Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

[15:04] Borist hefur eftirfarandi bréf frá formanni þingflokks Alþb. og óháðra: ,,Í samræmi við ákvæði 16. gr. þingskapa um mannaskipti í nefndum er þess hér með óskað í fyrsta lagi að Bryndís Hjörleifsdóttir taki sæti Margrétar Frímannsdóttur í fjárln. og í öðru lagi að Margrét Frímannsdóttir taki sæti Bryndísar Hlöðversdóttur í menntmn.`` Undir þetta bréf ritar Svavar Gestsson, formaður þingflokks Alþb. og óháðra. Ef ekki eru athugasemdir skoðast þessi mannaskipti í nefndunum samþykkt.

[15:05] Forseti vill geta þess við upphaf þessa fundar að áformað er að þingfundur hefjist ekki fyrr en kl. 2.30 á morgun og það er gert til þess að skapa nefndunum rýmri tíma til fundahalda. Þá er þess að geta að samkomulag er um það meðal formanna þingflokka að kl. 2.30 á morgun fari fram utandagskrárumræða um fíkniefna- og ofbeldisvandann. Gert er ráð fyrir að umræðan standi í eina og hálfa klukkustund og reikna má með tveimur fundum á morgun.

[15:06] Herra forseti. Ég mæli fyrir þáltill. á þskj. 248 um heimild fyrir ríkisstjórnina til að staðfesta samkomulag frá 29. sept. 1995 um breytingu á samstarfssamningi Norðurlanda frá 23. mars 1962. Samningurinn er oftast nefndur Helsingfors-samningurinn. Hann hefur sætt ýmsum breytingum í gegnum árin eins og gerð er grein fyrir í athugasemdum á þskj. 248. Eftir að það varð ljóst að Finnland og Svíþjóð yrðu aðilar að Evrópusambandinu ákváðu forsætisráðherrar Norðurlandanna og forsætisnefnd Norðurlandaráðs á fundi í Tromsö 15. nóv. 1994 að setja á stofn nefnd sem fjalla skyldi um framtíð Norðurlandaráðs. Nefndin skilaði frá sér skýrslunni ,,Norrænt samstarf á nýjum tímum``. Þing Norðurlandaráðs í Reykjavík í mars 1995 féllst á þá stefnu sem kom fram í skýrslunni en jafnframt var forsætisnefnd Norðurlandaráðs falið að gera frekari tillögur að skipulagi og starfsháttum Norðurlandaráðs. Sumarið 1995 lágu fyrir tillögur forsætisnefndarinnar. Á grundvelli þeirra lagði norræna ráðherranefndin fram tillögu um breytingar á 2., 48., 51. og 55. gr. samstarfssamningsins á fimmta aukaþingi Norðurlandaráðs í Kaupmannahöfn í september 1995 sem samþykkti síðan þessar breytingar. Samkomulag um breytingarnar á samstarfssamningnum var síðan undirritað í lok þess fundar 29. sept. 1995 en gert er ráð fyrir að samkomulagið taki gildi í ársbyrjun 1996 og því er nauðsynlegt að ganga frá þessum breytingum. Samkomulagið gerir ráð fyrir að í 1. mgr. 2. gr. samstarfssamningsins verði tekið almennt ákvæði um að jafnræðis skuli gætt milli norrænna ríkisborgara við setningu laga og annarra réttarreglna á Norðurlöndum. Frá þessari reglu eru þó undantekningar ef skilyrði um ríkisborgararétt er bundið í stjórnarskrá. Þetta er nauðsynlegt vegna annarra þjóðréttarlegra skuldbindinga en samkomulagsins sem hér er til umræðu. Samkvæmt núgildandi ákvæðum samningsins skulu Norðurlöndin hins vegar stefna að þessu markmiði. Forsætisráðherrar Norðurlandanna beindu því til samstarfsráðherra á árinu 1993 að kannaðir yrðu möguleikar á gagnsemi þess að fella inn í samstarfssamninginn ákvæði um jafnræðisreglu. Nefndir sérfræðinga hafa fjallað efnislega um málið og niðurstaðan orðið sú sem fram kemur í breytingu á 2. gr. samstarfssamningsins. Hér er um að ræða mikilvæga þjóðréttarlega skuldbindingu sem höfð verður að leiðarljósi við lagasetningu og lagaframkvæmd á Norðurlöndunum. Í 51. gr. er gerð sú breyting að reglulegt þing Norðurlandaráðs skuli haldið einu sinni á ári en ekki tvisvar eins og nú er. Hins vegar kemur á móti að það er heimilt að kalla saman aukaþing eða þing um sérstakt málefni þegar uppfyllt eru þau skilyrði sem greinin setur og nú þegar hefur verið ákveðið að slíkt aukaþing skuli haldið í mars nk. Ýmsar breytingar eru gerðar á 52. gr. Í 1. mgr. kemur almanaksár í staðinn fyrir ár. Breytingar eru einnig gerðar 1. mgr. vegna breytinga á ákvæðum 51. gr. um eitt reglulegt þing Norðurlandaráðs á ári. Loks eru ákvæðin um fjölda fulltrúa felld niður en hann skal hér eftir verða ákvarðaður í þingsköpum Norðurlandaráðs. Hvað 2. mgr. varðar er afdráttarlaust tekið fram að fulltrúar sérhvers flokkahóps skulu eiga fulltrúa í forsætisnefndinni og jafnframt skal sérhvert land eiga fulltrúa í henni. Þá er skýrt tekið fram að embætti forseta ráðsins færist milli landa samkvæmt þingsköpum Norðurlandaráðs. Á 53. gr. eru gerðar þær breytingar að 2. og 3. mgr. eru felldar niður en 54. gr. er einfölduð til samræmis við 61. gr. sem tekur til skrifstofu ráðherranefndarinnar. Breytingin á 55. gr. er sú að numið er brott ákvæði um að sérhver tillaga skuli tekin til umfjöllunar í nefnd eða forsætisnefnd áður en hún er tekin til umfjöllunar í ráðinu. Sú þáltill. sem hér liggur frammi er árangur af löngu starfi. Hér er um að ræða pólitískt samkomulag sem tekist hefur milli fulltrúa Norðurlandanna í Norðurlandaráði. Þetta starf hefur verið unnið í forsætisnefnd og í ýmsum nefndum ráðsins og hér liggur niðurstaðan fyrir. Eins og oft áður má ýmislegt um það segja hvernig til hefur tekist. Það er ljóst að um verulegar breytingar verður að ræða á starfsemi Norðurlandaráðs. Settar eru á stofn nefndir sem hafa ekki verið starfræktar áður. Það er jafnframt ljóst að áhrif stjórnmálaflokka munu aukast verulega að einhverju leyti á kostnað áhrifa einstakra landa. Ég tel mjög þýðingarmikið að þessu starfi er lokið og þetta samkomulag liggur fyrir og ekkert annað að gera en staðfesta þá málamiðlun sem hér er fram komin. Þó að skipulag Norðurlandaráðs sé vissulega mikilvægt er enn þá mikilvægara að starfið geti farið eðlilega fram og deilum um skipulagið linni þannig að hægt sé að taka til starfa af krafti. Ég tel því mikilvægt, hæstv. forseti, að þessu máli ljúki sem fyrst á Alþingi og hægt verði að staðfesta samninginn núna fyrir vikulokin. Með þeim orðum legg ég til að málinu verði vísað til síðari umr. og hv. utanrmn.

[15:13] Virðulegi forseti. Við sjáum fyrir endann á ferli í samstarfi norrænu ríkjanna sem hófst fyrir um það bil ári í kjölfar þess að Finnland og Svíþjóð ákváðu að gerast aðilar að Evrópubandalaginu og í kjölfar atkvæðagreiðslu um sama málefni í Noregi. Eins og fram kom í máli ráðherrans hófst þá umfangsmikill endurskoðunarferill sem beindist bæði að innihaldinu í norrænu samstarfi og formi þess og skipulagi. Í raun og veru má segja að það að þessu skuli nú lokið um að bil ári eftir að ferill þessi hófst er mikilvægur árangur og að tekist hafi að ljúka málinu á hinum norræna vettvangi á ekki lengri tíma. Það sýnir jafnframt að þeir hafa rangt fyrir sér sem halda því fram að Norðurlandaráð sé það stöðnuð stofnun að hún geti ekki tekið hinar minnstu ákvarðanir um skipulagsbreytingar á eigin starfsemi. Það er auðvitað allt saman rangt. Vissulega má segja að á þessum ferli sem hefur tekið heilt ár hafa verið skiptar skoðanir. Það hefur komið fram, bæði í undirbúningnum fyrir þinghaldið í Reykjavík á síðasta vetri og í þeirri vinnu sem fram fór á vettvangi forsætisnefndar ráðsins í kjölfarið og það hefur sömuleiðis komið fram á aukaþingi því sem haldið var í Kaupmannahöfn í september að svo var. En aðalatriðið er þó að fengist hefur niðurstaða sem byggist á ákveðnum málamiðlunum og er þess eðlis að allir eiga að geta unað við hana. Það er búið að fara núna í saumana á bæði hinum svokallaða Helsingfors-sáttmála sem og vinnureglum ráðsins sjálfs en þær verða til frekari meðferðar í kjölfar breytinga sem gerðar voru á þeim nú í nóvembermánuði sl. Allt horfir þetta til þess að laga starfsemina að breyttum tímum, gera ráðið og starfsemi þess sveigjanlegri og betur til þess fallna að bregðast við síbreytilegum aðstæðum og tryggja að á þessum vettvangi séu menn að tala um þá hluti sem skipta mestu máli á hverjum tíma en ekki bara að tala um það sem þeir hafa verið að tala um undanfarna áratugi. Það er jafnframt rétt sem fram kom hjá hæstv. utanrrh. að áhrif stjórnmálaflokkanna og áhrif stjórnmálaskoðana manna munu væntanlega vaxa í kjölfar alls þessa. Það er ekki nema eðlileg þróun. Það er það sem menn hafa fyrir sér annars staðar í Evrópu, hvort sem er á vettvangi Evrópuráðsins þar sem íslenskir þingmenn þekkja slík vinnubrögð mætavel og sömuleiðis á vettvangi Evrópuþingsins. Ef menn vilja takast á við mikilvæg þjóðfélagsleg málefni komast menn ekkert hjá því að gera það á grundvelli stjórnmálaviðhorfa og pólitískra skoðana. Enda þótt það hafi verið okkur Íslendingum að mörgu leyti framandi að fikra okkur yfir í þess háttar vinnubrögð er það bara hlutur sem við verðum að sætta okkur við og horfast í augu við jafnvel þótt það geti kostað með einhverjum hætti minni áhrif einstakra landsdeilda, þar á meðal okkar eigin. Það þýðir einfaldlega að þingmenn verða að hasla sér völl með öflugri hætti á vettvangi hinna pólitísku hópa en auðvitað má segja sem svo að íslenskir þingmenn hafi ekki undan neinu að kvarta á þeim vettvangi enda eru ýmis dæmi þess að menn hafi hlotið ágætan og mikinn trúnað á vettvangi sinna norrænu flokksfélaga. Meginefnisbreytingin sem ákveðið var að ráðast í á þingi Norðurlandaráðs í Reykjavík var sú að flokka umfjöllunarefnin í þrjá meginflokka: Í fyrsta lagi hin hefðbundnu norrænu málefni. Í öðru lagi mál sem tengjast Norðurlöndum og Evrópu og í þriðja lagi málefni hinna svokölluðu nærsvæða Norðurlandanna. Í kjölfar þessarar ákvörðunar var deilt um það hvort ætti að hafa skipulag ráðsins með sams konar hætti, þ.e. á grundvelli þriggja meginnefnda sem má segja að skiptist landfræðilega eftir þessum forsendum eða hvort ætti að halda sig við hefðbundnari fagnefndir eins og tíðkast í flestum þjóðþingum og eins og verið hefur í Norðurlandaráðinu til þessa. Niðurstaðan varð sú að fara fyrri leiðina en jafnframt þannig að unnt verður að setja á laggirnar ef nefndirnar meta það sjálfar svo að það sé eðlilegt, bæði undirnefndir, sérstaka vinnuhópa og jafnvel nefndir sem starfa þvert á þessar þrjár stóru meginnefndir. Allt þýðir þetta meiri sveigjanleika í kerfinu en jafnframt hugsanlega í byrjun ákveðið los sem þýðir að það er mjög nauðsynlegt að þetta byrji myndarlega og að haldið sé þéttingsfast utan um þessi nefndarstörf þegar þau hefjast. Það er reyndar svo að fyrir fáeinum dögum var haldinn fyrsti fundur á vettvangi forsætisnefndar Norðurlandaráðs með hinni nýju forustu þessara nefnda þar sem farið var yfir þá þætti og ég sé enga ástæðu til þess að óttast að breytingarnar muni ekki takast vel og að nefndirnar verði ekki öflugar í sínu starfi. Í þessu þingmáli er um að ræða staðfestingu á lokaniðurstöðu þessa ferils alls en í tillögunni felst hins vegar jafnframt að það verður auðveldra en áður að laga regluverkið enn á ný ef það er ósk manna að fenginni reynslu vegna þess að nú er verið að flytja ýmsar slíkar ákvarðanir sem áður áttu heima í Helsingfors-sáttmálanum sjálfum yfir í vinnureglur ráðsins sem það getur sjálft breytt og kallar ekki á fullgildingu í þjóðþingum aðildarlandanna. Þetta er annað dæmi um hinn aukna sveigjanleika sem nú er búið að byggja inn í þessa starfsemi. Ég hafði ekki hugsað mér að fara frekari orðum um einstakar breytingar sem hér er gerð tillaga um. Utanrrh. hefur gert grein fyrir því en ég vil láta koma fram að lokum að starfið að þessum málefnum hefur tekið mikinn tíma hjá forsætisnefnd Norðurlandaráðs á þessu ári og hjá þeim þingmönnum sem þar hafa starfað, þar á meðal okkur þremur sem höfum setið þar fyrir Íslands hönd á þessu ári, þ.e. okkur 3. þm. Norðurl. e. og hv. 4. þm. Austurl., þeirra Valgerðar Sverrisdóttur og Hjörleifs Guttormssonar. Við höfum ekki allan tímann verið alveg sammála í þessu og haft mismunandi áherslur eins og eðlilegt er. Engu að síður tel ég að samstarfið hafi verið mjög gott og ég vil nota tækifærið og þakka þeim báðum fyrir ágætan stuðning við mig í starfi forseta þennan tíma sem ég hef gegnt því embætti á þessu ári meðan unnið hefur verið að þessu á vettvangi forsætisnefndarinnar. Ég tek undir það sem hæstv. ráðherra sagði áðan. Formið er vissulega mikilvægt og skipulagið er mikilvægt en innihaldið er aðalatriðið og við Íslendingar höfum alltaf lagt áherslu á það að við höfum tekið þátt í þessu samstarfi af heilum hug og lagt í það sem við höfum getað vegna þess að það hefur skipt okkur efnislega mjög miklu máli sem þjóð og fyrir Íslendinga marga hverja sem einstaklinga að geta verið fullgildir borgarar í þessu norræna samstarfi. Ég held að aðalatriðið sé það að standa vörð um þann þátt málsins. Þó svo að þrjú Norðurlandanna séu aðilar að Evrópusambandinu hafa þau samt öll fullan hug á því að halda hinu klassíska, hefðbundna norræna samstarfi áfram þannig að það megi gagnast borgurum landanna svo sem verið hefur og fyrir þessu og þessu til stuðnings liggja pólitískar yfirlýsingar helstu ráðamanna allra landanna. Ég kvíði því ekki þó að hér séu breytingar í nánd og hér sé verið að taka ákvarðanir um breytt skipulag og þess háttar. Hin norræna samsemd hverfur ekki þó svo slíkar breytingar séu gerðar. Ég held að með þeim breytingum og með því verki sem nú er búið að vinna hafi tekist að festa í sessi þetta samstarf á breyttum tímum þó að vissulega hafi mátt segja fyrir ári síðan sem svo að viss hætta væri á ferðinni um að nú verði aðskilnaður milli annars vegar Noregs og Íslands og hins vegar Danmerkur, Svíþjóðar og Finnlands. Það verður ekki á þessum forsendum og það er vel og er ástæða til þess fyrir okkur Íslendinga að fagna því.

[15:24] Virðulegur forseti. Sú tillaga sem liggur fyrir um staðfestingu á breytingum á Helsingfors-sáttmálanum á sér eins og fram hefur komið alllangan aðdraganda á vettvangi Norðurlandaráðs. Um hana er að formi til full samstaða í Norðurlandaráði eins og fram kom á aukaþingi í lok september í haust og við sem eigum sæti í Norðurlandaráði fyrir Íslands hönd stöndum að þessari tillögu. Norrænt samstarf hefur skipað mikinn sess í hugum Íslendinga eins og raunar í hugum Norðurlandaþjóðanna allra um langt skeið eða frá því að rennt var stoðum undir það upp úr 1950 og á sér mikla rótfestu meðal almennings í löndunum. Fyrir okkur Íslendinga hefur þetta samstarf skipt afar miklu máli allan tímann. Á Alþingi og í ríkisstjórnum Íslands á liðinni tíð hafa menn verið sammála um að standa sem best að þessu samstarfi, leggja á það áherslu og rækta það. Við væntum þess að þrátt fyrir þær breytingar sem verið er að gera á norrænu samstarfi, takist með starfi allra þeirra sem í reynd vilja standa vörð um þetta samstarf að viðhalda því og helst að efla það en a.m.k. að gæta þess að það fari ekki á hinn versta veg og að það verði úr sögunni og á ég þá við hið opinbera norræna samstarf. Þótt ég og ýmsir fleiri í Norðurlandaráði hefðum haft aðrar hugmyndir á þeim formbreytingum sem verið er að innleiða nú með breytingum á Helsingfors-sáttmála og vinnureglum er ég ekki svo svartsýnn að ekki sé hægt að ná nokkrum árangri í opinberu samstarfi Norðurlanda eftir sem áður. Við sem vorum annarrar skoðunar en meiri hlutinn í Norðurlandaráði varðandi formið sem afgreitt var að því er snertir Helsingfors-sáttmálann á aukaþinginu 29. sept. sl. munum að sjálfsögðu leggja okkur fram um það að sem best takist til á grundvelli þess skipulags sem nú er verið að samþykkja. Það er rösklega ár síðan staða Norðurlanda og möguleikinn til þess að halda áfram norrænu samstarfi lá fyrir eftir að niðurstaða fékkst í þjóðaratkvæðagreiðslum í þremur Norðurlanda um afstöðu til inngöngu í Evrópusambandið. Það var mjög eðlilegt að það væri uppi kvíði hjá mörgum sem horfa til norræns samstarfs að það stæði lítið eftir af því í þeirri mynd eins og við höfum þekkt það ef svo hefði farið að aðeins Ísland eitt fimm Norðurlanda, eitt sjálfstæðra ríkja á Norðurlöndum, stæði utan Evrópusambandsins. Í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslnanna fór fram mikil umræða í Norðurlandaráði um væntanlegar breytingar og það leyndi sér ekki í þeirri umræðu hvert hugur margra stóð sem voru meðmæltir því að Norðurlöndin fjögur sameinuðust innan Evrópusambandsins og þær breytingar sem höfðu verið undirbúnar tóku mikið mið af þessu. Það fór hins vegar svo eins og menn muna að Noregur felldi í þjóðaratkvæðagreiðslu tillögu stjórnvalda og þann samning sem gerður hafði verið um aðild að Evrópusambandinu og sú niðurstaða hafði að sjálfsögðu afar þýðingarmiklar afleiðingar fyrir stöðu málsins. Ég bið menn aðeins um að hugsa það ef við hefðum nú staðið í þeim sporum að Noregur hefði orðið samferða Svíþjóð og Finnlandi inn í Evrópusambandið og við hefðum verið einir þar utan við. Af forustumönnum fyrir inngöngunni í Evrópusambandið í þessum löndum var ekki farið dult með það að hið formlega norræna samstarf tæki mjög miklum breytingum og mundi að verulegu leyti færast yfir í það form að vera óformlegt samband ríkisstjórna á vettvangi eða í tengslum við vettvang Evrópusambandsins. Norðmenn hnekktu þeirri stefnu að meiri hluta til með því að fella aðildarsamninginn að Evrópusambandinu og þess vegna stöndum við þrátt fyrir allt með formlegt samstarf Norðurlanda sem varðveitir möguleika á áframhaldandi samskiptum og þróun þeirra án þess að það sé fellt undir Evrópuréttinn að öðru leyti en því, sem er auðvitað ekki lítið, sem tengist aðild okkar að Evrópsku efnahagssvæði þar sem Norðurlöndin öll eru aðilar. Um þetta leyti í desember fyrir ári sátu saman samstarfsráðherrar Norðurlanda og forsætisnefnd ráðsins og lagði á ráðin um hvaða tökum breytingar yrðu teknar eða vinnan við að formfesta breytingar. Það var sett á laggirnar nefnd, svokölluð ,,reformnefnd`` sem undirbjó tillögur fyrir þingið í Reykjavík sem haldin var um mánaðamótin febrúar/mars. Þar var samþykkt viljayfirlýsing byggð á tillögum þessarar nefndar. Fulltrúi þess flokkahóps sem ég starfa í í Norðurlandaráði, vinstri sósíalista, stóð að þessum tillögum í veigamiklum atriðum en hafði þó fyrirvara um nokkra þætti og var ákveðið á þinginu í Reykjavík að fara nánar ofan í saumana á vissum atriðum, en ákveðinn grundvöllur var þó lagður þar. Að loknu þinginu hafði forsætisnefnd ráðsins undir forustu forseta þess, Geirs H. Haarde, með höndum nánari stefnumótun að því er varðaði samstarfið. Eins og fram kom í máli hv. þm. Geirs H. Haarde var það mikið verkefni og mikil vinna sem í þetta fór og meiri af þeim sökum að ekki náðist full samstaða. Á það bæði við um forsætisnefndina og Norðurlandaráðsfulltrúa varðandi það hvert væri hið æskilegasta form til framtíðar litið. Á aukaþingi Norðurlandaráðs í Kaupmannahöfn 29. september lágu fyrir tvær tillögur, annars vegar tillaga meiri hluta forsætisnefndar sem gerði ráð fyrir því skipulagi sem nú hefur orðið ofan á og var samþykkt í atkvæðagreiðslu í Kaupmannahöfn og hins vegar tillaga frá flokkahópi vinstri sósíalista sem gerði ráð fyrir nokkuð annarri skipan mála að því er varðaði forustu ráðsins og nefndaskipan. Ég legg áherslu á það að við höfðum staðið að samþykktinni í Reykjavík og við töldum í rauninni að í þeirri samþykkt fælist það að ekki yrði farið að breyta róttækt til varðandi nefndaskipan í Norðurlandaráði. Á þetta var hins vegar ekki fallist í framhaldsvinnu og við létum á það reyna á aukaþinginu í Kaupmannahöfn hvort fylgi væri við okkar sjónarmið sem fólst í því að forsætisnefndin væri í rauninni, eins og tillaga meiri hlutans var um, skipuð 11--13 fulltrúum og að fjárhagsnefndin yrði felld niður og lögð undir forsætisnefndina. Um það var ekki ágreiningur. Einnig var lagt til að sett yrði á fót sérstök Evrópunefnd til að fjalla um málefni er varða Evrópu alla en væri þó ekki fjölmennari en með 13--15 fulltrúa. Skilur þar verulega á milli þeirrar tillögu sem varð ofan á að því er snerti slíka nefnd hvað varðar fulltrúatölu, en samkvæmt samþykktri skipan eru það 22 fulltrúar sem í henni starfa. Síðan var það tillaga okkar að haldið yrði við nefndum á málefnasviðum svipað og verið hefur, þ.e. sérstök efnahagsnefnd starfi áfram, sérstök umhverfisnefnd og menningarnefnd með 13--15 fulltrúum hver og þess utan nefnd sem sameinaði þau svið sem höfðu verið undir laganefndinni og félagsmálanefnd í eins konar félagsmálanefnd sem hefði bæði þessi svið. Þetta var í rauninni það sem bar á milli í sambandi við tillögurnar sem gengu til atkvæða í Kaupmannahöfn. Það reyndist meiri hluti fyrir tillögu meiri hluta forsætisnefndar eins og við mátti búast og sú varð niðurstaðan. Hins vegar voru fulltrúar úr ýmsum öðrum flokkahópum en þeim sem tillöguna bar fram sem studdu tillögu okkar og mátti þar finna í rauninni fulltrúa úr öllum flokkahópunum sem veittu henni stuðning þó að mikið vantaði á að hún næði fram að ganga. Hvaða máli skiptir þetta? Jú, það skiptir talsverðu máli að mínu mati hvernig búið er að formi að þessu leyti. Sú skipan sem varð ofan á er mjög sérkennileg, ég held að það greini engan á um það, að búa til þrjár fjölmennar nefndir fyrir utan forsætisnefnd Norðurlandaráðs með 22 fulltrúum í tveimur þeirra og 30 fulltrúum í Norðurlandanefndinni og byggist skiptingin í rauninni á landafræði en ekki á málefnum nema að takmörkuðu leyti. Þetta er skipan sem ég hef hvergi heyrt að væri við lýði í neinum samtökum sem líkja má við Norðurlandaráð og því eðlilegt að margir væru mjög hikandi við þetta. Ég held raunar að það hafi verið miklu meiri stuðningur við þær hugmyndir sem við gerðum tillögu um en fram kom í atkvæðagreiðslu. En eðlilega fylgdi meiri hlutinn forustu sinni í þessum efnum. A.m.k. varð maður var við það að það var mikið hik á mörgum í sambandi við það að velja á milli. Áhyggjuefnið er kannski sérstaklega það að Norðurlandamálefni sem sett eru undir sérstaka nefnd mjög fjölmenna, fái ekki þá áherslu sem þarf að vera á vettvangi Norðurlandaráðs. Hins vegar er gert ráð fyrir því að heimilt sé að setja á fót undirnefndir og þá nokkuð hliðstæðar því sem hugmyndir voru um af hálfu vinstri sósíalista og þeirra flokkahóps til þess að taka á málum. Þó leysir það ekki allan vanda. Ég nefni hér aðeins eitt dæmi sem sýnir hversu snúið það getur verið að taka á málum með eðlilegum hætti í því nefndakerfi sem nú hefur orðið ofan á, sem er dæmið um umhverfismálin. Umhverfismálin eiga að falla undir svonefnda grannsvæðanefnd eða nærsvæðanefndina, þ.e. nefnd sem á að fjalla um aðliggjandi svæði á Norðurlöndum, í Eystrasaltsríkjum, Norðvestur-Rússlandi og heimskautasvæðið. Þessi nefnd á að hafa forustu um athugun umhverfismála en þau liggja ekki innan Norðurlandanefndarinnar. Og þetta kallar auðvitað á það að byggðar séu einhverjar brýr þarna á milli og kerfið getur orðið allflókið af þeim sökum. Annar þáttur sem gerir þessa nefndaskipan nokkuð erfiða er að það er engin samsvörun milli hennar og nefndanna sem ráðherraráðið norræna skiptist í. Það getur því verið dálítið erfitt að finna út úr því hverjir það eru sem eiga að tala við hina einstöku ráðherrahópa um málefnin og samsvörunin er sem sagt í rauninni sáralítil þarna á milli. Þetta getur frekar orðið til þess að veikja starfið heldur en hitt, en ég ætla þó ekki að dvelja lengur við þetta atriði. Þetta er búið og gert, ákvörðunin hefur verið tekin og væntanlega munu allir, það á a.m.k. við um þann flokkahóp sem ég starfa í, leggja sig fram um að ná sem bestum árangri út úr því kerfi sem nú hefur verið samþykkt. Varðandi starfið að þessu máli vil ég taka undir það sem fram hefur komið að Íslendingarnir í Norðurlandaráði lögðu sig fram um að ná sem best saman um þessi mál. Forseti ráðsins hafði auðvitað þá skyldu á herðum að reyna að ná sem breiðastri samstöðu og ég get vottað að Geir H. Haarde, sem forseti ráðsins á þessu ári, hefur lagt af mörkum gífurlega mikið starf við vandasamt verkefni og staðið sig þar að mínu mati með prýði, þótt ég hefði viljað sjá aðra niðurstöðu leidda í höfn undir hans forustu en þá sem varð. Íslandsdeildin, en svo köllum við þingmannahópinn sem í ráðinu er hverju sinni, fjallaði um málið og sendi inn erindi. Þar var í rauninni mikill stuðningur við að halda því málefnaformi á nefndaskipan sem verið hefur en það fékk sem sagt ekki hljómgrunn hjá meiri hlutanum. Það eru fleiri þættir sem varða formið og þar á meðal þær vinnureglur sem fjallað var um á þingi ráðsins í Kuopio um miðjan nóvembermánuð. Sú vinna er hins vegar ekki komin í endanlegt form því sérstakur vinnuhópur er að skoða þetta frekar með tilliti til breytinga. Ég vil nefna það hér að ég tel mikla þörf á því að Alþingi búi sem best að því starfi sem fram fer í Norðurlandaráði. Ég tel mikilvægt að aðstaða fyrir Íslandsdeildina sé sem best af hálfu þingsins og ég tel það skipta miklu máli að sú skrifstofa sem stendur að þessum málum fyrir Íslandsdeildina, skrifstofa Norðurlandamála, sem vinnur mjög mikið starf til kynningar á norrænum málefnum og svarar fjölda fyrirspurna, starf sem ekki verður mikið vart við, sú starfsemi verði frekar styrkt heldur en hitt. Og ég vænti þess að um það verði samstaða að halda því formi og styrkja starfsemina að þessu leyti. Á því mun verða vaxandi þörf. Svo mikið er víst að þótt ekki hafi verið gerðar meiri breytingar en raun ber vitni á hinu formlega starfi, þá eru margar spurningar á lofti varðandi framtíðina í þessum efnum og ýmsir sem vilja gera breytingar sem ekki er stuðningur við í okkar hópi frá sjónarhóli Íslendinga. Þetta var varðandi formið og mætti nefna margt fleira sem ástæða gæti verið til að ræða. T.d. þá breytingu að aðeins eitt formlegt þing verður haldið í Norðurlandaráði í staðinn fyrir tvö eins og verið hefur undanfarin ár. Ég ætla, virðulegur forseti, aðeins að minnast á vissa þætti sem varða starf ráðsins frekar og þá sérstaklega það sem snýr að umræðu á vettvangi Norðurlandaráðs um öryggismálefni. Tekin var upp sú nýbreytni að loknu köldu stríði upp úr 1990 að umræða var hafin í Norðurlandaráði, eða heimiluð formlega séð, um utanríkis- og öryggismál. Slík umræða hefur farið fram reglubundið á haustþingum ráðsins frá 1991 að telja, ef ég man rétt. Það er mjög þarfleg nýbreytni og þykir nú í rauninni sjálfsögð að flestra mati þótt það hafi þurft nokkuð fyrir því að hafa að festa hana í sessi í núverandi starfi ráðsins og raunar ekki séð fyrir endann á því. Öryggismálin eru farin að taka á sig mun breiðari svip en áður var sem eðlilegt er og hugtakið um öryggi landa varðar ekki aðeins hið hernaðarlega öryggi heldur einnig marga fleiri þætti eins og á sviði umhverfismála. Við í flokkahópi vinstri sósíalista í Norðurlandaráði höfum lagt á það áherslu að þetta málasvið fái rúm á vettvangi Norðurlandaráðs og lögðum í nóvember fram tillögu á vettvangi ráðsins í tengslum við þingið í Kuopio tillögu um öryggismál sem nú liggur fyrir forsætisnefnd Norðurlandaráðs. Þar er gert ráð fyrir því að sérstök nefnd verði sett á laggirnar til að fjalla um þetta málasvið. Að mínu mati gæti hún verið eins konar tenginefnd á milli forsætisnefndar og forustunnar í öðrum nefndum þó að það sé ekki nánar útfært í okkar tillögum og að öryggismálin verði fastur liður í umræðum innan Norðurlandaráðs. Við leggjum sérstaka áherslu á að umhverfismálin og kjarnorkumálin og það sem þeim tengist, bæði á Norðurlöndum sjálfum og alveg sérstaklega á grannsvæðunum og þá í baltnesku ríkjunum og Rússlandi og raunar í Norðurhöfum, verði tekin með inn í þessa mynd og umræðu og að Norðurlöndin verði lýst kjarnorkuvopnalaust svæði og reynt verði að færa slíkt svæði út fyrir ramma Norðurlanda til að tryggja og treysta öryggi okkar. Þar er einnig sett fram sú hugmynd að reynt verið að ná saman um sérstakan samning varðandi norðurskautssvæðið, hliðstæðan þeim sem gildir um suðurskautið þar sem reynt verði að tryggja bæði öryggi og útiloka kjarnorku og annað sem getur skapað vá fyrir lífríki á þessu viðkvæma en mikilvæga svæði. Ég leyfi mér að nefna þetta í tengslum við umræðu um þetta efni vegna þess að ég er sannfærður um að það eru fá svið sem Norðurlöndin sameiginlega gætu beitt sér á mikilvægari en öryggissviðið í víðtækri merkingu þess hugtaks. Virðulegur forseti. Ég hef átt sæti í Norðurlandaráði síðan haustið 1988 sem fulltrúi í Íslandsdeild og það hefur verið mjög ánægjulegt að starfa á þeim vettvangi á þessum tíma. Raunar kynntist ég starfi Norðurlandaráðs innan ráðherranefndar þess á árunum 1978--1983 og var það auðvitað ekkert síður fróðlegt. Ég var síðan varafulltrúi milli þess sem ég fór inn í Norðurlandaráð. Ég veit auðvitað að allir á Alþingi átta sig á gildi þessa starfs, en margt af því sem þarna fer fram og unnið er af fulltrúum hverju sinni, hvort sem það er úr ríkisstjórn eða kjörnum fulltrúum á Alþingi, skiptir land okkar mjög miklu máli og við eigum mjög margt að sækja inn á þennan vettvang. Ég vil því hvetja mjög eindregið til þess að Alþingi og ríkisstjórn okkar reyni eftir fremsta megni að treysta böndin við hin Norðurlöndin sem best og viðhalda þessu samstarfi eins og við getum frekast haft áhrif á það og vinna gegn þeirri tilhneigingu sem er uppi að draga úr því bæði fjárhagslega og hvað umsvif snertir. Að mínu mati liggja hagsmunir Íslands þannig að við eigum að reyna að standa sem bestan vörð um þetta samstarf og auðvitað að skapa í því þá dýpt sem felst í frjálsu samstarfi innan Norðurlanda, en til þess að veita því sem traustasta undirstöðu skiptir hið opinbera samstarf á vettvangi þjóðþinga, þingmanna og ríkisstjórna afskaplega miklu máli. Í þessum efnum eru ýmsar blikur á lofti sem ég ætla ekki að gera að umræðuefni varðandi samnorrænar stofnanir sem verið er að skoða, varðandi hin norrænu fjárlög og fleira af þeim toga sem þörf er að gaumgæfa og reyna að ná sem bestri niðurstöðu í. Ég veit að samstarfsráðherra okkar og hæstv. utanrrh. sem hefur átt sæti í Norðurlandaráði lengi hefur hug á því að þarna náist sem best niðurstaða og hefur fyrr sem þingmaður í Norðurlandaráði reynt að andæfa gegn tilhneigingu til niðurskurðar á fjármagni til starfsemi ráðsins fyrr á árum og ég treysti því að um þetta geti orðið góð samstaða af okkar hálfu þannig að við gerum það sem við getum í þessum efnum.

[15:50] Herra forseti. Ég vil fyrst og fremst þakka fyrir þá ágætu umræðu sem hefur átt sér stað og fagna því að það er mjög góð samstaða um þetta mál. Ég geri mér alveg grein fyrir því að það má hafa ýmsar skoðanir um það hvernig best sé að skipuleggja starf Norðurlandaráðs og ég get um margt tekið undir það með hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni að það er ekkert alveg öruggt að það skipulag sem nú hefur verið ákveðið sé það besta sem til er. En það er eins og gengur að sitt sýnist hverjum í þessum efnum og ég held að það skipti afar miklu máli að það ríki um það samstaða að byggja á þeim grunni sem þarna hefur verið lagður því að áframhaldandi deilur um það, þó að þær hafi kannski ekki verið mjög alvarlegar, gætu orðið til þess að spilla mjög framtíð Norðurlandasamstarfsins. Það er afar þýðingarmikið fyrir okkur eins og komið hefur fram og það er ekki síst í því ljósi mikilvægt að mál eins og þetta sé afgreitt með góðu samkomulagi á Alþingi. Þess vegna vil ég nota tækifærið til að fagna því, því það gefur okkur sem störfum að þessum málum mun betri möguleika til að hafa áhrif í jákvæðar áttir.

[15:52] Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti félmn. um frv. til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum nr. 8/1986, með síðari breytingum. Hér er á ferðinni lítið mál en merkilegt sem skiptir framtíðina nokkru. Í því frv. sem félmn. hefur fjallað um er lagt til að Sléttuhreppur í Norður-Ísafjarðarsýslu verði sameinaður Ísafjarðarkaupstað en hreppurinn fór í eyði á sjötta áratugnum. Þar eru allnokkur hús og fólk kemur þangað að sumarlagi til að njóta fagurrar náttúru og svæðið er einnig að verða vinsæll ferðamannastaður annarra en þeirra sem eiga ættir að rekja til Sléttuhrepps. Því er mjög brýnt að hægt sé að koma lögum yfir þetta svæði, hægt sé að skipuleggja þar og koma þjónustu við ferðamenn í eitthvert form. Hlutaðeigandi aðilar, þ.e. Ísafjarðarkaupstaður og héraðsnefnd Ísafjarðarsýslu og Landeigendafélag Sléttu- og Grunnavíkurhrepps, fengu málið til umsagnar og allir eru sammála því að þetta gerði gert. Hér er gengið út frá Ísafjarðarkaupstað, en svo sem kunnugt er, þá er búið að samþykkja sameiningu sex sveitarfélaga á svæðinu þannig að í framtíðinni mun Sléttuhreppur tilheyra miklu stærra sveitarfélagi við Ísafjarðardjúp og reyndar á stærri hluta Norður-Ísafjarðarsýslu. Vegna þess hvers eðlis málið er, þá er kannski vert að minnast þess að við erum að ræða um eitthvert harðbýlasta svæði landsins þar sem fólk þraukaði við erfið kjör öldum saman. Þarna var m.a. prestur á 18. öld, Snorri á Húsafelli. Það eru til allnokkrar lýsingar á hans lífi þegar hann var prestur í Aðalvík og af þeirri lýsingu má sjá hversu óskaplega erfitt líf fólks var þarna sem hafði litla landkosti en lifði auðvitað fyrst og fremst á því sem sjórinn og fuglalífið gaf. Enda fór svo að um leið og aðrir möguleikar opnuðust, flutti fólk í burtu. En það breytir ekki því að þarna er ákaflega fagurt og hreppurinn gefur mikla möguleika í ferðaþjónustu að sumri til og því er verið að leggja til þessa breytingu þannig að hægt verði að skipuleggja framtíð svæðisins.

[15:55] Virðulegi forseti. Ég fjallaði um það stuttlega í máli mínu við 1. umr. hversu merkilegur viðburður það væri þegar Sléttuhreppur væri sameinaður Ísafirði. Eins og fram kom hjá formanni félmn. fór Sléttuhreppur í eyði árið 1951. Þetta var harðbýlt svæði þar sem bjuggu útvegsbændur og það er fróðlegt að reyna að líta um öxl og átta sig á því hvað gerðist fyrir 50 árum og orsakaði þá miklu byggðaröskun sem þá átti sér stað á þessum merkilega stað. Við erum enn í dag að ræða byggðavanda og orsakir fyrir byggðaröskun, hver sé ástæða þess að fólk sækir í þéttbýli, hvaða grunnþörfum þurfi að sinna svo að búandi sé á afskekktum stöðum og hvort ástæða sé til þess, virðulegi forseti, að stuðla að því að búandi sé á ákveðnum stöðum. Í tilefni þessa finnst mér við hæfi að flytja þingmönnum stutt bréf frá bóndakonu á Sæbóli í Aðalvík, Margréti Magnúsdóttur, til landlæknis og svar hans við þessu merkibréfa bréfi. Mér finnst að það eigi erindi bæði til þingmanna og í Alþingistíðindi. Landlæknir á þeim tíma var Vilmundur Jónsson og þetta bréf er skrifað 1945 þegar svæðið er orðið læknislaust og prestslaust. Eftir stuttan inngang bóndakonunnar segir hún, með leyfi forseta: ,,Ég sný mér nú til yðar í sárri neyð okkar hér sem á þessum hala landsins búum og bið yður í nafni guðs að senda okkur lækni þó ekki væri nema yfir vetrarmánuðina því þeir eru okkur erfiðastir, bæði hvað tíðarfar og allar samgöngur varðar. Við getum ekki alltaf sótt hjálp til Ísafjarðar þó líf liggi við og þó að við kvörtum og þurfum á hjálp að halda. Það er ekki alltaf hægt að sinna okkur hér sökum veðurfars og annarra aðstæðna. Hér sem annars staðar hefur verið mikið um vesöld í haust. Ég á dreng 12 ára og telpu 10 ára sem bæði hafa verið mikið veik. Fyrst fengu þau einhvers konar taugatruflun eða hjartveiki og voru lengi lasin af því og hafa ekki náð sér enn. Síðar fengu þau uppköst og vellu í hálsinn, verk í höfði sem lagði ofan í hálsinn aftan. Ég veit ekki hvað þetta hefur verið, en fleiri tilfelli hafa komið hér af þessu tagi. Og einn ungur drengur varð hálfmáttlaus í handlegg og var lasleiki hans svipaður og í mínum börnum að öðru leyti en því að þau urðu ekki máttlaus. Við vorum hálfhrædd við þetta og báðum Baldur Johnsen á Ísafirði að koma og athuga þetta, en sökum annríkis gat hann ekki sinnt því, hefur meira en nóg að gera maðurinn sá. Það er ekki alltaf hægt að rjúka með mikið veikt fólk til Ísafjarðar, t.d. konur sem ekki er hægt að hreyfa fyrir blóðlátum. Þetta hefur komið fyrir hér og ekki fyrir löngu síðan. Drengur sem ég á 15 ára gamall sem var við vinnu uppi á fjalli nú um tíma kom heim í dag töluvert meiddur á fæti. Hvern á að sækja til að athuga meiðsli? Mér finnst hann óbrotinn en finn vanmátt minn til að athuga þetta fyllilega þó drengurinn treysti mér fyllilega. Ekki er til neins að síma um svona hluti. Við höfum aðeins einn lækni og það er guð en það er ekki alltaf nóg. Já og nei. Það deyr svo margur að enginn hjálpar. Gætuð þér nú ekki haft einhver áhrif í þá átt að útvega okkur góðan lækni er fengist til að vera hér í vetur þó ekki væri til lengri tíma. Þetta er óbærilegt eins og það hefur verið og er nú. Þér getið sagt sem svo: Það er enginn að biðja fólk að vera þarna þar sem enginn menntaður maður vill vera eða getur þrifist. En það er nú svo. Það hafa ekki allir ástæður né löngun til að rífa sig upp með rótum þaðan sem þeir einu sinni eru búnir að hreiðra um sig bara til að elta fjöldann og læknana. Það getur annað afl verið sterkara sem við köllum átthagaást, en hún getur líka e.t.v. stundum verið of dýru verði keypt, þessi tryggð við það sem við köllum heima og þá lífsvenju að vera okkar eigin húsbændur og sækja ekki vinnu til annarra. Jæja Vilmundur. Þá fer ég að hætta þessum bréfaskriftum. Þetta er orðið lengra en ég hafði hugsað mér í fyrstu. Víkin mín er nú að klæðast haustfötunum og sjórinn er farinn að hækka raustina og sendir freyðandi hvítar öldur upp að grundinni sem húsið okkar stendur á. Þar sat einu sinni lítill drengur og lék sér með ofurlítinn seppa er ég átti. Þá var sól og sumar, ég var að vinna í garðholunni minni og virti unga manninn fyrir mér þar sem hann horfði út á spegilsléttan sjóinn og hversu mjúklega hann lét sér að hundinum mínum. Skyldi honum þykja eins gaman að sjá sjóinn þegar hann er sem reiðastur og víkin öll eitt brot svo að löðrið teygir sig upp á græna, slétta blettinn sem hann hvíldi á þá? Þennan dreng áttuð þér. Þér voru þá hér á ferð og hann var með yður. Guð blessi hann og yður. Ég hef enga afsökun fyrir þessu masi mínu, get tæplega búist við að þér lesið það til enda, bið velvirðingar á því sem er ábótavant. Ég vona að þér gerið allt sem þér getið til að útvega okkur lækni. Með vinsemd og einlægri virðingu. Margrét Magnúsdóttir, Sæbóli, Aðalvík.`` Ég vek athygli á því að þessi kona var ómenntuð bændakona norður á Ströndum. Þá kemur svar læknisins, Vilmundar Jónssonar, og það er merkilegt fyrir margra sakir og á erindi við okkur enn þann dag í dag: ,,Kæra frú Margrét. Ég bæði klökknaði og mér hitnaði um hjartaræturnar við að lesa bréfið yðar auk þess sem ég dáist að hve vel þér eruð pennafær. Víst man ég vel eftir yður en ekki því að ég hafi á neinn hátt unnið til þeirrar velvildar sem bréfið ber vitni um. Ef nokkuð hefði vantað á að ég þættist gera allt sem í mínu valdi stendur til að útvega ykkur lækni, hefði bréfið enn hert á mér og ég hefði sent hann samstundis ef unnt hefði verið. En segja verður hverja sögu eins og hún gengur. Á því hef ég engin tök. Allt virðist hafa verið gert sem hugsanlegt er að gera til þess að laða menn í þessi afskekktu læknisembætti sem nú eru launuð á borð við hæstlaunuðustu embætti í landinu. Og opinn vegur þaðan til enn tekjumeiri og eftirsóknarverðari héraða eftir tiltölulega stutta þjónustu. Engin leið er að flytja lækna fremur en aðra þegna þjóðfélagsins nauðuga á landshorn sem þeir vilja ekki vera á, enda tvísýnt þó að upp væri tekið hvernig nýttist þjónusta slíkra bandingja. Til dæmis um það hvernig straumurinn liggur nefni ég að hér í Reykjavík setjast læknakandidatar unnvörpum hver ofan á annan við afarkjör um húsnæði og annan framfærslukostnað, launalausir í meira og minna valtri von um að maður og maður velji þá sjúkrasamlagslækna og aðrir slæðist við og við inn á lækningastofur þeirra. En um Þingeyrarhérað sem lengi hefur verið talið eitt besta læknishérað á landinu og nú er svo launað að læknirinn fær um 30 þús. kr. á ári aðeins fyrir að eiga þar heima (eins og Hesteyrarlækni stendur til boða), sækir enginn fyrr en ég að liðnum umsóknarfresti gat dekstrað til þess ungan kandidat sem þó fæst ekki til að taka við héraðinu strax og bágt að vita nema hann sjái sig um hönd. Læknunum þýðir ekki að lá. Hina sömu sögu er að segja af öllum stéttum. Þið munuð vera prestslaus og svo eru fleiri. Og fluttust ekki 84 burtu úr Sléttuhreppi af 420 íbúum, þ.e. fimmta hvert mannsbarn, árið 1943? Þér segið e.t.v. að þar hafi læknisleysið átt sinn hlut í, en því miður gerist svipuð saga í þeim sveitum sem ekkert hafa haft af læknisleysi að segja. Víst er ekki von til að læknar skeri sig einir úr um þennan flótta frá dreifbýlinu og séu óðfúsir að flytjast úr fjarlægð til þeirra staða þar sem íbúarnr sjálfir, rótfastir að langfeðgatali, vilja með engu móti una. Börn dreifbýlisins sjálfs eru hér síst öðrum fúsari til þjónustunnar. Verst allra taka piltar aldir upp í sveit undir að gerast héraðslæknar í sveitahéruðum en best Reykjavíkurpiltar, enda bjarga þeir helst dreifbýlinu í þessu efni að svo miklu leyti sem því er bjargað --- og Reykjavíkurstúlkur þeim við hlið. Margt af þessu aðkomufólki dugir mjög vel og tekur með furðulegu jafnaðargeði því sem stundum lítur út fyrir að til sé ætlast: að það sitji eitt eftir þegar allt heimafólkið er farið. Nú hef ég málað þetta allt nokkuð svart og e.t.v. raknar eitthvað úr þessu. En satt að segja hef ég ekki mikla von um það. Ég geri ráð fyrir að sú bylting standi fyrir dyrum --- fyrst og fremst innra með fólkinu sjálfu --- sem gengur mjög nærri tilverumöguleikum hinna dreifðustu byggða uns þar sitja ekki aðrir en þeir sem kunna svo að meta kosti þeirra að þeir sætti sig við þá vankanta sem fylgja, þar á meðal að læknisþjónsta standi þar ekki til boða til neinna líka við það sem á sér stað í þéttbýli. Það er e.t.v. kaldranalegt að segja þetta svona blátt áfram en hitt er óheiðarlegt að dylja staðreyndirnar í þessum efnum, að ég ekki tali um þann loddaraskap að halda því að fólki að unnt sé að viðhalda hinu afskekktasta dreifbýli og sjá því fyrir öllum fríðindum þéttbýlisins. Ég held að hin mesta ógæfa sveitanna sé sú að hvers konar fríðindum kaupstaða hefur verið hampað svo fyrir sveitafólki að því hafi gleymst að það hafi nokkur fríðindi er vegi þar á móti. Metin í meðvitund fólks verða aldrei jöfnuð með því að flytja kaupstaðarlíf upp í sveit sem er jafnóframkvæmanlegt sem að flytja sveitalíf í kaupstaði, heldur mundi hitt vera reynandi: að halda uppi hvoru tveggja, kostum og ókostum dreifbýlisins annars vegar og þéttbýlisins hins vegar. --- og svo velji menn á milli að geðþótta sínum. Sá sem gerir skilyrðislausar kröfur um alla kosti og kynjar kaupstaðarlífs fær þeim kröfum aldrei fullnægt annars staðar en í kaupstað og á þar að vera. Sé öllu sveitafólki þannig innanbrjósts --- þá í kaupstað með það sem allra fyrst. Ef til vill byggjast svo sveitirnar aftur úr kaupstöðunum af fólki sem áttað hefur sig á að þar er ekki heldur allt fengið. Mér virðist reynsla mín af að skipa sveitirnar læknum jafnvel benda til þess. Þessar bollaleggingar mínar koma vissulega ómaklega niður þar sem þér eruð, sem svo einlæglega viljið vera kyrr á yðar stað. En eruð þér ekki líka undir þá sök seld að telja jafnvel meira halla á yður í samanburðinum við kaupstaðarfólk en að réttu mati á sér stað --- jafnvel í sambandi við aðstöðuna til læknishjálpar? Víst veit ég að enginn meðaltalsreikningur nægir til þess í hverju einstöku tilfelli að sætta mann í dreifbýli við að aðstandandi hans missi heilsu sína, verði örkumla eða bíði jafnvel dauða fyrir örlög fram vegna þess að of seint náist til læknishjálpar. En hins vegar má ekki gleyma því að svo mjög aukin heilbrigðis- og slysahætta fylgir þéttbýlinu að vafasamt er að hin auðsóttari og margbreytilegri læknishjálp þar endist til að jafna muninn. Ég veit ekki hvort þér trúið því, en satt er það samt, að þrátt fyrir alla erfiðleika barnsfæðandi kvenna í sveitum við að ná til ljósmæðra og lækna, hlekkist ekki fleiri konum í sveitum en í kaupstöðum á við barnsburð og í sveitum fæðast færri börn andvana. Hafið þér gert yður ljóst að í raun og veru alið þér börnin yðar upp við meira heilbrigðisöryggi á Sæbóli --- og þó að læknislaust sé á Hesteyri --- heldur en þér ættuð heima hérna á Laugaveginum. Jafnvel allt læknakraðakið í kaupstöðunum er oft síður en svo til öryggis heilsu manna. Hið sífellda kvabb í tíma og ótíma, langoftast af hégómlegasta tilefni, svæfir læknana á verðinum að ég ekki tali um það sem mjög er tíðkað að hlaupa milli fjölda lækna uns enginn veit hver ábyrgðina ber. Leiðir þetta til margvíslegra mistaka og vanrækslu. Er ekki laust við að að mér hvarfli stundum að hollara væri fyrir báða aðilja, læknana og sjúklinga þeirra, að hafa á milli sín hæfilega breiða vík eða mátulega háan háls yfir að sækja. Nú megið þér ekki snúa öllu á versta veg fyrir mér og leggja orð mín út á þá leið að ég telji ykkur svo vel sett að þið þurfið engan lækni á Hesteyri. Víst get ég unnað ykkur læknis þó meira væri og mun nóg halla á ykkur fyrir því. Og lækni sendi ég ykkur jafnskjótt sem ég get. Ég vík nú að lokum að kvillanum í börnum yðar. Mér virðist einsýnt að þau hafi fengið snert af mænusótt og megið þér og þau hrósa happi yfir að þau hafa komist út úr þeim hreinsunareldi örkumlalaus. Þau hafa nú fengið náttúrlega bólusetningu gegn þessari ægilegu veiki og þurfa ekki að óttast hana framar. Einskis hafið þér farið mis við að ná ekki til læknis í þessu tilfelli því að hér standa allir læknar uppi jafnráðalausir sem þér sjálf. Hitt skil ég og þess get ég nærri hver áhyggjuraun hefur verið fyrir yður að horfa upp á þetta og hafa engan yður fróðari til að ráðgast við og leita trausts hjá. Ég vona að drengurinn yðar sem meiddi sig á fæti sé orðinn heill. Fótbrot sem móðurauga og góð greind fer ekki nærri um, er varla hættulegt beinbrot. Þér fyrirgefið hve bréfið er fátæklegt og nær skammt til að létta af yður kvíða og áhyggjum. Þó er það skrifað af góðum hug og innilegri hlutdeild í kjörum yðar. Yðar með einlægri vinsemd og kærum kveðjum. Vilm. Jónsson.`` Virðulegi forseti. Ég hef leyft mér að taka tíma Alþingis til að lesa þessi tvö bréf, annað frá alþýðukonunni Margréti Magnúsdóttur frá Sæbóli í Aðalvík og hitt svarbréf Vilmundar landlæknis. Mér finnst þau eiga erindi inn í umræðuna um byggðaröskun og ég tel ljóst að prestsleysið og síðar læknisleysið hafi verið byrjunin á því óumflýjanlega, að þessi blómlega byggð lagðist í eyði 1951. Bréfin eru skrifuð 1945.

[16:21] Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um laun forseta Íslands, sem ég flyt ásamt fimm öðrum flutningsmönnum. Í sjálfu sér þarf ekki að hafa langt og mikið mál um þetta frv. Að vísu væri kannski freistandi að bregða svolítið á leik og ræða nokkuð um forsetaembættið í sambandi við þetta mál. En ég mun ekki falla fyrir þeirri freistingu heldur halda mér við efnið. Þetta mál er ákaflega einfalt. Frv. er í tveimur greinum: Orðin ,,og undanþeginn öllum opinberum gjöldum og sköttum`` í 2. gr. laga um launakjör forseta Íslands, nr. 10/1990, falli brott og að lög þessi öðlist gildi 1. ágúst 1996, þ.e. þann dag sem nýr forseti tekur opinberlega við embætti. Jafnframt falli niður 1. tölul. 4. gr. laga um tekjuskatt og eignarskatt, nr. 75/1981. Það er ef til vill eðlilegt að þær spurningar sem vakna við flutning þessa máls séu í fyrsta lagi um tímann. Af hverju er þetta flutt nú? Þar er því til að svara að í stjórnarskránni segir það um launagreiðslur til forseta Íslands að ákveða skuli með lögum greiðslur af ríkisfé til forseta og þeirra sem fara með forsetavald og óheimilt skal að lækka greiðslur þessar til forseta kjörtímabil hans. Um uppruna þessa ákvæðis veit ég ekki mikið en mann grunar engu að síður að þetta séu leifar af þeim ákvæðum í stjórnarskrá Íslands sem fluttust yfir til lýðveldisins með bráðabirgðabreytingum á þeirri stjórnarskrá sem Kristján konungur IX. færði okkur úr föðurhendi 1874. Með leyfi forseta vil ég vitna í grein sem dr. Bjarni Benediktsson skrifaði árið 1951 í Tímarit lögfræðinga um lögkjör forseta Íslands, en þar segir á þessa leið til að skýra þetta ákvæði: ,,Þetta síðasttalda ákvæði er sett til þess, að Alþingi geti ekki beitt fjárkúgun við forseta eða hann verði því um of fjárhagslega háður, og nær það ekki aðeins til hinna föstu launa, heldur einnig til annarra greiðslna sem forseta er veittur réttur til með lögum.`` Þetta orðalag bendir eindregið til þess að þegar konungur færði þjóð sinni, hinni dönsku og íslensku, stjórnarskrá upphaflega og færði nokkur völd í hendur þingsins, hafi verið reynt að verja konungdæmið með því að þetta þing sem nú fékk skattlagningarvald í ríkinu geti ekki gengið of nærri réttindum krúnunnar. Og ef ágreiningur yrði milli konungs og þingsins, gæti þingið ekki hefnt sín á konungi með því að svipta hann að einhverju leyti þeim fríðindum sem hann hefði, enda tók hann áreiðanlega megnið af tekjum sínum í formi ýmis konar fríðinda. Þetta tel ég og aðrir flm. óeðlilegt. Það er mjög óeðlilegt að launakjör forsetans felist að verulegu leyti í skattfríðindum og ég segi að verulegu leyti því ég hef heyrt nefndar tölur sem eru eitthvað á þá leið að a.m.k. þriðjungur eða upp undir 40% af launakjörum forseta felist e.t.v. í þessum skattfríðindum. Með því að veita embættismönnum slík fríðindi er þeim að nokkru leyti í sjálfsvald sett hvernig þeir taka laun sín. Þeir geta notað þessi fríðindi meira eða minna eftir því sem þeim sýnist og það er að öllu leyti skynsamlegri háttur að laun embættismanna ríkisins séu afmörkuð með lögum og farið nokkuð strangt eftir þeim lögum. Ég vil leyfa mér í sambandi við þetta að vitna aftur til fyrrnefndrar greinar Bjarna Benediktssonar sem hann skrifaði árið 1951 þar sem hann er með nokkrar skemmtilegar hugleiðingar um það hvað í því felist þegar sagt er að forseti skuli t.d. hafa ókeypis bústað, ljós og hita. Hann tekur þar fram að þá sé að sjálfsögðu einungis átt við embættisbústað forseta sem honum er skipað að hafa í Reykjavík eða nágrenni samkvæmt lögum og tekur þá fram að forseti eigi ekki kröfu til neins annars bústaðar á kostnað ríkisins heldur en þessa. Síðan tekur Bjarni fram að auðvitað beri ríkinu að leggja til í bústaðinn hæfileg húsgögn og annað slíkt, svo og að halda honum við með sæmilegum hætti. Um slíkar aðgerðir beri forseta að vísu að hafa hliðsjón af fjárlögum, en vitanlega eigi hann rétt á hæfilegu viðhaldi bústaðar og búsmuna, nægilegu ljósi og hita og verði hann sjálfur að meta það innan hóflegra marka. Einnig tekur hann fram að sama gildi um útlagðan kostnað forseta við rekstur embættisins sem til teljist risna, embættisferðalög, bifreiðar o.fl., en þó muni sá háttur hafa komist á, a.m.k. síðari árin, þetta er árið 1951 þegar forsetaembættið er aðeins sjö ára gamalt, að til risnu er goldin fastákveðin upphæð án hliðsjónar af því hvort henni er allri eytt í þessu skyni og sé það að vísu annað en lögin ætlast til. Það er dálítið skemmtilegt og ástæða til, held ég, að benda á að dr. Bjarni telur ástæðu til í þessari grein sinni að halda svo litlum atriðum til haga eins og hvað teljist hæfilegt ljós og hiti og einnig með risnu ætlist lögin til að hún sé borguð eftir reikningi, en ekki í einhverjum summum án þess að lagðir séu fram reikningar því til sönnunar að öllu hafi verið varið til risnu. Ég held að það sé full ástæða til fyrir okkur að staldra aðeins við og hugleiða þessi mál. Það hefur farið svo með forsetaembættið á undanförnum áratugum að það má segja að komist hafi upp nokkurs konar helgi í kringum það. Menn eigi alls ekki að gagnrýna eitt eða neitt í embættisfærslu forseta þar sem hann sé eina sameiningartákn þessarar þjóðar og menn eigi ekki að vera með smálegt agg og nagg út í embættið. Það er að vísu rétt en þessi helgi má ekki ganga út í þær öfgar að hún leiði til einhvers konar hræsnisfullrar þagnar um málefni embættisins og forsetann á hverjum tíma. Og einmitt þessi ummæli dr. Bjarna benda til þess að forgöngumenn á fyrstu árum lýðveldisins hafa ekki skirrst við að ræða bæði smátt og stórt í sambandi við embættið og við megum ekki líta þetta embætti svo stórum augum að við gleymum því að það hefur sín takmörk eins og öll önnur embætti á vegum þjóðarinnar. Það er full ástæða til að flytja þetta frv. nú vegna þess að á næsta ári fer fram nýtt forsetakjör og eins og ég hef rakið hér að framan verður lögum ekki breytt á kjörtímabili forsetans, eða a.m.k. alls ekki til lækkunar. Fyrir það er byggt í stjórnarskrárákvæðinu sem ég talaði um áðan. Ef menn telja á annað borð ástæðu til að gera þessar breytingar á launakjörum forsetans er rétt að gera það núna og kannski rétt að vekja athygli á því að frv. svipaðs efnis var flutt af hv. þm. Ólafi Þ. Þórðarsyni á 115. þingi, ef ég man rétt. Það náði ekki fram að ganga en var einmitt flutt í tilefni af því að þá stóðu til nýjar forsetakosningar. Því er eðlilegt að þetta sé flutt nú þegar líkt stendur á og það sé búið að ganga frá þessum málum áður en til forsetakjörs kemur. Hin röksemdin er efnisleg. Af hverju ætti að breyta því skattfrelsi sem forsetinn hefur notið? Ég og meðflutningsmenn mínir teljum það mjög óeðlilegt að launakjör forsetans felist í skattfríðindum að miklu leyti og það sé miklu eðlilegra að embætti forseta falli inn í launakerfi ríkisins, hann beri skatta eins og aðrir þegnar þjóðfélagsins og sé ekki einangraður frá kjörum þjóðarinnar með þeim hætti að hann þurfi ekki að lúta ákvörðunum Alþingis varðandi skatta eins og allir aðrir þegnar. Ég tel raunar að þetta eigi að gilda um alla aðra þegna og alþingismenn eigi líka að gæta sín á því að undanþiggja ekki aðra hópa, þar með talda sjálfa sig undan sköttum og skyldum, hvorki í smáu né stóru. Við teljum að það fari best á því að launakerfi ríkisins sé gagnsætt, æðstu embættismenn þjóðarinnar hafi laun sem hefji þá yfir fjárhagsáhyggjur meðan þeir gegna starfi sínu, en um leið sæti þau almennri meðferð um skatta og opinber gjöld. Nú kunna menn að hafa skiptar skoðanir um þetta og það hefur komið til í forsetakosningum að einstakir frambjóðendur hafa lýst yfir vilja sínum til þess að breyta þessu og falla frá skattfrelsinu, en þá er það of seint. Hvað sem líður góðum vilja forsetaframbjóðenda í þessu efni, ræður hans vilji ekkert um það. Um það segir prófessor Jónatan Þórmundsson í greininni ,,Skattskylda einstaklinga`` sem kom í Tímariti lögfræðinga, 1. hefti 1982, með leyfi hæstv. forseta: ,,Hvorki forsetinn né maki hans geta afsalað sér skattfrelsi sínu almennt. Ef svo væri, gætu þessir aðilar í raun breytt lögum. Ríkisvaldið ákveður einhliða í lagaformi jafnt skattskyldu sem skattfrelsi. Ef forsetinn kýs að inna af hendi til hins opinbera fjárhæðir, sem svara skattgreiðslum af tekjum, eignum og öðru, er þar um frjáls framlög að ræða, sem ekki hagga við skattfrelsinu. Skattyfirvöldum væri óheimilt að ákvarða forseta og maka hans skattgreiðslur, þótt beiðni bærist frá þeim þess efnis. Þar að auki mæla efnisrök gegn slíkum afsalsrétti. Löggjafarástæður þessara skattfrelsisákvæða eru opinbers eðlis og varða hefðbundna virðingu og forréttindi þjóðhöfðingja, en ekki persónuleg sjónarmið þess, er gegnir embætti hverju sinni.`` Hér ber að sama brunni og hjá dr. Bjarna að Alþingi ber að ákvarða launakjör forseta áður en kjörtímabil hans hefst og innan kjörtímabilsins verður kjörunum ekki breytt. Nú kann einhver að spyrja: Hver eiga launin að vera ef skattfrelsið er afnumið? Það tel ég vera utan við efnisatriði þessa frv. Fyrst ber Alþingi að láta vilja sinn í ljós um það hvort hann vilji halda í þessi skattfrelsisákvæði sem ég tel þar að auki hafa orðið úrelt með þeirri breytingu sem lögð var til og samþykkt á Alþingi á 65. gr. stjórnarskrárinnar, svokallaðri jafnræðisreglu, þar sem er viðurkennt að allir þegnar þessa þjóðfélags skuli jafnir fyrir lögunum. En þó að í stjórnarskránni standi að Alþingi skuli með lögum ákvarða greiðslur og ríkisfé til forseta og þeirra sem fara með forsetavald, mun það vera svo að Alþingi hefur fyrir löngu framselt þennan rétt sinn til Kjaradóms, alveg eins og með það að ákvarða sín eigin kjör. Það kemur því til kasta Kjaradóms ef þetta frv. verður samþykkt að ákveða í hverju þessi skattfríðindi hafa verið fólgin, hversu miklu þau nemi og úrskurða þá um hver skuli vera kjör forseta Íslands. Ég vil að lokum benda á það að nafni minn, Ólafur Þ. Þórðarson, flutti frv. svipaðs efnis einn fyrir fimm árum. Nú eru meðflutningsmenn mínir að þessu frv. fimm úr öllum flokkum. Ég held að það sýni þverpólitískan stuðning við frumvarpið og jafnframt að það hefur orðið hugarfarsbreyting á þeim árum sem liðin eru á milli þessara frumvarpa, þannig að nú sé ekki aðeins tímabært að samþykkja það vegna þess hvernig á stendur varðandi forsetakjör, heldur sé tími þessa frv. kominn efnislega. Það er kannski rétt að taka fram í framsöguræðu minni að ástæðan fyrr því að enginn alþýðuflokksmaður er með í flutningi þessa frv. er ekki sú að ég hafi viljað útiloka þá ágætu menn eða þeir hafi ekki viljað það. En ég var kominn í tímaþröng með að leggja það fram á þeim tíma sem mögulegt var að ég gæti komið því fram og mælt fyrir því þann tíma sem ég er varamaður á þingi. Alþýðuflokksmönnum gafst því ekki tími til að ræða það í sínum hópi eins og venjan mun vera þegar þeir ákveða að vera meðflm. að frumvörpum. Það segir ekkert efnislega um afstöðu þess ágæta flokks eða þingmanna hans til frv. Ég mun ekki hafa þessi orð öllu fleiri en vonast til að þetta frv. finni náð fyrir augum Alþingis og verði samþykkt í tíma fyrir næstu forsetakosningar.

[16:42] Virðulegi forseti. Hér er lagt til að afnema þau ákvæði laga sem kveða á um að forseti Íslands greiði ekki skatt. Ákvæði um skattfrelsi forseta Íslands er í tvennum lögum, þ.e. lögum um laun forseta Íslands, samanber 1. gr. þessa frv. og lögum um tekju- og eignarskatt, samanber 2. gr. þessa frv. En sá töluliður sem gert er ráð fyrir að falli úr þeim lögum kveður á um að forseti Íslands og maki hans greiði hvorki tekju- né eignarskatt. Það fyrirkomulag að forseti Íslands sé undanþeginn sköttum er gamalt og styðst við það að hér er um þjóðhöfðingja landsins að ræða en hér áður fyrr var talið eðlilegt að hann væri undanþeginn sköttum. Tekjur forsetans eru að langmestu leyti inntar af hendi af opinberum aðilum þótt forseti og maki hans geti vitaskuld haft tekjur af persónulegum eigum sínum. Forseti Íslands er þjóðhöfðingi og sameiningartákn landsmanna og sérstök fríðindi honum til handa eru ekki til þess fallin að skapa honum þann sess meðal landsmanna að vera fremstur meðal jafningja. Störf forseta lýðveldisins hafa einkennst af virðuleika og látleysi og það hefur verið gæfa Íslendinga að hafa átt einstaklega hæfa forseta. Það hefur aldrei staðið styrr um forseta lýðveldisins eftir að þeir hafa verið kosnir. Landsmenn hafa sameinast um að styðja forsetann af heilum hug og allir hafa forsetarnir orðið forsetar allra landsmanna. Þeim mun ríkari ástæða er til að hafa sem jöfnust lagaákvæði um forsetann og þegna landsins. Í lögum um forseta Íslands er gert ráð fyrir að Kjaradómur ákvarði laun forseta og er ekki gerð tillaga um að breyta því. Verði frv. þetta að lögum mun Kjaradómur ugglaust endurskoða laun forseta Íslands í ljósi þess að hann greiði skatta og hækka laun hans þannig að hann standi persónulega í sömu eða svipuðum sporum og áður. Þetta frv. miðar við að kjör forseta Íslands séu hvorki rýrð né bætt á nokkurn hátt. Markmið frv. er fyrst og fremst það að forseti sitji við sama borð og aðrir þegnar landsins. En það má koma fram í þessari umræðu að skattfrelsi forsetans hefur valdið vissum vandkvæðum varðandi launaákvarðanir Kjaradóms, þótt það virðist nokkuð einkennilegt. Kjaradómur ákvarðar laun ýmissa æðstu embættismanna ríkisins og raðar eðlilega forseta lýðveldisins efstum. Síðan er öðrum æðstu embættismönnum raðað neðar. Hér er hins vegar sá grundvallarmunur á að skattfrjáls laun svara til mun hærri raunlauna, eða launa í vasann, en jafnhárra launa sem skattur er greiddur af. Vitaskuld fer ekki vel á því að ákvarða laun t.d. hæstaréttardómara hærri en laun forseta Íslands í ljósi þess að annar greiðir skatta en hinn ekki þannig að í reynd er launabil sem ekki er fyllt inn í af hálfu Kjaradóms nema þá í formi yfirvinnugreiðslna eða annarra greiðslna sem gera launakerfið langt frá því gegnsætt eins og nefnt er í greinargerð með frv. Kjaradómi eru með þessu settar vissar skorður við ákvarðanir. Skattfrelsi forsetans hefur þannig myndað vissa stíflu í launaákvörðunum æðstu embættismanna ríkisins sem Kjaradómi er falið að ákvarða. Vitaskuld verður forsetinn og forsetaembættið að búa við sérstaka lagaumgerð enda er embættið einn af hornsteinum stjórnskipunar okkar. Það mæla hins vegar engin stjórnskipuleg rök með því að hann njóti skattfrelsis. Þess má einnig geta eins og fram kom að skattfrelsið í núverandi lögum nær ekki aðeins til forsetans heldur einnig til maka hans og hér er gert ráð fyrir að afnema þau ákvæði líka. Það ber að hafa í huga að forseti hefur ókeypis bústað, ljós og hita eins og það er orðað í lögum og allur útlagður kostnaður forseta vegna rekstrar embættisins er greiddur sérstaklega úr ríkissjóði. Ekki er gert ráð fyrir neinum breytingum á þeim ákvæðum. Í frv. til fjárlaga fyrir árið 1996 er gert ráð fyrir því að embætti forseta Íslands kosti á næsta ári um 50 millj. kr. Þar af eru laun forsetans aðeins sáralítið brot. Það er því ljóst að launakostnaður forsetans er tiltölulega lítill hluti rekstrarkostnaðar embættisins enda vinna m.a. margir starfsmenn við embættið, skyldur þess eru miklar og kröfur okkar til þess fara vaxandi. En eins og áður sagði fara fram forsetakosningar á næsta ári og því er heppilegt að breytingin taki gildi að þeim loknum en verði ákvörðuð á þessu þingi þannig að væntanlegum forsetaframbjóðendum sé ljós skattaleg meðferð launa forseta Íslands því að eins og fram kom hér hjá 1. flm. má ætla að frambjóðendur til forseta verði inntir um afstöðu til þessara mála eins og gerst hefur áður. En samkvæmt þeim úrskurði sem menn hafa gefið varðandi ákvæði stjórnarskrár þar um er orðið of seint að breyta ákvæðum um launakjör og skattfrelsi forseta Íslands þegar að því kemur að nýr forseti er kosinn. Ég vænti þess og tek undir orð 1. flm. að þessi tillaga eigi meirihlutafylgi að fagna á Alþingi því að hér er um mál að ræða sem ég tel vafalaust að meiri hluti þjóðarinnar vildi gjarnan sjá þær breytingar sem hér eru lagðar til.

[16:48] Herra forseti. Ég greiddi atkvæði gegn því þegar átti að taka þetta mál með flýtimeðferð á dagskrá. Það gerði ég fyrst og fremst vegna þess að ég tel ekki að þetta embætti sé í þeim kröggum eða sé með þeim hætti í okkar stjórnkerfi að ástæða sé til að taka það með einhverjum aðgerðum sem gæti í hugum manna þýtt að það þyrfti sérstakrar meðferðar við. Það var mín eina ástæða fyrir því að ég greiddi atkvæði gegn flýtimeðferð, ekki vegna neins annars. Eðlileg umræða um þetta mál er að sjálfsögðu sú sem lýðræðið krefst og ég er tilbúinn til að taka þátt í henni. Ég tel persónulega að tillaga sem þessi þurfi að fá mjög mikla umræðu, ekki bara í þinginu heldur í þjóðfélaginu einnig. Hér er alls ekki um mikla fjármuni að ræða eins og kom fram hjá síðasta ræðumanni, heldur er um grundvallarafstöðu að ræða hjá einstökum aðilum, bæði á hv. Alþingi og eins úti í þjóðfélaginu að það skuli enginn einn maður í þessu landi vera hærri en aðrir varðandi lög landsins og þá í þessu tilfelli skattalög þó að ýmis dæmi séu til um það. Ég er þannig þenkjandi í þessu máli að embætti forseta Íslands sé svo tengt lýðveldinu og upphafi þess að ef það á að vera að breyta því með einhverju móti þurfi að liggja verulega þungar ástæður fyrir slíku. Ég vil taka sem dæmi að sjómenn Íslands njóta sérstakra skattfríðinda á forsendum þess að þeir stunda hættulegt starf og í mínum huga vegna þess að þeir eru sá hópur í þjóðfélaginu sem stendur undir velferð þessa lands. Þess vegna höfum við alla tíð viljað umbuna þeim sérstaklega og láta með því í ljós hversu mikils þeir eru metnir í þjóðfélaginu. Sama finnst mér eiga við um forsetaembættið sem ég tel vera eins og hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir sagði áðan, hornstein lýðræðisins og að mínu mati eigi að njóta ákveðinna fríðinda sem ekki eru endilega öllum gefin en ég tel vera virðingarvott. Ég tel það óþarfa að leggja þetta til bara af grundvallarástæðum en ef menn á annað borð vildu gera eitthvað slíkt vildi ég gjarnan að nefndir eða þeir aðilar sem kæmu til með að fjalla um þetta gerðu á því almenna könnun meðal þjóðarinnar hvað henni finnst um að breyta stöðu forsetaembættisins með þessum hætti sem ekki skiptir neinu máli fjárhagslega fyrir ríkið og breytir í sjálfu sér engu öðru en ímynd embættisins í hugum þjóðarinnar. Ég held að við eigum að fara varlega í þessu máli og minnast þess að frá því að lýðveldið var stofnað hefur setið á forsetastóli úrvalsfólk sem hefur á engan hátt rækt sína skyldu með þeim hætti að menn þurfi að taka svona mál upp. Ég tek þó undir mál sem tengjast þessum lögum eins og það að maki forseta sé undanþeginn skatti einnig. Auðvitað gæti það valdið einhverjum misskilningi og kannski er óþarfi að hafa slíkt inni. Ég er einvörðungu að tala um laun forseta Íslands en ekki makans sem getur að sjálfsögðu verið í störfum sem skapa verulegar tekjur en tengjast ekki að neinu leyti forsetaembættinu þannig að mér finnst réttlætanlegt að velta fyrir sér þeim þætti laganna. En að öðru leyti finnst mér að áður en tekin er ákvörðun um breytingu þurfum við að kanna mjög rækilega hvað þjóðinni finnst um þetta og þá með þeim meðulum sem þinginu og ríkisstjórninni eru tæk og hafa verið virkjuð með ýmsu móti. Ég reikna með því að þetta frv. verði til umræðu í vetur en ég geri mér grein fyrir því eins og aðrir hv. þm. sem hér hafa tekið til máls að ef einhverjar breytingar eiga að verða á þessum málum þá þurfa þær að ganga í gegn á þessu þingi því að eftir að nýr forseti tekur við, væntanlega í sumar verður engu breytt varðandi þetta embætti.

[16:56] Virðulegi forseti. Sem ein af flm. frv. vil ég fara um það nokkrum orðum þó að flest grundvallarsjónarmið hafi þegar komið fram hjá fyrri ræðumönnum. Í fyrsta lagi vil ég leggja áherslu á að meginástæða mín fyrir að styðja frv. kemur fram í 1. og 2. mgr. greinargerðarinnar og er sú að ég tel það grundvallaratriði að allir þegnar landsins séu jafnir fyrir lögum eins og segir skýrt í 65. gr. stjórnarskrárinnar eftir nýsamþykktar breytingar á henni. En þar segir orðrétt: ,,Allir skulu vera jafnir fyrir lögum.`` Ég tel því reyndar að sú skipan sem nú er viðhöfð brjóti í bága við stjórnarskrána svo og þau ákvæði í lögunum um tekjuskatt og eignarskatt sem segja að forseti Íslands og maki hans séu undanþegin tekju- og eignarsköttum. Í öðru lagi legg ég áherslu á það sjónarmið sem kemur fram í 1. mgr. greinargerðarinnar að best fari á því að launakerfi ríkisins sé gagnsætt og það eigi jafnt við um æðstu embættismenn ríkisins sem aðra. Að þessu sögðu tel ég eðlilegt að laun forsetans séu í hlutfalli við aðra háttsetta embættismenn og það er okkar skoðun í Kvennalistanum að þau laun eigi að vera í samræmi við þá sérstöðu og virðingu sem embætti forseta Íslands nýtur meðal þjóðarinnar. Ég ítreka þessi grundvallarsjónarmið hér vegna þess að stuðningur minn og okkar kvennalistakvenna er prinsippmál sem tengist ekki forsetaembættinu að öðru leyti, þ.e. kjörum núverandi eða fyrrverandi forseta. Við erum þeirrar skoðunar að núverandi fyrirkomulag veiki embættið og því sé tímabært að breyta því án þess að þar með sé verið að halda því fram að skerða beri á nokkurn hátt þau heildarkjör sem forseti Íslands hefur nú. Vegna orða hv. þm. Kristjáns Pálssonar um að það þurfi verulegar ástæður til að breyta máli af þessu tagi vil ég ítreka það að stjórnarskrárbreytingin frá því í vor er ekki bara góð ástæða heldur kallar hún beinlínis á þessa breytingu sem er í takt við almenningsálitið að ég tel ef marka má þá sterku kröfu sem fram hefur komið í vetur um að alþingismenn sem og aðrir eigi að vera jafnir fyrir lögum. Ef þjóðin verður spurð verður auðvitað að koma skýrt fram að það er alls ekki ætlun okkar kvennalistakvenna að breyta á nokkurn hátt heildarkjörum forseta Íslands heldur fyrst og fremst að gefa forseta Íslands sem öðrum þegnum tækifæri til að vera jafnir fyrir lögunum.

[16:59] Herra forseti. Hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir sagði að samkvæmt breytingum á stjórnarskránni ættu allir að vera jafnir fyrir lögunum og það eru náttúrlega allir jafnir eins og lögin ákveða hverju sinni og að sjálfsögðu förum við eftir því. En ég minni á að það eru ýmsir hópar í þjóðfélaginu sem hafa skattaleg sérréttindi af ýmsum ástæðum sem teygja sig, við skulum segja frá forsetaembættinu. Það eru t.d. sjómenn, starfsmenn utanrrn., starfsmenn á vegum Sameinuðu þjóðanna og stofnana sem starfa á vegum alþjóðasamtaka og jafnvel aldraðir og ýmsir aðrir sem hafa ýmis sérréttindi samkvæmt lögunum. Spurningin er auðvitað alltaf sú hvað á að ganga langt í þeim efnum. Í mínum huga er ekki ástæða til að gera neinar grundvallarbreytingar í þessu tilviki. Ekki vegna þess að forsetinn hafi ekki efni á því eða embættið, heldur vegna þess að það hefur ekkert bent til þess að þetta sé vilji þjóðarinnar. Því hefur verið lýst yfir að þjóðin vilji þetta. Ég hef hvergi heyrt það. Ég benti aftur á móti á að hugsanlega væri rétt að spyrja þjóðina í skoðanakönnun á vegum Alþingis hvort hún vill í rauninni þessar breytingar á kjörum embættis forseta Íslands.

[17:02] Virðulegi forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að blanda mér í þessa umræðu en þannig stendur nú á að ég hef hugleitt þessi mál dálítið áður og langaði til að koma þeim sjónarmiðum mínum á framfæri. Í fyrsta lagi sé ég í sjálfu sér enga ástæðu til að ræða málið á þeim grundvelli hvort hér er um að ræða einstakling sem eiga að gilda um sömu lög og sömu reglur og aðra. Ég held að það sé hafið yfir allan vafa þegar um einstaklinginn er að ræða. Ég held að við þurfum að reyna að ná málinu út úr þeim farvegi að við séum að tala um einstaklinginn. Spurningin er um eðli forsetaembættisins. Hún er ekki um það hvort hann nýtur mikillar eða lítillar virðingar. Það er nánast smekksatriði og mætti kanna það hjá þjóðinni. Hv. þm. Kristján Pálsson nefndi hér áðan að það væri sniðugt að spyrja þjóðina og væri gaman að vita hvenær hún hefur viðtalstíma næst. En hvaða embætti er embætti forseta Íslands? Hvað er það? Er það með svipaða stöðu og t.d. kóngar og drottningar í öðrum löndum? Það er stundum talað þannig um embætti forseta Íslands. Eða skiptir það kannski engu máli, embætti forseta Íslands? Það er stundum talað um forseta Íslands, sérstaklega eftir að núv. forseti Íslands lýsti því yfir að hún mundi ekki gefa kost á sér til endurkjörs, eitthvað á þessa leið: Ja, það þarf nú endilega að fá einhvern í þetta. Ég vil láta það koma fram hér af þessu tilefni að ég tel að núv. forseti Íslands hafi gegnt þessu embætti af miklum glæsibrag. Ég vil ekki að sú umræða sem hér fer fram né heldur umræðan um það hvort þyrfti meirihlutaforsendur fyrir því að forseti yrði kosinn sé á neinn hátt skilin þannig. Það sem skiptir kannski aðallega máli í þessu sambandi er það að forseti Íslands er ekki embættismaður í venjulegum skilningi og ekki kjörinn fulltrúi eins og t.d. alþingismenn og ráðherrar. Forseti Íslands er kjörinn af þjóðinni beint án þess að það gerist t.d. í tengslum við alþingiskosningar eða aðrar kosningar. Og af hverju er það gert? Það er vegna þess að hugsunin var sú að forsetinn gæti verið pólitískt mótvægi við Alþingi á hverjum tíma. Þess vegna þarf staðfestingu forsetans á lögum sem sett eru af Alþingi. Sú undirskrift forseta Íslands er ekki bara formsatriði heldur er hún mikilvægur pólitískur veruleiki. Þótt þessu valdi hafi í raun og veru aldrei verið beitt nema til að skrifa undir, er hægt að beita því til að skrifa ekki undir eins og menn þekkja. Þess vegna er mjög mikilvægt að mínu mati að forseti Íslands hafi sjálfstæði, eins mikið og nauðsynlegt er þessa eðlis embættisins vegna, gagnvart Alþingi. Þess vegna finnst mér að það komi alveg til greina að um forsetaembættið eitt gildi aðrar skattareglur en önnur störf í samfélaginu út af því stjórnarskrárbundna undirstöðuatriði að forsetinn sækir vald sitt til þjóðarinnar, til landsmanna. Hann á í raun og veru að mynda mótvægi gagnvart Alþingi eins og embættið er hugsað. Nú er ég ekki að segja að það sé endilega rétt að hugsa embættið svona. Ég get fyrir mitt leyti ímyndað mér að það væri skynsamlegra að taka öðruvísi á þessu máli. Ég hef oft velt því fyrir mér hvort núverandi kerfi varðandi kosningu Alþingis, forseta og skipan ríkisstjórna er ekki slæmt kerfi að ýmsu leyti og veikt frá því sjónarmiði séð að stjórnkerfið á að vera plúralístískt. Það á að vera fjölræði hér í þessu landi. Veruleikinn er auðvitað sá að Alþingi hefur orðið veikara og veikara. Það sést hér alla daga. Þeir sem eru í stjórnarflokkum finna það. Ég er ekki að ásaka þá sem nú eru í stjórnarflokkum frekar en þá sem hafa verið áður í stjórnarflokkum, en þeir finna hvernig þessi veruleiki er. Alþingi er of veikt gagnvart framkvæmdarvaldinu. Þess vegna er það alveg rétt sem þeir nafnarnir, hv. 1. flm. þessa máls og hv. fyrrv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson, hafa sagt úr þessum ræðustóli. Hér er frekar stjórnbundið þing en þingbundin stjórn. Það er mikið til í því. Spurningin er þá sú, hvernig á að breyta þessu kerfi? Ég er þeirrar skoðunar að það komi til greina að velta því fyrir sér að hér verði að einhverju leyti tekið upp kerfi þar sem menn kjósa framkvæmdarvaldið beint sem mundi þannig tiltekið mótvægi við löggjafarvaldið. Það merkilega í bandaríska stjórnkerfinu er ekki bara þetta, heldur líka að innan löggjafarvaldsins og fjárlaga- og fjárveitingavaldsins þar er einnig um að ræða tilteknar pólitískar móthverfur þar sem annars vegar er senatið sem er kosið á allt öðrum forsendum heldur en fulltrúadeildin. Þetta kerfi gerir það að verkum, t.d. í Bandaríkjunum, að þar er hægt að tala um frá þessu sjónarmiði plúralístískt stjórnkerfi þótt hin pólitíska hlið þess máls líti allt öðruvísi út að mínu mati. Ég dreg þetta hérna fram, hæstv. forseti, til að undirstrika að mér finnst það mál sem hér er á dagskrá mikilsvert mál. Mér finnst það snerta grundvallaratriði. Mér brá í brún, eins og hv. þm. Kristjáni Pálssyni, þegar ég tók eftir því að málið var tekið á dagskrá hér með afbrigðum. Það var eins og lægi svo mikið á að gera þetta en það var vegna þess að 1. flm. var þá að fara af þingi þannig að fyrir því voru þau rök en engin önnur. En ég tel sem sagt að þetta sé ekki smámál og eigi að skoða þetta í almennu samhengi. Ég þakka fyrir að frv. skuli vera flutt eða málið sett á dagskrá þannig að það fáist um það umræður en mér finnst ekki að menn geti slegið því alveg föstu að það sé endilega rétt að gera það eitt gagnvart forsetaembættinu sem lagt er til í þessu frv. Ég held að það mætti skoða málið í víðara samhengi. Hæstv. forseti. Ég bendi á að fyrir nokkru kusum við sérstaka nefnd í stjórnarskrármálið eins og heimilt er samkvæmt þingsköpum og hún hefur þegar a.m.k. eitt annað frv. um forsetaembættið og það er ágætt að hún eyði einhverjum tíma í að ræða þessa hluti. Það er auðvitað alveg ljóst að allar breytingar sem gerðar kynnu að verða á forsetaembættinu verða ekki gerðar á þessu þingi. Það er engin samstaða um það að breyta stjórnarskránni á þessu þingi. Ég geri ráð fyrir því að ég væri tilbúinn þess. Það mundi þýða þingrof og kosningar um leið þannig að það mundi örugglega ekki standa á okkur að drífa í því. Breyta einu litlu atriði í stjórnarskránni til að losna við ríkisstjórnina. Það er nú vissulega einnar messu virði að reyna að koma henni frá. Annað eins böl fyrir þjóðina og hún er þessi ríkisstjórn. Ég geri ekki ráð fyrir að stjórnarflokkarnir sem að meira og minna leyti standa að þessum tillögum um breytingu á stjórnarskránni sem hér er uppi séu tilbúnir til að setja stjórnina af, eða hvað? Ég hef ekki orðið var við það. Ég held því að þessi tillöguflutningur sé mest svona almennar æfingar í því að takast á um hlutina og það er allt í besta lagi. Til þess er þessi stofnun líka.

[17:10] Herra forseti. Ég fagna þeirri umræðu sem þó hefur fengist um þetta frv. nú við 1. umr. Ég fagna því sérstaklega að það hafa líka komið fram andstæð sjónarmið og ýmis rök með og á móti þessari hugmynd sem að hér hefur verið reifuð. Auðvitað er ekki einfalt mál að leggja út í slíka breytingu og á ekki að gera nema að vandlega athuguðu máli. Hv. þm. Kristján Pálsson sagði að menn ættu ekki bara að gera þetta af prinsippástæðum. Ég tel hins vegar þvert á móti að það sé fyrst og fremst af prinsippástæðum sem eigi að gera þetta. Það á að laga þessa grein laga að þeim viðhorfsbreytingum sem orðið hafa í þjóðfélaginu á undanförnum árum. Varðandi það sem hv. þm. Svavar Gestsson sagði um að vísa þessu máli til stjórnarskrárnefndar, tel ég að það sé ekki ástæða til þess vegna þess að hér er ekki um stjórnarskrárbreytingu að ræða. Hér er eingöngu um að ræða breytingu á lögum um launakjör forseta Íslands og það er ekki hróflað við því ákvæði stjórnarskrárinnar sem mælir fyrir um hvernig með þau launakjör skuli farið. Ég vil ekki hætta mér út í miklar umræður fjarri þessu frv. eins og um ameríska stjórnkerfið og hvort tímabært sé orðið að kjósa framkvæmdarvaldið beint. Ég aðhyllist eindregið þá skoðun að við eigum að greina valdið miklu betur að og koma hér á tregðulögmálum mótvægis eins og eru í Bandaríkjum Norður-Ameríku og er ástæða til að benda á að sú bylting sem framkvæmd var í Norður-Ameríku fyrir rúmlega 200 árum er eina byltingin sem hefur heppnast svo vel í heiminum að stjórnkerfið stendur enn í meginatriðum lítt breytt. Það hefur einmitt innbyggt þessar margvíslegu mótsetningar, Checks and Balances er það trúlega kallað á ensku, og hefur þrátt fyrir það gefist nokkuð vel. Að vísu hefur mörgum stjórnmálamönnum þótt slíkt kerfi mjög seinvirkt. Það er ekki aðeins að fulltrúaþingið og senatið verði að vera sammála með eða á móti forsetavaldinu, heldur kemur og hæstiréttur inn í með umfangsmikið túlkunarvald svo jaðrar við löggjafarvald. En út í þær umræður ætla ég ekki að hætta mér í þessu sambandi. Ég tel að það mál sem hér er til umræðu sé tiltölulega einfalt, hvort tímabært sé að afnema skattfrelsi forseta Íslands, hvort það sé í takt við tímann og þau stjórnarskrárákvæði sem voru samþykkt sl. vor og hvort Alþingi eigi ekki yfirleitt að taka löggjöf sína upp með tilliti til þeirra breytinga sem voru gerðar með því að efla jafnræði þegnanna fyrir lögum og fara út í endurskoðun á fyrri lögum með þetta viðhorf í huga. Ég vil að lokum leggja til að þetta frv. fari til allshn. og legg það fyrir hæstv. forseta.

[17:15] Virðulegi forseti. Stjórnarskrárnefndin er með a.m.k. eitt mál sem snertir forsetaembættið. Samkvæmt þingsköpum gæti hún skoðað þetta mál líka þó því sé vísað til allshn. Mér finnst eðlilegt að þessi mál séu skoðuð í samhengi. Það var það sem ég átti við, hv. þm.