Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ingi R. Helgason Hæstv. forseti. Hv. þingdeildarmenn. Ég vil nú helzt ekki þurfa að una öllu lengur meydómi mínum í þessari virðulegu stofnun. Ég sit hér um stundarsakir, kannske 14 daga eða svo, í forföllum hv. 4. landsk., Hannibals Valdimarssonar, og ég vænti þess, að þessi stutta ræða mín verði ekki virt mér til óþarfa framhleypni, þótt ég hafi ekki setið hér nema 4 daga. Hinn 1. ágúst s.l. gaf forseti lýðveldisins út brbl. samkvæmt heimild í 28. gr. stjórnarskrárinnar. Að formi til eru brbl. þessi gild, enda hefur hæstv. viðskmrh. undirritað þau með forseta samkvæmt 19. gr. stjórnarskrárinnar og ber þannig þinglega ábyrgð á þeim. Nú hefur hæstv. ríkisstj. lagt brbl. þessi fyrir Alþingi, svo sem lögskylt er, og hæstv. viðskmrh. fylgdi þeim úr hlaði með langri ræðu. Síðan hafa talað formenn þingflokkanna, og engum dylst, að hér er um mikið deilumál að ræða. Fyrir mér er þetta ekki fyrst og fremst flokkspólitískt deilumál, heldur mál, er varðar sóma, vald og virðuleik Alþingis. Að efni til eru brbl. þessi valdníðsla gagnvart Alþingi og eiga sér ekki stoð í stjórnarskrá lýðveldisins. Upphaf 28. gr. stjórnarskrárinnar hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar brýna nauðsyn ber til, getur forsetinn gefið út bráðabirgðalög milli þinga.“ í þessu ákvæði stjórnarskrárinnar á bráðabirgðalöggjafinn rætur sínar. Alþingi, sem er höfuðaðili hins almenna löggjafarvalds, situr ekki að störfum nema nokkurn hluta hvers árs, og vel má vera, að meðan hann er fjarri, beri að höndum einhver þau atvik, sem geri löggjöf óumflýjanlega, geri það nauðsynlegt, að eldri lögum sé breytt eða jafnvel ný lög sett. Forseta lýðveldisins er veittur þessi réttur, en brbl. verða ekki gild fremur en önnur löggjafarmál, nema ráðherra meðundirriti þau samkv. 19. gr. stjórnarskrárinnar, og það er því ríkisstj., sem ræður því, hvernig og hvenær bráðabirgðalöggjafanum er beitt. Óumdeilanlegt er þó, að forsetinn hefur formlegan rétt til að neita að verða við tillögu ráðherra um útgáfu brbl., og vissulega ber forseta skylda til að standa á verði um réttindi Alþingis gagnvart þessu ákvæði stjórnarskrárinnar, sjá um, að ekki sé gengið á rétt hins almenna löggjafa með misbeitingu af hálfu bráðabirgðalöggjafans. Slíkt mundi stefna að upplausn þingræðisins. Þeim mun meiri hætta er á þessu sem handhafar framkvæmdavaldsins eru óskammfeilnari og einræðissinnaðri. Nægir að benda á klassískt og þó nokkuð nærtækt dæmi, þegar Estrup, danski forsætisráðherrann, var kominn í minni hluta í danska þinginu laust fyrir aldamótin. Þá stjórnaði hann landinu með bráðabirgðalögum og gaf jafnvel út bráðabirgðafjárlög. Stjórnarskráin setur tvö skilyrði fyrir útgáfu brbl. Annað er það, að þau má ekki gefa út, meðan Alþingi situr. Því skilyrði er fullnægt, hvað þessi brbl. áhrærir. Hitt skilyrðið er, að brbl. má því aðeins gefa út, að brýna nauðsyn beri til. Þessu skilyrði er á engan hátt fullnægt í útgáfu þeirra brbl., sem hér eru til umr. Hæstv. forsrh., Bjarni Benediktsson, hefur við þessa umr. tekið að sér að verja útgáfu brbl., og hlýddi ég á ræðu hans með athygli. Óþarft er að vísu að ræða þá fullyrðingu hans, að ekki hafi neinu valdi verið rænt frá Alþingi, þar sem Alþingi geti nú einfaldlega fellt þessi brbl., og kátbrosleg var upptalning hans á hæpnum brbl. liðinna ára, sem hann þuldi upp ríkisstjórn sinni til afsökunar, svo að jafnvel franski málshátturinn, sem hann raunar viðhafði um hv. formann þingflokks Framsfl., snerist upp á ríkisstj. sjálfa: Sá, sem afsakar sig, ásakar sjálfan sig. Ég hlýddi á mál hæstv. forsrh. í hálfan annan klukkutíma og beið þess, að hann mundi gefa hv. þd. skýringu á því, hvaða nauðsyn hefði verið á útgáfu brbl. Efni þessara brbl. er mjög einfalt og skýrt: ákvörðunarvaldið um gengisskráningu íslenzku krónunnar var með brbl. til frambúðar flutt úr höndum Alþingis yfir í hendur Seðlabankans. En ég beið árangurslaust. Engin skýring kom frá hæstv. forsrh. um hina brýnu nauðsyn þess að gera þessa skipulagsbreytingu, áður en Alþingi kæmi saman. Og með þeirri þögn játaði hæstv. forsrh., að öðru skilyrði stjórnarskrárinnar um útgáfu brbl. hafi raunar ekki verið fullnægt. Hins vegar eyddi hæstv. ráðh. miklum tíma í að útskýra hina brýnu nauðsyn þess að lækka gengi íslenzkrar krónu um 13.1% í ágústmánuði, en um það efni fjölluðu brbl. ekki. Á einum stað í ræðu sinni tæpti hæstv. forsrh. á því, að það væri eðlileg skipan mála, að Seðlabanki Íslands hefði ákvörðunarvald um gengisskráninguna, en ekki Alþingi. Þetta var raunar eina skýringin og eini rökstuðningur hæstv. forsrh. fyrir útgáfu brbl. Og þetta orðalag hans kom heim og saman við orðalag hæstv. viðskmrh. í forsendum sjálfra brbl., en í þeim forsendum segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Forseti Íslands gerir kunnugt. Viðskiptamálaráðherra hefur tjáð mér, að vegna hinna miklu kauphækkana, sem átt hafa sér stað að undanförnu, séu fyrirsjáanlegir miklir erfiðleikar í efnahagsmálum, ef ekkert sé að gert. Áhrif kauphækkananna muni á skömmum tíma breiðast um allt hagkerfið og valda almennri hækkun framleiðslukostnaðar og aukinni eftirspurn eftir gjaldeyri, en þetta muni svo á hinn bóginn hafa í för með sér versnandi afkomu útflutningsatvinnuveganna og alvarlegan greiðsluhalla þjóðarbúsins út á við. Til þess að koma í veg fyrir þessa þróun og atvinnuleysi og gjaldeyrisskort, sem henni mundi fylgja, beri nauðsyn til að endurskoða gengisskráninguna í samræmi við breytt viðhorf, og þyki eðlilegast, að Seðlabanki Íslands, sem komið hafi verið á fót á þessu ári, skrái gengi íslenzkrar krónu, að fengnu samþykki ríkisstjórnarinnar, enda sé sú skipan algengust í nálægum löndum. Fyrir því eru hér með sett bráðabirgðalög samkv. 28. gr. stjórnarskrárinnar á þessa leið“ o.s.frv. Í þessum forsendum brbl. sjálfra er fyllilega rökstutt, að vísu á sinn hátt, að brýna nauðsyn hafi borið til að endurskoða gengisskráninguna í samræmi við breytt viðhorf. En því er hins vegar alls ekki haldið fram í þessum forsendum, að brýna nauðsyn beri til, að Seðlabankinn skrái gengið, heldur er það aðeins talið eðlilegast, af því að sú skipan sé algengust í nálægum löndum. Þessi eru því raunveruleg rök beggja hæstv. ráðherra, sem sagt, að skipan sú, sem fólgin er í brbl. um gengisskráningarvaldið, sé gerð af því, að hún þyki eðlilegust og er algengust í útiöndum. Og nú er mér spurn: Uppfylla þessi rök skilyrði stjórnarskrárinnar um útgáfu bráðabirgðalaga? Og ég svara og hlýt að segja nei. Máli mínu til stuðnings vil ég leyfa mér að leiða hér einn fræðimann sem vitni. Vitni mitt er fyrrv. prófessor í lögum við Háskóla Íslands, prófessor í stjórnlagafræði, Bjarni Benediktsson. Þessi lagaprófessor skrifaði kennslubækur í sinni fræðigrein og heitir ein þeirra „Ágrip af íslenzkri stjórnlagafræði“ og er gefin út síðast sem handrit 1948. Á bls. 58 segir þessi lagaprófessor, með leyfi hæstv. forseta: „Í 28. gr. stjórnarskrárinnar er það annað höfuðskilyrði fyrir útgáfu bráðabirgðalaga, að brýna nauðsyn beri til hennar. Það er því ekki nóg, þótt löggjöf kynni að vera æskileg eða skynsamleg eða þótt nauðsyn sé til löggjafar, ef hún er ekki brýnni en svo, að vel má bíða reglulegs Alþingis.“ Sem sagt, fyrrv. lagaprófessor Bjarni Benediktsson segir, að það sé ekki nóg samkv. stjórnarskránni, að löggjöf sé æskileg, skynsamleg eða eðlileg, til þess að brbl. séu sett, heldur þurfi brýna nauðsyn. En núv. hæstv. forsrh., formaður Sjálfstfl., Bjarni Benediktsson, lætur nú sem hin brýna nauðsyn skipti ekki máli, heldur sé hitt höfuðatriðið, að löggjöfin sé eðlileg. Því miður er hæstv. forsrh. ekki viðlátinn til að skýra þessar mótsagnir, en augljóst er, að fræðimaðurinn Bjarni Benediktsson er öruggari heimild um þetta atriði en stjórnmálamaðurinn með sama nafni. Hæstv. forsrh. sagði í ræðu sinni og raunar sigri hrósandi, að bráðabirgðalöggjafinn væri óbundinn. Með þessu orðalagi á ráðh. við, að bráðabirgðalöggjafinn sjálfur, þ.e. ráðherrarnir, praktískt talað, er einn bær um að úrskurða, hvort brýn nauðsyn er fyrir hendi eða ekki. Hinir almennu dómstólar eru ekki bærir að meta það, og verður vafamál í þessum efnum því ekki borið undir þá. En um þetta segir fræðimaðurinn Bjarni Benediktsson í kennslubók sinni á bls. 59, með leyfi hæstv. forseta: „Ef ráðherrum missýnist í þessu, mundi slíkt vitanlega verða talið til misbeitingar á embættisvaldi þeirra og þeir bera ábyrgð á því með venjulegum hætti, eftir atvikum fyrir landsdómi, samkvæmt ákæru Alþingis.“ Í þessu tilfelli, sem hér liggur fyrir, er raunar ekki svo vel, að ráðherrunum hafi missýnzt, heldur gefa þeir brbl. út vitandi vits um, að engin nauðsyn var á þessari skipulagsbreytingu, hún gat hæglega beðið reglulegs Alþingis, og raunar viðurkenna það. Þeim mun augljósari er misbeitingin á embættisvaldi þeirra. Hæstv. forsrh. veit, að ákvæðin um landsdóm eru fyrir notkunarleysi orðin dauður bókstafur, svo að þessu máli verður ekki skotið þangað, og í því hróksvaldi skákar hæstv. ríkisstj. Alþingi í þessu efni. Lítum á aðra hlið þessa máls. Er það virkilega eðlileg skipan mála, að Seðlabankinn hafi gengisskráningarvaldið, en Alþingi ekki? Um þetta eru skiptar skoðanir. En mín skoðun er sú, að þetta sé ekki aðeins óeðlilegt, heldur háskalegt. Alþingi sjálft hefur einnig verið þeirrar skoðunar, að það ætti að ákveða gengi íslenzkrar krónu, og hefur aldrei viljað afsala því af augljósum ástæðum. Gengisbreytingar geta gert efnahagsráðstafanir Alþingis að engu og raskað mjög verulega tekjuskiptingu þjóðarinnar, sem Alþingi ákveður með löggjöf sinni. Alþingi verður að hafa gengisskráningarvaldið, svo að allir þræðir efnahagslífsins séu í hendi þess. Með þeirri skipan mála, sem brbl. gera ráð fyrir, geta efnahagsráðstafanir Alþingis orðið að káki einu, ef Seðlabankinn getur breytt þeim með einfaldri gengislækkun. Síðast var sótzt eftir þessu valdi úr höndum Alþingis 1950 af ríkisstj. Ólafs Thors í sambandi við gengislækkun hennar í marz það ár. Þá greiddu atkv. á Alþingi gegn því og felldu með sósíalistum Alþfl. mennirnir Gylfi Þ. Gíslason, núv. hæstv. viðskmrh., og Ásgeir Ásgeirsson, núv. forseti lýðveldisins. Það er talandi tímanna tákn um niðurlægingu Alþfl., að það skuli nú einmitt verða hlutskipti þessara tveggja manna að gefa út og undirrita brbl. 1. ágúst s.l. um að svipta Alþingi þessu valdi. Árið 1957 voru gerðar breytingar á Seðlabankanum og aftur árið 1961. Í hvorugt skiptið léði Alþingi máls á því að afhenda Seðlabankanum gengisskráningarvaldið. Með tilliti til þessa eru brbl. alveg óverjandi. Aðalvitni mitt, fræðimaðurinn Bjarni Benediktsson, segir um þetta í kennslubók sinni á bls. 58, með leyfi hæstv. forseta: „Sýnu varhugaverðara en ella er þó að gefa út bráðabirgðalög um efni, sem Alþingi hefur nýlega tekið afstöðu til, einkum ef ljóst er, að Alþingi hefur eigi viljað fallast á þá lausn, sem bráðabirgðalögin velja.“ Hér ber allt að sama brunni. Fræðimaðurinn Bjarni Benediktsson fordæmir á allan hátt útgáfu brbl. 1. ágúst s.l. Ég hef í þessari stuttu ræðu minni sýnt fram á, að brbl. frá 1. ágúst 1961, sem hér eru til umr., fullnægja ekki ákvæðum og skilyrðum stjórnarskrárinnar. Formlega eru þau þó í fullu gildi, þar til þau yrðu felld af Alþingi. Forseti lýðveldisins hefur ekki staðið vörð um réttindi Alþingis í þessu máli, og hæstv. ríkisstj. hefur misbeitt valdi sínu. Hvort tveggja er þetta mjög ámælisvert og sýnir, hvaða hættur eru uppi, ef Alþingi sjálft slakar á. Líklegasta ástæðan fyrir þessari valdníðslu er sú, að vegna andstöðu hv. þingmanna gegn afsali Alþingis á gengisskráningarvaldinu hafi ríkisstj. þótt vænlegra að gera skipulagsbreytinguna með brbl. og stilla þannig þingliði sínu frammi fyrir gerðum hlut. Slíkar aðfarir samrýmast ekki þingræðishugmyndum Íslendinga og eru raunar hrein óvirðing við Alþingi. Ég vil því í jómfrúræðu minni skora á hv. þdm. að slá skjaldborg um þessi réttindi Alþingis, vernda Alþingi gegn misbeitingu bráðabirgðalöggjafans, setja stöðvunarmerki á óheillabraut hæpinna og gerræðisfullra brbl. og fella það frv., sem hér liggur fyrir. Þegar hæstv. viðskmrh. fylgdi frv. þessu úr hlaði, talaði hann langt mál um þá ákvörðun Seðlabankans að lækka gengi íslenzkrar krónu um rúmlega 13%, rökstuddi hana og réttlætti á allan hátt. Sú ákvörðun er í raun réttri ekki hér á dagskrá, og mun ég því ekki ræða hana, nema frekara tilefni gefist. Það er opinbert mál, hver afstaða mín var til þessarar gengislækkunar í bankaráði Seðlabankans. En af þessu tilefni vil ég nota tækifærið og leggja eina spurningu fyrir hæstv. viðskmrh. þegar till. um gengislækkunina upp á 13,15% hafði verið lögð fram í bankaráði Seðlabankans, óskaði ég eftir sundurliðuðum útreikningi, sem sýndi, að einmitt þessi gengislækkun, 13.15%, væri hin eina rétta og sjálfsagða, en ekki t.d. 20% eða 30%. Á þeim vettvangi var mér neitað um þann útreikning. Með vísan til þess, að samráð var haft við hæstv. ríkisstj. um þessa gengislækkun, vil ég nú spyrja hæstv. viðskmrh.: Vill hann skýra fyrir hv. þd. þá útreikninga, sem liggja að baki niðurstöðunni um nákvæmlega 13.15% gengislækkun?

Dómsmrh. (Jóhann Hafstein) Hæstv. forseti. Þegar umr. hófust hér í þessari hv. d. um frv. það, sem nú er á dagskrá, og stjórnarandstæðingar hver af öðrum héldu því fram, með mismunandi rökstuðningi að vísu, að það hefði verið stjórnarskrárbrot að gefa út brbl. á s.l. sumri um gengisskráninguna, þá datt mér ekki í hug, það hvarflaði ekki að mér, að þeim væri nokkur alvara neinum þeirra í þessu tali. Það var að vísu búið að segja það í blöðum stjórnarandstöðunnar, þegar brbl. voru gefin út: Þetta er stjórnarskrárbrot o.s.frv. Og í raun og veru leit maður á það sem eðlilegt framhald af því, að viðkomandi aðilar kæmu nú og býsnuðust yfir því, að hér væri verið að draga eitthvert vald úr höndum Alþingis, valdníðsla gagnvart Alþingi, stjórnarskrárbrot o.s.frv. En þetta tal hefur haldið áfram, og þó dettur mér ekki í hug enn að álíta, að nokkur þeirra hafi mælt af alvöru í þessu sambandi. Mér finnst ósköp eðlilegt að hafa visst umburðarlyndi gagnvart jómfrúræðum, sem hér eru fluttar á Alþingi, og vil gera það nú í sambandi við þessa ræðu, sem hér var síðast flutt af hv. 4. landsk. (IRH). En ég get þó ekki orða bundizt um það, að mér finnst, að allar, hver einasta tilvitnun, sem hv. þm. las hér upp úr stjórnlagafræði forsrh. og fyrrv. lagaprófessors í stjórnlagafræði í háskólanum, að hver einasta tilvitnun hafi einmitt verið í fullu samræmi við þá túlkun á lögmæti þessara brbl., sem forsrh. sjálfur flutti á síðasta fundi um þetta mál í þessari deild. Hv. þm. vitnaði í ágrip af stjórnlagafræði, sem forsrh. hefur skrifað á sínum tíma, og það er alveg nákvæmlega samhljóða því, sem fram kemur hjá öðrum prófessor í háskólanum, Ólafi Jóhannessyni prófessor, í hans nýju fræðibók um stjórnskipun Íslands, þar sem hann segir, með leyfi hæstv. forseta: „Eftir orðanna hljóðan er ekki nægilegt, að löggjöf sé æskileg, skynsamleg eða jafnvel nauðsynleg, heldur er það skilyrði, að þörfin á löggjöf sé svo brýn, að ekki megi bíða næsta þings.“ Það er enginn ágreiningur um þetta á milli fræðimanna, hvorki fyrr né síðar. En það var einmitt í þetta, sem forsrh. vitnaði og rökstuddi í ræðu sinni á síðasta fundi þessarar hv. d., að útgáfa brbl. á s.l. sumri samrýmdist fullkomlega þessum skilningi á stjórnarskránni, og hans rök hnigu að því, að útgáfa brbl. hefði einmitt verið svo brýn, að það hefði getað skaðað og stórskaðað efnahag landsmanna að láta hana bíða til næsta þings. Ég skal ekki endurtaka þau rök, sem hann flutti hér í þessu sambandi, en þó minna á nokkur atriði í því sambandi. Prófessor Ólafur Jóhannesson segir einnig í sinni fræðibók um þetta atriði, með leyfi hæstv. forseta: „Einhverjir verulegir hagsmunir verða að vera í húfi.“ Dettur nú nokkrum hv. þm. í hug að halda því fram, að ekki neinir verulegir hagsmunir hafi verið í húfi á s.l. sumri í sambandi við útgáfu brbl.? Prófessorinn heldur áfram og segir: „Sé hægt að ráða fram úr aðsteðjandi vanda án löggjafar, t.d. með stjórnarathöfnum eða almennum fyrirmælum framkvæmdarvaldshafa, ber vitaskuld að velja þann kost í stað þess að grípa til brbl.“ Ríkisstj. átti ekki þessara kosta völ. Það var með engu móti hægt að ráða fram úr þessu mikla vandamáli, sem hér var uppi, með stjórnarathöfnum eða almennum fyrirmælum framkvæmdarvaldshafa. Og þá er spurningin, og það er kannske það, sem við erum að deila um: Var nægjanlega brýn nauðsyn til þess að réttlæta útgáfu brbl.? Prófessor Ólafur Jóhannesson segir um þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Annars er skilyrði þetta,“ - þ.e. skilyrðið um brýnu nauðsynina, - „óneitanlega matskennt og teygjanlegt.“ Og ég held, að við verðum að viðurkenna það allir, að það er auðvitað matskennt og teygjanlegt. En hitt er staðreynd, að það hafa í fjölmörgum tilfellum öðrum verið gefin út brbl. af miklu minna tilefni, minna brýnni nauðsyn en hér var um að ræða. Og þegar á það er litið, hver eigi að meta hina brýnu nauðsyn, þá er það einnig skoðun fræðimanna, að hér hafi a.m.k. almennt verið litið svo á, að þetta yrði bráðabirgðalöggjafinn sjálfur að gera. Bráðabirgðalöggjafinn sjálfur verður að skera úr um þetta, og meginrök ræðu þeirrar, sem forsrh. flutti hér um þetta mál, hnigu einmitt að því að styðja það, að nauðsynin hefði verið svo brýn, að það samrýmdist fullkomlega stjórnarskránni og réttlætti útgáfu brbl. Nú vil ég vekja athygli í þessu sambandi á einu atriði, sem óefað hefur verið mjög mikill galli á okkar löggjöf í sambandi við gengisskráninguna, því ákvæði okkar löggjafar, að Alþingi skyldi ákveða gengisskráninguna. Ég ætla ekki hér að fara út í deilur um, hvort það sé út af fyrir sig rétt, að Alþingi ákveði gengisskráninguna, Seðlabankinn eða einhver annar aðili. En við höfum þó hins vegar búið fram til þessa við það fyrirkomulag, að Alþingi ákveði gengisskráninguna. Við vitum, að þetta hefur hvað eftir annað orsakað ákaflega mikla örðugleika. Hér hafa verið til meðferðar í þinginu, - ég held mér sé óhætt að segja í margar vikur, áreiðanlega þrjár vikur um gengisskráninguna 1950, - frumvörp um gengisbreytingu, en áður en frv. kom inn í þingið þá og enda oft áður, hefur það verið í almæli kannske vikum og jafnvel mánuðum saman, að gengisbreyting væri í uppsiglingu. Og það var vitað 1950, að minnihlutastjórn Sjálfstfl., sem þá fór með völd, hafði samið frv. um gengisbreytingu á árinu 1949 eða um áramótin þá, og hún hafði a.m.k. afhent tveimur þingflokkunum drög að þessu frv., áður en það var lagt fram, og þeir haft það langan tíma til meðferðar, til þess að átta sig á því, og það var almæli, að það væri í uppsiglingu gengisbreyting. Eins var þetta mjög augljóst 1960, eftir að ríkisstj. er mynduð í nóvembermánuði 1959. Það er í margar vikur og í þessu tilfelli mánuði búizt við gengisbreytingu. Það getur enginn neitað því, að þetta fyrirkomulag á gengisskráningu er ákaflega bagalegt og hefur mjög margvísleg og truflandi áhrif á efnahagslífið í landinu, og það er sennilega ekki sízt af þessum sökum, sem gengisbreyting víðast hvar annars staðar í hinum vestræna heimi er ákvörðuð á annan hátt, af seðlabönkunum eða þjóðbönkunum, og kemur mönnum á óvart og er ákveðin í skyndingu, án þess að menn fyrir fram geti með svo og svo miklum líkum reiknað með henni og sumir hagað sinni fjármálastarfsemi í efnahagslífinu í samræmi við það og efnahagsstarfsemin í heild beðið mikið tjón og vandkvæði hlotizt af. Og það eru óteljandi þau vandkvæði, sem gjaldeyrisbankarnir eiga við að stríða undir slíkum kringumstæðum, þegar lengi hefur verið yfirvofandi gengisbreyting og einnig tekur nokkuð langan tíma að afgreiða hana á Alþingi. Af þessum sökum einum er það auðvitað æskilegra, að gengisskráningarvaldið sé í höndum Seðlabankans. En þó skal ég ekki á þessu stigi málsins fara að rökræða það frekar, og menn geta haft mikið til síns máls, þeir sem segja, að það sé réttara, að Alþingi fari með gengisskráninguna. En það er þó a.m.k. þessi mjög verulegi annmarki á því, að Alþingi sjálft ákveði gengisskráninguna. Ef Alþingi hefði verið kvatt saman í sumar, mátti það vera öllum ljóst, hvað til stóð. Það tekur nokkurn tíma að kalla Alþingi saman. Meðferð málsins á þinginu hefði líka tekið nokkurn tíma. Og eins og kringumstæður voru hér í okkar efnahagsmálum, gat að dómi ríkisstj., sem átti að meta hina brýnu nauðsyn, valdið verulegum truflunum og kannske stórskaða í okkar efnahagslífi sá tími, sem farið hefði í að viðhafa þessa meðferð málsins. Mér datt í hug áðan, þegar ég sagði, að a.m.k. hefðu oft verið sett brbl. af miklu minna tilefni og hin brýna nauðsyn verið minni en nú, að ég man ekki betur en sá hv. þm., sem hv. 4. landsk. þm. nú situr á þingi fyrir, þáv. félmrh., Hannibal Valdimarsson, hafi í tíð vinstri stjórnarinnar gefið út brbl., eftir að stjórnin var mynduð í júlímánuði eða um það bil gefið út brbl., líklega í ágústmánuði - og Alþingi átti að koma saman fyrst í október - um breyt. á húsnæðismálalöggjöfinni, og það var til þess að fjölga mönnum í húsnæðismálastjórninni. Og hin brýna ástæða var þá færð fyrir því, - ég held, að þar hafi ekki verið nema tveir eða þrír, en það þurfti endilega að fjölga þessum mönnum upp í fjóra, og það mátti ekki bíða mánaðartíma eða þangað til þing kæmi saman að leggja það fyrir Alþingi. En þetta er nú ekkert einsdæmi. Ef út í það væri farið, - ég hef ekki haft aðstöðu til þess, - eru áreiðanlega fjölmörg dæmi þess, að hin brýna nauðsyn getur verið nokkuð hæpin, og alveg eins og prófessor Ólafur Jóhannesson segir, að það sé óneitanlega matskennt og teygjanlegt, hver hin brýna nauðsyn kunni að vera. Ég viðurkenni, að það á auðvitað að gera meiri kröfur til þessa í mikilvægum málum, en einmitt mikilvægi málanna leiðir líka oftast til þess, að hin brýna nauðsyn sé tvímælalausari en ella mundi. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri. En mig furðar á því, að hér skuli haldið uppi umr. um það, hvort þessi brbl. hafi farið í bága við stjórnarskrána eða ekki, því að það verður víst áreiðanlega tvímælalaust, og það mætti segja mér, að fræðimenn í háskólanum síðar meir kenndu nemendum sínum þá, að auðvitað hefðu þessi brbl. ekki farið í bága við stjórnarskrána. Kannske þessi hv. þm., ef það ætti fyrir honum að liggja að verða prófessor og fræðimaður, mundi þá hafa aðra afstöðu en hann hafði hér í sinni jómfrúræðu.

Einar Olgeirsson Hæstv. forseti. Það er mjög slæmt, að hæstv. forsrh. skuli ekki vera viðstaddur hér, af því að nokkuð er deilt á þá ræðu, sem hann hér hefur flutt, og raunar væri mjög æskilegt fyrir okkur þm. að vita, hver færi með forsrh.-embættið sem stendur. Ég vona, að sá hæstv. ráðh., sem talar næst, upplýsi okkur um það, hver það sé, þannig að við gætum þá a.m.k. beint okkar máli nokkuð til þess manns, sem í augnablikinu færi með það embætti, meðan sjálfur forsrh. hæstv. er fjarverandi. Hæstv. dómsmrh. hefur nú minnzt nokkuð á þessi mál og gert ofur litla tilraun til þess að verja það, sem hæstv. forsrh. hafði haldið fram, og tókst honum nú ekki vel. Hann er lögfræðingur líka og ætti að kunna að gera greinarmun á því, þegar hann er að tala um útgáfu brbl., að það var tvenns konar efnislegt, sem í því fólst. Fyrra atriðið var það, og það er höfuðatriði þess frv., sem við erum að ræða nú í dag, að taka valdið úr höndum Alþingis til að skrá gengið. Hitt atriðið er aftur á móti það að ákveða gengið, og það var annarri stofnun, starfsmönnum ríkisstj., bankastjórn Seðlabankans, falið að gera. Allar þær röksemdir, sem hér hafa verið fluttar, líka af hæstv. dómsmrh. nú síðast í ræðu hans, hníga að því, að það hafi verið nauðsynlegt að breyta genginu og að ríkisstj. hafi álitið, að það hafi verið brýn nauðsyn að breyta genginu og það mætti ekki bíða. Þetta getur frá sjónarmiði ríkisstj. og frá sjónarmiði forseta lýðveldisins verið þeirra skoðun, og þá geta þeir framkvæmt þá skoðun með því að gefa út brbl. um að breyta genginu, ef þeir álíta brýna nauðsyn bera til þess. Það er það eina, sem hæstv. ráðh. hafa sannað í sínum ræðum, að út frá þeirra sjónarmiði væri brýn nauðsyn til að breyta genginu. Það gátu þeir gert með brbl. og þar með afstýrt þeirri yfirvofandi þjóðarhættu, sem þeir álitu vera, en ég álít rangt hjá þeim. En hvaðan kom þeirra skoðun um, að það væri brýn nauðsyn að taka valdið af Alþingi? Það hefur enginn þeirra sýnt fram á það enn þá. Þeir gátu fullnægt öllum þeim rökum, sem þeir hafa haldið fram um, að það ætti að breyta genginu, með því að breyta genginu með brbl., og það var það eina, sem var í samræmi við það, sem Alþingi hafði áður ákveðið. En það, sem þeir gera, er bara allt annað. Þeir fela nokkrum embættismönnum sínum í þjóðfélaginu að ákveða gengið, taka valdið af Alþingi. Og ég vil biðja hæstv. ráðh., sem koma til með að ræða þetta mál hér, um að gera svo vel að halda sér við það og sanna, að þeir hafi haft einhvern rétt samkvæmt stjórnarskránni og samkvæmt lögum til þess að gera slíkt. Þetta er meginatriðið í því, sem við erum að ræða, og við skulum ekki vera að reyna að draga neina dul á þetta með löngum ræðum, eins og hæstv. viðskmrh. var að gera, um efnahagsástandið í landinu og annað slíkt, þótt maður sé reiðubúinn til að ræða það líka. Hér er, eins og einmitt hv. 4. landsk. (IRH) lýsti áðan í sinni ræðu, um ákaflega þýðingarmikið stjórnarskrárlegt atriði og stjórnarfarslegt atriði að ræða, þar sem Alþingi þarf sannarlega að standa vörð um sinn rétt og um stjórnarskrá og lögin í landinu. Hæstv. dómsmrh. færði fram þau rök hér áðan sem ein rök fyrir því, að það hefði nú verið gott að taka valdið af Alþingi og fela Seðlabankanum og ríkisstj. að skrá gengið, að þetta hefði verið ósköp óþægilegt á undanförnum árum og óskynsamlegt, að Alþingi hefði stundum kannske verið þrjár vikur að fjalla um eitt gengislækkunarfrumvarp. Þetta eru út af fyrir sig mjög skynsamleg rök frá hálfu hæstv. dómsmrh. Það voru bara ekki nein rök fyrir því, að það ætti að taka valdið af Alþingi nú í sumar, vegna þess að þeirri brýnu nauðsyn, sem ríkisstj. áleit að væri á að skrá nýtt gengi, var hægt að fullnægja með útgáfu brbl. um annað gengi, og kom ekkert því máli við, hvort það átti að taka það vald af Alþingi. Og ég vil, fyrst hæstv. dómsmrh. minntist á þetta og færði fram þau rök, að það væri óskynsamlegt og óeðlilegt, að Alþingi væri að fjalla kannske þrjár vikur um að breyta genginu í landinu, vegna þeirra áhrifa, sem það hefði á almenning, og gæfi braski undir fótinn og annað slíkt, - ég vil benda hæstv. dómsmrh. á, hvernig fór í sumar, þegar þetta vald var tekið af Alþingi og þegar ríkisstj. tók þetta vald í sínar hendur? Hvað gerðist þá? Var þá þagað? Kom þá ekkert fram um, að það ætti að lækka gengið? Pössuðu allir upp á að þegja þá, þeir sem eitthvað áttu að vita um þetta? Nei, það var síður en svo. Hver var það, sem slúðraði? Hver var það, sem hélt opinbera ræðu? Kannske það hafi verið einhver af ráðherrunum? Fór ekki sjálfur fjmrh. að þvaðra um, að það væri nauðsyn að lækka gengið? Hvað hefði verið gert við fjmrh. í Bretlandi, ef hann hefði talað þannig? Hann hefði sagt af sér undireins, tafarlaust, og verið álitinn óhæfur til þess starfs. En þegar fjmrh. hér á Íslandi fer að tala um, að það verði bara að lækka gengið, löngu áður en það er gert, þá er það víst álitin stjórnspeki. Mikið má vera, ef hann hefur ekki hækkað í tign á eftir. Ég held, að hann hafi jafnvel orðið varaformaður Sjálfstfl. Ég held, að það sé sannarlega þörf á því, þegar svona er farið að og einmitt þegar hæstv. dómsmrh. er búinn að gefa áminningu út af því, hve nauðsynlegt það sé, ef gengislækkun eigi að verða, þá fari hún fram skyndilega, án þess að nokkur maður tali um slíkt áður, að gefa hæstv. fjmrh. ærlega áminningu um að passa á sér munninn. Ég held þess vegna, að það komi úr hörðustu átt, þegar hæstv. ríkisstj., - ég tala nú ekki um, ef það hefði verið sjálfur fjmrh., sem var að gefa okkur þessa áminningu, - fer að tala um, að það sé hættulegt að láta Alþingi fjalla um gengisskráningarvaldið og það sé svo óskaplega öruggt, ef þetta sé í höndum fjmrh. og ríkisstj., þá verði þagað svo vel. Við skulum hins vegar ræða þetta mál, einmitt þetta sjálft stjórnarfarslega mál, sem hér er um að ræða, og það ýtarlega. Ég álít, að það verði ekki of ýtarlega rætt, vegna þess að hér séu á ferðinni mjög hættulegar tilhneigingar til þess að stjórna landinu meir og meir með einræði, stjórna landinu með brbl. og gera þingið meir og meir að aðila, sem eigi að samþykkja það, sem ein ríkisstj. hefur ákveðið, kannske með því að kalla hennar þm. saman á fund og kannske ekki. Fyrsta atriðið, sem ég vil gera að umtalsefni í þessu sambandi, er sjálft löggjafarvaldið. Ég vil undirstrika það, að ríkisstj. sem slík hefur ekkert löggjafarvald, og nú vil ég biðja þá löglærðu menn, svo að ég taki mér í munn orð hæstv. landbrh., sem honum þykir svo vænt um að nota hér, að hafa í huga þá breytingu, sem varð á okkar stjórnarháttum við það, að lýðveldi var stofnað á Íslandi, því að mér virðist stundum á þeim umr., sem fram fara, að jafnvel sumir þm. og jafnvel sumir ráðh. geri sér þetta ekki fyllilega ljóst. Með löggjafarvaldið á Íslandi fara skv. stjórnarskrá, 2. gr., Alþingi og forseti Íslands. Alþingi og forseti Íslands fara saman með löggjafarvaldið, og það er eingöngu þessara tveggja aðila að gefa út lög á Íslandi, og það er eingöngu og fyrst og fremst á ábyrgð þessara tveggja aðila að samþykkja lög og gefa út lög. Þó skal það fram tekið, eins og fram gengur náttúrlega af stjórnarskránni, að brbl. getur forseti ekki gefið út, nema einhver ráðh. undirskrifi. En það er vald forsetans að gefa út brbl. Í 28. gr. stjórnarskrárinnar stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar brýna nauðsyn ber til, getur forsetinn gefið út brbl. milli þinga.“ Þetta vald til brbl. er annars vegar vald Alþingis og hins vegar vald forseta. Ég vil taka það fram sem minn skilning, og þætti mér vænt um, að mér löglærðari menn segðu líka sitt álit í sambandi við þetta mál: Ég álít, að forseti geti neitað að skrifa undir brbl., sem ríkisstj. leggur fyrir hann, - það sé alveg ótvírætt. Ríkisstj. hefur ekki kröfu á því, að forseti undirskrifi brbl. Það er ekki vald, sem ríkisstj. getur framkvæmt sem slík. Forseti er skv. stjórnarskránni ábyrgðarlaus á stjórnarathöfnum. En það að gefa út brbl. er ekki stjórnarathöfn, það er löggjafarstarf, þannig að þegar forseti undirskrifar brbl., tekur hann þar með á sig ábyrgð, ríkisstj. auðvitað líka, og hún ber þá hreinu stjórnmálalegu ábyrgð frammi fyrir Alþingi, en forsetinn tekur líka á sig ábyrgð. Það, að ég vil undirstrika þetta, stafar af því, að í stjórnarskrá lýðveldisins er forsetanum gefið það vald að geta neitað að staðfesta lög frá Alþingi og þar með skotið þeim lögum undir þjóðardóm og þjóðin þannig verið æðsti dómstóllinn um, hvort lögin skuli öðlast gildi áfram eða ekki, þótt þau hafi gildi þann tíma, sem líður, frá því að Alþingi hefur samþykkt þau og þangað til dómur þjóðarinnar fellur. Þetta vald var gefið forseta Íslands með sérstöku tilliti til þess, að það var ákveðið, að hann skyldi kosinn af þjóðinni, en ekki af Alþingi, þannig að hann átti að vera vörður þjóðarheildarinnar gagnvart Alþingi og gagnvart því, að Alþingi og þeir flokkar, sem þar kynnu að vera í meiri hluta, misnotuðu sitt vald á móti meiri hluta þjóðarinnar. Þetta var tilgangurinn með því, hvernig þeir, sem sömdu lýðveldisstjórnarskrána, orðuðu þessi mál og gengu frá þessu. Vald forseta er þess vegna mjög mikið á Íslandi, og vald hans til þess að neita að undirskrifa brbl. er að mínu áliti ótvírætt, enda væri óeðlilegt, ef hann gæti ekki neitað að undirskrifa brbl., þegar hann getur meira að segja skírskotað lögum, sem samþ. eru á Alþingi, til þjóðardóms. Hins vegar var það svo, meðan við vorum konungsríki, að þá var ekki hugsanlegt, að konungur gæti neitað að undirskrifa brbl., vegna þess að konungsvaldið var aðeins formlegt vald, og það hefði brotið í bága við þingræðið, ef konungur Íslands hefði ætlað þá að nota sína aðstöðu til þess að neita að undirskrifa brbl. Ríkisstj. hafði þá þann raunverulega rétt til þess að gefa út brbl. Á þetta vil ég leggja áherzlu, og ég vil gjarnan vita, hvort við erum ekki sammála um þennan skilning á stjórnarskránni og þessu valdi og þessari skiptingu valdsins, hvort sem það er í sambandi við þetta mál eða önnur mál, sem síðar kunna að koma, til þess að það sé ekki neinn efi um, hvernig valdskiptingin er, sem er grundvöllur fyrir okkar þjóðskipulagi. Hér hefur verið talað um, að bráðabirgðalöggjafinn sé óbundinn. Hver er þá bráðabirgðalöggjafinn? Það er forsetinn, sem þó getur ekki notað valdið í þessu tilfelli, hvað brbl. snertir, nema einn ráðh. undirskrifi. Ég vil, að þetta komi greinilega fram, til þess að það sé augljóst, að ábyrgðin er þarna sameiginleg hjá forseta lýðveldisins og hjá ríkisstj., þegar brbl. eru gefin út. Þetta er ákaflega þýðingarmikið mál, af því að það varðar grundvöll að öllu okkar stjórnskipulagi. Nú skulum við því næst athuga þá möguleika, sem opnast fyrir okkur í sambandi við umr. um þessi lög og beitingu þessa valds til að gefa út brbl. Það má að vísu allmikið deila um þetta vald, og það hefur aðallega verið af hálfu þeirra, sem reyna að verja þetta lagafrv., sem hér liggur fyrir, verið skírskotað til þess, að það hafi oft verið gefin út brbl. á Íslandi, sem hafi verið hæpin. Það getur verið rétt. Það afsakar í raun og veru ekki neitt, nema það minnir okkur hér á Alþingi á það, að við verðum þá að standa þarna betur á verði og við verðum að reyna að innleiða betri hætti í þessum efnum, svo framarlega sem okkur finnst of mikið að því gert að beita þessu valdi. Og nú vil ég taka það fram, að stjórnarskráin sem slík er að vísu ekki mjög nákvæm í þessum efnum. Það eru þessi orð, „brýn nauðsyn“, sem þarna eru, og þið hafið heyrt áðan þær túlkanir, sem hv. 4. landsk, las hér upp, einmitt eftir fyrrv. prófessor við lagadeild háskólans, sem nú skipar embætti forsrh., þannig að a.m.k. þeir, sem lögin hafa kennt í háskólanum, hafa viljað vera gætnir um þetta efni. Hins vegar sagði hæstv. forsrh. nú, að bráðabirgðalöggjafinn væri að öðru leyti algerlega óbundinn. Þetta er dálítið hættuleg yfirlýsing. Þetta er raunverulega yfirlýsing um það, að forseti og ríkisstjórn, ef þeir eru sammála, þá geti þessir aðilar gengið mjög langt í því að beita þessu valdi. „Brýn nauðsyn“ er náttúrlega út af fyrir sig mjög teygjanlegt hugtak. Og þá vil ég aftur vekja athygli á því, að það er hægt, ef svona álit er haft á hlutunum, eins og hæstv. forsrh. kom hér með, að framkvæma meira og meira einræði innan ramma stjórnarskrárinnar, ef hún er svona skoðuð, og gera þingræðið hreinan skrípaleik. Við skulum bara segja, að hæstv. ráðherrar væru eitthvað óánægðir, t.d. með þá skipan mála, að þeim fyndist ganga hægt að koma á einkaauðvaldi í landinu, einkaframtaki og öðru slíku, sem ýmsir menn hafa haft áhuga á, og að alls konar ríkisrekstur og þjóðnýting væru allt of lengi að þvælast fyrir. Við skulum segja það, að ríkisstjórn og forseti kæmu sér saman um það einn góðan veðurdag, að Landsbanka Íslands skyldi breytt í hlutafélag með brbl., hlutafélag með skulum við segja 10 millj. kr. hlutafé og þessi hlutabréf yrðu boðin út þá þegar og t.d. öllum dugandi kaupsýslumönnum í landinu gefinn kostur á að kaupa þau á nafnverði, hvað þeir mundu suðvitað fljótt gera, því að þeir eru góðir „business“-menn í slíkum efnum. Og væri t.d. Alþingi lokið í marz og brbl. gefin út í apríl og í maí væri búið að gera Landsbankann að hlutafélagi og þetta 10 millj. kr. hlutafélag, sem góðir kaupsýslumenn hefðu eftir ágætri fyrirmynd, að dómi hæstv. landbrh. (IngJ), keypt hlutina í, væri búið að yfirtaka þessar 400 millj., sem Landsbanki Íslands á í skuldlausum eignum, og þeir væru farnir að stjórna því og stjórnuðu því fyrirtæki áfram. Svo kæmi Alþ. saman 10. okt., og í millibilinu væru kannske allir þingmenn stjórnarflokkanna orðnir góðir hlutafélagar í Landsbanka Íslands h.f. Hvernig stæði Alþ. að vígi að eiga að breyta þessu á eftir? Er eitthvað í stjórnarskránni, sem mundi hindra þetta, ef forseti og ríkisstj. væru sammála um það og álitu þetta brýna nauðsyn? Við skulum bara segja, að það hafi eitthvað verið að gerast í þjóðfélaginu, jafnvel kannske verið verkfall, og atvinnurekendur hafi kannske haft tilhneigingu til þess að semja við verkamenn og það hafi verið nauðsynlegt að kaupa atvinnurekendur frá því að semja við verkamenn og gefa þeim fríðindi og þeim hafi verið boðið upp á þetta, ef þeir vildu standa fast á móti. Það hefur vissulega komið fyrir hér, að ríkisstjórnir hafa viljað örva atvinnurekendur upp í að standa fast á móti því að semja við verkamenn. Ég man eftir t.d., að Framsfl, skoraði á atvinnurekendur í sept. 1944 mjög harðvítuglega að láta nú ekki undan verkamönnum. Það var um leið og hann hætti þátttökunni í fjögurra flokka samningunum, sem þá fóru fram um nýsköpunarstjórnina. M.ö.o.: Það geta komið fyrir mál, þar sem þjóðin og Alþ. á það einvörðungu undir heiðarleika forseta lýðveldisins og ríkisstjórnarinnar, hvað gert er í svona efnum. Stjórnarskráin gerir satt að segja ráð fyrir tiltölulega miklum heiðarleika af hálfu stjórnarvalda. Og ef það fer að fara lítið fyrir þeim heiðarleika, þá er allt okkar þjóðskipulag í hættu. Ef farið er að misnota það vald, sem þessum mönnum sem fulltrúum þjóðfélagsins í heild hefur verið fengið í hendur, forsetanum og ríkisstjórninni, þá er allt þjóðskipulag okkar í hættu. Stjórnarskráin gerir ekki ráð fyrir, að menn misnoti valdið, sem þeim er gefið. Hún kveður að vísu á um landsdóm, en við vitum allir, að Alþ. hefur allan þann tíma, sem hann hefur átt að starfa, aldrei séð um að koma landsdómi í það form, að hann gæti í raun og veru starfað. Þess vegna vil ég leggja áherzlu á það, um leið og menn eru að ræða hér, hvað séu stjórnarskrárbrot og hvað stjórnarskrárbrot ekki, þá er annað atriði, sem þarna kemur inn í, og það er: Er hér um að ræða misnotkun valds af hálfu þeirra, er beita því, eða ekki? Og það er ekki síður stórt atriði í þessu heldur en hitt, sem við máske getum deilt heilmikið um, hvenær er stjórnarskrárbrot og hvenær ekki. En ótvírætt eftir þeim skýringum, sem núv. hæstv. forsrh. gaf sem lagaprófessor og voru lesnar upp áðan af hv. 4. landsk. þm., þá er útgáfa þessara bráðabirgðalaga stjórnarskrárbrot. Þetta stjórnarskrárbrot er því verra, sem þetta stjórnarskrárbrot beinist beinlínis gegn Alþingi. Ég þykist vita, að það hefði verið rætt hér mjög harðvítuglega um af hálfu ýmissa flokka, ef það hefði verið um að ræða t.d. eignarnám á eigu einhvers stórfyrirtækis hér í landinu eða eitthvað annað slíkt, og það hefði verið rifizt mikið um, að þetta bryti í bága við eignarnámsparagrafinn í stjórnarskránni, eða ýmislegt annað þess háttar. En þegar um er að ræða að skerða vald sjálfs Alþingis, þá er hættulegt atriði á ferðinni, þar sem Alþ. verður vissulega að vera á verði. Það voru færð fram þau rök fyrir því af einum þeirra hæstv. ráðh., sem hér töluðu, að þm. stjórnarflokkanna hefðu komið saman, - ég veit ekki, hvort þetta er rétt eða ekki. Hafi svo verið, að þingmenn stjórnarflokkanna hafi komið saman og þeir verið spurðir að þessu og þeir samþykkt þetta, kannske einmitt samþykkt, að valdið væri tekið af Alþ., vegna þess að þeir hafi ekki viljað fá á sína ábyrgð að skrá gengið, þá liggur mér við að spyrja: Er ekki hér verið að gera samsæri gegn Alþ.? Og hvað er það, sem stjórnarskráin uppáleggur þingmönnum í þessu sambandi? Stjórnarskráin, í 48. gr., uppáleggur þingmönnum, að þeir séu eingöngu bundnir við sannfæringu sína. Stjórnarskráin uppáleggur þingmönnum að ráða málum til lykta eftir að hafa hlustað á mál manna og myndað sér skoðanir á málunum. Hvað er það, sem gerist, þegar ein ríkisstjórn kallar sína stjórnarflokka saman á milli þinga til að leggja fyrir þá einhver mál, sem hún ætli sér að gefa út? Það þýðir, að stjórnarþingmennirnir fá ekki að heyra málið nema frá einni hlið, venjulega kannske á einum einasta fundi, og standa undir meira eða minna áhrifavaldi frá hálfu sinna forustumanna til þess að beygja þá undir að samþykkja slíkt, alveg þveröfugt við það, sem mundi vera, svo framarlega sem þeir fengju tækifæri til að ræða þessi mál á Alþ. Ég álít, að slíkt sé aldrei nein afsökun, enda dæmi um það, að þeir menn, sem á slíkum skyndifundum hafa fallizt á viss bráðabirgðalög og bráðabirgðaráðstafanir, hafa horfið frá þeim málum á eftir, þegar þeir athuguðu málið. Ég vil nú leyfa mér að staðhæfa það, að þessi brbl. séu svo fjarri því að vera í samræmi við stjskr. og í samræmi við það, að stjórnin hafi treyst sér til að hafa meiri hluta á Alþingi fyrir þessum verknaði, ef hann væri framkvæmdur, eftir að Alþ. kæmi saman, að ég held einmitt, að hæstv. ríkisstj. hafi gefið út þessi brbl. vegna þess, að hún treysti sér ekki til þess að koma þeim gegnum þingið, þegar þing væri kallað saman og málið lagt fyrir það. Ég leyfi mér að staðhæfa það. Ég held, að hér sé þess vegna ákaflega mikil hætta á ferðinni. Allt stjórnarfar viðreisnarinnar er að komast í þá aðstöðu á Íslandi, að það þolir ekki lengur þingræðisleg vinnubrögð. Það grípur meir og meir til einræðisaðgerða í þessum málum. Það er hins vegar engum vafa bundið, að slíkar einræðistilhneigingar, svo lengi sem forseti og ríkisstjórn eru sammála, þá er hægt að reyna að rýma þær innan stjórnarskrárinnar. Ég nefndi sem dæmi hér áðan, ef Landsbankanum væri breytt svona með brbl. Ég býst við, að flestum mundi finnast það í dag vera fjarstæða að láta sér detta slíkt í hug, og það væri gífurleg valdskerðing gagnvart Alþ. og gagnvart þjóðfélaginu í heild, ef slíkt væri gert. En það mætti alveg jafnt verja það gagnvart stjórnarskránni eins og þessi lög, sem voru gefin út 1. ágúst í sumar. Hæstv. forsrh. ræddi það síðan nokkuð, að þótt Alþ. hefði neitað lagagreininni, 2. gr., sem var í gengisskráningarlögunum 1950, þar sem Landsbankanum var uppálagt að skrá gengið þegar kaupgjald breyttist, þá þýddi það ekki, að Alþ. mundi neita þessum lögum eða það væri í ósamræmi við vilja Alþingis að hafa gefið út þessi brbl. í sumar, vegna þess að þetta ákvæði stæði ekki þar í. Þetta er nú anzi mikil hártogun. Sannleikurinn er, að þessi brbl. voru auðsjáanlega gefin út í sumar og valdið afhent Seðlabankanum til þess að framkvæma það, sem fyrirhugað var í 2. greininni um gengisskráningarfrv. 1950, að breyta genginu, þegar kaupinu væri breytt, enda er það aðalforsendan hjá hæstv. viðskmrh. í hans skilgreiningu til forseta lýðveldisins, að kauphækkanir hafi farið fram og þess vegna þurfi að breyta, þess vegna þurfi að taka valdið af Alþ. og skrá nýtt gengi. Það er því hálffurðulegt af hæstv. forsrh. að koma með slíkt. Nú skulum við víkja að því, sem hæstv. viðskmrh. sagði um þetta mál. Hann viðhafði þessa sömu sófistísku röksemd og hæstv. forsrh., að alþýðusamtökunum hafi verið illa við gengisskráningarákvæði í gengisskráningarlögunum, 2. greinina 1950, vegna þess, að þar hafi verið uppálagt Landsbankanum að skrá gengið að nýju, svo framarlega sem kaupgjald breyttist, og þess vegna hafi þessu verið breytt þá. En hvað gerir hann einmitt sjálfur núna? Hann fer sjálfur fram á það, að vegna þess að kaupið hafi hækkað, þá sé valdið tekið af Alþ. um að skrá gengið og fengið í hendur Seðlabankanum, og ríkisstjórnin, sem hefur valdið yfir bankastjórum Seðlabankans og á líka eftir þessum brbl. að hafa hönd í bagga með gengisskráningunni, skráir síðan gengið þannig, að fyrir útlendan atvinnurekanda er hækkunin á þeim útlenda gjaldeyri nákvæmlega jafnmikil og afturhaldsblöðin hér héldu fram að kaupið hefði hækkað, þannig að það er einmitt verið að framkvæma það, sem alþýðusamtökin mótmæltu 1950, með þessum gengisskráningarlögum. Hvað sagði hæstv. viðskmrh. sjálfur um þessi lög, þegar þau voru til umræðu í marz 1950? Hann sagði eftirfarandi, með leyfi hæstv. forseta, - það var 15. marz 1950, þá var Gylfi Þ. Gíslason aðeins þingmaður, en ekki viðskmrh.: „Þá er gert ráð fyrir því í 2. gr., að Alþ. afsali sér þýðingarmiklu valdi, sem það hefur haft allt frá 1924 til að ráða gengi krónunnar, og Landsbankanum fengið það í hendur. Ég álít, að það komi ekki til mála, að Alþ. afsali sér þessum rétti.“ Þetta segir hann almennt, að það komi ekki til mála, að Alþ. afsali sér þessum rétti. Svo bætir hann við: „Sérstök ástæða er og til að gagnrýna, hvernig komizt er að orði í niðurlagi þessarar greinar, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: Landsbanka Íslands er skylt að taka sérstaklega til athugunar gengisskráningu íslenzkrar krónu, þegar almenn breyting verður á kaupgjaldi, önnur en sú, sem kveðið er á um í lögum þessum.“ Og síðan heldur núv. hæstv. viðskmrh. áfram: „Nú er hagfræðingum þeim, sem undirbjuggu þetta frv., auðvitað ljóst, að kaupgjald getur haft áhrif á gengið. En þeim hlýtur líka að vera ljóst, að þar er aðeins um að ræða einn þátt af mörgum, sem áhrif hafa á gengið, og alls ekki hinn mikilvægasta, heldur eru það markaðsskilyrði og framleiðslugeta þjóðarinnar í heild. En hvað á það þá að þýða að nefna kaupgjaldið eitt? Með þessu er verið að hóta launþegasamtökunum í landinu. Það er ekki verið að tala um að breyta genginu, ef verðlag breytist erlendis, en því er hótað, að gengisbreyting skuli verða framkvæmd, ef kaupgjald hækkar. Það hafa engin samráð verið höfð við launþegasamtökin í sambandi við þetta frv., og er það illt. Hitt er þó verra, að í því skuli felast slíkar hótanir í garð launþegasamtakanna. Ég hef af þessum ástæðum leyft mér að bera fram á þskj. 429 brtt. um, að þessi grein skuli felld niður.“ Þetta var afstaða hæstv. viðskmrh. 1950. Í fyrsta lagi var hann á móti því að taka úr höndum Alþ. það vald til að skrá gengið, sem það hafði haft frá 1924. í öðru lagi var hann sérstaklega á móti því, að það væri gefið í skyn eða mælt svo fyrir, að endurskoða skyldi gengisskráningu, svo framarlega sem kaup hefði hækkað. En hvað er það, sem hann gerir nú sem viðskmrh.? Hann leggur til við forseta Íslands, að einmitt ráðstafanir skuli gerðar til að breyta genginu, vegna þess að miklar kauphækkanir hafi orðið. Það, sem hann var að berjast á móti sem hótunum í garð launþegasamtakanna 1950, það framkvæmir hann sem hefndaraðgerðir gegn launþegasamtökunum 1961. Það er ekki gott að sitja lengi í ráðherrastól, ef menn þróast á þennan veg. Hins vegar var hann ekki einn um það, þó að hann væri með róttækustu mönnum Alþfl. 1950, að hafa þessa skoðun. Það voru menn, þegar hæstv. viðskmrh. var vinstra megin í Alþfl., það voru menn, sem voru hægra megin í honum og höfðu samt mjög svipaðar skoðanir. Ég skal t.d. minna á það, sem fyrrv. hæstv. forsrh. landsins, Stefán Jóh. Stefánsson, form. Alþfl. þá og alllengi, sagði í sinni ræðu um þetta mál, 1950, 27. febr., með leyfi hæstv. forseta: „Því er haldið fram af hæstv. fjmrh. og í grg., að þetta vald sé víða,“ - hann er að tala um valdið til að skrá gengið eða færa það yfir til Landsbankans, - „að þetta vald sé víða í höndum ríkisstjórna og þjóðbankans, og vefengi ég það ekki. En það er nokkuð annað, þegar valdið hefur um tugi ára verið hjá Alþ. Þá er það mikil og alvarleg breyting að fá það í hendur ríkisstj. á hverjum tíma, og ekki sízt af því, að stjórnmálabaráttan hér er harðari, óvægari og miskunnarlausari en víðast hvar annars staðar, og ríkisstjórn gæti dottið í hug að nota þetta vald, þótt hún vissi sig með því ganga á móti meiri hluta fólksins í landinu.“ - Ég vil vekja athygli á því, að það eru orð Stefáns Jóh. Stefánssonar, sem ég er að lesa. - „Þar sem stjórnmálahættir eru þroskaðir og þar sem ríkisstjórnir gera sér fulla grein fyrir ábyrgð sinni og þar sem enn fremur stjórnarandstaðan gerir sér ekki síður grein fyrir sinni ábyrgð, þar er síður hætta á, að þetta vald verði misnotað. Ég óttast meira, að það verði misnotað hér í hinni óvægu flokkabaráttu, og í huga verkalýðsins og launastéttanna mundi það vekja ugg um það, að hverri þeirra tilraun til betri kjara yrði svarað með gengislækkun þegjandi og hljóðalaust, en slíkt gæti leitt til baráttu, er orðið gæti afdrifarík og hættuleg íslenzku þjóðlífi. Ég vil því mjög gagnrýna ákvæði 2. gr. og tel ákvæði hennar óskynsamleg hér á landi og ólíkleg til þess að leggja varanlegan grundvöll að viturlegum ráðstöfunum til úrlausnar á verðbólgu og dýrtíðarmálum þjóðarinnar.“ Þetta voru orð fyrrv. forsrh. landsins, Stefáns Jóh. Stefánssonar, 27. febr. 1950. - Hæstv. viðskmrh. má fara að athuga sinn gang, þegar hann er kominn svona langt hægra megin við Stefán Jóh. Stefánsson, sem hann einu sinni í æsku sinn var svo stoltur af að vera alllangt vinstra megin við, og raunar flæmdi þann mann út úr Alþfl. og forustustöðu þar sökum þess, hve langt Stefán Jóh. Stefánsson væri orðinn til hægri í þeim flokki. En svona gengur nú lífið, að nú er hæstv. viðskmrh. kominn það langt til hægri í því nýja samfélagi, sem hann hefur öðlazt sess í, að hann er nú farinn að gera ekki aðeins það, sem hann sjálfur áleit ófært, heldur líka það, sem þessi kunni hægri forustumaður Alþfl. áleit ófært og varaði við fyrir ellefu árum. Ég get haldið áfram þessum tilvitnunum. Haraldur Guðmundsson talaði á sama veg. Og í þeirri atkvgr., sem fram fór hér í Nd. Þá, fyrir ellefu árum, stóð allur Alþfl. með þeirri tillögu, sem við þá fluttum, sósíalistar og Alþfl.-menn, Ásgeir Ásgeirsson, núv. forseti lýðveldisins, líka. Eins og menn muna, urðu stjórnarskipti, á meðan á þessu stóð, og það var síðan í efri deild, að það tókst að fá það fram, að Framsfl. gekk inn á að breyta þessum ákvæðum. Það er þess vegna alveg greinilegt, að þeir menn, sem á undanförnum áratugum hafa hugsað af fullri alvöru um þessi mál og viljað standa þarna á verði um rétt Alþ., hafa varað við því að taka þetta vald úr höndum Alþ. Og alveg fráleitt mundi öllum slíkum mönnum hafa fundizt að gera slíkt þar að auki með brbl., enda er það yfirleitt sá verknaður, sem hörmulegast er að hæstv. ríkisstj. skuli hafa farið inn á, því að með því móti er hún að taka upp þær aðferðir, sem áður voru mest kenndar við Hitler, að stilla þingmönnum og Alþ. frammi fyrir gerðum staðreyndum og beygja síðan sína þingmenn með alls konar aðferðum til þess að samþykkja það, sem þeir ella hefðu ekki samþykkt. Þá kemur að þeim þætti í þessu máli, sem snertir sérstaklega ábyrgð hæstv. viðskmrh. Hann átti að sanna hæstv. forseta landsins, að það væri brýn nauðsyn á að gefa þessi brbl. út. Hann kemur með þrjár röksemdir, þegar hann er að lýsa þessu, og ábyrgð ráðh. er vissulega mjög mikil í þessum efnum, vegna þess að hann er sá aðili þingkjörinn, sem þarf að undirskrifa með forseta, til þess að forseti geti beitt þessu valdi. Hæstv. viðskmrh. segir í rökstuðningnum til forsetans, með leyfi hæstv. forseta, að áhrif kauphækkananna muni á skömmum tíma breiðast um allt hagkerfið. Og síðan segir hann fleira þarna, sem ég skal fara nokkuð út í. Ég vil taka það mjög greinilega fram, að ég er ekki að firra hæstv. ráðh. og ríkisstj. neinni ábyrgð, þó að ég álíti, að forseti landsins beri ábyrgð með þeim á þessu. Það er gefið, að ef ríkisstj. hefði sagt forsetanum satt, þá hafði hann ekki ástæðu til að gefa út þessi lög á þennan veg, sem hann gerði. Og það, sem ég álasa þessari hæstv. ríkisstj. og sérstaklega hæstv. viðskmrh. fyrir, það er, að hann hafi sagt ósatt, það hafi verið möguleiki til þess að ráða við þá hluti, sem hann nú færir fram sem rök. Það gildir enn þá, þó að við höfum forseta, að það er slæmt, ef „Herlegdáð“ lýgur að kónginum. Það er vert að hæstvirtir ráðh. geri sér grein fyrir þeirri ábyrgð, sem á þeim hvílir í þessu efni. Í fyrsta lagi segir hæstv. viðskmrh.: „Áhrif kauphækkananna munu á skömmum tíma breiðast um allt hagkerfið og valda almennri hækkun framleiðslukostnaðar.“ Er þetta rétt? Hvað var það, sem hafði gerzt, þegar samið var um kaupgjaldið? Það, sem hafði gerzt, var það, að t.d. Dagsbrún hafði samið um hækkun, sem samsvaraði á ári, ef ég man rétt, eitthvað 5000 kr. fyrir 8 tíma vinnudag. Ef maður reiknar með 3000 Dagsbrúnarmönnum, er það 15 millj. kr. breyting. Og ef maður reiknar með samsvarandi hækkun hjá öllum öðrum, sem stóðu í verkfallinu, gæti þetta kannske verið breyting upp á 34–40 millj. Þetta er það, sem hafði gerzt. Og þetta var það, sem lá fyrir. Hæstv. viðskmrh. segir, að þessi áhrif muni á skömmum tíma breiðast um allt hagkerfið. Hver segir það? Hver segir, að það breiðist um allt hagkerfið? Það eina, sem liggur fyrir, er, að tilfærsla um 30 millj. kr. fer þarna fram. Jú, ef hæstv. viðskmrh. álítur, að ýmis félög, sem ekki fóru í verkföll, við skulum segja t.d. Iðja hér í Reykjavík, hafi ætlað að fara í verkfall, þá þurfti hún sinn frest um það allt saman, og við gátum þá séð það og látið hana fara í verkfall. Eða hins vegar ef iðnrekendur vildu án verkfalls verða við því að hækka kaup, þá Þeir um það. Hvað snertir hin atriðin, hvort ætti t.d. að hækka við starfsmenn ríkisins, það var atriði, sem gat verið mjög sanngjarnt og er það að mínu áliti. En það lá ekki fyrir sem alveg óhjákvæmilegt strax á því augnabliki, að það yrði að gerast t.d. undireins í júlí, og því síður, að það þyrfti að verða við því að hækka almennt álagningu eða eitthvað annað slíkt. M.ö.o.: þetta voru staðlausir stafir, sem þarna var verið að segja. Það eina raunverulega, sem fyrir lá á þessu augnabliki, var, að teknatilfærsla upp á 30 millj. kr. eða svo mundi fara fram. Það setti sannarlega ekki þjóðfélag, sem hefur 7000 millj. veltu á ári, á höfuðið, þannig að þetta var ekki satt, sem þarna var verið að segja. Þá sagði hæstv. viðskmrh., að þetta mundi hafa í för með sér versnandi afkomu útflutningsatvinnuveganna. Hver segir, að þetta þurfi að hafa í för með sér versnandi afkomu útflutningsatvinnuveganna? Það lá fyrir margsannað á þessum sama tíma, að bara með nokkurri vaxtalækkun væri hægt algerlega að vega upp á móti þeirri kauphækkun, sem fram hefði farið, þannig að hagur útflutningsatvinnuveganna væri jafngóður eftir sem áður. Þarna er verið að segja forsetanum ósatt í rökstuðningi brbl. Og svo er því bætt við, að það þurfi að koma í veg fyrir atvinnuleysi og gjaldeyrisskort og þess vegna þurfi að gefa út þessi brbl. Hver sannaði það, að atvinnuleysi og gjaldeyrisskort mundi leiða af þessu? Hæstv. ríkisstj. hefur stært sig mjög af því, að það hafi ekkert atvinnuleysi verið á hennar tíma, og við höfum til allrar hamingju á þessum síðustu 20 árum, t.d. hér syðra, haft lítið af atvinnuleysi að segja venjulega nema tvö ár, sem álíka stjórn sat að völdum og sú, sem nú er. Og það lá ekkert fyrir, að það væri að brjótast út atvinnuleysi þess vegna. Hvað snertir gjaldeyrisskort, hver segir, að hafi þurft að breyta genginu til þess að koma í veg fyrir gjaldeyrisskort? Það hafa í 30 ár verið notaðar aðrar aðferðir til þess á Íslandi, að hafa eftirlit með innflutningi. M.ö.o.: ekkert af þessu, sem hæstv. viðskmrh. heldur þarna fram, voru nein rök gagnvart forseta Íslands um að gefa út brbl. í þessu efni. Hvað var það, sem átti að gera, svo framarlega sem ríkisstj. áleit, að hér væri hætta á ferðum? Ef ríkisstj. áleit, að það væri sú hætta á ferðum, að það yrði atvinnuleysi, að það yrði gjaldeyrisskortur, að það mundu breiðast út um allt þjóðfélagskerfið alls konar vandræði, sem mundu leiða af sér hrun, miklar kauphækkanir og almenn hækkun á framleiðslukostnaði og allt mögulegt annað slíkt, hvað var það, sem hæstv. ríkisstj. þá átti að gera? Það, sem hæstv. ríkisstj. átti að gera, var að kalla saman Alþingi. Ég beindi því til ríkisstj. sem formaður þingflokks Alþb. þá í samráði við minn þingflokk, að þetta yrði gert. Ég gekk á fund hæstv. forsrh. 26. júlí og flutti honum þessi tilmæli, þessa kröfu og staðfesti það með bréfi daginn eftir. Ég vil leyfa mér að lesa upp þetta bréf, til þess að það komi hér í þingtíðindin. Ég veit að vísu ekki, hvað vel ríkisstj. hefur rætt það, en ég vil þó vekja athygli hennar á, að svo fremi sem hún hefði farið að þeim ráðum, sem henni voru þá gefin, þá hefði hún losnað við mest af því, sem við nú stöndum frammi fyrir, og við þá leiðu framkvæmd, sem hún hefur orðið sek um, að gefa út þau einræðissinnuðu lög, sem við hér erum að ræða. Bréf þingflokks Alþb. 27. júlí til hæstv. ríkisstj. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Hér með leyfi ég mér, herra forsætisráðherra, að staðfesta með þessu bréfi samtal okkar klukkan 11.15 í gær, 26. júlí, þar sem ég bar fram þá kröfu fyrir hönd þingflokks Alþýðubandalagsins, að Alþingi væri kvatt saman til aukafundar hið bráðasta, og vil ég um leið ítreka rökstuðning vorn fyrir þeirri kröfu. Af hálfu stuðningsblaða ríkisstj. og málsmetandi manna úr hópi stuðningsmanna hennar hafa verið bornar fram kröfur um, að allt verðlag í landinu sé hækkað verulega, og því jafnvel verið lýst yfir af sjálfum fjmrh., að ný gengislækkun sé óhjákvæmileg. Ríkisstj. hafði áður lýst yfir því sem stefnu sinni að leyfa engar verðhækkanir á innlendum vörum og þjónustu vegna launahækkana og ítrekað þá stefnu sína, að atvinnurekendur og verkamenn verði að semja um kaupgjald, án þess að kauphækkunum sé hleypt út í verðlagið, atvinnurekendur yrðu að standa á eigin fótum og bera sjálfir þær kauphækkanir, er þeir samþykkja. Og sýnist nú hætta á, að horfið verði frá þessari stefnu, sem verkalýðssamtökin hafa treyst á að fylgt yrði, eftir að búið var að afnema með lögum kaupbætur samkvæmt vísitölu. Álítum vér óhjákvæmilegt, að Alþingi verði til kvatt, áður en nokkur slík stefnubreyting yrði ákveðin. Jafnframt viljum vér leiða athygli hæstv. ríkisstj. að eftirfarandi staðreynd í sambandi við kaupgjaldsmálin, eins og þau standa nú: Tímakaup Dagsbrúnarmanna er nú 22.74 kr. samkvæmt nýgerðum kaupsamningum, en var í desember 1958 og janúar 1959 23.86 kr. Kaupgjaldið þyrfti því enn að hækka um 5% til þess að ná því kaupgjaldi í krónutölu, sem var fyrir 2½ ári. En frá því í marz 1959 þar til í júlí þessa árs hefur verðlag á vörum og þjónustu hækkað um 19% án nokkurrar verðlagsuppbótar. Þessar tölur sýna, hve fráleitt það væri og ranglátt að ætla nú að beita ríkisvaldinu til þess að rýra kjör almennings frá því, sem nú hefur verið um samið í frjálsum samningum, enda augljóst, að slíkar ráðstafanir hlytu að kalla á nýjar gagnráðstafanir verkalýðssamtakanna. Jafnframt er rétt að minna á vegna fyrri yfirlýsingar ríkisstj., að kaupgjald íslenzkra verkamanna er eftir nýafstaðnar kauphækkanir lægra en stéttarbræðra þeirra á Norðurlöndum, að sérstakt góðæri er nú um síldarafla, meira en verið hefur um tvo áratugi, og að verðlag á útflutningsvörum fer hækkandi, aðalútflutningsvörurnar hafa hækkað um 10–30%. Öll rök hníga þess vegna að því, að áður en tekið væri að beita ríkisvaldinu til þjóðhættulegra verðhækkana, beri að kveðja Alþingi saman til þess að gefa því kost á að taka ákvarðanir í þessum stórmálum og marka stefnuna. Þá viljum vér leggja áherzlu á það, að vér ætlum, að ástand ríkissjóðs, ráðstöfun þjóðarframleiðslunnar og ástandið í sölumálum útflutningsins, ekki sízt hvað síldina snertir, geri það og mjög brýnt, að Alþingi fjalli um þau mál öll nú þegar. Síðast, en ekki sízt, viljum vér ítreka þær kröfur, sem fram hafa verið bornar af hálfu fulltrúa þingflokksins í utanrmn. um, að Alþingi verði kallað saman nú þegar vegna þeirra samninga um landhelgina, sem gerðir hafa verið, eftir að Alþingi lauk. Virðingarfyllst,“ Undirskrifað af 7 þm. Alþýðubandalagsins. M.ö.o.: áður en ríkisstj. þann 1. ágúst gaf út brbl., var búið að flytja henni þau tilmæli frá þingflokki Alþb., að Alþingi yrði kallað saman, einmitt vegna þess, að yfirlýsingar höfðu verið gefnar út, m.a. af hæstv. fjmrh., um, að gengislækkun væri óhjákvæmileg. Ríkisstj. hafði aðstöðu til þess og henni hafði verið bent á þá leið, sem var sú eina rétta stjórnarfarslega leið, þegar ríkisstj. allt í einu tók upp á því að gerbreyta um alla stefnu, hverfa frá öllum sínum stefnuyfirlýsingum, að kalla saman Alþingi og leggja það undir þess dóm. Þetta var farið fram á við ríkisstj. Þetta gerði hún ekki. Hvernig stóð á því, að hæstv. ríkisstj. vildi ekki fallast á þetta? Ríkisstj. hafði lýst því yfir, - og þá komum við að því pólitíska atriði í sambandi við þessi mál, - ríkisstj. hafði lýst því yfir, þegar hún tók við völdum, og marglýst því yfir á sínum stjórnarferli fram að ágúst í sumar, að kaupgjaldssamningar væru atriði, sem verkamenn og atvinnurekendur yrðu einir að eigast við um. Atvinnurekendur yrðu sjálfir að bera ábyrgð á sínum gerðum: Ríkisstj. ætlaði ekki að láta kauphækkanir, sem þeir kynnu að samþykkja, fara út í verðlagið. Og þeir ætluðu ekki, hvorki með uppbótum né gengislækkunum, að bæta sjávarútveginum það upp, ef hann semdi um það, sem að sumra dómi kynnu að vera óskynsamlegir samningar í slíkum efnum. M.ö.o.: það átti að kalla íslenzka atvinnurekendastétt til ábyrgðar. Ríkisstj. ætlaði að sýna henni það, að hún yrði að standa á eigin fótum. Þetta var stefna ríkisstj. Og þetta var, eins og ég hef stundum í öðru sambandi komizt hér að orði, - þetta var e.t.v. þó það skásta í hennar stefnu, að láta atvinnurekendur bera ábyrgð á sínum gerðum og láta þá án þess að fá einhverjar verðlagsuppbætur eða verðhækkanir verða að laga sinn atvinnurekstur að því, með því að skapa slíkar framfarir í atvinnurekstrinum, að þeir stæðu undir kauphækkununum, sem þeir semdu um. Hvað veldur því þá, að ríkisstj. allt í einu breytir þarna um stefnu, gerbreytir um stefnu? Hafði ríkisstj. máske frá upphafi skoðað sig sem fulltrúa atvinnurekenda einna saman og litið svo á, að atvinnurekendastéttin í landinu mundi vera nægilega sterk til þess að geta brotið verkalýðssamtökin á bak aftur í átökum? Hafði hún litið þannig á, að atvinnurekendastéttin ætti í fullu tré við verkalýðssamtökin og þess vegna væri óhætt að láta þessar tvær stéttir eigast við á þó þessum erfiða vettvangi, sem það er fyrir verkalýðssamtökin að þurfa að standa í löngum verkföllum, því að ekki hefur það spurzt, að atvinnurekendur hafi soltið, þegar verkföll hafa verið, en sorfið hefur að mörgum verkamannafjölskyldunum, þegar þær hafa verið að berjast fyrir sínum rétti? Hafði ríkisstj. treyst á, að atvinnurekendurnir gætu sigrað verkamenn í átökunum? Hafði hún haft bak við tjöldin samráð um þá harðvítugu, óskynsamlegu pólitík, sem Vinnuveitendasamband Íslands framfylgdi í þessum vinnudeilum í sumar, og ætlazt til þess, að atvinnurekendastéttin gæti sigrað, gæti brotið verkalýðinn á bak aftur? Og hafði ríkisstj. þess vegna m.a. beitt valdi sínu í sambandi við síldarverksmiðjur ríkisins til þess að reyna að hindra það, að síldarvertíðin kæmist í gang á Norðurlandi? Ef svo hefur verið, að ríkisstj. hafi gengið út frá því, að í þessum frjálsu átökum, þessum frjálsu samningum mundu atvinnurekendur sigra, þá er afstaða hennar skiljanleg, þá sem sé hugsar hún sem svo: Ég treysti á, að atvinnurekendur sigri verkamenn, og þess vegna lýsti ég því yfir, að ég mun láta alla þeirra samninga afskiptalausa: - Svo kemur það á daginn, að verkamenn sigra að þeirra áliti og atvinnurekendur verða í frjálsum samningum að fallast á kauphækkun, sem allur þorri atvinnurekenda lýsti yfir að hann gæti staðið við án nokkurrar verðhækkunar, en sumir vildarvinir ríkisstj. e.t.v., sem allan tímann heimtuðu meiri gengislækkun, hafa sagt: Nú skulum við nota tækifærið og lækka gengið. Sem sé, kastaði ríkisstj. þá allt í einu grímunni, þegar hún sá, að atvinnurekendur að hennar áliti biðu ósigur, og sagði: Fyrst þið bíðið ósigur á sviði hinnar faglegu baráttu, skulum við grípa til okkar pólitíska valds og skakka leikinn? - Ef svona hefur verið, var þetta skiljanlegt út frá því sjónarmiði, að ríkisstj. hafi skoðað sig frá upphafi sem verkfæri harðsvíruðustu atvinnurekendanna í landinu, treyst á, að þeir gætu brotið verkalýðssamtökin á bak aftur, ákveðið þess vegna að beita svo ríkisvaldinu, þegar hún sá, að þeir gætu ekki gert það. Þá hafa sem sé allar yfirlýsingar ríkisstj. í tvö ár verið ósannindi, verið hræsni og yfirvarp. Þá hefur allan tímann ekkert annað búið þarna á bak við en það, að ríkisstj. ætlaði sér að láta vald atvinnurekendanna í landinu verða sterkara en vald verkalýðsins, en treysti á, að það vald yrði sterkara í þeim faglegu átökum, og þegar sú von hennar brást, ætlaði hún að sýna, að hennar ríkisvald væri þó nógu sterkt til þess að geta skakkað þarna leikinn. Ef þetta er meining ríkisstj. og svona á að halda áfram, þá vil ég segja það við hæstv. ráðh., að þá stefna þeir beint til einræðis og harðstjórnar á Íslandi. Ef ríkisstj. ætlar að taka sér dómsvaldið um það, hvað atvinnurekendastétt landsins þoli, og segja í hvert skipti, sem að hennar áliti er gengið inn á meira kaupgjald en hún álítur að atvinnurekendastéttin eða einhver hluti hennar þoli, þá ætli hún að beita ríkisvaldinu á móti, þá er verið að gera það að þrælkunarvaldi gagnvart verkalýðnum. Hæstv. ríkisstj. veit, að það voru með stærstu atvinnurekendum í landinu, sem lýstu yfir í sumar, að þeir þyrftu enga verðlagsbreytingu út á þá kauphækkun, sem þeir höfðu samið um. Samband ísl. samvinnufélaga hafði lýst yfir, að það þyrfti enga kauphækkun út á það, sem það hafði samið um viðvíkjandi iðnaðinum. Hvað þýddi þess vegna það, sem ríkisstj. var að gera? Var það það, að hún sæi fram á, að ef frjáls samkeppni fengi að halda áfram, þá mundu samvinnusamtökin leggja undir sig atvinnureksturinn í landinu? Og ég vil þá spyrja: Máttu þau þá ekki gera það, ef þau voru færari um að reka atvinnureksturinn í landinu heldur en einkareksturinn? Átti þetta að verða ráðstöfun til þess að skakka leikinn og tryggja það, að einkareksturinn, sem þyldi ekki að borga sama kaup og samvinnusamtökin, gæti fengið þarna sérstakar uppbætur á kostnað allrar þjóðarinnar? Það er bezt, að hæstv. ríkisstj. skýri, hvað það er, sem hún meinti með þessu, sú ríkisstj., sem margsinnis hafði lýst því yfir, að hún mundi láta þessi mál afskiptalaus. Ríkisstj. hafði lýst því yfir, að hún ætlaði sér að skapa trú á gildi íslenzku krónunnar, hún ætlaði að skapa trú hjá almenningi í landinu, að hann ætti að leggja sitt sparifé inn í bankana og treysta á að fá ekki miklu verri krónur til baka. Hún rauf öll þessi heit sín. Hún brást öllum þeim sparifjáreigendum í landinu, sem hún hafði verið að reyna að skapa trú á gildi krónunnar hjá. M.ö.o.: ríkisstj. braut alveg við blað, hvað hennar yfirlýsingar snertir, fór þarna inn á harðstjórn, sem hlýtur auðvitað ekki aðeins að kalla á pólitíska mótspyrnu á Alþingi og kalla á það, að allir þeir, sem vilja vernda lýðræði og þingræði, sameinist á móti svona aðferðum, heldur hlýtur líka óhjákvæmilega að kalla á nýjar aðgerðir af hálfu verkalýðssamtakanna, eins og nú þegar liggur fyrir og eins og nú þegar er samstaða um hjá verkalýðssamtökunum - og ekki aðeins þeim, heldur hjá flestum starfsmannasamtökunum í landinu. Ég býst við, að það sé að verða tímaspursmál bráðum, hvenær meira að segja þau samtök í landinu, sem hafa ekki verkfallsrétt, fara að neyðast til þess að beita verkfallsrétti, ef eins heldur áfram og nú er. Hæstv. ráðh., sem hér hafa talað, hafa reynt að sýna fram á það í alllöngum umræðum, sem raunar heyra undir næsta mál á eftir á dagskránni, að atvinnurekendur hefðu ekki getað staðið undir þessu. Það er hrein vitleysa, og það var sannarlega tími til kominn, að það yrði skapað eitthvert aðhald að atvinnurekendunum í landinu um að standa undir því kaupgjaldi, sem þeir semja um. Einmitt því aðhaldi er ríkisstj. að sleppa með þessum ráðstöfunum. Ríkisstj. hafði talað um það mörgum fögrum orðum,að nú yrðu atvinnurekendur að standa á eigin fótum, þetta marghataða og margrætna uppbótakerfi yrði nú loksins að hverfa, atvinnurekendur yrðu að standa á eigin fótum. Það var talað um það eins og væri verið að básúna út einhvern fagnaðarboðskap, að nú yrðu atvinnurekendur endilega að fá að fara á hausinn. Því var jafnvel lýst, ég held af hæstv. viðskmrh., að það hefði verið slíkt ófremdarástand í landinu, að það hefðu mjög fáir atvinnurekendur farið á hausinn s.l. 20 ár. Nú áttu þeir svei mér að fá að fara á hausinn. Og ég efast ekki um, að þeir hafi gengið á hausnum sumir atvinnurekendur, a.m.k. hérna í deildinni hjá okkur, gengið á hausnum og bankaskuldunum og það í allmörg ár. En þeir eru ekki settir á hausinn enn þá af hæstv. ríkisstj. Þvert á móti, það hafa verið gefin út alls konar skuldaskilalög til þess að bjarga þeim. M.ö.o.: atvinnurekendur hafa alls ekki átt að standa á eigin fótum, og þegar kom að því, að verkalýðssamtökin stilltu þeim frammi fyrir því, að þeir yrðu að sýna það, að þeir yrðu að standa á eigin fótum, og þeir sömdu við verkalýðssamtökin um kauphækkanir, þá var þó sannarlega tími til kominn, að þessir atvinnurekendur, sem voru svona óþægir við ríkisstj. að vera að hækka kaupið, sem hún auðsjáanlega vildi ekki, fengju þá að taka afleiðingum gerða sinna. Nei, ríkisstj. hljóp undir bagga, hækkaði gengi erlendrar myntar og reyndi þannig að ræna af verkalýðnum öllu því, sem hann hafði samið um með frjálsum samningum við atvinnurekendur. Þetta framferði er fyrir neðan allar hellur. Nú hafa, held ég, bæði hæstv. forsrh. og hæstv. viðskmrh. í umr. um þetta mál komið nokkuð inn á, að þegar kauphækkanir hafi verið framkvæmdar, þá hafi verið hlaupizt frá - af hálfu t.d. vinstri ríkisstj. - þeim kauphækkunum, sem þá hafi verið gerðar. En hins vegar vildi hæstv. viðskmrh., held ég, halda því fram, að núv. stjórn hefði brugðizt ákaflega drengilega við og ekki hlaupizt frá vandanum, heldur staðið fast á sinni stefnu. Við skulum athuga ofurlítið, hvernig aðstæðurnar þarna eru og hvort það er verið að sýna ábyrgð eða ábyrgðarleysi. Það voru framkvæmdar kauphækkanir 1958, um haustið, eins og hæstv. viðskmrh. man. Og nú vil ég taka það fram, að í hvert skipti, sem kauphækkanir eru framkvæmdar, kemur upp sú spurning í þjóðfélaginu, hvort atvinnurekendurnir og þjóðfélagið eigi að láta þessar kauphækkanir verða raunverulegar með því að gera vissar breytingar á þjóðfélaginu og atvinnurekstrinum eða hvort eigi að reyna að hlaupast frá ábyrgðinni með því að hleypa þessu öllu út í verðlagið. Verkalýðssamtökin stóðu að kauphækkuninni haustið 1958, og þar voru að verki bæði menn, sem fylgja Alþb., Alþfl. og ég gæti jafnvel trúað Sjálfstfl. Og ég ætla ekki þeim mönnum úr Sjálfstfl., sem fylgdu þeim kauphækkunum þá, þá dul, að þeir hafi gert það í neinu ábyrgðarleysi, og ég mundi sérstaklega, ef það væri einhver ráðh. Sjálfstfl. hér inni núna, beina þeirri spurningu til hans, hvort Sjálfstfl., að svo miklu leyti sem menn úr honum tóku þátt í þeim kauphækkunum 1958, um haustið, - hvort þeir hafi gert það í einhverju ábyrgðarleysi og hvort þeir hafi ekki álitið, að þær kauphækkanir, sem þá voru framkvæmdar, væru fyllilega þannig, að atvinnureksturinn gæti borið þær. Vinstri stjórnin, þ.e.a.s. forusta Framsfl., hæstv. forsrh., sem þá var, Hermann Jónasson, gafst upp í desemberbyrjun við að leysa þau vandamál, sem honum fannst hafa skapazt af þessum eðlilegu kauphækkunum. Hann gafst upp við þau. Það var fyrirsjáanlegt, að þjóðfélagið gat vel leyst þau vandamál. Það eina, sem þurfti til þess, var að gera nokkrar róttækar ráðstafanir viðvíkjandi atvinnurekstrinum og viðvíkjandi þjóðfélagsrekstrinum, sem sé ráðstafanir, sem allar kauphækkanir alltaf heimta. Og nú skulum við athuga, hvernig kaupmáttur tímakaupsins er þá, þegar þetta vandamál er lagt fyrir vinstri stjórnina, í þessu tilfelli fyrir forustu Framsfl. Hver er kaupmáttur tímakaupsins í desember 1958? Kaupmáttur tímakaupsins er 104 í des. 1958. Kaupmáttur tímakaupsins var allt árið 1947 tæplega 103. M.ö.o.: það, sem verkalýðurinn fór fram á með kauphækkununum haustið 1958 og kom fram með vísitölunni, eins og hún var 1. des., það var, að kaupmáttur tímakaupsins væri 104, m.ö.o., að á árinu 1958 eða öllu heldur kannske árinu 1959 yrði kaupmáttur tímakaupsins sá hinn sami og hann var 12 árum áður, þ.e. árið 1947. Og þessi krafa var þá borin fram af þeim, sem stóðu að þeim samningum, sem þá voru gerðir, Alþýðuflokksmönnum, Alþýðubandalagsmönnum og mörgum verkalýðssinnum úr Sjálfstfl., og ekki er talað um ábyrgðarleysi af hálfu Morgunblaðsins í einum einasta leiðara þá. M.ö.o.: vandamálið, sem þá bar að leysa og ég áleit að hefði verið auðvelt að leysa af vinstri stjórninni og áleit alltaf að hefði verið mikið glapræði af þáv. forsrh. ríkisstj. að hlaupast frá þessu, það var að tryggja kaupmátt tímakaupsins nokkurn veginn hinn sama og hann var allt árið 1947, fyrir 12 árum, og það var sannarlega ekki til mikils mælzt, enda þurfti til þess að gera Ýmsar róttækar ráðstafanir, bæði viðvíkjandi atvinnurekstri og viðvíkjandi þjóðfélagsrekstrinum. Og það var á því, sem það strandaði. Framsfl. vildi þá ekki horfast í augu við að grípa til slíkra róttækra ráðstafana og hafði allan tímann í vinstri stjórninni staðið á móti því að koma heildarstjórn á þjóðarbúskapinn eða öðru slíku. Ég vil minna á, að það félag, sem stundum hefur verið ásakað fyrir að vera harðvítugast í sóknum til kauphækkana, Dagsbrún, það félag reyndi eins lengi og hægt var að ná samkomulagi við ríkisstj. um þessi mál, og í Alþýðublaðinu, sem þá var líka stjórnarmálgagn, birtist sumarið og haustið 1958 hver greinin á fætur annarri til þess að skora á Dagsbrún að fara nú að fara af stað með verkföll, knýja fram kauphækkanir. Það er vert, að hæstv. Alþýðuflokksráðherrar í ríkisstj. muni eftir, að þegar kaupgeta tímakaupsins var 95 og 96, þá var það Alþýðublaðið, sem ögraði Dagsbrún til að fara af stað, eftir að fagmennirnir í Reykjavík voru búnir að fá kauphækkanir. Og þær kauphækkanir, sem síðan fengust með samningum án verkfalls hjá Dagsbrún og öðrum, voru ekki meiri en svo, að kaupgeta tímakaupsins eftir hækkun á landbúnaðarvörunum og allt annað slíkt er 104 í desember, og það er allur vandinn, sem ríkisstj. stóð frammi fyrir. Forusta Framsfl. gafst upp við að leysa þann vanda, hvernig ætti að halda kaupgetu upp á 104 stig þá, - kaupgetu, sem menn úr Alþfl. og Sjálfstfl. höfðu álitið sjálfsagt og ábyrgðarfullt að vinna að því að skapa. Hvernig stöndum við svo í dag? Framsfl. sundraði vinstri stjórninni og gafst upp við að gera þjóðfélagslegar ráðstafanir til að halda kaupgetu, sem var 104. Hvernig stöndum við svo í dag? Kaupgetan var komin niður í 84 stig, miðað við 100 1945, 1. maí, þegar verkalýðsfélögin fóru af stað. Hver var kaupgeta tímakaupsins, þegar verkalýðsfélögin höfðu staðið heilan mánuð með miklu meira í verkfalli og knúið fram samninga, sem verkalýðsfélögin að vísu sættu sig við, þó að þeir samningar væru ekki um gífurlegar hækkanir, síður en svo, - hver var kaupgeta tímakaupsins, þegar þessum verkföllum var lokið og þessir samningar komnir í framkvæmd 1. júlí 1961? Kaupgeta tímakaupsins var 91,2. M.ö.o.: vandamálið, sem lá fyrir núv. hæstv. ríkisstj., var að láta atvinnurekendur gera slíka hagræðingu á sinum atvinnurekstri eða gera þær breytingar á þjóðfélagsskipuninni, að það stæði undir kaupgetu tímakaupsins, sem var 91.2 eða 13 stigum lægri en það, sem var í des. 1958. Ég vil segja við þá menn eins og hæstv. viðskmrh., sem talaði hér mörg orð til Framsfl. og var að ávíta hann fyrir að hafa hlaupizt frá því að leysa þau vandamál að tryggja kaupgetu tímakaups upp á 104 stig, - ég vil segja við þann hæstv. viðskmrh., að honum ferst ekki að ásaka Framsfl. fyrir þá vitleysu, sem ég álít að Framsfl. hafi gert, þegar hann hljóp frá því að tryggja þá kaupgetu, þegar núv. hæstv. ríkisstj. treystir sér ekki til þremur árum seinna að tryggja kaupgetu, sem er 91 stig eða 13 stigum lægri. Þar ferst öðrum að ásaka Framsfl. fyrir að hlaupast frá því heldur en hæstv. viðskmrh. Ég álít, að það hafi ekki verið nokkur vandi, ekki nokkur minnsti vandi að tryggja þá kaupgetu, sem sköpuð var með verkföllunum í sumar, kaupgetu upp á 91 stig. Það hefði verið lafhægt, enda liggja hér fyrir yfirlýsingar frá sterkustu og að mörgu leyti bezt reknu atvinnufyrirtækjum í landinu, að þau gátu þetta hæglega. Sannleikurinn er, að ríkisstj. væri enn þá aumari en jafnvel við andstæðingar hennar höfum nú viljað gera hana, ef hún treystir sér ekki til þess að varðveita kaupgetu upp á 91 stig. Það eru ekki nema þrjú ár á Íslandi, sem kaupgeta hefur verið lægri en það á síðustu 20 árum. Hvers konar hallærisríkisstj. er það þá, sem situr hér við völd, sem treystir sér ekki til að varðveita slíka kaupgetu? Það er sú aumasta ríkisstj., sem nokkurn tíma hefur setið að völdum hér, síðan lýðveldið var stofnað. Ég vil þess vegna segja: Hæstv. viðskmrh. ferst ekki að ásaka vinstri stjórnina, þó að hún sundraðist á því spursmáli að færa kaupgetu upp á 104 stig. Það var að mínu áliti mjög vel hægt, og hefði Framsfl. ekki hlýtt þá fyrst og fremst fyrirmælum efnahagsráðunautar núv. ríkisstj., Jónasar Haralz, og þeim illu ráðleggingum, sem berast yfirleitt frá þeim, sem bezt samböndin hafa fyrir þá vestur um hafið, eins og Vilhjálmi Þór eða Jónasi Haralz, - ef þeir hefðu farið eftir öðrum ráðum, þá hefði vinstri stjórnin getað haldið áfram og hæglega getað tryggt þá kaupgetu, sem var sköpuð með samningunum haustið 1958. En sú ríkisstj., sem var búin að koma kaupgetunni í 84 og eftir verkföllin sá þessa kaupgetu vera komna í 91, hvað gerir sú ríkisstj.? Sú ríkisstj. grípur til harðstjórnar, til níðingsverks, til þjófnaðar, því að annað er ekki það verk, sem framið var með gengislækkuninni í sumar. Það var verið að stela af verkamönnum því, sem þeir höfðu samið um, það var verið að stela af sparifjáreigendunum því sparfé, sem þeir höfðu trúað þessari ríkisstj. og hennar bönkum fyrir, og það var gagnvart þjóðfélaginu öllu verið að vinna hið versta verk. Þjóðfélagið hafði treyst á, að það mætti trúa yfirlýsingu þessarar ríkisstj. um, að hún ætlaði ekki að hleypa út í verðlagið kauphækkunum, en hún ætlaði að skapa festu í þjóðfélaginu, hún ætlaði að skapa traust gengi peninganna, og ríkisstj. gerir allar þessar yfirlýsingar sínar, tveggja ára yfirlýsingar, í sífellu endurteknar, gerir þær allar saman að lygi. Og þegar menn standa þannig frammi fyrir því að gera allt ósatt, sem þeir hafa hátíðlega lýst yfir, þá hafa menn venjulega ekki nema eitt ráð, og það er að grípa til harðstjórnar, það er að grípa til einræðislaga, eins og gengislækkunarlögin voru í sumar. Það er misnotað það vald, sem forseti og ríkisstj. hafa, brotið í bága við allt það, sem þeir hafa áður lýst yfir, og allt, sem þeir áður hafa barizt fyrir og barizt á móti, m.ö.o. ætlað að skapa hér í skjóli stjórnarskrárbrota kúgunarvald, sem haldi verkalýðnum niðri á því lægsta stigi, sem hann hefur komizt hvað kaupgetu snertir, að þrem árum undanteknum á síðustu 20 árum. Þetta framferði er slíkt, að það er alveg óþarfi af hæstv. ríkisstj. að vera að vitna í fyrri ríkisstj. hér á Íslandi í þessu efni. Það hefur engin ríkisstj. hagað sér svona eins og þessi hefur gert - ekki nokkur. Það hefur engin ríkisstj. gripið til harðstjórnar og einræðislaga til þess að leysa svona lítinn vanda. Það er hægt að reyna að tala um það og jafnvel af miklum þjósti, að aðrar ríkisstj. hafi gefizt upp á efnahagsvandamátunum, en það voru þá bara vandamál, sem voru miklu, miklu stærri, - gefizt upp við að tryggja kaupgetu, sem var 13% hærri en sú, sem nú var um að ræða. Ég vil undirstrika þetta sérstaklega vegna þess, að þegar menn einu sinni byrja að beita ríkisvaldinu sem kúgunarvaldi í staðinn fyrir að láta það vera hlutlaust, eins og ríkisstj. hafði lýst yfir, þá er ekki gott að sjá fyrir endann á því, hvert slík valdbeiting fer, og þá getur það kostað slík átök í okkar þjóðfélagi, að enginn okkar, jafnvel ekki hæstv. ríkisstj., hefði kosið þær afleiðingar átakanna, sem yrðu, þegar út í þau væri komið. Ég hef nú fyrst og fremst gert hér að umtalsefni sjálf lögin, rökin, sem fyrir þeim voru færð fram, þær almennu stjórnarfarslegu og þær almennu pólitísku afleiðingar af setningu þessara bráðabirgðalaga. Ég mun ekki fara hér út í að ræða sérstaklega þann hluta úr ræðu hæstv. viðskmrh., sem sneri að aflanum, framleiðslunni og öðru slíku. Því hafa verið gerð svo rækileg skil af hv. 4 þm. Austf., formanni okkar þingflokks, þannig að þar þarf engu við að bæta. En eitt vildi ég segja hæstv. viðskmrh., svo að segja frá sjónarmiði verkalýðssamtakanna í þessum efnum. Hæstv. viðskmrh, getur ekki gengið út frá því, að verkalýðurinn í landinu eða launþegarnir í landinu taki í sífellu tillit til þess, ef atvinnurekendur landsins stjórna sínum atvinnurekstri illa. Það er ekki verkalýðurinn, sem á að blæða fyrir það. Ef atvinnurekendur í landinu eru óforsjálir, ef þeir eru skeytingarlausir um rekstur síns atvinnuvegar, eða þeir sóa og eyða miklu í sambandi við sinn atvinnurekstur eða í sambandi við sinn eigin búrekstur, ef þeir láta ganga á sig af hálfu annarra aðila, hvort heldur þeir aðilar eru heildsalar, bankar eða aðrir slíkir, eða láta reyta af sér af atvinnurekstrinum svo og svo mikið til annarra aðila þannig, þá er ekki við því að búast, að verkalýðurinn uni við slíka óstjórn atvinnurekstrarins í landinu. Hvort atvinnurekendunum finnst atvinnureksturinn bera sig eða ekki, - og atvinnurekendurnir halda því fram, að hann beri sig ekki, - þá eru það engin rök gegn því, að það eigi að hækka kaup verkalýðsins. Það eru aðeins rök fyrir því, að atvinnureksturinn í landinu verður að vera betri. Ef kaupið er hækkað og verkalýðurinn knýr það fram, að einn atvinnurekandi verður að hækka kaup, þá þýðir það, að sá atvinnurekandi fer að berjast fyrir því, ef hann er síldarsaltandi, að hann fái bryggjurnar ódýrari, ef hann er atvinnurekandi hér í Reykjavík með stórlán hjá bönkunum, að hann fái vextina lægri, ef hann þarf að sækja mikið undir ýmsa heildsala með að kaupa sín hráefni og annað slíkt, að hann fái niður verðið á hráefninu, m.ö.o. að hann reyni að gera atvinnureksturinn praktískari á öllum sviðum. Hæstv. viðskmrh. og hæstv. ríkisstj. eru að losa atvinnurekendurna við það að hugsa um að reka sinn atvinnurekstur vel og skynsamlega með því í sífellu að gefa þeim aðstöðu til þess að hækka bara verðlagið, þegar kaupgjaldið er hækkað, eins og ég hef áður sagt hér í sambandi við annað mál og skal ekki endurtaka. Kauphækkanirnar knýja fram framfarirnar í þjóðfélaginu, og með því að láta atvinnurekendunum haldast uppi að hækka verðlagið alltaf að sama skapi sem kaupið er hækkað hjá þeim er framförunum í þjóðfélaginu meira eða minna sleppt. Hæstv. viðskmrh. kom inn á, að það hefði verið nauðsynlegt vegna greiðsluhallans á þjóðarbúskapnum að gera þessar ráðstafanir viðvíkjandi genginu. Það má bæta greiðsluhalla á einum þjóðarbúskap með tvennum aðferðum: Annars vegar með því að skera niður lífskjörin, með því að auka fátækt almennings, til þess að almenningur geri minni kröfur til þess að kaupa þær vörur, sem þarfnast gjaldeyris, til þess að fá þær inn í landið. Og það má líka bæta greiðsluhallann með aukinni framleiðslu og aukinni úrvinnslu á vörunum, og það þýðir framför í þjóðfélaginu, það þýðir að gera þjóðina sem heild ríkari og þjóðfélagið fært um að standa undir kauphækkunum verkalýðsins. Hæstv. ríkisstj. hefur tekið hinn fyrri kostinn um að bæta úr greiðsluhalla, kost fátæktarinnar hjá almenningi, þann kost að draga úr eftirspurninni eftir gjaldeyri, og það er ein af forsendunum fyrir þessum brbl., að það þurfi að draga úr eftirspurninni eftir gjaldeyri, til þess sé nauðsynlegt að skera niður lífskjörin hjá almenningi. Þetta er ekki aðeins óviturlega gert, þetta er og ranglátt. Hin eðlilega aðferð var að skapa miklu meiri úrvinnslu úr okkar hráefnum. Eitt fullunnasta hráefni, sem við höfum flutt út í stórum stíl, hefur verið freðfiskurinn. Framleiðslan á honum hefur í tíð þessarar hæstv. ríkisstj. verið minnkuð og minnkuð mikið. Eitt af þeim hráefnum, sem við getum fengið einna mest fé fyrir, ef við fullvinnum það, er síldin. Við munum hafa flutt út síld í sumar fyrir um það bil 600 millj. kr. Af því munu upp undir 330–340 þús. tunnur hafa verið saltsíld. Ef við aðeins tækjum 100 þús. tunnur af þessari saltsíld, legðum hana niður í dósir sem gaffalbita og annað, mundi verðmæti þeirra 100 þús. tunna vera 500 millj. kr. Þetta er möguleiki, sem lengi hefur staðið Íslendingum opinn. Þar þarf ekkert sérstaklega mikið fé til, en hver stórhuga ríkisstj., sem væri að hugsa um að bæta þjóðarhaginn, auka þjóðarverðmætin, sem framleidd eru, mundi gera það. En það er síður en svo. M.ö.o.: til þess að bæta úr greiðsluhalla var ekki nauðsynlegt með brbl. að fyrirskipa fátækt hjá almenningi, að ræna almenning þeirri litlu kauphækkun, sem hann hafði fengið. Það var hægt að bæta úr greiðsluhallanum líka með því að auka verðmæti þjóðarframleiðslunnar. Hæstv. viðskmrh., held ég, orðaði það svo í ræðu einu sinni, þegar hann var að sýna fram á, hve fráleitar einhverjar kauphækkanir hefðu verið, - ég man nú ekki nákvæmlega, hvort það var í sambandi við aðgerðirnar 1958 eða hvort það var núna, enda gildir það einu máli, - þá setti hann það fram sem einhverja fjarstæðu. Hann sagði, held ég, orðrétt: Gat þjóðarframleiðslan orðið 11–12% meiri næsta ár? Og mér skildist, að svarið lægi í spurningunni hjá hæstv. viðskmrh., að það var fráleitt að hugsa sér annað eins og að þjóðarframleiðslan gæti orðið 11–12% meiri næsta ár. Ég vil segja hæstv. viðskmrh., að það er ekkert auðveldara en tryggja það á Íslandi, að þjóðarframleiðslan geti orðið 11–12% meiri næsta ár, ef ráð er tekið í tíma með að gera þær ráðstafanir. Hann segir: þjóðarframleiðslan hjá okkur eykst bara um 3–4%. - Jú, vissulega. Það er nú einmitt meinið, vitleysan í okkar þjóðarbúskap, að við höfum yfirleitt á undanförnum áratugum ekki aukið þjóðarframleiðsluna að meðaltali nema kannske um 3–4% á ári, sem er allt of lítið. Við höfum verið þar í flokki með löndum eins og Bretlandi og öðrum slíkum, sem hafa verið einhver þau lægstu í Vestur-Evrópu í þessum efnum. Hæstv. viðskmrh. veit, að í þeim kapítalistíska heimi er á síðasta áratug aukning þjóðarframleiðslunnar frá 3 upp í 9½% að hámarki. Þar stendur eitt sér Vestur-Þýzkaland, sem að vísu tók við sínu landi í mjög slæmu ástandi 1950 og voru þess vegna hlutfallslega meiri framfarir en í flestum öðrum löndum kapítalismans. Hins vegar veit hæstv. viðskmrh. líka, að í þeim sósíalistísku löndum hefur á þessum sama tíma þjóðarframleiðsluaukningin ár frá ári orðið í flestum 11–15%, t.d. Sovétríkjunum, held ég, 13 eða 14% og hjá þeim, sem komast þar hæstir, eins og Kína, upp í 28%. Það er engum efa bundið, að með heildarstjórn á okkar þjóðarbúskap er fyllilega hægt að tryggja aukningu á þjóðarframleiðslu ár frá ári, sem sé að meðaltali - við skulum segja 10–11–12%. Að vísu hefur, eins og eðlilegt er, meðan við erum fyrst og fremst eins mikil fiskveiðiþjóð og við erum og því miður allt of lítil fiskiðnaðarþjóð, nokkuð mikið gildi í þessu efni, hvernig aflinn er. Þó er það svo, að úrvinnsla aftans, þegar hún væri komin í fullan gang hjá okkur, þá mundi hún nokkurn veginn jafna upp þær sveiflur, sem annars hafa verið á aflamagninu hjá okkur. Þær eru ekki svo gífurlegar, þó að þær séu allmiklar vissulega. Þess vegna er það, að verkalýðurinn á Íslandi, þegar hann gerir kröfu til sómasamlegra lífskjara, þá getur hann ekki tekið tillit til þess, ef landinu er stjórnað verr en nokkru öðru nágrannalandi okkar. Hann getur ekki tekið tillit til þess. Hann hlýtur að gera þær kröfur til valdhafanna, að launabætur ár frá ári séu ekki minni en t.d. 6–8% og síðan verði valdhafarnir að gera svo vel að sjá um, að þjóðarframleiðslan sé það vel skipulögð, úrvinnsla m.a. á okkar fiski og sá iðnaður, sem við komum upp við okkar fossa og annað slíkt, sé það mikil, að það standi undir slíkri eðlilegri aukningu. Þetta er það, sem hefur vantað hjá okkur í þau 20 ár, sem við höfum verið að tala um. Þetta er það, sem hefur vantað, þessi heildarstjórn á þjóðarbúskapnum. Atvinnurekendastéttin og margar ríkisstjórnir hér hafa legið á því laginu að bæta bara atvinnurekendum upp með verðbólgu og með gengislækkunum kauphækkanirnar hjá verkalýðnum og fría þannig atvinnureksturinn frá því og atvinnurekendurna að þurfa að skapa stórfelldar framfarir í atvinnulífinu. Svo hefur verkalýðnum orðið að blæða fyrir þetta með því að þræla lengur en nokkur verkalýður gerir í nokkru okkar nágrannalandi til þess að hafa sómasamlega í sig og á og til þess að geta byggt upp landið. Þess vegna vil ég svara þeirri spurningu hæstv. viðskmrh.: Gat þjóðarframleiðslan verið orðin 11–12% meiri næsta ár? - Hún gat orðið það, ef viturlega var stjórnað, ef komin var heildarstjórn á okkar þjóðarbúskap og allir möguleikar hagnýttir í því efni. Það er sjálf óstjórnin á okkar þjóðfélagi, sem er orsökin að því, að þjóðarframleiðsluaukningin er svona lítil ár frá ári, bara 3–4% og stundum ekki einu sinni það, í staðinn fyrir 10, sem hún gat orðið. Þó vil ég taka það fram, að það eru ekki einu möguleikarnir á hækkun og endurbót á lífskjörum verkalýðsins, að þjóðarframleiðslan vaxi. Það er líka hægt, eins og ég hef tekið fram áður, að skipuleggja atvinnureksturinn betur og skynsamlegar og jafnvel að draga úr gróða atvinnurekenda á vissum sviðum, m.a. úr gróða t.d. bankanna, til þess að tryggja þannig betri afkomu hjá verkalýðnum. Hæstv. viðskmrh. og hæstv. ríkisstj. hefur haldið því fram, að það hafi verið þessi 10%, sem samið var um sem grunnkaupshækkun, sem hafi látið allt fara út um þúfur. Hæstv. ríkisstj, sjálf hafði mælt með 6% og hafði látið í það skína, að ef sáttatillagan væri samþykkt, mundi þetta verða raunveruleg kauphækkun. Hæstv. ríkisstj. hafði sömuleiðis mælt með því, að næsta ár yrði 4% hækkun í viðbót. M.ö.o.: ef maður má taka ríkisstj. alvarlega, hafði hún mælt með því, að hækka mátti um 6%, án þess að nokkur gengislækkun eða uppbætur eða annað þyrfti að koma til, 1. júlí 1961 og 4% í viðbót 1. júlí næsta ár. Sem sé, allt vandamálið, sem að áliti ríkisstj. var fyrir hendi, var, hvernig þjóðfélagið ætti að standa undir 4% kauphækkun í eitt ár. Þetta var þá allur vandinn, sem sé nokkrir tugir milljóna króna, sem ríkisstj. annars leikur sér með. Það munaði því, að það var ómögulegt annað en fara út í gengislækkunina, og þá um 13%, þ.e. hækka dollarann um 13%. Það blandast engum hugur um, að það var allt annað þarna að verki en þetta. Það var í fyrsta lagi valdapólitík af hálfu ríkisstj. Hún skoðaði sig sem fulltrúa atvinnurekendanna, og fyrst hennar atvinnurekendur gátu ekki sigrað verkalýðinn í frjálsum átökum, átti ríkisvaldið að gerast kúgunarvald til þess að sýna, að það væri þó einn sterkari aðili, sem gæti hjálpað, þegar Vinnuveitendasamband Íslands brotnaði. Það átti m.ö.o. að sýna valdið. Í öðru lagi átti að bjarga fjárhag ríkissjóðs, af því að það var fyrirsjáanlegur 150 millj. kr. halli á ríkissjóðnum, og þess vegna var það, að hæstv. fjmrh. var sá, sem hljóp fram fyrir skjöldu til þess að lýsa því yfir, að það væri gengislækkun, sem væri alveg óhjákvæmileg. Og svo bættist þarna við, að maður hefur svo sem ósköp vel vitað allan tímann að það dundu í sífellu þær kröfur á hæstv. ríkisstj. frá hálfu skuldakónganna, m.a. hér í hv. Nd., skuldakónganna í Sjálfstfl., að gengislækkunin hefði verið allt of lítil seinast, skuldirnar væru allt of þungbærar og þess vegna væri alveg nauðsynlegt að nota nú tækifærið til þess að lækka gengið meira. Það hafði víst verið deilt um það í ríkisstj. á sínum tíma, hvort ætti að setja dollarann 38 eða hvort ætti að setja hann 41. Og mér skilst, að hæstv. ríkisstj. hafi nú notað tækifærið og hugsað sem svo: Ég fór ekki nógu langt niður 1960, það er bezt að bæta úr því núna, nota kaupdeilurnar sem yfirvarp og komast niður í 43. Röksemdafærsla hæstv. ráðh. í þessu efni, hvort sem maður tekur það stjórnarfarslega, pólitískt eða efnahagslega, er alls staðar jafnbágborin. Málstaðurinn er svo slæmur, að þær raunverulegu hvatir í þessu mega ekki koma fram. Og hver er svo afleiðingin, eftir að búið er að skella þessari gengislækkun á? Hver er svo afleiðingin núna, þegar verið er að skella verðhækkununum á? Hvernig er hlutfallið þar, segjum t.d., þegar Eimskip fær 10% hækkun á álagningu? Hlutfallið er það, að aðeins þriðjungurinn af þessari verðhækkun er rakinn til kaupgjaldsins, 2/3 eru raktir til gengislækkunarinnar. M.ö.o.: sú dýrtíð, sem nú er leidd yfir almenning í landinu, sá skaði, sem hæstv. ráðh. valda þjóðinni með þessu, hann er fyrst og fremst af þeirra eigin gengislækkun, það er hrein verðbólguráðstöfun, sem þarna er gerð. Kauphækkunin, þó að henni sé þarna þvert á móti yfirlýsingu ríkisstj. allri velt yfir á almenning, þá er hún ekki nema örlítill partur, eins og meira að segja sjálfur hæstv. viðskmrh. hefur orðið að gefa yfirlýsingar um hér á Alþ. Þess vegna er það greinilegt, að hæstv. ríkisstj. hefur ekki haft nein haldbær rök fyrir því að gefa út þessi brbl. Þau eru í senn hefndarráðstöfun gagnvart verkalýðnum, hefndarráðstöfun gagnvart þjóðfélaginu, óviturleg efnahagsleg ráðstöfun og ráðstöfun til þess að reyna að bjarga fjárhag ríkissjóðs. En með því að framkvæma þessa ráðstöfun er stigið það tæpt, að það er farið inn á einræðisleið, farið inn á misnotkun valds. Það er bókstaflega brotinn ekki aðeins andi, heldur líka bókstafur stjórnarskrárinnar. Þess vegna er ekki óeðlilegt, að þetta mál verði rætt allýtarlega hér á Alþingi. Það hefur ekki verið svona hættulegt mál þingræðinu í landinu og lífskjörum almennings á ferðinni um áratugi.



Herra forseti. Mætti ég biðja yður að athuga, hvort hv. 4. þm. Austf. (LJós) er í húsinu. Ég vil helzt, að hann geti heyrt mál mitt, því að ég þarf að svara rækilega ræðu hans. 
             Ég ætla að gera að umtalsefni þær ræður, sem fluttar hafa verið af hv. stjórnarandstöðu við þessar umræður. Ég mun fara út í einstök atriði í nokkrum þeirra ræðna, sem fram hafa komið, en þó vil ég segja í upphafi, að þær hafa í raun og veru allar haft tvennt samnefnt: Í þeim öllum hafa verið tvenn stef, svo að segja alveg samhljóða. Í fyrsta lagi hafa allir ræðumenn hv. stjórnarandstöðu sagt og lagt á það mikla áherzlu, að á miðju þessu ári hafi hin nýja efnahagsstefna núv. ríkisstj. í raun og veru verið búin að sliga atvinnuvegina, viðreisnin hafi verið búin að koma atvinnuvegunum á kaldan klaka á miðju þessu ári. Hitt stefið hefur hins vegar hljómað þannig, að frá miðju þessu ári hafi atvinnuvegirnir mjög hæglega getað tekið á sig 13–19% kostnaðarauka vegna kauphækkunar. M.ö.o.: afkoma atvinnuveganna, sérstaklega sjávarútvegsins, hafi á miðju þessu ári verið svo góð, að ekkert hefði verið auðveldara en að hann greiddi 13–19% hærra kaup en hann gerði á s.l. ári. Ég þarf ekki að eyða miklum tíma í að undirstrika, hversu harkalega þessar tvær staðhæfingar stangast hvor við aðra. Ef það væri rétt, ef einhver snefill væri af sannleika í því, að hin nýja stefna ríkisstj. hafi á miðju þessu ári verið búin að koma útflutningsatvinnuvegunum á kaldan klaka, hvernig í ósköpunum ættu þessir sömu atvinnuvegir þá á sama tíma að vera færir um það að taka á sig bótalaust 13–19% kauphækkun? Og ef þeir gátu nú á þessu ári tekið á sig mjög verulega kauphækkun, hvernig gat þá hitt verið rétt, að stefna ríkisstj. væri búin að leika þá svo hart, að þeir væru að þrotum komnir? Nei, það er augljóst mál, að hin tvö aðalatriði í ræðum allra hv. stjórnarandstæðinga stangast svo gersamlega hvort við annað, að það má heita furðulegt, að jafnþingvanir menn og hér er um að ræða skuli ekki a.m.k. gera hvort atriðið um sig að uppistöðu sitt í hvorri ræðunni. En að gera hvort tveggja í sömu ræðunni, það undirstrikar ósamræmið allt of greinilega. Og þegar tvö jafnólík stef eru í einni og sömu ræðu, þá er ekki að undra, þó að hljómurinn af heildinni verði harla kynlegur. Annars skal ég snúa mér beint að því að ræða þá löngu ræðu, sem hv. 4. þm. Austf. flutti hér fyrir nokkrum dögum. Sannleikurinn er sá, að þær rangfærslur, þær beinu rangfærslur, sem hann viðhafði í ræðu sinni, voru svo óheyrilegar, að þó að maður eigi ýmsu að venjast af hálfu forsvarsmanna hans flokks, þá var hér í raun og veru um alveg óvenjulega óskammfeilnar blekkingar að ræða. Ég geri mér ljóst, að þetta eru stór orð, óvenjulega stór orð úr mínum munni hér í þessum ræðustól, en ég skal færa þeim fullan stað og vil leyfa mér að eyða tíma hv. deildar nokkru meir en ég er vanur að gera til þess að færa á það fullar sönnur með því að vitna til nákvæmra talna, með hversu rangt mál hv. þm, leyfði sér að fara í þessari löngu ræðu sinni. Ég ætla að leyfa mér að eyða í þetta nokkru lengri tíma en ég annars geri við slíkar umræður, vegna þess að ég lít svo á, að einmitt til hv. þm. sem fyrrv. sjútvmrh. og viðskmrh. og sem nýkjörins formanns í flokki sínum hafi maður leyfi til að gera háar kröfur um vandaða meðferð á staðreyndum og vandaða meðferð á tölum. Ég geri þetta með sérstakri hliðsjón af því, að hann hafði í upphafi ræðu sinnar sagt, að ýmsu væri hann vanur af stéttarbræðrum mínum, hagfræðingum, í meðferð talna, en þó hafi hann aldrei heyrt annað eins og þá meðferð talna, sem ég hafi leyft mér að viðhafa í minni framsöguræðu. Þær tölur, sem ég fór með, voru allar saman unnar af embættismönnum íslenzka ríkisins, hverjum á sínu sviði, mönnum, sem starfað hafa í þágu hv. 4. þm. Austf., meðan hann sat í ráðherrastóli og aldrei bar á öðru en hann bæri þá fullt traust til. Þess vegna finnst mér, að það eigi ekki að liðast, án þess að því sé rækilega andmælt, þegar af hálfu fyrrv. ráðh. og formanns þingflokks koma fram ásakanir um, að tölur, sem ráðh. fer með í ræðustól á Alþ. og hafðar eru eftir hæstsettu embættismönnum þjóðarinnar, hverjum á sínu sviði, eru vefengdar með þeim hætti, að þær eru kallaðar ósvífnar blekkingar. Allra sízt á maður að líða slíkt, þegar sannleikurinn er eins og hann er og ég mun nú víkja að á eftir og gera nákvæma grein fyrir. Ég ætla fyrst að rifja upp í örfáum orðum það, sem ég hafði sagt, kjarna málsins í framsöguræðu minni. Ég hafði sagt, að gengið 38 kr., sem ákveðið var í febr. 1960, hafi verið miðað við verðlag og kaupgjald um áramótin 1959–1960 og tilgangurinn með gengisskráningunni og hinni nýju stefnu yfirleitt hafi verið sá að búa sjávarútveginum sömu kjör og hann bjó við á árinu 1959. Síðan hafði ég sagt, að á árinu 1960 hafi verðlag lækkað mjög verulega á útflutningsafurðum miðað við árið 1959, en einkum þó og sérstaklega á mjöli og lýsi. Ég hafði sagt, að afli hafi verið minni á árinu 1960, miðað við árið 1959, en kaupgjald hafi hins vegar haldizt óbreytt. Ég hafði lagt áherzlu á, að þótt verðlag hafi lækkað og afli minnkað nokkuð, þá hafi ríkisstj. ekki talið, að ástæða væri vegna þess að breyta gengisskráningunni aftur þegar á árinu 1960. Hins vegar sagði ég og sagði það svo skýrt, að það var alveg óþarfi að láta sér heyrast yfir það, að á þessu ári, árinu 1961, hafi verðlag farið hækkandi á útflutningsvörum þjóðarinnar og afli aukizt aftur, en samt hafi verðhækkunin á þessu ári ekki orðið nægileg til að vega upp verðlækkunina, sem varð á árinu 1960, og þá minnkun, sem þá varð á aflanum, miðað við árið 1959. Og auk þess hafði ég undirstrikað það, að sá skipafloti, bæði af vélbátum og togurum, sem við veiðar hefði verið á þessu ári og 1960, hafi verið mun stærri en sá, sem var við veiðar 1959. Ég skal ekki þreyta hv. þdm. með því að endurtaka þær tölur, sem ég nefndi um þetta, en kjarni máls mins var þessi. Um það ber ræðan, sem flutt var af handriti, alveg skýran vott, þannig að um það verður ekki deilt. Um þessar meginstaðreyndir, sem ég hef dregið saman í fáeinar setningar, leyfði hv. 4. þm. Austf. sér að segja, að þær væru alrangar í öllum aðalatriðum. Hann sagði það rangt, sem ég hafði sagt um aflamagnið 1960, og hann sagði það enn rangara, sem ég hafði sagt um verðbreytingarnar á árinu 1960. Að vísu var það þannig, að þegar hann var að andmæla staðhæfingum mínum, þá sagði hann alltaf: Það er rangt, að um aflaleysi hafi verið að ræða. - Það hafi verið rangt hjá ráðh., að það hafi verið aflaleysi á árinu 1960. Ég vil vekja athygli á því strax, áður en ég held lengra, að ég sagði aldrei eitt orð í minni ræðu um aflaleysi, að það hafi verið aflaleysi á árinu 1960. Hana má lesa hundrað sinnum, sú setning fyrirfinnst ekki. Það, sem ég sagði og var kjarni í mínu máli, var, að afli ársins 1960 hafi verið minni en afli ársins 1959, aflinn hafi lækkað á árinu 1960, og með hliðsjón af því, að tilætlunin hafi verið sú með gengisskráningunni 38 kr. á dollar og stefnunni í efnahagsmálum yfirleitt að búa sjávarútveginum sömu kjör og hann naut 1959, þá hafi þetta að sjálfsögðu verið áfall. Þetta var það, sem ég sagði. En nú er rétt að lofa hv. þingmönnum að heyra, hvernig hv. 4. þm. Austf. lagði út af þessum alveg skýru ummælum mínum. Ég ætla, með leyfi hæstv. forseta, að lesa nokkrar setningar, þar sem hann leggur út af þessum ummælum mínum, þannig að menn geti fylgzt rækilega með því, hvernig þessi hv. þm. hagar málflutningi sínum. Það er ekki alveg víst, að menn veiti því athygli, þegar menn sitja í sætum sínum og hlusta á hann, hvernig málflutningur hans er. En mönnum verður það ljósara, ef menn heyra þetta lesið hægt og skýrt aftur og ef menn hlusta á það í samhengi við það, sem ég er búinn að undirstrika, hverju hann er raunverulega að svara hjá mér. Hann segir: „ Hæstv. ráðh. flutti hér mikla útreikninga til að reyna að sanna mál sitt. Ég verð að segja, að oft hefur mér fundizt hann og kollegar hans, hagfræðingarnir í landinu, reikna nokkuð vafasamt, en aldrei þó eins og hæstv. ráðh. gerði hér, þegar hann reyndi að rökstyðja þessa síðustu gengislækkun með ræðu sinni fyrir þessu frv. Þar þóttu mér öll met slegin í ófyrirleitni við meðferð talna. Við skulum nú koma að nokkrum atriðum í þessu. Það er þá fyrst rétt að líta á meginröksemdina, að gífurlegt aflaleysi hafi steðjað hér að árið 1960.“ - Hér gefur hv. þm. sér forsendurnar, hann segir, að ég hafi sagt það, sem ég aldrei sagði, að það hafi verið gífurlegt aflaleysi á árinu 1960. Og hvernig heldur hann svo áfram? „Hvað segja nú opinberar skýrslur um aflamagnið á árinu 1960? Jú, ég hef fyrir framan mig skýrslur um þennan afla, gefnar út af Fiskifélagi Íslands. Heildarafli ársins 1960 er þar skráður 513 700 tonn. Árið 1959 var heildaraflinn skráður 564400 tonn.“ - M.ö.o.: nokkrum setningum eftir að hann er búinn að bera mér á brýn og kollegum mínum, hagfræðingunum, stórkostlegar talnafalsanir, vegna þess að ég segi, að aflinn á árinu 1960 hafi verið minni en á árinu 1959, þá segir hann sjálfur, þá les hann sjálfur tölur með köldu blóði og án þess að roðna, - þá les hann sjálfur tölur, sem ég hafði að vísu ekki nefnt, les, að afli ársins 1960 hafi verið 513700 tonn, en 1959 564400 tonn, og bætir svo við, ég segi aftur án þess að roðna, og nú kemur orðrétt: „það er rétt nokkru hærri. En árið 1958 var hann hins vegar skráður 505 þús. tonn, eða nokkru lægri en hann var 1960. En 1958 var þó hæsta aflamagn, sem hér hafði verið skráð þá. Árið 1957 var aflinn miklu minni og sömuleiðis 1956. M.ö.o.: aflinn 1960, heildaraflinn, var einn sá mesti, sem við höfum haft um margra ára skeið, þegar heildaraflinn er tekinn.“ M.ö.o.: rétt eftir að hann hafði viðhaft hin stærstu orð um það, sem ég sagði um aflamagnið og var það, að aflinn hafi reynzt 7.4% minni 1960 en 1959, þá les hann upp tölur, sem staðfesta það, sem ég sagði um þetta. Svo heldur hann áfram ýmsum bollaleggingum, sem ég hirði ekki um að lesa orðrétt, það mundi taka of langan tíma. Ég þarf hvort eð er að segja svo margt við hv. þm. hér á eftir. En kjarninn í því, sem hann segir, er það, að afli bátaflotans hafi aukizt mjög mikið, sem er auðvitað alveg rétt. En þá þegir hann um þá staðreynd, að bátaflotinn sjálfur jókst mjög mikið. Um það þegir hann alveg. Hann víkur einnig að síldarvertíðinni og segir, að ég muni eflaust vitna í það, að hún hafi brugðizt, en hann gleymir alveg að geta um þann stórkostlega kostnaðarauka, sem útvegsmenn lögðu þá í, vegna nýrra tækja, sem auðvitað er ekki hægt að ganga fram hjá í þessu sambandi. En kjarninn í málflutningi hans er samt sá, og það, sem hann hefur stærstu orðin um, er, að það eigi í raun og veru að draga allan afla togaranna frá í samanburði milli áranna 1959 og 1960, vegna þess að togararnir hafi stundað aðrar veiðiaðferðir á árinu 1960 en þeir hafi gert 1959. Þess vegna sé ekkert vit í því að taka tillit til hinnar gífurlegu aflarýrnunar, sem varð hjá togurunum á árinu 1960 miðað við árið 1959. Og hann segir, að því eigi í raun og veru algerlega að sleppa. Nú er það svo, og það sýnir bezt, hversu gersamlega haldlaus þessi rök hv. þm. eru, að jafnvel þótt tekið sé fullt tillit til meginröksemda hans, að hlutfall milli siglinga og innanlandslandana hafi verið annað á árinu 1959 en það reyndist 1960, - en þetta eru höfuðrökin fyrir því, að það eigi að sleppa togurunum öllum úr samanburðinum og það megi ekki taka tillit til þeirrar gífurlegu aflarýrnunar, sem þar átti sér stað, - Þá er sannleikurinn sá, samkvæmt upplýsingum frá Fiskifélagi Íslands, að afli togaranna á úthaldsdag, þegar landað var innanlands, þ.e.a.s. þegar sleppt er siglingum, var á árinu 1960 11.8 smál., en var á árinu 1959 14,9 smál: Jafnvel þegar miðað er við þessa staðreynd, sem hann gerir að höfuðröksemd fyrir árás á þær tölur, sem ég hef flutt, kemur líka í ljós, að aflarýrnun togaranna, þegar landað er innanlands, var um 3.1 smál. á úthaldsdag, þ.e. rýrnun úr 14.3 smál. 1959 í 11.8 smál. 1960. Það er því alveg augljóst mál, að hv. þm. hefði átt að spara sér þau stóru orð, sem hann viðhafði í ræðu sinni um þetta efni um þær tölur, sem ég nefndi um breytingar á aflamagninu, vegna þess að í því, sem hann sagði um þetta efni, stendur ekki steinn yfir steini. Á árinu 1960 telur Fiskifélagið, að heildaraflinn á öðrum veiðum en síldveiðum, þ.e. þegar síldveiðunum er sleppt, hafi reynzt 2.5% minni en 1959, þrátt fyrir það að skipastóllinn hafi aukizt um nær 17% á því ári. Og þá getur hver maður gert sér í hugarlund, hvor hefur réttara fyrir sér, hv. þm. eða ég, þegar ég annars vegar held því fram, að aflabrögðin hafi verið mjög miklu rýrari á árinu 1960 en árinu 1959, eða hann, þegar hann heldur því fram, að aflabrögðin hafi alls ekki verið rýrari 1960 en 1959. Hér er um svo augljósar staðreyndir að ræða, að ástæðulaust er að deila um þær. Þá kem ég að hinu atriðinu, þar sem rangfærslur hv. þm. eru miklu alvarlegri en þetta, því, sem hann sagði um verðbreytingarnar á árinu 1960 og 1961. Það mundi sumum finnast, að nóg væri búið að afsanna af því, sem hv. þm. sagði, þ.e.a.s. að rangfærslur hans um aflamagnið sýnist vera alveg nógu miklar, þannig að hann gæti þó farið að einhverju leyti rétt með tölur um verðfallið. En þá fyrst keyrir um þverbak. Og nú skal ég fyrst lofa hv. þdm. að heyra, með leyfi hæstv. forseta, hvað hv. þm. sagði um þetta efni. Hv. þm. segir, með leyfi hæstv. forseta: „Við skulum þá athuga hinn skýringaþáttinn hjá hæstv. ráðh., en það er verðfallið á afurðunum 1960. En þá átti að hafa orðið slíkt verðfall á ýmsum útflutningsafurðum okkar, að þjóðarbúið hafi orðið fyrir stórfelldum skakkaföllum.“ Ég vek athygli á: þá átti að hafa orðið slíkt verðfall á ýmsum útflutningsafurðum, að þjóðarbúið hafi orðið fyrir stórfelldum skakkaföllum. Hann heldur áfram: „En þetta verðfall, sem hæstv. ráðh. vildi hér nota sem skýringu á því, hvað gerðist á árinu 1960, varð ekki á árinu 1960, heldur er það margsannað mál og liggur fyrir í opinberum skýrslum, að verðlækkunin á síldarmjöli, fiskimjöli og lýsi, þetta verðfall varð á miðju árinu 1959. Og verðið var lægst á þessum vörum einmitt á haustmánuðunum 1959, og þetta lá því allt saman fyrir hæstv. ríkisstj. og hagfræðingum hennar, þegar ríkisstj. ákvað gengislækkunina í febrúarmánuði 1960, - ég vona, að það lái mér enginn, að ég á erfitt með að lesa svona ósannsögli, - „enda er það alveg ljóst af þeirri grg., sem fylgdi gengislækkunarfrv. þá, því að það kemur greinilega fram í grg. þess frv., að verðlækkunin var orðin, áður en skráningin var ákveðin á krónunni þá, hún var orðin á þessum vörum. Þetta lá fyrir og það var tekið tillit til þess við skráninguna á krónunni í febrúarmánuði 1960.“ Hann heldur áfram nokkru síðar: „En það var helzt að skilja á ræðu hæstv. viðskmrh., að yfirleitt hefði verið um verðlækkun að ræða 1960 á útfluttum vörum. A.m.k. tók hann ekki tillit til þess, að neinar aðrar verðbreytingar hefðu orðið á því ári.“ Ég bið menn að taka eftir þessu, hvað hann hefur eftir mér: „A.m.k. tók hann ekki tillit til þess, að neinar aðrar verðbreytingar hefðu orðið á því ári heldur en verðlækkunin á mjöli og lýsi, sem hafði þó verið á árinu 1959, en ekki 1960, hélt að vísu áfram fram á árið 1960. En það voru ýmsar aðrar verðbreytingar á útfluttum sjávarafurðum á árinu 1960 og yfirleitt allar til verðhækkunar. En hæstv. ráðh. sá ekki neitt af þeim verðbreytingum og þurfti ekki að reikna með þeim. Hann var nefnilega að reikna út einhvers konar talnalega sönnun fyrir því, að viðreisnin hans hafði farið út um þúfur, og þá þurfti vitanlega að taka allt á aðra hliðina.“ Og svo að ég ljúki tilvitnun í hv. þm., þá segir hann enn nokkru síðar, þar sem hann er að andmæla því, sem ég hafi sagt um verðlækkun á mjöli og lýsi á árinu 1960: „Auðvitað er þetta fjarri öllu lagi, því að á árinu 1961 var verð á síldarmjöli og fiskimjöli komið langt upp fyrir það, sem reiknað var með, þegar gengisskráningin var ákveðin í febrúarmánuði 1960.“ Það er rétt, að verðið á þessum afurðum var ekki komið upp í það hæsta, sem verðið hafði farið í á tímabilinu 1959, meðaltalsverð ársins 1959 og meðaltalsverð áranna þar á undan var hvergi nærri því að ná þeim hæsta toppi. Það er uppistaðan í gagnrýni hv. þm., í hinni stóryrtu gagnrýni hv. þm. á málflutning minn, að það hafi engin verðlækkun orðið á árinu 1960, verðlækkunin hafi verið komin á árinu 1959, og ríkisstj. hafi raunverulega reiknað með henni, a.m.k. átt að reikna með henni. Og hann segir að síðustu, „að nú sé verðið orðið hærra en það var, þegar gengislækkunin var ákveðin.“ Ég skal í tilefni af þessu lesa skýrslur frá útflutningsdeild viðskmrn., sem er framhald af þeirri útflutningsnefnd, sem hv. þm. kom sjálfur á fót, þegar hann var sjútvmrh. í ríkisstjórn Hermanns Jónassonar. En sú n., nú útflutningsdeild viðskmrn., veitir, eins og hann veit jafnvel og ég, útflutningsleyfi fyrir öllum útfluttum afurðum og hefur nákvæmt bókhald um selt magn og söluverð og söluskilmála á öllum þeim sölum, sem fram fara til útlanda. Ég ætla nú, með leyfi hæstv. forseta, þó að það taki einhvern tíma og ekki sé gaman að vitna í allt of margar tölur, þá held ég að rétt sé í þessu tilfelli, til þess að sýna mönnum rækilega málflutning þessa hv. þm., að lesa nákvæmlega, tölu fyrir tölu, skýrslu eða yfirlit yfir verð á fiskimjöli á árinu 1959 til þessa dags, þannig að menn geti fylgzt nákvæmlega með því, hvernig verðbreytingarnar hafa orðið, frá 6/1, en það er fyrsta salan, sem ég ætla að geta um, og þangað til 2/11. En 6/1 1959 eru seld 250 tonn fyrir 20 shillinga og 6 pence, 66%. 4/2 eru seld 200 tonn á sama verði, 20 sh: og 6 d. með 66% innihaldi. 4/3 300 tonn, 20 sh., með 70% innihaldi. 8/4 200 tonn á 20 sh. og 3 d. með 67% innihaldi. 5/5 250 tonn á 20 sh. með 70% innihaldi. 9/6 200 tonn á 20 sh. og 3 d, með 66% innihaldi. Nú er komið fram yfir mitt árið. 7/7 400 tonn á 21 sh. og 3 d. með 56% innihaldi. 28/8 600 tonn á 20 sh. og 6 d. með 70% innihaldi. 6/10 300 tonn á 20 sh., 3 d. með 66% innihaldi. 11/11 200 tonn á 20 sh. og 3 d. með 66% innihaldi. 18/12 150 tonn á 20 sh. 3 d. með 65% innihaldi. Þetta er yfirlit yfir verðþróunina á fiskimjöli á árinu 1959. Fyrsta salan á árinu er á 20 sh. og 6 d., síðasta salan á árinu, rétt fyrir jól, er á 20 sh. og 3 d.  Þetta eru tölur, sem skráðar eru í bækur, sem hv. þm. skipulagði að skyldu færðar, meðan hann var sjútvmrh., og eru færðar með alveg sama hætti og þær voru færðar þá. Þá voru þær réttar, nú eiga þær allt í einu að vera orðnar rangar. Í þessu sambandi er þess að geta, að í sept. 1959 byrjaði verð á Perú-mjöli að falla á heimsmarkaðnum, og um áramótin 1953–60 mun verðið á Perú-mjöli, þar sem það var selt í Evrópu, hafa lækkað um 15–20%. En þessi verðlækkun á Perú-mjölinu, sem byrjaði í sept. 1959, tók ekki til íslenzks fiskimjöls og ekki heldur fiskimjöls frá Norðmönnum og Þjóðverjum, vegna þess að það fiskimjöl var talið og er í öðrum gæðaflokki og nær nokkuð öðru og hærra verði en Perú-fiskimjölið. En auðvitað var vitað, að þessi verðlækkun á fiskimjölinu mundi fyrr en varir hafa áhrif á verðlagið á fiskimjölinu líka frá Íslendingum, eins og gert var ráð fyrir að það mundi lækka fiskimjölsverðið á Evrópumarkaðnum yfir höfuð að tala. Þetta var sagt skýrt og greinilega í frv. um efnahagsmál, sem hér var rætt í febrúarmánuði 1960, og það eru setningarnar um það, sem hv. þm. var að lesa í ræðum sínum, en þetta verðfall á Perú-mjölinu var um árslokin 1959 ekki farið að verka á íslenzka fiskimjölið. Þau áhrif komu fyrst síðar, eins og kemur fram í tölunum, sem ég nú skal lesa. Og nú les ég hliðstætt yfirlit yfir árið 1960. Sala 19/1 475 tonn, 19 sh. 9 d., af 70% mjöl:. 9/2 50 tonn á 18 sh. 6 d., af 65% mjöli. 18/3 1500 tonn á 15 sh. og 3 d., 65%. 28/3 350 tonn á 15 sh. og 3 d., 65%. 6/5 300 tonn, 15 sh., á 70% mjöli. 20/7 550 tonn, 11 sh., á 65% mjöll. M.ö.o.: á miðju árinu 1960 er verðið orðið um 45% lægra en það hafði verið í ársbyrjun. 8/8 700 tonn, líka 11 sh., 65%. 7/9 600 tonn, 11 sh., 65%. 6/10 360 tonn, 11 sh., 65%. 10/11 150 tonn 11.6 sh., - byrjar að hækka aftur, - af 70% mjöli. Og 20/12 450 tonn á 12 sh. af 65% mjöli. M.ö.o.: útflutningsverðið á mjöli, sem við fyrstu söluna, 19/1, er 19.9 sh. af 70% mjöli, það er komið ofan í 12 sh. af 65% mjöli í sölu, sem fer fram 20. des. 1960. Á þessu ári hefur svo verð aftur farið hækkandi, eins og ég tók skýrt og greinilega fram í ræðu minni, eins og sést á þessum tölum: 13/1 150 tonn, 12 sh., af 70% mjöli. 2/2 200 tonn, 12 sh. og 6 d., af 65% mjöli. 1/3 525 tonn, 12 sh. og 3 d., 65%. 11/4 200 tonn, 14 sh., 65%. 5/5 200 tonn, 15 sh. og 3 d., 64%. 30/6 150 tonn, 16 sh. 9 d., 64%. 24/7 500 tonn á 16 sh. og 9 d., 65%. 3/8 400 tonn á 17 sh. og 3 d., 63%. 23/9 300 tonn á 18 sh., 64%. 31/10 200 tonn á 18 sh., 65%. 2/11–2. þ. m. 600 tonn á 18 sh. af 65% mjöli. Hækkunin á þessu ári hefur því orðið mjög veruleg, en núverandi verð á fiskimjöli er samt enn 2 shillingum lægra en það var um áramótin 1959–60, þ.e. 10% lægra eftir þessum síðustu tölum en það var um áramótin 1959–60, þegar gengisbreytingin var undirbúin. Verðbreytingar á síldar- og karfamjöli hafa verið hliðstæðar, en venjulega hefur einingarverðið þar verið um 2 sh. lægra, og verð á síldarmjöli er í dag 15 sh. og 6 d., miðað við 72% próteiningar. Þetta er þá sannleikurinn í þessu veigamikla máli, sem okkur hv. þm. greinir hér á um. Þetta eru tölur um þá einföldu staðhæfingu mína, að verðið á fiskimjöli hafi lækkað mjög á árinu 1960, en hækkað aftur á árinu 1961, en sé þó ekki búið að ná þeirri hæð, sem verð á fiskimjölinu hafði, þegar gengislækkunin var undirbúin um áramótin 1959–60. Þessar tölur, sem sóttar eru í bækur útflutningsnefndar eða útflutningsdeildar viðskmrn., beint í bækur hennar, staðfesta í einu og öllu mál mitt um þetta efni og sanna, að það, sem hv. þm. hefur leyft sér að segja um þetta efni, er alrangt, er svo rangt, að mig satt að segja furðar á því, að maður með hans þekkingu á þessum málum og með hans ábyrgð hér á Alþingi sem formaður eins þingflokksins skuli leyfa sér að viðhafa aðrar eins tölur og þessar, önnur eins ummæli og þessi, því að það hefði átt að vera mjög auðvelt fyrir hv. þm. að afla sér réttra upplýsinga um þessi efni. Hann hefði getað fengið þær, nákvæmlega eins og ég hef getað fengið þær, með því að hringja í starfsmenn ráðuneytisins og láta þá gefa sér upp tölur úr bókum sínum um þetta efni. Hér er um ekkert leyndarmál að ræða, þessar tölur getur hver þingmaður fengið, sem þeirra óskar. En það virðist vera þannig, að hv. þm. hafi ekki áhuga á því að flytja hv. Alþingi og þjóðinni hið sanna og rétta um þetta efni - eða þá að hann treystir því, að menn nenni ekki að hafa fyrir því að afla sér sannra og réttra upplýsinga um það og skýra frá þeim. En þá fyrirhöfn tel ég ekki eftir mér, a.m.k. ekki í þetta skiptið. Þá kemur um hitt atriðið, sem ég hafði sagt, að líka hefði orðið um verðfall á síldarlýsi að ræða á árinu 1959, það hefði að vísu hækkað aftur, verið farið að hækka mjög verulega aftur, þegar gengisbreytingin var ákveðin, en þó ekki enn náð þeirri hæð, sem það hafði, þegar gengisbreytingin var ákveðin um áramótin 1959–60. Þetta sagði hv. þm. líka að væri alrangt, og á þeirri staðhæfingu byggir hann þann sleggjudóm, sem hann leyfði sér að viðhafa um vinnubrögð hagfræðinga yfir höfuð að tala. Ég skal nú skýra hv. þingmönnum á hliðstæðan hátt frá upplýsingum um verð á síldarlýsi á árunum 1959, 1960 og 1961, upplýsingar um raunverulegt söluverð á síldarlýsi samkvæmt bókhaldi útflutningsdeildar viðskmrn. eða útflutningsnefndar hv. þm. á sínum tíma. Hinn 12/5 1959 voru seld 800 tonn á 70 pund cif. 25/8 900 tonn á 66 pund, þar er þegar byrjuð lækkun, sem síðan heldur áfram. 11/9 500 tonn á 63 pund. 23/12 400 tonn á 62 pund. Síldarlýsi var farið að lækka mjög verulega á árinu 1959, eins og líka var vakin athygli á og undirstrikað í grg. fyrir efnahagsmálafrv. 1960, en það var sem sagt um áramótin 1959, síðasta salan á árinu 1959 var upp á 62 pund. Nú kemur spurningin: Er það rétt, sem hv. þm. segir, að verðlækkunin hafi öll verið komin fram í árslok 1959 og verðið farið að hækka 1960? En það sagði hv. þm. Og nú skulum við athuga staðreyndirnar um þetta algerlega undanbragðalaust. Nú skal ég nefna tölur um það, hve sannsögull hv. þm. er. 26/1 voru seld 4000 tonn á 57 pund og 5 sh. 23/2 7600 tonn á 61 pund. 16/6 700 tonn á 53 pund. 10/8 2500 tonn á 50 pund. 17/10 500 tonn á 53 pund, allt saman cif-sölur. 4/11 900 tonn á 56 pund og 15 sh. Og 22/12 3300 tonn á 55 pund og 10 sh. M.ö.o.: það er greinilegt, að um mjög verulega verðlækkun verður að ræða á síldarlýsinu á árinu 1960, þar sem síðasta salan á árinu 1959 er þó á 62 pund, en síðustu sölurnar á árinu 1960 eru 55–56 pund. Á árinu 1961 hækkar verðið á síldarlýsinu fyrst, en er nú nýlega aftur að falla hörmulega mikið. 15/2 er sala upp á 600 tonn 59 pund, 3/3 3400 tonn á 59 pund, 21/4 2000 tonn líka á 59 pund, þ.e. hærra en það hafði verið á seinni hluta árs 1960. En svo byrjar þróunin aftur á bak aftur, því miður: 8/5 550 tonn á 57 pund og 5 sh. 10/8 750 tonn á 51 pund. 16. okt. 2250 tonn á 44 pund og 10 sh. Og 6. þ. m. eru seld 3000 tonn á 42 pund.  M.ö.o.: þessar tölur staðfesta nákvæmlega það, sem ég hélt fram, að það varð mjög alvarlegt verðfall á síldarlýsi á árinu 1960, en aftur, sem betur fer, talsverð hækkun á árinu 1961, þó að nú allra síðustu vikurnar hafi enn orðið mjög gífurleg lækkun, en það er atriði, sem við getum haldið utan við þessar umr., vegna þess að við erum að tala um, hvernig ástandið hafi verið, þegar gengisbreytingin var gerð í ágústmánuði s.l. Og á þessu geta menn svo enn greinilegar séð, hvað satt er í því, sem hv. þm. sagði síðast, í síðustu tilvitnun, sem ég las úr ræðu hans, að verðlagið nú væri orðið mun hærra en það var, þegar gengisbreytingin var undirbúin. Ég held, að rétt sé líka, að ég skýri hv. þm. ýtarlega og nákvæmlega frá þeim verðbreytingum, sem urðu frá áramótum 1959–60, þegar gengisbreytingin var ákveðin, og þangað til í ágúst 1961, þegar hin nýja ákvörðun var tekin um seinni gengisbreytinguna, - ég skýri nákvæmlega frá þeim verðbreytingum, sem urðu á þessu tímabili, og þær meðaltalstölur um verðbreytinguna, sem ég gat um í ræðu minni, eru byggðar á. Ég tel ekki nema eðlilegt, að það komi fram í umr. nákvæmlega, hvernig þessar tölur, sem ég nefndi og eingöngu voru meðaltal, eru fundnar, þannig að um það þurfi enginn vafi að vera, hvernig hér er reiknað. Verðbreytingin frá áramótum 1959–60 og til ágúst 1961 var þessi á þorsk- og karfaafurðum: Ísfiskur hækkaði um 3.8%, freðfiskur hefur hækkað um 4%, frystur úrgangur hefur hækkað um 12.9%, skreið hefur hækkað um 4%, verkaður saltfiskur hefur hækkað um 11%, saltfiskur óverkaður hefur hækkað um 5%, fiskimjöl hefur lækkað um 25.8%, karfamjöl hefur lækkað um 23%, þorskalýsi hefur lækkað um 41.1%, karfalýsi hefur lækkað um 31.2%, fryst hrogn hafa lækkað um 2.7%, söltuð hrogn eru á sama verði, og ýmsar minni háttar afurðir hafa hækkað um 19.8%. Af þessu yfirliti má það vera ljóst, hvílík sanngirni það er eða hversu réttmætt er hjá hv. þm., sem kom fram í ræðu hans, einnig þeim ummælum, sem ég las, að ég hafi einungis vitnað til þeirra verðlækkana, sem hefðu orðið á þessu tímabili, en gengið fram hjá öllum verðhækkunum, fyrir utan það, að það kom fram í mæltu máli í ræðu minni, að það hefði orðið hækkun á fjölmörgum vörutegundum eða flestum að tölu til, þó að það hefði ekki getað vegið upp á móti þeirri miklu verðlækkun, sem hefði orðið á mjölinu og lýsinu. En meðaltalstölurnar eru byggðar á þessum tölum, sem ég nú nefndi, og þetta gerir það að verkum, að vegið meðalverð á þorsk- og karfaafurðum var í ágúst 1961 1.8% lægra en það var um áramótin 1959–60. Ef litið er á síldarafurðirnar, þá er sams konar yfirlit þannig: Söltuð Norðurlandssíld hefur hækkað um 5.4%, söltuð Suðurlandssíld hefur hækkað um 1.1%, síldarmjöl hefur lækkað um 18%, síldarlýsi hefur lækkað um 32.6%, og fryst síld hefur lækkað um 5.7%, þannig að á síldarafurðum hefur orðið meðalverðlækkun, sem nemur 10.9%. Og ef tekið er vegið meðaltal af þorsk-, karfa- og síldarafurðum, var verðlagið í ágúst 1961 3.8% lægra en það var um áramótin 1959–60, þegar gengisbreytingin var undirbúin. Þessar tölur eiga að taka af öll tvímæli um það, hver sannleikurinn er varðandi verðlagið á útflutningsafurðunum, þegar hin nýja gengisbreyting var ákveðin, í samanburði við það, hvert verðlagið var, þegar fyrri gengisbreytingin var ákveðin. En það er ómótmælanlegt og alveg þýðingarlaust fyrir hv. þm. að endurtaka það, þótt hann gerði það þúsund sinnum, að verðlagið hafi í ágúst 1961 verið hærra en það var um áramótin 1959–60. Það er einfaldlega ekki rétt. Mér hefur þótt ástæða til að verja óvenjulega miklum tíma til þess að útskýra nákvæmlega, að orðum hv. 4. þm. Austf. er ekki treystandi, þegar hann talar jafnvel um staðreyndir, sem á að vera hægt að fá alveg óyggjandi upplýsingar um, því að hann hefur hér haldið beinlínis röngu fram um breytingar á aflamagni á árinu 1960 og hann hefur haldið beinlínis röngu fram um breytingar á verðlagi á árinu 1960 og árinu 1961. Þá ætla ég að víkja að nokkrum atriðum, sem fram komu í ræðu hv. 1. þm. Austf. (EystJ). Munur á þeim hv. Austfjarðaþingmönnum er sá, að hv. 1. þm. Austf. umgengst sannleikann ekki með sama samblandi af léttúð og fyrirlitningu og hv. 4. þm. Austf. gerir stundum. Það er ekki hægt að segja, að hv. 1. þm. Austf. fari beinlínis rangt með ákveðnar tölur, sem hann tilgreinir í ræðum sínum. En samt sem áður furðar mig mjög á ýmsum ummælum hans, - ummælum, sem eru almennar staðhæfingar, sem hann þó reynir ekki að rökstyðja nánar með tölum, en eru almenns eðlis, þannig að erfiðara kann að reynast að festa þar hönd á. En þó sagði hann í sinni löngu ræðu atriði, þar sem svo augljóslega er málum blandað, að mig satt að segja furðar á því, að jafnþingvanur maður og reyndur maður og hann skuli láta slíkt henda sig. Ég skal nefna nokkur dæmi um það, sem ég tel að hafi verið aðalatriðin í hans málflutningi. Hann sagði t. d., að kaupmáttur launa hafi verið orðinn 15–20% lægri en hann var við árslokin 1958, þegar kaupbindingarnar voru gerðar á miðju þessu ári. Hér hefur hv. þm. smitazt af málflutningi Þjóðviljans, sem hefur sagt þetta margoft og á þá auðvitað við það, -það liggur í augum uppi, - hann á við það, að vísitala neyzluvarnings hafi hækkað um 15–20% á miðju árinu 1961, miðað við það, sem hún var í ársbyrjun 1960. En hér er auðvitað algerlega gengið fram hjá þeirri staðreynd, að verðlag á ýmsum öðrum vörum hækkaði mun minna en þetta neyzluvöruverðlag, og enn fremur algerlega hunzuð sú staðreynd, að ríkisstj. hafði einmitt gert ráðstafanir til þess að vinna gegn þessari verðhækkun, vinna gegn áhrifum hennar á kjörin með því að auka fjölskyldubætur og lækka skatta. Þetta veit hv. þm. auðvitað vel, og þess vegna ætti hann ekki að láta henda sig annað eins og það að hafa þvílíka fjarstæðu eftir Þjóðviljanum. Þá sagði hv. þm. líka og gerði það að nokkuð stóru atriði í sinni ræðu til þess að afsaka þær miklu kauphækkanir, sem áttu sér stað á miðju þessu ári, að ekki sé hægt að ætlast til, að nokkur maður lifi á 48 þús. kr. á ári. Og þetta segir hv. þm., þótt hann sé búinn að marglesa það bæði í blöðum og opinberum skýrslum, að á árinu 1960 voru meðaltekjur verkamanna í Reykjavík ekki 48 þús., heldur 75 þús. fyrir utan fjölskyldubætur. Samt lætur þessi hv. þm. henda sig að gera það að stóru atriði í sinni röksemdafærslu, að verkamenn hafi þurft að lifa á 48 þús. kr. á ári, samtímis því sem hann veit, að þeir höfðu 75 þús. kr. auk fjölskyldubóta til að lifa af að meðaltali. Þá sagði hv. þm., að í þeim tölum, sem ég nefndi um rýrnandi afkomu Þjóðarbúskaparins á árinu 1960, miðað við árið 1959, hafi ég, þar sem ég einkum hafi rætt um sjávarútveginn, gengið fram hjá hlut iðnaðarins og landbúnaðarins í þjóðarframleiðslunni. Það gerði ég náttúrlega ekki. Ég var að ræða um framlag sjávarútvegsins til þjóðarbúskaparins, sem var miklu lægra á árinu 1960 en það hafði verið á árinu 1959. Hliðstæðar athuganir hafa ekki farið fram á framlagi iðnaðarins og landbúnaðarins til Þjóðarframleiðslunnar. Það er án efa rétt, hafi hv. þm. átt við það, að framlag iðnaðarins - sérstaklega iðnaðarins - og einnig landbúnaðarins mun hafa aukizt á árinu 1960, miðað við árið 1959. En honum hlýtur að vera það jafnljóst og mér, að minnkandi hlutdeild sjávarútvegsins á árinu 1960 var mun meiri, minnkun framlags sjávarútvegsins var mun meiri en aukning á hlutdeild iðnaðarins og landbúnaðarins. Þá sagði hann, þótt það sé smáatriði, að þegar ég hafi áætlað peningateknaaukninguna í krónum, hljóti sú áætlun að vera mjög orðum aukin og sumpart á misskilningi byggð, því að ég hafi sagt, að í kjölfar kauphækkananna mætti reikna með 500–600 millj. peningateknaaukningu á heilu ári, á tólf mánuðum, og auk þess væri rétt að bæta við þessa tölu 300 millj. kr. tekjuaukningu á ári vegna flutnings manna úr verr launuðum stöðum í betur launaðar stöður og vegna fólksfjölgunarinnar. Þetta vill hv. þm. taka þannig, að ég bætti 300 millj. kr. við þjóðartekjurnar í peningum vegna unga fólksins í landinu, eins og hann sagði, og ætlaðist til þess, að tekjur þess yrðu bara teknar af hinum, yrðu bara byrðar á hina. En það var auðvitað ekkert í því, sem ég sagði, sem gaf tilefni til jafnbarnalegrar og fáránlegrar ályktunar og þessarar, vegna þess að auðvitað á unga fólkið, sem hann vill nefna svo, eða aukningin, fólksfjölgunin, auðvitað á hún sinn þátt í þjóðartekjuaukningunni, sem ég áætlaði einhvers staðar á milli 3 og 4%, eða 4% til dæmis, og á því er ekki nokkur vafi, að peningatekjuaukningin 300 millj. vegna flutnings á milli tekjuflokka og vegna fjölgunar á vinnufærum mönnum í landinu er ekki of hátt áætluð. Viðbótin á vinnufærum mönnum á sinn rétta þátt í þjóðartekjuaukningunni eins og hún jafnan verður, og það má líka gera ráð fyrir því, að einhver framleiðniaukning sigli í kjölfar þess, að menn flytjast úr verr launuðum stöðum í hærra launaðar stöður. Menn eru einmitt fluttir á milli starfa, úr verr launuðum störfum í betur launuð störf, af því að afköst vinnu þeirra eru að aukast. Það, að þessi tala, 300 millj., er áreiðanlega ekki of hátt áætluð, sést m.a. á því, sem liggur opinberlega fyrir samkvæmt rannsókn hagstofunnar á skattaframtölum, að á árinu 1960 jukust tekjur verkamanna hér í Reykjavík, launastétta hér í Reykjavík um 6%, samtímis því sem engin breyting varð á opinberum töxtum. Þegar af þessari staðreynd geta menn séð, að þessi tala er áreiðanlega ekki of hátt áætluð. Þá kem ég að næstsíðasta atriðinu, sem ég vildi gera að umtalsefni í ræðu hv. 1. þm. Austf., en það var það, sem hann sagði um vextina. Hann sagði, - og það var furðulegasta eða næstfurðulegasta staðhæfingin, ég geymi mér það allrafurðulegasta þar til síðast, það var næstfurðulegasta staðhæfing ræðu hans, - hann sagði, að með vaxtalækkun hefði mátt bæta upp kauphækkanir að fullu og meir en það, - að með því að lækka vexti hefði átt að bæta upp kauphækkunina að fullu og meira að segja meir en það. Hvað þýðir þetta, ef þetta er tekið bókstaflega? Það þýðir, að það hefði verið hægt að velta allri kauphækkuninni í landinu yfir á herðar sparfjáreigenda. Ég bið menn um að athuga vandlega, að þessi staðhæfing getur ekki þýtt annað en þetta. Ef það er hægt að láta vaxtalækkun bæta alla kauphækkunina, er m.ö.o. hægt að láta sparifjáreigendur í landinu borga allt hið hækkaða kaupgjald. Þarf að segja meira en þetta, til þess að það verði öllum, hverju mannsbarni, augljóst, hvílík reginfjarstæða hér er á ferðinni? Við getum gert okkur grein fyrir því í mjög stórum dráttum, hvað kauphækkunin nemur miklum auknum peningatekjum. Ég sagði áðan, að það mundi vera einhvers staðar á milli 500 og 600 millj. kr., og ég skal gjarnan skýra frá því, hvernig það er fengið. Samkvæmt áætlunum Framkvæmdabankans um þjóðartekjurnar 1960, þar sem þjóðartekjurnar voru áætlaðar 5.1 milljarður, voru tekjur launþega í þrengri skilningi taldar 2.7 milljarðar og vinnutekjur bænda 0.5 milljarðar, þannig að beinar launatekjur í þrengsta skilningi voru 3.2 milljarðar. Tekjur vinnuveitenda og forstöðumanna og fleiri slíkra aðila voru taldar 0.7 milljarðar. En eigna- og vaxtatekjur voru nettó 1.2 milljarðar. Samtals 5.1 milljarður. M.ö.o.: hreinar launatekjur í landinu eru einhvers staðar á milli 3.2 og 3.5 milljarða króna. Nú er það alveg óumdeilt, að þessar launatekjur jukust frá 13 til 19%, að meðaltali kannske 14–15%, og þá geta menn séð, að samkv. þessu er það alveg óumdeilanlegt, að aukning peningatekna í landinu í kjölfar kauphækkananna samkvæmt þessum tölum er 500–600 millj. kr. Nú leyfi ég mér að spyrja hv. þm.: Meinar hann þetta virkilega eða hefur hann talað -  Því hefur verið marghaldið fram, að það hefði enginn vandi verið að leysa þessi mál með vaxtabreytingu eða með því að afnema þá hækkun, sem gerð var á vöxtunum. Nú eru að vísu ekki til neinar öruggar skýrslur um heildarvaxtagjöldin í þjóðfélaginu, en þó segja mér þeir menn, sem þessu er kunnugastir, að heildarvaxtagjöld í þjóðfélaginu, heildargjöld, sem vextir hafa breytzt á, geti í allra hæsta lagi verið 400–500 millj. kr., og 2% lækkun á vöxtunum getur því í allra hæsta lagi numið 80–100 millj. kr. Þegar svo enn fremur er höfð hliðsjón af því, að þessi heildarvaxtagjöld í þjóðfélaginu eru auðvitað fjarri því að vera eingöngu gjöld atvinnurekstrarins, hér er um að ræða öll vaxtagjöld einstaklinga, af öllum íbúðarlánum sínum og öllum einkaskuldum sínum, er algerlega augljóst mál, að með vaxtalækkun geti ekki sparazt hjá þjóðinni nema örlítið brot af þeirri kostnaðaraukningu, sem atvinnuvegirnir í heild urðu fyrir vegna kauphækkunarinnar í sumar. Að nefna þetta tvennt í sömu andránni, kauphækkunina annars vegar og vaxtalækkun hins vegar, er því fullkomlega út í bláinn. Það er um að ræða tölur af svo gífurlega ólíkri stærð, að þar kemst enginn samjöfnuður að. Allt það, sem sagt hefur verið um þetta, er sem sagt mælt af fullkomnu athugunarleysi á því, um hvaða talnastærðir hér er raunverulega að ræða. Varðandi hitt, sem hv. þm. hefur sagt í ræðu sinni, að hægt hefði verið að bæta frystihúsunum einum upp kauphækkunina með vaxtalækkun, þá er það í sjálfu sér einnig algerlega óleyfilegur málflutningur, vegna þess að auðvitað hefði ekki verið hægt að lækka vexti hjá frystihúsunum nema lækka vexti almennt. Ekki er hægt að ætlast til þess, að frystihúsin njóti algerlega sérstakra vaxtakjara, og það hefði í sjálfu sér heldur engin lækning verið, jafnvel þó að það hefði verið hægt að taka eina ákveðna atvinnugrein, ákveðinn fyrirtækjahóp út úr og jafna met hans með því að lækka vexti á móti kauphækkunum. Það hefði engin lausn verið á efnahagsvanda þjóðarinnar að láta þannig auknar tekjur mæta auknum gjöldum hjá einni ákveðinni grein fyrirtækja í landinu. Það er allt of mikið að því gert að taka mjög villandi dæmi um einstök fyrirtæki og jafnvel einstakar greinar, þegar verið er að bera saman þýðingu kauphækkananna og hugsanlegrar vaxtalækkunar. Það, sem þá er gjarnan gert, er að taka mjög skuldug fyrirtæki, eins og sum frystihúsanna óneitanlega því miður eru, og þar sem þýðing vaxtanna er þess vegna miklu meiri en almennt á sér stað í sjávarútveginum, hvað þá í atvinnurekstrinum yfir höfuð að tala, eða þá tekin eru fyrirtæki, sem bera tiltölulega miklu meira af vaxtakostnaði útvegsins en af launum hans, og það á líka við um frystihúsin. Þau bera tiltölulega miklu meiri hluta af vaxtakostnaði, af heildarvaxtakostnaði útvegsins heldur en af heildarlaunum útvegsins, og þess vegna er samanburður á þessu auðvitað algerlega villandi og fullkomlega óleyfilegur. En þá kem ég að síðustu að þeirri fullyrðingu, sem hv. 1. þm. Austf. viðhafði, að atvinnuvegirnir hefðu getað borið þá kauphækkun, sem samið var um nú í sumar, á þessu ári. Ég verð að segja, að þetta var furðulegasta fullyrðingin í hinni löngu ræðu hv. 1. þm. Austf., enn furðulegri en það, sem hann hafði um vextina að segja. Og þó að hv. 4. þm. Austf. og nokkrir aðrir hafi sagt þetta sama, vil ég segja alveg eins og er: ég geri meiri kröfur til hv. 1. þm. Austf. en annarra manna hér í stjórnarandstöðunni og ætlast til þess, að hann tali öðruvísi, hann tali rökstuddar og öðruvísi en öðrum minni spámönnum kann að fyrirgefast. Þess vegna vil ég um það, sem ég hef um þetta efni að segja, svara honum, en ganga í því efni fram hjá hv. 4. þm. Austf. og öðrum minni háttar spámönnum stjórnarandstöðunnar, af því að ég segi það alveg eins og er, að mér kemur það undarlega fyrir sjónir að heyra aðra eins staðhæfingu og þessa úr munni hv. 1. þm. Austf. Hvað þýðir það í raun og veru, ef það væri rétt, að atvinnuvegirnir hafi getað borið 13–19% kauphækkun nú á miðju þessu ári? Um það er ekki deilt, að kostnaðarauki atvinnuveganna er 13–19%, þó að menn deili um hitt og ýmsir vilji halda öðru fram um það, hver sé kauphækkun launþeganna vegna þeirra hlunninda, sem í kauphækkununum fólust. Við skulum láta skýringar og deilur um það liggja á milli hluta, því að hitt er óumdeilanlegt, að kostnaðarauki atvinnuveganna var 13–19% að meðaltali, líklega um 15%, þótt ekki þori ég að fullyrða um það með vissu. En hinar tölurnar eru ómótmælanlegar. Það er alveg augljóst mál, að ef þetta væri rétt, hlyti að hafa verið um óhóflegan gróða að ræða í íslenzku atvinnulífi á undanförnum árum, sérstaklega á árinu 1960, því að næstum allt það ár naut atvinnulífið gengisbreytingarinnar. Það hlyti að hafa verið um óhóflegan gróða að ræða á því ári, ef það væri rétt, að atvinnuvegirnir í heild hefðu getað tekið á sig slíka kauphækkun bótalaust eins og varð nú á þessu ári. En dettur mönnum í hug, að það mundi hafa farið fram hjá hv. stjórnarandstöðu, ef það væri svo, að um slíkan ofsagróða hefði verið að ræða, t.d. í útflutningsframleiðslunni eða í innflutningsverzluninni eða í iðnaðinum? Og það má spyrja: Hvernig stendur þá stjórnarandstaðan sig á verðinum, ef hún hefði horft upp á þvílíkan ofsagróða í kjölfar gengisbreytingarinnar 1960 og fram á mitt ár 1961 án þess að vekja athygli á honum.  Það er nóg að benda á þessi atriði til þess að sýna fram á, hvílík reginfjarstæða það er, að íslenzkt atvinnulíf hafi verið þannig á vegi statt á miðju þessu ári, að það hafi getað tekið á sig 13–19% kostnaðarauka. En það er í raun og veru alveg óþarfi að vera að deila mikið um þetta, og ég skal hér hafa svipaða aðferð og ég hafði gagnvart hv. 4. þm. Austf., rekja ákveðið dæmi, sem hv. 1. þm. Austf. ætti einnig að vera fullkunnugt um og hann ætti að taka fullt mark á. Samband ísl. samvinnufélaga er eitt stærsta fyrirtæki á landinu. Ef það væri rétt, að íslenzkur atvinnurekstur yfirleitt hefði búið við svo góð kjör á árunum 1959 og 1960, að hann hefði verið fær um það að taka á sig 15% kauphækkun, 15% kostnaðarauka, skulum við segja til að tala nákvæmlegar, þá hefði Sambandið væntanlega átt að sýna mjög góða afkomu á árinu 1959 og árinu 1960. Þá hefði átt að vera um þann gróða að ræða hjá Sambandinu, sem réttlætti kauphækkunina og réttlætti þátt Sambandsins í þeirri kaupbreytingu, sem varð. Nú er það þannig með Sambandið, eins og opinber fyrirtæki og lýðræðisleg fyrirtæki, að það birtir sína reikninga, þannig að afkoma Sambandsins er ekkert leyndarmál. Að því leyti er Sambandið til mikillar fyrirmyndar í samanburði við önnur fyrirtæki, þar sem menn verða að geta sér til um það, hver afkoman raunverulega er. En Sambandið gefur árlega út bók um afkomu sína, þar sem hún er nákvæmlega sundurliðuð. Það er ástæðulaust að lesa úr bókinni annað en skýra frá því, hvað opinberir reikningar Sambandsins segja um afkomu Sambandsins á undanförnum þremur árum. Gróði Sambandsins á árinu 1960 nam 6 millj. kr. af heildarveltu að upphæð 120 millj. kr. Hann nam 6 millj. kr. af 120 millj. kr. veltu. Árið áður, 1959, nam gróði Sambandsins 5.2 millj. af 104 millj. kr. veltu. Og árið 1958 nam gróðinn 0.8 millj. kr. Ég hef því miður ekki skrifað veltutöluna hér hjá mér. M.ö.o.: 1958 nam gróðinn 0.8 millj. kr., hann vex á árinu 1959 upp í 5.2 millj., og á árinu 1960 vex hann enn upp í 6 millj. kr. Hitt er svo annað mál, hvort hér verður talið, að um mikinn gróða sé að ræða, að afkoma Sambandsins skuli vera sú, að fyrirtækið skilar 6 millj. kr. af 120 millj. kr. veitu. En hvað segja nú þessar tölur okkur um getu Sambandsins, þessa eins stærsta fyrirtækis á landinu, til þess að standa undir 15% kauphækkun? Því miður eru reikningar Sambandsins ekki svo fullkomnir, að hægt sé að sjá nákvæmlega, hverjar launagreiðslur Sambandsins séu, en þó hef ég fyrir satt, að þær muni vera einhvers staðar í kringum 50 milij. kr., hafi verið á árinu 1960 kringum 50 millj. kr. Og nú vek ég athygli ykkar, hv. þm., á því, hvað þetta þýðir. Það þýðir, að miðað við árið 1960 mundu auknar launagreiðslur Sambandsins á heilu ári vera 7.5 millj. kr. eða m.ö.o. hálfri annarri millj. kr. meiri en ágóðinn á árinu 1960. Ég held, að hv. 1. þm. Austf. sé varaformaður Sambandsins og fyrrv. formaður þess, og þess vegna er ekki nema eðlilegt, að vitnað sé í þetta fyrirtæki, sem hann er svo nátengdur, þegar hann leyfir sér að halda öðru eins og því fram, að hagur atvinnuveganna hafi á miðju þessu ári verið þannig, að þeir hefðu hæglega, bókstaflega hæglega getað tekið að sér algerlega bótalaust að greiða kostnaðarauka um það bil 15%, sem sigldi í kjölfar hinna nýju kaupgjaldssamninga. En sannleikurinn er þá sá um þetta hans eigið fyrirtæki, að allur ágóðinn á árinu 1960 hefði ekki dugað til að greiða upp kauphækkunina, heldur hefði kauphækkunin siglt Sambandinu út í hálfrar annarrar millj. kr. tap á hinu sama ári.

Gengið hefur nú verið lækkað nokkrum sinnum fyrir því.

A.m.k. má SÍS þakka fyrir, að gengið skyldi hafa verið lækkað, því að af þessum tölum er það algerlega augljóst mál, að allt tal hv. 1. þm. Austf. og hans flokksbræðra, sem telja sig bera hag SÍS og samvinnuhreyfingarinnar alveg sérstaklega fyrir brjósti, hlýtur að vera mælt af hinum mestu óheilindum, því að þeir hljóta að hafa gert sér grein fyrir því, að SÍS og samvinnuhreyfingin yfir höfuð að tala hefði með engu móti getað tekið á sig þá auknu kostnaðarbyrði, sem kauphækkunin hafði í för með sér. En SÍS og samvinnuhreyfingin yfir höfuð að tala njóta auðvitað góðs af gengisbreytingunni, eins og önnur fyrirtæki í landinu, og það má því segja um SÍS alveg eins og önnur fyrirtæki í landinu, að gengisbreytingin hafi beinlínis bjargað þeim frá stórkostlegum taprekstri, því að ekki ætla ég Sambandinu það að vera þeim mun verr rekið en önnur fyrirtæki í landinu, að ef kauphækkanirnar setja Sambandið yfir í stórkostlegan halla, þá geti önnur fyrirtæki borið þessa miklu kauphækkun og haldið samt ágóða. Ef þetta væri rétt, ef málinu er snúið svona, þá er sannleikurinn um rekstur Sambandsins allt annar en ég hef alltaf haldið að hann væri. Ég hef haft trú á því, að Sambandið og samvinnuhreyfingin yfir höfuð að tala rækju sín fyrirtæki betur eða a.m.k. ekki verr en gerist að meðaltali um önnur fyrirtæki í landinu og þess vegna sé alveg öruggt og engan veginn ósanngjarnt að taka afkomu Sambandsins sem mælikvarða á rekstur í landinu yfirleitt. Og hér er engum blöðum um að fletta, hér er í sjálfum reikningum Sambandsins skýrt frá því, að ágóðinn 1959 hafi ekki verið meiri en svo, að hann allur hefði ekki dugað til þess að borga sjálfa kauphækkun Sambandsins, vantaði hálfa aðra milljón upp á. Með hliðsjón af þessu, verður náttúrlega allt tal Framsfl., sem þykist bera hag samvinnuhreyfingarinnar fyrir brjósti, - allt tal hans gegn gengisbreytingunni fær þar algerlega nýtt ljós yfir sig. Ef þetta ætti við Sambandið, að það gæti greitt 7.5 millj. kr. launahækkun á ári og gengislækkunin hefði verið óþörf Sambandsins vegna, þá skyldi maður búast við því, að það væri von á því alveg á næstu grösum, að Sambandið og samvinnuhreyfingin hæfu stórkostlega verðlækkun á sínum vörum, það lækkaði verð á sínum iðnaðarvörum, það borgaði hærra verð fyrir sinn fisk og það byðist til að lækka álagningu eða stóryki endurgreiðslur á hagnaði til kaupfélaganna. Hefur nokkur orðið var við það, að formaður Sambandsins hafi boðað slíkt? Ekki hafa verðlagsyfirvöldin orðið vör við það t.d., svo að ég nefni eitthvað, sem ég þekki vel til. Ekki hafa þau orðið vör við það, að Sambandið eða kaupfélögin yfir höfuð að tala hafi boðið fram lækkun á álagningu. Þvert á móti, þau hafa staðið við hlið kaupmanna, staðið fast við hlið kaupmanna um það að óska eftir miklu meiri hækkun á álagningu en verðlagsyfirvöldin hafa tekið í mál að samþykkja, svo að hér er allt á eina bók lært. Þau fyrirtæki, sem Framsfl. standa næst, tala skýrustu máli um það, að þær staðhæfingar eru rangar, að atvinnuvegirnir hafi getað tekið á sig þá kauphækkun eða Þann kostnaðarauka, sem samið var um með kaupgjaldssamningunum í sumar.