Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Stefán Stefánsson) Á síðasta þingi bárum við flutningsmenn þessa máls fram samskonar frv. og hjer liggur fyrir, og þótt það næði þá ekki fram að ganga, þá var því eiginlega vel tekið af háttv. þingd.; að eins minnist jeg þess, að hæstv. forsætisráðherra taldi nokkur tormerki á því, að málið fengi að ganga fram. Sjerstaklega gat hann þess, að það væri of lítið undirbúið til þess, og auk þess leiddi af því nokkurn kostnaðarauka fyrir landssjóð. Þetta voru andmælin helstu, sem fram komu á móti því. Annars mæltu engir þingmenn í móti. Málið komst í allsherjarnefnd og sat þar lengi, sem stafaði af því, að þegar það fór til nefndarinnar, var ókomið svar frá sýslunefnd Eyjafjarðarsýslu, en nefndin vildi ekki, að málið gengi til háttv. deildar aftur, fyr en álit hennar væri komið. Svar sýslunefndarinnar var á þá lund, að mikill meiri hluti atkv. var á móti málinu. Hverjar ástæður voru fyrir því er mjer ekki nægilega ljóst. Þó hygg jeg, að sú hafi verið aðalástæðan, að sýslan misti þann hluta Hvanneyrarhrepps, er mestar átti eignirnar og hafði þar af leiðandi mest gjaldþolið. Þegar þessi svör komu frá sýslunefnd Eyjafjarðarsýslu, sá allsherjarnefnd sjer ekki fært að leggja til, að málið gengi fram, en ljet þó uppi, að öll sanngirni mælti með því, að Siglufjörður fengi kaupstaðarrjettindi. Þegar svo var komið, að allsherjarnefnd lagði þetta til í málinu, sáum við flutningsmenn okkur ekki fært að halda því lengra og tókum því frv. aftur. Síðan þetta gerðist hefir málið verið tekið til rækilegrar íhugunar, bæði á Siglufirði og í sýslunefnd Eyjafjarðarsýslu, og hefir nú samkomulag fengist, en þó með þeirri breytingu, að allur Hvanneyrarhreppur verði sjerstakt lögsagnarumdæmi, og enn fremur að sýslumannsembættinu í Eyjafjarðarsýslu verði sjeð fyrir hæfilegum tekjum. Sú mótbára, að þetta sje kostnaðarauki fyrir landið, er ljettvæg. Því að sá tekjuauki, sem hlýtur að leiða af breytingunni, mun vissulega bæta hann upp, að líkindum margfaldlega. En það er sú tilfinnanlega vöntun á lögreglu eða valdsmannsleysið á Siglufirði, sem er sterkasta ástæðan fyrir flutningi þessa máls, og þetta er mjög svo eðlilegt, þar sem um jafnafskekt, stórt og fjölment kauptún að ræða, enda fólkið hvaðanæfa að komið, ekki einasta af öllum landshornum, heldur líka útlendingar í hundraðatali. Það er því að ýmsu leyti mjög sundurleitt í háttum og skoðunum. Hjer er því um fylstu sanngirniskröfu og nauðsyn að ræða, eins og allsherjarnefndin á síðasta þingi ljet skýrt í ljós, og því vona jeg, að þingið taki nú málinu vel. Geri jeg það að till. minni, að því verði vísað til allsherjarnefndar, að umræðunni lokinni, og treysti henni enn til þess að afgreiða málið með sanngirni og svo fljótt, að því verði borgið í gegnum þingið.

Forsætisráðherra (J. M.) Það hefir ekki verið nein ástæða til þess fyrir ráðuneytið að athuga þetta frv. sjerstaklega, nje heldur verið snúið sjer til stjórnarinnar með það, sem þó hefði virst eðlilegt, því að þegar gera á breytingar á lögsagnarumdæmum landsins, bæta við einum lögreglustjóra o. s. frv., þá væri eðlilegast, að hlutaðeigendur sneru sjer til stjórnarinnar með það. En jeg geri ráð fyrir, að það hafi farist fyrir vegna þess, að það hafi ekki verið tími til þess. Það mun hafa staðið á sýslunefnd, og sýslunefndarfundur, víst rjett nýafstaðinn, svo að ekki hefir verið hægt að fara þessa leið. En þá er spurningin um, hvort það sje svo nausynlegt að koma þessu frv. í framkvæmd á þessu þingi. Það er víst ekki nema eðlilegt, að kauptún eins og Siglufjörður hefði kaupstaðarrjettindi, þó að hann sje í sjálfu sjer fremur fámennur til þess að eiga heimtingu á slíkum rjettindum, en hjer stendur nokkuð sjerstaklega á. Þess vegna held jeg, að rjett sje, að öllu athuguðu, að Siglufjörður fái kaupstaðarrjettindi, en af því leiðir ekki, að þar þurfi að vera sjerstakur lögreglustjóri, sem hafi Siglufjörð einan og ekkert annað. Þetta þarf að athuga áður en þingið samþ. frv. Það er engin nauðsyn á því að fá nýjan lögreglustjóra. Auðvitað verður Siglufjörður að hafa sjerstakan bæjarstjóra og borga honum, eins og nú er farið að tíðkast. Það var rjett, sem háttv. flutnm. (St. St.) sagði, að þar er ekki lögreglustjóri árið um kring, en hann er þar þó þegar mannfjöldinn er þar sem mestur. En hjer er um nýtt embætti að ræða, að líkindum allhátt launað, og það eru víst afarmiklar aukatekjur, sem til þess falla. En ef nú á að fara að stofna hjer nýtt bæjarfógetaembætti, í stað þeirrar starfsemi, sem haldið er uppi að sumrinu og til ganga ca. 1.000 kr., þá finst mjer rjettara, að launin sjeu fastákveðin, eins og gert hefir verið við skifting bæjarfógetaembættisins hjer í Reykjavík, en aukatekjur, sem til þess falla, renni í landssjóð. Jeg teldi það býsna athugavert, ef háttv. deild færi nú að rjúka til að stofna hjer nýtt embætti, að minsta kosti á þessu aukaþingi, án þess að það væri nákvæmlega athugað. En að leyfa þessu bæjarfjelagi að fá kaupstaðarrjettindi, finst mjer mætti svara mjög vel.

Flm (Stefán Stefánsson) Jeg skal ekki verða langorður. En hvað það snertir, að þingið hafi ekki tíma eða tök til þess að athuga þetta mál, þá veit jeg í sannleika ekki, hve nær það hefir tíma til þess að athuga mál. Eftir þeim störfum þingsins, sem fyrir liggja sé jeg ekki betur en að annir þingmanna verði næsta litlar, svo að nú muni einmitt gott ráðrúm til þess að athuga þetta mál. Og svo hygg jeg, að frv. og önnur þau gögn, sem liggja fyrir um málið, verði til þess að skýra það svo ljóslega fyrir háttv.þm., að það þurfi ekki að taka langan tíma fyrir þá að sjá, hverjar breytingar hjer eigi að fara fram. Þess vegna finst mjer það engin ástæða hjá hæstv. forsætisráðherra, að ekki sje tími til þess að athuga málið, af því að þetta sje aukaþing; miklu fremur álít jeg einmitt nú þann heppilega tíma til þessa. Kostnaðaraukinn finst mjer, eins og áður er sagt, hverfandi lítill, og auk þess hefir um mörg ár verið lagt til löggæslu á Siglufirði 1.000 kr., og gæti jeg hugsað mjer, að þær 1.000 kr. mundu ekki hrökkva til framvegis, þó að sama fyrirkomulagið hjeldist. Öll störf eru nú dýrari en áður, og má gera ráð fyrir, að við upphæðina verði að bæta hvort sem er. Útgjaldaaukinn verður þar af leiðandi, eftir öllum líkum að dæma, eigi mikill, því að frv. gerir ráð fyrir að eins 2.000 kr. launum til bæjarfógeta. Þótt fólksfjöldinn sje ekki nema rúmlega 900 manns, þá mun öllum það ljóst, að nauðsynlegt er fyrir bæinn að hafa eitthvert yfirvald, - hafa lögregluvald, - sem getur beitt sjer í þeim tilfellum, sem fyrir kunna að koma næstum daglega, og hafi menn sjer við hönd til að ráða fram úr þeim málum, sem mest nauðsyn er á að ráða fram úr í hvert skifti; að á þessu sje „engin sjerstök nauðsyn“ er því hrein og bein fjarstæða. Það vita allir, hvernig afstaða Siglufjarðar er gagnvart sýslumanninum í Eyjafjarðarsýslu; það er ca. 10 mílna löng sjóleið til Akureyrar, en á landi illfærir fjallvegir, og hygg jeg, að öllum sje það ljóst, hvað slíkt er afar bagalegt, og getur jafnvel valdið stórtjóni fyrir slíkan bæ að hafa svo frámunalega ógreiðan aðgang að lögreglustjóra sínum. Um launahæð eða á hvern hátt þau greiðast, er auðvitað ekkert aðalatriði. Staðhættir benda því ótvírætt á það, að hjer er um fullkomið nauðsynjamál að ræða, og á þetta hefir líka öll sýslunefndin fallist. Þótt hún að hinu leytinu vilji ógjarnan missa Siglufjörð úr sýslufjelaginu, þá er hún eigi að síður svo sanngjörn að viðurkenna, að ekki dugir að neita staðreyndum eða ganga fram hjá auðsærri nauðsyn. Enda var það engin sjálfsögð skylda síðasta þings að láta ekki málið ganga fram, þótt sýslunefnd væri þá mótfallin. Og þótt kauptúnið sje eigi fjölmennara, þá virðist mjer, að hver maður hljóti að sannfærast um, er les greinargerðina, er frv. fylgir, að ekki verði lengi spyrnt á móti því, að Siglufjörður fái kaupstaðarrjettindi. Það kann að vera, að þeim mönnum, sem aldrei hafa komið á Siglufjörð og eru þar alókunnugir, finnist þetta óþarfi, en jeg er viss um, að hver og einn, sem hefir dvalið þar, hefir farið þaðan með þeirri skoðun, að þar þurfi að komast breyting á. Þeir sem stjórna kauptúninu - hreppsnefndin - eru dreifðir yfir afarstórt svæði; Hjeðinsfjörður fyrir austan fjörð og Dalabæir fyrir vestan og illfærir fjallgarðar á milli. Það er því auðsætt, hversu óhægt það er fyrir hreppsnefndina að stjórna slíkum bæ. Hvernig hugsa menn sjer, að slíkt sje framkvæmanlegt, svo að í sæmilegu lagi sje? Nei, þarna þarf kraftgóða stjórn; þá stjórn verður einn maður aðallega að hafa á hendi, og það er fásinna að ætlast til, að hann eigi heimili inn í Akureyrarbæ. Jeg hefi gert það að till. minni, að málinu verði vísað til allsherjarnefndar, og vænti hins besta frá henni í málinu.

Flm. (Magnús Guðmundsson) Ástæðan til þess, að jeg hefi leyft mjer að koma fram með þetta frv., er sú aðallega, að það má búast við, að Íslendingar verði á eigin spýtur að sjá sjer fyrir eldsneyti fyrst um sinn. Það eldsneyti, sem landsmenn munu aðallega notfæra sjer, verður mórinn, því að þótt á síðari tímum hafi að nokkru verið byrjað á innlendu kolanámi, þá er ekki við því að búast, að það verði í svo stórum stíl, að það geti fullnægt eldsneytisþörf landsmanna. Það er kunnugt, að í sjávarþorpum og kauptúnum hafa ensk kol verið aðallega notuð til þessa, en nú lítur ekki út fyrir annað en að þetta eldsneyti bregðist, þar sem þau bæði verða svo dýr, að lítt mögulegt er, að menn hafi efni á að kaupa þau, og svo þar sem að hinu leytinu er vafasamt, hvort þau fáist, hvað sem í boði er. Eitthvað verður því að koma í þeirra stað, og vafalaust verður mórinn best hentur til þess. Tilgangur þessa frv. er því sá, að koma í veg fyrir, að eigendur og umráðamenn mólanda geti sett hóflaust gjald á mótak í landi sínu, en þó hefir verið reynt að útbúa frv. þannig, að ekki sje gengið of nærri hagsmunum eða rjetti eigendanna. Jeg vona því, að háttv.Nd. telji þetta mál ekki óþarfa mál og leyfi því að ganga fram á þessu þingi. Það getur verið vafamál, hvort málið eigi fremur heima í allsherjarnefnd eða bjargráðanefnd, en þó vil jeg heldur gera það að minni tillögu, að málinu verði vísað til allsherjarnefndar.

Bjarni Jónsson Jeg vildi aðeins benda á, að þetta mál var í fyrra í höndum bjargráðanefndar, og fyndist mjer því eðlilegra, að þ.vi yrði nú vísað til þeirrar nefndar.

Pjetur Ottesen Jeg ætlaði mjer ekki að taka til máls um þetta frv. nú, ef því hefði verið vísað til allsherjarnefndar, því að þar hefði mjer gefist gott tækifæri til að gera þær athugasemdir við það, er mjer þykir við þurfa, en þar sem komið hefir fram till. um að vísa því til bjargráðanefndar, og þar af leiðandi óvíst í hverja nefnd það fer, þá vil jeg ekki láta hjá líða að segja nokkur orð um frv., því að mjer virðist það, eins og það liggur fyrir, allathugavert. Það er engum vafa undirorpið, að með því er gengið meir á eigna- og umráðarjett manna en nokkur dæmi eru áður til. Einkum og sjer í lagi eru sumar þær jarðir, sem eitthvert móland hafa og liggja nærri kauptúnum og sjávarþorpum, ofurseldar hættu og jafnvel eyðileggingu af jarðraski og átroðningi af mótekju eftir þessu frv. Eins og kunnugt er, eru mólögin mjög misjöfn að þykt og gæðum. Eins er ýms önnur aðstaða til móuppfærslu mjög mismunandi. Sumstaðar er mólandið þurt, og á þurlendinu er mórinn æfinlega miklu harðari og betri. Á öðrum stöðum eru mjög miklir örðugleikar á því að ná mónum úr jörðinni sökum vatnsaga, og á slíkum stöðum er venjulega mjög slæm aðstaða með að þurka móinn. Þar sem svo stæði nú á nærri kauptúni eða sjávarþorpi, að á einni jörðinni væri öðrum fremur sjerlega gott mólag í jörðu, þá er svo sem sýnt, hver forlög slíkrar jarðar gætu orðið eftir þessu frv. Menn mundu eflaust heimta það hópum saman að taka móinn þar upp, sem best væri mólandið, og þá alveg eins þótt það væri í túni eða engjum, og veslings ábúandinn stæði alveg varnarlaus uppi og gæti ekkert sagt. Hann er skyldur til að láta mólandið af hendi eftir frv. Með þessu móti gæti það hæglega komið fyrir, að alt móland á slíkri jörð yrði rifið og tætt í sundur á örstuttum tíma, svo að þar væri ekki eftir nokkur köggull í jörðu. Afleiðingin yrði auðvitað sú, að jörðin yrði óbyggileg yfir lengri tíma, og eigandinn og notandinn, ef það væri þá ekki sami maðurinn, hefðu ekkert fyrir öll spjöllin nema mótollana. Með frv. þessu á að upphefja og ónýta samninga milli leiguliða og jarðeiganda og einnig ábúðarlögin frá 1884 eða þá grein þeirra, sem hljóðar um skyldur leiguliða að því er landsnytjar og hlunnindi snertir. Í þessu frv. eru sem sje engin ákvæði um það, hvernig gengið sje frá mógröfum að aflokinni móuppfærslu. Um þetta getur landeigandi ekkert sagt eftir frv.; hann verður nauðugur viljugur að láta mólandið af hendi til hvers sem vera skal, og að því er sjeð verður engin skilyrði sett. Hann á það alt undir dánumensku þeirra, sem móinn taka upp, hvernig þeir skilja við grafirnar. Það er annars athuga- og íhugunarvert, hvernig gengið hefir verið frá mógröfunum alt til þessa. Lengi vel hugsuðu menn ekki einu sinni um að fella grafarbakkana eða fleygja ruðningnum ofan í grafirnar, og gína þær þannig við mönnum og skepnum. Slíkar grafir voru auðvitað verstu drápspyttir. Þetta hefir að vísu breyst svo á síðustu tímum, að menn hafa gengið svo frá gröfunum, að þær væru ekki bráðhættulegar skepnum, en víðast hvar hefir það ekki þokast lengra í umbótaáttina. Það er sorglegt til þess að vita, að slíkur viðskilnaður á mólandi skuli eiga sjer stað, í stað þess að sljetta yfir grafirnar jafnóðum og upp er tekið, og breyta mólandinu þannig jafnóðum í bestu slægjulönd, því að grafirnar gróa mjög fljótt upp, ef þannig er að farið, þó að ekki sje tyrft yfir sárið með grasrótinni, sem vitanlega er best og kemur fyrst að notum. Það er annars merkilegt, hve hljótt hefir verið um þessar sjálfsögðu jarðabætur í ræðu og riti og það á þessum framfaratímum. Það er næsta merkilegt, að Búnaðarfjelag Íslands, sem annars hefir ráðunauta úti um allar jarðir, skuli ekki hafa látið mál þetta neitt verulega til sín taka. Það mun að vísu vera einhver lagastafur til fyrir því, að hreppar, með samþykki sýslufjelaga, geti gert samþyktir um þessi efni, en það er hins vegar mjög vafasamt, hvort sveitarstjórnarlögin heimila, að hægt sje að koma við sektarákvæðum í slíkum samþyktum, eða rjettara sagt, hvort hægt sje að beita þeim, ef með þyrfti. En slík ákvæði væru nauðsynleg, svo að engum á samþyktarsvæðinu gæti haldist það uppi að skerast úr leik. Sumstaðar gæti t. d. staðið svo á, að hægt væri að hafa samvinnu um að ræsa fram og þurka mólöndin. Svo að jeg snúi mjer aftur að frv., þá get jeg ekki sjeð, að það geti komið til nokkurra mála að samþykkja það, eins og það liggur fyrir að minsta kosti. Jeg er heldur alls ekki svo hræddur um það, að það sje svo mikil hætta á því, að menn fái ekki, nú sem undanfarið, með frjálsu samkomulagi að taka upp mó þar, sem móland er til og landeigendur geta mist það. Þá er hin hættan, sem á að útiloka með frv., að menn fari að okra á mótekjunni. Þetta yrði kann ske hugsanlegt, en hitt er ekki nema eðlilegt, að mór stígi nokkuð í verði eftir því, sem jarðeignir í landinu hækka. En þá er verðlagsnefndin með hámarksverðsbrandinn reiddan. Ekki svo að skilja, að jeg álíti afskifti hennar af landafurðunum neina fyrirmynd, síður en svo, en þarna getur hún kann ske notið sín. Þó að jeg álíti frv., eins og það er, alls óhafandi, og telji ekki í rauninni neina þörf á sjerstökum lögum í þá átt, sem frv. stefnir, þá vil jeg ekki leggjast á móti því, að málið fari í nefnd, því að jeg veit, að hinn háttv.flm. þessa máls (M. G.) er svo sanngjarn maður, að hann sje fús til nauðsynlegra breytinga á frv. Jeg vildi óska þess, að sú nefnd, sem fær mál þetta til meðferðar, vildi athuga sveitarstjórnarlögin í sambandi við hjeraðasamþyktirnar, sem jeg mintist á áðan, og það mál yfir höfuð. Mjer er það mjög mikið áhugamál, að þetta atriði í ræktun landsins yrði tekið til rækilegrar yfirvegunar, og jeg heiti á alla góða menn að styðja að því, að hrinda því máli fram til sigurs.

Sveinn Ólafsson Háttv. þm. Borgf. (P. O.) hefir að miklu leyti tekið fram það, sem jeg hefi að athuga við frv. þetta; þó er jeg honum eigi sammála um það, að opinber íhlutun sje óþörf um þetta efni. Jeg álít frv. orð í tíma töluð, og sjálfsagt á þessum tímum að reisa skorður við hugsanlegri einokun á innlendu eldsneyti. Hins vegar felli jeg mig ekki við það, að eigendur mólands sjeu ofurseldir óskum og vilja þeirra, sem mó þurfa að kaupa, og skyldir án allra takmarkana að láta mólandið falt. Frv. hefir eigi nein tryggingarákvæði fyrir eigendur mólands gegn gerræði af hálfu móstungumanna. Þetta og fleira þarf að athuga í nefnd, og á slíkum ráðstöfunum og þessum má engin skyndiskrift vera. Mundangshófið er hjer mjótt milli rjettar og órjettar, en byrði eins varpað á annan með lagáboði. Tvent vil jeg leyfa mjer að taka fram fyrir væntanlega nefnd til athugunar. Í fyrsta lagi, að fyrirmæli frv. um fortakslausan rjett til móstungu, hvar sem hún er til, geta gefið tilefni til megnustu rangsleitni, svo sem ef mó skyldi stinga í túni eða nærtækum engjablettum búanda, af því að grönnum hans, sem móstungu vantar, væri það hagfeldast. Jeg tel sjálfsagt, að ákvörðunin um það, hvar mó megi taka í hverri sveit, sje gerð að opinberri tilhlutun, t. d. af sveitarstjórn. Sama gildir í raun og veru um meðferð mólandsins að öðru leyti, eins og háttv.þm. Borgf. (P. O.) tók fram, um sljettun þess og ruðning. Þá er það annað athugavert við frv., að í því er ekkert ákvæði um torfristu og hnausstungu. En eins og vitanlegt er, er oft svo ástatt fyrir þeim, sem móinn taka upp, að ekki er kostur að flytja hann heim að lokinni þurkun, heldur er það geymt vetri og akfæri. Þarf þá tíðast að rista torf til þakningar mónum og stinga hnausa í fyrirhleðslur. Landspjöllin, sem af því leiða, eru oftast miklu verri en sjálf móstungan, ef í engjum er eða slægjulandi, og er því fylsta ástæða til að gera mun á móstungunni einni sjer og móstungu ásamt torfristu og hnausstungu. Af frv. verður eigi sjeð, hvort ákvæði þess um „þurkun og geymslu“ taka til torfristu og hnausstungu, en ef svo er ekki, þá er móstungugjaldið sennilega of lágt, og virðist mjer eðlilegast að liða eftirgjaldið sundur, svo að fyrir móstungu og þerriland væri goldið sjer á parti, en í öðru lagi fyrir torfristu og hnausstungu. Ágreinings hefir orðið vart hjer um það, hvert vísa beri þessu máli, hvort heldur í bjargráðanefnd, landbúnaðarnefnd eða allsherjarnefnd. Um það tek jeg afstöðu með háttv. flutnm. (M. G.) og vil fela það allsherjarnefnd. Sú nefnd hefir bestu skilyrði til að sjá við misfellum á málinu og er skipuð færum lögfræðingum, en lögfræðilega hliðin á þessu máli er einmitt mjög aðgæsluverð.

Pjetur Jónsson Tilefni þess, að jeg tek til máls, er deilan um, í hvaða nefnd beri að vísa þessu frv. Ef taka ætti hvert mál, sem að einhverju leyti fjallar um dýrtíð og bjargráð, og steypa því í bjargráðanefndina, þá mundi hún fá að fjalla um meginið af þeim málum, sem fram koma í háttv. deild. Þessi nefnd hefir nú þegar svo mikið á sinni könnu, að mjer finst það að mestu leyti nægja henni, ef hún á að ganga sómasamlega frá öllu. Hin nefndin, allsherjamefndin, hefir nú þegar fengið þrjú stór mál til meðferðar og hefir því ærið að starfa. Mætti að vísu vísa frv. þangað, en það, sem áður hefir sagt verið, mælir þó heldur á móti því, og sjerstaklega það, að eitt af þessum þremur málum, sem sje bæjargjaldafrv., er verulegt stórmál. Jeg álít, að þetta mál komi landbúnaðarnefndinni sjerstaklega við, og vil því vísa því til hennar. Sú nefnd hefir enn þá sem komið er ekki mikið að starfa, en það ætti að vera regla hjer á þingi að skifta verkum sem rjettlátast meðal manna, því að ella mundu sumir þm. verða of hlaðnir störfum, en aðrir aftur hafa litið eða ekkert með höndum.

Bjarni Jónsson Jeg vil að eins láta þess getið, að jeg tek aftur till. mína um að vísa málinu til bjargráðanefndar.

Flm. (Magnús Guðmundsson) Jeg verð að eins með fáum orðum að svara háttv.þm. Borgf. (P. O.). Í sinni löngu ræðu talaði hann mest um það, að inn í þetta frv. vantaði ákvæði um, hvernig ganga skuli frá mógröfum.  (P. O.: Jeg benti á það meðal annars)  . Jeg vil því láta hann vita af því, að til eru lög frá 1912, sem mæla fyrir um þetta atriði. Eftir þessum lögum er hægt að skylda menn til að ganga svo frá mógröfum, að ekki stafi hætta af.  (P. O.: Er hægt að koma fram sektum, ef ekki er hlýtt?)  Já, það er hægt. Af þessu getur því háttv.þm. (P. O.) sjeð, að í þessu frv. eiga ákvæði um slíkt alls ekki heima, svo að þetta atriði er misskilið af háttv.þm. Borgf. (P. O.). Þar sem háttv.þm. Borgf. (P. O.) gerði mikið að því, að hnýta í Búnaðarfjelag Íslands, vil jeg geta þess, að þessi lög frá 1912, um mótak, eru undan þess rótum runnin, svo að það er ekki rjett, að fjelagið hafi ekkert gert fyrir þetta mál.  (P. O: Það hefir ekkert gert síðan)  . Það hefir ekkert getað gert, þar sem framkvæmd laganna er í höndum hreppsnefnda og sýslunefnda. Hvað hinu atriðinu viðvíkur, sem hv.þm. Borgf. (P. O.) mintist á, að allur mór yrði rifinn úr þeim jörðum, sem liggja vel við, og jarðirnar þannig gerðar verðminni en áður, þá er því til að svara, að mjer finst rjettara að stuðla fremur að velferð landsmanna heldur en að sýta það, þótt eitthvað af mólandi kynni að eyðileggjast.  (P. O.: Það er til meðalvegur)  . Já, en háttv.þm. (P. O.) virtist ófús á að fara nokkurn meðalveg, en jeg vil aftur láta þess getið, að jeg er fús á að ganga að þeim brtt., sem mjer finst sanngjarnar. Enn fremur vil jeg láta þess getið, að jeg álít ekki, eins og háttv.þm. Borgf. (P. O.), að þótt þetta frv. yrði að lögum, þá yrði það til þess, að meiri mór yrði tekinn upp en áður fyr. Það vita allir, að mór verður tekinn mikið upp á þessu ári, hvort sem frv. nær fram að ganga eða ekki; en það, sem frv. vill aðallega koma í veg fyrir, er, að einstaka menn geti okrað fram úr hófi á mólandinu. Sami háttv.þm. (P. 0.) hjelt því líka fram, að frv. væri óþarft vegna þess, að þeir, sem taka þyrftu upp mó, og landeigendur gætu komið sjer saman hjer eftir sem hingað til. Þetta fer alveg fyrir ofan garð og neðan, því að þessi lög ná ekki heldur til eða útiloka viðunanlega samninga, heldur eiga þau að gilda að eins þar, sem ekki fæst samkomulag eða viðunanlegir samningar. Enn fremur hjelt hinn sami háttv.þm. (P. O.) því fram, að frv. þetta eyðilegði samningana milli leiguliða og jarðeigenda, en þetta er að eins rjett í því tilfelli, að annar maður en leiguliði þarfnist mótaks í landi leigujarðar og jarðareigandi hafi bannað mótak. Og jeg get ekkert sjeð á móti því að gera slíka samninga ógilda, þar sem nægilegt mótak er í landi, því að það væri æði hart, ef eigendur slíks lands gætu alveg bannað mótak í þeim eldiviðarvandræðum, sem nú eru. Að lokum vil jeg geta þess, að jeg þekki þess dæmi, að landeigendur, sem mikið mótak hafa í landi sínu, hafa haft í hótunum um að hækka gjaldið fyrir mótökuleyfið mjög mikið, en þar eð jeg tel slíkt athæfi með öllu ósæmilegt, þá vil jeg einmitt koma í veg fyrir slíkt með þessu frv.

Pjetur Ottesen Jeg lagði aðaláhersluna á það í ræðu minni, að eftir þessu frv. gætu sumar jarðir verið ofurseldar eyðileggingu af gerræði manna. Jeg get ekki sjeð annað en að þetta sje rjett álitið, enda getur hv. flutnm. (M. G.) ekki mótmælt því. Það þýðir ekkert fyrir háttv. flutnm. (M. G.) að vera að draga það nokkuð í efa eða gera lítið úr því, að það sje alvarlegt atriði, hvernig frá gröfunum sje gengið. Og þá væri það ekki síður alvarlegt, ef menn mættu taka mó upp í skjóli þessa frv., þar sem dýrmætustu eignir manna, tún og engjar og annað ræktað land, eru ofurseldar jarðraski og eyðileggingu. Það þýðir ekkert að vera að vitna í samþyktir, sem nálega hvergi eru til. Menn standa jafnvarnarlausir uppi fyrir því. Þess ber og að gæta, að þar sem lög þessi eiga að koma svo fljótt í gildi, hafa menn ekkert ráðrúm til þess að koma slíkum samþyktum á nú, Alt tal um þessar samþyktir er því út í hött, hvað það snertir, að jarðeigendum sje nokkur vörn í þeim að svo stöddu. Það er ekki rjett hjá háttv. flutnm. (M. G.), að jeg haft sagt, að með frv. þessu yrði meiri mór tekinn upp en ella myndi, en hitt sagði jeg, að menn myndu hópast þangað, sem best væru mólöndin, og engu þyrma; þar er hættan fólgin í. Háttv. flutnm. (M. G.) sagði, að það ætti að sitja við þá samninga, sem nú væru milli jarðareiganda og leiguliða. Þetta er ekki rjett. Hvað stoðar það t. d., þótt byggingarsamningar hljóði upp á það, að leiguliði megi ekki láta neitt af hendi af landsnytjum. Þar með er honum auðvitað bannað að selja mótak. Slíkir samningar mundu ná allskamt, hugsa jeg. Það er þó alls ekki loku fyrir það skotið, að jeg geti gengið inn á meðalveg í þessu máli, þó því að eins, að eigna- og umráðarjettur manna sje nokkurn veginn trygður. Jeg læt mjer í ljettu rúmi liggja, í hvaða nefnd málið fer, og geri það ekki að neinu kappsmáli.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Eftir rækilegan undirbúning af hálfu bæjarstjórnar kom þetta frv. til stjórnarinnar. En tíminn varð heldur naumur til þess, að hægt yrði að leggja það fyrir þingið með hinum frv., og þess vegna kemur það ekki fyr en nú. Jeg hygg, að það þýði ekki neitt að fara út í aðalstefnu frumvarpsins; væntanlega verður málið athugað í nefnd, og skal jeg leyfa mjer að leggja til, að frv. gangi til 2. umr. og síðan til allsherjarnefndar.