Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta er hingað komið frá hv. Ed. Menntmn. þeirrar deildar hafði það til ýtarlegrar athugunar, ræddi það við ýmsa þá aðila, sem þetta mál snertir mest, gerði sameiginlegar tillögur um ýmsar breytingar, sem náðu fram að ganga í Ed. Menntmn. þessarar hv. d. hefur farið yfir frv., hefur athugað þær breytingar, sem urðu á því í Ed., og er sammála um að mæla með samþykkt þess, eins og það liggur fyrir. Þó áskilja einstakir nm. sér rétt til þess að flytja brtt. eða fylgja, ef fram koma.



Herra forseti. Frv. það til laga um verkstjórafræðslu, sem hér liggur fyrir, á sér nokkuð langan aðdraganda. Það eru a.m.k. nokkur ár síðan áhugi varð til fyrir því, að komið yrði upp námskeiði eða skóla fyrir verkstjóra. Málið hefur verið í athugun hjá ýmsum áhugamönnum og verið á undirbúningsstigi í nokkur ár. Þeir aðilar, sem fyrst og fremst hafa haft málið til athugunar og undirbúnings, eru verkstjórarnir sjálfir, Iðnaðarmálastofnunin og samtök atvinnurekenda. Frv. um þetta efni hafa áður verið lögð fyrir þingið, fyrst árið 1939, en síðan 1950 og loks árið 1959, en ekki orðið að lögum. Þrátt fyrir þetta hefur Verkstjórasamband Íslands reynt að bæta úr brýnni þörf með því að halda námskeið öðru hverju með stuðningi ríkissjóðs og Vinnuveitendasambands Íslands. En frv. gerir ráð fyrir, að um föst, árleg námskeið verði að ræða. Um þörfina eru allir sammála, sem um málið hafa fjallað, enda gegnir verkstjórinn þýðingarmiklu hlutverki i þjóðfélaginu og á vinnumarkaðnum. Hann þarf að hafa góða almenna menntun og auk þess ýmsa sérþekkingu. Í iðnþróuðum nágrannalöndum er nú lögð mikil og vaxandi rækt við verkstjóraþjálfun. Í Noregi er það Statens Teknologisk Institut í Osló, sem sér um þessa fræðslu og vinnur að vísindalegum athugunum um verkstjórn. Forstöðumaður þeirrar deildar, sem annast þetta starf í Noregi, Rolf Wattne yfirverkfræðingur, kom hingað til lands í apríl 1959. Hann kynnti sér hér alla málavexti og gerði ýtarlegar tillögur um verkstjóranámskeið, og mun frv. það, sem hér liggur fyrir, styðjast við þá álitsgerð. Wattne telur, að í slíkum skóla þurfi að kenna eftirfarandi námsgreinar: verkstjórn og vinnusálfræði, vinnulagsmælingar og athuganir, ágrip af rekstrarhagfræði, vinnulöggjöf og launasamninga, slysavarnir, móðurmál, reikning, rafmagnsfræði, teikningu o.fl. Þetta eru vafalaust allt gagnleg fræði fyrir verkstjóraefni, en vafasamt er, að hægt verði að koma upp svo fullkominni fræðslu að sinni, enda munu ekki vera til íslenzkir kennslukraftar í sumar þeirra námsgreina, nema sérstakar ráðstafanir væru gerðar til þess að sérmennta menn til þessa starfs. Er sennilega skynsamlegt að þreifa nokkuð fyrir sér um námsefni og alla reynslu, enda gerir frv. ráð fyrir, að það sé ákveðið með reglugerð. Iðnn. hv. d. hefur kynnt sér þær umsagnir, sem fyrir liggja, en þær eru frá Verkstjórasambandi Íslands, vitamálastjóra, Vinnumálasambandi samvinnufélaganna, Iðnaðarmálastofnun Íslands, Landssambandi iðnaðarmanna, vegamálastjóra, Vinnuveitendasambandi Íslands, Félagi ísl. iðnrekenda og Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna. Mæla allir þessir aðilar með því, að frv. verði samþykkt, en sumir hafa gert athugasemdir við 2. og 3. gr. frv., þ.e. um inntökuskilyrði og um stjórn námskeiðsins. Hv. Ed. hefur með nokkrum hætti tekið til greina athugasemdirnar við inntökuskilyrðin, þar sem d. hefur breytt greininni á þá leið, að þau verði ákveðin með reglugerð. Iðnn. hv. d. hefur ekki séð ástæðu til þess að gera neinar breytingar á frv. frá því, sem það var afgreitt frá Ed., og leggur til, að það verði samþykkt óbreytt, eins og það kom frá Ed., eða a.m.k. 4 nm., en einn var fjarstaddur, þegar málið var afgreitt.



Herra forseti, Ég ætla ekki að eyða löngum tíma hv. d. í að ræða þetta mál, en áður en það fer út úr d., vil ég þó segja skoðun mína á því og meðferð málsins. Í fyrsta lagi er ég ekki sannfærður um það, að sú breyting, sem hér er lagt til að gera, að skipa saksóknara, sé spor í rétta átt. Mín skoðun er, að það sé ekki minni hætta á því, að saksóknari kynni að misnota sitt vald, heldur en pólitískur ráðherra. Ég held, að þeir menn, sem við stjórnmál fást, fái oft og tíðum meiri víðsýni um almenn mál heldur en aðrir og það sé mínni hætta á því, að þeir misnoti sitt vald, m.a. vegna þess að þeir eru undir strangari gagnrýni en aðrir í sambandi við meðferð sína á opinberum málum. Ég þykist hafa orðið var við það m.a. í sambandi við umsagnir ýmissa stofnana um mál hér á hv. Alþ., að þær eru meira og minna litaðar af stjórnmálaskoðunum þeirra, sem fyrir stofnununum eru. Þess vegna tel ég, að pólitísk áhrif geti ekki orðið þarna neitt minni, nema síður sé, heldur en hjá pólitískum ráðherra, ef misjafnlega tækist til um val í slíkt embætti, sem hér er gert ráð fyrir að stofna. En um það atriði vil ég þó ekki segja fleiri orð. Hitt, sem er aðalerindi mitt i ræðustólinn í dag, er að vekja athygli á því, að þetta mál er hér fram komið á síðustu dögum þingsins. Þetta mál, ef að lögum yrði, kemur til með að hafa í för með sér verulega útgjaldaaukningu hjá ríkissjóði. Ég vil vekja athygli á því, að á síðustu dögum þingsins í fyrra var verið að afgreiða hér frv. til laga um breytingar á prófessorsembættum við háskólann. Það var mjög gagnrýnt þá, að slíku máli skyldi vera varpað inn í Alþingi á síðustu dögum þingsins, það væri óeðlilegt, að slíkt mál væri ekki fyrr á ferðinni, svo að þingið hefði tíma til þess að átta sig á því og það fengi eðlilega meðferð. Því var að vísu haldið fram við umr. um það mál, að það mundi ekki hafa útgjaldaaukningu í för með sér. En ég tek eftir því, að í aths. við fjárlagafrv. fyrir árið 1961 er tekið fram, að vegna þessara laga hækki útgjöld til Háskóla Íslands um nokkur hundruð þúsund. Ég tel, að það sé mjög óeðlilegt og í alla staði óverjandi, að hæstv. ríkisstj., hvort sem það er þessi ríkisstj. eða önnur, hagi þannig vinnubrögðum, að á síðustu dögum þingsins séu á ferðinni mál, sem hafa verulega útgjaldaaukningu í för með sér síðar meir. Og til þess að fá þetta mál afgreitt hér á hv. Alþ. nú, verður að hafa aðra vinnuaðferð við afgreiðslu þess en venja er til um afgreiðslu á þingmálum. Þar sem hér er stórmál á ferðinni, er þetta í alla staði óheppilegt, og ég tel, að hæstv. ríkisstj,, hver sem hún er, eigi að leggja niður þann ósið að varpa inn í Alþingi síðustu dagana málum eins og þessu, sem koma til með að hafa veruleg áhrif bæði á útgjöld ríkissjóðs og einnig á framkvæmdaatriði, eins og þetta mál kemur til með að gera. Þess vegna tel ég, að það hefði verið eðlilegt, að þetta mál hefði ekki fengið afgreiðslu á hv. Alþingi nú, og það eigi ekki að gilda sú regla, að það sé hægt á síðustu dögum Alþingis að koma með mál frá hæstv. ríkisstj., sem er í sniðunum eins og þetta mál.



Herra forseti. Ég var ekki viðlátinn, þegar þetta mál var til 2. umr. Ég vildi aðeins láta þá skoðun í ljós, að ég álít. að það sé mjög heppilegt, að þetta mál verði athugað betur. Ég er ekki alveg viss í því, að það sé rétt stefna, sem þarna er farið inn á, og að því megi leiða ýmis rök. Ég segi fyrir mitt leyti, að því fer fjarri, að ég mundi yfirleitt treysta embættismanni í svona stöðu betur en hverjum þeim dómsmrh., sem er á hverjum tíma, þótt pólitískur andstæðingur væri. Ég held, að við eigum að athuga þetta mál betur, áður en það er afgreitt. Það er þarna um mál að ræða, sem snertir allmikið réttaröryggið, og ég held, að það sé rétt að yfirvega það vel, áður en ákvarðanir eru teknar. Svo er hitt, eins og ég hef heyrt sagt, að hæstv. dómsmrh. hafi lagt áherzlu á, að þetta mundi hafa allmikinn kostnað í för með sér. Nú er það svo, að það er verið að prédika yfir fólkinu, að það eigi að spara og við Íslendingar lifum yfir efni fram. Ég býst við, að alveg sérstaklega séum við sammála um, að okkar ríkisbákn sé jafnvel stærra en við höfum efni á, þannig að ég held, að það væri rétt af okkur að athuga þessa hluti betur, áður en gerðir væru. Það er alveg rétt, að þessi mál hefur oft borið hér á góma áður. Þau hafa oft verið lögð fyrir Alþingi áður af hinum ýmsu ríkisstjórnum. En þetta hefur aldrei verið samþykkt, og ég fæ ekki séð, að það gerði neinn skaða, þó að það fengi að bíða næsta þings, og mundi fyrir mitt leyti vera því mjög meðmæltur.

forseti (BGr): Borizt hafa þrjú bréf. Hið fyrsta hljóðar svo: „Reykjavík, 17. marz 1961. Vegna starfa heima fyrir í skattanefnd mun ég ekki geta sinnt þingstörfum næstu vikur. Óska ég því þess, með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis, að varamaður taki sæti mitt á Alþingi. Virðingarfyllst, Ágúst Þorvaldsson. Til forseta neðri deildar.“ Varamaður hans er Helgi Bergs. - Annað bréf hljóðar svo: „Reykjavík, 19. marz 1961. Vegna embættisanna heima fyrir mun ég ekki geta sótt fundi Alþingis næstu vikur. Óska ég því þess, með skírskotun til 138. gr. laga. um kosningar til Alþingis, að varamaður taki sæti mitt á Alþingi. Virðingarfyllst, Gunnar Gíslason.“ Varamaður hans er Jón Pálmason. - Þriðja bréfið hljóðar svo: „Reykjavík, 17. marz 2961. Þar sem ég verð fjarverandi næstu vikur, leyfi ég mér að óska þess, með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis, að varamaður taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Jóhann Hafstein.“ Varamaður hans er Davíð Ólafsson. Þessir varamenn hafa allir undirritað eiðstaf áður, og býð ég þá velkomna til þingstarfa.

forseti (BGr): Borizt hefur eftirfarandi bréf: „Reykjavík, 20. marz 1961. Vegna sérstakra anna heima fyrir mun ég ekki geta sinnt þingstörfum næstu vikur. Óska ég því þess, með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis, að varamaður minn, Jón Kjartansson forstjóri, taki sæti mitt á Alþingi. Virðingarfyllst, Björn Pálsson: Til forseta neðri deildar.“ Jón Kjartansson hefur áður undirritað eiðstaf, og býð ég hann velkominn til þingstarfa.



Herra forseti. Það mál, sem hér er til umr., hefur legið alllengi hjá menntmn., sem ég hef átt sæti í í fjarveru hv. 4. þm. Sunnl. N. hefur orðið sammála um að mæla með frv. með þeim breyt., sem hún flytur á þskj. 527. Hv. 8. þm. Reykv. skrifar þó undir álitið með fyrirvara. Ég skal ekki lýsa aðdraganda þessa frv., sem er orðinn æði langur. Frv. hefur legið nokkrum sinnum áður fyrir hv. Alþ., en í stórum dráttum er efni þess að auka hlut ríkissjóðs í stofnkostnaði og rekstrarkostnaði heimavistarskóla gagnfræðastigs og húsmæðraskóla úr ¾, á hlutum upp í 9/10 hluta. Vandinn, sem frv. er ætlað leysa, er í rauninni tvíþættur: í fyrsta lagi féleysi sýslusjóðanna og þar af leiðandi vanmáttur þeirra til þess að standa undir þeim skuldbindingum, sem ákvæði núgildandi laga leggja á þá, og í öðru lagi er hin hlið vandans sú, að skipting byrðanna af þessum skólum á sýslufélögin er talin verða mjög ranglát, þar sem sum sýslufélög reka engan skóla af þessu tagi, en önnur reka skóla þar sem allt að 9 af hverjum 10 nemendum eru úr öðrum héruðum. Það hefur verið leitað umsagnar fræðslumálastjórnarinnar um þetta frv. og eins fjármálaeftirlitsmanns skólanna, Aðalsteins Eiríkssonar. Þetta frv. lá, eins og hv. þm. vita, fyrir seinasta þingi einnig, og þá var þessa álits leitað og hefur það nú verið athugað enn á ný af nefndinni. Fjármálaeftirlitsmaður skólanna sendi mjög ýtarlega álitsgerð um þetta og mælir með samþykkt frv., telur það þó ganga fullskammi. Hann mælti þess vegna með till., sem lágu fyrir seinasta þingi og gengu öllu lengra, en þær liggja nú ekki fyrir. Í áliti fjármálaeftirlitsmannsins segir um fyrra atriðið, sem ég nefndi áðan, á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Með fræðslulöggjöfinni 1946 voru héraðsskólar og húsmæðraskólar gerðir að sameign ríkis- og einstakra sýslu- og bæjarfélaga og skyldur lagðar þeim á herðar um greiðslu rekstrarkostnaðar: Þetta var gert án þess að kanna vilja þessum aðila og án þess að sjá þeim fyrir auknum tekjumöguleikum. Þess hefði a.m.k. verið þörf hvað sýslufélögin varðar. Sýslunefndir, að undanskildum þeim, sem standa að héraðsskólanum í Skógum, hafa ekki nema að nokkru leyti viðurkennt skyldur sínar í þessu efni, og er óhætt að fullyrða, að sú tregða ásamt fjárhagslegu getuleysi sýslufélaganna kemur mjög hart niður á skólunum. Hálfkaraðar byggingar og mjög takmarkað viðhald bera þess vitni. Hvort tveggja bitnar á ríkissjóði sem óeðlilega hár viðhalds- og jafnvel endurbyggingarkostnaður, þegar í algert óefni er komið.“ Enn fremur fylgja áliti fjármálaeftirlitsmanns ýtarlegar skýrslur um það m.a., hvaðan nemendur við þessa skóla eru, og kemur þar í ljós, að mjög mikill hluti þeirra er úr öðrum héruðum en þeim, sem ásamt ríkissjóði standa undir kostnaði við skólana. Ég skal ekki lengja mál mitt með að rekja þetta, en þetta atriði kemur mjög glögglega í ljós. Enn fremur er í þessu áliti gerð grein fyrir því, hvern kostnað það muni hafa í för með sér fyrir ríkissjóð, að þetta frv. yrði samþ., og hefur fjármálaeftirlitsmaður skólanna reiknað út, að það væru 384500 kr. á ári, og er þá miðað við rekstrarkostnað ársins 1958 og fjárveitingar á fjárlögum 1960, að því er lýtur að stofnkostnaði. En jafnframt var í þessu áliti bent á nauðsyn þess að gera breyt. á skiptingu tekna af skólunum. Um það segir í áliti fjármálaeftirlitsmanns: „Með þeirri breyt., sem gerð var á 17. gr. laga nr. 41 1955 með setningu laga nr. 18 1958, þar sem ákveðið var, að tekjur þessara skóla skyldu óskiptar ganga til þess að greiða niður rekstrarhluta sýslu- og bæjarfélaga, þá var raunverulega létt öllum rekstrarkostnaði af sumum sýslufélögunum, en öðrum ekki. Þetta misræmi stafaði af því, hvað tekjumöguleikar skólanna eru mismunandi. Nokkrir skólar eru þegar farnir að mynda rekstrarsjóði af árlegum tekjuafgangi sínum. Það lítur að vísu vel út, að sjóðir geti myndazt, en eins og málum er háttað í þessu efni, þ.e.a.s. að tveir rekstraraðilar eru að hverjum skóla, ríki og sýslufélag, en sjóðsmyndunin kemur aðeins öðrum aðilanum í hag, heimaaðilanum, sem ber þó minni hluta kostnaðarins, þá er þetta ekki einhlítt og ekki heppilegt. Nokkur hætta er á því, að lögð verði áherzla á sjóðsmyndanir, m.a. með því að vanrækja viðhaldið. Það gæti svo síðar sagt til sín sem óeðlilega hár viðhaldskostnaður og endurbyggingarkostnaður.“ Það var fjármálaeftirlitsmaður skóla, sem sagði þetta í áliti sínu. En menntmn. hefur fallizt á þessi sjónarmið, og í samræmi við það flytur hún á þskj. 527, í nál. sínu, brtt., sem ganga í þá átt, að tekjur heimavistarskóla gagnfræðastigsins og húsmæðraskólanna skuli ganga óskiptar til greiðslu rekstrarkostnaðar og jafnframt yrðu þá felld úr gildi lög nr. 18 frá 1958.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hv. menntmn. fyrir að hafa þó að lokum skilað áliti um þetta mál. Ég hygg, að því hafi verið vísað til n. 21. okt., svo að það hefur tekið alllangan tíma. En með því að n. er sammála um afgreiðslu málsins, þykist ég mega vænta þess, þótt liðið sé langt á þingtímann, að koma megi málinu í Ed. Það hefði hins vegar verið æskilegt, að þetta mál hefði komið miklu fyrr hér til umr. í deildinni, svo að það hefði mátt reyna á það, hvort hægt yrði að gera það að lögum. Ég vil fyrir hönd okkar flm. lýsa því yfir, að við getum fallizt á þær brtt., sem fram eru settar á þskj. 527, og að málið verði afgreitt þannig. Ég sé, að hv. fundaskr. n. hefur skrifað undir með fyrirvara, en geri ekki ráð fyrir, að hann sé svo alvarlegur, að það verði neinn ágreiningur um málið þess vegna. En í tilefni af þessu vildi ég mega beina orðum mínum til hæstv. forseta, sem hefur einnig skrifað undir þetta nál., um að setja þegar að loknum þessum fundi annan fund og taka málið til 3. umr., því að það er sýnilegt, að ef það verður ekki gert, muni málið tæplega komast í gegn. Það verður sjálfsagt ekki deildarfundur á morgun, og þá verða ekki fundir fyrr en á fimmtudag. En ef málið væri tekið hér til 3. umr. og það afgr. frá þessari hv. d., þá gæfist Ed. tími til þess að afgreiða málið, þar sem enginn ágreiningur hefur verið um það. Ég vil vænta þess, að hæstv. forseti verði við þessum tilmælum, þar sem enginn ágreiningur er um málið og hann hefur sjálfur skrifað undir nál. ágreiningslaust.

Forseti (BGr): Út af þessari ósk, sem kom fram hjá síðasta ræðumanni, er nokkur vandi á höndum. Skömmu áður en hann tók til máls, kom fram bein ósk um það frá einum hæstv. ráðh., að 3. umr. færi ekki fram, nema hæstv. menntmrh., sem er fjarverandi þrjá eða fjóra daga, geti verið viðstaddur. Ég mun reyna að verða við þeirri ósk hans, en verða jafnframt við þeirri ósk hv. þm., að það verði ekki til þess að stöðva málið.