Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Hér er nú til 1. umr. frv. til l. um viðskiptabanka. Þegar þetta frv. var til umræðu í hv. Nd. gerði ég ítarlega grein fyrir frv., aðdraganda þess og þeirri vinnu sem lögð hefur verið í það á undanförnum árum varðandi endurskoðun á bankakerfinu. Það er nokkuð langt síðan gerð var skýrsla nefndar sem þáv. viðskrh. Lúðvík Jósepsson skipaði í sambandi við bankamálin. Hins vegar er hér um að ræða fyrst og fremst afrakstur af vinnu nefndar sem hæstv. viðskrh. Tómas Árnason skipaði og var endurskipulögð á árinu 1983. Í greinargerð með frv. er vikið að þeim höfuðatriðum sem um er að ræða varðandi breytingar á málefnum viðskiptabankanna og má þar benda á að horfið er frá þeirri skipan með þessu frv. að binda starfsemi hvers viðskiptabanka að verulegu leyti við tiltekna atvinnugrein, atvinnurekstur eða hagsmunasamtök eins og nú er gert í lögum allra viðskiptabankanna nema Landsbankans. Þá gerir þetta frv. ráð fyrir að bankar verði aðeins reknir sem ríkisviðskiptabankar eða sem hlutafélög. Þá er í frv. gert ráð fyrir breytingum í sambandi við útibú og með hvaða hætti bankar geti stofnað til útibúa, en eins og kunnugt er er það skv. lögum nr. 10/1964 háð leyfi viðskrh. eftir umsögn Seðlabankans. Það er ljóst mál að það fyrirkomulag sem gilt hefur hefur runnið sitt skeið og í frv. er gerð tillaga um að viðskiptabankar sem nota meira undir sína starfsemi en sem svarar 65% af eigin fé geti ekki aukið á starfsemi sína með nýju útibúi. Það er sem sagt efnahagsleg staða bankans sem segir til um það og þá liggur það í hlutarins eðli að nýta það svigrúm með e. t. v. fleiri en minni útibúum til þess að lenda ekki yfir það mark sem sett er. Þá er það ákvæði að bankastjórar viðskiptabankanna geti ekki setið í stjórnum annarra stofnana eða atvinnufyrirtækja. Það er hert. Þá er í þessu frv. gert ráð fyrir að viðskiptabankar ákveði sjálfir sína inn- og útlánsvexti og önnur þjónustugjöld. Þá er í frv. gert ráð fyrir að allir viðskiptabankar hafi rétt til að versla með erlendan gjaldeyri án sérstaks leyfis. Þá er gert ráð fyrir í frv. að viðskiptabönkum sé heimilt að kaupa hlut í almenningshlutafélögum eins og þau eru skilgreind í lögum nr. 32/1978, um hlutafélög. Hér er um nýja heimild að ræða fyrir viðskiptabanka. Þá er gert ráð fyrir að allir viðskiptabankar megi taka við geymslufé. Þá er gerð krafa til þess í frv. að eigið fé viðskiptabanka nemi ekki minna en 5% af niðurstöðutölu efnahagsreiknings og veittum ábyrgðum. Hér er um að ræða breytingu sem Nd. gerði á frv. Þá er gert ráð fyrir því, til þess að styrkja allt eftirlit, að auk þingkjörinna endurskoðenda skipi viðskrh. löggiltan endurskoðanda fyrir hvern banka. Síðan er í frv. gert ráð fyrir hvaða reglur skuli gilda um meðferð við slit og við samruna viðskiptabanka. Ég hef hér vikið að helstu atriðum sem eru í því frv. sem hér er til umræðu. Enn fremur er hér á dagskrá í dag frv. til l. um sparisjóði og eru þar gerðar fjölmargar breytingar, kannske töluvert miklu meiri breytingar, en allar til samræmis við að þessar stofnanir geti starfað hlið við hlið með svipuðum starfsskilyrðum. Í hv. Nd. voru gerðar á þessu frv. um viðskiptabankana nokkrar breytingar sem meiri hl. n. flutti og eru á sérstöku þskj. Þær tillögur voru allar samþykktar auk viðbótartill. sem ég flutti á þskj. 1320. Frv. er því hér til meðferðar eins og það lítur út á þskj. 1337. Eins og ég sagði áðan gerði ég ítarlega grein fyrir þessu máli við 1. umr. í Nd. og ég leyfi mér að vísa til þeirrar ræðu svo og grg. sem með frv. fylgir, auk þess sem ég hef vakið athygli á helstu breytingum á þessum málum, þ. e. málefnum viðskiptabanka, frá því sem er í dag og til þess sem ætlað er, verði þetta frv: að lögum, sem ég vænti, og leyfi ég mér að vonast til þess að hv. fjh.- og viðskn., sem fær þetta mál til meðferðar, sjái sér fært að afgreiða það þannig að það geti orðið að lögum fyrir þinglok. Ég mun að sjálfsögðu sjá um að þeir aðilar sem unnið hafa mest við frumvarpsgerðina mæti á fundi nefndarinnar eftir því sem óskað verður til þess að gera þar nánari grein fyrir atriðum sem nm. kynnu að óska eftir að fá upplýst. Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða meir um frv. Ég leyfi mér með skírskotun til greinargerðarinnar og, eins og ég vék að hér áðan. þeirrar ræðu sem ég flutti við 1. umr. frv. í Nd. og þess sem ég hér hef sagt að leggja til að frv. verið vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Virðulegi forseti. Bandalag jafnaðarmanna hefur í sínu starfi lagt ríka áherslu á tvö atriði: Annars vegar á aðgreint kjör framkvæmdavalds og löggjafarvalds og er það í raun spurning um framkvæmd lýðræðis. Hitt atriðið er áhersla á það stjórnarskráratriði að valdsvið og starf hins þrígreinda ríkisvalds sé skýrt og hlutverkum valdþáttanna ekki blandað saman. Þar á ég við löggjafarvald, framkvæmdavald og dómsvald. Það sem er að þessu frv. er það að hér er enn eina ferðina reistur minnisvarði yfir þá samþættingu þessara valdþátta sem við teljum af hinu vonda. Sósíalisering bankakerfisins á Íslandi á sér í fyrsta lagi enga hliðstæðu hérna megin járntjalds og er algerlega óþekkt fyrirbæri annars staðar í vestrænum löndum að ríkisvaldið eigi og reki banka, enda þurfa menn ekki að skoða hug sinn lengi til að átta sig á hvaða stjórnmálalegri hugsun eða hugsjón og hvaða stjórnkerfi slíkt fyrirkomulag þjónar. Þessi sósíalisering bankakerfisins er reyndar skringilegt nokk orðin til að mestu leyti fyrir tilstuðlan þeirra manna sem í dag kalla sig sjálfstæðismenn, en voru kannske áður fyrr frekar kallaðir íhaldsmenn. Hún tengdist vandkvæðum eða vandræðum sjávarútvegs hér á landi fyrir rúmlega 50 árum og hruni Íslandsbanka þar sem hlutunum var bjargað fyrir horn með því að gera blessaðan bankann að ríkisbanka. Allt í einu voru menn dottnir niður á ákveðna aðferð til að stjórna landi í gegnum bankakerfið sem er svo áhrifarík að einn höfuðsósíalisti þessa lands, Einar Olgeirsson, á að hafa sagt einhvern tíma: Það er ekkert einfaldara en að gera byltingu á Íslandi. Það eina sem þarf að gera er að ná yfirhöndinni í bankaráðum íslensku ríkisbankanna. Þetta frv. er minnisvarði yfir höfuðeinkennið á afskiptum stjórnmálaflokka á Íslandi, og þá allra stjórnmálaflokka, af úthlutun og skömmtun peninga og ég tel að þetta fyrirkomulag sé ein af höfuðorsökum þess bága ástands í efnahagslífi okkar Íslendinga sem við búum við í dag og höfum búið við óralengi. Menn skyldu ekki reyna að halda því fram hér að efnahagur Íslendinga hafi einhvern tíma verið mikið betri en hann er nú því að íslenskir stjórnmálamenn hafa haft möguleika á og einstaka hæfileika til að froðsa með eigur landsmanna og er þar m. a. hægt að minna menn á gerðir og afleiðingar gerða nýsköpunarstjórnarinnar. Þess vegna kem ég til með að flytja brtt. við þetta frv. sem eru hliðstæðar þeim tillögum sem fluttar voru við frv. í Nd. nema það að ég hef bætt einni brtt. að auki við 8. gr. frv. Í 8. gr. frv. er allra náðarsamlegast stigið skref í „frjálsræðisátt“ eins og flokkur frelsisins er alltaf að stíga. Hann er alltaf að stíga skref í frjálsræðisátt án þess að komast nokkurn tíma nálægt frelsinu. Þar er stigið það skref í frjálsræðisátt að veita hlutafélagsbönkum, sem eiga lögheimili og varnarþing erlendis, leyfi til þess að starfrækja umboðsskrifstofur hér á landi. Eftir að hafa hlustað á umr. í Nd. fram yfir miðnætti í gær sannfærðist ég um að eina raunhæfa leiðin til að bjarga fjármálum Íslendinga undan afskiptum íslenskra stjórnmálamanna væri sú að heimila bankarekstur erlendra banka á Íslandi þannig að Íslendingar gætu fengið andvirði vinnu sinnar tryggt og ávaxtað í gjaldmiðlum sem ekki er stöðugt verið að eyðileggja með afskiptum stjórnmálamanna.  (Gripíð fram í: Segið þið svo að umr. á Alþingi veki ekki áhuga manna.)



Virðulegi forseti. Frv. þetta er eitt af mörgum málum sem ríkisstj. leggur höfuðáherslu á að þröngva í gegnum Alþingi með góðu eða illu á þeim stutta tíma sem til stefnu er þegar öllum er auðvitað fyrir löngu ljóst orðið að þinghaldi verður ekki öllu lengur haldið áfram og stefnt er að þinglausnum nú í vikulokin, en mikill fjöldi stórra mála enn á ferðinni hér í þinginu og ekki hægt að viðhafa þinglega meðferð á þessum málum vegna tímaleysis. Við hér í Ed. verðum að sætta okkur við að hvert stórmálið af öðru komi til okkar og við fáum kannske einn sólarhring eða svo til að fjalla um málið. Ég segi t. d. fyrir mig að ég hef ekki haft aðstöðu til þess í því annríki sem nú ríkir að kynna mér þær breytingar sem hafa verið gerðar á þessu frv. frá því að það kom frá Nd. og fékk þar umfjöllun. En okkur mun ætlað að afgreiða þetta mál á skömmum tíma og verður þá að taka til hendinni síðar í dag og í fyrramálið og fjalla um þetta mál í nefnd og mun ég þá að sjálfsögðu skila nál. Það þarf ekki að taka fram að þessi hraði á meðferð þingmála er auðvitað algerlega óforsvaranlegur og verður að skrifast á ábyrgð ríkisstj. Um bankamál almennt vil ég segja það eitt að þessu sinni að frá mínu sjónarmiði séð skiptir mestu máli að bankakerfið sé ekki ofurþungt bákn á þjóðfélaginu, rándýrt, fjölmennt, kostnaðarsamt fyrir þjóðfélagið, heldur sé það einfalt og ódýrt og sniðið við hæfi landsmanna. Þess vegna hefur það verið meginmál frá sjónarmiði mínu og okkar Alþb.-manna að bönkum fækkaði og að þeir stækkuðu, að starfsliði þeirra gæti fækkað í kjölfar aukinnar hagræðingar og kostnaður minnkað. Ég hef í mörg ár verið að vonast til þess að stjórnmálaflokkarnir á Alþingi kæmu sér saman um þessa meginstefnu sem margir þeirra hafa tekið undir, þ. e. ríkisbönkunum yrði fækkað, helst að þeir yrðu sameinaðir í einn banka, og að einkabönkunum yrði líka fækkað. Þó að þeir yrðu kannske ekki sameinaðir í einn banka yrði þar um nokkra fækkun og einföldun að ræða. Ég er sannfærður um að með slíkri endurskipulagningu bankakerfisins væri hægt að veita landsmönnum betri þjónustu en nú er veitt fyrir minna fé og með minni mannafla. Því miður fjallar þetta frv. ekki um neitt af þessum höfuðatriðum málsins. Frv. fjallar aðallega um aukaatriði. Fyrst og fremst er þarna verið að koma til móts við ýmsar hégómlegar óskir frjálshyggjumanna í Sjálfstfl. sem vilja gera breytingar á íslensku bankakerfi í samræmi við það sem tíðkast í mörgum nálægum löndum þar sem býr 50–100 sinnum fleira fólk. Ég álít að við hefðum átt og hefðum þurft að sníða okkur stakk við hæfi og það hefði nýtt bankafrv. átt að fjalla um. Ég er líka andvígur því að bönkunum sé gefið enn aukið svigrúm og frjálsræði til ákvörðunar vaxta. Ég álít að ef uppbygging atvinnulífs á að verða með eðlilegum hætti á komandi árum sé það hið brýnasta sem fyrir okkur liggur að sjá til þess að raunvextir vaði hér ekki upp úr öllu valdi, heldur haldist innan ákveðinna marka. Ég tel að vísu að það sé æskileg stefna að á öllum tímum séu raunvextir við lýði, að vextir verði ekki neikvæðir, að eigandi fjármagnsins tapi ekki beinlínis á því að hafa lánað það út heldur fái einhverja eðlilega ávöxtun, en það er langur vegur milli þeirra neikvæðu vaxta, sem stundum hafa tíðkast hér á landi, annars vegar og svo hins vegar þeirra óhóflegu okurvaxta sem nú tíðkast og eru allt frá því að vera 5% og upp í 15–17% raunvextir, þ. e. vextir umfram verðbólgu. Ég álít að það sé höfuðatriði að reyna að tryggja að raunvextir fari ekki mikið yfir 3–4%. Það þýðir þá það, ef við t. d. tökum hærri töluna, 4%, að lántakandi hefur 18 ár til að láta lánsupphæðina tvöfalda sig þannig að hann geti örugglega staðið undir vöxtum sem hann á að greiða af upphæðinni því að upphæð með 4% raunvöxtum tvöfaldar sig á 18 árum. Það finnst mér vera hámark þess sem hægt er að krefjast með eðlilegum hætti af íslenskum atvinnuvegum. Þótt vissulega megi sjá þess ýmis dæmi að atvinnuvegir geti skilað svo góðum arði að þeir tvöfaldi verðmæti fjárfestingar á miklu skemmri tíma en ég nefndi nú, kannske allt niður í 5–10 árum, heyrir það til undantekninga. Ég óttast að ef við tryggjum ekki að fjármagn sé fáanlegt með hæfilegum vöxtum verði uppbygging hér á landi miklu minni og hægari en þörf er á. Þetta er sem sagt eitt meginviðfangsefni íslenskra efnahagsmála, að reyna að halda vaxtastigi á eðlilegum nótum, hvorki of lágu þannig að vextirnir verði neikvæðir né heldur of háu þannig að gerðar séu óhóflegar og óraunhæfar kröfur til arðsemi fjárfestingar. En um þetta fjallar frv. ekki heldur. Þvert á móti eru ákvæði þar sem stefna í þveröfuga átt, þ. e. að auka frjálsræði til vaxtaákvarðana og þar með stuðla að því að vaxtastig hér á landi spanist upp enn frekar en orðið er. Virðulegi forseti. Ég tel nauðsynlegt, miðað við þá vinnuáætlun sem við höfum sett okkur í þinginu, að fjölyrða ekki um of við hverja umr. um hvert mál og læt því þessi orð nægja að sinni, en áskil ég mér rétt til að gera grein fyrir brtt. sem ég mun væntanlega flytja við 2. umr. frv.



Virðulegi forseti. Það hefur nú um nokkuð langt skeið verið unnið að því að endurskoða lög um sparisjóði, en þau lög sem gilda um sparisjóðina eru frá 1941. Á undanförnum árum hafa verið flutt á Alþingi nokkur frumvörp. Það frv. sem nú er flutt má segja að sé að verulegu leyti í samræmi við þau frv. sem flutt hafa verið. Þó eru í þessu frv. þó nokkrar tillögur til breytinga sem ekki fyrirfinnast í þeim frumvörpum sem áður hafa verið flutt. Nd. hefur fjallað um þetta frv. eins og það var á þskj. 917 flutt af ríkisstj. og gerði á því nokkrar breytingar skv. till. meiri hl. fjh.- og viðskn. Frv. er því orðið, þegar það kemur hingað til hv. Ed., eins og þskj. 1336 ber með sér, þ. e. breytt var 6., 24., 30., 34., 40. og 65. gr. frv. Meginatriði frv. er að sem næst allar sömu starfsheimildir gildi fyrir sparisjóði og viðskiptabankana. Mikilvægustu nýmæli í þessu frv. eru að framvegis verði einungis sparisjóðir stofnaðir með innborguðu stofnfé. Settur er upp sérstakur séreignasjóður stofnfjáreigenda til að gera stofnfjáreign í sparisjóði eftirsóknarverðari með því að heimila ávöxtun hennar. Það eru settar sams konar reglur í þetta frv. og frv. um viðskiptabanka að því er varðar eigið fé sparisjóða. Það er lagt til að stofnaður sé nýr tryggingarsjóður sparisjóða sem verði sparisjóðum og innstæðueigendum styrkari bakhjarl en núverandi tryggingarsjóður skv. þeim lögum sem um sparisjóðina gilda. Þá er lagt til í þessu frv. að heimila stofnun lánastofnunar sparisjóðanna. Nauðsyn slíks sameiginlegs sjóðs sparisjóðanna hefur orðið brýnni eftir því sem starfsemi sparisjóðanna hefur orðið meiri og er forsenda þess að sparisjóðir víðs vegar um landið verði þess megnugir að taka að sér frekari fjármögnun fyrir atvinnuvegina jafnframt því sem ætlað er að þetta auki hagkvæmni í rekstri sparisjóðanna. Skv. þessu frv. er gert ráð fyrir að sparisjóðirnir geti verslað með gjaldeyri eins og viðskiptabankarnir og þess vegna er einmitt lögð áhersla á stofnun lánastofnunar sparisjóðanna til þess að það verði ekki svo að hver og einn sparisjóður setji gjaldeyrisdeild hjá sér á stofn, heldur verði hægt með sameiginlegu átaki og samstarfi að sinna þessum málum af hálfu sambands sparisjóðanna og taka að sér þá milligöngu sem gjaldeyrisbankarnir hafa haft fyrir sparisjóðina frá því að þeir fengu gjaldeyrisleyfi. Ég er þeirrar skoðunar að með því að slíkt frv., sem hér er til umr., verði samþykkt sé mjög verið að styrkja sparisjóðina sem peningastofnanir, ekki aðeins gagnvart sparifjáreigendum heldur og til að sinna meira atvinnulífi landsmanna en gert hefur verið. Sparisjóðirnir hafa á undanförnum árum tekið að sér í ríkari mæli að sinna atvinnulífinu og það er ætlunin með samþykkt þessa frv. að þeir geti, eftir því sem aðstæður leyfa og fjármagn þeirra segir til um, sinnt atvinnulífinu á svæði sínu eftir því sem best verður á kosið. Ég sé ekki, virðulegi forseti, ástæðu til að fjölyrða meir um þetta frv. Ég vísa til þeirrar ræðu sem ég flutti með frv. við 1. umr. í Nd. og til grg. með frv. Ég vil vekja sérstaka athygli á sögulega hluta grg. varðandi starfsemi sparisjóðanna í landinu allt frá því að fyrst er stofnaður hér sparisjóður 1868. Í grg. eða sögulega hluta hennar er einmitt vikið náið að þessum málum og sýnir það best hvernig sparisjóðirnir, allt frá því að þeir fyrst voru stofnaðir, hafa í vaxandi mæli sinnt hlutverki peningastofnunar. Eins og ég gat um áðan er nú þar komið að talið er rétt, án þess að breyta um form, - gengið er út frá því að sama form verði á þessum stofnunum, - að þeir geti sinnt viðskiptavinum, atvinnulífinu, eins og bankar. Það hefur held ég sýnt sig hingað til að þeir eru þess megnugir, en löggjöfin hefur stundum verið þeim fjötur um fót þegar á hefur þurft að halda. Ég leyfi mér að leggja til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn. Fulltrúar viðskrn. eru að sjálfsögðu reiðubúnir til þess að veita nefndinni allar þær upplýsingar sem óskað verður eftir.



Virðulegi forseti. Í framsögum mínum fyrir bæði Byggðastofnun og svonefndu þróunarfélagi gat ég þess að ríkisstj. ákvað að taka lög um Framkvæmdastofnun til endurskoðunar, lög sem upphaflega voru sett 1971, en endurskoðuð 1976. Fyrst og fremst var það ákveðið með tilliti til þess að áherslur í atvinnulífi hafa mjög breyst á þeim árum sem liðin eru og þörf fyrir nýsköpun mjög aukist, þörf fyrir nýjar atvinnugreinar á ýmsum þeim sviðum sem áður voru lítt þekkt meðal okkar. Í sambandi við þessa endurskoðun var þó ákveðið að Framkvæmdasjóður héldist. Ástæðan er m. a. sú að Framkvæmdasjóður er í miklum skuldbindingum erlendis og sömuleiðis mikil útlán sjóðsins innanlands. Auk þess hefur Framkvæmdasjóður áunnið sér mjög gott orð á lánamörkuðum og því ástæða til þess að hann geti starfað áfram eins og hingað til sem miðstöð lántöku eins og þörf er talin. Er þess getið í 2. gr. þar sem segir að hlutverk Framkvæmdasjóðs skuli vera að annast innan ramma lánsfjárlaga og annarra laga, eftir því sem við á, milligöngu um lántöku fyrir fjárfestingarlánasjóði og aðra sambærilega aðila sem þess óska. Má sjóðurinn í því sambandi taka erlend lán í eigin nafni og endurlána. Breytingin er hins vegar fyrst og fremst efnislega sú að Framkvæmdasjóður hefur ekki skv. frv. það hlutverk, sem Framkvæmdastofnun og Framkvæmdasjóður höfðu áður, að gera samræmda útlánsáætlun fyrir alla fjárfestingarsjóðina og annast lántökur fyrir fjárfestingarsjóðina. Ástæðan fyrir þessari breytingu er m. a. sú sem fram kemur í frv. til l. um sjóði atvinnuveganna sem liggur fyrir Alþingi. Gert er ráð fyrir að sjóðir atvinnuveganna fái sjálfir heimild til að taka beint lán erlendis ef þeir óska. Hins vegar er sjóðunum jafnframt frjálst, eða verður frjálst ef að lögum verður, að fela Framkvæmdasjóði að annast slíka lántöku fyrir hönd viðkomandi sjóðs. Gert er ráð fyrir að sjóðnum verði skipuð þriggja manna stjórn til fjögurra ára í senn og tilnefni Seðlabanki Íslands einn, fjmrh. annan, en forsrh. skipi einn án tilnefningar og verði hann formaður sjóðsstjórnar. Með þessu móti eru sameinaðir þeir aðilar sem hafa veg og vanda af starfi Framkvæmdasjóðs, þ. e. Seðlabanki Íslands, svo og fulltrúi fjmrh., en ríkissjóður, eins og segir í 1. gr., ábyrgist allar skuldbindingar Framkvæmdasjóðs. Ég sé ekki ástæðu til þess, virðulegi forseti, að hafa um þetta fleiri orð. Þetta frv., eins og ég sagði áðan, tengist mjög frv. um Byggðastofnun og frv. um þróunarfélag og þarf mjög nauðsynlega að fylgja þeim frv. í gegnum þingið. Mér þykir leitt að málið kemur seint til hv. deildar, en ég vona þó að deildin, ekki síst hv. fjh.og viðskn. af alkunnum dugnaði, afgreiði þetta mál fljótt og vel. Ég geri fastlega ráð fyrir því.  En ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð og legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Virðulegi forseti. Það má segja að það sé skemmtileg tilviljun að við skulum ræða hér jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla á þessum sögulega degi í íslenskri kvennabaráttu og um leið merkilegum degi í okkar þjóðarsögu. En ég fer ekki nánar út í það. Það er ekki langt síðan mælt var fyrir þessu frv. í Ed. Ég vil þó leyfa mér að fara yfir helstu nýmæli frv. eins og getið er um þau í aths. við frv. Helstu nýmæli þessa lagafrv. frá núgildandi lögum er að finna í 1. gr. Þar segir að tilgangur laganna sé að koma á jafnrétti og jafnri stöðu kvenna og karla á öllum sviðum. Í núgildandi lögum er kveðið á um að stuðla að jafnrétti. Mikilvæg breyting er gerð á skipan jafnréttisráðs. Skv. 13. gr. frv. er gert ráð fyrir að félagasamtök sem hafa jafnréttisbaráttu á dagskrá tilnefni fulltrúa í ráðið. Þessi breyting ætti að stuðla að því að í ráðinu sitji fulltrúar sem hafa sérstakan áhuga á að vinna farsællega að jafnréttismálum. Nokkrar breytingar hafa verið gerðar á 10. gr. núgildandi jafnréttislaga sem efnislega er 15. gr. frv. Mikilvægasta breytingin kemur fram í 2. tölul. greinarinnar, en skv. henni skal jafnréttisráð vinna framkvæmdaáætlun til fjögurra ára í senn þar sem kveðið skal á um aðgerðir til að koma á jafnrétti kynjanna. Þessa áætlun skal leggja fyrir félmrh. sem síðan skal undirbúa stefnu ríkisstj. í þessum málaflokki. sbr. 22. gr. Ákvæði 11. gr. frv. fjalla um sama efni og 8. gr. núgildandi laga. Hins vegar eru fleiri aðilar dregnir til ábyrgðar skv. ákvæði frv. en nú er vegna brota á ákvæðum laga nr. 48 frá 1976. Að lokum má benda á að viðurlög vegna brota á ákvæðum frv. eru ákveðnari en áður var. Auk þess er gert ráð fyrir endurskoðun laganna eftir fimm ár frá setningu nái frv. fram að ganga. Í Nd. voru samþykktar nokkrar breytingar á frv. Þessar breytingar eru reyndar ekki stórvægilegar, en þær eru þrjár. 1. brtt. gerir ráð fyrir að sérstakar tímabundnar aðgerðir, sem ætlaðar eru til að bæta stöðu kvenna til að koma á jafnrétti og jafnri stöðu kynjanna, teljist ekki ganga gegn lögunum. 2. brtt., sem samþykkt var í Nd., fjallar um málshöfðunarrétt jafnréttisráðs. Skv. brtt. fær jafnréttisráð heimild til málshöfðunar í samráði við aðila sem telur á sér brotið, en rn. þarf ekki að reka málið í umboði hans eins og í stjfrv. er sagt eins og það var lagt fram. Með þessari breytingu rýmkast málshöfðunarréttur jafnréttisráðs, en þó verður ráðið að virða neitun viðkomandi aðila ef hann vill ekki afhenda forræði sakarefnis. Í 3. brtt. er fjallað um framkvæmdaáætlanir um jafnréttismál og framlagningu skýrslna á Alþingi um þróun og stöðu mála. Um þetta mál varð alger samstaða í Nd. Í félmn. Ed. varð ekki alger samstaða. Þar skilar einn nm. séráliti og mun væntanlega gera grein fyrir því hér við umr. Það kemur fram að hv. þm. Sigríður Dúna Kristmundsdóttir mun sitja hjá við þessa atkvgr. Það skal þó skýrt tekið fram að í stuttu en drjúgu nefndarstarfi um þetta mál tók hv. þm. það sérstaklega fram að hún mundi í engu bregða fæti fyrir þetta frv., síður en svo. Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta frv. Meiri hl. n. leggur til að frv. verði samþykkt óbreytt frá afgreiðslu þess í Nd.



Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nál. minni hl. félmn., en það hljóðar svo, með leyfi forseta: „Lög um jafnrétti kvenna og karla hafa verið í gildi hér á landi frá árinu 1976. Setning þessara laga var á sínum tíma merkur áfangi í átt að jöfnum rétti kvenna og karla, en þótt lögin hafi á margan hátt komið að gagni á gildistíma sínum hafa þau því miður ekki reynst sá aflgjafi raunverulegs jafnréttis kvenna og karla sem vonir stóðu til í upphafi. Nú, níu árum síðar, njóta konur og karlar í reynd ekki sama réttar hér á landi. Nægir í því efni að horfa til vinnumarkaðarins en þar blasir mismunun kvenna og karla hvarvetna við. Svo að dæmi sé tekið kemur fram í skýrslu Framkvæmdastofnunar ríkisins um vinnumarkaðinn árið 1983 að öll karlastörf nema í landbúnaði skila launum yfir landsmeðaltali það ár en öll kvennastörf skila lægri launum en sem nemur landsmeðaltalinu. Meðallaun karla árið 1983 voru samkv. þessari skýrslu tæpum 52% hærri en meðallaun kvenna. Kynbundið launamisrétti er þetta ástand á vinnumarkaðinum venjulega nefnt og það viðgengst óhindrað þrátt fyrir lög um jafnrétti kvenna og karla. Fleiri dæmi má nefna: Flestar íslenskar konur stunda heimilisstörf sem aðalstarf einhvern hluta ævi sinnar en heimilisstörf eru ekki metin til starfsreynslu úti á vinnumarkaðinum.“ Í öðru lagi: „Umönnun barna hvílir að miklu leyti á herðum kvenna og allt að 80% íslenskra kvenna vinna utan heimilis en árið 1983 var aðeins rúm fyrir 43.5% barna 5 ára og yngri á dagvistarheimilum landsins. Þar af áttu aðeins 8.9% barnanna kost á meira en fjögurra tíma fóstrun á dag. Sama ár var rúm fyrir 1.5% barna á aldrinum 6 til 11 ára á skóladagheimilum landsins.“ Í þriðja lagi: „Bæði félagsleg og heilsufarsleg rök hníga að því að gera mæðrum kleift að sinna börnum sínum óskiptar fyrstu sex ævimánuði barnsins en fæðingarorlof hér á landi er aðeins þrír mánuðir.“ Í fjórða lagi: „Kvennastörf eru á öllum sviðum metin til lægri launa en karlastörf en engin tilraun er gerð til að endurmeta þessi störf. Fjölmargt fleira mætti nefna, en þessara atriða er getið hér m. a. vegna þess að þeim hefur öllum verið hreyft sem þingmálum á þessu þingi, en án árangurs. Þau hafa ekki notið stuðnings stjórnarflokkanna sem aftur á móti standa að þessu frv. um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Það má þó öllum ljóst vera að sé mönnum einhver alvara með að koma á jöfnum rétti og jafnri stöðu kvenna og karla þarf meira að koma til en ný útgáfa af jafnréttislögunum. Jafnréttislög afnema ekki það kynbundna launamisrétti sem nú viðgengst, þau endurmeta ekki störf kvenna, þau byggja ekki dagvistarheimili og þau lengja ekki fæðingarorlof, svo að eitthvað sé nefnt af þeim fjölmörgu málum sem jafnað geta félagslegan og fjárhagslegan aðstöðumun kvenna og karla og lagt grunninn að raunverulegu jafnrétti kynjanna. Þetta frv. mun því litlu breyta um stöðu kvenna hér á landi, en það gæti hins vegar orðið til þess að villa sýn á raunverulegri stöðu þessara mála þar sem með samþykkt þess kann svo að virðast sem þar með hafi staða kvenna verið færð til betri vegar. Svo er ekki. Til þess þarf löggjöf og ráðstafanir sem taka með beinum hætti á félagslegum og fjárhagslegum aðstæðum kvenna eins og þau þingmál gera sem vísað var til hér að framan. Þar sem þetta frv. kemur þannig ekki til með að hafa neinar umtalsverðar breytingar í för með sér og virðist auk þess vera meinlaust að mestu, sér minni hl. n. ekki ástæðu til að mæla gegn samþykkt þess. Af sömu ástæðum sér minni hl. n. heldur ekki ástæðu til að mæla með samþykki frv. og mun því sitja hjá við afgreiðslu þess. Undanskildar eru í þessu efni þær breytingar sem gerðar voru á frv. í Nd. og eiga við 3., 17. og 22. gr. frv. í þessum greinum felst afstaða til sérstakra tímabundinna aðgerða sem ætlað er að bæta stöðu kvenna til að koma á jafnrétti kynjanna, til rýmkunar á málshöfðunarrétti jafnréttisráðs og til framkvæmdaáætlana um jafnréttismál. Þessar greinar horfa til bóta í jafnréttislöggjöfinni og mun minni hl. n. því styðja þær. Að lokum sér minni hl. n. ástæðu til að minnast þess að í dag eru liðin 70 ár frá því að íslenskar konur fengu kosningarrétt og kjörgengi til jafns á við karla. Ef litið er til Alþingis Íslendinga á þessum merkisdegi þá eiga þar aðeins sæti níu konur þrátt fyrir 70 ára lagalegt jafnrétti kvenna og karla hvað kjörgengi og kosningarrétt varðar. Það eitt ætti í sjálfu sér að nægja til að færa mönnum heim sanninn um að miklu meira þarf til að koma en lagabókstafur um jafnrétti kvenna og karla ef það jafnrétti á einhvern tíma að verða að veruleika.“ Hér lýkur nál. minni hl. félmn. og ég vona, virðulegur forseti, að það fari ekki á milli mála eftir þennan lestur nál. að Kvennalistinn mælir hvorki á móti þessu máli né með því af þeirri einföldu ástæðu að það kemur ekki til með að hafa nein veruleg áhrif á hvernig aðstæðum kvenna er háttað hér á landi. Ég vil einnig taka það fram að með þessu er Kvennalistinn ekki heldur að segja að jafnréttislög eigi ekki rétt á sér. Það eiga þau svo sannarlega á meðan ekki ríkir jafnrétti hér á landi. Hins vegar breytir sú endurbætta útgáfa eða umorðun jafnréttislaganna sem hér er á ferðinni litlu og því er sú afstaða tekin sem hér hefur komið fram. Undanskilin í þessu efni eru einstaka atriði frv. eins og fram kemur í nál., en til þess að koma þeim á hefði dugað að gera breytingar á núgildandi jafnréttislögum. En rétt eins og með útvarpslögin dugar ekki minna en heill nýr lagabálkur þótt komast megi af með minna. Þetta bendir vitaskuld til þess að núverandi hæstv. ríkisstj. vilji gefa í skyn hvað jafnréttislögin varðar að eitthvað sé verið að gera í málefnum kvenna, ekki síst vegna þess að færa má rök fyrir því að aðstæður kvenna hafi versnað í tíð þessarar ríkisstj. Eitt atriði langar mig að ræða hér um sérstaklega og það á bæði við það jafnréttisfrv. sem hér er til umr. og eins það þmfrv. um jafnan rétt og jafna stöðu kvenna og karla sem lagt var fram fyrr á þessu þingi. Þetta atriði varðar skilning á hugtakinu „jafnrétti“. Í báðum þessum frv. má lesa þann grunnskilning út úr þessu hugtaki að það þýði að leitað sé allra leiða til þess að konur geti staðið jafnfætis körlum á þann veg að þær gætu orðið eins og karlar. Það er alltaf spurning um að lyfta konum upp til móts við karla í þessum frv. báðum. Ég vil þessu til stuðnings benda á 9, gr. þessa frv. Þar stendur, með leyfi forseta: „Atvinnurekendur skulu vinna markvisst að því að jafna stöðu kynjanna innan fyrirtækis síns eða stofnunar og stuðla að því að störf flokkist ekki í sérstök kvenna- og karlastörf.“ Ég er þeirrar skoðunar að ekkert sé að því að störf teljist annaðhvort kvennastörf eða karlastörf. Það sem að er að mínu viti er það að kvennastörfin eru ekki launuð til jafns á við karlastörfin. Mín skoðun er því sú að í stað þess að reyna að þurrka út skilin milli karla og kvenna sé æskilegra að meta konur eins og þær koma fyrir, ef svo má segja, á sínum eigin forsendum eins og við Kvennalistakonur höfum iðulega bent á. Það má líka benda á 10. gr. frv. í þessu efni. Þar er talað um að við náms- og starfsfræðslu í skólum skuli leitast við að breyta hinu venjubundna starfs- og námsvali kvenna og karla til samræmis við tilgang laga þessara. Ég sé ekki heldur að það sé endilega rétta leiðin í þessum efnum. Ég held að það sé vænlegra að fara frekar þá leið að störf og námsbrautir séu jafnréttháar en að beina bæði konum og körlum inn á sömu brautirnar. Hver á þá að stunda þau störf sem ekki teljast karlastörf í dag eða stunda þær greinar sem konur eru í meiri hluta í í dag? Það gefur auga leið að þær starfsgreinar munu ekki leggjast niður og umrædd störf munu ekki leggjast af þótt slík breyting ætti sér stað og við stæðum því eftir með sama vandamálið og áður. Þessum skilningi, sem hér er á ferðinni á jafnréttishugtakinu, hefur Kvennalistinn hafnað. Mig langar í því efni að lesa hérna fjórar línur úr upphafi stefnuskrár Kvennalistans, en þar segir, með leyfi forseta: „Við setjum á oddinn hugmyndir um kvenfrelsi sem fela í sér rétt kvenna til að vera metnar á sínum eigin forsendum til jafns á við karla. Við leggjum til hliðar hugmyndir um jafnrétti sem fela í sér rétt kvenna til þess að fá að vera eins og karlar.“ Ljóst má því vera að þetta frv. byggir á öðrum grundvallarhugmyndum um stöðu kvenna og karla en þeim sem Kvennalistinn leggur til grundvallar og það er ein ástæða þess að Kvennalistinn mælir ekki með samþykkt þessa frv. Virðulegi forseti. Þetta vildi ég að kæmi fram.



Herra forseti. Þetta stjfrv., sem hér er til umr., var lagt fram snemma á þessu þingi í hv. Nd. Jafnframt var lagt fram frv. frá þm. stjórnarandstöðuflokkanna um sama efni, en ekki efnislega samhljóða. 1. flm. þess frv. var fyrrv. félmrh. Svavar Gestsson. Málið hefur verið lengi til umfjöllunar í félmn. hv. Nd. og árangurinn af því starfi er frv. í þeim búningi sem það kemur nú til hv. Ed. Það liggur í augum uppi að ef afgreiða á þetta mál sem lög frá Alþingi nú var ekki um annað að ræða fyrir félmn. hv. Ed. en að afgreiða það án ítarlegrar umfjöllunar í nefnd og virða það samkomulag sem náðist í málinu og kemur reyndar fram í þeim brtt. við frv. sem samþykktar voru í hv. Nd. Það kemur fram í nál. félmn. Nd. að nefndin hefur lagt sig fram um að ná samkomulagi um þetta mál til þess að það náist að afgreiða það á þessu þingi. Þegar slíkt samkomulag næst ber að hafa í huga að það hefur í för með sér að lagðar hafa verið til hliðar ýtrustu óskir einstakra nm. varðandi ágreiningsatriðin. Ég tel ástæðu til að fagna því sérstaklega að samstaða hefur náðst í þessu máli á hv. Alþingi. Sjálf hef ég valið að styðja þá málsmeðferð og ætla mér því ekki að fjalla efnislega um málið. Ég styð frv. eins og það kemur frá hv. Nd. og kem ekki í ræðustól til að skapa mér sérstöðu í málinu. Það er vissulega skemmtileg tilviljun að þetta frv. verður væntanlega afgreitt sem lög frá Alþingi í dag, 19. júní 1985. þegar konur um land allt minnast þess að 19. júní 1915, eða fyrir nákvæmlega 70 árum, öðluðust þær full stjórnmálaleg réttindi, þ. e. kosningarrétt og kjörgengi til Alþingis. Eins og ég sagði áðan staðfesti konungur, á þeim tíma Íslands og Danmerkur. nýja stjórnarskrá fyrir Ísland hinn 19. júní 1915. Í henni voru mörg nýmæli sem stefndu í átt til aukins lýðræðis. Íslenskar konur áttu innan sinna vébanda miklar hæfileikakonur í jafnréttisbaráttunni sem beittu sér af miklu harðfylgi fyrir baráttumálum kvenna. Þessar forustukonur beittu ýmsum aðferðum til að þrýsta málum áfram innan Alþingis. t. d. með undirskriftasöfnun um jafnrétti í öllum málum á við karla og skiptu þær undirskriftir þúsundum. Þær héldu baráttufundi og gáfu út kvennablöð þar sem þær skrifuðu um baráttumálin. Fyrsta kosningarréttarhreyfing íslenskra kvenna má segja að hafi orðið til þegar Hið íslenska kvenfélag var stofnað 26. janúar 1894. Árið 1911 hefur oft verið nefnt hið mikla kvenréttindaár. Þá er stjórnarskrárfrv. til umfjöllunar á Alþingi þar sem gert er ráð fyrir kosningarrétti og kjörgengi kvenna til Alþingis. Og það er vissulega margt fróðlegt sem kemur fram í umræðunum um viðhorf karlanna hér á hv. Alþingi. Einn þm. sagði, með leyfi forseta: „Ég er því hlynntur, að konur fái jafnrétti við karlmenn, því að þótt gáfnafari og lundarfari sé ólíkt farið og konur skorti oftast dómgreind á við karlmenn, þá bæta konur það upp með öðrum kostum. Siðgæðistilfinning kvenna er meiri en karla, og þær láta síður leiðast af eigingjörnum hvötum. Þetta vegur því upp hvað annað.“ Annar þm. taldi nægjanlegt í bili að leyfa konum að æfa sig í að nota fengin réttindi til sveitarstjórnarkosninga sem þær höfðu þá þegar öðlast, þ. e. árið 1882. Að vísu fengu þær ekki jafnhliða kjörgengi fyrr en 1902. En hann taldi ekki brýna þjóðarnauðsyn á að veita konum kosningarrétt í pólitískum málum. Fleiri vildu fara varlega í sakirnar, veita konum réttinn smátt og smátt og þannig mundu þær öðlast meiri þroska og verða betur undir það búnar, annað yrði bylting. Aðrir voru víðsýnni eins og t. d. sá sem sagði, með leyfi forseta: „Jafnsjálfsögð mannréttindi og kosningarrétt hafa konur alltaf í sjálfu sér haft jafnt og karlmenn, og skila þeim ekki þessum rétti þegar og öllum í einu er engin sanngirni né réttlæti.“ Þessi víðsýni varðandi jafnrétti kynjanna kemur e. t. v. hvað skýrast fram þegar fyrsta og eina konan kýs til sveitarstjórnar á Íslandi, en það gerist 31. mars 1863, 19 árum áður en lög um takmarkaðan kosningarrétt íslenskra kvenna til sveitarstjórna eru staðfest. Og það er athyglisvert varðandi þetta atvik að þar er um að ræða túlkun og þýðingu orðsins „menn“ úr dönskum texta á íslensku, „alle fuldmyndige Mænd“. Um það er að ræða hvort átt sé við menn í víðtækri merkingu orðsins, þ. e. karla og konur, eða hvort aðeins sé átt við karlmenn. Í þessu tiltekna atviki vildi kjörstjórn á Akureyri, en þetta gerðist á Akureyri, ekki synja konum kosningarréttarins og „höndlunarborgarinnan“ maddama Vilhelmína Lever á Akureyri notaði þennan rétt sinn, enda uppfyllti hún önnur skilyrði sem voru að kosningarrétt höfðu allir fullmyndugir menn - í danska textanum „alle fuldmyndige Mænd“ - sem ekki eru öðrum háðir sem hjú og hafa verið búfastir í kaupstaðnum síðasta árið þegar þeir a. m. k. borga 2 ríkisdali í bæjargjöld á ári. Auk þess var að sjálfsögðu skilyrði um óflekkað mannorð og eigin fjárforræði og fylgdi honum þá einnig kjörgengi. Umræðum á þingi 1911 lauk síðan með því að konur fengu með lögum kosningarrétt og kjörgengi til Alþingis. En það var svo ekki fyrr en með staðfestingu nýrrar stjórnarskrárbreytingar 19. júní 1915 sem þær öðluðust full stjórnmálaleg réttindi, kosningarrétt og kjörgengi til Alþingis. Ekki fengu þær þó sama rétt og karlar. Aðeins konur 40 ára og eldri voru teknar inn á fyrstu kjörskrá eftir breytinguna. En aldursmörkin skyldu lækka um eitt ár árlega uns jafnrétti við karla væri náð, en þau voru bundin við 25 ára aldur við kjördæmakosningar en 35 ára aldur við landskjör. Árið 1920 voru þessi skerðingarákvæði loks að fullu numin úr gildi. Þegar reykvískar konur höfðu sannfærst um að fregnirnar af staðfestingu stjórnarskrárinnar væru réttar tóku þær að ræða um og undirbúa einhvern mannfagnað vegna hinna nýfengnu réttinda. Kom öllum saman um að best væri að halda þessa hátíð samtímis því er Alþingi kæmi saman, 7. júlí. Mikill viðbúnaður var hafður og margar undirbúningsnefndir að starfi. Það var mælst til þess að allir vinnuveitendur gæfu verkafólki sínu frí síðari hluta þess dags því að starfsfólkið mundi svo borga það með því að ganga með margfaldri ánægju að starfi daginn eftir. Í bók Gísla Jónssonar menntaskólakennara á Akureyri um konur og kosningar gefur hann skemmtilega mynd af þessum atburði. Með leyfi forseta langar mig að lesa smákafla þar sem segir frá þessum atburði. Hann er svona: „Hinn 7. júlí var bjart og fagurt veður í Reykjavík. Austurvöllur var allur fánum skrýddur þeim megin sem vissi að alþingishúsinu. Báðum megin við aðalhlið vallarins voru nýju íslensku fánarnir og ýmis önnur flögg þar út í frá, ræðustóllinn einnig skreyttur íslenska fánanum. Um klukkan hálffimm raðaði fylking kvenna sér upp í barnaskólagarðinum og hélt af stað. Fremst gengu 200 ljóshærðar ungmeyjar, allar með lítil íslensk flögg í höndum sér. Fór fylkingin um Lækjargötu, Austurstræti, Pósthússtræti, Kirkjustræti og inn á Austurvöll og staðnæmdist þar. Þaðan gekk svo sendinefnd, sem færa átti Alþingi ávarp, inn í þinghúsið kl. sex. Sátu þá forseti Sþ., séra Kristinn Daníelsson, og ráðherra, Einar Arnórsson, í sætum sínum, en þingmenn aðrir stóðu umhverfis. Þingið tók á móti nefndinni í neðri deildar salnum. Stóðu konurnar á miðju gólfi, en fröken Ingibjörg H. Bjarnason [fyrsta konan sem kosin var síðar á þing] las upp skrautritað ávarp til Alþingis, og var það geymt í mjög vönduðu og skrautlegu skinnhulstri. Texti þess var svo: „Á þessum mikilvægu tímamótum, þegar hið háa Alþingi kemur saman í fyrsta sinni eftir að íslenskar konur hafa með nýjum stjórnarskrárbreytingum öðlast full stjórnmálaleg réttindi, þá hafa konur Reykjavíkurbæjar óskað að votta hinu háa Alþingi og hæstv. ráðh. vorum gleði vora og þakklæti fyrir þau mikilsverðu réttindi, sem stjórnarskráin veitir íslenskum konum. Vér könnumst fyllilega við það frjálslyndi og réttlæti, sem hið háa Alþingi hefur sýnt í mörgum og mikilsverðum réttarbótum nú á síðari árum, íslenskum konum til handa, sem jafnan hafa verið samþykktar af miklum meiri hluta allra hinna pólitísku flokka þingsins. Vér vitum vel, að auknum réttindum fylgja auknar skyldur. En vér tökum móti hvoru tveggja með gleði. Vér vitum og skiljum, að kosningarréttur til Alþingis og kjörgengi er lykillinn að löggjafarvaldi landsins, sem á að fjalla um alla hagsmuni þjóðarinnar, jafnt karla sem kvenna. Vér trúum því, að fósturjörðin, stóra heimilið vor allra, þarfnist starfskrafta allra sinna barna, jafnt kvenna sem karla, eins og einkaheimilin þarfnast starfskrafta alls heimilisfólksins, og vér trúum því, að vér eigum skyldum að gegna og störf að rækja í löggjöf lands og þjóðar, eins og á einkaheimilum. Vér vonum einlæglega, að hin nýja samvinna vor með bræðrum vorum á komandi tímum í landsmálum verði þjóðinni til heilla.“ Forseti þakkaði ávarpið með stuttri ræðu og sömuleiðis ráðh. Síðan bað varaforseti Sþ., séra Sigurður Gunnarsson, konur lengi að lifa, og tóku þm. undir það með ferföldu húrra. Við setningu þingsins las forseti þakkarskeyti frá konum á Stokkseyri, Eyrarbakka og Húsavík.“ Þegar litið er yfir baráttu kvenna fyrir auknum pólitískum réttindum á fyrstu áratugum aldarinnar hlýtur að vakna aðdáun á öllum þeim sem þar voru í forustu. Eldmóður þeirra og baráttugleði ættu að vera konum hvatning og áminning um að láta ekki undan síga. Allt of hægt hefur miðað í þessari baráttu og ætla má að þær sem ruddu brautina hefðu vart trúað því hversu skammt hefur miðað 70 árum síðar. Í dag eiga aðeins níu konur sæti á Alþingi af 60 þm. eða 15%, en voru til skamms tíma hámarkið 5% eða þrjár. Margar ástæður geta verið fyrir því hve hægt miðar. Álag á konur sem vinna utan heimilis, jafnvel fullan vinnudag, er mikið og varla von að þær geti jafnframt sinnt stjórnmála- og félagsstörfum nema með góðri samvinnu annarra í fjölskyldunni. Samvinna og verkaskipting foreldra um barnauppeldi og heimilisstörf hefur mikið að segja í þeim efnum. Annars hljóta þær að verða að velja á milli. Það þarf að koma til móts við þessa breyttu þjóðfélagshætti varðandi þarfir fjölskyldunnar og í kjarasamningum þurfa aðilar vinnumarkaðarins að hafa það hugfast, og það held ég að sé aldrei nógu brýnt fyrir þeim aðilum, að foreldraábyrgðin er jöfn. Það eru ekki bara hagsmunir mæðra heldur einnig feðra að taka tillit til þarfa fjölskyldunnar. En það er ekki nóg fyrir okkur konur að öðlast rétt. Við þurfum líka að nota þennan rétt. Það verður að segjast eins og er að við höfum ekki verið nógu duglegar og samtaka um að notfæra okkur þann rétt sem við höfum í gegnum tíðina öðlast með lögum. En konur eru nú óðum að efla samtakamátt sinn. t. d. á vinnumarkaðinum, og þannig munum við vissulega best koma í veg fyrir misrétti á þeim vettvangi. Ég vil nú, herra forseti, ekki taka lengri tíma þingsins, en ég gat ekki að mér gert í tilefni dagsins. Ég er í hátíðaskapi í dag, eins og ég veit að allar íslenskar konur eru, og mér fannst það vissulega við hæfi að á einhvern hátt væri munað eftir því hér á hv. Alþingi hvað gerðist 19. júní fyrir 70 árum.



Virðulegi forseti. Það er eins með þetta frv. og önnur síðbúin frv. ríkisstj. að það hefur ekki gefist mikill tími til að skoða það í nefnd. Sérstaklega var það í samgn. Ed. sem lítill tími gafst til umfjötlunar og var ekki gerð tilraun til að senda það frekar til umsagnar eða kalla menn til skrafs um málið. En það var gert í trausti þess að í umfjöllun samgn. Nd. um málið hefði það fengið það góða yfirferð að það væri vel fyrir öllu séð. Efrideildarnefndin samþykkti því að mæla með frv. eins og það kom frá Nd. Nd. gerði nokkrar breytingar á frv. frá því sem það var lagt fram. Hún fjölgaði fulltrúum í ferðamálaráði, þ. e. lagði til að þeir yrðu fleiri en frv. gerði ráð fyrir, bætti þar inn ferðamálasamtökum landshlutanna. Í síðasta liðnum, 18. liðnum, í þeirri upptalningu eru nefnd „Ferðamálasamtök Reykjaness“, en þar á að standa: Suðurnesja. Það munu hafa orðið mistök í prentun eða í undirbúningi handrits og ég vil beina því til virðulegs forseta hvort sú breyting geti ekki átt sér stað án þess að við gerum sérstaka brtt. að í stað Ferðamálasamtaka Reykjaness komi: Ferðamálasamtök Suðurnesja. Nd. gerði einnig afgerandi breytingu í sambandi við Ferðaskrifstofu ríkisins, þ. e. þann þáttinn að ríkisstj. skyldi beita sér fyrir stofnun hlutafélags um skrifstofuna og að starfsmönnum yrði boðið upp á að gerast eigendur. Í breytingu Nd. felst að í staðinn fyrir að það var rætt um einstaka starfsmenn er skv. breytingum Nd. rætt um samtök starfsmanna Ferðaskrifstofunnar. Það þýðir að eignaraðild starfsmanna telst bundin innan vettvangs stofnunarinnar. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta mál, en eins og ég sagði áður mælir samgn. Ed. með að frv. verði samþykki, en fjarverandi afgreiðslu málsins var Guðrún Tryggvadóttir.



Varðandi þá athugasemd hv. frsm. um 18. lið í 4. gr. frv. að þar sé um prentvillu að ræða mun forseti sjá til þess að það verði leiðrétt og þar muni standa „Ferðamálasamtök Suðurnesja“ þegar frá málum verður gengið.

Flm. (Eyjólfur Konráð Jónsson) Hæstv. forseti. Við hv. þm. Eiður Guðnason flytjum hér lítið mál en þó kannske dálítið athyglisvert. Svipað mál var að vísu flutt í fyrravor á þingi, en þá ekki útrætt. Það var með öðrum hætti: Það var gert ráð fyrir því að hvorki hljóðvarp né sjónvarp flytti í þetta hús, heldur yrðu gerðar ráðstafanir til að hagnýta það með öðrum hætti. En nú höfum við flutt till. sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta fara fram athugun á því hvernig hagfelldast sé að nýta þann hluta hins nýja útvarpshúss við Hvassaleiti sem ætlaður hefur verið sjónvarpsdeild Ríkisútvarpsins. Skal athuguninni hraðað svo sem kostur er. Gengið er út frá því að starfsemi sjónvarps verði áfram í núverandi húsakynnum við Laugaveg.“ Það er ljóst að Ríkisútvarpið býr við þröngan húsakost. þ. e. hljóðvarpið, og nauðsynlegt að bæta þar um. Þessi gamla og virðulega stofnun þarf auðvitað að hafa góðan aðbúnað og ekkert við því að segja að bæta þann húsakost þó að allt of mikið hafi verið í lagt í því nýja útvarpshúsi sem risið er. Ég held að útvarpið hefði verið betur komið í miklu minna og geðfelldara húsnæði en því sem þarna er að rísa, þessu bákni. Við flm. gerum ekki ráð fyrir því að sá flutningur verði hindraður úr því sem komið er. Hins vegar teljum við að sjónvarpið eigi að vera áfram í húsakynnum sínum við Laugaveg þar sem vel er að því búið og þar eru held ég nokkrir stækkunarmöguleikar sem gera það kleift að bæta enn starfsaðstöðuna, sem mundi geta nægt um alllangt skeið, og þannig mætti spara stórfé. Á fundi í menntmn. ekki alls fyrir löngu kom fjármálastjóri Ríkisútvarps, Hörður Vilhjálmsson, og gerði glögga grein fyrir starfsemi útvarps og sjónvarps og gaf upplýsingar um kostnað við þetta nýja hús sem ég hugsa að hv. þdm. þyki fróðlegt að kynnast. Ég held að ég hafi ritað það rétt niður að miðað við verðlag í febrúar 1985 mundi þessi bygging kosta 661.6 millj. kr. þegar hún væri fullfrágengin. Þá hefði hins vegar ekki verið tekið tillit til kostnaðar við flutning á tækjum og því tjóni sem óhjákvæmilega yrði á tækjum, ekki síst sjónvarpsins, sem yrðu sjálfsagt meira og minna ónýt. bæði kaplar og tæki, ef farið yrði að flytja starfsemina í nýtt hús. Þó er talið að um helmingur af búnaði útvarpsins í heild mundi geta nýst þó að um flutning yrði að ræða. Til viðbótar þessum fjárhæðum er þess að geta að til að unnt sé að flytja sjónvarpið, en hafa samt sjónvarpsútsendingar á meðan á þeim tilfæringum stendur, mundi þurfa að kaupa bíl, sjónvarpsbíl, sem mundi kosta 30 millj. Ég hygg að það sé án aðflutningsgjalda. Það tæki mundi auðvitað geta nýst sjónvarpinu áfram til töku utan sjónvarpssalar svo að það er kannske ekki neitt meginmál. En það er ekki unnt annað en að greina frá ekki bara kostnaði við þetta hús heldur líka stærð þess, en það er 15 800 fermetrar. Þetta er þó aðeins lítill hluti þess húss sem fyrirhugað hefur verið að byggja, en lóðin er hvorki meira né minna en 5.6 hektarar. Hún er auðvitað ekki ónýt og má byggja á henni önnur hús. Engu að síður er ljóst að þarna hefur verið ráðist í stórvirki sem er í engu samræmi við umsvif í okkar litla þjóðfélagi. En það er búið og gert og þá er að reyna að bæta úr því sem mest stingur í augu. Þá er það fyrirbæri, sem ég vissi nú ekki hvað hét, ég hef labbað um það nokkrum sinnum, og það er æðistórt, en það er gífurlegur salur sem ég hélt að væri á stærð við Laugardalsvöll, en viðmælandi okkar í hv. menntmn. sagði að hann væri miklu stærri. Þetta er kjallari, kallaður leiðslukjallari. Ég sé ekki betur en að þar sé full lofthæð o. s. frv. Þar á víst ekkert að vera nema rafleiðslur, einhverjir kaplar og loftræstingartæki. Eins og ég sagði hef ég æði oft labbað inn í þetta hús af því ég hef furðað mig á hvað þar væri að gerast og með góðum, öldnum og virðulegum fyrrverandi þm. labbaði ég þarna um að leita að Rás 2, en við fundum hana ekki. Við fórum upp um hæðir og mældum þar út með skrefum og fundum út að þær mundu vera æðimargar íbúðirnar sem þar mættu vera. Það er samt upplýst að Rás 2 muni nota, þegar hún að fullu er komin í gang, um 400 fermetra af þeim 15 800 sem þarna eru til staðar. Bílastæði eru þarna auðvitað mikil og inni í húsinu líka. Ég skal ekkert segja meira um þessa byggingu, aðeins skora á hv. þdm. að gera sér ferð og skoða hvað þarna er um að ræða. Ég veit svo sem ekki hvernig hagkvæmast yrði að hagnýta þann hluta sem hugsaður hefur verið fyrir sjónvarp eða þennan svokallaða leiðslukjallara en vafalaust má finna einhverja leið til að hagnýta hann betur en með því að flytja þessa starfsemi alla í þetta gímald því að ljóst er að rekstur þessa húss hlýtur að vera gífurlega dýr til viðbótar rekstrarkostnaði núverandi húsnæðis útvarpsins. Það er ljóst að menn vilja reyna að spara og gasa ekki áfram í fjárfestingum með sama hætti og gert hefur verið nú um alllangt skeið. Ég tel þess vegna alveg fullvíst að allir geti verið sammála um að staldra þarna aðeins við og huga að því hvernig best yrði búið að útvarpi og sjónvarpi. Það er alveg áreiðanlegt að það er ekki betur eða manneskjulegar búið að sjónvarpi í þessu nýja húsi en er í núverandi húsi fyrir utan hinn gífurlega kostnað, bæði í sambandi við byggingar og svo eins reksturinn, ef starfsemin yrði þarna öll. Mér skilst að miðað við þann kostnað sem áætlaður er, 661.6 millj. sem vafalaust er of lágt áætlað eins og við þekkjum, allt fer fram úr áætlun í þessu landi, væru það æðimörg hundruð íbúða sem þetta allt saman kostar. Og hér er eða hefur a. m. k. verið skortur á íbúðum, ekki bara á þessu svæði heldur líka sums staðar úti á landi því að það er ekki flutt í eins ríkum mæli utan af landsbyggðinni hingað suður og menn ætla. Það er víða húsnæðisskortur annars staðar á landinu. Það er sjálfsagt ekki þægilegt að koma fyrir íbúðum þarna úr þessu. Það hefði verið hægt fyrir ári að breyta a. m. k. einni eða tveim hæðum í smáíbúðir. Þær hefðu kannske verið eitt eða tvö hundruð. En kostnaðurinn er sýnilega á því bili sem það mundi kosta að byggja þrjú, fjögur eða fimm hundruð íbúðir. En þetta er nú kannske útúrdúr. Ég legg til, herra forseti, að þessari till. verði vísað til hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Maður kemst ekki hjá því að taka þátt í umr. þegar nýtingarmál hinna ýmsu stórbygginga á höfuðborgarsvæðinu eru á dagskrá. Hér er lagt til að skoðað verði hvort hægt er að nýta þetta mikla hús til einhverra annarra þarfa en fyrir sjónvarpið. Ég vil taka undir það með hv. síðasta ræðumanni, hv. þm. Eyjólfi Konráð Jónssyni, að það væri sjálfsagt full ástæða til þess og raunar nauðsynlegt fyrir hv. þm. að skoða þetta hús. Sjálfur hef ég ekki látið svo lítið, ef ég má svo að orði komast, að skoða þetta mikla hús.  Kannske hef ég ekki tekið nægjanlega vel eftir, en ég hef því miður ekki á takteinum hve mikið húsrými þessar stofnanir, þ. e. hljóðvarpið og sjónvarpið, hafa til ráðstöfunar nú og hversu mikil rýmisaukning er fyrirhuguð í nýju húsi.  „Upphaflega var nýbyggingin áætluð hljóðvarpinu einu og kom það seinna til að ætla sjónvarpinu þar rými líka.“ Nú er ég ekki nógu kunnugur þeim fyrirætlunum sem þarna lágu til grundvallar. Var húsið fyrirhugað minna í upphafi eða stærra en raunin hefur orðið? Það mundi einhver halda því fram að með tilliti til þess sem hér stendur hafi verið farið út á þá braut að nýta húsið mjög vel, hafi upphaflegar hugmyndir verið samhljóða því húsi sem nú er senn risið, en ef þarna er um verulegt umframrými að ræða er ég á því að miðað við það að bæði hljóðvarpið og sjónvarpið verði þar til húsa hafi þeim skotist þótt skýrir séu. Ég segi nú ekki annað. Í mínum huga er ákjósanlegt að ýmsu leyti að rekstur hljóðvarps og sjónvarps sé í nálægum húsakynnum, jafnvel sömu húsakynnum. Nú skal ég játa að ég er ekki nógu fróður um slík rekstrarmál, en einhvern veginn finnst mér að það hljóti að geta verið hagkvæmt að hafa báðar þessar stofnanir undir sama þaki. Varðandi tæki sjónvarpsins, sem vikið hefur verið að, hef ég grun um að drjúgur hluti þess tæknibúnaðar sem þar er til nota sé kominn á síðari snúning, orðinn fyrntur og í sumum tilvikum jafnvel úreltur. Um þetta skal ég ekkert fullyrða. Ég segi þetta einfaldlega til að vekja athygli á því að það er ekki víst að þarna sé um að ræða að kasta öllu þessu á glæ samanborið við að e. t. v. þarf það endurnýjunar við hvort sem er. En það má vel vera að þessari till. fylgi alvöruþungi. Ég mælist til þess áður en hv. þm. eru jafnvel knúnir til að taka afstöðu til þessa máls að þeir fái ráðrúm til að skoða þessa miklu byggingu.



Herra forseti. Ég er annar af tveimur flm. þessarar till. og ég tel mig þekkja nokkuð til þeirra mála sem hér um ræðir af tveimur ástæðum. Ég starfaði við umrædda stofnun frá því í byrjun árs 1967 þar til seint á árinu 1978, á tólfta ár, og frá árinu 1978 hef ég átt sæti í útvarpsráði þannig að ég hef haft aðstöðu til að fylgjast með og mynda mér skoðanir á því sem hér um ræðir. Ég hef alla tíð verið þeirrar skoðunar að sjónvarpið ætti ekki að flytja í þessa nýbyggingu og vegna orða síðasta ræðumanns, sem var að ræða forsögu þessa máls, vil ég minna á að þessi bygging í núverandi mynd var eingöngu ætluð hljóðvarpinu. Hins vegar mætti það gagnrýni hjá stjórnmálamönnum m. a., og á það var bent, sjálfsagt með nokkrum rétti, að þetta hús væri ákaflega vel við vöxt, að ekki sé nú dýpra í árinni tekið, fyrir starfsemi hljóðvarpsins eins og sjónvarpið gæti sem best verið þar líka. Til þess að freista þess að hafa frið um málið hygg ég að forvígismenn Ríkisútvarpsins hafi fallist á að troða sjónvarpinu þarna inn líka. Þetta hús var upphaflega hannað sem útvarpshús, ekki sjónvarpshús, þannig að ég held að við sitjum nú uppi með byggingu sem er í rauninni hvorki útvarps- né sjónvarpshús, hús sem er eins konar kynblendingur eða bastarður, því miður. Hv. 5. þm. Vesturl. vék að því í ræðu sinni áðan að það væri viss hagkvæmni í því fólgin að hafa þessar stofnanir undir sama þaki. Það er rétt. Það felst nokkur hagkvæmni að því. Ég held hins vegar að hún skipti engum sköpum í þessu máli, hún sé tiltölulega lítil miðað við margar aðrar stofnanir. Í öðru lagi vék hann að því að ýmis tækjabúnaður sjónvarpsins kynni að vera úr sér genginn og gamall og þurfa endurnýjunar við. Það er líka örugglega rétt um einhvern hluta tækjakostsins vegna þess að með þeirri notkun sem á þessum tækjum er og hefur verið í sjónvarpinu endast þessi tæki ekki mjög lengi. Mér er það minnisstætt frá mínum starfsárum þarna að myndavélalampar, sem eru mjög dýrir, voru notaðir u. þ. b. þrisvar sinnum lengur en þótti hæfa í sjónvarpsstöðvum erlendis í sparnaðarskyni og kom það auðvitað niður á gæðum framleiðslunnar þannig að myndgæðin voru lakari. Sjónvarpið hefur jafnan búið við heldur slakan tækjakost m. a. vegna þess að því er gert að greiða fulla tolla og aðflutningsgjöld af þeim tækjum sem það kaupir meðan einkafyrirtæki í sömu grein þurfa ekki að greiða slíka tolla. Þetta er auðvitað óviðunandi ranglæti gagnvart þessari miklu menningarstofnun. Ég hef alla tíð haldið því fram og er alveg sannfærður um að það er rétt að kostnaðurinn við að flytja sjónvarpið, og þá er ég ekki að tala um að flytja tækin sjálf, er að mjög miklum hluta fólginn í þeim lögnum, þeim kílómetrum og aftur kílómetrum af leiðslum, sem eru undir gólfum í sjónvarpshúsinu þar sem víðast hvar eru tvöföld gólf, og miklum leiðslum sem eiga að rúmast og munu væntanlega rúmast vel í hinum rúmgóða leiðslukjallara nýja hússins. Það er sú fjárfesting sem liggur í lögnunum í sjónvarpshúsinu við Laugaveg 176 sem ónýtist þegar og ef flutt verður. Það er hægt að skipta um öll tæki. Það þarf ekki að skipta um lagnirnar. En tækin eru á mismunandi aldri þannig að það þarf ekki að skipta um nema lítinn hluta af þeim vegna flutninganna einna, einhvern hluta sjálfsagt. Sum tækin eru orðin úr sér gengin. Tæki sjónvarpsins hafa nýst ákaflega vel og sætt óvægilega mikilli notkun oft og tíðum. Sjónvarpið býr við býsna góðan húsakost. Aðalstúdíóið hefur þó þann galla að þar er of lágt undir loft. Sá galli hefur verið til staðar frá upphafi en menn hafa bjargast samt þau tæpu 20 ár sem sjónvarpið er búið að starfa. Rýmið í aðalupptökusalnum sjálfum er ekki svo slæmt. Það þyrfti að byggja annað stúdíó og til þess er rými, t. d. vestan og suðvestan við núverandi byggingu, uppi í Klapparholtinu. Þá eru viðbyggingarmöguleikar við sjálft húsið vegna þess að það er í rauninni ekki nema hálfbyggt. Öðrum megin er það fimm hæðir, en austurendinn er tvær hæðir. Þar á í rauninni eftir að byggja þrjár hæðir. Ef menn skoða þetta hús frá Laugaveginum sjá þeir mætavel að það er hálfbyggt. Það er nú merkilega skemmtileg saga í sambandi við þann tveggja hæða part þar sem steypujárnin standa upp úr og steypuplatan er hrá. Þar er jafnan allstór tjörn meginhluta ársins. Það er líklegast eina flata þakið á Íslandi sem lekur ekki nokkurn skapaðan hlut af því að það var aldrei hugsað sem þak. Það átti að byggja þarna ofan á. Það mun að vísu einhvern tíma hafa lekið. Það voru gerðar einhverjar ráðstafanir og ég hygg að það sé allt í lagi núna, en þarna standa steypujárnin upp úr og þarna er tjörn meginhluta ársins og lekur ekki samt. Á sama tíma sér maður það á einbýlishúsum eins og í Fossvogshverfi, þar sem menn voru skikkaðir til að hafa flöt þök, að þar er verið að byggja hús núna utan um hvert húsið á fætur öðru og ofan á þannig að risin eru þar að ryðja sér til rúms. Þetta veit ég að hv. þm. þekkja sem eru staðkunnugir á þeim slóðum. en þetta var nú útúrdúr, virðulegi forseti. Ég held að sjónvarpið sé ákaflega vel sett þar sem það er og það hefur stækkunarmöguleika þar og vaxtarmöguleika. Ég er alveg sannfærður um að kostnaðurinn við að flytja sjónvarpið mun éta upp verulegan hluta af því sem menn ætla að fáist fyrir húseignina á Laugavegi 176 sem á að selja og andvirðið að ganga upp í byggingarkostnað nýja hússins. Ég hef oftlega beðið um að fá um það tölur hvert menn áætla söluverð eignarinnar og hver kostnaðurinn verði við flutninginn. Mér hefur ekki tekist að fá þær, en það getur vel verið að þær komi einhvern tíma. Menn skulu líka leiða hugann að því að verðmæti húseignarinnar að Laugavegi 176 er ekki síst fólgið í þeim leiðslum og lögnum sem þar eru til staðar. Sú fjárfesting nýtist engum nema þeim sem ætlar að stofnsetja nýja sjónvarpsstöð. Auðvitað væri upplagt fyrir aðila sem ætla sér að stofnsetja sjónvarpsstöð að kaupa þetta hús með öllum lögnum og einhverju af tækjum. Ég get í svipinn ekki hugsað mér nema einn aðila sem ætlar sér út í sjónvarpsrekstur og þyrfti varla að opna veskið sitt til að kaupa þetta hús. Það gæti vel verið að það sé komið inn í myndina núna vegna þess að þessi fjárfesting nýtist engum öðrum. Þeir sem ætla að nýta þetta hús fyrir venjulegar skrifstofur verða að byrja á því að rífa allt þetta út og henda því. Það er ónýtt, afskrifað. En ef menn ætla sér að reka þarna sjónvarp er afar auðvelt að byrja á morgun. Menn skulu hafa í huga hversu flókinn og margslunginn tækjabúnaður þarna er til staðar. Mér er kunnugt um það - eða var a. m. k. og ég veit ekki til þess að það hafi breyst en það á kannske ekki að vera nein ákvörðunarforsenda í málinu - að þeir sem starfa hjá sjónvarpinu hefðu helst kosið að starfa áfram á sama stað. Ég er ekki viss um að það sé sjálfgefið að þeir fái allir betri starfsaðstöðu í hinu nýja húsi, en það er auðvitað viss hagræðing að því að hafa starfsemi útvarps og sjónvarps á sama stað. En ég hvet hv. þm. til að skoða nýja útvarpshúsið. Ég sé þá fyrir mér, hv. þm. Eyjólf Konráð Jónsson og fyrrv. ráðh. Lúðvík Jósepsson, þegar þeir gengu um bygginguna einhvern tíma á sunnudagsmorgni og stikuðu fram og til baka og mældu. Ég get séð það ljóslifandi fyrir mér. Ég er ekki hissa á viðbrögðum þeirra vegna þess að satt best að segja er þetta hús feiknaleg bygging sem leynir á sér. Húsinu er þannig fyrir komið í landslaginu að það leynir mjög á sér. Ég hef átt þess kost að skoða útvarps- og sjónvarpsstöðvar í einum 7–8 löndum, sem er kannske ekki mjög víða, en ég hef held ég hvergi séð jafnmikið í lagt. Ég hef séð ný sjónvarpshús, bæði í Finnlandi og Svíþjóð, sem voru afar smekklega gerð en ég er sannfærður um að hafa ekki verið mjög dýrar byggingar. Útvarp getur verið í húsi sem er nánast hvernig sem er í laginu, en sjónvarp þarf mikið gólfflatarrými, bæði fyrir leikmyndagerð og fyrir stúdíó. Það má vel vera að þessi till. sé nokkuð seint fram komin og það sé erfitt við að snúa, en þessi skoðun mín á þessu máli er ekki ný. Ég hef marglýst þessari skoðun í útvarpsráði, en hún hefur ekki átt þar hljómgrunn nema mjög takmarkað. Og ég hef verið alveg ófeiminn að láta þar í ljós mína gagnrýni á þessari ráðstöfun vegna þess að ég held að við sitjum kannske uppi með hús sem er hvorki gott útvarpshús né gott sjónvarpshús. Það er sorglegt þegar mikið er í lagt eins og hér hefur verið gert. Nú vinna þarna menn nánast nótt og dag. Ég sá síðast á þjóðhátíðardaginn að þá unnu flokkar manna að því að lagfæra lóðina í kringum þetta hús. Það er sem sagt ekkert til sparað. Auðvitað á það fólk sem vinnur við útvarp og sjónvarp að hafa góða starfsaðstöðu. Um það er ekki deilt. En það verður líka að horfa til kostnaðar. Ég er alveg sannfærður um að það hefði mátt leysa þessi mál á miklu mun ódýrari hátt með fullum sóma. Ég er líka þeirrar skoðunar að það hafi verið röng ákvörðun á sínum tíma að flytja sjónvarpið í þessa byggingu. Og ég held að sú ákvörðun sé mjög dýr. Þegar við erum að tala um að verja auknu fé til innlendrar dagskrárgerðar ættum við að reyna að vera hagsýn í þessum efnum vegna þess að það eru ekki umbúðirnar sem skipta öllu máli, heldur innihaldið fyrst og fremst. Það mætti auðvitað margt um þetta segja. Ég er raunar þeirrar skoðunar að þessar stóru ríkisstofnanir eins og eru á Norðurlöndunum hafi vissa annmarka. Ég hef séð það, í Svíþjóð einkanlega, í Danmörku líka í nokkrum mæli, að þessar stofnanir hafa tilhneigingu til að hlaða mjög utan á sig. Það hefur ekki gerst hér. Gæði framleiðslunnar virðast því ekki vaxa í réttu hlutfalli við umfang starfseminnar. Þessi stóru ríkisfyrirtæki eru því kannske að sumu leyti á Norðurlöndunum - ég er ekki að segja hér - orðin tímaskekkja. sú þekking og kunnátta sem þarf til að gera dagskrár, bæði fyrir útvarp og sjónvarp, var áður innilokuð í þessum stofnunum. Hún er það ekki lengur. Hún er komin út um allt þjóðfélagið. Það er urmull af fyrirtækjum sem vinna við þetta, ýmist við að gera auglýsingar eða - í vaxandi mæli - að gera þætti og dagskrár. Ég held að vaxtarbroddur innlendrar dagskrárgerðar sé í mjög ríkum mæli hjá þessum litlu fyrirtækjum listamanna og tæknimanna úti í þjóðfélaginu. Hann er a. m. k. ekki síður þar en hjá ríkisstofnunum. Ég er alveg sannfærður um að í auknum mæli verður farið út á þær brautir að fela þessum aðilum dagskrárgerð og ég er alveg sannfærður um að það mun skila árangri. Ég er stoltur af því að hafa átt, held ég, tillöguna í útvarpsráði um fyrsta sjónvarpsþáttinn eða sjónvarpsmyndina sem var ákveðið að bjóða út. Það var mynd um hjólreiðar. Ég held að í auknum mæli verði farið inn á þessar brautir. Krafan um mörg stúdíó eins og var uppi um tíma, sérstakt fréttastúdíó og fleira fyrir sjónvarpið, er því kannske ekki eins gild og áður var. Þegar ég starfaði þarna í kringum 1970 var það mikið baráttumál þeirra sem unnu að fréttum að fá sérstakt fréttastúdíó. Þróunin varð hins vegar sú hvarvetna erlendis að fréttastúdíó urðu úr sögunni vegna þess að kostnaðurinn við að búa til stúdíó með þremur myndavélum, sem er við skulum segja 80 fermetrar að flatarmáli, er litlu minni en að búa til stúdíó sem er 150 eða 200 fermetrar að flatarmáli. Það er alveg sami grundvallarbúnaðurinn sem þarf. Það er aðeins fermetrafjöldinn í stúdíóinu sem munar og hann er tiltölulega lítilvægur í þessu sambandi. Ég ætla ekki, virðulegi forseti, að hafa um þetta fleiri orð, en ég held að það sé rétt að þessi athugun fari fram. Það getur vel verið að hún leiði í ljós að þarna sé of seint í rassinn gripið og ekkert sé hægt að gera í þessu máli, en það kemur þá í ljós. Væntanlega verður hægt líka í þessari athugun að afla upplýsinga um það sem ég hef hér verið að tala um, þ. e. hve mikið fæst fyrir húsið að Laugavegi 176 og hve mikið kostar að flytja. Þetta verða menn að meta, sérstaklega þegar verið er að tala um að efla innlenda dagskrárgerð og þáttagerð sem allir eru sammála um. Við höfum ekki efni á því að sólunda fé með þeim hætti sem ég óttast sumpart að þessi flutningur hafi í för með sér.



Virðulegi forseti. Ég held að það sé full ástæða til þess, eins og fram kemur í umræddri till., að gerð sé könnun á því hvort ekki er hagkvæmara að skilja á milli starfsemi útvarps og sjónvarps, fyrst og fremst vegna þess að það er álit margra að fljótlega muni þrengja mjög verulega að báðum aðilum í hinu nýja útvarpshúsi og eins og komið hefur fram hér í umr. er það sjónarmið þorra starfsmanna sjónvarps að ekki sé ástæða til að flytja í hið nýja hús. Það er allsérstætt að þessi opinbera stofnun hefur ekki gert kröfu til þess að það sé byggt yfir hana. Hún vill vera í sínu gamla húsi. Þá held ég að ég sé að segja frá sjónarmiðum alls þorra starfsmanna sjónvarpsins. Það er held ég einnig rétt að miklar líkur eru á að kostnaðurinn við að flytja starfsemina í hið nýja hús geti verið ámóta mikill og sú fjárhæð sem hægt væri að fá fyrir núverandi hús sjónvarpsins. Það er þannig með sjónvarpið að það má segja að þar séu mörg hús inni í einu húsi. Það er sérinnréttað á margan hátt og margar deildir búa við sérstakar innréttingar. Það er því ekki út í hött að segja að það séu þarna mörg hús inni í einu húsi. Kostnaðurinn við að færa það til hlýtur að verða mjög mikill. Ég held að það sé þess vegna full ástæða til að skoða þetta mál til hlítar og með hraði.



Virðulegi forseti. Það frv. sem ég hef leyft mér hér að flytja er sömu tegundar og það frv. sem ríkisstj. flutti fyrir nokkru og þegar hefur hlotið afgreiðslu. Ég hafði ýmislegt út á það frv. að setja og tel að það hafi ekki svarað þeirri þörf sem fyrir hendi er og þar hafi ákveðnir þættir þess vanda, sem átti að leggja til atlögu við, verið teknir út fyrir sviga og ekkert í þeim málum gert. Þannig er þetta frv. mitt hér tilkomið. Í sem fæstum dráttum er um það að segja að það takmarkar ekki eins sterklega þær aðgerðir sem ég tel nauðsyn vera á og frv. ríkisstj. Tilgangur þessa frv. er eins og tilgangur þeirra laga sem þegar hafa verið samþykki að jafna og létta greiðslubyrði af lánum einstaklinga til öflunar íbúðarhúsnæðis til eigin afnota með þeirri breytingu frá núgildandi lögum að hér verði um öll lán einstaklinga að ræða til öflunar íbúðarhúsnæðis til eigin afnota, en ekki eingöngu þau sem fólk á hjá Húsnæðisstofnun ríkisins eða Byggingarsjóði ríkisins, enda er það samdóma skoðun allra sem nú eiga í hvað mestum erfiðleikum með sín lánamál að sá vandi stafar ekki af þeim lánum sem á þessu fólki hvíla og tekin hafa verið hjá Byggingarsjóði ríkisins, en það eru yfirleitt lán á 15–25 ára kjörum með lágum vöxtum eða lægstu vöxtum sem völ er á og greiðslukjör því betri en nokkurs staðar annars staðar. Eins fannst mér lögin sem samþykkt voru hér vera allt of flókin miðað við tiltölulega einfalda aðgerð og miklar orðskýringar á lagagreinum, sem þar var að finna, benda til þess að menn væru þar að fullnægja þörfum sínum til að láta ljós sitt skina frekar en þær fullnægðu einhverri nauðsyn eða þörf. Eins tel ég að sá munur sem er á þessu frv. og þeim lögum sem hafa verið samþykkt sé kannske stærstur sá að stjórnvöld, sem hafa haft mjög mikil afskipti af peningamálum þessa lands, eru sá aðili sem ber ábyrgð á því ástandi sem lántakendur búa nú við. Með því að bera fram þetta frv. er ég að lýsa þeirri skoðun minni. sem ég tel að eigi að vera sjálfsagður hlutur, að það sé sameiginlegt hagsmunamál fjármagnseigenda, þá á ég við húsbyggjendur, og allra lánastofnana, hverjar sem þær eru, að greitt verði úr þeim vanda sem hér um ræðir. Mér sýnast fyrstu viðbrögð sem fengist hafa fregnir af, sérstaklega úr bankakerfinu, ekki benda til þess að bankakerfið telji sig vera í stakk búið til þess að bregðast við vanda þessa fólks með sama hætti og Byggingarsjóðurinn ætlar að gera. Þar sem það eru endanlega stjórnvöld sem bera ábyrgð á þessu ástandi teldi ég eðlilegt að stjórnvöld byðu upp á þann kost að gera öðrum lánastofnunum kleift að ráða fram úr vanda fólks með því að lána viðkomandi lánastofnunum fé sem samsvarar þeirri viðbótarfjárhæð sem af þessum skuldbreytingum leiðir. Séu nú einhverjir aðilar sem ekki fá með neinu móti úrlausn sinna mála skuli þeim gefinn kostur á láni úr Byggingarsjóði ríkisins á bankavöxtum til þess að tilgangi laganna skv. 1. gr. verði náð. Eins kemur fram í frv. sú skoðun mín að sú launavísitala sem miða skuli við þegar reiknað er misgengið milli lánskjaravísitölu og kauptaxta sé meðalkauptaxtavísitala. Ef ekki verður nægilega að gert sem allra fyrst er nokkuð víst að það kemur til fjölda nauðungaruppboða og þar má gera ráð fyrir því, eins og fram kemur í grg., að fólk tapi miklum fjármunum vegna þess misgengis sem hefur orðið á milli verðlags á fasteignum og lánskjaravísitölunnar eða áhrifa lánskjaravísitölunnar á lánin. Gróflega séð virðist mega reikna með því að fólk sem hefur fjárfest um 2 millj. kr. tapi við sölu líklega um hálfri millj. kr. af eigin fé ef það selur á þessu ári. Þetta tap er ekki hluti af einhverri eðlilegri áhættu, sem fólk tekur við fjárfestingar, því að þetta tap er til komið fyrir aðgerðir ríkisstj. Endanlega hlýtur það að vera viðkomandi lánastofnunum kappsmál að reyna að bjarga málum þessa fólks þó það væri ekki nema til þess að tryggja þá fjármuni sem þær hafa lánað og tryggja sparifjáreigendunum að þessir fjármunir haldi fullu verðgildi. Menn töldu við umfjöllun um frv. ríkisstj. á sínum tíma, sem nú er orðið að lögum, að ekki væri þörf á því að láta þessi lög ná yfir aðrar lánastofnanir en byggingarsjóði, það nægði að fá loforð eða vilyrði frá öðrum lánastofnunum. Þá stöndum við frammi fyrir því að aðgangur fólks að lánastofnunum er ansi misjafn. Lög eru til þess að jafna rétt manna. Þess vegna tel ég nauðsynlegt að þessi réttur sé tryggður með lögum. Virðulegi forseti. Auðvitað geri ég mér grein fyrir því að þetta frv. fær ekki neina umfjöllun á þessu þingi sem heitið getur, en ég tel nauðsynlegt að kynna þessi viðhorf nú strax. Ég býst ekki við því að við stöndum frammi fyrir því að búið sé hvorki nú né á næstunni, að leysa vanda þessa fólks sem hér um ræðir og lít þannig á að við séum að hefja hér sókn fyrir ákveðnum aðgerðum sem eiga enn þá þó nokkuð langt í land. Stærsta málið og aðalmálið er að endurskipuleggja húsnæðislánamál yfir höfuð þannig frá grunni að næstu kynslóðir, hvort sem þær kjósa að eiga íbúð eða sparifé, geti búið við meira öryggi en við hin. Virðulegi forseti. Að þessari umr. lokinni legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og fjh.- og viðskn.