Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég kveð mér hljóðs um störf þingsins vegna þess að samkvæmt starfsáætlun þess er áætlað að við ljúkum störfum á föstudaginn. Ég geri alvarlega athugasemd við það hvernig mál eru tekin á dagskrá. Þá vísa ég til fyrirspurna sérstaklega en þannig stendur á að þann 13. október sl. var útbýtt fyrirspurn sem ég lagði fram til hæstv. menntamálaráðherra um fjárframlög til grunnskólastigsins. Þessi fyrirspurn hefur ekki enn verið tekin á dagskrá og núna eru liðnir næstum því tveir mánuðir. Í 49. gr. þingskapa stendur: „Fyrirspurn skal þó að jafnaði ekki tekin á dagskrá síðar en átta virkum dögum eftir að henni var útbýtt.“ - Ég get skilið að það séu tafir og ég get alveg skilið að það dragist að svara fyrirspurnum en tæplega tveir mánuðir eru allt of mikið. Ég geri við þetta athugasemd vegna þess að ég veit að það á ekki að vera mikið mál að sækja upplýsingarnar sem ég óska eftir, upplýsingar um fjárframlög til grunnskólastigsins. Þar sem þessi fyrirspurn kemst ekki á dagskrá nú þegar fyrirspurnir eru teknar fyrir og hæstv. menntamálaráðherra er hér til svara óska ég eftir því, og mun óska eftir því formlega, að þessi fyrirspurn verði prentuð upp og ég mun biðja um að henni verði svarað skriflega. Ég mun óska eftir því að það verði gert áður en þing lýkur störfum og það verði gert vegna þess að hér hefur ekki verið farið að þingsköpum hvað varðar svar við þessari fyrirspurn. Virðulegi forseti. Ég veit ekki hver ástæðan er fyrir því að hæstv. menntamálaráðherra hefur ekki svarað, hvort hún hafi kannski ekki treyst sér til að svara þessari spurningu, mögulega vegna þeirra upplýsinga sem þar koma fram. Það hlýtur að hvarfla að manni. Ég ítreka þá ósk mína að ég fái skriflegt svar áður en þing lýkur störfum þegar ég hef látið prenta þessa fyrirspurn upp.

Frú forseti. Það er rétt að taka fram í upphafi að ég óskaði eftir því að fá að svara fleiri fyrirspurnum en þeim fjórum sem voru settar á dagskrá í dag. Vegna tímaleysis á þingi var ekki hægt að svara nema þessum fjórum. Að mörgu leyti verð ég að taka undir með hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur, það er ekki gott að það taki þetta langan tíma að svara fyrirspurn. Svarið við þessari fyrirspurn var ekki tilbúið. Það skiptir mestu máli að svarið við fyrirspurnum sé vel vandað, að vandað sé til verka. Við þurftum vegna svars við þessari fyrirspurn - þær eru misumfangsmiklar - að leita út fyrir ráðuneytið eftir upplýsingum og því miður hafa þær upplýsingar ekki enn borist. Við munum ítrekað leita eftir þeim og ég mun að sjálfsögðu svara þessari fyrirspurn, hvort sem verður í skriflegu formi eða munnlegu. Menn verða að hafa í huga að það er ekki alltaf hægt að stjórna för varðandi upplýsingar sem fást utan ráðuneytis. Þannig er það. Mér finnst leitt að hafa ekki getað svarað þessari fyrirspurn í dag sem ég lagði mikið upp úr, sérstaklega með tilliti til jólahlés. Síðan er kannski líka rétt að draga fram að oftar en ekki hefur það komið fyrir á þessu haustþingi að ég hef ætlað mér að svara fyrirspurnum en einhverra hluta vegna hafa þingmenn beðið mig að fresta því að svara sér, m.a. vegna fjarveru. Að sjálfsögðu ber að taka tillit til þess.

Virðulegi forseti. Ég vil af þessu tilefni, um leið og ég tek undir þá gagnrýni sem hv. þm. Katrín Júlíusdóttir kom með fram, taka fram að í gær var fullur vilji fyrir því hjá starfsmönnum þingsins og hæstv. forseta að taka þessa fyrirspurn á dagskrá. Því miður voru svörin ekki tilbúin frá hæstv. ráðherra eða ráðuneyti við þessari tilteknu fyrirspurn. Það getur auðvitað komið fyrir að það sé erfiðleikum bundið að svara fyrirspurn innan átta sólarhringa frá því að hún er lögð fram, en þá er það líka jafnsjálfsögð kurteisi að hæstv. ráðherrar láti viðkomandi fyrirspyrjanda vita af því hverju sinni. Því miður kom í ljós þegar við fórum yfir fyrirspurnirnar sem fyrir lágu í gær að býsna margar þeirra voru lagðar fram í október og hafa enn ekki fengið svör. Ég held að það sé full ástæða fyrir hæstv. forseta að taka það saman og senda viðkomandi hæstv. ráðherrum áminningarbréf um að það eigi að fara að þingsköpum nema sérstakar aðstæður liggi að baki, eins og hæstv. menntamálaráðherra hefur skýrt núna hvað varðar þessa fyrirspurn.

Forseti. Það er svo, eins og komið hefur fram í þingsköpum, að munnlegar fyrirspurnir skulu teknar á dagskrá eigi síðar en átta virkum dögum eftir að þeim var útbýtt. Um skriflegar fyrirspurnir gildir það að ráðherra á að senda forseta svar eigi síðar en 10 virkum dögum eftir að fyrirspurn var leyfð. Þó er þar tekið fram „að jafnaði“. Ég held að það sé undantekning með a.m.k. skriflegar fyrirspurnir að þær komi á tilsettum tíma og eins og hefur komið fram getur munnleg fyrirspurn beðið í marga mánuði. Mig minnir að dæmi hafi verið um að hæstv. fjármálaráðherra sem þá var sjávarútvegsráðherra hafi tekið fjóra eða fimm mánuði í að svara tiltölulega einfaldri fyrirspurn frá hv. þm. Jóhanni Ársælssyni. Þá verður þetta að gerast sem hv. þm. Margrét Frímannsdóttir sagði, það verður að vera þannig að ráðherrarnir sýni þá kurteisi að skýra frá því þegar komið er fram yfir þennan frest, skýra þingmanninum frá því og gera það í samráði við hann. Sjálfur bað ég um skriflegt svar við fyrirspurn í byrjun nóvember og fékk það ekki fyrr en í lok mánaðar. Það kom í ljós að mjög einfalt var að svara því. Það gerðist ekkert í millitíðinni. Hæstv. utanríkisráðherra sem átti að svara því hafði ekkert samband við mig og ekkert gerðist dag eftir dag. Svo var þessu svarað að lokum. Það kunna að hafa verið einhver vandræði en ég hefði glaður framlengt þennan frest og verið með ráðherra í að ákveða hvenær svar ætti að koma. Þegar ráðherrarnir bregðast verður forseti sem er fulltrúi okkar allra gagnvart framkvæmdarvaldinu að grípa í taumana og ég tek undir þá ósk sem hér kom fram áðan til forseta um að gera það framvegis.

Frú forseti. Maður undrar sig oft á því hve langan tíma tekur fyrir hæstv. ráðherra að svara fyrirspurnum. Ég er ekki hissa á því að hv. þm. Katrín Júlíusdóttir hafi spurt að því hér eftir að hún lagði þann 13. október fram jafneinfalda fyrirspurn og hér um ræðir. Hæstv. ráðherra segir okkur að ekki hafi gefist tími til að svara fyrirspurninni vegna þess að hún hefði þurft að sækja upplýsingar út fyrir ráðuneytið og það hefði ekki tekist. Þegar ég vissi fyrr í dag að hv. þm. Katrín Júlíusdóttir ætlaði að spyrja þessarar spurningar minnti mig að svörin við henni væri jafnvel að mestu leyti hægt að finna í Árbók sveitarfélaga sem gefin er út núna árið 2005. Ég fletti upp í henni, gaf mér nokkrar mínútur með reiknivél og blýant og ég treysti mér til að svara fyrirspurn hv. þingmanns nánast úr pontu eins og hún er lögð fram. Hv. þingmaður spurði: „Hver voru heildarútgjöld sveitarfélaganna til grunnskólastigsins árið 2004?“ - Svarið er: Þau voru 29.401.382 þús. kr. „Hver var nemendafjöldi sama ár?“ - Hann var 44.511 nemendur. Meðalkostnaður á nemanda var 660.542 kr. Síðan er spurt um heildarútgjöld ríkisins til grunnskóla síðasta heila árið áður en sveitarfélögin tóku alfarið við rekstri grunnskólans á verðlagi ársins 2004. Þær upplýsingar er ekki að finna í Árbók sveitarfélaga en þar er upplýsingar að finna fyrir fyrsta heila árið sem sveitarfélögin voru með grunnskólann. Það var árið 1997 og þá nam kostnaður rúmum 15 milljörðum. Nemendur voru 42.318, kostnaður á nemanda 361.761, reiknað upp á verðlagi dagsins í dag 493.762. Það munar á verðlagi dagsins um 170 þús. kr. á nemanda. Hvaða upplýsingar eru það sem ráðherrann hafði ekki?

Virðulegi forseti. Fyrirspurnirnar eru að sjálfsögðu dýrmætt verkfæri þingmanna til að veita stjórnvöldum aðhald á hverjum tíma. Það er hreinlega alveg rétt sem bent hefur verið á, fyrirspurnum hefur fjölgað mjög. Það er svo einkennilegt með þjóðfélag okkar að þrátt fyrir allt þetta gríðarlega framboð í fjölmiðlum og upplýsingastreymið sem manni sýnist fara um þjóðfélagið virðist það oft og tíðum vera ansi yfirborðskennt. Ég hef stundum sagt það í gríni, en jafnframt af svolítilli alvöru, að sennilega eru duglegustu rannsóknarblaðamenn Íslands í dag þingmenn í stjórnarandstöðu. Oftar en ekki rata svör við fyrirspurnum beint í fjölmiðla og verða ekki að fréttum fyrr en þær hafa komið fram sem svör frá ráðherrum. Þetta finnst mér svolítið skrýtið. Ég hef ekki séð þetta í öðrum löndum en svona er þetta á Íslandi og er að sjálfsögðu umhugsunarefni. Hins vegar er ábending hv. þm. Katrínar Júlíusdóttur fyllilega réttmæt. Ég vil bara gera að tillögu minni að ráðherrar taki sér tak. Ef þeir eiga erfitt með að svara fyrirspurnum af því að erfitt sé að ná í upplýsingar eiga þeir að sýna þá sjálfsögðu kurteisi að hafa samband við þingmenn og láta þá vita af töfinni. Ég veit að þingmenn eru allir af vilja gerðir til að sýna því skilning ef um slíkt er að ræða. Hins vegar er hægt að finna upplýsingar um mörg atriði eins og hv. þm. Jón Gunnarsson benti á áðan, auðvelt að nálgast þær, og þá vekur það aftur upp spurningu um það hvort eitthvað af öllum þeim aragrúa af fyrirspurnum sem þingmenn bera fram sé kannski óþarfi. Þingmenn sjálfir þurfa líka að hugsa sig um og íhuga hvort þeir eigi ekki að gæta smáaðhalds, að þegar þeir semja fyrirspurnir spyrji þeir ekki um hluti sem auðvelt sé að nálgast svör við, eins og mér sýnist hafa verið í þessu tilfelli.

Hæstv. forseti. Það var afskaplega skemmtilegt að heyra í hv. þm. Magnúsi Þór Hafsteinssyni. Þetta er akkúrat það sem þingmenn eru að gera með fyrirspurnum, þeir eru að koma sér í fjölmiðla og þess vegna hefur fyrirspurnum fjölgað alveg gríðarlega. 80 fyrirspurnir liggja núna fyrir þinginu sem ráðherrar verða að svara og ég vil taka fram að hæstv. forseti Alþingis, Sólveig Pétursdóttir, hefur lagt mikla áherslu á að fyrirspurnum sé svarað. Hún hefur aukið við fyrirspurnatímann. Heill aukadagur var tekinn í að svara fyrirspurnum og mikið svigrúm hefur verið veitt í dagskrá þingsins einmitt til að svara fyrirspurnunum. 
             Mjög margir vilja koma með stuttar athugasemdir inn í fyrirspurnatímann af því að þetta er í rauninni mjög skemmtilegt form í þinginu, það er skemmtilegt form þegar verið er að ræða málefni sem okkur þykja áhugaverð. Þess vegna komast færri fyrirspurnir að. Þegar kannski upp í 10 þingmenn vilja gera stuttar athugasemdir teygist heldur betur úr tímanum og því komast færri fyrirspurnir að. Í dag er fyrirspurnatími og fyrirspurnum er deilt niður á flokkana. Það verða þrjár fyrirspurnir frá Samfylkingunni, ein frá Framsóknarflokki, ein frá Sjálfstæðisflokki og ein frá Vinstri grænum þannig að ég tel að forseti þingsins hafi reynt að vinna afskaplega vel úr þessu máli og komið til móts við þingmenn.

Hæstv. forseti. Hæstv. ráðherra hefur gefið mjög eðlilegar skýringar á því af hverju ekki er búið að svara þeirri tilteknu fyrirspurn sem var upphaf þessarar umræðu. Eins og hér hefur komið fram er það auðvitað þannig varðandi fyrirspurnir almennt að þeim hefur fjölgað gífurlega mikið. Reynt hefur verið að hliðra til í störfum þingsins með því að byrja kl. 12 á miðvikudögum við að svara fyrirspurnum og því hefur verið haldið áfram eftir þingflokksfundi á miðvikudögum. Svo hefur verið aukadagur, eins og hér kom fram. Sá fjöldi fyrirspurna sem hér liggur fyrir kemst hins vegar einfaldlega ekki fyrir í störfum þingsins. Síðan er rétt að leggja áherslu á það að hér er ekki eingöngu um það að ræða að ráðherrar hafi ekki komist til að svara þeim fyrirspurnum sem fyrir þá hafa verið lagðar, heldur eru þingmenn oft og tíðum fjarverandi, þeir þingmenn sem hafa lagt fram fyrirspurnirnar, þegar ráðherrar hafa ætlað að svara þeim. Í dag var t.d. fjarverandi þingmaður sem átti að fá svar við fyrirspurn. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson er erlendis og væntanlega þá, samkvæmt hans eigin orðum og skilgreiningu á því hvernig menn rækja embættisskyldur sínar erlendis, flatmagandi núna og getur ekki verið við umræðuna til að fá fyrirspurn sinni svarað. Oft og tíðum er þetta svona, hæstv. forseti. Það kemur hvort tveggja til, að ráðherrar eru að sinna skyldum annars staðar á þeim miðvikudögum þegar fyrirspurnum er svarað en einnig og ekki síður eru þingmenn oft fjarverandi þegar á að svara fyrirspurnum þeirra.

Virðulegi forseti. Þessi umræða hefur að mörgu leyti verið með hreinum ólíkindum. Hérna koma stjórnarþingmenn upp hver á fætur öðrum og gera lítið úr fyrirspurnum þingmanna.  Eins og hv. þm. Jón Gunnarsson kom inn á áðan spyr ég tveggja spurninga í fyrirspurn minni. Svarið við annarri þeirra er að finna í nýútkominni Árbók sveitarfélaganna. Hin er fyrirspurn um heildarútgjöld ríkisins til grunnskólastigsins síðasta heila árið áður en sveitarfélögin tóku alfarið við rekstri grunnskólanna. Þær upplýsingar eiga að vera til í ráðuneytinu og því á ekki að vera erfitt að taka þessar upplýsingar saman og birta þennan samanburð sem ég var að biðja um í fyrirspurn. Ég frábið mér, virðulegi forseti, þá umræðu að hingað streymi inn óþarfar fyrirspurnir í stríðum straumum. Slík umræða er með ólíkindum. Virðulegi forseti. Ég verð að mótmæla þessari frestun og þeirri seinkun sem hefur orðið á svari til mín og biðja hæstv. ráðherra um skriflegt svar við spurningunni um útgjöld ríkisins til grunnskólastigsins.

Virðulegi forseti. Þetta fjallar nákvæmlega um fundarstjórn forseta og fyrirkomulag funda. Hér hefur komið fram að það hafi átt að svara öðrum fyrirspurnum en þeim sem eru á dagskrá. Það er ekki rétt. Hafi hæstv. forseti raðið öðruvísi niður á dagskrána - það fellur undir fundarstjórn forseta - en formanni þingflokks Samfylkingarinnar var kunnugt um er það auðvitað mjög slæmt. Sex fyrirspurnir komu til greina frá Samfylkingunni á þennan fund, þrjár eru inni, og í viðræðum þingflokksformanna í gær var aldrei rætt um það að fyrirspurn frá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni væri á dagskrá í dag. Ef svo hefði verið hefði hann að sjálfsögðu flýtt för sinni heim.

Forseta er ekki kunnugt um það samkomulag sem gengið var frá við forseta þingsins með formönnum þingflokka um uppröðun á fyrirspurnum eða hve margar fyrirspurnir kæmust á dagskrá í dag en skal koma boðum til forseta þingsins um þá óánægju sem fram kom hjá hv. 1. þm. Suðurk.

Virðulegi forseti. Ég vil ekki vega svona ómaklega að hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni. Hann er að sinna mjög brýnum skyldustörfum á vegum þingsins. Það er rétt að það komi fram og að allir hafi það á hreinu. Síðan er rétt að draga fram þau athyglisverðu ummæli sem hafa fallið hér, ekki bara frá stjórnarþingmönnum. Allir þingmenn eru sammála um að fyrirspurnir eru mjög mikilvægt tæki til að huga að lýðræðislegri umræðu og afla upplýsinga sem alla jafna er erfitt að fá. Þess vegna spyr maður eftir ágæta ræðu hv. þm. Jóns Gunnarssonar: Ef svarið er svona einfalt, af hverju þá að spyrja? Það hefði ekki verið neitt mál fyrir ráðuneyti menntamála að koma fram með svarið við spurningunni ef það hefði verið svona einfalt en það er rétt að taka fram að ýmsar breytingar hafa t.d. orðið á bókhaldi ríkisins síðan grunnskólinn færðist yfir til sveitarfélaganna. Ríkið færði til að mynda rekstrargrunn árið 1998. Sveitarfélögin hafa líka reyndar fylgt nýrri reglugerð um bókhald og ársreikninga frá árinu 2002. Einnig skilst mér að verkaskipting hafi breyst, t.d. varðandi stofnkostnað sem hefur verið færður til. Auðvitað gerir þetta allt það að verkum að við þurfum að kalla eftir upplýsingum. Eru þingmenn e.t.v. að kalla eftir því að við vöndum ekki til verka, að við svörum ekki skýrt og skilmerkilega? Eru þingmenn að biðja um það? 

Virðulegi forseti. Umfangsmiklar frávísanir nemenda í opinberu háskólana eru rof á þeirri samfélagssátt sem hefur verið um það að þeir sem sækja í skólana og hafa til þess réttindi fái þar inni, a.m.k. í Háskóla Íslands. Þetta hefur breyst á síðustu árum. Fyrir tveimur árum fór fyrst að bera á því að Háskóli Íslands hætti að nýta heimild til að taka aðra en þá sem hafa formlegt stúdentspróf inn í skólann til að spara fjármuni. Í inntökuskilyrðum til náms í Háskóla Íslands segir að nemendur skuli hafa lokið stúdentsprófi af bóknámsbraut eða öðru sambærilegu prófi frá erlendum skólum. Heimilt er þó að veita öðrum en þeim sem uppfylla þetta skilyrði rétt til þess að hefja nám við skólann ef þeir að mati viðkomandi deildar búa yfir hliðstæðum þroska og þekkingu sem stúdentsprófið veitir. Grundvallaratriði í menntamálum er að veita öðrum, líka fullorðnu fólki sem vill snúa til náms og hefur sambærilega lífsreynslu eða aðra menntun en stúdentspróf, leyfi til að fara inn í skólana. Það er mikilvægt að fá upplýsingar um hve mörgum sem sóttu um skólavist í Háskóla Íslands, Háskólanum á Akureyri og Kennaraháskóla Íslands var vísað frá haustið 2005, sundurliðað eftir deildum og skorum eins og fyrirspurnin hljómar. Það er mikilvægt að þessar upplýsingar komi fram og liggi umræðum um fjármögnun og framtíðarmarkmið opinberu háskólanna til grundvallar. Eftirspurn eftir námi hefur aukist gífurlega um allan hinn vestræna heim. Fyrir nokkrum missirum, tveimur áratugum eða svo, voru um 5% af meðaltali mannafla á vinnumarkaði á Vesturlöndum með háskólapróf. Innan 20 ára héðan í frá stefnir í að þetta hlutfall verði á bilinu 35–50%, mismunandi eftir löndum. Við Íslendingar erum verulegir eftirbátar margra sambærilegra þjóða, ekki síst út af því að enn þá ljúka heil 40% af hverjum árgangi ekki öðru prófi en grunnskóla. Í rauninni er lítil aukning á því. Einungis 12% af fólki á vinnumarkaði á landsbyggðinni eru með háskólamenntun og 22% af fólki á vinnumarkaði á höfuðborgarsvæðinu þannig að við eigum mjög langt í land til að ná þeim löndum sem best eru sett. Því þarf að fjárfesta í háskólunum. Aðgengi að þeim er sjálfsagt algert grundvallaratriði þarna, bæði fyrir landsbyggðina þar sem Háskólinn á Akureyri gegnir lykilhlutverki, bæði einn og sér og sem fjarnámsveitandi annarra háskólasetra og fræðslunet úti um allt land, en sérstaklega skiptir þó máli aðgengi að Háskóla Íslands og það að hann vísi ekki frá hundruðum nemenda á hverju ári út af því að hann hafi ekki fjármuni til að mennta þá. Þessu þarf að bregðast við og því kalla ég eftir upplýsingum við þessum spurningum: Hve mörgum sem sóttu um skólavist var vísað frá haustið 2005 í Háskóla Íslands, Háskólanum á Akureyri og Kennaraháskóla Íslands, sundurliðað eftir deildum og skorum?

Frú forseti. Það er spurt: „Hve mörgum sem sóttu um skólavist var vísað frá haustið 2005 í Háskóla Íslands, Háskólanum á Akureyri og Kennaraháskóla Íslands, sundurliðað eftir deildum og skorum?“ Það var leitað til nemendaskráa Háskóla Íslands, KHÍ, þ.e. Kennaraháskólans, og Háskólans á Akureyri og byggist svarið á upplýsingum frá þeim. Í þeim upplýsingum kemur fram að allir umsækjendur sem uppfylltu sett inntökuskilyrði við Háskóla Íslands og Háskólann á Akureyri fengu skólavist og var engum þeirra vísað frá. Mikil aðsókn að Kennaraháskóla Íslands er hins vegar engin nýlunda. Áhugi á kennaramenntun virðist vera mjög mikill og er það vel. Það er stefna mín að auka fjölbreytni í námsframboði á þessu sviði og má í því sambandi nefna að nú fer kennaramenntun af ýmsum toga fram við fimm háskóla í landinu, þ.e. við Kennaraháskóla Íslands, Háskóla Íslands, Háskólann í Reykjavík, Listaháskólann og einnig í Háskólanum á Akureyri. Háskóli Íslands hafnaði 48 umsækjendum í grunnnámi háskólaárið 2005–2006. Í öllum tilvikum var um að ræða umsóknir sem ekki uppfylltu inntökuskilyrði viðkomandi deildar. Auk þess var 59 umsóknum erlendra námsmanna hafnað. Þá var umsóknum hafnað þar sem þær bárust eftir að umsóknarfrestur var liðinn. Einnig var um að ræða umsóknir sem var svarað formlega með bréfi en fæstir sækja um eftir að þeim hefur verið tjáð að engar undanþágur séu veittar frá umsóknarfresti eða inntökuskilyrðum sem vel er kynnt t.d. á vegum HÍ. Umsóknirnar 48 sem var hafnað í Háskóla Íslands skiptast með eftirfarandi hætti á deildir og skorir: Guðfræðideild 2, lagadeild 4, viðskipta- og hagfræðideild 8, þar af 1 í hagfræði og 7 í viðskiptafræði, hugvísindadeild 11, þar af 3 í bókmenntafræði og málvísindaskor, 1 í skor rómanskra og klassískra mála, 2 í heimspekiskor, 1 í sagnfræðiskor, 2 í íslenskuskor og 2 í skor þýsku og Norðurlandamála. 5 umsóknum var hafnað í verkfræðideild, þar af 1 í umhverfis- og byggingaverkfræði, 2 í véla- og iðnaðarverkfræði, 1 í rafmagns- og tölvuverkfræðiskorinni og 1 í tölvunarfræðiskorinni. 11 umsóknum var hafnað í félagsvísindadeild, þar af 1 í bókasafns- og upplýsingafræðiskorinni, 4 í félagsfræðiskorinni, 2 í félagsráðgjafaskorinni, 3 í sálfræðiskorinni og 1 í uppeldis- og menntunarfræðiskorinni. 7 umsóknum var hafnað í hjúkrunarfræðideildinni en þetta voru allt umsækjendur sem ekki uppfylltu inntökuskilyrði. Í upplýsingum frá Kennaraháskóla Íslands um háskólaárin 2005–2006 kemur fram að alls voru umsækjendur í grunndeild 1.071 og var 645 umsækjendum hafnað eða þeir settir á biðlista. 324 sóttu um framhaldsdeild og var 142 hafnað eða settir á biðlista. Allar umsóknirnar sem hér um ræðir uppfylltu inntökuskilyrði og voru teknar til umfjöllunar og forgangsraðað. Skipting þeirra umsókna sem hafnað var í grunndeild Kennaraháskólans var sem hér segir: 98 á kennsluréttindabraut, 278 á grunnskólabraut, 140 á leikskólabraut, 72 á þroskaþjálfabraut, 34 á tómstundabraut og 23 á íþróttabraut. Skipting þeirra umsókna sem hafnað var í framhaldsdeild var sem hér segir: Fullorðinsfræðsla 7, kennslufræði og skólastarf 2, nám og kennsla ungra barna 17, náttúrufræðimenntun 9, sérkennslufræði 29, stjórnun menntastofnana 55, tölvu- og upplýsingatækni 4, uppeldis- og menntunarfræði 11, þroskaþjálfa- og fötlunarfræði 2, meistaranám 3 og doktorsnám 3. Háskólanum á Akureyri bárust 552 umsóknir fyrir háskólaárið 2005–2006 og var 127 umsækjendum hafnað eða 19%. Í öllum tilvikum var ástæðan sú að viðkomandi uppfyllti ekki inntökuskilyrði viðkomandi deilda. Þær 127 umsóknir sem hafnað var við HA skiptast með eftirfarandi hætti á deildir og brautir: 5 í auðlindadeild, þar af 3 í meistaranám í auðlindafræði og 2 í sjávarútvegs- og fiskeldisbraut, 5 í félagsvísinda- og lagadeild, 10 umsóknum var hafnað í heilbrigðisdeild, 9 í hjúkrunarfræði og 1 í framhaldsnám í heilbrigðisvísindum. 65 umsóknum var hafnað í kennaradeild, þar af 26 á grunnskólabraut, 4 í kennslufræði til kennsluréttinda og 35 á leikskólabraut. 9 umsóknum var hafnað í upplýsingatæknideild, öllum á tölvunarfræðibraut. Að lokum var 33 umsóknum hafnað í viðskiptadeild, þar af 2 á ferðaþjónustubraut, 8 á fjármálabraut, 9 á markaðsfræðibraut, 8 á rekstrarbraut og 6 á stjórnunarbraut. Frú forseti. Það er ljóst að engum sem sótt hafa um inntöku í Háskólann á Akureyri og Háskóla Íslands og uppfylltu inntökuskilyrði hefur verið hafnað. Við Kennaraháskólann er það eins og ég gat um áðan engin nýlunda hversu margir sækja um kennaramenntun. Það má hins vegar geta þess og er rétt að draga það fram að háskólasamfélagið, kerfið sem slíkt, getur tekið inn fleiri kennara. Eftirspurnin er til staðar en framboð er líka í kennaramenntun og eins og ég gat um áðan býður fjölbreytt flóra háskólanna upp á þessa mikilvægu menntun.

Virðulegi forseti. Um er að ræða 1000 manns. Hæstv. menntamálaráðherra hefur farið yfir það að á árinu 2005 var 1000 manns synjað um að sækja háskólanám. Við vitum um þann mikla vanda sem um er að ræða í Kennaraháskóla Íslands og er auðvitað svartur blettur á menntakerfinu og því miður á hæstv. menntamálaráðherrum undanfarið. Við vitum hins vegar ekki um töluna í Háskóla Íslands og Háskóla Akureyrar vegna þess að það er fullt af fólki sem ekki sækir um nám þar vegna þess að háskólarnir hafa auglýst það sérstaklega, nú síðast í Morgunblaðinu fyrir tveimur vikum, hygg ég, auglýsti Háskóli Íslands að ekki verði tekið á móti því fólki sem ekki hefur stúdentspróf. Hvaða fólk er það? Það er fólk aðallega á miðjum aldri og það eru aðallega konur. Við erum að fara að ræða hérna raunfærnimat á eftir hygg ég og þetta er mjög athyglisvert innlegg í þá umræðu.

Virðulegi forseti. 1000 umsækjendum í íslenska opinbera háskóla var með einum eða öðrum hætti synjað um skólavist á liðnu hausti. Sérstaklega vekur athygli og er undirstrikað að Háskólinn á Akureyri og Háskóli Íslands eru hættir að nota þá undanþáguheimild sem þeir hafa til að taka inn aðra nemendur en þá sem eru með formleg stúdentspróf. Þetta er afskaplega slæm breyting og hlýtur að mega túlka sem svo að verið sé að reisa hindranir fyrir fullorðið fólk sem vill snúa aftur til náms inn í háskólana og njóta tækifæra í þeirri menntasókn sem nú stendur yfir og er svo mikilvægt að eigi sér stað á Íslandi. 1000 manns er hafnað og það er alvarlegt mál að sú staða sé komin upp í þessum skólum. Helmingurinn er í Kennaraháskóla Íslands. Það má örugglega færa rök fyrir því að veruleg þörf er á fræðslumenntuðu fólki sem nýtist hér og hvar í þjóðlífinu og til að efla skólana. En upp úr stendur að Háskólinn á Akureyri sem áður beitti undanþáguheimildinni nokkuð ríkulega gerir það ekki lengur en þeir tóku inn aðra en þá sem voru með formleg stúdentspróf. Það var eitt af merkustu flöggum skólans að efla nám á landsbyggðinni og gefa fullorðnu fólki með einn, tvo eða þrjá vetur að baki framhaldsskólanna, ekki með formlegt stúdentspróf en með mikla starfs- og lífsreynslu á öðrum vettvangi, færi á að komast í háskólanám án þess að fara fyrst inn í framhaldsskólana og ljúka formlegu stúdentsprófi sem er alger óþarfi í því tilfelli og ég held að flestir séu sammála um það. En skólarnir grípa til þessara örþrifaráða að vísa því fólki frá sem ekki er með formlegt stúdentspróf og upp úr þessu stendur að nú í haust fengu 1000 Íslendingar ekki inni í því háskólanámi sem þeir sóttu um. Það er grafalvarlegt mál og því verður að breyta og hlýtur að liggja allri endurskoðun, fjármögnun og framtíðarmarkmiðum háskólastigsins til algers grundvallar.

Frú forseti. Það er undarlegt að heyra að það er verið að undirstrika mikilvægi framhaldsskólans og stúdentsprófsins en um leið er verið að tala um í hina röndina að slaka á kröfum varðandi inntökuskilyrði í Háskóla Íslands. Að sjálfsögðu verður ákveðið svigrúm að vera til staðar og menn verða að líta einfalt á málin en það er einu sinni þannig að það hefur engum verið hafnað sem hefur uppfyllt inntökuskilyrðin í Háskóla Íslands eða Háskólann á Akureyri. Það er rétt að undirstrika að það er pláss fyrir fleiri sem vilja stunda kennaranám í kerfinu eins og það er byggt upp í dag og það er rétt að undirstrika það og minnast þess að t.d. Samfylkingin fór gegn því að sameinast Tækniháskóla Íslands og Háskólanum í Reykjavík sem m.a. hafði það í huga og hefur þegar sett á laggirnar öfluga kennaradeild, en rétt er að undirstrika að Samfylkingin studdi ekki að það yrði gert. Í heildina séð má segja að við séum að sinna þörf Íslendinga fyrir háskólamenntun gríðarlega vel miðað við þá miklu ásókn sem hefur orðið í þeirri miklu og góðu menntabyltingu sem sumir hafa ekki viljað standa að. Það er í rauninni ekkert annað land miðað við þessa miklu menntasókn sem við höfum staðið fyrir og þá miklu fjölgun sem þingmenn stjórnarandstöðunnar eru búnir að átta sig á og eru byrjaðir að viðurkenna. Við erum að fjölga þeim sem við tökum á móti inn í háskólana meira en allar aðrar þjóðir og við gerum það hratt, fljótt og vel og það er ekki síst fyrir þær sakir að við höfum komið á samkeppni sem reyndar enn og aftur sumir hafa ekki stutt, leiðinlegt að undirstrika það fyrir ykkar hönd. En enn og aftur hefur fjölbreytnin leitt til þess að við getum tekið á móti fleirum í kennaranám en nú er gert. Það segir umhverfið. Síðan er rétt að taka það fram að í skýrslu Ríkisendurskoðunar um grunnskólakennara sem birt var á sínum tíma, kemur í ljós að skólaárið 2008–2009 verður kennaraskortur í grunnskólum óverulegur og þörfin ekki lengur til staðar varðandi fleiri kennara.

Frú forseti. Við lifum á tíma mikilla tækniframfara þar sem ný tækni hefur verið að ryðja sér til rúms og opnað áður óþekkta möguleika á dreifingu stafræns sjónvarpsefnis. Þannig á stór hluti þjóðarinnar nú þess kost að horfa m.a. á dagskrá RÚV með stafrænni tækni og það er ekki bara í einu dreifineti heldur mörgum. Þau dreifinet sem nú þegar bjóða upp á stafrænt sjónvarp hér á höfuðborgarsvæðinu eru breiðband Símans, ADSL sjónvarp Skjás 1 sem er í eigu Símans, Digital Ísland sem er í eigu 365 ljósvakamiðla og ljósleiðaranet Orkuveitu Reykjavíkur sem er í Reykjavík og ýmsum nágrannasveitarfélögum. Öll þessi dreifikerfi flytja nú þegar dagskrá RÚV með fullkominni stafrænni tækni. Frú forseti. Það kom mér nokkuð á óvart í ljósi ofangreindra staðreynda þegar ég sá í fréttum nýlega útboð á sjónvarpsrásum fyrir þá sem hafa áhuga að byggja nýtt dreifinet fyrir stafrænt sjónvarp sem skyldi ná til 98% landsmanna og að RÚV hefði verið meðal tveggja aðila sem vildi byggja slíkt dreifikerfi. Greint var frá því að Ríkissjónvarpið hefur boðið í þrjár rásir sem dreifa sjö sjónvarpsdagskrám til 98% landsmanna fyrir 1. október 2007. Að auki hyggst Ríkisútvarpið dreifa háskerpusjónvarpi á einni rás. Í ofangreindu ljósi hef ég lagt fram eftirfarandi spurningar til menntamálaráðherra: Er fyrirhugað að Ríkisútvarpið setji upp eigið dreifikerfi fyrir stafrænt sjónvarp, og ef svo er: a. hver eru helstu rökin fyrir því á svæðum þar sem slík dreifikerfi eru til staðar, t.d. á höfuðborgarsvæðinu, b. hafa aðrir kostir verið athugaðir, t.d. að fá aðgang að einhverju hinna dreifikerfanna, c. hver er áætlaður heildarkostnaður við uppsetningu dreifikerfisins? Frú forseti. Hugsanlega þarf Ríkisútvarpið að gera sérstakar ráðstafanir varðandi dreifðustu byggðir landsins en ég spyr hvort nauðsynlegt sé að byggja upp enn eitt dreifikerfið á stöðum þar sem íbúar hafa nú þegar aðgang að stafrænu sjónvarpi, ekki bara einu heldur fjórum mismunandi. Ég velti því fyrir mér, frú forseti, hvort ekki sé æskilegra að nýta þá fjármuni sem ætlaðir eru í enn eitt dreifikerfið í innlenda dagskrárgerð.

Frú forseti. Ég hef leitað eftir upplýsingum og afstöðu Ríkisútvarpsins til fyrirspurnar hv. þingmanns og koma svör stofnunarinnar hér eftir. Í upphafi er rétt að taka fram að samkvæmt lögum um Ríkisútvarpið er stofnuninni ætlað að dreifa dagskrá sjónvarpsins til alls landsins. Að þessu marki hefur verið stefnt allt frá stofnun sjónvarpsins árið 1966 en takmarkinu hefur ekki enn verið náð. Núverandi dreifing sjónvarpsins nær til um 99,9% heimila landsins í mismiklum myndgæðum. Til dæmis hefur ekki sérstaklega verið unnið að dreifingu til sumarbústaðasvæða. Núverandi dreifikerfi þarfnast endurnýjunar og verður stefnt að henni í stafrænni tækni. Fyrr á árinu fór fram útboð á vegum Póst- og fjarskiptastofnunar, eins og hv. þingmaður kom inn á, á UHF-rásum til sjónvarpsútsendinga á landsvísu með dreifingu til 98% heimila landsins innan tveggja ára. Ríkisútvarpið lagði inn tilboð og fékk úthlutað rásum til sjónvarpsþjónustu um allt land, annar tveggja aðila. Fram til þessa hefur útvarpsgjald og tekjur vegna birtinga auglýsinga staðið undir kostnaði dreifikerfisins, samanber 10. gr. núgildandi laga um Ríkisútvarpið. Eins og kunnugt er eru útsendingar sjónvarpsins opnar og með viðeigandi búnaði eiga allir að geta tekið á móti þeim. Núverandi stafræn dreifikerfi Landssíma Íslands hf. og 365 ljósvakamiðla eru fjölrásaveitur sem selja aðgang að fjölbreyttu dagskrárefni. Ef útsendingamerki sjónvarpsins væri eingöngu miðlað um slíkt dreifikerfi þyrftu allir notendur sjónvarpsins að kaupa að þeim aðgang, jafnvel aðeins til að horfa á sjónvarpið. Síðan er spurt hvort aðrir kostir hafi verið athugaðir, t.d. að fá aðgang að einhverju hinna dreifikerfanna. Dagskrá sjónvarpsins er dreift í öllum fjölrásaveitum sem hafa óskað eftir því að flytja merki sjónvarpsins. Ríkisútvarpið hefur markað þá stefnu að heimila dreifingu á dagskrám sínum án skilyrða og með þeim hætti reynt að tryggja sem best aðgengi að þeim. Ríkisútvarpið hefur talað fyrir því að svonefnd „must carry“ regla samkvæmt 55. gr. fjarskiptalaga verði innleidd þannig að fjölrásaveitu verði gert skylt að flytja dagskrá Ríkisútvarpsins. Ákvörðun um beitingu þessa ákvæðis fjarskiptalaga er nú í höndum Póst- og fjarskiptastofnunar. Ríkisútvarpið hefur fram til þessa miðað við að dreifa dagskrám stofnunarinnar um eigið dreifikerfi. Engin ákvörðun hefur verið tekin um að dreifa dagskrá Ríkisútvarpsins eingöngu um fjölrásaveitur einkafyrirtækja enda ber Ríkisútvarpinu að annast rekstur eigin dreifikerfis, samanber 4. mgr. 4. gr. núgildandi laga. Ríkisútvarpið á hins vegar í viðræðum við einkaaðila um samstarf í dreifingu á dagskrá stofnunarinnar. Síðan er spurt hver sé áætlaður heildarkostnaður við uppsetningu dreifikerfisins. Kostnaður við byggingu stafræns dreifikerfis fyrir eina fléttu - en ein flétta er 5–7 sjónvarpsdagskrár - sem nær til 98% þjóðarinnar er áætlaður 310 millj. kr. Árlegur rekstrarkostnaður er áætlaður um 90 millj. kr. Ef hins vegar á að ná dreifingu til 99,9% landsmanna er stofnkostnaður fyrir eina fléttu áætlaður um 680 millj. kr. og árlegur rekstrarkostnaður þá áætlaður um 300 millj. kr. Ríkisútvarpið hefur kynnt menntamálaráðuneytinu framangreindar kostnaðaráætlanir og hefur þegar óskað eftir viðræðum við ráðuneytið um fjármögnun stafræns dreifikerfis.

Forseti. Ég tel að hér þurfi að mörgu að gá. Þannig er að í fjölmiðlavinnu sem allir flokkar áttu fulltrúa í og var tiltölulega vönduð urðu menn sammála um að búa til ákvæði um flutningsskyldu og flutningsrétt m.a. til þess að Ríkisútvarpið fengi tryggan aðgang að öllum þeim dreifikerfum sem í gangi væru. Þá virðist það vera eftir að athuga um þá sem ekki hafa nein slík dreifikerfi en með samvinnu við þá einkaaðila sem eru að undirbúa framtíðarlausnir - þær lausnir sem við erum með núna eru fæstar af því tagi - ætti að vera hægt að koma því þannig fyrir að Ríkisútvarpið losnaði við þennan kostnað. Það er vilji t.d. núverandi útvarpsstjóra að beina kröftum Ríkisútvarpsins að dagskránni en losa það við þann kostnað sem það þarf sannarlega ekki að hafa.

Frú forseti. Ég þakka ráðherra fyrir greinargóð svör. Ég heyri að þegar er farið að hugleiða kostnaðinn við þetta því það er vissulega kostnaðarsamt að fara út í slíkt dreifikerfi. Í þessu sambandi er líka rétt að minna á stefnu íslenskra stjórnvalda varðandi stafrænt sjónvarp, en þar kemur m.a. fram að forsætisráðuneytið hefur gefið út skýrsluna Auðlindir í allra þágu, stefna ríkisstjórnarinnar í upplýsingasamfélagi 2004–2007. Þar segir m.a. í kaflanum um fjarskipti, með leyfi forseta: „Stuðlað verði að uppbyggingu dreifikerfis fyrir stafrænt sjónvarp sem nái til landsins alls.“ Hið háa Alþingi samþykkti fyrr á þessu ári fjarskiptaáætlun en þar segir m.a. um stafrænt sjónvarp, með leyfi forseta: „Allir landsmenn hafi aðgengi að gagnvirku stafrænu sjónvarpi. Stafrænt sjónvarp um háhraðanet verði boðið árið 2005. Boðnar verði út UHF-sjónvarpstíðnir fyrir stafrænt sjónvarp á árinu 2005.“ Eins og ég sagði í upphafi tel ég þetta mikla peninga sem væri eflaust betur varið ef þeir væru nýttir á annan hátt nema að sjálfsögðu þarf að taka til ráðstafana varðandi hinar dreifðustu byggðir landsins. Ég vil endilega að við hugum að því þar sem hér er þegar verið að dreifa á fjóra mismunandi vegu, að við tengjumst því eins og við höfum þegar gert og kannski óþarfi að bæta þar við.

Frú forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir fyrirspurnina því að hún dregur athyglina að því mikilvægi að efla innlenda dagskrárgerð hjá Ríkisútvarpinu. Að sjálfsögðu verður að fara mjög gaumgæfilega yfir alla þætti, kostnaðarmikla þætti sem geta leitt til sparnaðar á ákveðnu sviði en um leið eflt innlenda dagskrárgerð, þ.e. aukið fjármagnið til þess þáttar sem er okkur svo mikilvægur innan Ríkisútvarpsins. Það var einnig hárrétt sem hv. þm. Mörður Árnason kom inn á áðan varðandi flutningsréttinn og flutningsskylduna að þetta var stórt og veigamikið atriði í þeirri fjölmiðlaskýrslu sem var kynnt í vor og að mínu mati kannski merkilegasta ákvæðið hvað varðar rétt neytenda á þessum ljósvakamiðlum. Ég tel því afar mikilvægt að við förum heildstætt yfir þetta mál, sjáum hvað líður meðferð frumvarps til laga um breytingu á Ríkisútvarpinu við að breyta því í hlutafélag. Við þá breytingu mun skapast að mínu mati töluvert svigrúm til að mæta þeim þörfum sem við erum að kalla eftir.

Virðulegi forseti. Mörg ár eru síðan menntamálaráðuneytið hóf tilraunir til að koma á kerfi til að meta þá færni og þekkingu sem einstaklingur hefur aflað sér með námi utan hins formlega skólakerfis. Þar er um að ræða óformlegt nám, það sem lærist á vinnustað og á ýmiss konar námskeiðum og af reynslunni. Mat á þessum þáttum er mikilvægt til þess að einstaklingur fái notið ofangreindra þátta við atvinnu eða við inntöku í nám innan hins hefðbundna skólakerfis. Raunfærnimat er sérstaklega mikilvægt fyrir fólk með stutta formlega skólagöngu. Þannig fæst viðurkennt að þroski, reynsla, vinnustaðanám og óformlegt nám sé mikils virði, að nám utan skólakerfisins sé metið. Raunfærnimat er ekki síður mikilvægt fyrir atvinnulífið til þess að hæfileikar og hæfni fólks með lágt sjálfsmat nýtist. Fyrir samfélagið er dýrt að vanmeta þekkingu og færni fólks. Margmenntun er dýr, þ.e. þegar fólk er skikkað til að sitja á skólabekk og læra hluti sem það kann fyrir. Það er afar mikilvægt að framhaldsskólarnir og háskólarnir viðurkenni niðurstöður mats þegar það hefur farið fram og að viðkomandi einstaklingar geti gengið að því sem vísu. Ég ætla að minna á að í haust var 119 einstaklingum, aðallega fullorðnu fólki, vísað frá dyrum framhaldsskólanna af einhverjum ástæðum en mikilvægt er fyrir þessa aðila að dyrnar að framhaldsskólunum séu opnaðar og þeir fái að njóta þess sem þeir kunna fyrir. Afar brýnt er að þróun raunfærnimats ljúki sem fyrst og ég leyfi mér að spyrja hæstv. ráðherra: 1. Hvað líður mati á óformlegu námi og starfsreynslu og gerð kerfis til að meta raunfærni sem unnið er að á vegum ráðuneytisins? 2. Taka fulltrúar framhaldsskólanna þátt í þessari vinnu? - Það verður ákaflega forvitnilegt einmitt að heyra svar ráðherra við þessari spurningu því ég hef grun um að ákveðinnar tregðu gæti innan framhaldsskólanna að meta óformlegt nám. 3. Hvernig er fyrirhugað að nýta eða samþætta kerfið íslensku skólakerfi? 4. Hvenær er reiknað með að afrakstur vinnunnar geti nýst?

Frú forseti. Rétt aðeins í upphafi vil ég koma því á framfæri að þeir 119 af 20 þúsund nemendum, sem sóttu um vist í framhaldsskólunum og fengu inni, voru ekki endilega eingöngu eldri nemar heldur nemar sem komust ekki inn á t.d. listfræðibrautir. Það eru bara venjulegar hagkvæmar forsendur fyrir því að þeir komast ekki inn. Framhaldsskólarnir eins og þeir eru í dag eru öllum opnir, ekki nema tæknilegir örðugleikar hafi leitt til þess að einstaklingar hafi ekki komist inn á þá braut sem þeir sérstaklega sóttust eftir. Til mín hefur verið beint nokkrum spurningum um raunfærnimat og fyrsta spurningin er: „Hvað líður mati á óformlegu námi og starfsreynslu og gerð kerfis til að meta raunfærni sem unnið er að á vegum ráðuneytisins?“ Mat á óformlegu námi og starfsreynslu eða því sem nefnt er raunfærni einu nafni er mikilvægur þáttur í að hækka menntunarstig þjóða. Raunfærnimat er einkum mikilvægt fyrir þá einstaklinga sem stysta skólagöngu hafa að baki og vilja auka menntun sína og styrkja stöðu á vinnumarkaðnum. Menntamálaráðuneytið gerði þjónustusamning við Fræðslumiðstöð atvinnulífsins árið 2003 um að þróa aðferðir um mat á óformlegu námi og starfsreynslu. Starfshópur skipaður tveimur fulltrúum ráðuneytisins og einum skólameistara hefur unnið að málinu undir verkstjórn sérfræðings frá fræðslumiðstöðinni. Afraksturinn er þegar kominn í ljós því búið er að meta námskrár átta námsbrauta sem starfræktar eru utan hins formlega skólakerfis fyrir ófaglærða einstaklinga eða þá sem skortir menntun í undirstöðugreinum. Allar hafa þessar átta brautir það að markmiði að auðvelda ófaglærðum að stunda nám í framhaldsskólum eða að nýta þekkingu og reynslu sína úr fyrri störfum til að afla sér starfsmenntunar og starfsréttinda. Starfshópurinn hefur gert tillögu til ráðuneytisins hvernig meta megi þessa námskrá til hagsbóta fyrir þá sem ljúka námi samkvæmt þeim. Tillögur hópsins hafa tekið mið af því að meta megi inntak óformlegs náms annars vegar og þá starfsreynslu sem hver einstaklingur býr yfir hins vegar. Þegar ráðuneytið hefur afgreitt tillögurnar eru framhaldsskólunum sendar leiðbeinandi reglur um hvernig þeir geta metið óformlegt nám þeirra sem þangað leita til frekari menntunar. Matið tengir þannig saman óformlegt nám, starfsreynslu og nám sem í boði er í framhaldsskólum landsins. Síðan er spurt: „Taka fulltrúar framhaldsskólanna þátt í þessari vinnu?“ Skólameistari á sæti í þeim starfshóp sem nefndur var áðan. Hópurinn leggur áherslu á að koma upplýsingum um raunfærnimatið til framhaldsskólanna þar sem þeir eru lykilaðilar í því að raunfærnimatið nýtist. Fræðslumiðstöð atvinnulífsins ætlar að heimsækja alla framhaldsskóla landsins og koma þekkingu á raunfærnimatinu þar á framfæri. Búið er nú þegar að heimsækja fimm skóla þegar þessi orð eru töluð og lokið verður við að heimsækja þá alla í vetur. Þá er spurt: „Hvernig er fyrirhugað að nýta eða samþætta kerfið íslensku skólakerfi?“ Sú vinna sem nú er í gangi við að móta aðferðafræði og kerfi til raunfærnimats hefur að leiðarljósi að það verði hluti, og þetta skiptir miklu máli, af íslenska menntakerfinu. Afraksturinn af matinu á að vera grunnur að frekara námi innan skólakerfisins til hagsbóta fyrir þá einstaklinga sem nýta sér raunfærnimatið. Að lokum er spurt: „Hvenær er reiknað með að afrakstur vinnunnar geti nýst?“ Eins og að framan greinir er vinnan þegar farin að nýtast einstaklingum sem lokið hafa óformlegu námi, en það er einn þáttur raunfærnifmatsins. Hér er hins vegar um mjög stórt og margþætt viðfangsefni að ræða. Fyrsta kastið beinist vinnan að því að þróa aðferðir og tæki til raunfærnimats, leita upplýsinga og kynna hugmyndafræðina að baki raunfærnimatinu fyrir fræðslustofnunum, samtökum og einstaklingum. Raunfærnimat sniðið að þörfum ófaglærðra hefur verið sett í forgang og er reiknað með í áætlunum Fræðslumiðstöðvar atvinnulífsins að á árinu 2006 verði búið að móta stefnuna og þróa aðferðir og tæki á því sviði. Í framhaldi af því þarf að þjálfa matsaðila og koma virku ferli raunfærnimats um allt land. Reikna má með að það taki a.m.k. tvö ár til viðbótar. Jafnframt þarf að huga að raunfærnimati sem nýtist faglærðum og er stefnt að því að hefja þróun þess á árinu 2006 með tilraunaverkefnum og samstarfi við fagaðila. Gangi þessar áætlanir Fræðslumiðstöðvar atvinnulífsins eftir ætti skilvirkt kerfi raunfærnimats að geta komið á hér á landi eftir 3–5 ár að því gefnu að unnt verði að tryggja fjármagn til þeirrar starfsemi sem raunfærnimatið mun óhjákvæmilega kalla á. Þá er rétt að geta þess að vinna við kortlagningu á raunfærnimati starfa í matvælaframleiðslu er að hefjast í samstarfi starfsgreinaráðs hótel- og matvælagreina og Fræðslumiðstöðvar atvinnulífsins. Þá er einnig áhugavert að fræðslumiðstöðin leiðir nú stórt evrópskt verkefni um raunfærnimat í samstarfi við aðila frá fimm öðrum Evrópulöndum en verkefnið er styrkt af Leonardo da Vinci-starfsmenntaáætluninni. Vinna við raunfærnimat á Íslandi er eins og að ofan greinir komin nokkuð áleiðis en stór verkefni eru vissulega fram undan. Markviss áætlun um uppbyggingu öflugs raunfærnimats hér á landi liggur fyrir og tel ég afar brýnt og mikilvægt að hún fái framgang.

Forseti. Það er eins og tveir hæstv. menntamálaráðherrar séu í landinu, annars vegar sá sem kom rétt áðan og talaði vel um raunfærnimatið og hins vegar sá sem með nokkrum reigingi taldi að fólk með stúdentspróf ætti ekkert erindi í háskóla og kom þar með í veg fyrir að háskólarnir sjálfir framkvæmdu það raunfærnimat sem hinn síðari menntamálaráðherra talaði um. Um leið og ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir fyrirspurn sína og verkalýðshreyfingunni og samtökum atvinnurekenda fyrir að hafa beitt sér fyrir þessu máli, þá er það auðvitað svo að þetta er kannski það sem við þurfum allra mest á að halda í menntakerfi okkar í tengslum við starfs- og verknám. Við stöndum frammi fyrir því, og þær tölur hafa ekkert breyst, að 40% af vinnumarkaðnum eru með grunnmenntun og aðeins 60% með einhverja meiri menntun og þó að árin líði breytist þetta hlutfall ekki, sem bendir til þess að við séum að ganga inn í nýtt stéttskipt upplýsingasamfélag þar sem munurinn er menntun og ekki menntun í staðinn fyrir fyrri mun. Við þurfum að einbeita okkur sérstaklega að þessu og raunfærnimatið getur verið leið í þá átt. Ég vona að hæstv. menntamálaráðherra beri gæfu til að fylgja 

Virðulegi forseti. Hér er um mikilvægt mál að ræða. Það hefur komið fram að háskólarnir eru hættir að nota undanþáguheimildir sínar til að raunfærnimeta fólk, sem er ekki með formleg stúdentspróf, inn í skólana. Það er dapurleg þróun af því að það er gott að skólarnir beiti þeim undanþáguheimildum sem allra mest og best. En samkvæmt svari hæstv. forsætisráðherra við fyrirspurn hv. þm. Önnu Kristínar Gunnarsdóttur á dögunum um menntun eftir búsetu kemur fram að af þeim sem eru á vinnumarkaði eru alls tæp 41% með grunnmenntun, þ.e. grunnskóla eða styttri formlega skólagöngu, 40% með starfs- og framhaldsskólamenntun en einungis tæp 19% með háskólamenntun. Þetta er ekki að breytast. Þeim fjölgar ekki að neinu marki sem hafa lengri formlega skólagöngu að baki en grunnskólagöngu. Við því þarf að bregðast og þar er vinnan við raunfærnimat mjög mikilvæg. Því er sú umræða sem á sér stað núna fagnaðarefni.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Önnu Kristínu Gunnarsdóttur fyrir fyrirspurnina. Þetta er stórmál og það er allt of létt tekið á því af hálfu menntayfirvalda. Ég minni á að í búnaðarnámi hafa til margra ára verið þær reglur að skólarnir hafa haft vissa heimild til að meta starfsreynslu og annað nám inn í námsbrautir sínar. Þegar nemandi er orðinn 25 ára og hefur unnið við bústörf hefur hann átt aðgengi inn í búnaðarskólana og þó svo að hann skorti einhverja áfanga í bóklegum greinum fær hann að spreyta sig. Það á að vera hin almenna regla að þegar fólk er komið yfir ákveðinn aldur, er komið með ákveðna reynslu að baki og vill sækja um eitthvert nám á það að fá tækifæri og leyfi til að spreyta sig. Það stendur þá og fellur með því hvernig til tekst. 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ágæt svör. Það kom margt jákvætt fram í svari hæstv. ráðherra, t.d. það að reiknað er með að raunfærnimatskerfið verði hluti af hinu íslenska skólakerfi, sem er ákaflega mikilvægt, því að eins og ég kom að í ræðu minni fyrr veit ég að það gætir ákveðinnar tregðu t.d. innan framhaldsskólanna að meta óhefðbundið nám og fyrra nám þeirra sem sækja vilja um inngöngu þar. Mér er kunnugt um dæmi þar sem framhaldsskóli vildi ekki meta ákveðið próf í áfanga úr framhaldsskóla vegna þess hve langt var síðan sá áfangi var tekinn og hélt því fram að það væri ekki lengur í gildi, sem er auðvitað della. Það kom líka fram í máli ráðherrans hvernig unnið er að þessu núna og það kom í ljós að loksins er vinnan við þetta mat orðin markviss eftir að hún fór úr ráðuneytinu og í hendur Fræðslumiðstöðvar atvinnulífsins en þar er unnið af virkilegri fagmennsku að málinu. Hins vegar er leitt að heyra að ekki er reiknað með að matið verði komið í gagnið fyrr en eftir 3–5 ár og svo vona ég að ekki verði settur hemill á málið með því að setja ekki nóg fjármagn í það. Eins og kom fram í máli manna áðan er þetta sérstaklega mikilvægt fyrir þá einstaklinga sem hafa stysta skólagöngu. Ég er hér með nýtt svar frá forsætisráðherra sem upplýsir að á landsbyggðinni eru 45% á aldrinum 20–40 ára með grunnskólapróf sem síðasta próf en á höfuðborgarsvæðinu eru þeir 27,5%. Þessu fólki þarf að þjóna 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Önnu Kristínu Gunnarsdóttur fyrir þessa fyrirspurn og að draga fram mikilvægi raunfærnimatsins og þá miklu þýðingu sem það hefur og mun hafa fyrir íslenskt menntakerfi. En það er líka rétt að taka það fram til upplýsingar, m.a. af því að menn drógu fram fyrri umræður, að um 10% þeirra sem teknir eru inn í Háskólann á Akureyri eru ekki með stúdentspróf þannig að kerfið tekur tillit til fólks með fjölbreyttan bakgrunn.  Ég vil einnig upplýsa það, frú forseti, að í ljósi mikilvægis símenntunar og fullorðinsfræðslu, sem er reyndar með töluvert öðrum hætti hér en gengur og gerist á Norðurlöndunum - við erum að taka fullorðinsfræðsluna og símenntunina mikið inn í framhaldsskólakerfið, það er ekki svo alls staðar annars staðar á Norðurlöndum - þá vil ég upplýsa að ég hef stofnað sérstaka deild innan ráðuneytisins sem sérstaklega kemur til með að fjalla um símenntun og fullorðinsfræðslu og það er að sjálfsögðu til þess að undirstrika mikilvægi þessa flokks innan menntakerfisins.

Frú forseti. Það hefur sem betur fer verið mikil vitundarvakning um kynferðislegt ofbeldi gegn börnum hér á landi og hafa margs konar félagasamtök gegnt lykilhlutverki í því sambandi. Má þar nefna átaksverkefnið Blátt áfram og starf Stígamóta. Lengi vel var þessi málaflokkur í þagnargildi og eru jafnvel til dæmi þar sem ekki var brugðist við rökstuddum grunsemdum um slíkt ofbeldi. Það er vonandi að slíkir dagar séu liðnir. Það er skýr lagaskylda á öllum þegnum landsins að bregðast við sé grunur um ofbeldi eða vanrækslu á barni. Þessi lagaskylda trompar öll þagnarskylduákvæði sem einstakar stéttir eða einstaklingar búa við. Að mínu mati er fræðsla um kynferðislegt ofbeldi eitt mikilvægasta vopnið gegn þeim viðbjóði sem það er. Í þessu sambandi gegna ákveðnar stéttir mikilvægu hlutverki, það á ekki síst við kennara. Skólakerfið þarf að vera í stakk búið að takast á við svona mál. Það er einmitt á þeim heimilum þar sem börnum er misboðið eða eru misnotuð þar sem börn fá ekki fræðslu um slíkt ofbeldi. Reynslan sýnir einnig að gerendur í þessum málum eru í langflestum tilvikum einstaklingar sem eru á heimili barnsins eða mjög nákomnir fjölskyldunni. Í þessu tilviki þurfa kennararnir að grípa inn í. Í umræðu um þessi mál undanfarnar vikur hefur komið í ljós að fræðslu í Kennaraháskóla Íslands um kynferðislegt ofbeldi gegn börnum sé ábótavant og ætti að vera mun víðtækari en hún er í dag. Talað hefur verið um að einungis leikskólakennarar fái einhverja skyldumenntun á þessu sviði en grunnskólakennarar fái hana t.d. ekki. Kennarar hafa sjálfir sagt að þeir vilji læra meira um þessi mál. Það þarf að kenna verðandi kennurum að þekkja einkenni kynferðislegs ofbeldis gegn börnum og þá lagalegu skyldu sem þeir hafa að tilkynna grunsemdir sínar um brot gegn börnum til barnaverndaryfirvalda. Það þarf einnig að fræða kennaranemendur um þau nauðsynlegu viðbrögð sem þarf e.t.v. að sýna og uppfræða verðandi kennara um þær leiðir sem eru til staðar í kerfinu og þetta á ekki síst við grunnskólakennara. Því vil ég spyrja hæstv. menntamálaráðherra hvort hún muni beita sér fyrir því að fullnægjandi fræðsla um kynferðislegt ofbeldi gegn börnum verði tekin upp í námskrá Kennaraháskóla Íslands. Ég tel að hún geti vel gert það sem æðsti yfirmaður menntamála í landinu þótt ábyrgð námskrár Kennaraháskólans sé á vegum deildanna sjálfra, en það er t.d. ólíkt námskrám grunn- og framhaldsskóla en þau málefni munum við ræða í annarri fyrirspurn sem ég hef lagt fram á þinginu.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda, Ágústi Ólafi Ágústssyni, fyrir þessa fyrirspurn varðandi fræðslu Kennaraháskóla Íslands um kynferðislegt ofbeldi gegn börnum og hvort ég muni beita mér fyrir því að fullnægjandi fræðsla um kynferðislegt ofbeldi gegn börnum verði tekin upp í námskrá Kennaraháskóla Íslands. Ég vil strax í upphafi máls míns undirstrika það að ráðuneytið hefur ekki bein áhrif á námskrá Kennaraháskólans enda værum við þá að fara gegn sjálfstæði háskóla. Stofnunin ber sjálf ábyrgð á gerð námskrár og kennsluskrár, en eins og ég gat um áðan eru bæði Kennaraháskólinn og aðrir háskólar, hvort sem um er að ræða Háskólann á Akureyri, Háskóla Íslands eða þá háskóla þar sem fram fer kennaramenntun, allt sjálfstæðar stofnanir. Hins vegar er rétt að undirstrika það að ráðuneytið gefur úr aðalnámskrár sem setja auðvitað rammann um skólastarfið, námsefni og kennsluhætti í leikskólum, grunnskólum og framhaldsskólum þannig að aðalnámskráin getur verið eitt af viðmiðum við gerð námskrár kennaramenntunar stofnananna. Þar sem hér er sérstaklega spurt um námskrá frá Kennaraháskólanum þá er svarið byggt á upplýsingum m.a. frá þeirri stofnun. Samkvæmt Kennaraháskólanum er fjallað um kynferðislegt ofbeldi gegn börnum á ýmsan hátt bæði í grunnnámi fyrir leikskólakennara, grunnskólakennara og þroskaþjálfa auk þess sem það er á dagskrá í framhaldsdeild skólans og á símenntunarnámskeiðum. Í upplýsingum frá skólanum kemur fram að kynferðislegt ofbeldi gegn börnum hafi sérstaklega verið rætt innan skólans í kjölfar nýlegrar fjölmiðlaumfjöllunar. Kennsla í Kennaraháskólanum um ofbeldi gegn börnum og barnavernd fer bæði fram í námskeiðum í kjarna námsins, á kjörsviðum og í valnámskeiðum á mismunandi brautum. Sem dæmi má nefna þroskasálfræði, sem er skyldugrein á fyrsta ári í grunnnámi allra deilda skólans. Þar er m.a. fjallað um árásargirni, einelti og ofbeldi, þar með talið ofbeldi gagnvart börnum í sínu heimaumhverfi. Í þessu samhengi er kennaraefnum gerð grein fyrir tilkynningarskyldu og helstu úrræðum og vinnubrögðum starfsfólks barnaverndarnefnda. Á leikskólabraut er fjallað sérstaklega um ofbeldi gegn börnum og barnavernd og er barnaverndin þar hluti af námskeiði um nútímafjölskylduna. Þar er m.a. fjallað um helstu atriði er varða barnavernd eins og þau birtast í lögum. Á kjörsviði um yngribarnakennslu á grunnskólabraut er einnig fjallað um hvernig kennari geti borið kennsl á einkenni hjá börnum í bekknum og um viðbrögð kennara sérstaklega gagnvart barninu. Auk þessa er fjallað um efnið frá ýmsum sjónarhornum í valnámskeiðum Kennaraháskólans, bæði grunndeild, framhaldsdeild og á símenntunarnámskeiðum. Má þar nefna námskeið um barnavernd, einelti, erfiðar félagslegar aðstæður unglinga, afbrotafræði og áhættuhegðun unglinga. Í framhaldsdeild hefur verið kennt valnámskeið um barnavernd þar sem ofbeldi gegn börnum er snar þáttur. Fjallað er um réttindi barnsins, framkvæmd barnaverndar, ólík stig aðgerða svo sem forvarnir, stuðningsaðgerðir og afskipti af uppeldi og forsjá foreldra, um slæma aðbúð barna og ofbeldi. Ítarlega er fjallað um tilkynningarskyldu, bæði hvað snertir lög og framkvæmd. Kynnt eru réttindi og skyldur starfsmanna, staða barnanna sjálfra, unglinganna og forsjáraðila, samanber lög og reglugerðir sem tengjast barnaverndinni. Fjallað er sérstaklega um hlut fagmanna í því að sinna uppeldis- og umhyggjuhlutverki sínu og fást við viðkvæm úrlausnarefni. Auk þess má nefna að í lokaritgerðum við Kennaraháskóla Íslands hefur víða verið skrifað um ofbeldi í uppeldi og þá einkum um kynferðislegt ofbeldi gegn börnum. Ljóst er af þessum dæmum að umfjöllun og kennslu um ofbeldi gegn börnum og barnavernd er víða að finna í námi leikskólakennara, grunnskólakennara, íþróttakennara og þroskaþjálfa í grunnnámi, framhaldsnámi og símenntun í Kennaraháskólanum. Sama máli gegnir væntanlega um aðrar stofnanir sem veita kennaramenntun. Nýleg umfjöllun í fjölmiðlum um kynferðislegt ofbeldi gegn börnum hefur vakið óhug fólks og vangaveltur um hvernig unnt sé að koma í veg fyrir slíkt. Þótt víða sé fjallað um ofbeldi í kennaranámi tel ég mikilvægt að styrkja þennan þátt, bæði í grunnnámi og endurmenntun, þar sem kennarar geta í daglegu starfi sínu verið í lykilaðstöðu til að fylgjast með andlegri og líkamlegri líðan nemenda. Þá er mikilvægt að uppeldisstéttir þekki þau úrræði sem grípa þarf til þegar grunur leikur á að um kynferðislegt ofbeldi og misnotkun barna sé að ræða. Menntamálaráðuneytið treystir þeim háskólum sem mennta kennara til að byggja námið upp á faglegan hátt og veita fræðslu um viðbrögð við kynferðislegu ofbeldi auk fjöldamargra atriða sem kennarar þurfa að hafa vald á í þeirra ábyrgðarmikla starfi.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Mér er kunnugt um að talsverðar breytingar hafa verið að eiga sér stað upp á síðkastið innan Kennaraháskóla Íslands í þessum efnum, eins og hæstv. menntamálaráðherra kom að. Fyrir skemmstu, fyrir nokkrum missirum, héldu Stígamót ráðstefnu þar sem ýmsar fagstéttir sem koma að vinnu með börnum voru kallaðar saman til skrafs og ráðagerða varðandi það hvernig þær geta lagt lóð sín á vogarskálarnar í þessum efnum og hvernig við í heildina sinnum menntunarhlutverki okkar gagnvart þeim ólíku stéttum sem koma að því að vinna með börn. Stígamót hafa búið til slagorðið: Bætum hlustunarskilyrðin og það á við um að bæta hlustunarskilyrði ekki bara kennara, heldur ekki síður lögreglumanna, dómara, sálfræðinga, meðferðarfræðinga og annarra þeirra sem vinna með börn og ungmenni. Og þó að við bætum menntunarskilyrðin í þessum efnum núna, sem ég veit að við erum öll vakandi fyrir, þá þurfum við ekki síður að vera opin fyrir fullorðinsfræðslunni, fyrir símenntuninni, að sjá þeim sem eru núna starfandi úti á akrinum fyrir þeirri fræðslu sem nauðsynleg er.

Frú forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda, hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni, fyrir að vekja athygli á þessu máli. Í nýútkominni bók, Myndin af pabba, sem er um Thelmu Ásdísardóttur, kemur alveg skýrt fram og ætti öllum að vera ljóst sem hana hafa lesið að kerfið hafi þar gersamlega brugðist barninu. Kennarar eru í góðri aðstöðu til að fylgjast með breyttu hegðunarmunstri hjá börnum. Í grunnskólum kenna þeir börnum frá 5–6 ára aldri og því er nauðsynlegt að veita kennurum fullnægjandi fræðslu til að geta komið með ábendingar til barnaverndarnefnda. Ég vænti þess að ráðherra fylgist vel með þessu máli og beiti sér fyrir því.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir svörin og þeim þingmönnum sem tóku þátt í umræðunni. Ég held að við séum öll sammála hvað þennan málaflokk varðar, þ.e. kynferðislegt ofbeldi gegn börnum, að fræðslan er lykilatriði og ekki síst fagstétta. Þá á ég við þær stéttir sem starfa bæði innan menntakerfisins og heilbrigðiskerfisins. Eins og kom fram í máli mínu geri ég mér alveg grein fyrir að ábyrgð námskrár er hjá viðkomandi deildarráði eða deild hjá Kennaraháskólanum, en ég tel hins vegar að það skipti miklu máli ef hæstv. ráðherra menntamála segir á þingi að hún muni beita sér fyrir breytingu eða aukinni áherslu á þessa fræðslu í námskrá. Það er auðvitað mjög ánægjulegt að heyra að Kennaraháskólinn hafi verið að bregðast við gagnvart umræðu undanfarinna vikna eins og hæstv. ráðherra gat um og ánægjulegt að ýmislegt er að gerast varðandi þennan hluta innan skólans. Kennaranemendur hafa einmitt sjálfir bent á að þeir vilji meiri kennslu um þessi málefni í skyldunámi sínu. Ég tel þó að gera þurfi jafnvel enn betur og mér heyrist hæstv. ráðherra vera sammála mér í því þegar hún segir að styrkja þurfi þessa fræðslu. Einnig er rétt sem kom fram hjá hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur, við þurfum með einhverjum hætti að geta liðsinnt þeim kennurum sem eru nú þegar úti á akrinum eða í skólunum og fengu ekki viðhlítandi fræðslu. Þetta eru einstaklingar sem hafa hugsanlega lent í vandræðum að þekkja einkenni kynferðisofbeldis gegn börnum og það er mikilvægt að þetta fólk hafi aðgang að einhvers konar fræðslu. Ég er ekki að tala um dýr endurmenntunarnámskeið í Endurmenntun Háskóla Íslands heldur að bregðast við á annan hátt. Það væri mjög fróðlegt að heyra ef hæstv. menntamálaráðherra væri tilbúin að beita sér fyrir einhvers konar endurmenntunarmöguleikum eða símenntunarmöguleikum gagnvart þeim kennurum sem nú þegar eru farnir að kenna og fengu jafnvel enga fræðslu um kynferðisofbeldi gegn börnum.

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu og hv. þingmanni og fyrirspyrjanda að vekja máls á þessu atriði sem nauðsynlegt er að ræða innan menntakerfisins sem og alls samfélagsins eins og hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir kom inn á. Það skiptir máli að við séum öll vakandi, séum öll meðvituð og reynum að nálgast þetta efni á varfærinn en samt opinskáan hátt. Við eigum að þora að ræða þessi mál og þá ekki síst þeir góðu fagaðilar sem eru starfandi innan menntakerfisins. Mér sýnist á öllu að þeir sem stjórna Kennaraháskólanum séu afar meðvitaðir um ábyrgð sína varðandi þá fræðslu sem þeir veita nemendum sínum. Þeir eru að taka á þessu og mér sýnist þeir frekar vera að bæta í en hitt. Ég ítreka það sem ég sagði áðan. Ég treysti bæði þeim kennurum sem eru við háskólana, Kennaraháskólann og aðrar menntastofnanir sem bjóða upp á kennaramenntun sem og þeim kennurum sem starfa almennt innan leikskólans og grunnskólans. En ég tel rétt að allar sveitarstjórnir og fræðsluskrifstofur viðkomandi sveitarfélaga fari yfir þessi mál og haldi fundi með kennurum sínum. Ég er alveg sammála hv. þingmanni. Við eigum ekki að tala um stór, mikil og dýr endurmenntunarnámskeið heldur að fræðslan sé veitt og menn séu meðvitaðir um svona tilvik, hugsanleg tilvik í öllum störfum sínum innan fræðslu- og menntakerfisins. Það er brýnt að ræða þetta og ég þakka fyrirspyrjanda enn og aftur fyrir fyrirspurnina.

Frú forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. félagsmálaráðherra - ég gæti notað nákvæmlega sama orðalagið og ég notaði 16. febrúar árið 2005, frú forseti. Hyggst ráðherra beita sér fyrir því að nemendur í framhalds- og háskólanámi sem verða að búa á heimavist eða leigja sér húsnæði vegna fjarlægðar frá skóla öðlist rétt til húsaleigubóta þótt þeir eigi lögheimili í viðkomandi sveitarfélagi? Eins og lögin kveða á um eiga þeir leigjendur rétt á húsaleigubótum sem leigja íbúðarhúsnæði til búsetu og eiga þar lögheimili. Hins vegar gilda sérstakar reglur um námsmenn en í lögunum um húsaleigubætur segir svo, með leyfi forseta: „Dveljist maður hérlendis við nám utan þess sveitarfélags þar sem hann átti lögheimili er námið hófst og á þar skráð aðsetur getur viðkomandi átt rétt til húsaleigubóta þrátt fyrir skilyrði 1. mgr. um lögheimili í leiguíbúð.“ Þetta skiptir gríðarlegu máli fyrir ákveðinn hóp nemenda sem verða að búa utan heimilis til að sækja skóla. Nú er verið að stækka sveitarfélögin og þá kemur þetta enn frekar til greina. Tökum nemendur - af því að ég þekki svo vel til í Skagafirði - sem búa úti í Fljótum, búa fram í Lýtingsstaðahreppi og eru í sveitarfélaginu Skagafirði. Fjölbrautaskólinn á Sauðárkróki er þeirra næsti skóli í sjálfu sér en hann er í sama sveitarfélagi og þá samkvæmt reglunum eiga þessir nemendur ekki rétt á húsaleigubótum þegar þeir sækja þann skóla. Hins vegar fari þeir í skóla á Akureyri eða í skóla í Reykjavík eða hvert annað í framhaldsskóla, þá eiga þeir rétt á húsaleigubótum. Þetta er svo mikið misrétti að ég er hálfhryggur, frú forseti, yfir að þurfa að halda nákvæmlega sömu ræðuna og ég hélt hér fyrir tæpu ári um mikilvægi þess að rétta hlut þessara nemenda. Félagsmálaráðherra er ábyrgur fyrir framkvæmd laga um húsaleigubætur. Hann er líka ábyrgur fyrir jafnréttismálum og þess vegna finnst mér hálfdapurt að þurfa að spyrja hann aftur. Hann svaraði því í fyrra að hann væri með þetta í skoðun og hygðist leysa úr þessu bráðlega, þetta væri mál sem væri verið að leysa í samstarfi sveitarfélaga og ráðuneytisins. Ekkert bólar á því. Hæstv. ráðherra, þetta gildir um örfáar undantekningar.

Hæstv. forseti. Í ágústmánuði sl. lagði samráðsnefnd um húsaleigubætur sem í eiga sæti fulltrúar félagsmálaráðuneytis og Sambands íslenskra sveitarfélaga fram tillögur um lagabreytingar sem m.a. miða að því að taka á þeim vanda sem hv. fyrirspyrjandi nefnir í fyrirspurn sinni og ég tek undir með hv. fyrirspyrjanda að þarna er um verkefni að ræða sem við eigum að finna lausn á. Nefndin leggur til að skilyrði um þinglýsingu húsaleigusamninga verði afnumið þegar um er að ræða leigu á heimavist, stúdentagörðum eða sambýli fyrir fatlaða. Krafa um þinglýsingar á heimavistum, stúdentagörðum og sambýlum hafa skapað fjölmörg vandamál í framkvæmd. Til samanburðar má nefna að leiguíbúðir í eigu sveitarfélaga eða félaga í eigu sveitarfélaganna eru nú þegar undanþegin skilyrðum um þinglýsingu húsaleigusamninga. Nefndin leggur einnig til að krafa um lengd húsaleigusamnings fyrir námsmenn á heimavist eða stúdentagörðum verði einungis fjórir mánuðir í stað sex mánaða nú. Með því er tekið mið af því að hver önn í framhaldsskóla er styttri en sem nemur lágmarksleigutíma samkvæmt lögunum. Loks leggur nefndin til breytingu varðandi það atriði sem fyrirspyrjandi nefnir og að bætt verði við lögin ákvæði er tekur til námsmanna er þurfa að sækja nám um langan veg en eru þó innan sama sveitarfélags, eins og hv. fyrirspyrjandi rakti ágætlega í máli sínu. Samkvæmt lögheimilislögum verða námsmenn að fara í annað sveitarfélag til að eiga kost á að skrá aðsetur sitt á dvalarstað. Í tillögu nefndarinnar er miðað við að þeir nemendur sem þurfa að vista sig innan sama sveitarfélags en í a.m.k. 30 km fjarlægð frá lögheimili vegna námsins öðlist rétt til húsaleigubóta. Einnig verði sveitarfélagi heimilt að greiða húsaleigubætur þótt fjarlægð sé styttri en 30 km ef samgöngur til og frá skóla eru nemanda sérstaklega erfiðar, m.a. með tilliti til veðráttu og ástands vega eða vegna skorts á almenningssamgöngum. Í tillögu nefndarinnar er höfð hliðsjón af reglum um dvalarstyrki í 4. gr. reglugerðar um námsstyrki nr. 6 92/2003, með síðari breytingum. Hæstv. forseti. Það sem út af stendur nú er að samkomulag takist milli ríkis og Sambands íslenskra sveitarfélaga um fjármögnun og ábyrgð á greiðslu á þeim viðbótarkostnaði sem framangreindar tillögur geta leitt af sér. Við höfum reynt að leggja mat á hver sá kostnaður er, hæstv. forseti, og virðist að hann sé trúlega á bilinu 20–25 millj. kr. Mér finnst þetta mikið réttlætismál og mun beita mér fyrir því að það finnist sem fyrst lausn á þessu brýna hagsmunamáli námsmanna.

Frú forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda þessa fyrirspurn. Hér er um sjálfsagt réttlætismál að ræða og manni sýnist þetta eiga að vera svo lítið mál fyrir hæstv. ráðherra að hafa forgöngu um að þessu verði kippt í liðinn. Samkomulag milli ríkis og sveitarfélaga. Jú, hæstv. ráðherra á auðvitað að geta gengið fram fyrir skjöldu og reynt að ná því samkomulagi sem allra fyrst því mér finnst ekki eðlilegt að maður láti svona mál dankast eftir að búið er að benda á það víða að, að leiðrétta þurfi í sjálfu sér réttindi fólks. Fólk verður að fá að búa við svipuð réttindi burt séð frá því hvorum megin við sveitarfélagamörk viðkomandi á heima. Ég hvet því hæstv. ráðherra, og tek undir hvatningu hv. þm. Jóns Bjarnasonar, að taka nú á honum stóra sínum og leiðrétta þetta, vera ekki að lúra neitt á þessu heldur bara kippa málinu í liðinn. Annað væri óeðlilegt. Þetta er sjálfsagt réttlætismál sem þarf að leiðrétta strax.

Frú forseti. Ég vonast til að hæstv. ráðherra hrindi þessum tillögum í framkvæmd sem fyrst. Hér er ekki einungis um réttlætismál að ræða heldur er þetta eitt af þeim atriðum sem hefur vafist fyrir fólki hvers vegna það ætti að vera að samþykkja sameiningu sveitarfélaga. Hv. fyrirspyrjandi talaði um hvernig hlutirnir gengju fyrir sig í Skagafirðinum. Þeir sem væru í Fljótum ættu ekki rétt á húsaleigubótum ef þeir sæktu nám í Fjölbrautaskólanum á Sauðárkróki en hins vegar eiga þeir sem búa í Akrahreppi rétt á húsaleigubótum. Ég spyr því: Hvers vegna eiga þá íbúar Akrahrepps í ósköpunum að vera að samþykkja sameiningu? Ef þeir gerðu það væru þeir um leið að samþykkja að svipta börnin sín eða unglingana réttinn til húsaleigubóta. Það eru svona atriði sem hæstv. ráðherra ætti að líta til og kippa í liðinn áður en hann fer í næstu sameiningarhrinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég fagna sérstaklega orðum hæstv. félagsmálaráðherra um að finna sem fyrst lausn á þessu brýna hagsmunamáli nema. Ég trúi ekki öðru en að það takist fljótlega. Það er auðvitað þannig að með stækkandi sveitarfélögum er annað ómögulegt en að nemar standi jafnfætis í þessu máli. Það sýnir auðvitað hæstv. ráðherra með framgöngu sinni núna, að verið er að finna lausn á þessu máli. Væntanlega munu sveitarfélög halda áfram að sameinast. Ég get nefnt sem dæmi að fyrir austan, heima hjá mér þar sem sameining var ákveðin, ætti nemi á Stöðvarfirði ekki að fá þessar bætur ef hann færi í Verkmenntaskólann í Neskaupstað en hins vegar ef hann færi í Menntaskólann á Egilsstöðum. Það sjá náttúrlega allir að þetta hefur áhrif á nemana og slík misbeiting er ekki af hinu góða. Ég trúi því og treysti að við náum að landa þessu máli fljótlega.

Frú forseti. Þetta mál snýst ekkert um einhverjar nefndarskipanir eða niðurstöður einhverra nefnda. Ég minni hæstv. ráðherra á að hann er líka ráðherra jafnréttismála. Hann er líka ráðherra þess að fólki sé ekki mismunað beinlínis lagalega, eins og ég tel að hér sé verið að gera. Það er gott og vel með þessar tillögur sem hann las upp, hæstv. ráðherrann. Tillögur þessarar nefndar eru góðar. Hann nefndi líka upphæðina, 25 millj. kr. - er það þess virði að beita þessa nemendur, þessa foreldra, misrétti, brjóta á þeim jafnréttislögin? Ég tel að ráðherrann sem er ábyrgur fyrir þessum lögum láti lögbrot viðgangast. Sveitarfélögin eru ábyrg fyrir greiðslu húsaleigubóta, það er alveg rétt, en þau geta ekki einhliða tekið þá ákvörðun. Þetta er hluti af heildarpakka sem er á milli sveitarfélaganna og ríkisins. Hæstv. félagsmálaráðherra er ábyrgur fyrir því að fólk sem sendir börn sín langan veg í skóla njóti húsaleigubótanna sem veitir svo sannarlega ekki af fyrir það. Hann er ábyrgur fyrir jafnrétti þessa fólks, jafnréttislögunum, sanngirnismálum. Burt séð frá öllum lögum er þetta slíkt sanngirnismál að mér finnst að hæstv. félagsmálaráðherra, sem ég treysti oft mjög til góðra verka, eigi ekki að vera að velta fyrir sér tillögum einhverrar nefndar. Hann á að sjá til þess að þetta mál fái réttláta og sanngjarna úrlausn fyrir áramót þannig að þegar nemendur sækja um annarnám, í upphafi næstu annar, geti þeir 

Hæstv. forseti. Ég þakka þessa umræðu. Við erum sammála um að hér er um réttlætismál að ræða. Við getum hins vegar ekki, hv. þm. Jón Bjarnason, varpað fyrir róða lögum og reglum í þessu máli frekar en öðrum. Samráðsnefnd um húsaleigubætur á samkvæmt lögum að fylgjast með framkvæmd laganna. Þar var málið til umfjöllunar þegar við hv. þingmaður áttum síðast orðastað um þetta í eðlilegum farvegi. Nú hefur nefndin skilað af sér tillögum sínum fyrir fáeinum vikum. Ég rakti það áðan, hæstv. forseti, og nefndin leggur til breytingar, nákvæmlega í þá átt sem við höfum hér rætt. Eins og ég lýsti áðan mun ég beita mér fyrir því að við getum gengið til breytinga í þá átt sem hér varðar. Ég tek algjörlega undir það að hér er um réttlætismál að ræða og eins og hv. þm. Sigurjón Þórðarson m.a. rakti með því að taka dæmi úr Skagafirði, af Fljótamönnum annars vegar og fólki úr Akrahreppi hins vegar. Það dæmi undirstrikar að hér er um réttlætismál að ræða sem ég vona að okkur takist að koma til lands á næstu vikum.

Frú forseti. Ég vil beina eftirfarandi spurningu til hæstv. félagsmálaráðherra. Spurningin er mjög mikilvæg og varðar réttarstöðu sjómanna: Hefur ráðherra kannað réttarstöðu sjómanna á smábátum sem eru án kjarasamninga? Í umræðunni hefur ekki farið mjög hátt að þeir eru án allra kjarasamninga hvað varðar launakjör, veikindarétt og svo má lengi telja. Samningsleysi sjómanna hefur ekki fengið mikla umfjöllun undanfarið en fyrir fimm árum var talsvert fjallað um það í Morgunblaðinu. Þar sagði þá að kjarasamningar væru í burðarliðnum. Sú fæðing hefur gengið mjög örðuglega, hríðir hafa staðið yfir í fimm ár. Ég er á því að hæstv. félagsmálaráðherra eigi að bregða sér í gervi fæðingarlæknis og reyna að koma þessu barni í heiminn vegna þess að hér er um mjög mikilvægt mál að ræða. Mikið hefur verið fjallað um þau brot sem framin hafa verið á erlendum verkamönnum hvað varðar starfsmannaleigur og við erum að vinna bót á því, m.a. með nýju frumvarpi. Einnig var rætt hér um réttleysi blaðburðarbarna og mér skilst að a.m.k. sum fyrirtæki hafi tekið sig verulega á hvað það varðar. Ég er á því að það sé löngu orðið tímabært að taka á þessu máli. Menn hafa einnig velt vöngum yfir því að erfiðlega gangi að manna fiskiskipaflotann. Ég er á því að hér sé eina skýringuna að finna, mennirnir hafa einfaldlega engan kjarasamning. Yfirleitt ganga samskiptin ágætlega á milli útgerðarmanna þessara smábáta og sjómanna en það er ekki einhlítt. Við í Frjálslynda flokknum höfum fengið neyðarkall frá sjómönnum á Skagaströnd. Þeir sögðu farir sínar ekki sléttar í viðskiptum við mjög ósanngjarnan útgerðarmann, að þeirra sögn, sem braut á þeim, hafði af þeim laun og rak þá fyrirvaralaust ef þeir reyndu að krefjast réttar síns. Víða má sjá mikinn vilja meðal útgerðarmanna til að taka á þessu máli, bæði skín það stundum í gegn í viðtölum við formann Landssambands íslenskra smábátaeigenda og nýlega samþykkti Smábátafélagið Elding á Ísafirði að fara í samninga við sjómenn. Hér er um mjög brýnt mál að ræða sem hefur ekki farið mjög hátt en full þörf er á að ræða. Þetta mál varðar mjög marga, nokkur hundruð manns, og þetta kvótakerfi sem þeir vinna í hefur leitt til þess að sumir þeirra hafa lent í því að vera jafnvel neyddir til að taka þátt í leigu aflaheimilda. Það er orðið nauðsynlegt að setja ramma utan um þessa starfsemi. Það verður fróðlegt að fá að heyra svör hæstv. ráðherra hvað þetta varðar.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Sigurjón Þórðarson hefur beint til mín fyrirspurn um það hvort félagsmálaráðherra hafi kannað réttarstöðu sjómanna á smábátum sem eru án kjarasamninga. Út af fyrir sig gæti ég svarað þessu með líkum hætti og einn fyrrverandi hæstv. ráðherra gerði hér í þingsalnum einhvern tíma, svaraði spurningunni einfaldlega með því að segja nei. Ég ætla þó ekki að gera það. Hins vegar er svarið: Nei, engin könnun hefur farið fram á vegum félagsmálaráðuneytisins á réttarstöðu sjómanna á smábátum. Ég vil bæta eftirfarandi við það einfalda svar: Nokkur áhöld eru um hvort það er í verkahring félagsmálaráðherra að svara fyrirspurn sem snertir réttarstöðu sjómanna. Í áranna rás hefur sú venja skapast að samtök útgerðarmanna og sjómanna hafa kosið að eiga orðastað við sjávarútvegsráðherra þegar þau á annað borð hafa viljað ræða hagsmuna- og réttindamál sín við stjórnvöld. Aðbúnaður og öryggi um borð í skipum heyrir til verksviðs samgönguráðherra. Það er jafnljóst að það er löng og viðtekin venja hér á landi að samtök aðila vinnumarkaðarins semji um kaup og kjör launafólks sem og önnur vinnuskilyrði í frjálsum samningaviðræðum. Oftar en ekki hefur það komið fram hjá samtökum atvinnurekenda og launafólks að þau afþakka afskipti stjórnvalda og löggjafarvalds og vilja skipa málum sín í milli með kjarasamningum sem gerðir eru á milli jafnsettra samningsaðila í frjálsum viðræðum. Þar af leiðandi hafa stjórnvöld fylgt þeirri stefnu að gefa hagsmunasamtökum á vinnumarkaði mikið svigrúm til að semja sín í milli um réttindi og skyldur atvinnurekenda og launamanna án opinberra afskipta. Þess eru þó dæmi að samtök aðila vinnumarkaðarins og stjórnvöld hafi komið sér saman um að vissum lágmarksréttindum sé betur fyrir komið í lögum en að öðru leyti séu samningar um nánari útfærslu og betri réttindi í höndum samningsaðila atvinnurekenda og launafólks. Þessir aðilar hafa meðal annars komið sér saman um ákveðnar samskiptareglur við gerð frjálsra kjarasamninga, sem finna má í lögum, en þar er gert ráð fyrir að samningsaðilarnir geti notið atbeina ríkissáttasemjara til þeirra starfa. Lög um ríkissáttasemjara falla vissulega undir málefnasvið félagsmálaráðuneytis, enda þótt því sé ekki ætlað þar sérstakt hlutverk. Þetta kerfi byggist auðvitað á því að allir aðilar gangist við skyldu og ábyrgð sem fyrst og fremst felst í því að ræða við gagnaðilann og gera samning þar sem aðilar setja niður á blað hvernig skipa eigi réttindum, skyldum, kaupi og kjörum. Við þessu hafa aðilar gengist og ég trúi því að það séu einmitt þær samskiptareglur sem eru grunnurinn að þeirri uppbyggingu og velferð sem ríkir hér á Íslandi enda hefur víðtæk sátt ríkt um þær í samfélagi okkar. Hæstv. forseti. Líkt og forverar mínir í starfi hef ég lagt áherslu á að eiga gott og náið samráð við helstu samtök atvinnurekenda og launafólks um breytingar á gildandi lögum og reglugerðum sem og aðra þá þætti er varða vinnumarkaðinn. Ég hef ekki í krafti embættis míns vald til að skylda einstaka aðila á vinnumarkaði til gerða á kjarasamningum og er því þeirrar skoðunar að þetta málefni eigi betur heima á öðrum stað en hér í þingsalnum þótt það sé sjálfsagt að taka það hér til umræðu. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á þessu máli hér. Ég vil líka nota tækifærið sem hér gefst til að hvetja þá aðila sem hér eiga hlut að máli til að vinna að gerð kjarasamninga sem ætlað er að ná til þeirrar starfsstéttar sem þingmaðurinn vísar til hér í fyrirspurn sinni. Vinnumarkaðskerfi okkar byggist á gerð slíkra samninga og því kerfi viljum við viðhalda. Ég ítreka það, hæstv. forseti, að ég hvet þá aðila sem hér eiga í hlut eindregið til að koma sér saman um slíkan samning.

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt hjá hæstv. félagsmálaráðherra að málefni sjómanna heyra undir marga ráðherra. Við búum svo vel að tveir ráðherrar ríkisstjórnarinnar eru í salnum núna, þ.e. hæstv. félagsmálaráðherra og síðan hæstv. samgönguráðherra, og málefni sjómanna heyra að hluta til undir báða þessa hæstv. ráðherra. Nú er það svo að við sem vinnum hér í þessum sal, þessir 63 þingmenn, förum með löggjafarvaldið í þessu landi í umboði þjóðarinnar. Ég held að full ástæða sé til að skoða þessi mál mjög vandlega og athuga hvort löggjafarvaldið geti einmitt ekki komið að lausn þessa máls, til að mynda með lagasetningu. Það yrði hreinlega færð inn lagaskylda þess efnis að kjarasamningar skuli gilda á smábátum hér við land. Mér er kunnugt um að formaður Frjálslynda flokksins, Guðjón Arnar Kristjánsson, hefur verið að skoða þetta mál mjög ítarlega á undanförnum vikum. Hann hefur verið í sambandi við marga sjómenn og ég vona að það sem hann er að vinna að fái góðar undirtektir, bæði hjá ráðherrum og einnig þingmönnum. Mér finnst ekki sæmandi á Íslandi árið 2005 að hér sé heil stétt manna án samninga.

Frú forseti. Ég var ekkert sérstaklega ánægður með svörin hjá hæstv. félagsmálaráðherra. Hann segir að hann hafi ekki vald til að koma á kjarasamningi en hann hefur samt fullt vald og heimild í lögum til að kanna þá stöðu sem upp er komin. Það hefur ítrekað komið fram í umræðunni, þótt það hafi ekki farið hátt, að brotinn sé réttur á þessum mönnum, launamönnum. Hvers vegna ekki að kanna það, hæstv. ráðherra? Ég skil ekkert í svona svörum. Ég hefði talið eðlilegt að fara yfir það. Ég veit ekki hvort sjómenn eru flokkaðir aftar en t.d. erlendir verkamenn. Það er búið að fara í mikla vinnu hvað þá varðar. Og hvað varðar blaðburðarbörn, það var ekki talið lítilvægt að kanna stöðu þeirra. Mér finnst þetta vera stórmál sem varðar þá sem vinna hættulegustu og erfiðustu störfin. Ef það er ekki nógu fínt og flott fyrir ráðherra að kanna það finnst mér það félagsmálaráðuneytinu til skammar. Ég vona svo sannarlega að hæstv. ráðherra taki sig á í þessu máli. Ég bjóst sannast sagna við því, frú forseti, að hann kæmi hérna og tæki þessari ábendingu vel. Ég bjóst við að hann segði: Jú, það er rétt að skoða málið, þetta er búið að vera lengi í umræðunni og staðan hjá þessum mönnum er erfið vegna þess að þetta eru oft og tíðum lítil fyrirtæki. Þeir eru miklu nálægari yfirmönnum sínum og þess vegna getur verið erfitt fyrir þá að krefjast réttar síns, sérstaklega ef upp úr dúrnum kemur að staðan er eins og hún er sögð í þessu bréfi sem við fengum í Frjálslynda flokknum, að menn séu unnvörpum reknir fyrir það eitt að fara fram á það að fá launin sín greidd. Ég vonast til þess að hæstv. ráðherra fari að átta sig á alvöru málsins. Þetta snýst um kjör þeirra sem vinna erfiðustu störfin og ein hættulegustu störfin í þjóðfélaginu. Ef eitthvað ætti að vera forgangsverkefni hjá hæstv. ráðherra er það þetta mál.

Hæstv. forseti. Mér finnst hv. þingmanni ekki sæmandi að ýja að því að þetta mál sé ekki nægilega fínt eða flott fyrir þann sem hér stendur. Þetta mál snýst ekkert um það.

Hvað þá?

Það sem ég sagði áðan var að ég hef ekki vald til að knýja menn til að ganga frá slíkum samningi. Hins vegar er ekkert því til fyrirstöðu, hv. þingmaður, ef við höldum ró okkar, að kanna þetta mál. Ekki hefur verið leitað til ráðuneytis míns sérstaklega með það. Ég mun að sjálfsögðu, ef það verður gert, fara yfir málið með þeim aðilum sem fara fram á það, að sjálfsögðu. Ég vil hins vegar árétta það sem ég sagði áðan, í landi okkar ríkir samningsfrelsi og hér eru lög um stéttarfélög og vinnudeilur. Þau fela í sér umgjörð um samskipti atvinnurekenda og launafólks. Ég legg áherslu á og tek undir það með hv. þingmanni að það er sjálfsagt og eðlilegt að hvetja þessa aðila til að koma sér saman um gerð kjarasamnings. Ef menn leita eftir því við mig sem félagsmálaráðherra og okkur í félagsmálaráðuneytinu að við förum yfir þetta mál með aðilum munum við að sjálfsögðu gera það. Ég vil að það liggi alveg skýrt fyrir, hæstv. forseti.

Virðulegi forseti. Ég lagði fram fyrirspurn um Hvalnes- og Þvottárskriður en um það leyti þegar ég lagði hana fram hafði það nýlega gerst í eitt skipti sem oftar að vegurinn um Hvalnes- og Þvottárskriður hafði lokast vegna veðurs. Því miður gerist það orðið æ oftar og veldur okkur miklum áhyggjum. Þetta er eina leiðin fyrir okkur þarna á svæðinu og ekki hægt að sneiða fram hjá kaflanum. Öryggi vegfarenda skiptir gríðarlegu máli og hafa stjórnvöld sýnt það nýlega í máli þegar ákveðið var að fara í aðgerðir fyrir vestan í Óshlíðinni en þar eru kannski ekki ósvipaðar aðstæður og fyrir austan. Sveitarstjórnir á svæðinu hafa lýst yfir miklum áhyggjum af ástandi mála og segir m.a. í bókun frá Djúpavogshreppi, með leyfi forseta: „Sveitarstjórnin telur mjög brýnt að sérstakt fé verði markað strax í endurbætur á þessum vegarkafla til að tryggja nauðsynlegt öryggi vegfarenda, starfsmanna Vegagerðarinnar og annarra er vinna að viðhaldi og opnun vegarins þegar hann lokast eða verður illfær.“ Vegagerðin hefur einnig lýst yfir áhyggjum af ástandi leiðarinnar og í fundargerð þeirra frá fundi á Höfn segir, með leyfi forseta: „Aðstæður í Hvalnes- og Þvottárskriðum hafa farið versnandi ár frá ári vegna vaxandi grjóthruns, aurskriðna og snjóflóða. Vegurinn þar hefur því oft á tíðum orðið illfær og lokast á öllum tímum árs af þeim sökum. Starfsmenn vinna þarna oft við erfiðar og mjög hættulegar aðstæður. Þeir hafa bent á í nokkur ár að vegurinn sé mjög hættulegur vegfarendum við slíkar aðstæður og ekki sé hægt að vinna þarna af neinu öryggi og tímaspursmál jafnvel hvenær slys verði þarna á fólki.“ Við þekkjum það fyrir austan nýlega þegar opnuð voru ný göng á milli Fáskrúðsfjarðar og Reyðarfjarðar hvílíkur munur það var að losna við Vattarnesskriðurnar og núna eru í raun þessar skriður eina hindrunin á svæðinu. Mér finnst því vera tilefni til að spyrja hæstv. samgönguráðherra að því til hvaða ráðstafana hann hyggst grípa vegna stórvaxandi hættu fyrir vegfarendur um Hvalnes- og Þvottárskriður og þá helst Hvalnesskriðurnar. Er t.d. hugmynd að byggja yfir veginn á versta kaflanum?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Dagnýju Jónsdóttur fyrir að gefa mér tækifæri til að svara þeirri fyrirspurn sem hún leggur fram og fjallar um Hvalnes- og Þvottárskriður, en þingmaðurinn spyr: „Til hvaða ráðstafana hyggst ráðherra grípa vegna stórvaxandi hættu fyrir vegfarendur um Hvalnes- og Þvottárskriður?“ Svar mitt er svohljóðandi: Undanfarið ár hefur verið mikið um stórrigningar á Austurlandi, og raunar mörg undanfarandi ár, sem víða hafa valdið skriðuföllum og oft í framhaldi valdið stórskemmdum. Þetta á ekki síst við í Hvalnes- og Þvottárskriðum en þar hafa aðstæður farið versnandi síðustu árin vegna vaxandi grjóthruns og aurskriðna. Í snjóþungum vetrum geta einnig fallið snjóflóð í skriðunum þótt lítið hafi verið um það undanfarna vetur. Hámarki náðu skemmdir á veginum um skriðurnar í miklum rigningum nú í haust þegar stórt skarð kom í veginn um Þvottárskriður samfara miklum aurskriðum og grjóthruni. Við slíkar aðstæður getur vissulega skapast mikil hætta fyrir vegfarendur auk þess sem vegagerðarmenn vinna þarna oft við erfiðar og í raun hættulegar aðstæður bæði við að sinna þjónustu og eins að aðstoða vegfarendur. Stefnt er að því að vegurinn um skriðurnar verði endurbyggður á næstu árum og eru 207 millj. kr. ætlaðar í það verkefni á árinu 2007. Líklegt er þó að til að ljúka endurbyggingu vegarins í báðum skriðunum þurfi a.m.k. 500 millj. kr. Miðað er við að gerð vegarins verði svipuð og í Kambaskriðum, þ.e. tiltölulega breið rás verði fjallmegin við veginn og kantvörn með netkössum þar sem þörf er á til að varna því að grjót berist inn á veginn. Þetta eru lausnir sem eru þekktar og hafa víða gefist vel. Að undanförnu hafa heyrst raddir um að fremur eigi að gera jarðgöng undir Lónsheiði en endurbyggja veginn um skriðurnar. Eðlilegt er að slíkar raddir heyrist miðað við lélegt ástand vegarins sem nú er um skriðurnar. Jarðgöng undir Lónsheiði yrðu sennilega rúmlega 5,5 km á lengd og vegagerð alls um 13 km til viðbótar. Kostnaður yrði sennilega nálægt 4 milljörðum kr. og stytting hringvegarins um 12 km. Þetta er varanleg og góð lausn en kostnaðarsöm engu að síður, en þessi kostur kemur að mínu mati til álita þegar við leggjum á ráðin um enn frekari aðgerðir um endurbætur og úrbótaaðgerðir á þjóðvegakerfinu og ekki síst með tilliti til þess að stytta leiðir eins og í þessu tilviki yrði gert þar sem þarna yrði um 12 km stytting með jarðgöngum. Ég tel alveg einsýnt og nánast liggja fyrir að við munum taka þetta verkefni upp við endurskoðun á samgönguáætluninni sem er nú þegar hafin. Við gerum ráð fyrir að langtímaáætlunin verði lögð fram endurskoðuð á hausti 2006 og fjögurra ára áætlun verði jafnframt eins og lög gera ráð fyrir til meðferðar og endurskoðunar hér í þinginu á haustinu 2006 og ársbyrjun 2007. Engu að síður er ljóst að við verðum að leggja áherslu á frekari endurbætur á veginum um Hvalnes- og Þvottárskriður og við verðum að meta það, og það mun Vegagerðin gera, hversu mikið þarf að gera til þess að aðstæðurnar séu viðunandi og öryggið sé sem mest og að því verður unnið á næstu missirum.

Virðulegi forseti. Reynsla okkar í vegamálum á mörgum undanförnum missirum hlýtur náttúrlega að mæla með því að við skoðum kosti þess að grafa jarðgöng alls staðar þar sem því verður við komið. Við sjáum hvað jarðgöng geta sparað okkur miklar fjárhæðir. Allir hljóta að vera orðnir mjög þreyttir á að henda hundruðum milljóna ár eftir ár í vonlausa vegi eins og við sjáum á veginum til Bolungarvíkur og á þeim vegi sem ráðherra nefndi áðan að hálfur milljarður a.m.k. færi í að endurbæta þann veg en hins vegar kostar ekki nema tæpa 4 milljarða að gera þessi göng. Sennilega er það þannig að eftir því sem tíminn líður verður gangakosturinn enn þá áhugaverðari því mér sýnist á þeim kostnaðartölum sem liggja fyrir eftir þær framkvæmdir í jarðgangagerð sem farið hefur verið í á undanförnum árum hér á landi að tíminn vinni mjög með þessu, þ.e. gerð jarðganga verður sífellt ódýrari eftir því sem þekking okkar verður betri á því hvernig staðið skuli að slíkri mannvirkjagerð.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa umræðu og sérstaklega hæstv. samgönguráðherra fyrir svör hans. Menn eru greinilega að taka vel á málinu. Ég vil segja þá skoðun mína að það er nauðsynlegt að grípa til langvarandi lausna. Við verðum að passa okkur á að falla ekki í þá gryfju að koma með einnota lausnir í langan tíma því þegar upp er staðið eru slíkar aðferðir ekki gerðar til að spara okkur neina peninga. Því vil ég fagna mjög orðum hæstv. samgönguráðherra um að skoða alla kosti í alvöru og þar með talin jarðgöng. Það er kostur sem greinilega kemur vel til álita og ekki síst þá vegna þess að við öryggisþáttinn bætist sú stytting sem ráðherra kom inn á áðan. Við vitum að jarðgangaumræðan er viðkvæm, það eru margir sem bíða eftir göngum og sú umræða mun fara fram hér í vetur. En í þessu tilfelli eru sérstakar aðstæður og því vil ég fagna sérstaklega þessari umræðu. Ég tel að göng undir Lónsheiði séu eitthvað sem við munum horfa á til framtíðar en nauðsynlegt einnig, eins og hæstv. ráðherra kom inn á hér, að áætlaðir eru fjármunir í þetta á næstu árum í endurbyggingar þannig að þetta verður sambærilegt við veginn um Kambanesskriður og það finnst mér traust vegna þess að mjög ólíkt er að keyra þær skriður eða Hvalnes- og Þvottárskriður. Ég þakka fyrir þessa umræðu.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir umræðuna. Það er ljóst eins og fyrri daginn að mikill skilningur er hjá hv. þingmönnum á því að við þurfum að leggja fjármuni til vegagerðar og ekki síst jarðgangagerðar til að auka öryggið á þjóðvegakerfinu og til að stytta leiðir og gera flutningskerfi okkar landsmanna sem hagkvæmast. Það er auðvitað það sem verið er að sækjast eftir með úrbótum á vegakerfinu og styttingu í vegalengdum. Hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson vakti athygli á því að jarðgöngin spara þegar til lengri tíma er litið. Engu að síður er það svo að við höfum verið að þreifa okkur áfram í lausnum. Dæmi um það eru vegskálarnir í Óshlíðinni sem við gerum ráð fyrir núna að bæta enn frekar úr á þeirri leið til viðbótar við vegskálana og þær úrbætur sem hafa verið gerðar á Óshlíðinni og víðar. En allt tekur þetta sinn tíma og við erum að þróa bæði vinnubrögð, hönnun og framkvæmdir í vegagerðinni, þannig að ég trúi því að þær aðgerðir sem eru fyrirhugaðar þarna á skriðunum verði til skemmri tíma mikilvæg úrlausn þó að það sé ekki frambúðarútfærsla eða frambúðarlausn á þessum leiðum. Framtíðarlausnin er jarðgöng.