Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Það má segja að þetta frv., sem hér er lagt fram, sé gamall kunningi. Það var lagt fram á síðasta Alþ., en hlaut þá ekki afgreiðslu. Hv. allshn. þessarar d. hafði sent frv. til umsagnar nokkurra aðila og þeir höfðu - 6 eða 7 að ég ætla - látið í té umsagnir. Í dómsmrn. var sá háttur hafður á, að frv. var ásamt þessum umsögnum, sem borist höfðu, sent til réttarfarsnefndar sem hafði samið frv., og hún fór síðan yfir umsagnirnar. Í fskj. með frv. er birt álitsgerð réttarfarsnefndarinnar þar sem hún leggur mat sitt á þær umsagnir sem borist höfðu, og niðurstaða hennar var sú, að leggja til að frv. yrði lagt fram óbreytt að undantekinni mjög lítilfjörlegri breytingu á 4. gr. frv. sem gerð er samkv. till. Félags rannsóknarlögreglumanna Reykjavík. Geta menn séð með samanburði á frv. frá í fyrra og því, sem hér er lagt fram, í hverju þessi breyting er fólgin. En hún er sem sagt mjög lítil, skotið þarna inn einni setningu í lok 1. málsl. 4, gr., þ.e.a.s. „og rannsóknarlögreglustóri og/eða ríkissaksóknari telja það nauðsynlegt.“ Vegna þess að frv. er þannig í raun og veru óbreytt frá því sem það var í fyrra og þá var flutt nokkuð ítarleg framsaga fyrir því, get ég verið stuttorðari um það nú þó að málefnið sé mikilvægt. Aðalbreytingarnar, sem felast í þessu frv, frá þeirri skipan, sem nú gildir, eru í fyrsta lagi, að bað er lagt til að sett sé á fót sérstök stofnun undir stjórn sérstaks embættismanns, þ.e.a.s. rannsóknarlögregla ríkisins undir stjórn rannsóknarlögreglustjóra, sem á að fullnægja tilteknum skilyrðum sem greind eru í frv., og það sem er höfuðatriðið, að við þessa stofnun á að vera starfsfólk sem á að vera sérhæft til að rannsaka ýmsar tegundir brota, eins og segir strax í 1. gr. frv. Þetta er eitt meginatriðið. Auðvitað hefur hér verið starfandi rannsóknarlögregla í langa hríð sem lotið hefur embætti yfirsakadómara. Og að sjálfsögðu hefur verið reynt að vanda til þess starfsliðs, sem valið hefur verið í þá deild, eftir föngum og þeir, sem þar hafa lengi starfað, hafa auðvitað fengið mikla reynsluþekkingu. Hins vegar hefur það nú verið svo, að í upphafi hefur orðið að velja til þessa starfs í rannsóknarlögreglunni að jafnaði menn sem áður hafa gegnt störfum í hinni almennu lögreglu, en hafa ekki áður eða sjaldnast hlotið sérstaka undirbúningsmenntun í því sem rannsóknarlögreglumanni er nauðsynlegt að kunna skil á, en bað eru að sjálfsögðu mörg og margvísleg atriði. Það er einmitt stefnt að því með þessu, að það verði menn í þessari stofnun sem hafa yfir að ráða fjölbreyttri þekkingu eða þjálfun í hinum ýmsu málsrannsóknum, sem fyrir geta komið, og hinum ýmsu afbrotategundum, sem fyrir geta komið, t.d. rithandarsérfræðingar, fingrafarasérfræðingar, bókhaldssérfræðingar o.s.frv., o.s.frv., eftir því sem reynslan synir að þörf er á. Á þetta atriði einmitt vil ég leggja sérstaka áherslu, að það er ekki með þessu á neinn hátt verið að gera litið úr því starfsliði sem hefur starfað að þessum málum, heldur verið að leggja meiri áherslu á að búa þessa stofnun betur í stakk með starfsliði sem hafi sérþekkingu á því, sem það á að fjalla um, og hafi þá jafnframt yfir að ráða þeim fækkum sem nú þykja eðlileg og sjálfsögð þegar um rannsóknarlögreglu er að tefla. Að sjálfsögðu er bað svo, að það hefur smám saman verið reynt að útbúa rannsóknarlögregluna í Reykjavík betur með tækjum. En samt skortir mikið á - og það skal fyllilega játað - að hún hafi yfir að ráða þeim hjálpartækjum sem æskilegt væri og hefur ekki heldur þá aðstöðu sem æskilegt væri. Annað höfuðatriðið, sem ég vil nefna í sambandi við þetta frv., er að þessari rannsóknarlögreglu ríkisins yndir stjórn rannsóknarlögreglustjóra er ætlað að ná til landsins alls, Hún er ekki bundin við ákveðin umdæmi. Vald hennar er ekki takmarkað við ákveðin umdæmi. En umdæmaskipting er að ýmsu leyti ekki heppileg þegar um rannsóknir mála er að tefla, vegna þess að ýmsum málum er þannig hátað að þau fléttast inn í fleiri en eitt umdæmi. Og þá er það auðvitað svo, að með góðri samvinnu við viðkomandi lögreglustjóra er hægt að koma við skynsamlegum vinnubrögðum í því efni, en hitt er þó miklu eðlilegra, að það sé sama stofnunin sem taki þannig til landsins alls. Að vísu er eftir sem áður gert ráð fyrir því, að það verði starfandi, eftir því sem þörf krefur, einhverjir rannsóknarmenn eða rannsóknardeildir á vegum einstakra lögreglustjóraembætta. En rannsóknarlögregla ríkisins getur hvenær sem er gripið inn í, og gert er ráð fyrir því, að hún grípi inn í á frumstigi málsins samkv. því sem sagt er í 4. gr. Það getur einmitt alveg skipt sköpum í sambandi við upplýsingu mála að það sé á frumstigi málsins tekið þannig á því af sérhæfðu starfsliði sem kann fyllstu skil á því, hvernig við á að bregðast, hvort mál upplýsist eða ekki. Þetta fel ég mjög mikinn kost, að það sé þannig ein stofnun sem tekur til landsins alls, en ekki verið að skipta þessu niður í hólf eins og nú er gert. Hitt er svo annað mál, sem ég fer ekki út í hér, að einnig með tilliti til skipanar almennra lögreglumála er umdæmaskiptingin, t.d. á Stór-Reykjavíkursvæðinu sem kallað er, oft dálítið óeðlileg. En ég býst við að það verði svo, að menn verði nokkuð fastheldnir á þá umdæmaskiptingu. Þriðja höfuðbreytingin, sem felst í þessu frv., er sú, að rannsóknarlögreglan er tekin undan embætti yfirsakadómara eða sakadóms hér í Reykjavík og fengin í hendur þessum sérstaka embættismanni sem ég hef minnst á, rannsóknarlögreglustjóra ríkisins. Með þessu er stigið mjög stórt skref í þá átt að greina til fulls á milli lögreglu og dómsvalds. Sú skipan þykir hvarvetna nú orðið sjálfsögð og við höfum verið á eftir tímanum í þessu efni. Það má segja að það spor sé ekki stigið alveg til fulls með þessu frv., en það er stigið mjög stórt skref í þá átt, og ef reynslan sýnir að þetta fyrirkomulag gefist vel, sem ég vona, þá er ekki langt í land að skilja þarna alveg á milli. En í því sambandi verður þó sjálfsagt að taka eitthvert tillit til þeirra sérstöku staðhátta sem hér á landi eru. í raun og veru er með þessu stigið mjög stórt skref frá því forna rannsóknarréttarfarskerfi, sem hér hefur ríkt í opinberum málum, og til ákæruréttarfars sem nú þykir sjálfsagt, eins og ég áðan nefndi. Þrátt fyrir það að gert sé ráð fyrir því að setja upp þessa sérstöku stofnun með rannsóknarlögreglu ríkisins undir stjórn rannsóknarlögreglustjóra, þá er gert ráð fyrir því að það starfi sérstök rannsóknardeild við embætti lögreglustjórans í Reykjavík, og það eru samkv. 6. gr. tiltekin mál sem þeirri rannsóknardeild er ætlað að fara með. Þar er í fyrsta lagi um að ræða umferðarslys og brot á umferðarlögum, í öðru lagi brot á lögreglusamþykktum, í þriðja lagi brot á áfengislögum, önnur en áfengissmygl, og í fjórða lagi brot á tilkynningum um aðsetursskipti, og síðan svo gert ráð fyrir því að það kunni að mega fjölga þessum málum. Þetta er gert með tilliti til þess að þarna er um mjög mörg mál að ræða, en oftast nær tiltölulega einföld, og þetta horfir til verksparnaðar og flýtisauka við afgreiðslu þessara mála, að láta rannsókn þeirra vera í höndum rannsóknardeildar hjá lögreglustjóra, í stað þess sem verið hefur, að fyrst fer fram þar rannsókn þessara brota, en síðan er svo skýrsla þar um send til rannsóknarlögreglunnar. Hitt er eðlilegra, að þetta sé þannig á einni hendi, þessi tegund brota, en rannsóknarlögreglan komi fyrst og fremst til - þegar um hin meiri háttar og alvarlegri brot er að tefla. Það má segja að án beinnar lagasetningar og með samkomulagi hafi verið myndaður vísir að slíkri rannsóknardeild þegar við lögreglustjóraembættið hér í Reykjavík, þ.e.a.s. rannsóknardeild í þessum málum. Eins og ég tók fram áðan, er svo gert ráð fyrir því að eftir atvíkum og eftir því sem þörf leiðir í ljós, starfi áfram einstakir rannsóknarlögreglumenn eða rannsóknarlögreglumannadeildir við einstök lögreglustjóraembætti, fyrst og fremst þá að sjálfsögðu til þess að fjalla um þau mál sem greinir í 6. gr., en auk þess auðvitað eftir því sem þörf krefur um önnur mál sem upp kunna að koma og þar sem þeir eru nærri vettvangi. En hvenær sem er getur rannsóknarlögreglan komið til, hvort heldur er eftir beiðni viðkomandi dómara eða að eigin frumkvæði eða ef saksóknari telur það nauðsynlegt eða rannsóknarlögreglustjóri telur rétt að taka þar til. Það er ekki tekið fram í þessu frv., en það er gert ráð fyrir því, a.m.k. að óbreyttum lögum, að sú rannsóknardeild, sem starfar við fíkniefnadómstólinn hér í Reykjavík, haldi áfram störfum. Það gefur vel verið að reynslan sýni að þá deild megi sameina rannsóknarlögreglu ríkisins, og þá mundi þegar þar að kæmi verða gerð breyting á þeim lögum. Ef ég man rétt, þá víkur réttarfarsnefndin að því og gerir ráð fyrir að svo geti farið. En eins og er hefur þessi rannsóknardeild, fíkniefnarannsóknarmenn sem hafa starfað að þessum málum hjá fíkniefnadóminum, ærið að gera Enn fremur er rétt að geta þess, að þó að það sé ekki heldur tekið fram í þessu frv. og eigi þar ekki heima, þá er gert ráð fyrir því að sú rannsóknardeild í tollmálum, sem hefur verið komið á fót við tollstjóraembættið hér í Reykjavík, haldi áfram störfum. Það er að vísu ekki margmenn deild, en þó hægt að segja að það sé vísir að rannsóknardeild, en sú rannsóknardeild lýtur að sjálfsögðu tollstjóra og svo fjmrh., en ekki dómsmrh. Sama er auðvitað að segja um skattrannsóknardeild. Það er ekki með þessu frv. neitt hróflað við henni og hún lýtur auðvitað eftir sem áður fjmrh. og fjmrn., en heyrir ekki undir dómsmrh. og dómsmrn. Það er áreiðanlega ekki á þessu stigi ástæða til þess að hreyfa við því fyrirkomulagi, hvað sem reynslan kann svo að leiða í ljós eftir að þessari stofnun hefur verið komið á fót og hún fengið festu og reynsla er fengin af starfsemi hennar. Það er sagt og hefur verið sagt að afbrotum hafi farið mjög fjölgandi hér á landi, þótt hafi færst mjög í vöxt, og það er sjálfsagt óhrekjanleg staðreynd. Þó að það hafi ekki farið fram í sjálfu sér nægileg athugun í heim efnum, þá má draga það af ýmsu að svo hljóti að vera. T.d. var það svo árið 1974, að þá voru milli 1300 og 1400 ákærur sem saksóknari gaf út, en árið 1975 voru það milli 1800 og 1900 og hafði þannig fjölgað á milli ára um nálægt 500. Það gefur nokkra bendingu um þann vöxt sem hefur verið í þessum málum. En það er samt rétt að athuga í því sambandi að það hafa komið til í raun og veru ný brot sem ekki þekktust hér, þ. á m. eru t.d. fíkniefnabrotin. Enn fremur er það svo, að samkv, eðli málsins hefur umferðarlagabrotafjöldi margfaldast. Það er ekki nema eðlilegt vegna aukins bílafjölda og aukinnar umferðar. Hins vegar liggur, eins og ég sagði, í sjálfu sér ekki fyrir athugun á því, hvort hinum hefðbundnu brotum, ef þau mætti nefna því nafni, hefur fjölgað eða hversu mikið þeim hefur fjölgað. Og ég býst við því, að það séu í sjálfu sér ýmis vandkvæði á því að láta slíka könnun fara fram. En hvað sem bollaleggingum um það líður, þá veit ég að við erum öll sammála um að hér sé of mikið af brotum framið og að allir hv. alþm, séu sammála um að gegn því beri að vinna. Aukin afbrot og í ýmsum nýstárlegum myndum eru að vísu ekki sérstakt fyrirbæri fyrir Ísland, heldur þekkist það annars staðar. Og þegar það á sér stað að þau ótíðindi gerast, að afbrot eru framin og sérstaklega þá alvarleg afbrot, þá er auðvitað skylda þjóðfélagsvaldsins að reyna að upplýsa um þau brot og gera viðeigandi ráðstafanir gagnvart þeim, og að því miðar þetta frv. Þetta frv. miðar að því að styrkja rannsóknir brotamála þannig að þau upplýsist og það verði hægt að láta lög ganga yfir brotamenn. Ég verð að segja það, að ég viðurkenni það og hef haldið því fram, að dómskerfíð og rannsóknarkerfið væri of seinvirkt. Hins vegar held ég að það séu nokkuð órökstuddar staðhæfingar þegar því er slegið fram að fjöldi brota eða fjöldi mála liggi hér óupplýstur. Ég minni t.d. á það, að á þessu ári hafa fjögur morð verið framin hér á landi. Þau hafa öll verið upplýst og það innan mjög skamms tíma. Og ég hygg að þannig sé því nú farið með flest brotin. En það getur tekið sinn tíma og tekur sinn tíma að rannsaka þau. Og það er sjálfsagt hægt að segja að þar sé höfð í huga gullvæg regla, sem sagt að hugsa um réttaröryggið og ganga svo örugglega frá rannsókn hvers máls að það sé öruggt að saklaus maður sé ekki sakfelldur. Það veit ég að hv. alþm. eru líka allir sammála um, að þannig eigi að halda á þessum málum og það sé versta skyssan, sem geti komið fyrir hjá dómstólum, að dæma menn sem ekki eru sekir. Það hygg ég að megi segja að heyri a.m.k. til svo algjörra undantekninga hér, að mér er nú ekki tiltækt dæmi um slíkt. En við þekkjum dæmi um það að slíkt hefur skeð og skeður annars staðar. Þetta er aðalsmerki að mínum dómi á rannsóknum mála hér og á dómstólum. Þó að þeir þyki kannske stundum nokkuð seinvirkir og smámunasamir, að sumum finnst, þá felst þó í þeirri starfsaðferð þessi trygging, að menn eru ekki sakfelldir nema ástæða sé til. Ég vona að þetta frv. verði nú afgreitt á þessu þingi og það fyrr en seinna. Það er gert ráð fyrir því í aths. fjárlagafrv, að það muni verða afgr. fyrir áramót og þá muni verða teknar upp í fjárlagafrv., áður en fjárl. eru endanlega afgreidd, þær fjárveitingar sem til þarf vegna þess. Það er að sjálfsögðu svo, að það tekur nokkurn tíma þangað til það kerfi, sem gert er ráð fyrir með þessum lögum, verður komið að öllu leyti í það horf sem því er ætlað. En það verður farið að vinna að því strax og lögin hafa öðlast gildi, og ég þarf ekki að rökstyðja það frekar en ég hér hef gert, að ég tel það vera mjög þýðingarmikið spor sem er stigið í þessum efnum. Hins vegar dettur mér ekki í hug að halda því fram, að í þessu frv. felist nein töfralausn á þeim vandamálum sem við er að glíma á þessu sviði. Því fer fjarri. Það þarf í fyrsta lagi að fylgja því eftir með fleiri endurbótum á dómsstóla- og réttarkerfinu. Það verða síðar lögð fram á þessu þingi frv. sem í þá átt ganga og sýnd voru á síðasta Alþ., frv. um lögréttur, sem hefur í sér fólgna gerbreytingu á skípan dómstóla, og eins frv. um breyt. á lögum um meðferð einkamála. Enn fremur vonast ég til að það verði hægt að leggja fyrir þetta Alþ. síðar frv. til I. um gjaldþrotaskipti. En þó að þessi frv. öll verði samþ., þá fer því fjarri að það megi setja punkt í þessum efnum. Aðalmarkmiðið, sem verður auðvitað að keppa að og hlýtur að verða markmið Alþ., markmið þeirra sem fara með þessi málefni, markmið þjóðfélagsins í heild, er að koma í veg fyrir það, svo sem kostur er, að afbrot séu framin. Og það er auðvitað það sem verður fyrst og fremst að huga að í framtíðinni, hvaða ástæður liggja til þess að afbrot hafa farið svo mjög í vöxt hér á landi sem menn vilja vera láta og ég vil ekki vefengja að sé mjög mikið. Það liggja ýmsar ástæður í augum uppi. Það liggur t.d. í augum uppi, að óhófleg áfengisnautn íslendinga á stórkostlegan þátt í þeim afbrotum sem framin eru hér á landi. Það má rekja það með mörgum dæmum, að bæði hin smærri og hin stærri brot eru oft framin undir áhrifum áfengis. Og þá er líka hitt ljóst, að þau fíkniefni, sem hér er farið að neyta af of mörgum þó að ég vilji ekki gera of mikið úr því hversu útbreytt það er, þau hafa haft í för með sér að afbrot eru framin. Þegar menn komast undir áhrif þeirra vímugjafa sem þar er um að ræða og þeir gera sér ekki grein fyrir raunveruleik hlutanna, þá fremja þeir brot sem þeir mundu allsgáðir ekki láta sér koma til hugar, og auðvitað verður hættulegast þegar þessir menn komast undir vanaáhrif þessara eiturefna. Það verður að hefja herferð gegn slíku. En þar verður að hafa í huga að refsingar gagnvart þeim öllum, sem þar koma við sögu, eru ekki alltaf heppilegasta úrræðið þegar um neytendurna er að tefla, Það er höfuðatriðið að ná í þá sem flytja þessi efni til landsins með þeim ótrúlega gróða, að ég býst við því að menn í fljótu bragði láti sér ekki detta í hug þær fjárhæðir sem þar er um að tefla. Og það er hugsanlegt að þeir, sem slíka iðju stunda, séu komnir í samband við alþjóðahringi sem standa að verslun með slík efni. Á slíkum brotum verður auðvitað að taka hart og láta þá menn sæta hörðum refsingum, en í öðrum tilfellum getur hugsanlega önnur aðferð en bein refsing verið réttara og heppilegra úrræði til þess að snúa mönnum af rangri braut, einkanlega ef um unglinga er að tefla. Þriðja ástæðan, sem ég held að liggi í augum uppi og veldur því að afbrot eru framin hér á landi í ríkara mæli en áður og ný tegund brota hefur komið til sögunnar, er að allt of margir íslendingar lifa óhófslifnaði, lifa langt um efni fram, og hjá þeim kemur að skuldadögunum og þá verður þeim mörgum fyrir að reyna að bjarga sér á þann hátt sem við höfum séð dæmin til, gefa kannske út falskar ávísanir, innistæðulausar ávísanir eða lenda í öðrum fjársvikamálum. Ég verð að segja það, þó að ég geti ekki sannað það, að ég álít að áhríf sjónvarpsins í þessum efnum séu miður heppileg. Það er áreiðanlegt að það hefur sín áhrif að fá sjónvarpið með glæpamynd inn á heimilin, sýnandi e.t.v. hetju kvikmyndarinnar sötrandi áfengi sí og æ, berjandi þann niður sem fyrir verður, hampandi byssu og skjóta. Við skulum gæta að því að þetta er á engan hátt sambærilegt við kvikmyndir í venjulegum kvikmyndahúsum. Sjónvarpið verður heimilisvinur og kemur inn á heimilið og gerir þessa hluti hversdagslega í hugum kannske allt of margra unglinga sem á horfa. En um þessi áhrif er auðvitað ekki hægt að fullyrða. Engin rannsókn hefur farið fram á þeim hér. Það er verið að reyna að rannsaka þetta erlendis, en það er sjálfsagt erfitt að fá nokkrar óyggjandi niðurstöður í því efni. Hinu skal ekki gleymt heldur, að sjónvarpið hefur sínar jákvæðu hliðar í þessu efni. Það getur vissulega haldið unglingum heima og haldíð þeim frá því að lenda í miður heppilegum félagsskap sem þeir annars mundu lenda í, þannig að það verður líka að líta á þær jákvæðu hliðar sem það hefur þegar dæmið er gert upp. En fróðlegt rannsóknarefni er þetta óneitanlega og mikil ábyrgð hvílir á sjónvarpinu í þessu efni, að halda þannig á málum að það spilli ekki hugsunarhætti með þeim myndum sem það sýnir. Við höfum geysilega mikið af skólum hér og allir ganga í skóla og um margra ára skeið. En ég held að það sé orðið tímabært að athuga það, hvaða áhríf skólarnir hafa á mótun hugarfars þeirra sem í þá ganga, hvort menn sækja þann aukna þroska, sem þeir eiga að gera, í skólana eða ekki, hvort þeir sækja einhvern leiða í skólana, einhvern hugsunarhátt sem er öndverður við það þjóðfélag sem hefur haldið þeim í skóla, e.t.v. að þeirra óvilja, í mörg ár. Þetta verkefni, sem ég hef hér aðeins lauslega minnst á, það bíður félagsfræðinga og uppeldisfræðinga að fjalla um það, og það er í sjálfu sér rótin sem leita verður að og það eru ræturnar sem verður að reyna að komast fyrir þegar nm þessi mál er fjallað af góðvild og skilningi. Ég sé svo, herra forseti, ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um frv. þar sem ítarleg grg. fylgir og fskj, með líka sem ég gat um og ég gerði nokkuð ítarlega grein fyrir því í fyrra, en ég leyfi mér að óska þess, að frv. verði að lokinni þessari 1. umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. É'g ætla mér nú ekki á þessum stað að fara að ræða almennt um afbrotamál og dómsmál, ekki hvað síst vegna þess að það hafa verið lagðar fram till. til þál. sem fjalla einmitt um þann málaþátt, og mun þá gefast tækifæri til þess að ræða það betur siðar. En hitt vil ég undirstrika, sem hæstv. dómsmrh. sagði hér áðan, að menn gera sér e.t.v. ekki fyllilega grein fyrir því, hvað sterkt áróðurstæki sjónvarpið er, ekki aðeins varðandi þá einstaklinga og þær vörur og annað því um líkt sem þar kemur fram, heldur ekki síst um þá verknaði sem þar eru sýndir. Ég get sagt mönnum það, bæði til gamans og e.t.v. sem áhyggjuefni, að fyrir örfáum víkum var ég á foreldrafundi með forstöðukonu leikskóla hér í borginni þar sem yngsta barnið mitt dvelur hálfan daginn. Hún var að segja okkur foreldrunum frá því, að hún hefði nú á síðustu árum veitt því eftirtekt hversu sjónvarpið og afbrota- og glæpamyndir, sem það sýnir, væru farin að hafa ótrúlega mikil áhrif á allra yngstu börnin sem dveldust þar á leikskólanum, þ.e.a.s. börn á aldrinum tveggja og þriggja ára. Og hún sagði okkur tvær sögur af því. Hún sagði að í sumar hefði hún komið að öllum börnunum á einni deildinni þar sem þau hefðu legið hreyfingarlaus úti í horni hvert ofan á öðru, en eitt staðið yfir. Og hún sagðist hafa spurt börnin að hvað þau væru að leika. Sum þeirra voru ekki orðin fyllilega talandi, voru það ung, en eitt barnið skýrði frá því: Jú, það væri verið að leika ræningjaleik. Hann væri hetjan og væri búinn að drena hina alla sem lágu hreyfingarlausir úti í horni. Nokkru síðar varð þessi sama forstöðukona áheyrandi að samtali tveggja þriggja ára gamalla barna. Annað þriggja ára gamla barnið spurði hitt hvar mamma þess væri. Barnið svaraði og sagði: „Hún er dáin.“ Þá spurði barnið: „Og hver drap hana?“ Þessar tvær sögur sagði forstöðukona þessa leikskóla okkur foreldrunum á foreldrafundi í sumar sem dæmi um það, að hennar sögn hvaða áhrif ýmis efnisatriði sjónvarpsins væru farin að hafa á allra yngstu aldursflokkana. börn tveggja, þriggja og fjögurra ára gömul, sem fylgjast með sjónvarpinu íslenska daglega. Ég ætla ekki að fara fleiri orðum um þetta, en vildi gjarnan láta þetta koma fram sem mér var sagt í sumar og þótti harla merkilegt til stuðnings því sem hæstv. dómsmrh. sagði í ræðu sinni áðan um þýðingu sjónvarpsins í þessu sambandi. Ég ætla ekki heldur að ræða mikið það frv. sem var fylgt úr hlaði áðan. Vegna þess að okkur gafst tækifæri til þess, bæði í þeirri n., sem ég sit í allshn þessarar hv. d., og eins hér í d., að ræða þetta mál að nokkru gagni á síðast þingi. Ég vil aðeins láta það koma fram, að bæði mér og öðrum alþfl. mönnum var það ljóst strax þegar hæstv. ráðh. lagði þetta frv. fram á síðast þingi að hér var um mál að ræða sem væri mjög þýðingarmikið í því skyni að efla og auðvelda þeim, sem fara með rannsókn sakamála að sinna sínu verkefni. Ég vil einnig taka það fram, að við alþfl.-menn lögðum okkur fram um það að þetta mál yrði afgr. á síðasta þingi. Þegar svo virtist vera að hv. allshn. ætlaði að hafa að engu eindregin tilmæli hæstv. ráðh. um að afgr. málið. Þá bað ég sérstaklega um orðið hér utan dagskrár til þess að beina þeim eindregnu tilmælum til forseta þessarar hv. d. að hann beiti áhrifum sínum við n. til þess að kalla fram afgreiðslu á þessu frv. Jafnframt lýsti ég því yfir að ég væri fyrir mitt leyti reiðubúinn til að standa að þeirri afgreiðslu og að þingflokkur Alþfl.. sem hefði rætt þetta mál, mundi vera reiðubúinn til hins sama einnig. Að vísu komu nokkrar umsagnir um þetta frv. í fyrra. Þær voru hins vegar ekki ýkjaflóknar og flestar jákvæðar í öllum meginatriðum. Örfáar neikvæðar ábendingar komu fram, en flestar þeirra voru byggðar á misskilningi þess sem umsögnina samdi, eins og ljóslega kemur fram á því, að réttarfarsnefndin, sem fjallað hefur um þessar umsagnir í sumar, hefur ekki talið ástæðu til að gera neinar verulegar breyt. á frv, að þeim fengnum Þess vegna var það að mínu áliti og er enn út í hött að halda því fram að hv. allshn. hefði ekki getað afgr. þetta mál í fyrra eins og eindregið var eftir leitað að hún gerði. Ég vil einnig taka það sérstaklega fram, að það hefur ekkert það komið í ljós í sumar, eða frá því að þingi lauk s.l. vor, sem sýnt hefur getað fram á að það hafi verið rétt ákvörðun hjá stjórnarmeirihl. í allshn. að fresta afgreiðslu þessa frv. Þvert á móti hefur það komið í ljós í sumar, að betra hefði verið að frv. hefði verið afgr. á síðasta þingi. Þingflokkur Alþfl hefur rætt þetta frv. eftir að það kom fram nú aftur í haust, og ég get í nafni þingfl., þar sem ég á sæti í allshn. og er falið að fjalla þar um málið af hans hálfu, gefið þá yfirlýsingu, að Alþfl. er nú eins og í fyrra reiðubúinn til þess að standa að fljótri afgreiðslu þessa máls. Og ég vil hvetja aðra þm. til þess að gera slíkt hið sama. Af okkar hálfu, alþfl.- manna, skal ekki standa á því að þetta frv. hljóti afgreiðslu vel fyrir áramót. Hvort stjórnarliðíð heykist í annað skipti á að afgr. stjórnarfrv, get ég ekki svarað.



Herra forseti. Hv. form. allshn. þessarar d. er ekki viðstaddur og þess vegna hef ég kvatt mér hljóðs. Hv. hm. Sighvatur Björgvinsson sagði að það væri komið í ljós, að það hafi skaðað að þetta frv. var ekki afgr. á síðasta þingi, og fór nokkrum orðum um að stuðningsmenn ríkisstj. hafi tafið frv, enda þótt hæstv. dómsmrh. hafi lagt áherslu á að fá það samþ. Ég á bágt með að skilja í hverju essi skaði er fólginn sem hv. þm. talaði um, vegna þess að ekki var gert ráð fyrir að login tækju gildi fyrr en um n.k. áramót. enda þótt frv. hefði verið samþ. á síðasta þingi. Ég tel þess vegna að það sé enginn skaði skeður. Það er enn tækifæri til þess að samþ. þetta frv. og láta það taka gildi á sama tíma og gert var ráð fyrir á síðasta þingi þegar hæstv. dómsmrh. lagði frv. fram. Hins vegar hefur þetta mál verið í athugun síðan á síðasta þingi og hæstv. ráðh. hefur lagt frv. aftur fram, að vísu með lítilli breyt., en þó nokkurri. Ég er sannfærður nm að bað er enginn hv. hm., hvorki stjórnarstuðningsmaður né í andstöðu við ríkisstj., sem vill tefja þetta frv. þegar menn hafa sannfærst um að það megi verða til góðs í þeim vandamálum sem íslenska þjóðin á við að stríða um þessar mundir í alls konar saka- og afbrotamálum. Ég held að við ættum að ræða þetta með rökum og án ásakana hver á annan. Það vex enginn hv. þm. á því að bera þingbræðrum eða systrum það á brýn. að þau vilji standa í vegi fyrir lagasetningu sem getur orðið til bóta. Á síðasta þingi komu fram umsagnir frá ýmsum aðilum um þetta frv., og þær voru ekki samhljóða. Allir hv. þm. gera sér grein fyrir því að her er um stórmál að ræða og það er ekki vandalaust að setja lög í þessum efnum sem megi verða tvímælalaust til bóta. Að því er stefnt. Þegar umsagnirnar voru ekki samhljóða, sumar mjög neikvæðar frá virðulegum embættum, þá var eðlilegt að þm. vildu staldra við, gefa sér nokkurn tíma til frekari athugunar, og sérstaklega vegna þess að það var enginn skaði skeður þótt sá dráttur yrði á sem orðinn er, ef lagabreyt. gæti tekið gildi á sama tíma og ætlað var með fyrra frv. Ég geri ráð fyrir því, að hv. þm. Sighvatur Björgvinsson muni að frv., sem rætt var á síðasta þingi, var ætlað að taka gildi um n.k. áramót. Nú hefur hv. form. allshn. þessarar d. boðað fund í allshn. n.k. mánudag, og hann ræddi við mig áðan og sagðist hafa áhuga á að flýta afgreiðslu málsins, og ég latti ekki til þess. Við skulum þess vegna hætta brýningum í þessu máli, en sameinast um að afgr. það á sem bestan hátt, e.t.v. með einhverjum breyt., afgr. það nógu fljótt, að það geti tekið gildi um n.k. áramót, eins og hæstv. dómsmrh. lagði til þegar hann lagði hið fyrra frv. fram á síðasta þingi.



Herra forseti. Ég vildi gjarnan við 1. umr. þessa merka máls lýsa svolítið almennt afstöðu minni til þess. Ég tók að vísu til máls stuttlega á þinginu í fyrravetur þegar þetta mál var til umr., en langar til að bæta þar við nokkrum orðum. Ég vil þá fyrst láta í ljós það, að ég kann hæstv, dómsmrh. þakkir fyrir að standa að undirbúningi þessa máls, eins og gert hefur verið allar götur frá árinu 1972, þegar sérstök n. sérfræðinga var skipuð af hans hálfu til þess að endurskoða dómsmálakerfi landsins og gera till. um breytingar. Ég get ekki að því gert, að það urðu mér nokkur vonbrigði í fyrravetur, að málið skyldi ekki verða afgr., ekki hljóta afgreiðslu. Mér fannst það svo vel undirbúið að það ætti að fá greiða leið í gegnum þingið, og ég sannfærðist ekki þegar hv. þm. form. allshn. gerði grein fyrir því hér á Alþ. hvers vegna ekki var unnt að afgr. málið á því þingi. Þess er að gæta, að þó að það sé rétt, alveg rétt, sem kom fram hjá hv. 1. þm. Suðurl., að það er gert ráð fyrir því að lögin öðlist gildi um n.k. áramót og það var einnig gert ráð fyrir því þegar frv. var lagt fram hér á Alþ. í fyrra, þá er þó þess að gæta, að það er slæmt að missa tíma í þessum efnum vegna þess að hann verður ekki unninn upp. Það tekur sinn tíma að undirbúa stofnun slíkrar stofnunar eins og þeirrar sem hér er gert ráð fyrir að verði, búa hana allri aðstöðu og gera hana sem best í stakk til þess að taka sem fyrst til starfa með sem áhrifaríkustum hætti. Þess vegna vil ég láta í ljós vonbrigði yfir því að ekki reyndist unnt að afgr. málið á seinasta Alþ. Þó er það ekki höfuðatriði þessa máls. Hitt er aðalatriðið, að málinu verði vel tekið á Alþ. núna og það hljóti greiða og fljóta afgreiðslu, þannig að hægt verði að taka til starfa við að byggja upp þá stofnun sem þetta lagafrv. gerir ráð fyrir að sett verði á fót. Hæstv. dómsmrh. lýsti þeim aðalatriðum sem efnislega felast í lögfestingu þessa frv. um rannsóknarlögreglu ríkisins. Það mætti kannske segja, að kjarnapunktarnir væru fyrst og fremst tveir: annars vegar það aðalatriði að aðgreina rannsóknir meiri háttar sakamála frá dómsmeðferðinni og svo hins vegar að afla sérhæfs starfsliðs til þess að annast rannsóknarmál. Mér er ekki kunnugt um að það sé í raun og veru til neinn lögfræðingur hér á Íslandi sem hefur sérmenntun í rannsókn sakamála. Það er ljóst að þessi mál eru það sérhæfð, að útilokað er að sinna þeim við þær aðstæður sem smátt og smátt hafa verið að skapast í okkar þjóðfélagi, sérstaklega með borgarmyndun hér á Suðvesturlandi og einnig með greiðari samgöngum um allt land, - það er auðvitað ljóst að það er ekki hægt að fást við þessi mál öðruvísi en að til séu sérfræðingar, sérlærðir menn, þ. á m. sérlærðir lögfræðingar á sviði rannsóknarmála. Það er ekki auðvelt að fást við þessi mál með árangri án þess að um slíkt sé að ræða. Að sjálfsögðu verður byggt á þeim grunni sem fyrir er og engin ástæða til þess, eins og hæstv. dómsmrh. tók greinilega fram í framsöguræðu sinni, að gera lítið úr því starfi sem unnið hefur verið. Að sjálfsögðu eru ástæður fyrir því að við Íslendingar höfum ekki aðskilið þessa þætti sem ég var að minnast á, eins og aðrar þjóðir telja sjálfsagt og hafa gert flestar hverjar fyrir löngu. Ástæðurnar eru auðvitað smæð okkar þjóðfélags og við höfum ekki það bolmagn í svo fámennu þjóðfélagi sem aðrar þjóðir stærri hafa til þess að geta stofnað margar stofnanir sem hver í sínu lagi hafi með höndum alveg sérstök og ákveðin verkefni. Það er ekki fyrr en til kom borgarmyndun hér á Suðvesturlandi og borgarmenning, allt sem henni fylgir, bæði gott og vont, og síðan greiðari samgöngur um land allt, sem þörfin verður augljós til breytinga á þessum sviðum. Þriðja atriðið, sem er mjög þýðingarmikið í þessu efni, er einmitt það að embætti rannsóknarlögreglu ríkisins skuli hafa lögsögu í málum sínum um land allt með þeim takmörkunum sem gert er ráð fyrir í þessu frv. Það er augljóst öllum, að til hafa komið á allra seinustu tímum sérstakar tegundir afbrota sem gera það nauðsynlegt að mögulegt sé að rétta og hefjast handa við rannsóknir mála alls staðar á landinu án þess að það þurfi að koma til tafir sem stafa af því að landið er greint niður í fjölmörg lögsagnarumdæmi. Ég er þeirrar skoðunar, að þetta mál sé stórt mál og stórt skref stigið til jákvæðrar meðferðar þessara málaflokka, að aðgreina hér á milli lögreglu og dómsvalds, og þær aðstæður, sem nú hafa skapast hér á landi, kalli fyllilega á að þetta skref sé stigið. Nú er ekki því að neita, að það hefur verið talsvert hik á því hér á Alþ. að stíga þetta skref og menn hafa e.t.v. ekki verið alveg allir sannfærðir um það, fyrr en þá nú að ég vona, að það sé tímabært. En ég ætla að vona það, að þó að frv. hafi ekki fengið afgreiðslu hér í fyrravetur á þinginu, þá hafi það ekki stafað af því að það sé hik á mönnum í því efni, sem er eitt meginatriði þessa máls, að greina á milli lögreglu og dómsvalds, eins og gert er ráð fyrir að gert verði með lögfestingu þessa frv. Að sjálfsögðu er það svo, að frv. er í reyndinni grófar útlínur um það hvernig rannsóknum sakamála verði fyrir komið. Það liggur í augum uppi að á framkvæmdinni veltur auðvitað mest. Og eitt er alveg augljóst mál, að það þarf talsvert verulega aukið fjármagn að koma til, til þess að það sé hægt að búa rannsóknarlögreglu ríkisins í þann stakk sem hæfir og nauðsyn ber til, til að hún gefi sinnt sínum verkefnum eins og til er ætlast. Ég greindi frá því í fyrra hér í nokkrum orðum, að það hefði vakið athygli mína og raunar áður en þessi mál komu hér til umr., að á engum einasta fundi, sem ég hafði setið á um árabil, hvort sem það var á flokksfundum, framboðsfundum með sveitarstjórnum eða öðrum fundum um stjórnmál, höfðu menn sýnt dómsmálum og sakamálum sérstakan áhuga. Það voru allt önnur mál sem menn höfðu áhuga á og vildu að hefðu forgang. Það er ekki fyrr en tilefni gefast sem áhugi manna fer vaxandi í þessum efnum og menn gera sér ljóst, að til þess að viðhalda réttarríki, lýðræðisríki, er nauðsynlegt að styrkja starfsemi dómsmála og rannsóknarmála þar með. En til þess þarf talsvert verulegt fjármagn að mínum dómi. Og ég ætla að vonast til þess, að það verði ekki hik á hv. alþm. þegar þar að kemur, að leggja til fjármagn í hendur þeirra manna sem fá það hlutskipti að byggja þessa starfsemi upp á þann hátt sem hér er gert ráð fyrir og efla hana í hvívetna, því að það er að mínum dómi mergurinn málsins. Það er lítið hægt að gera til framfara á þessu sviði sem og mörgum öðrum nema með því að kosta til þess talsverðum fjármunum. Það hefur stundum verið talað um það, að núv. réttarkerfi ráði ekki við stóru málin, eins og stundum er tekið til orða. Ég held að þetta sé ekki rétt nema að sumu leyti. Það eru vissar tegundir mála sem hafa valdið sérstökum erfiðleikum. Hæstv. dómsmrh. minnti á ágætan árangur sem náðst hefur við meðferð stórra sakamála. En það eru vissar tegundir mála sem hafa tekið langan tíma, og á ég þar alveg sérstaklega við stór gjaldþrotamál. Í flestum tilvikum a.m.k. er það svo, að þegar um gjaldþrot er að ræða, þá er um refsivert athæfi, refsiverða háttsemi að ræða. Mjög oft er það svo. Þess vegna reikna ég með því, að rannsóknarlögregla ríkisins muni geta veitt aðstoð við rannsóknir gjaldþrotamála þegar þar að kemur. Gjaldþrotamál eru þess eðlis, að þau varða venjulega viðskipti, stundum viðskipti sem ná til margra ára. Það þarf að fara í gegnum flókið bókhald og oft og tíðum ófullkomið bókhald, og til þess þarf mannafla. Það er ekki nóg að fá til þess hverja sem er, það þarf úrvalsmenn til þess að fá botn í slík rannsóknarmál. Og það er erfitt að fá þá og alls ekki mögulegt nema fyrir verulega háar greiðslur. Þetta er öllum kunnugt. Það ber því allt að sama brunni í þessum efnum, að það veltur mikið á framkvæmdinni, kannske mest, þegar búið er að samþykkja þann ramma og þær útlínur sem menn vilja starfa eftir. En ég hef ekki trú á því, að framkvæmdin geti orðið jákvæð nema með því að Alþ. auki verulega og ég vildi segja til stórra muna framlög til þess að standa undir kostnaði af dómsmálum og rannsóknum sakamála.



Virðulegi forseti. Hæstv. dómsmrh. hefur nú fylgt hér úr hlaði öðru sinni frv. til l. um rannsóknarlögreglu ríkisins og gert skilmerkilega grein fyrir því. Ég þarf ekki á þessu stigi að hafa mörg orð um þetta frv. Ég á sæti í allshn., sem fær frv. til meðferðar, mun því vera einn af þeim mönnum sem töfðu fyrir samþykkt málsins á síðasta þingi. Nú er það svo, að það er ágætt að semja góða löggjöf og sjálfsagt að vanda sem best til hennar á allan hátt. En góð löggjöf leysir ekki allan vanda, þótt margir hyggi að svo sé. því er það svo, að ef eitthvað brestur á um framkvæmd eða eitthvað kemur fyrir sem mönnum líkar ekki, þá er allri skuldinni skellt á gildandi löggjöf. Ég man eftir því að nú nýlega benti forseti lagadeildar, Sigurður Líndal, einmitt á þetta atriði í sjónvarpsþætti og tók þar mjög skýrt og skilmerkilega fram að margir rugluðu þessu saman. Og það er oft sem mönnum yfirsést þetta atriði. Um þetta mál er hins vegar rétt að taka fram að þar er að sjálfsögðu nauðsynlegt að góð og vandlega samin löggjöf sé í gildi. Þess vegna er það að þetta frv. á sér langan aðdraganda. Því hefur verið hreyft öðru hvoru á undanförnum árum og jafnvel merkilega oft miðað við þann litla áhuga sem almenningur og ég vil segja stjórnmálamenn hafa oft sýnt þessum málum, eins og kom m.a. fram af máli hv. síðasta ræðumanns. Ég bendi á að m.a. var samþykkt hér á Alþ. hinn 17. apríl 1968 ályktun þar sem ríkisstj. er falið að undirbúa breytta skipan á yfir stjórn lögreglunnar í Reykjavík, þannig að bæði hin almenna lögregla og rannsóknarlögregla heyri framvegis undir lögreglustjóra. Ég held að þessi till. hafi ekki vakið tiltakanlega mikla athygli hér á hv. Alþ. þegar hún var flutt og fyrir henni talað. Þó var hún samþykkt að lokum. Í framhaldi af samþykkt þessarar till. var svo undirbúið frv. sem náði ekki fram að ganga. Það er rétt að gera sér aðeins í örfáum orðum grein fyrir hlutverki lögreglunnar. Allir vita að það hlutverk er mikilvægt í öllum lýðræðisríkjum. En það er skilgreint svo í 34. gr. laga um meðferð opinberra mála, nr. 74 frá 1974, að það sé í fyrsta lagi að halda uppi lögum og reglu, greiða götu manna þar sem það á við, stemma stigu við ólögmætri hegðun, vinna að uppljóstran brota sem framin eru og vera rannsóknardómara til aðstoðar í hvívetna. Þarna er í fáum orðum greint frá hlutverki lögreglumannsins, og þarf ekki að skoða þessa setningu lengi til þess að sannfærast um að eitt meginatriðið í starfi hvers lögreglumanns er rannsóknarstarfið. Og það má aldrei gleymast, að ef maður ætlar að verða góður lögreglumaður, þá verður hann fyrst og fremst að vera rannsóknarlögreglumaður jafnframt. Því er það að ég og ýmsir fleiri höfum lagt áherslu á það, þegar við höfum rætt þessi mál, að götulögregla svokölluð og rannsóknarlögregla ættu í raun og veru að vera á sama báti, undir sama þaki, hafa náin samskipti til þess að sem best samvinna takist við uppljóstranir og eftirgrennslanir mála. Þess vegna hefur okkur þótt lengi sú skipan óeðlileg, að rannsóknarlögreglan í Reykjavík lyti öðrum yfirmanni en hin almenna lögregla. Og þeir, sem þekkja sögu þessa máls, vita líka hvernig það atvikaðist að svona fór, að þróunin beindist í þessa átt. Nú er það svo að rannsóknarlögreglan í Reykjavík, þótt fámenn sé, hefur gert margt gott og í raun og veru rækt hlutverk sitt merkilega vel. Því hefur verið borið við að hún byggi við þröngan húsnæðiskost og væri fámenn, og á hana hafa störfin hlaðist, við vitum það öll. En þó hefur þróun mála ekki að öllu leyti orðið ljúf í þessum efnum. Mér er t.d. kunnugt um, ég held að ég fari þar með rétt mál, að í hinni nýju lögreglustöð í Reykjavík, sem tók til starfa fyrir nokkrum árum, hafi til skamms tíma beðið allrúmgott húsnæði til handa rannsóknarlögreglunni. Og við vitum það, að sú veglega bygging, sem reis við Hverfisgötu eftir að lögreglan hafði kúldrast lengi niðri í Pósthússtræti, átti fyrst og fremst að verða til þess að leysa úr húsnæðisvandræðum lögreglunnar almennu og einnig löggæslu okkar til sjávarins. Það var gert ráð fyrir húsnæði þar bæði fyrir rannsóknarlögregluna og landhelgisgæsluna á efstu hæðinni. En í staðinn fyrir að setja landhelgisgæsluna á þann stað, sem henni var þar ætlaður, var komið þar fyrir utanríkisráðuneyti. En það er annað mál. Ef við gerum okkur aðeins grein fyrir þessu frv., sem hér liggur fyrir, þá er það í fyrsta lagi, eins og tekið hefur verið fram, að þar er lagt til að komið verði á fót sérstakri stofnun, rannsóknarlögreglu ríkisins, og yfirmaður hennar heiti rannsóknarlögreglustjóri. Þá er í öðru lagi lagt til og það talið eitt aðalatriði frv., að yfirsakadómarinn í Reykjavík verði eigi lengur yfirmaður rannsóknarlögreglunnar í Reykjavík svo sem nú er. Verður að viðurkenna að þar með er stigið stórt spor í þá átt að aðskilja dómsvald í opinberum málum og lögreglustjórn, sem nú þykir held ég sjálfsagt. Það er rétt að í þessu frv. er gert ráð fyrir að starfandi verði sérstök rannsóknarlögregludeild við lögreglustjóraembættið í Reykjavík. Fyrir þeirri deild er gerð nánari grein í 6. gr. frv. En þeir, sem lesa þessa gr., verða þó að viðurkenna að lestri loknum að hún nær ekki yfir mjög stórt svæði af þeim málum sem rannsóknarlögreglunni er ætlað að fjalla um. Ég hef einhvers staðar séð það, að því hafi verið boríð við að með því að fela lögreglustjóranum í Reykjavík aukin störf í þessum efnum, þá verði lögreglustjóraembættið mjög stórt og viðamikið. En ég bendi á að þetta er nú hlutur sem við verðum að sætta okkur við. Við verðum að sætta okkur við það að hafa svona stóra höfuðborg þó að hún skapi okkur ýmis vandamál, og þess vegna er eðlilegt að slíkar stofnanir séu stærstar og fjölmennastar þar sem fjölmennið er mest og þéttbýlið, enda kemur lögregla í núverandi mynd í raun og veru ekki fram á sjónarsviðið fyrr en með myndun þéttbýlis. En aftur á móti sé ég hér í grg. að réttarfarsnefndin hefur látið sér detta í hug að sameina sakadómaraembættið og borgardómaraembættið í Reykjavík. Ekki yrði þetta embætti neitt smátt í sniðum. Um þetta má auðvitað deila og ræða endalaust. Ég hefði talíð eðlilegra að haga þessum málum þannig að lögreglustjóra í Reykjavík hefði verið falið meira af rannsóknarlögreglustörfum, þ.e.a.s. það yrði meiri breidd í 6. gr. frv. heldur en raun hefur á orðið. Þó er svo, að í niðurlagi gr. segir að lögreglustjóri fari með „aðra málaflokka, sem ákveðið kann að verða í reglugerð að fela embætti lögreglustjóra“. Það er rétt. En á hinn bóginn hefði ég talið að með tímanum mundi koma upp, kannske fljótlega, nokkurs konar alríkislögregla eða lögregla sem tæki til alls landsins, sem hefði fyrst og fremst með höndum rannsóknir þeirra mála sem spanna yfir mörg lögsagnarumdæmi, t.d. smyglmál, fíkniefnamál og önnur mál af því tagi. En ég viðurkenni fyllilega að um þetta geta verið og eru skiptar skoðanir. En menn eru óþolinmóðir yfir því hvað meðferð þessara mála tekur oft langan tíma, og oft er þeim, sem rannsaka mál, kennt um ef þau komast ekki upp í tæka tíð. Allt er þetta þó eðlilegt, því að öllu skiptir, eins og hæstv. dómsmrh. tók hér fram, eða a.m.k. skiptir það yfirgnæfandi miklu máli þrátt fyrir allt, að saklaus maður verði ekki sakfelldur. Það held ég að við hljótum öll að vera sammála um. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri að þessu sinni, en bendi á að lokum, að þó að hér sé mikilvægt mál á ferðinni sem sjálfsagt sé að skoða fljótt og vel, þá megi þm. þó ekki rasa um ráð fram, heldur gefa sér tíma til að skoða það vandlega áður en það verður endanlega samþykkt.

Svava Jakobsdóttir Hæstv. forseti. Þetta frv. fjallar, eins og hv. þm. er kunnugt, um nýtt embætti, embætti rannsóknarlögreglu ríkisins. Það hefur komið fram í umr. að það var lagt fram í fyrra og hlaut ekki afgreiðslu í allshn. Nd. þá. Að gefnu tilefni langar mig að fara nokkrum orðum um þetta atriði. Það hefur orðið tilefni deilna milli stjórnarflokkanna annars vegar og hins vegar stjórnarandstöðuflokkanna og þá sérstaklega hv. þm. Sighvats Björgvinssonar að frv. hlaut ekki afgreiðslu í fyrra, og hafa gengið þar ásakanir á víxl. Ég fylgdi stjórnarmeirihl. að máli í vor þegar var lagt til að ekki skyldi hrapað að afgreiðslu málsins. Það var skammt til þingloka og frv. lítið eða ekki rætt í n. Það má auðvitað velta því fyrir sér hvort ekki hefði verið hægt að taka það fyrr til umr., en eins og málum var komið þá taldi ég réttara að afgreiða þetta mál ekki í flýti, en biða með það til haustsins, sérstaklega með tilliti til aths., sem komið höfðu fram, og með tilliti til þess, að það átti ekki að taka gildi fyrr en um næstu áramót. Hitt má gjarnan fylgja með, að till. um heimild dómsmrh. til fjölgunar starfsmönnum var líka lögð í salt og var ég því andvíg. Hún hefði veitt dómsmrh. heimild til þess að fjölga starfsmönnum þótt þetta frv. hefði ekki orðið að lögum. Þær hnútur, sem gengið hafa á milli stjórnarflokkanna í þessu máli í málgögnum þeirra í sumar, held ég að skipti ekki sköpum hvað meðferð dómsmála varðar. Ég held að þær séu merki um dýpri innri átök, og verða þeir að eiga það við sjálfa sig. Ég vil leggja áherslu á það hér, að um þessi mál verði fjallað hér á Alþ. án þeirrar móðursýki sem mér hefur fundist gæta í skrifum dagblaða og umfjöllun fjölmiðla í sumar. Ég er sammála hv. síðasta ræðumanni um það, að löggjöf skiptir ekki öllu máli um hversu vel er frá hnútum gengið eða um afbrotatíðni yfirleitt. Ég hlýt að segja það, þótt ég efist að vísu ekki um góðan vilja þeirra Alþýðublaðsmanna og hv. þm. Alþfl., að mér hefur þótt þeir fara yfir markið. Það er hægt að gera þær kröfur um fjölgun lögreglu og eflingu réttarríkis að við göngum með því á rétt þegnanna í þessu þjóðfélagi. Það er hægt að hafa svo hátt að hró,pin verði: Krossfestið hann, krossfestið hann, áður en dómur er genginn. Og þetta hygg ég að allir alþm. verði að hafa í huga. Einnig hefur vantað í þessar umr. í fjölmiðlum það sem hæstv. dómsmrh. kom hér inn á í lok ræðu sinnar: Aðalatriðið hlýtur að vera að koma í veg fyrir afbrot, að velta því fyrir sér hvers vegna afbrot eru orðin svo tíð sem raun ber vitni. Það hlýtur að vera hlutverk okkar alþm. að reyna að brjóta það mál til mergjar og koma þar á lagfæringum, því að það getum við. Ef við getum varið miklu fjármagni í lögreglu- og dómstólakerfið á tímum þegar talað er um sparnað og niðurskurð, þá getum við líka varið fé til þeirra mála sem eiga að koma í veg fyrir afbrot og skapa betra þjóðfélag hér á Íslandi. Í þessu sambandi vil ég geta sérstaklega um það sem hæstv. dómsmrh. nefndi einnig, og það eru fíkniefnin. Ég held að það fé, sem varið væri t.d. til sjónvarpsins til þess að gera innlenda fræðsluþætti um fíkniefnin, hvernig þau komast til landsins, hvaða áhrif þau hafa, hvaða afleiðingar þau hafa, það gerði jafnvel meira gagn en það fé sem rennur til lögreglunnar til þess að taka það óhamingjusama fólk sem hefur látið ánetjast þessum efnum. Ég held að þeim tíma, sem börn, unglingar og fullorðnir verja fyrir framan sjónvarpið, væri betur varið við að horfa á slíkt en að sitja og horfa á erlendar glæpamyndir sem fást fyrir lítið fé og sjónvarpsmenn verða í fjárhagsneyð sinni að sýna okkur. Hæstv. dómsmrh. talaði um það, að einn þáttur í þessari afbrotatíðni eða ein orsök afbrotatíðni væri sú, að íslendingar lifðu um efni fram. Þetta kann vel að vera rétt. En þó að ég sé ekki reiðubúin að flytja hér neina sérstaka hugvekju um þetta mál, þá finnst mér ógerningur að fleygja þessu fram eða fullyrða slíkt án þess í rauninni að reyna að gera sér grein fyrir hvers vegna íslendingar lifa um efni fram. Það er kaldranalegt að reyna að hvetja fólk til þess að lifa hóflega í verðbólguþjóðfélagi, í þjóðfélagi þar sem ríkisstj., sem situr við völd, hefur ekki betri tök á efnahagsmálum en raun ber vitni. Það er átakanlegt að saka fólk um að lifa um efni fram þegar það er stefna núv. stjórnar að demba yfir fólk óheftum innflutningi á alls konar munaðarvörum og koma því í þá aðstöðu að það verði í raun og veru að velja á milli tíu tegunda af munaðarvörum í stað þess að velja á milli nauðsynja og munaðar. Ég held að margt af þessu eigi rætur einmitt í því lífsviðhorfi sem núv. ríkisstj. ýtir undir, og mér þykir illa farið og kannske þó rökrétt, að áherslan á fjármagnið skuli vera í lögreglu- og dómsmálum og átak ríkisstj. skuli vera á því sviði fremur en á hinu fyrirbyggjandi. Við eigum kannske eftir að sjá niðurskurð á málaflokkum svo sem til heilbrigðismála, tryggingamála og menntamála, og þá vona ég að hv. alþm., sem hlýddu á niðurlagsorð hæstv. dómsmrh., minnist þeirra.



Virðulegi forseti. Út af lokaorðum síðasta hv. ræðumanns vil ég taka það fram, að eitt atriðið og ekki það þýðingarminnsta í því að koma í veg fyrir að afbrot séu framin er það, að þeir, sem með þjóðfélagsvaldið fara, hafi hæfileika til þess að ljúka á eðlilegum tíma rannsókn þeirra brotamála, sem orðið hafa, og réttlátur dómur geti gengið eðlilega og fljótt fyrir sig. Það er ekki siður fyrirbyggjandi aðgerð að efla rannsóknarlögreglu ríkisins til starfa heldur en hvað annað sem gert er í því skyni. Og ég lít alls ekki á þetta frv., sem hér er til umr., einvörðungu sem nokkurs konar aðgerð sem gripið er til eftir að verknaðurinn hefur verið framinn, heldur ekki siður mjög vel fallið til þess að fyrirbyggja frekari afbrot, vegna þess að það, sem er raunverulega mest um talað í íslensku þjóðlífi í dag hvað varðar dómsmálin, er að lög og réttur, þ. á m. rannsóknir sakamála, nái ekki til ákveðinna tegunda afbrota eða réttara sagt nái mjög seint og illa til þeirra. Svarið við því er auðvitað að efla þessa þætti málanna, efla rannsóknirnar, flýta dómsuppkvaðningu og hraða störfum dómstóla, og það er að sjálfsögðu fyrirbyggjandi aðgerð ekki síður en hvað annað. Hv. 1. þm. Suðurl. spurði hér áðan hvaða skaði hafi verið skeður þó að síðasta þing hafi ekki afgreitt þetta frv. sem hér hefur verið lagt fram í annað sinn. Honum er auðvitað fyllilega ljóst sjálfum, gömlum og reyndum þm., hvaða skaði er skeður. Róm er ekki byggð á einni nóttu. Embætti rannsóknarlögreglustjóra og rannsóknarlögregla ríkisins verða ekki reist á einni nóttu. Það virðist ljóst vera að þó að þetta frv. fái góðar viðtökur núna á þessu þingi, þá muni vera mjög lítill tími til þess að byggja upp það embætti sem frv. gerir ráð fyrir að stofnsett sé, þannig að það geti tekið til starfa af fullum krafti nú um n.k. áramót. Þetta hefði verið unnt að gera ef frv. hefði verið samþ. á síðasta þingi. Það hefði verið hægt að fara að byrja að undirbúa þessa nýju sókn miklu fyrr og betur en nú. Og ekki hvað síst er erfitt að undirbúa framkvæmdina á þessu frv. nú þegar reynslan er sú og þeir menn, sem um þetta eiga að fjalla, vita af reynslunni að það virðist vera ágreiningur í stjórnarliðinu um það hvort bókstaflega á að samþykkja þetta frv. eins og það er eða ekki, hvort á að samþykkja það, hvort á að gera á því mjög veigamiklar breytingar eða ekki. Menn geta ekkert um það vitað fyrr en eftir talsvert langan tíma, og þá verður harla skammur tími til stefnu til þess að byggja upp það sem á að byggja upp samkv. þessu frv., þannig að embætti rannsóknarlögreglustjóra ríkisins geti tekið til starfa 1. jan. n.k., eins og frv. gerir ráð fyrir. Hv. þm. þarf ekki að hafa mín orð fyrir þessu. Hann getur einfaldlega flett upp í þingtíðindum og lesið ummæli hæstv. dómsmrh., Ólafs Jóhannessonar, frá því á s.l. vori, þegar þessi mál voru til umr. utan dagskrár hér í hv. Nd. Hæstv. ráðh. var ekkert að draga undan af áliti sínu á því, hvað mundi gerast ef þingið afgreiddi ekki frv. eins og til stóð á s.l. vori. Hv. þm. þarf ekki að hafa mín orð fyrir þessu. Hann getur einfaldlega snúið sér að því að fletta upp orðum hæstv. dómsmrh. í þingtíðindum. Hann verður svo að ráða því sjálfur, hv. þm., hvort hann trúir hvorki hæstv. dómsmrh. né öðrum þm. og jafnvel ekki eigin reynslu sem gamall og reyndur þm. Þá kvartaði hv. þm. mjög undan því að ég væri að brýna stjórnarsinna. Með hverju? Ég gerði ekkert annað í minni ræðu en að lýsa staðreyndum. Ég sagði frá því, hvað gerst hefði á s.l. vetri. Ég sagði frá því, að stjórnarandstöðuþm. hefði þurft að ganga fram fyrir skjöldu, hefði þurft að leita til forseta þessarar hv. d. til þess að óska eftir því að stjfrv. yrði afgr. úr n. Ég lýsti því líka yfir að hæstv. dómsmrh. hefði einnig þurft að gera þetta sama. Ég get bætt því við, sem einnig er staðreynd, að hæstv. forseti þessarar d., sá hæstv. forseti, sem nú situr í forsetastól, óskaði í þessum umr. eftir því úr forsetastól að hv. allshn. kæmi saman til fundar og afgreiddi þetta mál. En þáv. formaður n. boðaði engan fund. Það getur vel verið að hv. þm. Ingólfur Jónsson telji það vera brýningar af minni hálfu að vera að skýra frá þessum staðreyndum. En þær verða ekki umflúnar. Hv. þm. Ingólfur Jónsson og aðrir í meiri hl. allshn. voru brýndir í fyrra, en það hafði bara ekki nokkra þýðingu. Ég var talsvert ánægður eftir ræðu hv. þm. Ingólfs Jónssonar, því að hann bar þau skilaboð frá fyrrv. formanni allshn., Ellert B. Schram, hv. þm., að hann mundi ekki standa í vegi fyrir því að þetta frv. yrði afgr. fljótt og örugglega nú. Ég gladdist yfir þessum orðum En það var annað hljóð í öðrum hv. þm., flokksbróður hv. þm. Ingólfs Jónssonar, hv. þm. Friðjóni Þórðarsyni, sem talaði hér áðan, vegna þess að meginefnið í hans ræðu var það, að hann sagði að allir lögreglumenn ættu að vera rannsóknarlögreglumenn og öll lögregla, þ. á m. rannsóknarlögregla, ætti þá að lúta sömu stjórn. Hvað þýðir þetta? Þetta þýðir það, að hv. flokksbróðir Ingólfs Jónssonar, hv. þm. Friðjón Þórðarson, er algerlega andvígur meginefni þess frv. sem hér er rætt, vegna þess að meginefni þess frv., sem hér er rætt, er það að stofna sérstakt embætti, sérstaka rannsóknarlögreglu ríkisins, sem lúti stjórn rannsóknarlögreglustjóra. Af yfir lýsingu þessa hv. þm. að dæma hefur sem sé ekkert breyst frá því í fyrra. Hann gefur þá yfirlýsingu hér úr ræðustól, hv. þm., að hann sé andvígur meginefni þessa frv., og þar er þá væntanlega komin skýringin á því, hvernig á því stóð að stjórnarmeirihl. í allshn. heyktist á því í fyrra að afgreiða þetta mál. Og ef má marka orð hv. þm. Friðjóns Þórðarsonar hér áðan, þá hefur harla litið breyst í afstöðu a.m.k. sumra nm. í hv. allshn. á því sumri sem liðið hefur síðan.



Virðulegi forseti. Það er hægt mín vegna að ljúka þessum umr. fyrir kl. 4. Ég ætla aðeins að mæla örfá orð vegna þessa frv. Þegar þetta mál var hér til umr. á s.l. vetri, þá gerði ég grein fyrir afstöðu minni til þess. Ég taldi nauðsyn á því að þetta mál fengi þá afgreiðslu, og sú afstaða mín hefur ekkert breyst, þannig að ég vildi nota þetta tækifæri til þess að láta það koma fram, að ég tel nauðsynlegt að þetta mál fái skjóta afgreiðslu hér í þinginu. Það er búið að ræða þetta mál það mikið, var rætt mikið á s.l. þingi og í þn., þannig að menn ættu ekki að vera neitt til þess vanbúnir að taka afstöðu til þessa máls. Það má vel vera að enn sé einhver fyrirstaða hjá öðrum stjórnarflokknum gegn þessu máli. Það virðist vera svo í umr., þó að ekki hafi margir af hv, þm. Sjálfstfl. tekið til máls nú, þá virðist vera enn a.m.k. allmikill meiningarmunur um það á milli þeirra flokksbræðra, hvort þetta mál eigi að ná fram að ganga eða ekki. Ég vænti þess, að menn sjái nú að sér sem hafa spyrnt við fótum, ekki síst vegna þess að þeir hljóta að hafa séð af reynslu undanfarandi mánaða að það er brýn nauðsyn á því að efla og styrkja þennan þátt dómsmálanna og dómsgæslunnar í landinu vegna þess sem hefur gerst á undanförnum mánuðum, vegna þeirrar ógnaraldar sem virðist vera riðin yfir hér á Íslandi varðandi þessi mál. Það er því full þörf á því að það sé gert sem hægt er til þess að spyrna við fótum. Og ég vænti þess, að þeir hv. þm. Sjálfstfl., sem enn kunna að vera þungir í spori til þessa máls, breyti hugarfarinu og verði hlynntir því að þetta mál fái skjóta afgreiðslu hér á þinginu og verði afgreitt núna áður en fjárlög verða afgreidd, þannig að hægt sé að taka inn í mynd fjárl. fyrir árið 1977 þá fjármuni sem augsjáanlega koma til með að þurfa að verða fyrir hendi þegar og ef frv. þetta verður að lögum.