Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég vil taka það fram að í 15. gr, þingskapa, 8. mgr., er heimild til þess að hvor deild um sig kjósi lausanefndir til að íhuga einstök mál. Þessi heimild verður nú notuð með vísun til tillögu sem flutt hefur verið um slíka málsmeðferð. Vísa ég því til þingflokka að tilnefna menn í sjö manna lausanefnd til þess að hafa með þetta mál að gera sérstaklega, en nefndin yrði væntanlega kosin í lok þessarar umr.



Herra forseti. Hv. 1. þm. Reykv. hefur þegar í ítarlegu máli gert grein fyrir tæknilegum atriðum, reikningslegum forsendum og breytingum sem frv. það hefur í för með sér sem hér liggur fyrir til umr. Með svipuðum hætti og hér hefur verið gert af hv. síðasta ræðumanni, þar sem hann gerði grein fyrir afstöðu síns flokks, mun ég því einkum takmarka mig við það að gera hér grein fyrir afstöðu míns flokks, Alþb. til þess frv. sem hér liggur fyrir. Það eru liðin mörg ár og áratugir síðan barátta hófst fyrir því að tekin yrðu upp stór kjördæmi og hlutfallskosningar hér á landi. Það komu strax fram tillögur um það í stjórnarskrárnefnd, sem starfaði á árunum 1942 og 1943, en í þeirri nefnd gerði fulltrúi Sósíalistaflokksins, Einar Olgeirsson, tillögu um að landinu yrði skipt í stærri kjördæmi. Með bókun í stjórnarskrárnefnd Nd., dags. 8. maí 1942, var komist svo að orði: „Einar Olgeirsson lýsir því sem áliti sínu, að heppilegust mundi sú breyting á kjördæmaskipuninni, að landið yrði nokkur stór kjördæmi, t. d. sex. Yrði þorri þm., t. d. 38 eins og nú er, kosinn í þeim með hlutfallskosningum og væri tala þm. í hverju kjördæmi í hlutfalli við kjósendatölu þess, en 11 uppbótarsæti yrðu auk þess, svo sem nú er. Slík skipun mundi í senn tryggja jafnrétti allra kjósenda og draga stórum úr skaðlegri hreppapólitík, en virða þó áhrifavald hinna einstöku landshluta og hindra ofræði flokksstofnana. En þar sem ekki er kostur á því að fá breytingu sem þessa samþykkja nú á þessu þingi telur hann þýðingarlaust að bera fram brtt. þessa efnis og fellst því á frv. með þeim brtt. sem meiri hl. nefndarinnar hefur orðið sammála um.“ Þá var gerð breyting á kjördæmaskipun landsins eins og kunnugt er. Um það urðu umr. og um það urðu deilur og þar skildi Framsfl. sig frá öðrum flokkum þingsins. Næsta breyting á stjórnarskránni og kjördæmaskipuninni var gerð árið 1959. Á þeim tíma sat hér minnihlutastjórn Alþfl. með stuðningi Sjálfstfl. og stjórnaraðilar gerðu um það samkomulag við annan stjórnarandstöðuflokkinn, Alþb., að þá yrði um að ræða breytingu á kjördæmaskipuninni. Það var miðvikudaginn 1. apríl 1959, að Alþb. bárust skriflegar tillögur stjórnarflokkanna um þá lausn á kjördæmamálinu sem þeir töldu sig geta staðið sameiginlega að. Í tillögum Alþfl. og Sjálfstfl. var gert ráð fyrir því að þm. yrði 63, þar af 11 landsk. þm. til jöfnunar milli flokka. Fimm dögum síðar svaraði Alþb. þessum tillögum stjórnarflokkanna með gagntilboði. Í tilboði Alþb. var lagt til að þm. yrðu 60, þar af 11 uppbótarþingsæti. Til þess að tryggja örugga afgreiðslu málsins bauðst þingflokkur Alþb. þá til þess að standa gegn öllum brtt., sem fram kynnu að koma við efnishlið málsins, enda gerðu allir þm. stjórnarflokkanna þá einnig hið sama. Þessu tilboði svöruðu stjórnarflokkarnir, Alþfl. og Sjálfstfl., með nýju tilboði um að þingsæti yrðu 65, þar af 11 uppbótarsæti, þar sem þeir töldu ekki mögulegt að ná samstöðu nægilega margra þm. um töluna 63 eða 60. Slík skipan málsins hefði ekki tryggt aukið réttlæti milli þingflokkanna, sem var þó tilgangur þessara umr. á sinum tíma eins og nú, og niðurstaðan varð sú, að Alþfl. og Sjálfstfl. féllust á þá till. sem fram kom í bréfi Alþb. frá 6. apríl 1959 um 60 þm. og 11 uppbótarþm. Síðan þetta gerðist og breytingarnar voru samþykktar á Alþingi 1959 hefur átt sér stað mjög veruleg breyting í landinu. Fólksfjölgun hefur orðið mikil hér á þéttbýlissvæðinu, einkum í Reykjaneskjördæmi, og svo hefur farið að íbúar Reykjaneskjördæmis og Reykjavíkurkjördæmis hafa gert kröfur um lagfæringar á þessum efnum, þ. e. kosningarréttarákvæðum stjórnarskrárinnar. Alþb. fjallaði um þessi mál á flokksráðsfundi 20.–22. nóv. 1981 og gerði samþykki, sem var á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Flokksráðsfundurinn beinir því til þingflokks Alþb., að hann beiti sér fyrir lausn á kjördæmamálinu, sem feli m. a. í sér eftirfarandi: 1. Tryggt verði að flokkar fái jafnan þingstyrk í fullu samræmi við atkvæðafjölda. 2. Kosningarréttur verði jafnaður eftir búsetu, þannig að náist a. m. k. sama hlutfall milli kjördæma og gilti eftir kjördæmabreytinguna árið 1959. Til að ná þessum markmiðum bendir fundurinn á eftirfarandi: Óhjákvæmilegt er að fjölga kjördæmakosnum þm. í þeim kjördæmum þar sem kjósendafjölgun hefur orðið mest, þ. e. í Reykjavík og á Reykjanesi. Slík fjölgun má þó ekki verða á kostnað annarra kjördæma. Það þýðir að ekki verður komist hjá einhverri fjölgun þm. í heild.“ Í framhaldi af þessari samþykkt Alþb. 22. nóv. 1981 hófust viðræður á milli forustumanna flokkanna um breytingu á kjördæmaskipun og kosningarréttarákvæðum stjórnarskrárinnar og um þau mál var sérstaklega fjallað á flokksráðsfundi Alþb. 1982. Þar var komist svo að orði í samþykki flokksráðsfundarins: „Flokksráð Alþb. ítrekar samþykkt, sem gerð var 1981 um breytingar á kjördæmaskipuninni, og fagnar þeim árangri sem þegar hefur náðst í viðræðum við aðra flokka. Flokksráð felur formanni flokksins og þingflokknum að vinna að því að á næstu vikum fáist niðurstaða í málinu sem tryggi að jöfnuður milli flokka og leiðrétting á misvægi atkvæða milli kjördæma verði megineinkenni breytinganna. Til að ná slíkum árangri verði kannað að taka upp réttlátari útreikningsreglur við hlutfallskosningar. Flokksráð Alþb. hvetur eindregið til þeirra breytinga á stjórnarskrá lýðveldisins sem færa hana til nútímalegs horfs og höfða til aukinna mann- og lýðréttinda“. Á grundvelli þessara samþykkta Alþb., sem ég hef hér gert grein fyrir, höfum við unnið að því að reyna að ná samkomulagi sem allra víðtækustu hér í þinginu um þetta mál. Niðurstaðan liggur nú fyrir í því frv. sem er hér til umr. Fyrirkomulagið frá 1959, þ. e. kjördæmafyrirkomulagið sem slíkt, hefur reynst vel í ýmsum atriðum. M. a. er kjördæmaskipunin sjálf þannig að menn treysta sér ekki til þess að hrófla við henni. Hins vegar er ljóst að megingalli fyrirkomulagsins frá 1959 er sá, að það er of ósveigjanlegt. Það tekur ekki tillit til breytinga á milli kjördæma í mannfjölda og það tryggir ekki jafnvægi milli stjórnmálaflokka, þannig að atkv. séu jafngild hvaða flokkur sem kosinn er. Það er auðvitað alveg grundvallaratriði og grundvallarlýðréttindi í landinu að kjósendur allra flokka og stjórnmálasamtaka í landinu, hver svo sem þau eru, njóti sama réttar þegar kemur til þeirra kasta að úthluta þingsætum eftir kosningaúrslitum. Það er grundvallarmannréttindi, sem stjórnarskrá okkar á að tryggja, og á því meginatriði tel ég að það frv. sem hér liggur fyrir byggi. Það er hægt að finna mörg dæmi um flokkamisvægið á liðnum árum, sem eru í raun og veru mjög alvarleg, og mesta furða að menn skuli ekki löngu fyrr hafa krafist breytinga á kjördæmaskipuninni og kosningarréttarákvæðum stjórnarskrárinnar. Það eru til dæmi um flokkamisvægi á þessum 20 árum upp á 20–50% og byggðamisvægið hefur auðvitað stöðugt farið vaxandi eins og hér hafa verið nefndar tölur um. Þetta fyrirkomulag gengur þess vegna ekki lengur. Það er kominn tími til að breyta því. Þó svo að nú sé um að ræða alvarleg vandamál í efnahagsmálum þjóðarinnar, þá er útilokað annað en að vinna alvarlega að því verkefni sem hér er á dagskrá til þess að tryggja það að þjóðin fái notið lýðréttinda með eðlilegum hætti, en á það séu ekki settar óeðlilegar hömlur. Ég tel, herra forseti, að kostir þess kerfis, sem hér er verið að gera till. um, séu einkum eftirfarandi: Í fyrsta lagi tryggir þetta fyrirkomutag betri jöfnuð milli stjórnmálasamtaka en áður hefur verið. Öli kjördæmi eiga nú að taka þátt í jöfnuninni á milli stjórnmálasamtaka, en ekki aðeins örfá eins og verið hefur. Hér er um að ræða ákaflega mikilvægt atriði, grundvallaratriði í okkar lýðræðis- og þingræðisfyrirkomulagi, að um sé að ræða jöfnun á milli stjórnmálastefna og stjórnmálasamtaka. Ég tel í öðru lagi að þetta kerfi hafi þann kost að í því er gert ráð fyrir sérstakri jöfnun milli byggðarlaga, sem ákveðin verður eða reiknuð út fyrir hverjar kosningar. Eins og menn sjá er gert ráð fyrir því í frv. til stjórnskipunarlaga, að a. m. k. átta þingsætum verði ráðstafað til kjördæma fyrir hverjar kosningar samkv. ákvæðum í kosningalögum. Hér er um að ræða nýmæli sem gerir þetta fyrirkomulag almennt séð sveigjanlegra og opnara fyrir breytingum á búsetu en áður hefur verið við kosningafyrirkomulag hér á landi. Þriðji meginkosturinn við þessa breytingu er að mínu mati sá, að nú er gert ráð fyrir því að upp verði tekin réttlátari úthlutunarregla. Úthlutunarregla sú, sem kennd hefur verið við d'Hondt er hagstæð stærri flokkum fyrst og fremst og hefur komið óeðlilega út oft og tíðum á liðnum árum. Hér er tekin upp regla, sem er réttlátari og lýðræðislegri og tryggir betur en áður stöðu minni flokka, auk þess sem þeir fá að taka þátt í jöfnun fái þeir 5% fylgis á landsmælikvarða. Þá er það kostur við þetta frv., eins og það liggur hér fyrir, að það er gert ráð fyrir því að kjósendur hafi meiri áhrif en nú er á það, hvernig menn raðast inn í þingið af framboðslistunum. Þannig er komið til móts við þau sjónarmið, sem uppi hafa verið á liðnum árum og kröfur eru uppi um af hálfu kjósenda, að kosningarnar og frambjóðendurnir séu færðir nær kjósendunum en nú er kostur á. Eins og hv. 1. þm. Reykv. gat hins vegar um hér áðan er það ákvæði frv. sem þetta snertir til sérstakrar athugunar. Verður að ætlast til þess af þeim þingnefndum sem kosnar eru til þess að fjalla um þessi mál, að þeir líti sérstaklega á þetta, þ. e. rétt kjósenda til þess að hafa áhrif á það hvernig menn raðast inn í þingið af framboðslistum stjórnmálasamtakanna. Því hefur verið haldið fram, að í þessu kerfi sé sérstaklega verið að tryggja rétt flokkanna og það sé alveg sérstaklega vinsamlegt þeim fjórum flokkum sem nú eiga fulltrúa á Alþingi og áttu fulltrúa á Alþingi við síðustu alþingiskosningar 1979. Ég tel að þetta sé rangt, að flokkarnir hafi hér fyrst og fremst verið að setja upp kerfi sem tryggir þá sem slíka. Það fyrirkomulag sem hér er um að ræða er opnara fyrir breytingum en kosningafyrirkomulag hefur áður verið hér á landi, eins og ég hef rakið. Ég tel að fallist hafi verið á þau sjónarmið að kosningakerfið og kosningarréttarfyrirkomulagið sé sveigjanlegt og það sé opið fyrir breytingum eins og þær eru á hverjum tíma. Ég tel að hér sé um ákaflega mikilvægt og lýðræðislegt atriði að ræða, sem við verðum að horfa á og meta mikils, sérstaklega um þessar mundir þegar umr. um stöðu flokkanna er oft ákaflega hávær og iðulega mjög ósanngjörn. Því er haldið fram í umr. um þetta mál, sem hafa verið verulegar innan flokkanna og í fjölmiðlum að undanförnu, að kosningakerfið, sem hér er gerð till. um, sé sérstaklega flókið. Því er haldið fram, að það sé lítt skiljanlegt og erfitt að átta sig á því. Það má út af fyrir sig fallast á að þetta kerfi sé í sjálfu sér hvergi nærri nógu einfalt og skýrt. Hins vegar tel ég að þetta fyrirkomulag sé á engan hátt flóknara og erfiðara að átta sig á því en á núverandi kosningafyrirkomulagi. Menn eru hins vegar vanir núverandi kosningafyrirkomulagi og úthlutunarfyrirkomulagi til flokka. Það hefur verið hér við lýði í hálfa öld og menn eru gjarnan þeirrar skoðunar að það sé allt betra sem gamalt er. En ég hygg að þegar fram í sækir muni menn átta sig á því, að það kerfi sem hér er gerð till. um er einfalt og auðvelt að útskýra á hvaða grunnforsendum það byggist. Varðandi einstök atriði frv. er þess að geta að flokkarnir hafa náð um það samkomulagi í meginatriðum, mjög víðtæku samkomulagi, er ég tel ástæðu til að fagna. Engu að síður hafa allir flokkarnir, sem að þessu standa, auðvitað þann fyrirvara, að litið verði með fullri sanngirni á ábendingar sem fram kunna að koma um einstök atriði frv. Ég skora því á menn að líta á þessa pappíra sem vandlegast, skora á alla þm. að kynna sér frv. sem gleggst, vegna þess að það myndar eina rökræna heild eins og það liggur hér fyrir, og ef menn hafa ábendingar fram að færa um eitthvað sem má betur fara, eitthvað sem er gallað af tæknilegum ástæðum og mönnum hefur missést yfir eins og gengur, þá er sjálfsagt mál að taka slíkt til athugunar. Ég hygg að það sé meining allra flm. En varðandi einstök atriði í frv. vil ég mælast til að hv. þingnefnd, sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar, líti sérstaklega á tvö efnisatriði. Það fyrra er varðandi áhrif kjósenda og röðun manna á listana, eins og ég gat um hér áðan, röðun manna inn í þingið af listunum. Það er mál sem þarf að athuga sérstaklega og betur en gert er í frv. Hitt atriðið, sem verður að athuga sérstaklega, varðar úthlutun jöfnunarsætanna. Gert er ráð fyrir því í frv. að við 2. áfanga úthlutunar jöfnunarsætanna verði menn valdir þannig að fyrst sé tekið minnsta kjördæmið og þannig koll af kolli. Ég tel að þarna eigi menn að athuga hvort ekki er rétt að fara aðra leið, þ. e. úthluta uppbótarþingsætum eftir minnkandi þingliðshlutum einkanlega, eins og gert er í kjördæmunum yfirleitt. Þetta álít ég að sé mál sem nefndirnar þurfi að kanna og leggja áherslu á að ná samkomulagi um. Varðandi málsmeðferð þessa frv. leggjum við á það áherslu að frv. verði afgreitt sem allra fyrst, svo að þingstörf þurfi ekki að tefjast af þeim ástæðum að þetta mál þurfi meðferð umfram önnur. Staðreyndin er auðvitað sú, að það er búið að ræða þetta frv. mjög ítarlega og fjalla um það á ótal fundum í öllum flokkunum. Það er búið að fjalla um þessi mál í fjölmiðlum að undanförnu og vonandi fjalla fjölmiðlar rækilega um málið núna næstu daga. Ég tel því að það eigi að vera vandræðalaust fyrir þingið að ljúka afgreiðslu á þessu máli á tiltölulega stuttum tíma. Ég legg megináherslu á að slíkt verði gert vegna þess að mér finnst öll staða mála hjá okkur vera þannig, að eðlilegt sé að við miðum við að reyna að ljúka þingstörfum hið fyrsta. Við töldum, Alþb.-menn, að eðlilegt væri að setja inn í frv. ákvæði til bráðabirgða um að umboð þm. falli niður strax og stjórnarskrárbreytingin hefur verið samþykkt á síðara þinginu af tveimur. Eins og getið var um hér áðan vildi Framsfl. ekki fallast á þetta sjónarmið. En ég tek það fram fyrir hönd Alþb. að við áskiljum okkur rétt til þess að stuðla að því að þetta ákvæði til bráðabirgða komist inn í frv. áður en það verður hér afgreitt. Ég teldi jafnframt eðlilegt að taka um það ákvörðun að tvennar kosningar færu fram á þessu ári. Síðari kosningarnar gætu vel farið fram fyrir júnílok. Ég er þeirrar skoðunar, að það séu mörg og mikilvæg rök fyrir því að fram fari tvennar kosningar og menn reyni strax að kjósa eftir því kerfi sem hér er verið að tala um. Í fyrsta lagi eru það þau rök, að ef ekki verða sett ákvæði um þetta er hugsanlegt að ekki verði kosið eftir nýja fyrirkomutaginu fyrr en á árinu 1987, þegar forsendur kerfisbreytingarinnar frá árinu 1979 eru orðnar 8 ára gamlar. Ég held að það sé í fyllsta máta óeðlilegt að ætlast til þess af því fólki sem helst bindur vonir við þessa kerfisbreytingu, að það bíði allt til ársins 1987 eftir að kosið verði eftir hinu nýja fyrirkomulagi. Önnur rökin fyrir því að efnt verði til kosninga tvisvar á þessu ári eru auðvitað þau að það fyrirkomulag sem hér er verið að gera tillögu um endurspeglar vitaskuld þann félagslega veruleika sem um er að ræða í landinu um þessar mundir. Og það á að geta orðið betri landsstjórn en ella sem kosin er á grundvelli þessa félagslega veruleika. Við erum þess vegna tilbúnir til þess að taka inn ákvæði til bráðabirgða um að umboð þm. falli niður, svo að kjósa verði strax að loknu næsta þingi á grundvelli nýja kerfisins. Ég held að með þessu fyrirkomulagi og með þessu móti væri eðlilegast að hlutunum staðið. Samhliða þessu hlýtur auðvitað sú stjórn sem er í landinu að taka ákvörðun varðandi lausn efnahagsvandans eftir sem áður. Það er auðvitað stöðugt og sífellt dagskrármál. Ég tel, herra forseti, að þetta frv. hafi marga góða kosti. Einn stærsti kosturinn er þó í raun og veru enn ótalinn. Það er sú samstaða sem tekist hefur um efni frv. Sú samstaða er víðtækari innan Alþingis að mínu mati en nokkru sinni fyrr þegar kosningalögum hefur verið breytt. Sá áfangi er vissulega þýðingarmikill. Hann sýnir í fyrsta lagi að kjördæmaskipunin frá 1959 hefur staðist betur en spáð hafði verið af andstæðingum hennar. Í annan stað er hér um að ræða dýrmætan áfanga vegna þess að einmitt nú ber þjóðlífið fremur vott um sundrungu en samstöðu. Einkum kemur þetta skýrt í ljós í öllum framboðsglundroðanum um þessar mundir. Þetta frv. er til marks um þann ríka samstöðuvilja sem þjóð okkar þarf nú á að halda sem aldrei fyrr. Á Íslandi hefur alltaf verið nokkur ágreiningur um áherslur milli þéttbýlis og dreifbýlis. Þau átök voru mun harðari framan af en á síðari árum. Kjördæmaskipunin frá 1959 hefur orðið góður grundvöllur fyrir samvinnu byggðarlaganna, eins og m. a. sést á uppbyggingu landsins alls á síðasta áratug. Hér liggur fyrir frv. um að staðfesta þessa samvinnu enn frekar. Frv. um sáttmála byggðanna í landinu um leikreglur lýðræðisins. Um þær reglur þarf að ríkja sem best samkomulag. Það er ábyrgðarhluti að rjúfa það einmitt á þessum tímum. Ég tel að þessi till. um sáttmála byggðanna um leikreglur þingræðisins sé í góðu samræmi við stefnu Alþb. og fyrri samþykktir. Þess vegna stöndum við að frv. í heild.



Herra forseti. Ég er eins og aðrir sem hér hafa talað ánægður með það, að samkomulag hefur tekist milli allra þingflokka um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins að því er varðar kjördæmamál og kosningar til Alþingis og 18 ára kosningaaldur. Langæskilegast hefði verið að mínu mati að afgreiða stjórnarskrármálið allt á þessu þingi, en til þess vinnst ekki tími úr því sem komið er. Margir telja óæskilegt að fjölga þm. um þrjá og hafa hátt um. Auðvitað hefði verið æskilegra að ná viðunandi jafnvægi milli þéttbýlis og dreifbýlis án fjölgunar þm. Ég tek undir það. En ég tel það þó ekki vera stórt atriði úr því að samkomulag náðist um að fjölgað verði aðeins um þrjá þm., en áður var talað um mun hærri tölu. Margir, sem nú tala hátt um fjölgun þm. um þrjá og telja hana óþarfa og óæskilega, hafa lítið sagt um fjölgun bankamanna um 1800 frá 1960 og lítið sagt um það, að samningur við opinbera starfsmenn um lengingu orlofs á síðasta ári jafngildir fjölgun opinberra starfsmanna um 250–300. Mér finnst að talsvert skorti á að samræmis gæti í málflutningi þeirra sem hæst hafa um þetta efni. Þó að samkomulag hafi náðst um tilteknar breytingar á stjórnarskránni, sem ég er mjög ánægður með, miðað við allar aðstæður, og þó að samkomulag hafi náðst um að leggja fram í grg. drög að frv. um breytingar á kosningalögum, þá er ég ekki að öllu leyti sammála öllum atriðum í þeim drögum. Ég á þar einkum við 29. gr. sem er breyting á 115. gr. núgildandi kosningalaga um valfrelsi kjósenda. Ég tel að þar sé allt of skammt gengið. Samkv. þeirri grein þarf meira en 50% kjósenda til að breyta röð frambjóðenda og þeir þurfa allir að breyta röðinni á sama veg. Ég tel að hér sé allt of skammt gengið til móts við óskir kjósenda og vísa í þeim efnum til frv. míns og tveggja annarra hv. þm. Alþfl. um þetta efni í þskj. 332. Ég læt í ljós ánægju mína með það, að hv. 1. þm. Reykv. og hv. 2. þm. Reykv., hæstv. félmrh.. hafa báðir lýst sig fúsa til þess að skoða þetta atriði betur. Þá tel ég einnig að úthlutun sæta í sveitarstjórnum eigi í aðalatriðum að lúta sömu reglum og úthlutun þingsæta í kjördæmum og tel því að breyting á lögum um sveitarstjórnarkosningar að þessu leyti sé óþörf. Ég hef fyrirvara á um þessi tvö atriði sem ég hef hér minnst á. Herra forseti. Þetta frv. er árangur samkomulags allra þingflokka og því ekki þess að vænta að allir séu fyllilega ánægðir með öll atriði þess. Sumir hefðu t. d. viljað ganga lengra til jöfnunar kosningarréttar milli þéttbýlis og dreifbýlis. Aðrir minna réttilega á að mikið skortir á jöfnuð á ýmsum öðrum sviðum milli dreifbýlis og þéttbýlis, dreifbýlinu í óhag og vilja beita sér fyrir auknum jöfnuði á þeim sviðum einnig. Ég tel, herra forseti, að samkomulagið sé mjög vel viðunandi miðað við allar aðstæður og lýsi ánægju minni með það. Ég tek undir þakklæti þeirra flokksformanna sem hér hafa talað til þeirra sem mest hafa að þessum málum unnið.



Herra forseti. Það er að vissu leyti freistandi að álykta, þegar fjórir hv. forustumenn úr flokkskerfinu flytja saman frv. og eru svo glaðir og reifir og ánægðir með það eins og þeir hafa verið hér allir fjórir að frv. hljóti að vera lítils eða einskis virði. Þegar þetta frv. er skoðað, herra forseti, þá kemur það í ljós að frv. er ekki lítils virði -- það er einskis virði. Og var naumast á öðru von því að ef horft er til verka undanfarinna ára í þessari stofnun og þeirra aðstæðna sem af þeim hefur leitt dylst ekki að eitthvað mikið er að í þessu félagskerfi okkar og að kerfið er ófært um að ná skynsamlegu samkomulagi í máli af þessu tagi. Það er líka nákvæmlega það, herra forseti, sem hefur gerst. Svo að vikið sé fyrst að framsöguræðu 1. flm, frv., hv. 1. þm. Reykv., Geirs Hallgrímssonar, þá var meginuppistaðan í ræðu hans röksemdafærsla með grg. frv. Því í ósköpunum er verið að eyða tíma hér í að rökfæra hvernig grg. með frv. er hugsuð? Grg. með frv. er ákaflega lítils urði. Dettur mér þá í hug aðferðin sem beitt var hér í þinginu haust og vetur 1978 og 1979, þegar deilum um efnahagsmál milli þáv. stjórnarflokka lyktaðá ævinlega þannig að ágreiningsefnin voru sett í grg., sem auðvitað reyndist vera einskis virði þegar á hólminn var komið. Herra forseti. Það sem á að skoða í þessu frv. er frv. sjálft, breytingargreinarnar við stjórnarskrána, en ekki það sem reiknimeistarar hafa reiknað og menn hafa komið sér saman um að setja í grg. með frv., því að það er auðvitað einskis virði, m. a. af þeirri ástæðu, herra forseti, að eins og þetta er hugsað núna er það alls ekki þetta þing sem um þessi kosningalög á að fjalla, heldur það þing sem kosið verður kannske 23. apríl, kannske seinna. Það þing mun auðvitað fjalla um kosningalögin en ekki þetta þing. Ef litið er til þess sem verið hefur að gerast í stjórnmálum landsins síðustu misserin, þá sýnist manni að það þing kunni að verða bæði að því er einstaklinga og samtök þeirra varðar allt öðruvísi saman sett en það þing sem nú situr. Því spyr ég: Til hvers er verið að eyða tíma í að kynna þá grg. sem með þessu frv. er? Ástæðan er auðvitað, herra forseti, ein og aðeins ein: það er valda- og hagsmunavarsla þeirra fjögurra stjórnmálaflokka sem að þessu standa. Það er, herra forseti, allt og sumt. Það er þetta sem er kjarni málsins. Við skutum, herra forseti, láta grg. liggja á milli hluta og þau drög að frv. sem þar eru sett fram. Hér koma menn og eru að lýsa kostum vissra tillagna. Þar eigi t. d. að auka valfrelsi kjósenda o. s. frv. En þessa er getið í gr. í frv. sem flutt er sem grg. með öðru frv.  Ég spyr, herra forseti. hverja er verið að blekkja? Því að væntanlega dettur ekki nokkrum manni í hug hér í þessum 60 manna klúbbi að menn séu að blekkja hver annan. Og þá er málið það, herra forseti, að það er væntanlega verið að blekkja einhverja sem utan veggja þessarar stofnunar eru með fskj. og grg. Hér er náttúrlega svo lágt lagst í vinnubrögðum að engu tali tekur. Úr því að samkomulagið er ekki meira en sést af greinum þessa frv., þá á auðvitað ekki að flytja neitt frv. og ekki að vera að reyna að blekkja þjóðina með því að hér sé eitthvert samkomulag. Því að samkomulagið, herra forseti, er ekki neitt. Samkomulagið er ekki neitt. Nú skulum við, herra forseti, skoða greinar frv. og ekkert vera að moða því saman við fskj. og greinargerðir, bara frv. eins og það stendur. Og um hvað er það þá? Frv. er um eitt og aðeins eitt. Það er um fjölgun þm. úr 60 í 63. Það er allt og sumt. Hitt er allt óuppgert í raun og veru. Og það sem meira er. Það er lagt til að 54 þingsæti af þessum 63 séu bundin í stjórnarskrá eftir kjördæmum. Það er lagt til að þm. Reykv. verði 14. Þeir eru 15 í raun. Það er lagt til að þm. Reykn. séu 8. Þeir eru 7. Ekki teljast þetta vera miklar breytingar. Síðan segir í frv.: „A. m. k. átta þingsætum skal ráðstafa til kjördæma fyrir hverjar kosningar samkv. ákvæðum í kosningalögum.“ Það segir ekkert með hverjum hætti það skuli gert. Væntanlega verður það hið næsta þing, sem er lýðræðislega og kosningalega óháð því þingi sem nú situr, sem kemur til með að ráðstafa þessum átta sætum. Það sem menn segja í fskj., grg. og framsöguræðum kemur málinu nákvæmlega ekkert við. Það að reyndir og virtir stjórnmálamenn séu að taka þátt í þessum loddaraskap er náttúrlega ekki aðeins fyrir neðan þeirra virðingu heldur virðingu þessa húss og okkar allra. Það er þetta. herra forseti, sem við eigum að íhuga. Það er þetta sem er kjarni málsins. Í 1. gr. þessa frv. segir: „Við úthlutun þingsæta samkv. kosningaúrslitum skal gæta þess svo sem kostur er að hver þingflokkur fái þingmannatölu í sem fyllstu samræmi við heildaratkvæðatölu sína.“ Herra forseti. Ég vek athygli á orðalaginu „svo sem kostur er“. Við erum ekki að tala um málefnasamninga ríkisstjórna sem eru nú ekki virðulegustu og eftirbreytniverðustu plögg allra tíma. Við erum ekki einu sinni að tala um grg. með lögum. Og, herra forseti, við erum ekki einu sinni að tala um lagafrv., um lög. Við erum að tala um stjórnarskrá lýðveldisins og menn vilja setja inn orðalagið „svo sem kostur er“. Af hverju, herra forseti, er þetta orðalag sett inn? Vegna þess að hvor fylkingin um sig vill geta túlkað það til sinnar áttar? Þetta er eitt af þessu fyrirlitlega orðalagi, eins og þegar sagt var áður fyrr: „Stefnt skal að“ og allir vissu að orðalagið „stefnt skal að“ þýddi það eitt, að það var ágreiningur og allir vildu geta túlkað orðalagið sér í hag. Í stjórnarsáttmálum er alþekkt að þessi orð séu sett fyrir framan allt sem ágreiningur er um. Stefnt skal að hinu og þessu. En nú erum við ekki að tala um þingplögg. Við erum að tala um stjórnarskrá lýðveldisins. Og ég fullyrði að í engu lýðræðisríki nokkurs staðar, sem hefur stjórnarskrá, hefur orðalagi af þessu tagi verið komið inn til að leysa deilumál lítilfjörlegra stjórnmálamanna sem ráða ekki við verkefni sín. Engum hefur hugkvæmst að leggja til við þjóðþing að viðhafa orðalagið „svo sem kostur er“ í stjórnarskrá. Og vitið þið hvað svo á að gera? Síðan ætlar hver þeirra að geta farið heim til sín, Reykvíkingur heim í Reykjavík og Reyknesingur heim á Reykjanes og Vestlendingurinn heim á Vesturland og geta túlkað hvað þetta þýðir: „svo sem kostur er.“ Það fer eftir því hvar við erum að tala á landinu. Í till. til breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins segir: „Við úthlutun þingsæta samkv. kosningaúrslitum skal gæta þess svo sem kostur er að hver þingflokkur“ o. s. frv. Þetta nær ekki nokkurri átt. Það er engin furða þó að þeir komi hér hver á fætur öðrum hrósandi hver öðrum og sjálfum sér fyrir það að hafa náð samkomulagi. Samkomulagi um hvað? Samkomulagi um ekki neitt. Nei, herra forseti. Þetta frv. á ekki einu sinni erindi við þingið. Það á ekki erindi til samþykktar þess því að það nær engri átt að leikreglur samfélagsins eigi að byggjast á þessu. Enda hlaut svo að vera, herra forseti. Nógu grunsamlegt er að þeir fjórir saman nái samkomulagi. Það hlaut að vera að einhvern veginn svona lægi í því. Þetta er, herra forseti, allt og sumt. Þetta frv. gengur út á það eitt að fjölga þm. um þrjá til að fullnægja flokkunum. Það gengur ekki út á neitt annað. Svo ætla þeir að halda opnu spilinu um það með hverjum hætti þeir hafa eftir sem áður níu þingsæti til ráðstöfunar. Hvers konar slagsmál eru menn að bjóða upp á um það? Þetta frv. er ekki til lausnar á einu eða neinu, nema þeim vanda flokkanna að fólkinu í landinu þykir ekki ýkja mikið til þess koma að þeir geta ekki leyst þetta mál og ekki neitt mál. Það er það, herra forseti, sem er kjarni málsins. Svo stilla þeir sér upp allir fjórir, búnir að ná samkomulagi og þetta er lausnin. Þetta er engin lausn. Að því er Reykjavík varðar er það minna en var. Að því er Reykjanes varðar er það heldur meira en var. Það er allt og sumt. Hitt er eftir. Fskj., grg. skiptir engu máli. Það vita þeir auðvitað mætavel sjálfir. En með þessum hætti geta þeir slefað sér yfir einar kosningar. Þeir eru hissa á því að Alþingi njóti lítillar virðingar. Ég er ekki hissa á því. Við erum fleiri sem erum ekki hissa á því. Það er þetta, herra forseti, sem er kjarni málsins. Aðfinnslur um stjórnarskrá, um ójafnan kosningarrétt og vanda í stjórnkerfinu, sem hefur leitt til vanda í félags- og efnahagskerfinu, eru auðvitað fullkomlega á rökum reistar. Þjóðfélagið umleikis þetta hús og um landið allt kallar á breytingar. En ekki svona breytingar. Það kallar á breytingar þar sem sanngjarnt tillit er tekið til hagsmuna þéttbýlis og hagsmuna dreifbýlis. Sá sem hér stendur er þm, þéttbýlis, en vill ekki standa að uppskiptingu samfélagsins milli hinna þéttari byggða og hinna dreifðari. Ég er sannfærður um að í því kjördæmi sem ég er þm. fyrir er allur vilji til þess að þessi mál verði leyst með friði og sátt. Við viljum ekki að til ófriðar sé blásið á milli þéttbýlis og dreifbýlis og höfum aldrei viljað. Það er verið að gera tilraunir til þess. Menn eru að nota sér mál af þessu tagi, vegna þess hvað flokkakerfið hefur brugðist, til þess að afla sér stundarvinsælda. En við viljum það ekki og við erum fleiri. Herra forseti. Ef flokkakerfið stæði í stykkinu, þá er hægt að finna lausn á þessu máli sem sættir til hlítar hinar þéttari byggðir og hinar dreifðari. Það er hægt með því að jafna kosningarrétt að hluta og hafa hann ójafnan að hluta. Það leysir auðvitað ekki fræðilega þan mál sem um hefur verið talað, um jafnan kosningarrétt. En við verðum þá að taka mið af því að þetta er stórt land, þar sem miðað við landsins stærð býr fátt fólk. Til slíkra aðstæðna verða menn að taka tillit. En ekkert af þessu er snert í þessu frv. Við tölum, herra forseti, um vanda stjórnskipunarinnar, sem síðan er kallað stjórnarskrár- eða kjördæmamál. Menn verða að skilja hver hann er. Kosningarréttur hefur verið ójafn. Það þarf í sjálfu sér ekki að gera mikið til. En vegna þeirra starfsaðferða sem í þessu húsi hafa þróast, að löggjafarvaldið hefur ekki fyrst og fremst verið að setja lög og hafa eftirlit með því að lögum sé fylgt heldur hefur löggjafarvaldið, eða þeir einstaklingar sem eru handhafar þess og hér hafa setið, verið að koma sér fyrir í sjóðakerfinu og úthluta fjármagni til baka eftir sömu rásum og þeir hafa verið kosnir til. Af þeirri ástæðu hefur hinn ójafni kosningarréttur valdið svo miklum ójöfnuði í aðgangi að opinberum peninga- og skömmtunarstofnunum. Það hefur síðan aftur leitt til svo mikilla félagslegra og efnahagslegra skekkja. Þetta er hægt að leiðrétta með einfaldri breytingu. Hún er sú að sumir menn gegni þeim störfum að framkvæma lög með ýmsum hætti. Aðrir menn - og ekki þeir sömu - gegni þeim störfum að setja landinu lög og hafa eftirlit með framkvæmd þeirra. Ég er ekki einn þm. um þessa skoðun. Hv. þm. Halldór Ásgrímsson flutti t. d. fyrir fáum árum frv. sem gekk mjög til þessarar áttar. Það var í sambandi við ríkisbókhald. Hv. þm. lýsti því vel með hverjum hætti þetta hefur leitt okkur í ógöngur. Og það sem meira er. Það þarf ekki að leita mörg ár aftur í tímann til að margir a. m. k. eldri hv. þm. Framsfl. þekki slíkar umr. úr sínum röðum. Það er þetta sem hefur gert það að verkum, að hinn ójafni kosningarréttur hefur leitt til félagslegs ójafnaðar og efnahagslegra skekkja. Sé þessu breytt, þá er eftir sem áður réttlætanlegt að kosningarréttur sé ójafn í þágu dreifbýlis, vegna þess að aðstæður þar eru allt aðrar en í þéttbýli. Það er þetta, herra forseti, sem við verðum að fara að horfa meira á, að ójafn kosningarréttur er ekki vandi flokkanna fyrst og fremst, þó að þessir herramenn komi hér hver á fætur öðrum úr fjórflokkunum og lýsi ójöfnum kosningarrétti sem vanda flokkanna. Vandi flokkanna kemur þessu máli ekkert við. Hitt er alvarlegra, þegar þessi ójafni kosningarréttur er farinn að koma fram í ójöfnu félagskerfi og jafnvægislausu efnahagskerfi. Það er það sem hefur gerst. Af þessari ástæðu, herra forseti, höfum við, sem stöndum að Bandalagi jafnaðarmanna og höfum verið að kynna þau samtök um landið vítt og breitt, lagt til að í þessum efnum verði allt öðruvísi farið að. Nefnilega þannig, að kosningarréttur verði jafnaður algerlega að því er framkvæmdavaldið varðar, ríkisstj., forsrh., hvað við köllum það hverju sinni. Þannig verði kosið, að sérhver einstaklingur í landinu, dreift búandi eða þétt búandi, hafi eitt og jafnt atkv., og sá einstaklingur, hann eða hún, sem kosinn kann að verða, skipi með sér síðan ríkisstj. Með þessum hætti verði kosningarréttur í landinu algerlega jafnaður. Þessar hugmyndir hafa verið gagnrýndar. Þær hafa verið gagnrýndar sem ákall á hinn sterka mann. Þetta er auðvitað rangt og út í hött. Það er hvorki sterkari né veikari maður en hinn, sem nú situr og hefur setið undanfarin ár. Það eina sem verið er að leggja til er að sá aðili verði ekki þingkjörinn eins og verið hefur heldur þjóðkjörinn. Orðið þingræði, sem er auðvitað vont orð á íslensku og þýðing á allt öðru orði í útlendum málum, hefur villt mönnum sýn í þessum efnum, m. a. þeim sem skrifar forustugreinar í Morgunblaðið. En látum það allt liggja á milli hluta. Í öðru lagi, herra forseti, þegar menn eru að ákveða hvað þm. eigi að vera margir þurfa þeir að hafa einhverjar hugmyndir um það hvað þm. eiga að gera. Við leggjum til að um leið og fjöldi þm., sem við viljum hafa óbreyttan, er ákvarðaður, þá sé það skýrt hvað þm. eru. Það er auðvitað skýrt nokkurn veginn af stjórnarskránni, en hefur hins vegar þróast áratugum saman til allt annarrar áttar. Þeir eru nefnilega löggjafar og eiga að setja lög og ekki að sinna öðrum opinberum störfum. Við leggjum til að með þessari breytingu komi önnur, sem er sú, að skilið verði milli löggjafarvalds og framkvæmdavalds, alveg með sama hætti og dómstólarnir eru skildir frá hinum tveimur valdþáttunum og enginn í þessu þjóðfélagi að ég hygg dregur í efa að rétt skuli vera. Ég hef lýst því að ójafn kosningarréttur er óréttlætanlegur þegar hann leiðir til efnahagslegrar skekkju í gegnum sjóðakerfið. Hann er réttlætanlegur þegar aðeins er verið að hugsa um vernd hinna dreifðari byggða. Það er það sem er kjarni málsins. Við leggjum til að þeir þm. sem eru að afsala sér sjóðavöldunum fái í staðinn eftirlitsvöld með framkvæmd laga í gegnum þingnefndir, sem af sjálfu leiðir. Að þessu sögðu, herra forseti, leggjum við til að kjördæmaskipan verði óbreytt, þm. verði 60 en ekki 63. Því að þegar menn eru búnir að jafna kosningarrétt framkvæmdavalds meir og gera það með róttækum hætti, að einn maður hafi eitt atkv., þá verða menn auðvitað að gæta þess, að það verður að halda uppi byggðastefnu og byggð í landinu. Þá er forsvaranlegt að réttar hinna dreifðari byggða sé gætt með þeim hætti. Í fimmta lagi, herra forseti, er það auðvitað hárrétt, sem fram kom hjá foringjunum fjórum hér áðan, að það á að auka valkosti kjósenda í kosningum, enda skárra væri það og aldeilis sjálfsagt. Ég tala nú ekki um þegar menn til skamms tíma höfðu ekki um annað að velja en fjóra flokka sem allir eru raunverulega eins. Það á auðvitað að leyfa fólki, ef það svo kýs, að kjósa lista eða kjósa einstakling eða einstaklinga á milli lista. En þær yfirlýsingar, herra forseti, sem hér hafa verið gefnar um þetta, eru einskis virði. Þær tilvísanir í fskj. og grg. Enda hygg ég að þetta eigi að vera fjaðrir fyrir kosningar, sem gleymist þegar að kosningum loknum. En, herra forseti, það er ekkert óeðlilegt við það, heldur beinlínis rétt að setja ekki aðeins inn í stjórnarskrána eða kosningaþátt hennar tillögur um fjölda þm., sem við leggjum til að verði 60, heldur einnig um kosningaaðferðina sjálfa. Sá sem hér stendur hefur flutt um það frv. til l. að kosningaaðferðin sé slík, að kjósandi geti kosið lista, hann geti kosið einn einstakling af lista, eða svo marga einstaklinga af svo mörgum listum sem hann vill, upp að tölum kjörinna fulltrúa, og skiptist þá atkvæði á milli listanna í þessum hlutföllum. Ég vil eindregið taka undir það með fulltrúum fjórflokkanna að þetta er rétt og skynsamleg aðferð. Ég er, herra forseti, að boða brtt. við þetta frv. sem ekkert er og hér liggur fyrir framan mig. Ég skildi yfirlýsingu fjórflokkaforingjanna þannig, að þeir mundu styðja slíka brtt., sem flutt verður við þetta frv., um að persónuval verði aukið. Og við göngum lengra. Við leyfum mönnum að kjósa á milli lista ef menn svo kjósa. Það á auðvitað ekki að vera hlutverk Alþingis að halda einhverjum flokkalistum að þjóðinni ef þjóðin vill kjósa öðruvísi, vill kjósa einstaklinga milli lista. Við eigum ekki að vera að lögbinda skoðanir sem kannske koma ekki nálægt raunverulegri skoðanamyndun fólksins í landinu. En þegar fólki er aðeins heimilt að kjósa einn lista, ekki annan eða aðra, þá er auðvitað verið að lögbinda skoðanir. Ég fellst á að fyrir ekki mörgum árum síðan var rétt að gera það, meðan raunverulegur munur var á flokkunum. Hann er ekki til staðar lengur. Enginn grundvallarmunur. Þetta eigum við að viðurkenna með því að ef fólk vill fara listaleiðina og kjósa lista, þá gerir það það. Ef listarnir bjóða upp á raunverulega valkosti, þá kýs fólk listana. Ef ekki er um neitt slíkt að ræða, þá kýs fólk auðvitað milli lista. Það verður bara að ráðast með hverjum hætti kjósandi kýs að nýta sér slík réttindi. Ef Alþb. verður eins langt frá hinum flokkunum og það segist vera, þá auðvitað kjósa þeir sem aðhyllast Alþb. þann lista. En ef þetta er nú orðið eitthvað blandnara, sem mig grunar, þá kemur það auðvitað fram í því hvernig fólk kýs. Við erum ekki bara að þvinga eða hindra. En þetta er ekki kjarni málsins, heldur hitt, að hér hafa þeir staðið upp hver á fætur öðrum tilbúnir til að auka persónuvalið. Brtt. um það verður flutt við 2. umr. málsins ásamt með öðrum þeim atriðum sem ég hef hér nefnt. Ég vænti stuðnings við hana, því að ekki eru þetta orðin tóm væntanlega sem hér er verið að flytja og allur þessi fagri parsus hér, sem þeir segja, herra forseti, að þeir hafi komið sér saman um. Hér stendur á bls. 3, herra forseti: „Þingflokkar Alþb., Alþfl., Framsfl. og Sjálfstfl.“ - minna má það nú ekki vera - „sem að frv. þessu standa, hafa auk þess orðið ásáttir um eftirfarandi.“ Ég nefni bara, herra forseti, nr. 2: „Að beita sér fyrir aukinni valddreifingu og virkara lýðræði samhliða afgreiðslu nýrrar stjórnarskrár.“ Þetta er nú ekki lítið, herra forseti, sem þessir háu herrar ætla að beita sér fyrir. En það sést hvergi í frv., sem þeir svo eru að flytja, hvernig þetta eigi að koma fram. Hér og nú boða ég brtt. við þetta frv., sem ég hef þegar lýst, að þrátt fyrir það að hér sé verið að ákvarða um kosningu þm., þá verði framkvæmdavaldið tekið út fyrir sviga og kosið sérstaklega beinni kosningu í tvöfaldri umferð, þar sem allir hafi eitt og jafnt atkv. Í öðru lagi um algeran aðskilnað þess þings sem við hér erum að fjalla um og framkvæmdavaldsins. Í þriðja lagi um eftirlitsvald þingsins sem það fær í auknum mæli um leið og það missir sjóðavöldin. Í fjórða lagi um óbreytta kjördæmaskipan. Og svo í fimmta lagi um nýja kosningaaðferð, þar sem menn fái þetta persónuval, sem foringjasveitin, sem ætlar að beita sér fyrir aukinni valddreifingu og virkara lýðræði hlýtur auðvitað að vera mér sammála um að eigi þá að koma inn í stjórnarskrána. Ekki trúi ég því að hér fari hjá þeim yfirlýsingarnar einar. Efndirnar eru vanar að koma á eftir. Herra forseti. Þetta frv., eins og það hér stendur, frv. til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, er ónýtur pappír og fjallar aðeins um eitt: Um fjölgun þm. úr 60 í 63. Allt hitt eru óskir í grg. og fskj., sem þeir menn sem nú skipa bekki Alþingis koma ekki til með að fjalla um, heldur hið næsta Alþingi. Menn verða að skilja þarna á milli. Það eina sem lagt er til hér til samþykktar eða synjunar er fjölgunin um þrjá. Allt hitt er óuppgert. Ég vek enn athygli á því, að í b-lið 1. gr., sem er brtt. við 31. gr., segir þegar búið er að gera ráð fyrir þessum 54: „A. m. k. átta þingsætum skal ráðstafa til kjördæma fyrir hverjar kosningar samkv. ákvæðum í kosningalögum.“ Það segir ekkert um hvernig. Það er verið að bjóða upp á ég vil segja blóðugan og heldur ógeðfelldan slag hér að kosningum loknum um hvernig þessum málum skuli háttað. Auðvitað verður nýtt þing ekki hið minnsta bundið af einhverjum framsöguræðum og greinargerðum og fylgiskjölum sem með þessum pappír er. Það er bara blekking, fullkomin blekking. Í annan stað, herra forseti, vil ég mjög vara við því orðalagi sem hér er að finna og ég hef lesið upp áður. Þar segir: „Við úthlutun þingsæta samkv. kosningaúrslitum skal gæta þess svo sem kostur er.“ Þetta orðalag er fyrir neðan allar hellur og á undir engum kringumstæðum heima í stjórnarskrá lýðveldisins. Ef menn ákvarða hluti þar, þá eiga þeir að standa eins og þeir eru ákvarðaðir. Það á ekki að viðhafa orðalag sem gefur mörgum sjónarmiðum undir fótinn. En auðvitað er leikurinn til þess gerður, vegna þess að það er ekki nokkur sátt í þessu gamla flokkakerfi, hvað sem foringjarnir fjórir hafa hér sagt í sínum ræðum. Þetta er allt sundrað út og suður, svo sem efni málsins gefur tilefni til. Það er því ljóst af því, herra forseti, sem ég hef hér sagt, að ég er andvígur þessu frv. Ég tel þetta ekki vera nokkra lausn. Þetta er aðeins frv. til þeirrar áttar, að fjórflokkakerfi geti komið fram fyrir þjóðina og sagt: Þetta er lausnin. En þetta er engin lausn. Þeir eru ekki búnir að koma sér saman um neitt annað en fjölgun þm. um þrjá. Og þeir freista þess að geta fleygt sér út í kosningar með þessum hætti og sagt síðan: Við náðum samkomulagi, eins og hér hefur svo fagurlega verið galað af þeim fjórum á undan mér. En þetta er ekkert samkomulag. Öllu sem máli skiptir er eftir að ganga frá. Ég fullyrði það, að sé þessi leikur til þess gerður að blekkja einhvern, þá blekkir hann ekki nokkurn mann í þessu húsi. Og mín sannfæring stendur til þess, að utan þessa húss verði heldur enginn blekktur. Þetta er ekki nokkur lausn. Það er aðeins þetta sem er verið að leggja til. Hitt er allt eftir. Og meira að segja er sett grein í stjórnarskána sem gefur undir fótinn með loðnu orðalagi og loðmullulegri hugsun, sem hægt er að túlka til svo margra átta sem menn kjósa. Að leyfa sér að leggja fyrir þingið orðalag sem þetta: „svo sem kostur er“ í sjálfri stjórnarskrá lýðveldisins, það er auðvitað alveg með eindæmum og fordæmislaust að með þessum hætti skuli vera að málum staðið. Þessi pappír, herra forseti, fjallar um flokkakerfið og innri vanda þess, sem þeir þykjast vera að leysa. Hann fjallar undir engum kringumstæðum um það samspil stjórnarskrár og kjördæmamála annars vegar og félagsog efnahagsmála hins vegar, sem ætti að vera kjarni þessa máls. Þeir snerta ekki á því. Þeir hafa verið að reikna sig inn, eins og sagt er, og þeir lofa hinu og þessu í einhverjum fskj. Þó er þannig um hnútana búið, að það þarf aldrei að standa við það og aldrei að efna það. Eftir alla þá vinnu sem í þetta er búið að leggja er auðvitað búið að hrósa fólki út um allt. Og allt á það fólk auðvitað hrós skilið. En vinnan þess hefur komið fyrir lítið. Það verður að segjast. Meira að segja er þetta svo klúðurslega orðaður texti að hann er óskiljanlegur. Ég nefni enn dæmi. Hér segir, herra forseti, í þessari sömu gr.: „Er þá heimilt að úthluta allt að fjórðungi þingsæta hvers kjördæmis með hliðsjón af kosningaúrslitum á landinu öllu.“ Ég bið menn að hugsa um þessar setningar. Þær eru óskiljanlegar. Fjórðung af hverju er hér verið að tala um? Mér sýnist við fljótan yfirlestur að þessar setningar gangi ekki upp.  Þetta virðist vera svona í einu og öllu. Það er hvergi snert á neinum vanda. En hér koma þeir upp einn og þrír og hrósa sér af því að þeir hafi náð sáttum. Og einn þeirra, hæstv. sjútvrh., endaði á því að betur væri að þeir hefðu náð með sama hætti sáttum í efnahagsmálum. Ég vil nú segja þjóðarinnar vegna: guði er fyrir þakkandi að þeir hafa ekki náð sáttum af þessari gerðinni í efnahagsmálum. En svona yrði það ef þeir kæmu saman allir. Það er því deginum ljósara, herra forseti, að ég er andvígur þessu frv. Ég mun freista þess að flytja við það þær brtt. sem hér hefur verið lýst. Auðvitað mun þjóðin horfa á það hversu langt þær komast, t. d. hvernig verður háttað atkvgr. um það eðli í starfsemi löggjafarþingsins, að skilið verði milli þess og starfsemi framkvæmdavaldsins. Við erum að fara út í kosningar og um þetta verður kosið m. a. Ég fullyrði það, herra forseti, að þetta frv. er fram sett til þess að blekkja þjóðina að því leytinu til, að hér sé allt í sátt og eindrægni. En ég segi, herra forseti, að sú sátt og sú eindrægni er, eins og hlaut auðvitað að vera eðli málsins samkvæmt, utan um nákvæmlega ekki neitt. Það er skelfileg niðurstaða mikillar vinnu og margra ára. En ástæðan fyrir þessu er auðvitað sú, að félags- og flokkakerfið sem að þessu stendur er ónýtt að því leytinu til, að skoðanir þess eiga ekkert skylt við þær skoðanir sem bærast út um hið víða og breiða land. Fyrir vikið verður niðurstaðan af þessu tagi. Ég fullyrði að þetta frv. mun valda óánægju í dreifbýli og fyrirlitningu í þéttbýli. Þannig er til þessa leiks stofnað og þeir sem að honum hafa staðið verða að skilja að þeir munu auðvitað ekki uppskera öðruvísi en til hefur verið sáð. Þetta er frv. utan um ekki neitt. Það er þessi venjulegi friður hér innan húss sem er eins og alltaf friður gegn fólkinu í landinu. Herra forseti. Ég hef lýst afstöðu minni til þessa frv. Ég er andvígur því. Ég hef lýst því einnig, að ég mun freista þess að flytja við það allmargar brtt. sem auðvitað eru í anda þeirrar stefnu sem Bandalag jafnaðarmanna hefur mótað. Ég geri mér varla vonir um að það nái mjög langt að þessu sinni og á þessu þingi. En einhvern veginn segir mér svo hugur um, að fráhlaupin séu byrjuð í fjórflokkakerfinu og þeir standi ekki jafngallharðir saman eins og þeir fjórmenningar gáfu í skyn þegar þeir töltu hér í ræðustólinn hver á fætur öðrum áðan. Ég hygg að með einhverjum hv. alþm. bærist sú sæmilega hugsun, að svona blekkingarleik sé ekki hægt að leyfa sér frammi fyrir fólkinu í þessu landi. Þetta frv. er til þess eins flutt að sýna þjóðinni að flokkakerfið geti nú sitthvað, þeir geti komið sér saman, þeir geti náð samkomulagi og komist að niðurstöðu. En hvaða niðurstöðu, herra forseti? Niðurstöðu um ekki neitt. Það er það sem er málið. Þetta frv. er frv. um fjölgun alþm. um þrjá og ekkert annað. Þegar af þeirri ástæðu, þar sem ekki er snert á neinum öðrum hluta þessa máls, er ég andvígur því. Ég er mjög andvígur því. - Fundarhlé.



Herra forseti. Það mál sem hér er til umr. er ekkert venjulegt mál. Það sem hér liggur fyrir er frv. til stjórnskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Flm. eru formenn þriggja stjórnmálaflokka og varaformaður eins stjórnmálaflokks. Þegar flutt er þvílíkt stórmál sem hér um ræðir er það að mínu mati, herra forseti, alger lágmarkskrafa af hálfu þm. að hér séu viðstaddir flm. málsins, ella sé ég lítinn tilgang í því að halda umr. áfram, og óska því eindregið eftir því að gerðar verði ráðstafanir til að þeir mæti hér og hlýði á umr. Ég mun gera hlé á máli mínu þangað til við þeim óskum verður orðið.

Einn hv. flm. er ekki í húsinu. Það er alveg þýðingarlaust fyrir hv. ræðumann að ætlast til þess að allir séu mættir hérna. Við því verður ekki orðið. Hann getur þess vegna staðið þarna eins lengi og hann óskar.

Það látum við gott heita að sinni. herra forseti, enda þrír flm. mættir til leiks. Aðalatriði þessa frv. eru tvö. Þau eru um fjölgun þm. um þrjá og um rýmkun kosningarréttar, þannig að nú skuli allir sem eru 18 ára eða eldri, í stað 20 ára áður, fá kosningarrétt. Annað er það ekki. Þrátt fyrir mikið starf stjórnarskrárnefndar á undanförnum árum við heildarendurskoðun stjórnarskrár eru í þessu frv. engar aðrar tillögur gerðar um breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins. Það verður að teljast rýr eftirtekja. Hvers vegna er það svo? Því er borið við, að þjóðin verði að fá ráðrúm til þess að fjalla um þær tillögur sem fram hafa verið lagðar um hina almennu endurskoðun stjórnarskrárinnar. Því er til að svara, að stjórnarskrá hefur verið í endurskoðun á vegum margra stjórnarskrárnefnda áratugum saman. Allar þær hugmyndir, allar þær tillögur sem fram hafa verið settar um hina almennu endurskoðun eru í raun og veru gamalkunnar og hafa gengið aftur í íslenskri þjóðmálaumræðu árum saman, flestar þeirra. Ekki hefur þess orðið vart, að gerðar hafi verið af hálfu hinna ýmsu samtaka sérstakar kröfur um það að mál hljóti nú að tefjast af þeim sökum. En ef ástæða er til að ætla að þjóðin þurfi lengri umhugsunartíma til að fjalla um hina almennu endurskoðun stjórnarskrárinnar, þá má spyrja: Hvers vegna þarf þjóðin þá ekki að vera tilkvödd í þessu máli, sem varðar þó hvorki meira né minna en grundvallarpólitísk mannréttindi hennar, þ. e. kosningarréttarmál? Sé ástæða til þess að gefa þjóðinni lengri tíma til umræðna um hina almennu endurskoðun stjórnarskrárinnar sýnist rétt að það gildi um endurskoðun stjórnarskrárinnar í heild og þá kosningarréttarmálið líka. Þessu frv. fylgja þrenn fskj. Í fyrsta lagi drög að frv. til l. um breytingu á lögum um kosningar til Alþingis ásamt grg. og fskj. Þetta er í raun og veru aðalatriði þess máls sem hér er flutt, en er þó raunverulega ekki í frv. heldur í fskj. og kemur því til kasta nýs þings að loknum kosningum að fjalla um það. Í annan stað fylgja þessu frv. drög að frv. til l. um breytingu á lögum um sveitarstjórnarkosningar ásamt grg. og í þriðja lagi skýrsla stjórnarskrárnefndar um endurskoðun stjórnarskrár frá því í jan. 1983. Ljóst er að öll þessi mál koma til umfjöllunar næsta þings að loknum næstu kosningum og eru því hér einungis sem fskj., en varla að heitið geti að þau séu hér til umr., enda kemur það til kasta annars þings að afgreiða það eða taka um það ákvarðanir. Auk þess liggur fyrir í grg. þessa frv. yfirlýsing, fáein orð á blaði um að flokkarnir muni beita sér fyrir auknu sjálfsforræði sveitarfélaga sem og sérstökum aðgerðum til þess að jafna félagslega og efnalega aðstöðu manna, þar sem mismununar gætir vegna búsetu. Þetta er allt og sumt sem formenn stjórnmálaflokkanna og meiri hluti þingflokkanna hefur komið sér saman um að gera í stjórnarskrármálum eftir margra mánaða þrotlaust starf og samningaumleitanir. Slík niðurstaða hlýtur óneitanlega að valda verulegum vonbrigðum. Ég hlýt að nota tækifærið og skýra frá því að það var eindreginn vilji þingflokks Alþfl. að fleiri atriði og nýmæli úr tillögum stjórnarskrárnefndar varðandi endurskoðun stjórnarskrár yrðu hér með í þessari afgreiðslu mála. Þeirri ósk var hins vegar hafnað af öðrum flokkum. Það var hinn 6. maí 1978 sem Alþingi ályktaði að tilnefna níu menn í stjórnarskrárnefnd af hálfu þeirra stjórnmálaflokka sem fulltrúa áttu á Alþingi. Með erindisbréfi var nefndinni falið að skila álitsgerð og tillögum um endurskoðun stjórnarskrár og taka sérstaklega til meðferðar kjördæmaskipun, kosningaákvæði stjórnskipunarlaga, skipulag og starfshætti Alþingis og kosningalög. Þetta bendir til þess að þá hafi vakað fyrir Alþingi að um heildarendurskoðun yrði að ræða. Nefndin hefur skilað til þingflokkanna fjórum skýrslum, þ. á m. skýrslu um heildarendurskoðun stjórnarskrár og sérstakri skýrslu um kjördæmamál. Eftir er í hennar starfi að skila tillögum um endurskoðun á skipulagi og starfsháttum Alþingis. Í tillögum stjórnarskrárnefndar um endurskoðun stjórnarskrár í heild er að finna fjölmörg nýmæli sem lengi hafa verið á dagskrá með þjóðinni. Sum þeirra eru þýðingarmeiri en önnur. Meðal þeirra þýðingarmestu má nefna tillögur um gagngerar umbætur á störfum Alþingis, t. d. að Alþingi skuli framvegis starfa í einni deild, en jafnframt þeirri breytingu komi til aukið vald og verksvið þingnefnda, þannig að stærri hluti af starfi þingsins fari fram í nefndum og þeim verði falið í ríkari mæli en verið hefur eftirlitsstarf með framkvæmd lagasetningar á vegum framkvæmdavaldsins. Meðal nýmæla í tillögum stjórnarskrárnefndar er að þingrofsrétturinn færist frá forsrh. og ríkisstj. til meiri hl. Alþingis og að heimild ríkisstj. til útgáfu brbl. verði verulega þrengd frá því sem nú er, auk þess sem einn flokkur, Alþfl., hefur lagt fram till. um að heimild ríkisstj. og réttur til útgáfu brbl. verði með öllu afnuminn. Allt eru þetta mjög þýðingarmikil nýmæli sem öll beinast að einu markmiði: Því að auka sjálfstæði löggjafarsamkomunnar, löggjafarvaldsins gagnvart framkvæmdavaldinu. Í tillögum stjórnarskrárnefndar er líka að finna ítarlegri mannréttindaákvæði. Ég nefni aðeins tvö, bann við afturvirkni skattalaga og um umboðsmann Alþingis, sem einnig hlýtur að teljast mikilvægt mannréttindaákvæði, þar sem almenningur getur leitað til slíks embættismanns með umkvartanir um afgreiðslu mála á vegum framkvæmdavaldsins. Þá er þar að finna ákvæði um heimild til þjóðaratkvgr. og ný ákvæði um það hvernig stjórnarskrá verði breytt í framtíðinni, m. ö. o. slík breyting leiði til þess að efnt verði til þjóðaratkvgr., auk þess sem hana þurfi að samþykkja á tveimur þingum. Þetta eru aðeins nokkur dæmi af fjölmörgum nýmælum í tillögum stjórnarskrárnefndar, sem lúta að styrkingu löggjafarvaldsins og auknum réttindum þegnanna. Ekki eina einustu af þessum till. er að finna í því frv. sem hér liggur fyrir. Þar með er ljóst að stjórnmálaflokkarnir eða meiri hluti þeirra kýs að fresta afgreiðslu stjórnarskrármálsins. Hversu lengi er ekki vitað, eitt kjörtímabit, tvö kjörtímabil, um það er ekki unnt að fullyrða á þessu stigi. Þetta hlýtur að vekja upp alvarlega spurningu. Er það þess virði að efna til breytinga á stjórnarskrá og þar með talið hugsanlega endurtekinna kosninga, í því þjóðfélagsástandi sem nú ríkir, af því tilefni einu saman að nauðsynlegt sé að fjölga þm. og færa kosningarréttinn niður í 18 ár? Væri þá ekki nær að fresta málinu í heild úr því að tilefnið er ekki brýnna? Ef brýnt þykir að breyta kosningatilhögun, og það vefengi ég ekki, er þá ekki sá kostur fyrir hendi að takmarka það við þær breytingar sem unnt er að gera með breytingum á kosningalögunum einum, án þess að lagt sé út í stjórnarskrárbreytingu með þeim afleiðingum sem það hefur, þ. á m. hugsanlega tvennum kosningum? Það er unnt að ná sambærilegum árangri að því er varðar kosningarréttarmál, þ. e. í leiðréttingu þess hróplega misvægis í atkvæðarétti sem nú er, án þess að breyta kjördæmaskipun, án þess að fjölga þm. og samt tryggja það með sérstöku ákvæði í kosningalögum að ríkjandi misvægi verði síðar meir leiðrétt í áföngum, eftir því sem búsetuþróun gefur tilefni til við hverjar kosningar. Allt þetta er unnt að gera, án þess að efna til sérstakrar stjórnarskrárbreytingar. Að því mun ég víkja betur síðar. Í fyrstu skýrslu stjórnarskrárnefndar segir að nefndarmenn hafi rætt hugsanlegar breytingar á kjördæmaskipun og kosningafyrirkomulagi út frá því sjónarmiði að þær fullnægi eftirtöldum þremur meginskilyrðum: 1. Að þær stuðli að auknu jafnvægi atkvæðisréttar kjósenda milli kjördæma, án tillits til búsetu. 2. Að þær stuðli að auknu jafnræði milli flokka hvað varðar atkvæðamagn að baki hverjum þm. 3. Að réttur kjósenda til persónukjörs verði aukinn. Allar tillögur í kjördæmamálinu ber að mínu mati að vega á þennan mælikvarða. Þær tillögur sem hér liggja fyrir standast illa það próf. Ljóst er að það er fyrst og fremst annað markmið, nr. 2, þ. e. að auka jafnræðið milli flokka, sem hér hefur hlotið forgang. Eftir sem áður er gert ráð fyrir verulegu misvægi atkvæða landsmanna eftir því hvar þeir eru búsettir á landinu. Samt sem áður verður að rifja það upp að megintilefni þess, það sem knúði Alþingi til þess að hefjast á ný handa um endurskoðun stjórnarskrármálsins, var fyrst og fremst krafan um það, að hið hróplega mikla og vaxandi misvægi atkvæðisréttar, sem við nú búum við, verði leiðrétt. Niðurstaðan er sú, að ekki næst meiri árangur í jafnréttisátt, svo að orð sé á gerandi, en þegar hafði náðst árið 1959, fyrir rúmum tveimur áratugum, tæpum aldarfjórðungi, þannig að mismunur milli vægis atkvæða verður áfram um það bil 1:2.6. Sú skipan er enn staðfest að um 60% kjósenda eigi aðeins að kjósa 29 þm. af 63 eða vel innan við helming þm., m. ö. o., sú skipan er staðfest með þessu frv. að minni hluta þjóðarinnar, um 40%, eigi áfram að vera tryggður meiri hluti á löggjafarsamkomunni. En það sem verra er, ætlunin er að halda áfram að stjórnarskrárbinda þetta misvægi atkvæðisréttar. Það er ekki nóg með að hér sé gert ráð fyrir að halda áfram misréttinu, heldur er það fastmælum bundið að binda það með varanlegum hætti í stjórnarskrá. Sá meiri hluti þm. sem ákveður að svona skuli þetta vera samanstendur af þm. sem minni hluti þjóðarinnar hefur kosið. Þá sýnist mér einnig mikið vanta á að um raunhæf áhrif kjósenda á val frambjóðenda á listum sé að ræða. Ég get ekki látið hjá líða í þessu samhengi að minna á að í tillögum stjórnarskrárnefndar í kjördæmamálinu er bent á leiðir, sem tryggja öllum þegnum ríkisins þau grundvallarmannréttindi lýðræðislegrar stjórnskipunar, sem fólgin eru í jöfnum atkvæðisrétti án tillits til búsetu, stéttar, efnahags, kynferðis eða annarra félagslegra þátta og án fjölgunar þm. Þetta er hin gamla tillaga Alþfl. í stjórnarskrármálum um að landið sé eitt kjördæmi. Hún var sett fram í stjórnarskrárnefnd af okkur dr. Gylfa Þ. Gíslasyni, fulltrúum Alþfl. í nefndinni. Það er alveg ljóst að sú till. nýtur ekki stuðnings hér á hv. Alþingi eða meðal þingflokkanna. Hins vegar benda skoðanakannanir og umr. í þjóðfélaginu til þess að þeirri till. hafi mjög vaxið fylgi með þjóðinni. Ég nefni þessa leið fyrst og fremst til þess að minna á að fram hafa verið lagðar tillögur í kjördæmamálinu, sem virða grundvallarregluna: einn maður - eitt atkv., og þær tillögur eru framkvæmanlegar. Hitt er svo aftur á móti pólitísk staðreynd, að fyrir þeim er ekki meirihlutavilji á Alþingi. Það er margt sem bendir til þess að í kosningarréttarmálum sé upp kominn alvarlegur árekstur milli meiri hluta þjóðarinnar og meiri hluta þings. Það er ljóst að þessar tillögur, sem hér liggja fyrir í kjördæmamáli, eru málamiðlun. Þær eru tilraun til þess að leysa því sem næst óleysanlega þraut. Hér á Alþingi er mikill meiri hluti þm. sem kosnir eru í krafti atkv. sem vega mun þyngra, allt að því fimm sinnum þyngra í almennum kosningum en atkv. annarra. Þessi meiri hluti vill áfram viðhalda sinni meirihlutaaðstöðu, og krefst þess því að ekki megi fækka þm. í neinu hinna fámennari kjördæma hvað svo sem búsetuþróun þjóðarinnar líður. Í öðru lagi, tillögur um breytingar á kjördæmaskipuninni sjálfri, sem auðveldað gætu lausn málsins, eiga ekki heldur fylgi að fagna á Alþingi. Þá er aðeins eftir ein leið til þess að jafna atkvæðisréttinn að nokkru, fjölgun þm. Mikil og vaxandi andstaða í þjóðfélaginu gegn þeirri lausn veldur því hins vegar, að þeir flokkar sem tilbúnir voru að ganga lengst í þessu efni samkv. yfirlýstum samþykktum sínum létu undan síga í þeirri afstöðu fyrir sterku almenningsáliti. Innan þessara þröngu marka hefur þessi málamiðlun náðst og má heita að vera því sem næst óleysanleg þraut. Niðurstaðan er sú, að sá áfangi sem menn bjuggust við að ná við þessa endurskoðun, að því er varðar leiðréttingu atkvæðamisréttis, er of smár. Þetta staðfestir hversu óeðlilegt og óviðeigandi það er að þm., sem margir hverjir eiga endurkjör sitt undir margföldu misvægi atkvæðisréttar, skuli hafa síðasta orðið um breytingar á kjördæmaskipan, kosningalögum og almennum reglum um úthlutun þingsæta. Eðlilegra væri að þjóðin sjálf hefði hér síðasta orðið með almennri þjóðaratkvæðagreiðslu í kjölfar ítarlegrar umræðu með þjóðinni allri og fyrir opnum tjöldum. Ein af tillögum stjórnarskrárnefndar er einmitt um það að framvegis skuli leita til þjóðarinnar sjálfrar í þjóðaratkvgr. við endurskoðun stjórnarskrár. Staða málsins er þó þessi: Meiri hl. þm., sem kosinn er af minni hl. þjóðarinnar og er hugsanlega á öndverðum meiði við meiri hluta vilja þjóðarinnar. ætlast til þess að fulltrúar þjóðarmeirihlutans sætti sig við það að umbjóðendur þeirra skuli áfram flokkaðir sem annars flokks borgarar, þegar kemur að grundvallarmannréttindum um pólitísk áhrif í þjóðfélaginu. En ekki nóg með það. Það er ekki nóg með að þeir hafi komið sér saman um framhald misréttisins, heldur leggja þeir fram tillögur um að misréttið skuli með varanlegum hætti bundið í stjórnarskrá lýðveldisins. Þar er of langt gengið. Svar mitt við því er einfalt. Það er til of mikils mælst. Ég er andvígur fjölgun þm. Þeirri skoðun minni hef ég lýst ítrekað í umr. innan stjórnarskrárnefndar og í ræðu og riti um þetta mál. Starf Alþingis og alþm. er þess eðlis, að fjölgun þm. auðveldar ekki lausn á neinum þeim vanda sem við er að etja í þjóðfélaginu. Fyrir því má færa rök að bætt starfsaðstaða þm. og bættir starfshættir þingsins, en með því á ég einkum við greiðari aðgang þm. að sérfræðilegri ráðgjöf á sviði löggjafar og ýmissa tæknilegra mála, gæti auðveldað þeim störfin og skilað raunverulegum árangri með bættri löggjöf og skynsamlegri niðurstöðum í þingstörfum. En fjölgun þm. leysir engan vanda nema þá hugsanlega þm. sjálfra, en hlutverk þeirra á að vera að leysa vandamál en ekki að vera vandamál. Auk alls þessa fullyrði ég. enda liggur það fyrir, að unnt er að ná sambærilegum árangri að því er varðar leiðréttingu á misvægi atkvæðisréttar án fjölgunar þm. Það er bitamunur en ekki fjár hvort misvægið skuli áfram vera 1:2.15 eða 1:2.56. Samkv. tillögum stjórnarskrárnefndar, sem þar gengu undir auðkenninu A3 eða A4, er unnt að ná þessu markmiði án fjölgunar þm. Meiri hl. landsbyggðarþm., sem kosinn yrði af minni hl. þjóðarinnar, er samkv. þessum till. áfram líklega fimm þm., en fjórir samkv. þeim till. sem hér liggja fyrir. Það er líka bitamunur en ekki fjár. Kjarnaspurningin sýnist mér vera þessi: Við skulum ganga út frá því sem pólitískri staðreynd, að meiri leiðrétting á misvægi atkvæðisréttar sé ekki unnt að ná samkomulagi um hér og nú á Alþingi, ekki í þessum áfanga. Þá er spurningin: Getur meiri hl. þjóðarinnar sætt sig við slíka málamiðlun? Það er hugsanlegt að svara þeirri spurningu játandi, en a. m. k. með einu skilyrði. Það skilyrði er þetta: Að um leið verði bundið í stjórnarskrá ákvæði, sem fæli í sér sjálfvirka leiðréttingu á misvægi atkvæðisréttar eftir búsetuþróun í áföngum, fyrir hverjar kosningar í framtíðinni, eða að slík ákvæði verði ella í kosningalögum. Því er haldið fram, að í þeim drögum að breyttum kosningalögum sem fylgja þessu stjórnarskrárfrv. í fskj. sé slíka leiðréttingu að finna. Ég tel að sú fullyrðing standist ekki nema að afar litlu leyti. Staðreynd er það, að í stjórnarskrá er bundinn sá lágmarksfjöldi þingsæta sem um er að ræða í fámennustu kjördæmunum, þannig að þótt átta sætum sé úthlutað samkv. fyrri úrslitum, þ. e. fyrir fram, og þar verði tekið tillit til búsetuþróunar, þá geta þær í reynd einungis þýtt tilfærslu þingsæta milli fjölmennustu kjördæmanna og í reynd einungis milli Reykjavíkur og Reykjaness. Það er því ekki rétt að þarna sé um að ræða leiðréttingarákvæði sem brúklegt sé. Ég endurtek: Ég tel það vera lágmarksskilyrði fyrir slíkri málamiðlun að sjálfvirkt leiðréttingarákvæði verði um leið bundið í stjórnarskrá, þannig að leiðréttingin verði í áföngum, eða tekið út úr stjórnarskrá ella. Það er naumast viðunandi að biðja meiri hluta þjóðarinnar að sætta sig við það að fá enga leiðréttingu mála umfram þá sem náðist þegar árið 1959 og jafnframt að það misrétti skuli með varanlegum hætti bundið í stjórnarskrá. Það tel ég ekki koma til greina. Það tel ég vera svo ósanngjarna kröfu, að ekki verði til þess ætlast að við henni verði orðið. Þess vegna er tvennt í þessu efni. Í fyrsta lagi kemur til álita að þau ákvæði 1. gr., þ. e. 31. gr., sem gerir ráð fyrir að bundin verði í stjórnarskrá lágmarkstala þm. í hverju kjördæmi, verði numin brott. Þá verður hins vegar að játa að lítið er eftir af þessu frv., þ. e. aðeins ákvæðið um niðurfærslu kosningarréttar í 18 ár. Í staðinn verði ákvæði þessa efnis að finna í kosningalögum alveg eins og hér er gert ráð fyrir, að sú aðferð sem beita á við skiptingu þingsæta milli flokka, þ. e. svokölluð meðaltalsaðferð, sé aðeins ákveðin í kosningalögum. Því er haldið fram, að meðaltalsaðferðin sé til verulegra bóta umfram reglu d'Hondts, sem í gildi hefur verið til þessa, einkum til þess að tryggja jafnræði milli flokka. Þetta á m. ö. o. að vera helsti ávinningur þeirra kosningalaga sem fylgja frv. í fskj. Samt er sú aðferð ekki stjórnarskrárbundin. Það er ekki kveðið á um hana í ákvæðum þeirra stjórnarskrártillagna sem hér liggja fyrir. Það þýðir að unnt verður að breyta þessari aðferð með einföldum meiri hl. á Alþingi, jafnvel þegar eftir næstu kosningar, ef meiri hl. Alþingis svo kýs. Þá spyr maður: Úr því að aðferðin sem á að vera helsti ávinningurinn er ekki stjórnarskrárbundin, hvers vegna er þá verið að stjórnarskrárbinda misrétti atkvæðisréttar í þessum tillögum? Annar kostur gæti verið sá, að bætt verði nýju ákvæði inn í þessar stjórnarskrártillögur, sem kveði á um það að fyrir hverjar kosningar framvegis skuli endurskoða skiptingu þingsæta miðað við búsetuþróun sem orðið hefur á kjörtímabilinu, með það að markmiði að fullum jöfnuði atkvæðisréttar verði að lokum náð. Slík ákvæði er að finna ýmist í stjórnarskrám eða kosningalögum flestra nágrannaríkja okkar. Upplýsingar um það má finna í sérstakri álitsgerð frá stjórnarskrárnefnd um þetta mál sem dags. er 1. apríl 1982. Þar segir t. d. um Danmörku: ,,Fjöldi þingsæta í hverju kjördæmi er endurskoðaður af innanríkisráðuneytinu á 10 ára fresti eftir að manntal hefur verið tekið.“ Um Svíþjóð segir: „Í nýju sænsku stjórnarskránni segir að kjördæmakjörin þingsæti skiptist milli kjördæma á grundvelli útreiknings hlutfallsins milli kjósendafjölda í hverju kjördæmi og kjósendafjölda í landinu öllu. Er það reiknað út þriðja hvert ár fyrir hverjar kosningar.“ Í Finnlandi háttar svo til, að þar eru ítarleg ákvæði um kjördæmi, kjördag og framkvæmd kosninga einungis sett í lögum, þannig að einfaldur þingmeirihluti dugar til þess að breyta fjölda þingsæta í kjördæmum eftir búsetuþróun fyrir hverjar kosningar. Í Vestur-Þýskalandi er slík ákvæði að finna í kosningalögum. Í Belgíu er slík ákvæði að finna í stjórnarskrá. Eina landið sem hér er fjallað um þar sem svipað hagar til og hér, þ. e. fjöldi þm. er stjórnarskrárbundinn í hverju kjördæmi, er Noregur. Að mínu mati verður það að teljast í meira lagi hæpið í ríki, sem vill viðhafa lýðræðislega meirihlutastjórn að meginreglu, að jafnvel minni hlutinn sjálfur geti ákveðið leikreglur, sem feli það í sér að að staðaldri skuli minni hlutinn ráða. Alla vega þykir mér einsýnt að sé ákvörðun um þetta efni tekin af minni hluta þjóðarinnar samrýmist það illa grundvallarhugmyndum manna um lýðræðislega stjórnskipun. Ég tel það þess vegna siðferðilega skyldu alþm. að bera þetta mál undir dóm þjóðarinnar í þjóðaratkvgr. Samþykki meiri hluti þjóðarinnar þessa skipan, þá er ljóst að taka beri hana upp. Vilji meiri hlutinn sætta sig við það að sinni, gegn því að misréttinu verði eytt í áföngum í krafti slíks endurskoðunarákvæðis stjórnarskrár, sem ég hef nefnt, fyrir hverjar næstu kosningar þá er sjálfsagt að una því. Í umr. um misvægi atkvæðisréttar, sem var upphafið og kveikjan að tilraunum manna til endurskoðunar stjórnarskrármálsins í heild, er oft vísað til þess að félagslegur aðstöðumunur þegnanna sé slíkur, að það réttlæti misvægi atkvæðisréttar. Af þessu tilefni hafa margir menn orðið til þess að vara við því, að þjóðin skiptist í tvær andstæðar fylkingar milli þéttbýlis og dreifbýlis í hatrömmum deilum um sjálf grundvallaratriði stjórnarskipunar og pólitískra mannréttinda. Ég tel að röksemdir af því tagi að misvægi atkvæðisréttar megi réttlæta vegna pólitísks eða félagslegs aðstöðumunar fái ekki staðist. Í fyrsta lagi geta menn endalaust deilt um það hverjir eru kostir eða gallar þess að búa í þéttbýli eða dreifbýli. Það dæmi verður seint gert upp svo að endanlegt sé. Auðvitað er það svo, að hægt er að tíunda dæmi á báða bóga um aðstöðumun í ýmsum efnum. Þó hygg ég að ekki liggi fyrir nein úttekt, neinar niðurstöður, sem óyggjandi geti talist, um það á hvorn veginn hallar, ef menn vilja meta þetta á reiknistokk kostnaðar og útgjalda. Enda er kjarni málsins sá, að um þetta getur málið ekki snúist. Menn eru hér að bera saman ósambærilega hluti. Auðvitað er í fullu gildi öll pólitísk viðleitni manna til þess að jafna aðstöðumun í þjóðfélaginu, þó svo sá aðstöðumunur verði aldrei endanlega jafnaður. Auðvitað á slík pólitísk barátta fullan rétt á sér, en þá pólitísku baráttu verður að heyja samkv. þeim leikreglum sem lýðræðið kveður á um, að menn gangi til þess leiks með jöfnum rétti til áhrifa. Það er með öllu óviðunandi og fornaldarsjónarmið að binda í stjórnarskrá ákvæði af því tagi sem flokka borgarana í ólíka gæðaflokka eftir einhverjum tilbúnum verðskuldunarmælikvörðum. Við þekkjum það úr sögunni að sú var tíð að þeir einir þóttu bærir til þess að hafa óskertan og fullan atkvæðisrétt sem eitthvað áttu undir sér í þjóðfélaginu, sem meira áttu undir sér en aðrir. Atkvæðisrétturinn var bundinn eignum, efnahag o. s. frv. Það er ekki svo ýkjalangt síðan að ekki þótti við hæfi í ýmsum þjóðfélögum Evrópu að konur nytu fulls atkvæðisréttar. Ég hefði haldið að slík sjónarmið tilheyrðu liðinni tíð. Ég átti satt að segja ekki von á því að það hvarflaði að neinum manni að verja slíkar skoðanir, jafnvel ekki þó að dæminu sé snúið við og á það litið með öfugum formerkjum, þ. e. þeim rökum sé haldið fram, að þeir aðilar þjóðfélagsins, sem taldir eru njóta verri aðstöðu að einhverju leyti, ættu þess vegna að fá það bætt með auknum atkvæðisrétti. Ég endurtek: hér er verið að bera saman ósambærilega hluti, annars vegar atkvæðisréttinn, leikreglurnar sjálfar, sem samkv. öllum lýðræðislegum hugmyndum eiga að vera jafnar, allir þegnar ríkisins eiga að sitja þar við sama borð, og svo hins vegar pólitísk markmið, pólitískar stefnuyfirlýsingar, pólitíska baráttu, sem miðar að því að jafna félagslegan aðstöðumun. Ef þessi röksemdafærsla um mismunandi félagslegar aðstæður væri leidd til rökréttrar niðurstöðu sjá menn í hendi sér hversu fjarstæðukennd hún er. Það er hægt að færa fyrir því gild rök, að félagsleg aðstaða manna innan eins og sama kjördæmis er ólík, munurinn er meiri innan eins og sama kjördæmis heldur en milli þéttbýlis á landsbyggðinni annars vegar og þéttbýlis hér á suðvesturhorni landsins hins vegar. Félagsleg aðstaða bónda. sem býr afskekkt, er öll önnur en þeirra sem njóta félagslegrar þjónustu í þéttbýliskjörnunum innan sama kjördæmis. Þessi röksemdafærsla endar með því að menn verða að fara að vega og meta félagslega aðstöðu hvers einasta einstaklings og úthluta honum atkvæðavægi eftir því. M. ö. o.. röksemdafærslan endar í fjarstæðu, endar með því að menn verða að fara að draga þegnana í dilka eftir einhverjum meira eða minna vafasömum verðleikamælingum. Það er að mínu mati viðurkennd og viðtekin skoðun að þm. eiga að setja þjóðinni almenn lagafyrirmæli, almennar leikreglur sem nái til allra. Sér í lagi hlýtur það að eiga við um stjórnarskrá ríkisins. Hún tryggi öllum þegnum ríkisins, án tillits til óendanlegra mælinga á mismunandi þjóðfélagsstöðu, eða aðstöðu, sama pólitíska rétt. Það er einfaldlega grundvallaratriði lýðræðislegrar stjórnskipunar. Því má út af fyrir sig halda fram, að þar sem við Íslendingar höfum með undirskrift okkar staðfest mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna, þá séum við siðferðilega skuldbundnir til að virða þessar grundvallarreglur í okkar stjórnskipunarlögum. Í 21. gr. þeirrar mannréttindayfirlýsingar segir svo, með leyfi forseta: „Vilji þjóðarinnar skal vera grundvöllur að valdi ríkisstj. Skal hann látinn í ljós með reglubundnum, óháðum og almennum kosningum, enda sé kosningarréttur jafn og leynileg atkvgr. viðhöfð eða jafngildi hennar að frjálsræði.“ Samkv. þessu er íslenska ríkið siðferðilega skylt að laga löggjöf sína að þessari mannréttindayfirlýsingu. Í samræmi við það hefur verið reynt í starfi stjórnarskrárnefndar að taka mið af mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna og mannréttindayfirlýsingu Evrópuráðsins, sem íslenska ríkið á aðild að, við framsetningu þeirra mannréttindaákvæða og þeirra nýmæla í þeim efnum sem sett hafa verið inn í stjórnarskrá. Sum ríki í Vestur-Evrópu fara þessa leið, þ. e. binda í stjórnarskrá ákvæði um jafnan atkvæðisrétt. Önnur ríki Vestur-Evrópu hafa þessa reglu í heiðri þó að hún sé ekki fastmælum bundin berum orðum í stjórnarskrá. Út frá öllum þessum röksemdum er það niðurstaða mín að ekki sé með nokkru móti hægt að fallast á þá skoðun eða þá till. að misrétti þegnanna að því er varðar atkvæðisrétt skuli bundið í stjórnarskrá með varanlegum hætti. Af þessu tilefni leyfi ég mér að minna á þá sögulegu staðreynd, að það er einhver glæsilegasti þátturinn í baráttusögu Alþfl. fyrir auknum mannréttindum í þessu þjóðfélagi að berjast fyrir jöfnum atkvæðisrétti allra þegna ríkisins. Allt frá því að Héðinn Valdimarsson flutti fyrst hér á hv. Alþingi till. Alþfl. um landið - eitt kjördæmi samkv. hlutfallskosningum árið 1927 hefur það verið stefna flokksins að berjast fyrir jöfnum atkvæðisrétti án tillits til efnahags, búsetu, kynferðis eða annars aðstöðumunar í þjóðfélaginu. Þetta hefur verið rauði þráðurinn í mannréttindabaráttu Alþfl. alla tíð og einhver glæsilegasti kaflinn í sögu hans. Þetta breytir að sjálfsögðu engu um það að kröfum þjóðfélagsþegnanna um jöfnun á félagslegu misrétti, ber auðvitað að svara og þær ber að taka alvarlega. En svarið er ekki fólgið í því að versla með grundvallarmannréttindi eins og atkvæðisréttinn. Svarið hlýtur að vera fólgið í því að færa vald og ákvörðunarrétt sem næst fólkinu sjálfu. Svarið við kröfum um jafnari félagslega aðstöðu er einmitt í því fólgið að færa fjármuni, vald og ákvörðunarrétt yfir málefnum fólks til sveitarstjórna eða samtaka þeirra, frá miðstjórnarvaldi ríkisins. Þetta er sú leið sem fara ber í stað þess að ætla að bæta mönnum slíkt upp með misjöfnum atkvæðisrétti. Ég vil í þessu efni minna á t. d. þáltill. sem þm. Alþfl. undir forustu hv. þm. Magnúsar H. Magnússonar fluttu hér á síðasta þingi um þetta mál, þar sem var till. til þál. um aukið sjálfsforræði sveitarfélaga. Það er sú leið sem fara ber. Það er svarið við þessu tali um að bæta eigi mönnum upp félagslegan aðstöðumun með því að vega atkvæðisrétt manna misjafnlega eftir annarlegum sjónarmiðum. Í þeirri till. felst að að því beri að stefna að sameina sveitarfélög, efla þau og styrkja, stækka þau, gera þau fjárhagslega sjálfstæð, fela þeim vald til að ákveða gjaldskrá sinna eigin þjónustustofnana og yfirleitt gera þeim kleift að taka ákvarðanir um ráðstöfun fjár, og þá öflun fjár í því skyni, til þess að sveitarstjórnirnar og samtök þeirra verði ekki í þeim mæli sem nú er háð afgreiðslu Alþingis eða miðstjórnarvaldsins í höfuðborginni. Það er sú leið sem fara ber í staðinn. Í þessum umr. hefur verið bent á nýjar patentlausnir sem eigi að höggva á þennan Gordionshnút. Þar er um að ræða þál. hv. 4. þm. Reykv., formanns Bandalags jafnaðarmanna, þar sem því er vísað til stjórnarskrárnefndar að flytja hér frv. til stjórnskipunarlaga, sem feli í sér að æðsti handhafi framkvæmdavaldsins, forsrh., verði kosinn beinni kosningu á grundvelli reglunnar einn maður - eitt atkvæði. En á sama tíma verði hins vegar sæst á það að óbreytt skipan ríki að því er varðar kosningar til Alþingis. M. ö. o., till. gerir ráð fyrir því að breyta engu að því er varðar kosningar til Alþingis, sætta sig við margfalt misvægi atkvæðisréttar í kosningum til löggjafarþingsins, sem full ástæða er til að ætla að muni fara enn vaxandi frá því sem það þó nú er. Engu að síður er ekki gert ráð fyrir því að afnema þingræðið. Forsrh., sem kjörinn yrði í beinni kosningu, yrði eftir sem áður að leita eftir meirihlutafylgi þings, sem kosið er með allt öðrum hætti, fyrir þeim tillögum, fyrir þeirri löggjöf sem hann óhjákvæmilega þarf að ná fram. Það er gert ráð fyrir því eftir sem áður, a. m. k. að forminu til, að þingræðið verði ekki afnumið. Alþingi á eftir sem áður að hafa fjárveitingavald, réttinn til þess að kveða á um útgjöld ríkisins í fjárlögum og lánsfjárlögum. Þetta er sú till. sem hér hefur verið lögð fram, ákaflega einföld, kennd við franskt kerfi, og það er boðað með miklum ákafa að þetta sé sú till., sú patentlausn sem geti leyst vandann. Ég tel þessa till. í ýmsum atriðum vera misskilning á því sem kallað er franskt kerfi, vegna þess hversu ólíkum hlutum er þar saman að jafna bæði að því er varðar kosningaaðferðir og flokkaskipan, sérstaklega þá það að í Frakklandi er kosið með sama hætti og með sama kosningarréttarvægi til bæði framkvæmdavalds og þings. Og fleira er þar ólíkt. En það er ekki kjarni málsins. Kjarni málsins er þessi: Til hvaða niðurstöðu er líklegast að þessi skipan mundi leiða? Flm. sjálfur viðurkennir að yfirgnæfandi líkur hljóti að vera á því að hinn þjóðkjörni forsrh., kosinn samkv. reglunni einn maður - eitt atkvæði, muni reynast verða fulltrúi meiri hluta þjóðarinnar, sem í þéttbýli býr, enda kosinn með sama hætti og nú gildir um forseta ríkisins. Á móti honum kæmi hins vegar Alþingi sem væri kosið með allt öðrum hætti. Við vitum að þrátt fyrir það að minni hluti þjóðarinnar er búsettur utan þessara tveggja kjördæma hér á suðvesturhorninu, þá er mikill meiri hluti þingsins úr hinum sex kjördæmunum. Þetta byggist á misvægi atkvæðisréttar, sem samkv. þessari till. á ekki einasta að vera óbreytt, heldur má gera ráð fyrir að fari enn vaxandi. Hver er trúlegasta niðurstaðan af þessu kerfi? Langsamlega líklegasta niðurstaðan er auðvitað sú, að upp komi alger árekstur milli annars vegar framkvæmdavaldsins, forsrh. og þeirrar ríkisstj. sem hann skipar, og hins vegar þess meiri hluta sem á Alþingi situr. M. ö. o., líklegasta niðurstaða þessarar till. er sú, að það ástand sem við nú höfum haft fyrir augunum hér á hv. Alþingi allan s. l. vetur, þar sem situr forsrh. sem styðst ekki við meiri hluta þings og getur ekki komið fram málum, og annars vegar er um að ræða ekki þingmeirihluta en stjórnarandstöðu sem hefur ekki aðstöðu til að koma fram málum gegn vilja og valdi forsrh. og þess þinghluta sem hann styðst við. Við höfum í allan vetur haft fyrir augunum slíkt stjórnleysisástand. Þjóðin hefur horft á það með vaxandi andúð, tortryggni og skelfingu. Hér höfum við horft upp á lömun stjórnkerfis. Við höfum horft upp á getulaust Alþingi og við höfum horft upp á getulaust framkvæmdavald. Langsamlega líklegasta niðurstaðan, ef þessi patentlausnartillaga yrði framkvæmd hér, yrði sú að gera þetta ástand, þetta forkostulega, hneykslanlega ástand að viðvarandi ástandi í ríkinu: algera lömun stjórnkerfisins. Það sem á að vera lausn er í raun og veru ekkert annað en till. að gera varanlegt það stjórnleysisástand sem nú er að ríða málefnum þjóðarinnar því sem næst að fullu. Ég vek sérstaklega athygli á því, að samkv. þessum patentlausnartillögum er gert ráð fyrir því að kosningar til Alþingis verði enn og áfram samkvæmt óleiðréttu misvægi atkvæðisréttar. Engu að síður er viðurkennt að misvægi atkvæða, og þar með mismunandi geta byggðarlaga til þess að koma ár sinni fyrir borð gagnvart almannasjóðum, eins og segir í grg. með þáltill. hv. 4. þm. Reykv., þetta misvægi atkvæða eigi þyngsta sök á því sem varðar efnahagslega óstjórn lýðveldisins á undanförnum árum. Engu að síður er gerð till. um að það skuli halda áfram og engin tilraun gerð til að leiðrétta það. Að vísu á öllu að vera bjargað með því að rækileg skil verði gerð milli löggjafarvalds og framkvæmdavalds, með því að sjá um að alþm. sitji ekki í stjórnum þeirra stofnana sem úthluta lánsfé, t. d. banka, fjárfestingarlánasjóða og annarra slíkra. Það er lofsvert markmið, um það er enginn ágreiningur milli mín og hv. 4. þm. Reykv. Um það markmið erum við sammála og því markmiði er unnt að ná eftir allt öðrum leiðum. En það er um fleira að ræða en yfirráð yfir sjóðakerfi. Kjarni málsins er sá, að Alþingi hefur eftir sem áður fjárveitingavald, ekki aðeins löggjafarvald heldur einnig fjárveitingavald. Meiri hluti Alþingis mun eftir sem áður samkv. þessum tillögum ráða niðurstöðum að því er varðar fjárlög og lánsfjárlög, þ. e. alla þá ráðstöfun fjár sem beint er út til sjóðakerfisins, og mikið af þeim fjármunum sem sóttir eru til framkvæmda í hinum einstöku kjördæmum eru auðvitað sóttir til þessara laga, þ. e. fjárlaga og lánsfjárlaga eða annarra laga. Nú er spurning: Ef hinn þjóðkjörni forsrh. og sjálfskipuð ríkisstj. hans vilja leggja fyrir Alþingi, sem kosið er eftir allt öðrum reglum og þar sem allt annar meiri hluti er ráðandi, lagafrv. eða afla sér lagaheimilda fyrir þeirri uppstokkun á efnahagskerfi og hagstjórn sem boðuð er, til hvers mundi það leiða? Það er auðvelt að ímynda sér að slíkur þjóðkjörinn forsrh., sem ekki styðst við meiri hluta á Alþingi, leggi fyrir Alþingi frv. um eilífðardeilumál í íslenskum efnahagsmálum. Mér verður fyrir að nefna t. d. verulega minnkun eða afnám stórfelldra niðurgreiðslna á landbúnaðarafurðir eða afnám í áföngum á útflutningsbótum eða sjálfvirkum framlögum samkv. lögum til fjárfestingar í hefðbundnum atvinnugreinum. Það er hægt að hugsa sér ótal slíkar tillögur. Langsamlega líklegast er samkv. þessu kerfi að sá meiri hluti sem kosinn er á grundvelli áframhaldandi og vaxandi misvægis atkvæða standi hér fullkomlega í vegi fyrir því sem ríkisstj., sem kosin er með allt öðrum hætti og endurspeglar allt annan pólitískan vilja, vill fá fram. Svarið við því á að vera að forsrh. geti skotið slíkum ágreiningsefnum milli þings og stjórnar undir þjóðaratkvgr. Það er út af fyrir sig lofsvert. Þjóðaratkvæðagreiðslum á að beita um stór deilumál, ef þau eru þess eðlis að hægt er að afgreiða þau í þjóðaratkvgr. með skýrum og einföldum, afdráttarlausum hætti. En ef kerfið á að vera þannig að einstök lagafrumvörp af þessu tagi, sem varða hagstjórn, sem varða skattamál, sem varða framlög til verklegra framkvæmda, eigi að fara undir þjóðaratkvgr., þá er hætt við því að niðurstaðan verði að þetta stjórnkerfi endi í lömun, endi í stjórnleysi, endi í töfum, verði svo óskilvirkt að það megi heita óvirkt. Þessar tillögur um beina kosningu framkvæmdavaldsins voru á sínum tíma mikið til umr. innan Alþfl. Það reyndi aldrei á það hvert fylgi þær hefðu innan flokksins. Það var aldrei á það látið reyna í stofnunum flokksins, hvorki á flokksþinginu né annars staðar, hvort svo væri. Umr. leiddi til þess yfirleitt að menn komust að þeirri niðurstöðu þó að margt væri eftirtektarvert í þessum tillögum og þá sér í lagi enginn ágreiningur um það markmið að stefna bæri að aðgreiningu löggjafarvalds og framkvæmdavalds, að menn höfðu ekki trú á því að þetta kerfi mundi standast í reynd. Við nánari umhugsun er ég reyndar sannfærður um að svo er ekki. Þetta er ekki rétta leiðin. Við getum ekki fallið frá kröfunni um það að stjórnskipunin verði byggð á þeirri grundvallarreglu lýðræðis að allir þegnar ríkisins sitji við sama borð að því er varðar atkvæðisrétt. Það er grundvallarregla sem ber ekki að hvika frá. Ef það er pólitísk staðreynd að hún náist ekki nú, þá er hugsanlegt að sætta sig við það að því markmiði verði náð í áföngum. En það ber ekki að víkja frá þessu markmiði. Það er hægt að sætta sig við að það verði tekið í áföngum gegn því að þetta markmið verði viðurkennt, en það ber undir engum kringumstæðum að sætta sig við það að misréttið verði hins vegar bundið í stjórnarskrá. Það er einfaldlega brot á grundvallarsjónarmiðum manna um það til hvers stjórnarskrá er. Stjórnarskrá á að tryggja mönnum mannréttindi, tryggja mönnum jafnan rétt, og það er fráleit hugmynd að binda í stjórnarskrá misrétti af þessu tagi. Að því er varðar hins vegar hinn pólitíska eða félagslega aðstöðumun í landinu eftir héruðum eða búsetu er svarið við því líka annað. Okkur ber að gera þær breytingar á stjórnkerfinu að færa vald og fjármuni frá miðstjórnarkerfinu til sveitarfélaga, sameina sveitarfélög, stækka sveitarfélög, gera þau að virkari framkvæmdaaðilum. Það er leiðin, það er rétta svarið í þeim efnum. Herra forseti. Ég hef nú lýst afstöðu minni til þess frv. til stjórnskipunarlaga, sem hér hefur verið lagt fram. Ég hef einnig farið nokkrum orðum um till. til þál. um gerð frv. til stjórnskipunarlaga, sem snertir þetta mál að sjálfsögðu, þó að ekki sé hún hér til umr. Ég vil síðan víkja örfáum orðum að þeim drögum að kosningalögum, sem fylgja í fskj. þó ekki komi þau til kasta þessa þings. Það er fljótsagt að kostir þessara tillagna eru fyrst og fremst þeir að sæmilega er um hnútana búið til þess að tryggja jafnræði milli stjórnmálaflokka að því er varðar atkvæðamagn að baki hverjum þm. Gallarnir eru hins vegar ýmsir. Fyrst og fremst er óhjákvæmilegt að gagnrýna að þessi málamiðlun hefur fyrst og fremst verið unnin af tiltölulega fáum einstaklingum og fyrir luktum dyrum. Nú stefnir allt til þess að reynt verði að keyra þessa málamiðlunarlausn í gegnum þingið og ekkert ráðrum, ekkert tóm og enginn tími gefist til þess að skjóta þeim málum til þjóðarinnar eða jafnvel upplýsa hana um málið. Og það verður að játast að það er óþarflega flókið, - óþarflega flókið, segi ég, vegna þess að forsendur málsins eru slíkar, að málið er ekki hægt að leysa eftir þessum leiðum án þess að það verði óhjákvæmilega flókið. A. m. k. er það svo, að þeir sem gagnrýna það eða halda því fram að ekki sé unnt að afgreiða stjórnarskrármálið í heild vegna þess að þjóðin eigi kröfu á að ræða það ítarlegar, þeir geta ekki um leið haldið því fram að hins vegar sé sjálfsagt að afgreiða þennan þáttinn, þ. e. kosningarréttarmálin, án opinberrar umr. og án þess að þjóðin fái ráðrúm til þess að segja sína skoðun. Þess vegna kemur auðvitað til álita að vísa þessu máli í heild til sérstaks stjórnlagaþings, skoða það í heild, afgreiða það í heild og vísa því til sérstaks stjórnlagaþings, eins og reyndar tveir stjórnmálaflokkar hafa á sínum tíma gert tillögur um. Þar á ég við Alþfl. og Framsfl. Kosningalagatillögurnar eru smíðaðar utan um fyrir fram gefnar niðurstöður stjórnmálaflokkanna. Það verður að teljast galli að raunveruleg áhrif kjósenda á val frambjóðenda er of takmarkað, enda eru hugmyndirnar um persónukjör að verulegu leyti ófrágengnar, eins og fram kom í umr. hér í dag, og var vísað til þess að óskað væri eftir því að þingnefndir fjölluðu betur um það mál. Herra forseti. Ég ítreka það að ég hef á öllum stigum þessa máls látið uppi fyrirvara um afstöðu mína til málsins. Það hef ég gert í mínum eigin þingflokki og opinberlega í ræðu og riti. Ég hef lýst þeirri skoðun minni að ég er andvígur fjölgun þm., sérstaklega með hliðsjón af því að hægt er að ná svipuðum áfanga í leiðréttingu á misvægi atkvæðisréttar án þess. Það gefst m. ö. o. kostur á því að ná svipuðum markmiðum með einföldum kosningalagabreytingum. Í annan stað tel ég leiðréttingu á misvægi atkvæðisréttar eftir búsetu, sem hér er gert ráð fyrir, ófullnægjandi nema jafnframt fylgi ákvæði í stjórnarskrá um leiðréttingu atkvæðavægis eftir búsetuþróun í áföngum, fyrir hverjar kosningar framvegis, með vísan til þess, að slík ákvæði er að finna ýmist í stjórnarskrá eða kosningalögum flestra nágrannaríkja, eða taka þessi ákvæði út úr stjórnarskrá, eins og ég hef þegar rakið. Þess vegna áskil ég mér allan rétt um afstöðu til málsins, svo og til þess að fylgja eða flytja brtt. Ég játa að sú lausn sem hér liggur fyrir veldur mér vonbrigðum. Spurningin er raunverulega sú: Geta menn sætt sig við þá málamiðlun sem hér er lögð fram? Þar tel ég meginatriðin vera þessi. Við getum ekki unað því að misvægi í atkvæðisrétti verði áfram stjórnarskrárbundið. Aðferðin til þess að breyta því er annaðhvort sú að taka ákvæðin sem kveða á um lágmarksfjölda þm. í hverju kjördæmi út úr stjórnarskrá eða, ef þau verða áfram í stjórnarskrá, að setja þá jafnframt í stjórnarskrá ákvæði sem kveður á um sjálfvirka leiðréttingu á misvægi atkvæðisréttar í áföngum í næstu kosningum.



Herra forseti. Allt frá því að umr. um kjördæmamálið fóru að færast inn á alvarlegra og mótaðra stig varaði ég eindregið við því að menn slitu úr samhengi kjördæmamálið og stjórnarskrárbreytingarnar. Ég óttaðist það, að sá hvati, sem breytingarnar á kjördæmamálinu yrðu til þess að knýja á um stjórnarskrárbreytingarnar, sá hvati, sem það mál og lausn þess yrði í sambandi við stjórnarskrármálið, mundi glatast ef kjördæmamálið yrði slitið úr samhengi. Það hefur því miður gerst nú, að þessi tvö mál hafa verið slitin úr samhengi. Frv., sem nú liggur fyrir, fjallar eingöngu um tvö veigamikil atriði að vísu og má segja með rétti að þar náist nokkur jöfnuður á milli flokka í sambandi við vægi atkvæða svo og jöfnuður á milli kjördæma. Ég hef hins vegar ætlað mér þann rétt að gera aths. við þessa afgreiðslu málsins, vegna þess einfaldlega að ég tel nú orðið svo tímabært að breyta stjórnarskrá íslenska lýðveldisins að það megi ekki bíða miklu lengur. Ég tel að þær stjórnarskrárbreytingar, sem nauðsynlegt er að gera nú, séu þess eðlis að eftir þeim megi ekki bíða í 8 ár eða 12 ár í viðbót, eins og nú stefnir í og allt bendir til að verði gert. Ég vil strax, herra forseti, taka það fram, að ég er persónulega andvígur því að stefnt verði að tvennum kosningum með skömmu millibili. Ég lít svo til, að það frv. sem hér liggur fyrir sé ekki þess eðlis og ekki það stórt í sniðum að það réttlæti tvennar kosningar með skömmu millibili, sem munu hafa þau áhrif og valda því jafnframt að hér verður vart komin starfhæf ríkisstjórn fyrr en í ágúst-sept. á næsta hausti. Satt best að segja tel ég hvorki þm., þing né landið hafa efni á því að bíða eftir starfhæfri ríkisstjórn í svo marga mánuði. Það sem ég hef lagt höfuðáhersluna á af stjórnarskrárbreytingunum er í fyrsta lagi 1. gr. í till. um endurskoðun stjórnarskrárinnar, sem fram hefur komið, þar sem fjallað er um að stjórnarskráin skuli orðast svo, að Ísland sé frjálst og fullvalda ríki og lýðræði, þingræði og jafnrétti séu grundvallarreglur stjórnskipunar Íslands. Ég tel ákaflega mikilvægt að þetta komi sem allra fyrst inn í nýja stjórnarskrá. Annað atriði vildi ég nefna. Það er ákvæði um stuðning við ríkisstj., þ. e. að ríkisstj. skuli njóta meiri hl. Alþingis eða hlutleysis. Ég held að þeir atburðir sem hafa orðið hér á þingi frá því í ágúst s. l. færi okkur heim sanninn um að það er mjög mikils virði að þetta ákvæði komi inn í nýja stjórnarskrá sem allra fyrst. Ég vil í þriðja lagi nefna, herra forseti, þingrofsréttinn. Ég tel að núv. ríkisstj. og slímuseta hennar sýni okkur og sanni að það verður að koma fram breyting á þingrofsréttinum og eins og segir í tillögum Alþfl.-manna við 23. gr. till. stjórnarskrárnefndar: „Forseti lýðveldisins getur rofið Alþingi, ef Alþingi samþykkir till. þar um.“ Þetta færir Alþingi mikinn rétt í þessu máli. Þetta styður þingræðið og eflir það og á því er einnig mikil nauðsyn. Ég vil ennfremur í fjórða lagi minna á heimild til útgáfu brbl., þar sem Alþfl. hefur í tillögum stjórnarskrárnefndar lagt til að greinin falli niður úr stjórnarskránni, en aðrir nm. hafa lagt til að greinin hljóðaði í þessa veru, með leyfi forseta: „Þegar brýna nauðsyn ber til, getur forseti að tillögu ráðherra gefið út brbl. milli þinga.“ Þetta dregur strax úr rétti ríkisstjórna til útgáfu á brbl., og útgáfurétt brbl. ber að þrengja að mun frá því sem nú er. Þess vegna er þetta ákvæði ákaflega mikils virði. Í fimmta lagi vil ég geta þess, sem er kannske eitt mikilvægasta atriðið í mínum huga, og það er það ákvæði 29. gr. að Alþingi skuli starfa í einni málstofu. Þetta er gamalt baráttumál Alþfl. og nú síðast flutti Benedikt Gröndal frv. um þetta mál. Ég tel að mikið nauðsynjamál sé að fá þessu framgengt. Ég vil í sjötta lagi koma að sjálfstæði sveitarfélaga, sem ég tel að sé orðið mjög brýnt að auka, og vísa þá í till. stjórnarskrárnefndar við 56. gr. um að landið skiptist í sveitarfélög, sem ráða sjálf málefnum sínum með umsjón ríkisstj., og að stjórnir sveitarfélaga skuli kjörnar í almennum, leynilegum kosningum. Ég vitna ennfremur í 58. gr. till., þar sem segir: „Rétti íbúa sveitarfélags til þess að kjósa eftir atkvgr. um málefni sveitarfélagsins skal og skipað með lögum.“ Báðar eru þessar greinar nýmæli og eru mjög mikilvægar, enda hefur Alþfl. flutt tillögur um eflingu sjálfstæðis sveitarfélaga. Í sjöunda lagi vil ég nefna mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar. Í tillögum stjórnarskrárnefndar, 62. gr., kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: „Allir skulu njóta frelsis, mannhelgi og jafnréttis að lögum.“ Og í 63. gr. stendur, með leyfi forseta: „Mannréttinda skulu menn njóta án manngreinarálits vegna kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernis, kynþáttar, litarháttar, efnahags eða stöðu sinnar í öðru tilliti.“ Báðar þessar greinar eru nýmæli og það er mjög brýnt að þær komist í nýja stjórnarskrá sem fyrst til þess að tryggja m. a. rétt minnihlutahópa í þjóðfélaginu. Ég vil líka minna á það, að Íslendingar hafa undirritað tvo sáttmála um mannréttindamál, þ. e. Mannréttindasáttmála Evrópu og Mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna, en eftir sem áður eru þessi ákvæði ekki í stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Í áttunda lagi tel ég mjög mikilvægt að ákvæði um þjóðaratkvæði verði afgreidd hið allra fyrsta með nýrri stjórnarskrá. Í 82. gr. tillagna stjórnarskrárnefndar kemur fram tillaga um að greinin hljóði á þessa leið, með leyfi forseta: „Fjórðungur alþingiskjósenda getur óskað eftir því, að fram fari ráðgefandi þjóðaratkvgr. um einstök málefni“ o. s. frv. Ég að vísu er ósáttur við orðalagið „ráðgefandi þjóðaratkvgr.“ Ég tel að hún eigi að vera bindandi. Þá vil ég, herra forseti, í síðasta lagi, þegar ég vitna til tillagna stjórnarskrárnefndar, nefna till. um ármann Alþingis, þar sem kveðið er á um að Alþingi skuli kjósa fulltrúa, sem nefnist ármaður, en hlutverk hans skuli vera að gæta þess að stjórnsýsluyfirvöld skerði ekki rétt manna í störfum þeirra, og skuli nánar um það fjallað í lögum. Ég hef verið þeirrar skoðunar, að með því að afgreiða kjördæmamálið eitt og sér séum við raunverulega að sleppa fram hjá okkur tækifæri til að knýja á um stjórnarskrárbreytingar, sem eru mjög mikils virði og þurfa að komast til framkvæmda hið allra fyrsta, vegna þess hve langt er liðið síðan stjórnarskráin hefur verið endurskoðuð og margt hefur breyst á þeim tíma. Ég verð að segja það eins og er, að mér þykir það heldur slök eftirtekja af langri og mikilli vinnu, stífum fundasetum forustumanna fjögurra stjórnmálaflokka, að þegar upp er staðið hefur ekki náðst samkomulag um neitt nema það að fjölga þm. um þrjá og lækka kosningaaldur niður í 18 ár. Þetta er mjög rýr eftirtekja og ég harma hana. Ég hef í þingflokki Alþfl. allt frá því að umr. um þetta mál hófst bent á þetta og talið að það yrði þinginu til vansa ef það afgreiddi kjördæmamálið eitt og sér. Ég skal hins vegar játa að það frv. sem hér liggur frammi hefur fólgið í sér jöfnuð á milli flokka og það hefur fólgið í sérjöfnuð á milli kjördæma. Herra forseti. Ég held að ég þurfi ekki að eyða meira af tíma þessa fundar til að gera grein fyrir afstöðu minni til þessa máls. Mig langar þó aðeins í lokin að geta þess, að í pósthólf mitt voru áðan komnar niðurstöður skoðanakönnunar um jafnan kosningarrétt, sem Samtök áhugamanna um jafnan kosningarrétt hafa efnt til. Þetta er eitthvert furðulegasta plagg sem ég hef nokkru sinni fengið í hendurnar. Ég held að hið háa Alþingi ætti að gera kröfu til þess að það þyrfti að jafna rétt landsmanna til skoðanakannana, því að það er auðvitað fyrir neðan allar hellur að slík skoðanakönnun skuli fara fram á tveimur þéttbýlustu svæðum landsins, það skuli ekki vera kannaður hugur annarra landsmanna, dreifbýlismanna svokallaðra, til þessa máls. Ég held að það segi meiri sögu og lengri en mörg orð að það eru ekki nema rúmlega 16% kjósenda í Reykjavík sem svara þessum spurningum. Ég vænti þess að það bendi til þess að Reykvíkingar hafi kannske talsvert vit umfram þessa menn, sem að þessu hafa staðið, og vilji ekki taka þátt í þessum skrípaleik.



Herra forseti. Á þskj. 367 hafa menn fyrir framan sig afrakstur um 16 vikna starfs forustumanna stjórnmálaflokkanna hér á Alþingi og nú er það okkar og almennings í landinu að vega og meta hvað hér hefur áunnist, hvers virði það er og hvort það er í réttlætisátt. Það hefur komið fram í umr. í dag hjá ýmsum að tiltölulega lítið hafi hafst upp úr því starfi sem hér er um að ræða. Þetta frv. er fjórar greinar. Mér sýnist það vera í kringum 40 línur á þessum 16 vikum. Það eru í kringum þrjár línur sem mótast hafa á hverri vinnuviku þessara 16 vikna sem hér er um að ræða. Það er ca. hálf lína á dag á þeim vinnudögum sem forustumenn stjórnmálaflokkanna hér á Alþingi hafa lagt í að koma frá sér þessu plaggi. Nú segir þetta auðvitað ekki alla söguna um þetta mál. Það getur verið tiltölulega mikið innihald og efnisríkt í tiltölulega fáum orðum og ekki löngu máli. En frá mínum sjónarhóli séð virðast forustumenn stjórnmálaflokkanna hér á Alþingi ekki hafa uppskorið árangur sem erfiði í þessu máli. Það segir, herra forseti, í grg. með þessu frv., að þingflokkar Alþb., Alþfl., Framsfl. og Sjálfstfl., sem að frv. þessu standa, hafi auk þess orðið ásáttir um eftirfarandi, og síðan er talið upp. Nú vil ég taka það fram strax við 1. umr. þessa máls að ég er andvígur því. Ég er andvígur þessu máli. Það er því ekki allur þingflokkur Alþfl. sem að því stendur Þetta vil ég að menn hafi á hreinu strax í upphafi umr. um þetta mál hér í þinginu, og geri raunar ráð fyrir að þetta sé fyrir alllöngu orðið nokkuð kunnugt sjónarmið, þ. e. afstaða mín, hjá þeim aðilum sem að þessu máli hafa unnið. Í nokkuð langan tíma hafa verið umræður í gangi, að ég held fyrst og fremst í tiltölulega fámennum hópi pólitískra forustumanna á tilteknum svæðum, þar sem krafist er jöfnunar á hinu margumtalaða misvægi atkvæða, og er það flokkað undir mannréttindamál. Stjórnarskrárnefnd hefur starfað alllengi. Stjórnarskráin hefur í raun og veru verið í endurskoðun í um 40 ár. Hér er þá niðurstaða þess starfs, í því frv. sem hér er lagt til. Hins vegar ber að taka fram, að með þessu frv. fylgir allítarleg grg. og fskj. sem veita ýmsar upplýsingar um marga þá þætti sem að þessu máli lúta. En frv. er eigi að síður ekki meira innihaldslega séð en það sem ég var nú að segja og margir aðrir hafa gert að umræðuefni. Það hefur komið fram hér við umr. af hálfu talsmanna Alþfl., að þingflokkur Alþfl. hefur verið þeirrar skoðunar frá upphafi umr. um þetta mál að það bæri að afgreiða stjórnarskrármálið og kjördæmamálið sem heild, en ekki slíta kjördæmamálið úr samhengi. Ég tala nú ekki um að slíta þannig úr samhengi að þetta frv. er einvörðungu um að fjölga þm. um þrjá frá því sem er og miða kosningarrétt við 18 ára aldur. Það er kannske ill tilgáta, en mér sýnist að eftir þessu frv. að dæma telji forustumenn stjórnmálaflokkanna það lausn alls vanda í þjóðfélaginu nú að fjölga þm. um þrjá og draga vald frá dreifbýlinu og flytja það hingað á þéttbýlissvæðið. Ég sé ekki betur en þetta sé, eftir frv. að dæma, sjónarmið og skoðun forustumanna allra stjórnmálaflokkanna sem eiga fulltrúa hér á Alþingi, þ. e. flutningur valds frá dreifbýli til þéttbýlis frá því sem nú er. Ég held að rétt sé að það komi fram strax, að auðvitað eru menn ekki almennt andvígir því að leiðrétta í þessu tilfelli það misvægi atkv. sem um er að ræða. En það vill svo til, kannske því miður, að ótal mörg önnur mál í þjóðfélaginu eru þess eðlis að þau krefjast beinlínis líka leiðréttingar og jöfnunar. Og hvað sem menn segja um að ekki megi samtímis tala um þessi leiðréttingarmál samhliða því sem verið sé að ræða stjórnarskrármál komast menn ekki endalaust fram hjá því að það verður að taka á þeim málum líka. Þó að ég segi að þetta frv. sé innihaldslítið skal ég viðurkenna að það sýnir þó hvað hægt er að komast ef hin pólitíska forusta, forustumenn hinna pólitísku flokka, er sammála um eitthvað hér á Alþingi. Þá er hægt að ná býsna langt og leiðrétta býsna margt. Ég hefði viljað sjá þessa sömu pólitísku forustumenn í stjórnmálaflokkunum víkka sjóndeildarhringinn til að leiðrétta og jafna fleiri misvægismál í þjóðfélaginu en einvörðungu það sem snýr að atkvæðisréttinum. Ég setti það því strax fram í umr. í þingflokki Alþfl. að ég teldi að nota ætti það færi sem nú gafst í sambandi við umr. og hugsanlega ákvarðanatöku um leiðréttingu á því misvægi atkv. sem um er talað til að gera samhliða leiðréttingar á öðru óréttlæti sem við búum við og við blasir víðs vegar í þjóðfélaginu. Það ætti að nota þetta tækifæri til að koma þessum leiðréttingarmálum líka fram fyrir fólk hinna dreifðu byggða. Nú segja menn: Það fylgir þessu yfirlýsing um að stefnt skuli að valddreifingu í þjóðfélaginu, auknu sjálfsforræði sveitarfélaga og lagfæringu á hinni félagslegu aðstöðu víðs vegar. Ég gef ekkert fyrir slíkar yfirlýsingar. Ef menn á annað borð meina eitthvað með því að eitthvað þurfi að leiðrétta, það sé svo mikið óréttlæti í þjóðfélaginu, hljóta menn jafnframt að vera reiðubúnir að taka á málinu og ganga frá því. Mér finnst það a. m. k. undarlegt, svo að ekki sé meira sagt, að formenn allra stjórnmálaflokkanna í landinu skuli ekki treysta sér til að taka saman höndum um það hér á Alþingi samhliða afgreiðslu á hugsanlegu frv., eins og hér liggur fyrir um jöfnun á atkvæðisrétti, að taka aðra þætti jafnframt, þó ekki séu bundnir í stjórnarskrá, og afgreiða leiðréttingarmál hér á Alþingi samhliða því sem er verið að breyta stjórnarskrá eða kosningalögum. Ég fullyrði, að fyrst menn ekki treysta sér til þess að gera þetta skorti vilja. Það skortir vilja hinnar pólitísku forustu í landinu til þess að leiðrétta það ranglæti sem við blasir svo að segja hvarvetna, annars vegar milli hinna dreifðu byggða og þess fólks sem þær byggir og hins vegar milli þéttbýlissvæðisins hér á Faxaflóasvæðinu. Það eru til margar frómar yfirlýsingar, ég hugsa allra pólitísku flokkanna í landinu, um að það þurfi að jafna þarna á milli, að menn eigi að njóta jafnréttis án þess að tillit sé tekið til búsetu, en afskaplega skammt hefur miðað, að mér finnst, í þeim efnum, vægast sagt lítið sem ekkert gerst að því er það varðar. Ég gef því ekkert fyrir yfirlýsingar af því tagi sem eru í fskj. með frv., þó að enn ein komi um að stefnt skuli að þessu eða hinu. Þær hafa yfirleitt allar, a. m. k. flestar ef ekki allar, verið sviknar í reynd. Og ég hef enga ástæðu til þess að ætla annað í ljósi reynslunnar en á sama veg fari með þá yfirlýsingu sem er í fskj. með þessu frv. Það skal þó koma hér fram, þannig að menn viti það líka, að að frumkvæði Alþfl.-fulltrúa í þessum svokallaða formannaklúbbi, eins og menn kalla hann nú, í viðræðum um þetta mál, var tekin upp umr. um að jafna þyrfti fleira innan þjóðfélagsins en einvörðungu það sem sneri að jöfnun á atkvæðisrétti. Það mál virðist hins vegar hafa strandað.

Breytist nokkuð við það?

Það er það sem ég er að koma að. Ég dreg þá ályktun - og hlustaðu nú, hv. skrifari, - að það mál hafi strandað annars staðar en hjá fulltrúum Alþfl. Og ég óska gjarnan eftir því að það komi fram í umr. hvar sá þröskuldur var sem kom í veg fyrir að önnur leiðréttingarmál og fleiri, sem eru síst minni en hér er um að ræða, næðu fram að ganga, hvað kom í veg fyrir og hvar það strandaði að leiðrétting fengist. Það var hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson sem sagði áðan að einn glæsilegasti kafli í sögu Alþfl. væri jöfnun atkvæðisréttarins. Það hygg ég að sé út af fyrir sig rétt. En það eru fleiri ákvæði í stefnuskrá Alþfl. til jöfnunar mannréttinda en bara jöfnun atkvæðisréttarins. Það gæti líka verið glæsilegur kafli í stjórnmálasögu Alþfl. hefði honum auðnast að koma fram í tengslum við það sem hér á nú að gerast leiðréttingum á fleiri sviðum en að því er þetta eina mál varðar. Sá kafli hefði líka getað gnæft hátt í sögu Alþfl., ef honum hefði auðnast að koma slíku fram. Það er best að koma því frá sér strax að mér ofbýður þegar forustumenn stjórnmálaflokkanna, í því ástandi sem ríkir í þjóðfélaginu í dag, eru svo að krefjast þess, vilja helst koma því hér inn í frv., að tvennar kosningar a. m. k. fari fram á þessu ári með sem stystu millibili. Forustumenn stjórnmálaflokkanna í landinu virðast vilja horfa upp á að algert öngþveiti og ófremdarástand ríki áfram í stjórn efnahagsmála hér á landi - eða hverjum dettur það í hug að nokkur ríkisstj., sem að gagni réði við þann vanda sem við er að glíma, verði mynduð verði kosið í apríl og aftur í júní? Hverjum dettur í hug að búið verði að mynda starfhæfa ríkisstj.? Hv. 4. þm. Reykv. kallar sig yfirleitt þm. Bandalags jafnaðarmanna, sem er algerlega rangt, og það er rétt að það komi hér fram, því að hv. 4. þm. Reykv., Vilmundur Gylfason, er ekki þm. Bandalags jafnaðarmanna. Hann hefur ekki verið kjörinn á þing af því, a. m. k. ekki enn. Hann segir að sér detti ekki í hug að starfhæf ríkisstjórn verði hér á þessu tveggja mánaða tímabili, og geti honum ekki dottið það í hug, þá hverjum?  Ég er viss um að almenningur í landinu krefst annars af hinum pólitísku foringjum en þess, að þetta frv., sem hér er um að ræða, sé númer eitt til þess að leysa allan vanda þjóðfélagsins, og hann krefst annars af forustumönnum stjórnmálaflokkanna og þm. almennt talað en þeir haldi þannig á þessum málum að krefjast þess beinlínis að þjóðinni verði dembt út í tvennar kosningar á þessu sama ári. Ég a. m. k. hef ekki heyrt þær raddir frá almenningi í landinu að það sé lífsspursmál eða raunar eina bjargráðið í þeim vanda sem við nú stöndum í að haga málum með þessum hætti. Og það verður að segjast, að það er ekki beint aðlaðandi eða trúverðugt að eina málið sem foringjar stjórnmálaflokkanna hér á Alþingi geta komið sér saman um í ríkjandi þjóðfélagsástandi sé að fjölga þm. um þrjá, breyta valdahlutföllum frá dreifbýli til þéttbýlis, í raun og veru sé það eina sem hér sé lagt til að tryggja þm. sjálfa. Það er ekki trúverðugt, að mínu viti, þegar þannig er á málum haldið af þeim sem kjörnir hafa verið til forustu á þjóðmálasviðinu í landinu. Mér sýnist að meðalmennskan tröllríði í þessu máli sem öðrum að því er varðar lausn á meginvanda sem íslenskt þjóðfélag stendur í. Ég sagði áðan að ég liti svo á, að sá þrýstihópur, sem uppi hefur verið með kröfuna um mannréttindi, eitt atkvæði á einn mann, sé tiltölulega fámennur og sú krafa sé fyrst og fremst í munni nokkurra pólitíkusa á þessu landssvæði, sem við nú dveljumst á, það sé ekki almenn krafa kjósenda í þjóðfélaginu. Ég held næstum því að það megi taka sér í munn orð hæstv. sjútvrh. og segja: Það skyldi ekki vera að þjóðin væri í þessu tilfelli miklu skynsamari og á annarri skoðun en hinir pólitísku foringjar í þessu máli. Þeir eru margir sem telja að það skorti á mannréttindi á þessum þéttbýlustu svæðum landsins að því er varðar kosningarrétt. Ekki skal ég draga úr því. Ég hef meira að segja lýst því yfir áður að ég tel það nokkuð sjálfgefið að slíkt þurfi að leiðrétta. En það er algerlega andstætt a. m. k. mínum hugmyndum um jafnaðarmennsku og jafnrétti að slíta þetta eitt og sér úr tengslum við öll önnur mál þegar við horfum daglega upp á fjölda mála og málaflokka innan þjóðfélagsins sem hið megnasta óréttlæti blasir við í - eða hefði það verið ofrausn af hinum pólitísku foringjum og Alþingi almennt talað þó ekki hefði verið afgreitt nema eitt annað réttlætismál í tengslum við þetta hér? Þá er ég að tala um jöfnun orkuverðs. Er það til of mikils mælst að hið pólitíska afl í landinu hefði knúið fram samstöðu um afgreiðslu á slíku réttlætismáli samhliða því sem t. d. þetta frv. yrði afgreitt hér á Alþingi? Til þess virðast menn ekki treysta sér. Og það er forkastanlegt að mínu viti horfandi upp á það herfilega óréttlæti sem við blasir í þessum efnum. Menn virðast ekki trúa því eða loka þá bæði augum og eyrum fyrir þeirri staðreynd t. d., að í hverjum einasta mánuði - þetta ættu þm. Vestf. að vita - borga menn á Vestfjörðum upp í 5 þús. kr. á mánuði fyrir að hita upp íbúðina og rafmagn til heimilisnota. Telja menn ekki skort á mannréttindum ef slíkt er ekki leiðrétt? Og svona mætti telja upp fleira þó að þetta stingi mest í augu að því er varðar óréttlætið. Ég þarf ekki, herra forseti, að hafa þessi orð öllu fleiri. - Mér heyrist nú þeir kalla fram í sem síst skyldi, þeir sem kannske hafa fyrst og fremst brugðist sínum umbjóðendum í leiðréttingu þessara mála, og þar á ég við hv. 6. þm. Norðurl. e. og hv. þm. Halldór Ásgrímsson ekki síður. En það er full ástæða til að minna á þessi mál, að mér finnst, undir umr. um frv. eins og það sem hér er nú lagt fram. Ég fullyrði að dreifbýlisfólk almennt talað er ekki andvígt því að atkvæðisréttur sé jafnaður í landinu. En það hlýtur að krefjast þess jafnhliða að annað óréttlæti sé líka lagfært, misvægi á öðrum sviðum sé líka minnkað og lagfært. Það er að mínu viti fullkomlega eðlileg og sjálfsögð krafa. Raunar er furðulegt hvað þm. hefur lengi liðist að haga sér með þeim hætti sem raun ber vitni að því er þessa þætti varðar. Menn segja: Reykvíkingar og Reyknesingar eru settir hjá að því er varðar áhrifavald á löggjafarsamkomunni - og líklega þá líka áhrif á gang mála í stjórnsýslukerfinu skyldi maður ætla. Það er fróðlegt að velta því fyrir sér að á árinu 1975, ef við tökum Reykjavíkursvæðið, var gerð, að vísu lausleg, athugun á þessu, og þá kom í ljós að samkv. ríkisreikningi fyrir árið 1974 námu launagreiðslur ríkisstarfsmanna um 6 þús. millj. kr. Af þessum 6 þús. millj. naut höfuðborgarsvæðið 5 þús. millj. vegna þessara sömu starfsmanna - 5 þús. millj. 1974, hv. þm. Árni Gunnarsson, og hlustaðu vel. Svo koma menn hér upp og segja: Þessi svæði eru sett hjá. Þó skipti það milljörðum á ári sem þessi landssvæði fengu í afrakstur af starfsmönnum sem allir þegnar þessa lands borga kaup. Ég held að menn ættu að átta sig á þeim staðreyndum, sem hér eru í þessu máli, áður en menn fara að fullyrða að það sé út í bláinn að tala um jöfnuð á fleiri sviðum en bara jöfnun kosningarréttar. Sú fullyrðing sem alltaf kemur fram og síðast nú í umr. um þetta mál: Þessu má ekki blanda saman, þetta má ekki afgreiða saman, þetta skal afgreiðast fyrst. Frómar yfirlýsingar, sem jafnharðan eru sviknar, skulu koma með í sambandi við hinn leiðréttingaþáttinn. Þetta er það sem við fáum að heyra frá hinum pólitísku foringjum, og mér sýnist, án þess að ég vilji fullyrða, að þessa skoðun hinna pólitísku forustumanna hér á Alþingi, hinna pólitísku flokka, virðist æðimikill meiri hluti þm. ætla að styðja, og ég harma það. Bæði hv. þm. Geir Hallgrímsson og hæstv. félmrh. töluðu nokkuð langt mál í dag og það var á þeirra ræðum að heyra að hér væru menn að fá í hendur eina allsherjarlausn til framgöngu réttlætisins og lýðræðisins í þjóðfélaginu.  Hitt skal þó viðurkennt, að verði af því sem hér er verið um að tala, bæði að því er varðar frv. sem slíkt og það sem fram kemur í fskj. og grg., þá má segja að hér sé verið að jafna stöðu milli stjórnmálaflokka, þegar það er á annað borð það eina sem menn telja að þurfi að gera að sjá farborða sjónarmiðum flokkanna sem slíkra, burtséð frá því réttlætissjónarmiði, sem ætti að mínu viti að vera í þessu máli, að þjóna fyrst og fremst hagsmunum og réttlætishugsjónum þess fólks sem í landinu býr. Ég er a. m. k. ekki það mikill flokksmaður að ég setji flokkshagsmunina í þessu tilfelli ofar hagsmunum minna umbjóðenda, sem í þessu tilfelli ásamt ýmsum öðrum landsbyggðarmönnum eru svo sveltir að því er varðar réttlæti í ýmsum málum að engu tali tekur. Ég skal, herra forseti, fara að stytta mál mitt. Það er ljóst, eins og fram hefur komið, að ég er andvígur þessu frv. Það fullnægir ekki þeim lágmarkssjónarmiðum jafnaðarstefnunnar sem ég vil berjast fyrir í þjóðfélaginu. Það er á skjön við þær hugmyndir sem a. m. k. ég hef um þessi mál. Og það er þess eðlis, að ég sé enga ástæðu, enga þörf, þaðan af síður nauðsyn, til að slíta það eitt og sér úr samhengi við allt annað sem er sambærilegt, a. m. k. að því er varðar óréttlæti, og láta það lönd og leið, en ætla sér að knýja þetta eitt og sér fram hér í lok þingsins. Ég held að menn ættu að hugsa sig um, ég tala nú ekki um hina pólitísku foringja áður en þeir knýja eins hart á og hér um þörf og nauðsyn á afgreiðslu þessa máls. Það væri vissulega full ástæða til að ræða um fleira í tengslum við þetta. Kannske gefst tækifæri til þess síðar og þá undir þeim kringumstæðum að a. m. k. einhver flm. væri viðstaddur, sem mér sýnist ekki vera nú, og ég tala nú ekki um undir þeim kringumstæðum a. m. k. ríkisfjölmiðlarnir sæju sér fært að hafa sína fulltrúa hér, þegar ræður eru fluttar af þm. sem andstæðir eru þessum sjónarmiðum flokksforustunnar í landinu. En vonandi koma þeir því til skila eins vel og öðru í umr. fyrr í dag að það eru ekki allir sammála um það sem hér er að gerast og það sem hér er lagt til og telja að það sé brýnna og nauðsynlegra, meira hagsmunamál fólksins í landinu, þjóðarinnar allrar sem heildar, að taka til hendinni á öðrum sviðum og fleiri en þessu eina.



Herra forseti. Hér er nú til umr. allveigamikið frv. og má furðu gegna að enginn flm. frv. er viðstaddur í þingsal þegar umr. fer fram. En hér er sem sagt til umr. frv. til stjórnskipunarlaga á þskj. 367, samtals hvorki meira né minna en fjórar greinar. Er það árangur af strangri vinnu nefndar, svokallaðrar stjórnarskrárnefndar, sem hefur setið á rökstólum um árabil, og einnig hafa formenn stjórnmálaflokkanna lagt nótt við dag að undanförnu og varla unnt sér matar eða hvíldar vegna anna við að semja þessar fjórar frvgr. og hafa þeir þar að auki notið dyggilegrar aðstoðar Reiknistofu háskólans við verkið. Með frv. fylgir að sjálfsögðu allítarleg grg. svo og fskj., þ. e. drög að frv. til l. um breyt. á lögum um kosningar til Alþingis og grg. með þeim drögum og aths. við einstakar greinar draganna og útreikningar miklir. Svo eru einnig drög til l. um breyt. á lögum um sveitarstjórnarkosningar, ásamt grg. með þeim drögum og aths. við einstakar greinar þeirra draga. Eins og fram kemur hér á þskj. eru það formenn þriggja stjórnmálaflokka og varaformaður eins stjórnmálaflokks sem eru flm. frv. Hafa þeir núna allir mælt fyrir frv., samtals að mér taldist til í um 80 mínútur. Þeir hafa allir lýst ánægju sinni með frv. og farið mörgum fögrum orðum um þá samstöðu sem náðst hafi við samningu þess. Herra forseti. Það er fyllilega þess vert að rifja það upp núna, þó að ekki sé langt um liðið, um hvað hv. flm. töluðu í 80 mínútur hér fyrr í dag, þegar þeir mæltu fyrir þessum fjórum frvgr. Fyrst og fremst ræddu þeir um fskj. þau sem prentuð eru með frv. Þeir ræddu um drög að frv. sem e. t. v. verður einhvern tímann flutt. Okkur er sagt að því Alþingi sem nú situr fari senn að ljúka. Talað er um að kjósa eigi síðari hluta aprílmánaðar. Nú er vitað með vissu að næsta Alþingi verður ekki skipað á sama hátt og núverandi Alþingi. Sumir núv. alþm. gefa ekki kost á sér til endurkjörs í næstu kosningum. Komið gæti fyrir, þótt menn gefi kost á sér til kjörs í kosningum, að einn og einn félli í þeim kosningum. Slíkt hefur nú gerst áður og gæti komið fyrir aftur. Gjarnan koma nýir siðir með nýjum herrum. Þeim kynni nú e. t. v. að detta í hug að einhver önnur aðferð við útreikning á þingsætum væri heppilegri en sú sem fyrrgreind drög gera ráð fyrir. Hér hefur sem sagt fyrst og fremst verið fjallað um mál sem alls ekki eru á dagskrá, þ. e. fskj. með frv., enda kannske ekki svo margt að ræða um frv. sjálft. Það er fyrst og fremst þar að finna fjórar breytingar frá núgildandi lögum, þ. e. um fjölda þm. Samkv. frv. á að fjölga þeim um 3. Þar er getið um hækkun á lágmarksþingmannatölu í tveim kjördæmum og lækkun á kosningaaldri í 18 ár og síðan er það smábreyting á kjörgengi. Þetta er frv. sem hér er til umr. Allt annað, sem um er rætt í þessu kveri hérna, þskj. 367, er þessu óviðkomandi. 26 bls. af 29 bls. eru málinu óviðkomandi. Það eru fskj. Fyrir Alþingi liggur frv. sem er upp á fimm greinar, en með fskj. er það 360 blaðsíður. Það er þskj. 363. Það eru nokkrir hv. þm. úr Alþb. sem flytja það. 1. flm. er hæstv. ráðh. Hjörleifur Guttormsson. Ef sá hæstv. ráðh. væri ekki yfirleitt stuttorðari en aðrir þm. telst mér svo til að á sama hátt væri hann 16 klukkustundir að mæla fyrir frv., ef hann færi jafnítarlega í öll fskj. og hér var áðan gert, og kynni þá einhvern vera farið að syfja. Herra forseti. Á þessu stigi málsins mun ég ekki fjölyrða svo mjög um frv., en vil þó ekki láta undir höfuð leggjast að lýsa ánægju minni yfir því sem ekki er í frv., en það er bráðabirgðaákvæðið, sem fylgdi drögum að þessu frv. lengi vel. Sem betur fer er það ekki lengur þar að finna. Það var þess efnis, að almennar kosningar til Alþingis skyldu fara fram þegar stjórnskipunarlög þessi öðluðust gildi og félli umboð þm. niður á kjördegi. Þessu tókst að ná út. Mér virðist að fylgjendur þessarar greinar hafi hreinlega ætlað að taka ráðin af þeim alþm. sem kjörnir verða í næstu kosningum og ættu þá eðli málsins samkvæmt að hafa allan rétt til að skipa málum að sínum vilja, en ekki hafa frá okkur, sem nú erum hér, fyrirmæli um hvenær þeir skuli láta efna til kosninga, þ. e. annarra kosninga héðan í frá. Það kynni svo að fara að það Alþingi, sem væntanlega verður þá kosið í apríl n. k., telji margt þarfara að gera en að standa í kosningum meginhluta ársins. Mér finnst eins og það hafi verið minnst hér á t. d. efnahagsmál og kannske einhver fleiri mál. Þeir ágætu menn sem það þing munu skipa teldu e. t. v. að meira lægi á að leggja alúð við þau en hafa hér eitt allsherjarkosningaár og allt í ólestri langt fram á haustið jafnvel. Varðandi frvgr. sjálfar get ég verið fáorður, enda eru þær ekki nema fjórar - með gildistökugr. vel að merkja. Að mínu mati hafa ekki komið fram haldbær rök fyrir því að fjölga þurfi þm. frá því sem nú er. Að mínu mati er algerlega ástæðulaust að slíta þetta mál úr tengslum við aðra endurskoðun stjórnarskrárinnar, og þó hér sé getið um þingflokka, og þ. á m. þingflokk Framsfl., og að þeir hafi staðið að þessu tel ég mig á allan hátt óbundinn af þessu frv. Herra forseti. Ég ætla að lokum að gera að umtalsefni plögg nokkur, sem bárust á borð okkar í dag, frá Samtökum áhugamanna um jafnan kosningarrétt. Dagsetningin er 13. febr. s. l. og segir svo í bréfi, með leyfi forseta: „Samtök áhugamanna um jafnan kosningarrétt telja ástæðu til að skýra formönnum stjórnmálaflokkanna og þingflokka þeirra frá þeim niðurstöðum skoðanakönnunar um kjördæmamálið sem nú liggja fyrir.“ Þetta er merkt sem trúnaðarmál - hefur verið það einhvern tímann. En þessa frétt las ég í dagblaði. Þessi skoðanakönnun er nú ekki betri í framkvæmd en það, að mér dettur í hug að líkja henni við það ef öll atkv. í alþingiskosningum, sem hefðu verið greidd kannske kl. 3 um daginn, væru þá talin og niðurstöður talningarinnar tíundaðar í fjölmiðlum. Ég býst við að það þættu ekki góð vinnubrögð. Hluti skoðanakönnunarinnar, sem var lokið 13. febr., kom í blöðum. Til hvers? Til hvers er svona látið leka út? Auðvitað til að hafa áhrif á þá sem eftir eiga að skila sínum gögnum inn. En áhuginn virðist ekki vera meiri en þetta, að það eru alls 11.9% af þeim sem kusu 1982 sem taka þátt í þessu. 1% atkv. utan Reykjavíkur og Reykjaness, 19% í Reykjavík og 18.2% á Reykjanesi. Það minntist einhver hv. ræðumaður á það hér áðan að þetta væri vítavert. Ég er honum fyllilega sammála. Það væri mjög nauðsynlegt að þessir fjórir forustumenn flokkanna hér á Alþingi, þegar þeir eru búnir að koma saman þessum fjórum frvgr. um stjórnarskrána, notuðu samstöðuna til að fyrirbyggja að svona skoðanakannanir væru leyfðar í landinu.



Herra forseti. Það líður nú á kvöld og sú spurning verður æ áleitnari hvort það sé í virðingarskyni við stjórnarskrána að þetta mál er tekið fyrir á kvöldfundi. Það er kunnara en frá þurfi að segja úr sögunni, að mörg voru myrkraverk framin og oft nauðsyn að notast við skjól nætur til að fremja það sem menn treystu sér illa til að koma á framfæri um bjarta daga. Mér er forvitni á að vita hvort ætlunin er að nota mesta dimmasta tíma sólarhringsins til að koma því máli í gegn og til nefndar, sem á að sjá um að hér verði ekkert endurskoðað, heldur afgreitt fyrirstöðulaust út úr þinginu. Þetta eru út af fyrir sig forkostuleg vinnubrögð, og ég tel það hreina móðgun við stjórnarskrána að meta hana svo lítils að halda kvöldfund, þegar stór hópur þm. er lagstur á síðuna heima fyrir eða er úti í bæ við aðra iðju, og þar skuli stjórnarskrármálið tekið fyrir. Þetta eru forkostuleg vinnubrögð, forseti. Og við sem einu sinni trúðum því að það væri þingræði í þessu landi brjótum nú heilann um hvort framkvæmdavaldið sé ekki að leggja undir sig þingræðið í landinu. Og það mætti fyrrv. dómsmrh. vita, sem hér valsar um salinn, að á sínum tíma sem handhafi framkvæmdavaldsins skipaði hann dómara, setti lög með bráðabirgðaafgreiðslu og lét líka semja frv. fyrir þingið. Er það ekki drottnandi framkvæmdavald sem gerir forseta þingsins svo huglausa að þeir hlýða hvaða fyrirmælum sem koma frá stjórninni?

Er það Alexander, hv. þm.?

Forseta þingsins, sagði ég. Hann er ekki fleirtala. Því vona ég að hv. þm. geri sér grein fyrir. Þetta segir eiginlega allt um stöðu málsins. Menn vilja koma því inn í þingið, flytja ræðu fyrir því, koma ræðunum á prent í dagblöðunum, tryggja það að ríkisfjölmiðlarnir séu við, en svo eru þeir horfnir eins og halaklipptir hundar út úr salnum. Það er alveg furðulegt að það skuli geta gerst, þegar verið er að vinna að endurskoðun stjórnarskrárinnar og það verk allvel á veg komið, að út úr stjórnarskránni skuli tekinn sá hlutinn sem sennilega er hvað viðkvæmastur og þyrfti nú mestrar umfjöllunar við í þjóðfélaginu. Hann er slitinn úr samhengi. Honum er dembt inn í þingið og ætlast til þess að hann sé afgreiddur á örstuttum tíma. Og svo eru menn að tala um að þeir vilji koma stjórnarskránni áfram sem heild. Er þá ætlunin að hafa tvennar kosningar í sumar og svo tvennar kosningar að sumri, ef áhuginn er svona mikill á því að koma stjórnarskránni áfram, eða er ætlunin að koma þessu máli einu í gegn og svæfa svo hitt í 10–20 ár, eins og látið hefur verið viðgangast á undanförnum árum þegar farið hefur verið í að endurskoða stjórnarskrána? En ég ætla þá að víkja örlítið að efnisatriðum frv. og vinnubrögðunum sem hér hafa verið viðhöfð. Stjórnskipunarlög eru rétthærri öðrum lögum. Önnur lög eru víkjandi ef merking þeirra rekst á merkingu stjórnskipunarlaga. Til að reyna að tryggja að vandað sé til slíkrar lagasetningar þarf meira að hafa fyrir því ef breyta á stjórnskipunarlögum en öðrum lögum. Yfir því frv. til stjórnskipunarlaga, sem hér liggur fyrir, hafa setið hinir mætustu menn, formenn fjögurra stjórnmálaflokka. Þeir hafa gefið sér forsendur og haft allt að því konunglegan reiknimeistara sér til aðstoðar. Hér hefur ekki verið notast við hugarreikninginn frá Sölva Helgasyni. Dr. Þorkell Helgason hefur vissulega beitt betri vinnubrögðum og haft tölvu sér til aðstoðar. Honum var það fljótlega ljóst að sum markmiðin, sem honum voru uppgefin, hlutu að verða víkjandi gagnvart öðrum, sem ætlað var að verða ríkjandi. Þetta er algengt úr erfðafræðinni, þar sem talað er um víkjandi og ríkjandi gen. Það markmið sem númer eitt skyldi verða ríkjandi var að fullur jöfnuður væri milli þingflokka. Með jöfnuði milli þingflokka er átt við að allir flokkar hafi álíka marga kjósendur að meðaltali á bak við hvern þm. Það markmið að meira vægi ætti að vera hjá hverju atkvæði úti á landi en í aðalþéttbýlinu var víkjandi og þegar atkvæðin verða sett í einn pott til að reikna út þingsætahlut hvers stjórnmálaflokks verða þau ekki vegin upp með því misvægi, sem verið er að tala um, heldur öll metin jöfn. Það er því hnífjafnt vægi atkvæða hvar sem er á Íslandi. En aðalþéttbýlissvæðið fær ekki að hafa allan þann þingmannafjölda, sem það ræður, skráðan hér á suðvesturhorninu, heldur skulu þeir ráða kjöri manna að hluta til í kjördæmunum úti á landi. Á þessi kjördæmi skulu skráðir fleiri þm. en fólkið í kjördæmunum fær að ráða. E. t. v. liggur sú hugsun að baki, að aukin menntun hér á suðvesturhorninu geri réttlætanlegt að þeir hafi vit fyrir þegnum dreifbýlisins að hluta til, þ. e. þeim sem fjármála- og fjölmiðlavaldið hefur ekki snúið fyrir kosningar. Miðað við þá reglu, sem gilt hefur við að ákveða hverjir hafa náð kjöri í hinum ýmsu kjördæmum, má segja að hin smærri kjördæmi ráði eftir breytinguna varla yfir færri en 3 af 5 þm., en samkv. hinni nýju reglu, sem upp er tekin vegna breytts vægis á dýrlingum, er látið líta svo út sem hin smærri kjördæmi ráði 4 þm. af hverjum 5. Herra forseti. Við lifum á tímum vísindalegra vinnubragða. Við hafnargerð er það orðin regla að gera módel af viðkomandi höfn og hefja svo straummælingar í sérstöku tilraunakerfi til að mæla frákast og öldugang í höfninni. Það eru jafnframt metin botnlag, ölduhæð utan hafnarmannvirkis og styrkleiki fáanlegs efnis. Það vantar mikið upp á að allt sé upp talið, enda má segja að það heyri til hreinna undantekninga ef hafnarmannvirki taka upp á að hverfa, eins og gerðist í Grímsey. Segja má að ekki séu vinnubrögð af lakara taginu ef vegir eru lagðir. Ef ætlunin er að fara yfir fjarðarbotn eða botn á vogi dettur engum annað í hug en allsherjarrannsókn á plöntu- og skordýralífi viðkomandi svæðis, þó einstaka menn kvarti undan því að erfitt sé að telja skorkvikindin. Hér er því ekki rasað um ráð fram. Skorkvikindunum skal ekkert mein gert er orsakað geti búseturöskun í þeirra heimahögum. Nú er mér ljóst að formennirnir fjórir eru vel menntaðir menn og hafa vissulega hagnýtt sér vísindaleg vinnubrögð að hluta til, þ. e. hinn stærðfræðilegi þáttur. Mér sýnist það einnig sýnt, að áfram beri að halda á þeirri braut og kalla nú til félagsfræðinga, frá Háskólanum og láta þá meta áhrif frv. Hvað með hinar dreifðu byggðir, ef þetta verður að lögum? Margt er það sem athuga ber f þessu sambandi. Þm. eru og verða hagsmunagæslumenn, m. a. ákveðinna landssvæða. Hvort skyldi nú vera auðveldara verk að gæta hagsmuna Vestfjarða sem 1 af 5 eða Reykjavíkur sem 1 af 18? Þetta leiðir hugann að því, hvort ekki ætti fremur að skipta upp í fleiri kjördæmi í fjölmennustu kjördæmunum. Er ekki innbyggt óréttlæti í því að hafa kjördæmin með mismarga þm. Í þeirri stjórnarskrá sem við höfum má segja að áhrif embættismannavaldsins og stofnananna hafi ekki verið tekið með. En hugsum okkur nú pólitísku stöðuna. Við getum hugsað okkur að við röðuðum skattheimtu landsins á skinn eitt mikið og gættum svo að hver yrðu örlög þeirrar summu. Segjum að 5 togi þá fjármuni í vestur, 5 í norðvestur, 11 í norður, 5 í austur, 6 í suður og samtals 22 í suðvestur. Mér sýnist einsýnt hvert sá sjóður yrði dreginn. Þó geri ég ráð fyrir mannvali fyrir norðvesturhornið. Ég hefði gaman af því að sjá þetta útfært og prófa þetta eins og gert er nú með hafnarmannvirkin í módeli, raða liðinu niður og sjá hvernig til tækist. E. t. v. segja menn að þetta sé ekki svona í framkvæmd. Hvernig fór nú með öldrunarsjóðinn, sem safnað var í skattpeningum af öllu landinu? Fór það ekki svo, að suðvesturhornið dró hann til sín að mestöllu leyti? Er ekki verið að byggja fyrir SÁÁ hér uppi í Grafarvogi? Hvaðan skyldu þeir peningar koma? Koma þeir ekki af landinu öllu? Hvert fara þeir? Á einn stað. Var ekki landssöfnun í gangi núna að frumkvæði forseta og forsrh.? Hvert fór það fé? Þetta er alvaran stóra í þeirri stöðu sem við stöndum frammi fyrir. Hvernig hafa aðrar þjóðir leyst það vandamál að ofurmáttur stjórnstöðvanna dragi ekki til sín svo mikið vald og auð að til framleiðsluröskunar leiði fyrir þjóðfélagið? Bandaríki Norður-Ameríku eru sambandslýðveldi og þannig er reynt að koma í veg fyrir of mikla miðstýringu. Vestur-Þýskaland er einnig sambandslýðveldi. Hið forna þjóðveldi byggði einnig á hinum fornu fjórðungum. Segja má að þar hafi verið tryggt að ekkert ákveðið svæði landsins fengi drottnunarrétt yfir öðrum svæðum. Félagsfræðilega eru brotin öll þau lögmál, sem tryggja frið í mannlegum samskiptum, í þessu frv. Hvernig ætla þm. að verja það, að Austfirðingar og Sunnlendingar, svo að dæmi séu tekin, skuli hafa miklu minna um virkjanir að segja í sínum heimabyggðum en Reykvíkingar eftir að þetta er orðið að lögum? Byggðist ekki nýlendustefnan á því að ná undir sig auðlindum annarra? Eru menn búnir að gleyma Laxárdeilunni og átökunum á milli Akureyrar og Þingeyjarsýslu? Hvaða áhrif ætli það hafi á fasteignir úti um land ef fólksflutningar til suðvesturhornsins aukast frá því sem er? Má gera ráð fyrir að þeir sem flytja tækju upp arðbærari störf fyrir þjóðfélagið? Verða þær breytingar, sem hér er verið að leggja til, til þess að leiðrétta annað óréttlæti í þjóðfélaginu? Verður aðstaða til menntunar jafnari? Má ætla að jöfnun orkuverðs í landinu fylgi á eftir? Er markmiðinu náð með því að sjónvarpið sendi myndatökumenn til að kvikmynda sérvitringa, sem eftir sitja, til að sýna þá á stórhátíðum og tyllidögum? Verður það til hagsbóta fyrir höfuðborgarsvæðið ef framleiðslusvæðin enda f þrengingum? Allt þetta og margt fleira teldi ég verðugt rannsóknarefni fyrir félagsfræðinga, þjóðfélagsfræðinga og hagfræðinga áður en ákvörðun er tekin um kjördæmabreytingu. Menn skyldu gera sér grein fyrir því, að röskun eins og hér er verið að tala um hefur ófyrirsjáanlegar afleiðingar. Í dag erum við á sögulegum vendipunkti. Verður það til farsældar að lýðveldið Ísland ákveði að breytast í borgríkið Reykjavík í áföngum? Það er nefnilega verið að láta í það skina að hér sé aðeins verið að stíga skrefið til hálfs, þetta sé áfangaaðgerð í því sem til umr. sé. Sannleikurinn er sá, að enginn getur séð til fulls fyrir afleiðingar þeirrar þróunar sem fylgir auknum þingstyrk hér á suðvesturhorninu. Það er aftur á móti söguleg staðreynd, að borgríki með mikilli miðstýringu er miklu hættara við að tapa sjálfstæði sínu en lýðveldi með dreifðu valdi. Persónulega tel ég að heppilegra hefði verið að auka á sjálfsforræði byggðanna, Reykjavíkur sem annarra byggða. Því hefur verið haldið fram, að þetta frv. sé sáttargjörð á milli dreifbýlis og þéttbýlis. Þetta frv. er stríðsyfirlýsing. Það hlýtur hver óvitlaus maður að sjá. Það er stríðsyfirlýsing þar sem annar aðilinn heimtar til sín hluti, sem hann segir að hann eigi rétt á, en hinn hópurinn, sem ranglæti er beittur í þjóðfélaginu, fær ekkert af því sem hann hefur verið að berjast fyrir. Ég minnist þess, að ég flutti frv. á Alþingi Íslendinga þar sem mælst var til þess að vísitala framfærslukostnaðar yrði reiknuð út fyrir landið allt og þannig hægt að komast að því hver væri kostnaðurinn á hinum ýmsu svæðum. Hæstv. félmrh. taldi það heilaga skyldu sína að koma í veg fyrir að þetta yrði reiknað út. Þannig er hugsunargangur Alþb. í málinu. Hæstv. iðnrh. er búinn að hella yfir þessa þjóð mestu hækkun sem yfir hana hefur dunið í einum flokki, raforkumálunum. Það er búið að velta 800% hækkun yfir landslýð. Og menn eru hissa þó að fólk úti á landi telji að það sé hægt að tala um fleira en atkvæðisréttinn! Menn eru hissa þó að það sé farið að hitna í dreifbýlinu. Hvað yrði sagt ef menn hefðu fengið hér almennt 800% hækkun yfir sig? Það blasir við að hnefarétturinn er í sókn hér á landi. Og upp eru að renna þeir tímar að misvitrir menn, með því að taka ekki á þessum málum sem heild, annars vegar að breyta að einhverju leyti vægi atkvæða og hins vegar að leiðrétta annað misrétti, eru að skipta þjóðinni upp í tvær stríðandi fylkingar. Lúðvík Jósepsson gerir sér grein fyrir þessu í riti Alþb., Þjóðviljanum. Hann segir svo, með leyfi hæstv. forseta, þetta er f Þjóðviljanum 19. 20. febr.: „Kjördæmamálið: Umræðan um kjördæmamálið hefur ekki orðið til að auka á bjartsýni um samstarf og samheldni landsmanna. Með ofsakenndum og öfgafullum áróðri hefur tekist að skipta þjóðinni í tvær fjandsamlegar fylkingar í þessu máli. Annars vegar er hrópað á fullan jöfnuð atkvæða um allt land og enga fjölgun þm. Hins vegar standa aðrir og neita öllum breytingum. Þeir sem mest kvarta um skertan atkvæðisrétt telja sig berjast fyrir jöfnun mannréttinda og rekja orðið flest sem aflaga hefur farið í þjóðfélaginu til rangs „atkvæðavægis“ eins og það er kallað. Krafan um fullan jöfnuð atkv. milli landshluta og enga fjölgun þm. þýðir á mæltu máli, að Vestfjarðakjördæmi, sem nú er fámennasta kjördæmið, fái 2 þm. í stað 5–6, en að Reykjavík fái 25 í stað 15 nú. Áróður þessara „réttlætismanna“ er m. a. sá, að ekki sé hægt að stjórna efnahagsmálum þjóðarinnar vegna þessa ranga atkvæðavægis. Þeir segja, að teknar séu rangar fjárfestingaákvarðanir vegna þessa misréttis að gengið sé á hlut þéttbýlisbúa. Hér er með gífuryrðum alið á fjandskap milli landshluta. Hér er verið að halda því fram að fjárfest hafi verið óeðlilega t. d. á Vestfjörðum á kostnað höfuðstaðarbúa og til ógagns fyrir þjóðarheildina. Til Vestfjarða hafa þá líklega verið keypt of mörg fiskiskip og byggð of mörg frystihús. Á Vestfjörðum starfa um 55% allra vinnandi manna að frumvinnslugreinum, þ. e. landbúnaði og sjávarútvegi. Í Reykjavík starfa hins vegar að frumvinnslugreinum um 3.1%. Auðvitað vinna Reykvíkingar eigi að síður að þjóðhagslega nauðsynlegum störfum. En þessar tölur sýna fyrst og fremst hve gagnkvæmt samstarf og samvinna eru nauðsynleg á milli Vestfirðinga og Reykvíkinga. Sjósókn og fiskvinnsla Vestfirðinga er á vissan hátt undirstaða undir störfum Reykvíkinga og störf Reykvíkinga eru auðvitað nauðsynleg Vestfirðingum, þó að þau séu mest á sviði verslunar, stjórnsýslu og æðri menntunar. Fjárfestingin í Reykjavík á sviði verslunar, opinberrar þjónustu og æðri menntunar hefur ekki verið lítil. Hún hefur örugglega ekki skilað meiri hagvexti en fiskveiðar Vestfirðinga. Sú afstaða sem leiðtogar stjórnmálaflokkanna tóku í upphafi varðandi kjördæmamálið var eðlileg og skynsamleg. Þeir sögðu: Við teljum ekki rétt að raska núverandi kjördæmamörkum og ekki rétt að fækka kjördæmakosnum þm. fjarlægustu og smæstu kjördæma. Við teljum hins vegar rétt og sjálfsagt að rétta nokkuð hlut þéttbýlissvæðanna með fleiri þm. þeim til handa. Slík leiðrétting verður að eiga sér stað nú eins og alltaf áður með einhverri fjölgun þm. og með breyttum reglum varðandi skiptingu uppbótarþingsæta.“ Ég hygg að það sé fróðlegt að lesa hér örfáar tölur, og er nú skaði að Sverrir Hermannsson,  Skipting mannafla í Vestur-Ísafjarðarsýslu eftir atvinnuvegum, ársverk. Meðaltekjur á ársverk og hlutfallstölur fyrir árið 1980: Landbúnaður 17.8%. Meðaltekjur á landsmælikvarða 90.8 % , þ. e. meðaltekjurnar eru þá 100 og þetta er undir meðaltekjum. Fiskveiðar 11.6%, en meðaltekjur 112%. Tekjur sjómanna á Vestfjörðum eru hærri en annars staðar, enda munu þeir draga einna mestan fisk úr sjó miðað við hvern starfandi mann í sjávarútvegi á Íslandi. Fiskvinnsla 97.7. 35.6% af ársverkunum eru í fiskvinnslunni, en tekjurnar 97.7%. Iðnaður 5.7%, en tekjurnar 90.9%. Rafmagns-, hita- og vatnsveitur 1.5%, en tekjurnar 89.3%. Byggingarstarfsemi 5.8%, en tekjurnar 88.9%. Verslun 5.4%, en tekjurnar 86.7%. Samgöngur 5%, en tekjurnar 86.4%. Bankar og tryggingar 1.2%, en tekjurnar 74%. Þjónusta 10.4%, en tekjurnar 86.7%. Meðaltekjurnar eru undir landsmeðaltali. Ég hygg að hver sem hlýðir á þennan lestur geri sér grein fyrir því, að þarna er verið að vinna að hagnýtum störfum fyrir þjóðfélagið. Engu að síður er það staðreynd, að vegna misheppnaðra raforkusölusamninga aðalorkuveitu landsins hefur verið tekin um það ákvörðun af forráðamönnum í iðnaði og orkumálum að velta yfir hin „köldu svæði“ landsins þessum mistökum óheftum. Það er fróðlegt að skoða í Þjóðviljanum 22. febr. 5. síðuna, með leyfi forseta. Þar kemur í ljós, að á árunum 1967–1980 fluttu yfir 7000 manns úr landi umfram aðflutta. Á framleiðslusvæði landsins hefur þurft að flytja inn útlendinga til vinnu vegna þess að menn hafa frekar viljað fara úr landi til að stunda þar störf en að sinna þeim störfum sem þetta þjóðfélag þó lifir á. Það er alvaran stóra. En niðurstaðan, hver er hún? Jú, eitt af því sem ákveðið er að rýmka til er með kosningarrétt þeirra sem í útlöndum dvelja. Niðurstaðan er sú, að sá hópur, sem enga skatta borgar til íslenska ríkisins í stórum stíl, hefur þegið námslán frá íslenska ríkinu og notið bestu menntunar, skal hafa meiri áhrif á stjórn þessa lands en Vestfirðingar þrátt fyrir að það verður sá hópurinn sem stendur í því að borga skuldirnar fyrir stóriðjuævintýrin sem við erum svo blekktir af í dag. Herra forseti. Ég vænti að það sé í virðingarskyni við stjórnarskrána og mikilvægi hennar sem forseti telur vitlegast að hafa kvöldfund um stærsta mál þingsins. Og það er fróðlegt að fylgjast með því og meta hvort þar blundar enn snefill af sjálfstæði og viljafestu Vestfirðings sem einu sinni stundaði sjósókn við Djúp eða hvort það er orðið svo kaghýtt það eðli að það þori ekki annað en hlýða framkvæmdavaldinu og fylgja dagskipuninni: Látið þá tala þangað til umr. er lokið.



Herra forseti. Ég er nú að líta í kringum mig til að gá hvar hv. flm. eru hér í salnum. Það mun að vísu vera siður að það sé aðeins þegar um stjfrv. er að ræða að hægt sé að krefjast þess að sá ráðh. sem hefur með málið að gera sé hér í þingsölunum. Þegar um þmfrv. er að ræða sé ekki hægt að krefjast þess. En hér er dálítið sérstakt mál á ferðinni. Það er verið að ræða hér um stjórnarskrá lýðveldisins, frv. til stjórnskipunarlaga. Ég vil því óska eftir því við hæstv. forseta að hann sjái um að hv. flm. séu hér í salnum á meðan verið er að ræða þetta mál.  (Forseti SvH: Ég vil benda á að einn aðalflm. er viðstaddur, hv. 2. þm. Reykv. Ég vil og geta þess, sem auðvitað er, að allir fluttu flm. rækilega framsögu, sem er óvenjulegt, að allir flm. flytji slíka framsögu fyrir máli. Þá er þess að geta, að þetta er aðeins 1. umr. þannig að tvær eru eftir og gefst þá hv. þm. kostur á að fá skýringar ef þeir þurfa með frv. Enn er þess að geta, að mér heyrist á velflestum ræðumönnum að þeim þyki þetta frv. afar einfalt í sniðum svo að það þarf kannske ekki flóknar útskýringar. Í síðasta lagi ber að leggja á það áherslu að óframkvæmanlegt er af hálfu forseta að sjá svo um, að flm. frv. séu viðstaddir. Það hefur verið tíðkað að reyna að sjá svo um að ráðh. væru viðstaddir þegar um stjfrv. er að ræða. Ég er til að mynda með hér í höndum frv. sem eru 13 flm. að. Ef einhver tæki nú upp á því að standa í stól og krefjast þess, að þeir væru allir við, og þetta er endilangur stjórnarandstöðuþingflokkur Sjálfstfl., veit ég að hv. ræðumönnum mundi ekki hugnast að slíku. Læt ég þess vegna skýringum mínum núna lokið.) Herra forseti. Ég verð að segja það að hér er um allt annað og óvenjulegt mál á Alþingi að ræða. Það er frv. til stjórnskipunarlaga og ég verð að lýsa óánægju minni yfir því að hér skuli vera haldið áfram að ræða þetta frv. undir lágnætti yfir tómum þingsal. Ég vil að þessu loknu skýra frá því að ég hef áskilið mér allan rétt í þessu máli frá upphafi. Ástæðan fyrir því er að ég tel að þetta mál, sem hefur tekið svo langan tíma hér á Alþingi, sé ekki það mál sem mest liggur nú á að ræða og leita úrlausnar á. Ég tel að það séu allt önnur mál. Ekki síst þegar menn velta fyrir sér efnisatriðum þessa frv. sem eru aðeins tvö. Það er um að fjölga þm. um þrjá.  Ég vil taka það sérstaklega fram, áður en ég held lengra í máli mínu, að ég er þess fullviss að ef hv. formaður Framsfl., Steingrímur Hermannsson, hefði ekki fjallað um þetta mál með hinum forustumönnum þingflokkanna hefði þetta frv. og þau drög sem eru að kosningalögum o. fl. þó verið á annan veg en hér er og ennþá óaðgengilegra fyrir þá sem búa við skertan hlut í þjóðfélaginu. En þó að ég viðurkenni það finnst mér það samt sem áður ekki réttlæta það að standa að svona frv. Það er margt sem ég hef við þetta að athuga, en mun fátt eitt tína til, þar sem hér við 1. umr. er því miður ekki nema einn hv. flm. Hv. alþm. ræða mjög um réttlæti og mannréttindi. Í máli þeirra eru einu mannréttindin, að manni skilst, jafnt vægi atkvæða. Það er a. m. k. það sem liggur mest á í þeirra augum að leiðrétta. Í mínum huga er fleira mannréttindi, sem kannske lægi meira á að byrja á, ef ætti að koma á einhverju réttlæti í þessu þjóðfélagi. Hafa menn hugleitt hvernig á því stendur að enda þótt vægi atkvæða sé svo miklu meira t. d. á Vestfjörðum en hér skuli fólk ekki flytja vestur á firði af suðvesturhorninu til að njóta þessara mannréttinda? Hvernig skyldi standa á því? Væri ekki rétt fyrir menn að hugleiða það? Því flytja menn þaðan, jafnvel þeir sem eru að tala um þessi mannréttindi hér? Ætli það sé ekki vegna þess að aðstöðumunurinn er nokkuð mikill á milli þeirra sem búa víðs vegar úti á landinu og hinna sem búa hér á suðvesturhorninu? Það er ekki nóg að hafa sama tímakaup ef framfærslukostnaðurinn er þriðjungi meiri eins og mun vera nú. Eitt af því sem ræður úrslitum er hitunarkostnaðurinn á hinum köldu svæðum fyrir utan allt annað.

Fátækt er mest hér í Reykjavík.

Ég veit að hér er fátækt. En hún er ekki síður annars staðar. Ég þekki a. m. k. allsleysi annars staðar en í Reykjavík. Og eitt er víst, að ef menn hafa sömu krónutölu í vasanum, þá er meiri kostnaður að búa annars staðar en hér þegar allt er skoðað. Ég mun athuga það að flytja brtt. við þetta frv., brtt. um að tekin skuli upp aðstöðuvísitala eða þjónustuvísitala eða hvað sem menn vilja kalla hana, hvað það kostar að búa á Vestfjörðum, hvað það kostar að búa á hinum og öðrum stað og menn fái skattaafslátt í samræmi við það. Það er ekki sæmandi fyrir Alþingi Íslendinga að afgreiða þetta mál án þess að í leiðinni sé reynt að jafna aðstöðumun í þjóðfélaginu. Ef það er skoðun hv. þm. á annað borð að þjóðinni sé nauðsynlegt að byggja landið allt, eins og a. m. k. er haldið fram í hátíðarræðum á tyllidögum að ég hygg af öllum forustumönnum þeirra þingflokka sem hér eru, þá verður líka að bregðast við í samræmi við það, en ekki gera ráðstafanir sem verka alveg öfugt, þannig að skriðan af fólki komi utan af landsbyggðinni hingað á suðvesturhornið. Ég mun athuga hvort ég hef möguleika á að flytja slíka till. um þjónustuvísitölu eða aðstöðuvísitölu við þetta frv. Þá sést hver réttlætistilfinningin er hjá hv. þm. Það er ýmislegt fleira sem ég _tel aðfinnsluvert við þetta frv. Ég tel það t. d. sjálfsagt mál að hvert kjördæmi fái að ráða kjöri sinna manna, þess fjölda þm. sem má vera í hverjum stað, en það séu ekki kjósendur annarra staða sem ráði því. Þar af leiðandi tel ég, fyrst búið er að ákveða með þessum hætti - það er auðvitað ekki ákveðið með þessu, en það er stefnt að því, það er auðséð á fylgifrv. hér - að það verði bundið ákveðinni tölu, að þeir skuli allir kosnir beinni kosningu á hverju svæði. Og sé um það tvennt að ræða, þá vil ég a. m. k. heldur fækka þm. utan af landsbyggðinni en það séu aðrir sem ráði kjöri þeirra fulltrúa sem þaðan eru. Því að það er náttúrlega ekkert samræmi í því að segja, að það skuli vera svo og svo margir þm. utan af landsbyggðinni og síðan að svo og svo margir séu kosnir og það sé svo ákvarðað af mönnum úr öðrum kjördæmum hverjir verða þar fulltrúar. Ég er líka alveg mótfallinn því undir þessum kringumstæðum að fjölga þm. Það er engin ástæða til þess, ekki nokkur. Mér finnst það hreint ábyrgðarleysi, undir slíkum kringumstæðum sem nú eru, að steypa þjóðinni út í tvennar kosningar, eins og mér skilst að tveir flokkarnir sem að þessu standa stefni að, þ. e. Alþb. og Sjálfstfl. í stjórnarandstöðu. Ég hefði haldið að það væri annað sem lægi meira á. Á morgun hækkar allt kaup um 14.74%. Sumir halda því fram að það sé kjarabót fyrir láglaunafólkið að fá slíka hækkun. Mér detta nú í hug öfugmælavísurnar frá því í gamla daga þegar ég heyri þetta. Málið er svo einfalt. Atvinnuvegirnir, a. m. k. flestir þeirra, geta eins og sakir standa ekki borgað hærra kaup. Það er vitað að hækkunarskriða er komin strax í kjölfarið. Landbúnaðarvörur hækka um 25–30%. Fiskvinnslan þarf að fá gengisfellingu upp á ég veit ekki hvað, ég ætla ekki að nefna neinar tölur. En eitt er alveg víst, að ef atvinnuvegirnir geta ekki borið neitt af þessari hækkun verður hlutur þeirra skertur sem hafa lægstu launin. Ef atvinnureksturinn á að fá þetta allt aftur til sín með einhverjum hætti, þá stendur maðurinn sem hefur meðallaunin kannske nokkurn veginn jafnréttur, en hinir, sem eru fyrir neðan strikið, tapa. Ofan á þetta bætist svo það að þjónustufyrirtækin, verslunarfyrirtækin eru að ræða um það þessa dagana að þau neyðist til að fara að segja upp fólki, 15–20% þar sem það er hægt. Hvar stöndum við? En á meðan þetta er að gerast er rætt um að fjölga þm. um þrjá og færa kosningaaldurinn niður í 18 ár. Það er brýnasta málið, herra forseti. Ég spyr enn: Hvar stöndum við? Hvað hugsum við? Ég lýsi ábyrgð á hendur þeim mönnum sem ætla sér að stefna þjóðinni út í tvennar kosningar á þessu ári undir slíkum kringumstæðum algerlega að ástæðulausu. Það hefði verið allt annað ef heildarniðurstaða hefði verið um stjórnskipunarlögin, ef það hefði fylgt með, það var þó afsökun. En það er engin afsökun þegar hér er í raun og veru ekki um neitt að ræða. Já, menn ræða mikið um mannréttindi. Einn hv. þm. sagði áðan að menn ættu að standa á jöfnum rétti til áhrifa, allir þegnar eigi að sitja við sama borð. Það er einmitt þetta sem ég er að tala um. Ef það væri stæði ekki á mér að hafa vægi atkvæða jafnt, ef fyrst væru gerðar ráðstafanir til þess að minnka aðstöðumuninn eftir því sem hægt er í þessu þjóðfélagi. Mér skildist á hv. þm. Jóni Baldvin áðan að hann vildi eiginlega láta lögbinda ójöfnuðinn, hvorki meira né minna. Klukkan er nú orðin 12 á lágnætti. Ég mun athuga það að koma með brtt., ef sú till. skyldi skjóta upp kollinum, ganga aftur hér í þinginu, sem er búið að nema brott úr þessu frv. Ég sá bráðabirgðaákvæði sem er nú til allrar hamingju horfið hér brott. Ég mun líka athuga um brtt. við þá till. ef hún kemur fram. Ég vil svo endurtaka það að mér finnst þetta frv. - það eru að vísu hér fylgifrv. sem eiga að koma til umfjöllunar næsta þings ef þetta frv. til stjórnskipunar laga verður samþykkt á þessu þingi - mér finnst að þetta frv. sem við erum að fjalla um sé heldur lítið og léttvægt miðað við þann tíma og vinnu og umstang og umræðu sem hefur farið fram í þjóðfélaginu að undanförnu.



Herra forseti. Ég tek undir niðurlagsorð hv. síðasta ræðumanns um þetta frv., að það er ótrúlega lítið og léttvægt miðað við alla vinnuna og allan aðdragandann. En erindi mitt í annað skipti í þessum umr. í ræðustól er hins vegar enn sem fyrr að vekja athygli á því, að þetta frv. fjallar ekki fyrst og fremst um þá átakspunkta sem vissulega gætu verið til staðar og sumpart eru til staðar í samfélaginu á milli þéttbýlis og dreifbýlis og menn hafa hér gert nokkurt mál úr, kannske af ofur eðlilegum ástæðum, vegna þess, herra forseti, að í þessu frv. til stjórnskipunarlaga er engin slík afstaða tekin. Allar slíkar ákvarðanir eru geymdar til næsta þings, sem enginn getur sagt með nokkurri nákvæmni nú hvernig saman muni verða sett. Ég vil segja það, herra forseti, að ósvífnin, sem í þessu frv. felst, byggir á þessu. Ég held að það hafi vafist fyrir mönnum - og það er tæknileg útskýring - að menn eru að bera þetta frv. saman við frv., sem var auðvitað miklu merkilegra og róttækara og allt öðruvísi, um meiri háttar breytingu á kjördæmaskipuninni, sem gerð var 1959. Þá var kjördæmaskipan breytt með róttækum hætti og þá fóru fram tvennar kosningar. En sannleikurinn var sá, að þá var í mörgum meginatriðum allt önnur tíð í þessu landi í stjórnarfars- og stjórnmálaflokkalegum skilningi, eins og fram kom hjá hæstv. félmrh. í dag þegar hann fór að lesa upp úr gömlum bréfum og álitum Alþb. Þá var meira og minna flokksræði. En slíku er ekki fyrir að fara í dag með sama hætti. Það gáfu fáeinir einstaklingar út með hvaða hætti flokkar og þingflokkar mundu hegða sér og það stóð. Við urðum að horfa upp á það hér í kvöld, og ég vil taka það fram að ég tel að sú þróun sé af hinu góða, að það eru í raun og veru uppi allt önnur viðhorf í þeim efnum. Dæmi um hvað menn leggja þetta niður fyrir sér að minni hyggju með röngum hætti: Menn eru hér að ýja að því að um eitt skeið hafi inni í þessu frv. verið ákvæði til bráðabirgða um tvennar kosningar. Slíkt væri ekki aðeins formlega rangt, heldur lagatæknilega rangt, því að slíkt byggir ekki aðeins á því að þetta þing samþykki að viðhafa tvennar kosningar, heldur einnig hið næsta þing, sem eftir á að kjósa. Þetta þing, sem nú situr, og þessir hv. fjórir flokksformenn, sem frv. hafa lagt fram, geta auðvitað sett hvaða ákvæði til bráðabirgða inn í frv. sem er og samþykkt það. En næsta þing er ekki með nokkrum hætti bundið af því að fara eftir því. Það getur gert það að sínu fyrsta verki að fleygja slíku ákvæði til brb. út í hafsauga og sitja svo til fjögurra ára, ef það svo kýs. Með öðrum orðum: slíkt ákvæði til bráðabirgða er dauður bókstafur. Menn gerðu þetta svona 1959, en þá voru allt aðrar ástæður í landinu. Mér sýnist að miklu meira í þessu frv. byggi á þessari hugsanavillu, sem menn rekja að einhverju leyti til 1959 og eru að bera saman til 1959, en gleyma því að flokksaginn var þá með öðrum hætti og þótti kannske sjálfsagðara mál en hann þykir í dag. Slíkt ákvæði til bráðabirgða í slíkum lögum, flutt af 4 eða 2 eða með einhverjum hætti, er auðvitað alfarið dauður bókstafur. Alveg jafngilt væri ef gefin væri út einföld yfirlýsing. Bráðabirgðaákvæði væri jafnmikils virði og slík yfirlýsing, þó það héti ákvæði til bráðabirgða í þessu frv. og þó að samþykkt yrði. Það yrði næsta þing, hverjir sem það koma til með að skipa, sem slíkt ákvæði. Í þessu frv. er auðvitað ekki hægt að heita neinu í þeim efnum. Öll þessi hugsun. hygg ég, er röng. Þetta, herra forseti, er annað af þessum tæknilegu atriðum. Hitt er það, að í þessu frv. til stjórnskipunarlaga og alveg óháð þeim átökum, sem sumpart eiga sér stað hér í málflutningi um jafnan eða ójafnan atkvæðisrétt, um jafna eða ójafna aðstöðu, er sá kjarni málsins að fjölga þm. um þrjá. Þá undanskil ég að vísu næstu grein á eftir um lækkun kosningaaldurs. En að því er kosningakerfið varðar gengur þetta út á það eitt að fjölga þm. Það er tekið fram í b- og c-staflið að 9 þingsætum skuli ráðstafað í kosningalögum. Það eru að vísu einhverjar tillögur í grg. um hvað í þessum kosningalögum skuli standa, en alveg af sömu ástæðu og þessir hv. herramenn segja næsta þingi ekki nokkurn skapaðan hlut um hve lengi það skuli sitja - það er þess að ákvarða það - segja þessir herramenn næsta þingi ekki heldur á þessu augnabliki nokkurn skapaðan hlut um hvernig þessum 9, sem heimilt verður að bæta við 54, skuli ráðstafa. Engar tillögur í grg. og engar tillögur í fskj. þessa þings megna að fá neinu um það ráðið hvað næsta þing kemur til með að gera. Þess vegna, og fyrir utan aðrar augljósar hugsanaskekkjur, sem í þessu eru, er þetta frv. verra en ekkert. Við skulum aðeins segja frá bæjardyrum okkar þéttbýlismanna: setjum svo að næsta þing ákvæði nú að fara allt öðruvísi að og taka þessa nýju þm. og færa þá til sín. Ég hygg að vísu að til slíkrar óbilgirni kæmi ekki, en það er ekkert í þessum pappír sem kemur í veg fyrir að svo skuli að málum staðið. Meira að segja í staflið b, þar sem fjallað er um 8 af þessum 9 þm. sem ekki eru bundnir við kjördæmi, segir: „A. m. k. 8 þingsætum skal ráðstafa til kjördæma fyrir hverjar kosningar samkv. ákvæðum í kosningalögum.“ - Það segir ekkert um, sem mér þó skilst að eigi að vera hugsunin í þessu, að þar eigi að fara eftir því hver fólksfjöldi er að baki. Menn hafa talað - mér liggur við að segja tuðað - í þá veru, en það segir ekkert um það í þessu plaggi. Það segir um það í einhverri grg. og einhverjum fskj., en næsta þing verður ekki bundið með grg. og fskj. Sannleikurinn er sá fyrir utan allt annað, að þessi pappír er svo illa unninn, eftir fimm ár eða hvað það er, að það er náttúrlega öllum aðstandendum til hreinnar skammar. Ég vil taka undir mörg þau sjónarmið, sem hér hafa verið flutt af þeim sem eru hv, þm. fyrir dreifbýli, að því leytinu til að vitaskuld er um aðstöðumun að ræða að mörgu leyti og til slíks þurfa menn að taka tillit. En ef ég engu að síður tala sem þéttbýlismaður er ekki einu sinni nefndur hér sá öryggisventill sem þó átti að vera í þessu, og til hvers er þá leikurinn gerður? M. ö. o.: hér kynnu menn að vera að búa til meiri vanda en þann sem þeir þykjast vera að leysa. Þegar svona er í pottinn búið er auðvitað ekki von á góðu. Eins, herra forseti, undirstrika ég það, sem lögfróðir menn segja mér, að það orðalag sem lagt er til hér í stjórnarskrárgrein finnst hvergi annars staðar, þá á ég við þegar segir: .,Við úthlutun þingsæta samkv. kosningaúrslitum skal gæta þess svo sem kostur er“ að heimilt sé o. s. frv. - Slíkt orðalag fyrirfinnst ekki í nokkurri stjórnarskrá nokkurs lýðræðisríkis. Í raun og veru er verið að opna til tveggja eða fleiri átta, að breiða yfir ágreining með loðnu orðalagi. Það er auðvitað þekkt í öllum samskiptum mannanna að slíkt sé gert, en það er óþekkt í stjórnarskrám að fara að með þessum hætti. Þetta er orðalag sem menn geta túlkað sem „einn maður - eitt atkvæði“ innan þeirra marka sem tölulega er gert ráð fyrir fyrir ofan og sem menn geta túlkað að jafna skuli út til hinna dreifðu byggða vegna aðstöðumunar sem sannanlega er til staðar. Að bjóða upp á slíkt orðalag í tillögum til stjórnarskrárbreytinga, og ég endurtek það, nær ekki nokkurri átt. Ég hef, herra forseti, verið að endurtaka og um leið bæta við þær tæknilegu ábendingar sem ég hef gert við þetta frv. Ég held að það sé alveg ljóst að það yrði þessari stofnun til skammar ef hún léti frv. fara frá sér með þessum hætti. Þetta er væntanlega gert til þess að fulltrúar flokkanna, þar sem eru auðvitað skiptar skoðanir að ekki sé meira sagt, geti túlkað þetta tungum tveim eða þrem, eftir því hvar þeir eru staddir á landinu, í þeim kosningum sem menn halda að þeir séu að leggja út í. Þéttbýlismennirnir geta sagt: Það er verið að jafna inn á þéttbýlið hér á suðvesturhorninu og Eyjafjarðarsvæðinu kannske. Aðrir geta sagt: Þessir 8 verða fluttir inn til okkar. Svo ætla menn að hafa óbundnar hendur þegar sest er niður að kosningum loknum. Þetta er náttúrlega svo ódýr leið, sem hér er verið að fara, að það verður með öllum aðferðum; sem réttar leikreglur gera ráð fyrir, að koma í veg fyrir að hv. Alþingi afgreiði þetta með þessum hætti. Ég vil svo, herra forseti, vegna orða sem féllu hjá hv. 9. þm. Reykv. hér í kvöld vegna þeirra tillagna, sem ég hef mælt fyrir og menn þekkja og aths. sem fram koma, aðeins skýra betur og undirstrika. Við höfum lagt til að kosningarréttur verði jafnaður að hálfu, verði jafnaður framkvæmdavaldsmegin, að framkvæmdavald, ríkisstj., forsrh., ríkisstjóri eða hvað menn kjósa að kalla það, sá helmingur þessa valds, verði kosið kosningu þar sem Landið sé eitt kjördæmi og þar sem sérhver kosningabær Íslendingur hafi eitt og jafnt atkv. Við höfum sagt að að þessu gerðu og að því gerðu að skilið sé á milli löggjafarvalds og framkvæmdavalds, - sjóðavaldið þar með tekið af þinginu, en því fengið eftirlitsvald í staðinn, - þá sé í þágu hinna dreifðari byggða réttlætanlegt að hafa kjördæmaskipan óbreytta með því innbyggða ójafnvægi sem nú er þar að finna. Þetta eru í sjálfu sér einfaldar tillögur. Þá segir hv. þm. og aðrir gagnrýnendur hafa sagt: Hér er verið að bjóða upp á stríð milli dreifbýlis og þéttbýlis, vegna þess að ef ríkisstj. er kosin með einu og jöfnu atkv. hvers atkvæðisbærs manns, en löggjafarvaldið hins vegar með ójöfnu atkv., er kosið með ólíkum hætti og þá lendir í pólitískri styrjöld, t. d. um fjárlög eða hvað annað, á milli þessara tveggja sumpart ólíku sjónarmiða. Frakkar, sem leystu þessi mál með þeim hætti sem við í Bandalagi jafnaðarmanna höfum lagt til, svöruðu þessu með því að setja í sína stjórnarskrá ákvæði um að ef til slíks ágreinings eða missættis kæmi á milli framkvæmdavalds annars vegar og löggjafarvalds hins vegar væri hvorum aðilanum um sig, löggjafarvaldinu eins og það er í dag, en þess utan framkvæmdavaldinu, heimilt að beita þjóðaratkvæði. Reynslan í Frakklandi segir okkur: Þessu hefur í raun og veru aðeins einu sinni verið beitt þó að atkvgr. hafi tvisvar farið fram, því að í annað skiptið var raunverulega um það að ræða að sitjandi forseti varð að biðja um traust, sem hann hlaut ekki, og sagði raunar af sér embætti 1969. En það er ekki kjarni málsins, heldur er hitt kjarni málsins, að þegar þetta pólitíska vopn er til staðar forðast menn að til slíks komi og menn mætast á miðri leið. Svarið er einfaldlega það, að menn verða að hafa þá trú á þm. og framkvæmdavaldi framtíðar að slík ágreiningsmál, sem auðvitað kunna upp að koma, t. d. um gerð fjárlaga eða hvað annað, séu leyst og menn mætist. Vitaskuld er rétt að að þessu leytinu til er slíkt fyrirkomulag í þágu dreifbýlis, en engu að síður er það takmark í sjálfu sér að byggð sé haldið uppi í landinu og engin ástæða er til að ætla að okkar reynsla verði öðruvísi en sú í Frakklandi og menn mætist á miðri leið frekar en að efna til styrjaldar sem í þjóðaratkvæði endar, en komi til slíks er slíkt tæki til staðar. Þetta er franska útfærslan - útfærsla í þeirri stjórnarskrá á vandamáli sem tæknilega og fræðilega talað getur upp komið. En reynslan þar segir: Vegna þess að þessi pólitíska aðferð er til staðar kemur ekki til vandræða, enda má áreiðanlega treysta því að við slíkar aðstæður hverfur þessi gamli og heiftúðugi skilningur okkar á því að hluti þm. sé í stjórn og hluti þm. sé í stjórnarandstöðu. Svo eru menn að hegða sér samkvæmt því og auðvitað langt út fyrir það sem samviska þeirra raunverulega býður þeim. Þetta er gamall kreppuskilningur, sem þarf að eyða að hluta vegna þess að nú er 1983, en ekki 1933, og við stefnum fram, en ekki aftur. Þetta, herra forseti, hygg ég að séu ekki rök gegn þessum hugmyndum, sem máli skipta. Einnig má bæta því við, að ég fullyrði að talsmenn þessara hugmynda og aðstandendur Bandalags jafnaðarmanna, þó að þm. sé að sinni ekki nema einn, eru einu stjórnmálasamtökin í landinu, a. m. k. sem fulltrúa hafa á Alþingi, sem tala sama tungumáli í stjórnarskrár- og kjördæmamálum suður í Keflavík og norður á Húsavík, á Ísafirði og Höfn f Hornafirði. Ég fullyrði að flokkarnir fjórir eru allir því markinu brenndir að þeir tala tungum tveim í þessu máli. Þetta er auðvitað lýsing á hrynjandi og deyjandi flokkakerfi og aldeilis allt í lagi með það. Að vísu halda þessir ríkiseinokuðu fjölmiðlar og niðurgreiddu dagblöð uppi þeirri mynd að hér fari heldur heillegt kerfi. En sannleikurinn er auðvitað allur annar. Flokkakerfið gamla er þverklofið að því er þetta varðar. Hv. þm. Jóhann Einvarðsson talar allt annað tungumál suður í Garði en hinn talar austur á fjörðum og það gildir um það allt saman. En við erum að leggja til eitt og jafnt atkv. framkvæmdavaldsmegin, ójafnt atkvæði - og það skal nefna það réttum orðum - löggjafarvaldsmegin, og við þurfum ekki að tala tungum tveimur að því er þetta varðar. En það, herra forseti, er útúrdúr. Í dag lýsti ég nákvæmlega þeim brtt. eða hluta af þeim sem við komum til með að flytja við þetta frv. Nú er mér ekki alveg ljóst hver tímasetningin verður og hvenær ætlað er að þetta frv. verði lagt fram til 2. umr. En við þá hv. þm. sem í þessa nefnd veljast, sem um þetta mál á að fjalla, - og ég hef að vísu enn ekki hugmynd um hverjir verða, en einhverjir spekingar úr fjórflokkakerfinu verða það væntanlega, - vil ég samt segja að textinn eins og hann stendur í þessu frv. er ónýtur. Ég vakti á því athygli í dag og geri enn, að í síðustu mgr. 1. gr. er þessa setningu að finna, og með leyfi forseta vitna ég: „Er þá heimilt að úthluta allt að fjórðungi þingsæta hvers kjördæmis, samkv. a- og b-lið 2. mgr. þessarar greinar, með hliðsjón af kosningaúrslitum á landinu öllu.“ Herra forseti. Eins og hún stendur stenst ekki þessi setning sé litið á „allt að fjórðungi þm.“ T. d. er gert ráð fyrir í greininni að þm. Reykvíkinga verði 14. Ef á að bæta við allt að fjórðungi eru það ekki nema þrír þm. Þá eru þm. ekki nema 17. Hér er stjórnarskrárgrein sem á að taka mið af drögum af lagafrv. sem er í fskj. M. ö. o.: það er njörvuð inn í stjórnarskrá viðmiðun við niðurstöðu í lagafrv. sem er að finna í drögum að frv. sem flutt er sem fskj. og gert er ráð fyrir að verði samþykkt á næsta þingi. Samkv. því verða þeir 18 og þá er fjórðungurinn orðinn 4. Þetta eru forkastanleg vinnubrögð. Menn verða að taka hlutina í réttri röð. Ef menn eru að tala um 18 þm. fyrir Reykjavík skulu menn halda sig við töluna 18 og reikna svo út frá því. Mér dettur í hug að vera kunni að einhver sé öðrum klókari í þessari nefnd og það sé verið að plata með einum eða öðrum hætti. En eins og þetta stendur þarna verða þm. ekki 18. Svo er ekki samkv. venjulegum skilningi á mannamáli. Það er málið. Mér sýnist að allur þessi texti sé meira og minna þessu markinu brenndur fyrir utan annað sem ég hef bent á og ég bendi á. Ég hef satt að segja verið að spyrjast fyrir um hverjir séu hinir lagalegu ráðgjafar um samningu þessa máls. Þá vek ég enn athygli á því, að menn hafa sagt, að vísu stendur það ekki hér, um ákvæði til bráðabirgða um tímasetningu kosninga, og fjölmiðlarnir túlka sem þetta þing geti ráðið því hvort það verða einar eða tvennar kosningar, þegar það er ekki þetta þing, heldur næsta þing, sem fólkið í landinu á eftir að kjósa. Kannske vildi fólkið í landinu t. d. kjósa þá þm. sem vilja einar kosningar og ekki hina sem vilja tvennar. Og um hvað er þá verið að tala? Mér sýnist svo margt af þessu vera þessu markinu brennt. Herra forseti. Mér er ekki nákvæmlega ljóst, eins og ég hef sagt, hver framvinda þessa máls hefur orðið. En það er ekki nóg með að niðurstaðan sé lítil, heldur er hitt kjarni málsins, að forustumenn fjórflokkanna, með hjálp hinna ríkiseinokuðu fjölmiðla annars vegar og hinna niðurgreiddu dagblaða hins vegar, eru að halda skröksögum að fólkinu í landinu um hvað raunverulega stendur í þessu plaggi. Í þessu plaggi er ekki neitt annað en fjölgunin um þrjá. Hitt er allt óuppgert og það verður þingið, sem kosið verður kannske 23. apríl, sem á eftir að segja um það. Meira að segja er ekkert um að þessir 8, sem bætast við hina 54, eigi að koma fram á hin fjölmennari kjördæmi skulum við segja. Það er ekkert um það í þessum efnum. Til hvers er þá verið að þessu? Hvað er verið að gera? Ég held að þessir menn ættu að fá sér betri lagalega ráðgjafa og vanda sig betur næst og áður en þeir ná samkomulagi, því að að þessu sinni hefur ekki vel tekist til. Og sé það svo, herra forseti, að þeir séu raunverulega að sýna að þrátt fyrir allt sé þetta gamla flokkakerfi einhvers megnugt hefur hroðalega tekist til. Þá hefur sú sýning, að ég hygg, misheppnast með öllu. Það er mín sannfæring og mín spá stendur til þess, að það eigi kyrfilega eftir að koma í ljós á næstunni, þegar allur almenningur sér fram hjá Morgunblaðinu og Þjóðviljanum og ríkisfjölmiðlunum og fari að sjá þetta frv. eins og það stendur allt of bert, og fólk muni spyrja: Nú, er þetta allt og sumt? Og svarið. herra forseti, getur ekki verið annað en það: Já, þetta er allt og sumt.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja mikið þessa umr., enda er þegar áliðið nætur. En ég hef leyft mér á þskj. 409 að flytja brtt. við þetta frv., sem hérna liggur frammi, og mér þykir rétt að fylgja henni úr hlaði með örfáum orðum. Um frv, sjálft í heild skal ég ekki fara mörgum orðum. Eins og komið hefur fram í orðum fyrri ræðumanna er það til þess að gera einfalt í sniðum og út af fyrir sig kannske ekki ástæða til að eyða mörgum orðum um þau fskj. sem fylgja frv. að öðru leyti en þeim ákvörðunum sem teknar eru í 1. gr. um fjölgun þm. og hvernig meiri hluti þeirra skuli skiptast á milli kjördæma. Ég vil taka það strax fram að ég mun fylgja þessum ákvæðum, enda tel ég að hér sé um vissa málamiðlun á milli þéttbýlis og dreifbýlis að ræða, og ætla síðan ekki að fara að karpa hér úr þessum ræðustóli, a. m. k. ekki að þessu sinni, við aðra þá ræðumenn sem hér hafa talað fyrr í kvöld og mælt gegn þessum breytingum. En þar sem fleiri breytingar eru teknar inn í frv. heldur en einungis breytingar vegna kosninganna, nauðsynlegar breytingar vegna væntanlegra kosningalaga, m. a. breytingin um að lækka kosningaaldurinn í 18 ár, svo að eitthvað sé nefnt, þá tel ég ástæðu til þess að flytja við frv. þessa brtt. Vil ég í því sambandi aðeins vitna til ákvæða í stjórnarskránni eins og hún er núna varðandi breytingar á stjórnarskránni. Í núv. stjórnarskrá segir í 81. gr., með leyfi herra forseta: „Stjórnskipunarlög þessi öðlast gildi þegar Alþingi gerir um það ályktun, enda hafi meiri hluti allra kosningarbærra manna í landinu með leynilegri atkvgr. samþykkt þau.“ Þetta hefur í sjálfu sér verið túlkað á þann veg, að við næstu alþingiskosningar séu þessar tillögur til stjórnlagabreytingar einnig til vals hjá kjósendum. Ég vil meina að það hafi í raun ekki verið þannig, heldur hafi kosningarnar fyrst og fremst snúist um flokkana eða um stefnumál flokka og frambjóðendur og þetta hafi í raun verið fylgiefni í þeim kosningum. Í þeim umr. sem fram fara í þjóðfélaginu í dag hefur oft verið um það talað að við þm. höldum málum hér innan nefnda, innan deildarinnar og leyfum ekki hinum almenna borgara að hafa nein áhrif á hvað við erum að gera. Þetta kemur skýrt fram m. a. í frv. því að nýrri stjórnarskrá eða tillögum, sem stjórnarskrárnefndin hefur samið, varðandi flestar eða allar greinar stjórnarskrárinnar. Þar er m. a. þessi till. sem ég hef leyft mér að flytja á þskj. 409. Hún orðast svo: „Sé tillaga um breytingu á stjórnarskránni samþykkt á Alþingi skal fara fram um hana þjóðaratkvgr. Hljóti hún þar samþykki og sé einnig samþykkt óbreytt á Alþingi að loknum næstu kosningum skal hún staðfest af forseta og er hún þá gild stjórnarskipunarlög.“ Um þetta ákvæði er fullt samkomulag innan stjórnarskrárnefndarinnar, að því er ég best veit. Ef við reiknum með því að þessi stjórnarskrárbreyting verði samþykkt núna og síðan aftur að loknum næstu alþingiskosningum, en þá munu fram koma megintillögur frá stjórnarskrárnefndinni og þar með þetta ákvæði, þá tekur það ekki gildi fyrr en að loknum enn öðrum alþingiskosningum að við getum vísað slíkum tillögum til þjóðaratkvgr. Í skýrslu þeirri sem stjórnarskrárnefnd afhenti þingflokkunum er svohljóðandi grein gerð fyrir þessu ákvæði: „Lagt er hér til að nýr háttur verði hafður á við breytingar á stjórnarskránni. Eftir sem áður þarf til samþykki tveggja þinga með kosningum á milli. Ekki er hins vegar lengur skylt að rjúfa þing strax og fyrra þingið hefur samþykkt stjórnarskrárbreytinguna. Nýmæli er það einnig að nú skal fara fram sérstök þjóðaratkvgr. um stjórnarskrárbreytinguna að loknu samþykki fyrra þingsins. Ráðast því örlög breytingarinnar af vilja þjóðarinnar. Svo er hins vegar ekki í dag, þar sem þjóðaratkvgr. fer ekki fram um stjórnarskrárbreytinguna sérstaklega, heldur eiga sér einvörðungu stað almennar alþingiskosningar eftir þingrof, þar sem um margt annað er kosið en stjórnarskrárbreytinguna.“ Í sjálfu sér held ég að ég þurfi ekki að hafa fleiri orð um þessa till. mína. Ég tel að með samþykki hennar séum við að nálgast þá þörf sem ég held að sé í þjóðfélaginu í dag hjá þjóðinni sjálfri til þess að fá tækifæri til að tjá sig með almennri atkvgr. um málefni sem um er fjallað á Alþingi. Ef það er að mínu viti nokkurt mál sem ástæða er til að vísa til þjóðaratkvgr., þá er það breyting á stjórnarskránni. Ég vil svo ekki lengja þetta meira að sinni, en beini því til hv. þm., ef þeir meina í rauninni eitthvað með því sem margir þeirra a. m. k. hafa látið hafa eftir sér bæði í fjölmiðlum og á fundum, um þörf þess - og skyldu reyndar til þess að nálgast vilja þjóðarinnar í málum sem hér er fjallað um, að þeir stuðli að því að þessi till. eigi greiðan gang í gegnum þingið.