Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það mál, sem hér er til umr., var lagt fram á sínum tíma í Nd. Alþingis, hlaut afgreiðslu hv. félmn. með þeim hætti, að fyrri grein frv. var breytt. Málið var sent til Ed. samkv. þeim reglum sem hér gilda um starfshætti. Hv. félmn. Ed. tók málið til umr. og breytti því svo að segja alveg til fyrra horfs, a. m. k. var mjög lítill munur á orðalagi frv.-textans. Það skal tekið fram, að þrátt fyrir tilraunir hv. félmn. Nd. til að fá umsagnir nokkurra aðila um þetta mál og þá fyrst og fremst samningsaðila í kjarasamningum, þá tókst það ekki. Þegar málið kom aftur til Nd. til einnar umr. var farið fram á frest á umr. til þess að tími gæfist til að skoða málið eilítið betur. Á fund hv. nefndar komu fulltrúar Vinnuveitendasambandsins og lýstu sínum viðhorfum, en þess skal getið, að einn nefndarmanna er hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson, væntanlega nýkjörinn formaður Dagsbrúnar, verkamannafélagsins í Reykjavík, og formaður Verkamannasambands Íslands. Eftir þær umr., sem þar fóru fram, er ljóst að hér er verið að fjalla um atriði sem eru á frjálsu samningssviði aðila vinnumarkaðarins, því að um núverandi skipan, sem hefur gildi í lögum nr. 87/1971, var samið af vinnuveitendum og launþegum á sínum tíma og hefur ríkt um það samkomulag að hrófla ekki við þeirri löggjöf nema til komi sameiginlegur áhugi þessara aðila, enda er fjallað þar um viðkvæm samningsatriði. Það er álit meiri hl. félmn. Nd., að íhlutun Alþingis í þessi mál með þeim hætti, sem gert er ráð fyrir í till. eins og hún kom breytt frá Ed., geti hugsanlega spillt kjarasamningum, sem nú eru á viðkvæmu stigi, og þá sérstaklega samningum t. d. við flugmenn og annað fólk sem starfar við ferðamannaþjónustu eða byggingariðnað eða aðra þá starfsemi sem sérstaklega er haldið úti yfir sumarmánuðina, þá mánuði sem fólk vill helst fá orlof. Sú skipan, sem lagt er til að tekin verði upp samkv. frv., mundi kippa forsendunum undan sérstökum samningum t. d. um lengra orlof, en slíkir samningar hafa verið gerðir á vinnumarkaðinum að undanförnu, t. d. með tilliti til árstíðabundinna starfa. Má í því sambandi sérstaklega geta um 25% regluna sem ég veit að þeir, sem komið hafa nálægt samningum, þekkja allvel. Þar að auki er talið að hér sé um að ræða atriði sem hljóti að kosta atvinnufyrirtæki aukin útgjöld, þar sem ljóst er að ef þessi háttur verður tekinn upp, verður nauðsynlegt að loka fyrirtækjum um hásumarið því að annars mundi starfsemi sumra fyrirtækja vera með þeim hætti, að varla er verjanlegt að halda þeim úti. Af þessum ástæðum og ýmsum öðrum hefur meiri hl. hv. félmn. lagt til í nál., sem er á þskj. 934, að frv. þetta verði ekki afgreitt á þessu þingi, heldur verði tekið út af dagskrá. Með leyfi hæstv. forseta vil ég leyfa mér að lesa forsendur þessarar dagskrártill., en þær eru þessar: Frv. þetta var til meðferðar fyrr í vetur í félmn. Nd. og þá voru gerðar á því breytingar. Í Ed. var frv. aftur breytt til upprunalegs horfs og sent aftur til Nd. Nefndinni hafa ekki borist umsagnir um málið, en fulltrúar Vinnuveitendasambands Íslands komu á fund nefndarinnar. Komið hefur fram, að aðilar vinnumarkaðarins áttu aðild að samningu orlofslaganna nr. 87/1971. Engin ósk hefur komið frá þeim um að lögunum verði breytt. Kjarasamningar standa yfir milli aðila og þar eru orlofsmál m. a. á dagskrá. Samþykkt þessa frv. gæti haft óeðlileg áhrif á þá samninga. Af framangreindum ástæðum leggur meiri hl. félmn. til að málið verði nú afgreitt með rökstuddri dagskrá. Rökstudd dagskrá okkar hljóðar svo: „Af þeim ástæðum, sem greint er frá í nál. meiri hl. félmn. Nd., telur deildin ekki rétt að afgreiða málið á þessu þingi og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“ Undir þetta rita hv. þm. 1. þm. Vesturl., Alexander Stefánsson, sem er formaður nefndarinnar, hv. 7. þm. Reykv., Guðmundur J. Guðmundsson, hv. 5. þm. Reykn., Jóhann Einvarðsson; hv. 2. þm. Suðurl. og hv. 6. þm. Suðurl., það eru þeir Steinþór Gestsson og Eggert Haukdal.



Herra forseti. Eins og fram hefur komið gerði Ed. breytingu á þessu frv. eftir afgreiðslu þessarar deildar á málinu. Í ljós kom við athugun á þessu máli í félmn. Ed., að brtt. sú, sem samþykkt var í þessari hv. deild, nær alls ekki því markmiði sem að var stefnt með þessu frv., að atvinnurekendur geti ekki sent launþega í sumarleyfi í mánuðum, sem eru utan við hina hefðbundnu orlofsmánuði, nema með samþykki launþegans. Hér er að vísu ekki um vandamál að ræða nema á sumum af stærri vinnustöðunum. En hver getur séð sjálfan sig í því að vera skipað í frí á haustmánuðum eða í maímánuði, sem er kannske utan við allar áætlanir fjölskyldu um sumarleyfi. Samkomulag varð ekki í nefndinni um þá breytingu sem Ed. lagði til, en minni hl. leggur til að deildin samþykki þá breytingu, sem samþykkt var shlj. í Ed. og félmn. þeirrar deildar stóð einhuga að.



Herra forseti. Það litla frv., sem hér um ræðir, olli nokkrum vandræðum núna á allra síðustu dögum þingsins eftir að Ed. hafði gengið frá því og samþykkt það shlj. Ég vil aðeins undirstrika rækilega um hvað þetta frv. snýst. Í orlofslögum, eins og þau eru frá árinu 1971, er kveðið svo á að launþegi eigi að taka orlof frá 2. maí til 15. sept. og að öðrum kosti gilda sérstakar reglur. Síðan er kveðið á um samráð í þessari lagagrein. Hins vegar er það svo, - það gildir víðar en um lög, t. d. um stjórnarsáttmála og fleiri slíka pappíra, - að orðið samráð er merkingarlítið, ef ekki merkingarlaust. Það hefur tapað allri merkingu. Þetta frv. gekk út á það, að atvinnuveitandi geti ekki skipað launamanni gegn vilja hans að taka orlof á tímanum 2. maí til 31. maí og aftur á tímanum 1. sept. til 15. sept. Við undirbúning þessa frv. var haft samband við fjölmarga forustumenn í launþegafélögum og fleiri sem þekkja til. Sannleikurinn er sá, að þetta horfir ekki til vandræða nema á örfáum stærri vinnustöðum. Menn hafa það gegn þessu frv., að hér sé um að ræða inngrip í frjálsa samninga, eins og það er orðað. Ég held að menn noti þessa röksemdafærslu þegar hún þjónar tímabundnum hagsmunum þeirra, því að vitaskuld eru mjög oft óljós mörk hver af réttindamálum fólks eru ákvörðuð í löggjöf og hver eru ákveðin í samningum. T. d. um þessi mál, orlofsmál yfirleitt, eru rammalög, og það sér hver sig í því að vera skipað að taka sitt þriggja vikna orlof á þessum tímum, í maí eða september, og það er ótrúlegt að um svona mál þurfi að koma upp ágreiningur hér á árinu 1982, þetta litla réttindamál er efnislega svo sjálfsagt. Það, sem gerðist, hygg ég, var að Vinnuveitendasambandið gaf hv. 10. þm. Reykv. bendingu, og það er orsök þessarar afgreiðslu.  Málið er það, að hér er um að ræða minni háttar réttindamál og þetta réttindamál ætti efnislega að vera sjálfsagt, að það sé ekki hægt að skipa einstaklingi gegn vilja hans að taka út sitt sumarleyfi í maí og í september. Það er auðvitað rétt að taka undir það sem almenna meginlínu, að samningar um kaup og kjör og samningar yfirleitt eigi að vera sem frjálsastir. Engu að síður höfum við löggjafarvald í þessu landi og orlofslög eru ákveðin með lögum, 8 stunda vinnudagur er löggjafaratriði, svo að það væri ekki brot á neinum meginreglum þó svo þetta frv. yrði samþykkt. Það er rétt, sem fram kom hjá hv. 10. þm. Reykv., að það er kapítuli út af fyrir sig hvernig stendur á afstöðu hv. þm. Guðmundar J. Guðmundssonar í þessu máli. Um það vil ég svo sem ekki vera að hafa mörg orð á þessum lokadögum. En því miður er afgreiðslan á þessu litla máli talandi tákn um það, hvernig menn ganga hér leynt og ljóst erinda hagsmunasamtaka þegar það á síst við, og það er það sem gerst hefur í þessu máli, því er nú verr og miður.



Herra forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að taka til máls í þessari umr. En þar sem hv. 7. þm. Reykv., Guðmundur J. Guðmundsson, er fjarstaddur og var nokkuð veist að honum áðan, - hann er tepptur á fundi hjá Verkamannasambandi Íslands, - vildi ég aðeins segja hér fáein orð vegna þess að rökin fyrir afstöðu hans koma mjög glöggt fram í nál. Það er í rauninni alveg ástæðulaust að vera með neinar getsakir uppi í þeim efnum. Í nál. segir að orlofsmál séu á dagskrá í kjarasamningunum sem nú standa yfir. Það er mat þeirra aðila, sem að kjarasamningunum standa, að samþykkt af þeim toga, sem hér er gerð tillaga um, gæti orðið til þess að trufla niðurstöðu kjarasamninganna og valda þar erfiðleikum. Af þeim ástæðum er það, að menn standa að þessari rökstuddu dagskrá sem gerð er till. um hér, þ. á m. hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson. Ég tel að þar sem hann er beinn aðill að kjarasamningunum og stendur í þeim miðjum sjálfur sé á engan hátt óeðlilegt að hann taki afstöðu af því tagi sem hér hefur verið lýst.



Herra forseti. Ég sé nú að hv. 7. þm. Reykv. kemur hér í salinn og að sjálfsögðu getur hann tekið þátt í þessum umr. En ég vil sérstaklega mótmæla því sem kom fram hjá hv. 9. þm. Reykv., að félmn. Nd. eða meiri hl. hennar væri að ganga erinda vinnuveitenda í þessu máli. Þetta er algerlega rangt og sleggjudómar sem eiga ekki að heyrast í hv. Alþingi. Þannig var að nefndin sendi þetta mál eins og önnur til hagsmunaaðila er málið varðar með skilafresti fyrir 15. apríl s. l. Því miður komu engar umsagnir þannig að málið var látið ganga í gegnum deildir án umsagna á sínum tíma. Það er eiginlega heppni að mínu mati að hv. Ed. breytti því orðalagi sem Nd. samþykkti, annars væri málið núna orðið að lögum. Ég held að það sé rétt - með leyfi hæstv, forseta, að ég lesi hér úr lögum um orlof, 5. gr., en þar stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Atvinnurekandi ákveður í samráði við launþega hvenær orlof skuli veitt. Hann skal verða við óskum launþega um, hvenær orlof skuli veitt, að svo miklu leyti sem unnt er vegna starfseminnar. Atvinnurekandi skal að könnun á vilja launþega lokinni tilkynna, svo fljótt sem unnt er og í síðasta lagi mánuði fyrir byrjun orlofs, hvenær orlof skuli hefjast, nema sérstakar ástæður hamli.“ Það kom fram í þeim viðræðum, sem fulltrúar frá Vinnuveitendasambandi Íslands áttu við félmn., að það hefur aldrei orðið ósamkomulag sem neinu nemur að því er varðar þetta ákvæði. Þetta staðfesti hv. 7. þm. Reykv. á þessum fundi og taldi þess vegna að þetta mál væri óþarft. Það hafa engar kvartanir um þetta komið fram. Ég vil aðeins undirstrika það sem fram hefur komið, ef hv. alþm. hafa ekki áttað sig á því, að einmitt þessa dagana standa yfir viðkvæmar samningaviðræður við fulltrúa flugmanna og fulltrúa í hótelþjónustu sem fjalla að vissu marki um orlofsmál og þess vegna er málið miklu viðkvæmara en á horfðist í fyrstu. Þetta eru kjarasamningamál, eins og hér hefur komið fram og kemur greinilega fram í nál., og þetta eru málefni sem aðilar vinnumarkaðarins hafa alltaf samið um sín á milli. Þar er rétti vettvangurinn. Alþingi á síðan að staðfesta niðurstöðuna.



Herra forseti. Við lok 2. umr. um þetta frv. hafði ég kvatt mér hljóðs, en forseti þessarar virðulegu deildar, sem er í hvívetna sanngjarn maður og gegnir, hygg ég, hlutverki sínu yfirleitt með reisn og sóma, þóttist ekki taka eftir því og sleit umr. Þetta held ég að hafi verið mjög óvenjuleg afgreiðsla af hans hálfu. Ég er sannfærður um að þetta hefði forsetinn ekki leyft sér hefði hann verið stjórnarsinni. Þetta er enn eitt vandamálið sem upp kemur af þeim sökum, því að um þetta mál var ýmislegt ósagt. Eins og fram hefur komið er Hæstiréttur Íslands ekki nein venjuleg stofnun í stjórnkerfinu. Við erum hér að fjalla um æðsta dómsvaldíð, æðsta stig dómsvaldsins, og ég vil leggja á það áherslu, að þegar þetta frv. var samþ. eftir 2. umr. var það gert af minni hl. deildarinnar, atkv. voru 19:17, og það skiptir máli. Við þessar aðstæður, satt að segja, og eins og umr. um þetta hafa þróast er mér ekki alveg ljóst hvers vegna ríkisstj. og ráðh. þessara mála leggja slíka ofuráherslu á að fá þetta frv. samþykkt, vegna þess að það er deginum ljósara að hér er um að ræða miklu meiri og djúptækari grundvallarbreytingu á þessu kerfi heldur en menn hafa viljað vera láta. Í ljósi þess vil ég minna á að það voru fluttar ýmsar brtt. við þetta frv. í hv. Ed., m. a. af hv. þm. Eiði Guðnasyni. Hann lagði til að 1. gr. frv. um fjölgunina úr 7 í 8 yrði felld, og það hefði strax verið til mikilla bóta. Hv. þm. Karl Steinar Guðnason og Eiður Guðnason gerðu till. um nýja grein, svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „ Dómsmrh. ákveður að fengnum tillögum Hæstaréttar hvaða tíma dags halda skuli dómþing svo og hvenær þingleyfi skuli vera. Þingleyfi skulu þó aldrei vera lengri en 6 vikur.“ Þessi breyting hefði einnig orðið til mikilla bóta þó hún snerti kannske ekki aðalatriði þessa máls. En veigamest kannske og það sem kemur til að valda mikilli grundvallarbreytingu á réttinum og fjölmargir, einkum yngri menn úr dómarastétt, hafa tekið mjög stórt upp í sig um er ákvæðið til bráðabirgða sem gert er ráð fyrir í frv. Í þessu ákvæði til bráðabirgða segir að árin 1982 og 1983 - ég les með leyfi hæstv. forseta: „getur dómsmrh. samkv. till. Hæstaréttar sett tvo til þrjá dómara úr hópi þeirra manna, sem greindir eru í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 75/1973, til viðbótar hinum reglulegu dómurum allt að 6 mánuðum hvort ár.“ Hér skulum við staldra við. Ég hef núna, eins og hlýtur að vera ljóst af því máli, sem flutt hefur verið við fyrri umr. þessa máls, flutt og freistað þess nú við 3. umr. málsins að koma í veg fyrir að þetta voðaverk verði unnið á Hæstarétti landsins. Brtt., sem var samin í flýti fyrir hálftíma, er einföld. Hún er um það, að þetta ákvæði til bráðabirgða falli niður. En af hverju hafa menn lýst áhyggjum um þetta ákvæði? Jú, það er vegna þess að það er grundvallarregla í réttarfarinu, hún á að vera tryggð í stjórnarskrá, að dómarar séu engum háðir nema sjálfum sér, að það sé ekki hægt að beita dómara ytri þrýstingi. Þetta á auðvitað hverjum manni að vera ljóst. Menn segja um þetta ákvæði að nái það fram að ganga verði stór hluti af réttinum, 3 menn, skipaður mönnum sem eru skipaðir takmarkaðan tíma og eiga undir framkvæmdavaldið að sækja um áframhaldandi störf. Menn hljóta að skilja og menn verða að skilja af hverju stór hópur manna úr dómara- og lögfræðingastétt hefur látið í ljós miklar áhyggjur um þetta atriði. Við verðum í réttinum komnir með lausa dómara, þ. e. menn sem eru ekki í föstu starfi. Þeir eiga að vera sjálfstæðir og þeir eiga að vera óháðir, en í næsta húsi við þá situr einstaklingur sem hefur framkvæmdavaldið í þessum málaflokki, og hann hefur í höndum sér hvort þeir starfi áfram eða verði settir út á klakann. Þrátt fyrir sérstöðu Hæstaréttar og alla þá virðingu, sem honum vissulega ber, eru hæstaréttardómarar þó ekki nema mennskir menn sem m. a. þurfa að hafa áhyggjur af daglegu lífi, af brauðöflun og húseignum sínum, eins og við hin, af starfi sínu, af launakjörum sínum. Eins og hugsunin um Hæstarétt er, þá er reynt að ganga svo frá slíku, t. d. með góðum launakjörum sem er sjálfsagt, til þess að viðkomandi sé engum háður nema sjálfum sér. Í þessu ákvæði til bráðabirgða er verið að kollvarpa þessari grundvallarhugsun. Ég hef við fyrri umr. og áður í þessu máli ekki viljað nota stór orð og ekki viljað taka undir þær gagnrýnisraddir fjölmargar, að hér sé beinlínis um stjórnarskrárbrot að ræða. En ég minni aðeins á að löglærðir menn, sem eru þekktir að öðru en hafa óvandað orðfæri, hafa notað þetta orð, og ég held nú að a. m. k. þegar á þessa umr. hefur liðið og menn hafa verið að velta þessu betur fyrir sér, þá hljóti menn að vera mér sammála um að þessi gagnrýni er a. m. k. í hæsta máta eðlileg. Það verður að segja það einu sinni enn, að Hæstiréttur Íslands er ekki eins og hver önnur stofnun í stjórnkerfinu. Það er ekki svo að við séum að tala hér um hvert annað ríkisfyrirtæki. En því miður, gallinn við þetta frv. í heild sinni, hugsunin á bak við það og þó sérstaklega það ákvæði, sem ég hér hef gert að umræðuefni, er sá, að hér er verið að afgreiða Hæstarétt eins og hverja aðra ríkisstofnun. Ég veit ekki hvort menn vita það hér, en það kom fram á nefndarfundum, því að það vantaði ekki að menn lágu yfir þessu máli og skoðuðu það afar vandlega, að Hæstiréttur landsins hefur aðeins einn löglærðan aðstoðarmann. Mér skilst að það sé eitt og hálft starf fyrir vélritun. Menn hafa stundum sagt og einn af þeim, sem til nefndarinnar komu, orðaði það svo, þegar hann var að fara yfir þetta svið dómsmála, að við byggjum við miðaldafyrirkomulag. Það eru auðvitað stór orð. Það er svo um sýslumenn og það kerfi að sami einstaklingurinn fer með framkvæmdavald og dómsvald. Þetta er auðvitað allt saman arfur frá gamalli tíð og röksemdir sem við þekkjum aftur á bak og áfram. En því má bæta við, að þegar nm. grennsluðust eftir starfsaðstöðu í Hæstarétti áttu menn nánast ekki orð. Úr því að menn eru að bæta við fjármagni og nota skattpeninga, ríkisfjármagn, til að bæta aðstöðu Hæstaréttar og bæta við 4 dómurum, gera hæstaréttardómara 11, gera grundvallarbreytingar og stefna réttarkerfinu í landinu í stórhættu, væri þá ekki nær að nota þessa peninga til þess að bæta starfsaðstöðu réttarins, til þess að útvega honum löglærða aðstoðarmenn? Ráðherrar eru komnir með sína aðstoðarmenn eins og eðlilegt er og er ekkert við að athuga. Þeir hafa undir sér stór rn. til þess að vinna verk, semja frv. og annast framkvæmd þeirra lagabókstafa sem héðan út ganga. En í Hæstarétti er rekin gamaldags skrifstofa vegna þess að þessum málum hefur ekki verið sinnt. Ég vil koma þeirri skoðun að við þessa umr., að í fyrsta lagi væri nóg að hafa 5 hæstaréttardómara. En aðstaða þeirra þarf að vera öll önnur heldur en hún er. Þeir þyrftu að taka tæknina í sína þjónustu í sambandi við tölvur í auknum mæli, og vitaskuld ættu þeir að hafa aðstoðarmenn við undirbúning mála. Ég hygg að það væri hægt að nota sama fjármagn og hér er verið að leggja til að eyða miklu betur og miklu skynsamlegar með þeim einföldu breytingum að auka við aðstoðarmönnum og bæta aðstöðuna að öðru leyti. Þó svo það væri spor í rétta átt mundi það ekki leysa þann grundvallarvanda sem við erum að tala um og fást við. Sá grundvallarvandi er vissulega til og er búinn að vera lengi. Hann byggist á því, að mikill málafjöldi hefur hlaðist upp. Fyrir ekki mörgum árum var þetta raunar frekar vandamál á lægri dómsstigum heldur en þarna, og eins og við erum margbúnir að benda á, við sem höfum verið að andæfa gegn þessu frv. hér, er lausnin á þeim vanda allt annars staðar. Hún er fólgin í því að koma hér á annars konar dómstigi, lögréttudómstigi. Það er enn eitt sem ég vil mjög leggja áherslu á, og það er að nákvæmlega sama vandamál kom upp með nákvæmlega sama hætti hér fyrir þrem árum, 1979. Þá var sagt að það væri of mikið álag á Hæstarétti og of mikill málafjöldi þar. Og ekki skal úr því dregið, að það hafi verið rétt. Það var komið til þingsins rétt fyrir þinglok og hraðafgreitt hér frv. um fjölgun hæstaréttardómara úr 6 í 7. Við vorum ýmsir sem höfðum miklar efasemdir þá um þetta, en tókum engu að síður þátt í að afgreiða það. Ég vek athygli á því, að nú spyrja menn: Leysti það einhvern vanda? Hefur halinn styst? Hefur málabunkinn uppi í Hæstarétti minnkað við þetta? Svarið er nei, hann hefur aukist. 1979 fóru menn úr 6 í 7. Nú eru menn að fara úr 7 í 11 raunverulega. Auðvitað er fullkomlega eðlilega sagt, eins og hv. 5. þm. Vestf. gerði hérna, að menn skyldu reikna hvernig verði um aldamót að því er þetta varðar. Vandinn er sá, að með þessu frv. er verið að blekkja fólkið í landinu. Allir vita að málahalinn í Hæstarétti, fyrst í undirrétti og síðan í Hæstarétti og síðan framkvæmdin á refsidómum sem eftir fylgir, þetta hefur auðvitað verið þjóðfélaginu til vansa árum saman. Það hefur mikill skaði verið unninn og harmleikir orðið til þegar menn eftir allan þennan langa gang hafa mörgum árum seinna verið að taka út sína dóma við breyttar aðstæður. Um þetta hefur oft verið rætt hér á hinu háa Alþingi undir ýmsum formerkjum, bæði í sambandi við fangelsismál, í sambandi við breytingar á refsilögum og víðar. En málið er bara það, að það er verið að blekkja fólkið í landinu ef það er verið að segja, eins og hæstv. dómsmrh. gerði í dag við 2. umr. málsins, þegar hann eiginlega hafði í hótunum við þm. og setti þá upp við vegg, að ef þetta gerðist ekki yrðu engar umbætur á Hæstarétti. Sannleikurinn er sá, að þetta eru ekki hinar minnstu umbætur. Skoði menn hvað gerðist í kjölfarið 1979 þegar við fjölguðum síðast. Styttist halinn? Nei, hann lengdist. Vandinn er til, ekki skal úr því dregið. Hann er feikilega mikill. En þetta er bara ekki lausnin. Hins vegar kann þetta að hafa í för með sér að mönnum þyki minni ástæða en ella til að gera þær grundvallarbreytingar á þessu kerfi sem þarf, og þá þarf ekki síst að huga að lögréttumálinu. Satt að segja þykja mér þessar röksemdir svo einfaldar og staðreyndir í þessu máli liggja svo í augum uppi eftir þessa umr., að niðurstaðan í atkvgr. í dag - ég játa það - kom mér á óvart. Við skulum líka skoða aðra þætti þessa máls. Þessi stofnun, sem við erum hér að fjalla um, er rúmlega 60 ára gömul. Um hana hefur verið þokkalegur friður. Hún hefur notið trausts, að vísu með því að halda sér fyrir utan opinberar umr. og opinberan ágreining að mestu leyti. Segja má að það út af fyrir sig sé umdeilt, og menn hafa oft vísað til þess, að í slíkum efnum er t. d. enska og ameríska réttarkerfið allt öðruvísi uppbyggt. En ég fullyrði það, að nái þetta frv. fram að ganga, þá kann svo að fara að þessi friður um Hæstarétt sé úti, og því finnst mér að menn þurfi að velta mjög rækilega fyrir sér. Og af hverju kann svo að fara að friðurinn sé úti? Það er auðvitað minni háttar ástæða, þó svo að það ætti að skipta máli þegar um Hæstarétt er að ræða, að þetta frv. var í dag samþykkt af minni hl. deildarinnar. Mér finnst að hæstv. dómsmrh. ætti að gera aðrar kröfur til sjálfs sín, þingsins og umhverfisins þegar um þessa stofnun er að ræða. En látum það allt saman vera. Ástæðan fyrir því, að þessi friður kann að vera úti, er ekki síður og kannske miklu frekar sú, að nái þetta frv. fram að ganga mun Hæstiréttur starfa sem þrír dómar, þá eru þar 11 dómarar. Eftir einfaldri tölfræði geta þeir starfað í þremur þriggja manna dómum. Eins og ég sagði í dag kann svo að fara að þessir mismunandi dómar sitji sinn í hverju herberginu, séu að fjalla um svipuð mál og komist að sinn hverri niðurstöðunni. Vitaskuld er það eðlilegasti hlutur í veröldinni, að sá fjöldi löglærðra manna, sem hingað hefur verið að senda álitsgerðir og um þetta hefur verið að fjalla, hefur af þessu þungar áhyggjur. Auðvitað verða heimildirnar nýttar í hvívetna. Dómarar verða 11. Þá vantar ekki nema einn á að þeir starfi í fjórum þriggja manna dómum, og vitaskuld verður komið að ári og beðið um það. Hvað gera menn þá? Það, sem gæti verið rökrétt og eðlilegt framhald, væri að hæstiréttur, sem svona væri búið að leika, þróaðist yfir í það að verða millidómstig og við bættum svo við þriðja dómstiginu, ekki inn á milli eins og við erum að gera með lögréttuhugmyndinni, heldur bættum við þriðja dómstiginu ofan á, og þá er þetta komið, en bara enginn vandi leystur. Það er af þessum ástæðum, herra forseti, sem ég hef flutt þessa brtt. um að ákvæði til bráðabirgða verði fellt. Ég geri það auðvitað líka að till. minni, að menn greiði atkv. gegn 1. gr. frv. Það er enn tækifæri til þess að menn íhugi sinn gang í þessum efnum. Ef allt þetta mál er skoðað, þá er það svo kostulegt að þeir, sem lýst hafa andstöðu sinni við þetta mál, hafa gefið sig fram. Það hafa verið skrifaðar fjölmargar blaðagreinar og greinargerðir fluttar þar sem menn hafa verið að lýsa andstöðu sinni. En þeir hins vegar sem eru talsmenn þessa og verjendur, ég veit eiginlega ekki hvaða huldumenn það eru! Ég veit ekki hverjir eru ráðgjafar hæstv. ráðh., hverjir það eru sem hafa ráðlagt honum að standa svona að þessu, því að hverjir sem það eru gefa þeir sig ekki fram. Þeir skrifa ekki í blöð. Og ég undirstrika þann skilning minn og skilning þeirra, sem þessu hafa andmælt, að hér er um að ræða einhvers konar dómarapólitík. Það hafa verið þar skiptar skoðanir um lögréttumálið, og mér sýnist að það sé ekki síst aldursskipting þar, það séu einkum yngri mennirnir sem hafi verið talsmenn þeirra umbóta sem við mörg höfum tekið upp hér á þinginu. En því miður, nái þetta frv. fram að ganga er verið að snúa miklu af þeirri viðleitni við, og þá er loku fyrir það skotið, að þessu kerfi verði breytt svo að þar náist fram það markmið sem við þó erum sammála um, þ. e. um hraðari afgreiðslu mála. Ég vil, herra forseti, minna á að í Þjóðviljanum í ágústmánuði 1981 ritaði Steingrímur Gautur Kristjánsson grein sem heitir „Lögrétta eða gestaréttur.“ Í yfirskrift að greininni, sem blaðið hefur tekið út, er þessi tilvitnun, með leyfi forseta: „Þegar erlendir lagamenn eru hér á ferð er það haft til skemmtunar að segja þeim að sami embættismaður byrji á að handtaka skálkinn, annist síðan lögreglurannsókn og fari loks með mál og dæmi.“ Þetta er, eins og menn þekkja, eitt af því sem menn hafa kallað að sé með miðaldabragði í íslenska réttarfarinu. En hann segir m. a. - með leyfi forseta - í þessari blaðagrein undir undirfyrirsögninni „Fljótvirk meðferð smærri mála“ - hann segir: „Með breytingu þeirri á einkamálalögum, sem lögleidd var á síðasta vori og tekur gildi 1. jan. 1982, er opnuð leið fyrir nokkuð einfaldar og fljótvirkari málsmeðferðir í héraði en verið hefur. Þessar breytingar, svo sem stytting dóma, eiga einkum við í hinum smærri málum, og ef þær gefast vel er ekki ólíklegt, að fljótlega verði lengra gengið, og raunar nokkuð víst ef lögréttufrv. verður lögfest. Meðferð mála í lögréttu á öðru dómstigi verður umsvifaminni en í Hæstarétti. T. d. er ekki gert ráð fyrir þeirri tímafreku undirbúningsvinnu sem felst í svokallaðri ágripsgerð, sem tefur málin í Hæstarétti oft mánuðum saman “- og taki menn eftir þessu - „og dómendur yrðu 3 en ekki 5. Þegar lögréttan tæki til starfa biðu engir málastaflar. Öll rök hníga þannig að því, að lögréttuskipanin sé raunhæfasta og róttækasta finnanlega leiðin til þess að stytta málatíma jafnt í hinum smærri málum sem í hinum stærri.“ Undir þetta vil ég mjög taka. Þetta er kjarnaatriði, þetta er sjálfur kjarni málsins. Nái það frv. fram að ganga, sem hér er til umr., þýddi það einfaldlega að öll þessi hugsun, öll þessi lögréttuhugsun, öll sú hugmynd um að hraða gangi þessara smærri mála, sem allir eru sammála um að er það sem töfunum veldur, er dauð,hún er úr sögunni um allnokkra framtíð. Ég vil leyfa mér að halda því fram, að mönnum hafi ekki verið þetta nógsamlega ljóst þegar þetta mál þróaðist. Herra forseti. Ég er að mæla fyrir þeirri brtt. sem ég hef flutt, að ákvæði til bráðabirgða falli niður. Ég sagði í dag, þegar ég gerði grein fyrir atkv. mínu um ákvæði til bráðabirgða, og minnti á það, sem einnig kom fram í nefndarstörfum eða í einhverri af þeim greinargerðum eða málsskjölum, sem ég hef lesið um þetta frv., að um lausadómara eins og verið er að leggja til í því ákvæði væru aðeins tvö fordæmi úr réttarsögu Norðurlanda. Hið fyrra mun vera frá Finnlandi og ég kann ekki frekari skil á því. En það seinna var þegar Norðmenn voru að hraðafgreiða Quisling og hans legáta á árunum 1945 og 1946. Þá settu þeir dómara af þessu tagi. Það er þetta ákvæði sem menn hafa ekki síst staldrað við, og það munaði ekki miklu áðan hvernig um þetta ákvæði fór. Ég vil mjög leggja að þm. að hugleiða þetta og að samþykkja þessa tillögu mína. Herra forseti. Menn hafa sett á langt mál um þetta frv. Ég held að það geti verið góður skilningur á milli okkar um það, að mörgum er þetta gríðarlega mikið alvörumál. Mönnum er það alvörumál að Hæstarétti Íslands sé ekki spillt, það sé ekki farið með hann eins og hverja aðra stofnun. Ég stóróttast að það sé að gerast með þessu frv., og ég stóróttast einnig að það, sem muni fylgja í kjölfarið, sé annars vegar enn frekari útvíkkun á Hæstarétti og hins vegar það, að þeim umbótatillögum, sem hugmyndir hafa verið uppi um, verði kastað fyrir róða. Og ég verð að segja það, að það er sorglegur endir á þessum 6 ára gömlu hugmyndum og þær fara þá fyrir lítið. Það hefði verið ástæða til þess, herra forseti, að flytja fleiri brtt. við þetta mál. Till. um að 1. gr. falli niður þarf ekki að vera sérstök till., það er nóg að leggja til við menn, að þeir greiði atkv. þannig. Fari svo að 1. gr. falli og ákvæðin til bráðabirgða falli út, þá er mesta skaðanum afstýrt. Mér er auðvitað ljóst, herra forseti, að það er komið að þinglausnum og menn bíða, og það er ekki með neinu glöðu geði sem menn verða að setja á langt mál um þetta frv. En hér er verið að vinna mikinn skaða á þessu kerfi, - skaða þar sem afleiðingarnar kunna sumpart að vera ófyrirsjáanlegar. Af þeim ástæðum hafa menn sett á langt mál. Ég harma, hvernig atkv. féllu í Nd. við 2. umr., og vænti þess, að einhverjir endurskoði sinn hlut.



Herra forseti. Ég hef verið sannfærður um það, að þetta ákvæði í frv. jaðri við stjórnarskrárbrot. Þess vegna segi ég já við þessari till.



Herra forseti. Ég vil bera fram fsp. Hér var umr. í dag um 242. mál þingsins, um orlof. Mér sýnist vera fallin niður afgreiðsla á því máli. Ég vil óska eftir að það mál hljóti þinglega meðferð hér í hv. deild. Ef ekki verður við því orðið hlýt ég að lýsa þeirri afstöðu minni, sem ég hefði annars gert í nafnakalli sem ég hefði óskað eftir, að ég tel mig fremur vera málsvara verkalýðshreyfingarinnar hér á hinu háa Alþingi en Vinnuveitendasambandsins og vil því eindregið fá tækifæri til þess að greiða atkv. gegn því, að þetta mál verði tekið út af dagskrá.



Dagskrá þessa fundar er að vísu tæmd. Í þessu umrædda máli lá fyrir till. til rökstuddrar dagskrár frá sex hv. þdm. úr meiri hl. félmn. Nú voru einir þrír hv. þdm. á mælendaskrá þegar ég frestaði umr. og tók málið út af dagskrá á þessum fundi. En ef svo skipast mál að þeir falla frá orðinu, þá get ég gefið færi á að setja nýjan fund með þessu máli og ganga þá þegar í stað til atkv. um hina rökstuddu dagskrá.

Má ég spyrja forseti, er ekki lokið alveg fundum í Ed.?



Herra forseti. Ég var á mælendaskrá í því máli sem hv. síðasti ræðumaður fjallaði um. Við vorum þrír reyndar. Ég get ekki hugsað mér að falla frá orðinu. Hv. þm. Vilmundur Gylfason kastaði fram ýmsum ásökunum í ræðu sinni um þetta mál og því þarf að sjálfsögðu að svara verði málið tekið upp. Sá hv. þm. kaus í umr. áðan að tala í langan tíma um Hæstarétt, og ég tel að hann hafi með því sjálfur drepið þetta mál.



Herra forseti. Þetta voru furðulegar aths. sem voru fluttar hér síðast. En látum það allt saman eiga sig. En mér er óskiljanlegt af hverju þetta mál getur ekki fengið þá þinglegu meðferð sem því ber. Ég trúi því ekki, að menn fari að flytja hér langar ræður, og mál eru ekki drepin með því að halda um þau lengri eða styttri ræður. Mál eru drepin í atkvgr. ef þingið svo kýs. Um það hlýtur hv. 10 þm. Reykv. að vera fullkunnugt. Það er í valdi forseta þessarar deildar að leyfa þessu máli að klárast og koma hér til atkv. Ég get vel skilið að síðasti ræðumaður, sem hér talaði, kjósi heldur þessa málsmeðferð og hóti hér málþófi, eins og hann raunverulega var að gera. En ég geri, herra forseti, eins og hv. þm. Guðrún Helgadóttir kröfu um að þetta mál fái hér þinglega meðferð. Ég endurtek þá kröfu mína að svo verði með þetta mál farið.



Það er út af fyrir sig ekki óþingleg meðferð þótt mál strandi vegna tímaskorts á hinu háa Alþingi eins og þetta gerir. Dagskrá þessa fundar er nú tæmd. Þar sem þetta er síðasti fundur í hv. deild vil ég nota tækifærið til þess að þakka hv. þdm. fyrir samveruna og samvinnuna og mikla þolinmæði mér sýnda. Að vísu hefur svo borið til hina síðustu dagana, að ég hef í stöku falli reynt um of á hana og þykir mér ógott. En við það verður þó að sitja úr því sem komið er. Ég þakka varaforsetum sérstaklega fyrir aðstoð við mig og góða samvinnu og skrifurum vorum skilgóðum sérstaklega, skrifstofustjóra og öllu starfsliði Alþingis. Þeim, sem eiga um langan veg heim að sækja, óska ég góðrar heimferðar og heimkomu og bið og segi að vér megum allir heilir hittast á hausti komanda.



Herra forseti. Ég vil fyrir hönd okkar þdm. þakka hæstv. forseta góðar óskir í okkar garð. Ég vil þakka honum fyrir röggsama, réttláta og skemmtilega fundarstjórn í vetur. Starf hans sem forseta deildarinnar og jafnframt sem stjórnarandstæðings hefur sannarlega ekki verið auðvelt, en að mínum dómi hefur hann leyst forsetastarfið af hendi með sérstökum ágætum og myndarskap og réttsýni. Ég vil enn fremur færa skrifstofustjóra og starfsfólki Alþingis bestu þakkir okkar fyrir vel unnin störf í okkar þágu. Ég vona að þetta sumar verði hæstv. forseta og fjölskyldu hans heilladrjúgt og við fáum að hitta hann heilan og hressan hér í haust, og ég vil biðja hv. þdm. að árétta óskir mínar með því að risa úr sætum. Deildarmenn risu úr sætum.



Ég þakka hv. 1. þm. Norðurl. v. fyrir góðar óskir í minn garð og hv. þdm. undirtektir þeirra. Ég ítreka óskir mínar til ykkar allra.