Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fyrir síðustu alþingiskosningar höfðu báðir núv. stjórnarflokkar á stefnuskrá sinni endurskoðun skattalaganna, m.a. og í rauninni fyrst og fremst með það fyrir augum að lækka beina skatta. Það var því eðlilegt, að þegar ríkisstj. var mynduð, tóku stjórnarflokkarnir inn í stjórnarsáttmálann samningsákvæði í þessa átt. í stjórnarsamningnum er komizt svo að orði, að til þess að tryggja, að þær heildarráðstafanir, sem gera þarf, verði sem réttlátastar gagnvart öllum almenningi, hefur ríkisstj. ákveðið m.a. að endurskoða skattakerfið. Ástæðurnar til þessa eru augljósar, bæði þess, að Alþfl. og Sjálfstfl. tóku upp í sínar stefnuskrár jafnákveðin fyrirheit um að vinna að þessum málum og að sérstaklega var þetta upp tekið í stjórnarsáttmálann, - ástæður til þessa eru að sjálfsögðu augljósar, því að það ástand í skatta- og útsvarsmálum, sem hér hafði ríkt um langan aldur, var ekki aðeins óviðunandi, heldur beinlínis háskalegt fyrir velmegun og lífskjör þessarar þjóðar. Þetta skattaástand hafði verið til niðurdreps fyrir atvinnureksturinn. Það hafði meinað atvinnufyrirtækjum að endurnýja sig, efla og auka starfsemi sína og afköst, eins og æskilegt og nauðsynlegt hefði verið. Í fjölda tilvika hefur þessi skattaáþján dregið úr framtaki, orku og vinnusemi einstaklinganna. Þessa eru mörg dæmi, sem við vafalaust öll þekkjum með sanni. Skattafarganið hefur því á undanförnum áratugum verið ekki aðeins til óþurftar fyrir atvinnuvegina, heldur dregið einnig úr dugnaði og vinnusemi einstaklinganna. Þetta hefur að sjálfsögðu orðið, ásamt fleiri orsökum, til þess að draga úr þeirri aukningu þjóðarteknanna, sem hér hefði átt að verða og orðið hefur í stórum stíl í öðrum frjálsum, vestrænum ríkjum á hinum síðari árum. Ég segi: ásamt fleiri öðrum orsökum. Vitanlega hafa skattamálin ekki verið eina orsökin, heldur hin stöðuga verðbólga, sem hér réð ríkjum, og fleiri ástæður enn. En auk þess að skattaáþjánin hefur þannig dregið úr aukningu atvinnulífsins og framtaki manna, hefur hún einnig haft þau áhrif, að skattsvik hafa verið orðin almennari á Íslandi en í nágrannalöndum okkar. í rauninni var svo komið, að þorri manna taldi það eðlilegt og réttlætanlegt að draga undan skatti, eftir því sem mögulegt var. Þetta skapaði svo aftur hið mesta misrétti og ranglæti. Þeir þjóðfélagsborgarar, fyrst og fremst launamenn í opinberri þjónustu, sem urðu að telja fram allar tekjur sínar, töldu - oft með réttu, að skattar þeirra væru í hinu argasta ósamræmi við skatta nágrannans, sem hafði hagrætt framtali sínu betur. Það er orðið þjóðfélagsvandamál, þjóðfélagsböl, þegar það er komið inn í almenningsálitið, að sjálfsagt sé að draga undan eins og frekast er fært. Og varðandi bæjar- og sveitarfélögin var ástandið þannig, að þau höfðu aðeins einn tekjustofn, sem nokkru skipti, þ.e. útsvörin. Yfir 90% af tekjum þeirra, urðu þau að ná inn með útsvörum. Og um leið og bæjar- og sveitarfélögum var meinað ár eftir ár að fá nýja tekjustofna, var hrúgað á þau nýjum útgjöldum með nýjum lögum. Þegar eftir stjórnarmyndunina var því hafizt handa um gagngerða endurskoðun skattalaga, skatta- og tollakerfis. Sérstök nefnd manna fékk það verkefni að endurskoða tekju- og eignarskattslögin. Öðrum var falið að endurskoða útsvarslögin og undirbúa nýja löggjöf um tekjustofna sveitarfélaga. Og hin þriðja nefnd var sett til þess að endurskoða tollskrána og allt tollakerfið. Þegar á þinginu 1960, um vorið var skatta- og útsvarslögum breytt. En þá var lækkaður stórlega skattur á almenningi, og var sú breyt. aðallega í því fólgin, að tekjuskattur var afnuminn af almennum launatekjum. Hjón, sem höfðu 70 þús. kr. tekjur, þurftu ekki að borga skatt, og síðan bættust við 10 þús. kr. skattfrjálsar fyrir hvert barn. Hjón með 3 börn og 100 þús. kr. tekjur þurfa því samkv. þessum l. ekki að borga neinn tekjuskatt. Jafnhliða Þessu voru gerðar margvíslegar endurbætur á útsvarslögum og fjárhagsmálum sveitarfélaganna. Var það m.a. fólgið í því, að í stað þess, að jafnað hafði verið niður eftir efnum og ástæðum og sveitarfélög og niðurjöfnunarnefndir haft mjög frjálsar hendur þar um, voru nú lögfestir útsvarsstigar, þrír að tölu. Skyldi einn þeirra gilda fyrir Reykjavík, annar fyrir aðra kaupstaði, þriðji fyrir önnur sveitarfélög í landinu. En jafnframt var ákveðið á þessu sama þingi, að fimmtungur af söluskatti, sem þá voru sett lög um, skyldi renna í jöfnunarsjóð sveitarfélaga og úthlutað þaðan milli sveitarfélaganna og skipt eftir íbúatölu. Þessar ráðstafanir gerðu það að verkum, að þegar á því sama ári var unnt að lækka útsvörin á útsvarsgreiðendum verulega, og mun sú lækkun í höfuðborginni hafa numið allt að 20% til jafnaðar. Varðandi tekjuskattslögin, þá var hér þó aðeins um að ræða fyrsta þátt endurbótanna, það sem alls ekki þótti mega draga, en það var hin mikla skattalækkun á almenningi. Annar þátturinn var svo skattalöggjöf atvinnurekstrarins í landinu og fyrst og fremst félaganna. Það var ljóst, að sú endurskoðun hlaut að taka nokkru lengri tíma, enda er það svo, að heildarendurskoðun skattalaga í öðrum löndum tekur venjulega mörg ár eða jafnvel áratug eða meira. Að þessu hefur síðan verið unnið, og liggur nú fyrir í þessu frv. árangurinn af því starfi. En það má segja, að það frv., sem hér er lagt fram, sé beint framhald og óaðskiljanlegur þáttur af því, sem gert var 1960, annar áfangi á þessari leið umbótanna. Varðandi útsvarslög og tekjustofna sveitarfélaga mun einnig verða lagt frv. fyrir þetta Alþingi. Sú nefnd, sem falið var að undirbúa þetta mál, var skipuð 6 mönnum. Nefndin var skipuð 8. jan. 1960. Formaður hennar var Björn Ólafsson fyrrum fjmrh. í nefndinni áttu auk hans sæti alþingismennirnir Gísli Jónsson, Jón Þorsteinsson, Ólafur Björnsson, Sigurður Ingimundarson og Svavar Pálsson endurskoðandi. Ráðuneytisstjórinn í fjmrn., Sigtryggur Klemenzson, tók sæti í nefndinni, þegar fjallað var um þá þætti frv., er varða framkvæmd skattamála. Það frv., sem hér liggur fyrir, byggist á till. nefndarinnar með örfáum breytingum. Ég mun nú rekja þær helztu breyt., sem frv. felur í sér. Í fyrsta lagi: Núgildandi heildarskattalög eru frá 1954, eða nær 8 ára gömul. Síðan hafa verið gerðar nokkrar breyt. á skattalögum og þótti nauðsynlegt að fella þær breyt. inn í lögin. Auk þess felur þetta frv., sem hér liggur fyrir, í sér svo verulegar efnisbreytingar, að rétt þótti að hafa þau vinnubrögð við undirbúning málsins að semja ný skattalög frá grunni, en ekki að flytja þessar breyt. sem brtt. við eldri skattalög. Efnisröðun gildandi I. var að ýmsu leyti orðin óskipuleg vegna þeirra breytinga, sem gerðar höfðu verið undanfarin ár. Við þessa endurskoðun l. í heild hefur verið byggt á þeim grundvallarsjónarmiðum, að gleggst væri til yfirlits, að saman væri skipað í kafla öllum ákvæðum laganna, sem varða skattskyldu og það, hverjir séu skattaðilar. Um það fjallar I. kafli frv., II. kaflinn fjallar um ákvæðin um skattskyldar tekjur, og III. kaflinn felur í sér ákvæðin um skattskyldar eignir. í IV. kafla frv. koma síðan skattstigarnir, bæði tekjuskatts- og eignarskattsstiginn. Þá tekur við V. kafli, um skattstjórnaryfirvöld, og síðan VI. kafli, um framtöl tekna, fresti, úrskurði, innheimtu o.fl. í VII. kafla eru refsiákvæði og viðurlög og ýmis ákvæði í VIII. kafla. Samkv. þessu er efnisskipun frv., einkum í I–IV. kafla, með nokkuð ólíkum hætti frá því, sem er í gildandi lögum. Til þess að menn geti sem bezt gert sér grein fyrir Þessum breyt. og eigi auðveldara um samanburð á ákvæðum þessa frv. og gildandi laga, hafa verið tekin saman yfirlit, sem birt eru sem fylgiskjal með þessu frv. Á bls. 32–34 er fskj. A, en Það sýnir, hvaðan úr gildandi skattalögum einstakar greinar frv. eru teknar og hverjar greinar eru nýmæli. Á bls. 34–35 er fskj. B með öðru yfirliti, er sýnir, hvar einstökum ákvæðum gildandi skattalaga er skipað í frv. og hver ákvæði er gert ráð fyrir að felld verði niður. Vænti ég þess, að þessi yfirlit bæði verði hv. alþm. til glöggvunar við samanburð frv. við gildandi lög. Í öðru lagi: í 5. gr. frv., sem svarar til 3. gr. gildandi laga, er tekinn upp C-liður um skatt félaga með ótakmarkaðri, persónulegri ábyrgð, en sá liður féll niður með skattalagabreyt. frá 1959, væntanlega af vangá, og ber því að skoða þetta sem leiðréttingu fyrst og fremst. Í þriðja lagi: í 7. gr. frv., D-lið, er nýmæli um jöfnunarhlutabréf. Segir þar svo, með leyfi hæstv. forseta, í D-lið 7. gr.: „Ekki telst þó til arðs úthlutun jöfnunarhlutabréfa, sem ekki hefur í för með sér breytta eignarhlutdeild hluthafa í hlutafélagi, og telst því ekki til skattskyldra tekna hluthafans, enda sé útgáfa bréfanna byggð á raunverulegum verðmætum í sjóðum, öðrum en skattfrjálsum varasjóði, eða öðrum eignum félagsins, er verið hafa í eigu þess minnst 3 ár, og sé samanlagt verð jöfnunarhlutabréfanna, miðað við hlutafé félagsins, ekki hærra en svarar til almennrar verðhækkunar frá stofnun félags eða frá innborgun hlutafjár. Fjmrh. ákveður, hvernig reikna skuli hina almennu verðhækkun.“ Víðast hvar er nú heimilað, að hlutafélög geti gefið út jöfnunarhlutabréf til hluthafa, án þess að þau bréf eða sú hækkun, sem um er að ræða, sé talin skattskyld hjá félaginu eða hluthöfum. Þetta byggist á því, að hér er raunverulega um leiðréttingu að ræða vegna breytinga á gildi peninga. Með þessu er ekki verið að gefa hluthöfum nein ný verðmæti. Sérhver hluthafi á nákvæmlega jafnmikinn hlut í fyrirtækinu eftir sem áður. Til skýringar þessu má nefna einfalt dæmi: Hlutafélag hefur verið stofnað fyrir 30–40 árum með 1000 kr. hlutafé, þ.e. 10 hlutum, sem hver er 100 kr. að nafnverði. Við skulum taka það dæmi, að síðan hafi almennt verðlag í landinu, laun, tilkostnaður og annað þess háttar, tuttugufaldazt. 100 kr. hlutabréf fyrir 30–40 árum er því í rauninni sama og 2000 kr. hlutabréf nú. En eftir gildandi I. getur hlutafélagið ekki breytt hlutafé sínu til samræmis við hið breytta verðlag nema greiða skatta af hækkuninni, þó að hér sé um hreina leiðréttingu að ræða. Þetta leiðir svo m.a. af sér erfiðleika í sambandi við arðsúthlutun. Ef félagið vill t.d. greiða 8% arð og hefur möguleika til þess, 8%, - eins og eru sparisjóðsvextir af bundnu sparisjóðsfé nú, - þá verður að miða þessa 8% arðsúthlutun við 100 kr. bréfið, þó að það jafngildi með núv. verðlagi 2000 kr., í stað þess, að eðlilegast væri að borga þessar greiðslur eða þennan arð af því verðmæti, sem bréfið hefur í dag, miðað við verðhækkunina. Þetta þýðir, að hluthafinn getur ekki með arðsúthlutun fengið nema brot af eðlilegum sparisjóðsvöxtum af eign sinni í félaginu, og hann getur ekki notið gagns af eign sinni, nema farnar séu einhverjar krókaleiðir. Þetta nýmæli felur það í sér í stuttu máli sagt, að leyft er að leiðrétta nafnbréf hlutabréfa til samræmis við þær verðbreytingar í landinu, sem orðið hafa, síðan félagið var stofnað eða hlutaféð innborgað. Í fjórða lagi: í 10. gr. frv., H-lið, eru nýmæli um launagreiðslur erlendis frá fyrir störf í bágu alþjóðastofnana. Þar segir svo, að til tekna teljist ekki beinar launagreiðslur erlendis frá fyrir störf í þágu þeirra alþjóðastofnana eða ríkjasamtaka, sem íslenzka ríkið er aðili að, enda njóti starfsmenn hlutaðeigandi stofnana skattfrelsis af launum fyrir hliðstæð störf. Ef íslenzkur maður gerist starfsmaður slíkra stofnana og er búsettur í bækistöðvum þeirra, en slítur heimilisfesti á Íslandi, þá er hann undanþeginn sköttum fyrir þau laun. Ef hann hins vegar heldur áfram búsetu hér á landi og vinnur hér heima þau störf, sem alþjóðastofnunin hefur falið honum og greiðir honum laun fyrir, þá verður hann að greiða af því fulla skatta. Það þykir rétt að torvelda ekki möguleika manna, hér búsettra, til þess að taka að sér slík launuð störf fyrir alþjóðastofnanir, þó að þeir vinni störfin hér heima, því að með því fyrirkomulagi, sem nú gildir, mundu menn stundum í rauninni flæmdir af landi brott vegna þeirra skattaákvæða, sem nú gilda. Þetta nýmæli miðar að því að gera hér leiðréttingu á. í fimmta lagi er breyt. á gerð um möguleika eða heimild til þess að flytja tap af atvinnurekstri á milli ára. Það ákvæði er í 11. gr., B-lið, 2. mgr., þar segir svo: „Tap, sem verður á atvinnurekstri félaga eða einstaklinga, má flytja milli ára um fimm áramót og draga frá skattskyldum tekjum, þar til það er að fullu greitt, enda hafi verið gerð fullnægjandi grein fyrir tapinu á framtali til tekju og eignarskatts fyrir það ár, þegar tapið varð.“ Hér á landi er ýmis atvinnurekstur mjög áhættusamur. Útgerðarfyrirtæki hefur e.t.v. góða afkomu eitt árið, en verður fyrir miklu tapi annað árið vegna aflabrests, verðfalls eða annarra orsaka. Það er eðlilegt, að skattalögin taki tillit til þess, að atvinnurekstur er að ýmsu leyti áhættusamari hér á landi og meiri áraskipti um afkomu hans en víða annars staðar, t.d. í háþróuðum iðnaðarlöndum, þar sem afkoma iðnaðarfyrirtækjanna er að jafnaði svipuð frá ári til árs. Ef nú slíkt fyrirtæki hér verður fyrir stórfelldu tapi í ár, greiðir það auðvitað ekki tekjuskatt. En ef það hefur sæmilegan hagnað næstu árin á eftir, verður Það að borga tekjuskatt af þeim hagnaði, án tillits til þess mikla tjóns, sem það varð fyrir eitt árið, að öðru leyti en því, að í núgildandi l. er heimilt að flytja slíkt tap um tvenn áramót. Breytingin í frv. er í því fólgin að rýmka þetta ákvæði, þannig að heimilt sé að flytja slíkt tap í atvinnurekstri á milli ára um fimm áramót, í stað tveggja eftir gildandi lögum. Í sjötta lagi: í 12. gr. frv., D-lið, er nýmæli um frádráttarlið, en þar segir, að frá tekjum skuli draga, áður en skattur er á bær lagður, einstakar gjafir til menningarmála, viðurkenndrar líknarstarfsemi og kirkjufélaga, þ6 ekki yfir 10% af skattskyldum tekjum gefanda, enda sé hver gjöf ekki undir 300 kr. Fjmrh. ákveður í reglugerð, hvaða málaflokkar og stofnanir komi til greina samkv. Þessum staflið. Það mun hafa verið á miðju ári 1959, að skipuð var samkv. ályktun Alþingis nefnd til að athuga, hvort unnt sé að auka fjárhagsstuðning við mannúðar- og vísindastarfsemi hér á landi með því að gera framlög fólks til þeirra frádráttarhæf við álagningu tekjuskatts. Formaður þeirrar n. var dr. Jóhannes Nordal. Sú n. skilaði áliti, og fékk skattalaganefndin Það til athugunar og byggði þetta ákvæði í D-lið í verulegum efnum á till. nefndarinnar, þó að nokkra breytingu muni hún hafa á því gert, en í meginefni er það svipað. Ég ætla, að hér sé rétt stefnt, að örva menn til framlaga og gjafa til menningar- og líknarfélaga með þeim hætti, að þeir megi draga það frá tekjum á því ári, sem gefið er. Þá er í sjöunda lagi nýr frádráttarliður í 12. gr., E, en þar segir svo: Kostnað við öflun bóka, tímarita og áhalda til vísindalegra og sérfræðilegra starfa, megi draga frá tekjum, áður en skattur er á bær lagður. Það skilyrði er, að þessi kostnaðarliður sé studdur fullnægjandi gögnum. Í áttunda lagi er breyt. í 13. gr., C-lið. Þar er ákvæði um, að iðgjöld til stéttarfélaga, sjúkrasjóða, atvinnuleysissjóða skuli draga frá hreinum tekjum einstaklinga. Hér er bætt inn, að enn fremur sé heimilt að draga frá tekjum félagsgjöld til atvinnurekendafélaga, þó ekki umfram 5 af 1000 af veltu fyrirtækjanna. Í níunda lagi er ákvæði í 13. gr., E-lið, og er það nýmæli. Þar segir svo: „Afborganir námsskulda, sem stofnað er til eftir 20 ára aldur, má eftir mati skattayfirvalda og eftir því, sem nánar verður ákveðið í reglugerð, draga frá tekjum næstu fimm ár, eftir að námi er lokið, enda sé gerð fullnægjandi grein fyrir skuldunum.“ Eins og kunnugt er, þá eru ákvæði í gildandi l. og framkvæmd á Þá lund, að vexti af skuldum má draga frá tekjum, en ekki afborganir. Með þessu er verið að reyna að létta undir með námsmönnum, sem oft koma skuldum hlaðnir eftir langt og dýrt nám og eiga, sérstaklega fyrstu árin, eftir að þeir taka við starfi, fullerfitt með að standa undir vöxtum og afborgunum námsskuldanna. í þessu sambandi er rétt að geta þess, að annað hefur einnig verið gert til þess að létta mjög undir með námsmönnum, og það eru annars vegar hin stórauknu framlög í fjárlögum til styrkja og lána námsmönnum til handa og sú nýja löggjöf, sem sett hefur verið um lánasjóð íslenzkra námsmanna. Þar sem hér er í þessu frumvarpsákvæði rætt um afborganir námsskulda, er rétt að minnast einnig á þetta mál, sem er námsmönnum til mikils hagræðis. En þau átök, sem gerð hafa verið í því efni, má m.a. sjá af því, að 1958 voru í fjárlögum fjárframlög til styrkja og lána til námsmanna samtals 1950 þús., en í gildandi fjárlögum fyrir 1962 eru þau orðin 8 millj. rúmar, til viðbótar kemur svo bæði eigið fé lánasjóðsins og þau bankalán, sem hann hefur fengið til útlána að nýju, þannig að ef við lítum á þessa fyrirgreiðslu í heild, þá eru samanburðartölur þessar um þá fjárhæð, sem veitt var til lána og styrkja námsmanna: 1958 1950 þús., en 1962 rúmar 13 millj. Það er enginn vafi á því, að í þessu ákvæði í E-lið 13. gr. um, að afborganir námsskulda megi draga frá tekjum í 5 ár, eftir að námi er lokið, er um mikið sanngirnismál að ræða. Og eftir þeirri reynslu, sem flestum er kunn af því, hversu erfitt námsmenn, nýkomnir frá löngu námi, eiga með að standa undir sínum skuldum, þá vænti ég, að hv. þm. geti á þetta nýmæli fallizt. í tíunda lagi er nýmæli í 15. gr. frv. um fyrningarafskriftir. Nú er svo ákveðið í lögum, að fyrningu véla, áhalda, atvinnutækja skuli reikna með ákveðinni hundraðstölu af upphaflegu kaupverði eða kostnaðarverði. Slíkt kaupverð eða kostnaðarverð er nú oft aðeins hluti, kannske 1/5 eða jafnvel 1/10 hluti af því, sem nýjar vélar og tæki kosta nú. Vegna hinnar öru verðbólgu, sem hér hefur verið síðustu 10–15 árin, standa atvinnufyrirtæki, ekki sízt iðnaðarfyrirtæki, mjög illa að vígi vegna fyrningarreglnanna um vélar, því að vélar, sem keyptar hafa verið fyrir r10 árum og eiga nú að vera fyrndar að mestu eða öllu leyti, þurfa að standa undir endurnýjun á vélakosti, en hið upphaflega kaupverð, sem afskriftirnar eru reiknaðar af, hefur í mörgum tilfellum verið aðeins örlítill hluti af því, sem kostnaðurinn er nú við að endurnýja þessi tæki. Hér er því gert ráð fyrir að breyta frá núgildandi fyrirkomulagi þannig, að í stað þess að miða fyrningarprósentuna við upphaflegt kaupverð, sé nú miðað við endurnýjunarverð, þ.e.a.s. við mat á því, hvað kostar að endurnýja sams konar tæki eða kaupa sams konar tæki nú. Í 22. gr. frv. eru svo nánari ákvæði um það, hvernig skuli finna hæfilegt endurnýjunarverð. Þar segir, í H-lið 22. gr.: „Heimilt er atvinnufyrirtækjum á árunum 1962–1963 að láta meta áætlað endurkaupsverð fastafjármuna sinna og breyta bókfærðu verði á eignum samkvæmt því, enda telst verðhækkunin ekki til skattskyldra tekna. Eignirnar skulu metnar til endurkaupsverð að frádregnum eðlilegum afskriftum, er miðist við rýrnun eignarinnar.“ Og nánari reglur skulu settar um framkvæmd matsins. Að sjálfsögðu mun það verða svo í framkvæmd, að nokkrum vafa getur verið undirorpið á stundum, hvert ber að telja endurnýjunarverð tækja eða véla. Það eru e.t.v. ekki lengur framleidd sams konar tæki vegna örrar þróunar, og verður þá að fara eftir þeim reglum, sem 22. gr. gerir um aðferð að finna það, sem næst er sanni. Á því er enginn vafi, að um leið og hér er um eðlilegt sanngirnismál að ræða, þá mun þessi nýja regla verða mjög til þess að skapa atvinnufyrirtækjunum möguleika til að fylgjast betur með aukinni og nýrrí tækni, að endurnýja sín tæki miklu fyrr en ella. En vitanlega er það þjóðhagslegt hagsmunamál, það er hagsmunamál þjóðarinnar allrar, að atvinnureksturinn sé á hverjum tíma sem bezt rekinn, með sem fullkomnustum tækjum, en sé ekki að burðast með gömul og úrelt tæki, sem afkasta ekki því sama og ný tæki, en eru e.t.v. hins vegar dýrari í rekstri. Ellefta breyt. er í 17. gr. frv., 1. mgr. í gildandi l. er svo ákveðið, að félög megi draga frá tekjum sínum útborgaðan arð allt að 8%, áður en skattur er á þau lagður. Ef þau borga meira en 8% í arð, þá er sú arðsútborgun skattlögð bæði hjá félaginu og hjá félagsmanni, sem fær arðinn, m.ö.o. um tvísköttun að ræða. Með þessu frv. er lagt til að hækka þennan hundraðshluta úr 8 upp í 10. Þegar þess er gætt, að hæstu sparisjóðsvextir eru nú 9%, þ.e.a.s. af því fé, sem er bundið í eitt ár, þá þykir ekki óeðlilegt, að slík skattfrjáls arðsútborgun hjá félögunum sé hækkuð upp í 10%, og má þó vera, að ýmsir telji eðlilegt að hafa þetta mark nokkru hærra, en út í það skal nú ekki neitt farið hér. 12. brtt. er í 17. gr., 2. mgr., og er þar svo ákveðið, að ef nokkuð af ársarði félaga samkv. 5. gr. A–D er lagt í varasjóð, er sú upphæð undanþegin tekjuskatti og skal koma til frádráttar við ákvörðun skattskyldra tekna, þó eigi hærri fjárhæð en nemur 1/4 hluta af hreinum tekjum félags, áður en tekjuskattur og útsvar, sem greitt hefur verið á árinu, er dregið frá tekjunum. í núgildandi 1. eru þau ákvæði, að almenn hlutafélög hafa heimild til þess að leggja skattfrjálst 1/4 hluta af hagnaði sínum í varasjóð. Enn fremur er svo ákveðið um samvinnufélög, að þau megi leggja skattfrjálst þriðjung af tekjuafgangi sínum í varasjóð. Í þriðja lagi er svo ákveðið um þau hlutafélög og önnur félög með takmarkaðri ábyrgð, sem hafa sjávarútveg sem aðalatvinnurekstur, að þau megi draga frá tekjum sínum varasjóðstillag, sem nemur 1/3 af hreinum tekjum. En jafnframt eru lagðar á þessi félög, sem stunda útgerð sem aðalatvinnurekstur, sérstakar kvaðir. Kvaðirnar eru þær, að 50% af því fé, sem þau leggja í varasjóð, skuli geymd í sérstökum reikningi í banka, og nefnist sá hluti varasjóðsins nýbyggingarsjóður. í öndverðu var þessum nýbyggingarsjóði ætlað það hlutverk að tryggja endurnýjun skipastóls útgerðarinnar. En þessum tilgangi var aldrei náð, og það er talið af kunnugustu mönnum, að lögin um nýbyggingarsjóð hafi að mestu verið dauður bókstafur, Þannig að þetta sérákvæði um heimild hlutafélaga og félaga með takmarkaðri ábyrgð til að leggja þriðjung af hreinum tekjum í varasjóð, ef þau stunduðu sjávarútveg, hafi ekki komið að neinu gagni og hafi í rauninni enga raunhæfa þýðingu að halda þessu ákvæði áfram. Það er lagt til með þessu frv. að samræma þessi ákvæði, sem nú gilda um varasjóði, þannig að um öll þau félög, sem upp eru talin í 5. gr. A–D, skuli gilda sama regla, sú, að fjórðung eða 25% af hagnaði megi leggja í varasjóð. Þetta ákvæði er því nokkur bót fyrir félög með takmarkaðri ábyrgð almennt og þar með þau útgerðarfyrirtæki, sem eru í slíku formi. Varðandi samvinnufélögin lækkar þetta framlag, þetta skattfrjálsa varasjóðsframlag, hins vegar úr 1/3 niður í 1/4. En það er erfitt að færa fyrir því fullgild rök, að um varasjóðsframlag skuli þetta eina félagsform, samvinnureksturinn, njóta sérstöðu og hafa önnur hlunnindi en önnur félög, sem stunda atvinnurekstur í landinu. Í stuttu máli sagt, þá felur þessi breyt. varðandi varasjóði það í sér, að almenna reglan verður sú, að hið skattfrjálsa framlag hækkar úr 20 í 25%, að afnumið er það ákvæði um nýbyggingarsjóði útgerðarfyrirtækjanna, sem hefur verið dauður bókstafur og hefur enga raunhæfa þýðingu, og að ekki þykir ástæða til að halda sérreglu um samvinnufélögin, heldur að Þau séu að þessu leyti sett við sama borð og aðrir. Í þrettánda lagi er svo enn breyt. í 17. gr., 3. mgr. Það er um það, að kaupfélög, pöntunarfélög og önnur samvinnufélög megi draga frá tekjum sínum það, sem þau greiða félagsmönnum í árslok eða færa þeim til séreignar í stofnsjóði í hlutfalli við vörukaup þeirra á árinu, og enn fremur vexti af stofnsjóði, og telst það eigi til skattskyldra tekna hjá félaginu. Þetta ákvæði er látið haldast, en við er bætt: „Á sama hátt mega félög, sem aðeins vinna úr eða selja afurðir félagsmanna, draga frá það, sem þau úthluta félagsmönnum sínum í hlutfalli við framlög þeirra af afurðum.“ Upphæðir þær, sem þannig er úthlutað, teljast fram til skatts sem tekjur hinna einstöku félagsmanna. En þau rök eru færð fram fyrir þessari breytingu, að það hafi þótt orka tvímælis í framkvæmd, hvaða félög féllu þarna undir, og hafi verið talið óljóst um ýmis félög önnur en samvinnufélög, og þykir því réttara að taka af öll tvímæli um þau félög, að þessi regla gildi einnig varðandi skatt. Í fjórtánda lagi er ákveðið í frv., að húsgögn og aðrir húsmunir og persónulegir gripir skuli ekki taldir með skattskyldum eignum, heldur undanþegnir eignarskatti. Í fimmtánda lagi er svo sú breyt. gerð á tekjuskattsstiganum, að skattur félaga skuli vera 20% af skattskyldum tekjum í stað 25%, sem nú gildir. Í sextánda lagi eru svo ákvæði um eignarskattinn, sem eru í 26. gr. Þar er gerð sú breyting á, að skattfrjáls eign, sem samkvæmt gildandi l. er 30 þús., skuli nú verða 100 þús., þannig að hjá hverjum manni verður 100 Þús. kr. eign skattfrjáls, og skattstiginn er gerður einfaldari, þannig að í stað þess, að í gildandi I. eru 9 mismunandi prósentur, þá eru þær hafðar aðeins þrjár eftir þessu frv. Hins vegar er ekki gert ráð fyrir, að þetta valdi neinum breyt. á tekjum ríkissjóðs af eignarskattinum, er aðeins samræmingarákvæði. Í sautjánda lagi er gert ráð fyrir því í 42. gr. frv., að þegar maður kærir skatt sinn til ríkisskattanefndar, þá skuli skattþegni eða umboðsmanni hans heimilt að flytja mál sitt munnlega eða skriflega fyrir ríkisskattanefnd. Nú hefur þótt misbrestur á því, að kærandi hefði tök á því að flytja mál sitt fyrir nefndinni, og er hér lögboðið, að það skuli honum heimilt. Í átjánda lagi er svo ákveðið í 42. gr. einnig, að úrskurðir ríkisskattanefndar skuli vera rökstuddir. Svo hefur verið í framkvæmd að undanförnu, að oft og tíðum hefur ríkisskattanefnd kveðið upp sína úrskurði án þess að láta í té sérstakan rökstuðning fyrir þeim. Og án þess að í þessu felist ásökun í garð ríkisskattanefndar, að úrskurðir hennar hafi hingað til verið órökstuddir, þá er með þessu beinlínis fyrir mælt, að kærandi eigi heimtingu á því að fá að sjá rökstuðning hennar fyrir úrskurðinum. Í nítjánda lagi: í 44. gr. er kveðið skýrt á um Það, að áfrýjun skattaákvörðunar eða deila um skattskyldu fresti ekki eindaga tekju- eða eignarskatts né leysi undan þeim viðurlögum, sem lögð eru við vangreiðslu hans. En ef skatturinn er lækkaður eftir úrskurði eða dómi eða niður felldur, skal endurgreiðsla þegar fara fram. Víkja má frá ákvæði 1. málsliðs, ef sérstaklega stendur á, samkv. ákvörðun ríkisskattstjóra. Tilgangurinn með þessu er sá, að menn geti ekki fengið sér óeðlilega fresti til greiðslu á sköttum með áfrýjunum, og því gert ráð fyrir, að áfrýjun fresti ekki eindaga, en hins vegar gerður sá fyrirvari, að ríkisskattstjóri getur, hvenær sem er, veitt undanþágu frá þessu, m.ö.o. ákveðið, að áfrýjun fresti eindaga, ef honum sýnist ástæða til. Loks er í tuttugasta lagi breyting, sem er allviðamikil, og hún er um framkvæmd skattamálanna. í frv. er nefnilega gert ráð fyrir víðtækum breyt. í skattstjórn og um ákvörðun skatta og úrskurði í sambandi við skattaákvarðanir. Það er rétt að taka fram, hvernig þessum málum er háttað nú í stórum dráttum. Undir skattanefndir eru nú 219 að tölu og þrír menn í hverri nefnd, eða samtals 657 menn í undirskattanefndum. Nefndirnar leggja á þinggjöld og endurskoða framtöl, einnig leggja þær á söluskatt. Sums staðar eru skattstjórar starfandi, og eru þeir nú 10 að tölu. Skattstjórarnir eru á þessum stöðum: Reykjavík, Kópavogi, Hafnarfirði, Keflavík, Vestmannaeyjum, Neskaupstað, Akureyri, Siglufirði, Ísafirði, Akranesi. Skattstjórarnir, sem hafa stjórn skattstofu og nokkra starfsmenn, vinna sömu verk og undirskattanefndir, þ.e. álagningu þinggjalda, söluskatts, þeir hafa skattaeftirlit og endurskoðun framtala. Síðan eru yfirskattanefndir, sem eru 24 að tölu, og eru þrír menn í hverri nefnd, eða samtals 72 menn. Verkefni yfirskattanefnda er að úrskurða skatta- og útsvarskærur, hafa eftirlit með störfum skattstjóra og undirskattanefnda í sínu umdæmi, framkvæma ýmiss konar hlunnindamöt. fara yfir skattframtöl o.fl. Ríkisskattanefnd er svo æðsta skattstigið og yfirstjórnandi skattstjóra og skattanefnda. Í nefndinni sitja þrír nefndarmenn, og auk þess starfa þar nokkrir menn á hennar vegum. Ríkisskattanefndin er æðsta kærustig í skatta- og útsvarsmálum, hefur eftirlit með störfum skattstjóra og skattanefnda, endurskoðar framtöl af öllu landinu, úrskurðar beiðnir um skattaeftirgjafir o.s.frv. Kostnaður við framkvæmd skattamálanna, og eru þar talin með laun og kostnaður við undirskattanefndir, skattstofur, yfirskattanefndir, ríkisskattanefnd, var árið 1960 9.6 millj. og mun hafa orðið árið 1961 um það bil 10.7 millj. Með því frv., sem hér liggur fyrir, er gert ráð fyrir að breyta hér mjög um. Það er gert ráð fyrir, að undirskattanefndir og yfirskattanefndir verði afnumdar, en landinu verði þess í stað skipt í átta skattumdæmi. Það er gert ráð fyrir því, að skattaumdæmin falli saman við núverandi kjördæmi við alþingiskosningar. Fyrir hverju skattumdæmi er skattstjóri, sem ákvarðar skatta og úrskurðar kærur út af skattaákvörðunum, en þeim úrskurðum má svo skjóta beint til ríkisskattanefndar í stað þess fyrirkomulags, sem nú er, að þær kærur fara fyrst til yfirskattanefndar og síðan til ríkisskattanefndar. Það er gert ráð fyrir, að skattstjóri hafi umboðsmenn í hverju sveitarfélagi og bæjarfélagi utan aðseturs sins. Hins vegar er gert ráð fyrir, að ríkisskattanefnd starfi áfram og skipaður skuli ríkisskattstjóri, sem verði formaður ríkisskattanefndar. Í frv. er gert ráð fyrir því, að ýmsar þekkingar- og hæfnikröfur séu gerðar til skattstjóra. Segir svo um það efni í 29. gr. frv., að skattstjóri skuli, auk hinna almennu, sjálfsögðu skilyrða, hafa lokið prófi í lögfræði, hagfræði eða viðskiptafræði, sé löggiltur endurskoðandi eða hafi aflað sér sérmenntunar á skattalöggjöf og framkvæmd hennar. Víkja má þó frá þessu, ef maður hefur áður gegnt skattstjórastarfi. Með þessu ákvæði eru settar miklu strangari reglur eða kröfur en hingað til hefur verið um undirbúningsmenntun skattstjóra. Er ætlunin sú að koma á þeirri skipan, að á skattstofunum starfi menn, sem eru menntaðir og þaulvanir þessum málum, skattamálum, og að með þessari skipan komist á meira samræmi, betra eftirlit, heldur en hingað til hefur verið í skattamálum. Nú er það svo, að enginn einn embættismaður hefur yfirstjórn skattamálanna í landinu, að undanteknu að sjálfsögðu því, að skattamálin öll heyra undir starfsmenn fjmrn., en hver skattstjóri hefur sitt sérstaka umdæmi, en að vísu er ríkisskattanefndin þar æðsta dómstig. Það er talið nauðsynlegt að koma þeirri skipan á, að hér verði einn maður, sem hefur yfirumsjón í þessum efnum, og því mælir 31. gr. frv. svo fyrir, að skipaður skuli ríkisskattstjóri. Hann þarf að fullnægja þeim sömu skilyrðum, sem talin eru í 29. gr., um embættisgengi skattstjóra. Það er gert ráð fyrir því, að ríkisskattstjórinn, sem verður formaður ríkisskattanefndar, hafi víðtækt eftirlits-, leiðbeiningar- og rannsóknarvald í skattamálum. Ég hef nú rakið í 20 liðum þær helztu breytingar, sem gerðar eru með þessu frv. frá gildandi lögum. Að sjálfsögðu eru breyt. miklu fleiri, en þessar ætla ég að skipti mestu máli. Ég vil taka það einnig fram, að þótt hér sé um veigamiklar endurbætur að ræða, sérstaklega fyrir atvinnureksturinn í landinu, þá má ekki skilja svo, að ýmsar fleiri breyt. en þessar væru ekki æskilegar. Ég tel, að það sé margt í okkar skattalöggjöf, sem þurfi enn að breyta, en skal ekki fara hér út í það atriði frekar. En ef þetta frv. verður að lögum, þá mun að sjálfsögðu verða haldið áfram endurskoðun skattalaganna, ekki þó þannig, að gert sé ráð fyrir sérstakri nefnd. sem hafi það með höndum, heldur verður það að sjálfsögðu fyrst og fremst að vera í höndum ríkisskattstjórans að benda á þær breytingar, sem hann telur, að verði til bóta. og annað, sem æskilegt væri að breyta í skattalögunum, eftir því sem reynslan sýnir okkur á hverjum tíma. Það er væntanlega tízka hér, að þegar einhverjar lagfæringar á að gera í skattamálum fyrir atvinnureksturinn í landinu, þá er það hrópað upp, að nú sé verið að létta skatta á auðfélögum og auðkýfingum á kostnað almennings í landinu. En hvers vegna eru endurbætur í skattamálum atvinnulífsins nauðsynlegar? Því er fljótsvarað. Það er ekki vegna einhverra auðfélaga eða auðkýfinga, heldur vegna almennings í landinu. Endurbæturnar eru vegna almennings, en ekki auðmanna. Þeir skattar, sem atvinnureksturinn hefur orðið við að búa. eru að dómi allra hlutlausra og sérfróðra manna með þeim hætti. að þeir lama atvinnufyrirtækin, draga úr eðlilegri endurnýjun og aukningu véla, tækja og húsa, minnka afköstin og draga þar með úr þjóðartekjunum. Þess vegna kemur minna til skipta milli landsins barna, þess vegna kemur minna í hlut. Velmegun almennings byggist á blómlegu atvinnulífi. Umbætur í skattamálum atvinnulífsins eru hagsmunamál og kjarabót fyrir allan almenning. Hóflegir skattar atvinnulífsins eru því hagsmunamál fólksins. Að því beinist þetta frv. að reyna að búa atvinnurekstrinum í landinu þau skilyrði, að hann geti dafnað og blómgazt, bæði fylgzt með tímanum, eflzt og aukizt til hagsbóta fyrir öll landsins börn. Ég legg svo til, að þessu frv. v erði vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Ég mun nú ekki á þessu stigi málsins tala ýtarlega um þetta mál. Það er ýmislegt í þessu frv., sem þarf skýringar við og skýrist að sjálfsögðu við athugun og umr. í n. Ég mun, jafnframt því sem ég minnist á nokkur atriði, einnig minnast lítils háttar á þessi atriði, sem ég tel að þurfi sérstaklega athugunar við. Það er vitanlega ljóst, að með þessu frv. er fyrst og fremst stefnt að ýmsum stórauknum ívilnunum félögum til handa í skattamálum, og út af orðum, sem hæstv. fjmrh. lét falla um skattaáþján undanfarinna ára, vil ég aðeins segja það, að skattaáþjánartímabilið, held ég, sé nú einna mest á árunum 1940–50. Ég held, að það orki ekki tvímælis, að eftir það fóru menn að gera sér ljóst, að skattstiginn, sem hækkaði skattinn mjög ört með vaxandi krónutölu teknanna, varð rangur mælikvarði, er krónan missti meira og meira gildi sitt. Ég vil benda á, að það hafa verið gerðar ýmsar breyt. á skattalögunum, og get ég þar bent á, að árið 1950 voru sett lög um lækkun skatta á lágtekjum. Árið 1954 varð spariféð skattfrjálst. Sama ár voru sett ný skattalög og skattarnir lækkaðir á öðrum en félögum um 29%. Fiskimenn fengu þá ný frádráttarhlunnindi, sömuleiðis giftar konur, sem leggja í kostnað vegna atvinnu utan heimilis. Árið 1956 var tekjuskattsauki félaganna felldur niður. Og árið 1957 var lækkaður skattur á lágtekjum og aukinn skattfrádráttur til handa skipverjum á fiskiskipum. Enn fremur var árið 1958 sett löggjöf um skattgreiðslu félaga, Þar sem stighækkandi skattur var afnuminn og lögfest jafnframt skattgjald af skattskyldum tekjum félaganna. Jafnframt var á árinu 1958 sett merk löggjöf um skattamál hjóna, þar sem ýmis sérákvæði voru lögleidd, þegar svo er ástatt, að bæði hjónin vinna fyrir skattskyldum tekjum. Ég bendi á þetta til þess að minna á, að það hafa á undanförnum árum verið gerðar fjölmargar breytingar til umbóta á skattalöggjöfinni. Eftir að breyt. var gerð á skattalögunum 1958, voru og eru félög hér á landi betur sett að því er sköttun varðar en hliðstæð félög í ýmsum nálægum löndum, svo sem Danmörku, Noregi og Bretlandi, ef réttar eru þær skýrslur, sem ég hef fengið frá opinberum aðilum um þetta efni. Maður hlýtur því að staldra við og spyrja sjálfan sig: Ef við léttum enn skatta á gróða félaganna, hverjir af þegnum þjóðfélagsins eiga þá að taka þær byrðar á sitt bak, og mega þeir við því frekar en félögin? Það er að sumra áliti dálítið algengt fyrirbæri hér á landi, að þegar gerðar eru breytingar, hættir okkur við að hverfa frá einum öfgum til annarra gagnstæðra. Nú er sú öldin uppi að lækka skatta á félögum, hverju nafni sem nefnast, og það er ekki nema rétt og sanngjarnt að gera það, eftir því sem réttlátt verður talið. En þetta er gert án nokkurra breyt. á löggjöf í það horf að koma í veg fyrir, að þetta séu fjölskyldufyrirtæki. Af þessu leiðir auðvitað, að óbeinu skattarnir þyngjast á almenningi, svo sem raun ber vitni. Hér á landi greiða félög, eins og kunnugt er, 25% af skattskyldum tekjum, í Noregi, eftir því sem ég hef fengið upplýst, 30%, í Danmörku 44%, en hálfur tekjuskattur þar er frádráttarbær, í Svíþjóð 40% og útsvar frádráttarbært, í Bretlandi greiða félögin 38,75% af skattskyldum tekjum, og útsvar er þar ekkert. Samkv. því frv., sem hér liggur fyrir, á hér á landi að fara með skattinn niður í 20% af skattskyldum tekjum eftir ríflegar fyrningarafskriftir og 25% frádrátt í varasjóð. Varasjóðsfrádrátturinn er samkv. gildandi skattalögum frá 1958, eins og hefur nú verið rakið, hjá almennum félögum 25% og hjá útgerðarféiðgum og samvinnufélögum 331/3%. Samkv. Þessu frv. á varasjóðsfrádrátturinn að vera jafn hjá öllum félögum og öll félög sett við sama borð, að því er þetta snertir. Í frv. er gert ráð fyrir, að félögum sé heimilt að láta meta tilteknar eignir sínar með tilliti til endurkaupsverðs. Það er, þrátt fyrir ákvæði þar að lútandi, ekki ljóst, hvernig þessu mati skuli háttað, enda ákveðið, að fjmrh, setji reglur um framkvæmd Þess, en samkv. þessu nýja mati á eignum félaganna er þeim heimilað að afskrifa þær, sbr. ákvæði 15. gr. Ég vil aðeins taka það fram, að ég tel bæði rétt og eðlilegt, að félögunum séu heimilaðar sanngjarnar fyrningarafskriftir, er séu miðaðar við breytt verðlag, en ég held, að það sé ekki ofmælt, að matið og fyrningarreglurnar geta orðið þannig í framkvæmd samkv. reglugerð, - geta orðið, segi ég, - að um ofrausn sé að ræða og mörg félög greiddu engan tekjuskatt á næstu árum. Þessi ákvæði tel ég, að n., sem fær málið til meðferðar, þurfi því að athuga gaumgæfilega. Samkv. ákvæðum 7. gr., G-liðar, í frv. er heimilað að gefa út jöfnunarbréf, eins og frá hefur verið skýrt, án þess að teljast til skattskyldra tekna hluthafans. Útgáfa bréfanna skal byggð á raunverulegum verðmætum og eignum hlutafélaga eða félaga. Fjmrh. skal ákveða, hvernig reikna skuli hina almennu verðhækkun, þ.e. hina raunverulegu eign. Af þessu virðist mér leiða, að nettó-eignir hlutafélaganna hækka ekki við skattaframtal, því að hlutabréfið, sem hækkar skuldir félagsins, afmáir nettóeignaaukninguna. Hækkun á bókfærðum eignum samkv. 22. gr. vegna fyrningarákvæðanna hjá samvinnufélögum mundi stórhækka eignarskatt þeirra, því að þau geta, eins og allir vita, hvorki gefið út jöfnunarhlutabréf né hækkað skuldir sínar á annan hátt. Hér virðist mér því hlutafélögin stórum betur sett en samvinnufélögin, og mun fágætt, að Það sé hægt að finna dæmi þess í nokkru landi. Í grg., sem fylgir frv., er á bls. 20 sagt, með leyfi hæstv. forseta: „Ef frv. Þetta verður að lögum, má vafalaust telja, að skattalögin séu þá eftir atvikum orðin vel viðunandi fyrir gjaldþegnana og að atvinnuvegirnir, að svo miklu leyti sem afkoma þeirra er háð beinum sköttum til ríkisins, hafi nú möguleika til þess í framtíðinni að koma rekstri sínum á heilbrigðan fjárhagslegan grundvöll. En þessar nauðsynlegu breytingar, sem gerðar hafa verið, ná því aðeins tilgangi sínum, að jafnframt verði sett útsvarslög, er tryggi hóflegar og skynsamlegar álögur bæjar- og sveitarfélaga gagnvart einstaklingum og félögum.“ Þetta er hverju orði sannara, og þrátt fyrir breytingar, sem gerðar hafa verið á útsvarslögunum, geta útsvör orðið um 30% af tekjum, auk veltuútsvarsins, sem ekki á sér hliðstæðu annars staðar, svo að ég viti til. í Danmörku eru útsvörin 5% af skattskyldum tekjum félaga, í Noregi 14–18%, í Svíþjóð um 12% og í Bretlandi ekkert. Eftir að skattalögunum var breytt 1958, voru félögin því mjög sæmilega sett, eins og ég hef bent á, að því er snertir skatta til ríkisins, og eftir þeim skýrslum, sem ég hef fengið, betur sett en í ýmsum nálægum löndum. En eins og í grg. er bent á, kaflanum, sem ég las þar, er öryggisleysi frá annarri hlið, útsvörunum. Þar er þó sérstaklega um veltuútsvörin að ræða. Ég tel það mikinn ágalla á þessu máli, að þessi tvö frv., um skattinn annars vegar og hins vegar frv. til útsvarslaga. skuli ekki fylgjast að, því að þegar sést með vissu, hvað félögin eiga að greiða í útsvar, fæst fyrst heildarmyndin, en fyrr alls ekki. Það er ýmislegt fleira, sem benda mætti á, en ég læt bíða í bráðina. En ég tel, vegna þess að ýmis ákvæði þurfa athugunar við í frv., að n. sú, sem fær þetta mál til athugunar, fái talsvert mikið verkefni. Ég tel, að það sé nauðsynlegt að fá hjá skattstjóra nokkur dæmi um félög, að sjálfsögðu ónafngreind, hvernig skattur þeirra er samkv. núgildandi löggjöf og hvernig hann verður, ef þetta frv. verður að lögum, þar með einnig talið, hvernig líklegt er að fyrningarákvæðin muni verka, eftir að endurmatið hefur farið fram. Ég tel nauðsynlegt, að sú n., sem fær Þetta mál til meðferðar, afli skýrslna um skattlagningu félaga í nálægum löndum, sem hafa mikla reynslu í þessum málum, reglur um varasjóðstillög, fyrningarreglur og skattaprósentur af nettó-tekjum o.s.frv., og ber að afla upplýsinga um Það, hvernig búið er að samvinnufélögunum í skattamálunum með öðrum þjóðum. Við ættum að geta orðið sammála um það að skattleggja þau með svipuðum hætti hér. Með því að afla tvímælalausra upplýsinga um þetta efni ætti að vera hægt að útiloka lítilmótlegar þrætur um það, að samvinnufélögin hér búi við óeðlileg skattfríðindi, sem séu í ósamræmi við skattalög annarra þjóða. Ég vænti þess, að n., sem fær þetta mál til athugunar, geti gefið hv. þd. ýtarlegar upplýsingar um þetta atriði. Ég vil að lokum segja þetta eitt: Það er hyggilegt fyrir þjóðina og réttlátt gagnvart félögunum, að skattlagning þeirra sé sanngjörn. En að ganga lengra í skattafríðindum á gróða félaga en nálæg lönd telja eðlilegt, held ég sé hvorki hyggindi né réttlæti, meðan við búum við þyngri óbeinar álögur á almenning en þekkist víðast hvar í nálægum löndum.



Herra forseti. Það verður ekki sagt, að meginefni þessa frv. hæstv. ríkisstj. til laga um tekju- og eignarskatt komi á óvart. Það er hvort tveggja, að í öllu, sem mestu máli skiptir, er um beint framhald af fyrri aðgerðum hæstv. stjórnar í skattamálum að ræða, og einnig hitt, að meginmál þessa frv. hefur hvað eftir annað verið boðað, m.a. af hæstv. fjmrh., sem einhver hin brýnasta nauðsyn og hjálpræði fyrir þjóðina. Það hefur þó verið tómstundastarf nokkurra þingmanna stjórnarflokkanna og tveggja sjálfstæðismanna að auki að raða saman fyrir fram ákveðnum hugmyndum hæstv. ríkisstj. um skipun skattamálanna, og má segja, að það verk hafi ekki unnizt vonum fyrr, svo einhuga lið sem þar mun hafa verið að verki. Ég ætla, að það hafi verið a.m.k. mjög almenn regla um langan aldur, að heildarendurskoðun skattalaga hafi farið fram á vegum mþn., sem hafa verið kjörnar til þess af Alþ. Með þeim hætti hefur verið tryggt, að sjónarmið, stefnur og röksemdir stjórnmálaflokkanna hafa getað leitt saman hesta sína frá upphafi, og þeir hafa haft jafna aðstöðu til þess að móta till. til breytinga, sameiginlega og sitt í hvoru lagi eftir atvikum. Slík undirbúningsmeðferð, þegar um er að ræða einhver allra mikilvægustu löggjafaratriði, er að mínu viti stórum æskilegri fyrir annara hluta sakir og líklegri til góðs árangurs heldur en sú, sem nú hefur verið viðhöfð, þ.e.a.s. að verja stórfé úr ríkissjóði til þess að berja saman einhliða flokkstillögur stjórnarflokkanna. Þessi háttur núverandi stjórnarflokka um undirbúning þessa máls er að vísu ekkert einsdæmi nú um sinn, heldur virðist hér vera unn tekin nær því almenn regla um það, að mþn. séu einhliða skipaðar af stjórnarliðinu. en flokkum stjórnarandstöðunnar sé með öllu meinað að eiga þar nokkra aðild, hvort heldur til þess að hafa aðstöðu til athugana og rannsókna til jafns við stjórnarflokkanna eða til þess að hafa nokkur áhrif á niðurstöðuna. Þessi háttur hefur vissulega ekki verið tekinn upp í sparnaðarskyni, því að það hefur aldrei verið eytt meira fé í slíkar n. né þær verið fleiri eða fjölmennari en síðan þessi hæstv. ríkisti. tók við völdum, og eru ríkisreikningarnir t.d. fyrir árið 1960 ólygnir um þetta. heldur er hér að verki sú einræðishneigð. sem svo víða hefur gert vart við sig á ferli núv. ríkisstj. og stefnt að því að níðast á óskráðum, en gildum þingræðisvenjum. Það má líka vera, að í þessu sérstaka tilviki hafi Sjálfstfl. ekki verið alveg fyrir fram öruggur um fulla fylgispekt samstarfsflokks síns í þessu máli og þótt hentugra að geta glímt við hann í þessu máli í einrúmi. Það bendir líka ýmislegt til þess, að þetta síðasta afrek hæstv. ríkisstj. í skattamálum, sem þetta frv. er, hafi ekki runnið algerlega viðstöðulaust í gegn þar í flokki, heldur sé fylgi hans við frv. raunverulega fengið með nauðung, og er það í raun og veru sízt að furða, þegar betur er skoðað, hvað hér er um að ræða, eins og ég mun koma frekar að síðar. En þessu til sönnunar, sem ég hef nú sagt. leyfi ég mér að minna á grein, sem birtist í Alþýðublaðinu snemma í okt. s.l., en þar segir orðrétt svo, með leyfi hæstv. forseta: „Skattalækkun fyrirtækja, eins og nú væri ástatt í efnahagsmálum, mætti mikilli andstöðu á fundi fulltrúaráðs Alþfl. í Reykjavík, sem haldinn var í Iðnó í fyrrakvöld. Jón Þorsteinsson alþingismaður hafði framsögu um málið, en síðan töluðu margir fulltrúa og voru yfirleitt allir andvígir því, að gengið yrði til þess á næsta þingi að samþykkja breytingu á skattlagningu fyrirtækja, sem lækka mundi skatta þeirra.“ Þarna er sem sagt skilmerkilega frá því greint, og reyndar í miklu lengra og ýtarlegra máli, að Alþfl. hafi í okt. s.l. verið algerlega andvígur því, að skattar gróðafélaganna í landinu yrðu stórlækkaðir á þann hátt, sem nú er lagt til. Og ekki verður séð, að stafkrók hafi verið breytt í þessu frv. síðan, því að það mun hafa verið tilbúið til flutnings snemma á s.l. vetri, og er það auðsætt t.d., að grg. er samin um það leyti, en ekki nú á þessum vetri, en það er talið í grg, að það komi ekki að sök, þó að nokkuð langt sé siðan greinargerðin hafi verið skrifuð, og bendir það óneitanlega til þess, að hafi grg. verið fullfrágengin, þá hafi Alþfl. ekki fengið neinum stafkrók hreyft í frv. frá þeirri gerð, sem það var í, þegar hann tók afstöðu til þess í okt. s.l. Menn geta svo að sjálfsögðu velt því fyrir sér og leitt líkur að því, hvernig Sjálfstfl. hafi tekizt að láta Alþfl. enn einu sinni bíta í grasið og éta ofan í sig fyrri samþykktir og stefnu svo kirfilega sem hér hefur orðið raun á. Sú staðreynd, að jafnvel Alþfl., eins og hann er nú orðinn útleikinn í vistinni hjá Sjálfstfl., hefur ekki án nauðungar fengizt til að samþykkja þetta frv., gefur strax allgóða hugmynd um það, hvað hér er á ferðinni, að hér er um að ræða slíka ómengaða íhaldsstefnu, að enginn fylgir henni heils hugar nema Sjálfstfl. En eðli þessa frv. verður þó varla fullskýrt, nema jafnframt sé haft í huga, hvað gerzt hefur í skattamálum, frá því að núv. stjórn tók við völdum og fram að þessum degi, og einnig aðrar aðgerðir í efnahagsmálunum á sama tímabili. Og hvað er það þá, sem hefur gerzt í þessum efnum? í grg. þessa frv., á bls. 20, segir svo m.a.: „Ef frv. þetta verður að lögum, má vafalaust telja, að skattalögin séu þá eftir atvikum orðin vel viðunandi fyrir gjaldþegnana.“ Og síðan er bætt við: „Á ýmsan hátt hefur verið reynt að taka sanngjarnt tillit til þeirra, sem erfiðast eiga uppdráttar.“ Það mætti vissulega ætla eftir þessum tilvitnuðu ummælum skattamálanefndarinnar, að skattar í heild hefðu verið stórlækkaðir og þá alveg sérstaklega á þeim tekjulægstu og fátækustu. En hverjar eru staðreyndirnar um þetta? Þær eru m.a. þessar: að árið 1959 námu skattar og tollar til ríkissjóðs 796 millj. kr., en á yfirstandandi ári er áætlað, að þeir verði 1401 millj., þ.e.a.s. hækkunin er 605 millj. kr., eða 76%. Á sama tímabili hafa söluskattar, að frádregnum þeim hlutanum, sem rennur til bæjarfélaganna, sem þó er mjög hæpið að gera í þessu sambandi, hækkað úr 166 millj. í 485 millj., eða um 286%. Það er rétt, að tekju- og eignarskattar hafa í heild lækkað á þessu tímabili úr 165 millj. í 95 millj., eða um 42%, og sú gerbreyting hefur orðið á, að hlutdeild þessarar skattheimtu hefur minnkað úr því að vera 21% af heildarupphæð tolla og skatta til ríkissjóðs í það að vera 6.7% en hlutur söluskattanna hefur hins vegar á sama tímabili hækkað úr 20.8% af heildarskattinum í 34%. Þetta eru tölur, sem ég held, að tæpast verði vefengdar, og þær sýna það og sanna, að á valdatímabili núv. ríkisstj. hefur orðið hrein bylting í skattamálum. En það hefur sannarlega ekki verið slík bylting, að hún hafi gert gjaldþegnunum almennt lífið léttara, eins og reynt er að halda fram, heldur hefur hún þvert á móti, næst á eftir gengisfellingunum og öðrum kauplækkunaraðgerðum ríkisstj., verið ríkasti þáttur viðreisnarinnar og miðað í þá átt að grafa undan lífskjörum almennings og möguleikum hans til sjálfsbjargar. Þreföldun á sölusköttunum til ríkissjóðs, auk nýrrar söluskattheimtu til bæjarfélaganna og hundruð milljóna hækkunar almennra tolla, sem allt hefur lagzt á almenna neyzlu, jafnt hinna efnaminnstu sem þeirra, sem betur mega, hefur auðvitað ekki látið sig án vitnisburðar í lífskjörunum og þá auðvitað allra sízt hjá þeim, sem áður höfðu tæpast til hnífs og skeiðar, en hafa hins vegar nú orðið að taka á sig mikinn hluta af skattheimtunni og þá í stórhækkuðu verðlagi nauðsynja. Ég hef áður bent á þá staðreynd, sem leiðir beint af þeim tölum, sem ég áðan nefndi, að árið 1959 voru beinir, stighækkandi skattar, miðaðir við tekjur og eignir, annars vegar og hins vegar söluskattar því sem næst jafnir, þar munaði aðeins 1 eða 2 millj. kr. En nú er svo komið, að söluskattarnir eru rösklega fimmfaldir á við beinu skattana, og þetta hefur gerzt á sama tíma sem heildarskattheimtan hefur því nær tvöfaldazt. Það er þessi skattamálabylting, sem nú er verið að fullkomna með því frv., sem hér er lagt fram. Hátekjumennirnir hafa þegar fengið sína stórfelldu eftirgjöf á sínum beinu sköttum, eftirgjöf, sem nam 1960 að meðaltali 10 þús. kr. á hvern einstakling, þegar reiknað var út frá kringum 2000 hæstu gjaldendum hér í Reykjavik. En á sama tíma fengu þeir 2000 lægstu gjaldendur í Reykjavík eftirgjöf, sem nam 76 kr. að meðaltali á einstakling. Ef reiknað væri nú með óbreyttri hlutdeild hinnar beinu skattheimtu, er gilti t.d. 1959, mundi eftirgjöfin til hátekjumannanna hins vegar verða stórkostlega miklu meiri, jafnvel allt að því helmingi meiri, því að samkv. því ættu beinu skattarnir nú að nema tæpum 300 millj. kr., ef hlutfall þeirra hefði haldizt í heildarskattheimtunni. En nú á sem sagt að snúa sér að því að láta öll gróðafyrirtækin, - ég segi gróðafyrirtækin, vegna þess að tekjuskattur er ekki lagður á önnur félög en þau, sem skila hagnaði, - sem rekin eru í félagsformi, fá sínar eftirgjafir. Og eins og hv. þdm. hafa heyrt á ræðu hæstv. ráðherra, þá er það ekkert lítið sem til stendur. Það á hvorki meira né minna að gerast en að það á að skapa með þessu nýtt og sanngjarnt skattakerfi, sem á að vera grundvöllur að nýjum og traustum grundvelli fyrir atvinnulífið í landinu. Og ráðherrann hefur sagt, að allir ábyrgir menn, sem skilji þarfir atvinnulífsins, hljóti að fagna þessu spori, sem nú er verið að stíga. Eldri skattalögin, þau sem nú gilda, eiga eftir áliti hæstv. ríkisstj. að hafa verið atvinnurekstri landsmanna mikill fjötur um fót. Þau eru m.a. talin hafa hindrað það, eins og kom hér greinilega fram í ræðu hæstv. ráðherra, að atvinnureksturinn gæti endurnýjað, tæki sin, og skattlagningin sjálf er talin óhófleg og ósanngjörn, andstætt því sem hún á að verða, hófleg og sanngjörn. Eins og hv. 2. þm. Vestf, benti hér á, er Það kapítuli út af fyrir sig í þessu máli, að það er einmitt sá flokkurinn, sem nú gengst fyrir þessum breyt., sem hefur mótað núverandi skattakerfi að mjög verulegu leyti, það skattakerfi, sem hann nú dæmir óhæft í flestum, ef ekki öllum greinum, og stórhættulegt fyrir atvinnuvegina og fyrir þjóðina. En það má að vísu segja, að það sé gott, þegar menn eða flokkar vitkast, og því ætti að sleppa þeim kapítulanum, enda skiptir hann ekki meginmáli í þessu sambandi. En hins vegar virðist vera réttmætt að athuga nánar, í hverju þessar óhæfilegu drápsklyfjar hafa verið fólgnar, í hverju þessi skattabrjálsemi, sem hæstv. ráðh. er svo tamt að tala um, hefur verið fólgin.

Ég held, að ég hafi aldrei notað það orð.

Skattafargan hefur það kannske verið. En brjálsemin hefur þó a.m.k. oft gripið málgögn flokksins, það er a.m.k. öruggt, að það orð hefur oft verið notað þar. Ég hef reynt að gera mér svolitla grein fyrir þessu, eftir þeim upplýsingum, sem ég hef getað aflað mér, og m.a. hef ég fengið að vita, að álagður tekju- og eignarskattur einstaklinga í Reykjavík á s.l. ári var 32.4 millj. kr., en félögin greiða á sama tíma 29.4 millj. kr. í tekju- og eignarskatt samanlagt. En árið 1960 voru samsvarandi skattar einstaklinga 28.9 millj. kr. og félaga 26.2 millj. Mér hefur ekki reynzt unnt að fá samsvarandi upplýsingar fyrir landið allt, þær hafa ekki legið á lausu, en ef maður miðar við það, að svipað hlutfall sé annars staðar á landinu milli skatta einstaklinga og félaga, þá lætur nærri, að á félögin hafi á árinu 1960 verið lagðar 48 millj. kr. og 1961 54–55 millj. kr. Þetta eru að vísu áætiaðar upphæðir vegna ófullnægjandi upplýsinga, en þær geta þó ekki verið mjög fjarri lagi. 54–55 millj. kr. eru sem sagt mjög nálægt því að vera sú upphæð, sem öll fyrirtæki í landinu greiða beint til ríkisþarfa í hlutfalli við afkomu sína og eignir. En þessi upphæð svarar til þess að vera 3.8% af heildarskattheimtunni til ríkissjóðs. Þetta eru sem sagt drápsklyfjarnar að dómi hæstv. ríkisstj., sem hafa verið og eru einhver helzta hindrunin í vegi fyrir eðlilegri efnahagsþróun og hindrun fyrir uppbyggingu atvinnulífs í landinu og ber þess vegna að kosta sérstaks kapps um að létta að miklum mun. Hæstv. ráðh. margtók fram í sinni ræðu, og það er í raun og veru sú höfuðröksemd, sem færð er fyrir þessu frv., að undir gildandi skattakerfi geti atvinnuvegirnir ekki endurnýjað framleiðslutæki sín með eðlilegum hætti. Þetta er í raun og veru grundvaliarröksemdin. En ef við athugum nú þessar tölur, sem ég nefndi, þá held ég, að mönnum hljóti að skiljast, að það er eitthvað bogið við þessa röksemdafærslu, eitthvað meir en lítið. Tekju- og eignarskattur allra félaga í landinu mundi ekki gera meira en að svara til kaupverðs á einum nýjum togara og í hæsta lagi einum fiskibát að auki, og alls ekki ef um er að ræða góðan nýtízku togara, því að hann mundi kosta nærri því tvöfalda þessa upphæð. Togaraeign landsmanna er nú hátt í fimmtíu skip, svo að maður haldi áfram með það dæmi. Það sýnir, að allur tekju- og eignarskatturinn, þótt hann væri tekinn allur samanlagður af öllum félögum landsins, þótt hann væri allur afnuminn, þá mundi það ekki nægja til þess að viðhalda togaraflotanum einum, það mundi skorta a.m.k. tvöfalda þá upphæð, til þess að það væri unnt. Ég hef það fyrir satt, að frystihúsaeign landsmanna, Þ.e. núna í sambandi við endurmat, sem fór fram á vegum Seðlabankans vegna stofnlánanna nýju, sé sem næst 2 milljörðum króna, endurnýjunarverð frystihúsanna í landinu. Ég held, að menn sjái, hvað nokkur - jafnvel þótt hún væri mjög veruleg - lækkun á tekju- og eignarskatti félaganna í landinu mundi hrökkva til þess að standa undir því endurkaupsverði, á 5–8 árum á vélum og 15–20 árum á húsum. Það er reikningsdæmi, sem menn geta leikið sér að því að reikna. En ég hygg, að það þurfi ekki að fara í miklar reikningsvélar til þess að sjá, að þarna mundu skattarnir hrökkva skammt. En þegar þessi dæmi eru skoðuð, þá er vissulega ástæða til þess að spyrja: Hversu langt mundi sú lækkun, - því að hér er ekki um afnám að ræða á skattinum, heldur lækkun ein fyrir sig duga til endurbyggingar á öllum atvinnurekstri landsmanna, sem rekinn er í félagsformi? Sýna ekki sjálfar skattaupphæðirnar greinilega, að þær eru hverfandi smáar og hafa verið hverfandi smáar, hvort sem þær eru bornar saman við þá fjármuni. sem Þarf til viðhalds og endurnýjunar framleiðslutækjanna, eða þær eru bornar saman við heildarskattheimtu ríkisins. Ef maður liti aðeins á þær upphæðir, sem um er að ræða til lækkunar á tekju- og eignarskatti fyrirtækja, sem mundi leiða að öðru óbreyttu af samþykkt þessa frv., þá lægi raunar nærri að álykta, að hér væri um eitt af mörgum hégómamálum hæstv. fjmrh. að ræða. Þetta væri þó alrangt mat og það af ýmsum ástæðum. Í fyrsta lagi er þar um að ræða sjálfa stefnuna, sem felst í frv. í skattamálum er auðvitað alltaf um það að ræða, hvort meira eða minna skuli skattlagt, annars vegar gróðamyndun í þjóðfélaginu hvort heldur er einstaklinga eða auðfélaga og hins vegar almenn neyzla og þar með talin nauðþurftaeyðsla almennings. Hæstv. ríkisstj. hefur siglt hraðbyri frá þeirri stefnu, sem maður hefur haldið að væri eitt af grundvallarsjónarmiðum velferðarríkisins, þ.e.a.s. að leita eftir nokkurri auðjöfnun og tekjujöfnun með verulegri skattlagningu á gróðamyndunina og á háar tekjur. Tölurnar, sem ég nefndi áðan um nær tvöföldun skattheimtu til ríkisins á tveim árum, án þess að nokkur hluti aukningarinnar væri miðaður við tekjur og efnahag, eru ólygin dæmi um þetta. Þreföldun söluskattanna á sama tímabili ásamt með tveimur gengisfellingum, allt með óbreyttu eða lækkuðu kaupgjaldi hjá almenningi, frá því, sem áður var gildandi, en samtímis stórfelld lækkun á beinu sköttunum, er órækur vitnisburður um það, hvert stefnt er, þ.e.a.s. gróðamyndunin og gróðamennirnir borga minna, en hinir efnaminni meira. Þannig er stefnt að því að skapa fámenna auðmannastétt á kostnað sjálfsbjargarmöguleika almennings. Og svo leyfa þessir menn, sem fyrir þessu standa, að taka sér í munn slagorð eins og „eign handa öllum“ og annað slíkt og mála upp glansmyndir af þeirri framtíðarsýn, að almenningur geti orðið hluttakandi í atvinnufyrirtækjum. Í öðru lagi er svo þess að gæta, þegar þetta frv. er skoðað, að jafnframt mun vera ákveðið, það er m.a. látið liggja að því í grg. þessa frv., að strax í kjölfar þessarar skattalækkunar eigi að koma ný útsvarslöggjöf, „sem tryggi hóflegar og skynsamlegar álögur bæjar- og sveitarfélaga“, eins og þar segir. Ekki hafa nú stjórnarráðstafanirnar á síðustu tímum miðað að því að draga úr fjárþörf sveitarfélaganna, og nú í ár mun vera algengast, að heildarupphæð útsvara í sveitarfélögunum hækki um 20–30% frá síðasta ári, og var þá um ærnar hækkanir að ræða. Það er því ákaflega augljóst, að ekki verður um almenna lækkun útsvara að ræða. Einhvers staðar verður að taka, fyrst hækkanirnar vegna stjórnaraðgerðanna, sem þegar eru komnar fram hjá þeim bæjarfélögum, sem hafa gengið frá sínum fjárhagsáætlunum og ákveðið útsvarsupphæðir, og síðan þær lækkanir, sem fyrirhugaðar eru á félögunum. Það er vissulega full ástæða til þess í sambandi við þetta frv., eins og hv. 2. þm. Vestf. kom inn á, að gera þá kröfu til hæstv. ríkisstj., að hún leggi frv. sitt um breytt útsvarslög fram samhliða þessu frv., því að annars hlýtur sú spurning að liggja í loftinu, svöruð eða ósvöruð, hvort þetta frv. beri ekki að skoða sem sérstakan undirbúning að því að færa meira af útsvarsbyrðunum með einhverjum hætti af gróðamynduninni og yfir á bök almennings, ofan á allt annað, sem á undan er gengið. Í þriðja lagi er rétt að gera sér grein fyrir því, að enda þótt gildandi skattakerfi færi ríkisbúskapnum alveg óverulegar tekjur, eða, eins og ég áður sagði, aðeins um 3.8% af heildarskattheimtunni að því er varðar skatta félaganna, þá verður það vel líkum studd skoðun, ég vil segja, margra, sem bera nokkurt skyn á þessi mál, og hefur ekki verið mótmætt með rökum, að gildandi skattalöggjöf, gildandi skattstigar gæfu mjög mikla möguleika til jafnvel margfaldra tekna fyrir ríkissjóð við það, sem raun er á, og þá um leið fyrir sveitarfélögin, ef eitthvað væri til í þessu landi, sem hægt væri að kalla raunhæft eða virkt skattaeftirlit. Á þetta höfum við þm. Alþb. margoft bent hér á hv. Alþ., og er þó langt frá því, að við séum einir um þessa skoðun. Ég minni t.d. á ummæli hv. 5. þm. Vesturl. í útvarpsumr. á þessu þingi, þar sem hann gat þess til, að ríkið væri áreiðanlega svikið um skatta, sem varla næmu minna en 500 millj. kr. Og í þeirri frétt í Alþýðublaðinu, sem ég gat um í upphafi máls míns, var skýrt frá því, að fulltrúar Alþfl. í skattanefndinni hefðu lagt alveg sérstaka áherzlu á það innan n., að mjög yrði hert á skattaeftirlitinu. En þess sér hins vegar engan stað í þessu frv., að von sé á breyt. til bóta í þessum efnum. Þess sér engan stað. Það nýja og áreiðanlega dýra embættismannakerfi, sem sýnilega á að byggja upp utan um þessa lítilfjörlegu skattheimtu, sem eftir verður, og til þess að framfylgja lögunum, á ekki í neinu atriði, sem máli skiptir, að taka upp vinnubrögð, sem séu frábrugðin þeim eidri og óhæfu, að því er bezt verður séð. Það á sem sagt að lækka skattana stórkostlega á félögunum, án Þess að reyna nokkuð til þess að hindra skattsvikin, annað en það, sem hæstv. ráðh. kom hér inn á, að hann heldur, að menn verði miklu heiðarlegri, ef þeim sé gefið svo og svo mikið af skattheimtunni. En þar held ég sé um að ræða trú hæstv. ráðh., en ekki neitt raunhæft. Og það á jafnvel samkv. þessu frv. í sumum tilfellum að létta á refsiákvæðum laganna. Það verður ekki með nokkru móti gizkað á það, a.m.k. ekki í fljótu bragði og að lítið athuguðu máli, hversu miklar raunverulegar skattalækkanir á gróðafélögunum leiðir af þessu frv. Beina lækkunin er 20%, en hvað mikið fyrningarreglurnar nýju og nýtt endurnýjunarmat, sem hæstv. fjmrh. er gefið alræðisvald til að ákveða, gefa fyrirtækjunum mikla möguleika til þess að halda utan um gróða sinn umfram það, sem þau nú hafa, er óhugsandi að geta sér til um með nokkurri nákvæmni og að ófengnum upplýsingum, sem ef til vill liggja ekki alveg á lausu. En það er þó minn grunur og sjálfsagt ýmissa fleiri, að hinar nýju reglur gefi gífurlega möguleika fyrir félögin til þess að forða sér, eða a.m.k. fjöldanum öllum og það félögum, sem skila góðum arði, undan allri skattheimtu, og að ríkissjóðurinn mettist illa af þeirri trú hæstv. fjmrh., að enginn samdráttur verði á skattheimtunni, þrátt fyrir það í fyrsta lagi, að bein lækkun er 20%, í öðru lagi, að skattfrjálsar arðgreiðslur eru hækkaðar um 25% sem lágmark og jafnvel margfaldaðar með útgáfu fríhlutabréfa eða jöfnunarhlutabréfa. Það er eiginlega ekki hægt að gera sér grein fyrir hinu almenna í því efni, en það er augljóst, að í ýmsum tilfellum er hlutur skattfrjálsu arðgreiðslunnar margfaldaður. Í þriðja lagi er svo hækkun á frádráttarhæfu varasjóðstillagi hlutafélaga og í fjórða lagi nýjar fyrningarreglur, sem geta í mörgum tilfellum margfaldað skattfrjálsan fyrningarfrádrátt. En sjálfsagt gefst síðar tækifæri til þess að athuga þessi atriði öll nánar, þegar málið fær athugun í nefnd og þegar það er komið úr athugun í n. En það er á hinn bóginn vitanlega hugsanlegt og kannske ekki með öllu ósennilegt, að viðreisnin hafi þegar tryggt gróðafélögunum í landinu slíka möguleika til auðsöfnunar á kostnað almennings og kostnað almennra lífskjara, að álíka upphæðir komi til greiðslu í ríkissjóð, þótt skatturinn sé lækkaður að minnsta kosti um helming, miðað við óbreyttan hagnað. En hitt er þá líka jafnaugljóst, að almenningur verður að borga mismuninn á því, sem skattareglurnar hefðu gefið að óbreyttu, og því, sem þær gefa eftir breytinguna, - borga þann mismun með sölusköttum og með hækkuðu verðlagi. Á þessum degi býr almenningur á Íslandi við sem næst 5% lægra kaupgjald í krónutölu en hann gerði í ársbyrjun 1959, en jafnframt býr hann við verðiag, sem er um 30% hærra, hvað brýnustu nauðsynjar snertir, heldur en þá var. Og þó að allar hinar svokölluðu sárabætur hæstv. ríkisstj. séu metnar á þann hátt, sem hún vill láta meta þær, þá þarfnast meðalfjölskylda, vísitölufjölskyldan svonefnda, nú um 10 þús. kr. meiri tekna á ári en hún þá gerði til þess að standa undir allra nauðsynlegustu útgjöldum. Þetta er myndin af hrörnun lífskjaranna á valdatíma núv. ríkisstj., og er þó ekki séð fyrir um allar afleiðingar af aðgerðum hennar enn þá. Auk þess að vinna þetta afrek hefur svo ríkisstj. tekið það hlutverk að sér að verja þessa lífskjaraskerðingu með öllum þeim ráðum, sem ríkisvaldið býr yfir, og er gengisfellingin í sumar nýjasta og gleggsta dæmið. Og núna, einmitt þessa dagana og síðustu vikurnar, hefur ríkisstj. látið málgögn sin hamra á þeirri kenningu fastar en nokkurn tíma áður, hvílíka þjóðarógæfu mundi leiða af því, ef launakjör lægst launuðu stétta þjóðfélagsins yrðu bætt. Það er kannske tilviljun og kannske er það ekki aðeins tilviljun, að einmitt á sama tíma og verkalýðssamtökin fá slík svör við hófsamlegum kröfum um aukinn kaupmátt lægstu launa í þjóðfélaginu, þá skuli ríkisstj. flytja frv. sem það, sem hér er á ferðinni, um tvöföldun eða kannske margföldun á skattfrjálsum gróða auðfélaganna í landinu, - frv. sem gengur lengra í þeim efnum, eins og hér hefur verið bent rækilega á, heldur en löggjöf margra eða jafnvel flestra þjóða í Vestur-Evrópu. Ég tel, að þær röksemdir, sem færðar eru fram fyrir nauðsyn slíkra ráðstafana, sem eru meginatriði þessa frv., gætu ekki staðizt við neinar aðstæður í þjóðfélaginu, vegna þess að gildandi skattalög gefa atvinnufyrirtækjunum í landinu fullnægjandi svigrúm til eðlilegrar þróunar, eins og reynslan sannar. En hitt staðhæfi ég, að við þær aðstæður og við þau skilyrði, sem nú eru fyrir hendi, í kjölfar síðustu aðgerða ríkisstj. í launamálum almennings, þá sé sú tillögugerð, sem hér er á ferðinni, hvað aðalatriðið snertir, hrein ögrun við launastéttirnar, - við launastéttirnar, sem synjað er um sjálfsögðustu og óhjákvæmilegustu kjarabætur. En þessi ögrun er um leið viðurkenning á því, að það er unnt að hækka laun verkafólks eða auka kaupmátt launa þess, ef einhver vilji væri fyrir hendi, og sú viðurkenning er vissulega nokkurs virði og verður áreiðanlega metin að verðleikum.



Herra forseti. Þjóðin hefur tvímælalaust mikla þörf fyrir heiðarlega skattalöggjöf, sem byggist annars vegar á sanngjörnum skattaálögum og hins vegar á traustu eftirliti með skattframtölum og sem öruggustum vörnum gegn skattsvikum. Frv. það til skattalaga, sem hér er til umr., er án efa stórt skref í þessa átt. Óhóflega þungar skattaálögur leiða alltaf til almennra skattsvika. Því hlýtur skattalöggjöf, sem reist er á slíkum grunni, að vera pappírsgagn eitt að meira eða minna leyti. En þannig hefur þessu verið farið um skattalöggjöf okkar um langa hríð. Beinir skattar eiga að mínum dómi að grundvallast á réttlátri skiptingu byrðanna eftir tekjum og efnahag gjaldenda. En þeir mega aldrei vera svo háir, að þeir ýmist hvetji menn almennt til að svíkja fé undan skatti ellegar þeir á hinn bóginn dragi úr vilja einstaklinga og atvinnufyrirtækja til að vinna og framleiða og afla sér tekna. Umbætur þær á tekju- og eignarskatti, sem núv. ríkisstj. berst fyrir, eru framkvæmdar í tveimur áföngum. Fyrri áfanginn var hin mikla lækkun á tekjuskatti einstaklinga, er samþ. var á Alþ. árið 1960. Síðari áfanginn er frv. það, sem hér liggur fyrir. í frv. felst lækkun á tekjuskatti atvinnufyrirtækja, hvort sem um hlutafélög eða samvinnufélög er að ræða, um 1/3 hluta. Auk þess eru í frv. ýmsar ívilnanir til einstaklinga, svo sem aukinn fiskimannafrádráttur, frádráttur vegna námsskulda, frádráttur vegna kaupa á vísindaritum o.fl. Þessi auknu hlunnindi mundu þó hafa víðtækara gildi en gagnvart tekjuskattinum einum, því að einstaklingar munu væntanlega einnig njóta þeirra við álagningu útsvara. Þau nýmæli frv., sem ég tel einna þýðingarmest, eru hinar nýju reglur um framkvæmdaskipan skattamálanna. Skattanefndir og yfirskattanefndir eru lagðar niður og landinu öllu skipt í fá, en stór skattstjóraumdæmi, sem eru sniðin eftir kjördæmaskipaninni. Gerðar eru sérstakar kröfur til skattstjóranna um menntun og hæfni til að komast hjá því, sem áður tíðkaðist allmikið, að menn, sem hvorki höfðu þekkingu né reynslu í skattamálum, væru skipaðir skattstjórar. Sett er á stofn embætti ríkisskattstjóra til að hafa eftirlit með störfum skattstjóranna og vera þeim til leiðbeiningar, jafnframt því sem ríkisskattstjóri skal sjá um, að sem bezt samræmi sé í skattaákvörðun hvarvetna á landinu. Ríkisskattstjóri skal fá í sínar hendur öll framtöl og allar skattskrár, og hann getur af sjálfsdáðum rannsakað hvert það atriði, sem framkvæmd l. varðar, breytt ákvörðunum skattstjóra og lagt málið fyrir ríkisskattanefnd. Allt Þetta á að tryggja betur en áður réttlæti og festu í framkvæmd skattaálagningar, betri framtöl og minni skattsvik, og þessara atriða verða sveitarfélögin einnig aðnjótandi í sambandi við álagningu og niðurjöfnun útsvara. Þá tel ég rétt að velja athygli sérstaklega á ákvæðum 42. gr. frv., en þar eru þau nýmæli, að skattþegnum sé heimilt að flytja mál sín fyrir ríkisskattanefnd og að úrskurðir ríkisskattanefndarinnar skuli vera rökstuddir. Í þessu er fólgin mikil trygging fyrir skattgjaldendur. Þegar meta skal, hvað beinir skattar á atvinnufyrirtæki skuli vera háir, er vissulega úr vöndu að ráða og skoðanir manna á því ærið skiptar. En með beinum sköttum á ég hér við tekjuskatt og útsvör, þar með talin veltuútsvör. Ég veit ekki til, að athugun hafi farið fram á því, hve mikill hluti af skattskyldum tekjum atvinnufyrirtækja í landinu sé tekinn af þeim í beinum sköttum til ríkis og sveitarfélaga. Auðvitað er þessi hluti mjög misjafn hjá hinum einstöku atvinnufyrirtækjum, og veldur því fyrst og fremst veltuútsvarið, að það kemur misjafnlega niður. Af lauslegri athugun þykir mér sennilegt, að af atvinnufyrirtækjunum sé að meðaltali tekið nálægt því 75% í beina skatta af skattskyldum tekjum þeirra. En þetta er þó lausleg athugun, vil ég taka fram, enda þarf ekki í báðum tilfellum að vera um alveg sambærilega tekjustofna eða sömu skattskyldar tekjur að ræða, þannig að þetta getur aldrei orðið mjög nákvæmt. En svona miklar skattaálögur, 75%, tel ég að allir sanngjarnir menn álíti hvort tveggja í senn vera óskynsamlegar og of þungar. Samþykkt þessa frv. þýðir, að hlutfallið mundi lækka úr 75% í 70%, svo að enginn getur haldið því fram, að hér sé um stórfellda lækkun að ræða. Meginákvörðun um, hvert þetta hlutfall skuli vera á næstu árum, hlýtur fyrst og fremst að verða tekin við afgreiðslu frv. um tekjustofna sveitarfélaga, sem væntanlega verður lagt fyrir Alþ. á næstunni. Í sambandi við þá lækkun, skattalækkun, beinu lækkun, sem felst í þessu frv., ber einnig að hafa í huga hinar nýju fyrningarreglur. Þær koma til með að lækka skattskyldu tekjurnar eitthvað. Þau atriði frv., sem ég vildi gera nokkrar aths. við, eru sérstaklega 38. gr. frv. og kaflinn um refsiákvæði. Ég álít, að það væri farsælt að koma á þeirri reglu, að menn bæru ábyrgð á sínum skattframtölum, en ekki eins og verið hefur og er lítið breytt í þessu frv., að menn geta talið ónákvæmlega fram, tortryggilega eða rangt og án þess í raun og veru að eiga neitt á hættu. Ef upp kemst og þeir eru kallaðir fyrir á skattstofu til þess að gefa upplýsingar eða skýringar og þeir játa þar á sig, að það vanti eitthvað á framtalið, þá mun það vera í mörgum tilfellum svo, að þessu er bætt inn þegjandi og hljóðalaust, án þess að um nokkur viðurlög sé að ræða og þá stundum í hæsta lagi 25% skattauka á þann hluta, sem dreginn var undan. Ég álít líka, að það sé óheppilegt að hafa víðtækar heimildir til að áætla mönnum skatt. Þeir, sem telja ekki fram skilmerkilega, eiga að geta átt yfir höfði sér, að skattframtal þeirra og bókhald, ef því er að skipta, verði sett í rannsókn. Þess vegna tel ég, að ákvæði 38. gr. um þessi atriði séu ekki nægilega örugg. Það væri æskilegra, að þau væru eitthvað á þá leið, að þegar skattþegn hefur annaðhvort ekki gefið fullnægjandi skýringar eða neitað að gefa þær upp, þá skuli mál hans tvímælalaust fara í rannsókn, en ekki þannig, að honum sé áætlaður einhver og einhver skattur. Þó að lögin ætlist ekki til þess, að gjaldandi græði á því, að skattur hans sé áætlaður, þá mun það nú oft verða þannig í raunveruleikanum. Þá fyndist mér líka, að refsiákvæðin þyrftu nokkurra breytinga við. Ég er að vísu ekki svo vel kunnugur því, en ég efast um það, að hjá nokkrum þjóðum, a.m.k. nágrannaþjóðum okkar, séu viðurlög við skattsvikum raunverulega jafnvæg og hér, þ.e.a.s. mál út af skattsvikum fer yfirleitt ekki til dómstóla. Að vísu getur fjmrh. vísað málinu þangað eða skattþegn, ef hann óskar þess, en mun yfirleitt heyra til algerra undantekninga, og ég man nú ekki eftir neinu tilfelli í þá átt. Mér fyndist það ekkert óeðlilegt, þó að sett væri í þessi refsiákvæði eitt nýtt ákvæði, eitthvað á þá leið, að þeir, sem yrðu uppvísir að stórfelldum og endurteknum skattsvikum, gætu auk skattsekta orðið að sæta varðhaldi í nokkra mánuði eða jafnvel nokkur ár. Og ég hygg að það muni svo vera með öðrum þjóðum, að mjög alvarleg skattsvik sæti varðhalds- og fangelsisvist. Ef vel tekst til með skipulag og framkvæmdir í skattamálum samkv. þessu frv., þá tel ég vafasamt, hvort ríkissjóður verður fyrir nokkrum tekjumissi, þó að tekjuskattur á atvinnufyrirtæki eigi að lækka úr 25% í 20%. Þessi 5% ættu að mestu leyti að geta unnizt upp með réttari framtölum og minni skattsvikum. En úr þessu verður þó reynslan fyrst og fremst að skera. Það er mín skoðun, að skattalækkun sú, sem felst í þessu frv., sé ekki minna hagsmunamál fyrir launþegana heldur en atvinnurekendur. Lægri skattar veita atvinnufyrirtækjum betra færi á að endurbæta rekstur sinn, afla sér nýrra tækja og færa út kvíarnar. Lægri skattar auka aðstreymi fjármagns að fyrirtækjunum og draga úr rekstrarfjárskorti þeirra, en bættur hagur atvinnufyrirtækjanna hlýtur að gera þeim fært að greiða starfsmönnum sínum hærri laun en áður. Lækkaðir skattar á atvinnureksturinn ættu því, þegar frá líður, að geta orðið traustur grundvöllur undir kjarabætur launþegunum til handa. Ég vil svo að lokum koma lítillega inn á ræðu hv. 5. þm. Norðurl. e. og þá sérstaklega, þar sem hann beindi máli sínu til Alþfl. Í raun og veru tel ég mig þegar hafa svarað ýmsu af því, sem hann sagði þar, en hann vitnaði til fundar, sem haldinn var í fulltrúaráði Alþfl. á s.l. hausti og skýrt er frá í Alþýðublaðinu, á þá leið, að margir fundarmanna hafi verið andvígir því að lækka skatta á atvinnufyrirtækjum og að þetta sýndi, að Alþfl. væri hálfnauðugt að fylgja þessu frv. Þegar lokið var að semja þetta frv. í fyrravor, að mig minnir, að hafi verið, þá var Alþfl. mjög fljótur til að ræða þetta mál og taka afstöðu til þess, því að það var boðað til almenns fundar Alþýðuflokksfélaganna í Reykjavík í fyrravor um málið, - ég man nú ekki núna, í hvaða mánuði það var, það kann að hafa verið í apríl eða maí, - þar sem ég hafði einmitt framsögu um skattamálin og gerði grein fyrir þessum breyt., sem í vændum væru og liggja hér frammi í þessu frv. Þessar breyt. á skattalögunum, sem ég ræddi þar, fengu góðar undirtektir fundarmanna. Síðar var ég svo beðinn að tala aftur um skattamálin á fámennum fundi, sem fulltrúaráð Alþýðuflokksfélaganna í Reykjavík hélt, og þar kom fram nokkurt andóf gegn þessu. Nú hlýtur það að verða svo, og það er a.m.k. svo í Alþfl., að þegar er tekin afstaða til mála, þá eru skoðanir manna oft mjög skiptar og menn rökræða þetta fram og aftur með og móti. Og ég tel það ekkert veikleikamerki hjá Alþfl., þó að hann í sínum málgögnum skýri frá því, þó að það komi fram ágreiningur á fundi um afstöðu til tiltekinna mála. Þetta mun að vísu ekki vera siður hjá þeim Alþb.- mönnum, en þeir mættu gjarnan taka hann upp. Hitt má svo benda á, að flokkur þessa hv. þm. á auðvitað miklu erfiðara um vík en Alþfl. að ræða þetta á almennum fundi hér í höfuðstaðnum, vegna þess að það er ekki til neitt Alþýðubandalagsfélag hér í Reykjavík og líklega engar horfur á, að það verði stofnað, þannig að þeir eiga ákaflega óhægt um vik að ræða svona mál á almennum fundum hér. En ég get fullvissað þennan hv. þm. um það, að þetta frv. er eindregið stutt af Alþfl., þó að í þessu máli, eins og reyndar í afstöðu til allra mála, kunni auðvitað að vera einstaka flokksmenn, sem hafa aðrar skoðanir en meiri hluti flokksins hefur á hverjum tíma, og það tel ég síður en svo nokkuð óheilbrigt og enga undantekningu varðandi þetta mál. Um önnur atriði, sem þessi hv. þm. kom inn á, skal ég ekki ræða mikið, þó að hann gæfi að vísu tilefni til að segja ýmislegt, af því að margt af því, sem hann talaði þar um, var þessu frv., sem hér er til umr., að mestu óviðkomandi. Hann var mjög að ræða um skerðingu lífskjaranna, sem hefði átt sér stað í tíð núv. ríkisstj., og miðaði þar við, eins og þeir gera ævinlega, hann og hans flokksbræður, þeir miða við ársbyrjun 1959 eða mánuðina des. 1958 og jan. 1959, en þá var kaup miklu hærra en það var næstu mánuði á undan og varð næstu mánuði á eftir. Það vita allir, af hverju þetta kaup var svona hátt. Það var komin óðaverðbólga í lok stjórnartímabils vinstri stjórnarinnar, sem hún réð ekki við, og það var ósk forustumanna í vinstri stjórninni að lækka þetta kaup, vegna þess að ef kaupið yrði ekki lækkað, þá leiddi það óhjákvæmilega til þess, að það yrði að stórhækka vöruverð og veita atvinnurekendum heimild til þess að hækka vöru sína og þjónustu, vegna þess að kaupið hafði hækkað vegna gífurlegrar vísitöluhækkunar 1. des. 1958. Þannig eru þeir alltaf að bera saman, - þegar þeir eru að ámæla núv. ríkisstj., - þá eru þessir menn alltaf að bera saman við það kaupgjald, sem sú ríkisstj., sem þeir sjálfir stóðu að, treysti sér ekki til þess að standa undir, þannig að þessi samanburður er alltaf að meira eða minna leyti falskur. Auk þess er til vísitala, bæði framfærslukostnaðar og vísitala kaupmáttar, sem liggur fyrir, og á þess vegna ekki að þurfa að deila svo mjög um þessa hluti, en þeir gefa sér nú gjarnan ýmsar tölur, eins og þessi 30%, og rökræða svo málin út frá því. En þessi hv. þm. mætti gjarnan hafa það í huga, þegar hann er að tala um launakjör hinna lægst launuðu, og þá er hann alltaf að bera saman tímakaup lægst launaða verkamannsins og þá yfirleitt Dagsbrúnarverkamannsins, þess, sem er á almennu kaupi, hefur lægsta taxtann og vinnur tímavinnu. Nú er það svo, að ýmsir flokksbræður hans, sem stjórna þessu verkalýðsfélagi, leggja alltaf höfuðáherzluna á það, að þær kjarabætur, sem lægst launaði verkamaðurinn fær, komi ekki fram á dagkaupinu, heldur þá á eftirvinnu og ýmsum öðrum atriðum. Og auðvitað verður að taka þetta með í reikninginn, ef á að gera réttan samanburð, að þá er ekki eingöngu nóg að segja, hvað kaupið í tímavinnu á daglaunataxta hefur breytzt, heldur verður að taka allar aðrar kjarabætur, - auk þess, sem þeir flokksbræður hans passa nú ævinlega, þegar þeir semja fyrir Dagsbrún, þó að ég vilji nú ekki eyða miklum tíma í að fara út í það hér, þeir gæta þess ævinlega vandlega, að verkamaðurinn, sem er á lægsta taxtanum, almenna taxtanum, fái alltaf minnstu kjarabæturnar. Hins vegar mánaðarkaupsmenn og menn, sem eru á sértöxtum, þeir passa alltaf miklu betur upp á þá, og það er að sumu leyti skiljanlegt út frá þeirra pólitík. Þeir vilja alltaf geta bent á það, að lægst launaði verkamaðurinn sé illa launaður.