Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Meiri hl. landbn. hefur hér lagt fram frv. til l. um breytingu á lögum um Búnaðarmálasjóð. Ég er andvígur þeirri breytingu sem hér er gert ráð fyrir og hef birt um þetta nál. á þskj. 671. Skv. gildandi lögum um Búnaðarmálasjóð eru bændur skattlagðir með gjaldtöku á afurðir sínar, gjaldtöku í Búnaðarmálasjóð, en hann er notaður til framlags til búnaðarsambanda og til Stéttarsambands bænda og á að skiptast til helminga að því er þetta tvennt varðar. Þess skal getið að heildartekjur Búnaðarmálasjóðs á árinu 1985 voru ekkert smáræði, 70,6 millj. kr. Þar af fékk Stéttarsambandið 15,4 millj. og búnaðarsamböndin 15,4 en Bjargráðasjóður 38,4 og Framleiðsluráð landbúnaðarins 1,4 millj. kr. Nú þegar er því um mjög miklar tekjur og jafnframt um verulega skattlagningu á bændur að ræða til að standa straum af félagslegum og stjórnunarlegum verkefnum. Í heild nema þær tölur, sem ég hef hér nefnt um heildartekjur Búnaðarmálasjóðs, u.þ.b. 1% af heildarafurðaverðinu til bænda. Skv. því frv. til l., sem meiri hl. landbn. leggur hér til að samþykkt verði og flytur reyndar, er ætlunin að hækka þetta allverulega. Tilefnið er að upp hafa komið svokölluð sérsambönd, sérsambönd sauðfjárbænda og kúabænda, landssambönd þeirra. Þessi sérsambönd hafa nýlega risið upp og telja sig hafa og hafa sjálfsagt hlutverki að gegna. En að mínum dómi eru þau að ganga inn í hlutverk sem Stéttarsamband bænda hefur áður gegnt. Þess vegna væri langeðlilegast að í þeim mæli sem verkefni flytjast til sérsambandanna, þá flytjist líka tekjur til þeirra frá Stéttarsambandi bænda. En það er ekki einungis að hugmyndin sé að koma til móts við, ef menn vilja orða það svo, samtök sauðfjárbænda og samtök kúabænda með þeim hætti að hækka þennan veltuskatt á bændur um 40% að því er varðar landbúnaðarafurðir sem heyra til sauðfjárbúskapar eða kúabúskapar. Það á að hækka hann úr 0,5 upp í 0,7% og vel að merkja, þetta er veltuskattur af heildarafurðaverðinu til bænda. En ofan á það er bætt í þessu frv. til l. heimildum til landbrh. til að skattleggja allar aðrar greinar í þjóðfélaginu sem ekkert hefur komið fram um að séu að biðja um það. Það á við varðandi garðyrkju t.d. Þar á að vera heimild til að hækka skattlagninguna vegna þarfa einhvers sérsambands, sem þar yrði til eða væri til, úr 0,5% af veltu í 1,5%. Það á að heimila að þrefalda gjaldtökuna vegna garðyrkjubúskapar, hækka veltuskatt á garðyrkju eða ylrækt sem þessu nemur. Það sama á að gilda varðandi loðdýrarækt. Skv. þessu frv. á að heimila að gjaldtakan fari úr 0,5 upp í 1,5%, veltuskattur á loðdýrarækt í landinu þrefaldist. Enn er heimild til þess skv. þessu frv. til l., sem meiri hl. landbn. mælir með, að hækka veltuskattinn á hrossabúskap um 200%, úr 0,5% upp í 1,5%. Þær heimildir, sem hér er verið að veita landbrh., eru því orðnar langt umfram þær óskir sem fram hafa komið frá þessum sérstöku samböndum sauðfjárbænda annars vegar og kúabænda hins vegar. Það er engin smáræðis hækkun á þessum veltuskatti og vel að merkja, hlutfall af veltu gefur umtalsverðar fjárhæðir eins og hér var gefið til kynna áðan varðandi þær tekjur sem þegar renna til Búnaðarmálasjóðs. En þar með er ekki allt upp talið því að allar búgreinar skulu hér við það búa skv. þessu frv. til l. að heimildir til skattlagningar á þær vegna hugsanlegra sérsambanda verði hækkaðar. Það á að gilda um alifuglarækt. En þar á ekki að þrefalda skattlagninguna skv. heimild í núgildandi lögum, þar á að fimmfalda hana. Það á að hækka skattlagninguna um 400% á alifuglarækt eða þennan veltuskatt úr 0,25% upp í 1,25% af veltu. Það sama á að gilda um svínarækt. Þar á líka skv. þessu að vera heimild til fimmföldunar á veltuskatti til þess að láta renna til sérsambands sem til væri eða upp kynni að koma í þessari grein og landbrh. og sérsambandið hefðu áhuga á að fengju þennan veltuskatt. Enn skal upp talið að það sama á að gilda í fiskeldi og varðandi fiskirækt sem er vaxandi grein og ýmsir tala um að muni velta hundruðum, jafnvel þúsundum milljóna áður en langt um líður. Þar á líka að hækka heimild til skattlagningar úr 0,25% í 1,25% af veltu eða fimmfalda hana, hækka hana um 400%. Ég tel að það sé alveg fráleitt og engin ástæða til þess að hefja þá skattlagningu sem hér er gert ráð fyrir. Í fyrsta lagi liggur ekkert fyrir þinginu um óskir annarra aðila en sauðfjárbænda og kúabænda um það að fá til sín sérstakan tekjustofn. Í annan stað vitum við að t.d. í greinum eins og alifuglarækt og svínarækt hafa menn lagt á það áherslu að vera ekki nauðgað inn í það kerfi sem í gildi er í hinum hefðbundnu landbúnaðargreinum og hafa veríð stoltir af. Ef samtök er fyrir hendi í þessum greinum geta menn vitaskuld greitt til þeirra iðgjöld, en hér er beinlínis verið að heimila gjaldtöku af öllum, hvort heldur þeir vilja eða ekki, svo framarlega sem landbrh. eða viðkomandi samtök koma sér saman um það. Og þetta eru engar smáfjárhæðir. Jafnframt veit ég að það ríkir uggur hjá ýmsum þeim sem í fiskeldi eru yfir því að hafa frétt af því að auka eigi heimildir til gjaldtöku með þeim hætti sem hér er gert ráð fyrir. Mín skoðun er sem sagt sú að í fyrsta lagi sé engin ástæða til að vera með sérstaka gjaldtöku af þessu tilefni. Í annan stað sé stórvarasamt að fara að teygja sig með þreföldun eða fimmföldun heimildar til gjaldtöku út yfir allar mögulegar og ómögulegar búgreinar hvort sem þær óska eftir því eða ekki. Í þriðja lagi tel ég að þegar sérstök sérgreinasambönd, eins og kúabændasamtök eða sauðfjárbændasamtök, eru sett á stofn og taka að sér gæslu hagsmuna innan greinarinnar í stað þeirrar gæslu sem Stéttarsamband bænda hefur séð um og verið nokkuð vel haldið peningalega séð til að annast, þá eigi Stéttarsambandið að sjá af hluta af tekjum sínum til þessara sérsambanda til þess að þau geti haldið uppi þeirri starfsemi sem bændur telja eðlilega og rétta og óska sérstaklega eftir. Með tilvísan til þessa, herra forseti, legg ég mikla áherslu á það að það frv. til l. um breytingu á lögum um Búnaðarmálasjóð, sem hér hefur verið lagt fram, verði fellt.



Herra forseti. Hv. þm. Kjartan Jóhannsson, sem var að ljúka máli sínu, hefur ekki kynnt sér þessi mál nógu vel, a.m.k. eftir hans málflutningi að dæma. Það hefur t.d. aldrei staðið til að þessi skattur yrði lagður á fiskirækt nema að samtök þeirra sem þar eru óski eftir því. Þetta er nákvæmlega það sama og t.d. hefur verið gert í sjávarútvegi. Þetta er alveg sama og gert hefur verið á fleiri sviðum. Þetta er ósk þeirra manna sem hafa stofnað þessi búgreinasambönd. Ég er hér t. d. með bréf frá hagsmunafélagi hrossaræktenda, frá Sambandi ísl. loðdýraræktenda o.s.frv. og auðvitað verður þetta gjald ekki lagt á nema þessi samtök óski eftir því og það sé samþykkt á aðalfundi þeirra. Hér liggur fyrir líka beiðni frá Stéttarsambandi bænda að leyfa þessa gjaldtöku og í því bréfi er talað um að heimildin hljóði upp á 1% til allra, líka til sauðfjár og kúabænda. En í bréfi frá stjórn Landssamtaka sauðfjárbænda er beðið um 0,20% og eftir því var farið með bæði kúabændur og sauðfjárbændur. Hér er um hámarksgjald að ræða og það er á valdi landbrh. hvort hann leyfir slíka gjaldtöku og hvað háa, en þetta eru hámarkstölur. Ég sé ekki í fljótu bragði hvort ástæða er til þess, ef þessi samtök óska eftir gjaldtökunni, að Alþingi fari að hafna þeirri beiðni. Hv. þm. var einu sinni sjútvrh. og hann ætti að vita hvernig málum er háttað í sambandi við samtök þar. Það var óskað eftir því, þegar við ræddum um frv. um framleiðsluráðið á síðasta þingi, að Stéttarsambandi bænda yrði veitt verulega hærri heimild vegna þess að það telur að það fjármagn sem það hefur fengið nægi ekki til að halda uppi þeirri starfsemi sem er á þess vegum. Það leit þannig á að þar væri ekkert til skiptanna. Það kann að vera að sumt af því sem sérgreinasamböndin taka við létti eitthvað á Stéttarsambandinu, en ætli það sé ekki þannig að þegar er um svona landssamtök að ræða, sem eru þátttakendur í stjórn Stéttarsambandsins, mörg þeirra, að starfsemin fari heldur vaxandi? Að minnsta kosti er lögð mikil áhersla á það af þessum mönnum að þetta frv. fari fram í þeirri mynd sem liggur nú fyrir Alþingi. Allir aðrir en hv. þm. Kjartan Jóhannsson, sem eiga sæti í landbn., flytja þetta frv. Ég vil að það komi greinilega fram.



Herra forseti. Það mál sem hér er rætt er vissulega þess eðlis að í mjög mörgum tilfellum hefur löggjafinn tekið þá ákvörðun að sjá um innheimtu á félagsgjöldum fyrir ákveðin félög. Ástæðan fyrir þessari innheimtu er sú að félögin hafa ekki treyst sér til að ná fjármagni inn með öðru móti. Og þá erum við komin að grundvallaratriðinu í þessu máli og mörgum öðrum því þetta mál snertir ekki aðeins landbúnaðinn, þetta snertir sjávarútveg, stéttarfélög og fleiri aðila: Er félagafrelsi á Íslandi eða er ekki félagafrelsi á Íslandi? Og ef við förum að skoða þetta áttum við okkur á því að þetta fer algerlega eftir því hvernig við túlkum orðið "félagafrelsi". Ef við túlkum orðið "félagafrelsi" á þann veg að enginn sé skyldugur að taka þátt í greiðslum til félags nema hann sé þátttakandi í félaginu er niðurstaðan sú að það er ekki félagafrelsi á Íslandi. Það er skylduaðild eins og um trúmál væri að ræða á greiðslu gjalda til félaga. Ég verð að segja það eins og er að í prinsippinu er ég algerlega andvígur því að svo skuli vera. Mér finnst að sérhver Íslendingur, og þar á ég líka við öll stéttarfélög á Íslandi, eigi að vera frjáls að því hvort hann er í félagi eða hvort hann er ekki í félagi og greiðir gjöld til viðkomandi félags. Þannig er það t.d. í Noregi. Menn hafa frelsi og val í þessum efnum. Það sérstæða við þetta mál varðandi landbúnaðinn er það eitt að þar hefur skapast nánast tvöfalt stéttarfélagakerfi í uppsiglingu. Það er annars vegar að menn eru þátttakendur í Stéttarsambandi bænda og hins vegar að þeir mynda hagsmunahópa og vilja að þeir fái skatta af hinum ýmsu búgreinum. Vafalaust eru þetta áhugamenn um þessa hluti og vafalaust vilja þessir menn fá peninga fyrir sína starfsemi. Þeir treysta sér aftur á móti ekki til að rukka þá með félagsgjöldum eins og gamla reglan var að hver gjaldkeri í félagi þurfti að gera, að rukka sína félagsmenn. Þá komum við kannske að kjarna þessa máls. Liggur það fyrir að hinn almenni bóndi í þessu landi hafi beðið um skattlagninguna? Það er hægt að komast að slíku með skoðanakönnunum. Það er hægt að komast að slíku með því að senda út bréf og láta menn skrifa undir yfirlýsingu um hvort þeir séu hlynntir því að vera aðilar að samtökum sauðfjárbænda og skrifa undir yfirlýsingu í eitt skipti fyrir öll um að þeir samþykki að af afurðum þeirra fari ákveðinn hlutur til þessarar starfsemi. Það mundu mér finnast heiðarleg vinnubrögð. Það væri í anda félagafrelsis. Ég vil aftur á móti minna á það, sem hér kemur fram hjá hv. 3. þm. Reykn., að hann verður að vera sjálfum sér samkvæmur í þessum efnum. Hann verður að ætla sömu leikreglurnar hvort það eru bændur, verkamenn, sjómenn eða atvinnurekendur sem eiga hlut að máli. Ég segi fyrir mig að ég er svo sannfærður um að hinn almenni bóndi og hinn almenni maður í þessu landi vill ekki þessi afskipti löggjafarvaldsins af innheimtu félagsgjalda. Hann vill félagafrelsi. Og það er spurning hvort þingið er í reynd að halda uppi með þessu móti auglýstum fjöldasamtökum sem í reynd eru e.t.v. aðeins starfsvettvangur örfárra manna þar sem þeir hafa hreiðrað um sig, e.t.v. skapað sjálfum sér atvinnu og oft og tíðum mjög takmarkað lýðræði í reynd innan þessara hagsmunahópa. Mér er aftur á móti ljóst að þetta mál, sem hér er til umræðu út frá þessum prinsippsjónarmiðum, verður ekki afgreitt í sambandi við þessa tillögu að lagasetningu sem liggur fyrir. Þar hlýtur þingið í sjálfu sér að verða að taka eina allsherjarákvörðun: Er það verksvið alþingismanna að setja lög til að tryggja að gjaldkerar í félögum þurfi ekki að sjá um að innheimta félagsgjöld, ríkið sjái um slíka skattheimtu og rétti þeim svo pyngjuna í einu lagi? Ég tel að það sé ekki hlutverk þingsins að standa að slíku. Ég gerði það í mínum þingflokki að ég lýsti miklum efasemdum einnig með þær upphæðir sem hér var verið að tala um. Menn verða að vara sig á því að þegar verið er að tala um brúttó af veltu er verið að tala um allt annað en þegar verið er að tala um beinan skatt í prósentu sem launþegi greiðir af sínum launum. Og þó er þetta mjög misjafnt eftir greinum. Sumar greinar gefa kannske 50% í laun. Aðrar gefa kannske ekki nema 10 eða 15% í laun. Hitt er aðeins rekstrarkostnaður. Þannig mun t.d. háttað með sumt af því sem er innan þess sem hér hefur verið rætt um. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu, en ég mun sitja hjá við atkvæðagreiðslu um þetta mál á þeirri forsendu að ég tel ekki rétt að greiða atkvæði gegn því einu sér heldur að það þurfi að taka afstöðu í heild til þeirra prinsippa sem ég hef gert grein fyrir í máli mínu.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Ólafi Þ. Þórðarsyni fyrir skilmerkilega ræðu og stuðning við mörg þeirra sjónarmiða sem ég færði hér fram. Ég held að hann hafi lýst eftir, alla vega lýsti hv. þm. Stefán Valgeirsson eftir því, að heyra viðhorf mitt til þess kerfis sem væri í sjávarútvegi að því er það varðar sem hér um ræðir. Jú, það er kerfi í sjávarútveginum, en það er heldur betur munur á. Hér er verið að tala um skattlagningu af veltu sem er 1,25%. Í sjávarútvegi eru það 0,033%. Hér er um að ræða fertugfalda gjaldtöku miðað við það sem er í sjávárútvegi, fertugfalda miðað við þær tillögur sem hér liggja fyrir um að fara með gjaldtökuna upp í 1,25%. Þetta geta menn séð af gögnum sem verið er að dreifa á borðin þar sem kemur í ljós að það eru 0,6% af 5,5% sem gerir 0,033%. Fertugfalt er það sem menn eru að leggja til í landbúnaðinum um gjaldtökuna. Það er nefnilega engin smáræðis velta sem hér um ræðir. Það skulu menn hafa í huga. Ætli landbúnaðarframleiðslan, þessi sem við erum með núna, þessi venjulega, sé ekki u.þ.b. 7000 milljónir á ári þannig að ef við tökum s.l. ár og notum það sem viðmiðun, hún hafi verið það á s.l. ári, sé 1 % hvorki meira né minna en 70 milljónir. Hér eru engir smápeningar á ferðinni. Síðan eru menn að tala um vöxt í nýjum búgreinum eins og t.d. fiskeldi og loðdýrarækt. Það er þá ótalið hvað þetta getur vaxið mikið þess vegna. Hv. þm. Stefán Valgeirsson sagði að það gæti verið að ef menn stofnuðu svona landssambönd bættust við störf. Hvað er hv. þm. Stefán Valgeirsson að segja? Að það bættust við störf, að það mundi ekki fækka á hinum fyrri staðnum sem því næmi að menn færu að vinna í hinum nýju sérsamböndum. Það var rökstuðningurinn fyrir því að hér þyrfti nýjar tekjur til hinna nýju sambanda. Jú, hvað er hann að segja? Skriffinskan mun aukast. Yfirstjórnin mun aukast. Báknið, sem sumir hafa nefnt svo, mun stækka. Það eru vissulega takmörk fyrir því hvað menn eiga að láta til leiðast að ganga langt í þeim efnum. Ég dreg ekkert í efa að landssambönd kúabænda, sauðfjárbænda og hrossabænda, sem hv. þm. upplýsti að hann væri með bréf í höndunum frá, sem hefur ekki komið fram fyrr, ekki það sem ég hef séð til, séu að ýmsu leyti ágæt samtök, en við skulum hafa verkaskiptingu, við skulum hafa aðhald, við skulum ekki beita löggjafanum til þess að margfalda skattlagningu á bændur, sem mér skilst að séu ekki allir allt of vel haldnir, heldur verður að ætla þessum samtökum að skipta með sér verkum með skynsamlegum hætti og þá innan þeirra tekjustofna sem fyrir hendi eru, og eru þeir þó mjög háir eins og þeir eru að mínum dómi, einkum og sér í lagi ef maður tekur til samanburðar t.d. sjávarútveginn sem ég var að gera grein fyrir áðan. Auðvitað er það hárrétt, sem kom fram hjá hv. þm. Stefáni Valgeirssyni, að samkvæmt orðanna hljóðan yrði þetta ekki á lagt nema viðkomandi sérgreinasambönd samþykktu það eða óskuðu eftir því. En hvaða staða hefur verið uppi t.d. hjá alifuglabændum? Sú staða hefur verið uppi að hluti af greininni vill ganga inn í núverandi kerfi, hluti af greininni vill það ekki. Er hér verið að lokka til þess að annar hvor armurinn verði ofan á? Og hvor skyldi það þá vera? Að því geta menn getum leitt. Hvar liggur fyrir óskin frá svínabændum um þessa auknu skattheimtu sér til handa? Hvar liggur fyrir óskin frá þeim sem eru í loðdýrarækt? Og ég veit að það er uggur í þeim sem eru í fiskirækt ef heimild af þessu tagi verður sett inn í lögin. Þess vegna, herra forseti, er ég sannfærður um að það á ekki að fara út í samþykkt þess frv. til laga um breytingar á lögum um Búnaðarmálasjóð sem hér hefur verið mælt fyrir. Þvert á móti á að fella frv.



Herra forseti. Hv. 3. þm. Reykn. hefur gert grein fyrir andstöðu sinni við það frv. sem er á dagskrá, frv. til l. um breytingu á lögum um Búnaðarmálasjóð. Hv. formaður landbn. og frsm. nefndarinnar, 3. þm. Norðurl. e., hefur skýrt málið og'undir hans skýringar get ég tekið. Ég vil hins vegar segja það um þetta mál að ég er sammála því sjónarmiði að það beri að standa af varúð að skattlagningu af þessu tagi. Þegar hér er gert ráð fyrir að skattlagning geti aukist á tilteknar greinar í framleiðslu landbúnaðarvara um allt að 1 % og í sumum tilvikum um 0,2% er þar um hámarkstölur að ræða sem landbrh. hefur heimild til að nota. Ætla verður að hæstv. landbrh. fari eigi lengra í slíkri skattheimtu en hlutaðeigandi greinar óska eftir og ætla má að varúð hæstv. landbrh. í þessum efnum verði það mikil að þar sé að fullu kannað hvort hlutaðeigandi búgrein vill standa að þeirri skattheimtu. Ég vil segja það út af orðum hv. 3. þm. Reykn. að þessum inngangi mínum loknum að ýmsar þær greinar sem framleiða búvörur leggja upp úr því að halda sjálfstæði sínu innan landbúnaðarkerfisins. Svo er t.a.m. um grein sem hann spurðist hér fyrir um, sem er loðdýraræktin. Loðdýraræktin leggur talsvert kapp á að geta haldið sjálfstæði sínu, haft á sínum vegum hvort tveggja, sölustarfsemi og leiðbeiningarstarfsemi. Þessi grein hefur t.a.m. sérstakan starfsmann, sem er starfandi á sérstakri skrifstofu í Reykjavík, sem er ekki í beinum tengslum við aðrar greinar landbúnaðarkerfisins. Til þess að geta staðið straum af slíku sjálfstæði þarf þessi grein einhvers staðar að fá tekjur. Þessi grein hefur óskað eftir því að fá heimildir í lög í samræmi við það sem segir í þessu lagafrv. til að geta haldið sínu sjálfstæði. Þetta er í sumum tilvikum á þennan máta, en ekki að með þessu lagafrv. sé það tilgangurinn að keyra allar greinar landbúnaðarins inn í eitthvert tiltekið og gamalgróið kerfi. Ég skal ekki fara í það að útlista þetta mál. Ég hef fallist á að vera flm. að þessu sem einn af landbnm. og styð það, en stuðningur minn er bundinn þeirri von minni að á þessari skattheimtu verði af hálfu hæstv. landbrh. haldið af fullri varúð og af fullri sanngirni að því leyti að ekki sé farið fram úr því sem hlutaðeigandi framleiðendur sjálfir óska. En m.a. vegna umræðunnar, sem hér hefur farið fram, vil ég jafnframt segja að ég tel að ástæða sé til og tímabært að endurskoða þessi lög. Þrátt fyrir að við breytum þessu nú á þann máta að verða við óskum sérgreinasambandanna til þess að þau fái fjármuni til að geta starfað á sérstökum grundvelli séu þessi mál í því horfi að þau þurfi endurskoðunar við. Ég get greint frá því að það er að starfi stjórnskipuð nefnd til að endurskoða tekjustofna landbúnaðarsjóða. Ég tel eðlilegt að sú nefnd eða önnur fái það verkefni fyrir t.a.m. næsta reglulegt Alþingi að taka lög um Búnaðarmálasjóð til endurskoðunar og þá e.t.v. sumpart í ljósi þeirrar reynslu sem fæst með þeirri löggjöf sem hér er verið að setja, ef samþykkt verður.



Herra forseti. Ég vil láta koma fram að é hef nokkrar efasemdir fram að færa vegna þessa frv. Íslenskur landbúnaður er í kreppu og það hefur hvergi nærri tekist að ná stjórn á framleiðslu landbúnaðarins. Bændur standa frammi fyrir alvarlegum vanda. Þeir standa margir mjög illa fjárhagslega og eiga þó eftir að standa miklu verr á þessu ári en þeir stóðu á því síðasta þar sem nú er verið að breyta til um greiðslukerfi. Menn fengu raunverulega á síðasta ári ekki bara greidda framleiðslu ársins 1985 heldur eftirstöðvar frá árinu 1984. Því verður ekki til að dreifa á árinu 1986 að menn fái til reiknings eftirstöðvar af vörum sem þegar er búið að greiða. Bændur hafa örfá ráð til að bregðast við þessum vanda. Eitt er það að gæta hagsýni við búreksturinn í hvívetna og það reyna menn í auknum mæli. Eitt er það að reyna að búa meira að sínu og heimaafla búanna og skera niður óþarfa útgjaldaliði og spara sem mest. Og þá ekki síður að spara útgjöld svo sem eins og þetta. Ég held að samþykkt þessa frv. hljóti að vera alger bráðabirgðaráðstöfun. Við vinnum nú á Alþingi þessa dagana við að lögfesta uppstokkun á sjóðakerfi sjávarútvegsins. Ég held að það sé ákaflega brýnt að stokka einnig upp sjóðakerfi landbúnaðarins. Þetta kerfi er orðið til við allt aðrar aðstæður og byggt upp við allt aðrar aðstæður en nú er. Það eru ekki sömu áherslurnar sem eiga við í dag og áttu við fyrir 10-20 árum. Það er sumt jákvætt við þessi sérbúgreinasambönd, en það er alls ekki allt jákvætt við þau því að þau geta nú orðið til þess að splundra bændastéttinni. Æskilegast væri að bændur gætu staðið saman og trúnaðarbrestur yrði ekki á milli búgreina eða milli bænda og forustu þeirra. En ég vil sem sagt leggja áherslu á að ég held að það sé meginmálið að stokka upp sjóðakerfið og gæta ýtrustu sparsemi, skera það niður sem mögulegt er.



Herra forseti. Ég vil bara segja það út af þeim umræðum sem hér hafa farið fram að ég held að búgreinasamböndum, ekki síst í nýjum búgreinum, sé það nauðsynlegt að hafa möguleika á því að treysta sín samtök. Í dag verður það ekki gert öðruvísi en með fjármagni. Hv. þm. Pálmi Jónsson talaði um loðdýraræktina. Það er ekki einungis að loðdýraræktendur séu með einn mann heldur held ég að þeir séu með fjóra menn á sínum snærum. Þeir eru með innflutning á öllu sem þarf til loðdýrabúa. Þeir hafa lagt ríka áherslu á að Alþingi yrði við þessari beiðni. En vegna þess að hv. þm. Kjartan Jóhannsson dró í efa að beiðni væri komin frá þeim samtökum vil ég lesa upp bréf sem er hér fyrir framan mig: "Á aðalfundi Sambands ísl. loðdýraræktenda 1985 var samþykkt að vísa framkominni tillögu um heimild til töku á allt að 1% framleiðslugjaldi til athugunar stjórnar. Stjórn SÍL hefur samþykkt að óska eftir því að Alþingi lögfesti heimild til töku allt að 1% gjalds til búgreinasambanda í samræmi við tillögu í álitsgerð Tryggva Gunnarssonar um breytingu á lögum um Búnaðarmálasjóð. F.h. Sambands ísl. loðdýraræktenda. Jón Ragnar Björnsson." Ég ætla ekki tímans vegna að vera að lesa upp fleiri bréf. Ég gæti gert það í þessu sambandi. En það er hlálegt, ég verð að segja það, af því að þetta er tekið af kaupi bænda, ef þeir óska eftir því og telja það ódýrari aðferð að innheimta þetta gjald með þessum hætti en að gera það beint eins og er gert víða annars staðar, að einstakir þm. leggjast mjög gegn slíkri gjaldtöku á þá sjálfa.



Herra forseti. Það er alveg sérstök ástæða til að þakka hv. 5. þm. Vestf. fyrir hans framlag til þessarar umræðu. Hann sýndi í ræðu sinni að hann er sjálfstætt hugsandi þm., þótt í þingflokki Framsfl. sé, og leyfir sér að hafa sjálfstæðar skoðanir, jafnvel á grundvallaratriðum, inni í því skoðanakúgunarapparati. Hann vakti athygli á því hvert er grundvallaratriði þessa máls. Grundvallaratriðið og grundvallarreglan hlýtur að vera sú að hér er um að ræða innheimtu félagsgjalda í frjálsum félagasamtökum, sem svo eiga að heita, sem er algerlega mál þeirra einstaklinga sem í þessum samtökum eru að eigin vild. Þetta er ekkert málefni fyrir löggjafarsamkomu þjóðarinnar og það út í hött að leiða í lög einhverja heimild til valdsmanns eins og ráðherra til þess að innheimta þetta nauðugt eða viljugt af bændum og ólíkum hópum bænda og hagsmunasamtökum. Allt er þetta mál með slíkum endemum að það á ekkert erindi inn í þingsali. Þetta er ekkert löggjafaratriði, þetta er skoðunarkúgunarmál. Dæmigert framsóknarskoðunarkúgunarmál. Í annan stað er hér önnur grundvallarregla og hún er auðvitað sú að það á ekki að heimila neina skattlagningu án þess að því fylgi um leið ótvírætt réttur til áhrifa á ráðstöfun fjár. Nú er því að vísu haldið fram að þessar heimildir verði ekki nýttar nema viðkomandi hópar hafi fallist á skattheimtuna en það er ekki öll sagan sögð með því. Það er ekki öll sagan sögð með því af þeirri einföldu ástæðu að það er talsvert mikið hagsmunamál fyrir hina ólíku hópa að vera ekki settir utangarðs í kerfinu. Hér er m.ö.o. verið að beita nákvæmlega sömu aðferðum og hefðbundin nýlendustjórn gerir í nýlendum sínum að deila og drottna. Mönnum er fyrst boðið ákveðið agn. Ef þið sættið ykkur við þessa skattlagningu eruð þið þar með raunverulega að kaupa ykkur inn í voldugt og áhrifamikið útdeilingarkerfi fjármagns. En ef þið hins vegar gerið það ekki geta menn spurt: Hvað þá? Það er því raunverulega verið að stilla mönnum upp við vegg og það er verið að beita skattlagningarvaldi sem á að vera Alþingis en ekki annarra og það er ákaflega ósmekkleg hótun á bak við. Hv. þm. Kjartan Jóhannsson hefur sjálfur rækilega gert grein fyrir tölugrundvellinum í þessu máli. Það vakti athygli manna þegar hann gerði samanburð annars vegar á samsvarandi skattlagningu innan sjávarútvegsins. Hann heldur því fram að hér sé um að ræða fertugfalda skattlagningu fyrir nú utan það að verið er að hækka þessar álagningar úr öllu hófi, um 200% og 400% að því er varðar t.d. alifuglarækt, svínarækt, fiskeldi og fiskirækt. Þetta er svo gjörsamlega hóflaust að það nær ekki nokkurri átt. Sér í lagi þegar því verður ekki haldið fram að þetta sé gert með eðlilegum hætti, þ.e. á bak við þetta eiga að vera raunverulega fjárhagslegar þvinganir. Þetta er svo sem eftir öðru með skattaæði þessa kerfis. Það vakti athygli, landsathygli, þjóðarathygli, í byrjun vikunnar þegar hæstv. landbrh. ætlaði sér að standa við samkomulag sem ríkisstj. er nýbúin að gera við neytendur um lækkun á tollum á grænmeti en fylgdi því eftir í framkvæmd með því að leggja fram tillögur um 200% skattlagningu á innfluttum landbúnaðarafurðum með gífurlegum hækkunaráhrifum að því er varðar útgjöld neytenda. Þetta brýtur auðvitað í bága við þær grundvallarreglur sem menn voru að semja um, gengur þvert á yfirlýst markmið og vonir manna um það að ríkisstj. hafi af einhverri alvöru hugsað sér að standa við nýgerða kjarasamninga, reyna að ná einhverjum árangri í að komast út úr þeirri efnahagsóstjórn sem hér hefur ríkt á undanförnum árum, allt of lengi. Herra forseti. Ég ítreka þá ósköp einfaldlega: Það er metnaðarmál og hlýtur að vera grundvallarregla, spurning um grundvallarsjónarmið fyrir þm., að stöðva þetta mál. Og af því að hv. þm. hafa komið upp með ákveðinn kattarþvott í málinu, kveinkað sér svolítið eins og t.d. hv. þingflokksformaður Framsfl. áðan og reyndar hv. þm. Pálmi Jónsson sem talaði um að það yrði að fara með varúð í þessu efni, vil ég biðja hann að skilgreina svolítið nánar þessa varúð sem hann var að mæla með. Hann mælir hér með samþykkt á heimildum til skattlagningar á bændur sem kalla á hækkun milli ára sem nemur mörgum hundruðum prósenta sem er úr öllu hófi samanborið við það sem tíðkast t.d. í sjávarútvegi. Hvar er varúð hv. þm. Pálma Jónssonar? Hvað telur hann raunverulega að sé hæfilegt? Hvernig stendur á því að hann stendur að slíkum málabúnaði eða treystir hann landbrh. Framsfl. svo gjörsamlega til þess að fara með skattlagningarvaldið að hann treysti því að varúðin verði látin stjórna þar, eða þekkir hann ekki annað af eigin reynd?



Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. á þskj. 745 þar sem fjh.- og viðskn. mælir einróma með samþykkt frv. til laga um veð. Efni þess er það að setja megi eldisfisk að veði og gildi það sama um hann og sjávarafurðir og aðrar landbúnaðarafurðir. Þessu mælir fjh.- og viðskn. einróma með. Fjarstaddur afgreiðslu málsins var hv. þm. Guðmundur Einarsson.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. um fjáröflun til vegagerðar en sem kunnugt er var með bráðabirgðalögum, sem út voru gefin 20. sept. s.l., ákveðið að hækka þungaskatt og bensíngjald til þess að auka fjármagn til vegagerðar. Frv. var síðan lagt til staðfestingar fyrir hv. Ed. og hefur verið afgreitt frá deildinni með nokkrum breytingum sem bæði eru efnislegar og tæknilegar en lúta að því að gera uppbyggingu laganna heilsteyptari og skýrari. Hinar tæknilegu breytingar, sem gerðar hafa verið á frv., felast í stórum dráttum í því að ákvæði um þungaskattsskyld ökutæki sem nú er að finna í tveimur greinum, þ.e. í 5. og 7. gr., eru sameinuð í sérstaka grein, 5. gr., auk þess sem allur vafi er tekinn af um gjaldskyldu erlendra dísilbifreiða sé þeim ekið hérlendis. Það sama er að segja um gjalddaga skattsins eftir því í hvaða formi hann er greiddur. Ákvæði þar að lútandi er nú að finna í 8. og 10. gr. en eru nú sameinuð í sérstaka grein, 8. gr. Auk þess eru ákvæði um áætlanir skattsins, viðurlög og sektir sett í sérstaka grein en ákvæði þessi er nú að finna á víð og dreif í lögunum. Auk þess er gerð tilraun til þess að kveða skýrar á um framkvæmd einstakra atriða og færa tiltekin ákvæði milli greina þar sem þau verða talin eiga betur heima eðli sínu samkvæmt. Að því er varðar hinar efnislegu breytingar kemur fram í 5. gr. gildandi laga að greiða skuli sama árgjald þungaskatts af öllum dísilbifreiðum sem eru léttari en 2000 kg að eigin þyngd. Í ár verður árgjaldið 46 016 kr., sbr. ákvæði bráðabirgðalaganna frá í haust þar að lútandi. Sé dísilbifreið þyngri en 2000 kg að eigin þyngd hækkar gjaldið um 2633 kr. fyrir hver byrjuð 200 kg sem þyngdin er meiri en 2000 kg. Hins vegar ber að greiða kílómetragjald af öllum dísilbifreiðum sem eru 4 tonn eða meira að heildarþyngd, sbr. 7. gr. laganna. Sala fólksbifreiða með dísilvél hefur aukist nokkuð hér á landi sem annars staðar síðustu ár. Ber þar margt til, svo sem ör þróun þessara véla, sparneytni þeirra og síðast en ekki síst verð á gasolíu sem hefur verið lægra en á bensíni. Því er margt sem mælir með aukinni notkun léttra dísilbifreiða. Í ljósi þessa er orðið aðkallandi að leiðrétta þann mismun sem felst í að heimta hlutfallslega mun hærri skatt af hverju kg bifreiða sem eru innan við 1000 kg að eigin þyngd. Fer þessi mismunur vaxandi eftir því sem bifreiðarnar eru léttari. Hún hefur m.a. leitt til þess að léttar dísilbifreiðar eru ekki samkeppnisfærar við bensínbifreiðar nema því aðeins að þær séu mjög mikið notaðar. Að öðru leyti felst í breytingunum að tæmandi talning er nú í 5. gr. á þeim ökutækjum sem þungaskattsskyldar eru svo og í hvaða formi skatturinn skuli innheimtur og hve hár hann sé. Loks er lagt til að í B-lið þessarar greinar verði og kveðið á um afsláttarreglur varðandi kílómetragjald en það er nú að finna í 7. gr. þeirra. Í þessu efni er gerð tillaga að breytingum á gildandi reglum. Brtt. felur í sér rýmkun á þeim afsláttarheimildum sem nú eru í gildi varðandi kílómetragjald, varðandi akstur vöruflutningabifreiða, svo sem festi- og tengivagna. Skv. gildandi reglum er veittur 10% afsláttur af kílómetragjaldi sem fellur til af akstri allra gjaldskyldra bíla á bilinu 25 000 km til 45 000 km á ári og 20% afsláttur á akstri umfram 45 000 km. Skv. breytingunum er gert ráð fyrir að heimilt verði að veita 10% afslátt af akstri vörubifreiða, svo og festi- og tengivagna á bilinu 25 000- 35 000 km á ári, 20% afslátt af akstri þessara ökutækja á bilinu 35 000- 45 000 km á ári og allt að 50% afslátt vegna aksturs umfram það. Með þessu er stefnt að því að lækka skattinn verulega af þeim ökutækjum sem ekið er nokkuð mikið umfram það sem bifreiðum er ekið að meðaltali. Má í þessu sambandi einkum nefna vöruflutningabifreiðar á langleiðum, svo og malar- og vikurflutningabifreiðar. Telja verður að tillaga þessi sé réttlætanleg með tilliti til eðlis umræddra flutninga auk þess sem hún getur haft í för með sér hvatningu til betri nýtingar ökutækjanna. Reglum þessum er ekki ætlað að ná til fólksflutningabifreiða enda gilda sérreglur um þær, sbr. 3. mgr. B-liðs 5. gr. laganna. Ég sé ekki, herra forseti, ástæðu til þess að fara frekari orðum um efni frv. sem þegar hefur verið afgreitt frá hv. Ed. með breytingum og var upphaflega flutt til staðfestingar á bráðabirgðalögum og legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Hér er til meðferðar gamall draugur, ef svo má að orði komast, sem orðið er nokkuð framorðið fyrir, frv. til l. um breytingu á lögum um fjáröflun til vegagerðar, sem er afleiðing af brbl. sem hæstv. ríkisstj. setti í haust til að hækka skattheimtu á bíleigendur til að afla fjár í ríkiskassann. Þessi skattheimta er að því leyti sérstök að á sama tíma og þessir skattar eru hækkaðir dragast framkvæmdir til vegamála saman. Það liggur fyrir, m.a. í svari samgrh. við fsp. Þórðar Skúlasonar alþm. um fjárframlög til vegagerðar, að hlutfall skatta á bensíni og annarra skatta á bílaeigendur, sem renna til vegagerðar, hefur nú farið lækkandi ár frá ári í tíð þessarar hæstv. ríkisstj. Af heildarsköttum á bensíni runnu t.d. 82 og 83% til vegamála á árunum 1983 og 1984 en einungis 78% á árinu 1985 og einungis 68% skv. fjárlögum fyrir líðandi ár. Hér er farið inn á mjög vafasama braut að mínu mati, herra forseti. Það er ekkert sem réttlætir þessa auknu skattheimtu af bifreiðum og bensíni í ljósi þess að vaxandi hlutdeild af þessum sköttum á að renna beint í ríkiskassann og framlög til vegamála dragast saman á sama tíma. Ég vil sérstaklega gera að umtalsefni þann þátt þessarar skattheimtu sem er þungaskatturinn á stærri bifreiðar. Hæstv. fjmrh. vék að því hér að sá hluti þessa bifreiðaflota sem æki mest á hverju ári kæmi léttar út úr þessari skattheimtu eftir þessar breytingar og það kann rétt að vera. En ég vil jafnframt benda hæstv. fjmrh. á það að það er gjarnan sá hluti bílaflotans sem mest verkefni hefur og þar af leiðandi einnig mestar tekjur til að standa undir skattheimtu. Ég held því fram, herra forseti, að skattheimtan á venjulegar 10 hjóla vörubifreiðar, sem gjarnan eru af leyfilegri hámarksþyngd, á bilinu 20-25 þús. kg, sé gengin úr öllu hófi og það sé í raun og veru enginn rekstrargrundvöllur orðinn fyrir þessar bifreiðar miðað við þá vinnu sem til fellur að öllu jöfnu. Þegar greiddar eru frá 7-8 kr. og upp undir 10 kr. á hvern ekinn km hjá bifreið af þessari þyngd þarf orðið nokkuð til að skapa rekstrargrundvöll miðað við slíka skattheimtu. Ég held að þarna sé komið í óefni og það sé óhjákvæmilegt að endurskoða þessa fjáröflun m.a. með það í huga að færa þessa skattheimtu eitthvað til milli einstakra tegunda bifreiða og ég vil fullyrða að hún sé þarna gengin úr hófi. Ég vil einnig koma þeirri skoðun minni á framfæri, herra forseti, að ég held að skynsamlegt væri að nota það tækifæri, sem nú er að myndast með lækkandi bensínverði, til að ná auknum framlögum til vegagerðar. Ef sú þróun heldur áfram að næstu farmar af bensíni, sem keyptir verða til landsins, fáist á ódýrara og ódýrara verði er það mín skoðun að það svigrúm ætti að nota að hluta til til að auka fjárframlög til vegamála, t.d. til að auka framkvæmdir við bundið slitlag. Ég er sannfærður um að bifreiðaeigendur mundu sætta sig með glöðu geði við slíka skiptingu þess sparnaðar sem kæmi í kjölfarið á lækkandi bensínverði. Það er einnig nauðsynlegt að láta neytendurna, þ.e. bifreiðaeigendurna, njóta þessa. Það gera þeir nú þegar að nokkru leyti og vonandi enn þá frekar í framtíðinni. En ég teldi skynsamlegt að verja hluta af þessum sparnaði með þessum hætti. Það er ljóst að langtímaáætlun um vegagerð er í mikilli hættu. Henni hefur þegar verið raskað og haldi svo fram sem horfir er sú framkvæmdaröð og sá framkvæmdahraði sem þar var settur niður, genginn allur úr skorðum. Ég vitna aftur í svar samgrh. við fsp. Þórðar Skúlasonar um fjárframlög til vegagerðar sem birt er á þskj. 512. Þar kemur m.a. fram hversu mikið vantar upp á að fjárveitingar yfirstandandi árs og síðustu ára séu í samræmi við það sem lagt var niður þegar langtímaáætlunin var samþykkt á sínum tíma. T.a.m. vantar á þessu ári um 710 millj. kr. til að sú áætlun standist. Að síðustu vil ég vekja athygli á því, herra forseti, að það er nokkuð sérkennilegt að hæstv. fjmrh. þjóðarinnar skuli standa í því nú í aprílmánuði að mæla fyrir þessu frv. til staðfestingar á brbl., að vísu í síðari deild. En þar sem þetta frv. felur nú í sér aukna skattheimtu á bifreiðaeigendur, þ.e. þá sem eiga bifreiðar fyrir, þá er það í sérkennilegu samræmi við þær aðgerðir ríkisstj. frá síðustu vikum að lækka í stórum stíl álögur á hina sem ætla að kaupa sér nýjar bifreiðar. Ég vil spyrja hæstv. fjmrh. að því, ef hæstv. fjmrh. vill hlýða á mál mitt, hvort ekki hafi komið til skoðunar í hans ráðuneyti að gera breytingar á þessum lögum í tengslum við aðrar þær ráðstafanir sem gerðar voru í kjölfar kjarasamninganna og vörðuðu skattheimtu á bifreiðaeigendur eða lækkun á gjöldum við kaup á nýjum bifreiðum. Ég hefði talið skynsamlegt að fara að hluta til með þær ráðstafanir inn í þetta frv. og breyta því a.m.k. hvað varðar þann tíma sem eftir stendur af þessu yfirstandandi ári. Hæstv. fjmrh. verður greinilega ekkert flökurt þó að hann standi hér aftur og aftur og mæli fyrir auknum sköttum. Hann er reyndar að verða einn mesti skattakóngur sögunnar og er það nokkuð skemmtileg söguleg staðreynd að þessi fulltrúi frjálshyggjuaflanna, sem stundum hefur verið nefndur svo, í Sjálfstfl. skuli þurfa að leggja leið sína hingað upp í þennan virðulega ræðustól aftur og aftur og mæla fyrir stórauknum álögum, stórhækkuðum sköttum. Það má ekki á milli sjá hvort hann á fremur skilið sæmdarheitið flugvallaskattakóngur, kökuskattakóngur eða bensínskattakóngur því að á öllum þessum sviðum, og fleira mætti nefna, hefur hann gengið mjög vasklega fram og vasklegar en flestir forverar hans í því að hækka þessa skatta. En það er sérstaklega ámælisvert vegna þeirrar skiptingar á sköttum á bifreiðaeigendur og sköttum á bensín, sem viðgengist hefur á undanförnum árum, að hæstv. fjmrh. skuli á tímum samdráttar í vegaframkvæmdum mæla hér sérstaklega fyrir stóraukinni skattheimtu á bensín og bifreiðaeigendur.



Herra forseti. Þetta frv. kemur til afgreiðslu frá Ed. nú í aprílmánuði og er flutt, eins og menn rekur minni til, til staðfestingar á brbl. sem gefin voru út 20. sept. á s.l. hausti. Það gefur mér tilefni til að rifja upp að ef hér væru í gildi stjórnskipunarlög, sem voru hér til umræðu fyrir einum tveimur dögum, þá væru þessi brbl. nú þegar niður fallin. Þetta er enn eitt dæmið um heldur hvimleiða arfleifð frá öldinni sem leið um löggjafarvald ríkisstjórna. Ef þær tillögur sem ég nefndi áðan hefðu orðið að stjórnskipunarlögum gerðist það sjálfkrafa að það væri krafa um að efni brbl. væri kynnt fyrir fram í þingnefndum og í annan stað að hefðu þau ekki verið staðfest af meiri hluti Alþingis með formlegum hætti innan þriggja mánaða féllu þau niður. Þetta er að vísu formsatriði en engu að síður ástæða til að minna á það því að þetta er dæmi um tímaskekkju í störfum Alþingis. Að öðru leyti vil ég aðeins nota tækifærið til að taka undir orð seinasta ræðumanns þegar hann vék að þessum tillöguflutningi og hins vegar ábyrgðarhlutverki fjmrh. gagnvart seinustu kjarasamningum. Þetta er að vísu gamalt mál en ég er engu að síður þeirrar skoðunar að hæstv. fjmrh. væri sæmst að taka þetta mál til baka og taka það til endurskoðunar í ljósi seinni atburða. Hann er helsti ábyrgðarmaður hæstv. ríkisstj. gagnvart því að reynt verði af hálfu ríkisvaldsins að standa við kjarasamninga og þau markmið sem þar voru sett. Þessi tillöguflutningur er í engu samræmi við það. Í þessu samkomulagi, kjarasamningunum, var m.a. með umdeildum hætti farin sú leið að reyna að hafa áhrif til lækkunar á framfærsluvísitölu með verulegri niðurfærslu á tollum á bifreiðum. En um leið að flytja hér frv. sem felur í sér mjög íþyngjandi álagningu á notkun bifreiða, ekki síst flutningabíla, á sama tíma og skorin eru niður framlög til vegagerðar, þetta tvennt fer ekki saman. Ég árétta þess vegna fyrir hönd okkar jafnaðarmanna að við erum sömu skoðunar og fram kemur í nál. stjórnarandstöðunnar í Ed. Við erum andvígir þessari till. og leggjum því til að frv. verði fellt. Þá vil ég að lokum minna á nýlega dómsuppkvaðningu í máli sem einhver af aðilum Landfara, samtaka flutningabifreiðaeigenda, fékk upp kveðinn fyrir skömmu þar sem niðurstaðan varð sú að þessi innheimta á þungasköttum stæðist ekki að lögum. Vegna formgalla, vegna þess að menn hefðu greitt þessa skatta fyrir löngu síðan án þess að hafa á fyrirvara um réttmæti þeirra, var ríkissjóður ekki dæmdur til endurgreiðslu þrátt fyrir þá niðurstöðu. Það er enn eitt dæmið um það hversu hæpna skattlagningu er hér verið að leggja til.



Herra forseti. Ég hefði gjarnan viljað leggja hér nokkur orð í belg um það mál sem nú er á dagskrá, þ.e. frv. til stjórnarskipunarlaga um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, en flm. þess er Ólafur Þ. Þórðarson. Flutningur þessa frv. til stjórnskipunarlaga er tilefni til þess að fara örfáum orðum um málið í heild og með sérstakri skírskotun þá til þeirrar endurskoðunar stjórnarskrárinnar sem nú stendur yfir og hefur staðið yfir undanfarin ár. Sú stjórnarskrárnefnd, sem Alþingi kaus á sínum tíma, situr enn að störfum, en það er full ástæða til að minnast þess í sambandi við störf hennar að því verki er mjög langt komið svo sem Alþingi ætlaðist tvímælalaust til þegar nefndin var fyrst sett á laggirnar með þál. Í janúarmánuði 1983 skilaði stjórnarskrárnefnd, sem þá starfaði undir formennsku Gunnars Thoroddsens forsrh., tillögum sínum um endurskoðun stjórnarskrárinnar til þingflokkanna og hafði þá nokkru áður skilað tveimur álitum til þingflokkanna og þá ekki síst áliti um kjördæmaskipunina. Síðan gerist það að Gunnar Thoroddsen, formaður nefndarinnar og þáv. forsrh., ber hér fram á þingi vorið 1983 frv. til stjórnskipunarlaga fyrir lýðveldið Ísland. Í því frv. var í öllum megindráttum byggt á þeim tillögum sem stjórnarskrárnefnd hafði náð samstöðu um og má segja að í flestum atriðum væri frv. Gunnars heitins Thoroddsens samhljóða þeim tillögum. Það frv. var af eðlilegum ástæðum ekki endurflutt af flm., þáv. formanni nefndarinnar, sem féll frá nokkru seinna. En það er ástæða til að rekja þessa sögu hér vegna þessa frv. sem nú sér dagsins ljós. Það er ljóst að frv. til stjórnarskipunarlaga, breytingar á stjórnarskránni, hefur ekki verið samþykkt nema á því þingi sem situr síðast fyrir kosningar. Það er einfaldlega vegna þess að í stjórnarskránni sjálfri er mælt svo fyrir að henni verði ekki breytt nema tillögur til breytinga á henni séu samþykktar í báðum deildum og beri þá þegar í stað að rjúfa þing og efna til nýrra kosninga. Því má segja að það sé eðlilegt að frá stjórnarskrárnefnd þeirri sem nú situr komi tillögur til breytinga á stjórnarskránni á næsta þingi, þ.e. á síðasta þingi fyrir kosningar, til fullnustu því ákvæði stjórnarskrárinnar sem ég nefndi. Það ber að vænta þess og vona að stjórnarskrárnefnd sú sem nú situr muni ljúka því endurskoðunarhlutverki, sem Alþingi fól henni, í síðasta lagi á næsta þingi, enda er það mál þegar mjög langt fram gengið eins og ég vék að. Allir þingflokkarnir eiga fulltrúa í stjórnarskrárnefnd, þ.e. allir þeir þingflokkar sem þá voru þegar hún var skipuð auk þeirra flokka sem síðan hafa bæst við. En eins og álitið frá 1983 ber með sér er ekki ágreiningur milli fulltrúa þingflokkanna nema um tiltölulega mjög fáar greinar. Það ætti því ekki að vera óvinnandi verk að ná samstöðu á næsta þingi um endanlegar tillögur til breytinga á stjórnarskránni. Þegar hefur samstaða náðst um mikinn hluta þeirra, það má segja um þorra þeirra, eins og fram kemur í skýrslu stjórnarskrárnefndar frá 1983. Svo að ég víki að þessu frv. aðeins nokkrum orðum, herra forseti, sem hér liggur fyrir og prentað er á þskj. 621, þá kemur í ljós við skjótan yfirlestur þess, eins og rækilega var undirstrikað af hv. þm. Jóni Baldvin Hannibalssyni síðast þegar þetta mál var hér á dagskrá í deildinni fyrir tveimur dögum, að í mjög mörgum meginatriðum er frv. þetta samhljóða tillögum stjórnarskrárnefndar frá 1983 og frv. Gunnars heitins Thoroddsen um breytingar á stjórnarskrá Íslands, sem hann bar fram vorið 1983. Þar eru tekin upp mjög mörg nýmæli sem í þeim tillögum er að finna. Er það vel, þær tillögur horfa tvímælalaust til bóta og ber að fagna því að flm. þessa frv. og þeir sem að öðru leyti hafa að því staðið og undirbúið skyldu taka þá stefnu að taka upp þær tillögur sem ég nefndi. Það má ekki síst í því efni minna á tillögur stjórnarskrárnefndar um aukningu á mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar, í öðru lagi tillögur stjórnarskrárnefndar um ný ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslur, en almenn ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslur eru ekki í stjórnarskránni í dag. Stjórnarskrárnefnd taldi, og um það náðist full samstaða eins og um flest mannréttindaákvæðin, að full ástæða væri til að taka upp ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslur í stjórnarskránni, að vísu ekki bindandi, eins og hér er gert ráð fyrir, heldur ráðgefandi, en að Alþingi gæti ekki aðeins framkallað slíka þjóðaratkvæðagreiðslu heldur að tiltekinn fjöldi kjósenda, mikill minni hluti gæti með undirskriftum valdið því að skylt væri að láta þjóðaratkvæðagreiðslu fara fram. Í þriðja lagi má nefna að hér er tekin upp tillaga nefndarinnar um umboðsmann Alþingis, þ.e. ein grein um það mál, en miklu ítarlegra frv. um það, sem vitanlega þarf, hefur nýlega verið flutt hér á þingi. Þá má nefna að tillögur nefndarinnar í dómsmálum, um Hæstarétt og ríkissaksóknara er hér einnig að finna í þessu nýja frv. Allt er það því mjög til bóta sem upp úr þeim tillögum er tekið. Hins vegar er því ekki að leyna að allmörg önnur atriði er hér að finna sem ljóst er að um muni verða deildar meiningar. Þar á ég fyrst og fremst við ákvæðin í 63.-65. gr. þessa frv. þar sem fjallað er um kjör Alþingis auk ákvæðanna í 29. og 30. gr., en þar er gert ráð fyrir því, ólíkt því sem var í tillögum stjórnarskrárnefndar, að Alþingi starfi í tveimur deildum, landinu sé skipt upp í fylki og til annarrar deildar Alþingis sé kosið með öðrum hætti en hinnar að því leyti til að þar sitji fulltrúar fylkjanna. Í Ed. sitji því 15 þm. sem skulu kosnir í fimm fylkjum sem hvert hafi þrjá þm. Hér er um grundvallarbreytingu á skipan Alþingis að ræða jafnframt því sem þm. fækkar og landinu er skipt skv. þessum tillögum í fimm fylki sem sveitarfélögin mynda. Það er ljóst af umræðum þeim um frv. til nýrra stjórnskipunarlaga, sem fram hafa farið hér á þingi, að um þetta atriði eru mjög skiptar skoðanir og fylki hafa ekki hlotið hljómgrunn í því frv. né í meðferð málsins hér á þingi. Hins vegar er hér hreyft mjög athyglisverðum hugmyndum um efnahagslegt og stjórnmálalegt sjálfstæði héraðanna sem vert er að gefa gaum, ræða og athuga betur en gert hefur verið í þeim umræðum sem í vetur hafa átt sér stað um sveitarstjórnarlögin. Í 69. gr. er sérstaklega fjallað um þau grundvallaratriði sem liggja að baki þessari hugmynd. Þar segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: "Lýðveldið viðurkennir og styður sjálfstæði héraðanna. Það skal byggja gerðir sínar á almennri valddreifingu allrar stjórnsýslu og þjónustu sem ríkið veitir. Stefnumótun og setning löggjafar skal hafa að markmiði valddreifingu og sjálfsstjórn byggðanna." Það er full ástæða til að taka undir þá hugmynd og þá stefnumótun sem kemur fram hér í 69. gr. þessa frv. Það er mikið nauðsynjamál að auka sjálfstæði héraðanna, efla og auka valddreifingu allrar stjórnsýslu og þjónustu sem ríkið veitir. Sjálfsstjórn byggðanna, efnahagsleg og stjórnmálaleg, er mikilvægt atriði og það er full ástæða til að draga úr valdi höfuðborgarsvæðisins, sem stundum hefur verið nefnt svo, og auka sjálfsstjórn héraðanna hvort sem það verður gert með fylkjaskipan eða á annan hátt. Um leið og ég vil lýsa fyllsta stuðningi við þetta stefnumið verður annað að fylgja hér í kjölfarið og raunar að haldast í hendur við slíka valddreifingu og breytingu. Ég hygg að það sé út af fyrir sig flm. þessa frv. ekki svo mjög á móti skapi, en það varðar ekki aðeins jafnvægi í byggð landsins, sem hér kemur fram og ég hef lýst, heldur jafnvægi atkvæðanna í landinu, þ.e. að vald kjósandans, vægi atkvæðis kjósandans, sé hið sama eða nánast það sama hvar sem hann býr á landinu. Við allar slíkar breytingar er þetta grundvallaratriði sem þarf að nást fram. Við síðustu endurskoðun kosningalaganna og kjördæmaskipunarinnar, þ.e. við setningu núgildandi kosningalaga, var stigið stórt spor í þá átt að jafna vægi atkvæða án tillits til þess hvar kjósandinn býr á landinu. Það skref var í réttlætisátt vegna þess að nær fjórfaldur var mismunurinn áður en núgildandi kosningalög voru sett á þinginu 1983-84 eftir því hvar menn bjuggu á landinu. Slíkt var óþolandi og óverjandi misrétti og nokkur leiðrétting fékkst fram með núgildandi kosningalögum. En ég vil í þessu sambandi, um leið og tekið er undir nauðsyn aukinnar sjálfsstjórnar og sjálfstæðis héraðanna, leggja sérstaka áherslu á það að um frekari leiðréttingu verður hér að vera að ræða. Það verður að ganga hér skrefi lengra en gert var við síðustu breytingu á kosningalögunum. Ef litið er á þau lagaákvæði sem nú eru í gildi kemur fram í fskj . með frv. til nýrra kosningalaga, sem flutt var af formönnum stjórnmálaflokkanna fjögurra á þinginu 1983 yfirlit yfir úthlutun þingsæta eftir kosningaúrslitum 1983 skv. ákvæðum frv. Þar kemur í ljós að vægi kjósenda, sem er vísitala fyrir fjölda kjósenda á kjörskrá að baki hverjum þm. kjördæmisins, er þannig að í fámennasta kjördæminu og því fjölmennasta er mismunurinn þrefaldur eða nákvæmlega 2,97. Það er munurinn á fjölda kjósenda að baki þm. í fjölmennustu kjördæmunum tveimur, Reykjavík og Reykjanesi, og fámennasta kjördæminu. Það er sem sagt þrefaldur mismunur í þessum efnum enn þá þrátt fyrir leiðréttinguna á þinginu 1983-84. Hér er um mikið mannréttindamál að ræða sem er óhjákvæmilegt að ræða sem meginatriði þegar á dagskrá er frv. til stjórnskipunarlaga um nýja stjórnarskrá. Það er þetta misrétti sem þarf að leiðrétta. Það þarf að ganga hér miklu lengra í réttlætisátt, miklu lengra til jöfnunar kosningarréttarins. Þetta er atriði sem ekki er minnst á í þessu frv. en ég tel óhjákvæmilegt við slíkar umræður sem hér fara fram að vekja sérstaka athygli á. Hér er um grundvallaratriði að ræða og það er ekki hægt að ræða um endurskoðun stjórnarskrárinnar án þess að vekja á því sérstaka athygli. - Fundarhlé.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að færa þeim þakkir sem hér hafa kvatt sér hljóðs og rætt þetta frv. Ég vil byrja á því að undirstrika að 62. gr. þessara laga er ekki á neinn hátt hugsuð á þann veg að kjörnir fulltrúar til sveitarstjórna hafi einir rétt til framboðs til fylkisþinga. Það er að sjálfsögðu ekki hugsunin á bak við þessa grein. Hugsunin á bak við greinina er sú að ef sveitarfélög breyttu sínum landamærum með samkomulagi eftir að búið væri að samþykkja fylkisfyrirkomulag - tökum dæmi: Hafnarfjarðarkaupstaður fengi meira land en hann ætti í áttina að Suðurnesjum - þá yrði litið svo á að það land bættist við höfuðborgarfylkið en ekki að hluti af þeim sem væru íbúar í Hafnarfirði ættu að tilheyra Suðurlandsfylki og hluti að tilheyra Stór-Reykjavíkurfylkinu. Þetta vil ég að sé alveg skýrt þannig að svona atriði valdi engum óþarfa misskilningi. Ég vil taka undir það að þetta mál er þverpólitískt. Það gengur á alla flokka. Og ég held að það sé einnig atriði sem þm. dreifbýlisins verða að gera sér grein fyrir og hv. 5. þm. Austurl. undirstrikaði, ef þeir ekki bera gæfu til þess að taka á þessu máli af raunsæi á þann hátt að setja inn þriðja stjórnsýslustigið og koma þjónustunni út á land, þá eru þeir í reynd að tryggja það að æskan verði flutt til Reykjavíkur ef hún leitar sér menntunar í æðri skólum. Ég var um það spurður margsinnis, eða í það minnsta að því ýjað alloft, hver væri afstaða Framsfl. í þessu máli, hver væri afstaða þingflokks Framsfl. í þessu máli. Ég tel að ekki sé óeðlilegt að menn spyrji um þá hluti. Mér vitanlega hefur þingflokkur Framsfl. ekki tekið neina afstöðu í þessu máli. Ég ákvað af þeirri ástæðu sem ég gat um hér áðan, af þeirri ástæðu að málið er þverpólitískt, að taka um það ákvörðun að bera það hér fram án þess að ræða það í þingflokki Framsfl. Ég vil geta þess að formaður þingflokksins er eins og allir vita vitmaður sem þarf stundum að taka sér góðan tíma til að hugleiða mál og ég minnist þess að sú nefnd, sem ég var skipaður í fyrir hönd míns þingflokks og kölluð hefur verið byggðanefndin, undir forsæti Lárusar Jónssonar, ritaði þingflokki Framsfl. bréf fyrir rúmu ári síðan og formaður þingflokksins tók sér eins árs umhugsunarfrest áður en hann sneri sér að því verki að svara því bréfi. Ég taldi eðlilegt að hann hefði ótakmarkaðan tíma til að hugleiða þetta mál sem hér er á dagskrá, en ég taldi ekki eðlilegt að ég tæki þá áhættu að það lægi hjá honum til umhugsunar, e.t.v. í jafnlangan tíma og það erindi sem kom frá Lárusi Jónssyni. Ég get einnig gagnspurt í þessu sambandi. Bæði hv. 5. þm. Austurl. og hv. 5. þm. Reykv. töluðu mjög jákvætt um þriðja stjórnsýslustigið og ég fagna því. Mér er ekki ljóst hvort þeir hafa á bak við sig stuðning allra aðila í sínum þingflokki. Auðvitað væri það jákvætt fyrir málið ef það yrði upplýst hvort svo er. Ég vil aftur á móti fullyrða það að í röðum framsóknarmanna er verulegur skilningur á því og vaxandi að án þess að þriðja stjórnsýslustigið verði sett upp sé engin von á því að við náum jafnvægi í byggðaþróuninni. Ég ætla þá að víkja að umræðunni um önnur efni þessa frv. Ég gat þess í minni framsögu hvaðan heimildir væru komnar fyrir þeim efnisatriðum sem hér eru. Vissulega er það rétt að hin endurskoðaða stjórnarskrá, og ég gat um það, er eitt grundvallarplaggið í þessu sambandi. Þeir sem unnu að samningi stjórnarskrárinnar höfðu aftur á móti ekki undir höndum ýmsar tillögur sem hafði verið hafnað hjá meiri hluta þessarar endurskoðunarnefndar en þeir aftur á móti tóku upp. Þannig að ég er sannfærður um það að hver sem les þetta frv. gerir sér grein fyrir því að gengið hefur verið mun meir í átt til vilja stjórnarandstöðunnar heldur en niðurstaða hafði fengist um í stjórnarskrárnefndinni. Ég vil einnig undirstrika að það eru ýmis atriði í þessu frv. sem eru komin úr stjórnarskrám annarra landa, sem stjórnarskrárnefndin hafði ekki tekið með í sinni umfjöllun. Hv. 2. þm. Reykn., sem ræddi þessi mál hér áðan, gat um að komið væri fram frv. til l. um ármann Alþingis. Það er satt og rétt. Það frv. kom fram eftir að þetta frv. hafði verið lagt fram og þó að það ákvæði sé hér í 93. gr., um ármann Alþingis, þá er ekkert nema gott um það að segja að sjálfsögðu að hitt frv. sé komið fram. Ég tel aftur á móti að svona atriði þurfi að vera staðfest í stjórnarskrá. Ég tel að það þurfi að vera staðfest í stjórnarskrá og ég vona að það sé ekki ágreiningur hjá stuðningsmönnum um slíka hluti. Hv. 2. þm. Reykn. talaði um þau kosningalög sem nú eru í gildi og taldi að óhjákvæmilegt væri að draga þau inn í þessa umræðu. Ég vil ógjarnan draga þau mikið inn í þessa umræðu vegna þess að stjórnarskrármálið sem heild markar þar ákveðna stefnu en ágreiningsatriði í kosningalögunum seinustu voru á sínum tíma þaulrædd hér í deildinni. Hann talaði um að það væri þrefalt vægi atkvæða í þeim lögum. Ég lít svo á að það sé ekkert misvægi atkvæða í þeim lögum, aftur á móti hafi formenn stjórnmálaflokkanna orðið ásáttir um það að fela uppbótarþingsætin í kjördæmunum úti á landi. Þannig má segja sem svo að Vestfirðingar eru í þeirri stöðu að trúlega munu þeir sjálfir í reynd með eðlilegum leikreglum ekki ráða nema þremur þm. af fimm. Hinir verða raunverulega ekki kosnir af Vestfirðingum, svo að ég taki dæmi úr því kjördæmi. Þess vegna finnst mér það helst til mikil þráhyggja þegar stöðugt er klifað á því að atkvæðavægið sé þrefalt. Það má alltaf um það deila hvernig eigi að koma uppbótarþingsætum fyrir, en þessi aðferð sem var valin er á þann veg að dulbúa þau í kjördæmunum. En það er enginn sem segir að stjórnmálaflokkur þurfi að láta viðkomandi kjördæmi ákveða framboðslistann. Einn stjórnmálaflokkur sem bauð fram við seinustu kosningar lét kjördæmin alls ekkert hafa með þessi framboðsmál að gera. Listarnir voru samþykktir hér í Reykjavík fyrir öll kjördæmin, þannig að mér finnst að við hv. 2. þm. Reykn. ættum ekki að fara að karpa hér um þennan þátt málsins. Ég vil svo aftur á móti undirstrika það að í þessu frv. er þjóðaratkvæðagreiðslan sett inn, sem tryggir jafnrétti allra Íslendinga náist ágreiningsmál ekki fram með öðrum hætti. En með því að kjósa á annan hátt til Ed. en Nd. skapar það það aðhald að ég trúi ekki öðru en að þingdeildirnar leggi mun meiri vinnu í það að sættast á mál og komast að friðsamlegri niðurstöðu um ágreiningsmál, sem ella yrðu afgreidd af fullri hörku í atkvæðagreiðslu á milli, ef menn teldu að áfrýjunin væri ekki til staðar. Þess vegna bind ég miklar vonir við það að menn beri gæfu til þess víðsýnis að átta sig á því að neitunarvaldið, sem sett er upp í þinginu með þessum hætti, er neitunarvald sem þjóðin getur tekið ákvörðun um og þingið er þá bundið af þeirri niðurstöðu. Mér er það mikið alvörumál að ég tel að þm. verði að stuðla að því eftir öllum hugsanlegum leiðum að í þessu landi búi ein þjóð um ókomna framtíð. Og það er löggjafans að reyna að standa þannig að málum að tilraunir til að etja saman landsvæðum og hagsmunum beri ekki árangur. En því eins skapast jarðvegur fyrir friðsamleg samskipti að það sé viðurkennt sjónarmið sem kemur fram í 69. gr. þessa frv. og hv. 2. þm. Reykn. vakti sérstaklega athygli á. Með leyfi forseta vil ég lesa greinina: "Lýðveldið viðurkennir og styður sjálfstæði héraðanna. Það skal byggja gerðir sínar á almennri valddreifingu allrar stjórnsýslu og þjónustu sem ríkið veitir. Stefnumótun og setning löggjafar skal hafa að markmiði valddreifingu og sjálfsstjórn byggðanna." Við höfum lifað þá tíma í þessu landi að fámenn sveitarfélög hafa reiðst svo mjög aðgerðum á sínum heimaslóðum að þau hafa gripið til þess réttar sem þau hafa kallað nokkurs konar sjálfsvörn eins og menn kannast við í Laxárdeilunni. Auðvitað er það grundvallaratriði lýðræðis að menn ráði sem mestu í sínu nánasta umhverfi fram yfir þá íbúa sem búa víðs fjarri þeim í öðrum landshluta. Ég tel að hv. 5. þm. Reykv. hafi að mörgu leyti með afgerandi hætti talað hér á þann veg að af því mætti ráða að þingflokkur Alþfl. sem heild hefði markað sér þá stefnu að hér skyldi vera þrískipt framkvæmdarvald. Það væri ákaflega jákvætt fyrir þessa umræðu alla, ef það fengist staðfest eða túlkað hvort Alþfl. lítur svo á að sú skipting, sem frv. gerir ráð fyrir, sé viðunandi í öllum aðalatriðum hvað hann snertir. Ég er sannfærður um að það er mikið gæfuleysi hjá þeim stjórnmálaflokkum sem bjóða fram í næstu kosningum ef þeir hafna þeim staðreyndum að ekki hefur tekist að tryggja jafnvægi í byggð landsins, hafna þeim og benda ekki á neinar leiðir sem þeir vilja fara til að leysa það mál. Þetta mál er þeim mun heitara vegna þess að kosningaaldur hefur verið lækkaður og æska þessa lands hefur í almennri skoðanakönnun lýst því yfir að hún vilji búa í þeim héruðum sem hún á rætur sínar í. Ef við ekki setjum upp þriðja stjórnsýslustigið tel ég að það sé tómt mál um það að tala, hún fær ekki þau atvinnutækifæri í þjónustu sem hún þarf að fá til þess að eiga nokkra möguleika á vinnu í þessum héruðum. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa mál mitt lengra, en endurtek þakkir mínar til þeirra aðila sem hér hafa talað í þessu máli.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð vegna athugasemda sem fram komu snemma í ræðu hv. 5. þm. Vestf. í sambandi við stuðning innan þingflokka við þriðja stjórnsýslustigið. Það kom fram hjá hv. þm. að innan Framsfl. hafa þessi mál að engu leyti verið gerð upp. Og raunar hafði hann þau orð um formann þingflokks Framsfl. að þessu leyti að eðlilegt er að eftir þeim verði tekið þar sem hann hefði tekið sér heils árs umhugsunarfrest vegna erindis frá byggðanefnd þingflokkanna. Raunar kom ekki skýrt fram hvað síðan hefði gerst því að rösklega ár er liðið frá því að þetta erindi var sent. En þm. gat ekki um að málið hefði fengið neina umfjöllun í þingflokki Framsfl., þetta erindi frá byggðanefnd þingflokkanna, svoleiðis að það virðist sem hv. þm. standi nokkuð einn í sínum þingflokki með þá skoðun sem er einn kjarninn í því frv. sem hann ber hér fram. Annað fáum við ekki skilið af hans málflutningi. Hitt er mér jafnkunnugt og honum hygg ég vera, eða a.m.k. er mér vel kunnugt um að meðal stuðningsmanna Framsfl., manna sem hafa verið stuðningsmenn Framsfl. víða um landið, m.a. á Austurlandi, er að finna ríkan stuðning við þau sjónarmið sem þarna koma fram um þriðja stjórnsýslustigið. Og mig undrar vissulega hversu lítinn hljómgrunn þessi hugmynd hefur í þingflokki Framsfl. ef marka má þá algeru þögn, sem ríkt hefur um þetta efni þar, þrátt fyrir formleg tilmæli frá byggðanefnd þingflokkanna þar að lútandi. Hvað snertir þingflokk Alþb. hef ég oftar en einu sinni gert grein fyrir því að fulltrúi þingflokksins í þessari byggðanefnd fékk jákvæðar undirtektir að meiri hluta til í þingflokki Alþb. varðandi hugmyndina um að hún yrði rædd og áfram um hana fjallað á þessum vettvangi og hygg ég að hv. nefndarmenn í þessari byggðanefnd kannist við það. Þar var vissulega ekki um að ræða að menn tækju formlega afstöðu til einstakra útfærsluþátta varðandi þriðja stjórnsýslustigið. Þar hafa menn ekki bundið sig að neinu leyti í þingflokki Alþb. um skiptingu í umdæmi eða héruð nema þær tillögur, sem ég hef staðið fyrir og fleiri undir tekið, að byggja þar að meginhluta til á núverandi kjördæmaskipan. Hitt hef ég heldur ekki farið neitt dult með og talið rétt að fram kæmi að það eru skiptar skoðanir innan Alþb. á þessum hugmyndum. Það eru skiptar skoðanir. Það eru til allákveðnir andstæðingar við hugmyndina um að efna til þriðja stjórnsýslustigs í landinu og þau sjónarmið hafa komið fram. Hins vegar hef ég tekið eftir því að hugmyndin á ríkan stuðning mjög víða einnig hér á þéttbýlissvæðinu og það í röðum sveitarstjórnarmanna hér á suðvesturhorni landsins sem hafa í mínum flokki tekið undir þessi sjónarmið. Ég vænti þess að frekari umræða á vettvangi míns flokks verði til þess að menn taki af skarið um þessi efni með jákvæðum hætti og sú umræða er í gangi á þeim vettvangi. Hvað snertir viðhorf sjálfstæðismanna og þingflokks Sjálfstfl. til þessa frv. erum við nánast engu nær eftir að hafa hlýtt hér á mál hv. 2. þm. Reykn. nema að því leyti sem hann túlkaði sín viðhorf, en hann greindi ekkert frá því hvernig þetta mál stæði á vettvangi Sjálfstfl., ekki það ég heyrði. Ég held að ég hafi heyrt allan þann kafla ræðu hans, þar sem um þetta var fjallað, þannig að þar erum við enn í sömu óvissunni að þessu leyti. Ég heyrði að hv. þm. taldi hins vegar nauðsynlegt að skilyrða stuðning sinn við héraðaskipan í landinu við algera jöfnun kosningarréttar. Ég held að ég hafi skilið það rétt eða a.m.k. að þar hafi verið gengið mun lengra en gert var við breytingu kosningalaga nú nýverið. Þar eru vissulega skiptar skoðanir í öllum flokkum um það efni. Ég tel hins vegar að með þeirri breytingu sem þarna var lögfest jafnhliða því sem ákveðið var að fjölga þm. um þrjá, þá hafi verið gengið eins langt og nokkur sanngirni gat boðið, að mínu mati, með tilliti til annarra þátta í landinu sem hljóta að tengjast spurningunni um jöfnun atkvæðisréttar, jöfnun kosningarréttar í landinu. Og þar þótti mörgum sem til muna væri gengið of langt. Það var m.a. til að koma til móts við þau sjónarmið að ákveðið var að setja á laggirnar byggðanefnd þingflokkanna til að tryggja framgang fjölmargra réttlætismála varðandi landsbyggðina og hennar hag. Ég bendi líka á að þó að vægi atkvæða í hinum einstöku kjördæmum landsins sé engan veginn jafnt eftir síðustu kosningalagabreytingu frekar en áður var, þá er með þeim reglum, sem þar voru lögfestar, gengið mjög langt í að tryggja jafnvægi milli flokka, jöfnun milli flokka, þannig að vægi atkvæða greitt einstökum flokkum endurspeglist í sætaskipan og fjölda kjörinna þm. til Alþingis. Það er þetta sem skiptir verulegu máli. Einnig liggur það fyrir í sambandi við jöfnun atkvæðisréttar milli kjördæma að þá var gengið í reynd lengra en upphafleg samþykkt gerði ráð fyrir, þ.e. að svipuð leiðrétting næðist, svo við notum það hugtak um þessa breytingu, og gerð var 1959 þegar breyting var gerð til jöfnunar á þessum þætti. Ég hygg að kosningalagabreytingin hafi skilað heldur meira til suðvesturhorns landsins heldur en gerðist með kosningalagabreytingunni 1959. Ég ítreka að það er margt annað sem skiptir margföldu máli þegar litið er á þessi efni heldur en vægi atkvæða eitt sér í einstökum kjördæmum og það er einmitt um það efni sem við erum að ræða hér í sambandi við breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins. Til þess að tryggja valddreifingu og aukinn jöfnuð meðal þegnanna og að reyna að ná því markmiði að tryggja búsetu um allt land og bæta úr þeirri geigvænlegu röskun sem orðið hefur og við höfum verið að ræða í tengslum við þetta frv. Herra forseti. Það stendur eftir þá umræðu sem hér hefur farið fram að það eru núverandi stjórnarflokkar og þar á meðal stærsti flokkur landsins, Sjálfstfl., sem ekki hafa léð þessu máli stuðning, hugmyndinni um þriðja stjórnsýslustigið. Framsfl. að því er tekur til þingflokksins hefur ekki einu sinni fyrir að ræða þetta á sínum vettvangi. Og fyrir liggur að félmrh. flokksins í ríkisstj., sem nú gengur í salinn, hefur marglýst því yfir hér úr ræðustól að hann sé andvígur hugmyndinni um þriðja stjórnsýslustig. Þannig er alveg ljóst að gagnvart þessu er rík andstaða í núverandi stjórnarflokkum og greinilegt að það vantar mikið á að hjá valdastofnunum þessara flokka sé meiri hluti sem styðji þessa hugmynd, því miður. Þess vegna horfir ekki ýkja vel eins og mál liggja nú í þinginu og styrkur flokka. Þó að þetta sé engan veginn háð þingflokkum einvörðungu liggur fyrir að það vantar talsvert á að þetta mál hafi þann byr sem ég hefði kosið. Ætla ég síðan ekki að orðlengja þetta frekar, herra forseti.



Herra forseti. Það frv. sem er hér til umræðu er fyrir margra hluta sakir mjög athyglisvert. Það kemur fram í grg. við frv. að þeir sem hafa samið það segja að þetta séu drög að stjórnarskipunarlögum. Það verður auðvitað að skoða þetta frv. í því ljósi. Það er staðreynd að þeir sem búa úti á landsbyggðinni telja sig hafa aðra lífsmöguleika en þá sem búa á þessu svæði. Það sýnir sig í því að það eru stöðugir fólksflutningar utan af landsbyggðinni hingað til Suðvesturlandsins. Spurningin er sú: Hvaða ráð eru til þess að koma í veg fyrir þessa flutninga? Eitt af ráðunum sem þeir hafa sem hafa samið þetta frv. er að stofna fylki og koma málefnum landsbyggðarmanna meira í eigin hendur. Spurningin er líka sú þar sem menn vita að það eru yfir 60% af gjaldeyri sem landsbyggðin aflar: Hvernig á að koma því svo fyrir að landsbyggðin njóti þess í ríkari mæli en nú er? Ég ætla ekki að fullyrða neitt um hvaða leiðir kunna að vera til að rétta það misvægi sem almennt er talið að sé þarna og ég held að fari ekki á milli mála. Þess vegna finnst mér það vera lofsvert að þeir sem hafa samið þetta frv. og sá sem flutti það, hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson, skyldu flytja þetta fyrst og fremst til þess að þessi mál séu rædd í þjóðfélaginu og ekki síst hér á hv. Alþingi. Ég fyrir mitt leyti mundi vilja leita allra úrræða til að kanna með hvaða hætti væri hægt að rétta það sem nú er. Í frv. til stjórnarskipunarlaga, sem var flutt á 105. löggjafarþingi og formenn stjórnmálaflokkanna stóðu að, stendur þetta m.a. í grg., með leyfi hæstv. forseta: "Þingflokkar Alþb., Alþfl., Framsfl. og Sjálfstfl., sem að frv. þessu standa, hafa auk þess orðið ásáttir um eftirfarandi: 1. að leggja fram með frv. þessu sem sérprentað fskj. skýrslu stjórnarskrárnefndar um endurskoðun stjórnarskrárinnar sem er dags. í Reykjavík 1983. Þetta er gert í því skyni að almennar umræður fari fram um heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar. Ætti almenningi því að gefast kostur á að tjá sig um þá endurskoðun þannig að afgreiðsla nýrrar stjórnarskrár geti orðið með vönduðum hætti að lokinni rækilegri umfjöllun. 2. Að beita sér fyrir aukinni valddreifingu og virkara lýðræði samhliða afgreiðslu nýrrar stjórnarskrár. M.a. fái sveitarfélög meira sjálfsforræði og þannig verði völd og áhrif landsmanna allra í eigin málum aukin, óháð búsetu þeirra. Jafnframt munu þingflokkarnir beita sér fyrir sérstökum aðgerðum til þess að jafna félagslega og efnalega aðstöðu manna þar sem mismunar vegna búsetu gætir helst." Hefur þetta verið gert? Bólar eitthvað á því að þetta hafi verið gert? Er ekki sú umræða sem fer nú fram úti á landsbyggðinni einmitt andsvar vegna þess að það bólar ekkert á þessu og er það ekki líka gleggst merki um þann fólksstraum sem hingað leitar? Ég held að hv. alþm. verði að velta því fyrir sér hvernig á að bregðast við þessu. Sé eina leiðin, sem menn koma auga á, sú tilhögun sem er í þessu frv. er sjálfsagt að verða við því. Ég segi þetta ekki síst vegna þess að hv. 5. þm. Austurl. og hv. 5. þm. Reykv. þráspurðu um hver afstaða þm. Framsfl. væri í þessu máli. Ég fyrir mitt leyti er tilbúinn að ræða við aðra flokka og aðra menn hvar í flokki sem þeir standa um úrræði til að snúa þessari þróun við. Ég endurtek að ég fullyrði alls ekki að þetta sé eina úrræðið, en reynist það vera eina úrræðið verður að nota það. Það er margt sem væri hægt að segja um þessi mál og ég verð að segja að ég varð fyrir miklum vonbrigðum þegar frv. sem ég var að vitna í var til umræðu. Þá fluttum við hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson brtt. sem var þannig: "Á eftir 3. gr. komi ný grein svohljóðandi: 77. gr. orðist svo: Skattamálum skal skipað með lögum. Við ákvörðun skatta á tekjur og eignir skal gætt jafnræðis þegnanna þannig að til lækkunar komi sérstakur kostnaður vegna búsetu eftir því sem nánar verður ákveðið í lögum." Þessi tillaga hlaut ekki náð fyrir augum hv. alþm. Hana hlaut bara yfirlýsingin í grg. sem hefur reynst hjóm, markleysa. Það sýnir þróunin að hún hefur reynst markleysa. Og ég verð, þó að það séu hér fáir þm. inni, að aðvara þingheim. Ef ekki verður staðið við þá yfirlýsingu sem gerð var af formönnum stjórnmálaflokkanna á 105. löggjafarsamkomunni riðlast fylkingar. Þá grípa menn til þess að reyna að ná rétti sínum eftir öðrum leiðum. Það er ljóst og það hefur verið ljóst í fleiri ár. Sumir tala eins og það sé eitthvað nýtt að menn eru að tala um fylki og fylkjaskipan og meiri sjálfsstjórn héraðanna. Þetta er ekki nýtt. Þetta hefur gerst hvað eftir annað. Það voru einmitt þm. Framsfl. í núverandi kjördæmi Norðurlands eystra sem voru merkisberar fyrir þeim hugmyndum á þeirri tíð. En það náðist ekki nein samstaða um slíkt.  Ég ætla ekki fara að halda langa ræðu hér. Það er búið að fara nokkuð ofan í þetta frv. og skýra það af fleiri en flm. En ég endurtek að menn verða að velta því fyrir sér í alvöru hvort menn vilja og ætla sér að láta þessa þróun halda áfram. Menn verða að vera með opin augu fyrir því að yfir 60% af gjaldeyri þjóðarinnar verða til utan við þetta þéttbýlissvæði. Það kemur líka niður á þeim sem hér búa ef það verður mikil byggðaröskun. Menn verða að gera það upp við sig hvort þeir vilja taka á þessum málum með einhverjum hætti eða afleiðingarnar hljóta að verða uppstokkun í öllum stjórnmálaflokkum ef þetta næst ekki fram. Ég treysti því að þau orð sem voru látin falla hér af hv. 5. þm. Austurl. og hv. 5. þm. Reykv. séu annað en skrum og ég fagna því að hv. þm. Gunnar Schram ræddi þessi mál af skilningi þó að hann væri kannske með einhverjar efasemdir, eins og ég er í sjálfu sér, um hvort þetta er eina leiðin til að ná því fram sem verður að nást fram ef ekki á illa að fara. Ég vil endurtaka að mér finnst að þeir sem hafa áhyggjur af þeirri þróun sem hefur orðið verði að ræða saman um úrræði. Og það gefst tími til þess ef menn vilja.



Herra forseti. Aðeins nokkur orð í tilefni af ræðu hv. 3. þm. Norðurl. e, en hann vék í sínu máli sérstaklega að fylkjaskipan og þeim tillögum sem fram koma í fyrirliggjandi frv. til nýrra stjórnskipunarlaga um skiptingu landsins upp í fimm fylki. Það er grundvallarhugsun og nýmæli í því frv., sú fylkjaskipan sem hér hefur verið til umræðu í deildinni í dag. Eins og hv. þm. Stefán Valgeirsson nefndi telja margir, án þess þó að hann hafi viljað um það fullyrða og það vil ég ekki heldur, að með fylkjaskipan verði unnt að snúa við þeirri óheillaþróun sem við höfum horft upp á síðustu árin, þ.e. fólksflóttann úr dreifbýinu til höfuðborgarsvæðisins hér við Faxaflóa. Fylkjaskipan mundi efla efnahagslegt og stjórnarfarslegt sjálfstæði landshlutanna og vera þess vegna mjög af hinu góða. Ef svo er held ég að allir sem hér eru inni mundu geta skrifað undir að þá væri slíkt stjórnskipulag landsins æskilegt og af hinu góða. Ég vil þó ekki láta hjá líða að nefna að menn eru engu að síður mjög í vafa um þetta atriði og er ég þó síst að mæla því í mót að hér kunni að reynast lykillinn að úrbótum á þessu sviði. En við höfum nýlega rætt hér í deildinni um frv. til nýrra sveitarstjórnarlaga. Það mál á sér langa sögu og er reyndar allmikið deilumál. Á síðustu árum hafa samtök sveitarstjórnarmanna um land allt fjallað um efnisatriði þessa frv. Það er athyglisvert að samtök sveitarstjórnarmanna hafa ekki lagt til að upp yrði tekin fylkjaskipan, að upp yrði tekið þriðja stjórnsýslustigið í mynd fylkjaskipunar. Nú er þarna þó um að ræða oddvita sveitarstjórna um land allt. Sumir þeirra einstaklinga eru ugglaust miklir fylgismenn fylkjaskipunarinnar, en samkundur þeirra og þing hafa ekki ályktað um að það beri að fara þessa leið. Ég er algerlega andvígur því að Alþingi eigi hlut að því að reyna að þröngva upp á íbúa landsins, og þó allra helst upp á íbúa dreifbýlisins, einhverri þeirri stjórnskipan eða stjórnsýslufyrirkomulagi sem fólkið í landinu, og í þessu tilviki hinum dreifðu byggðum, telur ekki æskilegt eða af hinu góða. Það er af þessum sökum sem ég set spurningarmerki við fylkisákvæðin í þessu frv. til nýrra stjórnskipunarlaga. Ég hef sjálfur talið að hér gæti verið um mjög merka og gagnlega leið að ræða og ég er enn þeirrar skoðunar að fylkjaskipan mundi efla bæði efnahagslegt og stjórnarfarslegt sjálfstæði landshlutanna. En til þess að svo verði er það grundvallarforsendan að óskir um það komi frá íbúum landsins, þ.e. íbúum hinna dreifðu byggða í þessu tilviki. Meðan sú forsenda liggur ekki fyrir held ég að Alþingi verði að fara sér mjög hægt í þeim efnum. Umr. (atkvgr.) frestað.



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um umboðsmann Alþingis og eru meðflm. mínir þeir Pétur Sigurðsson, Ellert B. Schram og Friðrik Sophusson, þingmenn Sjálfstfl. Hér er um mannréttindamál og mikið réttaröryggismál að ræða. Það er eðlilegt að hér sé gerð nokkur grein fyrir því hví þetta frv. er hér fram lagt. Með því er lagt til að stofnað verði embætti umboðsmanns Alþingis. Umboðsmaðurinn, ef það embætti verður sett á laggirnar, mun hafa það hlutverk að styðja menn til þess að ná rétti sínum í skiptum við stjórnvöld, koma í veg fyrir að menn séu beittir rangindum af hálfu opinberra aðila og stuðla þannig að bættri opinberri stjórnsýslu í landinu. Það er af þessum sökum, herra forseti, sem ég hef lagt áherslu á það í upphafi máls míns að hér er um mikið réttaröryggisatriði að ræða og mannréttindamál, ekki síst fyrir hinn óbreytta borgara eins og hann er stundum nefndur eða litla manninn í þjóðfélaginu, sem oft og tíðum telur að hann eigi við ofurefli að etja þegar hann þarf að eiga samskipti við stjórnsýslu landsins eða leita til hennar um einhvers konar erindisrekstur. Í seinni tíð hefur mönnum orðum ljóst að með aukinni stjórnsýslu og viðameira framkvæmdavaldi í nútímaþjóðfélagi þyrfti að tryggja betur en áður að réttur væri ekki brotinn á einstaklingum, að rangindum verði ekki beitt við málsmeðferð hjá stjórnvöldum landsins þótt þau séu ekki beinlínis lögbrot og að löggjafarvaldið geti haft nánara eftirlit með því að lögum sé fylgt. Á þetta síðasta atriði hefur iðulega verið minnst í þingsölum, að mjög skorti á að Alþingi hafi tækifæri til þess að fylgjast nægilega með því hvernig þeim lögum er framfylgt sem Alþingi hefur eytt einhverjum tíma og fyrirhöfn í að setja. Með því að koma á laggirnar embætti umboðsmanns Alþingis gefst tækifæri fyrir slíkan mann og slíkt embætti að kanna, kynna sér og fylgjast með hvort sú löggjöf er framkvæmd, þegar út í þjóðfélagið kemur, þegar framkvæmdavaldshafarnir taka við, á þann hátt sem Alþingi ætlaðist til þegar það setti lögin, ekki aðeins hvort andi laganna er framkvæmdur heldur einnig hvort efni þeirra og formi er framfylgt svo sem efni stóðu til. Full ástæða er því til að leggja áherslu á síðasta atriðið sem ég nefndi, að Alþingi hefði tækifæri og kosti til að hafa meira og betra eftirlit með framkvæmd laga. Alþingi hlýtur að láta sig það miklu skipta að sú löggjöf sem hér er sett nái tilgangi sínum. Því eftirlitshlutverki getur Alþingi í dag að vísu gegnt með skipun rannsóknanefnda að nokkru leyti, fsp. til ráðherra, óskum um skýrslur þeirra um einstök mál og umræðum utan dagskrár. Um þessi atriði hafa verið sett ný og bætt þingsköp á síðasta ári. Það er hins vegar ljóst að æskilegt er að gera slíkt eftirlit virkara og sterkara og það er einmitt að því sem stefnt er með þessu frv. um umboðsmann Alþingis. Slíkur fulltrúi þingsins mun lögum samkvæmt hafa vald til þess að kanna, bæði að eigin frumkvæði og eftir beiðni, hvort eftir lögum hefur verið farið í einstökum tilvikum og þeim framfylgt af hálfu stjórnvalda svo sem til er ætlast. Ljóst er þó að jafnan geta menn leitað til dómstóla landsins ef þeir telja að um bein lögbrot sé að ræða af hálfu stjórnvalda eða einhverra annarra í málum sem þeir eiga aðild að. En oft getur verið um að ræða framkvæmd löggjafar sem ekki er á þá lund sem löggjafinn hefur til ættast án þess að um bein lögbrot sé að ræða. Þegar svo stendur á getur umboðsmaður Alþingis komið til skjalanna, rannsakað málið og gefið Alþingi skýrslu um það. Á þann hátt getur þingið betur en nú haft eftirlit með lagaframkvæmd í landinu. Hitt atriðið, herra forseti, er ekki síður mikilvægt, en það snýr beint að réttaröryggi borgaranna í viðskiptum þeirra við stjórnvöld landsins. Varnaglar réttar- og stjórnkerfisins til tryggingar góðri stjórnsýslu voru flestir slegnir þegar fyrirferð almannavaldsins var ólíkt minni en nú gerist. Við getum þó allir verið sammála um að gera verður allt sem unnt er til að tryggja réttarstöðu þegnanna sem.best gagnvart stjórnvöldum. Mistök eru oft förunautar athafna. Gildir þar einu hverjar þær eru og hver á í hlut. Opinbera sýslunarmenn henda mistök eins og aðra og þótt vandað sé til tekst val þeirra misvel, eins og vikið er að í grg. þessa frv. Réttaröryggi þegnanna í þjóðfélaginu er vissulega hætta búin af auknu valdi og sýslu opinberra starfsmanna. Þegar mál manna eru komin í hendur annarra er hætt við að umhyggjan verði ekki söm og áður. Starf umboðsmanna erlendis, og það embætti hefur víða um lönd verið sett á laggirnar, sinnir löngum lista alls kyns kvartana og ásakana á hendur opinberum starfsmönnum og stjórnarvöldum. Kvartanirnar beinast gegn mistökum eða vanrækslu, einföldustu pennaglöpum, yfirsjónum, skeytingarleysi, ófullnægjandi könnun máls, ósanngirni, skorti á nærgætni, seinagangi, töfum, hlutdrægni, mannamun, vanrækslu við að gera viðvart, skilningsleysi, handahófi, gerræði, hroka, sleifarlagi, röngum og ófullnægjandi forsendum ákvörðunar, lögbrotum, misnotkun valds og hvers konar ranglæti. Þessi listi er langur, en það er mannlegt að skjátlast. Með því að setja á stofn embætti umboðsmanns Alþingis skapar þingið einstaklingunum, borgurunum tækifæri til að leita réttar síns með skjótum og áhrifaríkum hætti í málum sem heyra ekki beinlínis undir dómstólana. Er með því tvímælalaust komið til móts við vaxandi óskir almennings um aukið aðhald að stjórnarvöldum. Umboðsmaðurinn er embættismaður sem tekur við kvörtunum á hendur opinberum stjórnvöldum og sýslunarmönnum frá fólki sem þykir misgert við sig. Hann rannsakar þessar kvartanir og kærur og ef þær teljast á rökum reistar gerir hann tillögur um á hvern hátt menn skuli fá leiðréttingu mála sinna. Hvílir þá sú skylda á stjórnvöldum að taka mál að nýju upp til athugunar og þá jafnvel úrskurðar í ljósi niðurstöðu rannsóknar umboðsmannsins. Á þennan hátt er stuðlað að auknu réttaröryggi þegnanna í þjóðfélaginu, mannréttindi þeirra betur tryggð en nú er og stjórnsýslan jafnframt gerð réttlátari og virkari. Með því er í raun grundvöllur lýðræðislegra stjórnarhátta treystur og betur búið að rétti einstaklingsins í þjóðfélaginu sem hér er tvímælalaust kjarni málsins. Í mörgum nágrannalanda okkar er talið að fenginni reynslu að embætti umboðsmanns sé mikilvægur þáttur réttarríkisins þar sem jafnt yfirvöld sem þegnar verða að fara að lögum og grundvallarmannréttindi eru virt. Til að tryggja sjálfstæði umboðsmannsins sem best gagnvart stjórnvöldum er víða hafður sá háttur á að umboðsmaðurinn starfar á vegum þjóðþingsins og sem trúnaðarmaður þess og það er einmitt á þá lund sem gert er ráð fyrir í þessu frv. að umboðsmaður Alþingis starfi. Síðustu tvo áratugina hefur embætti umboðsmanns verið til umræðu í sölum Alþingis en enn ekki verið sett nein löggjöf um það. Sérstök ástæða er til að minna í þessu sambandi á tillögur stjórnarskrárnefndar Alþingis, en í skýrslu nefndarinnar um endurskoðun stjórnarskrárinnar, sem send var þingflokkunum í janúar 1983, er lagt til að í stjórnarskránni verði embætti umboðsmanns Alþingis lögbundið. Er umboðsmanni þar kosin hin forna nafngift "ármaður". Lagði nefndin til að eftirfarandi grein bættist við stjórnarskrána, með leyfi forseta: "Alþingi kýs fulltrúa sem nefnist ármaður. Er hlutverk hans að gæta þess að stjórnsýsluyfirvöld skerði ekki rétt manna í störfum sínum og skal nánar um það fjallað í lögum. Sérhver sá sem telur á rétt sinn gengið af hálfu yfirvalda getur leitað til ármanns með erindi sitt." Um þessa tillögu voru fulltrúar allra flokka í nefndinni sammála og fylgdi henni eftirfarandi skýring, með leyfi forseta: "Grein þessi er nýmæli. Er tilgangur ákvæðisins að auðvelda mönnum að fá leiðréttingu mála sinna ef þeir telja á rétt sinn gengið af hálfu þeirra yfirvalda sem getið er í greininni. Áþekk ákvæði eru í stjórnarskrám ýmissa landa og eru þau talin hafa gefið góða raun." Þessi tillaga var tekin óbreytt upp í frv. það til nýrra stjórnskipunarlaga sem formaður nefndarinnar, Gunnar Thoroddsen þáv. forsrh., lagði fram á þinginu vorið 1983. Tillögur um að löggjöf verði sett um umboðsmann Alþingis eiga sér þó mun lengri aldur. Árið 1972 var samþykkt þáltill. Péturs Sigurðssonar um undirbúning löggjafar um embætti umboðsmanns Alþingis. Hafði áður verið flutt till. um sama efni af Kristjáni Thorlacius, varaþm. Framsfl., og fleiri þm. á þinginu 19661967. Á þinginu 1972-1973 var lagt fram stjfrv. um málið, en það hlaut ekki endanlega afgreiðslu. Á þinginu 1976-1977 fluttu Pétur Sigurðsson og Sverrir Hermannsson frv. um umboðsmann Alþingis, en það varð ekki útrætt. Og á sama þingi flutti Benedikt Gröndal, þm. Alþfl., frv. um umboðsnefnd Alþingis. Það frv. var í öllum meginatriðum byggt á fyrrnefndu stjfrv. og nánast eini munurinn sá að í stað umboðsmanns skyldi kosin umboðsnefnd sem yrði ein af fastanefndum þingsins. Það síðasta sem í þessu máli hefur gerst er að á þinginu 1978 lögðu þeir Ellert B. Schram og Friðrik Sophusson fram þáltill. þar sem skorað var á ríkisstj. að leggja fram frv. um umboðsmann Alþingis. Það frv. sem hér er flutt er samhljóða því frv. um umboðsmann Alþingis sem lagt var fyrir þingið árið 1973 en ekki útrætt. Með því fylgir þó að sjálfsögðu ný grg. og jafnframt fylgir ítarleg grg. um embætti umboðsmanns í öðrum löndum m.a., en þetta starf hefur fyrir löngu verið stofnað á öllum Norðurlöndunum og víða annars staðar um heim. Þá grg. hefur Sigurður Gizurarson sýslumaður og bæjarfógeti samið. Ég læt, herra forseti, þessi inngangsorð nægja um það frv. sem hér liggur fyrir og rek ekki einstakar greinar þess sérstaklega, en legg til að að loknum umræðum um það hér í Nd. verði því vísað til allshn. Umr. (atkvgr.) frestað.



Herra forseti. Þetta frv. er mjög einfalt, skýrt. Efni þess er að ef fiskiskip eru smíðuð hér á landi skuli lán úr Fiskveiðasjóði til þeirra nema allt að 75% kostnaðar eða matsverðs. Jafnframt er kveðið á um að lán til skipa sem smíðuð eru erlendis skuli vera a.m.k. 15% lægri þannig að ef lán til skipa sem smíðuð eru erlendis eru 60% kostnaðarverðs eða matsverðs, þá sé skuldbindandi lán til skipasmíða hér á landi 75%. Ástæðan fyrir því að frv. er flutt er sú að í lögum Fiskveiðasjóðs nú er gert ráð fyrir því að þessi munur sé að vísu nokkru minni. Þar er gert ráð fyrir því að lán til skipa smíðaðra erlendis sé 66,5%, en lán til skipa smíðaðra hér á landi allt að 75% . Með reglugerð sem hæstv. sjútvrh. setti fyrir skömmu er þessi munur minnkaður niður í 5%. Þar er gert ráð fyrir því að lána allt að 60% til skipa smíðaðra erlendis, en 65% til skipa smíðaðra hér á landi. Ég tel að hæstv. sjútvrh. hafi með þessari reglugerð þrengt kosti íslensks skipasmíðaiðnaðar meira en hægt er að sitja undir og tel óhjákvæmilegt að löggjafinn grípi inn í og taki af skarið um að við ætlumst til þess að Fiskveiðasjóður, stofnlánasjóður sjávarútvegsins, veiti hærri stofnlán til þeirra skipa sem smíðuð eru hér á landi. Þetta er líka í samræmi við yfirlýstar samþykktir frá Alþingi sem ég þarf ekki að rekja. Ég vil þessu til rökstuðnings aðeins minna á að sú mikla verkþekking sem nú er í skipasmíðaiðnaðinum mun mjög fljótlega týnast eða hverfa ef langur dráttur verður á skipasmíðunum. Það er þegar komið í ljós að ýmsar skipasmíðastöðvanna standa höllum fæti vegna verkefnaskorts og vegna þess að þeim hefur ekki verið tryggður viðunandi starfsgrundvöllur sem skyldi. Á sama tíma blasir við að erlendar skipasmíðastöðvar njóta opinberra styrkja leynt og ljóst. Það er lítil gamansaga að þegar stjórnmálamenn í Nova Scotia fréttu að það ætti að fara með skuttogara hingað til Íslands, til Akureyrar, til þess að lengja þá og kassavæða, hófu þeir atkvæðasókn fyrir því að settur yrði 20% verndartollur á þessar viðgerðir í Kanada til að mæta þeim niðurgreiðslum sem íslenskur skipasmíðaiðnaður hér á landi nyti sem að sjálfsögðu eru engar. En það sýnir hvernig menn í öðrum löndum meta þessa hluti. Þeir eru ófeimnir við að setja á verndartolla til að verja sinn iðnað. Ég vil að það komi fram að talsmenn skipasmíðaiðnaðarins hafa ekki farið fram á að þeir fái vernd með þeim hætti að sérstakur verndartollur verði settur á skip smíðuð erlendis þó að fyrir liggi og vitað sé að skipasmíðar þar séu niðurgreiddar, njóta opinberra styrkja. Það er ekki verið að tala um það í þessu frv. Það er eingöngu verið að tala um að stofnlán Fiskveiðasjóðs séu eilítið hærri vegna fiskiskipa smíðaðra hér á landi til þess að rétta hlut skipasmíðastöðvanna eilítið með þessum hætti og hjálpa þeim í hinni miskunnarlausu samkeppni sem þær eiga í. Ég þarf ekki að segja þingheimi hvaða afleiðingar það mundi hafa fyrir skipastólinn, fyrir kostnaðinn við rekstur fiskiskipa hér á landi ef skipasmíðaiðnaðurinn legðist niður eða yrði fyrir verulegum áföllum. Þá mundi allt viðhald og viðgerðir fiskiskipa stórlega hækka með mjög alvarlegu tjóni fyrir þjóðfélagið í heild. Að síðustu vil ég aðeins minna á að fyrirsjáanlegt er að hefjast verður handa um endurnýjun fiskiskipastólsins. Það liggur þegar fyrir að fara þarf út í mjög fjárfrekar endurbætur á stórum hluta togaraflotans, það er talað um tölur eins og 100 millj. og jafnvel hærri tölur, jafnvel allt upp í 130 millj. í sambandi við þær endurbætur, og önnur skip eru að úreldast þannig að það er að koma að því að opna verður fyrir það að leyfa skipasmíðar á nýjan leik. Herra forseti. Ég legg til að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og fjh.- og viðskn. Málefni Fiskveiðasjóðs voru í þeirri nefnd á síðasta Alþingi og ég tel eðlilegt að svo verði áfram. Umr. (atkvgr.) frestað.