Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Allshn. hefir nú komið fram með nokkrar breytingar við 25. gr. frv. Við 2. umr. kom það í ljós, að sumum hv.þdm. þótti einna lakast, hvað frestir þeir, er frvgr. ræðir um, væru stuttir. Nefndinni var ljóst, að þeir væru í stysta lagi, og ljet þess þá getið. Hefir hún nú hallast að því, sem hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) benti á, að nokkuð mætti rýmka til með því að hætta við það skilyrði, að reikningarnir lægju frammi vissan tíma, hreppsbúum til sýnis. Þessi brtt. nefndarinnar á þskj. 71 fer fram á þá breytingu. Þá vill nefndin gera þá breytingu, að í stað þess að hreppsnefnd hefir nú kosið mann annaðhvort innan nefndar eða utan til þess að endurskoða reikningana, þá sje sá maður kosinn af hreppsbúum á hausthreppaskilum. Það er þægilegast að kjósa manninn á einhverjum þeim fundi, sem haldinn er hvort sem er. Ef þessar till. nefndarinnar verða samþ., þá vinst það, að fresturinn, sem endurskoðendur hafa til þess að athuga reikningana, lengist um 5 daga, eftir b.-lið brtt., og sömuleiðis hinn fresturinn, að í staðinn fyrir að senda oddvita sýslunefndar reikningana fyrir 15. febr., verði það 10. febr. Svo að hvor þessara fresta lengist um 5 daga. Og það finst mjer nægileg rýmkun. Jeg hygg jeg hafi getið um það við síðustu umr., að jeg teldi engu verulegu slept, þótt allir hreppsbúar ættu ekki aðgang að reikningunum. Þótt einstöku maður líti á þá, er það samt mjög óalment. Mjer finst ,það gæti komið í þess stað, að allir hreppsbúar kysu endurskoðanda. Tækju þeir að sjálfsögðu þann mann, sem þeir treystu vel til að sjá, ef eitthvað væri athugavert við reikningana eða meðferð nefndarinnar á fjármálum sveitarinnar. Svo eru komnar brtt. frá hv. 1. þm. S.-M. (IP). Fyrri till. miðar að því að fella niður það ákvæði, að atkvæði oddvita ráði, ef atkv. eru jöfn. Þetta ákvæði, sem lengi er búið að standa, ætlar háttv.þm. (IP) að fella niður, en ætlar hinsvegar ekki að meinast við því, að samskonar ákvæði komist inn í lögin um sýslunefndaroddvita. Jeg býst við, að nefndin haldi sig við sína skoðun, að vilja láta þetta ákvæði standa áfram í frv. Annars hefi jeg ekki haft tíma til að bera mig saman við nefndina um brtt., því að þær komu ekki fyr en nú á síðustu stundu. En jeg þori að slá því föstu fyrir hönd nefndarinnar, að hún leggur á móti fyrri brtt. Hin virðist mjer ósköp meinlaus, og ef til vill til bóta.

Ingvar Pálmason Hvað snertir brtt. þær, er allshn. leggur til um frumvarp þetta, þá tel jeg þær til bóta; munu þær og fram komnar af þeim aths., sem gerðar voru við 2. umr. málsins. Fyrstu brtt., um kosningu endurskoðenda sveitarsjóðsreikninganna, tel jeg alveg í rjettum anda. Jeg hygg, að það sje alveg rjett, að það eigi að vera hlutur hreppsbúa, enda þótt það kunni að vera þægilegra, að hreppsnefndin framkvæmi kosninguna. Viðvíkjandi till. þeirri, er jeg hefi leyft mjer að bera fram við þessa 3. umr., vil jeg segja nokkur orð til árjettingar. Eins og hv. deild er kunnugt, þá var aðalástæðan fyrir því, að jeg var því mótfallinn, að oddviti hefði tvöfalt atkvæði, þegar því væri að skifta, sú, að jeg þóttist geta sýnt fram á, að þau tilfelli gætu komið fyrir, að mikill minni hluti hreppsnefndar gæti með þessu fyrirkomulagi ráðið úrslitum mikilvægra mála. Jeg held þessu hafi ekki verið mótmælt ennþá. Jeg mun aðallega hafa tekið dæmi af 3 manna hreppsnefnd. En jeg get gjarnan tekið dæmi af 7 manna nefnd. Er áreiðanlegt, að þá fer ver, en ekki betur. Lögin ákveða, að hreppsnefndarfundur sje lögmætur, ef 4 mæta. Sje þessu ákvæði framfylgt, getur svo farið í 7 manna nefndinni, að tveir menn ráði úrslitum máls. Þá tel jeg nokkuð langt gengið. Það er viðurhlutamikið að láta 2 menn úr 7 manna nefnd - þótt góðir menn sjeu, - hafa vald um úrslit mála. Og ekki er hægt að neita, að svona getur þetta farið. Jeg álít þetta svo meinlegan galla, að þrátt fyrir það að þetta hefir staðið í lögum í ein 60–70 ár, þá sje ekki áhorfsmál að leiðrjetta það. Jeg get ekki heldur sjeð, að af þessari breytingu þurfi að leiða neitt tjón fyrir sveitarfjelög. Afleiðingin af breytingu minni verður ekki önnur en sú, að þegar ekki mæta nema 4 af 7 nefndarmönnum, þá verður málum ekki ráðið til lykta í það sinn, ef 3 verða ekki sammála. Minni kröfu er tæplega hægt að gera en að minsta kosti ekki færri en 3 menn af 7 ráði úrslitum um málefni hreppsins. Jeg ætla svo ekki að orðlengja frekar um þetta; hygg, að það sje ljóst og hafi komið skýrt fram hjá mjer bæði við 2. umr. og nú, að þetta ákvæði sje varasamt, enda þótt það sje búið að standa í lögum 60–70 ár. Um síðari brtt. sje jeg ekki ástæðu til að fjölyrða. Hún er aðeins í sama anda og þær brtt., sem allshn. hefir komið fram með um að lengja frestinn. Vænti jeg þess, að háttv.allshn. leggi ekki á móti þessari till. Jeg skal játa, að jeg vildi ganga feti framar í að lengja þennan frest, en kaus heldur að fá þessa breytingu en enga. Samkv. því, sem hv.allshn. hefir lagt til viðvíkjandi 25. gr., geri jeg eindregið ráð fyrir, að hún fallist á þessa till. mína.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg skal strax taka það fram, samkv. þeim ummælum, sem jeg hafði við 2. umr., að jeg hefi enga athugasemd að gera við brtt. frá hv.allshn. Þó er jeg ekki viss um, að brtt. undir b.-lið þyrfti að samþykkja, en geri það ekki að neinu kappsmáli. Út af seinni brtt.hv. 2. þm. S.-M. (IP), við 39. gr., skal jeg segja það, að jeg sje ekki ástæðu til að leggja á móti henni. Hún þýðir ekki annað en það, að sýslufundur getur ekki orðið fyr en fyrstu dagana í apríl, í staðinn fyrir þegar eftir 20. mars. Jeg viðurkenni, að það var rjett hjá hv.þm., sem hann hjelt fram við 2. umr., að þessir frestir væru nokkuð stuttir, þótt jeg áliti, að í flestum eða öllum sýslum væri hægt að komast af með þá. Öðru máli er að gegna um fyrri brtt.háttv.þm. (IP). Eins og jeg tók skýrt fram við 2. umr. - og einnig háttv.frsm. - þá get jeg ekki sjeð, að ástæða sje til að fella niður þetta ákvæði, sem búið er að standa í lögum í 55 ár án þess að nokkuð hafi verið að því fundið. Reyndar væri það út af fyrir sig ekki afgerandi, að ekki hafi verið að fundið; en jeg undirstrika það, sem jeg sagði við 2. umr., að jeg get ekki sjeð, hvernig á að fara að, þegar þau mál koma fyrir hreppsnefnd, sem ekki þola bið. Því er ómögulegt að neita, að oft geta komið mál til atkvæða og úrslita á fundi, þar sem tveir eða fjórir hreppsnefndarmenn eru til staðar, - mál, sem lögum samkvæmt verður að afgreiða á vissum tíma. Hv. þm. (IP) segir, að það megi kalla saman fund á ný. En hvernig á að fara að, þegar einn af þremur hreppsnefndarmönnum er dáinn, í útlöndum, veikur eða á öðru landshorni og þar fram eftir götum? Þá er það ekki mögulegt að kalla saman fund innan þess tíma, er lög ákveða, að svara skuli ýmsum erindum, t. d. kröfu um viðurkenningu á sveitfesti, kröfu um lögmæt gjöld o. fl. Slíkum málum er ekki hægt að fresta. Og ef brtt.hv.þm. verður samþ., getur auðveldlega farið svo, að þau mál verði ekki afgreidd á þeim tíma, er lög krefja. Jeg heyrði því ekki mótmælt við 2. umr., að þetta gæti komið fyrir. Hv. þm. virtist sjá þetta, en hann kom ekki með nein ráð til að bæta úr því. Hreppsnefndir liggja undir sektum, ef þær afgera ekki mál innan ákveðins tíma, og ef löggjöfin sjer ekki um meðul til þess, að það sje mögulegt, þá tel jeg hana algerlega óforsvaranlega. Hv. þm. (IP) talaði um, að tveir af sjö gætu ráðið úrslitum mála. Það er rjett athugað. En svona er þetta víðar. Hvernig er um frv. í sameinuðu þingi? Þar getur eitt einasta atkvæði ráðið því, hvort heill frumvarpabálkur verður að lögum eða ekki. Svona er þetta alstaðar, þar sem atkvæðamagn ræður. Meiri hluti þeirra, sem við eru í hvert skifti, ræður úrslitum. Ef einn þingmaður er veikur einn dag, getur það valdið öðrum úrslitum máls en ella. Það er ekki verra að láta þetta koma fram þar, sem hreppsnefnd á í hlut, heldur en þar sem um stærstu löggjafaratriði er að ræða. Jeg legg því eindregið á móti brtt.hv. 2. þm. S.-M. (IP). Jeg get ekki sjeð þarna neina hættu fram yfir það, sem svo víða á sjer stað í viðskiftalífi og opinberu lífi, og tel óþarft að gera sjer grýlur út af þessu atriði. Ennfremur vantar alveg að benda á, hvaða aðferð á að hafa, þegar svo stendur á, að löggjöfin skipar að úrskurða fyrir vissan tíma, en aðeins 2 menn geta mætt á hreppsnefndarfundi og þeir eru ósammála.

Ingvar Pálmason Jeg geri ráð fyrir, að það beri ekki mikinn árangur, þó að jeg svari hæstv. atvrh. (MG), enda þótt mjer fyndist ræða hans gefa fyllilega tilefni til þess. Hann hefir, hæstv. atvrh., hvorki nú nje áður neitað því, að þau tilfelli, sem jeg benti á, væru rjett. Hann viðurkennir, að það geti komið fyrir, að 2 menn af 7 í hreppsnefnd geti ráðið úrslitum mála. Ef þetta er ekki talinn galli, þá mega gallarnir vera nokkuð stórfeldir, ef á að taka þá til greina. Jeg játa, að það er rjett, að það geta komið fyrir mikilvæg mál, sem ekki þola bið. Jeg hugsa, að í flestum tilfellum verði þessir tveir menn sammála, t. d. ef um er að ræða viðurkenningu á sveitfesti þurfamanna, af því að það er altaf bygt á bókfærðum rökum, sem ekki verða hrakin. Ef þá greinir þá er komið ágreiningsatriði, sem maður er útilokaður frá að segja um, og er mjög hæpið að gefa einum manni í sjálfsvald úrskurð málsins. En jeg sje ekki, að oft sjeu vandkvæði á að fresta málinu, því að þó að jeg játi, að sveitfestismál þurfamanna þurfi bráðra aðgerða við, er í flestum tilfellum ekki ágreiningur um þau. Aftur á móti getur orðið ágreiningur um það, hvort þurfamannastyrkur sje afturkræfur eða ekki, og jeg tel mjög varhugavert að leggja þann úrskurð í vald eins manns. Þó að þetta hafi ekki komið að sök hingað til, er að því að gá, að tímarnir breytast, og starfshættir hreppsnefnda eru með þeim hætti nú, að þeir eru ekki eins fullnægjandi nú eins og fyrir 50–60 árum. Jeg skal ekki þreyta háttv. deild lengi. Jeg vil aðeins taka það fram, að samanburður hæstv. atvrh. (MG) á hreppsnefndum og Alþingi er ekki honum í vil, heldur mjer. Jeg veit ekki til, að nokkur maður á Alþingi, ekki einu sinni ráðherrarnir, hafi þann rjett, sem hreppsnefndaroddvitum er gefinn, 2/7 hlutar Alþingis geta aldrei ráðið úrslitum neins máls. Ef ekki fæst helmingur atkvæða með málinu, er það fallið. Jeg sting upp á í tillögu minni, að eins fari í hreppsnefndinni, og málið falli niður. Annars læt jeg skeika að sköpuðu með tillögur mínar. Það verður að vera á valdi hv. deildar, hvort þær ná fram að ganga eða ekki.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Það fór eins og mig varði, að hv. 2. þm. S.-M. (IP) hefir ekki svarað því, hvernig á að fara að, þegar mál þarfnast bráðrar úrlausnar. Það er hægt að sekta hreppsnefnd fyrir að gera ekki út um málið, en þó er henni með hans brtt. gert ómögulegt að ráða því til lykta. Svona lagasetning getur ekki átt sjer stað. Það hlýtur hv.þm. (IP) að sjá. Þegar jeg nefndi Alþingi í þessu sambandi, var það til þess að sýna, að úrslit mála geta oltið á einum manni.  Það var máske óheppilegt dæmi hjá mjer að taka sveitfestismál, en þó hugsa jeg, að oft sje sterkur ágreiningur um þau. Og auðvitað geta altaf komið fyrir ágreiningsmál í hreppsnefnd eins og annarsstaðar, þar sem 1 atkvæði er á móti 1 í þriggja manna nefnd.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Hæstv. atvrh. (MG) er búinn að andmæla hv. 2. þm. S.-M. (IP) svo vel, að jeg hefi þar litlu við að bæta. Þó vil jeg benda háttv. deild á það, sem virðist vera orðið aðalatriðið nú, hvað það er voðalegt, ef 2 menn ráða í 7 manna nefnd. 2 er auðvitað lítill hluti af 7, en eftir till.hv. 2. þm. S.-M. (IP) gætu eftir sem áður 3 menn af 7 ráðið. Það er allur munurinn. Það getur verið ófært, að geta ekki ráðið málum til lykta á fundi, sem meiri hluti nefndar er mættur á. Það væri þá rjettara hjá hv.þm. að vilja, að hreppsnefndarfundir væru ekki lögmætir, nema allir væru mættir. Það gæti auðvitað oft komið fyrir, að kallaðir væru saman fundir til einskis, ef ekki er hægt að ráða málunum til lykta nema því aðeins, að allir sjeu mættir. Enda væri það undarlegt, ef þetta ákvæði yrði svo hættulegt nú, þar sem það hefir staðið í lögunum óáreitt í marga tugi ára. Nei, þarna er um ekkert verulegt að ræða, nema meinloku í höfði háttv. 2. þm. S.-M. (IP).

Flm. (Jónas Jónsson) Það er öllum kunnugt, að höfuðstaðurinn hefir orðið útundan um ungmennafræðslu, þó að það megi undarlegt heita, þar sem skólarnir eru hjer svo margir. Nú hefir komið til mála að hefjast handa til þess að bæta úr þessu, en þar sem það er fyrirsjáanlegt, að slík stórbygging, sem skólinn heimtaði, yrði mörg ár á leiðinni, og auk þess ekki alveg víst, að hægt yrði að byrja á henni á næstu árum, hefir mjer dottið í hug, að það væri ómaksins vert að athuga, hvort ekki væri hægt að byrja skólann - án mikils tilkostnaðar - þegar í haust. Þess vegna flyt jeg þáltill., sem þarf að ganga í gegnum báðar deildir, af því að henni fylgja nokkur fjárútlát. Svo er ástatt hjer í bænum, að hjer er eiginlega ekki nema einn ungmennaskóli, sem sje mentaskólinn. Hann er að vísu nokkuð stór og fer vaxandi, en þess ber að gæta, að það er ekki tilgangur þess skóla að veita almenna unglingafræðslu, nje heldur getur komist í hann nema örlítill hluti þeirra, sem fræðslu þarfnast. Eins og menn vita, hefir einn kennari mentaskólans kynt sjer eitt og annað, er að skólamálum lýtur, og gert tillögur um stofnun sjerstaks skóla, en hann hefir þann ágalla, að vera mjög dýr. Byggingin ein kostar miljón króna, og eru engin líkindi til, að hægt verði að sinna þessu nú, þar sem bærinn er að láta byggja óvenjulega stóran og vandaðan barnaskóla. Jeg hugsa mjer því, að væri sönnu næst að fela hæstv. stjórn, með aðstoð fræðslumálastjóra, að gera þegar í haust ráðstafanir til þess að byrja hjer almenna unglingafræðslu. Aðalhugmynd mín er að nota á eftirmiðdögunum landsskólana þrjá og auk þess stóran samkomusal, sem hægt er að fá fyrri hluta dags með mjög vægum kjörum. Hann er upphitaður allan daginn og tekur hátt á fimta hundrað manns. Þar yrðu engin bein útgjöld, nema til ræstingar. Jeg vil taka það fram, eiganda salarins, Bjarna Jónssyni frá Galtafelli, til verðugs lofs, að hann hefir oft látið í ljós, að hann væri fús á að lána hann bænum eða landinu, ef hægt væri með því að greiða fyrir fræðslumálum. Jeg mun síðar víkja að því, að þetta eru sjerstök hlunnindi. Það veltur mikið á því að hafa heppilegan forstöðumann, og þess vegna yrði að borga þeim manni eins og gerist við aðra fasta skóla hjer. Þó að ekki sje enn kunnugt um neinn sjerstakan mann, sem gæti tekið það starf að sjer - eini maðurinn, sem hefir látið til sín taka í þessu máli, er fastur kennari við mentaskólann - þá mundi sjálfsagt takast að fá góðan mann. Að öðru leyti mundi vera auðvelt að fá tímakennara. Hjer er einmitt fjöldi af mentamönnum, sem eiga erfitt uppdráttar og sækjast eftir að fá tímakenslu. Það er sem sje hægt að velja úr mönnum til þess að kenna hverja þá grein, sem yfirleitt er hægt að kenna hjer á landi. T. d. með kennara í ýmsum sjergreinum, svo sem teikningu og vinnubrögðum, er hjer um auðugan garð að gresja. Það er sjálfsagt fyrir landið að nota sjer það að fá hjer góða kenslu fyrir minna verð en annarsstaðar. Jeg geri ráð fyrir, að hæstv. stjórn taki ekki til þess, þó að í tillögu minni sje tekið fram á tveim stöðum, að fræðslumálastjóri skuli vera með í ráðum. Mjer er ekki kunnugt um, að stjórnin hafi haft eða hafi innan sinna vjebanda menn, sem hafa áhuga fyrir uppeldismálum, og er því um engan að ræða, nema fræðslumálastjóra. Jeg býst við, að þetta mál kunni að mæta einhverri mótstöðu frá aðiljum skólanna, sem nota á til kenslunnar. Það þykir „flottara“ að hafa húsrúmið autt síðara hluta dags. En er ekki meiri þörf á að nota þetta húsrúm handa því unga fólki, sem að öðrum kosti yrði útundan um kenslu? Jeg er ekki í nokkrum vafa um, að það er rjettara að meta meira manneskjumar en hitt, að húsin standi auð. Það er tekið fram í aths., að með því að nota skólahúsin svona mikið, verður að gera sjerstakar ráðstafanir til ræstingar og lofthreinsunar. Alveg án tillits til þess, hvort skólarnir eru notaðir svona mikið eða ekki, er sjálfsagt að hafa alstaðar vatnshelda gólfdúka, sem auðvelt er að hreinsa. En það, sem menn reka sig fyrst á, er það, að loftræstingin er ófullnægjandi á þann hátt, sem hún er nú gerð. Þó er hægt með mjög litlum tilkostnaði að koma við rafmagnsloftræstingu, eins og t. d. er á öllum fullkomnum skipum. Jeg býst við, að nægja mundi fyrst um sinn að nota ½–2/3 af bekkjarúmi hvers skóla. Það þyrfti aldrei að reka sig á, þó að nemendur hefðu fundarhöld eða annað slíkt, og kent væri í nokkrum stofum frá kl. 5–7 eða 4–7. Sem dæmi get jeg tekið það, sem gert var undir svipuðum kringumstæðum, þegar Möðruvallaskólinn brann. Í 2 vetur fór kenslan fram í barnaskólanum á Akureyri á eftirmiðdagana. Auðvitað var það óþægilegt fyrir fullorðna menn að sitja á sömu bekkjum og börnin, en þetta varð svo að vera, af því að landið var fátækt. Jeg var í skólanum annan veturinn og hafði ekki neitt ilt af því. Einhverjum kann að finnast við fyrstu sýn, að örðugt muni vera að hafa sama skólann í mörgu lagi. En þetta er alls ekki óalgengt. Í sumum stærstu lýðháskólum frændþjóða okkar er stór fyrirlestrarsalur, þar sem einnig eru sýndar skuggamyndir og kvikmyndir, en þegar til hinnar eiginlegu bekkjakenslu kemur, skifta menn sjer í minni hús og bekki. Þetta er hrein og bein umbót. Enginn skóli á hjer aðgang að jafnvönduðum og ágætum fyrirlestrasal og þessi fyrirhugaði unglingaskóli. Jeg hefi hugsað mjer, að fyrst um sinn væru sumar námsgreinarnar, t. d. Íslandssaga, bókmentasaga, mannkynssaga, landafræði og náttúrufræði, kendar með fyrirlestrum, og væru þá notuð þau ágætu tæki, sem salnum fylgja, bæði kvikmyndir og skuggamyndir. Þessi kensla gæti farið fram fyrri hluta dags, með fyrirlestrum, því að þá er salur þessi altaf auður, en síðari hluta dags færi aftur fram í landsskólunum tungumálakensla, reikningur, teikning og kensla í öðrum þeim greinum, þar sem ekki mega vera fleiri í bekk en 20–25 manns. Það yrði þá frá kl. 5–7 síðd., og þá hefðu nemendur bæði kvöldið og svo allmikið af fyrri hluta næsta dags til þess að búa sig undir tímana. Ef dugandi skólamaður stæði fyrir þessari kenslu, þá yrði það engum vandkvæðum bundið að hafa yfirumsjón með þessu, og það þó að alt að 2–300 manns væri í þessum skóla. Í þessu sambandi vil jeg benda á, að það er talað um það hjer í bænum, að bæjarstjórn og skólanefnd ætli sjer að hafa sama skólastjórann fyrir báðum skólunum, þó að þar verði um 2–3000 nemendur. Það er litið svo á, að sami maður geti vel litið þar eftir, þótt kent verði á tveim stöðum í einu. Ef hjer yrði stofnaður fastur unglingaskóli, myndi verða stofnað töluvert af föstum embættum, sem þá yrði allþungur baggi á bænum eða ríkinu. En jeg sje ekki, að á meðan skólinn er einskonar reynslustofnun, þyrfti að vera nema einn fastur maður, og jeg hefi lauslega reiknað út, að með því skólagjaldi, sem hjer tíðkast, mundi þessi skóli geta komist af með, svona fyrstu árin, 12–15000 krónur á ári. Það er aðallega skólastjórinn, sem jeg hefi hugsað mjer að væri borgað sjerstaklega, og svo dálítill aukakostnaður við fyrirlestra, en önnur bókleg kensla, ræsting og smáútgjöld, yrðu kostuð af skólagjöldum. Þegar það er athugað, að kvennaskólinn í Reykjavík borgar 8000 kr. í húsaleigu, og svo ljós og hita sjerstaklega, þá er það alveg ljóst, að hjer er hægt að komast af með tiltölulega miklu minni kostnað, þar sem húsaleiga getur að langmestu leyti fallið niður, og jeg þori að minsta kosti að fullyrða, að skóli með þessu fyrirkomulagi mundi verða miklu ódýrari en nokkur annar skóli hjer á landi, vegna þess að hann fær svo ódýrt húsrúm og getur orðið svo stór og ætti að njóta þess. Hvaða fyrirkomulag ætti nú að vera á þessum skóla? Jeg hefi ekki reynt í þáltill. eins og þessari að fara nákvæmlega út í það atriði, og býst líka við, að jeg hafi dálítið aðrar skoðanir í því efni heldur en þeir menn, sem nú hafa verið að reyna að undirbúa till. um unglingaskóla hjer í Reykjavík. Jeg býst við, að fyrir þeim vaki svipuð kensla og er í gagnfræðaskólanum á Akureyri og í Hafnarfirði. Gagnfræðakensla þessara skóla er miðuð við þriggja ára nám, er að mestu leyti bókleg og leggur langmesta áherslu á að glæða hugmyndir þeirra um þau fræði, sem þeir geta lagt á minnið. Reynslukensla er nær engin, enda er aðallega verið að undirbúa þessa ungu menn undir andlegt líf, þar sem hugsun og heili starfar, en ekki hendurnar. Þetta er mikill galli á þessum skólum, vegna þess, að líf vort hjer er þannig, að meiri hluti borgaranna getur ekki lifað án þess að reyna bæði á líkama og sál; fæstir geta lifað á gagnfræðinni einni saman, og það stafar meira að segja bein hætta af þessu skólafyrirkomulagi, af því að það býður opinn faðminn móti því, sem menn kalla böl aldarandans, nefnilega þeim hugsunarhætti, að unga kynslóðin reynir og vonast eftir því að geta komist hjá erfiðri vinnu fyrir sjálfa sig, og dreymir um það, að geta búið að einskonar andlegri vinnu. En það er þó öllum ljóst, að það getur ekki náð nokkurri átt, að þessi bær hagi þeirri fræðslu, sem þetta unga fólk, sjómenn, trjesmiðir, verkamenn og tilvonandi húsfreyjur, á að njóta, þannig, að hún beini hugum þeirra frá þeim störfum, sem það síðar verður að leggja fyrir sig, en að einhverjum mikilsverðum, andlegum lærdómi. Það er þess vegna, sem jeg held, að það mundi áreiðanlega fult svo hentugt fyrir þennan bæ, að því væri ekki algerlega slegið föstu, að þessi skóli ætti að vera eingöngu sniðinn eftir neðri deild mentaskólans, heldur að reynt yrði að sníða þennan skóla svo, að hann uppfylti og bætti úr þeim rjettmætu kröfum, sem þarf að gera til uppeldis starfandi fólks í þessum bæ. Þess vegna tek jeg til leiðbeiningar tvo alþýðuskóla hjer á landi; er annar þeirra orðinn nokkuð gamall, en hinn er ennþá ungur. Það eru þeir skólar, af þeim sem jeg þekki til, sem hafa gert mest að því að forðast að fjarlægja menn frá lífinu. Á báðum þessum stöðum hefðu kennararnir viljað ganga lengra í þessa átt, ef húsrúmið hefði leyft það. Jeg vil sjerstaklega taka það fram, að við skólann á Núpi er það álitið af öllum, sem kunnugir eru, að þessi mentastefna hafi mest og best verið samrýmd við andlegt uppeldi, án þess þó að fjarlægja menn frá starfslífinu, og þess vegna er það fullkomlega rjett að taka tillit til þeirrar reynslu, sem hjer er fengin í þessa átt. Síðasti liðurinn er um það, að skora á landsstjórnina að láta gera áætlun og teikningu fyrir hæfilega stórt skólaeldhús og verkstæði, og jeg vil taka það fram, að það lýtur sjerstaklega að þessari stefnubreytingu; jeg lít nefnilega þannig á, að það væri miklu heppilegra og betra fyrir ungar stúlkur að vera ekki í þessum skóla nema tvö ár, þar sem þær læra bæði nokkuð bóklegt og talsvert í íþróttum, og hafa svo kenslu í matreiðslu, og sömuleiðis væri það betra fyrir unga menn að stunda bóklegt nám í tvo vetur og geta svo verið einum vetri meira við verklegt nám, trjesmíði eða steinsmíði eða aðra þá iðju, sem reynslan sýndi, að hentaði mönnum hjer í bæ. Jeg geri ráð fyrir, að allir, sem sjá þessa þáltill., reyni að skoða þetta mál frá þessu sjónarmiði. Jeg álít, að það eigi alls ekki að byrja á því að byggja hinn almenna skóla; það er hægt að komast af án þess enn um stund; mest nauðsyn er á, að menn fái tækifæri til að stunda verklegt nám, og svo væri hugsanlegt fyrir bæinn og landið í sameiningu að þoka þessu áfram smátt og smátt. Eftir 10–15 ár verður skólinn kannske búinn að eignast fullkomin hús, því að vitanlega dettur mjer ekki í hug, að þetta skólaform leysi varanlega skólamálið hjer. En eftir fjárhagsástæðum bæjarins og landsins býst jeg ekki við, að hugsanlegt þyki, að slík bygging verði bygð bráðlega, því að mjer hefir skilist af manni, sem vel þekkir til um fjárhag bæjarins, að það muni þykja fullmiklir örðugleikar á, að hann geti lokið við barnaskólann, og ekki hægt að segja, hve fljótt honum verður fært að standast þann kostnað að byggja skóla yfir 3–400 manns. Jeg geri ráð fyrir, að það mundi þykja full ástæða til, ef ekki væri nein hulin og ókunn mótstaða gegn málinu þar, að vísa þessari till. til mentmn.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg gat því miður ekki hlustað á aðalræðuna hjá hv.flm. (JJ), og heyrði þess vegna ekki, hvort fram kom till. um að vísa till. til nefndar.

Jú, til mentmn.

. Jæja, þá sje jeg ekki ástæðu til að fara nákvæmlega út í till. við þessa umr., og mun jeg því geyma mjer það þar til síðar. En jeg vil geta þess strax, að jeg hefi ýmislegt við þessa till. að athuga, svo að hv.þm. (JJ) má ekki skilja ummæli mín svo að jeg muni síðar fylgja honum að málum, þó að jeg mæli ekki á móti henni nú.

Jeg veit, að mentamálaráðherrann hlýtur að verða með þessu

. Það kemur síðar á daginn.