Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Pírata um að Halldóra Mogensen verði fjarverandi á næstunni. Einnig hefur borist bréf frá Orra Páli Jóhannssyni um að hann muni ekki geta sinnt þingstörfum á næstunni. Í gær tóku því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Pírata í Reykjavíkurkjördæmi norður, Lenya Rún Taha Karim, og 1. varamaður á lista Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í Reykjavíkurkjördæmi suður, Brynhildur Björnsdóttir. Lenya Rún Taha Karim hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa að nýju.

Kjörbréf Brynhildar Björnsdóttur hefur verið rannsakað og samþykkt en hún hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni. Ég vil biðja hv. þingmann að rita undir heitstafinn. [Brynhildur Björnsdóttir, 10. þm. Reykv. s., undirritaði drengskaparheit að stjórnarskránni.

Brynhildur Björnsdóttir hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.

Forseti vill tilkynna að á fundi allsherjar- og menntamálanefndar, sem haldinn var fimmtudaginn 21. september sl., var Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir kosin 2. varaformaður nefndarinnar.

Forseti vill tilkynna að honum hefur borist erindi frá þingflokkum Miðflokksins og Samfylkingar um mannaskipti í nefndum, sbr. 1. mgr. 16. gr. þingskapa, þannig að Sigmundur Davíð Gunnlaugsson taki sæti sem aðalmaður í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins í stað Kristrúnar Frostadóttur og Bergþór Ólason verði varamaður í sömu nefnd í stað Loga Einarssonar. Þá taki Þórunn Sveinbjarnardóttir sæti sem aðalmaður í Íslandsdeild Alþjóðaþingmannasambandsins í stað Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar og Dagbjört Hákonardóttir verður varamaður í sömu nefnd í stað Bergþórs Ólasonar. Þessar mannabreytingar skoðast samþykktar án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum.

Til svara eru: Matvælaráðherra, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, utanríkisráðherra, menningar- og viðskiptaráðherra, félags- og vinnumarkaðsráðherra, heilbrigðisráðherra og dómsmálaráðherra.

Virðulegur forseti. Nýlega kom fram í máli Páls Gunnars Pálssonar, forstjóra Samkeppniseftirlitsins, að stofnunin gæti vegna skorts á mannafla einungis varið um 10% af tíma sínum í að rannsaka misnotkun fyrirtækja á markaðsráðandi stöðu á Íslandi. Páll Gunnar benti réttilega á að þessi staða væri óásættanleg í því fákeppnisumhverfi sem við búum við á Íslandi og að réttara væri að stofnunin hefði bolmagn til að eyða hið minnsta 40% af tíma sínum í slíkar rannsóknir. Mikilvægi þess að Samkeppniseftirlitið geti sinnt frumkvæðisathugunum af þessu tagi kristallast í nýlegri ákvörðun stofnunarinnar um að Samskip hafi brotið með alvarlegum hætti gegn samkeppnislögum og ákvæðum EES-samningsins með ólögmætu samráði við Eimskip. Samkeppniseftirlitið ákvað við rannsókn málsins að leggja 4,2 milljarða kr. stjórnvaldssekt á Samskip vegna þessara brota og annarra. Áður hafði Eimskip viðurkennt brot í sama máli og greitt stjórnvaldssekt að fjárhæð 1,5 milljarðar kr. Þetta er stærsta samkeppnismál sögunnar hvað umfang og áhrif málsins varðar. Umfang skaðans vegna þessa samráðs á reyndar enn eftir að koma fyllilega í ljós. Þó er ljóst að það hafði áhrif á allt efnahagskerfi landsins, allt frá vöruverði á nauðsynjavörum til hækkandi afborgana fólks á húsnæðislánum. Forseti. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar má finna fyrirætlanir um að sameina samkeppniseftirlitið og Neytendastofu með möguleika á að sameina jafnvel fleiri stofnanir undir sama hatt. Ég er stórlega efins um að slík sameining verði til þess að efla Samkeppniseftirlitið enda hafa þau sem finna Samkeppniseftirlitinu flest til foráttu verið helstu talsmenn þess að leggja stofnunina niður í núverandi mynd. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki væri réttara að styrkja Samkeppniseftirlitið verulega í sinni núverandi mynd í stað þess að leggja það niður.

Virðulegi forseti. Að sjálfsögðu höfum við það í huga að styðja við allt umhverfi samkeppnismála og neytendamála á Íslandi. Allt annað er algerlega útilokað. Fjárveitingar til Samkeppniseftirlitsins hafa verið að aukast. Við getum auðvitað alltaf, eins og hv. þingmaður þekkir, gert betur hvað það varðar en ég vil bara fullvissa hv. þingmann um að það stendur ekki til að leggja niður Samkeppniseftirlitið eða veikja það. Þvert á móti.

Virðulegur forseti. Það er auðvitað eðli málsins samkvæmt nákvæmlega það sem gerist ef Samkeppniseftirlitið er sameinað við aðra stofnun, það er lagt niður í núverandi mynd. Hæstv. ráðherra fullvissar þá sem hér stendur um að það verði staðið vel að samkeppniseftirliti hér eftir sem hingað til en ég hlýt að spyrja hvernig á því standi að ekkert hafi verið gert til að styrkja Samkeppniseftirlitið í öll þessi ár sem það hefur verið til. Eins og staðan er núna hafa stöðugildi í þessari stofnun í raun ekkert breyst frá því að hún hóf störf fyrir næstum því 20 árum síðan en í millitíðinni hefur umfang þess sem Samkeppniseftirlitið á að hafa eftirlit með margfaldast. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig stendur á því að ekki hefur verið aukið við stöðugildi Samkeppniseftirlitsins í allan þennan tíma þrátt fyrir gríðarlegan vöxt í viðskiptalífinu og þörf fyrir að fylgjast vel með? Sömuleiðis hvort ekki komi til greina að rukka fyrirtækin sem sæta þurfa eftirliti fyrir eftirlitið til að styrkja megi þessa stofnun.

Virðulegi forseti. Nú er það svo að hækkun á fjárheimildum til Samkeppniseftirlitsins frá 2014–2024 er um 123% eða um 180 milljónir þannig að það er ekki hægt að segja að ríkisstjórnin eða ríkisvaldið sé ekki að sinna samkeppnismálum. Ég held að við sjáum það, hv. þingmaður, á þeim rannsóknum sem Samkeppniseftirlitið hefur verið að fara í að það verður ekki sagt að við séum ekki búin að standa við bakið á þessari sjálfstæðu stofnun með aukningu á fjárheimildum til hennar þannig að ég vísa því á bug.

Virðulegi forseti. Núna fyrir helgi stigu forkólfar innan verkalýðshreyfingarinnar hér á landi fram og settu málefni krónunnar á dagskrá. Þetta eru auðvitað ákveðin tíðindi og skilaboð verkalýðshreyfingarinnar eru sterk, enda eru hagsmunir launþega og hagsmunir heimilanna undir, sem verkalýðshreyfingin er náttúrlega í beinu og góðu og sterku sambandi við, enda vitum við að heimilin róa núna mjög þungan róður í ölduróti vaxta og verðbólgu. Það má segja að til að mynda Vilhjálmur Birgisson, formaður SGS, hafi stungið á ákveðnu kýli óréttlætis og ójafnréttis í íslensku samfélagi. Ég veit að hæstv. ráðherra hefur líkt og Viðreisn haft mikinn áhuga á því risastóra verkefni okkar allra að koma böndum á verðbólguna og ná vaxtastiginu niður. Það má líka segja að hæstv. ráðherra hafi verið kannski sá ráðherra sem helst hefur viðurkennt það að krónan er einmitt ákveðin áskorun, eins og hún hefur m.a. sagt. Ef við skoðum íslenska hagsögu þá er nokkuð víst að við getum stundum náð tökum á stöðunni, það geta komið nokkur góð ár en síðan kemur höggið, aftur og aftur. Þessi staða birtist okkur ekki bara aftur og aftur heldur hjá kynslóð eftir kynslóð. Á endanum eru það alltaf heimilin í landinu og litlu og meðalstóru fyrirtækin sem þurfa að borga brúsann af þeim herkostnaði sem fylgir íslensku krónunni. Ég veit að hæstv. ráðherra fer víða og hittir fólk. Ég var í Skagafirði núna um helgina og fyrir norðan þar sem ég var að tala við bændur sem eru búnir að vera að fjárfesta og þeir eru að fara úr því að borga 4% vexti í 12%. Þetta er nákvæmlega sama staðan og heimilin í landinu eru í þar sem afborganir hafa farið úr 150.000 kr. í tæplega 400.000 kr. Það er verið að leggja miklar byrðar og mikla bagga á herðar fólks, á heimilin í landinu. 

Virðulegur forseti. Ég er að sjálfsögðu alltaf til í samtal um efnahagsmál, um verðbólgu, vexti, verðtryggingu eða ekki verðtryggingu og hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir spyr út í krónuna og hvort við séum til í að ræða hana. Að sjálfsögðu. Eitt af því sem við sjáum í íslenskri hagsögu er að kaupmáttaraukning heimilanna hefur verið gríðarleg á síðustu misserum. Við stöndum auðvitað frammi fyrir stórri áskorun sem er þessi verðbólga og ég ætla ekkert að draga dul á að ég hefði viljað sjá hana lækka hraðar en hún hefur gert. Við erum núna að leita allra leiða til þess að stuðla að því að svo megi verða með því að leggja aukna áherslu á neytendavernd, hitta alla sem eru í forsvari fyrir dagvöruverslunina og reyna að skoða hvort það sé eitthvað þar sem gæti stuðlað að því að við fengjum mögulega lægra vöruverð og skoða framleiðni birgja og heildsala í landinu. Allt er þetta gert til þess að veita aukið aðhald og sýna fyrirtækjunum í landinu að við erum að standa þessa neytendavakt. Varðandi krónuna er það svo að Seðlabanki Íslands gerði á sínum tíma mjög góða úttekt á því hvað myndi henta Íslendingum best í gjaldmiðlamálum. Seðlabankinn var mjög afgerandi í þeirri niðurstöðu sinni að eins og staðan væri í dag hentaði sjálfstæð peningastefna okkur og hún hefði skilað okkur umfangsmiklum ávinningi. Ef við ætlum svo að fara að skoða hvernig framtíðarskipulag peningastefnu á Íslandi eigi að vera þá tel ég að við verðum alltaf að skoða hagsveiflur viðkomandi ríkis og gjaldmiðilinn út frá þeim, 

Virðulegur forseti. Sami seðlabankastjóri ráðlagði heimilum landsins fyrir nokkrum misserum, örfáum mánuðum síðan: Um að gera, takið óverðtryggð lán. Formaður Sjálfstæðisflokksins fór í kosningabaráttu með að Ísland væri lágvaxtaland. Hallelúja. Hvað gerist síðan? Í dag er seðlabankastjóri að mæla eindregið með því fyrir heimilin í landinu, með öllum þeim byrðum sem það þýðir, að fara inn í verðtryggð lán. Af hverju getum við ekki reynt að fara að tala um kjarna málsins? Af hverju erum við alltaf að tala um brunavarnir þegar eldurinn eru fyrir löngu kviknaður? Af hverju getum við ekki byrjað á grunninum og eflt okkar brunavarnir, ekki bara til skemmri tíma heldur til lengri tíma? Um þetta snýst málið. Þetta er það sem m.a. forystufólk innan verkalýðshreyfingarinnar - af því að það er að tala við fólkið á gólfinu, fólkið sem er að greiða þessi lán sem hafa farið úr 200.000 í 400.000, úr 300.000 í 500.000, fólkið sem getur ekki lengur borið þessar krónubyrðar sem eru alltaf settar reglulega á þeirra herðar. Það er ekki jafnt gefið í íslensku samfélagi meðan ástandið er svona í efnahagsmálum, 

Virðulegi forseti. Það er alveg ljóst að verðbólga er of há á Íslandi og vextir eru of háir og þess vegna er það algjört forgangsmál hjá ríkisstjórninni að verðbólgan lækki. Hún hefur verið að lækka en hún þarf að lækka meir. Það er alveg ljóst í mínum huga að sú vaxtabyrði sem heimilin bera og fyrirtækin - þessi kostnaður er of mikill. En þetta er ekki herkostnaður vegna krónunnar. Ástæðan fyrir því að vextir eru hærri á Íslandi er m.a. vegna þess að hagvöxtur er meiri á Íslandi. Það er of mikil spenna á vinnumarkaðnum. Ég verð að segja alveg eins og er að atvinnustig á Íslandi er með því allra besta sem gerist í Evrópu og hagvöxtur er mjög mikill. Það breytir því hins vegar ekki að við verðum að ná þessari verðbólgu niður og allir þurfa að taka þátt í þeirri vegferð.

Herra forseti. Áfrýjunarnefnd samkeppnismála komst að mjög afdráttarlausri niðurstöðu um það að rannsókn sem hæstv. matvælaráðherra og Samkeppniseftirlitið réðust í stenst enga skoðun, væri ekki lögmæt, það hvernig til hennar var stofnað og hvernig að henni var staðið. Nú heyrir þessi stofnun ekki undir matvælaráðherra og því liggur beinast við að spyrja hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra: Hvað finnst hæstv. ráðherra um niðurstöðu áfrýjunarnefndarinnar? Hvaða viðbrögð kallar þetta á að mati hæstv. ráðherra? Einnig vil ég spyrja sérstaklega út í það atriði sem kom fram í umfjöllun um þessa ólögmætu rannsókn, það að stofnunin hafi leitast eftir því að fá upplýsingar um hvernig menn greiddu atkvæði á aðalfundum, jafnvel í leynilegri atkvæðagreiðslu. Það þótti nú til siðs hjá fyrirtækjum að fá utanaðkomandi lögmenn til að halda utan um atkvæðagreiðslur á aðalfundum og eyða síðan kjörgögnunum þannig að stjórnendur fyrirtækjanna gætu ekki fundið út hvernig hluthafar þeirra hefðu greitt atkvæði. En þarna er ríkisstofnun að fara fram á upplýsingar um hvernig menn greiddu atkvæði á fundum fyrirtækjanna. Er þetta eðlilegt að mati hæstv. ráðherra? Og loks spyr ég um afstöðu hæstv. ráðherra til málflutnings bæði Samkeppniseftirlitsins og hæstv. matvælaráðherra þess efnis að þessir aðilar vilja einfaldlega að rannsóknin haldi áfram eins og ekkert hafi í skorist en ætlast reyndar til að Alþingi afgreiði meira fjármagn í vinnuna.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Hv. þingmaður spyr út í niðurstöðu áfrýjunarnefndarinnar og vil ég segja við hv. þingmann að ég er sammála því að það beri að virða sjálfstæði Samkeppniseftirlitsins í hvívetna. Það sem áfrýjunarnefndin er að segja er að Samkeppniseftirlitið eigi ekki að beita valdheimildum sínum eins og hún gerði í þessu tilfelli vegna þess að samningurinn er við þriðja aðila. Þess vegna sé búið að skerða sjálfstæði Samkeppniseftirlitsins. Ég er sammála áfrýjunarnefndinni hvað það varðar. Það ber að beita slíkum valdheimildum af hógværð og það kemur fram hjá áfrýjunarnefndinni. Varðandi spurningu hv. þingmanns um verklagið er það svo að Samkeppniseftirlitið hefur haft það á dagskrá sinni alveg frá 2013 að skoða eignatengsl í sjávarútvegi. Þegar matvælaráðuneytið hefur frumkvæði eða setur þennan samning í hendurnar á Samkeppniseftirlitinu horfir það aðeins öðruvísi við en þegar Samkeppniseftirlitið hefur fullt frumkvæði að þessari rannsókn. Ég er sammála áfrýjunarnefndinni hvað það varðar. Nú hefur Samkeppniseftirlitið tekið nýja ákvörðun. Það er auðvitað stjórnarinnar að fjalla um hana og stjórnarformaðurinn hefur sagt í fjölmiðlum að hún muni gera það.

Herra forseti. Það var ekki annað að heyra á hæstv. matvælaráðherra en að ráðherrann vildi einfaldlega að þessi rannsókn, sem ráðherrann hafði frumkvæði að, héldi áfram eins og ekkert hefði í skorist og ætlaðist til þess að þingið borgaði. Sá málflutningur er í samræmi við afstöðu Samkeppniseftirlitsins. Hver er afstaða ráðherrans sem fer með málefni Samkeppniseftirlitsins til þeirra ákvarðana eða þeirrar stefnu? Í öðru lagi hvet ég hæstv. ráðherra til að svara hinum spurningunum tveimur sem ég spurði hér áðan. Finnst ráðherra það ásættanlegt að ríkisstofnun æski þess að fá upplýsingar um hvernig hluthafar í fyrirtækjum greiða atkvæði? Er hæstv. ráðherra sáttur við að eftirlitið gangi svo langt? Loks hvet ég hæstv. ráðherra til að halda þinginu upplýstu um gang mála í ljósi þess sem á undan er gengið.

Virðulegur forseti. Eins og hv. þingmaður veit mætavel gilda sérstök lög um Samkeppniseftirlitið og þar er kveðið á um mikið sjálfstæði þess og eftirlitshlutverkið er hjá stjórninni. Hv. þingmaður spyr út í einstakar spurningar sem Samkeppniseftirlitið leggur fyrir sjávarútvegsfyrirtækin. Ég ætla ekki að leggja dóm á það nema ég sé búin að skoða það mjög gaumgæfilega hvort þessar spurningar eigi rétt á sér. Hins vegar er alveg ljóst að Samkeppniseftirlitið gat ekki beitt þeim dagsektum sem það setti á fyrirtækin og Samkeppniseftirlitið er að virða það og það er stjórnar Samkeppniseftirlitsins að fjalla um þessi mál með ítarlegri hætti.

Herra forseti. Nú skulum við tala um ellilífeyri. Í 62. gr. almannatryggingalaga stendur skýrum stöfum að greiðslur almannatrygginga skuli taka mið af launaþróun, þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs. En hvað hefur gerst á undanförnum árum? Jú, það hefur verið tekin pólitísk ákvörðun við ríkisstjórnarborðið og svo hér í þessum sal á vakt stjórnarmeirihlutans um að láta bilið milli launa og lífeyris breikka ár frá ári. Bæði ellilífeyrir og örorkulífeyrir hafa dregist aftur úr launaþróun og hvað varðar ellilífeyrinn þá hefur ekki einu sinni lágmarkskrafa laganna um að greiðslur hækki aldrei minna en verðlag verið virt. Ellilífeyrir hækkaði minna en verðlag árið 2021 og aftur minna en verðlag árið 2022. Þá hlýt ég að spyrja hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, ráðherrann sem á að passa upp á almannatryggingakerfið okkar: Er ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hafin yfir lög og reglur í landinu? Er það stefna ríkisstjórnarinnar að ellilífeyrir hækki minna en laun og jafnvel minna en verðlag? Og ef það er ekki stefnan, hvers vegna er það þá látið viðgangast ár eftir ár?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Það er þannig í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2024 að þar er kveðið á um 4,9% hækkun á bótum almannatrygginga og reyndar líka atvinnuleysisbótum þar sem miðað er við, eins og við þekkjum, verðbólguspá ársins 2024. Það er í samræmi við það hvernig þessar hækkanir hafa verið reiknaðar á undanförnum árum. Það er alltaf miðað við þetta þannig að við séum að miða við að ekki verði um verðrýrnun að ræða í þeim greiðslum sem fara í gegnum almannatryggingarnar. Það má nefna að það varð auðvitað hækkun bæði 2022 og 2023, á miðju ári, einmitt til að mæta þessum hópum sérstaklega, eins og við þekkjum. Núna í ár varð 2,5% hækkun um mitt ár vegna þess að verðbólgan hefur verið mikil. Það var mikilvægt til að mæta bæði öryrkjum og ellilífeyrisþegum og nýtist auðvitað best þeim sem minnst hafa í þessu kerfi. Þannig að það er ekki verið að setja minna heldur en ber að gera heldur er hér verið að horfa til þess að passa að þetta fylgi verðlagi. Það er tryggt með því frumvarpi sem hér er til umræðu á þingi, fjárlögum fyrir árið 2024.

Virðulegur forseti. Almannatryggingakerfið á ekki að byggja á einhverjum duttlungum ráðherra hverju sinni heldur á það að byggja á félagslegum réttindum og virðingu fyrir fólki og framlagi þess til samfélagsins. Það er ósköp einfaldlega staðreynd, sem hæstv. ráðherra vék sér undan að tala um í sinni ræðu, að ellilífeyrir hækkaði minna en launavísitala árin 2018, 2019 og 2020 og minna en verðlag árin 2021 og 2022 þvert á ákvæði laganna. Þetta er einmitt ekki leiðrétt í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2024 sem hæstv. ráðherra minntist á. Hæstv. ráðherra talaði líka um hækkun á miðju ári en hækkunin um mitt ár í fyrra dugði ekki til að viðhalda raunvirði ellilífeyris það árið og hækkunin núna í sumar er bara á góðri leið með að fuðra upp á verðbólgubálinu. Ellilífeyrir hækkaði um 3,6% árið 2021. 

Forseti minnir á að ræðutími í óundirbúnum fyrirspurnum er takmarkaður og er aðeins ein mínúta í síðari ræðu bæði þingmanns og ráðherra.

Hæstv. forseti. Þær hækkanir sem urðu um mitt ár í fyrra - þegar fjárlagafrumvarpið í fyrra var lagt fram var gert ráð fyrir ákveðnum hækkunum sem bættust þar ofan á og síðan við 2. umræðu komu fram frekari hækkanir einmitt til að tryggja að þetta myndi halda í við verðlag. Það er hins vegar alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að það hefur dregið á milli hvað varðar lægstu laun vegna þess að þar hafa orðið krónutöluhækkanir 

Virðulegur forseti. Fjárhagslegt öryggi tugþúsunda fjölskyldna er fokið út í veður og vind. Vandinn sem heimilin standa frammi fyrir er tilbúinn í boði Seðlabankans og ríkisstjórnarinnar og þau ættu ekki að standa frammi fyrir honum. Vandinn stafar eingöngu af því að aðgerðirnar gegn verðbólgunni eru svo miklu verri en verðbólgan sjálf. Ráðherra hefur ítrekað sagt að lækkun verðbólgunnar sé stærsta hagsmunamál heimilanna. Hæstv. ráðherra. Stærsta hagsmunamál heimilanna er að koma í veg fyrir að bankar og leigusalar geti hækkað afborganir eða leigu svo mikið að heimilin standi ekki undir því. Stærsta hagsmunamál heimilanna er að eiga fyrir fæði, klæði og húsnæði. Nú er mælt með því að heimilin lengi í snörunni með því að skuldbreyta yfir í verðtryggð lán en þá stöndum við frammi fyrir alvarlegri þversögn. Yfirlýstur tilgangur vaxtahækkana er að minnka ráðstöfunarfé fólks til að draga úr þenslu. Samkvæmt seðlabankastjóra er ekki hægt að lækka vexti því að þá muni ráðstöfunarfé heimilanna ekki minnka og verðbólga aukast. Nú er staðreyndin sú að 45% húsnæðislána eru verðtryggð sem þýðir að stýrivaxtahækkanir hafa ekki áhrif á ráðstöfunarfé viðkomandi fjölskyldna. Um 30% heimila eru enn með óverðtryggð lán á föstum vöxtum þannig að ráðstöfunarfé þeirra hefur ekki heldur minnkað vegna 14 vaxtahækkana í röð. Eftir stendur að einungis 25% heimila hafa séð vaxtabyrði sína nær þrefaldast og ráðstöfunarfé minnka vegna þessara grimmdarlegu vaxtahækkana. Er það réttlætanlegt eða vænlegt til árangurs að aðeins 25% heimila séu að leggja sitt af mörkum til að halda niðri verðbólgu og þenslu? Og þrátt fyrir þetta hvetur Seðlabankinn heimilin til að koma sér undan vaxtahækkunum með því að fara í verðtryggð lán þannig að ráðstöfunarfé þeirra minnki örugglega sem minnst og þessi heimili geti haldið áfram að valda þenslunni. Hann hvetur fólk sem sagt til að draga úr virkni stýrivaxtanna. Sér viðskiptaráðherra heila brú í þessari hagfræði seðlabankastjóra? Og væri ekki bara best 

Virðulegur forseti. Það sem hv. þingmaður ræðir hér er að mínu mati, og ég hef margítrekað sagt það, stærsta viðfangsefni íslenskrar efnahagsstjórnar og við verðum að ná tökum á verðbólgunni. Það sem hefur verið að gerast er að verðbólgan hefur lækkað frá því að vera næstum því 10% í 7,7%. Einkaneysla er að minnka, það eru aðhaldssöm ríkisfjármál. Peningastefnunefnd Seðlabanka Íslands hefur margítrekað hækkað stýrivexti og nú er svo komið með mörg lán sem tekin voru fyrir sirka tveimur til fimm árum að það er endurskoðunarákvæði þar og vaxtabyrði getur hækkað verulega. Það verður stórt vandamál á næsta ári náum við ekki þessari verðbólgu niður og ég er sammála hv. þingmanni að það er stærsta áskorunin. Það sem er hins vegar að gerast, og ég tel að hv. þingmaður líti fram hjá, er að hagstjórnin þessa dagana gengur í takt og ég held að við munum sjá á næstunni lækkun á verðbólgu, m.a. vegna þess að krónan hefur verið að styrkjast. Þess vegna tel ég að það séu talsverðir möguleikar á því að við munum ekki sjá þessa gríðarlegu hækkun á vöxtum, að því gefnu að við náum verðbólgunni niður. Gerist það ekki þá þarf að ráðast í umfangsmiklar efnahagsaðgerðir til þess að aðstoða þau heimili sem lenda í þessu verðbólguskoti.

Virðulegi forseti. Það þarf að fara að ræða hlutina eins og þeir eru. Það þýðir ekkert að ræða um kaupmáttaraukningu heimilanna þegar vaxtabyrði hefur aukist um 2–300.000 kr. á hverjum einasta mánuði hjá venjulegum fjölskyldum. Staðreyndin er sú að 10% verðbólga er bara nákvæmlega 10% verðbólga. Það þýðir að ef útgjöld heimilanna voru 100.000 kr. eru þau nú 110.000 kr., ef þau voru 500.000 kr. fara þau upp í 550.000 kr. Þetta er nokkurn veginn þannig. Hvernig í ósköpunum er hægt að réttlæta það að verið sé að bjarga fólki undan því með því að margfalda álögur á það í hverjum mánuði með vaxtahækkunum, með þeim hætti sem gert hefur verið? Það er ekki sama hvernig það er gert að berjast við verðbólguna og það er engan veginn réttlætanlegt að öll sú barátta og allur sá skaði lendi beint á heimilum landsins. Þar fyrir utan er þetta sem ég nefndi áðan, að það er ekki heil brú í því að hækka vexti og hvetja alla til þess að fara yfir í verðtryggð lán vegna þess að þá virkar það ekki. 

Virðulegur forseti. Ég held að það sé hins vegar svolítið mikilvægt, af því að við erum að ræða þessi mál, að verðbólgan, hún er ekki séríslenskt fyrirbæri. Flest ríki hafa verið að kljást við hana að undanförnu og þau ríki sem hafa verið með hæsta verðbólgu hafa líka verið að glíma við mikla eftirspurn eftir vinnuafli. Við höfum verið að sjá að atvinnuleysi hefur verið að mælast mjög lítið á Íslandi og hér hefur verið talsverð þensla og það er ekki hægt að horfa fram hjá því. Aðalatriðið núna er að ná þessari verðbólgu niður þannig að heimilin þurfi ekki að kljást við gríðarlegan vaxtakostnað árið 2024. Þessi ríkisstjórn er búin að forgangsraða allri efnahagsstjórnun í þágu þess. Ríkisfjármálin, Seðlabankinn er að gera sitt, bankarnir, við sjáum að ný útlán eru búin að dragast verulega saman, einkaneysla er að minnka. 

Virðulegi forseti. Brot sem ljúka má með lögreglustjórasekt: Fara yfir á rauðu ljósi, stela farsíma úr búð, smygla Gamle Ole til landsins og kaupa sig fram hjá samþykki til kynferðislegra athafna. Vændiskaup eru ein af alvarlegustu tegundum kynferðisofbeldis, sé tekið tillit til afleiðinga fyrir brotaþola. Rannsókn Stígamóta sem kynnt var í fyrra sýnir að brotaþolar vændis eru mun líklegri til að þjást af áfallastreitu og þunglyndi og gera tilraun til sjálfsvígs en aðrir sem hafa orðið fyrir kynferðisofbeldi, sem eru svo aftur mun líklegri til alls þessa en fólk sem ekki hefur verið brotið á kynferðislega. Hámarksrefsing við nauðgun og öðrum grófum kynferðisbrotum er 16 ára fangelsi. Samkvæmt 206. gr. íslenskra hegningarlaga eru vændiskaup kynferðisbrot. Það skýtur því skökku við, virðulegi forseti, að vændiskaup teljist til brota sem ljúka má með lögreglustjórasekt. Afleiðingar vændis eru ekki einkamál þolenda þess. Stærstur hluti þeirra sem verða fyrir vændi eru heimilislausar konur, konur með þroskaskerðingu, konur í neyslu og fátækar konur sem eiga erfitt með að sjá sér og börnum sínum farborða; hópar sem samfélaginu ber að vernda gegn misnotkun í skjóli valdamismunar. Þessi léttvægu viðurlög verða til þess að vændiskaupamál lenda oftar en ekki aftast í forgangsröðinni þegar kemur að rannsóknum lögreglu. Nafnleynd sú sem vændiskaupendur hafa notið í réttarkerfinu gefur síðan til kynna að dómstólum þyki vændiskaup alvarlegri og skammarlegri glæpur en viðurlög kveða á um. Það gefur því augaleið, virðulegur forseti, að endurskoða beri refsingu fyrir vændiskaup. Mig langar því að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra hvort hún telji rétt að gerðar verði breytingar á refsirammanum í vændiskaupamálum og ef svo er, hvernig hún sjái slíkar breytingar fyrir sér.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. 10. þm. Reykjavíkurkjördæmis suður fyrir fyrirspurnina og ég vil taka undir með hv. þingmanni að kaup á vændi er alvarlegt brot. Alvarleikinn felst ekki síst í því að seljandinn er, eins og hér kom fram, oftar en ekki í viðkvæmri stöðu; heimilislausar konur, konur í neyslu, tekjulágar konur o.s.frv., og við þekkjum það að það eru tengsl á milli mansals og vændissölu. Vændiskaupaákvæði hegningarlaganna var breytt fyrir um 15 árum. Var þá horft til samsvarandi ákvæða í Svíþjóð og Noregi. Í dómsmálaráðuneytinu hefur á undanförnum árum farið fram viðamikil endurskoðun á mörgum ákvæðum í kynferðisbrotakafla almennra hegningarlaga. Leyfi ég mér að benda á nýtt ákvæði um kynferðislega friðhelgi og ýmsar breytingar er varða kynferðisbrot gegn börnum, mansalsákvæði og ný ákvæði um ofbeldi í nánum samböndum og svo umsáturseinelti. Ekki hefur enn verið tekið til skoðunar hvort gera eigi breytingar á refsirammanum um kaup á vændi en ég útiloka alls ekki að það verði gert. Ég vil þó benda á að þegar skoðað er hvort eigi að breyta refsirammanum þá verði horft til þess að samræmi ríki á milli ýmsa refsiákvæða og að við horfum einnig til Norðurlandanna þegar slíkar breytingar eru skoðaðar. Í Noregi eru viðurlög við kaupum á vændi þau sömu og hér og í Svíþjóð er hámarksrefsing í fangelsi eitt ár og svo hefur sú breyting nýlega verið gerð á sænskum lögum 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra greinargóð svör. Ætlunin til vændiskaupa er hins vegar ekki alvarlegasta brotið sem vændislöggjöfin nær yfir. Gerendur vændis nýta sér aðstöðu þeirra sem ekki eiga annarra kosta völ til að fara fram hjá einu grundvallaratriði í löggjöfinni um kynferðisbrot, sem er frjálst og upplýst samþykki. Í lögunum segir, með leyfi forseta: „Samþykki telst liggja fyrir ef það er tjáð af frjálsum vilja.“ Ef manneskja þarf að fá greitt fyrir kynmök til að umbera þau er ljóst að samþykki er ekki veitt af fúsum og frjálsum vilja. Refsilöggjöfin fjallar um ásetning um kaup á vændi, hvort sem þau kaup eru fullframin eða ekki. Það liggur því beinast við að ásetningur um kaup á vændi sé eitt og kynferðisbrotið sem á sér stað í kjölfarið, gangi kaupin eftir, sé annað. Mig langar því að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra hvort hún hafi skoðað málin út frá þeirri nálgun að þarna sé um tvö aðskilin brot að ræða, vændiskaup annars vegar og kynferðisbrot í framhaldinu hins vegar, og hvort hún viti hvort slíkt hafi verið kannað innan réttarkerfisins.

Virðulegi forseti. Ég veit ekki til þess að það hafi verið sérstaklega skoðað hér á landi eða í nágrannalöndum okkar hvort líta skuli á vændiskaup sem tvö brot eins og hv. fyrirspyrjandi spyr hér um. En eins og ég kom að áðan þá legg ég áherslu á að við lítum til nágrannalanda okkar og hvernig þau eru að bregðast við í málum sem þessum vegna breytinga á löggjöfinni. Þá er rétt að benda á að það er ekki óalgengt að tveimur eða fleiri refsiákvæðum sé beitt saman og sakfellt fyrir brot gegn þeim báðum og eru dæmi um slíkt innan brotaflokks sem hér er til umræðu og má nefna þar dóm Hæstaréttar frá 2012 þar sem ákærði var sakfelldur fyrir nauðgun, tilraun til vændiskaupa og rán og við eigum dæmi um fleiri dóma í þessu efni. Það er alveg ljóst, eins og dæmin sýna, að ákærendur, dómarar og lögmenn sem eru sérfræðingar í refsirétti eru vel meðvitaðir um að til álita kann að koma að beita fleiri refsiákvæðum.

Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga fyrir árin 2024 til og með 2038 og aðgerðaáætlun fyrir árin 2024–2028. Vönduð stefnumótun er forsenda framfara. Víðtækt samráð er grundvallarþáttur í að skapa og tryggja slíka framtíðarsýn. Því fleiri sem leggjast á árarnar því fleiri taka þátt í að stuðla að framförum og bættum lífsskilyrðum í þessu góða landi okkar. Markmið ríkisins með stefnu og aðgerðaáætlun í málefnum sveitarfélaga er að gera sveitarfélögin í landinu betur í stakk búin til að sinna lögbundnum skyldum sínum, takast á við aukna ábyrgð og áskoranir til framtíðar. Með tvískiptri stjórnskipan ríkis og sveitarfélaga er stuðlað að valdreifingu hins opinbera. Þannig er fulltrúum íbúa í sveitarstjórnum falið að aðlaga búsetuskilyrði og nærþjónustu að þörfum íbúa í hverju sveitarfélagi fyrir sig. Tvö stjórnsýslustig kalla óneitanlega á þétt samstarf ríkis og sveitarfélaga um stefnu hins opinbera. Með ákvæði sveitarstjórnarlaga um stefnumótandi áætlun ríkisins í málefnum sveitarfélaga er stuðlað að samræmdri stefnumótun ríkis og sveitarfélaga. Ákvæðið felur í sér að ráðherra sveitarstjórnarmála leggi fram tillögu um stefnu í málaflokki sveitarfélaga til 15 ára í senn og samhangandi aðgerðaáætlun til fimm ára í senn á minnst þriggja ára fresti. Fyrsta stefna ríkisins í málefnum sveitarfélaga fyrir árin 2019–2033 ásamt fimm ára aðgerðaáætlun var samþykkt á Alþingi árið 2020. Þungi hennar fólst í því markmiði ríkisvaldsins að í engu sveitarfélagi byggju færri en 1.000 íbúar. Með því er í senn stuðlað að því að gera sveitarfélögunum betur kleift að sinna lögbundnum skyldum sínum, efla þau hvert og eitt og þar með sveitarstjórnarstigið í heild sinni. Tvær aðgerðir innan gildandi aðgerðaáætlunar styðja við markmið ríkisvaldsins um 1.000 íbúa lágmarkið. Önnur aðgerðin felst í lagabreytingu þess efnis að sveitarstjórnum sveitarfélaga með undir 250 íbúa við sveitarstjórnarkosningar árið 2022, þ.e. síðustu kosningar, og síðan 1.000 íbúa við sveitarstjórnarkosningar árið 2026, þ.e. næstu sveitarstjórnarkosningar, beri að hefja formlegar sameiningarviðræður við annað eða önnur sveitarfélög eða skila áliti til ráðuneytisins um stöðu og getu sveitarfélagsins til þess að sinna lögbundnum verkefnum sínum innan árs frá kosningum. Ráðuneytið fylgdi lagabreytingunni eftir með því að senda tíu sveitarstjórnum sveitarfélaga með undir 250 íbúa rafrænan spurningaramma um álit sveitarfélaganna fyrir síðustu sveitarstjórnarkosningar. Innsend álit sveitarfélaganna renna stoðum undir grun ráðuneytisins um að oft eigi þessi sveitarfélög í erfiðleikum með að sinna sjálf lögbundnum skyldum sínum gagnvart íbúum í viðkomandi sveitarfélagi. Algengt er að þau semji við önnur fjölmennari sveitarfélög um veitingu þjónustunnar. Enda þótt samvinna sé vissulega af hinu góða og eigi almennt séð rétt á sér fylgir sá böggull oft skammrifi að fámenn sveitarfélög framselja með þessum hætti áhrif sín á mótun þjónustunnar og ábyrgð þeirra á henni gagnvart íbúunum getur orðið óskýr. Umsagnir ráðuneytisins um álit sveitarfélaganna voru send sveitarfélögunum í gær. Í kjölfarið verður hvort tveggja kynnt fyrir íbúum, þ.e. álit sveitarstjórnanna og umsagnir ráðuneytisins, ásamt því að efnt verður til tveggja umræðna um hugsanlegar sameiningar í viðkomandi sveitarstjórn. Ef ekki er tekin ákvörðun um sameiningarferli geta minnst 10% íbúa farið fram á kosningu um ákvörðun sveitarstjórnarinnar. Þannig stuðlum við að því að íbúar þessara sveitarfélaga taki upplýsta ákvörðun um afstöðu sína til sameininga. Hin aðgerð gildandi aðgerðaáætlunar fólst í því að settar voru reglur um fjárhagslegan stuðning Jöfnunarsjóðs við sameiningu sveitarfélaga þann 1. júlí 2020. Alls er gert ráð fyrir 3,3 milljarða stuðningi á grundvelli reglnanna vegna skuldajöfnunar, byggðaframlags og fasts framlags í tengslum við nýsamþykktar sameiningar til ársins 2028. Enda þótt formlegra áhrifa þessara aðgerða sé ekki farið að gæta er ljóst að stefnumörkun ríkisvaldsins ýtti undir sameiningar nokkurra fámennra sveitarfélaga á fyrri hluta síðasta árs. Óhætt er að segja að fyrsta stefna og aðgerðaáætlun á málefnasviði sveitarfélaganna hafi markað nokkur tímamót í þróun sveitarstjórnarstigsins fyrir þremur árum. Nú er henni fylgt eftir með tillögu til þingsályktunar um aðra stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaganna fyrir árin 2024-2038 og aðgerðaáætlun fyrir árin 2024-2028. Í stefnumótuninni eru dregnir saman meginþættir langtímastefnumörkunar ríkisins í málefnum sveitarfélaga og stuðlað að samræmi í stefnumótun ríkis og sveitarfélaga á þeim sviðum með heildarhagsmuni sveitarstjórnarstigsins að leiðarljósi. Jafnframt eru sett fram leiðarljós um hvert stefna skuli í málefnum sveitarstjórnarstigsins með eflingu þess og sjálfbærni að markmiði. Stefna og aðgerðaáætlun í sveitarstjórnarmálum byggir á markmiðum sveitarstjórnarlaga og stefnu stjórnvalda um sjálfbæra þróun. Stefnumótunin tekur mið af fyrirliggjandi stefnumótandi áætlunum opinberra aðila um stöðu og þróun sveitarstjórnarmála og áætlunum ráðuneytisins á sviði samgangna, skipulags-, húsnæðis- og byggðamála. Grunnur samhæfingar þessara áætlana felst í sameiginlegri framtíðarsýn og meginmarkmiðum áætlananna. Þá vinna þær saman í gegnum samhæfðar aðgerðir og áherslur með viðmið um búsetufrelsi að leiðarljósi. Sjaldan eða aldrei hefur farið fram jafn víðtækt samráð um stefnumótun við sveitarstjórnir, íbúa og aðra hagsmunaaðila eins og við endurskoðun sveitarstjórnaráætlunarinnar. Fyrst ber að nefna að 35 sveitarfélög með sirka 87% íbúa í landinu á bakvið sig svöruðu ítarlegum spurningarlista á sviði skipulags-, húsnæðis- og sveitarstjórnarmála um mitt ár 2022. Með sama hætti skráðu sig yfir 360 manns á rafrænar vinnustofur undir yfirskriftinni Vörðum leiðina saman síðasta haust. Síðast en ekki síst fólst samráðið í viðhorfskönnun meðal 400 ungmenna á aldrinum 16 til 20 ára til málaflokka ráðuneytisins í byrjun þessa árs. Ótalið er hefðbundið opið samráð í gegnum samráðsgátt stjórnvalda um grænbók og drög að stefnuskjali í hvítbók. Í umsögnum um báðar skýrslurnar tókust á gagnrýnið viðhorf fulltrúa nokkurra fámennra sveitarfélaga gagnvart aðgerðum ríkisvaldsins til að stuðla að sameiningu sveitarfélaga og sjónarmið fulltrúa atvinnulífs og samtaka fatlað fólks um að ganga þurfi lengra í sameiningu sveitarfélaga. Eins og lög gera ráð fyrir skipaði ég starfshóp til að draga stefnu og aðgerðaáætlun út úr grænbókarskýrslu um stöðu og valkosti á sveitarstjórnarstiginu síðastliðið haust. Starfshópurinn undir forystu Stefáns Vagns Stefánssonar, alþingismanns, tók verkefnið föstum tökum því að aðeins fáum mánuðum síðar lá fyrir vönduð stefnumótun eftir gott samstarf fulltrúa beggja stjórnsýslustiga. Mig langar til að nota tækifærið til að þakka þessum vaska fjögurra manna hópi fyrir þeirra metnaðarfulla framlag. Sérstakir þakkir fær Samband íslenskra sveitarfélaga fyrir mikilsvert framlag þess til þessarar vegferðar. Síðast og alls ekki síst vil ég svo þakka öllum þátttakendum í samráðinu fyrir dýrmætt framlag þeirra til stefnumótunarinnar. Markmið stefnunnar eru skýr. Annars vegar að sveitarfélög á Íslandi verði öflug og sjálfbær vettvangur lýðræðislegrar starfsemi. Hins vegar að sjálfstjórn og ábyrgð sveitarfélaga verði virt ásamt því að tryggð verði sem jöfnust réttindi og aðgengi íbúa að þjónustu. Stefnumörkuninni fylgir aðgerðaáætlun með 18 tölusettum aðgerðum til að vinna að þessum markmiðum. Helstu nýjungar nýrrar aðgerðaáætlunar felast annars vegar í áherslu á sjálfbærni og umhverfis- og loftslagsmál og hins vegar í útvíkkun aðgerðaáætlunarinnar inn á fagsvið annarra ráðuneyta í þágu ungra barna, fólks með fötlun og innflytjenda. Í samræmi við vilja samráðsaðila og í þéttu samstarfi við viðkomandi ráðuneyti geymir nýja aðgerðaáætlunin aðgerðir á sviði málaflokks fatlaðs fólks, barna og innflytjenda. Aðgerðir á sviði fjármála fela margar hverjar í sér framhald af aðgerðum innan fyrri aðgerðaáætlunar. Fyrst ber að nefna vinnu við áframhaldandi greiningu nýrra og eldri tekjustofna sveitarfélaga til að stuðla að fjárhagslegri sjálfbærni þeirra til framtíðar. Því miður varð ágreiningur milli fulltrúa ríkis og sveitarfélaga til þess að fyrri tekjustofnanefndin skilað ekki sameiginlegri niðurstöðu. Engu að síður liggur eftir nefndina ítarleg kortlagning á fjármálum sveitarfélaga og verður unnið á grundvelli hennar að framtíðarstefnumörkun. Haldið verður áfram vinnu við endurskoðun fjármálakafla sveitarstjórnarlaga. Ólík sjónarmið ríkis og sveitarfélaga mættust í vinnu fyrri nefndar um endurskoðunina. Fulltrúar ríkisins töldu mikilvægt að setja skýrar fjármálareglur, tilgreina frekari viðmið um einstaka ákvæði laganna og þróa áfram tiltekna fjármálalega mælikvarða með faglegum hætti. Fulltrúar sveitarfélaganna vildu að þeim væri treyst til að setja sér ígrundaða stefnu og fylgja skynsamlegri fjármálastjórn innan nánast óbreyttra fjármálareglna. Nýjum hópi innan nýrrar aðgerðaáætlunar verður falið að leiða saman þessi ólíku sjónarmið og verður niðurstaðan nýtt við endurskoðun sveitarstjórnarlaga. Framhaldsaðgerð á sviði fjármála felur í sér að lokið verði við endurskoðun regluverks Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Brýn þörf er á endurskoðun regluverks sjóðsins því að mikil breyting hefur orðið á verkefnum hans með flutningi viðamikilla verkefna frá ríki til sveitarfélaga. Markmið breytinganna er að bæta gæði jöfnunar, einfalda útreikninga og skipulag sjóðsins. Síðast en ekki síst felur ný fjármálaaðgerð í sér að tryggður verði farvegur faglegs kostnaðarmats frumvarpa þegar líkur eru á að kostnaður falli á sveitarfélög. Ný aðgerðaáætlun felur í sér viðamikla endurskoðun á gildandi sveitarstjórnarlögum og metnaðarfullar aðgerðir á sviði þjónustu. Fyrsta aðgerðin á sviði þjónustu felst í því að skilgreina hvaða þjónustu sveitarfélögin þurfi að veita til að uppfylla lágmarksrétt íbúa til þjónustu. Eins og við vitum ber sveitarfélögunum að sinna hátt í 80 lögbundnum verkefnum á sviði þjónustu og annarrar starfsemi. Því miður er því alls ekki þannig farið að öll sveitarfélög hafi burði til þess að sinna þessum verkefnum. Þess vegna þótti starfshópnum þörf á því að skilgreina betur þennan rétt. Önnur aðgerð á sviði þjónustu kallast á við verkefni byggðaáætlunar um skilgreiningu á grunnþjónustu og felst í því að þegar búið verði að skilgreina grunnþjónustu verði þjónustan mæld og stuðlað að framþróun hennar. Þriðja og síðasta aðgerðin á sviði almennrar þjónustu felur í sér markvissari verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Fyrri hlutinn fjallar um greiningu á ábyrgðarskiptingu og hugsanlega tilfærslu verkefna á milli stjórnsýslustiga. Seinni hlutinn felst í því að afmá svokölluð grá svæði í þjónustu ríkis og sveitarfélaga, þ.e. að tryggja að íbúar verði ekki fyrir þjónustuskerðingu eða jafnvel þjónustufalli þegar þjónustu af hendi annars stjórnsýslustigsins sleppir og hitt tekur við þjónustunni. Þessi aðgerð gagnast ekki hvað síst viðkvæmum hópum á borð við fólk með fötlun þótt gráu svæðin leynist vissulega víða. Frú forseti. Sveitarfélögin standa frammi fyrir stórum áskorunum, ekki aðeins á Íslandi heldur út um allan hinn vestræna heim. Þau þurfa að bregðast við hækkandi meðalaldri þjóða, dvínandi trú á lýðræði og loftslagsvá, svo að nokkrar áskoranir séu nefndar. Í nýrri aðgerðaáætlun er brugðist við þessum áskorunum með einum eða öðrum hætti. Aðgerð til að bæta þjónustu við börn á aldrinum 0-6 ára stuðlar að því að bæta aðstæður barnafjölskyldna. Aðgerð um að meta betur menntun og reynslu innflytjenda í starfsliði sveitarfélaga um leið og stuðlað er að betri þjónustu við innflytjendur er að sama skapi til þess fallin að bæta aðstæður innflytjenda og ýta undir farsæla aðlögun þeirra að íslensku samfélagi. Hvort tveggja eru mikilvægir þættir til að stuðla að áframhaldandi velsæld og lýðfræðilegum stöðugleika þjóðarinnar. Brugðist er við dvínandi lýðræðisþátttöku með því að stuðla að virkara íbúalýðræði, bæta aðstæður kjörinna fulltrúa og leiða fram kynjað mælaborð í jafnréttismálum. Með sama hætti er brugðist við loftslagsvánni með kortlagningu aðgerða sveitarfélaga í þágu umhverfis- og loftslagsmála, mótun tillagna um samhæfð vinnubrögð og frekari aðgerðir til að tryggja markvissari árangur í losun gróðurhúsalofttegunda. Við megum heldur ekki gleyma því að tækifæri sveitarfélaganna eru mýmörg. Eitt af þeim felst í möguleikum þeirra til framfara með stafrænni umbreytingu. Heimsfaraldurinn hefur sannarlega orðið okkur áminning um þessa staðreynd og á sinn þátt í þeirri áherslubreytingu ríkisvaldsins að auglýsa öll störf óstaðbundið nema eðli starfanna krefjist annars. Von mín og trú er að þessi áherslubreyting verði lyftistöng fyrir landsbyggðirnar. Síðast en ekki síst langar mig til að nefna mikilvægi þess að aðgerðaáætlunin felur í sér nánari skilgreiningu á viðmiði um sjálfbærni sveitarfélaga á sviði fjármála, samfélags og umhverfis í samræmi við heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna svo og á áskorunum hugtaksins búsetufrelsi. Ég lít svo á að hugtakið búsetufrelsi feli í sér eins konar gildi eða viðmið um markmið. Engu að síður hefur notkun hugtaksins kallað fram ýmsar vangaveltur meðal sveitarstjórna, einkum í sveitarfélögum með mikla sumarhúsabyggð, um skyldur sveitarfélagsins til þess að veita þjónustu til íbúa í þeim. Starfshópurinn mætir þessum vangaveltum með aðgerð um greiningu á áskorunum búsetufrelsis út frá gildandi lögum. Sérstaklega verður skoðað hvort ástæða sé til að breyta lögum um lögheimili og aðsetur. Virðulegi forseti. Ný stefna og aðgerðaáætlun mun hafa margháttuð jákvæð áhrif á velsæld, framþróun og sjálfbærni sveitarfélaga. Stefnumótunin mun skila sér í betri lífsskilyrðum íbúa, markvissari rekstri sveitarfélaga og bættum rekstrarskilyrðum fyrirtækja. Nú sem fyrr er brýnt að ríki og sveitarfélög snúi bökum saman um að leiða þessar grundvallarsamfélagsheildir með samhentum hætti inn í framtíðina. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum þingsályktunartillögunnar og legg til að henni verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umræðu.

Forseti. Smá um húsnæðismál og þá lýðfræðilegu veikleika sem fjallað er um í markmiðunum, þar sem markmiðið er að hinn svokallaði stuðull lækki ekki eða hækki ekki miðað við hvaða lýðfræðilegu veikleika er verið að tala um. Þar er m.a. verið að tala um hlutfallslegan fjölda íbúa á hverju landsvæði. Það er í rauninni búist við því að hann breytist ekki eða alla vega lækki ekki með tilliti til landsbyggðarinnar þannig að þar fækki á kostnað höfuðborgarsvæðisins. En það sem við erum að sjá eru gríðarlega miklar auknar kröfur, sérstaklega á t.d. Reykjavíkurborg, að byggja og byggja. Það þýðir að sjálfsögðu að þá flytja allir í húsin sem eru byggð í Reykjavík eða á höfuðborgarsvæðinu. Það þýðir að minna verður um húsnæði úti á landi sem fólk getur flutt í og þá breytist óhjákvæmilega þessi stuðull. Einhverra hluta vegna er það stefna stjórnvalda að viðhalda sama hlutfalli íbúa á höfuðborgarsvæðinu og landsbyggðinni, en það nær ekki til þess hvar húsnæðið er byggt. Það er sem sagt ekki nægilega mikið byggt á landsbyggðinni með tilliti til höfuðborgarsvæðisins sem mun óhjákvæmilega breyta þessum hlutföllum og þar af leiðandi munu markmiðin ekki nást. Ég spyr því hæstv. innviðaráðherra: Hvenær förum við að sjá almennilega húsnæðisstefnu sem tekur tillit til ekki bara þeirrar fólksfjölgunar sem er hérna á höfuðborgarsvæðinu heldur líka á landsbyggðinni og á Íslandi?

Frú forseti. Ég verð að viðurkenna að ég á aðeins erfitt með að skilja spurningu hv. þingmanns. Ef hann er að fjalla um húsnæðisstefnuna þá hefur hún verið boðuð og birtist hér í næsta mánuði, og hefur talsvert mikil áhersla verið lögð á hana. Þar er verið að leggja til uppbyggingu um allt land. Ef hv. þingmaður er að vísa til þess að í rammasamkomulagi ríkis og sveitarfélaga frá síðasta ári, og síðan í samkomulagi sem var gert við Reykjavíkurborg, sem tvöfaldaði þann íbúðafjölda sem ætlað var að byggja á hverju ári úr 1.000 íbúðum í 2.000 af þessu 3.500 íbúða lágmarki sem þarf að byggja, eða allt að 4.000 - þá sér náttúrlega hv. þingmaður að ef öll hin sveitarfélögin koma að þá er stuðullinn auðvitað frekar að lækka á Reykjavíkursvæðinu, í höfuðborginni. Ef hv. þingmaður ber saman hvar hefur verið byggt mest á síðustu árum þá veit hv. þingmaður að það er ekki í Reykjavík. Ég skil því ekki alveg spurninguna. En stefnan er að koma fram og við höfum rætt hana talsvert. Sumum finnst við hafa rætt hana of mikið. Ég met það greinilega svo samkvæmt spurningu hv. þingmanns að við höfum ekki rætt hana nægjanlega oft og þurfum að koma henni betur á framfæri og munum gera það. Þar er algjört markmið að byggja upp á öllu landinu. Það er staðreynd að aldrei hafa fleiri búið á landsbyggðinni en í dag. Þar er eftirspurn eftir húsnæði, verið er að svara því og við höfum verið að byggja á síðustu árum. En ef við tökum t.d. kragann fyrir utan höfuðborgarsvæðið, þ.e. Akranes, Suðurnesin og Árborgarsvæðið, hefur hvergi verið eins mikill vöxtur og byggt eins mikið af íbúðum eins og einmitt þar en ekki á höfuðborgarsvæðinu. Þess vegna var svo mikilvægt að Reykjavíkurborg kæmi með samninginn um 2.000 íbúðir á ári næstu árin innan þessa rammasamkomulags. Þá munum við ná þessum markmiðum um 3.500 íbúðir að lágmarki og helst 4.000.

Forseti. Það er alveg áhugavert að ráðherra skilji þetta ekki. Ég hef spurt hann um þetta áður í tengslum við fjármálaáætlun, en í Reykjavík býr einn þriðji af íbúum landsins og 2.000 af 3.500 er meira en einn þriðji svo því sé haldið til haga. Ég nefndi hérna höfuðborgarsvæðið í heild sinni, ekki bara Reykjavík. En jú, vissulega líka Reykjavík með tilliti til þess sem ráðherrann nefndi hérna varðandi þessar 2.000 íbúðir. Við sjáum því bara hvar fjöldinn er. Vissulega hafa aldrei búið fleiri á landsbyggðinni en það eru hlutföllin sem þarna skipta máli og stuðlarnir snúast um það. Annað sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra að varðar þróun á þjónustu við fatlað fólk. Hérna er gert ráð fyrir því að sveitarfélög eigi að vera sjálfbær. Það er einmitt fjallað um skýrslu Haraldar Líndal Haraldssonar sem sýndi fram á að hallinn á þeirri þjónustu hefði verið í tæpum 9 milljörðum og ætla mætti að hallinn væri núna 12–13 milljarðar og jafnvel meiri en það á heildina litið. Alla vega kemur fram í greinargerðinni að hallinn nemi núna 12–13 milljörðum. Ef sveitarfélögin eiga að vera sjálfbær þá þarf þessi kostnaður óhjákvæmilega einhvern veginn að fara til sveitarfélaganna. Þetta er ekkert nýtt. Það þarf ekki þessa þingsályktunartillögu til að átta sig á því að þetta er staðan. Við vorum að glíma við þetta í síðustu fjármálaáætlun og fjárlögum o.s.frv. en þá var samt ekki brugðist við og það er ekki brugðist við þessum vanda í núverandi fjármálaáætlun sem er stefna stjórnvalda til næstu fimm ára. Núverandi og núgildandi fjármálaáætlun gerir ekki ráð fyrir þessu einhverra hluta vegna en einhvern veginn á tillaga til þingsályktunar með engu kostnaðarmati eða neinu svoleiðis að leysa þetta vandamál. Ég skil ekki alveg hvernig röð aðgerða er hérna. Þegar ríkisstjórnin getur ekki lagt þetta fram í fjármálaáætlun, af hverju á þetta að muna einhverju?

Frú forseti. Ef ég man rétt var fjallað um þessa áskorun í texta fjármálaáætlunar og þá staðreynd að starfshópar hafa verið að störfum. Svo má heldur ekki gleyma því, hv. þingmaður, að við síðustu fjárlagagerð varð sú breyting á að við færðum um 5 milljarða til sveitarfélaganna af tekjum ríkisins til að mæta því að kostnaður við þennan málaflokk væri sannarlega meiri en menn hefðu gert sér grein fyrir. Menn sögðu hins vegar að við þyrftum að leggjast í greiningu á því af hverju sá kostnaður hefði orðið. Er það vegna lagabreytinga sem urðu á Alþingi? Er það vegna þess að sveitarfélögin hafa hugsanlega túlkað þær lagabreytingar með mismunandi hætti? Er það vegna þess að við höfum á einhvern hátt gert eitthvað sem ríkisvaldið hefur staðið fyrir sem hefur valdið kostnaðarauka hjá sveitarfélögunum eða hafa sveitarfélögin tekið þá ákvörðun sjálf, alveg eins og sveitarfélögin tóku þá ákvörðun að lækka tekjur sínar af leikskólagjöldum um 15 milljarða, sem er sirka upphæðin sem hv. þingmaður var að nefna? Talandi um sjálfbærni. Nú er ég ekki að tala þá ákvörðun niður vegna þess að hún var gríðarlega góð fyrir barnafólk í landinu og gerir það að verkum að við erum með meiri stuðning við barnafólk hjá hinu opinbera heldur en á Norðurlöndunum almennt. Það var ákvörðun sem sveitarstjórnarstigið tók. Ég vil því ekki setja þetta upp þannig að eitthvert vandamál sé við þennan málaflokk, málefni fatlaðra. Við þurfum hins vegar að greina af hverju kostnaðurinn hefur vaxið svona mikið og reyna að finna leiðir. Ég veit ekki annað en að sú skýrsla sem kennd er við Harald Líndal, hann er formaður hópsins, muni brátt liggja fyrir og lokaniðurstaðan. Við munum væntanlega fá að sjá inn í hana á næstu dögum eða vikum. Í kjölfarið hljótum við að þurfa að leggjast yfir það hvernig við ætlum að leysa þann vanda eins og þar er lagt til.

Frú forseti. Það er með nokkurri ánægju sem við tökum þessa þingsályktunartillögu til umfjöllunar. Mig langar til að hæla ráðuneytinu fyrir að hafa hér bæði vandað undirbúninginn með framlagningu grænbókar og hvítbókar og ég á þá von á því að afurðin sem við höfum í höndum njóti nokkuð víðtæks stuðnings meðal sveitarfélaganna. Það er þó tvennt í aðgerðaáætluninni sem ég átta mig ekki alveg á og kannski er það bara þekkingarskorti mínum um að kenna. Hið fyrra varðar endurskoðun tekjustofnanna sem er þriðja atriðið í aðgerðaáætluninni, hafi ég lesið þetta rétt, sem á að ljúka í vetur 2023/2024. Eins og við öll vitum er þetta algjört grundvallaratriði og ég held að við séum nokkuð sammála um það hér í þessum sal að við viljum styrkja starf sveitarfélaganna þannig að þau geti sinnt sínum verkefnum með þeim hætti að sómi sé að og eins og við öll þekkjum veita sveitarfélögin yfirleitt betri þjónustu í nærsamfélaginu heldur en hið stóra ríki. En hvar standa viðræður um endurskoðun tekjustofna? Kannski heyrði ég ekki allt af því sem hæstv. ráðherra sagði í sinni framsögu, en er það svo að fulltrúar ríkisins og fulltrúar Sambands íslenskra sveitarfélaga séu enn að takast á um atriði sem hafa verið í umræðunni lengi, um það hvort nýir tekjustofnar séu í sjónmáli fyrir sveitarfélögin eða öðruvísi nýting en við höfum séð til þessa? Ég held að það sé mjög mikilvægt að fá stöðuna á því í samtalið hér á hinu háa Alþingi svo að við áttum okkur á stöðunni.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina um einmitt þetta atriði, tekjustofnanefndina. Ég kom inn á það að því miður hefði orðið ákveðin misklíð sem varð til þess að menn skiluðu ekki sameiginlegu áliti heldur sitthvoru. Það lá hins vegar fyrir gríðarlega góð greining innan svokallaðrar Jónsmessunefndar sem ég veit að hv. þingmaður þekkir, sem er samstarfsvettvangur ríkis og sveitarfélaga um fjármál sérstaklega. Þar hefur verið rætt um að halda þessu áfram, hugsanlega með sömu fulltrúum eða jafnvel nýjum. Sú vinna er því í gangi. Hún tengist óneitanlega líka þessum breytingum sem við erum að reyna að gera á regluverki jöfnunarsjóðs, ekki kannski alfarið en allt er þetta hluti af því að tryggja ákveðna sjálfbærni í fjármálum sveitarfélaga. Tvö verkefni hafa síðan verið til umfjöllunar; annars vegar svokallað gistináttagjald sem hefur verið á stefnu ríkisstjórnarinnar um nokkurt skeið, að færa það til sveitarfélaganna. Það var fellt niður á Covid-tímanum en hefur verið til skoðunar upp á síðkastið. Síðan hefur verið að margra mati og líka þess sem hér stendur eðlileg krafa frá svokölluðum orkusveitarfélögum að auknar tekjur renni til þeirra. Til skamms tíma var á sínum tíma í vinnslu hjá mínu ráðuneyti, sveitarstjórnarráðuneytinu, að skoða fasteignagjöld af frekari orkumannvirkjum. Því miður varð ekki úr því en kannski hefði þá verið betri staða uppi. En þetta er eitt af því sem verið er að skoða og ég er sammála hv. þingmanni um að það þurfi að hafa alla þessa þætti til hliðsjónar þegar við erum að ræða sjálfbærni sveitarfélaga til lengri tíma.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. innviðaráðherra fyrir svörin. Ég held að það sé alveg ljóst að það þarf að finna niðurstöðu í þessu samtali á milli ríkis og sveitarfélaga þannig að flest geti sæmilega við unað, af því að það er ekki gott ef ekki er sameiginlegt álit til að vinna með og enn er uppi ágreiningur um þessi mikilvægu atriði. Mér finnst við hafa verið frekar föst í þessu fari nokkuð lengi hér á Íslandi og einhvern veginn ekki getað, frá því að t.d. málaflokkur fatlaðs fólks var fluttur til sveitarfélaganna fyrir meira en tíu árum, náð utan um þann fjárhagsvanda sem skapaðist hjá sveitarfélögunum við tilfærsluna vegna þess að um hana var kannski ekki samið eins og hefði þurft að gera. Því er þetta auðvitað lykillinn að því að sveitarfélögin geti náð árangri, að ríkið axli þá ábyrgð og hér sé gengið til samninga sem hægt er að vinna eftir til langs tíma. Ég ætlaði að spyrja út í jöfnunarsjóðinn en held ég sleppi því. Mig langaði hins vegar að nota tækifærið til að inna hæstv. ráðherra eftir því sem hér er sagt um búsetufrelsi. Við vitum að víða eru uppi kröfur, sérstaklega þar sem eru stórar sumarhúsabyggðir, um að vera þar með búsetu og fá þá þjónustu sem sveitarfélög veita, samt ekki endilega með því móti að fólk hafi þar lögheimili vegna þess að þar er t.d. ekki heilsársbyggð. Mig fýsir að vita hvaða skoðanir ráðherrann hefur á þessum hugmyndum um aukið búsetufrelsi, af því að um leið og ég skil hvað það fólk er að fara sem hefur áhuga á því þá snýst þetta auðvitað líka um að rekstur sveitarfélagsins geti staðið undir sér.

Frú forseti. Ef ég kem aðeins inn á búsetufrelsið fyrst þá er þetta að einhverju leyti gildishlaðið hugtak sem við höfum verið að vinna að sem meginmarkmið í ráðuneytinu og snýst um það að í raun og veru á hin opinbera þjónusta við atvinnulíf og allt það sem við erum að reyna að byggja upp í þessu landi að vera með þeim hætti að fólk geti búið þar sem það kýs innan þess lagaramma sem við erum með, þ.e. ekki í óleyfisbúsetu, ekki í atvinnuhúsnæði þar sem það er bannað eða sumarbústöðum þar sem þú færð ekki lögheimili. Þær áskoranir sem hafa komið upp vegna þess að menn hafa getað skráð sig óstaðsetta í hús er eitt af því sem hefur verið fjallað um í aðgerðaáætlun og að hugsanlega þurfi að skoða lögin um lögheimili og aðsetur. Ég tel að vinnan sem fram fór þegar málefni fatlaðs fólks voru flutt frá ríki til sveitarfélaga hafi þá verið unnin af þeirra bestu manna yfirsýn eins vel og hægt var. Menn settu sér tveggja ára reynslutíma, ef ég man rétt, og töldu sig vera búna að gera þetta nokkuð vel, vegna þess að alltaf var verið að rífast um það að grunnskólafærslan hefði ekki verið gerð nægilega vel. Menn töldu sig held ég sannarlega hafa gert þetta. Því er alveg úrlausnarefni að velta fyrir sér hvers vegna kostnaðurinn hefur vaxið svona mikið. Þess vegna er eðlilegt að skoða það og alls ekki hægt að segja að ríkið hafi hlunnfarið sveitarfélögin í einhverjum aðgerðum hvað þetta varðar án þess að það sé skoðað, því að það þarf að skoða það miklu betur. Ég vænti þess að það verði skoðað og ég hef mikla trú á að það sé hægt. Síðan eru ákveðin grá svæði og það er einn hluti aðgerðaáætlunarinnar að skoða öryggisvistun, börn með fjölþættan vanda og sérstakar húsnæðisbætur; allt hlutir sem eru að hluta til hjá sveitarfélaginu og að einhverju leyti hjá ríkinu en gæti verið betur fyrir komið á öðrum staðnum, þ.e. hjá ríkinu. Þá værum við að létta einhverjum hluta af kostnaðinum af sveitarfélögum 

Virðulegur forseti. Mig langar að ræða það mál sem hér er á dagskrá sem er tillaga til þingsályktunar um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga fyrir árin 2024–2038 og aðgerðaáætlun fyrir 2024–2028. Eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra hér áðan þá var ég hluti af þeim hópi sem var að vinna að þessari skýrslu þannig að mér ber nú hálfgerð skylda til að koma hér upp og fjalla aðeins um hana enda gríðarlega mikilvægt plagg. Ég vil sömuleiðis taka undir með hæstv. ráðherra og þakka fyrir þá vinnu og það samstarf sem nefndin átti við bæði ráðuneytið og starfsmenn ráðuneytisins, sveitarfélögin og hagaðila um allt land. Með lögum nr. 53/2018 var bætt við sveitarstjórnarlögin ákvæði um gerð stefnumótandi áætlunar ríkisins í málefnum sveitarfélaga. Samkvæmt þeirri áætlun skal ráðherra málaflokksins leggja a.m.k. á þriggja ára fresti fyrir Alþingi tillögu til þingsályktunar um stefnumótandi áætlun ríkisins um málefni sveitarfélaga til 15 ára í senn og aðgerðaáætlun til næstu fimm ára. Þetta er nýmæli og er hliðstætt annarri áætlanagerð á verksviði innviðaráðuneytisins. Meginmarkmiðið í þessari stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga er að draga saman meginþætti langtímastefnumörkunar ríkisins í þeim málaflokkum sem snúa að verkefnum sveitarfélaga og stuðla að samræmingu í stefnumótun ríkis og sveitarfélaga á þeim sviðum. Í þessari vinnu og við undirbúninginn á þessari tillögu til þingsályktunar var farið í víðtækt samráð um þessa áætlun og rík áhersla lögð á gott samráð við íbúa og sveitarstjórnir og aðra hagaðila og hagsmunaaðila um allt land. Þétt samtal og samráð var við fulltrúa Sambands íslenskra sveitarfélaga allt starfsferlið og áttu þeir fulltrúa við borðið í þessari nefnd eins og áður hefur komið fram. Verkefnið byrjaði með svokallaðri grænbók um stöðu og valkosti í sveitarstjórnarmálum þar sem sameiginlegir spurningalistar voru lagðir fyrir sveitarfélög um allt land þar sem staðan og áskoranir og tækifæri sveitarfélaganna voru kortlögð, m.a. skipulags- og húsnæðismál, og var þetta gert sumarið 2022. Það var mjög góð svörun í því og ég held að 35 af 64 sveitarfélögum hafi skilað inn. Með sama hætti var leitað eftir sjónarmiðum sveitarstjórnarfólks, íbúa og annarra hagaðila gagnvart öðrum málaflokkum ráðuneytisins á samtals átta samráðsfundum undir yfirskriftinni Vörðum leiðina. Þetta var sömuleiðis gert í október 2022. Síðan kom að því að gera hvítbókina og í því fólst könnun m.a. á viðhorfi ungs fólks á aldrinum 16 ára til tvítugs og var það Maskína sem framkvæmdi þá könnun í upphafi árs 2023. Niðurstaðan er mjög áhugaverð, sem mér finnst vert að vekja athygli á hér, og er varðandi atvinnumöguleika og hvað atvinnumöguleikar skipta miklu máli við val á búsetu. Þessi aldurshópur metur það sem svo eða um 85,9% af þeim sem svöruðu sögðu að atvinnumöguleikar myndu skipta mestu um hvar þeir staðsetja sig í framtíðinni. Það er sömuleiðis talað í þessari skýrslu og þessari þingsályktunartillögu um störf án staðsetningar og mikilvægi þess að ríkið deili störfum um allt land. Ég fagna því og tek heils hugar undir þá hugmyndafræði að reyna að dreifa opinberum störfum eins mikið og hægt er um allt land. Það er mjög áhugaverð tafla sem kemur hér fram og kom í umsögn Samtaka atvinnulífsins þar sem hlutfall stöðugilda opinberra starfa er brotið niður á íbúafjölda á landsvísu miðað við landshluta og kemur fram að á höfuðborgarsvæðinu, þar sem 64,6% íbúa landsins búa, eru um 71,6% stöðugilda ríkisins. Þannig að það er alveg klárt að við getum gert betur þar og ég held að það séu mikil tækifæri í því fólgin að reyna að færa opinber störf út á land sem yrði alveg gríðarleg styrking fyrir landsbyggðirnar allar. Ég vil líka aðeins vekja athygli á því sem ég hef nú rætt töluvert oft í þessum ræðustól í samhengi við þessi störf án staðsetningar en ég held að það sé mjög áhugavert og vert að skoða fyrir opinbera, sérstaklega þegar við erum að horfa á svæði eins og brothættar byggðir og önnur svæði sem eiga undir högg að sækja, að ríkið skoði það að auglýsa störf með staðsetningu þar sem við erum í raun og veru að loka fyrir þann möguleika að þeir einstaklingar sem ráðast til þessara starfa geti síðan farið með störfin eitthvert annað. Störfin séu þannig klárlega byggðafesta fyrir það samfélag þar sem þau voru auglýst í upphafi. Varðandi samráð í vinnu við grænbókina og hins vegar hvítbókina var það 2022–2023, endaði 4. janúar, og eftir að starfshópurinn um stefnu og aðgerðaáætlun í málefnum sveitarfélaga hafði dregið saman stefnu og aðgerðaáætlun stjórnvalda í málaflokknum út úr grænbókinni fór fram enn og aftur opið samráð um drög að stefnuskjali hvítbókar 17. mars til 14. apríl 2023. Mig langar að fara aðeins yfir þær umsagnir og athugasemdir sem nefndin fékk. Eins og hæstv. innviðaráðherra kom inn á áðan komu umsagnir frá nokkrum litlum sveitarfélögum sem gerðu athugasemdir, t.d. Grýtubakkahreppur sem gerði athugasemdir við það að við værum að stuðla að sameiningu fámennra sveitarfélaga. Í því samhengi langar mig að vísa til stefnu ríkisstjórnarinnar um sameiningar sveitarfélaga og gildandi ríkisstjórnarsáttmála sem segir að ríkisstjórnin leggi áherslu á að stuðla að uppbyggingu öflugra og sjálfbærra sveitarfélaga þar sem samfélagslegir og fjárhagslegir hvatar eru til sameiningar. Með sama hætti er bent á yfirlýst markmið ríkisvaldsins í sveitarstjórnarlögum um að stuðla að sjálfbærni sveitarfélaga og getu þeirra til að annast lögbundin verkefni með því að stefna að 1.000 íbúa lágmarki í hverju sveitarfélagi. Grímsnes- og Grafningshreppur vildi fá betri skilgreiningu á hugtakinu búsetufrelsi og það var tekið tillit til þeirra athugasemda í þeirri þingsályktunartillögu sem hér liggur fyrir. Öryrkjabandalagið og Þroskahjálp komu sömuleiðis með áherslur sem skiluðu sér inn í þessa tillögu sem hér er. Viðskiptaráðið og Samtök atvinnulífsins lögðu áherslu á að sveitarfélögin í landinu væru fær um að veita íbúunum grunnþjónustu, stuðla að umbótum í þjónustu við börn og barnafjölskyldur og það er akkúrat grunnstefið í þessari tillögu að sveitarfélögin séu í stakk búin til að veita þá þjónustu sem kallað er eftir og íbúar á hverju svæði eiga rétt á lögum samkvæmt. Og það er náttúrlega, virðulegur forseti, stóra málið í þessu, að gera sveitarfélögin þannig að þau geti veitt íbúum þá þjónustu sem íbúarnir eiga rétt á. Það er stóra málið í sveitarstjórnarmálunum í dag að mínu viti. Því miður er það þannig að það eru ekki öll sveitarfélög sem eru þar. Ég er að renna út á tíma en mig hefði langað að fara aðeins yfir þessar áætlanir allar saman og þessi verkefni sem hér eru, sem eru 18 talsins og eru mjög metnaðarfull en ég sé að ég hef ekki tíma í það allt saman, það verður að bíða betri tíma. Hins vegar langar mig að segja hér að endingu að ég fagna þeirri breytingu sem við náðum að koma í gegn við vinnu þessarar þingsályktunartillögu því í fyrri áætlunum var eingöngu um verkefni innviðaráðuneytisins að ræða. Það var eingöngu verkefni þess ráðuneytis sem voru undir í þessari stefnumörkunaráætlun. Hins vegar náðum við núna, sem er mjög jákvætt, að draga fleiri ráðuneyti að. Það er alveg ljóst að 

Virðulegi forseti. Ég fagna þessari þingsályktunartillögu um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga og aðgerðaáætlun. Það er mjög mikilvægt að svona plagg sé gert og við tökum þessa umræðu og allt það samráð. Ég held að mesta vinnan og ávinningurinn felist kannski í undirbúningi að skjalinu og því samtali og stefnumótun og upplýsingaöflun sem fer fram við það. Við fyrsta lestur á þessu finnst mér þetta bara vera margt mjög gott en það sem ég er kannski að fagna hér og ástæðan fyrir því að ég tek til máls undir þessum lið er til þess að fjalla um nokkur atriði varðandi málefni sveitarfélaganna og byggða landsins kannski fyrst og fremst, af því að það er mikilvægt fyrir okkur hér á Alþingi að ræða reglulega hvernig við treystum byggð í landinu og náum þessum markmiðum sem eru hér sett fram í framtíðarsýn og meginmarkmiðum og þar held ég einmitt að „Innviðir mæti þörfum samfélagsins“ sé eiginlega lykilsetningin og þurfi varla að segja mikið meira. Ef við náum að byggja upp alla okkar grunninnviði, sem eru þá fyrst og fremst samgöngur og orkuinnviðir, sem sagt bæði í heitu og köldu vatni og rafmagni og fjarskiptum, ef þetta er í lagi þá leysist ansi mikið af því sem á eftir kemur af sjálfsdáðum og svo erum við líka með aðra grunninnviði. Þetta eru hinir fýsísku innviðir sem ég fór yfir og svo ef við erum með öflugt heilbrigðiskerfi um allt land, menntun og löggæslu en við tryggjum öryggið og menntun og aðgengi að heilbrigðisþjónustu þá munu sveitarfélögin og sérstaklega byggðir landsins og fólkið í byggðunum sjá um það að gera sveitarfélögin sjálfbær, að byggja upp öflugt atvinnulíf, fjölga störfunum. Samgöngur eru t.d. eitt besta jafnréttistækið þannig að við erum að ná þannig jafnréttismálunum. Við erum með þessum innviðum þá að tryggja aðgengi að þjónustu óháð búsetu og aukna stafræna umbreytingu og lengi mætti telja og náttúrlega að byggja undir búsetufrelsið. Ég vildi bara koma hér og leggja áherslu á það að við missum ekki augun af mikilvægi þess að byggja upp öflugar samgöngur hringinn í kringum landið. Það truflar mig oft hvað umræðan fer oft í að það sé verið að verja háum fjárhæðum í fámennar byggðir og fyrir fáa. Það er nefnilega ekki þannig. Við erum að verja fjármunum í öfluga samgönguinnviði til að tryggja öll þessi markmið sem eru hér og þannig leysum við út gríðarlega mikil verðmæti. Það verður hagkvæmara að nýta auðlindir landsins og flytja vörur úr framleiðslunni þannig að það er hringinn í kringum landið þar sem við erum að nýta auðlindir með orkuöflun, sjávarútvegi, ferðaþjónustunni, náttúrunni, framleiða hér matvæli í öllum landbúnaðarhéruðunum og lengi mætti telja. Svo út úr þessum auðlindanýtingargreinum og framleiðslugreinum sprettur fullt af hugviti sem er svo orðið útflutningsvara í fjölmörgum fyrirtækjum sem stofnast hringinn í kringum landið og við þekkjum, og þá náttúrlega fyrst og fremst í sjávarútvegi en líka fleiri atvinnugreinum og við eigum ómæld tækifæri óleyst þarna. Því skiptir miklu máli að byggja allar byggðir landsins og að það sé gert í gegnum öfluga innviði. En til þess að byggja upp þessa atvinnu og auka þessa verðmætasköpun þurfum við náttúrlega að fara í aukna orkuöflun. Stór partur af þessum atvinnutækifærum hringinn í kringum landið sem eiga að auka framleiðslu og útflutning þessarar þjóðar, sem á að standa undir þeirri velferð sem við viljum öll búa við og auka jafnt og þétt, byggist á því að við höfum næga orku í því. Þar eru bara óteljandi verkefni og allflest kalla á einhvers konar orkunotkun sem við viljum hafa græna og innlenda. Fjarskiptin hafa verið að byggjast upp og það hefur bara sýnt sig með mörgum dæmum hvað það hefur skipt verulega miklu máli að hafa öflugar fjarskiptatengingar sem hafa hjálpað fólki að búa þar sem það vill, sem sagt búsetufrelsi, en um leið líka að vera staðsett þar sem hugvitið er að koma út úr atvinnugreinunum. Við sjáum það t.d. í sjávarútveginum hringinn í kringum landið hvernig verið er að fullvinna sjávarafurðir og framleiða tæknibúnað sem gagnast í sjávarútvegi og er svo fluttur út um allan heim. Þetta getum við gert í orkunni og landbúnaðinum alveg klárlega líka, þurfum að byggja undir það. En líka varðandi hina grunnþættina sem ég fór inn á - tæknin getur hjálpað okkur að auka heilbrigðisþjónustu hringinn í kringum landið. Um leið, til þess að geta tekið á móti t.d. ferðaþjónustunni, sem er að skapa útflutningsverðmæti og annað, verður líka öflug heilbrigðisþjónusta að vera til staðar. Því megum við ekki gleyma þegar við erum að fjalla um þetta, enn og aftur ekki að horfa bara á íbúatölurnar af því að á stöðum þar sem eru skráðir 70 íbúar eru kannski 2.500 virkir GSM-símar á hverjum einasta degi af fólki sem er virkt, er að taka þátt í einhverju „activity“, er að keyra um í bílum, ganga á fjöll eða taka þátt í siglingum og öðru slíku. Það eru miklu fleiri að nota þá innviði sem eru hringinn í kringum landið heldur en bara þeir sem akkúrat eru skráðir þar með búsetu. Menntunin skiptir gríðarlega miklu, að það sé fjölbreytt menntun og að það sé hægt þá að bregðast við nýju atvinnulífi og breytingum á atvinnulífinu, að menntunin mæti því. T.d. má nefna dæmi frá Framhaldsskólanum í Austur-Skaftafellssýslu, þar sem Vatnajökulsþjóðgarður er og mikil fjallaferðamennska. Þeir ætluðu að setja þessa námsgrein af stað og það passaði ekki inn í kassann hjá stjórnvöldum, inn í hinn ríkisrekna framhaldsskólakassa, og því var erfitt að mæta nýjum þörfum atvinnulífsins með nýrri námsbraut og það er ekki gott. Það sýnir sig að ef menntunin stendur til boða í heimabyggð þá er líklegra að fólk sæki í menntunina og þá er líklegra að það nýti þá menntun í þau tækifæri sem eru í því umhverfi, þau sækja í sitt umhverfi sinn innblástur til að nýta sína menntun í nýsköpun og þróun og rannsóknir og annað slíkt. Svo þarf öllum að líða þannig að það sé raunverulegt búsetufrelsi, sé raunverulegt lýðræði og til að fólk vilji búa í umhverfinu þarf það að búa við öryggi og því er mikilvægt að þar sé öflug löggæsla og öflugt viðbragð neyðaraðila allra saman og allt helst þetta í hendur. Því held ég að við hérna vinnum að sjálfsögðu að öllum þessum góðu markmiðum sem eru í þessari þingsályktunartillögu en við þurfum alltaf að hafa fókusinn, þegar við ræðum forgangsröðun opinbers fjármagns, á þessa grunninnviði hér. Það leysir svo mörg önnur verkefni og áskoranir sem við erum að takast á við hér í störfum okkar.

Forseti. Það eru fullt af fallegum orðum í þessari þingsályktunartillögu og ég get svo sem ekki verið ósammála neinu af þeim. En það er eitt að setja orð á borð og annað að framfylgja þeim, í ýmsu sem kemur fram hérna. Hv. þingmaður talaði aðeins um orkuframleiðsluna og tækifærin okkar þar og hvernig við þyrftum að virkja meira og ná meiri orkuframleiðslu til að standa undir orkuskiptunum og þess háttar. Staðan er sú að 1985 vorum við í fjórða sæti í heiminum yfir orkuframleiðslu á mann. Noregur var þá í fyrsta sæti. 2022 erum við í fyrsta sæti og ekki bara í fyrsta sæti heldur í langfyrsta sæti, langlangfyrsta sæti. Við erum með rétt tæplega tvöfalt meiri orkuframleiðslu á mann heldur en Noregur sem er í öðru sæti. Á sama tíma erum við með miklu hærra hlutfall af þeirri orku sem framleidd er hérna á Íslandi sem fer til stóriðju. Stóriðjan í heild sinni er þegar allt kemur til alls ekki rosalega góð notkun upp á framleiðni að gera, bara til verðmætasköpunar. Eins og hv. þingmaður veit og flokkur hans veit er ávöxtun í minni og meðalstórum framleiðslufyrirtækjum miklu ábatasamari. Hvernig væri að viðurkenna það aðeins að við erum bara búin að virkja alveg rosalega mikið en skiptingin á því hvernig við notum orkuna er röng og við þurfum að laga þá skiptingu? Við þurfum að minnka hlutdeild stóriðjunnar í íslensku hagkerfi og auka hlutdeild þeirra sem eru smærri og miðstórir. Orkuskiptin kom t.d. þar inn í líka. Það myndi bæta hagkerfið hérna gríðarlega mikið að endurskipuleggja hvernig við notum orkuna á Íslandi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar spurningar. Við skulum nú fyrst hafa í huga að þessi meðaltöl um hvað við framleiðum mikið á mann segja ekki mikið um stöðuna þar sem við erum mjög fámenn þjóð í risastóru landi. Það að svona fámenn þjóð geti átt svona öfluga orkuinnviði eins og við eigum nú þegar, það er bara ein ástæða fyrir því og það er að við gerðum orkusamninga við stóriðjuna. Þannig borgaði stóriðjan virkjanirnar okkar og flutningskerfi raforku. Við gætum ekki búið við svona gott orkuumhverfi nema hafa gert þetta. Þetta kallast að þjóð sé að nýta auðlindir sínar til þess að byggja upp velferð fyrir sitt samfélag. Það sem ég er að segja hér, með því að virkja meira, er að hafa þá þennan iðnað sem hefur farið í gegnum orkuskipti. Stóriðjan sem starfar á Íslandi hefur klárlega klárað sín orkuskipti miðað við sambærilega stóriðju í öðrum löndum. Það sem við munum bæta við með frekari orkuöflun er til þess að halda áfram að nýta auðlindir okkar og byggja upp okkar velferð og það er mest fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki, hvort sem þau eru í tæknigeiranum, laxeldi, þörungaræktun, ferðaþjónustu og svo mætti lengi telja, en þau eru öll að kalla eftir 10–30 mW. Það er það sem við viljum halda áfram með. Við erum enn þá að nota helling af jarðefnaeldsneyti þrátt fyrir þá miklu orkuframleiðslu sem er hér í landinu og það verður áfram gert nema við framleiðum einhvers konar aðra orku í eldsneytisgjafa, eins og vetni sem við þurfum þá að geta flutt út og flutt annað inn til landsins ef við ætlum að fara í full orkuskipti hér á landi.

Hv. þingmaður lýsir hérna fortíðarsamfélaginu. Það er alveg rétt að það var stóriðjan sem í rauninni kom öllu þessu af stað en það er ekkert endilega staðan í dag eða í framtíðinni. Þess vegna nefndi ég hversu hátt hlutfall stóriðjan er að nota af orkunni hérna á Íslandi, miklu hærra hlutfall heldur en í öðrum löndum sem við viljum á einhvern hátt bera okkur saman við. Við höfum í rauninni farið fram úr okkur hvað stóriðjustefnuna varðar. Vissulega þurfti að koma virkjanaframkvæmdum og dreifingu raforku á legg og þar voru engir aðrir í boði þegar byrjað var en staðan er allt önnur í dag. Til náinnar framtíðar ættum við, af því að gæði náttúrunnar eru takmörkuð, það er ekki óteljandi orka í fallvötnum og þess háttar, að fara að huga að ýmsu öðru, mögulega kannski frekar sjávarfallavirkjunum og þess háttar. Það er alveg hægt að fara í meiri orkuöflun, tvímælalaust, en hlutfallið sem við erum að glíma við með tilliti til stóriðjunnar og til loftslagsaðgerða og losunar er eitthvað sem við þurfum að taka dálítið alvarlega. Við náum því ekki á nægilega skömmum tíma nema með því að taka stóriðjuna dálítið til baka niður í eðlilegt hlutfall í hagkerfi Íslands. Við búum einmitt við þessa fákeppni hér á Íslandi. Það eru fáir stórir aðilar sem hafa svo rosalega mikil áhrif á það hvernig efnahagur Íslands sveiflast, einmitt af því að þeir eru svo stórir. Við erum með dreifinguna sem okkur vantar. Til að efla byggðirnar, því að þetta er nú einu sinni tillaga til þingsályktunar um það, þá ættum við einmitt að minnka áhættu okkar sem felst í þessu rosalega háa hlutfalli sem stóriðjan fær og dreifa þessu betur til þeirrar framleiðslu sem við þurfum úti um allt land.

Virðulegi forseti. Mér finnst ég vera komin inn í umræðu um hvort við eigum að reyna að láta alla hafa það betra eða gera alla jafn fátæka. Ég held að það sé skynsamlegast fyrir okkur sem litla þjóð í stóru landi, eyþjóð, að halda áfram að nýta öll þau tækifæri sem við getum til að nýta auðlindirnar okkar betur með því að auka framleiðsluna, án þess að ganga á náttúruna, að sjálfsögðu. Við erum frekar að hjálpar náttúrunni með aukinni orkuöflun. Hlutfallið lagast náttúrlega ef við fjölgum stoðunum. Ef við náum að byggja upp fleiri öflugar stoðir í atvinnulífinu þá lagast það hlutfall sem hv. þingmaður hefur svo miklar áhyggjur af, í staðinn fyrir að byggja nýjar stoðir og taka þá aðrar sem hafa hjálpað okkur. Stóriðjustoðin hefur að sjálfsögðu hjálpað okkur í okkar efnahag að halda stöðugleikanum, verið mjög kærkomin stoð við hliðina sjávarútveginum. Svo kemur ferðaþjónustan þar líka og við erum að byggja upp Hugverkastofuna núna. Svo þurfum við bara að halda áfram. Ég held og trúi því að orkuöflun, sem getur verið á mjög fjölbreyttan hátt eins og hv. þingmaður kom réttilega inn á, sé það mikilvægasta. Þá náttúrlega fjölgar stoðunum og vægi hverrar stoðar minnkar í staðinn fyrir að við förum að draga úr þeim stoðum sem við þó höfum náð að byggja upp. Það yrði nú algerlega til að pissa í skóinn sinn.

Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir að koma hingað upp og benda á góða punkta varðandi tillöguna sem við erum hér að ræða. Líkt og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson staldraði ég einnig við punkta hv. þingmanns um orkuöflun. Mín sýn á hvernig þessi stjórnarmeirihluti sér forgangsmálin sín hvað varðar umhverfis- og loftslagsmál er að þau séu bara aukin orkuöflun. Þetta er það eina sem þau hafa verið að leggja áherslu á á þessu kjörtímabili. En það er ekki hægt að botnvirkja allt Ísland og hugsa ekki út í viðhorf sveitarfélaganna sem verða fyrir beinum áhrifum virkjana, hvert viðhorf þeirra er gagnvart aukinni orkuöflun. Nú hafa sum sveitarfélög verið svolítið hávær hvað varðar ávinninginn sem þau hljóta af orkuframleiðslu í nærsamfélagi sínu og að þau verði fyrir skerðingum þegar kemur að Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Það er auðvitað eitthvað sem þarf að líta til. Ég er líka að fara í andsvar við hv. þm. Vilhjálm Árnason sem síðast þegar ég vissi var formaður umhverfis- og samgöngunefndar. Er það ekki alveg rétt hjá mér?

Það er nýbreytt.

Nýbreytt? Jæja, ókei, þá vænti ég þess að hann sé í atvinnuveganefnd sem kemur auðvitað líka að orkumálum. Vatnsafl er heldur ekki ótakmörkuð auðlind og þá er verið að líta aðeins meira til vindorkunnar. Sveitarfélögin eru nú þegar búin að vera að nýta heimildina sína til að fresta gildistöku skipulags og þar með verða tafir á aukinni orkuuppbyggingu. Því spyr ég hv. þingmann: Er hann ekki kannski smá kominn á þann stað að líta þurfi til annarra þátta orkuskiptanna en bara aukinnar orkuöflunar; samþykkja fleiri virkjanir og fara t.d. að líta til flöskuhálsanna sem eru til staðar í leyfisveitingaferlinu, forgangsröðunar raforku og aukinnar þátttöku íbúa þegar kemur að samþykki virkjana?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Kannski byrja ég á að upplýsa að ég er enn þá í umhverfis- og samgöngunefnd, þó að ég sé ekki formaður lengur, og er einnig í fjárlaganefnd, svo að það sé á hreinu. Umræðan hér snýst dálítið um orkuöflun og hvernig hún fer fram. Það er hægt að fara í orkuöflun á mjög fjölbreyttan hátt. Það verður kannski með því að stjórnvöld setji sér skýra stefnu um að fara í orkuskipti. Af því að við höfum verið að tala hér um loftslagsmál þá eru orkuskiptin besta leiðin, myndi ég halda. Orkuskipti eru ekkert annað en það að skipta um orkugjafa. Við höfum þá aðgengi að þessum orkugjafa sem er hægt að fara í í gegnum rafmagn á fjölbreyttan hátt. Það þurfum við að gera og það er hægt að gera með vatnsaflsvirkjunum, jarðvarmavirkjunum, vindorkuvirkjunum, smávirkjunum, sjávarfallavirkjunum, sólarsellum, vindtúrbínum á heimilum og lengi mætti telja, líka með öflugra flutningskerfi þannig að við séum að spara orkuna, draga úr orkutapi og stilla orkunotkunina og aflþörfina og allt saman. Við þurfum að hafa þetta allt saman undir í þessu og forgangsraða orkunotkuninni í þau verkefni sem koma loftslagsmálum og náttúruvernd og efnahag okkar best og að sjálfsögðu tryggja orkuöryggi íbúanna sem þurfa nú bara brot af þeirri orku sem við framleiðum. Þannig að ég held að við getum öll verið sammála um að taka frá orku í það. Ef við setjum þessa skýru stefnu um að við ætlum að gera þetta svona, hvað gerist þá? Þá koma allir með okkur; nýsköpunarsamfélagið, háskólarnir og atvinnulífið. Atvinnulífið er að vísu komið langt á undan okkur. Það eina sem stoppar nýsköpun og framþróun í orkuskiptum og orkuöflun á Íslandi er einmitt orkan. Stjórnvöld gefa ekki leyfi til frekari orkuöflunar og þá stoppar þessi mikli hraði sem atvinnulífið er á.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég þakka honum líka alveg sérstaklega mikið fyrir að útskýra fyrir mér hvað orkugjafar eru og hvernig við erum með mismunandi orkugjafa hér á landi. Hvað varðar aukna orkuöflun er þetta náttúrlega líka samspil milli ríkis og sveitarfélaga og það þarf að taka mið af ábendingum sveitarfélaganna þegar kemur að því hvernig við háttum þessum málum og þegar kemur að því að skipta kökunni jafnt á milli þeirra. Nú höfum við alveg séð nokkrar fréttir, bara frá því í vor, þar sem sveitarfélögin eru frekar hávær um að þau vilji ekki meiri orkuinnviðauppbyggingu á sínu svæði, nema það séu lagðar til breytingar sem stuðli að meiri jöfnuði þegar kemur að tekjuöflun af virkjunum. Ég er að inna hv. þingmann eftir því hvort hann sé hlynntur því að skoða nýjar leiðir til að skattleggja orkuvinnslu hér á landi, t.d. með því að setja á auðlindagjald. Það virðist vera svo að fasteignaskattarnir séu ekki alveg að skila sér beint til samfélaganna. Þeir eru ekki að skila þeim ávinningi sem sveitarfélögin eru að kalla eftir. Ég sá að hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra er að fara að leggja fram fjórða áfanga rammaáætlunar en ég skil ekki hvernig hann getur gert það með góðri samvisku þegar ekki er búið að straumlínulaga alla þessa flöskuhálsa sem eru til staðar í kerfinu, t.d. eins og orkuvinnsluna. Við erum ekki komin með lagaumgjörð í kringum vindorkuna heldur. Við erum bara svolítið frosin þegar kemur að leyfisveitingaferlunum. Svo erum við á hinn bóginn með frekar ósátt sveitarfélög sem hafa mjög mikið vald þegar kemur að skipulagi. Þess vegna vil ég spyrja hv. þingmann: Ætlar hv. þingmaður að tala fyrir samþykkt fjórða áfanga rammaáætlunar áður en búið er að skýra alla þessa flöskuhálsa og tafir í kerfinu?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og fyrir að gefa mér tækifæri til að ræða þetta mikilvæga mál, aðkomu sveitarfélaga að orkuöflun. Ég held að það sé nú kannski stóra vandamálið að það er of mikið af löggjöf. Lögin eru bara orðin allt of mörg og flókin og flækjast fyrir í þessu. Við höfum verið að nýta okkar náttúru og hálendið í marga áratugi, ef ekki hundruð ára, í orkuöflun og samt eigum við þetta glæsilega ósnortna hálendi og lengi mætti telja. Það er af því að fólkið sem býr í samfélögunum, í sveitarfélögunum og við hálendið, kann með þetta að fara. Því held ég að við eigum að treysta sveitarfélögunum fyrir þessu í gegnum skipulagsvaldið sitt. Ég skynja ekki annað en að nánast undantekningarlaust séu flest sveitarfélög á landinu hlynnt orkuöflun í sínum bakgarði og vilji að sjálfsögðu njóta ávinnings af sínum virkjunum, þá í gegnum fasteignagjöldin eða eftir einhverjum öðrum leiðum. Ég tek heils hugar undir með þeim í sveitarfélögunum; að sjálfsögðu á meira af tekjunum, þeirri verðmætasköpun sem verður við orkuöflunina, að verða eftir í því samfélagi sem hefur orkumannvirkin innan sinna marka og áhrifasvæða og þarf að undirbúa þetta og allt slíkt. Að sjálfsögðu eigum við að gera það. Við eigum líka að treysta þeim í auknum mæli til að ákvarða orkuöflunina. Ég held að þeim sé vel treystandi til þess. Þau skilja það svo vel að orkuöflunin skapar aukin tækifæri. Við lærðum í umhverfis- og samgöngunefnd þegar við vorum að ræða um rammaáætlun 3 og grænbókina og fleira að það voru sveitarfélögin sem kölluðu mest eftir aukinni orkuöflun af því að það myndi treysta byggðir landsins mest.

Virðulegi forseti. Ég kem hér aðallega upp til þess að fagna þessari þingsályktunartillögu um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga. Ég veit að það hefur farið mikil vinna fram í ráðuneytinu og í miklu samráði við sveitarfélögin um allt land, bæði hvað varðar hvítbók og grænbók og undirbúning að þessu ferli. Ég held að það skipti miklu máli að þetta mál sé komið hingað inn og við fjöllum vel um það. Það eru náttúrlega breytingar á samfélögum og sveitarfélögum um allt land. Það er gagnlegt að fara yfir söguna og sjá þessar breytingar og þá sérstaklega síðustu árin og hvernig þetta þróast í takt við tíðarandann. Þróun síðustu ára hefur verið hröð, það eru breytingar í atvinnulífinu og í ýmsu, í samsetningu sveitarfélaga og fækkun þeirra. Umheimurinn allur slær taktinn í þessum breytingum. Hér er sú framtíðarsýn og meginmarkmið að Ísland verði í fremstu röð með trausta og örugga innviði, öflug sveitarfélög, verðmætasköpun og framsækna þjónustu, enda kemur hér fram að lögbundin hlutverk sveitarfélaga séu um 80 talsins og ég veit að um allt land eru sveitarfélög komin langt út fyrir sín lögbundnu verkefni þegar þau eru að sinna þörfum og þjónustu við sína íbúa. Ég held að það sé ekkert sveitarfélag sem er undanskilið í því að gera vel í þeim efnum. Það eru þó nokkur atriði sem mig langar til að skerpa á hérna. Hér er talað um endurskoðun tekjustofna. Innviðaráðherra er að koma með frumvarp um breytingu á regluverki Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga og ég held að miklu máli skipti að það gangi í gegn á þessum vetri og það sé þá verið að taka á þeim breytingum sem hafa orðið, enda hefur það ekki verið gert síðan í upphafi þessarar aldar og margt hefur breyst á þeim árum. Og svo ég drepi á nokkrum hlutum, það hefur verið farið yfir ýmsa hluti hér, t.d. er aukin lýðræðisþátttaka mikilvæg og annað og þá kem ég hérna að sjálfsstjórn og ábyrgð sveitarfélaga og það verði tryggð sem jöfnust réttindi, búsetufrelsi og aðgengi íbúa að þjónustu. Þetta er mjög mikilvægt og mjög gott að sjá þetta hérna inni en þetta er mjög vandmeðfarið. Ég veit að sveitarfélög hafa sérstaklega sett bremsu á þetta, hvað þetta þýði. Er það rétt að allir eigi rétt á allri þjónustu alls staðar? Sveitarfélög eru misjafnlega vel staðsett á landinu, kílómetrarnir eru margir og geta sveitarfélaga er mismunandi þótt viljinn sé mikill. Maður sér það á umsögnum um bæði grænbókina og hvítbókina að sveitarfélögin koma inn á þetta og eru kannski að leggja áherslu á að það þurfi að skilgreina viðmið um grunnþjónustu og búsetuskilyrði óháð búsetu. Í þessari þingsályktunartillögu er talað um að við lagabreytingar verði unnið út frá þeirri meginreglu að skipulag sveitarfélaga ráði því hvar heimilt sé að skrá lögheimili og einnig hvar sveitarfélögum sé skylt að veita þjónustu við íbúa. Mér finnst þetta svolítið sérstakt, þarna er verið í sömu setningu að taka svolitla U-beygju, það er búsetufrelsi en að sveitarfélög geti lagt takmörk á það hvar sé hægt að skrá lögheimili sitt út frá því hvernig þjónustu hægt er að veita á hverjum stað - það getur náttúrlega verið mjög mismunandi. Lögheimilisskráning veitir fleiri réttindi heldur en bara þjónustu frá sveitarfélagi. Ég vil þá sérstaklega minnast á niðurgreiðslu til húshitunar á köldum svæðum. Ég held að þetta þurfi að skoða út frá þessum punkti. Þetta er mikilvægur þáttur á þeim svæðum þar sem er dýrt að kynda húsnæði og það eru fleiri réttindi sem fylgja lögheimilisskráningu heldur en bara þjónusta sveitarfélaga. Ég held að við verðum svolítið að spyrja: Hvað þýðir þetta? Hvað þýðir það að færa þetta vald heim til sveitarfélaga, þ.e. hvar ég get skráð lögheimili? Ég held að það hljóti að vera þannig að þegar ég er að velja mér búsetu og lögheimilisskráningu og ég myndi t.d. fara á eitthvert lögbýli á Hornströndum þá geri ég mér grein fyrir því að það er ómögulegt að fá þjónustu sem er veitt af sveitarfélaginu, það er ekki hægt. Það eru staðir á landinu þar sem fólk býr og á sitt lögheimili vitandi það að það getur ekki nýtt alla þjónustu frá sveitarfélögunum þannig að við þurfum aðeins að stíga varlega niður í þessum efnum. Ég held að við þurfum að skoða þetta svolítið út frá stærri mynd og líka þjónustu ríkisins hvað varðar þá sem velja sér búsetu víðs vegar um landið, kannski að samræma það á einhvern hátt, alla vega þurfum við að skoða þetta betur. En það er mjög skiljanlegt að við þurfum að skilgreina þjónustu, lágmarksþjónustu, út frá því hvar fólk býr. Mér finnst það mjög eðlilegt. Hér er rætt um fjölmenningu í starfsliði sveitarfélaga. Mér finnst þetta mjög góður punktur, að sveitarfélög séu að nýta betur krafta innflytjenda og fjölga þeim í starfsliði sínu. Það varðar líka þjónustu við íbúana og mér fannst áhugaverður þáttur í síðustu viku í ríkissjónvarpinu, í Kveik, þar sem var fjallað um hvernig þeir gera þetta í Vík í Mýrdal og var talað þar við sveitarstjórann Einar Freyr Elínarson. Þeir eru með enskumælandi nefnd. Þeir eru ekki með innflytjendaráð eins og er víða um land og er kannski ekki endilega setið af erlendum íbúum eða íbúum af erlendu bergi brotnu, heldur eru það þeir sem eru kannski lengra komnir og sitja þarna og eru íslenskumælandi. Mér fannst þetta nokkuð sniðugt og stuðlar að aðkomu þessara nýbúa í sveitarfélaginu og snertir alla þjónustu íbúanna. Mér fannst það mjög gott. Það eru fleiri þættir sem ég ætlaði að drepa á en sérstaklega ætlaði ég að koma inn á þetta. Ég held að svona plagg sé mikilvægt, svona áætlanir og aðgerðir sem er niðurnegldar í samráði við sveitarfélögin, hvort sem þau eru stór eða lítil. Það er náttúrlega líka talað hérna um sameiningu sveitarfélaga og lágmarksþjónustu sveitarfélaga. Það eru náttúrlega nokkur sveitarfélög sem ekki eru að sinna lágmarksþjónustunni heldur útvista henni. Hver er þá réttur íbúanna á þeim svæðum til þess að hafa áhrif á það? Mér finnst það mjög góður punktur og við þurfum kannski að tala meira um það að þegar við erum að útvista verkefnum þá erum við líka að útvista lýðræðinu. En að sama skapi er mikilvægt að fámenn sveitarfélög á tilgreindum svæðum geti unnið saman að stórum málefnum eins og t.d. málefnum fatlaðra. Það var þá ekki fleira, ég veit að við fáum þetta í umhverfis- og samgöngunefnd og ég hlakka til að fjalla frekar um þetta þar og vonandi að málið nái skjótum og góðum framgangi.

Forseti. Það er ýmislegt gott að finna hérna en það er tiltölulega mikið auðveldara að setja niður fögur orð á blað en að framfylgja þeim og fjármagna þau eins og við höfum séð að undanförnu. Margt af þessu hef ég séð áður í stefnu stjórnvalda í fjármálaáætlun en ekki fjármagnið sem því fylgir. Ég talaði við hæstv. ráðherra áðan um einmitt eitt af þeim atriðum sem eru hérna, sem er þjónusta við fatlað fólk. Það hefur komið á daginn að hún er í ágætlega miklum halla, ágætlega miklum mínus, og þar hefur verið talað um að það hafi verið vanmat á kostnaði, gríðarlega mikið vanmat í kostnaðaráætluninni. Þegar frumvarpið var samþykkt hérna á þingi var gert ráð fyrir milljarði eða svoleiðis í aukakostnað eða svo, en umsögn Reykjavíkurborgar við það frumvarp útskýrði hvernig það stóðst alls ekki. Það varðaði sérstaklega rétt fólks til húsnæðis sem munaði þar, fara úr fjölbýli, þ.e. í sambúð með öðrum, í einbýli, réttinn til að vera í einbýli. Þar mat Reykjavíkurborg að kostnaðurinn gæti, ef allir færu í það úrræði, orðið allt að 11 milljarðar bara fyrir Reykjavík og ekki önnur sveitarfélög. Kostnaður við önnur atriði sem voru í umsögn Reykjavíkurborgar var eilítið minni en samt yfir þeirri áætlun sem var í því frumvarpi. Þannig að þegar ráðherra kemur hérna og segir að við verðum að skoða hverjum þetta sé að kenna, nokkurn veginn, þá er ekki hægt að segja að það hafi ekki verið varað við þessu. Þetta er mjög vel rekjanlegt og mjög vel rökstutt í umsögn Reykjavíkurborgar með tilliti til þáverandi rekstrarforms, þeirra eininga og þeirrar þjónustu sem þá var í gangi. Það er ekki eins og það sé verið að veita einhverja aukaþjónustu, það er verið að uppreikna miðað við þá þjónustu sem þegar var veitt miðað við réttindin sem lögin veita mjög skýrum stöfum. Það er áhugavert að ekki hafi verið hlustað á þá umsögn. En þegar kostnaðurinn allt í einu fer að bíta önnur sveitarfélög utan Reykjavíkur þá fer allt í háaloft. Það hefur einhvern veginn verið vaninn að hlusta ekki á Reykjavíkurborg í tíð þessarar ríkisstjórnar eða ríkisstjórna undir stjórn Sjálfstæðisflokksins á meðan Sjálfstæðisflokkurinn er ekki með meiri hluta í borginni. Það má taka mjög mikinn vara á allri pólitík sem kemur frá þeim flokki með tilliti til borgarinnar. Maður á að hlusta nokkurn veginn á allt sem þau segja varðandi borgina með þann vara á að það sé meira pólitískt drifið heldur en nokkuð annað, horfa á allt með stóru stækkunargleri. Alltaf þegar verið er að tala um skuldahlutfall og slæma stöðu borgarinnar þá gleyma þau því alltaf að það eru önnur sveitarfélög, sem þau sjálf stjórna, sem eru í miklu verri málum. Ákveðin hræsni þar í gangi. Staðan er slæm í sveitarfélögunum í heild sinni, við vitum það af þessum greiningum sem við höfum séð. Við höfum enga ástæðu til að trúa ekki þeim greiningum því að við höfum ekki heyrt nein rök á móti nema það sem kannski hæstv. fjármálaráðherra segir og er í rauninni bara að kenna sveitarfélögunum um að þau séu allt í einu að veita miklu meiri þjónustu en gert var ráð fyrir. Þetta er það sem var sem sagt. En aftur, þau rök sem við fáum frá sveitarfélögum, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Sambandi sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu, sýna aftur á móti að það er ekki raunin. Uppreikningur á núverandi þjónustu, lögin eins og þau eru veita mjög augljóslega fólki réttindi til að búa sjálfstætt og þess háttar. Þannig að það er ekkert flókið við þessa útreikninga, alla vega ekki hvað þetta varðar. Við þurfum nauðsynlega, og það er eitthvað sem ég tek hjartanlega undir í þessari áætlun, að skoða tekjustofna sveitarfélaga og það hefur verið kallað eftir því ítrekað á undanförnum árum. Það eru einhverjar nefndir í gangi og verið að spjalla eitthvað fram og til baka en einhvern veginn gerist ekkert. Það fæst engin niðurstaða, að hluta til held ég af því að ríkissjóður er í dálítið miklum vanda, sérstaklega tekjuvanda, og þá er ekkert eftir handa sveitarfélögunum. Þá er ákveðið að þau geti bara keyrt sig í mínus til að ríkið líti aðeins betur út. Samband ríkis og sveitarfélaga er dálítið svona ölmususamband, dálítið fátæktargildrusamband. Sveitarfélögin eru upp á Alþingi komin, ríkisstjórnina í rauninni, með tekjustofna sína og þau verkefni sem Alþingi setur á sveitarfélögin, stundum án samráðs meira að segja. Það er búið að setja einhver lög, sem vissulega var samráð og samtal um og allir voru sammála um, t.d. yfirfærslu á grunnskólanum og þess háttar og fólk var sammála þeim breytingum á útsvarinu og þess háttar sem fylgdu þar. En svo var bara aukið í rauninni í þá þjónustu sem þurfti að veita í grunnskólanum. Það eru svona vandamál sem skemma oft kerfin eftir að búið er að ná einhverju samkomulagi. Og ég vek athygli á því að þetta er ekki nýtt vandamál. Þetta plagg, sem er gott og blessað og ég held að renni nokkuð ljúflega í gegnum þingið - það er í rauninni ekkert haldbært í þessu plaggi. Þetta eru loforð með engum markmiðum nema þeim sem eru sett í fjármálaáætluninni sjálfri. Þar eru prósentutölur um ákveðin markmið o.s.frv., sem eru almennt séð ekkert voðalega vel fjármögnuð, en alla vega er það plaggið sem skiptir máli þegar allt kemur til alls, þegar við fáum að sjá tölurnar sem eru á bak við þessar aðgerðir sem eru hérna. Ég held að það séu allir sammála um að það þurfi að fara í þessar aðgerðir sem eru hérna, það þarf að ná þessum markmiðum þannig að ég efast ekki um að þetta fljúgi í gegn. En þegar kemur síðan að útfærslu, eins og með tekjustofnana, þegar þarf að ákveða t.d. hvort sveitarfélög þurfi að hafa fullnýtt útsvarsprósentu sína áður en þau fá úr jöfnunarsjóði, þá veit enginn hvernig það fer. En það er ekki hluti af því að samþykkja þessa þingsályktunartillögu heldur er það einhver seinni tíma hausverkur þegar mun verða skorið úr um hvort markmið þessarar þingsályktunartillögu muni nást. Þar liggur vandinn og hefur alltaf gert, hann liggur í þessum yndislegu smáatriðum. Þessi þingsályktunartillaga er einmitt mjög laus við smáatriði þegar allt kemur til alls, hún er mjög almenn. Með leyfi forseta: „Skilgreint verði hvaða þjónustu sveitarfélag þurfi að veita til að uppfylla lágmarksréttindi íbúa.“ Mjög sjálfsagt, að sjálfsögðu þurfum við að gera það. Munum við ná samstöðu um það með sveitarfélögunum og um fjármögnunina sem því fylgir, samkomulagi um hvað þetta verður? Mér finnst það tiltölulega ólíklegt þegar allt kemur til alls. Þá stendur hér, með leyfi forseta, „að tryggja að tekjur standi undir lögbundinni þjónustu, áföllum og framtíðaráskorunum sveitarfélaga“. Það gerir það ekki núna og hefur ekkert gert. Af hverju ættum við að búast við því, þó að við viljum ná þessu markmiði, að við munum ná því í einhverri framtíð? Þetta plagg mun ekki hjálpa okkur til þess að ná því markmiði, alls ekki. Það er gott að fá það skrifað niður að þetta eigi að vera markmiðið. Ég fagna því tvímælalaust. En ég hlakka til að sjá skrefin sem verða tekin til þess í raun og veru að ná markmiðinu. Hér er talað um stefnumótandi áætlun til 2038. Við hljótum að geta náð þessum markmiðum fyrr, í alvörunni. Að ná sjálfbærum sveitarfélögum - eigum við að miða við 2038? Örugglega ekki, en jú, þetta er aðgerðaáætlun sem nær til 2028 sem er út núverandi fjármálaáætlunartímabil. Við verðum ekki búin að ná öllum markmiðunum þá, ekki miðað við fjármálaáætlun alla vega nema núna í vor komi ný fjármálaáætlun með einhverri stefnubreytingu og fjármögnun á þeirri stefnu. Ég sé það einhvern veginn ekki gerast, ekki miðað við að fjármálaráðherra hefur talað um að það vanti peninga alls staðar, ekki miðað við það hvernig útgjaldahlutfall og tekjuhlutfall er miðað við verga landsframleiðslu og hvernig skattstefnu ríkisstjórnin hefur verið að reka. Ekki séns. Ég hlakka til að sjá ekki bara fallegu orðin hérna verða að stefnu heldur hlakka ég til að sjá hvernig þetta verður fjármagnað.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. iðnaðarráðherra fyrir að leggja fram þessa tillögu til þingsályktunar um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga. Þetta lítur vel út á blaði og það eru nokkur atriði þarna sem mig langar aðeins að stikla á; auðvitað orkumálin, varðandi öflug og sjálfbær sveitarfélög og aukinn árangur á sviði loftslags- og umhverfismála. Ég hef tekið eftir því að þessi ríkisstjórn, eins og kom fram í andsvörum mínum við hv. þm. Vilhjálm Árnason áðan, leggur svo mikla áherslu á orkumál, að þannig séum við að ná árangri í umhverfis- og loftslagsmálum og þannig séum við að uppfylla skyldur okkar í alþjóðasamningum og skyldur okkar gagnvart Evrópusambandinu þegar kemur að kolefnishlutleysi og þess háttar. Ég ætla reyndar að byrja á 7. lykilviðfangsefninu, þ.e. Virkara lýðræði, aukin þátttaka í sveitarstjórnarkosningum og íbúalýðræði. Ég hef mjög mikinn áhuga á þessum punkti af því að, og það er gaman að segja frá því, ég skrifaði ógeðslega leiðinlega BA-ritgerð um íbúakosningar. Ég skrifaði ritgerðina um lögin sem voru samþykkt í fyrra um einmitt íbúakosningar. Þau lög sem voru samþykkt í fyrra stuðla að meira sjálfstæði sveitarfélaga til að haga íbúakosningum eftir eigin höfði og það er bara mjög mikilvægt að nýta þá heimild. Í þessari þingsályktunartillögu er komið inn á eflingu lýðræðisþátttöku íbúa í sveitarfélögum og íbúakosningar eru náttúrlega mjög góð leið til þess. Varðandi 7. lykilviðfangsefnið, Virkara lýðræði, þá er hægt að samræma það við 4. lykilviðfangsefnið, sem er Átak í stafrænni umbreytingu, þar sem í þessum frábæru lögum sem voru samþykkt í fyrra er veittur kostur á rafrænum íbúakosningum sem stuðlar auðvitað að aukinni lýðræðisþátttöku íbúa. Það er bara mjög mikilvægt að nýta þá heimild sem er í lögum til að fá fólk til að taka virkan þátt í ákvarðanatöku hvað varðar málefni sveitarfélaga því að stundum heyrir maður að þegar stórar og umfangsmiklar ákvarðanir eru teknar, eins og lögin heimila, eru íbúar samt sem áður svolítið ósáttir við að ekki hafi verið haft nógu mikið samráð. Þannig að þetta stuðlar auðvitað bara að meira samráði og aukinni þátttöku íbúa, sem ég fagna rosalega mikið. Hvað varðar sjálfbærni þá er ég, eins og hefur áður komið fram, svolítið hrædd um að það verði lögð ofuráhersla á aukna uppbyggingu orkumannvirkja, að þannig séum við að stuðla að sjálfbærni. En hvað varðar orkuuppbygginguna þá er kannski líka viðeigandi að koma inn á að í þessari stefnumótandi áætlun er talað um að það verði að endurskoða regluverk Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga, sem mér finnst bara rosalega fínt og það er mikið fagnaðarefni. Í greinargerðinni kemur fram að haft var mikið og gott samráð við t.d. Samband íslenskra sveitarfélaga. En ég velti fyrir mér: Var haft beint samráð við sveitarfélögin sjálf? Því að sveitarfélögin sjálf hafa náttúrlega reynslu af tekjuskerðingunum sem þau verða oftar en ekki fyrir af hendi orkumannvirkja og því er mikilvægt að heyra þeirra sjónarmið líka hvað það varðar. Við höfum náttúrlega heyrt, eins og ég kom inn á í andsvörum áðan, ákall sveitarfélaganna eftir jafnari skiptingu tekna sem hljótast af orkuframleiðslu og að það sé smá misræmi í dreifingu þess ávinnings í orkusveitarfélögunum. Þau eru auðvitað líka með þessa heimild í lögum til að fresta gildistöku skipulagsins og þar með geta þau tafið framkvæmdir í þó nokkur ár, sem ég skil vel. Þetta er bara þeirra leið til að bregðast við þessu regluverki sem er greinilega ekki að henta þessum sveitarfélögum. Þess vegna er mikilvægt að það sé gott og skilvirkt samtal fyrir hendi. En að lokum langar mig að benda á að önnur leið til að ná sátt við sveitarfélögin hvað varðar sjálfbærni-, umhverfis- og loftslagsmál og þess háttar, er að skoða aðra skattlagningarleið, því að eins og ég kom inn á áðan þá eru fasteignagjöldin ekki að skila sér beint í nærsamfélögin sem verða fyrir áhrifum af völdum virkjana, heldur fer þetta á víð og dreif og sætir auðvitað skerðingum. En ef við samræmum vinnu ráðuneytanna - af því að nú eru þrjú ráðuneyti, veit ég, að vinna í einhverju sem er tengt sveitarfélögum og einhverju sem er líka tengt orkumannvirkjum í þessum sveitarfélögum. Fjármálaráðuneytið er t.d. að skoða aðrar leiðir til að skattleggja orkuvinnslu. Umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið er náttúrlega með þennan málaflokk. Innviðaráðuneytið er með endurskoðun regluverks Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Þannig að það er bara mikilvægt að það sé virkt samtal á milli allra ráðuneytanna og það sé líka virkt samtal við þá hagsmunaaðila sem verða fyrir beinum áhrifum af þessum virkjunum sem eru til staðar. En annars langaði mig líka bara að hrósa hæstv. innviðaráðherra fyrir eitt atriði; fagteymi vegna kynferðislegrar og kynbundinnar áreitni. Mér finnst það bara rosalega flott. Þetta varðar sem sagt málefni sveitarfélaga og er eitthvað sem ég væri líka til að sjá hér inni á þingi af því að þarna er líka talað um varasveitarstjórnarfulltrúa. Ég ætla að koma með smá ábendingu; að setja líka inn kynþáttafordóma, þ.e. áreitni sem þessir fulltrúar verða fyrir vegna kynþáttafordóma. Þá erum við líka að stuðla að aukinni þátttöku mismunandi aðila af mismunandi uppruna í sveitarfélögum, kannski mögulega úti á landi. Þegar verið er að tala um að efla virka þátttöku íbúa þá eigum við að reyna að höfða til allra íbúa. Þau eru öll mismunandi og við eigum að leita leiða til að stuðla að aukinni þátttöku þeirra í bæði ákvörðunartöku og lýðræðisþátttöku í samfélaginu.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu og fyrir að gefa sér tíma til þess að fara aðeins yfir þetta plagg sem að mínu mati er mjög mikilvægt og stórt fyrir sveitarfélögin í landinu, sérstaklega sveitarfélögin þótt þetta sé samstarfsverkefni ríkis og sveitarfélaga, því að ég held að þegar upp er staðið skipti það sveitarfélögin miklu meira máli hvernig þetta er gert heldur en ríkið. En það eru nokkrir punktar hérna og hv. þingmaður var að tala um samráð og spurði um hvernig samráði hefði verið háttað í þessari vinnu. Ég get bara upplýst það hér, virðulegur forseti, að samráð við vinnu þessarar þingsályktunartillögu var alveg gríðarlega mikið. Það var grænbók sem fór í samráð, það var hvítbók sem fór í samráð og síðan þessi þingsályktunartillaga sömuleiðis, fyrir utan fundi með sveitarfélögum og hagaðilum, bæði opna og lokaða. Þannig að samráðið var og hefur verið alveg gríðarlegt þennan tíma sem þessi tillaga hefur verið í mótun, þannig að ég held að öll þau sveitarfélög og allir þeir hagaðilar sem hafa viljað koma með einhverjar athugasemdir varðandi þessa þingsályktunartillögu hafi fengið mýmörg tækifæri til þess, bara svo að því sé haldið til haga. Varðandi Jöfnunarsjóð sveitarfélaga og raforkumálin, af því að ég veit að hv. þingmaður hefur mikinn áhuga á þessu og þekkingu, þá langar mig að velta fyrir mér einni spurningu sem snýr að tekjum sveitarfélaga sem eru með þessi mannvirki innan sinna sveitarfélagsmarka, hvað þingmanninum finnst um þá hugmynd að í raun og veru fari það í gegnum jöfnunarsjóðinn og sé deilt til allra sveitarfélaga landsins, ekki bara þeirra sem eru svo heppin að vera með ána eða línuna í gegnum sitt sveitarfélag. Á í raun og veru að deila því til allra í gegnum jöfnunarsjóðinn eða eiga bara þau sveitarfélög sem eru með mannvirkin innan sinna ramma að fá að njóta þess?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hvað varðar orð hv. þingmanns um samráðið þá gleður það mig mjög mikið að heyra þetta. Ég fylgdist með grænbókinni og síðan hvítbókinni og þetta gengur auðvitað í gegnum samráðsferli en hins vegar vona ég að það verði eftirfylgni með því sem sveitarfélögin lögðu fram í þessu samráði. Þegar kemur að því að framkvæma þessar einstöku aðgerðir eða einstaka þætti þessarar aðgerðaáætlunar þá mun væntanlega koma til þess að það verði lögð fram lagabreyting og þar af leiðandi vona ég að samráðinu verði haldið áfram þegar kemur að stærsta þættinum í þessari aðgerðaáætlun og það er bara að lögfesta þessar breytingar sem eru að fara að eiga sér stað, sem ég tel líka margar hverjar vera bara mjög jákvæðar og til bóta. Hvað varðar spurningu hv. þingmanns um tekjurnar sem fara í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga þá finnst mér Jöfnunarsjóður sveitarfélaga vera mjög góð hugsun, þetta heitir auðvitað Jöfnunarsjóður sveitarfélaga og hlutverkið er að stuðla að meiri jöfnuði en með því að breyta regluverkinu þá þarf líka að taka mið af nýjum þáttum í samfélaginu af því að síðast þegar ég vissi var regluverkið og lagaumgjörðin kringum jöfnunarsjóðinn frekar gömul. Það þarf bara aðeins að stuðla að nýjungum þegar kemur að Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. En varðandi tekjurnar sem hljótast af orkuframleiðslu - ég bara veit ekki hvaða leið er best. Ég held að besta leiðin væri að setja á sérstakt auðlindagjald sem síðan rynni beint til þeirra nærsamfélaga eða rynni að mestu leyti til þeirra nærsamfélaga sem verða fyrir beinum áhrifum virkjana. En ég veit að það er eitthvert samtal í gangi hjá fjármálaráðuneytinu um að skoða nýjar leiðir til skattlagningar og ég bara bíð spennt eftir þeirri vinnu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og ég held að hv. þingmaður hafi akkúrat hitt naglann á höfuðið vegna þess að stóra verkefnið, þegar þessi þingsályktunartillaga verður komin í gegnum þingið, sem ég vona svo sannarlega að hún geri, verður að við hér sem sitjum á þessum stólum hér í þessum sal tryggjum að málinu verði fylgt eftir. Það þarf fjármagn og það þarf vilja þingsins til að það gerist. En mín trú er sú að það að setja þetta niður í þessu formi sem við erum að gera í þessari þingsályktunartillögu, með þessi markmið og þessar áætlanir sem við erum að stefna að, sem að mínu viti eru svo sannarlega til hins betra fyrir sveitarfélögin, sé gríðarlega mikilvægur þáttur í því að við getum aukið þrýsting á stjórnvöld og okkur hér til að ná þessu í gegn og fjármagna. Þá erum við komin með samþykki þingsins fyrir því að þetta sé sú leið sem menn vilja fara, þannig að ég mun fagna því þegar þetta verður komið í gegn. Annars þakka ég þingmanninum bara fyrir að sýna þessu máli áhuga sem, eins og ég sagði áðan, er að mínu viti mikilvægt, enda eru samskipti ríkis og sveitarfélaga umræðuefni sem við kannski ræðum ekki alveg nógu oft hér í þingsal.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið og ég tek hjartanlega undir það sem hann var að segja varðandi mikilvægi þess að það sé skilvirkt samtal á milli ríkis og sveitarfélaga. Sveitarfélögin gegna rosalega mikilvægu hlutverki í alls konar málum og gegna mjög mikilvægu hlutverki í einhverju sem ég brenn mjög mikið fyrir, þ.e. í umhverfis- og loftslagsmálum. Þau hafa mikið skipulagsvald. Það er nauðsynlegt að við komum fram við þau af sanngirni og við sem sitjum hér á þessu þingi þurfum að tryggja að þau fái þær heimildir sem þörf er á að þau njóti til þess að þau geti framfylgt því sem við setjum í lög. Ég bíð svolítið spennt eftir því að það verði farið að framkvæma einstaka þætti þessarar þingsályktunartillögu því, eins og ég sagði áðan, þá er þetta smá almennt, en ég vænti þess að þegar málið er komið á aðgerðastig og það verður farið að lögfesta einstaka þætti þessarar aðgerðaáætlunar þá verði ítarlegri löggjöf með ítarlegri upplýsingum og mun ég væntanlega fylgja því eftir. Þetta er spennandi mál.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. innviðaráðherra fyrir framsögu og yfirferð um þetta mikilvæga mál. Ég vil aðeins blanda mér í þessa umræðu, fagna þessu um leið, af því að hérna erum við með langtímasýn og svo fimm ára aðgerðaáætlun. Ég fagna þessu að sjálfsögðu sem fyrrum sveitarstjórnarmaður og nú áhugamaður um að styrkja og treysta þetta stjórnsýslustig. Þarna er, eins og hefur reyndar komið fram í umræðunni, margt mjög gott. Þó er til að byrja með ein setning hér sem ég skil ekki, þrátt fyrir að vera búinn að lesa hana 20 sinnum, með leyfi forseta: „Tenging byggða og Íslands við umheiminn verði í jafnvægi við umhverfið.“ Ég átta mig ekki á þessari setningu. En hvað um það. Þarna, eins og ég segi, er margt mjög gott, góð langtímamarkmið eins og um að byggðir verði sjálfbærar og sveitarfélögin um allt land. Það eru hérna í lykilviðfangsefnunum tiltekin mörg atriði sem mér finnst vert að nefna eins og varðandi þetta sem við ræðum kannski ekki nógu oft, samt kemur fyrir að það er hér til umræðu í þessum sal, tekjuskiptingu á milli ríkis og sveitarfélaga varðandi verkefnaskiptinguna. Þá komum við auðvitað að því sem er snert á í þessu plaggi varðandi tekjuskiptinguna og hvernig við getum jafnað þessa stöðu og tryggt það að sveitarfélögin geti verið sjálfbær, geti staðið undir þeirri þjónustu sem löggjafarþingið felur sveitarfélögunum að takast á við hverju sinni. Það er eins og kemur fram, það er mikilvægt að það sé fyrirsjáanleiki, sveitarfélögin hafi fyrirsjáanleika inn í langa framtíð. Þess vegna er mikilvægt að við séum bæði að vinna hér með langtímasýn til 15 ára og svo séum við með aðgerðaáætlun til fimm ára og þetta er nauðsynlegt. Annað sem er auðvitað snert á, ég kem aðeins inn á það á eftir, er þessi nærþjónusta, vegna þess að við höfum séð það, alveg sama hvaða verkefni sveitarfélögin hafa fengið í hendur frá ríkinu, hvort sem það eru grunnskólarnir eða málefni fatlaðra, að með þessari auknu nánd, nánd á milli íbúa og jafnvel kjörinna fulltrúa, þá eykst þjónustan og samhliða því eykst auðvitað kostnaðurinn. Þetta er bara raunverulegt, ég þekki sjálfur ágætlega að þetta gerist. Þetta þarf í sjálfu sér ekki að vera slæmt vegna þess að við erum öll sammála um það, tel ég, sem störfum hér í umboði íbúa, að vilja veita góða, trygga og trausta þjónustu. Samt sem áður kemur það auðvitað niður á því að við þurfum á einhverjum tímapunkti, ég held að sá tímapunktur sé bara góður núna, að ræða hvernig við treystum þetta inn í framtíðina. Ég ætla að leyfa mér aðeins að nefna nokkur atriði sem mér finnst skipta máli og þá kemur að þessari aðgerðaáætlun til fimm ára. Hæstv. ráðherra hefur farið hér yfir það í sinni framsögu en ég ætla bara að endurtaka og nefna sérstaklega þessa tekjustofna og hvernig verður unnið úr þeim á komandi mánuðum. Svo er það endurskoðun regluverks Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga, það er mjög mikilvægt að þetta nái fram að ganga vegna þess að þarna erum við með jöfnunartæki. Það eru ekki öll sveitarfélög í landinu sem hafa burði til að takast á við þessi verkefni. Þá er mikilvægt að þau sem sterkari eru taki þátt og að við jöfnum þessar byrðar, ef svo má segja, á milli sveitarfélaga. Það er margt hérna sem ég ætla kannski ekkert að vera að nefna, en ég kem hér að 15. punktinum sem er þróun þjónustu við fatlað fólk; málaflokkur sem er í mínum huga og hjarta mjög mikilvægur. Þarna er auðvitað mjög brýnt að sveitarfélög og ríki - og ég veit að hæstv. innviðaráðherra og hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra eru með og hafa verið í samtali um það hvernig við ætlum að taka á þessum málum inn í langa framtíð og ég ætla aðeins að koma kannski inn á orðræðuna tengda þessum málaflokki hér rétt í lokin, nefna fleiri atriði eins og stafræna umbreytingu. Við sjáum það bara að við erum að þróast mjög, við erum á tækniöld og við erum að þróast mjög hratt. Sem dæmi, og ég átta mig ekki alveg á því hvort það nái hér til þessa, en ég þekki það bara úr mínu sveitarfélagi þar sem ég var á síðasta kjörtímabili að þar erum við enn þá bara, sem ég leyfi mér að nefna, eitt lítið dæmi, að skila byggingarteikningum handvirkt inn í þjónustuver. Það er ekki hægt að gera það rafrænt. Ég held að það sé mjög mikilvægt og mikill sparnaður sem felst í því að reyna að koma þessu í þessa stafrænu umbreytingu eða rafrænu þjónustu eða hvað við köllum þetta. Annað gott er ábyrgðarskipting og að tryggja þessa samfellu í allri þjónustu. Svo er það auðvitað það allra mikilvægasta af öllu, vellíðan ungra barna og barnafjölskyldna vegna þess að þetta er framtíðin og skiptir mjög miklu máli og þá sérstaklega þessara viðkvæmu hópa sem eru taldir upp í plagginu, þ.e. þessara viðkvæmu hópa sem eru með andlegar og líkamlegar skerðingar, barna af erlendum uppruna og barna í erfiðum félagslegum og efnahagslegum aðstæðum, að það sé vel tekið utan um þennan hóp. Eins og ég nefndi áðan finnst mér mjög mikilvægt að sveitarfélögin hafi fyrirsjáanleika. Þess vegna er þetta plagg enn mikilvægara, að sveitarfélögin og við hér á þingi, löggjafinn og framkvæmdarvaldið horfi til langrar framtíðar í þessum málum. Ég ætla aðeins að koma hér rétt í lokin, frú forseti, inn á atriði er varðar málaflokk fatlaðra. Það tengist auðvitað tekjuskiptingunni. Við höfum orðið vör við það í umræðu milli sveitarfélaga og ríkisins að það skorti fjármuni inn í málaflokk fatlaðs fólks. Ég sé hér, og reyndar vissi það, að félags- og vinnumarkaðsráðherra hafði skipað nefnd til að móta tillögur um kostnaðarskiptingu ríkis og sveitarfélaga við þjónustu við fatlað fólk. Það væri auðvitað áhugavert að heyra hvernig þeirri vinnu miðar og hvar hún sé stödd vegna þess að það er mjög mikilvægt að fá niðurstöðu í þetta tiltekna mál. Ég sé hér að síðasta setningin sem ég var sérstaklega búinn að stjörnumerkja hjá mér varðar það að það hefur farið alveg einstaklega mikið fyrir brjóstið á mér þegar ég hef séð kjörna fulltrúa á sveitarstjórnarstiginu, bæjarstjóra, borgarstjóra jafnvel, benda á þennan tiltekna málaflokk sem ástæðu þess að sveitarfélögin séu rekin í halla, séu illa rekin. Það er aðeins komið inn á þetta í þessu skjali, ég ætla bara að lesa þetta orðrétt, með leyfi forseta: „Langvarandi umræður um kostnaðarskiptingu eru líklegar til að koma niður á þjónustu ásamt því að valda vanlíðan meðal fatlaðs fólks.“ Mér finnst þetta lykilsetning í þessu vegna þess að orðræðan er oft með algerum ólíkindum, að það sé einn hópur tekinn út fyrir sviga og sagt í raun og veru: Þið eru ástæðan fyrir því að sveitarfélagið okkar er illa rekið og við náum ekki endum saman. Ég veit ekki og get ekki sett mig í stöðu fatlaðs fólks þegar svona orðræða er uppi en ég held að það sé engum til góðs að viðhafa orð sem þessi og ég bið bara fólk að vanda sig þegar við erum að nálgast umræðuna. Við erum meðvituð um að við þurfum að ná lendingu, þurfum að ná einhverri niðurstöðu í þessari tekjuskiptingu. Það er verkefnið og það á að vera verkefnið.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á skipulagslögum varðandi hagkvæmar íbúðir. Með frumvarpinu er lagt til að sveitarfélög fái heimild til að skilyrða allt að 25% af heildarfermetrafjölda íbúða við gerð deiliskipulags fyrir ný íbúðasvæði fyrir íbúðir sem falla undir lög um almennar íbúðir, þ.e. leiguíbúðir þar sem stuðlað er að því að húsnæðiskostnaður sé í samræmi við greiðslugetu, íbúðir sem uppfylla skilyrði fyrir hlutdeildarlánum og lánum til leiguíbúða samkvæmt lögum um húsnæðismál. Er hér um að ræða íbúðir fyrir fólk sem eru undir tilteknum tekju- og eignaviðmiðum, sem stjórnvöld hafa lagt áherslu á að styðja við til að auka möguleika fólks til að eignast eða leigja húsnæði á viðráðanlegum kjörum. Frumvarpið byggir á tillögum sem komið hafa fram í vinnu stjórnvalda og heildarsamtaka á vinnumarkaði um aðgerðir til að auka framboð á íbúðum og bæta stöðu á húsnæðismarkaði, nánar tiltekið á vettvangi átakshóps árið 2019 og í kjölfarið starfshóps árið 2022. Kallað hefur verið eftir lögfestingu svipaðs ákvæðis og finna má í danskri löggjöf, svokallaðs Carlsberg-ákvæðis, í tillögum áðurnefndra hópa, þ.e. átakshóps stjórnvalda og heildarsamtaka á vinnumarkaði og starfshóps forsætisráðherra um umbætur á húsnæðismarkaði. Báðir hópar hafa lagt til að gerðar verði úrbætur á skipulagslögum með lögfestingu fyrrnefnds Carlsberg-ákvæðis. Ákall um innleiðingu ákvæðisins var áréttað með rammasamningi ríkisins og sveitarfélaga um aukið framboð íbúða 2023–2032 sem undirritaður var í júlí 2022. Þar kemur fram að stefnt sé að því að auka framboð nýrra íbúða til að mæta fyrirsjáanlegri íbúðaþörf ólíkra hópa samfélagsins til skemmri og lengri tíma og stuðla þannig að auknum stöðugleika og jafnvægi á húsnæðismarkaði. Liður í því sé að veita sveitarfélögum heimild til að skilyrða uppbyggingu húsnæðis við ákveðna blöndun íbúðarhúsnæðis vegna ólíkra íbúahópa. Ákvæði frumvarpsins tekur mið af danska Carlsberg-ákvæðinu. Danska ákvæðinu var ætlað að stuðla að blandaðri byggð og nær það til almennra íbúða samkvæmt dönsku lögunum um almennar íbúðir en undir þau fellur leiguhúsnæði með svipuðum skilyrðum og fjallað er um í íslensku lögunum. Eins og áður segir þá tekur útfærsla ákvæðisins mið af áðurnefndu Carlsberg-ákvæði en nær þó einnig til íbúða sem uppfylla skilyrði um hlutdeildarlán sem og lán til leiguíbúða sem ekki eru reknar í hagnaðarskyni. Er það í samræmi við áðurnefndar tillögur átakshóps og starfshóps sem og rammasamning ríkis og sveitarfélaga. Með þessari útfærslu nær ákvæðið til fjölbreyttari tegunda íbúða, aðallega þó til leigu og kaups fyrir tekjulægri hópa. Frumvarpinu er þannig ætlað að aðstoða sveitarfélög og hvetja þau til að skipuleggja byggð fyrir fjölbreyttari tegundir íbúða og stuðla þannig að því að bæta húsnæðisöryggi fjölskyldna og einstaklinga. Þrátt fyrir að um heimildarákvæði sé að ræða má telja að lögfesting ákvæðisins skjóti styrkari stoðum undir ákvörðun sveitarfélaga um að setja fram í skipulagsskilmálum deiliskipulags kröfu um að ákveðið hlutfall af heildarfermetrafjölda verði skilyrtur við tilgreindar tegundir íbúða við gerð deiliskipulags fyrir ný íbúðasvæði. Þannig er frumvarpið liður í því að auka framboð af hagkvæmu leiguhúsnæði til langtímaleigu. Á grundvelli skipulagslaga ber sveitarstjórnum að setja fram stefnu sína um þróun sveitarfélagsins varðandi t.d. landnotkun, byggðaþróun og byggðamynstur. Þar er lagður grundvöllur fyrir gerð deiliskipulags. Í deiliskipulagi eru svo teknar ákvarðanir um lóðir, lóðanotkun, byggingarreiti, byggðamynstur, þar með talið nýtingarhlutfall, útlit mannvirkja og form eftir því sem við á og aðrar þær skipulagsforsendur sem þurfa að liggja fyrir vegna byggingar- og framkvæmdaleyfa. Þá ber sveitarfélögum að greina með reglubundnum hætti þörf fyrir íbúðarhúsnæði í sveitarfélaginu með tilliti til mismunandi búsetuforma á grundvelli laga um húsnæðismál. Þeim ber að gera húsnæðisáætlun til fjögurra ára um það hvernig þörf fyrir íbúðarhúsnæði í sveitarfélaginu verði mætt og tryggja framboð á lóðum til að mæta þeirri áætlun. Skal sérstaklega meta þörf fyrir húsnæði til að mæta þörfum einstakra hópa, svo sem fatlaðs fólks, aldraðra, tekju- og eignaminni og námsmanna, auk húsnæðisþarfar á almennum markaði. Ber sveitarfélögum að greina þörfina niður á félagshópa, gera áætlun til að mæta þörfinni og tryggja framboð lóða til að áætlunin raungerist og er frumvarpsákvæðið sem hér er lagt til mikilvægur liður í þeirri vegferð. Líkt og ég kom inná áðan þá er með frumvarpinu lagt til að sveitarfélögum séu veittar heimildir til að gera kröfu um það við gerð deiliskipulags að allt að 25% af heildarfermetrafjölda íbúða innan skipulagssvæðis verði fyrir íbúðir sem falla undir lög um almennar íbúðir og íbúðir sem falla undir VI. kafla A og VIII. kafla laga um húsnæðismál. Markmið laga um almennar íbúðir er að bæta húsnæðisöryggi fjölskyldna og einstaklinga sem eru undir ákveðnum tekju- og eignamörkum með því að auka framboð af öruggu og viðeigandi leiguhúsnæði og stuðla að því að húsnæðiskostnaður sé í samræmi við greiðslugetu leigjenda. Er um að ræða leiguíbúðir á viðráðanlegu verði, þar með talið fyrir námsmenn, ungt fólk, aldraða, fatlað fólk og fólk sem ekki er fært um að sjá sér fyrir húsnæði sökum félagslegra aðstæðna eða verulegs fjárhagsvanda. Í VI. kafla A í lögum um húsnæðismál er fjallað um hlutdeildarlán sem ætluð eru þeim sem eru að kaupa sína fyrstu íbúð og þeim sem ekki hafa átt íbúðarhúsnæði síðastliðin fimm ár og eru undir ákveðnum tekjuviðmiðum. Frumvarpið nær einnig til íbúða sem falla undir VIII. kafla laga um húsnæðismál, en þar er um að ræða lán til leiguíbúða sem heimilt er að veita sveitarfélögum, félögum og félagasamtökum sem ekki eru rekin í hagnaðarskyni og hafa það sem langtímamarkmið að byggja, eiga og hafa umsjón með rekstri leiguhúsnæðis. Ákveði sveitarfélag að beita heimildinni veitir ákvæðið sveitarfélaginu svigrúm til að útfæra prósentuhlutfallið sem og hvernig það deilist á milli þeirra íbúða sem tilteknar eru í ákvæðinu, þ.e. hvort það taki til einnar tegundar, tveggja eða allra þriggja tegundanna af íbúðum. Þá nær heimildin til nýrra íbúðasvæða, hvort sem er í nýjum hverfum eða á þegar byggðum svæðum, svo sem á þéttingarreitum eða þegar um breytta nýtingu skipulagsreits er að ræða. Er með því ætlunin að styðja við þá viðleitni sveitarfélaga að þétta og þróa byggð með t.d. breyttri nýtingu skipulagssvæða. Til að sveitarfélög geti þróað skipulagssvæði innan sinna staðarmarka með heildarhagsmuni sveitarfélags og íbúa að leiðarljósi er einnig eðlilegt að heimildin nái til lands í eigu sveitarfélaga, ríkis eða einkaaðila. Það er von mín að lögfesting ákvæðisins muni auðvelda sveitarfélögum að stuðla að félagslegri fjölbreytni í íbúðarhverfum sínum. Þá hef ég þá trú að það muni til lengri tíma stuðla að auknum stöðugleika á húsnæðismarkaði og tryggja betur fjölbreytni og framboð búsetuúrræða fyrir almenning. Stöðugleiki í húsnæðismálum til lengri og skemmri tíma er sameiginlegt hagsmuna- og efnahagsmál okkar allra. Virðulegi forseti Ég hef hér rakið meginefni frumvarpsins. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umræðu.

Forseti. Tvær einfaldar spurningar. Í fyrsta lagi: Væri ekki eðlilegt að sleppa þakinu þannig að sveitarfélög gætu í rauninni skilgreint hærra hlutfall ef þau vildu til að byrja með? Og í öðru lagi: Hvernig væri að setja lágmark líka? Kannski að lágmarkið væri 5% eða eitthvað því um líkt?

Virðulegi forseti. Ástæðan fyrir því að svona ákvæði kemur inn er til að skilgreina ákveðna blöndun sem uppfyllir þá þær áætlanir sem viðkomandi sveitarfélög hafa verið að vinna með. Af hverju 25%? Jú, það er væntanlega vegna þess að það er kannski talið að það uppfylli þær áætlanir sem þar eru. Er eitthvað sem bannar sveitarfélögum að setja einhverjar aðrar kröfur? Nei, það er ekki. Þetta heimildarákvæði mun hins vegar án efa skjóta skýrari og sterkari stoðum undir það ef sveitarfélag vill beita þessu ákvæði, hvort sem það er 25% eða 20% eða 18% eða hvað það nú annað er. Ef það fer í 30% mun þetta heimildarákvæði ekki styðja við það heldur er það þá bara eins og er í dag að sveitarfélögin geta í sjálfu sér tekið þá ákvörðun sem þau vilja á grundvelli skipulagslaga. Hér er verið að skjóta sterkari og styrkari stoðum undir það að vilji menn fara þessa leið, sem er að mínu mati skynsamleg, og 25% er vegna þess að það er talið skynsamlegt, að það sé nóg til þess að búa til blöndun af þessu tagi, þá er verið að setja fram þessa heimild í því.

Forseti. Nei, ég átta mig ekki alveg á þessu. Þegar verið er að setja reglu um allt að 25% þá er hún í rauninni takmarkandi fyrir hlutfall sem er hærra en 25%. Það er talað um þetta sérstaklega fyrir ný íbúðasvæði og þá veltir maður fyrir sér: Yfir hversu langan tíma? Er það fyrir ákveðna útdeilingu en ekki kannski fyrir hverfið eins og það kemur til með að líta út í heild sinni ef það er gert þar? Væri það fyrir smærri reiti líka og þess háttar? Ef fyrsti áfangi einhvers uppbyggingarverkefnis væri t.d. bara almennar íbúðir mætti heildarkerfið þegar það væri tilbúið mögulega ekki hafa t.d. 100% fermetrafjöldann sem myndi falla undir þetta og afgangurinn síðan fylla upp í það sem væri á almennum markaði ef þetta væri tekið í skrefum. Þannig að ég velti fyrir mér hvort það sé hamlandi þegar sagt er allt að 25%, að þetta loki fyrir möguleika á að hafa hærra hlutfall í einstaka uppbyggingarferlum. Svo fannst mér svarið við lágmarkinu ekki vera alveg nógu skýrt. Það eru sum sveitarfélög sem eru með ansi fáar almennar íbúðir. Það væri kannski eðlilegt að byrja einhvers staðar með ákveðin lágmörk þar á til þess að það séu ekki bara ákveðin sveitarfélög sem eru félagsleg sveitarfélög og önnur ekki.

Frú forseti. Það er auðvitað þannig að í dag hafa einstök sveitarfélög sent slíkar kröfur inn á grundvelli þessara einkaréttarlegu samninga. Til samanburðar er verið að setja inn almenna heimild til þess að sveitarfélög hafi hana til að uppfylla óskir, kröfur, heilbrigða skynsemi um blandaða byggð. Sveitarfélögin hafa auðvitað skyldu til að gera húsnæðisáætlanir fyrir alla hópa í samfélaginu. Það eru sérstaklega tilteknir þessir hópar sem hér hafa verið nefndir. Í slíkri greiningu kemur væntanlega fram að það þurfi íbúðir fyrir þennan fjölda tiltekins hóps. Það hlýtur þá að vera sveitarfélaganna að meta það ef hópurinn er 20%, sem þau þurfa að gera, þá geta þau væntanlega krafist þess í deiliskipulagi. Þegar við erum að tala um heildarfermetrafjölda íbúða þá skiptir það líka máli til að búa til blandaða byggð að það sé ekki heildarfjöldi íbúða, vegna þess að í mörgum tilfellum eru þessar íbúðir jú minni. Ég held að þarna séum við einfaldlega að ná talsverðu takmarki um að búa til jákvæðan hvata fyrir sveitarfélögin, að geta sett fram með almennri heimild það að uppfylla sínar eigin húsnæðisáætlanir þannig að þau geti látið byggja yfir þann hóp íbúa sem á því þarf að halda.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. innviðaráðherra fyrir framsöguna og yfirferðina í þessu máli. Hingað er ég bara kominn til þess að fagna vegna þess að mér finnst þetta mjög mikilvægt og sérstaklega það að hér er um heimildarákvæði að ræða. Orðalag eins og „allt að 25%“ er mikilvægt fyrir sveitarfélögin, þótt við viljum auðvitað sjá sem hæsta prósentu til að byggja fyrir þennan, leyfi ég mér að segja, viðkvæma hóp því að við sjáum það bara að hverfi og staðsetningar eru mismunandi og þetta þarf að geta haldist í hendur við það. Þetta á ekki alls staðar við en á flestum stöðum getur þetta átt við og þess vegna er mjög mikilvægt að sveitarfélög fái þennan sveigjanleika til að vinna með. En þrátt fyrir að ég fagni þessu, að þetta fari svona skrifað inn í lögin, þá er þetta ekkert nýtt vegna þess að sveitarfélögin hafa verið að vinna með þetta. Hvort sem það er á landi sveitarfélags, oftast, eða einkaaðila þá erum við oft með þessa svokölluðu þéttingarreiti þar sem hefur verið í gangi vinna við gerð deiliskipulags og þar hafa sveitarfélögin verið að vinna með svokölluð samningsmarkmið fyrir þann tiltekna reit. Þau virka þannig að sveitarfélagið sest niður með viðkomandi aðilum og setur sér einhver markmið um það hvernig byggðin á að þróast og hvað eigi að vera á þessum tiltekna reit, það geta verið námsmannaíbúðir, leiguíbúðir eða eitthvað annað slíkt, og það er bara skrifað inn í samning milli sveitarfélags og tiltekins aðila. Það sem ég er ánægður með að sjá hér er að hérna erum við auðvitað að styrkja samningsstöðu sveitarfélaga. Það er mjög brýnt, hæstv. ráðherra. Þess vegna fagna ég þessu mjög. Einnig fagna ég því að sjá að hér er um almennar íbúðir að ræða en einnig hlutdeildarlánaíbúðir og leiguíbúðir þannig að við erum með þessu að ná til nokkuð breiðs hóps sem brýnt er að eigi kost á því að koma sér þaki yfir höfuðið, sem er ein af grunnþörfum okkar allra. Ég ætla aðeins að snerta á fleiri atriðum, ég var búinn að yfirstrika eitthvað hérna hjá mér. Ég er kannski að endurtaka mig, en ég ætla að fá að lesa það sem hér kemur fram, með leyfi forseta: „Með aukinni uppbyggingu íbúðarhúsnæðis á þéttingarreitum og landi í eigu annarra en sveitarfélaga, þarf að tryggja sveitarfélögum heimildir varðandi blöndun byggðar fyrir ólíka hópa þannig að þau geti uppfyllt skyldur sínar samkvæmt lögum um húsnæðismál.“ Hér kemur að því sama og ég var að segja áðan, sveitarfélögin hafa í þessu verið að notast við samningsmarkmið, hafa verið setjast niður með framkvæmdaraðilum eða lóðarhöfum, og ég þekki það nú bara ágætlega sjálfur, og verið að setja sér markmið og gera samning um hvernig uppbyggingin á að fara fram og þróast og hvað eigi að vera á reitnum. Með þessu máli erum við að styrkja stöðu sveitarfélaga og mér finnst það mjög mikilvægt og brýnt þannig að ég fagna þessu bara ákaft, ég leyfi mér að segja það, frú forseti. Það er ekki mikið meira um þetta að segja hjá mér en að lokum vil ég samt segja, og ég hef verið að tönnlast á þessu undanfarna mánuði, að við þurfum þessa uppbyggingu. Við þurfum að byggja húsnæði fyrir fólkið. Okkur er að fjölga hratt og ég óttast það mjög að við séum ekki með nægt lóðaframboð á næstu árum. Við sjáum það bara ef við horfum á tölur, alveg sama þó að húsnæðisáætlanir sveitarfélaganna segi okkur annað í dag, að sveitarfélögin Hafnarfjörður og Kópavogur, sérstaklega þessi tvö, eru að verða búin með sínar lóðir. Þegar ég segi lóðir þá er ég að tala um svæði þar sem hægt er að brjóta nýtt land vegna þess að við vitum að þéttingarreitirnir taka mikið lengri tíma í uppbyggingu. Ef við ætlum að ná þessum markmiðum um uppbyggingu á 35.000 íbúðum á næstu tíu árum þá verðum við að fjölga lóðum. Með þessu er ég ekki að segja að það þurfi að kollvarpa hugmyndafræði svæðisskipulagsins á höfuðborgarsvæðinu sem gildir til 2040 vegna þess að hugmyndafræðin og allt sem þar kemur fram er mjög góð. En það verður að vera hægt að taka það skipulag til endurskoðunar þegar forsendur hafa breyst eins og þær hafa gert á síðustu nokkrum árum. Ég vil um leið hvetja sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu sem hafa stöðugt það verkefni að tryggja nægjanlegt lóðaframboð til að setjast nú niður, hér á höfuðborgarsvæðinu sérstaklega, og ræða hvort ekki sé rétt og skynsamlegt á þessum tímapunkti að taka upp svæðisskipulagið, taka það til endurskoðunar með skynsamlegum hætti án þess að við séum að fara að þenja okkur mjög mikið út. Það væri hægt að setjast niður og segja: Heyrðu, við ætlum að fá að taka þátt í þessu verkefni en við ætlum, samhliða því að fá að brjóta nýtt land, að skuldbinda okkur til að þétta byggð um X mikið á móti. Með þeim hætti held ég að við værum að tryggja að það væri engin kollvörpun heldur skynsamleg endurskoðun til að geta tryggt það að markmið um 35.000 íbúðir á næstu tíu árum náist.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Hann kveikti aðeins í mér þegar hann fór að tala um svæðisskipulag og endurskoðun þess. Ég ætla ekki að standa hér og vera á móti slíku en ég velti fyrir mér nákvæmlega hvað hann átti við. Hann fór kannski örlítið yfir það í lokasetningunum. Ég stóð í þeirri meiningu að við værum með ágætissvæðisskipulag og að innan þessarar byggðalínu sem er dregin utan um það, að byggðin eigi að vera innan þeirra marka, væri rými fyrir þær íbúðir sem við þurfum á að halda. En ég sé að hv. þingmaður hristir hausinn þannig að ég gef honum tækifæri til að koma og fara aðeins betur yfir það. Ég veit að hann þekkir það betur kannski á einum enda höfuðborgarsvæðisins, ég aðeins betur á öðrum enda. Mig langaði að segja líka, forseti, að ég get vel fallist á það að hér séum við að gefa sveitarfélögunum eftir þessa heimild. Það er ofboðslega mikilvægt að við séum að ítreka að þetta sé heimild til handa sveitarfélögunum. Ég get tekið undir það sem hv. þingmaður sagði hér áðan að þetta er ákveðið tækifæri fyrir sveitarfélög til að beita í samningum við landeigendur og þá aðila sem koma að uppbyggingu en það er mikilvægt að sveitarfélögin hafi áfram fullt skipulagsvald og geti stýrt þessu. Ég get tekið undir það að einhverju leyti að við höfum á síðustu misserum verið að þróa of mikið byggingarreiti sem hafa verið nánast eingöngu í þéttingu byggðar á mjög dýrum svæðum eins og t.d. hér í kringum okkur, þar sem byggðar hafa verið íbúðir sem eru kannski ekki nákvæmlega þær þar sem eftirspurnin liggur. Ég get líka tekið undir með hv. þingmanni að við þurfum að hvetja sveitarfélögin áfram í því að auka framboð á lóðum þannig að hægt sé að byggja fjölbreytt. Það á líka að vera hægt að byggja sérbýli og einbýli og raðhús og allt á sama tíma og við getum líka verið að byggja hagkvæmari íbúðir eins og verið er að leggja til í þessu frumvarpi.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og spurninguna. Það sem ég á við með að endurskoða svæðisskipulagið, vegna þess að það er alveg rétt að það eru þenslumörk, mörk á því hvað sveitarfélögin geta þanið sig mikið út, er að það eru sveitarfélög eins og Reykjavík og Mosfellsbær sem eiga eitthvað af landi en önnur sveitarfélög eins og Hafnarfjörður, Kópavogur og Garðabær eiga lítið eftir og þau hafa í raun og veru ekkert nýtt land til að brjóta en vilja samt sem áður taka þátt í þessari uppbyggingu sem nauðsynleg er til næstu ára. Ég get bara nefnt Hafnarfjörð, af því að það þekki ég nú best, við erum að klára 1.900 íbúðir - og ég segi við, við Hafnfirðingar - sem eru í byggingu í Hamranesinu sem er nýjasta hverfi Hafnfirðinga. Þar eftir eigum við Ásland 4 sem er rétt fyrir ofan og hverfi sem kallað er Vatnshlíðin sem er í nálægð við Hvaleyrarvatn og Kaldársel. Þessi lönd, sem eru byggingarlönd og inni á aðalskipulagi og innan svæðisskipulags, eru undir línu; Lyklafellslínu og Hamraneslínu, og það verður ekkert hægt að byggja á þeim á næstu árum. Þannig að Hafnarfjörður er uppiskroppa með land fyrir utan þéttingarreiti. Stærsti þéttingarreiturinn í Hafnarfirði, ég ætla að leyfa mér að segja það, er kallaður Hraun vestur. Þar var samþykkt deiliskipulag árið 2019 og það er ekki komin ein grafa.

Tíu mínútna hverfi?

Fimm mínútna hverfi. En það er ekki komin ein grafa. Það er vegna þess að þarna er atvinnuhúsnæði, þarna er atvinnustarfsemi í dag sem þarf þá að fara eitthvert annað. Það þarf að kaupa upp, það þarf að brjóta niður og byggja og þetta tekur bara tíma, miklu lengri tíma en það tekur að brjóta nýtt land. En þetta verður samt sem áður að fara saman og ég er ekki að tala fyrir kollvörpun á svæðisskipulaginu heldur nauðsynlegri og skynsamlegri endurskoðun á svæðisskipulagi.

Frú forseti. Ég fagna framlagningu þessa máls. Eins og hæstv. ráðherra fór yfir snýst þetta um svokallað Carlsberg-ákvæði að danskri fyrirmynd sem hefur reynst vel þar. Reykjavíkurborg hefur lengi kallað eftir lagaákvæði í þessa veru og við í Samfylkingunni höfum talað fyrir þessu, að sveitarfélög hafi heimild til að gera kröfu um að allt að 25% af byggingarmagni, samkvæmt nýju deiliskipulagi, sé fyrir íbúðauppbyggingu á félagslegum forsendum, hvort sem um er að ræða almennar íbúðir samkvæmt lögum um almennar íbúðir eða hlutdeildarlán. Nú eru raunar liðin fjögur ár síðan ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur lofaði löggjöf af þessu tagi við undirritun lífskjarasamnings. Það var því miður ekki efnt á samningstíma hans. Núna hefur loforðið verið endurnýtt í rammasamningi um húsnæðismál og það er vel. Samkvæmt aðgerðaáætlun var svo gert ráð fyrir frumvarpinu á síðasta löggjafarþingi en það náði ekki fram að ganga. Vonandi er hægt að klára þetta mál á þessu þingi. Ég vona raunar að þetta mál geti orðið að lögum fyrir jól og vona að hæstv. innviðaráðherra viti að hann á allan okkar stuðning við þetta mál. Verktakafyrirtæki og hagsmunasamtök þeirra brugðust frekar harkalega við þessu frumvarpi og frumvarpsdrögunum þegar þau komu fram í samráðsgátt. Ég ætla að lesa upp úr umsögn sem barst frá stóru byggingarfyrirtæki, með leyfi forseta: „Fjárfestingar félagsins í landsvæðum hafa byggst á að hér ríki áfram frjálsræði en ekki forsjárhyggja þess opinbera.“ - Og svo mótmælir fyrirtækið því harðlega að veitt verði lagaheimild til að skerða eignarrétt félagsins. Ég vil nú bara nota tækifærið hér í þessari umræðu og brýna fyrir hæstv. ráðherra og þingheimi að láta ekki svona upphrópanir setja sig út af laginu, af því að löggjafinn hefur bara mjög rúmt svigrúm til að setja hér almennar reglur um nýtingu og ráðstöfun lands og annarra fasteigna í þágu almannahagsmuna og til að tryggja húsnæðisöryggi. Það þarf auðvitað að virða eignarréttarákvæði stjórnarskrár en eins og bent er á í greinargerð þessa frumvarps er að finna almennar takmarkanir á eignarráðum t.d. í vatnalögum, náttúruverndarlögum, jarðalögum og skipulagslögum og að sama skapi eru sveitarstjórnum nú þegar fengnar mjög víðtækar heimildir til að skipuleggja land innan sinna staðarmarka og þá í raun óháð því hvort land er í eigu ríkis, sveitarfélags eða einkaaðila. Ég held að þetta frumvarp sé hið besta mál og feli ekki á nokkurn hátt í sér einhver stjórnarskrárbrot eða annað slíkt. Ég segi bara: Áfram með smjörið. Við skulum vinna þetta mál bæði hratt og vel. Sama gildir um boðað frumvarp samkvæmt rammasamningi um húsnæðismál og aðgerðaáætlun hans um tímabindingu á uppbyggingarheimildum. Við skulum ekki leyfa Sjálfstæðisflokknum að eyðileggja þetta mál eins og gerðist t.d. með frumvarp um skráningu húsaleigusamninga. Það þóttu einhver ægileg inngrip að fara að skrá upplýsingar um húsaleigusamninga í gagnagrunn. Þá fannst sumum að stóri bróðir væri bara mættur á svæðið. Mér sýnist nú reyndar að sumu leyti þetta frumvarp fela í sér miklu meiri inngrip inn á hinn frjálsa markað. Það verður fróðlegt að sjá hvernig þetta þróast í meðförum þingsins. Eins og ég hef tekið fram á hæstv. innviðaráðherra stuðning okkar í Samfylkingunni við þetta mál. Samhliða þessari löggjafarvinnu er auðvitað mikilvægt að það náist samningar milli ríkisins og fleiri sveitarfélaga á grunni rammasamningsins um húsnæðismál. Það væri fróðlegt að heyra frá ráðherra við tækifæri hvernig þeirri samningsgerð miðar. Eftir því sem ég best veit er einungis búið að semja við Reykjavík en vonandi eru fleiri samningar í farvatninu og vonandi reynast fleiri sveitarfélög reiðubúin að gangast undir sams konar skuldbindingar og Reykjavíkurborg hefur gert þegar kemur að útvegun lóða og óhagnaðardrifinni íbúðauppbyggingu. Ég held að þetta Carlsberg-ákvæði sem er hér verið að mæla fyrir geti þjónað sem mjög mikilvægt verkfæri, einmitt til að fylgja slíkum skuldbindingum eftir. Það styrkir í raun samningsstöðu sveitarfélaga þegar kemur að því að skipuleggja land. Áfram gakk.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um endurskoðendur og endurskoðun og lögum um ársreikninga, á þskj. 186, 184. mál. Frumvarp þetta var áður lagt fram á 153. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga á því löggjafarþingi. Frumvarpið er nú endurflutt efnislega óbreytt að frátöldum minni háttar breytingartillögum sem samþykktar voru af meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar við þinglega meðferð málsins. Í frumvarpinu er annars vegar að finna breytingar á lögum um endurskoðendur og endurskoðun, nr. 94/2019, og hins vegar breytingar á lögum um ársreikninga, nr. 3/2006. Breytingar á lögum um endurskoðendur og endurskoðun eru tvíþættar. Í fyrsta lagi er að finna ákvæði er lúta að endurskoðendaráði. Endurskoðendaráð skal bera ábyrgð á eftirfylgni með frammistöðu endurskoðunarnefnda í samræmi við reglugerð ESB nr. 537/2014, auk þess sem lagt er til að kveðið verði á um það í lögum að endurskoðendaráð sé sjálfstæð stjórnsýslunefnd og að endurskoðendaráð hafi heimild til að ráða sér starfsmann til að geta sinnt skyldum sínum. Í öðru lagi er að finna ákvæði er lúta að því að skýra betur út stöðu siðareglna endurskoðanda og hvaða siðareglum endurskoðendum ber að fylgja. Sterk hefð er fyrir hugtakinu „góð endurskoðunarvenja“ á Norðurlöndum og með lögum um endurskoðendur og endurskoðun, nr. 94/2019, er rennt styrkari stoðum undir það hugtak hér á landi. Lagt er til í frumvarpinu að siðareglurnar verði settar undir hugtakið góð endurskoðunarvenja sem endurskoðendum ber að fylgja á hverjum tíma. Endurskoðendur skuli fylgja siðareglum alþjóðasamtaka endurskoðenda sem er yfirgripsmikil yfirlýsing um þau gildi og þær meginreglur sem ættu að vera til leiðbeiningar í daglegum störfum endurskoðenda til að viðhalda viðurkenndu verklagi endurskoðendastéttarinnar. Samkvæmt frumvarpinu eru breytingar á lögum um ársreikninga einnig tvíþættar. Í fyrsta lagi lúta þær að því að innleiða ákvæði um endurskoðunarnefndir sem er að finna í tilskipun 2014/56/ESB og reglugerð Evrópusambandsins nr. 537/2014. Þar er að finna nánari ákvæði um tilnefningu nefndarmanna, hlutverk þeirra og undanþágu dótturfélags að vera með endurskoðunarnefnd eigi móðurfélag 100% hlutafé dótturfélagsins og eftirlitsskyldu endurskoðunarráðs með frammistöðu endurskoðunarnefnda. Í öðru lagi eru í frumvarpinu lagðar til breytingar til einföldunar á stjórnsýsluframkvæmd mála þar sem lagðar hafa verið á stjórnvaldssektir vegna seinni skila ársreiknings eða samstæðureiknings félags. Lagt er til að ákvarðanir ársreikningaskrár um álagningu stjórnvaldssekta vegna seinni skila ársreiknings séu endanlegar á stjórnsýslustigi en að í undantekningartilvikum geti ársreikningaskrá, berist beiðni frá skilaskyldum aðila, lækkað eða fellt niður stjórnvaldssekt hafi óviðráðanleg atvik sannarlega valdið því að félög hafa ekki staðið skil á ársreikningi eða samstæðureikningi til opinberrar birtingar innan þeirra fresta sem kveðið er á um. Nauðsynlegt þykir að ársreikningaskrá geti tekið tillit til óvæntra eða sérstakra atvika eða aðstæðna sem kunna að koma upp í tengslum við álagningu stjórnvaldssekta. Virðulegur forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar til umfjöllunar.

Virðulegi forseti, Ég mæli hér fyrir frumvarpi til breytinga á lyfjalögum og lögum um lækningatæki. Þetta er í annað sinn sem frumvarp þetta er lagt fram en það var einnig lagt fram á síðasta löggjafarþingi. Frumvarpið er samið í heilbrigðisráðuneytinu og felur í sér innleiðingu á reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2022/123 frá 25. janúar 2022 um að styrkja hlutverk Lyfjastofnunar Evrópu að því er varðar viðbúnað við krísu og krísustjórnun varðandi lyf og lækningatæki, en hún verður tekin upp í EES samninginn á næstu mánuðum. Ástæða þess að frumvarp þetta er lagt fram áður en Evrópureglugerðin er tekin upp í EES-samninginn er að brýnt er að hefja vinnu sem fyrst við að koma upp miðlægu upplýsingakerfi sem felur í sér kerfisbreytingu, mikinn kostnað og tekur um 12–18 mánuði að koma á fót. Frumvarpið er einnig viðbragð mitt við skýrslu starfshóps hæstv. forsætisráðherra um neyðarbirgðir sem forsætisráðuneytið gaf út í ágúst 2022. Skýrslan tilgreinir sérstaklega lyf og lækningatæki sem vörur sem nauðsynlegt er að séu tiltækar til þess að tryggja lífsafkomu þjóðarinnar á hættustundu. Samþykkt frumvarpsins felur í sér að skyldur verða lagðar á aðila að veita Lyfjastofnun upplýsingar um birgðastöðu lyfja og lækningatækja í rauntíma. Samþykkt frumvarpsins felur einnig í sér skyldu Lyfjastofnunar til að miðla upplýsingum áfram til Lyfjastofnunar Evrópu í samræmi við kröfur Evrópureglugerðarinnar. Einnig felur það í sér að Lyfjastofnun verður heimilt að miðla upplýsingum um fáanleika lyfja áfram til ríkisstofnana, heilbrigðisstarfsmanna og almennings. Að lokum felur samþykkt frumvarpsins í sér að Lyfjastofnun verður heimilt að veita undanþágu frá samræmismatsferlum lækningatækja í þeim tilgangi að milda raunverulegan eða mögulegan skort á lækningatækjum en tryggja á sama tíma hátt öryggisstig fyrir sjúklinga sem og hátt öryggisstig vara. Virðulegi forseti. Nauðsynlegt er að setja á fót upplýsingakerfi sem sýnir rauntímabirgðastöðu lyfja og lækningatækja hjá öllum þeim aðilum sem halda þessar birgðir. Evrópureglugerðin gerir kröfu um að Lyfjastofnun upplýsi Lyfjastofnun Evrópu um birgðastöðu lyfja og lækningatækja sem eru nauðsynleg þegar upp kemur bráð ógn við lýðheilsu eða meiriháttar atburður. Erfitt er að skilgreina og fastsetja lista yfir þau lyf og lækningatæki sem munu teljast nauðsynleg hverju sinni þar sem ekki er hægt að sjá fyrir hvaða liggur að baki þeirrar bráðu ógnar eða meiri háttar atburðar. Það verður því metið hverju sinni af stýrihópum innan Lyfjastofnunar Evrópu sem Ísland er aðili að. Í skýrslu starfshóps um neyðarbirgðir sem ég vísaði til hér áðan er lögð áhersla á að til staðar séu rauntímaupplýsingar um vörur sem nauðsynlegt er að séu tiltækar til þess að tryggja lífsafkomu þjóðarinnar á hættustundu. Það er því mikilvægt að rauntímaupplýsingar nái yfir öll lyf og lækningatæki sem til eru í landinu. Upplýsingakerfið er grundvöllur fyrir því að stjórnvöld geti brugðist við væntanlegum eða yfirstandandi skorti á lyfjum og lækningatækjum tímanlega og með viðhlítandi hætti. Mat á áhrifum frumvarpsins á ríkissjóð hefur farið fram, virðulegi forseti, og verði það óbreytt að lögum er gert ráð fyrir að lögfesting frumvarpsins hafi áhrif á útgjaldahlið ríkissjóðs. Fjármagna þarf og setja á fót upplýsingakerfi sem heldur utan um rauntímabirgðastöðu lyfja og lækningatækja. Tengja þarf upplýsingakerfið við birgðakerfi allra þeirra sem heimild hafa til þess að halda umræddar birgðir. Gert er ráð fyrir að þetta fari í útboð. Mat á áhrifum gerir einnig ráð fyrir varanlegum kostnaði hjá Lyfjastofnun við rekstur kerfisins. Þetta kostnaðarmat, sem gerir ráð fyrir þróun og rekstur kerfisins á tímabilinu, er upp á og er hér nákvæmlega tiltekið, virðulegi forseti, 493,7 millj. kr., allt að því hálfur milljarður hér, uppsafnað. Virðulegur forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins. Leyfi ég mér því að leggja til að því verði, að lokinni 1. umræðu, vísað til hv. velferðarnefndar og 2. umræðu.

Virðulegi forseti. Í greinargerð með frumvarpinu sem hér er til umræðu kemur fram að það feli í sér innleiðingu tiltekinnar ESB-reglugerðar. Þar kemur ítrekað fram að með því sé verið að lögfesta Evrópureglugerðina, sérstaklega skyldurnar varðandi upplýsingagjöf. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Miðlæga upplýsingakerfið þarf að vakta birgðastöðu lyfja og nauðsynlegra lækningatækja í rauntíma svo að hægt verði að uppfylla skyldur Íslands samkvæmt Evrópureglugerðinni.“ Þetta er beinlínis rangt. Ég má til með að spyrja hæstv. ráðherra af hverju íslenska ríkið telur sig þurfa að ganga lengra við innleiðingu þessara reglna en forsjárhyggjusambandið í Brussel og hvort hæstv. ráðherra telji að frumvarp hans uppfylli skilyrði þingsins um meðferð EES-mála. Þar vísa ég til þess að það skuli sérstaklega tilgreint þegar gengið er lengra við innleiðingu - þegar frumvarp er gullhúðað - og skal rökstuðningur fylgja slíkri ákvörðun.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur fyrir þessa góðu spurningu og mikilvægt að fara yfir þetta. Já, það er rétt og almennt myndi ég alltaf segja að við eigum ekkert að ganga lengra en tilskipanir segja til um og mjög mikilvægt einmitt að það komi skýrt fram í hvaða tilvikum og hver tilgangurinn sé. Það er rétt sem hv. þingmaður kemur inn á að frumvarpið er lagt fram til innleiðingar á Evrópureglugerðinni en þar er jafnframt um að ræða viðbragð við skýrslu starfshóps um neyðarbirgðir sem forsætisráðuneytið gaf út í ágúst 2022 og ég fór yfir í framsögu minni. Það er talið mjög mikilvægt að öll lyf og lækningatæki séu undir þar sem ómögulegt er að sjá fyrir hvaða lyf eða lækningatæki munu teljast nauðsynleg þegar bráð ógn við lýðheilsu eða meiri háttar atburður skellur á. Þar liggur munurinn. Ég vísa hér líka í greinargerð með frumvarpinu á bls. 5, hæstv. forseti, þar sem vísað er til þessarar umræddu skýrslu þar sem leitast er við að skilgreina þær vörur og tæki sem þurfa að vera fyrir hendi á hættustundu svo að unnt sé að vernda líf og heilsu almennings, tryggja órofna virkni mikilvægra innviða samfélagsins og þjónustu. Það sem skilur kannski á milli í þessu er að það er erfitt að sjá fyrir út frá þeirri skilgreiningu hvenær bráð ógn eða hætta skellur á og hvaða lyf og hvaða lækningatæki eru nauðsynleg. Þess vegna er verið að tala um rauntímabirgðastöðu á öllum lyfjum og lækningatækjum sem eru undir í þessu tilviki. Þar liggur munurinn.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég ætla að leyfa mér að segja að það hvernig þetta mál er fram sett, fullyrðingar í greinargerð og fleira, er ekki í samræmi við reglurnar sem við höfum sett okkur um þinglega meðferð EES-mála. Ég hef þegar sent hæstv. ráðherra bréf og brýnt hann í þessum efnum og ég vona að þetta sé ekki sá háttur sem hann vill hafa á í þessum málum og mér heyrist reyndar að svo sé ekki. Það er bara ólíðandi að gengið sé lengra við innleiðingu á ESB-reglum, og framsetningin eins og hún er í greinargerðinni, þrátt fyrir að hæstv. ráðherra vísi m.a. til skýrslu forsætisráðherra, kemur óorði á EES-samninginn og það viljum við ekki. En gott og vel. Hæstv. ráðherra hefur sannfæringu fyrir þessu máli, fyrir þessum íþyngjandi kröfum og hefur listað upp ástæðurnar fyrir því og þá spyr ég hæstv. ráðherra: Hvernig mun rauntímaaðgangur að birgðastöðu lyfja og lækningatækja draga úr skorti eins og er fullyrt í greinargerð, með tilliti til þess að lyfjaskortur skýrist nánast alltaf af því að lyf eru ófáanleg hjá framleiðanda? Svo verð ég að lýsa yfir furðu minni á því að hæstv. ráðherra færi öll lyf undir frumvarpið af því að það sé einhver óvissa uppi um það hvaða lyf ættu að vera vöktuð og við hvaða aðstæður. Í Evrópureglugerðinni sem frumvarpinu er ætlað að innleiða er sérstaklega gert ráð fyrir að koma upp slíkum lista við tilteknar aðstæður. Það er nú heila málið, það er það sem Evrópureglugerðin gengur út á.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, ég hef móttekið þetta bréf og ég held að það sé mjög brýnt að við förum alltaf mjög nákvæmlega yfir það hér þegar við erum með Evrópureglur og og -tilskipanir sem við ætlum að fara með hér í gegnum þingið, að við séum að gera það eftir bókinni, skulum við segja, og séum ekki að bæta of miklu þar við, ekki alla vega að ástæðulausu. Hér erum við með mál sem snúast raunverulega um sama hlutinn, þ.e. hvernig við aukum öryggi. Ég reyndi að koma því skýrt á framfæri í fyrra andsvari að það sem skilur á milli, þegar við tökum bæði tilskipunina og svo þessa skýrslu forsætisráðherra, er að þegar um er að ræða einhvern atburð eða bráða ógn sem steðjar að þá skipta rauntímaupplýsingar máli. Við erum nýbúin að fara í gegnum faraldur og þá skiptir Evrópusamvinna máli, m.a. um það hvaða tæki og hvaða lyf það eru sem munu skipta máli. Það er erfitt að sjá það fyrir. Þess vegna er talið skynsamlegt að hafa þar allt undir í rauntíma. Það kann vel að vera að okkur greini þar á og höfum ólíkar skoðanir um það en það er munurinn sem við erum raunverulega að tala um hér. Mér finnst ekki óeðlilegt að fjallað sé um það í nefnd og við höfum skoðanir á því. En hér er bara verið að bregðast við. Við erum að innleiða tilskipun í tíma til þess m.a. að grípa það sem fram kemur í skýrslu forsætisráðherra, um það fjallar þetta mál sem og öryggi þegnanna. Það er það sem skilur á milli þegar við erum að tala um gullhúðun, að það sé allt undir eða bara eitthvað tiltekið sem við sjáum ekki fyrir.

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna og þetta mál sem ég tel mikilvægt og ég tel tímabært. Mér finnst mikilvægt að um leið og við erum að innleiða þessar reglugerðir sé líka verið að bregðast við skýrslu forsætisráðherra. Mér finnst mjög mikilvægt að við notum fyrsta mögulega tækifæri til þess að læra af þeirri reynslu sem við fengum í gegnum Covid-faraldurinn með því að skrá í rauntíma hvaða lyf eru tiltæk. Mér finnst bara alveg ágætlega gerð grein fyrir þessu í greinargerð með frumvarpinu en ég held að til framtíðar gæti verið gagnlegt að gera meira. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra einmitt í ljósi fenginnar reynslu af síðustu vikum og mánuðum og raunar kannski árum, varðandi það að einmitt sé skortur á lyfjum almennt, hvort hann sjái fyrir sér að það verði svo hægt að nota þetta áfram inn í framtíðina, ekki bara til að bregðast við einhverju sem er skilgreint sem bráðaógn heldur hreinlega til þess að tryggja að almennt séð sé jafnara og öruggara aðgengi að lyfjum sem ég held að við getum gefið okkur að læknar séu ekki ávísa að tilefnislausu.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir þetta andsvar. Það er stór spurning sem hv. þingmaður setur hér fram. Við erum auðvitað að gera ítarlegar kröfur um upplýsingagjöf þeirra sem hafa með birgðir að gera í landinu og það í öryggisskyni. Það er það sem þetta snýr að. Það eru alltaf meiri líkur á að við getum brugðist við ef við erum með rauntímaupplýsingar um stöðuna. Til þess þarf að setja hér allítarlegt kerfi á fót, miðlægt upplýsingakerfi. Það er mikil breyting. Það er líka mikil krafa sem við gerum til allra sem halda lyfjabirgðir og birgðir lækningatækja að skrá í rauntíma og þar með talin undanþágulyfin. Lyfjastofnun hefur þannig aðgang að upplýsingakerfinu og getur þá fylgst með raunstöðu birgða á hverjum tíma og þá brugðist við. Hér er kannski tilskipunin að horfa inn í aðstæður sem við þekkjum frá Covid þar sem er bráð ógn eða einhver atburður og þá kannski er allur heimurinn mögulega á höttunum eftir sömu framleiðslunni, eins og við þekkjum, þannig að það er erfitt kannski að fullyrða. En ég myndi alltaf segja: Það eru alla vega meiri líkur á því að við getum brugðist við. Nú erum við svolítið sérstaklega í sveit sett hér á Íslandi, t.d. þegar kemur að lyfjunum. Við erum með óvenjustóran hluta af lyfjum undir svokölluðum hatti undanþágulyfja, alveg um fjórðung af þeim lyfjum sem eru í boði á Íslandi, og ég myndi alltaf fyrir fram álykta að raunstaða þeirra birgða myndi alla vega hjálpa til.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Mér heyrist að við sjáum þessi mál í frekar svipuðu ljósi. Ég er sammála því að það skiptir auðvitað máli að vita raunstöðuna til þess að geta á einhvern hátt aðhafst eitthvað frekar. Þá alla vega vitum við eitthvað um það hvað er til í landinu. Ég ætla bara að leyfa mér að vona að velferðarnefnd gangi bara vel og hún geti fljótt og örugglega unnið að þessu máli sem ég held að sé bara brýnt. En mig langar líka að hvetja hæstv. ráðherra til að halda áfram að fylgjast með þessum málum og finna leiðir til þess að bæta úr því að fólk geti fengið þau lyf afgreidd sem það hefur fengið ávísað frá læknum og að sú staða komi ekki upp ítrekað að það þurfi að fara í einhvers konar kapphlaup á milli apóteka til að reyna að finna lyf sem virðast vera ill- eða ófáanleg á landinu og fólk jafnvel að keppast um sömu pakkningarnar. Því að þótt það séu kannski ekki í öllum tilfellum lyf sem eru skilgreind lífsnauðsynleg eru það engu að síður lyf sem ég held að við áttum okkur öll á að væri nú sjaldnast verið að ávísa nema vegna þess að þau bæta lífsgæði fólks allverulega og eru stundum til að ja, ef ekki bjarga mannslífum þá alla vega til að bæta þau. Það er bara partur af því að búa við almennilegt heilbrigðiskerfi að tryggja að hér sé alltaf aðgangur að nauðsynlegum lyfjum.

Hæstv. forseti. Ég vil ítreka þakkir til hv. þingmanns fyrir þessa umræðu og raunverulega hvatningu til að fylgja því vel eftir hér að tryggja öryggi þeirra sem þurfa á lyfjum að halda. Ég tek þá hvatningu mjög alvarlega. Það tengist kannski fyrra andsvari líka hvað við erum að ræða hér. Hér er í stóra samhenginu um mikla almannahagsmuni að ræða. Við erum með lítinn, viðkvæman markað og ekki kannski þann eftirsóknarverðasta þegar kemur að fjölda og við erum þá að horfa á lyfjafyrirtæki og framleiðendur þannig að við finnum allt of oft fyrir því þegar skortur verður á lyfjum í heiminum. Þess vegna er að einhverju marki mikilvægt að við höfum rauntímaupplýsingar eins og lagt er upp með hér. Á móti skulum við alveg viðurkenna það með opin augu hér að þetta er auðvitað að einhverju leyti íþyngjandi fyrir þá sem halda slíkar birgðir og eru hér að flytja inn lyf og þurfa að veita Lyfjastofnun aðgang að birgðakerfunum sínum til að markmið frumvarpsins náist. Og það er auðvitað það jafnvægi sem kannski kom fram í fyrra andsvari og þarf kannski líka að skoðast í þessu stóra samhengi almannahagsmuna og væntanlega mun nefndin fara gaumgæfilega yfir það. Þetta er mikilvægt mál. Hingað til hefur okkur tekist með góðri samvinnu að tryggja oft á tíðum, þó að birgðir séu naumar, að fólk fái lyfin sín. Það eru þó því miður dæmi um að það tefjist. Það þurfum við að taka alvarlega.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna en geri alvarlegar athugasemdir við frumvarpið sem hér er til umræðu og þær eru margvíslegar. Til að byrja með, eins og ég kom inn á áðan í orðaskiptum við hæstv. ráðherra, er svo gríðarlega mikilvægt að við göngum ekki lengra við innleiðingu á EES-gerðum en þörf er á. Innlend fyrirtæki og neytendur eiga að sitja við sama borð og aðrir á innri markaði ESB. Það er nákvæmlega það sem þetta frumvarp felur í sér, óþarfa þyngsli fyrir atvinnulífið með vísvitandi tilvísun í meintar skyldur samkvæmt EES-samningnum; gullhúðun í sinni tærustu mynd, blýhúðun vill atvinnulífið kalla þetta. Þegar hæstv. ráðherrar ætla samt að ganga lengra en EES-samningurinn krefur þá um þá ber þeim að vekja sérstaklega athygli þingsins á því og með greinargóðum rökstuðningi. Það er ekki gert í þessu máli. Reyndar má benda á að hæstv. ráðherra er alveg sérstaklega samviskusamur og áfjáður þegar kemur að Brussel í þessu máli, enda hefur þessi reglugerð ekki enn verið tekin upp í EES-samninginn þótt það standi nú til og hann er núna meira að segja búinn að leggja þetta mál fram tvisvar. Ég er með athugasemdir í fimm liðum. Í fyrsta lagi gerir hæstv. ráðherra hér kröfu um að upplýsingar um birgðastöðu lyfja séu gefnar í rauntíma. Það er sannarlega ekki krafa samkvæmt Evrópureglugerðinni sem gerir ráð fyrir því að upplýsingar séu veittar þegar þörf krefur. Í öðru lagi tekur Evrópureglugerðin bara til stakra lyfja og tækja sem eru á skilgreindum lista og í tengslum við brýna ógn við lýðheilsu eða meiri háttar atburð. Þetta er margendurtekið í reglugerðinni og kemur það skýrt fram. Hæstv. ráðherra gerir hins vegar kröfu um upplýsingagjöf um öll lyf og það í rauntíma. Á lista ESB eru nú færri en 20 lyf en í frumvarpi hæstv. ráðherra er gert ráð fyrir vöktun á rúmlega 5.000 vörunúmerum. Í þriðja lagi setur Evrópureglugerðin kvaðir um upplýsingagjöf á markaðsleyfishafa en hæstv. ráðherra leggur kvaðir um rauntímaaðgang að birgðastöðu á markaðsleyfishafa, heildsala, framleiðanda, smásala og eftir atvikum aðra. Í fjórða lagi felst gríðarlegur kostnaður í frumvarpi hæstv. ráðherra við þróun og rekstur sérstaks kerfis svo að hægt sé að veita upplýsingar í rauntíma, eða tæpar 500 milljónir, hálfur milljarður. Skyldu um slík fjárútlát er hvergi að finna í Evrópureglugerðinni. Í fimmta lagi gengur hæstv. ráðherra mun lengra varðandi deilingu upplýsinga sem aflað verður með ríkisstofnunum og heilbrigðisstarfsmönnum og með almenningi. Þannig er í frumvarpinu gert ráð fyrir að upplýsingamiðlunin hér verði mun ríkari en í ESB þrátt fyrir smæð markaðarins hér. Það þarf varla að nefna að hér er um að ræða upplýsingar sem snúa með beinum eða óbeinum hætti að viðskiptahagsmunum íslenskra fyrirtækja og geta því verið viðkvæmar samkeppnisupplýsingar. Það er því alger óþarfi að ganga lengra en Brussel gerir kröfu um. Mér þætti eðlilegast að hæstv. ráðherra tónaði niður þetta frumvarp svo að það væri í samræmi við Evrópureglugerðina sem því er ætlað að innleiða, og það meira að segja löngu áður en við þurfum þess, enda hafa ekki verið færð nein haldbær rök fyrir því að hér séu uppi slíkar aðstæður að við verðum að ganga margfalt lengra en vinir okkar á meginlandinu. Skýrsla hæstv. forsætisráðherra breytir þar engu um. Hér eru ekki uppi neinar séríslenskar aðstæður sem krefjast þessa og reyndar útskýrði hæstv. ráðherra það ekki hér áðan hvernig rauntímaaðgangur að birgðastöðu lyfja og lækningatækja dragi.. úr skorti eins og fullyrt er í greinargerð. Ég hvet hæstv. ráðherra því til að endurskoða frumvarpið þannig að það taki bara til nauðsynlegra lyfja og tækja í samræmi við Evrópureglugerðina. Þá verði íþyngjandi skyldu um aðgang að upplýsingum í rauntíma sömuleiðis breytt til samræmis við Evrópureglugerðina og hann láti af áformum um 500 millj. kr. fjárútlát vegna sérstaks kerfis af þeim sökum. Þessi eyðsluáform eru ekki beint í samræmi við hagræðingar- og niðurskurðaráform stjórnvalda. Hefur hæstv. ráðherra einu sinni kannað hvort hægt sé að afla upplýsinga um birgðastöðu með einfaldari og ódýrari hætti? Ég vek athygli á því að í frumvarpinu er gert ráð fyrir þessum 500 milljónum, hálfum milljarði, en það verður ekki endanlegur kostnaður við þessa lagasetningu. Hversu margir starfsmenn Lyfjastofnunar munu annars þurfa að manna þetta eftirlit? Þarf Lyfjastofnun kannski aukin fjárframlög? Ég hvet hæstv. ráðherra sömuleiðis til að takmarka upplýsingagjöf til ríkis og heilbrigðisstarfsfólks og til almennings með sama hætti og Evrópureglugerðin kveður á um. Ég verð að segja að miðað við frumvarpið sem við erum að fjalla um hér hef ég hreinlega áhyggjur af fyrirætlunum hæstv. ráðherra um frekari aðgerðir í þessum dúr.

Frú forseti. Svona í gríni og alvöru ætti ég kannski að biðja vinkonu mína, hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur að lána mér ræðuna þannig að ég gæti flutt hana bara aftur vegna þess að ég tek undir hvert einasta orð sem hv. þingmaður sagði hér og þær athugasemdir sem voru settar fram og gagnrýni á fyrirliggjandi frumvarp. Það er hins vegar þannig að þetta frumvarp er í mínum huga ágætt dæmi um góðan ásetning. Ég þekki hæstv. heilbrigðisráðherra ekki af öðru en því að góður ásetningur ráði för í öllum hans gjörðum en góður ásetningur getur líka leitt okkur á villigötur, komið okkur í vandræði. Það er markmið þessa frumvarps að vinna gegn því að hér myndist skortur á nauðsynlegum lyfjum og ég hygg að það sé enginn hér á Íslandi sem leggst gegn markmiðum þessa frumvarps. Auðvitað viljum við með öllum tiltækum ráðum reyna að koma í veg fyrir að hér myndist skortur á lyfjum sem er ógn við almenna lýðheilsu. Ég verð hins vegar að vara við því að menn gangi of langt í fyrirætlunum sínum eins og samherji minn Diljá Mist Einarsdóttir rakti áðan. Það að ætla sér að búa til gagnagrunn sem nái yfir 5.000 lyf, þar á meðal þau lyf sem framleidd eru hér á Íslandi og eru flutt út, ekki eingöngu til EES-landa heldur út fyrir EES-löndin og verða talin til birgða í samtímaupplýsingum í birgðahaldi, er í rauninni að mynda einhvers konar falskt öryggi. Það sem verra er, slík upplýsingaöflun mun að öllum líkindum valda því að samkeppnisstaða íslenskra lyfjaframleiðenda skerðist á hörðum alþjóðlegum markaði lyfja. Ég veit að það er ekki ætlun hæstv. heilbrigðisráðherra. Miklu fremur vill hann vinna að því að styrkja samkeppnisstöðu innlendra framleiðenda í hörðum samkeppnisheimi lyfjaframleiðenda. Við verðum líka að velta því fyrir okkur, af því að við erum, held ég, flest hér inni sannfærð um það að taka af fullum heilindum þátt í samstarfi EES, að við séum hins vegar ekki að ganga lengra en nauðsynlegt er. Hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttir talar hér um gullhúðun og því miður eru þess fjölmörg dæmi á undanförnum árum um að okkur hefur orðið á í messunni í þessum þingsal þegar kemur að innleiðingu reglugerða. En það er fátítt að við ákveðum að festa í íslensk lög reglugerð sem hefur ekki einu sinni verið innleidd í EES-samninginn, þannig að ég legg til - auðvitað á hv. velferðarnefnd eftir að taka til hendinni og fjalla um þetta mál efnislega. Það komu mjög alvarlegar athugasemdir við þetta frumvarp þegar það var lagt fram á liðnu vori. Því miður hafa þær athugasemdir ekki ratað inn í frumvarpið sem er lagt hér fram að nýju en það hlýtur að koma til álita hjá hv. velferðarnefnd að leggja það til við ráðherra að hinkrað verði með þessa lagasetningu þangað til ljóst er með hvaða hætti og hvenær reglugerðin verður tekin upp í EES-samninginn. Það er ekkert smámál að ætla sér að byggja upp gagnagrunn af því að - ég ætla bara að nota það orð og það er engin niðrandi merking fólgin í því - einhverja embættismenn langi til að vita allt um alla, í þessu tilfelli 5.000 lyf. Þegar Evrópusambandið ætlar að gera sér að góðu að vera með innan við 20 hefði ég þó haldið að það væri töluvert einfaldara mál fyrir okkur að fylgjast með birgðastöðu hér heldur en í 370 milljóna samfélagi Evrópusambandsins. Ég ætla að ekki að lengja þessa umræðu frekar vegna þess að ég sit nú í velferðarnefnd sem fær málið og ég fæ þennan hausverk ásamt félögum mínum og samstarfsfólki í velferðarnefnd. Ég vil aðeins vitna í tvær umsagnir sem bárust nefndinni á síðasta þingi. Það er annars vegar frá Samtökum iðnaðarins og Samtökum fyrirtækja í líf- og heilbrigðistækni og hins vegar frá lyfjafyrirtækinu Veritas. Samtök iðnaðarins og Samtök fyrirtækja í líf- og heilbrigðistækni bentu á að „til þess að markmiði reglugerðarinnar verði náð er fyrst og fremst nauðsynlegt að íslensk stjórnvöld búi svo í haginn að starfsumhverfi lyfja- og lækningatækjaframleiðenda sé með besta móti hér og að íþyngjandi regluverk hindri ekki nýsköpun og framleiðslu í iðnaðinum.“ Það getur enginn haldið því fram að þetta frumvarp sem hér liggur fyrir valdi ekki framleiðendum og lyfjafyrirtækjum hér á Íslandi vandræðum og sé íþyngjandi, dragi úr samkeppnishæfni þeirra. Að lokum, með leyfi frú forseta, ætla ég að lesa beint upp úr umsögn Veritas: „Víðtækar heimildir stjórnvalda til að fylgjast með birgðastöðu einkaaðila munu ekki leysa það vandamál sem frumvarpinu er ætlað að leysa. Lyfjaskortur er alþjóðlegt vandamál. Það vekur furðu að íslensk stjórnvöld séu tilbúin að leggja í gífurlegan kostnað við uppsetningu á gagnagrunni án þess að spyrja gagnrýninna spurninga eða kynna sér hvernig innleiðing reglugerðar Evrópusambandsins er háttað í nágrannalöndunum. Það skortir á allan rökstuðning og útfærslu á því hvernig gagnagrunnurinn og aukið eftirlit á að leysa vandann vegna lyfjaskorts og töluverð hætta á að stjórnvöld séu að leggja í kostnaðarsamar aðgerðir með von um útkomu og lausnir sem er með öllu óljóst að verði.“

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu, lögum um landlækni og lýðheilsu og lögum um réttindi sjúklinga. Breytingarnar fjalla um refsiábyrgð heilbrigðisstofnana og rannsókn alvarlegra atvika í heilbrigðisþjónustu. Frumvarpið byggir á frumvarpsdrögum starfshóps sem skipaður var fulltrúum heilbrigðisstarfsfólks, heilbrigðisráðuneytisins, dómsmálaráðuneytisins, embættis landlæknis, ríkissaksóknara og lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu. Frumvarpið var lagt fram á 153. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu. Málið gekk þá til velferðarnefndar sem fékk 10 umsagnir frá ýmsum aðilum sem einnig höfðu veitt umsögn um frumvarpið þegar það var birt í samráðsgátt stjórnvalda. Nefndin lauk umfjöllun sinni með nefndaráliti meiri hluta velferðarnefndar, sem birtist á þskj. 2090. 986. mál. Frumvarpið er því nú lagt fram í annað sinn með minni háttar orðalagsbreytingum, m.a. í samræmi við breytingartillögur nefndarálits meiri hluta velferðarnefndar. Breytingarnar eru tæknilegs eðlis og ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Þá er lögð til breyting um gildistöku laganna, verði frumvarpið að lögum. Markmið með frumvarpinu er að auka öryggi sjúklinga með því að efla öryggismenningu innan heilbrigðiskerfisins og fækka alvarlegum atvikum í heilbrigðisþjónustu. Með alvarlegum atvikum er átt við óhappatilvik, mistök, vanrækslu, eða önnur atvik við veitingu heilbrigðisþjónustu sem valdið hefur eða hefði getað valdið sjúklingi alvarlegu tjóni, svo sem dauða eða varanlegum örkumlum. Jafnframt er markmið frumvarpsins að bæta starfsumhverfi heilbrigðisstarfsmanna með því að skýra og auka réttaröryggi þeirra. Breytingarnar koma til vegna ákalls heilbrigðisstarfsmanna um skýrari reglur um samstarf heilbrigðisyfirvalda og lögregluyfirvalda þegar alvarleg atvik verða. Til að efla mönnun í heilbrigðiskerfinu skiptir aðbúnaður og starfsumhverfi heilbrigðisstarfsmanna miklu máli, virðulegi forseti, og þeim leiðum sem farnar eru í frumvarpinu til að ná þessum markmiðum má skipta í tvennt, annars vegar að lögfesta hlutlæga uppsafnaða refsiábyrgð rekstraraðila í heilbrigðisþjónustu og hins vegar að styrkja rannsókn á alvarlegum atvikum hjá embætti landlæknis og fækka þeim málum sem fara til lögreglu. Rannsóknir sýna að orsakir alvarlegra atvika í heilbrigðisþjónustu verða oftast þegar kerfislægir þættir bregðast. Dæmi um slíka kerfislæga þætti eru t.d. of fáir starfsmenn á vakt og/eða reynslulítið fólk í framlínu, sem og samskipta- og skráningarvandamál þannig að mikilvægar upplýsingar komast ekki til skila. Þrátt fyrir að orsakir alvarlegra atvika séu oftast kerfislægir þættir byggist núgildandi ábyrgðarkerfi, bæði hvað varðar starfsmannaréttarlega ábyrgð og refsiábyrgð, fyrst og fremst á sök einstaklinga. Með frumvarpinu er lagt til að breyta lögum á þá leið að unnt verði að koma fram refsiábyrgð á hendur heilbrigðisstofnunum fremur en einstaka heilbrigðisstarfsmanni þegar alvarleg atvik í heilbrigðisþjónustu verða, enda megi rekja atvikið til margra samverkandi þátta í starfsemi heilbrigðisstofnunar eða rekstraraðila í heilbrigðisþjónustu. Með því yrði öryggi sjúklinga og heilbrigðisstarfsmanna betur tryggt. Tíðni atvika innan heilbrigðisþjónustunnar er mismunandi eftir því um hvers kyns þjónustu er að ræða, þannig eru atvik algengari þar sem bráðleiki er mikill eins og á gjörgæsludeildum, bráðamóttökum og í fæðingarþjónustu. Tölur eru nokkuð á reiki en almennt er áætlað að um 10% sjúklinga í bráðaþjónustu verði fyrir einhvers konar atviki. Alvarleg atvik eru sem betur fer lítill hluti atvika en þó hefur verið tilkynnt um 55–60 alvarleg atvik á ári til embættis landlæknis síðastliðin tvö ár. Það er hlutverk embættis landlæknis að rannsaka tilkynnt alvarleg atvik með það að markmiði að finna á þeim skýringar og tryggja eftir því sem kostur er að sambærileg atvik eigi sér ekki stað aftur. Þá hafa alvarleg atvik verið tekin til meðferðar hjá lögreglu ef grunur er um saknæmt athæfi, samhliða rannsókn þeirra hjá landlækni, enda ber lögum samkvæmt að tilkynna einnig til lögreglu ef óvænt dauðsfall verður þar sem heilbrigðisþjónusta er veitt. Viðbrögð og rannsóknarskylda heilbrigðiskerfisins og landlæknis vegna óvæntra atvika lýtur að öryggismálum og framþróun þeirra með velferð og öryggi sjúklinga að leiðarljósi, þ.e. að leiða í ljós orsakir og leggja fram tillögur til úrbóta, en ekki að ákvarða eða rannsaka sök, saknæmi eða ábyrgð á atviki líkt og lögreglu og ákæruvaldinu ber að gera. Það getur haft margvíslegar neikvæðar afleiðingar fyrir heilbrigðiskerfið þegar einstaka heilbrigðisstarfsmenn eru sóttir til saka vegna alvarlegra atvika þar sem kerfislægir þættir réðu mestu um hvernig fór. Slíkt getur beinlínis hindrað framþróun öryggismenningar og dregið úr öryggi sjúklinga þar með. Þannig getur það leitt til þess að heilbrigðisstarfsmenn veigri sér við að tilkynna um alvarleg atvik eða taka þátt í rannsókn þeirra. Við það geta mikilvæg lærdóms- og umbótatækifæri glatast sem tefur fyrir nauðsynlegri þróun öryggismenningar. Þetta getur einnig valdið því að heilbrigðisstarfsmenn veigri sér við að vinna á þeim deildum þar sem meðferð er flóknust og því mest hætta á að alvarleg atvik eigi sér stað, t.d. á gjörgæsludeildum, í fæðingarþjónustu og á bráðamóttökum, eða þá að fólk veigri sér hreinlega við að vinna við heilbrigðisþjónustu og leiti í önnur störf. Þá geta málaferli valdið óöryggi og kvíða meðal heilbrigðisstarfsmanna. Fagfélög stærstu heilbrigðisstétta hérlendis hafa bent á þetta og greina aukningu í veikindafjarvistum hjá heilbrigðisstarfsmönnum vegna mála sem eru til meðferðar. Dæmi eru um að slík mál valdi kulnun, veikindum og brottfalli úr starfi. Þá getur ótti við málsóknir leitt til ofrannsókna eða oflækninga þar sem heilbrigðisstarfsmenn vilja verja sig með því að aðhafast meira en ella, en afleiðingar þess eru m.a. aukinn kostnaður í heilbrigðiskerfinu. Með þeim breytingum sem lagðar eru til í frumvarpinu er unnt að koma fram refsiábyrgð á hendur heilbrigðisstofnunum fremur en einstaka heilbrigðisstarfsmanni þegar alvarleg atvik í heilbrigðisþjónustu leiða til dauðsfalls eða stórfellds líkamstjóns, enda megi rekja atvikið til margra samverkandi þátta í starfsemi heilbrigðisstofnunar. Þá væri hægt að sækja heilbrigðisstofnun eða rekstraraðila til sakar þegar margir samverkandi þættir eða röð atvika væru orsök alvarlegs atviks. Myndi það þá m.a. ná yfir þau tilvik þegar ekki væri unnt að sannreyna að tilteknir eða tiltekinn starfsmaður rekstraraðila hefði viðhaft háttsemi sem uppfyllti skilyrði um að vera saknæm vegna þess hve smávægileg mistök eða yfirsjón viðkomandi starfsmanns voru í heildarsamhenginu en samt gæti verið um refsiábyrgð vinnuveitanda að ræða. Með því yrði dregið úr þrýstingi á að einstaklingar séu sóttir til saka vegna alvarlegra atvika, þótt þeir kunni að hafa sýnt af sér einfalt gáleysi, enda sé meginorsökin önnur. Sem dæmi um slíkt tilvik má nefna dóm Héraðsdóms Reykjavíkur frá 9. desember 2015 þar sem hjúkrunarfræðingur var ákærður fyrir manndráp af gáleysi. Í dómnum, sem sýknaði ákærðu, segir m.a. ákærða hafi verið send á aðra deild spítalans á umræddri vakt og þurft að aðstoða á nærliggjandi sjúkrastofu vegna undirmönnunar deildarinnar. Vinnulag og vinnuhraði sem krafist var af ákærðu og sundurslitin umönnun hennar með sjúklingnum, sem var vegna mikils álags og undirmönnunar deildarinnar, yrði ekki metið ákærðu til sakar. Í grein Sigurbjargar Sigurgeirsdóttur, prófessors í opinberri stjórnsýslu við Háskóla Íslands, birtust niðurstöður könnunar frá árinu 2019 sem náði til allra starfandi hjúkrunarfræðinga á skrá hjá Félagi íslenskra hjúkrunarfræðinga á Íslandi í lok árs 2018. Þar kom fram að um 88% töldu ákæruna hafa haft mjög mikil eða frekar mikil áhrif á sig og enn hærra hlutfall, eða um 93%, taldi að ákæran hefði haft mjög mikil eða frekar mikil áhrif á hjúkrunarfræðinga almennt í störfum þeirra. Fram kom að hjúkrunarfræðingar fundu til meira óöryggis í störfum sínum eftir ákæruna en fyrir og þeir væru meðvitaðri nú en fyrir ákæru, ekki aðeins um ábyrgðina sem störfum þeirra fylgir heldur einnig áhættuna, og þá ekki einungis fyrir sjúklinga heldur einnig fyrir þá sjálfa bæði persónulega og faglega. Grein þessi birtist í tímaritinu Stjórnmál og stjórnsýsla árið 2020. Að óbreyttum lögum er ekki unnt að koma fram refsiábyrgð gegn heilbrigðisstofnun nema á grundvelli almennra hegningarlaga og þá einungis í þeim tilvikum þar sem hægt er að sanna sök tiltekins einstaklings. Ekki er þannig unnt að koma fram refsiábyrgð gagnvart heilbrigðisstofnun þar sem ljóst þykir að kerfislægur vandi, margir samverkandi þættir eða röð atvika sé orsök alvarlegs atviks án þess að tilteknum einstaklingi eða einstaklingum eftir atvikum verði um kennt. Virðulegur forseti. Frumvarpið tekur að mestu mið af norskri löggjöf og rannsóknum á alvarlegum atvikum í heilbrigðiþjónustu í Noregi, eins og við getur átt. Framkvæmdin í Noregi er sú að í flestum tilfellum er talið fullnægjandi að heilbrigðisyfirvöld rannsaki alvarleg atvik en ekki lögregla og þröskuldur fyrir að rannsaka og ákæra heilbrigðisstarfsmenn og/eða rekstraraðila heilbrigðisþjónustu er mjög hár. Einnig hefur verið litið til laga um rannsókn samgönguslysa þar sem markmið og tilgangur slíkra rannsókna er sambærilegur og rannsókn alvarlegra atvika í heilbrigðiskerfinu, þ.e. að auka öryggi og leiða í ljós orsakir án sakarábyrgðar einstaklinga. Með frumvarpinu er sett í lög ákvæði um rannsókn lögreglu á alvarlegum atvikum í heilbrigðisþjónustu. Lagt er til að lögregla beini þeim málum sem hún fær tilkynningar um til meðferðar hjá landlækni. Lögreglu er samt gert að framkvæma áður, ef tilefni er til, nauðsynlegar rannsóknaraðgerðir til þess að tryggja sönnunargögn og upplýsingaöflun í þágu meðferðar máls. Með frumvarpinu er tryggt þverfaglegt samstarf embættis landlæknis og lögreglu en þó lögð áhersla á sjálfstæði og mismunandi hlutverk þessara embætta. Í frumvarpinu er kveðið á um það að skýrslum landlæknis um rannsókn einstakra mála skuli ekki beitt sem sönnunargögnum í sakamálum. Jafnframt er ekki heimilt að nota upplýsingar sem heilbrigðisstarfsmaður hefur veitt landlækni sem sönnunargagn í sakamáli sem höfðað er gegn honum né að afhenda gögn sem geyma framburð heilbrigðisstarfsmanna eða annarra í viðtölum við embætti landlæknis. Gert er ráð fyrir því að ríkissaksóknari setji fyrirmæli um meðferð þessara mála. Með þessu er lögð áhersla á að tryggja þá grundvallarreglu í meðferð sakamála að gæta meðalhófs í framgöngu og málsmeðferð lögreglu og ákæruvalds, sem og einnig að tryggja viðeigandi mál fari í farveg faglegrar rannsóknar sem stuðlar að umbótum í heilbrigðiskerfinu og í þágu öryggis sjúklinga og gæða heilbrigðisþjónustunnar. Virðulegur forseti. Með frumvarpinu er lagt til að gera ákvæði um rannsókn alvarlegra atvika í lögum um landlækni og lýðheilsu ítarlegri auk þess að tryggja aðkomu sjúklinga og/eða nánasta aðstandanda að rannsókn mála. Þannig er sérstaklega kveðið á um að sjúklingur eða eftir atvikum nánasti aðstandandi geti tilkynnt um alvarlegt atvik til embættis landlæknis. Landlækni er veitt heimild til að taka mál til rannsóknar að eigin frumkvæði óháð því hvort mál hafi verið tilkynnt formlega. Réttur sjúklings eða eftir atvikum nánasta aðstandanda til upplýsingar um framgang rannsóknar er tryggður auk þess sem kveðið er á um rétt þeirra til aðgangs gögnum en landlæknir getur þó takmarkað þann aðgang í ákveðnum tilvikum. Gert er ráð fyrir nýju ákvæði í lögum um landlækni og lýðheilsu um niðurstöður rannsókna alvarlegra atvika í heilbrigðisþjónustu þar sem m.a. kemur fram að landlæknir skuli skila skýrslu um niðurstöðu rannsóknar innan sex mánaða frá því að landlækni var tilkynnt um atvik. Mikilvægt er að rannsóknir á óvæntum atvikum ljúki á sem skemmstum tíma til að tryggja eftir því sem kostur er að sambærileg atvik eigi sér ekki aftur stað. Að auki eru lagðar til breytingar á ferli kvartana til embættis landlæknis þar sem embættinu er veitt heimild til að ákveða hvort kvörtun gefi nægar ástæður til rannsóknar og hvort líklegt sé að niðurstöður rannsóknar geti leitt til aukinna gæða og aukins öryggis heilbrigðisþjónustu. Markmiðið með þessari breytingu er fyrst og fremst að veita embættinu heimild til að forgangsraða málum þannig að ekki þurfi að leggja í umfangsmikla vinnu þegar augljóst þykir að rannsókn muni hvorki leiða til þess að bæta gæði heilbrigðisþjónustu né að auka öryggi sjúklinga. Þess ber að geta að kvörtunum til landlæknis hefur fjölgað um 75% frá 2016 til 2020 og málsmeðferðartími hefur lengst mikið. Rannsókn og málsmeðferð tekur að minnsta kosti 24 mánuði en málsmeðferðartíminn getur orðið umtalsvert lengri. Einnig er lagt til að heimild til handa notendum heilbrigðisþjónustu til að kvarta formlega vegna framkomu heilbrigðisstarfsmanna verði færð frá landlækni og til forstöðumanns viðkomandi stofnunar. Þá er landlækni veitt heimild til að vísa frá kvörtun ef rannsókn stendur yfir á alvarlegu atviki auk þess sem tími til að bera fram kvörtun til landlæknis er styttur úr tíu árum í fjögur. Þetta er lagt til í frumvarpinu til samræmis við framkvæmd nágrannaríkja. Virðulegur forseti. Samhliða bættri réttarstöðu heilbrigðisstarfsmanna er með frumvarpinu lögð áhersla á að tryggja rétt sjúklinga og nánasta aðstandanda þegar það á við. Auk tilkynningarskyldu til landlæknis vegna alvarlegra atvika er mikilvægt að veitendum heilbrigðisþjónustu verði gert skylt að fylgja eftir og upplýsa sjúklinga og nánasta aðstandanda um alvarleg atvik og rétt þeirra. Í samræmi við skyldu rekstraraðila til innra eftirlits skuli viðkomandi aðilum jafnframt gert að fara yfir atburðinn, greina hann og fylgja greiningu eftir með viðeigandi úrbótum samkvæmt tillögum í frumvarpinu. Það er mikilvægt fyrir veitendur heilbrigðisþjónustu að menning og skipulag sé þannig að stuðlað sé að markvissu gæðastarfi og lærdómur sé dreginn af alvarlegum atvikum. Rannsókn heilbrigðisyfirvalda á alvarlegum atvikum kemur ekki í stað innri rannsóknar hjá þeim sem veitti heilbrigðisþjónustuna. Samkvæmt tillögum í frumvarpinu verður í eftirliti landlæknis lögð áhersla á að fylgja því eftir hvað viðkomandi stofnun hefur gert til að tryggja að atvik endurtaki sig ekki. Tryggja þarf innan starfseminnar að tilkynningarskyldan sé virt sem og innra eftirlit í þágu öryggismenningar. Virðulegur forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins. Standa ríkir hagsmunir til þess að þær breytingar sem frumvarpið felur í sér nái fram að ganga. Ég leyfi mér að leggja til að frumvarpinu verði, að lokinni 1. umræðu, vísað til hv. velferðarnefndar og 2. umræðu.

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Ég fagna þessu máli og styð það í efni sínu. Mér sýnist hins vegar því miður á þessu máli, eins og er reyndar svolítið tilhneigingin hjá þessari ríkisstjórn - það er að ganga svolítið hálfa leið þegar verið er að fara í úrbætur af þessu tagi. Mig langar að lesa hérna örstutt upp úr umsögn sem barst um málið á síðasta þingi frá Heilsuhag, sem eru hagsmunasamtök notenda heilbrigðisþjónustu, með leyfi forseta: „Heilsuhagur fagnar því að stuðst hafi verið við norska fyrirmynd, Statens helsesyn, en vill jafnframt benda á það að í Noregi þá eru fylkislæknar sem fara með rannsókn mála algjörlega óháðir aðilar og mega ekki vera í neinum tengslum við málsaðila. Í Noregi er einnig öflugur umboðsmaður sjúklinga, sem aðstoðar sjúklinga og aðstandendur þegar upp koma atvik í heilbrigðiskerfinu.“ Spurningin sem mig langar að beina til hæstv. ráðherra er kannski fyrst og fremst sú hvers vegna ekki voru stigin skref samhliða þessu til að efla stöðu sjúklinga og notenda heilbrigðisþjónustu gagnvart heilbrigðiskerfinu, svo sem með því að setja á fót embætti umboðsmanns sjúklinga.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur. Ég fagna því að sjálfsögðu að hv. þingmaður sé fylgjandi þessu frumvarpi og ég held að við getum öll verið það. Hv. velferðarnefnd var búin að afgreiða málið með ágætisnefndaráliti og það er gríðarlega mikilvægt skref sem við erum raunverulega að stíga ef við náum að klára þetta frumvarp. Umboðsmaður sjúklinga er ágætismál og ágætishugmynd. Ég er alls ekki andvígur þeirri hugmyndafræði. Við erum búin að setja á fót notendaráð sem er til bóta og kannski hluti af þessari hugmyndafræði. Við erum líka hér að ganga frá tilnefningum í svokallað geðráð sem ég held að sé líka verulega til bóta þegar kemur að hagsmunum sjúklinga. Þetta er ágætispunktur sem hv. þingmaður kemur hér inn á jafnframt með óhæði þessara fylkislækna sem taka mál fyrir. Það var líka krafa úr hv. velferðarnefnd, ef ég man rétt, í nefndaráliti við afgreiðslu frumvarpsins, þó að það hefði ekki komið til atkvæðagreiðslu, að taka þetta lengra. Ég kom aðeins inn á óháða aðkomu í ræðu minni, ekkert ósambærilegt við óháða nefnd í rannsókn samgönguslysa. Ég held að þetta mál, eins og það er fram sett, sé mjög mikilvægt að klára. En ég held að hitt hljóti að koma aftur til umfjöllunar þegar málið kemur fyrir nefnd enda málinu skylt.

Frú forseti. Ég heyri ekki betur á hæstv. ráðherra en að hann sé áhugasamur um hugmyndir um að setja á fót embætti sérstaks umboðsmanns sjúklinga. Notendur heilbrigðisþjónustu eru gjarnan í viðkvæmri stöðu, gjarnan vegna þeirra ástæðna sem leiða til þess að þeir þurfa að leita heilbrigðisþjónustu og jafnvel í kjölfar atvika sem fóru kannski ekki eins og átti að gerast. Ég myndi því telja mikilvægt að það sé með einhverjum hætti tryggt að einstaklingar í þeirri stöðu eigi þess kost að leita til einhvers sem getur talað þeirra máli. Það kostar auðvitað orku og kostar líka þekkingu og styrk og annað að fara upp á móti heilli stofnun eins og t.d. heilbrigðisstofnun. Nú höfum við, 16 þingmenn úr fjórum flokkum, lagt fram þingsályktunartillögu um að setja á fót embætti umboðsmanns sjúklinga. Ég ætla bara að ljúka þessu með því að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann muni ekki styðja þá þingsályktunartillögu.

Hæstv. forseti. Ég ætla nú bara að byrja á því að þakka hv. þingmanni andsvarið og þessa umræðu og fagna því að hv. þingmaður styðji þetta frumvarp. Það er aldrei hollt að standa hér í ræðustól og kannski greiða beinlínis atkvæði með einhverjum tilteknum frumvörpum en ég er alls ekki andvígur þessu máli. Þetta er jákvætt mál, umboðsmaður sjúklinga, og umboðsmaður alls konar hagsmunahópa, ef því er að skipta, er bara jákvætt mál. Því til staðfestingar, eins og ég fór yfir í fyrra andsvari, er það að við höfum lögfest hér notendaráð og erum að tilnefna í geðráð sem ég held að sé virkilega gott skref. Allur stuðningur við viðkvæma hópa er jákvæður. Við þekkjum alveg stofnanir eins og umboðsmann Alþingis og hversu mikilvægur hann er fyrir borgarana. Ég ætla hins vegar aðeins að ræða þetta í samhengi við þetta frumvarp. Ég skil vel að þessi spurning komi hér upp um umboðsmann sjúklinga og umræðu í tengslum við þetta mál sem er afar mikilvægt og raunverulega búið að vera ákall um í allt of langan tíma að við klárum. Það var rætt í nefndinni sem undirbjó þetta frumvarp hvort það ætti að ganga lengra og setja á fót eitthvert óháð batterí, rannsóknarnefnd, ekkert ósvipað og rannsóknarnefnd samgönguslysa. En það hefði kannski verið of stórt skref samhliða því að stíga þetta skref, hlutlægu refsiábyrgðina, sem er kannski stóra málið í þessu, að við förum ekki bara strax af stað og séum neydd til að horfa á einstaklinginn. Það er kannski stóra skrefið í þessu og kannski erfitt að vera að blanda öllu öðru við. 

Virðulegur forseti. Með frumvarpinu er lagður grundvöllur að því að efla öryggismenningu sem felst í viðbrögðum við alvarlegum atvikum í heilbrigðisþjónustu, áhrifum þeirra á sjúklinga og heilbrigðisstarfsfólk og þeim hættum sem þeim áhrifum geta fylgt fyrir framkvæmd í öryggis- og gæðamálum. Hluti af því er jafnframt að kveða á um innra eftirlit og árétta að það verði hluti af faglegum rekstri heilbrigðisstofnana að skipuleggja starfsemi sína þannig að heilbrigðisstarfsfólk geti staðið við lögbundnar skyldur sínar. Þetta er endurflutt mál sem ekki náðist að klára á síðasta þingi en þó var velferðarnefnd búin að vinna það vel og fá til sín alla umsagnaraðila og langar mig að varpa ljósi á nokkur atriði í þeirri umfjöllun og hvet velferðarnefnd til að hafa þau í huga við meðferð málsins. Með frumvarpinu er lagt til að unnt verði að koma fram refsiábyrgð á hendur heilbrigðisstofnun fremur en heilbrigðisstarfsmanni þegar alvarlegt atvik í heilbrigðisþjónustu kemur upp enda megi rekja það til margra samverkandi þátta; kerfislægra ágalla, margra minni háttar mistaka, yfirsjónar í starfsemi heilbrigðisstofnunar eða rekstraraðila. Ekki er skilyrði að sýna þurfi fram á saknæma háttsemi ákveðins starfsmanns eða starfsfólks. Í því felst þó ekki að afnumin verði refsiábyrgð heilbrigðisstarfsfólks. Miðað verður við að ef alvarlegt atvik verður sem fyrst og fremst er rakið til saknæmrar háttsemi starfsmanns er ekki líklegt að heilbrigðisstofnun verði jafnframt gert að sæta refsingu í formi sekta. Slíkt mun þó á endanum ráðast af atvikum hvers máls og mati ákæruvalds og dómstóla hverju sinni. Ætla má að með þessu sé dregið úr málum þar sem heilbrigðisstarfsfólk fær réttarstöðu sakbornings. Í umsögnum sem bárust nefndinni komu m.a. fram sjónarmið þess efnis að ráðið verði af 2. gr. frumvarpsins að einna helst eða einvörðungu muni reyna á refsiábyrgð lögaðila ef ekki verði unnt að sýna fram á sök hjá tilteknum heilbrigðisstarfsmanni. Í minnisblaði heilbrigðisráðuneytisins kemur hins vegar fram að ráðuneytið taki ekki undir þessa athugasemd og telji að unnt sé að koma fram refsiábyrgð á hendur heilbrigðisstofnun fremur en heilbrigðisstarfsmanni þegar alvarleg atvik verða í heilbrigðisþjónustu enda megi rekja atvikin til margra samverkandi þátta í starfsemi heilbrigðisstofnunarinnar. Í greinargerð með frumvarpinu er sérstaklega fjallað um þetta atriði þar sem fram kemur að víkja megi frá ákvæðum b- og c-liðar 19. gr. almennra hegningarlaga með öðrum lögum og er ákvæðum almennra hegningarlaga því að þessu leyti ekki ætlað að hagga við þeim ákvæðum um refsiábyrgð lögaðila sem finna má í sérlögum. Ákvæði almennra hegningarlaga geta þjónað þeim tilgangi að vera til skýringar og fyllingar eftir því sem við á. Saknæmi er eitt skilyrða refsiábyrgðar lögaðila en í því felst að brot verður að hafa verið framið af ásetningi eða gáleysi. Þar sem áskilnaður áðurnefnds ákvæðis c-liðar 19. gr. vísar til huglægrar afstöðu hins brotlega hefur það í för með sér að erfitt sé að koma fram refsiábyrgð gagnvart lögaðila nema staðreynt sé að tiltekinn einstaklingur hafi sýnt af sér saknæma háttsemi í starfsemi sinni. Áskilnaður ákvæðisins veldur því einnig að ekki verður komið fram svokallaðri uppsafnaðri refsiábyrgð. Í 6. gr. frumvarpsins er fjallað um aðkomu lögreglu vegna alvarlegra atvika í heilbrigðisþjónustu en ákvæðinu er m.a. ætlað að skýra verklag og koma á samstarfi og samvinnu milli lögreglu, ákæruvalds og landlæknis við meðferð þessara mála. Slíkt er nýmæli og mun taka nánar mið af fyrirmælum ríkissaksóknara um rannsókn lögreglu á alvarlegum atvikum í heilbrigðisþjónustu. Þetta fyrirkomulag er til þess fallið að gera meðferð einstakra mála markvissari og að þau verði betur upplýst. Við meðferð frumvarpsins komu fram athugasemdir við ákvæðið. Meðal annars var gagnrýnt að ákvæðið væri óskýrt og því velt upp hvort breyta ætti ákvæðinu á þá leið að embætti landlæknis gæti vísað málum til lögreglu, sem yrði þá eitt það fyrsta sem embættið þyrfti að meta til að tryggja rannsóknarhagsmuni og réttarstöðu þeirra sem í hlut eiga. Ég vil koma því á framfæri hér að hlutverk lögreglu og landlæknis er ólíkt. Það er ekki hlutverk landlæknis að rannsaka hvort atvik sé saknæmt, þ.e. hvort heilbrigðisstarfsmaður hafi gerst brotlegur við hegningarlög. Það er hlutverk lögreglu. Markmið rannsóknar landlæknis er í þágu öryggissjónarmiða, þ.e. að upplýsa hvað átti sér stað, finna orsakir atviksins og tryggja eftir því sem kostur er að sambærileg atvik eigi sér ekki stað aftur. Embætti landlæknis er skylt við rannsóknina að kanna hvort atvikið gefi tilefni til að beita úrræðum samkvæmt III. kafla laga um landlækni og lýðheilsu, sbr. 2. gr. frumvarpsins. Ákvæði frumvarpsins og lög um landlækni og lýðheilsu gera ráð fyrir því að leggja þurfi mat á aðkomu tiltekins heilbrigðisstarfsmanns að tilteknu atviki þegar honum er tilkynnt um það í aðskildu eftirlitsmáli. Samkvæmt því verður það háð mati embættis landlæknis hvort beita þurfi viðurlagaúrræðum samkvæmt ákvæðum laganna. Slík rannsókn er óháð rannsókn lögreglu. Í 5. gr. frumvarpsins er fjallað um rannsókn landlæknis á alvarlegum atvikum í heilbrigðisþjónustu. Er þar m.a. kveðið á um að landlæknir taki ákvörðun um hvort tilefni sé til rannsóknar á alvarlegu atviki. Eru í ákvæðinu talin upp þau atriði sem hafa skal til hliðsjónar við þá ákvörðun. Við meðferð frumvarpsins komu fram tillögur um viðbót við ákvæðið sem kvæði á um að embætti landlæknis skuli strax kanna hvort atvik gefi tilefni til eftirlitsúrræða. Í minnisblaði sem barst frá heilbrigðisráðuneytinu er tekið fram að það sé skylda embættisins að kanna strax hvort tilefni sé til þess að svipta heilbrigðisstarfsmann starfsleyfi sínu á grundvelli 5. mgr. 15. gr. laga um landlækni og lýðheilsu. Vert er að benda á að embætti landlæknis er stjórnvald í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga og er embættið því bundið bæði af skráðum og óskráðum réttarreglum stjórnsýsluréttarins í starfsemi sinni, svo sem málshraðareglum, sbr. 9. gr. laganna og ég tek undir það sem kemur fram í minnisblaði ráðuneytisins, að það sé ekki tilefni til þess að lögfesta eiginlega málsmeðferðarreglu í þessu tilliti. Ég tel þó mikilvægt að beina því til heilbrigðisráðherra og embættis landlæknis að unnið verði að því að málshraða í þeim málum sem frumvarpið hverfist um verði gætt eins og kostur er. Það er samfélagslega mikilvægt að skorið sé úr þeim málum sem um ræðir hér á bæði skjótan og faglegan máta. Fram komu sjónarmið við meðferð málsins um hvort sjúklingar eða aðstandendur geti fengið upplýsingar úr rannsókn landlæknis og að með framburði þeirra fyrir dómi í sakamáli geti upplýsingarnar komið fram. Enn fremur komu fram sjónarmið fyrir nefndinni um mikilvægi þess að sjúklingar gætu átt sér sérstakan talsmann. Væri þá m.a. horft til þess að sjúklingar hefðu aðgang að óháðum aðila sem hefði þekkingu á meðferð mála. Ég tel brýnt, í ljósi framkominna athugasemda við frumvarpið, að kannað verði nánar hvort í framhaldi af þessu máli sé tilefni til að koma á slíkum talsmanni sjúklinga og þá hvaða skilgreinda hlutverk slíkur talsmaður kynni að hafa. Þá er einnig vert að benda á að í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að sjúklingur sem verður fyrir alvarlegu atviki eigi rétt á aðgangi að málsgögnum að undanskildum gögnum sem geyma framburð heilbrigðisstarfsfólks eða annarra í viðtölum við embættið, sbr. 4. mgr. 5. gr. frumvarpsins. Í slíku fyrirkomulagi felst öryggi fyrir starfsfólk til að geta tjáð sig um einstök atvik og um leið að þau verði sem best upplýst. Tekið er fram í niðurlagi ákvæðisins að sjúklingur eða nánasti aðstandandi sé bundinn þagnarskyldu um upplýsingar og málsgögn skv. 45. gr. stjórnsýslulaga. Fram hafa komið sjónarmið um að skipa sérstaka rannsóknarnefnd sem hefði það hlutverk að rannsaka tildrög alvarlegra atvika í heilbrigðisþjónustu og leiða í ljós orsakir atviksins en ekki að skipta sök eða ábyrgð, með það fyrir sjónum að draga úr líkum á endurteknum atvikum og efla enn frekar öryggismenningu í heilbrigðisþjónustu. Komu m.a. fram sjónarmið þess efnis að með því yrði betur tryggt að mál fengju óháða og vandaða málsmeðferð. Ég tek undir með hæstv. heilbrigðisráðherra að það er ekki tímabært eins og staðan er núna. Klárum þetta mál og svo gæti það komið í framhaldinu, en brýnt er að skoða hvort það sé heppilegt. Þá komu fram sjónarmið við meðferð málsins um að hnykkja þyrfti betur á málsmeðferðartíma og leiðbeiningarskyldu embættisins og komu fram tillögur að breytingum á frumvarpinu í þá veru að aðilum máls verði tilkynnt formlega í hvaða farvegi málið sé statt innan embættisins ásamt því að embættinu verði gert það skylt að ákveðnum tíma liðnum frá kvörtun embættisins. Þau sjónarmið sem liggja að baki þeim tillögum eru þau að þau sem leita til embættisins séu betur upplýst um málsmeðferðina og það kunni að auka öryggi og vissu þeirra um að mál séu í viðeigandi ferli. Líkt og komið hefur fram er embætti landlæknis stjórnvald og er m.a. bundið af skráðum og óskráðum réttarreglum stjórnsýsluréttarins, svo sem málshraðareglum og leiðbeiningarskyldu og ber að fylgja þeim í hvívetna. Sú sem hér stendur var framsögumaður velferðarnefndar í þessu máli á 153. löggjafarþingi og ég tel brýnt að því verði veittur vandaður og skjótur framgangur í nefndinni og höfð verði hliðsjón af mikilvægi málsins fyrir öryggismenningu heilbrigðisstarfsmanna. Ég legg það í hendur velferðarnefndar að verða við fyrrgreindri ósk minni og klára málið án tafar.

Frú forseti. Ég fagna þessu frumvarpi sérstaklega og fyrirhuguðum áformum sem í því felast. Ég tel málið vera tímabært. Ísland er eina norræna þjóðin sem hefur ekki innleitt löggjöf sem tekur til refsiábyrgðar gagnvart starfsfólki í heilbrigðisþjónustu vegna alvarlegra atvika. Samkvæmt heilbrigðisstefnu til ársins 2030 snýst öryggi í heilbrigðisþjónustu um að notandi heilbrigðisþjónustu eigi ekki á hættu að hljóta skaða af meðferð og annarri þjónustu sem ætlað er að bæta heilsu hans eða lífsgæði. Markmið frumvarpsins er að auka öryggi sjúklinga og bæta aðbúnað heilbrigðisstarfsfólks með því að efla öryggismenningu og fækka óvæntum atvikum í samræmi við stefnu í málaflokknum. Áætlað er að um 10% sjúklinga á sjúkrahúsum á Vesturlöndum verði fyrir einhvers konar óhappi eða mistökum sem flokkast undir óvænt atvik. Í stefnu Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga í hjúkrunar- og heilbrigðismálum kemur fram að gæði og öryggi hafi verið viðfangsefni hjúkrunarfræðinga frá upphafi. Skortur á hjúkrunarfræðingum, sem stundum gengur undir nafninu mönnunarvandi, er alvarlegt vandamál sem vegur að öryggi innan heilbrigðisþjónustunnar og stendur í vegi fyrir því að unnt sé að veita nauðsynlega heilbrigðisþjónustu. Öll lönd glíma við þennan vanda og það gerum við Íslendingar einnig. Til að koma í veg fyrir skort á heilbrigðisstarfsfólki skipta kjör, aðbúnaður og starfsumhverfi miklu máli. Öryggi sjúklinga eykst með aukinni menntun hjúkrunarfræðinga, með því að fjölga hjúkrunarfræðingum á vakt hverju sinni, minnka álag og auka traust í samskiptum og samvinnu heilbrigðisstétta. Ef við skoðum aðeins stefnuviðmið Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga til 2030 segir m.a. að óvænt atvik sem heilbrigðisstarfsfólk á aðild að geti ekki verið grundvöllur sakamáls nema sannað sé að um ásetning sé að ræða, að sjálfstæð, óháð stofnun ætti að vera starfandi sem hefur það hlutverk að greina tilkynningar um óvænt atvik og koma með tillögur að breyttu verklagi til að bæta öryggi sjúklinga og starfsmanna, ekki ósvipað og rannsóknarnefnd samgönguslysa, ef svo má að orði komast, að starfsumhverfi hjúkrunarfræðinga ætti að einkennast af gæðamenningu og öryggisbrag og vinnuumhverfi hjúkrunarfræðinga að vera öruggt, líkamlega og tilfinningalega hvetjandi og eftirsóknarvert. Þetta eru göfug markmið, frú forseti. Í frumvarpinu er fjallað um núverandi fyrirkomulag laga. Þar segir að rannsókn á óvæntum atvikum sem leiða til dauðsfalls skuli fara fram hjá embætti landlæknis og samtímis hjá lögreglu. Um þá tvöföldu málsmeðferð segir að rannsókn eftirlitsstjórnvalds og rannsókn lögreglu samtímis geti talist í ósamræmi við regluna um bann við endurtekinni málsmeðferð skv. 4. gr. 7. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu. Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga hefur bent stjórnvöldum á þá agnúa sem þetta fyrirkomulag í lögunum hefur í för með sér. Veruleikinn í málaflokknum er sá að í mörgum málum er varða meint mistök heilbrigðisstarfsmanna hafa heilbrigðisstofnanir bæði vísað máli til landlæknis á grundvelli laga um landlækni og lýðheilsu en einnig kært mál til lögreglu. Á þetta t.d. við í málum vegna andláts sjúklings. Í þeim tilvikum hefur sama málið verið rannsakað hjá tveimur aðilum, landlækni annars vegar og hjá lögreglu hins vegar og það jafnvel á sama tíma. Landlæknir hefur t.d. lokið máli með ákvörðun um að gera ekkert í málinu eða grípa til viðurlaga gagnvart heilbrigðisstarfsmanni. Þetta á sér stað áður en lögreglurannsókn hefst eða henni lýkur, eftir atvikum með ákæru og sakfellingardómi í refsimáli. Tvöföld rannsókn sem þessi og möguleg tvöföld refsiákvörðun fær tæpast staðist lög, þar með talið ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu. Þetta frumvarp er því sérstakt fagnaðarefni að mínum dómi og Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga hefur fagnað því sérstaklega. Það er þó engu að síður áfram gert ráð fyrir því að halda fyrirkomulaginu í þeim farvegi að báðir framangreindir aðilar rannsaki mál með þeim hætti að landlæknir rannsaki óvænt atvik fyrst en hafi síðar möguleika á því að vísa máli áfram til lögreglu. Í frumvarpinu segir um þetta að einnig sé til athugunar að bæta nýjum ákvæðum við lög um landlækni og lýðheilsu, nr. 41/2007, þar sem fjallað verði um að á meðan rannsókn á óvæntu atviki fari fram hjá embætti landlæknis sé að jafnaði ekki samtímis í gangi rannsókn vegna sama máls hjá lögreglu. Hins vegar gæti embætti landlæknis vísað málum til lögreglu þegar grunur er um stórkostlegt gáleysi eða ásetning. Frú forseti. Ég held að hér verði að stíga varlega til jarðar í því að viðhalda tvöfaldri málsmeðferð þó að áform kunni að vera uppi um breytta útfærslu. Umrædd áform um breytingar í þá veru að landlæknir rannsaki mál fyrst í stað, en síðan lögregla, getur síðan eftir sem áður leitt til réttarskerðingar fyrir heilbrigðisstarfsmenn. Í því sambandi má benda á að við rannsókn máls tekur landlæknir skýrslu af heilbrigðisstarfsmanni. Á þeim tímapunkti hefur heilbrigðisstarfsmaður ekki réttarstöðu sakbornings, sem hann gæti öðlast síðar, verði málinu vísað til lögreglu. Sú staða getur komið upp að starfsmaðurinn upplýsi um eitthvað fyrir embætti landlæknis sem honum væri ekki skylt, réttarstöðu sinnar vegna, að svara sem sakborningur við rannsókn lögreglu. Ekki er þannig loku fyrir það skotið að framburður og mögulegar viðurkenningar heilbrigðisstarfsmannsins við skýrslugjöf hjá embætti landlæknis rati inn sem málsgögn í rannsókn lögreglu og vinni þar með gegn heilbrigðisstarfsmanninum við rannsókn lögreglu. Að auki gæti slík málsmeðferð haft í för með sér að verulegur dráttur verði á málsmeðferð hjá embætti landlæknis sem dæmi eru um að hafi gerst, með alvarlegum áhrifum á líðan þess sem á í hlut. Í ýmsum eftirlitsmálum landlæknis á umliðnum árum þar sem vaknað hefur grunur um alvarlegt brot heilbrigðisstarfsmanns hefur embættið beitt heilbrigðisstarfsmann viðurlögum, jafnvel þegar í stað, á sama tíma eða áður en lögreglurannsókn er hafin. Dæmi um þetta er bráðabirgðasvipting og fullnaðarsvipting starfsleyfis. Einu gildir þótt niðurstaða sé ekki komin í rannsókn lögreglu um hvort hún leiðir til ákæru eða sakfellingar fyrir dómi. Embætti landlæknis hefur ekki haldið að sér höndum með slíka viðurlagabeitingu þrátt fyrir að ekkert liggi fyrir um hver niðurstaða lögreglurannsóknar verði. Slík tvöföld málsmeðferð kann því að leiða til tvöfaldrar refsingar heilbrigðisstarfsmanns, þ.e. annars vegar af hálfu stjórnvaldsins og hins vegar síðar með refsidómi. Ég get ekki séð að sérstaklega sé að þessu hugað þegar áformað er að landlæknir rannsaki mál fyrst í stað en geti vísað þeim til lögreglu. Vel kann að vera að fyrir þessu hafi verið hugsað, þ.e. að undir þeim kringumstæðum þegar máli er vísað til lögreglu geti ekki komið til undanfarandi viðurlagabeitingar stjórnvaldsins. Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga vekur sérstaklega athygli á þessu atriði, að koma þurfi í veg fyrir að heilbrigðisstarfsmaður sé beittur tvöföldum viðurlögum, enda stríði það gegn ákvæðum mannréttindasáttmála Evrópu eins og áður segir. Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga hefur áréttað stefnumið félagsins um að starfandi sé sjálfstæð, óháð stofnun í stað embættis landlæknis sem tæki til rannsóknar óvænt atvik í heilbrigðisþjónustu og ég tek undir þetta, frú forseti. Í frumvarpinu segir einnig að ekki sé ætlunin að breyta þeirri faglegu og starfsmannaréttarlegu ábyrgð sem heilbrigðisstarfsfólk í þessum tilvikum þarf að bera og betur komi fram í viðurlögum af hálfu vinnuveitanda eða embættis landlæknis, svo sem með áminningu, starfsmissi eða sviptingu réttinda. Tilhneiging heilbrigðisstofnana á umliðnum árum hefur beinst í þá átt að fagleg og starfsmannaréttarleg ábyrgð hjúkrunarfræðinga innan heilbrigðisstofnana hefur farið fram úr öllum eðlilegum mörkum og viðmiðum. Á þetta hefur Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga bent. Hefur þetta m.a. lýst sér í því að mönnun er oftar en ekki undir tilsettum mörkum, nemar eru án starfsréttinda og látnir sinna störfum hjúkrunarfræðinga og hjúkrunarfræðingur er látinn bera ábyrgð á deild innan heilbrigðisstofnunar á tilteknum tímum án þess að vera í stöðu yfirmanns sem venjulega ber ábyrgðina á deildinni, svo sem deildarstjóra. Mönnunarvandi og óhóflegt starfsálag hjúkrunarfræðinga sem og álag á annað heilbrigðisstarfsfólk leikur þarna stórt hlutverk. Þau atvik sem frumvarpinu er ætlað að ná til, m.a. óvænt atvik, hafa í einhverjum hluta tilvika hlotist af þessu og heilbrigðisstofnun þannig við útfærslu starfseminnar brotið í bága við ákvæði laga og reglugerða sem snúa að umræddri ábyrgð. Ábyrgðin liggur vitaskuld hjá heilbrigðisstofnuninni einni hvað þetta varðar en ekki hjá heilbrigðisstarfsmanninum. Ég held að það sé nauðsynlegt að skoða þennan þátt sérstaklega. Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga hefur bent á að mótsagnir kunni að felast í því að stjórnvöld segi annars vegar að rétt sé að refsiábyrgð hvíli á heilbrigðisstofnun vegna óvæntra atvika en ætli sér svo hins vegar enga breytingu að gera á faglegri og starfsmannaréttarlegri ábyrgð þegar brot á reglum henni tengdum af hálfu heilbrigðisstofnunar leiða til óvæntra og alvarlegra atvika. Nauðsynlegt er að fara vandlega yfir þessar athugasemdir í nefndarvinnunni sem fram undan er. Frú forseti. Fyrir tveimur árum birti Læknablaðið niðurstöður úr könnun sem gerð var meðal almennings í þjóðargátt annars vegar og hins vegar meðal hjúkrunarfræðinga. Marktækur munur reyndist á svörum hópanna um það hvort ákæra ætti fyrir skaða eða andlát af völdum mannlegra mistaka eða slysni þar sem hjúkrunarfræðingar voru líklegir til að verða mjög eða frekar ósammála ákæru en þjóðargáttarhópurinn líklegri til að verða mjög eða frekar sammála. Munurinn milli hópanna minnkaði með hærra menntunarstigi þjóðargáttarhópsins. Þegar spurt var um hvort ákæra ætti heilbrigðisstarfsmann fyrir skaða eða andlát vegna vanrækslu eða ásetnings var munurinn ekki marktækur. Í þessari lýsandi samanburðarrannsókn var kannað hvort munur væri á viðhorfum til ákæru vegna atvika í heilbrigðisþjónustu milli slembiúrtaks úr þjóðskrá, þ.e. þjóðgátt, og allra félagsmanna í Félagi íslenskra hjúkrunarfræðinga. Báðir hópar voru spurðir hvort ákæra ætti heilbrigðisstarfsmann sem veldur alvarlegum skaða eða andláti vegna mannlegra mistaka, vanrækslu, slysni eða af ásetningi. Niðurstöður rannsóknarinnar benda til þess að viðhorf hjúkrunarfræðinga endurspegli ekki tilhneigingu til að víkjast undan ábyrgð á óvæntum atvikum í heilbrigðisþjónustu heldur mikilvægi þess að gera greinarmun á eðli slíkra tilvika. Þessar niðurstöður sýna að þörf er á upplýstri opinni umræðu um óvænt atvik í heilbrigðisþjónustu og viðeigandi ráðstafanir og viðbrögð sem best tryggja öryggi bæði sjúklinga og starfsfólks. Frú forseti. Ég vil að lokum koma hér örstutt inn á atriði sem mér finnast skipta verulegu máli í þessu öllu saman, eins og hæstv. ráðherra minntist á í sinni ágætu ræðu, að sá heilbrigðisstarfsmaður sem verður fyrir því að gera mistök í sínu starfi glímir oft og iðulega við óöryggi og kvíða, kulnun og hrökklast jafnvel úr starfi. Hæstv. ráðherra minntist m.a. á mál sem átti sér stað árið 2015. Þá vil ég nefna sérstaklega þátt fjölmiðla í þessum málum. Mér finnast fjölmiðlar hafa farið offari þegar kemur að því að greina frá málum sem þessum. Það eru dæmi þess að af heilbrigðisstarfsmönnum sem hafa verið sýknaðir hafi margsinnis verið birtar myndir í fjölmiðlum og fjallað um málið og varla minnst á það að viðkomandi hafi verið sýknaðir. Það eru einnig dæmi þess að þegar önnur mál hafa komið upp þá eru gömul mál rifjuð upp, alls kostar óskyld því máli, og haldið er áfram að birta myndir af starfsmönnum. Þetta hefur gríðarleg áhrif á viðkomandi starfsmenn og fjölskyldur þeirra og ég vil hvetja fjölmiðla til að gæta varkárni í þessari umfjöllun vegna þess að þessi mál eru ákaflega viðkvæm og snerta mjög marga og ekki síst fjölskyldur þeirra sem eiga hlut að máli. Að lokum vil ég segja það, frú forseti, að ég tek heils hugar undir með hæstv. ráðherra þegar hann segir að ríkir hagsmunir standi til þess að frumvarpið nái fram að ganga.

Frú forseti. Ég tel mér rétt og skylt að koma hér upp, ekki til að halda mjög langa ræðu en þó. Ég ætla að byrja á því að fagna því að hæstv. heilbrigðisráðherra hafi ákveðið að leggja þetta frumvarp fram að nýju. Ég mun reyna að leggjast á árarnar með honum til að tryggja að þetta frumvarp nái fram að ganga. Það verða þó að verða á því ákveðnar breytingar. Ég vil taka það fram hér af því að í greinargerð með frumvarpinu er vitnað til þess að hv. velferðarnefnd hafi haft málið til umfjöllunar síðastliðið vor. Þar segir að nefndin hafi lokið umfjöllun sinni með nefndaráliti og það er tekið tillit til breytingartillögu sem fylgdi því nefndaráliti í þessu frumvarpi. Nú var ég einn þeirra sem skrifuðu undir þetta nefndarálit og ég er mjög hugsi. Ég er mjög hugsi yfir því að hafa skrifað undir nefndarálitið en það gerði ég í þeirri fullvissu að frumvarpið yrði ekki afgreitt á liðnu vori. Því taldi ég rétt að standa með mínum félögum í meiri hluta velferðarnefndar og skrifaði undir nefndarálitið. Það er hægt að gagnrýna mig fyrir það og ég hallast satt að segja að því að það hafi verið mistök af minni hálfu að gera hlutina með þeim hætti. Ég hefði a.m.k. átt að skrifa inn í nefndarálitið efnislegan fyrirvara sem mér láðist og hef ég því miður ekki við neinn annan að skammast en sjálfan mig, aldrei þessu vant, hæstv. ráðherra. En látum það liggja á milli hluta. Ég taldi rétt að vekja athygli á þessu vegna þess að það skiptir máli þegar ég nefni það sem ég tel að þurfi að huga að í vinnu velferðarnefndar og ég ítreka að ég er sammála hæstv. ráðherra um nauðsyn þessarar lagasetningar. Ég veit að það eru margir, ekki bara heilbrigðisstarfsmenn heldur líka þeir sem nýta sér heilbrigðisþjónustu, sem bíða eftir að lagaramminn verði skýrður með þeim hætti sem hér er lagt til að stærstu leyti. Þingflokkur Sjálfstæðisflokksins afgreiddi þetta mál fyrir sína hendi fyrir nokkru með nokkrum efnislegum fyrirvörum líkt og hann gerði á fyrra þingvetri. En það er fyrst og síðast eitt atriði sem hefur komið til umræðu hér, bæði hjá hæstv. ráðherra og ekki síst í gríðargóðri ræðu félaga míns, hv. þm. Birgis Þórarinssonar. Það er um það hver skuli rannsaka óvænt atvik. Nú er það þannig að það er verið að veita, að því ég best sé, embætti landlæknis frumkvæðisheimild til rannsókna slíkra mála sem getur í mínum huga kannski orkað tvímælis, ekki síst þegar það liggur fyrir að samkvæmt lögum ber heilbrigðisstofnunum að tilkynna um öll óvænt atvik í þeirra þjónustu og það eru engar vísbendingar að því ég veit sem benda til þess að þessari tilkynningarskyldu sé ekki sinnt, en látum það liggja á milli hluta. Bæði Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga og Læknafélag Íslands leggja á það áherslu, og kannski má segja að Læknafélag Íslands taki jafnvel sterkar til orða en hjúkrunarfræðingar, að það sé tímaskekkja sem felist í því að embætti landlæknis skuli, vegna eftirlitshlutverks sem landlæknir vissulega hefur og er gríðarlega mikilvægt með heilbrigðisþjónustu, hafa einnig á hendi rannsókn óvæntra atvika sem þar gerast. Þetta er megináhyggjuefni mitt þegar kemur að þessu frumvarpi. Ég tel að það sé nauðsynlegt - ég heyrði hvað hæstv. ráðherra sagði hér áðan, hann er ekki mótfallinn því, hann er ekki viss um að þetta sé rétti tíminn, að við þurfum að stíga kannski skrefin varlega hér, en þá bið ég um það að menn velti því fyrir sér að rannsókn óvæntra atvika í heilbrigðisþjónustu kunni að leiða í ljós að það hafi verið brotalamir í eftirliti með heilbrigðisþjónustu, þ.e. hjá landlækni sjálfum. Það er sérkennilegt þegar við horfum til þess að aðili sé settur í þá stöðu, embætti landlæknis, að þurfa hugsanlega að rannsaka atvik sem rekja má til hugsanlegrar handvammar embættisins sjálfs er varðar eftirlit gagnvart heilbrigðisstarfsmanni, gagnvart mönnun heilbrigðisstofnana, aðbúnaði o.s.frv., að hann hitti sjálfan sig fyrir. Ekki síst af þessum sökum hygg ég að það sé nauðsynlegt fyrir okkur að velta því fyrir okkur hvort það sé ekki rétt sem Læknafélag Íslands og Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga leggja til, kannski með ólíkum hætti en niðurstaðan er sú sama, að við komum á fót sjálfstæðri rannsóknarnefnd óvæntra atvika í heilbrigðisþjónustu. Við getum sótt fyrirmynd að einhverju leyti í rannsóknarnefnd flugslysa, umferðarslysa o.s.frv., mekanisminn er til, hann er þekktur. Ef við náum fram þessum breytingum í góðu samráði og samvinnu við hæstv. heilbrigðisráðherra þá held ég að við getum orðið nokkuð sannfærð um að við séum að stíga mikilvæg skref fyrir heilbrigðisstarfsfólk og heilbrigðisstofnanir en ekki síst fyrir þá sem þurfa á þjónustunni að halda.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um tóbaksvarnir, nr. 6/2002. Frumvarpið var áður lagt fram á 153. löggjafarþingi, 530. mál, á þskj. 672, en náði ekki fram að ganga og er nú endurflutt en er efnislega óbreytt. Frumvarp þetta var samið í heilbrigðisráðuneytinu í þeim tilgangi að innleiða tilskipun 2014/40/ESB sem Evrópuþingið og ráðið samþykktu 3. apríl 2014 um samræmingu ákvæða í lögum og stjórnsýslufyrirmælum aðildarríkjanna varðandi framleiðslu, kynningu og sölu á tóbaki og tengdum vörum og um niðurfellingu á tilskipun 2001/37/EB. Auk þess felur frumvarpið í sér innleiðingu á framseldri tilskipun framkvæmdastjórnarinnar 2014/109/ESB frá 10. október 2014 um breytingu á II. viðauka við tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2014/40/ESB með því að taka saman safn af myndaviðvörunum til að nota á tóbaksvörur, en ákvæði framseldu tilskipunarinnar verða innleiddar í íslenskan rétt með reglugerð. Virðulegi forseti. Innleiðing tilskipunar 2014/40/ESB í íslenskan rétt kallar á umfangsmiklar breytingar á lögum um tóbaksvarnir, auk þess talsverðar breytingar á reglugerð um mynd- og textaviðvaranir á tóbaki og mælingar á hámarki skaðlegra tóbaksefna, nr. 790/2011. Markmið tilskipunarinnar er m.a. að samræma lög og stjórnsýslufyrirmæli aðildarríkjanna um losun og mæliaðferðir á losun tóbaksvara, innihaldsefni tóbaksvara, umbúðir og viðvörunarmerkingar og rekjanleika og öryggisþætti sem beitt er varðandi tóbaksvörur til að tryggja að þær uppfylli kröfur tilskipunarinnar. Með innleiðingu tilskipunarinnar í íslenskan rétt er stigið framfaraskref í tóbaksvörnum, en markmið tilskipunarinnar er m.a. að vinna gegn tóbaksnotkun ungs fólks og takmarka framboð á tóbaki og eftirlíkingu á tóbaki sem er sérstaklega ætlað að höfða til þess, auk þess að tryggja gæði tóbaksvara með öryggiskröfum sem gerðar eru til þeirra. Virðulegi forseti. Ég ætla nú að rekja helstu atriði frumvarpsins og sjónarmið að baki þeim. Lögð er til sú breyting á markmiðsákvæði laganna að sérstaklega skuli unnið gegn tóbaksnotkun ungs fólks og takmarka framboð á tóbaki og eftirlíkingu af tóbaki sem sérstaklega er ætlað að höfða til þess. Meginástæðan er sú að huga þarf fyrst og fremst að hagsmunum barna og ungmenna í þessum efnum. Samkvæmt tilskipuninni þarf að tilnefna lögbært yfirvald til að annast framkvæmd og eftirlit með ýmsum þáttum tilskipunarinnar. Í frumvarpinu er lagt til að ÁTVR verði falið hlutverk lögbærs yfirvalds hvað varðar framkvæmd og eftirlit um losun og mæliaðferðir, eftirlit með innihaldsefnum og losun, merkingum og umbúðum, rekjanleika og skráningu tóbaksvara og sem móttakandi tilkynninga um nýjar tóbaksvörur. Ástæða þess að lagt er til að ÁTVR verði falið þetta hlutverk er einkaleyfi stofnunarinnar sem heildsölu- og dreifingaraðili alls tóbaks hér á landi og sú staðreynd að stofnunin sinnir nú þegar sambærilegum verkefnum. Í einkaleyfi ÁTVR til heildsölu alls tóbaks hér á landi felst sú sérstaða að nær allt tóbak sem ætlað er til smásölu hér á landi fer um vöruhús ÁTVR. Eftirlit stofnunarinnar með innihaldsefnum, merkingum og fleira er því einfaldara og skilvirkara en annars staðar þar sem einkaleyfi er ekki til staðar. Stöðu sinnar vegna er því talið að ÁTVR sé vel í stakk búið til að sinna þessum verkefnum. Í frumvarpinu er að finna ákvæði um hámarksgildi losunar tóbaksvara að því er varðar tjöru, nikótín og kolsýring og hvernig mælingum skuli háttað. Þá er í frumvarpinu lagt bann við tilteknum innihaldsefnum í tóbaksvörum og jafnframt lagt bann við að setja á markað sígarettur og vafningstóbak með einkennandi bragði. Slíkt bann hefur nú þegar verið innleitt og tekið gildi í öllum löndum ESB. Rökin að baki þessu banni eru margvísleg. Líkur eru taldar á að tóbaksneysla hefjist ef tóbaksvörur hafi einkennandi bragð, annað en bragð af tóbaki, t.d. mentólbragð. Rannsóknir sýna að bragðefni höfða sérstaklega til ungmenna. Sýnt hefur verið fram á að einkennandi bragð tóbaksvara hefur áhrif á neyslumynstur þeirra sem neyta tóbaksvara en notkun þeirra er almennt meiri en þeirra sem neyta tóbaksvara án bragðefna. Bragðefni minnka jafnframt skynjun neytenda á skaðsemi vörunnar og auka vilja til að prófa og nota vöruna. Í þessari tilskipun er lagt bann við að setja munntóbak á markað. Ég árétta að með lögum nr. 101/1996, sem breyttu tóbaksvarnalögum, var ákveðið að banna munntóbak hér á landi. Þar sem slíkt er nú þegar óheimilt í gildandi lögum verður engin breyting þar að lútandi. Aftur, hér erum við að tala um munntóbak sem inniheldur tóbak en ekki nikótínpúða sem eru tóbakslausir. Í frumvarpinu er kveðið á skýrslugjöf og aðra upplýsingaskyldu framleiðanda og innflytjenda um innihaldsefni og losun tóbaksvara. Jafnframt verða innleidd ítarleg ákvæði um merkingu og umbúðir tóbaksvara, þar með taldar viðvörunarmerkingar sem eiga að vera á einingarpökkum sem innihalda tóbaksvörur og allar ytri umbúðir. Með frumvarpinu er nýtt skráningar- og rekjanleikakerfi fyrir tóbaksvörur innleitt. Til að sporna við ólöglegum viðskiptum með tóbaksvörur er kveðið á um að allir einingarpakkar sem innihalda tóbaksvörur skuli merktir með einkvæmu auðkenni. Það er gert til að skrá flutning og rekja slóð viðkomandi tóbaksvöru allt frá framleiðanda til síðasta söluaðila. Í frumvarpinu er lögð sú skylda á framleiðendur og innflytjendur að leggja fram tilkynningu um nýjar tóbaksvörur sem eiga að fara á markað og aðrar vörur sem tengjast tóbaksvörum, m.a. jurtavörur til reykinga. Að lokum eru lagðar til breytingar á ákvæðum laganna um eftirlits- og valdheimildir eftirlitsaðila og viðurlög. Í því sambandi eru lagðar til breytingar sem kveða á um upplýsingaskyldu framleiðenda, innflytjenda og söluaðila og afhendingu sýnishorna vöru til að sannreyna innihald og eiginleika hennar. Þegar ríkar ástæður eru til að ætla að brotið hafi verið gegn lögunum er nauðsynlegt að eftirlitsaðili geti lagt bann við áframhaldandi notkun, sölu og dreifingu, geti lagt hald á vörurnar og fargað þeim á kostnað handhafa þeirra. Nauðsynlegt er að viðurlagaákvæði hafi fælingarmátt og varnaðaráhrif. Í ljósi notkunar og eiginleika tóbaksvara og hve ríka ábyrgð framleiðendur, innflytjendur og söluaðilar bera, er lagt til að viðurlagaákvæði laganna verði skýrð og efld. Hæstv. forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins. Leyfi ég mér því að leggja til að frumvarpinu verði, að lokinni 1. umræðu, vísað til hv. velferðarnefndar og 2. umræðu.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir framsögu hér öðru sinni á frumvarpi sem hefur marga ágæta og mikilvæga þætti. En það sem er vont og ég hef áður gagnrýnt hér í þessari pontu er að hér er komið frumvarp sem ætlar að banna Salem og Capri bláan og aðrar sígarettur með mentólbragði. Í rökstuðningnum, eins og ráðherra kom inn á, eru börn og ungmenni í forgrunni sem er og væri gott og blessað og sjálfsagt ef hægt væri að færa rök fyrir því að Salem, Capri blár og aðrar mentólsígarettur hefðu einhvern tímann gert börnum eitthvað umfram aðrar sígarettutegundir en svo er einfaldlega ekki. Í frumvarpinu er rökstuðningurinn nefnilega vægast sagt rýr. Þar er eingöngu vísað til þess að líkur séu á að tóbaksneysla hefjist ef tóbaksvörur hafi einkennandi og bragðbætandi bragð, annað en af tóbaki. Eins og segir í greinargerðinni kemur fram í 15. lið formála tilskipunarinnar að í viðmiðunarreglum vegna rammasamnings Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar um tóbaksvarnir sé sérstaklega hvatt til þess að innihaldsefni sem auka bragðgæði, skapa þá hugmynd að tóbaksvörur hafi heilsufarslegan ávinning, tengist orku og lífsþrótti eða hafi litunareiginleika séu fjarlægð. Í 16. lið formála tilskipunarinnar er vísað til þess að líkur séu á að tóbaksneysla hefjist ef tóbaksvörur hafi einkennandi bragð annað en bragð af tóbaki. En, forseti, afleiðingar af þessu frumvarpi eru ekki að bannaðar verði í stórum stíl jarðarberja- eða súkkulaðisígarettur eða eitthvað slíkt sem væri vel skiljanlegt að væru girnilegri börnum en æskilegt væri og hefðu þessa eiginleika eins og greinargerðin kveður á um. Hér er verið að banna mentólsígarettur sem tæplega fjórðungur reykingafólks á Íslandi kýs að reykja umfram aðrar tegundir, mentólsígarettur, sem er ekki nokkur einasta samstaða um á meðal reykingafólks að séu eitthvað bragðbetri en aðrar tegundir. Það eru ekki unglingar að byrja að reykja sem flykkjast til að eiga gæðastundir með mentólsígarettunum. Eins og ég hef áður orðað það hér í þessari pontu eru það Jónína Jónínudóttir og vinkonur hennar í saumaklúbbnum sem eiga sínar gæðastundir úti í sígó með Capri bláum og við ætlum hér að taka það frá þeim og fjórðungi reykingafólks á Íslandi með, að því er mér sýnist, litlum eða engum rökstuðningi. Forseti. Því miður finnst mér þetta því vera einhvers konar sýndarlýðheilsuaðgerð þar sem hægt er að tikka í box um að hér séum við að koma í veg fyrir að börn byrji að reykja án þess að það sé stutt viðhlítandi gögnum eða rökstuðningi. Það er því einfaldlega engin rökrétt né lögfræðileg stoð fyrir því banni sem frumvarpið felur í sér. Ég legg því til, forseti, að í hv. velferðarnefnd verði frumvarpinu breytt á þann hátt að það haldi sér hvað varðar það að banna sígarettur sem eru vissulega og óumdeilanlega bragðbætandi. Bönnum jarðarberja- og súkkulaðisígarettur hvers konar en mentólbragðið verði fellt þar undan, enda ekki nokkur rökstuðningur fyrir því að það sé yfir höfuð bragðbætandi eða að tóbaksneysla aukist með veru mentólbragðs á markaðnum. Forseti. EES-samningurinn er mikilvægasta viðskiptasamningssamband sem við Íslendingar eigum en, forseti, stundum er það svo að þær innleiðingar sem okkur er boðið upp á hér eru bara helber vitleysa eins og ég tel þetta tiltekna bann vera. Einnig er það reyndar svo að tilskipunin sem þetta frumvarp byggist á er frá árinu 2014. Hún er sem sagt níu ára gömul og er að mörgu leyti úrelt. Á þeim tíma hafa reykingar farið minnkandi þrátt fyrir að þessi innleiðing hafi ekki átt sér stað. Það er fyrst og fremst vegna forvarna, forseti, því að upplýst umræða um forvarnir er alltaf betri en boð og bönn, ég tala nú ekki um ef forsendur viðkomandi banns eru jafn órökstuddar og hér er raunin. Forseti. Ég vil að auki tæpa á nokkrum atriðum sem þingflokkur Sjálfstæðisflokksins setti fyrirvara um varðandi þetta mál. Það er í fyrsta lagi að frumvarpið sem gerir ráð fyrir banni við þessum bragðefnum taki gildi strax, eins og við skiljum frumvarpið. Þarna er gengið mun harðar fram en tilskipun Evrópusambandsins. Í þeim löndum þar sem hlutdeild sígaretta með bragðefnum var yfir 3% var veittur sex ára aðlögunartími. Hér á landi er hlutdeild bragðefnasígaretta yfir 20% en engu að síður á ekki að gefa neinn aðlögunartíma, fyrir utan að það er augljóst að söluaðilar munu lenda í vandræðum með slíkan lager. Bent er á að í 16. gr. tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2014/40/ESB, sem frumvarp þetta felur í sér innleiðingu á, segir: „Vörur með einkennandi bragði sem seljast í meira magni ætti þó að taka af markaði í áföngum yfir lengri tíma til að gefa neytendum hæfilegan tíma til að skipta yfir í aðrar vörur.“ Engu að síður kveður þetta frumvarp á um að gildistakan sé strax. Telur þingflokkur Sjálfstæðisflokksins því skort á aðlögunartíma fara gegn þessu markmiði og órökstutt hvers vegna það er lagt til hér á landi. Að auki, forseti, viljum við koma á framfæri að ekki er lagt mat á áhrif sem bannið hefur á tekjur ríkissjóðs af tóbaksgjaldi. Gjaldið frá mentól- og myntusígarettum er talið nema rúmum milljarði ár hvert miðað við áætlaða 23,5% markaðshlutdeild í sígarettum. Ríkissjóður hefur af því beina fjárhagslega hvata að ganga ekki lengra með brattri innleiðingu. Með frumvarpinu er einnig gert ráð fyrir viðamiklu hlutverki ÁTVR við eftirlit og framkvæmd þess. Þingflokkur Sjálfstæðisflokksins hefur áhyggjur af kostnaði við eftirlit, svo sem við innleiðingu kerfa. Rétt er að árétta það sem fram kemur í tilskipun 2014/40/ESB, að takmarka eigi byrðar á lítil og meðalstór fyrirtæki af völdum aukinna viðbótarkvaða um skýrslugjöf að því marki sem mögulegt er. Þá er búið að fela Húsnæðis- og mannvirkjastofnun að sjá um eftirlit með nikótínvörum á meðan ÁTVR á að bera ábyrgð á eftirliti með tóbaksvörum. Neytendastofa ber svo ábyrgð á eftirliti með enn öðrum neytendavörum. Hætta er á að ósamræmi verði á ákvörðunum eftirlitsaðila, framkvæmd eftirlitsins verði dýrari og meira íþyngjandi en það þyrfti að vera til að ná markmiðum sínum. Óeðlilegt er að heildsala í einokunarstöðu eins og ÁTVR hafi eftirlit með sjálfri sér. Eðlilegra væri að annar eftirlitsaðili bæri ábyrgð á eftirliti með öllum neytendavörum. Ég vil að lokum, forseti, ítreka hvatningu til hv. velferðarnefndar um að taka þetta mál til yfirvegaðrar skoðunar svo að við séum ekki eingöngu að setja reglur sem hljóma vel heldur einblínum á að setja þær reglur sem hafa raunveruleg áhrif með raunverulegum rökstuðningi.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Hildi Sverrisdóttur fyrir ræðuna þar sem hún fer yfir gagnrýnisatriði sem komið hafa fram varðandi þetta frumvarp í fyrri umfjöllun hér. Ég lít á þetta frumvarp sem mjög mikilvæga lýðheilsuaðgerð og það sem ég velti fyrir mér hér er. Hvernig getur þingmaðurinn fullyrt það að þó að í dag sé markaðssetning á sígarettum með mentólbragði ekki beitt gagnvart ungmennum - hvernig getum við verið viss um að það gerist ekki aftur? Fyrir 5–6 árum höfðum við hér fæst heyrt um nikótínpúða. Þeir eru núna ein af miklum heilsufarsógnum við börn og ungmenni, bæði þau sem neyta þeirra í rauninni óvart vegna þess að þeir liggja hér og þar og þau sem ánetjast í rauninni neyslunni og neyta þeirra daglega. Það er akkúrat það sem við höfum séð í tóbaksheiminum eins lengi og ég man eftir að um leið og einhvers staðar þrengir að er önnur opnun í lagaumhverfinu gripin, bæði vestan hafs og í Evrópu, og það höfum við ítrekað séð gerast. Þess vegna verð ég að viðurkenna að ég vil heyra rökin fyrir því hvernig þeir sem eru á móti því að takmarka notkun bragðefna í sígarettum geti verið vissir um að því verði ekki beitt í markaðssetningu gagnvart ungmennum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta andsvar. Ég ætla í rauninni kannski að leyfa mér að svara því bara mjög stutt og skorinort: Öll markaðssetning á tóbaksvörum gagnvart ungmennum er bönnuð.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Bein markaðssetning er bönnuð en við vitum hins vegar að það er farið inn á ný svæði og það hefur verið gert í gegnum tíðina þó að það sé ekki gert með þeim auglýsingum sem eru bannaðar. Ég sjálf var einmitt unglingur þar sem ýmsar greinar - og öllum var bent á það að það væri ekki nærri eins hættulegt að neyta sígarettna með mentólbragði. Þegar við erum að tala um neysluna í hópi kvenna á mínum aldri þá eimir enn þá eftir af þessari markaðssetningu sem beint að þessum hópi sem ungmennum, sem var hugsanlega óbein. Seinna andsvarinu langar mig að beina að aðlögunartímanum og hlutfallinu. Í fyrsta lagi hefur legið ljóst fyrir að þetta bragðbann væri á leiðinni í Evrópu og ég leyfi mér að efast um að sígarettur séu framleiddar eingöngu fyrir Íslandsmarkað. Það er framleitt fyrir stærri markað þótt merkingarnar séu svo sérstaklega settar á pakkana hér og því vil ég beina þeirri spurningu til hv. þingmanns hvort markaðsaðilum ætti ekki að vera fullkunnugt um að þetta bann væri yfirvofandi. Í öðru lagi þegar talað er um hlutfall, og það hefur ítrekað verið gert í umræðunni, að hlutfallið sé hærra hér, en víða í Evrópu er miklu stærra hlutfall af íbúum hvers lands sem reykir, þannig að hlutfall af þeim tóbaksneytendum á Íslandi er hugsanlega miklu lægra hlutfall af heildarmannfjölda en lægra hlutfall í Evrópu. Getur þingmaðurinn verið sammála mér um það?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir spurninguna. Ég skal hætta að elta ólar við fyrri part andsvarsins. Ég vil bara ítreka það að öll markaðssetning, ég tala nú ekki um gagnvart ungmennum, á hvers kyns tóbaksvörum er einfaldlega bönnuð og ef það eimir enn þá eftir í einhverri skynjun fólks, einhverjar eldri blaðagreinar, erlendar eða hvað það er, þá er það nú bara partur af raunveruleika sem við búum við og ætti kannski ekki að vera forsenda fyrir lagasetningu nú sem er til verndar börnum sem lásu þá ekki þær blaðagreinar. Varðandi seinni spurninguna þá skal ég viðurkenna að ég skildi ekki alveg hvað þingmaðurinn átti við varðandi þetta hlutfall. Hlutfall á Íslandi er alltaf færra fólk en hlutfall í flestum öðrum löndum - 

Virðulegi forseti. Frumvarpið sem hér um ræðir er breyting á lögum um tóbaksvarnir og þar eru, eins og hv. þm. Hildur Sverrisdóttir kom inn á, þó nokkrir vankantar. Þar er til að mynda ekki skýr umfjöllun um hvað teljist vera bragðefni og hvar línan er dregin. Ég velti fyrir mér hvort við, fyrst við erum að þessu, eigum ekki bara að banna þetta allt saman. Eins og hv. þm. Hildur Sverrisdóttir kom inn á er um að ræða innleiðingu á Evrópulöggjöf en mér sýnist hæstv. heilbrigðisráðherra vera að ganga lengra með innleiðingu þessarar tilskipunar en Evrópusambandið gerir kröfu um hvað varðar bannákvæðin þar og framfylgd banna. Hérna er bara mjög beisik spurning: Hvernig verður þetta ef neytandi kaupir kassa af tóbaksvörum sem innihalda bragðefni á flugvelli erlendis og kemur með hann til landsins? Ég velti fyrir mér hvort tollgæslan muni stöðva menn vegna þess að þeir séu að flytja inn ólöglegan varning sem eru mentólsígarettur og jarðarberjasígarettur. Svo velti ég því líka fyrir mér, virðulegi forseti, hvort að með gildistöku þessara laga sé hætta á að komið verði á fót hallærislegasta svartamarkaði sem til hefur verið þar sem Capri er selt með ólöglegum hætti. Í frumvarpinu er líka kveðið á um bann við fjarsölu á tóbaksvörum til neytenda yfir landamæri. Ég tel það ákvæði ekki beint vera til bóta enda er ekkert fjallað um í frumvarpinu hvernig þessu banni verði beitt í framkvæmd og hvernig eftirlitinu með því yrði háttað. Það er einn af vanköntunum sem ég talaði um í byrjun. Mér skilst að tilskipunin veiti heimild en ekki skyldu hvað varðar þetta bann yfir landamæri og þess vegna velti ég fyrir mér hvers vegna hæstv. ráðherra sé að grípa til bannaðgerða sem hafa áhrif á markaðsstarfsemi og framboð á samkeppnismarkaði og líka neytendur þessara vara sem eru, eins og hv. þm. Hildur Sverrisdóttir kom inn á, bara mjög rólegur hópur. Ég tel það ekki vera til bóta að vera að rugga bátnum eitthvað þar af því að það er ekkert verið að tala um forvarnir í þessu frumvarpi. Ég velti því fyrir mér af hverju það er ekki verið að huga að aðgerðum og forvörnum sem stuðla að því að fólk hefji ekki notkun á þessum vörum, neyslu á þessum vörum til að byrja með. Það er í rauninni miklu auðveldara að bregðast við því sem hefur ekki enn gerst heldur en að bregðast við afleiðingum forvarnaleysis og fræðsluleysis. Ég tel skiljanlegt að sjálfsögðu og ég tel eiginlega bara sjálfsagt að eftirlit verði aukið með þeim tóbaksvörum sem seldar eru á smásölumarkaði hérlendis en ég tel að það sé líka nauðsynlegt að stuðlað verði að meiri fræðslu og forvörnum hvað varðar neyslu ungs fólks á þessum vörum til að byrja með. Fyrst ég er að tala um ungt fólk þá langar mig líka að koma inn á það að ég hef ekki séð mikla eftirspurn meðal ungs fólks á bragðbættum sígarettum, en þó svo væri þá yrði fræðsluátak mun vænlegra til vinnings en bann. Sagan hefur sýnt að boð og bönn skila ekki árangri og mér þykir það eiginlega ótrúlegt að þessi ríkisstjórn, sem kennir sig við frjálslyndi og frelsi, sé að ganga svo langt að banna neysluvöru tiltekins hóps sem er bara rosalega saklaus án þess að huga að fræðslu og forvörnum í leiðinni. Ég hef aldrei séð fyrirpartí fyrir menntaskólaball þar sem fólk er að skiptast á bragðbættum sígarettum. Sígarettur eru ekki beint „in“ meðal unga fólksins í dag, höfum það bara alveg á hreinu. Ásamt þessu banni hefði ég viljað sjá ákvæði um eftirfylgni með áhrifum bannsins og hvort fólk sé að leita í aðrar tóbaksvörur og hvort neysla ungs fólks á tóbaks- og nikótínvörum hafi minnkað eftir að sígarettur með bragðefnum voru bannaðar á Íslandi. Það er mikilvægt að huga að því hvað sé að leiða fólk út í neyslu á þessum vörum og huga að leiðum til að bregðast við því áður en það leitar í þessa neyslu til að byrja með. En eins og ég segi, boð og bönn skila ekki árangri. Hvað varðar innleiðingu á Evróputilskipun vil ég að það komi fram að ég er mjög mikill Evrópusinni, mjög mikill EES-sinni og tel EES-samninginn veita okkur aðhald hvað varðar nauðsynlega löggjöf. En ég dreg þó línuna þegar við göngum lengra við innleiðingu tilskipunar með lagasetningu en Evrópusambandið gerir kröfu um. Þessi ríkisstjórn er til að mynda ekkert að flýta sér að innleiða reglugerðir og tilskipanir sem kveða á um orkunýtingu, orkusparnað, uppfærslu ETS-kerfisins og allt sem varðar t.d. gagnsæi á fjármálagerningamarkaði, bara svo dæmi sé nefnt. Þvert á móti fengu þau rassskellingu frá EFTA-dómstólnum í fyrra vegna tafa á 27 gerðum sem við hefðum átt að innleiða fyrir löngu. Þess vegna velti ég fyrir mér: Hvers vegna er þessi æsingur við að leggja fram þetta frumvarp og innleiða nákvæmlega þessa tilskipun sem hefur alveg mætt þó nokkru mótlæti hér inn á þingi? Hvers vegna er verið að ganga lengra varðandi gildistöku bannákvæða en nauðsyn krefur? Ég tel það ekki vera til bóta. Virðulegi forseti. Burt séð frá því að það er enn til staðar vafamál hvað varðar útfærslu ákvæða sem frumvarp þetta kveður á um er þetta fullmikil forræðishyggja fyrir minn smekk.