Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Félmrh. (Hannibal Valdimarsson) : Herra forseti. Í þessu frv. um breyt. á l. um tekjustofna sveitarfélaga eru tvö efnisatriði. Hið fyrra er afleiðing af því, að breytt hefur verið ákvæðum um innheimtu söluskatts. Hann féll áður í gjalddaga ársfjórðungslega, en er nú innheimtur mánaðarlega. Samkv. l. um jöfnunarsjóð hafa sveitarfélögin fengið 1/5 af söluskattinum og hann féll í gjalddaga ársfjórðungslega, en nú telst rétt, að þetta ákvæði breytist og hann gjaldfalli mánaðarlega. Hitt ákvæðið er um það, að þau sveitarfélög, sem ljúka ekki reikningsuppgjöri eins og til stendur og afhenda það Hagstofu Íslands á tilskildum tíma, njóti ekki fyrirgreiðslu jöfnunarsjóðs, fyrr en þau hafa kippt þessu í lag. Þetta er lagt til að beiðni Hagstofu Íslands, sem getur ekki framkvæmt eðlilega og nauðsynlega skýrslugerð um skil sveitarfélaganna, nema þau standi í skilum. En nokkur vanhöld eru á því, að sveitarfélögin gangi frá reikningum sínum eins og vera ber, og eru þess dæmi, að nokkur sveitarfélög séu nú með óuppgerða og óendurskoðaða reikninga frá 1971 og jafnvel 1970. Þetta er síðara ákvæðið í frv. og er eingöngu flutt til þess að greiða fyrir eðlilegu starfi Hagstofu Íslands varðandi uppgjör sveitarfélaganna. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um þetta frv. Það er ekkert í því annað en þessi tvö efnisatriði, sem ég nú gerði grein fyrir. Ég legg til, að málinu verði vísað til 2. umr. og félmn.

Fjmrh. (Halldór E. Sigurðsson) : Herra forseti. 220. mál þessarar hv. d. er frv. til l. um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Hinn 7. marz 1972 var skipuð n. á vegum fjmrn. til þess að endurskoða gildandi lög nr. 38 1954, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, með síðari breyt. og lög nr. 55 1962, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, með síðari breyt. og l. frá 1915 um verkfall opinberra starfsmanna. Í n. áttu sæti Benedikt Sigurjónsson hæstaréttardómari, sem var formaður n., Arnmundur Bachmann lögfræðingur, Björgvin Vilmundarson bankastjóri, dr. Gunnar Thoroddsen prófessor og alþm., Ingólfur A. Þorsteinsson kennari, Vilhjálmur Hjálmarsson alþm., Kristján Thorlacíus deildarstjóri, sem var tilnefndur af Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, Albert Kristinsson deildarstjóri, sem einnig var tilnefndur af bandalaginu, og dr. Ragnar Ingimarsson dósent, sem var tilnefndur af Bandalagi háskólamanna. Þá voru skipaðir sem varamenn í þessa n. Ingi Kristinsson skólastjóri eftir tilnefningu Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og Þór Vilhjálmsson prófessor, sem var tilnefndur af Bandalagi háskólamanna. Varamenn þessir tóku þátt í störfum n. Á starfstíma n. hætti Ragnar Ingimarsson störfum, en við starfi hans tók Hrafn Bragason borgardómari, sem var tilnefndur af Bandalagi háskólamanna. Í sambandi við þetta frv., sem hér liggur fyrir, hefur n. gert svo hljóðandi grein fyrir sinni afstöðu: „ N. hóf þegar störf og hefur haldið marga fundi. Kom í ljós að skoðanir manna voru mjög skiptar um, hvernig skyldi haga heildarlausn þessara mála. Gildandi kjarasamningar renna út 31. des. 1973. Er kom fram á árið 1973, var ljóst, að útilokað var að ljúka þeirri heildarendurskoðun, sem fyrirhuguð var, það snemma, að nýjum reglum yrði beitt um samninga þá, sem taka eiga gildi 1. jan. 1974. Var því horfið að því ráði að taka fyrir einn þátt málsins til bráðabirgða, lög um kjarasamninga opinberra starfsmanna, í því trausti, að breyt. á þeim l. fengjust samþ. á því þingi, sem nú situr, og unnt yrði að beita hinum nýju reglum við samningagerð þá, sem hefjast skal á þessu ári. Allir nm. eru samþykkir meginstefnu frv., en samkomulag náðist þó ekki um tvær greinar 3. og 4. gr. Meginbreytingarnar frá gildandi lögum, sem allir nm. styðja, eru þessar: 1) Lagt er til, að l. taki einnig til þeirra opinberra starfsmanna, sem ráðnir eru með skemmri en þriggja mánaða uppsagnarfresti: - Eins og kunnugt er, hefur það ekki verið, að lög um kjarasamninga opinberra starfsmanna hafi tekið til þeirra aðila, sem hafa verið kallaðir lausráðnir starfsmenn ríkisins. En með þessu frv. er gert ráð fyrir því, að l. nái einnig til þeirra starfsmanna, sem þannig eru ráðnir. Annað atriði er það, að „heildarsamtök opinberra starfsmanna, sem hlotið hafa viðurkenningu fjmrh., hafi samningsaðild og geri aðalkjarasamning: Það sem hér er um að ræða er í raun og veru viðurkenning á því, að fleiri en einn aðili skuli fara með gerð aðalkjarasamnings fyrir hönd starfsmanna ríkis og bæja. Áður hefur það verið svo, að Bandalag starfsmanna ríkis og bæja hefur eitt verið í forsvari fyrir ríkisstarfsmennina. En það var orðið álit þeirra, sem að þeim málum hafa unnið og bezt til þekkja, að breytingar væru óumflýjanlegar í sambandi við samninga þá, sem nú eru fram undan milli ríkisstarfsmanna og ríkisins. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að Bandalag háskólamanna hefur ekki á síðari árum verið í samtökunum Bandalag starfsmanna ríkis og bæja. Það hefur í raun og veru sagt sig úr þeim samtökum og myndað ný samtök. Þess vegna er gert ráð fyrir því í þessu frv., að hægt sé að veita fleiri en einum heildarsamtökum aðild að þeim kjarasamningum, sem gerðir verða á vegum ríkisins. Það er í raun og veru viðurkenning á því, sem þegar er orðið. Ég leitaði álits um þetta hjá Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja og einnig þeim aðilum, sem farið hafa með þessi mál á vegum fjmrn., og það var þeirra mat, að fram hjá þessu yrði ekki komizt, hvort sem mönnum líkaði betur eða verr. Þess vegna er þessi skipan upp tekin, að fjmrh. geti veitt fleiri en einum heildarsamtökum viðurkenningu sem samningsaðila. Þriðja atriðið er svo, að einstök félög „semji um skipan manna og starfsheita í launaflokka og nokkur önnur atriði: Hér er einnig um nýmæli að ræða. Það er hugsunin, að í aðalsamningi sé um að ræða nokkurs konar rammasamning, sem þó er takmarkaður, og því settar skorður, um að semja skuli í þeim rammasamningi. En þegar honum er lokið, hafa einstök aðildarfélög rétt til þess að semja um skipan manna og starfsheita í launaflokka og önnur atriði, er þar koma til. Hér er einnig um nýmæli að ræða, sem ekki hefur áður verið, og á að gera það að verkum, að þegar frá samningum hefur verið endanlega gengið, verði þeir bindandi fyrir alla þá aðila, sem að samningunum standa. Á þetta að tryggja betur grundvöll samninga en hefur verið með þeim heildarsamtökum, sem að samningsgerð við ríkið hafa staðið. Það atriði, sem ekki er einróma álit um, er að finna í 3. gr. frv., en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þrátt fyrir ákvæði í 1., 2. og 3. mgr. er fjmrh. heimilt að veita læknafélagi Íslands, að beiðni hlutaðeigandi heildarsamtaka, rétt til að fara með kjarasamninga fyrir þá félagsmenn sína, sem ráðnir eru með skemmri uppsagnarfresti en þriggja mánaða. Tekur þetta bæði til aðalsamnings og sérkjarasamninga: Um þetta atriði urðu skiptar skoðanir. Raunar var það stefnan, sem átti að marka við gerð þessa samnings, að ef fleiri en einum heildarsamtökum væri veitt aðild að samningsgerðinni, yrði ekki um fleiri aðila að ræða. Ljóst var, að ekki mundi með neinu móti nást samstaða um þetta eða málið í heild, ef þessu yrði haldið til streitu. Þetta mál var því mjög athugað, og niðurstaðan varð sú, að þrátt fyrir það, að Bandalag starfsmanna ríkis og bæja væri þessu atriði mótfallið, lýstu fulltrúar þess því yfir, að þeir mundu heldur una því en að láta málið stranda á þessu atriði. Enn fremur hefur það komið fram í viðræðum við læknasamtökin, að þrátt fyrir það, að þau hafi kosið að hafa þetta svona nú, stefndu þau að því, að um heildarsamtök gæti orðið að ræða síðar meir, og vildu vinna að því, að svo yrði, þó að þau vildu ekki tapa þeim rétti, sem þau hefðu raunverulega verið búin að ná þrátt fyrir ákvæði eldri laga. Það varð því úr, að á það var fallizt að bera frv. fram með þessum hætti, enda voru þeir aðilar, sem fyrst og fremst voru viðsemjendur í þessari frumvarpsgerð, búnir að gera grein fyrir því með þeim hætti, að þeir vildu una því, jafnvel þótt þeir hefðu ekki kosið að hafa það svo. Þá er einnig gert ráð fyrir því, að ríkisstarfsmaður, sem eigi er innan vébanda heildarsamtaka þeirra, sem viðurkenningu hafa hlotið samkv. 1. mgr., skuli greiða til þeirra heildarsamtaka, sem hann á að vera í, gjald eins og hann væri félagsmaður. Þykir þetta réttmætt með tilliti til þess, að þessir aðilar njóta þeirra réttinda og þess, sem að samningsgerðinni lýtur, ekkert síður en hinir, sem borga sín félagsgjöld til að kosta þau félagssamtök, sem að samningum standa. Þá er og ákvæði í frv. um það, að félagsmönnum, sem eru fyrir utan þessi samtök, sem hér hafa verið greind, hefur ráðh. rétt til þess að ákveða laun í samræmi við heildarsamninga þá, sem gerðir verða samkv. þessu frv., ef að lögum verður. Eins og ég tók fram þegar í upphafi, var hlutverk þeirrar n., sem skipuð var 7. marz 1972, að vinna að því, að sett yrðu heildarlög, þar sem stefnt væri að því, að opinberir starfsmenn fengju verkfallsrétt. Þrátt fyrir það að þetta frv. er komið fram nú, mun n. sú, sem að þessum málum hefur unnið, halda áfram að vinna og vita, hvort hægt er að ná samstöðu eða hver endanleg niðurstaða verður um þetta meginatriði málsins. Á það hefur ekki endanlega reynt enn þá, en það mun verða gert við framhaldsvinnu þessarar n. Það hefur komið fram í þeim umr., sem farið hafa fram um slíka samningsgerð, þar sem opinberir starfsmenn fengju fullan samningsrétt og fullan verkfallsrétt, að þá þyrfti að fara inn á hið almenna svið, þannig að ráðningarkjör þeirra yrðu með sama hætti og annarra manna, er til starfs yrðu ráðnir. Æviráðning, eins og það er kallað, þegar maður getur setið í embætti fram til sjötugs, gæti þá ekki átt við. ef til slíks kæmi. Enn fremur hefur í þeim umr. komið fram, að einhverjar takmarkanir yrðu að vera á verkfallsrétti, vegna þess að þjóðféfagið yrði að geta haldið uppi ýmsum störfum, en mönnum, sem þeim sinntu, væri erfitt að veita verkfallsrétt. En umr. um þessa þætti málsins eru ekki orðnar það víðtækar, að hægt sé að segja, á hverju kynni að stranda, ef það strandar, eða með hvaða hætti það kynni að leysast, ef leyst verður. Hitt vil ég taka fram, að að þessu verki verður unnið áfram til þess að reyna til þrautar að ná því takmarki, sem stefnt var að með skipun n. Þá er ekki í þessu frv. gert ráð fyrir starfsfólki ríkisbankanna eða lánastofnana ríkisins. Það hafa einnig orðið um það nokkrar umr., hvort ekki væri rétt, að starfsfólk þessara stofnana félli alveg undir lög um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Meðal þessa fólks munu vera eitthvað skiptar skoðanir um það, en á síðara stigi málsins mun verða athugað betur, hvort það er hugsanlegt eða ekki. Enn fremur var það mjög rætt í n., hvort starfsfólk Alþ. ætti ekki að njóta þeirra réttinda og skyldna, sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Nefndarformaður og aðrir nm. ræddu þetta nokkuð við mig, og niðurstaða mín varð sú, að bezt væri, að frv, færi til Alþ., án þess að mælt væri fyrir um það. En ég gat þess, að ég mundi hins vegar við framsögu minnast á það hér á hv. Alþ., að þetta hefði verið mjög til umr. í n. Ég tel mig fara þar með rétt mál, að a. m. k. þó nokkur hluti nm. taldi eðlilegt, að starfsfólk Alþ. tilheyrði þessum hópi og nyti þeirra réttinda og skyldna, sem opinberir starfsmenn njóta. Ég vil því leyfa mér að biðja þá n. hér í hv. d., sem fær þetta mál til meðferðar, að kynna sér þetta bæði hjá forsetum Alþ. og skrifstofustjóra svo og starfsfólkinu. Frá minni hendi væri það með góðu samþykki, ef þessi breyting yrði gerð hér. Fyrir meginbreytingum í þessu frv. er gerð grein í upphafi grg., þar sem m. a. stendur, að einstök félög fái vissan rétt til þess að ganga endanlega frá sínum samningum, eftir að heildarsamningar hafa verið gerðir. Gildistími aðalsamnings er 2 ár. Einnig eru tímamörk, eftir að aðalsamningur hefur verið gerður, þar til frá sérsamningum á að vera búið að ganga, og gildistakan miðuð við það. Mér er ljóst, að hér eru ekki á ferðinni nein stórkostleg nýmæli frá því, sem áður hefur verið. Hins vegar held ég, að ekki orki tvímælis, að frv. er til verulegra bóta við væntanlega samningsgerð frá því, sem er í gildandi lögum. Það er flutt að ráði þeirra, sem bezt þekkja og mesta vinnu hafa lagt fram í sambandi við slíka samningsgerð. Um það var samstaða í n. svo góð, að ekki var hægt að gera ráð fyrir á þessu stigi málsins að ná betri samstöðu um frv. en þegar er orðin. Eins og ég gat um áðan, er það von mín og þeirra samningsaðila, sem koma til með að taka þátt í næstu kjarasamningum, að þetta frv. nái fram að ganga hér á hv. Alþ. nú. Ég veit, að hv. alþm. meta þá sameiginlegu afstöðu þeirra, sem að þessu unnu, á þann veg, að þeir greiði fyrir framgangi málsins. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara út í fleiri atriði að þessu sinni, því að þeirri n., sem fær þetta mál til meðferðar, mun verða gerð grein fyrir þeim sérsjónarmiðum, sem fram komu hjá nm. og ég hef þegar skýrt frá, þó að niðurstaðan væri á einn veg. Ég legg því til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Fram til ársins 1962 höfðu opinberir starfsmenn ekki samningsrétt. Alþ. ákvað með launalögum launakjör starfsmanna ríkisins. 1962 voru sett lög um kjarasamninga opinberra starfsmanna, og fengu starfsmenn ríkisins þá í fyrsta sinn viðurkenndan samningsrétt. Þessi lög eru í gildi og hafa verið í rúman áratug. Í þessum lögum var svo ákveðið, að næðust ekki samningar milli ríkisins og hinna opinberu starfsmanna, skyldi sáttasemjari leita um sættir og tækjust þær ekki, skyldi kjaradómur skera úr. Kjaradómur er skipaður þannig, að 3 dómendur eru tilnefndir af hæstarétti og einn frá hvorum aðila, fjmrh. og bandalagi opinberra starfsmanna. Lög frá 1915 um bann við verkfalli opinberra starfsmanna voru látin haldast og eru enn í gildi. Í málefnasamningi hæstv. ríkisstj. frá 14. júlí 1971 segir m. a., með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. vill, að opinberir starfsmenn fái fullan samningsrétt um kjör sín, enda hverfi þá öll sjálfvirk tengsl á milli launasamninga þeirra og annars launafólks: Fyrir rösku ári skipaði hæstv. fjmrh. n. manna, eins og hann hefur greint frá og getur um í grg. þessa frv., til þess að endurskoða lög um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, lög um kjarasamninga og lög um bann við verkföllum. Í skipunarbréfi n. var bent á þetta ákvæði í málefnasamningnum. Var tekið fram af einstökum nm., að í starfi sínu í n. teldu þeir sig ekki bundna af þessu atriði málefna. samningsins. Það eru 3 meginatriði, sem þessi n. átti um að fjalla. Eitt er endurskoðun á l. frá 1954, um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Að því er þau lög snertir, hóf fyrrv. ríkisstj. endurskoðun á þeim og var frv. um það efni lagt fyrir Alþ. 1970. Það frv. náði ekki fram að ganga. Um þetta efni, endurskoðun l. um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, hefur þessi n., sem hæstv. fjmrh. skipaði fyrir ári, ekki fjallað neitt að ráði. Það verkefni er eftir. Um verkfallsréttinn hefur n. að sjálfsögðu nokkuð rætt sem og það meginatriði, sem þetta frv. fjallar um, hver skuli vera samningsaðili gagnvart ríkinu af hálfu opinberra starfsmanna. Þess var óskað í n., að hæstv. ríkisstj. skýrði það nokkru nánar, hvað þetta ákvæði í stjórnarsáttmálanum þýddi, því að menn voru ekki á einu máli um það, hvernig bæri að skýra það eða túlka. Nú höfðu opinberir starfsmenn fengið samningsrétt 1962. Menn vildu fá skýringu á því, hvað væri átt við með „fullum samningsrétti“ og hvað væri átt við með „sjálfvirkum tengslum“ milli launasamninga opinberra starfsmanna og annars launafólks, sem ættu að falla niður. Það hefur ekki tekizt enn að fá skýringar frá hæstv. ríkisstj. á þessu ákvæði sáttmálans. Opinberir starfsmenn njóta m. a. þess réttar, sem margir þeirra leggja mikla áherzlu á að haldist, að maður, sem skipaður hefur verið í opinbert starf, eigi rétt á að halda því starfi til aldurshámarks, nema hann brjóti af sér í starfinu, svo að rétt þyki að víkja honum úr því. Þetta er stundum kallað æviráðning. Það kom fram, bæði í ríkisstj. og innan stjórnarflokkanna, að skoðanir eru allskiptar um það, hvert beri að stefna í þessu efni, hvort eigi að veita opinberum starfsmönnum verkfallsrétt, eins og þeir hafa, sem falla undir l. um stéttarfélög og vinnudeilur, hvort eigi að veita fullan verkfallsrétt eða takmarkaðan verkfallsrétt. En það hefur einnig komið í ljós, að innan stjórnarflokkanna eru m. a. þær skoðanir uppi, að opinberir starfsmenn eigi að vísu að fá verkfallsrétt, en þá verði þeir að sleppa hinni svokölluðu æviráðningu, þeirri tryggingu, sem opinberir starfsmenn hafa lagt svo mikið upp úr. Þegar samtök opinberra starfsmanna hafa verið spurð, hafa þau lýst því yfir, að þau mundu ekki vilja kaupa verkfallsrétt því verði að sleppa æviráðningunni. Ég get þessa hér til þess að skýra nokkuð þetta mál, því að ein af ástæðunum til þess, að n. hefur ekki fjallað ýkja mikið um hinn svokallaða verkfallsrétt, er sú, að það hefur ekki verið ljóst og er ekki ljóst enn í dag, hvað hæstv. ríkisstj. vill sjálf í þeim efnum. Varðandi þriðja atriðið, sjálfa samningsaðildina, er það svo samkv. gildandi l. frá 1962, að samningsaðili fyrir hönd opinberra starfsmanna er Bandalag starfsmanna ríkis og bæja og það er sá aðili einn, sem ríkissjóður eða fjmrh. hefur hingað til samið við. Nú hafa um allmörg ár verið uppi ákveðnar óskir frá Bandalagi háskólamanna um, að það bandalag yrði einnig viðurkennt sem samningsaðili. Þetta atriði hefur verið eitt aðalverkefni þeirrar n., sem skipuð var af hæstv. fjmrh. Niðurstaðan hefur orðið sú, sem greinir í þessu frv., að gera þá breytingu á gildandi l., að í stað þess, að samningsaðilinn sé einn, BSRB, þá séu þeir tveir, BSRB og Bandalag háskólamanna, þótt ekki sé þetta berum orðum tekið fram í frv. Í 3. gr. frv. segir, að heildarsamtök starfsmanna ríkisins, sem fjmrh. hefur veitt viðurkenningu, fari með fyrirsvar ríkisstarfsmanna um gerð aðalkjarasamninga og aðrar ákvarðanir í því sambandi. Það þótti ekki ástæða til að nefna þessi bandalög tvö í sjálfum 1., en það er öllum ljóst, að þetta liggur á bak við. Hins vegar kom í ljós, að vissir aðilar og þá fyrst og fremst læknasamtökin sóttu það fast, að heimild væri til þess, að þau gætu átt sjálfstæða samningsaðild. Eftir miklar umr. í n. hefur niðurstaðan orðið sú, að málið sé leyst á þann veg, að fjmrh. sé heimilt að veita Læknafélagi Íslands að beiðni hlutaðeigandi heildarsamtaka, rétt til að fara með kjarasamninga fyrir félagsmenn sína, eins og greinir í 3. gr. frv., 4. mgr. Ég vildi hér við 1. umr. málsins láta þetta koma í ljós. N. hefur enn ekki fjallað um það verkefni að endurskoða l. frá 1954, um réttindi og skyldur. Þetta frv. er fyrst og fremst borið fram til þess að opna möguleika til, að samningsaðilar séu þessi tvenn heildarsamtök, með heimild til að veita Læknafélagi Íslands samningsaðild. Í samræmi við þetta þurfti að gera ýmsar lagabreytingar aðrar varðandi meðferð málsins. Spurningin um verkfallsrétt eða ekki verkfallsrétt hefur ekki verið afgreidd í n., og liggur ekkert fyrir um það hér. Ég vil sérstaklega taka það fram, til þess að hv. alþm. sé það ljóst, að í þessu frv. er ekki gert ráð fyrir að breyta gildandi l. að þessu leyti. Lög þau, sem eru í gildi um bann gegn verkfalli, haldast óbreytt áfram þrátt fyrir þetta frv. Það þýðir einnig, að um þá kjarasamninga, sem eiga að taka gildi um næstu áramót, og nú á að hefja umræður um, gildir í meginatriðum hið sama og gilt hefur undanfarinn áratug, þ. e.: samningsréttur fyrir opinbera starfsmenn, heildaraðilarnir eru tveir; ef samkomulag næst ekki, skal vísa málinu til sáttasemjara; takist ekki samkomulag þrátt fyrir það, fer málið til kjaradóms og verður úrskurðað af honum. Í sambandi við þá samninga, sem nú hefjast milli ríkisins og opinberra starfsmanna, kemur verkfallsréttur ekki til greina. Hæstv. ráðh. hefur lýst því yfir hér, að hann ætlist til þess, að n. starfi áfram að athugun á þessum atriðum, sem hún hefur ekki fjallað um að neinu ráði og ekki tekið afstöðu til. Ég geri ráð fyrir því, að nm. hafi ekkert við það að athuga að halda áfram störfum við þau verkefni, þó að óneitanlega hafi verið og verði væntanlega nokkuð erfitt fyrir ýmsa að stauta að því máli, meðan með öllu er óljóst, hvað átt er við með þessu ákvæði málefnasamningsins. Að vísu skal ég taka það fram, að fyrir mig sem nm. skiptir það ekki ýkjamiklu máli, vegna þess að ég tók fram í upphafi, þegar ég tók sæti í n., að ég teldi mig á engan hátt bundinn af því, sem ríkisstj. hefði lýst yfir í málefnasamningi sínum. Það er hennar mál og hennar manna. Ég vil að lokum taka það fram, að ég styð þetta frv. og tel æskilegt, að það verði afgreitt hið fyrsta frá Alþ., til þess að þeir samningar, sem eiga að taka gildi frá næstu áramótum, geti hafizt sem fyrst.

Forsrh. (Ólafur Jóhannesson); Herra forseti. Þetta frv. er flutt samkv. ósk stjórnar Dvalarheimilis aldraðra sjómanna. Efni þess er framlenging á happdrættisleyfi dvalarheimilisins um 10 ár. Eins og menn vita, hefur þetta happdrætti staðið undir þörfum framkvæmdum, en það er mikið af óleystum verkefnum, sem þörf er á að vinna að, og stjórn Dvalarheimilisins telur nauðsynlegt að framlengja þetta leyfi, eins og hér er lagt til. Eins og menn vita og fram kemur í aths. við þetta frv., fara 60% af ágóða þessa happdrættis í byggingarsjóð Dvalarheimilis aldraðra sjómanna, en ákveðinn hluti teknanna rennur til byggingarsjóðs aldraðra. Þetta frv. hefur gengið í gegnum hv. Ed. og var þar samþ. shlj. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um frv., en legg til, að því sé vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Þetta mál er á sinn hátt sama eðlis og það mál, sem ég mælti hér fyrir síðast. Það felur í sér framlengingu á happdrættisleyfi háskólans um 15 ár. Það var flutt í hv. Ed. og lagt þar fram eins og það kom frá rektor Háskóla Íslands, en það var flutt samkv. beiðni hans. En eftir ábendingu frá rn. voru gerðar nokkrar breytingar á frv. í Ed. Um þær breytingar var enginn ágreiningur. Það eru yfirleitt breytingar tæknilegs eðlis eða sem eðlilegt þótti, að kæmu inn í frv. Það er raunar ekki um verulegar efnisbreytingar að ræða í þessu frv. frá þeim l., sem gilt hafa um happdrættið, nema miðafjölda var eitthvað fækkað, vegna þess að ástæður þóttu ekki til að halda í þá heimild, sem áður var, að fenginni reynslu. Annars eru breytingarnar, sem gerðar voru í Ed., eins og ég sagði, ekki stórvægilegar eins og t. d. á heitinu. Heitinu var breytt í samræmi við það, sem eðlilegt er orðið, þannig að það heiti Happdrætti Háskóla Íslands, en ekki eins og lögin hafa heitið hingað til: Lög um stofnun happdrættis fyrir Ísland. Ég leyfi mér, herra forseti, að óska þess, að þessu frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og fjárh: og viðskn.

Forsrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Frv. það, sem hér er lagt fyrir hv. Nd., er samið samkv. ósk Alþ., er samþykkti hinn 24. febr. 1972 þál. um að skora á ríkisstj. að leggja fyrir Alþ. frv. til l. um skipan dóms- og lögreglumála á Suðurnesjum. Að samningu þessa frv. hafa unnið dómsmrn. og félmrn. í sameiningu, og þau rn. eru sammála um það form, sem valdið er með frv. þessu til úrlausnar á því efni, sem þál. fjallar um, að dóms- og lögreglumál á svæðinu sunnan Hafnarfjarðarkaupstaðar heyri til einu embætti, Keflavík. - Frv. ráðgerir, að bæjarfógetinn í Keflavík verði jafnframt sýslumaður í Gullbringusýslu og taki þannig við allri málameðferð þar, sem nú fellur undir bæjarfógeta- og sýslumannsembættið í Hafnarfirði. En jafnframt breytast mörk Gullbringu- og Kjósarsýslu þannig, að hrepparnir norðan Hafnarfjarðar, sem heyrt hafa til Gullbringusýslu, Garðahreppur og Bessastaðahreppur, flytjist í Kjósarsýslu. Þess skal getið, að sýslufundur Gullbringusýslu hinn 28. júlí s. l. mælti með þessari breytingu og allir hrepparnir sunnan Hafnarfjarðar lýstu fylgi sínu við flutning málefna umdæmisins til embættisins í Keflavík. Undir hreppsnefndir annarra hreppa hefur þetta verið borið, og fengust yfirleitt jákvæðar umsagnir frá þeim, nema hreppsnefndum Bessastaðahrepps og Seltjarnarneshrepps, en síðarnefnda hreppsnefndin leiddi málið nánast hjá sér. Ég held, að ég þurfi ekki að láta frekari skýringar fylgja þessu frv. Það skýrir sig nokkuð sjálft, og þær aths., sem því fylgja, og ég vona, að það sé flutt í samræmi við vilja meiri hl. Alþ., þar sem ég hygg, að það hafi verið allir þm. kjördæmisins, sem fluttu þessa þáltill. í fyrra. Má segja, að hún hafi látið það opið, hvort breytt væri þeirri skipan, sem ríkt hefur á Keflavíkurflugvelli. Að athuguðu máli þótti rétt að hreyfa ekki neitt við henni, þannig að þetta frv. snertir ekkert skipan mála þar. Þar helzt áfram sú skipan, sem hefur gilt, og virðist réttast að svo sé, meðan það ástand helzt, sem nú er, þó að það gæti auðvitað komið til álita að leggja það allt undir embættið í Keflavík. Herra forseti. Ég leyfi mér að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Eins og fram kom í ræðu hæstv. forsrh. og dómsmrh., er þetta frv., sem hér liggur fyrir, flutt af ríkisstj. samkv. þáltill. sem samþ. var á síðasta þingi, en þá flutt af öllum þm. Reykn. Það höfðu verið uppi óskir um það hjá ýmsum forustumönnum sveitarfélaganna á Suðurnesjum, að gerð yrði breyting á skipan sýslumarka, sem auðveldað gæti Suðurnesjamönnum ýmislegt varðandi opinberan málarekstur. Þáltill. gerði ekki ráð fyrir neinni ákveðinni breytingu, en í þessu frv. er lagt til, að Garða- og Bessastaðahreppar flytjist úr Gullbringusýslu í Kjósarsýslu, þannig að hægt verði með þessari breytingu að koma fram þeirri hagræðingu, sem óskað hafði verið eftir af hálfu þeirra Suðurnesjamanna. Ég geri ráð fyrir því, að það sé ósk allra okkar þm. úr Reykn., að mál þetta nái fram að ganga á þessu þingi, og ég vonast til þess. að sú n., sem fær mál þetta til meðferðar, fái tækifæri til þess að afgreiða það hið fyrsta.



Herra forseti. Ég fagna því, að frv. til l. á þskj. 467 um breytingu á mörkum Gullbringu- og Kjósarsýslu og skipan lögsagnarumdæma hefur verið lagt fram hér í hv. d. Það leikur enginn vafi á því, að með þeirri skipan á dóms- og lögreglumálum, sem hér er lagt til, að gerð verði, er komið til móts við óskir manna í hinum ýmsu byggðarlögum á Suðurnesjum. Það mun hafa verið árið 1969, að undirnefnd fjvn. Alþ. komst að þeirri niðurstöðu, að með því að sameina lögreglustjóraembættið á Keflavíkurflugvelli og bæjarstjóraembættið í Keflavík í eitt embætti, mætti spara nokkuð útgjöld ríkisins. Með hliðsjón af þeirri ábendingu undirnefndarinnar fluttum við hv. landsk. þm. Geir Gunnarsson og ég þáltill. í Sþ. árið 1970, þar sem skorað var á ríkisstj. að leggja fyrir Alþ. frv. til l. um skipan dóms- og lögreglumála á Suðurnesjum á þann veg, að á svæðinu sunnan Hafnarfjarðarkaupstaðar heyri þessi mál til einu embætti, í Keflavík. Þáltill. fékk ekki afgreiðslu á því þingi vegna einhverrar tregðu þd. þeirrar, sem hana fékk til athugunar. A. m. k. kom hún aldrei frá n. og lognaðist þannig út af, þó að málið væri lagt fyrir í byrjun þings. Við flm. urðum fljótlega varir við áhuga manna á Suðurnesjum fyrir því, að málum yrði skipað á þann veg, sem við lögðum til í þáltill. þar sem Suðurnesjamenn töldu og það með réttu, að þeir nytu mikils hagræðis við slíka breytingu, þ. e. a. s. að dóms- og lögreglumálin þar suður frá heyrðu til einu embætti í Keflavík. Ég mun ekki eyða tíma í að færa rök fyrir því áliti Suðurnesjamanna, læt nægja að minna í því sambandi á samþykktir og áskoranir sveitarstjórna á Suðurnesjum um málið og ræður, sem fluttar voru á Alþ., er þáltill. var til umr. á sínum tíma. Í byrjun þings haustið 1971 var málið tekið upp að nýju með þeim hætti, að allir þm. Reykn. gerðust flm. till. óbreyttrar frá því, sem hún var áður flutt af okkur Geir Gunnarssyni. Var hún samþykkt þannig óbreytt á Alþ. hinn 24. febr. 1972, eins og segir í aths. við frv. á þskj. 467. En till. var svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta leggja fyrir Alþ. frv. til l. um skipan dóms- og lögreglumála á Suðurnesjum á þann veg, að á svæðinu sunnan Hafnarfjarðarkaupstaðar heyri þessi mál til einu embætti í Keflavík: Ég vil vekja athygli á því, að ég teldi eðlilegra, að svæðið sunnan Hafnarfjarðarkaupstaðar tilheyrði einu og sama embætti, þ. e. embættinu í Keflavík, en ekki vikið frá því að sameina Keflavíkurflugvallarsvæðið þessu sama embætti, um leið og breytingin er gerð, eins og við flm. ætluðumst til í upphafi, að gert yrði. Vegna þess að ég veit með vissu, að áhugi Suðurnesjamanna og hagsmunir þeirra hníga að því, að sýslumaður Gullbringusýslu sitji í Keflavík, endurtek ég, að ég fagna því, að frv. á þskj. 467 hefur verið lagt fram hér í hv. d., og vona, að það verði samþ. á þessu þingi, en dagi ekki uppi í n. fram yfir þinglok, - það komi ekki til neitt tregðulögmál í kerfinu.



Herra forseti. Frv. þetta, sem er 73. mál á þskj. 191, er samið af milliþn., sem búnaðarþing kaus árið 1971. Í n. áttu sæti Egill Bjarnason ráðunautur frá Sauðárkróki, Jón Helgason bóndi í Seglbúðum og Magnús Sigurðsson bóndi á Gilsbakka. Nál. var skilað í frv.-formi, og var það lagt fyrir búnaðarþing 1972. Gekk það þing frá frv. ásamt grg. eins og það var lagt fyrir hv. Ed., nema hvað gerðar voru nokkrar orðalagsbreytingar á því. Hv. Ed. hefur afgreitt þetta mál, og voru þar gerðar nokkrar orðalagsbreytingar á frv. og lítilsháttar efnisbreyting á X. kafla þess, þ. e. um forðagæzlu, sem virðist vera nánast það að sníða frv. eftir þeim breytingum, sem þegar hafa verið gerðar í flestum sveitum landsins og þéttbýlisstöðum í framkvæmd á forðagæzlu. Þær meginbreytingar, sem með þessu frv. er lagt til að gerðar verði á búfjárræktarlögunum, stefna að því, að kynbótastarfsemin og búfjárræktin öll í landinu aðlagist og færi sér fullkomlega í nyt nýja tækni, aukna þekkingu og bætta aðstöðu, sem skapazt hefur að undanförnu. Þessar breytingar hljóta að hafa veruleg áhrif á félagslega skipulagningu kynbótastarfsins. Ljóst dæmi um þetta eru þær róttæku breytingar, sem verða með tilkomu tveggja djúpfrystistöðva fyrir nautasæði, sem nú þegar þjóna öllu landinu. Við þetta breytist allt kynbótastarf í nautgriparækt, möguleikarnir stóraukast fyrir heildina, en vandinn og ábyrgðin, sem fylgir nautavali til þessara stöðva, kemur á færri hendur. Í samræmi við þetta er nú hægt að styrkja nautahald utan þessara stöðva, nema í örfáum tilfellum. Á hinn bóginn verður að efla verulega atkvæmarannsóknir, og hafa opnazt fleiri leiðir til þess að styrkja þær en áður voru fyrir hendi. Kostnaðarauki vegna þessa frv., ef að lögum verður, miðað við svipaða starfsemi og verið hefur hingað til og við verðlag 1970, er talið í grg., sem fylgir frv., að verði einhvers staðar í kringum 4 millj. á ári. Þetta frv. hefur nú legið fyrir hv. landbn. Nd. um nokkurt skeið til athugunar og verið rætt þar á mörgum fundum. Þetta er mikill lagabálkur, sem er í 11 köflum, og lagagreinarnar eru 66 að tölu. I. kaflinn er um yfirstjórn, félagskerfi og leiðbeiningaþjónustu. Þar er kveðið svo á, að Búnaðarfélag Íslands skuli fara með yfirumsjón allrar búfjárræktar í landinu, og helztu verk efni þess skilgreind. Slík ákvæði hafa ekki verið áður í l., starfssvið Búnaðarfélags Íslands verið markað af langri hefð, en eðlilegt er, að lög um búfjárrækt hefjist á skilgreiningu þess félagskerfis, sem sér um framkvæmd laganna fyrir hönd ríkisins og vinnur að framförum í búfjárrækt landsmanna. Þessi kafli fjallar enn fremur um önnur stig félagskerfisins, þ. e. a. s. búnaðarsamb. og hin minnstu stig þeirra, hreppabún.fél. Í þessum kafla er tekið fram, að Búnaðarfélag Íslands skuli móta samþykktir í öllu félagskerfinu með gerð vissra fyrirmynda, og verður Búnaðarfélag Íslands að staðfesta þær. Á þennan hátt á að tryggja það, að frávik, sem mismunandi aðstæður kunna að skapa í samþykktum einstakra sambanda eða félaga, fari ekki út fyrir þau mörk, sem meginstefnunni eru sett. Þá fjallar þessi kafli um leiðbeiningaþjónustu, annars vegar ráðuneytisþjónustu Búnaðarfélags Íslands í búfjárrækt og hins vegar ákvæði um héraðsráðunauta. Í þessum kafla, þ. e. í 4. gr., er lagt til, að ferðakostnaður ráðunauta sé greiddur af ríkinu í sama hlutfalli og laun þeirra, þ. e. a. s. 65% af hvoru tveggja. II. kaflinn fjallar um nautgriparækt. Í þessum kafla frv. er gert ráð fyrir mestum breytingum, enda hefur orðið grundvallarbreyting á aðstöðu til kynbóta í nautgriparækt, eins og áður segir. Má segja, að helztu nýmælin séu, að lögfest er, að Búnaðarfélag Íslands skuli reka nautastöð til framleiðslu á djúpfrystu sæði, en eins og vitað er, þá eru nú starfandi í landinu tvær stöðvar, sem vinna að þessu verkefni, og er gert ráð fyrir, að á því verði engin breyting. Þá er í þessum kafla lagt til, að niður falli úr gildandi l. ákvæði um kynbótanefndir, sem hafa verið í hverjum hreppi. Aðalverkefni þeirra, sem var að sjá um nautahald, er að mestu leyti búið að vera. Er gert ráð fyrir, að búnaðarsamböndin og nautgriparæktarsambönd sjái um dreifistöðvar á afmörkuðu svæði. Þetta kerfi er komið upp að mestu leyti um allt land, og er gert ráð fyrir, að í einstaka tilvikum sé áfram nautahald, þar sem erfitt er að koma á sæðingum vegna erfiðleika um samgöngur og mikils strjálbýlis. III. kaflinn er um sauðfjárrækt, og eru þar að miklu leyti svipaðar breytingar og í II. kaflanum. 16. gr. fjallar um sauðfjársæðingar, en ákvæðin um þær eru ekki í kaflanum um sauðfjárrækt í gildandi l. Þar er lagt til, að ríkissjóður greiði 1/3 af stofnkostnaði stöðvanna og enn fremur nokkurn styrk á hverja sædda á. En í sambandi við þessar dreifistöðvar eru sams konar ákvæði og í sambandi við II. kafla. IV. kaflinn er um hrossarækt. Í þessum kafla eru líka verulegar breytingar. Þar er gert ráð fyrir, að hætt verði kosningu kynbótanefnda í einstökum hreppum, en þau verkefni, sem þeim er ætlað í gildandi l. komi í hlut búnaðar- og hrossaræktarféfaga. Þá eru í þessum kafla hækkuð ýmiss konar framlög til kynbótastarfsins. Þá er rætt í 31. gr. um vörzlu stóðhesta. Ákvæði þar eru hert frá gildandi lögum og gerð skýrari og einfaldari í framkvæmd. V. kafli frv. er efnislega óbreyttur, en hann er um svína- og alifuglarækt. VI. kaflinn er um hundarækt. Þessi kafli er ekki í gildandi lögum, en í honum er gert ráð fyrir, að Búnaðarfélag Íslands hafi forgöngu um, að tekin sé upp ræktun hreinkynja fjárhunda, annaðhvort á sérstökum búum eða hjá einstaklingum, sem vildu sinna þessu verkefni. VII. kaflinn er enn fremur nýr, en hann er um loðdýrarækt, þar sem loðdýra- eða minkarækt er aftur hafin í landinu og vonazt er eftir því, að minkarækt verði arðgæf búgrein. Þó að ekki hafi tekizt vel til fram að þessu, þykir rétt að hafa ákvæði um leiðbeiningaþjónustu við þessa búgrein í búfjárræktarlögum, enda hefur stjórn samtaka loðdýraræktenda farið þess á leit við Búnaðarfélagið, að það ráði sérfræðing í minkarækt til leiðbeininga, a. m. k. einhvern hluta ársins. VIII. kaflinn er um æðarrækt. Hann er líka nýr. Þó hefur það verið um nokkurra ára skeið, að Búnaðarfélag Íslands hefur veitt æðarræktarbændum, nokkrar leiðbeiningar um ræktun og hirðingu æðarvarps og myndun nýrra varpstöðva. Áður fyrr hafði félagið æðarræktarráðunaut í sinni þjónustu. Nú hafa flestir æðarræktarbændur landsins bundizt samtökum um eflingu þessarar búgreinar og hafa óskað eftir leiðbeiningaþjónustu í auknum mæli hjá Búnaðarfélagi Íslands. Þykir eðlilegt að hafa heimild til þess í þessum lögum. IX. kaflinn er um ræktun erlendra búfjárkynja og blöndun þeirra við innlent búfé, og er þessi kafli óbreyttur. X. kaflinn er um forðagæzlu. Þessi kafli er efnislega óbreyttur að öðru leyti en því, að felld eru niður öll ákvæði varðandi stofnun og starfrækslu fóðurbirgðafélaga. XI. kaflinn er svo almenn ákvæði og er um sæðingu annarra búfjártegunda en nautgripa og sauðfjár. Þessi ákvæði eru færð undir þennan kafla, þar sem lagt er til, að VI. kafli gildandi laga falli niður, og ákvæði um sæðingu nautgripa og sauðfjár tekin upp í II. og III. kafla frv., eins og áður hefur verið greint frá. 61. gr. er um útgáfu á reglum, sem móti stefnu Búnaðarfélags Íslands í ræktun einstakra búfjártegunda, svo og reglur um tilhögun sýninga og búfjárdóma. Tilgangurinn með þessu er, að stefna Búnaðarfélags Íslands á sviði búfjárræktar komi skýrt fram og sé kynnt sem flestum. Landbn. er sammála um að leggja til, að þetta frv. verði samþ. með eftirfarandi breytingum. Hv. þm. Eðvarð Sigurðsson var fjarstaddur við afgreiðslu málsins: 1. Við 2. gr. Í stað orðanna „nautgripa-,fjár“ komi : nautgripa-,sauðfjár. 2. Brtt. er við 4. gr., að 2. málsl. síðari málsgr. falli niður, þ. e. a. s. þessi málsliður: „Framlag ríkisins miðist við, að hver héraðsráðunautur starfi fyrir minnst 100 bændur.“ Þegar þetta frv. var samið, var miðað við það, að ráðunautafjöldi í hverju héraði gæti ekki verið nema einn á hverja 100 bændur. Þegar hv. landbn. Nd. fór að skoða frv. nánar og enn fremur jarðræktarlögin, sem voru samþ. á síðasta þingi, kom í ljós, að þetta ákvæði átti aðeins við ráðunauta í búfjárrækt. Ef þessi málsgr. væri hér inni, þá mundi hún ekki þrengja þetta ákvæði, eins og milliþn. og búnaðarþing ætluðust til, heldur hið gagnstæða. Þess vegna leggur n. til, að þessi málsl. falli niður. Þá er næst 3. brtt., við 23. gr., að 2. málsgr. orðist svo: Afkvæmaverðlaun á atkvæmasýningunni: að hrútar: 1. verðlaun kr. 3 000, en var í frv. kr. 2 000, 2. verðlaun kr. 1 500, en var 1000, og 3. verðlaun kr. 600, en var kr. 400. b) ær: 1. verðlaun kr. 900, var kr. 600, og 2. verðl. kr. 400, er í frv. kr. 200. Enn fremur má veita heiðursverðlaun á hrúta allt að kr. 8 000, en í frv. var þetta kr. 4 000. - 5. málsl. 3. málsgr. orðist svo: Bezti atkvæmahópur 2500, en í frv. var þetta 2 000. Í sambandi við þetta vil ég geta þess, að það er ákaflega mikil vinna, sem liggur á bak við svona sýningar, þar sem verður oft að tína einstaklinga kannske úr mörgum hreppum á svona sýningar. N. var sammála um, að til þess að tryggja, að svona sýningar gætu farið fram, þar sem verið er að leita eftir beztu einstaklingum, væri nauðsynlegt að örva þetta. N. hafði enn fremur samband við ráðunauta Búnaðarfélags Íslands í sauðfjárrækt, og mæltu þeir mjög með því, að þessi breyting yrði gerð á frv. Ég vil geta þess, að þarna er ekki um miklar fjárhæðir að ræða, gæti verið kannske 25–30 þús. kr. á ári. Þá hef ég lýst þeim brtt., sem n. hefur orðið sammála um að leggja til. Ég vil geta þess, herra forseti, að það hefur verið óskað eftir því, að n. athugaði frv. á milli 2. og 3. umr. í sambandi við 4. gr. og 36. gr. Einstakir nefndarmenn hafa athugað þetta, og geri ég ráð fyrir, að n. verði sammála um að flytja einhverja brtt. við 3. umr.

Fram. (Svava Jakobsdóttir) : Herra forseti. N. hefur fjallað um frv. til laga um jafnlaunaráð á fundum sínum og leitað umsagnar, svo sem fram kemur í nál. N. er sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. með breyt., á þskj. 404. Meginefni frv. er í stuttu máli það, að kveðið skal á um, að konum og körlum skuli greidd jöfn laun fyrir jafnverðmæt og að öðru leyti sambærileg störf og að atvinnurekendum sé óheimilt að mismuna starfsfólki eftir kynferði í launagreiðslum eða hverju öðru, er starfinu tilheyrir, eða við skipun eða ráðningu í starf. Þá er gert ráð fyrir, að skipað verði sérstakt ráð, sem er ætlað með ýmsu móti að beita áhrifum sínum til þess, að lög þessi séu haldin, að aðstoða launþega, sem telja sig misrétti beitta, og starfa að framþróun þessara mála yfirleitt. Allshn. leitaði umsagnar allmargra aðila um frv. Þessir aðilar voru Alþýðusamband Íslands, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, Vinnuveitendasamband Íslands, Starfsmannafélag ríkisstofnana, Kvenréttindafélag Íslands, Rauðsokkahreyfingin, Kvenfélagasamband Íslands, Dómarafélag Íslands og Lögmannafélag Íslands. Tveir aðilar hafa ekki svarað n. Bandalag starfsmanna ríkis og bæja og Lögmannafélag Íslands. Þá kallaði n. á sinn fund ritara Dómarafélags Íslands, Steingrím Gaut Kristjánsson, sem ræddi ýmis atriði frv. við nm. Aðeins einn umsagnaraðili leggst gegn því, að frv. verði samþ. Sá aðili er Vinnuveitendasamband Íslands. Aðrir umsagnaraðilar eru hins vegar mjög jákvæðir gagnvart meginefni frv. og tilgangi þess, enda þótt sumir hafi ráðlegt ákveðnar breytingar, sem ég mun víkja að síðar. Þannig lýsir miðstjórn Alþýðusambands Íslands sig samþykka meginstefnu þeirri, sem í frv. fellst. Starfs mannafélag ríkisstofnana segir svo um meginefni frv., með leyfi hæstv. forseta: „Stjórn SFR fagnar því, að með framgöngu þessa máls muni nýr vettvangur skapast til að berjast fyrir jafnlauna- og jafnréttismálum kynjanna á, og leggur til, að frv. verði samþykkt.“ Þá segir í umsögn Dómarafélag Íslands, með leyfi hæstv. forseta: „Félagið styður eindregið þá stefnu, sem kemur fram í frv. um jafnrétti karla og kvenna, og þá viðleitni, sem felst í frv. til að koma á virku eftirliti með því, að mönum sé ekki mismunað eftir kynferði, að því er varðar atvinnu. Í samræmi við þetta er félagið ekki mótfallið stofnun jafnlaunaráðs.“ Eins og ég sagði í upphafi, leggur n. fram brtt. við frv., sem prentaðar eru á þskj. 404. þrjár þeirra fela ekki í sér efnisbreytingar, heldur orðalagsbreytingar, þar sem nm. þótti, að betur mætti fara eða kveða þyrfti skýrar á. Þær brtt., sem hér um ræðir, eru 1. brtt. og fyrstu tveir stafliðir 3. brtt. Meginbreytingin, sem n. leggur til, að gerð verði á frv., varðar úrskurðarvald þess. Gagnrýni á þetta verkefni ráðsins barst frá Alþýðusambandi Íslands og Dómarafélagi Íslands, sem töldu blandað saman rannsóknavaldi og dómsýslu. Jafnréttis- og kvennasamtök, sem leitað var til, höfðu hins vegar skiptar skoðanir á þessu atriði. Kvenfélagasamband Íslands lagðist gegn úrskurðarvaldinu. Rauðsokkahreyfingin og Kvenréttindafélag Íslands töldu það hins vegar eitt meginatriði þess. Nú töldu flm. frv., er það var lagt fram, að jafnlaunaráð væri ekki sérdómstóll. Lögfróðir menn viðurkenna, að skilgreining á sérdómstólum sé mjög á reiki, og svo mikið er víst, að hliðstæður að jafnlaunaráði, eins og það var í upphaflegri gerð, má finna í réttarkerfi okkar. Má m. a. minna á, að þessi hv. deild hefur nýlega samþ. frv. til laga um framkvæmd eignarnáms, þar sem matsnefnd eignarnámsbóta er byggð upp á mjög svipaðan hátt. Varðandi hreinan sérdómstól má minna á, að fyrir þessa hv. deild var lagt frv. um sérstakan dómara í fíknilyfjamálum og var það frv. afgr. án athugasemda frá Ed. Ég og meðflm. mínir höfum hins vegar metið aðstæður svo, að ekki væri rétt að halda þessu atriði til streitu. Sú lausn, sem við leggjum til í staðinn, þykir okkur mjög vel viðunandi og önnur verkefni ráðsins svo mikilvæg, að ekki megi láta frv. daga uppi vegna þessa eina ágreiningsatriðis. Vegna hins einstaka launþega, sem leitar til ráðsins, hlýt ég þó að segja persónulega, að mér þykir miður farið, að hann skuli ekki fá skjóta lausn á sínum deilumálum, þar sem hér er um atriði að ræða, er varðar kaup og kjör. En áfrýjun til almennra dómstóla átti hins vegar að tryggja fyllsta réttaröryggi. En um þetta þýðir ekki að fjölyrða nú, og vil ég víkja að brtt. n., sem hún er sammála um að flytja. N. leggur til, að 6. töluliður 4. gr. falli brott og að jafnlaunaráð fái í staðinn fyrir úrskurðarvaldið málshöfðunarheimild. Í samræmi við það leggur n. til, að 5. gr. orðist svo, með leyfi hæstv. forseta: „Nú telur jafnlaunaráð, að starfskjör tiltekins starfsmanns fari í bága við fyrirmæli 1. og 2. gr., og beinir þá ráðið rökstuddum tilmælum um ákveðnar breytingar á starfskjörum til viðkomandi atvinnurekenda. Fallist atvinnurekandinn ekki á tilmæli ráðsins, er ráðinu heimilt, í samráði við starfsmanninn, að höfða mál í umboði hans til viðurkenningar á rétti hans.“ Þá leggur n. til, að 6. gr. orðist svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar héraðsdómari fer með mál út af brotum á lögum þessum, kveður hann til tvo meðdómendur úr hópi 24 manna, sem félmrh. tilnefnir. Skulu þeir tilnefndir til 4ra ára. Meðdómendur skulu vera lögráða. Tilnefna skal öðrum fremur menn, sem hafa víðtæka þekkingu á kjaramálum launþega og jafnréttismálum. Taka skal tillit til búsetu þannig, að nægilega margir meðdómendur séu tiltækir í hverjum landshluta. Þegar sérstaklega stendur á, getur dómari nefnt í dóm aðra en þá, sem ráðherra hefur tilnefnt.“ Ég held, að ég þurfi ekki að hafa mörg orð um þessar breytingar, þær skýra sig sjálfar að mestu. Hér á einstaklingur, sem til jafnlaunaráðs leitar, að geta notið allrar lögfræðilegrar aðstoðar, ef svo langt gengur, að málið fari fyrir dómstóla. En mál af þessu tagi eru í eðli sínu mannréttindamál ekki síður en kjaramál. Hér getur t. d. verið um einstakling að ræða, sem er alls ekki kominn út á vinnumarkaðinn, heldur er beinlínis neitað um tiltekið starf. Því hefur þótt eðlilegt, að almennir dómstólar fjölluðu um slík mál, en ekki félagsdómur. Tilnefning sérstakra meðdómenda á að tryggja, að mál viðkomandi einstaklings fái svo réttláta meðferð sem unnt er, þar sem hér yrði um nokkuð sérstæð mál að ræða. Þess skal getið, að við mótun þessara brtt. hefur n. notið leiðsagnar ritara Dómarafélags Íslands, Steingríms Gauts Kristjánssonar, sem var málinu í heild mjög velviljaður. Þá hefur n. lagt til, að skipan ráðsins verði að nokkru breytt, og er sú brtt. í samræmi við breytt verkefni ráðsins. Í stað þriggja lögfróðra manna ætti nú einn að nægja, þar sem úrskurðarvald í deilumálum yrði ekki lengur í höndum ráðsins. Á þennan hátt hefur líka verið gengið til móts við óskir Starfsmannafélags ríkisstofnana og Kvenréttindafélags Íslands, en háðir þessir aðilar óskuðu eindregið eftir því, að B. S. R. B. yrði ekki gert að skyldu að skipa löglærðan mann í ráðið. En með tilliti til þeirra verkefna jafnlaunaráðs, sem talin eru upp í 2. og 4. lið 4. gr. og eru að miklu leyti félagslegar kannanir eða athuganir, þótti eðlilegt að tengja starfsemi ráðsins að nokkru Námsbraut í almennum þjóðfélagsfræðum við Háskóla Íslands. Í þessu sambandi má minna á, að hæstv. félmrh. hefur falið þeirri deild að annast rannsókn á jafnrétti þegnanna samkvæmt þál. frá 1971, svo að ætla má, að deildin hafi þegar þekkingu og reynslu af þeim málefnum, er hér um ræðir, og njóti þess trausts, sem er nauðsynlegt. Að lokum vil ég drepa á athugasemd frá Kvenréttindafélagi Íslands, þar sem það bendir á, að starf jafnlaunaráðs hljóti fyrst og fremst að vera vettvangur fyrir konur, sem leita þurfi réttar síns, og í framhaldi af því segir svo í umsögn þeirra, með leyfi hæstv. forseta: „KRFÍ telur því brýna nauðsyn, að ráðið sé skipað bæði konum og körlum, og efast um, af slæmri reynslu um nefndarskipanir og fleira, að slíkt jafnrétti verði ráðandi um skipan ráðsins, nema það sé ótvírætt tekið fram í lögunum.“ Vissulega segir þessi tortryggni Kvenréttindafélags Íslands meira en nokkuð annað um nauðsyn jafnlaunaráðs og jafnréttisaðgerða yfirleitt. Persónulega hlýt ég að segja, að ég hef fyllsta skilning á þessum sjónarmiðum Kvenréttindafélagsins. Samt hefur n. ekki talið rétt að verða við þessum tilmælum, einfaldlega vegna þess, að jafnréttissjónarmið bannar það. Það er ljóst, að það getur verið talsverð áhætta í því fólgin að taka það ekki fram sérstaklega, að konur skuli skipa í ráðið ekki síður en karlar. En eðli málsins samkv. fæ ég ekki séð, hvernig unnt yrði að réttlæta það, að gengið yrði fram hjá hæfum konum, og þær eru margar, bæði þegar um er að ræða að skipa í jafnlaunaráðið sjálft eða tilnefna meðdómendur. Ef það hneyksli gerðist, þá er ætíð sá möguleiki opinn að fá lögunum breytt, að fenginni reynslu. Herra forseti. Eins og ég hef áður tekið fram, leggur allshn. þessarar hv. deildar til, að frv. verði samþ. með þeim breytingum, sem ég hef nú gert grein fyrir.

Frsm. (Garðar Sigurðsson) : Herra forseti. Þetta frv. til l. um heimild fyrir ríkisstj. til þess að staðfesta fyrir Íslands hönd alþjóðasamning um varnir gegn mengun sjávar vegna losunar úrgangsefna frá skipum og flugvélum ætti að vera sérstakur aufúsugestur fyrir okkur Íslendinga. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa nokkur atriði, sem koma fram í upphafi samningsins og gefa til kynna, hvert efni samningsins er í höfuðatriðum eða hverja stefnu hann markar. Þar segir fyrst: „Samningsaðilar, sem viðurkenna, að hafið og lifandi auðlindir þess hafi ómetanlega þýðingu fyrir allar þjóðir; sem gera sér ljóst, að jafnvægi náttúrunnar og lögmætum notum hafsins er ógnað í vaxandi mæli vegna mengunar; sem viðurkenna, að samvinna ríkisstj., sem nær til þjóða, vissra svæða og hnattarins alls, er þvingandi nauðsyn til að hindra og berjast gegn mengun hafsins; sem gera sér ljóst, að þessi mengun á sér ýmsar orsakir, m. a. losun úrgangsefna úr skipum og flugvélum og afrennsli fljóta, árósa, rennsli úr sorpleiðslum innan lögsögu einstakra ríkja og að mikilvægt sé, að ríkin geri viðeigandi ráðstafanir til að hindra slíka mengun, og þróa beri framleiðsluhætti og vörur á þann hátt, að skaðleg úrgangsefni, sem þarf að losna við, minnki; sem eru sannfærðir um, að alþjóðlegar ráðstafanir til að hafa stjórn á mengun hafsins vegna losunar skaðlegra efna frá skipum og flugvélum, eru gerlegar og verður að framkvæma án tafar, en að slíkar ráðstafanir komi á engan hátt í veg fyrir viðræður hið bráðasta um ráðstafanir, sem miða að því að takmarka aðrar orsakir mengunar hafsins; sem álíta, að ríkjum, sem liggja að norðaustanverðu Atlantshafi, beri sérstök skylda til að vernda hafið á þessu svæði: Síðan kemur löng upptalning um atriði, sem þessir samningsaðilar eru sammála um, en ég mun ekki lesa það hér, það geta þm. sjálfir kynnt sér, en það var álit n. að mæla með því, að þetta frv. verði samþ. óbreytt. Ég vil enn fremur leggja áherzlu á það, að hver einstakur þm. og raunar sem flestir landsmenn vakni betur til meðvitundar um mengunarvarnir, þar sem mengunarvarnir eru nauðsynlegar, og um náttúruvernd almennt.

Frsm. (Eðvarð Sigurðsson) : Herra forseti. Frv. þetta er flutt til staðfestingar á brbl., sem út voru gefin í byrjun ágústmánaðar s. l. Efni frv. kemur að öllu fram í 1. gr., en hún er þannig með leyfi forseta: „ Ríkisstj. er heimilt að fela Rafmagnsveitum ríkisins að virkja Dynjandisá eða Mjólká í Arnarfirði til raforkuvinnslu í orkuverum með allt að 10 þús. kw framleiðslugetu og gera nauðsynlegar ráðstafanir á vatnasvæði ánna til að tryggja rekstur þeirra. Enn fremur að leggja aðalorkuveitur frá raforkuverunum um Vestfirði.“ Í l. frá 1954 um orkuver Vestfjarða er heimild fyrir 7 þús. hestafla orkuveri, en sú virkjun, sem nú er hafinn undirbúningur að, er nokkru stærri og þess vegna skortir fulla heimild í l. fyrir þessari nýju virkjunarframkvæmd. Brbl. í sumar voru gefin út, þar sem nauðsynlegt var talið að hefja undirbúningsframkvæmdir vegna virkjunarinnar á fjöllum uppi þegar í sumar sem leið, en framkvæmdir þar geta ekki farið fram nema stuttan tíma á árinu. Og þar sem raforkuþörf Vestfjarða er þannig háttað, að flýta verður þessari virkjun, voru brbl. gefin út. Iðnn. hefur athugað frv. og leggur til, að það verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Ég á sæti í iðnn. þessarar hv. d. og hef skrifað undir þetta nál. án fyrirvara, en ég vildi aðeins gera hv. d. grein fyrir því, á hvaða forsendum ég hef gert þetta. Mál þetta, sem hér er til umr., var frá hendi rn. vanbúið að ýmsu leyti. Í 8. gr. orkul., nr. 54 frá 1966, stendur: „Umsókn um leyfi til þess að reisa og reka raforkuver eða stækka skulu sendar ráðh. raforkumála ásamt uppdráttum, kostnaðar- og rekstraráætlun fyrir fyrirhugað raforkuver. Ráðh. sendir gögn þessi Orkustofnun til umsagnar, áður en hann afgreiðir málið endanlega eða fær það Alþ. til meðferðar.“ Með þessu frv er ekki nein athugun á því, hvað umrædd virkjun muni kosta, og því síður áætlanir um rekstur hennar né neinn samanburð á því, hvernig aðrar orkuöflunarleiðir fyrir Vestfirðinga mundu koma út. Það er því ákaflega erfitt í raun og veru fyrir hv. d. og hið háa Alþ., að taka ákvörðun, sem er raunsæ í þessu efni, vegna þess, hvernig málið er búið í hendur hins háa Alþ. En mér er tjáð af mönnum, sem til þekkja, að þetta mál megi ekki dragast og það geti kostað öngþveiti í raforkumálum Vestfjarða, ef ekki verður úr þeim bætt hið bráðasta. Á þeim forsendum hef ég skrifað undir þetta nál., þótt undirbúningi málsins sé jafnáfátt og ég hef hér lýst.

Frsm. (Bjarni Guðnason) : Herra forseti. Frv. það til l. um heimild til að stofna fjölbrautaskóla, sem er á þskj. 398, er komið frá hv. Ed., og samþykkti hún þetta frv. að heita má án breytinga, jók þar við örlitlu efnisatriði. Við í menntmn. Nd. höfum rætt þetta frv. og um það hefur verið alger samstaða, þannig að menntmn. Nd. hefur látið frá sér fara svofellt nál. á þskj. 446: „ N. hefur athugað frv. og mælir með samþ. þess, eins og það er eftir 3. umr. í Ed.“ Ég sé enga ástæðu til að fara að ræða um gildi þessa frv. eða fara mörgum orðum um það í sjálfu sér, þar sem alger einhugur var í menntmn.

Fram. (Jón Skaftason) : Herra forseti. Heilbr.- og trn. þessarar hv. d. hefur haft til athugunar að undanförnu frv. til l. um vátryggingarstarfsemi. Hún sendi frv. nokkrum aðilum, og umsagnir hafa borizt frá þeim og í meginatriðum voru þær jákvæðar. Einn umsagnaraðilinn, Samband ísl. tryggingafélaga, gerði hins vegar í sinni umsögn till. um nokkrar breytingar á frv., og hefur heilbr.- og trn. á þskj. 392 flutt nokkrar brtt. við frv., sem ganga mjög í sömu átt og till. þær, sem fram koma í umsögn Sambands ísl. tryggingafélaga. N. stendur öll að því nál., sem liggur frammi á þskj. 392, en einstakir nm. áskilja sér rétt til þess að flytja aðrar brtt. eða fylgja þeim. Tveir nm., hv. þm. Ingvar Gíslason og hv. þm. Bjarni Guðnason, voru fjarstaddir á þeim fundi n., sem málið var endanlega afgreitt á, en mér er kunnugt um, að þeir eru efnislega sammála því áliti, sem kemur fram á þskj. 392. 1. breyt. er við 6. gr. frv., en 6. gr. fjallar um hlutafélög, sem annast vátryggingarstarfsemi. N. leggur til, að við 2. mgr. 6. gr. bætist: „Þó skal hlutafé líftryggingarhlutafélaga vera minnst 10 millj. kr.“ Eins og menn sjá við lestur gr. og lestur þeirrar brtt., sem ég var að lesa, er lagt til, að hlutafé líftryggingarhlutafélaga verði lækkað frá því, sem frv. gerir ráð fyrir, úr 20 millj. í 10 millj. kr. Þetta þykir eðlilegt og sanngjarnt miðað við það, að líftryggingarhlutafélög hafa allmiklu þrengra starfssvið og þeirra áhætta er talsvert miklu minni en annarra hlutafélaga, sem annast margar tegundir trygginga. Þá gerum við enn fremur á sama þskj. till. um að 3. mgr. 6. gr. umorðist eins og segir á þskj. 392, hún orðist þannig: „Stjórn slíks hlutafélags skulu skipa 3 menn hið fæsta. Reki félagið ekki einvörðungu endurtryggingarstarfsemi, skal a. m. k. einn valinn með það fyrir augum að gæta hagsmuna vátryggingartaka og hinna tryggðu. Í samþykktum félagsins skal skýrt fram tekið, hvernig sá stjórnarmaður skuli valinn.“ Í 6. gr. frv., sem er um það, hvernig kjósa eigi þennan sérstaka stjórnarmann, stendur þetta: „Val þessa stjórnarmanns skal háð samþykki ráðh. Náist ekki samkomulag um mann, er trmrh. heimilt að tilnefna mann í stjórnina sem fulltrúa vátryggingartaka: En það breytist, eins og ég var hér að segja, þannig, að í stað þessa verði það tekið upp í samþykktir félagsins, hvernig slíkur stjórnarmaður skuli valinn. Næsta brtt. n. er við 10. gr. frv., en sú gr. fjallar um gagnkvæm vátryggingarfélög. N. leggur til, að 2. mgr. 10. gr. frv. orðist svo: „Stofnendur gagnkvæms vátryggingarfélags skulu leggja fram stofnfé, sem nema skal hið minnsta 10 millj. kr. Þó skal stofnfé gagnkvæms líftryggingarfélags vera minnst 5 millj. kr. Fé þetta má ekki endurgreiða nema að fengnu leyfi trmrh: Samkv. þessu er stofnfé gagnkvæms líftryggingarfélags lækkað úr 10 millj. kr., eins og það er í frv., í 5 millj. kr., og rökstuðningurinn fyrir þeirri lækkunartill. er sá sami og ég var að rekja áðan varðandi till. n. um lækkun hlutafjár líftryggingarhlutafélaga úr 20 millj. í 10 millj. Þá leggjum við enn fremur til, að 4. mgr. 10. gr. frv. orðist þannig: „Stjórn gagnkvæms vátryggingarfélags skulu skipa 3 menn hið fæsta. Í samþykktum slíks félags skal skýrt fram tekið hvernig háttað skuli aðild vátryggingartaka að stjórn þess og hvernig kjöri stjórnar skuli hagað“. Þetta er hliðstæð breyting og ég var að lýsa áðan í sambandi við líftryggingarfélögin, og skal ég því ekki endurtaka það. 3. brtt. okkar er við 11. gr., 1. mgr. N. leggur til, að hún orðist svo: „Hver sá, sem tryggir hjá gagnkvæmu vátryggingarfélagi, er sameigandi þess. Um ábyrgð vátryggingartaka á skuldbindingum félagsins skulu settar reglur í samþykktum þess. Ábyrgð hvers vátryggingartaka má eigi nema lægri fjárhæð en 500 kr. Þó er heimilt að undanþiggja endurtryggingartaka slíkri ábyrgð, enda nemi endurtryggingariðgjöld, sem undanþegin eru, eigi meiru en 20% af heildariðgjaldstekjum félagsins.“ Breytingin, sem í þessu fellst frá frv., er sú, að fellt er niður úr 11. gr. frv. það ákvæði, að ábyrgð hvers vátryggingartaka megi eigi nema lægri fjárhæð en hálfu iðgjaldi af viðkomandi skírteini. 4. brtt. okkar er við 17. gr. Þar leggur n. til, að 3. mgr. hennar falli niður. 5. brtt. lýtur að 39. gr. frv., og leggur n. til, að framan við gr. bætist ný mgr., svo hljóðandi: „Tryggingaeftirlitið skal láta fara fram reglulega endurskoðun á reikningum vátryggingarfélaga og staðfesta þá. Í reglugerð skal tekið fram, í hverju slík endurskoðun skuli fólgin.“ Þessi brtt. skýrir sig sjálf, og skal ég ekki hafa fleiri orð um hana. Þá kemur 6. brtt., sem lýtur að 43. gr. frv. Samkv. henni er lagt til, að upphaf 1. mgr. 43. gr. orðist svo: „Sinni vátryggingarfélag ekki tilmælum tryggingareftirlits um breytingar á skilmálum eða iðgjöldum, sbr. 40. gr., sé ekki gjaldtækt“ o. s. frv. Hér er einungis um formlega breytingu að ræða til samræmis við ákvæði 40. gr., því að það er eins og fallið hafi niður orðið „iðgjöld.“ Síðasta brtt. n. lýtur svo að lokagr. frv., 59. gr., en n. leggur til, að sú gr. orðist þannig: „Lög þessi öðlast þegar gildi, nema ákvæði 17. og 18. gr., sem taka gildi 1. jan. 1974.“ Ég hygg, að ég hafi með þessum fáu orðum gert grein fyrir þeim brtt., sem heilbr.- og trn. þessarar hv. d. leggur til við frv. til l. um vátryggingarstarfsemi.



Herra forseti. Þetta frv. var lagt fram á fyrri hluta þingsins og var vísað til fjh.- og viðskn. hinn 15. des. s. l. N. hefur rætt frv. á nokkrum fundum, en ekki orðið sammála um afgreiðslu þess. Meiri hl. leggur til, að það verði samþykkt með breytingum, sem formaður n. flytur á þskj. 444 og hér verður gerð nokkur grein fyrir. Við síðustu afgreiðslur framkvæmdaáætlana hafa legið fyrir skýrslur um útlánasjóði atvinnuveganna, starfsemi þeirra og fjárþörf og hvernig áformað hefur verið að mæta þeirri fjárþörf. Sá þáttur hefur enn ekki hlotið fullnaðarafgreiðslu hjá ríkisstj., þó að meðferð hans sé nú að komast á lokastig, og var því ekki unnt að gefa fullnaðarupplýsingar um það atriði nú, þó að það hefði verið æskilegt og þess væri raunar óskað í nefndinni. Það er óheppilegt af augljósum ástæðum að draga öllu lengur en orðið er afgreiðslu þessa frv. Telur meiri hl. fjh.- og viðskn. ástæðulaust að fresta afgreiðslu málsins, þótt nýnefndar upplýsingar séu ekki fyrir hendi samtímis. Það hefur ekki heldur verið nein algild regla í gegnum árin, þótt svo hafi verið við síðustu afgreiðslur framkvæmdaáætlunar og það sé vitanlega æskilegt, eins og ég sagði áðan. Við 1. umr. málsins hér í hv. d. gerði hæstv. fjmrh. grein fyrir frv. í einstökum atriðum. Ég skal ekki endurtaka það, sem hann sagði, en sný mér beint að því að gera grein fyrir brtt. á þskj. 444. 1. brtt. er við 1. gr. frv. Nauðsynlegt þykir að afla aukins lánsfjár vegna tiltekinna verkefna í upptalningu 10. gr., og verður vikið að þeim síðar. Við nánari athugun þótti skynsamlegt að hækka heimild 1. gr. frv. úr 200 millj. kr. í 350 millj. kr. eða um 150 millj. Að því lýtur 1. brtt. Meiri hækkun á sölu ríkisskuldabréfa eða spariskírteina þykir ekki tiltækileg. En þar sem talið var, að enn skorti um 100 millj. kr. á til þess að séð væri fyrir fjármögnun þeirra fjárfestingarframkvæmda á vegum Rafmagnsveitna ríkisins, sem óhjákvæmilegar teljast, er lagt til að hækka heimild til erlendrar eða innlendrar lántöku samkv. 7. gr. um 100 millj. kr., og að því lýtur 2. brtt. á þskj. 444. - Ég bendi á, að sú upphæð er ekki tekin inn í sundurliðun í 10. gr. fremur en sú lántökuheimild, 50 millj. kr., sem fyrir var í 7. gr. frv. Sundurliðunin í 10. gr. breytist því einvörðungu sem nemur hækkun á heimild 1. gr. um sölu ríkisskuldabréfa og spariskírteina. Þá mun verða gerð grein fyrir þeim breytingum eða hækkunum á sundurliðun samkv. 10. gr. frv., sem verða samkv. brtt. á þskj. 444. Liðurinn Rafmagnsveitur ríkisins. framkvæmdir, hækkar í sundurliðuninni um 4 millj. kr. og verður 240 millj. Því til viðbótar kemur svo heimild í 7. gr., sem ég gat um áðan, þannig að heimilaðar lántökur vegna Rafmagnsveitna ríkisins, erlendar og innlendar, hækka samtals um 104 millj. kr. og verða 340 millj. Það er rétt að gera ofurlítið nánari grein fyrir þessu atriði. Það hefur þótt eðlilegt að tengja auknar lántökuheimildir erlendis samkv. 7. gr. framkvæmdum Rafmagnsveitna ríkisins, en Rafmagnsveiturnar hafa nú í gangi tvær virkjanir, þ. e. a. s. við Mjólká og við Lagarfoss. Meginástæður hækkana á þessum lið, Rafmagnsveitum ríkisins, úr 236 millj. kr., eins og var í frv., sbr. 3. gr., í 240 plús 100 millj. kr. samkv. 7. gr., sem ég nefndi áðan, þ. e. a. s. í 340 millj. kr., felast annars vegar í 42 millj. kr. hækkun eftirstöðva verkáfanga 1972 og svo í verðbreytingum og öðrum breytingum, sem tengdar eru nánari útfærslu framkvæmdanna 1973. Stærstu liðir framkvæmda Rafmagnsveitna ríkisins 1973 samkv. síðustu útreikningum eru þeir, sem ég nú skal greina: 1. Virkjanirnar í Lagarfossi og Mjólká, samtals 157.3 millj. 2. Stofnlínur og rafveitustöðvar á 10 stöðum á landinu, samtals 116 millj. kr. 3. Innanbæjarkerfi, viðbætur og endurbætur á innanbæjarkerfum 40 millj. samtals. 4. Dísilstöðvar, varastöðvar efldar á 4 stöðum, 17 millj. kr. 5. Ýmis verkefni á 18.2 millj. Þetta gerir samtals 348.5 millj. kr. Frá þessu dragast svo heimtaugagjöld, sem eru áætluð 8.5 millj., þannig að niðurstaðan verður 340 millj. kr. Næsti liðurinn í sundurliðun 10. gr., þ. e. a. s. sá, sem breytist, er Laxárvirkjun. Eftir nánari skoðun þess máls þykir nú rétt að hækka þá fjárhæð, sem Laxárvirkjun er ætluð hér á framkvæmdaáætluninni, um 33 millj. kr., og verður upphæðin þá í heild 80 millj. Er talið, að með því móti verði unnt að halda áfram framkvæmdum við Laxá með eðlilegum hætti. Þá vík ég að sveitarafvæðingunni, en það er næsti liður í sundurliðuninni, sem breytingu tekur. Komið hafa fram sérstaklega miklar hækkanir á áætluðum tölum sveitarafvæðingarinnar, en fylgt er upphaflegri þriggja ára áætlun með verðlagsuppfærslu. Nýjasta áætlunarupphæð hjá sveitarafvæðingunni er 177 millj. 833 þús., en þar frá dragast heimtaugagjöld, og þá verða eftir liðlega 170 millj. kr. Í grófum dráttum má greina þessa upphæð í þrennt, þegar sleppt er öllum nánari sundurliðunum. Í fyrsta lagi eru það eftirstöðvar framkvæmdaáætlunar 1972, liðlega 6 millj. kr. Í öðru lagi veitulagnir samkv. þriggja ára áætluninni á árinu 1973, endurgreiðsla á framkvæmdalánum heiman úr héraði og á óafturkræfum framlögum, líka heiman úr héraði, hvort tveggja samkv. þriggja ára áætluninni, eins og hún var út gefin, liðlega 160 millj. kr. samtals. Og í þriðja og síðasta lagi eru svo ýmsar viðbætur við eldri veitur, sem alltaf þarf að taka tillit til, og nýjar veitulagnir utan þriggja ára áætlunar, sem samþykktar hafa verið síðar, rúmlega 11 millj. kr. Samtals gerir þetta 177 millj. 800 þús. Ég vil geta þess, að í 3. liðnum um viðbætur munar langmest um Reykjarfjarðarlínu vestra. Áætlaður kostnaður við hana er rösklega 4 millj. kr., en hún kæmi til með að tengja smáar einangraðar orkuveitur þarna við Djúp og er m. a. talin mjög nauðsynleg vegna skólans í Reykjanesi. Sveitarafvæðingunni eru, eins og hv. þm. muna, ætlaðar í fjárl. 50 millj. kr. og í framkvæmdaáætlun samkv. brtt. 110 millj., eða alls 160 millj. kr. Hér skakkar því liðlega 10 millj. kr. frá áætlun rafmagnsveitnanna. En talið er, að það muni varla koma að sök, því að venjan er sú, að tafir verða á framkvæmd einstakra liða af ýmsum ástæðum, sem erfitt er eða jafnvel ógerlegt að sjá fyrir, svo að þetta ætti að nægja til þess, að hægt sé að halda strikið. Næsti liður, sem breytist í sundurliðun 10. gr., er Hafnarfjarðarvegur. Sá liður hækkar um 75 millj. kr. í 65 millj. kr. Áætlun um þetta verk hefur verið yfirfarin, og þessi hækkun er talin óhjákvæmileg, til þess að næsti áfangi komist það áleiðis, að not verði af. En áfanginn, eins og hann er hugsaður, felst í því að ganga frá vestari akbraut suður fyrir gatnamót við Borgarholtsbraut og Digranesveg. Þá er það Norðurlandsáætlun til hafna og flugvalla. Það er talið nauðsynlegt að hraða gerð öldubrjóts á Siglufirði meira en frv. um framkvæmdaáætlun gerði ráð fyrir, m. a. vegna hraðfrystihúsbyggingar á staðnum, sem er mjög aðkallandi og hefur nú verið ákveðin. Hækkun þessa liðar nemur 4 millj. kr. Þá er tekinn nýr liður inn í sundurliðunina í 10. gr., þ. e. til Blævardalsárvirkjunar, 4 millj. kr. Virkjun þessi hófst fyrir ári, og var varið til hennar 4 millj. kr. á framkvæmdaáætlun 1972. Það var óskað eftir 3.5 millj. kr. fjárhæð til viðbótar í nóv. s. l. og með henni mælt síðar af hálfu áætlunardeildar Framkvæmdastofnunarinnar, en þá var þetta frv. um lántöku vegna framkvæmdaáætlunar þegar fram komið. Hér er því mælt með virkjuninni sem nýjum lið að upphæð allt að 4 millj. kr., og er þá tekið tillit til verðlagsbreytinga á árinu. Loks eru svo Framkvæmdasjóði Íslands ætlaðar 150 millj. kr. af fjáröflun þeirri. sem frv. gerir ráð fyrir. Ég hef þá lokið við að gera grein fyrir brtt. á þskj. 444, en meiri hl. fjh.- og viðskn. leggur til, að frv. verði samþ. með þeim breytingum, sem þar greinir. Út af brtt. á þskj. 179 frá Ingólfi Jónssyni og Guðlaugi Gíslasyni varðandi Þorlákshöfn vil ég segja þetta: Það var rætt um það sem möguleika fyrir áramótin að taka Þorlákshöfn inn í frv. um framkvæmdaáætlun við meðferð málsins á Alþ. En nú hafa komið upp ráðgerðir um að leysa það mál á annan hátt, m. a. með aðstoð Alþjóðabankans, og vænti ég, að flm. nefndrar till. sé um þetta kunnugt og þeir muni hafa hliðsjón af því. Ég vil einnig aðeins víkja að brtt. við 10. gr. á þskj. 192 frá Lárusi Jónssyni o. fl., en þar segir, að í stað orðanna „Stofnlína Norðurland-Suðurland“ komi: Til rannsókna á orkuöflunarleiðum fyrir Norðurland. Meiri hl. fjh.- og viðskn. mælir gegn þessari till. Um leið og Sigölduvirkjun var ákveðin, ákvað ríkisstj. að tengja saman veitukerfi Suðurlands og Norðurlands, og þessi till. virðist því óþörf, eins og komið er. Ég hef þá lokið að gera grein fyrir áliti meiri hl. fjh.- og viðskn., sem eins og áður greinir leggur til, að frv. verði samþ. með þeim breytingum, sem prentaðar eru á þskj. 444.

Fram. 1. minni hl. (Matthías Bjarnason) : Herra forseti. Hv. frsm. meiri hl. fjh.- og viðskn. hefur nú gert grein fyrir brtt., sem hann flytur við þetta frv., og skýrt þær að nokkru. Ég vil þó í sambandi við það, sem hann nefndi í lok ræðu sinnar varðandi hafnargerð í Þorlákshöfn, segja, að rætt var á milli funda í vetur fyrir jólin að taka inn í frv. nokkurt fjármagn til hafnarframkvæmda í Þorlákshöfn. Það, sem hann nefndi hér áðan í sambandi við lausn þessa máls varðandi væntanlegt lán Alþjóðabankans, hygg ég, að sé algerlega í lausu lofti og enginn viti í dag, hvort það fjármagn fæst eða hvort því verður varið í þær framkvæmdir, sem fyrirhugaðar voru og áætlað var í haust, að mundu kosta um 80 millj. kr. Þá var talið eðlilegt að skipta fjárhæðinni á 2 ár, ef fjármagn fengist fyrir helmingi hennar á árinu 1973. Það væri fróðlegt að fá frekari upplýsingar um þetta mál, frá hæstv. samgrh. ef þær eru fyrir hendi. 15. des., þegar þetta frv. kom til 1. umr. hér í hv. þd., fylgdi hæstv. fjmrh. því úr hlaði, og þá sagði hann í framsöguræðu sinni, með leyfi hæstv. forseta: „Á árinu 1972 var heimiluð útgáfa spariskírteina að fjárhæð 500 millj. kr. Nú hefur verið ákveðið, að ekki verði notaðar nema 360 millj. kr. úr þeirri heimild, og er ekki talið líklegt, að búið verði að selja skírteini fyrir þá fjárhæð fyrr en á fyrstu mánuðum ársins 1973. Með tilliti til reynslu af sölu á spariskírteinum á þessu ári þykir ekki ráðlegt að reikna með meiri sölu en 200 millj. kr. á árinu 1973, enda mun hluti af heimild þessa árs verða notaður á hví ári. Auk þess er ráðgert, að á árinu 1973 verði aukin sala skuldabréfa happdrættisláns vegna vega- og brúaframkvæmda á Skeiðarársandi, sem hér er áætluð 230 millj. kr., og er það í samræmi við vegáætlun.“ M. ö. o.: þegar hæstv. fjmrh. fylgir frv. úr hlaði, segir hann, að það sé ekki talið skynsamlegt að bjóða út nema 200 millj. kr. á árinu 1973. En nú er komin hér fram brtt., sem hv. formaður meiri hl. fjh.- og viðskn. flytur, um hækkun úr 200 millj. í 450 millj. kr. Það er fljótt að breytast, hvað er skynsamlegt nú og hvað er skynsamlegt í des. En það væri fróðlegt að fá að vita hjá hæstv. fjmrh., hvaða breytingum þetta hefur tekið og af hverju það, sem var skynsamlegt í des. í þessum efnum, er ekki nógu skynsamlegt, en talið rétt að hækka um 250 millj. kr. Eins og fram kemur í nál. okkar sjálfstæðismanna í fjh.- og viðskn., teljum við, að það skorti allar upplýsingar til þess að afgreiða þetta frv., alveg gagnstætt því, sem verið hefur á undanförnum árum, að ég tel algerlega undantekningalaust. Hv. frsm. meiri hl. fjh.- og viðskn. sagði, að meiri hl. n. teldi ástæðulaust að fresta afgreiðslu þessa máls. Hann rökstuddi ekki frekar þessa skoðun sína, en hins vegar vil ég fyrir mitt leyti telja fyllstu ástæðu til að fresta afgreiðslu þessa máls af vissum ástæðum, sem n skal færa rök fyrir. Það hefur verið venja og á að vera alveg ófrávíkjanleg venja og regla, að það eigi að liggja fyrir skýrsla fjmrh. um framkvæmda- og fjáröflunaráætlun, þar sem rekja á starfsemi fjárfestingalánasjóðanna og lánsfjáröflun til þeirra. En þetta liggur ekki fyrir. N. hefur engar upplýsingar fengið. Þrátt fyrir ágætan vilja formanns fjh.- og viðskn. tókst ekki að hafa upp á neinum embættismanni, sem gæfi gefið n. upplýsingar um fjárfestingarlánasjóðina eða niðurskurð fjárl., sem ég mun koma síðar að. Hann lagði sig fram um það að fá þessar upplýsingar, en þær fengust ekki. Við sjálfstæðismenn segjum í nál., að meiri hl. hafi afgreitt þetta frv. með bundið fyrir augun, og ég stend við það. Meiri hl. vissi ekki meira en við. Og nú komum við að því. Hér liggja fyrir till. um framkvæmdir á vegum hins opinbera í þessu frv. og hækkunartill. upp á 250 millj. kr., en á sama tíma liggja fyrir fjárl., sem Alþ. samþykkti 21. des. s. l., þar sem ríkisstj. aflaði sér heimildar til að skera niður verklegar framkvæmdir um að jafnaði 15%. Mér finnst ástæða til, að það liggi fyrir í heild, áður en við förum að hækka stórkostlega framkvæmdaáætlun ríkisstj. Hvernig verður fjárv. til stofnlánasjóðanna aflað á yfirstandandi ári? Hvernig á að haga niðurskurði fjárl. samkv. þeirri heimild, sem ríkisstj. aflaði sér við samþykkt fjárl. og stjórnarþm. gáfu stjórninni? Hvernig á að skera þessar framkvæmdir niður? Hæstv. fjmrh. hældi sér af því í des., þegar hann lagði frv. fram, að þetta væri í fyrsta skipti, sem frv. væri lagt svona snemma fram á þingi, og taldi eðlilegt, að það væri afgreitt jafnhliða fjárl. Þá sagði hann enn fremur, að með þessari framkvæmdaáætlun hefði það unnizt, að framkvæmdir á vegum hins opinbera lækkuðu um 400 millj. kr. frá framkvæmdaáætluninni fyrir árið 1972, en þessi lækkun er ekki orðin svo mikil nú, eftir að þessar brtt. liggja fyrir, en þær eru upp á 250 millj. kr. Í nál. hinnar svokölluðu valkostanefndar, sem þm. fengu í hendurnar í vetur og er frá því í nóv. 1972, segir hún: „Frumathuganir benda til þess, að fjárvöntun fjárfestingarlánasjóða og opinberra framkvæmda geti á þessum forsendum verið af stærðargráðunni 3000 millj. kr., þegar tillit hefur verið tekið til þekktrar eða nokkuð öruggrar fjáröflunar á næsta ári. Hversu miklu af þessu verður talið fært að mæta með nýjum erlendum og innlendum lántökum, er torvelt að spá í á þessu stigi málsins. Ólíklegt virðist, að með þessum hætti megi með hægu móti afla meira fjár en sem svarar þriðjungi til helmingi þeirrar fjárhæðar.“ Í þessu sambandi má benda á, að fjáröflun innanlands til framkvæmdaáætlunar 1972 hefur ekki gengið greiðlega og að greiðslubyrði vegna erlendra skulda er þegar mjög mikil næstu árin. Þannig bendir margt til þess, að hvort tveggja þurfi að lækka frá því stigi, sem hér er miðað við, opinberar framkvæmdir og útlán fjárfestingarlánasjóða, enda hefur byggingarstarfsemi og mannvirkjagerð vafalaust verið þanin til hins ýtrasta á árinu 1972. Ég held, að það væri rétt að koma nokkuð inn á, hvernig útlánaóskir fjárfestingarlánasjóðanna eru, eins og þær liggja fyrir. En það kemur í ljós, að útlánaóskir hinna níu fjárfestingarlánasjóða eru upp á 4027.3 millj. kr. Þar við bætast iðnþróunarsjóður og byggingarsjóður ríkisins, sem eru samtals með um 1620 millj. kr., svo að útlán og óskir sjóðanna eru 5 milljarðar 647.3 millj. kr. Nú kunna margir að segja: Er ekki hægur vandi að draga úr þessum útlánaóskum og færa mjög saman það, sem sjóðirnir fara fram á, vegna þess að mikill vinnuaflsskortur er í landinu og framkvæmdir hafa í raun og veru orðið allt of miklar, þannig að þjóðin má ekki við þessum miklu framkvæmdum og verður að beina vinnuaflinu meira til framleiðsluatvinnuveganna. Við skulum þá líta á þann sjóðinn, sem er langstærstur í þessu dæmi, en það er fiskveiðasjóður. Í sambandi við fiskveiðasjóð eru útlánaóskir hans upp á 1730 millj. kr. á þessu ári. Það skiptist þannig, að vegna erlendra skipakaupa eru útlánaóskirnar 265 millj. kr., vegna tækja og viðgerða á skipum 230 millj. kr., vegna vinnslustöðva 500 millj. kr., vegna innlendrar skipasmíði 700 millj. kr. og vegna gengistapa 35 millj. kr. Erlendu skipakaupin eru auðvitað ekkert annað en reikningsdæmi, sem fyrir liggur eftir því, sem skip eru afgreidd frá skipasmíðastöðvum erlendis, en tekur fiskveiðasjóður á sig ákveðnar greiðsluskuldbindingar á hverju ári. Ég hef verið að reyna að gera mér grein fyrir, hvaða breytingar verði á þessari upphæð á næstu tveimur árum, miðað við útreikninga hjá fiskveiðisjóði. Ég hef borið þetta undir kunnuga menn, og þeir telja, að vegna erlendu skipakaupanna muni þessi upphæð hækka á næsta ári upp í 420 millj. kr. og árinu 1975 muni þessi fjárþörf fiskveiðasjóðs vera komin upp í 530 millj. kr., eða tvöfalt hærri upphæð en hún er áætluð á yfirstandandi ári. Útlán vegna tækja og viðgerða eru í áætluninni 230 millj. kr., en hún var í raun á árinu 1972 198.7 millj. kr., svo að það getur hver og einn séð, sem fylgzt hefur með þróun í verðlagsmálum, að hér er um sízt of háa upphæð að ræða. Í sambandi við lán til vinnslustöðva reyndust þau á s. l. ári vera 310.8 millj. kr., en eru nú áætluð 500 millj. í þessari till. fiskveiðasjóðstjórnarinnar. Það sjá líka allir, að vegna hinnar miklu fjárfestingar, sem víða hefur átt sér stað í hraðfrystiiðnaðinum, er vafalaust ekki of hátt að reikna með 500 millj. kr. Innlenda skipasmíðin var í raun á s. l. ári 538.4 millj. kr., en er áætluð á árinu 1973 700 millj. kr. Vegna gengistaps var í reynd 13,5 millj. kr., en vegna gengisbreytinga er hún áætluð 35 millj. kr. Ef við ætlum, að nauðsynlegt sé að skera niður útlán fjárfestingalánasjóða, þá þarf fyrst og fremst að athuga langstærsta sjóðinn, sem þarf mest fjármagnið, fiskveiðasjóð. En við rekumst á það, að fiskveiðasjóður er búinn að taka á sig allar þessar skuldbindingar og ekki unnt að lækka greiðslurnar úr þessu. Það má segja svipað um stofnlánadeild landbúnaðarins. Óskir stofnlánadeildar landbúnaðarins eru upp á 643.4 millj. kr. og óskir veðdeildar Búnaðarbankans upp á 50.9 millj. kr. Stærstu liðirnir til stofnlánadeildar landbúnaðarins eru: til útihúsa og ræktunarframkvæmda 226.8 millj. kr., vinnslustöðva í landbúnaði 166.3 millj. kr. og íbúðarhúsa 94.6 millj. kr. Nú vitum við, að á þeim árum, sem samdráttur var í landbúnaði vegna grasleysis víða á landinu og þar af leiðandi vondrar afkomu hjá bændum, héldu margir að sér höndum. Það hafa aftur aukizt nú á s. l. ári óskir um auknar framkvæmdir í landbúnaði, og því held ég, að verði mjög erfitt að skera verulega niður þessar útlánaóskir landbúnaðarins af þessum ástæðum. Mér finnst rétt að koma líka nokkuð inn á byggðasjóðinn. Í ársbyrjun 1972 átti sjóðurinn í lausafé og óteknum lánum um 39 millj. kr. sama tíma eru óútborguð lánsloforð um 111 millj. kr., þannig að það skortir á 72 millj. kr. til að fullnægja þessum lánveitingum. Hins vegar átti stjórn atvinnujöfnunarsjóðs að fá lánsfé frá ríkissjóði að upphæð 35 millj. kr., sem ganga átti upp í fyrrgreindar lánveitingar. Opinberum aðilum hafði verið veitt nokkurt lán af fé Norðurlandsáætlunar og atvinnumálanefndar ríkisins til skamms tíma, sem endurgreiddist ekki eins og um var samið, en þetta fé átti einnig að nota til greiðslu áðurnefndra lánsloforða. Á árinu 1972 var eigið ráðstöfunarfé sjóðsins 244 millj. kr. Þar við bætast lántökur frá framkvæmdasjóði og iðnþróunarsjóði, 125 millj. kr., og heildarráðstöfunarfé sjóðsins árið 1972 var því 369 millj. kr. Eins og áður segir, skorti sjóðinn í ársbyrjun 72 millj., þannig að til útborgunar nýrra lána á árinu voru 297 millj. kr. Ný lánsvilyrði á árinu 1972 voru um 480 millj. kr., þar af vegna fiskiskipa um 337 millj. kr., eða um 70% hækkun á lánsvilyrðum frá upphaflegum samþykktum, um 29 millj. kr., að mestu vegna hækkunar á kostnaði við nýsmíði fiskiskipa frá upphaflegu samningsverði. Þá var endursamið um afborganir og vexti í vanskilum að fjárhæð 21 millj. kr., og eins og áður hefur verið sagt, voru 297 millj. kr. til útborgunar nýrra lána á árinu. Af því leiðir, að í árslok 1972 voru lánsloforð umfram fjáröflun ársins hvorki meira né minna en 233 millj. kr. Á þessu ári er gert ráð fyrir, að eigið ráðstöfunarfé byggðasjóðs geti numið um 122 millj. kr. Eftir því skortir um 111 millj. á, að hægt sé að fullnægja lánasamþykktum í árslok 1972. Er þá gert ráð fyrir, að sjóðurinn fái að láni frá framkvæmdasjóði 325 millj. kr. á þessu ári og geri það sjóðnum mögulegt að borga út ný lán að fjárhæð 214 millj. kr. Þar sem búast má við, að lán vegna nýsmíði fiskiskipa og skuttogarakaupa, sem samþykkt voru á árinu 1972 og fyrr og koma til útborgunar á árinu, hækki um minnst 20 millj. kr. frá upphaflegum samþykktum, þá gerir það sjóðnum mögulegt að samþykkja ný lánsvilyrði að fjárhæð 194 millj. kr. á þessu ári. Heildarútlán sjóðsins og lán framkvæmdasjóðs og iðnþróunarsjóðs árin 1970–1973 eru þá þannig, að heildarútlánin voru á árinu 1970 269 millj. kr., á árinu 1971 234 millj. kr. og á árinu 1972 394 millj. kr., og gert er ráð fyrir, að þessi lán verði á árinu 1973 447 millj. kr., en lán frá framkvæmda- og iðnþróunarsjóði eru, eins og ég sagði áðan, ráðgerð 325 millj. kr. Eins og öllum er kunnugt, hefur sú regla verið gildandi í sambandi við lán til fiskiskipa, að fyrir tilstuðlan ríkisstj. var lánað 10% til fiskiskipakaupa, bæði til nýsmíði skipa og skuttogaralán, samtals um 272 millj. kr. Þar af útvegaði ríkisstj. framlag frá framkvæmdasjóði 20 millj. og frá iðnþróunarsjóði 50 millj., en fjárvöntun vegna þessara lána nam hvorki meira né minna en 202 millj. kr. í árslok 1972. Það er rétt að rifja það upp, að fyrrv. ríkisstj. ákvað að lána til nýsmíði fiskiskipa til að örva fiskiskipabyggingar 10% af kaupverði slíkra skipa eða byggingarkostnaði þeirra skipa og byggðasjóður ákvað að lána 5% af byggingarkostnaði skipa, þannig að skip, sem byggð voru innanlands, fengu 75% lán úr fiskveiðasjóði, 5% lán úr byggðasjóði og 10% lán, sem afgreidd voru af atvinnujöfnunarsjóði og byggðasjóði, eftir að hann tók við, en ákveðin af ríkisstj. Heildarlán til skipa voru því 90% af byggingarkostnaði þeirra. Nokkru fyrir síðustu kosningar ákvað fyrrv. ríkisstj. að lækka þessi lán niður í 5%, sem hún hafði ákveðið að útvega fé til og atvinnujöfnunarsjóður hafði afgreitt. Heildarlánin til skipakaupa, byggðra innanlands, voru því orðin 85%. En þegar núv. ríkisstj. tók við, fannst henni þetta auðvitað allt of lág lán, því að hún varð að vera betri en sú, sem var á undan, og hækkaði hún alveg með sama þessi lán aftur upp í 10%. Byggðasjóður hélt áfram sínum 5% lánveitingum. En sælan stóð ekki mjög lengi, því í des. ákvað núv. ríkisstj. að draga saman seglin, og það var nú ekki svo, að hún færi niður í það, sem fyrrv. ríkisstj. hafði ákveðið að gera, heldur afnam hún algerlega þessi 10% lán, lagði þau hreinlega niður. Byggðasjóður hefur einnig lagt niður þessi 5% lán sem algilda reglu og hefur nú myndað sér nýja starfsreglu, þannig að þessi lán geta verið eftir sem áður 5% til nýbyggingar skipa á ákveðnu svæði á landinu. Ég skal fúslega viðurkenna, að það var farið mjög geyst í þessar skipabyggingar og það var í sjálfu sér nauðsynlegt að stemma hér stigu við og draga saman. En fyrst eru leyfð hömlulaus skipakaup og þá er einblínt á næstum því eina stærð og eina gerð skipa. Þegar búið er að byggja jafnmikið og kaupa eins og raun ber vitni, þá á að skrúfa svo rækilega fyrir, að innan eins árs verða verkefni í fjölmörgum skipasmíðastöðvum sama og engin orðin. Þar við bætist, að eðlileg uppbygging og viðhald skipastólsins verður alltaf að vera fyrir hendi innan skynsamlegra marka, og þá á ekki að byggja aðeins eina stærð skipa, heldur á auðvitað að viðhalda skipaflota af öllum stærðum. En þetta er ekki gert, eins og sjá má og menn geta fundið af þeim ráðstöfunum, sem nú hafa verið gerðar. Fjmrh. sagði í skýrslu sinni um fjáröflun og framkvæmdir ríkisstj., sem hann lagði fram 5. maí 1972 hér á hv. Alþ., en þá var talið eðlilegt, að frv. biði eftir því, að skýrslan kæmi fram, þannig að n., sem fjallaði um frv., fengi að sjá þessa skýrslu og ræða við embættismennina, og hún afgreiddi þetta mál ekki fyrr en nokkru síðar, og þá lá skýrslan fyrir hjá öllum alþm., - en í skýrslu fjmrh. segir: „Framkvæmda- og fjáröflunaráætlun er með seinna móti á ferðinni, enda þótt oft áður hafi seint verið. Stendur það meðfram í sambandi við þær skipulagsbreytingar, sem gerðar hafa verið, sem og við það, að framkvæmdaáform hafa verið æðimikil og því umfangsmikið verkefni að fjalla um þau og fella í eina viðráðanlega heild. Með málefnasamningi stjórnarflokkanna er lögð veigamikil áherzla á eflingu hvers konar áætlunargerðar og samræmt mat á gildi framkvæmda og framleiðslugreina. Mun sú starfsemi einkum fara fram á vegum hinnar nýstofnuðu Framkvæmdastofnunar ríkisins, en með virkri þátttöku rn. og annarra opinberra stofnana og þá einkum, að því er ríkisframkvæmdir varðar, með hlutdeild Fjárlaga- og hagsýslustofnunarinnar. En þótt nokkur drög að þessari áætlun hafi verið undirbúin á umliðnu hausti, var ákveðið að láta verkefnið bíða hinnar nýju stofnunar. Lagasetning um hana varð ekki lokið fyrr en í árslok, og varð henni því ekki að fullu komið á laggirnar fyrr en síðla í febr. 1972.“ Síðar segir hæstv. fjmrh.: „Ljóst er, hvert óhagræði er að því, að framkvæmda- og fjáröflunaráætlunin skuli ekki fylgjast að við gerð fjárl. og vera tilbúin fyrir upphaf framkvæmdaárs, enda er aðeins með þeim vinnubrögðum unnt að tryggja samræmi framkvæmdaáforma og skynsamlega forgangsröðun: - Takið eftir. Með þeim vinnubrögðum er aðeins unnt að tryggja samræmi framkvæmdaáforma og skynsamlegra forgangsröðun. „Mun stefnt að því“, segir hæstv. fjmrh., „að svo geti orðið við samningu næstu áætlunar, þ. e. fyrir árið 1973, og mun Fjárlaga- og hagsýslustofnuninni og Framkvæmdastofnun ríkisins falið að vinna að því í sameiningu, jafnframt því að unnið verði með horfur og áform til lengri tíma fyrir augum: Þetta var skynsamlega talað, - mjög skynsamlega, og þessu var vel tekið af Alþ. Ég bjóst við því, að jafnröskur og ágætur maður og hæstv. fjmrh. er mundi standa við þetta. Það er öðru nær, því er bara ekki að heilsa. Hann benti réttilega á og var sanntrúaður á gildi Framkvæmdastofnunar ríkisins, að hún ein gæti unnið þetta verk almennilega, og hann afsakar það, hvað þetta var seint tilbúið í fyrra, með því, að þetta stóra og mikla „apparat“ var ekki tilbúið fyrr en í febrúarlok og þess vegna hafi ekki verið að búast við, að slík áætlanagerð hefði verið tilbúin fyrr. En hann segir, að það sé stefnt að því, að þessu verði lokið, og þetta eigi algerlega að fylgjast að. En núna leggur hann þá miklu pressu á flokksbræður sína og hálfbræður í fjh.- og viðskn., að þeir afgreiði frv. með bundið fyrir augun. Hann er auðvitað ekki einn um þessa pressu. Það er auðvitað öll ríkisstj. á bak við hann í þessu, því að það er um að gera að láta allar þessar upplýsingar bíða, og nú er bara stefnt að því að reyna að losna við Alþ., koma þeim heim, þessum þm., því að allt er komið í harðan hnút og ekkert gengur þrátt fyrir alla skipulagninguna, sem átti að eiga sér stað með tilkomu Framkvæmdastofnunar ríkisins. Ég spyr hæstv. fjmrh.: Hvað líður samvinnu Fjárlaga- og hagsýslustofnunarinnar og Framkvæmdastofnunar ríkisins á þessu sviði? Hvernig hafa þessar stofnanir unnið saman? Hvaða árangurs er að vænta á því sviði? Hann segir, að það sé stefnt að því, að svo geti orðið við samningu þessarar áætlunar fyrir árið í ár, og mun Fjárlaga- og hagsýslustofnuninni og Framkvæmdastofnun ríkisins falið að vinna að því í sameiningu. Hvar eru þessar forgangsframkvæmdir? Hvar er sá listi? Ætlar ekki hæstv. fjmrh. að vera svo góður og almennilegur að skýra okkur þm. frá því, hvernig þetta er tilkomið? Hvernig gengur með fjárfestingarlánasjóðina? Það var lögð fyrir stjórnarfund Framkvæmdastofnunar ríkisins 6. marz til 1. umr., áætlun um fjármögnun og lánveitingar á vegum framkvæmdasjóðs 1973. Þá var talað um að afgreiða þetta eftir hálfan mánuð. Það eru 4 vikur í fyrramálið, síðan þetta kom til 1. umr. í stjórn Framkvæmdastofnunar, og það sér enginn árangurinn af þessu. Þarna átti algerlega að breyta um vinnubrögð. Hin vinnubrögðin hjá fyrri ríkisstj. voru úrelt og löngu gengin sér til húðar. Í 1. gr. laga um Framkvæmdastofnun ríkisins segir um hlutverk og skipulag hennar: „Framkvæmdastofnun ríkisins er sjálfstæð stofnun, sem er ríkisstj. til aðstoðar við stefnumótun í efnahags- og atvinnumálum. Hún annast hagrannsóknir og áætlanagerð og hefur með höndum heildarstjórn fjárfestingarmála og lánveitingar samkv. lögum þessum. Stofnunin starfar í þremur deildum: Hagrannsóknardeild, áætlunardeild og lánadeild. Framkvæmdastofnun ríkisins heyrir undir ríkisstjórnina. Hæstv. forsrh. fylgdi þessu frv. um Framkvæmdastofnun ríkisins úr hlaði á sínum tíma og var ákaflega hrifinn af þessari stofnun og mjög bjartsýnn á, að hún mundi gjörbreyta áætlanagerð og öll starfsemi í þessum efnum yrði til fyrirmyndar, eftir að þessi stofnun væri komin á laggirnar. Það var tekið inn í þessi lög, að til þess að stjórna daglegum störfum stofnunar þessarar yrðu fulltrúar ríkisstj., einn frá hverjum stjórnarflokki um sig, en hins vegar sagði hæstv. forsrh., að stjórnarandstaðan þyrfti ekki að kvarta, því að hún fengi að kjósa menn í stjórn stofnunarinnar, en stjórnarandstöðunni kemur ekkert við áætlanagerð, henni koma ekkert við dagleg vinnubrögð, þar er hún algerlega útilokuð. Í grg. frv. um Framkvæmdastofnun ríkisins segir: „Er stefnt að því að vinna að eflingu atvinnuveganna með skipulegum áætlunarvinnubrögðum, að tengja saman undir einni stjórn stofnanir og sjóði, sem til þessa hafa starfað sitt í hvoru lagi, og að koma á fót heildarstjórn í fjárfestingarmálum. Samkv. því er Framkvæmdastofnuninni ætlað það hlutverk að semja áætlanir til langs tíma um þróun þjóðarbúsins og framkvæmdaáætlanir til skemmri tíma. Stofnunin á enn fremur að hafa frumkvæði í atvinnumálum. Er lögð rík áherzla á, að Framkvæmdastofnunin hafi náið samstarf við aðila atvinnulífsins um það, hvað unnt sé að gera til þess að búa í haginn fyrir hverja atvinnugrein. Enn fremur ber henni í samvinnu við landshlutasamtök að stuðla að þróun byggða og atvinnulífs í hverjum landshluta. Það koma því margs konar áætlunarverkefni í hlut Framkvæmdastofnunar ríkisins: Framkvæmdastofnunin tók við hlutverki þriggja stofnana, sem voru sameinaðar og lagðar undir eina stjórn, og forsrh. sagði, að slík samfærsla leiddi til hagræðingar og verksparnaðar og miðaði að því að gera stjórnkerfi þessara mála einfaldara. Náin samræming áætlunargerðar og fjárfestingarstjórnar mun auðvelda stofnuninni að eiga frumkvæði að mikilvægum framkvæmdum í atvinnumálum. Nú spyr ég: Hvað hefur orðið einfaldara í gerð framkvæmdaáætlana? Hvað hefur orðið einfaldara með samvinnu eða samræmingu þessara sjóða, sem áður störfuðu sitt í hvoru lagi? Hvað hefur breytzt til batnaðar með tilkomu þessarar ágætu stofnunar? Var kannske um að ræða stórfelldan sparnað við það að koma þessari stofnun á laggirnar? Ég hef hér í höndum upplýsingar um, að kostnaður við allar þessar þrjár stofnanir, Efnahagsstofnun, Framkvæmdasjóð og atvinnujöfnunarsjóð, var til samans árið 1967 11,9 millj., 1968 13,2 millj., 1969 14,1 millj., 1970 16,4 millj. og 1971, síðasta árið, sem þessar stofnanir störfuðu, 20,8 millj. kr. Framkvæmdastofnun tók ekki til starfa fyrr en síðast í febr. á s. l. ári, eins og hæstv. fjmrh. sagði í skýrslu sinni í fyrra, en þrátt fyrir það er heildar rekstrarkostnaður Framkvæmdastofnunarinnar 32,8 millj. kr. og ekkert liggur fyrir í áætlanagerð fyrir árið 1973 enn og kominn apríl. Það hefur tekizt að hækka þennan kostnað um tæp 60%. Til viðbótar þessu eru færðar 7 millj. á stofnkostnað, en við mundum telja, að sumar þessar tölur væri tæplega hægt að færa á stofnkostnað, eins og t. d. veggfóður upp á 79 þús. Ég held, að gólfteppi upp á 1218 þús. sé erfitt að færa á stofnkostnað og gluggatjöld upp á 358 þús. Þannig má lengi telja. Ef við bættum þessari tölu við, þá er kostnaðurinn kominn upp í 39,8 millj. kr. Þetta var nýja „apparatið“, sem átti að leysa allt saman og allt átti að verða til fyrirmyndar, allt átti að leggja fyrir í ársbyrjun eða fyrr, eins og hæstv. fjmrh. sagði í sinni barnalegu trú á þessa stofnun fyrir ári. Það er eftirtektarvert, sem kom fram í fsp. hér á Alþ. um starfsemi Framkvæmdastofnunarinnar, sem mig minnir að hæstv. forsrh. hafi svarað samkv. bréfi framkvæmdaráðsins, og þar kemur fram, að 2,9 millj. kr. hafi verið greiddar fyrir fram upp í húsaleigu, en ekki minnzt á, að stofnunin hafi orðið að taka á sig skuldbindingar umfram þetta, sem í júlímánuði voru komnar upp í 7 millj. kr., - ekki einu sinni gefið til kynna, að það væri neitt á næsta leiti. Ég held, að það séu nálægt 733 millj. kr. framlög til skólabygginga í fjárl. yfirstandandi árs, en þar er langstærsti liðurinn til byggingar skyldunámsskóla, upp á 478 millj. En samtals er gjaldfærður stofnkostnaður til skólabygginga um 733 millj. kr. Framlag til hafnarmannvirkja er upp á 206 millj. kr. og til sjúkrahúsa og læknisbústaða upp á 171 millj. Þetta eru um 1100 millj. kr. En það eru einmitt þessir liðir, sem fyrst og fremst verður ráðizt á í sambandi við niðurskurð, að því er ég bezt veit. Hæstv. fjmrh. mun væntanlega á eftir skýra nánar frá því, á hvern hátt hann hyggst skera fjárl. niður, en ég vil benda á það í þessu sambandi, að langstærsti liðurinn til verklegra framkvæmda er til skyldunáms skólanna. Á árinu 1970–1971 hækkaði þessi liður um 39%, á árinu 1971–1972 hækkaði þessi liður um 37%, og þegar við tökum tillit til niðurskurðarins, sem fram fór á s. l. ári vegna brbl. um tímabundnar efnahagsráðstafanir, þá er hækkun á þessum lið frá fjárl. ársins 1972 til fjárlaga ársins 1973, þegar búið er að draga frá niðurskurðinn frá fyrra ári, aðeins um 7,5%. Sjá allir á þessu, að það hefur verið reynt að halda þessum fjárframlögum eins langt niðri og frekast var unnt. Það er líka rétt að gera sér grein fyrir því, að á sama tíma og þessar hækkanir verða, fyrst 39%, síðan 37% og nú síðast 7,5%, er þróun byggingarvísitölunnar sú, að byggingarvísitalan hefur hækkað frá 1. júlí 1971 eða frá þeim tíma, að núv. hæstv. ríkisstj. tók við, úr 535 stigum upp í 708 stig, núna frá 1. marz s. l., svo að frá því sjónarmiði séð má segja, að þessi framlög hafi verulega lækkað og eru mun lægri en þau voru á s. l. 2–3 árum. Mér leikur forvitni á að vita og heyra, hvaða aðgerð ætlar ríkisstjórnin að beita við niðurskurð fjárl.? Eru einhver ákveðin verkefni, sem á að skera niður að mestu eða öllu leyti, á sama tíma og er verið að hækka framlög til opinberra framkvæmda á framkvæmdaáætlun? Svo komum við að því, sem er líka stórt atriði málsins, að það eru engar smáframkvæmdir fyrirhugaðar í vegamálum á árinu 1973. Áætluð heildarútgjöld til vegamála eru tæpir 2 milljarðar eða hvorki meira né minna en 1957,7 millj. kr. Í sambandi við þær brtt., sem formaður fjh.- og viðskn. lýsti hér áðan, get ég ósköp vel talizt á, að þær séu sanngjarnar flestar hverjar, en það, sem ég fellst ekki á, er að mér finnst, að það verði að liggja fyrir, alveg tvímælalaust, hver er sú raunverulega upphæð, sem fjárfestingarlánasjóðirnir eiga að fá, hvernig á að beita niðurskurðarheimild ríkisstj. á fjárl., og svo hitt: getum við ekki um leið ráðizt á tiltekin verkefni og frestað einhverjum verkefnum vegna þess ástands, sem er í þjóðfélaginu? Það er skortur á vinnuafli. Við þurfum fyrst og fremst að hafa í huga að manna framleiðslutæki okkar og framleiða útflutningsverðmæti, því að útflutningsverðmætið er auðvitað afl þeirra verkefna, sem gera skal. Það er ekki hægt að byggja alveg gegndarlaust á fjáröflun innanlands og þó alveg sérstaklega á erlendum lántökum. Lántökur Íslendinga erlendis hafa verið gífurlega miklar á árunum 1971 og 1972, og hafa heildarskuldir við útlönd aukizt á þessum tveimur árum um nærri 6000 millj. kr. eða um 53%. Valkostanefndin segir í áliti sínu, að í því greiðslujafnaðarmarkmiði, sem sett var af n., hafi verið við það miðað, að erlendar skuldir til langs tíma megi ekki aukast um meira en nálægt 2000 millj. kr. á árinu 1973 og væri þá erlend skuldaaukning á árunum 1971–1973 orðin ríflega 70%. Þegar tekið er tillit til annarra erlendra lána, sem tekin verða á árinu 1973, þ. á m. vegna togarakaupa, þá segir valkostanefndin í sinni álitsgerð, að ekki sé rúm fyrir meira en í mesta lagi 700 millj. kr. lántöku til að mæta umræddri fjárvöntun vegna opinberra framkvæmda og fjárfestingarsjóða, ef skuldaaukning á ekki að fara út fyrir hin settu mörk. Hvað telur hæstv. ráðh. og ríkisstj. að skuldaaukning við útlönd verði mikil á árinu 1973? Er ekki stefnt í algera ófæru? Það er gott að ráðast í framkvæmdir. Þær eru bráðnauðsynlegar margar og jafnvel allar þessar framkvæmdir, sem um er talað. En er ekki orðið enn nauðsynlegra að fresta einhverjum framkvæmdum og spenna ekki bogann jafn geigvænlega og gert er? Nú spyrja menn: Hvaða framkvæmdum villt þú fresta? Ég er ekki fær um að segja, hvaða framkvæmdum eigi að fresta. En mér kemur til hugar ein framkvæmd, og þá ætla ég ekki að fara að nefna neinar smáframkvæmdir. Eins og ástandið er, eins og spennan er í þjóðfélaginu á undanförnum árum og sérstaklega á s. l. ári og sjáanlegt er, að verður á þessu ári, er vinnuaflsskortur við sjávarsíðuna. Hefði heimurinn farizt þó að Sigölduvirkjun hefði verið frestað um eitt ár? Þar er 400 millj. erlend lántaka áætluð, sem kemur á árið 1973, sagði fjmrh. í í framsöguræðu fyrir þessu frv. Má ekki líka reyna að fresta einhverjum öðrum framkvæmdum, eins og t. d. í vegamálum, framkvæmdum við hraðbrautir, þar sem spennan er mest? Dettur engum í stjórnarliðinu þetta í hug? Eða hefur þetta ekki verið athugað? Ef það hefur verið athugað, væri fróðlegt að fá rök fyrir því, af hverju ekkert er til, sem má bíða. Við vitum, að það er búið að spenna bogann til hins ítrasta og miklu meira en það. Í skýrslu fjmrh. um framkvæmdaáætlunina fyrir árið 1973 var á það bent, að aukning framkvæmda kynni að kalla á aukningu vinnuafls við þær um 1350 mannár, er svarar til um 75% af eðlilegri heildaraukningu mannaflans á einu ári. Framkvæmdir fóru í flestum greinum fram úr þeirri áætlun, sem í þessu efni var byggt á, enda urðu vaxandi örðugleikar á að fullmanna bátaflotann og önnur framleiðslutæki, og vöruðu samtök hlutaðeigandi atvinnuvega alvarlega við þeirri framvindu. Nú er enn stefnt til verulegrar aukningar framkvæmda, sagði hæstv. fjmrh. hér fyrir ári, sem á sama mælikvarða mætti áætla að kallaði á þúsund mannára aukningu. Á s. l. ári, árinu 1972, var enn stefnt til verulegrar aukningar framkvæmda, og horfði víða til stórvandræða með mannafla á fiskiskipin og við vinnslu á framleiðsluvörum okkar. Nýlega fór fram á vegum sjútvrn., að beiðni samtaka útvegsins, könnun á vinnuafli í sjávarútvegi á svæðinu frá Stokkseyri og vestur um til Snæfellsness. Þessi athugun leiddi í ljós, að á þessu svæði vantar 472 sjómenn á bátaflotann og 578 manns vantar til fiskvinnslustarfa í landi. Á ýmsum stöðum er líka tilfinnanlegur skortur á vinnuafli við þessi störf. T. d. er mikill skortur og hefur ekki verið í mörg ár jafnmikill skortur á vinnuafli á Vestfjörðum, en þar hefur verið tiltölulega góð vertíð í vetur. Það má nefna vinnuaflsskort víðar á landinu m.a. víða á Austfjörðum. En allt þetta virðist hæstv. ríkisstj. ekki taka neitt alvarlega, hvernig komið er. Það er áfram haldið í fjárfestingunum. Það er áfram haldið að afla fjár, taka nógu há lán. Hvernig færi, ef einstaklingur í þjóðfélaginu hugsaði aðeins um að afla sér lána, en ekkert um það, hvað afborganir og vextir af þessum lánum eru orðin stór hluti af tekjum hans? Hvernig fer að lokum, ef þessi stefna á að vera ríkjandi? Ég spyr, og ég vænti þess að fá svör. Mér finnst líka rétt að geta þess aðeins lítillega hér, sem valkostanefndin segir um lífeyrissjóðina í áliti sínu frá því í nóv. 1972. En hún segir: „Lífeyrissjóðirnir eru að verða einhver mikilvægasta uppspretta lánsfjár í landinu, og er óhjákvæmilegt, að hún verði í vaxandi mæli nýtt til að mæta sameiginlegum fjármögnunarþörfum þjóðarinnar: N. lagði til, að stefnt yrði að því, að afla 400 millj. kr. frá lífeyrissjóðunum á þessu ári, en það samsvarar 30% af ráðstöfunarfé þeirra, þegar frá hafa verið dregin þau fjárfestingarlán, sem þeir hafa þegar skuldbundið sig til að veita úr sjóðunum. Það er augljóst, að svo mikilli fjáröflun verður ekki komið í framkvæmd nema með lagasetningu og undangengnum viðræðum við forustumenn lífeyrissjóða. Hvað hyggst ríkisstj. gera í þessum málum? Hvernig standa þessi mál í sambandi við lífeyrissjóðina? Hafa náðst samningar um meira fjármagn til þarfa fjárfestingarlánasjóðanna, eða hyggst ríkisstj. bera fram frv. um það að skerða ráðstöfunarfé þessara sjóða og veita því til sameiginlegra þarfa þjóðarinnar? Mér þætti fróðlegt og gagnlegt að frétta, hvað er framundan eða hvað er að frétta í þessum efnum. Eins og ég hef áður sagt, tel ég fráleitt að afgreiða þetta frv., fyrr en fyrir liggur, á hvern hátt eigi að útvega fjárfestingarlánasjóðunum fjármagn, og fyrir liggur, á hvern hátt eigi að skera niður framlög, sem eru ákveðin á fjárlögum og fjvn. var búin að skera niður eins og frekast var kostur. Ég tel, að þetta í heild eigi að liggja fyrir, áður en að einn þáttur þessarar fjáröflunar og þessara framkvæmda verður afgreiddur. Ég vænti þess, að hæstv. fjmrh. gefi skýr og greið svör við þeim fsp., sem ég hef lagt hér fram.

Frsm. 2. minni hl. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Þetta frv. og sú saga af því, sem ég mun víkja lítillega að í orðum mínum hér á eftir, er enn eitt dæmi um vanhæfi ríkisstj. til þess að móta nokkra heildarstefnu í efnahagsmálum. Þetta frv. er sönnun þess, - enn ein sönnun þess, að hæstv. ríkisstj. er ekki fær um að ná samkomulagi innbyrðis eða meðal stuðningsmanna sinna um það, hvaða heildarstefnu skuli fylgja í íslenzkum efnahagsmálum. Það atriði í stefnuskrá núv. ríkisstj., sem Alþfl. þegar í upphafi lýsti sig sammála, var, að stjórnin kvaðst vilja halda áfram að framfylgja áætlunarbúskap við stjórn efnahagsmála. Það var eitt af aðalatriðum í stefnuyfirlýsingu hennar, að beita skyldi áætlunarbúskap við stjórn efnahagsmála. Í því skyni kom hún á fót Framkvæmdastofnun ríkisins og setti henni sérstaka löggjöf. Alþfl. studdi þetta frv. og fagnaði stofnun Framkvæmdastofnunarinnar, af því að hann trúði því og vildi geta treyst því, að hér fylgdi hugur máli og að ríkisstj. í raun og veru vildi heita áætlunarbúskap í sívaxandi mæli við stjórn efnahagsmála, eins og fyrrv. ríkisstj. hafði raunar gert á þeim áratug, sem hún fór með völd. Við þm. Alþfl. gagnrýndum að vísu harðlega það stjórnarfyrirkomulag, sem tekið var upp hjá Framkvæmdastofnuninni. Við gagnrýndum harðlega, að framkvæmdaráðið skyldi skipað þrem pólitískum fulltrúum hinna þriggja stjórnarflokka. En við létum það ekki aftra okkur frá því að lýsa yfir fylgi við þá meginstefnu, sem löggjöfin um Framkvæmdastofnunina byggðist á. En nú hefur komið í ljós á rúmlega árs starfsferli Framkvæmdastofnunarinnar, að hún hefur brugðizt hlutverki sínu gersamlega, og hlýtur það að teljast fyrst og fremst á ábyrgð framkvæmdaráðsins, sem er sá aðili í stofnuninni, sem raunveruleg völd hefur, og ríkisstjórnarinnar. Framkvæmdaráðið virðist því miður ekki hafa reynzt vanda sínum vaxið, og það hefur skort mjög á, að um nægilega samvinnu hafi verið að ræða milli þess og hæstv. ríkisstj. A. m. k. bera verkin þess ótvírætt merki, að sá árangur, sem búast hefði mátt við og varð að vera hefur ekki orðið, hvort sem það er sök framkvæmdaráðsins eða ríkisstj. sjálfrar eða vegna skorts á samvinnu milli ríkisstj. og framkvæmdaráðsins. Í síðustu árum fyrrv. ríkisstj. var sá háttur tekinn upp að semja fjárlög og áætlun um framkvæmdir utan fjárlaga samtímis og jafnframt gera sér grein fyrir fjármálum fjárfestingarsjóðanna. Þetta þrennt er auðvitað náskylt hvað öðru: Samning fjárlaga, samning framkvæmdaáætlunar, sem fjár er aflað til utan fjárlaga, og fjármál fjárfestingarsjóðanna, þ. e. útlán þeirra og fjáröflun til þeirra. Í fyrra tókst hæstv. ríkisstj. ekki að láta samningu þessara þriggja grundvallarþátta í hinum opinbera búskap fylgjast að. Það var þá afsakað með því, að lögin um framkvæmdastofnunina væru ný samþ. og hún ný komin á laggirnar og hefði ekki tekizt að fóta sig með þeim hætti, að hægt væri að hafa þá skipan á, sem æskilegust væri. Hins vegar lofaði hæstv. fjmrh. og reyndar fleiri ráðherrar, að ráðin skyldi á þessu bót á árinu 1973. Nú er meira en ár liðið frá því, að Framkvæmdastofnunin var sett á laggirnar. Samt bólar ekkert á því, að hún hafi gert neina heildaráætlun um fjárfestingarlán þjóðarinnar. í l. gr. laga um Framkvæmdastofnunina segir þó, að hún eigi að hafa með höndum heildarstjórn íslenzkra fjárfestingarmála. Meira en ár hefur ekki dugað henni til þess að gera nokkra frumdrætti um það, hvernig stjórna skuli íslenzkum fjárfestingarmálum á árinu 1973. Engar áætlanir um þessi efni eru til af hendi framkvæmdastofnunarinnar, og hæstv. ríkisstj. hefur engar slíkar áætlanir kunngert. Þetta frv. er sama eðlis og frv., sem lögð hafa verið fyrir hið háa Alþ. mörg undanfarin ár. Það fjallar um heimildir fyrir ríkisstj. til þess að taka lán vegna framkvæmdaáætlunar fyrir yfirstandandi ár. Það hefur verið venjan að birta framkvæmdaáætlunina, eins og eðlilegt er, sem rökstuðning fyrir þeim lánsheimildum, sem ríkisstj. fer fram á. Þetta frv. var lagt fram 13. des. Nú er aprílmánuður nýbyrjaður. Þetta frv. hefur legið óhreyft í hv. fjh.- og viðskn. þangað til nú fyrir nokkrum dögum, þá óskar ríkisstj. skyndilega eftir afgreiðslu á frv. Þegar farið var fram á það í n., að hæstv. ríkisstj. gerði grein fyrir því, hver mundu verða raunveruleg útgjöld á fjárlögum, þá var hún ekki reiðubúin til þess. En á það þarf ég væntanlega ekki að minna, að þegar fjárlög voru afgreidd rétt fyrir jól, þá aflaði ríkisstj. sér á síðustu stundu heimildar til þess að skera niður ólögbundin útgjöld á fjárlögum um 15%. Síðan hefur hún haft meira en 3 mánuði, og þeir 3 mánuðir hafa ekki dugað hæstv. ríkisstj. til þess að koma sér saman um, hvaða gjöld skuli skorin niður. Það reyndist algerlega árangurslaust að reyna að fá að vita, hvaða útgjöld hæstv. ríkisstj. hygðist skera niður. En samt sem áður ætlast ríkisstj. til þess, að Alþ. samþykki framkvæmdaáætlun og fjáröflun til hennar utan fjárlaga, áður en Alþ. fær að vita, hver útgjöld eiga að verða í reynd samkvæmt sjálfum fjárlögunum á yfirstandandi ári. Þetta hefur ekki komið fyrir áður. Slíkt frv. hefur stundum áður verið síðbúið, en þá hefur alltaf legið fyrir hver muni verða raunveruleg útgjöld samkv. fjárlögum á því ári, sem um er að ræða. Það hefur aldrei komið fyrir áður, að ríkisstj. hafi ekki verið búin að gera upp við sig, hver verða skyldu fjárlagaútgjöld, þegar hún fer fram á, að Alþ. heimili sér lántöku til þess að standa fyrir framkvæmdum utan fjárlaga. Og sagan er ekki öll sögð með þessu. Það er auðvitað ekki hægt að mynda sér neina heilsteypta mynd af opinberum framkvæmdum og fjáröflun til þeirra, nema því aðeins að fyrir liggi upplýsingar um, hver muni verða útlán hinna stóru opinberu fjárfestingarsjóða og hvernig meiningin sé að afla fjár til þeirra útlána. Allt eru þetta þættir í opinberum framkvæmdum, fjárlagaútgjöldin, útgjöldin samkvæmt framkvæmdaáætlun og útlán fjárfestingarsjóðanna. Það er að miklu leyti sami fjármagnsmarkaðurinn, sem á er leitað, fyrir utan ríkistekjur af tollum, sköttum og af einkasölum. Það er leitað á einn og sama fjármagnsmarkaðinn af hálfu ríkisins, af hálfu þeirra stofnana, sem fjármagna opinberar framkv. utan fjárlaga, og stóru fjárfestingarsjóðanna. Það er ekki hægt að mynda sér neina skynsamlega skoðun á því, hvort heildarframkvæmdir séu óeðlilega miklar eða kannske of litlar, - það er ekki hægt að mynda sér neina skynsamlega heildarskoðun á opinberum framkvæmdamálum nema hafa alla hina þreföldu mynd fyrir sér, og það er gersamlega ómögulegt að mynda sér skynsamlega og rökstudda skoðun á því, hvort fjáröflun til opinberra framkvæmda á fjárlögum og utan fjárlaga og til útlánasjóðanna sé heilbrigð og skynsamleg, nema öll myndin liggi fyrir. Það er auðvitað meginhlutverk ríkisstj. og þeirrar stofnunar, sem á að vera í ráðum með henni, þ. e. Framkvæmdastofnunarinnar, að gera slíkt heildaryfirlit. Helzt ætti það að vera gert fyrir áramót, þ. e. áður en hlutaðeigandi ár byrjar. En það er óverjandi. að komið sé fram í fjórða mánuð ársins, áður en að nokkur slík heildaráætlun liggur fyrir. Að slíkt hefur nú gerzt, að komið skuli vera fram í fjórða mánuð ársins, áður en nokkur heildarmynd af opinberum útgjöldum eða fjáröflun til þeirra liggur fyrir, það er glöggt dæmi um það, að áætlunarbúskapur hæstv. ríkisstj. hefur brugðizt gersamlega, að ríkisstj. hefur brugðizt, að Framkvæmdastofnunin hefur brugðizt, að þessir aðilar eru í raun og veru að koma óorði á áætlunarbúskap. Ef áætlunarbúskap er beitt með réttum hætti, er hann ágætt hagstjórnartæki. En það er til lítils að bera sér orðið áætlunarbúskapur í munn, ef engin alvarleg tilraun er gerð til þess að hagnýta hann. En hæstv. ríkisstj. lætur meira en þriðjung af árinu líða án þess að gera nokkra alvarlega tilraun til þess að beita aðferðum áætlunarbúskapar til þess að stjórna hagkerfinu skynsamlega. Hæstv. ríkisstj. getur ekki afsakað sig með því, að henni hafi ekki verið nógu snemma bent á það af öðrum trúnaðarmönnum en Framkvæmdastofnuninni, að hér væri mikið vandamál á ferðinni. Efnahagsmálanefndin, sem hæstv. ríkisstjórn skipaði á síðastliðnu sumri, gerði ríkisstj. og þm. rækilega grein fyrir því, að einmitt á árinu 1973 væri við alveg sérstakan vanda að etja í þessum efnum. Í skýrslu efnahagsmálan., sem þm. fengu til athugunar í nóv. s. l., var talið, að opinberar framkvæmdir utan fjárlaga mundu á þessu ári, 1973, verða 2160 millj. kr. og að útgjöld fjárfestingarsjóðanna mundu verða 2540 millj. kr., eða með öðrum orðum, að framkvæmdirnar og útlán sjóðanna mundu nema samtals 4700 millj. kr. Væri þetta miklu hærri upphæð en nokkurn tíma hefði áður verið um að ræða í hinum opinbera búskap. N. benti á, að vitað væri um mögulega fjáröflun í þessu skyni að upphæð 1580 millj. kr., en af því leiddi, að um fjárvöntun væri að ræða, sem næmi 3120 millj. kr. Það skorti m. ö. o. rúmlega 3 milljarða kr., til þess að hægt væri að hrinda í framkvæmd fyrirhuguðum opinberum framkvæmdum utan fjárlaga og hægt væri að lána það, sem fjárfestingarsjóðirnir vildu lána, rúma 3 milljarða kr. Efnahagsmálan. benti á, að þessu markmiði væri ekki hægt að ná með heilbrigðum hætti. Það mundi verða til að stórefla verðbólgu í landinu, ef staðið væri við þessar fyrirhuguðu framkvæmdaáætlanir. Þær yrði að skera niður að mjög verulegu leyti. Í framhaldi af þessum till. voru bæði framkvæmdaáætlanir utan fjárlaga og útlánaáætlanir sjóðanna skornar niður að talsverðu leyti og enn fremur leitað eftir nýjum fjáröflunarleiðum. Endurskoðun, sem framkvæmd var í byrjun þessa árs eða eftir áramótin, leiddi til þeirrar niðurstöðu, að fjáröflunarvandinn minnkaði niður í 1741 millj. kr., þ. e. 416 millj. vegna opinberra framkvæmda og 1325 millj. kr. vegna fjárfestingarsjóðanna. En þetta hefur hæstv. ríkisstj. vitað í 3 mánuði. Hún hefur vitað í 3 mánuði, að eftir að nokkrir hennar færustu embættismanna hafa gert áætlun um opinberu framkvæmdirnar og fjárþörf sjóðanna og eftir að þeir hinir sömu eru búnir að yfirfara þessar áætlanir, þá hefur ekki tekizt að skera fjárvöntunina niður meira en svo, að enn nemur hún 1741 millj. kr. eða rúmum 1700 millj. kr. Um þennan vanda hefur hæstv. ríkisstj. vitað í meira en 3 mánuði, og samt ekkert gert. Mér vitanlega liggja engar áætlunartill. fyrir frá framkvæmdaráði Framkvæmdastofnunarinnar um það, hvernig þennan vanda skuli leysa. Því hefur að vísu heyrzt fleygt, að hæstv. ríkisstj. eða einstakir ráðherrar og framkvæmdaráð Framkvæmdastofnunarinnar hafi verið að ræða um að leysa þennan vanda að meiri hluta með innlendum og erlendum lántökum, án þess að það sé tilgreint, hvar taka skuli erlend lán eða hvar taka skuli innlend lán umfram þá lánamöguleika innanlands og erlendis, sem þegar hefur verið ákveðið að hagnýta. Því hefur líka heyrzt fleygt, að Framkvæmdastofnunin telji þennan niðurskurð, sem gerður var í ársbyrjun, vera af mikinn og að fjárþörfin sé ekki 1740 millj., heldur nær 2000 millj. kr., og að hún telji nauðsynlegt að taka innlend og erlend lán til þess að jafna metin, sem nema því sem næst 1100 millj. kr. Ef þetta er rétt, að ríkisstj. og framkvæmdaráðið séu í raun og veru að hugleiða að jafna upp undir 2000 millj. kr. fjárvöntun til opinberra framkvæmda og fjárfestingarsjóða með um 1100 millj. kr. erlendri eða innlendri lántöku, þá er hér um að ræða hið alvarlegasta ábyrgðarleysi, sem ekki gæti leitt til annars en stóraukins verðbólguvaxtar. Lánamarkaður innanlands er svo gjörnýttur, að telja má mjög litlar líkur á því, að hægt yrði að fá meiri lán innanlands en þegar eru fyrirhuguð, nema beinlínis að heila olíu á verðbólgubálið. Og að því er snertir lántökur erlendis til að standa undir opinberum framkvæmdum og fjárþörf fjárfestingarsjóðanna, þá er það að segja, að eftir því sem ég bezt veit, þá hafa verið fyrirhugaðar lántökur til langs tíma erlendis á þessu ári, að upphæð rúmlega 4000 millj. kr. Það hefur þegar verið ákveðið, - ég endurtek, - það hefur þegar verið ákveðið, að opinberar lántökur erlendis til langs tíma nemi rúmlega 4000 millj. kr. Á móti þessu koma auðvitað endurgreiðslur á eldri lánum, en á árinu í ár mun mega telja, að samkvæmt ákvörðunum, sem búið er að taka, muni verða skuldaaukning erlendis um 2500 millj. kr. Erlendar skuldir þjóðarinnar munu í ár aukast vegna þegar tekinna ákvarðana um 2500 millj. kr. Þetta jafngildir því, að erlendar skuldir aukizt um 75% á undanförnum þremur árum, þ. e. frá árinu 1971 til ársins 1973. Hæstv. ríkisstj. hlýtur að vera kunnugt um þetta, og framkvæmdaráði Framkvæmdastofnunar hlýtur að vera kunnugt um þetta. Ef þessir aðilar eru samt að ráðgera hundruð millj. kr. nýjar lántökur erlendis ofan á þetta, þá segi ég, að það sé meira ábyrgðarleysi en í raun og veru er hægt að trúa alvöru ríkisstj. til. Sannleikurinn er sá, að það er í raun og veru móðgun með Alþ., það er bein móðgun við Alþ. að ætlast til þess, að það afgreiði frv., sem veiti hæstv. ríkisstj. heimild til lántöku, sem er meiri en einn milljarður, til að standa undir opinberum framkvæmdum, þegar ríkisstj. getur ekki gert Alþ. grein fyrir því hverjar muni verða opinberar framkvæmt samkv. sjálfu fjárlagafrv., og getur engar upplýsingar gefið um það, hvað fjárfestingarsjóðir muni geta lánað út á yfirstandandi ári og hvernig fjár til þess verður aflað. Þess vegna hefur þingflokkur Alþfl. tekið þá ákvörðun að taka ekki þátt í afgreiðslu þessa máls, ef ríkisstj. knýr fram atkvgr. um það. Auðvitað ætti málið að bíða, þangað til hæstv. ríkisstj. hefur gert upp hug sinn um það, til hvaða opinberra framkvæmda skuli efnt samkv. fjárl., og þangað til hún hefur gert sér grein fyrir því, hvernig mál fjárfestingarsjóðanna eigi að leysa. Fyrr er ekki hægt að ætlast til þess með sanngirni, að hið háa Alþ. taki afstöðu til meira en milljarðs kr. lántökuheimildar til handa ríkisstj. Þetta undarlega ástand er auðvitað eitt dæmi þess, - en mörg dæmi þess höfum við horft upp á undanfarnar vikur og raunar mánuði, - að hæstv. ríkisstj. hefur gersamlega misst tök á stjórn efnahagsmála þjóðarinnar. Sú ríkisstj., sem í aprílbyrjun veit ekki enn, hver eiga að verða útgjöld samkv. fjárl. á yfirstandandi ári, - sú ríkisstj., sem veit ekki, hvernig fjárfestingarlánasjóðirnir eiga að fá það fé, sem þeir þurfa á að halda á árinu 1973, hún hefur ekkert vald á stjórn efnahagsmála þjóðarinnar. En samt vill hún fá heimild til á 2. þús. millj. kr. lántöku til að standa undir framkvæmdum utan fjárl. Hér ber allt að sama brunni. Hæstv. ríkisstj. hefur fyrir löngu misst tök á stjórn íslenzkra efnahagsmála, og þetta frv. og allur málatilbúnaður í því sambandi er enn ein sönnun fyrir þeirri staðhæfingu, að ríkisstj. stjórnar ekki lengur landinu, heldur lætur reka á reiðanum. Þess vegna sjáum við þm. Alþfl. ekki ástæðu til þess að taka þátt í afgreiðslu þessa máls. Það geta hæstv. ríkisstj. og hennar stuðningsflokkar gert á sína eigin ábyrgð. En fyrst ég hef farið nokkrum almennum orðum um efnahagsmál, eins og eðlilegt er í sambandi við frv. eins og þetta, þá langar mig að síðustu til þess að gera að umtalsefni tvær mikilvægar staðhæfingar, sem tveir af hæstv. ráðh. ríkisstj. hafa látið sér um munn fara í umr. í þessari hv. d., aðallega á undanförnum vikum, og margendurtekið og látið stuðningsblöð sín endurtaka tugum, ef ekki hundruðum sinnum á undanförnum vikum, - mikilvægar yfirlýsingar um grundvallaratriði íslenzkra efnahagsmála, sem báðar eru rangar og ég mun nú sýna fram á, að eru rangar. Fyrri staðhæfingin hefur verið margendurtekin af hæstv. viðskrh. í umr. hér á hinu háa Alþ. á undanförnum vikum. Hann heldur varla svo ræðu, hæstv. viðskrh., að hann komi ekki þessari staðhæfingu sinni að. Og síðan endursegja stuðningsblöð hæstv. ríkisstj. þessa staðhæfingu 5–10 sinnum eftir hverja ræðu ráðh., og þá geta menn nærri, hve oft hún hefur komið á síðum stuðningsblaða ríkisstj. En staðhæfingin er um það, að dregið hafi úr vexti verðbólgu á Íslandi á valdatíma núv. hæstv. ríkisstj. Máli sínu til sönnunar hefur svo hæstv. ráðh. nefnt vöxt vísitölunnar í nokkra mánuði, eftir að ríkisstj. kom til valda, í samanburði við einhverja aðra mánuði, meðan önnur ríkisstj. var við völd, og af því hefur hann dregið þá ályktun, að það sé sannað, að verðbólguvöxturinn sé minni síðan núv. ríkisstj. tók við völdum, heldur en var, áður en hún tók við völdum. En þessi málflutningur er því líkastur, þegar menn slíta orð og setningar úr samhengi og draga síðan af þeim algildar ályktanir. Vilji menn bera saman frammistöðu núv. stjórnarflokka í verðbólgumálunum, er auðvitað réttast að athuga þróun framfærslukostnaðarvísitölunnar, síðan ríkisstj. kom til valda, og bera þann vöxt saman við allt það tímabil, - ekki hluta af því, heldur allt það tímabil, sem liðið hefur, síðan þessir flokkar voru síðast í ríkisstj. Þeir voru síðast í ríkisstj. í árslok 1958. Þá fór ríkisstj. Hermanns Jónassonar frá völdum og þar með Framsfl. og Alþb., sem báðir eru í núv. ríkisstj. Það, sem á að bera saman, er verðbólguvöxturinn frá ársbyrjun 1959 til miðs árs 1971 annars vegar og verðbólguvöxturinn frá miðju ári 1971 hins vegar til dagsins í dag, þ. e. til síðustu vísitölu. Þetta hljóta menn að játa fyrir fram, að er eini skynsamlegi og réttmæti samanburðurinn, sem til er, varðandi það, hvort verðbólgan hafi vaxið meira í tíð núv. ríkisstj. eða á þeim tíma, sem núv. flokkar voru ekki í ríkisstj. En á því tímabili sátu tvær stjórnir eða tvenns konar stjórnir að völdum, annars vegar minnihlutastjórn Alþfl. og hins vegar samsteypustjórn Alþfl. og Sjálfstfl. Ég hef hér á blaði vísitölu framfærslukostnaðar 1. jan. 1959 og síðan 1. jan. hvers árs til 1. jan. 1973 og auk þess vísitöluna á miðju árinu eða 1. júlí 1971 og síðustu vísitölu í febr. 1973. Ég þreyti hv. þm. ekki á því að lesa hverja einustu tölu, en í jan. 1959 var vísitalan 105 miðað við grundvöllinn 100 í marz 1959, þegar nýr vísitölugrundvöllur var innleiddur. Hún var 105 1. jan. 1959, þegar núv. stjórnarflokkar fóru úr stjórn, og hliðstæð vísitala var orðin 336 stig 1. júlí 1971, þegar þessir flokkar komu til valda, m. ö. o. hliðstæð vísitala hefur hækkað á þessu 121/2 ári úr 105 upp í 336. Ef reiknaður er út árlegur meðal vöxtur vísitölunnar á þessu tímabili á ársgrundvelli, þá hefur hann reynzt 9,7%. Þegar ríkisstj. tók við völdum í júlí 1971, var vísitalan, eins og ég sagði áðan, 336. Síðasta vísitala, 1. febr. 1973, var 396. Hlutfallslegur vöxtur vísitölunnar á valdatíma núv. ríkisstj. á ársgrundvelli hefur því verið 10,8%. M. ö. o. á því 121/2 árs tímabili, sem þessir flokkar voru utan ríkisstj., í stjórnarandstöðu, og aðrir fóru með stjórnina, var árlegur vöxtur vísitölu 9,7%, síðan þeir tóku við völdum, hefur árlegur vöxtur vísitölunnar verið 10,8% eða meira en einu stigi meiri. Allar staðhæfingar hæstv. viðskrh. um þetta efni eru því rangar. Það er sannað með þessum opinberu tölum frá hagstofunni og síðan útreikningi á hlutfallslegum vexti vísitölunnar á þessum tveimur tímabilum á ársgrundvelli. Nú tel ég ekki nema sjálfsagt, að stuðningsblöð hæstv. ríkisstj. segi frá þessum upplýsingum mínum, sem eru tvímælalaust réttar, þótt ekki væri nema einu sinni, svo að það komi ofboðlítið á móti því, að þau hafa verið sagt 100 sinnum frá röngum upplýsingum hæstv. viðskrh. um þetta mál. Ef einhver treystir sér til þess að rengja þessar upplýsingar, þá skal vera mér að mæta öðru sinni.  Raunverulega er ekki öll sagan sögð með þessu. Ég lét við það sitja að skýra frá vexti framfærslukostnaðarvísitölunnar frá 1. júlí 1971 til febr. 1973, þeirri tölu, sem hagstofan er búin að reikna út. En hagstofan er búin að áætla hver vísitalan muni verða 1. maí. Hún er búin að áætla það. Hún áætlar ábyggilega ekki of hátt. Hún áætlar að vísitalan muni þá verða 430 stig. Lægri en þetta verður hún aldrei, það er öruggt, - hún verður fremur hærri en þetta. Þetta eru þær verðhækkanir, sem vitað er um. Ef við tökum tillit til þessara verðhækkana, sem vitað er um í dag, verður verðbólguvöxturinn eða aukning vísitölu framfærslukostnaðar í tíð núv. ríkisstj. ekki 10,8%, eins og ég gat um áðan, heldur 14,4% á ársgrundvelli, miðað við 9,7% á 12–13 ára tímabilinu, sem þessir flokkar voru utan ríkisstj. Stjórnarstuðningsblöðin mega gjarnan bæta þessum upplýsingum við fyrir lesendur sína og almenning í landinu. Þetta tekur auðvitað enn frekar af öll tvímæli um það, að hæstv. viðskrh. hefur farið með rangt mál hér á Alþ. hvað eftir annað, þegar hann hefur staðhæft, að núv. ríkisstj. hafi dregið úr vexti verðbólgunnar eða vaxtahraða hennar. Hin staðhæfingin, sem höfð hefur verið hér um hönd hvað eftir annað á undanförnum vikum, - þar á hæstv. fjmrh. hlut að máli, hefur verið um það, að launþegar hafi aldrei búið við jafngóð kjör og þeir búa við núna, og það er rétt. Því er fyrir að þakka, að þjóðarframleiðslan hefur vaxið mjög mikið og verðlag erlendis aldrei farið jafnört hækkandi og einmitt nú undanfarið. Þetta hefur auðvitað komið launþegum verulega til góða, svo sem vera ber. En hæstv. ráðh. hefur einnig sagt, að aukningin sé meiri nú en nokkurn tíma áður, og í öðru aðalstuðningsblaði hæstv. ríkisstj., Þjóðviljanum, hefur slíku og því um líku verið haldið fram í tíma og ótíma, endalaust. Ég veit ekki, hve oft þetta hefur verið endurtekið. En þetta er rangt. Það skal ég nú sýna fram á og vitna einnig í opinberar heimildir. Framkvæmdastofnun ríkisins, hagrannsóknadeildin, gaf, eins og allir vita, út rit um þjóðarbúskapinn 1972 og horfur 1973 í okt. s. l. Á bls. 22 í þessu opinbera heimildarriti Framkvæmdastofnunar og þar með ríkisstj. er skýrsla eða yfirlit um breytingar kauptaxta, tekna og verðlags á árunum 1970–1972, og eru tölurnar fyrir 1912 áætlaðar. Nú er þess fyrst að geta, að þegar hæstv. ráðh. og blóð þeirra, Tíminn og Þjóðviljinn, skýra frá breytingum á kjörum launþega, þá eru svo að segja alltaf allir útreikningar miðaðir við kauptaxta launþeganna. En það þarf ekki að skýra fyrir hv. þm., að launþegar lifa ekki á töxtunum, þeir lifa ekki á kauptöxtunum, þeir lifa á þeim tekjum, sem þeir öðlast á grundvelli kauptaxtanna. Þess vegna er sú staðreynd, sem á að athuga, þegar er verið að athuga lífskjör og breytingar á þeim, atvinnutekjur einstaklinganna, heildaratvinnutekjur þeirra og breytingarnar á þeim. Síðan þarf að athuga skattana og breytingarnar á þeim, vegna þess að einstaklingarnir nota ekki þann hluta tekna sinna, sem hið opinbera tekur í skatta. Mismunurinn á tekjum einstaklinganna og sköttunum er kallaður á hagfræðimáli ráðstöfunartekjur heimilanna, og um þær eru líka gefnar sem lokaniðurstöður upplýsingar í þessari skýrslu um þjóðarbúskapinn 1970–1972. 1970 var síðasta heila árið, áður en núv. ríkisstj. kom til valda, 1972 er fyrsta heila árið, sem hún var við völd, og þessi tvö ár skulum við því bera saman til þess að dæma um það, hvort hæstv. fjmrh. hefur farið með rétt mál, þegar hann hefur verið að halda því fram og sömuleiðis Tíminn og Þjóðviljinn, að kjarabætur hafi aldrei í sögunni orðið meiri en þær hafa orðið á tímum núv. ríkisstj. Samkv. þessari skýrslu, á bis. 22, jukust heildaratvinnutekjur einstaklinga 1970, síðasta árið áður en ríkisstj. kom til valda, um 28%. Þær jukust árið 1972, fyrsta heila árið, eftir að ríkisstj. kom til valda, um 30%, þ. e. 2% meira. En sagan er ekki öll sögð með þessu, vegna þess, sem segir ofar á síðunni, með leyfi hæstv. forseta: „Álagning beinna skatta og fasteignaskatta hækkaði verulega á þessu ári, 1972, miðað við síðasta ár, og meira en brúttótekjur einstaklinga, þannig að ráðstöfunartekjur heimilanna aukast lítið eitt minna á árinu en brúttótekjurnar eða um 28%. Nokkrum línum neðar eru sýndar ráðstöfunartekjur heimilanna, þ. e. atvinnutekjurnar mínus skattarnir árin 1970 og 1972. Ráðstöfunartekjur heimilanna, þ. e. þær tekjur, sem menn gátu ráðstafað til neyzlu og fjárfestingar, - það sem menn höfðu til þess að ráðstafa, þegar ríkið var búið að taka sitt og aðrir opinberir aðilar - jukust 1970, síðasta árið áður en stjórnin kom til valda, um 30,8%. 1972, fyrsta árið eftir að hún kom til valda, jukust þær um 28,0%. M. ö. o.: á síðasta árinu, áður en stjórnin kom til valda, jukust tekjurnar um 30,8% eða 2,8% meira en á fyrsta árinu, eftir að hún kom til valda. Þá geta menn séð, hvort það er rétt, sem hæstv. fjmrh. hefur verið að segja, að kjarabætur hafi aldrei orðið meiri en eftir að ríkisstj. kom til valda. Þá geta menn séð, hvort það er rétt, sem Tíminn og Þjóðviljinn hafa sagt í tugi skipta á undanförnum vikum, að kjarabót hafi aldrei verið meiri en síðan ríkisstj. kom til valda. Hvort tveggja er rangt, alrangt. Þetta eru rangar staðhæfingar, ósannindi. Hér er ekki um að ræða neitt, sem ég hef reiknað út eða fundið út á nokkrum forsendum. Þetta er opinber skýrsla hagrannsóknardeildar Framkvæmdastofnunar ríkisins, gefin út af Framkvæmdastofnuninni eða ríkisstj. Ég veit ekki, hvor aðilinn hefur gefið ritið út. En hér er auðvitað um óyggjandi heimildir að ræða. Ég ætla að leyfa mér að óska þess, að bæði helztu blöð ríkisstj. skýri frá þessum staðreyndum, þótt ekki væri nema einu sinni, til uppbótar á þeim hundruðum skipta, sem þau eru búin að fara með rangar staðhæfingar um þessi efni. Ef ráðh. og opinber málgögn hafa áhuga á því að segja satt, þá ættu nú ráðh. að hætta þeim staðhæfingum, sem þeir hafa viðhaft hér undanfarið, og játa hreinskilnislega, að það sé rétt hjá hagrannsóknadeildinni og mér, sem ég hef verið að segja um verðbólguvöxtinn og kjarabæturnar. Ef blöðin vilja hafa það, sem sannara reynist, ættu ritstjórar þeirra að reynast menn til þess að sýna, að þeir vilji heldur hafa það, sem sannara reynist. Það er kannske ekki hægt að ætlast til þess, að þeir hafi sjálfir haft framkvæmd í sér til þess að leita þessara upplýsinga uppi, þó að þær séu ekki afskaplega torfundnar. Ég lái hlaðamönnum það ekki, þeir hafa hitt og þetta að gera og hafa sínum herrum að þjóna. En það er vítavert af ráðh. að nota ekki eitthvað af þjónum sínum til þess að leiða sig í sannleika um þessi efni. Er þeir hefðu spurt einhvern af sínum færu sérfræðingum, hver verðbólguvöxturinn hafi verið á því tímabili, sem þeir voru utan stjórnar, og hver hann hafi verið núna, hefðu þeir fengið þetta svar, sem ég var að lesa núna. Og ef þeir hefðu spurt: Hver var aukning raunverulegra tekna heimilanna á árunum 1970 og 1972? - þá hefðu þeir fengið svarið, sem þeir hafa fengið núna. Það skiptir ekki máli, hvenær þeir fengu það. Aðalatriðið er, að nú eru þeir búnir að fá að vita sannleikann í málinu, og nú er bara að vita, hvaða tillit þeir taka til hans.



Herra forseti. Ég ætla mér nú ekki að fara út í almennar umr. um þetta frv., sem hér liggja fyrir. Hv. frsm. fjh.- og viðskn. hafa gert glögga grein fyrir sínum viðhorfum í þessum efnum í stórum dráttum. En ástæðan til þess, að ég kvaddi mér hér hljóðs, var sú, að ég hef ásamt hv. þm. Gunnari Gíslasyni og Pálma Jónssyni, leyft mér að flytja brtt. á þskj. 192 um þetta frv., sem hér er til umr. Brtt. er í því fólgin, að í stað orðanna „Stofnlína Norðurland-Suðurland“ í 10. gr. komi orðalagið “Til rannsókna á orkuöflunarleiðum fyrir Norðurland: Hér er sem sagt ekki um að ræða breytingu á fjárhæðum, heldur er hér þess freistað að víkka heimild hæstv. ríkisstj. til þess að nota fjármagn á skynsamlegan hátt, sem er ætlazt til í þessari 10. gr. að nota til stofnlínu Norður- og Suðurlands, það megi nota almennt til rannsókna á orkuöflunarleiðum fyrir Norðurland. Eins og hv. þm. mun eflaust vera kunnugt, hefur það verið stefna forustumanna Norðlendinga í orkumálum, að kannaðar verði allar orkuöflunarleiðir, bæði á Norðurlandi og eins sú leið að afla orku sunnan yfir fjöll, þessar leiðir verði kannaðar og þær verði bornar saman á hlutlægan hátt og síðan tekin ákvörðun í málinu. En eins og mönnum er e. t. v. líka kunnugt, hefur hæstv. ríkisstj. verið þessari leið andvíg, og hv. frsm. meiri hl. nál., hv. 5. þm. Austf., sagði raunar, að hæstv. ríkisstj. hefði, þegar Sigölduvirkjun var ákveðin, ákveðið einhliða, að lína yrði lögð norður yfir fjöll og þar með Norðlendingum tryggð raforka á þann hátt. Ég vil til staðfestingar því, hver er stefna fyrirsvarsmanna Norðlendinga í þessu máli, lesa upp almenna ályktun um orkumál, sem var gerð á fundi fjórðungsráðs Norðlendinga í marz s. l. Þar var um ítrekun að ræða á fyrri stefnu, - stefnu, sem var tekin af milli 60 og 70 sveitarstjórnarmönnum á Norðurlandi á s. l. hausti, en í þessari ályktun segir svo, með leyfi hæstv. forseta : „Fjórðungsráð Norðlendinga telur ástand orkumála á Norðurlandi með öllu óviðunandi og geti svo farið, að orkuskortur hefti framþróun í fjórðungnum á næstu árum. Telur ráðið, að mjög skjótra aðgerða sé þörf, ef komast á hjá vandræðum. Það er skoðun fjórðungsráðs, að með ákvörðunum, sem Fjórðungssamband Norðlendinga hafi ekki átt aðild að, hafi ríkisstj. í reynd tekið til sín af heimamönnum frumkvæði í orkumálum Norðurlands. Telur Fjórðungsráð þetta mjög varhugavert og leggur áherzlu á, að lík mál eigi að leysa í samstarfi ríkisvalds og heimamanna. Ítrekar fjórðungsráð fyrri áskorun sína um, að skipuð verði hið fyrsta, nefnd ríkisstj. og Fjórðungssambands Norðlendinga, sem geri hlutlausa könnun á orkuþörf, orkuöflun og dreifingu raforku á Norðurlandi. Verði sú leið til orkuöflunar valin, sem hagkvæmust reynist fyrir Norðurland sem og þjóðarheildina.“ Þessari brtt., sem ég hef leyft mér að flytja ásamt þeim, sem ég gat um áðan, er ætlað að halda opnum dyrum til þess að þessa stefnu samtaka heimamanna á Norðurlandi sé hægt að framkvæma. En eins og þetta er orðað í frv., sem borið er fram af hæstv. ríkisstj., yrði ekki um það að ræða að framkvæma þá stefnu að hafa samráð við Norðlendinga um, hvaða orkuöflunarleið yrði farin, ef því er slegið föstu, að því fjármagni, sem hæstv. ríkisstj. ætlar að verja til þessara mála, sé eingöngu varið til athugana á stæði fyrir stofnlínu Norðurland-Suðurland og til þess að fjármagna þá framkvæmd. Ég vil aðeins, fyrst ég er farinn að ræða þessi mál hér, gera hv. þm. grein fyrir því, að það lítur svo út, að það verði mjög dýrt fyrir þjóðarbúið í heild að fara þá leið til orkuöflunar á Norðurlandi, sem hæstv. ríkisstj. virðist ætla að fara og virðist staðráðin í að framkvæma, þrátt fyrir að heimamenn vilji fara aðrar leiðir. Ég hef aðeins kannað það, hvað mikil orka yrði flutt eftir þessari línu á næstu árum miðað við orkuspár fyrir Norðurl. v. og Norðurl. e. og miðað við þá framleiðslu á orku, sem er nú á Norðurlandi. Og það kemur út úr því dæmi, að á árunum 1975–1980 verði flutt nokkurn veginn eftirtalið magn orku í millj. kwst: Á árinu 1975 yrðu fluttar 14 millj. kwst, 1976 17 millj., 1977 20 millj., 1978 27 millj:, 1979 39 millj. og 1980 52 millj. Ef lagt er venjulegt arðsemismat á þessa línu, þ. e. a. s. hún látin standa undir þeim kostnaði, sem í er ráðizt vegna hennar, og rekstrarkostnaði af henni, og þessi orka er flutt eftir henni, þá kostar raforkan á Norðurlandi, miðað við, að hún kosti 35 aura í Sigöldu, sem er mjög lágt verð - hún kostar áreiðanlega miklu meira þegar sú virkjun verður komin í gagnið, - en miðað við, að hún kosti einungis 35 aura í Sigöldu, þá er orkuverðið miðað við ofangreindar tölur hvorki meira né minna, þegar það er komið til Norðurlands en 3,35 kr. 1975, 2,82 kr. 1976, 2,45 kr. 1977 og 1,91 kr. 1978, 1979 1,43 kr. og 1980 1,11 kr. Hér er sem sagt um að ræða óheyrilega dýra orku, sem einhver verður að borga, annað hvort þjóðin í heild eða orkunotendur á Norðurlandi. Inn í þetta dæmi er þá alls ekki búið að taka, að það þarf auðvitað að reisa miklu meiri varaaflsstöðvar á Norðurlandi, ef þessi leið verður farin í orkuöflunarmálum fyrir Norðlendinga. Það gefur auga leið, að það er ekki hægt að sætta sig við það, að ein lína norður yfir fjöll eigi að fullnægja verulegri orkuþörf fyrir heilan landsfjórðung. Við þekkjum dæmin hér af því, hvað það hefur haft slæmar afleiðingar á Suðvesturlandi, þar sem eru þó tvær línur frá stórum orkuverum til höfuðborgarsvæðisins, að þar hefur orðið samt sem áður verulegt tjón, beint tjón, vegna þess að orkuskortur hefur orðið, þegar þessar línur hafa bilað, hvað þá þegar um er að ræða línu yfir hálendið, sem engin reynsla er fyrir og allar athuganir, sem þegar hafa verið gerðar, benda í þá átt, að það verði mjög undir hælinn lagt, hvað þessi lína yrði örugg. Og við vitum það, að í slæmum veðrum um miðjan vetur, verður ekki farið inn á hálendið til þess að gera við slíkar línur, jafnvel svo að dögum eða vikum eða kannske mánuðum skiptir, þannig að varaafl þarf auðvitað að auka mjög á Norðurlandi, ef þessi leið verður farin, og það er ekki komið inn í þetta dæmi. Ég get til hliðsjónar nefnt það hér og upplýst hv. þm. um það, að nú í haust kom út skýrsla um gufuaflsvirkjanir við Mývatn eða þar í grennd, og þær benda til miklu hagstæðari niðurstöðu um orkuöflun fyrir Norðlendinga heldur en þessi leið, sem hæstv. ríkisstj. virðist vera búin, ef svo mætti segja, að ákveða eða a. m. k. vilja ákveða með þessu orðalagi í þessari framkvæmdaáætlun. Kemur fram í þeirri skýrslu, að 8 megaw. virkjun muni kosta 274 millj. kr. í heild eða miklu minna en lína norður og að kostnaðarverð á kwst. raforku úr þeirri virkjun sé 60 aurar, 12 megaw. virkjun muni kosta 311 millj. kr. og kostnaðarverð raforku úr þeirri virkjun muni vera 44 aurar og 16 megaw. virkjun muni kosta 365 millj. kr. og kostnaðarverð á kwst. 38 aurar. Það er sem sagt þrisvar sinnum minni kostnaður við þessa orkuöflun heldur en orkukostnaður verður á Norðurlandi 1980 samkv. þeirri leið, sem hæstv. ríkisstj. virðist vilja fara, þvert ofan í óskir allra heimamanna. Og er þá, eins og ég sagði áðan, alls ekki tekið tillit til þess, að það þarf að gera stórátak um varaafl á Norðurlandi. Hér er um svo alvarlegt mál að ræða, að ég vil freista þess að bera fram þessa brtt., og ég vil óska þess þegar í stað við hæstv. forseta, að hann láti fara fram nafnakall um þessa till., þannig að það verði alveg ljóst, ef hún verður felld, að þá sé hæstv. ríkisstj. og þar með þm. Norðlendinga að ákveða það, að ekki skuli fara að óskum Norðlendinga í þessu efni og það skuli fara að á þennan óhagkvæma hátt fyrir þjóðina í heild, eftir því sem bezt verður séð. En það eru óskir heimamanna, eins og ég las upp hér áðan, að það verði sett á laggir n. til þess að kanna þetta. Og þetta er fljótkannað mál, því að það liggja margar og miklar upplýsingar fyrir um það, og þá ætti að koma óyggjandi í ljós, ef þetta er rangt hjá mér. En ég tel, að allar líkur bendi í þá átt, sem ég hef hér verið að segja um þetta efni. Það er annað atriði í sambandi við þetta frv. um heimild fyrri ríkisstj. til að taka lán vegna framkvæmdaáætlunar fyrir árið 1973, sem ég vildi gera að örstuttu umræðuefni. Það er brtt. hv. fjh.- og viðskn. um 10. gr., þ. e. e-liður brtt. Hann fjallar um Norðurlandsáætlunina, hafnir og flugvelli. Þar er lagt til, að aflað verði 4 millj. kr. í viðbót til þessarar áætlunar vegna öldubrjótar á Siglufirði. Að því er mér skildist á hv. frsm. meiri hl. n. Ég get að sjálfsögðu verið meðmæltur því, að þetta sé gert. En ég verð að lýsa yfir óánægju minni yfir því, að þetta skuli hafa verið gert, en þá jafnframt ekki tekinn til athugunar niðurskurður, sem hæstv. ríkisstj. gerði á þessu á sínum tíma. Hæstv. forsrh. upplýsti hv. Alþ. um það á sínum tíma, að það mundi verða aflað 50 millj. kr. til hafna og flugvalla á Norðurlandi eftir Norðurlandsáætlun á þessu ári, og m. a. yrði þá ákveðinni fjárhæð varið til hafnargerðar í Ólafsfirði. Síðan kom frv. hæstv. ríkisstj. fram, og þá var sú framkvæmd skorin niður og þá líka öldubrjótur á Siglufirði. En nú hefur hann fundið náð fyrir augum hæstv. ríkisstj., væntanlega vegna orða hæstv. forsrh., og ég vildi gjarnan óska eftir því, að hann myndi eftir þeim orðum, sem hann hafði hér við hv. Alþingi, og tæki til athugunar, hvort ekki væri rétt að standa við hitt líka, fyrst hann er búin að leiðrétta þennan þátt í því, sem hann sagði hér áður, og taka þá inn það, sem hann sagði í sama skipti, og að framlag til Ólafsfjarðarhafnar yrði einnig tekið hér inn í og Norðurlandsáætlun fengi 50 millj. af þeirri fjáröflun, sem hæstv. ríkisstj. ætlar að afla eftir þessu frv.



Herra forseti. Ég vil víkja örfáum orðum að málflutningi þeirra frsm. 1. og 2. minni hl. fjh.- og viðskn. Hv. 7. þm. Reykv., sem talaði fyrir áliti 2. minni hl., lauk ræðu sinni með því að gera samanburð á vísitöluhækkunum í tíð núv. og fyrrv. ríkisstj. Ég vil í því sambandi rétt minna á hvað gerðist árið 1967. Nokkru fyrir kosningarnar var gerð verðstöðvun, sem menn hafa svo seinna kallað kosningaverðstöðvun, því að fyrirbrigðið endurtók sig 1971. Þessi verðstöðvun stóð fram á haustið 1967. Þm., sem þá voru á þingi, er það að sjálfsögðu minnistætt, hvernig þá var málum komið. Stjórnarliðið vissi ekki sitt rjúkandi ráð, fyrr en svo lánlega vildi til fyrir það, að Bretar felldu gengi sterlingspundsins, og þá leystu þeir sín mál að nokkru með stórfelldri gengislækkun, miklu meiri en sem svaraði lækkun pundsins. Sami leikur var svo endurtekinn aftur fyrir kosningarnar 1971, þ. e. a. s. þá var aftur byggð svikul stífla fyrir verðbólguflóðið, kosningaverðstöðvun var framkvæmd aftur, en ekki með sama árangri gagnvart kjósendum, því að þeir létu ekki blekkjast þriðja sinnið af þessu bragði, en auðvitað með sömu afleiðingum að öðru leyti. Það hefur víst enginn reiknað það út í prósentum, hvað það kostaði í hækkun vísitölu, þegar sú stífla sprakk og allur dammurinn, eins og hann var þá líka þokkalegur, flæddi yfir þjóðina. Það væri kannske ekkert úr vegi að taka það inn í samanburð líkan þeim, sem hv. 7. þm. Reykv. var að gera. En annars er þessi prósentureikningur hv. 7. þm. Reykv. eitt hið allra kunnasta og þekktasta fyrirbrigði í íslenzkum stjórnmálum, sem þjóðin öll gerþekkir og ástæðulaust er að ræða margt um hér. Það mætti halda af málflutningi bæði í nál. og í ræðum frsm. minni hl. fjh.- og viðskn., að það væri gífurlegur ágreiningur um þetta frv., sem hér liggur fyrir, og þeir væru ákveðnir í því að einbeita sér og öllu stjórnarandstöðuliðinu til þess að fella þennan djöfuls óskapnað og koma frv. fyrir kattarnef. Það eru komin ítarleg nál., og það er búið að flytja æðilangar og vel uppbyggðar ræður um þetta mál. En þegar menn lesa með athygli nál. og hlýða á þessar ræður, þá verður allt annað upp á teningnum. Þar er næstum engin gagnrýni á frv., heldur er rætt í löngu máli um vinnubrögð ríkisstj. og hvað hún hafi verið sein að afgreiða sjóðamálin. Eiginlega hefðu þessir hv. þm. getað komið þessu öllu saman fyrir í einni setningu með því að hafa yfir gamla vísuorðið: „Illa gengur að afgreiða póstinn.“ Ég sagði það í minni framsögu og er ekkert að draga fjöður yfir það, að það er auðvitað æskilegt, að samferða verði allt í senn: fjárlög, framkvæmdaáætlun og yfirlit um þarfir sjóðanna. Að þessu hefur verið stefnt. Fyrrv. ríkisstj. stefndi að þessu, þótt henni tækist það aldrei. Og að þessu er stefnt og það verður stefnt að þessu, enda þótt þetta hafi mistekizt núna. Viðreisnarstjórninni tókst aldrei að láta þetta verða samferða, því að framkvæmdaáætlunin hefur aldrei fylgt fjárlögunum. Frv. um lántöku vegna hennar var á þeim árum aldrei lagt fram fyrr en á útmánuðum og fylgdi aldrei fjárlögunum og var oft mjög seint á ferðinni. Eins var með afgreiðslu sjóðanna. Hún var oft seint á ferðinni. Á öllum tímum eru vandkvæði á því að ráða til lykta þessum vandasömu málum, þó að ekki bættist við það, sem nú hefur gerzt, voðaatburðir af völdum náttúruhamfara, sem auðvitað gera strik í reikninginn á þessum sviðum eins og á öðrum, þó að flokkar þeir, sem þessir frsm. hafa talað hér fyrir, hafi heimskað sig á því að halda því fram, að slíkt snerti ekki efnahagsmál þjóðarinnar í heild. Það er kapítuli út af fyrir sig. Nei, þetta er gömul og ný saga. Ég skal ekki segja, að viðreisnarstjórnin hafi bisað við það í 12 ár að tengja saman fjárlög, framkvæmdaáætlun og fjáröflun vegna lánasjóða, en í síðasta skiptið, þegar Magnús Jónsson, fyrrv. hæstv. fjmrh., talaði fyrir framkvæmdaáætluninni, þá harmaði hann það. að þetta hefði ekki enn tekizt, en að þessu bæri að stefna. Ég segi ekki, að hann hafi bisað við þetta í 12 ár, en mörg ár, og það tókst ekki. Og það var auðvitað fleira af svona málum, ekki sízt á efnahagssviðinu, sem verið var að glíma við, t. d. leiðréttingar í skattamálum. Mér er minnisstæð lýsing þáv. hæstv. fjmrh. á því, hvernig tekju- og eignarskattalögin væru í reynd, þegar hann talaði síðast fyrir breytingu á þeim lögum. Hún var ekki falleg. Nei, það er engin ástæða til þess að vera með þennan glumrugang, þó að þessi mál séu ekki samferða nú fremur en oft áður. Ég er nú ekki alveg viss um, að það sé eins mikil alvara á bak við kröfurnar um það að fá þessar upplýsingar - vissulega æskilegar upplýsingar - um málefni lánasjóðanna og um niðurskurð á fjárlögum, eins og hv. frsm. minni hl. vilja vera láta. Þetta frv. var fyrst tekið fyrir í fjh.- og viðskn. 16. des. og þá aðeins rætt. Svo var ekki meira um það fjallað fyrir áramótin, og var þá samkomulag um að láta það bíða. En þegar þetta var tekið fyrir í annað sinn í n. 22. marz, þá satt að segja boðaði ég þann fund m. a. til þess, að menn gætu áttað sig á því, hvaða upplýsingum þeir óskuðu eftir, en það hefur verið venja að biðja um ýmsar upplýsingar í sambandi við þetta mál. En þá komu engar sérstakar óskir fram á þeim fundi, og ég skyldi það svo, að menn væru tilbúnir að afgreiða málið á þriðjudag næstan á eftir þessum, sem við og gerðum raunar. Það er ekki fyrr en á mánudag, að það koma fram ákveðnar óskir um tilteknar upplýsingar, þ. e. 26. marz, en á fundinum, sem við héldum 22. marz, kom ekki þessi beiðni fram. Mér finnst þetta benda til þess. að það sé ekki eins mikil alvara á bak við þetta og hv. frsm. vilja vera láta, á bak við þessa kröfu, þó að þeir virðist nú telja það alveg ófrávíkjanlegt og óhjákvæmilegt atriði, að þessar upplýsingar liggi fyrir hér við meðferð málsins. Nálega öll gagnrýni hv. ræðumanna, frsm. minni hl., snerist um vinnubrögð ríkisstj. Þó er það nú svo, að 1. minni hl. kemur inn á efnisatriði þessa frv. í niðurlagi í nál. sínu, og segir þar, að það ætti að hugsa alvarlega um að draga úr framkvæmdum hins opinbera, einkum þar sem þær hafa verið mestar, o. s. frv. Hvað meina svo hv. þm. með þessu, þeir sem standa að þessu áliti? Hafa þeir lagt fram einhverjar tillögur um það að hægja á í sambandi við þetta mál, sem hér er til meðferðar, - þetta mál sérstaklega? Það fylgdi ekki með. Og það er ástæða til þess í sambandi við bollaleggingar þeirra, að líta aðeins á frv. eins og það liggur fyrir og hvað þar er um að tefla. Og ef við lítum á frv. eins og það liggur hér fyrir í heild, með þeim brtt., sem fluttar voru á þskj. 444 og ég lýsti, þá kemur í ljós, að allur obbinn af því fjármagni, sem um er að ræða í þessu frv., gengur til tveggja meginþátta, annars vegar til rafmagnsmála og þá fyrst og fremst í dreifbýli, því að þar starfa Rafmagnsveitur ríkisins, og hins vegar til samgöngumála - langsamlega mestur hlutinn, hitt eru hreinir smámunir miðað við heildina. Ég ætla ekki að fara að eyða tíma í að rifja þetta upp í einstökum liðum. Menn hafa þetta fyrir framan sig á borðunum. Og þá er það spurningin, eftir að hafa lesið þessi niðurstöðuorð í nál. 1. minni hl.: Treystir hv. frsm. 1. minni hl. sér til þess að lækka einhvern af þessum liðum og þá að marki? En eins og ég sagði áðan: Um það fylgdi engin tillaga. Auðvitað eru rafmagnsmál og samgöngumál í eðli sinu alltaf mál þjóðarinnar allrar. En það, sem hér er um að tefla, er þó jafnframt alveg sérstaklega dreifbýlismál. Langstærsti liðurinn, Rafmagnsveitur ríkisins, eru mál, sem heyrir dreifbýlinu til alveg sérstaklega. Laxárvirkjunin á að mata stóran landshluta utan aðal þéttbýlissvæðisins. Sveitarafvæðingin, stofnlínan norður, þetta allt saman er nátengt hagsmunum landsbyggðarinnar. Sama gildir um samgönguþáttinn í stórum dráttum, þó að hann snerti líka þéttbýlið. Og auðvitað eru öll samgöngumál samanslungin og snerta þjóðfélagið í heild. En þarna eru stórir hlutir, sem snerta þéttbýlið líka, eins og t. d. Hafnarfjarðarvegurinn, sem er mjög mikið og dýrt verk, sem ég vil segja, að verði að ljúka. Það er afskaplega lítil hagsýni í því að leggja stórfé í verk á borð við þetta og ljúka þeim ekki, þannig að þau komizt í gagnið. Þetta er það, sem við blasir, ef menn rýna í einstaka þætti þessarar áætlunar, að málin eru svona vaxin, og svo segir hv. 1. minni hl. þetta, sem ég vitnaði til áðan, að það ætti að hugsa alvarlega um að draga úr framkvæmdum hins opinbera, þar sem þær hafa verið mestar, án þess að flytja till. um eitt einasta atriði og án þess að víkja að einstökum liðum í nál. hv. minni hl., sem er undirskrifað af tveimur hv. þm. Matthíasi Bjarnasyni og Matthíasi Á. Mathiesen. Það er ástæða til að spyrja: Er þetta hægt, Matthías? Þannig var einhvern tíma spurt áður. Þá var svarið já - eftir nánari athugun! En ég held, að hér gildi ekki það sama. Ég held, að ef þeir gefi sér tíma til að hugsa sinn gang, að þeir mundu komast að því, að það er ekki hægt að taka mikið mark á svona málflutningi, nema beinar till. fylgi. Annars er það ekki hægt. Þetta sá líka frsm. 1. minni hl., þótt seint væri. Hann sá það ekki fyrr en hann fór að tala hér áðan. Þá svall honum móður. Og hann var þangað til að mjálma í sig móðinn, að hann setti fram ákveðna tillögu. Og það var virðingarvert út af fyrir sig, að láta sig hafa það. Hann sló því fram í fyrsta lagi, hvort ekki væri rétt að láta Sigölduvirkjun bíða í eitt ár. Nú er Sigölduv. að vísu ekki í þessu frv., en hún er náttúrlega einn liður í þeim verkefnum, sem þarf að fjármagna. Nú skal ég ekki gera mig að dómara í þessu, hvort hægt er að láta Sigölduvirkjun bíða í eitt ár. En allur málflutningur, sem ég hef heyrt í sambandi við þetta mál, er á þá leið, að hér á mesta þéttbýlissvæði landsins vofi yfir orkuskortur, ef ekki er haldið áfram skv. áætlun við þessa virkjun. Ef þetta er rétt, þá gæti það orðið þjóðinni dýrt að láta slíkar framkvæmdir bíða, fresta þeim um eitt ár. Og það þarf þá raunar ekki að líta eingöngu til yfirvofandi orkuskorts, heldur sér hver maður hvað það kostar í óhagkvæmni og í vöxtum, að stöðva slík verk eða hægja á þeim í miðjum klíðum, svo að ég efast um, að þetta sé raunhæft, þó að það sé virðingarvert að manna sig upp í það að nefna ákveðið atriði. Og hann nefndi líka annað atriði og það snertir þetta frv. Hann nefndi einnig hraðbrautarframkvæmdir hér syðra. Nú er það svo, að í vegáætlun fyrir 1973 er gert ráð fyrir aðalhraðbrautarframkvæmdunum hér suður á Reykjanesskaga eða fyrir eitthvað um 90 millj. kr. Og þá fer það kannske að verða skiljanlegt, að þeir nafnar. hv. 2. þm. Vestf. og hv. 1. þm. Reykn., hikuðu við að gera um þetta sameiginlega tillögu, enda hugsa ég, að hv. 2. þm. Vestf. hafi bara dottið þetta í hug, þegar hann var kominn í „stuð“ hérna í ræðustólnum. Hér til viðbótar eru líka ráðgerðar framkvæmdir við Hafnarfjarðarveg, þar sem hann kemur beint inn í sundurliðun í 10. gr., eins og vikið hefur verið að. En hvað sem því líður, hvers vegna ekki var nú gerð um þetta tillaga af hálfu þeirra í 1. minni hl., hvað væri þá efnislega séð um það að segja að fresta þessum verkum? Nú hef ég ekki haft tíma til þess að setja mig inn í það að nýju, eða rifja upp þau fræði, sem okkur voru þulin, þegar vegáætlunin var gerð. En það má mikið vera, ef þessar vegaframkvæmdir eru ekki taldar einhverjar þær arðbærustu, sem hægt er að gera. Þarna er um að ræða að leggja varanlegt slitlag á og byggja upp vegi, sem liggja undir mjög mikilli umferð og mér þykir líklegt að séu ekki stórum betri yfirferðar heldur en Keflavíkurvegurinn sjálfur var orðinn, áður en hann var lagður varanlegu slitlagi. Og þá gefur það auga leið, að þessi framkvæmd hlýtur að vera, miðað við vegaframkvæmdir á Íslandi, mjög arðbær og beinlínis gjaldeyrissparandi, vegna þess gífurlega sparnaðar, sem leiðir af varanlega slitlaginu, í rekstri bifreiðanna. Þetta þarf sjálfsagt vel að skoða, áður en út í það væri farið, og frá mörgum hliðum. Í nál. 1. minni hl. er vikið að manneklunni og alveg sérstaklega manneklu í sjávarútvegi. Og frsm. þess nefndarhluta kom inn á þetta í sinni ræðu. Þar er vissulega mikið vandamál á ferðinni, sem út af fyrir sig þarf að vega og meta, þegar ákvörðun er tekin um opinberar framkvæmdir. En það er þó, ef ekki villandi, þá a. m. k. ekki nægilegt að líta fyrst og fremst á þann þátt út frá því ástandi, sem ríkir á vetrarvertíð. Það er vegna þess, í fyrsta lagi, að það mun vera ein mannfrekasta árstíðin í sjávarútveginum, og svo hins vegar, að þá er fæst fólk á vinnumarkaðinum vegna þess fjölda, sem þá er í skólum landsins. En svo vill hins vegar til, að opinberar framkvæmdir margar eru að miklum hluta unnar á sumrin, þegar skólafólkið hópast út úr skólunum og leitar á vinnumarkaðinn. En enda þótt þetta sé þannig vaxið, þá er hér auðvitað aðgæzlu þörf. Og að sjálfsögðu er leitazt við á hverjum tíma af hálfu stjórnarvalda, að taka fullt tillit til þessa atriðis. En það kemur engin ákveðin ábending fram um þetta í tillöguformi, ekki frekar en annað varðandi þetta frv., frá talsmönnum minni hl. Það er ekki rétt í nál. 1. minni hl., þar sem sagt er, að ríkisstj. leggi áherzlu á að hækka opinberar framkvæmdir um 150 millj. kr., frá því, sem var í frv., þegar það var lagt fram. Þessi hækkun er um 200 millj. kr., eins og ég hélt, að við hefðum verið búnir að rifja upp í n. og ætti að vera alveg augljóst af brtt. Það er nú mál út af fyrir sig. Þessi hækkun er sem sagt gagnrýnd, án þess að nokkrar formaðar till. fylgi og engar till. utan þessarar, sem ég gat um, hjá frsm. 1. minni hl. Út af þessu vil ég til viðbótar því, sem ég hef áður sagt um þetta atriði, minna á tvennt. Í fyrsta lagi það, að þegar þetta mál var til 1. umr. hér um jólin, kom fram nokkur gagnrýni, og við 1. umr. töluðu sex hv. þm. þar af fimm úr hópi stjórnarandstöðunnar. En þeir töluðu ekki um að draga úr framkvæmdum, heldur þvert á móti. Tveir þeirra óskuðu eftir hækkunum á lántökum vegna vega og tveir eða jafnvel þrír vegna vega og hafna. En það orðaði enginn samdrátt af þeim, sem töluðu hér af hálfu stjórnarandstæðinganna. Þannig var tónninn þá. Ég vil einnig minna á ummæli hæstv. fjmrh., sem hann viðhafði við 1. umr., þar sem hann lagði áherzlu á, að það, sem hefði verið lagt til grundvallar við gerð þessa frv., væri í fyrsta lagi að halda áfram þeim verkefnum, sem hafin eru og ógerlegt er að stöðva. Virkjanirnar tvær eru dæmigerðar um það. Og reyndar fleiri verk en þær. Ýmis rannsóknarstörf, sem unnið er að ár frá ári er t. d. ómögulegt, án stórtjóns, að fella út eitt ár. Hins vegar er það, sagði hæstv. ráðh., að ráðast í ýmis verk, sem nánast væru óhjákvæmileg, eins og að styrkja flutningalínur rafmagns, treysta vararafstöðvar og fleira af slíku tagi, sem alveg væri óhjákvæmilegt að ráðast í, ef ekki ætti að hljótast tjón af. Ég skal nú ekki hafa þessi orð miklu fleiri. En þannig hefur þessi málflutningur hjá hv. minni hl. komið mér fyrir sjónir, að auk þess að tvístíga sí svona yfir lækkun eða ekki lækkun á einstökum liðum þessa frv., þá er fyrst og fremst kaldhamrað á því, að hér verði að liggja fyrir upplýsingar um lánasjóðina og upplýsingar um niðurskurð á fjárl. Ég vil bara árétta það, að þó að þetta sé æskilegt, þá hefur sú raunin orðið á, að menn hafa þurft æ ofan í æ að afgreiða þessi mál hvert í sínu lagi eins og nú, en ekki í samhengi. Það er t. d. alls ekki rétt, sem segir í áliti 2. minni hl., - það er alrangt, og ég skil ekkert í því satt að segja, - þar segir: „ Fyrrv. ríkisstj. tók upp þann sið að semja framkvæmdaáætlun um opinberar framkvæmdir utan fjárl. fyrir komandi ár og gera Alþ. grein fyrir þeim samtímis fjárlagafrv. Var þetta gert í sambandi við öflun lánsheimilda til þessara framkvæmda. Það er og efni þessa frv: Þetta er alls ekki rétt. Frv. um lántökuheimildir voru ekki lögð fram á sama tíma og fjárl. Ég hef ekki gáð að dagsetningum nema fyrir síðustu tvö árin hjá fyrrv. ríkisstj. Frv. um lán vegna framkvæmdaáætlunar var útbýtt 2. apríl 1970 og 16. marz 1971. Ég er alveg hissa á þessari fullyrðingu hjá hv. 7. þm. Reykv., sem var ráðh. í fyrrv. stjórn. Það er álit okkar í meiri hl., að það sé ekkert hér annað að gera en leitast við að meta efni þessa frv. sjálfstætt, eins og það liggur fyrir og eins og menn hafa áður metið fjárlög sér í lagi. Þetta verður að gera. Við megum vel við una í meiri hl., hvað snertir mat minni hl. á þessu frv. Það hafa varla og ekki í nál. verið bornar brigður á eitt eða neitt atriði í þessu frv., ekkert einstakt atriði. Meiri hl. má vel við það una. Önnur efni, bæði skyld og óskyld, sem hér hefur borið á góma í ræðum hv. þm., skal ég ekki ræða að sinni.



Herra forseti. Ég hafði satt að segja átt von á því, að næsti ræðumaður hér á eftir frsm. hv. fjh.- og viðskn. yrði hæstv. fjmrh. og hann gerði svo lítið að svara fsp., sem hv. þm. hafa lagt fyrir hana í sambandi við afgreiðslu á þessu máli. En það má vel vera, að það sé svipað með hann og hv. síðasta ræðumann í skoðunum varðandi frv. þetta, en þm. sagði: Ja, það er nú sennilega ekkert annað að gera en samþykkja þetta frv. eins og það er, hvað svo sem því fylgir, með öllum þess göllum. Hv. frsm. meiri hl. fjh.- og viðskn. gerði að umræðuefni hér þá gagnrýni, sem fram hefur komið af hálfu stjórnarandstöðunnar og kemur mjög fram í nál. stjórnarandstöðunnar, bæði 1. og 2. minni hl. hv. fjh.- og viðskn., en sú gagnrýni hefur sérstaklega beinzt að því, að ríkisstj. hugsar sér að keyra í gegn frv. um auknar opinberar framkvæmdir á ýmsum sviðum, á meðan ekki er hægt að fá upplýsingar um það, með hvaða hætti niðurskurði verður hagað á fjárl. þeim, sem samþ. hafa verið fyrir yfirstandandi ár. Það er ekki óeðlilegt, þegar samþykkja á lántökur, útgáfu spariskírteina, þegar samþykkja á fjáröflun upp á tæpar 1200 millj. til opinberra framkvæmda, að Alþ. vilji mjög gjarnan fá vitneskju um það, hvaða framkvæmdir það eru, sem fyrirhugað er að skera niður, miðað við þau fjárlög, sem samþ. hafa verið. Hv. frsm. meiri hl. fjh.- og viðskn. var hér með töluverða umvöndun út af þessu við minni hl. n. og orðaði það, að menn mjálmuðu í sig móðinn hér í ræðustól, og taldi, að svo hefði verið hér um einn af hans ágætu nm. Það var skýrt tekið fram í ræðu þessa hv. þm., að þrátt fyrir virðingarverðar tilraunir formanns n. hafði ekki tekizt að spá til embættismanna eða fá skýrslur um þá hluti, sem fjh.- og viðskn.-menn óskuðu eftir, en hv. form. fjh.- og viðskn. virðist taka þetta allt ákaflega nærri sér, og var að heyra á ræðu hans hér áðan, að allar þessar aths. pirruðu hann mjög og hann hefði gjarnan kosið, að umr. hefðu ekki farið fram á þeim grundvelli, sem hér hefur gerzt. Þegar framkvæmdaáætlun hefur legið fyrir og frv. til l. um heimild fyrir ríkisstj. til lántöku vegna framkvæmdaáætlunar, þá hygg ég, að það hafi aðeins verið í tvö fyrstu skiptin, sem slík frv. voru lögð fyrir Alþ., að ekki hafi verið gerð grein fyrir allri fjármögnunarhliðinni, eins og hér er óskað eftir, að gerð verði grein fyrir. Það er á þinginu 1964–1965, sem fyrst er flutt frv. um lántökuheimild varðandi framkvæmdaáætlun, og með því frv. var ekki heildaryfirlit. Það er aftur á þingi 1965, sem slíkt frv. er flutt, og málið þá enn ekki það langt komið, að slíkt heildaryfirlit sé fyrir hendi. En á þinginu 1966 er lagt fram frv. til l. um heimild fyrir ríkisstj. til lántöku vegna framkvæmdaáætlunar fyrir árið 1967, og því frv. fylgir heildaryfirlit yfir framkvæmda- og fjáröflunaráætlun 1967. Þar eru greindar opinberar framkvæmdir, og þar er gert ráð fyrir fjármögnun fjárfestingarlánasjóða. Allt frá því og þar til nú hefur þessi háttur verið á hafður, og ég fullyrði, að það er rangt hjá hv. 5. þm. Austf., form. fjh.- og viðskn. og frsm. meiri hl., er hann hélt því fram hér áðan, að afgreiðsla á málinu eins og Alþ. er ætlað að afgreiða það nú hafi átt sér stað af og til. Við höfum ekki gagnrýnt það, að það skuli ekki enn vera komið svo, að um leið og fjárlög eru afgreidd sé hægt að afgreiða framkvæmdaáætlunina og alla fjáröflunarpóstana, sem þarf að afgreiða í sambandi við framkvæmda- og fjáröflunaráætlun þess árs. Að vísu hefur verið stefnt að þessu, frá því að framkvæmdaáætlanir voru fyrst afgreiddar frá Alþ., en það hefur ekki tekizt, og þetta hefur verið einmitt eitt af því, sem núv. stjórnarflokkar hafa gagnrýnt og gagnrýndu fyrrv. ríkisstj. og stjórnarflokka fyrir, þegar þeir voru í stjórnarandstöðu. Það stóð ekki heldur á loforðum þessara flokka, þegar málefnasamningurinn var saminn, og hæstv. fjmrh. gerði í ræðu sinni fyrir framkvæmdaáætluninni fyrir 1972 grein fyrir áformum sínum í þessum efnum. Þau voru ekki síðri en fyrirrennara hans, og ég trúi, að það hafi verið hugsun hans, að honum tækist það. sem þeim hafði ekki tekizt. að afgreiða samtímis fjárlög og framkvæmdaáætlun og þar með lægri fyrir yfirlit yfir fjáröflunarleiðir fjárfestingarsjóðanna. Á fyrsta ári gerðist það ekki, sem hæstv. fjmrh. vildi gjarnan og hann hafði gagnrýnt fyrirrennara sinn fyrir. En hann lofaði að sjálfsögðu bót og betrun. Nú höfum við annað árið, og þá sjáum við, hvernig dæmið stendur. Við höfum afgreitt fjárlög fyrir 1973. Þar er gert ráð fyrir ákveðnum niðurskurði. Nú á að afgreiða framkvæmdaáætlun eða lántökuheimildir fyrir ríkisstj. Það er ekki vitað, hver niðurskurðurinn verður og það liggur ekki heldur fyrir, með hvaða hætti fjármagna skal lán frá fjárfestingarsjóðunum á árinu 1973. Ég trúi ekki., að formaður fjh.- og viðskn., hv. frsm. meiri hl., hafi í raun og veru meint nokkuð af því. sem hann sagði hér áðan. Það var allt með öðrum hætti en hans ummæli höfðu verið, þegar hann sat sem minnihlutamaður í fjh.- og viðskn. og talaði 3 slíkum málum sem þessum á þeim tíma. Vinnubrögð í n., en að þeim vék formaðurinn áðan, voru að mínum dómi ekki með þeim hætti, sem Alþ. er samboðið. Þegar óskað er eftir opinberum starfsmönnum til þess að mæta hjá þn. og gefa þar sínar skýrslur, þá á það að vera hægt fyrir Alþ. að fá slíka menn til viðræðna, og upplýsingar frá opinberum sjóðum eiga að geta legið fyrir þn., ef rétt er í haldið. Það var ofureðlilegt, að á öðrum fundi þar sem þetta mál var tekið fyrir, kæmu fram aths. frá nm. um þessi efni, þ. e. a. s. óskir um upplýsingar frá opinberum starfsmönnum og opinberum sjóðum, því að nm. trúðu því ekki fyrr en á fundinn kom, að þessar upplýsingar lægju ekki fyrir. Frv. hafði verið hér í Alþ. í nokkra mánuði, og nm. töldu að sjálfsögðu. að sá tími hefði verið notaður til þess að undirbúa aðrar aðgerðir, þannig að þegar Alþ. afgreiddi þetta mál, lægju þær upplýsingar fyrir, sem eiga að liggja fyrir Alþ. og Alþ. á heimtingu á að fá, áður en slíkt frv. sem þetta verður afgreitt. Ég skal ekki hafa þessi orð mín fleiri, en ég vildi mótmæla því, sem frsm. meiri hl. fjh.- og viðskn. sagði hér áðan, að þessi afgreiðsla væri með svipuðum hætti og hefði verið undanfarin ár, svona tvist og bast og allt í lausum reipum. Ég kannast ekki við, að framkvæmdaáætlun hafi áður verið afgreidd, að undanteknum fyrstu tveimur árunum, öðruvísi heldur en fyrir Alþingi lægju upplýsingar um fjármögnun opinberra sjóða, þannig að dæmið lægi allt fyrir Alþ., þegar framkvæmdaáætlun var afgreidd.

Fram. 1. minni hl. (Matthías Bjarnason) : Herra forseti. Það má segja um hv. formann fjh.- og viðskn., sem hér var að tala áðan, að hann hafi tekizt á hendur erfitt verkefni að reyna að verja þau vinnubrögð, sem eru viðhöfð í sambandi við afgreiðslu þessa máls, enda var málflutningurinn eftir því. En hins vegar má segja, að mjög er dregið af hæstv. fjmrh. og hæstv. forsrh. að taka ekki þátt í þessum umr. og svara ekki nokkurri spurningu, sem fram er borin. Hlutverk formanns fjh.- og viðskn. hefur verið það að vera sverð og skjöldur ráðh., enda má segja, að hann hafi reynt að gera það til þess ítrasta. En hann þarf ekki að segja mér eða öðrum það, að hann sé ánægður með þessi vinnubrögð, þótt hann hafi látizt vera það. Eins og síðasti ræðumaður tók fram, hafa þessi vinnubrögð ekki verið viðhöfð í mörg ár og eiga ekki að vera viðhöfð. Ég spyr einu sinni enn þá hæstv. fjmrh.: Hvernig stendur á því, að framkvæmda- og fjáröflunaráætlunin er ekki til? Hvernig stendur á því, þegar hann ætlaði að stefna að því, að hún yrði til fyrir áramót, þegar hann afsakaði í fyrra, hvað hún væri þá seint á ferðinni, en þá hafði hann mjög gild rök fyrir þeim afsökunum. Hvernig stendur á þessu? Hvað hefur gerzt? Eru hæstv. fjmrh. og hæstv. forsrh. ánægðir með vinnubrögð „kommissara“ sinna í Framkvæmdastofnun ríkisins? Það væri fróðlegt að fá að heyra það af þeirra eigin vörum, hvort þeir eru ánægðir með þetta fyrirkomulag, sem þeir settu á og hæstv. forsrh. var svo hrifinn af fyrir rúmu ári. Hv. formaður fjh.- og viðskn. sagði, að það lægju ekki fyrir till. frá okkur í minni hl. um lækkun á neinum einstökum liðum, og sagði, að ég hefði mannað mig upp í að nefna ákveðin atriði eða réttara sagt, ég hefði mjálmað mig upp í það. Mér fannst nú vera lítill móður í hv. hm. í fyrri ræðu hans í kvöld, þegar hann fylgdi þessu þriggja lína nál. meiri hl. fjh.- og viðskn. úr hlaði. En í seinni ræðunni held ég, að hann hafi mjálmað úr sér þann litla móð, sem var í honum í fyrri ræðunni, og það sé ekkert eftir og hann geti ekki mjálmað meira, enda virðist hann vera horfinn af sjónarsviðinu. Ég furða mig á, að maður, sem er búinn að vera á þingi eins lengi og hv. þm., skuli tala af jafnmiklum ókunnugleika um sjávarútveg. Hann sagði, að það væri auðvitað sérstakt núna í sambandi við vinnuaflsskortinn í sjávarútvegi, hann væri auðvitað langmestur á vetrarvertíð og þetta væri allt saman gerbreytt, þegar kæmi fram á vorið. Ætli hann hafi ekki nokkra hugmynd um, að það fara fleiri tugir smábáta af stað með vorinu og eru gerðir út allt sumarið og stóru bátarnir eru gerðir út allt árið um kring, og það er enginn sparnaður á mannafla á þeim bátum, þó að vertíð ljúki. Ætli hann hafi aldrei heyrt þetta fyrr? verður mér að spyrja. Eða veit kannske enginn framsóknarmaður um þetta? Er þetta alveg lokuð bók fyrir öllum flokknum? Ég þakka hv. þm. þá leiðréttingu og þann sóma, sem hann sýndi mér að leiðrétta það, að í nál. varð sú meinlega villa, að þar var talið, að brtt. væru 160 millj. og sagði, en eru 200 millj. Mér þykir leitt, að hann skuli nú eftir allt saman fara rangt með, og minni hann á það, að í ræðu minni talaði ég um, að hér væri um hækkunartill. að ræða upp á 250 millj., og einmitt í sambandi við það nefndi ég framsöguræðu hæstv. fjmrh. fyrir þessu frv. í vetur, en þar sagði hann, að framkvæmdaáætlunin lækkaði um 400 millj., og ég sagði það í minni ræðu hér áðan, að það væri ekki mikil lækkun eftir, því að hún hefði hækkað í meðförum þingsins um 250 millj., svo að mismunurinn væri ekki nema 150 millj. Formaður fjh.- og viðskn., sem flytur hér brtt., sagði, að þær væru upp á 200 millj., en þær eru 250 millj.. svo að ég má til með að leiðrétta þetta, um leið og ég þakka honum fyrir leiðréttingu á mínu nál., þó að ég hafi tekið það fram í minni ræðu. Og hann spyr einu sinni enn þá: Hvað á að spara? Úr hvaða framkvæmdum á að draga? Af hverju koma mennirnir ekki með till.? Til hvers er fyrir minni hl. að koma með till. um að draga úr þessu eða hinu, þegar ekki er hægt að draga fram í dagsljósið, hvernig á að fjármagna sjóðina? Við vitum, hvernig sjóðirnir standa, og við vitum, hverjum það er, að kenna, hve fjárvöntunin er mikil. Ætli það hafi ekki verið hyggilegra fyrir núv. ríkisstj., þegar hún tók við völdum, að láta gilda áfram þau atriði í sambandi við lán ríkisstj. til bátabygginga, sem fyrrv. ríkisstj. hafði ákveðið? Ætli það hefði ekki orðið töluvert minni ágengni í það að byggja jafnmikið af skipum erlendis og flytja til landsins. Ætli fjárvöntunardæmið í sambandi við fiskveiðasjóð væri ekki töluvert léttara nú við að eiga, ef þeir hefðu ekki hlaupið til og hækkað aftur lán frá ríkinu, sem þeir hafa svo ekki staðið við og gengið á byggðasjóð þrátt fyrir allt strjálbýlistalið, sem verið hefur að undanförnu? Hverjir hafa leitt þessa erfiðleika yfir nema þessir hæstv. ráðh. sjálfir? En það er ekki hægt að flýja núna frá þeim vanda. Það eru komnar ákveðnar skuldbindingar, sem fiskveiðasjóður og aðrir sjóðir verða að standa við, og þess vegna verður að fjármagna þessa sjóði, vegna þess að það var röng og ógætileg stefna, sem þessi ríkisstj. tók upp. En hvað er svo gert? Ætli það hefði ekki verið hyggilegra að reyna að halda eitthvað skynsamlegar á þessum hlutum, byggja eitthvað minna af skuttogurum, halda sig meira að segja bara við málefnasamninginn fræga, sem forsrh. bað þm. svo innilega um að lesa kvölds og morgna, fyrst eftir að ríkisstj. tók við. Hefði þá verið haldið sér við þann málefnasamning, að stórefla fiskiskipaflotann með skuttogurum og öðrum fiskiskipum, sem vel henta til hráefnisöflunar fyrir fiskiðnaðinn, en þar segir, að afla skuli fjár í þessu skyni og veita nauðsynlega forustu og fyrirgreiðslu. Skyldi þegar gera ráðstafanir til, að Íslendingar eignuðust svo fljótt sem verða mætti a. m. k. 15–20 skuttogara af ýmsum stærðum og gerðum. Ef það hefði verið haldið sér innan þessara marka eða kannske eitthvað rúmlega það, þá væri fjáröflun þessara sjóða minni. Og svo er annað: Það væri meiri þörf á að halda skipabyggingum áfram og efla skipasmíðaiðnaðinn íslenzka, enda segir í málefnasamningum, að leggja skuli áherzlu á eflingu skipasmíðaiðnaðarins með það takmark fyrir augum, að Íslendingar smíði að miklu leyti skip sín sjálfir, og geti annazt viðhald fiskiskipa og kaupskipa. Ég hygg, að það hefði verið hyggilegra að fara gætilegar í þessar skipabyggingar, stefna að því, að endurnýjun skipastólsins færi fram með eðlilegum og ekki of hröðum hætti, þannig að skipasmíðastöðvarnar íslenzku hefðu verkefni í náinni framtíð. Nú horfir málið þannig við, að verkefni skipasmíðastöðvanna eru takmörkuð, mjög takmörkuð, eftir að þetta ár er liðið. Og það sem verra er, nú er búið að skrúfa fyrir alla endurbyggingu á skipum af hinum ýmsu stærðum, því að það er dregið svo úr þessum lánum, að það dregur úr vilja manna að endurnýja skip af hinum ýmsu stærðum, sem er auðvitað nauðsynlegt að gera, en ekki einblína á einhverja ákveðna tegund skipa og byggja svo mikið af henni og hrúga inn erlendis frá, en hugsa ekki neitt um komandi ár í sambandi við skipasmíðaiðnaðinn og eðlilega uppbyggingu skipastólsins í heild, burtséð frá því, af hvaða stærðum skipin eru. Formaður fjh.- og viðskn. komst að þeirri niðurstöðu, að það væri ekki nokkur leið að draga neins staðar úr fjárfestingu, þetta væri allt það mikilvægt og það lægi svo mikið á öllu, að það yrði að halda áfram að byggja, bara að taka lán, nógu mikil lán, draga hvergi úr, og stjórnarandstaðan kæmi bara ekki með nokkrar till. Ég segi fyrir mitt leyti, eins og ástandið er núna og þegar við hafa bætzt náttúruhamfarirnar í Vestmannaeyjum, þá er auðvitað enn meiri ástæða til að reyna að draga úr jafnvel því, sem áður hefur verið ákveðið, með það efst í huga að draga ekki vinnuaflið frá framleiðsluatvinnugreinunum. Og þá hefði ekki verið nein stórsynd að draga úr ákveðnum framkvæmdum. Og meira að segja ég, sem er strjálbýlismaður ekki síður en hv. þm., hefði vel getað sætt mig við að draga hlutfallslega úr vegaframkvæmdum, eins og Norðurlands- eða Austurlandsáætlun gera ráð fyrir, eða á Skeiðarársandi að einhverju leyti færa flesta af þeim yfir á næsta ár. Ég hefði vel getað hugsað mér að standa að því, eins og ástandið er, því að ég sé ekki nokkurn sparnað í því, að það vanti vinnuafl á fiskibátana okkar, sem hann gerði lítið úr. Það er einn sparnaður við það, að auðvitað sparast olía á bátana, ef þeir liggja bundnir við bryggju. Það gæti verið sparnaður kannske í því, ef það á bara að líta á olíuna. En ég held, að það sé mikið atriði fyrir þjóðfélagið, að sá bátafloti, sem við höfum keypt og eigum, sé gerður út, og það er líka mikið atriði að vinna sem mest úr þeim fiski í landinu, og þetta held ég, að sé hornsteinn þess, að það sé hægt að halda áfram að byggja upp þetta þjóðfélag, en ekki stofna til skulda í stórum stíl, eins og virðist vera aðaláhugamál hæstv. ríkisstj. Ég leyfði mér að benda á, hvort ekki hefði verið rétt að fresta framkvæmdum við Sigölduvirkjun á þessu ári. Það má enginn taka orð mín á þann veg, að ég sé andstæðingur þessarar mikilvægu mannvirkjagerðar. Spennan í þjóðfélaginu er það mikil og skuldaaukningin er svo ofboðsleg, að við verðum einhvers staðar að slá af. Við verðum fyrst og fremst að leggja höfuðáherzluna á að afla sem mestra tekna, draga sem mesta björg í bú og auka verðmæti útflutningsafurða okkar til þess að standa sjálfir undir því, sem við erum að framkvæma. Það má vel vera, að ég sé svona miklu íhaldssamari en þm. stjórnarliðsins, að mér hrýs hugur við þeirri skuldaaukningu, sem verður erlendis núna á hverju ári. Ég sagði hér áðan, að lántökur íslendinga hafi verið gífurlega miklar á árunum 1971 og 1972 og heildarskuldir við útlönd hafi aukizt á þessum tveimur árum um nærri 6000 millj. Það hefði þótt efni í meira en eina ræðu hjá sumum framsóknarmönnum, áður en þeir komust í stjórnaraðstöðu, að tala um slíka skuldaaukningu þjóðfélagsins við útlönd, og ef áfram er haldið, þá er sjáanlegt, að skuldaaukningin verður aldrei undir 70% frá árinu 1971 til og með árinu 1973, og þá leyfi ég mér að spyrja hæstv. fjmrh.: Loftarðu þessu, Halldór? Ég skal svo ekki lengja þessar umr. öllu meira, en út af því, sem formaður fjh.- og viðskn. sagði, að upplýsinga hefði ekki verið óskað á fundi í n. 22. marz, þá vil ég undanskilja mig. Ég var því miður fjarverandi þann dag, en strax á fundi n., sem ég mætti á, þá taldi ég, að það væri bráðnauðsynlegt, að fyrir lægju upplýsingar um fjárvöntun fjárfestingarlánasjóðanna og sömuleiðis upplýsingar um það, á hvern hátt eigi að haga niðurskurði fjárlaga. Nú er ég ákaflega veikur fyrir því og hef mikinn áhuga á því að hraða rafvæðingu sveitanna. Í þessum brtt. er hækkun til rafvæðingar sveitanna. En ég verð að viðurkenna það, að ég get ekki gert það upp við mig, nema fyrir liggi upplýsingar, hvort rétt er að hækka mjög verulega framlög til rafvæðingar, á sama tíma og við Vilhjálmur Hjálmarsson og Karvel Pálmason lögðum okkur fram í fjvn. í vetur að lækka framlög til allra skólabygginga, í strjálbýli sem í þéttbýli, og tókum fullt tillit til þess, sem hæstv. fjmrh. sagði við okkur, að hann treysti sér ekki til að hækka framlög til þessa mikilvæga málaflokks frá því, sem var í fjárlagafrv. Ég tók alveg eins og þeir þátt í því að reyna að koma þessum málum saman, en svo kemur á eftir heimildin til niðurskurðar. Ég treysti mér ekki til að dæma um það, hvort nauðsynlegt sé að hækka verulega, eins og segir í till. formanns fjh.- og viðskn., sveitarafvæðinguna, úr 70 millj. í þessari framkvæmdaáætlun í 110 millj., á sama tíma og það á kannske fyrir að liggja að lækka framlög til mikilvægra skólabygginga, sem komnar eru á framkvæmdastig og sveitarfélög hafa beðið eftir með mikilli óþreyju, sömuleiðis framlög til hafnargerða, sem eru í raun og veru lífæð flestra kauptúna á landinu, framlög til sjúkrahúsa, til læknamiðstöðva og læknisbústaða. Ég treysti mér ekki til þess að segja, hvað af þessu er mikilvægast. Ég treysti mér ekki til þess að segja: Það er bráðnauðsynlegt að lækka framlög til ákveðinna skólabygginga að lágmarki um 15%, e. t. v. um 60, 70, 80%, eða til sjúkrahúsa, en segja svo í sömu andránni: Það er jafnnauðsynlegt og enn nauðsynlegra að hækka framlag til sveitarafvæðingar úr 70 millj. upp í 110 millj. samkv. þessari framkvæmdaáætlun umfram það, sem er á fjárlögum. Á svo líka kannske að lækka samkv. fjárlögum sveitarafvæðinguna, en hækka hana hér í opinberum framkvæmdum? Kannske það. En það eru hundakúnstir, það var a. m. k. kallað þar fyrir vestan, þegar ég var að alast upp. Ég held, að það hafi verið notað sama orðið fyrir austan. Menn sjá, að það er ekki hægt fyrir stjórnarandstöðu að flytja ákveðnar till. í þessum efnum undir þeim kringumstæðum, sem hér eru fyrir hendi. Hins vegar hygg ég, að flestir menn í stjórnarandstöðunni séu reiðubúnir til þess að setjast niður með ríkisstj. og hyggja betur að, hvað hægt er að ganga langt í framkvæmdum og hvað er hægt að ganga langt í skuldasöfnun erlendis og fjárútvegun innanlands við þær aðstæður, sem eru í þjóðfélaginu, og koma í veg fyrir það, að mikilvæg framleiðslutæki liggi bundin í höfn, eins og sjáanlegt er, að hluti af bátaflotanum mun gera, ef áfram á að halda þetta kapphlaup um vinnuaflið