Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg vil að eins leggja til, að þingsál.till. þessari verði vísað til bjargráðanefndar að þessari umr. lokinni. Jeg skal geta þess, að í háttv.Nd. eru nýafstaðnar allítarlegar umr. um mál, sem er skylt þessu, sem sje öflun innlends eldsneytis, og það er sameiginlegt við þingsál. þessa og það, að það getur kostað mikið fje, ef rannsókn þessi á að verða að nokkru ráði. Að því má ganga sem vísu. Og stjórnin mun líta svo á, ef till. þessi verður samþykt, sem aðalatriðið sje það, að rannsóknin verði fullnægjandi, án tillits til þess, hvað hún kostar.

Halldór Steinsson Jeg man ekki betur en að samskonar till. og þessi væri feld hjer í háttv.Ed. á síðasta þingi, og jeg sje ekki, hvers vegna fremur ætti að samþykkja hana nú Jeg hefi hins vegar heyrt, að hæstv. stjórn hafi veitt manni styrk til þess að rannsaka móvinslu með vjelum. Jeg vil leyfa mjer að spyrja hæstv. atvinnumálaráðherra, hvort það sje rjett, að slíkur styrkur hafi veittur verið?

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Það er rjett, að stjórnin hefir veitt slíkan styrk, og fór hún þar eftir till. þeirri, er lá fyrir síðasta Alþingi og samþykt var í háttv.Nd., en feld með eins atkv. mun hjer í háttv.Ed. Auk þess bárust henni sterkar óskir um það frá bæjarstjórn Reykjavíkur. Og nú er maðurinn aftur kominn heim úr utanför sinni.

Halldór Steinsson Jeg verð að lýsa óánægju minni yfir framkomu hæstv. stjórnar um þetta. Hún hefir engan rjett til þess að meta meira vilja háttv.Nd. en háttv.Ed. Báðar deildirnar eru fullkomlega jafnrjettháar. Þótt óskir hafi komið fram frá einhverjum Reykvíkingum um þessa styrkveitingu, þá rjettlætir það ekki framkomu stjórnarinnar í þessu máli.

Atvinnumálaráðherra (S J): Eins og jeg tók fram, þá var þingsál. þessi samþykt í háttv. Nd , en feld hjer í Ed. með eins atkvæðis mun, og af atkvæðafjöldanum var það sýnt, að hún hefði orðið samþykt í sameinuðu þingi Og þótt háttv.þm. Snæf. (H. St.) vilji eigi taka tillit til vilja báttv. Nd., þá vill stjórnin eftir atvikum gera það. Það er því alls ekki rjettmætt að koma með ávítur fyrir það, að þessum manni var veittur þessi styrkur.

Flm. (Magnús Torfason) Það þarf ekki að bæta miklu við það, sem tekið er fram í greinargerð þeirri, er fylgir frv. Vil jeg að eins benda enn frekar en gert er í greinargerðinni á það, að póstur þessi hefir verið sviftur atvinnu sinni, þegar sú breyting var gerð á póstferðunum, að vestanpóstur á að ganga milli Búðardals og Arngerðareyrar, í stað Hjarðarholts og Ísafjarðar, eins og áður var. Það má því skoða styrk þann, er þingsál þessi fer fram á, sem nokkurskonar biðlaun. Þessi maður hefir nú verið póstur í aldarfjórðung, og áður en hann varð póstur var hann fylgdarmaður pósta, og allan þann tíma hefir hann verið fyrirmyndarpóstur, sótt fast ferðir sínar, verið stundvís, svo stundvís, að nú í þau nær 14 ár, sem jeg hefi verið á Ísafirði, hefir hann nær aldrei verið á eftir áætlun. Og samviskusamari mann getur ekki. Tvisvar hefir hann lagt líf sitt í hættu til þess að bjarga póstinum, og í annað sinn var svo hætt komið, að báturinn fórst með öllu lauslegu, er í honum var, nema póstinum, er Jóhannesi tókst með snarræði, dugnaði og karlmensku að bjarga. Hann hefir farið mjög vel með skepnur og það svo, að prýði er að, en það hefir vitanlega kostað hann talsvert fje. Þó gat hann með stakri nýtni og sparsemi og með því að neita sjer um flest þægindi lífsins sparað saman dálítið fje. En stríðið hefir leikið hann grátt, sem fleiri sýslunarmenn landsins; tekjur póstanna hafa lítt hækkað, en aftur hefir kostnaður þeirra vaxið mjög, og síðasti vetur varð honum dýr, svo dýr, að hann má heita öreigi. Hann er um sextugt, slitinn og uppgefinn og það svo, að tvö síðustu árin hefir hann orðið að hafa mann sjer til aðstoðar, en það hafa hinar litlu tekjur hans ekki þolað; hann hefir sjálfur lítið eða ekkert haft fyrir starfa sinn. Menn geta litið mjög misjöfnum augum á það, hversu há eftirlaun skuli veita honum og hvort hjer sje rjett upphæð tiltekin, en gæta verða menn þess, að 3 kr. eru áreiðanlega ekki meira virði nú en 1 kr. var fyrir stríðið, og að hann er fjölskyldumaður og þarf því meira til að lifa af en maður, sem er einhleypur. Jeg lít svo á, að eigi nokkur maður skilið að geta lifað ellidaga sína án búksorgar, þá sje það þessi maður, og það þarf ekki að fóðra hann lengi, því að póstferðirnar, einkum síðustu árin, hafa merkt hann. Að svo mæltu leyfi jeg mjer að leggja til, að þingsál. þessari verði vísað til fjárveitinganefndar, að lokinni þessari umr.

Halldór Steinsson Jeg get ekki neitað því, að það er ósamræmi milli skoðana þeirra, er koma hjer fram um eftirlaun. Sumir háttv.þm. vilja fella allar launahækkanir og afnema eftirlaun, og segjast hafa þjóðarviljann á bak við sig, en að hinu leytinu berjast aðrir við að hækka laun og eftirlaun einstakra manna. Jeg skal eigi fara að rökræða það, hvort rjett sje að hafa eftirlaun eða ekki, en meðan eftirlaun ríkja hjer á landi, þá verður að hafa samræmi í þeim, og þá má ekki veita einstaka mönnum miklu hærri eftirlaun en öðrum í sömu stjett, er má ske hafa starfað lengur. Og það má alls ekki veita neinum svo há eftirlaun, að hann geti eins sagt af sjer starfi sínu og lifað á eftirlaunum einum eins vel og embættislaunum sínum. Það gætu komið fleiri háværar raddir á eftir, sem þá væri erfitt að synja - fordæmið væri fengið. Þessi þingsál. fer fram á að veita Jóhannesi pósti Þórðarsyni 1000 kr. árleg eftirlaun. Jeg tel það nú víst, að póstur þessi hafi staðið vel í stöðu sinni og sje alls góðs maklegur, og póstsstarfið er erfitt. Það væri því ekki nema eðlilegt og sjálfsagt að veita honum eftirlaun, en það á ekki að gera honum mikið hærra undir höfði en starfsbræðrum hans; það á ekki að taka hann út úr. Jeg teldi það mikið betra, ef þingsályktun þessari væri breytt svo, að honum væri í eitt skifti fyrir öll veitt einhver ákveðin fjárupphæð í viðurkenningarskyni fyrir starfsemi sína, og sú leið hefir verið farin oft áður; fyrir henni eru nóg fordæmi. Jeg ber það traust til háttv. fjárveitinganefndar, að hún breyti till í þessa átt, svo að öðrum póstum verði eigi misrjettur ger. Jeg tel líka sjálfsagt, að nefndin leiti álits póstmeistara um till. og skýri frá því við síðari umr. málsins.

Flm. (Magnús Torfason) Jeg þarf eigi að svara háttv.þm. Snæf. (H. St.) mörgum orðum. Álit póstmeistara og póstafgreiðslumannsins á Ísafirði fylgja skjölum málsins og liggja til sýnis frammi í lestrarsal þingsins. Jeg geri ráð fyrir, að háttv.þm. Snæf. (H. St.) sje ekki á móti eftirlaunum yfirleitt, en það er sýnilegt, að Alþingi gerir sjer mannamun; það vill ekki, að trúir þjónar þjóðarinnar þurfi að hafa búksorg á elliárum sínum, og verð jeg að telja það vel farið. Engin ástæða er til að veita þessa upphæð í eitt skifti fyrir öll, því að póstar hafa áður fengið eftirlaun og ekkert, sem mælir með því að breyta frá þessari stefnu, ekki síst þar sem hjer er um útslitinn mann að ræða.

Frsm. (Kristinn Daníelsson) Tillaga þessi er til orðin í samráði beggja samgöngumálanefnda þingsins. Nefndirnar voru þó í talsverðum vanda með að ráða fram úr þessu máli. Faxaflóabáturinn er þurftarfrekastur allra flóabáta, og er það eðlilegt, bæði vegna stærðar hjeraðanna, sem að flóanum liggja, og mannfjölda, og eins vegna þess, að hjeruðin eru í nágrenni Reykjavíkur; eykur það að mun viðskiftin og flutningsþörfina. Faxaflói var líka fyrstur um að fá slíkan bát, og hefir það staðið í áratugi. Jeg skal ekki rekja þá sögu hjer, þótt fróðleg gæti verið. En eins og að líkindum lætur hefir flutningsþörfin aukist stórum á síðustu árum, vegna vaxandi framfara, og það, sem nú skiftir mestu máli, er það, að á síðustu missirum hafa flutningarnir verið allsendis ófullnægjandi. Í fyrra komust þeir þó fyrst í kalda kol og hafa engri áætlun fylgt síðan. Þegar „Ingólfur“ svo bilaði í vetur, keyrði þó fyrst um þverbak. Síðan hafa engar ferðir verið suður á bóginn. Að vísu hefir verið annast um póstflutninga til Borgarness, og hefir fólk verið flutt um leið á milli. En þessar ferðir hafa þótt mjög ófullnægjandi, og eru samgöngumálanefndir óánægðar með þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið. Mótorbátur hefir verið ráðinn til þess að annast flutningana, en fólksflutningar með mótorbátum um þessar slóðir ættu ekki að eiga sjer stað. Mótorbátar eru því ófærir til að annast reglulegar ferðir hjer um slóðir. Fólk þyrpist fyrirhyggulítið út í bátana, sem von er, er því er brýn nauðsyn að komast ferða sinna, en engin ráð eru til að bjarga lífinu, ef eitthvað út af ber. Nú er þess að gæta, að flutningsþörfin er nokkuð misjöfn á þessu svæði. Mesta þörfina hefir Borgarnes. Borgarnes er orðið einskonar miðstöð fyrir ferðalög milli Norður- og Suðurlandsins, og er auk þess aðalkauptúnið í víðáttumiklum og búsælum sveitum. Flutningsþörfin er ekki eins mikil fyrir sunnan Reykjavík, en eigi að síður þarf að sjá vel fyrir þeim hjeruðum. Það gæti ef til vill orðið mestur hagnaðurinn fyrir útgerð flóabátsins, ef hann annaðist að eins Borgarnesferðir og þær ferðir einar að. auki, sem gæfu mestan arð. En hjer þarf á tvent að líta, bæði á hag útgerðarinnar og á hag hjeraðsbúa. Fer hagur útgerðar og hjeraðsbúa að nokkru leyti saman, en ekki að öllu. Hugkvæmdist nefndinni, að Eimskipafjelag Íslands væri best til þess fallið að leysa þennan vanda af hendi. Eftir upplýsingum frá stjórn Eimskipafjelagsins er reyndar ekki hægt að búast við, að fjelagið gæti í bráð tekið þessar flóaferðir að sjer, en ekki tók stjórnin þvert fyrir það, og væri því vel, að þing og stjórn ýtti á eftir. Við þetta er tillaga samgöngumálanefndar miðuð. Nefndin gerði ráð fyrir, að þetta fyrirtæki yrði fremur einhliða í höndum einstaklinga en ef Eimskipafjelagið fengist til að reka það. Það mun ekki vera auðvelt að samrýma hagsmuni allra, sem að þessu mundu standa, útgerðarinnar og hjeraðsbúa, og eins einstakra sýslna og sveita. Því betra og stærra sem skipið verður, því meiri hætta er á, að smástaðirnir yrðu út undan, en fyrir þeim verður samt að sjá. Rammar skorður þyrfti að setja við því, að hagur smærri stöðvanna væri borinn fyrir borð. Um það þarf að hugsa þegar til samninga kemur, við hvaða fjelag sem það nú verður. En ekki er líklegt, að góður bátur fáist, ef áætlaður styrkur til bátaferða á Faxaflóa verður ekki hækkaður. Þess vegna hefir nefndin látið fylgja tillögu sinni heimild fyrir stjórnina til þess að hækka styrkinn, ef brýn nauðsyn krefur. Í venjulegu ári ætti engan styrk að þurfa til þessara ferða. Því að það ætti að vera arðvænleg atvinna að annast flutninga þar, sem nóg er að flytja, bæði fólk og farangur. En eins og nú er ástatt mun ekki vera hægt að ná góðum samningum um bátaferðir, nema drjúgur styrkur sje veittur. Fjárveitinganefnd hefir athugað þetta atriði og ljeð því samþykki sitt, en látið fylgja ummælum sínum varnaðarorð um, að styrkurinn megi ekki fara fram úr góðu hófi. Vona jeg, að jeg hafi nú drepið á flest aðalatriði þessa máls, og vænti þess, fyrir hönd samgöngumálanefnda, að deildin samþykki tillöguna.

Eggert Pálsson Það hafa áður legið fyrir þessari deild tillögur um hækkun á styrk til flóabáta, og er ekki nema eðlilegt, að sama nauðsyn sje til að hækka styrkinn til Faxaflóabáts. Jeg mundi ekki heldur leggja á móti sanngjarnri hækkun til þessa báts, frekar en annara. En tillagan, sem fram hefir komið, hefir ekki fallið í mitt geð. Kemur það fram í umsögn fjárveitinganefndar, að hún var ekki öll á einu máli, og er það jeg, sem var valdur að ágreiningnum. Orsökin er sú, að mjer líkaði ekki orðalag tillögunnar. Tillagan er miðuð við ákveðið fjelag, Eimskipafjelagið, og engin ákveðin hækkun á styrknum til Faxaflóabáts er nefnd. Það er þetta tvent, sem jeg hefi við till. að athuga. Í fyrsta lagi sje jeg ekki ástæðu til að nefna í till., að bátsferðirnar verði fremur faldar á hendur Eimskipafjelaginu en einhverju öðru fjelagi. Ef þetta ákvæði verður látið standa, munu önnur fjelög ekki koma til greina, ef Eimskipafjelagið fæst til að annast ferðirnar. Og virðist það harla óviðfeldið. Því að hjer ætti að sjálfsögðu að sæta bestu kostunum, hvaða fjelag svo sem býður þá. Og því síður ætti að fela „Eimskipafjelaginu“ rekstur þannig lagaðra flóabáta, ef annað eins gott og má ske betra tilboð fæst, sem slíkar smábátaferðir virðast aðalhlutverki þess óviðkomandi. Aðalhlutverk þess er sem sje millilandaferðir og annað ekki. Í öðru lagi hefi jeg það að athuga við tillöguna, - og það er aðalmótbáran, - að þar er fje veitt alveg út í óvissu. Þar er reyndar sagt, að hækka megi „að nokkru“ styrkinn, en þetta „að nokkru“ er býsna óákveðið, og gæti styrkurinn orðið feikihár, þrátt fyrir það þótt svo sje áskilið. Jeg hefði kunnað best við, að till. hefði verið svo orðuð, að stjórninni væri falið að koma bátaferðum á Faxaflóa í hentugt horf, og að henni hafði verið heimilað að hækka styrkinn til ferðanna alt að einhverri ákveðinni upphæð, en ekki alveg óákveðið, eins og jeg tel að liggi í till. þessari. Þessu vildi jeg gera grein fyrir áður en til atkvæða væri gengið, svo að deildarmönnum væri ljóst, af hverju öll fjárveitinganefndin var ekki hjer á einu máli.