Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Fjmrh. (Jakob Möller): Hv. þm. hafa nú sennilega liðið úr minni nokkuð þær umr., sem á síðasta fundi fóru fram hér. Og ég skal ekki gera mikið til þess að lengja umr. um þetta mál úr því sem komið er. Hv. þm. Ísaf. sló því fram, sem maður að vísu hefur heyrt fyrr, en frekar einurðarlítið borið fram, að hvað sem öllu öðru liði, þá væri , það eitt víst, að grunnkaupshækkanir gætu þó ekki orðið til þess að auka dýrtíðina. Ef það er rétt, að þetta, sem kallað er dýrtíð, sé fyrir framleiðendur nokkuð það sama og aukinn framleiðslukostnaður, þá er það nokkurn veginn augljós hlutur, að grunnkaupshækkun stofnar jafnt til framleiðslukostnaðarauka eins og annars konar hækkun á kaupgjaldinu, og getur þessa vegna ekki verið nokkur munur þar á. Eða heldur þessi hv. þm., að ef grunnkaup við sveitavinnu hækkar, - ég tek það sem dæmi af því að það liggur svo beint við -, að það hljóti ekki óumflýjanlega að hafa áhrif á verðlag vörunnar, sem framleidd er í sveitinni? Ég held, að það sé almennt viðurkennt, að þetta sé óhjákvæmilegur hlutur. Þetta er ekki aðeins staðhæfing, sem haldið er fram hér á landi, heldur er þetta viðurkennd staðreynd um allan heim. Og skemmst er að minnast þeirra till., sem forseti Bandaríkjanna í Norður-Ameríku bar fram sem sínar till. um það, hvernig eigi að halda dýrtíðinni niðri, sem snertu þetta atriði. Hv. sami þm. kvartaði ákaflega mikið yfir því, að hann hefði ekki fengið svar við tveimar fyrirspurnum, sem hann hefði borið fram hér í þinginu. Önnur fyrirspurnin var um það, hvort ríkisstjórninni væri ekki kunnugt um það, að gerðardómsl. hefðu verið brotin. Ég skal segja alveg eins og er, að ég get ekki sagt, að mér sé kunnugt um það. Hitt er það, að ég er ekki í nokkrum minnsta vafa um það, að það hefur verið gert. Eða heldur þessi hv. þm., að nokkur sú löggjöf sé til í landinu, sem ekki sé brotin? Heldur hann, að það sé eitthvað sérkennilegt við þessa löggjöf, að hún geti ekki verið brotin? Nei, það væri undarlegt fyrirbrigði um löggjöf í landinu, ef þessi löggjöf ætti að vera þannig gerð, að hún yrði alls ekki brotin. Mér finnst þessi fyrirspurn hv. þm. bera meira vott um aðdáun hans á þessari löggjöf, ef honum hefur komið til hugar, að nokkur maður byggist við því, að hún yrði slík undantekning í löggjöf, að hægt væri að gera ráð fyrir, að hún yrði ekki brotin. Þá spurði hv. þm. Ísaf. um það, hvort ríkisstjórnin hefði gert sér ljóst, hver geysimunur væri á grunnkaupinu í landinu á ýmsum stöðum. Hann sagði, og tók háa tóna í því sambandi, eftir því sem hans rödd liggur fyrir til þess, að sums staðar á landinu væri grunnkaup fyrir verkamenn enn þá 1 kr. og 20 aurar á tímann. Var ekki Alþýðusambandi Íslands kunnugt um þetta? Hvernig stendur á því, að Alþýðusamband Íslands hefur látið slíkt við gangast á undanförnum áratugum, að grunnkaupið skuli hafa verið svona misjafnt í landinu? Eru ekki alveg sérstakar ástæður fyrir því? Er það ekki af því, að menn geta komizt af með mismunandi hátt kaup, eftir því hvar er á landinu? Er ekki eðlilegt, að menn hafi hærra kaup hér í Reykjavík, þar sem allt að 1/3 hluti teknanna fer í húsaleigu, heldur en menn annars staðar á landinu? Er ekki eðlilegt, að það fólk, sem kemst af með miklu minna fé sér til framfæris, geti komizt af með að vinna fyrir lægra kaupi? Ég geri ráð fyrir, að þessi hv. þm. muni samsinna því, að ástæðan fyrir því, að grunnkaup hefur verið mismunandi á ýmsum stöðum á landinu, liggi í þessu, a.m.k. að nokkru leyti. Hitt er svo annað mál, sem hann spurðist fyrir um í þessu sambandi, hvort gerðardómurinn hefði rétt til þess að úrskurða slíkt kaupgjald til leiðréttingar og samræmingar. Að sjálfsögðu getur þan komið til mála. Ef dómurinn fellst á það, að kaupgjald sé á einhverjum stað óeðlilega lágt, á það að sjálfsögðu að geta komið til mála, að hann úrskurði um það, hvort grunnkaupshækkun eigi rétt á sér til samræmingar og lagfæringar. Ég veit ekki, hvort hv. þm. hefur athugað það, en það væri vert fyrir hann að athuga það í þessu sambandi, að ef það hefur verið svo, að grunnkaup hefur verið réttlátlega lægra á einum stað heldur en öðrum, t.d. af þessum ástæðum, sem ég benti á, að húsaleiga er lægri á einum stað en öðrum, þá skilst mér, að það sé spursmál, hvort fólk á slíkum stöðum hefur ekki fengið bætt kjör í því ástandi, sem nú er vegna vísitöluhækkunar. Ég veit ekki um þetta. Mér er það ekki ljóst.

Þetta er alveg öfugt hjá hæstv. ráðh.

. Það getur vel verið misskilningur hjá mér, en vísitöluútreikningurinn er miðaður við ástandið í Reykjavík, og ýmis kostnaður í Reykjavík hefur hækkað meira en annars staðar. Það getur verið, að þetta sé. misskilningur, en öfugt er það ekki að öllu leyti. Annars kemur þetta ekki beint málinu við. Það, sem hv. þm. spurði um, var, hvort ríkisstjórnin hefði gert sér grein fyrir því, að grunnkaup væri mismunandi, og þeirri fyrirspurn hef ég svarað. Hv. þm. Ísaf. talaði líka um vanrækslu ríkisstjórnarinnar um það að framfylgja dýrtíðarl. frá 1941 og talaði þar um tollalækkanir, um heimild til þess að innheimta útflutningsgjald o.s.frv. Ég get fullkomlega viðurkennt það, að ríkisstjórnin hefur ekki notfært sér þessar heimildir. En ég slæ því föstu, að það er eingöngu af því, að það var gersamlega tilgangslaust að beita þeim heimildum, vegna þess að þær gátu ekki haft nein áhrif á þá raunverulegu verðbólgu, sem þurfti að ráða niðurlögum á. Að fara að nota þær heimildir hefði verið alveg eins og ef læknir, sem hefði sjúkling til meðferðar, færi með sjúkdóm hans þannig að gefa sjúklingnum inn lyf til að deyfa verkina, sem sjúkdómnum fylgdu, en sjúkdómurinn væri sá sami eftir sem áður. Alveg hliðstæð aðferð þessu hefði það verið, ef farið hefði verið að ausa peningum til þess að gefa á milli þess raunverulega kostnaðar, sem hleðst upp í landinu á mörgum sviðum, og hins, sem fólkið vær í látið borga fyrir þær vörur, sem það fær. Það væri skammgóður vermir og mundi að lokum leiða til þess, að maður yrði að horfast í augu við þann veruleika, að framleiðslukostnaðurinn kæmist upp úr öllu valdi. Og meðan ekki var gefin heimild til þess með l. að hafa hemil á framleiðslukostnaðinum, þá var baráttan við verðbólguna sýnilega alveg árangurslaus. Þess vegna er það, að uppástunga Alþfl. í þessu máli um gengishækkun mundi hafa svipuð áhrif í þessa átt, að draga úr verðbólgunni. Því að svo lengi sem undirrótin að dýrtíðinni væri fyrir hendi, þá yrði það, að samþ. gengishækkun, ekki nein bót nema í svipinn, til þess að lækka verðlagið, vegna þess að hin raunverulega verðbólguorsök væri samt sem áður fyrir hendi. Ég tók til máls aðeins til þess að mótmæla því, að ég, sem einn meðlimur stj., finni hjá mér nokkra sök í sambandi við að hafa ekki notfært þær heimildir, sem veittar voru í því skyni að hafa hemil á dýrtíðinni.

*Ísleifur Högnason: Út af síðustu ræðu hæstv. fjmrh., þó að hún ætti að vera svar til þm. Ísaf., vildi ég aðeins segja það, að þrátt fyrir það, þó að gerðardómsl. yrðu staðfest á þinginu, þá mundu t.d. bændur verða að borga mikið hærra kaup heldur en 1941. Ég veit það; að þó að hæstv. ráðh. segi, að hann viti ekki um það, að I. séu brotin, þá hlýtur hann að vita þess mörg dæmi, að þau eru brotin, eins og hver einasti maður annar veit það. Ég get meira að segja sagt það, án þess að tilnefna nöfn, að þm., fleiri en einn, úr flokki hæstv. ráðh. hafa sagt það beinum orðum, að þeir verði að brjóta þessi l., hvort sem þau verða samþ. eða ekki, ef þeir eigi að fá kaupafólk í sumar. Við þurfum ekki annað en að líta yfir blöðin, daglega er auglýst eftir fólki og gefið í skyn, að það verði borgað hærra kaup en þessi gerðardómsl. standa til. Það er annars einkennandi fyrir síðari tíma löggjöf, að fólk tekur hana ekki alvarlega, eins og t.d. húsaleigul. sýna nægilega, blöðin sýna að fyrirframgreiðsla, svo að hundruðum kr. skiptir, er boðin fyrir eina íbúð um stuttan tíma, til þess að komast yfir hana. Þetta er alveg augljóst brot á húsaleigul. Ég veit ekki til þess, að dómstólarnir skipti sér af því, þó að þessi l. séu þannig brotin, - ég efast um, að stj. ætlist til þess, að þessi l. séu haldin. Þá skírskotar hæstv. ráðh. til útvarpstilkynningar, sem kom í dag, um það, að forseti Bandaríkjanna mundi á líkan hátt og íslenzka ríkisstj. taka á dýrtíðarmálunum þar í landi. Ég skal ekki um það segja, hvað rétt er skýrt frá þessari útvarpstilkynningu, en annað mál er það, að Bandaríkjaþjóðin á nú í baráttu fyrir frelsi sínu, og þykist ég vita, að stj., sem berst fyrir frelsi þegnanna, og þjóðin sjálf, vilji eitthvað á sig leggja til þess að Bandaríkin nái sigri. Hér á landi er öðru máli að gegna. Þrátt fyrir ítrekaðar yfirlýsingar stj. um ást á lýðræðinu, sýnist mér að gerðir hennar, sérstaklega í innanlandslöggjöfinni, miði að því að apa eftir fasistiskri löggjöf, eins og þessi gerðardómsl. bera gleggstan vott um. Í Bandaríkjunum er um þetta öðru máli að gegna. Þar hefur stj. fólkið með sér. Gerðir stj. hérna eru einmitt þess eðlis, að hún fær fólkið upp á móti sér, því að hún er í gerðum sínum fasistísk, þó að hún segist vera lýðræðisstj. Þá spurði hæstv. ráðh., hvernig stæði á því, að Alþýðusambandið hefði ekki hækkað vegavinnukaupið, sem væri á sumum stöðum ekki hærra en kr. 1.20 á klst. Ég geri ráð fyrir, að hæstv. ráðh. sé ekki það óreyndur í verklýðsmálunum, að honum sé það ekki ljóst, að það getur verið nokkuð örðugt að fá að hækka kaupið eða að halda því (sbr. 9. nóv. 1932). Í þingræðu fyrir 4–5 árum sagði hv. þm. Ísaf., að núverandi atvmrh., sem á þeim tíma var ráðh. í nokkra daga, hafi látið smíða 400 kylfur, og hafi hann með því viljað sýna lýðræðisvilja sinn. Ég held, að hæstv. ráðh. hafi lítið farið fram, síðan þetta átti að hafa átt sér stað. Sannleikurinn er sá, að grunnkaupið úti um landið er of lágt til þess að geta nægt verkamönnum til þess að mæta dýrtíðinni. Til sönnunar þessu get ég lesið upp mótmælaskjal, sem sent hefur verið til þingsins frá verklýðsfélaginu í Vestmannaeyjum. Þar er form. fél. samflokksmaður hæstv. ráðh., og snertir það líka nokkuð það atriði, sem hæstv. ráðh. kom inn á, að gerðardómurinn mundi tilleiðanlegur til að hækka grunnkaup til lagfæringar og samræmingar . Þetta félag í Vestm. hafði, nokkrum dögum áður en gerðardómurinn kom, samið við atvinnurekendur um talsverða grunnkaupshækkun. Ég skal þó geta þess, að ég er þess fullviss, að atvinnurekendur hafa gert þetta í því trausti, að gerðardómurinn mundi hafa þessa samninga að engu og þeir þyrftu ekki að greiða þetta kaup. Verklýðsfélagið í Vestm. snéri sér þessu næst til hæstv. Alþ. og sendi því mótmælaskjal það, sem ég skal nú lesa upp með leyfi hæstv. forseta: „Aðalfundur Verkalýðsfélags Vestmannaeyja, haldinn 11. apríl s.l., skorar á Alþingi það, er nú situr, að staðfesta ekki bráðabirgðalög um gerðardóm í kaupgjalds- og verðlagsmálum og telur úrskurð gerðardómsins 23. mars. s.l. um kaupgjald í Vestmannaeyjum ósanngjarnan, þar sem fullt samkomulag var komið á milli verkalýðsfélagsins og atvinnurekenda. Tímakaup verkakvenna er hæst hér á landinu. Kaup iðnaðarmanna er jafnt hér og í Rvík. Kaup verkamanna er lægst hér af kaupstöðunun). Gerðardómurinn hefur því gengið fram hjá að samræma kaupið, eins og bráðabirgðalögin gera þó ráð fyrir. Enn fremur telur fundurinn hættulegt samræmi (misræmi) í verkkaupsgjaldi kaupstaðanna, sem hlýtur að leiða af sér, að verkamenn safnast um of til Reykjavíkur. Í stjórn Verkalýðsfélags Vestmannaeyja. Ágúst Þórðarson, formaður. Pétur Guðjónsson, ritari.“ Þarna er fengin sönnun fyrir því, að gerðardómurinn vinnur eftir fyrirmælum stj., sem sé að sjá um það, að grunnkaup sé ekki hækkað. Það má geta þess í þessu sambandi, að eftir að gerðardómsl. voru sett í jan. s.l., kom viðskmrh. til Vestm., til þess að halda þar fund. Á þessum fundi voru mættir 6–800 manns. Á þessum fundi báru 4 efstu menn á lista Sjálfstfl., - en bæjarstjórnarkosningar stóðu þá fyrir dyrum í Vestm.-, fram mótmæli gegn gerðardómsl., en fundarstjóri neitaði að bera till. upp. Rétt fyrir bæjarstjórnarkosningarnar boðaði Sjálfstfl. til fundar, og að loknum þessum fundi var þessi sama till. borin upp og samþ. einróma. Ekki einu sinni framsóknarm. þorðu að greiða atkv. á móti till. Þetta er eftirtektarvert dæmi um það, hvernig Sjálfstfl. talar tveim tungum. Hér í Reykjavíkurblöðunum voru þeir menn álitnir allt að því landráðamenn; sem beittu sér gegn gerðardómsl., en þeir gættu ekki að því, að þeir voru að snoppunga sína eigin flokksmenn. Þeir tala þetta í einum staðnum, en annað á hinum, allt eftir því, hvað þeir halda, að þeir megi bjóða kjósendum sínum. Ég ætla í nafni hinna 6–800 Vestmannaeyinga, sem í dag ítreka mótmæli sín til Alþ. gegn gerðardómsl., að gera stjórnarfl. ábyrga fyrir þessum verknaði, sem ég hygg, að verði samþ. Ég vil undirstrika þessi mótmæli og bera þau fram á vegum þessa félags og almennings í Vestm. Það hefur verið svo mikið rætt um það, hvernig þessi l. hafa verið brotin, að ég þarf þar litlu við að bæta. Þó vil ég segja eitt dæmi um þetta, sem mér barst til eyrna fyrir 2–3 dögum. Það vildi svo til fyrir nokkrum dögum, að það þurfti að koma veikri konu á Klepp, en þar er nú ekki með nokkru móti hægt að taka á móti fleiri sjúklingum, og mér er sagt, að það hafi kostað aðstandendur konunnar 240 kr. á sólarhring að fá hennar gætt. Það má sjálfsagt finna mörg slík dæmi sem þetta um það, á hvaða villigötum ríkisstj. er nú í þessum efnum. Það má segja, að þarna sé fyrst og fremst um menningarleg sjónarmið að ræða, þar sem stj. þverbrýtur öll lög og venjur í því að meina fólki að komast á spítala, og þar að auki gerir hún aðstöðu fólksins margfalt dýrari og örðugri um það að annast sjúklinginn, sem þurfti að komast á spítalann. Við umr. um frv. þessu líkt á þinginu í haust lýsti viðskmrh. því yfir, að þessi l. kæmu að engu haldi nema samkomulag næðist samtímis við setuliðsstj. um fækkun manna í setuliðsvinnunni. Enn fremur, að ríkisstj. hefði skipað n. til þess að koma því í framkvæmd, að fækkað yrði í þeirri vinnu. Ég vildi nú spyrja hæstv. stj., hvað þessu liði nú, hvort ríkisstj. heldur áfram tilraunum til þess að ná þessu samkomulagi. Í öðru lagi, hefur stj. nokkuð leitað fyrir mér um það, að, semja við verklýðsfél. um að skipuleggja vinnuaflið í þarfir atvinnuveganna? Við þessum spurningum þætti mér gott að fá svör hjá hæstv. ráðh.



Hæstv. fjmrh. hefur komið inn í þessar umr., og má segja, að það er betra seint en aldrei. Ég er honum þakklátur fyrir það, að hann hefur gert tilraun til þess að svara fyrirspurnum mínum, þó að þau svör séu ekki fullnægjandi. Ég hef bent á það, að þessi l. yrðu brotin á hverju heimili í landinu, sem þarf á vinnufólki að halda. Ég hef enn fremur bent á það, að þessi löggjöf væri brotin á öllum þeim stöðum á landinu, þar sem nokkur veruleg eftirspurn bæri eftri vinnuafli. Hins vegar mundu þau verða haldin í þeim iðngreinum, þar sem menn hefðu ekkert að flýja, eins og í sumum verkalýðsfélögum úti um land, þar sem eftirspurn væri lítil eftir vinnuafli og kaupgjaldið lágt. Á þennan hátt skapa þessi löggjöf það alveg sérstaklega ranglæti, að hún kemur þyngst niður á þeim, sem minnstar tekjur hafa i landinu og ég spurðist fyrir um það, hvort stj. væri kunnugt um það, að þessi yrði niðurstaðan af þessari löggjöf. Ég ber það traust til hinna ágætu gáfna hæstv. fjmrh. og hans mikla kunnugleika á lífi manna hér á landi, að honum sé þetta allt ljóst orðið. Það má vera, að þegar hann setti þessi l,. 8. Jan s.l., þá hafi honum ekki verið það ljóst, en ég get ekki hugsað mér, að þetta dyljist honum lengur. Það má vel vera, að hæstv. fjmrh. sé ánægður með þessa lagasetningu, en þó gæti ég trúað því, af þeirri reynslu, sem fengin er, að ánægja hans hafi farið minnkandi. Það getur ekki hjá því farið að honum sé það ekki alveg eins ljóst og öðrum, að þessi lagasetning hefur skapað alveg sérstakt misrétti meðal launastéttanna í landinu. Menn munu sammála um það, að flest l. séu eitthvað brotin og flest l. skapi eitthvert misrétti, en en hins vegar held ég , að við séum allir sammála um það, að þessi löggjöf sé þannig að það sé enginn vafi á því, að hún skapar mjög mikið og hróplegt misrétti og kemur þyngst niður á þeim, sem verst mega við því, og að hún skapar almenn lögbrot. Ég vil mótmæla því, sem hæstv. fjmrh. sagði að ég hafi látið í ljós nokkurt álit um það, að þessi löggjöf yrði ekki brotin, - ég hef þvert á móti undirstrikað það hvað eftir annað, að hún yrði mikið og almennt brotin, ein af þm. sem öðrum, og ég hef látið það í ljós, að þessi löggjöf skapaði slíkt misrétti í landinu, að hún væri algerlega óviðunandi. Hvað viðvíkur hag þeirra manna, sem eru svo óheppnir að eiga heima þar, sem lítil eftirspurn er eftir vinnuafli, og þar, sem kaupið er lágt, þá má segja það, að þessi löggjöf búi sérstaklega illa að þessu fólki. Þessir menn eru enn verr settir fyrir það, að vísitalan hækkar ekki laun þeirra hlutfallslega eins og hún hækkar laun manna hér í Reykjavík, og það er af þeim ástæðum, að þegar reiknuð er út húsaleiga út frá útgjöldum manna hér í Reykjavík, þá kemur það í ljós, að hún er hlutfallslega hærri liður í útgjöldum manna í Rvík heldur en annars staðar á landinu. Húsaleigan stendur í stað og hækkar ekki. Hún heldur vísitölunni niðri. því meira sem önnur útgjöld hækka, því ranglátara verður hlutfallið fyrir þá, sem eiga heima úti á landi. Hvað því viðvíkur, hvers vegna Alþýðusambandið hafi ekki verið búið að hækka kaup þeirra, sem lægst hafa kaupið, vil ég segja það, að það er ekki almáttugt í þessum efnum. Það hefur mjög víða þurft að stofna félög 2–4 sinnum, áður en það náði því að geta fengið þau viðurkennd sem samningsaðila, og þeir, sem hafa fyrst og fremst spornað á móti leiðréttingu á grunnkaupi, eru einmitt forsvarsmenn Sjálfstfl. á þessum stöðum. Ég minnist þess, að fyrir nokkrum árum skrifuðu helztu atvinnurekendur í þorpi einu á Vesturlandi kauptaxtanefnd verklýðsfél, og sögðu, að þeir hefðu hingað til ákveðið kaupið, án íhlutunar óviðkomandi manna, og þeir ætluðu að halda því áfram. Þetta var andi Sjálfstfl. í garð verklýðshreyfingarinnar, andi, sem er því miður langt frá því að vera dauður. Það situr því ekki á Sjálfstfl. að glósa um vanrækslu Alþsamb. í þessu efni. Alþýðusambandið reyndi í fyrra að ná samningum við stj. um það að fá vegavinnukaupið hækkað, en það strandaði á stj., því að hún neitaði að verða við tilmælum Alþýðusambandsins um hækkun á grunnkaupi í vegavinnu. Því miður var Alþýðusambandið ekki svo máttugt, að það gæti ráðið við þessa andúð stj. í garð lægst launuðu stéttanna í landinu, en vonandi kemur sá dagur, að það getur það, og þá væri æskilegt, að hæstv. fjmrh. hefði tekið þeirri hugarfarsbreytingu, að hann gæti þá samglaðzt Alþýðusambandinu, er það gæti knúið stjórnina til að bæta kjör þeirra, er búa við þau lökust. Nú hefur stjórnin tekið það ráð að banna með lögum allar grunnkaupshækkanir þessara manna. Ef það hefur verið af heilum hug mælt hjá hæstv. fjmrh., að hann vildi aðstoða Alþýðusambandið um leiðréttingu í þessum málum, þá ætti hann að leggja með, að frv. þessu yrði lógað. Ég hef ekki fengið svar við því, hvort kauphækkun til lagfæringar væri skylda gerðardómsins eða hvort hann mætti aðeins hækka kaupið. Ef hin fyrrnefnda væri rétt, sem ég tel ekki líklegt, af þeirri reynslu, er fengizt hefur, að honum muni þykja ástæður nokkurn tíma leyfa það. Hann hefur t.d. numið úr gildi 5% grunnkaupshækkun, er láglaunastétt á Akureyri hafði náð fyrir tilstilli sáttasemjara ríkisins. Og þegar hvorki sáttasemjari né Alþýðusambandið sjálft mega hér neinu um ráða, er varla mikil von leiðréttingar. En hvers vegna framkvæmdi stjórnin ekki heldur dýrtíðarlögin, er hún tók við á sínum tíma og lofaði að framkvæma, heldur en að bera fram þennan óskapnað? Ástæðan var sú; að ráðherrar Sjálfstfl: settu sig á móti framkvæmd þeirra af ástæðum, sem hæstv. fjmrh. gæti sjálfsagt upplýst. Stjórnin lét þó svo, að hún hefði þá trú, er hún tók við þeim, eins og fleiri, að löggjöfin væri einhvers virði. En viljann vantaði hjá ráðherrum Sjálfstfl. Þótt með lögum þessum væri þó talsvert hægt að gera, þar eð dýrtíðin var ekki orðin jafnmikil og nú, fengust þeir ekki til að framkvæma þau. Hæstv. fjmrh. hafði eftir mér, að grunnkaupshækkanir ýttu ekkert undir dýrtíðina. Þetta er misskilningur, ég sagði það aldrei: Ég sagði, að dýrtíðarvísitalan hefði hækkað úr 157 stigum í júlí 1941 upp í 183 í desember sama ár, eða hækkað um 45% árið 1941, en á þeim tíma hefðu engar grunnkaupshækkanir orðið, svo að ekki þyrfti að kenna þeim um aukningu dýrtíðarinnar á umræddu tímabili. Þetta var það, sem ég sagði. Yfirleitt hafa grunnkaupshækkanir átt sáralítinn þátt í vaxandi dýrtíð, og það vildi ég benda hæstv. fjmrh. og öðrum á, að til hækkunar dýrtíðarinnar liggja aðrar ástæður, sem Stjórnin hefði getað ráðið við, ef hún hefði viljað. En hún tók þá öfugu leið að láta dýrtíðina leika lausum hala, og þá loks, er hún tók rögg á sig, réðst hún á -kaupgjaldið, en ekki dýrtíðina. Hún hefur látið stríðsgróðann flæða inn í landið og keypt gjaldeyri hærra verði en þurft hefði, m.ö.o. látið verðbólguna aukast sem mest. Og nú reynir hún að þröngva rétti og kosti þeirra, er minnst mega sín, og í því liggja óhöpp hennar. Og nú er svo komið, að landið má heita stjórnlaust og þingið óstarfhæft.

*Fjmrh. (Jakob Möller): Ég vil vekja athygli hv. þm. Ísaf. á því, er hann segir, að stjórnin sé með gerðardómsl. að ráðast á kaupgjaldið í landinu, að gerðardómurinn á bæði að dæma í kaupgjalds- og verðlagsmálum og hefur því þannig tvöfalt hlutverk. Þetta er því röng málafærsla, vísvitandi röng, og það er þessi stigamennska, sem á sinn stóra þátt í, að ekki hefur tekizt að ná þeim árangri, er mátti búast við af þessum l., og mistekst e.t.v., - ég hef ekki styrkzt í þeirri trú, að hann náist. Hins vegar þarf ég engar upplýsingar um það frá hv. síðasta ræðumanni, hvernig ég lít á það mál sjálfur. Það hefur átt sinn mikla þátt í mistökum þeim, er orðið kunna að hafa á framkvæmd þessara l., að andúð hefur verið blásið upp gegn þeim í hreinu áróður skyni. Það er sú þjóðhollusta, er sumir menn hafa sýnt í þessu máli. Hv. þm. Ísaf. sagðist hafa talað við ýmsa menn til sjávar og sveita, er fullyrt hefðu, að l. þessi mundu verða brotin. M.ö.o., þeir upplýsa ekkert, að þau hafi verið brotin, en það kemur málinu ekkert við, hverju þeir spá um framtíðina. Ef l. lognast út af, þá kemur vitanlega aldrei til þessa. Þó vil ég vekja athygli á því, að l. hafa þegar í rauninni gert það, sem þau áttu fyrst að gera, að stöðva kauphækkanir. Gerðardómurinn mun að vísu hafa hækkað grunnkaup lítillega í einni iðngrein hér í bænum, en almenn kauphækkun í uppsiglingu var stöðvuð. L. eiga að gilda til loka þessa árs, því að þá eru vinnusamningar aftur útrunnir. Þeir eru nú ekki útrunnir fyrr,. en annars hefði mátt setja annað tímatakmark. Og gerðardómurinn þarf að starfa þetta tímabil, þótt ekki væri til annars en að hafa hemil á verðlaginu. Menn hafa heimtað, að stjórnin gerði allt til að stöðva dýrtíðina, og hún getur þá aftur krafizt af þessum mönnum, að þeir viti, hvað þeir eru að heimta. En er stjórnin gerir sínar ráðstafanir í þessa átt, skeður það furðulega, að þeir sömu snúast hinir verstu við. En þingið verður að komast að niðurstöðu í þessum málum. Hv. þm. Ísaf. ber höfðinu við steininn og segir, að stjórnin hefði getað gert allt samkv. dýrtíðarl. Nú skal ég staðhæfa, að þá var ekki hársbreidd milli mín og ráðh. Alþfl. Forsendurnar fyrir framkvæmd l. voru aldrei uppfylltar. Í þeim var gert ráð fyrir, að athugaður yrði og áætlaður raunverulegur framleiðslukostnaður þeirra vara, er átti að verðbæta. Og ráðh. Alþfl. var .mér sammála um bað, að skilyrðið fyrir framkvæmd l. var það, að þessi athugun yrði látin fara fram. En þá athugun var ekki hægt að gera, meðan verðlagsnefndir þær, er fjalla um þessar framleiðsluvörur, voru þannig skipaðar sem þær voru og eru. Ég fullyrði, að um þetta var ekki ágreiningur milli mín og ráðh. Alþfl. Hv. þm. Ísaf. sagði, - ég ætla það hafi verið hann -, að menn mættu ekki taka of mikið mark á þeim fregnum, er útvarpið hefur nýlega flutt um dýrtíðarráðstafanir í Bandaríkjunum. þar eð við vissum ekki um, hvernig I. þessi væru framkvæmd. En við vitum þó og höfum hér grundvallaratriði, sem er lögfesting kaupgjaldsins þar. En það er einmitt það, sem hér er farið fram á, og þetta er vissulega sambærilegt. Nei, sannleikurinn er sá, að það vandræðaástand ríkir hér, að menn vilja ekki beygja sig fyrir þjóðarnauðsyn. Menn vilja aðeins gaspra um það aftur og fram, að dýrtíðina verði að stöðva. Þeir segja, að ekki sé hægt að bera saman ráðstafanir í þessum efnum með þjóðum, er berjist fyrir lifi sínu og frelsi, og ráðstafanir hér á sama sviði. En erum við ekki einnig að berjast fyrir lífi okkar og frelsi? Er mönnum enn ekki orðið ljóst, að við dönsum nauðugir viljugir með í hinum mikla Hrunadansi? En hér verður að færa fórnir, ef árangur á að nást. Hitt er svo annað mál, hvort við getum haft fullkomið vald á þessum málum. Ég hef frá byrjun efazt nokkuð um, að þessi lög næðu öllum tilgangi sínum. Það var mest undir landsfólkinu sjálfu komið. Og þótt það brygðist allt, þá var það, hvernig gengi að semja við hina erlendu aðila hér. Það hefur gengið hálfbögulega hingað til, og er jafnvel talað um, að þeir bjóði stundum helmingi hærra en taxtakaup. Það sjá því allir, að það er engan hemil hægt að hafa á þessu, nema hægt sé að semja við setuliðið. En hvers vegna mega ekki íslendingar fá þetta háa kaup? spyrja menn. Það er af því, að það miðar að því að gera þetta sama kaup verðlaust. Fyrsta skilyrðið fyrir því, að, Alþ. geti tekizt að sporna við þeim ósköpum, sem eru að dynja yfir landið í fjárhagsefnum, er það, að þingm. geri sér ljóst, hvað hér er um að ræða, og fremur er von til, að þeir geri það nú eftir þessar umr. Ég skildi það þannig, að hann hefði sagt, að grunnkaupshækkun hefði ekki áhrif á dýrtíðina, og það var af því meðfram, að þessu hafði áður verið haldið fram af flokksmönnum hans í opinlerum umr. um þetta mál og jafnvel í útvarpsumr. Og þar var jafnvel vitnað í enskan ráðherra, sem hafði fundið þann vizkustein, að grunnkaupshækkun, eða ég held kauphækkun yfirleitt, hefði engin áhrif á verðbólguna. Ef hv. þm. Ísaf. hefur ekki ætlað að segja annað en það, að grunnkaupshækkun hefði ekki haft áhrif á þá verðbólgu, sem hér á landi hefur átt sér stað, þá er það sama sem hann hefði slegið því föstu, að hér hefði ekki átt sér stað nein grunnkaupshækkun. En er hann, hv. þm., viss um, að hér hafi ekki orðið grunnkaupshækkun, sem hann gerir sér ekki grein fyrir? Hefur ekki orðið á þessum tíma grunnkaupshækkun í sveitunum? Hefur ekki orðið virkileg grunnkaupshækkun í sveitunum? Hvað var borgað hátt kaup við sveitavinnu í fyrrasumar, og hversu hátt kaup var borgað þar sumurin þar áður? Ég ætla, að jafnvel hafi verið dæmi til þess, að það hafi verið borgað þrefalt í fyrrasumar í sveitum á við það, sem þar var borgað fyrir stríð. Er þetta ekki grunnkaupshækkun? Og er það ekki vegna þessarar grunnkaupshækkunar m.a., sem verð á landbúnaðarafurðum hefur hækkað eins og það hefur gert? Og komumst við þá ekki að þeirri niðurstöðu, að það hafi verið grunnkaupshækkun, sem hafi valdið nokkru um dýrtíðina, sem hér hefur átt sér stað. Af þessu, sem fram er komið, getur maður séð, að hv. þm. er eitthvað farið að óra fyrir því, að verðbólgan kunni að eiga að einhverju leyti orsök sína í þessum hlutum, - eins og raunar hefur verið skýrt allrækilega af þeirra fræðimönnum í Alþfl., sem um þetta hafa ritað opinberlega, hversu þakklátt sem það nú kann að hafa verið í þeirra hópi. En, sem sagt, ef hæstv. Alþ. vill ekki viðurkenna þessa staðreynd, að ef á að halda niðri verðbólgunni, þá verði að halda niðri framleiðslukostnaðinum og þar með kaupgjaldinu, þá er ekki til neins að vera að tala um að halda niðri verðbólgunni í landinu. Hitt er svo annað mál, að það getur verið, að það fari út í sandinn hjá hæstv. þingi og ríkisstjórn, hver sem hún kann að verða. En það er skylt að mínu áliti að gera tilraun til þess í þessu efni að forða frá fári. Hv. þm. Alþfl. og Kommúnistafl. geta svo reynt að gera sér þann mat úr því á pólitískum fundum að afflytja þá viðleitni í eyru minna fróðs almennings í landinu. En þeir verða því vissulega að vera við því búnir, að aðrir keppinautar þeirra, t.d. í Vestmannaeyjum, reyni að leggja þá á þeirra eigin brögðum. Og það er hart fyrir þá, sem hafa fundið upp þetta herbragð, að leggjast á móti Sjálfstfl. af þessum sökum, að fá svo skollans sjálfstæðismennina á hálsins til þess að verða fyrri til þess á fundum að mæla með þessum ósköpum. En þetta er ekki annað en það, sem þeir mega búast við. En svo, þegar hv. 4. landsk. kemur hér og byrjar með því að segja, að þessi till., sem hann talaði um, hafi verið borin fram af óheilindum af þessum sjálfstæðismönnum í Vestmannaeyjum, sem var samþ. þar af 600–800 manns, þá liggur nærri að spyrja: Af hve miklum óheilindum samþ. þessi 600–800 manns þá till.? Ég held því, að það verði deig vopn, sem þessi hv. þm. reynir að bera fyrir sig í þessu efni, og lítið mark sé takandi á slíkum samþykktum.

Frsm. minni hl. (Finnur Jónsson) Hæstv. fjmrh. vildi hafa það eftir mér, að ég hefði látið í ljós, að ég tryði lítið á það, sem ég heyrði í útvarpi um dýrtíðarráðstafanir í Bandaríkjunum. Þetta er misskilningur. En á það er bent í nál., að dýrtíðin í Bandaríkjunum hafi í nóv. í fyrra ekki verið komin nema í 8.8% frá stríðsbyrjun. En kaupgjaldið hafði á sama tíma stigið um 2.5%, og má af því sjá, að það er fjarri því, að hækkun á dýrtíð fari saman við hækkun á kaupgjaldi. Hér er dýrtíðarvísitalan 83%, án þess að verulegar grunnkaupshækkanir hafi verið gerðar um leið. Ég hef bent hæstv. fjmrh. á, að frá því að dýrtíðarl. voru staðfest í júlí og til áramóta, hækkaði dýrtíðin um 45%, án þess að hækkun væri gerð á grunnkaupi. - Hæstv. fjmrh, sagði, að það væri stigamennska Alþfl. og skortur á þjóðhollustu og þegnskap, sem hefði valdið því, að gerðardómsl. væru komin út í sandinn. Hæstv. ráðh. ítrekaði nokkrum sinnum, ýmist að l. væru komin út í sandinn, eða væru að komast það, og væri það Alþfl. að kenna. En það er nú svo, að þegar þjóðstj. var mynduð, var það eitt af samningsatriðum, að ekki skyldu gefin út brbl., sem ágreiningur væri um í stj., en þetta samningsatriði var brotið á ráðh. Alþfl., svo að gerðardómsl. voru stigamennska fjögurra ráðh. gegn ráðh. Alþfl. Það var eftirtektarvert í ræðu hæstv. fjmrh., að hann taldi, að löggjöfin um gerðardóm væri í rauninni einskjs virði, og mér skildist hann telja, að ekki væri hægt fyrir ríkisstj. að stjórna landinu, af því að Alþfl. væri í andstöðu við ríkisstj. Þetta er eftirtektarvert, því að stjórnarflokkarnir lafa meiri þingmeirihluta en almennt er talið þurfa, svo að ef þessi ríkisstj., sem hefur svo sterkan meiri hluta, er þess ekki um komin að stjórna landinu, hljóta að liggja á bak við það aðrar ástæður. Ríkisstj. hefur sem sé ætlað sér þá dul að koma fram löggjöf, sem skapar misrétti í landinu á milli fátækra og ríkra. Þar eru orsakirnar að erfiðleikum ríkisstj. Það er ríkisstj., sem hefur skapað það vandræðaástand, sem ríkir í landinu, og slíkt hlýtur að hefna sín. Hæstv. fjmrh. var að tala um, að eitt af því, sem þyrfti að gera, væri að festa kaupgjaldið, til þess að krónan yrði ekki gerð að engu. Mér skildist á honum, að af því að svo miklir peningar færu til verkamannanna, þyrfti að festa kaupgjaldið. En það koma fleiri peningar inn í landið en þeir, sem fara til verkamannanna. Hæstv. ráðh. veit það, að á hverjum togaratúr skiptir gróðinn jafnvel hundruðum þúsundum. Hvað er gert til þess að hefta þetta fé? Það hefur ekki verið litið við gengisfrv. Alþfl., sem þó hefur að geyma beztu ráðstafanirnar til að hefta það. Það er mikið fé og veldur inflationinni. Ástæðan fyrir því, að ríkisstj. er að verða óstarfhæf þrátt fyrir hinn mikla þingmeirihluta, er sú, að hún ætlar að fremja það ranglæti að draga úr tekjum þeirra, sem ekkert mega missa af tekjum sínum. *Fjmrh. (Jakob Möller): Ég get verið stuttorður. Hv. síðasti ræðumaður þóttist vera að svara mér, en hann sneri öllu við. Ég sagði aldrei, að gerðardómsl. væru komin út í sandinn. Ég sagði, að ef þau færu út í sandinn, þá væri um að kenna stigamennsku Alþfl. Hv. þm. endurtók sömu vitleysuna og áður, að ráðstafanir ríkisstj. beindust að því að gera hag hinna fátæku verri, en snertu ekki við hinum ríku. Hann sagði, að gróði togaranna væri látnir leika lausum hala. Samt veit hann, að hér liggur fyrir skattafrv., sem hnígur að því að taka 90% af gróðanum, þegar hann er kominn upp að vissu marki. Hann segir, að almenningur sjái, að gengið sé í bága við hans hagsmuni. Almenningur trúir kannske hv. þm., þegar hann segir þetta, en ekki hagfræðingunum. Og reynslan sýnir annað. Varðandi dýrtíðina í Bandaríkjunum í byrjun stríðs, eða áður en þau fóru í stríðið sjálf, gegnir allt öðru máli en hér á Íslandi. Bandaríkin framleiða sjálf allt, sem þau þurfa. Þau þurfa sama og ekkert af innfluttum vörum, og sér hver maður, að í því efni er ekki hægt að bera saman aðstöðu þeirra og okkar. Það er rétt hjá hv. 5. þm. Reykv., að upphaf dýrtíðarinnar var vöruverðshækkun, en verðhækkun innanlands og hækkun framleiðslukostnaðar bættist við. Í því sambandi eru grunnkaupshækkanir hættulegastar, og áframhaldandi hækkanir hefðu verkað enn meir á dýrtíðina. Þetta áttu l. að koma í veg fyrir og vernda þannig hagsmuni hinna fátæku, öfugt við það, sem hv. þm. Ísaf. segir. Og hinir ríku eru sannarlega ekki látnir sleppa, eins og skattalöggjöfin verður. Alþfl. vill ganga enn lengra, og það verður að vera álitamál. En sjávarútvegurinn verður að geta safnað sér sjóði. Það er lífsnauðsyn fyrir þjóðarbúskapinn, og honum er ekki of mikið eftir skilið. Að lokum vil ég segja þetta: Þegar Bandaríkin fóru í stríðið, hvað gerðu þau þá til að hindra verðbólguna? Einmitt það sama og við. Þau reyndu að vinna á móti verðbólgunni með því að lögbinda kaupið. Ég veit ekki, hvaða fregnir hv. 4. þm. Reykv. og hv. 4. landsk. hafa frá Rússlandi um kauphækkanir þar.

*Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson): Við 1. umr. var þetta mál rætt hér almennt, og ég minntist þá á afstöðu stjórnarandstæðinga, en við 2. umr. á gagnrýni frá andstæðingum frv. Þeir hafa kvartað undan því, að þeim hafi verið of lítið svarað, en það er misskilningur, þegar þess er gætt, að við allar þrjár umr. hafa þeir endurtekið sömu aðfinnslurnar. Það er eftirtektarvert, að andstæðingar frv. eru komnir svo langt í gagnrýni sinni, að þeir eru farnir að tala eins og verðbólgan væri æskileg og mesti gróðahnykkur fyrir verkafólk og launamenn. Þeir eru farnir að tala um ráðstafanir gegn verðbólgunni eins og eitthvað, sem sé gert bara fyrir efnamenn. Ekki alls fyrir löngu fékk ég 3 hagfræðinga til að gefa sitt álit um skyldusparnað. Einn af þeim var Jón Blöndal, hagfræðingur Alþfl. Sem inngang að aðalmálinu hafa þeir látið í té álit sitt um verðlagsmálin. Þeir tala þar um verðbólguna og afleiðingar hennar. Það er fróðlegt að rifja upp, hvað þeir segja. Með leyfi hæstv. forseta vil ég lesa hér upp úr áliti þeirra. „Þeir, sem fyrst og fremst verða fyrir barðinu á verðbólgunni, er fólk, sem á peningakröfur, svo sem sparifjáreigendur, eigendur peningakrafna á hendur einstaklingum o.s.frv. Þeir, sem aftur á móti græða á verðbólgunni, eru atvinnurekendur, a.m.k. þeir, er selja á innlendum markaði, þeir, sem skulda peninga, og eigendur fasteigna og annarra raunverulega fjármuna. Flytjendur tapa aftur á móti á verðbólgunni.“ Það eru fyrst og fremst atvinnurekendur og eignamenn, sem græða á verðbólgunni og því, að stefna Alþfl. yrði ofan á, eins og hún er túlkuð hér á Alþ., - en þeir, sem tapa, eru sparifjáreigendur og þeir, sem eiga kröfur á hendur öðrum, m.ö.o. þeir, sem vinna fyrir peningum. Þeir segja enn fremur: „Algert verðhrun peninganna mundi líka sennilega skapa slíkt öngþveiti í atvinnulífinu, að vafamál er, hvort það mundi ekki einnig í þágu atvinnurekenda, sem framleiða fyrir innlendan markað, eða þeirrar stéttar, sem líklegust er til að græða á verðbólgunni, að hún yrði stöðvuð þannig að segja megi með enska hagfræðingnum Keynes, að ráðstöfunum gegn verðbólgunni megi líkja við umferðarreglurnar, þannig að þær séu til hagsbóta fyrir alla hlutaðeigendur.“ Undir þetta skrifar hagfræðingur Alþfl., Jón Blöndal, ásamt hinum, og kveður þar við annan tón en við eigum að venjast hér á Alþ. úr þeim herbúðum. Það hlakkar í þessum hv. þm. yfir því, ef svo kynni að fara, að þær ráðstafanir reyndust ekki fullnægjandi í framkvæmdinni til að stöðva verðbólguna. Svo þykjast þessir menn styðja sérstaklega málstað verkalýðsins með því að vera þessum ráðstöfunum mótfallnir, sem þeir segja, að séu aðeins til hagsbóta fyrir efnamenn landsins. Hv. þm. Seyðf. sér verðbólguna vaxa í landinu, honum dettur ekki í hug að stöðva hana, af því að hann álítur allar slíkar aðgerðir kúgun við verkalýðinn. Ef menn fallast á, að þessar ráðstafanir séu nauðsynlegar til að stöðva verðbólguna í landinu, kemur spurningin: Er það hægt án þess að hafa áhrif á kaupgjaldið? Eða er það af illvilja gagnvart þeim, sem taka laun fyrir störf sín, sem ráðstafanir eru gerðar til að hafa hemil á launakjörum í landinu? Það er ekki hægt að hugsa sér að stöðva dýrtíðina með öðru móti en að hafa jafnframt hemil á kaupgjaldinu. Hvernig eru ráðstafanir annarra landa til að koma í veg fyrir verðbólguna? Hafa þau látið sig engu skipta, þó að kaupgjaldið hækkaði úr öllu valdi? Í þessu sambandi er sérstaklega ástæða til að rifja upp, hvernig til hagar í Ástralíu, þar sem flokksbróðir Alþfl.-manna fer með völdin. Þar hefur verið sett löggjöf, sem er lík þeirri, sem hér um ræðir, að hafa eftirlit með verðlagi og kaupgjaldi í landinu. Svo vilja háttv. flokksbræður forsrh, í Ástralíu hér á Alþ. telja fólki trú um, að sams konar ráðstafanir hér stafi af illvilja við launastéttirnar. Það er ekki hægt að stöðva verðbólguna í landinu á annan hátt en þann að gera sömu ráðstafanir og Bandaríkin og mörg önnur lönd, að hafa hemil á kaupgjaldinu annaðhvort með samkomulagi, þar sem það er hægt að fá, eða með löggjöf. Hvernig er svo með þegnskap Alþfl.- manna, sem telja sig forkólfa verkalýðsins í landinu, þegar á að gera slíkar ráðstafanir hér? Þeir reyna að fiska nokkur atkvæði með því að beita sér gegn þessari löggjöf, sem þeir kalla kúgunarlög. Og þeir gera allt, sem þeir geta, til þess að hún verði ekki framkvæmd eða þá brotin, ef hún nær fram að ganga. Þannig er munurinn á því, hvernig þessum nauðsynlegu ráðstöfunum er tekið hér eða annars staðar. Hins vegar hafa svo fulltrúar fyrir aðrar stéttir þjóðfélagsins, sem mundu frekar hagnast á því, að verðbólgan héldi áfram að vaxa, tekið vel í þessi mál. Þeir hafa talið hina mestu nauðsyn að stöðva dýrtíðina og tekið þátt í ráðstöfunum til þess. því fer fjarri, að verkamönnum megi á sama standa, hver þróun verður í þessu efni; og þeir hafa mestra hagsmuna að gæta, ef verðbólgan héldi áfram að vaxa. Þetta er staðreynd, sem ómögulegt er að hrekja. Það er ekki hægt að fá samtök um neinar almennar ráðstafanir, og það er ekki hægt að framkvæma þær, nema með því að hafa eftirlit með kaupgjaldi í landinu, eins og öðrum þáttum verðlagsmálanna. Öllum þessum staðreyndum hefur verið neitað að Alþfl. vegna ástæðna, sem ég hef þegar greint. Það er eftirtektarvert, að þeir Alþfl.- menn og aðrir, sem hafa talið sig forkólfa verklýðsfélaganna í landinu, þeir unnu að því fram á haustið 1941, að grunnkaupshækkanir ættu sér stað sem minnst vegna almennrar nauðsynjar. Þessir forkólfar unnu að samningum, í þessa átt fram á haust 1941, en þegar til á að taka, er ómögulegt að komast að slíku samkomulagi við þá, svo að það verður að hefta kauphækkanir með löggjöf, ef ekki á að hefjast nýtt tímabil vaxandi verðbólgu. Þá skerast þeir úr leik og bera á okkur allar vammir og skammir fyrir að setja slíka löggjöf. Ef það er kúgun við verkalýðinn að takmarka grunnkaup í jan. 1942, hvers vegna unnu þá forkólfar verklýðsfélaganna að því 1940 og 1941, að kaup héldist óbreytt? Hvers vegna létu þeir ekki verkalýðinn sækja rétt sinn á þann hátt, ef það var hægt? Svo ber þessi hv. þm., sem hér á hlut að máli, á okkur allar þær mestu vammir og skammir fyrir að halda áfram að gera þær ráðstafanir í kaupgjaldsmálunum 1942, sem hann hafði gert 1941. Enn fremur væri mikilsvert, ef gerð yrði tilraun til þess í umr. að gera grein fyrir því, hvernig takast megi að halda dýrtíðinni niðri með því móti, að verkalýðurinn og launastéttirnar í landinu hækkuðu grunnkaup og laun og fengju sinn hlut réttan á þann hátt. Mundu þá ekki aðrar stéttir rísa upp, sem hafa tekjur sínar bundnar með löggjöf? Það væri harla einkennileg löggjöf að binda tekjur sumra stétta, en láta aðrar hafa óhindraða möguleika til að selja vinnuafl sitt okurverði. Og eitt er víst, að undir slíkum kringumstæðum er alveg óhugsandi að framkvæma löggjöf til að takmarka verðbólguna. Alþfl. fann sér tvennt til afsökunar á þeirri framkomu sinni að skerast úr leik í þessum málum. Í fyrsta lagi sagði hann, að hér væri um sérstakar kúgunarráðstafanir að ræða gagnvart verkalýðnum, og ég hef drepið á, hvernig Alþfl.- menn hafa hagað sér í þessum málum undanfarin ár. Hin ástæðan er sú, að stríðsgróðinn sé ekki nægilega skattlagður, og þess vegna geti þeir ekki tekið þátt í þessu máli. Ég veit ekki til þess, að Alþfl. hafi kynnt sér, hver áætlun var gerð innan stjórnarflokkanna um skattlagningu stríðsgróðans. En hitt veit ég, að Alþfl. átti sæti í ríkisstj. 1940 og 1941 og vék úr stjórninni með litlum fyrirvara, og það var ekki vegna ósamkomulags út af skattlagningu stríðsgróðans, heldur vegna þess, að ráðsaafanir gegn dýrtíðinni, sem gera átti 1941, töldu þeir ófullnægjandi. Síðan Alþfl. hóf deiluna við okkur, hefur hann borið okkur á brýn, að við værum að kúga verkalýðinn og hlífa auðmönnunum. Síðan Alþfl. fór úr ríkisstjórninni, hafa verið lagðar fram till. um skattlagningu stríðsgróðans, sem ræddar hafa verið í þinginu. Hefur Alþfl. fundið þar sérstöðu og haft það til afsökunar því, að hann hafi ekki getað tekið þátt í ríkisstjórninni. Svo mikið voru alþfl.- menn búnir að tala um skattlagningu stríðsgróðans, að mönnum datt ekki annað í hug en að þeir reyndu að Leggja fram einhver frumvarpsslitur í þá átt, áður en 7 vikur voru liðnar af þingtímanum. En till. Alþfl., sem áttu að marka sérstöðu hans í skattamálunum, komu öfugu megin við frv. Raunar var svo lítill munur á till. Alþfl. og frv. sjálfu, að sérstaða kom ekki til greina á því stigi. Þeir fóru fram á örlítið hærri álagningu á stríðsgróðann, en allir geta séð, að þessi ástæða gat ekki valdið því, að Alþfl. tók ekki sæti í ríkisstjórn. Nei, þetta var kosningaáróður og átti að vera yfirboð, þess vegna vildi Alþfl. ekki taka þátt í þessum ráðstöfunum. Menn hafa heimild til að draga þessa ályktun vegna þess að þær ástæður, sem fram hafa verið færðar, eru augljósar tylliástæður, ef miðað er við framkomu Alþfl. í kaupgjaldsmálunum 1941 og við till. Alþfl. í skattamálunum. Ég hef áður tekið fram um þau atriði í þessu máli, sem sérstaklega snerta mig. Alþfl.-menn hafa mikið rætt um andstöðuna gegn þessum l. og gera mikið veður úr því, að þau séu hvarvetna brotin. Það má vel vera þar, sem menn leggja sig fram til að brjóta þau, en menn ættu ekki að koma til ríkisstj. til að tilkynna slík lögbrot. Það má segja um mörg nytsöm lög, að þau séu brotin í sumum tilfellum, þó að þan komi hins vegar að miklu gagni. T.d. eru áfengislögin mikið brotin, en þó er fjöldinn af mönnum, sem heldur fram, að þau séu til mikils gagns, þó að farið sé í kringum þau af einhverjum þegnum þjóðfélagsins. Löggjöf getur orðið til mikils gagns, þó að hún sé brotin, og það gerir hvorki til né frá, þó að hægt sé að benda á einstök dæmi um það. Nú er eftir að framkvæma þessar ráðstafanir, og það er hugsanlegt, að Alþfl. fái ánægju af að sjá verðbólguna vaxa í landinu, þrátt fyrir ráðstafanir ríkisstj. Það er ánægjulegt fyrir hann, ef hann getur átt þátt í, að svo mætti verða. Ég er ekki eins viss um, að Alþfl. verði jafnánægður með það síðar meir, ef fyrir hans tilstilli tækist að gera minna úr þessum ráðstöfunum heldur en við gerum okkur vonir um.

*Einar Olgeirsson: Hv. 4. landsk. þm. hefur spurt að því, hvernig ríkisstjórnin hefur samið við setuliðið, og því hefur enn ekki verið svarað. Ég vildi í því sambandi upplýsa það, að ríkisstj. er þegar farin að leita eftir starfskröftum hér í bænum í sambandi við skrifstofu, sem ríkið er að koma upp og á að hafa með allt vinnuafl í landinu að gera. Menn munu tæplega trúa því, að slíkar ráðstafanir séu gerðar, án þess að Alþ. ákvarði um þær. Ég vil ítreka þá fyrirspurn til ríkisstj., hvort hún sé búin að taka ákvarðanir um að fjölga þannig starfsmönnum sínum, án þess að Alþ. samþ. það, og hvort hún í trássi við AIþ. ætli að koma upp slíku skrifstofubákni. Ég mótmæli, að slíkar ráðstafanir séu framkvæmdar án þess að Alþ. sé spurt leyfis. Svo vil ég segja nokkur orð í sambandi við ráðstafanir Bandaríkjanna gegn dýrtíðinni. Í fyrsta lagi erum við ekki skyldugir til þess að skoða allt, sem Bandaríkin kunna að gera, sjálfsagt og rétt. Ég vil minna á í sambandi við ákvarðanir Ameríkumanna um takmörkun kaups, að á síðasta ári hækkuðu grunnlaun þar um 25%, meðan dýrtíðin steig um 6%, og þessi hlutföll samsvara allt að 20% grunnkaupshækkun. Í öðru lagi eiga Bandaríkin í stríði, og við mundum áreiðanlega á öðrum grundvelli ræða um þetta mál, ef við værum stríðsaðili og þyrftum að berjast fyrir lífi og frelsi. Bandaríkin hafa samvinnu við verkalýðsfélögin og taka í samráði við þau ákvarðanir um lögbindingu kaups. Vill ríkisstjórnin lögfesta það kaup hér á landi, sem Bandaríkin greiða? Það væri rétt að athuga þetta atriði, áður en Bandaríkin eru tekin til fyrirmyndar. Hæstv. fjmrh. viðurkenndi í rauninni, að hægt væri að hækka kaupið, án þess að verðbólgan ykist. En því miður er því þannig háttað nú, að atvinnurekendur vilja ekki hækka kaupið, af því að nú loks hefur verkalýðurinn betri atvinnuskilyrði og getur dregið fram lífið. Ég vil svo ekki ræða um þetta frekar að sinni, en get sagt það að lokum, að gerðardómslögin verða aldrei framkvæmd.

*Haraldur Guðmundsson: Hæstv. fjmrh. kom mér til þess að kveðja mér hljóðs með ræðu sinni áðan. Hann fullyrti, að því er mér skildist, að milli hans og ráðh. Alþfl. hefði ekki skakkað hársbreidd í dýrtíðarmálunum. Hann sagði, að heimildir í dýrtíðarl. 1941 hefðu ekki verið notaðar, vegna þess að ekki fékkst útreiknuð vísitala landbúnaðarins, og þess vegna hafi hvorki hann né Stefán Jóh. Stefánsson fallizt á að greiða verðlagsuppbætur á landbúnaðarafurðir. - Það er ef til vill rétt hjá þessum hæstv. ráðh., að þeir tveir hafi heimtað að fá þessa vísitölu útreiknaða, og ég játa, að uppbót á landbúnaðar afurðir þarf að vera í samræmi við vísitöluna. Hitt hlýtur að vera misminni hjá hæstv. ráðh., að ekki hafi skeikað hársbreidd milli hans og ráðh. Alþfl. Eins og kunnugt er, lagði ráðh. Alþfl. fram till. í ríkisstj. þ. 15. des. 1941 um ráðstafanir gegn dýrtíðinni, sem miðuðu að því, í fyrsta lagi að innheimta ekki útflutningsgjald af ýmsum vörum, í öðru lagi að afnema eða lækka tolla samkv. heimildum í dýrtíðarl., í þriðja lagi að hafa eftirlit með farmgjöldum á vörum, sem fluttar væru til landsins, og í fjórða lagi að greiða ekki uppbót á mjólkurverðið, heldur láta fara fram rannsókn á auknum reksturskostnaði, og greiða þá hækkun beint til mjólkursamsölunnar. En þessar till. náðu ekki fram að ganga. Ég get einnig getið þess, að samkv. upplýsingum framsóknarmanna í Tímanum, báru þeir fram till. líkar þeim, er Stefán Jóh. Stefánsson hafði komið með, en þeim till. var hæstv. fjmrh. andvígur. Hæstv. fjmrh. hefur og lýst yfir því, að heimildir dýrtíðarl. hafi verið gagnslausar, aðeins meðal, sagði hann, sem deyfir sársaukann, en veikin er jafnskæð eftir sem áður. - Ég er ósammála hæstv. fjmrh. í þessu sambandi, og hann hlýtur að vera ósammála sjálfum sér, því að ég veit ekki betur en að hæstv. ríkisstj. hafi um langt skeið greitt nokkurn hluta kolaverðsins til þess að halda niðri verði á þeim. Enn fremur afnám hún og lækkaði tolla af ýmsum vörum og hætti að innheimta stríðsflutningsgjaldatolla af sömu vörum. - Einmitt vegna þessara aðgerða hefur ríkisstj. lánazt að halda vísitölunni óbreyttri síðan um áramót. - Ég á því bágt með að skilja hæstv. fjmrh., þegar hann segir, að þessar ráðstafanir séu gagnslausar, því að þær eru það alls ekki, og ef fyrr hefði verið gripið til þeirra þá væri dýrtíðin ekki eins mikil og raun bar vitni um. Frumorsök dýrtíðarinnar er flutningsgjaldahækkunin á vörum, sem fluttar voru til landsins, og þetta viðurkenndi hæstv. ráðh. að nokkru leyti. Þessari hættu var hægt að afstýra með því að halda flutningsgjöldunum óbreyttum og greiða Eimskipafélagi Íslands mismuninn á reksturskostnaði félagsins, og með því mátti koma í veg fyrir hækkun erlendra vara og þar með hækkun innlendra vara o.s.frv. Þeir tollar, sem hafa hækkað, hafa hækkað vöruna sjálfa. Þetta leiðir af sjálfu sér, og hæstv. ráðh. veit það vel. Hæstv. fjmrh. sagði, að gerðardómsl. hefðu verið sett til þess að stöðva dýrtíðina og að hverfa frá þeim vær í sama og að sleppa dýrtíðinni lausri. Ég er hér ekki á sama máli og fullyrði, að þessi l. geti aldrei stöðvað dýrtíðina, því að aldrei verði hægt að framkvæma þau. Til viðbótar get ég bent á, að það er óhugsandi, að landbúnaðurinn fái verkafólk í þjónustu sína fyrir sama kaup og í fyrrasumar, hvað sem gerðardómurinn segir. Annaðhvort verða bændur því að draga saman búskap sinn eða hækka kaupið, og af því leiðir svo, að kröfur koma fram um hækkun á landbúnaðarafurðum á ný. L. eru því gagnslaus að þessu leyti fyrst og fremst. Það hefur sýnt sig, að ýmsir atvinnurekendur fara á bak við gerðardómslögin og reikna kaup fyrir fleiri tíma en unnir eru. Það er þess vegna ekki nema eðlilegt, að menn haldi sér frekar að slíkum vinnustöðvum. Mér hefur virzt af ummælum hæstv. ríkisstj. viðvíkjandi fyrirspurnum, sem fram hafa komið hér í hv. d. um vinnuaflið í landinu, að hún teldi, að gerðardómslögin hefðu ekki hjálpað til að draga úr fólkseklunni, heldur þvert á móti. - Hverjum mundi líka detta í hug að fara í vegavinnu núna, þegar bannað er að hækka kaupið þar? Út af þeim ummælum hér í hv. d., að hækkun kaups hljóti að leiða til aukinnar dýrtíðar, þá finnst mér það fjarri sanni. - Verzlanir geta t.d. hækkað kaup starfsmanna sinna án þess að reksturinn bíði nokkurn hnekki, og þó að prentarakaupið hækkaði, þyrfti það ekki að leiða til hækkunar á prentun, og svo mætti lengi telja, en að vísu kostar þetta sterkt verðlagseftirlit. Hæstv. fjmrh. og hæstv. viðskmrh. veitast nú mjög að Alþfl. og saka hann um, að hann eigi drjúgan þátt í hinni miklu dýrtíð, sem nú er í landinu, af því að hann tók ráðh. sinn úr ríkisstj. og vildi ekkert gera til þess að stuðla að því, að dýrtíðin minnkaði.

Ég sagði það aldrei.

Hæstv. viðskmrh. sagði það; og hæstv. fjmrh. sagði, að þeir vildu ekkert gera til að halda dýrtíðinni í skefjum. Mér þykir þessi ummæli harla einkennileg, því að þessir hæstv. ráðh. og öll hæstv. ríkisstj. vissi, að ef þessi brbl. yrðu gefin út, þrátt fyrir andmæli Alþfl., þá mundi af því leiða samningsslit. En svo koma þeir til Alþfl. á eftir og bera sig illa yfir framferði hans, og það er miður karlmannlegt, þegar þess er gætt, að þeir hafa þingfylgi til þess að koma þessum l. fram. Nú er mikið gumað af þessum I. og sagt, að svona hafi Roosevelt farið að, alveg eins og hann hafi sótt fyrirmyndina hingað.

Hver veit?

Þessar aðferðir, sem notaðar hafa verið, eru þannig, að fáir mundu hafa gripið til þeirra í öðrum löndum. Ég er þess t.d. alveg fullviss, að ríkisstj. í Ástralíu hefði aldrei dottið í hug að setja slík l., nema í samráði við verkalýð landsins.

Hvað veit hv. þm. Seyðf. um, hvað þeim dettur í hug í Ástralíu?

Það var ekki nóg með að ríkisstj. hér léti sér detta þetta í hug, heldur fór hún með fólkið eins og kjöt- eða mjöltunnur og sagði: „Þarna skalt þú vinna og fyrir þetta kaup.“ Hæstv. ráðh. ræddi nokkuð frétt um dýrtíðarráðstafanir Bandaríkjamanna, en einhvern veginn hefur þessum hæstv. ráðherra skotizt yfir mjög mikilsvert atriði í þessari frétt. Þar er einnig skýrt frá því, að enginn Bandaríkjaþegn megi halda meiru eftir af tekjum sínum en 25000 dollurum. Það, sem umfram er, skuli allt tekið í sköttum. Viðskmrh. var ekki að hafa fyrir að tesa þetta. Samkvæmt því skattafrv., sem hér liggur fyrir og hann virðist vera talsvert stoltur af, er tryggt, að þegar búið er að greiða skatta af einnar milljónar gróða, þá verði eftir a.m.k. 400 þús. kr., en hámiarkið, sem hverjum Bandaríkjaþegni er leyft að hafa, er 25 þús. dollarar, eða 150 þús. kr. Ef fyrirtæki á 7 togara og það græðir tæp 900 þús. kr. á hverjum, eða 6 milljónir króna, þá er þessu fyrirtæki tryggt, að það eigi eftir a.m.k. 2400000 krónur að greiddum sköttum og útsvari, ef frv. verður samþ. Þetta er gert með því að banna bæjarfélögunum að leggja á okkur útsvör á tekjur, sem fara yfir 200 þús. kr. Hann kallar það lítilfjörlegt formsatriði að flytja brtt. um að fella þetta ákvæði niður. Eitt útgerðarfélag hér í Reykjavík greiddi til bæjarsjóðs, auk hluta af stríðsróðaskatti, 700 þús. kr. Nú er bannað að leggja á annað hjá þessu fyrirtæki en þær ca. 120 þús. kr., sem verða eftir af fyrstu 200 þús. kr., þegar búið er að draga skattana frá. Annars eru það ekki skattamálin, sem nú eru til umræðu, en úr því að hæstv. ráðh. fer að ræða þau, vil ég ekki láta honum ósvarað. Hæstv. ráðh. segir, að Alþfl. hafi verið sammála Framsfl. um afgreiðslu skattal. 1941. Ráðh. veit, að þetta er ekki rétt. Hann veit, að það er mjög fjarri lagi. Hann veit, að við fluttum brtt. um að nema burtu tapsfrádrátt útgerðarfélaga, sem mun hafa verið um 7–9 milljónir króna, sem stærstu fyrirtækin fengu langmest af. Hann veit það líka, að við bárum fram till. um miklu hærri stríðsgróðaskatt en samkomulag varð um að lokum. Einnig veit hann það, að í l. frá reglulegu þingi 1941 er stj. heimilað að innheimta útflutningsgjald. Hann veit, að meðalsala togaranna s.l. ár nam 9400 £ eða næstum 250 þús. kr., og hann veit, að þessi heimild hefur ekki verið notuð enn þann dag í dag. Hann segir, að Alþfl. hafi ekki þorað að leggja fram till. sínar í skattamálum, fyrr en eftir að stjfrv. kom. Eftir að stjórnin hafði tilkynnt með miklu yfirlæti, að hún ætlaði að taka 90% af hátekjum með sköttum, þótti okkur ekki rétt að fara að bera fram till. um það efni. Skattar af meðaltekjum og lágum tekjum höfðu verið lagaðir svo mikið á þingi 1941, að vel mátti við una, ef tekjuumreikningi var haldið áfram óbreyttum. Það var fyrst, þegar frv. kom fram, að við AIþýðuflokksmenn sáum, að það var fullkomin blekking að tala um 90% skatt, þar sem hámark var sett á það, sem mátti greiða af. Áður en skattafrv. þetta kom fram, höfðum við Alþýðuflokksmenn lagt fram frv. um gengishækkun, sem fulltrúar Framsfl. og Sjálfstfl. ekki fengust til að taka neiala afstöðu til, en þar er gert ráð fyrir 15.% skatti á eignaaukningu frá stríðsbyrjun. Þ.e.a.s., að stórgróðamennirnir, sem hafa auðgazt á þessu tímabili, þeir skili aftur því, sem ætla má, að þeir hafi auðgazt fyrir of lágt gengi. Það' er alveg misskilningur hjá hæstv. ráðh., að við höfum óttazt, að hann yrði vinstra megin við okkar tillögur. Þar sem okkar frv. var komið áður, höfðum við ekkert að óttast í þessu efni. Ég vildi, úr því að farið er inn á þetta mál, segja það, að mig furðar á því, að hæstv. ráðh. og stjórnarflokkarnir, sem hafa oft áður látið í ljós, að þeir teldu það ráð að hækka gengi krónunnar, að þeir skuli vera ófáanlegir til þess að taka afstöðu með frv. og fara þá leið, sem réttlátust er og eðlilegust í skattamálum landsins, að láta þá, sem grætt hafa á gengislækkuninni, skila aftur þeim mismun, sem er á því, sem þeir hafa keypt hlutina fyrir, og réttmætu gengi. Hæstv. viðskmrh. las hér upp prýðilegan kafla úr álitsgerð nefndar, sem athugaði fyrir stjórnina, hvernig tiltækilegast væri að hamla gegn verðbólgunni. Ég hafði orðað þetta fyrr hér í umr., eins og hæstv. ráðh. las, þannig, að verðbólga væri hættuleg og viðsjárverðust fyrir þá, sem eignalausir eru, vegna þess að ef hún héldi áfram, þá yrðu þeir ríku ríkari og þeir snauðu snauðari. Hann las þetta rétt, þ.e.a.s. stafrétt og með réttum hljóðum; en allt um það er það bersýnilegt, að ráðh. skilur ekki eitt einasta orð í þessu, því að ef hann gerði það, væri ólíklegt að hann breytti í andstöðu við það, sem hann telur rétt, því að ráðh. er búinn að vera ráðh. dýrtíðarinnar frá byrjun og hefur alltaf fullyrt um sinn mikla vilja til þess að stöðva hana, en aldrei gert neitt annað, en margt til þess að auka hana. Svo leyfir hann sér að flytja hirtingarræðu yfir Alþfl. fyrir það, að hann ætlar ekki að berjast gegn dýrtíðinni á þann þokkalega hátt, sem hann vill. Ég hef nefnt hér ótal dæmi fyrir því, að ef þessi ráðh. hefði ekki brugðizt skyldu sinni, var hægt að hækka kaupið allverulega, án þess að verðbólga kæmi fram, ef haldið var í hemilinn á þeim fyrirtækjum, sem nú taka inn stórgróða, en þetta fer fyrir ofan garð og neðan hjá viðskmrh. Viðskmrh. talaði um kjósendahræðslu, að Alþfl. hefði farið úr stjórn af því, að hann ætlaði að nota sér ákvæðið um lögbindingu kaupsins til fylgisaukningar. Ég vil þá spyrja hæstv. viðskmrh., Hækkar hann verð á kjöti og mjólk til þess að veiða atkvæði hjá bændum? Hann var með ákúrur á hv. þm. A.-Húnv. fyrir, að hann sé að veiða atkvæði í Húnavatnssýslunni með því að biðja um hærra kjötverð en Framsfl. vill borga, en hækkar það næsta dag meira en hv. þm. A.-Húnv. hafði viljað fara fram á. Sorgarsaga ráðh. stafar af því, að hann hefur reynt að nota dýrtíðina allan þennan tíma til þess að veiða atkvæði fyrir sig og sinn flokk, sér og sínum flokki til framdráttar. Í síðasta blaði Tímans er grein um verðlagseftirlitið innmatur inn í blaðinu, þar sem leitazt er við að sýna fram á, að verðlagseftirlitið hafi sparað landsmönnum margar milljónir króna. Í sama blaði birtast svo reikningar Kaupfélags Eyfirðinga á fremstu síðu, og sýna þeir, að eftir að búið er að setja verðið svona niður fyrir röggsemi ráðh., gerir Kaupfélag Eyfirðinga sér lítið fyrir og skilar 10% tekjuafgangi til meðtíma sinna og leggur samt álitlega fúlgu í sjóði. Mér er jafnvel kunnugt um, að margir kaupfélagsstjórar nota ekki til fulls álagningareikvæðið. Sér er nú hver röggsemin! Það er von, að ráðh. státi! Af hverju er þetta? Mér er ekki grunlaust um, að ráðh. sé búinn að segja, hver ástæðan er. Það er til þess að kaupfélögin geti á þessum tímum aflað sjóða. En það eru fleiri en kaupfélögin, sem græða á þessu. Það gildir það sama fyrir allar verzlanir. Það eru fleiri en ráðherrann, sem sýna röggsemi. Hér í Reykjavík hefur þeim, sem fengu verzlunarleyfi, fjölgað eitthvað á þriðja hundrað. Og bara á árinu 1941, þegar hann skammtar álagninguna, fjölgar heildsölum í Reykjavík um 83. Ég verð að segja það, að ráðherrann getur ekki vænzt stuðningi míns í þessum sparnaði. En þó að hver og einn gæti fengið hækkaðar tekjur, var ekkert athugavert við það. Það á að taka það með sköttum,sagði stjórnin. Og þegar þeir koma, halda þeir eftir 40%. Því að það verða að vera sjóðir! Það má ekki svipta fyrirtækin réttinum til þess að nota góðærið. Ráðh. sagði, að ef það væru svik að setja lög eins og gerðardóminn, hvað ætti þá að kalla það, að Alþfl. gerði ekkert til þess að hækka kaupið allt góðærið 1940. Það er nú í fyrsta lagi ekki kunnugt um, að Alþfl. hafi gert neitt til þess að hækka kaup. Margir alþýðuflokksmenn stóðu að því, að full dýrtíðaruppbót fékkst og grunnkaupshækkun var komið á í nokkrum félögum, en ég skal játa það, að ef ég hefði séð það fyrir, hvernig löggjöf stj. mundi koma með í þessu máli, þá hefði ég hafið miklu skeleggari baráttu fyrir því, að verkalýðsfélögin heimtuðu kauphækkun árið 1940. En ég trúði því þangað til seint á árinu 1941, að það væri ætlun stj. að reyna að gera fleira en að binda kaupið. Ég trúði því, að það væri ekki aðeins slagorð, þegar sagt var, að allir yrðu að taka á sig erfiðleikana við að afstýra þeirri hættu, sem framundan er. En þegar ég svo sannfærðist um, að það var ekki ætlun stjórnarinnar að láta ganga jafnt yfir alla, sá ég, að það var eðlilegt og réttlátt, að verkalýðurinn reyndi að draga fram sinn hlut, eins og stjórnin ýtti undir, að aðrir flokkar gerðu. Það er það, sem veldur hinni breyttu aðstöðu. Aðgerðir stj. hafa eingöngu miðað að ]wí að taka af þeim verst launuðu, t.d. með hækkun mjólkurverðsins um 30% og hækkun farmgjaldanna um. 25%. Þetta varð bein eggjan til verkalýðsins til þess að reyna að ná rétti sínum. Það er ekki rétt, að ég og Alþfl. sé að hlakka yfir óförum stj. í þessu efni. Mig tekur það mjög sárt, eins og ég hef áður sagt. Stjórnin hefur slegið met í því að auka dýrtíðina. Mér er ekki kunnugt um, að nokkurs staðar hafi aukning dýrtíðarinnar orðið eins mikil og hér. Og ástæðan er sú, að stj. hefur fallið fyrir þeirri freistni að nota dýrtíðina til þess að skapa óeðlilegan gróða fyrir vissar stéttir í landinu. Það er ekki aðeins, að fjöldi manna græð í stórkostlega, heldur er óðum stefnt að því, að hinir ríku í landinu verði enn ríkari, að eignirnar safnist á færri og færri hendur. Það ber ekki mikið á þessu enn þá, en eftir þetta stríð verður meira af fasteignum, framleiðslutækjum og fjármunum í færri höndum en áður var. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er ekki nein tilraun til þess að ráða bót á þessu. Það hefur orðið til þess að auka vandræðin í þessu efni. Það er t.d. viðurkennt af viðskmrh., að þessi l. stöðvi ekki aukningu dýrtíðarinnar. Þau hafa ekki getað það. En þau skapa fullkomið öngþveiti, ef þau verða samþykkt. Það eina, sem hægt er að gera, er það, sem fyrir löngu hefði átt að vera búið að gera, og það er að leita samvinnu við verkalýðinn.

*Fjmrh. (Jakob Möller): Þótt hv. þm. Seyðf. hefði bætt öðrum klukkutímanum við þessa klukkutíma ræða sína, hefði hann ekki verið nær kjarna málsins en hann er. Þrátt fyrir tveggja klukkutíma skraf gæti hann ekki neitað því, sem er viðurkennt af öllum, að ef hemil á að hafa á verðbólgunni, verður að grípa til þess, sem stj. hefur gert, að hafa gerðardóm í verðlags- og kaupgjaldsmálum. Þetta er það, sem stj., hefur verið að brýna fyrir andstæðingum málsins, en þeir farið í kringum, eins og köttur í kringum heitan graut. Það þýðir ekki að halda langa ræðu, ef ekki eru færð nein rök til sanninda. Hv. þm. Seyðf. sagði, að ég hefði ekki verið sjálfum mér samkvæmur í dýrtíðarmálum fyrr og síðar. Ég hefði ekki viljað verja fé úr ríkissjóði til þess að lækka vörur og borga tolla og flutningsgjöld, en svo byrjað á því síðar. En það hefur annað breytzt síðan. Það er grundvöllurinn, sem hefur breytzt við það, að gerðardómsl., voru sett. Það hefur algerlega farið fram hjá hv. þm. Þegar svo grundvöllurinn er fyrir hendi til þess að það nái einhverjum árangri að berjast gegn dýrtíðinni, geng ég inn á, að rétt sé að nota heimildir þessar, svo langt sem þær ná. Hins vegar get ég fullyrt það við þm., að ef kaupið hefði hækkað um áramótin, hefði ekki verið um neina stöðvun vísitölunnar að ræða, þrátt fyrir það, þótt þessar ráðstafanir yrðu gerðar um lækkun tolla, vegna þess að hækkunin hefði haft í för með sér hækkun ú innlendum afurðum. Og þá hefði ekki heldur til þess komið, því að það var þýðingarlaust að grípa til þeirra ráðstafana, sem dýrtíðarl. heimiluðu. Ég sagði, að það hefði ekki verið mikill munur á aðstöðu fyrrverandi ráðh. Alþfl. og minni gagnvart dýrtíðarl. og framkvæmd þeirra. En þetta sagði lm. þm., að væri algerlega rangt. Og til þess að sanna það, tók hann það fram, að sá ráðh. hefði um miðjan des. s.l. lagt fram vissar till. í ríkisstj. og aðrir ráðh. hefðu ekki fallizt á þær. En hvernig stóð þá á því, að sá hæstv. ráðh. lagði þessar tili. fram í ríkisstj. fyrst um miðjan des. 1941, eftir að l. höfðu verið í gildi frá því tímanlega á árinu? Hvers vegna lagði hann þær ekki fram í ríkisstj. fyrr en í des. 1941, úr því að hann hafði verið þeim sammála framan af árinu um framkvæmd þessara l.? Ég geri mér alveg ákveðna hugmynd um það, hvers vegna það var. Það höfðu sem sé orðið breyt. í stjórnmálunum frá því að löggjöfin var sett og þar til þessi hæstv. ráðh. lagði þessar till. fram í ríkisstj. Það hafði verið ákveðið, að kosningar ættu að fara fram, bæði í bæjarstjórn og till Alþingis á í hönd farandi ári, sem ekki var framan af árinu, eftir að þessi l. voru sett, á meðan við vorum sammála um afstöðuna gagnvart framkvæmd laganna. Hv. þm. þóttist hafa fundið einhvern vizkustein í sambandi við það, hvernig dýrtíðin hefði byrjað og hve óðfluga hún hefði vaxið í byrjun stríðsins hér á landi. Það var nú reyndar þannig, að ég var búinn að víkja að þessu og gerði grein fyrir því, að það væri af þeim eðlilegu ástæðum, að við þyrftum að flytja inn miklu meira af okkar nauðsynjavörum hlutfallslega en nokkur önnur þjóð, og þar á meðal fyrst og fremst Bandaríkin, þar sem verðbólgan hefur ekki vaxið nema um 6% á vissum tíma. Og hvað þýðir það í þessu sambandi að flytja inn vörur? Það þýðir ekki aðeins það að kaupa vörurnar fyrir markaðsverð á þeim stað, þar sem þær eru keyptar, heldur leggst líka á þær flutningur. Og hann hefur orðið mjög miklu dýrari en áður vegna stríðsástandsins, sem er í heiminum, og allar siglingar hafa orðið dýrarl. En þetta, hversu dýrtíðin óx fyrstu mánuði stríðsins, eða við getum sagt fyrsta ár stríðsins, það kemur náttúrlega ekkert við framkvæmd dýrtíðarl., því að þau urðu ekki til fyrr en í júní 1941. Svo að hv. þm. skýtur yfir markið, þegar hann áfellist mig fyrir afstöðu mína gagnvart framkvæmd þeirra l. á þeim tíma, þegar þau voru alls ekki til. En það má segja, að það hafi verið sameiginleg sök okkar allra að hafa ekki verið nógu vakandi í byrjun ófriðarins um að setja skorður við verðbólgunni í landinu. En ekki þýðir að sakast um orðinn hlut. Hins vegar býst ég við, að afstaða mín hefði verið svipuð, hversu snemma sem rankað hefði verið við sér, um það, að ég hefði álitið nauðsynlegt að gera fleira en að verja fé úr ríkissjóði, - sem þá var reyndar alls ekki til -, til þess að borga verðmismun á innfluttum eða innlendum vörum. Það, sem því hv. þm. beindi til mín í sambandi við afstöðu mína í ríkisstj. gagnvart þessum málum, fellur náttúrlega alveg um sjálft sig. Að ríkisstj. nú er loks hætt að innheimta tolla, sem heimilt er að fella niður, hefur sínar ástæður, sem þessi hv. þm. veit vel um, hvers vegna það nú er gert, þó að það hafi ekki verið gert áður: Hv. þm. endurtók svo það, sem hv. þm. Ísaf. var búinn að hamra á hér áður og hv. þm. Sósfl. sömuleiðis, að að sjálfsögðu hefði mátt hækka járnsmiðakaupið um síðustu áramót og jafnvel prentarakaupið, án þess að það hefði haft áhrif á dýrtíðina í landinu. Það má nú segja það, að það hefði mátt hækka kaup hjá einstökum stéttum - það er búið að ræða um þetta áður -, án þess að það hefði leitt af sér almenna hækkun á kaupgjaldi eða verðlagi. En hvorki þessum hv. þingmönnum né öðrum hefur vitanlega dottið í hug, að slík kauphækkun geti átt sér stað hjá vissum stéttum í landinu, án þess að aðrar stéttir fylgdu með og af því hefði leitt almenna kauphækkun í landinu. Og það var þetta, sem reynt var að koma í veg fyrir og alls staðar er reynt að koma í veg fyrir. Og það er ekki til þess að níðast á hagsmunum hinna fátæku, heldur til þess að vernda hagsmuni þeirra, sem verða því fátækari sem verðbólgan verður meiri, vegna þess að það, sem þeir geta lagt fyrir, verður því minna virði sem verðbólgan vex. Og ef það, sem fátækt fólk hefur getað lagt fyrir, hefði verið gert sífellt verðminna, þá geri ég ráð fyrir, að ekki síður hefði sungið í tálknunum á þessum hv. þm. Það vill nú svo til, að í hinni alllöngu ræðu hv. þm. er ekki fleira, sem ég þarf að svara. Með þessum atriðum er í raun og veru allri ræðunni svarað. Hv. þm. kom svo inn á það, kannske meira í sambandi við ræðu hæstv. viðskmrh., að þessi skattal., sem við hefðum sett, væru ekki stórtæk. Og í sambandi við það, að ráðgerðar eru af forseta Bandaríkjanna ýmsar dýrtíðarráðstafanir, þar á meðal lögbinding kaups, las hann upp úr ágætu blaði, að fleiri ráðstafanir væru ráðgerðar í sambandi við þær, svo sein það, að enginn Bandaríkjaþegn mætti hafa meira en 25 þús. dollara eftir af árstekjum af atvinnu sinni. Og í sambandi við þann afgang af tekjunum, sem má, eftir því sem ráðgert er, ekki vera meiri en þetta hjá hverjum einstökum Bandaríkjaþegni, tekur hv. þm. stærsta fyrirtækið, sem rekið er hér á landi. Ég geri ráð fyrir, að þarna í Bandaríkjunum sé ekki átt við stærstu atvinnufyrirtæki, heldur, eins og orðin hljóða, einstaka Bandaríkjaþegna. Þess vegna stoðar ekki að bera saman við það þau ákvæði, sem hér eru sett um það, hvað stærstu og áhættusömustu fyrirtæki, sem hér eru rekin, eigi að fá að leggja í sjóði með svo og svo miklum böndum og fyrirmælum um, hvernig eigi að geyma það fé til tryggingar því, að því verði ekki varið til annarra hluta en ætlazt er til, að endurnýja framleiðslutækin og vera viðbúin að taka erfiðari tímunum, þegar þá ber að höndum. Svo sagði hv. þm., að ef hann hefði vitað svo og svo mikið fyrir fram, þá mundi hann í ársbyrjun 1940 ef til vill hafa hallazt að því að byggja fyrir hækkun grunnkaups hjá. verkalýðsfélögunum. En ég minnist þess, að í ársbyrjun 1940 birtust góðar greinar í blaði flokks hans, sem hnigu að allt öðru heldur en því að ýta undir almenna kauphækkun í landinu, svo gersamlega allt öðru, að það var beinlínis varað við því að hækka kaupið.

Þetta er fullkominn misskilningur

. Ég held, að þessi hv. þm. hafi þá fullkominn misskilning á því, sem í þessu blaði stóð. Þar voru sögð þessi gullvægu orð, að slíkar kauphækkanir mundu kannske endast fram yfir næstu kosningar, en áreiðanlega ekki lengur. - Ég lyst líka við, að þetta skraf þessa hv. þm. muni endast fram yfir næstu kosningar, - en ætli það detti svo ekki í logn?

*Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég hef ekki ástæðu til að halda hér langa ræðu út af því, sem hv. þm. Seyðf. sagði, en vil þó minnast á það örfáum orðum. Sum atriðin hefur hæstv. fjmrh. tekið til meðferðar, og þarf ég ekki að ræða um þau. Hv. þm. Seyðf., sem hefur talsverðan áhuga fyrir því að gera lítið úr þeirri skattalöggjöf, sem hér er í þann veginn að verða afgr. út úr þinginu, sérstaklega fyrir það, að hún heimili félögum að halda eftir af tekjum sínum óeðlilega háum fjárhæðum í sjóðum sínum. Ég vil í þessu sambandi minna þennan hv. þm. á það að hér starfaði milliþn. í skattamálum þó nokkuð framan af ófriðartímanum og fyrir ófriðinn, og í þeirri n. hafði Alþfl. sérstakan fulltrúa. Sá fulltrúi lagði fram till., sem mikið veður var gert út af í Alþýðublaðinu, um það, eins og þar stóð, að mynda þyrfti öfluga nýbyggingarsjóði hjá útgerðarfélögum landsins til þess að standa undir endurnýjun togaraflotans, sem lengi hefði verið áhugamál flokksins. Þessar tillögur voru þannig úr garði gerðar, að félögin áttu að greiða samtals í tekjuskatt, útsvar og stríðsgróðaskatt 25% af þeim tekjum, sem þau legðu til nýbyggingarsjóða. Ekki 63%–64%, eins og þau eiga að greiða samkvæmt þeim frv., sem fyrir liggja nú, heldur 25%. Hér við bætist svo það, að þessi 25%, sem þau áttu að greiða af þessu fé, voru ekki miðuð við skattskyldar tekjur, áður en skattur og útsvar er dregið frá, og það munar á stríðsgróðanum upp undir helmingi, þannig að það átti, eftir till. Alþfl., að vera 13%, en ekki 64%, sem félögin áttu að greiða í skatt af því fé, sem til nýbyggingarsjóðanna færi. Hv. þm. minntist á það einnig hér, að það væri óhæfa að binda hendur niðurjöfnunarnefnda svo sem gert væri með frv., sem nú liggja fyrir þinginu um skattamál, ef samþ. verða. Hann veit þó, hv. þm., að löggjöf sú er miðuð við það, að bæjar- og sveitarfélög fái verulegan hluta af stríðsgróðaskattinum, sem þá raunverulega er útsvar til bæjar- og sveitarfélaganna, enda þótt það sé innheimt sem stríðsgróðaskattur. En miðað við það hefðu stórgróðafyrirtækin svo að segja engin útsvör greitt, ef till. Alþfl., og þar með þessa hv. þm., hefði náð að verða samþ., vegna þess að tekjuþörf sumra kauptúna og hreppa er svo lítil miðað við stríðsgróða ýmissa fyrirtækja, sem þá sum eiga heimilisfang í smærri sveitar félögum. Ég vil rifja þetta upp fyrir þessum hv. þm., að í þeim till., sem útbýtt var á sinni tíð frá fulltrúa Alþfl. í milliþn. í skattamálum, þar var gert ráð fyrir því, að útsvör og skattar til samans mættu ekki fara yfir 90% af tekjunum, þegar skattur og útsvar fyrra árs hafði verið dregið frá þeim. Það ákvæði hefði reyndar, ef ekki hefði verið breytt um aðferð við skattálagningu, þýtt það, að ekki hefði mátt leggja nema 45% samtals á þessar hátekjur í útsvar og skatt til samans. Svona langt í því að hlífa stríðsgróðanum og í því að binda hendur niðurjöfnunarnefnda hefur enginn viljað ganga nema þessi hv. fulltrúi Alþfl. í milliþn. Nú veit Alþfl. allur og þá hv. þm. Seyðf., að meginbreyt., sem í frv. um skattalagabreyt. felst, er sú, að það á að hætta að draga frá tekjunum skatt og útsvar fyrra árs, áður en ákvarðaðar eru skattskyldar tekjur, sem munar um það bil helmingi á skattinum í sumum tilfellum, því að 100% skattstigi eftir gamla fyrirkomulaginu tæki helming teknanna í skatt að meðaltali á ári í mörgum tilfellum, þ.e.a.s. þegar jafnar tekjur eru um nokkurra ára bil, en nú mundi 100% skattstigi taka allar tekjurnar eftir þeirri breyt. að hætta að draga frá skatt og útsvar fyrra árs við ákvörðun skattskyldra tekna. Þetta er undirstöðuatriðið fyrir því, að hægt er að skattleggja stríðsgróðaam. Nú skulum við segja, að þeir, sem hefðu viljað hafa forgang um að skattleggja stríðsgróðann, hefðu barizt fyrir þessu atriði, að skattal. yrði þannig breytt. En um það hefur aldrei komið nein uppástunga af hálfu Alþfl. Það er Framsfl., sem í byrjun styrjaldarinnar kom fram með þessa till., því að það þýddi ekkert að leika sér að háum skattstigum, ef þessu atriði var ekki breytt. Og um það atriði sagði hv. þm. Seyðf. hér í þessari hv. d., að hann þyrfti að fá frest til þess að gera sér grein fyrir, hvort hann væri með þessari breyt. M.ö.o., á þremur stríðsgróðaárum hafði þessi hv. þm. ekki komizt lengra en það, að hann hafði ekki gert það upp við sig hreinlega, hvort ham fylgdi þessu grundvallaratriði eða ekki. En þegar þessi hv. þm. sá, hvaða þýðingu þetta hafði, skarst hann ekki úr leik um þetta atriði. En forustan hefur um þetta ekki komið úr flokki hans. Þá sagði hv. þm. Seyðf., að fyrirtækin þyrftu að leggja í sjóði, og ég man ekki til, að aðrir flokkar hafi lagt á það meiri áherzlu en Alþfl. En ég vil aðeins benda á það hér um það fyrirtæki, sem hv. þm. Seyðf. reiknaði út, að ef það græddi 6 millj. kr., þá ætti það eftir í sjóðum 2 millj. og 400 þús. kr., að ef það fyrirtæki hefði verið skattlagt eftir þeim reglum, sem fulltrúi Alþfl. í milliþn. í skattamálum lagði hér fram fyrstur manna, þá hefði það ekki átt eftir 2,4 millj., heldur 41/2 millj. kr., og á tveimur eða þremur árum hefði getað farið svo, eftir þeirri neglu, að það væri skattlaust, ef ekki væri hætt að draga frá skatt og útsvar, áður en ákveðnar eru skattskyldar tekjur, sem nú á að hætta að draga frá. Það er hins vegar skiljanlegt, að hv. þm. Seyðf. vill gera sem allra mestan mun á till. sínum og annarra, ekki sízt þegar þess er gætt, að sá munur á að vera aðalástæðan fyrir því, að Alþfl. hefur ekki viljað koma nálægt lausn skattamálsins - og ekki aðeins það, að hv. þm. hafi viljað gera sem mest úr þessum mun, heldur hefur hann borið hinum flokkunum á brýn allar verstu illgerðir í sambandi við það mal, sem hægt er að finna orð yfir. Hv. þm. Seyðf. komst svo að orði, að verðbólgan væri. hættulegust fyr ir verkalýðinn. En þá. er aðeins eftir að gera sér grein fyrir, hvort hægt sé að stöðva verðbólguna án þess að taka á kaupgjaldinu. Hann fór mjög létt yfir það atriði og það af þeirri einföldu ástæðu, að það er ekki hægt að hafa úrslitaáhrif á verðlagið í landinu án þess að skipta sér af kaupgjaldinu. Hann veit það, hv. þm., að kaupgjaldið er einn stærsti liðurinn í allri verðmyndun í landinu yfirleitt, og er það ekki síður um verðmyndun landbúnaðarafurða heldur en annarra. Enda veit ég ekki til þess, að menn hafi nokkurs staðar lagt út í það að halda þeirri fjarstæðu fram annars staðar en hér, að kaupgjaldið hefði ekki áhrif á verðmyndun í löndum, - það hefur ekki frétzt af því. Hv. þm. Seyðf. kom nú að því hugðarefni í sambandi við þetta mál, þegar hann minntist á landbúnaðarafurðirnar. Hann hefur kosið sér það hlutskipti, a.m.k. eitt undanfarið ár, að benda á þá stórkostlegu hættu, sem þjóðimi sé búin af hinum mikla stríðsgróða bændanna, sem skapaður hafi verið í skjóli dýrtíðarráðstafananna. Og eitt meginatriðið í ræðu þessa hv. þm. áðan var einmitt þetta, að það hefði ekkert verið hægt að gera í dýrtíðarmálunum, vegna þess að Framsfl. hefði, til þess að afla sér kosningafylgis og án nokkurra raka, hækkað verðlagið á landbúnaðarafurðum. Mér skildist þetta eiga að vera ástæðan fyrir því, að Alþfl. hefði ekki getað tekið þátt í ríkisstjórninni. Nú veit hv. þm. þó vel; að verð á landbúnaðarafurðum er ekki hærra en það, að það liggur við, að sveitirnar tæmist algerlega að fólki við það, að fólkið sækir í þá vinnu, sem borguð er með því kaupi, sem virðist svo sem hv. þm. telji of lágt. Ekki bendir það í þá átt, að óeðlilegur stríðsgróði skapist í sveitunum með verðlagningu á landbúnaðarafurðum eða að það sé hærra en nauðsyn krefur, til þess að sú atvinnugrein geti komizt eitthvað í áttina til þess að halda til jafns við annan atvinnurekstur og að framleiðslan leggist ekki niður. Fram hjá þessu atriði gengur hv. þm. Seyðf. algerlega, og yfirleitt finnst mér hann vilja slita úr samhengi skyld málsatriði, ef hann heldur, að það verði til rökstuðnings málstað sínum eða til að telja mönnum trú um eitthvað. - Mér heyrist hv. þm. vera með einhverjar afsakanir. Og hv. þm. flytur allar sínar ræður sem afsökunarræður og í afsökunartón, og að því leyti eru þær fluttar í réttum anda. Hv. þm. Seyðf. sagði, að ég hefði svikizt um að framkvæma það, sem mér hafi verið falið í þessu máli, í sambandi við landbúnaðarafurðir. Ég hef nú svarað því. Einnig, að ég hefði ekki gert það sem mér var falið í sambandi við verðlagseftirlit á erlendum vörum. Ég vil segja honum, að þeir þættir dýrtíðarráðstafananna, sem hægast er að ráða við að framkvæma og hefur þar af leiðandi tekizt allvel að framkvæma, er eftirlitið með húsaleigunni og verðlagseftirlitið með erlendum vörum. Þessi hv. þm. minntist á það hér, sem ég þarf ekki að endurtaka svar mitt um, að það væri ákaflega auðvelt að færa fram sannanir fyrir því, að þessu eftirliti hefði ekki verið hagað svo röggsamlega sem skyldi, og benti hann á K.E.A. í því sambandi. Ég er sannfærður um, að allir, sem hlustuðu á ræðu hans, að því er snertir K.E.A., ef - þeir hefðu verið spurðir um það, hvaða skilning þeir legðu í orð hv. þm., þá álitu þeir, að það hefði legið í orðunum, að K.E.A. hefði ekki aðeins haft 10% hagnað af vöruumsetningu, heldur hefði það auk þess lagt í sjóði félagsins álitlegar fúlgur. K.E.A. seldi í búðum sínum vörur á s.l. ári fyrir rúml. 7 millj. kr., en tekjuafgangur var ð um 320 þús. kr. Útborgaður arður nam 4-5% af vöruumsetningunni. Og ef maður lítur á KRON, sem hefur alhliða verzlun, þá verður það sama uppi á teningnum hjá því. Það greiðir rúml. 5% af umsetningunni í ágóða, og er það eitthvert stærsta verzlunarfyrirtæki í landinu og hefur góða aðstöðu til lágs dreifingarkostnaðar. Ekki bendir þetta í þá átt, að dýrtíðin í landinu sé af því að einhverju leyti, að verzlunarálagningin sé of há hjá þessu fyrirtæki. Náttúrlega dettur engum í hug, að þessi fyrirtæki séu rekin á þessum tímum ágóðalaus. En þó að þessi fyrirtæki hefðu haft 21/2%–31/2% hagnað af verzluninni eða eitthvað þess háttar, þá býst ég varla við, að bað hefði verið hægt að merkja áhrifin af því á verðlagið í landinu miðað við þann ágóða, sem þau hafa haft. Samt sem áður hefur verið lagt í að pína niður álagningu á einstakar nauðsynjar. Og ég veit ekki annað um þetta en það, að þeir, sem standa að rekstri kaupfélaga, telja, að það sé fullboðið með því, og vísa um það til afkomu síðasta árs. Ég ætla ekki að halda fram, að það væri hægt að komast eins langt í öllum greinum um að pína niður verð á vörum eins og gert hefur verið um sumar vörutegundir, því að þá væri mikið sagt, ef slíku væri haldið fram. Og þó að ekki hafi verið farið eins langt í takmörkun álagningar í öllum greinum eins og gert hefur verið í sambandi við sumar vörutegundir, þá held ég því fram, að það hafi þó mikið gagn orðið að verðlagseftirlitinu, og að það sé ekki hægt að nota það sem ástæðu eða afsökun fyrir því að skerast úr leik um framkvæmd dýrtíðarmálanna, hvernig framkvæmdin í þeim efnum hefur verið á þessu ári. Með þessu ætla ég, að svarað sé þeim atriðum í ræðu hv. þm. Seyðf., er ég sé ástæðu til að minnast á. Nærri allt hitt, sem fram kom í ræðunni, hefur komið fram áður og verið rætt frá báðum hliðum til hlítar.

*Ísleifur Högnason: Ég ætla hér ekki að fara að endurtaka það, sem ég sagði við 2. umr., þar sem ég lýsti áhrifum þessara l. að því er dýrtíðina snertir og skoðun minni á því, hverjar væru orsakir dýrtíðarinnar. Mér þykir rétt að geta þess, að það virðist svo sem meiri hl. allshn., sem ekki er nú hér viðstaddur, hafi þó látið sér skiljast, að það væri til lítils að ausa fé úr ríkissjóði til þess að sjá um það, að verð á vörum hækkaði ekki frá því, sem það var í árslok 1941, því að hv. n. hefur flutt brtt., þar sem þetta ákvæði er fellt niður úr l. Annars þykir mér slæmt, að hér skuli ekki vera frsm. n., og hefði ég því helzt kosið, að þessari umr. væri frestað, þangað til hann verður til staðar. Ég fæ ekki séð, að svo brýn nauðsyn sé á að slíta umr. og afgreiða málið í kvöld, að það geti ekki beðið til morguns, og vil ég því leyfa mér að spyrja hæstv. forseta þess.  Ég ætla þá að sleppa því að ræða brtt. þær, sem n. gerði, en minnast nokkrum orðum á ræðu hæstv. fjmrh., enda þótt hann sé nú líka farinn úr d. Hæstv. fjmrh. talaði um það, eins og reyndar fleiri hæstv. ráðh. hafa gert í sambandi við þetta mál, að þjóðin yrði að skilja það, að menn yrðu að leggja talsvert að sér til þess að létta dýrtíðinni af. Og hann sagði, að menn vildu ekki skilja það, að þeir yrðu að beygja sig fyrir þjóðarnauðsyn og færa fórnir. Mig undrar ekki, þótt almenningi gangi illa að skilja ráðh. og taka þá alvarlega, þei sem þeir í verkinu sýna, að þeir færa minnstar fórnir sjálfir. Enda hef ég skjallegar sannanir fyrir því og ætla mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa hér upp kafla úr þingræðu, sem hæstv. forsrh. flutti í sambandi við héraðsskólalögin: „Það er eins og hræðsla eða geigur við vinnuna sé til hjá lanaslýðnum, og, er slíkt ákaflega hættulegt fyrir þjóðlíf okkar. Ég held að það stafi af þeirri ofþjökun vinnunnar, sem þjóðin varð að líða um margra alda skeið. Eins kann það að vera þess vegna, hve mönnum hér gengur ákaflega illa að hlýða öllum yfirvöldum og fyrirskipunum og líta þau hornauga. Þessi óbeit á vinnunni er nú ríkjandi hugsunarháttur í okkar þjóðfélagi, og honum þarf að útrýma.“ Í sömu ræðu segir þessi sami ráðh.: „Ég þykist ekki hafa neitt sérstaklega mikið að gera og ekki meira en margir aðrir, en ég mundi samt telja þakkarvert, ef ég gæti tekið mánuð á hverju sumri til að hvíla mig: Samræmið í þessu sjá nú allir. Og yfirleitt er það þannig, að þegar ráðh. eru að eggja verkamenn á að færa fórnir, þá er það krafa, sem vitanlega enginn tekur mark á. En það er vegna þess, að ríkisstj. sjálf og þeir, sem hana styðja, gera ekki hið allra minnsta til þess að leggja neitt til frá sjálfum sér. Enda eru þeir fulltrúar yfirstéttarinnar í landinu og hlífa sjálfum sér við þeim álögum, sem nauðsynlegar eru til þess að halda dýrtíðinni í skefjum. Þá minntist hæstv. ráðh. á það, að hann vissi þess dæmi, að setuliðið greiddi hér tvöfalt kaup við það, sem Íslendingar greiddu fyrir sömu vinnu. Það er ekki að undra, þótt ríkisstj. vilji fækka í þessari setuliðsvinnu. En hvernig hún á að fá setuliðsstjórnina til þess að skilja, að það sé til meiri hagsbóta fyrir þjóðarheildina að veiða síld, sem vitanlega er borguð með útlendum gjaldeyri, heldur en að fá gjaldeyri fyrir vinnu hjá setuliðinu, sérstaklega þegar verkamenn fá þar tvöföld laun við það, sem þeir fá við að framleiða síld til útflutnings, það fæ ég ekki séð. Verkamenn sjá þetta líka sjálfir. Og setuliðsstjórnin sér, að það eru einhverjar aðrar ástæður fyrir þessu en þær, að það sé þjóðhagslegt tjón að setuliðsvinnunni. Sannleikurinn er sá, að þetta er gert fyrir þá, sem geta grætt á því. Það er gert aðallega fyrir þá menn, sem eiga útgerðarfyrirtækin og hafa hag af því að kaupa vinnu þessara manna. Þá hliðraði hæstv. fjmrh. sér við að svara fyrirspurnum þeim, sem ég lagði fyrir hann, og flokksbróðir minn, Einar Olgeirsson, ítrekaði, en þær voru um það, hvort ríkisstj. ætlaði sér að gera nokkrar ráðstafanir til þess að tryggja matvælaframleiðslu þjóðarinnar, og hvort hún hefði hugsað sér að leita samkomulags við verkalýðsfélögin um skiptingu vinnuaflsins milli setuliðsins og atvinnurekendanna. Það er ekki til neins að bera þessar fyrirspurnir fram hér aftur, þar sem hæstv. ráðh. er farinn af fundi og hæstv. forseti hefur lýst yfir, að umr. verði slitið í kvöld. Þá virðist mér þessi sami hæstv. ráðh. gera þá fyrirspurn til mín og okkar sósíalistanna í þessum hv. d., hvort við vissum um það, hvort grunnhaupshækkanir ættu sér stað í Rússlandi. Ég get ekki sagt um, hvort um nokkrar kauphækkanir hefur þar verið að ræða, síðan stríðið milli Þýzkalands og Sovétríkjanna hófst. En það er mér kunnugt um, að verkamenn í Sovétríkjunum eru sínir eigin húsbændur, og ég veit, að á síðustu tveim áratugum hafa þeir hækkað kaup sitt, en samtímis hefur vöruverð lækkað. Og að verkamenn í Sovétríkjunum gera ekki verkfall, kemur til af því, að verkamenn gera ekki verkfall gegn sjálfum sér. Það væri álíka fjarstætt og það, að bóndi, sem aðeins hefði skyldulið á jörð sinni, færi að gera verkfall til þess að fá hækkuð laun sín. Með þessu álít ég að því sé svarað. Mér finnst það ekkert undarlegt, þó að hæstv. ráðh. geri fyrirspurnir til okkar sósíalista um það, hvaða kynni við höfum af því, hvernig atvinnumálum í Sovétríkjunum er háttað, því að það verður ljósara með hverjum deginum, sem líður,, að skipulagið, sem þar ríkir, er öllum öðrum þjóðum til fyrirmyndar. Hæstv. viðskmrh. endurtók í ræðu sinni þá staðhæfingu og skírskotaði til þeirra 3ja hagfræðinga, sem ríkisstj. hefur haft sér til ráðuneytis í dýrtíðarmálunum, að þessi löggjöf stuðlaði að því einu að bæta kjör hinna fátækari. Og auðvitað segja þessir hagfræðingar, að verðbólgan orsaki það, að hinir ríku verði ríkari og hinir fátæku fátækari. En menn þurfa ekki að hafa mikla þekkingu í hagfræði til þess að sjá, að þetta er vægast sagt mjög gróf skilgreining á þessum hlut, því að það er auðsætt, að þeim, sem eiga peninga í bönkum, verður minna úr þeim, svo að að því leyti má segja, að hinir ríku verði fátækari. En hvað hina fátækari snertir, þá hafa þeir borið meira úr býtum síðan dýrtíðin óx en áður. Og um verkamennina hér í Reykjavík og annars staðar á landinu er það að segja, að þeir auðgast ekki á því, að þessi l. voru sett. Það þýðir ekkert fyrir þennan hæstv: ráðh. að segja það nokkrum meðalgreindum manni, að það, að setja bann við hækkun grunnkaups og hvers konar kjarabótum, sé ráð til þess að gera snauða menn ríka. Þetta er svo mikil firra, að það má furðulegt heita, að menn skuli bera slíka vitleysu upp í sig. Þá sagði hæstv. viðskmrh. enn fremur það, að við hlökkuðum yfir því, að verðbólgan héldi áfram að vaxa. Þessu mótmæli ég. Við höfum borið fram till. um það, að tollar á nauðsynjavörum yrðu hækkaðir og stríðsgróðinn yrði tekinn úr umferð. Enn fremur höfum við borið fram till. um það hér á Alþ. í sambandi við gerðardómsl. síðastliðið haust, að bændur yrðu styrktir til þess að kaupa vinnuafl frá kaupstöðunum með beinum fjárframlögum úr ríkissjóði, gegn því að þeir afhentu síðan afurðir sínar til almennings, án þess að þær hækkuðu í verði. Við þessu hefur þingmeirihl. skellt skolleyrum, eins og reyndar öllum okkar málum. Þau eru send til n. og svæfð þar. Að lokum vil ég láta hv. d. vita það, að verkalýðsfélögin eru ekki sofnuð í þessu máli, og þau munu áreiðanlega verða þess minnug, hverjir það eru, sem leggja samþ. sitt á þessi gerðardómsl. Enn þá berast Alþingi mótmæli, síðast í dag frá fimm stéttar félögum í Vestmannaeyjum, og er skeytið, með leyfi hæstv. forseta, þannig : „Undirrituð stéttarfélög í Vestmannaeyjum ítreka kröftuglega mótmæli sín gegn gerðardómslögunum og gera flokka ríkisstjórnarinnar ábyrga fyrir lögum þeim, nái þau fram að ganga. Hefjumst einnig þess, að verkalýðsfélögin verði samningsaðilar um dreifingu vinnuaflsins, ef um skipulagningu verður að ræða. Fyrir hönd sjómannafélagsins Jötunn Guðmundur Helgason, verkamannafélagsins Drífandi Gestur Auðunsson. verkakvennafélagsins Snót Margrét Sigurþórsdóttir, verkalýðsfélags Vestmannaeyja Ágúst Þórðarson, vélstjórafélags Vestmannaeyja Tryggvi Gunnarsson.“

“Haraldur Guðmundsson: Ég skal nú ekki seinka mjög umr. En það eru nokkur atriði, sem ég tel, að ekki sé rétt að láta ósvarað. Hæstv. fjmrh. taldi, að ástæðan til þess, að hann væri nú farinn, eins og hann orðaði það, að framfylgja heimildarákvæðum dýrtíðarl. fram seinasta þingi, væri sú, að grundvöllurinn undir þeim hefði breytzt, því að með setningu gerðardómsl. væri girt fyrir allar kauphækkanir. Um þetta vil ég bara segja það, að hæstv. ráðh. er ljóst, og það er viðurkennt af flokksbræðrum hans hér á Alþ., að l. hafa ekki orðið til þess að koma í veg fyrir að kaup hækkaði. Eftirspurnin eftir vinnu hefur verið mjög mikil, og kaup hefur þess vegna verið hækkað mjög víða, þótt það hafi verið gert í blóra við lögin. Hæstv. ráðh. sagði, að ekki hefði orðið mögulegt að lækka dýrtíðina, ef þær grunnkaupshækkanir, sem farið var fram á um síðustu áramót, hefðu gengið fram. En eins og ég hef tekið fram áður og hæstv. ráðh. veit, þá er ástæðan til þess, að dýrtíðinni hefur um skeið verið haldið niðri, sú, að varið hefur verið til þess fé úr dýrtíðarsjóði. Hins vegar er það flestum kunnugt, að grunnkaupshækkanir hafa átt sér stað, þótt þær séu ólöglegar, og það meira að segja, án þess að andvirði þeirra vara, sem framleiddar hafa verið með hærri framleiðslukostnaði, hafi hækkað. En þetta sýnir, að sá gróði, sem tekinn hefur verið á þessum vörum, var svo mikill, að hann þoldi þetta, án þess að vörurnar hækkuðu í verði. Þá spurði hæstv. ráðh., hvers vegna ráðh. Alþfl. hefði ekki lagt fram till. sínar í dýrtíðarmálunum fyrr en um miðjan des. s.l. Hæstv. ráðh. spyr ekki af því, að hann viti ekki ástæðuna. Hann veit, að till. lagði hann fram snemma á s.l. sumri, en að þær gengu ekki fram, var vegna mótstöðu ráðh. Sjálfstfl., eins og líka hefur verið lýst yfir í blöðum hans. Þá sagði hæstv. ráðh., að vöxtur dýrtíðarinnar fyrsta stríðsárið kæmi stj. ekki við, vegna þess að þá hafi hún ekki haft nein l. að styðjast við til þess að hafa hemil á dýrtíðinni. Það voru til l. um eftirlit með verðlagi, sem hægt var að beita. Að vísu voru þá ekki til l., sem heimiluðu að ákveða flutningsgjöld né til að halda niðri verðlagi með uppbótum. En strax um haustið 1940, þegar séð varð, að stríðsgróði mundi skapast í landinu, voru bornar fram till. af Alþfl. um að nota hann til að greiða uppbætur á landbúnaðarafurðir. Það var farið fram á þetta, áður en ríkisstj. setti brbl. um svipað efni, en því var ekki sinnt. Það, sem ríkisstj. þá átti að gera, var að kalla saman aukaþing, strax og séð varð, að stríðsgróðinn fór að eiga sér stað. En í stað þess að gera þetta strax þá, dregur hún það fram á vor. Og eftir að hafa afgreitt dýrtíðarl., hefur hún, allt fram á síðustu vikur, látið ógert að framkvæma þau. Hæstv. ráðh. vildi halda því fram, að ég hefði ekki skýrt rétt frá þeim fregnum, sem ég fór með, um skatta í Bandaríkjunum. Ég las greinina orðrétta, eins og hún er í Vísi: „Í þessum tillögum er m.a. gert ráð fyrir, að enginn Bandaríkjaþegn hafi meiri arð af atvinnu sinni en 25 þús. dollara árstekjur, þegar skattur hefur verið greiddur.“ Ég skal ekki um það fullyrða, hvort orðið þegn á hér við einstakling eða fyrirtæki, en jafnvel þó að um einstakling sé að ræða, þá er þar miklu lengra gengið í þessu efni en gert hefur verið hjá okkur. Þá vil ég segja nokkur orð út af því, sem hæstv. viðskmrh. sagði, en það skal verða stutt, því, að það hefur verið komið inn á það í umr. um skattamálin. Hann heldur því fram, að með till. Alþfl. áður hafi ekki verið gengið lengra en að ná 25% af tekjum útgerðarfyrirtækja. Þetta er rétt, svo langt sem það nær. Þessar till. voru lagðar fram á árinu 1940, áður en vitað var, að stríðsgróði yrði, og þegar allir sjóðir útgerðarfyrirtækjanna voru tómir. En í grg. fyrir þessum sömu till. var þess getið, að sjálfsagt væri að setja ákveðið hámark, sem mest mætti leggja í sjóði. Einnig var lagt til, að fara mátti þá leið að láta skatta hækka, ef tillög í þessa sjóði næðu einhverri ákveðinni upphæð. En eftir áramótin, þegar lagðar voru fyrir þingið till. frá n. þeirri, sem fjallaði um þessi mál, þá voru engar slíkar till. bornar fram af Alþfl., vegna þess að sýnt var, að gróðinn varð miklu meiri en nokkurn gat órað fyrir. Hæstv. ráðh. segir, að ákvæðið um, að ekki megi leggja útsvar á tekjur yfir 200 þús. kr., sé sett til þess að tryggja það, að stórgróðinn sé jafnt skattlagður hvar sem er á landinu. En hann veit það, hæstv. ráðh., að það eru ekki fyrirtæki, sem hafa tekjur yfir 200 þús. kr., nema á fáum stöðum á landinu. Og það er óeðlilegur krókur til þess að ná þessu marki, sem annars er eðlilegt að ýmsu leyti í sjálfu sér, að taka þetta til sveitarfélaganna gegnum skattálagningu. Í langflestum bæjarfélögum, þar sem um slíkan stórgróða er að ræða hjá einhverju fyrirtæki, er útsvarið á því meginhlutinn af tekjum þeirra bæjarfélaga. Það er rétt, að við Alþfl.-menn fengum skattalagafrv. til umsagnar, og ég tók fram, að ég væri ekki því viðbúinn strax að taka ákvörðun um flutning á frv., af því að ég þyrfti að athuga, hvernig skattstiginn nýi kæmi til með að verka. Ég þurfti að gera samanburð á ákvæðum frv. í hví efni við gildandi skattstiga. Ég gerði svo þessa athugun, og sú athugun leiddi í ljós, að með því að fella niður frádráttinn á útsvörum og tekjum s.l. árs, eins og hér er lagt til í frv., þá eru a.m.k. í gróðaári, þegar stríðsgróðaskatturinn er verulegur, ríkissjóði og því opinbera tryggðar meiri tekjur heldur en eftir núgildandi fyrirkomulagi. Og það er ástæðan til þess, að ég er með breyt. á skattal. nú. Enda sagði ég það, þegar ég hafði athugað frv., að ég væri með frv. Hæstv. ráðh. sagði, að kaupgjald væri aðalþátturinn í verðmynduninni. Engum hefur dottið í hug að neita því. Grunnkaupshækkanir geta orðið til þess að hækka verðlagið í landinu, og á venjulegum tímum gera þær það. En því meiri, sem gróðinn er yfirleitt í landinu, því minni áhrif hefur kaupgjaldið á verðlagið, vegna þess að þá er sá hluti af tekjunum, sem fer til þess að greiða kaup, svo lítill, miðað við það, sem safnast sem gróði, en því minni, sem gróðinn er, því meiri áhrif hefur kaupið á verðlagið. Og það hefur sýnt sig, það sem af er, að jafnvel veruleg kauphækkun hefur orðið tiltölulega mjög áhrifalítil um að orka á vísitöluna til hækkunar, vegna þess að önnur atriði, sem skapa verðlagið, eru svo miklu ráðandi þar um, eins og sést bezt á því, að verðlagsvísitalan hefur nú komizt upp í 83 stig, meðan grunnkaupshækkanir hafa svo sem engar orðið í landinu. því að sú kauphækkun viðkomandi landbúnaðinum, sem hæstv. ráðh. talaði um, varð ekki fyrr en á síðasta sumri. Árið 1940 varð grunnkaupshækkun svo að segja engin. Það var sumarið 1941 og sérstaklega nú í vetur, sem kauphækkun sú kemur til greina, sem fer verulega að orka á verðlag landbúnaðarafurða. Þá sagði hæstv. viðskmrh., að ég hefði sagt, að hann væri að afla sér kjörfylgis með því að hækka verðlag á afurðum bænda. Það, sem ég sagði í þessu efni, var svar við því, sem hann hélt fram, að Alþfl., með því að vera á móti þessu gerðardómsfrv., væri að leita sér atkvæða. Hæstv. ráðh. gerir ráð fyrir, að kjósendahræðsla og kjósendadekur eigi sér stað innan flokkanna, nema hann lætur svo sem hans flokkur sé saklaus af þessu. Ég fullyrði nú ekki neitt um það, hvort hæstv. ráðh. miðar till. sínar við kjörfylgi, en nær er þó að gera ráð fyrir, að hann og flokkur hans hafi þá stefnu heldur en að ætla Alþfl. slíkt. Því að sýna má fram á það, að framsóknarmenn hafa haldið fram, að fyrir skörungsskap þeirra hafi verðið á þessum afurðum hækkað svo og svo mikið. Ég hef aldrei talað um stríðsgróða bænda. Ég hef sagt, að það væri sjálfsagt, og þeirrar skoðunar er ég enn, að það ættu að liggja fyrir útreikningar hliðstæðir við útreikning verðlagsvísitölunnar um framleiðslukostnað bænda. Og ég álít, að hækkun á verði landbúnaðarafurða eigi að vera gerð í samræmi við þann útreikning. Hvort hækkun á verði mjólkur og mjólkurofurða er meiri en mundi verða eftir slíkum útreikningi, skal ég ekki fullyrða. En ég veit, að hækkun á kjötverði er meiri en sem nemur hækkuðum framleiðslukostnaði. En þetta er ekki höfuðágreiningsefnið viðkomandi verðlagi landbúnaðarafurðanna og ráðstöfunum þeim viðkomandi í sambandi við verðlagið, heldur það, hvort í staðinn fyrir að láta verðbólguna aukast vegna verðs á landbúnaðarafurðum eigi ekki heldur að taka stríðsgróðann til þess að halda verðinu á þeim niðri og greiða þar með uppbót á verðinu. Um gróða K. E. A. hef ég engu við það að bæta, sem ég hef sagt áður. Það liggur fyrir skjalfest, að þrátt fyrir verðlagsákvæðin hafa þeir þar greitt 10% af ágóðaskyldum vörum til félagsmanna sinna sem ágóða. Og það er ekki til neins að bera á móti því, og ég veit, að jafnskýrum manni sem hæstv. viðskmrh. er það fullljóst, að það er ákaflega mikið aðstreymi fólks í verzlunarstéttina nú, sem einungis skapast af því, að þar er yfirleitt hægt að græða fé, nú sem stendur. En ég mun alls ekki halda fram, að gróðinn hefði ekki orðið enn þá meiri, ef “verðlagseftirlitið hefði ekki verið til. En það er líka mikill munur á því, hvort ekkert er haft áhrif á verðið og hinu, hvort það er gert svo röggsamlega, að það komi að verulegu liði.

*Sigurður Kristjánsson: Herra forseti! Það er hér brtt. við þetta frv., sem hér liggur fyrir, og er hún á þskj. 274, frá mér, hv. þm. Ísaf. og hv. 2. þm. Skagf. Ég veit ekki, hvort hv. þm. hafa kynnt sér þessa brtt., en vænti þó, að svo sé. L., sem hér um ræðir, um byggingarsamvinnufélög frá 1938, eru vitanlega í ýmsum greinum miðuð við annað ástand heldur en nú er, svo sem í því, er “snertir fjárupphæðir. Það er ætlazt til þess samkvæmt 13. gr. l., að ekki megi lána hærri upphæð heldur en 15 þús. kr. til hvers húss; það eru að sönnu í l. kallaðar íbúðir, en þar er átt við hús hvers félagsmanns, eða ef um sambyggingu er að ræða, þá hans hluta úr byggingunni. Nú er bersýnilegt, að þessi upphæð, sem í 13. gr. er tiltekin, er algerlega ófullnægjandi, og er þess vegna nauðsyn á að breyta þessu ákvæði. En í 10. gr. l. er svo fyrir mælt, að enginn megi selja íbúð sína nema með leyfi ríkisstjórnarinnar, og ef það leyfi er veitt, þá skuli aldrei slík sala leyfð með öðru móti en að húsið eða íbúðin sé selt með kostnaðarverði. Þetta er vitanlega algerlega ranglátt ákvæði eins og komið er, og ætti að nema það úr gildi. Því að maður, sem eignast slík íbúð, getur verið neyddur t il þess að selja hana, vegna þess t.d., að hann sé ekki lengur fjölskyldumaður. Líka getur það verið ekkja, sem í hlut á, sem verður að koma slíkri eign í verð, en getur ekki hagnýtt hana fyrir sjálfa sig, og þá er vitanlegt, að það er ekki hægt að skylda hana til þess svo að segja að gefa þessa aleigu, við skulum segja ekkjunnar. Hér er því nauðsyn á að gera þá breyt., sem farið er fram á í 1. lið brtt., að er félagsmaður vill selja íbúð, sem hann hefur fengið að íhlutun byggingarsamvinnufélags, þá hafi félagið forkaupsrétt að íbúðinni, en annars, ef ekki verður samkomulag um söluverðið, þá skuli það ákveðið af dómkvöddum mönnum, og hlíti seljandi mati þessu, ef hann kýs að selja og félagið vill kaupa, án þess það þó skuldbindi félagið til að kaupa né seljanda til að selja. Þessi brtt. er eingöngu til orðin vegna þeirra breyttu ástæðna, sem allir þekkja á verðlagi og gildi Peninga. Í frv. er lagt til, að 13. gr. l. falli niður og ekkert komi í hennar stað. En í 13. gr. l. er ákveðið, að ekki megi ábyrgjast hærri upphæð heldur en 15 þús. kr. til hverrar einstakrar íbúðar. En í staðinn fyrir það viljum við flm. brtt., að komi inn ákvæði, sem að sönnu kannske eru ekki alveg nauðsynleg, en þó verður að teljast. vissara að séu í 1. Það er sem sé, að þegar viðkomandi hús- eða íbúðareigandi hefur greitt allt það lán, sem byggingarsamvinnufélagið hefur útvegað honum, og hann hefur losað ríkissjóð við ábyrgð sína á því, þá skuli ákvæði byggingarsamvinnufélagal. ekki gilda um húseign hans, heldur skuli þær skuldbindingar, sem þessum lánum fylgja, falla niður. Þetta er náttúrlega eðlilegur hlutur. Það er hliðstætt við það, að þegar veðdeildarlán er greitt upp, þá eru þær reglur, sem settar hafa verið af lánveitanda fyrir sölu á eigninni, sem lánið var veitt út á, úr gildi felldar. Ég geri ráð fyrir, að í framkvæmdinni mundi eiganda talið frjálst að fara með eignina eins og honum sýnist, eftir að hann hefur fullnægt skuldbindingum þeim, sem hann hefur gengizt undir við útvegun lánsins, þannig að þegar hann hefur greitt skuld sína og losað ríkissjóð úr allri ábyrgð, þá sé þessi eign hans honum frjáls til meðferðar, í þessu sambandi vil ég minna á það, að vel getur staðið svo á, að eigandi að slíku húsi annaðhvort breyti högum sínum eða á einhvern hátt hagir hans breytist þannig, að hann getur ekki notað húsið til eigin íbúðar. Hann gæti orðið að flytja burt úr húsinu án þess að fá við það ráðið sjálfur, t.d. á sjúkrahús. Hann gæti einnig fallið frá, og ekkja hans og börn tækju við húseigninni. Og þá getur ekki komið til mála með nokkurri sanngirni, að slíkar kvaðir fylgi eigninni, að hana verði að selja með kostnaðarverði, ef seld er, eftir að búið er að greiða að fullu þá skuld, sem ábyrgð var veitt fyrir samkvæmt framansögðu, og búið var að létta öllum greiðslaskuldbindingum af húseigninni. Það getur vitanlega ekki komið til mála að halda því ákvæði, að þessi aðili, sem á þennan hátt á fasteign, sé skuldbundinn til þess svo að segja að gefa þessa eign sína og standa þá uppi, sem í mörgum slíkum tilfellum mundi vera, svo að segja allslaus. Mér er kunnugt um, að slíkt sem þetta hefur komið fyrir. Mér er kunnugt um, að maður, sem átti hús í byggingarsamvinnufélagi, hefur drukknað af fiskiskipi hér við land. Ekkja hans með 4 ung börn tekur við þessari húseign hans, sem ég hygg, að verið hafi aleiga þessa sjómanns. Nú mundi þessi ekkja alls ekki mega selja þetta hús að l. óbreyttum nema við kostnaðarverði. Og þegar lánum er lokið af húsinu, þá er ekki víst, að hún mætti gera sér fé úr því. Þó að þetta ákvæði hafi komizt inn í l., er það áreiðanlega alls ekki tilgangur löggjafans, að húseignir þessar séu eigendum ekki að öllu frjálsar sem önnur eign, eftir að t.d. ekkja er búin að borga þá skuld, sem hefur hvílt á húsi hennar, og létt af því ríkisábyrgð. Og líklega mundi það ekki vera framkvæmt, að hún yrði að nokkru leyti að gefa húsið ef hún seldi það, með því að selja það fyrir kostnaðarverð aðeins, eftir krónutölu. Það er bersýnilegt, að menn verða að vera verndaðir fyrir slíkri kvöð sem þessari. Það er engum til nytja að leggja slík höft á eignir manna, en væri alls kostar ósæmilegt, einkum þegar hlut ættu að máli munaðarleysingjar og ekkjur, sem oft kann að vera, og í þessu dæmi, sem ég tilgreindi, einmitt er. Ég vil því vænta, að hæstv. Alþ. líti sömu augum á þetta sem við flm. brtt. og að þessar brtt. verði samþ.

* Frsm. (Gísli Guðmundsson): Ég vil vekja athygli á því, að þessar breyt. á frv.; sem fram eru bornar till. um á þskj. 274, eru allverulegar efnisbreyt. á 1. um byggingarsamvinnufélög frá 1938. Þegar allshn. ákvað að flytja þetta frv., sem hér liggur fyrir, um að fella niður 13. gr. þeirra l., höfðu borizt málaleitanir frá byggingarsamvinnufél. um þá breyt. og nokkrar fleiri. Gat ég þess við 1. umr. þessa máls. En n. taldi ekki rétt að svo vöxnu máli að flytja till. um fleiri breyt. á l. Nú vil ég út af fyrir sig ekki mæla gegn því, að ýmislegt kunni að verá rétt í því, sem hv. 5. þm. Reykv. sagði um það, að ákvæði l. um byggingarsamvinnufélög eigi ekki fyllilega við það ástand, sem skapazt hefur nú hér í landinu. Verðlag á húsum hefur breytzt ákaflega mikið síðan þessi .l. voru gerð. Og það er ekki óeðlilegt, að það sé tekið til athugunar, hvort sams konar takmarkanir um sölu á húsum eigi að gilda eftirleiðis eins og gilt hafa. En þó að svo sé, að þurfi að breyta þeim, þá hygg ég, að ástæða gæti verið til þess að athuga það mál betur. Gæti þá vel verið, að þær breyt., sem ætti að gera á þessu ákvæði, sem hv. 5. þm. Reykv. (SK) talaði um, ættu ekki að vera alveg á þann veg, sem til er lagt í brtt. á þskj. 274. Það er enginn vafi á því, að með l. um byggingarsamvinnufélög hefur verið ætlazt til þess, að nokkur hemill væri hafður á söluverði þessara húsa, jafnvel þótt félagið keypti þau. En hvort sá hemill eigi að vera á þá leið, að ekki megi selja - þau fyrir meira en kostnaðarverð, það er annað mál. Samkv. brtt., sem hér hefur komið fram, er það ákveðið, að ef félag neytir ekki forkaupsréttar síns á húsi félagsmanns, sem hann vill selja, þá sé það óbundið, fyrir hvaða verð þessi hús megi seljast. En það hygg ég, að hafi verið öðrum þræði tilgangurinn með l. um byggingarsamvinnufélög, að byggð yrðu hús, sem yrðu ódýrari til að búa í heldur en þau, sem byggð yrðu að öðrum kosti, kannske ekki aðeins ódýrari til þess eingöngu þeim, sem húsin byggðu, heldur líka þeim, sem ættu að búa í þeim framvegis, þannig að ég hygg, að löggjafinn hafi ætlazt til þess, að sú aðstoð, sem ríkið veitti í þessu sambandi, mætti að nokkrum notum verða einnig í framtíðinni. En það efast ég um, að sé nægilega tryggt eftir brtt., sem hér liggur fyrir. Ég vil einnig í þessu sambandi benda á það, að í byggingarsamvinnufélögin gekk fjöldi manna, þegar þau voru stofnuð, en það hafa ekki nærri allir, sem í þessi félög hafa gengið, getað fengið lán til þess að geta byggt hús, af því að framlag fjárl. til þess var takmarkað. Og maður gæti jafnvel látið sér detta í hug, að ef eigendaskipti þurfa að verða á húsum, sem reist hafa verið á vegum þessa félagsskapar, þá væri það ekki óeðlilegt, að félagsmenn í þessum félögum, sem hafa kannske alllengi verið í þessum félögum, en ekki getað notið hlunninda þeirra, sem félögin veita, þeir sætu fyrir þessum húsum, ef eigendur vildu selja, þannig að það væri þeim til hlunninda að hafa verið í þessum félagsskap. Ákvæði 2. tölul. brtt., eru það, að l. skuli alls ekki ná til þeirra húseigna, sem lán hvíla ekki lengur á, en veitt hafa verið til húsanna fyrir aðstoð félagsins, það er mjög verulegt efnisatriði og breyt. á þeirri stefnu, sem í l. hefur falizt. Með þessu, sem ég hef nú sagt, vil ég ekki mæla gegn því beint, að breyt. verði á 1. gerðar frekari heldur en í frv. greinir. En ég vildi fara fram á það við hæstv. forseta, að þessari 3. umr. málsins verði frestað, þannig, að allshn. gæti tekið brtt. til athugunar, og að málið verði ekki tekið á dagskrá fyrr en n. hefur haft tíma til þess að athuga brtt.

*Sigurður Kristjánsson: Ég skal ekki fara út í að ræða það, sem okkur hv. þm. N.-Þ. kann að bera á milli í þessu máli, ef málinu verður frestað. En ég verð þó að taka það fram, að með þessari brtt. er alls ekki farið fram á það eða ætlazt til þess, að þeir menn séu hlunnindalausir, sem í byggingarsamvinnufélögunum eru, en ekki hafa komizt að með að fá byggt. Því að það er ætlazt til þess, að eftir sem áður eigi félögin forkaupsrétt að húsunum eða íbúðunum, og ekki fyrir hærra verð, - ef ekki verður samkomulag með öðru móti um verðið -, heldur en metið er. Hitt er svo annað mál, að um húseignir, sem ekki hvíla lánsskuldbindingar á eða ábyrgðir ríkisins eða hlutaðeigandi félags, þá hygg ég, að þannig mundi litið á af dómstólunum, að húseiganda í því tilfelli væri frjálst að selja þessa húseign sína eins og hverja aðra skuldlausa eign. Ég hef talað um þetta við lögfræðinga, og þeir líta svo á, að þessar skuldakvaðir mundu falla niður, þegar menn hafa borgað skuldir sínar, sem húseignin hefur staðið fyrir, og leyst lánardrottin eða lánardrottna frá ábyrgðum. Ég vil fara fram á, að frestur á þessu máli verði takmarkaður, vegna þess að frv. er nú hér í fyrri d., og það er bersýnilegt, að ef miklar tafir verða á málinu, þá dagar það uppi á þessu þingi. En ég vænti, að það sé ekki tilgangur hv. þm. N.-Þ. með ósk hans um frest á málinu, að málinu verði með því banað.

* Frsm. (Emil Jónsson): Það varð að samkomulagi við 2. umr., að brtt. skyldu teknar aftur til 3. umr., svo að flm. frv. gætu athugað þær og frv., sjálft nánar. Þeir hafa nú borið fram brtt. á þskj. 268 um, að Hveragerði verði tekið með í frv., og rætt um það bæði við mig og aðra úr n., en við höfum ekki tekið það fyrir á fundl. Mitt álit og þeirra hv. nm., er ég hef talað við, er, að við mælum með þessari brtt. Um aðra afstöðu iðnn. ræddi ég við 2. umr. málsins og mun ekki endurtaka það nú.



Ég þakka hv. frsm. fyrir undirtektir hans viðvíkjandi brtt. okkar á þskj. 268. Við flm. frv. vitum, að mikill áhugi er ríkjandi meðal íbúa Hveragerðis um að fá bætt úr rafmagnsþörf sinni, og vilja þeir gjarnan fá rafmagn frá Soginu. Þess vegna fannst okkur rétt að hafa þetta ákvæði með í frv. Okkur þykir vænt um, að brtt. er vel tekið, og væntum þess, að hv. d. fallist á hana. Við 2. umr. málsins var ekki minnzt á brtt. þær, er fyrir lágu. Það er rétt að virða á betri veg hjá hv. iðnn. brtt. hennar, og það, sem ekki skiptir miklu upp á efni málsins, munum við flm. láta hlutlaust, enda er svo með sumar brtt., að þær skipta mjög litlu máli, og mun ég ekki ræða um þær frekar. Hitt er annað mál með þær brtt., er okkur virðist vera til spillis, og eru það aðallega tvö atriði, sem við hefðum óskað eftir, að hv. iðnn. héldi ekki til streitu. - Það er þá fyrst brtt. við 2. gr. 5. tölul. frv., stafl. d., á þskj. 242 síðasti málsliður fyrri málsgr. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Verði sérleyfið ekki notað næstu 5 árin eftir að það er veitt, fellur það niður.“ Okkur flm. félli miður, ef þetta yrði samþ., ekki vegna þess, að menn hafi ekki fullan hug á að framkvæma sérleyfið á þessum tíma, heldur vegna þess, að tímar eru nú mjög erfiðir, og því ekki víst, að til framkvæmda gæti komið. Við hefðum óskað að hafa þessa heimild til staðar, svo að síðar mætti framkvæma þetta Ef hv. n. getur ekki fallizt á að taka þennan málslið aftur, þá þætti okkur gott, ef hann mætti bera upp sérstaklega, þegar til atkvgr. kemur. Síðasta málslið þessarar sömu brtt. get ég vel fallizt á, því að hann er til bóta. Þá er hin till., sem er e-liður sama töluliðs, breyt. á 6. tölul. b í frv. Þessi breyt. skiptir e.t.v. litlu máli, en þó höfðum við heldur kosið, að þessu yrði óhaggað, því að enginn vafi er á því, að þetta efni verður dýrt og þess vegna beri að sýna þá linkind, sem við förum fram á í frv. Hv. n. ber fyrir sig, að þetta sé víðari heimild heldur en þegar Sogsvirkjunin var byggð, og það er rétt að víssu leyti, en nú stendur' öðruvísi á, vegna þess að allt er nú miklu dýrara en á þeim tíma. Ég geri þó ekki eins mikið úr þessu atriði eins og hinu. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta frekar, en vona, að hv. d. afgr. málið á þessum fundi, og enn fremur vænti ég þess, að hv. Ed. sýni málinu sama skilning og þessi hv. d.

*Eiríkur Einarsson: Eins og skýrt hefur verið frá, hefur ekki gefizt tækifæri fyrir hv. flm. til að hafa fund með iðnn. í heild, þó að þeir hafi talað við form. n. Ég vil því sem einn nm. gera grein fyrir minni skoðun á málinu. Ég tel ekkert því til fyrirstöðu, að heimild um að veita raforku frá Sogsvirkjuninni nái einnig til Hveragerðis. En úr því að fram hefur komið till. um að taka það sérstaklega fram, þá vil ég eindregið mæla með því, að þessi brtt. verði samþ. Ég vil þá, úr því að þetta hefur ekki verið rætt í n., láta skoðun mína í ljós um þær aths., sem hv. 1. flm. gerði um tvö atriði í brtt. iðnn. Ég vil segja það fyrir mitt leyti um fyrra atriðið, þ.e.a.s. um 5 ára takmörkunina, að eins og hv. meðnm. mínir muna, frá því að þetta var rætt í n., þá var ég á þeirri reiminni að reyna að teygja þetta eins og verða mætti til sem lengsts tíma, og m.a. af því, að ef einhverjar ófyrirsjáanlegar hömlur vegna hernaðar eða annars slíks verða því valdandi, að óhjákvæmilegur dráttur verður á framkvæmdum, þá álít ég, að sérleyfið eigi að gilda áfram. Ég vildi þó ekki gera ágreining í n. út af þessu, úr því að meiri hl. vildi setja þetta 5 ára takmark, vegna þess að ég hugði, að meðan ekkí er öllu rangsnúið í veröldinni og á hæstv. Alþ., þá mundi svo góðu máli sem þessu vera sýndur svo mikill skilningur, að þetta gæti ekki orðið þröskuldur í vegi framkvæmda í málinu beinlínis, þó að þetta takmark sé ekki hærra. En því lengra sem þetta tímatakmark væri haft, því betur álit ég ákveðið um það. Um síðara atriðið, sem hv. fyrri flm. gat um, þrengingu á ívilnunum fyrir Sogsvirkjunina frá því, sem segir í frv. sjálfu, þá vil ég í raun og veru segja um það atriði alveg í samræmi við orð mín um 5 ára takmarkið, að því rýmri sem þau kjör mega verða, því betur falla mér persónulega þau ákvæði, þótt ég álíti það ekkert höfuðatriði. Ég vil að síðustu taka það fram, úr því að einn hæstv. ráðh. er hér inni, að ég legg afar mikið upp úr því, sem á að vera ekki hvað sízt lífgjafi þessa málefnis, þ.e. aðstoð ríkisstj. um efni og annað slíkt, sem til framkvæmda heyrir þessa máls. Það var á síðasta hausti, sem farið var fram á það af vissum áhugamönnum, þegar trúnaðarmenn voru sendir af hálfu Reykjavíkurbæjar í fyrrahaust viðkomandi aukningu Sogsvirkjunarinnar, að þeir einnig væru látnir grennslast um verð og útvegun á rafleiðslum fyrir þetta fyrirtæki. Og ég hef það fyrir satt, að þar liggi fyrir tilboð um útvegun á einhverju slíku. En dráttur á þessu er orðinn langur, og þarna eystra bíða menn eftir ljósi og hlýju frá Sogsvirkjuninni. Og það veltur á miklu fyrir það fólk, þegar virkjunin verður aukin fyrir Reykjavík, hvort þeir menn, sem á þeim svæðum búa, sem tiltekin eru í frv., geta siglt í kjölfarið svo sem frekast má, og þá fyrir atbeina hæstv. ríkisstj.

* Frsm. (Emil Jónsson): Hv. fyrri flm. frv. fór um brtt. iðnn. nokkrum orðum. Hann sagði reyndar í upphafi ræðu sinnar, að þeirra hefði ekki verið minnzt við 2. umr. En þá var brtt. lýst; þó að ekki færu fram umr. um þær þá. Og af því að þeim var lýst þá, fannst mér ekki ástæða til að taka það upp aftur nú. Hv. fyrri flm. sagði, að hann ætlaði ekki að fjölyrða um þær brtt., sem, hann teldi þýðingarlausar, heldur að eins ræða um hinar tvær, sem honum virtist mundu vera til spillis, ef samþ. væru. Þetta fannst mér ekki unnt að misskilja. Þó að hann hefði góð orð um brtt. að öðru leyti, þá var þetta sú skipting, sem hann hafði á brtt., án þess að rökstyðja það, því að hann fór ekki inn á brtt., sem hann taldi þýðingarlausar eða þýðingarlitlar. Ég tel þessar brtt., sem hann taldi þýðingarlausar, ákaflega nauðsynlegar. Um 1. tölul. d., um það, að ef sérleyfi er ekki notað næstu 5 árin, eftir að það er veitt, og um að fella þetta ákvæði burt, skal ég segja það, að það hefur verið venja hér, a.m.k. þau þing, sem ég hef setið á, að þegar sérleyfi hafa verið veitt, hafa þau verið bundin við vissan tíma, þannig að ef það, sem sérleyfið er um, verður ekki framkvæmt á þeim tíma, þá falla þau niður. Það kann að vera, að aðrar reglur hafi verið til um þetta, áður en ég hef átt sæti á þingi. En þetta hefur nú verið svona upp á síðkastið, og ég taldi a.m.k. rétt, að sama regla væri höfð um þetta í þessu máli, sem áður hefur gilt. En ef sérleyfishafi af einhverjum ástæðum er þess ekki megnugur að leysa þessa framkvæmd af höndum á þessu árabili, en annar aðili er til, sem þess væri megnugur að leysa það af höndum, þá getur það staðið í vegi fyrir framkvæmdum í málinu, að þetta er bundið jafnvel við 5 ára lágmark, þó að jafnvel ekkert sé gert, þannig að sá, sem sérleyfið fær nú eða síðar, heldur því, þó að hann geri ekki neitt, þó að annar gæti framkvæmt verkið, ef ráðuneytið gæti yfirfært sérleyfið yfir á þann aðila. Það mætti kannske skjóta því hér inn í, að ef engir möguleikar eru á framkvæmd í þessum efnum á þessu 5 ára tímabili, þá er ekki annað en að fá sérleyfið framlengt. Og ef ekkert er annað á móti þessu atriði málsins, þá sé ég ekki, að það geti valdið erfiðleikum, því að mér finnst ekki nein ástæða til að ætla, að slík framlenging mundi ekki fást. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu, að þetta ákvæði verði haft í frv., sem iðnn. hefur stungið upp á í þessu efni, enda þótt nokkrir hv. þm. séu á móti því, að þetta verði fellt inn í frv. Hvað síðari brtt. við kemur, sem hv. fyrri flm. taldi líka, að mundi heldur spilla, sem er um það, þar sem í frv. stendur, að efni og tæki, sem notuð eru til veitunnar fyrstu 5 ár leyfistímans, frá því byrjað er á verkinu, skuli undanþegin innflutningsgjaldi, er í brtt. gert ráð fyrir, að þetta gildi um það efni og þau tæki, sem yfirleitt þarf til stofnunar veitunnar, og ekki annars, - er það að segja, að ef þessi fríðindi eru bundin við efni og tæki, sem nota á næstu 5 árin eftir að sérleyfið er veitt, þá fer það að verða svo um sumt af þessu, sem þarna heyrir undir, að ég efast um, að þetta ákvæði mundi verka heppilega gagnvart öðrum, sem engin slík fríðindi hafa fengið. Og ég veit ekki heldur, hvað kynni að teljast tæki tilheyrandi veitunni fyrstu 5 ár starfstímans. Mætti þar kannske telja ýmislegt, sem ekki heyrði beint til stofnkostnaðar veitunnar sjálfrar. Iðnn. hefur viljað binda þessi fríðindi eingöngu við það efni, sem til stofnunar veitunnar fer, og ekki annað. Og þá er ljóst, við hvað er átt, og eru það sams konar fríðindi, er aðrir aðilar hafa fengið í tilsvarandi tilfellum. Um hinar brtt., sem hv. fyrri flm. kallaði þýðingarlausar, skal ég ekki fjölyrða, enda hef ég getið þeirra áður. Hitt undrar mig nokkuð, að hv. 8. landsk. (EE) skuli, eins fortakslaust og mér virtist hann tjá, vera tilbúinn að ganga frá till. sínum, sem hann með n. hefur gert, og inn á þessar till. hv. flm. gegn brtt., því að ég vissi ekki annað en að það væri fullkomið samkomulag innan iðnn. um brtt. eins og þær lágu fyrir.

*Jörundur Brynjólfsson: Það eru aðeins örfá orð. Það má vera, að ég hafi ekki komizt heppilega að orði, þegar ég minntist á, að þessar brtt. hefðu ekki verið ræddar. Ég átti þar við umr. um þær, en ekki, að þeim hefði ekki verið lýst, því að hv. frsm. gerði það. Og ég gat þess, að það hefði verið fyrir ósk flm., að brtt. voru geymdar. Og við þessa umr. var það ekkert hættulegt gagnvart þeim, þótt ekki yrðu umr. um brtt. við 2. umr. Ég heyri á hv. frsm., að okkur ætlar ekki að koma saman um þessa brtt. viðkomandi því að binda sérleyfistímann við 5 ár og að sérleyfið falli niður, ef það er ekki notað á því árabili. Undir venjulegum kringumstæðum hefði svona ákvæði mátt vera í l. En þetta mál er nokkuð annars eðlis heldur en ýmis mál, þar sem slík sérleyfi koma til greina. Þetta mál hefur ríkisstj. mjög mikið í sinni hendi, bæði hvað skilyrði snertir viðkomandi framkvæmd verksins og eins um framkvæmd þess, því að það má að mörgu leyti telja, að hún hafi langmest vald á málinu, eins og ég líka álít, að eigi að vera um slik mál sem þetta. Þörf almennings er mjög rík um það, að málið verði framkvæmt sem fyrst. Og eftir þeim upplýsingum, sem ég hef haft um þetta mál, býst ég við, að viðkomandi sveitarfélög ætli að mynda félagsskap um að koma þessu máli í framkvæmd. Og með þeim tökum, sem ráðuneytið hefur á þessu máli, ætti það að vera nóg trygging fyrir því, að verkið verði framkvæmt, svo framarlega að nokkrir möguleikar verði á að framkvæma það. En þeir tímar eru nú, og enginn veit, hve lengi þeir muni vara, að það eru engir möguleikar nú í augnablikinu á að sjá, hvort tök verða á eða, réttara sagt, hvenær verður hægt að leysa þetta af hendi. Hv. 6. landsk. þm. (EmJ) sagði, að ef ekki verði unnt að leysa þetta verk af hendi næstu 5 ár eftir að sérleyfið væri veitt, þá sé hægt að koma með það til þingsins. Þetta er rétt. En ég held, eins og þetta mál er í pottinn búið, þá sé það óþarft að búa svo um, að það þurfi í því tilfelli að koma til þingsins, því að það kæmi ekki til greina nema tímarnir væru þannig, að þess vegna væri ekki hægt að framkvæma málið. Hitt atriðið, viðvíkjandi innflutningsgjöldunum, er minna um vert. Ákvæði frv. um þetta efni segja alveg til um það, hvaða efni og tæki þetta eru, þ.e. sem snertir framkvæmd þessa verks, sem bundið er við þetta árabil. En hvort þessi innflutningsgjöld falla niður eftir ákvæðum frv. eða brtt., ræður ekki miklu um örlög málsins.

*Eiríkur Einarsson: Ég vil aðeins taka það fram, að mér finnst óþarft fyrir hv. formann og frsm. iðnn. að furða sig á því, þótt ég reyndist hér nokkuð veikur fyrir þeim rökum, sem fram eru komin um það, að æskilegra væri að láta sérleyfið ekki falla niður skilyrðislaust eftir 5 ár, ef ekki verður hægt að framkvæma mál þetta. á þeim tíma. Og það vil ég taka fram, sem hv. meðnm. mínir munu kannast við, að í n. reyndi ég eins og ég gat að teygja afgreiðslu málsins í þá átt að hafa sérleyfistímann sem lengstan og helzt að hafa hann ekki tímatakmarkaðan. Og þegar svo rök komu fram um það, að það væri óhentugt að hafa hann tímatakmarkaðan, þá var það ekki annað, sem ég hef tekið afstöðu um, sem sumum kann að virðast í fljótu bragði önnur afstaða en ég hafði í n., - en þetta atriði, og það var eftir þeirri stefnu, sem ég fylgdi fram í iðnn., að þessi sérleyfistími ætti að vera sem lengstur. Vil ég þó ekki gera ágreining um slíkt. Um hitt atriðið hef ég enga ástæðu til að ræða frekar, en það var harla lítið rætt um það atriði í iðnn.

* Frsm. (Emil Jónsson): Hv. fyrri flm. færði það fram sem höfuðrök til stuðnings sínu máli, að óhætt væri að nema burt tímatakmarkið viðkomandi sérleyfinu, því að ríkisstj. hefði málið í sinni hendi og því væri þetta tímatakmark óþarft. Vil ég í því sambandi benda á það, að þegar ríkisstj. er búin að veita sérleyfi og sérleyfishafi er búinn að fá þetta sérleyfi í hendur, þá hefur hann það, og ríkisstj. er ómegnug þess að hafa áhrif á gang málsins, eftir að sérleyfishafi hefur fengið sérleyfið í sínar hendur. Þess vegna er það ekki næg trygging í þessu máli, sem ríkisstj. er gefin með frv., því að ákvæði frv. um þetta tryggja ekki, að sérleyfishafi ljúki verkinu n tilteknum tíma.