Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Eggert Haukdal, 6. þm. Suðurl., Gísli S. Einarsson, 4. þm. Vesturl., Guðjón Guðmundsson, 5. þm. Vesturl., Gunnlaugur Stefánsson, 5. þm. Austurl., Halldór Ásgrímsson, 1. þm. Austurl., Hjörleifur Guttormsson, 4. þm. Austurl., Ingi Björn Albertsson, 5. þm. Reykv., Ingibjörg Pálmadóttir, 2. þm. Vesturl., Jóhann Ársælsson, 3. þm. Vesturl., Jóhanna Sigurðardóttir, 12. þm. Reykv., Jóhannes Geir Sigurgeirsson, 6. þm. Norðurl. e., Ólafur G. Einarsson menntmrh., Ragnar Arnalds, 3. þm. Norðurl. v., Steingrímur J. Sigfússon, 4. þm. Norðurl. e., Sturla Böðvarsson, 1. þm. Vesturl.

Gert er ráð fyrir að fram fari utandagskrárumræða í dag klukkan hálffjögur. Málshefjandi er hv. 8. þm. Reykn., Ólafur Ragnar Grímsson, og hæstv. forsrh. verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 1. mgr. 50. gr. þingskapalaga, þ.e. hálftíma umræða. Efni umræðunnar er staða félmrh. og ummæli hans um samskipti ráðuneytisins við Hafnarfjarðarbæ.

Virðulegi forseti. Í þessari ræðu mun ég fjalla um það helsta sem takast þarf á við í náinni framtíð í utanríkis- og milliríkjasamskiptum, einkum lífsbjörg okkar í hafinu, stöðuna í öryggis- og varnarmálum og loks samrunaferlið í Evrópu. Ekki verður farið yfir öll atriði utanríkismála en þær umræður sem nú eru að hefjast gefa að sjálfsögðu tækifæri til skoðanaskipta um fleiri mál en þau sem ég get vikið að í tiltölulega stuttri ræðu. Einhver stærsti áfanginn í giftudrjúgri sókn íslensku þjóðarinnar til bættra lífskjara er án nokkurs vafa hafréttarsamningur Sameinuðu þjóðanna frá árinu 1982. Ísland var í fararbroddi þeirrar umræðu meðal þeirra ríkja er unnu nær tíu ára þrotlaust starf við undirbúning hans. Því fer vel á því að hann öðlast gildi á því ári þegar við fögnum 50 ára afmæli lýðveldisins. Íslendingar hafa frá upphafi átt aðild að svokölluðum hópi ,,kjarnaríkja`` á úthafsveiðiráðstefnu Sameinuðu þjóðanna. Nú þykir næsta víst að takast muni að ná samkomulagi um bindandi alþjóðasamning um úthafsveiðar þótt endanlegt samþykki allra ríkja liggi ekki fyrir. Sú niðurstaða mun verða okkur Íslendingum mikilvæg, bæði varðandi stjórnun fiskveiða utan efnahagslögsögunnar og einnig hvað varðar aðgang okkar að fjarlægum miðum. Deilur okkar við Norðmenn um veiðar íslenskra skipa í Smugunni og á verndarsvæðinu við Svalbarða hafa verið í brennidepli íslensks þjóðlífs að undanförnu. Ég hef frá upphafi lagt höfuðáherslu á að við leysum þessi ágreiningsmál með samningum. Ekki þarf að koma á óvart að íslenskir sjómenn og útgerðarmenn leiti í framtíðinni í vaxandi mæli á fjarlægari mið til að draga björg í bú. Íslendingar telja sig í fullum rétti til að veiða á alþjóðlegu hafsvæði, einnig því sem kallað er Smugan. Við getum heldur ekki fallist á réttargrundvöll hins norska fiskverndarsvæðis við Svalbarða. Í 2. gr. Svalbarðasamningsins frá 1920 er kveðið skýrt og ótvírætt á um það að allir þegnar frá aðildarríkjunum og skip þeirra skuli njóta sama réttar til veiða á eyjunum og í landhelgi þeirra. Með því að lýsa einhliða yfir fiskverndarsvæði Noregs og 200 sjómílna svæði út frá Svalbarða hefur Noregur tekið sér vald, bæði til að setja þar fiskverndarreglur og úthluta veiðikvótum að eigin geðþótta, án samráðs við samningsaðila. Þrátt fyrir mikilvægi fiskveiða fyrir okkur Íslendinga erum við nú eina fiskveiðiþjóð Evrópu sem Norðmenn vilja útiloka frá veiðum á Barentshafi. Við teljum ótvírætt að alþjóðlegur dómstóll kæmist að þeirri niðurstöðu að jafnræðisregla 2. gr. Svalbarðasamningsins eigi að gilda á öllu þessu svæði. Íslendingar og Norðmenn eiga margvíslegra sameiginlegra hagsmuna að gæta á sviði sjávarútvegs og fiskveiða. Þar er ekki bara um að ræða þorsk í Barentshafi heldur líka loðnu, síld, karfa, svo og rækju sem Norðmenn sækja nú í og er sameiginlegur stofn okkar og Grænlendinga. Bæði Ísland og Noregur vilja koma í veg fyrir ofveiði á úthafinu utan 200 sjómílna. Bæði löndin hafa tekið virkan þátt í fundum úthafsveiðiráðstefnu Sameinuðu þjóðanna. Báðum þjóðum ætti að vera það mikið kappsmál að farsæl lausn fáist á ráðstefnunni. Starfshópur sem skipaður er fulltrúum frá forsrn., utanrrn. og sjútvrn. hefur á undanförnum vikum unnið að málinu. Verkefni starfshópsins eru m.a. að undirbúa málflutning Íslendinga á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, einkum á úthafsveiðiráðstefnunni; að undirbúa samninga við Norðmenn og Rússa um veiðar í Barentshafi og hugsanlega málshöfðun Íslendinga fyrir Alþjóðadómstólnum í Haag. Starfshópnum er ætlað að vera ríkisstjórninni til ráðgjafar um stefnumörkun og málflutning í hafréttarmálum og hafa samráð við og veita sérfræðiráðgjöf úthafsveiðinefnd þingmanna og hagsmunaaðila. Að mínu mati er brýnt að finna sanngjarna lausn á þessari deilu hið fyrsta. Vegna samninga Norðmanna og Rússa um veiðar á þessum hafsvæðum hlýtur lausnin að lokum að felast í þríhliða samningum Íslands, Noregs og Rússlands. Engin niðurstaða mun hins vegar fást nema íslensk skip fá sanngjarnari og varanlegri veiðiheimildir í Barentshafi og að við ákvörðun þeirra veiðiheimilda sé tekið tillit til ástands fiskstofna. Það er miður að úfar skuli hafa risið með fornum frænd- og vinaþjóðum. Því fyrr sem við leiðum þetta mál til lykta með skynsamlegum samningum, þeim mun betra. Við Íslendingar höfum getið okkur góðan orðstír á alþjóðavettvangi fyrir að hafa ábyrga afstöðu til lífríkis hafsins og verndar þess. Við höfum viljað koma í veg fyrir ofveiði og fært þungbærar fórnir sjálfir í þeim tilgangi með ströngu fiskveiðistjórnunar- og eftirlitskerfi. Við höfum lagt mikla áherslu á nauðsyn þess að koma í veg fyrir mengun hafsins. Út á þessa inneign m.a. höfum við náð árangri á alþjóðlegum vettvangi í því að fá aðrar þjóðir til að taka tillit til okkar sjónarmiða, þar á meðal í hafréttarmálum á sínum tíma. Virðulegi forseti. Grundvallarstefna okkar Íslendinga í hvalveiðimálum er skýr og skilmerkileg. Við eigum rétt á því að nýta þessa auðlind svo sem aðrar með sjálfbærum hætti. Við vitum að grisjun stofna er bæði góð búmennska og rétt umhverfisstefna. Á þessu getum við staðið og þurfum ekkert að skammast okkar fyrir það á alþjóðavettvangi. Raunar þurfum við að efla kynningu á okkar málstað sem byggir á skynsamlegri nýtingarstefnu. Í þessu máli snýst spurningin ekki um markmið heldur aðferðir til að ná þeim markmiðum. Almennt má ljóst vera að smáþjóðum er styrkur að því, raunar nauðsyn, að starfa á vettvangi viðurkenndra alþjóðasamtaka. Í þessu tiltekna máli hefur okkur og raunar fleirum þótt sá alþjóðlegi vettvangur sem viðurkenndur er lítt traustvekjandi. Um árabil hunsaði Alþjóðahvalveiðiráðið niðurstöður eigin vísindanefndar varðandi stofnstærðir og veiðiþol. Á síðasta ársþingi Alþjóðahvalveiðiráðsins í maí á þessu ári varð hins vegar sú breyting að samþykkt var stefnumarkandi ályktun um réttmæti niðurstöðu vísindanefndarinnar og að leggja beri vísindalegt mat til grundvallar þegar ákvarðanir eru teknar. Þótt hér sé ekki um bindandi samþykkt að ræða sem leiði óhjákvæmilega til afnáms hvalveiðibannsins er þetta tvímælalaust skref í rétta átt. Sú spurning hlýtur að vakna hvort ekki sé rétt að við vinnum með samstarfsfúsum þjóðum að frekari framgangi málsins á þessum vettvangi sem þó hefur fengist viðurkenndur á alþjóðavettvangi. Við höfum fengið skýrar ábendingar, jafnt frá þeim sem eru okkur sammála í þessu máli sem og hinum, að ekki sé um annan vettvang að ræða. Ef við grípum til einhliða aðgerða er hætt við að þetta mál öðlist eigin skriðþunga sem við og þeir sem vilja okkur vel fáum ekki við ráðið. Í þessu máli þurfum við Íslendingar að beita bæði lagni og sýna langlundargeð. Við verðum að hafa vit á að sveigja frá skerjum og það sjálfsöryggi að geta umborið tímabundið ofríki fáfræðinnar, fullviss þess að á endanum muni vísindaleg rök og heilbrigð skynsemi reynast fordómum yfirsterkari. Ég tel rétt að við göngum á ný í Alþjóðahvalveiðiráðið en með þeim fyrirvara að við samþykkjum ekki hvalveiðibannið frá 1982. Þetta yrði fyrsta raunhæfa skrefið að því marki að hefja hvalveiðar að nýju innan viðurkenndra vébanda. Um þetta þurfum við að ná breiðri samstöðu hér heima og hafa náið samráð og samvinnu við þá sem málið varðar á erlendum vettvangi. Þetta ár hefur fyrir margra hluta sakir verið eitt það markverðasta í seinni tíma sögu Atlantshafsbandalagsins. Framkvæmd ákvarðana leiðtogafundarins í janúar ásamt ötulu starfi Norður-Atlantshafssamvinnuráðsins sýna að aðlögun bandalagsins að breyttum aðstæðum hefur tekist farsællega. ,,Samstarf í þágu friðar`` hefur lagt grundvöll að nánari samvinnu og gagnkvæmu trausti í öryggismálum Evrópu á viðkvæmu breytingaskeiði. 23 ríki taka nú þátt í þessu samstarfi, þar á meðal hin fyrrum hlutlausu ríki Svíþjóð og Finnland. Við fögnum þeim árangri sem þegar hefur náðst í samskiptum Atlantshafsbandalagsríkja við Rússland. Varanlegur stöðugleiki og öryggi í Evrópu hlýtur að vera tálsýn ef ekki er tekið tillit til þessa stærsta ríkis álfunnar. Alvarleg umræða um stækkun Atlantshafsbandalagsins er þegar hafin. Ekki er í raun lengur spurt um hvort heldur hvenær og þá hvaða ríki komi til álita. Sum samstarfsríkjanna eru betur undir það búin en önnur að takast á við þær skuldbindingar sem fylgja aðild. Jafnframt er ljóst að við einhvers konar neitunarvald Rússlands gegn aðild einstakra ríkja verður ekki unað enda verður því ekki haldið fram nema með haldbærum rökum að aðild nýrra lýðræðisríkja í Mið- og Austur-Evrópu að sameiginlegu öryggiskerfi Evrópuríkja ógni á nokkurn hátt öryggi Rússlands. Skoða verður stækkun Atlantshafsbandalagsins með hliðsjón af þeirri öru og flóknu þróun sem á sér stað meðal Evrópusamtaka í dag. Í umræðunni um áhrif stækkunar Evrópusambandsins vill öryggispólitíski þátturinn því miður oft gleymast. Ný aðildarríki sambandsins vilja flest ef ekki öll ganga til liðs við Vestur-Evrópusambandið þar sem sameiginleg varnar- og öryggismálastefna ESB verður mótuð þegar fram líða stundir eins og Maastricht-samningurinn kveður á um. Þetta mun hafa grundvallaráhrif á Atlantshafsbandalagið þar sem Vestur-Evrópusambandinu er ætlað það hlutverk að verða Evrópustoðin í bandalaginu. Janúarfundur leiðtoga Atlantshafsbandalagsins lýsti yfir eindregnum stuðningi við þetta hlutverk Vestur-Evrópusambandsins. Aukaaðild Íslands að Vestur-Evrópusambandinu gefur okkur vissan aðgang að þessum vettvangi þar sem við getum fylgst með mikilvægri umræðu sem augljóslega varðar öryggishagsmuni okkar. Á vettvangi Evrópuráðsins beinist athyglin að miklu leyti að vandamálum sem varða styrkingu lýðræðislegra stjórnarhátta og varðveislu friðar í Austur-Evrópu. Mikilvægustu verkefnin á vettvangi Evrópuráðsins eru nú að ákveða hvort Rússlandi verði veitt aðild að ráðinu og að vinna að kerfisbundinni aðstoð við lýðræðisþróun í Austur-Evrópu þar á meðal í samstarfi við RÖSE. Nú nýverið hefur á vettvangi Evrópuráðsins verið gengið frá samningi um réttindi þjóðernisminnihluta sem ætlunin er að verði undirritaður á ráðherrafundi Evrópuráðsins 10. nóv. nk. Samningurinn er fyrsti alþjóðasamningurinn sem gerður hefur verið sérstaklega um réttindi þjóðernisminnihluta. Ekki þarf að orðlengja hve mikilvægt tvíhliða varnarsamstarf okkar við Bandaríkjamenn hefur verið. Ásamt aðildinni að Atlantshafsbandalaginu hefur það verið undirstaða öryggis- og varnarstefnu okkar. Sú grundvallarstaða hefur ekki breyst. Það var því vissulega ánægjulegt að í upphafi þessa árs náðist samkomulag við Bandaríkjamenn um aðlögun varnarskuldbindinga að nýjum aðstæðum. Samkomulagið hefur að markmiði að tryggja Íslandi áfram virkar loftvarnir með minni viðbúnaði. Í bókun þeirri, sem við Perry, varnarmálaráðherra Bandaríkjanna, undirrituðum 4. janúar sl., eru fyrri skuldbindingar beggja aðila á grundvelli tvíhliða varnarsamningsins frá 1951 áréttaðar. Auk þess er kveðið á um nauðsyn náins samráðs, bæði tvíhliða og innan Atlantshafsbandalagsins eftir því sem þörf verður á frekari aðlögun bandalagsins að nýjum aðstæðum á sviði öryggismála. Í ferð minni til Bandaríkjanna um síðustu mánaðamót áréttaði ég þá afstöðu íslenskra stjórnvalda að ekki verði dregið frekar úr þeirri varnargetu sem nú er í landinu því hún sé í lágmarki. Virðulegi forseti. Við stofnun EFTA voru uppi þau sjónarmið að innan samtakanna mætti marka aðrar leiðir en þær sem mótaðar voru innan Evrópubandalagsins (EB). Við brotthvarf Bretlands úr EFTA varð ljóst að þungamiðja viðskiptasamstarfs í Evrópu hlyti að vera innan EB. EFTA varð í raun samstarfsvettvangur ríkja sem lögðust á eitt um að tryggja hagsmuni sína gagnvart Evrópubandalaginu, m.a. með fríverslunarsamningum við bandalagið. Þetta samstarf náði hápunkti með EES-samningunum sem jafnframt reyndist vera svanasöngur samtakanna. Samstarfið var orðið svo náið að fimm aðildarríki EFTA ákváðu að sækja um aðild að ESB og fjögur þeirra náðu samningum. Samningsniðurstöður hafa þegar verið staðfestar og samþykktar í þjóðaratkvæðagreiðslum í Austurríki og Finnlandi. Þótt ekki hafi enn verið greidd atkvæði í Noregi og Svíþjóð er ljóst að eftir næstu áramót verður EFTA naumast svipur hjá sjón. Ef aðildarsamningar Noregs og Svíþjóðar verða samþykktir í þjóðaratkvæðagreiðslu verður framvegis ekki hægt að reiða sig á samráð og samstarf við önnur EFTA-ríki í samskiptum við Evrópusambandið. Þá verður Ísland í framtíðinni trúlega eitt á báti. EFTA hefur sem stofnun skilað góðu dagsverki. En það er mat samstarfsþjóða okkar í þessum samtökum að þetta samstarfsform dugi ekki lengur. Til að tryggja viðvarandi árangur þurfi frekari fjölþjóðlegar skuldbindingar og nánara samstarf milli þjóða Evrópu. Framkvæmd EES-samningsins hefur í stórum dráttum tekist vel þá níu mánuði sem samningurinn hefur verið í gildi. EES-samningurinn hefur ótvírætt sannað gildi sitt, enda eru áður háværar gagnrýnisraddir orðnar hjáróma. Við Íslendingar höfum þegar haft áþreifanlegan hagnað af EES-samningnum. Þjóðhagsstofnun metur það svo að skilaverð útflutnings til Evrópusambandsins verði ár 500--1.000 millj. kr. hærra en það hefði orðið ef EES-samningsins hefði ekki notið við. Aðalatriðið fyrir íslenskt atvinnulíf er að með EES-samningnum er Ísland orðið óaðskiljanlegur hluti hins alþjóðlega evrópska viðskiptaumhverfis. EES- samningurinn mun halda gildi sínu þrátt fyrir fyrirhugaðar breytingar á EFTA og Evrópusambandinu. Vilji samningsaðila til þess hefur verið margítrekaður við fulltrúa Íslands eftir að aðildarsamningar umsóknarríkja voru í höfn. EES-ráðið staðfesti þann vilja sinn á fundi sínum í maí sl. Engu að síður er nauðsynlegt að finna hagkvæmt fyrirkomulag til að tryggja trausta framkvæmd samningsins varðandi eftirlit og lausn deilumála. Efnislegar breytingar á samningnum sjálfum ættu þó að vera óþarfar. Ísland hefur ítrekað óskað eftir að hefja þessar fyrirhuguðu viðræður við framkvæmdastjórn Evrópusambandsins. Viðbrögð Evrópusambandsins hafa hins vegar verið á þá leið að rétt væri að bíða niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar nú seinast í Noregi í lok nóvember og hefja að því loknu samningaviðræður um framkvæmdaatriði samningsins í framtíðinni. Ekki verður horft fram hjá því að innganga EFTA-ríkjanna fjögurra í Evrópusambandið mun gerbreyta stöðu Íslands bæði á norrænum og evrópskum vettvangi. Segja má að brýnustu viðskiptahagsmunir Íslands séu tryggðir með EES-samningnum. En það verður á brattann að sækja þegar við stöndum ein eftir EFTA-megin. Ljóst má vera að samskiptin við Evrópusambandið verða eftir sem áður langmikilvægustu viðfangsefni okkar í utanríkisviðskiptamálum hver svo sem endanleg stefna okkar verður hvað aðild að ESB varðar. Af því leiðir að finna verður lausn fyrir nánustu framtíð sem tryggi að íslensk stjórnsýsla verði efld til þess að geta upp á eigin spýtur greint, fylgst með og haft áhrif á, svo sem þess verður frekast kostur, gæslu íslenskra hagsmuna innan Evrópusambandsins nú þegar ekki verður lengur til að dreifa þeirri hagræðingu og þeim vinnusparnaði sem stofnanir EFTA og EES tryggðu íslenskum stjórnvöldum og við höfum ekki lengur stoð af stjórnkerfum EFTA-ríkjanna sem verða komin í Evrópusambandið. Þær aðstæður, sem nú blasa við í Evrópu í kjölfar mestu breytinga sem átt hafa sér stað í álfunni frá lokum seinni heimsstyrjaldar, kalla óhjákvæmilega á endurmat utanríkisstefnu Evrópuríkja og hefur Ísland þar enga sérstöðu. Fyrr á þessu ári fól ríkisstjórnin stofnunum Háskóla Íslands að gera úttekt á því ,,hvaða þýðingu það hefur fyrir Ísland að standa utan Evrópusambandsins með hliðsjón af væntanlegri aðild annarra EFTA-ríkja`` og ,,að gerast aðilar að Evrópusambandinu``. Niðurstöður þessarar úttektar liggja nú fyrir að mestu leyti. Í þeim kemur fram að almenn þróun alþjóðamála leiði óhjákvæmilega til þess að ríki heims verða í vaxandi mæli hvert öðru háðara. Á mörgum veigamiklum sviðum hafa ákvarðanir eins ríkis áhrif á önnur ríki, skuldbindandi alþjóðasamstarf eins og því er háttað innan Evrópusambandsins mun breyta valdsviði innlendra stjórnarstofnana. Það þrengir bæði og eykur valdsvið þeirra. Þá má lesa úr niðurstöðum skýrslnanna að standi Ísland eitt Norðurlanda utan Evrópusambandsins muni róðurinn þyngjast til muna og erfiðara verði en áður fyrir Ísland að gæta hagsmuna sinna. Við munum í sífellt minna mæli hafa aðstöðu til að hafa áhrif þar sem mikilsverðar ákvarðanir verða teknar sem varða íslenska hagsmuni, ekki aðeins varðandi viðskiptahagsmuni heldur einnig á öryggis- og varnarmál. Ef við stöndum utan sambandsins munum við vera fjarri vettvangi þegar mikilvægar ákvarðanir eru teknar varðandi grundvallarhagsmuni sem okkur geta varðað, ekki síst í sjávarútvegsmálum. Í fyrrgreindum skýrslum eru tíundaðir margvíslegir kostir aðildar. Hins vegar verður ekki litið fram hjá þeirri staðreynd að óbreytt stefna Evrópusambandsins í fiskveiðimálum er hindrun sem ekki liggur enn ljóst fyrir hvernig leyst verður. Þjóðir sem byggja afkomu sína á auðlindum sjávar verða að fá öðruvísi samning en hinar sem engar slíkar auðlindir eiga. Þetta gildir einnig um norðlæga legu landsins. Almenn niðurstaða í skýrslunum er sú að hag Íslands sé í framtíðinni betur borgið með en án aðildar að Evrópusambandinu. Breyttar forsendur í Evrópumálum kalli á endurmat á stöðu landsins. Engan óraði fyrir þeim gífurlegu breytingum sem í vændum voru snemma árs 1989 þegar hafist var handa við að skipuleggja samstarf EFTA-ríkjanna og Evrópusambandsins í framtíðinni með samningnum um EES. Á tímum kalda stríðsins stóð hlutleysisstefna Svía og niðurnjörvuð utanríkisstefna Finna í skugga sovéska heimsveldisins aðild þessara ríkja fyrir þrifum. En nú eru breyttir tímar. Finnska þjóðin hefur með afgerandi hætti gefið til kynna hvar hún vilji skipa sér sess meðal þjóða. Flest bendir til að niðurstaðan í þjóðaratkvæðagreiðslu í Svíþjóð verði á sömu lund þótt meiri efasemda gæti varðandi Noreg. Umræða um framtíð Íslands í nýju evrópsku samhengi er því orðin tímabær. Þær spurningar sem við stöndum frammi fyrir í náinni framtíð eru ekki léttvægar. Getur Ísland eitt norrænna ríkja og e.t.v. eitt ríkja í Vestur- og Mið-Evrópu staðið til langframa utan við bandalag Evrópuríkja? Er það æskileg staða fyrir Íslendinga? Við skulum ekki gera lítið úr þeirri hættu á vaxandi einangrun sem kann að bíða okkar kjósum við að standa utan dyra. Þessi nýja staða samræmist illa þeirri ímynd sem við höfum reynt að byggja upp undanfarna hálfa öld. Oft er því haldið fram að umsókn nú sé ótímabær. Evrópusambandið sé einfaldlega ekki tilbúið til að taka við fleiri aðildarríkjum fyrr en um eða jafnvel eftir næstu aldamót. Um þetta eru mjög skiptar skoðanir. Mitt mat er að biðin muni ekki skila okkur hagstæðari samningum en við ættum hugsanlega kost á í kjölfar aðildarsamninga við aðrar Norðurlanda- og EFTA-þjóðir. Virðulegi forseti. Norræn samvinna hefur verið og er einn af hornsteinum íslenskrar utanríkisstefnu. Þetta samstarf við frændþjóðir okkar hefur verið okkur Íslendingum afar gagnlegt. Það er vilji okkar allra að hlúa að norrænu samstarfi í framtíðinni og styrkja það. Enginn vafi leikur á því að þessar þjóðir standa okkur næst að uppruna, menningu og þjóðfélagsgerð. Heimsókn hinna norrænu þjóðhöfðingja í sumar færði okkur enn einu sinni heim sanninn um þessi nánu tengsl. Hins vegar er ljóst að forsendur eru að breytast, einnig hvað varðar Norðurlandasamvinnuna. Hún mun í vaxandi mæli taka mið af evrópskum forsendum. Ef Svíar og Norðmenn fylgja í fótspor Finna mun kjarni Norðurlandasamstarfsins framvegis fara fram innan Evrópusambandsins. Samvinna hinna norrænu Evrópusambandsríkja eins og hún mundi snúa að okkur yrði að öllum líkindum þannig að einhverju þeirra yrði falið að upplýsa Íslendinga um það hvað til stæði að ræða innan Evrópusambandshópsins eða hvað ákveðið hefði verið á þeim vettvangi. Þetta yrði raunin á þeim fjölmörgu sviðum þar sem við höfum átt kost á þessu samstarfi á jafnréttisgrundvelli hingað til. Þetta þýðir ekki að forustumenn frændþjóða okkar vilji okkur ekki vel og muni ekki leggja sig fram um að miðla okkur því sem þeir geta. En við getum ekki búist við að verða annað en þiggjendur. Virðulegi forseti. Ársins 1994 verður minnst sem sögulegs árs fyrir hið fjölþjóðlega viðskiptakerfi. Þann 15. apríl lauk eftir sjö ára vinnu umfangsmestu viðræðum um aukið frelsi í heimsviðskiptum sem átt hafa sér stað til þessa, hinum svokölluðu Úrúgvæ-viðræðum GATT. Þær fjölluðu ekki einungis um að opna markaði, lækka tolla og styrkja reglur GATT heldur voru einnig gerðir samningar um ný viðskiptasvið sem höfðu ekki áður fallið undir hið almenna samkomulag um tolla og viðskipti. Þetta eru viðskipti með þjónustu og vernd hugverkaréttinda. Síðast en ekki síst fela niðurstöður viðræðnanna í sér stofnun Alþjóðaviðskiptastofnunar sem mun mynda stofnanaramma utan um nýju samningana og endurbæta kerfið til lausnar deilumála. Stefnt er að því að Alþjóðaviðskiptastofnunin taki til starfa um næstu áramót til að hafa umsjón með hinu nýja fjölþjóðlega viðskiptakerfi. Miðað við slakt efnahagsgengi í heiminum á undanförnum árum verður ekki komist að annarri niðurstöðu en að full þörf sé á þeim endurbættu reglum og stofnunum sem niðurstöður Úrúgvæ-viðræðnanna bera með sér. Ekki er síður þörf fyrir þann efnahagslega ávinning sem í samningnum felst. Almennt er talið að farsælar lyktir Úrúgvæ-viðræðnanna geti orðið það hreyfiafl sem til þarf að leiða heimsbyggðina úr þeirri efnahagslægð sem hún er nú stödd í. Skrifstofa GATT hefur áætlað að vegna aukinna viðskipta og minni samkeppnishindrana gætu heimstekjur árið 2005 numið rúmlega 500 milljörðum Bandaríkjadala umfram það sem verið hefði án þessarar niðurstöðu. Á meðan ríki hafa ekki fullgilt samninginn um Alþjóðaviðskiptastofnunina hefur samningsniðurstöðunum verið líkt við óinnleysta ávísun. Till. til þál. um fullgildingu samningsins um stofnun viðskiptastofnunarinnar, sem nýlega var samþykkt í ríkisstjórn, verður bráðlega lögð fyrir Alþingi. Þegar þessi orð eru töluð hafa 27 ríki þegar fullgilt samninginn um Alþjóðaviðskiptastofnunina. Þróun mála hjá helstu viðskiptarisum heims, Bandaríkjunum, Evrópusambandinu og Japan, gefur ekki ástæðu til að ætla annað en að þar verði samningurinn fullgiltur fyrir sett tímamörk. Allt bendir því til að hin nýja stofnun muni taka til starfa um næstu áramót þó svo að einhver ríki hafi ekki gengið frá fullgildingu af sinni hálfu. Munu þau ríki þá í raun standa fyrir utan hið nýja viðskiptakerfi með tilheyrandi réttaróvissu. Ísland, sem svo mjög er háð greiðum og öruggum milliríkjaviðskiptum, getur illa búið við slík skilyrði. Mikilvægt er að tryggja okkur hlutdeild í hinu nýja viðskiptakerfi í upphafi. Með þeim hætti er hagsmunum okkar best borgið. Tafir geta aðeins orðið til að rýra þann áþreifanlega ávinning sem í samningsniðurstöðunum felst. Við höfum bæði beinan og óbeinan ávinning af niðurstöðum Úrúgvæ-viðræðnanna. Beinn ávinningur er ekki síst lægri tollar og afnám viðskiptahindrana fyrir sjávarafurðir og aðrar útflutningsvörur okkar. Óbeinn ávinningur mun sýna sig í auknu öryggi í viðskiptum og tekjuauka sem mun leiða til betra efnahags- og viðskiptaumhverfis fyrir Ísland sem önnur lönd. Alþjóðaviðskiptastofnunin tryggir að staðið verði við þær skuldbindingar sem ríki tóku á sig í samningaviðræðunum og myndar jafnframt grundvöll fyrir frekari viðræður um aukið frjálsræði í heimsviðskiptum í framtíðinni. Virðulegi forseti. Ástand mála í Júgóslavíu hefur verið mikið viðfangsefni Evrópuþjóða á undanförnum missirum og árum. Ég mun ekki víkja að því í ræðu minni en einungis vekja athygli hv. þm. á því að Ísland hefur samið um þátttöku í friðargæsluaðgerðum. Í Bosníu-Hersegovínu hafa starfað tveir íslenskir læknar og hjúkrunarfræðingur. Þetta er gert í samvinnu við Norðurlandaþjóðirnar og Norðmenn sérstaklega og stefnt er að því að áframhald verði á slíkri þátttöku Íslendinga. Margt hefur gerst sem mikilvægt væri að ræða á sviði afvopnunarmála en því miður leyfir tími minn hér ekki að ég geri það og vísa ég þá til texta ræðu minnar sem hefur verið dreift til þingmanna. Efling mannréttinda og virðing fyrir lýðræðislegum hefðum stuðlar að jafnvægi og friði í heiminum. Við höfum á undanförnum árum lagt aukna áherslu á þennan þátt. Þátttaka okkar í alþjóðlegu kosningaeftirliti hefur farið vaxandi. Ísland sendi fulltrúa til kosningaeftirlits vegna kosninga í Eritreu, Rússlandi, Suður-Afríku og nú nýlega til Mósambík. Sú reynsla sem fengist hefur á þessu sviði lofar góðu. Nauðsynlegt er að Ísland uppfylli alþjóðlegar lágmarksskuldbindingar á sviði mannréttinda. Í þeim tilgangi mun utanrrn. innan tíðar gefa út upplýsingarit um Evrópuráðið. Einnig er unnið að gerð bókar um alþjóðleg mannréttindi. Á næstunni verður kynnt íslensk þýðing á Genfarsamningunum ásamt viðaukum þeirra um réttindi manna í ófriði en þetta rit hefur verið unnið í nánu samstarfi við Rauða kross Íslands. Ég hef með tillöguflutningi í ríkisstjórn haft frumkvæði að því að að íslensk stjórnvöld mörkuðu sér heildarstefnu í málefnum flóttamanna. Nýlega samþykkti ríkisstjórnin tillögur sem unnar voru í samvinnu fulltrúa utanrrn. og dómsmrn. sem fela í sér heildarstefnumörkun og skipulag á málefnum flóttamanna. Stofnað hefur verið sérstakt flóttamannaráð undir formennsku félmrn. Þar munu einnig sitja fulltrúar utanrrn., menntmrn. og heilbrrn. Flóttamannaráð mun starfa í nánu samstarfi við Rauða kross Íslands sem mun áfram gegna lykilhlutverki við aðlögun flóttamanna. Einnig var ákveðið að lögin um eftirlit með útlendingum, nr. 45 frá 12. maí 1965, yrðu tekin til endurskoðunar. Virðulegi forseti. Skipuð hefur verið sérstök undirbúningsnefnd til þess að halda upp á 50 ára afmæli hinna Sameinuðu þjóða á næsta ári. Liður í afmælisdagskrá Sameinuðu þjóðanna er fjórða alþjóðlega ráðstefna Sameinuðu þjóðanna um málefni kvenna sem haldin verður í Beijing í Kína 4.--15. september á næsta ári. Mikilvægt er að standa vel að undirbúningi ráðstefnunnar hérlendis. Í því augnamiði hefur verið ráðinn sérstakur framkvæmdastjóri ráðstefnunnar sem verður nefnd þeirri sem annast undirbúninginn til aðstoðar. Bætt staða kvenna í heiminum er undirstaða framþróunar, sérstaklega í þriðja heiminum þar sem ólæsi, fátækt og menntunarskortur kvenna er víða þrándur í götu bættra lífskjara. Nýverið fór fram mannfjöldaráðstefna Sameinuðu þjóðanna í Kaíró og fram undan er félagsmálaráðstefna Sameinuðu þjóðanna í Kaupmannahöfn. Málefni þessara þriggja ráðstefna tengjast óneitanlega og bæta má við umhverfisráðstefnunni í Ríó og mannréttindaráðstefnunni í Vínarborg. Niðurstaða allra þessara heimsráðstefna gæti verið á sama veg, þ.e. að stuðla að því að bæta stöðu kvenna og auka þátttöku þeirra í þróun og uppbyggingu hins félagslega umhverfis þeirra. Virðulegi forseti. Á undanförnum árum hef ég lagt áherslu á að halda rekstrarkostnaði utanríkisþjónustunnar í skefjum þrátt fyrir ört vaxandi verkefni. Framlög til utanríkismála eru tæplega 1,3% af ríkisútgjöldum. Í fjárlagafrv. kemur fram að fjárveitingar til ráðuneytisins sjálfs hafa lækkað um 27,8% milli áranna 1991 og 1994, eða um 126 millj. kr. Smáríki þurfa að kosta tiltölulega meiru til reksturs utanríkisþjónustu en aðrar þjóðir. Í samanburði við aðrar smáþjóðir er rekstrarkostnaður utanríkisþjónustu Íslands með því lægsta sem þekkist. Til samanburðar má nefna að útgjöld vegna utanríkisþjónustu Dana nema um 2,5% af heildarútgjöldum fjárlaga þar í landi og Lúxemborgar 4,5% af heildarniðurstöðum fjárlaga þar í landi. Frá áramótum verður opnuð ný sendiskrifstofa í Beijing. Ég er þess fullviss að þessi ákvörðun er nauðsynleg til þess að efla viðskiptatengsl okkar í þessum heimshluta sem og pólitísk samskipti í Asíu. Þá mun starfsmaður verða í fullu starfi í Strassborg til þess að sinna betur samskiptum okkar við Evrópuráðið og styðja við bakið á þeim sem mest hafa samskipti við þessi samtök. Þeirra á meðal eru fjölmargir þingmenn sem unnið hafa mikilvægt starf á þeim vettvangi. Þessi tilhögun mun ekki hækka rekstrarkostnað þegar á heildina er litið vegna samsvarandi fækkunar í París. Ég hef vakið athygli á þremur þáttum sem nauðsynlegt er að taka á í kjölfar inngöngu annarra Norðurlandaþjóða í Erópusambandið. Nauðsynlegt er að fylgjast betur með því sem er að gerast í Evrópusambandinu og rækta samskiptin við sambandið á mörgum sviðum. Efla verður samskipti við einstök Evrópusambandslönd vegna þess að þar eru þær ákvarðanir mótaðar sem eru framkvæmdar í aðalstöðvunum í Brussel. Loks er þörf á því að leita fleiri bandamanna til þess að ná árangri í hagsmunabaráttu okkar Íslendinga á ýmsum sviðum og nefni ég þar ekki síst til sögunnar hafréttar- og hvalveiðimál. Hin breytta staða í okkar alþjóðlega umhverfi kallar á stöðugt endurmat á hlutverki utanríkisþjónustunnar. Virðulegi forseti. Ég hef á þeim nauma tíma sem mér er til þess skammtaður gert grein fyrir nokkrum meginverkefnum sem við okkur Íslendingum blasa á sviði utanríkismála næstu missiri. Það grundvallarsjónarmið sem ég tel þörf á að hafa að leiðarljósi í þessum umræðum er að þátttöku Íslendinga sé hvarvetna þörf á þeim vettvangi þar sem fjallað er um hagsmunamál þjóðarinnar. Sú afstaða er í fullu samræmi við þær hefðir sem hin farsæla utanríkisstefna lýðveldisins hefur mótað og fest í sessi á lýðveldistímanum.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanrrh. fyrir skýrslu þessa. Það er mikil framför að fá tækifæri til að ræða hér utanríkismál tvisvar á hverjum vetri. Hins vegar vefst það dálítið fyrir mér og ég tel að það verði að líta á þessa skýrslu sem skýrslu ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar en ekki einhverja prívatræðu frá hæstv. utanrrh. Þó hvarflar það að manni við lestur skýrslunnar að hæstv. forsrh. mundi kannski ekki skrifa alveg upp á allt sem þar stendur en ég held að við komumst ekki hjá því að líta á það sem stefnu ríkisstjórnarinnar sem þarna birtist. Ég byrja á að gera athugasemd við það hugarfar sem lýsir sér á bls. 1, með leyfi forseta. Þar segir: ,,Sú grundvallarregla blasir við af reynslu sögunnar að raunverulegt sjálfstæði felst í þátttöku á þeim vettvangi þar sem um málin er fjallað og þar sem ákvarðanir eru teknar.`` Ég held að þetta sé hættulegt hugarfar. Það er hættulegt að umgangast fullveldið með því hugarfari að því sé best borgið með því að fórna því. Ég fagna því að það er breytt hljóð í ríkisstjórninni varðandi Smuguveiðarnar. Við munum það hvernig ríkisstjórnin dró lappirnar upphaflega en hún hefur greinilega lært að meta störf þeirra sem beittu sér fyrir Smuguveiðunum og hafa dregið björg í bú þarna norðan að. Það hefur orðið til þess að laga efnahagsástandið á Íslandi til verulegra muna. Nú er ríkisstjórnin farin að þakka sér þessa bót á efnahagsástandinu sem er fyrst og fremst að þakka þeim mönnum sem stóðu fyrir og fóru í Smuguna. Ríkisstjórnin er meira að segja farin að huga að rétti okkar við Svalbarða sem ég held að við þurfum að sameinast um að verja. Við verðum auðvitað að leita samninga við Norðmenn. Norðmenn hafa ekki verið til viðtals en ég geri ráð fyrir því að norska ríkisstjórnin verði til viðtals undir áramótin eftir að þjóðaratkvæðagreiðslan er búin. Það hefur hist svo óheppilega á að ríkisstjórn Gro Harlem Brundtland hefur talið sig þurfa að halda uppi mjög harkalegri stefnu í þessu máli til að reyna að öðlast fylgi við sinn málflutning í byggðum Norður-Noregs. En þegar Norðmenn eru búnir að fella aðildarumsóknina í þjóðaratkvæðagreiðslu þá kann að vera, og ég tel eiginlega víst, að ríkisstjórn Noregs verði tilbúin til viðræðna. Við erum strandríki og höfum verið og eigum að vera áfram forusturíki í hafréttarmálum. Auðvitað þarf að semja við Norðmenn og Rússa og við eigum að taka virkan þátt í alþjóðasamstarfi um verndun og nýtingu hafsins en ég vil nota þetta tækifæri til þess að vara við mjög lítilþægum samningum þegar til samninga kemur við Norðmenn og Rússa. Við Íslendingar þurfum að standa á rétti okkar og afla okkur þess mesta réttar sem mögulegt er. Ég hvet jafnframt til pólitískrar samstöðu um þetta mál og ég hygg að ég mæli fyrir munn stjórnarandstöðunnar allrar að við lærðum það í landhelgisdeilum fyrr á árum að samstaðan skilar okkur lengst. Ég tel að utanrmn. þurfi að koma í ríkari mæli að þessu máli og ég tel að samvinna milli allra stjórnmálaflokka á Alþingi sé nauðsynleg í málinu til þess að þjóðareining geti orðið um það. Ég tel að það komi til greina að setja lög um veiðar íslenskra skipa utan lögsögunnar. Varðandi útflögguðu skipin, sem eru ákveðið vandamál í þessu sambandi, þá átta ég mig ekki fyllilega á því hvað það er sem hindrar að skip í eigu Íslendinga séu sett undir íslenskan fána. Hér var breytt lögum í fyrravor í því skyni að koma þessum skipum undir íslenskan fána. Ég var mikill hvatamaður að því en mér finnst það ákaflega óskynsamlegt hjá útgerðum þessara skipa að vinda ekki bráðan bug að því að koma þeim undir íslenskan fána. Einhver þeirra hafa notað þetta tækifæri en ekki nærri öll, því miður. Varðandi hvalamálið þá er það ákaflega vandasamt og ég held að við verðum að viðurkenna það að NAMMCO dugir okkur ekki sem baráttutæki í þeirri viðureign. Ég held að við komumst ekki hjá því að hugleiða a.m.k. inngöngu í Alþjóðahvalveiðiráðið með skýrum fyrirvörum. Hluti utanrmn. átti í fyrravor mjög athyglisverðar og fróðlegar viðræður í Washington við ráðamenn þar og sérfræðinga. Eftir þau samtöl finnst mér að það þurfi að huga að því með markvissari hætti hvort við verðum ekki að taka það skref að ganga í Alþjóðahvalveiðiráðið aftur. Varðandi mengun hafsins þá stöndum við frammi fyrir verulegri hættu af mengun frá kjarnorkuendurvinnslustöðvunum í Sellafield og Dounreay. Íslenska þingmannanefndin hjá EFTA og sameiginleg nefnd Evrópska efnahagssvæðisins og ESB hefur tekið þetta mál upp með fulltingi Norðmanna. Við höfum ekki fengið nein svör við þeim fyrirspurnum sem við höfum lagt fram og ég hef á tilfinningunni að lítið verði á okkur hlustað. Ég sá á sínum tíma ekki tilganginn í því að Ísland gerðist aukaaðili að hernaðararmi ESB, þ.e. Vestur-Evrópusambandinu. Nú virðist þessi aukaaðild ekki duga lengur, samanber það sem hæstv. utanrrh. segir á síðu 7, með leyfi forseta: ,,Aukaaðild að Vestur-Evrópusambandinu verður þá ekki nóg til þess að við getum tryggt hagsmuni okkar á þessu sviði.`` Meginefni þessarar skýrslu eru samskipti við Evrópu. Við háðum hér allsnarpar deilur um EES-samninginn og ég vil nota þetta tækifæri til að lýsa því yfir að skoðun mín á því máli hefur ekki breyst. Ég tel að EES-samningurinn hafi verið of dýru verði keyptur. Hann var markvisst skref inn í Evrópusambandið. Í honum fólst hættulegt fullveldisafsal og þar fyrir utan var hann að mínu mati stjórnarskrárbrot. En það breytir ekki því að við getum ekki skrúfað klukkuna til baka. Við verðum að lifa við orðinn hlut og aðlaga okkur að þeim aðstæðum sem búið er að koma okkur í og það er ekki aðgengilegt að fara að segja þessum samningi upp. Við verðum að reyna að fá honum breytt og til hagsbóta fyrir okkur, endurheimta eftir því sem við getum það fullveldi sem við afsöluðum okkur og reyna að gera hann að tvíhliða samningi við Evrópusambandið. Það er mikill misskilningur sem kemur iðulega fram í máli hæstv. utanrrh. þar sem hann telur að við sem vorum á móti samningnum um Evrópskt efnahagssvæði séum orðnir strangir fylgjendur hans. Það kannast ég ekki við, a.m.k. ekki í Framsfl. Það sést ekki á þessari ræðu hæstv. utanrrh. að hann muni eftir stefnumörkun Alþingis frá 5. maí 1993 þar sem ríkisstjórninni var einróma og skýlaust falið af Alþingi að hefja undirbúning að tvíhliða samningsgerð við Evrópusambandið. Raunar er framganga hæstv. utanrrh. í þessum Evrópumálum með þeim hætti að ég skil afar vel ummæli hæstv. forsrh. sem margsinnis hefur verið vitnað til á Alþingi, þ.e. vantraust það sem hæstv. forsrh. hefur lýst á hæstv. utanrrh.: Þeim mönnum er ekki treystandi til að fara með samningsumboð fyrir Ísland í viðkvæmum milliríkjasamningum sem láta það eftir sér að telja sjávarútvegssamning Noregs góðan fyrir Noreg. Ríkisstjórnin hefur því miður brugðist skyldu sinni að undirbúa áramótin, þ.e. þegar fækkar í EFTA. Það er allt í óvissu með tolla á síld og humri. Það má reyndar líka bæta því við að okkur er afar nauðsynlegt að fá niðurfellingu eða lækkun tolla á útflutningi hrossa sem er orðinn veigamikill þáttur í útflutningi okkar. Það hefur alveg gleymst. Hæstv. utanrrh. man ekkert eftir því að Íslendingar flytji út hross og því máli hefur ekkert verið sinnt af hálfu stjórnvalda. Ég sagði áðan að mér fyndist meginefni þessarar skýrslu vera Evrópusambandsaðildin og því spyr ég aftur: Er það stefna ríkisstjórnarinnar sem felst í þessari skýrslu? Hefur hæstv. forsrh. breytt um stefnu? Hefur hæstv. forsrh. samþykkt þann málflutning sem kemur fram varðandi Evrópusamvinnuna? Ég þarf ekki að taka það fram, og ég vona að öllum sé það ljóst, að Framsfl. er eindregið andvígur aðild Íslands að Evrópusambandinu. Ég tel að það væri ógæfa fyrir íslenska þjóð og tilræði við framtíð þjóðarinnar. Jafnvel þó að hæstv. ríkisstjórn sé ekki orðin upp á marga fiska þá vil ég miklu heldur láta hana stjórna Íslandi en að láta stjórna því frá Brussel. Ég tel að það sé lærdómsríkt fyrir okkur þegar við hugleiðum framtíðina að líta til örlaga Nýfundnalands. Þar hættu menn að ráða sínum málum sjálfir, gerðust aðilar að stórveldi eða stórríki og nú er svo komið að þeir eru orðnir þurfamenn í eigin landi. Það var ekki hægt að reka þetta um árabil nema sem verstöð eins og gert var á tímabili því fiskimiðin voru eyðilögð. Sömu eða svipuð örlög gætu beðið Íslendinga. Nú berjast Norðmenn um hvort þeir eigi að gerast aðilar að Evrópusambandinu. Norska ríkisstjórnin svífst einskis, bókstaflega einskis til að reyna að þröngva Norðmönnum inn í Evrópusambandið og leitar þar víða fanga. M.a. er leitt fram sannleiksvitni frá Íslandi, hæstv. utanrrh., í þá kosningabaráttu. Þrátt fyrir allar þessar aðfarir í Noregi hef ég trú á því að meiri hluti norsku þjóðarinnar komi til með að segja nei. Norðmenn eru dálítið vanir svona átökum því 1972 háðu þeir grimma þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem þeir felldu aðild að Evrópubandalaginu. Í kosningabaráttunni 1972 héldu fylgismenn aðildar því fram að í Noregi yrði allt í kaldakoli innan örfárra ára ef Noregur gerðist ekki aðili að Evrópubandalaginu eða Efnahagsbandalaginu eins og það hét þá. Reynslan hefur reyndar orðið önnur og Norðmönnum hefur vegnað bara býsna vel undanfarna tvo áratugi. Á Íslandi er komin í gang mikil áróðursherferð fyrir inngöngu Íslands í Evrópusambandið. Ég skildi það aldrei þegar hæstv. ríkisstjórn fór að panta skýrslur úr háskólanum af einhverjum ástæðum, einhverja úttekt frá deildum háskólans um hver yrðu áhrif aðildar Íslands að Evrópusambandinu. Auðvitað hafði hæstv. ríkisstjórn svarið fyrir sér þá þegar. Söngurinn úr háskólanum frá einstökum talsmönnum Evrópusambandsaðildar þar hefur hljómað um árabil og þeir hafa skipað sér í fararbrodd áköfustu áróðursmanna meðal Íslendinga fyrir aðild að Evrópusambandinu. Þeir hafa verið að senda frá sér skýrslur undanfarið. Það stendur að vísu enn í Lagastofnun Háskólans að fullyrða það að fullveldinu sé best borgið með því að ganga í Evrópusambandið og ég á ekki von á því að hún eigi eftir að koma fram með þeim hætti sem hæstv. utanrrh. vildi helst að hún væri. Þessar skýrslur hafa komið hver um aðra þvera. Fréttamenn hafa gripið þær og túlkað með sínum hætti, reyndar oftúlkað sumar þeirra, t.d. skýrslu Félagsvísindastofnunar. En sumar hafa verið með þeim hætti að þær hafa verið notaðar í þessu áróðursstríði og það hefur verið hægt að nota þær í þessu áróðursstríði ef þær eru lesnar með því hugarfari að trúa því sem þar stendur. Í sérflokki er skýrsla Hagfræðistofnunar. Því er haldið þar fram að verðlag innlendra búvara muni lækka um 5,5 milljarða króna við inngöngu í ESB. Á móti fái bændur 4--7 milljarða í styrki frá ESB og ríkinu. Nú er það svo að framlög frá ESB eru yfirleitt háð mótframlagi, þ.e. 50% mótframlagi frá viðkomandi ríkissjóði. Allar fullyrðingar um upphæð styrkja verður að meta út frá getu og þó sérstaklega vilja íslenskra stjórnvalda til að veita slík mótframlög. Samkvæmt skýrslunni á matarreikningur þjóðarinnar að lækka um 35--40%. Þá er tekið fram að greiðsla ríkisins til sameiginlegra sjóða ESB nemi 5 milljörðum. Tekna á móti þessum útgjöldum á m.a. að afla með innflutningsgjöldum, m.a. af innfluttum landbúnaðarvörum sem hljóta þá að hækka samsvarandi og skattahækkun yrði væntanlega að koma til til að taka á móti hinum hlutanum. Það gefur auga leið að ávinningur neytenda hlýtur að rýrna sem því nemur. Það er engin tilraun gerð í þessari skýrslu til að meta áhrif af inngöngu í ESB á atvinnustigið og aukinn kostnað af atvinnuleysisbótum. Skýrslan er þýdd að mestu og staðfærð klaufalega samkvæmt upplýsingum frá Noregi eða úr áróðursplöggum norsku ríkisstjórnarinnar. Það er engin tilraun gerð til þess að leggja eitthvert sjálfstætt mat á þetta mál og langlíklegast að fyrir okkur færi eins og Finnum, þ.e. þar stendur landbúnaðurinn frammi fyrir því að 30--50% af finnskum landbúnaði leggist af. Einn af höfundunum eða kannski aðalforsvarsmaðurinn fyrir þessum gerningi, þessari afar óvönduðu skýrslu, kemur svo í sjónvarpið 14. okt. og segir þar orðrétt, með leyfi forseta, það er Þórólfur Matthíasson: ,,Við gætum einfaldlega lækkað tollana sjálf og heimilað innflutning á þessum varningi og þá mundu neytendur fá þetta allt saman ókeypis, liggur mér við að segja.`` Er þetta nú ekki nokkuð mikið sagt? Er þetta nú ekki nokkuð mikið tekið upp í sig í þessu sambandi?Það er ekki mikið mark takandi á svona vinnuaðferðum. Niðurstaðan er gefin fyrir fram og síðan er reynt að búa til einhver rök sem gætu leitt til þeirrar niðurstöðu sem þegar var búið að ákveða að sett yrði í gang. Það er talað um einangrun Íslands á alþjóðavettvangi ef við stöndum utan við Evrópusambandið. Ég held að menn geri allt of mikið úr því að við höfum einhver áhrif að marki innan þeirra stofnana sem þar tilheyra. Við hefðum að sjálfsögðu leyfi til að segja já, en hvað er það kaupandi dýru verði? Mér fannst hæstv. sjútvrh. komast vel að orði þegar hann sagði nýlega að atkvæðisrétt í stofnunum Evrópusambandsins mætti ekki kaupa fyrir yfirráð yfir auðlindunum. Ég er honum hjartanlega sammála í því efni. Það hefur mikil áróðursvél verið sett í gang hér á landi fyrir inngöngu í Evrópusambandið. Fáeinir menn í háskólanum stjórna henni og svo er nú gengið okkar úti í Brussel og síðast en ekki síst hefur fréttamannagengið gengið í málið. Fréttastofa sjónvarpsins er náttúrlega alveg í sérflokki í þessu efni. Stöð 2 og Bylgjan taka undir og fréttastofa Ríkisútvarpsins reyndar líka. Fréttastofa sjónvarpsins hefur harðasta og snjallasta baráttumann fyrir inngöngu Íslands í ESB, með fullri virðingu fyrir hæstv. utanrrh., staðsettan úti í Brussel. Þaðan dælir hann áróðursfréttum. Hver kannast ekki við klisju eins og þessa: ,,Haft er eftir háttsettum embættismanni í Brussel`` o.s.frv. o.s.frv.? Það er reyndar umhugsunarefni hver stefna Ríkisútvarpsins er í pólitík. Tveir pistlahöfundar, Illugi Jökulsson og Hannes Hólmsteinn Gissurarson, eru reknir fyrir ósögð orð, fyrir það sem þeir komi kannski til með að segja þannig að í hápólitískasta máli, sem hefur borið að höndum í 50 ára sögu lýðveldisins, er fréttaflutningurinn með þessum hætti. Ég hef í höndum úttekt á fréttaflutningi ljósvakamiðlanna í júlímánuði um Evrópumálefni. Það eru samtals 103 fréttir sem fjalla um Evrópumálefni í ljósvakamiðlunum í júlímánuði. 100 af þeim voru hvetjandi til inngöngu í Evrópusambandið, einungis þrjár voru letjandi. Ég hef ekki látið athuga þetta í ágúst eða september en mun gera það og reyndar október þegar hann er liðinn en ég hygg að niðurstaðan sé eitthvað svipuð. Það að reka menn fyrir ósögð orð minnir mig á söguna sem gerðist fyrir mörgum árum þegar maður nokkur var tekinn og ákærður um brugg. Hann hafði í fórum sínum tæki að því er sýslumaður taldi sem gætu nýst við brugg en enginn landinn fannst. Maðurinn þrætti og neitaði og sagðist ekkert brugga, en sýslumaður sagði að hann hefði tækin til þess og vildi sakfella hann. Maðurinn spurði: Ætlarðu þá ekki að kæra mig fyrir nauðgun? Hvers vegna það? spurði sýslumaður. Ja, ég hef líka tæki til þess. Það er orðið svipað, ástandið hjá Ríkisútvarpinu. Það er reyndar ekki furða þó að skoðanakannanir sýni að almenningur sé orðinn dálítið ruglaður í ríminu þegar dælt er yfir hann fréttaflutningi með þessum hætti. En stefna Framsfl. í málinu er skýr. Við viljum ekki ganga í Evrópusambandið. EFTA er enn þá með lífsmarki og ég held að við eigum ekki að standa fyrir þeirri útför að sinni. Það er undarlegt þegar hæstv. utanrrh. talar um norræna samvinnu nú á dögum. Mér verður hugsað 4--5 ár aftur í tímann. Þá hafði hann ekki sama álit á norrænni samvinnu eins og kemur fram núna í þessari skýrslu, en batnandi manni er best að lifa. Það er ekki tími hér til að fjölyrða um GATT-samningana. Hagsmunir landbúnaðarins voru þar algerlega fyrir borð bornir. Ríkisstjórnin getur að vísu haft vald á málinu en ríkisstjórnin getur jafnframt ef hún vill galopnað fyrir innflutningi búvara og það er rétt að menn hafi það í huga þegar þeir ganga að kjörborði. Það væri freistandi að ræða málefni utanríkisþjónustunnar og meðferð hæstv. utanrrh. á þeim málaflokki og á utanríkisþjónustunni en það væri efni í sérstaka umræðu, starfsmannastefna hæstv. utanrrh. og embættaveitingar hans. Nú hef ég í sjálfu sér ekkert á móti alþýðuflokksmönnum, ekki heldur fyrrv. alþýðubandalagsmönnum sem skyndilega eru orðnir alþýðuflokksmenn. En Alþfl. er nú þrátt fyrir það ekki stór flokkur og það er ekki einboðið að hæfustu menn þjóðarinnar til að gegna störfum í utanríkisþjónustunni séu allir fylgismenn Alþfl. og þess vegna skaðar það utanríkisþjónustuna til frambúðar að binda nýráðningar um árabil eingöngu eða svo til eingöngu við stuðningsmenn Alþfl. En hitt er svo annað mál að þeir eru sjálfsagt viljugir að reka erindi hæstv. utanrrh., bæði erlendis og þó sérstaklega hérlendis þar sem sumir þeirra hafa beitt sér ansi snarplega. Frú forseti. Ég ætla að láta þetta duga í bili.

Virðulegi forseti. Utanrrn. er það ráðuneyti þar sem umhyggjan fyrir forminu á að vera í hávegum höfð. Þess vegna ber nú að harma það enn á ný, hæstv. utanrrh., að flutningur þessarar skýrslu annað árið í röð er með þeim hætti að umræðan er sett í vanda. Hæstv. utanrrh. tók upp þá nýbreytni í fyrra að flytja skýrslu sína munnlega í stað þess að dreifa ítarlegri, prentaðri skýrslu sem þingskjali nokkru fyrir umræðuna. Það vandamál var hér í fyrra að ræðan varð allnokkru lengri í hinni fjölrituðu útgáfu sem við fengum á okkar borð en sú ræða sem flutt var. Hin fjölritaða ræða er hins vegar ekki til í þingtíðindum og þess vegna ekki til sem grundvöllur umfjöllunar á Alþingi og við sem um mál hæstv. utanrrh. eigum að fjalla vorum sett í þann vanda, áttum við að tala um þann hluta ræðunnar sem lá fjölritaður á borðum en var ekki til í þingtíðindum eða eingöngu það sem sagt var í ræðustólnum? Samkvæmt hefð og formum þingsins ber okkur að fjalla nær eingöngu um það sem sagt var í ræðustólnum. Það var lögð á það rík áhersla í utanrmn. að nú gætti hæstv. utanrrh. og ráðuneytið þess að samræmi, algert samræmi væri milli þess texta sem dreift væri til þingmanna og þess texta sem ráðherra flytti. Það dugir ekki fyrir ráðherrann að vísa í ræðu sína sem, eins og hann sagði hér áðan, hefði verið dreift til þingmanna því að hún er ekki til sem þingskjal, hæstv. ráðherra. Hún mun hvergi birtast með þingtíðindum og er eingöngu til sem fjölritað plagg á borðum þingmanna. Satt að segja er það furðulegt að hæstv. utanrrh. og ráðuneyti skuli ekki geta leyst svona einfalt verkefni eins og að fella texta að 30 mínútna flutningi vegna þess að hæstv. forsrh. hefur tekist þetta ár eftir ár og fyrirrennurum hans. Forsrn. hefur getað gert þetta með stefnuræðu forsrh. aftur og aftur, en enn á ný setur hæstv. utanrrh. okkur í þann vanda, eigum við að fjalla um það sem við fengum í hendur en ekki var flutt eða það sem eingöngu var flutt? Auðvitað er það þannig að sumt af því sem hæstv. ráðherra sleppti var til bóta að hann sleppti. Þess vegna kannski pínulítill stráksskapur að vera að vitna í þann texta sem við fengum í hendur vegna þess að ráðherrann kaus að sleppa því. Það á t.d. við setningar í kaflanum um afvopnunarmál sem er satt að segja þannig að það er mjög vandræðalegt fyrir utanrrn. og hæstv. ráðherra að hafa sent það hér til þingmanna og sýnir satt að segja slíka vanþekkingu í ráðuneytinu og slíka brotalöm í meðferð svo alvarlegs máls eins og skýrslu utanrrh. að það sætir mikilli undrun. Það segir hér neðst á bls. 14 í kaflanum um afvopnunarmál í hinni fjölrituðu útgáfu sem við fengum í hendur, með leyfi hæstv. forseta: ,,Væntanlega hefjast samningaviðræður um allsherjarbann við tilraunum með kjarnavopn á þessum vetri.`` Þessar viðræður, hæstv. utanrrh., hófust í janúarmánuði sl. Þær hafa staðið nú í um það bil 10 mánuði og hefur satt að segja miðað nokkuð vel þannig að fyrir liggur samningstexti sem vinnuplagg í Genf sem ríkin eru nú að vinna eftir og framhald þessara viðræðna verður nú í nóvembermánuði og í desembermánuði. Þetta eru viðamestu viðræðurnar sem fara fram á alþjóðavettvangi um afvopnunarmál. Það voru talin stór tíðindi á alþjóðlegum vettvangi þegar þessar viðræður hófust í janúarmánuði vegna þess að síðan 1980 hafði ekki tekist að koma slíkum viðræðum í gang. Þetta var eitt af veigamestu atriðunum sem nýr forseti í Bandaríkjunum, Clinton forseti, beitti sér fyrir til breytinga á stefnu Bandaríkjanna í afvopnunarmálum. En engu að síður er utanrrn. á Íslandi svo illa upplýst að það setur í skýrslu sem ráðherranum er ætlað að flytja hér orðrétt í ræðustól og dreift er til okkar þingmanna að þessar viðræður hefjist væntanlega á þessum vetri. Þetta er satt að segja með þeim hætti að mann undrar. Hvað er eiginlega að gerast í utanrrn. og hvert er þekkingarstig hæstv. ráðherra? Hann hefur væntanlega lesið yfir eintakið af ræðunni sem hann lét senda þingmönnum. Vissi hæstv. ráðherra ekki betur en svo að hann stoppaði ekki við þessa setningu og lét taka hana út? Var hæstv. ráðherra ekki einu sinni kunnugt um það að þessar viðræður eru búnar að standa síðan í janúarmánuði? Eða er það virkilega þannig að hugarheimur og þekkingarheimur ráðherrans og ráðuneytisins einskorðaðst bara við þetta eilífa hringsól ráðherrans um Evrópusambandið og EFTA? Ég vil spyrja hæstv. ráðherra þó að hann hafi ekki flutt þennan texta hér: Hver er skýringin á því að utanrrn. sendi svona vitleysu í svona mikilvægu atriði? Væri þetta eitthvert smámál, þá gæti ég skilið það. En þetta eru einu viðræðurnar í afvopnunarmálum sem fara fram um þessar mundir. Þetta er helsta viðfangsefni ,,Conference on Disarmament`` í Genf og eru talin ein mestu tíðindi ársins 1994 á sviði afvopnunarmála og fela í sér veigamestu breytinguna sem Clinton Bandaríkjaforseti flutti með sér inn í Hvíta húsið. Auðvitað er gott að ráðherrann sleppti þessu hér í flutningi, þ.e. kaflanum eiginlega öllum. En það vekur auðvitað upp spurningar um það hvernig afvopnunarmálum sé sinnt í ráðuneytinu og vegna þess að Ísland er nú aðildarríki að Atlantshafsbandalaginu og hefur varnarsamning við Bandaríkin þá er það mjög alvarleg brotalöm í ráðuneytinu og hjá ráðherranum sjálfum, í þekkingarheimi hans, að slík hrópleg vanþekking á atburðum á sviði afvopnunarmála skuli afhjúpast svona berlega eins og gerðist í þessari ræðu ráðherrans. Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra kaus að ræða hér skýrslur háskólans um aðild Íslands að Evrópusambandinu. Ég er satt að segja undrandi á því að ráðherrann skuli kjósa að taka þær til umfjöllunar með þessum hætti. Hvers vegna er ég undrandi á því? Vegna þess, hæstv. ráðherra, að utanrrn. hefur kosið að gera þessar skýrslur enn sem komið er að leyniplöggum. Þær hafa ekki verið birtar. Við nefndarmenn í utanrmn. höfum fengið þessar skýrslur sem trúnaðarmál. Þær eru rækilega merktar trúnaðarmál sem er að vísu kafli út af fyrir sig. En hvernig leyfir ráðherrann sér að fara að gera að forsendu ályktana sinna hér í ræðu og veigamiklu umfjöllunaratriði skýrslur sem hann hefur knúið þingmenn til að þegja um, sem hans ráðuneyti hefur knúið þingmenn til að þegja um, því að okkur hafa verið afhentar þessar skýrslur sem trúnaðarmál? Og við sem sitjum í utanrmn. höfum ávallt virt þá trúnaðarkvöð sem lögð er á plögg sem við fáum afhent í nefndinni, hvort sem okkur líkar það betur eða verr. Þess vegna m.a. hef hvorki ég né ýmsir aðrir fjallað um þessar skýrslur. Ég fékk t.d. fyrirspurn frá dagblaði í síðustu viku um álit mitt á einni af þessum skýrslum. Ég baðst undan að svara þeirri fyrirspurn vegna þess að mér höfðu verið afhentar þessar skýrslur sem trúnaðarmál og fyrr en þeirri trúnaðarkvöð hefði verið aflétt teldi ég mig ekki bæran til þess að fjalla um það á opinberum vettvangi. Þetta er enn eitt dæmið um vinnubrögðin af hálfu ráðuneytisins og ráðherrans sjálfs þar sem fyrst og fremst er hugsað um áróður, fyrst og fremst er hugsað eins og málflutningsmeistari sem er í krossferð en ekki eins og faglegur utanrrh. sem á að virða þær leikreglur í samskiptum við utanrmn. og þjóðþingið sem eðlilegt er að virða. Ég vil þess vegna spyrja hæstv. ráðherra: Af hverju er trúnaðarkvöð á þessum skýrslum? Af hverju er það? Hver er skýringin á því að okkur í utanrmn. er bannað að fjalla um þessar skýrslur opinbera, vegna þess að þær eru enn þá merktar trúnaðarmál gagnvart okkur? Því tel ég í raun og veru ekki hægt fyrir þingið að fara að fjalla um þessar skýrslur hér þó að ráðherrann geri þær að mikilli uppistöðu í sínu máli vegna þess að hann og hans ráðuneyti hafa búið til þessar leikreglur sem eru móðgun við lýðræðislega umfjöllun og þetta sýnir einfaldlega að ráðherrann veit að þessar skýrslur eru veikar sem stuðningsgagn við hans málstað. Því ráðherra sem hefði talið skýrslurnar sterkar hefði auðvitað látið birta þær, hann hefði dreift þeim til þingheims, en ekki lagt þær fram sem leyndarmál í utanrmn. Hvers vegna segi ég að þessar skýrslur séu veikar? Þær eru veikar vegna þess, hæstv. ráðherra, að mjög skortir á um það að fagleg vinnubrögð séu viðhöfð við gerð þessara skýrslna. Sem fyrrverandi prófessor við Háskóla Íslands, sem stofnandi félagsvísindadeildar og kennari þar um áraraðir, sem prófdómari og leiðbeinandi á fyrri stigum í námi ýmissa þeirra manna sem unnu þessa skýrslu, þá treysti ég mér fullkomlega til þess að hafa á þeim faglegt álit. Í félagsvísindum víða um heim er gerður skýr greinarmunur á því sem eru vísindalegar greinargerðir, á ensku yfirleitt nefnt scientific papers, og þess sem eru skoðanamyndandi álitsgerðir, á ensku er það nefnt position papers. Það er auðvitað algengt að ýmsar stofnanir víða um heim og stundum einnig fræðimenn við háskóla taki að sér það verkefni að semja stefnulegar álitsgerðir eða position papers. En það er viðurkennd vinnuregla alls staðar þar sem háskólar taka sig alvarlega og þar sem siðmenntuð umræða fer fram að rugla slíku ekki saman við fræðileg verk. Ég vil vekja athygli hæstv. ráðherra á því að í nýlegu fréttabréfi Háskóla Íslands kemur fram mjög alvarleg gagnrýni frá fyrrverandi ritstjóra fréttabréfs Háskóla Íslands á vinnubrögð háskólans við þessa skýrslugerð. Svo alvarlegt er málið talið innan háskólans að meðal fremsta efnis í nýlegu fréttabréfi er slík gagnrýni. Þar er því mótmælt að skýrslurnar séu unnar og gefnar út í nafni háskólans eða stofnana sem þar starfa. Þar er bent á að þeir einstaklingar sem verkið vinna eigi að gera það undir eigin nafni. Þess vegna er það þannig, virðulegi ráðherra, að það er ekki hægt að hefja hér umræðu á Alþingi með tilvísun til þessara skýrsla. Áður en það gerist verður að opna skýrslurnar, létta af þeim leyndarkvöðinni og leyfa þannig að í farveg geti fallið sú fræðilega gagnrýni og faglega gagnrýni sem satt að segja er allt of auðvelt og allt of létt verk að setja fram á þessa skýrslu. Ég er reyndar þeirrar skoðunar, sem fyrrverandi prófessor við Háskóla Íslands, sem starfsmaður við skóla sem nokkuð er annt um heiður félagsvísindadeildar Háskóla Íslands, að það væri best að þessar skýrslur gleymdust. Það væri best. Það væri ekki gott fyrir orðstír þeirra fræðimanna sem þar vinna eða stofnunarinnar að þessar skýrslur lifi sem vitnisburður ruglandans á milli álitsgerða og fræðilegra verka. Í þriðja lagi, virðulegi forseti, vil ég víkja að því sama og hv. þm. Páll Pétursson gerði hér, að þessi ræða utanrrh. er satt að segja afar sérkennileg í ljósi þeirra yfirlýsinga hæstv. forsrh., að þótt Jón Baldvin Hannibalsson, formaður Alþfl., hafi ákveðnar skoðanir á aðild Íslands að Evrópusambandinu þá hafi Jón Baldvin Hannibalsson, formaður Alþfl., ekki látið þær skoðanir hafa áhrif á það sem hann segir sem utanrrh. Íslands. Ég hef satt að segja kosið að treysta þessum orðum forsrh. því að það nær auðvitað ekki nokkurri átt að maður sem fer með embætti utanrrh. Íslands sé að beita því embætti þvert á ríkjandi stefnu Alþingis eða ríkjandi stefnu eigin ríkisstjórnar. Það er hins vegar alveg ljóst að þessi ræða utanrrh. er yfirfull af persónulegu mati Jóns Baldvins Hannibalssonar, formanns Alþfl., á stefnu Íslands gagnvart Evrópusambandinu. Setning eftir setningu í þessari ræðu byggist á þeirri sérstöku skoðun sem hann hefur, skoðun sem er minnihlutaskoðun hér á Alþingi samkvæmt ályktunum Alþingis og er líka minnihlutaskoðun innan ríkisstjórnar. Þess vegna væri full ástæða, ef maður tæki utanrrh. alvarlega, að kalla forsrh. hér til og ræða þetta mál við hann. En það er alvarlegt umhugsunarefni fyrir hæstv. utanrrh., um stöðu hans í íslenskum stjórnmálum, að við hirðum ekki einu sinni um það að kalla á forsrh. til þess að ræða þennan þátt. Svo fjarstæðukennt og út í hött er það erindi sem ráðherrann leyfir sér að fara með hér í embættisnafni utanrrh. Íslands að það dettur dautt um sjálft sig. Það er bara enn einn áróðurstextinn sem Jón Baldvin Hannibalsson er að flytja, enn ein staðfestingin á því að honum er ekki treystandi til að fara með þessi mál, vegna þess að hann kann ekki hið einfalda að gera greinarmun á sínum eigin skoðunum og því sem honum ber að fara með sem utanrrh. Íslands. Og af því að hin pólitíska léttavigt í utanrrh. er orðin slík þá er forsrh. ekkert kallaður hérna til. Þess vegna er það þannig að ýmsir þjóðkunnir andstæðingar utanrrh. í afstöðunni til Evrópusambandsins hirða ekki einu sinni um að vera í þessari umræðu vegna þess að það tekur því ekkert að vera að deila við Jón Baldvin Hannibalsson, formann Alþfl., um þessi mál þó hann misnoti embættistitil sinn sem utanrrh.

Þeir gætu verið rökþrota.

Nei, hæstv. umhvrh. það er einfaldlega ekki vegna þess að þeir séu rökþrota. En það væri kannski dálítið fróðlegt, fyrst umhvrh. er hérna, að fá að vita það fyrir okkur sem höfum þekkt hann nokkuð lengi: Er hann sammála þessum einkaskoðunum utanrrh. sem koma fram í þessari ræðu? Ég hef nefnilega tekið eftir því að hæstv. umhvrh. hefur hingað til forðast að lýsa yfir skýrum stuðningi við stefnu Jóns Baldvins Hannibalssonar, formanns Alþfl., í þessum málum.

Ég styð hann í öllum málum, góðum og vondum.

Hann styður hann í öllum málum, góðum og vondum, segir hæstv. umhvrh. Já, það er veigamikill árangur, en þá vantar okkur að vita hvort ESB-yfirlýsingar utanrrh. falla undir vondu málin. Nú kinkar hæstv. umhvrh. kolli þannig að þar með er þetta auðvitað orðið skýrara en það var fyrir nokkrum mínútum síðan, að ógleymdu því að ráðherrann roðnar nú alveg upp í hársrætur og er rétt að það geymist í þingtíðindum. En þar með er alveg orðið ljóst að sú athygli sem ég hef veitt, að hæstv. umhvrh. hefur ekki verið í þessum kór með hæstv. utanrrh., á sér ákveðnar ástæður. Auðvitað væri hægt ef maður vildi eyða löngu máli í að fjalla um þessar barnalegu fullyrðingar hæstv. utanrrh. um þiggjendur, um einangrun og annað í þeim dúr. Það einfaldlega tekur því ekki. Þær eru ekki í samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar, þær eru ekki í samræmi við stefnu Alþingis og flokkast eingöngu undir persónulegar skoðanir Jóns Baldvins Hannibalssonar. Í fjórða lagi, virðulegi forseti, vil ég gera að umræðuefni vinnubrögð utanrrn. varðandi þær fjölþjóðaráðstefnur sem Sameinuðu þjóðirnar gangast fyrir. Það var nokkuð um það rætt á sínum tíma að undirbúningur undir þátttöku Íslands í mannréttindaráðstefnunni í Vínarborg hefði ekki verið eins og æskilegt var. Það vakti líka athygli að undirbúningur utanrrn. undir þátttöku Íslands í mannfjöldaráðstefnunni sem haldin var í Kaíró í septembermánuði var líka á þann veg að með engum hætti var hvatt til umræðu hér innan lands eða með sama hætti og mörg önnur ríki tryggt að þátttaka Íslands væri byggð á víðtækri umræðu hér heima. Það vita allir sem til þekkja að veigamikill þáttur í þessum alþjóðlegu ráðstefnum Sameinuðu þjóðanna er að hvetja til umfjöllunar um viðkomandi efni í aðildarríkjum Sameinuðu þjóðanna. Mörg ríki sem taka sig alvarlega á sviði utanríkismála verja jafnvel einu til tveimur árum í víðtæka almenna umfjöllun á opinberum vettvangi og meðal félagssamtaka og í fjölmiðlum um þessi umfjöllunarefni. Setja snemma af stað undirbúningsnefndir með víðtækri þátttöku almannasamtaka, stjórnmálaflokka, fjölmiðlamanna og fræðimanna til þess að tryggja að ráðstefnan nýtist sem grundvöllur umræðu um þennan mikilvæga málaflokk. Það hefur auðvitað verið athyglisvert að þrátt fyrir að utanrrn. hafi lagt í það gífurlega vinnu og sent frá sér mikið pappírsflóð og búið til margvíslega umræðuhópa um EES-samninginn, sem senn heyrir nú sögunni til hvað praktískt gagn snertir, þá hafi utanrrn. gersamlega vanrækt að sinna skyldum sínum hvað þennan þátt snertir. Og þessi einangrun og nú nota ég það orð, hæstv. utanrrh., þessi einangrun utanrrn. frá atburðarás á alþjóðlegum vettvangi er auðvitað orðið alvarlegt mál. Einangrun sem m.a. endurspeglast í því að ráðherrann lætur standa setninguna um það að væntanlega hefjist viðræður um allsherjarbann við tilraunum með kjarnavopn á þessum vetri. Nú kemur það hins vegar fram í þessari ræðu að það hafi verið settur á laggirnar undirbúningshópur undir ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um málefni kvenna sem halda á í Kína á næsta ári og það sé búið að ráða framkvæmdastjóra. Það er ekki upplýst hver er framkvæmdastjórinn, en ætli þetta sé ekki enn eitt starfið sem einhver úr Alþfl. hefur fengið.  Eins er með afmæli Sameinuðu þjóðanna. Það hefur orðið tilefni í ýmsum aðildarlöndum Sameinuðu þjóðanna að efna til fjölþætts samstarfs stjórnmálaflokka, hagsmunaaðila, fjölmiðla og annarra um kynningu og umfjöllun um Sameinuðu þjóðirnar. Nú kemur það fram hér að það hefur verið skipuð sérstök undirbúningsnefnd. Það væri mjög fróðlegt að fá upplýst hverjir sitja í henni eða hvaða hugsun liggur að baki henni, því það er a.m.k. ljóst af því sem ég veit að það hefur ekki verið leitað eftir jafnvíðtækri þátttöku í henni eins og víðast hvar er gert. Kom þó yfirmaður þessa undirbúnings hjá Sameinuðu þjóðunum í sérstaka heimsókn til Íslands fyrir nokkrum mánuðum síðan til þess að kynna fyrirætlanir og óskir Sameinuðu þjóðanna í þessu efni. Þetta á líka við um ráðstefnuna um félagsleg málefni sem verður í Kaupmannahöfn á næsta ári. Það er málaflokkur sem mjög mikilvægt er að sinna, sem mikill fjöldi ríkja heims leggur mikla áherslu á og sem snertir þátt sem hefur sérstaklega verið okkur Íslendingum til vansa, þ.e. framlag okkar til efnahagslegra framfara í hinum svokölluðu ríkjum suðursins, þar sem við höfum skorið okkur úr hvað ótrúlega lágt hlutfall af okkar þjóðartekjum hefur verið að ræða. Það er auðvitað meira en tími til kominn, hæstv. utanrrh., að Íslandi fari að tileinka sér vinnubrögð siðmenntaðra og þróaðra ríkja varðandi þessa alþjóðlegu fundi sem Sameinuðu þjóðirnar beita sér fyrir og fela í sér veigamikla stefnumótun á ýmsum grundvallarsviðum framtíðar mannkyns, hvort sem það er fólksfjöldi, mannréttindi, staða kvenna, félagsleg staða fólks í veröldinni eða umhverfismálin. Virðulegi forseti. Ég hef hér vikið að nokkrum þáttum sem snúa að því sem birtist í þessari skýrslu. Ég vil að lokum víkja aðeins að nýlegum samningi Rússa og Norðmanna um fiskveiðar í Barentshafi. Ef ég man rétt er ekkert fjallað um það mál í þessari ræðu, þennan samning. Engu að síður blasir það við að utanrrh. mótaði þá stefnu fyrir nokkru síðan að Íslendingar ættu ekki að þrýsta fast á um slíkan samning núna við Rússa heldur ætti að duga almenn umfjöllun um málið og þá kannski með einhverri tilvísun til óska Rússa í þeim viðræðum. Því miður frestaði utanrrh. Rússlands heimsókn utanrrh. Íslands til Rússlands, sem átti að fara fram fyrir nokkrum vikum síðan, en óneitanlega kemur það nokkuð á óvart í ljósi þess sem okkur hefur verið tjáð á vettvangi utanrmn. að búið sé að gera formlegan samning Rússa og Norðmanna á þessu sviði. Við höfum ýmsir vikið að því hér um nokkurra mánaða skeið að þessi þríhyrningur, Norðmenn, Rússar, Íslendingar, í málinu sé vandmeðfarinn og viðkvæmur. Það hefur verið sagt að það kynni að vera áhugi Rússa að leita bandalags við Íslendinga í þessum málum og þá styrkja stöðu beggja í samskiptum við Norðmenn. Nú virðist það blasa við að meðferð ríkisstjórnarinnar og hæstv. utanrrh. á þessum málum hefur orðið til þess að Íslendingar hafa glatað mjög möguleikum á að framfylgja þeirri stefnu. Við höfum látið það gerast að Norðmönnum tekst að gera slíkan samning við Rússa löngu á undan okkur. Því miður eru allar horfur á því að það muni vera margir mánuðir, ef ekki einhver ár, í það að Íslendingum takist að þróa þessi mál með þeim hætti að við getum gengið til þessa leiks í jafnvægi við möguleika Norðmanna og Rússa, því hin ríkin tvö eru þegar búin að binda sig saman með formlegum samningi. Það hlýtur auðvitað að verða sérstakt umhugsunarefni fyrir íslenska ríkisstjórn og okkur öll í samskiptum okkar við Norðmenn og reyndar líka Rússa í þessum efnum, að slíkur samningur skuli nú hafa verið gerður. Mér fannst sérkennilegt að utanrrh. íslenska lýðveldisins skyldi ekki víkja einu orði að þeim samningi í þeirri ræðu sem hann flutti hér áðan.

Virðulegi forseti. Eftir glannalegar yfirlýsingar hæstv. utanrrh. um utanríkismál landsins sl. sumar þá er ræða hæstv. ráðherra hófstilltari heldur en ég átti von á. Sömuleiðis er drepið á fleiri utanríkismál en Evrópumálin ein og það er ánægjuefni. Hins vegar breytir það ekki því að hæstv. ráðherra skuldar þingi og þjóð skýr svör um einstök atriði sem varða hvort tveggja. Að því mun ég koma nánar síðar í ræðu minni. Reyndar varð niðurstaða sú að hæstv. ráðherra sleppti miklu af því sem varðaði önnur mál en Evrópumálin er hann loks flutti ræðu sína. En af þessu má ráða og ætti kannski ekki að koma öllum á óvart að ég hef enga trú á því stjórnarsamstarfi sem nú er við lýði. Ég býst ekki við því að utanrrh. detti í hug að túlka stefnu ríkisstjórnarinnar en hann leiðréttir mig þá ef hann hefur eitthvað annað fram að færa og hefur fengið samstarfsflokkinn til að skrifa upp á þá stefnu sem hér er birt. Ég vil byrja á því að geta þess sem ég tel skipta meginmáli í utanríkisumræðu líðandi stundar. Þar er fyrst að telja þá grundvallarhagsmuni sem við Íslendingar verðum að gæta en það er vernd lífríkisins í kringum okkur. Það er bæði skylda okkar í samfélagi þjóðanna og lífshagsmunamál okkar, eyju í hafinu, sem umkringd er einu auðlindinni sem enn sem komið er framfleytir okkur að einhverju gagni, fiskinum. Ný heimssýn aldarhvarfa kallar á nýjar hugmyndir í alþjóðlegu samstarfi. Þar eru umhverfismál ofarlega á baugi svo og friðarmál í þeim nýja skilningi sem ég vona að sé smátt og smátt að verða vaxandi. Þetta kallar á þekkingu og víðsýni í alþjóðlegum samskiptum. Við verðum að skilgreina alþjóðlega samvinnu með þetta í huga. Með hvaða þjóðum eða jafnvel þjóðarbrotum eigum við samleið í verndun og skynsamlegri nýtingu auðlinda okkar? Með hvaða hugmyndafræði eigum við að taka afstöðu þegar við skipum okkur á bekk með þjóðum heims? Hvernig sjáum við framtíð þjóðríkisins? Ætlum við að beita okkur fyrir auknum samruna og fámennisstjórn eða viljum við sjá aukna valddreifingu og sjálfsákvörðunarrétt einstakra svæða og samvinnu slíkra sjálfstæðra eininga á lýðræðisgrunni? Og hvernig má það vera að Ísland, eitt Norðurlanda, --- og nú bið ég hæstv. utanrrh. að gefa gaum þeirri ræðu sem haldin er hér þar sem ég treysti því að hann sé hér til að hlusta jafnframt því sem hann er til að tala --- styður ekki afnám viðskiptabanns á Kúbu á sama tíma og við erum að setja á laggirnar sendiráð og margháttuð tengsl við Kína? Þar hefur mannréttindamálum verið ábótavant sem samt sem áður hefur verið talið að betra væri að hafa samskipti heldur en ekki. Ég bið um að hæstv. ráðherra svari þessu í ræðu sinni eða andsvörum á eftir. Fáar þjóðir í Vestur-Evrópu lifa í eins raunverulegum tengslum við náttúruöflin og við Íslendingar þrátt fyrir að tæknin hafi flutt okkur inn í verndað umhverfi hlýrra húsa og upplýsts skammdegis. Varla er til sú fjölskylda hér á landi sem á ekki einhvern nákominn til sjós um lengri eða skemmri tíma. Flestir hafa unnið frumvinnslustörf til sjávar og sveita og því ætti vernd náttúrunnar ekki síður að vera okkur nátengd en nýting hennar. Við eigum hiklaust heima í hópi þjóða þeirra sem afla sér mestrar þekkingar á náttúrunni og bera mesta ábyrgð á að misbjóða henni ekki. Þetta er verðugt hlutverk í síminnkandi heimi þar sem ákvörðun hvers og eins verður fyrr eða síðar veruleiki annars. Það er ekkert einkamál okkar hvernig við göngum um fiskimiðin nær og fjær en það er jafnframt lífsspursmál fyrir okkur að við gerum það með sem heppilegustum hætti. Við eigum allt okkar undir því að fá aðrar þjóðir til að ganga vel um sameiginlegar auðlindir mannkyns og megum einskis láta ófreistað að rækja það hlutverk okkar. Þetta merkir það að stefna okkar í úthafsveiðimálum er mjög mikill prófsteinn á það hvernig okkur muni takast til í framtíðinni að rækja þetta hlutverk okkar. Ég tek undir það viðhorf sem fram kemur í ræðu hæstv. utanrrh. að við eigum að einbeita okkur að því að komast að farsælli niðurstöðu á úthafsveiðiráðstefnu Sameinuðu þjóðanna. Sömuleiðis er það hagur allra að sem fyrst verði samið á ábyrgan hátt um veiðar á deilusvæðum, svo sem Smugu, Svalbarðasvæði og á öðrum þeim smugum sem vissulega leynast víða og oft á þeim svæðum þar sem viðkvæmir stofnar úr okkar eigin landhelgi halda sig. Sömuleiðis ber okkur að stuðla að ábyrgri umgengni um úthöf heimsins þar sem stórfelld rányrkja og náttúruspjöll fara nú fram án þess að alþjóðlegt eftirlit fái rönd við reist. Fylgi hugur máli í alvöru hjá hæstv. utanrrh. að hann vilji veg í umræðum á úthafsveiðiráðstefnu Sameinuðu þjóðanna sem mestan, þá hygg ég að hann hafi átt að skipa sérfræðingsmálum sínum á annan veg en hann hefur gert. Að öðrum ólöstuðum er Guðmundur Eiríksson allra Íslendinga hæfastur í úthafsveiðimálum og er nú svo komið að hæstv. utanrrh. hefur hrakið hann úr þjónustu ráðuneytisins. Þar með hafa Íslendingar að margra mati dæmt sig úr leik á ráðstefnum Sameinuðu þjóðanna eða alla vega úr hópi forustusveitarinnar og þetta tel ég mikinn skaða. Enn fremur hef ég efasemdir um þá ákvörðun hæstv. ráðherra að láta starfshóp þriggja ráðuneyta annast undirbúning málflutnings Íslendinga á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og er það sagt með fullri virðingu fyrir viðkomandi einstaklingum. Það er fullljóst að á sama tíma er ekki einasta verið að hafna starfskröftum Guðmundar sem ég gat hér áðan, heldur einnig að sneiða hjá því a.m.k. að einhverju leyti að virkja þann hóp sem vinnur að miklum krafti og dugnaði að hliðstæðum verkum en þar á ég við þá nefnd sem hæstv. ráðherra raunar getur nú um í máli sínu, þar sem hæstv. sjútvrh. tilnefndi fulltrúa þingflokka í og hagsmunaaðila og fjallar sérstaklega um úthafsveiðimálefni undir forustu hv. þm. Geirs H. Haarde. Þessar staðreyndir tel ég í mótsögn við þau fögru orð sem ráðherra hefur um ábyrga afstöðu, gildi alþjóðlegrar samvinnu og samninga og virðingu fyrir lífríki sjávar. Ef ekki eru nýttar þær bestu leiðir í málunum sem við ráðum yfir þá hlýtur eitthvað að skorta á það að hugur fylgi máli. Annað ríkasta hagsmunamál okkar varðandi lífríki sjávar samhliða skynsamlegri nýtingu er mengun hafsins og hættan sem okkur kann að stafa af alvarlegum mengunarslysum. Við kvennalistakonur höfum ávallt verið fylgjandi því að Norðurhöf verði lýst kjarnorkuvopnalaust svæði og vísum þar til lífshagsmuna okkar sem þjóðar þar sem við eigum allra þjóða mest undir því að hér verði ekki kjarnorkuslys. Við höfum vissulega stigið nokkur skref í þá átt að mótmæla kjarnorkuendurvinnslustöðvunum í Sellafield og Dounreay. M.a. vil ég minna á þáltill. þá sem gerð var hér og afgreidd með hraði á sl. þingi og mótmælum einstakra ráðherra við bresk stjórnvöld. Þingmenn hafa tekið þetta mál upp á fleiri en einum vettvangi, m.a. þingmannasamstarfs EFTA og ESB en þar hefur málið ekki fengist tekið fyrir enn sem komið er svo sem hv. 1. þm. Norðurl. v. fór hér nokkrum orðum um og í raun má segja að allt hafi komið fyrir ekki. Í þessu máli eru það ekki landamæri sem ráða hagsmunum heldur það hvort smáríki eða hagsmunir einstakra byggða hafa einhvern hljómgrunn. Það er því ekki aðeins á vettvangi þjóðríkja sem nauðsynlegt er að ná samstöðu um þessi málefni, heldur einnig með þrýstingi þjóða og þjóðarbrota sem eiga sameiginlega mikilla hagsmuna að gæta. Niðurstaðan til þessa er sú að þrátt fyrir raunverulega vá, alvarlega sjúkdóma og mengun í gennd við endurvinnslustöðina auk þeirrar ógnar sem hún er okkar fiskimiðum, þá hefur verið blásið á mótmæli þessa litla jaðarhóps. Hér þarf að koma til öflugt samstarf allra sem berjast gegn þessari ógn sem kjarnorkan er fyrir lífríkið, vistkerfið og heilsu manna. Hreyfing ýmissa aðila berst nú fyrir því að notkun kjarnorku verði lýst sem velferðar- og heilsufarsógn fyrir allt mannkynið og henni af þeim sökum útrýmt. Ég tel að við Íslendingar eigum heima í þeim hópi sem krefst þessa og ég vil inna hæstv. utanrrh. eftir afstöðu hans í þessu máli. Nú mun liggja fyrir, ekki í fyrsta sinn, allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna tillaga þessa efnis og það er brýnt að hún komist til atkvæða --- en hún hefur verið svæfð fram til þessa á þinginu --- og að Ísland styðji hana. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvernig ríkisstjórn Íslands hyggist láta greiða atkvæði um þessi mál og hvort beitt verði þrýstingi til þess að þessi tillaga komi til atkvæða því að ég get ekki séð annað en að hún sé í fullum takti við þá stefnu sem mörkuð hefur verið hér, a.m.k. í orði og a.m.k. hvað varðar kjarnorkuendurvinnslustöðvar og þar af leiðandi er ekki nema eðlileg ályktun að Ísland hljóti að styðja tillögu af þessu tagi. Ég vil vekja athygli á því að baráttumál í umhverfismálum hafa verið áberandi í málflutningi ýmissa kvennahreyfinga og það er ekki vansalaust hve mikið tómlæti ýmsir valdhafar, einhverra hluta vegna eru þeir nú flestir karlkyns, hafa sýnt þessum málum. Ég ætla ekki að fara hér út í þá umræðu hvort það er bara hefðbundin karlapólitík að einblína um of á einhvern ímyndaðan hagvöxt sem felst í því að eyða eða spilla sameiginlegum auðlindum okkar, en slíkri hagvaxtarstefnu hafna ég. Hæstv. ráðherra víkur nokkrum orðum að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamstarfi við Bandaríkin í ræðu sinni. Ég sakna þess í ræðu hans að hann víkur hvorki að því hvort hann telur það eðlilega þróun að samdráttur verði í herstöðinni á Miðnesheiði eður ei. Ég tek það fram ef einhver skyldi velkjast í vafa um það að ég tel þann samdrátt að sjálfsögðu eðlilegan og hefði viljað sjá það gerast mun fyrr. Raunar er ég þá í þeirri aðstöðu að eiga samleið með því sem ég hef heyrt að sé skoðun þorra bandarískra ráðamanna, en ég vil jafnframt benda á það að á herðum íslenskra stjórnvalda hvílir sú skylda að styðja við uppbyggingu atvinnulífs á Suðurnesjum samhliða þessum samdrætti. Ég sakna þess enn fremur að hæstv. ráðherra vék ekki orði að þeim kröfum sem við hljótum óhjákvæmilega að gera varðandi viðskilnað hersins við brottför. Það hefur tafið nokkuð lokanir herstöðva í Bandaríkjunum sjálfum samkvæmt fréttum, lokunum sem gripið hefur verið til af sparnaðarorsökum að herinn hefur ekki treyst sér í þann mikla tilkostnað sem er við að hreinsa eftir slíkar herstöðvar. Ég tel að við Íslendingar höfum hvorki vegna reynslu okkar né annarra ástæðu til að halda að ekki sé nauðsynlegt að fara í kostnaðarsama hreinsun eftir herstöðvar hér á landi og ég tel íslensk stjórnvöld eiga skyldur við landsmenn í þeim efnum. Ég set sem fyrr spurningarmerki við að svokölluðum varnarhagsmunum Íslendinga verði best þjónað með aðild að hernaðarbandalagi og það er NATO enn þrátt fyrir þörf fyrir að skilgreina sjálft sig í heimi eftirstríðsára kalda stríðsins. Enn meiri verða efasemdir mínar í ljósi þeirrar staðreyndar að við eigum ekki sameiginlega hagsmuni með herveldi sem ekki vill upplýsa um ferðir kjarnorkuknúinna skipa og kafbáta eða slíkra farkosta með kjarnorkuvopn innan borðs. Ég tel ekki að hagsmunum okkar sé þjónað á neinn hátt með því og ég sé ekki hvernig þetta samstarf verður réttlætt, t.d. með því að dustað sé rykið af Rússagrýlunni enn eina ferðina. Ég geri ekki lítið úr því að rússnesk skip og kafbátar með kjarnorku af hvers konar tagi er jafnhættulegt og ef um annarra þjóða skip er að ræða. En ég sé ekki hvernig þeirri hættu verður bægt frá með enn meiri umferð slíkra farkosta um landhelgi okkar. Ég tel að við eigum að einbeita okkur að friðar- og öryggissamstarfi í víðara samhengi þar sem ekki er byggt á reynsluheimi góðu karlanna annars vegar og vondu karlanna hins vegar. Slíkur vettvangur getur t.d. orðið ef vel tekst til Ráðstefnan um öryggi og samvinnu í Evrópu, RÖSE, svo og öflugri og markvissari sameinaðar þjóðir sem fagna hálfrar aldar afmæli á næsta ári. Við kvennalistakonur höfnuðum á hinn bóginn frá upphafi aukaaðild Íslands að Vestur-Evrópusambandinu. Ég hlýt að lýsa áhyggjum mínum á þeim ummælum hæstv. utanrrh. í skrifuðum texta ræðunnar sem ég held að hann hafi ekki rakið hér um aukaaðild að Vestur-Evrópusambandinu, að það verði ekki nóg fyrir okkar öryggishagsmuni í framtíðinni með stækkun Evrópusambandsins. Ég tel þetta alvarlega yfirlýsingu og kannski líkara því sem ég átti von á frá hæstv. ráðherra þar sem hann er oft og tíðum mjög öfgafullur að mínu mati í sínum málflutningi. Þau friðarmál sem valda stærstum áhyggjum nú um stundir eru svæðisbundin átök víða um heim og staldra ég þá enn og aftur við fyrrum Júgóslavíu. Þar er ekki friðvænlegt nú með haustinu frekar en í fyrrahaust þrátt fyrir trú manna á að loftárásir NATO í nafni Sameinuðu þjóðanna muni leysa allan vanda. --- Ég vil biðja hæstv. forseta um að hafa hemil á því fólki sem hér er að skemmta sér í salnum, ég held að það verði að finna sér annan skemmtistað. Ég er að ræða málefni sem ég held að sé of alvarlegt til þess að við séum hér að blanda því saman við fliss einstakra þingmanna eða ráðherra. Ég held varðandi málefni fyrrum Júgóslavíu að það sé fyrst og fremst stórefld friðargæsla á svæðunum sem sé það sem til þarf og þar komum við að vandamáli því að við sjáum þarna hversu vandasamt eftirlitið er í landi þar sem menn standa enn gráir fyrir járnum andspænis hver öðrum í landslagi sem sögulega séð er hjarta skæruhernaðar í Evrópu og fram undan er flókið ferli samningaviðræðna í skugga þessarar staðreyndar. Það er enginn vafi á því í mínum huga að með nægum mannafla væri unnt að halda átökum í skefjum meðan verið væri að koma mönnum að raunverulegum samningum. En vandinn er sá að þetta kostar peninga. Það er miklu ódýrara að varpa bara sprengjum á allt saman og vona bara að sem flestir óbreyttir borgarar falli í valinn. Öllum er það þó ljóst að ef til alvarlegs lofthernaðar kæmi á þessu svæði þá mundi fara í gang hildarleikur sem við sjáum ekki fyrir endann á. Það er hins vegar ljóst að viðskiptaþvinganir þær sem Serbar hafa verið beittir hafa virkað að einhverju leyti öfugt við það sem margir héldu lengst af að yrði. Mílosevic, leiðtogi Serba, hefur snúið baki við Bosníu-Serbum og nú stendur friði á Balkanskaga hugsanlega meiri ógn af sumum stjórnarandstæðingum Serbíu en Mílosevic og þá er ég að tala um þá stjórnarandstæðinga sem spila á strengi þjóðernisofstækis í mun meira mæli en hann hefur gert og er þó ekki á bætandi. Ég held að það sé flestum að verða að ljóst að við vandann á Balkanskaga og víða þar sem staðbundin átök eiga sér stað er engin einföld lausn. Það er ekki bara hægt að koma með mikið magn vopna og ætla sér að bjarga öllu með einhverri alheimslöggu, hvaðan sem hún kemur. En aðalvandi ríkja fyrrum Júgóslavíu er þrátt fyrir að ýmsar sögulegar skýringar séu til á þeim fyrst og fremst hvers vegna ógnin magnaðist svo mjög upp á þessu svæði og þá á þeim tíma að kynslóðir þær sem nú eru í blóma lífsins hafa búið í sátt og samlyndi og blandast það mikið að það er ekki hægt að draga þarna auðveldar markalínur. Vissulega hafa átt sér stað ákveðnir landvinningar einstakra hópa, mest á kostnað múslima en jafnvel þótt einum væri fært mest og öðrum minna þá væri eftir svo magnaður vandi að ég held að enginn þurfi að undrast hversu seint gengur að skipta skipunum. Ég veit ekki hvort ég á að þora að láta koma í ljós þá ósk að unnt verði að koma einhverju samkomulagi á þarna sem fæli í sér virðingu og samstarf fremur en vopnuð landamæri og skiptingu. Ég held að á þessu stigi sé ekki hægt að spá neinu um framtíð þessa svæðis en það mun ekki gerast nema með vandaðri og öflugri friðargæslu að það verði hægt að fá botn í þessi mál. Á komandi afmælisári Sameinuðu þjóðanna verður eflaust velt upp þeirri spurningu hvað hafi áunnist og hverju þurfi að breyta. Þar verðum við að taka þátt vegna þess að Sameinuðu þjóðirnar eru vissulega ekki gallalausar en hins vegar gegna þær ákveðnu hlutverki sem engin önnur stofnun mun geta tekið við í neinu fljótu bragði. Við skulum ekki gleyma því að pólarnir norður og suður eru að verða sífellt sýnilegri og helst er að vænta árangurs í þeim málum ef litið er til starfs Sameinuðu þjóðanna. Það er engin ástæða til þess að gleyma því að á vettvangi Sameinðu þjóðanna hefur verið ráðist í þrekvirki á borð við umhverfisráðstefnuna í Ríó og mannfjöldaráðstefnuna í Kaíró sem báðar urðu að mörgu leyti mun árangursríkari en ýmsir höfðu fyrir fram þorað að vænta. Og það er á vettvangi Sameinuðu þjóðanna sem úthafsveiðiráðstefnan stendur nú og sjálfur hafréttarsáttmálinn var gerður á þeirra vegum og smátt og smátt verður vægi hans meira núna þegar fullgilding liggur fyrir. Vonandi mun kvennaráðstefnan á næsta ári í Beijing verða árangursrík sem og aðrar mikilvægar ráðstefnur Sameinuðu þjóðanna á afmælisárinu. Það breytir ekki þeirri staðreynd að Sameinuðu þjóðirnar hafa orðið fyrir verðskuldaðri gagnrýni og það er ekki ástæða til að víkjast undan þeirri umræðu. Ég held þess vegna að það verði að taka þá ákvörðun í hópi sem allra flestra ríkja að Sameinuðu þjóðirnar verði settar á á næsta aldarhelming og að það verði leyst úr þeim vandamálum sem þar eru innan búðar og eru m.a. skrifræði sem ekki hefur sem skyldi tekist að hafa taumhald á. Hugtakið fjórði heimurinn heyrist því miður allt of sjaldan í pólitískri umræðu en er að verða sífellt raunverulegra hugtak. Fjórði heimurinn er skilgreindur fyrst og fremst sem þjóðernisminnihlutar heimsins og frumbyggjar ýmissa landa, íbúar ýmissa jaðarsvæða sem mynda minni hluta í eigin landi og þótt þeir teljist ekki þjóðernisminnihluti og loks smáríki. Mikið skortir á að hagsmuna þessara hópa sé gætt hjá ýmsum fjölþjóðlegum stofnunum. Ríkisstjórnir smáþjóða hafa að vísu eigin rödd hjá Sameinuðu þjóðunum og sjónarmið frumbyggja og þjóðernisminnihluta hafa heyrst þar á ráðstefnum endrum og sinnum sem og víðar og það er vissulega nokkurs virði. Fleiri alþjóðastofnanir, svo sem Evrópuráðið, hafa líka látið þessi mál til sín taka en betur má ef duga skal vegna þess að annars stöndum við frammi fyrir ógn sem ég held að við völdum ekki og við verðum að taka þessi mál alvarlega. Það er athyglisvert að virða fyrir sér horfurnar í Evrópusambandinu út frá þessu sjónarmiði. Flest bendir til þess að kröfur stóru þjóðanna innan Evrópusambandsins muni verða ofan á í umræðunni á ríkjaráðstefnunni miklu sem hefst árið 1996 og lýkur guð má vita hvenær. Vissulega eru ýmsar hugmyndir um allt annars konar Evrópusamband til, hugmyndir um meiri valddreifingu og aukið lýðræði. Sumir hafa reynt að halda því fram að fyrsta skrefið hafi verið stigið í átt að þessu marki með Edinborgarfundinum sem haldinn var í framhaldi af því að Danir felldu Maastricht í fyrra þjóðaratkvæði sínu og Frökkum rétt tókst með naumindum að knýja fram sína samþykkt. Sú bragarbót sem þar var gerð var þó aðeins yfirklór eins og Dönum er sífellt að verða ljósara. Einsleitni og Evrópusamruni í takt við hugmyndir stóru þjóðanna felst fyrst og fremst í því að smáu þjóðunum er boðið upp á að líkjast þeim stærri sem hafa margfalt sterkari stöðu rétt eins og konum hefur jafnan verið boðið upp á það jafnrétti að vinna á forsendum karla og án þess að koma sínu verklagi og sjónarmiðum almennilega á framfæri. Við ræðum nú utanríkismál undir mjög sérkennilegum kringumstæðum. Allt nýliðið sumar og haust hefur hæstv. utanrrh. flengst um lönd í mjög sérkennilegri baráttu við vindmyllur meintrar einangrunar. Honum hefur sem betur fer ekki tekist að gera Davíð Oddsson að sínum Sancho Panza þó hann fýsi það eflaust. En kannski á hann sinn Sancho Panza í Sjálfstfl. í líki einhverra annarra. Þessi lukkuriddaraferð hefur ekki verið landi og þjóð til mikils sóma enda afneitaði hæstv. forsrh. utanrríkisstefnu hæstv. utanrrh. um stund a.m.k. og væri fróðlegt að vita hver staðan í því máli er hér og nú. En hæstv. forsrh. er ekki hér nú eins og vakin hefur verið athygli á og það er miður. Hins vegar er hér formaður hv. utanrmn. og ég treysti því að hann geti svarað þessum spurningum í staðinn hvort hér sé um að ræða samstiga stefnu ríkisstjórnarinnar sem birtist í ræðu hæstv. utanrrh. því þar ómar nú töluvert af ræðuhöldum hæstv. utanrrh. frá liðnu sumri. Evrópumálin verða mál málanna í komandi kosningabaráttu hvort sem okkur líkar það betur eða verr. Kjósendur eiga skýlaust heimtingu á því að vita hver afstaða allra flokka er til aðildar að Evrópusambandinu og það þýðir ekkert að skýla sér á bak við það að málið sé ekki á dagskrá. Það er vissulega rétt að ekkert hefur breyst sem kemur þessari umræðu frekar á dagskrá nú en áður. Það var t.d. alltaf vitað að Finnarnir væru á leiðinni inn í Evrópusambandið þótt lokatölur þar yrðu ekki sá mikli sigur sem margir Evrópusambandssinnar þar óskuðu sér. Því skýtur það mjög skökku við að heyra hæstv. utanrrh. lýsa því sem einhverjum stórtíðindum eða miklum áfanga að Finnar skyldu samþykkja aðild, það eru ekki einu sinni fréttir. Við sem sóttum kvennaráðstefnuna Nordisk Forum í Finnlandi nú í sumar fundum mjög fyrir því hve afstaða Finna gagnvart Evrópusambandinu var mörkuð vonleysi. Ekki ríkti mikil gleði í máli þeirra sem mæltu fyrir aðild á stórum fundi þingkvenna frá öllum Norðurlöndum. Nei, rökin voru skýr. Við neyðumst til, við eigum ekki annarra kosta völ. Í Finnlandi ríkir mikil örvænting í kjölfar hruns viðskiptalands Finna, Sovétríkjanna, og allt, allt er í þeirra augum skárra en óbreytt ástand. Danska fræðikonan Drude Dalerup hafði þetta að segja við finnsku konurnar: ,,Við Danir ætluðum að eyða atvinnuleysinu með því að ganga inn í Evrópusambandið fyrir 20 árum. En hvað gerðist? Okkur hefur í mesta lagi miðað aftur á bak.`` Nú er brýnt að fara að hefja efnislega, málefnalega umræðu og taka upp rökin í þessu máli eitt eftir annað og þá þarf m.a. að tína til það sem átakanlega vantar í skýrslu háskólans, sem enn er leyniplagg, en ég held að flestum sé ljóst að séu takmarkaðar og vísa ég þá til fjölmiðlaumræðu. Hæstv. utanrrh. segir í ræðu sinni að ekki sé ljóst hvernig leysa megi það vandamál sem fiskveiðistefna Evrópusambandsins er. Ég hefði talið ábyrgara að hæstv. ráðherra hefði rætt hvort það vandamál sé leysanlegt. Sífellt meiri upplýsingar eru að koma upp á borðið um galla samkomulagsins sem Norðmenn gerðu um sjávarútvegsmál og hæstv. utanrrh. lofaði og prísaði. Hæstv. sjútvrh. hefur á hinn bóginn mjög afdráttarlaust lýst göllum þessa samkomulags. Svo ég taki bara nýjustu umfjöllun þá var sagt í Morgunblaðinu í gær, með leyfi hæstv. forseta: ,,Gangi Norðmenn í Evrópusambandið munu þeir ekki síður verða fyrir barðinu á svokölluðu ,,kvótahoppi`` en Bretar, en þá er átt við að útlendingar kaupi sig inn í norsk útgerðarfyrirtæki og eignist þannig skip með kvóta. Kemur þetta fram í grein eftir Ola Flåten, prófessor í auðlindahagfræði, en hann bendir m.a. á Factortame-dóminn frá 1991 máli sínu til sönnunar. Síðan hann var kveðinn upp hefur breskum skipum í eigu útlendinga fjölgað mikið og eru nú líklega komin yfir 120.`` Þetta er aðeins eitt af fjöldamörgu sem hér ber að taka til athugunar og um galla sjávarútvegsstefnu Evrópusambandsins er varla deilt hér á landi. Ég sakna þess hins vegar hve lítið er rætt um velferðarmál og almenn heillamál, svo sem lýðræðismál, í þessu sambandi. Velferð verslunarinnar virðist meira metin en velferð fólks. Við kvennalistakonur höfum reynt að sýna fram á hver áhrif aðildar eru á kjör kvenna og rifja upp ýmislegt sem varðar konur í sumum tilvikum meira en karlmenn. Félagsleg réttindi innan margra ef ekki flestra Evrópusambandslandanna eru bundin við fullvinnandi fólk og fólk í hlutastörfum nýtur lítilla sem engra félagslegra réttinda. Í þessum hópi eru fyrst og fremst konur eða 30% á móti 4% karla. Vegna ákvæða um að ekki megi leggja óeðlilegar viðskiptahindranir á verslun þá verður nú að víkja frá kröfum sem gerðar eru t.d. vegna innihaldslýsingar á matvælum og varða m.a. atriði eins og skaðleg litarefni. Þetta er neytendamál. Á sömu forsendum má ekki leggja hindranir á sölu klámrita t.d. og mér þætti gaman að vita hvernig því yrði farið með ofbeldisefni í blöðum og myndmiðlum, hvort frjálsi markaðurinn muni ekki krefjast frelsis í dreifingu þar. Þetta er að gefnu tilefni tekið hér til. Kerfi Evrópusambandsins er þannig að hinn almenni borgari hefur ekki möguleika á að kalla neinn til ábyrgðar á þeim ákvörðunum sem teknar eru þar. Ráðherraráðið tekur allar sínar ákvarðanir fyrir luktum dyrum og utan þeirra fær enginn að vita hvaða skoðun hver hafði. Þetta þýðir að lýðræði er þverbrotið og það er jafnvel enn alvarlegra fyrir konur en karla því þær eiga undir högg að sækja varðandi völd. Atvinnuleysi ungs fólks er alvarlegt vandamál innan Evrópusambandsins og atvinnuleysi kvenna er mun meira en atvinnuleysi karla. Er það þessi veröld sem hæstv. utanrrh. vill? Meðal kvenna er 12% atvinnuleysi innan Evrópusambandsins, rúmlega reyndar, og rúm 9% hjá körlum, en 20% hjá ungu fólki. Svo getur hæstv. utanrrh. vogað sér að koma hér og spyrja hvort við verðum ekki að rjúfa einangrunina með því að fara inn í þetta sæluríki. Ég held að hann verði að skoða sína afstöðu betur áður en hann leiðir okkur lengra á þessa óheillabraut. Virðulegur forseti. Ég sé að tími minn er búinn núna og mun því ekki syndga frekar upp á náðina. Ég á eftir að taka fyrir a.m.k. tvö efnisatriði sem ég hafði hugsað mér að koma inn á og mun vonandi hafa tækifæri til þess að drepa örlítið á þau í seinni ræðutíma hér eftir því hvernig umræðan þróast.

Forseti vill greina frá því að áætlað er að taka stutt matarhlé skömmu eftir kl. 1 eða þegar næsti ræðumaður hefur lokið máli sínu.

Herra forseti. Við ræðum hér um utanríkismál á miklum breytingatímum eins og best sannast á því að í gær var gengið frá samningum á milli Jórdaníu og Ísraels, friðarsamningum, á þessu mikla átakasvæði og horfur eru á því að e.t.v. takist Ísraelum að gera friðarsamninga við öll sín nágrannaríki fyrir utan PLO, þannig að á þessum átakapunkti í veröldinni skapist nýtt ástand eins og svo víða annars staðar. Ég vil í upphafi máls míns, herra forseti, fá tækifæri til þess að greina frá ferð sem utanrmn. Alþingis fór til Washington hinn 12. og 13. maí sl. þar sem hún átti fundi með þingmönnum og embættismönnum og ræddi við þá um einkum fjögur atriði: 1. Að kanna hvort taka mætti upp regluleg tvíhliða samskipti milli Alþingis og Bandaríkjaþings. 2. Að ræða samskipti landanna á sviði varnar- og öryggismála á grundvelli varnarsamningsins frá 1951 og með hliðsjón af bókun sem ríkisstjórnir landanna urðu sammála um 4. jan. 1994. 3. Að ræða viðskiptatengsl landanna og kanna þá sérstaklega hvort gera mætti tvíhliða fríverslunarsamning milli landanna um leið og rætt yrði um afstöðu Bandaríkjastjórnar til þróunar NAFTA-samningsins. 4. Að ræða hvalveiðar og útskýra sjónarmið Íslendinga í þeim efnum og fá fram hvort afstaða Bandaríkjamanna til málsins hefði breyst. Á vegum utanrmn. hefur verið samin ítarleg skýrsla um þetta mál sem liggur fyrir á vettvangi nefndarinnar og málið hefur verið rætt við hæstv. sjútvrh. og hæstv. utanrrh., en þó hefur nefndin í hyggju að vinna betur úr þeim málum sem á döfinni voru í ferð hennar til Washington. Þetta var fyrsta ferð sem farin hefur verið af þessu tagi af hálfu Alþingis til Washington til viðræðna við embættismenn og þingmenn, sérstaklega þingmenn. Við hittum í Bandaríkjaþingi bæði forustumenn utanríkismálanefndar fulltrúadeildar Bandaríkjaþings og einnig áhrifamikla öldungardeildarþingmenn þar sem okkur gafst tækifæri til þess að greina frá sjónarmiðum Íslendinga. Sama má segja um viðræður okkar við embættismenn í utanríkisráðuneytinu, varnarmálaráðuneytinu og síðast en ekki síst í Hvíta húsinu sjálfu, þar sem við ræddum um tvíhliða málefni og alþjóðamál. Ég leyfi mér að fullyrða að þessi ferð hafi verið hin gagnlegasta og það sé nauðsynlegt að huga að því í framtíðinni bæði að rækta tvíhliða samskipti okkar við Bandaríkin með þessum hætti og einnig við aðra aðila sem við eigum náið samstarf við og þar kann Evrópusambandið sérstaklega að koma upp í hugann með hliðsjón af hinum miklu tengslum sem við höfum við það og þá stöðu sem við höfum gagnvart því eins og málum er nú háttað. Ég vildi aðeins láta þessa getið hér, herra forseti, í upphafi máls míns þannig að þetta lægi fyrir í þingtíðindum. Þetta er fyrsta umræðan um utanríkismál sem fram fer eftir að við fórum í þessa ferð og mér þótti rétt að geta um þessa höfuðdrætti málsins hér í þessum umræðum. Einnig vil ég láta þess getið að nú á dögunum, hinn 17. okt., sótti ég sem formaður utanrmn. fund sem boðað var til af þingi Vestur-Evrópusambandsins og haldinn var í París, þar sem rætt var um málefni þess og mun ég víkja að því nánar síðar í máli mínu. En það færist í vöxt að formenn utanríkismálanefnda þjóðþinganna eru kallaðir saman til funda um brýn viðfangsefni í utanríkismálum og öryggismálum, enda er það eðlilegt því að þáttur þingmanna í mótun utanríkisstefnunnar er að verða virkari, bæði hér á landi og annars staðar og það er nauðsynlegt að á þingunum séu menn mjög virkir í þessu alþjóðastarfi. Ég held að við innan utanrmn. Alþingis höfum verið í nokkuð góðum takti við þessa þróun og starf nefndarinnar hefur tekið mið af því á undanförnum missirum. Varðandi ræðu hæstv. utanrrh. þá langar mig að fara yfir hana og segja álit mitt á ýmsu sem þar kemur fram. Almennt séð er ekki annað unnt að segja um þessa ræðu en að hún tekur á þeim málefnum sem við okkur blasa og brýnust eru í starfi okkar út á við og íslenska ríkisins við hagsmunagæslu íslensku þjóðarinnar. Ég tek undir það sem segir á bls. 3 í skýrslunni, að það sé nauðsynlegt að ná sem fyrst skynsamlegum samningum við Norðmenn um lausn deilunnar í Barentshafi, ef það má orða það svo, eða lausn ágreiningsmála þjóðanna um veiðirétt í Barentshafi og einnig varðandi önnur mál sem snerta sameiginlega hagsmuni á höfunum og þar vísa ég sérstaklega til síldveiða og karfaveiða. Ég held að það sé mjög brýnt að binda sem fyrst enda á þetta ástand sem nú ríkir og taka þar mið af þeirri þróun sem verið hefur á undanförnum tveimur árum þegar við Íslendingar höfum sýnt og sannað að unnt er að veiða þorsk í Smugunni sem Norðmenn sjálfir og alþjóðlegir sérfræðingar töldu ógerlegt nema veiðiþjóðin hefði jafnframt aðgang að lögsögum annaðhvort Rússlands eða Noregs. Íslenskir sjómenn hafa sýnt það á undanförnum tveimur árum að það er unnt að stunda arðbærar veiðar í Smugunni án þess að eiga aðgang að lögsögu Rússlands eða Noregs. Af þessu verða menn að taka mið þegar við okkur er samið um þessi mál, sem vonandi verður sem fyrst og vonandi kemur sem fyrst niðurstaða í þessu máli. Ég tek undir það sem fram kom um þetta, sérstaklega í stefnuræðu hæstv. forsrh. og ég tel að þar hafi komið fram stefnumörkun sem kunni að verða mönnum gott leiðarljós við lausn þessa viðkvæma máls og hvet til þess að til viðræðna verði áfram gengið við Norðmenn á grundvelli sem okkur hefur verið kynntur og er núna á embættismannastigi, þannig að menn geti kannað betur afstöðu hvers annars og þetta mál sé til lykta leitt. Varðandi hvalveiðar vil ég láta þess getið að í ferð okkar utanríkismálanefndarmanna til Washington var lögð rík áhersla á það af hálfu Bandaríkjastjórnar að kynna okkur afstöðu hennar til hvalveiðiþjóða. Þar höfum við fordæmi einmitt frá nágrannaþjóð okkar Norðmönnum. Þeir hafa stundað hrefnuveiðar núna í tvö sumur án þess að Bandaríkjamenn hafi gripið til þess að beita þá refsiaðgerðum, eins og má segja að sé lögbundið nema sérstakar aðstæður leysi forseta Bandaríkjanna undan því að grípa til refsiaðgerða gagnvart þjóðum sem veiða hvali og unnt er að líta á að sé gert í trássi við samþykktir Alþjóðahvalveiðiráðsins. Norðmenn hafa aðra stöðu en við að því leyti að þeir eru í Alþjóðahvalveiðiráðinu en gerðu fyrirvara 1983 þegar hvalveiðibannið var samþykkt á vettvangi ráðsins sem við gerðum ekki. Eins og menn muna var það samþykkt með eins atkvæðis mun hér á hinu háa Alþingi að Ísland mótmælti ekki hvalveiðibanni Alþjóðahvalveiðiráðsins. Þetta hefur verið okkur má segja nokkur fjötur um fót þegar rætt er um stöðu okkar á alþjóðavettvangi og í þjóðréttarlegu tilliti og ég tel mjög brýnt að þessari stöðu sé breytt og sé ekki annan veg til þess heldur en að við sækjum að nýju um aðild að Alþjóðahvalveiðiráðinu og gerumst aðilar með fyrirvara. Að við öðlumst gagnvart þeim þjóðum sem gera athugasemdir við hvalveiðar sömu stöðu og Norðmenn hafa nú og þá fáum við einnig þá stöðu gagnvart Bandaríkjunum sem hafa, eins og við vitum, ekki gripið til refsiaðgerða gagnvart Norðmönnum. Ég vil hvetja ríkisstjórnina til þess að leggja sem fyrst fram tillögu um þetta efni hér á Alþingi. Það liggur fyrir í ræðu hæstv. utanrrh. að hann telur rétt að við göngum á ný í Alþjóðahvalveiðiráðið með þeim fyrirvara að við áskiljum okkur rétt til veiða á ákveðnum hvalategundum. Þetta held ég að sé stefna sem við alþingismenn hljótum að velta rækilega fyrir okkur og ég get lýst því yfir fyrir mitt leyti að ég er henni eindregið fylgjandi. Hins vegar tel ég mjög mikilvægt jafnframt að af hálfu utanrrn. hefjist nú þegar vinna sem miðar að því að tryggja með öllum tiltækum ráðum að það verði ekki reynt að bregða fæti fyrir okkur ef við tökum þessa stefnu og sækjum um aðild að Alþjóðahvalveiðiráðinu með þessum hætti. Ég tel sjálfur að á því séu engir lögfræðilegir annmarkar, en betra er að undirbúa það mál vel þannig að það valdi ekki deilum eða lögfræðilegum þrætum. Varðandi Atlantshafsbandalagið þá er ég sammála því sem kemur fram í ræðu hæstv. ráðherra eða skýrslu hans, að það á ekki að lúta neitunarvaldi Rússlands innan Atlantshafsbandalagsins þegar teknar eru ákvarðanir um stækkun bandalagsins. Á hinn bóginn er þetta mjög viðamikið og stórt mál að taka ákvörðun um að stækka Atlantshafsbandalagið því í því fælist að bandalagsríkin skuldbyndu sig til þess að verja árás á hin nýju ríki eins og þau sem eru nú í bandalaginu og líta á árás á eitt þeirra sem árás á þau öll. Þannig að það yrði að endurskoða allar áætlanir og öll áform bandalagsins um varnarmál og það er talið mjög hæpið að á þessari stundu sé meiri hluti fyrir slíkum ákvörðunum í þeim 16 þjóðþingum sem yrðu að taka ákvarðanir um þetta efni. Því Atlantshafssáttmálanum yrði ekki breytt og Atlantshafsbandalagið yrði ekki stækkað nema það yrði borið undir þjóðþing allra aðildarríkjanna og það er mat manna nú að stuðningur við slíkt sé ekki fyrir hendi, sérstaklega í þeim ríkjum sem leggja mest af mörkum til varnarmálanna og á ég þá sérstaklega við Bandaríkin og Bretland. Innan Atlantshafsbandalagsins eru skiptar skoðanir um þetta, m.a. hafa þær komið fram milli varnarmálaráðherra Þýskalands annars vegar og Bandaríkjanna hins vegar, en þetta mál er á döfinni og þetta kann að vera viðfangsefni sem við munum standa frammi fyrir sem íslenskir þingmenn fyrr en síðar ef þróunin er í þá átt eins og allt bendir til. Af hálfu Rússa er hins vegar litið þannig á að Atlantshafsbandalagið sé óvinveitt stofnun. Að mínu mati eru þeir enn í hugarfjörtrum kalda stríðsins þegar þeir líta á Atlantshafsbandalagið sem stofnun óvinveitta sér. Þeir líta á bandalagið öðrum augum heldur en t.d. Evrópusambandið og segja sem svo að þeir geti vel sætt sig við að ríki gerist aðilar að Evrópusambandinu en ekki að Atlantshafsbandalaginu. Sjálfir hafa Rússar lagt fram hugmyndir sem miða að því að Ráðstefnan um öryggi og samvinnu í Evrópu verði eins konar yfirstofnun í öryggismálum Evrópu og taki að verulegu leyti við af Atlantshafsbandalaginu, en þessar hugmyndir Rússa eiga ekki upp á pallborðið meðal annarra þjóða. Þarna er því um málefni að ræða sem verður einnig á dagskrá og við þurfum að velta fyrir okkur sem aðilar að Atlantshafsbandalaginu og aðilar að Ráðstefnunni um öryggi og samvinnu í Evrópu og ýmsum öðrum evrópskum samtökum. Kem ég þá að því atriði sem nefnt er hér á bls. 7 í skýrslu ráðherrans þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Það hlýtur að vera okkur umhugsunarefni að þessi þróun getur haft varhugaverð áhrif á öryggishagsmuni Íslands. Svo getur farið að stækkun ESB í norður og austur muni á endanum leiða til vaxandi einangrunar Íslands á sviði varnar- og öryggismála. Aukaaðild að Vestur-Evrópusambandinu verður þá ekki nóg til þess að við getum tryggt hagsmuni okkar á þessu sviði.`` Ég er ekki sammála þessari skoðun. Ég er ekki sammála þeirri skoðun að á meðan Ísland hefur tvíhliða varnarsamning við Bandaríkin og er aðili að Atlantshafsbandalaginu að þá muni stækkun Evrópusambandsins í norður og austur stuðla að einangrun Íslands. Raunar vek ég athygli á því að notkun orðsins einangrun í þessu sambandi og öðru samhengi sem varðar tengsl okkar við Evrópuþjóðirnar er ákaflega hættulegt og er þannig orð sem menn eiga að varast mjög að nota, sérstaklega þeir sem starfa að stefnumótun í utanríkismálum. Það er ekki á stefnu Íslands að fylgja einangrunarstefnu í utanríkismálum. Það er á stefnu Íslands að vera virkur þátttakandi í alþjóðlegu samstarfi og það erum við, en við gerum það auðvitað á íslenskum forsendum og með hagsmuni okkar í huga og við getum ekki fórnað meiri hagsmunum fyrir minni í því tilliti. Það er mjög hættulegt af hálfu stefnumótandi aðila á Íslandi að tönnlast í sífellu á því að við núverandi aðstæður séum við í einhverri sérstakri einangrunarhættu. Slíkt er frekar hugarfar hér heima heldur en raunveruleiki þegar menn velta fyrir sér stöðu þjóðarinnar í alþjóðlegu samstarfi og ber að varast að leggja of mikið út af því orði í umræðunum og það einfaldar umræðurnar einnig um of að mínu mati. Ég tel að aukaaðild að Vestur-Evrópusambandinu geti dugað okkur til þátttöku í umræðum um öryggis- og varnarmál í Evrópu og að Vestur-Evrópusambandið muni skilgreina hlutverk sitt með þeim hætti sem það sjálft ákveður. Það starfar samkvæmt sérstökum stofnsáttmála sem er upphaflega frá 1948 og var endurnýjaður 1954 og það er á valdi Vestur-Evrópusambandsins sjálfs að ákveða sína framtíð, það er ekki á valdi Evrópusambandsins. Það eru ríki innan Evrópusambandsins sem eiga minni aðild að Vestur-Evrópusambandinu en við, sem erum þó ekki innan Evrópusambandsins, og nefni ég þar Dani og Íra og það eru ríki að ganga í Evrópusambandið þessa mánuðina eins og Austurríki, Finnland og hugsanlega Svíþjóð, hlutlaus ríki sem hafa ekki í hyggju að ganga inn í Vestur-Evrópusambandið eða ganga inn í þetta öryggissamstarf í Evrópu eins og það liggur nú fyrir. Auk þess mun á ríkjaráðstefnunni sem hefst á vegum Evrópusambandsins 1996 verða tekin afstaða til þess hvernig eigi að þróa samstarf ríkjanna í öryggis- og varnarmálum. Ég tel að þessi klausa úr ræðu hæstv. ráðherra sem ég las standist ekki þá gagnrýni sem menn þurfa að hafa þegar rædd eru þessi mikilvægu mál og það sé ekkert sem bendi til þess að við séum að einangrast í þessum málum og að öryggishagsmunum Íslands sé vel borgið og sérstaklega með tilliti til þess að við höfum tvíhliða varnarsamning við Bandaríkin. Það liggur ljóst fyrir að það er ekki ætlunin að rjúfa það samstarf, hvorki af okkar hálfu né af hálfu Bandaríkjanna. Ef til þess kæmi hins vegar að það samstarf rofnaði þá kynnu mál að líta öðruvísi út með íslenska öryggishagsmuni í huga, en á meðan það er í því fari sem nú er þá finnst mér þessi niðurstaða í ræðunni næsta fráleit. Einnig í ljósi þess að af hálfu Vestur-Evrópusambandsins er nú lögð meiri áhersla en áður á það að Evrópuþjóðirnar þurfi að gæta hagsmuna sinna á höfunum. Þar hefur François Léotard, varnarmálaráðherra Frakka, sérstaklega gengið fram fyrir skjöldu og sagt að Vestur-Evrópuríkin þurfi að huga að öryggisgæslu á höfunum og hagsmunum sínum á höfunum og það gera þau ekki eins og við vitum án þess að Ísland komi inn í þá mynd. Þannig að mér finnst ekkert benda til þess að í þessu tilliti sé Ísland að einangrast, en hins vegar þurfum við að sjálfsögðu að gæta okkar hagsmuna. Ég tek undir það að þungamiðjan í skýrslu hæstv. ráðherra snertir Evrópusambandið og tengsl okkar við það. Ég hef þegar lýst skoðun minni til öryggismálaþáttarins. Ég vil láta þá skoðun mína í ljós að fullyrðingar manna í Noregi, sem róa nú lífróður fyrir því að koma landi sínu inn í Evrópusambandið, sem ekkert er athugavert við, um að Evrópska efnahagssvæðið og samningar um það muni renna sitt skeið um áramótin eru ekki á rökum reistar. Ég held að það liggi alveg ljóst fyrir, af hálfu okkar Íslendinga, nógu traustar yfirlýsingar um það að við vitum að við getum haldið samskiptum okkar við Evrópusambandið lifandi og gangandi á grundvelli samningsins um Evrópska efnahagssvæðið og við getum lagað stofnanir þess svæðis að breyttum aðstæðum. Um það þurfum við ekki að deila. Það liggur alveg ljóst fyrir og ríkisstjórnin hefur fullt umboð Alþingis til að ganga frá slíkum samningum og minni ég þar á ályktun okkar frá 5. maí 1993. Varðandi skýrslur Háskóla Íslands þá finnst mér ótímabært að tjá mig um þær. Þær liggja ekki fyrir. Það eru nokkrar komnar fram. Það liggur ekki fyrir í heild hver er afstaða þeirra aðila sem háskólinn hefur falið að taka á þessu máli. Og þótt menn telji kosti og galla og segi að kostirnir séu fleiri en gallarnir, þá getur einn galli verið svo stórvægilegur að hann setur skugga yfir alla kostina sem menn kalla svo og eitt atriði getur verið svo mikilvægt frá sjónarmiði Íslendinga að allt annað víki til hliðar. Mér finnst að við eigum ekki að flagga þessum skýrslum eða ræða um þær fyrr en málið liggur fyrir í heild og fyrr en þær eru þá opinber gögn sem menn geta velt fyrir sér og gagnrýnt án þess að tala um þær í hálfkveðnum vísum. Við þurfum að skoða málið í heild og það liggur ekki fyrir enn þá af háskólans hálfu. Á vettvangi utanrmn. verða þessi mál tekin til athugunar. Það er ákvörðun nefndarinnar að gera það þegar skýrslurnar liggja fyrir og við munum fjalla um málið og kynna okkur einstaka þætti þess og vonandi ræða við skýrsluhöfunda, ef þeir gefa sig fram, en eins og komið hefur fram hér eru skýrslurnar að verulegu leyti nafnlausar. Það hafa verið nokkrar umræður um samning Norðmanna í sjávarútvegsmálum og það hefur verið látið í það skína að sá samningur sé mikill fyrirmyndarsamningur. Ég tek ekki undir það og ég vek athygli á því að erlendir aðilar, aðrir en norskir aðilar, sem hafa lagt mat sitt á þennan samning Norðmanna um sjávarútvegsmál segja, og bendi ég þar á grein í blaðinu Fishing News sem birtist 9. sept. sl., þar sem því er haldið blákalt fram af höfundi að Norðmenn hafi náð betri sjávarútvegssamningi við Evrópusambandið eða Evrópubandalagið árið 1972 heldur en þeir hafa nú í höndunum. Árið 1972 felldu Norðmenn aðildina að Evrópusambandinu eða Efnahagsbandalagi Evrópu, eins og það hét víst þá, á þeirri forsendu að þessi sjávarútvegssamningur væri ekki nógu góður. Þetta er hlutlægt mat sérfræðinga, annarra heldur en Norðmanna, á þessu og þetta er ekki íslenskt mat. Þetta er mat breskra sérfræðinga sem segja þetta og telja að þarna hafi Norðmenn samið um verri kjör heldur en þeir gerðu 1972, enda eru Norðmenn núna, eins og við vitum, betur staddir að öðru leyti því olíuvinnsla og iðnaður skipta meira máli nú hjá þeim heldur en sjávarútvegur. Þannig að mér finnst fráleitt að vera að bera það á borð fyrir okkur hér að vegna þessa sjávarútvegssamnings eigum við sérstaklega að huga að aðild að Evrópusambandinu. Við yrðum að semja, ef til þess kæmi, á allt öðrum forsendum. Hér er sagt í skýrslunni og ræðunni að árið 1989, það er árið sem er nefnt, hafi orðið gerbreytingar í heiminum og það sé ein sú forsenda fyrir því að Finnar og Austurríkismenn og þessar þjóðir ákváðu að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Ég dreg í efa að þetta sé rétt. Austurríkismenn að vísu en ekki Finnar, Svíar og Norðmenn. Í mars 1989 var haldinn fundur í Ósló og þar var ákveðið að tillögu Jacques Delors, vegna ræðu sem hann flutti í janúar 1989, að ganga til samninga um Evrópska efnahagssvæðið. Þannig að það er rangt ártal hér þegar sagt er og miðað við 1989. Það var ekki fyrr en á árinu 1992 sem þessar þrjár þjóðir tóku ákvarðanir um það að tengjast Evrópusambandinu og sækja um aðild að Evrópusambandinu. Þá voru heitar umræður hér á Alþingi Íslendinga um þetta mál og þá var því haldið fram og liggur fyrir í þingtíðindum og þarf ég ekki að endurtaka það fyrir hv. þingmönnum. Af hálfu íslenskra stjórnvalda var sagt: Aðild að Evrópska efnahagssvæðinu kemur í veg fyrir að við þurfum að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Með því að staðfesta þann samning sem við vorum að fjalla um á árinu 1992 vorum við að tryggja okkar hagsmuni gagnvart Evrópusambandinu þannig að það væri ástæðulaust fyrir okkur að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Þetta held ég að sé mjög mikilvægt að við höfum í huga þegar við lítum á þessar umræður og ég er þeirrar skoðunar að ef við hefðum lagt hvort tveggja undir á sama tíma á árinu 1992, aðild að Evrópusambandinu og aðild að Evrópska efnahagssvæðinu, þá hefði hvort tveggja verið fellt. Það hefði ekki náðst meiri hluti á Alþingi fyrir aðild að Evrópska efnahagssvæðinu ef undir hefði legið á sama tíma spurningin um það að við gerðumst aðilar að Evrópusambandinu. Og ég tel að það sé ekki við hæfi, ef ég má kveða svo fast að orði, að láta nú eins og þetta hafi legið fyrir árið 1989. Það lá ekki fyrir árið 1989 og það lá ekki einu sinni fyrir árið 1992 að þetta væri nauðsynlegt fyrir okkur. Þess vegna finnst mér --- og vegna þess að í ræðunni er einnig talað um hættu á vaxandi einangrun og notað það orð, að ég tel að við verðum að nálgast þetta mál með öðrum hætti. Ég tek undir það sem hér segir í ræðunni: ,,Umræða um framtíð Íslands í nýju evrópsku samhengi er því orðin tímabær.`` Þetta er rétt. Það er tímabært að ræða þetta en við verðum að ræða það á þeim forsendum sem fyrir liggja til að við séum sjálfum okkur samkvæmir og við gerum það ekki nema við lítum á það sem lagt var fyrir hér á þingi og hvernig við höfum starfað hér á þinginu, hvaða sameiginlegri niðurstöðu við komumst að í maí 1993. Þetta tel ég að sé nauðsynlegt að hafa í huga þannig að við séum sjálfum okkur samkvæmir í þessu mikilvæga máli, þessu brýnasta utanríkismáli okkar nú um stundir og til þess að umræður um það hér verði innan lands á þeim forsendum að sem víðtækust sátt skapist um málsmeðferðina en ekki verðið staðið að henni með það í huga að stofna til deilna. Herra forseti. Tíminn er naumur. Ég vil aðeins varðandi GATT láta þess getið að ég hef haft mínar hugmyndir varðandi formið á því máli í þinginu, hvort það dugi fyrir okkur. Ég er sammála aðildinni að GATT og tel sjálfsagt að við stefnum að því að ganga frá því máli nú fyrir áramótin á Alþingi en ég hef varpað þeirri spurningu fram oftar en einu sinni: Er nægilegt fyrir okkur að ganga frá aðildinni með því að veita heimild í þáltill. til fullgildingar eða kann að vera skynsamlegra að staðfesta einhvern hluta GATT-samningsins með lögum þannig að ekkert fari á milli mála að hann hafi lagagildi hér eða þau atriði hans sem lúta sérstaklega að samkeppni og öðru slíku? Ég vil varðandi hálfrar aldar afmæli Sameinuðu þjóðanna láta þess getið að mér finnst að við bíðum svara um hverjir eigi aðild að þeirri nefnd sem hefur verið sett á laggirnar í því efni til að undirbúa þátttöku okkar í því afmæli. Mér finnst annað ógerlegt en að Félag Sameinuðu þjóðanna eigi þar aðild og sé virkur aðili í þessu. Þessi félög eru starfandi um heim allan og gegna ákveðnu hlutverki við að rækta tengsl við almenning í þjóðlöndunum. Mér fyndist freklega fram hjá þessu félagi gengið hér ef það væri ekki virkur þátttakandi í undirbúningnum og við ættum að nota þetta afmæli til þess að stuðla að virkni þess í umræðum hér um málefni Sameinuðu þjóðanna. Að lokum, herra forseti, kaflinn um utanríkisþjónustuna. Í sumar urðu nokkrar deilur vegna ráðstöfunar á embættum í utanríkisþjónustunni og hreyfði ég þar athugasemdum. Þær lutu ekki að því að ég væri að gagnrýna ákveðna einstaklinga heldur var ég að gagnrýna formið. Ég taldi óviðunandi að í Bretlandi væri ekki starfandi fastskipaður sendiherra og það væri hægt að leysa úr vandkvæðum sem þar kynnu að skapast með öðrum hætti en raun ber vitni um. Ég hef einnig gagnrýnt að sá sem var síðan valinn til að gegna til bráðabirgða störfum sem forstöðumaður hefði ekki full ,,diplómatísk`` réttindi. Utanrrn. gerði þar bragarbót og skipaði viðkomandi aðila embættismann í ráðuneytinu og leysti úr þeim vanda sem skapaðist og ég hef ekki formlegar athugasemdir við málið eins og frá því hefur verið gengið. Umræður um þetta mál leiddu athygli mína að því að lögin um utanríkisþjónustuna frá 1971 eru að mínu mati ekki í takt við tímann. Ég tel mjög brýnt og vildi skora á hæstv. utanrrh. að hann beitti sér fyrir endurskoðun á þessum lögum. Eins og menn sjá þegar lögin eru lesin þá er ekki gert ráð fyrir þeim breytingum sem orðið hafa á ráðuneytinu í þeim. Ég mundi bjóða þar fram krafta mína og ég held að ég tali fyrir hönd utanrmn. að hún mundi vilja leggja lið endurskoðun á lögunum um utanríkisþjónustu þannig að þau væru í samræmi við þann veruleika sem nú er á þessu sviði. Herra forseti. Ég er að ljúka máli mínu. Ég get þó ekki stillt mig um það í lok ræðu minnar að vekja athygli á málflutningi framsóknarmanna um Evrópska efnahagssvæðið. Mér finnst furðulegt að hlýða hvað eftir annað á þessi ólíku sjónarmið þeirra til þessa máls. Nýkjörinn formaður flokksins flutti í lok ágúst eða byrjun september ræðu á þingi ungra framsóknarmanna þar sem hann lýsti yfir að ef flokkurinn hefði verið í ríkisstjórn þegar samningurinn var borinn undir atkvæði hefði hann samþykkt hann. Síðan kemur upp fyrrv. þingflokksformaður flokksins, hv þm. Páll Pétursson, og lýsir yfir að Framsfl. muni að vísu ekki beita sér fyrir því að samningnum verði sagt upp en segir um leið að hann sé stjórnarskrárbrot og hættulegt fullveldisafsal. Það virðist svo að mat framsóknarmanna á gildi stjórnarskrárinnar og ákvæðum hennar fari eftir því hvar þeir sitja í valdastólum. Þessi afstaða er með eindæmum og henni mun ekki verða gleymt þótt víðtækar sættir hafi nú tekist um að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið eigi að vera forsenda fyrir framtíðarsamskiptum okkar við Evrópusambandið þar til við tökum aðrar ákvarðanir ef hagsmunir okkar leyfa að þær séu teknar. Fundarhlé. --- 13:05

Herra forseti. Ég vil biðjast velvirðingar á því að ég hef því miður ekki getað hlýtt á þær umræður sem hér hafa farið fram vegna þess að ég var í kjördæmi mínu en ég fékk ræðu utanrrh. áður en umræðan hófst og ég þakka honum fyrir hana. Ég tel hana ítarlega og þó ég sé ekki sammála öllu sem þar kemur fram þá er ég sammála því sem segir í upphafinu að endalok gerska ævintýrisins hafi opnað flóðgátt breytinga. Ég sé það á öllu að hæstv. utanrrh. er alveg horfinn frá því að styðja slíka hugmyndafræði sem hann gerði á sínum yngstu árum en það kemur fyrir bestu menn. Hins vegar er ég ekki alveg sammála því að mér finnst hæstv. utanrrh. gera heldur lítið úr fortíðinni. Hann talar um afturhvarf til fortíðarinnar, hinn grasigróna moldarvegg til að leika okkur þar að stráum. Ég tel að þetta sé óþarft skot á þá sem á undan okkur gengu sem börðust fyrir sjálfstæði þjóðarinnar og gerðu Ísland að því sem það er í dag. Þótt hæstv. utanrrh. sjái framtíðina í nokkuð öðru ljósi en margir aðrir þá finnst mér óþarfi að vitna til fortíðarinnar með þessum hætti. En svo ég snúi mér fyrst að þeim málum sem eru rædd í upphafi skýrslunnar, þ.e. sjávarútvegsmálum, þá tel ég mjög mikilvægt, eins og hér kemur fram, að ná friðsamlegri lausn á þeim deilumálum sem þar eru uppi og þá sérstaklega við Norðmenn. Ég vil hins vegar benda á það að við megum ekki líta fram hjá okkar hagsmunum til lengri framtíðar. Okkar stóru hagsmunir til lengri framtíðar eru sem strandríki. Við höfum mikilla hagsmuna að gæta á Reykjaneshrygg. Við höfum mikilla hagsmuna að gæta að því er varðar síldina. Þótt hagsmunir okkar í Barentshafi séu vissulega mjög miklir þá er það svo að það skiptir okkur afar miklu máli að fá nágranna okkar til að viðurkenna rétt okkar á Reykjaneshrygg. Ég tel mikilvægt, eins og ríkisstjórnin hefur reyndar lýst yfir, að reynt verði að ná samkomulagi við Grænlendinga um stjórnun þess svæðis því að Rússar og Norðmenn geta ekki talað tungum tveim í þessu máli. Þeir geta ekki notað eina reglu í Barentshafi og allt aðra reglu á Reykjaneshrygg. Að sjálfsögðu á það sama við um okkur enda hafi þá þeir viðurkennt okkar rétt. Þeir geta ekki ætlast til þess að við viðurkennum þeirra rétt í Barentshafi, sem sagt á Svalbarðasvæðinu og í Smugunni, miðað við það að þeir hafa á engan hátt viðurkennt okkar rétt út af íslenskri lögsögu. Ég vil líka taka undir það sem kemur fram síðar að við þurfum að hugsa um nýtingu hvalastofna og selastofna í þessu samhengi sem er okkur mikilvægir. Ég tel afar óheppilegt eins og kemur fram í skýrslu utanrrh. þar sem hann segir að hann telji að við eigum að ganga á ný í Alþjóðahvalveiðiráðið með þeim fyrirvara að við samþykkjum ekki hvalveiðibannið frá 1982. Ég vil alls ekki útiloka það að við göngum á ný í hvalveiðiráðið. En ég tel óheppilegt að ríkisstjórnin skuli ekki tala einu máli svo stóru og viðkvæmu atriði. Það hefur komið fram að það er ágreiningur um málið í ríkisstjórninni og ríkisstjórn sem hefur ágreining í stórum og mikilvægum málum getur ekki reiknað með að hún sé tekin alvarlega, hvort sem það er í þessu máli eða Evrópumálunum. Ég geri mér alveg fullkomna grein fyrir því að það geta verið skiptar skoðanir milli flokka í málum sem þessum. En hér er um svo stórt mál að ræða að við verðum að ná sem mestri samstöðu því að það eina sem getur komið okkur áfram í þessu máli er mikil samstaða hér inn á við. Ég er þeirrar skoðunar að ef við göngum á ný í Alþjóðahvalveiðiráðið þá eigi líka að taka ákvörðun um það að taka hrefnu í vísindaskyni í framhaldi af því. Við höfum fullan rétt til þess innan Alþjóðahvalveiðiráðsins. Það var ætlunin að taka sýnishorn af hrefnunni og það er nauðsynlegt. Ef við göngum í Alþjóðahvalveiðiráðið þá verðum við að tilkynna um leið að við ætlum okkur það að taka hrefnu í vísindaskyni. Ég tel að mikil vísindaleg rök mæli með því og því eigi að gera það. Það er engin leið að rannsaka hvalastofnana nema einhverjar veiðar fari fram. Hitt er svo annað mál að þær yfirlýsingar sem hafa komið frá Alþjóðahvalveiðiráðinu í sambandi við veiðar á nýjan leik eru ekki góðar fyrir okkur Íslendinga. Mér finnst vera of mikið gert úr því hér. Það er slík varkárni í þeim reglum sem menn hafa hugsað sér að taka upp í sambandi við veiðar í framtíðinni að ég sé ekki að veiðar í atvinnuskyni verði nokkrar svo heitið geti samkvæmt þeim reglum. Það er því ekki nóg að koma með jákvæðar yfirlýsingar um að taka tillit til vísindalegra rannsókna ef varkárnin er svo mikil að engar veiðar fari fram. Ef slíkri varkárni væri beitt gagnvart fiskstofnum hér á landi þá værum við Íslendingar trúlega ekki að veiða nokkurn skapaðan hlut úr einum einasta fiskstofni. Þessi tvískinnungur er því miður uppi hjá Alþjóðahvalveiðiráðinu í þessu máli. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að reyna að stórauka samvinnuna hér í norðri við Norðmenn, Rússa, Kanadamenn, Bandaríkjamenn, Grænlendinga og Færeyinga. Ég tel heppilegt að nota Rovaniemi-ferilinn í því sambandi. Það er þegar hafin veruleg samvinna á grundvelli hans milli umhverfisráðherra þessara landa og ég tel nauðsynlegt að hefja sambærilega samvinnu milli sjávarútvegsráðherra landanna og hugsanlega annarra ráðherra. Okkur vantar pólitíska umræðu um þessi mál. Það hefur því miður mistekist að nokkru leyti að koma upp slíkum vettvangi. Alþjóðahvalveiðiráðið er alls ekki nægilegur vettvangur til þess og því tel ég nauðsynlegt að auka pólitíska umræðu um, ekki eingöngu nýtingu hvalanna og selanna heldur jafnframt fiskstofnanna í norðurhöfum. Við höfum svo mikilla sameiginlegra hagsmuna að gæta með okkar nágrannaþjóðum að það er mjög nauðsynlegt. Ég vil jafnframt nota tækifærið til þess að ræða lítillega um það sem kemur fram í skýrslunni um Evrópusambandið. Það er ljóst að hæstv. utanrrh. leggur mikla áherslu á það í ræðu sinni að rétt sé að sækja um aðild. Þó að það komi ekki fram með beinum orðum þá kemur það fram á svo ákveðinn hátt þó að það sé óbeint í mörgum tilvikum eins og þegar hann segir sem svo, með leyfi forseta: ,,Mitt mat er að biðin mun ekki skila okkur hagstæðari samningum en við ættum hugsanlega kost á í kjölfar aðildar samninga við aðrar Norðurlandaþjóðir.`` Og hann vísar líka til hættu á einangrun. Hann segir líka að því hafi oft verið haldið fram að umsókn nú sé ótímabær. Með þessu er hæstv. utanrrh. að segja það að það sé tímabært að sækja um. Ég hef litið svo á að ræða sem þessi væri haldin fyrir hönd ríkisstjórnar Íslands en ekki fyrir hönd Alþfl. Það hefur verið lögð áhersla á það að flokkarnir hefðu mismunandi skoðanir í þessu máli, en hæstv. utanrrh. túlkaði skoðun ríkisstjórnarinnar einarðlega að öllu leyti en ég get ekki séð að þessi ræða samrýmist þessari opinberu túlkun og því lýsi ég yfir undrun á henni og vil enn vísa til þess sem ég sagði áður að það hlýtur að veikja stöðu okkar Íslendinga í máli sem þessu að ríkisstjórnin skuli ekki tala eitt skiljanlegt mál í þessu mikilvæga máli. Ég tel að það vanti stefnu frá hæstv. ríkisstjórn með hvaða hætti við eigum að sækja á um það að hafa áhrif innan Evrópusambandsins. Ég geri mér vel grein fyrir því að það er ekki auðleyst mál og ég geri mér vel grein fyrir því að auðvitað verða áhrif okkar mun minni utan sambandsins en innan. En hitt er svo annað mál að með því að ganga inn í sambandið fórnum við slíkum hagsmunum á sjávarútvegssviðinu að það er ekki ásættanlegt og það hefur enginn sýnt fram á það með neinum haldbærum rökum að það séu líkur á því að í samningum við Evrópusambandið fáist nokkur ásættanleg lausn fyrir Íslendinga í því stóra máli. Með því að sækja um án þess að gera sér grein fyrir því hvernig málið hugsanlega endar, það tel ég vera mjög óskynsamlegt og við í Framsfl. erum andvígir því en viljum byggja þá samninga sem nú eru fram undan á samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Það var vissulega ágreiningur um þann samning. M.a. var ágreiningur um þann samning vegna þess að það voru ýmsir sem héldu því fram að hann yrði notaður sem stökkpallur inn í Evrópusambandið. Það voru margir í mínum flokki sem alls ekki vildu styðja þann samning, m.a. af þeim ástæðum. Og ég sé ekki betur en hæstv. utanrrh. túlki málið nú með þeim hætti að hér eigi að vera fyrst og fremst um stökkpall að ræða inn í Evrópusambandið og það leiðir þá líkum að því að þeir sem héldu því fram hefðu haft rétt fyrir sér. Við vorum hins vegar ýmsir sem héldum því fram að með inngöngunni í Evrópska efnahagssvæðið væri verið að skapa möguleika fyrir Íslendinga til að standa utan Evrópusambandsins. Því hélt ég fram á sínum tíma og því finnst mér það slæmt hversu sterklega það er gefið til kynna hér að við eigum að sækja um aðild en að sjálfsögðu verður það ekki gert nema meiri hluti sé fyrir því á Alþingi og ég veit ekki til þess að svo sé. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að láta það sterklega í ljós við Evrópusambandið að við viljum fá aðild að ráðum og nefndum eftir því sem nokkur kostur er til þess að hafa þar eins mikil áhrif og við getum. Ég geri mér grein fyrir því að því kann að verða hafnað, en það er þá Evrópusambandsins að benda á það hvernig þeir séu tilbúnir að standa við þau ákvæði samningsins að það fari fram umræður milli Íslendinga og Evrópusambandsins um atriði samningsins. Ég tel líka nauðsynlegt að menn útskýri það hvað það er sem við viljum fá breytt í samningnum, ekki endilega með breytingu á samningnum sjálfum heldur hugsanlega breytingum á bókun 6 eða viðbótarsamningum og þar eru það einkum ýmsar fisktegundir sem enn þá bera tolla eins og humar, síld og margt á sviði landbúnaðarvara eins og hestar, kjöt og margt fleira. Þetta eru samningsmarkmið sem þarf að skilgreina sem fyrst því að það er ekki mikill tími til stefnu. Eftir því sem ég best veit hafa aðilar hjá Evrópusambandinu gert ráð fyrir því að þessum samningum gæti hugsanlega lokið í desember eða janúar og ég tel því mikilvægt að viðræður eigi sér stað ekki eingöngu innan ríkisstjórnarinnar heldur jafnframt við stjórnarandstöðu í sambandi við undirbúning þess máls. Ég vil að lokum benda á það að mér finnst hæstv. utanrrh. gera sér heldur litlar væntingar um norræna samvinnu í sambandi við inngöngu hinna þjóðanna í Evrópusambandið. Hann segir þar í lok kaflans um norræna samvinnu, með leyfi forseta: ,,En við getum ekki búist við að verða annað en þiggjendur.`` Ég tel að það sé alrangt að ganga út frá því að við verðum fyrst og fremst þiggjendur í því samstarfi. Ég bendi á það að Ísland fer með forustu í norrænu samstarfi í ár og getur með þeirri forustu haft veruleg áhrif. Ísland mun hafa forustu í norrænu samstarfi fimmta hvert ár eins og venja hefur verið og við eigum að leggja áherslu á það að styrkja okkar þátt innan norrænnar samvinnu m.a. með því að koma upp sameiginlegri skrifstofu Norðurlandaráðs og norrænu ráðherranefndarinnar í Brussel. Ég tel að það sé mjög mikilvægt fyrir okkar hagsmuni að Norðurlöndin í heild komi fram þar með þeim hætti og það sé unnið að samnorrænum málum í samvinnu við Norðurlandaráð og norrænu ráðherranefndina. Ég vildi gjarnan heyra álit hæstv. utanrrh. á þessari skoðun ef hann getur látið hana í ljós síðar við þessa umræðu. Hæstv. forseti. Tímans vegna get ég ekki tjáð mig hér um fleiri mál þó ástæða væri til, en vænti þess að geta gert það síðar.

Virðulegi forseti. Hv. síðasti ræðumaður var ekki við umræðuna hér áðan þannig að það fór fram hjá honum því miður þegar hv. þm. Páll Pétursson gaf hér þá yfirlýsingu að í samningnum um Evrópska efnahagssvæðið hefði verið fólgið hættulegt afsal á fullveldi og stjórnarskrárbrot. Ég hefði viljað inna hv. þm. Halldór Ásgrímsson og formann Framsfl. eftir því hvort hann sé sammála þessari skoðun og þá jafnframt hvort hann sé sammála þeirri túlkun hv. þm. Páls Péturssonar að þrátt fyrir stjórnarskrárbrot og hættulegt fullveldisafsal sé engin ástæða til þess að segja samningnum upp.

Virðulegi forseti. Það er nú alveg vitað mál að í umræðum um þetta mál kom fram að ég hafði efasemdir um það hvort hér væri verið að ganga á skjön við stjórnarskrá eða ekki. Ég sagði þar skýrt þá. Ég hélt því ekki fram að það væri stjórnarskrárbrot. Hv. þm. Páll Pétursson taldi að það væri alveg ljóst að það þyrfti að breyta stjórnarskránni og þetta liggur alveg ljóst fyrir. Ég og hv. þm. Páll Pétursson erum alveg sammála um það að við teljum ekki ástæðu til að segja upp samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Ég veit ekki betur en að hv. þm. hafi tjáð sig um það hér. Hins vegar teljum við að það þurfi ýmsar breytingar að gera á honum og ég vænti þess að um það sé full samstaða hér. Það voru ekki algerlega sömu skoðanir uppi um þetta mál í flokki hv. þm. sem hér var að spyrja. Það er alveg ljóst að við vorum ekki alveg samstiga í þessu máli en ég vil taka það skýrt fram að við erum þar í dag og það er skoðanafrelsi í Framsfl. og hefur alltaf verið og mun alltaf verða svo.

Ég vil, hæstv. forseti, spyrja hv. þm. Halldór Ásgrímsson að því hvort skoðanafrelsið sem ríkir innan Framsfl. gangi svo langt að þar geti menn sæst á það að lifa við stjórnarskrárbrot.

Virðulegur forseti. Við getum trúlega ekki sæst á það að lifa við stjórnarskrárbrot. En við getum sæst á það að vera ekki alveg sammála um það hvort um stjórnarskrárbrot er að ræða eða ekki. Ég átta mig ekki alveg á því hvert hv. þm. er að fara. Við erum vanir því í Framsfl. ef við lendum í erfiðum málum að við leysum þau þrátt fyrir það að við séum ekki alltaf sammála. Við höfum gert það þegar við höfum verið í ríkisstjórn á hverjum tíma, þá höfum við leyst þau erfiðu verkefni sem við höfum tekist á við og við munum halda áfram að gera það. En til þess að komast að niðurstöðu er að sjálfsögðu nauðsynlegt að hafa umræður um mál. Þær eru og verða innan Framsfl. og ég vænti að slíkar umræður verði jafnframt í öðrum flokkum og menn skammist sín ekkert fyrir það í Sjálfstfl. að vera einstaka sinnum ósammála um eitthvað. Það er alveg nýtt fyrir mér.

Virðulegi forseti. Skýrsla utanrrh. er afar yfirgripsmikil. Það er víða komið við og þó það væri áhugavert að koma inn á marga þætti ætla ég að einskorða mig við fá efnisatriði. Það er enginn vafi á því að við stigum heilladrjúgt spor með aðild okkar að EES. Eins og hér kemur fram er það mat Þjóðhagsstofnunar að skilaverð á útflutningi til Evrópusambandsins umfram það sem ella hefði orðið nemi umtalsverðum upphæðum, jafnvel hátt í milljarð. En við stöndum nú frammi fyrir því á hvern hátt við munum fylgjast með, hafa áhrif á og taka sjálfstæða afstöðu til mála sem eru til umræðu innan Evrópusambandsins. Í síðustu viku stóð sú nefnd er ég veiti formennsku í Norðurlandaráði, menningarmálanefndin, fyrir ráðstefnu í Brussel um upplýsingaskyldu stjórnvalda eða það sem frændur okkar nefna ,,offentlighets prinsippe``. Þarna voru fróðir fyrirlesarar og fulltrúar þjóðþinga sem og blaðamannasambanda á Norðurlöndum. Og sú spurning var sívakandi í umræðunni á hvern hátt væri hægt að tryggja upplýsingaflæði á ýmsum stigum ákvarðanaferlisins til að tryggja sem best lýðræðislega ákvarðanatöku aðildarríkjanna og þátttöku þjóðþinganna. Ég hef lengi verið sannfærð um að Norðurlandasamstarfið er í lykilhlutverki hvað varðar okkar Evrópusamvinnu og trúi því að ef við eigum eftir að verða aðilar að Evrópusambandinu verði Norðurlandasamstarfið kjarninn innan þess samstarfs. Á hinn bóginn að ef við verðum eitt Norðurlanda utan Evrópusambandsins þá muni Norðurlandasamstarfið verða okkar lífæð, okkar tenging inn í ákvarðanatöku á vettvangi sambandsins ef við fáum ekki aðild að nefndum en staða okkar verður þá eðlilega öll önnur en nú er. Við sem störfum á norrænum vettvangi finnum auðvitað hvernig allt starfið verður fyrir áhrifum af fyrirhugaðri aðild hinna Norðurlandanna og spurningin sem svífur yfir er hvernig Norðurlönd eiga að búa sig undir það sem fram undan er, hvort sem þau verða öll aðildarríki eða ekki. Það eru allir meðvitaðir um að það er ekki og verður ekki um óbreytt ástand að ræða. En það er líka óþægilegt að reyna að útskýra fyrir norrænum samstarfsaðilum hve umræðunni um kosti og galla Evrópusambandsaðildar er í raun haldið í miklum skefjum hér og hún einkennist af staðhæfingum um að okkur dugir EES. Við eigum auðvitað að sækja eða við eigum alls ekki að sækja um án þess að frekari rökstuðningur fylgi með. Á flokksþingi Alþfl. í sumar var leitast við að kasta ljósi á þessi mál og það var mat okkar að opin umræða um kosti og galla hugsanlegrar aðildar yrði að fara fram í þjóðfélaginu. Þrátt fyrir ályktun um að láta á það reyna hvort unnt væri að tryggja brýnustu þjóðarhagsmuni okkar við samningaborðið var niðurstaðan sú að aðildarumsókn væri ekki tímabær og ástæður þess tilgreindar. Hins vegar yrði haldið aukaflokksþing um þetta stóra mál síðar. Þar var fyrsta og brýnasta verkefnið talið að leita formlegrar staðfestingar Evrópusambandsins á því að Evrópusamningurinn héldi gildi sínu í formi tvíhliða samnings milli Íslands og ESB, að í engu yrði hvikað frá réttindum og skuldbindingum sem samningurinn fæli í sér. En flokksþingið lagði áherslu á að tímann fram að áramótum bæri að nýta til hins ýtrasta til þess að rannsaka og ræða kosti og galla hugsanlegrar Evrópusambandsaðildar og til þess að leita eftir sem breiðastri samstöðu með hagsmunasamtökum, milli stjórnmálaflokka og meðal þjóðarinnar allrar um skilgreiningu samningsmarkmiða og vörslu brýnustu þjóðarhagsmuna. Að forustumönnum stjórnmálahreyfinga og hagsmunasamtaka bæri að nýta tímann eins og unnt væri til þess að kynna þjóðinni á hlutlægan og fordómalausan hátt hverra kosta er völ til þess að tryggja langtímahagsmuni þjóðarinnar á öru breytingaskeiði. Slíkri efnislegri umræðu hefur verið óhemju erfitt að hleypa af stokkunum. Í umræðunni um utanríkismál í dag hafa menn mest haldið sig við hina hefðbundnu umræðu um utanríkisstefnu okkar, en mig langar að víkja að öðrum atriðum í ræðu utanrrh. sem vert er að gefa gaum, málefnum sem við ræðum of sjaldan á Alþingi en eiga sannanlega erindi og það eru mannréttindamálin. Ég tek undir þau orð að efling mannréttinda og virðing fyrir lýðræðislegum hefðum stuðlar að jafnvægi og friði í heiminum. Aukin umræða og upplýsingar um mannréttindamál hin síðari ár hefur beint sjónum manna að þeirri staðreynd hve það að bæta stöðu kvenna er mikið undirstöðuatriði í þeirri viðleitni vestrænna þjóða að stuðla að framþróun í þriðja heiminum. Mannréttindaráðstefnan í Vín hefur lýst réttinn til þróunar sem grundvallarmannréttindi og þróunaraðstoð og þróunarsamvinna er í dag í æ ríkari mæli skoðuð í því ljósi. Það hefur ekki verið mikið fjallað um það hér hjá okkur hvað felist í yfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna um afnám ofbeldis gegn konum, hvað felist í alþjóðasamningnum um afnám alls misréttis gegn konum eða alþjóðasamningnum um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi né heldur hvort þessir samningar hafi skilað tilætluðum árangri í réttindabaráttu kvenna. Hefði ég kosið að við hefðum tækifæri til þess að þegar utanrrh. fjallar um þessi viðamiklu mál, sem m.a. alþjóðasamningar eru, hefði hann tækifæri til að koma enn frekar inn á þessa þætti. Það er mjög þýðingarmikið að við tökum virkari þátt í alþjóðlegu samstarfi. Vísa ég þar t.d. til aðildar að kvennanefnd Sameinuðu þjóðanna sem hin Norðurlöndin hafa átt aðild að, að íslenskar konur tækju þátt á alþjóðlegum vettvangi. Og ég fagna því að utanrrh. hefur sett á laggir sérstaka nefnd til að undirbúa kvennaráðstefnuna í Peking á næsta ári og ég veit að konur t.d. í okkar flokki munu í vaxandi mæli taka þátt og beita sér í umræðu á þessum vettvangi. Á síðasta ári var haldin mannréttindaráðstefna Sameinuðu þjóðanna í Vín og er litið svo á að niðurstöður þeirrar ráðstefnu hafi verið mikilsverður áfangi í réttindabaráttu kvenna. Í kjölfar þeirrar ráðstefnu var skrifstofa Sameinuðu þjóðanna um réttindi kvenna flutt í aðalstöðvar stofnunarinnar í New York. Sú aðgerð ber í sér pólitískan boðskap og er ljóst að aukin áhersla verði lögð á þennan þátt í alþjóðlegu starfi á næstunni. Ég hef heyrt að á alþjóðlegum vettvangi sé að þróast nýtt lýðræðislegt hugtak, svokallað tvenndarlýðræði. Í því felst að ekki sé um lýðræði að ræða nema bæði kynin starfi á réttlætisgrundvelli við að stjórna landinu. Nýverið var mynduð ný ríkisstjórn í Svíþjóð skipuð að jöfnu konum og körlum en við það tækifæri sagði Ingvar Carlsson forsætisráðherra Svíþjóðar: ,,Vandamálið var að finna nógu marga hæfa karlmenn í ríkisstjórnina`` og það þarf engan að undra að eftir þeim orðum var tekið á alþjóðavettvangi. Það er vaxandi skilningur á mikilvægi þess í alþjóðlegu starfi að réttindabarátta kvenna færist inn á vettvang pólitískrar ákvarðanatöku. Því er hafnað að hóphyggja kvenna sé árangursrík leið til að efla réttarstöðu kvenna. Hún hefur ekki skilað nægilegum árangri. Aukin áhersla er á að tekið sé tillit til sjónarmiða kvenna á öllum sviðum við pólitíska ákvarðanatöku, hvort heldur fjallað er um mannréttindi, þróunarmál, félagsmál, umhverfismál eða önnur samfélagsleg málefni. Að konur takist á við viðfangsefnin á jafnréttisgrundvelli. Í gagnrýni á hóphyggju felst ekki gagnrýni á að konur standi saman, svo sem í stéttabaráttu og innan þeirrar samvinnu þar sem þau vilja ná árangri á sameiginlegum vettvangi karla og kvenna. Virðulegi forseti. Alþingi hefur ákveðið að taka til endurskoðunar VII. kafla stjórnarskrárinnar sem við okkar í milli nefnum oft mannréttindakaflann og gefst þá tækifæri til að ræða þennan mikilvæga þátt frá nærtækari sjónarhorni. En mig langar að víkja að öðru mikilvægu máli á vettvangi mannréttindamála en það eru málefni flóttamanna sem drepið er á í ræðunni. Ísland er aðili að flóttamannasamningnum frá 1951 og viðbótarsamningnum frá 1967 og þó Ísland hafi ekki lögleitt samninginn þá er okkur skylt að virða hann samkvæmt alþjóðareglum. Samkvæmt samningnum telst sá flóttamaður sem dvelst utan síns heimalands eða er ríkisfangslaus og hefur ástæðu til að ætla að hann yrði ofsóttur vegna kynþáttar, trúarbragða, þjóðernis, aðildar í sérstökum félagsmálaflokkum eða vegna pólitískra skoðana og getur ekki af þeim sökum notfært sér vernd þess lands þar sem hann er ríkisborgari eða hafði reglulegt aðsetur þegar um ríkisfangslaust fólk er að ræða. Það er engin heildstæð löggjöf um flóttamenn í íslenskum lögum. Aðeins ein grein í lögum um eftirlit með útlendingum. Mörg berum við kinnroða fyrir hve fáum flóttamönnum við höfum tekið á móti í tímans rás. Á árunum 1956--1993 hafa komið hingað 207 svokallaðir kvótaflóttamenn í sex hópum. Manna á milli eru ýmsar orsakir nefndar. Það er talað um legu landsins, tungumálið, veðurfar o.s.frv. Það er líka ástæða til að nefna að meginreglan um fyrsta griðland hefur gert það að verkum að Ísland hefur getað endursent umsækjendur til þess lands. Mér finnst því mjög mikilvægt að utanrrh. hafi flutt tillögur í ríkisstjórn sem miða að því að íslensk stjórnvöld marki sér heildarstefnu í málefnum flóttamanna og að stofnað hefur verið sérstakt flóttamannaráð. Því ber að fagna að Ísland verði virkara í móttöku flóttamanna og skipi sér þar á bekk í hinu norræna samstarfi. Ísland hefur nefnilega ekki skuldbundið sig til að taka á móti flóttamönnum samkvæmt árlegum kvóta þótt Ísland sé að öðru leyti aðili að samieginlegri norrænni flóttamannastefnu. Virðulegi forseti. Veiðar íslenskra skipa utan fiskveiðilandhelginnar hafa reynst veigamiklar fyrir sjávarútveginn og í afkomu okkar. Þátttaka mín í nefnd um úthafsveiðar hefur sannfært mig um hve þýðingarmikið það er að leysa ágreiningsmálin við frændþjóðina með samningum og á jafnréttisgrundvelli ef hægt er að komast svo að orði því að við höfum svo oft setið við samningaborð um aðra stofna og önnur svæði sem þeir hafa sótt í. Að lokum vil ég nefna, virðulegi forseti, hve farsæl samvinna okkar Íslendinga hefur verið við aðrar þjóðir í varnarmálum. Ég vil láta í ljós þá von að svo verði einnig áfram við breyttar aðstæður í Evrópu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur fyrir það hve mikla áherslu hún lagði hér á málefni kvenna í heiminum og það veitir nú ekki af. Ég fagna því sérstaklega að ég fæ ekki betur séð en að konur bæði í Sjálfstfl. og Alþfl. séu loksins að vakna til vitundar um það ástand sem ríkir í þeirra flokkum og hve konur eiga þar erfitt uppdráttar. Það gildir nú ekki síst um alþýðuflokkskonur sem hafa séð hve gríðarlegum árangri konur í jafnaðarmannaflokkum á Norðurlöndunum hafa náð svo að það hlýtur að vera þeim hvatning til sóknar. Hv. þm. nefndi hér í ræðu sinni hóphyggju kvenna og það væri ekki leið í baráttunni og mig langar til að biðja hana að skýra hvað hún á við með þessu. Ég skil þetta ekki.

Virðulegi forseti. Við þurfum ekki í Alþfl. að vakna upp til neinnar vitundar. Sjálf hef ég verið í stjórnmálum frá 1978 og talið að ég ásamt þeim konum sem ég hef starfað með höfum haft og skipað mikinn sess og verið mikill þáttur í allri pólitískri umræðu og stefnumörkun í mínum flokki. Þar verður hins vegar ekki heldur staðar numið og þótt við höfum orðið fyrir áfalli nú, þá má e.t.v. segja að það sem lært verður af því er að maður skuli aldrei leggja of mikinn þátt í að hlúa að einhverjum einum heldur ævinlega vera á varðbergi fyrir því að sem allra flestir standi saman og vinni saman að málum. Varðandi spurninguna um hóphyggjuna. Þetta er ekki eitthvað sem ég hef kafað mjög mikið niður í en menn eru að verða meðvitaðir um að konur hafa mjög oft myndað hópa á útjaðri t.d. alþjóðamála og ekki verið að starfa í þeirri miðju atburðarása sem nauðsynlegt er. Á vissan hátt býst ég líka við að þessi nýja hugsun lúti að því að það sé ekki málum okkar til framdráttar að starfa einar og sér t.d. eins og Kvennalistinn, miklu fremur í blönduðum hópum.

Virðulegi forseti. Ég hygg að hugtakið hóphyggja í þessu samhengi eigi miklu frekar við þá tilhneigingu að setja allar konur undir sama hatt eða telja allar konur eins eins og löngum hefur verið gert í umræðunni í gegnum aldirnar og lesa má út úr ýmsum bókmenntaritum og fræðiritum hins vestræna heims. En með því er að mínum dómi ekki átt við það að konur myndi hreyfingar og konur standi saman til þess að bæta stöðu sína. En það er mjög mikilvægt í allri umræðu að gæta þess að konur eru einstaklingar og þær eru mismunandi og það á einmitt að leyfa þúsund blómum að blómstra. Þær geta samt sem áður myndað fagran blómagarð. En ég tel ekki að í þessu felist gagnrýni á Kvennalistann, ég ætla ekki að taka það þannig heldur tel ég að Kvennalistinn hafi löngu sannað gildi sitt og ef eitthvað er, þá er meiri þörf fyrir öflugri baráttu kvenna en nokkru sinni fyrr. Við konur hér á Alþingi ættum auðvitað frekar að taka höndum saman og styðja hver aðra og standa saman í baráttunni við að bæta stöðu kvenna í þjóðfélaginu þvert á alla flokka.

Virðulegi forseti. Ég tek undir síðustu orð þingmannsins en því er ekki að neita að okkur greinir á í þeim efnum hvernig við vinnum best að framgangi mála sem við konur viljum hafa áhrif á. Ég er alveg föst í þeirri trú minni að þar náum við bestum árangri í blönduðum hópum karla og kvenna. Þannig er þjóðfélagið allt. Við erum hluti af ákveðinni heild og þess vegna dró ég einnig fram þennan ríka þátt sem farinn er að verða á Norðurlöndunum og samsetningu ríkisstjórnar Ingvars Carlssonar en við skulum ekki gleyma því að konurnar sem við störfum með á norrænum vettvangi eru búnar að fara í gegnum ákveðið ferli sem við erum inni í núna og hafa náð umtalsverðum árangri og þess vegna er mjög mikilvægt líka að læra af þeirra baráttuaðferðum og flytja þær hingað heim.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu ræða utanrrh. um utanríkismál á Alþingi og ég ætla hér að reyna að koma inn á nokkur atriði þessarar ræðu á þeim skamma tíma sem ég hef til umráða. Það er þá fyrst þess að geta að við höfum horft upp á miklar breytingar á heimsmálum á undanförnum árum og sú þróun heldur áfram. Ef ég horfi svona yfir heiminn og velti því fyrir mér hvað helst er að gerast þar, þá auðvitað blasir við hin tvískipta Evrópa. Annars vegar er Vestur-Evrópa með Evrópusambandið í broddi fylkingar þar sem stefnir í stækkun þess bandalags og enginn veit svo sem hvernig það á eftir að þróast á næstu árum. Hins vegar er svo Austur-Evrópa með öll þau gífurlegu vandamál sem þar blasa við, en það má reyndar segja þegar við notum hugtakið Austur-Evrópa að það er auðvitað tvískipt líka. Ríki eins og Pólland og Tékkland eru heldur að rétta úr kútnum meðan ástandið er mjög alvarlegt austar í álfunni í löndum eins og t.d. Úkraínu, þar sem þúsundir ef ekki milljónir manna lifa orðið á matargjöfum frá m.a. Rauða krossinum. Þar er afar alvarlegt ástand. Og ég er sannfærð um það að á næstu árum á orka Evrópusambandsins og þeirra Vestur-Evrópuríkja sem kunna að standa utan þess að miklu leyti eftir að fara í aðstoð við Austur-Evrópu. Það er óhjákvæmilegt að veita þeim bæði aðstoð í mannréttindamálum og þróun síns stjórnkerfis í átt til lýðræðislegri stjórnarhátta og það þarf að reyna að stilla þar til friðar og þeir þurfa að fá bæði efnahags- og þróunaraðstoð. Þannig að ég er alveg sannfærð um það að þessi nafli alheimsins, sem sumum finnst vera í Evrópusambandinu, á eftir að snúa sér fyrst og fremst að Austur-Evrópu á næstu árum. Ef við lítum aðeins á Bandaríkin þá er þar uppgangur í efnahagslífinu og það hefur sýnt sig að hinni nýju stjórn Clintons Bandaríkjaforseta hefur tekist að hleypa þar fjöri í efnahagslífið. Þeim hefur tekist að skapa, ef ég man rétt, 1.400 þús. ný störf á þeim 21 mánuði sem stjórnin hefur þar starfað. En það gengur á ýmsu í utanríkismálunum, þar sem annars er vegar að finna leifar hins gamla tíma, eins og kom fram í atkvæðagreiðslunni hjá Sameinuðu þjóðunum í gær um Kúbumálið og þennan tvískinnung sem gætir í utanríkisstefnu Bandaríkjanna og felst m.a í því að þeir eru mjög að leita eftir auknum samskiptum við Kína þrátt fyrir ítrekuð mannréttindabrot Kínverja og skort þeirra á lýðræði. En síðan halda Bandaríkin Kúbu í heljargreipum á grundvelli þess að þar ríki hvorki lýðræði né að mannréttindi séu virt. Það var mjög merkilegt að fylgjast með umfjöllun fjölmiðla í Bandaríkjunum um Haítí-málið og sýnir kannski í hnotskurn þann vanda sem Bandaríkjaforseti er í því. Því það var eiginlega alveg sama hvað hann gerði, hann var stöðugt skammaður af fjölmiðlum og það var aldeilis ekki verið að meta það að honum tókst með sínum aðgerðum að koma í veg fyrir mikið blóðbað og enn verri innanlandsátök á Haítí en orðið hefði ef þar hefði orðið innrás. En hann var skammaður hvað sem hann gerði og það er svona tákn um þá miklu andstöðu sem hann hefur mætt og hans stefna. Hins vegar hefur stefna Bandaríkjanna gagnvart Sameinuðu þjóðunum breyst allverulega, sem m.a. kom fram á mannréttindaráðstefnunni í Kaíró, þar sem Bandaríkin beittu sér verulega sem talsmaður umbóta og mannréttinda og þess sjónarmiðs sem hér hefur verið tíundað, að besta leiðin bæði til þess að draga úr mannfjölgun og til þess að bæta ástandið í heiminum sé auðvitað að styðja við bak kvenna, að mennta konur, að kenna þeim á sitt samfélag, að kenna þeim hvernig hægt er að bæta heilsuna, hvernig hægt er að verja börnin fyrir sjúkdómum og jafnframt að bæta stöðu þeirra almennt þannig að þær komi í veg fyrir barneignir. En þar er við ramman reip að draga og þar koma trúarbrögðin ekki síst inn í myndina og ég get nefnt það hér, sem ég hef gert áður, að mér finnst kaþólska kirkjan sýna ábyrgðarleysi í sinni afstöðu til mannfjölgunar í heiminum. Mér dettur þá í hug það sem einn af fulltrúum Bandaríkjastjórnar á ráðstefnunni í Kaíró eiginlega hreytti út úr sér þegar hún spurði: Hvað er Vatíkanið eiginlega að gera hér? Og það er í rauninni furðulegt hvað þessi stofnun, sem alls ekki er ríki, hefur mikil áhrif og mikið vald á alþjóðlegum vettvangi. Því þetta er stofnun, alþjóðastofnun, en ekki ríki. Ef ég man rétt, þá eru eitthvað á milli 600 og 700 íbúar í Vatíkaninu. Í Mið-Austurlöndum hefur sem betur fer átt sér stað friðsamleg þróun, þó að enn þá sjái alls ekki fyrir endann á þeim deilum sem þar hafa verið. Og mér þykir nú norska Nóbelsverðlaunanefndin hafa verið nokkuð fljót á sér að veita þeim friðarverðlaun, Jassir Arafat og Rabin, forsætisráðherra Ísraels, meðan allt er þar logandi í óeirðum og allsherjarverkfall sem þar var í gær. Málið er alls ekki í höfn og þetta minnir mig nú á það þegar þeir fengu friðarverðlaun, Le Duc Tho og Henry Kissinger, tveimur árum áður en styrjöldinni í Víetnam lauk. Ég tel að það sé verið að gera heldur lítið úr þessum verðlaunum með því að verðlauna þessa menn sem hafa að baki sér gríðarleg mannréttindabrot og áratuga átök og hryðjuverk. Þannig að mér finnst þetta nú ekki til mikillar fyrirmyndar. Ef sjónum er beint að Asíu þá vekur mesta athygli þróunin í Kína og sá mikli efnahagsuppgangur sem þar er og enginn veit hvaða áhrif mun hafa á efnahagslíf í heiminum á næstu árum. En það kann auðvitað að bregða til beggja átta, annars vegar það að Kína dragi til sín mikið fjármagn og fjárfestingar stórfyrirtækja geti haft áhrif á allan heiminn, en hins vegar hafa menn líka bent á það að Kínverjar eru svo gríðarlega fjölmennir og ef þeirra lífskjör batna til mikilla muna þá getur það valdið gífurlegri mengun í heiminum. Þegar þeir bætast við sem stórneytendur á borð við okkur Vesturlandabúa, þessi óhemjulegi fjöldi fólks, þá spyrja menn, hvernig í ósköpunum á náttúran að afbera það? Í Afríku er þróunin í Suður-Afríku kannski það sem ber hæst og í raun og veru hefur verið stórkostlegt að fylgjast með því sem þar hefur gerst þó að enn séu þar nokkur átök og þar ber auðvitað hæst nafn Nelsons Mandela. Allar þessar breytingar og þessi þróun sem hefur átt sér stað vekur spurningar hér: Hvað þýðir þetta fyrir okkur? Hvaða áhrif hefur þróun heimsmála á okkur? Ég held einmitt að við stöndum frammi fyrir því að þurfa að skoða stöðu okkar upp á nýtt og að skilgreina hvað við viljum gera, hverju viljum við sinna í utanríkismálum og utanríkisþjónustu. Ég hef áður lýst þeirri skoðun minni að við Íslendingar eigum að marka okkur bás sem talsmenn mannréttinda, friðar, lýðræðis og ég vildi að ég gæti bætt við jafnréttis. En hvað varðar það síðasttalda þá eigum við svo langt í land hér að ég held að við getum ekki státað af miklu í þeim efnum þó að margir haldi að ástandið hér sé miklu skárra en það er í jafnréttismálum karla og kvenna. Hvað varðar alþjóðasamstarf, sem fer sífellt vaxandi, þá held ég að við þurfum virkilega að skoða það hvað við ráðum við og hve miklu við viljum kosta til. Það tengist m.a. umræðum um fækkun þingmanna og fleira slíkt. Ég fæ ekki betur séð en við hér á Alþingi eigum fullt í fangi með að sinna því alþjóðasamstarfi sem við erum í, en í ljósi þessara breytinga þurfum við auðvitað að fara í gegnum þetta allt. Ég treysti mér ekki til að svara því hér og nú hvort við eigum að hætta í einhverjum samtökum eða breyta áherslum. Þó get ég nefnt það að ég held að við eigum að beina sjónum miklu meira að Sameinuðu þjóðunum en við höfum gert til þessa. Við þurfum líka að skoða og skilgreina öryggishagsmuni okkar. Þeir felast ekki í því lengur að óttast það að við verðum fyrir árásum úr einhverri átt, heldur eru meginöryggishagsmunir Íslendinga þeir hvernig umhverfisvernd er háttað og hversu öryggi í umhverfismálum er mikið. Þar liggja undir allir lífshagsmunir okkar, að okkur takist að stuðla að verndun lífríkisins í hafinu og verndun sjávarins. Tími minn styttist óðum, virðulegi forseti, en mig langar aðeins að reyna að nefna hér örfá mál og það kemur þá að sviði mannréttindamála. Nú langar mig til þess að hrósa hæstv. utanrrh. aðeins og bregður þá nýrra við. Í fyrra vöktum við kvennalistakonur athygli á málum Austur-Tímor, sem er eyja við strendur Indónesíu, sem varð fyrir innrás árið 1975. Það gerðist þegar Gunnar Pálsson flutti ræðu fyrir hönd Íslands nú nýverið á allsherjarþinginu að hann tók dæmi af Austur-Tímor. Ég get upplýst það hér að það var eftir þessu tekið meðal þeirra sem er annt um hagsmuni Austur-Tímors og hafa verið að reyna að vekja athygli á málum þar og ég vil þakka fyrir þetta. Ég tel þetta mjög mikils virði og þetta tengist því að Íslendingar tali máli mannréttinda og ekki síst lítilla þjóða sem eiga í vök að verjast og ég get alveg sagt að þetta er mjög mikils metið af þeim sem þarna eiga í hlut. Það var aðeins minnst hér áður á Kúbumálið, atkvæðagreiðsluna á allsherjarþinginu í gær og ég vil biðja hæstv. utanrrh. að skýra fyrir okkur þá afstöðu Íslands að sitja hjá. Mér finnst felast mótsögn í þessu. Ég skil ekki hvers vegna Ísland stillir sér ekki upp við hlið Norðurlandanna. Hæstv. utanrrh. hefur vitnað mikið í stefnu Ingvars Carlssonar hér á undanförnum dögum og ég spyr nú hvort hann treysti ekki Ingvari Carlssyni í utanríkismálum fyrst hann treystir honum svona vel í efnahagsmálum og að maður tali nú ekki um í jafnréttismálum.  Aðeins um kvennaráðstefnuna í Peking. Þar skortir auðvitað mjög á það að umræður eigi sér stað í okkar þjóðfélagi um þá ráðstefnu og hvernig að henni verði staðið, hvaða stefnu Íslendingar vilji halda þar uppi. Þessi ráðstefna verður í tvennu lagi eins og fyrri ráðstefnur. Það er annars vegar opinber ráðstefna og hins vegar ráðstefna þar sem félagasamtök af ýmsu tagi koma saman. Þegar ég var í Bandaríkjunum í september þá átti ég þess kost að sitja eina af undirbúningsráðstefnum Bandaríkjastjórnar. Bandaríkjastjórn heldur, ef ég man rétt, fjórar eða fimm slíkar undirbúningsráðstefnur þar sem kvennasamtök og þeir sem hafa áhuga hafa verið kallaðir til til þess einmitt að búa til forgangsröð Bandaríkjanna. Hvað er það sem Bandaríkin vilja leggja áherslu á? Ég held að við þurfum að standa þannig að málum hér að það verði hér mikil og góð umræða um það hvað við viljum gera á þessari ráðstefnu. Þarna gefst tækifæri til þess að taka bæði upp mannréttindamál, þar á meðal ástandið í Tíbet, sem við þurfum líka að vekja athygli á og svo auðvitað það hvernig við getum bætt stöðu kvenna í heiminum og hér á Íslandi.

Virðulegi forseti. Ræða sú sem hæstv. utanrrh. flutti hér í upphafi fundarins var athyglisverð fyrir margra hluta sakir og er full ástæða til þess að þakka honum fyrir það. Margt af því sem þar kemur fram er ég mjög sáttur við. Ég mun hins vegar fjalla fyrst og fremst um þau atriði sem ég tel til tíðinda og hygg að ekki séu sterkar forsendur fluttar fyrir í ræðu utanrrh. en það markar fyrst og fremst afstöðu Íslendinga til þróunarinnar í Evrópu og sambandsins við ESB. Staða mála nú er sú að við höfum lokið undir forustu hæstv. utanrrh. samningunum um Evrópskt efnahagssvæði með dyggum stuðningi Sjálfstfl. Vinna þarf að gerð tvíhliða samnings við Evrópusambandið sem þó hefst naumast fyrr en eftir að ljóst er hvernig atkvæðagreiðslum í Svíþjóð og Noregi reiðir af. Því starfi sem hófst þegar samningaferli um EES hófst 1989 er ekki lokið enn. Stefna ríkisstjórnarinnar er óbreytt. Ég tek það fram að stefna ríkisstjórnarinnar er óbreytt í þessu máli og fyrir liggur ályktun Alþingis um næstu skref í málinu sem er að gera tvíhliða samning við Evrópusambandið á grundvelli EES-samningsins. Það er þess vegna mjög athyglisvert að hæstv. utanrrh. skuli telja það skynsamlegt nú að stefnunni verði breytt, en að því er vikið í ræðu hæstv. ráðherra, og að sótt verði um aðild að Evrópusambandinu. Þetta mál styður ráðherrann aðallega hugleiðingum um áhrif og áhrifaleysi Íslands á þróun mála innan Evrópusambandsins. En hann styður mál sitt einnig hugleiðingum um möguleika á því að sérstaða Íslands í sjávarútvegsmálum verði e.t.v. viðurkennd í samningaviðræðum. Aðildarumsókn að Evrópusambandinu snertir hins vegar íslensk stjórnmál og alþjóðastjórnmál með mun víðtækari hætti en fram kemur í ræðu hæstv. ráðherra. Ég verð að segja eins og er að mér finnst að mjög margir þættir sem er fjallað um í þessari ræðu komi inn á þróun stjórnmála hér og alþjóðlega þróun stjórnmála með mjög yfirborðskenndum hætti, svo yfirborðskenndum að það hlýtur að veikja tiltrú manna á þennan málflutning. Aðildarumsókn að Evrópusambandinu snertir að sjálfsögðu mun fleira en sjávarútvegsmál og viðskiptamál. Það snertir öryggis- og efnahagsþróun Evrópu, það snertir stjórnmálalegt sjálfstæði Íslendinga og stöðu þeirra gagnvart ríkjum sem standa utan Evrópusambandsins. Ríkisstjórnin hefur falið stofnunum Háskóla Íslands að gera úttekt á því hvaða þýðingu það hefði fyrir Ísland að standa utan Evrópusambandsins eða gerast aðili. Á þessar skýrslur er minnst í ræðu hæstv. utanrrh. en eins og hefur komið fram í umræðunni þá hafa þessar skýrslur ekki verið gerðar að opinberum plöggum enn og þótt þær séu athyglisvert framlag til umræðunnar um stöðu Íslands þá hljóta þær sem slíkar að verða tilefni sérstakrar umfjöllunar á Alþingi. Ég ætla hins vegar að segja það hér og nú þó að þessar skýrslur séu ekki sjálfar til umfjöllunar að að svo miklu leyti sem ég hef haft tækifæri til þess að kynna mér efni þeirra þá bera þær mikinn keim af því sem ætti að kalla pólitíska ráðgjöf. Í skýrslunum ber talsvert á klisjukenndum fullyrðingum og þar er að finna athyglisverðar eyður sem gera það að verkum að ekki er hægt að líta á skýrslurnar sem óhlutdræga umfjöllun. Hrun Sovétríkjanna og leppríkja þeirra er sá meginatburður sem Evrópumálin hafa snúist um sl. fimm ár. Hafi hrun Berlínarmúrsins opnað nýja möguleika og nýjar hættur þá er ljóst að við erum enn þá stödd í dyragættinni. Sú fullyrðing að við séum enn stödd í dyragættinni á við um Evrópuþjóðirnar í heild, bæði Mið- og Austur-Evrópuríkin, það á við um ESB-ríkin, þau ríki sem nú knýja dyra hjá Evrópusambandinu og eins hin sem standa utan. Á það er réttilega bent í skýrslu utanrrh. á bls. 11 að samningaferlið um EES-samninginn hafi hafist um þær mundir sem Sovétríkin voru að liðast í sundur. Þetta er að vísu efnisatriði málsins en þó mun veigaminna efnisatriði en hitt að þróunarferlið sem leiddi til Maastricht-samkomulagsins var í undirbúningi og mjög langt komið þegar hinar skyndilegu breytingar urðu austan járntjaldsins. Maastricht-samkomulagið er að allri gerð afsprengi kalda stríðsins en ekki svar við nýrri stöðu í Evrópu. Maastricht-samkomulagið er sköpunarverk manna sem höfðu mótað skoðanir sínar á eðli og hlutverki sameinaðrar Evrópu í ljósi þeirrar einföldu staðreyndar að risavaxin heimsveldi deildu með sér úrslitaáhrifum á stjórnmál heimsins. Maastricht-draumsýnin er hugljómun um evrópskt ofurveldi samkeppnishæft við Sovétríkin og Bandaríkin og efnahagsstórveldið Japan. Maastricht var og er draumur um efnahagslega og hernaðarlega sjálfstæða Vestur-Evrópu sem fórnar hagsmunum þjóðríkja sinna til að efla heildina í alþjóðlegri samkeppni um völd og áhrif. Það er ljóst að samrunaferli Evrópusambandsins, þessi hátimbraða bygging, var ekki smíðuð af mikilli sannfæringu heldur með hálfum hug eins og þjóðaratkvæðagreiðsla í Danmörku og Frakklandi sýndu. Enn þá augljósari er þó sú staðreynd að meðal stofnana Evrópu, og með stofnun á ég þá við víðtæka merkingu þess hugtaks, sem nú eru að reyna að aðlaga sig að nýjum aðstæðum í Evrópu er Evrópusambandið sjálft, Evrópusambandið á grundvelli Maastricht-samkomulagsins, einna skemmst á veg komið og situr fastast á þröskuldi nýrra tíma. Mér finnst rétt að árétta þennan skilning minn á þróun Evrópumálanna, samrunaþróuninni í Vestur-Evrópu sem kristallaðist í hálfvolgu samþykki Maastricht-samkomulagsins er ekki að mínu mati svar við nýjum og breyttum aðstæðum í Evrópu eftir hrun Sovétríkjanna og endalok kalda stríðsins. Samrunaþróunin er miklu frekar lokaþáttur í þróunarferli sem er beint afsprengi kalda stríðsins eins og svo margar fjölþjóðlegar stofnanir sem setja svip sinn á Evrópu í dag. Þar nefni ég sérstaklega RÖSE og NATO. Ég hef miklar efasemdir um það að Evrópusambandið í því fari sem það er nú reynist fært um að takast á við þau vandamál sem við Evrópuríkjunum blasa eftir hrun sósíalismans. Fyrir dyrum stendur ekki aðeins að Mið- og Austur-Evrópa lagi sig að Evrópusambandinu. Það er óhjákvæmilegt að Evrópusambandið lagi sig að nýjum raunveruleika og það verður ekki gert með áframhaldandi samrunaferli. Það sakar ekki að rifja það upp, því að það hefur fullkomlega vantað í alla umfjöllun hæstv. utanrrh. um þróunina í Evrópu, að Evrópusambandið hefur gengið gegnum tvö þróunarskeið sem eru í grundvallaratriðum ólík enda réðu ráðum aðrir menn með ólíka lífssýn á málefnum Evrópu á sjötta og sjöunda áratugnum en síðar varð. Það er að ýmsu leyti gagnlegt að rifja þetta upp nú þegar hæstv. utanrrh. kýs að hvetja Íslendinga til aðildarumsóknar Íslands að ESB. Því er nú oft haldið fram að eftir hrun Sovétríkjanna hafi öryggismál fjarlægst hernaðarsviðið og nái nú í meiri mæli yfir viðskipti en áður. Þessi fullyrðing er að ýmsu leyti villandi. Eftir síðari heimsstyrjöldina var unnið að öryggismálum í Vestur-Evrópu eftir tveimur leiðum. Annars vegar beindist öryggissamstarfið að hernaðarógnun Sovétríkjanna og mótaðist á vegum NATO. Hinn þáttur öryggismálanna snerti innri mál Vestur-Evrópu og þá staðreynd að tvisvar á sömu öld höfðu Evrópuríkin háð stríð sem rekja mátti til átaka um auðlindir og áhrifasvæði þar sem kveikjuþráðurinn var ofinn úr landamæraþrætum og þjóðernisdeilum. Efnahagssamstarf Evrópuríkjanna, Kol- og stálbandalagið og síðan Efnahagsbandalag Evrópu, var tilraun til þess að beita efnahagssamstarfi til að tryggja frið, draga úr vægi landamæra, efla samskipti og viðskipti til að uppræta orsakir aldagamalla blóðsúthellinga í Evrópu. Efnahagssamstarfið var verkfæri en ekki hugsjón. Efnahagssamstarfið var ekki tilgangur heldur verkfæri. Tilgangurinn var að tryggja frið í Evrópu. Þeir sem stóðu fyrir þessari tilraun kunnu full og góð skil á sögu Evrópu. Þeir spunnu þessar hugsjónir sínar um frið í Vestur-Evrópu á djúpri þekkingu á þjóðmenningu Evrópuríkja og sögu Evrópuríkjanna. Þeir ætluðu ekki að búa til Bandaríki Evrópu. Þeir áttu ekki þá draumsýn, þessir menn. Fyrir suma þeirra hefði slík draumsýn sennilega verið til jafns við fullkominn misskilning, jafnvel martröð. Auðvitað snerti þessi tilraun til að skapa öryggi í Evrópu með efnahagssamvinnunni ekki Austur-Evrópu, ekki vegna þess að Austur-Evrópa ætti ekki við sömu vandamál að etja og Vestur-Evrópa. Landamæradeilur og þjóðernisátök hafa alla tíð verið hefðbundin vandamál Mið- og Austur-Evrópu. En þeirra vandamála gætti ekki undir járnhæl sósíalismans sem hélt öllum sögulegum vandamálum í sífrera lögregluríkisins sem nú er hrunið. Verkfærið, efnahagssamvinnan innan Evrópuríkjanna, hefur tekist vel. Verkfærið hefur verið nothæft. Þó að auðvitað hafi verið ýmis vandamál innan Evrópusambandsins á Írlandi og á Spáni, svo að nokkur dæmi séu tekin, þá hefur þetta verkfæri verið nothæft. Efnahagsbandalagið á sínum tíma var verkfæri sem nýttist til þess að auka öryggi og frið í Evrópu. Bandalagið sem nú heitir Evrópusambandið varð grundvöllur aukins öryggis og renndi traustum stoðum undir friðsamlega sambúð Evrópuríkjanna. Á áttunda áratugnum varð hins vegar djúpstæð breyting á samstarfi Evrópuríkjanna og þá komum við að seinni þættinum í þróun Evrópusambandsins sem hófst á áttunda áratugnum. Olíukreppan setti efnahagssamvinnu bandalagsríkjanna í hættu. Verndarsjónarmiðum óx þá fiskur um hrygg og veik staða Evrópuríkjanna í orkumálum opinberaðist og kastaði skugga á pólitískt sjálfstæði margra bandalagsríkja Efnahagsbandalags Evrópu, sem þá hét svo. Það voru komnir nýir menn sem héldu um stjórnvölinn á þessum tíma. Gegn þessum doða, sem lagðist yfir efnahagssamvinnu Evrópuríkjanna á þessum tíma, risu menn í krafti nýrrar hugsjónar. Evrópubandalagið breytti um eðli á þessum tíma. Leiðtogar Evrópuríkjanna sannfærðu sjálfa sig um það að Evrópubyggingin yrði að efla samrunaþróun sína ellegar liðaðist hún í sundur. Sterkar raddir heyrðust um hina svokölluðu sögulega nauðsyn á því að Evrópubandalagið staðnaði ekki heldur héldi áfram á þróunarbraut sinni, næði nýjum áföngum í samruna, rynni í raun saman í eina heild. Þessi hugmyndafræði var brynjuð í bak og fyrir af klisjum sem maður heyrir svo í dag raunar í ræðum hæstv. ráðherra og reyndar líka í skýrslum Háskóla Íslands. Þessi hugmyndafræði bar einkennilegan keim af örlagahyggju sem kom sterkt fram í blaðaskrifum í Evrópu þegar Maastricht-samkomulagið var til umfjöllunar. Þar fjölluðu menn í hverri greininni á fætur annarri í Belgíu, í Frakklandi og í Þýskalandi um sögulega nauðsyn þess að bandalagið styrkti sig, að samrunaþróunin yrði alltaf að styrkjast því að ellegar hryndi allt. Allt öryggiskerfi Evrópu átti að hrynja ef þetta gengi ekki eftir. Þessi örlagahyggja er mjög sérkennileg og ekki hægt annað en vekja athygli á því að margir talsmenn þessarar örlagahyggju og pólitísks samruna Evrópuríkjanna voru sósíalistar eða sósíaldemókratar sem fundu þarna farveg fyrir alþjóðahyggju sína. Ég á fáar sekúndur eftir af máli mínu. Ég taldi nauðsynlegt að koma fram með þá ábendingu að ég tel að að svo miklu leyti sem hæstv. utanrrh. hefur opinberað þingheimi hugmyndir sínar um að við eigum að sækja um aðild að Evrópubandalaginu þá sé rökstuðningurinn að baki því yfirborðskenndur og veikur og ekki skynsamlegt fyrir okkur að taka á þessu máli með þeim hætti sem hann hefur gert. Við þurfum miklu breiðari umfjöllun um þetta. Við þurfum að gera okkur grein fyrir því að málið snýst um stöðu okkar sem sjálfstæðs þjóðfélags í heiminum, um aðstöðu okkar til að hafa áhrif innan Evrópusambandsins en einnig utan þess. Ég vil því leggja áherslu á að við umræðu um þetta mál eigum við að sækja rök í söguna, við eigum að sækja rök í efnahagsþróun Evrópu frá því eftir stríðið og við eigum að forðast að líta á þessi mál frá sjónarmiði örlagahyggjunnar sem mjög einkennir alla þá sem tala máli inngöngu okkar í Evrópusambandið.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi þakka hæstv. utanrrh. fyrir skýrslu hans í þessari umræðu og vissulega væri tilefni til þess að ræða málin vítt og breitt, en ég hafði hugsað mér að einskorða mitt mál eingöngu við umfjöllunina og spurninguna um það hvort ástæða sé til fyrir ríkisstjórn Íslands að endurskoða afstöðu sína til inngöngu Íslands í Alþjóðahvalveiðiráðið. Í skýrslu hæstv. ráðherra er komist að þeirri niðurstöðu að skynsamlegt sé fyrir okkur við þessar aðstæður vegna tiltekinna breytinga sem orðið hefðu í áherslum Alþjóðahvalveiðiráðsins að endurskoða afstöðu okkar og æskja að nýju inngöngu í Alþjóðahvalveiðiráðið með þeim fyrirvara að við samþykkjum ekki hvalveiðibannið frá árinu 1982. Hér verð ég að játa að ég er algerlega ósammála hæstv. ráðherra. Ég er algerlega ósammála mati hæstv. ráðherra á því að þetta geti verið skynsamlegt sem liður í því að við hefjum að nýju hvalveiðar. Ég tel raunar að umræða af þessu tagi, stöðugar umræður um það að við ættum að fara núna vegna einhverra mjög óljósra breytinga sem orðið hefðu á starfsháttum Alþjóðahvalveiðiráðsins, að sækja um inngöngu, verði til þess fyrst og fremst að drepa málinu á dreif og tefja fyrir því sem er aðalatriði þessa máls, þ.e. að við hefjum hvalveiðar að nýju. Þegar við á sínum tíma tókum ákvörðun um það að segja okkur úr Alþjóðahvalhveiðiráðinu þá var það gert að mjög gefnu tilefni. Við höfðum komist að þeirri niðurstöðu eftir áralanga reynslu að það var hvorki tauti né rauli komið við Alþjóðahvalveiðiráðið, það var ekkert hægt að ræða þar mál efnislega á neinum rökrænum eða vísindalegum grundvelli vegna þess að talsmenn Alþjóðahvalveiðiráðsins og ráðandi öfl innan Alþjóðahvalveiðiráðsins höfnuðu því einfaldlega að taka þannig á málum þannig að það skipti engu máli fyrir okkur Íslendinga í starfi okkar innan Alþjóðahvalveiðiráðsins, hvort við legðum fram skynsamlegar hugmyndir, vel rökstuddar hugmyndir. Á þær var einfaldlega ekki hlustað vegna þess að menn voru haldnir þar þeirri trú að það mætti ekki hefja hvalveiðar að nýju. Þetta byggðist ekki á neinum vísindalegum grunni, þetta byggðist einfaldlega á tilfinningalegum grunni, ákaflega illa rökstuddum og þess vegna komumst við aldrei lönd né strönd með þetta mál innan Alþjóðahvalveiðiráðsins. Þetta mál var orðið fullreynt þegar við ákváðum það síðan að ganga úr Alþjóðahvalveiðiráðinu og ég tel að það hafi verið skynsamlegt og gott hjá okkur Íslendingum að gera það og það skapaði okkur nýja viðspyrnu, nýja möguleika til þess að geta hafið hvalveiðar að nýju. Sannleikurinn er sá að þrátt fyrir að einhverjar litlar áherslubreytingar eigi sér stað innan Alþjóðahvalveiðiráðsins þá eru engar grundvallarbreytingar að gerast á starfssviði ráðsins. Ég vek athygli á því t.d. að forseti Sjómannasambands Íslands, sem var annar tveggja Íslendinga sem sátu síðasta ársfund Alþjóðahvalveiðiráðsins, segir það einfaldlega, að engar breytingar sem áður skipti hafi átt sér þar stað og hann segir í Tímanum 27. maí sl., með leyfi forseta: ,,Þetta er sama bla bla bla og verið hefur og ef eitthvað er, þá er þetta verra en það hefur verið undanfarin ár.`` Ég held því að þegar grannt er skoðað þá sé það ákaflega mikil óskhyggja svo að ekki sé meira sagt ef við ímyndum okkur að eitthvað sé það komið á daginn í dag sem bendi til þess að það séu að verða þær grundvallarbreytingar á starfsháttum Alþjóðahvalveiðiráðsins að það réttlæti það að við förum að hyggja að inngöngu nú að nýju. Ég vil líka vekja athygli á því að í mjög greinargóðri skýrslu til sjútvrh. frá nefnd sem skipuð var fulltrúum allra þingflokkanna sem áttu að gera tillögur um stefnu Íslendinga í hvalamálum þá er vitnað til erindis sem framkvæmdastjóri Alþjóðahvalveiðiráðsins, dr. Ray Gambell, flutti á fundi Evrópuráðsins í Strassborg í júlí 1993. Þar segir svo í frásögn skýrslunnar, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í máli hans kom m.a. fram að meiri hluti ráðsins`` þ.e. Alþjóðahvalveiðiráðsins ,,virtist þeirrar skoðunar að hvalir væru ekki auðlind sem mætti nýta með veiðum. Taldi framkvæmdastjórinn að þetta gilti óháð því hvort menn teldu hvalastofna þola takmarkaðar veiðar, hvort unnt reyndist að halda skilvirku eftirliti með veiðunum eða hvort skráning upplýsinga væri tryggð.`` Þetta sýnist mér allt saman benda til þess að það sé til einskis fyrir okkur Íslendinga að ganga inn í Alþjóðahvalveiðiráðið að nýju undir þessum formerkjum. Ég hef alltaf sagt það að út af fyrir sig ef aðstæður breytast og við teljum það skynsamlegt og við getum náð þarna árangri og hægt sé að eiga þarna einhverjar rökrænar viðræður við aðila innan Alþjóðahvalveiðiráðsins þá er auðvitað athugandi fyrir okkur að ganga þarna inn að nýju. En það er ekkert slíkt því miður sem hefur gerst sem gerir það að verkum að við getum leyft okkur þann hringlanda sem í því mundi felast að fara að rjúka inn í Alþjóðahvalveiðiráðið núna. Ég bendi líka á að það er niðurstaða þessarar nefndar sem allir þingflokkarnir áttu sæti í, það er sameiginleg niðurstaða nefndarinnar að það sé ekki skynsamlegt fyrir okkur að æskja inngöngu í Alþjóðahvalveiðiráðið að nýju. Þess vegna segi ég það að báðar þær nefndir sem íslensk stjórnvöld hafa skipað á undanförnum árum og fjölluðu um þetta mál, endurspegluðu pólitíska litrófið, ræddu við fulltrúa nánast allra hagsmunaaðila og komust báðar að sömu niðurstöðunni. Þess vegna finnst mér það ákaflega sérkennilegt þegar bæði hæstv. ráðherra og raunar formaður utanrmn. Alþingis, hv. 3. þm. Reykv., hafa verið að tala í þá veru að það sé eðlilegt fyrir okkur núna við þessar aðstæður að fara að huga að inngöngu í Alþjóðahvalveiðiráðið að nýju. Svo er það líka þessi hugmynd sem hér er verið að viðra í skýrslu hæstv. ráðherra sem gengur út á það að við eigum að fara inn í Alþjóðahvalveiðiráðið með einhverjum fyrirvara, að við samþykkjum ekki hvalveiðibann frá 1982, ég er alls ekki farinn að sjá hvernig þetta mundi nú virka. Ef við færum inn í þetta Alþjóðahvalveiðiráð, hvernig yrði í fyrsta lagi tekið á því að þjóð færi inn í ráðið með einhverjum fyrirvörum. Einhvern veginn hef ég ímyndað mér það að menn færu annaðhvort inn í slíka alþjóðlega stofnun fyrirvaralaust eða ekki og það væri líka fróðlegt að vita í ljósi þess hver geta orðið líkleg viðbrögð þeirra sem andmælt hafa hingað til hugmyndum um hvalveiðar, ef Íslendingar hygðust sækja um inngöngu í Alþjóðahvalveiðiráðið að nýju undir formerkjum einhverra fyrirvara af þessu taginu. Það er líka þannig að það er mjög vandséð hvaða erindi við gætum átt í hvalveiðiráðið að nýju án þess að það lægju fyrir tryggingar um það að það væri ætlunin að heimila veiðar á hvölum í atvinnuskyni. Ég sé ekki með nokkru móti hver geti orðið hugsanlegur ávinningur okkar í ljósi þess sem ég hef verið að segja hér áðan um starfshætti Alþjóðahvalveiðiráðsins, ég sé ekki þann ávinning sem við gætum haft af því að fara þarna inn gersamlega án nokkurra trygginga um það að veiðar í atvinnuskyni yrðu heimilaðar að nýju. Það liggur fyrir að það varð niðurstaða á þessum ársfundi sem sumir ætla nú að hafi markað einhver tímamót, það var samt niðurstaða þessa ársfundar núna í vor að aflétta ekki hvalveiðibanninu. Þess í stað var verið að setja fram fyrirætlanir um sérstakt griðland fyrir hvali í suðurhöfum. Mér finnst því stefnan að sumu leyti einmitt vera í gagnstæða átt við það sem menn hafa látið hér í veðri vaka. Að mínu mati mundi innganga okkar í Alþjóðahvalveiðiráðið núna án þeirra breytinga sem nauðsynlegar væru í þeim dúr sem ég var að lýsa hér áðan, án þess að það lægju fyrir einhverjar tryggingar um það að við gætum hafið veiðar að nýju, þá mundi innganga inn í Alþjóðahvalveiðiráðið við þessar aðstæður núna fyrst og fremst gera tvennt. Þær mundu undirstrika tiltekna uppgjöf okkar gagnvart þessari baráttu okkar fyrir því að fá að nýta hvalastofnana og hins vegar yrði þetta örugglega túlkað sem tiltekinn áfangasigur friðunarsinna í baráttunni við okkur. Aðalatriðið er þó það að ég held að þessar vangaveltur um að við förum að ganga inn í Alþjóðahvalveiðiráðið núna séu fyrst og fremst því miður til þess fallnar að drepa á dreif því sem ég tel vera aðalatriði þessa máls, þ.e. að við förum að komast að niðurstöðu um og taka ákvörðun um að hefja hvalveiðar að nýju. Það eru öll vísindaleg rök sem mæla með því. Það eru öll rök að sjálfsögðu sem mæla með því að við hefjum hvalveiðar a.m.k. í takmörkuðum mæli eins og lagt er til í skýrslu nefndarinnar, sem gerir tillögur um stefnu Íslendinga í hvalamálum og ég vitnaði til, það er a.m.k. eðlilegt að við hefjum veiðarnar á þeim grundvelli, á grundvelli þessara tillagna skýrslunnar. Í þessari skýrslu er líka rökstutt með mjög gildum rökum að það sé hægt að hefja þessar hvalveiðar á grundvelli hafréttarsáttmálans innan vébanda NAMMCO, Norður-Atlantshafssjávarspendýraráðsins, og þær efasemdir og þær vangaveltur og þær spurningar sem ég og fleiri settum fram á sínum tíma í skýrslu nefndarinnar sem lá til grundvallar þegar Ísland sagði sig úr Alþjóðahvalveiðiráðinu, þær spurningar sem þá voru settar fram um lögmæti þess að hefja hvalveiðar innan vébanda NAMMCO, þeim spurningum er svarað mjög afdráttarlaust í þessari síðari skýrslu og það rökstutt með ljósum hætti að það sé unnt á grundvelli hafréttarsáttmálans að hefja þessar veiðar innan vébanda NAMMCO. Ég tel þess vegna langeðlilegast að íslensk stjórnvöld haldi áfram þessu starfi í samræmi við þann anda sem fram kemur í þessari skýrslu og menn séu ekki að drepa þessu þýðingarmikla máli á dreif eða tefja það á einhvern hátt með því að vera að ræða um það að við förum aftur inn í þá úreltu stofnun sem Alþjóðahvalveiðiráðið því miður er.

Hæstv. forseti. Ég held að málflutningur eins og sá sem við hlýddum á nú sé vísasti vegurinn til þess að tefja fyrir því að við getum hafið hvalveiðar að nýju. Ef Alþjóðahvalveiðiráðið er kölluð úrelt stofnun, þá er NAMMCO gersamlega gagnslaus stofnun því að þannig er mál með vexti að við þurfum að tryggja okkar þjóðréttarlegu stöðu í þessu máli til þess að við getum hafið hvalveiðar. Og NAMMCO mun ekki duga okkur og dugar okkur ekki þannig að þeir menn sem leggjast gegn því að við förum inn í Alþjóðahvalveiðiráðið með fyrirvara sem við ákveðum sjálfir, hvalveiðiráðið ákveður hann ekki fyrir okkur og ekki aðildarríki þess heldur við sjálf, þá tryggjum við það að við getum hafið hvalveiðar fyrr en ella. Og það er alrangt að halda því fram að við sem erum talsmenn þess að við förum þessa leið séum að drepa þessu máli á dreif. Þvert á móti hefur því verið drepið á dreif með þessu tali um NAMMCO og að NAMMCO geti hugsanlega orðið þessi alþjóðastofnun sem krafist er samkvæmt hafréttarsáttmálanum. Ég bið því hv. þm. að kynna sér málið betur, átta sig á stöðunni og því að ganga í Alþjóðahvalveiðiráðið. Með þessum skilmálum felst engin viðurkenning á Alþjóðahvalveiðiráðinu. Það felst viðurkenning hins vegar á því sjónarmiði að við þurfum að tryggja okkar þjóðréttarlegu stöðu og það gerum við ekki með aðild að NAMMCO.

Virðulegi forseti. Mér finnst eins og það komi fram sá misskilningur í máli hv. 3. þm. Reykv. að með því að ganga inn í Alþjóðahvalveiðiráðið að nýju þá séum við að opna einhverjar leiðir til þess að geta hafið hvalveiðar aftur. Mér finnst ekkert --- ekkert í sögu þessarar stofnunar benda til þess að við getum átt von á því að við náum þessum árangri. Það væri vissulega ánægjulegt ef við gætum sagt sem svo að með því að vinna að máli okkar með vísindalegum rökum og málefnalegum rökum, gætum við hugsanlega náð árangri á þessu sviði. En sannleikurinn er bara sá að innan Alþjóðahvalveiðiráðsins hefur aldrei verið hlustað á rök þjóða eins og okkar sem vilja hefja skynsamlegar hvalveiðar á grundvelli vísindalegra rannsókna. Ég er algerlega ósammála því sem hv. þm. sagði hér um stöðu NAMMCO og ég vitna sérstaklega til efnisatriða í skýrslu þeirri sem ég margoft vék að hér í máli mínu áðan, þar sem það er þvert á móti rökstutt að NAMMCO geti haft þessa þjóðréttarlegu stöðu. Ég vitna, með leyfi hæstv. forseta, orðrétt í þessa skýrslu: ,,Hér á landi hafa verið uppi vangaveltur um það hvort NAMMCO geti talist viðeigandi alþjóðastofnun sem samstarfsgrundvöllur um hvalamálefni svo sem krafist er í þessari grein [þ.e. 65. gr. hafréttarsamnings Sameinuðu þjóðanna]. Í þjóðarétti er alþjóðastofnun skilgreind sem stofnun sem með samningi er komið á fót á milli tveggja eða fleiri ríkja. Í hafréttarsamningnum er orðið alþjóðastofnun notað hvort sem um er að ræða undirsvæði, svæðis- eða heimsstofnanir. Notkun þessa orðs er samsvarandi í texta framkvæmdaáætlunar umhverfisráðstefnu Sameinuðu þjóðanna frá síðasta ári. Að uppbyggingu á NAMMCO sér fyrirmynd í Norður-Atlantshafslaxverndunarstofnuninni (NASCO) sem er svæðisbundin alþjóðastofnun. Lögfræðilega virðist því útilokað annað en að NAMMCO sé alþjóðastofnun í skilningi þjóðaréttar og ólíklegt að um málið verði deilt á þessum grunni á alþjóðlegum vettvangi.``

Hæstv. forseti. Í fyrsta lagi: NAMMCO geta menn skilgreint með þessum hætti, en NAMMCO þarf að njóta viðurkenningar annarra til þess að verða talin alþjóðastofnun. Í öðru lagi, sem er enn þá mikilvægara, NAMMCO þarf að taka ákvörðun um það að fjalla um hrefnur og þá hvali sem við höfum áhuga á að veiða. Svo er ekki. Í þriðja lagi vil ég láta þess getið, ef það hefur farið fram hjá hv. þm., að aðildarríki Alþjóðahvalveiðiráðsins stunda hvalveiðar eins og Norðmenn og það gerir enginn athugasemd við það og það er viðurkennt að þeir stunda hvalveiðar og gera það án þess að það skaði stöðu þeirra innan Alþjóðahvalveiðiráðsins. Við höfum sama rétt og Norðmenn, við höfum sömu vísindalegu forsendurnar til að hefja hvalveiðar. Það sem okkur vantar er hin þjóðréttarlega staða og við öðlumst hana ekki nema við förum inn í Alþjóðahvalveiðiráðið með þeim fyrirvörum að við ætlum að hefja veiðar á ákveðnum tegundum hvala í samræmi við vísindaleg rök.

Virðulegi forseti. Það er ljóst að við hv. 3. þm. Reykv. munum ekki verða sammála um þetta mál. En ég held að það sé ómaksins vert að rifja það upp aftur, sem hv. þm. er raunar auðvitað fullkomlega ljóst, að staða okkar og staða Norðmanna innan Alþjóðahvalveiðiráðsins var auðvitað í grundvallaratriðum ólík vegna þess að við á sínum tíma kusum að mótmæla ekki hvalveiðibanni Alþjóðahvalveiðiráðsins. Þess vegna var okkar staða öll miklu veikari og erfðari. Ég er alveg sammála hv. þm. um það að hefðum við haft sömu stöðu og Norðmenn þá værum við ekkert að deila um þessi atriði hér og þá hefði sjálfsagt aldrei komið til úrsagnar okkar úr Alþjóðahvalveiðiráðinu. Ég er hins vegar alveg sannfærður um það að það virðist vera orðið fullreynt að við náum árangri innan Alþjóðahvalveiðiráðsins meðan ráðið starfar með þeim hætti sem það virðist enn þá gera. Þess vegna sé ég ekki að það geti verið rök fyrir okkur að fara að rjúka inn í Alþjóðahvalveiðiráðið, þó með einhverjum fyrirvörum sé, nema það liggi fyrir miklu betur en það gerir í dag með hvaða hætti við getum náð þessum árangri, sem hv. þm. og við hv. þm. erum alveg sammála um, að það þurfi að hefja hér hvalveiðar. Ég svaraði því rækilega í fyrra andsvari mínu hver þjóðréttarleg staða NAMMCO er og ég hvika ekkert frá því. Ég held að það sé augljóst mál að við eigum auðvitað miklu meiri samleið með þeim þjóðum sem þar starfa heldur en með þessu kraðaki þjóða sem starfar innan Alþjóðahvalveiðiráðsins og starfa þar á mjög hæpnum forsendum margar hverjar. Þess vegna tel ég að það sé miklu vænlegri og líklegri leið að við getum náð okkar markmiðum innan NAMMCO á þeim þjóðréttarlegu forsendum sem ég rakt hér áðan heldur en í þessum hæpnu samtökum, Alþjóðahvalveiðiráðinu, sem eru komin langt frá uppruna sínum og eru komin það fyrir löngu síðan.

Virðulegi forseti. Það er athyglisvert að í ræðu sinni minntist hæstv. utanrrh. lítið á norræna samvinnu í öðru samhengi heldur en í sambandi við ESB. Þó er norræn samvinna einn af undirstöðuþáttum í utanríkismálum okkar Íslendinga. Við höfum notið norrænnar samvinnu lengi og hún er svo margvísleg að vel hefði mátt gera henni nánari skil. En einhvern veginn er ESB alltaf nálægt í hugsun hæstv. utanrrh. og þess vegna mun þetta hafa farið svo. En einmitt nú þegar sumar þessar þjóðir, Norðurlandaþjóðirnar, eru að leita inn í Evrópusambandið þá finna þær hjá sér þörf til að treysta samningana sín á milli. Treysta fyrri gerða samninga og gera jafnvel nýja til þess að reyna að halda við þeirri félagslegu þjónustu og þeim tryggingum sem við eigum við að búa, betri heldur en flestar aðrar þjóðir í heimi. Glöggt dæmi um þetta eru t.d. þær viðræður sem nú eru í gangi og samningar um almannatryggingar og hæstv. utanrrh. þekkir ábyggilega harla vel. Á hinn bóginn er það svo að missættið við nágranna okkar í fiskveiðimálum er mál sem ber mjög á góma hjá utanrrh. og er að vonum. Það er að sjálfsögðu óviðunandi ástand að við skulum stunda veiðar á hættuslóðum langt norður í höfum í illdeilum við nágrannaþjóðir okkar. Hagsmuna þjóða hér á norðurhveli er best gætt með samvinnu og samstöðu um að forðast rányrkju og ofveiði. Ég veit ekki til að það sé í gangi nein samvinna um það að finna út hversu mikið má yfirleitt veiða í Smugunni og ég tala nú ekki um á öðrum svæðum þar sem við erum á veiðum þarna norður frá. En það er auðvitað undirstöðumál að vita hversu mikið má veiða þarna. Að vísu er það svo að fiskimenn sem eru að koma norðan úr Smugu núna segja mér að þar sé að vísu lítill fiskur, en hann sé vænn og stór og gamall og þar af leiðandi erum við ekki að ganga á yngstu árgangana. En veiðarnar hafa ekki verið svo góðar að undanförnu heldur. Þessi rányrkja okkar og ofveiði og það að við þurfum að varast að stunda slíkt á ekki bara við um þorskinn þarna norður frá heldur ýmsa aðra fiskstofna, svo sem síldina og fleira sem hefur verið rakið í dag og ég ætla ekki að gera að umræðuefni. En við eigum sameiginlegan aðgang að þessum stofnum, við eigum sameiginlegra hagsmuna að gæta um allt norðurhvelið og við verðum að standa saman að því að nýta þetta á eðlilegan og réttlátan hátt. Mér finnst að hæstv. ríkisstjórn ætti að leggja höfuðáherslu á að leysa misklíð og mismunandi meiningar við nágrannaþjóðirnar áður en við förum að viðra okkur meira upp við ESB. Um inngöngu Norðurlandanna í ESB er það að segja að efnahagslegar forsendur eru svo ólíkar að þar er ekki saman að jafna á nokkurn hátt. Finnar með 19% atvinnuleysi vilja nú hörfa úr skugga Rússlands í skjól Evrópusambandsins. Eins og við vitum þá byggðu Finnar hér áður utanríkisviðskipti sín mjög á viðskiptum við Rússa, sem nú hafa hrunið og það er því eðlilegt að þeir leiti að einhverjum öðrum til að styðja sig við í viðskiptum sínum og verði þá fyrst hugsað til einhvers annars stórs máttarveldis eins og Evrópubandalagsins. En reynsla annarra þjóða segir okkur ekki það að þeir muni minnka svo mjög atvinnuleysisprósentur sínar, hún muni ekki lækka svo mjög, það hafa aðrar þjóðir Evrópu ekki geta borið um og við getum alveg eins átt von á því að 19% þeirra í Finnlandi haldist, þeir verði að leysa þann vanda sjálfir heima fyrir, en geti ekki treyst því að lausnin komi að vestan. Svíar eru iðnaðarþjóð og stórfyrirtæki þar í landi hóta að flytja starfsemi sína til Evrópu ef Svíar gangi ekki inn fyrir múra bandalagsins. Þetta er náttulega hrein hótun og ógnun og hinir auðugu jöfrar eru þar með að leggja sitt á vogarskálina svo að þeir geti auðgast í samskiptum við Evrópu og eru ekki að hugsa um ýmsa aðra þætti í þjóðlífi Svía heldur bara það að fá krónur í kassann. Norðmenn eru, a.m.k. enn þá, tilfinningalega háðir og tengdir fiskveiðunum. Þeir eru raunar svo auðugir með allar olíulindirnar sínar að þeir eru kannski ekki eins fjárhagslega háðir ESB og Svíar. En iðnaðarforstjórar í Noregi hafa nýlega lýst því yfir að Norðmenn mundu missa 100 þús. störf fari þeir ekki inn í ESB. Þetta er tala sem er afskaplega undarleg. Það virðist vera að þeir ímyndi sér það að þeir missi af svo miklu og kannski er það rétt. En við hér á Íslandi höfum gamlar minningar um það þegar við fórum í EFTA. Þá hugsuðu iðnaðarmenn og hinn íslenski iðnaður sér gott til glóðarinnar. En það muna það sjálfsagt margir að þá lagðist iðnaður, a.m.k. ein iðngrein, algerlega í rúst, þ.e. húsgagnaiðnaður Íslendinga. Og ég er ekki viss um nema Norðmenn hafi gleymt þegar þeir fundu út þessi 100 þúsund störf sem þeir héldu að þeir mundu glata ef þeir kæmust ekki inn í ESB, að þeir munu líka, gangi þeir inn í ESB, þurfa að standa frammi fyrir fjölmörgum fyrirtækjum sem fara á hausinn í Noregi. Íslendingar eru svo háðir fiskveiðum að þeir geta ekki léð máls á inngöngu í ESB. Landbúnaður okkar er líka vanbúinn því að ganga inn í ESB og við getum vel ímyndað okkur hversu mörg störf við mundum missa á öðrum sviðum. Það er því hrein glansmynd sem er dregin stanslaust upp um það að möguleikar okkar verði svo geysilega miklir bara við það að komast inn fyrir þessa múra. Ég vara eindregið við því að þessi einhliða málflutningur sem stundaður er af ríkisfjölmiðlum og hv. þm. Páll Pétursson gerði að umtalsefni hér í dag, verði látinn viðgangast. Það eru furðulegar upplýsingar sem hann gaf, að í ljósvakafjölmiðlum Íslendinga skuli hafa verið rætt um Ísland og ESB hundrað og þrisvar sinnum í júlímánuði. Þar af var bara þrisvar sinnun rætt um neikvæðar hliðar þess en hundrað sinnum um þær jákvæðu. Þetta mundi nú einhver kalla mismunun og reka einhvern út af því. Mig langar líka til segja nokkur orð um flóttamannamálin. Því ber að fagna að hæstv. ríkisstjórn er að reyna að sinna málefnum flóttamanna. Flóttamenn eru tvenns konar a.m.k., þ.e. pólitískir flóttamenn sem hafa annan status heldur en venjulegir flóttamenn. Pólitískir flóttamenn njóta nánast mjög mikillar fyrirgreiðslu og fullra réttinda í því landi sem þeir koma til, en aðrir flóttamenn sem koma til landsins hafa miklu erfiðari stöðu. Ég vona að þessi nefnd sem hæstv. utanrrh. nefndi muni fjalla um málefni beggja þessara aðila. Pólitísku flóttamennirnir sem koma til Íslands eru örfáir því að þeim er því miður mörgum snúið til baka á landamærunum, þ.e. ekki landamærunum heldur á þeim mærum sem við eigum hér við að búa, á flugvellinum eða í höfninni. Hinir almennu flóttamenn eru þeir sem við aftur á móti fáum þó nokkuð mikið af og við eigum eftir að fá miklu, miklu fleiri inn í landið ef spár Rauða krossins standast. Það þarf að móta miklu, miklu skýrari reglur um móttöku þeirra og þá þjónustu sem þeir eiga að fá og dómsmrn., félmrn. og utanrrn. og raunar kannski flest ráðuneytin þurfa að leggjast á eitt með því að gera reglur skýrar. Ég vil taka það fram að menntmrn. hefur lagt þó nokkuð af mörkum nú þegar við að búa nokkuð í haginn og aðstoða við menntun þeirra sem komið hafa hingað inn sem flóttamenn en það þarf miklu meira, ef það á að duga. Staða og ekki síst þekking flóttamanna og annarra þeirra sem hingað hrökklast á stöðu sinni er svo takmörkuð að ég held að það væri rétt fyrir hæstv. ríkisstjórn að íhuga hvort ekki væri ástæða til að stofna hér embætti umboðsmanns flóttamanna og innflyjenda sem mundi starfa í samvinnu við Rauða krossinn og yfirvöld landsins. Það eru afskaplega mörg dæmi þess að fólk hafi staðið hér án þess í rauninni að vita hvert það ætti að snúa sér í eymd sinni og vandræðum, þá hefur auðvitað Rauði krossinn verið það haldreipi sem best hefur dugað, en við höfum ekki gert nóg af því að kynna réttindi sín og eiginlega að leita það uppi vegna þess að þeir felast oft, þessir flóttamenn hér, ekki fyrir það að þeir ætli að fela sig heldur hverfa þeir bara innan um fjöldann og af því að þeir eru flóttamenn og óöruggir um stöðu sína, þá eru þeir ekkert að sýna sig, þá eru þeir frekar í vari heldur en við vitum af þeim. Og þá er líka svo ofsalega auðvelt fyrir þá sem ekki eru of vel gerðir að níðast á þeim, því miður. Þetta er fyrir neðan virðinu Íslendinga og allt of lítið sem gert er í því að rétta hlut þessa fólks og leita það uppi. Það eru margir aðrir þættir í þessari skýrslu hæstv. utanrrh. sem ég mundi kannski eiga að nefna. Því hafa aðrir gert rækilega skil og ég ætla ekki að hafa orð mín fleiri að svo komnu máli.

Nú hefst umræða utan dagskrár samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapalaga. Það er hv. 8. þm. Reykn., Ólafur Ragnar Grímsson, sem beðið hefur um umræðuna en efni hennar er staða félmrh. og ummæli hans um samskipti ráðuneytisins við Hafnarfjarðarbæ. Eins og hv. þingmönnum er kunnugt stendur umræðan í 30 mínútur og tekur þá til máls hv. 8. þm. Reykn.

Virðulegi forseti. Ég hef kvatt mér hér hljóðs til þess að spyrja hæstv. forsrh. um stöðu félmrh. innan ríkisstjórnarinnar með sérstöku tilliti til ummæla hæstv. félmrh. í fyrrakvöld í garð bæjaryfirvalda í Hafnarfirði þar sem fram kom skýr hótun af hálfu hæstv. félmrh. að meðferð Hafnarfjarðarbæjar á málefnum listahátíðar kynni að hafa alvarlegar afleiðingar fyrir samskipti félmrn. við Hafnarfjarðarbæ hvað snertir reynslusveitarfélag, grunnskóla, húsaleigubætur og annað. Í haust hefur þjóðin fylgst með því hvernig hvert málið á fætur öðru sem tengst hefur ráðherraferli hv. þm. Guðmundar Árna Stefánssonar hefur vakið undrun þjóðarinnar og svo fór að lokum að flokkur ráðherrans tók þá ákvörðun að vísa embættisgerðum hans sem heilbrrh. til sérstakrar rannsóknar hjá Ríkisendurskoðun. Það er mat margra að mörg þau mál sem snertu embættisferil Guðmundar Árna Stefánssonar sem hæstv. heilbrrh. hefðu ein og sér dugað til þess að ráðherrann áttaði sig á því að hann hefði ekki lengur þá tiltrú og það traust sem þyrfti til þess að geta gengt störfum sínum. Ráðherrann tók hins vegar upp annað embætti og gerðist félmrh. Vandinn er hins vegar sá að á þeim skamma tíma sem Guðmundur Árni Stefánsson hefur setið í embætti félmrh. hefur hann hagað orðum sínum og gerðum á þann veg að engan veginn er við hæfi sem yfirmaður sveitarstjórnarmála í landinu. Það er mikilvægt að árétta það hér að félmrh. er í senn æðsta yfirvald og áfrýjunaraðili varðandi málefni sveitarfélaganna í landinu. Það var þess vegna ekki við hæfi að hæstv. félmrh. mætti á blaðamannafund fyrir nokkrum vikum síðan þar sem fjallað var um fjármál Hafnarfjarðar, tók þar afstöðu í því máli, lét falla ummæli um löggilta endurskoðendur sem á engan hátt eru við hæfi frá félmrh., yfirmanni sveitarstjórnarmála. Málefni listahátíðar í Hafnarfirði bætast svo enn við þennan þátt mála þar sem bæjaryfirvöld í Hafnarfirði standa nú frammi fyrir þeim vanda hvort þau eiga að áfrýja málinu til félmrn. og óska eftir sérstakri athugun þess eða taka það alvarlega skref að vísa málinu til Rannsóknarlögreglu ríkisins. Það kann að vera að yfirvöld í Hafnarfirði neyðist til þess að vísa málinu til Rannsóknarlögreglu ríkisins vegna þess að í félmrn. situr einn helsti málsaðili málsins, Guðmundur Árni Stefánsson. Í fyrrakvöld bættist svo enn nýr kafli í þessa sögu, sá kafli sem að mínum dómi er svo alvarlegur að hann er tilefni þess að ég hef ákveðið að óska eftir svörum frá hæstv. forsrh. Í viðtalsþætti í Ríkissjónvarpinu á fimmtudagskvöld sagði Guðmundur Árni Stefánsson, hæstv. félmrh., við bæjarstjórann í Hafnarfirði: ,, . . . en hins vegar vildi ég nú gjarnan eiga við þig orðastað um þau mál því að ég hef orðið satt að segja dálitlar áhyggjur af því í mínum heimabæ, og tala þá fyrir sjálfan mig, að menn eru þar sennilega að því er virðist að vera að festast í fari. Og ég vil nú vara þig við sem reynslumikill í þínu starfi að þú farir nú að horfa fram fyrir þig því að við þurfum að ræða ýmis mál, og þá tala ég sem félmrh., um reynslusveitarfélögin, um tilflutning grunnskólans, um húsaleigubætur og nú fer að koma 1. nóvember þegar Hafnfirðingar þurfa að taka um það ákvörðun hvort leigjendur í Hafnarfirði ef það eigi að fá sínar bætur.`` Vissulega mætti málfarið á þessum ummælum hæstv. ráðherra vera betra. En hitt er þó alveg ljóst að í þessum viðræðum kýs hæstv. félmrh. að beita þeirri hótun til bæjarstjórans í Hafnarfirði að hann varar hann við að ef mál haldi áfram að þróast með þessum hætti sem tengst hefur umræðunni um listahátíð í Hafnarfirði sem er tilefni viðtalsins þá kunni það að hafa alvarleg áhrif á samskipti félmrn. við Hafnarfjarðarbæ varðandi ákvarðanir um sess Hafnarfjarðar sem reynslusveitarfélags, um málefni grunnskólans, um húsaleigubætur og annað. Það er alveg ljóst að þegar hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson fer að hóta embættisvaldi sínu sem félmrh., æðsta yfirvald sveitarstjórnarmála í landinu, yfirvald og áfrýjunaraðili í þeim málaflokki þá hefur bæst alveg nýr kafli í þessa sögu. Þá er þetta ekki lengur orðin spurning um mat á siðferði eða spillingu heldur orðin grundvallarspurning um meðferð opinbers valds. Ég vil því spyrja hæstv. forsrh.: 1. Hvert er álit hæstv. forsrh. á þeirri hótun sem felst í ummælum hæstv. félmrh. í garð Hafnarfjarðar sem fram kom í fyrrgreindri tilvitnun? 2. Telur hæstv. forsrh. að í ljósi þessara ummæla, sem eru ný viðbót við því miður sorglega sögu, geti hæstv. félmrh. Guðmundur Árni Stefánsson lengur gengt embætti sem æðsta yfirvald sveitarstjórnarmála á Íslandi?

Áður en hæstv. forsrh. tekur til máls vill forseti upplýsa svo að enginn misskilningur sé á ferðinni að málshefjandi og viðkomandi ráðherra hafa fimm mínútur í fyrra skiptið og tvær mínútur í hið síðara, en hv. þingmenn og aðrir hæstv. ráðherrar tvær mínútur.

Hæstv. forseti. Málshefjandi gerði mér aðvart snemma í morgun um þessa utandagskrárumræðu og var svo vinsamlegur að senda mér þann texta sem hann gerði hér sérstakar athugasemdir við því að ég hafði ekki séð þennan sérstaka sjónvarpsþátt sem hann gerði að umræðuefni. Ég get tekið undir það að þessi ummæli eins og þau birtast þarna eru óheppileg og það má misskilja þau. En ég hef hins vegar rætt við hæstv. félmrh. og hann hefur fullvissað mig um það að ekki hafi vakað fyrir honum að neinu leyti að hafa í hótunum við bæjarstjórann, sem var með honum í þættinum en hann var að beina því til bæjarstjórans að sínu mati að nú skyldu menn horfa fram á veginn og horfa til þeirra fjölmörgu mála og viðfangsefna sem við var að glíma í framtíðinni fremur en horfa til fortíðar. Vegna hins atriðisins sem hv. málshefjandi nefndi, ef til þess kæmi að bæjarstjórn Hafnarfjarðar mundi óska eftir því að félmrn. gerði athugun á einstökum þáttum í rekstri Hafnarfjarðarbæjar, þá geri ég ráð fyrir því að hæstv. félmrh. mundi víkja sæti hvað það atriði varðar og óska eftir því við forsrh. að annar maður, annar ráðherra yrði skipaður sem félmrh. til að taka við þeim þætti sérstaklega. Stjórnskipunarlög sem nú gilda gera ráð fyrir þeirri málsmeðferð. Varðandi málið að öðru leyti vil ég segja að það er áríðandi að þegar menn ræða viðkvæm mál eins og þessi, þá greini menn á milli ábyrgðar hæstv. félmrh. sem bæjarstjóra fyrrverandi og sem ráðherra, blandi þeim málum ekki saman. Ég vek athygli á því að sú varð niðurstaða þingflokks Alþfl. að beina því til Ríkisendurskoðunar sem heyrir undir forsætisnefnd að gerð verði sérstök athugun á embættisfærslu ráðherrans. Ríkisendurskoðun féllst á að taka að sér verkefnið og ég tel ekki efni til að fjalla um málið að öðru leyti meðan þeirri endurskoðun er ekki lokið.

Virðulegi forseti. Vegna þeirrar utandagskrárumræðu sem hér á sér stað vegna sjónvarpsumræðu í fyrrakvöld milli mín og bæjarstjórans í Hafnarfirði núv. þá vil ég taka af öll tvímæli í þeim efnum. Í þessum þætti sat ég sem fyrrv. bæjarstjóri í Hafnarfirði og ræddi tiltekin mál við núv. bæjarstjóra. Þau ætla ég ekki að gera hér að umtalsefni á hinu háa Alþingi. Hins vegar er látið að því liggja hér að skilja megi ákveðin ummæli mín í þessum þætti á þann veg að ég sem félmrh. hafi verið með viðvaranir í garð bæjarstjórans í Hafnarfirði eða dulbúnar hótanir eins og gefið hefur verið í skyn. Það var alls ekki. Það vil ég undirstrika rækilega. Vel má vera að einhverjir skilji orð mín á þann veg þegar textinn er lesinn en ég held að þeim sem horfðu á umræddan sjónvarpsþátt hafi ekki til hugar komið að þannig væri í pottinn búið. Enda var það svo ekki. Ekkert slíkt bjó að baki af minni hálfu. Sem Hafnfirðingur og fyrrv. bæjarstjóri og raunar fyrrum samstarfsmaður núv. bæjarstjóra í Hafnarfirði í meiri hluta á árunum 1986--1990, þá vildi ég eingöngu koma þeirri ábendingu á framfæri við hann að í viðamiklu og umsvifamiklu starfi bæjarstjóra væri mikilvægt að horfa fram á við. Að gefnu tilefni í viðtalinu hins vegar bar á góma staða mín sem félmrh. og sem slíkur vildi ég undirstrika að þau mikilvægu samskiptamál ríkis og sveitarfélaga sem í farvatni eru og þyrfti að ræða. Til að taka af öll tvímæli þessarar umræðu vil ég undirstrika mjög ákveðið að ég er mikill áhugamaður um það að gott samstarf geti tekist við sveitarfélögin og ekki síst Hafnarfjörð um þann viðamikla verkefnatilflutning sem í undirbúningi er m.a. á vettvangi reynslusveitarfélaga, flutningi grunnskólans, húsaleigubætur o.fl. Mér er vissulega ljóst að vegna álitamála sem uppi eru vegna átaksverkefna sveitarfélaga og framhaldi á fjármögnun þeirra þarf að setja niður deilur. Ég hitti forsvarsmenn Sambands sveitarfélaga eftir helgi vegna þeirra mála. Með öðrum orðum, virðulegi forseti, ég vil gott samstarf við bæjaryfirvöld í Hafnarfirði og forsvarsmenn annarra sveitarfélaga um þessi mikilvægu verkefni og trúi því að svo megi verða. Hafi einhver skilið orð mín í umræddum sjónvarpsþætti öðruvísi þá vona ég að með þessum orðum hafi sá misskiningur verið leiðréttur.

Virðulegi forseti. Hæstv. félmrh. er yfirmaður sveitarstjórnarmála í landinu. Hans hlutverk er m.a. eftirlitshlutverk með stjórnsýslu þeirra og fjárhag. Sem slíkum hafa honum orðið á svo alvarleg mistök að það krefst svara frá ábyrgðarmanni hans í ríkisstjórn, hæstv. forsrh., hvernig við skuli brugðist. Í fyrsta lagi eru viðbrögðin í því fólgin að ráðherra mætti á blaðamannafundi um úttekt á rekstri Hafnarfjarðarbæjar og bar löggilta endurskoðendur þeim sökum að frá þeim hefði verið pöntuð niðurstaða. Tilvitnuð ummæli við þessa umræðu sýna að málið er komið á svo alvarlegt stig að það er útilokað að hæstv. ráðherra geti haft forustu í viðræðum við sveitarfélögin um þau mörgu og stóru mál sem varða samskipti þessara aðila. Hins vegar eru þau mál öll á ábyrgð hæstv. forsrh. nú þar sem hann hefur tekið fulla ábyrgð á öllum ráðherrum ríkisstjórnarinnar. Hvað þarf eiginlega að gerast í þessari hæstv. ríkisstjórn til að það þyki kominn tími til að segja af sér? Ef málefni einstakra ráðherra eru komin bæði til Ríkisendurskoðunar og hugsanlegt að þau fari til Rannsóknarlögreglu ríkisins og það er kominn sérstakur félagsmálaráðherra fyrir Hafnarfjörð, er þá ekki nóg komið? Er þá ekki ráðlegt að fara að hugsa ráð sitt, hæstv. forsrh.?

Virðulegi forseti. Sveitarstjórnarmenn í Hafnarfirði eru í miklum vanda. Þeir standa frammi fyrir því að vafi leikur á því hvort embættisfærslur og fjárreiður varðandi listahátíð í Hafnarfirði árið 1993 séu í fullu samræmi við lög og reglur. Nú er það svo að sveitarstjórnarmenn leita gjarnan til ráðuneytis síns þegar erfið mál koma upp og fá ráðuneytið til að kveða upp úrskurð eða fá ráðleggingar. Nú ber svo við að í ráðuneyti sveitarstjórna situr í stóli ráðherra fyrrv. bæjarstjóri Hafnarfjarðar, sami maðurinn sem bar ábyrgð fjárreiðum bæjarins þegar umrædd listahátíð fór fram. Þetta er auðvitað staða sem ekki gengur upp. Það hlýtur að vera umhugsunarefni hvort sveitarstjórn Hafnarfjarðar geti yfirleitt leitað til þessa ráðuneytis jafnvel þó að félmrh. mundi víkja tímabundið. Það er á ábyrgð hæstv. forsrh. að stýra málum í ríkisstjórninni og ég vil því spyrja hann, þar sem þetta mál og önnur mál tengd hæstv. félmrh. hanga yfir ríkisstjórninni og ráðherrum hennar eins og fallöxi, hvort það sé ekki löngu tímabært að taka á þessum vanda.

Hæstv. forseti. Það má hafa mörg orð um embættisfærslur hæstv. félmrh. bæði í tíð hans sem bæjarstjóra í Hafnarfirði og eins í tíð hans sem hæstv. félmrh. Ég ætla hins vegar að sleppa því í þetta skipti. En þeim ummælum sem ráðherrann lét falla í umræddum sjónvarpsþætti er afar erfitt að losa sig undan að nefna hér í dag. Hann er að ræða þar mjög viðkvæm mál sem snerta hann sjálfan, hans fyrri störf og snerta bæjarfélag í kjördæmi hans. Það verður að gera þær kröfur að menn gæti sín í því sem þeir segja og þeir þurfi ekki að koma upp á Alþingi til þess að gera sérstaklega grein fyrir því og útskýra það á eftir. Þetta á reyndar bara ekki við um opinber ummæli því að það er unnt að koma hótunum sem þessum á framfæri á annan hátt en í sjónvarpsþætti. Ég vildi leggja ríka áherslu á það við félmrh. að hann gæti hófst í því sem hann segir í þessum málum. Hann verður auðvitað að geta varið sig en hann verður líka að gæta að því að hann er yfirvald þessa málaflokks og þeir hlutir sem hann segir geta verið túlkaðir sem hótanir. Það má alls ekki gerast því að það grefur undan tiltrú manna á ráðuneyti hæstv. ráðherra og á stjórnkerfinu í heild sinni. Ég legg sérstaklega áherslu á þetta við ráðherrann og vil biðja hann um að hafa þetta efst í huga í hvert einasta skipti sem þessi mál ber á góma.

Virðulegi forseti. Það er að vonum að upp eru tekin málefni hæstv. félmrh. og þau ummæli sem hann hefur látið falla sem ráðherra, bæði síðustu daga og áður. Hann hefur iðulega að mínu mati í þeim ummælum gert sig alvarlega sekan um dómgreindarbrest, m.a. með því að blanda saman afskiptum sínum af sveitarstjórnarmálum í Hafnarfirði og stöðu sinni sem félmrh. Hann hefur svo að ég nefni tvennt annars vegar vegið ómaklega og algerlega að ófyrirsynju að löggiltum endurskoðendum með ásökunum í þeirra garð um að þeir lúti pólitískri forskrift. Slík ummæli eru þess eðlis að af hálfu yfirmanns sveitarstjórnarmála eru þau eitt og sér tilefni til þess að ráðherrann íhugi alvarlega að segja af sér án þess að verða hjálpað til þess. Í öðru lagi hefur hann blandað saman afskiptum sínum sem bæjarstjóri og yfirmaður sveitarstjórnarmála með því að mæta á blaðamannafund til að verja gerðir fráfarandi meiri hluta Hafnarfjarðarbæjar og látið þar falla ummæli sem mér finnst að ekki eigi heima í þeirri stöðu sem hann gegnir nú. Í þriðja lagi vil ég nefna til að almennt finnst mér viðhorf ráðherrans til valdsins og umgengni hans við það vera með þeim hætti að ekki samrýmist stöðu hans sem ráðherra og það er því miður af hans hálfu og reyndar fleiri ráðherra hér í þessum sal þannig farið með valdið að menn misbeita því alvarlega í þágu persónulegra hagsmuna eða sjónarmiða en ekki í þágu almannaheilla eins og þeim ber að gera. Mitt sjónarmið er í þessu tilviki, hæstv. félmrh., að honum ber að segja af sér og það fyrr en seinna.

Hæstv. forseti. Hæstv. forsrh. kaus að breiða regnhlíf yfir alla ráðherra sína á dögunum þó það hafi legið fyrir að vafi léki á um að sumir þeirra nytu meirihlutafylgis á Alþingi. Þar með neyddi hann þingmenn stjórnarliðsins til að taka ábyrgð á ráðherranum. Með þessum hætti braut hæstv. forsrh. gegn þingræðisreglunni. Ólafur heitinn Jóhannesson segir í bókinni Lög og réttur, með leyfi forseta: ,,Samkvæmt þingræðisreglunni verða því ekki aðrir skipaðir ráðherrar en þeir sem meiri hluti þings vill styðja eða a.m.k. þola í embætti.`` Það lá fyrir á mánudaginn var að hér eru ráðherrar sem bæði þing og þjóð þola illa í embætti og finnst að þeir hafi fyrirgert rétti sínum til að fara með ráðherravald. Ég efast ekki um að það er góður drengur sem nú er fjötraður heljarböndum en það stafar af eigin dómgreindarleysi og þessum starfsháttum Alþfl. að hygla flokksgæðingum sínum. Veislan í Hafnarfirði er að snúast upp í harmleik sem gerir hæstv. félmrh., Guðmundi Árna Stefánssyni, erfitt að sitja og vonlaust að fara með málefni sveitarfélaganna í ríkisstjórninni. Það er hneyksli hér á Alþingi að hæstv. forsrh. skuli telja það lausn að hann víki aðeins frá gagnvart Hafnarfirði. Ég vil spyrja hæstv. forsrh.: Hvað ætlar hann að gera þegar skýrsla Ríkisendurskoðunar kemur? Ég tel víst að Ríkisendurskoðun muni ekki skrifa upp á embættisfærslu hæstv. félmrh. í nokkrum vafasömum atriðum. Svo gerist það nú hér, hæstv. forseti, að þingmenn stjórnarliðsins brjótast undan regnhlífinni og taka að tala gegn ráðherra sem þeir bera ábyrgð á þannig að leikurinn er á ný kominn í gang. Ríkisstjórnin nýtur ekki trausts meiri hluta Alþingis.

Frú forseti. Það verður að segjast eins og er að staða hæstv. félmrh. versnar eftir því sem dagarnir líða. Það er ekki tækifæri til þess nú að rifja upp störf ráðherrans frá því að hann tók sæti í ríkisstjórn Davíðs Oddssonar en ég held að það séu flestir því sammála að ferill ráðherrans sé með þeim hætti að það sé löngu kominn tími til þess að hann segi af sér. Hér kom félmrh. og sagði að hann hefði ekki meint það sem hann sagði. Ég er með hér fyrir framan mig afrit af því sem hann sagði í þessum sjónvarpsþætti sem ég reyndar sá ekki sjálf. Mér er ómögulegt að lesa þennan texta öðruvísi en að sjá að í honum felist hótun, hótun til bæjaryfirvalda í Hafnarfirði. Því miður er það svo, hæstv. félmrh., að það er ekki hægt að lesa neitt annað út úr þessum texta. Ég frétti af þessum ummælum félmrh. frá fólk sem sagði mér að hann hefði hótað í þessum umrædda þætti. Það voru að vísu Reykvíkingar sem sögðu það en það var fólk sem horfði á þáttinn sem taldi að þarna hefði komið fram hótun. Það hafði ekki lesið þetta, það hlustaði. Það þarf ekki bara okkur til þess að sjá að í þessu felst hótun og það er mjög alvarlegt þegar ráðherra sveitarstjórnarmála hótar bæjaryfirvöldum í Hafnarfirði því að þau skulu gjalda þess þegar þau fara að lyfta upp lokum á öskutunnunum um leið og þau ganga þar fram hjá. Fnykurinn stendur upp úr. Þetta gengur ekki lengur.

Frú forseti. Þessi stutta umræða hefur leitt eitt í ljós. Það er það að hæstv. forsrh. tekur ábyrgð á hæstv. félmrh. Það er mergurinn málsins og þá vitum við það. Hæstv. félmrh. kom hér í ræðustól með málsvörn sína og þrátt fyrir það sem hann sagði í umræddum sjónvarpsþætti þar sem hann tók það sérstaklega fram að hann talaði sem félmrh., það bæri ekki að skilja sem hótun. Og hann vildi meina að þeir sem horfðu á gætu ekki hafa skilið það sem hótun. Nú er hæstv. félmrh. einstaklega fallegur maður og saklaus á svipinn. Það er náttúrlega ótrúlegt að svoleiðis menn séu með grófar hótanir og það kann að vera að einhverjir hafi ekki skilið hótunina. Ég gat ekki tekið þetta öðruvísi en sem hótun þegar ég horfði á. Hann hefur hins vegar formlega tekið hótun sína aftur og fyrir það vil ég þakka honum sérstaklega. Það er það góða við hæstv. félmrh. að iðulega þegar hann má vera að þá tekur hann aftur það sem hann hefur verið að segja eða gera. Hann gæti bara haft á dyrunum hjá sér á kontór sínum í ráðuneytinu: Það er ekkert að marka mig, eða eitthvað svoleiðis. En það er fleira í þessum þætti sem mig langar til þess að inna eftir. Síðar í þættinum spyr hann að því hvort menn séu ekki með höfuð um öxl. Mig langar til að vita hvernig þeir menn eru sem eru með höfuð um öxl.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi þakka hæstv. forsrh. fyrir þau svör sem hann flutti hér. Það er auðvitað mikilvægt að hæstv. forsrh. segi það alveg skýrt að hann telji ummæli hæstv. félmrh. mjög óheppileg og hann hafi talið nauðsynlegt að ræða þau alveg sérstaklega við hæstv. félmrh. Það er líka mikilvægt að hæstv. forsrh. skuli lýsa því yfir að ef Hafnarfjarðarbær snýr sér til félmrn. með kæru vegna listahátíðar í Hafnarfirði, þá muni hæstv. forsrh. skipa nýjan mann sem félmrh. meðan um kæruna er fjallað í ráðuneytinu. Vandinn er hins vegar sá, hæstv. forsrh., að það eru mörg önnur málefni Hafnarfjarðar sem fjallað er um í félmrn. Það er umsókn Hafnarfjarðar um að vera reynslusveitarfélag, það eru húsaleigubætur, það eru málefni grunnskólans og margt annað. Það er varla hægt að ætlast til þess að ráðherra sem er orðinn hluti af kæru bæjarins til ráðuneytisins og hefur verið settur af um sinn vegna þess máls, geti með eðlilegum hætti haldið áfram að fjalla um önnur málefni Hafnarfjarðar í ráðuneytinu né að yfirvöld í Hafnarfirði geti treyst honum til þess. Orðin hafa verið sögð. Hæstv. félmrh. notaði orðalagið ,,ég vara við``. Það bætist við framgöngu hans á blaðamannafundi þar sem hann mætti þar sem var verið að fjalla um málefni Hafnarfjarðar. Það bætist við yfirlýsingu hans sem félmrh. að löggiltir endurskoðendur hafi framkvæmt pólitískt pantað verk. Þegar allt þetta bætist við þá rannsókn Ríkisendurskoðunar sem er eingöngu bundin við feril þingmannsins Guðmundar Árna Stefánssonar sem heilbrrh., þá er orðið ljóst, virðulegi forseti, og mér þykir dapurlegt að þurfa að segja það, að þetta mál er komið á þá endastöð að annaðhvort --- og ég er að ljúka máli mínu, virðulegi forseti, verður hæstv. félmrh. á næstu dögum að sjá sóma sinn í því að biðjast sjálfur lausnar eða hæstv. forsrh. verður að taka þá ákvörðun fyrir hann. Ég tel rétt að gefa þeim tveimur nokkra daga til þess að velta því máli fyrir sér. En gerist hvorugt þá vil ég lýsa því yfir hér að ég mun beita mér fyrir umræðum milli þingmanna um flutning sérstakrar vantrauststillögu á hæstv. félmrh.

Hæstv. forseti. Ég vil segja í upphafi að ég tel að ég hafi svarað efnislega í upphafi þessarar umræðu því sem til mín var beint um það sem hv. málshefjandi vildi ræða hér. Mig langar hins vegar að nefna sérstaklega það sem hv. 5. þm. Suðurl., Guðni Ágústsson, nefndi um frávísunartillögu á vantrauststillöguna vegna þess að það hefur verið rætt sérstaklega og talað um það að þar væri um sérstakan atburð í þingsögu Íslands og reyndar þingsögu Norðurlandanna að ræða og mér skilst að sá hv. þm. sem nú situr í forsetastóli hafi meira að segja sagt það við einhverja útlendinga að þetta væru forkastanleg vinnubrögð. Þetta er mikið þekkingarleysi sem þarna er á ferðinni. Vantrauststillögur hafa verið fluttar hér við lauslega talningu 27 sinnum frá því að ríkisstjórn varð fjölskipað stjórnvald. Þar af hefur vantrauststillögu verið vísað frá með rökstuddri dagskrá sex sinnum og þetta virðist hv. þm. ekki vita, ekki einu sinni fyrrv. hæstv. forsetar og eru að tala um það við útlendinga með einhverjum furðulegum hætti. Það er áríðandi að menn átti sig á þessu, ekki síst þegar tillagan var eins og hún var úr garði gerð. Þarna var því um mjög svo þinglega meðferð að ræða svo ekki sé nú minna sagt, enda sex fordæmi fyrir því og þó voru þau fordæmi ekki nýtt þegar tillaga var jafnilla úr garði gerð eins og þarna var um að ræða. Ég vek hins vegar athygli á því að þegar ríkisstjórn stendur tæpt eins og var í ríkisstjórninni 1980--1983 eða meðan huldumenn áttu að gæta fjöreggs ríkisstjórnar þá var ekki hægt að bera fram þess háttar tillögu því það þarf nefnilega einu atkvæði meira til að vísa tillögu frá heldur en fella vantraust sem hægt er að fella með jöfnum atkvæðum.

Hæstv. forseti. Þróun í samskiptum ríkja nú á síðustu árum hefur beinst í æ ríkara mæli að nánu samstarfi af ýmsum toga, allt frá breiðum viðskiptabandalögum til samstarfs um ákveðin og sértæk hagsmunamál ríkjahópa. Við höfum fylgst með því hvernig ríkjabandalög hafa myndast allt í kringum okkur, Evrópusambandið, Fríverslunarsamtök Norður-Ameríku eða NAFTA, viðskiptasamstarf Suðaustur-Asíuþjóða og smærri svæðisbundin samtök, svo sem Norður-Atlantshafsráðið, Eystrasaltsráðið og Barentsráðið. Einnig má benda á enn smærri hópa ríkja, svo sem samvinnu ríkja er liggja að Karpatafjöllum en þau hafa tekið upp verkefni sem eru sameiginleg íbúum á því svæði og enn fremur samstarf landa í Mið- og Austur-Evrópu sem vinna að uppbyggingu sameiginlegs átaks í vegakerfi. Þátttaka Íslands í alþjóðasamstarfi hefur fram að þessu verið landi og þjóð til góðs og nauðsynlegt er að við þróum áfram stefnu okkar í alþjóðasamskiptum, stefnu sem er víðsýn og tekur mið af síbreytilegri heimsmynd. Í dag brennur á okkur sú spurning, hvernig við eigum að hátta samskiptum okkar við Evrópu með EES-samninginn upp á vasann á sama tíma og flestar EFTA-þjóðir hugsa sér til hreyfings inn í Evrópusambandið. Mjög skiptar skoðanir hafa verið um framtíðarsamband okkar við ESB og ýmis hörð orð hafa fallið milli manna. Það er mikilvægt að við reynum að ræða þessi mál af víðsýni og fordómaleysi og halda umræðunni á röklegum nótum. Það er áríðandi að við komum í veg fyrir það að stjórnmálaumræða um framtíðarsamskipti við ESB skipti þjóðinni í tvo hatramma, ósveigjanlega hópa líkt og gerðist í umræðunni um aðild að Atlantshafsbandalaginu á sínum tíma. Á undanförnum árum hefur skapast meiri samstaða með þjóðinni um helstu stoðir íslenskrar utanríkisstefnu og því er enn brýnna að við höldum Evrópuumræðunni málefnalegri. Það er að mínu mati einnig óþarfi að leggja slíka ofuráherslu á Evrópusamstarfið, að sú umræða yfirgnæfi alla stefnumótum um samskipti við aðrar þjóðir almennt. Við verðum að horfa á heildarhagsmuni okkar til framtíðar og reyna að spá fyrir um hverjar verði megintilhneigingar í alþjóðasamstarfi á komandi áratugum og hvernig við getum tryggt okkar hagsmuni í samræmi við það. Hér ber fyrst að nefna bandamenn okkar í vestri og þau vinsamlegu og víðtæku samskipti sem við höfum átt við þá. Þrátt fyrir dvínandi vægi Bandaríkjamarkaðar á síðustu árum er sá markaður enn mjög mikilvægur fyrir útflutning okkar og tímabært er orðið að við endurskoðun viðskiptasamband okkar við Bandaríkin með það í huga að tengjast hinu nýja Fríverslunarsambandi Norður-Ameríku á einn eða annan hátt. Eitt af mörgum álitaatriðum er hvort Ísland geti nýtt sér landfræðilega legu sína og góð tengsl sín bæði til austurs og vesturs með því að gerast einhvers konar milliliður í viðskiptum milli Bandaríkjamarkaðar og Evrópumarkaðar. Sem dæmi um það gerði EES-samningurinn Ísland að mun álitlegri fjárfestingarkosti fyrir Bandaríkjamenn. Í komandi umræðu um hugsanlega aðild Íslands að Evrópusambandinu er nauðsynlegt að hafa þetta í huga og gæta þess vel að Ísland fyrirgeri ekki sínu sérstaka sambandi við Norður-Ameríku. En Íslendingar mega ekki heldur einskorða umræðu um alþjóðamál við viðskiptasamninga. Við með okkar löngu lýðræðishefð eigum að taka virkan þátt í alþjóðlegu samstarfi um lýðræði og mannréttindi. Þar getur Ísland átt mun meira vægi en smæð þjóðarinnar segir til um og Evrópuráðið er einn slíkur vettvangur. Mikilvægi Evrópuráðsins hefur aukist til muna eftir fall kommúnismans í Austur-Evrópu og upplausn Sovétríkjanna. Hvað varðar aðild Rússlands að Evrópuráðinu hefur skilgreining á því hvaða lönd tilheyri álfunni verið í brennidepli innan ráðsins. Ekki eru allir sammála um hvort öll svæði Rússlands uppfylli þau skilyrði sem endanlega ákvarða hvað gerir einstök ríki að Evrópuríkjum í menningarlegu, efnahagslegu og lýðræðislegu tilliti. Ríki Austur-Evrópu sækja hins vegar mjög fast á viðurkenningu og inntöku í Evrópuráðið og er grundvöllur viðurkenningarinnar að viðunandi lýðræðishættir séu til staðar í viðkomandi ríki. Orsök þessa áhuga er ekki eingöngu efnahagsleg rök, þó þau vegi afar þungt, heldur ekki síður af öryggislegum toga. Það er að nokkru leyti sambærilegt við þau rök sem fram var haldið í umræðu í Finnlandi fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna þar um Evrópusambandsaðild. En ljóst er að eitt af fyrstu skrefunum í formlegu, pólitísku samstarfi Austur-Evrópu við Vestur-Evrópuríkin er veiting aðildar að Evrópuráðinu sem þar með verði lykillinn að lýðræði hins vestræna heims. Eitt mikilvægasta hlutverk Evrópuráðsins verður því að leiðbeina og upplýsa Austur-Evrópuþjóðirnar um framkvæmd lýðræðisins og eðli og jafnframt að hafa eftirlit með þróun innan þessara ríkja. Enn fremur hefur farið fram innan Evrópuráðsins mikil umræða um framkvæmd lýðræðisins í Vestur-Evrópu. Menn hafa einkum áhyggjur af æ veikari tengslum þinganna við umbjóðendur sína, borgana. Jafnframt hefur umræða um áhrif fjölmiðla á gang stjórnmálanna verið í brennidepli. Evrópuráðið hefur á undanförnum árum gengist fyrir tveimur milliþingaráðstefnum um þessi mál og fleiri eru fyrirhugaðar á næstunni. Í dag er í vaxandi mæli litið svo á að lýðræði sé undirstaða raunverulegs öryggis í heiminum. Efling lýðræðisins er því í dag hluti af hinu víðtækara öryggishugtaki. Umræða um framkvæmd lýðræðis og eftirlit með því verður að fara fram á öllum stigum alþjóðasamvinnu jafnt í smærri sem stærri samstarfsheildum. Slík markviss vinna er vænlegust til árangurs. Ég tel að við Íslendingar getum gegnt mikilvægu hlutverki í þessu sambandi. Við erum herlaus þjóð með langa lýðræðislega hefð að baki og njótum þess vegna virðingar á alþjóðlegum vettvangi. Með því að leggja áherslu á þátttöku í starfi jafnt svæðisbundinna samtaka svo sem Norðurlandaráðs, Barentsráðs og Eystrasaltsráðs, sem og þátttöku í stærri regnhlífasamtökum, svo sem í Evrópuráði og í starfi Sameinuðu þjóðanna getum við gegnt mjög mikilvægu hlutverk í eflingu öryggis í heiminum í dag. Hæstv. forseti. Á næstu árum þurfa Íslendingar að taka margar og veigamiklar ákvarðanir um samband og samstarf sitt við aðrar þjóðir í framtíðinni. Það verður ekki létt verk en það er óhjákvæmilegt og spennandi. Ég vil því ítreka hversu nauðsynlegt það er að stefnumótunarumræðan muni ekki byggjast á flokkadrætti heldur málefnalegum og fordómalausum skoðanaskiptum jafnt hér á Alþingi sem meðal almennings.

Virðulegi forseti. Ég mun koma að nokkrum atriðum sem mér vannst ekki tími til að ræða um í máli mínu áðan en ég mun einnig snúa máli mínu að ákveðnum þætti EES-umræðunnar og umfjöllunarinnar sem kom hér fram hjá hv. 1. þm. Norðurl. v. Ég hefði þar af leiðandi viljað biðja hæstv. forseta að athuga hvort hv. 1. þm. Norðurl. v. er í húsinu, en ég óska eftir því að hann hlýði á mál mitt að því er þetta varðar.

Ég hygg að það sé það sé nokkuð öruggt að hv. 1. þm. Norðurl. v., var það ekki sá þingmaður sem um var að ræða, sé í húsinu og ég skal biðja um að hann verði sóttur.

Hv. þm. Páll Pétursson er sá sem ég hefði viljað að hlýddi á athugasemdir mínar um umfjöllun um EES-málið. Virðulegi forseti. Eins og ég kom að áðan þá tel ég að Evrópusambandið í þeim farvegi sem það er nú sé á marga lund illa til þess fallið að glíma við þau miklu vandamál sem upp hafa komið eftir að Sovétríkin hrundu og augljóst var í hvílíkri upplausn mörg Mið-Evrópu- og Austur-Evrópuríkin eru. Það hefur komið í ljós m.a. á þeim vettvangi sem ég hef verið svo hólpinn að kynnast, en það er RÖSE-vettvangurinn, að mjög lítil áhersla er lögð þar á efnahagssamstarf Evrópuríkjanna, einkum og sér í lagi annars vegar ESB-ríkjanna og hins vegar Austur-Evrópu. Að vísu kemur það margsinnis í ljós að Evrópusambandið vill gjarnan veita efnahagsaðstoð og tæknilega aðstoð en sambandið hefur hins vegar kosið að loka á bein viðskipti við Austur-Evrópuríkin og beita þessi ríki þvingunum. ESB hefur þar af leiðandi ekki sótt í sinn gamla hugmyndabanka um efnahagssamvinnu sjálfstæðra ríkja þegar sambandið hefur freistað þess að móta stefnu sína gagnvart Austur- og Mið-Evrópu. Það má kannski með vissum hætti segja að Evrópusambandið sé nú frumkvöðull í því verki að reisa nýjan múr milli sín og Austur-Evrópu með viðskiptastefnu sinni gagnvart Austur-Evrópuríkjunum. Evrópusambandið hefur kosið að verja sig gegn innflutningi frá þessum löndum með innflutningshöftum. Eins og málin standa nú þá hrakar efnahag ákveðinna ríkja, stórra ríkja, sem áður voru voldug ríki í þessum heimshluta, m.a. vegna afstöðu Evrópusambandsins. En upplausn efnahagsmála í þessum heimshluta er jafnframt langmesta ógn við öryggi og frið í Evrópu nú um þessar mundir, langmesta ógnin, og innan RÖSE er ekki fjallað um þennan vanda í samræmi við alvöru hans en það verð ég að viðurkenna og er ljúft að viðurkenna það að hæstv utanrrh. hefur sjálfur í ræðu lagt mikla áherslu á þennan þátt málsins, þ.e. efnahagsþáttinn, sem mér hefur hins vegar fundist að Evrópusambandið vanrækti. Það er mjög erfitt að sjá fyrir sér varanlegan samstarfsgrundvöll Evrópuríkjanna í heild, allra Evrópuríkjanna á grundvellinum sem Evrópusambandið starfar nú á. Ég tel því óhjákvæmilegt að sambandið þróist í átt til meiri opnunar og að mínu mati hentar sú djúpa hugsun frumkvöðla Evrópubandalagsins að efnahagssamstarf sjálfstæðra þjóðríkja tryggi best öryggi og frið í Evrópu. Þessi djúpa hugsun hentar vel þessu fjölbreytilega og frjósama samfélagi sem þrífst í Evrópu. Ef sá tími kemur að Evrópusambandið breytir áherslum sínum, fórnar þessari hugsjón að bræða saman Evrópuríkin, bandalagsríkin, þá hygg ég að sú staða kunni að koma upp að við getum rætt hér í fullri hreinskilni og einlægni um möguleika okkar á að gerast aðilar að þessu sambandi. Ég vil nú víkja hér máli mínu að því sem kom fram í máli hv. 1. þm. Norðurl. v., Páls Péturssonar, þegar hann lýsti því í hverju helstu meinbugir á EES-samningnum hafi verið fólgnir. Hann sagði að í þessum samningi hefði falist hættulegt fullveldisafsal og stjórnarskrárbrot. Ég vil minna á það hér og nú að í umfjölluninni um þennan samning, og ekki síst þegar hann var kominn á lokastig, féllu mjög þung orð í garð okkar stjórnarþingmannanna, stuðningsmanna ríkisstjórnarinnar, fyrir að standa að þessum samningi. Við vorum sakaðir um það, m.a. af hv. þm. Páli Péturssyni, að standa að stjórnarskrárbroti. Slík ásökun þótti mér mjög alvarleg og ég tók hana mjög nærri mér. Ég hafði, eins og hv. þm. Páll Pétursson gerði sjálfur, undirritað drengskaparheit um að halda í heiðri stjórnarskrá íslenska lýðveldisins. Í þessum umræðum var því að sjálfsögðu haldið fram að við þingmenn stjórnarflokkanna sem stóðum að samkomulaginu um Evrópska efnahagssvæðið hefðum ekki haft í heiðri stjórnarskrá landsins og brotið drengskaparheit okkar. Slíkar ásakanir eru ekki léttvægar. Slíkar ásakanir er ekki hægt að setja fram af neinni léttúð og hygg ég að engum þingmanni hér á hinu háa Alþingi dytti í hug að koma fram með ásakanir af þessu tagi af léttúð. Í þessari umræðu var hvað eftir annað óskað svara við því hvort þeir þingmenn sem töldu að í EES-samningnum væri fólgið stjórnarskrárbrot mundu í samræmi við málflutning sinn gangast fyrir því ef þeir kæmust í valdaaðstöðu aftur að segja samningnum upp sem var hin eina eðlilega og rökrétta afstaða sem þeir gátu tekið. Þeir skirrtust við að svara því. En nú er svarið komið því að það kom fram hjá hv. þm. Páli Péturssyni að hann mundi ekki leggja til að samningnum yrði sagt upp. Þessi yfirlýsing kemur mér á óvart vegna þess að sá hv. þm. sem hefur lýst því yfir hér að þingið hafi gengið fyrir samningnum, samþykkt stjórnarskrárbrot þar með, heldur því jafnframt fram að þingið hafi brotið drengskaparheit sitt og mér er ekki ljóst hvernig slíkur hv. þm. ætlar að halda áfram störfum á Alþingi án þess að lagfæra þessi mál. Sjálfur var ég aldrei þeirrar skoðunar að EES-samningurinn hefði brotið stjórnarskrána. Ég hafði því góða samvisku þegar ég greiddi honum atkvæði. En mér sárnuðu þessi ummæli vegna þess að ég hef hingað til gert mikið með það sem menn hafa sagt hér úr þessum ræðustól og litið svo á að það væru alvöruorð sem hér væru látin falla, ekki síst um stjórnarskrá landsins og drengskaparheit þingmanna. Ég verð því að segja eins og er að mér kom þessi yfirlýsing á óvart og ég hefði satt best að segja gjarnan viljað fá svar við því hvernig hv. þm. Páll Pétursson ætlar sér að fá það til að koma heim og saman að hann telji EES-samninginn vera stjórnarskrárbrot en telji sér ekki jafnframt skylt að berjast fyrir því að samningnum verði sagt upp.

Virðulegi forseti. Ég sé ástæðu til að víkja að nokkrum málum sem ýmist hefur verið beint til mín í fyrirspurnarformi eða ástæða er til að víkja að. Í fyrsta lagi var spurt um undirbúning ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um stöðu og réttindi kvenna á næsta ári og þá sérstaklega um tilnefningar í undirbúningsnefnd. Formaður undirbúningsnefndar er Sigríður L. Baldursdóttir eðlisfræðingur, fulltrúi utanrrn. Síðan er fulltrúi félmrn. Ólína Þorvarðardóttir, fulltrúi dómsmrn. Ingunn Guðmundsdóttir, fulltrúi Kvenréttindafélags Íslands Inga Jóna Þórðardóttir, fulltrúi Kvenfélagasambandsins Drífa Hjartardóttir, fulltrúi Vinnuveitendasambandsins Hrafnhildur Stefánsdóttir. Beðið er eftir tilnefningum um fulltrúa Alþýðusambandsins og skrifstofu Jafnréttisráðs. Veruleg undirbúningsvinna hefur þegar farið fram á vegum utanrrn. Kvennaráðstefnan verður haldin í september á næsta ári og verður að segja eins og er að hún er undirbúin með alllöngum fyrirvara, miklu fyrr en sambærilegar ráðstefnur áður sem út af fyrir sig er fagnaðarefni. Þá var spurt um nefndaskipan vegna undirbúnings hálfrar aldar afmælis Sameinuðu þjóðanna. Í þeirri nefnd sitja Jóhanna Eyjólfsdóttir formaður, sem er formaður Íslandsdeildar Amnesty Interational, Steinunn Sigurðardóttir rithöfundur, Ingvi S. Ingvarsson sendiherra, Þórir Ibsen frá umhvrn., Jakobína Sigurðardóttir, fulltrúi Rauða kross Íslands. Auk þess hefur verið tilnefndur fulltrúi menntmrn., mér er ekki kunnugt um nafn hans, og af hálfu utanrrn. Grétar Már Sigurðsson sendiráðunautur. Sú tillaga kom fram í umræðunum að þarna ætti að vera í undirbúningsnefndinni fulltrúi frá Félagi hinna Sameinuðu þjóða. Ég tel það út af fyrir sig sjálfsagt og mun beita mér fyrir því að svo verði gert en sennilega hefur það á sínum tíma ekki verið ákveðið vegna þess að starfsemi þess félags hefur verið með daufara móti, m.a. ekki verið haldnir aðalfundir á undanförnum árum. Hv. 8. þm. Reykn. spurðist fyrir um samning milli Rússlands og Noregs sem undirritaður hefði verið 24. okt. og mátti af orðum hans ráða að hann teldi að þessi samningur skipti miklu máli að því er varðaði fyrirhugaðar viðræður eða samningaumleitanir milli Íslendinga og Rússa um veiðar á Barentshafi. Ef þetta er rétt skilið að hann sé að vísa til þess samnings sem undirritaður var 24. okt. milli Rússa og Norðmanna, þá fjallar sá samningur um endurnýjun á menningarsamstarfssamningi ríkjanna frá árinu 1991. Hann fjallar um menningu, menntun og rannsóknir. Hið eina nýja í samningnum er áhersla á flutning menningarverðmæta milli landa í samvinnu íbúa á norðursvæðum, en einkum þó frumbyggja og stendur sem slíkur ekki í samhengi við þau mál sem hér voru á dagskrá, þ.e. úthafsveiðimálefni eða veiðar í Smugu og Barentshafi. Hafði hv. þm. verið að vísa í fréttir af samkomulagi milli Norðmanna og Rússa um úthafsveiðimálefni þá er frá því að segja að 24. okt. birtust fréttir um það í norskum blöðum að norski og rússneski utanrríkisráðherrarnir hefðu hist og samræmt þar sjónarmið sín að því er varðar úthafsveiðimálefni en það fæst ekki staðfest hjá norskum stjórnvöldum að þar hefði verið um sérstakan samning að ræða. Hv. þm. Anna Ólafsdóttir Björnsson spurðist sérstaklega fyrir um það hvernig á því stæði að Ísland hefði greitt atkvæði eins og það hafði reyndar gert á allsherjarþinginu hinu seinasta og þar áður að því er varðar tillöguflutning um að aflétta viðskiptabanni á Kúbu. Tillagan hefur verið flutt áður. Ísland hefur verið í hópi þeirra ríkja sem hafa setið hjá. Það voru 48 ríki sem sátu hjá núna og afstaða Íslands er sem sagt óbreytt frá því sem var áður. Það sem breyttist varðandi önnur Norðurlönd er það að þau sitja núna sem áheyrnarfulltrúar á samræmingarfundum hjá Evrópusambandshópnum og það var Evrópusambandið sem breytti afstöðu sinni og önnur Norðurlönd sem nú eru að undirbúa inngöngu sína í Evrópusambandið fylgdu þeim að málum sem er svona forsmekkur að því að þau munu taka slíka afstöðu ef þau verða framvegis inni í Evrópusambandshópnum. Afstaða Íslands var hins vegar óbreytt og á sömu forsendum og áður, þ.e. þetta er ekki vettvangur til þess að kveða upp úr með neinum bindandi hætti um viðskiptaleg málefni. Þetta er pólitísk tillaga og samþykkt hennar hefði út af fyrir sig engu breytt um það að fá þessum viðskiptaþvingunum aflétt. Það bæri að taka upp á öðrum vettvangi. Stuðningur við þetta hefði hins vegar tvímælalaust verið túlkaður sem stuðningur við kúbönsk stjórnvöld og þá af þeirra hálfu en ein helstu rök Norðurlanda fyrir afstöðu sinni meðan þau voru samstiga meðan hin fylgdu Evrópusambandinu að málum voru að ekki væri unnt að gera því að það yrði túlkað á þann veg að þar með væru þau að leggja blessun sína yfir margupplýst og ítrekuð mannréttindabrot á Kúbu. Hv. þm. spurði einnig um tillögu sem fram kom á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, ályktunartillögu þess efnis að kjarnavopn sem geta ógnað lífi og heilsu manna verði lýst ólögleg og óskað umsagnar Alþjóðadómstólsins í Haag um að hótun um notkun kjarnavopna sé ólögleg. Ég kann ekki að gefa skýr svör við þessu. Tillagan kom fram á seinasta allsherjarþingi og var rædd í fyrstu nefndinni en það náðist ekki samstaða um hana og hún var dregin til baka. Mér er tjáð að engar líkur séu á að um þessa tillögu verði samstaða. Hún er flutt undir forustu Zimbabwe en allar líkur eru á að hún njóti ekki stuðnings. Hvort hún verður dregin til baka aftur get ég ekki svarað.

Afstaða Íslands?

Á afstöðu Íslands hefur einfaldlega ekki reynt. Tillagan var dregin til baka seinast og það hefur ekki verið mótuð afstaða til þess og verður ekki gert héðan úr þessum ræðustól. Í máli hv. þm. Björns Bjarnasonar kom fram að hann teldi álitamál hvort fremur ætti að stefna að því að lögfesta, þ.e. flytja tillögu um staðfestingu á niðurstöðum Úrúgvæ-lotu GATT-viðræðna í formi lagafrv. eða sem þáltill. Það er tæknilegt atriði og formsatriði að mínu mati. Niðurstaðan í ríkisstjórn varð sú að flytja þetta í formi þáltill. og höfum við fylgt þar fordæmi t.d. annarra Norðurlandaþjóða. Að því er varðar spurninguna um það hvort tímabært sé að endurskoða lög um utanríkisþjónustuna þá er hægt að færa rök fyrir því að það gæti verið þarft verk þó að út af fyrir sig hamli það ekkert starfsemi utanríkisþjónustunnar. Virðulegi forseti. Þá vil ég víkja að efnisatriðum nokkrum sem komu fram í hinum almennu umræðum og ástæða er til þess að taka afstöðu til eða vekja athygli á. Í fyrsta lagi að því er varðar það sem sagt hefur verið um skýrslur rannsóknastofnana Sameinuðu þjóðanna þá vék hv. 8. þm. Reykn. að því verki á heldur niðrandi hátt.

Sameinuðu þjóðanna?

Afsakið, skýrslur rannsóknastofnana háskólans, ég var með í huga það sem ég var að svara hér áðan af vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson vék að því með þeim hætti að vísa til þess að hann hefði langa reynslu sem prófessor við Háskóla Íslands en leyfði sér þó að fullyrða að fyrrv. starfsfélagar hans í háskólanum hefðu í þessum verkum sínum sýnt mikinn skort á faglegri kunnáttu og kynnu jafnvel ekki að gera greinarmun á undirstöðuhugtökum sem væri munurinn á vísindalegu skjali og hins vegar því sem hann kallaði á ensku policy paper. Það hvarflar nú að mér að það væri ástæða til að spyrja, fyrst hv. þm. talar svona um fyrrv. starfsfélaga sína, hvort hann hafi svipað álit á núv. starfsfélögum sínum en það kom ekki beinlínis fram í ræðu hans. Það er ekki nýtt að hv. þm. telji starfsmenn utanríkisþjónustunnar óhæfa sem hann gerði einnig núna sem var fastur liður eins og venjulega og þá sérstaklega að því er varðaði það sem stendur í þeirri ræðu ráðherra sem dreift var og fjallar um afvopnunarmál. Í þeim texta segir svo: ,,Væntanlega hefjast samningaviðræður um allsherjarbann við tilraunum með kjarnavopn á þessum vetri.`` Á þessu býsnaðist hv. þm. mjög og taldi þetta sýna rétt einu sinni eins og venjulega vanhæfni starfsmanna utanríkisþjónustunnar, kunnáttuleysi, þekkingarleysi o.s.frv. þannig að þeir voru náttúrlega á bekk með kennurum háskólans. Um þetta er ósköp fátt að segja annað en þetta: Þótt viðræður hafi hafist fyrr á þessu ári þá er það svo að raunverulegar samningaviðræður, sem hér er verið að tala um, samningaviðræður um allsherjarbann, eru enn ekki komnar á skrið. Undirbúningurinn var hafinn í upphafi árs. Út úr þeim tilraunum það sem kallað er ,,ad hoc``-vinnuhópur og komu frumdrög að samningi sem því miður engin samstaða hefur reynst um að ræða frekar að svo komnu máli og það er haft eftir formanni vinnuhópsins að hann telji ekki grundvöll til að hefja raunverulegar samningaviðræður á grundvelli þessa plaggs. Það er mat manna að ekki verði reynt að efna til alvarlegra samningaviðræðna um þennan mikilvæga samning, því miður, fyrr en hugsanlega eftir áramót. Hvort þessi upphafstilraun til að hefja samninga um allsherjartilraunabann telst vera upphaf formlegra samningaviðræðna um málið eða eitthvað annað er út af fyrir sig aukaatriði. Það sem máli skiptir er þó að það takist að hefja raunverulega samninga en því miður hefur það ekki tekist. Það var því ekkert tilefni til þess að býsnast yfir fáfræði, vankunnáttu eða öðru slíku. Það má segja að þarna hafi menn reynt að nota orðalag til útúrsnúninga. Hv. þm. Björn Bjarnason vék nokkuð að þeim kafla ræðunnar sem dreift var þar sem fjallað er um breytingar á umhverfi í öryggismálum en þar sagði á þessa leið: ,,Svo getur farið að stækkun ESB í norður og austur muni á endanum leiða til vaxandi einangrunar Íslands á sviði varnar- og öryggismála. Aukaaðild að Vestur-Evrópusambandinu verður þá ekki nóg til þess að við getum tryggt hagsmuni okkar á þessu sviði.`` Nú leyfi ég mér að efast um, hafandi heyrt ræðu hv. þm., að þessi orð gefi tilefni til mikils ágreinings. ,,Svo getur farið að`` segir hér. Með öðrum orðum, það er verið að vísa til þess að þróunin geti orðið ef hún fer í ákveðinn farveg á þann veg að það geti verið varhugavert. Ég er alveg sammála hv. þm. þegar hann sagði að svo lengi sem varnarsamstarf Íslands og Bandaríkjanna er í óbreyttu horfi á grundvelli varnarsamnings og með hliðsjón af þeirri endurskoðun sem fram hefur farið á þeim samningi sem og meðan ekki hafa orðið meiri breytingar en orðnar eru á samstarfi innan Atlantshafsbandalagsins þá þurfum við ekkert að vera uggandi um varnar- eða öryggismál Íslendinga. Hér er verið að vísa til þess hins vegar að þær geta tekið ófyrirsjáanlegum breytingum á ókomnum árum, sérstaklega með hliðsjón af eftirfarandi: Við verðum varir við þá þróun að innan Atlantshafsbandalagsins eru vinnubrögð í stórum dráttum að breytast á þann veg að Vestur-Evrópusambandið er smám saman að taka á sig mynd og að fulltrúar Evrópusambandsríkjanna eru í vaxandi mæli að koma þar fram sem sérstakur hópur þannig að samstarfið er að breytast smám saman í form tvíhliða samstarfs; annars vegar Evrópusambandsríkjanna og hins vegar Bandaríkjanna og Kanada. Þess vegna kann að vera ákveðin hætta á því að staða þeirra landa breytist sem ekki hafa aðild að báðum hópum. Sér í lagi þegar fram líða stundir ef sú þróun verður að Vestur-Evrópusambandið taki á sig öflugari mynd og verði umsvifa- og áhrifameira. Auðvitað er þetta síðan spurning um nærveru Bandaríkjamanna í Evrópu og þegar er farið að tala um að talan sem kom út úr endurskoðuninni, 100 þúsund bandarískir hermenn, verði hugsanlega endurskoðuð, menn eru farnir að ræða um 50 þúsund manns o.s.frv. þannig að þetta eru dæmi um það sem hér var verið að víkja að. En ég tók eftir því að hv. þm. sagði að ef slíkar breytingar verða þá geti verið um annað mál að ræða. 
             Virðulegi forseti. Er ræðutíma lokið?

Já, svo mun vera.

Þá verð ég því miður einfaldlega að segja í örstuttu máli að þar sem það hefði verið ástæða til að víkja hér nokkuð að öðrum málum sem fram komu eins og afstöðu til inngöngu í Alþjóðahvalveiðiráðið sem og víkja að umræðu um mannréttindahugtakið á alþjóðavettvangi en ég verð því einfaldlega að láta það bíða betri tíma.

Virðulegi forseti. Það var athyglisvert að hæstv. utanrrh. svaraði í engu fyrirspurn minni um leyndarkvöðina á skýrslum háskólans um aðildina að Evrópusambandinu. Hann svaraði í engu spurningunni um hvenær þessari leyndarkvöð yrði létt af og hvers vegna hún hefði verið lögð á þessar skýrslur. Í stað þess kaus ráðherrann að fara hér með frekar ómerkileg ummæli varðandi skoðun mína og samstarfsmanna fyrrverandi á þeim aukna sið í háskólanum að gefa út álitsgerðir fyrir stjórnvöld. Það er ekki nýtt fyrir fyrrum samstarfsmenn mína í háskólanum að heyra þær skoðanir mínar. Ég flutti þær sérstaklega í kveðjuræðu þegar félagsvísindadeild hélt mér kveðjuhóf þegar ég lét af embætti prófessors og lýsti þeirri skoðun minni að það hefði kannski mátt segja það hér fyrr á árum þegar deildin var að taka til starfa að fræðimennirnir hefðu verið í pólitík, að þeir hefðu jafnan passað sig á því að hafa ekki pólitík í fræðunum. Nú sýndist mér hins vegar komið ærið mikið af pólitík í fræðin. Það er því ekkert nýtt fyrir samstarfsmenn mína fyrrverandi í háskólanum að þeir þekki gagnrýnar viðvaranir mínar á því að hættulegt geti verið fyrir háskólann að halda of mikið inn á þessa braut og gera það ávallt í nafni háskólans. Og ég vek athygli ráðherrans á því sem hann kaus að ræða ekki heldur hér að í nýjasta Fréttabréfi háskólans er sett fram mjög harðorð gagnrýni á þessi vinnubrögð og þessar skýrslur af hálfu fyrrum ritstjóra Fréttabréfs Háskóla Íslands. En ég ítreka fyrri spurningar mínar til hæstv. ráðherra: Hvers vegna var leyndarkvöð sett á þessar skýrslur og hvers vegna hefur þeirri leyndarkvöð ekki verið létt af?

Virðulegi forseti. Það er ástæða til þess að taka það fram að það var ríkisstjórn Íslands sem með formlegri samþykkt fór þess á leit við fimm stofnanir háskólans að þær gerðu úttekt, samanburð á stöðu Íslands, annars vegar með EFTA-samning í höndunum og hins vegar við aðild, svo að það er ríkisstjórn Íslands sem biður um þetta verk. Í því felst að ríkisstjórn Íslands hefur og hlýtur að hafa samkvæmt því einhverja trú og eitthvert traust á þeim mönnum sem sinna rannsóknum við Háskóla Íslands og heldur þótt mér nú aumt yfirklórið þegar verið var að reyna að draga til braka hrakyrðin sem fram komu hjá hv. þm. áður í garð þeirra starfsmanna. Um leyndarkvöðina er það að segja að hún er engin af minni hálfu. Skýrslunum var dreift til ríkisstjórnar eftir því sem þær bárust og því næst til formanns utanrmn. og til utanrmn. og þær hafa borist núna allar nema ein eftir því sem ég er upplýstur um og reyndar var ein í drögum þegar ég vissi seinast til. Í framhaldi af því hefur verið flutt við ríkisstjórnarborðið tillaga um það að ríkisstjórnin tæki næsta skref sem var að skipa nefnd með fulltrúum atvinnulífs og vinnumarkaðar til þess að vinna áfram að málinu. Því er ekki lokið. Það er einfaldasta mál í heimi sem snýr að leyndarkvöð sem varðar fyrst og fremst þá venju að málin eru rædd innan utanrmn. og höfundar skýrslnanna kvaddir þar til umræðu, þá er það utanrmn. að létta af þessari leyndarkvöð.

Virðulegi forseti. Þær gerast nú sérkennilegar kenningarnar hjá hæstv. utanrrh. Utanrrn. afhendir utanrmn. þessar skýrslur stimplaðar trúnaðarmál af hálfu utanrrn. Er það virkilega þannig að utanrmn. geti sjálf ákveðið að létta trúnaðarkvöð af skjölum sem utanrrn. merkir sem trúnaðarmál? Ef það er vinnureglan sem ráðherrann er að lýsa hér þá hljótum við auðvitað að taka slíkt til umfjöllunar í nefndinni í hvert sinn sem utanrrn. leggur fram plögg merkt trúnaðarmál. En hingað til hefur utanrmn. í áraraðir fylgt þeirri reglu að merki utanrrn. einhver skjöl sem trúnaðarmál þá afléttir nefndir ekki þeirri kvöð heldur gerir ráðuneytið það sjálft. Það er ánægjulegt að hæstv. ráðherra segir það nú að nefndin ráði því hvort þessar skýrslur eru birtar eru ekki en það er auðvitað athyglisvert að ráðherrann hefur ekki afhent öðrum þingmönnum þessar skýrslur. Hann hefur ekki talið ástæðu til að leggja þær fram í þinginu þannig að við sem sitjum í utanrmn., þessir 9 þingmenn ef ég man rétt, erum þeir einu sem höfum þessar skýrslur með höndum.

Og varamenn.

Já, og varamenn, þó var það nú ekki ljóst þegar skýrslan var afhent hvort varamenn áttu að geta fengið þær þannig að þeir urðu að ganga sérstaklega eftir því. En engu að síður telur utanrrh. sér fært að fara að draga ályktanir af skýrslum sem hann hefur ekki séð ástæðu til að leggja fyrir þingið. Það sýnir einfaldlega að utanrrh. hefur veika stöðu í þessu máli og reyndar svo veika stöðu almennt eftir þessar umræður að ég mundi í sporum utanrrh. hugsa mig alvarlega um þegar hann er kominn heim í kvöld hvort hann eigi að halda áfram á þessari braut vegna þess að það sem athyglisvert er við þessa umræðu er að ráðherrann hefur engan stuðning fengið hér í þingsalnum fyrir það meginmál sem hann flutti í dag.

Herra forseti. Varðandi leyndardóminn sem verið hefur á skýrslum háskólans og hér var gerður að umræðuefni nú rétt í þessu þá er ég einn af þeim sem hafa notið þeirrar náðar að fá að berja augum þessar skýrslur og lesa þær. En ég vek athygli á því þó að við utanríkismálanefndarmenn fáum þessar skýrslur afhentar sem trúnaðarmál þá hafa með einhverjum hætti, áður en við komumst yfir þær eða fengum þær í hendur, fréttamenn ýmsir, m.a. á fréttastofu Ríkisútvarpsins, fréttastofu sjónvarps, fréttastofu Bylgjunnar og Stöðvar 2, svo og Morgunblaðsins ef ég man rétt fengið skýrslurnar í hendur, vitnað í þær og dregið af þeim ályktanir sem reyndar voru of grófar að mínu mati þannig að þetta er eitthvað skrýtið með trúnaðarmálin. Mér finnst, herra forseti, að hér hafi farið fram fróðlegar umræður. Það er alveg ljóst að hér var flutt ræða sem er einkaflipp alþingismannsins og hæstv. ráðherra, Jóns Baldvins Hannibalssonar, ekki ræða um utanríkismál flutt af utanrrh. fyrir hönd ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar. Til að sanna mál mitt vitna ég til þess sem hv. þm. Sjálfstfl. hafa sagt í umræðunum. Ég nefni sérstaklega hv. 3. þm. Reykv. Jafnframt því hv. 5. þm. Norðurl. e. Hv. 3. þm. Reykv. benti á ósamræmi í ræðunni varðandi söguskoðunina um þróun Evrópsks efnahagssvæðis og benti á röng ártöl í því sambandi. Hann hafði rétt fyrir sér í því efni og réttara en hæstv. utanrrh. Ég hafði reyndar veitt þessu atriði athygli líka en þótti ekki taka því að gera það að umtalsefni því að ég er orðin svo vanur að hlusta á hæstv. utanrrh. fara með staðlausa stafi, því miður. Honum hefur orðið það á í þessum ræðustól þegar hann hefur verið að berjast fyrir hugðarefnum sínum að innlima Ísland í stórríki Evrópu að grípa til grófari ósanninda en þetta. Ég tel að í ræðum hv. 3. þm. Reykv. og 5. þm. Norðurl. e., Björns Bjarnasonar og Tómasar Inga Olrichs, hafi komið fram mjög harðsnúin og málefnaleg gagnrýni á málflutning hæstv. utanrrh. Hún lýsir því svo að ekki verður um villst að ekki er hægt að vera í vafa um að þessi ræða er ekki flutt fyrir hönd ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar. Ég verð að játa það að ég er sammála mörgu í þeirri gagnrýni sem hv. þm. Björn Bjarnason og hv. þm. Tómas Ingi Olrich settu fram. Ég fagna því sérstaklega að talsmenn og foringjar Sjálfstfl. skuli taka svo hraustlega undir málflutning og stefnu okkar framsóknarmanna í afstöðunni til inngöngu Íslands í Evrópubandalagið. Ég hef hins vegar áhyggjur af ýmsum minni spámönnum Sjálfstfl. Þá á ég ekki einasta við hv. 5. þm. Norðurl. e., Vilhjálm Egilsson, sem er mikill baráttumaður og hefur lengi verið fyrir inngöngu Íslands í Evrópubandalagið. Þeir eru farnir að taka undir með honum hæstv. fjmrh., hæstv. menntmrh. og nú seinast hv. þm. Árni R. Árnason og Sigríður Anna Þórðardóttir. Það er þetta með eðli Evrópusambandsins sem hér hefur verið lítillega gert að umtalsefni. Verslunarráð Íslands, líklega er það Alþjóðaverslunarráðið sem það kallaði sig í því tilfelli, hefur haldið uppi miklum áróðri fyrir inngöngu Íslands í Evrópusambandið. M.a. fékk það til áróðursfunda fyrrverandi utanríkisráðherra Dana, Uffe Ellemann-Jensen. Ég sat mjög fróðlegan fund á Hótel Sögu þar sem Uffe Ellemann-Jensen flutti ræðu og sat fyrir svörum. Hann sagði eitt sem mér fannst minnisvert á þessum fundi. Hann sagði að Danir hefðu aldrei skilið eðli Evrópusambandsins. Þeir hefðu haldið að það snerist um svínakjöt. En Uffe Ellemann-Jensen fullyrti það að Evrópusambandið snerist ekki um svínakjöt. Það snerist um friðinn í Evrópu, þ.e. yfirráðin í Evrópu. Með öðrum orðum, Pax Romanum hét þetta til forna og ég held að hann hafi haft rétt fyrir sér. Ég minntist hér í dag á þann hamslausa áróður sem rekinn hefur verið undanfarið í fjölmiðlum fyrir inngöngu Íslands í Evrópubandalagið og gerði að sérstöku umtalsefni þátt Ríkisútvarpsins í þessari áróðursherferð. Og ég vil ítreka það að mér finnst þversögn í því að reka tvo ágæta og tiltölulega meinlausa pistlahöfunda sem flytja pistla öðru hvoru á Rás 2 á sama tíma og Ríkisútvarpið hefur áróðursmeistara og frægan baráttumann, stórgáfaðan fréttamann, á launum úti í Brussel til þess að reka hamslausan áróður um hápólitískasta málefni sem verið hefur til umræðu á Íslandi á lýðveldistímanum, þ.e. áróður fyrir inngöngu Íslands í Evrópusambandið. Skýrslur Háskóla Íslands hafa verið ræddar hér nokkuð að vonum. Málefni háskólans voru rædd utan dagskrár fyrir örfáum dögum og menn veltu fyrir sér þeirri spurningu hvort Háskóli Íslands væri að verða annars flokks háskóli. Ég held að Háskóli Íslands verði ekki annars flokks háskóli jafnvel þó að hann sé skertur að fjármunum, fjárveitingar til hans skornar miskunnarlaust niður, meðan nemendur þar leggja kapp á nám sitt og ná góðum námsárangri þrátt fyrir niðurskurðinn. En ég held að skýrslur eins og fáeinir starfsmenn Háskóla Íslands hafa skrifað fyrir peninga og eru úr garði gerðar eins og þær skýrslur sem við utanríkismálanefndarmenn höfum fengið í hendur sem trúnaðarmál séu til þess fallnar þegar þær verða á almannavitorði að gera Háskóla Íslands að annars flokks háskóla og ég hef miklu meiri áhyggjur af því. Þessum herrum sem skrifuðu þessar skýrslur og fengu stimpil háskólans á þær hefði verið miklu nær að fá þessi hugverk sín útgefin af Verslunarráði Íslands t.d. Ég er viss um að hv. 5. þm. Norðurl. v., Vilhjálmur Egilsson, hefði fúslega stimplað þær og gefið þær út í nafni Verslunarráðsins. Menn hafa gert hér að umtalsefni ágreining milli okkar hv. 1. þm. Austurl., Halldórs Ásgrímssonar, formanns Framsfl. Það er ekkert leyndarmál að við vorum ósammála um samninginn um Evrópska efnahagssvæðið og við höfum reyndar margoft orðið ósammála þau 20 ár sem við höfum starfað saman í þingflokki framsóknarmanna. En við erum sammála, og það vil ég ítreka sérstaklega, eins og hv. 1. þm. Austurl. gerði reyndar fyrr í dag, að við erum sammála um að Ísland eigi ekki að sækja um inngöngu í Evrópusambandið. Við getum ekki þó við viljum héðan af við núverandi aðstæður sagt upp samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Það er vegna þess að þjóðfélagið hefur á þessum mánuðum sem samningurinn hefur verið í gildi aðlagað sig að aðstæðunum hvað sem fullveldi og stjórnarskrá líður. Ég er reyndar tilbúinn að rökstyðja þá skoðun mína að samningurinn samrýmist ekki íslensku stjórnarskránni og vitna einungis til 2. gr. og 61. gr. stjórnarskrárinnar. Ég er ekki einn um þá skoðun eða við sem lögðumst gegn þessum samningi. Ég vitna til prófessors Björns Þ. Guðmundssonar, til dr. Guðmundar Alfreðssonar og margra fleiri löglærðra manna og lögspekinga sem hafa tjáð sig á svipaðan hátt. En fjórmenningar utanrrh., þ.e. fjórir júristar sem hæstv. utanrrh. fékk til þess að komast að annarri niðurstöðu, komust að annarri niðurstöðu. Þeir töldu að hér væri um vel afmarkað fullveldisafsal að ræða, vel afmarkað minnir mig að þeir segðu. Ég var mjög undrandi þegar ég sá álitsgerð fjórmenninganna því að ég hafði borið mikla virðingu fyrir þeirra lögspeki fram að þeim tíma og geri að vissu leyti enn og þykir vænt um þessa menn og ber virðingu fyrir þeim þó að þeim yrði þetta á. Mest varð ég undrandi á fyrrverandi forseta Hæstaréttar, Þór Vilhjálmssyni. Við getum að vísu ekki átt orðastað við hann hér og nú því að hann fékk afskaplega fínt starf úti í Genf eftir að hann hafði lokið þessari álitsgerð. Meiri hluti Alþingis tók afstöðu til þess að hér væri ekki um stjórnarskrárbrot að ræða og reiddi sig vafalaust á þessa fjórmenninga. Við í stjórnarandstöðunni fluttum frv. til breytingar á stjórnskipunarlögum á því þingi þar sem við lögðum til að 21. gr. stjórnarskrárinnar yrði breytt. Flm. voru Steingrímur Hermannsson, Ólafur Ragnar Grímsson, Kristín Einarsdóttir, Páll Pétursson, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir og Ragnar Arnalds. Þessi tillaga náði ekki fram að ganga. Menn vildu hafa stjórnarskrána eins og hún er en líta fram hjá því sem stangaðist á við hana. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Þrír hv. þm. hafa óskað eftir því að veita andsvar og verður eigi hjá því komist að skerða ræðutíma þannig að andsvör og hugsanleg svör séu aðeins ein mínúta í senn.

Herra forseti. Ég vil frábiðja mér að vera talinn einhver stuðningsmaður stefnu Framsfl. í Evrópumálum. Í fyrsta lagi átta ég mig ekki á því hver sú stefna er þannig að ég get ekki stutt eitthvað sem ég veit ekki hvað er, og ég geri það alls ekki og hef ekki gert. Eins og ég segi veit ég ekki hvaða stefnu sá flokkur hefur. Einnig finnst mér mjög óviðeigandi þegar hv. síðasti ræðumaður ræðst hvað eftir annað á fréttamenn fyrir það hvernig þeir vinna sín störf. Ég veit ekki hvernig hv. ræðumaður getur haldið því fram að Ingimar Ingimarsson fréttamaður stundi hömlulausan áróður í sínum störfum fyrir Ríkisútvarpið. Mér finnst að svona árásir á fréttamenn séu þess eðlis að tilefni sé til þess að taka það til sérstakrar athugunar og það dugi ekki að flytja einhverjar tölur um að það hafi í einu mánuði verið fluttar 103 fréttir og þar af hafi 100 verið hreinn áróður o.s.frv. Og málflutningur af þessu tagi sé þess eðlis að það þurfi að athuga það betur en undir þessum umræðum um skýrslu utanrrh. Ég áskil mér þess vegna rétt til þess að gera það.

Herra forseti. Ég var alls ekki að bjóða hv. 3. þm. Reykv. í Framsfl. Það er mikill misskilningur. Stefna Framsfl. í þessu máli er sú að Ísland eigi ekki að sækja um aðild að Evrópubandalaginu. Það er alveg klár stefna. Ég skil ekki hv. þm. Björn Bjarnason betur en að hann hafi tekið undir þá sömu stefnu. Hann talaði ekki svona þegar við vorum að ganga frá EES-málinu. Þá tók hann ekkert af um það að Ísland ætti ekki að ganga í Evrópubandalagið. Þess vegna tel ég að hv. þm. sé að nálgast okkar stefnu. Varðandi fréttaflutning frá Brussel sé ég ekki ástæðu til að nefna hlutina einhverjum dulnefnum. Ég tel að sá fréttaflutningur sé markviss og skipulagður.

Herra forseti. Hv. þm. sagði áður í ræðu sinni að um hömlulausan áróður væri að ræða í störfum þessa fréttamanns. Mér finnast þessar ásakanir þess eðlis að það þurfi að skoða þær betur og hann þurfi að færa betri rök fyrir sínu máli. Varðandi stefnu Framsfl. þá hafa menn í dag heyrt hv. þm. og hv. 1. þm. Austurl. flytja ræður sínar og þar kemur fram að um ágreining er að ræða. Þeir viðurkenna það. Það kom greinilega fram í ræðu hv. 1. þm. Austurl. að hans áherslur eru allt aðrar en hv. 1. þm. Norðurl. v. Um það mál standa þau orð að það er ógjörningur að átta sig á stefnu Framsfl. í þessum málum. Varðandi aftur á móti stefnu míns flokks þá er það alveg skýrt og hefur verið skýrt að Sjálfstfl. útilokar ekki aðild Íslands að Evrópusambandinu en hins vegar liggja mál ekki fyrir þannig nú að það sé nokkurt efni sem við þurfum að taka ákvarðanir um.

Herra forseti. Ég er tilbúinn við annað tækifæri að ræða betur og fara betur ofan í fréttaflutninginn frá Brussel. Það er enginn ágreiningur á milli okkar hv. 1. þm. Austurl. um afstöðuna til Evrópusambandsins. Við erum báðir sammála um það að innganga Íslands komi ekki til greina. Það var ágreiningur um afstöðuna til Evrópsks efnahagssvæðis. Það er liðin tíð, sú deila er að baki. Ég tapaði henni og ég sé ekki ástæðu til að erfa það við hv. 1. þm. Austurl. en undirstrika að innan Framsfl. er ekki ágreiningur um það að við munum ekki fallast á að Ísland sæki um aðild að Evrópubandalaginu.

Virðulegi forseti. Það er satt að segja dapurlegt til þess að vita að tveir hv. þm. á Alþingi Íslendinga skuli gera það að meginatriði síns máls að kalla annars vegar forsvarsmenn og kennara við Háskóla Íslands fúskara en hinn kallar fréttamenn við Ríkisútvarp, sjónvarp launaða áróðursmenn. Af því að hann vék að skýrslum háskólans, sem ríkisstjórnin bað um, og taldi sig vera einn í hópi hinna fáu útvöldu sem töldu sig hafa fengið að njóta vegna þess að þær væru á trúnaðarstigi er rétt að taka skýrt fram: Það er venja þegar ríkisstjórn er verkbeiðandi að slíkum skýrslum að þær eru ræddar við ríkisstjórnarborð. Þær eru jafnframt sendar utanrmn., þær eru á því málasviði, og það er eðlilegt að þær fáist fyrst ræddar þar. Þegar hins vegar er farið að halda því fram að þetta sé tómt fúsk 

Herra forseti. Ég hef nú þegar komið inn á mál fréttaflutningsins frá Brussel og hef ekki við það að bæta í þessum stuttu andsvörum. Varðandi skýrslu háskólans þá fagna ég því ef af þeim verður létt trúnaði þannig að menn sjái það með eigin augum hvað í þeim stendur og hvers lags eiginlega endemis málatilbúnaður þar er sums staðar á ferðinni.

Virðulegi forseti. Það liggur ljóst fyrir að hv. þm. Páll Pétursson lítur svo á að með samningnum um Evrópska efnahagssvæðið hafi stjórnarskráin verið brotin og hann ætlar að lifa við það. Hann ætlar ekki að hreyfa andmælum við því og ekki berjast fyrir því að því máli verði breytt. Hann sagði að við gætum ekkert gert í málinu nú. Við gætum ekki sagt upp samningnum við EES því að þjóðfélagið hefði aðlagað sig að aðstæðum hvað sem stjórnarskránni liði. Hv. þm., þjóðfélagið er ekki kosið á þing, ekki heldur Björn Þ. Guðmundsson prófessor. Það er hv. þm. sjálfur sem er kosinn á þing og undirritar drengskaparheit sitt og verður þá að sætta sig við það að þrátt fyrir að hann hafi undirritað þetta heit þá ætlar hann að lifa við það að stjórnarskráin hafi verið brotin að hans mati. Auðvitað mun þjóðin fella þann dóm hverjir eiga að stýra landinu í framtíðinni. Það getur vel verið að þingmaðurinn komist í meirihlutaðstöðu ásamt þeim sem litu svo á að stjórnarskráin hefði verið brotin. En hann hefur lýst því yfir að hann ætli ekki hreyfa því máli.

Herra forseti. Ég ásamt fimm þingmönnum öðrum reyndi á 116. löggjafarþingi að fá stjórnarskránni breytt þannig að af væru tekin öll tvímæli um að samningurinn passaði innan ramma stjórnarskrárinnar. Þetta er á þskj. 30 á því þingi og menn geta fundið það í skjalavörslunni. Alþingi hafnaði því að fallast á málflutning okkar og keyrði málið áfram undir sínum formerkjum. Þjóðfélagið hefur búið við þennan samning. Efnahagslegar forsendur eru orðnar aðrar núna en áður en við gengum inn í Evrópskt efnahagssvæði. Það er greinilega ekki meiri hluti á Alþingi fyrir að segja þessum samningi upp og ég er ekki að berja hausnum við steininn.

Herra forseti. Ég vil taka undir þau orð hv. þm. Björns Bjarnasonar áðan þegar hann veitti andsvar við orðum hv. þm. Páls Péturssonar að það er fáránlegt að tengja nafn Sjálfstfl. við þann hégóma sem stefna Framsfl. í utanríkismálum er og einkum og sér í lagi í málefnum ESB. Að því er varðar þessa yfirlýsingu hv. þm. Páls Péturssonar þá er stjórnarskráin grundvallarlög og það getur ekki verið að sá maður sem telur að þessi grundvallarlög hafi verið brotin geti sætt sig við það að samningur sem við búum við sé brot á stjórnarskránni. Hann hlýtur að nota fyrsta tækifærið sem gefst til þess til þess að leiðrétta þetta brot á grundvallarlögum íslenska lýðveldisins.

Herra forseti. Ég held að mér verði ekki legið á hálsi fyrir það að hafa dregið af mér við að koma skoðun minni á framfæri við meðferð EES-málsins og skoðun mín á því hefur ítrekað komið fram á Alþingi. Það getur vel verið að einhvern tíma í framtíðinni eigum við eftir að leggja til að samningnum um Evrópskt efnahagssvæði verði sagt upp. Ég hef engin áform um það sem stendur. Það getur líka vel verið að ég standi einhvern tíma að stjórnarskrárbreytingu sem taki af tvímæli um að það samrýmist stjórnarskránni sem gert var í því efni.

Það er fljótlegra fyrir þingmanninn að biðjast afsökunar.

Fyrir hvað á þingmaðurinn að biðjast afsökunar?

Fyrir áburð á hendur stjórnarliðum að hafa brotið stjórnarskrána.

Það mun ég ekki gera og stend á minni sannfæringu.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að blanda mér í þessar deilur þingmanna Sjálfstfl. og þingmanna Framsfl. um stefnuna í Evrópumálum þótt það væri kannski nokkurt tilefni til þess að ræða það. En ég vil þó segja eitt og vona að það verði ekki misskilið. Mér fannst það nokkuð sérkennileg yfirlýsing þegar formaður Framsfl. Halldór Ásgrímsson lýsti því yfir fyrir nokkrum vikum að hann teldi að aðild Íslands að Evrópusambandinu ætti ekki að vera á dagskrá fyrr en um næstu aldamót. Næstu aldamót eru í lok næsta kjörtímabils, þess kjörtímabils sem hefst á næsta ári. Og fyrst þessi mál eru almennt til umræðu þá vil ég segja það að ég hnaut dálítið um þessa yfirlýsingu og finnst hún eiginlega gefa tilefni til þess að óska frekari skýringa á þessum ummælum. En að öðru leyti ætla ég ekki að blanda mér í þessar deilur. Varðandi skýrslur Háskóla Íslands þá ætla ég einfaldlega að lesa fyrir utanrrh. --- sem er nú horfinn úr salnum og er það vont, situr í hliðarherbergi --- álit úr Fréttabréfi Háskóla Íslands sem kom út í síðutu viku sem ritstjóri fréttabréfsins til margra ára setti fram að gefnu tilefni. Tilefnið eru þessar skýrslur sem hér hafa verið ræddar orðrétt: ,,Fræðimenn hafa ekki leyfi til þess að halda fram eigin skoðun í nafni háskólans eða háskólastofnana. Stofnanir hafa ekki skoðanir heldur hafa menn skoðanir og þær eru yfirleitt umdeildar og umdeilanlegar, ekki síst þegar um stórpólitísk mál er að ræða eins og aðild Íslands að ESB. Hagfræðistofnun getur eðli málsins samkvæmt aðeins rannsakað einhver tæknileg atriði vegna hugsanlegrar aðildar en aldrei komist að þeirri heildarniðurstöðu sem kynnt var í fjölmiðlum að efnahagslega yrðu Íslendingar betur staddir í bandalaginu en utan þess.`` Síðan önnur tilvitnun: ,,Sem háskólakennari óska ég ekki eftir að vera bendlaður við slíkar niðurstöður og vil því krefjast þess að skýrslur þær um ESB og önnur efni sem þessar stofnanir háskólans senda frá sér séu ekki nefndar skýrslur háskólans heldur niðurstöður tiltekinna, nafngreindra einstaklinga sem tóku þær saman undir hatti hinna tilteknu stofnana.`` Þessi skoðun fyrrum ritstjóra Fréttabréfs háskólans í Fréttabréfi háskólans segir allt sem segja þarf um stöðu þessara skýrslna. Varðandi ummæli hæstv. utanrrh. og skýringar á þessari setningu í hinni fjölrituðu ræðu um að væntanlega hefjist samningaviðræður um allsherjarbann við tilraunum með kjarnorkuvopn á þessum vetri vil ég eingöngu segja þetta. Samningaviðræðurnar hófust í janúarmánuði sl. Það voru skipaðir tveir formlegir vinnuhópar. Annar þeirra fjallar um eftirlit, hinn um lagalegan texta samningsins. Það er sendiherra Þýskalands sem veitir vinnuhópnum um eftirlit forstöðu en sendiherra Póllands sem veitir hópnum um texta samningsins forstöðu. Síðan var skipuð sérstök yfirsamninganefnd undir forustu sendiherra Mexíkós sem fjallað hefur um málin almennt. Sem betur fer hefur orðið það góður árangur í vinnuhópnum um eftirlit að nú liggja fyrir nokkuð vel mótaðar tillögur um fjórþætt eftirlit sem sendinefnd Bandaríkjanna hefur aðallega lagt fram. Hún lagði upphaflega fram tillögur um sexþætt eftirlit en það var síðan skorið niður í fjórþætt eftirlit. Það er þess vegna samdóma álit fjölmargra sem að þessum viðræðum koma að þær hafi satt að segja á þessum níu mánuðum skilað meiri árangri en hægt var að búast við. Í raun og veru telja kunnáttumenn að allar þjóðir nema kannski Kínverjar hafi fram að þessu tekið fullan þátt í þessum viðræðum á efnislegum grundvelli, m.a. Frakkar, sem ekki var ljóst í upphafi ferilsins. Það eru sérstaklega sérfræðingar sem breska ríkisstjórnin hefur látið í té sem hafa orðið til þess að mikill árangur hefur náðst í athugunum og samkomulagsdrögum varðandi skipulag eftirlitsins. Þess vegna er engan veginn hægt að halda því fram hér, hæstv. utanrrh., að þessar viðræður hafi fram að þessu verið með þeim hætti að ekki sé hægt að segja að þær séu hafnar. Þótt formaður viðræðunefndarinnar, sendiherra Mexíkós, hafi skilað frá sér hornklofatexta sem fyrst og fremst byggist á því að draga saman í eitt skjal allt það sem sendiherrar og ráðherrar annarra ríkja hafa sagt formlega á viðræðufundum þá breytir það ekki stöðu málsins. Mér fannst satt að segja þessi texti sem ráðherrann las upp í ræðustólnum vera merki þess að hann sjálfur a.m.k. hefði ekki haft fyrir því að kynna sér rækilega hvernig þessar viðræður eru á vegi staddar. Það sem er hins vegar merkilegt við þessar umræður er að hv. þm. Björn Bjarnason og hv. þm. Tómas Ingi Olrich hafa sett fram mjög greinargóða gagnrýni á nokkur grundvallarhugtök og lykilsjónarmið sem fram koma í umfjöllun hæstv. utanrrh. um samskipti Íslands við Evrópusambandið. Ég vil lýsa þeirri skoðun minni að ég er alveg sammála þeirri afstöðu sem hv. þm. Björn Bjarnason lýsti varðandi þann texta utanrrh. sem fjallar um öryggismál annars vegar og einangrun hins vegar. Hvaða skoðanir sem menn kunna að hafa á varnarsamningnum við Bandaríkin og á Atlantshafsbandalaginu er auðvitað ekki hægt að halda því fram að meðan Ísland er aðili að Atlantshafsbandalaginu og er með varnarsamning við Bandaríkin séu öryggismál Íslands einhverri sérstakri hættu. Satt að segja er stórfurðulegt að utanrrh. í þessari ríkisstjórn skuli halda fram sjónarmiðum af því tagi að nú þurfi að grípa til aðildarumsóknar að Evrópusambandinu vegna þess að varnarsamningurinn við Bandaríkin og aðildin að Atlantshafsbandalaginu dugi ekki. Ég er líka alveg sammála því sem hv. þm. Björn Bjarnasonar sagði um notkun einangrunarhugtaksins í umræðunni. Hún stenst hvorki rökfræðilega né stjórnmálalega og um það þarf í sjálfu sér ekki að hafa fleiri orð vegna þess að greining hv. þm. var mjög skýr. Það var auðvitað mjög athyglisvert að hæstv. utanrrh. gerði enga tilraun til þess að svara þeirri gagnrýni. Mér fannst líka mjög fróðlegt að hlýða á greiningu hv. þm. Tómasar Inga Olrich á Maastricht-samkomulagingu og tengslum þess við hugsunarhátt kalda stríðsins og þá örlagahyggju sem því miður hefur um of sett svip sinn á umræðu í Evrópu, ekki bara á þessari öld heldur einnig á hinni síðustu. Því miður eru margvísleg fræði í andlegri þróun Evrópubúa á síðustu öld og þessari sem hafa gefið slíkri örlagahyggju veigamikinn sess. Hægt er að segja að kommúnisminn eins og hann var settur fram af Karli Marx og Friedrich Engels og túlkaður af Vladimír Lenín væri auðvitað fórnarlamb sams konar örlagahyggju. Það var það sem á ensku er kallað ,,the historical determinism`` sem var í hugmyndalega grundvallarskekkja í öllum þeim fræðum. Kannski er skýringin á því hvers vegna hæstv. utanrrh. er enn haldinn svona ríkri tilhneigingu til þess að gefa sig á vald slíkri andlegri örlagahyggju og sögulegri örlagahyggju að hann hlaut sína fyrstu andlegu skólun í leshringum marxismans fyrr á þessari öld. Ýmsir halda því fram að þeir sem hljóta sína andlegu skólum á ungum aldri í slíkum leshringum beri þess aldrei bætur þó að þeir kunni að klæða örlagahyggjuna í annan búning. Það á hæstv. utanrrh. reyndar sammerkt með ýmsum þeim mönnum sem hafa mótað örlagahyggjuna í málflutningnum fyrir Evrópusambandið og Maastricht-samkomulagið þó að þeir tilheyri nú öðrum flokkum. Ég fagna því sérstaklega að í umræðunni hafa komið fram sjónarmið af því tagi sem ég hef vitnað til vegna þess að ég tel að þau hafi gefið umræðunni sérstakt gildi og renni mjög sterkum stoðum rökfræðilega og efnislega undir þá afstöðu sem yfirgnæfandi meiri hluti þingsins hefur í þessum málum. Að því leyti hefur umræðan verið mjög gagnleg og fyrir það ber kannski fyrst og fremst að þakka þingmönnum Sjálfstfl. en ekki hæstv. utanrrh.

Virðulegi forseti. Mjög fróðlegt var að fá það staðfest sem ég lýsti sem skoðun minni á utanríkismálaræðu hæstv utanrrh. að um einkaskoðanir hans væri að ræða en ekki niðurstöðu ríkisstjórnarinnar sjálfrar. Það hefur verið staðfest svo að ekki verður um villst og það ber að þakka. Hins vegar langar mig aðeins að spyrja hv. 3. þm. Reykv. hvort ekki sé rétt skilið hjá mér að þótt hann hafi nefnt aldamótin sem hugsanlega tímasetningu að fara að velta fyrir sér hvort Íslendingar eigi að sækja um aðild að Evrópusambandinu, hvort afstaðan til fiskveiðimálanna muni eitthvað breytast í huga hans eða hvort þess sé ekki að vænta að það séu sömu skilyrði sem þar verða sett til grundvallar. Ég bendi á að það er ekki fyrr en árið 2002 sem einhverra breytinga á fiskveiðistefnu Evrópusambandsins er að vænta ef af verður. Eins og ég gat um í fyrri ræðu minni í dag er ýmislegt sem ég hefði gjarnan viljað nefna en hafði ekki tíma til þrátt fyrir að hafa ríflegri tíma en ýmsir aðrir sem hafa flutt mál sitt. Sem betur fer hafa aðrar kvennalistakonur komið að flestum þeim málum fyrir utan eitt. Mig langar því að beina spurningu til hæstv. ráðherra varðandi afstöðu Íslendinga til þess viðskiptasamnings sem gerður var við Tyrkland þar sem nú, ef eitthvað er, er brýnni ástæður til þess að velta fyrir sér samskiptum við Tyrkland en var þegar samningurinn var gerður og var mjög gagnrýndur þá af hálfu okkar kvennalistakvenna. Það hefur gerst núna á árinu að þingmenn hafa verið sviptir þinghelgi og það berast sífellt fleiri fréttir af meðferð Tyrkja á Kúrdum þar sem þeim er bannað að tala sitt eigin mál. Kennsla er ekki leyfð á kúrdísku í Kúrdahéruðum Tyrklands. Ég ætla ekki að lengja umræðuna með því að ræða þetta frekar. Ég tel að fleiri tilefni muni gefast til þess en mig langar að spyrja hæstv. ráðherra í ljósi þessara staðreynda hvort ekki komi til greina að taka þessa umræðu aftur upp og endurmeta viðhorf Íslendinga til viðskiptasamskipta við Tyrkland.

Herra forseti. Ég nefndi engar tímasetningar varðandi afstöðu mína til Evrópusambandsins þannig að tíminn er ekki aðalatriði þar heldur efni málsins og þeir hagsmunir sem þarf að gæta. Einnig vek ég athygli á því að Evrópusambandið mun breytast á næstu árum. Við vitum ekki hvers konar samtök það verður þegar ríkjaráðstefnunni er lokið og eins og hv. þm. Tómas Ingi Olrich benti á þá eru líka kraftar innan þess sem vilja að Evrópusambandið þróist í aðra átt en stefnan var tekin í Maastricht. Á ríkjaráðstefnunni kunna að koma fram sjónarmið sem breyta sambandinu á þann veg að það verði allt annars konar ríkjahópur sem starfar eftir allt öðrum reglum en við stöndum frammi fyrir núna. Ég nefni því engan tíma varðandi afstöðu mína til þessra mála heldur mun ég skoða efni málsins.

Virðulegi forseti. Ég get út af fyrir sig fagnað því að það var ekki rétt sem kom fram fyrr í umræðunum að tímasetning hafi verið inni í ummælum hv. 3. þm. Reykv. Ég er því fegin að málefni muni þá eftir sem áður ráða afstöðu hans því að ég tel að hún sé miðað við núverandi aðstæður mjög skynsamleg. Ég tek undir það og geri ráð fyrir að hv. þm hafi heyrt það að ég gerði það sama að umræðuefni í ræðu minni og hv. þm. Tómas Ingi Olrich að breytinga gæti verið að vænta eftir ríkjaráðstefnuna 1996. Ég lýsti þar að vísu skoðun minni að ég tel meiri hættu á að stóru ríkin hafi betur en að sjálfsögðu er fólk út um alla Evrópu að ræða þá óþolandi stöðu sem er innan hins miðstýrða og ólýðræðislega bákns sem Evrópusambandið er eins og það lítur út núna. Það er ekki nema sjálfsagt að reynt sé að vinna innan og utan Evrópusambandsins að því að þar verði lýðræðislegri straumar sem ráði ferðinni.

Virðulegi forseti. Hv. þm. vék að mannréttindabrotum og viðskiptasamningum. Það er tilefni til þess að það komi fram að íslensk stjórnvöld eru andvíg mannréttindabrotum hvar sem þau birtast í hvaða landi sem er. Við höfum hins vegar ekki verið þeirrar skoðunar að rétt viðbrögð við slíkum mannréttindabrotum eða öðrum pólitískum ágreiningsmálum væru viðskiptaþvinganir eða viðskiptanbönn. Íslensk stjórnvöld hafa andmælt mannréttindabrotum í Tyrklandi. Seinast var það gert á fundi utanrrh. Norðurlanda, sameiginlega fyrir hönd Norðurlandanna. Að því er varðar tillögu á vettvangi Sameinuðu þjóðanna á allsherjarþingi um það hvort menn lýsi sig með eða móti eða skori á bandarísk stjórnvöld um að aflétta viðskiptabanni á Kúbu þá greindi ég frá rökum okkar hér áðan. Við höfum setið hjá með þeim rökum að þetta þjónaði engum tilgangi, þ.e. það breytir engu um það hvort þetta viðskiptabann er eða hvort því verður aflétt en það verður notað sem pólitísk stuðningsyfirlýsing við mannréttindabrot á Kúbu. Þess vegna breyttum við ekki afstöðu okkar. Norðurlöndin breyttu fyrst afstöðu sinni þegar þau voru komin inn í EB-hópinn vegna viðskiptahagsmuna Evrópusambandsins.

Virðulegi forseti. Ég fæ ekki séð hvers vegna ekki er hægt að túlka það sem stuðning við mannréttindabrot í Tyrklandi ef við höldum áfram að hafa þau samskipti sem við höfum. Ég lýsi mig ósammála hæstv. utanrrh. að því leyti til að ekki sé ástæða til þess að kanna tengsl ríkja á milli, þar á meðal viðskiptatengsl ef sérstakt tilefni gefst til. Það er svo sem ekkert athugavert við það að fólk hafi misjafnar skoðanir á þeim málum en ég vil alla vega að mín afstaða komi þar í ljós.