Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um framkvæmdaáætlun til fjögurra ára um aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna. Tillagan er á þskj. 649. Þessi áætlun til fjögurra ára er um aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna og hún er lögð fyrir Alþingi samkvæmt ákvæði 17. gr. laga nr. 28/1991, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar á sviði jafnréttismála er eitthvert mikilvægasta tæki jafnréttisráðherra, ríkisstjórnarinnar allrar og raunar Alþingis til að stuðla að jafnrétti kynjanna. Því skiptir miklu að vel sé til tillögunnar vandað. Í jafnréttislögum er kveðið á um að við gerð framkvæmdaáætlunar sé leitað tillagna einstakra ráðuneyta og Jafnréttisráðs. Ég mat það svo að ekki væri fært að setja upp verkefnalista framkvæmdaáætlunar án þess að heyra hvað almenningur vildi í þeim efnum og jafnframt, til þess að reyna að koma á almennri umræðu sem víðast í þjóðfélaginu, efndi ég til fundahalda um jafnréttismál til undirbúnings þessari jafnréttisáætlun. Fundir voru haldnir á Selfossi, Egilsstöðum, Akureyri, Varmahlíð, Ísafirði, Borgarnesi, Keflavík og í Reykjavík. Jafnréttis- eða félagsmálanefndir sveitarfélaganna á hverjum stað aðstoðuðu félmrn. við undirbúning þessara funda. Það er skemmst frá því að segja, herra forseti, að þarna komu fram margar gagnlegar hugmyndir og þeirra sér stað í þeirri áætlun sem hér liggur fyrir. Jafnréttismál hafa talsvert verið til umræðu í samfélaginu á undanförnum missirum og það er afar mikilvægt að stjórnvöld séu meðvituð um þarfir og vilja samfélagsins í jafnréttismálum. Vissulega ber stjórnvöldum að sýna fordæmi og hafa frumkvæði að aðgerðum til að koma á jafnrétti kynjanna þó engum dyljist að jafnrétti verður ekki tryggt með stjórnvaldsaðgerðum einum. Nauðsynlegt er að allir leggist á eitt. Samhliða þeim fundum sem ég gat um áðan var að störfum starfshópur fulltrúa ráðuneytanna og skrifstofu jafnréttismála. Þessi starfshópur skilaði tillögum sínum að framkvæmdaáætlun til Jafnréttisráðs. Tillögur Jafnréttisráðs voru síðan sendar til umsagnar til annarra ráðuneyta. Viðbrögð ráðuneytanna voru nokkuð mismunandi. Ýmist var nýjum heildstæðum tillögum að verkefnalista í framkvæmdaáætlun skilað inn eða lagðar fram breytingar á tillögu Jafnréttisráðs. Allar ábendingar ráðuneytanna hafa verið teknar til greina við lokafrágang þál. Ég tel það styrk þessarar framkvæmdaáætlunarinnar að öll ráðuneytin séu fús að leggja í þau verkefni sem þar eru tilgreind. Allir ráðherrar ríkisstjórnarinnar eru einbeittir í því að beita sér fyrir þeim, hver á sínu sviði. Þessi áætlun er afrakstur virks samstarfs allra ráðuneyta, skrifstofu jafnréttismála og fólksins sem tók þátt í fundunum okkar um allt land. Enn fremur er erlendu samstarfi á sviði jafnréttismála sinnt og það setur mark sitt á framkvæmdaáætlunina. Í fylgiskjali I með tillögunni er gerð grein fyrir helstu verkefnum á þeim vettvangi. Framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar á sviði jafnréttismála er mikilvægt stjórntæki. Það er mikilvægt að verkefni hennar tryggi aðgerðir þar sem þörfin er mest. Í inngangskafla framkvæmdaáætlunarinnar segir að leiðarljós hennar sé að flétta sjónarmið jafnréttis inn í alla þætti stefnumótunar, ákvarðana og aðgerða á vegum ríkisins. Hér er um mjög mikilvægt atriði að ræða sem gefur allri framkvæmdaáætluninni aukið vægi. Því er mikilvægt að skilgreina sérstök verkefni sem stuðlað geti að auknu jafnrétti kvenna og karla. Rétt er að minna á að jafnrétti verður aldrei tryggt fyrr en það er samþætt öllum verkefnum okkar. Eins skal minnt á að framkvæmdaáætlunin getur, eðli málsins samkvæmt, aldrei verið tæmandi upptalning á sértækum verkefnum sem ríkisstjórnin þarf að vinna á vettvangi jafnréttismála. Í I. kafla framkvæmdaáætlunarinnar eru sérstaklega tilgreind tvö meginmarkmið ríkisstjórnarinnar í jafnréttismálum, annars vegar samvinna karla og kvenna og hins vegar samþætting jafnréttissjónarmiða í alla stefnumótun og ákvarðanatöku. Hvort tveggja er mikilvægt fyrir framkvæmd jafnréttismála og í raun nauðsynleg forsenda þess að árangur náist. Í II. kafla framkvæmdaáætlunarinnar eru verkefni ríkisstjórnarinnar tíunduð. Þau varða starfsemi allra ráðuneyta og leggja meginlínurnar í stefnu ríkisstjórnarinnar í jafnréttismálum. Ríkisstjórnin hefur fjallað um áætlunina á þremur fundum og á milli funda hafa ráðherrar lagt fram ýmsar breytingar á verkefnalistum ráðuneyta sinna og ríkisstjórnarinnar. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að vinna sérstaklega að fjórum verkefnum sem mynda eina heild. Í fyrsta lagi skal unnið að kyngreiningu allra tölulegra gagna. Gagnasöfnun og úttekt á stöðu mála er grundvallaratriði í allri réttindabaráttu. Séu upplýsingar greindar eftir kyni má ráða ýmislegt af þeim er varðar bæði stöðu og stefnu í jafnréttismálum. Í framkvæmdaáætluninni er lagt til að öllum ráðuneytum og ríkisstofnunum verði gert að greina upplýsingar eftir kyni í tölfræðilegum samantektum og skýrslum. Í öðru lagi verði kannað hvort opinber stefnumótun taki mið af jafnrétti kynjanna. Eins og áður sagði leggur ríkisstjórnin áherslu á að við alla stefnumótun og ákvarðanatöku sé jafnrétti kynjanna haft í huga. Til að hægt sé að meta hvar úrbóta er þörf er lagt til að ríkisstjórnin skipi nefnd sem falið verði að kanna hvort og hvernig opinber stefnumótun taki mið af jafnrétti kynjanna. Þriðja atriðið varðar jafnrétti hjá ríkisstofnunum. Á undanförnum missirum hefur ítrekað verið sýnt fram á kynbundinn launamun á vinnumarkaði. Afar brýnt er að uppræta þennan mun og hefur ríkisstjórnin lagt til að í samningum milli ráðuneyta og stofnana og í erindisbréfum forstöðumanna ríkisstofnana verði sérstaklega vakin athygli á jafnréttissjónarmiðum í þeim tilgangi. Í fjórða lagi er lagt til að rannsókn verði gerð á stöðu kvenna hvað varðar efnahagsleg völd. Oft hefur verið haft á orði að ríkjandi staða karla þegar efnahagsleg völd eru annars vegar komi í veg fyrir að konur geti notið frelsis og jafnréttis í samfélaginu. Ekki liggja fyrir nægjanlegar rannsóknir á því hvernig efnahagslegir valdaþræðir í samfélaginu eru og hvort þeir liggi fremur í höndum karla. Lagt er til að ríkisstjórnin skipi nefnd sem gerir tillögu að rannsóknarverkefnum um efnahagsleg völd kvenna og karla og hvar þau liggja í íslensku samfélagi. Í III. kafla framkvæmdaáætlunarinnar eru verkefni sérhvers ráðuneytis fyrir sig tíunduð. Framkvæmdin er á ábyrgð viðkomandi ráðherra. Því var lögð áhersla á að sérhvert ráðuneyti samþykkti eða legði fram sinn eigin verkefnalista. Enda er það í anda samþættingar að ráðuneytin gangi meðvituð til verks og að eigin frumkvæði í jafnréttismálum. Það er of langt mál, herra forseti, að fara yfir öll verkefnin og gera sérstaklega grein fyrir þeim hér. Þó er rétt að minnast á nokkur þeirra. Forsrh. hefur ákveðið að beita sér sérstaklega fyrir tveimur verkefnum, þ.e. að gerð verði sérstök úttekt á áhrifum mismunandi kosningakerfa á möguleika kvenna og karla til að hljóta kosningu til Alþingis og sveitarstjórna. Bent hefur verið á að núv. kjördæmaskipun og kosningalöggjöf sé konum ekki til framdráttar og erlendar rannsóknir og skýrslur sýna að kosningakerfið hefur bein áhrif á möguleika kvenna til að ná kjöri í kosningum. Forsrn. mun að auki fela verkefnisstjórn um málefni upplýsingasamfélagsins það verkefni að fylgjast með og reyna að hafa áhrif á þróun upplýsingasamfélagsins með tilliti til mismunandi stöðu karla og kvenna. Konur og karlar koma að þessum málaflokki á mjög ólíkan hátt. Karlar eru mun virkari þátttakendur í þróun tækninnar og fjölbreyttri notkun hennar. Á vegum dómsmrn. eru lögð til níu verkefni. Fjögur þeirra varða fjölda kvenna í störfum á vegum ráðuneytisins, í nefndum, ráðum, stofnunum og í ráðuneytinu sjálfu. Ráðgert er að vinna markvisst að auknum hlut kvenna. Þá hyggst dómsmrn. fylgja eftir vinnu nefndar sem dómsmrh. hefur skipað til að fara ofan í saumana á meðferð heimilisofbeldismála, stöðu þolenda afbrota, stöðu kvenna innan þjóðkirkjunnar og stöðu kynjanna í forsjár- og umgengnismálum. Á vegum dómsmrn. verða einnig skipulögð námskeið fyrir opinbera starfsmenn um mannréttindi, sérstaklega mannréttindi kvenna. Á vegum félmrn. verður unnið að 20 verkefnum. Átta verkefnanna varða konur á vinnumarkaði enda staða kvenna á vinnumarkaði nokkurt áhyggjuefni. Kynbundinn launamunur, hugsanlega kynbundið atvinnuleysi og fæð kvenna í hópi atvinnurekenda eru með helstu viðfangsefna ráðuneytisins á verkefnalista áætlunarinnar. Þar skal einnig könnuð sérstaða kvenna hvað varðar hlutastörf, sérstaða kvenna í dreifbýli og vandamál aðfluttra kvenna. Samþætting atvinnulífs og fjölskyldulífs eru einnig á meðal verkefna ráðuneytisins. Til stendur að kanna hvernig auka megi virkni kvenna í almennu stjórnmálastarfi. Á vegum ráðuneytisins verða skipulögð námskeið um markmið og leiðir í jafnréttisstarfi fyrir yfirmenn ráðuneyta og ríkisstofnana sem og aðra stjórnendur sem þess óska. Fleiri verkefni mætti nefna en tímans vegna ætla ég aðeins að tiltaka eitt af verkefnalista félmrn., verkefni sem lætur lítið yfir sér en kann þó að marka nýja tíma í jafnréttismálum. Ráðgert er að koma á reglubundnu mati á stjfrv. með tilliti til jafnréttis kynjanna. Félmrn. geri jafnréttisumsögn sem fylgi öllum stjórnarfrumvörpum við framlagningu þeirra á Alþingi líkt og fjmrn. gerir nú með kostnaðarmati. Fjmrh. hefur átta verkefni á sínum verkefnalista sem m.a. varða jafnrétti í starfsmannastefnu ríkisins, feðraorlof og jafnréttisátak í ráðuneytinu. Fjmrn. hefur og með höndum mikilvæga fræðslu um jafnréttismál fyrir yfirmenn stofnana sinna. Heilbr.- og trmrn. mun vinna að tíu fjölbreyttum verkefnum. Þar má nefna jöfnun á þeim mun sem er á rétti vinnandi fólks til greiðslna í fæðingarorlofi, fræðsla til verðandi feðra og könnun á þætti karlmennskuímyndar í áhættuhegðun karla. Ráðuneytið mun einnig, svo fátt eitt sé talið, í samstarfi við félmrn. beita sér fyrir því að boðið verði upp á meðferð fyrir karla sem beita konur ofbeldi. Iðnrn. og viðskrn. hyggst m.a. halda áfram að vinna að fjölbreyttum verkefnum til stuðnings atvinnuuppbyggingu kvenna og öryggi þeirra á vinnumarkaði. Þá hyggst ráðuneytið leggja sérstaka áherslu á aukinn hlut kvenna í nefndum og ráðum á vegum ráðuneytisins og könnun á því hvort og þá hvernig samdráttur í einstökum atvinnugreinum hafi komið við konur. Á vegum landbrn. verður sérstaklega gert átak í að rétta hlut kvenna í bændastétt og skilgreind eru fjögur verkefni í þessu skyni. Menntmrh. hefur á verkefnalista ráðuneytis síns tólf viðamikil verkefni. Sjö þeirra tengjast beint skólastarfi og þar er m.a. um að ræða jafnréttiskennslu, að jafnréttis sé gætt við gerð námskrár, rannsóknir á stöðu kynjanna í skólakerfinu verði efldar sem og íþróttauppeldi stúlkna. Þá hyggst menntmrh. skoða sérstaklega menntun stúlkna og þekkingu í stærðfræði og um tölvur og upplýsingatækni. Þá mun menntmrn. beita sér fyrir athugun á aðgengi kvenna að fjölmiðlum og þá um leið þátttöku þeirra í ákvörðunum varðandi þróun þessara miðla. Samgrn. hefur eitt verkefni á sinni könnu. Fyrirhugað er að kanna framlag kvenna til ferðaþjónustunnar. Sjútvrh. hyggst skoða sérstaklega stöðu kvenna í fiskvinnslu og í atvinnurekstri í sjávarútvegi en eins og kunnugt er eru fáar konur í hópi útgerðarmanna. Þá mun sérstaða sjómanna og fjölskyldna þeirra einnig verða skoðuð. Umhvrn. hefur m.a. sett sér að stofna jafnréttisnefnd ráðuneytisins sem fengið verði margþætt verkefni eins og fram kemur í framkvæmdaáætluninni. Á vegum utanrrn. er fyrirhugað að vinna að þremur jafnréttisverkefnum á gildistíma áætlunarinnar, þar á meðal að unnin verði aðgerðaáætlun til að auka hlut kvenna í utanríkisþjónustunni og virkni utanrrn. í málefnum kvenna og barna á alþjóðavettvangi. Framkvæmdaáætlunin verður endurskoðuð eftir tvö ár og mun félmrh. leggja fram á Alþingi skýrslu um stöðu og þróun jafnréttismála. Félmrn. mun standa fyrir almennri kynningu á áætluninni og gefa hana út í aðgengilegu formi til almennrar dreifingar. Herra forseti. Gildistími áætlunarinnar er frá upphafi þessa árs til loka 2002. Hér er um aldamótaáætlun að ræða, tveggja alda sýn, og það er von mín að hún verði til þess að með nýrri öld renni upp nýir tímar í jafnréttismálum, tímar jafnréttis og réttlættis kynja á milli. Að lokinni umræðunni í dag, herra forseti, geri ég tillögu um að þessi þáltill. verði send hv. félmn. til athugunar.

Virðulegi forseti. Ég mun fjalla um þessa merkilegu áætlun á eftir í ræðu. En mig langar að spyrja ráðherrann strax hvort hann hafi gert eitthvað til þess að samráðherrar hans fari að 12. gr. jafnréttislaganna sem flestir ráðherrar ríkisstjórnarinnar virðast hafa brotið ef marka má upplýsingar sem komu fram á Alþingi við skiflegri fyrirspurn minni fyrr á þinginu. Þá var lofað bót og betrun í þeim efnum og nú vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort það hafi átt sér stað.

Herra forseti. Því er til að svara að ég hef vakið athygli annarra ráðherra á 12. gr. Erindi mínu var tekið vel og ég á von á því að þarna verði staðið betur að málum en gert hefur verið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. fyrir svörin og vona að þau séu séu rétt.

Virðulegi forseti. Ég kýs að koma með eina sérstaka, afmarkaða spurningu til félmrh. og freista þess að fá svar við henni áður en efnisumræður byrja um frv. Spurningin er þessi: Er hugsanlega veikleiki í því að jafnréttismál heyri undir félmrn.? Við jafnaðarmenn höfum verið þeirrar skoðunar að þar eigi þessi mál heima en það er tregða í ráðuneytum að fá tilsögn eða lúta ábendingum frá öðrum fagráðuneytum. Er ástæða til að huga að því hvort jafnréttismál eigi e.t.v. að heyra undir forsrn., að með því verði þeim gefin aukin vigt? Spurninguna ber ég fram við félmrh. eftir að hann hefur unnið með þessi mál og er ekki þar með að setja fram skoðun mína. Menn hafa áhyggjur yfir því hversu hægt miðar í jafnréttismálum og staðan krefst þess að við reynum að leggja allt mat á stöðuna sem hugsanlegt er.

Herra forseti. Ég treysti félmrn. prýðilega til þess að fara með þessi mál og sé ekki að þeim væri betur skipað með öðrum hætti. Ég myndi a.m.k. sakna þess mjög ef þessi málaflokkur hyrfi frá félmrn. í minni tíð því að mér hefur fundist verulega gaman að vinna að þessum málum. Það er margt ógert og það eru mörg verkefni sem er áhugavert að vinna að. Ég mun ekki hafa neitt frumkvæði að því að breytt verði verkefnaskiptingu ráðuneytanna í þessu efni. Eins og ég sagði áðan þá tel ég að þau séu best komin hjá félmrn.

Virðulegi forseti. Ég skil félmrh. vel. Ef ég tæki að mér embætti félmrh. kysi ég að jafnréttismálin væru vistuð þar, þetta eru áhugaverð og afar mikilvæg pólitísk mál. Hins vegar hefur komið fram, m.a. í skriflegum fyrirspurnum sem þingmenn hafa borið fram og fengið svör við, að þrátt fyrir ítrekaðar ábendingar félmrn. til annarra ráðuneyta, bæði hvað varðar skipan kvenna í nefndir og ráð og fleira sem hefur verið borið upp, er alveg ljóst að það virðist ekki duga þó góður ásetningur félmrh. á hverjum tíma sé sá að hafa áhrif á ráðuneytin. Ég tek það sérstaklega fram af því að ég þekki mjög vel til forustu Jóhönnu Sigurðardóttur í þessum málum í félmrn. hve ítarlega var gengið eftir því við önnur ráðuneyti að tekið væri á í þessum málaflokki. Ég harma það að líta yfir farinn veg heilum áratug síðar að sjá hve mjög við erum í sömu sporum og við höfum verið á liðnum árum.

Herra forseti. Ég tel að okkur miði síður en svo aftur á bak, okkur miðar á rétta leið. Því til staðfestingar minni ég á að félmrn. er í algjörri forustu í þessu efni. Ég minni á að í athugun, sem var gerð í fyrra, kom í ljós að í nefndum sem ég hef skipað er kynjahlutfall réttast af nefndum allra ráðuneyta, eða 40%. Félmrn. var eina ráðuneytið sem komst nálægt því að hafa 40% þátttöku kvenna í nefndum. Hjá okkur er fullur vilji að áminna önnur ráðuneyti og við höfum líka gætt þess arna. Hins vegar eru ráðherrum settar nokkrar skorður þegar leitað er tilnefninga í nefndir því að venjulega ræður ráðherrann ekki nema einum í hverri nefnd og verður að fara eftir tilnefningum annarra aðila. Við höfum beint því til þeirra sem við óskum tilnefninga frá að þeir gefi valkosti þannig að hægt sé að halda kynjajafnvægi innan nefnda.

Hæstv. forseti. Ég fagna því að jafnréttisáætlun ríkisstjórnarinnar skuli komin til umræðu. En jafnframt hlýt ég að minna á að þegar skýrsla var síðast lögð fram á hinu háa Alþingi um framkvæmd þeirrar áætlunar sem er enn í gildi kom í ljós að þeirri áætlun hafði verið fylgt afskaplega slælega eftir. Í ráðuneytunum var mjög víða pottur brotinn og því hlýtur sú grundvallarspurning að vakna hvernig hægt verður að fylgja áætluninni betur eftir til þess að þau orð hæstv. félmrh. megi rætast að við höldum inn í nýja öld í samfélagi sem býður körlum og konum upp á mun jafnari kjör og jafnari stöðu en við þekkjum nú. Við hljótum að spyrja okkur hvernig hægt verður að auka áhrif félmrn. og jafnframt að tryggja að önnur ráðuneyti standi við það sem þau hafa heitið í áætluninni. Áður en ég kem að einstökum þáttum áætlunarinnar vekur það líka athygli, hæstv. forseti, hve hlutur ráðuneytanna er misjafn. Þar sker félmrn. sig úr hvað varðar mörg og ítarleg og merkileg verkefni en neðst á blaði er hv. samgrn. sem finnst jafnréttismál koma sér greinilega lítið við og sér ekkert sér viðkomandi annað en ef vera mætti konur í ferðaþjónustu. Þarna held ég að viðhorfin komi fram í hnotskurn, að menn átta sig ekki á því út á hvað málin ganga. Hér þarf og þyrfti hvert einasta ráðuneyti að byrja á sjálfu sér, skoða hvernig málum er háttað innan dyra, beina síðan sjónum að þeim nefndum og ráðum sem starfa á vegum ráðuneytanna og stofnunum sem undir þau heyra. Hverjum hv. þm. er kunnugt að margar stofnanir heyra undir samgrn. og það hlýtur að þurfa að kanna stöðu jafnréttismála þar eins og annars staðar. Það stingur í augu þegar áætlunin er lesin yfir að það er afar misjafnt hvort ráðuneytin ætla sér sjálf að gera einhverja skoðun innan dyra, hvort þau ætla að taka á því hvernig skipað er í ráð og nefndir og hvort þau ætla að skoða þær stofnanir og semja jafnréttisáætlanir yfir þær stofnanir sem heyra undir þau. Mér fyndist sanngjarnt og eðlilegt að samræmi væri í þessu í gegnum alla áætlunina, að ráðuneytunum verði gert að vinna að jafnréttisáætlun og að skoða stöðu jafnréttismála innan sinna dyra og að það verði líka samræmi hvað varðar nefndir og ráð hjá öllum ráðuneytunum því að þau þurfa öll að taka á þessum málum. Í áætluninni er að finna mörg mjög athyglisverð og góð verkefni og þar er ekki síst að nefna að ríkisstjórnin ætlar að taka sér tak hvað varðar alla tölfræði. Ég held að það sé afar mikilvægt en vil þó nefna að Hagstofa Íslands hefur staðið sig ákaflega vel í þeim efnum og gefið út ljómandi góðan bækling um konur og karla, sem hefur að geyma mjög margvíslegar og mikilvægar upplýsingar um stöðu karla og kvenna. Ríkisstjórnin ætlar að skoða sérstaklega konur og efnahagsmál. Ég held að það sé afar brýnt að skoða efnahagslega stöðu kvenna, skoða völd þeirra í efnahagskerfinu, en í því sambandi minni ég á að hluti hagkerfisins er ósýnilegur, þ.e. hin ólaunuðu störf sem á ensku er kallað ,,home economics`` og hefur víða verið lögð mikil áhersla á að draga öll þau miklu störf inn í þjóðhagsstærðir. Ég nefni að forsrn. ætlar að beita sér sérstaklega fyrir skoðun á kjördæmaskipaninni út frá möguleikum kvenna. Eins og fram kemur eru til miklar, erlendar rannsóknir á kosningakerfum og því hvernig þau reynast. Allt er þetta mjög af hinu góða. Ég hef ekki tíma til að stikla á öllu því sem væri gaman að velta fyrir sér en mig langar til að nefna viðkvæma spurningu hvað varðar dómsmrn. og snýr að forsjár- og umgengismálum og skilnuðum. Því hefur stundum verið varpað fram hvort hjónaskilnaðir séu of auðveldir á Íslandi. Er hugsanlegt að það hvað þeir eru auðveldir skapi ákveðið kæruleysi? 
             Ég vil upplýsa hv. þm. um það, af því að hann kallar hér fram í, að þunglyndi er helmingi algengara meðal kvenna en karla. Um 20% íslenskra kvenna finna fyrir verulegu þunglyndi einhvern tíma á ævi sinni meðan hlutfall karla er 10%. Þetta er mjög alvarlegt mál, hv. þm. Reyndar er ekki komið inn á það í kaflanum um heilbrigðismál en þar eru ýmsar athyglisverðar tillögur að finna og m.a. er tekið undir tillögu sem ég lagði fram fyrir nokkrum dögum um sérstakt átak gegn reykingum kvenna. Þá tillögu er að finna í þessu, ég hafði ekki áttað mig á því. En það sem snýr að hjónabandinu og breytingum á samsetningu fjölskyldna er eitt af því sem Evrópusambandið hefur sett í forgang í félagsmálastefnu sinni að kanna hvað þarna býr að baki. Í löggjöf Norðurlandanna, m.a. í Noregi, hafa menn verið að setja aukin skilyrði til að brýna fyrir fólki ábyrgð þess sem foreldra. Meðal annars er foreldrum í Noregi sem hyggja á skilnað gert skylt lögum samkvæmt að leita sér ráðgjafar. Það eru ýmsar spurningar sem vakna í tengslum við þetta. Mér líst afar vel á verkefni félmrn. og vona svo sannarlega að þau komist sem flest í framkvæmd. Það er greinilegt að gera á allmargar rannsóknir og ég fagna því sérstaklega því að okkur skortir mjög rannsóknir á stöðu kvenna. Í sambandi við félmrn. vil ég sérstaklega benda á að hér er ekkert komið inn á fatlaðar konur. Ég held að það væri mikil ástæða til að kanna stöðu fatlaðra kvenna sérstaklega. Tíma mínum er alveg að ljúka. Að lokum vil ég ítreka að ég held að hér þurfi að vinna svolitla vinnu í að samræma þessar áætlanir ráðuneytanna og tel að það beri að gera þeim skylt að fara að jafnréttislögum að sjálfsögðu og að þau setji inn í verkefnaáætlanir sínar þau atriði þar sem verulega þarf að taka á.

Herra forseti. Hv. þm. var mjög tíðrætt um konur og karla og jafnrétti milli þeirra, tölfræði og annað slíkt. Ég hef eina litla spurningu til hennar. Ef einhver ráðherra í framtíðinni, að sjálfsögðu ekki núv. ráðherrar, skipar móður sína í nefndir og ráð, konu sína í nefndir og ráð og ræður hana til starfa, dætur sínar og systur, er þá jafnrétti náð?

Hæstv. forseti. Hv. þm. ætti að kynna sér stjórnsýslulögin sem í gildi eru en í þeim er kveðið á um að ekki er heimilt að skipa skyldmenni sín og menn skuli gæta þar sérstaklega að hagsmunatengslum. Þannig að á meðan stjórnsýslulögin gilda geta þær aðstæður sem þingmaðurinn stakk upp á hreinlega ekki komið upp.

Herra forseti. Að sjálfsögðu gæti hann gert það með því að víkja og fá einhvern til að skipa fyrir sig. Það sem ég er að leggja á áherslu er að jafnrétti næst ekki eingöngu með því að ná fram jafnmörgum konum og körlum alls staðar. Jafnrétti næst með því að allir borgarar, jafnt karlar sem konur, hafi sama rétt til að gegna ákveðnum störfum. Ég fullyrði að kona í réttum flokki með rétt ættartengsl er með miklu meiri rétt í dag en karlmaður sem er ættlaus og ekki í réttum flokki.

Herra forseti. Ég kalla það undur og stórmerki ef í ljós er komið að hér eru komnir klónaðir menn á þing því að undir öllum öðrum kringumstæðum tel ég að þeir hljóti að hafa ættir á bak við sig og vildi ég gjarnan fá að vita hjá forseta hvort svo langt sé komið í þróun mála hér á landi.

Vegna orða hv. þm. verður forseti að viðurkenna að hann brestur allar upplýsingar til þess að geta svarað.

Virðulegi forseti. Ég fagna því alveg sérstaklega þegar við ræðum framkvæmdaáætlun til fjögurra ára og aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna, að þá skuli vera hér nokkrir karlmenn í salnum og ætla greinilega að taka þátt í umræðunni. Mér sýnist næsta ljóst að þeir ætli að leggja umræðunni til léttan brag og tel ég það ágætt. Virðulegi forseti. Það er nokkuð oft sem við höfum rætt framkvæmda- og jafnréttisáætlanir og tekið hér jafnréttisumræðu. Á liðnum árum hefur verið gripið til margvíslegra aðgerða eins og ég vék að í andsvari mínu fyrir fáum mínútum. Það hefur verið gripið til nýjunga til að leiða okkur í allan sannleika um leiðir til að ná fram jafnrétti kynjanna svo sem að stofna karlanefnd Jafnréttisráðs sem ég held að hafi verið mjög gott mál og hefur komið að jafnréttisumræðunni á annan hátt en áður og leitað að nýjum fleti á henni. Það er líka afar mikilvægt að leitað hefur verið samráðs bæði á milli ríkis og sveitarfélaga, ríkis, sveitarfélaga og félagasamtaka fyrir utan alla þá sem eru að vinna að þessum málum. Þetta er allt mjög mikilvægt. En það er líka umhugsunarefni fyrir okkur sem ræðum jafnréttismál að á sama tíma og við lítum um öxl og á umræðu sem farið hefur fram í meira en áratug skuli ný umræða vera sprottin í þjóðfélaginu. Hver er hún? Það er umræða um ofurkonuna. Ekki af því að hellingur af konum í þjóðfélaginu sé að verkum, sem eru svo frábærar að þær eigi að fá stimpilinn ofurkonur. Nei, umræðan er ekki um það þó að ég sé sannfærð um að margar konur ættu skilið þá nafnbót. Nei, umræðan sem upp er sprottin og er áleitin um þessar mundir er vegna þess að fjöldi kvenna hefur tekið þátt í samfélaginu til jafns við karla í sannfæringu þess að með ákveðnu viðhorfi, vilja til að breyta, sé hægt að skipa sér hlið við hlið til verka á jafnréttisgrundvelli. En þegar upp er staðið kemur í ljós að sú kona virðist hafa ætlað sér ofurverkefni. Það er það sem umræðan snýst um núna. Konur, sem hafa skipað sér á bekk með körlum í erfiðum verkefnum, merkilegum verkefnum, minni verkefnum, hver svo sem þau eru, eru líka að hugsa um heimili og börn, eru líka að hugsa um foreldra, aldraða og sjúka sem í fjölskyldunni eru, eru líka að reyna að taka þátt í samfélagslegum verkefnum, eru líka að reyna að eiga tómstundir og bogna jafnvel undan öllu saman. Það er full ástæða til að við stöldrum við þetta í dag þegar við enn á ný leitum leiða til að efla jafnrétti kynjanna. Virðulegi forseti. Í inngangi að þessari till. til þál. um framkvæmdaáætlun segir: ,,Jafn réttur og jöfn staða kynjanna verða þó ekki tryggð með stjórnvaldsaðgerðum einum saman.`` Og það er hárrétt. Þegar leitað er að beinum stjórnvaldsaðgerðum í þessari framkvæmdaáætlun, sem ég tek fram að er með mjög gott innihald, virðulegi forseti, er að finna margt af því sem við höfum talað um í gegnum árin og sem við munum standa saman að, góð orð og góður ásetningur. En það er alveg ljóst að á stjórnvaldsaðgerðir skortir til að við getum stuðlað að því virka jafnrétti sem við viljum að verði til, líka með hugarfarsbreytingum, ég tek undir það. Við höfum rætt oftar en ekki og endanlega afgreitt frá Alþingi tillögu um opinbera fjölskyldustefnu, en það sem skiptir máli er að hún verði virk. Þegar ég segi að stjórnvaldsaðgerðir skorti, nefni ég launamálin, ég nefni skólann, ég nefni stuðningsúrræði fjölskyldunnar svo sem leikskóla, úrræði fyrir aldraða, allt það sem skapar fjölskyldunni það umhverfi að allir einstaklingar, ungir og eldri innan hennar geti blómstrað. Það vantar stjórnvaldsaðgerðir og í mörgum tilfellum kosta þær peninga. Ég nefndi fjölskyldustefnuna. Í tillögu félmrh. var tillaga um fjölskyldusjóð tekin út. Hins vegar er í þáltill. á bls. 6 falleg markmiðsgrein 3.18. ,,Félagsmálaráðuneytið mun standa fyrir könnun á áhrifum aðgerða opinberra aðila til styrktar fjölskyldunni. Sérstaklega verði skoðað hvort og þá hvernig skilyrði fjölskyldunnar í samfélaginu hafi batnað vegna slíkra aðgerða.`` Þetta eru góð orð. Þetta er nokkurn veginn það sama og áformað er fjölskyldustefnunni en sjóðurinn sem átti að standa undir þessu var tekinn út, peningarnir eru ekki til staðar. Ég ætla líka að vekja athygli þingmanna á því þegar við ræðum þær góðu markmiðsgreinar, sem eru á bls. 20, að í þskj. er umsögn fjmrn. en þar segir, með leyfi forseta: ,,Flest verkefnin falla að núverandi starfsemi ráðuneyta og stofnana ríkisins. Ekki er gert ráð fyrir að þau hafi í för með sér aukinn kostnað en þau kunna hins vegar að hafa áhrif á forgangsröðun verkefna innan ráðuneyta og stofnana ríkisins. Þau atriði sem horfa til aukins kostnaðar er að finna í starfi nokkurra nefnda sem sérstaklega yrðu settar á laggirnar vegna framkvæmdaáætlunarinnar.`` Síðan eru taldar upp nefndir a, b, c, d og alveg aftur til g. Þær nefndir á að setja á laggirnar og kostnaðarauki ríkisins vegna þeirra er á bilinu 7--10 millj. kr. Við verðum að horfast í augu við það, virðulegi forseti, að þegar við tölum um aðgerðir og að fjmrn. skuli meta þær, vonum við auðvitað að það séu aðgerðir sem skapi nýja umgjörð um fjölskylduna og nýja möguleika. Þarna er það ekki að finna. Ég vil líka nefna annað, virðulegi forseti, og vil bera fram beina fyrirspurn til ráðherra um það. Við höfum lagt fram skýrslur. Ég nefni skýrslu um launamyndun og kynbundinn launamun, sem lögð var fram 1995, og ég nefni áfangaskýrslu starfshóps um starfsmat félmrn. frá febrúar 1996. Þá komum við konurnar á Alþingi saman og fórum yfir þessa áfangaskýrslu, fullar af væntingum um hvað hún gæti hugsanlega fært konum í launajafnrétti og nú spyr ég ráðherrann: Hvað líður þessum verkefnum sem þarna voru boðuð? Ríkisspítalarnir sem voru teknir út sem tilraunaverkefni, Hitaveitan, Félagsmálastofnun og Reykjavíkurborg. Þetta er eitt af því sem þarf að gerast til að skapa rammann um líf kvenna svipaðan því sem gerist hjá körlum. Virðulegi forseti. Ég hef nefnt að mjög margt gott er að finna í þessari skýrslu og ég ætla mér að gera henni svolítið betri skil ef ég fæ tækifæri til að tala aftur. En ég vil gjarnan nefna eitt, af því að það var gert frekar lítið úr athugasemd minni í andsvari við félmrh., að frá 1985 hafa jafnréttismál verið í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórna, ýmist jafnréttis- eða framkvæmdaáætlanir. Ég held að þetta sé fimmta jafnréttis- og framkvæmdaáætlunin. Mjög mikilvægir þættir hafa verið teknir inn, t.d. strax í annarri framkvæmdaáætlun. Þá voru meginmarkmiðin aðgerðir til að jafna stöðu kynjanna á öllum skólasviðum, aðgerðir varðandi launamál kvenna og karla og aðgerðir til að bæta stöðu kvenna á vinnumarkaði og í dreifbýli ásamt félagslegum verkefnum og réttindum. Virðulegi forseti. Ég verð að koma hér í síðari ræðu minni og rekja það hvað við höfum verið að fara í gegnum hin síðari ár til að við horfum meðvitað á það hverju hefur verið reynt að hrinda af stokkunum og hverju er ábótavant enn þá, þrátt fyrir rúman áratug í vinnu að þessum málum.

Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að halda því fram í upphafi að langflestir Íslendingar séu svo réttsýnir að telja jafnrétti kynjanna sjálfsagt eða a.m.k. æskilegt. Þó skal ekki svarið fyrir það að allnokkrir hugsi eins og karlinn sem sagði: Jafnrétti er svo sem allt í lagi bara að það gangi ekki of langt. Einhvern veginn er það svo að hvert einasta skref í átt til jafnrar stöðu og jafnra réttinda kynjanna hefur kostað baráttu, stundum alveg ótrúlega harða baráttu. Sú barátta hefur verið nánast öll á aðra hlið. Það eru konur sem hafa unnið með öllum ráðum og gerðum að jafnri stöðu og jöfnum rétti kynjanna. Hvers vegna skyldi það nú vera? Auðvitað vegna þess að það hefur hallað á konur og það hallar enn á konur. Öll þessi barátta hefur skilað árangri og raunar mjög miklum árangri en samt er enn furðulangt í land. Á lagalega sviðinu stöndum við bærilega í samanburði við aðrar þjóðir. Kveðið er á um jafnan rétt kynjanna í stjórnarskrá og í 22 ár höfum við haft sérstök lög um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna. Í þeim er kveðið á um fjölmörg atriði sem eiga að jafna stöðuna á vinnumarkaði, í skólum og hvarvetna í samfélaginu. Þar er meðal annars kveðið á um hvernig tryggja skuli sem mest jafnræði kynjanna í stjórnum, nefndum og ráðum á vegum ríkis, sveitarfélaga og félagasamtaka. Þannig mætti áfram telja og ætla mætti að hér væri allt í sóma og blóma á þessu sviði. En er það svo í raun? Slíkri spurningu er erfitt að svara játandi. Hún snertir okkur auðvitað með mismunandi hætti og til eru þeir sem halda því blákalt fram að konur og karlar hafi sömu möguleika á öllum sviðum. Meinið er auðvitað að lög og reglur eru eitt og framkvæmd þeirra allt annað mál eins og nýlegir dómar sanna. Fyrst og fremst skortir eftirfylgni við þessi lög og þær yfirlýsingar og fyrirheit sem gefin hafa verið. Það er t.d. athyglisvert að bera saman tvær stofnanir í íslensku þjóðfélagi sem eiga að sjá um eftirlit og fylgja eftir framkvæmd laga. Þar á ég við skrifstofu jafnréttismála annars vegar og Samkeppnisstofnun hins vegar. Til að sinna verkefnum Jafnréttisráðs og kærunefndar jafnréttismála sem og öðrum verkefnum sem ráðherra kann að ákveða, starfar skrifstofa jafnréttismála. Þar hafa undanfarin ár verið fimm til fimm og hálft stöðugildi og skrifstofan hefur um 27 millj. kr. til rekstursins í ár. Með þessu fjármagni og fámennu starfsliði verða auðvitað engin stórvirki unnin, hversu mikill sem viljinn er þar innan veggja. Til samanburðar höfum við Samkeppnisstofnun sem hefur það hlutverk að framfylgja samkeppnislögum. Þar starfa yfir 20 manns og fjárveiting til stofnunarinnar nemur rétt tæpum 89 millj. kr. á fjárlögum þessa árs. Þessi mikli aðstöðumunur segir auðvitað sitt um áherslur og raunverulegan vilja stjórnvalda. Hér er til umfjöllunar eitt af þeim tækjum sem ráðamenn hafa til að vinna að þessu göfuga markmiði, þ.e. framkvæmdaáætlun til næstu fjögurra ára eða allt til loka ársins 2001, aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna. Leiðarljósið er að sjónarmið jafnréttis verði fléttað inn í alla þætti stefnumótunar, ákvarðana og aðgerða á vegum ríkisins. Hér hefur ríkisstjórn Íslands lagt fram á þingskjali fyrirbrigðið samþættingu sem af mörgum er talin vænlegri leið en að afgreiða jafnréttismálin sér eins og reyndar er títt. Ég vil nú leyfa mér að segja að í raun sé stefna Kvennalistans komin á þingskjal frá ríkisstjórninni því þetta hefur alla tíð verið okkar stefna, að jafnréttismálin fléttist inn í aðra þætti samfélagsins. Spurningin er þó hvort um eitthvað annað sé að ræða í þessari framkvæmdaáætlun sem talist geti til nýmæla. Ég verð að segja eins og er: Mér finnst það. Mér finnst ýmislegt gott í þessari framkvæmdaáætlun. Stærsta spurningin er auðvitað hvaða árangri slíkar áætlanir hafi skilað. Hvað og hversu mikið hefur verið framkvæmt af öllum þeim ágætu áformum sem tíunduð hafa verið, t.d. í síðustu framkvæmdaáætlun. Um það ræddi hæstv. félmrh. ekki svo ég heyrði, en honum er reyndar vorkunn miðað við þau tímamörk sem gilda í þessari umræðu. Verkin tala ekki háum rómi. Ráðherrar hafa t.d. verið staðnir að því að brjóta jafnréttislög og sniðganga framkvæmdaáætlun þar sem auðveldast ætti að vera að bæta ástandið. Ráðherrar hafa ekki tryggt jafna möguleika kynjanna til áhrifa með þátttöku í stjórnum, nefndum og ráðum á vegum ríkisins. Vegna orða hv. 16. þm. Reykv. held ég að hann hljóti að sjá að miklu máli skiptir að kynin hafi svipuð áhrif í stjórnum, nefndum og ráðum. Hæstv. forsrh. viðurkenndi, að því er virtist blygðunarlaust í umræðum hér á Alþingi, að hafa brotið gegn ákvæði laga um að minna tilnefningaraðila á 12. gr. jafnréttislaga. Sú grein er þess efnis að tilnefna beri bæði karl og konu. Það vekur athygli að forsrn. sem ber ábyrgð á framkvæmd verkefna ríkisstjórnarinnar skuli ekki nefna þetta í sínum kafla í áætlunarinnar. Ég vil þó fyrir alla muni vera jákvæð og trúa því að hægt og bítandi fari ástandið batnandi. Það hefur gert það og þó að við vildum gjarnan sjá stærri stökk ber að fagna því sem vel er gert. Í þessari áætlun eru fjölmargir góðir punktar. Þeir eru þó um of orðaðir á þann veg að stefnt skuli að hinu og þessu en lítið fast í hendi um hvernig gera skuli. Fróðlegt verður að sjá hvernig til tekst með lið 2.7. á bls. 4, þar sem dóms- og kirkjumrh. ætlar sér að beina þeim tilmælum til biskupsstofu að sérstaklega verði hugað að stöðu kvenna innan þjóðkirkjunnar. Stefnt skal að aukinni þátttöku kvenna í ráðum og nefndum á vegum þjóðkirkjunnar og jafna hlutfall karla og kvenna í trúnaðarstörfum innan hennar. Þarna er um að ræða einhverja íhaldssömustu stofnun þjóðfélagsins og víst að konur eru afar ósáttar með sinn hlut innan hennar. Það verður fróðlegt að sjá hvernig fer. Ég fagna auðvitað sérstaklega fyrsta áhersluatriðinu undir lið 3.1. sem félmrn. ber ábyrgð á. Þar kemur fram að félmrh. muni á gildistíma áætlunarinnar sjá til þess að komið verði á reglubundnu mati á frv. með tilliti til jafnréttis kynjanna. Jafnréttisumsókn verði látin fylgja stjórnarfrv. við framlagningu þeirra á Alþingi. Þarna er á ferðinni nákvæmlega sama hugmynd og útfærð er í frv. til laga sem nú liggur fyrir Alþingi og var mælt fyrir því í byrjun nóvember. Frv. þetta var um breytingu á lögum um þingsköp Alþingis með það fyrir augum að mat á stöðu kynjanna á viðkomandi sviði skuli fylgja áliti þegar afgreidd eru lög eða ályktanir frá nefnd. Því miður hef ég ekki tækifæri til að fjalla frekar um þetta að þessu sinni.

Herra forseti. Ég vil fyrst segja að það sem mér finnst vanta í umfjöllun okkar um þessa tillögu til þingsályktunar, samantekt á því hvaða árangri síðasta framkvæmdaáætlun, sem var stofnað til árið 1993, hefur skilað. Ég held að þegar við fjöllum um nýja framkvæmdaáætlun sé nauðsynlegt að við áttum okkur á því hvaða árangri sú síðasta hefur skilað. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann muni afla þeirra upplýsinga og láta taka saman hver árangurinn hefur orðið af síðustu framkvæmdaáætlun. Þannig gæti nefndin sem fær málið til umfjöllunar haft það til hliðsjónar í sínu starfi. Í tillögu þeirri sem hér er til umræðu rekst ég á ýmis atriði úr gömlu framkvæmdaáætluninni sem segir mér að lítið hafi verið gert í málunum. Nefndin verður auðvitað að átta sig á þeirri stöðu. Árið 1993 óskaði ég eftir því við Jafnréttisráð að það fylgdi framkvæmdaáætluninni eftir og fylgdist með framgangi hinna ýmsu markmiða hennar. Ég á því von á að þetta gæti legið fyrir og spyr ráðherrann sérstaklega að því. Enginn vafi leikur á, herra forseti, að það er góður hugur sem fylgir máli hjá hæstv. ráðherra þegar hann fylgir þessari framkvæmdaáætlun úr hlaði. Hann hefur að mörgu leyti viðhaft góð vinnubrögð og lagt sig fram um að kynna málið mörgum aðilum og leita samráðs um efnið. Markmiðin sem sett eru fram í innganginum eru vissulega mjög háleit og göfug. Þar segir, með leyfi forseta: ,,... sjónarmið jafnréttis verði fléttað inn í alla þætti stefnumótunar, ákvarðana og aðgerða á vegum ríkisins. Það er stefna ríkisstjórnarinnar að konur og karlar skuli njóta jafnra tækifæra og hafa sömu möguleika til áhrifa í samfélaginu.`` Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar segir að eitt af meginmarkmiðum hennar sé að vinna gegn launamisrétti af völdum kynferðis. Í tillögunni segir síðan: ,,Í framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar tímabilið 1998 til loka árs 2001 um aðgerðir til að koma á jafnrétti kvenna og karla er lögð áhersla á að jafnrétti kynjanna er mannréttindamál. Íslenskum stjórnvöldum ber, á grundvelli laga, sem og vegna alþjóðlegra sáttmála sem þau hafa staðfest, að sýna fordæmi og eiga frumkvæði að aðgerðum til að auka jafnrétti kynjanna.`` En síðan kemur hér og ég velti því fyrir mér hvað þetta þýðir, á bls. 2: ,,Ríkisstjórnin mun skipa nefnd sem verður falið að kanna hvort`` --- ég vek athygli á þessu orði, hvort --- ,,og með hvaða hætti opinber stefnumótun taki mið af jafnrétti kynjanna.`` Það á að athuga hvort opinber stefnumótun eigi að taka mið af jafnrétti kynjanna. Þetta þarf auðvitað að skoða. Þegar maður fer yfir einstaka kafla tillögunnar, veltir maður fyrir sér hvort hugur fylgi máli, ekki síst þegar maður lítur á kostnaðarumsögn fjmrn. við tillögurnar. Hvað það kostar það ríkissjóð á þessum fjórum árum að framfylgja jafnréttislöggjöfinni og koma á meira jafnrétti kynjanna? Jú, herra forseti. Á næstu fjórum árum kostar framkvæmd þessara tillagna 7--10 millj. kr. 7--10 millj. á að láta í jafnréttismálin úr ríkissjóði á næstu fjórum árum. Það segir mér nú, herra forseti, að hér fylgi ekki mikill hugur máli um framkvæmdina á öllu þessu. Auðvitað er misjafnt milli ráðuneyta, hvað þau ætla að gera á þessu fjögurra ára tímabili. Ég tek undir með hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttur að gegnumgangandi í þessari ályktun, sem og fyrri áætlunum eru tölfræðiathuganir. Þær koma aftur og aftur og þó þær séu af hinu góða viljum við fara að sjá framkvæmdir í jafnréttismálum. Svo ég vitni nú í Vísbendingu frá árinu 1996, þá eru það konur sem halda að miklu leyti uppi lífskjörum hér á landi. Þar kemur fram að atvinnuþátttaka kvenna er langmest hér á landi þegar OECD-löndin eru borin saman. Þar kemur einnig fram að þessi mikla atvinnuþátttaka kvenna heldur landsframleiðslu þjóðarinnar uppi, svo verulega að á árinu 1994 var Ísland í sjöunda efsta sæti þegar skoðuð er landsframleiðsla á hvern íbúa. Ef atvinnuþátttaka hér á landi væri að meðaltali hin sama og gerist hjá öðrum Evrópuþjóðum þá dytti Ísland niður í 20. sæti. Konur halda því að verulegu leyti uppi lífskjörum þjóðarinnar og þurfa síðan að búa við að fylla láglaunahópana og sætta sig við verulegan launamismun í starfs- og launakjörum í sambærilegum störfum og karlar. Ég sakna þess, herra forseti, að ekki skuli vera getið um jafnréttisáætlanir hjá ráðuneytum og stofnunum. Í minni tíð sem félmrh. var í ríkisstjórninni samþykkt að árunum 1989--1992 skyldi hver opinber stofnun og ráðuneyti gera jafnréttisáætlanir. Ég tel að þær hafi skilað nokkrum árangri. Auðvitað þarf að meta það. Ég spyr ráðherrann hvort því hafi verið fylgt eftir í ráðuneytinu að gera þessar jafnréttisáætlanir. Svar sem ég fékk frá viðskrh. um stöðu kvenna í bankakerfinu segir mér að þetta sé nauðsynlegt. Þar fékk ég svar varðandi þrjá banka: Seðlabankann, Búnaðarbankann og Landsbankann. Þar kemur fram að mjög hallar á konur í yfirmannsstöðum innan bankakerfisins. Sérstaklega í Seðlabanka og Landsbanka og að kerfi fastra bílastyrkja er notað til að hygla körlum á kostnað kvenna í sambærilegum stöðum, ekki síst innan Landsbankans og Búnaðarbankans. Seðlabankinn hefur einn þessara banka gert jafnréttisáætlun, gerði hana 1996, og það skilar sér þegar vegna þess að þótt að þeir standi sig slaklega í að fjölga konum í ábyrgðarstöðum þá standa þeir sig betur en hinir við að jafna launakjörin. Í svari ráðherra kemur fram, með leyfi forseta, að bílastyrkir sem raunverulega eru aðeins uppbót á launin geti gert það að verkum að nærri helmingi muni greiðslum til kvenna og karla þótt um sambærilegar stöður sé að ræða. Þannig kemur fram að Landsbankinn greiddi fasta bílastyrki til æðstu yfirmanna. Það voru að meðaltali um 610 þús. kr. á ári til karlmanns en um 320 þús. kr. til konu í sambærilegri stöðu. Konur í ábyrgðarstöðum fá aðeins 50% af bílastyrk karla í sambærilegum stöðum. Eins er athyglisvert að þó meiri hluti skrifstofustjóra í Búnaðarbankanum séu konur þá er fastur bílastyrkur þeirra einungis um 60% af föstum bílastyrk karla í stöðu skrifstofustjóra. Þarna eru borin saman sambærileg störf í sömu stofnun og það leiðir í ljós helmings mun á hinum föstu bílastyrkjum. Herra forseti. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann telji ekki að fylgja þurfi eftir þessum jafnréttisáætlunum innan stofnana og gera þær að föstum lið í þeirri framkvæmdaáætlun sem við erum að ræða. Ég er alveg sannfærð um að það skilar árangri. Það er auðvitað kafli út af fyrir sig hvað konur fylla lítið þann hóp sem gegna ábyrgðarstöðum innan bankanna og nefni ég aðeins eitt dæmi. Af 70 af æðstu yfirmönnum í Landsbanka Íslands eru aðeins níu konur eða um 13%. Þess vegna vil ég spyrja sérstaklega um jafnréttisáætlanirnar. Að lokum vil ég nefna það sem veldur mér verulegum vonbrigðum, vegna þess að þegar við erum að tala um jafnréttismál og framkvæmdaáætlanir, þá skiptir mestu máli staðan í atvinnumálum kvenna, sem ég mun ræða sérstaklega við ráðherra á morgun í fyrirspurnatíma, staðan í launamálum sem er mjög slök, hvernig opinberri fjölskyldustefnu er framfylgt og hvernig við framfylgjum því stóra jafnréttismáli sem er fæðingarorlof. Mér sýnist í þeirri áætlun sem hér liggur fyrir, samanborið við fyrri áætlun, að við séum að ganga skref til baka vegna þess að í fyrri framkvæmdaáætlun áttu á gildistíma áætlunarinnar að vera lögfestar reglur sem tryggja áttu sambærilegan rétt til kvenna og karla, hvort sem það var á opinberum markaði eða á almennum markaði. Það er ekki gert í þessari áætlun. Þó að margt sé gott í henni að finna þá eru líka dæmi um að við séum að ganga skref til baka.

Virðulegur forseti. Ég tel að hér sé mjög mikilvægt mál á ferðinni. Þetta er mikilvægt innlegg í jafnréttisumræðuna og ýmis nýmæli eru í þessari þáltill. Það er hins vegar af mörgu að taka og ekki hægt að komast yfir allt það efni í stuttri ræðu en ég ætla að stikla hér á stóru. Mig langar að byrja á því að taka undir þau sjónarmið sem komu fram áðan, m.a. í máli hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur um ofurkonuna. Greinar hafa einmitt birst síðastliðna daga um ofurkonuna. Þessar greinar hafa verið í Morgunblaðinu. Ég hef farið víða og er oft að ræða við kvennahópa, talsvert stóra hópa. Ég var fyrir stuttu að ræða við 80 ungar konur í Viðskipta- og tölvuskólanum, og hitti við og við allstóra kvennahópa. Mér finnst alls staðar þar sem ég kem núna konur vera einmitt að ræða um ofurkonuna og þessar greinar í Morgunblaðinu. Umræðan snýst nákvæmlega um ofurkonuna, um það atriði í augnablikinu. Konurnar staldra við. Þær líta í eigin barm og mér finnst þetta hafa vakið þær aftur til umhugsunar um stöðu sína eftir þá lægð sem umræðan hefur verið í að mínu mati. Þessar konur taka ábyrgð á sínu heimili. Við vitum að konur sjá að mestu leyti um sín heimili enn þá. Að vísu hefur vinnuframlag karla aukist og það er gott. Konur eru líka þátttakendur úti á vinnumarkaðnum. Ætli þátttaka þeirra á vinnumarkaði sé ekki um 80%. Þær eru að sjálfsögðu í ýmsu félagslífi, í íþróttum og öðru slíku þannig að fáar hvíldarstundir gefast. Þegar ég hlusta á þessar konur verð ég æ sannfærðari um að þær kynslóðir sem nú lifa, þær konur sem eru nú á lífi eru fyrstu og síðustu kynslóðirnar sem munu sætta sig við þetta álag. Ég held að konur í framtíðinni muni ekki sætta sig við það umhverfi sem við lifum í núna, þ.e. að taka ábyrgð bæði á heimili að mestu leyti og að vera úti á vinnumarkaðnum. Framtíðarkonan mun ekki sætta sig við þetta. Það má svo sem segja að að sjálfsögðu er þetta val okkar kvennanna. Við höfum sjálfar komið okkur í þær aðstæður að einhverju leyti. En mér finnst krafturinn í jafnréttisbaráttunni hafa dvínað. Það var mikill kraftur í henni fyrir nokkrum árum, en ég hef á tilfinningunni að það hafi færst ákveðinn doði yfir þá baráttu. Það er eins og ekki sé í tísku að ræða um jafnréttismál og það er alvarlegt. Það er hugsanlega vegna þess að þeir sem stýra umræðunni um jafnréttismál eða hafa gert það hingað til, eru m.a. konur, konur í stjórnmálum, konur sem eru leiðandi í atvinnulífinu, og það er eins og þær beiti sér ekki nægjanlega í jafnréttismálunum. Það er eins og ekki sé í tísku að tala um þessi mál. Það er hugsanlega vegna þess að skilaboðin, sem þessar konur fá þegar þær taka sterkt til orða í jafnréttismálunum, eru frekar slæm. Það er gert grín að umræðunni. Maður er ekki tekinn hátíðlega og umræðunni er snúið gegn konunum. Mér finnst því eins og konur hafi dálítið gefist upp við að taka sjálfar á jafnréttismálunum og það er afar alvarlegt að mínu mati. En varðandi þessa þáltill. þá finnst mér afar jákvætt að sjá hástemmdar yfirlýsingar um að jafnréttismálin séu mál karla og kvenna og að nauðsynlegt sé að kynin vinni saman til að ná meiri árangri. Það minnir mig á nýlega heimsókn nokkurra þingmanna hingað til okkar frá Kúveit þar sem þeir voru einmitt spurðir að því af hverju konur hefðu ekki kosningarrétt í Kúveit. Og svarið var: ,,Svona er lýðræðið.`` Þetta mál kom fyrir þingið þar en var fellt með meiri hluta atkvæða. En það er svo sannarlega rétt að hér er mál sem skiptir konur og karla verulegu máli og kynin eiga að vinna saman að því. Mér finnst jákvætt að sjá að öll tölfræði á að verða kyngreind í framtíðinni. Það er algjör undirstaða umræðunnar að vita nákvæmlega hvernig staðan er þannig að málflutningurinn verði ekki á einhverjum tilfinninganótum eða byggður á mati, heldur á algjörlega óyggjandi upplýsingum. Það er mikið vopn í þeirri baráttu að hafa óyggjandi upplýsingar. Það hef ég séð sérstaklega t.d. í Framsfl. þar sem við gerðum ítarlega úttekt á stöðu kvenna í stjórnmálum í okkar flokki og þær tölur sýna svart á hvítu hvernig staðan er, en hún er ekki nógu góð enn þá. Mér finnst líka mjög gott varðandi 2. lið II. kafla, að kanna eigi hvort opinber stefnumótun taki mið af jafnrétti kynjanna. Það er alveg ljóst varðandi opinbera stefnumótun að ég tel að hún verði ekki mjög markviss í anda jafnréttis fyrr en konur hafa náð hærra hlutfalli í nefndum og ráðum á vegum stjórnvalda. Nú er það hlutfall um 23% eða svo og þar þarf að gera mikla bragarbót á. Það er líka mjög ánægjulegt að sjá að taka eigi á kjördæmaskipuninni og gera úttekt á hvernig kjördæmaskipun hefur áhrif á stöðu kvenna í stjórnmálum. En það vita held ég allir sem hafa skoðað þau mál að eftir því sem kjördæmi stækka og eru fjölmennari eða fleiri þingmenn komast inn af listum í viðkomandi kjördæmi, þeim mun líklegra er að konur komist að. Þannig að segja má að ef landið væri eitt kjördæmi, þá er nokkuð líklegt að fleiri konur væru á Alþingi.

En ef það væri einn flokkur?

Varðandi fræðslu um jafnréttismál er mjög ánægjulegt að sjá að skipuleggja á námskeið fyrir yfirmenn ráðuneyta og ríkisstofnana og það veitir svo sannarlega ekki af.  Einnig á að gera átak í að auka virkni kvenna í stjórnmálum og þar má lyfta miklu grettistaki að mínu mati. Á Norðurlöndunum hefur ríkisvaldið kostað til talsverðum fjármunum til að fara í þverpólitískar aðgerðir til að auka hlut kvenna. Hér höfum við ekki gert það. Jafnréttisráð hefur reyndar staðið fyrir herferð í aðdraganda sveitarstjórnarkosninga, herferð sem heitir: ,,Sterkari saman.`` En það var ekki mikið fé lagt í hana og ég held að það þurfi að gera stóraukið átak til þess að við tökum eins vel á málum og gert er á Norðurlöndunum. Ég hef ekki meiri tíma að sinni en hugsanlegt er að ég komi upp og reyni að klára mína ræðu á eftir.

Herra forseti. Mér þótti athyglisverð röksemdafærsla þingmannsins um að færri kjördæmi leiddu af sér meira jafnrétti milli kynja í fjölda þingmanna. Mig langar að spyrja þingmanninn hvort hann telji þá, með sömu rökum, að færri stjórnmálaflokkar leiði til aukins jafnréttis. 
            

Virðulegur forseti. Ég hef ekki skoðað það sérstaklega hvort að færri stjórnmálaflokkar leiði til aukins fjölda þingmanna af kvenkyni. Það má þó hugsanlega vera. En það er alla vega alveg ljóst að eftir því sem kjördæmunum fækkar sjáum við á tölum að hlutur kvenna eykst. Flestar konur koma frá Reykjavík og Reykjanesi inn á þingið. Við getum skoðað lönd eins og Bretland þar sem eru einmenningskjördæmi og aðeins einn þingmaður kemur úr hverju kjördæmi. Þar er hlutur kvenna alveg ótrúlega lágur. Það er alveg ótrúlegt. Ég er sannfærð um að ef við gerðum landið að einu kjördæmi og sömu flokkar og nú eru byðu fram --- við getum skoðað t.d. Sjálfstfl. og Framsfl. Í Framsfl. eru þrjár konur á þingi, í Sjálfstfl. fjórar. Það er alveg öruggt að ef við byðum fram einn lista, t.d. í Framsfl., og næðum inn 15 þingmönnum, eins og við höfum í dag, þá væru örugglega ekki einungis þrjár konur í þeim 15 manna hópi. Það yrði aldrei stillt upp þannig á lista hjá okkur að einugis þrjár konur mundu skipa efstu 15 sætin. Hins vegar er ekkert víst ef landið væri eitt kjördæmi að flokkarnir myndu endilega stilla upp listum. Það má líka hugsa sér að listum yrði óraðað og það yrði eitthvað svipað og í Finnlandi þar sem persónuvalið er miklu sterkara. Það yrði þá bara stafrófsröð á listanum og kjósendur mundu velja sér sína fulltrúa beint. Það væri því eiginlega prófkjör í kjörklefanum. Ég er nokkuð sannfærð um að þannig mundum við líka fá fleiri en þrjár konur í 15 manna þingmannahópi.

Herra forseti. Mér sýnist að málið hljóti að ganga þannig miðað við röksemdir þingmannsins að þá fyrst færi hlutur kvenna að aukast ef stjórnmálaflokkarnir hefðu hver um sig fleiri en eitt þingsæti í hverju kjördæmi. Það halli á konur vegna þess að stjórnmálaflokkarnir hafa ekki í mörgum kjördæmum svo mörgum þingsætum á að skipa að hlutföllin verði jöfnuð. Þar með hlýtur fækkun stjórnmálaflokkanna að leiða til þess að hver og einn hafi tvö eða fleiri þingsæti í hverju kjördæmi og þar af leiðandi að stuðla að auknu jafnrétti á þessu sviði. Og í því var fólgin mín ábending varðandi röksemdafærslu þingmannsins sem taldi að færri kjördæmi leiddu af sér það sama. Ég bendi því á að með sömu rökum hljóta færri stjórnmálaflokkar að leiða af sér aukið jafnrétti. Hitt er svo annað mál að þó að þetta sé rétt ályktun út frá gefinni forsendu, þá er veruleikinn ekki svona. Við höfum stóra stjórnmálaflokka, sérstaklega Sjálfstfl. sem hefur frá tveimur og upp í átta þingmenn í kjördæmi, og reyndar Framsfl. sem hefur tvo þingmenn í öllum kjördæmum nema einu. Varðandi báða þessa stjórnmálaflokka, þá gerist það ekki að þeir skili meira jafnrétti á þessu sviði en minni flokkarnir. Það er dálítið athyglisvert.

Virðulegur forseti. Já, ég held ég geti bara fallist á þá röksemdafærslu, að ef stjórnmálaflokkarnir væru færri og þeir mundu raða upp sjálfir þannig að fleiri kæmu þá inn af hverjum lista og ef forsendurnar væru þær að þeir mundu raða upp sjálfir, þá býst ég við að það mundi auka hlut kvenna með sömu rökum og að ef landið væri eitt kjördæmi þá kæmu fleiri konur inn. En varðandi það að við erum með stjórnmálaflokka eins og Sjálfstfl. sem fær inn marga af lista í ákveðnu kjördæmi, t.d. í Reykjanesi, en það skilar samt ekki konum inn þar, því þar er einungis ein kona í þeirra þingmannahópi, þá þurfum við líka að skoða að inn í það blandast hvernig raðað er upp á listann. Prófkjör eru mjög mikið notuð hjá Sjálfstfl. og almennt séð virðist það vera niðurstaðan að konur koma illa út úr prófkjörum. Það eru til undantekningar og sú sem hér stendur er ákveðin undantekning frá því. En almennt séð koma konur illa út úr prófkjörum. Við getum bara skoðað nýjustu fréttir varðandi t.d. prófkjör A-flokkanna í Reykjanesbæ. Þar eru karlmenn í fjórum efstu sætunum. Það er því ekki endilega bundið við Sjálfstfl. að konur koma oft illa út úr prófkjörum, en ég vona svo sannarlega að jafnréttið sé að ná það langt að konur fái betri hlut í gegnum prófkjörin líka. En það kostar mikla peninga að fara í gegnum prófkjör og konur virðast yfirleitt ekki hafa úr eins miklum fjármunum að spila í því sambandi og karlmenn. Því miður.

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt sem komið hefur fram í þessari umræðu að það mál sem hér er á dagskrá er ákaflega þýðingarmikið og gefur tilefni til langrar umfjöllunar því að í eðli sínu tekur það á mjög mörgum þáttum. Við þurfum ekki annað en lesa í gegnum tillgr. sjálfa til þess að átta okkur á því að þar er verið að fara mjög vítt um þjóðmálasviðið í heild sinni. Það er komið inn á verkefni sem lúta að öllum ráðuneytunum og taka til mjög margra þátta í okkar þjóðfélagi þannig að í raun stendur kannski það upp úr þessari umræðu að jafnréttisumræðan hafi e.t.v. á köflum verið óþarflega hólfaskipt. Menn hafa talað um jafnréttismálin, eða jafnréttismálið nánast í eintölu, án þess að gera sér kannski grein fyrir því að auðvitað snerta jafnréttismálin alla málaflokka og að ákvarðanir í einum málaflokki geta haft áhrif á annan einmitt á þessu sviði. Ég hef setið í félmn. Alþingis síðan 1991 og haft tækifæri til þess að fara yfir jafnréttisáætlanir af þessu taginu, bæði í nefndarstarfinu og eins við seinni umræðu málsins í þinginu og sú spurning sem er hvað áleitnust í upphafi er einfaldlega þessi: Er eitthvert gagn að þessu? Skiptir þetta einhverju máli? Það er út af fyrir sig alveg rétt sem hér hefur komið fram að sumt af því sem stendur í þessu plaggi eins og fyrri plöggum er ákaflega almenns eðlis og þegar farið er að kafa ofan í þetta og fjalla skipulega um þetta í þingnefndinni, þá kemur fljótlega á daginn að sumt af þessu er svo almenns eðlis að varla er hönd á því festandi. Eitt af því sem ég velti mjög fyrir mér við síðustu afgreiðslu, og ég hygg að það hafi valdið því að ég hafi skrifað undir þá nefndarafgreiðslu með fyrirvara ef ég man rétt, var einmitt nákvæmlega þetta, hvort það væri gagn að þessu og hvort hið almenna orðalag gæfi ekki allt of mikið svigrúm fyrir framkvæmdarvaldið til þess að vinna úr. Auðvitað er þetta efni á margan hátt dálítið erfitt viðfangs og þess vegna er eðlilegt að maður velti þessari spurningu fyrir sér. Ef ég hins vegar ber saman annars vegar þá tillögu sem við höfum í höndunum og ræðum hér í dag og hins vegar þá jafnréttisáætlun sem er til að mynda í gildi núna, þá sýnist mér við fljótlegan samanburð að ráðuneytin hafi náð miklu betri tökum á viðfangsefni sínu. Ég sé ekki betur, ef ég ber þetta saman, en ýmsar þær tillögur sem hér eru séu fastari í hendi þó að vissulega, eins og ég hef áður sagt, séu þarna líka atriði sem eru ákaflega almenns eðlis og erfitt út af fyrir sig að túlka eða ræða um. Það sem ég held að sé kannski eitt stærsta atriðið varðandi þessa tillögu er að þetta gefur okkur tilefni til að ræða þetta mál, þ.e. jafnréttismálin, sem við ella mundum ekki ræða. Þetta er málaflokkur sem gengur þvert í gegnum þjóðmálaumræðuna og er kannski ekki alltaf færi á að ræða skipulega eins og þó er tækifæri hérna. Því held ég að umræða af þessu taginu eigi sinn þátt í því að valda þeirri hugarfarsbreytingu sem auðvitað er nauðsynleg í þessari jafnréttisumræðu, samanber þá umræðu sem hér hefur farið fram um ofurkonurnar sem eru afsprengi nútímasamfélagsins þar sem konan vinnur úti og axlar líka mjög stóran hluta af heimilisskyldunum eins og við þekkjum svo víða. Það væri ástæða til að fjalla sérstaklega um ýmislegt í þessari þáltill. Ég held að það sem skiptir miklu máli í þessu sé það sem segir á bls. 2 undir fyrirsögninni ,,Öll stefnumótun taki mið af jafnrétti kynja``, sem sagt að ríkisstjórnin heitir því að jafnréttissjónarmið verði jafnan samþætt allri opinberri stefnumótun og ákvarðanatöku. Þetta eru gríðarlega stór orð og það verður að koma á daginn hvernig mönnum gengur að fylgja þessu eftir. Þetta er nákvæmlega það sem ég var að tala um áðan og vara við þegar ég talaði um hólfaskiptinguna. Hér er hins vegar verið að reyna að nálgast málið öðruvísi, ekki að horfa á þetta út frá einhverjum hólfum heldur fremur að það eigi að vera rauður þráður almennt í allri löggjöf að taka tillit til þeirra sjónarmiða sem liggja hér til grundvallar. Síðan er atriði sem ég held að skipti mjög miklu máli og er í raun og veru hliðstætt og var ákveðið þegar Alþingi samþykkti fjölskyldustefnu sína og það er að á gildistíma þessarar framkvæmdaáætlunar eigi að fara fram reglulegt mat á stjórnarfrumvörpum með hliðsjón af jafnrétti kynjanna. Þetta held ég að skipti líka gríðarlega miklu máli og er, eins og ég sagði áðan, nákvæmlega sama hugsun og lá til grundvallar þessari ákvörðun varðandi fjölskyldustefnuna. Ég vildi vekja hér máls á einu atriði sem mér finnst vera mjög athyglisvert en vekur með mér margar spurningar. Þannig er að við vitum, virðulegi forseti, að sérstök nefnd starfar nú á vegum forsrh. við endurskoðun á kosningalögum og kjördæmaskipun. Það verður mjög fróðlegt að sjá hvað út úr þessu nefndarstarfi kemur, sérstaklega í ljósi þess sem segir á bls. 3 um þær fyrirætlanir sem ríkisstjórnin ætlar sér varðandi þetta nefndarstarf, en það er að í skýrslu þessarar nefndar, þegar hún leggur fram tillögur sínar eða hugmyndir að breyttri kjördæmaskipan og kosningalögum, eigi að fara fram sérstök úttekt á áhrifum mismunandi kosningakerfa á möguleika kvenna og karla til að hljóta kosningu til Alþingis og sveitarstjórna. Virðulegi forseti. Þetta segir mér bara eitt: Næstu vikur eða mánuði verða ekki neinar hugmyndir á dagskrá um að breyta kosningalögum og kjördæmaskipan sem hefur í för með sér aðra eins grundvallarvinnu og hér á eftir að fara fram. Mér er ekki kunnugt um það, virðulegi forseti, að slík úttekt hafi farið skipulega fram frá íslenskum sjónarhóli. Ég veit að víða erlendis eru til einhverjar slíkar athuganir en auðvitað getur ekki íslensk nefnd sem er að skoða kjördæmaskipan í landinu látið sér nægja að þýða einhverjar slíkar hugmyndir úr útlendum málum og gera það að grundvelli að sinni tillögugerð fyrir íslenskar aðstæður. Ég verð því að segja það, virðulegi forseti, að þeta er mjög mikilvæg ábending sem ég mun fylgjast mjög rækilega með hvernig vindur fram og hlakka mjög til að ræða þessi mál þegar að því kemur.  Síðan er það atriði, virðulegi forseti, sem ég hefði gjarnan viljað að hæstv. félmrh. heyrði --- en ég sé að tími minn er á þrotum --- og það er að áætlun sú sem núna er í gildi gerir ráð fyrir því að sérstök athugun fari fram á orsökum brottflutnings kvenna úr dreifbýli í þéttbýli. Nú hefur Byggðastofnun látið fara fram sérstaka athugun á þessum sviðum og þar kemur mjög margt fróðlegt fram, m.a. það að meginorsök búseturöskunarinnar í landinu er skortur á fjölbreytni atvinnulífsins. Jafnframt er gert ráð fyrir því í núgildandi áætlun að sérstakt átak verði gert í því að auðvelda fólki í dreifbýli aðgang að störfum í þéttbýli með fjarvinnslu og með því að nýta nútímatækni. 

Hæstv. forseti. Hv. þm. kom undir lok máls síns að athyglisverðu máli sem er flutningur af landsbyggðinni. Ég verð að viðurkenna að ég hef ekki kynnt mér könnun Byggðastofnunar og vil því spyrja hv. þm.: Var sú könnun kyngreind? Voru konur spurðar sérstaklega og karlar sérstaklega? Ég veit að ekki aðeins á undanförnum áratugum heldur alla þessa öld hefur straumur kvenna úr dreifbýlinu til þéttbýlisins verið meiri en straumur karla. Þær hafa að hluta til horfið heim aftur en það er nú svo að í Reykjavík og á höfuðborgarsvæðinu eru konur fleiri en karlar. Ég held að þetta sé einmitt dæmi um það sem þarf að kanna, þ.e. hinar mismunandi ástæður þess að konur og karlar flytja og þar af leiðandi að hugsanlega komi mismunandi hugmyndir um aðgerðir ef menn vilja sporna við. Ég kynnti mér slíka könnun sem gerð var í Vestmannaeyjum. Þar voru tölurnar ekki kyngreindar og gefa því ekki nógu góða hugmynd um það hverjir flytja og hvers vegna. Ég vil því undirstrika að þetta er enn eitt dæmi um það hversu mikilvægt er að fá kyngreindar upplýsingar vegna þess að það sem að baki býr getur verið svo misjafnt. Við vitum t.d. að atvinnumöguleikar kvenna á landsbyggðinni hafa því miður verið afar einhæfir.

Virðulegi forseti. Ég held að ég muni það alveg nákvæmlega rétt að í því riti sem gefið var út og grundvallaðist á könnuninni sem hv. þm. nefndi og ég reyndar vék að í ræðu minni áðan, var kannski ekki mjög mikið um það að niðurstöðurnar væru kyngreindar. Hins vegar eru þau gögn auðvitað til staðar sem gefa möguleika á þeirri úrvinnslu og mér er kunnugt um það, af því að ég sit í stjórn Byggðastofnunar, að frekari úrvinnsla á ýmsum þáttum sem ástæða hefur þótt að skoða sérstaklega hefur farið fram. Ég tek því undir það með hv. þm. að ég held að nauðsynlegt sé að þessi mál séu skoðuð einmitt í þessu ljósi vegna þess að það kemur svo glögglega fram í könnuninni að sú ástæða sem vegur þyngst fyrir því að fólk flytur burtu úr híbýlum sínum á landsbyggðinni er atvinnuástandið, skortur á fjölbreytileika. Ég held að við sjáum það einfaldlega í hendi okkar að sú þróun sem hefur orðið á síðustu árum og áratugum, guði sé lof, að konur ekki síður en karlar sækja sér aukna menntun, hefur gert það að verkum að möguleikar þeirra til þess að starfa þar sem vinnumarkaðurinn er þröngur og þar sem fábreytni atvinnulífsins er mikil verða fyrir vikið mun minni. Mjög mörg dæmi eru þekkt um það að fólk sem hefur kannski haft hug á því að flytja út á land eða halda áfram að búa úti á landi hefur ekki átt möguleika á því vegna þess að ekki hefur verið til starf nema fyrir annan aðilann. Þjóðfélagið er að breytast í þá áttina að bæði er eftirspurnin meiri eftir óhefðbundnari störfum en áður var og þessi fábreytni atvinnulífsins gerir það að verkum að mjög margar konar sjá sig knúnar til þess að hverfa burtu af landsbyggðinni.

Hæstv. forseti. Ég held að við hv. þm. Einar Guðfinnsson ættum að leggja saman kraftana í félmn. og leggja til að þessi áætlun verði styrkt, hvað þetta atriði varðar. Hér er komið inn á styrki til atvinnusköpunar úti á landsbyggðinni. Ég held að til þess að þeir styrkir hafi eitthvert gildi og að menn geti gripið til aðgerða til þess að sporna við miklum flutningum fólks, ef það er viljinn, þá þurfi einmitt slík kyngreind könnun að liggja fyrir og væri fróðlegt að kalla eftir þeim upplýsingum frá Byggðastofnun.

Virðulegi forseti. Ég tek undir þessa áskorun hv. formanns félmn. og tel að það sé alveg einsýnt að við förum sérstaklega ofan í þennan þátt og styrkjum hann í meðförum þingsins. Ég held að ef við skoðum þessi mál með mikilli sanngirni þá sé ekki annað hægt en segja að við hljótum sérstaklega að beina sjónum okkar að hlut kvenna á landsbyggðinni og þeim vanda sem þær margar hverjar standa frammi fyrir vegna þessa skorts á fjölbreytni í atvinnulífinu sem nútímaþjóðfélag bókstaflega kallar á. Þá hljótum við að velta fyrir okkur hvernig við getum svarað þessu. Ég held að eitt svarið sé að flytja skipulega verkefni úr stofnunum ríkisins út á landsbyggðina vegna þess einfaldlega að nútímatækni, nútímasamgöngur og nútímaaðstæður gera það að verkum að mjög einfalt og auðvelt er að gera þetta. Við þurfum ekki annað en skoða hverja stofnun fyrir sig og eftir hvaða lögum hún starfar til að sjá að mjög mörg þau verkefni sem þessum stofnunum er ætlað að sinna geta allt eins verið unnin á Vestfjörðum, Austfjörðum, Norðurlandi og Suðurlandi. Það er einfaldlega einhvers konar vani. Pólitískan kæk hef ég stundum kallað það, að setja þessar stofnanir allar niður á einn stað og gera þar með fólki ómögulegt annað en flytja búferlum. Fólkið á með öðrum orðum enga aðra völ. Konur eiga engra kosta völ þegar þær hafa leita sér menntunar á ýmsum sviðum en að fara til Reykjavíkur, þar sem atvinnutækifærin bíða, vegna þess að ríkisvaldið hefur verið að búa þau til hér á þessu svæði. Þess vegna skiptir það svo miklu máli að við reynum, ef við ætlum í raun og veru að taka á vandamálum kvenna á atvinnusviðinu, að nálgast þetta mál eins ég hef verið að lýsa og ég tel að formaður félmn. hafi verið að hvetja til.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu framkvæmdaáætlun til fjögurra ára um aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna. Ég vil byrja á að taka undir þá ósk að hæstv. ráðherra taki saman upplýsingar um hvað af síðustu framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum komst í framkvæmd og hvað ekki. Miðað við síðustu áfangaskýrslu hæstv. ráðherra virtist ansi margt vera óunnið og þá er vert að velta því fyrir sér hver tilgangurinn er eiginlega með áætlun af þessu tagi. Ég vil taka undir það með öðrum að þótt tilgangurinn væri ekki annar en sá að ræða málin þá er það betra en ekkert, en vissulega væri óskandi að hér væri raunveruleg framkvæmdaáætlun sem gert væri ráð fyrir að kæmist í framkvæmd. En því miður hafa framkvæmdaáætlanir í jafnréttismálum sem hafa verið gerðar á síðustu árum ekki sýnt að þær komist í framkvæmd og ég hef enga ástæðu til að ætla að núverandi ríkisstjórn sýni meiri stórhug í þessum málaflokki en þær sem á undan henni hafa setið. Ég vil taka undir það að ýmislegt nýtt er í þessari áætlun og margar ferskar hugmyndir og því ber vissulega að fagna og ég vil viðurkenna það. Þar vil ég fyrst nefna þá merku stefnumörkun að ríkisstjórnin segist ætla að samþætta jafnréttismálin inn í alla málaflokka og nota til þess samþættingaraðferðina svokölluðu sem nýlega hefur verið kynnt sérstaklega í bæklingi frá skrifstofu jafnréttismála. Ríkisstjórnin hefur þegar samþykkt á vettvangi Norðurlandaráðs og víðar að vinna í þeim anda. Þá vil ég sérstaklega fagna verkefni ríkisstjórnarinnar sem nefnt er á bls. 2 í þessu plaggi um að kyngreina tölfræði og að kanna hvort opinber stefnumótun taki mið af jafnrétti kynja og einnig liðnum um konur og efnahagsmál. Þetta eru þó yfirleitt allt saman kannanir eða nefndarskipanir. Oft virðist því vera auðveldara að fá einhvers konar athuganir í gang fremur en að gera eitthvað sem skiptir máli. Vegna samþættingaraðferðarinnar vil ég ítreka það sem við höfum gert áður hér á þessu þingi í tengslum við frv. sem við kvennalistakonur og fleiri höfum flutt, að til þess að samþættingaraðferðin komist í framkvæmd í raun þarf í fyrsta lagi pólitískan vilja. Í öðru lagi þarf ákveðin tæki eins og t.d. almennileg jafnréttislög eða kyngreindar upplýsingar eða fjármagn til að fylgja þessum málum eftir og einhvers konar eftirlitsstofnun og eftirfylgni og í þriðja lagi þarf fræðslu og þekkingu. Því miður virðist ýmislegt af þessu skorta hjá núverandi ríkisstjórn, þó svo virðist að taka eigi á fræðsluþættinum, samanber lið 3.2. í III. kafla og það eigi einnig að taka á þessum lið með kyngreind gögn sem er smátt og smátt að komast í æ betra horf, samanber þennan bækling frá Hagstofu Íslands sem áður hefur verið nefndur í umræðunni. En ég kem nánar að því hvað skortir á í kyngreiningu gagna á eftir þegar ég ræði um málefni einstakra ráðuneyta. Hæstv. forseti. Áður en ég kem að því vil ég vekja athygli á því að þótt komin séu kyngreind gögn og það eigi að koma á fræðslu, vantar verulega fjármagn. Og ég vil taka undir það sem bent var á áðan, að öll þau verkefni sem eru í þessari áætlun eiga að kosta á bilinu 7--10 millj. kr. En ef við berum saman stofnanir eins og Jafnréttisráð og Samkeppnisstofnun, þá fær Samkeppnisstofnun sem er eftirlitsaðili fyrir framkvæmd samkeppnislaga, um fjórum eða fimm sinnum meira fjármagn en Jafnréttisráð. Það er alveg ljóst að til að þessi mál verði tekin alvarlega þá þarf mun meira fjármagn til að fylgja þeim eftir og betri stofnanir eins og ég kem að á eftir. Ég vil í sambandi við fræðsluþáttinn sem nefndur er í lið 3.2. benda á tillögu til þingsályktunar sem hér er á dagskrá í dag, um jafnréttisfræðslu fyrir æðstu ráðamenn. Sú tillaga er flutt að fyrirmynd Svía en þar var greinilega mjög mikill pólitískur vilji fyrir þessu máli sem birtist m.a. í því að ríkisstjórn Ingvars Carlssonar, sú sem síðust sat, byrjaði á því að setja alla ráðamenn, ráðherra þar með talda og aðstoðarmenn þeirra, á námskeið í jafnréttismálum og kom upp alveg ákveðnu kerfi til að fylgja því eftir að þeir sinntu þessum málum innan sinna ráðuneyta. Þetta var m.a. gert vegna þess að þá var útlit fyrir kvennaframboð, svokallaðar ,,stuðningssokkur`` er gætu fengið 30--40% atkvæða í sænskum kosningum ef þær hefðu boðið fram, og því buðu stjórnmálaflokkarnir kvenfrelsiskonum gull og græna skóga og m.a. var þetta það sem Ingvar Carlsson lagði til, að jafnréttismálin yrðu sett á oddinn á þennan hátt. Þetta tókst ákaflega vel enda eru Svíar núna meðal fremstu þjóða í jafnréttismálum. Ég sé engin merki þess, því miður, að þessi ríkisstjórn hafi þennan pólitíska vilja. Tíminn flýgur sé ég. Ég ætla aðeins út af umræðunum áðan að nefna málefni frá forsrn. og þá liðinn 1.1. í III. kafla, Endurskoðun á kjördæmaskipan og kosningareglum, sem hér hefur nokkuð komið til umræðu. Þar er um að ræða nefnd sem ég reyndar sjálf sit í, nefnd forsrh. um endurskoðun kjördæmaskipunar og kosningalaga. Þessi nefnd á samkvæmt þessum lið að skoða sérstaklega hvernig breytingar á kjördæmaskipan eða kosningalögum komi til með að hafa áhrif á jafnrétti kynjanna. Þetta er fagnaðarefni. Ég hef auðvitað lagt áherslu á þetta nú þegar í nefndinni en það er gott að vita af þessum lið þarna og ég mun sannarlega sjá um að honum verði fylgt eftir. Ég hef ekki meiri tíma að sinni, hæstv. forseti, en mun reyna að komast aftur á mælendaskrá og ljúka ræðu minni.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að taka undir það sjónarmið sem fram hefur komið hjá mörgum hv. þm., nú síðast hv. þm. Guðnýju Guðbjörnsdóttur og hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni, að það er mikilvægt að ríkisstjórn og Alþingi setji sér framkvæmdaáætlun um aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna. Þetta setur þrýsting á stjórnvöld og skapar nauðsynlega umræðu í þjóðfélaginu og hefur gert allar götur frá því þáv. hæstv. félmrh., Svavar Gestsson, hafði forgöngu um fyrstu jafnréttisáætlun af þessu tagi í byrjun síðasta áratugar. Ýmis nýmæli eru í þessari jafnréttisáætlun sem ég tel vera mjög jákvæð og þá ber þar fyrst að nefna að nú er unnið út frá þeirri grundvallarstefnu að öll stefnumótun á vegum hins opinbera taki mið af jafnrétti kynjanna. Hér segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Ríkisstjórnin mun vinna að því að jafnréttissjónarmið verði samþætt allri opinberri stefnumótun og ákvarðanatöku. Samþætting krefst þess að jafnrétti kynjanna sé meðvitað haft í huga við alla áætlanagerð. Allir sem koma að stefnumótun og ákvarðanatöku þurfa því að hafa þekkingu á jafnréttismálum.`` Þetta er fráhvarf frá þeirri hugsun sem áður var við lýði, að líta á jafnréttismál sem afmarkaðan málaflokk. Nú þurfi hins vegar að taka jafnréttismálin inn í alla umræðu. Og í samræmi við þetta er síðan hverju ráðuneyti falið að vinna að tilteknum verkefnum á málasviði sínu. Mikilvægast af öllu tel ég vera það sem fram kemur í verkefnum félmrn. og lýtur að þessari samþættingu því að á gildistíma framkvæmdaáætlunarinnar ætlar ráðuneytið að sjá til þess að komið verði á reglubundnu mati á stjórnarfrumvörpum með tilliti til jafnréttis kynjanna. Jafnréttisumsögn verði gerð og látin fylgja stjórnarfrumvörpum við framlagningu þeirra á Alþingi. Ég vil taka undir það sem fram kom í máli hv. þm. Guðnýjar Guðbjörnsdóttur, að ekki er nóg að gera áætlun. Það þarf líka að fylgja slíkri áætlun eftir og að það er mikilvægt að félmrn. beiti sér fyrir slíkri úttekt. Krafa þar að lútandi hefur komið frá fleirri hv. þingmönnum sem hafa tjáð sig um þetta mál í þessari umræðu. Í áætluninni er að finna ýmsar góðar fyrirætlanir sem margar hverjar eru þó mjög opnar. Það á að gera rannsóknir á ýmsum sviðum. Það á að kanna efnahagsleg völd kvenna og karla og hvar þau liggja í íslensku þjóðfélagi. Það á að gera margvíslegar kannanir og úttektir á vegum fjmrn. á t.d. starfsmannastefnu og áhrifunum af henni. Það á að kanna áhrif nýs launakerfis á launamun karla og kvenna. Það er bara einn hængur á þessu öllu saman. Á sama tíma og hæstv. ríkisstjórn kemur fram með áætlun af þessu tagi og fyrirheit af þessu tagi, gerir hún allt til þess að loka á upplýsingar um þessi efni. Stéttarfélögin eru nú með herskara lögfræðinga til að reyna að koma í veg fyrir að sama fjmrn. og segist hér ætla að beita sér fyrir athugunum og könnunum, loki þessum sömu launakerfum og á að rannsaka. Það er staðreynd málsins. Þess vegna leyfi ég mér að fagna sérstaklega því sem kemur fram á bls. 2 í greinargerðinni þar sem segir að ríkisstjórnin ætli að skipa nefnd sem verði falið að kanna hvort og með hvaða hætti opinber stefnumótun taki mið af jafnrétti kynjanna. En ég leyfi mér stórlega að efast um að hún geri það í öllum grundvallaratriðum. Hér eru ýmis góð fyrirheit. En þegar farið er að skoða raunverulegar gerðir þessarar ríkisstjórnar og hvaða áhrif þær hafa á stöðu kynjanna er allt annað upp á teningnum. Ég held að ákveðin áherslubreyting hafi átt sér stað í jafnréttisumræðunni á síðustu árum. Í upphafi síðasta áratugar þegar róttæk kvennasjónarmið komu til sögunnar var iðulega sagt: ,,Fellum valdastólana. Það mun gagnast jafnréttisbaráttunni best að skapa þjóðfélag með breyttum viðhorfum, breyttri grundvallarhugsun.`` Nú í seinni tíð eru áherslur aðrar. Nú er áherslan að komast í valdastólana. En þá vill gleymast sá munur sem verður á háum og lágum, láglaunafólki og hálaunafólki. Ofuráhersla lögð á hitt að jafnmargar konur og karlar sitji í stjórn fyrirtækja og stofnana og jafnmargar konur og karlar séu í nefndum og ráðum. Og það skiptir máli. Það skiptir máli að jafnræði sé með kynjunum í stjórn fyrirtækja, stofnana og í nefndum. Það skiptir máli. Og þetta hefur komið fram í máli hv. þingmanna sem hafa tjáð sig um þessi efni í dag. Það skiptir miklu máli. Ég er ekki að gera lítið úr því. En mér finnst grundvallaratriði að spyrja: Hvað er að gerast þegar litið er á hinar breiðu láglaunastéttir kvenna annars vegar og hálaunastéttir hins vegar? Þar er munurinn að aukast. Eða er það í anda framkvæmdaáætlunar ríkisstjórnarinnar um jafnrétti kynja að bjóða út skúringar í skólum? Er verið að bæta hlut kvenna sem starfa við slík störf með slíkum útboðum? Eru þær breytingar sem verið er að gera á launakerfunum til þess fallnar að bæta stöðu láglaunakvenna? Ég held nú síður. En við fáum ekki upplýsingar um það vegna þess að sama ríkisstjórn og talar hér um upplýsingu lokar á upplýsingar. Ég held að við þurfum að fá nánari upplýsingar og umræðu um þessi efni og ég mun koma að því í seinni ræðu minni við þessa umræðu.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með hv. þingmönnum sem hafa talað á undan mér að málið sem hér er verið að ræða er mjög mikilvægt, þáltill. um framkvæmdaáætlun um aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna. Áður en ég vík að einstökum þáttum sem ég tel ástæðu til að gera að umtalsefni hér vil ég aðeins staldra við það sem kom fram í máli hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur fyrr í dag og velta þeirri spurningu líka inn í umræðuna hvort jafnréttismálin séu rétt staðsett vegna þess að eingöngu eitt fagráðuneyti ber þar ábyrgð. Þegar við sjáum þessa framkvæmdaáætlun er ljóst að hún tekur til málefna allra ráðuneyta og þess vegna er rétt að við skoðum með opnum huga hvort þessum málum sé t.d. betur borgið hjá forsrn. Mig langar til, með leyfi forseta, að vitna aðeins í þáltill. Þar segir orðrétt: ,,Í framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar tímabilið 1998 til loka árs 2001 um aðgerðir til að koma á jafnrétti kvenna og karla er lögð áhersla á að jafnrétti kynjanna er mannréttindamál.`` Undir þetta get ég tekið af heilum huga og auðvitað er þetta í samræmi við það sem stjórnvöld hafa skuldbundið sig til í alþjóðlegum sáttmálum. Þar er staðfest að jafnréttismál eru mannréttindamál og ber að fara með sem slík. Af mörgu er að taka í þessari áætlun, herra forseti. Ég vil fá að staldra við örfá þeirra atriða og byrja á því að ræða um forsjár- og umgengnismál. Það er mjög mikilvægt að kannað verði betur hvernig hægt sé að koma forsjár- og umgengnismálum í betri farveg með þarfir barna í huga. Auðvitað verður að líta á þessi mál fyrst og fremst sem réttindamál barna þó vissulega snerti það réttindi feðra og mæðra um leið. Hér stendur, með leyfi forseta: ,,Dómsmálaráðherra hefur skipað nefnd til að kanna stöðu forsjár- og umgengnismála. Nefndinni hefur m.a. verið falið að kanna reynslu þá er fengist hefur af sameiginlegri forsjá hér á landi og annars staðar ...`` Ég vil í þessu sambandi minna á að vísindamenn eru þegar farnir af stað með slíka rannsókn hér á landi. Það eru þær Sigrún Júlíusdóttir og Nanna Sigurðardóttir. Ég tel mikilvægt að vinna þeirra verði lögð til grundvallar þessari könnun sem dómsmrh. hyggst beita sér fyrir, en minni á um leið að mikilvæg reynsla hefur fengist í þessum málum í nágrannalöndum okkar og e.t.v. gætum við notað þá reynslu í æ ríkari mæli en við gerum og flýtt þar með fyrir úrbótum í þessum málum. Í framkvæmdaáætluninni er talað um ýmsa hópa kvenna og er það vel. Ég tel að það endurspegli þá breyttu þjóðfélagsmynd sem við búum við á Íslandi í dag. Það er talað um nýja stétt vinnukvenna. Ég veit ekki hvort allar eru vinnukonur en a.m.k. tek ég undir að mjög mikilvægt er að huga að stöðu aðfluttra kvenna. Talað er um konur sem flóttamenn og enn fremur er talað um könnun á meðferðarúrræðum fyrir fíkniefnaneytendur og að skrifstofu jafnréttismála verði falið að kanna hvort meðferðarúrræði fyrir fíkniefnaneytendur henti jafnt konum sem körlum. Undir þetta tek ég af heilum huga og tel þetta mjög mikilvægt því að þarna held ég einmitt að töluverð brotalöm sé á. Ég sakna þess hins vegar í þessari upptalningu um konur, sem eru einhverra hluta vegna í erfiðri stöðu, að ekki skuli vera minnst einu orði á konur með fötlun. Vitað er að þær búa við tvöfalda mismunun. Það er annars vegar sú mismunun sem hlýst af fötlun þeirra og hins vegar sú sem hlýst af kynferði þeirra. Ég vil skora á hæstv. félmrh. að beita sér fyrir því að inn í þennan þátt verði líka fellt ákvæði um að það beri að kanna þjóðfélagsstöðu þessara kvenna og koma með tillögur til úrbóta í þeim efnum. Virðulegi forseti. Hér er fjallað um mörg atriði sem ekki vinnst tími til að ræða á þessum stutta ræðutíma. Mig langar þó til þess að staldra við eitt þeirra atriða sem lýtur að þætti fjmrn. og varðar feðraorlof. Það er ljóst að einn þeirra þátta sem hefur verið talinn jákvæður fyrir frekari þróun í jafnréttismálum er réttur feðra til að taka orlof og fá greiðslu í fæðingarorlofi. Nýverið ákvað fjmrh. að feður sem starfa hjá ríkinu skuli eiga sjálfstæðan rétt til launaðs fæðingarorlofs í tvær vikur. Það er gott framtak og vonandi fylgja fleiri atvinnuveitendur í kjölfarið. Eins og allir vita er meginreglan sú í dag að á Íslandi er fæðingarorlof í sex mánuði. Það getur orðið lengra, t.d. ef um fleirburafæðingu er að ræða. Einn mánuður af þessu orlofi er bundinn við töku móður. Síðan geta foreldrar skipt með sér orlofinu eftir því sem þeim hentar. Þessi réttur, sem er afleiðing af rétti móður, nær ekki eingöngu til réttar til orlofs heldur hafa stjórnvöld túlkað það svo að hann taki einnig til greiðslna. Þannig getur faðir sem tekur fæðingarorlof ekki fengið greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins hafi móðirin ekki fengið slíkar greiðslur þaðan. Þær mæður sem starfa hjá ríki fá fæðingarorlof greitt frá atvinnuveitanda sínum en ekki Tryggingastofnun. Ríkið hefur því hafnað að greiða feðrum í sinni þjónustu laun taki þeir hluta af þessu orlofi og ef mæður eru einnig ríkisstarfsmenn eiga þeir hvergi rétt á greiðslu. Virðulegi forseti. Kærunefnd Jafnréttisráðs hefur í þrígang fjallað um þetta mál og vil ég vitna í álit nefndarinnar frá árinu 1993 en þar segir, með leyfi forseta: ,,Með framkvæmd almannatryggingalaganna stendur stór hluti feðra ... án nokkurs réttar til greiðslna, taki þeir fæðingarorlof og eru beittir misrétti sem engin efnisleg rök virðast fyrir`` og sem virðist ekki hafa verið ætlun löggjafans.`` Kærunefnd Jafnréttisráðs telur með öðrum orðum að synjun fjmrn. á greiðslum til feðra í fæðingarorlofi vera brot á jafnréttislögunum. Kærunefndin lætur nú reyna á þetta mál fyrir dómstólum og það er vert að minna á að sambærilegt mál er nú til umfjöllunar hjá Mannréttindadómstóli Evrópu. Virðulegi forseti. Ég sé að tími minn er á þrotum en ég ítreka að ég teldi það vera æskilegt að fleiri ráðuneyti og jafnvel forsrn. kæmu að þessari umræðu og því er ekki að leyna að það er söknuður að því að hvorki heilbrrh. né fjmrh. séu viðstödd þessa umræðu þar sem þetta snýr svo mjög að ráðuneytum þeirra.

Hæstv. forseti. Ég vil eins og aðrir þakka fyrir þá tilraun sem hér liggur frammi til framkvæmdaáætlunar í jafnréttismálum til fjögurra ára. Einhvern veginn finnst mér ég hafa séð svona gögn áður og ég verð að segja það alveg hreinskilnislega að ég er ósköp hrædd um að nokkur bið verði á að slík áætlun, þó hún yrði framkvæmd, breytti í nokkru eða að nokkru verulegu leyti því samfélagi sem við lifum í. Og ég vona að það verði ekki tekið illa upp þó ég segi að ég efast enn þá meira um að hún breyti miklu til góðs. Það er nefnilega skoðun mín, hæstv. forseti, að jafnréttisbaráttan sé á villigötum og sé búin að vera það lengi. Ég held að hún beri svolítinn keim af því að karlmenn sem að henni koma haldi að okkur langi óskaplega mikið til að vera alveg eins og þeir. Ég held að þetta sé bara rangt. Okkur langar ekkert til þess. Það sem við viljum er að fá að lifa í friði og sátt á okkar forsendum í samfélagi manna. Og því fyrr sem okkar góðu meðbræður skilja þetta því líklegri eru þeir held ég til þess að gera eitthvað af viti í þessum málum. Við höfum öll a.m.k. tvö hlutverk í þessu lífi. Annað er að vinna samfélaginu allt það gagn sem við megum og hitt er að viðhalda því og það hlutverk er ekki það ómerkasta. Það er hlutverk okkar flestra að ala upp nýjar kynslóðir til að taka við því samfélagi sem við höfum byggt upp og það er þessi þáttur sem hefur verið með öllu lítilsvirtur. Hann er nefnilega nákvæmlega sá mikilvægasti vegna þess að ekki þarf að byggja upp samfélag ef við höfum ekkert fólk til að taka við því. Ég er ein af þeim sem hef umtalsverðar áhyggjur af framtíð þjóðarinnar vegna þess að ég held að við höfum vanrækt þá kynslóð sem er að taka við. Við verðum að horfast í augu við þá ábyrgð sem við berum á börnum okkar. Það er okkar hlutverk, ekki skólakerfisins eingöngu, ekki leikskólakerfisins né menntakerfisins í heild, að ala upp vel skrifandi, vel talandi og vel hugsandi kynslóð. Foreldrarnir eiga að bera ábyrgð á því. Til þess að þeir geti gert það þurfa þeir að hafa tíma til þess. Íslenskir foreldrar hafa ekki þann tíma. Ég er ekki alveg viss um að það sé æðsti vilji allra kvenna að taka þátt í stjórnmálum, sitja í nefndum og ráðum eða stjórna verksmiðjum landsins, en þær hafa ekkert val. Það er ekki boðið upp á að annað foreldri, t.d. konan --- ég er ekkert feimin við að stinga upp á því --- sé heima hjá börnunum á meðan þau eru að vaxa úr grasi. Ég held að það sé engin nauð. Ég tel að æðimargar konur viti fátt yndislegra en að vera með börnum sínum á meðan þau eru lítil og þurfa umhyggju. Ég ætla að leyfa mér að segja að ég átti þess kost að vera heima í fimm ár með litlu börnin mín og ég held að það sé einhver besti tími sem ég hef lifað. Ég er ekki í nokkrum vafa um að börnin búa að þessu enn þann dag í dag. Nú er ég ekki að segja að þetta eigi allir að gera því auðvitað er til það fólk sem hefur ekkert gaman af að vera með lítil börn. Svoleiðis fólk ætti eiginlega ekkert að eiga börn en það er önnur saga. En þá eiga að vera til aðrir kostir. Það sem mér finnst vanta í þessa framkvæmdaáætlun eru forsendurnar til að framkvæma hana. Fólk hefur of lág laun, hæstv. forseti, það býr í of erfiðu og dýru húsnæði. Það býr við óréttlátt skattkerfi. Það hefur oft og tíðum lélega leikskólaþjónustu, þó að Reykjavík sé þar svo sannarlega undantekning. Skólarnir taka vissulega í auknum mæli að sér uppeldi barna en ég er ekki viss um að það sé æskilegt. Það er ekkert jafnrétti í því fólgið fyrir lítil börn að vera innan um tuttugu, þrjátíu æpandi börn, jafnvel í átta tíma á dag. Það er erfitt og börn hafa líka tilfinningar. Þetta er ekkert valfrelsi, a.m.k. ekki fyrir börnin. Við sem viljum búa í frjálsu þjóðfélagi eigum að geta boðið upp á að hver hagi lífi sínu eins og hann helst vill. Auk þess lifum við í mörgum hlutverkum eins og frægt er orðið af kvikmynd Ingmars Bergmans um Fanny og Alexander. Þar var svo skemmtilega fjallað um þau hlutverk sem við höfum í lífinu og við m.a. skiptum um nöfn. Frá því að heita mamma heitum við amma. Þetta er yndislegt og hvert tímabil krefst sinna aðstæðna. En þetta ágæta gagn er fyrst og fremst skrifræðislegt. Ef ég á að vera alveg heiðarleg er mér nokkuð sama hvort það er nokkrum konum færra eða fleira í ráðuneytum landsins ef þau eru vel mönnuð að öðru leyti. Ég vil frekar að þar séu starfandi hamingjusamir einstaklingar sem þurfa ekki að hafa áhyggjur af börnunum sínum heima við. Ég held að við verðum hugsa þessi mál upp á nýtt. Ég ætla ekki að fella neina sleggjudóma um kvennabaráttuna eða, ef menn vilja, jafnréttisbaráttuna sem hófst af fullum krafti upp úr 1960. Ef ég væri spurð um það hvort ég teldi hana hafa verið til góðs þá mundi ég gerast afar framsóknarleg og segja: bæði og. Ég er ekki viss. Ég held að margt hafi farið úrskeiðis en annað hafi verið til góðs. Auðvitað eru engin mannanna verk fullkomin. Vinnutími hér á landi er allt of langur og það er ekki bæði hægt að ala upp börn og vinna í átta eða tíu tíma á dag. Það er ekki hægt. Þess vegna hljóma þessi neyðaróp nú um þjóðfélagið frá svokölluðum ofurkonum, því enn er byrðin að meira leyti á konunum þegar að fjölskyldunni kemur. Auðvitað erum við engar ofurkonur. Við viljum bara fá að vera í friði, ala upp börnin okkar, stunda þau störf sem við viljum stunda og getum stundað en við eigum að hafa frelsið til þess að velja. Þannig framkvæmdaáætlun langar mig að sjá næst.

Herra forseti. Ég get tekið undir hvert orð síðasta ræðumanns, hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur. Þó að hún hafi að mestu leyti rætt um fjölskyldumál þá tengjast þau að sjálfsögðu jafnréttismálum. Jafnréttisumræðan er orðin ansi þreytt. Við höldum hér ræður og endurtökum sömu rökin aftur og aftur og þetta er þreytt umræða. Sum okkar hv. þingmanna trúa á lög og reglur og halda að þeir geti breytt hegðun fólks, heillar þjóðar, með reglugerðum og framkvæmdaáætlunum. Ég hef því miður ekki mikla trú á þessu. Misréttið vex. Nýlegar kannanir sýna að launamunur karla og kvenna vex og þátttaka kvenna í stjórnmálum er sáralítil. Hvernig stendur á þessu? Ég tel að jafnréttisbaráttan sé algjörlega á villigötum, enda hefur Kvennalistinn og aðrir flokkar sem hafa tekið þessa baráttu upp á sína arma beðið skipbrot. Jafnréttisbaráttan, þessi gamla góða, hefur beðið skipbrot. Og einmitt í dag fara hátekjukarlar með skattfríðindi í verkfall á meðan lágtekjukonur í fiskvinnslunni verða atvinnulausar og missa hugsanlega vinnuna vegna þess að þess er krafist að hátekjumennirnir fái enn þá hærri laun með því að hækka fiskverð uns frystihúsin ráða ekki við það. Menn eru því að auka launamuninn enn meira í dag. Herra forseti. Í gærkvöldi ræddi ég við unga konu. Við vorum að ræða um ungt fólk, par sem við þekkjum bæði. Þau eiga lítið barn og það gerðist fyrir nokkru síðan að maðurinn varð atvinnulaus. Konan dreif sig út og fór að vinna, fékk vinnu eins og skot, en hvað gerist? Á leiðinni úr vinnunni þá kaupir hún inn. Þegar hún kemur heim þá tekur hún til matinn og tekur til í eldhúsinu eftir bóndann sem hafði séð um barnið. Svo skúrar hún um kvöldið og þvær þvotta. Breytum við þessu með framkvæmdaáætlun? Nei. Henni finnst þetta eðlilegt, merkilegt nokk, og honum líka. Hann er nefnilega ,,karlmaður``. Fæðingarorlofið gerir það að verkum að konur eru vandar á að vera heima frá fæðingu barns og sjá um heimilið, taka ábyrgð á rekstri heimilisins. Afleiðingin er sú að konan er heima ef eitthvað bjátar á og tekur að sér öll störfin. Hún er yfirlestuð, þetta er súperkona. Afleiðingin er sú að þessi kona er ekki í fullu starfi eins og karlmaðurinn þegar hún er að vinna. Hún ber nefnilega ábyrgð á öðru starfi annars staðar. Það gerir karlmaðurinn ekki. Þar af leiðandi er karlmaðurinn verðmætari á vinnumarkaðnum. Vegna þessarar afstöðu og líka vegna fæðingarorlofsins, sem kostar heilmikið, þurfum við að breyta þessu viðhorfi en við gerum það ekki með lögum. Ég hef ekki trú á því. Herra forseti. Undanfarið höfum við orðið vör við mjög merkilegar breytingar á stjórnun. Forstjórar fyrirtækja hafa verið látnir fara í auknum mæli. Þeir hafa verið látnir hætta. Áður fyrr var vandinn leystur þannig þegar óhæfur stjórnandi var við stjórnvölinn að við hliðina á honum var ráðinn maður til að stýra fyrirtækinu og sá gamli látinn dankast áfram þangað til hann fór á eftirlaun. Nú er breyting á. Menn eru látnir fara, bara reknir samdægurs. Af hverju er þetta? Það er vegna þess að það er komin krafa um arðsemi. Ég hef margoft sagt að launamisréttið er vegna þess að arðsemiskröfuna vantar í fyrirtækin. Það þarf að gera þær kröfur að menn hafi ekki efni á því að ráða óhæfari karlmenn í starf sem hæfari kona gæti ráðið við og ódýrari jafnvel. Það þarf ekki að borga henni bifreiðahlunnindi. Jafnrétti byggir á því að gerð sé krafa um arðsemi. Það er fáránlegt að ráða óhæfari manneskju í starf bara af því að viðkomandi er karlmaður. Jafnréttisbaráttan á því ekki að beinast að því að telja konur í nefndum og ráðum. Hún ætti fremur að beinast að því að gerð sé krafa um arðsemi, að hæfasti einstaklingurinn sé ætíð ráðinn, jafnt hjá einkafyrirtækjum sem hjá ríkinu. Ég hef fullyrt að fátækur, ættlaus karl í röngum flokki --- og ég fór í orðabókina út af umræðu hér áðan --- ættlaus maður þýðir: sá sem á enga ættingja eða er af ætt lítt metinni. Það er ættlaus maður. Þessi maður er verr settur heldur en rík kona af réttri ætt í réttum flokki. Ég fullyrði það. 
            

Í hvaða flokki?

Til dæmis Alþfl. Það hefur hentað og nýst mjög vel undanfarið. 
             Þetta er því spurningin um jafnrétti fólks, ekki jafnrétti kynja. Þó við teljum konur endalaust í nefndum og ráðum, þá breytir það ekki jafnréttinu eins og ég gat um áðan. Ráðherra gæti ráðið móður sína, konu sína, dætur og systur í embætti og farið sínar leiðir til þess. Hann gæti fengið meðráðherra til þess að skipa þær, vikið á meðan, og þannig væri ekkert jafnrétti. En samt gætum við talið jafnmargar konur og karla þannig að það breytir engu. Þessi framkvæmdaáætlun sem við ræðum hér er eflaust eitthvað til bóta en ekki mikið. Ég hef ekki mikla trú á henni. Mér finnst það niðurlægjandi fyrir konu ef hún á að fá stöðu bara af því að hún er kona. Það er virkilega niðurlægjandi. Hún á að fá stöðu af því að hún er hæf til þess. Og ég hef trú á því að ef farið væri eftir hæfni manna þá mundi jafnrétti nást og þá yrðu jafnmargar konur og jafnvel fleiri en karlar í sumum stöðum. Ég hef áður sagt það og spurt: Af hverju viljum við jafnrétti? Af hverju erum við yfirleitt að vilja jafnrétti? Nú, við getum talað um réttlæti. Ég vil t.d. ekki að systir mín sé hlunnfarin bara af því að hún er kona, eða móðir mín eða dætur.  Málið er að þjóðfélagið tapar á misrétti. Þegar óhæfari einstaklingur, karl eða kona, er ráðinn til starfa í staðinn fyrir hæfari mann, sérstaklega í stjórnunarstöður í stórum ríkisfyrirtækjum, þá er fyrirtækinu verr stjórnað og það kostar lifandis býsn fyrir þjóðfélagið. Þjóðfélaginu blæðir fyrir ójafnréttið. Þess vegna er svo mikilvægt að koma á jafnrétti. Það eru hrein efnahagsleg rök fyrir því að koma á jafnrétti, fyrir utan réttlætisrökin sem ég met líka og ekki síður. Ég vil að menn taki á honum stóra sínum og reyni að finna út úr því: Af hverju minnkar jafnréttið? Af hverju eykst launamunurinn? Hvernig stendur á þessu? Hvernig getum við lagað þetta?

Herra forseti. Á Íslandi er risið stórfyrirtæki sem byggir á því hvað Íslendingar eru fróðir um ættir sínar. En nú er það komið fram hér í umræðunni að ættirnar geti jafnvel verið grunnurinn að misréttinu því sumir séu svo stórættaðir. Ég hef nú aldrei hugleitt það hversu stór ætt liggur á bak við nafnið Blöndal,  Ég ætlaði að víkja að nokkrum atriðum sem mér virðast hafa þvælst fyrir lengi. Eitt er að ráðherrar hafa löngum sagt: ,,Þessir aðilar eiga að tilnefna og því ræð ég engu. Þeir tilnefndu karlmenn.`` Það er ekki nema ein leið til að leysa þetta og það veit ég að hæstv. félmrh. af sínu klækjaviti hefur fyrir löngu áttað sig á. Það er að gefa fyrirmæli um það að ekki verði farið eftir neinum tilnefningum nema viðkomandi tilnefni tvo. Annars vegar karl og hins vegar konu og svo velji ráðherrann á milli og tryggi að niðurstaðan verði í samræmi við þessa kenningu, 40--60 á annan hvorn veginn. Þetta er út af fyrir sig mjög einfalt og getur ekki verið mjög flókið. Það þarf enga fimm ára áætlun til að framkvæma þetta. Hitt atriðið er að það þýðir ekki að hefja hér umræðu um jafnréttismálin á þann hátt að stilla karlpeningnum upp sem sakamönnum sem beri ábyrgð á því hvernig komið er. Sannleikurinn er nefnilega sá að við studdum fimm ára áætlun á sínum tíma. En ég játa það hér og nú að ég hef aldrei haft mikla trú á svona áætlanagerð vegna þess að þegar ég kynnti mér rússnesku áætlanagerðina þá var hún alltaf til fimm ára og það var alltaf niðurstaðan að hún hefði ekki tekist og menn eyddu aldrei mikilli umræðu í það hvers vegna hún hefði ekki tekist, heldur var ákveðið að fara af stað með nýja fimm ára áætlun. Bandaríkjamenn eru fyrir löngu búnir að leysa það mál og segja: Hvað gerir forsetinn á fyrstu 90 dögunum? Það held ég sé kjarni málsins. Snúa menn sér að þessu af alvöru eða ekki? Ég ætla líka að gagnrýna það að mér finnst að konur hafi aðeins sótt fram í pólitíkinni en ekki á sviði efnahagsmála sem þær þó hafa haft nokkuð á hreinu hvað þær þyrftu að gera. Hvers vegna hættu þær við að stofna sparisjóðinn? Það er snjallasta hugmyndin sem fram hefur komið. Það var vísasti vegurinn til að færa konum völd í öllum bönkum Íslands ef þær hefðu gert það. Hvers vegna? Vegna þess að þá hefði karlpeningurinn orðið skíthræddur um að konur færðu sitt fjármagn úr bönkunum yfir í þennan banka nema þeir myndu auka völdin í hinum bönkunum. Þetta er einfalt lögmál og þetta lögmál gildir. En meðan þetta er ekki leyst og þær geta ekki sýnt fram á að þær séu búnar að stofna lánastofnun sem þjónar konum --- ,,komið með peningana hingað`` --- þá nenna hinir ekki að taka mark á þessu og þrjóskast við og það kemur fram eftir ýmsum leikreglum hvernig þeir hafa farið í kringum þetta. Annað atriði sem ég tel út af fyrir sig að hafi verið af hinu góða hefur verið framkvæmt að vissu marki og er Lánatryggingasjóður kvenna. Sannleikurinn er aftur á móti sá að hér er verið að tala um skiptimynt, hreina skiptimynt. Þetta ræður ekki úrslitum. Það sem þarf að skoða í þessu sambandi er hvort sjóðurinn sem verið er að tala um hér, Nýsköpunarsjóðurinn, er líklegur til að leysa þessi mál. Ég held hann sé ekki líklegur til þess og ég skal segja ykkur hvers vegna. Það er búið að taka ákvörðun um það að sjóðurinn ætlar fyrst og fremst að leggja fram hlutafé. Lægsta upphæð er 10 millj. og skilyrði sjóðsins fyrir að leggja fram hlutafé er að hann fái stjórnarformanninn í viðkomandi fyrirtæki, þ.e. ef konur stofna fyrirtæki og ætla að fá stuðning hjá Nýsköpunarsjóðnum, þá mega þær hér um bil eiga það víst að þær fá karlmann til að vera stjórnarformann í viðkomandi fyrirtæki. Mér sýnist því að þetta muni ekki leysa þetta mál. Ég held aftur á móti að sá sjóður sem einu sinni var notaður til að byggja upp atvinnulífið í landinu eigi að vera notaður í dag í þessu skyni og það er Atvinnuleysistryggingasjóður. Það á að nota hann í þessu skyni. Og hvers vegna á að nota hann í þessu skyni? Vegna þess að atvinnuleysi kvenna er miklu meira en atvinnuleysi karla. Það blasir við. Og allt bendir til þess að uppbygging atvinnulífsins í þjóðfélaginu í dag stefni í þá átt að mun meiri aukning verði í störfum sem karlmenn sækjast eftir en störfum sem konur sækjast eftir. Þess vegna held ég að það sé rökrétt hjá félmrh., svo hann eigi það ekki undir neinum öðrum ráðherrum, að beita sér fyrir því að farið verði í þá aðgerð að bjóða konum, sem vilja taka þátt í atvinnurekstri og leysa þann vanda sem þjóðfélaginu er á höndum við að afla nægra starfa fyrir konur, stuðning á sviði fjármagns til að leysa þetta. Ef menn halda að hér sé eitthvað nýtt á ferðinni, þá ætla ég að fullyrða að þessi aðferð var notuð um land allt á sínum tíma til að leysa staðbundið atvinnuleysi á hinum ýmsu stöðum um land allt. Það er fleira sem kemur inn í þetta. Hvernig halda menn að það geti gerst, þegar lögmál framboðs og eftirspurnar er slíkt að miklu minni eftirspurn er eftir konum hlutfallslega í stöðunni og miklu meira offramboð af þeim en karlmönnum til starfa, að það jafnist út í réttlætisátt? Það gerist einfaldlega ekki undir þeim kringumstæðum. Og svo má segja til viðbótar að kerfið lekur.  Nú er forseti staðinn á fætur þannig að ekki er um annað að ræða en að yfirgefa stólinn. En hvernig bregðast karlmenn við ef það á að dæla mönnum inn í þeirra stéttir? Þá er bara öskrað og sett á fulla ferð til að stoppa það.

Hæstv. forseti. Það er ekki að spyrja að því þegar hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson kemur inn á þing að hann flytur athyglisverðar ræður og kemur með merkilegar hugmyndir inn í umræðuna. Ég vil taka undir margt af því sem hann sagði, ekki síst það síðasta um sókn kvenna í efnahagslífinu. Þótt konur séu að verða þar heldur meira áberandi og sæki fram í atvinnurekstri hefur það þó ekki verið í neinum þeim mæli sem við höfum séð í öðrum löndum, hvort sem litið er til Norðurlandanna eða Bandaríkjanna. Það var einmitt vikið að því í þáltill. sem hér er til umræðu að ýmsar aðgerðir sem beitt hefur verið, t.d. í Bandaríkjunum, hafa gefist vel. Mér finnst athyglisvert það sem hann sagði um Nýsköpunarsjóðinn og við þurfum nú að kanna það mál aðeins. Þótt konur stofni fyrirtæki og takist að ná í 10 millj. er ekki þar með sagt að Nýsköpunarsjóðurinn sendi þeim einhvern karlmann. Þeim gæti til hugar komið að finna konu til þess að veita stjórninni forstöðu. En þarna þarf að vera vakandi og vekja athygli á þessu sjónarmiði. Býsna margt hefur komið fram í umræðunni í dag, hæstv. forseti. Hér hefur verið rætt um ofurkonuna og það mikla álag sem er á konum og í framhaldi af því var því haldið fram að minni áhugi væri en verið hefur á kvenfrelsisumræðu eða jafnréttisumræðu. Ég vil ekki fella neinn dóm um það. Mér hefur sýnst að þessi umræða væri býsna vakandi. Hins vegar vil ég segja að mér finnst við ekki hafa séð eins mikinn árangur nú um nokkurra ára skeið. Við höfum verið að hjakka mikið í sama farinu. Hv. þm. Ögmundur Jónasson vék að því að í umræðunni um jafnréttismál hefði verið mjög ríkjandi að auka hlut kvenna í stjórnmálum og í nefndum og ráðum. Þetta tengist þeirri umræðu sem hefur verið mjög áberandi og kölluð hefur verið: ríkisfemínismi, þ.e. að sjónir hafa mjög beinst að ríkiskerfinu, hinu opinbera. En að sama skapi --- og það var rétt hjá hv. þm. --- hefur umræðan um stöðu kvenna úti á hinum almenna vinnumarkaði, hlut þeirra í efnahagskerfinu og hvernig mætti bæta stöðu verkakvenna, verið mjög víkjandi. Ef ég hugsa til áranna þegar Rauðsokkahreyfingin starfaði og var með sinn verkalýðsmálahóp og hélt ráðstefnur um kjör verkakvenna, má glöggt sjá hve áherslurnar hafa breyst mikið enda hafa síðustu upplýsingar um launakjör leitt í ljós að verkakonur hafa dregist allmikið aftur úr í launum. Það sýna upplýsingar um kaupmátt. Ég get bent á að það verður Kastljósþáttur í Ríkissjónvarpinu annað kvöld um kjör verkakvenna og þessa þróun hjá þeim. Það er því hárrétt að áherslurnar hafa mjög mikið verið innan kerfisins ef svo má segja, hjá ríkinu og hjá sveitarfélögunum og það á auðvitað allt saman rétt á sér. En það má segja að umræðan hafi kannski verið býsna þröng. Hér hefur líka verið spurt hvar jafnréttismálin eigi heima og þeirri spurningu varpað fram hvort betri árangur næðist ef þau væru vistuð annars staðar í ríkiskerfinu. Ég hef í sjálfu sér enga trú á því. Ef við horfum t.d. til Noregs þar sem staða kvenna, fjölskyldna og barna er með því besta sem þekkist í heiminum, þá hefur þar verið starfandi fjölskyldu- og barnamálaráðuneyti sem hefur skilað mjög miklum árangri. Þetta er spurning um áherslur og pólitískan vilja og auðvitað hugarfarið sem er ríkjandi í þjóðfélaginu. Vakin hefur verið athygli á því að samkvæmt þessari tillögu er ekki reiknað með miklum peningum í jafnréttismál. Ég held að margt af því sem á að fara að framkvæma hljóti að kosta peninga. Þær aðgerðir sem á að grípa til á næstunni, og við hljótum að gera kröfu um að verði fylgt eftir, hljóta að kosta peninga eigi þær að koma að einhverju gagni. Ég vék í máli mínu fyrr í dag að einstaka ráðuneytum og ég vil koma sérstaklega að landbrn. í framhaldi af orðaskiptum okkar hv. þm. Einars K. Guðfinnssonar að ekki er verkefnalisti landbrn. langur. Ég held einmitt að það sé dæmi um ráðuneyti sem þarf verulega að taka sér tak. Það kom í ljós í síðustu áfangaskýrslu um framkvæmd jafnréttisáætlunarinnar að landbrn. stóð sig langsamlega verst hvað varðar skipan kvenna í ráð og nefndir og ég held að það sé margt fleira sem þar þarf að skoða, m.a. í tengslum við að reyna að efla sveitir landsins og draga úr því að t.d. konur flytji þaðan. Ég tók með mér í ræðustólinn plagg frá hollenska landbúnaðarráðuneytinu, sem ég á, og er jafnréttisáætlun hollenska landbúnaðarráðuneytisins þar sem þeir leggja megináherslu á að auka hlut kvenna í allri ákvarðanatöku og stjórnun og að styðja þær með margvíslegum hætti til frumkvæðis og til sjálfstæðrar þátttöku í atvinnulífinu og þetta held ég að landbrn. þurfi að athuga mun betur. Það er margt í þessari áætlun sem væri spennandi að velta fyrir sér en ég ætla að lokum aðeins að nefna menntmrn. Það er tvennt sem ég vil nefna. Ég held að í menntamálum væri ástæða til að beita sér mun ákveðnar að starfsvali, bæði pilta og stúlkna, karla og kvenna en starfs- og menntunarval hefur verið ótrúlega einhæft hér og ekki í neinu samræmi við það sem við höfum séð í öðrum löndum. Ég vil líka nefna íþróttamálin en það er einmitt dæmi um að menn hugsa ekki í samhengi, þ.e. að um leið og menntmrn. ætlar að beita sér fyrir íþróttauppeldi stúlkna, þá liggur fyrir frv. til nýrra íþróttalaga þar sem ráðuneytið virðist ekki gera sér nokkra grein fyrir því að þetta tvennt kunni nú að tengjast og að lögin um íþróttir, hin almennu lög um íþróttir, þurfi hugsanlega á því að halda að þar sé greint á milli þarfa karla og kvenna, drengja og stúlkna, og einmitt þar sé möguleikinn á að samþætta og beita áhrifum til að auka hlut kvenna í íþróttum. En eins og nýlega hefur verið vakin athygli á, hæstv. forseti, er mjög mikið og alvarlegt misrétti ríkjandi 

Virðulegi forseti. Undir lok fyrri ræðu minnar í dag vildi ég koma inn á orð og athafnir ríkisstjórna. Það er mikilvægt að halda því vel vakandi að hver einasti ræðumaður í dag hefur talað um markmiðssetningarnar í þessari framkvæmdaáætlun, tekið undir þær, fagnað því sem hefur verið nýtt í henni, en allir hafa látið í ljós áhyggjur yfir að þrátt fyrir hin fögru orð sem ríkisstjórnin hefur sett fram hefur okkur miðað of hægt fram á veg. Virðulegi forseti. Fyrsta framkvæmdaáætlunin náði til ársins 1986--1990. Önnur framkvæmdaáætlunin náði yfir tímabilið 1990--1994 og ég lýsti því hversu góðar markmiðsáætlanir þær voru. Þriðja framkvæmdaáætlunin tók gildi 1991 og náði til ársins 1994 og fjórða framkvæmdaáætlunin stóð frá 1993 til ársloka 1997. Við erum nú að fjalla um fimmtu framkvæmdaáætlunina til fjögurra ára um aðgerðir til að ná fram jafnrétti kynjanna. Ég verð að viðurkenna að oft á þessum árum hef ég verið með vissa hugljómun yfir því sem menn settu sér fyrir og væntingar um hvaða áhrif það mundi hafa á möguleika kvenna í karlasamfélaginu sem við höfum hingað til búið við. Ég vil líka nefna að í inngangi þessarar framkvæmdaáætlunar segir að leiðarljós framkvæmdaáætlunarinnar sé að sjónarmið jafnréttis verði fléttað inn í alla þætti stefnumótunar, ákvarðana og aðgerða á vegum ríkisins. Hérna hefur því líka verið fagnað að hið nýja orð, samþætting, er nú komið inn í áætlunargerð ríkisstjórnarinnar. En það er ekki svona einfalt vegna þess að í fyrri framkvæmdaáætlun, sem tók gildi í maí 1993, segir að þessi áætlun byggi á þeirri hugmyndafræði að flétta þurfi jafnréttissjónarmiðin inn í starfsemi opinberra stofnana. Sú mikla og góða áhersla hefur verið í gildi í fjögur ár en þrátt fyrir það höfum við ekki getað séð samþættinguna í framkvæmd ríkisstjórnar t.d. á þessu kjörtímabili. Ég vil líka minna á það, virðulegi forseti, sem hér hefur verið bent á af hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, að gerðar voru jafnréttisáætlanir ríkisstofnana frá því í mars 1991 og næstu tvö, þrjú árin og voru þær mjög mikilvægar. Ekkert slíkt hefur leitað sína leið inn í framkvæmdaáætlun í kjölfarið og ég spyr sérstaklega um það hvort félmrh. hyggist kalla eftir slíkum jafnréttisáætlunum til að efla vitund stofnana ríkisins í jafnréttisátt. Virðulegi forseti. Ég ætla að fara nokkrum orðum um nokkrar greinar sem er að finna í frv. Ég held t.d. að mjög mikilvægt sé, að það áform komist í framkvæmd að öll tölfræði verði kyngreind vegna þess að ég tel að allar upplýsingar sem unnar eru og sýna svart á hvítu stöðuna hjá konum og körlum hjálpi okkur að finna leiðirnar út úr vandanum. Ég er líka alveg sannfærð um að gagnlegt verður að fá nefnd sem kannar með hvaða hætti opinber stefnumótun taki mið af jafnrétti kynjanna vegna þess að ég er sannfærð um, að því máli er enn mjög ábótavant, því miður. Það væri hægt að gera mikla betur. Ég ætla líka að leggja áherslu á þriðja atriðið sem er í inngangsverkefni ríkisstjórnar og það er að nefnd eigi að leggja fyrir ríkisstjórn tillögu að rannsóknarverkefni um efnahagsleg völd kvenna og karla og hvar þau liggja í íslensku samfélagi. Á öllum Norðurlöndunum hafa konur farið fram undir slagorðinu --- hela lönen, halva makten --- sem þýðir ósköp einfaldlega að konur eiga að fá full laun fyrir sömu störf og þær eiga að hafa helming valdanna. Þetta er svo einfalt. Það er hægt að fara fram í raun og veru með eina markmiðsgrein og hún er þessi: Full laun og helmingur valdanna. Ekki vegna þess að konur séu valdasjúkar og heimti völd til að hafa völd, heldur hvar sem konur koma að kjötkötlunum til jafns við karla, hvort heldur er í opinberum nefndum og ráðum, hvort heldur að vera helmingur þingmanna á löggjafarsamkundunni, ég tala ekki um að vera helmingurinn í ríkisstjórn --- það er þá sem sjónarmið kvenna fara að skila sér í blandaðan hóp karla og kvenna þannig að áhrif kvennanna sýni sig í verki. Þetta hefur ekki gerst í karlasamfélaginu sem við höfum búið við fram að þessu og þess vegna erum við ekki komin lengra. Svo einfalt er það. Fyrr í dag barst endurskoðun á kjördæmaskipan og kosningareglum í tal í ræðu hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur og að það hefði mikil áhrif á möguleika kvenna að komast t.d. á þing. Það er ekki nokkur vafi og ég tek undir það að eitt af þeim kerfum sem mundi þar geta breytt miklu er að landið yrði eitt kjördæmi. Ég tek líka undir það að erfitt er að sjá að sú nefnd sem nú skilar tillögum til þingsins geti um leið lagt fyrir okkur sérstaka úttekt á áhrifum mismunandi kosningakerfa. Nefndin er að fara að skila tillögum til okkar um hvað hún treystir sér í núna. Það er ágætt, við skulum skipa nefndir og fleiri nefndir. En við erum að nálgast aldamótin og það eru óteljandi nefndir búnar að vera að störfum og við skipum alltaf nýjar og nýjar nefndir en þokumst áfram. Virðulegi forseti. Annað gerólíkt sem ég ætla að nefna er liður 2.8 á bls. 4, sem er um forsjár- og umgengnismál. Ég tek heils hugar undir það sem þar kemur fram. Þetta er þáttur sem þarf að skoða mjög vel, en ég bendi líka á að af stjórnarandstöðunnar hálfu liggja mjög fín þingmál fyrir í þinginu um þau mál og sem við munum væntanlega benda á þegar við vinnum þetta í nefnd. Aðeins um aukna virkni kvenna í stjórnmálum og af því að ég dró inn í umræðuna ofurkonuna í dag, ofurkonuna sem er ekki svo mikil ofurkona að hún sé að gera allt jafn vel eða betur en karlarnir, ofurkonuna sem hefur tekið að sér of mikil verkefni í löngun sinni eftir að standa jafnfætis. Það er ekkert í þessu plaggi sem víkur að stóra málinu sem íþyngir ofurkonunni, nefnilega verkaskiptingunni á heimilunum. Konur verða að standa frammi fyrir þeirri óþægilegu spurningu hvort þær hafi haldið of lengi og of fast í sameiginlegu verkefnin þar og haldið þeim öllum á sinni könnu samhliða því að leita út og ákveða að standa jafnfætis körlunum úti á vinnumarkaði, í pólitíkinni, í félagsstörfunum og annars staðar þar sem hugurinn leitar til starfa. Og sé það niðurstaðan að konan hafi haldið í of ríkum mæli í verkefnin á heimilunum, þá verðum við að standa frammi fyrir því að leita leiða þar. Virðulegi forseti. Ég hefði einnig viljað ræða um konur og atvinnuleysi vegna þess að félmrh. hefur gefið til kynna að ákveðinn hópur atvinnulausra kvenna sé í rauninni ekki atvinnulausar konur heldur konur sem kjósi að vera á atvinnuleysisbótum heima hjá litlum börnum eða börnum á skólaaldri. Hvað segir þetta okkur? Við höfum ekki svarað samfélagslegu kröfunni um að konur 

Virðulegi forseti. Í fyrri ræðu minni lagði ég áherslu á mikilvægi samþættingar og að hér skorti bæði pólitískan vilja, fræðslu, fjármagn og stofnanir til eftirfylgni til að sú stefna komist í framkvæmd. Ég tel því að í raun þurfi ný jafnréttislög með mun sterkari stofnunum sem sjá um eftirfylgni og tilheyrandi fjármagn. Ég vil því nota tækifærið og spyrja hæstv. félmrh. hvort þessi ríkisstjórn fyrirhugar að setja fram ný jafnréttislög á kjörtímabilinu. Áður en ég kem aftur að málefnum einstakra ráðuneyta vil ég ítreka að það er ótrúlegt þegar litið er yfir núgildandi jafnréttislög hvað hægt miðar samanber t.d. 2. gr. sem er um jafna möguleika til atvinnu og launa, 3. gr. um jákvæða mismunun sem er mjög lítið notuð hér, 4. gr. um jöfn laun fyrir sambærileg störf, 10. gr. um jafnrétti og jafnréttisfræðslu sem lagt er til í skólum, 11. gr. um auglýsingar sem oft eru brotnar, þ.e. jafnrétti í auglýsingum og 12. gr. um jafnrétti kynjanna í nefndum og ráðum ríkisins. Þessar greinar eru meira og minna þverbrotnar og hefur það verið gert í 20 ár. Kaflinn um viðurlög í núgildandi lögum er allt of veikur þó að ljóst sé af 22. gr. að þeir sem brjóta lögin eru skaðabótaskyldir. Að óbreyttum lögum virðist því nauðsynlegt að nota dómstólana meira en tíðkast hefur hérlendis, eitthvað í ætt við það sem t.d. er í Bandaríkjunum. Á undanförnum dögum hafa komið fram sláandi upplýsingar, t.d. varðandi launamun kynjanna og á ég þar einkum og sér í lagi við verkakonur og afgreiðslufólk. Þar virðist tímakaup kvenna hreinlega vera æ lægra hlutfall af tímakaupi karla. Þó hafa einnig komið fram góðar fréttir og þar vil ég nefna nýfallinn hæstaréttardóm vegna fæðingarorlofs feðra. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra, fyrst hann er viðstaddur, hvaða áhrif hann telur að hinn nýfallni dómur hafi á fæðingarorlof feðra í þjóðfélaginu. Mun þetta ýta við ríkisstjórninni til að breyta lögunum þannig að bæði kynin fái sjálfstæðan rétt til fæðingarorlofs og meira en þær tvær vikur sem hingað til hafa fengist? Herra forseti. Næst kem ég stuttlega að einstökum ráðuneytum. Ég byrja á forsrn. Í lið 1.2. virðist mér klórað í bakkann varðandi jafnrétti og upplýsingaþjóðfélagið. Ég vona svo sannarlega að þarna takist betur til en gerðist við mótun núverandi stefnu ríkisstjórnarinnar. Sú stefna var mótuð af nefnd sem í voru að mig minnir átján karlar og tvær konur. Í kaflanum um félmrn. fagna ég sérstaklega liðum 3.1, 3.2 og 3.15 sem fjalla um jafnréttisumsögn, fræðslu um jafnréttismál og um aðgerðir gegn kynferðislegri áreitni. Þetta eru allt mál sem kvennalistakonur hafa flutt sérstök frumvörp um á Alþingi og ég tek það svo að þetta sé vísbending um að ríkisstjórnin ætli að styðja þessi mál og hleypa þeim í gegnum þingið. En ég spyr þá einnig: Hvenær hefst t.d. framkvæmdin á lið 3.1? Þessi áætlun á að taka gildi frá byrjun árs 1998 og ég vildi gjarnan sjá að stjfrv. væru greind þannig að fram komi áhrif þeirra á bæði kyn. Þá vil ég sérstaklega nefna eitt atriði enn og það er úr fjmrn. Þar eru mörg áhugaverð verkefni en ég sakna sérstaklega eins hinna mikilvægari, það getur hugsanlega tengst lið 3.1, en það er að sjálft fjárlagafrv. sé kyngreint. Þar sé greint hversu mikið fjármagn af fjárlögum ríkisins fer til sérþarfa, atvinnumála og þátta er tengjast konum annars vegar og körlum hins vegar. Þetta hefur verið reynt sums staðar í nágrannalöndunum og t.d. í Suður-Afríku. Ég vildi mjög gjarnan spyrja hvort eitthvað standi til að gera í þeim efnum. Herra forseti. Tíminn er stuttur. Ég ætla ekki að fjalla frekar um einstök verkefni en vil að lokum taka undir það sem hér hefur komið fram um ofurkonuna. Það er rétt að þessi grein um ofurkonuna sem birtist í dagblaði hefur vakið mikla umræðu meðal íslenskra kvenna. Kannski tengist hún að einhverju leyti bakþönkum þeim sem fram komu í ræðu hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur áðan. Ég fór sjálf að taka þátt í stjórnmálum vegna þess að ég vildi að þjóðfélagið breyttist í takt við það að bæði kynin eru úti á vinnumarkaðnum. Þetta hefur verið erfið breyting. Margt hefur breyst til batnaðar, t.d. í dagvistarmálum og skólamálum frá því árið 1980, þegar ég fór að fylgjast með þessu, þó enn sé margt óleyst. Samt virðist ljóst að til þess að árangur náist þarf margar konur í valdastóla. Það þarf þennan ,,krítiska massa`` kvenna eins og núv. borgarstjóri, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, hefur orðað það. Þá má loks búast við að átak eigi sér stað. Þessi ríkisstjórn með einn kvenráðherra er að mínu mati alls ekki trúverðug í jafnréttismálum þó að vissulega sé mikilvægt að karlmenn sinni jafnréttismálum eins og hæstv. félmrh. hefur lýst. Reynslan sýnir því miður að karlmenn hafa ekki sama áhuga á þessum málum. Ég bind þó vissulega vonir við unga karla og t.d. starf karlanefndarinnar en hún hefur verið kröftug rödd í jafnréttisumræðunni að undanförnu. En ég vil þó, hæstv. forseti, leyfa mér að láta í ljós þá skoðun að ég tel að það hafi verið mikil einföldun hjá starfsmanni karlanefndarinnar að fæðingarorlof til karla mundi leysa ofurkvennavandann. Vissulega er það mikilvægt að karlmenn taki strax þátt í uppeldi barna sinna en ég er hrædd um að meira þurfi að koma til. Aðalmálið er að núverandi ríkisstjórn átti sig á að það er ekki nóg að hafa áhugasama femókrata í ráðuneytum. 

Virðulegi forseti. Í ræðu minni áðan vakti ég athygli á því að meðal þess sem verið er að leggja til í þessari þáltill. er að nefnd forsrh. um endurskoðun kjördæmaskipunar og kosningalaga eigi í skýrslu sinni að leggja fram sérstaka úttekt á áhrifum mismunandi kosningakerfa á möguleika kvenna og karla til að hljóta kosningu til Alþingis og sveitarstjórna. Hv. þm. sem rétt í þessu var að ljúka máli sínu situr í þessari nefnd eftir því sem ég best veit. Af því að ég veit að hv. þm. er mjög áhugasöm um þessi málefni, væri mjög fróðlegt að hv. þm. greindi okkur aðeins frá því. Þetta er sérstaklega nefnt í tillögu þeirri sem hér er til umræðu og fróðlegt væri að fá að vita hvort nefndin hefur látið vinna að þessu máli. Ég vek athygli á því að hér er verið að tala um sérstaka úttekt, ekki þýðingar á plöggum frá útlöndum heldur sérstaka úttekt. Þetta er mjög viðurhlutamikil athugun, enda alveg augljóst að vegna sérstöðu Íslands getum við ekki annað en stuðst við okkar eigin frumrannsókn á þessu sviði. Nú vildi ég spyrja hv. þm., vegna þess að ég veit að þessi mál eru komin á nokkurt skrið, hvernig eða hvort nefndin hafi á einhvern hátt unnið að þessu. Er það þá ekki ljóst að forsenda þess að hægt sé að leggja fram tillögur að nýjum kosningalögum sé að slík úttekt hafi farið fram? Lægi þá klárlega fyrir hvaða áhrif þær breytingar á kosningalögum sem til yrðu lagðar hefðu á stöðu kvenna og möguleika til þess að hljóta kosningu til Alþingis og sveitarstjórnar?

Virðulegi forseti. Ég kom inn á þessi mál í fyrri ræðu minni en þá var hv. þm. ekki í salnum. Ég nefndi þessa grein sérstaklega. Ég nefndi jafnframt að ég hefði þegar beðið um upplýsingar af þessum toga í nefndinni en ég fagna auðvitað að þetta skuli vera inni í jafnréttisáætlun á þessu stigi málsins. Greinin er ekki þar á mína ábyrgð en ég mun svo sannarlega fylgja því eftir að þessar upplýsingar komi fram í nefndinni. Ég vil að lokum taka undir orð hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar um kvennabanka. Ég skora á íslenskar konur að stofna sérstakan sparisjóð. Það yrði kannski til þess að bankarnir ráði kvenbankastjóra og geri betur við kvenfólk í launa- og risnumálum þeirra, eins og hér hefur verið rætt á Alþingi. Þannig mundu þeir jafnvel taka við sér eins og Ingvar Carlsson gerði þegar hótun um sérframboð kom fram í Svíþjóð.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að hv. þm. hefur beðið um þessar sérstöku upplýsingar varðandi áhrif mismunandi kosningakerfa á möguleika kvenna til að hljóta kosningu til Alþingis og sveitarstjórna. Ég er sammála hv. þm. um að þetta er algert grundvallaratriði ekki síst í ljósi þessa plaggs sem við ræðum hérna. Því vil ég spyrja hv. þm. hvort hún sé ekki sammála mér um það að forsenda þess að hægt sé að ljúka vinnu að endurskoðun kosningalagafyrirkomulagsins sé að þessar upplýsingar liggi fyrir og menn séu, þegar tillögur nefndarinnar verða lagðar fram, alveg klárir á því hvaða áhrif það hefur á möguleika kvenna til þess að hljóta kjör á Alþingi eða í sveitarstjórn. Erum við ekki sammála um að mikilvægt sé að efla hlut kvenna í stjórnmálum? Erum við ekki sammála um að mikilvægt sé að hlutur kvenna verði stærri á Alþingi heldur en er í dag? Erum við ekki sammála um að við viljum ekki verða eftirbátar Norðurlandaþjóðanna hvað þetta áhrærir? Er þá ekki alveg ljóst, þegar við erum að taka ákvarðanir um grundvallaratriði eins og kosningalagafyrirkomulagið, að kosningalögin í sjálfu sér bæti hlut kvenna að þessu leyti? Getum við þá gengið frá kosningalagafyrirkomulagi eða tillögum að breyttri kördæmaskipan án þess að vera alveg viss um það að þessar nýju tillögur hafi tilætluð áhrif? Er þá ekki alveg ljóst að til þess að þetta sé hægt verði að fara fram sérstök úttekt á íslenskum forsendum? Auðvitað eru kosningalög mjög misjöfn, kosningakerfi eru misjöfn, kjördæmaskipun er hefur mismunandi áhrif. Við verðum að skoða þetta í ljósi íslensks veruleika.

Virðulegi forseti. Ég er alveg sannfærð um að sú nefnd sem nú er að störfum getur lokið störfum sínum á þeim tíma sem ætlaður er til þess, þ.e. með vorinu og í sumar. Ég tel auðvelt að komast yfir þessar upplýsingar. Með nefndinni eru góðir starfsmenn og ég tel víst að þessi vinna styrki það að þetta sjónarmið verði haft að leiðarljósi í vinnu nefndarinnar.

Hæstv. forseti. Ég kem nánast til að ljúka ræðu minni sem ég fékk ekki lokið í fyrri umganginum. Ég hafði farið nokkrum orðum um þáltill. í heild sinni og tekið undir margt sem þar er fram sett. Sérstaklega tók ég undir þá nýhugsun sem kölluð hefur verið samþætting, að jafnréttissjónarmið skuli samþætt allri opinberri stefnumótun, og vék að því nýmæli að félmrn. hyggst kanna og fara yfir alla lagasetningu sem ríkisstjórn leggur fyrir Alþingi með þessi jafnréttissjónarmið í huga. Þetta finnst mér vera jákvætt. Ég tók undir ýmsa aðra þætti, hugmyndir um upplýsingaöflun, en gagnrýndi jafnframt að á sama tíma og talað væri um upplýsingu væri lokað á upplýsingar. Í því sambandi vék ég að því sem er að gerast í launakerfinu á vegum fjmrn. og hæstv. fjmrh. Að lokum ætlaði ég að koma að því sem er að gerast í launamálum almennt. Ég hélt því fram að verið væri að smíða kerfi sem til þess væri fallið að auka launamun, ekki síst milli karla og kvenna. Hv. þm. Pétur Blöndal tók af mér ómakið. Hann lýsti þessum fyrirætlunum ríkisstjórnarinnar, sagði reyndar að þær væru til þess fallnar að draga úr launamun kynjanna og talaði um að markaðsvæða launakerfið. Þó að hann notaði ekki þau hugtök lagði ég þann skilning í orð hans. Ég skildi hann svo að mikilvægt væri að koma á einstaklingsbundnum kjarasamningum þar sem einstaklingurinn gæti notið sín, konur ekki síður en karlar. Ef fyrirtækin hefðu arðsemissjónarmið að leiðarljósi mundi það draga úr launamun kynjanna. Þetta kann að eiga við um tiltekna hópa í launakerfinu. En ég er jafnviss um að markaðsvæðing launakerfisins á þeim forsendum sem hér var talað um, með einstaklingsbundnum kjarasamningum, er sannanlega til þess fallin að auka launamun. Þegar arðsemissjónarmiðin ein ráða ýtir það enn undir þennan launamun. Þetta er einmitt að gerast í launakerfinu núna. Valdinu er dreift og einstökum stofnunum fært vald um launamyndun innan sinna veggja. Það ræðst af þeim fjármunum sem viðkomandi stofnun hefur milli handa. Það segir sig sjálft að sumar stofnanir hafa úr meiru að spila en aðrar, t.d. í orkugeiranum, ef við tökum hann annars vegar og síðan uppeldis- og heilbrigðisstofnanir hins vegar. Þær eru flestar hverjar fjársveltar á sama tíma og hinar hafa fjármuni milli handa. Það mun síðan gerast að einstaklingar sem sinna sama starfi, t.d. annast símavörslu í rafmagnsveitustofnun annars vegar og spítala hins vegar, munu verða á ólíkum kjörum. Þá er aðeins eftir að spyrja: Hvar starfa karlarnir og hvar starfa konurnar? Konurnar starfa almennt hjá stofnunum sem eru fjársveltar en karlana er fremur að finna í stofnunum sem hafa meiri fjárráð. Ég er sannfærður um að allt þetta mun verða þess valdandi að launamunur muni aukast og þá einnig launamunur milli karla og kvenna. Þessu ber að sporna við og þess vegna sagði ég í fyrri ræðu minni og ítreka aftur að ég tel mikilvægt að ríkisstjórnin ætli að láta kanna sérstaklega hvort og hvernig opinber stefnumótun taki mið af jafnrétti kynjanna og í því sambandi þurfi ríkisstjórnin að kanna afleiðingar eigin gjörða.

Herra forseti. Ég byrja á því að þakka fyrir umræðuna. Hún hefur verið ágæt og ákaflega málefnaleg. Framkvæmdaáætlunin hefur fengið afar góðar viðtökur. Þeir sem hafa helst verið með einhverjar efasemdir hafa þá flutt snilldargóðar ræður og sem hafa líka verið mikilsvert innlegg í umræðuna. Nokkrum spurningum hefur verið beint til mín sem ég reyni að svara eftir því sem ég hef tækifæri til. Spurt hefur verið að því hvernig unnið hafi verið úr síðustu framkvæmdaáætlun. Ég hef ekki á takteinum ný svör. Hins vegar sést staðan í yfirferð í skýrslu sem ég lagði fyrir Alþingi í hittiðfyrra. Ég hef ekki nýrri upplýsingar en ég tel víst að hv. félmn. hafi tækifæri til að kanna hvernig önnur ráðuneyti hafa staðið sig. Ég get hins vegar upplýst að við fórum í naflaskoðun í félmrn. í þessu efni nú í vor eða sumar og annaðhvort var búið að vinna þau verk eða unnið var að þeim verkum sem félmrn. voru ætluð fyrir utan eitt. Ekki var búið að skipa jafnréttisfulltrúa sem var á verkefnaskrá félmrn. en nú er búið að ganga frá því máli. Ég tel að það sé meginstyrkur jafnréttisáætlunarinnar og það sem hún hafi fram yfir aðrar, fyrir utan það að líklega hefur verið lögð meiri vinna í undirbúning núna en nokkurn tíma áður, að allir núverandi ráðherrar eru samþykkir þeim verkefnum sem til þeirra er beint og hver og einn hefur lagt mikla vinnu í áætlunina. Ég nefni sérstaklega hæstv. menntmrh. sem hefur lagt mjög mikla vinnu í verkefni menntmrn. og fyrir það er ég mjög þakklátur. Það er rétt að ekki er samræmi í verkefnafjölda á milli ráðuneytanna en verkefnasvið ráðuneytanna er ólíkt og ég neita því ekki að einhver áherslumunur kunni að vera hjá ráðherrunum innbyrðis um hvað þeir eru áhugasamir um jafnréttismál. Ég tel að einn af merkustu þáttunum af mörgum merkilegum í áætluninni sé að kanna hvernig hægt væri að auka þátttöku kvenna í stjórnmálastarfi því að aukin þátttaka kvenna í stjórnmálastarfi er lykill að aukinni þátttöku í trúnaðarstörfum, auknum áhrifum í pólitík. Pólitískir forustumenn koma fyrst og fremst úr grasrótinni og það er eðlilegt. Því miður er þátttaka kvenna í almennu stjórnmálastarfi miklu minni en karlanna. Ef hægt væri að laga þetta mundi hitt lagast af sjálfu sér, þ.e. konum fjölga í áhrifastöðum í stjórnmálum og áhrifastörfum í þjóðfélaginu. Nú er jafnrétti ekki kvennamál heldur er það mál beggja kynja. Á þeim fundum sem ég hef sótt til undirbúnings áætluninni eru nokkur umkvörtunaratriði sem heyrast aftur og aftur. Hjá konunum er það fyrst og fremst launamunurinn og hjá körlunum er það vandamál í sambandi við forræði barna. Þegar hjón sem eiga börn skilja er dómapraksísinn þannig að í hér um bil öllum tilfellum fær móðirin forræðið og faðirinn missir ekki einungis heimilið heldur líka sambandið við börnin. Það er miklu frekar að föðurforeldrar haldi sambandi við börnin en hinn fráskildi eiginmaður. Ef hjón skilja í mikilli sundurþykkju getur það skapað óskaplegar sálarkvalir hjá föðurnum. Ég tel að þetta sé eitt af því sem mjög brýnt er að laga og þurfi að rétta hlut karla í þessu efni. Ég fagnaði því mjög þegar ég komst á snoðir um að merkileg rannsókn er að fara í gang á vegum háskólans hjá dr. Sigrúnu Júlíusdóttur sem er rannsóknarverkefni um sameiginlegt forræði. Mér var sérstök ánægja að fá tækifæri til að styrkja það verkefni fyrir hönd félmrn. Hér hefur verið minnst á karlanefndina og ég held að það sé maklegt. Við höfum að því leyti til tekið forustu meðal Norðurlandaþjóðanna og í sumar gengum við norrænir jafnréttisráðherrar frá áætlun sem var unnin undir forustu formanns íslensku karlanefndarinnar. Varðandi launamun kynjanna höfum við verið með tilhlaup í að laga það og er fyrst að nefna kynhlutlaust starfsmat sem við höfum lagt mjög mikið í í ráðuneytinu og er í gangi núna og væntanlega koma þaðan niðurstöður í vor. Annað mál sem hefur hallað á konur er réttleysi sveitakvenna. Þær hafa t.d. ekki haft aðstöðu til að fá atvinnuleysisbætur þó að þær hafi verið atvinnulausar. Það er að lagast með nýjum lögum um Tryggingasjóð sjálfstætt starfandi einstaklinga. Lagaleg staða kvenna á Íslandi er betur tryggð en í flestum eða öllum öðrum löndum. Það var mjög lærdómsríkt að mæta fyrir hönd Íslands fyrir sérfræðinganefnd Sameinuðu þjóðanna um afnám mismununar gagnvart konum en ég fékk tækifæri til þess snemma árs 1996. Ég tel og það var niðurstaðan að við stöndum allvel á heimsvísu í þessu efni. Áðan var minnst á stöðu kvenna innan kirkjunnar. Það er skoðun mín að innan fárra ára muni konur ráða kirkjunni vegna þess að prestastéttin er að verða kvennastétt. Það þarf ekki nema að líta á hverjir nema guðfræði í dag, yfirgnæfandi hluti þeirra er konur, og ég hef látið mér um munn fara þá spá að næst þegar valinn verði biskup á Íslandi verði a.m.k. helmingur kjörmanna konur. Ég held því að þetta lagist áður en langt um líður. Hv. 13. þm. Reykv. gerði athugasemd við orðalagið: ,,Ríkisstjórnin mun skipa nefnd sem verður falið að kanna hvort og með hvaða hætti opinber stefnumörkun taki mið af jafnrétti kynjanna.`` Mér finnst þetta vera eðlilega orðað og hóflega sterkt, þ.e. að kanna hvort og hvernig opinber stefnumótun taki mið af jafnrétti kynjanna. Ég finn ekkert athugavert við þessa setningu, hv. þm., og finnst að hún standi alveg fyrir sínu. Varðandi jafnréttisáætlanir í ráðuneytum og opinberum stofnunum er ég ekki kunnugur því hvað það er útbreitt en ég get látið þess getið að fyrir nokkrum vikum barst mér formleg jafnréttisáætlun frá utanrrn. Ég veit að formlegar áætlanir eru í fleiri ráðuneytum en seinast varð ég var við að hún var gerð í utanrrn. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir kom með ofurkonuna inn í umræðuna. Ég er kannski ekki rétti maðurinn til þess að fjalla um það eða sálarlíf ofurkvenna en ég vil hins vegar bera á móti því að einhver doði sé kominn í jafnréttisumræðuna. Ég hef setið á mörgum þingum en á síðustu þingum hefur verið líflegri jafnréttisumræða og miklu almennari en var fyrr á tíð. Ég er nærri viss um að ef menn leggjast í rannsóknir á Alþingistíðindunum mun umræðan í dag standa upp úr jafnréttisumræðu undanfarinna þinga. Jafnframt vil ég bera til baka þær efasemdir sem hv. þm. lét í ljósi um Jafnréttisráð. Ég tel að Jafnréttisráð sé mjög virkt og því sé vel stjórnað og vinni vel að verkefnum sínum. Ég held að framkvæmdaáætlunin sé raunveruleg, raunhæf og framkvæmanleg og muni verða framkvæmd. Að vísu er alveg ljóst að við núv. ráðherrar höfum ekki húsbóndavald í þeim ráðuneytum sem við sitjum í nema fram að næstu kosningum. Við vitum ekki hvað framtíðin ber í skauti sér. En allir núverandi ráðherrar eru einbeittir í því að vinna að þeim verkefnum sem eru tekin fram hér. Það fjármagn hefur verið borið saman sem samkeppnisráð annars vegar og Jafnréttisráð hins vegar hafa úr að spila. Ég get tekið undir það að ég tel að allt of miklum peningum hafi verið varið til Samkeppnisstofnunar og miklu af þeim peningum væri betur varið með öðrum hætti. Varðandi feðraorlofið sem hefur borið á góma og áhrif hæstaréttardómsins sem féll fyrir nokkrum dögum upplýsi ég að í ríkisstjórninni eru hugmyndir um feðraorlofið til umræðu. Það þarf að taka betur á því máli. Ákveðin skref hafa verið stigin og þeim ber að fagna en það er ekki fullkominn áfangi og ég vænti þess að samstaða verði um að stíga frekari skref í þessa átt. Í síðustu viku samþykkti ríkisstjórnin tillögu mína að taka tilskipun Evrópusambandsins um foreldraorlof upp í samninginn um Evrópskt efnahagssvæði þannig að við skuldbindum okkur til að fara eftir því skipulagi. Það þarfnast lagabreytingar en báðir foreldrar eiga rétt á því á fyrstu átta árum í ævi barns að taka allt að þriggja mánaða orlof án þess að fyrirgera starfi sínu. Ekki er gengið frá launaliðnum, hann getur verið samningsatriði milli vinnuveitenda og launþega, hann getur líka verið tryggingamál en ég tel að þetta sé mjög fjölskylduvæn aðgerð og fagna henni mjög. Það er hárrétt hjá hv. þm. Pétri Blöndal að auðvitað verða hæfileikar að ráða þegar fólk er valið til starfa og ég vænti þess að svo sé í flestum tilfellum. Hæfileikarnir eiga að ráða fram yfir kynferðið.  Ég verð að láta staðar numið, herra forseti, því að tími minn er búinn.

Herra forseti. Ég hef því miður misst af stórum hluta umræðunnar og vona að ég fari ekki að endurtaka neitt en ég hélt reyndar umræðunni áfram í leigubílnum sem ég tók því að leigubílstjórinn reyndist mikill áhugamaður um jafnréttismál, nýkominn úr fæðingarorlofi, og mjög þakklátur fyrir það. En ég vil spyrja út í tvö atriði. Hið fyrra snertir utanrrn., en í síðustu framkvæmdaáætlun var ákvæði um að þróunaraðstoð þyrfti að beina sérstaklega að konum en ekkert slíkt er í þessari áætlun og mér skilst að þetta atriði hafi ekki borið á góma í umræðunni. Þetta er mjög mikilvægt atriði og mér finnst slæmt að það skuli hafa dottið út og ég spyr hæstv. ráðherra hvers vegna. Annað atriði sem ég get ekki stillt mig um að minna á er á bls. 5 og er 3. liður undir hatti hæstv. félmrh. og lýtur að aukinni virkni kvenna í stjórnmálum og hljóðar svo: ,,Skipuð verður nefnd sem falið verður að kanna hvernig megi auka virkni og þátttöku þeirra í almennu stjórnmálastarfi.`` Af því tilefni hlýt ég að minna á stórmerkilega ráðstefnu á vegum Alþjóðaþingmannasambandsins sem haldin var fyrir réttu ári í Nýju-Delhi í Indlandi. Þar var nákvæmlega þetta efni rætt í heila fjóra daga og mjög mörg atriði komu fram á þeirri ráðstefnu. Gerð var skýrsla um ráðstefnuna og þar komu fram fjölmörg atriði sem væri áreiðanlega gott að hafa í veganesti inn í slík nefndarstörf. Þetta er því fremur ábending en spurning en þó væri mjög æskilegt ef hæstv. ráðherra hefði ráðrúm til þess að gera stuttlega grein fyrir því hvernig hann hyggst framkvæma þetta eða hvernig verði staðið að framkvæmd þessa liðar.

Herra forseti. Ég hef ekki fullmótaðar hugmyndir um það og ég er mjög þakklátur fyrir ráðleggingar og góðar ábendingar í þessu efni. Þetta er verk sem ég tel að þurfi að vinna. Ég tel mjög mikilvægt að reyna að ná betri tökum á þessu og af því leiði annað sem léttir okkur viðfangsefnið en út af fyrir sig eru hugmyndir ekki fullmótaðar þar um. Varðandi spurninguna um utanrrn. skilst mér að í aðgerðaáætlun utanrrn. sé tekið á þessu máli en það getur vel verið að ástæða sé til þess að hnykkja á því í nefndarstarfinu í félmn., a.m.k. að kanna hvort gengið er eðlilega frá þessu.

Herra forseti. Ég sagði áðan að ég teldi afar brýnt að annaðhvort Jafnréttisráð eða félmrn. hlutuðust til um að félmn. fengi í umfjöllun sinni um málið yfirlit yfir hvernig síðasta áætlun hefði verið framvæmd, hvað af því sem þá átti að gera hefði komist til framkvæmda og hvað ekki. Öðruvísi getum við ekki metið árangurinn af framkvæmdaáætlunum. Hæstv. ráðherra fór einungis yfir sitt eigið ráðuneyti, hvað hefði verið gert og hvað stæði út af og taldi að nefndin hlyti að leita til annarra ráðuneyta um hvað þau hefðu gert. Ég tel eðlilegt að það sé ráðuneytið sjálft eða eftir atvikum Jafnréttisráð, sem hefur haft frumkvæði að því að halda utan um framkvæmdaáætlunina, sem gefi nefndinni skýrslu þar um, og ég spyr ráðherrann hvort hann taki ekki undir það með mér. Í annan stað spyr ég ráðherrann, af því að ég tel að það geri gagn, hvort ekki sé rétt að setja inn í framkvæmdaáætlunina þá skyldu að hvert einasta ráðuneyti og undirstofnanir þeirra vinni reglulega jafnréttisáætlanir. Ég held að sú samþykkt sem var gerð í ríkisstjórninni 1989, um fjögurra ára jafnréttisáætlanir fyrir ráðuneyti og undirstofnanir, hafi skilað árangri. Að vísu voru ekki gerðar nema um 40--60 áætlanir en ég tel mikilvægt að hvert einasta ráðuneyti og undirstofnanir þeirra geri jafnréttisáætlanir, ekki síst, herra forseti, að því er varðar launamisrétti karla og kvenna. Við höfum það borðliggjandi fyrir okkur í bönkunum að launamisrétti viðgengst og þar hafa aldrei verið gerðar áætlanir. Að síðustu spyr ég ráðherra hvað hann telji að hægt sé að gera til að auka þátt kvenna í stjórnmálum. Telur ráðherrann t.d. ekki rétt að núverandi ráðherrar sýni gott fordæmi, taki til heima hjá sér og rýmki fyrir konum í ríkisstjórninni nú þegar ráðherraskipti verða, vonandi á næstu vikum eins og hæstv. forsrh. hefur boðað? Er hæstv. ráðherra tilbúinn til þess að standa upp fyrir konu í Framsfl. þannig að hægt sé að fjölga konum í ríkisstjórninni? Það er grundvallaratriði að fjölga konum í ríkisstjórninni. Við erum bara með eina og ef ráðherrann meinar eitthvað með því sem hann segir um að auka hlut kvenna í stjórnmálum beitir hann sér fyrir því að sú fjölgun verði við ráðherraskiptin eftir nokkrar vikur.

Herra forseti. Það er fjarri í lagi að ég hafi í huga að segja af mér starfi mínu og jafnvel þó að einhver kona kæmi þar í staðinn minn. Ég tel meginatriðið að úr grasrótinni spretti upp nægilega margar konur með almennri þátttöku þannig að þá lagast hitt í trúnaðarstörfum og forustustörfum í stjórnmálum. Ef þátttaka kvenna í almennum stjórnmálafundum er jöfn þátttöku karla og jafnmargar konur eru í boði til hinna ýmsu trúnaðarstarfa er enginn vafi á því að þær fylla sinn kvóta og vel það. Ég tel ekki rétt að skylda ráðuneyti til eins eða neins, þ.e. ég vil fara vel að fólki, ekki að skipa því. Ég er tilbúinn að fara fram á það við ráðuneyti að þau vinni að jafnréttismálum og geri jafnréttisáætlanir en ég er ekki tilbúinn að skylda einn eða neinn til að gera það sem hann er e.t.v. tregur til að gera því að það væri vísasti vegurinn til þess að hleypa kergju í fólk og koma í veg fyrir að það vinni hlutina. Ég er fús til að hafa milligöngu um það og mun biðja Jafnréttisráð að útvega þær upplýsingar sem hefur verið talað um að standi út af og hvað er ógert úr síðustu jafnréttisáætlun.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra var mjög snöggur að svara þegar ég spurði hann um hvernig hann vildi beita sér í að auka þátt kvenna í stjórnmálum. Þarna liggur einmitt hundurinn grafinn eins og kom fram í svari ráðherra og ráðherrann sagði svo: ,,Það er fjarri lagi að ég segi af mér.`` Það er nefnilega svo að ef konur eiga að komast að þurfa karlmenn líka að víkja, sætin eru fá, en alltaf er bent á einhvern annan. Ekki ég. Ég er ekki tilbúinn til að víkja en ég vil gjarnan auka hlut kvenna. Þetta er einmitt vandamálið. Ráðherrann opnaði ekki einu sinni á það að ef ráðherraskipti yrðu að hleypa konu inn í ríkisstjórnina þó að ekki sé nema ein kona þar núna. Ég get því ekki tekið ráðherrann alvarlega eða þessa setningu í framkvæmdaáætluninni þegar hæstv. ráðherra er ekki einu sinni tilbúinn að taka til heima hjá sér og að fjölga konum í ríkisstjórninni. Ég tel jafnréttisáætlanir mjög mikilvægar og ég ítreka það. Ég er ekki endilega að tala um að skylda öll ráðuneyti og undirstofnanir til að gera þær þó að út af fyrir sig væri rökrétt að gera það vegna þess að það gekk erfiðlega að fá ráðuneytin og ríkisstofnanir til þess á sínum tíma. En það er margt í áætluninni sem segir einungis: að beina tilmælum til, að athuga o.s.frv. Þess vegna tel ég að hjá hverju einasta ráðuneyti ætti að standa að það ætti að stefna að því að gera jafnréttisáætlanir reglulega. Ég beini því til nefndarmanna í félmn. að það verði sérstaklega skoðað að gerðar séu jafnréttisáætlanir sem hafi ákveðið markmið og þá er ég sérstaklega að tala um launamálin vegna þess að launamisrétti viðgengst hjá hinu opinbera. Hið opinbera brýtur jafnréttislög hvað eftir annað og sýnir ekki gott fordæmi í því efni. Ég tel mjög brýnt að fá það inn og beini því til ráðherrans, hvort hann sé eitthvað mótfallinn því að nefndin taki inn ákvæði undir hvert einasta ráðuneyti að jafnréttisáætlanir séu gerðar.

Herra forseti. Því miður ræð ég ekki skipan ríkisstjórnarinnar. Ég er að vísu mjög ánægður með hvernig hún er skipuð og geri en gar athugasemdir við það. Það eina sem ég gæti gert persónulega til þess að hafa áhrif á þetta mál væri að segja af mér í þeirri von að kona yrði valin í minn stað sem liggur alls ekki ljóst fyrir að verði gert.  Varðandi fyrirskipanir til annarra ráðherra eða annarra ráðuneyta, þá er ég andvígur fyrirskipunum og ég tel að við séum búin að horfa nóg upp á það að fyrirskipanir beri ekki árangur. Það þarf að laða menn til að gera hlutina, ekki endalaust að skipa þeim.

Herra forseti. Fyrir nokkrum árum var sett á laggirnar Samkeppnisstofnun eftir að samkeppnislög höfðu verið samþykkt. Og fólkið í landinu hefur verið að upplifa það að þessi stofnun hefur verið því vörn gegn einokun ýmissa fyrirtækja og gegn rangsleitni og mismunun sem borgararnir hafa orðið fyrir jafnvel af hálfu stofnana. Þetta er stofnun, herra forseti, sem bæði gætir jafnréttis einstaklinga og fyrirtækja. Mig langaði þess vegna til þess að vita hvort það var misheyrn eða hvað, þegar hæstv. félmrh. sagði héðan úr ræðustól áðan að honum þætti Samkeppnisstofnun hafa of mikla fjármuni.

Herra forseti. Það er rétt heyrt hjá hv. þm. Ég tel að 87 millj. eins og hér hefur verið upplýst í umræðunni að sé kostnaður við þessa stofnun, sé of hár og það mætti komast af með lægri upphæð. Ég ætla ekki að ræða málefni Samkeppnisstofnunar eða úrskurði hennar eða álitsgerðir í einstökum atriðum hér og nú. Það væri efni í heilan fund. En ég tel að sumar þeirra séu a.m.k. það gagnrýniverðar að ástæða sé til þess að sjá eftir þeim peningum sem hafa farið í að vinna þær.

Herra forseti. Þetta svar ráðherrans veitti einstæða innsýn í hugsunarhátt hans og viðhorf gagnvart samkeppni og gagnvart því hvaða vernd borgararnir þurfa og eiga að hafa gagnvart einokun í samfélaginu. Hann sagðist ekki vilja taka málefni Samkeppnisstofnunar hér til umræðu. Hann gerði það nú samt með því að bera brigður á störf hennar. En ég vil gjarnan að það komi fram, herra forseti, að mál Samkeppnisstofnunar, þau sem aðilar sem ekki vilja við una þegar úrskurðir eru annars vegar og þau mál sem hafa farið til dóms, hafa unnist. Það vill svo til að Samkeppnisstofnun er stofnun sem hægt er að treysta vegna þess að dómar sem fallið hafa hafa fallið stofnuninni í vil.

Herra forseti. Eins og ég sagði áðan þá ætla ég ekki að ræða málefni eða niðurstöður Samkeppnisstofnunar eða hvar mér finnst að henni hafi verið mislagðar hendur. Ég get upplýst að mér finnst að úrskurður hennar um að Osta- og smjörsölunni bæri að selja dýrar til minni verslana og á lægra verði til Bónuss og Hagkaups, ekki eðlilegur úrskurður.

Herra forseti. Atvinnuleysi hefur ekki sem betur fer verið viðvarandi á Íslandi um mjög langan aldur en segja má að það hafi skipt um í upphafi þessa áratugar. Allt frá því í kreppunni miklu og frá því að henni lauk og fram til ársins 1991 með undantekningu á árunum 1968 og 1969, hefur verið full atvinna á Íslandi og það hefur verið svo að menn hafa ekki gert ráð fyrir því hér að heitið gæti, að svo gæti farið að um yrði að ræða verulegt atvinnuleysi. Þau tíðindi sem urðu hins vegar með þeirri efnahagsstjórn sem fylgt var frá og með árinu 1991, þ.e. frá því að Davíð Oddsson tók við völdum hér á landi, þ.e. sú efnahagsstjórn hefur haft það í för með sér að verið hefur viðvarandi atvinnuleysi hjá mörgum þúsundum manna allan þann tíma sem liðinn er frá því á árinu 1991. Þessi fjöldi hefur verið mismunandi mikill. Nú um stundir er heldur fámennara í þessum hópi en var um skeið. En það breytir því ekki að þúsundir Íslendinga búa nú við atvinnuleysi og þá félagslegu og efnhagslegu óvissu sem því fylgir. Því miður er ekki mikið talað um atvinnuleysi og rétt atvinnulausra í þessari virðulegu stofnun. Það er heilmikið talað stundum um Atvinnuleysistryggingasjóð og stöðu hans en því miður eru umræður allt of litlar um hag þeirra sem ekki hafa atvinnu, hag þeirra sem hafa ekki aðstöðu til þess og möguleika á því að selja vinnuafl sitt sem er það eina sem þeir eiga. Af þeim ástæðum er mjög mikilvægt að hér er komin fram tillaga sem ég flyt ásamt hv. þingmönnum Kristínu Ástgeirsdóttur, Ögmundi Jónassyni og Guðmundi Árna Stefánssyni um rétt þeirra sem ekki hafa atvinnu. Ég vildi kannski nefna það, herra forseti, hvort það er ekki nokkuð ljóst að hæstv. félmrh. er hér ekki langt undan vegna þess að ég hefði viljað leggja fyrir hann eina eða tvær spurningar í tengslum við þetta mál. Er hann farinn? Það gengur ekki.

Nú hefur það gerst að hæstv. félmrh. er farinn úr húsi.

Ef svo er, herra forseti, þá óska ég eftir að gera hlé á ræðu minni því að um það var talað að ég tæki málið því aðeins fyrir að hæstv. félmrh. væri í húsinu.

Forseti verður við þeirri ósk og frestar umræðunni á meðan og tekur fyrir næsta mál.

Ég vil inna hæstv. forseta eftir því hvort hann geri ráð fyrir því að hæstv. félmrh. komi aftur á þessum fundi.

Ég get upplýst að ég hef ekki kynnt mér málið en verð að fá tíma til þess.

Ég mun halda áfram ræðu minni ef hæstv. forseti vildi kynna sér málið og kanna hvort hæstv. félmrh. er væntanlegur fljótlega.

Þá höldum við áfram umræðunni.

Í þessari tillögu er gert ráð fyrir því að skipuð verði nefnd með fulltrúum allra stjórnmálaflokka og vinnumarkaðarins til þess að semja heildstæða skýrslu um réttindi þeirra sem ekki hafa atvinnu, eru að leita sér að vinnu eða hafa misst vinnu og gera tillögur til að bæta hag þeirra og tryggja þeim skilyrðislaust sömu mannréttindi og aðrir hafa. Nefndin skili áliti fyrir 1. júní 1998 og fjalli m.a. um eftirfarandi atriði: 1. Hvort þeir sem ekki hafa atvinnu njóti sömu mannréttinda og þeir sem hafa atvinnu og ef svo er ekki hvaða aðgerða sé þörf til úrbóta, bæði hvað varðar opinbera aðila og einkaaðila. 2. Hvernig unnt sé að tryggja að enginn verði atvinnulaus lengur en sex mánuði í senn. 3. Hvort líta megi á greiðslur til atvinnulausra sem laun fremur en bætur eins og nú er gert, enda verði nýtt fyrirkomulag ekki notað til að knýja fólk til vinnu sem það á erfitt með að sinna. 4. Hvort koma eigi upp miðstöðvum fólks í atvinnuleit um land allt með hliðsjón af þeirri reynslu sem fengist hefur í Reykjavík og á Akureyri. 5. Hvort unnt sé að draga verulega úr atvinnuleysi með því að skipta vinnunni jafnar og draga úr yfirvinnu. 6. Hvort unnt sé að ná um það víðtæku samkomulagi að afnema atvinnuleysi á tilteknu árabili og tryggja það í lögum eða stjórnarskrá að allir eigi rétt á vinnu við hæfi. Í greinargerð segir svo, með leyfi forseta: ,,Vinnuaflið er það eina sem ekki verður frá okkur tekið nema við heilsubrest. Flestir hafa framfæri af því að selja vinnuafl sitt og hafa af því tekjur. Vinnuaflið er margs konar þekking eða þjálfun og hvað eina annað. Við`` --- sem hér erum --- ,,höfum tekið ákvörðun um að notast við markaðsþjóðfélagið sem efnahagslega hreyfivél samfélagsins. Í slíku samfélagi skapast oft þær aðstæður að fólk missir atvinnuna nema gripið sé til sértækra ráðstafana og gildir þá einu hvort um er að ræða ríkisfyrirtæki, annan félagslegan rekstur eða einkafyrirtæki. Hvar sem fólk vinnur getur það orðið fyrir barðinu á atvinnuleysi. Þess vegna er það sameiginlegt verkefni okkar allra en ekki aðeins þeirra sem verða atvinnulausir að grípa til samfélagslegra ráðstafana til þess að tryggja að atvinnulausir geti staðið uppréttir frammi fyrir vandamálum dagsins rétt eins og þeir sem geta selt vinnuafl sitt; að sá sem er án atvinnu njóti með öðrum orðum mannréttinda. Mikið vantar á að atvinnulausir geti treyst því að staða þeirra sé metin sem skyldi. Þess vegna er tillagan flutt, bæði til að knýja fram úrbætur og minna á skyldur þingmanna og ráðherra í þessum efnum. Atvinnuleysistryggingasjóður var mikið baráttumál á sinni tíð. Hann hefur þjónað vel en sl. vetur var hann skemmdur verulega með löggjöf sem félagsmálaráðherra knúði í gegnum þingið þar sem m.a. bótaréttur var skertur. Tillagan er að nokkru leyti framhald af tillögum Alþýðubandalagsins á fyrri þingum um rétt atvinnulausra.`` Á síðasta kjörtímabili var ég 1. flm. að mjög ítarlegu frv. um réttindi atvinnulausra sem við fluttum þá öll í þingflokki Alþb. Það mál var lagt hér fyrir tvisvar og er skemmst frá því að segja að um það gilti ekki það sem oft gildir um stjórnarandstöðutillögur, að því hafi verið tekið með þegjandahætti. Því var beinlínis mjög illa tekið af þáverandi ríkisstjórn. Og þáv. ráðherrar beittu sér mjög harkalega gegn því frv. eins og það lá fyrir, um rétt þeirra atvinnulausu. Þessi tillaga er í framhaldi af þeim tillöguflutningi. Í þessu frv. er hreyft því nýmæli að kannað verði hvort líta eigi á atvinnuleysisbætur sem atvinnuleysislaun. Rökin eru þau að bæturnar séu í raun laun sem samfélagið, sem ber ábyrgð á atvinnuleysinu, greiðir hinum atvinnulausa. Hins vegar er þessi hugmynd vandmeðfarin þar sem hætta ...

Forseti vill upplýsa hv. þm. um að ekki er búist við að hæstv. félmrh. komi til baka á þennan fund.

Með hliðsjón af því, herra forseti, óska ég eftir því að gera nú hlé á ræðu minni en halda henni áfram þegar hæstv. félmrh. er hér. Ég minni á að þetta er 71. mál þingsins og ég er búinn að bíða eftir því í allan vetur að fá tækifæri til að ræða þetta við hæstv. félmrh. á fundi. Það er þegar orðinn of langur tími. Ég kýs þó að gera hlé á ræðu minni nú í trausti þess að ég fái málið tekið fyrir hið allra fyrsta og óska eftir því við hæstv. forseta að hann ljái mér atbeina sinn til þess að svo geti orðið.

Forseti skal fylgja því eftir að þetta mál komi hér sem allra fyrst á dagskrá aftur

Herra forseti. Ég segi alveg eins og er að þessi vinnubrögð ganga náttúrlega ekki lengur. Hér eru á dagskrá eða lágu fyrir samkvæmt yfirliti sem við fengum hjá hæstv. forseta fyrir nokkrum dögum, ég held ein 70 þingmannamál sem eru ekki komin til nefndar. Og þegar loksins kemur að því að hægt er að fara að ræða þessi mál þá hlaupa ráðherrar héðan í burtu. Það vill svo til að þetta mál sem ég var áðan að tala fyrir, herra forseti, er þannig vaxið að það er ekki hægt að ræða það öðruvísi en að ráðherrann veiti tiltekin andsvör í málinu og verður þess vegna að vera viðlátinn. Ég samþykkti að málið yrði sett á dagskrá í dag í trausti þess að hæstv. ráðherra yrði viðstaddur. Ef ég hefði vitað að hann hlypi í burtu þá hefði ég hagað mínum vinnutíma öðruvísi í dag en ég hef gert, að bíða eftir því að þetta mál kæmi hér fyrir. Það er því engin framkoma við þingmenn að koma aftan að þeim eins og hæstv. félmrh. gerir hér, að hlaupa út þegar málið er að koma á dagskrá. Ég mótmæli þessari lítilsvirðingu ráðherranna við tíma okkar þingmanna og tilraunir okkar til að skipuleggja okkar vinnu og óska eftir því að forsetinn og forsætisnefndin taki á þessu máli því að það er ekki búandi við svona lagað. Þetta mál sem er 71. mál þingsins er búið að bíða eftir umræðu í allan heila vetur, síðan 15. okt., en hefur aldrei komist að af því að það hefur ekki verið hægt að stilla hlutunum þannig til að hæstv. félmrh. gæti verið hér til þess að hlusta á umræðurnar. Þetta gengur ekki. Þetta er lítilsvirðing við þingmenn en umfram allt auðvitað lítilsvirðing við það mál sem hér átti að ræða og það fólk sem það snertir.

Forseti tekur undir með hv. þm. að það er mikilvægt að ná góðu samstarfi milli þingmanna og ráðherra. Forsn. hefur margrætt þessi mál og reynt að stilla þannig upp dagskrá funda að það henti mjög báðum aðilum og raðað þá inn á dagana málum sem heyra undir sama ráðherrann. Undir þetta skal því tekið og forseti mun flytja þessi orð hv. þm. inn í forsn.

Hæstv. forseti. Það gildir sama um mig og hv. þm. Svavar Gestsson, að ég á hér mál á dagskrá í dag. Það er 5. mál á dagskrá og hefur reyndar mun hærra númer en mál hv. þm. Svavars Gestssonar. Svo hafði talast til að ég mælti fyrir mínu máli að hæstv. félmrh. viðstöddum vegna þess að um er að ræða mál sem ég vil gjarnan bera undir hann og heyra hans viðbrögð við og hvað sé að gerast í vikomandi máli sem er atvinnuleysi kvenna. Ég vil því óska eftir því við hæstv. forseta að 5. máli á dagskrá verði einnig frestað vegna fjarveru ráðherra. Ég harma það að þegar það hefur talast þannig til við þingmenn að þeir mæli fyrir sínum málum á degi þar sem ráðherra getur verið viðstaddur, þá komi í ljós að hann geti það hreinlega ekki. Mér er kunnugt um það hvar ráðherrann er. Hann er viðstaddur ákveðna athöfn sem snertir hans ráðuneyti. En við hefðum auðvitað þurft að vita um þetta því það var löngu vitað að sá viðburður yrði. Ég ítreka þá beiðni mína, hæstv. forseti að fá að fresta mínu máli, 5. máli á dagskrá.

Forseti mun verða við því og ítrekar það að hann skilur vel að þingmenn óski þess að viðkomandi ráðherrar séu viðstaddir umræður þegar þeir hafa lagt mikla vinnu í að semja þingmál.

Hæstv. forseti. Það er ekki nóg með að menn séu búnir að leggja mikla vinnu í frv. heldur er verið að fjalla um málefni tæplega 5 þús. Íslendinga sem eru án atvinnu. Hér er verið að fjalla um málefni atvinnulausra og mér finnst stefna ríkisstjórnarinnar koma berlega fram í fjarveru hennar nú. Í gær voru hér til umfjöllunar lög sem banna verkfall sjómanna. Þá var hvert einasta sæti í þingsalnum skipað. Nú er verið að ræða málefni atvinnulausra Íslendinga. Hér í fundarsalnum er ekki einn einasti hæstv. ráðherra og ekki einn einasti stjórnarþingmaður. Þetta er stefnuyfirlýsing ríkisstjórnarinnar. Þetta er nöturleg stefnuyfirlýsing og nöturleg stefna.

Forseti vill að þessi umræða snúist um störf fundarins en ekki málefnalegan ágreining. Hann mun ræða um þetta í forsn., að mjög mikilvægt sé að skipuleggja þingfundina og tryggja að hæstv. ráðherrar séu viðstaddir umræðu ef þingmenn óska þess og reynt verði að binda það þannig að menn verði ekki fyrir áföllum.

Herra forseti. Frá því var gengið að ég mundi mæla fyrir þessu máli að ráðherra viðstöddum. Ég vek athygli á því að málið var lagt fram snemma í haust og hefur síðan beðið þess að komast á dagskrá. En það hefur ekki verið hægt fá fundartíma þannig að hæstv. ráðherra gæti verið viðstaddur fyrr en nú í dag. Þegar til kastanna kemur rýkur hæstv. félmrh. á dyr. Auðvitað kann eitthvað að hafa komið upp sem hann verður að sinna, en engar skýringar um það hafa komið fram. Mér finnst það óvirðing við þingmenn sem hafa óskað eftir því að fá að flytja sín mál í viðurvist ráðherrans og vonandi fleiri stjórnarþingmanna. Það er búið að hafa fyrir því að raða þeim málum saman sem heyra undir málasvið hæstv. félmrh. þannig að hann þurfi ekki að ómaka sig niður í Alþingi nema einu sinni út af þeim frv. og þingsályktunartillögum sem fyrir þinginu liggja á þessu sviði. Ég verð að segja, herra forseti, að ég er afar ósáttur við þennan framgang hjá hæstv. ráðherra að því gefnu að ekki séu gildar skýringar á en þær hafa ekki komið fram.

Vill hv. þm. fá að fresta málinu?

Í ljósi þess að frv. var lagt fram snemma á haustdögum og málið kemst til umræðu nú í febrúar, treysti ég ekki á að láta þetta tækifæri til að mæla fyrir málinu fram frá mér fara. Mér þykir ekki líklegt að fyrir þingfrestun í vor verði unnt að finna annan dag til að mæla fyrir þessu máli jafnframt því að hæstv. félmrh. geti verið viðstaddur. Ég verð því að láta af þeirri ósk minni að hæstv. ráðherra sé viðstaddur og mæli fyrir frv. þrátt fyrir það. Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. þm. Svavari Gestssyni að leggja fram, á þskj. 178, frv. til laga um lækkun fasteignaskatta og hlutdeild sveitarfélaga í virðisaukaskatti. Í frv. er að finna róttækar tillögur um breytingar á skattkerfinu. Tilgangur frumvarpsins er fjórþættur. Í fyrsta lagi er lagt til að skattar almennings verði lækkaðir með því að lækka fasteignaskatta. Sú aðgerð lækkar húsnæðiskostnað fólks bæði í eigin íbúð og í leiguhúsnæði og má ætla að dreifing skattalækkunarinnar verði þannig að lágtekjufólk fái jafnvel meira í sinn hlut en yrði við almenna lækkun á tekjuskatti. Í öðru lagi er lagt til að afnumin verði skattlagning á annan álagningarstofn en fasteignamat, en það endurspeglar markaðsvirði eignarinnar. Í þriðja lagi er fasteignaskattur gerður að skatti til ríkissjóðs einvörðungu samhliða þeirri breytingu að fella saman að nokkru leyti eignarskatt til ríkissjóðs og fasteignaskatt til sveitarfélaga og að nokkru leyti fella niður fast eignaskattinn. Loks eru þau nýmæli að sveitarfélögum er ætlaður hlutur úr sköttum á vörur og þjónustu, en lagt er til að hluti af virðisaukaskatti renni til sveitarfélaga. Ákvæði frumvarpsins lækka fasteignaskatt í tveimur áföngum. Lækkun vegna breytinga á álagningarstofni tæki strax gildi, en gerð er tillaga um þá breytingu að álagning miðist við fasteignamat í stað þess að leggja skattinn á afskrifað endurstofnverð fasteigna margfaldað með markaðsstuðli fasteigna í Reykjavík samkvæmt matsreglum Fasteignamats ríkisins. Víða er mikill munur á þannig reiknuðum álagningarstofni og fasteignamati. Í dreifbýli getur munurinn verið á bilinu 50--75% sem þýðir að lagt er á t.d. 10 millj. kr. stofn í stað 2,5--5,0 millj. kr. Í þéttbýli er einnig víða mikill munur, oft 30--40%. Samkvæmt upplýsingum frá Fasteignamati ríkisins er það einungis í fimm sveitarfélögum landsins sem fasteignamatið er gjaldstofn til fasteignaskatts. Í öðrum sveitarfélögum er fasteignamatið uppreiknað samkvæmt framangreindri aðferð. Þessi fimm sveitarfélög eru Reykjavík, Kópavogur, Seltjarnarnes, Garðabær og Hafnarfjörður. Frumvarpið lækkar gjaldstofn til fasteignaskatts á mannvirki í öðrum sveitarfélögum en þeim fimm sem áður eru talin úr 433 milljörðum kr. í 309 milljarða kr. og miðað við áætlaða meðalálagningarprósentu 0,38 verður skattalækkunin tæplega 500 millj. kr. á ári. Samkvæmt áðurgreindum upplýsingum kemur einnig fram að að meðaltali er fasteignamat eigna hækkað um 40% til að fá út gjaldstofninn. Ef íbúðir og íbúðarherbergi eru athuguð sérstaklega kemur í ljós að fasteignamat þeirra er um 178 milljarðar kr. en gjaldstofninn liðlega 265 milljarðar kr. Þar er hækkunin liðlega 87 milljarðar kr. eða um 50%. Með öðrum orðum er að meðaltali lagður 50% hærri fasteignaskattur á íbúðareigendur í sveitarfélögum landsins, að frátöldum sveitarfélögunum fimm, en fasteignamat eignarinnar réttlætir. Með því að færa gjaldstofn til fasteignamats verður lækkunin að meðaltali um þriðjungur af núverandi fasteignaskatti hjá hverjum íbúðareiganda. Síðari áfanginn verður í upphafi árs 1999, en þá fellur niður fasteignaskattur á íbúðarhúsnæði jafnhliða því að eignarskattur ríkisins hækkar úr 1,2% í 1,7% af eignarskattsstofni eins og hann er skilgreindur í lögum um tekjuskatt og eignarskatt. Þessi breyting lækkar skatta á einstaklinga um 1.800 millj. kr., fasteignaskatturinn sem fellur niður er um 2.500 millj. kr. og hækkun eignarskattsins á móti er um 700 millj. kr. Þá er til viðbótar lagt til að fasteignaskattur á landbúnað sé alveg felldur niður og er áætlað að það nemi um 100 millj. kr. Stærstur hluti er vegna útihúsa á jörðum og ræktaðs lands. Þá er ákvæðum um álagningarstofn til vatnsgjalds breytt til samræmis við breytingar á álagningarstofni til fasteignaskatts og leiðir sú breyting til svipaðrar hlutfallslegrar lækkunar á vatnsgjaldi að óbreyttri álagningarprósentu. Lækkunin gæti numið um 150 millj. kr. en á það er að líta að vatnsgjald á að standa undir kostnaði sveitarfélags við rekstur vatnsveitu og leiði breytingin til þess að tekjur dugi ekki fyrir útgjöldum munu sveitarfélögin væntanlega hækka álagningarhlutfallið til að auka tekjurnar. Ekki er því gert ráð fyrir að til lengdar verði um neina lækkun að ræða vegna þessarar breytingar. Þó ber á það að líta að þann tíma sem lög um vatnsgjald hafa gilt þá hefur að jafnaði verið innheimt mun hærra gjald til reksturs vatnsveitu en lög gera ráð fyrir að heimilt sé. Ég hef gengið nokkuð eftir því á undanförnum árum að félmrh. gangi komi því til leiðar að sveitarfélögin fari að lögum um vatnsgjald. Enn sem komið er hefur það ekki borið árangur og óvíst að félmrn. beiti sér í þeim efnum. Samanlögð áhrif af breytingunni eru að fasteignaskattur lækkar um 2.100 millj. kr. á einstaklinga og um 300 milljónir á atvinnurekstur, eða samtals um 2.400 millj. kr. Ekki er óvarlegt að gera ráð fyrir að lækkun gjalda einstaklinga verði um 21 þús. kr. á ári að meðaltali um landið allt þegar breytingin er að fullu komin til framkvæmda. Lækkunin verður eðlilega meiri í sveitarfélögum sem í dag leggja á uppreiknað fasteignamat eða um 27 þús. kr. á ári. Af lækkuninni leiðir einnig að húsaleiga ætti að lækka sem nemur lækkun á rekstrarkostnaði húsnæðisins. Á árinu 1990 var lögum um tekjustofna sveitarfélaga breytt þannig að í stað þess að leggja fasteignaskatt til sveitarfélaga á samkvæmt fasteignamati, sem endurspeglar mat á markaðsvirði eignarinnar, var tekin upp sú regla að miða við áætlað markaðsverð eignarinnar eins og það væri, ef eignin væri í Reykjavík. Með öðrum orðum var verðmæti eignarinnar ekki lengur álagningarstofninn heldur hærri tala. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um það að óeðlilegt hlýtur að teljast að mönnum sé gert skylt að borga eignarskatt af verðmætum sem þeir eiga ekki. Það hlýtur að koma mjög til álita hvort slík skattlagning hafi nokkurn tíma staðist ákvæði stjórnarskrár, ekki síst eftir að ákvæði jafnræðisreglu voru færð í stjórnarskrána fyrir tveimur árum. Má færa fyrir því gild rök að skattlagningu af þessu tagi svipi mjög til eignaupptöku. Skiljanlegt er að sveitarfélög telji sig þurfa svipaðar tekjur þar sem þau hafi sambærileg verkefni og útgjöld, en það er ekki réttlætanlegt að jafna tekjur sveitarfélaga með misháum eignarskatti. Benda má á að eignarskattur til ríkissjóðs samkvæmt lögum um tekjuskatt og eignarskatt er lagður á raunverulegt matsverð eignarinnar, þ.e. fasteignamat og álagningarreglur gilda um land allt. Lagt er til í frumvarpinu að fasteignaskattur verði tekjustofn ríkissjóðs. Fyrir því eru gild rök. Eðlilegt er að skattar af fasteignum séu á einni hendi og þannig verði betra samræmi milli álagningarreglna og yfirsýn yfir það hverju skatturinn skilar. Þá er verðmæti fasteigna mjög mismunandi eftir því hvar á landinu eignin er og því skilar eignarskattur mismunandi miklum tekjum. Af þeim sökum eru skattar á fasteignir óheppilegur tekjustofn fyrir sveitarfélög. Samkvæmt ákvæðum frumvarpsins fellur niður fasteignaskattur skv. a-lið 3. gr. laga um tekjustofna sveitarfélaga og annar fasteignaskattur flyst til ríkissjóðs. Þá er lagt til að eignarskattur einstaklinga hækki úr 1,2% í 1,7% af eignarskattsstofni. Með þessari breytingu greiða einstaklingar einungis eignarskatt af eignum sínum samkvæmt lögum um tekjuskatt og eignarskatt. Sú grundvallarbreyting verður þá að eignarskattur verður lagður á eignir samkvæmt markaðsvirði og að frádregnum skuldum, en telja verður afar óeðlilegt að lagður sé eignarskattur á hærra mat en markaðsvirði eignarinnar og auk þess án þess að skuldir séu dregnar frá eigninni eins og nú er gert með fasteignaskatti til sveitarfélaganna. Gert ráð fyrir að í framtíðinni verði núverandi eignarskattur og fasteignaskattur á atvinnurekstur samræmdir á sambærilegan hátt og lagt er til varðandi einstaklinga og verður auðveldara við það að eiga þegar báðir skattarnir eru orðnir ríkisskattar. Samkvæmt núgildandi lögum eru tekjustofnar sveitarfélaga ekki tengdir almennum hagvexti í þjóðfélaginu beint heldur ráðast þeir að mestu af staðbundnum efnahagssveiflum auk launabreytinga samkvæmt kjarasamningum. Þannig hafa sveitarfélög, sem byggjast að mestu á sjávarútvegi, búið við verulegan samdrátt á undanförnum árum, sérstaklega þar sem stuðst er við botnfiskveiðar, á sama tíma og nokkur hagvöxtur varð almennt í efnahagslífi landsmanna. Þetta er mjög áberandi um þessar mundir þar sem umtalsverð uppsveifla er í hagkerfinu bæði vegna þess að uppsveiflan nær ekki til landsins alls og hins að tekjur af uppsveiflunni renna nær eingöngu í ríkissjóð. Telja verður eðlilegt að aukinn hlutur af tekjum sveitarfélaga komi af óbeinum sköttum en minni af staðbundnum tekjustofnum. Þannig verði leitast við að jafna að nokkru um landið mismunandi efnahagslegum áhrifum eftir atvinnugreinum og landsvæðum. Í frumvarpinu er lagt til að 12% tekna af virðisaukaskatti renni til sveitarfélaga og er gert ráð fyrir að sú fjárhæð nú jafngildi tekjum sveitarfélaga af fasteignaskatti. Á þessu ári koma til hjá ríkissjóði tekjur af fjármagnstekjuskatti. Er áætlað að þær nemi um 700 millj. kr. fyrst í stað en geti orðið um 1.100 millj. kr. Reyndar var þessi áætlun endurskoðuð við gerð fjárlaga við síðustu áramót og er nú áætlað að tekjur á árinu 1998 verði meiri en þær 700 millj. sem gert var ráð fyrir þegar frv. þetta var samið. Þykir eðlilegt að verja þessum tekjum til þess að lækka skatta almennings af fasteignum. Slík skattalækkun skilar sér vel til almennra launþega og dreifing hennar verður þannig að stærri hluti skattalækkunarinnar fer til tekjulágra en við lækkun á skattprósentu til tekjuskatts. Á þessu ári nemur lækkun fasteignaskattsins um 500 millj. kr. ef ákvæði frv. ná fram að ganga. Sveitarfélögunum verður bætt tekjutapið með greiðslu úr ríkissjóði. Tekjur ríkissjóðs af fjármagnstekjuskatti á þessu ári gera það að verkum að ríkissjóður stendur jafnréttur eftir og vel það. Á árinu 1999 koma ákvæði frumvarpsins að fullu til framkvæmda, ef samþykkt verður. Skattalækkun verður um 3.100 millj. kr., um 300 millj. kr. á atvinnurekstur vegna lækkunar á álagningarstofni fasteignaskatts og afnámi skattsins á eignir í landbúnaði og um 2.800 millj. kr. vegna niðurfellingar fasteignaskatts á einstaklinga. Þá flyst fasteignaskattur á atvinnurekstur til ríkissjóðs. Fasteignaskattur hefur skilað sveitarfélögum um 5.800 millj. kr. og er lagt til að þeim verði bætt það með hlutdeild í virðisaukaskatti. Á móti þessu tekjutapi ríkissjóðs kemur í fyrsta lagi fasteignaskattur sem er áætlaður vera um 2.700 millj. kr., þ.e. fasteignaskattur á atvinnurekstur, hækkun á eignarskatti einstaklinga um 700 milljónir kr. og áætlaðar tekjur af fjármagnstekjuskatti sem hér eru áætlaðar um 1.100 millj. kr. Samtals eru þetta um 4.500 millj. kr. Gera má ráð fyrir að nýjar tekjur ríkissjóðs af óbreyttum tekjustofnum vegna hagvaxtar skili þeim 1.300 millj. kr. sem upp á vantar. Má í því sambandi benda á að í skattatillögum ríkisstjórnarinnar sem samþykktar voru á Alþingi síðasta vor er gert ráð fyrir að lækkun skatta frá og með 1999 nemi liðlega 5.000 millj. kr. sem tekjur vegna hagvaxtar muni borga að mestu leyti. Frumvarpið skiptist í þrjá meginkafla. I. kaflinn fjallar um lækkun tekjuskatta. Þar eru lagðar til breytingar á lögum um tekjustofna sveitarfélaga, á lögum um vatnsveitur sveitarfélaga og á lögum um tekjuskatt og eignarskatt. Í II. kafla er að finna ákvæði til breytingar á lögum um virðisaukaskatt og í III. kafla frv. er að finna ákvæði um gildistöku. Lagt er til að fella úr lögum um tekjustofna sveitarfélaga nokkur ákvæði, fyrst og fremst það að álagningarstofn fasteignaskatts skuli miðast við annað en fasteignamat og verður þá fasteignamat eftir að frv. hefur náð fram að ganga. Í öðru lagi er felldur niður a-liður 3. mgr. 3. gr. laganna sem kveður á um að undanþegið fasteignaskatti verði íbúðir og íbúðarhús ásamt lóðarréttindum, erfðafestulönd og jarðeignir sem ekki eru nytjaðar til annars en landbúnaðar, útihús og mannvirki á bújörðum sem tengd eru landbúnaði, svo og sumarbústaðir ásamt lóðarréttindum. Þá er lagt til að úr lögunum verði felld ákvæði sem verða óþörf ef þær breytingar ná fram að ganga sem ég hef þegar kynnt. Gerð er tillaga um þá breytingu á lögum um vatnsveitur sveitarféalga, að álagningarstofn vatnsgjalds skuli vera fasteignamat eignar í stað þess sem nú er, að miðað er við uppreiknað fasteignamat samkvæmt reglum sem kynntar hafa verið fyrr í framsöguræðunni. Þá er í II. kafla frv. um breytingar á lögum um virðisaukaskatt lagt til að til sveitarfélaga renni 12% af þeirri fjárhæð sem ríkissjóður hefur í tekjur af virðisaukaskatti, eins og fyrr var greint. Er gert ráð fyrir að fjárhæðinni verði skipt á milli sveitarfélaganna í hlutfalli við íbúafjölda þeirra. Skal hlutfallið þannig ákvarðað að ár hvert verði íbúafjöldinn í hverju sveitarfélagi miðaður við meðaltal síðustu þriggja ára á undan. Loks er í gildistökuafla frv. kveðið á um gildistöku einstakra greina þess, en frv. mun að fullu koma til framkvæmda um næstu áramót, 1. janúar 1999. Fylgiskjal er með frv. þar sem fram kemur yfirlit sem Fasteignamat ríkisins hefur tekið saman um samanlagt fasteignamat á landinu öllu, stærðir fasteigna og sundurliðun eftir einstökum fasteignum og það síðan sundurliðað eftir fasteignamati annars vegar og gjaldstofni hins vegar, lóðarmati, flatarmáli og fjölda matseininga. Einnig er önnur tafla, sem er sú sama og fyrri taflan, en þó með þeirri breytingu að sveitarfélögin fimm eru dregin frá þar sem fasteignamat er ekki uppreiknað. Í þeirri töflu kemur glögglega fram hversu mikil breyting verður á gjaldstofni við þá breytingu sem kveðið er á um í lögunum um upphækkun fasteignamatsins áður en fasteignaskattur er lagður á. Ég fer ekki nánar út í þessa töflu en þarna er að finna mjög fróðlegar upplýsingar sem ég hvet hv. alþingismenn til að kynna sér. Frv. var flutt á síðasta þingi en náði þá ekki fram að ganga og er endurflutt lítið breytt frá því sem þá var. Herra forseti. Ég hef lokið við að gera grein fyrir efnisatriðum þessa frv. og legg til að því verði vísað til félmn. og 2. umr.

Herra forseti. Ég flyt hér till. til þál. um umboðsmann aldraðra. Meðflutningsmenn auk mín eru hv. þingmenn Guðjón Guðmundsson, Árni Ragnar Árnason og Arnbjörg Sveinsdóttir. Þáltill. hljóðar svo: Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að kanna forsendur fyrir stofnun embættis umboðsmanns aldraðra sem sinni gæslu hagsmuna og réttinda aldraðra. Þessi þáltill. var flutt á 121. löggjafarþingi en náði þá ekki fram að ganga og er því endurflutt hér nú. Í greinargerð segir m.a. svo, með leyfi forseta: ,,Með hliðsjón af þeim staðreyndum að Íslendingar verða elstir allra þjóða, að um 27.000 Íslendingar eru 67 ára og eldri og að hlutfall aldraðra af heildaríbúafjölda fer vaxandi er mikil nauðsyn á að stjórnvöld taki tillit til hagsmuna aldraðra þegar teknar eru ákvarðanir sem þá varða. Mikinn hluta starfsævi sinnar eru einstaklingar að búa sig undir áhyggjulaust ævikvöld og taka þá mið af gildandi lögum og reglum um aldraða þegar lagt er í sameiginlega sjóði almannatrygginga og séreignarsjóði lífeyrissjóðanna. Því er nauðsynlegt að stöðugleika sé gætt í hvívetna hvað varðar fjárhagslega afkomu aldraðra. Í vaxandi mæli eru byggðar fyrir aldraða sérstakar íbúðir sem verða að fullnægja ákveðnum skilyrðum. Á því hefur því miður orðið misbrestur enda þótt löggjafinn hafi reynt að hafa þar nokkur áhrif á. Fjöldi aldraðra á lögheimili sitt á dvalar- og hjúkrunarheimilum þar sem félagsleg og persónuleg vandamál geta skapast, jafnvel deilumál milli nánustu ættingja um fjármál og eignir. Oft þurfa forstöðumenn og starfsfólk að blanda sér í slík mál til að gæta hagsmuna umbjóðenda sinna og því væri augljóslega léttir fyrir þá að geta vísað þeim til umboðsmanns. Umboðsmanni aldraðra væri ætlað að vinna að málum sem snerta sérstaklega hagsmuni aldraðra, fylgjast með því að stjórnvöld og einkaaðilar tækju fullt tillit til réttinda, þarfa og hagsmuna aldraðra og setja fram ábendingar og tillögur um úrbætur í málum er snerta hag aldraðra á öllum sviðum samfélagsins. Einnig væri umboðsmanni aldraðra ætlað að hafa frumkvæði að stefnumarkandi umræðu í samfélaginu um málefni aldraðra og stuðla að úrbótum á réttarreglum og stjórnsýslufyrirmælum er snerta aldraða.`` Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þessa þáltill. svo rækilega sem ég hef kynnt hana hér áður, en legg til að tillögunni verði vísað til hv. heilbr.- og trn. og síðari umr. að lokinni umræðu.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar, nr. 12/1997, með síðari breytingum. Frv. er 437. mál þingsins og er á þskj. 763. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir, Guðný Guðbjörnsdóttir og Ögmundur Jónasson. Þetta frv. er ekki langt en 1. gr. er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Við 2. málsl. 4. mgr. 7. gr. laganna bætist: þó ekki greiðslur vegna látins maka eða barnalífeyrir vegna látins foreldris. 2. gr.: Lög þessi öðlast þegar gildi``. Þetta mál er stærra en það lítur út fyrir að vera. Á vorþinginu 1980 tókst okkur þremur hv. alþm. að fá samþykkt á hinu háa Alþingi að tekjur maka hættu að hafa áhrif á greiðslur úr Atvinnuleysistryggingasjóði. Það voru auk mín hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir og Pétur Sigurðsson. Áður höfðu tekjur maka komið í veg fyrir að t.d. konur fengju atvinnuleysisbætur. Frv. var vísað til ríkisstjórnarinnar og hún gerði það síðan að lögum á sama þingi að mig minnir. Lög um atvinnuleysisbætur voru endurskoðuð á síðasta þingi og núgildandi lög um atvinnuleysistryggingar eru nr. 12/1997. Þegar þau lög voru sett á síðasta ári varð 4. mgr. 7. gr. laganna svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: ,,Elli- og örorkulífeyrir, svo og örorkustyrkur frá Tryggingastofnun ríkisins, skal koma til frádráttar atvinnuleysisbótum. Sama gildir um greiðslur úr almennum og frjálsum lífeyrissjóðum. Nú fær hinn atvinnulausi ekki fullar atvinnuleysisbætur og skal þá eingöngu skerða bæturnar hlutfallslega.`` Hvað er hér nýtt? Jú, það er setningin: ,,Sama gildir um greiðslur úr almennum og frjálsum lífeyrissjóðum.`` Þetta ákvæði hefur ekki verið í lögunum áður og þess vegna höfðu greiðslur úr lífeyrissjóðum ekki haft áhrif á atvinnuleysisbætur. Í framkvæmd er það nú þannig að eigi umsækjandi um atvinnuleysisbætur rétt á bótunum en sé jafnframt \mbox{ellilífeyris-,} örorkulífeyris- eða örorkustyrkþegi hjá Tryggingastofnun ríkisins, skerða bætur greiðslur úr Atvinnuleysistryggingasjóði. Eigi umsækjandi rétt á hluta atvinnuleysisbóta, t.d. vegna þess að hann hafi ekki verið í nema hálfu starfi eða af einhverjum öðrum ástæðum, þá skerða bætur Almannatrygginga atvinnuleysisbætur í sama hlutfalli og rétturinn til þeirra er. En mörgum brá illilega í brún þegar lögleitt var að hið sama gilti um greiðslur úr lífeyrissjóðum. Þau lög tóku gildi 1. júlí 1997. Engar undanþágur voru frá greiðslum úr lífeyrissjóðunum, þannig að greiðslur vegna látins maka og barnalífeyrir skertu einnig atvinnuleysisbætur. Hver getur sagt sér sjálfur hvaða áhrif þetta ákvæði hefur haft á fjárhag ekkna sem misst hafa atvinnu sína og hafa fyrir börnum að sjá. Hægt væri að hugsa sér konu sem vinnur fyrir kannski 60 þús. kr. á mánuði. Það gæti verið lífsbjörg hennar að hafa 45--50 þús. kr. á mánuði úr lífeyrissjóði og jafnvel barnalífeyri líka. Og þannig hefði dæmið kannski gengið upp. Stjórn Atvinnuleysistryggingasjóðs sá fljótlega þann vanda sem hér var á höndum og tók án lagaheimildar þá ákvörðun að barnalífeyrir skyldi ekki skerða atvinnuleysisbætur. Fyrir því er raunar engin stoð í lögum en ég held að við getum öll verið sammála um að fyrirgefa stjórninni það enda nær það ekki nokkurri átt þar sem lífeyririnn er auðvitað ætlaður börnunum. En hitt hefur ekki verið lagfært að bætur vegna látins maka skerða enn þá atvinnuleysisbætur hins sem eftir lifir. Tekjur lifandi maka hafa engin áhrif á rétt hins makans til atvinnuleysisbóta. Þetta er auðvitað óviðunandi. Ég hef raunar rætt þetta við hæstv. félmrh. og ég fékk ekki betur heyrt en hann væri sammála því að þarna yrði að gera breytingu. Ég hef einnig talað við afgreiðslufólk í Atvinnuleysistryggingasjóði og hef rætt við Margréti Tómasdóttur, forstöðumann þar. Hún lýsti því að mikil nauðsyn væri að laga þetta þar sem það væri ákaflega hvimleitt að útskýra fyrir fólki að það gæti ekki fengið atvinnuleysisbætur vegna bóta eftir látinn maka. Svo ég taki dæmi sem ég fékk þar á skrifstofunni þá má hugsa sér ekkju sem hefur 50 þús. kr. í lífeyri á mánuði eftir látinn maka. Hún missir vinnu sína og sækir um atvinnuleysisbætur. Þá fengi hún, eins og lögin eru núna, 9.636 kr. á mánuði. Þarna skiptir engu máli í raun og veru hvorum megin skattkortið er notað. Það breytir ekki því. Allir ættu að sjá að af þessu lifir auðvitað enginn eða deyr. Ég efast um að þetta hafi verið ætlun löggjafans þegar lögin voru sett. Við getum deilt um það hvort beri að láta eigin eftirlaun skerða atvinnuleysisbætur en það er algerlega fráleitt að tekjur sem kona hefur, eða karlmaður, vegna látins maka sem hann hefur sjálfur tryggt sig fyrir, geti skert atvinnuleysistryggingar hins makans og slíkt óréttlæti verður auðvitað að leiðrétta. Ég vona svo sannarlega að þessu máli verði tekið með vinsemd. Ég hef fengið margar ábendingar um þetta, einmitt frá konum sem hefur verið synjað um atvinnuleysisbætur vegna lífeyris eftir látinn maka. Oft er hann nú svo lítill og lélegur að það er ekki af miklu að taka. Ég býst við að hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson sem hér situr viti hvernig eftirlaun eftir látna sjómenn eru. Ég býst ekki við að ekkjur þeirra eða ekklar megi við að missa þær upphæðir sem þar eru á ferðinni. Ég fór í gegnum, hæstv. forseti, umræður um þetta mál, sem var reyndar mikill lagabálkur sem lögleiddur var á síðasta ári. Eins og menn vita sat ég ekki hér sjálf á þeim tíma. Umræður voru feiknamiklar og bunkinn þykkur en ég gat ekki séð að neinn hefði komið auga á þetta atriði. Þess vegna hlýt ég að álykta að hér hafi verið um slys að ræða. Ég held að enginn hv. þm. hefði talið þetta sanngjarnt og þess vegna höfum við flutt þetta frv. Ég treysti því að hv. félmn. taki frv. vinsamlega og geri að lögum á þessu þingi. Ef það er ákaflega erfitt að samþykkja mál frá stjórnarandstæðingi, þá treysti ég hæstv. félmrh. til að gera mitt mál að sínu og bæta úr. Það getur ekki gengið þannig að tekjur lifandi maka hafi ekki áhrif á atvinnuleysisbætur, en lífeyrir eftir látinn maka hafi það. Það getur ekki gengið og ég treysti því, hæstv. forseti, um leið og ég legg til að þetta mál fari til hv. félmn. að það fái vinsamlega móttöku hér í þinginu.

Hæstv. forseti. Eins og hér kom fram, standa fjórir hv. þm. að þessu frv. en fyrir okkur hefur farið 1. flm., hv. þm. Guðrún Helgadóttir. Ég lít svo á að mikilvægt sé að hraða afgreiðslu þessa máls. Kjarni þess er sá að einstaklingur sem missir atvinnu sína fær atvinnuleysisbætur. Þær bætur fær viðkomandi þótt maki hans sé vinnandi og afli tekna. Deyi makinn hins vegar og fái hinn eftirlifandi makabætur er hann sviptur atvinnuleysisbótunum eða þær lækkaðar stórlega. Á Alþingi í gær var rætt um að láta lög um bann við verkföllum sjómanna fá flýtimeðferð í þinginu. Ef eitthvert frv. á skilið að fá flýtimeðferð á Alþingi þá er það þetta.

Herra forseti. Ég tek undir með 1. flm. og þakka honum fyrir að hafa bent á þær skekkjur sem orðið hafa til við lagasetningu á hinu háa Alþingi á síðasta ári. Hér er vissulega þarft verk að vinna og ég mun ekki liggja á liði mínu við að vinna að framgangi þessa máls. Þetta er mjög þarft verk. Ég kem hér upp til að lýsa stuðningi mínum við þetta mál og þakka flm. fyrir að hafa flutt þetta mál.

Herra forseti. Fyrir rúmum tveimur árum tók ég þátt í undirbúningi nýrra laga um atvinnuleysistryggingar ásamt fleirum. Þegar ég hlusta á málflutning hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur heyrist mér það sem hún er að benda á alveg rétt. Ég ætla að okkur hafi orðið á mistök vegna þess að við höfum ekki skoðað þetta í réttu ljósi. Ég vona því, herra forseti, að hv. félmn. taki þetta mál til mjög vinsamlegrar athugunar og reyni að leiðrétta lögin hvað þetta varðar.

Hæstv. forseti. Ég kem aðeins upp til að þakka hv. þm. fyrir góðar undirtektir og skal verða síðust til að dæma þau mistök sem ég held að hér hafi orðið á síðasta þingi. Satt að segja er það ekki neinn leikur að átta sig á þeim frumskógi sem atvinnuleysisbætur, almannatryggingar og lífeyrissjóðir eru orðin að. Þessi mistök verða því auðveldlega fyrirgefin en ég held að hér sé atriði sem auðvelt er að leiðrétta og ég þakka hv. þm. fyrir að taka undir það.