Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sjútvrh. (Matthías Bjarnason) Hæstv. forseti. Þetta frv. um niðurfellingu útflutningsgjalda af kolmunna- og spærlingsafurðum á árinu 1977 er flutt til staðfestingar á brbl. um sama efni sem út voru gefin 15. júlí á s.l. sumri. Þetta var einn þáttur í því að draga verulega úr veiðum á þeim fisktegundum, sem eru í verulegri lægð um þessar mundir, og leggja þess í stað kapp á að auka veiðar á öðrum tegundum og þá sérstaklega á kolmunna og spærlingi, sem haft var í huga. En til þess að greiða fyrir því og auka áhuga manna á þessum veiðum var talið nauðsynlegt að leggja til, að útflutningsgjald af þessum afurðum yrði fellt niður á þessu ári. Þrátt fyrir það að þetta útflutningsgjald var fellt niður, sem gerði það að verkum að þessar afurðir til útgerðar og sjómanna hækkuðu um nálægt 1.10 kr. hvert kg, var árangurinn ekki að sama skapi, því að kolmunnaveiði var mun minni en við gerðum ráð fyrir, að menn mundu frekar fara yfir í þessar veiðar en áður. Þær byrjuðu, þessar veiðar, við Færeyjar samkv. samningi og samkomulagi á milli Færeyinga og Íslendinga, og þar veiddust tæpar 5200 lestir af kolmunna, en við Austurland veiddust um 3150 lestir sem eitt einasta skip, Börkur frá Neskaupstað, tók, en hélt því miður ekki áfram þessum veiðum. En hann var einnig einn af þátttakendunum í veiðum við Færeyjar. Önnur veiði á kolmunna hefur verið fram til miðs þessa mánaðar um 625 tonn. Samtals hefur kolmunnaveiðin numið tæpum 9 þús. tonnum, eða 8950 tonnum. Á vegum sjútvrn. og í nánu samstarfi við Hafrannsóknastofnun fiskiðnaðarins og Hafrannsóknastofnunina var tekinn á leigu togarinn Runólfur frá Grundarfirði og aflaði hann 125 lesta og þar af voru heilfrystar hjá ýmsum frystihúsum um 50 lestir. Sömuleiðis var unnið í marning í frystihúsi í Sandgerði og heilfryst, slægt og hausað af Fiskvinnsluskólanum í Hafnarfirði 20 lestir á hvorum stað, en Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins hefur unnið úr afla Runólfs í Gerðum um það bil 150 lestir í skreið eða til þurrkunar, og það er stærsta tilraun sem hefur verið gerð á þessu sviði á þessu ári. Þessar tilraunir halda áfram, og nú nýlega hefur á vegum sjútvrn. verið tekinn á leigu annar togari þegar Runólfur hætti, togarinn Guðmundur Jónsson frá Sandgerði, sem er ætlunin að leigja um mánaðarskeið til þess að halda þessum veiðum áfram, og þá sérstaklega á Dornbanka, og leggja upp bæði kolmunna til vinnslu í verksmiðjum og eins að halda þessum þurrkunartilraunum áfram á vegum Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins. Spærlingsveiðarnar hafa einnig verið mun minni en menn gerðu sér vonir um á s.l. vori. Það hefur verið landað mest í Vestmannaeyjum, 11200 tonnum, í Þorlákshöfn rúmlega 6400 tonnum og Grindavík og víðar 12 þús. tonnum, eða samtals liðlega 18800 tonnum. En þrátt fyrir það að almennur áhugi er ekki hjá útgerðarmönnum um á kolmunnaveiðum og kolmunnavinnslu, þá tel ég að þessi brbl. hafi verið nauðsynlegt að gefa út og nauðsynlegt að staðfesta af Alþ. Og ég vil lýsa því hér yfir, að ég tel að þó að þessi lög séu aðeins um niðurfellingu útflutningsgjalda á þessu ári, þá tel ég mjög koma til greina að framhald verði á þessu á næsta ári, meðan verið er að glæða áhuga manna á veiðum á þessum fisktegundum og á þann hátt að draga úr öðrum fiskveiðum. Forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.

Menntmrh. (Vilhjálmur Hjálmarsson) Hæstv. forseti. Ég vil fylgja þessu frv. úr hlaði með nokkrum orðum. Ég minni fyrst á, að það kom fljótt í ljós þegar Íslendingar fóru að skipa stafsetningarmálum sínum með opinberum auglýsingum, að landsmenn yfirleitt létu sig þau mál miklu varða. Nægir að minna á að það liðu áratugir frá útgáfu auglýsingar 1929 þar til t.d. öll dagblöð landsins höfðu tekið þá stafsetningu upp sem þar var notuð. Menn voru alls ekki sáttir við hana fyrst lengi vel. Svo fór um síðir að allur þorri landsmanna tók upp þessa stafsetningu og batt raunar við hana allmikla tryggð, eins og síðar hefur komið á daginn. Einstök atriði stafsetningarinnar frá 1929 sættu þó gagnrýni að sjálfsögðu, svo er um flest mannanna verk. En nærri hálf öld leið þó áður en til breytinga kæmi af opinberri hálfu. Breytingar, sem gerðar voru 1973 og 1974, vöktu mikið umtal, miklar deilur má raunar segja. Þær voru gagnrýndar harðlega af sumum, en nutu ákveðins stuðnings annarra. Kom þar enn glöggt í ljós mjög mikill og almennur áhugi á þeim þætti íslensks máls er stafsetninguna varðar og e.t.v. miklu meiri áhuga en ýmsa hafði órað fyrir. Mér virðist þeir atburðir eða þær umr., sem orðið hafa í tengslum við breytingarnar 1929 og svo aftur 1974, benda eindregið til þess, að það sé ósk hins almenna borgara, ef svo mætti segja í þessu tilfelli, að sem mestur stöðugleiki sé í stafsetningarmálum okkar. Einn alþm., Ingi Tryggvason, komst svo að orði fyrir nokkru, að það væri hæfilegt að breyta íslenskri stafsetningu einu sinni á öld. Ég veit ekki hvort þessi hv. þm. hefur meint þetta bókstaflega. En mér er satt að segja nær að halda, að þeir séu ekki svo fáir sem innst inni hugsa eitthvað á þessa leið. - Ég skal játa það hreinskilnislega, að ég hallast frekar á þá sveifina. S.l. vetur efndi menntmrn, til allfjölmennrar ráðstefnu um íslenska stafsetningu hér í Reykjavík í samræmi við ábendingar frá Alþ. vorið áður, og hv. þm. fengu á sínum tíma fundargerð þessarar ráðstefnu. Þessi ráðstefna var mjög vel sótt. Þar mættu málvísindamenn og móðurmálskennarar fyrst og fremst, nokkrir alþm. og fleiri áhugamenn um þessa hluti. Í byrjun þessarar ráðstefnu lagði ég fram hugmynd að eins konar málamiðlun um þau atriði sem mest hefur verið deilt um. Lærðir menn og ágætir íslenskumenn ræddu síðan þær hugmyndir og þó miklu fremur málið almennt, ég vil fullyrða bæði af vitsmunum, mikilli þekkingu og mikilli hófsemi. Í framhaldi af þessari ráðstefnu ræddi ég svo stafsetningarmálin í þrengri hópum með málvísindamönnum og móðurmálskennurum einkum. Það kom glöggt í ljós, að menn voru síður en svo sammála um einstök atriði, ekki heldur þeir aðilar sem yfirgripsmesta og traustasta þekkingu höfðu á þessum málum, á íslensku máli. Nokkrir vildu hverfa alfarið til stafsetningarinnar frá 1929, eins og raunar er kunnugt, m.a. af umr. hér á Alþ. Aðrir vildu enga breytingu gera frá því sem komið var, en í þeim hópi virtust kennarar fjölmennir. Og mörg önnur sjónarmið komu fram, bæði á ráðstefnunni og í þessum viðræðum sem ég var að nefna. Og satt að segja man ég ekki eftir neinu afmörkuðu, veigamiklu atriði sem allir væru sammála um, liggur mér nú við að segja. Það er kannske heldur djúpt tekið í árinni, en ekki fjarri lagi. En eins og ég sagði áðan, held ég að það leiki ekki á tveimur tungum, að mjög margir, sem þarna lögðu orð í belg, og ég vona að enginn alþm. dragi það í efa, voru og eru ágætlega vel að sér um íslenskt mál og málnotkun. Má nærri geta, fyrst það eru svona skiptar skoðanir hjá þessum hópi manna, að mönnum með mína menntun, mína móðurmálskunnáttu eða ámóta, þeim situr kaka við rass að gerast dómarar og segja til um hvað rétt sé og hvað rangt í einstökum tilvikum stafsetningarinnar. Og ég get tekið mér í munn orð viðmælanda Jóns Indíafara á knæpunni í Kaupmannahöfn og sagt: „Það má Óðinn gera, en ég aldrei.“ Þó virðist mér augljóst eftir ráðstefnuna og eftir þær umr, sem fylgdu í kjölfar þessarar ráðstefnu, að sú breyting, sem flestir aðhylltust, var að taka aftur upp fyrri reglu og venjur um hversu rita skuli stóran staf og lítinn, og þá á ég við það sem gilt hafði frá 1929. Ég gat ekki fundið að það væri hörð andstaða gegn breytingum í þá stefnu. En þessi orð ber þó ekki að skilja svo, að um þetta væru allir málvísindamenn og móðurmálskennarar sammála, sbr. það sem ég áður sagði. Að þessari niðurstöðu fenginni ákvað ég sem sagt að breyta með auglýsingu reglum um stóran og lítinn staf til samræmis við fyrri háttu, nokkurn veginn nákvæmlega, og auglýsing um þetta efni var gefin út 28. 6. 1977 í svipuðu formi og á sama hátt og áður hefur verið gert. Það er mín skoðun að nú sé alveg tvímælalaust tímabært að hugleiða í fullri alvöru meðferð stafsetningarmálanna í framtíðinni og taka ákvarðanir um það, hvernig þeim málum verði skipað framvegis. Mér sýnist að óánægjan frá árinu 1929 og svo aftur 1973 og 1974 gefi það til kynna, að það sé æskilegt að breyta nokkuð aðferðum við töku ákvarðana um íslenskt ritmál, íslenska stafsetningu. Þetta atriði var nokkuð hugleitt í menntmrn. veturinn 1975–1976, m.a. í framhaldi af þál, sem afgreidd var frá Alþ. árið áður. Varð þá og þar, í rn., til frv. til l. um setningu reglna um íslenska stafsetningu. Fyrstu drög þessa frv. gerðu þeir að beiðni minni Árni Gunnarsson deildarstjóri og Runólfur Þórarinsson fulltrúi. Síðar fjölluðum við Birgir Thorlacius ráðuneytisstjóri og raunar fleiri einnig um þessi frv: drög. En það frv., sem þá varð til í rn. á þennan hátt, var svo lagt fram á Alþ. 1975–1976. Það var ekki grundvöllur fyrir því að flytja það sem stjfrv., því að ráðh. voru ekki allir á einu máli um það. Ég flutti þá frv. sem menntmrh., eins og hv, þm. reglur minni til. Þetta frv. fór ekki langt í þinginu, en nokkrar umr. urðu þó um það og mér fannst alþm. út af fyrir sig ekki taka frv. illa. Mætti segja að þeir hafi tekið frv. sæmilega. Einkum var gagnrýnd skipun eða samsetning þeirrar n. sem vera skyldi rn. til aðstoðar og leiðbeiningar við ákvarðanatöku þegar og ef til breytinga kæmi. En þm. töldu skipun þessarar n. helst til þrönga. Nú er best að segja hverja sögu eins og hún gengur. Þrátt fyrir nokkra yfirvegun hefur mér og okkur félögum þarna í menntmrn. ekki tekist að bæta um búnað frv. sem ég áðan nefndi, eins og ég segi, þrátt fyrir nokkra yfirvegun, því að við höfum dálítið rætt þetta mál í okkar hópi og raunar við fleiri, svo að ég flyt hér frv. óbreytt og að öllu með sama hætti og fyrr. Ég vil nú leitast við að gera örlitla grein fyrir efni frv. Eins og fyrirsögn þess ber með sér: Frv. til l. um setningu reglna um íslenska stafsetningu, er hér um að ræða fyrirmæli um verklag, en ekki um það, hversu rita skuli einstök orð. Í 1. gr. frv. er kveðið á um að menntmrn. setji reglur um íslenska stafsetningu, Þar er skilgreint gildissvið slíkra reglna, og ég hygg að þar sé í engu vikið frá því, sem nú gildir varðandi gildissviðið. Í 2. gr. frv. er svo kveðið á um skipun n. sem leita skal tillagna frá áður en stafsetningarreglum er breytt. Í þessari n. skulu sitja menn með sérþekkingu á íslenskri tungu og með reynslu í kennslu móðurmálsins. Einn nm. skal tilnefndur af deildarráði heimspekideildar Háskóla Íslands og vera úr hópi fastra kennara Háskólans í íslenskri málfræði. Einn skal skipaður af Íslenskri málnefnd úr hópi nm. sem yfirleitt eru málvísindamenn. Og loks tilnefnir stjórn Félags ísl. fræða þriðja nm. og skal hann vera úr hópi móðurmálskennara á grunnskóla- og framhaldsskólastigi. Þegar þetta frv. lá hér fyrir Alþ. í fyrstu var, eins og ég áðan gat um, skipun þessarar n. nokkuð gagnrýnd og einkum að hún skyldi ekki vera fjölmennari. Ég hef nokkuð hugleitt þetta atriði sérstaklega, en niðurstaða mín varð sú að breyta ekki þeirri tilhögun sem hér er lagt til að höfð verði. Þá er hvort tveggja, að ég tel skipan þessarar n. þannig undirbyggða í frv., að hún ætti að tryggja nokkra breidd í viðhorfum. Inn í n. koma fulltrúar frá málvísindamönnum og svo frá kennurum, og tel ég grundvallaratriði að fá þessa tvo aðila beint inn í þessa n. Einnig er svo hitt, að í lok 2. gr., síðari mgr., er að því vikið og óbeint hvatt til þess að rn. leiti „umsagnar um till. n. hjá öðrum sérfróðum aðilum um íslenska tungu og móðurmálskennslu“, eins og þar segir. Ég tel þess vegna að auðvelt ætti að vera að koma á framfæri flestum eða öllum sjónarmiðum í gegnum störf þessarar n. En svo sem af sjálfu leiðir, þá er það auðvitað á valdi Alþ. að hafa hér annan hátt á og breyta ákvæðum 2. gr. Í 3. gr, segir, að „við framkvæmd laga þessara skal þess gætt að stuðlað sé að æskilegri festu í stafsetningu og reglum ekki breytt örar en nauðsynlegt þykir til samræmis við eðlilega þróun“. Hér er lögð áhersla á að festa sé æskileg í stafsetningu og í greininni er ákvæði sem er ætlað að tryggja að þeirra sjónarmiða verði gætt við framkvæmd laganna. Og ég álít, eins og ég áðan drap á, að einmitt þetta sé í samræmi við skoðanir alls þorra manna. Loks er svo í 4. gr. ákvæða um það, að áður en settar eru stafsetningarreglur eða gerðar breytingar á þeim, þá skuli afla heimildar Sþ. til breytinganna í formi þál. Með þessu ákvæði er því slegið föstu, að þær stafsetningarreglur eða breytingar á stafsetningarreglum, sem menntmrn. hyggst gefa út að fengnum till. sérfræðinganna, verði hverju sinni lagðar fyrir Sþ. sem fskj. með till. til þál. um heimild til útgáfu þeirra. Ég hef þessi orð þá ekki miklu fleiri, held ég. En ég legg á það megináherslu að með þessu frv. er reynt að tryggja æskilega festu í stafsetningunni og að tryggja hvort tveggja, að sjónarmið sérfræðinga fái að njóta sín, sérfræðinga og móðurmálskennara, en verði þó ekki gerð gildandi nema Alþ. hafi kynnt sér og samþykkt. Ég legg svo til, hæstv. forseti, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til menntmn.

Magnús Kjartansson Hæstv. forseti. Ég hef ekki séð þetta frv. áður, ég gat ekki tekið þátt í störfum Alþ. þegar það var lagt fram upphaflega. Ég hef lesið það núna og ég fæ ekki betur séð en þetta frv. sé hófsamlegt og skynsamlegt í öllum meginatriðum og hef í sjálfu sér enga aths. að gera við það. Að vísu er þarna á einum stað orðalag sem ég felli mig ekki alveg við. Það er talað um að nauðsynlegt sé að stuðlað sé að æskilegri festu í stafsetningu. Á því máli eru tvær hliðar. Þess er getið í upphafi grg., að um þetta mál hafi mikið verið rætt á þingi 1975–1976. Ég fylgdist með þeim umr. með aðstoð fjölmiðla, og mér virtust þetta vera umr. af því tagi sem stundum spretta upp hér á Alþ. þegar í þjóðfélaginu eru mikil vandamál sem menn eiga erfitt með að festa hendur á. Þá ber einatt svo við að alþm. fara að deila hatrammlega um einskisverða hluti, algerlega ómerkilega hluti. Þetta hefur verið gert oft áður í minni tíð hér á þingi. Ég minnist hatrammlegra umr. sem urðu á sínum tíma um rjúpuna. Þetta voru umr. af nákvæmlega sama tagi. Menn æstu sig upp út af hlutum sem voru algert smáatriði og skipta ekki nokkru minnsta máli í sambandi við stafsetningu, Ég ætla ekki að fara að stuðla að slíkum deilum með þeim fáu orðum sem ég segi hér. Ég er þeirrar skoðunar að um stafsetningu eigi aðeins að gilda ein regla, að hún eigi að vera sem auðlærðust og aðgengilegust fyrir fólk, og sem betur fer er íslensk tunga svo gagnsæ að það er hægt að koma þessu við hér á Íslandi. En markmiðið stafsetningar á að vera það eitt, að allir, sem ganga í barnaskóla, eigi að geta lært að stafsetja málið á sem auðveldastan hátt. Þessi regla ein á að gilda og ekkert annað. Menn tala stundum um nauðsynina á samhengi í íslensku ritmáli. Það samhengi er vissulega til, en ekki í formi stafsetningar. Ef maður les forn handrit, eins og ég gerði dálítið endur fyrir löngu, þá sér maður að það er sérstök stafsetning á hverju einasta handriti og sú stafsetning gefur raunar ýmsar vísbendingar um skrifara handritanna sem fróðlegt er að hafa. Þessi skipan hélst allt fram á 19. öld. Sendibréf og alls konar plögg eru til frá þessu tímabili og þau eru skrifuð hvert með sinni stafsetningu, og þetta hefur reynst málvísindamönnum ákaflega mikill kostur, því að einmitt vegna þess að ekki voru staðlaðar reglur um stafsetningu geta málvísindamenn lesið úr þessum handritum ýmsar breytingar á framburði íslenskrar tungu, t.a.m. gert grein fyrir því, hvenær Íslendingar týndu niður að bera fram það hljóð sem merkt er stafnum ufsilon. Það hefði sennilega ekki vera hægt ef til hefði verið einhver samræmd stafsetning, einhver stöðluð stafsetning sem menn hefðu hlýtt, hvernig svo sem breytingar hefðu orðið á framburði landsmanna. Ég tel það mikinn feng að þetta kerfi var ekki til, að það var ekki til nein samræmd stafsetning þá, eins og danskur málfræðingur og kreddumaður, sem hét Wimmer, kom á á seinustu öld og síðan hefur verið notuð mestmegnis við útgáfu handrita. Ég get staðhæft, að það er miklu skemmtilegra að lesa handritin eins og þau voru, með rithætti skrifaranna, heldur en með þessari samræmdu stafsetningu fornu. Að því er varðar nútímamálið, þá hygg ég að nútímastafsetning eigi rætur sínar að rekja til málfræðingsins fræga, Rasmusar Kristjáns Rask, sem kom hingað og skrifaði málfræðirit um íslenska tungu sem kannske er grundvöllur þeirrar þróunar sem þar hefur orðið. Það voru hér uppi á sínum tíma ákaflega ofstækisfullar skoðanir um stafsetningu. Það voru á sínum tíma sett lög hér á Alþ. sem höfðu þann tilgang að koma Halldóri Laxness í tukthúsið vegna þess að hann leyfði sér að gefa út forn handrit með nútímastafsetningu, en ekki þessari samræmdu stafsetningu fornrita. Hæstiréttur hratt að vísu þeirri fáránlegu lagasetningu. Ég lýsi yfir þessari almennu skoðun minni, að ég tel að stafsetning eigi að vera sem einföldust og auðlærðust fyrir alla. Það er ekki nema sáralítill hluti þjóðarinnar sem fer í það að lesa gömul handrit eða miðaldahandrit, og ég get borið því vitni að það er ekkert ýkjaerfitt að komast upp á lag með það og þeir, sem það gera, geta haft mikla ánægju af því, einmitt vegna þess að stafsetningin var ekki samræmd. Stafsetningin er ákaflega mikilvægt atriði, og við Íslendingar erum þar vel settir vegna þess hve gagnsætt mál okkar er. Ég vil minna t.a.m. á náfrændur okkar Færeyinga. Þeir tóku upp á sínum tíma stafsetningu sem var sniðin eftir íslenskri stafsetningu. Þetta er mjög hagkvæmt fyrir okkur. Það er enginn vandi fyrir Íslendinga að lesa færeyskan texta. En þessi stafsetning, sem Færeyingar tóku upp, er mjög erfið fyrir færeysk börn, því að bilið á milli ritaðs máls og talaðs er þar ákaflega mikið. Og þetta þekkjum við úr ýmsum þjóðtungum öðrum, t.a.m. ensku, sem er ákaflega þægilegt mál í sjálfu sér. Stafsetning þar er svo erfið að það getur enginn maður lært hana. Jafnvel menn, sem hafa þá atvinnu að skrifa hvern einasta dag, munu á hverjum einasta degi þurfa að gá í uppsláttarrit til að vita hvernig sum orð eru stafsett. Og þetta er áreiðanlega óhemjulegur þröskuldur fyrir almennt fólk í landi eins og Bretlandi. Mig minnir að rithöfundurinn Bernard Shaw hafi gefið allar eignir sínar, þegar hann lést, til þess að hægt væri að koma fram breytingum á stafsetningu enskrar tungu. En ég held að lítið hafi verið gert í því þrátt fyrir þetta. Þetta var víst allhá fúlga. Í hana runnu m.a. höfundarlaun fyrir bækur hans. Þetta er mikið vandamál víða um lönd. T.a.m. í Kína og fleiri löndum er ekki notað stafróf, heldur rittákn sem merkja hvert sitt orð. Í Kína t.a.m., ef menn vilja verða sæmilega skrifandi eða læsir, þá verða þeir að læra hvorki meira né minna en 3000–5000 rittákn. Það er margra ára erfitt starf fyrir barn að læra þetta. Stafsetning skiptir því ákaflega miklu máli. En ég endurtek það sem ég sagði í upphafi: Afstaða mín er sú að hún eigi að vera sem allra einföldust. Ég er mjög á bandi Fjölnismanna það árið sem þeir gáfu Fjölni út undir forustu Konráðs Gíslasonar með stafsetningu sem var ákaflega lík framburði. En ég ætla aðeins að gera aths. við eitt atriði og það var tilefnið til þess að ég kvaddi mér hljóðs. Á 4. síðu þessa þskj. er auglýsing um breytingu á auglýsingu frá 1974 um íslenska stafsetningu. Í þessari auglýsingu er fjallað um óhemjulega ómerkilegt atriði, þ.e.a.s. það, hvaða orð eigi að skrifa með stórum staf og hver með litlum. Þetta byrjar á langri þulu. Ég sé orðið Stokkseyringur og tek eftir því, af því ég er Stokkseyringur sjálfur og þykir vænt um Stokkseyri, en mér er alveg hjartanlega sama hvort Stokkseyringur er skrifaður með litlum staf eða stórum, það skiptir ekki nokkru minnsta máli. En það er eitt atriði í þessari auglýsingu sem skiptir máli, því að þar er komið inn á allt aðra hluti en stafsetningu. Í seinni hluta auglýsingarinnar er brtt. við 12. gr. upphaflegrar auglýsingar og þar stendur: „Nöfn á fylgismönnum stefna, jafnframt stjórnmálastefna sem annarra, svo og nöfn á fylgismönnum einstakra forustumanna skal rita með litlum staf, t.d. framsóknarmaður, sjálfstæðismaður, alþýðuflokksmaður“ - og svo heldur þulan áfram og endar á „hitlerssinni, maóisti, gaullisti“ o.s.frv. Ég vil biðja menn að veita athygli muninum sem þarna er í upphafi: framsóknarmaður, sjálfstæðismaður, alþýðuflokksmaður. Af hverju stafar þessi munur? Hann stafar af því að það er til á íslensku orðið alþýðumaður og það er ekki hægt að nota orðið alþýðuflokksmaður í sömu merkingu og alþýðumaður, það væri ofbeldi gagnvart málskynjuninni. Um þetta væri hægt að hafa ýmsar útleggingar um eðli Alþfl, t.a.m. og ég kæri mig ekkert um það. Ég er að benda þarna á atriði sem ég tel skipta miklu máli. Því er alveg eins farið með orðin framsóknarmaður og sjálfstæðismaður, að þau hafa allt aðra merkingu en framsóknarflokksmaður og sjálfstæðisflokksmaður. Þau hafa allt aðra merkingu og það er ofbeldi af hæstv. menntmrh. að heimta það að menn skrifi sjálfstæðismaður og framsóknarmaður með litlum staf í merkingunni sjálfstæðisflokksmaður og framsóknarflokksmaður. Þetta er ofbeldi við tunguna og þessu vil ég mótmæla. Ég mun aldrei gera þetta sjálfur. Hvað sem hæstv. ráðh, auglýsir þetta margsinnis og jafnvel þó að hann setji lög um að refsa mönnum fyrir að gera þetta ekki, þá mun ég aldrei hlýða þessu. Ég mun annaðhvort skrifa sjálfstæðisflokksmaður og framsóknarflokksmaður með litlum staf, eða ég gæti líka skrifað Framsóknarmaður og Sjálfstæðismaður, með stórum staf, vegna þess að þessir menn vilja heita þetta og þeir mega heita það sem þeir vilja. En þetta er heiti. Þetta er ekki það sama og sjálfstæðismaður og framsóknarmaður hafa sem merkingu í orðinu sjálfu og er miklu eldri merking en þessir tveir flokkar. 



Herra forseti. Þetta mál og þessi málatilbúnaður er að vísu ekki nýr hér fyrir sjónum hv. þm. Þessi tillögugerð, sem er hér í frv: formi, rak hér fyrst á fjörur þm. sem vinnuskjal frá starfsmönnum hæstv. menntmrh. sem hann hafði að þeirra beiðni haldið á hér niður eftir. Hann sendi þetta til samstarfsflokksins, sem eru 8 þm. fjölmennari, sem styður hæstv. menntmrh., til umsagnar og samstarfsflokkurinn vísaði þessu algerlega á bug, alfarið, um það var enginn ágreiningur. Nú er þetta ekki flokksmál og ekki stjórnarmál, þannig að hann hefur að sjálfsögðu frjálsar hendur um það að flytja þetta sjálfur. En það hefur hver fyrir sig smekk um hvernig samstarfið eigi að vera á milli flokka. Ástæðan fyrir því, að Sjálfstfl. tók ekki í mál þessa aðferð, var sú, að áður en að því er komið að við finnum skipan málsins, finnum leið til þess að skipa málum þessum, þá verðum við að ná sáttum fyrst í þeirri miklu þrætu sem staðið hefur yfir. Þarna var verið að hlaupa yfir og þessi aðferð var fundin út af þeim mönnum sem hafa lagst á öll tog um það að ná þessum breytingum fram og halda þeim sem í fljótræði voru gerðar á sínum tíma. Ég er - og hef lýst því yfir áður - samþykkur þeirri reglu í meginatriðum sem er lögð til í þessu frv. En áður en við skipum málum á þann veg þurfum við að ná samkomulagi. Að vísu má segja að Alþ. hafi tekið af skarið áður um þetta efni. Það er langt síðan Alþ. gerði það. Það var samþykkt hér á hinu háa Alþ. þáltill. þar sem ekki var skorað á ríkisstj. til eins eða neins, heldur tekin ákvörðun um að hrundið skyldi þeirri ákvörðun að fella z niður úr rituðu íslensku máli - bein ákvörðun Alþingis. Hv. þm., sem síðast talaði, var að hæla eða tjá fylgi sitt að mestu leyti við þetta frv. hæstv. menntmrh. Hann sýnist mér í öðru máli hér vera ákaflega harðsnúinn fylgismaður þess að ráðh. átti sig á því, að þeim beri að fara að vilja Alþ., þeir séu, eins og hann segir í frv. sínu um Iðntæknistofnun Íslands, framkvæmdastjórar Alþingis og beri að fara að vilja Alþingis. Þetta þarf auðvitað ekkert að ræða, auðvitað ber þeim það. En þeir hafa, bæði í fyrrv. ríkisstj. og núv., ekki farið að vilja Alþ. og þetta er ákaflega alvarlegt mál, ekki síður alvarlegt heldur en hvernig búningur íslenzks máls sé í rituðu máli. Og ég held að alþm. verði að hugsa sig um tvisvar áður en þeir taka ekki til höndum, ef svo á fram að ganga. Og það eru svo sem fleiri dæmi til um þetta. Ég ætla nú ekki sérstaklega að ræða það hér og nú. En á einhverju ferðalagi í sumar heyrði ég í útvarpi að hæstv. dómsmrh. væri byrjaður að framkvæma þáltill. sem aldrei hefur fengizt samþykkt í Alþ. Hann hefur skipað n. til þess að framkvæma þáltill. um endurskoðun laga um prestkosningar, sem alveg greinilega, ár eftir ár, hafði ekki fylgi hér í Alþ. Það er nægur tími til þess að ræða þessi mál þegar þar að kemur og þessi n. hefur skilað áliti. En ég tók svo eftir, að hún ætti að fara eftir inntaki þeirrar þáltill, eins og hún var búin í hendur Alþ. enda þótt, eins og ég segi, fyrir lægi alveg tvímælalaust að hér var ekki fylgi fyrir samþykkt slíkrar tillögu. Hv. þm. verða að fara að gá að sér í þessu efni og gæta þess vandlega, að hæstv. ríkisstj. fari ekki sínu fram, því að það er rétt, sem hv. þm. Magnús Kjartansson segir í grg. sinni með frv., sem ég minntist á, að þeir eru framkvæmdastjórar Alþingis. Og hann hnykkti á því mjög hér í gær, að hann hefði borið það undir ónefndan frægan lögfræðing, að eftir samþykktum Alþingis og að vilja Alþingis væru þeir siðferðilega skuldbundnir að fara, hæstv. ráðh. Um þetta þarf ekki að fara mörgum orðum. En fyrst þeir gera það ekki, þá verða hv. alþm. að taka til sinna ráða. Það eru einhver ráð með það, ef þetta á að vera tíðkuð aðferð.  En saga málsins hér á hinu háa Alþ. undanfarin þrjú ár er auðvitað lengri en þetta. Það hefur ýmislegt annað og fleira skeð en það, að Alþ. samþykkti beint að hrundið skyldi þessari ákvörðun um brottfall z-unnar. Það var skrifað undir áskorun til hæstv. menntmrh, á sinni tíð af meiri hl. þm. um málið. Það var lagt fram lagafrv. hér sem var samþ. í Nd. Alþ. með 25:14 atkv. og gekk þá á síðasta degi þingsins til Ed., og eins segir í grg. með þessu frv., þá lagði menntmn. Ed. til, „þar sem ljóst er að ekki vinnst tími til að afgreiða málið á þessu þingi, að frv. verði vísað til ríkisstj.“ Þetta var eina forsendan fyrir því, að málinu var þá vísað til ríkisstj. En allt hefur komið fyrir ekki. Þótt menn hafi getað sýnt fram á það, að meirihlutavilji í Alþ. var fyrir því að hindra, að z-an skyldi alfarið numin brott úr rituðu íslenzku máli, þá hefur allt komið fyrir ekki, og spurningin er: hvers vegna í ósköpunum? Hvers vegna í ósköpunum leyfir hæstv. ráðh. sér það að fara ekki að þessum vilja og ætla svo að skjótast fyrir horn með því núna að setja kappmellu á málin með lagafrv. þessu, sem búið er að lýsa yfir við hann og hann hlýtur að hafa gert sér grein fyrir að ekkert samkomulag var um? Samhljóða var afgreiðsla þingflokks Sjálfstfl. á því að hafna því að þessi aðferð skyldi fest í lög nú, og mér er kunnugt um að ýmsir aðrir eru sama sinnis. Það er alveg þýðingarlaust að ætla að láta svo sem mönnum sé ekki kunnugt um fyrri sögu þessa máls, og það hefur þeim auðvitað verið fullkunnugt um, þessum sem höguðu sér eins og þjófar á nóttu árið 1973 um breytingar í þessu efni. Auðvitað var þeim fullkunnugt um það, hvaða sögu þetta mál átti sér, og áttu þeir þess vegna ekki að láta sér til hugar koma að þeir gætu náð þessu fram með þeim hætti sem þeir unnu að. Það var skipuð felunefnd nokkurs konar, fimm manna. Henni var fengið geysilega viðamikið viðfangsefni að rannsaka. En hún skilaði ekki áliti sem síðar var rætt, eins og hefði þurft að gera, heldur eftir örskamma hríð skilaði hún áliti um eitt atriði af ótalmörgum, og það var hent á lofti af hæstv. þáv. menntmrh. og tilkynning gefin út, algerlega að órannsökuðu og óræddu máli, gersamlega. Síðan var haldið áfram og enn komið með till. um breytingu á ritun á stórum og litlum staf. Það endaði í skötulíki, eins og hæstv. menntmrh. lýsti hér fyrir okkur áðan. En þrætan um búning málsins ritaðs stóð langt á aðra öld, og það voru margir jafnmerkir menn og hv. þm. Magnús Kjartansson sem höfðu lýst yfir fylgi sínu við aðferð þeirra Fjölnismanna í gegnum aldirnar - stórmenni - í málvísindum. Fyrst skal frægan telja Konráð Gíslason, Björn M. Ólsen, rektor Háskólans, Guðmund Björnsson landlækni, Bjarna frá Vogi og ótal stórfursta, sem lögðu þessari aðferð lið, sem er ritun málsins eftir framburði, en ekki uppruna. Og það þarf ekkert að fara í langar lýsingar á því, hvað þetta þýðir t.d. fyrir hæstv. menntmrh. Ég hef kynnt mér það, að í slíkar ógöngur hafði framburður gengið um hríð á Austurlandi, að það væri ekki frá Neskaupstað, heldur Neskaupstað, og sjálfur mundi ekki hæstv. menntmrh. éta rjóma, sykur og skyr í hvert mál, heldur rjóma, sekur og sker. Þannig er það, að það er hægt með mjög einföldum hætti að sýna fram á í hvers lags ógöngur málið hefði getað farið. Það eru margir áratugir síðan hljóðvilla var ákaflega útbreidd um Austurland og ef það hefði leiðrétzt m.a. að því að hafa samræmda stafsetningu, þá hefði þetta getað þróazt og lent í algerum ógöngum þannig að aðrir landsmenn hefðu e.t.v. átt í erfiðleikum með að skilja það. Og þá hefði nú verið heldur betur illa komið fyrir hæstv. menntmrh. En eftir þessa ótrúlega löngu og harðsnúnu deilu hinna frægustu menntagarpa á Íslandi, þá varð samkomulag, þá urðu sættir árið 1929. Og enginn kvartaði undan þessu nema einstaka barnakennari, og því var því miður létt af þeim með tilkynningu menntmrh., Haralds heitins Guðmundssonar, 1932 trúlega, að það var felld niður sú skylda að kenna z-una í barnaskólum. En friður ríkti með mönnum loks eftir að hinir hæfustu menn höfðu náð saman höndum um samræmda stafsetningu. Og það er alveg þýðingarlaust fyrir hv. þm. Magnús Kjartansson að halda því fram, að búningur málsins í rituðu formi hafi ekki úrslitaþýðingu, að uppruni málsins skipti ekki máli. Við geymum hann, upprunann, með rituninni, með því t.d. að vita að í orðinu veizla er stofninn að veita, með tannhljóðinu t, en veisla, þar sem tannhljóðið er horfið, það er ekki af veita, það gæti verið af orðinu veisa, sem þýðir gröftur. Og verslun, það var verð, virði, það er af þeim stofni. En hvernig ætli menn, ef þetta tannhljóð, ð-ið, hefði verið fyrir löngu horfið, af hverju ætli menn hefðu þá ætlað að þetta orð, verslun, væri? Við getum tekið dæmi að gamni okkar. Þessar höndlanir voru flestar í verum, sjávarplássum. Menn hefðu kannske ætlað, að þetta hefði stafað af því að þessar verslanir hefðu risið fyrst í verum landsins. Það hefði getað verið af ver, sbr. sængurver, að verja eitthvað, þar hefðu kaupmenn varið vörur sínar. Það hefði getað verið af því, sem er skynsamleg ályktun, að þangað hefði fólk farið til að verja peningum sínum og kaupa nauðsynjar sínar: En það er ekkert af þessu rétt. Auðvitað er höfuðnauðsyn að við vitum af hverju þetta er komið, og það vitum við einvörðungu vegna þess að tannhljóðið hefur geymzt, að menn rituðu z þarna í staðinn fyrir ðs. Svo náttúrlega, gæsla, við vitum ekki lengur að það er af orðinu gát með tannhljóðinu t. Ja, af hverju er það þá? Gægsla, sjálfsagt af orðinu að gægjast eða einhverju álíka merkilegu. Þannig heldur afbökunin áfram í allar ótrúlegar áttir, ef hverjum sérvitringi á að fá að haldast uppi að rita eftir framburði. Það lendir í eintómum hafvillum, málið sjálft. Ég minntist aðeins á aðdragandann að breytingunum 1973. Aðdragandinn var auðvitað ekki eins og hann átti að vera, og satt best að segja er ég aðallega sammála þessari aðferð sem fram kemur í frv. hæstv. menntmrh., að höfuðmarkmiðið með þessu er það að hindra að menntmrh. framtíðarinnar. geti farið höndum svo um þetta mál eins og þeir tveir hinir síðustu. Að sjálfsögðu er þörf að hindra frumhlaupin og handvammirnar, því að hvernig svo sem litið er á það hvernig að breytingunni 1973 var staðið, þá hlýtur það að vera stórámælisvert miðað við alla forsögu málsins, sem menn auðvitað, sem þarna um veltu, gerþekkja. Það er rétt hjá hæstv. menntmrh., að það þarf að vera sem mestur stöðugleiki í þessu máli og, eins og hann sagði, með því að athuga þetta eins og einu sinni á öld. Þetta má alltaf vera í athugun, það rifjar upp fyrir mönnum málið sjálft og öll umræða er af hinu góða. En ekki hafði hann nú það í huga, að breyta þessu svo sem eins og einu sinni á öld, þegar hann í sumar hljóp til í júní og gaf út breytingu á stórum og litlum staf í staðinn fyrir auðvitað að hinkra með þá breytingu þar til útséð var um það, hvort við gætum náð sáttum um aðalefni þess sem þæft hefur verið um, varðveislu z-unnar, og gera það í einu lagi heldur en að gefa út því fleiri breytingarreglugerðir. En þegar hæstv. menntmrh. segir frá því í grg. með frv. þessu, að haldin hafi verið ráðstefna um þetta mál, og að þar hafi ekki orðið um sérstakar undirtektir að ræða eða að ekki hafi verið stefnt til neinna sátta, þá er þetta að mínum dómi rangt. Á þessari ráðstefnu varpaði sjálfur formaður endurskoðunarnefndarinnar, Halldór Halldórsson, fram sáttatillögu, ekki skriflega eða formlega, heldur eftir að menn höfðu þæft málið um alllanga hríð, þá stóð hann upp og spurði og varpaði því fram: Er ekki ráð til þess að ná sáttum, sem nauðsynlegt er að ná, að við geymum z-una í stofni orða? Þetta er auðvitað fyrir þá, sem eru fylgjandi rithættinum frá 1929, ákaflega stór biti að kyngja, svo að ekki sé meira sagt. En með því er þó aðalröksemdin þessi, að þá er ekki lengur hægt að segja að það sé sérstaklega flókið mál og krefjist mikillar málfræðikunnáttu. Ef við sleppum ritun z úr miðmyndarendingunum, þá er sú röksemd þeirra, andstæðinga z-unnar, í brott fallin, ef sá háttur verður hafður á: Enn fremur er það vegna uppruna málsins, þá næst tilgangurinn með því að varðveita hana í stofni orða, þannig að hér létti mjög mörgum manninum sem ekki hefur bitið sig því fastar í einhverja eina aðferð. Og ég verð að segja það fyrir mitt leyti, þó að mér sé ákaflega annt um stafsetningu frá 1929 og vildi helst við hana búa, þá vil ég þó ýmislegt leggja á mig til þess að við getum skilið skaplega sáttir í þessu máli. Þess vegna er það, að ég hef undirbúið till. til þál. um íslenzka stafsetningu. Ég legg höfuðáherzlu á það, að hér er reynt af minni hálfu og þeirra, sem mér hafa fylgt að málum, að teygja sig eins langt í sáttaátt og nokkur kostur er. Þetta er till. til þál., vegna þess að ég vil líka láta láta reyna á það til fullnustu, ef hún skyldi fá meirihlutafylgi á hinu háa Alþingi, hvort við munum áfram þurfa að búa við það að ekki verði farið að meirihlutasamþykktum Alþ. Það er alveg nauðsynlegt. Ég er andstæður lagasetningu í þessu, þó að ég neyddist til þess í hittiðfyrra að bera fram lagafrv., vegna þess að ég var þá um hríð úrkula vonar um að öðruvísi næði málíð fram að ganga. En þetta á ekki að vera bundið í lögum að minni hyggju. Í þessari till. til þál. er horfið frá reglunni frá 28. febr. 1929 yfir í það að varðveita þá aðalreglu, að z-an sé rituð í stofni orða, þ.e. að við geymum tannhljóðið í stofni orða, d, ð, t, þetta er aðalreglan, en ekki í miðmyndarendingum sagna. Í þessari þáltill. er tekið upp svo hljóðandi ákvæði, - ef hún verður samþykkt í heild sinni, þá er ég fylgjandi þessari aðferð sem hæstv. menntmrh. leggur hér til: „Ef talin verður þörf á síðar að athuga um breytingar á íslenzkri stafsetningu, skal leita um það álits og tillagna 7 manna n.“ Hæstv. menntmrh. gat þess, að það hefði komið fram gagntýni á þetta atriði í fyrra frv: flutningi hans. Samt sem áður treysti hann sér ekki til þess að breyta þessu. Það er einkennilegt, að ekkert, blátt áfram ekkert af því, sem bent er á í þessu sambandi, virðist fá náð fyrir augum hæstv. menntmrh. Og það voru hálfbroslegir tilburðir þegar hann var að skýra okkur frá því, hvernig þeir ynnu þetta upp frá í rn. Fyrst hefði hann beðið Runólf og Árna að setja eitthvað saman. Síðan hefðu ráðuneytisstjórinn og hann athugað þetta. Til hvers þurfti þessar skýringar á þessu? Við fengum plaggið hingað niður eftir merkt sem vinnuplagg Birgis Thorlacius ráðuneytisstjóra. Og þetta virðist allt saman vera kokkað þarna upp frá þannig, að hann sjálfur, hæstv. menntmrh., nái tæplega vopnum sínum. Það má heita með ólíkindum, að jafnsanngjarn maður og hann er skuli, í hvert eitt skipti sem menn reyna að leggja til það sem mönnum sýnist horfa til rétts vegar, slá á þá hönd, eins og t.d. í þessu efni. Hann segist hafa velt þessu grandgæfilega fyrir sér og hann kemur ekki fyrir nema þremur mönnum í þetta frá þremur stofnunum. Ég er með till. hér um 4 aðra, m.a. frá menntmn. hins háa Alþingis. Það skyldi þó ekki vera, að bað væri ástæða til þess að Alþ. hefði barna frá upphafi beina aðild að málatilbúnaði, tvær 7 manna n. sem fást hér við öll mál í lagasetningu og öðru sem frá hinu háa Alþ. gengur í menntamálum. Og till. er á þann veg, að n. verði þannig skipuð: þrír hinir fyrstu þeir sömu sem hæstv. menntmrh. leggur til, þ.e. frá deildarráði heimspekideildar Háskóla Íslands úr hópi prófessora í íslenzkri málfræði, einn tilnefndur af íslenzkri málnefnd úr hópi nm., einn tilnefndur af stjórn Félags ísl. fræða og skal hann vera móðurmálskennari á grunnskóla- eða framhaldsskólastigi, einn tilnefndur, í þessari till. hér, af Landsbókasafni Íslands úr hópi bókavarða, einn tilnefndur af stjórn Félags ísl. bókaútgefenda, - maður skyldi halda að þeim kæmi málið eitthvað við, - einn tilnefndur af stjórn Blaðamannafélags Íslands, - þetta var nú sá félagsskapurinn sem hefði einhver örlagaríkustu afskipti af íslenzkri stafsetningu á fyrri hluta þessarar aldar, - og einn tilnefndur af menntmn. Alþingis. Síðan er gerð till. um að n. kjósi sér sjálf formann, því að maður er hreint ekkert viss um, þegar menntmrh. er farinn að skipa n. eða formann, hver það er sem um það vélar. Það er kannske byrjað á Runólfi og Árna og endað svo á ráðuneytisstjóranum. En það er hér í tillögunni, að tillögur n. þessarar um breytingar skuli lagðar fyrir Alþ. til staðfestingar. Grg, með þessu er örstutt, og ég leyfi mér að kynna þessa till. þó hún hafi ekki enn verið prentuð eða lögð fram, ég hef verið að kynna einstökum þm. innihald hennar. Grg. er örstutt og hljóðar svo: „Á undanförnum árum hefur komizt á mikil ringulreið í stafsetningu íslenzkrar tungu í stað þeirrar festu, sem áður hafði ríkt í hálfa öld. Á tæpum fjórum árum, frá 4. sept. 1973 til 28. júní 1977, hafa þrívegis verið gefin út fyrirmæli um breytta stafsetningu. Reyndin er hins vegar sú, að lesefni þjóðarinnar er enn að miklu leyti gefið út með hinni rótföstu stafsetningu undanfarinna áratuga. Nauðsynlegt er að koma aftur á festu í stafsetningu íslenzkrar tungu. Það verður eigi gert nema fest verði í sessi stafsetning sem er þjóðinni töm og ber henni viðast fyrir augu. Því er í þáltill. þessari lagt til, að tekið verði af skarið í því efni. Æskilegast væri að halda stafsetningunni frá 1929 óbreyttri. Til sátta við þá, sem telja gildandi z-reglur krefjast meiri þekkingar á íslenzku máli en ætla megi Íslendingum almennt, er þó í till, þessari gerður kostur á tilslökun til málamiðlunar.“ Ég hef lyst hér megininnihaldi þessarar þáltill. sem borin er fram til sátta í þessu máli, og ég skora nú á hv. þm. að skoða þetta mál gaumgæfilega, hvort ekki er ráð til þess nú og nauðsyn að við reyndum að ná höndum saman og sættast í málinu. Við verðum ekki sammála um neina aðferð um það, hvernig þessum málum sé skipað, fyrr en við höfum náð sáttum um þetta - um aðalefni málsins. Það er alveg útilokað. Þá heldur ófriðurinn áfram. Hann verður kannske ekki til lykta leiddur á næsta áratug. Það skiptir ekki máli. Ófriðurinn heldur áfram, við höfum sögulegar staðreyndir fyrir augum í því efni. En ég hygg að með þessu móti, þótt langt sé gengið til samkomulags þar sem halda á aðeins við z í stofni orða, þá hygg ég að sættir kunni að takast. Ég verð að segja það, að jafnvel hinir illvígustu þverhausar í þeim hópi manna sem ég hef átt samleið með í máli þessu, fyrst tekizt hefur að teyma þá til þessa samkomulags, þá var ég að gera mér vonir um það, að hv. þm. hver og einn, þótt þeir áður hefðu lagzt gegn minni málamiðlun eða stefnu í málinu, þá gætu þeir hugsað sér að taka nú höndum saman um þetta, ef þeim sýnist eftir rækilega íhugun að þetta sé leiðin til þess að við getum sætzt á á málið. Á þetta vil ég leggja ríka áherzlu. Ég ætla ekki nú á þessu stigi málsins að rifja fleira upp í þessu sambandi. Mönnum er orðið inntak matsins allrækilega kunnugt. Ég trúi því ekki fyrr en ég tek á, að það verði enn slegið á útrétta sáttahönd í þessu máli. Ég fer alls ekki fram á það við hæstv. menntmrh., að hann standi upp hér og lýsi einu eða neinu yfir um það, hvort hann, ef þessi þáltill. mín nær meirihlutafylgi á Alþ., fer að henni eða ekki. Ég spyr ekki um svo sjálfsagðan hlut.



Herra forseti. Þetta frv. fjallar ekki um það, hver skuli vera stafsetning íslenskrar tungu. Það fjallar um það eitt, með hverjum hætti skuli skipa stafsetningarmálum hér á landi. Meginefni þess er það, að menntmrh. skuli setja reglur um það, hver skuli vera stafsetning íslenskrar tungu, að fengnum till. nefndar sem sett er saman með ákveðnum hætti, og síðan skuli þessi ákvörðun menntmrh. lögð fyrir Alþingi til staðfestingar. Á þessi meginatriði frv. get ég fyrir mitt leyti fallist. Ég hef ávallt verið þeirrar skoðunar, að sú regla, sem þáverandi menntmrh., Jónas Jónsson, beitti 1929, að setja með einföldu ráðherrabréfi nýjar reglur um stafsetningu, hafi verið óeðlileg. Ég hef getið þess áður í umr. um þetta mál, að valinkunnir lögfræðingar hafa tjáð mér að það hefði með réttu mátt draga í efa lögmæti þess ráðherrabréfs sem um var að ræða, en þar sem enginn hefði gert það væri enginn vafi á því, að ráðherrabréfið stæðist, enda var því fylgt í 40 ár. En í þau 15 ár, sem ég gegndi starfi menntmrh., bárust mér aldrei nein tilmæli frá neinum samtökum, hvorki samtökum kennara né samtökum málvísindamanna eða áhugamönnum um þau mál, um að breyta stafsetningunni frá 1929. Ef mér hefðu borist slík tilmæli og ef ég hefði talið rétt að verða við þeim eða ef þau hefðu verið frá þess konar aðilum í þjóðfélaginu, svo áhrifamiklum aðilum að ég teldi sjálfsagt að taka tillit til þeirra, þá hefði ég haft aðferð sem svipar til þeirrar sem hæstv. menntmrh, nú leggur til, að leggja til að sett yrði löggjöf um það, með hverjum hætti breyting á íslenskri stafsetningu skyldi ákveðin, í stað þess að gera það upp á eigin spýtur. Með þessu er ég ekki að draga í efa rétt hæstv. fyrrv. menntmrh., Magnúsar Torfa Ólafssonar, til þess að gera breytingu á íslenskri stafsetningu sem hann gerði með ráðherrabréfi á sínum tíma. Þó ég hafi verið henni efnislega ósammála, þá tel ég að hann hafi haft venjubundinn, hefðbundinn rétt til þess að fara að eins og hann fór að. Ég hef aldrei dregið í efa réttargildi þeirra reglna sem hann á sínum tíma gaf út, og það er alveg óháð efnisinnihaldi reglnanna, sem kunnara er en frá þurfi að segja að ég er ekki sammála. Ég tel rétt að til séu lög um það, hvernig stafsetningu íslenskrar tungu sé skipað, og grundvallarhugsunum í þessu frv. er ég því sammála, að því þó frátöldu að ég er ekki ánægður með hvernig ráðgjafarnefndin skuli skipuð. í þeim efnum er ég fylgjandi þeim hugmyndum sem síðasti hv. ræðumaður, Sverrir Hermannsson, lýsti í boðaðri brtt. við þetta frv. Ég skal líka taka fram, að ég tel ekki eðlilegt að sjálfri stafsetningunni sé skipað með lögum. Í því efni er ég sammála hæstv. ráðh. og hv. síðasta ræðumanni, þótt ég eins og hann hafi talið mig neyddan til þess fyrir tveim árum að flytja frv. um lögfestingu stafsetningarinnar frá 1929 af því að útséð virtist um að það mál næði fram að ganga með öðrum hætti. Þessa lausn, sem hér er um að ræða, tel ég mun heppilegri, þó þannig, að samsetningu ráðgjafanefndarinnar verði breytt. Hæstv. ráðh. gerði að umtalsefni fjölmenna ráðstefnu sem haldin var á Hótel Sögu um stafsetningarmálin fyrir einu ári. Ég tók þátt í störfum þessarar ráðstefnu, og ég held að nauðsynlegt sé að það komi fram hér, að mér virtist svo að hún skiptist í tvo jafna hluta. Af þeim, sem tóku til máls, voru nokkurn veginn jafnmargir fylgjendur stafsetningarinnar frá 1929 og þeir sem voru fylgjendur stafsetningarinnar frá 1974. En það má athuga í þeirri skýrslu eða frásögn af umr. á ráðstefnunni sem þm. hafa fengið, hvort þetta mat mitt er ekki rétt. Einmitt þetta varð til þess, að sjálfur formaður þeirrar n. sem var ráðgefandi fyrir hæstv. fyrrv. menntmrh., Halldór Halldórsson prófessor, í lok umr., þegar hann sá hversu skoðanir manna voru gersamlega skiptar um málið, varpaði fram þeirri tillögu sem hv. síðasti ræðumaður, Sverrir Hermannsson, gat um í máli sínu. Efni síðustu ræðu hans, alveg undir lok ráðstefnunnar, var í aðalatriðum það, að þetta mál væri komið í fyllsta óefni, það væri ríkjandi ringulreið í stafsetningarmálum, sem ekki væri viðunandi, og það yrði að leita sátta í málinu, þannig að allar kennslubækur, öll opinber skjöl og öll blöð yrðu rituð með sömu stafsetningu. Og hann varpaði fram ákveðinni hugmynd í þeim efnum, sem hv. þm. Sverrir Hermannsson lýsti í aðalatriðum, þeirri að varðveita z í stofni, en sleppa henni í miðmyndarendingum. Þetta er hugmynd formanns þeirrar n. sem undirbjó það ráðherrabréf sem fyrrv. hæstv. menntmrh. gaf út fyrir nokkrum árum. Og það eru orð að sönnu, sem prófessor Halldór Halldórsson sagði sem sín lokaorð á þessari ráðstefnu, að það er ríkjandi fullkomin ringulreið á þessu sviði. Þetta frv. ræður ekki bót á þeirri ringulreið, enda er því ekki ætlað að gera það. Það fjallar um annað efni. Það fjallar um formshlið málsins, en ekki efnishlið þess. Ringulreiðin kemur m.a. fram í því, að dagblöð nota sitt hvora stafsetninguna, þá sem er nú lögskipuð og þá frá 1929. Bækur eru gefnar út með báðum stafsetningunum. Og sjálft stjórnarráðið notar báðar stafsetningarnar. Við svo búið má að sjálfsögðu ekki lengur standa. Ég fyrir mitt leyti mun fylgja allri viðleitni til að koma á sáttum í þessu máli, sem er mikilvægt, mjög mikilvægt. Þó að sú rödd hafi heyrst hér að um smámál og hégómamál sé að ræða, þá er mjög mikilvægt að Íslendingar stafsetji tungu sína allir með einum og sama hætti. Ég fyrir mitt leyti mun fylgja því, að reynt verði að ná sáttum í þessu máli, og get eins og hv. síðasti ræðumaður sætt mig við þá málamiðlun sem felst í þeirri hugmynd sem prófessor Halldór Halldórsson varpaði fyrstur fram opinberlega á ráðstefnunni á Sögu og gerð hefur verið að umtalsefni. Áður en ég lýk máli mínu langar mig til þess að víkja örfáum orðum að þeim rökum sem fram komu í máli hv. þm. Magnúsar Kjartanssonar, að þetta mál skipti litlu máli, - ég tel það skipta mjög miklu máli, - og þeim ummælum hans að stafsetning eigi að vera sem líkust talmáli. Engin stafsetning, sem notar stafróf, hefur það að meginmarkmiði að líkjast talmáli, - engin. Stærstu þjóðtungur vestrænna þjóða, enska og franska, beita, eins og allir vita sem nokkuð þekkja til þessara mála, stafsetningu sem er víðs fjarri því að reyna að líkjast talmáli. Samt sem áður hefur engin alvarleg hreyfing verið uppi meðal enskumælandi þjóðum né heldur með frönskumælandi þjóðum að breyta stafsetningu þeirra, sem er mjög erfið, margfalt erfiðari en íslenska stafsetningin frá 1929. Það hefur engin hreyfing verið uppi með þessum þjóðum um að breyta stafsetningunni til þess að auðvelda hana í þá veru að gera hana líkari talmáli. Það er af því að þær miklu menningarþjóðir, sem þessar tungur tala og skrifa, enskumælandi þjóðir og frönskumælandi þjóðir, bera þá virðingu fyrir uppruna tungu sinnar og fyrir þeirri hefð, þeirri aldahefð sem hefur skapað ritmál þeirra, að hringla ekki með stafsetninguna eins og því miður hefur orðið raun á hér hjá okkur Íslendingum.



Virðulegi forseti. Ég skal ekki lengja þessa umr. neitt að ráði núna, en vil segja nokkur orð í tilefni af ræðum sem hér hafa verið fluttar. Ég vil þakka góðar undirtektir undir frv. sem slíkt, því að þær sýnast mér í aðalatriðum vera það. Um það sérstaka atriði, skípan ráðgjafarnefndarinnar, sem bæði nú og áður hefur verið rökrætt hér á Alþ. og komið fram skoðanir um að hún ætti að vera fjölmennari, þá vil ég árétta það sem ég sagði í minni fyrri ræðu, að ég legg að sjálfsögðu á vald menntmn. þingsins og þd. að ráða því máli til lykta. Ég fann ekki flöt á því að gera n. betur úr garði en þetta. En það má vel vera, þegar fleiri en þeir, sem hv. 3, þm. Austurl. virðist tortryggja nokkuð, fjalla um þetta mál, að þá finnist betri flötur á skipan þessarar n., og þá hef ég að sjálfsögðu ekkert við það að athuga. Það er í sjálfu sér ekki erindi mitt í ræðustól út af ummælum hv, þm., - ætli það sé ekki í þriðja sinn sem hann er að í fjölyrða um það blað sem sent var sem vinnuplagg úr rn. nokkrum hv. þm. til skoðunar, ljósrit af því blaði, - að þetta eru ósköp einkennilegar umr. um þetta efni. Ég vil árétta það og vekja athygli á því, að það er mjög venjulegt og mér finnst það eðlilegt þegar flutt eru frv. hér á Alþ., að þá sé greint frá því, hvernig þau hafa orðið til, og það hef ég gert hér. Ég hafði sagt frá því, að þetta frv. er ekki unnið af sérstakri skipaðri n., heldur er það unnið í rn., og ég hef greint frá því, hvaða menn stóðu einkum að því og sérstaklega hverjir gerðu fyrstu drögin. En svo er það þetta, sem er náttúrlega mikið atriði þó það varði ekki þetta frv, nema óbeint, en auðvitað varðar það stafsetningarmálið, sem hv. 3. þm. Austurl. ræddi hér um, að ná sáttum í deilunni um stafsetninguna sjálfa, um z-una. Þetta mál horfir þannig við mér - ég get greint frá því örlítið nánar en ég gerði í fyrri ræðu minni - að um það atriði eru mjög skiptar skoðanir hjá málvísindamönnum sjálfum. Það hefur komið fram í skoðanakönnun hjá Félagi ísl. fræða, að menn skiptust þar mjög. Á ráðstefnunni, sem var að vísu blönduð af kennurum og öðrum málvísindamönnum, kennurum á framhalds- og grunnskólastigi og öðrum fróðum mönnum, kom fram nokkurn veginn tvískipting um þetta. Svo er mér ákaflega vel kunnugt um það af áskorunum og ályktunum sem mér hafa borist, að það er ákaflega sterk andstaða gegn því að taka upp bókstafinn z, taka hann inn í stafsetninguna á ný, hjá kennurum á framhaldsskóla- og grunnskólastigi. Það yrði mjög erfitt, og ég álít að það kæmist mikil hreyfing á - mér liggur við að segja ringulreið - ef nú á að fara að breyta aftur þessu atriði gegn vilja nokkurs hluta málvísindamanna og mjög mikils hluta kennara. Á hinn bóginn hefur það komið fram í viðtölum okkar hv. 3. þm. Austurl. og viðtölum mínum við fleiri menn, sem eindregið eru þeirrar skoðunar að taka eigi aftur upp z, að það er algjört skilyrði frá þeirra hálfu til þess að sættast að taka upp z að þessu marki sem hv. 3. þm. Austurl. minntist á. Mér sýnist sem sagt af því, að sættir séu óhugsandi nema komi z, og það þýðir það mikið rask að ég vil ekki leggja það til. Ég vildi að gefnu tilefni víkja aðeins að þessu sérstaka atriði. En svo að lokum - kannske kvaddi ég mér nú sérstaklega hljóðs til þess - vil ég aðeins víkja orðum í tilefni af ræðu hv. 3. þm. Austurl. að stöðu menntmrh., stjórnskipulegri stöðu hans í sambandi við þál. sem samþ. hafa verið um þetta mál og yfirleitt þessa málsmeðferð. Hv. 9. þm. Reykv. tók skýrt fram, að hann teldi að menntmrh. hefðu til þess hefðbundinn rétt að gefa út auglýsingar um stafsetningu og skipa málum þannig, og ég held að það fari ekki á milli mála, fyrst og fremst vegna þess að stafsetningarreglum hefur um langt skeið verið skipað með einhliða ákvörðun ráðh. sem síðan hefur verið auglýst, og verði þess vegna að telja þennan setningarhátt venjubundinn og að hann gildi þar til öðruvísi yrði ákveðið með lögum frá Alþ. En svo vil ég vekja athygli á því, að almennar þáltill. eru yfirlýsingar Alþ. og hafa ekki lagagildi. Þær eru ekki undirritaðar af þjóðhöfðingjanum t.d. Og þær víkja fyrir lögum og breyta ekki settum lögum, og mun mega sjá staðfestingu á því í hæstaréttardómum. En þó geta þær haft stjórnskipulega þýðingu í sumum tilvikum, eins og þál, um meðferð konungsvalds - hefur mér verið bent á - frá 1940 og þál. frá 1944 um niðurfellingu dansk-íslenska sambandslagasamningsins. Svo eru í sérflokki ályktanir frá Alþ. sem gert er ráð fyrir beinlínis í stjórnarskránni, en ég ætla ekki að fara að tíunda það. Og það eru vissar þál. sem hafa í raun lagagildi, eins og þál. um vegáætlun o.fl. En þál. frá 1974 um stafsetningu hefur ekki lagagildi og bindur ekki hendur ráðh. stjórnskipulega, og það er kannske ekki deilt um það út af fyrir sig. Það má hins vegar vera og ég skal ekki efa það, að hún leggi stjórnmálalega ábyrgð á hendur ráðh. og að hann hafi þá mátt vænta vantrausts frá meiri hl. alþm. ef hann færi ekki eftir till. Engir tilburðir voru til þess að flytja vantraust á fyrrv. menntmrh. út af því, að till. frá 1974 var ekki framfylgt. Síðan hefur það gerst, að henni hefur ekki verið framfylgt, og það hefur ekki heldur verið farið út á þá braut að flytja vantrauststill. á núv. ráðh. út af þessu sérstaka atriði. Hins vegar var flutt hér þáltill. og var afgreidd sem ályktun 1975, áskorun til ríkisstj. um að leggja fram frv. um stafsetningarmál. Það er eins með þá ályktun og þál. frá 1974, að hún bindur ekki ráðh. stjórnskipulega eða ríkisstj., en hún bindur hana stjórnmálalega séð. Varðandi það atriði reyndi ég sem menntmrh. að fullnægja þessari skyldu með frv. um íslenska stafsetningu, hvernig með hana skyldi fara. Ályktunin sjálf, orðalag hennar, fól ekki í sér hvort ætti að undirbúa frv. um hvernig skrifa skyldi eða um almenna skipan stafsetningarmálanna. Ég held því að það sé ekki hægt að halda því fram, að menntmrh. hafi að þessu leyti brotið af sér stjórnmálalega séð. Það er líka vert umhugsunar í þessu sambandi hvað snertir núv. menntmrh., að frá því að ályktunin frá 1974 var gerð og þar til hann tók við störfum höfðu farið fram kosningar og þing hafði verið skipað, ef litið er á það frá stjórnmálalegu hliðinni. Mér barst að vísu bréf frá alþm., en stjórnskipulega þýðingu hafa slík bréf ekki. Hins vegar hafa þau eins og önnur bréf og áskoranir merkingu út af fyrir sig. Skoðun mín er því sú, að ég hafi fullnægt stjórnskipulegum skyldum mínum í þessu máli og reyndar stjórnmálalegum líka. Þetta vildi ég aðeins sagt hafa í framhaldi af ræðu hv, 3. þm. Austurl. um þetta efni og annað.

Magnús T. Ólafsson Hæstv. forseti. Ég kem fyrst og fremst hingað í ræðustól til þess að láta í ljós ánægju mína og fögnuð í tvennum greinum. Í fyrsta lagi vil ég láta í ljós ánægju mína að hér sér á ný dagsins ljós frv. hæstv. menntmrh. sem áður hefur legið fyrir Alþ. og ég lýsti þá fylgi við og taldi æskilegt að að lögum yrði, og vona ég að svo fari nú. En fögnuð sérstakan vil ég láta í ljós út af því, að tveir blindaðir í þessum sal hafa loksins fengið opin augu og eru horfnir af miklum villigötum á réttari veg. Þar vil ég tilnefna hv. 3. þm. Austurl. og hv. 9. þm. Reykv. sem á þeim tæpur tveimur árum sem liðin eru síðan þeir börðust eins og ljón fyrir því að sett yrðu hér á Alþ. í þessum sal lög um stafsetningu íslenskrar tungu, lög um hvert og eitt stafsetningaratriði út af fyrir sig, hafa séð að þetta, sem þeir töldu þá hið eina sanna hjálpræði, er hin mesta fásinna, það að ætla sér að skipa stafsetningarmálum með beinni lagasetningu Alþ. um hvert og eitt stafsetningaratriði. Ég tel það fagnaðarefni að meira að segja þessir þm. skuli hafa á ekki lengri tíma en þetta gert sér grein fyrir í hverja ófæru þeir voru að reyna að etja Alþ. og spöruðu hvorki til þess kapp né stór orð. En ég vil láta í ljós þá von, að þessi bati þeirra haldi áfram, að þeir sjái einnig að sér í öðrum greinum þar sem þá vantar enn nokkuð til að komast niður á jörðina í þessum efnum. Ég vil einkum mega vænta þess, að hv. 3. þm. Austurl. venji sig af þeim sið að sproksetja hér á Alþ. einstaka embættismenn sem veitt hafa ráðh. aðstoð við undirbúning og meðferð mála. Slíkt er hvorki sæmandi honum né öðrum þm. Þá vil ég einnig vísa því gersamlega á bug, að n. sú, sem undirbjó till. um breytingar á stafsetningu 1973 og 1974, eigi skilið að heita felunefnd eða hún hafi á nokkurn hátt farið laumulega með hlutverk sitt. Og það er alrangt, sem hv. þm. heldur fram, að sú n. hafi orðið til næstum af engu, hún hafi verið skipuð líklega af kenjum mínum í þá daga. Þvert á móti er sú nefndarskipun til komin eftir að fjölmenn ráðstefna kennara, sérstaklega móðurmálskennara, hafi fjallað um stafsetningarmálin, bent þar á ákveðin atriði sem þessir kennarar töldu nauðsynlegt að hugað væri að, og í erindisbréfi n. voru einmitt þessi atriði sett efst á blað. Og því fór svo fjarri að nefndarskipun væri falin, að um hana var gefin út opinber fréttatilkynning og um erindisbréfið. Ég vil lítillega víkja að því sem hv. 9. þm. Reykv. nefndi um það sem fram fór á ráðstefnu hæstv. menntmrh. um stafsetningarmál. Þar finnst mér ástæða til að geta þess, að það kom fram í þeim umr. að hv. 9. þm. Reykv. hafði, þegar hann var menntmrh., a.m.k. leitt hugann að því og var jafnvel af sumum ráðstefnumönnum talinn hafa gefið ádrátt um að breyta z-reglunni á þann veg sem alvara var gerð úr 1973, þótt hann hyrfi frá því ráði. Og ég vil sérstaklega minna á ummæli Baldurs Jónssonar lektors á þessari ráðstefnu. Hann lýsti sig upphaflega í mörgum greinum fráhverfan þeim stafsetningarbreytingum sem gerðar voru 1973 og 1974, en hélt mjög skilmerkilega tölu á stafsetningarráðstefnunni og kvaðst vera kominn að þeirri eindregnu niðurstöðu, að það, sem brýnast væri í stafsetningarmálum þjóðarinnar, væri það að slá skjaldborg um þá stafsetningu, sem ákveðin var 1973 og 1974, og hindra að þeir, sem berðust gegn þeim stafsetningarbreytingum af kappi miklu, en lítilli forsjá, færu að hræra í þeim málum. Það eru einmitt þeir sem hafa valdið því, ef hrærigrautur ríkir í hugum einhverra um stafsetningarmál. Það er svo rétt eftir öðru þegar hv. 3. þm. Austurl. kemur hér í ræðustól ekki aðeins í gervi siðameistara ráðh. og Alþingis, sem hann hefur slegið yfir sig margsinnis, heldur í gervi sáttasemjara og betrumbætis málfars Austfirðinga. Ekki er nú lítið færst í fang, að kenna Austfirðingum að tala móðurmálið, og mátti ekki seinna vera að hv. þm. leitaði á þær slóðir frama og mannvirðinga. Þegar hann tekur að telja hér dæmi um nauðsyn þess að z fái þó að haldast í stofni orða og tilfærir dæmi, verður hann svo seinheppinn að taka þar sem sérstaklega þýðingarmikið dæmi orðið verslun. Ég veit ekki hverju það sætir, að næstum í hvert skipti sem hv. þm. tekur að ræða þetta mál og vill færa sem vönduðust rök að máli sínu, þá reynast þau hálmstrá ein og hjóm og reykur, eins og þetta merka orð verslun. Ég þarf ekki að tilfæra fyrir þingheim það sem hv. þm. sagði um þýðingu þess að þetta orð væri stafsett með z, svo fram kæmi rækilega að það væri komið af orðinu verð, þarna mætti nú tannhljóðið alls ekki missa sig. Að vísu gat hann þess, að hugsanlegt væri að orðið væri af því komið að verja fé sínu, en vék algerlega frá sér svo ómerkilegri hugmynd og óviðurkvæmilegri. En mergurinn málsins er sá, að niðurstaða merkra málvísindamanna er, að það hafi verið fyrir algeran misskilning fyrri manna að farið var að skrifa verslun með z, verslun sé alls ekki komin af verð, heldur því að verja fé sínu og eigi því ekki að vera með neinni z, þar sé ekkert tannhljóð í stofni. Og það, sem sker úr um þetta, er einmitt orðið vara. Það er til orð sem heitir vara. Hvar er tannhljóðið í því, orðinu vara, sem er samstofna við verslun og að verja? Hvar finnst tannhljóðið í því orði? Hét það, sem nú er nefnt vara, kannske upphaflega varða eða varta? Því aðeins fær z-an í verslun staðist að svo sé í pottinn búið. Ég ætla ekki að elta ólar frekar við fjarstæður hv. þm., en vil fagna því, að hann er á batavegi, og vona að hann haldi áfram á þeirri braut.

Gunnlaugur Finnsson Hæstv. forseti. Ég ætla að taka það fram, að ég ætla ekki á þessu stigi málsins að tjá mig efnislega um það mál sem hér er um rætt. En það er að sjálfsögðu alltaf matsatriði hvenær leiðrétta skal vitleysur sem sagðar eru úr þessum ræðustól, og ég geri það kannske ekki nema vegna þess að það var sagt hér ranglega frá áðan og vegið að ráðh. sem er fjarstaddur. Það var út af ummælum hv. 3. þm. Austurl. um framkvæmd á þál., að ég tali nú ekki um till. til þál. sem ekki eru samþykktar og um nefndarskipun. Ég vildi bara upplýsa að viðkomandi ráðh., sem er dóms- og kirkjumálaráðherra, var ekki að framkvæma neina ályktun Alþ., heldur var hér í eina tíð á ferðinni lagafrv. sem var vísað til ríkisstj. og þess vegna eðlilegt áframhald að viðkomandi ráðh. skipaði n., en ekki vegna þáltill. sem ekki var samþ. burt séð frá því, hvort hún nokkurn tíma hafði meirihlutafylgi eða ekki, en á það reyndi ekki. Þessari örstuttu aths. vildi ég koma á framfæri, en eins og ég sagði, ég ætla ekki á þessu stígi málsins að lengja umr. um efnisatriði þess frv. sem hér liggur fyrir.



Virðulegi forseti. Ég held ég hafi yfirleitt tekið til máls þegar stafsetning hefur verið til umr. hér á Alþ. Ég hef ekki gert það, eins og skilja mátti af orðum hv. þm. Magnúsar Kjartanssonar áðan, til þess að draga athygli frá einhverjum þeim vandamálum sem stjórnvöld ættu við að stríða hverju sinni. Ég hef gert það vegna þess að mér er þetta töluvert mikið alvörumál. Ég er sannfærður um að sú mikla umr., sem orðið hefur um stafsetninguna hér á Alþ., stafar ekki af því, sem hv. þm. Magnús Kjartansson nefndi áðan, heldur hinu, að mönnum er annt um tunguna. Þó að skoðanir séu skiptar, þá vakir eitt og hið sama fyrir öllum þeim sem taka þátt í umr, af þessu tagi: að vernda tunguna. Þess vegna segi ég að þessar löngu umr., sem þjóðin hefur verið að skopast að oft á tíðum, eru góðs viti. Þær sýna að í öllum flokkum eru menn sem skilja þýðingu tungunnar fyrir tilveru þessarar þjóðar, fyrir sálarheill þessarar þjóðar. Og ég vil segja það hér, að það er að mínum dómi ekki tilviljun að sá maður, sem hefur haft sig hvað mest í frammi til að verja z-una, halda henni í stafsetningunni, sá maður, sem hefur að atvinnu lengi verið togaraútgerðarmaður og er einn af svonefndum „kommisserum“ Framkvæmdastofnunar, hann talar hvað litríkasta og rismesta íslensku sem við heyrum úr þessum ræðustól. Þetta kalla ég líka góðs víta. Ég er ekki viss um að meðal margra þjóða muni menn í stöðu þessa manns, og með lífsskoðun þessa manns, sem er ekki par góð að dómi okkar margra, hafa til að bera jafnmikinn smekk fyrir tungu sinni, fyrir móðurmáli sínu. Það er góðs viti að rammur íhaldsmaður skuli sýna þessa tilfinningu fyrir móðurmálinu. Þegar við höfum risið upp hér á vinstri kantinum til þess að tala um að það væri gott að halda z-unni í stafsetningunni, þá höfum við fengið ákúrur af vinstri kanti, í okkar eigin blaði: við séum að sýna alþýðunni fjandskap! Við séum að stuðla að stéttaskiptingu! Við séum að ætlast til þess að alþýða manna skrifi stafsetningu sem, eftir útleggingum þessum, þessum skringilegu marxísku útleggingum, sé ekki á færi annarra en langskólamanna að læra. Þessum Marxisma vil ég mótmæla hér. Ég tel að alþýða manna hafi alveg jafnmiklar gáfur til þess að læra að skrifa z á réttum stöðum eins og langskólagengnir menn. Að vera vinur alþýðu er ekki endilega það sama og að gera engar kröfur til alþýðu. Um z-una hefur verið talað langt mál, margt spaklegt. Aths. þær, sem hv. þm. Sverrir Hermannsson gerði hér áðan um þýðingu þess að halda henni í stafsetningunni vegna þess að hún leiðir hugann til tengsla við önnur orð, vísar nemendum veg inn í undraheima tungunnar, þessar aths. eru mjög skynsamlegar. Þegar við sleppum staf eins og z-unni, þá erum við hættir að gera þær kröfur til íslenskukennarans að stafsetningin verði ekki eingöngu það þurra stagl, sem hún því miður æðioft er, heldur hverfi hann aftur í sögu tungunnar. Og það gefur honum þá tilefni til þess að benda á ýmislegt sem miklu skiptir að nemendur viti. Gerð var athugasemd við eitt þeirra dæma sem hv. þm. Sverrir Hermannsson nefndi. Ég verð að játa að þó að ég hafi stundað íslenskukennslu í ein 12–14 ár, þá hélt ég að z-an í verzlun stafaði af skyldleika við orðið verð. En fyrrv. menntmrh. upplýsti hér áðan, - og vitnaði, held ég, til einhverra fræðimanna, sent ég er ekkert viss um að séu endilega neitt meiri fræðimenn í þessu en t.d. hv. þm. Sverrir Hermannsson, - að þetta orð væri skylt sögninni að verja. Látum það liggja milli hluta. Dæmi þau, sem Sverrir Hermannsson tók, voru góð. Mér dettur í hug að taka enn eitt dæmi til þess að skýra frekar hvað ég á við þegar ég nefni þá möguleika sem z-an gefur kennurum. Það er svo annað mál, hvort allir þeir, sem fást við íslenskukennslu, eru þess megnugir að kenna móðurmálið, hafi tilfinningu fyrir því, hafi yfirleitt nokkurn áhuga á því. Það er önnur saga. En tökum t.d. nafnorðið hirzla. Af hverju er z þarna? Vegna þess að orðið er skylt sögninni að hirða. Síðan leiðist talið að orðunum hirðingjar og hjörð. Þá er komið að klofningunni. Og nú þætti mér gaman að vita eitt. Þeir, sem segja að við eigum að fara í stafsetningunni eingöngu eftir framburði, vilja þeir líka afnema ypsilonið? 

Það er hægt að kenna þeim allt saman án stafsetningar.

Það verður ekki gert. Það verður ekki gert, vegna þess að kennarinn með sitt mannlega eðli reynir að sleppa sem „billegast“ frá þessu. Og ég nota hér dönskuslettu: „billegast“. Þetta er nú orðin æðilöng umr. Og ég þykist vita að á næstu dögum muni fram ganga ýmsir þeirra sem eru nógu alvörugefnir til að sjá hvað þetta er mikill hégómi, þeir muni spretta upp í blöðum, „húsmæður í Austurbænum“ eða einhverjir slíkir til að fjargviðrast yfir þessum bölvuðum hégóma. Þess vegna skal ég fara að stytta mál mitt.  Ég vil aðeins að lokum víkja að atriði sem hv. þm. Sverrir Hermannsson nefndi, en það er flámælið. Hér erum við komin að býsna stóru atriði sem samræmd stafsetning gæti e.t.v. haft einhver áhrif á til hins verra, ég veit það ekki. En það eru blæbrigði tungunnar, blæbrigði hins talaða máls sem útvarpið hefur verið að flæma burt. Ég sakna þess t.d. í ágætri íslensku hv. þm. Sverris Hermannssonar, að hann segir aldrei: langur eða strangur með a-framburði, þaðan af síður: nordan hardan gerdi gard. Mál hans mundi vera enn athyglisverðara ef hann héldi enn þá þessum framburði. Hann nefndi Austfirðinga sem hafa orðið frægastir fyrir flámæli. Tekist hefði að útrýma því. „Að útrýma“ merkir að þarna hafi verið unnið þarft verk. Það er ekki þar með sagt að íslenskunni sé unnið þarft verk, þó að útrýmt sé ýmsum þessum blæbrigðum, jafnvel flámæli. Menn hafa skopast að flámæli. En ég hef átt heima fyrir austan og það verð ég að segja eins og er, að margir þeir, sem þar töluðu fegurst mál, rismesta íslensku og besta, voru flámæltir. Og flámælið var að vissu leyti styrkur í þeirra máli, jók því afl vegna þess blæbrigðísauka sem flámælið var. Eins og ég sagði er þetta allt að fletjast út, vestfirski framburðurinn t.d, alveg að hverfa, og þeir, sem halda honum við, eru grunaðir um hégóma, þeir tali vestfirsku af hégómaástæðum. Menn mættu gjarnan gera slíkt af hégómaástæðum að mínum dómi. Sumir stórsnillingar tungunnar hafa ekki verið alveg lausir við flámæli. Okkar ágæti Þórbergur Þórðarson, það örlaði aðeins á flámæli í hans tali. Sama er að segja um bróður hans, Steinþór á Hala. Þar örlar líka á flámæli. En ég vil ekki segja að þetta spilli máli þeirra bræðra, heldur frekar að það auki fegurð þess, megni áhrif þess. Það fléttaðist svolítil gamansemi inn í þessa umr. Það er rétt, að flámæli getur valdið misskilningi. Það var t.d. sagt um íbúa í einu byggðarlagi fyrir austan, að þeir hefðu kallað spikfeita hrúta spekinga.



Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð vegna þess sem fram kom hjá hv. þm. Gunnlaugi Finnssyni, 4. þm. Vestf. Það lá í orðum hans að ég hafi vikið orðum mínum að fjarstöddum ráðh. Það er svo með það, að það er ekki alltaf gott að henda reiður á ráðh., og þó maður víki aðeins að málum sem snerta þá, þá sé ég ekkert athugavert við það. Ég tók það fram að ég hygðist ekki ræða það mál sérstaklega nú og gerði ekki, hafði enda ekki kynnt mér nákvæmlega hvernig málið var vaxið. En tók eftir því í útvarpi einhvers staðar þar sem ég ók leiðar minnar, að hæstv. dómsmrh. hefði skipað n. til þess að endurskoða lög um prestskosningar og hann hefði sett n. þann veg fyrir, að hún skyldi taka mið af innihaldi þáltill. sem flutt var um þetta mál hér í þingi og fékk engan byr, þótt á væri leitað ár eftir ár. Ég tók ekki öðruvísi eftir þessu. En hafi ég misfarið með eitthvað í þessu, þá mun hið sanna koma í ljós, því að ég mun vitanlega nú strax verða mér úti um þessa ákvörðun sem birtist í tilkynningarformi frá dómsmrn., svo að við skulum ekki eyða tímanum í að þræta um þetta. Ég verð að segja það, að ég hafði mjög mikið gaman af þessu sem ég hafði aldrei heyrt fyrr, að verzlun kynni að vera komið af orðinu vara, og þess vegna var það eitt út af fyrir sig nægilegt til þess að gera ræðu Magnúsar Torfa, hv. þm., merkilega. ef rétt reynist sem ég vil ekki draga í efa.

Samstofna.

. Samstofna, já, og þess vegna er þar ekkert tannhjólið og þess vegna hefði z-an ekki þurft að vera. Þar sjá menn hversu mikilvægt þetta er, að átta sig á því hvernig uppruni orðanna er, og hversu skemmtilegt þetta er, hversu stórkostlega skemmtilegt þetta er, að sjá alltaf nýja möguleika, hvað okkar mál er auðugt, margslungið og stórkostlegt. En annars sagði hann ekkert sem veigur var í. Hann sagði að ég mætti ekki sproksetja embættismenn og ætti að hætta því. Við skulum taka okkur annan tíma til þess að ræða hvernig embættismannavaldið hefur færzt í aukana á þessu landi og hvernig hið háa Alþ. hefur látið draga burst úr nefi sínu árum saman. Það á að fara með völdin og á að ráða, og þeir eru framkvæmdastjórar, hæstv. ráðh., framkvæmdastjórar þingsins. En við höfum blómberanleg dæmi um það, hvernig embættislýðurinn hefur sölsað undir sig völdin í æ ríkara mæli. Og við þurfum að fara að taka okkur á, við þurfum að fara að taka okkur heldur betur á, því að við erum til þess kjörnir í frjálsum kosningum að fara með völdin. En það eru margar ástæður sem til þess arna liggja, m.a. það, að við erum allt of fámennir af ráðh., það er allt of fámenn stétt. Hverjum manni er ætlandi, þó að yfirtaks duglegur sé, að hafa bæði með höndum sjávarútvegsmál og heilbrigðis- og tryggingamál á íslandi og ætla þeim manni að ná þann veg tökum á málunum að hann geti stjórnað þeim eins og þyrfti að vera, sem umboðsmaður alls Alþingis? Það er auðvitað augljóst mál, að við getum ekki haft þeim mun hlutfallslega færri ráðh. en önnur þjóðfélög, vegna þess að þetta þjóðfélag, þótt fámennt sé, er alveg jafnmargbrotið tækniþjóðfélag og þau. En gáið að því, að þegar mynduð er stjórn og menn eru að fitja. upp á því að nú þurfi að fjölga ráðh., þá kemur heldur betur hljóð úr horni. Það þarf að spara. Það er hægt að stofna Seðlabanka sem verður fjölmennari á fjórum árum að starfsliði en allt stjórnarráðið, og þá þarf ekki að spara. En ef Alþ. ætlar að velja sér fleiri starfsmenn og framkvæmdastjóra fyrir sig, sem eiga að ráða og verða að ráða, þá er rokið upp til handa og fóta og sagt að við höfum ekki efni á því. Og hverjir haldið þið að stjórni þeim áróðri sem hrífur? Það eru embættismennirnir sem vilja hafa bara einn ráðh. yfir allri súpunni sem kemur helst ekki öðru við en að skrifa nafnið sitt eftir því hvernig þeir rétta að þeim málin. Þetta er stórkostlega athugavert, og ég verð að segja það, að í þessu máli, stafsetningarmálinu okkar, hefur mér virst vera draugagangur embættismanna sem riðið hefur húsum. Ég get ekki að því gert Og af því að mér finnst þetta, þá hef ég orð á því. Ég segi frá því af því að það er skoðun mín að vænn maður eins og hæstv. menntmrh., sem sjálfur hefur látið í það skína æ ofan í æ að hann vilji sættir í þessu máli, hefur ekki fengið að ráða sínum næturstað hvað það snertir. Þetta er skoðun mín, ég get ekki dulið hana og kæri mig ekkert um það. En svo sagði hinn prúði maður, Magnús Torfi Ólafsson, hv, þm , að það væru þeir, sem hafa staðið gegn og beitt sér gegn breytingum frá 1973, sem hafa valdið því, eins og hann orðaði það, ef hrærigrautur ríkir í stafsetningarmálum. Ég satt að segja skal engum getum að því leiða, hvað veldur þeim hugarruglingi sem grínið hefur þennan hv. ágæta mann í þessu máli. En hvílíkur öfugsnúður, hvílík öfugmæli eru þetta ekki! Hverjir bera ábyrgð á þeirri feiknalegu þrætu, sem er upp risin um þetta mál, nema þeir sem hófu að breyta stafsetningarreglunum gersamlega að ófyrirsynju og ekki nálægt því að nægjanlega athuguðu máli? Við hljótum, ef við metum málið af sanngirni og yfirvegað, að sjá að að þeirri breytingu var ekki staðið með sómasamlegum hætti, þó að ekki sé meira sagt. Og a.m.k., þó að þeir beri ekki alla ábyrgðina, þá veldur sá miklu sem upphafinu veldur. En ég enda þessi orð mín nú á því að minna á þetta sem var aðalinntak minnar ræðu, að skora á þm. að ganga nú með opnum huga til sátta í málinu, ef þess er nokkur kostur. Ég minni á það, sem var það bitastæða sem fram kom á ráðstefnunni sem hæstv. menntmrh. beitti sér fyrir, till. formanns endurskoðunarnefndarinnar um stafsetningu, Halldórs Halldórssonar, að sættir yrðu reyndar á þessum grundvelli, einvörðungu að varðveita z-una í stofninum, sem er höfuðmálið ef við viljum byggja og treysta uppruna málsins okkar. Þetta var það þegar upp var staðið á þeirri ráðstefnu. Og við getum að öðru leyti stytt mál okkar í þessu efni en hver og einn ættum við að velta fyrir okkur: Er þetta sá kostur sem við eigum á því að sættir náist, því að allt annað leiðir til öngþveitis og stóraukinna erfiðleika alveg í náinni framtíð? Ég hygg, eftir því sem ég hef kynnt mér málíð betur og borið undir fleiri málsmetandi menn, að þá sé þetta möguleiki. Ég sagði áðan, að ég teldi mig beygja mig djúpt og teygja mig langt með því að fallast á að menn héldu sig einvörðungu við stofn orðanna. En samt sem áður vil ég kosta því til, því að ég vil flestu til kosta að sættir megi takast, svo að við þurfum ekki að búa við þessa upplausn áfram.