Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þessi till. er borin fram eftir ósk hæstv. fjmrh. Hún er um það, að skipuð verði þriggja manna mþn. samkv. tilnefningu frá þrem stærstu flokkum þingsins til að endurskoða tolla- og skattalöggjöf landsins og jafnframt að athuga innheimtu skatta og tolla og tollgæzlu. Gildandi lög um skatta og tolla eru nú mjög mörg og flóknari og erfiðari í framkvæmdinni en æskilegt væri, sérstaklega tollalöggjöfin. Miklar breyt. hafa orðið á viðskiptum landsmanna við önnur lönd á undanförnum árum, sem hafa gert óhjákvæmilegt að breyta skatta- og tollalöggjöfinni. Má þar til nefna minnkandi innflutning á ýmsum vörum, sem áður gáfu miklar tolltekjur, og hafa því tolltekjur ríkissjóðs minnkað mjög mikið. Í öðru lagi hefir risið upp töluverður iðnaður hér á landi á síðustu árum, sem ekki var hér til áður. Þess vegna er nú full þörf á því að taka tollalöggjöfina til endurskoðunar með tilliti til þeirrar nýju atvinnugreinar. Undanfarin ár hafa oft verið gerðar breyt. á ýmsum lögum um þetta efni. Í mörgum tilfellum hefir verið til þess ætlazt, að breytingarnar yrðu í gildi aðeins um stundarsakir, en oft hefir farið svo, að breyt. hafa verið framlengdar frá ári til árs, vegna þess að viðskiptin við útlönd hafa ekki fallið aftur í gamla farvegi. Það má því öllum vera ljóst, að þörf er á að endurskoða þessi lagafyrirmæli og vinna að því, að sett verði heildarlög um skatta og tolla, og gera ákvæðin sem réttlátust, miðað við núverandi ástand í viðskipta- og atvinnulífi þjóðarinnar. Einnig verður að gæta þess, að framkvæmd laganna verði svo auðveld sem mögulegt er. Í sambandi við þetta er einnig rétt, að n. athugi fyrirkomulagið á tollgæzlunni, að hve miklu leyti kynni að vera þörf á að breyta henni og færa hana í hagfelldara horf. Ég geri ráð fyrir, að hv. þm. geti orðið sammála um nauðsyn þessa máls, svo að till. nái samþykki þingsins. En þar sem það mun hafa í för með sér nokkur útgjöld fyrir ríkissjóð, ef till. verður samþ., legg ég til, að henni verði vísað til fjvn. til athugunar að umr. lokinni.



Ég er samþykkur þessari þáltill., um að nauðsyn sé að endurskoða skatta- og tollalöggjöf landsins. Það er þó eitt atriði í þessari till., sem ég vildi leggja til, að breytt yrði. Það er, að í stað þess, að þrír stærstu flokkar þingsins skuli tilnefna menn í n., komi allir flokkar þingsins. Það er farið að tíðkast, að þrír stærstu flokkar þingsins taki þátt í að kjósa í stjórnir og tilnefna nefndir. Þetta getur stundum verið eðlilegt, en þegar endurskoði á skatta- og tollalöggjöfina, væri rétt, að þar kæmust að allar þær skoðanir, sem uppi eru innan þingsins. Við þm. kommúnista höfum á síðasta þingi borið fram víðtækar brtt. í sambandi við skattalöggjöfina. Ég álít, að í sambandi við athuganir og endurskoðun á skatta- og tollalög gjöfinni væri sanngjarnt, að okkar skoðanir fengju að komast að. Ég flyt þá brtt. við þessa þáltill., að í stað þriggja stærstu flokka þingsins komi allar flokkar þingsins. Ég tel rétt, að öllum flokkum þingsins sé gefið færi á að vinna í þessari nefnd út frá þeim skoðunum, sem til eru, og sjá, að hverskonar niðurstöðu má komast. Fyrst skipuð er mþn. í þessum málum, tel ég betur við eiga, að við kommúnistar fáum að starfa í henni en að við þurfum að flytja hér till., sem síðan verður vísað til n. og aldrei athugaðar neitt. Réttast væri að sjá, að hve miklu leyti má fá samvinnu milli þingflokkanna um skatta- og tollalöggjöfina.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Þessi þáltill. er flutt samkv. ósk frá mér. Ég mun gera grein fyrir aðalatriðunum, sem liggja til grundvallar fyrir því, að talin er þörf á endurskoðun í þessum efnum. Ég fer ekki út í almennar umr. um þetta, en ætla að gera grein fyrir því aftur, hvers vegna ég lagði það til, að n. væri skipuð fulltrúum frá þrem stærstu flokkum þingsins, en ekki fleiri. Ég lít þannig á, að þessi n. verði vel starfhæf þannig. Það er flókið og vandasamt verk, sem hún á að hafa með höndum, og enginn vafi er á því, að þessir 3 stærstu flokkar, sem nú eru, muni hafa mest áhrif á ágreining þann, sem um málið kann að rísa, en minni flokkarnir tveir koma þar miklu síður til greina. Ég sé enga ástæðu til þess, að þeir eigi sæti í mþn. Engin vafi er á því, að það myndi gera starf n. erfiðara en ef hún væri aðeins skipuð fulltrúum frá þrem stærstu flokkunum. Hinir minni flokkar geta komið sínum till. á framfæri á sínum tíma. - Ég mun ekki fara nánar út í þetta, en legg til, að þáltill. verði látin haldast óbreytt. Hvað brtt. snertir, má fá tækifæri til að taka hana upp aftur, þegar málið kemur úr fjvn. Ég tel að öllu leyti æskilegast, að brtt. komi fram við síðari umr. málsins.

* Flm. (Jóhann Jósefsson): Herra forseti! Till. shlj. þessari var flutt á Alþ. 1934 og samþ. þá. Hún var flutt þá eins og nú eftir áskorun sjómanna í Vestmannaeyjum, sem þá þegar töldu vitann á Stórhöfða lýsa mjög dauft, svo dauft, að það væri til mikils baga fyrir siglingar. Það er meira að segja svo, að þegar komið er austan að Eyjum, þá kemur fyrst í ljós lítill viti, Urðaviti, sem ekki hefir eins mikið ljósmagn og Stórhöfðavitinn. Það var samþ. 1934 að auka ljósmagn vitans, en ekkert hefir verið framkvæmt í því. Það getur stafað nokkuð af því. að á sama þingi var flutt af öðrum þm. till. um að setja miðunarvita í Vestmannaeyjum. Nú er þar fyrir radióviti, og þegar till. kom um að setja þar miðunarvita. þá ætla ég, að fjvn. hafi gefið henni meiri gaum en till. um að auka ljósmagnið á sjálfum ljósavitanum. Það stóð til um tíma að setja miðunarvita í Eyjum, en þegar farið var að rannsaka það mál, þá komust menn að raun um, að það bæri ekki að setja miðunarvita á þennan stað. Af hvaða ástæðum það hefir verið, er mér ekki fyllilega ljóst, en nokkuð er það, að ekkert hefir verið gert í þessu efni, og miðunarvitinn hefir ekki verið byggður. Nú er það vitanlegt, að þó miðunarviti hefði verið byggður, þá hefði hann aldrei komið eins mörgum að gagni eins og ljósaviti, því hann kemur öllum skipum að gagni, bæði stórum og smáum og hverskonar útbúnað, sem þau hafa. En miðunarviti kemur þeim einum að gagni, sem hafa sérstakan útbúnað um borð. Mér hefir því skilizt, að hugmyndin um að setja miðunarvita sé lögð á hilluna um ófyrirsjáanlegan tíma, en jafnvel þó að svo verði, þá er samt mikil þörf á því að bæta ljósið í vitanum. Nú er þetta mál tekið upp á ný, og fyrir þinginu liggja áskoranir um þetta mál frá 72 bátaformönnum austur þar og frá skipstjórafundi, sem haldinn var þar 28. febr. í vetur. Í fundargerðinni frá þeim fundi er rætt almennt um bætt ljós við Eyjar, en þó einkum um aukið ljósmagn á Stórhöfðavita, og svo nýjan vita á Þrídröngum. Það mál hefir verið borið fram á öðrum vettvangi, og geri ég ráð fyrir, að það nái samþykki, þar sem sjútvn. þessarar d. hefir lagt það til. Hér liggur fyrir þörfin á því að auka ljósmagn Stórhöfðavitans, og það sem fyrst. Það er í rauninni ekki verjandi, að framkvæmdarvaldið skuli allan þann tíma, síðan 1934 að till. var samþ., hafa látið úr hömlu dragast að gera nokkra tilraun til þess að bæta ljósið á þessum stað. En þar sem það hefir ekki verið gert, þá sé ég mér ekki annað fært en að taka upp málið á ný á Alþ., og vonast ég til, að undirtektir þingsins verði hinar sömu og áður, en framkvæmdir framkvæmdarvaldsins verði betri og fljótari en átt hefir sér stað í þessu máli. Ég skal svo ekki tefja fyrir Alþ. með því að lesa upp fundargerðina og áskoranir þær, sem fyrir þinginu liggja. Þær liggja fyrir á lestrarsalnum, og efni þeirra hefir verið lýst í báðum þingdeildum. Ég mun líka fúslega á síðari stigum þessa máls gefa þær upplýsingar, sem óskað kynni að vera, og um það, hversu mikil hætta bátaflotanum við Vestmannaeyjar stafar af því, að ljósmagn Stórhöfðavitans er svona lítið. Ennfremur er hægt að fá umsagnir skipstjóra á millilandaskipunum og öðrum skipum um það, að vitinn sést mjög oft afarilla. - Ef þetta mál þarf að fara í n., þá geri ég ráð fyrir, að aðeins sé um fjvn. að ræða, og vil ég því mælast til, að því verði að lokinni þessari umr. vísað til fjvn.

*Emil Jónsson: Ég get sagt eins og hv. flm. þessarar till., að ég skal ekki hafa mörg orð um hana, þar sem henni mun verða vísað til n. og athuguð þar, og get ég þá gefið n. þær upplýsingar, sem hún kynni að óska. En út af orðum hv. flm. um það, að allar framkvæmdir í þessu máli hefðu dregizt úr hömlu, langar mig til þess að gefa nokkrar upplýsingar. Það er rétt, að undan því hefir verið kvartað, að ljósmagn vitans væri lítið. Það er líka rétt, að á þinginu 1934 var samþ. þáltill. um að bæta úr þessu á einhvern hátt. En orsakirnar til þess, að ljósmagn vitans hefir reynzt svona lítið, er sennilega ekki að finna í því, sem er aðalefni þessarar till., sem sé að sjálft ljósmagn vitans sé of lítið, heldur mun það stafa af öðrum orsökum. Þegar ég tók við vitamálastjórastarfinu fyrir tæpu ári síðan, þá lá þetta mál þar óafgreitt. Eitt af mínum fyrstu verkum var að athuga þetta mál. Ég fór um sumarið 1937 til Vestmannaeyja og skoðaði vitann, og komst að raun um, að það eru tvö önnur atriði, sem geta valdið miklu um það, hvað illa vitinn sést. Annað er það, að vitinn liggur ákaflega hátt, nærri 30 m. yfir sjó, en það er alkunnugt hér á landi og annarsstaðar, að þeir vitar, sem standa hátt, lýsa langtum verr heldur en þeir, sem standa lágt. En við þessu er ekkert að gera, því meðan vitinn stendur þarna, verður hann að lýsa í þeirri hæð, og þar um verður engu þokað. Hitt atriðið, sem ef til vill er öllu þýðingarmeira, er það, að vitinn er leifturviti og hann leiftrar með svo snöggum leiftrum, að það mun vera fyrir neðan það, sem talið er forsvaranlegt, að vitar geri, til þess að ljósið af þeim sjáist langt í burtu. Það er 1/5 úr sekúndu, sem leiftrið stendur, og það er miklu minna en á nokkrum öðrum vita hér á landi. Það er ekki talið forsvaranlegt, að leifturtíminn sé minni en 1/3 úr sekúndu. Það verður því að gera ráðstafanir til þess, að athugað verði, hvort ekki sé hægt að bæta skin vitans með því að lengja leifturtímann. Strax eftir að ég kom frá Vestmannaeyjum, skrifaði ég til vitamálaskrifstofunnar dönsku, því hér eru engar teikningar af vitanum, þar sem hann var byggður áður en vitamálaskrifstofan hér var stofnuð, og varð að fá teikningar þaðan, síðan skrifaði ég firmanu, sem byggði vitann, um þær breytingar, sem ég gerði tillögur um. Þeir hlutir, sem þar um ræðir, hafa verið smíðaðir, og eru þeir fyrir nokkru komnir til landsins og verða settir upp við fyrsta tækifæri. Þeir munu verða sendir til Eyja með fyrstu ferð. Ég vildi gera tilraunir með það, hvort ekki væri á þennan einfalda og ódýra hátt hægt að gera vitann skýrari og sýnilegri en hann er nú. Ég veit, að ef Urðaviti sést betur en Stórhöfðavitinn, þá hlýtur að vera eitthvað annað bogið við hann en ljósmagnið, þar sem ljósmagn Urðavita er nærri því 3 sinnum minna en ljósmagn Stórhöfðavitans. Þetta gefur tilefni til að halda, að aðrar ástæður en ljósmagnið komi þar til greina, og er ástæða til að leiðrétta það áður en frekari ráðstafanir eru gerðar. Þessu máli mun verða vísað til fjvn., eins og hv. þm. gerði till. um. Ég geri ráð fyrir, að innan skamms fáist úr því skorið, hvort þessi tilraun, sem verið er að gera, beri árangur eða ekki, svo að ég geti lagt árangurinn af þessari tilraun fyrir n. áður en mjög langt líður, ef til vill eftir viku eða hálfan mánuð. Ég vil þess vegna leggja til, að málinu verði um sinn frestað, eða þangað til niðurstaðan af þessari tilraun getur legið fyrir. Sjálfur vitinn er að því leyti góður, að hann hefir mjög sterka ljósakrónu, á borð við þær beztu, sem hér eru notaðar. Hún er að vísu gömul, en það breytir engu, enda er hún sömu tegundar og ljósakrónan á Garðskagavitanum, sem talinn er að lýsa með afbrigðum vel. Ef um einhverjar ráðstafanir verður að ræða til þess að auka ljósmagnið, þá býst ég við, að það verði með því móti að auka ljósgjafann, annaðhvort með því að breyta olíunni í gasinu eða sjálfu rafmagninn. Það kemur til álita, ef þessi tilraun ber ekki hagstæðan árangur.

* Flm. (Jóhann Jósefsson): Mér þykir vænt um að heyra á ræðu hv. 7. landsk., að verið er að gera tilraun á þessum stað, og ég verð að viðurkenna, að ég get ekkert um það sagt fyrirfram, frekar en hv. 7. landsk., hvernig sú tilraun kann að reynast. Færi svo, að hún verði ekki fullnægjandi, eða þær umbætur, sem á að gera á þann veg, þá verður að taka til annara ráða. Ég get verið samþykkur hv. 7. landsk. um það, að sjá til þessar tvær vikur, sem tilraunin stendur yfir, og býst ég ekki við, að málið verði afgr. frá fjvn. fyrr en eftir tvær vikur hvort sem er. En hvað sem öðru líður, þá ætla ég að vænta þess, að bæði hv. 7. landsk. og aðrir hv. þm. séu sammála um, á hvern hátt sem það kann að vera gert, að verða þurfi við þeim kröfum um aukið ljósmagn á þessum stað, sem voru fyrst bornar upp á þinginu 1934 og enn eru bornar hér fram. Að svo mæltu vil ég þakka hv. 7. landsk. fyrir það, sem hann hefir gert í þessu máli, og vænti, að þær tilraunir, sem gerðar verða, og aðrar framkvæmdir frá hans hálfu megi með samþykki þingsins verða til þess að leysa þessi vandræði.

* Flm. (Jónas Jónsson): Ég hefi rökstutt þessa till. svo í grg., að ég get verið stuttorður um hana. Tilgangur till. er, að hún verði send fjvn. til athugunar og þaðan send ríkisstj., sem þá mundi styðja að viðleitni til að ráða fram úr þeim erfiðleikum, sem eru nú með bátasmíðar hér á landi. Til þeirra hefir aldrei verið lagður fram neinn stuðningur frá þingi eða ríkisstj. Ég get látið mér nægja að benda á það, að hér er fyrir hendi allmikil kunnátta á bátagerð, og vinnukraftur er til, bæði mikill og allgóður, en það eru aðallega stærri kaupstaðirnir, sem þessi vinna hefir verið unnin í, og þar er framleiðslan svo dýr, að ekki verður risið undir henni. Þess er skemmst að minnast, að björgunarskútan „Sæbjörg“ fékkst ekki smíðuð hér á landi, eingöngu af því, að það reyndist of dýrt. Þessi reynsla er ekki ný í bátagerð hér á landi, og sama er að segja um sumar aðrar vörur, sem verið er að reyna að framleiða hér. Má t. d. nefna húsgögn, sem eru svo miklu dýrari hér í Reykjavík, vegna dýrtíðarinnar, en í næstu löndum, að efnaminna fólk hér í bænum og nærsveitum kaupir ekki það af húsgögnum, sem það þarf, vegna þess að það hefir ekki efni á því. Það væri út af fyrir sig ágætt fyrir smiðina á þessum dýru stöðum, að þeir gætu haldið áfram að smíða báta og fengið svo miklu meira verð fyrir þá en sem svarar því, sem menn fá erlendis fyrir sömu vinnu, en það er ekki gert, bátasmíði verður svo lítil í dýrustu stöðunum, að mönnum verður að því lítil atvinna, og vöntun verður á bátum, því svo eru margir menn, sem vilja stunda sjó og verða að lifa af því, að fjölda þeirra vantar báta og þeir verða bjargþrota, ef ekki er úr því bætt. Verði ekkert gert til að létta undir með að smíða góða, ódýra báta hér á landi, þá er það sama og að auka atvinnuleysið við sjóinn. T. d. vantar bæði Akranes og Keflavík báta. Ég get ímyndað mér, að ýmsir segi, að það sé aukaatriði, hvar smíðin er framkvæmd, og að þótt of dýrt sé að smíða bátana í Reykjavík og Hafnarfirði, þá séu ýmsir aðrir kaupstaðir og aðrir staðir, sem gætu smíðað báta og þyrfti því ekki að binda það við stað þann, sem hér er nefndur. Ég skal taka það fram, að ég nefndi ekki þennan stað af því, að hann er í mínu kjördæmi, heldur af því, að ég hygg, að þessi staður sé bezt til þess fallinn. Ég skal einnig taka það fram, að það er aukaatriði fyrir mér, hvar þetta er gert, aðeins ef byrjað er af fullum krafti að smíða báta, þar sem skilyrði eru góð. Nú vita menn, að verið er að smíða 3 stóra vélbáta á Fáskrúðsfirði, og hefir fengizt til þess styrkur frá ríkinu, og víðar á landinu gera menn sitt ýtrasta til að smíða báta fyrir sjálfa sig, en sú framleiðsla er svo lítil og óskipulögð og hvergi gert neitt sérstakt til að efla bátasmíði. Jafnvel það, að afnema tolla af efni til báta, hefir ekki verið gert, en það nær engri átt að tolla efni í báta, sem smíðaðir eru hér á landi, en bátar, sem smíðaðir eru í útlöndum, eru næstum því tolllausir. Þetta er auðvitað ekki viljandi gert, heldur er það yfirsjón í tollalöggjöfinni, sem menn vilja laga, en ekki er búið að breyta. Ég geri ráð fyrir, að menn sjái, hverjar ástæður liggja til þess, að smiða þarf meira af bátum. Menn deila e. t. v. frekar um, hvar eigi að gera það, en það læt ég liggja milli hluta að sinni; það er aukaatriði. En þriðja atriði er þýðingarmikið; það er, hvernig bezt verður stuðlað að því, að sjómenn kaupi þá báta, sem þeir þurfa. Á því ríður mest. Ég vil benda á, að núv. fjmrh. hefir beitt sér fyrir því fyrir nokkrum árum, að reynt væri í sambandi við hlutaútgerð eða samvinnuútgerð að koma því þannig fyrir, að sjóveð væru sem mest látin hverfa, svo að bátarnir yrðu betur veðhæfir í fiskveiðasjóði og þannig yrði hægt að koma þeim framhjá þeirri hættu, sem nú er svo algeng, að bátarnir eru svo lítið veðhæfir, að erfitt er fyrir þá að eignast báta, sem ekki hafa yfir öðru fjármagni að ráða en því, sem stendur í bátunum. Kostnaður við bátabyggingastöð er mjög lítill. Í Vestmanaaeyjum hafa menn gegnum aldir notað hellisskúta einn stóran, sem kallaður er Skipahellir og liggur þar í skjóli undir hömrum, til að byggja báta sína í. Hjá okkur er víðast hvar farið eins að og erlendis, að bátar eru smíðaðir úti undir berum himni, en það er aðeins hægt á sumrin. Ég geri ráð fyrir, að ef hægt væri að koma af stað einu slíku fyrirtæki allstóru, þá yrði að byggja nokkuð stóran bárujárnsskúr fyrir töluvert af vinnunni að vetrinum til, svo að hægt væri að smíða undir þaki og vinna hvernig sem veður væri. Það er aðalstofnkostnaðurinn, þar eð áhöld eru tiltölulega lítil og aðeins þarf lítinn mótor til að hreyfa nauðsynlegar vélar til að saga efnið. Annars er unnið mest með handverkfærum. Þarf því ekki að flytja annað af dýrum efnum inn í landið en það, sem fer til að byggja skýli fyrir vinnustað. Að lokinni þessari umr. vil ég leyfa mér að leggja til, að till. verði vísað til hv. fjvn. og að við síðari umr. kæmu menn fram með þá viðauka og breytingar, sem þeir óska að gera.



Herra forseti! Í einu stjórnarblaðinu var talað um, að þessi till. til þál. hefði vakið einna mesta athygli af þeim þingmálum, sem fram hefðu komið. Ég hafði nú satt að segja ekki veitt því athygli og verð því að efast um, að það hafi vakið svo feikilega athygli, nema það skyldi vera af því að það er borið fram af hv. þm. S.-Þ. En þegar litið er á grg. og það, sem fram hefir komið í framsöguræðu hv. þm., þá kemur ýmislegt fram, sem vekur umhugsun; sérstaklega er það tvennt, sem vakti athygli mína. Fyrst og fremst sú leið, sem hér á að fara til að bæta úr þeim skorti, sem nú er á bátum, sem er sú, að bankarnir, ríkisvaldið og kaupstaðir eða kauptún byggi eina sameiginlega skipasmiðastöð fyrir allt landið. Ég er eindregið andstæður slíkum ríkisrekstri og álít, að það skerði þá vinnu, sem fyrir er, og hefti athafnafrelsi manna þeirra, sem unnið hafa að þessari starfsgrein. Annað atriðið er það, hvernig hv. flm. hefir dottið í hug að fara með þetta fyrirtæki út á Svalbarðseyri, þar sem bókstaflega ekkert er til nema undirlendisræma og fáein hús. Hann sagði, að sér væri það ekkert kappsmál, að stöðin yrði höfð þarna, þótt staðurinn væri í hans kjördæmi. Mér datt í hug sú samlíking, að þetta væri eins og að byggja kirkju á öræfatind. Svo ætlar hv. þm. að telja mér og öðrum trú um, að það þurfi ekki annað en að byggja einn skúr yfir vinnuna til að koma upp skipasmiðastöð og aðeins algengustu áhöld þurfi til smíðanna, eins og hefil og öxi. Ég verð að segja, að mér virðist hv. þm. álíta oss hér á hv. Alþ. allauðtrúa, að segja, að ekkert annað þurfi til að koma upp stórri skipasmíðastöð. Ég hélt þó, að nauðsynlegt væri a. m. k. að hafa gott vélaverkstæði. Svo er ekki einu sinni fólk þarna til að vinna að þessu. Ég þekki vel til á Svalbarðseyri, og ég veit ekki til þess, að þar sé einn einasti smiður, enginn járnsmiður og ekkert vélaverkstæði, en þetta allt held ég, að sé fyrsta skilyrðið fyrir því, að skipasmiði geti þrifizt. Hv. þm. sagði, að nóg húsrúm mundi vera fyrir starfsmennina. Sennilega stendur um helmingur auður af stórhýsi Þorsteins M. Jónssonar á Svalbarði, og sennilega mundi það fást fyrir lága leigu; sömuleiðis mun eitthvað standa autt af skúrum niðri á eyrinni. En það er ekki aðalatriðið að finna húsnæði handa þessu fólki, heldur það, að fara að flytja þangað fólk úr öðrum stöðum. Og stofnkostnaður myndi áreiðanlega ekki verða mjög lítill, þar sem þarna vantar allt til alls nema jarðnæði, en það er líka til annarsstaðar. Þegar það er svo athugað, að einhver bezta skipasmíðastöð landsins er á Akureyri, aðeins hálftíma siglingu frá Svalbarðseyri, verður þetta aleinkennilegt. Á Akureyri var t. d. varðskipið Óðinn smíðað, eitthvert stærsta skip, sem smíðað hefir verið hér á landi, og sem skipaskoðunarmennirnir, fulltrúar ríkisvaldsins, gáfu beztu meðmæli. Hví á að flytja skipasmíðastöðina til Svalbarðseyrar, þegar hægt er að byggja á Akureyri fullkomnustu skip, sem byggð hafa verið hér á landi? Þar eru ágæt vélaverkstæði, nokkuð fullkominn slippur og fullkomið val af smiðum til skipasmíða. Á Akureyri vantar ekkert til að koma upp fullkominni skipasmíðastöð. Hvers vegna á þá að hlaupa burt þaðan, sem verðmætin eru þegar til? Mér virðist þetta eitthvað svipuð stefna þeirri, sem nú er uppi í jarðræktarmálum hér, að hlaupa af gömlu jörðunum með margra alda jarðrækt. Þetta vil ég benda hv. Alþ. á. Fyrsta atriðið er auðvitað, hvernig staðurinn er valinn, og þar á eftir kemur, hvort menn vilja ganga inn á grundvallarreglu þá, sem kemur fram í till. Skal ég svo ekki fjölyrða frekar um þetta, en vil benda hv. þm. á, að það eru ekki réttar forsendur, að ekki þurfi annað en einn skúr og handverkfæri til að geta byggt skip á Svalbarðseyri.

* Flm. (Jónas Jónsson): Mig undrar, að hv. þm. Ak. skuli ekki gleðjast yfir þeim stuðningi, sem af því yrði fyrir hans kjördæmi og hans hv. kjósendur, ef þessi till. mín kæmist í framkvæmd. En ég hygg, að það sé einmitt ofurást á kjósendunum, sem kemur honum til að taka þessu máli með nokkrum stirðleika. Það er einkennilegt, að hv. þm. skuli ekki hafa áttað sig á því, að þótt Akureyri sé prýðilegur bær, hvað ég er honum samdóma um, þá er hann orðinn nokkuð dýr bær. Að vísu ekki eins dýr og Reykjavík, en þó er ekki orðinn ýkjamikill munur þar á. Nú veit hv. þm., að það, sem bar á milli með það, hvar ætti að smíða Óðin, á Akureyri eða í Reykjavík, var mismunurinn á dýrtíðinni. Hér eru nógir og góðir smiðir og slippur. Það var ekki það, sem var til fyrirstöðu með Reykjavík, heldur aðeins það, að dýrtíðin er meiri hér. Nú er Akureyri á góðri leið með að verða eins dýr bær og Reykjavík. Ég vil benda hv. þm. á atriði, sem honum er vafalaust kunnugt og sem ég hefi fengið upplýsingar um frá flokksbróður hans, sem kunnugur er framfærslumálunum, að á Akureyri er eitt þúsund manns á sveitarframfæri; m. ö. o., 4.–5. hver maður þar getur ekki unnið fyrir sér sjálfur. Fyrir okkur, sem hugsum aðeins um það, hvar er hægt að fá báta ódýrast smíðaða, munar það ekki litlu, hvort eitt þús. af 5 þús. manna á staðnum geta ekki unnið fyrir sér. Slíkt fátækraframfæri er ekki lítill baggi fyrir atvinnulíf bæjarins. Mér gengur ekki til neinn kali til Akureyrar eða Reykjavíkur, þó að ég álíti þær ekki hæfar til að framleiða þessa vöru, heldur aðeins það, að framleiðslan verður of dýr á þessum stöðum. Það, sem gildir, er, að framleiðslan verði eins góð og hægt er og eins ódýr og hægt er. Þótt ég geri ráð fyrir, að verksvit hv. þm. á því, hvað til þarf til að byggja báta, sé eitthvað líkt og mitt, þá sér hann eins vel og ég, að ekki er nein bót að því að styðja framleiðslu báta hér á landi, sem eru svo dýrir, að útgerðarmenn og sjómenn geta fengið samskonar báta ódýrari frá Noregi. Hvaða meining er í því að koma okkar framleiðslumálum þannig fyrir, að við getum ekki staðizt samkeppni við næstu þjóðir, hvorki með litla eða stóra báta? Það er óviðunandi og á að breytast. Ég vona, að hv. þm. sé það ljóst, að þótt einni slíkri skipasmíðastöð væri komið upp, þá mundi hvorki Akureyri né aðrir staðir hætta að smíða báta. Nú er verið að smíða skip í Vestmannaeyjum, sem verður stærra en Óðinn. Það er kaupmaður hér í bænum, sem er að láta smíða það, og við það vinna eingöngu smiðir úr Vestmannaeyjum, sem eru í landi. Skipið virðist vera gott, og það eru betri skilyrði þar, svo kostnaðurinn verður viðráðanlegri. Ég geri ráð fyrir, að hv. þm. Ak. sé ljóst, að ekki er hægt að setja skipasmiðum sérstök kjör, til þess að einhver góður staður, eins og t. d. Akureyri eða Reykjavík, geti framleitt bátana. Vinnan á þessum stöðum verður að vera svo dýr, að þar leggst skattur á útgerðina, sem ekki er lítill. Ég geri ráð fyrir, að fleirum en mér sé ljóst, að eina ráðið til að auka bátasmíðina er að finna stað, sem hefir sérstaklega góð skilyrði til að framleiða ódýrt. Það takmark, sem fyrir mér vakir, er að geta smíðað hér eins góða og eins ódýra báta og þá, sem við nú kaupum af Dönum og Norðmönnum. Til þess er ekki hægt að segja við menn í Reykjavík, sem búa við rándýrt húsnæði og að öðru leyti, bæði vegna fátækraframfæris og annars, lifa við einum þriðja dýrari lífsskilyrði en smiðir úti á landi, að þeir skuli lækka kaup sitt. Eina ráðið er að búa til einhvern þann stað á landinu, sem svo ódýrt er að lifa á, að hægt er að lækka kaup smiðanna án þess að kosti þeirra sé þrengt um of. Út af því, að óhæfilegt væri að fara með þetta á svo lítilfjörlegan stað sem Svalbarðseyri, þá vil ég segja, að ég veit ekki um neinn hæfari stað hér á landi. Ég vil benda hv. þm. á, að í námunda við Glasgow er nú verið að byggja stærsta skip heimsins, í smáþorpi, sem er einskonar Svalbarðseyri, og enginn telur það hneykslanlegt í milljónabænum Glasgow, þótt farið sé með þetta risaskip út fyrir borgina. Miðað við Akureyri er Svalbarðseyri ódýr staður, og það er langt frá, að það myndi íþyngja Akureyri á nokkurn hátt, að skipasmiðastöð þessi risi þarna upp. Ég mun ekki telja mig neinn sérfræðing í þessum efnum frekar en hv. þm. Ak. En ég vil geta þess, að mjög stórt skip, sem er í smiðum hjá Glasgow, er byggt á slippstöð á eyri einni við ána Clyde. Skipinu er rennt út í ána og þaðan út á sjó. Þó er aðstaðan að einu leyti miklu heppilegri á Svalbarðseyri við Eyjafjörð heldur en við ána Clyde. Þar, sem þeir reisa skipið, er áin svo mjó, að nokkrir örðugleikar eru á því fyrir mjög stór skip að athafna sig þar, þegar þau eru komin á flot. Þar sem hv. þm. Ak. taldi það óheppilegt að hafa bátasmíðastöð á Svalbarðseyri, vegna þess, að þar væri ekki mótorverkstæði, þá ætla ég að benda honum á, að það er einmitt kjördæmi hans til hins bezta. Það er nú meira og meira að verða siður í stóriðnaðinum, að hlutir eins og t. d. bílar eru ekki smíðaðir í heilu lagi á sama stað. Tökum t. d. bílaverksmiðju í Gautaborg; sumir hlutir bílanna eru búnir til þar, en aðrir í öðrum verksmiðjum langt frá. Það yrði alveg prýðilegt fyrir Akureyri, ef þar sköpuðust skilyrði fyrir starf við vélaverkstæði; þar gætu allmargir menn fengið atvinnu fyrst um sinn við það að gera við járnsmíðahluti, enda er ekki nema 20 mínútna ferð yfir fjörðinn frá Svalbarðseyri til Akuryrar. Ég efast ekki um það, að hv. þm. Ak. muni vita, að eins og dýrtíðin er nú að verða í hans bæ, er Akureyringum gert erfitt fyrir um iðnað. Ég get bætt því við, að ýmsir atburðir á Akureyri hafa orðið þess valdandi, að miklu minni þróun í samvinnuátt hefir átt sér þar stað en vera ætti. Samband ísl. samvinnufélaga myndi hafa komið þar á fót nýrri deild til iðnaðar, sem hefði veitt fjölda fólks atvinnu, ef ekki hefðu komið í ljós dýrtíðarerfiðleikar, sem hindruðu það, að iðnaður í þeirri grein væri samkeppnishæfur við útlendan iðnað. Ég hefi enga trú á, að þessum hv. þm. takist að snúa dýrtíðina niður og gera Akureyri að langódýrasta kaupstaðnum á Íslandi, eins og hún var áður, en er það alls ekki lengur nú, og menn verða að taka afleiðingunum af því. Það, sem hv. þm. ynni við það, ef honum tækist að hindra framgang þessa máls af umhyggju fyrir Akureyri, er það, að þá verða bátarnir bara keyptir frá útlöndum. Þannig mun fara, þegar lagast með fiskmarkaðinn og menn fara að afla betur en nú. Þá verða bátar handa sunnlenzkum sjómönnum keyptir frá útlöndum, því að þeir eru of dýrir, ef þeir eru keyptir fullsmíðaðir hér. En er það nokkurt gleðiefni, að þessi vinna verði keypt frá útlöndum? Það er vonandi, að markaðsafstaðan breytist einhverntíma til batnaðar, og þá þurfum við að fá fleiri báta. Ekki er hægt að rökstyðja þá kenningu hv. þm., að allir hlutir til bátanna þurfi að vera smíðaðir á sama stað, því að stóriðnaðurinn er að mestu leyti rekinn þannig, að hinir ýmsu hlutir eru smíðaðir hver á sínum stað, og einhverntíma munu bátar verða smíðaðir þannig hjá oss. Ég vil nú að síðustu færa rök fyrir því, hvers vegna Svalbarðseyri getur orðið ódýrari en nokkur hinna stærri kaupstaða á landinu. Það er fyrst og fremst af því, að þar hefir lítið verið byggt, eyrin hefir verið keypt til að reisa þar ódýr hús. Hún er eign tveggja kaupfélaga, sem bæði hafa hagsmuni af því, að eitthvað sé gert. Þar kemur síldarbræðslustöð innan skamms, sem vel gæti lifað, þótt þessi iðnaður kæmi þar líka. Þar má fá mjög hentugt húsnæði fyrir menn, sem ekki hafa stórar fjölskyldur. Þorsteinn M. Jónsson keypti húseignina Svalbarð, eign dánarbús Björns Lindals, fyrir 40–50 þús. kr., og henni fylgir 500 hesta tún. Þorsteinn mundi leigja þetta hús fyrir verð, sem er í samræmi við upphaflegt verð þess, þótt ég hafi ekki minnzt á það við hann. Ég álít því, að öll aðstaða sé þarna svo ódýr, að vel sé hægt að láta smiðunum líða eins vel og samsvarandi mönnum í nokkru þjóðfélagi innan sömu stéttar, og þó einnig unnt að framleiða báta svo ódýrt, að samkeppnisfært sé við Noreg og Danmörku, þó að tollarnir séu litlir, er á þeim hvíla. Ég geri ráð fyrir því, að hv. þm. Ak. sjái, þegar hann athugar málið betur, að hér er um mikið velferðarmál að ræða, ekki aðeins fyrir Akureyri, heldur einnig fyrir allt landið.

*Héðinn Valdimarsson: Ég sá, að till.maður, hv. þm. S.-Þ., skauzt út úr salnum, og þætti mér gott, ef náð væri í hann. Kjarninn í þessu máli er í sjálfu sér nokkuð einfaldari en hv. þm. yfirleitt lætur koma fram í sinni till. Í rauninni er kjarninn ekkert annað en það, að ríkisstj. ætti að láta rannsaka, hvar og hvernig mætti bezt starfrækja hér bátasmíðastöð, og hvernig þeim atvinnurekstri yrði bezt fyrir komið þannig, að hægt væri að fullnægja kröfum um gæði og verð, sem gera mætti á móts við aðkeypt skip og báta. En allt það útflúr, sem hv. þm. S.-Þ. setur utan um till., er óþarft. Og finnst mér það spilla till. og geta valdið ágreiningi. Ég verð að segja það, að þegar hv. þm. S.-Þ., sem sjálfur á sæti í bankaráði Landsbankans, er að koma með till. um að skora á Landsbankann í þessu efni, þá finnst mér það nokkuð undarlegt, þar sem hann gæti manna bezt vitað, hvaða skoðun Landsbankinn hefir um þetta mál, og látið koma fram á þinginu, hvort Landsbankinn yfirleitt vildi taka þátt í þessu. Annars var það stefna hv. þm. alltaf áður að beina málum frá þinginu til Landsbankans, en ekki frá Landsbankanum til Alþingis. Eins það að ákveða, að rannsókn, sem hér eigi að fara fram, skuli miðuð við Svalbarðseyri alveg sérstaklega, án þess að nokkur rannsókn hafi farið fram um það, finnst mér sannarlega undarlegt. Og eina ástæðan, sem hann færir, er það, að tvö kaupfélög og Þorsteinn M. Jónsson eigi þarna land. Og ég veit ekki, hvaða skilríki er hægt að færa fyrir því, að það sé nokkuð betra að hafa þarna bátasmiðastöð þess vegna. Eins hefir hv. þm. ekki skýrt neitt nánar, hvernig því verði yfirleitt háttað að því er snertir hagsmuni þeirra, sem standa að þessari bátasmiðastöð, þeirra, sem vinna við hana, og þeirra, sem bátana kaupa. Það væri æskilegt að fá upplýsingar um þetta. Ég álít, að till. hefði átt að vera svo einföld, að ekki væri miðað við ákveðið rekstrarfyrirkomulag né ákveðinn stað. heldur væri því hagað eftir því, hvað rannsóknin, sem fram færi, leiddi í ljós. Hv. þm. tekur það fram í svörum sínum, eftir því sem hv. þm. Ak. segir, að það gæti verið svo sérstaklega gott að hafa bátasmíðastöð þarna vegna þess, að enginn framfærsluþungi er fyrir. Og mér hefir skilizt, að það vaki sérstaklega fyrir honum að flytja menn að, sem ekki hafa fyrir neinum að sjá nema sjálfum sér, til þess að reyna að hafa svo ódýran vinnukraft; kæmi þar því enginn sérstakur framfærsluþungi. Það er ekki hægt að fá neina tryggingu fyrir því, að þessir menn ekki síðar veikist eða eldist eða komist í ómegð, og þar að auki lítur ekki út fyrir, að hv. þm. gæti að því, að hann tekur þá annarsstaðar frá, og þá vex því meir framfærsluþunginn þar. Mér finnst það væri þá einfaldara fyrir hann, ef það er hugmyndin að gera ódýrari framfærsluna vegna þessa framfærsluþunga á ýmsum stöðum, að koma með þá gömlu viðurkenndu aðferð íhaldsmanna til forna, að bera út börn og gamalmenni og sjúklinga. Þá er ekki nema hraust fólk eftir, sem ekki þarf að sjá fyrir. En það verður þannig, að það er ekki hægt að komast undan því, hvar á landinu sem reistar verða verksmiðjur eða annað, að alltaf verður þar fólk, sem þarf að sjá fyrir af fátækraframfæri eða á annan hátt. Þá er það held ég ekki nema eitt atriði, sem ég nefni í viðbót. Það er sagt í grg., að til að afstýra tilefnislausum deilum, sé ætlazt til, að starfað sé að smíðinni í samningsvinnu. Ég hugði, að hv. þm. vissi, að akkorð getur orðið eins mikið deiluefni eins og tímavinna. Það verður að semja um það eins og hvert annað kaup, svo að ekki sé hægt að komast framhjá neinn deiluefni með þessu. Nema hann ætli að lögbjóða kaup á öllum þessum stöðum. - Yfirleitt virðist mér allt útflúrið, sem er umbúðir utan um kjarna málsins, sem allir flokkar eru sammála um, vera svo mikil vitleysa, að ekki komi til mála að samþ. till. Hinsvegar munn þm. sammála um að vísa till. til nefndar.

Sigurður E. Hlíðar Flm. þessarar till., hv. þm. S.-Þ., gefur mér tilefni til að segja nokkur orð. Honum féll það auðsjáanlega miður, að ég rann á vaðið og gerði nokkrar aths. við þessa till., eða grg. aðallega, og fór hann mörgum orðum þar um. Hv. þm. kom allmjög inn á atvinnuleysi á Akureyri og ómegðarþunga. Það er ekki hægt að neita því, að sveitarþungi á Akureyri, eins og í flestum öðrum kaupstöðum, er mjög mikill Og mun láta nærri, eins og hann segir, að nálega 1/4 af íbúum bæjarins hafi notið eða njóti framfærslustyrks; bærinn sé, skildist mér, þess vegna dýrari. En ég skil þá ekki, að helzta leiðin til að bæta úr þessu sé það, að draga úr þeim iðnaði, sem kominn er þó dálítið af stað í Akureyrarbæ. með því t. d. að flytja alla bátasmiði til Svalbarðseyrar. Heldur hv. þm. S.-Þ., að sveitarþungi á Akureyri myndi minnka við það, að tekinn væri kjarninn úr iðnaðarstétt bæjarins og fluttur til Svalbarðseyrar? Ég geri ráð fyrir, að skipasmiðir á Akureyri myndu leita atvinnu á Svalbarðseyri. Við verðum fátækari, þar sem smiðirnir eru helztu bjargálnamennirnir, því það vitum við, að iðnaðarmenn hafa borið síðustu tíu árin einna mest úr býtum. Það, sem fyrir flm. vakir sérstaklega, er að flytja þessa bátasmíði út fyrir dýrtíðina. því með því að hafa hana á dýrum stað myndu bátar verða svo afskaplega dýrir, að sjómenn gætu varla keypt þá, sem myndi verða mikill kostnaðarauki fyrir útgerðina, og þar af leiðandi ekki samkeppnisfærir. Eða heldur hv. flm., að við yrðum samkeppnisfærir við Norðmenn, ef við bæði keyptum viðinn þaðan og borguðum hærra kaup? Ég held ekki. Við verðum seint samkeppnisfærir við Norðmenn undir þessum tveim skilyrðum, sem fyrr segir. En ef hv. þm. gæti bent á leið til að flytja þessa bátasmiðastöð og vinnukraft á svo ódýran stað, að við gætum fengið miklu ódýrari skip með þessu fyrirkomulagi, gæti ég gengið inn á þetta. En ég þykist vita, að fagfélög þeirra smíða, sem kæmu úr kaupstöðum, hefðu nokkurn veginn ákveðinn taxta þar eins og hafður er á Akureyri, Siglufirði, Reykjavík eða hvaðan sem þeir væru fengnir. Og mér sýnast þessar opinberu stofnanir hér á Íslandi ekki hafa verið svo ódýrar í rekstri hingað til, að ég vænti ekki, að það út af fyrir sig verði mikill sparnaður á þessu sviði, þó að þetta atvinnufyrirtæki væri rekið af ríkinu. Það er náttúrlega gaman að heyra þær upplýsingar um smiði á stærsta skipi heimsins, sem verið er að smíða við Clyde. Hann fullyrti, að aðstaða væri nákvæmlega sama og á Svalbarðseyri. Ég er nú ekki svo vel að mér í landafræði og langt síðan ég hefi lesið hana; en þótt skipasmíðastöð sé komin hjá Clyde, þá munn eitthvað meiri möguleikar vera þar fyrir hendi fram yfir Svalbarðseyri, því þar er varla að ræða um annað en eyðisand. Og einustu skilyrði, sem þar munu vera umfram aðra staði, er nóg pláss, en ég vil þó ekki samþ., að það sé ekki líka annarsstaðar. Ég geri ráð fyrir, að þar mætti fá landrými með góðum kjörum, en ég er í vafa um, að það yrði með miklu betri kjörum en á Akureyri. Þá er spurt, hvort ekki sé þá rétt að færa þessa skipasmíðastöð ennþá lengra út fyrir dýrtíðina. Því var skotið að mér áðan, og menn munu kannast við, að í fornöld var byggt hafskip inni í Þjórsárdal. Hjalti Skeggjason byggði skip þar inni í skógarrjóðri. Væri ekki alveg eins rétt að taka fyrirmyndina þaðan og byggja skip okkar inni í Þjórsárdal? Þar eru menn fyrir utan dýrtíðina, og það er næsta sambærilegt og fara út á Svalbarð. Ég fæ ekki skilið, að enda þótt Akureyri sé dýr bær - ég tek hana sem dæmi -, þá sé sjálfsagt að flýja þann bæ vegna dýrtíðarinnar. Ég þykist vita fyrirfram, að þó það verði ekki á fyrsta ári, þá muni fljótt koma í ljós vinnuleysi nokkurn veginn eins á Svalbarði og á Akureyri, af því að smiðir, eins og allir iðnaðarmenn, hafa taxta, er fagfélögin hafa sett. Þótt hægt væri í bili að útvega þessum mönnum húsaskjól t. d. á Svalbarði, myndu þeir ekki sætta sig við það til lengdar. Þeir myndu byggja sín eigin hús og þar myndi svo rísa upp iðnaðarbær. En það er margt, sem vantar af nútímaþægindum; t. d. er þar rafmagnslaust og vatnslaust, auk nauðsynlegra þæginda við smíðið sjálft, sem of lítið er gert úr í grg.

* Flm. (Jónas Jónsson): Ég býst við, að ekki sé ástæða til að lengja þessar umr. mikið að þessu sinni, því að ef till. verður vísað til n., kemur hún væntanlega aftur fyrir d. En út af orðum hv. síðasta ræðumanns vildi ég bæta við fáeinum aths. Hann skilur það alveg réttilega, að það, sem fyrir mér vakir með þessari þáltill., er að komast út fyrir dýrtíðina. Hann neitar því ekki, og ekki heldur hv. 3. þm. Reykv., að dýrtíðin stendur í veginum fyrir bátasmiðum hér heima, því að undanfarin ár hefir verið flutt inn mikið af bátum, þrátt fyrir það, að nóg hafi verið til af mönnum hér, sem við bátasmíðar geta unnið. Gleggsta dæmið um þetta er björgunarbáturinn hér við Faxaflóa, sem byggður er fyrir samskot fólksins hér í grenndinni. Vitanlega var hér yfirfljótandi vinnukraftur til þess að byggja bátinn, en niðurstaðan varð sú, að Reykjavík gat ekki byggt hann, þó að hún hafi lagt fram peningana. Akureyri gat það ekki heldur, og því var farið með hann úr landi og vinnan framkvæmd þar, vegna þess að enginn staður hér á Íslandi, sem til greina gat komið í þessu sambandi, var nógu ódýr. Það er þess vegna ekki fyrir okkur að vera að slást um það innbyrðis, hvort slík vinna sem þessi sé framkvæmd á þessum eða hinum staðnum, því að eins og stendur virðist hún vera að hverfa út úr landinu. Það hefir alltaf verið framtíðardraumur, að hægt væri að búa til stað, sem unnt væri að halda fyrir utan dýrtíðina. Ég skal ekki fara langt út í það efni að sinni, en aðeins drepa á það, að þegar boðið var í Óðin, þá var Akureyri 25% ódýrari heldur en Reykjavík, og á því var útboðið byggt. En samt sem áður hefir Akureyri þessi dýrtíðareinkenni, sem ég hefi nefnt og hv. þm. bæjarins hefir ekki mótmælt. Mundi þá ekki staður, sem er ódýrari heldur en Akureyri, hafa möguleika til að vinna enn ódýrar? Nú býst ég við, að ef það reyndist svo, að ekki væri hægt að fá viðunandi samninga um þetta land, sem bæði ég og hv. þm. Ak. erum sammála um, að muni fást, þá eru náttúrlega til margir aðrir heppilegir staðir, - að vísu ekki með eins góðum skilyrðum og þessi, þ. e. a. s. að vera nærri bæ með góðum samgöngum og verksmiðjum. Það er mjög mikils virði fyrir svona stað að vera nærri bæ eins og Akureyri og Reykjavík, aðeins ekki svo nærri, að hin óeðlilega dýrtíð nái þangað. Út af ræðu hv. 3. þm. Reykv. sé ég ekki ástæðu til að segja mikið. Hann og eins hv. þm. Ak. virðast gera ráð fyrir því, að kaup á svona stað hlyti alltaf að fara upp í það sama og á dýrari stöðum. En það er þveröfugt við reynslu veraldarinnar. Og vitanlega yrði það hér eins og annarsstaðar. - Í þessu sambandi skal ég geta þess, að einn maður hér, sem er sérstaklega mikið fræðilega riðinn við útveg og sjómennsku, hefir haldið því fram, að af öllum þeim síldarverksmiðjum, sem byggðar hafa verið hér á landi, sé Djúpavík heppilegust og bezt sett. Og af hverju? Ég ætla ekki að svara því sjálfur; það er gáta fyrir hv. þm. Djúpavík er að vissu leyti svipað sett og Svalbarðseyri, og verr þó, því að ekki er mikil ræktun þar í kring. Það er sem sagt ekkert því til fyrirstöðu, að staður, þar sem iðnaður er rekinn, sé nokkuð einangraður, ef hann bara er rétt valinn. Ég hefi þá notað minn ræðutíma við þessa umr., og mun láta þar við sitja, hvernig fer um þessa till., hvort hún verður samþ. til síðari umr. og n. eða ekki. En ég býst við, að hún hafi í sér fólginn þann lífskraft, að hún muni þá rísa upp aftur að nýju.

*Héðinn Valdimarsson: Hv. flm. virðist nú vera að mestu genginn frá þessari till., sem hann sjálfur flytur. En ég vil aðeins benda honum á, að hann minnkar ekki dýrtíðina í bæjunum með því að flytja atvinnuna þaðan eitthvað annað. Í sambandi við þetta mál vildi ég beina fyrirspurn til einhverra af ráðh., ef þeir skyldu vera hér einhversstaðar nálægir, hvernig það sé með björgunarskipið Sæbjörg. Mér er sagt, að það sé ekki sjófært. Það er búið að liggja hér nokkuð langan tíma, fyrst í skoðun og síðan í viðgerð. Ég vildi gjarnan fá upplýsingar um þetta. Það mætti a. m. k. taka það til greina, þegar verið er að velja um innlend og útlend skip, hvort þau séu jöfn að gæðum.



Það er gamall gestur, sem hér er á ferðinni. Ég hefi rætt áður um þetta mál á fyrri þingum og ætla ekki með þeim fáu orðum, sem ég segi nú, að stofna til langra umr. að svo komnu máli. Það, sem fyrir mér vakir með því að koma fram með till. þessa, sem að efni til er svipuð till., sem áður hafa legið fyrir Alþ., er það, að ég tel svo farið rekstri úfvarpsins, að það hafi þann tekjuafgang nú, að aldrei hafi slíkur verið. Nú má telja, að á síðastl. ári hafi tekjuafgangur af útvarpinu sjálfu, viðtækjaverzlun og viðgerðarstofu numið nær 180 þús. kr. Raunar veit ég það, að nú á næstunni verður stofnað til mikils kostnaðar við þessa stofnun, þar sem auka á mjög kraft stöðvarinnar hér og reisa endurvarpsstöð á Austurlandi. En um leið og þetta verður gert, má gera ráð fyrir, að útvarpsnotendum fjölgi eigi lítið. Tala þeirra mun nú vera nokkuð á 15. þús. á öllu landinu, en líkur þykja til þess, að hún verði þegar á næsta ári orðin allt að 16–17 þús. En um leið og útvarpsnotendum fjölgar, aukast tekjur útvarpsins, og sömuleiðis munu tekjur þær, er það hefir af auglýsingum, aukast geysimikið. Það má gera ráð fyrir, að á næsta ári verði brúttótekjur stofnunarinnar allrar nálægt 3/4 millj. Þó að útgjöldin vaxi ærið frá því, sem nú er, mun það samt hafa drjúgan tekjuafgang fyrir því. Ég hygg því, að draga mætti mjög úr afnotagjöldum útvarpsnotenda á næsta ári. Sú lækkun, sem hér er farið fram á, snertir aðeins lítinn hluta útvarpsnotenda. 20–25%. en hún myndi nema 30–40 þús. kr. árlega. Það hefir verið litið svo á, að útvarpið ætti að vera fræðslu- og skemmtistofnun fyrir landsmenn, en ekki tekjustofnun fyrir ríkissjóð. Viðvíkjandi því, hvaða sanngirni sé í að lækka afnotagjöldin, þá vil ég segja það, að hjá nágrannaþjóðunum eru afnotagjöldin lægri en hjá okkur. Þá vil ég minnast á aðstöðumun þeirra, sem hafa rafhlöðutæki, og hinna, sem hafa straumtæki. við vitum, að það er miklum erfiðleikum bundið í dreifbýlinu að nota sér rafhlöðutækin. Það verður að senda tækin einn sinni til tvisvar á mánuði til hleðslu, og jafnvel þó að margar hleðslustöðvar hafi verið settar upp, eru erfiðleikar í þessu efni samt sem áður miklir. Ég teldi æskilegt, að það væri hægt að lækka gjöldin nú, ekki aðeins af rafhlöðutækjunum, heldur og straumtækjunum, en að svo komnu máli treystist ég þó ekki að taka straumtækin með, en ef til vill mætti athuga það síðar. Ég vildi svo mælast til, að málinu yrði vísað til fjvn. og síðari umr.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Áður en þessi till. fer til fjvn. vildi ég rifja það upp fyrir þm., að samkv. heimild frá Alþ. hefir verið ráðizt í stækkun útvarpsstöðvarinnar. Þessi stækkun kemur til með að kosta meira en stöðin sjálf. Af þessu leiðir það, að rekstrarkostnaður hlýtur að hækka töluvert. Það er þess vegna ekki hægt að byggja á þeim niðurstöðum, sem urðu á rekstri stöðvarinnar síðastl. ár. Það er vitanlegl. að það er hin mesta nauðsyn að koma fram lækkun á afnotagjöldunum, einkanlega á þeim stöðum, sem kostnaðarsamt er um notkun útvarps að öðru leyti, en ég vil beina því til fjvn. til athugunar, að eins og ég sagði áðan. þá hlýtur stækkunin að hafa áhrif á fjárhag stöðvarinnar, og vænti ég þess, að n. athugi þetta áður en hún fer inn á þá braut að lækka gjöldin. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara nánar út í málið, en geri ráð fyrir, að tóm gefist til þess, þegar málið kemur frá fjvn., ef ástæða þykir til þess.

* Flm. (Stefán Stefánsson): Þessi till., sem hér liggur fyrir á þskj. 67 og er borin fram af mér ásamt nokkrum öðrum hv. þm., er fram borin samkv. ósk nokkurra bænda í Svarfaðardal. Till. er þess efnis, að ríkisstj. láti fara fram nákvæma rannsókn á riðuveiki, sem gengið hefir um nokkurn tíma í Svarfaðardal og víðar. Og er jafnframt til þess ætlazt, að kostnaðurinn greiðist úr ríkissjóði. Ég skal taka það fram, að þessi veiki er ekkert nýtt fyrirbrigði. Veiki þessi mun hafa verið þekkt hér á landi undanfarna áratugi. En ég þori að fullyrða, að veikin hefir hvergi gert eins mikinn usla eins og nú í Svarfaðardal. Veikin kom fyrir 13 árum í dalinn, og er talið, að hún hafi borizt frá Skagafirði. Veikin fór framan af mjög hægt yfir, og er það nú 2 síðustu árin, sem hún hefir gert mestan usla. Hún hefir nú komið á 22 ný heimili í dalnum og drepið samtals um 300 fjár. Ég tel þess vegna ekki að ófyrirsynju, að bændur í Svarfaðardal leiti til Alþ. til að reyna að fá réttan sinn hlut, ef nokkur ráð mættu til þess verða. Það er eftirtektarvert, að veiki þessi virðist velja það bezta úr fjárstofninum. Það er ekki vitað, að hún taki fé á 1. ári, en hún tekur helzt fé á 2.–3. ári. Það hefir farið fram nokkur rannsókn á þessari veiki, en ekki borið þann árangur, sem æskilegur hefir verið. Sjúkdómsorsökin er enn ekki fundin, og meðan svo er, eru engar líkur til, að takast megi að hefta útbreyðslu veikinnar Ég sé svo ekki ástæðu til að ræða þetta nánar, en vænti góðra undirtekta undir till. hjá Alþ. og ríkisstj. Ég vil að lokum óska eftir, að till. verði vísað til fjvn. til síðari hlutar.



Ég vil leyfa mér að segja örfá orð í sambandi við þessa þáltill., sem hér liggur fyrir. Mér þykir það rétt, af því að hún snertir starf mitt og af því að í það er vitnað á nokkrum stöðum, og ekki alstaðar farið að öllu leyti rétt með. Það skiptir nú að vísu ekki miklu máli um þessi alriði, en rétt skal þó vera rétt. Það er sagt í upphafi grg., að ekki sé vitað að nokkurri kind, sem tekið hefir þessa veiki, hafi batnað. Mér þykir þetta fulldjúpt tekið í árinni. Ég veit um þó nokkur tilfelli, sem kindum hefir batnað þessi veiki. Ég hefi ekki ómerkari mann fyrir mér um þetta en Ingólf heitinn Bjarnarson. Veikin kom upp hjá honum og kindunum batnaði við sérstök meðul, sem þeim voru gefin. Ég veit einnig um fleiri tilfelli, sem svo er ástatt um að veikin hefir batnað. Annars má fullyrða það, að allur þorri kinda, sem veikina tekur, fer fyrr eða síðar af völdum hennar. Ég þykist hafa komizt að raun um, að veikin sé smitandi. Það er hægt að rekja feril hennar úr Skagafirði í Eyjafjörð, og eins suður á bóginn í Húnavatnssýslu. Hæstv. landbrh. bað mig fyrir 3 árum að rannsaka þessa veiki. Af þeim rannsóknum, sem ég hafði því tækifæri til að gera, komst ég að þeirri niðurstöðu, að það má gera ráð fyrir, að veikin sé smitandi. Ég hefi alltaf haldið því fram, að hér væri um skozku fjárveikina - „louping ill“ - að ræða. Það má segja, að Englendingar séu ekki komnir langt í því að lækna þessa veiki, en rannsóknir þeirra halda alltaf áfram og miðar vel í áttina. Í sambandi við þessa þáltill. um að skora á ríkisstj. að láta fara fram rannsókn á þessari veiki, þá vil ég spyrja, hvort hv. flm. hafa gert sér grein fyrir, hvað þeir eru að fara fram á. Nú er það vitanlegt, að þó að við höfum rannsóknarstofu hér á þessu landi, þá vantar okkur alveg sérfróðan mann, sem hefir vit á rannsóknunum. Það, sem þess vegna þarf að gera, er að fá sérstaklega faglærðan mann í þessum efnum til þess að annast rannsóknirnar. Þá fyrst er von um einhvern árangur. Erlendis er lögð sérstaklega mikil áherzla á að fá virkilega þá beztu menn, sem völ er á, til þess að annast slíkar rannsóknir. Ég sé enga ástæðu til, að við séum eftirbátar annara þjóða um þessi mál. Ég vil leggja sérstaka áherzlu á, að við ráðum til þessa mann, erlendan sérfræðing, sem fær er í þessari fræðigrein og við getum fyllilega treyst, því að þetta er virkilega eitt af mest aðkallandi málum okkar.



Mér þykir það ekkert undarlegt, þó að fram komi hér till. um að rannsaka eitt eða annað, sem orsakar vanhöld, sem eru í okkar sauðfé. Það er brýn ástæða til þess, að þau séu rannsökuð og hvað hægt sé að gera til að vinna bug á þeim. Fardagaárið 1935 -1936 er annað árið, sem hægt er að gera sér grein fyrir, hvað þessi vanhöld eru mikil, því að meðan engar skýrslur lágu fyrir um það, hvað miklu var slátrað í landinu, var ekki hægt að sjá, hvað misfórst af vanhöldum. Á þessu ári hefi ég reiknað út, að með 15 kr. verðlagi á hverri kind er það hvorki minna né minna en dálítið yfir 2 millj. kr., sem Íslendingar hafa farið á mis við, ef tekið er saman allt sauðfé, sem farizt hefir af vanhöldum. Þegar þessi tala er athuguð, er það ekkert undarlegt, þó að menn reyni að brjóta heilann um, hvernig hægt sé að vinna bug á þeim, eða fá rannsakaðar orsakir þeirra. Svo að ég snúi mér að þeirri veiki, sem hér er verið að ræða um, þá er ég ekki viss um, að munurinn á henni og hinni svokölluðu Hvanneyrarveiki sé svo mikill. Ég hefi séð margar kindur veikar af báðum þessum pestum og ekki séð mun á sjúkdómseinkennum. Og þegar ég 1926 sá í Skotlandi kindur með „looping ill“, þá virtust mér þar vera sömu einkennin. Það er sjálfsagt allt saman heilabólga. Þessi riðuveiki er sennilega sú veikin, sem nú er í okkar sauðfé, sem hefir verið hvað mest rannsökuð. Ég hygg, að það sé ekki sjaldnar en 5–6 sinnum, sem búið er að gera ráðstafanir til að rannsaka þessi veiki sérstaklega, en þrátt fyrir þetta er engin niðurstaða enn fengin. Með tilliti til þessa og fleira teldi ég réttara að orða till. öðruvísi, eða á þá leið að skora á stj. að láta rannsóknirnar beinast að einhverjum öðrum veikindum í fé, sem meira riður á að rannsökuð séu og eru útbreiddari. Ég er svo svartsýnn, að ég tel vafasamt um árangur, þó að till. yrði samþ. í þessu formi, en ég teldi hinsvegar heppilegt að skora á ríkisstj. að láta gera meira til þess að rannsaka vanhöld í fé yfirleitt. Byggist þetta m. a. á því, að í 20 ár er búið að vinna að því að rannsaka „looping ill“ í Englandi, en árangur er enginn enn. Árið 1933 var samþ. till. frá hv. þm. Borgf. um, að varið skyldi 10 þús. kr. til að rannsaka ormaveiki eða riðuveiki í fé. Þegar sú till. kom til framkvæmda og ég var látinn segja um það sem starfsmaður Búnaðarfélags Íslands, hvernig ætti að verja þessum 10 þús. kr., þá skoðaði ég ekki huga minn um að leggja til, að því yrði varið til að rannsaka ormaveikina, og þetta var reynt, með þeim árangri, að vanhöld af hennar völdum hafa minnkað stórlega. Annars er veikin ekki verri í Svarfaðardal en hún hefir víða og oft verið áður. Það eru sérstaklega tvö heimili, Vellir og Böggvisstaðir, er hafa misst allverulega af sínum fjárstofni. Það er ekki nema það, sem komið hefir fyrir áður, t. d. í Blönduhlíðinni, þegar Sigurður E. Hlíðar var að rannsaka þar og í Vatnsdalnum. Þó hefir ekki verið rannsakað það heimili, sem verst fór út úr veikinni. Það er Egg í Hegranesi. Þangað var enginn sendur, og hrundi féð niður þar á fáum árum. Þess vegna held ég, að það sé mjög þýðingarlítið hvað snertir árangur, að samþ. till. í því formi, sem hún er hér. Ég hygg, að hitt gæti haft þýðingu, að ýtt væri á það af Alþingi, að stj. yfirleitt léti rannsaka orsök vanhaldanna og reyndi að finna ráð til að minnka þau og bindi sig ekki við það, sem maður veit, að erfitt er að eiga við, heldur að menn beini fyrst kröftunum að því, sem nokkuð er víst um árangur, og myndi hann nást talsvert mikill með þeim öflum, sem við höfum yfir að ráða.

* Flm. (Stefán Stefánsson): Hv. 1. þm. N-M. tók að sjálfsögðu réttilega fram, að það mætti vera þingi og þjóð áhyggjuefni, hvað mikið fé fer forgörðum hjá bændum vegna þeirra búfjársjúkdóma, sem geisa yfir. Og vil ég fullkomlega taka undir það. Ég mun ekki á nokkurn hátt setja mig á móti því, - og ég geri ekki ráð fyrir, að meðflm. mínir geri það heldur - að tekin sé upp almenn rannsókn á búfjársjúkdómum hér á landi. En þessi till. er borin fram að ósk bænda í Svarfaðardal, eins og ég tók fram, og vegna þess er þetta bundið við rannsókn á riðuveikinni sérstaklega. Hv. þm. vildi gera minna úr þessari veiki í dalnum en ástæða er til. Hann taldi veikina aðallega vera á tveim bæjum. En eins og getið er um í grg., eru það 56 fjáreigendur, sem hafa orðið fyrir tjóni. Enda þótt nefna megi dæmi, þar sem veikin er, mun hún hvergi hafa náð jafnmikill útbreiðslu og á þessum stað. Vegna þess að hv. þm. nefndi einstök heimili, þá má minna á sex heimili, sem nú hafa misst um 50 fjár, og fjárstofninn er yfirleitt ekki svo stór að hann megi við verulegri skerðingu. Ég veit ekki, hvað skýrslugerðin nær langt, og hve tapið hefir orðið mikið á síðastl. hausti, er þm. ekki kunnugt. Og þótt hv. þm. Ak. hafi tekizt, að hann segir sjálfur, að lækna eina kind, sem var með riðuveiki  Ég vil leggja það alveg í vald ríkisstj., hvernig þessari rannsókn yrði háttað. Ef engir kraftar eru til þess hér á landi og læknar svo lélegir, að þeim sé ekki teystandi, þá sé ég ekki, að neitt sé til fyrirstöðu, að fenginn sé dýralæknir eða sérfróður maður utanlands frá. eins og hv. þm. stakk upp á. Ég held, að ég þurfi svo ekki að minnast neitt frekar á þetta, m vil aðeins endurtaka þá ósk mína, að till. verði vísað til fjvn. að umr. loknum.



Ég vildi aðeins leiðrétta þau gífuryrði, sem komu fram í ræðu síðasta ræðumanns, um það. að ég notaði hvert einasta tækifæri til að svívirða prófessor Níels Dungal. Ég mótmæli þessu. Yfirleitt hefi ég ekki talað hér á þessu þingi um dýralækningar nema einu sinni áður. „Krítíkin“ var ekki á rannsóknarstofu háskólans, heldur stj. og jafnvel sjálft hv. Alþingi. fyrir afskipti af mæðiveikinni. Ég nefndi aldrei nafn. En þegar talað er um jafnyfirgripsmikið og alvarlegt mál eins og þetta, þá er ég neyddur til að taka stofnunina, sem trúað er fyrir að rannsaka þetta, og það er stofnunin sjálf. sem ég vantreysti í þessu falli, og þá fellur gagnrýnin um leið í garð þeirra manna, sem stofnuninni veita forstöðu. En að ég hafi ekki látið ónotað hvert einasta tækifæri til þess að svívirða þennan mann, mótmæli ég algerlega. Ég hefi næg tækifæri til þess að taka þennan prófessor öðrum tökum, en ég hefi lítið gert að því. Ég er meinlaus maður, þó ýmsu hafi að mér verið stefnt í blöðum og annarsstaðar. En þegar er verið að tala um alidýrasjúkdóma, leyfi ég mér að tala nokkuð djarft úr flokki, þar sem ég hefi það til brunns að bera, sem flesta hv. þm. vantar, sérþekkingu á því sviði. En það gefur að skilja, þegar um vísindalega rannsókn á sérstökum sjúkdómum er að ræða hjá alidýrum, þá er það, sem heimta verður af menningarþjóð, að það séu fagmenn, sem taka það að sér, en ekki einhverjir aðrir. Nokkuð svipað væri það, ef ég ætlaði að fara að vaða inn á svið mannalækna og gefa mig út fyrir fúskara á því sviði, og að fela mönnum dýralækningar, sem ekki hafa stundað það nám um lengri tíma. Nei. vísindaleg rannsókn í þessu efni er torvelt viðfangefni. - a. m. k. líta aðrar þjóðir svo á málið. Það þarf margra, ára sérnám til þess, að þeim sé falin slík rannsókn. Enda kom það greinilega fram hjá dýralæknum landsins á síðasta fundi þeirra. Kom þeim saman um, að rétta leiðin væri sú, að fenginn væri hingað maður með dýralæknismenntun og auk þess framhaldsmenntun dýralækna til þess að geta tekið að sér slíka rannsókn, og á því leiti stöndum við enn. Ég geri ráð fyrir, að enginn þori að mótmæla þeirri nauðsynlegu undirstöðu, sem þarf til að fá greitt eitthvað úr þessu máli. Ég er sammála hv. 1. þm. N.-M. í raun og veru, þó að ég búist ekki við eins og sakir standa, að menn geti vænzt stórkostlegs árangurs af þessum rannsóknum nú. Nokkrar kindur hafa verið rannsakaðar hér heima, þó af vanmætti sé gert, og sennilega er það sami sjúkdómur og er í Englandi og Skotlandi, og hafa þar verið framkvæmdar rannsóknir af sérfróðum mönnum um áratugi, en árangurinn er ekki sá, sem maður gæti búizt við, því hér er við örðugan vágest að etja. Ég hygg réttast, ef á að fá þetta mál fram, að fela það einhverri n. En í þessu falli er ekki að ræða um hér í Sþ. nema eina n., fjvn., og geri ég ráð fyrir, að hún sé þess megnug að færa það þá í einhvern þann búning, sem er aðgengilegur. Ég er á sama máli og hv. 1. þm. N.-M., að það eru ýms önnur verkefni en riðuveikin, sem fyrr þarf að rannsaka, og það væri kannske réttara að fella þetta allt í eina sameiginlega till., og þá myndi ég helzt óska eftir, að fenginn væri verulega sérfróður maður þar að lútandi. Mætti því búast við góðum árangri með aðstoð, skulum við segja þeirrar rannsóknarstofu, sem við höfum. Einnig sé við stofnunina fenginn maður, sem mætti treysta, og með þeim tækjum, sem þyrfti. En eins og rannsóknarstofan er nú, treysti ég henni ekki.