Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsm. (Stefán Stefánsson) Það eru nú liðin sjö ár síðan byrjað var á að verja lönd í Rangárvallasýslu fyrir ágangi Markarfljóts austur með Eyjafjöllum, enda þá fyrst veitt fje úr landssjóði í því skyni, Í fjáraukalögum fyrir 1911 standa 2400 kr., sem var varið til fyrirhleðslunnar við Seljalandsmúla. Þetta var þó að eins ¼ kostnaðar, en ¾ voru veittir annarastaðar frá, ¼ frá Búnaðarfjelagi Íslands og ½ frá hjeraðinu. Nú reyndist það svo, að þessi fjárveiting var langt frá því að vera nægileg. En árið 1915 fór fram rannsókn og mælingar á því landi, sem liggur undir skemdum af Þverá og Markarfljóti, og fjárveitingin í síðustu fjárlögum, 15,000 kr., studdist aðallega við þær mælingar, en þá var ekki sett neitt skilyrði fyrir fjárveitingunni um fje annarsstaðar frá, og sýndi þingið 1915 ólíkt örlæti í þessu máli en þingið 1911. Nú hefir í sumar verið unnið fyrir mikinn hluta þessa fjár að framlengingu garðsins við Seljalandsmúla, er jeg áður gat um, og endurbótum á honum, en fjenu mun ekki vera öllu eytt enn þá, enda verkinu ekki heldur lokið. Hvort eftirstöðvar fjárins munu nægja til þess að fullgera verkið, skal jeg ekki um segja, en bæði vegna þess, að verkalaun hækkuðu mjög mikið, og líka af því, að nægur vinnukraftur fekst ekki nú um heyskapartímann, var vinnunni hætt í bráð. Jafnframt þessum framkvæmdum hefir það verið rannsakað af verkfræðingum, hvort takast muni að koma í veg fyrir allar frekari skemdir af ágangi Þverár og Markarfljóts, og hvað það muni kosta. Er það álit þeirra, að þetta megi takast og það á þann hátt að veita Þverá í hinn gamla farveg Markarfljóts, að búa svo um, að ekki verði skemdir þegar alt vatnið fær framrás vestur með Eyjafjöllunum, að gerður sje fullnægjandi útbúnaður til þess að ná jökulvatni til áveitu í Vestur-Landeyjum og víðar, þar sem hægt er. Til alls þessa er gert ráð fyrir að muni þurfa 5 varnargarða, sem eru að lengd alls 5780 metrar. Allir þessir garðar eru nefndir í athugasemdum við frumv. stjórnarinnar á þingskj. 14, og býst jeg við, að allir háttv. þingdeildarmenn hafi kynt sjer þær, svo að jeg þurfi ekki nánar að skýra það atriði. Viðvíkjandi því, hvað allar þessar fyrirhleðslur eða framkvæmdir muni kosta, skal jeg geta þess, að landsverkfræðingurinn, Geir Zoëga, áætlar allan kostnaðinn 167 þús. kr., og er þá í þeirri áætlun gert ráð fyrir 20% hækkun frá því, sem í hinni upphaflegu áætlun var gert ráð fyrir. Þessi 20% eru lögð á vegna verðhækkunar á efni og dýrari vinnu en áður. En nefndin vill láta þess getið, að hana mundi ekkert furða á því, þótt þessi áætlun reyndist að mun oflág. En, eins og tekið er fram í nefndarálitinu á þingskj. 186, þá vill öll landbúnaðarnefndin mæla með því, að fje verði veitt til fyrirtækisins, eins og með þarf, eða óumflýjanlegt er til þess, að verkið verði sem tryggilegast. Hjer er fyrst og fremst um geisistórt og fagurt land að ræða, sem liggur nú undir skemdum. Enn fremur um land, sem nú er orðið að auðn, en ætla má að grói upp og verði aftur frjósamt land, er tímar líða. Það land, sem þannig er ástatt um og heyrir undir Fljótshlíðarhrepp, hefir mælst að vera um 7,500 hektarar að stærð. En það af slíku landi, sem heyrir til Rangárvalla-, Vestur-Landeyja- og Holtamannahreppi, hefir mælst að vera um 7000 hektarar að stærð. Og alt þetta land er búist við að geti gróið upp á skömmum tíma. Hjer er því ekkert smáræðisverk að vinna, og auk þess afarmikið land að verja. Það af landinu, sem liggur í Fljótshlíðarhreppi, er að mestu gróðurlaus auðn eða árfarvegir, gamlir og nýir, sem líkur eru fyrir að grói fljótt upp. En alt landið, sem um er að ræða, liggur innan Rangárvallasýslu, og er því von, að þetta sje hið mesta áhugamál sýslubúa, enda eru þeir fúsir til að leggja fram ¼ kostnaðarins við verkið, en það verður samkvæmt áætluninni 42 þús. kr., en vel að merkja, það verður meira, sem kemur á hjeruðin, ef kostnaðurinn verður meiri en 167 þús. kr. Þetta vill landbúnaðarnefndin taka fram, og má þá segja, að landssjóður hafi gengið feti framar en áður við sviplíkar framkvæmdir, sem miða að aukinni framleiðslu; en þess ber að gæta, að hjer er arðurinn fremur seintekinn, og svo er hjer líka að ræða um land, sem liggur undir yfirvofandi hættu, en ekki venjulegt ræktunarfyrirtæki, svo sem áveitu, eða því um líkt, enda er hjer í svo mikið ráðist, að ekki er von, að hjeruðin geti borið þyngri byrði en það, sem þeim er hjer ætlað. Annars skal jeg geta þess, að jeg hefi leitað mjer upplýsinga hjá landsverkfræðingnum um þetta mál. Mjer var nefnilega nokkur forvitni á að vita, hvort hann áliti fyrirtækið verulega trygt, og kvað hann ekki vera ástæðu til að búast við neinu því, sem væri óviðráðanlegt. Svo að því leyti ætti ekkert að vera að óttast. Þá spurði jeg hann, hvort gert væri ráð fyrir, að vagnarnir, sem flyttu að grjótið í garðana, gengju fyrir gufukrafti, og kvað hann svo ekki vera, heldur rynnu þeir eftir spori undan halla, eða, með öðrum orðum, renna af eigin þunga. En ef sá kraftur nægði ekki fyllilega, mundi hestkraftur verða notaður. Loks spurði jeg hann að, hvort gert væri ráð fyrir, að garðarnir yrðu hlaðnir ofan á sandinn; höfðu sumir getið þess til, og leist mjer það ekki sem tryggilegast. Hann kvað meininguna vera að grafa garðana svo langt niður, að sem tryggust undirstaða fengist. Þá hefir nefndin lagt til, að með tíð og tíma yrði lagður verðhækkunarskattur á þær jarðir, sem njóta góðs af framkvæmd þessa verks, en nánari ákvæði um slíkan skatt bíða síns tíma, eða þangað til víst er um árangur verksins. Eitt er það, sem jeg hefi ekki minst á. Það er bygging brúar, sem ráðgert er að hvíli á fyrirhleðslugörðunum milli Stóru-Dímonar og Litlu-Dímonar, og er áætlað, að hún kosti um 150 þús. kr., sem auðvitað yrðu að öllu leyti veittar úr landssjóði. Þessa brú verður óumflýjanlega að byggja, þegar öll vötnin eru komin saman í einn farveg. Jeg skal svo ekki fara fleirum orðum um málið að þessu sinni, en vona, að frv. fái að ganga fram breytingalaust.

Þórarinn Jónsson Jeg hefði kunnað betur við það, að þessu nefndaráliti hefðu fylgt meiri upplýsingar um málið. Ef vel hefði verið, hefði þurft að prenta allar áætlanir og aðrar upplýsingar með nefndarálitinu. Þetta mál er það stórmál, að marga þingmenn mun langa til að setja sig sem best inn í það. En þetta er, að sjálfsögðu, ekki hægt með því að lesa nefndarálitið. Mig langaði til þess að vita, á hverju sú áætlun væri bygð, að hækkunin á kostnaði við framkvæmd verksins nú, frá því sem var fyrir stríðið, næmi ekki nema 20%. Vitanlega datt mjer ekki í hug, að sú áætlun væri sennileg, og nú veit jeg, að nefndin er á líkri skoðun. En jeg fann ekki heldur neinar upplýsingar um það, á hverju þessi áætlun var bygð. Nefndin segir einnig á einum stað í nefndarálitinu, að áríðandi sje, að rannsakað verði vatnsmagn fljótsins á öllum tímum árs, áður en gengið sje frá fyrirhleðslunni. Hafi þetta ekki verið gert áður en áætlunin var gerð, þá sje jeg ekki annað en að hún hljóti að vera gerð út í bláinn. Þá segir nefndin, að löndin, sem nú eru í auðn, muni gróa upp, og er í sambandi við það að tala um verðhækkunarskatt á jörðunum, svo sem eins og endurgreiðslu á fje því, sem nú er lagt í fyrirtækið. Og þótt jeg telji þetta ekki mjög miklu máli skifta, þá mætti þó gera tilraun til þess; en hún er engin gerð. Annað atriði er það, sem miklu máli skiftir, hverjar upphæðir eru teknar upp í fjárlögin til framkvæmda verksins. Nú hefir stjórnin tekið upp 12000 kr. hvort árið. En jeg hygg, að hjer sje mikið athugavert við. Það er ekki ólíklegt, að svo hagi til, að mikla nauðsyn beri til að veita stórum meira fje í einu, ef svo stæði á, að fullgera þyrfti sjerstakan hluta verksins, svo að ekki ónýttist eða lægi undir skemdum alt verkið. Þetta og margt fleira verður að liggja alveg glögt fyrir, áður en byrjað er á verkinu, því að verði flanað út í það, áður en nákvæmar rannsóknir hafa farið fram í þessa átt, þá má eins búast við því, að alt verkið verði ónýtt áður en varir. Jeg er líka dálítið hissa á því, ef þetta fer orðalaust gegnum þingið, því að vanalega hefir það verið fundið að, að ekki lægju fyrir nógu glöggar upplýsingar um verkin. Og svona hefir jafnvel verið talað um smábrúargerðir, sem landssjóður hefir átt að kosta að einhverju leyti. En þegar svona stórmál er á ferðinni, þá er eins og alt sje gott. Þetta hefi jeg ekki tekið fram í því skyni að mótmæla því, að landssjóður leggi hjer fram fje eða hlaupi undir bagga, þar sem svo stendur á, að um stórskemdir er að ræða, en jafnsjálfsagt er það að undirbúa verkið rækilega, og mætti telja sjálfsagt, að fleiri verkfræðingar gerðu þar um áætlun, svo mjög sem nú virðist bóla á því, að verk þeirra fari forgörðum, og mikið fje eyðilegst fyrir undirbúningsleysi og aðra galla, frá verkfræðinganna hálfu. Þetta vænti jeg að verði vel athugað, áður en byrjað er á verkinu.

Frsm. (Stefán Stefánsson) Það er ekki nema eðlilegt, að þingmenn vilji fá að vita vissu sína, þegar um svona stórmál er að ræða. Háttv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) drap á það, að nú mundi 20% hækkunin á kostnaðaráætluninni ekki verða líkt því nægileg, eftir því sem kauphækkun er nú orðin. Á þetta atriði mintist jeg, og ljet einmitt í ljós, að við nefndarmenn byggjumst við meiri hækkun. En þá reikninga, sem kostnaðaráætlunin byggist á, höfum við nefndarmenn ekki átt kost á að sjá, enda hygg jeg, að hvorki við nje aðrir háttv. þingmenn gætu eiginlega mikið um þá útreikninga dæmt. En jeg lít svo á, að verkfræðingurinn hafi, á þeim tíma, sem hann samdi áætlunina, álitið þá upphæð mundu nægja. En svo er á það að líta, að síðan hefir alt stórkostlega hækkað í verði. En í sambandi við það vil jeg geta þess, að hann býst alls ekki við, að unnið verði að verkinu fyr en tímarnir verða hagkvæmari til slíkra starfa. Annað, sem þingm. (Þór. J.) spurði um, er ekki heldur gott að segja með fullri vissu, nefnilega það, hve fljótið stígur hátt, þegar það fer í foráttu. En af landslaginu má ráða það, að það getur aldrei stigið mjög hátt, heldur hlýtur fljótið að breikka eða flæða víðar yfir, eftir því sem vatnsmagnið eykst, af því að engir bakkar eru að því, en flatneskjan víðáttumikil. Um hæð garðanna veit jeg ekki, enda verður hún auðvitað dálítið mismunandi eftir landslaginu, en garðurinn við Þórólfsfell verður hæstur af allri fyrirhleðslunni. En hvað það snertir, hve fljótt þetta land muni gróa upp, þá var okkur sagt þar eystra, að reynslan væri sú, að eftir 4-5 ár væri kominn sæmilegur gróður, þar sem líkt hagaði til og með þessar sandauðnir, og fáist hæfileg áveita yfir þetta land, eins og ætlast er til af verkfræðingnum, þá er naumast að gera ráð fyrir, að þetta taki lengri tíma. Loks skal jeg geta þess, að upphæð sú, sem nú er áætluð í fjárlögunum til framhalds verkinu, fellur að sjálfsögðu niður, ef þetta frv. verður samþykt. Og enn fremur, eins og jeg tók fram, að ekkert verður unnið að verkinu meðan svo er ástatt, sem nú er, bæði um alla vinnu og áhöld, sem óumflýjanlegt er að fá áður en nokkuð verulega er tekið til starfa. Þá spurði jeg verkfræðinginn að því, hvort ekki mundi mjög erfitt að koma öllum þeim tækjum, sem þyrftu, á þessar stöðvar, en hann kvað það ekki vera; þeim mundi verða skipað í land þar við sandana og ekið þangað að vetrinum. Jeg játa það, að upplýsingar um verkið eru má ske ekki nógar. En hve nær verða þær svo fullkomnar, að ekki megi segja, að eitt eða annað atriði sje ekki fullljóst, enda eru það venjulegar ástæður sumra manna, þegar aðrar þrjóta, að bera þessu við, því að eiginlega er það reynslan ein í þessu efni, sem gefur fullkomnar upplýsingar.

Pjetur Jónsson Jeg vil gera grein fyrir, á hvaða hátt fjárveitinganefnd athugaði þetta mál. Sumir nefndarmenn höfðu í hitt eð fyrra haft það með höndum, en nefndin vildi ekki gjalda því samþykki sitt, án þess að hafa kynt sjer það að nýju og leitað álits verkfræðings um það, með því að tala við hann. Jeg segi þetta til þess, að menn sjái, að nefndin hefir ekki fallist á fjárhagsatriðið í frv. athugunar- eða undirbúningslaust. Háttv. frsm. (St. St.) er búinn að segja margt eftir verkfræðingnum; jeg þarf fáu við það að bæta. Áætlun hans er bygð á verkinu, eins og það mundi verða talið í dagsverkum. Kostnaðaráætlunin er að mestu leyti gerð eftir vinnuverði á undan styrjöldinni, miðað við áætlaðan dagsverkafjölda, og síðan hefir verkfræðingurinn bætt við 20% fyrir væntanlega verðhækkun, vinnu o. fl. Það getur svo hver og einn sem vill áætlað sjálfur, hve miklu hærri vinnulaunin verði. Raunar er dagsverkafjöldinn fult eins góður mælikvarði fyrir því, hvað fyrirtækið í raun og veru kostar, eins og krónuupphæðin, því að ef dagsverkið hækkar í verði, þá er það sama sem að krónan lækki. Það þarf því ekki að verða í verunni dýrara fyrir það, þótt dagsverkið hækki. En ekki þar fyrir, jeg get hugsað mjer, að fyrirtækið kosti ekki minna en 200 þús. kr.; það er 50 þús. kr. meira en gert var ráð fyrir 1915. Þetta hygg jeg að fjárveitinganefndin hafi gert sjer ljóst. Það gladdi mig að sjá, að landbúnaðarnefndin hefir tekið til greina bendingu frá mjer við 1. umr., um að ekki sje nema rjett, að landssjóður njóti góðs af, ef fyrirtækið hepnast, fyrst að hann leggur fram ¾ hluta af öllum kostnaðinum. Hann ber ábyrgðina, ef fyrirtækið hepnast ekki. Skaðinn lendir þá mestallur á honum. Þetta er stórt fyrirtæki, sem er hlutaðeigendum ofvaxið. Því hleypur landssjóður undir bagga. En þótt þetta sje rjett og gott, þá er þar fyrir engin ástæða til, að landssjóður fari að gefa mönnum þessum stórfje, ef fyrirtækið hepnast. Jeg vil því undirstrika þessi orð landbúnaðarnefndar: »Rjett virðist nefndinni, að landsstjórnin hlutist til um, að verðhækkunarskattur verði á sínum tíma greiddur landssjóði af jörðunum á þessu svæði, sem bótum taka og varðar eru skemdum«. Jeg vil skoða þetta sem skuldbindingu fyrir stjórnina til að koma skipulagi á verðhækkunarskatt, í sambandi við þetta fyrirtæki, fyrir næsta þing. Það virðist rjett að taka þennan verðhækkunarskatt einan sjer, meðan ekkert er afráðið um verðhækkunarskatt yfirleitt. Hann á ekki að ná til annarar verðhækkunar en þeirrar, sem eingöngu er að þakka þessu fyrirtæki, beint eða óbeint; en skattinum má svo skifta hlutfallslega milli landssjóðs og sýslusjóðs, eftir tillagi hvors um sig. Menn hafa kann ske það á móti verðhækkunarskatti, að örðugt sje að virða jarðirnar til slíks skatts. Jeg skal viðurkenna, að það getur verið örðugleikum bundið. En skattur þessi verður að komast á vegna margra annara fyrirtækja, og vandræðin út af virðingunum mega ekki verða þar í vegi, enda fara minkandi þegar ísinn er brotinn. Hjer er kominn rekspölur á í sumum löndum öðrum; því er ekki farið fram á neitt út í loftið, heldur það eitt, sem verður að vera.

Einar Jónsson Jeg get ekki látið vera að þakka háttv. deild fyrir góðar undirtektir í þessu máli, og í annan stað nefndunum fyrir álit þeirra. Jeg skal að eins stuttlega minnast á athugasemdir háttv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.). Mig undrar ekki, að menn vilji fara gætilega, þegar um jafnstórt fyrirtæki er að ræða, og fá allar upplýsingar, sem unt er. En um það get jeg ekki verið samdóma háttv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.), að upplýsingarnar um þetta mál sjeu ónógar enn sem komið er. Mjer finst þær, þvert á móti, eins greinilegar og frekast er hægt að búast við. Aðaláætlanirnar eru gerðar af 2 verkfræðingum, sem eru reyndir að því að gera rjettar áætlanir. Annars hefir það komið fyrir, að lagt hefir verið út í landssjóðsfyrirtæki, sem ekki hefir verið mögulegt að gera nákvæmar áætlanir um fyrirfram. Vötnunum hagar svo til þarna fyrir austan, að það væri óhugsandi að gera fullkomlega nákvæma áætlun um verkið fyrirfram. Þau eru svo breytileg og erfið viðfangs. Háttv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) efaðist um, að kostnaðaráætlunin væri ábyggileg. Jeg gæti tekið undir það að nokkru leyti með honum. Það gæti vel breyst á þann hátt, að kostnaðurinn yrði ekki nærri eins mikill og áætlað er. Til þess þyrfti ekki annað en þá heppni, að vötnin breyttu sjer, t. d. að Þverá legðist sjálfkrafa í Markarfljót, sem oft hefir komið fyrir. Yrði þá hægara við að eiga, en auðvitað nauðsynlegt samt að inna verkið af hendi, því að búast mætti við, að áin leitaði farvegs síns aftur, þegar minst varði. En því er ekki að neita, að vötnin gætu hagað sjer á hinn veginn, og verkið orðið talsvert dýrara en hjer er gert ráð fyrir. Það var fundið að því, að vatnshæðin og vatnsþrýstingurinn hafi ekki verið rannsakað. Það er rjett, sem frms. (St. St.) sagði, að þau hækka lítið, heldur flæða út í vöxtum. Garðarnir eiga að koma í veg fyrir, að þau brjóti niður lönd. Þeir þurfa ekki að vera háir; nóg ef undirstaðan er góð og traust - undir því er alt öryggi komið. Þá þyrfti ekki að óttast, þótt það flæddi yfir þá í vatnavöxtum. Það mundi ekki gera mikið tjón. Það er örðugt að svara þeirri spurningu, hve langan tíma það muni taka, að landið grói upp. Oft hefir land, sem árnar hafa gert ónýtt, gróið upp aftur á 3-4 árum. En sje áin búin að róta upp jarðveginum niður í möl, getur það tekið alt að 20 árum eða má ske enn lengri tíma. Verðhækkunarskatturinn, sem háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) mintist á, er þannig lagaður, að jeg er honum ekki mótfallinn á sínum tíma. Hann væri ekki nema sanngjarn, þegar landið fer að gera gagn. En ósanngjarnt væri, ef hann væri lagður á strax fyrstu árin eftir að byrjað er á fyrirtækinu, og meðan kostnaður, án alls arðs, hvílir á viðkomendum tilfinnanlega. En jeg skildi háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) svo, að ekki væri ætlast til þess. Það er ekki nema sanngjarnt, að menn spyrjist fyrir, eins og sumir háttv.þm. hafa gert. Tali þeir við mig og samþingismann minn (E. P.), munum við gefa rjettar upplýsingar og sannfæra þá um nauðsyn þessa fyrirtækis. Jeg spái, að sýslan verði svo heppin að öðlast velvilja deildarinnar. Jeg vona, að menn missi ekki móðinn við svo nauðsynlegt stórfyrirtæki, þótt tímarnir sjeu erfiðir í bili.

Bjarni Jónsson Jeg ljet í ljós við 1. umr., út af ummælum háttv.þm. S.-Þ. (P. J.), að jeg teldi ekki vel til fallið að vera að tala um verðhækkunarskatt í þessu sambandi, því að grjóteyrarnar þarna fyrir austan eiga langt í land. En ef almennur verðhækkunarskattur verður ofan á, skal jeg ekki mæla þessa menn undan fremur en aðra. Annars skal jeg geta þess, að ummæli nefndarinnar um verðhækkunarskatt höfðu farið fram hjá mjer. Jeg tók ekki eftir þeim fyr en nú, er háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) las þau. Jeg vona, að skoðun mín verði ofan á, þegar menn fara að hugsa um þetta betur. Það er síður en svo, að jeg sje mótfallinn almennum verðhækkunarskatti. En jeg vil, að eitt gangi yfir alla.

Þórarinn Jónsson Það hefir verið tekið fram, greinilegast af 2. þm. Rang. (E. J.), að málið er ekki svo undirbúið sem skyldi. Þessu hefi jeg einmitt haldið fram. Jeg er ekki á móti þessu fyrirtæki, en jeg vil, að greinilegra og ábyggilegra upplýsinga sje leitað, áður en ráðist er í það. Það vita allir, að stórvirki, sem hefir verið kostað til tugum þúsunda, getur eyðilagst á einum degi. Þetta gefur sannarlega ástæðu til, að margir sjeu látnir segja álit sitt áður en ráðist er í stórfyrirtæki. Við höfum ljósast dæmi af Miklavatnsmýraráveitunni. Mjer er sagt, að alt það fje, sem eytt hefir verið til hennar, sje farið til ónýtis. Klaufalegum umbúnaði og ónógum undirbúningi er kent um. Til að sýna fram á ónógan undirbúning þess fyrirtækis, sem nú er verið að ræða um, skal jeg að eins nefna til dæmis upplýsingarnar um það, hve nær landið muni gróa upp. Háttv. frsm. (St. St.) segir á 3-4 árum, verkfræðingurinn »með tímanum« og 2. þm. Rang. (E. J.), að það muni kann ske taka alt að 20 árum. Eftir þessu verður það nú ekki sjeð, að landssjóði komi fljótlega inntektir af verðhækkunarskatti á uppræktuðu landi, enda hefir því atriði líklega verið smeygt inn meira til þess að sýnast en að því sje trúað, að landssjóður eigi þar von á miklum tekjum. En þetta, eins og annað, er áætlana- og undirbúningslaust. Jeg mun láta málið afskiftalaust að öðru en því, sem jeg hefi þegar tekið fram, en treysti því, að undirbúningurinn verði bættur og varlega farið. En sjálfsagt kostar fyrirtækið miklu meira en áætlað er.

Matthías Ólafsson Jeg gat sparað mjer að standa upp, því að háttv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) er búinn að segja flest, sem jeg vildi sagt hafa. En jeg vildi þó gera grein fyrir, hvers vegna jeg fylgdist ekki með hinum í fjárveitinganefndinni. Jeg gat ekki sjeð, að nægileg gögn væru fyrir hendi, en háttv. samnefndarmenn mínir þurftu ekki 5 mínútur til að ákveða sig. Eftir minni skoðun ættu þm. ekki að leyfa sjer að greiða atkv. um málið fyr en þeir hefðu kynt sjer staðháttu. Alt er ljósara þegar maður hefir sjeð staðinn með eigin augum heldur en þegar verður að fara eftir sögusögn einni og henni kann ske óglöggri. Jeg efa ekki, að skýrslur verkfræðinganna sjeu gefnar eftir bestu sannfæringu, en reynslan hefir sýnt, að þeim skjátlast oft. Það dugir ekki, að einn verkfræðingur geri áætlanir, heldur ætti að láta alla verkfræðinga landsins segja álit sitt um fyrirtækið. Vatnsþunginn hefir aldrei verið mældur; það veit því enginn, hve sterkir garðarnir verða að vera. Ástæða væri líka til að draga framkvæmd verksins, þar til fjárhagurinn batnar, ef líkur eru til, að landið verði ekki fyrir teljanlegum skemdum þangað til. Það verð jeg að segja, að verðhækkunarskattur af jörðum þeim, sem vernda á og bæta með fyrirhleðslunni, er ekki mikils virði í mínum augum, og því trúi jeg best, að landssjóður verði aldrei feitur af honum. Hin sama hugsun gægist og óneitanlega fram hjá háttv. landbúnaðarnefnd, því að ekki tekur hún dýpra í árinni um hann í áliti sínu en svo, að hún segir, að rjett virðist, að landsstjórnin hlutist til um, að verðhækkunarskattur verði á sínum tíma greiddur landssjóði af jörðunum á þessu svæði, sem bótum taka og varðar eru skemdum. Það má með sanni segja, að hjer er gætilega í sakir farið. Það er ýmislegt fleira athugavert í nefndarálitinu, þótt eigi sje það langt, svo sem þegar talað er um ábyrgð þá, sem hvíli á verkfræðingunum, og að alt verði að byggja á viti þeirra og forsjá. Satt er það, að mikið verður við það að styðjast, en þó höfum vjer dæmin þess, að valt er að fulltreysta þessu, og að þá getur einmitt brostið þekkingu á staðháttum og fleiru, sem aðrir hafa til að bera. Það mætti ætla, að það mundi öflugt meðal til að knýja verkfræðingana til að vanda sig sem allra mest og fara sem allra gætilegast í áætlunum sínum, að þeir gætu búist við því að missa álit og traust manna, ef fyrirtæki þau, sem þeir stjórna, mishepnuðust. En svo sýnist, að hjer á landi þurfi þeir ekki því að kvíða. Eða hve oft hefir verkfræðingum hjer ekki mishepnast, og þeir þó eigi mist álit sitt? Þetta, sem jeg segi hjer, má ekki skilja sem ákúrur til neins einstaks manns. Að endingu vil jeg brýna það fyrir háttv. deild, að það þarf vel að vanda, sem lengi á að standa, og jeg held því fram, að þetta mál þurfi að rannsaka miklu betur en gert hefir verið, og að það sje gert af rasanda ráði, ef veitt er stórfje til fyrirtækis þessa, ekki betur undirbúið en það er.

Gísli Sveinsson Af því, að jeg hefi áður látið mig mál þetta nokkru skifta, ætla jeg nú að fara fáum orðum um það. Menn greinir allmjög á um það, heyrist mjer, hversu málið sje undirbúið. Þó geta þeir, sem finst það athugavert, ekki sagt, hvað það sje, sem þeim finst mest ábótavant með undirbúninginn. En það hefir gripið þá einhver óljós geigur um, að hjer sje hálfblindandi verið að ana út í einhverja ófæru. Mjer er það ekki ljóst, hvernig á því stendur, að fremur skuli hafa vaknað hjá þeim geigur við þetta en ýms önnur stórmál, sem fyrir þingið hafa komið, og þar sem þingmenn hafa að mestu leyti orðið að byggja á áliti verkfræðinga, eins og hjer; svo hefir t. d. verið um brúagerðir og hafnabyggingar. Það er eins og sumum blæði það í augum, að hjer á að fara að verja landssjóðsfje til að græða upp og ef til vill auðga stórt hjerað, ef alt gengur eins og til er ætlast og líkur benda á. Þeir vilja tryggja það, að landssjóður beri úr býtum sinn hluta af hagnaðinum af verkinu. Fyrir mjer er það ekki aðalatriðið; aðalatriðið finst mjer vera að varna skemdum á landi, enda verður slíkt óbeinlínis til að auðga landssjóð. Hins vegar hefi jeg ekki á móti því, að þegar þessar vonir fara að rætast, þá sje verið á varðbergi fyrir landssjóð og reynt að ná beinum tekjum handa honum frá þeim, sem góðs nutu af fjárframlagi hans. En það nær engri átt að fara nú þegar að setja nokkur slík skilyrði. Verkið er jafnþarft og nauðsynlegt fyrir því, þótt landssjóður fái ekki neitt beinlínis í aðra hönd. En það má ekki bera þetta saman við áveitur eða önnur þesskonar fyrirtæki, sem auðsætt er að gefa muni skjótan arð. Það er að eðli sínu, eins og jeg hefi áður bent á, miklu líkara brúargerðum og öðrum þvílíkum framkvæmdum. Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) talaði um, að hjer vantaði áætlun. Þetta er ekki satt; verkfræðingar hafa gert áætlun um verkið, og er nokkuð skýrt frá henni meðal annars í ástæðum frv. En jeg held, að enginn geti ætlast til, að fullkominn og sundurliðuð áætlun sje prentuð með þessu frv. nje öðrum; slíkt er ekki venja, enda óþarft, því að þeir háttv.þm., sem vilja, munu að jafnaði eiga kost á að kynna sjer slíkar áætlanir. Fæstir munu og hafa þá þekkingu til að bera, að þeir geti dæmt um þær, hve áreiðanlegar þær eru í öllum greinum. Menn verða að trúa því og byggja á því, að áætlanir verkfræðinganna muni vera nokkurn veginn rjettar. Það er ekki óeðlilegt, þótt menn greini nokkuð á um það, hve mikið muni þurfa að hækka hina upprunalegu áætlun, vegna verðhækkunar síðan hún var gerð. Verkfræðingurinn hefir nú hækkað hana um 20%, líkt og aðrar áætlanir sínar. Má vera, að það sje oflítið, en getur líka verið, að það sje nægilegt, þegar öllu er á botninn hvolft, því að gera má ráð fyrir, að minstur hluti verksins verði unninn í bráð, og líklegt, að verðlag hafi breyst og lækkað, þegar meiri hluti þess er leystur af hendi. Þó að háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) og háttv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) hefðu haft fyrir sjer nákvæma áætlun verkfræðings um verkið, þá hefðu þeir, eftir athugasemdum sjálfra þeirra að dæma, verið litlu nær fyrir það. Í henni hefði að sjálfsögðu verið ýmislegt, sem þá hefði skort þekkingu til að dæma um, og þeir því efast eftir sem áður. Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) telur málið svo óljóst fyrir sjer, af því að sjer hafi eigi gefist kostur á að bregða sjer austur og litast þar um. Það hefði verið æskilegt, að hann hefði farið þá för, ef hann hefði orðið málinu fylgjandi fyrir það. Jeg get trúað því, að hann hefði haft gaman af förinni austur, en því á jeg bágt með að trúa, að hann hefði haft nokkurt verulegt gagn af því að skoða sig þar um svo sem 2 klukkustundir, þótt honum hefði má ske fundist það sjálfum. Eða heldur háttv.þm. (M. Ó.) ekki, að það mundi þá, eftir sem áður, vera erfitt fyrir hina aðra þm., sem hvorki eru í landbúnaðarnefnd nje hafa farið austur að skoða árnar, að átta sig á málinu eftir tómri sögusögn annara. Háttv. þm. (M. Ó.) ætlast sjálfsagt til, að við, sem ekki kom til tals að skoðuðum landið, greiðum eigi að síður atkvæði um það, en þá ætti honum ekki að vera meiri vorkunn að gera það, þótt hann standi jafnt að vígi og við. Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) er ekki eins hörundssár fyrir landssjóð þegar um hans eigin áhugamál er að ræða; þeim vill hann ekki láta slá á frest, þótt þau hafi kostnað í för með sjer, og öðrum finnist þau mega bíða betri tíma. Það er víst, að það líða nokkur ár þangað til lokið verður verki því, sem hjer er rætt um. Jeg sje því ekki að það sje rasað fyrir ráð fram, þótt samþ. sje að byrja á verkinu, þar sem málið er þegar orðið vel undir búið, og mun verða það enn betur, áður en til aðalframkvæmda kemur. Jeg tek það enn fram, að það getur verið gaman að skreppa austur og skoða sig þar um dálitla stund; en þess þykist jeg viss, að slík skyndiför getur ekki á skynsamlegan hátt breytt skoðun neins þess manns á málinu, sem notað hefir upplýsingar þær, sem hjer er hægt að fá um það, og þegar hafa verið gefnar.

Jörundur Brynjólfsson Jeg þekki ekki af eigin sjón staðhætti á því svæði, sem hjer ræðir um. En mjer hefir skilist, að fyrirhleðsluna eigi að gera í tvennum tilgangi; í fyrsta lagi til þess að fyrirbyggja, að óskemt land eyðileggist, og í öðru lagi til að græða upp skemt land. Mjer er það ekki fullljóst, hve mikið af óskemdu landi vatnagangurinn muni geta eyðilagt, en allmikið mun það vera, og mjer hefir skilist á háttv. framsm. (St. St.), að hjer muni vera að ræða um 40-50 þúsund dagsláttur, sem gróa upp ef fyrirhleðslan verður gerð. Þetta er mikið land og hlýtur að gefa af sjer mikinn arð, sje það í góðri rækt. Jeg þekki að fornu fari töluvert til sveitabúskapar og jarðræktar, og mjer er ant um, að hvorttveggja blómgist sem best. Og mjer dylst það eigi, að það er miklu meira um vert að styðja fyrirtæki slík sem þessi heldur en að vera að berjast fyrir því, að búnaðarfjelagastyrkurinn sje hækkaður um fáar þúsundir króna, eða að vera að streitast við að fá styrkinn fyrir hvert unnið jarðabótadagsverk hækkaðan t. d. úr 15 aurum upp í 16 aura o. s. frv. Jeg er samdóma háttv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) um, að málið sje eigi enn nægilega undirbúið af verkfræðingum. Þegar t. d. spurt er, hvað vatnið geti hækkað mikið, þá fæst ekki annað svar í áliti verkfræðingsins en að það sje ekki mjög mikið, því að það flæði út yfir landið. Nú skilst mjer, að takmarkið með stíflunum sje þó það, að varna því, að það breiðist út jafnmikið og áður; en þá hlýtur það að hækka í farveginum, þegar það verður að renna í stokk. Það ætti ekki að vera vandi fyrir verkfræðing að segja, hve mikið það mundi hækka, en það hefir hann ekki gert. Þannig mætti fleira nefna, er sýnir, að áætlunin er ekki svo nákvæm, sem æskilegt hefði verið. En þótt málið sje eigi enn svo vel upplýst sem skyldi, þá mun þó eigi frágangssök fyrir þingið að styðja að því, að það gangi fram. Mjer finst, að það geti og verði að treysta svo mikið gætni og forsjá verkfræðings þess, sem starfið verður falið, að hann muni ekki hefja verkið fyr en fullkomin rannsókn hefir farið fram og því að eins leggja til, að það sje framkvæmt, að hann telji það gerlegt. Það er altaf svo; þegar ráðist er í fyrirtæki, sem heimta sjerþekkingu, að menn verða að byggja vonir sínar og skoðun á áliti einstakra manna, sem hafa þá þekkingu til brunns að bera á málinu sem þá brestur sjálfa. Svo er og um þetta mál. Jeg tel það sjálfsagt, að prenta hefði átt með frumv. allar þær upplýsingar, sem fyrir hendi eru frá hálfu verkfræðinganna, svo og greinargerð fyrir þeim spjöllum, sem vötnin kunna að gera á óspiltu landi, ef ekkert verður hafst að, o. fl. o. fl. svo að hver og einn, sem um málið á að fjalla gæti skapað sjer sem glegsta skoðun á því. En þrátt fyrir það, þótt jeg hefði æskt þess, að málið væri mikið betur upplýst en það er frá þeirra hálfu, sem um það hafa fjallað, sjerstaklega verkfræðinganna - þrátt fyrir það, segi jeg, mun jeg þó greiða atkvæði með frv., því að mjer dylst ekki, að hjer er um bráðnauðsynlegt fyrirtæki að ræða, fyrirtæki, sem margborgar sig, ef það hepnast, eins og vonandi er að verði. Í umræðunum hafa komið fram nokkur fleiri atriði, sem ástæða hefði verið til að minnast á, en jeg sleppi að tala um að sinni.

Matthías Ólafsson Jeg ætla ekki að vera langorður, en stend að eins upp til að svara háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) örfáum orðum. Hann fór að beita hártogunum og útúrsnúningum út af því, sem jeg hafði sagt í fyrri ræðu minni, og reyndi af veikum mætti að koma með fyndni, eins og hans er vandi. Hann lagði mjer þau orð í munn, að ef jeg hefði farið austur og skoðað það, sem hjer er um að ræða, mundi jeg hafa átt hægra með að ákveða, hvernig jeg greiddi atkvæði í þessu máli. En það voru ekki mín orð heldur tók jeg það fram, að hefði jeg farið þarna um fyrir austan þá hefði jeg getað gert mjer ljóst, hve mikið af landi lægi undir skemdum. Því að mjer er ekki svo farið, að jeg geti ekki veitt því eftirtekt, sem jeg sje í kringum mig, þegar jeg ferðast um, þótt mig langi helst til að halda, að háttv.þm. V.-Sk. (G Sv.) sje þannig háttað, því að, eins og allir vita, þá eru sumir menn svo sljóvir, að þeir geta komist á gamalsaldur án þess að vita neitt verulega um það, sem fram hefir farið í kringum þá. Jeg held, að það væri heppilegt fyrir hvern sem væri að geta sjeð með eigin augum hve mikið land liggur undir skemdum, og hve mikið mögulegt er að græða upp af því, sem þegar er skemt.  (G. Sv: Það er búið að gera grein fyrir því)  . Já, en jeg byggi ekki svo mikið á þeim upplýsingum, því að menn eru ekki altaf svo samviskusamir. Jeg hefi oft heyrt menn telja smálækjaraprænur skaðsemdarár, og annað því líkt. Hann (G. Sv.) álasaði mjer líka fyrir það, að jeg teldi málið illa undirbúið, en jeg verð að halda fast við það, eftir sem áður. Jeg álít nauðsynlegt að rannsaka nákvæmlega áður en farið er lengra, hve vatnsmagnið er mikið, því að eftir því verður styrkleiki garðsins að vera, og vona jeg, að háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) geti gert sjer grein fyrir því, að það er munur á 10 metra þykkum garði og 2 metra, bæði hvað kostnað og styrkleika snertir. Svo hefir það ekki heldur verið athugað nægilega, hvort ekki hagi svo til þar eystra, að ísar á vetrum geti belgt svo upp vatnið og valdið þrýstingi á einum stað, að það brjóti garðinn eða valdi á honum skaða.

Forsætisráðherra (J. M.) Um málið sjálft ætla jeg ekki að ræða. Er mjög góð greinargerð í aths. við frv., og geri jeg ráð fyrir, að háttv. deildarmenn hafi kynt sjer það vel, eða muni gera það, því að þetta er mjög merkilegt mál. Breytingar háttv.Ed. skal jeg ekki lasta, en þó finst mjer þeirri háttv. deild eigi hafa vel tekist með nýyrði þau, sem hún hefir sett inn í frv., í stað sumra þeirra nýyrða, er þar voru í upphafi. Þau nýyrði voru að mínu áliti mjög góð, og þar sem þau eru ekki eftir mig, er dómur minn óvilhallur. Held jeg betra að setja frv. að því leyti í upprunalegt form. Ef málinu verður vísað til allsherjarnefndar, treysti jeg því, að þetta atriði verði vandlega athugað, og bætt úr því, sem aflaga hefir farið hjá háttv.Ed. að þessu leyti.

Frsm. (Magnús Guðmundsson); Að eins örstutt. Brtt. á þgskj. 311 er komin fram samkvæmt bendingu háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), og gengur út á það, að ef sýslunefnd, þar sem dómari er oddviti, krefst eignarnáms, þá skuli stjórnarráðið kveðja yfirmatsmenn. Þetta er í samræmi við það ákvæði frv., að þannig fari um tilnefning yfirmatsmanna þegar bæjarstjórn beiðist eignarnáms og dómarinnn er oddviti hennar.

Frsm. (Sigurður Sigurðsson) Jeg hefi, úr því sem komið er, ekkert meira um málið að segja. Þótt háttv. deild vildi ekki veita þessi afbrigði og leyfa brtt. minni að komast að til umr. og atkvgr., þá er jeg samt þakklátur henni fyrir afskifti hennar af málinu. Jeg vona, að frv. fái nú að ganga umræðulaust og í e. hlj. til Ed.

Frsm. (Stefán Stefánsson); Eins og sjá má á áliti landbúnaðarnefndar þá kannast hún við, að torvelt hafi verið að safna ábyggilegum skýrslum um sjúkdóma alidýra, og að þær skýrslur, sem til eru, sjeu gagnslitlar og að engu leyti ábyggilegar, sem byggist á því, að menn alment hafa svo nauðalitla þekkingu á sjúkdómum alidýra. Þegar svo er, að þá nauðsynlegu þekkingu vantar hjá þeim, sem eiga að leggja undirstöðuna til þessa fróðleiks, þá er það auðsætt, að þessi tilhögun er algerlega ófullnægjandi til að byggja á hagfræðiskýrslur fyrir framtíðina. En um leið og nefndin kannast við þetta, þá leggur hún þó til, svo að bætt verði úr þessu að nokkru leyti, að stjórnin skipi dýralæknum landsins fyrir um að afla sjer upplýsinga um helstu alidýrasjúkdóma í umdæmum sínum, og sendi hagstofunni árlega skýrslur um heilbrigðisástandið, bæði eftir sinni eigin reynslu um þá sjúkdóma, er þeir hafa við fengist, og eins um þá sjúkdóma í umdæminu, er þeir hafa fulla vissu um. Hefir mjer sjerstaklega dottið í hug, að heppilegt mundi vera og allábyggilegt, að þeir leituðu til eftirlitsmanna kúaræktarfjelaganna um sjúkdóma á nautgripum, og þeirra, er vinna að bólusetning á sauðfje, um sjúkdóma á því. Þessir menn ættu að vera því nákunnugir, hver reynslan væri á því sviði, er þeir hafa aðallega með höndum, og skýrslum þeirra þar af leiðandi vel treystandi. Dýralæknaskýrslur með þessum undirbúningi ættu að geta gefið ábyggilegt yfirlit, að því sem það nær til, og vill því landbúnaðarnefndin ráða til þess, að þær verði sendar hagstofunni. Þetta áleit nefndin að væri eina leiðin til að kasta ekki málinu frá sjer, án þess aðhafa sýnt því viðurkenningu, sem það þó í sjálfu sjer á skilið.

Forseti: Sökum þess að nefndarálitinu, þgskj. 298, var ekki útbýtt hjer í deildinni fyr en í morgun, verður að leita afbrigða frá þingsköpunum, 18. gr., til þess að taka megi málið til umræðu að þessu sinni.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Framsagan verður örstutt. Þetta mál hefir ekki valdið neinum ágreiningi í allsherjarnefndinni. Hún hefir orðið sammála um það, að frv. eigi fram að ganga. Með frv. þessu eru gefin skýrari og fyllri ákvæði en nú eru til um það, hvernig stefnu skuli birta, og auk þess er nokkrum nýjum ákvæðum bætt við, sem vafalaust eru til bóta. Síðari hluti frv. er um það að ljetta undir með þeim mönnum, sem dæmdir hafa verið, án þess að þeir hafi átt kost á að bera hönd yfir höfuð sjer. Er það til mikilla bóta, því að svo getur staðið á, að stefndur geti ekki mætt á rjettum tíma, og tapar máli fyrir þá sök. Jeg skal geta þess, - til þess að menn skuli ekki halda, að jeg sje hjer að hrósa mínum eigin verkum, - að þótt jeg sje meðflutningsmaður að frv. þessu, þá á jeg engan þátt í samningu þess. Hv. 2. þm. Árn. (E. A.) hefir samið það, víst að öllu leyti einn, og frv. á það skilið, að lofsorði sje á það lokið. Brtt. nefndarinnar eru fáar og óverulegar, og óþarfi að fara mörgum orðum um þær. Fyrsta brtt. er um það, að stefnuvottar megi vera fleiri en 2. Er það gert með það fyrir augum, að sumir hreppar eru svo stórir, að stefnubirting yrði óþarflega dýr ef stefnuvottar væru ekki nema 2. Betra, að þeir sjeu fleiri og dreifðir um hreppinn. Önnur brtt, við 4. gr., um að stefnuvottar þurfi ekki að undirskrifa drengskaparheitið um leið og þeir eru skipaðir, heldur áður en þeir taka til starfa, er til bóta, því að svo getur verið, að stefnuvottar sjeu eigi við þegar þeir eru skipaðir, en það er venjulega gert á manntalsþingi. Fjórða brtt. er um það, að ákvæði 11. gr. frv. nái einnig til mála, úrskurðaðra af sáttanefnd, og er sú breyting sjálfsögð. Hinar brtt. nefndarinnar eru að eins orðabreytingar, sem jeg finn enga ástæðu til að nefna sjerstaklega.

Forseti: Viðvíkjandi þessu máli skal jeg geta þess, að samkvæmt 18. gr. þingskapanna verður að leita afbrigða, með því að ekki eru liðnar 2 nætur síðan nefndarálitinu var útbýtt. Afbrigðin leyfð og samþ. í e. hlj.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Jeg skal ekki vera margorður nú um frv. þetta. Bæði fór jeg um það nokkrum orðum við 1. umr., og svo er það rakið í höfuðdráttunum í nál., svo að nú mun það ljóst, er menn hafa eigi áður vitað. Skal jeg þó nú fara nokkrum orðum um 2 höfuðgreinar frv. 1. gr. mælir svo fyrir, að stofnað skuli kennaraembætti í hagnýtri sálarfræði við Háskóla Íslands, og bundið við nafn þess manns, sem þar er nefndur. Það er öllum kunnugt, að þessi sami maður hefir 3000 kr. styrk á ári úr landssjóði til sálarfræðirannsókna. Nú er það segin saga, að hann mun halda rannsóknum þessum áfram, þótt eigi verði hann prófessor við Háskóla Íslands. Mundi hann því engu tapa við synjun embættisins, nema þeirri ánægju að flytja sína fyrirlestra á rjettum stað og eiga vísa von áheyrenda. Ágóðinn er allur Háskólans megin. Ef hann er gerður að kennara, er hann skyldur til að flytja fyrirlestra um þessi efni. Á því græðir Háskólinn ágæta kenslukrafta, og jeg gæti trúað því, að áður langt liði kæmi eitthvað það fram í starfi þessa manns, er gæti orðið Háskólanum til sóma, og svo ung stofnun má ekki fara á mis við neinar vonir þess. Þörfin fyrir slíka kenslu er mikil, og sjerstaklega vil jeg taka það fram, að það er ætíð miklu tryggara, ef landið vill halda góðum starfsmönnum, að festa þá við einhverja stofnun, svo að þeir sjeu ekki í lausu lofti. En ef maðurinn á að lifa á lausri styrkveitingu, er ætíð miklu hættara við, að hann taki góðum tilboðum annarsstaðar að og fari af landi burt. Hitt er bæði tryggara og meiri sómi, að vera kennari við háskóla, en að hafa lausa styrkveitingu. Í 2. gr. er talað um háskólakenslu þá, sem hann á að hafa á hendi, auk rannsókna þeirra, er honum er ætlað að starfa að. Þar undir má heimfæra margar greinar sálarfræðinnar. Þar er t. d. uppeldisfræði, sem er náskyld slíkum rannsóknum. Í þeirri grein er engin kensla nú, engar kenslubækur, og því full þörf á manni, er samið geti kenslubækur til afnota við kennaraskóla þá, er hjer verða. Annað er fagurfræði (æsthetik). Þar heyra til svipaðar rannsóknir, hlutföll á allskonar listategundum, hlutföll lita t. d. og hvernig þeir verka á sjerstaka menn undir vissum kringumstæðum. Annars er þetta svo flókið mál, að langrar útskýringar þyrfti. Gæti hann haldið nokkra fyrirlestra um það efni; væri það bæði þarflegt og skemtilegt. Þá er sálarfræði fjelagslífsins (social psykologi), sem nú er að verða allmerk grein. Hún fæst við fyrirbrigði í fjelagslífinu, og með hverjum meðulum sálaröflin starfa þar. Má þar við tengja þjóðaruppeldi. Fyrir guðfræðinga væri gott að fá sálarfræði trúarbragðanna. Þau eru jafnan eins, og þau hafa verið mikill liður í sálarlífi þjóðanna. Er það mjög nauðsynlegt að vita, hvernig þau verka í sálarlífinu, og hverjum lögmálum þau lúta og hvernig hvert sjerstakt lögmál gildir. Ef til vill hefði verið minna um trúarbragðastyrjaldir á liðnum öldum, ef mönnum hefðu verið þau lögmál kunn. Þá kæmi lögfræðingunum vel glæpasálarfræði (kriminal psykologi). Það er afarnauðsynleg grein, og ómissandi fræðsla í henni við hvern háskóla handa þeim mönnum, er ætla að verða dómarar. Sama er að segja um sálarfræði vitnaleiðslunnar (psykologi der Aussage). Hversu oft er valt að byggja á framburði vitna, eins eða tveggja. T. d. gæti það verið mjög athugavert að dæma mann af lífi eða æru eftir sögusögn tveggja votta. Að ummælum háttv. sessunauts míns (M. Ó.) fyrir skemstu má marka það, hve lítið menn oft geta lagt upp úr sögusögn annara. Enda sýnir sig oft í öllu þessu, að miklu getur valdið minnisskekkja eða röng eftirtekt. Væri gott, ef hægt væri að fræða menn, einkum dómaraefni, um lögmál um slíka hluti. Þá má nefna athuganir á geðveikum mönnum. Læknar, sem við þá hluti fást, þurfa ekki einungis læknisfræðilega, heldur og sálarfræðilega, kenslu, og þá kæmu slíkar athuganir í góðar þarfir. Nú hefi jeg talið upp ýmsar greinar sálarfræðinnar, þeirrar er jeg áður leyfði mjer að nefna eina grein náttúrufræðinnar. Rannsókn allra greina heimspekinnar er svo mikið verk, að enginn einn maður getur unnið að því öllu, allri sálarfræði, og allri heimspeki, sem er margar mismunandi greinar. Jeg get þessa til þess, að mönnum verði skiljanlegt, að þótt kennari sje til í heimspeki áður, hefði þó þessi maður yfrið nóg að starfa. Hver þeirra 7 greina, er jeg áður nefndi, væri nægilegt æfistarf einum manni, ef rannsakað væri út í æsar. Væri því ástæða til að ætla þetta ekki einum manni, heldur fleirum. Þessi vísindi eru sem nokkurskonar sólarupprás í þekkingu manna. Því að það er rjett, sem Bjarni Thorarensen sagði: »Þótt tungla teljir klasa, sem tindra um himinbaug, getnaðarlimu grasa, og gastegundir í haug, vitir alt, er varðar mig, þann jeg kalla þekkja lítt, sem þekkir ei sjálfan sig.« Einmitt í þekkingu manna á sjálfum sjer og meðvitundinni, er stýrir líkamshreyfingunum, er mönnum mjög ábótavant. Þar eiga endurbæturnar að byrja, og ekki síður á því, er snýr að líkamshreyfingunum, en öðru. Þetta vildi jeg segja alment um starfssvið þessa manns sem háskólakennara. Og ef hann er gerður að háskólakennara, á Háskólinn heimtingu á, að hann verji öllum þeim tíma, sem hann hefir afgangs frá aðalstarfi sínu, rannsókn vinnubragða, til athugana á þeim sviðum, er jeg áður nefndi. Auk þessa er honum einnig gert að skyldu að hafa með höndum vísindalega rannsókn á vinnubrögðum, eins og hann hefir nú. Eins og allir vita hefir hann skrifað bók um vinnuna, sem hefir mikinn fróðleik að geyma handa öllum, en sjerstaklega handa þeim, sem lítið hafa getað sett sig inn í verkefni það, sem hann hefir fyrir höndum. Nú er hann að rannsaka vinnubrögð við slátt. Hefir hann 15 menn til rannsóknar, og skrásetur aldur hvers um sig, hæð, aðstöðu og handtök við vinnuna, vinnuhraða o. s. frv. Hjer fyrir framan mig liggur tafla, sem sýnir, hvernig þessar rannsóknir eru gerðar. Er ekki til neins að lesa alt upp, sem á töflunni stendur, en rannsóknin fer þannig fram, að hverjum manni er mældur út 1 ha. af slægjulandi, og rannsakað, hve lengi hver sláttumaður er að slá þetta land, og nákvæm skýrsla gefin um aðstöðu, handtök og skilyrði til vinnunnar hjá hverjum fyrir sig. Niðurstaðan er sú, að þeir fljótustu slá blettinn á liðugum 7 stundum, en sá seinasti á 28 stundum. Hjer er hægt að rekja eftir tölunum, hvernig vinnubrögðin eru og hvern árangur hverjir tilburðir um sig gefa. Þegar þessum athugunum er lengra komið og tilraunir gerðar, ekki að eins á þessum mönnum, heldur mörgum fleirum, og þegar búið er að draga allar þessar rannsóknir saman í eitt kerfi, þá er full von um, að hægt verði að draga út af þeim ábyggilega ályktun um það, hvernig haga skuli vinnunni, til þess að árangurinn verði sem bestur. Verk þetta er, eins og menn sjá, mjög tafsamt og vandasamt, en með tíð og tíma er hægt að gera sjer von um mikinn árangur. Við tilraunir þessar hefir honum dottið í hug að nota orf, sem hægt er að stytta, lengja og steypa með skrúfum, til þess að geta rannsakað nákvæmlega, hvaða orflag og steyping reynist best fyrir hvern sláttumann. Jeg tek þetta fram til dæmis, til þess að menn fái dálitla hugmynd um, hversu seinlegt það er og vandasamt að gera þessar tilraunir, til þess að menn búist ekki við því, að strax verði sett fram ákveðin lögmál, eða vinnubrögðunum umsteypt á skömmum tíma. En jeg segi þetta líka til þess að sýna, hve mikil nákvæmni er viðhöfð við rannsóknirnar. Alstaðar, þar sem rannsóknum hefir verið beitt í heimi vísindanna, hefir eitthvað nýtt komið fram í dagsljósið. Nú er það þessi greinin, sem er að renna upp eins og nýr morgunroði yfir löndin, og er gleðilegt til þess að vita, að vjer skulum eiga á að skipa þeim manni, sem getur gert oss aðnjótandi þeirra gæða, sem vísindagrein þessi ber með sjer. - Jeg hefi enga ástæðu til að segja meira að sinni, en vænti þess, að háttv. deild láti málið ganga óhindrað áleiðis.

Einar Jónsson Það er fjarri því, að jeg sje mótmæltur manni þeim, sem hjer er um að ræða, eða að jeg ætli að mæla á móti því, að hann haldi þeim styrk, sem honum hefir verið veittur og honum ber að halda, einmitt þar sem hann nú situr. En hjer finst mjer kenna nokkurrar heimtufrekju eða græðgi. Jeg minnist þess, að á þingi 1915 var farið fram á að stofna prófessorsembætti við Háskólann, handa dr. Guðm. Finnbogasyni. Þingið gekk ekki inn á það þá. Á sömu leið fór tilraun til að fá stofnað dósentsembætti, en loks varð það niðurstaðan að veita honum styrk til vísindalegra rannsókna í hagnýtri sálarfræði. Um þennan styrk varð að vísu dálítið stapp, en engin veruleg óánægja virtist vera með hann. Margir höfðu það við orð, og flestir munu hafa gengið út frá því, að ef einhver árangur sæist af starfinu, vinnuvísindunum, þá yrði styrknum haldið áfram. Nú hefi jeg ekki orðið var við, að það lægi neitt í lofti að skera niður þennan styrk, og taldi jeg því sjálfsagt að honum yrði haldið áfram. En mjer virðist ekkert liggja nær með embættisstofnunina nú heldur en 1915. Og það liggur líklega aldrei nær, því að verkefni hans er þannig varið, að hann þarf ekki að vera við Háskólann; lægi þá miklu nær að tilnefna búnaðarskóla, ef embætti skyldi stofna. Háttv. frsm. (B. J.) tók það fram, að hann ætti meðal annars að kenna mönnum vinnubrögð við slátt, en sláttarkensla getur ekki farið fram við Háskólann. Jeg hefi gengið um gólfin í kenslustofunum, en ekki orðið var við, að þar væru nein slægjulönd. Jeg er sem sagt með því, að hann haldi styrknum, og ef hann á erfitt með að lifa af honum, væri sanni nær að fara fram á að hækka hann, en embættisstofnun er jeg alveg á móti. Það eru mikil líkindi til þess, að Guðmundur Finnbogason vinni vel fyrir þeim styrk, sem hann verður látinn hafa, ef hann er með vinnumönnunum, hvort heldur er við fiskvinnu, slátt eða hvað sem er. En það verður minna gagn að starfsemi hans, ef hann verður settur inn í Háskólann. Það þarf enginn að segja mjer, að nokkur læri vinnubrögð af því að hlýða á lýsingu á því, hvernig eigi að vinna, eins og ef hann tekur verkfærið og honum er sýnt, hvernig hann eigi að beita því. Það verður t. d. enginn góður sláttumaður við það að lesa bók um það, hvernig hann eigi að slá. Enginn verður nokkurn tíma góður sláttumaður nema hann venjist verkfærinu og læri að beita því. Jeg skal ekki þreyta menn með langri ræðu. Það, sem jeg vildi taka fram, er þetta, að jeg get ekki verið með stofnun þessa embættis, sje enga ástæðu til þess nú, fremur en 1915, jafnvel lakari ástæður nú. Dr. Guðmundur fjell þá frá kröfu sinni um stofnun embættis og og gekk inn á, að honum yrði veittur styrkur. Nú er sjálfsagt að halda honum áfram, og hækka hann, ef þörf gerist. Embætti í Háskólanum er ekki til neins gagns fyrir vinnuvísindin. Ef maðurinn hefir nóg fje, til þess að geta gefið sig að starfinu, þá getur hann skrifað bækur eins fyrir því, þótt hann sje ekki prófessor. Jeg efast ekki um það, að bækur geti verið til mikils gagns, eins á þessum sviðum sem öðrum, og jeg veit, að mikið má af þeim læra, en aldrei eins mikið og af verklegri tilsögn. Hún verður að vera aðalatriðið. Embættisstofnunin gæti því dregið úr því gagni, sem maðurinn á að gera, auk þess sem jeg tel það mjög varhugavert að stofna konungleg embætti, eins og nú er högum háttað, nema brýn nauðsyn sje á.

Jörundur Brynjólfsson Eins og háttv. deild er kunnugt var máli þessu vísað til mentamálanefndar, og frá henni er komið álit. Við tveir af nefndarmönnunum höfum skrifað undir þetta nefndarálit með fyrirvara. Í raun og veru eru það að eins niðurlagsorð álitsins, sem við gátum ekki skrifað undir. Við tókum það strax fram á móti þessari embættisstofnun, að hún væri ekki nauðsynleg og yrði jafnvel að minni notum en starf mannsins á öðrum grundvelli. Þar sem maðurinn á að starfa í sjerstökum tilgangi, þá hefðum við talið hyggilegra, að embættið væri stofnað með tilliti til starfsins, sem á að vinna, ef það er stofnað á annað borð, en síður, að það sje bundið við Háskólann. Samt var okkur þetta ekki svo mikið kappsmál, að við vildum fara að kljúfa nefndina á því atriði, fyrst að við áttum samleið með henni að öðru leyti. Við teljum sjálfsagt, að maðurinn fái sömu launakjör og hann hefir nú, eða jafnvel ríflegri, eftir því sem hann þarf með. Jeg og meðnefndarmaður minn (St. St.) lítum svo á, að ekki eigi að stofna embætti við Háskólann handa dr. Guðmundi Finnbogasyni, ef hann á að starfa að vísindalegri rannsókn á vinnubrögðum, eins og gengið hefir verið út frá. En þótt svo væri álitið, að svo skyldi vera, þá virðist okkur heldur fljótt að fara fram á það nú. Það er ekki enn þá kominn svo mikill sýnilegur árangur af starfinu, að ástæða sje til að vinda svo bráðan bug að embættisstofnuninni. Ekki svo að skilja, að jeg telji árangurinn minni en von er á. Það má heita mikið, sem eftir manninn liggur, eftir svo stuttan tíma. En þá er líka hægur hjá að bíða með embættisstofnunina eftir meiri árangri. Jeg geri ekki lítið úr þeim endurbótum á vinnubrögðum, sem koma má á með þessum rannsóknum. Jeg er ekki í nokkrum vafa um það, að maður með góðum hæfileikum geti miklu breytt til bóta í þessu efni. Og þótt jeg viti, að dr. Guðmundur Finnbogason sje ókunnugur ýmsri vinnu, þá veit jeg líka, að hann getur á stuttum tíma sett sig svo inn í flesta vinnu, að rannsóknir hans geta borið árangur. En jeg vildi bíða með embættisstofnun, þangað til meira sjest frá honum í þessu efni en enn er komið. Fjárhagsatriði er þetta ekkert, eins og háttv. flutnm. (B. J.) tók fram, og þar sem ekki bar meira á milli meiri og minni hluta nefndarinnar en þetta, þá þótti okkur sjálfsagt að kljúfa ekki nefndina, en gera grein fyrir aðstöðu okkar til málsins í umræðunum. Við viljum veita styrkinn áfram, jafnvel hækka hann, en sjáum ekki ástæðu til að stofna sjerstakt embætti. Jeg býst við, að háttv.frsm. (B. J.) svari mjer einhverju. Jeg sje, að hann er að biðja um orðið. En jeg tel mig standa við það, sem jeg sagði í nefndinni. Jeg sagði þar, að jeg væri mótfalinn nýrri embættisstofnun en gerði það ekki að svo miklu kappsmáli, að jeg vildi kljúfa nefndina.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Ætlar háttv.þm. (J. B.) að greiða atkvæði með eða móti frv.?  (J. B.: Það kemur bráðum í ljós)  . Það er það, sem máli skiftir nú. Annars vildi jeg kenna honum að kljúfa nefndir, - að gera það á nefndarfundum og koma hreint til dyranna, en svíkjast ekki undan merkjum þegar málið er komið inn í deild. Öðru ætlaði jeg ekki að svara.

Frsm. (Einar Arnórsson) Menn munu sjá það á málum, sem koma frá allsherjarnefnd, að henni kemur venjulega vel saman. Svo er enn í þessu máli; nefndin leggur til, að frv. nái fram að ganga. Það var tekið fram á dögunum, út af þingsályktunartill., sem þá var á ferðinni, um stofnun og slit hjónabands, að sú væri ekki tilætlunin, að till. skyldi hamla framgangi þessa frv., því að það er alveg sjálfstætt og felur nær að eins í sjer formleg atriði eða hina ytri aðferð um það, hvernig hjón skuli gefin saman. Aðalbreytingin, sem frv. fer fram á frá núgildandi lögum, er sú, að mönnum sje heimilt að snúa sjer til valdsmanns til þess að fá hjónavígslu, hverrar trúarjátningar sem eru og hvort sem menn eru í þjóðkirkjunni eða ekki. Nú er það svo, að valdsmenn mega eigi gefa hjón saman, nema annaðhvort eða bæði sjeu utan þjóðkirkjunnar. Þessi breyting bætir úr ójöfnuði, sem átt hefir sjer stað, og er í samræmi við það, sem tíðkast í flestum siðuðum löndum. Sumstaðar er raunar eingöngu valdsmönnum heimilt að gefa saman hjón, en háttv.flm. (G. ,Sv.) og nefndinni þótti rjettara að fara ekki lengra en svo, að heimila mönnum að velja, hvort þeir vildu heldur borgaralega eða kirkjulega vígslu. Brtt., sem nefndin leggur til að gera, lúta ekki að aðalefni frv. 1. brtt. er við fyrirsögnina. Nefndin leit svo að rjett væri að skíra lögin eftir aðalefni þeirra, með því að um stofnun hjónabands er um fleiri atriði að ræða en hvernig vígslan fari fram. 2. brtt. er við 3. gr. Nefndinni þótti ekki vert að auglýsa hjónabandið í Lögbirtingablaðinu; hún feldi sig betur, við gömlu regluna í lögum 19. febr. 1886, og leggur til að breyta 3. gr. samkvæmt því. 3. brtt. við 4. gr, er gerð í samræmi við 2. brtt. og við gildandi rjett. 6. brtt. stafar líka af þessu atriði og er samskonar ákvæði sem í lögum 19. febr. 1886. 7. brtt. er að eins orðabreyting. Nefndinni þótti viðkunnanlegra að orða 1. málsgrein 7. gr. svo, með því að ekki er víst, að forstöðumenn safnaðanna sjeu jafnan prestar, en lög 3. mars 1904 tala um presta og löggilta forstöðumenn. 4.-5. brtt. eru orðabreytingar. 5. brtt. er komin fram af því, að nefndin telur ekki rjett að vitna til ákvæða reglugerðar 30. maí 1890. Þeirri reglugerð kann að verða breytt, og einnig mætti skilja svo greinina, sem hún löghelgaði reglugerðina. Að svo mæltu vænti jeg góðra undirtekta háttv. þingdeildar undir frv. og brtt. nefndarinnar.

Gísli Sveinsson Jeg stend að eins upp til þess að láta í ljós gleði okkar flm. yfir því, að háttv. nefnd hefir fallist á frv. og telur það nauðsynlegt. Allar brtt. nefndarinnar eru óverulegar og hagga ekki efni frv., svo að jeg get sætt mig við þær. Jeg skal þó aðeins drepa á, hvað vakti fyrir mjer í þeim greinum, sem háttv. nefnd hefir lagt til að breyta. Fyrirsögnina, stofnun hjónabands, valdi jeg sökum þess, að hjónavígsla táknar fremur klerklega athöfn, eins og orðið vígsla yfirleitt, og á því síður við um borgaralega athöfn. En vera má, að skoða megi þetta orð sem ákveðið orð með fastri merkingu. Mín skoðun er sú, að ekki beri að halda orðum, þegar breytt er skipulagi þeirra athafna, sem þau tákna, og fátítt ætla jeg það einnig að kalla veraldlegar athafnir vígslur. En ekkert kapp legg jeg á þetta. 2. brtt. er að eins tilhögunarbreyting og lýtur að birtingu hjónabandsins. Það er auðvitað alveg skoðunarmál, hvað heppilegast sje í þessu efni, en í fljótu bragði finst mjer eins heppilegt að birta þetta í Lögbirtingablaðinu og hin aðferðin. En vel get jeg þó felt mig við þetta. Allar hinar brtt. standa í sambandi við þessa, alt að síðustu, 7. brtt., sem þó er í rauninni orðabreyting, skotið inn forstöðumönnum safnaða. Jeg hafði þetta í huga við samningu gr., en mjer þótti ekki taka því; flestir löggiltir forstöðumenn safnaða munu vera kallaðir prestar, og í annan stað er ef til vill ekki rjett að veita öðrum forstöðumönnum safnaða en þeim, sem samtímis eru prestar, þetta vald; prestarnir ættu, að öllum jafnaði, ef lærdóm hafa, að vera færari um það en hver og einn »forstöðumaður« safnaðar. En öll þessi atriði eru skoðunaratriði, sem jeg læt mjer í litlu rúmi liggja.

Frsm. (Einar Arnórsson) Það eru að eins 2 atriði, sem jeg vil gera athugasemdir við, hjá háttv.flm. (G. Sv.). Það mun vera sögulega rjett hjá honum (G. Sv.), að vígsla eða ordinatio táknar í upphafi kirkjulega athöfn, enda er hjónabandið í kaþólskum sið talið sacramentum, svo að samkvæmt sögulegum kirkjurjetti mun hann (G. Sv.) hafa rjett að mæla. En orðið að »vígja« er ekki eingöngu notað í kirkjumáli. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) minnir mig á það, að orðið er notað í ramheiðnu kvæði, sem að vísu er ort áður en kristni komst á hjer, sem sje Þrymskviðu. Þar stendur svo: »Berit inn hamar brúði at vígja«. (G. Sv.: Þar er það einmitt helgiorð úr heiðnum sið)  . En það þarf ekki einu sinni að seilast svo langt til dæmanna; málvenjan hefir fært út kvíarnar, svo að alment mun nú sagt að vígja hjón borgaralega, í stað þess að gefa saman. Og allir þekkjum vjer orðið brúarvígslu, sem háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) nú skaut fram, og engan veginn felur í sjer kirkjulega athöfn. En nefndinni er þetta atriði ekkert kappsmál, fremur en háttv.flm. (G. Sv.). Hitt atriðið, sem jeg vildi minnast á, var um forstöðumenn safnaðanna. Jeg get bent á forstöðumann safnaðar, sem aldrei er kallaður prestur, sem sje forstöðumann aðventista. Mjer fanst og gægjast fram misskilningur hjá háttv.flm. (G. Sv.), er hann vildi að eins fela prestvígðum forstöðumönnum safnaða hjónavígsluna, auk þess sem hann víkur þar frá jafnrjettis-grundvallaratefnu frv. síns. Ef söfnuður hefir fengið löggiltan forstöðumann, þá hefir ríkisvaldið viðurkent hann, en 13. gr. laga 19. febr. 1886 heimilar forstöðumönnum safnaða að framkvæma þau verk, sem prestar þjóðkirkjunnar mega gera, og þar undir fellur þá hjónavígsla. Að öðrum kosti yrði að breyta lögunum. En jeg sje enga ástæðu til þess að gera upp á milli forstöðumanna, sem eru vígðir, eða ekki, ef þeir að eins hafa fengið löggilding til þess að framkvæma verk, sem prestum eru ella ætluð.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg vil mæla með því, að þessu frv. verði vísað til 2. umr., en tel það svo einfalt og óbrotið, að ekki þurfi nefnd í það. Í greinargerð frv. eru skýrt teknar fram ástæðurnar fyrir því, hvers vegna það er fram komið. Er það einkum vegna þess, að undir umboð þetta heyra Ólafsvík og Sandur. Auðvitað er alt öðru máli að gegna um einstakar jarðir. Óskir hafa komið frá mönnum fyrir vestan um, að umboðið haldist. Jafnvel hreppstjórarnir, sem gagn hafa af lögunum, nr. 30, 20. okt 1913, hafa álitið rjett, að þetta umboð haldist, þótt önnur sjeu niður lögð. Vil jeg því mælast til, að frv. þetta verði samþ. hjer í háttv. deild. Það hefír að vísu í för með sjer ofurlítil útgjöld fyrir landssjóð, en það er gróði að hafa til þessa starfsmann, er geti gefið sjer tíma til þess, en hefir það ekki að aukastarfi. Geri jeg ráð fyrir, að frv. þetta fái að ganga til 2. umr., og eins og jeg hefi áður sagt tel jeg ekki þörf á því að vísa því til nefndar.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Jeg þarf eigi að leiða rök að því hjer, að Ísland eigi fullan rjett á því að hafa sinn eiginn farfána, jafngildan farfánum annara ríkja, og rjett til þess að sigla undir honum einum, hvar sem er um höf heimsins. Jeg þarf eigi að leiða rök að þessu fyrir þá sök, að hjer er enginn innan vjebanda þingsins, er eigi sje fullkomlega sannfærður um það áður. Jeg þarf eigi heldur að leiða rök að því, að rjettmætur sje brennandi áhugi á því að fá hann þegar, því að jeg veit, að hjer er enginn sá, að hann hafi eigi áður fullráðið við sig að veita þessu máli fast fylgi. Mjer er engin þörf að telja rök til þess, að nauðsyn sje á íslenskum farfána, því að hún hefir ætíð verið rík. En nú er lífsnauðsyn, að fram gangi málið. Ber það einkum til nú, að alt er á hverfanda hveli á þessum ófriðartímum, og veit engi, hve nær oss verður meinað að sigla undir þeim fána, sem vjer höfum hingað til haft, með samþykki annars ríkis, þess er fánann á, nje heldur veit nokkur maður, hve nær tekið getur fyrir alla aðflutninga af þeirri ástæðu. Nú er svo langt að ná til konungs, að eigi yrði bætt úr í svip, ef þetta bæri að höndum, og er því eigi seinna vænna að bera fram þessa alþjóðarkröfu, svo að vjer náum fullum rjetti vorum hjer um. Fullveldisnefndin hefir borið fánamálið fram með þessum hætti sakir þess, að hún hafði ástæðu til að vænta greiðari framkvæmda með því. Hins vegar var henni það ljóst, að þingvilji er jafngildur með þessum hætti sem öðrum. Styrkleik hans ber eigi að meta eftir því, með hverjum hætti hann kemur í ljós, heldur eftir því atkvæðamagni, sem styður málið og atfylgi þings og stjórnar. Sá ótti hefir komið fram, að Alþingi ljeti málið úr höndum sjer með þessari till. En hann er þó með öllu ástæðulaus við það niðurlag, sem er á till. Því að eins heimilar þingið þessa meðferð, að það telur sig bært um að veita þá heimild. Hún er því eigi játning um hið gagnstæða. Og aðferðin, sem er heimiluð, er flutningur á málinu frá löggjafarvaldinu til úrskurðarvaldsins. Hvorttveggja er íslenskt, og hlýtur þinginu því að vera jafnheimilt að flytja málið aftur frá úrskurðarvaldinu til löggjafarvaldsins, þótt svo ólíklega færi, að til þyrfti að taka. Alþingi treystir því, að stjórnin leggi alla alúð við þetta mál og geri sitt ítrasta til, að fram gangi. Veit jeg með vissu, að hún hefir þar að baki fult og óskift fylgi þingsins, og þm. standa þar allir sem einn maður. En þm. hafa að baki alla kjósendur landsins, er standa svo fast að þessari einróma alþjóðarkröfu, að þeir munu nú eigi skiljast við málið, fyr en það er leitt til farsællegra lykta. Jeg vænti þess, að menn sanni mál mitt með samhljóða atkv. um till. og samþ. hana, í fullu trausti þess, að konungur gefi nú þegar út, á ábyrgð forsætisráðherra vors og með undirskrift hans, úrskurð um að gera íslenska fánann fullkominn farfána, í samræmi við till. og einróma viljayfirlýsingu þings og þjóðar.

Forsætisráðherra (J. M.) Það er öllum vitanlegt, að þetta mál er áhugamál bæði þings og þjóðar, og er óhætt að segja, eins og háttv.frsm. (B. J.), að brennandi áhugi sje með þjóðinni á þessu máli. Ráðuneytið veit vel, hve mikilsvert þetta mál er, og mun því að sjálfsögðu leggja alla sína krafta fram til að framkvæma það, sem farið er fram á með þessari þingsályktun, og það svo fljótt, sem frekast má verða.