmiða smærri sem stærri sveitarfélaga óháð staðsetningu þeirra á landinu. Eins og ég segi þá þurfum við að tryggja sem jafnasta stöðu sveitarfélaga og gleyma aldrei hver raunverulegur tilgangur jöfnunarsjóðsins er: Að jafna aðstöðu sveitarfélaga til þess að geta sinnt sínum verkefnum og haldið uppi blómlegu samfélagi.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til nýrra heildarlaga um Náttúrufræðistofnun. Frumvarpið var unnið í umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytinu í náinni samvinnu við viðkomandi stofnanir ráðuneytisins. Frumvarpið felur í sér tillögu um að Landmælingar Íslands og Náttúrurannsóknastöðin við Mývatn verði hluti af Náttúrufræðistofnun Íslands auk þess sem stofnunin muni framvegis bera heitið Náttúrufræðistofnun. Tillagan er hluti af umfangsmiklum stofnanabreytingum sem unnið hefur verið að frá árinu 2022. Áformað er að leggja fram á 154. löggjafarþingi alls þrjú frumvörp þar sem lagðar eru til stofnanabreytingar og auk þess verður lagt fram frumvarp um að sameina Stofnun Vilhjálms Stefánssonar við Háskólann á Akureyri. Auk þess frumvarps sem hér liggur fyrir er fyrirhugað frumvarp til laga um Umhverfis- og orkustofnun og frumvarp til laga um Náttúruverndar- og minjastofnun. Um er að ræða tillögur um þrjár stærri og öflugri stofnanir í stað átta, auk þess sem Stofnun Vilhjálms Stefánssonar fer undir Háskólann á Akureyri eins og áður segir og síðan má bæta við að gert er ráð fyrir því að sameina Orkusjóð og loftslagssjóð. Áform um lagasetninguna og drög að fyrirliggjandi frumvarpi hafa verið birt í samráðsgátt stjórnvalda til kynningar og athugasemda og hefur verið unnið úr þeim athugasemdum sem bárust eins og nánar greinir í samráðskafla frumvarpsins. Í vinnu við stofnanabreytingar hefur verið lögð áhersla á að skapa vettvang fyrir kraftmeira fagstarf og árangur. Eins og áður segir eru markmiðin m.a. að til verði stærri og kröftugri stofnanir sem efla þekkingar- og lærdómssamfélag, samnýting á þekkingu, innviðum og gögnum og faglega spennandi og áhugaverðir vinnustaðir. Einnig er rík áhersla lögð á að fjölga störfum á landsbyggðinni og störfum með sveigjanlegum starfsstöðvum í kjörnum sem dreifast um landið. Að baki frumvarpinu liggur frumathugun sem gerð var í samvinnu við forstöðumenn og aðra starfsmenn stofnana. Athugunin leiddi m.a. í ljós samlegð með starfsemi Náttúrufræðistofnunar Íslands, Náttúrurannsóknastöðvarinnar við Mývatn, Landmælinga Íslands, Veðurstofu Íslands og Íslenskra orkurannsókna, ÍSOR. Ávinningur lýtur að faglegum viðfangsefnum, mannauði og þekkingu, fjármagni, innri virkni og þjónustu. Eftir nánari skoðun hefur þó verið fallið frá því að svo stöddu að hafa ÍSOR með í áformum um sameiningu sökum sérstöðu hennar, en ÍSOR er B-hluta stofnun og í samkeppnisrekstri. Einnig hefur verið ákveðið að taka Veðurstofuna til nánari skoðunar í tengslum við sameiningaráform. Stýrihópur ráðuneytisins skilaði ráðherra forathugun í desember 2022 þar sem lögð voru fram meginmarkmið og tillögur um breytingar á stofnanaskipulagi þar sem er m.a. er byggt á greiningu á fjármálum og rekstri, mannauðsmálum og húsnæðismálum auk þess sem sérstaklega var skoðuð staðsetning starfa á landsbyggðinni. Í frumvarpi þessu er Náttúrufræðistofnun ætlað að fara með þau hlutverk og verkefni sem Náttúrufræðistofnun Íslands, Landmælingar Íslands og Náttúrurannsóknarstöðin við Mývatn hafa í dag og eru almennt ekki lagðar til breytingar hvað það varðar. Þær breytingar á verkefnum eða hlutverkum sem eru lagðar til koma til af sérstökum ástæðum, svo sem ef ekki eru forsendur fyrir þeim lengur eða leggja þarf þau niður sökum sameiningarinnar. Í dag sinna Landmælingar Íslands fyrst og fremst þjónustu- og samræmingarhlutverki meðal opinberra stofnana og sveitarfélaga vegna grunngagna um Ísland. Segja má að stofnuninni sé ætlað að tryggja að slík gögn séu tiltæk, aðgengileg og varðveitt óháð því hver aflar þeirra, t.d. þegar kaup á gögnum eru boðin út. Einnig er mikilvægt grunnverkefni Landmælinga að reka hnita- og hæðarkerfi landsins sem er undirstaða undir allar staðarákvarðanir, svo sem vegna framkvæmda, eignamarka, orkunýtingar, ferðaþjónustu, skipulagsmála, landnýtingar og samgangna. Þessi verkefni verða seint talin til samkeppnisrekstrar því að ríkið þarf að tryggja að grunngögn sem aflað er fyrir opinbert fé nýtist sem best og séu traust, örugg og aðgengileg. Landmælingar Íslands hafa dregið sig að langmestu leyti út úr samkeppnisrekstri á liðnum árum og hætti t.d. loftmyndatökum af Íslandi árið 1998 og árið 2007 var kortalager og útgáfuréttur landakorta seldur með útboði. Þá voru gögn stofnunarinnar gerð gjaldfrjáls 2013. Meginhlutverk Náttúrufræðistofnunar Íslands birtist í lögum um Náttúrufræðistofnun Íslands og náttúrustofur, nr. 60/1992, en stofnunin hefur einnig umfangsmikið hlutverk samkvæmt náttúruverndarlögum. Stofnunin sinnir m.a. vöktun á lykilþáttum íslenskrar náttúru, skráningu náttúruminja, mati á verndargildi þeirra, hefur umsjón með C-hluta náttúruminjaskrár, ber ábyrgð á vöktun, veitingu umsagna, fræðslu, ráðgjöf o.fl. Náttúrufræðistofnun Íslands hefur umtalsvert hlutverk í samstarfi við Umhverfisstofnun samkvæmt lögum um lögum um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum, nr. 64/1994, að því er snýr að ráðgjöf, umsögn, rannsóknum og skráningu. Náttúrurannsóknastöðin við Mývatn starfar á grundvelli laga um verndun Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu, nr. 97/2004, og hefur verið við lýði frá árinu 1974 í kjölfar samkomulags forsætisráðherra fyrir hönd ríkisstjórnar Íslands, stjórnar Laxárvirkjunar og Landeigendafélags Laxár og Mývatns frá því í maí 1973, sem kvað m.a. á um samningu frumvarps til laga um verndun Laxár- og Mývatnssvæðisins. Samningurinn markaði endalok svokallaðrar Laxárdeilu vegna virkjunar Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu. Í frumvarpi því sem nú liggur fyrir er lagt til að Náttúrurannsóknastöðin verði starfrækt undir væng Náttúrufræðistofnunar. Náttúrurannsóknastöðin við Mývatn hefur staðið fyrir vöktun og rannsóknum við Mývatn og Laxá í fimm áratugi. Brýnt er að áfram verði tryggð samfella í náttúruvöktun stöðvarinnar og að það mikilvæga vísinda- og fræðastarf sem þar fer fram haldi áfram. Um er að ræða litla stofnun með stórt hlutverk og eingöngu tvo fastráðna starfsmenn. Aðstöðuleysi er farið að segja til sín og stofnunin hefur ekki næga burði ein og sér eigi hún að uppfylla þær margvíslegu stjórnsýsluskyldur sem ríkisstofnunum ber að sinna. Náttúrufræðistofnun Íslands hefur þá aðstöðu, búnað og starfsfólk sem þarf til að sinna verkefninu og tryggja stofnanaumgjörð sem upp á vantar. Starfsemi Náttúrurannsóknastöðvarinnar fellur mjög vel að starfsemi þeirra stofnana sem sameinast í Náttúrufræðistofnun þótt umfangið sé mun minna og verksvið þrengra. Hugmyndir um sameiningu Náttúrufræðistofnunar og Náttúrurannsóknastöðvarinnar við Mývatn eiga sér langan aðdraganda. Í nóvember 2014 vann stýrihópur á vegum umhverfis- og auðlindaráðuneytisins frumathugun á samlegð stofnana á sviði rannsókna og vöktunar. Meðal sviðsmynda var sameining Náttúrufræðistofnunar Íslands og Náttúrurannsóknastöðvarinnar við Mývatn. Meginforsendur verkefnisins voru að stefna bæri að aðskilnaði milli rannsóknar- og vöktunarverkefna og stjórnsýslu annars vegar og framkvæmdaverkefna stofnana hins vegar, jafnframt að leitast við að styrkja og samræma rannsókna- og vöktunarinnviði svo að fyrir lægi skýr sýn á það hvaða rannsóknir og vöktun á náttúru landsins væri rétt að stunda. Í skýrslu stýrihópsins frá árinu 2015 var lögð til sameining Náttúrufræðistofnun Íslands og Náttúrurannsóknastöðvarinnar við Mývatn. Áformin gengu ekki eftir á þessum tíma en sömu röksemdir eiga við nú um hagkvæmni og ávinning. Markmiðið með þessu frumvarpi er að efla faglegt starf á sviði gagnaöflunar, rannsókna, kortlagningar og vöktunar á náttúru Íslands. Tryggja þarf markvissa uppbyggingu gagnasafna og rannsóknainnviða með góðu aðgengi að rannsóknum og gögnum og áreiðanlegum rauntímamælingum. Einnig þarf að tryggja forsendur fyrir öflugum grunnrannsóknum og hagnýtum rannsóknum sem eru unnar á grundvelli samráðs milli eininga. Verði frumvarpið að veruleika mun fjöldi starfsfólks í Náttúrufræðistofnun verða alls 72, sem áfram starfi á núverandi starfsstöðvum stofnananna í Garðabæ, Akranesi, Akureyri, Mývatni og Breiðdalsvík. Ný stofnun þarf að hafa skýra og greinargóða yfirsýn yfir náttúru Íslands á hverjum tíma, búa yfir áreiðanlegum gögnum og vera öflug í miðlun upplýsinga og fræðslu. Litið er til þess að ný Náttúrufræðistofnun geti með öflugri hætti stuðlað að bættu öryggi íbúa og innviða, markvissum viðbrögðum og aðlögun vegna áhrifa loftslagsbreytinga, vernd náttúru, sjálfbærri nýtingu auðlinda og náttúru og kolefnishlutleysi Íslands 2040. Frumvarpið felur í sér talsverðar breytingar frá lögum nr. 60/1992, um Náttúrufræðistofnun Íslands og náttúrustofur. Lagt er til að hlutverk og verkefni Landmælinga Íslands og Náttúrurannsóknastöðvarinnar við Mývatn séu færð inn í ný lög auk helstu ákvæða núverandi laga um Náttúrufræðistofnun Íslands og náttúrustofur. Í frumvarpinu eru einnig lagðar til breytingar á öðrum lögum til samræmis við ákvæði frumvarpsins. Gert er ráð fyrir að sameiningin hafi í för með sér hagræðingu til lengri tíma sem nýtt verður til að efla nýja stofnun. Í henni felst m.a. samnýting á tækjum og búnaði, betri nýting fjármagns vegna sérhæfðra upplýsingakerfa, aukin samþætting og samlegð í stoðþjónustu, tækifæri til að draga úr húsnæðiskostnaði, minni launakostnaður, m.a. sökum færri stjórnenda, og aukin hagkvæmni í innkaupum. Í því sambandi má nefna nýundirritaðan samning ráðuneytisins við Ríkiskaup um gæðamat og ráðgjöf á sviði opinberra innkaupa. Samningurinn felur í sér greiningu Ríkiskaupa á innkaupagögnum ráðuneytisins og stofnana þess og gæðamat á innkaupunum. Í gæðamatinu felst ráðgjöf um fylgni við lög, yfirsýn yfir sameiginlegar innkaupaþarfir og tækifærisgreining á innkaupum með áherslu á sjálfbærni og hagkvæmni. Nýleg greining á samkeppnisrekstri stofnana leiddi í ljós að hlutfall stöðugilda hjá Landmælingum sem vinnur við samkeppnisverkefni, sem skilgreina má í virkri samkeppni, er 1,8% og hlutfall stöðugilda hjá Náttúrufræðistofnun Íslands 4,7%. Hjá Landmælingum er um að ræða þjónustu við vistun og miðlun gagna, kontrólpunktamælingar og ráðgjöf við gerð og miðlun landupplýsinga. Hjá Náttúrufræðistofnun er um að ræða gróðurgreiningu, vöktun fugla og sveppagreiningar. Gera má ráð fyrir að þessi verkefni verði tekin til skoðunar í stefnumótunarvinnu nýrrar stofnunar verði frumvarpið að lögum. Verði frumvarpið óbreytt að lögum er ekki gert ráð fyrir að lögfesting þess muni hafa áhrif á útgjöld eða afkomu ríkissjóðs. Virðulegur forseti. Ég hef hér rakið meginefni frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni 1. umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra fyrir framsöguna um þetta frumvarp til laga um Náttúrufræðistofnun. Hér er eru lagðar til umtalsverðar breytingar á stofnanaumhverfi þeirra stofnana sem sinna grunnrannsóknum á náttúru Íslands og mér finnst mikilvægt að Alþingi fái þetta mál til umfjöllunar og velti fyrir sér kostum og göllum við það. Þegar við í þingflokki Framsóknar afgreiddum þetta mál til þingsins þá bókuðum við einkum tvær ábendingar varðandi málið og mig langar að koma þeim á framfæri og spyrja hæstv. ráðherra aðeins út í þau atriði sem þar er snert á. Í fyrsta lagi telur þingflokkurinn að það sé afturför að orðið náttúrustofur komi ekki fram í heiti laganna því að þó að aðeins sé fjallað um náttúrustofurnar í einni grein laganna þá er þetta sannarlega frumvarp um bæði Náttúrufræðistofnun og náttúrustofur og umgjörðina sem þessar stofnanir starfa eftir. Náttúrustofurnar eru auk þess margar og það væri til baga að mínu áliti að heitið kæmi ekki fram í fyrirsögn laganna. Fyrri spurningin snýr að þessu, hvort ráðherra telji koma til greina að nefndin skoði þetta frekar. Hitt snýr meira að dreifingu starfa og sérstaklega hvort það sé nægilega tryggt að áherslan á að fjölga störfum á landsbyggðinni, sem kom fram í máli ráðherra og hefur komið fram víða í máli ráðherra, gangi eftir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og athugasemdina. Það hvort orðið náttúrustofur sé í heitinu er eitthvað sem hv. nefnd ræðir bara, það mun ekki breyta neinu um innihaldið. Það liggur alveg fyrir að það er vikið að náttúrustofum af góðri ástæðu og við höfum líka átt samtal við forsvarsmenn þeirra vegna þess að þeir hafa sýnt þessu mikinn áhuga og ég vona að það komi eitthvað gott út úr því og við erum að ræða við Samband íslenska sveitarfélaga vegna bókunar sem þeir voru með um hugsanlegt samstarf, jafnvel að ganga lengra hvað það varðar og við fögnum því bara. Varðandi dreifingu starfa þá held ég að það sé ekkert hægt að ganga neitt lengra í að skrifa hlutina út. Þetta er náttúrlega tilgreint, held ég, alls staðar og kemur alls staðar fram að markmiðið er að færa störf út á land. Af hverju? Vegna þess að þar eru verkefnin að stærstum hluta og staðarþekking verður seint vanmetin og aldrei ofmetin. En það er hins vegar mikilvægt að hafa augun á þessu. Við höfum auðvitað frá því að ég kom inn í ráðuneytið t.d. fært lögheimili Vatnajökulsþjóðgarðs á Höfn og höfum verið að styrkja starfsstöðvarnar um landið. Við ætlum ekki að færa neina sem eru að vinna núna á höfuðborgarsvæðinu en hins vegar liggur fyrir að það verður ansi mikil endurnýjun og þá höfum við hug á því að hafa þetta sem störf með staðsetningu þó svo að þau geti verið á nokkrum stöðum á landinu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Mig langar að velta því aðeins betur fyrir mér hvernig við tryggjum áhersluna á að fjölga störfum á landsbyggðinni og ég held að við þurfum að huga að því að greina það hvaða störf eru bundin tilteknum starfsstöðvum og svo hins vegar hvaða störf geta í rauninni kannski farið fram hvar sem er í starfsstöðvarkjörnum dreifðum um landið. Það kemur reyndar ekki fram í greinargerðinni með frumvarpinu en í minnisblaði sem fylgdi frumvarpinu til þingflokksins kom fram að gert er ráð fyrir að stofnunin starfi áfram á núverandi starfsstöðvum í Garðabæ, á Akranesi, Akureyri, Mývatni og Breiðdalsvík. Samkvæmt 10. gr. er lagt til að ráðherra setji í reglugerð, að höfðu samráði við Náttúrufræðistofnun, nánari ákvæði um skipulag stofnunarinnar, þar með talið staðsetningu starfsstöðva hennar, með það að markmiði að fjölga störfum á landsbyggðinni. Ég heyri að ráðherra leggur þessa áherslu en ég tel líka mjög mikilvægt að umhverfis- og samgöngunefnd skoði hvort megi binda þetta með einhverjum hætti frekar í lögin eða hvort það væri æskilegt að koma með ábendingar til ráðherra varðandi reglugerðina, hvað sé mikilvægt að komi fram í reglugerðinni. Ég vænti þess að það komi ýmislegt til nefndarinnar sem þar skiptir máli, t.d. um lágmarksfjölda á starfsstöðvum eða lágmarksdreifingu um landið. Við erum aðeins að reka okkur á að við erum ekki alveg búin að finna út hvernig við vinnum að þessum markmiðum í öllum tilfellum þannig að ég held að þetta sé tækifæri til að móta verkferla. Ég velti t.d. fyrir mér og vil beina til ráðherra: Gæti forstjóri þessarar stofnunar sett sig niður á hvaða starfsstöð sem er? Og svo langar mig að víkja að umsögn Þingeyjarsveitar sem ég held að skipti miklu máli að verði horft til í allri vinnu en Þingeyjarsveit setur sig ekki upp á móti frumvarpinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir og eins og hv. þingmaður vísaði til þá segir hérna í 10. gr.: „Ráðherra setur í reglugerð, að höfðu samráði við Náttúrufræðistofnun, nánari ákvæði um skipulag Náttúrufræðistofnunarinnar, þ.m.t. staðsetningu starfsstöðva hennar með það að markmiði að fjölga störfum á landsbyggðinni.“ Ég er ekki viss um að í mörgum lögum sé þetta skrifað jafn skýrt út og hér. Mér er það reyndar til efs, mér finnst það bara harla ólíklegt, jafnvel útilokað, þannig að ég held að bæði hafi verkin hafa talað en sömuleiðis er frumvarpið mjög skýrt hvað þetta varðar. Varðandi forstjóra þá er það náttúrlega eitt af því sem tengist reglugerðinni líka, hvar höfuðstöðvar verða og annað slíkt. En það er ekki tilgreint hvar þær eru eins og var gert hér áður fyrr, þá voru allar höfuðstöðvar alla jafna í Reykjavík þó svo að þær sem voru í Reykjavík væru síðan settar á höfuðborgarsvæðið. Í ráðuneytinu var þetta skrifað út eins skýrt og það er. Það er sjálfsagt og mjög mikilvægt að taka góða umræðu í hv. þingnefnd og þinginu. En ég vil vekja athygli á einu, þegar ég kynnti þessar fyrirætlanir þá fékk ég heyra frá starfsfólkinu: Þetta mun ekki gerast því að þingið mun klúðra þessu. Við höfum séð þetta áður, höfum farið oft í gegnum þetta en þingið klúðrar þessu alltaf. En ég vil ekki trúa því að þingið klúðri þessu, ég trúi því að þingið klári þetta.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu hans. Ég vil byrja á því að segja að þetta er spennandi verkefni fyrir okkur sem sitjum í umhverfis- og samgöngunefnd vegna þess að ég tel að hér sé um heilmikla og marga samlegðarfleti að ræða. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra í kjölfar orða hans hér áðan þar sem hann ræddi um að hluti af verkefnum þeirra stofnana sem frumvarpið kveður á um að verði sameinaðar lúti að samkeppnisrekstri. Ég tel og les það út úr frumvarpinu að undirliggjandi tilgangur með sameiningunni sé jú að tryggja að hér sé hægt að stunda öflugar náttúrufarsrannsóknir en jafnframt dregið fram mikilvægi kortlagningar á náttúrufari landsins. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra í þessu samhengi hvort hann telji ekki, í þessari upptalningu sem hann fór yfir í framsögu sinni, að þau verkefni sem hafa legið fyrir í einhvers konar frumgreiningu séu þess eðlis að það sé einfaldlega mjög brýnt að þau tilheyri stofnuninni áfram. Ég sé sannast sagna ekki alveg fyrir mér að það sé endilega samkeppnisgrundvöllur fyrir öllum þeim náttúrufarsrannsóknum sem þarf að ráðast í og vöktun og sumar þeirra kannski þess eðlis að það er enginn endilega í samkeppnisrekstri sem hefði áhuga á því að fylgjast með þróun mála með tilliti til loftslagsbreytinga. Ég hefði haldið að við værum sammála um það í þessum þingsal að það sé mjög mikilvægt að hafa fastan punkt í því og sterka og stönduga stofnun sem stæði að því fyrir okkar tilstilli hér, að við myndum koma á fót sterkri og stöndugri stofnun til að sinna loftslagsmálum. En það er þetta með samkeppnisrekstur sem mig langar að heyra hæstv. ráðherra fara aðeins betur í.

Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég held að við myndum kannski slá einhver ný met ef þetta færi út í deilur um eitthvað sem er ekki neitt. Það er ekkert leyndarmál að þegar við fórum í þessa sameiningu þá skoðuðum við, eðlilega finnst mér, hvar samkeppnisrekstur er í öllu dæminu og niðurstaða liggur fyrir hvað þetta varðar. Greining á samkeppnisrekstri leiddi í ljós að hlutfall stöðugilda hjá Landmælingum sem vinna við samkeppnisverkefni, sem skilgreina má í virkri samkeppni, er 1,8% og hlutfall stöðugilda hjá Náttúrufræðistofnun er 4,7%. Ég sé enga ástæðu til þess fyrir okkur að vera að sinna því sem aðrir geta sinnt og er virk samkeppni í. Hins vegar er staðan bara sú að vandamálið sem við horfumst í augu við er að við þurfum virkilega að hvetja ungt fólk til að fara í nám á þessu sviði því að okkur vantar fólk í þetta. Ég vek athygli á samkeppnisrekstrinum, hlutfallið hjá Landmælingum er 1,8% og hjá Náttúrufræðistofnun Íslands rúmlega 4% þannig að það er ekki um að ræða eitthvert stórt hlutfall eða það að við séum að breyta þessu í grundvallaratriðum. Auðvitað nýtum við útboð og annað slíkt og það er bara samkvæmt lögum og það er hagkvæmt og skynsamlegt þar sem það á við. Hins vegar liggur það alveg fyrir, líka hjá þessum stofnunum í hinum frumvörpunum, að það er vöntun á sérfræðiþekkingu á þessu sviði. Þetta er þekking og starfsemi sem í yfirgnæfandi tilfellum er ekki í neinum samkeppnisrekstri en er nauðsynleg fyrir land og þjóð. Hv. þingmaður vísar þar í loftslagsmálin en það er líka mjög margt annað. Náttúruváin er náttúrlega eitthvað sem við höfum verið að leggja áherslu á og vekja athygli á og kallar á okkur öll núna en fleira mætti nefna.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Vissulega er það rétt að margt fleira mætti nefna. Ég tek þetta bara sem dæmi vegna þess að loftslagsbreytingarnar eru eitthvað sem við gerum okkur grein fyrir að eru ófyrirséðar og svona í fljótu bragði sé ég ekki alveg að það séu endilega margir aðilar í samkeppnisrekstri sem væru að sinna vöktun eða rannsóknum á íslenskri náttúru, sér í lagi í því samhengi. En gott og vel, þetta verður skoðað í samhenginu. Ég vil bara koma því á framfæri að þegar við erum að sameina og efla stofnanir, sem ég hef fulla trú á og sé ekki betur en að það sé markmið þessa frumvarps, þá tryggjum við að ekki sé gengið of nærri stofnunum eða vegið að getu þeirra til að sinna rannsóknum, í þessu tilfelli kortlagningu á náttúru Íslands. Það er annað sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í, sem ég held að hann hafi aðeins komið inn á í framsöguræðu sinni, og það eru áform eða hugmyndir sem lágu fyrir á fyrri stigum um að annars vegar Íslenskar orkurannsóknir, gjarnan kallað ÍSOR, og hins vegar Veðurstofan yrðu hluti af þessu verkefni. Talandi um rannsóknir og ákveðna samlegð með verkefnum þá hefur núverandi Náttúrufræðistofnun Íslands með jarðminjaskráningu, þ.e. jarðfræðikortagerð, að gera en við vitum það líka að mjög stór hluti þeirrar þekkingar sem við búum yfir er einmitt að finna hjá B-hluta stofnunum eins og ÍSOR. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra: Hvar er það statt, þótt horfið hafi verið frá því að þessu sinni, að horfa til mögulegrar sameiningar ÍSOR og Veðurstofu Íslands inn í sterka og öfluga Náttúrufræðistofnun?

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst aðeins vekja athygli á verkefnum stofnunarinnar sem hér er frumvarp um. Ég held að við komumst að þeirri niðurstöðu þegar við lesum okkur til að það er hæpið að þetta sé mikill og virkur samkeppnismarkaður.  Varðandi það sem snýr að verkefnum Veðurstofunnar og að þessum stofnunum þá eru menn ekki hættir að skoða það. Það er hins vegar afskaplega mikilvægt að klára þessi frumvörp sem nú liggja fyrir. En við erum ekki að útiloka það, og reyndar bara alls ekki, að stigin verði frekari skref. Í mínum huga skiptir þetta máli vegna þess að þetta verða betri tæki til að sinna þessum mikilvægu verkefnum sem snúa náttúrlega í þessu tilfelli að verndun náttúrunnar 

Virðulegi forseti. Ég hélt að mér myndi duga að koma í stutt andsvar en ég má til með að koma aðeins aftur og vil aftur byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir að leggja fram þetta frumvarp og mæla fyrir því. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við fjöllum um þessar breytingar hér á þingi og líka aðra möguleika eins og hafa komið fram hér í umræðunni. Verði þetta frumvarp að lögum mun Náttúrufræðistofnun Íslands verða Náttúrufræðistofnun og þar sameinast verkefni í nýrri stofnun sem nú eru hjá Náttúrurannsóknastöðinni við Mývatn, Landmælingum og Náttúrufræðistofnun Íslands. Verkefni þessarar stofnunar eru talin upp í 18 liðum og eru öll mikilvæg. Mig langaði að koma aftur til að taka upp þráðinn þar sem andsvörum eða samtali hv. þm. Orra Páls Jóhannssonar og hæstv. ráðherra lauk. Það varðar mikilvægi utanumhalds á gögnum sem verða til hjá ólíkum fyrirtækjum og stofnunum og það eru kannski þau verkefni sem ég held að skipti mestu máli að rýna og jafnvel að athuga í meðförum þingsins, hvort það þurfi að skerpa eitthvað á orðalagi. Það er t.d. að fara með landupplýsingar, byggja ramma og grunna til að taka við öllum þeim náttúrufarsupplýsingum sem verða til í landinu. Og ekki bara að safna þeim saman í góða gagnagrunna eða góð landupplýsingakerfi heldur líka að hafa þau á því formi að það sé auðvelt að nálgast þau og nýta þau fyrir aðrar stofnanir, fyrir sveitarfélög, framkvæmdaraðila og einstaklinga. Ég var á heilbrigðisþingi fyrr í dag þar sem verið var að tala um gagnadrifna heilbrigðisþjónustu. En það er akkúrat það, við eigum orðið töluvert af gögnum, okkur vantar auðvitað alltaf meiri upplýsingar, en það er svo mikilvægt að koma gögnunum sem við eigum nú þegar á það form að við getum nýtt þau. Þar sé ég alveg risastórt tækifæri fyrir þessa nýju stofnun að bæta mikið úr og einmitt að sækja gögnin, ekki bara frá þessum stofnunum heldur líka frá náttúrustofunum, sem lögin fjalla líka um, og svo frá fyrirtækjum eins og ÍSOR og veitufyrirtækjum og fleirum. Það má lengi halda áfram að ræða það. En það var þetta sem ég vildi leggja sérstaklega áherslu á hérna af því að ég komst ekki í það í andsvarinu. Svo langar mig líka að taka upp punktinn sem hæstv. ráðherra kom inn á, þ.e. skort á náttúrufræðingum. Við erum reyndar svo heppin að það eru mjög margir erlendir náttúrufræðingar sem hafa áhuga á því að starfa á Íslandi, hvort sem þeir hafa menntað sig erlendis eða á Íslandi, þeir koma reyndar líka margir til að mennta sig hér. En við verðum að byggja betri grunn í náttúrufræðimenntuninni strax í grunnskólanum því að góður grunnur í náttúrufræði nýtist auðvitað á mörgum fleiri sviðum en hjá þeim sem verða náttúrufræðingar. En við þurfum líka að mennta fleiri náttúrufræðinga. Síðan ætlaði ég að fara aðeins til baka og tala um samráð við heimamenn við Mývatn og Laxá sem hafa, sem betur fer, haldið mjög fast í samkomulagið um sérstaka rannsóknastöð sem starfi við Mývatn. Mig langar að grípa aðeins ofan í umsögn þeirra sem birtist í samráðsgátt, en þar segir: Sveitarstjórn gerir ekki athugasemdir við frumvarpið að svo stöddu en vekur sérstaklega athygli á mikilvægi rannsókna á lífríki Mývatns og Laxár og nauðsyn þess að sambærileg starfsemi við það sem rannsóknastöðin hefur sinnt verði áfram í Mývatnssveit og sinni m.a. langtímavöktun á lífríki Mývatns og Laxár. Síðan áskilur sveitarstjórn sér rétt til að koma athugasemdum á framfæri á síðari stigum en tekur í rauninni mjög jákvætt í málið. Ég held að það sé mikilvægt að halda þessu til haga því að eins og hæstv. ráðherra kom inn á þá hafa sambærileg mál stundum strandað í þinginu, m.a. vegna skorts á upplýsingum eða útfærslu á því hvað tæki við varðandi þessa starfsemi. Þá langar mig að koma aðeins aftur að því sem ég sakna, af því að þessi lög fjalla í rauninni annars vegar um starfsemi Náttúrufræðistofnunar, sem fær umfangsmeira hlutverk verði þetta frumvarp að lögum, og svo hins vegar um starfsemi náttúrustofanna sem eru átta um land allt. Ég held að við þurfum að finna leið til þess að koma heitinu á náttúrustofunum inn í fyrirsögnina. Svo legg ég og þingflokkur Framsóknar áherslu á að það verði farið sérstaklega yfir hvernig tryggja megi að áhersla á að fjölga störfum á landsbyggðinni gangi eftir, bæði störfum sem eru bundin við tilteknar starfsstöðvar og störfum með sveigjanlegum starfsstöðvum, kjörnum sem dreifast um landið. Ég tek undir það sem kom fram í svari hæstv. ráðherra áðan að það er ekki víða sem við höfum séð að það eigi sérstaklega að búa um þetta í lögum. En þess þá heldur held ég að sé mikilvægt fyrir nefndina að fara vel yfir þetta og ræða málið, jafnvel koma skilaboðum inn í það sem mikilvægt er að komi fram í reglugerðinni og eins að yfirfæra það þá á fleiri verkefni sem við erum að taka fyrir hér í þinginu. Núna starfa þessar stofnanir á fimm stöðum um landið og það verður spennandi að sjá hvernig þetta verður útfært í reglugerð. En það sem mig langaði að bæta við er að það skiptir auðvitað máli þegar það eru starfsstöðvar að það sé ákveðinn fjöldi fólks til þess að búa til aðlaðandi vinnustað. Það er hægt að gera með því að það séu kannski tveir til fimm starfsmenn frá hverri stofnun eða í samvinnuhúsum, eins og við sjáum t.d. í Gíg í Mývatnssveit eða Múlanum á Norðfirði, þar sem koma saman starfsmenn frá ýmsum stofnunum og aðlaðandi vinnustaður og hugmyndapottur verður til. Ég held að þetta sé eitt af því sem þarf að huga að þarna. Svo er líka mikilvægt að hugsa það þannig að þar sem það væri kannski æskilegt - við erum með tiltekið verkefni, segjum á Breiðdalsvík þar sem Borkjarnasafnið er, þar þurfum við kannski tvo, þrjá með ákveðna grunnþekkingu en það er bara hluti af starfseminni sem er bundinn staðnum og þá hugsum við hvernig hægt er að fylla upp í 100% starf með störfum sem skiptir ekki máli hvar eru í rauninni. Ég held að þetta geti verið mikilvæg nálgun þarna sem við þurfum að taka upp víðar. Svo nefndi ég hér búsetu forstjóra. Ég held að það gæti verið æskilegt að skýra það hvort hún sé bundin annaðhvort einhverjum stað eða ákveðnum öðrum þáttum í starfseminni, það gæti verið, þannig að það sé ekki eitthvað sem kemur eftir á, eftir að forstjóri hefur mögulega verið ráðinn. Auðvitað mætti lengi fjalla um innihaldið hérna en það er kannski mikilvægt - það er ekki verið að gera miklar efnislegar breytingar, í rauninni sáralitlar. Þetta er fyrst og fremst frumvarp um að sameina verkefni í einn lagabálk og kannski er skynsamlegt að hugsa ekkert út fyrir það. Samt gæti nefndin rekist á atriði sem væri æskilegt að breyta í meðförum sínum. En fyrst og fremst verður spennandi að sjá hvernig hv. umhverfis- og samgöngunefnd gengur með þetta mál og ég óska henni velfarnaðar í því verkefni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og sömuleiðis andsvörin og sömuleiðis hv. þm. Orra Páli Jóhannssyni fyrir gott innlegg í andsvörum. Ég ætla ekkert að lengja þetta mjög mikið en þó vil ég aðeins taka aðeins það sem hér var nefnt, svo það sé alveg skýrt. Varðandi Náttúrurannsóknastöðina við Mývatn þá kemur þetta bara hreint og klárt fram í 1. gr.: „Náttúrufræðistofnun stundar undirstöðurannsóknir á náttúru Íslands, vinnur staðfræðilegar og landfræðilegar grunnupplýsingar um Ísland og rekur náttúrurannsóknastöð við Mývatn, sbr. lög um verndun Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu.“ Það verður nú ekki skýrara. Það er í 1. gr. Mér finnst þetta stórmerkileg saga sem býr að baki Náttúrurannsóknastöðinni við Mývatn. Það tengist í rauninni í því sem hv. þingmaður var að vísa í, með aðlaðandi vinnustaði og annað slíkt, að við Gíg erum við að sjá starfsstöð sem er bara mjög spennandi, þar ertu með spennandi þekkingarsetur þar sem er Umhverfisstofnun, Vatnajökulsþjóðgarður, RAMÝ o.fl., sveitarfélagið líka. Það er þetta sem við erum að líta til. Borgir á Akureyri eru annað dæmi. Þetta er að spretta víða upp. Það er alveg hugsunin í því þegar við erum að sameina þessar stofnanir að gera þetta að sterkum einingum til þess að við getum nýtt fjármögnun og mannauðinn í það sem stofnanir eiga að sinna. Við viljum helst ekki nýta fjármunina í annað. Eins og hér hefur komið fram vantar okkur fræðafólk á þessu sviði og reyndar á öllum sviðum umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytisins. Ég held að það sé hvergi ofgnótt af sérfræðingum á þessu sviði. Sem betur fer erum við með hæfa erlenda einstaklinga t.d. að vinna núna á Veðurstofunni vegna þess að við erum með lítið af fræðafólki á því sviði þannig að það eru líka erlendir einstaklingar sem fylgjast núna með jarðhræringum á Reykjanesskaga og öðrum slíkum þáttum. Það er alveg sérstakt markmið og við vorum að ræða á ráðherranefndarfundi í morgun um mikilvægi þess að hvetja ungt fólk og vekja áhuga ungs fólks á þessum fræðasviðum því að stéttirnar eru að eldast. Ein ástæða fyrir því að það á að vera einfalt að flytja störfin út á land er að það verður mikil endurnýjun á næstu árum. Við erum búin að taka það út hjá stofnununum og ráðuneytinu hvað það eru margir sem eru að hætta sökum aldurs á næstu árum sem gerir það að verkum að við sjáum að við getum þá fært störfin út á land. Þetta snýr líka að því, og við finnum það alveg að yngra fólk sérstaklega gerir þær eðlilegu kröfur að hafa aðlaðandi vinnustaði þar sem þú átt möguleika á fjölbreyttu starfsumhverfi og stærri stofnanir bjóða upp á það. Ef vel gengur hjá stærri stofnunum eru meiri möguleikar á því að gera þær að aðlaðandi vinnustað. Varðandi meðferð gagna þá er það mjög stórt verkefni og við eigum bara langt í land þegar kemur að náttúrufarsupplýsingum og þurfum m.a. meta hve mikið hefur varðveist. Þar er mjög stórt verkefni. Mjög mikilvægt er að gögnin séu aðgengileg öllum. Það er ekki bara mikilvægt t.d. fyrir sveitarfélögin sem eru að skipuleggja byggð og innviði og fyrir ýmsa slíka aðila heldur gefur það líka möguleika á allra handa nýsköpun þegar gögn eru sett fram og eru aðgengileg þannig að hinir frjóu hugar íslensku þjóðarinnar og kannski annarra geti nýtt þau til allra handa atvinnusköpunar. Ég heyrði ekki neina efnislega ádeilu á frumvarpið. Ég held að það skipti mjög miklu að hv. umhverfis- og samgöngunefnd rýni það vel og fái gesti og annað slíkt. En ég vek athygli á því að það hefur komið skýrsla eftir skýrslu um að við séum með allt of margar litlar ríkisstofnanir og það er ekki vel farið með opinbert fé og það er heldur ekki besta leiðin til þess að stofnanir geti sinnt því hlutverki sem þær eiga að sinna. Það er kjarni máls. Oftar en ekki, ef slík frumvörp hafa komið fram, þá hafa þau strandað í þinginu þannig að um leið og ég hvet hv. þingnefnd til að fara vel yfir málið þá hvet ég líka hv. þingmenn til að klára það því að það skiptir máli. Ég hef staðið í svona sameiningum eiginlega alltaf þegar ég hef verið ráðherra og það er mikil breyting núna miðað við þegar ég var að gera þetta fyrst með heilbrigðisstofnanir. Ég sameinaði margar og enginn vill núna snúa til baka með þær sameiningar. Ég hef ekki heyrt einn einasta stjórnmálamann nokkurn tímann nefna það. En það hefur orðið mjög mikil breyting á viðhorfi fólks almennt en ekki síst starfsfólks. Nú erum við öll sammála um að við viljum hafa eins mikið og hægt er af góðu og hæfu fólki sem er menntað á þessu sviði, og þú verður að vera menntaður á því sviði sem stofnunin tekur til til þess að geta sinnt þessum hlutverkum, við þurfum sérfræðinga á þessum sviðum, en þetta verður auðvitað líka að vera aðlaðandi og góður vinnustaður. Ef frumvarpið nær fram að ganga þá verða miklu betri tæki til þess að gera stofnunina að aðlaðandi vinnustað. Það sem skiptir þó auðvitað alltaf mestu máli er að sinna þeim hlutverkum sem eru hér tilgreind og eru mjög mikilvæg. Hér var aðeins rætt um gögnin og þegar hv. þingmenn munu spyrjast fyrir um það þá munu þeir sjá að þar er mjög mikið verk óunnið þannig að því fyrr sem við getum hafist handa í nýrri stofnun því betra hvað það varðar.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi á þskj. 531, 483. mál, um breytingu á lögum um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim, lögum um eftirlit með fóðri, áburði og sáðvöru og lögum um dýralækna og heilbrigðisþjónustu við dýr. Frumvarpið er nokkuð samsett og er samið í matvælaráðuneytinu. Markmiðið er þríþætt. Í fyrsta lagi að tryggja Matvælastofnun nauðsynlegar valdheimildir vegna opinbers eftirlits með aukaafurðum dýra sem ekki eru ætlaðar til manneldis. Í öðru lagi að breyta lagastoð fyrir innleiðingu á reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins 2019/4 um lyfjablandað fóður, en efnisákvæði um lyfjablandað fóður er nú að finna í lyfjalögum og með þessu frumvarpi er lagt til að þau ákvæði verði felld úr lyfjalögum og sett í lög um eftirlit með fóðri, áburði og sáðvöru. Jafnframt er markmið frumvarpsins að gera breytingar á síðastnefndum lögum til að samræma íslensk lög við reglugerð framkvæmdastjórnar ESB og rýmka reglur um notkun dýrapróteina í fóður. Í þriðja og síðasta lagi er lagt til í frumvarpinu að setja gjaldtökuheimild í lög um dýralækna og heilbrigðisþjónustu við dýr svo Matvælastofnun geti innheimt gjald vegna þeirrar vinnu sem hlýst af veitingu starfsleyfa á sviði dýralækninga. Reglur um aukaafurðir dýra sem ekki eru ætlaðar til manneldis hafa verið í gildi á Íslandi um árabil en illa hefur gengið að koma málaflokknum í viðunandi farveg, bæði hvað varðar uppbyggingu innviða en einnig hvað varðar eftirlit með málaflokknum. Opinbert eftirlit með þessum afurðum skiptist áður á hendur þriggja eftirlitsaðila, þ.e. Matvælastofnunar, Umhverfisstofnunar og Heilbrigðiseftirlits sveitarfélaga. Á síðasta ári var Ísland dæmt brotlegt fyrir EFTA-dómstólnum og í úrskurðinum kemur fram að Ísland hafi ekki staðið við skuldbindingar sínar hvað varðar meðferð dýraleyfa, m.a. með því að hafa hvorki komið á viðeigandi kerfi til að meðhöndla dýraleyfi með þeim hætti sem löggjafinn mælir fyrir um né eftirlitskerfi til að tryggja að þeim skilyrðum sem reglurnar kveða á um sé framfylgt. Einn liður í umbótum Íslands í málaflokknum var að færa allt eftirlit með aukaafurðum dýra á hendur eins eftirlitsaðila, þ.e. Matvælastofnunar, og var það gert með reglugerðarbreytingu í maí á þessu ári. Stofnunin hefur valdheimildir til að knýja fram úrbætur og beita viðurlögum samkvæmt lögum um matvæli og fóðurlögum en hún hefur engar slíkar heimildir gagnvart rekstraraðilum og/eða einstaklingum sem meðhöndla aukaafurðir dýra en eru hvorki matvæla- eða fóðurframleiðendur, t.d. urðunarstaðir og brennslur. Því er nauðsynlegt að tryggja Matvælastofnun slíkar heimildir í lögum um dýrasjúkdóma, enda er megintilgangur bæði þeirra laga og EES-reglna um aukaafurðir dýra sem ekki eru ætlaðar til manneldis að sporna gegn útbreiðslu dýrasjúkdóma. Þá eru í frumvarpi þessu lagðar til breytingar á lögum um eftirlit með fóðri, áburði og sáðvöru vegna innleiðingar á EES-reglum, annars vegar reglugerð ESB um lyfjablandað fóður en í því sambandi eru felld brott efnisákvæði er varða lyfjablandað fóður úr lyfjalögum og nauðsynleg ákvæði sett inn í fóðurlög. Hins vegar er reglugerð um breytingar á reglum um nýtingu dýrapróteins í fóður. Að lokum er í frumvarpinu lagt til að sett verði gjaldtökuheimild í lög um dýralækna og heilbrigðisþjónustu við dýr svo að Matvælastofnun geti innheimt raunkostnað fyrir þá vinnu sem hlýst af mati á umsóknum um útgáfu starfsleyfa til þeirra sem um þau sækja. Virðulegi forseti. Ég hef nú rakið meginefni þess frumvarps sem hér er til umræðu og vil að öðru leyti vísa til greinargerðarinnar sem fylgir frumvarpinu þar sem ítarlega er fjallað um efni þess. Að lokinni 1. umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um stefnu um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands til næstu fimm ára, eða fyrir tímabilið 2024–2028. Þingsályktunartillagan er lögð fram í samræmi við 5. gr. laga nr. 121/2008, með síðari breytingum, um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands. Með þingsályktunartillögunni eru alls tíu fylgiskjöl. Meðal þeirra má nefna umsögn þróunarsamvinnunefndar og aðgerðaáætlun 2024–2025, sem lýsir nánar með hvaða hætti unnið verður að markmiðum Íslands næstu tvö árin. Þar er lögð enn meiri áhersla á árangursstjórnun en í fyrri aðgerðaáætlunum. Innra og ytra samráð um áherslur nýrrar stefnu hefur verið víðtækt og hefur í raun verið yfirstandandi frá upphafi árs. Þróunarsamvinnunefnd skilaði snemma inn tillögum um áherslumál nýrrar stefnu og hefur rýnt drögin ítarlega, líkt og sést í umsögn nefndarinnar. Þá var haldinn samráðsfundur með helstu hagaðilum á Íslandi, auk þess sem gagnlegar ábendingar bárust úr umsögnum í gegnum samráðsgátt stjórnvalda. Enn fremur fór jafningjarýni þróunarsamvinnunefndar OECD á þróunarsamvinnu Íslands fram á sérstaklega hentugum tíma í lok síðasta árs og var nýtt til hins ýtrasta í stefnumótunarvinnunni. Þetta er í fjórða sinn sem þingsályktunartillaga um stefnu stjórnvalda á þessu sviði er lögð fram og rædd á Alþingi. Fyrri umræður endurspegluðu sterka þverpólitíska samstöðu um mikilvægi málaflokksins og vilja til að sýna metnað þegar kemur að stuðningi íslenskra stjórnvalda við fátækari ríki heims. Virðulegi forseti. Það er óhætt að segja að áskoranir í heimsmálum séu risavaxnar. Nefna má loftslagsbreytingar, öfgar í veðri, fæðuóöryggi, ófrið og pólitískan óstöðugleika, fólksflótta og vaxandi sárafátækt. Þessar áskoranir snerta flest ríki á einhvern hátt en eru hvergi jafn alvarlegar og í þeim fátækustu sem sum hver takast jafnvel á við þær allar samtímis. Fram til ársins 1976 þáði Ísland þróunaraðstoð. Við fengum stuðning í gegnum Marshall-aðstoðina eftir seinna stríð og tókum lán á hagstæðum kjörum hjá Alþjóðabankanum sem nýtt voru í mikilvæga innviðauppbyggingu víða um land. Þessi stuðningur var mikilvægur fyrir Ísland og átti þátt í heillaþróun í íslensku efnahagslífi á árunum eftir stríð. Síðan þá hafa, fyrir tilstilli framtakssemi, elju og stjórnmálastefnu sem hvetur til framtakssemi fólksins í landinu, orðið stöðugar framfarir í íslensku atvinnu- og efnahagslífi. Í dag er Ísland velmegandi ríki og eitt ríkasta land Evrópu. Þá stöðu ber okkur skylda til að nýta til að láta gott af okkur leiða. Við megum vera stolt af því að taka virkan þátt í alþjóðlegri þróunarsamvinnu og sýna metnað þegar kemur að framlögum og leggja okkar af mörkum svo að lyfta megi öðrum ríkjum úr fátækt. Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að tala um framlög til þróunarsamvinnu. Frá árinu 1971, þegar Alþingi samþykkti frumvarp til laga nr. 20/1971, aðstoð Íslands við þróunarlöndin, hafa íslensk stjórnvöld ítrekað lýst yfir stuðningi við markmið Sameinuðu þjóðanna um að veita sem nemur 0,7% af vergum þjóðartekjum til alþjóðlegrar þróunarsamvinnu. Það er mikilvægt að Ísland sýni vilja sinn í verki og stígi skýr skref í átt að markmiðinu. Í þingsályktunartillögunni er því lagt til að framlögin fari úr 0,35% í 0,46% á gildistíma stefnunnar en með svipaðri árlegri hækkun má gera ráð fyrir að Ísland nái markmiði Sameinuðu þjóðanna árið 2035. Það er áríðandi að þessi hækkun skili sér til fátækustu ríkjanna enda hafa íslensk stjórnvöld ítrekað lýst því yfir að þau styðji markmið Sameinuðu þjóðanna um að veita sem nemur a.m.k. 0,15% af vergum þjóðartekjum til þeirra fátækustu, en á síðasta ári nam hlutfallið 0,1%. Með það í huga er gert ráð fyrir því í þingsályktunartillögunni að stuðningur Íslands við uppbyggingu í Úkraínu komi áfram til viðbótar við hefðbundin framlög til þróunarsamvinnu og sé þannig ekki á kostnað fátækari ríkja. Í ljósi yfirstandandi umræðu um fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar er mikilvægt að taka fram að framlög til þróunarsamvinnu ýta ekki undir þenslu með sama hætti og útgjöld innan lands, enda að stærstum hluta í formi beinna framlaga til þróunarríkja og alþjóðastofnana og hafa því ekki áhrif á kaup á vöru eða þjónustu innan lands. Þingsályktunartillagan byggist sem fyrr á heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna og Parísarsamkomulaginu, sem og öðrum alþjóðlegum samningum og sáttmálum sem Ísland er aðili að. Skýr forgangsröðun er áfram lykilatriði, þ.m.t. áhersla á málefnasvið þar sem Ísland hefur mikið fram að færa. Má þar nefna jafnréttismálin, þar sem litið er til Íslands eftir þekkingu og reynslu í þágu aukins kynjajafnréttis og valdeflingar kvenna í fátækari ríkjum. Á sama tíma er áríðandi að samstarfsaðilar séu vel skilgreindir þar sem lögð er áhersla á eflingu samstarfs frekar en að kröftum sé dreift of víða. Yfirmarkmið alþjóðlegrar þróunarsamvinnu Íslands verður útrýming fátæktar, virðing fyrir mannréttindum og bætt lífsskilyrði, og grundvallast í þeirri sýn að heimsmarkmiðunum skuli náð fyrir árið 2030. Þá eru mannréttindi og jafnrétti kynjanna annars vegar og umhverfis- og loftslagsmál hins vegar, málefni sem skulu samþætt í öll verkefni á vegum íslenskra stjórnvalda og höfð til hliðsjónar þegar verkefni eru mótuð, framkvæmd og tekin út. Með því viljum við tryggja að verkefni Íslands verndi mannréttindi, stuðli að jafnrétti kynjanna og taki tillit til umhverfis- og loftslagstengdra þátta. Virðulegi forseti. Í stefnunni verður lögð megináhersla á fjóra málaflokka. Í fyrsta lagi má nefna að mannréttindi og jafnrétti kynjanna eru nú í fyrsta sinn sett fram sem sérstakur málaflokkur. Eins og ég nefndi áðan býr Ísland bæði yfir dýrmætri reynslu og þekkingu á þessu sviði sem gefur starfi okkar aukið vægi. Við munum leggja sérstaka áherslu á valdeflingu kvenna og stúlkna, aukin borgaraleg réttindi, bætta stöðu hinsegin fólks, kyn- og frjósemisheilbrigði og -réttindi, baráttuna gegn kynbundnu ofbeldi, og þátttöku karla og drengja í jafnréttisbaráttunni. T.d. ætlum við að efla stuðning okkar við þau sem berjast fyrir mannréttindum hinsegin fólks í fátækustu ríkjunum, m.a. með lögfræðiaðstoð og stuðningi við þolendur ofbeldis í gegnum alþjóðlega jafnréttissjóðinn Global Equity Fund. Í öðru lagi verður áfram lögð áhersla á að fjárfesta í mannauði, þar á meðal börnum og verðandi mæðrum og að styðja við aðgang þeirra að grunninnviðum og þjónustu á borð við menntun, næringu, heilbrigðisþjónustu og hreint vatn. Sérstaklega verður hugað að berskjölduðum hópum, þar á meðal fötluðu fólki og réttindum þess til jafns aðgangs að slíkri þjónustu. Uppbygging mannauðs er kjarninn í starfi Íslands í tvíhliða samstarfslöndum Íslands; Malaví, Úganda og Síerra Leóne, og síðasta áratuginn hefur náðst umtalsverður árangur í þeim efnum. Í þessum þremur löndum hafa t.d. um 700.000 manns, eða tvöfaldur íbúafjöldi Íslands, fengið aðgang að hreinu vatni og bættu hreinlæti en í kjölfarið hefur dregið mjög úr tíðni niðurgangspesta og vatnstengdra sjúkdóma. Þar njóta jafnframt nær 80.000 börn árlega góðs af bættu námsumhverfi á borð við skólabyggingar, þjálfun kennara og námsgögn, og hafa úttektir sýnt fram á umtalsvert bættan námsárangur meðal barna í þeim skólum sem Ísland hefur stutt. Til samanburðar má nefna að fjöldi grunnskólanemenda á Íslandi er um 47.000. Í þriðja lagi verður lagður aukinn þungi á loftslagsmálin. Verndun og sjálfbær nýting náttúruauðlinda verður áfram áherslumál með það fyrir augum að almenningur njóti góðs af nýtingunni og að komandi kynslóðir megi njóta þeirra. Þar verður sérstök áhersla lögð á endurnýjanlega orku, verndun og sjálfbæra nýtingu hafs og vatna, sjálfbæra landnýtingu og endurheimt vistkerfa. Allt eru þetta svið þar sem Ísland hefur margt fram að færa byggt á okkar eigin sögu. Þar vil ég sérstaklega taka fram græna orkuöflun þar sem Ísland hefur ótvíræða sérstöðu en með þátttöku í starfi fjölþjóðlegra stofnana og í gegnum Jarðhitaskóla GRÓ getum við deilt þekkingunni og um leið margfaldað framlag okkar til málaflokksins. Í fjórða lagi má nefna að í ljósi vaxandi óstöðugleika og átaka, loftslagsbreytinga og efnahagslegra þrenginga víða um heim hefur þörf fyrir mannúðaraðstoð farið hratt vaxandi. Henni verður því gert hærra undir höfði þar sem sjónum verður beint að fæðuöryggi, stuðningi við fólk á flótta og bætt mannúðaraðgengi. Starf í þágu stöðugleika og friðar spilar þar stórt hlutverk þar sem styrking félagslegra og borgaralegra innviða, virkt lýðræði og bættir stjórnarhættir eru í forgrunni. Má þar nefna stuðning okkar við frjálsa og lýðræðislegri fjölmiðlun, vernd tjáningarfrelsis og stuðning við réttindi blaðafólks í gegnum verkefni UNESCO. Sem fyrr eru fjölbreyttar leiðir farnar til að vinna að áherslum Íslands. Í tvíhliða þróunarsamvinnu er rík áhersla lögð á stuðning við fólk í fátækustu héruðunum og eignarhald heimamanna haft í fyrirrúmi. Með afmarkaðri nálgun á tiltekin héruð nýtist framlag Íslands betur og stuðlar að meiri árangri. Við munum áfram beina sjónum okkar að fiskimannahéruðunum í Malaví og Úganda með það fyrir augum að bæta lífskjör í gegnum aukinn aðgang og gæði grunnþjónustu á svæðinu. Nú í haust bætist þriðja samstarfslandið við, Síerra Leóne, en stefnt er að opnun sendiráðs í Freetown á næstu mánuðum. Starfsfólk sendiráða Íslands í tvíhliða samstarfsríkjum heldur utan um öll þróunarsamvinnuverkefni íslenskra stjórnvalda og er í stöðugu samráði við stjórnvöld á svæðinu og önnur framlagsríki. Í Síerra Leóne er verið að undirbúa sams konar nálgun og í Malaví og Úganda, enda hefur hún reynst sérstaklega árangursrík og mælst vel fyrir hjá viðkomandi stjórnvöldum. Engar breytingar eru gerðar á áherslustofnunum á sviði þróunarsamvinnu og mannúðarmála miðað við fyrri stefnu, enda hefur samstarfið gengið vel og starf stofnananna skilað góðum árangri. Í gegnum Alþjóðaframfarastofnunina höfum við t.d. átt þátt í að veita yfir milljarði manna aðgang að heilbrigðisþjónustu og yfir 400 milljón börnum bólusetningu síðustu tíu árin. Með stuðningi við Mannfjöldasjóð Sameinuðu þjóðanna síðastliðin fjögur ár höfum við jafnframt tekið þátt í að veita tæplega tveimur milljónum kvenna stuðning við öruggan barnsburð á svæðum þar sem mannúðarástand ríkir og tryggt þeim aðgang að nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu. Í stefnunni eru í fyrsta sinn skilgreindar áherslustofnanir á sviði loftslagsmála, enda vaxandi þáttur í starfinu. Stuðningur við samstarf við þrjár stofnanir verður þar í forgrunni en þær eru: Græni loftslagssjóðurinn, Green Climate Fund; Norræni þróunarsjóðurinn, NDF; og Aðlögunarsjóðurinn, Adaption Fund, en hann styður verkefni sem aðstoða þróunarlönd við að bregðast við áhrifum loftslagsbreytinga, til að mynda með því að setja upp veðurathugunarkerfi og varnir gegn flóðum eða bregðast við uppskerubresti. Félagasamtök eru oft nær grasrótinni og eru því mikilvægur samstarfsaðili, bæði í þróunarsamvinnu og mannúðaraðstoð, enda hefur á umliðnum árum verið lögð mikil vinna í að efla samstarf við félagasamtök á Íslandi. Á næstu árum er jafnframt stefnt að auknu samstarfi við staðbundin félagasamtök í samstarfslöndum Íslands. Lögð er áhersla á að sérþekking Íslands nýtist í þágu framfara í fátækari ríkjum og hefur starf Jafnréttisskólans, Jarðhitaskólans, Landgræðsluskólans og Sjávarútvegsskólans um árabil gegnt þar mikilvægu hlutverki. Líkt og á við um aðra þætti í þróunarsamvinnu Íslands er mikilvægt að starfsemi skólanna skili sem mestum árangri með tilliti til þróunaráhrifa og verður tímabilið nýtt til að tryggja enn frekar að svo verði. Þá verður áfram átt samstarf við atvinnulífið í þágu heimsmarkmiðanna, enda er nú enn mikilvægara en áður að virkja sem flesta til samstarfs í því skyni að hámarka fjármögnun í þágu sjálfbærrar þróunar. Að lokum verður lögð áhersla á að efla samstarf við fræðasamfélagið á gildistíma þessarar stefnu eftir því sem þykir vænlegt til árangurs. Virðulegi forseti. Líkt og ég nefndi í upphafi tekur ný stefna mið af tillögum nýafstaðinnar jafningjarýni þróunarsamvinnunefndar OECD, en aðild að nefndinni er mikilvægur liður í að allt starf Íslands á þessu sviði sé í takti við bestu alþjóðlegu starfsvenjur. Við setjum góð vinnubrögð, gagnsæi og árangursstjórnun áfram í forgang, enda er það frumskylda okkar að tryggja að framlög Íslands nýtist sem allra best og stuðli að hámarksárangri. Að þessu sögðu, virðulegi forseti, legg ég til að í kjölfar þessarar umræðu verði tillögunni vísað til hæstv. utanríkismálanefndar.

Forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir kynninguna. Mig langar til að beina þremur spurningum til ráðherra að sinni, ég vona að ég komi þeim öllum fyrir. Í þingsályktunartillögunni kemur m.a. fram hvað varðar mannúðaraðstoð og störf í þágu stöðugleika og friðar, að áfram verði lögð áhersla á mannúðaraðstoð og störf í þágu friðar. Með leyfi forseta: „Störf Íslands verði unnin í samræmi við alþjóðlega mannréttindasamninga og alþjóða- og mannúðarlög og samkvæmt alþjóðlegum viðmiðum og grundvallarreglum um mannúð, óhlutdrægni, hlutleysi og sjálfstæði.“ Og hér segir síðar: „Íslensk stjórnvöld beini stuðningi sínum áfram til ríkja í Miðausturlöndum og í Afríku sunnan Sahara samkvæmt stefnumiðum í mannúðaraðstoð sem veiti nánari ramma um starfið.“ Ég geri ráð fyrir því að hæstv. ráðherra sé sammála mér um að það sé almennt vænlegra til árangurs að skrúfa fyrir lekann en þurrka sífellt upp, bara svona almennt í lífinu þegar við erum að kljást við einhvers konar leka. Þess vegna ætla ég að þessi spurning eigi erindi inn í þessa umræðu sem er hvort utanríkisráðherra telji það ekki vera hluta af þessari mannúðaraðstoð og störfum í þágu stöðugleika friðar að vera ekki að ýta ekki undir átök heldur einmitt að reyna að koma í veg fyrir þau og stöðva þau. Og þá langar mig að beina spurningum til hæstv. ráðherra, með hvaða hætti hann hyggst beita sér fyrir hönd Íslands, ekki síst í ljósi þingsályktunar, sem var samþykkt hér fyrir stuttu, til þess að stöðva árásir Ísraelshers á palestínska borgara. Telur utanríkisráðherra koma til greina að beita einhvers konar viðskiptaþvingunum í þessum tilgangi? Önnur spurning sem mig langar til að beina til hæstv. ráðherra varðar það sem kemur hér fram um að íslensk stjórnvöld leggi sérstaklega áherslu á m.a. verndun og bætt lífskjör fólks á flótta. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji þá stefnu Íslands, sem er ekki knúin af einhverjum skyldum okkar samkvæmt alþjóðasamstarfi, 

Virðulegi forseti. Ég byrja bara á því að spyrja hvort hv. þingmaður sé virkilega að halda því fram að íslensk stjórnvöld hafi verið að ýta undir átök. Það er auðvitað með mestu ólíkindum ef það er útgangspunktur hv. þingmanns að eitthvað í framgöngu íslenskra stjórnvalda á alþjóðavettvangi hafi verið til þess fallið að ýta undir átök. Ég sé að hv. þingmaður jánkar þessu og þá get ég í sjálfu sér ekkert annað gert en að hvetja þingmanninn einfaldlega til að lesa þær ræður sem hafa verið skrifaðar og fluttar og eru birtar, m.a. þær ræður sem hafa verið fluttar í allsherjarþinginu og skoða þann málstað sem við höfum þar varið og haldið uppi, sem byggir á því að alþjóðalög ber að virða, að við höfum stóraukið framlög okkar til mannúðarmála. Við höfum hvatt til þess að það sé dregið úr spennu. Við höfum hvatt til þess að það sé unnið til lengri tíma að friðsamlegri lausn þar sem tvö ríki geta búið í nágrenni við hvort annað í friði. Ég hafna því algerlega og kategórískt að við höfum með okkar framgöngu eða málflutningi verið að ýta undir átök. Ég hafna því algerlega. Þess vegna er í sjálfu sér erfitt að bregðast við spurningunni með öðrum hætti en þessum, ég vísa hv. þingmanninum bara á að kynna sér þær áherslur sem eru opinberar. Varðandi áherslu á lífskjör fólks á flótta þá erum við hér að tala um alþjóðlega þróunarsamvinnu. Við erum að tala um það sem við getum gert í alþjóðasamstarfinu til þess að styðja við stofnanir sem hafa þetta sérstaka markmið. Við höfum t.d. verið að stórauka framlög okkar til UNRWA, sem er með þetta hlutverk t.d. á þessu tiltekna átakasvæði. 

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið þó að hann hafi svo sem ekki svarað spurningu minni. Ég ætla að endurtaka fyrri spurninguna sem var: Með hvaða hætti hyggst hæstv. ráðherra beita sér fyrir hönd Íslands til að stöðva árásir Ísraelshers á palestínska borgara og telur hann viðskiptaþvinganir koma til greina í þeim efnum? Ég held reyndar að hæstv. ráðherra hafi svarað spurningu minni varðandi verndun og bætt lífskjör fólks á flótta og ef ég skil hæstv. ráðherra rétt, ég býð honum hér með að leiðrétta mig, þá er hann af heilum hug reiðubúinn að aðstoða fólk og hjálpa því einhvers staðar annars staðar, svo lengi sem það er einhvers staðar annars staðar. Ef fólk leitar hingað þá gilda önnur viðmið og viðmið um verndun og bætt lífskjör fólks á flótta eiga ekki við. Þá langar mig að beina þriðju spurningunni til hæstv. ráðherra sem varðar markmið um 0,7% af vergri þjóðarframleiðslu, sem hér kemur fram að við styðjum sem framlag til opinberrar þróunarsamvinnu. Þetta hefur komið fram áður. Þetta hefur verið um árabil í þessari áætlun. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra í ljósi þess að nú er þessi tala 0,35%, ef mér skjöplast ekki: Hvað er átt við með því að við styðjum þessa tölu, 0,7%, þegar það er í sjálfu sér ekkert sem bendir til þess að við ætlum okkur að verja þeim fjármunum til þróunaraðstoðar?

Virðulegi forseti. Þessi tala endurspeglar vilja þingsins. Verði þingsályktunartillagan samþykkt þá endurspeglar hún þá stefnu sem íslensk stjórnvöld vilja, styðja með sérstökum stuðningi Alþingis til að auka við framlög sín þannig að þau geti haldið í við þann mikla vöxt landsframleiðslunnar sem hefur hér verið. En að öðru leyti þá finnst mér í raun og veru þessi nálgun hv. þingmanns ekki svaraverð. Og ætla að koma hingað upp og halda því fram, í ljósi þess hvernig við höfum byggt upp málaflokk hælisleitenda á Íslandi þar sem við verjum 15 milljörðum á ári hér heima fyrir 

Viðskiptaþvinganir.

Varðandi frekari aðgerðir íslenskra stjórnvalda þá munum við halda áfram með þann málflutning sem við höfum haft. Það er ekki til skoðunar á þessum tímapunkti að fara að beita viðskiptaþvingunum eða öðrum slíkum úrræðum vegna átakanna sem eru fyrir botni Miðjarðarhafs. Okkar aðaláhersla á þessum tímapunkti er að það verði dregið úr spennunni, að átökin verið stöðvuð og mannúðaraðstoð komi til þeirra sem eru í neyð.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir framsöguna. Það er þyngra en tárum taki að fylgjast með þeirri afturþróun sem hefur átt sér stað í þróunarríkjum. Eins og lýst er í tillögunni fer fátækt og ójöfnuður víða vaxandi og fjöldi fólks á flótta og vergangi hefur aldrei verið meiri en nú. Stöðuna má að hluta rekja til vaxandi óstöðugleika í heiminum en líka að hluta til ákvarðana sem vestræn ríki tóku í heimsfaraldri. Því miður virðist sem svo að öfugþróunin muni halda áfram. Þótt Ísland sé smáríki skiptir framlag okkar til alþjóðlegrar þróunarsamvinnu máli. Við höfum góða sögu að segja frá vegferð okkar til velsældar með aðstoð alþjóðasamfélagsins. Sérþekking okkar til að mynda á sviði jarðhitamála og jafnréttis getur sömuleiðis nýst þróunarríkjum heimsins og því er mikilvægt hvernig við verjum og forgangsröðum framlagi okkar til þróunarsamvinnu. Það er því ánægjulegt að sjá áherslu á sérþekkingu Íslands við úrlausn þróunarverkefna í tillögunni. Það er sömuleiðis jákvætt að eftir þessu sé tekið, m.a. af þróunarsamvinnunefnd OECD, DAC, sem benti nýlega á að stefna Íslands í þróunarsamvinnu hafi stuðlað að hámörkun áhrifa af framlögum Íslands þrátt fyrir smæð okkar. Þá er ánægjulegt að sjá áframhaldandi framgang mannréttindamiðaðrar þróunarsamvinnu, enda á þróunarsamvinna Íslands að endurspegla gildi okkar; virðingu fyrir lýðræði, mannréttindum, fjölbreytileika, umburðarlyndi, réttlæti og samstöðu eins og segir í tillögunni. Ég tek því undir sértæk og þverlæg áhersluatriði stefnunnar; mannréttindi, jafnrétti kynjanna og umhverfis- og loftslagsmál. Sem herlaus, friðsæl þjóð er framlag okkar til mannúðaraðstoðar og störf í þágu stöðugleika og friðar bæði þörf og mikilvæg. Það er jákvætt að lögð sé áhersla á það í tillögunni að Ísland beiti sér í þágu lýðræðis, mannréttinda og réttarríkis, enda hefur Ísland gríðarlega hagsmuni af auknum stöðugleika og af því að bæta þessa þætti á heimsvísu. Það er mikilvægt að Ísland haldi áfram að nýta fjölbreyttar leiðir við að framkvæma þróunarsamvinnu. Í þeim efnum vil ég nefna sérstaklega samstarf við íslenskt atvinnulíf en utanríkisráðherrar Sjálfstæðisflokksins hafa lagt aukna áherslu á aðkomu þess við framkvæmd þróunarsamvinnu. Það er líka í samræmi við hávært ákall þróunarríkja sem hafa lagt áherslu á viðskipti en ekki einungis aðstoð, með leyfi forseta: Trade not Aid. Með þátttöku í þróunarsamvinnu axlar atvinnulífið samfélagslega ábyrgð og leggur sitt af mörkum en auk þess eru gríðarlega mörg vannýtt tækifæri fyrir atvinnulífið í þróunarríkjum. Mig langar að fagna því sérstaklega að Síerra Leóne komi til viðbótar tvíhliða samstarfsríkjum okkar í þróunarsamvinnu. Ég hef séð það með eigin augum hversu mikið okkar sérþekking og reynsla hefur nýst og getur nýst enn betur þessu sárafátæka ríki. Þar er mikið verk að vinna, m.a. við að vinna gegn umskurði kvenna sem er einna útbreiddastur þar, eins hræðilegt og það nú er. Þegar ég fór einhverju sinni til Síerra Leóne í samfloti með samstarfsfólki úr utanríkisráðuneytinu þá hittum við m.a. fórnarlömb niður í allt að sex ára gömul sem voru örkumla fyrir lífstíð vegna þessara hræðilegu umskurðaraðgerða. Við höfum vandað valið vel við samstarf okkar við stofnanir í þróunarsamvinnu, ekki síst til að reyna að tryggja að framlög Íslands renni þangað sem til er ætlast. Það getur verið áskorun að sjá til þess í þróunarríkjum heimsins sem búa sannarlega ekki við sömu starfshætti og gagnsæi og við og þar sem spilling er víða útbreitt og viðvarandi vandamál. Það er gríðarlega mikilvægt að við höfum virkt eftirlit með þessu og, vegna smæðar okkar og takmarkaðra úrræða, þá líka eftirlit með eftirlitinu. Í dag fjallaði Morgunblaðið um eftirlit með þróunarsamvinnufé og umræður um það, m.a. á vettvangi ESB. Við þurfum að leita allra leiða til að þróunarsamvinnufé Íslands nýtist á þann hátt sem til er ætlast og að ekki sé misfarið með það. Íslensk stjórnvöld hafa ríka upplýsingaskyldu gagnvart Íslendingum um hvernig skattfé er varið og það á við um þróunarsamvinnuframlög eins og annað, hversu viðkvæmt sem fólk kann að vera fyrir umræðuefninu. Það er mikilvægt að árangur verði áfram hafður að leiðarljósi í þróunarsamvinnu Íslands og því jákvætt að það sé margítrekað í tillögu þessari að árangur verði settur í forgang í allri þróunarsamvinnu Íslands.

Virðulegi forseti. Í fyrirliggjandi tillögu til þingsályktunar um stefnu um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands fyrir árin 2024–2028, sem hafi framtíðarsýn til ársins 2030, kemur fram að hún byggist á heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun, sömuleiðis Parísarsamkomulaginu um aðgerðir til að takast á við og bregðast við loftslagsbreytingum og öðrum alþjóðlegum sáttmálum sem Ísland hefur gerst aðili að, samþykkt eða fullgilt, auk alþjóðlegra skuldbindinga um fjármögnun þróunar. Þá er undirstrikað að Ísland leggi mannréttindi til grundvallar stefnu sinni, setji jafnrétti kynjanna og réttindi barna í öndvegi og styðji við berskjaldaða hópa, þar á meðal hinsegin fólk og fatlað fólk. Þróunarsamvinna Íslands endurspegli þannig þau gildi sem íslenskt samfélag hefur í heiðri; virðingu fyrir lýðræði, mannréttindum, fjölbreytileika, umburðarlyndi, réttlæti og samstöðu. Ísland hefur sýnt gott fordæmi í sinni þróunarsamvinnu og hvernig við beitum okkur milliliðalaust til þeirra sem aðstoðinni er beint að í vel skilgreindum verkefnum með skýr markmið. Það gerum við og eigum að gera með uppbyggilegum hætti og af virðingu fyrir samfélagi og menningu þeirra þjóða sem við vinnum með en um leið með mjög mikið vægi kynjajafnréttis og bættrar stöðu berskjaldaðra hópa að leiðarljósi. Í því sambandi vil ég sérstaklega, sem og þingflokkur Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, minna á mikilvægi þess að skoða sérstaklega stöðu hinsegin fólks og fatlaðs fólks í þróunarsamvinnuverkefnum. Eins vil ég undirstrika mikilvægi þess að framlög til loftslagsverkefna teljist inni í loftslagsbókhaldi Íslands. Íbúar margra landa búa við afar slæmar aðstæður og álag vegna sjúkdóma, veikra innviða, átaka og skorts á fullnægjandi matvælaöryggi og fæðuöryggi. Á þetta ekki síst við um mörg ríki Afríku, ríki sem eru háð þróunaraðstoð og þurfa sárlega á óskertri og meiri aðstoð að halda. Að þessu þurfum við Íslendingar sérstaklega að hyggja í yfirferð okkar á aðstoð og á hverju sé mest þörf, hvar við getum orðið sem mest að liði. Margar þjóðir búa við hörmungar, matvælaskort og enn meiri þrengingar yfirvofandi. Þá leggst víða þungt á fólk enn meiri dýrtíð vegna stríðsátaka og innrásar í Úkraínu. Enn sér ekki fyrir endann á áhrifum átaka sem hafa verið að brjótast út á fleiri svæðum og þeim hryllingi sem því fylgir. Mörg þróunarlönd eru háð matvælasendingum og kaupum frá nú stríðshrjáðum svæðum. Þá er viðbúið að mörg vestræn ríki, þar með talið þau sem hafa veitt hvað mest í þróunaraðstoð, veiti aukna fjármuni í annað, ekki öllu vel varið tengt þeirri vargöld og yfirgangi sem við horfum því miður upp á nú. Það er mikilvægt að það gerist ekki á kostnað þróunaraðstoðar á tímum þegar fólkið sem byggir þessi lönd og þarf svo sárlega á aðstoð að halda upplifir viðkvæmari tíma fyrir afkomu sína og framtíð en verið hefur lengi. Þá höfum við gefið í, og eigum að gera enn frekar, að veita mannúðaraðstoð til fólks sem þarf sannarlega mest á henni að halda. Í fyrirliggjandi tillögu sem beinist sérstaklega að þróunarsamvinnu í þeim ríkjum sem við höfum einbeitt okkur hvað mest að er unnið með okkar sérþekkingu, styrkleika og hvernig við getum orðið sem best að liði. Það er mikilvægt að við skerpum á stefnu okkar og verkefnum og því verði fylgt eftir með afgerandi hætti, bæði með fjárframlögum en einnig eftirfylgni með því að aðstoðin skili sér þangað sem henni er ætlað.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Þetta er að mörgu leyti góð stefnumörkun, ítarleg, með skýrri markmiðssetningu, skipt niður í áherslusvið og rík áhersla lögð á að árangursmeta. Það skiptir máli að meta hver árangurinn er og að þessir fjármunir nýtist vel. Þróunarsamvinna byggist á ýmsum gildum, byggist á þeirri hugsun að við séum öll eitt mannkyn, allar þjóðir séu í þessu saman og að vel stæðar þjóðir hafi ákveðnar skyldur til að leggja sitt af mörkum. Þess vegna fannst mér gott hjá hæstv. ráðherra að halda því til haga að við Íslendingar vorum einu sinni í þeirri stöðu að þiggja þróunaraðstoð og í hinu stærra samhengi sögunnar er ekkert svo rosalega langt síðan. Nú erum við hins vegar í þeirri stöðu að geta lagt okkar af mörkum og er bara mjög jákvætt og í raun sjálfsagt að gera það. Þetta byggist náttúrlega ekki bara á góðmennsku og gjafmildi heldur líka ákveðnum praktískum þankagangi, það að stuðla að stöðugleika og friði í heiminum og að stuðla að því að réttindi fólks séu virt og að fólk fari t.d. ekki á vergang að óþörfu hefur jákvæð áhrif á alla heimsbyggðina. Þetta hefur skilað sér alveg pottþétt að einhverju leyti til baka í því formi að við búum við betri heim sem kemur okkur öllum til góða, skapar t.d. farsæld og hagvöxt annars staðar sem við getum notið góðs af þannig að það er bara jákvætt að reyna að lyfta öllum upp. Að þessu sögðu þá er alltaf hægt að tala um tölur og það hefur verið nefnt mjög oft í þessu samhengi af mörgum að við Íslendingar, í samanburði við aðrar þjóðir, t.d. Norðurlandaþjóðir, leggjum ekki jafn mikið og aðrir í þróunaraðstoð. Þó að það sé sagt þarna í stefnumörkuninni að Ísland styðji það markmið sem Sameinuðu þjóðirnar hafa lagt upp með, að þróuð iðnríki leggi 0,7% af vergum þjóðartekjum til þróunaraðstoðar, þá er nú samkvæmt því plani sem þarna er lagt upp með frekar langt í land. Það er sagt að ef svo fer fram sem horfir munum við ná þessu 2035 þannig að maður veltir fyrir sér hvort ekki sé hægt að setja aðeins aukinn metnað í þetta. Ég sakna líka svolítið, þó að það geti kannski verið vandasamt að fara í það ítarlega, beinnar tengingar milli markmiða og fjármagns, hvernig nákvæmlega það fjármagn sem verið er að leggja fram nægir til að ná þeim markmiðum sem eru sett upp. Svo er annar þáttur í þessu sem hefur verið bent á, það er sú staðreynd að hluti þessa kostnaðar sem talinn er þarna upp til þróunaraðstoðar er móttaka hælisleitenda og flóttafólks. Líkt og þarna er bent á í skjalinu er þetta mjög heiðarlegt svar hvað varðar öll atriði, m.a. samanburð við önnur ríki í kostnaði, og varðandi það á hvaða forsendum þessi kostnaður við móttöku hælisleitenda er talinn með þessum hætti. Það er einfaldlega leyfilegt samkvæmt viðmiðum þróunarsamvinnunefndar OECD, þ.e. DAC, að telja þetta með. En ég kemst hins vegar ekki hjá því að velta fyrir mér hvernig það samræmist í raun og veru markmiðum um þróunaraðstoð sem snýst um að aðstoða ríkin sjálf og fólkið í ríkjunum við að vinna að markmiðum innan ríkisins sem þarna eru talin upp; mannréttindi, jafnrétti, mannauður, vinnan gegn loftslagsvá og svo auðvitað að vinna að stöðugleika og friði. Það er mikið neyðarúrræði fyrir fólk að flýja landið og fara til annars lands og vera gestir þar sem flóttafólk og það í sjálfu sér er ekki að hjálpa viðkomandi ríki að vinna í sínum málum. Það er í rauninni bara til marks um að ríkið sé illa statt þegar fólk leitar annarra tækifæra annars staðar. Ég velti líka fyrir mér hvort það sé í raun rétt að telja þetta sem þróunaraðstoðarkostnað í ljósi þess að þetta er ekki hreinn kostnaður bara hjá okkur. Þó að oft sé talað um flóttafólk sem kostnað þá er í því mannauður. Þetta er mjög oft, bara eins og aðrir innflytjendur, fólk sem kemur undir sig fótunum hér og fer í vinnu eða nám, elur upp börn og verður hluti af mannauðinum. Þetta eru þau tvö atriði sem ég vildi helst velta fyrir mér, þ.e. heildarkostnaðurinn sem er gömul tugga sem kannski einhver verður að segja, og svo þetta atriði að telja kostnað við hælisleitendur með. Eins og margoft hefur verið rætt hefur það líka farið vaxandi hérlendis og þá fer það mögulega að skekkja erlendan samanburð ef hann er meiri hér en annars staðar. Það væri kannski ágætt að hafa aðeins meira gagnsæi í því hvernig þessi kostnaður skiptist, þá er þetta kannski samanburðarhæfara milli landa og eins mætti skerpa á þessu betur í stefnumörkuninni. Mér finnst það svolítið nefnt í framhjáhlaupi að kostnaður við hælisleitendur sé talinn þarna með. Ég sé ekki að það sé lagt upp sem sérstakt markmið.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Mér finnst mjög margt gott í þessari þingsályktunartillögu. Hún er vel upp sett og skýr og þar eru jákvæð skilaboð á margan hátt þótt það sé hægt endalaust deila um hraða framgangs mála og annað af því tagi. Þingsályktunartillagan fer í upphafi ágætlega yfir þær áskoranir sem heimsbyggðin stendur sannarlega frammi fyrir; vaxandi fátækt og ójöfnuð og aukinn fjölda fólks á flótta vegna ýmissa ytri aðstæðna og auðvitað aðstæðna í ýmsum ríkjum. Það er auðvitað alveg rétt sem kemur fram líka að þessar og vissulega fleiri áskoranir ógna helst framgangi heimsmarkmiða Sameinuðu þjóðanna sem við styðjum og sem eru til grundvallar þróunarsamvinnu Íslands. Mér finnst ánægjulegt að það skuli svona afdráttarlaust hafa verið lýst yfir stuðningi við markmið Sameinuðu þjóðanna um þróunarsamvinnu sem gerir ráð fyrir 0,7% af vergum þjóðartekjum. Við eigum vissulega langt í land, eins og hér hefur komið fram, og erum umtalsverðir eftirbátar nágrannaþjóða okkar. En það má þó í þessari útgáfu, þessari þingsályktunartillögu, sjá tölusett markmið sem stefna upp á við. Það er í rauninni nýlunda frá því hvernig þetta hefur verið síðustu nokkur árin þar sem þetta hefur staðið meira og minna í stað. Ég verð auðvitað að fagna því. Og eins og ég sagði áðan getum við endalaust deilt um það hversu hratt á að stefna að þessu. En það er þó gleðilegt að sjá að núna sjáum við skref upp á við næstu árin. Okkar hlutverk hérna í þinginu er þá bara standa á bak við þau áform og tryggja að svo verði. Ég ætla ekki að tíunda þá mismunandi samvinnu sem við eigum í. Allt er þetta ágætt. En mig langar þó að hrósa Íslandi fyrir þessa tvíhliða þróunarsamvinnu sem stjórnvöld hafa staðið fyrir í Malaví, Úganda og nú í Síerra Leóne. Ég var nú svo heppinn sjálfur að fara árið 2018 ásamt þáverandi formanni utanríkismálanefndar, Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur, til Malaví og kynna mér starfið þar. Það var hreint ótrúlegt að sjá hversu gifturíkt það er að vinna með svona milliliðalausum hætti með héraðsstjórnum þar og ná þá í fyrsta lagi að nýta fjármunina mun betur en gæti gerst ef þetta færi í gegnum einhverja milliliði, auk þess sem þetta var heilmikill stuðningur við kerfið þar og ákvarðanatöku og markmiðssetningu stjórnvalda í þessum héruðum þar sem þau lærðu í rauninni áætlanagerð og að hrinda hugmyndum í framkvæmd með stuðningi frá Íslandi. Það var mjög gleðilegt og ég hvet Ísland áfram til þess að gera það. Við höfum valið þarna þrjú af allra fátækustu ríkjum heims og það er auðvitað mjög skynsamlegt og mikilvægt að gera það af því að hreint vatn, skólar og aðgangur að sjúkrahúsi er svo sannarlega forsenda þess að þessi lönd geti vaxið upp úr hryllilegri fátækt ásamt því að við beitum okkur fyrir því að þau taki betri stefnu gagnvart mannréttindum, af því að víðast hvar eru þau á þessum stöðum ekki í mjög góðum málum. Frú forseti. Framlag okkar til þessarar þróunarsamvinnu skiptir svo sannarlega miklu máli en í fullri hreinskilni þá munu fjármunir frá fámennu landi eins og Íslandi auðvitað ekki ríða baggamuninn þegar kemur að því að uppræta örbirgð í heiminum. En þá er rétt að nefna líka svona rétt í lokin að við Íslendingar eigum annað mjög öflugt tæki sem við eigum að nota og sem við höfum auðvitað nýtt; það eru áhrif í alþjóðasamstarfi og það er röddin okkar. Hvort tveggja eigum við að nota til góðs, hluti eins og frelsi, lýðræði, mannréttindi og jafnrétti. Þetta eru allt gildi sem við höfum talað fyrir og eigum að tala fyrir og það er auðvitað mjög ánægjulegt að það komi skýrt fram í þessari þingsályktunartillögu að það ætlum við svo sannarlega að gera áfram, því að á endanum er það nú sennilega allra líklegasta leiðin til að ríki nái að lyfta sér upp úr fátækt og ömurð og til meiri velsældar og mannréttinda.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir ágæta umræðu um þessa þingsályktunartillögu og mér finnst mikilvægt að það sé góður samhljómur í þinginu um þessi helstu áhersluatriði. Það eru kannski nokkrir punktar, nokkur atriði sem ég myndi vilja koma að undir lokin. Það má kannski fyrst taka það fram að við höfum margar leiðir til að styðja við fólk á flótta og eitt af því sem við höfum gert, fyrir utan þau framlög sem hafa farið sérstaklega til palestínsku flóttamannaaðstoðarinnar, er að styðja við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna. Þess má að sjálfsögðu geta hér vegna umræðunnar sem hér fór fram áðan að móttaka flóttamanna á Íslandi er ekki á forræði utanríkisráðuneytisins. Eins er ágætt að taka það fram að þegar við viljum beita okkur á alþjóðavettvangi og velta fyrir okkur hvort við Íslendingar ættum að taka upp í einstaka tilvikum einhvers konar þvingunaraðgerðir þá hefur það nú verið þannig í sögunni að við höfum átt samstarf sérstaklega við Evrópuríkin um slíka hluti og höfum einkum átt samstarf við á undanförnum árum Evrópusambandið og önnur bandalagsríki, t.d. vegna innrásar Rússa í Úkraínu. Ég kannast ekki við að við höfum verið sem sjálfstætt ríki að setja ein og sér þvingunaraðgerðir til að koma okkar skilaboðum á framfæri eða berjast fyrir einhverjum tilteknum málstað. Ég þekki ekki dæmi þess. Ég þekki ekki til þess að það hafi komið til umræðu á vettvangi Evrópusambandsins t.d. að leggja á viðskiptaþvinganir vegna átakanna fyrir botni Miðjarðarhafs. Við höfum hérna í þessari umræðu aðeins verið að ræða framlögin og ég tók þau sérstaklega fyrir í minni framsögu. Það er vel skiljanlegt að því sé velt upp hvaða sérstöku þýðingu það hafi að hækka markmiðin þegar okkur gengur svona tiltölulega hægt að ná fyrri markmiðum. En ég held að það hafi samt sem áður þýðingu. Ég held að það felist í því ákveðin viljayfirlýsing og skuldbinding að taka slíka áætlun til umræðu á þinginu og fá hana samþykkta. Í fyrsta lagi er mikilvægt að vera með langtímaáætlanir um aukin framlög og í annan stað er þá komið eitthvert viðmið til að mæla sig við og spyrja spurninga og ganga eftir því að menn fylgi því eftir sem áður hefur verið ákveðið. Það væri lítill metnaður fólginn í því að viðhalda lágu framlagi í stefnumörkuninni en segja síðan að við ætluðum bara að reyna að gera betur í framkvæmd. Ég held að þetta sé rétt stefna þess vegna og það sé orðið tímabært að horfast í augu við að það eru mjög mörg ár liðin síðan að við færðum viðmiðið upp í 0,35% og það sé vel tímabært á þessu áætlunartímabili að lýsa því yfir að við viljum gera meira og gera betur. Ef við lítum til baka þá eru bara örfá ár síðan að við vorum í ríkisfjármálasamhenginu komin í það fína stöðu, sérstaklega hvað skuldirnar snerti, með ágætisjafnvægi í ríkisfjármálunum, að það mátti vel sjá fyrir að við gætum á áætlunartímabilinu hækkað framlögin. En síðan lendum við í heimsfaraldrinum sem hefur dregið dilk á eftir sér og hin ýmsu ytri skilyrði hafa versnað. Verðbólga hefur vaxið, við, höfum séð 14 vaxtahækkanir og stóraukinn þrýsting hér á móttöku flóttamanna til landsins þannig að það er algerlega gjörbreytt umhverfi hvað marga undirliggjandi þætti snertir. Þá vík ég kannski aðeins að því hvernig við förum með framlög til móttöku flóttamanna á Íslandi í samhengi við framlög okkar til þróunaraðstoðar. Þarna höfum við verið að nota alþjóðleg viðmið. Við höfum sem sagt aðlagað okkur að aðferðafræði sem byggir á tilmælum þróunarsamvinnunefndar OECD, sem heitir DAC. Með því fáum við mjög skýran ramma um það hvað er rétt, eðlilegt og sanngjarnt að telja til opinberrar þróunaraðstoðar af heildarkostnaðinum. Við höfum sem sagt talið hluta af okkar kostnaði til opinberrar þróunaraðstoðar alveg frá árinu 2014 en síðan kemur þarna ný aðferðafræði sem byggir á tilmælum DAC 2018 og eins og ég sagði þá höfum við aðlagað okkur að þessu. Þetta gerir okkur kleift að spegla okkur í alþjóðaumhverfinu á sama grunni. Ef við ræðum aðeins um það hvaða hlutfall við höfum verið að taka inn, ef við notum t.d. árið 2021, þá var hlutfall kostnaður vegna umsækjenda um vernd og flóttamanna af heildarframlögum Íslands til þróunarsamvinnu 6%. Ég held að það sé bara skynsamlegt að nota þessi viðmið. Aðrir eru að gera það, langflestir. Það eru dæmi um undantekningar frá því en langflestir eru að nota þessi viðmið. Ég veit t.d. að Lúxemborg gerir þetta ekki. Að öðru leyti þá vil ég bara fagna þeim undirtektum sem við höfum fengið hérna með umræðunni sem fram hefur farið í dag. Ég býð fram alla aðstoð til utanríkismálanefndar við að vinna áfram með þingsályktunartillöguna og ég geri mér alveg grein fyrir því að það eru metnaðarfull markmið í þessari áætlun sem verður krefjandi að fylgja eftir. Það eru margir spennandi hlutir að gerast í þróunaraðstoðinni eins og við höfum aðeins komið hérna inn á. Í þessari alþjóðlegu þróunarsamvinnu erum við að stefna að opnun sendiráðs í Síerra Leóne. Það hefur verið lagður grunnur að því, eins og var aðeins komið inn á hérna, það hefur átt sér sinn aðdraganda og við erum með mjög góð dæmi úr annarri tvíhliða þróunarsamvinnu sem við getum bara verið mjög stolt af. Að þessu sögðu þá læt ég máli mínu lokið, virðulegi forseti.