Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist eftirfarandi bréf, dags. 14. apríl 1986: "Formaður þingflokks Sjálfstfl. skýrir frá að Valdimar Indriðason 3. þm. Vesturl. sé veikur og geti ekki sótt þingfundi á næstunni. Leyfi hann sér því að ósk þm. með tilvísun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að 1. varamaður Sjálfstfl. í Vesturlandskjördæmi, Sturla Böðvarsson sveitarstjóri, taki sæti á Alþingi í forföllum hans. Ólafur G. Einarsson, formaður þingflokks Sjálfstfl." Sturla Böðvarsson hefur áður tekið sæti á Alþingi og því hefur kjörbréf hans verið rannsakað. Er hann nú boðinn velkominn til starfa.

Frsm. (Eyjólfur Konráð Jónsson) Hæstv. forseti. Hv. fjh.- og viðskn. hefur rætt mál þetta allítarlega og fengið á sinn fund ýmsa umsagnaraðila. Þar að auki komu greinargerð og athugasemdir frá dr. Páli Sigurðssyni. Að vel athuguðu máli telur nefndin að eðlilegt sé að samþykkja frv. þetta. Það hafa gefið góða raun svipaðar reglur sem hafa gilt í nágrannalöndum og ekki ástæða til að mati nefndarinnar eftir þessa ítarlegu skoðun að ætla annað en svo muni einnig fara hér. Hinu er ekki að leyna að það er nokkur ágreiningur í röðum lögfræðinga um þetta efni, en ég hygg að stuðningur við það sé yfirgnæfandi og a.m.k. ætti að vera áhættulaust að láta reyna á framkvæmd laganna. Það er þá auðvitað hægt að gera breytingu aftur síðar ef svo kynni að fara að eitthvað væri hér of frjálslega með farið. En það er ekki mat okkar nefndarmanna heldur þvert á móti að lögfesta beri þetta frv.



Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir áliti fjh.- og viðskn. um frv. til l. um Útflutningsráð Íslands. Nefndin hefur rætt þetta frv. ítarlega á fimm fundum og kallað til viðtals fulltrúa frá viðskrn., Verslunarráði Íslands, Útflutningsmiðstöð iðnaðarins og iðnrn. Að lokinni þessari athugun á frv. varð nefndin einhuga um að mæla með samþykkt þess í meginatriðum þó að það sé ágreiningur um eitt ákvæði þess eins og ég kem að nánar síðar. Það urðu um það miklar umræður innan nefndarinnar hvernig bæri að skipa stjórn útflutningsráðs og einkum þá hverjir ættu að skipa fulltrúa ríkisins í stjórnina. Fulltrúar ríkisstjórnarflokkanna í nefndinni leggja áherslu á að ekki verði fjölgað í stjórninni frá því sem lagt er til í frv., enda er stjórnin allfjölmenn og reiknað með að það verði átta stjórnarmenn. Eigi að síður álíta fulltrúar stjórnarflokkanna í nefndinni að það verði að vera tryggt að sjónarmið þeirra ráðuneyta sem sinna útflutningsmálum, en það eru fleiri ráðuneyti en þau tvö sem skipa fulltrúa í stjórnina, eigi greiðan aðgang að stjórnarfundum. Í samræmi við þetta leggja fulltrúar ríkisstjórnarflokkanna í nefndinni til brtt. um að iðnrh. og sjútvrh. tilnefni varamenn í stjórn útflutningsráðs fyrir þá aðalmenn sem viðskrh. og utanrrh. tilnefna í stjórnina. Aðrir nefndarmenn, að undanskildum Eiði Guðnasyni, hafa fyrirvara um afstöðuna til þessarar tillögu. Ragnar Arnalds leggur til að í stað þess að nokkur stórfyrirtæki tilnefni menn í stjórn, eins og frv. gerir ráð fyrir, verði stjórnarmennirnir, aðrir en fulltrúar ríkisins, kjörnir af útflutningsráði. Nefndin telur í annan stað nauðsynlegt að endurskoða ákvæði 6. liðar frv. og er það með tilliti til þess að lagt hefur verið fram á Alþingi stjfrv. um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegs. Þar er gert ráð fyrir afnámi laga um útflutningsgjald af sjávarafurðum, en það var reiknað með því í frv. að prósenta af útflutningsgjaldi yrði tekjustofn til útflutningsráðs. Nefndin hefur orðið sammála um að þessi endurskoðun verði að fara fram milli 2. og 3. umr. um frv. í deildinni, en frv. til laga um greiðslumiðlun og skiptaverðmæti er til meðferðar hér í deildinni jafnframt þessu frv. þannig að nefndin telur eðlilegt að þau fylgist að í vinnslu og verði gengið frá þessum málum áður en þau eru afgreidd frá deildinni. Að lokum vill nefndin minna á að skv. 3. gr. frv. skal útflutningsráð opið öllum aðilum sem flytja út vörur og þjónustu eða afla gjaldeyris á annan hátt, svo og samtökum atvinnugreinanna. Að mati nefndarinnar ber ekki að skýra þetta ákvæði þröngt, enda væri slík lögskýring vart í samræmi við hlutverk útflutningsráðs skv. 1. gr. frv. Í þessu sambandi telur nefndin eðlilegt að t.d. Bandalagi íslenskra listamanna verði boðið að gerast stofnaðili Útflutningsráðs því að nefndin telur að framleiðsla, ef svo óskáldlega má að orði komast, íslenskra listamanna geti verið gjaldgeng á erlendum markaði. Ég hef gert grein fyrir þeirri brtt. sem flutt er af meiri hl. nefndarinnar, en brtt. er þannig að 3. málsl. 1. mgr. 4. gr. orðist svo: "Sömu aðilar skulu einnig tilnefna varamenn, þó þannig að iðnrh. tilnefnir varamann fyrir þann fulltrúa sem viðskrh. tilnefnir og sjútvrh. fyrir þann fulltrúa sem utanrrh. tilnefnir." Í öðru lagi er flutt brtt. um gildistöku frv. Til þess að tækifæri gefist til að undirbúa framkvæmd málsins betur en orðið er og stofnun ráðsins þykir rétt að lögin taki gildi 1. okt. í haust. Valdimar Indriðason var fjarverandi lokaafgreiðslu þessa máls, en aðrir nefndarmenn standa að þessu áliti og leggja til að frv. verði samþykkt með þeim undantekningum og fyrirvörum sem ég hef þegar gert grein fyrir.



Virðulegi forseti. Einhver smámisskilningur hefur orðið við frágang og undirbúning nál. Ég var þeirrar skoðunar að í nál. yrði hin hefðbundna setning sem svo oft er að finna í nál.: "Einstakir nefndarmenn áskilja sér rétt til að flytja og fylgja brtt." Þess vegna skrifaði ég undir þetta án fyrirvara í rauninni, en mergurinn málsins er sá að ég skil alls ekki þá brtt. sem lögð hefur verið til um breytta skipan á stjórn útflutningsráðsins. Ég er henni andvígur og mun greiða atkvæði gegn henni vegna þess að það kom upp í umfjöllun nefndarinnar um þetta mál að helst vildu öll ráðuneyti eiga sína fulltrúa í stjórn útflutningsráðsins. Það er auðvitað ótækt að svona útflutningsráð verði einhvers konar undirnefnd ráðuneytanna. Það er hreint út í hött. Síðan kom í ljós að ráðherrar voru hreint ekki á eitt sáttir um hvaða ráðuneyti ættu að eiga fulltrúa í stjórn útflutningsráðsins og var þá brugðið á það ráð að eitt ráðuneyti gegndi þar varamennsku fyrir annað og var jafnframt látið fylgja inn í nefndina að þetta mundi líklega verða þannig í framkvæmd að allir varamenn mættu á stjórnarfundum. Þessir stjórnarfundir útflutningsráðsins verða þá a.m.k. 16 manna samkomur þar sem helmingurinn hefur atkvæðisrétt en allir hafa tillögurétt og málfrelsi. Það kom fram í nefndinni að þessi yrði hátturinn á og ég held að þetta sé mjög óskynsamleg leið. Ég greiði þess vegna atkvæði gegn brtt. sem hér hefur verið flutt til að miðla málum milli ráðuneytanna sem komu sér ekki saman um skipun málsins. Ég held að það sé rétt að hafa þann háttinn á sem er í frv. Um það var orðið samkomulag milli þeirra aðila sem undirbjuggu málið og ég held að það sé rétt að vera ekkert að hrófla við því. Það eru miklar efasemdir um að þetta sé endilega rétt skipun. Það hefur t.d. verið spurt: Hvers vegna eiga Flugleiðir fulltrúa í útflutningsráði? Væri ekki eðlilegra að Ferðamálaráð t.d. ætti fulltrúa í þessu ráði. Um þetta má auðvitað lengi deila. Á ekki Verslunarráðið að eiga þarna fulltrúa? Það verður seint gert þar svo öllum líki. En af því að samkomulag hafði tekist um þá skipan sem frv. gerði ráð fyrir, og það má auðvitað hugsa sér margar aðrar leiðir, tel ég rétt að styðja þá skipan til að byrja með, en hef jafnframt flutt brtt. við frv., þ.e. við 10. gr. þess, brtt. sem er að finna á þskj. 835 og dreift hefur verið hér í deildinni, og hún er um að lög þessi gildi til 31. maí 1990, þau gildi í fjögur ár, og í þingbyrjun 1989 skuli viðskrh. leggja fyrir Alþingi nýtt frv. til laga um Útflutningsráð Íslands. Ég held að það sé heldur skynsamleg hugmynd að endurskoða þessi lög innan fjögurra ára í ljósi þeirrar reynslu sem fengist hefur af þeim og þá má hugsa sér að endurskoða skipan stjórnarinnar í ljósi þeirrar reynslu sem menn hafa fengið í fjögur ár. Ég held að það sé hæfilegur tími, en ítreka að þeirri brtt. sem meiri hl. nefndarinnar flytur er ég andvígur fyrst og fremst vegna þess að ég held að hún sé mjög óskynsamleg. Þarna er verið að friða ráðherra sem telja sín ráðuneyti sjálfskipuð í útflutningsráð. Eins og lagt var fyrir í nefndinni, að það ættu í rauninni allir varamenn að sitja þessa fundi, held ég að sé verið að eyðileggja þetta útflutningsráð. 16 manna stjórn er ekki mjög líkleg, að minni hyggju, til að starfa vel og skynsamlega. Til þess er hún einfaldlega of fjölmenn. Ég held að það horfi ekki til nokkurra heilla að samþykkja þessa brtt. Ég held að það sé þessu fyrirhugaða útflutningsráði miklu frekar til miska og ills að fara þessa leiðina sem farin er, því miður, til þess að sætta sjónarmið ráðherranna innan hæstv. ríkisstj. þannig að þeir geti bærilega glaðir unað við sitt hvort sem þeir eru hér á landi eða erlendis þessa dagana.



Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð í sambandi við ræðu hv. 5. landsk. þm. um að hér hafi orðið, eins og hann kom inn á, einhver misskilningur á milli okkar nefndarmanna í sambandi við afstöðu til málsins. Sá misskilningur er leiðréttur með ræðu hans. Ég tek það á mig sem frsm. þessarar nefndar að bera ábyrgð á því, enda er það komið skýrt fram að einstakir nefndarmenn skrifa undir með fyrirvara til þeirra brtt. sem fluttar eru við frv. Ég verð að taka það á mig að þessi fyrirvari kom ekki inn í nál. eins og réttast hefði verið og nákvæmast. En örfá orð í sambandi við brtt. Eins og ég kom inn á í framsögu minni fyrir nál. leggja einstök ráðuneyti áherslu á að koma sínum sjónarmiðum að í stjórninni í sambandi við útflutningsmál. Það getur tæpast verið af öðru en hinu góða, ef ráðuneytin eða þeirra menn hafa áhuga fyrir útflutningsmálum, að þeir geti fylgst með því sem fram fer á þeim vettvangi innan ráðsins og komið athugasemdum sínum á framfæri þar. Það er reiknað með því að í reglugerð, sem sett verður með frv., verði ákvæði um að varamenn verði boðaðir á stjórnarfundi þannig að þeir hafi tækifæri til þess að fylgjast með því sem fram fer á þessum vettvangi. Ég get ekki séð að þetta sé til neins vansa og mun því að sjálfsögðu standa að þessari brtt. og samþykkja hana. Ég vildi að þetta kæmi fram, en formgalla á nál. tek ég á mig og ítreka að einstakir nefndarmenn skrifa undir með fyrirvara um samþykki sitt við brtt. sem fylgja frv.



Virðulegi forseti. Það er rétt að af vangá hefur það fallið niður að nefndarmenn áskilja sér rétt til að flytja brtt., enda eru nefndarmenn nú í óða önn að flytja þær og kemur það reyndar fram í nál. að á þeim muni vera von. Ég álít að stjórn útflutningsráðsins sé hálfgert klúður eins og hún er í frv. Þar er gert ráð fyrir því að fjögur stórfyrirtæki eigi öll einn stjórnarmann, þ.e. Sölumiðstöðin, Sambandið, Flugleiðir, SÍF, en síðan á Félag íslenskra iðnrekenda fimmta manninn og viðskrh. og utanrrh. tilnefna hvor ráðherra einn mann í stjórnina, en sá áttundi er tilnefndur af öðrum aðilum í útflutningsráði. Ég er þeirrar skoðunar að útflutningsráðið muni helst nýtast þeim aðilum sem þarna er ætlað að eiga einn stjórnarmann af átta og það væri meiri þörf á því að styðja við bakið á þeim en þessum stórfyrirtækjum sem öll eru með víðtæka sölu- og útflutningsstarfsemi í gangi og eru ekki líkleg til að leita á náðir útflutningsráðsins að neinu marki, eru kannske í raun og veru meira þarna upp á punt. Það verða litlu fyrirtækin, meðalstóru fyrirtækin sem mest þurfa á því að halda að útflutningsráðið beiti sér í þeirra þágu. Það er því algjörlega óeðlilegt að þessi fyrirtæki eigi ekki beinan aðgang nema að einum eða í mesta lagi tveimur fulltrúum í stjórn af átta. Auk þess er það klúður að mörg ráðuneyti gera kröfu til að mega skipa fulltrúa í stjórnina. Ráðherrar eru mjög ósáttir við þetta fyrirkomulag, sérstaklega iðnrh., og því finnst mér eðlilegt að stokka skipulag stjórnarinnar upp, gjörbreyta því. Ég geri að tillögu minni að fimm stjórnarmenn verði kosnir af útflutningsráðinu án þess að nokkurt fyrirtæki eigi þarna sjálfkrafa fulltrúa, en þrír stjórnarmenn séu tilnefndir af ríkisstj. og henni þá ætlað að koma sér saman um frá hvaða ráðuneytum þeir verða. Ég flyt því skriflega brtt. sem ekki hefur verið útbýtt, en hún er svohljóðandi: "Upphaf 4. gr. orðist svo: Viðskiptaráðherra skipar átta menn í stjórn útflutningsráðs til tveggja ára í senn, svo og átta varamenn. Þar af skulu fimm aðalmenn og fimm varamenn tilnefndir af ráðinu, en ríkisstj. tilnefnir þrjá." Ég vil biðja virðulegan forseta að taka við þessari till. og leita afbrigða svo hún megi koma fyrir við atkvæðagreiðslu. Að öðru leyti er ekki nema gott eitt að segja um þá viðleitni, sem hér er höfð uppi, að efla markaðsleit, starfsemi til stuðnings íslenskum útflutningi, þótt vissulega verði að viðurkenna að ákvæðin í 7. og 8. gr., um viðskiptafulltrúa, séu dálítið óljós. T.d. er alls ekki ljóst hjá hvaða ráðuneyti viðskiptafulltrúarnir verða starfandi eða hver eigi raunverulega að greiða þeirra laun. Um þetta á að setja sérstakar reglur og maður verður að treysta því að það verði gert að bestu manna yfirsýn, en vissulega hefði ég talið eðlilegra að það hefði komið skýrt fram í lögunum sjálfum hvort þessir menn yrðu starfsmenn utanrrn. og þægju laun frá því og hlytu þau réttindi sem fylgja starfsmönnum utanrrn., jafnvel þótt útflutningsráðið greiði þá einhverja greiðslur til utanrrn. vegna þessara starfa, eða hvort þessir menn eru beinlínis á launaskrá hjá útflutningsráðinu og þar með í raun og veru hjá allt öðru ráðuneyti, væntanlega hjá viðskrn. Það er ankannalegt að ganga þannig frá lagasetningu að þetta sé í lausu lofti. En það er sem sagt gert ráð fyrir að um þetta verði settar reglur og sennilega er haft í huga að menn þreifi sig áfram í þessum efnum og þetta getur verið mismunandi og ætla ég þá ekki að vera að fetta frekar fingur út í þetta atriði, en þetta eru rök fyrir því, sem lagt var til af hv. þm. Eiði Guðnasyni, að lögin yrðu fljótlega tekin aftur til endurskoðunar að fenginni nokkurri reynslu. Ég benti líka á að fjármögnunin í sambandi við útflutningsráðið er ansi mikið líka í lausu lofti eftir að verið er að stokka upp útflutningsgjaldið. Í raun og veru er þetta allt dálítið á floti þrátt fyrir að málið sé hér til endanlegrar afgreiðslu í deildinni.



Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breytingu á lögum nr. 46 frá 28. maí 1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, þskj. 510. Lögin nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, tóku gildi þann 1. jan. 1981. Fimm ár voru því liðin frá gildistöku þeirra um síðustu áramót. 5. tölul. bráðabirgðaákvæða laganna hljóðar svo: "Lög þessi skal endurskoða í samráði við aðila vinnumarkaðarins og stjórn Vinnueftirlits ríkisins eigi síðar en fimm árum eftir gildistöku þeirra." Þann 1. ágúst 1985 skipaði félmrh., að höfðu samráði við stjórn Vinnueftirlits ríkisins, nefnd fjögurra manna til að gera tillögur um endurskoðun laganna. Í nefndinni áttu sæti eftirtaldir: Hallgrímur Dalberg ráðuneytisstjóri, formaður, Þórarinn V. Þórarinsson, aðstoðarframkvæmdastjóri VSÍ, Guðjón Jónsson, formaður Málm- og skipasmiðasambands Íslands, og Eyjólfur Sæmundsson, forstjóri Vinnueftirlits ríkisins. Nefndin var skipuð án tilnefningar. Meginniðurstaða nefndarinnar var sú að ekki væri ástæða til að breyta ákvæðum laganna enn sem komið er og leggur hún til að endurskoðun þeirra verði frestað um fimm ár og 5. tölul. bráðabirgðaákvæðis þeirra breytt í samræmi við það. Meginástæður þessarar niðurstöðu voru eftirfarandi: Samstaða er í nefndinni um markmið laganna eins og þeim er lýst í 1. gr. þeirra. Ábyrgt samstarf hefur verið með aðilum vinnumarkaðarins og ríkisvaldinu í stjórn Vinnueftirlits ríkisins um framkvæmd laganna. Nefndin taldi það stjórnarfarslega fyrirkomulag sem nú er á þessum málum heppilegt og leiða til lítillar skörunar við aðra málaflokka. Eðlilegt sé að öll málefni sem löggjöf fjallar um á sviði aðbúnaðar, hollustuhátta og öryggis á vinnustöðum myndi sjálfstæðan málaflokk undir sameiginlegri stjórn aðila vinnumarkaðarins og ríkisvaldsins og undir yfirstjórn félmrn. er fer með málefni vinnumarkaðarins. Lögin eru mjög viðamikil og óhjákvæmilegt að langan tíma taki að koma þeim til framkvæmda og byggja upp þá starfsemi sem þau gera ráð fyrir. Ekki hefur fengist nægilega löng reynsla af framkvæmd þeirra og sum ákvæði þeirra hafa enn ekki komið til framkvæmda. Þau vandkvæði og álitamál sem upp hafa komið frá því að lögin tóku gildi taldi nefndin að unnt væri að leysa við framkvæmd þeirra að mestu leyti. Nefndin tók saman ítarlega skýrslu um þá reynslu sem fengist hefur af framkvæmd laga nr. 46/1980 fram til þessa og um starfsemi Vinnueftirlits ríkisins. Er hana að finna í athugasemdum við frv. Í skýrslunni setur nefndin einnig fram ábendingar um eftirtalin verkefni á sviði vinnuverndar sem hún telur brýnt að vinna að á næstu árum: Það eru varnir gegn heyrnarskemmdum, aðgerðir til að koma í veg fyrir heilsutjón af völdum lífrænna leysiefna, varúðaraðgerðir vegna notkunar eiturefna og hættulegra efna á vinnustöðum, endurbætur á gagnagrunni vinnuverndarstarfsins, aukin starfsemi á sviði iðjufræði og aukin fræðslustarfsemi á sviði vinnuverndar. Við umfjöllun um lagasetninguna á Alþingi kom fram gagnrýni á að lögin skyldu ná til landbúnaðar og var sett í þau bráðabirgðaákvæði við setningu sérstakrar reglugerðar um framkvæmd laganna í þeirri grein. Slík reglugerð var sett í júní 1981 og samkvæmt henni var sérstök stjórn sett á laggirnar til að annast þessi mál í landbúnaði með aðild Stéttarsambands bænda og Búnaðarfélags Íslands. Mjög gott samstarf hefur tekist í þessari stjórn um framkvæmd eftirlits, fræðslustarfs og aðra fyrirbyggjandi starfsemi. Stofnunin Vinnueftirlit ríkisins stendur að öllu leyti undir sér með iðgjöldum sem vinnuveitendur greiða og með tekjum samkvæmt gjaldskrá. Hún fær því enga fjárveitingu úr ríkissjóði á fjárlögum. Ábyrgt samstarf er í stjórn Vinnueftirlitsins við undirbúning reglna sem kveða á um kröfur til vinnuveitenda og starfsmanna um öryggi, hollustuhætti og aðbúnað. Allar slíkar reglur hafa fram til þessa verið afgreiddar með samhljóða samkomulagi og er mikil undirbúningsvinna lögð af mörkum til að svo megi takast. Sem dæmi má taka nýjar reglur um hávaðavarnir sem voru fjögur ár í smíðum. Þær miða að því að koma í veg fyrir heyrnarskemmdir, en með sem allra hagkvæmustum hætti því að hér er um kostnaðarsamar ráðstafanir að ræða. Vinnueftirlitið er alls ekki eftirlitsstofnun eingöngu heldur annast hún einnig umfangsmikið fræðslu- og leiðbeiningarstarf sem miðar að því að gera mönnum kleift að annast þessi mál sem mest innan vinnustaðanna sjálfra í samstarfi vinnuveitenda og starfsmanna. Sem dæmi má taka að nýverið gaf stofnunin út rúmlega 130 bls. handbók um hávaðavarnir til að auðvelda fyrirtækjum úrbætur á þessu sviði. Vinnueftirlitið annast ýmiss konar bráðnauðsynlegt tæknilegt eftirlit í nútímaþjóðfélagi, svo sem með tækjum sem sprengihætta stafar af, lyftibúnaði, fólkslyftum, skíðalyftum, farandvinnuvélum, sprengihættu við losun og lestun olíuskipa og vinnu við eldsneytistanka, innflutningi og framleiðslu hættulegra véla o.fl. Eðlilegt er að hér sé um sérstakan málaflokk að ræða vegna hinna sterku stjórnunartengsla við aðila vinnumarkaðarins sem eru forsenda þess að árangur náist. Ýmsir þættir starfsemi Vinnueftirlits ríkisins hafa verið endurskipulagðir að undanförnu með það fyrir augum að gera starfið markvissara og árangursríkara. Þannig tók nýtt starfsskipulag við eftirlitsdeild stofnunarinnar gildi um síðustu áramót. Umfangsmikil tölvuvæðing starfseminnar stendur yfir og unnið er að því að taka upp verkefnaskipulag við sem flesta þætti starfseminnar. Náið og gott samstarf hefur tekist við heilbrrn. og Hollustuvernd ríkisins um þau mál sem krefjast samstarfs þessara aðila. Sérstök ákvæði eru í lögum um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit um samráðsnefnd forstjóra þeirra stofnana sem fara með ýmiss konar eftirlit til að koma í veg fyrir skörun og stuðla að eðlilegu samstarfi. Enn fremur starfar sérstök samstarfsnefnd um framkvæmd eftirlits með eiturefnum og hættulegum efnum. Vinnueftirlitið hefur auk þess samstarf við ýmsar aðrar stofnanir, svo sem Iðntæknistofnun. Hér er um grundvallarréttindi hins vinnandi manns að ræða. Löggjöfin er í samræmi við viðhorf sem hlotið hafa alþjóðlega viðurkenningu, m.a. í samþykktum ILO. Hvatinn að baki hennar er virðing fyrir hinum vinnandi manni sem skapar auðæfi þjóðfélagsins með starfi sínu. Hann á rétt á að njóta sérstakrar verndar gegn slysum og sjúkdómum, sem tengjast starfi hans, og að honum ber að búa vel á vinnustað. Hann á rétt á að njóta fræðslu um hugsanlegar hættur í vinnuumhverfinu og hann á að geta leitað fulltingis hlutlauss aðila ef hann æskir upplýsinga eða telur á hlut sinn gert í þessum málum. Vinnuslys þarf að rannsaka gaumgæfilega, bæði í fyrirbyggjandi tilgangi og til að réttur hins slasaða verði ekki fyrir borð borinn. Það er einnig mikilvægt fyrir vinnuveitendur að þessi mál séu í föstum skorðum og þeir geti leitað ráðgjafar hjá stofnun sem hefur reynslu og þekkingu á þessum málum sem m.a. byggir á rannsókn raunverulegra atvika. Vinnuslys og atvinnusjúkdómar leiða til truflana á starfsemi og vinnutaps vegna fjarvista. Slæm vinnuaðstaða getur hæglega leitt til lakari afkasta starfsmanna og óánægju þeirra. Séu þessi mál ekki í föstum farvegi og um þau annast á þann veg að njóti trausts beggja aðila er hætta á óróa á vinnumarkaði sem jafnvel getur leitt til staðbundinna verkfalla. Ríkið hefur einnig hagsmuna að gæta í þessum málum. Hér er um fyrirbyggjandi starfsemi að ræða sem miðar að því að fækka slysum og sjúkdómum og auka vellíðan manna á vinnustað. Náist árangur með starfinu dregur hann úr kostnaði við heilbrigðisþjónustu og tryggingar og stuðlar að aukinni framleiðni í atvinnulífinu. Það er mikil áhersla lögð á af hálfu fulltrúa launþega, að a.m.k. fimm ár verði til næstu endurskoðunar svo að ráðrúm gefist til að vinna á næstu árum af fullum krafti að því að koma ýmsum ákvæðum til framkvæmda. Verði tímabilið styttra, t.d. tvö ár, þarf að fara að huga að endurskoðuninni fljótlega, en þá getur orðið erfitt að ná fram framkvæmd á því sem til endurskoðunar er. Virðulegi forseti. Ég vil geta þess að ég tel mikla nauðsyn bera til að afgreiða þetta frv. á þessu þingi. Það hlaut samhljóða og fljóta afgreiðslu í hv. Nd. og ég vænti þess að hv. Ed. afgreiði þetta mál einnig þannig. Ég legg til að að þessari umræðu lokinni verði því vísað til 2. umr. og hv. félmn.



Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. á þskj. 800 um frv. til l. um breytingu á lögum um almannatryggingar nr. 67/1971, með síðari breytingum. Það er nál. frá heilbr.- og trn. Nefndin hefur rætt þetta frv. og einnig brtt. sem heilbr.- og trmrh. mælti fyrir samhliða frv. Er sú brtt. á þskj. 772. Nefndin leggur til að brtt. ráðherra verði samþykkt, en hún fjallar um að heimilt verði að greiða mæðralaun til 17 ára aldurs í stað 16 ára eins og nú er og komi sú breyting til framkvæmda 1. júní n.k., en síðan verði mæðralaun greidd til 18 ára aldurs frá n.k. áramótum. Þessi brtt. er sett fram til samræmis því að barnalífeyrisaldur hefur verið færður úr 16 í 18 ára aldur. Varðandi frv. sjálft leggur nefndin til að það verði samþykkt með brtt. sem nefndin flytur á þskj. 808, en við nánari athugun nefndarinnar kom í ljós að heppilegra er að breytingin sem frv. gerir ráð fyrir komi við 43. gr. laganna í stað 39. gr. Þannig breytt tryggja 1ögin auðveldari framkvæmd úti á landsbyggðinni í stað þess, sem gert var ráð fyrir í frv., að þessi breyting kæmi í 39. gr. Fjarverandi afgreiðslu þessa máls voru Karl Steinar Guðnason og Kolbrún Jónsdóttir. Undir nál. rita Salome Þorkelsdóttir, Helgi Seljan, Björn Dagbjartsson, Árni Johnsen og Jón Sveinsson.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. á þskj. 799 frá heilbr.- og trn. um frv. til l. um breytingu á lögum nr. 35/1978, um lyfjafræðinga. Frv. þessu er ætlað að breyta ákvæðum 4. tölul. 3. gr. laganna þannig að stytta starfsþjálfun lyfjafræðingsefna úr tólf mánuðum í níu. En frá því að lögin voru sett 1978 hefur framleiðsla á lyfjum að mestu leyti horfið úr langflestum lyfjabúðum. Frv. er því flutt til samræmis breyttum forsendum. Nefndin hefur rætt þetta frv. og leggur til að það verði samþykkt óbreytt. Fjarverandi afgreiðslu málsins voru Karl Steinar Guðnason og Kolbrún Jónsdóttir. Undir þetta nál. rita Salome Þorkelsdóttir, Helgi Seljan, Björn Dagbjartsson, Árni Johnsen og Jón Sveinsson.



Virðulegi forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 789 að flytja ásamt Jóni Magnússyni alþm. frv. til laga um breytingu á lögum nr. 75 frá 14. sept. 1981, um tekjuskatt og eignarskatt, með síðari breytingum, svohljóðandi: "1. gr. Við 1. tölul. E-liðar 1. mgr. 30. gr. bætist ný málsgr. er orðist svo: Vaxtagjöld, sem eru umfram leyfilegt árlegt hámark vaxtagjalda, sbr. 121. gr., er heimilt að flytja til næsta árs framreiknað skv. ákvæðum 26. gr. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi og skulu koma til framkvæmda við álagningu tekju- og og eignarskatts á árinu 1986 vegna tekna ársins 1985 og eigna í lok þess árs." Í grg. með frv. segir m.a.: "Í áliti milliþinganefndar um húsnæðismál frá 7. des. s.l. var lagt til m.a. að hámark verðtryggingar og vaxtafrádráttar verði endurskoðað til hækkunar. Í frv. ríkisstj. um breytingu á lögum um tekjuskatt og eignarskatt, sem lagt var fram á Alþingi stuttu síðar og samþykkt þann 20. des. s.l., var tekið tillit til annarra ábendinga milliþinganefndarinnar. Á vaxtafrádrættinum var hins vegar ekki tekið sérstaklega, enda tíminn skammur til endurskoðunar laganna og um nokkuð yfirgripsmikið mál að ræða. Það hámark sem hér um ræðir er á skattárinu 1986 vegna tekna ársins 1985 216 757 kr. hjá einstaklingum og 433 514 hjá hjónum. Í grg. með áðurnefndu frv. ríkisstj. sagði m.a.: "Skv. upplýsingum ríkisskattstjóra nutu 16 669 framteljendur vaxtafrádráttar við álagningu 1985. Að meðaltali nam frádráttur þessi 97 554 kr. hjá hjónum og 70 669 kr. hjá einstaklingum. Tiltölulega mjög fáir verða fyrir skerðingu vegna hámarksins, en þeir sem verða fyrir henni eru að jafnaði tekjuháir. Því þykir ekki nauðsynlegt að svo stöddu að leggja til að umrætt hámark vaxtafrádráttar verði hækkað." Rétt er að tiltölulega fáir verða fyrir þeirri skerðingu sem hér um ræðir. Er hins vegar dregin í efa sú staðhæfing að skerðingin bitni að jafnaði á tekjuháum. Að mati flm. skiptir skerðingin verulegu máli fyrir þá sem hana verða að þola sem eru oft einmitt þeir sem lent hafa í miklum greiðsluerfiðleikum og jafnvel greiðsluþroti í sumum tilvikum. Þykir ekki sanngjarnt gagnvart slíkum aðilum að tugir eða jafnvel hundruð þúsunda falli niður sem ónýttur vaxtafrádráttur eins og núgildandi lög gera ráð fyrir. Miðar tillagan að leiðréttingu þessa án þess þó að hækka vaxtafrádráttinn árlega. Heimilaður er í staðinn flutningur þess sem ónýtt er til næsta árs framreiknað með verðbreytingarstuðli skv. 26. gr. núgildandi skattalaga. Tiltölulega fáir lenda í þeirri skerðingu sem nefnd hefur verið, eins og fyrr segir, og því tekjutap ríkissjóðs vegna þessara breytinga mjög óverulegt. Breytingin er hins vegar réttlætismál þeirra sem fyrir skerðingunni verða." Til glöggvunar er með þessu frv. sérstakt fskj. þar sem rakin eru tvö tilvik sem fjalla um það mál sem hér um ræðir. Þar kemur m.a. glöggt í ljós hversu miklum fjárupphæðum það getur numið sem niður fellur hjá einstaklingum og hjónum. Í fyrra tilvikinu sem rakið er á fskj. falla niður sem ónýttur vaxtafrádráttur 204 332 kr. og í síðara tilvikinu 617 668 kr. Rétt er að geta þess í þessu sambandi að á grundvelli úrskurðar ríkisskattanefndar frá 30. des. 1983, úrskurði nr. 799, er heimilað að telja áfallnar verðbætur með vaxtagjöldum við sölu eigna hvort heldur um er að ræða almenna sölu eða nauðungarsölu á uppboði. Í slíkum tilvikum er einkum algengt að upp fyrir hámarksvaxtafrádráttinn sé einmitt farið. Í slíkum tilvikum er alls ekki sanngjarnt að einmitt þeir sem í mesta vandanum eru hverju sinni vegna húsnæðiskaupa eða húsnæðisbyggingar tapi tugum eða hundruðum þús. kr. Því er frv. flutt. Um greinarnar sem slíkar vísast til athugasemda sem fylgja því frv. sem um er fjallað. Sérstök athygli er þó vakin á því að frv. gerir ráð fyrir að ónýttur vaxtafrádráttur frá 1984 nýtist við álagningu 1986 þar sem lögin öðlast þegar gildi. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta frv. sérstaklega, en ég ítreka að það er réttlætismál þeirra sem fyrst og fremst hafa lent í verulegum greiðsluerfiðleikum og bera þess vegna mjög mikla vaxtabyrði og verðbætur vegna lána sinna. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frv. verði vísað til fjh.- og viðskn. og 2. umr.



Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um lágmarkslaun sem er að finna á þskj. 750. 1. gr. frv. hljóðar upp á það að óheimilt sé að greiða lægri grunnlaun fyrir 40 dagvinnustundir á viku en sem nemur framfærslukostnaði einstaklings skv. mánaðarlegum útreikningi Hagstofu Íslands. Framfærslukostnaður einstaklings er enn ekki reiknaður sérstaklega af Hagstofu Íslands en Hagstofan vinnur nú að nýrri neyslukönnun þar sem gert er ráð fyrir að hann verði reiknaður sérstaklega. Mun útreikningur Hagstofunnar á framfærslukostnaði einstaklings væntanlega liggja fyrir í lok þessa árs. Fram til þess tíma er gert ráð fyrir því í frv. að lágmarkslaun miðist við 30 000 kr. á mánuði en sú tala er þannig fundin að miðað er við framfærslukostnað vísitölufjölskyldunnar sem nú er rúmlega 80 000 kr. á mánuði. Vísitölufjölskylduna skipa 3,66 manns og út frá því er áætlað að framfærslukostnaður einstaklings sé nálægt 30 000 kr. á mánuði. Þar til sérstakur útreikningur á framfærslukostnaði einstaklings liggur fyrir er í frv. gert ráð fyrir að miðað verði við 30 000 kr. sem leyfileg lágmarkslaun fyrir 40 dagvinnustundir á viku. Eins og fram kemur í grg. með frv. þá hækkuðu lægstu laun hér á landi úr 16 930 kr. á mánuði í 19 236 kr. á mánuði í lok samningstímans skv. nýgerðum kjarasamningum aðila vinnumarkaðarins. Skv. útreikningi Hagstofu Íslands á meðaltalsframfærslukostnaði má áætla að framfærslukostnaður hvers einstaklings sé nú nálægt 30 þús. kr. á mánuði. Slíkt ósamræmi milli launa og framfærslukostnaðar hlýtur að hafa alvarlegar afleiðingar í för með sér fyrir þá sem í hlut eiga, enda er nú komið á daginn að umtalsverður fjöldi fólks eða nálægt fjórða hver fjölskylda hér á landi býr við afkomu sem telst undir fátæktarmörkum. Slíkt ástand er ekki með nokkru móti verjandi í íslensku velferðarþjóðfélagi og því er þetta frv. flutt. Í frv. er gengið út frá því að það sé siðferðilegur réttur hvers vinnandi manns að geta framfleytt sér af afrakstri fullrar dagvinnu. Markmið þess er að koma í veg fyrir að fólk beri minna úr býtum fyrir fulla vinnu en sem nægir til að sjá sér farborða. Frv. tekur aðeins til þeirra sem hafa laun undir 30 þús. kr. á mánuði, þar með talið til mikils hluta útivinnandi kvenna, en það hreyfir ekki við launum sem hærri eru en 30 þús. kr. á mánuði. Frv. er í raun neyðarráðstöfun þar sem það á að vera hlutverk aðila vinnumarkaðarins en ekki Alþingis að sjá til þess að full dagvinnulaun nægi einstaklingi til framfærslu. Þegar aðilar vinnumarkaðarins sinna ekki þessu hlutverki sínu og neyðarástand skapast á mörgum heimilum landsins getur Alþingi hins vegar ekki setið hjá aðgerðarlaust. Því er hér lagt til að Alþingi tryggi þann lágmarksrétt hvers vinnandi manns að geta framfleytt sjálfum sér með fullri dagvinnu. Eins og fram kemur í þessari grg. er þetta frv. flutt í framhaldi af nýgerðum kjarasamningum aðila vinnumarkaðarins, kjarasamningum sem við Kvennalistakonur gagnrýndum harðlega hér á Alþingi, m.a. fyrir að taka ekki á lægstu laununum, og það er flutt í framhaldi af þeim upplýsingum sem síðan hafa komið fram um fátækt á Íslandi. Þetta hvort tveggja varð til þess að við ákváðum að leggja fram þetta frv. nú en allt frá því að ríkisstj. afnám vístölutryggingu launa með bráðabirgðalögum í maí 1983 höfum við velt fyrir okkur hvort slíkt frv. ætti rétt á sér. Fram til þessa höfum við fallið frá því að leggja slíkt frv. fram á þeim forsendum í fyrsta lagi að við höfum ekki viljað festa með lögum einhvern botn á launagreiðslur í landinu sem lægst launaða fólkið ætti á hættu að sitja eftir á á meðan aðrir fengju launahækkanir. Í öðru lagi vegna þess að við teljum það vera hlutverk aðila vinnumarkaðarins að semja um laun fyrir unna vinnu en ekki Alþingis og í þriðja lagi að ákvarðanir um laun hinna lægst launuðu, þ.m.t. flestra útivinnandi kvenna, væru betur komnar í þeirra eigin höndum en í höndum Alþingis að óbreyttu. Nú er hins vegar ljóst að verkalýðshreyfingin er ekki fær um eða vill ekki gæta hagsmuna þeirra sem lægstu launin hafa. Tregðulögmál launastigans og prósentuhækkananna kemur í veg fyrir að hún geti eða vilji það. Nýgerðir kjarasamningar eða ,þjóðarsátt", eins og höfundar þeirra nefna þá gjarnan, eru gleggsta dæmið um þetta. Þar er samið um rúmlega 19 þús. kr. lágmarkslaun á meðan framfærslukostnaður einstaklings er í kringum 30 þús. kr. og í hönd fara hagsældartímar í íslensku þjóðfélagi, stórbætt viðskiptakjör og metafli. Verkalýðshreyfing sem þannig semur gætir tæplega hagsmuna þeirra sem minnst mega sín á íslenskum vinnumarkaði. Þess vegna er sú röksemd fallin brott að kjörum manna kunni að vera stefnt í hættu með framígripi af hálfu Alþingis. Þegar þar við bætist að fram koma upplýsingar um að 8-24% fjölskyldna á Íslandi búi við afkomu undir fátæktarmörkum er ljóst að Alþingi getur ekki setið aðgerðarlaust hjá heldur ber því siðferðileg skylda til að grípa í taumana og tryggja að landsmenn allir hafi fyrir brýnustu lífsnauðsynjum með launum fyrir fulla vinnu. Þess vegna er þetta frv. nú flutt. Hvað víðtækari efnahagsleg áhrif þessa frv. varðar mun það ekki valda miklum breytingum né hafa mikla þenslu í för með sér þar sem um er að ræða kjarabætur til þeirra lægst launuðu í þjóðfélaginu. Gera má ráð fyrir að þeim verði frekar eytt í nauðsynjar, eins og t.d. búvörur, en í þensluskapandi lúxusvörur. Skv. lauslegum útreikningum Þjóðhagsstofnunar má áætla að frv. nái til um 40 000 launþega og að meðaltalskauphækkun þessa hóps verði um 20%. Þetta mun þýða um 200 millj. kr. á mánuði í atvinnutekjum eða 21/2 milljarð á ári. Heildaratvinnutekjur í landinu eru nú um 65 milljarðar á ári þannig að frv. hefur í för með sér 3-4% aukningu á launakostnaði atvinnurekstrarins. Þeir efnahagssérfræðingar sem ég hef borið málið undir telja allir að íslenskur atvinnurekstur sé það vel í stakk búinn nú að þessi kostnaðaraukning valdi honum hvorki vandræðum né erfiðleikum. Hitt er svo aftur líklegra að atvinnureksturinn velti þessari kostnaðaraukningu út í verðlagið og þá hefur frv. í för með sér 3- 4% hækkun verðbólgunnar. 3-4% verðbólguhækkun er hins vegar vel viðráðanleg innan þess ramma sem settur var um efnahagslífið í síðustu kjarasamningum að mati Þjóðhagsstofnunar og ætti ekki að stefna kaupmætti launa almennt í hættu. Ég vona að hv. þm. sé ljóst að það kostar ekki mikið í peningum, í efnahagslegum gæðum, að hækka lægstu launin í landinu. Kostnaðurinn við slíkt er ekki þröskuldurinn. Þröskuldurinn er að ef þeir lægst launuðu eru hækkaðir um nokkrar krónur þá fylgir öll strollan á eftir og allir sem aðeins meira bera úr býtum vilja líka fá hækkun og ekki bara jafnmargar krónur og þeir lægst launuðu heldur hlutfallslega og því fleiri krónur. Það er löngu komið á daginn að verkalýðshreyfingin ræður ekki við þennan vanda og því er hér lagt til að Alþingi geri það með því að lögfesta lágmarkslaun sem nægja til einstaklingsframfærslu án þess að hrófla á nokkurn hátt við launum sem hærri eru en 30 þús. kr. á mánuði. Það er reyndar forsenda þessa frv. og forsenda þess að það fái staðist á núverandi grunni efnahagslífsins að það snertir ekki við launum ofan við 30 þús. kr. á mánuði. En þetta frv. hefur fleiri forsendur. Það hefur þá forsendu einnig að það sé siðferðilega óverjandi að fólk líði skort í íslensku nútímaþjóðfélagi, að það ástand sem nýlega var greint frá á ráðstefnu íslenskra félagsmálastjóra um fátækt á Íslandi sé ekki sæmandi sjöttu ríkustu þjóð heims. Það byggir einnig á þeirri forsendu að atvinnurekstur sem ekki getur borgað laun sem nægja til einstaklingsframfærslu eigi tæplega rétt á sér. Það bendir jafnframt á að aðstæður í íslensku efnahagslífi eru óvenjugóðar um þessar mundir. Fiskverð fer hækkandi á fiskmörkuðum, olía lækkandi og metafli berst á land og því ekki hægt að afsaka lág laun með almennum efnahagsörðugleikum eins og alsiða er hér á landi. Það bendir einnig á að það getur verið dýrt fyrir atvinnureksturinn að borga lág laun og það er án nokkurs vafa rándýrt fyrir þjóðfélagið að brjóta fólk niður en það er það sem gerist í kjölfar svo lágra launa að menn geta ekki lifað af þeim. Peningahlið þessara mála er þó e.t.v. léttvæg miðað við hvílíkt siðleysi það er að bjóða mönnum lægri laun fyrir fulla vinnu en sem nægir þeim til framfærslu. Af öllum þessum ástæðum er þetta frv. flutt og að lokinni þessari umræðu óska ég eftir að því verði vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Virðulegi forseti. Með þessu frv. er lagt til að Söfnunarsjóður Íslands verði lagður niður og eignir hans og skuldir yfirteknar af ríkisviðskiptabanka. Söfnunarsjóður Íslands hefur verið starfræktur í tæp 100 ár en hann er stofnaður með lögum nr. 2 frá 1888. Samkvæmt lögum þessum er megintilgangur sjóðsins að gefa almenningi kost á að spara fé til langs tíma með reglulegum sparnaði. Söfnunarsjóðurinn telst því innlánsstofnun í skilningi núgildandi laga um Seðlabanka Íslands. Lögin frá 1888 skapa hins vegar ekki lengur heppilegan ramma fyrir starfsemi þessarar innlánsstofnunar og raunar má segja að uppbygging sjóðsins miðist við allt öðruvísi þjóðfélag en við búum við á Íslandi í dag. Innlán í sjóðinn eru t.d. bundin mjög lengi og koma í veg fyrir að sjóðurinn geti sinnt eðlilegum þörfum sinna viðskiptamanna. Engir nýir viðskiptareikningar hafa lengi verið opnaðir við sjóðinn og starfsemin hefur hin síðari ár verið með allra minnsta móti. Ársreikningur síðasta árs sýnir þetta glögglega en þar er niðurstöðutala efnahagsreiknings tæpar 5 millj. kr. og eigið fé aðeins 112 þús. kr. Í ljósi þessa þá er það samdóma álit allra sem til þekkja, þar á meðal bankaeftirlits Seðlabanka Íslands, að leggja beri Söfnunarsjóð Íslands niður og fela einum viðskiptabankanna að taka yfir eignir, skuldir og eigið fé sjóðsins. Í þessu frv. er gert ráð fyrir að þessu starfi verði lokið 1. sept. n.k. Ég tel ekki ástæðu til þess að fjalla nánar um einstakar greinar frv. sem eru fyrst og fremst tæknilegs eðlis en vil þó ekki láta hjá líða að greina frá því að í síðustu skýrslu bankaeftirlitsins um eftirlit með Söfnunarsjóði Íslands kemur fram að bókhald sjóðsins hefur verið í góðu lagi og reikningar vel frá gengnir. Sá maður sem hefur verið söfnunarstjóri um langt árabil hefur látið af störfum fyrir aldurs sakir en formsins vegna kaus Alþingi söfnunarstjóra fyrir jól og fékkst maður til þess að gegna því aðeins um örstuttan tíma. Því húsnæði sem sjóðurinn hefur haft hefur verið sagt upp en hann hefur verið staðsettur í Sparisjóði Reykjavíkur. Einnig vil ég láta það koma fram að ef þetta frv. verður að lögum, sem ég vona því að hér er um lítið frv. og skýrt afmarkað að ræða, er ætlunin að semja við Landsbanka Íslands um þessa yfirtöku. Eins og alþm. eflaust vita eru fjöldamargir reikningar eða sjóðir innan Söfnunarsjóðsins sem eru mjög veigalitlir eins og nærri má geta af þeim upplýsingum sem ég hef hér gefið. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði þessu frv. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Virðulegi forseti. Ég hef farið yfir frv. sem hér liggur fyrir, frv. um sveitarstjórnarmál, og litið á umsagnir. Ég hafði ekki aðstöðu til að setja fram nál., enda er ég ekki í félmn., en ég átti kost á því að sitja einn fund nefndarinnar. Þar kom fram hjá aðalhöfundi frv. að það væri vitanlega klúður og vandræðalegt á allan hátt og hafði um það hin verstu orð. Það kom og fram hjá þeim sýslumönnum sem komu á fundinn að þeir áttuðu sig ekki á því hvað átt var við með svokölluðum héraðsnefndum og lögðu fram ýmsar spurningar varðandi þá þætti, hvernig ætti að fara með eignir sýslunefnda og annað í þeim dúr. Það var náttúrlega lítið um svör. Það virðist sem hugmyndir um héraðsnefndir séu mjög á reiki, menn viti ekki hvað sé verið að setja á stofn og ástandið breytist miklu minna en ætlað hefði verið. Það er líka atriði í frv. sem menn hafa mjög gagnrýnt, einkum við Alþýðuflokksmenn, að sveitarfélög sem aðeins hafa 50 íbúa skuli verða að sameina öðrum sveitarfélögum. Við teljum að þessi tala hefði á!t að vera miklu hærri og reyndar er það svo að í umsögnum um frv. kemur fram að hin ýmsu sveitarfélög telja að svo eigi að vera. Ástæðan fyrir því er sú að sveitarfélög sem eru með mjög fáa íbúa, allt niður í 400 manns, hafa varla aðstöðu til þess að lifa sem sjálfstæð sveitarfélög teknanna vegna. Við teljum að lágmarksíbúatala sveitarfélags ætti að vera 400 íbúar eins og var í frv. áður. Það mætti jafnvel gjarnan hækka. Í umsögninni frá bæjarstjórn Hafnarfjarðar segir: "Bæjarstjórn Hafnarfjarðar telur að sveitarfélag, sem aðeins telur 50 íbúa, sé allt of fámennt til að standa undir lögboðnum verkefnum og bendir jafnframt á að aukning íbúafjölda í sveitarfélagi eykur sjálfstæði þess. Því leggur bæjarstjórn til að tala þessi verði ákveðin 1500-2000. Hins vegar gerir bæjarstjórn sér ljóst að verið getur að sveitarfélag geti alls ekki náð þessum íbúafjölda, t.d. af landfræðilegum eða félagslegum ástæðum og þyrfti í þeim tilvikum að gera ráð fyrir undantekningum." Á þessu sjáum við tóninn sem þarna ríkir og ég sé það í fleiri umsögnum að þessi tónn er einnig þar fyrir hendi. Þá segir í umsögn Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu, með leyfi forseta: "Stjórn samtakanna telur að ýmsar lagfæringar þurfi að gera á frv. til nýrra sveitarstjórnarlaga áður en það verði afgreitt. Þær hugmyndir um þriðja stjórnsýslustigið sem komu fram í frv., þ.e. svokallaðar héraðsnefndir, eru ekki fullmótaðar og vafasamt hvort þær eigi þar heima. Eðlilegra sé að fjalla sérstaklega um hugsanlegt þriðja stjórnsýslustig og skiptingu landsins í héruð eða fylki með sjálfstæðu lagafrumvarpi, enda muni þurfa breytingar á stjórnarskrá Íslands ef ýmsar þær hugmyndir sem menn gera sér um þriðja stjórnsýslustigið eigi að ná fram að ganga." Þá er eitt atriði sem ástæða er til að gefa gaum og ég minntist reyndar á við 1. umr. Í umsögn sýslunefndar Skagafjarðarsýslu og sveitarstjórna allra 14 hreppa Skagafjarðarsýslu segir t.d. almennt: "Í sambandi við ákvörðun um hver séu verkefni sveitarfélaga er ljóst að tekjustofnar sveitarfélaganna eru meginforsendan. Nauðsynlegt er því að ákvæðin um tekjustofna sveitarfélaga og sýslufélaga séu tekin upp í frumvarpi að sveitarstjórnarlögunum eða frumvarp um það atriði liggi fyrir samhliða." Ég tel að þetta sé mjög nauðsynlegt og frv. um tekjustofna hefði átt að liggja fyrir samhliða því frv. sem við ræðum um nú. Það er ekki vafi á því að eitt meginmarkmiðið með endurskoðun sveitarstjórnarlaga, sem hófst á árinu 1981, var að vinna að eflingu og stækkun sveitarfélaga. En það er forsenda þess að þeim sé fært að takast á við fleiri og stærri verkefni og unnt sé að auka sjálfsstjórn þeirra og fela þeim sem víðtækast ákvörðunar- og fjármálavald. Alþfl. telur brýnt að gerð verði róttæk uppstokkun á stjórnkerfi sveitarstjórnarmála með nýskipan byggðamála. Í þeim tillögum sem Alþfl. hefur sett fram segir í fyrsta lagi að lögboðin verði stækkun sveitarfélaganna með nýjum ákvæðum um lágmarksíbúafjölda þeirra. Lágmarksíbúafjöldi í sveitarfélagi verði 400 nema í algjörum undantekningartilvikum þegar landfræðileg sérstaða kallar á aðra skipan. Í öðru lagi höfum við lagt til að félmrh. skipi nefnd til að gera tillögur um skipan nýrra stjórnsýslueininga á héraðsgrundvelli og frv. þar að lútandi verði lagt fyrir Alþingi veturinn 1988-1989. Við það skuli miðað að stjórn héraðanna verði kjörin beint af atkvæðisbærum íbúum þeirra, að þau hafi sjálfstæða tekjustofna og verkefni, sem nú eru í höndum ríkis og sveitarfélaga, verði færð til héraðsstjórnanna. Skýr verka- og tekjuskipting liggi á milli stjórnsýslustiga og tryggt að saman fari ákvörðunarvald og framkvæmd og fjárhagsleg ábyrgð. Eitt er það sem ég tel að mætti einnig koma fram í nýjum sveitarstjórnarlögum og það er ákvæði um að hjá stofnunum eða fyrirtækjum, sem bæirnir eða sveitarfélögin reki, stofnunum sem hafa fjölda manns í vinnu, verði komið á svokölluðu atvinnulýðræði eða vísi að því. Ég veit um dæmi þess, sem er allt að 20 ára gamalt, suður í Keflavík, en þar eru rekin nokkur slík fyrirtæki. Þar er það skylda að fulltrúar starfsmanna eigi sæti í stjórnum þessara fyrirtækja. Ég bendi á að einmitt þessi skipan hefur aukið mjög frið innan stofnunarinnar, milli starfsmanna og stjórnenda fyrirtækjanna og bæjarfélagsins, og ég tel að ef við ætlum að horfa fram á við sé nauðsynlegt að koma slíku ákvæði í frv. Það frv. sem liggur nú fyrir Ed. er á margan hátt verra en það var í upphafi. Vissulega eru gerðar ýmsar tæknilegar breytingar til bóta og ber að meta það. En ég tel að það frv. sem hér liggur fyrir sé það gallað að ekki sé fært að samþykkja það. Eina ákvæðið sem virkilega knýr á um lagasetningu nú er 18 ára kosningaaldur og kjörgengi en auðvitað er hægt að samþykkja sérstök lög um það og þá um leið um þann kjördag sem væntanlegur er til sveitarstjórnarkosninga. Ég verð að lýsa vonbrigðum mínum með þetta frv., einkum af því að ég veit að félmrh. þekkir mjög til sveitarstjórnarmála og hefði þess vegna getað fengið samþykkt mun betra frv. Ég tel að þeir sem að þessu hafa unnið, margir hverjir, hafi lítið komið nálægt sveitarstjórnarmálum og því sé frv. ekki meira að vöxtum eða betra eða horfi meir til framfarasóknar en greinilegt er. Ég tel ástæðulaust að fara fleiri orðum um þetta mál en legg áherslu á það að margar efasemdir eru uppi hjá þeim fjölmörgu sem við sveitarstjórnarmálin fást. Við í Alþfl. teljum að það hefði mátt ganga mun lengra og við viljum gjarnan vita hvaða hlutverki héraðsnefndirnar eigi að gegna, hvernig eigi að fara með skuldaskil, hvernig eigi að móta þriðja stjórnsýslustigið þannig að vit sé í. Í raun er gert ráð fyrir sáralítilli breytingu í þessum efnum og þá á ég við það ástand sem ríkir varðandi landshlutasamtök. Það þurfa að vera til ákvæði um það hvernig með þau skuli fara og líka það að minni hlutar í svokölluðum héraðsnefndum fái að njóta sín. Í dag hafa landshlutasamtökin byggst upp af samþykktum sveitarstjórna og þá yfirleitt meiri hluta þeirra sveitarstjórna sem fyrir hendi eru hverju sinni. Svokallaður minni hluti er varla til, þ.e. áhrif hans eru varla til, og á honum er gengið eins og mögulegt er í mörgum tilvikum. Ég endurtek að ég lýsi vonbrigðum mínum með þetta frv. Ég tel að það hefði mátt ganga mun lengra, það sé gallað og því sé óeðlilegt að samþykkja það nú. Það mætti hins vegar taka nokkur atriði út úr og samþykkja þau, eins og varðandi kosningaaldurinn, kosningadagana, en bíða með samþykkt frv. að öðru leyti þar til gerðar hafa verið á því gagngerar endurbætur sem miða til framfara en ekki aðeins til tæknilegra breytinga.



Frú forseti. Ég mæli fyrir nál. á þskj. 717 um frv. til sveitarstjórnarlaga frá 3. minni hl. félmn. Í nál. þessu segir: "Nefndin fékk frv. seint og hefur lítinn tíma haft til að fjalla um málið. Það eitt er næg ástæða til að mæla gegn samþykkt þess. Frv. leysir ýmis tæknileg atriði er varða stjórnsýslu sveitarfélaga án þess þó að auka lýðræði með því að auka vald og ábyrgð íbúanna. Ekki eru heldur gerðar neinar breytingar er auki upplýsingaskyldu stjórnvalda gagnvart almenningi. Alvarlegasti galli frv. er þó sá að það sneiðir algerlega hjá því vandamáli sem enga bið þolir lengur, þ.e. að laga stjórnsýsluna að þeim gífurlegu breytingum sem orðið hafa á búsetu í landinu á síðustu 40 árum, og því legg ég til að frv. verði ekki samþykkt." Þá er fyrst til að taka að varðandi 1. mgr. þessa nál., þ.e. hversu seint þetta mál kom til þessarar deildar og hversu lítill tími henni var ætlaður til fjalla um málið, er skoðun mín að það eitt nægi til þess að mæla gegn samþykkt þess. Nú gætu menn haldið því fram að málið hefði fengið langa og ítarlega umfjöllun í Nd. og þess vegna væri hægt að ætla því lítinn tíma í þessari deild. Þetta eru röksemdir sem maður heyrir oft þegar farið er með frumvörp á þennan veg eins og gert var nú. Eru menn þá þar að mínu mati að horfa fram hjá þeirri upprunalegu kröfu eða nauðsyn sem talin var vera á því að hafa þing í tveimur deildum og að ætla báðum deildum góðan, sanngjarnan umþóttunartíma um þau mál sem kæmu til þeirra og ætla þeim ekki, sérstaklega ekki þegar um jafnstór og mikil mál er að ræða og þetta sveitarstjórnarfrumvarp, þó ekki væri nema bara vegna lengdar þess, efnislegrar stærðar, jafnlítinn umþóttunartíma eins og um þetta frv. núna. Þess vegna tel ég að ef deildin almennt vill halda virðingu sinni og reisn, ef deildin almennt vill skapa fordæmi um vinnubrögð, nægi þessi ástæða ein til þess að deildin láti málið ekki frá sér fara á þessu þingi, þ.e. samþykki það ekki. Ég tel að þetta sé mjög hæpið og hættulegt fordæmi að samþykkja, og þetta er ekki í fyrsta sinn sem slíkt gerist, jafnstóran lagabálk án þess raunverulega að hafa fengið nokkurn tíma til þess að fara ofan í hann í einstökum atriðum. Það skal upplýst hér og er ekki sett fram sem gagnrýni á einstaka nm. að nefndin las t.d. ekki frv. allt í gegn, hún fór ekki í einstakar greinar þess á fundum sínum, heldur skoðaði hún eingöngu þær brtt. sem gerðar höfðu verið við það í fyrri deild og hlustaði á orð nokkurra þeirra manna sem kallað hafði verið á til viðræðna þegar frv. var í Nd. Eins og segir í 2. mgr. nál. leysir þetta frv. til sveitarstjórnarlaga ugglaust ýmis tæknileg atriði er varða stjórnsýslu sveitarfélaga en það er þó áberandi varðandi þessar lausnir að ekki er verið að auka lýðræði með samþykkt frv. Hér er ekki verið að auka vald og ábyrgð íbúa með þeim breytingum sem framkvæmdar eru. Þær lúta allar að ákveðnum lausnum á tæknilegum vandamálum stjórnvaldsins en hreyfa lítið eða ekkert við ýmsum áberandi göllum í samskiptum íbúa og stjórnvalds. Það er kannske fyrst til að taka að greinilegt er að frv. er ekki ætlað að stuðla í einu eða neinu að því að draga úr miðstýringu og kemur það strax fram í fyrstu greinum þess, t.d. í 3. gr. þar sem segir, með leyfi frú forseta: "Sveitarfélag hefur ákveðin staðarmörk. Óheimilt er að breyta þeim nema með lögum." Síðan segir í 2. mgr.: "Þó getur ráðuneytið breytt mörkum sveitarfélaga í sambandi við sameiningu þeirra eða til staðfestingar á samkomulagi milli sveitarstjórna." Mér er erfitt að skilja hvers vegna annars vegar er sagt að óheimilt sé að breyta staðarmörkum sveitarfélaga nema með lögum en gefa síðan ráðuneytinu umboð til þess að breyta þeim án þess að lagafyrirmæli komi til. Þetta er í anda þeirrar miðstýringarhugsunar sem hefur ríkt hér á Íslandi og á greinilega að ríkja áfram. Í 4. gr. segir, með leyfi frú forseta: "Eigi má breyta nafni sveitarfélags nema með staðfestingu ráðuneytisins. Heimilt er sveitarstjórn að ákveða byggðarmerki fyrir sveitarfélag. Tilkynna skal um þá ákvörðun til ráðuneytisins sem heldur sérstaka skrá um merki sveitarfélaga og setur almennar reglur um gerð þeirra. Birta skal staðfestingu á nafnbreytingu sveitarfélags og ákvörðun um byggðarmerki í Stjórnartíðindum." Þetta er þáttur annars vegar í ákvörðunum sveitarfélaga um sérstöðu sína, að ákveða sér merki með einhverjum hætti og nafn. Ég fæ ekki almennilega séð hvaða hlutverki ráðuneytið á að gegna í þessu, hvort því er þá ætlað sams konar hlutverk og prestum þegar foreldrum er gert að bera nafn barna sinna undir þá áður en skírnin fer fram þannig að hann geti staðfest það fyrir fram hvort þetta nafn þyki gjaldgengt skv. íslenskum venjum og hefðum. Mér finnst óþarfi að binda föðurhlutverk ráðuneytisins með þessum hætti í lögum. Síðan kemur sú fræga 5. gr. þar sem segir: "Lágmarksíbúatala sveitarfélags er 50 íbúar. Nú hefur íbúafjöldi sveitarfélags verið lægri en 50 í þrjú ár samfleytt og skal ráðuneytið þá eiga frumkvæði að því að sameina það nágrannasveitarfélagi. Einnig má þá skipta hinu fámenna sveitarfélagi milli nágrannasveitarfélaga. Undantekningu frá þessu ákvæði skal gera ef sérstakar aðstæður hindra það að mati ráðuneytisins að íbúar hins fámenna sveitarfélags gætu myndað félagslega heild með íbúum nágrannasveitarfélags." Þetta kallar maður nú að fara tvisvar sinnum yfir lækinn vegna þess að það er augljóst að þeir sem að samningu þessara greina stóðu átta sig á því í miðri grein að hugsanlega þjóni tilskipanir sem þessar mjög litlum tilgangi af því að það geti verið svo margir annmarkar aðrir á því að sameina sveitarfélög að íbúatalan ein sé ekki nægjanleg til þess að ákveða um slíkt. Þá er opnað í 2. mgr. undantekningarákvæði um það að ef sérstakar aðstæður hindri það að íbúar hins fámenna sveitarfélags geti myndað félagslega heild með íbúum nágrannafélagsins megi gera eitthvað annað en ekki tiltekið neitt nánar hvað það skuli vera. Þannig að af þessari grein stendur í raun og veru ekkert eftir vegna þess að tvær seinni mgr. hennar stangast hvor á við aðra. Það stendur eiginlega ekkert eftir annað en: Lágmarksíbúatala sveitarfélags er 50 íbúar. Þessi ítala í sveitarfélag er mjög umdeild og ég veit ekki um marga sem í raun og veru geta flutt fyrir því einhver skynsamleg rök eða réttara sagt einhver sannfærandi rök að þetta sé einhvers konar non plus uitra í stærð íslenskra sveitarfélaga. Staðreynd er að með því framhaldi byggðaþróunar, sem við horfum upp á núna, verður ákveðinn fjöldi sveitarfélaga á Íslandi í þeirri stöðu í mjög náinni framtíð að geta í raun og veru ekki séð um sig sjálf. Þá kemur til kasta ríkisvaldsins, hvaða hlutverk það ætlar sér gagnvart slíkum aðilum. Ætlar það sér að taka slík sveitarfélög upp á sína arma? Ætlar það að reka sveitarfélagið fyrir einhverja tölu íbúa með því að leggja þeim til framkvæmdastjórn einhvers konar eða framkvæmdastjóra? Ætlar það að leggja íbúunum til fé þannig að þeir geti haldist við í sínu sveitarfélagi eða ætlar það að flytja fólk, nauðugt eða viljugt, úr slíkum sveitarfélögum og sameina það bara í eitt skipti fyrir öll öðrum sveitarfélögum með flutningum? Við vitum að það sem er raunverulega kannske er það eina, sem fámenn sveitarfélög á Íslandi eiga sameiginlegt, er að þar er fjöldi íbúanna orðinn lítill sérstaklega miðað við það landsvæði sem þeir byggja. Og að sameina slík sveitarfélög, yfirleitt stór landsvæði, nálægum sveitarfélögum leysir í raun og veru ekki neitt fyrir einn eða annan. Því að hafi þetta sveitarfélag verið baggi á sjálfu sér þá verður það enn þá meiri baggi á því sveitarfélagi sem það er sameinað. Það er afskaplega erfitt að réttlæta það að flytja ábyrgðina með þessum hætti yfir á herðar annarra sveitarfélaga. Og það er í raun og veru hvergi komið fram neitt viðhlítandi svar við því: Hvað ef sveitarfélög neita að taka við slíkum böggum? Hvað gerist þá? Nd. var gerð breyting á 6. gr. frv. um verkefni sveitarfélaganna og í sjálfu sér kannske ekki neitt stórt við þá breytingu að athuga. Þar er þó komið inn á þessar ræmdu héraðsnefndir sem eiga hugsanlega að geta tekið við verkefnum sveitarfélaga en að þeim kem ég síðar. Áfram í II. kafla er fjallað um sveitarstjórnirnar sjálfar og þar er í 7. gr. þess krafist að sveitarstjórnir skuli gera sérstaka samþykkt um stjórn og stjórnsýslu sveitarfélagsins og um meðferð þeirra málefna sem sveitarfélagið annast. Slíka samþykkt skuli senda ráðherra til staðfestingar. Miðað við þá stjórnskipan sem við búum við, þá verkefnaskiptingu milli löggjafarvalds og framkvæmdarvalds, finnst mér að þá samþykki maður frekast og helst annað hvort valdið. Ef menn hafa einhverjar ákveðnar skoðanir á því hvernig stjórn og stjórnsýslu sveitarfélags skuli vera háttað, þá sé annaðhvort eðlilegra að setja bara ákveðin lög um slíkt, og menn hlíti þeim lögum eða ekki, eða þá frekar að láta menn gjörsamlega afskiptalausa með þetta, þ.e. að menn fái að ráða því sjálfir, af því að sveitarstjórnir eru náttúrlega óneitanlega framkvæmdarvald í þessu landi. Í 9. gr. segir, með leyfi frú forseta: "Sveitarstjórnir hafa ákvörðunarvald um nýtingu tekjustofna sveitarfélaga og um framkvæmd þeirra verkefna sem sveitarfélagið annast, að svo miklu leyti sem ekki eru settar um það reglur í löggjöf. Sveitarstjórn skal sjá um að lögbundin verkefni sveitarfélagsins séu rækt og að fylgt sé þeim reglum um meðferð sveitarstjórnarmála sem ákveðnar eru í samþykktum sveitarfélagsins, lögum og reglugerðum. Sveitarstjórn getur ályktað um hvert það málefni sem hún telur að varði sveitarfélagið." Mér er nú eiginlega spurn hvort það sé virkilega nauðsynlegt að setja jafneinfalda og sjálfsagða hluti og þetta í lög. Mér finnst setningar sem þessar - og þessi setning í 9. gr. II. kafla er ekkert einsdæmi í þessum lögum, það er þó nokkuð mikið af öðrum álíka setningum - mér finnst þær eiginlega vera mjög niðrandi gagnvart því stjórnvaldi sem hér er verið að fjalla um. Að það skuli nánast þurfa að segja þessum aðilum, eins og þetta kemur fyrir sjónir þegar það er lesið, að þeir hafi heimild til þess að álykta um málefni sem varða sveitarfélög. Ef hinir kjörnu fulltrúar í sveitarfélagi gera sér ekki grein fyrir því að þeir eru ályktunarhæfir um málefni sveitarfélagsins þá held ég að miklu heppilegra sé að kjósa bara aftur en að það þurfi að gera þeim grein fyrir því með lögum að þeir séu ályktunarhæfir. Síðan koma greinar sem fjalla um nafngiftir og fjölda sveitarstjórnarmanna og þá kem ég hér að ákvæðum 13. gr. laganna í III. kafla um kosningar sveitarstjórna. Í 13. gr. segir, með leyfi frú forseta: "Nýkjörin sveitarstjórn tekur við störfum fyrsta dag næsta mánaðar eftir kjördag og situr til júníloka það ár sem næstu almennar sveitarstjórnarkosningar fara fram." Við þetta atriði gerðu nokkrir af þeim aðilum sem umsögn létu í té um frv. athugasemdir og mátti skilja að sumir væru e.t.v. fylgjandi því að breyta þessu. Ég verð nú að viðurkenna það að ég styð kannske frekar en ella þetta atriði. Ég held að það sé ekkert skrýtið þó að ein eða tvær vikur líði þangað til nýkjörin sveitarstjórn tekur við. Ég geri ráð fyrir því að hún starfi strax frá kjördegi þó hún taki ekki opinberlega við störfum fyrr en fyrsta dag næsta mánaðar, eins og sagt er, en nýkjörnir sveitarstjórnarmenn hafa þarna ákveðinn tíma þó til þess að kynnast þeim málum og þeim framkvæmdum sem sveitarstjórnin er ábyrg fyrir þegar þeir taka við. Í 14. gr. er aftur á móti atriði sem ég er mjög mótfallinn. Þar segir, með leyfi frú forseta: "Fulltrúar í sveitarstjórnum skulu kjörnir í leynilegum almennum kosningum sem eru með tvennu móti: a. Bundnar hlutfallskosningar þar sem kosning er bundin við framboð á listum og fulltrúar á hverjum lista ná kjöri í hlutfalli við það atkvæðamagn sem listinn fær. b. Óbundnar kosningar þar sem kosning er ekki bundin við framboð en allir kjósendur eru í kjöri nema þeir sem löglega eru undanþegnir skyldu til að taka kjöri og hafa fyrir fram skorast undan því." Ég tel óeðlilegt að halda í þessa tegund fulltrúakjörs lengur. Þetta er ekki lengur samræmanlegt lýðræðislegum venjum og ég skil ekki hvers vegna ekki er hægt að láta eina og almenna reglu gilda um kjör til sveitarstjórna á öllu landinu og þá sömu regluna. Og þá á ég einfaldlega við bundnar hlutfallskosningar þar sem kosning er bundin við framboð á listum. Þetta á líka við þá um 15. gr. þar sem segir í upphafi, með leyfi frú forseta: "Í sveitarfélögum, þar sem íbúar eru fleiri en 300, skal kjósa bundinni hlutfallskosningu. Í öðrum sveitarfélögum skulu kosningar vera óbundnar. Þó skal einnig þar kjósa bundinni hlutfallskosningu ef 20 kjósendur eða einn tíundi hluti kjósenda krefjast þess í bréfi stíluðu til oddvita yfirkjörstjórnar eigi síðar en sex vikum fyrir kjördag." Ég fæ ekki almennilega séð hvernig talan 300 hefur öðlast svona mikla töfranáttúru á mælikvarða lýðræðisins að það skuli vera réttlætanlegt að krefjast þess að í sveitarfélögum þar sem íbúar eru 300 eða fleiri skuli kosið bundinni hlutfallskosningu. Menn hljóta að hafa einhverja ástæðu til þess að setja slíka kröfu fram og þykja hún eðlileg. Og þá aftur á móti fæ ég ekki séð hvers vegna ekki er líka eðlilegt að æskja þess í sveitarfélagi, þar sem íbúar eru 200 eða 100 eða jafnvel bara 50, að kosning skuli vera bundin hlutfallskosning. Þetta er ekki hvað síst tengt því hvernig kosið er í óbundnum kosningum. Því að sérstaklega ef við horfum til þess að menn notist við óbundna kosningafyrirkomulagið í fámennum sveitarfélögum, þá er skoðanaeftirlit og skoðanakúgun þar svo auðveld, má segja, og erfitt í raun og veru að koma í veg fyrir hana. Og þá er ég að taka til þess sem lýst er í 30. gr. frv. í III. kafla: "Atkvæðagreiðsla við óbundnar kosningar fer fram með þeim hætti að kjósandi skrifar í kjörklefa á kjörseðilinn fullt nafn og heimilisfang aðalmanna á þann hluta kjörseðilsins sem ætlaður er fyrir kjör aðalmanna." Ég er nokkuð kunnugur í fámennu sveitarfélagi hér nokkuð langt frá höfuðstaðnum og ég veit það af eigin reynslu að í þessu litla sveitarfélagi þekkja menn handbragð og rithönd hver annars svo að þeir eru ekki í nokkrum vafa hver hefur ritað eitthvað það sem fyrir framan þá stendur. Þetta er í jafnlitlu samfélagi eins og þar um ræðir eðlileg afleiðing af nánu sambýli. Þess vegna er það alveg útilokað að menn geti kosið í óbundnum kosningum þannig að það fari fram hjá öðrum hvern þeir hafa kosið. Og þar með erum við búin að brjóta eitt af grundvallaratriðum lýðræðisins, þ.e. lýðræðislegra kosninga, þ.e. leyndina. Menn eiga rétt á því - það eru mannréttindi sem menn hafa barist fyrir hörðum höndum að ná - menn eiga þann rétt sem menn að fá að kjósa, og eiga það eingöngu við samvisku sína og engan annan hvern eða hvað þeir kusu. Þess vegna eru óbundnar kosningar ekki lýðræðislega réttlætanlegar, og hafa svo sem aldrei verið það, en eru það alls ekki lengur. Þegar kemur að IV. kafla, frú forseti, um skyldur og réttindi sveitarstjórnarmanna, og síðan V. kaflanum um sveitarstjórnarfundi, þá erum við kannske að nálgast fyrst þau atriði sem eru þess valdandi að a.m.k. ákveðinn hluti sveitarstjórnarmanna í dag er fylgjandi því að þetta frv. verði samþykkt. Einfaldlega vegna þess að í þeim köflum sem þar fylgja, allt að IX. kafla, er fjallað um skipulag á starfsemi og rekstri sveitarfélagsins sem samræmist trúlega betur deginum í dag en þau gildandi lög sem við erum með í höndunum og þess vegna hægt að tala um ákveðna nauðsyn þess að samþykkja a.m.k. þann hluta þeirra. Aftur á móti fullyrði ég að það mundi litlu breyta fyrir sveitarfélög í landinu þó að IV.-VIII. kafli yrðu ekki samþykktir á þessu þingi. Því að menn eru búnir að stjórna sveitarfélögunum með gömlu lögin í höndunum um nokkurra ára skeið, án þess kannske að þau fullnægi kröfum tímans, og það fara ekki allir hlutir úr böndunum þó þeir gerðu það kannske eitt árið enn. En við yfirlestur rak ég þar augun í eitt atriði sem ég skil ekki alveg. Það er í 47. gr. frv. þar sem fjallað er um það að: "Ef oddviti deyr eða verður varanlega forfallaður frá sveitarstjórnarstörfum áður en kjörtími hans er á enda skal kjósa oddvita í hans stað það sem eftir er kjörtímabilsins." Ég bið nú forláts ef ég tala eitthvað út úr kortinu en hverslags Bakkabræðrum gera menn ráð fyrir í stjórnum sveitarfélaga að þeir átti sig ekki á því að þegar oddviti deyr þurfi þeir að kjósa nýjan oddvita? Að það þurfi að segja þeim það með lögum að slíkt þurfi að gerast. Nú bendi ég auk þess á það að oft, ef ekki oftast, er náttúrlega líka búið að ganga frá kjöri varaoddvita. Þá erum við komin að IX. kafla og þar á þá við 3. mgr. þess nál. sem ég setti fram, þar sem ég segi: "Alvarlegasti galli frv. er þó sá að það sneiðir algerlega hjá því vandamáli sem enga bið þolir lengur, þ.e. að laga stjórnsýsluna að þeim gífurlegu breytingum sem orðið hafa á búsetu í landinu á síðustu 40 árum, og því legg ég til að frv. verði ekki samþykkt." Hér erum við að tala um spurninguna um lögbundið samstarf sveitarfélaga. Þessi grein breyttist reyndar gjörsamlega í meðförum Nd. Í upphaflega frv. var gert ráð fyrir skiptingu landsins í héruð og héraðsnefndir. Þessi héruð voru þá tilgreind 18 í frv. Þessi nákvæma útlistun á héruðunum var felld niður og í stað þess þá hljóðar greinin svo: "Sveitarfélög geta haft samvinnu sín á milli um framkvæmd einstakra verkefna, á vettvangi héraðsnefnda, byggðasamlaga eða í landshlutasamtökum." Og þar með erum við í raun og veru aftur komnir á reit eitt í þessu lúdói sem starfið í kringum þetta frv. hefur verið. Því er alls ekki hægt að neita að 97. gr., eins og hún var í upphaflegri mynd, gerði ákveðna tilraun til þess að skoða stjórnsýslu og samstarf sveitarfélaga í ljósi þess raunveruleika sem við búum við núna. Ég skal ekki setja mig sem dómara um það hvort þessi skipting landsins í héruð hafi verið gáfulegri eða verri en önnur. Ég tel mig þó geta sagt svo mikið um það að líklega er vonlaust að ætla sér það að skipta Íslandi í fá héruð. Þau þurfa örugglega að vera fleiri en fimm, en hvort þau þurfi að vera átján það skal ég ósagt látið. Aftur á móti veit ég það eins og hvert annað mannsbarn hér á landi að óánægja landsbyggðarmanna fer vaxandi. Hún fer sívaxandi og hún tekur á sig ýmiss konar myndir. Sú seinasta og mest áberandi mynd sem við höfum fyrir augunum er hópur fólks sem hefur tekið sig saman og bundist samtökum um jafnrétti landshluta. Ýmsir menn ganga svo langt að kalla þessi samtök jafnvel sértrúarhóp. En hvernig sem menn eru innstilltir, sem er nú ljót íslenska, hvaða skoðunar sem menn eru um samtök sem þessi þá geta menn ekki horft fram hjá þeirri staðreynd að það hlýtur að vera einhver ástæða fyrir hreyfingum sem þessum. Við getum horft á þetta frá mörgum hliðum. Við getum reynt að spyrja okkur þeirrar spurningar: Hvers vegna telur fólk orðið nauðsyn bera til að bindast samtökum sem þessum? Annaðhvort getum við sagt að ástæðan hljóti að vera eitthvað raunverulegt, þ.e. fólkið álítur sig ekki eiga neina aðra möguleika til þess að umflýja þau slys sem eru að gerast núna í okkar félagsmálum, og þá á ég við flótta landsbyggðarfólks til þéttbýlis og þá sérstaklega hingað á suðvesturhornið. Ef ekkert er að gert þá mun sá dagur renna upp þegar fólk býr ekki hér á Íslandi nema á örfáum þéttbýlisstöðum dreift um landið og þeir þéttbýlisstaðir verða flestallir mjög fámennir nema sá sem við erum í hér núna. Ég held að þetta sé hin raunverulega ástæða fyrir þessu framtaki, fólk bindur vonir við það að breytingar í stjórnsýslu gætu með einhverjum hætti stöðvað þessa þróun. Sumir ganga svo langt einfaldlega að afskrifa þetta fólk sem ruglað en eiga þó samt sem áður ósvarað þeirri spurningu: Hvers vegna er svona stór hópur af Íslendingum orðinn svona ruglaður? Það hlýtur þá að vera einhver ástæða fyrir því líka. Settar hafa verið fram tillögur um það hvernig megi bregðast við þeim vanda sem hér um ræðir, þ.e. byggðaflóttanum. Ein af þeim hugmyndum er sú að stofnsetja þriðja stjórnsýslustigið og færa verkefni frá ríkinu til þessa þriðja stjórnsýslustigs sem væri þá lýðræðislega kjörið og stæði umboðsaðilum sínum það miklu nær en ríkisvaldið að það hefði betri yfirsýn ýfir þarfir þeirra og lausnir á vandamálum þeirra. Ýmsir hafa mikið út á þessar hugmyndir að setja. En staðreynd er að menn hafa ekki komið fram með neinar viðhlítandi lausnir á þessum vanda enn og eru þó búnir bæði að sjá hann og reyna að berjast gegn honum um æðilangan tíma. Það sem menn binda mestar vonir við í grófustu dráttum er að stækka stjórnsýslueiningarnar í þeirri von að þeim aukist þar með kraftur vegna þess að þar komi saman fjöldi manna og meira fé með þeim fjölda og að menn ráði þannig betur við þau verkefni sem þeir vilja taka að sér. Þessu hafa menn reynt að ná með því að sameina sveitarfélög. Sameining sveitarfélaga er mjög fátítt fyrirbæri hér á Íslandi og virðist einfaldlega stranda á því, eins og mér betri menn hér á þingi mundu líklega kalla, að forngermanskar erfðir koma einfaldlega í veg fyrir það að menn vilji sleppa tökum á sveitarmörkum sínum. Menn líta á þau sem einhvers konar menningarlega og sjálfstæðis arfleifð sem þeir ekki vilja láta af hendi.  En menn horfa til möguleika þriðja stjórnsýslustigsins vegna þess að þar sjá menn möguleika á því að sameinast án þess að gefa upp sjálfstæði sitt. Og í þeim anda má segja kannske að IX. kafli eða réttara sagt 97. gr. upphaflega frv. hafi átt nokkurt erindi til dagsins í dag, að þar var gerð tilraun að ofan til þess að skipta landinu niður í stjórnsýslueiningar og koma á þar stjórn sem kallaðist héraðsnefndir. Aftur á móti var á þeim einn mjög alvarlegur stór galli sem ég held að hefði komið í veg fyrir það að þegnar landsins hefðu jafnvel hlítt þessu einfaldlega vegna þess að ekki var gert ráð fyrir því að kjörið yrði lýðræðislega til þessara héraðsnefnda heldur áttu sveitarstjórnir að skipa fulltrúa í héraðsnefndirnar. Og það held ég að sé alrangt. Við Íslendingar erum að mínu mati komnir hættulega langt út á þá braut að hafna lýðræðinu sem við ættum raunverulega að vera að berjast fyrir. Því að staðreynd er að enn þá er mjög langt í land hér sem og annars staðar að búið sé að ná lokatakmarki í lýðræðisbaráttunni. Hvernig þessar héraðsnefndir áttu að vera skipaðar eins og kveðið var á um í 99. og 100. gr. frv., það var svo gjörsamlega þvert á anda lýðræðisins að ég efast um að nútímafólk hefði yfir höfuð hlustað á jafnvel lagafyrirmæli sem þessi. Þá var það að menn duttu niður á annað fyrirbæri sem kallast byggðasamlög. Það er búið að fara nokkuð mörgum orðum um þessi byggðasamlög og sumum allháðulegum. Ég minnist ræðu sem hv. þm. Friðjón Þórðarson flutti í Nd. um þetta hugtak og þessa tegund samstarfs. En ég vil samt sem áður ekki leiða hjá mér þetta hugtak og þessa hugmynd án þess að geta þess að ég held að í allri þessari umræðu megum við ekki afneita einni eða annarri hugmynd öðruvísi en að hafa skoðað hana og að mínu mati í seinasta lagi alls ekki án þess að hafa borið hana undir fleiri en bara okkur. Við erum ekki æðsta vald í þessum málum. Við erum að fjalla hér um stjórnsýslu í landinu, stjórnsýslu fyrir fólk, og ég tel að fólkið í landinu eigi að fá miklu meira um þessa hluti að segja heldur en við gerum ráð fyrir í dag. Ég held að samlagshugmyndin sem hugmynd sé langt frá því þess eðlis að maður geti kastað henni frá sér sem einhvers konar brandara því að við höfum í dag, ef nokkuð, einmitt dæmi svona samstarfs í okkar stjórnsýslu á sveitarstjórnarsviði, þ.e. að menn myndi einhvers konar samrekstur um ákveðin verkefni án þess að afsala sér í einu eða öðru nokkru öðru frá sér. Það sem mér finnst sérstaklega og endanlega áberandi við þetta frv., og þá ekkert síður eftir þær breytingar sem urðu á því í Nd., er það að menn treystust ekki þegar á hólminn var komið til þess að takast á við þetta stóra verkefni, að finna einhverja þá lausn á okkar stjórnskipan sem yrði að gagnlegu tæki til þess að berjast gegn þeirri ógnvænlegu þróun í byggð landsins sem við höfum verið að upplifa núna á síðustu árum, kannske allt að síðustu 40 árum. Ég held að þar hafi alls ekki verið um að ræða einhvers konar gungueða ræfilshátt. Langt því frá. Ég held að menn hafi raunverulega áttað sig á því að þegar kemur að þáttum sem þessum, sem snerta svo mjög mannréttindi einstaklinga eins og stjórnskipanin gerir endanlega, þá er það vissum takmörkunum háð hvað ég eða þú hefur mikið umboð til þess að fjalla um þá hluti án þess að bera þá undir almenning, án þess að bera þá yfir höfuð undir þjóðina til samþykktar eða synjunar eða til þess að ráðfæra sig við hana. Þegar að stjórnsýslunni kemur og spurningunni um valddreifinguna erum við nefnilega að fjalla um þætti sem eiga að öllu réttu að vera bundnir í stjórnarskrá. Þess vegna held ég að ástæðan fyrir því að menn meðhöndluðu þetta af þeirri feimni, sem fram kemur bæði í seinni hluta frv. og grg. með því, hafi fyrst og fremst verið sú að þeir áttuðu sig á því að þeir voru komnir inn á svið sem þeir höfðu ekki nægilegt umboð til þess að fjalla um. Þess vegna stöndum við held ég hérna, þegar við erum að fjalla um þetta frv., enn þá einu sinni í þeim sporum að vera með óbeinum hætti að fjalla um stjórnarskrá Íslands og spurninguna um það hvenær þeirri svokölluðu endurskoðun, sem fram fór á henni, á að ljúka. Endurskoðun sem hlýtur að taka til einmitt þeirra þátta sem hér er tæpt á í þessu frv. Nú mætti kannske segja sem svo, ef ég hugsaði mér að einhverju leyti málflutning andmælanda míns: Þú verður að nokkru leyti margsaga eða a.m.k. tvísaga þegar þú annars vegar gagnrýnir þetta frv. með því að segja að alvarlegasti galli þess sé sá að sneiða algjörlega hjá því vandamáli sem enga bið þolir lengur, þ.e. að laga stjórnsýsluna, og í næsta orði segir þú síðan: Mennirnir sem sömdu þetta frv. höfðu ekkert umboð til þess að fjalla um þetta atriði og þeir áttuðu sig á því sjálfir og þess vegna gerðu þeir það með þeim hætti sem í frv. kemur fram. Að vissu leyti gæti ég tekið undir þá gagnrýni og jánkað henni nema þá, og það er það sem er ástæðan fyrir því að ég set þessa fullyrðingu fram í mínu nál., að mennirnir reyndu það. Þeir hefðu líka alveg eins getað sleppt því. En þeir reyndu að taka á þessu vandamáli án þess að hafa, og líklega fyrir fram vitandi það að þeir höfðu ekki lausnina í höndunum. Því það er búið að fjalla um þetta mál svo lengi, utan þingsala miklu frekar en innan, það er búið að fjalla um það á vettvangi sveitarstjórna í landinu um líklega a.m.k. tveggja eða þriggja áratuga skeið, og þó sérstaklega mikið núna s.l. 10-15 ár, og menn hafa ekki komist að niðurstöðu. Það var því býsna djörf fyrirætlun að leggja út í samningu þessa frv. og þeirra kafla, sem fjalla um hugsanlegar breytingar á stjórnsýslunni, með það veganesti sem menn höfðu af því að raunverulega skorti það samkomulag sem þurfti til þess að taka á málum með þessum hætti. Enda sáum við að það fyrsta sem gerðist þegar þetta frv. kom hér inn í þingsali og þeir menn, sem standa sveitarstjórnarmálum nærri, fóru að fjalla um það, var að þeir tóku einfaldlega upp strokleður og þurrkuðu þessa kafla út úr frv. af því að þeir vissu og þeir hafa bent á það að samstöðuna vantar einmitt um þessi atriði. Ég hirði ekki að fjalla um hið breytta hlutverk sýslunefndanna - eða réttara sagt hið forna hlutverk sýslunefndanna getum við líklega bráðum sagt - sem tengist þessu frv.

Ég vildi aðeins mega skjóta hér inn fyrirspurn til hv. ræðumanns hvort hann eigi mikið eftir af ræðunni þar sem áformað er að fresta þessari umræðu og hefja nýjan fund fyrir klukkan sjö með nýrri dagskrá, þar sem umræðum verður svo haldið áfram í kvöld.

Já, ef ég mætti leggja mitt til fundarstjórnar þá vildi ég biðja um að fá að fresta ræðunni.



Þessari umræðu er þá frestað. Þannig háttar nú til í störfum þingdeilda að nokkur skriður er kominn á málin og nú hafa borist til þessarar hv. deildar sjö mál frá Nd. Þar af eru fimm 1. umræðu mál og tvö mál sem eru endursend til einnar umræðu. Þá hafa verið afgreidd hér í deildinni í dag til 3. umr. fjögur mál sem þarf að koma til hv. Nd. Til að koma þessum málum áfram er nauðsynlegt að fresta þessari umræðu, eins og ég sagði áðan, og setja nýjan fund með nýrri dagskrá. Umr. frestað.