Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í gær, þann 16. september 2019, var Þórhildur Sunna Ævarsdóttir kjörin formaður nefndarinnar og Guðmundur Andri Thorsson 2. varaformaður.

Herra forseti. Ég stóð í pontu í gær, átti orðastað við hæstv. forsætisráðherra og kvartaði undan samráðsleysi stjórnvalda við þingheim um áform í samgöngumálum. Það bar þann árangur að hæstv. samgönguráðherra boðaði til sérstaks kynningarfundar um áform ríkisstjórnarinnar í samgöngumálum en það vill svo skemmtilega til að nú þegar við erum að fara að ræða hér skattstefnu ríkisstjórnarinnar eru tveir þriðju hlutar þingsins boðaðir á kynningarfund á sama tíma í samgönguráðuneytinu. Ég velti fyrir mér hvar virðingin sé fyrir störfum þingsins ef það er virkilega ætlast til þess að þingmenn víki frá umræðu um skattstefnu og skattamál ríkisstjórnarinnar til að sækja kynningarfund uppi í ráðuneyti. Þetta finnst mér einstaklega illa skipulagt og hlýt að gera athugasemd við það því að ég hef fullan hug á að kynna mér stefnu stjórnvalda í samgöngumálum en ég hef líka fullan hug á því að ræða skattapólitík þessarar ríkisstjórnar.

Herra forseti. Ég ætla að taka undir með hv. þm. Þorsteini Víglundssyni og leggja það til að forseti ræði þetta við ríkisstjórnina. Hann hefur stundum haldið hennar hlutum á lofti, m.a. við þingsetningu þar sem hann talaði um þykkt þingmálabunka og annað slíkt, þannig að hann hlýtur að geta talað við þau. Hér í gær fullyrti hæstv. forsætisráðherra að aldrei á hennar tíð í þinginu hefði verið gert meira í samráði stjórnar og stjórnarandstöðu. Það er bara ekki rétt og það er ömurlegt að nú skuli eiga sér stað eitthvert paniksamráð út af umferðaráformum á höfuðborgarsvæðinu á sama tíma og við erum að fara að ræða hér grundvallarhluti eins og tekjuskattsbreytingar, barnabætur, niðurfellingu bankaskatts og annað. Ég legg til að forseti ræði við hæstv. forsætisráðherra.

Virðulegur forseti. Ég tek heils hugar undir þetta. Ég var búinn að skrá mig á þessa kynningu hjá samgönguráðherra en þar sem ég ætlaði líka að vera í þingsal sé ég fram á það að ég geti ekki verið á tveimur stöðum í einu. Ég mun því ekki mæta til samgönguráðherra og mér fannst alveg fáránlegt þegar ég sá að þetta var sett á nákvæmlega þennan tíma. Ég spyr: Var það tilviljun eða hvað? Ríkisstjórnin hlýtur að hafa vitað af því að verið væri að ræða þau mál í dag og ætti þar af leiðandi ekki að setja á sama tíma kynningu á því mikilvæga máli sem er umferðaröngþveiti á Reykjavíkursvæðinu.

Forseti. Ég tek undir með hv. þm. Þorsteini Víglundssyni að það er mjög óeðlilegt að boða alla þingmenn höfuðborgarsvæðisins á fund kl. 15 í dag á sama tíma og hér stendur yfir þingfundur og ræða á skattstefnu ríkisstjórnarinnar eins og hv. þingmaður benti réttilega á. Það er tvennt í stöðunni að mínu mati, annaðhvort að fresta þeim fundi sem samgönguráðherra hefur boðað til, því að auðvitað vilja þingmenn höfuðborgarsvæðinu sækja þann fund, eða gera hlé á þingfundum meðan sá fundur fer fram. Það er ekkert annað í stöðunni. Það er óeðlilegt að gera þetta með þessum hætti, virðulegi forseti.

Herra forseti. Ég tek undir með þeim ræðumönnum sem komu í púltið á undan mér. Það er enginn bragur á þessu. Við viljum öll, sama hvar í flokki við stöndum, vinna málið vel. Við viljum vinna saman. Það er eins og ríkisstjórnin þekki dagskrá þingsins ekki nægilega vel. Það var tveggja tíma hlé í hádeginu. Tvo daga í þessari viku eru ekki þingfundir, á morgun og á föstudaginn. Af hverju í ósköpunum getur ríkisstjórnin ekki skipulagt sig betur og meira í samvinnu við og af virðingu við Alþingi Íslendinga? Mér sýnist á öllu að ríkisstjórnin þurfi í þessum málum, eins og mörgum öðrum, á ákveðinni aðstoð eða hjálp að halda, hvort sem er út af samgöngumálum eða öðru. Kannski er það þó hitt, að ríkisstjórnin er að reyna að hafa sem flesta þingmenn fjarri skattaumræðunni til að fela það að hún er að fara að flækja og gera skattkerfið ómögulegt. 

Forseti mælist til þess að skattamálin verði rædd þegar þau eru á dagskrá hér á eftir.

Af hverju er ekki færi á að ræða þau?

Það fellur tæplega undir fundarstjórn forseta að fara út í efnislega umræðu um skatta.

Ég vil fá það skriflegt …

Forseti stendur ekki orðaskiptum við þingmenn. Forseti segir það sem hann vill segja og þingmenn hlusta.

Það er málfrelsi í þinginu.

Forseti. Ég ætlaði nú bara að vera málefnaleg að venju og taka undir með öðrum í stjórnarandstöðunni en ég verð að viðurkenna að það fýkur dálítið í mig þegar ég sé forseta koma svona fram. Það er ítrekað verið að segja okkur hvernig og hvar við megum tjá okkur í þessum þingsal og það er óþolandi. Ég er þá búin að koma því frá. Mér finnst sjálfsagt að fundi sé frestað á meðan við hittum samgönguráðherra og ræðum samgöngur á höfuðborgarsvæðinu. Ég er orðin svo vön þessu kaosi, það er aldrei neitt undirbúið, maður veit aldrei hvað er að fara að gerast á þessum vinnustað. Maður er nánast orðinn samdauna því og ég er bara ánægð með að fólk stóð hér upp og sagði: Hingað og ekki lengra. Við viljum fá skipulag á þetta. Við viljum fá hlé til að geta tekið þátt í tveimur mjög mikilvægum umræðum sem að sjálfsögðu eiga ekki að vera á sama tíma. Mér finnst sjálfsagt mál að forseti komi til móts við okkur og skipuleggi þetta þannig að við getum tekið þátt í báðum umræðunum.

Forseti var alls ekki kominn að því, ætlaði að hlusta á þingmenn og síðan að tjá sig um það sem þeir hafa haft fram að færa. Það vill svo til að forseti er alveg sammála. Það er ómögulegt að ráðuneyti boði stóran hluta þingmanna á fund á þingfundartíma og við það mun ég gera athugasemdir. Það er að vísu ekki við ríkisstjórnina í heild að sakast. Ef rétt er eftir tekið er það einn ráðherra sem hefur boðað hóp þingmanna á fund akkúrat á þingfundartíma og það er ekki gott. Auðvitað kemur það ekki í veg fyrir að ýmislegt rekist á, þannig er t.d. stór #metoo-ráðstefna að hefjast nú kl. hálfþrjú þar sem margir þingmenn vildu eflaust vera. En það er annars eðlis þegar um er að ræða ráðstefnur utanaðkomandi aðila eða í samstarfi við fleiri en þegar Stjórnarráðið sjálft virðist ekki taka eftir því að það er starfsáætlun í gildi á Alþingi. Það breytir engu um hitt að forseti gerir athugasemdir við það að hann hafi ekki málfrið meðan hann tjáir sig. Það er ekkert að því að gera athugasemdir við það að farið sé í efnisumræðu um t.d. skattamál, sem eru hér á dagskrá á eftir, undir liðnum fundarstjórn forseta. Það er eðlilegt að forseti veiti aðhald í þeim efnum. Það er eðlilegt að þingmenn ræði störf þingsins undir liðnum störf þingsins eða geri athugasemdir sem vel má heimfæra undir fundarstjórn af því tagi sem þingmenn voru að gera, en skattaumræða á þar ekki heima.

Herra forseti. Ég kem hingað til að taka undir með þeim sem hafa tjáð sig um það fyrirkomulag sem okkur er boðið upp á og óska leiðsagnar forseta alls Alþingis, ekki bara forseta stjórnarmeirihlutans heldur forseta alls Alþingis, og spyr: Á sú sem hér stendur að rækja skyldur sínar eins og stendur í þingsköpum og mæta á þingfund á eftir til að ræða skattstefnu ríkisstjórnarinnar eða á sú sem hér stendur ásamt öðrum þingmönnum sem boðaðir hafa verið á fund hæstv. samgönguráðherra til að kynna samgönguáætlun ríkisstjórnarinnar, sem stjórnarþingmenn fengu kynningu á í síðustu viku, að mæta á þann fund sem ríkisstjórnin er að boða okkur á á sama tíma? Við þurfum að fá leiðsögn í því máli af því að þess er vænst að við séum á tveimur stöðum á sama tíma í vinnunni okkar. Það þýðir ekki að tala um 

Hafi forseti tekið rétt eftir er verið að boða alla þingmenn höfuðborgarsvæðisins á fund, 

Herra forseti. Það er út af fyrir sig tilefni til að gera athugasemd við það af hverju öllum þingmönnum er ekki boðið á þennan fund. Hér er um að ræða höfuðborg landsins þar sem 80% landsmanna búa og þetta snýst auðvitað ekki um bara hagsmuni höfuðborgarbúa, það snýst um hagsmuni okkar allra á landinu, að hér séu umferðarmál í góðu lagi. Ég tek undir með hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur, mér fannst ekkert óeðlilegt að hún færi aðeins í efni þess sem á að ræða vegna þess að það vill nefnilega svo til að ræða á skattamál á tveim vígstöðvum, annars vegar gjöld á umferð og hins vegar almennar skattahækkanir hér. Ég er þakklátur hæstv. forseta fyrir að ætla að gera athugasemdir við þetta, en ef hann væri sniðugur tæki hann undir með hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni og frestaði fundi þangað til að þessi umferðarfundur er búinn.

Nei, það gerir forseti ekki. Hér er löngu ákveðin dagskrá og Alþingi lætur ekki aðra hræra í sér með það. Það er þá annarra að flytja fundi sem setja þá ofan í dagskrá Alþingis.

Herra forseti. Það er náttúrlega miður að ekki sé hægt að samræma þetta en að sjálfsögðu munum við líka koma þessum athugasemdum á framfæri við ráðherra. Um leið vil ég undirstrika það - og ég vona að ég hafi málfrelsi í þessum ræðustól og að ég sé varin gagnvart frammíköllum þingmanna stjórnarliðsins þannig að hægt sé að svara þeim efnislega, ég vona að ég megi verja málfrelsi mitt hér - að þetta er auðvitað umhugsunarefni. Við erum á fyrstu dögum þingsins, nýs þings, við settum það í síðustu viku, og það er strax kominn árekstur. Það er eins og framkvæmdarvaldið ætli að valta yfir löggjafarvaldið í störfum sínum og það gengur náttúrlega ekki. Ég vil þá um leið fagna því sérstaklega að forseti ætli sér að taka þetta mál upp og ég vona að hann geri það á forsendum þingsins en ekki á forsendum þess að hann sé stuðningsmaður ríkisstjórnarinnar sem virðist ætla að umgangast þingið af léttúð.

Forseti leiðir hjá sér ítrekaðar tilraunir til að láta að því liggja, svo vægt sé til orða tekið, að forseti sé hlutdrægur í störfum sínum. Þeir þingmenn nota það orðalag sem það kjósa.

Herra forseti. Ég ætla að taka undir það að það er óheppilegt, svo ekki sé meira sagt, að þessi fundur í ráðuneytinu sé boðaður á þeim tíma sem þessi mikilvæga umræða fer fram á eftir. Ég ætlaði hins vegar að hrósa hæstv. forseta. Hér hafa komið athugasemdir frá hv. þingmönnum stjórnarandstöðunnar. Forseti Alþingis Íslendinga hefur tekið undir þær athugasemdir. Hæstv. forseti hefur lofað því að koma þeim skilaboðum á framfæri við viðkomandi hæstv. ráðherra að þetta gangi ekki. Hæstv. forseti hefur sagt ástæðuna vera þá að rúmlega helmingur þingmanna séu boðaðir í burtu. Með öðrum orðum hefur forseti orðið við, að ég hef heyrt, öllum réttmætum athugasemdum hv. þingmanna stjórnarandstöðunnar. Þannig að ég ætla nú bara að hrósa hæstv. forseta Alþingis fyrir að bregðast svona vel við.

Það er lengi von á einum.

Virðulegur forseti. Það er gott að vita til þess að forseti eigi góða liðsmenn hér í salnum sem taka upp hanskann fyrir hann þó að mér þyki hann fullfær um það sjálfur. Ég þakka hæstv. forseta fyrir að taka vel í þennan málflutning og ég treysti því að því verði beint hið snarasta til hæstv. samgönguráðherra að fresta fundi'sínum til þess tíma þegar þingmenn eiga kost á því að sækja hann. Það er fordæmalaust virðingarleysi við störf þingsins að framkvæmdarvaldið boði drjúgan hluta þingmanna til samráðsfundar sem kallað hefur verið eftir á sama tíma og í gangi er þingfundur um mikilvæg stjórnarmálefni. Ég geri ráð fyrir því að hæstv. samgönguráðherra hafi verið fullmeðvitaður um bæði að þingfundur væri í gangi og hvað ætti að ræða hér á sama tíma. En ég þakka forseta fyrir góð viðbrögð og treysti því að hann beiti sér fyrir því að fundi samgönguráðherra verði frestað.

Fyrsti varaforseti er í þeim erindagjörðum fyrir hönd forseta að koma þeim boðum áleiðis til ráðuneytisins.

Virðulegi forseti. Í dag hefst í Hörpu þriggja daga alþjóðleg ráðstefna um #metoo undir yfirskriftinni „Moving Forward“ eða #églíka: Höldum áfram. Yfir 800 manns eru skráð til þátttöku og um 80 fyrirlesarar úr röðum fræðafólks, aktívista, stjórnmálamanna og sérfræðinga. Nú eru tvö ár frá því að byltingin hófst á samfélagsmiðlum þegar konur um allan heim greindu frá kynbundnu og kynferðislegri áreitni og ofbeldi sem fólk hafði löngum leitt hjá sér, hunsað eða þaggað niður. Á Íslandi birtu konur í stjórnmálum áskorun til stjórnmálanna undir yfirskriftinni #ískuggavaldsins og í kjölfarið létu hinir ýmsu hópar kvenna í sér heyra. Þar afhjúpaðist kynbundin og kynferðisleg áreitni og ofbeldi í öllum starfsstéttum, öllum aldurshópum og öllum landshlutum. Það er sannkallað þjóðfélagsmein. Samkvæmt nýlegri rannsókn hefur ýmislegt breyst en margt er óunnið. Fyrirtæki hafa sett stefnu um að áreitni og einelti sé ekki liðið og verkferlar hafa verið skýrðir svo markvisst megi taka á málum. Á vinnustöðum hefur verið leitað til fagfólks, kannanir gerðar og haldin námskeið. Stjórnmálaflokkarnir settu á laggirnar samstarfsvettvang og hafa haldið fræðsluerindi og sameiginlega ráðstefnu. Umræðan um kynferðislega áreitni og ofbeldi er opnari og frásögnum er frekar trúað. Nýjasta dæmið er tilkynning frá þjóðkirkjunni um bætta málsmeðferð slíkra mála og stöðu með þolendum. Á meðan umræðunni er haldið á lofti, og það verðum við að gera, er það ekki einungis hvatning um að koma fram og skila skömminni heldur um að bæta stöðugt vinnubrögð við úrlausn mála og setja og skýra viðmið í samskiptum. Tilgangur umræðunnar er að halda áfram að breyta samfélagi og fækka gerendum sem virða ekki mörk.

Forseti. Fyrir skömmu birti Hagstofa Íslands ágæta greiningu á störfum á vinnumarkaði og hvernig þróunin hefur verið þar á undanförnum árum. Hið jákvæða í þessari greiningu, þrátt fyrir að við séum tímabundið að glíma við samdrátt á vinnumarkaði þessi dægrin, er að frá því á hrunári, 2008, hefur störfum á vinnumarkaði fjölgað um 30.000. Auðvitað endurspeglar það þann þrótt sem verið hefur í hagkerfinu á þessum tíma. Það sem veldur mér hins vegar miklum áhyggjum er að á sama tíma hefur fjöldi starfa í hugverkagreinum staðið algjörlega í stað. Þetta eru atvinnugreinarnar sem við tölum fjálglega um í þessum sal að eigi að bera uppi framtíðina fyrir okkur. Við tölum reglubundið um fjórðu iðnbyltinguna og öll þau tækifæri sem í henni felast en á rúmum áratug hefur ekkert gerst í þessum geira hjá okkur. Þess sjást líka merki þegar við horfum á útflutningstekjur hugverkagreina. Þær hafa að sama skapi meira og minna staðið í stað í rúman áratug. Það er alveg ljóst hvert vandamálið er, það er sá óstöðugleiki sem íslenska krónan skapar þessum atvinnugreinum. Við ættum kannski að hlusta á greinina sjálfa, m.a. góðan forvígismann úr hópi þessara fyrirtækja, Hjálmar Gíslason, sem talaði um það á morgunverðarfundi í vor á vegum Viðskiptaráðs að við ættum kannski að hætta að ritskoða sjálf okkar þegar við tölum um samkeppnisstöðu og rekstrarskilyrði sem krónan skapi íslensku atvinnulífi - og atvinnulífið kannski sérstaklega. Þar horfir maður sérstaklega til hagsmunasamtaka í atvinnulífinu sem ég myndi segja að vegna mikilla áhrifa sjávarútvegs og annarra greina sem eru andvíg upptöku nothæfs gjaldmiðils hér á landi hefðu algjörlega þagnað um þetta mikilvæga mál. Það hlýtur að vera áhyggjuefni fyrir ríkisstjórn, þingheim og efnahagslífið í heild þegar jafn mikilvæg atvinnugrein hefur algjörlega staðnað í röskan áratug. Þetta er týndur áratugur hugverkagreinanna 

Forseti leyfir sér að grípa inn í umræðuna og upplýsa að áður fyrirhuguðum fundi um samgöngumál með þingmönnum höfuðborgarsvæðisins hefur nú verið frestað um ótilgreindan tíma fyrst um sinn meðan leitað verður að öðrum og heppilegri tíma. Geta þá allir tekið gleði sína.

Herra forseti. Í gær var kynnt skýrsla um efnahagsmál á Íslandi sem OECD skilaði. Þar kennir ýmissa grasa en mig langar til að gera sérstaklega að umræðuefni það sem sagt er um opinbera innviði og opinberar fjárfestingar. Þar er á það bent að nauðsynlegt sé að beita mun ákveðnari vinnubrögðum þegar ákvarðanir eru teknar um opinberar fjárfestingar, hvernig þeim er fylgt eftir, hvernig eftirliti með þeim er háttað og tryggt sé að þær skili tilætluðum árangri. Sérstaklega eru nefnd til sögunnar tvö dæmi, annars vegar Vaðlaheiðargöng og hins vegar yfirstandandi bygging, endurnýjun Landspítalans. Ég nefni þetta vegna þess að Alþingi samþykkti í apríl árið 2018 gagnmerka þingsályktunartillögu sem fjallaði einmitt um tryggingu gæða, hagkvæmni og skilvirkni opinberra fjárfestinga. Þar er gert ráð fyrir því að fjármálaráðherra skili tillögum um það hvernig betur megi standa sig fyrir 1. nóvember árið 2018. Það er sem sagt að verða ár síðan eindagi þessa máls rann út. Ég hef ekki orðið var við að neinni vinnu hafi verið skilað, nein nefnd sett í gang. Ég tel þetta grafalvarlegt vegna þess að hér er eftir mjög miklu að slægjast. Við erum e.t.v. að hefja mikið framkvæmdatímabil. Þess þarf í það minnsta. Við erum að ræða um stórar samgönguumbætur víða um land og þá er mjög mikilvægt 

Virðulegi forseti. Ég ræddi í fyrirspurnatíma í gær við hæstv. heilbrigðisráðherra um vanda á bráðamóttöku Landspítalans. Það er ljóst í huga ráðherrans og okkar allra að þar er ærinn vandi, mikil þrengsli og skortur bæði á fólki og tíma. Það liggur fyrir að það tekur tíma að ljúka byggingu nýs sjúkrahúss sem mun í framtíðinni tryggja eðlilegra flæði sjúklinga en nú standa u.þ.b. 40 auð rými á Landspítalanum, aðallega vegna skorts á hjúkrunarfræðingum. Virðulegur forseti. Í bráð getum við gert það meira aðlaðandi að sinna störfum í heilbrigðisþjónustunni. Það er okkar verkefni núna að bregðast skjótt við, stytta móttökutíma bráðamóttökunnar úr 22 klukkustundum í það sem algengt er erlendis, í 6–8 klukkustundir, en til þess þarf starfsfólk. Það þarf að bæta aðstöðuna eins og hægt er og fjölga starfsmönnum. Okkur vantar tugi, jafnvel 100 hjúkrunarfræðinga, til starfa til að gera þetta bærilegt þar til aðstaðan verður að fullu bætt. Við þurfum að kalla til þá hjúkrunarfræðinga og sjúkraliða sem hafa horfið til annarra starfa og það gerum við aðeins með því að gera starfsumhverfið og launin meira aðlaðandi en þau hafa verið. Þetta þolir enga bið. Skórinn kreppir víða í rekstri í heilbrigðiskerfinu þrátt fyrir að við höfum spýtt inn milljörðum eftir milljarða ár eftir ár. Nú er bráðavandi á bráðamóttökunni og hann þarf að leysa strax. 
            

Virðulegi forseti. Undanfarna daga og vikur hefur embætti ríkislögreglustjóra mikið verið í umræðunni og sitt sýnist hverjum. Það er mikilvægt að skoða málið frá öllum hliðum með það að markmiði að skapa traust innan lögreglunnar og umdæma hennar. Umdæmi lögreglunnar eru níu á landsvísu. Umdæmin eru fjölbreytt hvað stærð og íbúafjölda varðar. Sem dæmi má nefna að umdæmi lögreglunnar á Norðurlandi eystra eru 23.300 km² með liðlega 30.000 íbúa. Eðlilega starfa flestir lögreglumenn á höfuðborgarsvæðinu þar sem flestir íbúar landsins búa en á móti kemur að landsvæðið er ekki stórt miðað við stærð landsbyggðarumdæmanna. Starf lögreglumanna úti á landi er töluvert frábrugðið því starfi sem lögreglumenn á höfuðborgarsvæðinu sinna. Að þeirra sögn skortir verulega á skilning ríkislögreglustjóra á þeim fjölbreytileika sem starfið hefur upp á að bjóða hverju sinni. Eins og einn ágætur lögreglumaður sagði, með leyfi forseta: Bossinn horfir bara á tölfræði. Notkun ökutækja er einn af lykilþáttum í framkvæmd löggæslu úti á landi. Þegar vel er að gáð er óhætt að segja að þau mál sé vert að endurskoða. Því hefur dómsmálaráðuneytið ákveðið að leggja niður bílamiðstöð ríkislögreglustjóra í núverandi mynd. Skipaður hefur verið starfshópur sem á að skoða framtíðarmöguleika í bílamálum lögregluembættanna um allt land. Ríkislögreglustjóri hefur rekið bílamiðstöð lögreglunnar og borið ábyrgð á rekstri, viðhaldi og endurnýjun allra ökutækja lögreglu ásamt öllum búnaði en lögregluembættin hafa leigt bílana af ríkislögreglustjóra. Virðulegi forseti. Nú legg ég traust mitt á dómsmálaráðherra. Endurskoðunar er þörf.

Virðulegur forseti. Hagsæld og lífsgæði á Íslandi eru mikil og það kemur skýrt fram í öllum alþjóðlegum mælikvörðum. Það er þó þannig að lífsgæðum er misskipt hér eins og annars staðar í heiminum. Í gegnum tíðina höfum við einblínt á hagvöxt og verga landsframleiðslu sem mælikvarða á gangverk þjóðfélaga. Þrátt fyrir mikilvægi þessara mælikvarða er einsýnt að hagsæld og lífsgæði verði ekki eingöngu mæld með þeim. Það eru nefnilega aðrir þættir sem hafa áhrif á daglegt líf fólks eins og heilsa, húsnæði, atvinna, menntun, tekjur, gæði lofts og gæði vatns, svo eitthvað sé nefnt. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar var kveðið á um að setja á fót þverpólitískan hóp um þróun mælikvarða um hagsæld og lífsgæði. Það ætti svo að auðvelda stjórnvöldum að fylgjast með þróuninni og breytingum í samfélaginu og styðja við stefnumótun og ákvörðunartöku. Ég tók þátt í þeirri vinnu og hópurinn hefur nú skilað af sér skýrslu sem m.a. var kynnt á fundi í gær. Við vonum að skýrslan nýtist við frekari þróun á mælikvörðunum og höfum sett upp eins konar mælaborð þar sem eru 39 mælikvarðar í þremur flokkum, þ.e. félagslegum, efnahagslegum og umhverfislegum þáttum. Við könnuðum m.a. hug almennings til þátta sem skipta máli varðandi eigin lífsgæði svo og hvað einkennir gott samfélag. Við báðum þeim spurningum kom heilsa í fyrsta sætið en einnig voru ofarlega samskipti, húsnæði, menntun og afkoma. Sums staðar skortir okkur tilfinnanlega mælikvarða og er það sérstaklega í umhverfisvíddinni. En vegna þess að heilbrigðismál hafa mikið verið til umræðu þá langar mig að nefna eitt dæmi sem sló mig í þeirri vinnu. Það er að þrátt fyrir að konur geti vænst þess að lifa lengur á Íslandi en karlar þá geta karlar vænst þess að eiga fleiri ár við góða heilsu. Samkvæmt nýjustu mælingum á lífslíkum við góða heilsu frá árinu 2015 geta konur fæddar það ár vænst þess að eiga 66,2 ár en karlar 71,5 ár 

Virðulegi forseti. Í fyrra bárust fréttir af því að vopnuðum útköllum sérsveitarinnar hefði fjölgað þannig að þau væru orðin þreföld. Það kom í kjölfar fyrirspurnar frá hv. þm. Smára McCarthy. Nýlegar fréttir hafa borist af ríkislögreglustjóra sem ég ætla ekki að tíunda hér enda nóg að tala um þar. Það er daglegt brauð að lögreglumenn hóti tilhæfulausum tilfærslum á fólki niður á stöð ef það samþykkir ekki líkamsleit og af og til berast fréttir af misnotkun viðkvæmra persónuupplýsinga sem væntanlega skánar þó með tímanum í kjölfar betri persónuverndarlöggjafar. Síðast en ekki síst benda skýrslur nefndar um eftirlit með lögreglu til þess að meira eftirlits sé þörf. Lögreglumenn vilja njóta trausts, lögreglumenn vilja að ramminn sé skýr, lögreglumenn vilja að aðhald sé með störfum þeirra, í það minnsta þeir lögreglumenn sem ég hef talað við og meira að segja lögreglumenn sem hafa talað á þingi og skrifað greinar um það. Á sínum tíma lögðu Píratar fram þingsályktunartillögu um sjálfstætt eftirlit með störfum og starfsháttum lögreglu. Við biðum með að leggja það aftur fram þegar nefnd um eftirlit með störfum lögreglu var sett á fót vegna þess að við vildum sjá hvernig reynslan af þeirri nefnd yrði. Núna er sú reynsla komin, komnar tvær ársskýrslur, og við teljum ljóst af nýlegum fréttaflutningi sem og gömlum, sem og þeim skýrslum sem komu frá þeirri ágætu nefnd að þörf sé á sjálfstæðri stofnun til að hafa eftirlit með störfum og starfsháttum lögreglu. Því munum við leggja málið aftur fram og höfum reyndar aftur lagt fram þessa þingsályktunartillögu sem ég vona að komist til umræðu hér á fimmtudaginn. Mig langaði að koma hingað upp og auglýsa þetta aðeins en líka til að undirstrika það alveg í byrjun að það er ekki áfellisdómur í sjálfu sér yfir lögreglumönnum. Lögreglumenn eru venjulegt fólk sem sinnir ákveðnu starfi með öllum þeim kostum og göllum sem því fylgir og það að hafa eftirlit með þeirri einu stofnun í landinu sem má beita líkamlegu valdi er spurning um hvernig við viljum hafa innviðina 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að taka undir orð hv. þm. Ásmundar Friðrikssonar áðan. Snemma árs fór fram í þingsal að minni beiðni sérstök umræða um bráðavanda Landspítala, sérstaklega vegna alvarlegrar stöðu á bráðadeild spítalans. Í umræðunni kom fram að gera átti stórátak í uppbyggingu hjúkrunarrýma innan fárra mánaða sem átti að gjörbreyta stöðunni ásamt því að opnun sjúkrahótels átti einnig að létta á vandanum. Við þingmenn Miðflokksins greiddum ekki atkvæði með heilbrigðisstefnu hæstv. ráðherra sem samþykkt var á síðasta þingi þar sem stefnan hverfist að mestu leyti um starfsemi Landspítala, starfsemi sem nú virðist að einhverju leyti vera komin í öngstræti eins og fréttir undanfarið bera með sér. Talað hefur verið um að skipa þurfi stjórn yfir spítalanum og ég er því sammála. Ég segi líka að jafnvel þurfi að skipa neyðarstjórn. Það er spurning hvort rétt sé að hafa héraðssjúkrahús sem sinni 200.000 manns undir sama þaki og þjóðarsjúkrahús sem sinna á öllu landinu en fyrsta skrefið, það sem fyrst og fremst þarf að stíga, er að viðurkenna vandann og viðurkenna að aukið fjármagn til spítalans geri ekki mikið gagn á þessari stundu. Frekar ætti að auka fjármagn til annarra innan heilbrigðisþjónustunnar.

Virðulegur forseti. Þegar núverandi ríkisstjórn er að spara í útgjöldum til heilbrigðiskerfisins, í kerfinu, með því t.d. að leggjast svo lágt að spara þvagleggi fyrir fólk í hjólastólum sem getur valdið þeim sýkingum, blóðeitrun og jafnvel nýrnabilun, er langt seilst. Það er viðvarandi alvarlegur lyfjaskortur og hallarekstur á Landspítalanum. Bráðadeildin er svo veik að hún er orðin gjörgæsluhæf með greiningu um að það geti brugðið til beggja vona um framhaldið. Á sama tíma og sú grafalvarlega staða er uppi og niðurskurður í heilbrigðiskerfinu þenst báknið út. Eftirlitsstofnanir fara tífalt fram úr fjárlögum. Fjölmiðlanefnd var með 10 milljónir 2008, í fjárlögum 2018 með 56 milljónir. Frá 2018–2020 á hún að fara úr 56 milljónum í nær 500 milljónir. Frá 2010 hafa eftirlitsstofnanir hækkað um nær 9 milljarða eða úr 12 milljörðum í um 20 milljarða. Á sama tíma er ríkisstjórnin að setja sjúkraþjálfunarkerfið í uppnám vegna framúrkostnaðar sem er nauðsynlegur vegna þess að veikt fólk þarf á sjúkraþjálfun að halda. Athugið að á sama tíma og báknið þenst út um milljarða finnur núverandi ríkisstjórn nákvæmlega þá sem þarf að spara hjá, spara þvagleggi hjá fólki sem er í hjólastólum. Er hægt að leggjast lægra? Og ráðast á heilbrigðiskerfið, sjúkraþjálfun. Hvaða áhrif hefur það að ráðast á sjúkraþjálfunina? Jú, það mun hafa þau áhrif að það verða fleiri og fleiri sem þurfa að fara inn á sjúkrahúsin og stífla kerfið enn þá meira. Er það framtíðarsýn okkar?

Forseti. Ég ætla að eiga orðastað við hv. þm. Sigmund Davíð Gunnlaugsson og vil byrja á því að þakka honum kærlega fyrir að verða við þeirri ósk minni. Hv. þingmaður ræddi um það í umræðum um stefnuræðu forsætisráðherra hve skynsemishyggja væri mikilvæg, ekki síst þegar kæmi að stjórnmálum, hve mikilvægt væri að við byggðum afstöðu okkar á vísindum. Nú hefur töluvert verið rætt um hlýnun jarðar, loftslagsvá, eða hvað við köllum það. Ansi hreint margir eru sammála í þeim efnum. Mig langar að nefna Sameinuðu þjóðirnar, Alþjóðaveðurfræðistofnunina, Alþjóðagjaldeyrissjóðinn, OECD, varnarmálaráðuneyti Bandaríkjanna, orkumálaráðuneyti Bandaríkjanna, Alþjóðabankann, Umhverfisstofnun Sameinuðu þjóðanna, efnahags- og félagsmálaskrifstofu Sameinuðu þjóðanna, stofnun ESB um veðurspár, Umhverfisstofnun Evrópusambandsins, Asíska fjárfestingarbankann, Englandsbanka, milliríkjanefnd um loftslagsbreytingar, Veðurstofu Íslands. Þetta er engan veginn tæmandi listi en allar þessar stofnanir og vísindafólk hafa varað við hlýnun jarðar af mannavöldum og hvatt til þess að við bregðumst við. Mig langar að spyrja hv. þingmann tveggja spurninga. Telur hv. þingmaður að hraðar loftslagsbreytingar af mannavöldum séu staðreynd eða er hann ósammála öllu ofangreindu vísindafólk? Hvað telur hv. þingmaður að eigi að gera til að sporna við umræddum loftslagsbreytingum, ef hann er þá sammála því að þær séu til staðar?

Frú forseti. Það er ástæða til að þakka hv. þingmanni fyrir að gefa mér tækifæri til að ræða þetta mikilvæga mál, eitt stærsta viðfangsefnið sem við stöndum frammi fyrir, ekki bara á Íslandi heldur í heiminum öllum, loftslagsbreytingar, umhverfismálin og hvernig við bregðumst best við þeim. Svo ég vindi mér í að svara spurningum hv. þingmanns þá tel ég vissulega rétt að aukin losun gróðurhúsalofttegunda, koltvísýrings og annarra slíkra lofttegunda, hafi áhrif á loftslagið og ýti undir hlýnun jarðar. Þar sem við viljum helst hafa jörðina tiltölulega mikið eins og hún hefur verið á meðan við mannfólkið höfum dvalið þar þá viljum við stilla þeirri hlýnun í hóf. Í öðru lagi tel ég, svo ég svari seinni spurningu hv. þingmanns, ákaflega mikilvægt að bregðast við af þeim sökum, en ítreka það sem ég hef sagt áður, að það verði ekki gert nema einmitt með því að byggja á staðreyndum og vísindum en ekki með sýndarmennsku. Það er það sem ég hef gert athugasemdir við í umhverfismálum og í loftslagsmálum ekki hvað síst, að mér finnst viðbrögðin byggjast allt of mikið á sýndarmennsku, aðgerðum sem eru ekki til þess fallnar að hafa raunveruleg áhrif. Ég nefni sem dæmi það sem virðist vera aðalviðbrögðin á Íslandi, að moka ofan í skurði, sem ég fæ ekki betur séð en að geti haft þveröfug áhrif með aukinni losun metans sem er 23 sinnum áhrifameiri gróðurhúsalofttegund en koltvísýringur. Betra væri þá að rækta tré á þessum túnum. Allt snýst þetta um að aðgerðirnar séu til þess fallnar að virka og í samræmi við umfang vandans. Þess vegna var gaman að heyra hv. þingmann vísa t.d. í Sameinuðu þjóðirnar og Alþjóðaveðurfræðistofnunina því að ég hef á undanförnum dögum tekið mjög undir áherslur framkvæmdastjóra Alþjóðaveðurfræðistofnunarinnar sem hefur einmitt verið að benda á þessa sömu hluti. 

Frú forseti. Mig langar eiginlega að taka þátt í umræðunni sem var hér í gangi en ég ætla samt aðeins að ræða um störf þingsins. Á undanförnum árum hefur svokölluðum aukanefndum fjölgað mikið, bæði á vegum þingsins sem og ríkisstjórnarinnar sem þingmenn manna þó. Störf þessara nefnda eru mikilvæg leið fyrir þjóðkjörna fulltrúa til að koma að mikilvægri vinnu, stundum smáatriðavinnu sem annars yrði stundum ekki unnin eða stundum unnin með síður lýðræðislegum hætti. Þessari þróun fagna ég. Fjölgunin hefur skapað tímapressu á þingi sem er ekki stærra en þetta og ekki síst samkeppni um þá fáu tíma vikunnar sem falla ekki undir störf fastanefnda eða þingfundi. Við sáum dæmi um það bara rétt áðan. Það er nauðsynlegt að þessar aukanefndir og alþjóðanefndir starfi en það er einnig nauðsynlegt að störf þeirra skarist ekki við önnur mikilvæg þingstörf. Ég velti fyrir mér hvort ekki sé nauðsynlegt að búa til meira pláss og jafnvel fast pláss í dagskrá þingsins fyrir störf bæði aukanefnda og alþjóðanefnda en ekki bara að vona að þetta passi allt rétt fyrir hádegi á miðvikudögum og kannski þriðjudögum og svo alla föstudagana. Kannski er einnig rétt að minnast á mikilvægi þess að þingmenn hafi líka tíma til að fara út í samfélagið og tala við fólk en séu ekki alltaf hér í Kvosinni. Mikið hefur verið talað um að Alþingi fjalli lengur um mál að jafnaði en önnur þjóðþing. Ég segi lengur en ekki meira vegna þess að annars staðar er ferlið einfaldlega öðruvísi, jafnvel skilvirkara, það er oftast með áherslu á störf þingnefnda á kostnað svokallaðra „plenary“-funda, með leyfi forseta, þ.e. allsherjarfunda. Ég nefni þetta sem persónulegt innlegg inn í þau störf sem eru fram undan við breytingar á þingsköpum í von um að skilvirkni aukist. Þetta er eiginlega tillaga um að við tölum minna og vinnum meira sem ég veit ekki hversu vel verður tekið í. Auðvitað vil ég ekki takmarka málfrelsi þingmanna en kannski getum við skapað einhvers konar menningu sem minnkar tjáningarþörfina.

Frú forseti. Mig langar að gera samspil loftslagsmála og mannréttinda að umtalsefni í dag, kannski ekki síst sem varaforseti Evrópuráðsþingsins, einnar öflugustu alþjóðastofnanir á sviði mannréttinda sem Ísland á aðild að, en þar eru loftslagsmálin að verða meira áberandi þingstörfum en áður. Í gær veittu mannréttindasamtökin Amnesty international Gretu Thunberg og loftslagsbaráttuhreyfingunni FridaysForFuture verðlaun fyrir það gríðarlega mikilvæga starf sem þau hafa unnið á aðeins einu ári til að vekja athygli á og krefjast þess að róttækari opinberar aðgerðir þarf til að koma í veg fyrir enn meiri hlýnun loftslagsins. Í gær á Íslandi á sama tíma veitti Íslandsdeild Amnesty fernum samtökum ungs fólks verðlaun fyrir baráttu þeirra fyrir róttækari aðgerðum gegn hamfarahlýnun. Óska ég þeim öllum innilega til hamingju með verðlaunin og hvatninguna. Þessi verðlaun stórra alþjóðlegra mannréttindasamtaka sýna að loftslagsbreytingarnar eru nátengdar mannréttindum og baráttunni fyrir þeim. Michelle Bachelet, mannréttindastjóri Sameinuðu þjóðanna og yfirmaður mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna, fjallaði einmitt um náin tengsl loftslagsbreytinga og mannréttinda í opnunarerindi sínu á fundum ráðsins fyrir rúmri viku. Þar staðhæfði Bachelet að loftslagsógnin væri orðin mesta ógn við mannréttindi víða um heim og ein af mestu uppsprettum borgarastríða og átaka, réttindum frumbyggja til lífs og viðurværis væri ógnað með skógareldum í Amazon-skógum og bráðnun íss við norðurskautið. Umhverfissinnar þurfa að búa við ógnanir og jafnvel árásir, sérstaklega í Suður-Ameríku, og opinber umræða sem niðurlægir ungt fólk sem hefur áhyggjur af loftslaginu, framtíð sinni og komandi kynslóða er orðin algengari. Aukinn fjöldi fellibylja og aftakaveðra á borð við það sem gerðist á Bahamaeyjum drepur ekki bara íbúa heldur neyðir fólk til að flýja heimkynni sín. Þetta er líka staðreynd með hið víðáttumikla Sahel-steppusvæði Afríku. Sú pólitík sem við þurfum á að halda til að taka á því hættuástandi er ekki til staðar í dag, sagði Greta Thunberg. Það er ástæða þess að hvert og eitt okkar verður að þrýsta á þá sem bera ábyrgðina frá öllum mögulegum stöðum og fá fólk til að bregðast við. Tökum þetta til okkar, stundum pólitík sem tekur á hættuástandinu og styðjum 

Frú forseti. Á Íslandi er talið að um 20.000 manns þjáist af þunglyndi. Þar af er þunglyndi eldri borgara sérstakt vandamál. Vandamálið felst m.a. í því að það er að einhverju leyti falið og ógreint. Talið er að allt að helmingi hærra hlutfall eldri borgara sýni einkenni þunglyndis en almennt gerist hjá öðrum aldurshópum. Missir maka eftir langt hjónaband, einmanaleiki, verkefnaleysi, óvirkni, hreyfingarleysi, missir sjálfstæðis, stofnanavist, fjárhagsáhyggjur, félagsleg einangrun og jafnvel lífsleiði geta verið veigameiri orsök hjá eldri borgurum en hjá öðrum hópum. Þunglyndi getur verið lífshættulegur sjúkdómur en er oft læknanlegt. Þá er þunglyndi einn stærsti einstaki áhættuþátturinn hvað varðar sjálfsvíg. Þess vegna er mikilvægt að skoða tíðni sjálfsvíga og sjálfsvígstilrauna eldri borgara, en að sjálfsögðu ber að nálgast slíkt af mikilli varúð og nærgætni. Hins vegar, frú forseti, hefur sjálfsvígum eldri borgara fjölgað undanfarin ár. Þunglyndi eldri borgara hefur hins vegar ekki verið rannsakað nægilega hér á landi og höfum við í Samfylkingunni nú flutt tillögu hér á þingi til að bæta úr því. Rannsókna og aðgerða er þörf. Frú forseti. Það er ljóst að þunglyndi eldri borgara og vanlíðan þeirra snertir ekki einungis þann hóp djúpt heldur einnig alla aðstandendur og fjölskyldur þeirra. Ég held að fá mál séu mikilvægari fyrir þingið til að sameinast um og samþykkja. Þunglyndi og einmanaleiki eiga ekki að vera eðlilegir fylgifiskar öldrunar. Pólitík á ekki síst að snúast um hvernig okkur líður.

Virðulegur forseti. Líkt og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir ætla ég að víkja nokkrum orðum að skýrslu um mælikvarða um hagsæld og lífsgæði sem kynnt var í gær en við þingmaðurinn áttum því láni að fagna að sitja bæði í starfshópnum sem vann þá vinnu. Það er kannski fyrst að segja að þetta er löngu tímabær vinna og það sést á viðbrögðunum sem skýrslan fær þar sem fólk á öllu litrófi stjórnmálanna er sammála um að hagvöxtur og landsframleiðsla séu gríðarlega ófullkomin mælitæki til að bera rekstur hins opinbera upp við, ef við ætlum að meta gæði hans. Hér er genginn í salinn hæstv. fjármálaráðherra sem undirstrikaði þessa viðhorfsbreytingu í samfélaginu á ráðstefnu í gær þar sem þessir mælikvarðar voru kynntir. Það er nefnilega þannig að þó að hagvöxtur geti verið að aukast í samfélaginu, þó að landsframleiðsla geti verið í hæstu hæðum, getur t.d. þeim sem neita sér um læknisþjónustu verið að fjölga, ójöfnuður getur verið að aukast í samfélaginu, löng vinnuvika getur hrjáð fjölda fólks. Þessir mælikvarðar eru meðal þeirra sem við leggjum til að verði í mælaborði sem stefnumörkun stjórnvalda byggi miklu frekar á til að sýna að samfélagið sé að þokast í rétta átt hvað varðar innvolsið í okkur öllum. Ég hvet þingmenn til að kynna sér þetta en langar að nefna tvennt sem sló mig dálítið við þessa vinnu. Í fyrsta lagi að það hefur skort upplýsingar sem eru reglulega uppfærðar á tveimur grundvallarsviðum, annars vegar varðandi félagsauð og samspil vinnu og einkalífs og hins vegar varðandi umhverfismál. Þar eigum við ekki nógu tíðar mælingar til að setja inn í svona mælaborð eins og ég myndi vilja sjá. Þetta er eitthvað sem er verið að vinna að og verður unnið að í framhaldinu og er mjög mikilvægt. Í öðru lagi er það sem okkur tókst að gera í þessari skýrslu en það er að tengja neyslu ekki bara hinum meinta jákvæða hagvexti heldur líka umhverfismálum, 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna fjárlaga fyrir árið 2020. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á allmörgum lögum í samræmi við forsendur frumvarps til fjárlaga fyrir árið 2020. Efnisatriði frumvarpsins eru af margvíslegum toga og hafa bæði áhrif á tekju- og gjaldahlið fjárlagafrumvarpsins. Ég mun nú fjalla nokkuð ítarlega um þau atriði sem mestu máli skipta en sú yfirferð er ekki endilega í þeirri röð sem er að finna í frumvarpinu. Í fyrsta lagi er verðlagsuppfærsla krónutöluskatta og gjalda. Í frumvarpinu er að finna tillögur um 2,5% hækkun á hinum svokölluðu krónutölusköttum í samræmi við verðlagsforsendur fjárlagafrumvarpsins. Er þá miðað við áætlaða 12 mánaða breytingu á vísitölu neysluverðs yfir árið 2019 sem er 3,4% samkvæmt þjóðhagsspá Hagstofunnar. Hins vegar er ekki gert ráð fyrir meiri hækkun en sem nemur 2,5% af verðbólgumarkmiði Seðlabanka Íslands til samræmis við verðbólgumarkmiðið, gæti maður sagt, en hér er til þess að líta að yfirlýsing var gefin í tengslum við gerð lífskjarasamningana um að gjöld myndu ekki hækka nema um verðbólgumarkmiðið. Hvað er hér undir? Hér er undir olíugjald, almennt og sérstakt bensíngjald, almennt og sérstakt kílómetragjald, bifreiðagjald, gjald af áfengi og tóbaki, gjald í Framkvæmdasjóð aldraðra og sérstakt gjald vegna Ríkisútvarpsins. Gert er ráð fyrir að þessi hækkun skili ríkissjóði samanlagt 1,4 milljörðum kr. á ári að meðtöldum hliðaráhrifum á virðisaukaskatt, þ.e. hluti þeirrar fjárhæðar er vegna hliðaráhrifanna. Áhrifin á vísitölu neysluverðs eru áætluð smávægileg, 0,07%, og er þá hækkun útvarpsgjalds og gjalds í Framkvæmdasjóð aldraða ekki innifalið en þau gjöld hafa ekki áhrif á vísitölu neysluverðs. Í öðru lagi eru gjaldskrár vegna kostnaðar við rekstur Fjármálaeftirlitsins. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á gjaldhlutföllum eftirlitsgjalds samkvæmt lögum um greiðslu kostnaðar við opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi. Breytingarnar endurspegla álagt eftirlitsgjald að fjárhæð 2.330 millj. kr. Gert er ráð fyrir að heildargjöld Fjármálaeftirlitsins verði 2.479 millj. kr. og aðrar tekjur 42 millj. kr. Þannig er gert ráð fyrir að heildargjöld stofnunarinnar verði 96 millj. kr. umfram samtölu tekna og verði mætt með lækkun á eigin fé stofnunarinnar. Gert er ráð fyrir að breytingarnar sem taka mið af rekstraráætlun Fjármálaeftirlitsins hafi ekki áhrif á afkomu ríkissjóðs. Í þriðja lagi er greiðsla kostnaðar við rekstur umboðsmanns skuldara. Lagt er til að gjald sem standa á straum af kostnaði við rekstur umboðsmanns skuldara verði 0,007637% sem er lækkun frá þessu ári. Í lögum um gjaldtökuna er kveðið á um að tekið skuli tillit til rekstrarafgangs eða rekstrartaps af starfsemi umboðsmanns skuldara við ákvörðun á fjárhæð gjalds fyrir næsta almanaksár. Innheimtar tekjur af gjaldinu eru áætlaðar 286 millj. kr. á árinu 2020. Í fjórða lagi er gjald í Framkvæmdasjóð aldraðra og útvarpsgjaldið. Það er sem sagt lögð til 2,5% hækkun á gjaldi í Framkvæmdasjóð aldraðra í samræmi við verðlagsforsendur fjárlagafrumvarpsins fyrir árið 2020 og áður útgefna yfirlýsingu sem ég hef vísað til. Samkvæmt því verður gjaldið 11.740 kr. á hvern gjaldanda við álagningu opinberra gjalda á árinu 2020 vegna tekna ársins 2019. Áætlað er að hækkunin skili ríkissjóði um 65 millj. kr. í viðbótartekjur. Jafnframt er gert ráð fyrir því að sérstakt gjald vegna Ríkisútvarpsins verði hækkað úr 17.500 kr. í 17.900 kr. í takt við þá stefnu sem hér hefur verið mörkuð. Áætlaðar viðbótartekjur af hækkuninni nema um 120 millj. kr. árlega. Í fimmta lagi er það rekstrarkostnaður hjúkrunarrýma og kostnaðarþátttaka heimilismanna. Það er lagt til nýtt ákvæði til bráðabirgða í lögum um málefni aldraðra. Er það gert til að koma í veg fyrir að kostnaðarþátttaka heimilismanna á dvalar- og hjúkrunarheimilum aukist við það að tengingar við tekjur maka voru afnumdar. Jafnframt er lagt til að gildandi ákvæði til bráðabirgða í lögunum verði framlengt. Þetta leiðir til þess að heimilt verður að verja fé úr Framkvæmdasjóði aldraðra til að standa straum af rekstrarkostnaði hjúkrunarrýma á árinu 2020. Verði frumvarpið að lögum munu útgjöld ríkissjóðs aukast um 200 millj. kr. frá því sem annars hefði orðið vegna þessara ákvæða. Í sjötta lagi er samspil örorkugreiðslna almannatrygginga og lífeyrissjóða. Í frumvarpinu er lögð til framlenging á ákvæðum til bráðabirgða til að sporna gegn því að víxlverkanir örorkubóta almannatrygginga og örorkulífeyris lífeyrissjóða hefjist að nýju á árinu 2020. Þá er gert ráð fyrir að fjárhæð frítekjumarks vegna atvinnutekna örorkulífeyrisþega við útreikning tekjutryggingar og heimilisuppbótar verði sú sama á árinu 2020 og á þessu ári. Frítekjumarkið er nú 1.315.200 kr. á ári sem jafngildir 109.600 kr. á mánuði. Verði það ekki framlengt mun frítekjumark örorkulífeyrisþega vegna atvinnutekna lækka úr 1.315.200 kr. á ári í 300.000 kr. og myndi leiða til lækkunar bóta hjá þeim örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum sem hafa atvinnutekjur yfir frítekjumarkinu. Við erum sem sagt að styðja betur við þessa hópa, enda er það svo að verði þetta ákvæði ekki framlengt myndu útgjöld lækka um 1 milljarð kr. á árinu 2020. Í sjöunda lagi er lögð til framlenging á ákvæðum til bráðabirgða við lög um atvinnutengda starfsendurhæfingu og starfsemi starfsendurhæfingarsjóða og lögum um tryggingagjald sem kveður á um að starfsendurhæfingarsjóðir fái ekki tekjur af almennu tryggingagjaldi á árinu 2020. Sambærilegt ákvæði hefur verið í gildi fyrir árin 2013–2019. Eftir sem áður er áfram gert ráð fyrir óbreyttri fjármögnun frá atvinnurekendum og lífeyrissjóðum, 0,10%. Þá er jafnframt gert ráð fyrir því að samkomulagi milli fjármála- og efnahagsráðherra og félags- og barnamálaráðherra annars vegar og VIRK Starfsendurhæfingarsjóðs hins vegar verði breytt til samræmis og að á næsta ári leggi ríkissjóður starfsendurhæfingarsjóði til framlag á fjárlögum. Í áttunda lagi eru sóknargjöldin. Gert er ráð fyrir að föst krónutala sóknargjalda hækki úr 925 kr. á mánuði samkvæmt gildandi lögum í 930 kr. fyrir árið 2020, um 5 kr. Lögboðið framlag til sókna þjóðkirkjunnar og annarra trúfélaga breytist að öllu jöfnu í samræmi við áætlaða breytingu á meðaltekjuskattsstofni einstaklinga 16 ára og eldri, sem og fjölgun einstaklinga. Nú er hins vegar gert ráð fyrir að fastsetja fjárhæð sóknargjalda, með breytingu á lögum um sóknargjöld líkt og í fjárlögum 2019. Í fjárlagafrumvarpinu er gert ráð fyrir samtals 3.286 millj. kr. framlagi til þeirra liða sem sóknargjald reiknast á að teknu tilliti til almennra aðhaldskrafna í forsendum frumvarpsins og nemur heildarhækkun sóknargjaldsins því á fjárlögum 2019 13,7 millj. kr. Í níunda lagi er gjaldskyld losun gróðurhúsalofttegunda og úrvinnslugjald. Það er gert ráð fyrir að fjárhæð losunargjalds vegna hvers tonns gjaldskyldrar losunar verði hækkuð úr 1.256 kr. í 3.025 kr. til samræmis við breytingar á meðalverði losunarheimilda á Evrópska efnahagssvæðinu eins og það er á árstímabili sem lýkur 31. júlí árið áður. Jafnframt eru lagðar til breytingar á úrvinnslugjaldi vegna bifreiða, plastumbúða, heyrúlluplasts, olíuvara, málningar, prentlita, varnarefna og raf- og rafeindatækja. Gert er ráð fyrir að þessar breytingar muni hafa óveruleg áhrif á tekjur ríkissjóðs. Varðandi vaxtabætur er lagt til að bráðabirgðaákvæði sem kveður á um útreikningsreglur vaxtabóta verði framlengt eitt ár í viðbót sem þýðir að reiknireglur og viðmiðunarfjárhæðir kerfisins verði þær sömu á næsta ári og voru á þessu ári. Á grundvelli þeirra forsendna er áætlað að útgjöld vegna vaxtabóta nemi 3,4 milljörðum kr. á árinu 2020. Í ellefta lagi er skattur á flúoraðar gróðurhúsalofttegundir og skattur á urðun almenns og óvirks úrgangs. Í frumvarpinu er lagt til að tekinn verði upp nýr skattur, annars vegar á flúoraðar gróðurhúsalofttegundir sem fluttar eru til landsins og hins vegar á urðun almenns úrgangs og urðun óvirks úrgangs, svokallaðir grænir skattar. Markmiðið með þessu er að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda þannig að stjórnvöld geti uppfyllt skuldbindingar sínar í loftslagsmálum og náð markmiðum um kolefnishlutleysi árið 2040. Þessi skattlagning er ný af nálinni. Í öðrum löndum hefur hún verið innleidd og skilað árangri. Hún getur gert það á skömmum tíma ef samstaða næst um leiðir í þessu efni og hér er lykilatriðið að til eru valkostir við annars vegar flúoraðar gróðurhúsalofttegundir til kælingar og hins vegar við það að urða. Ef ég byrja aðeins á að fjalla um flúoraðar gróðurhúsalofttegundir vil ég geta þess að slíkar lofttegundir sem fluttar eru til landsins eru m.a. notaðar sem kælimiðlar í kælikerfi í iðnaði. Það er lagt til að skatturinn verði einungis lagðir á lofttegundirnar sjálfar og efnablöndur sem innihalda þær en ekki vörur eða búnað sem krefjast slíkra lofttegunda. Lagt er til að lagðar verði 2.500 kr. á kílógramm flúoraðra gróðurhúsalofttegunda fyrir hvert tonn koldíoxíðjafngildis að skilgreindu verðþaki sem nemur 10.000 kr. á kíló. Þetta er sambærileg nálgun og beitt hefur verið í Danmörku. Í þessu frumvarpi er áætlað að á meðan breytingin er að eiga sér stað muni tekjur skila sér af skattinum til ríkissjóðs og geti numið allt að 600 millj. kr. á ári en eftir því sem dregur úr markaðssetningu efnanna, bæði vegna skattsins og annarra aðgerða til að draga úr notkun þeirra, er ljóst að tekjurnar munu dragast saman og vonandi hverfa. Varðandi urðun almenns og óvirks úrgangs er rétt að halda til haga athugasemdum sem bárust frá sveitarstjórnarstiginu við áformaskjal sem kynnt var á sumarmánuðum. Ég vænti þess að nefndin muni vilja taka til skoðunar þær ábendingar sem þar komu fram en af hálfu sveitarstjórnarstigsins voru uppi hugmyndir um að sveitarstjórnarstigið fengi þetta úrræði til sín en einnig voru áhyggjur af of hraðri innleiðingu en við gerum þó ráð fyrir því að innleiðingin verði í skrefum. Hér er sem sagt lagt til að lagður verði skattur á urðun almenns úrgangs og óvirks úrgangs en bein losun gróðurhúsalofttegunda frá meðhöndlun úrgangs stafar fyrst og fremst frá urðun hans. Það er lagt til að upphæð skattsins verði 15 kr. á hvert kíló af urðuðum almennum úrgangi að undanskildum óvirkum úrgangi og 0,5 kr. á hvert kíló af urðuðum óvirkum úrgangi. Miðað við nýjustu tölur um magn og samsetningu úrgangs, sem er urðaður, er gert ráð fyrir að skatturinn gæti til að byrja með skilað allt að rúmum 1 milljarði en sú fjárhæð myndi eðlilega fara lækkandi ef árangur verður meiri hvað snertir meiri flokkun. Það er talið að um 40% urðaðs úrgangs komi frá heimilum en um 60% frá fyrirtækjum. Af þessu leiðir að fara þarf í töluvert mikið átak til að tryggja aðstöðu, móttöku og þátttöku heimilanna við frekari flokkun. Sett hafa verið töluleg markmið um samdrátt í urðun og því verður að ráðgera að tekjur muni dragast saman ár frá ári eins og ég rakti áðan. Þessum skatti er ætlað að styðja við þessi tölulegu markmið. Eins og ég rakti áðan er gert ráð fyrir því að í ákvæði til bráðabirgða verði kveðið á um að á árinu 2020, á næsta ári, verði skatturinn einungis innleiddur að hálfu leyti, þ.e. að einungis skuli greiða helming þeirrar fjárhæðar skatts sem kveðið er á í lögunum af flúoruðum gróðurhúsalofttegundum og vegna urðunar almenns óvirks úrgangs. Hér er lagt upp með að á árinu 2021 verði greiddur fullur skattur í samræmi við ákvæði laganna. Því er gert ráð fyrir að álagning nýrra grænna skatta muni auka tekjur, eins og ég hef hér rakið, um allt að 1,5 milljarða á næsta ári og mögulega um 1 viðbótarmilljarð á árinu 2021 en ekki er gott að spá nákvæmlega fyrir um það hversu hratt þessar tekjur munu lækka, með öðrum orðum vitum við ekki nákvæmlega hver árangurinn af þessum aðgerðum verður. Ég vænti þess að nefndin muni vilja eiga samtal við hagsmunaaðila í þessu efni og m.a. leggja mat á það hversu vel við erum í stakk búin til að innleiða þessa breytingu jafn hratt og hér er gert ráð fyrir. Þegar allt þetta er tekið saman má nefna að þær tillögur sem ég hef hér rakið eru af margvíslegum toga. Það sama má segja um áhrifin, þau eru mismunandi á ráðstöfunartekjur, verðlag og kaupmátt. Hækkun útvarpsgjalds og gjalds í Framkvæmdasjóð aldraðra nemur samtals 185 millj. kr. en þar koma hins vegar engin áhrif á vísitölu neysluverðs eins og ég rakti áður. Verðlagsuppfærslan mun auka tekjur um 1,4 milljarða og hafa þau áhrif sem ég hef nefnt, 0,07%, á vísitölu neysluverðs. Við gerum ráð fyrir því að grænu skattarnir muni auka tekjur tímabundið, eins og ég hef hér rakið, og síðan eru óbreyttar viðmiðanir vaxtabótakerfisins sem hafa áhrif á útgjöld vegna vaxtabóta eins og ég hef sömuleiðis farið yfir. Aðrar breytingar hafa ýmist áhrif á tekju- og/eða gjaldahlið en samanlögð áhrif af þeim breytingum eru talin vera óveruleg á annað í frumvarpinu en ég hef hér sérstaklega rakið. Að þessu sögðu, virðulegi forseti, legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.

Herra forseti. Þetta er áhugavert frumvarp og snýst svolítið um hversu langt við göngum í að fjármagna opinbera þjónustu með sköttum annars vegar og þjónustugjöldum hins vegar. En í ljósi þess að einn af liðum þessa frumvarps snýst um samspil örorkugreiðslna almannatrygginga og lífeyrissjóða, þar sem verið er að koma í veg fyrir hina svokölluðu víxlverkun þar að lútandi, langar mig að spyrja hæstv. fjármálaráðherra út í frekari áform um afnám svokallaðrar krónu á móti krónu skerðingar gagnvart öryrkjum. Ég sé þess ekki í stað í frumvarpinu eða nýsamþykktri fjármálaáætlun að það sé fjármagnað. Fyrst hér er verið að fjalla um málið með óbeinum hætti langar mig að kalla eftir svörum frá ráðherranum um hvort ekki standi enn til að afnema þá skerðingu í tilviki öryrkja. Og hvernig ætlar hæstv. ráðherra að fjármagna það, ef ekki er gert ráð fyrir því í fjármálaáætlun annars vegar og fjárlagafrumvarpinu sem við erum að fara að ræða í vetur?

Virðulegi forseti. Eins og félagsmálaráðherra hefur boðað er lagt upp með að sú fjármögnun sem tryggð er almannatryggingakerfinu í langtímaáætlun muni m.a. gagnast til þess að taka á krónu á móti krónu skerðingunni eins og hann hefur boðað. Að öðru leyti myndi ég segja að það sé óheppilegt að vera að vinna ár eftir ár með bráðabirgðaákvæði eins og við erum að ræða um í tengslum við víxlverkunina. Við þurfum að komast lengra með heildarendurskoðun örorkubótakerfisins þannig að minna verði um bráðabirgðaákvæði og við náum landi með endurskoðun skerðinga á borð við þá sem hér er nefnd.

Herra forseti. Mér sýnist í fjárlagafrumvarpi og bandormi hæstv. ráðherra einungis gert ráð fyrir rúmlega 1 milljarði til að mæta óskum og eðlilegum kröfum öryrkja. Kostnaður við afnám krónu á móti krónu skerðingar hefur verið metinn um 10–15 milljarðar þannig að reikningsdæmið gengur ekki alveg upp. Við setjum hér fimm ára áætlun sem gerir ekki ráð fyrir þessum fjármunum. Við gerum ráð fyrir fjárlagafrumvarpi sem sömuleiðis gerir ekki ráð fyrir þessum fjármunum þannig að aftur velti ég fyrir mér: Þurfa öryrkjar enn eitt árið að bíða eftir þessum réttmætu kröfum sínum og enn og aftur að bíða eftir að stjórnmálaflokkar, sem hafa allir lofað því að afnema eigi þessa skerðingu, fjármagni afnámið? Ég tek undir þau orð hæstv. ráðherra að hér þarf að ljúka heildarendurskoðun en öryrkjar, sem eru um 21.000 manns, þetta slagar upp í heilt kjördæmi, eru orðnir langþreyttir að bíða eftir að þetta skref sé stigið til fulls. En til að við getum gert það þarf að sjálfsögðu að gera ráð fyrir 

Virðulegi forseti. Nú er ég ekki talsmaður krónu á móti krónu skerðinga sérstaklega. En ég verð að rifja það upp hvernig þetta mál er til komið. Það var hæstv. fyrrverandi forsætisráðherra og formaður Samfylkingarinnar sem leiddi í lög hina sérstöku framfærsluuppbót sem var beint sérstaklega til þeirra sem höfðu ekki úr neinu öðru að spila en berstrípuðum bótum almannatrygginga. Það var ófrávíkjanlegur hluti þeirrar aðgerðar að innleiða krónu á móti krónu skerðingu. Fyrir hverja krónu sem fólk hafði í atvinnutekjur, lífeyristekjur, fjármagnstekjur, aðrar tekjur, var tekin af þeim framfærsluuppbótin. Þetta er kerfi sem Samfylkingin kom á. Þegar menn tala um að afnema eigi krónu á móti krónu skerðinguna verða menn auðvitað að spyrja: Á að hætta með sérstöku framfærsluuppbótina eins og hún var hugsuð í upphafi eða ekki? Það er það sem hefur tafið endurskoðun þessa máls. Við höfum ætlað að færa sérstöku framfærsluuppbótina inn í hið almenna bótakerfi almannatrygginga og þetta hefur kallað á heildarendurskoðun. Það að afnema krónu á móti krónu skerðingu þýðir ekki endilega að menn ætli að vera með sérstaka framfærsluuppbót án allra skerðinga. Þá væri málið allt komið á haus og við værum komin 

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra yfirferðina. Það má taka undir orð ráðherra um að heppilegt væri að taka á öllum þeim bráðabirgðaákvæðum sem þarna eru og er verið að framlengja. Það virðist vera að varanlegustu ákvæðin í skattalöggjöfinni okkar séu alls konar bráðabirgðaákvæði sem við erum svo að framlengja frá ári til árs. En það sem mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra út í er hins vegar það sem ekki er að finna í þessum bandormi, sem eru tekjuáform upp á liðlega 3 milljarða, annars vegar í aukinni gjaldtöku á umferð og hins vegar aukinni gjaldtöku á ferðamenn sem gert er ráð fyrir í tekjuáætlun fjárlagafrumvarps. Gert er ráð fyrir aukinni gjaldtöku á ferðamenn upp á 2,5 milljarða og aukinni gjaldtöku á umferð, umfram krónutöluhækkanir á vörugjöldum og eldsneytisgjöldum, upp á 900 milljónir. Nú kemur ítrekað fyrir að skattbreytingar koma með mjög skömmum fyrirvara fram og þar af leiðandi er mjög erfitt fyrir t.d. atvinnulífið að laga sig að breyttum veruleika. Í ljósi þess að enn bólar ekkert á útfærðum tillögum á 

Virðulegi forseti. Já, það er rétt að af öllum þessum rúmlega 900 milljörðum sem við erum með í fjármálaáætlun reynum við að gera okkar besta í samtali við þingið til að brjóta niður, jafnvel niður í hundruð milljóna og mögulega smærri fjárhæðir, jafnvel niður í tugi milljóna, nákvæmlega hvaða forsendur eru að baki heildartölunni. Það er rétt að í fjármálaáætlun hefur verið gert ráð fyrir því á undanförnum árum að einhvers konar útfærsla á komu- eða brottfarargjöldum, eða einhvers konar önnur útfærsla, eins og við snertum aðeins á í stjórnarsáttmálanum, kæmi inn á tekjuhliðina og er það ein af undirliggjandi forsendum heildarfjárhæðarinnar. Við erum ekki komin með neina útfærslu og enga endanlega ákvörðun um það hvort ráðist verður í slíka gjaldtöku. Við höfum í augnablikinu áhyggjur af stöðunni í ferðaþjónustu. Ég gæti í því sambandi t.d. bent á 

Forseti. Nú geri ég mér grein fyrir að hæstv. ráðherra er vanur því að fást við stórar fjárhæðir og vísar hér til þeirra u.þ.b. 1.000 milljarða sem fjárlögin hljóða upp á í ár. En það sem ég er að benda á er að þó að þetta sé ekki risavaxin tala í hinu stóra samhengi er áætluð gjaldtaka af ferðaþjónustunni samt 2,5% af fjárlögunum og það munar alveg um það. En það væri þá kannski bara hreinna gengið fram - af því að staðan virðist vera óbreytt frá því að við ræddum fjármálaáætlun í vor og auðvitað var hugsunin með fjármálaáætlun m.a. sú að auka fyrirsjáanleika ríkisfjármálanna - og það er ekkert óeðlileg krafa að gjaldtaka sem boðuð var í vor væri þá annaðhvort útfærð nákvæmlega í fjárlagafrumvarpi að hausti eða hreinlega gefin skýr yfirlýsing um að af henni yrði ekki. Og þess vegna ítreka ég spurningu mína: Stendur til að auka þessi gjöld 

Virðulegi forseti. Það sem við viljum fyrst og fremst gera er að standa við afkomumarkmið. Við horfum til heildartekjuliðarins og heildargjaldaliðarins, við birtum og ræðum undirliggjandi forsendur. Það er hárrétt ábending hjá hv. þingmanni að slík gjaldtaka - tekjuaflandi gjaldtaka, eins og gjaldtaka almennt er - var undirliggjandi forsenda. Það má segja að það felist í því ákveðin yfirlýsing að koma ekki með tillögu að slíkri gjaldtöku við framlagningu frumvarpsins en úrslitastund varðandi þessar undirliggjandi forsendur verður í raun fyrst þegar við fáum nýja þjóðhagsspá og uppreiknum tekju- og gjaldahliðina. Þá munum við þurfa að meta: Erum við í þörf fyrir að gera frekari ráðstafanir og erum við í aðstöðu til þess að fylgja eftir þessum undirliggjandi forsendum? 

Virðulegi forseti. Eftir að hafa skoðað þetta frumvarp sé ég að þarna er alveg gífurlegur fjöldi af gjöldum og hækkunum undir. Miðað við að búið er að reikna út nákvæmlega hverju nýtt skattþrep, lægsta þrepið, eigi að skila til lífeyrisþega spyr ég hæstv. fjármálaráðherra hvort það hafi verið reiknað út hve mikið þetta sé í krónutölum, það sem er að koma í skatta og gjöld með þessu. Ég sé að þetta hljóta að vera töluverðar upphæðir og þarna eru að koma ný gjöld eins og urðunargjöld og annað. Þetta á eftir að hafa gífurleg áhrif á þá sem hafa lægst laun og bætur í þessu landi. Af hverju er það ekki reiknað nákvæmlega út hvað það er mikið í krónum talið sem verið er að hækka gjöldin um?

Virðulegi forseti. Í þessu frumvarpi erum við að langmestu leyti að tala um krónutölugjöld og þá er bara spurning hvort við getum horft eins á þetta. Ef krónutölugjöld standa í stað yfir langan tíma á meðan verðbólga er á hverju ári horfum við þannig á það í fjármálaráðuneytinu að gjöldin séu að rýrna að verðgildi. Það felur í sér eiginlega skattalækkun. Jafnvel þó að gjaldið hækki í prósentu má segja það sama á meðan sú prósenta heldur ekki í við verðlag í landinu, að þá sé verðgildi gjaldsins að rýrna. Þessu vil ég halda til haga. En það hvernig þetta kemur niður á hverjum og einum fer náttúrlega eftir því hversu marga bjóra menn drekka, hvað menn kaupa marga lítra og hversu oft af eldsneyti, hvernig heimilishaldið er. Hvernig gjöld og skattar, sem verið er að ræða um í þessu frumvarpi, leggjast á hvert og eitt heimili er bara breytilegt eftir heimili, eftir stærð þess, neyslumynstri o.s.frv. Heildaráhrifin af frumvarpinu 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör en það segir sig sjálft að þarna eru að koma inn ný gjöld sem hljóta að hafa áhrif. En það er annað í þessu sem ég rak augun í og það er í sambandi við að gert er ráð fyrir að frítekjumark verði óbreytt. Ef frítekjumark á ekki að hækka samkvæmt vísitölu, 2,5%, erum við að tala um 2.500 kall sem er þá hækkun á þá sem eru að vinna og eru um 30.000 kr. á ársgrundvelli. Hvernig í ósköpunum getur þetta þá verið sanngjarnt? Ef þetta er eðlilegt, af hverju er þetta það eina sem tekið er út úr? Mér finnst líka furðulegt að bent sé á að að óbreyttu ákvæði hefðu útgjöldin lækkað um milljarð á árinu, þ.e. ef þetta væri ekki inni. 

Virðulegur forseti. Það er alveg ágætisábending hjá hv. þingmanni að ef við myndum á einhverjum tímapunkti sammælast um fasta krónutölufjárhæð í frítekjumark fyrir atvinnutekjur, svo að dæmi sé tekið, væri alveg óvitlaust að láta frítekjumarkið fylgja sama viðmiði og t.d. persónuafslátturinn sem við erum að leggja til að fylgi í framtíðinni framleiðnivexti í landinu. En þetta tiltekna frítekjumark hefur hins vegar verið að skoppa upp og niður. Þegar við ræðum almennt um frítekjumörkin og kostnað við að lyfta þeim erum við annars vegar að velta fyrir okkur hvernig við getum skapað hvatana og lyft undir með fólki sem vill bjarga sér sjálft en við erum líka að horfa á fórnarkostnaðinn sem af því hlýst. Þá meina ég að eftir því sem við lyftum frítekjumarkinu meira dregur meira úr getu okkar til að styðja við þá sem geta ekki aflað sér tekna. Við getum ekki eytt sömu krónunni tvisvar.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir hans framsögu. Ég hef tvær spurningar. Í V. kafla frumvarpsins kemur fram breyting á lögum um greiðslu kostnaðar við opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi. Í greinargerðinni segir að hér sé verið að lækka gjöld á viðskiptabanka og einnig á vátryggingamiðlara, lífeyrissjóði og Lánasjóð sveitarfélaga. Ef hæstv. ráðherra gæti rökstutt það hvers vegna nauðsynlegt er að lækka gjöld á þessa aðila væri gott að fá það hér fram. Ég vil síðan spyrja hæstv. ráðherra út í þennan nýja skatt, urðunargjald. Þetta er nýr skattur eins og hæstv. ráðherra nefndi réttilega, hann á að skila 2,5 milljörðum árið 2021. Samtök iðnaðarins hafa gagnrýnt hann nokkuð harðlega og vilja meina að hættan sé sú að þetta verði bara hrein tekjuöflun fyrir ríkissjóð þar sem aðstöðu- og úrræðaleysi er fyrir hendi varðandi meðhöndlun á slíkum úrgangi. 

Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi varðandi gjaldið þá er því ætlað að standa undir fjármálaeftirliti. Eins og ég rakti í framsöguræðu minni mun gjaldið duga til þess, að viðbættu því sem gengið verður á eigið fé Fjármálaeftirlitsins. Þetta gjald er á endanum ákveðið eftir formlegt samráðsferli og eini ágreiningurinn sem hefur verið um það snýr í raun að umfangi eftirlitsins í landinu. Fjármálafyrirtækin í landinu hafa spurt sig hvort það þurfi þetta mikla regluverk, þetta marga starfsmenn, þetta mikið eftirlit. Þar höfum við frekar viljað ganga fram með þeim hætti að enginn vafi léki á að eftirlitsaðilar væru í stakk búnir til að hafa yfirsýn yfir markaðinn og þau atriði sem þeim eru falin. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur sömuleiðis mjög komið við sögu hér. 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra. Ég hef ákveðnar efasemdir um að nauðsynlegt sé að lækka eftirlitsgjaldið á viðskiptabankana. Nú stendur til að lækka bankaskattinn og ég hefði talið fulla þörf á því að áfram verði eðlilegt eftirlit með viðskiptabönkum í landinu. Þess vegna stingur þetta svolítið í stúf við það sem fram kemur annars staðar í þessu ákvæði. Varðandi urðunarskattinn segir hæstv. ráðherra að verið sé að breyta hegðun fólks. En þetta eru engu að síður 2,5 milljarðar. Þetta er töluvert há upphæð og þess vegna er, held ég, nauðsynlegt að fá nánari útlistun á því hvernig framkvæmd þessa verður háttað, t.d. gagnvart fjölskyldum í landinu. Þetta eru 6.000 kr. á komandi fjárhagsári ríkissjóðs og verða væntanlega þá orðnar 12.000 kr. þegar innleiðingunni er lokið. Það eru töluverðir peningar fyrir efnalitlar fjölskyldur, svo að dæmi sé tekið.

Virðulegi forseti. Ég vil bara hvetja nefndina til að fara vel yfir þessar athugasemdir. Ég vil eins og hv. þingmaður vera raunsær í þessu efni. Ef úrræðin eru ekki til staðar eða lengri tíma tekur að skapa aðstæður fyrir þessa breytingu þarf að hlusta eftir því. Dæmi um ágætisfyrirkomulag sem hefur reynst vel í þessu efni væri skilagjaldið. Það hefur tryggt að í stað þess að fólk kasti frá sér notuðum drykkjarumbúðum erum við með ótrúlega gott endurheimtuhlutfall af drykkjarumbúðum út af fyrirkomulaginu um útlagðan kostnað við kaup og svo endurgreiðslu við skil. Við gætum séð fyrir okkur að ná viðlíka árangri í flokkun gagnvart urðun. En við erum að fara inn á nýtt svið og okkur ber að hlusta eftir því sem framkvæmdaaðilarnir vekja máls á, þar með talin sveitarfélögin og 

Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta frumvarp en vil engu að síður varpa ljósi á nokkur atriði sem ég held að við ættum aðeins að huga að. Í fyrsta lagi held ég að þetta varpi áhugaverðu ljósi á samspil skatta og þjónustugjalda, hvernig við fjármögnum þau útgjöld sem við erum tilbúin að ráðast í. Við í Samfylkingunni höfum frekar talað fyrir því að fjármagna hið opinbera með skatttekjum fyrst og fremst og hafa þjónustugjöld, sjúklingagjöld, innritunargjöld o.s.frv. í lágmarki, en að sjálfsögðu þurfa þau engu að síður að vera til staðar. Mörg þessara gjalda eru fullkomlega eðlileg að mínu mati, og ég ætla ekki að amast við einstökum gjöldum í þessari ræðu. En almennt séð, og ég held að ég komi frekar inn á það þegar við ræðum frumvarpið sem lýtur að breytingum á skattkerfinu, held ég að við þurfum að vera miklu róttækari þegar kemur að því hvernig við byggjum upp skattkerfið, hverjir eigi að bera skattbyrðina uppi og með hvaða hætti. Við í Samfylkingunni, og það ætti ekki að koma neinum á óvart, höfum ófeimin kallað eftir hærri fjármagnstekjuskatti, hærri auðlindagjöldum, hærri mengunarsköttum; þetta eru allt tekjuleiðir sem við ættum frekar að ráðast í en að láta millistéttina eða lægri stéttina bera uppi kostnað ríkisins, hvort sem það er í gegnum þá skatta sem þessar stéttir greiða eða í gegnum einstök krónutölugjöld sem þær greiða fyrir viðkomandi þjónustu. Ég vil líka nefna sérstaklega í upphafi að þótt við séum að tala um tekjuhliðina þurfum við að vera á varðbergi þegar kemur að útgjöldum ríkissjóðs. Mig langar bara segja það úr þessum ræðustól að við í fjárlaganefnd höfum fengið uppfært áhættumat sem lýtur að útgjöldum ársins í ár, 2019. Í upphafi árs var gert ráð fyrir 9 milljarða áhættumati, að gjöldin væru umfram það sem var búið að ákveða í fjárlögum. Nú er búið að uppfæra þetta áhættumat. Það versnaði um 22 milljarða þannig að á þessu ári er gert ráð fyrir 31 milljarði umfram fjárveitingar og til að fjármagna það þarf ríkissjóður að sjálfsögðu að afla tekna. Það er m.a. gert í frumvarpinu. Ég sit í fjárlaganefnd, ekki í efnahags- og viðskiptanefnd, en ég vil samt sem áður hvetja efnahags- og viðskiptanefnd, sem fær þessi frumvörp til umfjöllunar, til að skoða þessi gjöld heildstætt. Mér skilst á nefndarmönnum að hugsanlega standi til að skoða krónutöluhækkanirnar, í hvað þær fari og hvernig þær hafi skilað sér í bættri þjónustu. Að sjálfsögðu snýst þetta allt um að bæta þjónustuna. Það er ekkert markmið í sjálfu sér að auka álögur á borgarana eða fyrirtækin. Tilgangurinn hlýtur að vera að bæta hina opinberu þjónustu. Það er það sem skiptir máli og ég held að vinstri menn og hægri menn geti alveg verið sameinaðir í því. Það er þjónustan sem skiptir máli, ekki endilega krónutalan sem fer í viðkomandi verkefni. En að því sögðu þá kemur það engum á óvart að einhver hluti hins opinbera búi við talsverðan fjárskort sem og stór verkefni, ekki síst á sviði velferðarmála. Við fengum nýlega kynningu í fjárlaganefnd og að öllu óbreyttu stefnir rekstur Landspítalans í 4 milljarða kr. halla á þessu ári og stundum er þessi halli mjög fyrirsjáanlegur. Við erum að samþykkja fjárlög eða bandorm, eins og í þessu tilviki, sem við vitum að dugir ekki til að mæta þeim kröfum sem við leggjum á viðkomandi stofnun. Við þurfum líka að vera mjög raunsæ í áætlanagerð og ég held að við getum verið alveg samferða hvað það varðar. Það eru þrír hlutir sem ég ætla að nefna hér sérstaklega. Hér er aðeins verið að bæta í vaxtabæturnar en í raun er þetta samt svipuð krónutala og verið hefur. Ég vil minna á að vaxtabótakerfið er nánast horfið á Íslandi. Ég held að gert sé ráð fyrir 3,4 milljörðum í það og við sjáum að um helmingur af þeim sem naut vaxtabóta hér á árum áður er dottinn úr því kerfi. Ég held að ég og hæstv. fjármálaráðherra deilum ekki sömu hugmyndafræði þegar kemur að vaxtabótunum. Ég held að vaxtabætur séu mjög nauðsynlegt tæki í okkar velferðarkerfi, til að mæta þeim kostnaði sem tekjulágar fjölskyldur verða fyrir þegar kemur að því að fjármagna sitt húsnæði. En þegar helmingurinn er einfaldlega dottinn út úr kerfinu, út af því að skerðingarnar eru með þeim hætti, er kerfið gallað að mínu mati. Við þurfum að vera miklu myndarlegri í því að tryggja eðlilegt fjármagn til vaxtabóta. Þegar Samfylkingin var síðast í ríkisstjórn lagði hún mikla áherslu á vaxtabætur og barnabætur og á því kjörtímabili sem Samfylkingin var við stjórnvölinn setti hún samanlagt í barna- og vaxtabætur 100 milljarða kr., talsvert meira en þessi ríkisstjórn er að gera þegar litið er til barna- og vaxtabóta. Við höfum niðurbrot á þessu og ef við skoðum hverjir nutu þess helst þá voru það tekjulágar fjölskyldur. Vaxtabætur tekjulægstu fjölskyldnanna náðu að dekka um helming af þeim húsnæðiskostnaði sem þessi hópur varð fyrir. Fyrir tekjulága skipta vaxtabætur talsverðu máli. Í annan stað er hér hefðbundið ákvæði um að hluti af Framkvæmdasjóði aldraðra geti farið í rekstur. Hugmyndin með Framkvæmdasjóði aldraðra, sem er nefskattur, var að fara í uppbyggingu á hjúkrunarheimilum, þetta átti ekki að fara í rekstur. Þetta er svo sem engin ný pólitík. Allar ríkisstjórnir sem ég hef fylgst með undanfarin ár hafa stundað þetta, að taka þá fjármuni, a.m.k. hluta af þeim, sem eiga að renna í Framkvæmdasjóð aldraðra og setja í rekstur. Ég held að við þurfum aðeins að staldra við; ég veit ekki hvenær rétti tíminn er hvað það varðar að stuðla að því að Framkvæmdasjóður aldraðra fari í það sem hann var hugsaður í, sem er í nýframkvæmdir á vegum aldraðra og viðhald. Hér var aðeins komið inn á mengunarskatta og græna skatta og ég held að við eigum að beita þeim í æ meira mæli. Mengun er of ódýr hér á landi. Ég trúi að hagrænir hvatar hafi áhrif, að þeir hafi áhrif á hegðun okkar og hegðun fyrirtækja. Mengunarskattar eru með hagkvæmustu sköttum, ef svo má segja. Skattar eru almennt séð ekki hagkvæmir en mengunarskattar eru hagkvæmir því að þeim tekst að ná yfir þann kostnað sem til fellur í samfélaginu gagnvart þeim aðila sem veldur þeim kostnaði. Ef mengun er einfaldlega of ódýr lendir kostnaðurinn á þriðja aðila. Ég styð heils hugar allar góðar hugmyndir, sem lúta að því að hækka mengunarskatta, græna skatta, og við eigum að skoða þetta í æ meira mæli, að skattleggja þá sem menga því að þeir valda kostnaði. Þá náum við tekjum til að mæta þeim kostnaði sem þeir valda en við náum líka breyttri hegðun. Þetta er það sem við þurfum að huga að í meira mæli en nú er gert. Þetta er auðvitað stóra málið í dag þegar kemur að hamfarahlýnun. Við þurfum ekki bara að fá fólkið í landinu og í heiminum til að haga sér öðruvísi, við þurfum að fá fyrirtækin með í þann leiðangur. Það eru ekki síst fyrirtækin sem menga og það er lykilatriði að stórfyrirtæki, hvaða fyrirtæki sem er, taki þátt í þeirri baráttu að koma í veg fyrir hamfarahlýnun. Spurningarnar, verkefnin og áskoranirnar verða vart stærri en við blasir hvað hana varðar. Að lokum langar mig aðeins að minnast á það sem ég nefndi í andsvörum við hæstv. fjármálaráðherra varðandi afnám krónu á móti krónu skerðingar, það er hluti af því frumvarpi sem hér er til umræðu. Þá er verið að tala um þetta samspil örorkugreiðslna, almannatrygginga og lífeyrissjóða. Allir í þessum sal hafa margoft sagt að þeir vilji afnema þá skerðingu og ég þekki alveg söguna, af hverju hún var sett á fót o.s.frv., ég er ekkert að draga fjöður yfir hana. En ég held að það sé löngu tímabært að við stígum þetta skref en það kostar peninga. Það eru um 21.000 öryrkjar í landinu og við höfum bein áhrif á þeirra kjör. Mér finnst það óásættanlegt þegar helmingur öryrkja er með tekjur undir 270.000 kr. fyrir skatt. Helmingur öryrkja hefur minna en 270.000. Þetta er ekki boðleg tala, ég veit að við erum öll sammála um það. Ef við lítum á 70% öryrkja eru þeir með tekjur undir 300.000 kr. Þetta er hópur sem á í mörgum tilfellum ekki kost á því að afla sér frekari tekna og er upp á náð og miskunn ákvarðana sem eru teknar í þessum sal þegar kemur að kjörum. Eitt af því sem þessi hópur hefur lagt svo mikla áherslu á er að stíga það skref að afnema krónu á móti krónu skerðingu. En það kostar 10–12 milljarða og hægt er að ná í þá fjármuni þegar um er að ræða 1.000 milljarða kr. fjárlagafrumvarp, tekjuleiðirnar eru svo sannarlega fyrir hendi. Hér er hæstv. ráðherra að fara í ýmsar skattalækkanir, t.d. á bankaskatti. Að afnema bankaskattinn kostar um 8 milljarða á ári þegar það er komið til framkvæmda. Það er pólitískur vilji stjórnarinnar að hafa lægsta fjármagnstekjuskatt á öllum Norðurlöndunum. Við sjáum að veiðileyfagjöldin hafa lækkað um 40%, úr 11,2 milljörðum í 7 milljarða, síðan þessi ríkisstjórn tók við þannig að það er ekkert óábyrgt að segja að við getum svo sannarlega fjármagnað afnám krónu á móti krónu skerðingar. Ég tek undir það sem hæstv. ráðherra sagði í andsvari áðan að það þarf að fara að ljúka heildarendurskoðun og hætta að styðjast við þessi svokölluðu bráðabirgðaákvæði og stíga þetta skref. Nú er kjörtímabilið hálfnað og ég held að þetta sé hópur sem er einfaldlega búinn að bíða of lengi. En þessa fjármuni er ekki að sjá, hvorki í bandorminum, fjárlagafrumvarpinu né í fjármálaáætluninni. Ég vil bara brýna hæstv. ráðherra, sem ég veit að er með veskið í þessari ríkisstjórn, til að tryggja að við náum að klára þetta skref áður en kjörtímabilinu lýkur.

Herra forseti. Það sem vekur athygli okkar Miðflokksmanna varðandi þetta frumvarp eru nýir skattar. Við í Miðflokknum erum ekkert sérlega hrifnir af nýjum sköttum, viljum miklu frekar bæta skattinnheimtu. Það kemur fram í fjárlagafrumvarpinu að álagðar skattkröfur upp á 17 milljarða verða afskrifaðar, þ.e. að þeir sem áttu að borga skatta upp á 17 milljarða kr. til ríkissjóðs koma ekki til með að borga þá. Fara þarf í saumana á þessu og vita hvort ekki sé hægt að bæta innheimtu. Talið er að hér séu skattsvik upp á 80 milljarða á ári og jafnvel rúmlega það samkvæmt nýlegri skýrslugerð sem hefur verið kynnt. Ætlunin er að um það bil 200 millj. kr. fari í aukið skatteftirlit á komandi fjárhagsári sem á að skila um 250 millj. kr. í ríkissjóð. Það sýnir að það er langt í frá að verið sé að takast á við það alvarlega vandamál sem felur í sér þessa háu upphæð, um 80 milljarða, sem áætlað er að skili sér ekki í ríkissjóð. Ég vil byrja á því að fara aðeins yfir nýjan skatt sem fjallað er um í 34. gr., skatt á flúoreraðar gróðurhúsalofttegundir. Þetta skilar töluverðum peningum í ríkissjóð en þessi skattur vekur upp ýmsar spurningar: Hve stór hluti skattsins er t.d. til kominn vegna þess að ríkissjóður ætlar að eyða þessum óæskilegu lofttegundum? Það þarf að rökstyðja þennan skatt, þ.e. fer hann í að eyða þessum lofttegundum? Afsláttur er veittur fyrsta árið upp á 50% og síðan kemur full innleiðing til. Þá spyr maður: Ætlar ríkissjóður þá að greiða með þessu fyrsta árið? Hver er raunkostnaðurinn við að eyða þessum flúoreruðu gróðurhúsalofttegundum? Maður spyr sig hve stór hluti skattheimtunnar er bein skattheimta til annarra nota, hversu dýrt er að eyða þessum tegundum, er tæknibúnaður til staðar o.s.frv. Mörgum spurningum er ósvarað og maður veltir fyrir sér hvort þetta komi til með að hafa áhrif á þann tækjabúnað sem hefur þessar lofttegundir - kemur hann til með að hækka? Koma öll kælitæki í landinu til með að hækka? Er það þannig? Eða á þetta bara við um kælitæki í iðnaði? Mér finnst þetta vera óskýrt og þarfnast frekari umræðu og frekari skýringa. Jú, þetta verður allt að tryggja. Það er lágmarkskrafa skattgreiðenda að þeir viti nákvæmlega í hvað skatturinn fer og hversu árangursrík skattheimtan er, hverju hún skili. Það finnst mér vera svolítið óskýrt í þessu, hér er nýr skattur sem þarfnast nánari umræðu og síðan umsagna hagsmunaaðila um með hvaða hætti hann leggst t.d. á fyrirtækin í landinu. Kemur þetta til með að hafa þung áhrif á fyrirtækin í landinu? Við stöndum frammi fyrir auknu atvinnuleysi, fyrirtæki eru jafnvel að segja upp starfsmönnum - getur þetta haft áhrif á afkomu fyrirtækjanna? Við þurfum að fá þessar upplýsingar. Síðan er það urðunargjaldið sem ég kom inn á í andsvari við hæstv. ráðherra, sem er 6.000 kr. á hvert heimili. Það kemur væntanlega, að innleiðingu lokinni, til með að vera um 12.000 kr. á hvert heimili. Þessi skattur á að skila 2,5 milljörðum í ríkissjóð árið 2021. Ég nefndi það í andsvarinu að Samtök iðnaðarins hafi gagnrýnt þennan skatt og ég fagna því að hæstv. ráðherra kom inn á það að fara þyrfti vel yfir þetta í nefndinni, og ég tek heils hugar undir það. Fyrirtækin og heimilin í landinu vilja standa sig vel í úrgangsmálum en ef nægileg og nauðsynleg úrræði eru ekki til, svo að hægt sé að farga úrgangi með fullnægjandi hætti, verður ekki séð að þessi skattur leysi þá stöðu. Það er ákaflega nauðsynlegt að þetta verði rætt í nefndinni og ekki farið af stað með nýja skattheimtu sem kemur ekki til með að skila því sem ætlað er. En það er nú þannig með margt hjá þessari ríkisstjórn að hún hefur svolítið vaðið áfram í þessum grænu sköttum án þess að geta sagt til um árangurinn. Ég kem inn á það hér á eftir, sérstaklega varðandi kolefnisgjaldið. Síðan eru hér nokkur athyglisverð atriði. Ég nefndi t.d. 10. gr. þar sem fjallað er um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi. Maður spyr: Hvaða kröfur gerir ríkissjóður á móti til starfseminnar þannig að eðlilegt samræmi sé á milli raunvaxtar, ef svo má orða það, eftirlitsins og rekstrarmarkmiða ríkissjóðs? Spurningin er: Getur Fjármálaeftirlitið rekið starfsemina hvernig sem er? Talað er um að gjaldið eigi að standa straum af kostnaði við eftirlitið. Að vísu er farið að ganga hér á eigið fé; það var ákvörðun ríkisstjórnarinnar að eftirlitið myndi ganga á eigið fé og það er verið að lækka gjöldin. Ég sé ekki tilgang með því að lækka þetta gjald á viðskiptabankana eins og ég nefndi í andsvari áðan, sérstaklega í ljósi þess að það á að fara að lækka bankaskattinn. Ég vil nefna sérstaklega 21. gr. þar sem fjallað er um Ríkisútvarpið. Það á að hækka gjaldið sem nánast allir landsmenn greiða, að vísu ekki ungt fólk og eldri borgarar. Á fjárlögum fær Ríkisútvarpið rúma 4,8 milljarða og full þörf er á að fara að ræða það í þessum þingsal hvort eðlilegt sé að setja svo mikla fjármuni í þessa stofnun. Nú eru uppi hugmyndir um að taka Ríkisútvarpið út af auglýsingamarkaði, á þá ríkissjóður bara að greiða það? Þessi gjöld hækka um 120 millj. kr. á komandi fjárhagsári í frumvarpinu og ég held að það sé bara nútímakrafa að farið sé yfir það hvort almennur samfélagslegur vilji sé fyrir því að setja svo háa upphæð í þessa starfsemi, sem er jú á samkeppnisgrundvelli. Að lokum vil ég koma inn á kolefnisgjaldið, þótt það sé ekki nefnt beint í frumvarpinu. Það var ákveðið í síðasta frumvarpi að það myndi hækka um 10% á þessu ári og svo um 10% á næsta ári. Tekjur af þessu gjaldi eru nú áætlaðar um 6,3 milljarðar eða 6.340 millj. kr. Um síhækkandi skattheimtu er að ræða á almenning og hinn almenna bifreiðaeiganda og ekki síst þá sem búa á landsbyggðinni þar sem notkun rafmagnsbifreiða er mjög takmörkuð. Svo má ekki gleyma því, eins og hefur komið fram í umræðunni, að það hafa ekki allir efni á því að kaupa sér rafmagnsbifreið og slíkar bifreiðar henta ekki öllum. Það er alveg ljóst að þetta gjald, sem hefur verið hækkað verulega í tíð þessarar ríkisstjórnar, bitnar verst á tekjulægstu hópunum og þeim sem hafa ekki efni á því að kaupa sér nýja rafmagnsbifreið eða bifreið sem losar minna. Það er líka mjög athyglisvert að hæstv. umhverfisráðherra hefur viðurkennt að erfitt sé að meta árangurinn af þessari gjaldtöku. Það kom fram á fundi fjárlaganefndar, þegar umhverfisráðuneytið kom fyrir nefndina, að ráðuneytið getur ekki sagt til um árangurinn af þessu gjaldi. Það er auðvitað ámælisvert að ekki sé hægt að fá að vita hver árangurinn er af gjaldinu. Erum við að nota minna af dísilolíu, minna af bensíni í landinu? Við höfum engar tölur um það. Þetta er eitthvað sem þarf að liggja fyrir. Hæstv. fjármálaráðherra hefur sagt að árangurinn felist í því að verið sé að fjölga rafmagnsbílum mjög hratt. Jú, það er vissulega ánægjulegt að það sé gert en engu að síður verður að jafna þessum skatti niður á landsmenn með sanngjörnum hætti og það gerir þessi skattheimta ekki. Sumir þingmenn hafa einfaldlega glaðst yfir þessari skattheimtu sem mér finnst mjög einkennilegt. Hvernig getum við glaðst yfir einhverju sem er viðurkennt að ekki er hægt að meta árangurinn af? Það er alveg ljóst að fara þarf í saumana á þessu. Við vitum að bifreiðar losa um 6–8% af koltvísýringi en bifreiðaeigendur bera um 90% af þessum losunartengdu sköttum. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra þyrfti líka að láta meta hvaða heimilissamsetningu hækkun kolefnisgjaldsins leggst einkum þungt á. Það er nauðsynlegt að fá að vita það. Maður spyr: Er sú hætta ekki fyrir hendi að verið sé að skattleggja tekjulægsta hópinn sem á öðrum stöðum í frumvarpinu er ætlunin að styðja við? Það er nauðsynlegt að fá það fram. Gjaldið er að hækka nú um áramótin um 10% og það þýðir hækkun á bensíni og dísilolíu. Það er mikil óvissa um olíuverð í heiminum, það hækkaði snarlega um 20% vegna atburða í Miðausturlöndum. Þetta er eitthvað sem er nauðsynlegt að fá fram, hver árangurinn er. Við þekkjum síðan þetta með kolefnislosunina og skurðina sem hefur verið nefnt. Ekki liggja fyrir neinar tölur um það hversu margir nýir skurðir eru grafnir á hverju ári. Það eru upplýsingar sem þurfa að liggja fyrir, þetta virðist allt vera meira og minna órannsakað. Herra forseti. Vissulega eru loftslagsmálin alvarleg og við í Miðflokknum lítum þau alvarlegum augum eins og allir í þessum sal. Við leggjum hins vegar ríka áherslu á að það liggi fyrir hverjar séu réttu leiðirnar, hvaða leiðir beri árangur hvaða leiðir ekki. Það er sjálfsögð og eðlileg krafa að skattgreiðendur fái að vita, þegar á þá eru lagðir nýir skattar, hvort sem er urðunarskattar, kolefnisskattar eða skattar á flúoraðar gastegundir, lofttegundir, hvort það ber árangur. Ég er sannfærður um að almenningur myndi sýna því skilning, alla vega meiri skilning en nú er, að þessi skattheimta sé tekin upp ef menn vissu það fyrir víst hver árangurinn væri. En það liggur ekki fyrir. Það vantar yfirsýn að mínu mati hvað þetta varðar og ríkisstjórnin hefur bara vaðið áfram í þessum málum til að sýna að hún sé að gera eitthvað. Aðgerðirnar felast í skattahækkunum og enginn veit hver árangurinn er. Ég verð að segja að lokum, herra forseti, að að öðru leyti er þetta hefðbundið frumvarp. Það er þó jákvætt að helstu gjaldahækkanirnar eru aðeins lægri en vísitöluhækkunin þannig að það er gott fordæmi og tengist náttúrlega lífskjarasamningunum. Ég held að það sé nauðsynlegt að þessi vinnubrögð verði viðhöfð í framtíðinni, það á ekki alltaf að vera ríkissjóður sem gengur fram fyrir skjöldu með að hækka gjöld um hver áramót sem síðar hækkar verðbólguna, hækkar lán heimilanna o.s.frv. Það er jákvætt og maður spyr: Er það einungis vegna þess að ákvæðið er í lífskjarasamningunum? Hefur ríkisstjórnin ekki frumkvæði að því sjálf að vera ekki alltaf að elta verðbólguna með öllum þeim hækkunum sem fylgja um hver áramót? Að öðru leyti held ég að ég komi inn í þessa umræðu síðar og eftir því sem fram vindur.

Herra forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir ræðuna. Eftir að hafa hlustað á hann velti ég því fyrir mér hvernig hann hefði sjálfur komið fjárlögum saman, ég verð nú eiginlega segja það. Ég spyr: Er eitthvað af þeim tekjutengdu liðum hér sem hann getur fellt sig við eða ekki? Og hvernig myndi hann þá yfir höfuð setja saman slíkt frumvarp? Hann hafði m.a. orð um fjármuni sem varið væri í að koma í veg fyrir skattundanskot - hvaða fjárhæðir telur þingmaðurinn viðunandi að setja í þann málaflokk? Hann nefnir þær 100 milljónir sem hér eru settar í það, ofan á það sem áður hefur verið sett í það, og hefur sýnt sig að hafa skilað árangri, og ég spyr hvað hann telji þurfa þar. Í ljósi þess að hann segir að þetta sé allt ómögulegt hlýtur hann að hafa einhverjar hugmyndir um hvað hann telji heppilegt. Það er erfitt að segja að þetta sé ómögulegt og ekki nægjanlegt og geti ekki skilað nema sáralitlu, ef maður getur ekki stutt það einhverjum rökum. Ég tel reyndar að samtímaeftirlit skili miklum árangri og við höfum séð það þegar skatteftirlitið fer í fyrirtæki og annað slíkt. Það snertir marga og næst til margra á skömmum tíma og það er verið að leggja skatta á aftur í tímann. Það skiptir líka miklu máli, auk þeirra stóru mála sem við höfum séð hin síðustu ár. Það voru ekki stórkostlegir fjármunir sem Sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu fékk til að fylgja eftir Airbnb, en það hefur skilað ótrúlegum árangri. Hann fullyrðir að það komi til með að halda áfram að skila árangri þegar um 400% aukning er í skráningu. En ég spyr þingmanninn, og vil endilega fá 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég lagði á það áherslu í ræðu minni að árangur sæist af þessum nýju sköttum, að við vissum nákvæmlega hverju þessir nýju skattar skiluðu. Ég fór sérstaklega yfir kolefnisgjaldið, eins og hv. þingmaður hefur væntanlega heyrt, og síðan nefndi ég sérstaklega urðunarskattana. Þetta hef ég lagt áherslu á í málflutningi mínum, að við vitum hver árangurinn er. Það liggur ekki fyrir í þessari skattheimtu, eins og hefur komið fram og verið staðfest af umhverfisráðuneytinu eins og ég nefndi. Varðandi skatteftirlit og skattundanskot kemur það líka fram í frumvarpinu, eins og ég nefndi, að álagðir skattar upp á 17 milljarða hafa ekki skilað sér eða verða afskrifaðir. Við þurfum náttúrlega að fá upplýsingar um þetta í nefndinni og formaður nefndarinnar, hv. þm. Willum Þór Þórsson, hefur einmitt komið inn á það og er sammála mér í því að við þurfum að fá upplýsingar um þetta, og það er hið besta mál. En varðandi skattundanskotin er það alveg rétt hjá hv. þingmanni að samstaða þarf að vera til staðar og ég tel að það þurfi að vera fullkomin samstaða, þverpólitísk samstaða, um að taka á þessum málum. Ég tel persónulega að 200 milljóna kr. aukið framlag skili einungis 250 milljónum, mér finnst það vera mjög lág upphæð, 200 milljónir í aukið skatteftirlit eru jú 200 milljónir - það er náttúrlega peningur í því og að sjálfsögðu fagna ég því. En maður spyr sig hvernig þessi árangur er reiknaður út o.s.frv. Mér finnst hann ekki vera nægilegur miðað við þessa upphæð og sérstaklega ekki í ljósi þess hver heildarupphæðin er, 80 milljarðar kr. Þetta er eitthvað sem allir flokkar verða að sameinast um, hvernig fara eigi í þessa hluti og hvernig taka eigi á þeim. 

Herra forseti. Ég þakka þingmanninum svarið. Það var þó kannski fátt um svör annað en það að ekki liggi fyrir rannsóknir á því hvaða skattar skili árangri og hvaða skattar geri það ekki. Ég nefndi Airbnb áðan og ég heyri að þingmaðurinn tekur undir það. Ég er sammála því að þverpólitískt hljótum við að sameinast um að vilja koma í veg fyrir skattundanskot. En það er samt þannig að þeir skattar sem hér eru lagðar til, t.d. flúoreraði skatturinn, eru nálgun sem beitt hefur verið í Danmörku. Við erum ekki að grípa þetta alveg úr lausu lofti. En ég treysti því auðvitað, eins og hv. þingmaður kallar hér eftir, að mjög vel verði farið ofan í þetta í nefndinni. Það er með þetta frumvarp eins og öll önnur að við eigum að fara vel yfir það í nefnd. En við hljótum að þurfa að horfast í augu við það, ef við erum sammála um að við búum við hamfarir og vá af manna völdum, að urðun er ekki góð, hún er bara ekki góð, ég held að við hljótum að geta verið sammála um það. Hvaða hvata aðra en þá sem koma við budduna hjá fólki vill þingmaðurinn leggja út í? Það á að vera mjög íþyngjandi að urða, að mínu mati, af því að það á að hvetja fólk til að flokka. Þingmaðurinn hlýtur að hafa einhverjar hugmyndir um hvað hann myndi vilja gera, annað en að bíða eftir því að einhverjar niðurstöður liggi fyrir. Getum við beðið, ef við leggjum skattinn ekki á, eftir rannsóknum og eftirfylgni? Séð til hvort það hafi skilað árangri eftir tvö eða þrjú ár? Hvernig eigum við að rannsaka þetta? Við getum alveg gert skoðanakönnun, það vill enginn borga hærri skatta. Það þekkjum við almennt. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég held að hv. þingmaður hljóti að hafa misskilið orð mín þegar hún segir að þetta sé úr lausu lofti gripið. Ég held einmitt að það sé kjarni málsins í þessari tilteknu skattheimtu, þ.e. urðunargjaldinu. Það hefur verið gagnrýnt af Samtökum iðnaðarins, eins og ég rakti, sem þekkja vel til í þessum efnum, að aðstaðan sem boðin er fyrirtækjum og jafnvel einstaklingum sé ekki fullnægjandi. Það er kannski lágmarkskrafa að þegar þessi skattur er lagður á sé öll aðstaða fyrir hendi og búið sé að byggja hana upp þannig að þessir hlutir geti verið í lagi. Ég tek heils hugar undir það með hv. þingmanni að það er ekki heppilegt að urða. Ég hefði viljað sjá að það yrði aflagt. En þessi skattur er lagður á öll heimili í landinu. Hann verður, þegar innleiðingu er lokið, um 12.000 kr. og það er svolítill peningur. Á Suðurnesjum er engin urðun, þar er allt sorp brennt - eiga heimilin á Suðurnesjum að borga þennan skatt? Því hefur ekki verið svarað. Það er því ýmislegt sem þarf að fara yfir í þessu máli, eins og hæstv. fjármálaráðherra nefndi. Það er gott að hann kom inn á að þetta verði rætt í nefndinni og við verðum að fara yfir þetta; þetta eru háar upphæðir, þetta eru 2,5 milljarðar, og það er sjálfsögð og réttmæt krafa skattborgaranna að farið sé í saumana á þessu máli. Mér finnst þessi skattheimta, þessi nýi skattur, sýna að farið sé af stað án þess að búið sé að vinna nægilega grunnvinnuna, sem kemur greinilega fram í gagnrýni Samtaka iðnaðarins.

Herra forseti. Hæstv. fjármálaráðherra hefur kynnt fyrir okkur áform um ótal hækkanir gjalda og skatta sem að miklu leyti munu auðvitað hafa áhrif á verðlag og verðbólgu, bæði bein áhrif vegna þeirra gjalda sem hér eru kynnt en einnig vegna þess, eins og reynslan sýnir, að hækkanir sem ríkið stendur fyrir leiða til hækkana á öðrum vörum og þjónustu svoleiðis að það verða ákveðin margfeldisáhrif af þessu. Nefnt hefur verið að gert sé ráð fyrir 2,5% hækkun krónutölugjalda og það sé lægra en sú verðbólga sem menn gera ráð fyrir og vísað er í lífskjarasamninganna svokölluðu. En þetta er engu að síður fráhvarf frá þeirri stefnu sem var mörkuð árið 2014 um að ríkið hætti að vera leiðandi í að hækka verðlag í landinu. Það er mjög óviðeigandi að ríkið sé alltaf fyrst til, um áramót, að hækka sín gjöld og sína þjónustu vegna væntinga um að verðbólga muni verða svo og svo mikil á komandi ári. Með því er ríkið auðvitað að gefa upp boltann með þær hækkanir sem fylgja í kjölfarið. Það eru ekki aðeins hefðbundnar krónutöluhækkanir sem hafa verið kynntar hér heldur líka ýmis ný gjöld og nýir skattar og mikil áhersla er lögð á svokallaða græna skatta. Þetta á víst að vera eitthvað skárra en aðrir skattar og önnur gjöld sem leggjast á almenning vegna þess að þeir eru grænir, þeir eiga að hafa einhvern göfugan tilgang. En þá má eins spyrja um aðra skattlagningu: Á hún ekki almennt að hafa göfugan tilgang? Eða getum við átt von á því frá þessari ríkisstjórn að hún fari að leggja á sérstaka heilbrigðiskatta eða heilbrigðisgjöld, sérstaka velferðarskatta og þess vegna eigi menn ekki kvarta, þetta séu velferðarskattar sem muni nýtast fólki til aukinnar velferðar? Eða öryggisgjald, öryggiskatta, til þess að hægt sé að standa undir löggæslu og öryggi almennings? Grænir skattar og græn gjöld eru bara skattar og gjöld og auknar álögur á almenning í landinu. Og það sem verra er, þeir í rauninni nálgast það að vera nefskattur og leggjast eðli máls samkvæmt hlutfallslega verst á þá sem eru tekjulægri því að meira og minna allir þurfa að greiða þessa refsiskatta, refsigjöldin sem grænu skattarnir í rauninni eru. Þegar farið er í gegnum það frumvarp sem hæstv. fjármálaráðherra mælti fyrir áðan birtist auðvitað langur listi af ýmiss konar hækkunum og í XVII. kafla eru kynntar breytingar á lögum um úrvinnslugjald. Í 25. gr. segir að í stað 350 kr. komi 900 kr., í stað 700 kr. komi 1.800 kr.. Í 26. gr.: Í stað 16 kr. komi 28 kr. o.s.frv. Allt er þetta á sömu bókina lært. Úrvinnslugjald hvers konar mun hækka mjög verulega og það leggst á allt mögulegt sem fólk þarf að nota í sínu daglega lífi og dreifist þar af leiðandi víða um samfélagið og hefur áhrif mjög víða og áhrifin í öllum tilvikum eru auknar álögur á almenning í landinu. Svo er það breyting á lögum um umhverfis- og auðlindaskatta sem kynnt er í XVIII. kafla, um skattlagningu á flúoraðar gróðurhúsalofttegundir, og svo urðunarskatt, sem er alveg dæmalaus hugmynd að mínu mati. Enn einn nýi græni skatturinn, enn einn refsiskattur, og í þessu tilviki stendur til að refsa fólki fyrir að kaupa sér hluti, kaupa sér jafnvel mat í umbúðum sem svo þarf að henda. Þetta er í rauninni skattur á það að vera til. Það var ákaflega áhugavert að heyra hæstv. fjármálaráðherra, formann Sjálfstæðisflokksins, lýsa því áðan að þetta væri ekki skattur sem væri beinlínis ætlaður til tekjuöflunar heldur til neyslustýringar. Mér þykir það tíðindum sæta að það sé orðin stefna Sjálfstæðisflokksins að ráðast í neyslustýringu, hafa vit fyrir fólki um hvað það kaupir, í þessu tilviki að reyna að fá það til að kaupa sem allra minnst með sérstöku refsigjaldi fyrir það að versla, fyrir það að kaupa hluti. En það sem gerir þetta nú enn sérkennilegra er að á sama tíma treystir ríkisstjórnin á aukna neyslu til að fjárlögin gangi upp. Menn leggja til refsingar við því að almenningur stundi neyslu, kaupi hluti, en ætlast um leið til þess að almenningur haldi áfram að kaupa hluti svo að fjárlögin gangi upp. Þetta er ekkert lítið gjald sem menn ætla að leggja á, 15 kr. á hvert kíló af urðuðum úrgangi. Eflaust verður það eins með þetta eins og aðra refsiskatta þessarar ríkisstjórnar og þeirrar síðustu, að þeir munu bara hækka jafnt og þétt og í hverju tilviki verði útskýrt fyrir okkur að það sé allt í lagi því að tilgangurinn sé svo göfugur. Úrvinnslugjald á ýmsar umbúðir hækkar, plastumbúðir, og það sem vekur sérstaka athygli mína er að úrvinnslugjald á heyrúlluplast mun hækka úr 16 kr. á kíló í 28 kr. á kíló. Þetta er mjög umtalsverð hækkun, eins og reyndar aðrar hækkanir sem eru kynntar í þessu frumvarpi. En hvers vegna? Hvers vegna að refsa bændum sérstaklega fyrir að nota vöru sem þeir þurfa á að halda í sinni framleiðslu? Ég veit ekki annað en að bændur séu almennt duglegir við að halda utan um það plast sem þeir nota og koma því á réttan stað þegar það hefur lokið hlutverki sínu. Hvers vegna þá að refsa þeim? Er ætlast til að þeir noti minna af þessu plasti, þ.e. framleiði minna? Eiga þeir að framleiða minna hey? Er kannski ætlast til þess að þeir fari aftur að nota gömlu baggana? Hver er tilgangurinn með því að refsa bændum fyrir það að framleiða matvæli á Íslandi? Þetta er bara enn eitt dæmið um að það sé sótt að íslenskri matvælaframleiðslu og íslenskum landbúnaði úr öllum áttum sem í samhengi við umhverfismálin er sérstaklega einkennilegt vegna þess að fátt er betur til þess fallið að verja umhverfið og sérstaklega að bregðast við loftslagsmálum en að efla íslenskan landbúnað, innlenda matvælaframleiðslu og neyslu þeirrar framleiðslu hér á landi, ekki hvað síst. Þetta myndi ég telja að gengi beinlínis gegn markmiðinu um umhverfisvernd og feli ekki í sér annað en einhvers konar refsingu fyrir að standa í landbúnaði á Íslandi og framleiða matvæli. Því miður er allt of margt af því sem hefur verið kynnt í dag sama eðlis. Þetta eru refsiskattar frekar en að þeir skili einhverjum jákvæðum árangri. Svo hefur verið nefnt, þó að það hafi ekki verið kynnt fyrir okkur þingmönnum enn þá, að von sé á, af lýsingum að dæma, hreint brjálæðislegum gjöldum á fólk fyrir að fara leiðar sinnar. Þau atriði sem ég vísa til eru reyndar ekki í fjárlagafrumvarpinu og það er í sjálfu sér sérkennilegt. Þetta hefur farið leynt þangað til að stóð til að kynna það í dag og þá er sá kynningarfundur settur á sama tíma og þessi þingfundur hófst. En miðað við lýsingar á því ætla menn að ganga enn lengra í að refsa borgurunum fyrir að vera til, fyrir að kaupa sér mat og hluti og fyrir að fara leiðar sinnar, með hreint ótrúlegri gjaldtöku sem á að renna í, að því er virðist, óendanlega dýrt og óhagkvæmt verkefni sem er kallað borgarlína. En nú er ég líklega fara aðeins út fyrir efnið og þó ekki því að þetta er allt á sömu bókina lært. Niðurstaðan er sú að þrátt fyrir að ríkisstjórnin hafi kynnt þessi fjárlög sem skattalækkunarfjárlög er sú ekki raunin. Það er verið að auka álögur á almenning í landinu sem sést best ef menn líta á stóru myndina og á þá staðreynd að nú er gert ráð fyrir að skatttekjur ríkisins hækki líklega um á bilinu 40–50 milljarða á milli ára. Ótrúleg upphæð. Menn höfðu raunar gert ráð fyrir að skatttekjur myndu hækka meira á þessu ári, 2019, en hafa í ljósi efnahagsþróunin orðið að endurmeta það til lækkunar. Skatttekjurnar aukast ekki eins mikið og menn gerðu ráð fyrir. Samt gera menn ráð fyrir á næsta ári, þar sem áfram verða ýmis efnahagsleg vandræði til að takast á við, gríðarlegri hækkun skatttekna. Það er að hluta til vegna þessara gjaldahækkana sem hafa verið nefndar hér í dag. En það er auðvitað líka að hluta til vegna þess að ríkisstjórnin gerir ráð fyrir því að fólk muni ekki láta segja sér að það megi ekki ferðast á milli staða og megi ekki kaupa sér hluti, hvað sem líður refsisköttum. Niðurstaðan, gangi þetta fjárlagafrumvarp eftir, verður sú að skatttekjur ríkisins hafi á tveimur árum, frá árinu 2018, hækkað um hvorki meira né minna en rúm 10%. Á tveimur árum hækka skatttekjur ríkisins um 10% og svo kynna menn þetta sem skattalækkunarfrumvarp. Alveg með ólíkindum, herra forseti. Stóra myndin sýnir að ríkisstjórnin er að leggja auknar álögur á almenning í landinu. Væntanlega telur hún sig þurfa á því að halda til að geta staðið undir stækkandi bákni en það er líka mjög ámælisvert með hvaða hætti þetta er gert, með þessum nefskatti sem birtist í hvers konar grænum refsisköttum, með gjaldahækkunum sem gefa upp boltann fyrir verðlagshækkanir og hækkun vísitölu á nýju ári, með almennt neikvæðum hvötum fyrir atvinnulíf og almenning á Íslandi. Þetta eru með öðrum orðum, talandi um umhverfismál, herra forseti, ekki sjálfbær fjárlög.

Virðulegi forseti. Það er kostulegt að menn lýsi því sem skattahækkunarþróun þegar tekjur ríkisins fara vaxandi með auknum umsvifum í hagkerfinu. Þannig var það t.d. þegar við hv. þingmaður vorum saman í ríkisstjórn að tekjur ríkisins voru mjög að vaxa en við vorum samt að lækka skatta. Skatthlutföllin voru lækkuð, við vorum að létta byrðar fólks og fyrirtækja. Það er alveg það sama sem á við hér og algjörlega fráleitt að halda því fram að þegar krónutölugjöld eru látin koma í humátt á eftir verðlagsþróun í landinu séum við að taka til baka allan ávinninginn af öðrum skattalækkunarfrumvörpum. Heildaráhrifin af tillögum ríkisstjórnarinnar eru til lækkunar á álögum, enda fengju þær tillögur ekki stuðning verkalýðshreyfingarinnar ef það væri á hinn veginn. Það er alveg augljóst. En ég sagði ekki í framsöguræðu minni að ég teldi grænu skattanna góða þar sem þeir væru neyslustýring. Ég notaði aldrei það hugtak. Ég sagði hins vegar að við værum að reyna að hafa áhrif á hegðun og þá var ég ekki að vísa til neyslunnar heldur til þess að við næðum breyttri hegðun í umgengni um úrganginn. Þá erum við fyrst og fremst að vonast til þess að hann verði í auknum mæli flokkaður; að þegar við erum með sorp, úrgang sem hægt er að flokka, hvort sem eru umbúðir af neysluvöru eða annað, gerum við það og skilum honum til endurvinnslu en komum ekki með hann óflokkaðan til urðunar, sem er óæskilegra. Það er sú breytta hegðun sem ég er að tala um. Og í báðum þessum tilvikum, þegar við erum að ræða um grænu skattana í þessu máli, eru til staðar valkostir. Flúoreraðar gróðurhúsalofttegundir eru ekki þær einu sem koma til greina til að drífa áfram kælimiðlana heldur eru til aðrir kostir og við erum að reyna að fá fram þá breyttu hegðun að nota umhverfisvænni kosti og að menn séu frekar að flokka en urða til endurvinnslu. En ég hef margítrekað hér í framsöguræðu og í andsvörum að ég vil að nefndin fari mjög vel yfir það hvort við séum í stakk búin til að gera breytinguna sem er boðuð hér.

Herra forseti. Fyrst varðandi fyrri athugasemd hæstv. ráðherra: Ég geri fyrst og fremst athugasemd við það hversu mikið skatttekjur ríkisins aukast á meðan hagvöxtur er ekki meiri en raun ber vitni. Ég teldi raunar að skatttekjurnar ættu við þessar aðstæður jafnvel að aukast heldur hægar en hagvöxturinn. En eins og sakir standa virðast skatttekjur á þessu tímabili aukast mun hraðar en hagvöxtur og þar af leiðandi fela í sér auknar álögur. Varðandi athugasemd hæstv. ráðherra vegna úrvinnslugjaldsins er áhugavert að heyra hæstv. ráðherra segja að í þessu eigi ekki að felast neyslustýring heldur eingöngu einhvers konar hegðunarbreyting, því að ég veit ekki betur en að þetta hafi verið kynnt á þann hátt að það ætti að draga úr neyslu. En gott og vel. Ég er að sjálfsögðu sammála því að við eigum að stuðla að aukinni endurvinnslu og að því að farið sé með sorp á eins umhverfisvænan hátt og hægt er - og urðun er vissulega ekki sérstaklega umhverfisvæn leið til þess að losna við sorp. En þó að hæstv. ráðherra hafi nefnt að í tilviki þessara flúoreruðu lofttegunda sé til staðar annar valkostur, sem kann vel að vera rétt hjá hæstv. ráðherra, er vandinn sá að annar sambærilegur valkostur er ekki til staðar eins og sakir standa til að fást við það sorp sem nú er urðað. Nú þegar er heilmikil endurvinnsla á þeim efnum sem hægt er að senda í endurvinnslu, þó að það verði að segjast að stór hluti þeirra fari út til Svíþjóðar og annarra landa þar sem einfaldlega er kveikt í draslinu. En við erum ekki búin að byggja upp það sem ég tel að ríkisstjórnin ætti að stuðla að, nútímalega hátæknisorpbrennslu, rétt eins og menn eru með í Ósló, til að mynda, 

Virðulegi forseti. Það er góð hugmynd að við skoðum frekari nýtingu úrgangs innan lands til uppbyggingar í þeim anda sem hv. þingmaður nefnir og ég held reyndar að við getum báðir, ef við eigum að flokka stjórnmálamenn - ekki til endurvinnslu en svona til að ná að skilgreina okkur - talist í flokki raunsæismanna í þessu. Aðalatriðið er að við erum að horfa á tölur sem sýna umfang urðunar á Íslandi sem veldur áhyggjum. Við sjáum í nágrannalöndum úrræði sem leysa af flúoreraðar gróðurhúsalofttegundir með nýrri og umhverfisvænni kostum og við viljum ýta undir þá þróun á Íslandi, þ.e. meiri flokkun og betri eða umhverfisvænni efni í kælimiðla. Ég vil enn og aftur taka það fram að ég hef hlustað eftir athugasemdum sem komu fram við áformaskjalið og þar hefur margt verið sagt, bæði að við séum að fara fullbratt í þetta og að innviðirnir séu ekki til staðar til að fara í þetta umfangsmikla flokkun. Sveitarstjórnirnar hafa haft sjónarmið uppi um að þær ættu að fá heimildir til að leggja gjaldið á vegna þess að þær eigi að bera ábyrgð á þessu öllu saman. Það má spyrja sig hvort þá væri komin sú svipa í málið sem á þyrfti að halda, ef sá sem hefur ekki verið að leiða fram breytingu á nú að fá svipuna til að berja á sjálfum sér. Þetta eru allt atriði sem þarf að skoða. Aðalatriðið er að við þurfum að byrja á því að vera sammála um að umfang urðunar sé óeðlilega mikið miðað við þau úrræði sem eru til staðar og við erum ekki, fyrir kælimiðlana, í takt við tímann, borið saman við nágrannaþjóðir.

Herra forseti. Ég held að þessi samskipti geti alveg endað á jákvæðum nótum. Ég er sammála hæstv. ráðherra, ef um er að ræða skaðleg efni þar sem önnur síður skaðleg eru valkostur á tvímælalaust að stuðla að því að hin skaðlegri hverfi, séu a.m.k. síður notuð. Varðandi urðunina ætla ég bara að árétta það sem ég nefndi aðeins áðan, að urðun er ekki umhverfisvæn nema síður sé. Hún losar til að mynda gríðarlega mikið af gróðurhúsalofttegundum svoleiðis að þar þarf vissulega aðrar leiðir. En ég myndi þá vilja sjá ríkisstjórnina stuðla að því að þær leiðir yrðu til fremur en að refsa fólki fyrir að þurfa að nýta sér þá einu leið sem er til staðar. Til að mynda - svo að ég ítreki það - eru allar forsendur til þess að hægt sé að fara í sorpbrennslu með miklu umhverfisvænni aðferðum en var fyrir tíu árum, ég tala nú ekki um 20. Það er alveg gjörbreytt tækni, meira að segja er hægt að brenna plast á eins umhverfisvænan hátt og náttúrulegt gas. Raunar er heimilissorp á heildina litið - og þetta eru upplýsingar frá bandarísku umhverfismálastofnuninni - umhverfisvænsta brennsluefni til orkuframleiðslu, augljóslega umhverfisvænna en kol, olía og gas. Vonandi mun ríkisstjórnin stuðla að því að við nýtum tæknina til að búa til fleiri valkosti í flokkun og brennslu fremur en að leggja áfram áherslu á að refsa fólki fyrir að nýta þau einu úrræði sem eru til staðar.

Herra forseti. Það er svo sem hægt að segja margt um þetta frumvarp, miklu meira en mann óraði fyrir að hægt væri að segja um níu blaðsíður af aðallega krónutölubreytingum. Það er fyrir margra hluta sakir ágætt en maður er aldrei fullkomlega ánægður. Það sem er beinlínis vont, svo maður byrji á því, eru nokkrar gjaldskrárhækkanir, þó færri en í fyrra, sem snúa að gjöldum sem eiga að byggja á raunkostnaði en ekki liggur fyrir neitt sem sýnir hver raunkostnaðurinn er. Ég hef talað um þetta oft áður. Það er auðvitað pólitísk ákvörðun að veita afslátt af raunkostnað í ákveðnum tilfellum, t.d. held ég að sé pólitísk sátt um að komugjöld á heilsugæslu eigi að vera fast og viðráðanlegt gjald, óháð þjónustustigi. En almennt séð ættu gjöld að byggja á fyrirliggjandi yfirliti yfir raunkostnað og meðan það yfirlit er ekki til mun ég alltaf leggjast gegn ákveðnum krónutöluhækkunum. Við verðum eiginlega að vita hvað hlutirnir kosta til að vita hvort það sé eðlilegt að þeir hækki. Þrátt fyrir þetta almenna nöldur eru ekki allar hækkanir slæmar og það er þrátt fyrir allt nokkuð mikil pólitísk sátt á Íslandi um nauðsyn þess að taka loftslagsvá mjög alvarlega og grípa til aðgerða til að draga úr losun á gróðurhúsalofttegundum og annarri skaðlegri mengun. Megnið af frumvarpinu sem við ræðum hér snýr að umhverfistengdum gjöldum í samræmi við mengunarbótarregluna eða, með leyfi forseta, „polluter pays principle“. Mér finnst þetta vera góð regla að sumu leyti nema hvað hún hunsar betri skýringu sem er að verið sé að jafna út verðlag með hliðsjón af því sem kallað er, með leyfi forseta, „externalities“, sem mætti kannski þýða sem jaðaráhrif eða eitthvað þannig, þ.e. ekki allur raunkostnaður af öllu birtist í markaðsverði þar sem markaðsverð tekur sjaldnast mið af því t.d. hvað það kemur til með að kosta að hreinsa upp eftir að partýið er búið. Umhverfisgjöld af þessu tagi eru leiðir til að leiðrétta það lítillega. Í frumvarpinu er aðallega beint sjónum að flúoreruðum gróðurhúsalofttegundum og þá aðallega brennisteinshexaflúoríði, nokkrum blöndum og HFC- og PFC-efnum. Það er jákvætt að við séum að taka á því. Áður hafa sum efni úr þessum flúoreraða flokki, t.d. CFC-efni, hreinlega verið bönnuð. Það er erfiðara að banna þessi efni en hin vegna þess að þau eru miklu gagnlegri. Því er ágætt að þetta gjald falli á þau, vegna þess að í einhverjum tilfellum eru aðrir möguleikar. Til að mynda er brennisteinshexaflúoríð um 23.900 sinnum öflugri gróðurhúsalofttegund en CO2 og þetta snýr ekki að hvarfgirni, eins og einhver talaði um hér í pontu um daginn, heldur um það hversu mikinn hitaþéttleika efnið hefur. Þetta efni er engu að síður rosalega mikilvægt, þ.e. brennisteinshexaflúoríð, í öryggiskerfum raforkudreifikerfisins, enda notað í háspennulekastraumsrofum, þ.e. háspennuútgáfunni af lekastraumsrofunum sem við erum með í húsunum okkar. Og að vísu í ýmsu öðru. Eins og það dæmi sýnir eru mörg skaðleg efni mikilvæg fyrir samfélag okkar og við þurfum að finna góðar leiðir til þess að takmarka notkun þeirra og losun. Það er t.d. allt í lagi að brennisteinshexaflúoríð sé í einhverju lokuðu rými en ef það sleppur út undir bert loft er það slæmt. En í því tiltekna dæmi eru aðrir valkostir, svo sem loftpressu-, olíu-, lofttæmis- og koltvísýringsrofar. Gjald af þessu tagi getur orðið til þess að umhverfisvænni háspennulekastraumsrofar séu notaðar í þeim tilvikum þar sem það er yfir höfuð mögulegt. Það er ekki alltaf mögulegt að nota þá í staðinn en það er alla vega eitthvað sem er raunhæft að gera í mörgum tilfellum. Ég nefni þetta atriði, sem er tæknilegt og í rauninni núanserað atriði að hluta til, sem svar við þeim athugasemdum hv. þm. Birgis Þórarinssonar áðan að peningarnir þurfi að skila einhverju. Stundum eru svona gjöld hreinlega leið til að stýra neyslu burt frá verri aðferðum í átt að einhverri betri. Í þessu tilfelli er þetta neyslustýring gagnvart raforkufyrirtækjum. Það sem mér finnst verra við þetta frumvarp er að á meðan hækkuð eru gjöld og skapaðir neikvæðir hvatar gagnvart því að menga virðist vera miklu minna gert til að skapa jákvæða hvata. Það eru nokkrir hvatar sem hef ég hef lesið um og mér dottið í hug að undanförnu sem ég held að mætti taka inn í þessa púllíu, t.d. erum við með virðisaukaskattsafslátt af rafbílum í dag og það er bara mjög fínt. En það er enginn sambærilegur virðisaukaskattsafsláttur af reiðhjólum og rafhjólum sem eru á margan hátt betri valkostur þegar þeim verður komið við. Slíkur afsláttur yrði til að styðja við orkuskipti með öðrum og að sumu leyti öflugri hætti og myndi falla að hugmyndum ríkisstjórnarinnar um að bæta reiðhjólasamgöngur sem hæstv. samgönguráðherra kynnti á dögunum. Ég held því að afsláttur af þessu tagi myndi kosta mjög lítið fyrir ríkissjóð en hafa mjög mikil áhrif. Annar hvati tengist því að virðisaukaskattsfsláttur er í gildi gagnvart almenningssamgöngum sem fylgja föstu tímaplani annars vegar og leigubílaþjónustu hins vegar en skammtímaleiga á reiðhjólum og rafhjólum er hins vegar virðisaukaskattsskyld. Slík þjónusta þarf eðli málsins samkvæmt að vera mjög ódýr til þess að hún sé notuð í eðlilegum mæli. En í mínum huga er nálgunin við notkun slíkrar þjónustu eðlislíkari leigubílaþjónustu en bílaleigubílum, sem eru hin hliðstæðan sem maður gæti fundið. Það er enginn að leggja til að við förum út í virðisaukaskattsafslátt á bílaleigubílum. En ef þetta er líkara leigubílum í því hvernig almenningur notar þetta mætti athuga hvort slíkur afsláttur ætti við. Svo velti ég fyrir mér hvort það mætti ekki skoða hvort umhverfisáhrif virðisaukaskattsafsláttarins á tvinn- og tengiltvinnbílum séu jafn mikil og hefur verið talað um. Mig grunar að heildstæð umhverfisáhrif þess að rafmótor taki fyrstu nokkra kílómetrana eða hjálpi bílunum af stað eftir rautt ljós séu því miður ekki næg til að réttlæta áframhaldandi afslátt. Hérna er ég í rauninni að segja að kannski ættum við að sleppa virðisaukaskattsafslætti, vegna þess að dæmi eru um að tengitvinnbílar séu með um 30–50% minni CO2-losun í raunnotkun en sambærilegir bensínbílar. En það er samt töluverð losun á koltvísýringi og ég veit ekki hvort við viljum endilega styðja við það. Kannski væri hægt að líkja þessu við svona „trickle down economics“, með leyfi forseta, eða brauðmolakenninguna, þar sem gengið er út frá því að ef vistvænni bílar bætast inn í hagkerfið muni ástandið smám saman lagast og þeir að lokum leka niður. Þetta er einn af þeim fáu stöðum þar sem brauðmolakenningin er ekki alveg 100% röng, sem er áhugavert fyrirbæri. En það væri betri nýting á fjármunum ríkisins að bjóða hærra urðunargjald fyrir mjög óvistvæna bíla, byrja í rauninni að éta þetta upp neðan frá. Til að mynda eru enn þá einhverjir bílar á vegunum sem losa vel rúmlega 170 eða 180 grömm af koltvísýringi á hvern ekinn kílómetra, þótt þeim fækki vissulega. En það eru kannski einhverjir bílar frá síðasta áratug síðustu aldar enn þá á veginum og ef við getum losnað við þá af veginum aðeins hraðar gæti það haft meiri áhrif en að reyna að fjölga hinum ofan frá. Það er kannski eitthvað til þess að athuga og ég vona að slíkar hugmyndir verði ræddar í efnahags- og viðskiptanefnd. Eins og gefur að skilja hef ég misst mig aðeins út í umhverfisverndina, enda er hún langstærsti bitinn af þessu frumvarpi. Og það er kannski líka það sem í frumvarpinu felst, verið er að beita skattkerfinu í ákveðnum pólitískum tilgangi. Ég lýk yfirferð minni á því að segja að skattkerfið er ekki og verður aldrei hlutlaust. Það lýsir alltaf pólitískri sýn manna á það hvernig samfélagið eigi að vera uppbyggt. Það er algerlega eðlilegt að við ræðum a.m.k. hvernig hvatar eigi að vera til staðar og hvernig þeir eigi að virka, jafnvel ef við látum það vera að fara of djúpt ofan í almenna umræðu um uppbyggingu skattkerfisins vegna þess að það hvort og hvernig tekjuskattur og virðisaukaskattur eða fjármagnstekjuskattur er er alveg jafn mikil spurning um það hvernig samfélag við viljum byggja upp og hitt. Ég sé hreinlega enga ókosti við það að við beitum þessu skattkerfi. Nota bene: Skattar hafa í rauninni nánast eingöngu það hlutverk að koma í veg fyrir of mikla verðbólgu, ef maður skoðar nútímahagfræði. Þá er það bara spurning hvar við viljum að kostnaðurinn komi niður. Þessi gjöld eru leið til að láta kostnaðinn fara á staði þar sem okkur hefur fundist einhverju ábótavant og eðlilegt að við höldum því áfram vegna þess að það eru vissulega stór vandamál sem við stöndum frammi fyrir í samfélaginu sem verða ekki leyst með því að bíða og vona. Ég hugsa að niðurstaðan sé þessi og lýk máli mínu á því að segja að ég er mestan part sáttur við þetta frumvarp. Auðvitað má þó laga það aðeins til og ég hlakka til að vinna það nánar í efnahags- og viðskiptanefnd.

Virðulegur forseti. Við erum að tala um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna fjárlaga. Það er aðallega verið að tala um hækkun gjalda. Eiginlega er sorglegast þegar verið er að skella á öllum þessum gjöldum - ég reyndi að telja alla liði sem verið er að hækka en gafst upp, þeir segja að þetta sé bara samkvæmt vísitölu, 2,5% að meðaltali - að hvergi kemur fram hvernig þetta skiptist niður á lágtekjufólk og hátekjufólk. Í þeirri umræðu sem ég átti áðan, í andsvörum við hæstv. fjármálaráðherra, benti hann á að spurningin um skatta væri um það t.d. að geta keypt bjór. Við skulum bara segja það, tökum kippu af bjór inn í dæmið; hækkunin á henni bitnar miklu meira á atvinnulausum og láglaunafólki en á hálaunafólki. Væri það ekki sanngjarnt ef gjöld á þá sem brjóta lög, t.d. umferðarlög, sem við getum tekið sem dæmi, væru tekjutengd? Finnar tekjutengja slík gjöld. Væri það ekki sanngjarnt að ef tveir aðilar brjóta lög, nákvæmlega sömu lögin, þurfi þeir að borga nákvæmlega sömu prósentutölu af innkomu sinni í sekt? Þannig eigum við að hugsa dæmið andstætt því sem er hugsunin í frumvörpum og hækkunum sem hér um ræðir þar sem alltaf er verið að skerða þá sem síst skyldi. Í þessu frumvarpi er t.d. verið að hækka gjöld á bensín og olíu. Þar kemur líka inn í nokkuð sem mun hafa gífurleg áhrif nú strax, hækkun á heimsmarkaðsverði á bensíni. Sú hækkun getur ein og sér útrýmt allri þeirri skattalækkun sem fram undan á að vera og gott betur en það. Hvernig ætlar þá ríkisstjórnin að bæta upp þeim sem verst standa þær hækkanir? Og við tókumst líka á hér áðan í andsvörum um frítekjumark. Þar kemur allt í einu inn einn liður sem einhvern veginn fær ekki að vera með í þessari vísitölu. Mig setur algjörlega hljóðan við það. Þarna er verið, eins og ég sagði, að taka 2.500 kr. á mánuði af þeim öryrkjum sem eru að reyna að vinna. Ef við setjum það í samhengi við skattahækkanir, og ég mun gera það hér á eftir í umræðunni, segir það mér að í þessu tilfelli erum við að tala um einhverja hæstu skatta og skerðingar sem til eru í okkar kerfi vegna þess að þeir sem fara fram yfir 109.600 kr. í frítekjumark eiga að borga nær 80% af tekjum sínum í skatt. Og það sem er kannski furðulegast í þessu samhengi er að það er stór hópur þarna úti sem getur ekki nýtt sér þetta á nokkurn hátt vegna þess að lífeyrissjóðstekjur éta upp frítekjumörk. Síðan reyna þeir að fara að vinna og lenda strax í þessum 80% skatti og jafnvel hærri vegna þess að þetta getur haft áhrif á fleiri liði. Það er eiginlega með ólíkindum að við skulum búa til svona kerfi. Svo eigum við líka að spyrja um hækkun til Ríkisútvarpsins. Þarna eru 2,5%. Það má hækka þangað en það má ekki hækka frítekjumark öryrkja. Það ættu auðvitað allir sem eru á lægstu launum og bótum að vera undanskildir því að borga þessar 17.500 kr. til Ríkisútvarpsins sem verða 17.900 kr. Síðan er annað í þessu sem eru nýju gjöldin, græni skatturinn í sambandi við urðun sorps og við getum líka talað um gróðurhúsalofttegundir. Það er verið að tala um mengun bíla. Hverjir eru á þeim bílum sem menga mest? Það eru þeir sem hafa það verst og keyra á elstu bílunum, hreinlega druslum. Það er fáránlegt að þeim verði refsað mest sem hafa ekki efni á að skipta yfir í hagkvæmari bíla, hvað þá að kaupa sér rafmagnsbíla. Og það er sem ég segi, það er alltaf verið að refsa í öfuga átt. Það væri nær að þeir sem hafa efni á því borguðu meira. Ég ætla ekki að hafa þetta öllu lengra um þessi mál. En eins og ég segi hlýtur það að vera lágmarkskrafa þegar verið er að setja svona gjöld á - og það í svo mörgum og nýviðbættum liðum - að það sé reiknað út hvað þetta er í krónutölu fyrir þá sem eru á lægstu lífeyrislaunum og lágmarkslaunum vegna þess að það er það sem skiptir máli. Ef hægt er að reikna út hagkvæmnina af skattbreytingunum á að vera hægt að reikna út nákvæmlega hvað verið er að leggja á þarna á móti í sköttum. Ég held að ástæðan liggi í því að þeir vilja ekki reikna þetta út vegna þess að þá myndu þeir verða að sýna fram á að hinar svokölluðu skattalækkanir munu ekki skila sér til þeirra sem þurfa mest á þeim að halda heldur er verið að skattleggja þá. Þar af leiðandi mun allur hagnaður og öll hagkvæmni eingöngu renna í vasa þeirra sem eru á hæstum launum.

Herra forseti. Við ræðum frumvarp um breytingu á ýmsum lögum vegna fjárlaga. Ég vil hefja mál mitt á að þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir hans yfirferð, aðallega yfir fyrirhugaðar skattahækkanir sem verið er að boða. Hæstv. ráðherra boðar hér nýjungar í að berja í allar glufur svo að svokallaðir grænir skattar verði alltumlykjandi og ekkert þar undanskilið. Sannleikurinn er sá, herra forseti, að það hafa í raun afskaplega fáir eitthvað við það að athuga að við reynum með sköttum að draga úr allra handa sóðaskap, þar með að minnka útblástur gróðurhúsalofttegunda til að koma í veg fyrir óhóflega hlýnun jarðar. Því mælir enginn í mót. Það sem ég hef hins vegar við þetta að athuga er að það verður að vera einhver skýr stefna á bak við slíka skattlagningu. Það þurfa að vera einhverjar ráðagerðir um hvert best sé að ráðstafa skattinum svo að það komi málefninu sjálfu til góða. Skattlagningin þarf að vera byggð á einhverri atburðarás þar sem unnt er að sjá fyrir hvernig áhrifin verða til góðs fyrir málefnið. Skattlagning eins og þessir grænu skattar má ekki bara vera enn ein skattlagningin á íbúa landsins en það er einmitt tilfinningin sem margir fá þegar sumir þessara skatta eru skoðaðir ofan í kjölinn. Herra forseti. Athugasemdir mínar ganga út á það að í fyrsta lagi liggja í sumum tilvikum ekki fyrir rannsóknir á áhrifum sumra þessara skatta og ríkið virðist í öðrum tilvikum vera að leggja á skatta þó að aðkoma ríkisins sé engin í að ráðast að vandamálinu sjálfu. En vegna þess að allar aðrar þjóðir leggja á þessa skatta verðum við að gera það líka þó að aðstæður séu hér öðruvísi og jafnvel þó svo að ríkið komi stundum hvergi að málum. Þegar svo er fær maður það óneitanlega á tilfinninguna að hér sé einungis enn einn skatturinn; hugmyndin var svo góð, og kom að utan, að við getum bara alls ekki sleppt þessu tækifæri. Herra forseti. Ég ætla að hefja umfjöllun mína á kolefnisgjaldinu en gert er ráð fyrir að gjaldið hækki um 10% og hefur það þau áhrif að bensín og olía hækka í kjölfarið og verður það til þess að þessar hækkanir fara beint út í verðlag og vísitölu og hækka þannig verðtryggð lán landsmanna. Eftir þessa hækkun verða tekjur ríkissjóðs af kolefnisgjaldi um 6,4 milljarðar. Gaman væri að fá að sjá tölur yfir hvaða kostnað skuldarar þessa lands mega bera vegna væntanlegrar hækkunar kolefnisgjaldsins, þar með hækkanir á verðtryggðum húsnæðislánum landsmanna. Hvaða kostnað munu skuldarar þessa lands þurfa að bera, fyrir utan að greiða gjaldið sjálft, vegna beinna áhrifa af hækkun á verðtryggðum húsnæðislánum landsmanna? Hversu mörg hundruð milljónir eru það? Liggur það fyrir? Það er ekki að tilefnislausu sem ég nefni rannsóknarleysið að baki mörgum af þessum hækkunum því að á fundi með fjárlaganefnd staðfestu fulltrúar umhverfisráðuneytisins að ekki væri unnt að staðfesta árangur af álagningu þessa gjalds. Þetta er það sem ég kalla rannsóknarleysi. Gjaldið er lagt á og síðan vona menn að fleiri kaupi sér umhverfisvænni bifreiðar, rafmagnsbíla, en það eru engar rannsóknir sem liggja að baki um hvaða áhrif gjaldið sjálft hafi á þessa þróun. Þetta er þróun sem víða má sjá í nágrannalöndum. Það er enginn að gera lítið úr loftslagsvánni en hér virðist um hreina tilraunastarfsemi að ræða og skattlagningin er sett í svona indælan og fagran búning og tilgangurinn látinn réttlæta aukna skattlagningu. Þannig er verið að leggja nýja og aukna skatta á bifreiðaeigendur, útgerðir, bændur og aðra landsmenn og það er hreinlega alls ekki vitað hverju þeir skili hvað varðar yfirlýstan tilgang gjaldsins, nefnilega umhverfislega. Við vitum mætavel, herra forseti, hvað þetta kostar, hverju þetta skilar í kassann, 6,4 milljörðum. Ég ætla síðan að fjalla um væntanlegan urðunarskatt en þar gilda svolítið sömu sjónarmið og með kolefnisgjaldið - en þó ekki. Þessi nýi skattur, urðunarskatturinn, er reifaður í því frumvarpi sem við ræðum hér um breytingu á lögum um umhverfis- og auðlindaskatta, nr. 129/2009. Staðreyndin er sú að ríkið hefur engan kostnað af urðun. Í forsendum með hinum nýja skatti er ekki að finna neinar fyrirætlanir í þá átt að skatturinn eigi að gera aðrar leiðir en urðun vænlegri, nefnilega brennslu, endurvinnslu eða flokkun. Skatturinn á ekki að renna í þetta, einkaaðilar reka ekki urðunarstaði og því er einungis verið að skattleggja almannaþjónustu sem sveitarfélögin veita íbúum sínum og ríkisvaldið hefur þar enga aðkomu að - nema núna með því að skattleggja. Það er einkennilegt að leggja á urðunarskatt en á sama tíma er fyrirhugað að banna urðun. Þetta fer illa saman. Ég myndi t.d. telja að jafnframt framlagningu þessa máls um urðun væru lagðar fram einhverjar fyrirætlanir, ráðagerðir um að fyrirhuguðum urðunarskatti sé t.d. ætlað að gera brennslu úrgangs mögulega, t.d. með því að reisa hér fullkomna sorpbrennslustöð. Hér á landi hefur magn úrgangs farið vaxandi síðustu ár. Árið 2016 nam magn úrgangs sem féll til yfir milljón tonnum. Í ársskýrslu Umhverfisstofnunar 2017 kemur fram að staðan sé orðin sú að hver landsmaður losi sig að jafnaði við 660 kíló af heimilisúrgangi á ári. Hluti þess fer í endurvinnslu. Það sem eftir stendur er að mestu urðað á tilteknum urðunarstöðum víðs vegar um landið. Það sem ég er að benda á, herra forseti, er að það verða að vera einhver úrræði, ef á að leggja á urðunarskatt, og aurinn sem kemur inn fyrir skattinn verður að ganga til þess að efla þau úrræði, bjóða upp á ný úrræði, eins og ég hef nefnt, brennslu; reisa hér fullkomna sorpbrennslustöð eins og fleiri ræðumenn hafa komið inn á fyrr í dag. Af hverju eru ekki ráðagerðir um að auka flokkun, auka endurvinnslu? Menn hafa orðað það þannig að ýta eigi undir aukna endurvinnslu. En á hverra höndum er sú endurvinnsla? Hún er á höndum sveitarfélaga og þessi skattur ætti þá að einhverju leyti að renna til sveitarfélaganna til að efla einmitt þau úrræði. Urðun úrgangs getur valdið grunnvatnsmengun um langa framtíð og eitrað jarðveg, auk þess sem mikið landrými fer undir landfyllingar. Síðustu ár hefur heimilisúrgangur ekki verið fluttur frá Íslandi til brennslu í öðrum ríkjum en spilliefni, t.d. olíuúrgangur, hefur verið sendur til annarra ríkja til endurnýtingar, t.d. til notkunar sem eldsneyti á annan hátt til orkuframleiðslu. Nýlega hafa komið upp hugmyndir um að sigla með sorp til Svíþjóðar og fleiri landa til brennslu í svokölluðum hátæknisorpbrennslustöðvum. Er þessi skattur, herra forseti, kannski ætlaður til þess? Er hann kannski ætlaður til að niðurgreiða eða greiða undir siglingar með sorp til útlanda til brennslu? Mér hugnast það ekki. Herra forseti. Ég held að svona lítil þjóð eins og Ísland eigi að ganga fram með góðu fordæmi og standa framarlega í því að rækja sínar skyldur gagnvart umhverfinu og endurnýta, flokka, brenna síðan það sem eftir er hér á landi en ekki sigla með það til annarra landa til að brenna þar. Það eru komnar sorpbrennslustöðvar erlendis sem eru útbúnar mjög háþróaðri tækni til að brenna úrgang svo að af hlýst mjög lítil mengun núorðið. Auk þess er hægt að nýta varma bæði til upphitunar eða til rafmagnsframleiðslu. Sem gott dæmi um þetta vil ég nefna að á Norðurlöndunum eru víða slíkar brennslur og sú nýjasta er í Kaupmannahöfn, inni í miðri borginni. Hún er að brenna úrgangi sem er næstum helmingi meiri en allur úrgangur sem fellur til á Íslandi. Þessi brennsla er í miðri Kaupmannahöfn, herra forseti. Eru einhverjar ráðagerðir um byggingu slíkrar sorpbrennslustöðvar og að gjaldið fari t.d. þangað og hún verði reist fyrir þessa skattpeninga? Svo er ekki að sjá. Ég hef ekki séð þær. Eru fyrirætlanir um að styðja verkefni um að reisa hér fullkomnar endurvinnslustöðvar eða flokkunarstöðvar og láta skattinn renna til þeirrar starfsemi en ekki bara beint í ríkissjóð? Ég hef ekki séð það, herra forseti. Eða á skatturinn kannski að fara í að niðurgreiða útflutning á sorpi til útlanda og eyðingu þar? Herra forseti. Ég er áhugamaður um að greina ætterni hinna svokölluðu umhverfisskatta, hvort um raunverulegt skref í átt til betri umgengni við náttúruna sé að ræða, og þar með að sporna við útblæstri gróðurhúsalofttegunda - eða eins og ég hef hér farið yfir og margt bendir til, því miður, herra forseti, bara enn eina skattlagninguna. Ég á eftir að minnast á svokallaðan heyrúlluskatt sem einnig má finna í frumvarpinu, sem er viðamikið, en í því er tilgreindur fjöldi gjalda sem hækka - og aðallega hækka, held ég - og eitt af því er í 26. gr. Þar er verið að hækka svokallað úrvinnslugjald á heyrúllurplast, það mun hækka úr 16 kr. á kílóið í 28 kr. Hvað er það mikil hækkun? Það er 75% hækkun. Hver verða áhrif hækkunar á þessum skatti? Er búið að rannsaka það? Ég held að það sé nauðsynlegt, herra forseti, að kalla eftir nánari áætlun um áhrif þessa gjalds sem hækkar svo mikið á landbúnað. Er slík áætlun fyrir hendi? Liggur hún fyrir? Eiga bændur að taka upp eldri vinnsluaðferðir? Og hvað verður um allt þetta plast? Fáum við kannski sem afleiðingu af þessari miklu hækkun, 75% hækkun, að sjá að þetta verði úti um allar koppagrundir, að menn skili ekki þessu plasti heldur safni því upp heima fyrir? Eru það æskileg áhrif af því þegar menn hækka skatta svona mikið eins og virðist vera með heyúlluskattinn? Ég fagna því auðvitað, herra forseti, að verið sé að lækka einhverja skatta, t.d. tekjuskatt einstaklinga. Ég fagna því. Ég geri mér grein fyrir að einhvers staðar verður að afla tekna fyrir ríkissjóð. Ég geri mér fulla grein fyrir því - en að skýra skatta hinum ýmsu nöfnum eins og hér virðist vera, græna skatta, þegar í mörgum tilvikum liggja hvorki fyrir rannsóknir né fyrirætlanir né áætlanir um áhrif þeirra eða hvort ríkisvaldið ætli að gera eitthvað varðandi úrlausn þeirra verkefna sem liggja þar fyrir.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt og lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda sem felur í sér umfangsmikla kjarabót til almennings. Allt frá árinu 2013 hefur lækkun skatta á einstaklinga verið forgangsmál stjórnvalda. Á tímabilinu 2014–2018 voru skattar lækkaðir um nærri 25 milljarða á ársgrundvelli og jukust ráðstöfunartekjur heimilanna til samræmis við það. Í aðdraganda kjarasamninga kynnti ríkisstjórnin enn umfangsmeiri lækkun tekjuskatts og breytingar á skattkerfinu. Alls munu breytingarnar fela í sér 21 milljarðs kr. minni álögur á heimilin þegar þær verða að fullu innleiddar. Það samsvarar um 10% af tekjum ríkisins af tekjuskatti einstaklinga. Þessi lækkun mun koma að fullu fram á tveimur árum í stað fyrri áætlana um innleiðingu á þremur árum. Tekjuskattslækkunin léttir til muna skattbyrði lágtekju- og millitekjuhópa og eykur ráðstöfunartekjur. Stuðlar hún þannig að efnahagslegum stöðugleika vegna tímasetningarinnar í hagsveiflunni. Þessu til viðbótar er með þessu frumvarpi verið að auka verulega við framlög til barnabóta sem koma ekki síst tekjulægra launafólki til góða. Með frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á skattalögum sem eru hluti af forsendum fjárlaga fyrir árið 2020. Breytingarnar eru ferns konar. Í fyrsta lagi er lagt til að komið verði á fót þriggja þrepa tekjuskattskerfi, í tveimur skrefum, með nýju lágtekjuþrepi í stað tveggja þrepa eins og nú er. Í öðru lagi er með bráðabirgðaákvæði til tveggja ára lögð til breyting á því hvernig fjárhæð persónuafsláttar tekur breytingum árlega þar sem gert var ráð fyrir því að skattleysismörk hækki í hlutfalli við vísitölu neysluverðs. Í þriðja lagi er tillaga um framlengingu til tveggja ára á bráðabirgðaákvæði sem kveður á um breytingu fjárhæðarmarka tekjuskattsstofns við vísitölu neysluverðs í stað launavísitölu. Í fjórða lagi er lagt til að neðri tekjuskerðingarmörk barnabóta verði hækkuð. Ég ætla nú að víkja að einstökum þáttum sérstaklega, fyrst tekjuskatti einstaklinga. Meginatriði tekjuskattsbreytinganna eru þau að tekið verður upp þriggja þrepa tekjuskattskerfi. Nýtt grunnþrep verður 5,5% lægra en núverandi grunnþrep og verður grunnþrep hins nýja kerfis 31,44%, en þá er tekið mið af meðalútsvari. Á móti verður nýtt miðþrep 1% hærra en núverandi grunnþrep. Skattleysismörkum verður haldið óbreyttum að raunvirði með því að lækka persónuafslátt samhliða innleiðingu nýs þreps en þau munu eftir innleiðingu breytinganna taka mið af verðbólgu og framleiðniaukningu vinnuafls. Ég vil aðeins segja um þennan þátt að það er risastór breyting að fá skattleysismörkin og persónuafsláttinn á nýtt viðmið. Það hefur verið umdeilt að þrepamörkin hafa fylgt launavísitölu á meðan persónuafslátturinn hefur fylgt neysluvísitölu. Þegar laun hækka umfram vísitölu neysluverðs í landinu má segja að yfir tíma felist í því ákveðið skattskrið. Hefur það verið þrætuepli í samskiptum vinnumarkaðar og stjórnvalda. Þar fyrir utan er það á vissan hátt dálítið óheppilegt að það séu ólíkar viðmiðanir um þessi efni. Það leiðir auðvitað líka af þessu að ef menn hefðu notað neysluvísitöluna á þrepamörkin fælist líka í því skattskrið og hér er sem sagt komin tillaga í þessu frumvarpi um að við tökum upp nýtt viðmið fyrir bæði tilvikin, bæði persónuafsláttinn og þrepamörkin, sem er framleiðniaukning vinnuafls. Ég verð að lýsa mikilli ánægju með að það sé þokkaleg sátt um þessa breytingu. Yfir tíma ætti þetta að vera trygging fyrir því að skattskrið eigi sér ekki stað. Auðvitað erum við þá að horfa til meðaltalsþróunar yfir tíma en að jafnaði ættu launin ekki að taka breytingum umfram það sem framleiðniaukning býður upp á. Ekkert af þessu kemur þó í veg fyrir að menn taki sérstakar ákvarðanir um að stilla persónuafslætti í einhverja tiltekna fjárhæð eða ef því er að skipta fjárhæðarmörkunum, en þetta er betri árleg viðmiðunartala en sú sem við höfum notað undanfarin ár að mínu áliti. Þróun skattleysis- og þrepamarka mun þá sem sagt fylgja þessum viðmiðum og það tryggir að sjálfvirk sveiflujöfnun kerfisins dreifist jafnar á alla tekjuhópa. Tekjuskattsbreytingarnar verða gerðar í skrefum eins og áður er komið fram og gert er ráð fyrir að þær hækki ráðstöfunartekjur heimilanna um 21 milljarð kr. þegar þær verða að fullu komnar til framkvæmda árið 2021. Með tilkomu þriggja þrepa kerfis verður jöfnunarhlutverki kerfisins viðhaldið og í nokkuð ríkari mæli en verið hefur í gegnum þrepamörk skattkerfisins fram til þessa en sérstakt ákall var um það frá vinnumarkaðnum við þær aðstæður sem höfðu skapast þar að tryggt væri að svigrúm til skattalækkana myndi einkum nýtast neðri enda tekjustigans. Með þessum breytingum er ótvírætt að því markmiði er náð og við höfum séð að eftir að megininntak þessarar útfærslu var kynnt tókust mjög mikilvægir kjarasamningar á Íslandi. Með þeirri skattalækkun sem fylgir þessum breytingum munu ráðstöfunartekjur tekjulægstu hópanna aukast um rúmlega 120.000 kr. á ári, talið frá 2021. Áfangar næsta árs munu þýða 7,5 milljarða kr. lækkun á tekjuskatti einstaklinga það árið. Sú lækkun eykur ráðstöfunartekjur heimilanna og mun að einhverju leyti birtast í neyslusköttum. Það er ekki gott að segja og erfitt að mæla fyrir fram en kemur á heppilegum tíma í hagsveiflunni þegar lítið svigrúm var til launahækkana. Þetta eru svolítið afturhlaðnir kjarasamningar hvað það snertir og kallast vel á við annað það sem er að gerast, t.d. við framkvæmd peningastefnunnar. Þetta er þá rúmlega 10.000 kr. skattalækkun á mánuði fyrir þá sem eru með um 325.000 kr. á mánuði í tekjur og skattalækkunin nær niður að skattleysismörkunum sem munu fylgja verðlagi næstu árin og dreifast upp tekjustigann en þó þannig að áhrifin fjara út eftir því sem ofar er komið í tekjustiganum. Ég vil víkja að þeim breytingum sem lagðar eru til á barnabótakerfinu sömuleiðis hér. Heildarútgjöld vegna barnabóta árið 2020 eru áætluð 13,1 milljarður kr. á verðlagi ársins og er það hækkun um 1 milljarð kr. á milli fjárlagaára. Þessi hækkun leiðir af fyrirhuguðum breytingum á viðmiðunarfjárhæðum barnabótakerfisins og þær breytingar eru hluti af aðgerðum ríkisstjórnarinnar til að létta undir með lágtekjufólki í tengslum við lífskjarasamninginn svokallaða sem undirritaður var á árinu. Breytingarnar sem lagðar eru til í frumvarpinu eru þær að skerðingarmörk tekjustofns barnabóta hjá einstæðum foreldrum hækka úr 3,6 milljónum á ársgrundvelli í 3,9 milljónir, þ.e. úr 300.000 í 325.000 kr. á mánuði. Það þýðir t.d. að fyrir einstætt foreldri sem hefur allar sínar tekjur af launavinnu og greiðir 4% skylduiðgjald í lífeyrissjóð er engin skerðing á barnabótum upp að 338.542 kr. í mánaðarlaun. Skerðingarmörk tekjustofns barnabóta hjá sambúðaraðilum um hækka hins vegar á ársgrundvelli úr 7,2 millj. kr. í 7,8 millj. kr., þ.e. úr 600.000 kr. á mánuði í 650.000 kr. á mánuði. Þetta þýðir í sambærilegu dæmi að ef sambúðaraðilar hafa allar sínar tekjur af launavinnu og greiða 4% skylduiðgjald í lífeyrissjóð er engin skerðing á barnabótum hjá sambúðaraðilum upp að 677.084 kr. í samanlögð mánaðarlaun. Ég hef farið yfir helstu þætti frumvarpsins. Þetta snýr að tekjuskatti einstaklinga í fyrsta lagi. Síðan eru skerðingarmörkin fyrir barnabæturnar í öðru lagi og útfærslur á þessu. Ég ætla aðeins að víkja að því hér undir lokin að við höfum í þeim forsenduútreikningum sem við höfum unnið með á þessu ári og sérstaklega í tengslum við fjármálaáætlunina gert ráð fyrir að það gæti komið til breytinga á samsköttun hjóna, sérstaklega varðandi samnýtingu þrepanna. Sú umræða um undirliggjandi forsendur hefur auðvitað haft áhrif og hefur aðeins smitast inn í umræðu um þessar skattbreytingar. Í þessu frumvarpi er ekki gerð nein tillaga um breytingar á samsköttun hjóna sem þýðir í fyrsta lagi að hjón og sambúðaraðilar munu áfram geta látið samskatta sig og þannig nýtt persónuafsláttinn. Það var svo sem aldrei í umræðunni að gera breytingar á því. Varðandi samnýtingu þrepanna er lagareglan algjörlega óbreytt en það mun hafa viss áhrif á samnýtingu þrepa að tekið er upp nýtt neðsta skattþrep. Það mun sömuleiðis hafa áhrif á samnýtingu þrepa að gerð er prósentubreyting á miðþrepinu. Þetta vildi ég hafa sagt. Áfram verður full samsköttun hjóna heimil og samnýting þrepa sömuleiðis. Ef við skoðum sérstaklega alla þá sem hafa nýtt saman skattþrep maka eru heildaráhrifin af frumvarpinu til lækkunar á sköttum þrátt fyrir þessi áhrif sem ég var að tína til. Ég hef farið yfir það að heildaráhrifin af frumvarpinu eru metin upp á 21 milljarð kr. frá árinu 2021. Um 7,5 milljarðar skila sér til heimilanna á næsta ári í skattalækkun. Það þarf að taka tillit til þess að að hluta til nýtist sú skattalækkun vegna ársins 2020 ekki fyrr en við álagningu árið 2021 fyrir árið 2020 þegar endanlegur skattstofn sambúðaraðila liggur fyrir. Það hefur áhrif á mat næsta árs fyrir tekjur ríkisins, þ.e. ekki er alveg augljóst að saman fari áhrifamatið fyrir heimilin og á tekjur ríkissjóðs vegna þess hvernig uppgjörið fer fram eftir að álagning tekjuskatts einstaklinga á sér stað. Heildarútgjöld barnabóta árið 2020 eru áætluð 13,1 milljarður kr. á verðlagi ársins. Það er hækkun eins og áður segir um 1 milljarð. Samandregið er alveg ljóst að verði þetta frumvarp óbreytt að lögum mun það auka ráðstöfunartekjur heimila verulega, sérstaklega ungs fólks og tekjulágra. Þetta skiptir miklu vegna þess hvar við erum stödd í hagsveiflunni. Þetta er mjög stór þáttur í aðgerðum stjórnvalda til að stuðla að sátt á vinnumarkaði sem mun vonandi leiða af sér þann stöðugleika sem hagkerfið þarf til að ná viðspyrnu að nýju. Áhrif frumvarpsins á stjórnsýslu ríkisins og stofnanir þess eru hverfandi. Ríkissjóður verður af nokkrum tekjum, a.m.k. til skemmri tíma litið, en við erum ekkert sérstaklega góð í að meta heildaráhrifin á tekjur ríkisins af málum eins og þessu. Við höfum tilhneigingu til að reyna að skoða þetta í tvívíðu módeli eins og ég hef stundum sagt. Hins vegar verða fleiri krónur til ráðstöfunar hjá heimilunum sem mun hafa einhver óbein áhrif hjá ríkinu. Ég vil sömuleiðis taka fram að með þriðja skattþrepinu er visst afturhvarf frá breytingu sem gerð var fyrir nokkrum árum þegar við felldum niður miðþrepið. Ég verð að halda því til haga að það var auðvitað fyrst og fremst skattalækkunaraðgerð og hún hafði kannski þau ágætu áhrif við þær aðstæður sem þá voru uppi á vinnumarkaði að styðja við gerð kjarasamninga með öðrum hætti en mest var þörf á núna. Þá fengu ýmsir millitekjuhópar tiltölulega lítið út úr sjálfum kjarasamningunum og sú aðgerð að afnema miðþrepið á þeim tíma var við þær aðstæður mjög mikilvæg. Þrátt fyrir að nú sé að nýju tekið upp þriðja skattþrepið verður hægt að segja það sama um þessa skattbreytingu og hina fyrri að hún er fyrst og fremst til skattalækkunar. Ég segi þá bara undir lok þessarar umræðu, virðulegi forseti, að ég býð fram alla mögulega aðstoð í fjármálaráðuneytinu til að meta áhrif málsins og fara yfir ólíkar sviðsmyndir ef á því þarf að halda. Við höfum gert allt sem í okkar valdi stendur til að skýra áhrifin eins vel og kostur er og ég legg til, virðulegi forseti, að þessu frumvarpi verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra þessa yfirferð og fagna þeim breytingum sem hér er verið að boða á tekjuskattskerfinu. Ég veit að þriðja þrepið er flokki hæstv. ráðherra ekkert endilega mikið að skapi en mér sýnist þessi leið skila tilætluðum árangri þó að ýmsar leiðir aðrar hafi verið kynntar til leiks að sama marki, þ.e. að skila ábatanum til tekjulægstu hópanna. Ég velti hins vegar aðeins fyrir mér þeim breytingum sem boðaðar eru á barnabótakerfinu um leið og ég fagna viðbótarfjármagninu í barnabætur. Það hefur viljað brenna við, sérstaklega þegar tekjur eru vaxandi, að við brennum upp barnabótakerfið og látum það ekki fylgja launaþróun. Það hefur verið viðloðandi undanfarin ár. En mér sýnist þegar ég horfi á áhrifin nú að hægt hefði verið að gera talsvert betur í að beina þessu sérstaklega að tekjulægstu hópunum. Ég bendi t.d. á að hjón með tvöfaldar tekjur á við einstætt foreldri fá 60.000 kr. hækkun á lágmarksviðmiðunarfjárhæðunum meðan einstætt foreldri fær 30.000 kr. hækkun. 

Virðulegi forseti. Það er alltaf matsatriði hvernig maður á að útfæra svona breytingar. Fyrir nokkrum árum fórum við þá leið að hækka heildarfjárhæðina í barnabætur en á sama tíma auka við skerðingarnar. Það tryggði verulega hækkun neðst í tekjustiganum en minni hlutfallslega ofar í honum. Ég er almennt þeirrar skoðunar, og um þetta hefur lengi verið deilt hér í þinginu, að stuðningskerfi á borð við barnabætur eigi fyrst og fremst heima hjá þeim sem eru fyrir neðan meðaltekjur og kannski í kringum þær. En svo eru aðrir sem vilja engar skerðingar á barnabætur og líta á þetta sem hluta af skattkerfinu, að það sé bara eins og skattafsláttur á móti barneignum og þannig sé viðurkenndur kostnaður við að eiga börn o.s.frv. En ég er enn að vinna með kerfi sem styður mest við þá sem eru neðst og það er alltaf 

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Við höfum einmitt verið gagnrýnt fyrir nákvæmlega þetta, að við séum eiginlega mitt á milli, þetta sé ekki almennur stuðningur til barneigna en heldur ekki stuðningur sem fyrst og fremst miði að tekjulægstu hópunum. Má t.d. benda í því samhengi á að við byrjum að skerða strax við lágmarkstekjur fullvinnandi einstaklinga. Það má alveg velta fyrir sér: Er ekki við hæfi að láta óskertar barnabætur ná eitthvað aðeins hærra upp tekjustigann en bara að allra tekjulægsta hópnum? Ég held að lágmarkslaun á vinnumarkaði verði um 335.000 á næsta ári samkvæmt kjarasamningum. Það er sú fjárhæð sem við erum að byrja að skerða barnabætur við. Þannig að ég kalla eftir því og vona að um það geti náðst samstaða í efnahags- og viðskiptanefnd, mun alla vega sjálfur beita mér fyrir því, að við tökum þetta kerfi aðeins til endurskoðunar svo að barnabætur geti verið óskertar aðeins hærra upp stigann en svo verður að vera brattari skerðing upp að millitekjum eða eitthvað þess háttar til að beina þeim stuðningi fyrst og fremst að þeim tekjulægstu.

Virðulegur forseti. Ég er alls ekki á móti því að menn velti því fyrir sér hvernig þetta gæti komið út með öðrum skerðingarmörkum og annarri skerðingarprósentu. En ég hef áhyggjur af því almennt að eftir því sem við hækkum bæturnar meira og sýnum meiri viðleitni til þess að skilja þær eftir neðst í tekjustiganum þá kalli það á hærri skerðingarprósentu og að fyrir barnafjölskyldur almennt leiði það á endanum til hærri jaðarskatta, að ávinningurinn af því að bæta við sig 100.000 kr. í laun, t.d. með því að leggja á sig aukavinnu eða fá stöðuhækkun, mennta sig og skipta um starf o.s.frv., verði afskaplega lítill þegar upp er staðið vegna þess að fyrir viðkomandi barnafjölskyldu tapist svo mikið í barnabótum við hverjar 10.000 kr. sem heimilistekjurnar hækka um. Þarna er alltaf spurning um hvernig við stillum af hina réttu hvata og hvað er sanngjarnt og hvað ekki sanngjarnt.

Herra forseti. Mig langar að spyrja hæstv. fjármálaráðherra um það sem er kannski ekki í þessu frumvarpi og það eru breytingar sem lúta að fjármagnstekjuskattinum. Ég velti fyrir mér hvort ekki hafi komið til greina að gera breytingar þar. Eins og staðan er í dag er Ísland með lægsta fjármagnstekjuskatt af öllum Norðurlöndunum og í raun er samkvæmt fjárlagafrumvarpinu gert ráð fyrir lægra hlutfalli fjármagnstekjuskatts, sem hlutfalli af landsframleiðslu milli ára, og sömuleiðis í krónutölu. Það hafa verið hugmyndir í fjármálaráðuneytinu um að verja fjármagnseigendur gegn verðbólgu, ef svo má segja, með því að innleiða skattlagningu á raunávöxtun í staðinn fyrir nafnávöxtun þegar kemur að fjármagnstekjum. Það er ekki í þessu frumvarpi og ég velti fyrir mér hvort hæstv. ráðherra sé fallinn frá hugmyndum um að fara þá leið sem að mínu mati er óeðlileg og flókin og væri mjög sérkennilegt að við værum að taka fjármagnseigendur sérstaklega út úr menginu hvað þetta varðar, sérstaklega í ljósi þess að verðbólgan mun án efa fara upp á við. Mig langar líka að spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki komi til greina að hækka einfaldlega frítekjumark þegar kemur að fjármagnstekjuskatti.

Virðulegi forseti. Varðandi frítekjumarkið þá hækkuðum við það fyrir tveimur árum og má segja að hærra frítekjumark sé leiðin sem við höfum farið á móti hækkun prósentunnar. Ég er ekki alveg tilbúinn til að gleypa það óskoðað að fjármagnstekjuskattur sé miklu lægri á Íslandi en á Norðurlöndunum vegna þess að jafnvel þótt prósentan þar standi ofar en hér á landi eru undanþágurnar endalausar. Það eru heildaráhrifin af fjármagnstekjuskattlagningunni sem maður þarf að meta til að átta sig á því hvorum megin skattbyrðin er meiri. Við erum ekki fallin frá þessari endurskoðun. Ég tel algerlega útilokað að viðhalda skattlagningu sem t.d. tekur af mönnum alla raunávöxtun. Við sjáum bara fyrirbæri eins og Styrktarsjóð Háskóla Íslands. Á tímum verðbólgu og lágrar ávöxtunar 

Herra forseti. Ég er svo sem ekkert að taka Styrktarsjóð Háskólans sérstaklega fyrir en mér finnst þetta áhugavert í landi þar sem 1% ríkustu landsmanna á meiri hreinar eignir samkvæmt skattframtölum en 80% landsmanna. Þetta er hópurinn sem getur borið hærri skatta. Sömuleiðis sjáum við að 5% ríkustu landsmanna eiga svipað mikið af hreinum eignum og hin 95% þannig að það er sá hópur sem ég tel að geti borið þyngri skatta, sérstaklega í því árferði sem er fram undan. Við sjáum að einungis 2% fjölskyldna greiddu fjármagnstekjuskatt vegna söluhagnaðar af hlutabréfum þannig að það er vel hægt að afmarka þessa skattlagningu gagnvart þeim hópi sem hefur hvað mest í þessu landi. Þess vegna finnst mér það mjög sérkennileg pólitík ef við ætlum sérstaklega að verja þennan hóp, ríkasta hóp Íslendinga, fyrir komandi verðbólguskoti. Það væri mjög sérkennilegt að Vinstri græn myndu styðja það en kemur kannski ekki á óvart frá Sjálfstæðismönnum. Ég hvet hæstv. ráðherra frekar til að innleiða hér hærra frítekjumark, það er sanngjarnara og hann getur náð skattalækkunum með því. Þá skattalækkun getur Samfylkingin stutt.

Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á því að segja að það er athyglisvert að skoða vefinn tekjusagan.is. Þar er hægt að skoða tekjuþróun landsmanna frá 1991 með og án fjármagnstekjuskatts. Hv. þingmaður segir að þetta fólk geti betur borið skattlagningu og þolað hærri skattlagningu o.s.frv. Ég held að það sé umræða sem þurfi að fara aðeins dýpra í og spyrja um hlutverk fjármagnsins. Hvar er fjármagnið að vinna? Hverjir eru hvatarnir til þess að láta fjármagn skapa verðmæti úti í samfélaginu? Hvenær hafa skattar hækkað svo mjög að fólk flýr umhverfið? Þarna þurfa menn aðeins að fara að ræða um það hvort fjármagn í höndum einstaklinga hafi einhvern tilgang, að einhver ávinningur sé af því yfir höfuð að láta það vinna í þágu þess að skapa störf og verðmæti í landinu. Frítekjumarkið hefur verið á vaxtatekjur, ekki á arðinum, en ég er með kastljósið á 

Herra forseti. Þriðja skattþrepið og lækkun tekjuskatts er góðra gjalda vert og ég kann líka að meta útskýringu hæstv. ráðherra á því að breytt sé um viðmið. En ég velti því samt fyrir mér hvers vegna þetta er gert með því að byrja á því að lækka persónuafsláttinn. Það er vel þekkt að hækkun persónuafsláttar hefur meiri jöfnunaráhrif á tekjur lægstu tekjuhópa en sambærileg skattalækkun. Hér er einmitt verið að fara þá leið að lækka persónuafslátt og lækka svo skatt á þann hátt að vissulega fá flestir skattalækkun en hún er mun minni en annars hefði verið. Mér finnst nauðsynlegt að við tölum um þetta í stóra samhenginu vegna þess að þetta virðist vera millistéttarskattalækkun mestan part. Það var í vor talað um að það ætti að frysta hækkun persónuafsláttar í tvö ár. Núna er beinlínis verið að lækka hann. Mig langar til að spyrja hæstv. fjármálaráðherra um afstöðu hans almennt til persónuafsláttar, bara fræðilega, og til hlutverks hans, hvernig hann sjái fyrir sér að hann eigi að þróast á næstu árum og jafnvel áratugum með hliðsjón af raunvirði og núverandi stöðu.

Virðulegi forseti. Það er rétt að við gerðum ráð fyrir því að hann yrði frystur í krónutölu í fyrri útfærslum en með því að við tókum stærra skref til lækkunar á þessu nýja neðsta þrepi reyndist nauðsynlegt að draga aðeins úr persónuafslættinum í krónutölu, sem sagt að lækka hann, m.a. til að fjármagna aðgerðirnar. Aðgerðin var sérstaklega sniðin að því að ná hámarksáhrifum skattalækkunarinnar þar sem mest var eftir því kallað. Ég tel að það sé að takast vel. Hvert er hlutverk persónuafsláttarins? Hann kallast á við skattþrepin. Skattþrep og skattprósentur annars vegar og síðan hins vegar persónuafslátturinn mynda skattleysismörkin. Skattleysismörkin munu fylgja verðlagi á næstu árum og ég tel að það sé bara eðlileg þróun. Þegar spurt er um hlutverkið og stærra samhengi hlutanna myndi ég vilja vísa til skýrslu sem kom út í fyrra. Axel Hall var formaður í sérstökum starfshópi sem tók saman þá skýrslu. 

Herra forseti. Þetta er áhugavert svar. Valið stóð hreinlega á milli þess að láta persónuafsláttinn standa í stað eða jafnvel hækka hann eins og hefur verið gert eða þá að lækka hann og lækka tekjuskatt á móti. Þá snýst þetta um hvar mesta eftirspurnin eftir skattalækkun hafi verið. Var vandamálið bara að það voru kannski einhverjir í samfélaginu ekki með nægilega háværar kröfur um skattalækkanir? Eða er þetta kannski meira einhvers konar hugmyndafræðileg afstaða, að persónuafsláttur sé á einhvern hátt í grundvallaratriðum slæmur? Mér finnst hann vera rosalega góður. Hann hefur mjög öflug jafnandi áhrif. Ég skil alveg það sjónarmið að hann sé verri en bara flatur skattur. Mér finnst mikilvægt að við höfum það skýrt hvernig þetta eigi að þróast með hliðsjón af því að 

Þrátt fyrir áhugaverð skoðanaskipti verður forseti að biðja hv. þingmenn og hæstv. ráðherra að virða tímamörk.

Virðulegi forseti. Persónuafslátturinn einn og sér hefur enga sjálfstæða þýðingu án þess að hann sé settur í samhengi við skattþrepin og skattprósenturnar. Þannig fæst í raun og veru nákvæmlega sama niðurstaðan varðandi frítekjumarkið með því að hafa persónuafsláttinn lægri og neðsta þrepið um leið lægra og með því að hafa persónuafsláttinn hærri og láta hann hafa staðið í sömu krónutölu en byrja í hærri prósentu. Þetta samspil býr til frítekjumarkið þannig að mér finnst við ættum að vera að beina sjónum okkar að frítekjumarkinu. Það sem ég átti við þegar ég var að vísa í skýrslu Axels Halls og þeirrar nefndar sem hann stýrði var að þar er hægt að sjá tölur um þátttöku í staðgreiðslukerfinu, hversu hátt hlutfall þeirra sem hafa tekjur á Íslandi greiða tekjuskatta yfir höfuð. Þetta hlutfall hefur farið hækkandi á Íslandi en er bara á eðlilegum stað í dag í samanburði við Norðurlöndin. Með því að það eru fleiri 

Virðulegur forseti. Við erum að tala um frumvarp um tekjuskatt einstaklinga, barnabætur og persónuafslátt. Ég vil spyrja hæstv. fjármálaráðherra: 2,5% hækkun varð á gjöldum en nú á að lækka persónuafsláttinn um 3.000 kr. í fyrstu atrennu. 3.000 kr. lækkun á persónuafslætti þýðir bara að flestir lífeyrislaunaþegar eru að missa eftir skatt rúmlega 1,5% af sínum tekjum. En fyrir hátekjumenn eins og við þingmenn erum þýðir þetta núll komma eitthvað prósent. Væri ekki miklu nær að hafa þetta óbreytt eins og var hægt að gera við frítekjumark öryrkja með vinnu? Eða þá að hækka afsláttinn og halda áfram að hækka hann samkvæmt verðlagsvísitölu? Eða í þriðja lagi að láta hann fjara út, hann gagnist mest þeim sem eru á lægstum launum og fjari svo út og hverfi hjá þeim sem eru með hæstu launin?

Virðulegi forseti. Ég held að ég fari með rétt mál þegar ég segi að í gegnum söguna hafi þessi krónutölugjöld oftast verið látin fylgja verðlagi. Í minni tíð í fjármálaráðuneytinu hefur hins vegar almennt eingöngu átt sér stað hækkun sem samsvarar verðbólgumarkmiði Seðlabankans. Það þýðir að þessi gjöld hafa uppsafnað yfir tíma öll verið að lækka að raungildi, sérstaklega þegar við tökum með í reikninginn að eitt árið vorum við með enga hækkun. Þegar spurt er: Væri ekki best að hækka þessi gjöld ekki neitt? get ég svo sem svarað: Jú, það væri best að þurfa ekki að hækka þessi gjöld en það er einhver fórnarkostnaður í því. Þá er bara spurning hvar menn ætla að ná tekjunum annars staðar fyrir útgjöldunum, m.a. til almannatrygginga og annarra fjárfrekra útgjaldaliða sem þarf að fjármagna. Þannig að ég held að ég og hv. þingmaður gætum verið lengi sammála ef við héldum áfram umræðu um hvaða skatta væri gott að losna við en einhvers staðar verður sú umræða að taka endi 

Forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra svörin. En það stendur samt óhaggað að persónuafslátturinn gagnast best þeim sem eru á lægstu launum, bæði atvinnulaunum og lífeyrislaunum. Síðan er líka annað í sambandi við barnabæturnar. Eftir því sem mér skilst er byrjað að skerða barnabætur hjá hjónum við 325.000 kr. mánaðarlaun hjá hvoru fyrir sig. Það er undir þeim mörkum sem lágmarkslaun eiga að vera. Þarna er byrjað að skerða barnabætur við einhverja unglingataxta. Er það eðlilegt? Er hægt að byrja að skerða barnabætur við svona lágar tölur? Ef þær eiga að skila sér til barna hljóta þær að eiga að skila sér sérstaklega til þeirra barna sem búa við verstu kjörin.

Virðulegi forseti. Þegar við skoðum heildarfjárhæðina sem fer til barnabóta held ég að við hljótum að geta verið sammála um að hér er um mjög stóran og mikilvægan lið í fjárlögunum að ræða. Þetta er á annan tug milljarða. Þetta eru rúmlega 10 milljarðar sem um er að ræða, allt að tólf, hækkar um milljarð núna á milli ára og það fer beint í vasa barnafjölskyldna í landinu. Þetta finnst mér vera aðalatriði málsins, hversu mikill stuðningur þetta er þegar heildartalan er skoðuð. Hvernig við eigum síðan nákvæmlega að stilla hana af varðandi skerðingarmörk og skerðingarprósentur og hvenær eigi að byrja að skerða og hversu langt upp launastigann barnabætur eigi að dreifast - þar er hægt að hafa fleiri en eina skoðun. Ég vara bara við því að jaðarskattar verði of háir og tel að þetta sé gott 

Herra forseti. Áherslumálin í frumvarpinu eru fyrst og fremst vegna ákvarðana sem voru ekki teknar í þessum sal eða af hálfu ríkisstjórnarinnar einnar. Þessar aðgerðir, skattbreytingar og innspýting í barnabótakerfið, eru fyrst og fremst vegna samkomulags sem gert var af hálfu aðila vinnumarkaðarins. Margar af tillögunum þegar kemur að barnabótum hafa beinlínis verið felldar, ekki einu sinni, ekki tvisvar, ekki þrisvar heldur fjórum sinnum í þessum sal síðan ríkisstjórnin tók við völdum. Aðilar vinnumarkaðarins ná samkomulagi, stilla ríkisvaldinu upp við vegg og ná þeim árangri að innleiða þriðja skattþrepið sem ég held að sé fagnaðarefni, ná fram einni hækkun, smávægilegri að mínu mati, í barnabótakerfið, sem maður fagnar auðvitað, maður fagna hverri krónu í það kerfi. En frumkvæðið að pólitískri ákvarðanatöku þar um liggur ekki hjá ríkisstjórninni heldur hefur hún þvert á móti sýnt í verki að hún reynir að koma í veg fyrir að tekin séu svipuð skref og hér er gert, svo því sé haldið til haga. Hæstv. fjármálaráðherra hefur ítrekað talað gegn því að hafa þrjú skattþrep sem hér er verið að innleiða. Við höfum oft tekist á um hversu miklu við ættum að bæta í barnabótakerfið. Mig langar í þessari stuttu ræðu minni um skattamál að nefna þrjár aðrar tekjuleiðir sem ég held að ríkisstjórnin ætti að skoða þegar kemur að því að mæta þeirri niðursveiflu sem er nú þegar hafin og við þurfum að bregðast við með einhverjum hætti ef ekki á að koma til niðurskurður í velferðarþjónustunni. Ég hef fyrr í dag nefnt nokkur þessara sviða. Mig langar að byrja á að nefna fjármagnstekjuskattinn sem ég gat um í andsvari áðan við hæstv. ráðherra. Fjármagnstekjuskatturinn er mikilvægur skattstofn. Hann á ekki að vera of hár, að sjálfsögðu ekki. Fjármagnið á að geta margfaldað sig og unnið fyrir sér og við viljum hafa sanngjarnt skattkerfi. Ég og Samfylkingin teljum enga sérstaka ástæðu til að hafa lægstu skattprósentu fjármagnstekna á Íslandi af öllum Norðurlöndunum. Ég tel enga sérstaka ástæðu til að verja þann hóp sem fyrst og fremst greiðir fjármagnstekjuskatt því að langstærstur hluti landsmanna greiðir engan fjármagnstekjuskatt út af frítekjumarkinu. Út af frítekjumarkinu losna mjög margir við að greiða fjármagnstekjuskattinn, margir sem þó hafa einhvers konar fjármagnstekjur. Hann getur verið heppilegur skattstofn til ná til þeirra einstaklinga sem eiga mjög miklar eignir, eiga hlutabréf, arð, hafa vaxtatekjur o.s.frv. Ég hef ítrekað bent á í þessum ræðustól að hér er talsverður eignaójöfnuður. Ég veit að tekjujöfnuður á Íslandi er talsverður en ég fókusera á eignaójöfnuðinn. Ég hef ítrekað bent á tölur sem koma frá Hagstofunni og benda til þess að tekjuójöfnuðurinn sé talsverður. Ég vona að þingmenn fyrirgefi að ég að endurtaki mig með að 1% landsmanna eiga meiri hreinar eignir en 80% eiga og 5% eiga svipað og 95%. Við sjáum sömuleiðis hvernig þróunin er. Tæplega helmingur allra hreinna eigna sem varð til á árinu 2016 rann til ríkustu 10% landsmanna. Tæplega helmingurinn af hreinum eignum sem urðu til árið 2016 fór til 10% landsmanna. 11% af nýjum auð sem varð til 2011–2016 rann til ríkasta 1% landsmanna. Sé litið til tekna kemur fram að heildartekjur, með fjármagnstekjum, hjá tekjuhæstu 5% landsmanna voru 23% af heildartekjunum. Samkvæmt upplýsingum frá Creditinfo eiga einungis tíu - takið eftir því - eignamestu einstaklingarnir tæplega þriðjung alls eigin fjár í íslenskum félögum sem eru í höndum einstaklinga. Tíu einstaklingar eiga einn þriðja af eigin fé í íslenskum félögum sem eru í höndum einstaklinga. Samkvæmt nýrri skýrslu frá Oxfam er Ísland langneðst allra Norðurlandanna þegar kemur að aðgerðum til að berjast gegn ójöfnuði. Þess vegna eigum við að taka umræðu um hvort við náum ekki að berjast gegn ójöfnuði og á sama tíma tryggja eðlilega fjármögnun ríkissjóðs með því að hækka fjármagnstekjuskattinn. Tekjuliður númer tvö sem mig langar að nefna sömuleiðis, ætti ekki að koma neinum á óvart. Það eru aukin auðlindagjöld, og þá á ég bæði við veiðileyfagjöld og gjöld af orkunni okkar. Við sjáum að sjávarútveginum hefur sem betur fer gengið mjög vel. Að sjálfsögðu vill maður að sjávarútveginum gangi vel. Við eigum að vera stolt af íslenskum sjávarútvegsfyrirtækjum og þau hafa staðið sig afskaplega vel í alþjóðlegum samanburði. Meira að segja LÍÚ hefur talað um að undanfarin ár hafi verið gullaldarár íslensks sjávarútvegs. Gullaldarár er orðalag sem LÍÚ notaði á sínum tíma um tímabilið frá 2009–2016. Ef við lítum á hagnaðartölur í íslenskum sjávarútvegi eru geigvænlegar hagnaðartölur í íslenskum sjávarútvegi á þessu tímabili. Íslenskur sjávarútvegur hagnaðist um 340 milljarða á sjö árum, frá 2019–2016. Arðurinn sem fer til eiganda fyrirtækjanna hefur sömuleiðis verið mjög mikill. Á þremur árum var hann 40 milljarðar. Nú í vikunni komu fram tölur um að hagnaður Samherjasamstæðunnar, að hluta til erlendis, var 112 milljarðar á átta árum. Stór hluti af þeirri starfsemi byggir á nýtingu á sameiginlegri auðlind sem þjóðin á. Sjávarútvegsfyrirtækin eiga ekki fiskinn í sjónum samkvæmt lögum og það er mjög sérkennilegt að af lykilauðlind þjóðarinnar sé ríkissjóður tilbúinn að fá einungis um 1% af tekjum sínum fyrir nýtinguna. Það er sömuleiðis mjög áhugavert að sjá að þegar þessi ríkisstjórn tók við voru veiðileyfagjöldin rúmlega 11 milljarðar en núna stefna þau í 7 milljarða. Það er lækkun upp á 40%. Veiðileyfagjöld hafa lækkað um 40% á síðan ríkisstjórnin tók við og það er mjög áhugaverð forgangsröðun. Ég vil líka til að setja þessar tölur í samhengi nefna að veiðileyfagjaldið sem veitir aðgang að einum bestu sjávarfiskstofnum jarðarinnar nálgast nú tóbaksgjaldið í upphæðum. Ef við gerum annan samanburð greiða stúdentar á Íslandi í skólagjöld og innritunargjöld um einn fimmta af því sem íslensk sjávarútvegsfyrirtæki greiða fyrir aðgang að íslenskri sjávarauðlind. Þetta er því tekjuleið að okkar mati fyrir ríkið að skoða. Í þriðja lagi er það auðlegðarskatturinn og hann tengist þeim eignaójöfnuði sem ég gat um áðan. Við eigum að skoða auðlegðarskattinn aftur, gera hann hugsanlega tekjutengdan til að tryggja að fólk sem t.d. býr í stóru húsi, hvernig sem það er, en er með litlar tekjur sé undanskilið. Þarna er einnig tekjustofn sem ég teldi að íslensk stjórnvöld ættu að skoða. Eins og ég hef sagt áður vaxa peningarnir ekki á trjánum, þeir verða til hjá fólkinu og fyrirtækjum í landinu og með einhverjum hætti þurfum við að geta fjármagnað þá velferð sem langflestir ef ekki allir flokkar eru sammála um að hér þurfi að halda uppi. Þetta eru þrír tekjustofnar sem eru algerlega hunsaðir af hálfu ríkisstjórnarflokkanna og ég held að við ættum að skoða þá. Varðandi tekjuskattinn tek ég undir orð annarra þingmanna, ég held að skynsamlegt sé að hafa þriðja þrepið og það er skynsamlegt að reyna að forgangsraða þannig að sem mest fari til þeirra sem minnst hafa. Ég ætla bara að treysta á að útreikningar ráðherra séu réttir hvað það varðar. Það er hins vegar áhugavert að verkalýðshreyfingin, ASÍ, hefur gagnrýnt að tekjuskattslækkunin komi seint en við látum það liggja á milli hluta í bili. Hvað varðar barnabæturnar er viðbótin sem ríkisstjórnin hefur verið að stæra sig af 0,1% af fjárlögunum. Það er innspýtingin í barnabótakerfið. Ég held að við getum gert talsvert betur en það. Ef við lítum á barnabótakerfið í heild sinni er þetta rúmlega 1% af fjárlögunum. 99% af því sem við erum að tala um fer ekki í barnabætur. Aftur held ég að við ættum að spýta meira í þetta kerfi. Þetta er mikilvægur hluti af velferðarkerfi okkar og „targeterar“ hóp sem verður fyrir ákveðnum kostnaði á ákveðnu skeiði í lífi sínu. Við þurfum að huga að betri stuðningi við barnafjölskyldur. Við sjáum að það er dýrt að búa á Íslandi og ég held við eigum að einbeita okkur að því að reyna að gera Ísland ódýrara, hvort sem það er í gegnum bótakerfið eða gegnum neytendaverð og innflutning og annað slíkt, því að þetta er atriði sem setur íslenskar fjölskyldur í mjög erfiða stöðu við að ná endum saman. Herra forseti. Ég læt þetta duga en hlakka til frekari umræðu um skattamál í allan vetur.

Virðulegi forseti. Ég verð að gera athugasemd við þessa nálgun á auðlindagjöld á sjávarútveg og benda á að það er ekki hægt að segja sem svo að einu tekjur ríkisins af nýtingu auðlindarinnar séu þessir sértæku skattar. Þessir sértæku skattar eru algerlega einstakir. Þeir eru hvergi annars staðar lagðir á með sambærilegum hætti. Víða um lönd eru dæmi um stórkostlegar niðurgreiðslur til sjávarútvegsins á meðan við höfum sértækan skatt í gildi á Íslandi og það umtalsverðan. Það er ekki hægt að gera lítið úr því að hér séu lagðir á sértækir skattar umfram aðrar atvinnugreinar upp á um 10 milljarða og efna síðan til umræðu um skatttekjur ríkisins af nýtingu sameiginlegrar auðlindar á grundvelli þeirrar einu sértæku skattlagningar. Hvað með stimpilgjöldin? Hvað með kolefnisgjöldin? Hvað með öll eftirlitsgjöldin? Hvað með tekjuskatt fyrirtækjanna sjálfra? Hvað með tryggingagjaldið hjá öllum starfsmönnunum? Hvað öll þjónustukaupin? Hvað með virðisaukaskattinum? Hvað með útflutningstekjurnar? Hvert er virðið af því? Það er nánast látið að því liggja að fórnarkostnaður okkar af því að hætta bara sjávarútvegi væri 10 milljarðar. Það væri sem sagt sértæki skatturinn sem við töpuðum. Það er ekki hægt að ræða um eina atvinnugrein og skattlagningu á hana með svona afmörkuðum hætti. Í raun og veru er hv. þingmaður að fara inn á umræðu um það hvort við eigum að taka gjöld fyrir aðgang að takmarkaðri sameiginlegri auðlind með þessum hætti eða einhverjum allt öðrum hætti eins og oft er rætt um hér í þingsal og það er alveg verðug umræða. En ég verð að gera athugasemdir við að þessu sé stillt þannig upp að eini ávinningur þjóðarinnar af nýtingu auðlindarinnar sé þessir sértæku skattar.

Herra forseti. Veiðileyfagjaldið er sérstök gjaldheimta gagnvart fyrirtækjum sem nýta sér auðlind sem þau eiga ekki. Auðvitað er fullkomlega eðlilegt að sjávarútvegsfyrirtæki eins og önnur fyrirtæki greiði tekjuskatt, virðisaukaskatt, stimpilgjald, kolefnisgjald o.s.frv. Við erum ekki að tala um það. Við erum að tala um sérstaka atvinnugrein sem byggir sína tilveru á að nýta sér auðlind sem er í sameiginlegri eigu þjóðarinnar. Það er þetta takmarkaða framboð auðlinda sem getur gert eiganda þeirra kleift að njóta arðsemi sem er umfram það sem gengur og gerist í öðrum atvinnugreinum með sambærilega áhættu. Hagræn renta er skilgreind sem greiðslur til framleiðsluþátta, svo sem fjármagns og vinnuafls, umfram fórnarkostnað og það er umframarðsemin sem er nefnd auðlindarenta. Það verður til eitthvað sem heitir auðlindarenta. Það er það sem við erum að skattleggja eða leggja gjald á. Það er aðgöngumiðinn sem er fullkomlega réttlætanlegt að hafa gagnvart þessari atvinnugrein. Hún er að nýta sér auðlind sem hún á ekki. Hún á ekki þessa auðlind. Með þeim rökum sem hæstv. ráðherra ber á borð ætti veiðileyfagjald hins vegar að vera núll. Ég tel að hann hafi ekki þá skoðun en með sömu rökum ætti veiðileyfagjaldið tæpast rétt á sér í ljósi þess að sjávarútvegur greiðir að sjálfsögðu öll eðlileg gjöld, tekjuskatt og virðisaukaskatt o.s.frv. En þetta sérstaka gjald er réttlætanlegt í ljósi auðlindarentunnar. Í fyrsta lagi verður til umframarðsemi af því að það er takmarkað framboð auðlinda og númer tvö er þetta sameiginleg auðlind í eigu þjóðarinnar. Ég hef einfaldlega bent á það að sjávarútvegur, sem ég ber hlýjar taugar til, er aflögufærari en hæstv. ráðherra telur greinilega vera. Mér finnst óeðlilegt að tekjur ríkissjóðs byggist á veiðileyfagjaldi upp á 1% þegar litið er á heildarfjárlögin. 

Virðulegi forseti. Ég var svo sem ekki að leggja til að við tækjum ekki gjald af sjávarútveginum í landinu. Ég var bara að gera athugasemd við það að það væri gert lítið úr því að við værum að taka 10 milljarða. Það er mjög há fjárhæð. Það er sérstök skattlagning sem aðrar atvinnugreinar þurfa ekki að standa undir og ef við lítum í kringum okkur er svo langt í frá sjálfsagt að þær aðstæður séu til staðar í sjávarútvegi almennt að hægt sé að gera kröfu um slíka sértæka skattlagningu. Eins og ég nefndi eru dæmi um að menn niðurgreiði atvinnustarfsemi eins og sjávarútvegurinn er. En það er rétt að þeir sem fá forgangsrétt eða aðgang að takmarkaðri auðlind geta komist í aðstöðu til að hafa af því mikinn ávinning og það er rétt að skattleggja það upp að einhverju marki. Það verða samt sem áður að vera áfram til staðar hvatar til að fjárfesta, skapa meiri verðmæti. Ég held að það muni á endanum skila sér í meiri verðmætum fyrir þjóðarbúið í heild að stilla sköttum í hóf og sértækri skattlagningu líka. Ef við horfum til baka sjáum við að arðsemin í einstökum veiðum hefur verið mjög sveiflukennd. Í uppsjávarveiðinni t.d. og sömuleiðis í bolfisknum hefur afkoman verið mjög breytileg frá ári til árs á undanförnum árum. Allt tal um auðlindarentu finnst mér hafa breyst mjög mikið frá því að við ólum með okkur draum um að við gætum gert auðlindarentuna að eins konar skattstofni. Með tímanum held ég að við höfum áttað okkur á því að þetta er fræðilegt hugtak sem er ónothæft sem skattandlag. Þó að hugmyndafræðilega sé það einhvers staðar þarna á bak við sem réttlæting fyrir því að leggja skattinn á hefur okkur reynst ómögulegt að festa fingur á nákvæmlega á því hvað forgangur að auðlindinni hafi skilað mikilli auðlindarentu til hvers og eins.

Herra forseti. Ég vil fyrst leiðrétta ráðherrann. Veiðileyfagjaldið er ekki 10 milljarðar, það er 7 milljarðar. Það var 10–11 milljarðar þegar ríkisstjórnin tók við völdum en það er búið að lækka það um 40% niður í 7 milljarða. Mig langar að setja þessa tölu aftur í svolítið samhengi. Í frumvarpi sjávarútvegsráðherra sem laut að lækkun veiðileyfagjalda komu mjög áhugaverðar upplýsingar fram sem mig langar að deila í þessu svari mínu. Í frumvarpinu kemur fram að veiðileyfagjald eigi m.a. að mæta kostnaði ríkisins vegna sjávarútvegsins, svo sem vegna rannsókna, stjórnunar og eftirlits. Ríkið verður fyrir ýmsum kostnaði vegna sjávarútvegsins. Þetta er Hafró, eftirlit o.s.frv. Kostnaður ríkisins sem verður vegna greinarinnar er 5 milljarðar. Eftir standa 2 milljarðar sem er nettógjaldið sem rennur til eiganda auðlindarinnar. 2 milljarðar er ekki há upphæð, herra forseti, fyrir aðgang að þessum gjöfulum fiskimiðum. Ef við tökum kostnaðinn sem við verðum fyrir bara við að fylgjast með og stjórna þessari auðlind eru 2 milljarðar eftir. Það er tvöfalt hærri upphæð en ríkisvaldið fær vegna umferðarsekta. Við hljótum að geta fundið eitthvert fyrirkomulag þar sem þessi vel heppnaða atvinnugrein getur lagt meira af mörkum með þessum sértæka hætti. Ég veit að þetta er mikilvæg atvinnugrein og við eigum að hlúa að henni og hún á að vera frjáls og standa vel. En 2 milljarðar í nettógjald til eiganda auðlindarinnar, þjóðarinnar er einfaldlega allt of lágt. Við hljótum að geta fundið einhverja leið, hvernig sem við gerum það, til að fá frekari tekjur af nýtingu sjávarauðlindanna og sömuleiðis á þetta við um aðrar sameiginlegar auðlindir í eigu þjóðarinnar. Þá er ég fyrst og fremst að líta til orkunnar.

Virðulegur forseti. Enn er fjallað um frumvarp til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt og lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda, tekjuskatt einstaklinga, barnabætur og persónuafslátt. Það er svolítið undarlegt ef við förum að skoða þessa skattheimtu hversu misskipt er í kerfinu vegna þess að þetta bitnar yfirleitt verst á þeim sem síst skyldi. Tökum bara dæmið sem við vorum að ræða áðan í sambandi við barnabætur, að það væru á annan tug milljarða sem færu í barnabætur og að það sé auðvitað töluverð upphæð. En á sama tíma er báknið að þenjast út á ógnarhraða. Bara eitt dæmi um það, sem ég tók fyrr í dag, er hvernig eftirlitsstofnanir hafa tífaldast. Ein eftirlitsstofnunin hefur tífaldast og sumar aðeins minna en þetta hefur skeð á fjárlögum á stuttum tíma. Tökum bara eina nefnd út fyrir sviga, fjölmiðlanefnd, og setjum hana í samhengi. Hún fær 2018 56 milljónir en hún fær 480 milljónir í dag. Þetta er nánast tíföldun. Á sama tíma, frá 2010, hafa eftirlitsstofnanir í heild sinni hækkað um 9 milljarða. Setjum það í samhengi við barnabæturnar. Það segir sig sjálft að þarna er vitlaust gefið, sérstaklega ef við setjum þetta í samhengi við hvernig er krafsað í og reynt að spara á stórfurðulegum sviðum. Núna á t.d. að fara í sparnað vegna þess að það sé ekki nóg inni á fjárlögum fyrir t.d. sjúkraþjálfun. Og svo það lægsta af öllu lágu, þegar er verið að ráðast á fólk í hjólastólum, lamaða einstaklinga. Sparnaðurinn þar getur kostað þvílíkar fjárhæðir fyrir heilbrigðiskerfið í formi sýkinga, blóðeitrunar, jafnvel nýrnabilunar, sem er mjög alvarlegt fyrir þá sem lenda í þessu og þurfa að reiða sig á hluti sem verið er að spara. Þarna er verið hreinlega að henda þúsundköllunum fyrir nokkra aura. Það er líka alveg óskiljanlegt að á sama tíma og við erum að búa til nýtt skattþrep og verið er að reyna að sýna fram á það að það eigi raunverulega að lækka skatta á þá sem verst hafa það og eru á lægstu launum og lægstu lífeyrislaunum þá skuli líka þurfa að ráðast á persónuafsláttinn. Eins og ég segi hefði verið mun eðlilega og sjálfsagður hlutur, eins og líka var sjálfsagt í þessu frumvarpi að hækka ekki frítekjumark öryrkja úr 109.500 kr., að lækka ekki persónuafsláttinn um 3.000 kr. Það hefði skilað sér og best til þeirra sem á því þurfa að halda. Ef svona mikil þörf er á því að djöflast í persónuafslættinum hefði verið miklu nær að tekjutengja hann, láta hann bara fjara út með hærri tekjum. Það segir sig sjálft að fyrir mann sem er á 2–3 millj. kr. mánaðarlaunum skiptir persónuafsláttur mjög litlu máli miðað við þá sem eru á strípuðum 247.000 kr. lífeyrislaunum og fá útborgaðar 215.000 kr., sem ekki er hægt að lifa á og varla tóra á. Það er alveg með ólíkindum að fólk sé látið vera á svo lágum útborguðum tekjum. Síðan er annað í þessu, krónu á móti krónu skerðingarnar sem hafa verið hér til umræðu. Það er með ólíkindum að ríkisstjórnin sé búin að vera að spara sér síðan þetta var afnumið hjá eldri borgurum um 40 milljarða. Bara að færa þetta úr krónu á móti krónu í 65 aura á móti krónu skilar samt sparnaði til ríkis um 8–9 milljarða. Engu af þessu á að skila til þeirra sem mest þurfa á því að halda sem eru lífeyrislaunaþegar og öryrkjar, eða öryrkjar aðallega, þetta varðar auðvitað öryrkja vegna þess að það er búið að fella sérstök uppbótina inn í lífeyrislaun eldri borgara. Síðan er hitt sem gleymist í þessu öllu saman og það eru auðvitað lífskjarasamningarnir. Þeir virðast vera og eru fyrir alla nema þá sem þurfa mest á þeim að halda. Það virðist algjörlega hafa gleymst og enginn virðist ætla að gera neitt í þeirri kjaragliðnun sem fylgir þeim. Það þyrfti að hækka lífeyrislaun um örugglega nálægt 50–60% til að lífeyrisþegar fengju sömu hækkanir og aðrir hafa fengið. Og það er auðvitað með ólíkindum að það skuli alltaf farið í þá lægst launuðu vegna þess að við vitum að þeir sem eru á lægstum lífeyri og launum borga hlutfallslega mest af sínum sköttum í útsvar til sveitarfélaganna. Mann setur hljóðan þegar maður áttar sig á því að þeir sem eru á fjármagnstekjuskatti og eru ríkastir, langríkastir, borga ekkert til sveitarfélaganna og eru bara með strípaðan 22% skatt. Það segir sig sjálft að ef við setjum það í samhengi við nýja skattþrepið sem er um 35% að þar er rangt gefið. Það er rangt gefið gagnvart þeim sem þyrftu meira á því að halda. Það væri miklu eðlilegra ef við snerum þessu bara við, 35% skatt á fjármagnstekjur, 22% skatt á þá sem eru á lægstu laununum. Þá værum við byrjuð að tala saman á réttum nótum og þá sýndum við virkilega í verki að við værum að hugsa um þá sem ríkinu ber skylda til að sjá til að hafi mannsæmandi framfærslu. Okkar skylda er fyrst og fremst gagnvart þeim einstaklingum sem hafa ekki til hnífs og skeiðar, geta ekki lifað af mánuðinn, eiga ekki fyrir húsaleigu, eiga ekki fyrir mat og hafa áhyggjur af því frá degi til dags hvort þeir geti yfir höfuð átt sjálfir fyrir mat eða þá mat fyrir börnin. Í okkar ríka samfélagi á þetta ekki að vera svona. Við eigum einmitt að nota skattkerfið til að sjá til þess að hlutirnir séu ekki þannig. Þess vegna er það með ólíkindum að það skuli ekki vera séð til þess að reyna að snúa þessu við. Ef það vantar peninga til að halda kerfinu uppi hlýtur það að segja sig sjálft að við verðum að skattleggja meira þá sem hafa mest handa á milli og færa yfir til hinna vegna þess að allar hækkanir hafa svo miklu meiri áhrif á allar tekjur einstaklinga sem eru á lægstu bótum. Við sjáum bara að á næsta ári eru áætlað að skattbreytingarnar skili til þeirra sem eru á lægstu laununum 3.475 kr. Það er það sem þetta á að skila. Bara með því að hækka ekki frítekjumarkið er búið að taka af þeim einstaklingum sem nýta sér það 2.500 kr., þannig að það verður nú lítið eftir þarna, plús öll önnur gjöld sem er hækka. Millitekjuhópurinn á að fá 2.851 kr. og hinir minna, sem er bara hið besta mál. En ég er hræddur um að þegar upp verður staðið verði þetta mun verra en það lítur út núna vegna þess að við þurfum ekki annað en að líta á það að heimsmarkaðsverð á olíu er að hækka. Hvaða áhrif hefur það? Hversu fljótt mun það éta upp þennan ávinning og þessa skattalækkun? Ég er mest hræddur um og er alveg með það á hreinu að því miður verða engar skattalækkanir fyrir verst stadda fólkið og þá sem eru á lægstu launum og bótum. Og það á að vera skylda hjá þeim sem koma upp í þennan ræðustól að reikna þetta til enda, sem mér finnst eiginlega alvarlegt að gera ekki, koma með réttar tölur, ekki bara skattalækkanir heldur líka hvað á að hækka á móti og nákvæmlega hversu mikið og hvaða áhrif það hefur. Við getum reiknað þetta út þó að við höfum kannski ekki nákvæmar tölur frá sveitarfélögum en þar munu hækkanir líka skella á þeim sem síst skyldi. Ég held að það sé kominn tími til og okkur ber skylda til að sýna í verki að við séum að hugsa um þá sem reyna af bestu getu að tóra þarna úti á vonlausum tekjum sem duga á engan hátt til mannsæmandi lífs.

Frú forseti. Það sem vekur kannski fyrst athygli við þá fyrirhuguðu skattkerfisbreytingu sem kemur fram í þessu frumvarpi er hugmyndafræðileg breyting hjá Sjálfstæðisflokknum sem hefur reglulega talað fyrir því að einfalda skattkerfið. Landsfundur hefur ályktað um það og formaður flokksins hefur auk þess talað fyrir því og ekki er langt síðan hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra nefndi að það væri ofgert að hafa þrjú skattkerfi og ætti frekar að horfa á persónuafsláttinn sem tæki til að ná frekari árangri. Ég er að mörgu leyti sammála hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra þannig og þetta er svolítið athyglisvert í ljósi þess sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur boðað og talað fyrir lengi. Hér er verið að flækja skattkerfið og ég kem inn á það á eftir. Við í Miðflokknum fögnum að sjálfsögðu öllum skattalækkunum og það er verið að lækka skatta á lægstu tekjur sem er fagnaðarefni, því að ekki er um háar tekjur að ræða. Hins vegar er spurning um skynsamlegustu leiðirnar í því. Það sem þarf líka að koma fram í umræðunni er hvaða áhrif skattkerfisbreytingin kemur til með að hafa á launafólk í efri millistétt. Verður það raunin þegar upp er staðið, þegar launaseðlarnir birtast launafólki eftir breytingarnar, að sá hópur sjái aukna skattbyrði? Því þarf að svara og setja þarf fram einhvers konar dæmi, skilmerkileg dæmi sem sýna að það er ekki þannig, eins og haldið er fram, að 1% hækkun á efri millitekjur jafnist út á annan hátt. Það er eitthvað sem hefur ekki verið svarað nægilega vel að mínum dómi. Ég hjó sérstaklega eftir einu sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sagði í ræðu áðan þegar hann ræddi um áhrif á samsköttun þrepa. Það var eiginlega mjög sérstakt mál sem þessi fjárlagafrumvarpsumræða hófst á, þ.e. misvísandi upplýsingar um hvort stæði til að draga úr samsköttun þrepa eða ekki. Við Miðflokksmenn röktum þetta í ræðu í kringum fjárlögin. Það segir í fjármálaáætlun og í fjárlagafrumvarpinu að draga eigi úr samsköttun og jafnvel fella hana niður og síðan kemur tilkynning frá fjármálaráðuneytinu um að svo verði ekki. Þetta eru allt mjög misvísandi upplýsingar sem eru óþægilegar. Fjármálaráðherra hefur að vissu leyti skýrt þetta en þó ekki nægilega að mínum dómi þegar hann segir að það muni hafa viss áhrif á samsköttun þrepa. Þetta þarf að skýra út. Slíkt er ekki hægt að setja fram án þess að menn geti sagt til um hvort einhverjir hópar í samfélaginu komi til með að koma illa út úr breytingunum. Það er nauðsynlegt að þetta komi fram. Við í Miðflokknum höfum talað fyrir einfaldara skattkerfi, að hafa það sem eins einfalt og gagnsætt og skilvirkt og unnt er. Það er til þess fallið að byggja undir aukna verðmætasköpun hagkerfisins og í því felst minni kostnaður við umsýslu hjá hinu opinbera þegar kemur að skattamálum og minni áhrif á hvata innan hagkerfisins. Síðan er náttúrlega mikilvægt í því sambandi að einfaldara skattkerfi eykur gagnsæi. Það er mjög mikilvægt. Því einfaldara skattkerfi, þeim mun auðveldara er að eiga umræðu um áhrif skattkerfisins og hvernig byrðarnar dreifast á ólíka hópa. Lækkun skatta er eins og við þekkjum góður hvati fyrir stjórnvöld til að skoða af fullri alvöru leiðir til sparnaðar og ráðdeildar í ríkisrekstri og það er eitt af því sem Miðflokkurinn hefur talað fyrir, að mikilvægt sé að fara að draga úr þenslu báknsins. Það sætir nokkurri furðu hve Sjálfstæðisflokkurinn hefur verið slakur í því í þessu ríkisstjórnarsamstarfi að draga úr ríkisbákninu. Flokkurinn hefur margsinnis talað fyrir nauðsyn þess að draga úr ríkisbákninu og flutt tillögur þess efnis og tillögur um að leggja niður stofnanir o.s.frv. en engin merki eru um það í ríkisstjórnarsamstarfinu og alveg augljóst að Sjálfstæðisflokkurinn og hugmyndafræði hans í þeim efnum hefur orðið undir, beðið lægri hlut gagnvart hinum stjórnarflokkunum. Það má segja að nokkru leyti að umræðan um skattamál á Íslandi sé svolítið föst í viðjum vanans, ef svo má að orði komast. Því miður koma fáar nýjar hugmyndir fram. Gleymum því ekki að það er styrkur lítils hagkerfis og lítils lands eins og Íslands að hafa stuttar boðleiðir í embættismannakerfinu. Þetta hefur gert að verkum að leiðirnar eru tiltölulega skilvirkar, sem er gott mál og gefur okkur færi á því að bjóða upp á einfalt og gott skattkerfi þar sem hlutföllin eru lág, reglur gegnsæjar og undanskot óveruleg. Þetta eru allt markmið sem við eigum að stefna að og auka þar með samkeppnishæfni okkar, líka gagnvart erlendum fjárfestum og útflutningsgreinum. En það verður að segjast eins og er að það gætir ákveðinnar tregðu oft og tíðum í umræðu um skattamál. Það er eins og það séu alltaf bara til tvær leiðir, þ.e. að auka tekjur ríkisins með því að hækka skatta eða auka ýmis gjöld, m.a. á atvinnulífið. Við þurfum að vera svolítið opnari og frjórri í hugsun hvað þetta varðar. Við eigum ekki að vera hrædd við að skoða t.d. flatan skatt á tekjur - er það eitthvað sem gæti komið okkur vel, óháð uppruna? - fremur en að vera með marga ólíka skatta á mismunandi tekjur. Þetta eru allt sjónarmið sem við eigum að skoða og vera opin fyrir að finna nýjar leiðir en ekki flækja skattkerfið eins og við gerum með þessum tillögum. Það hefði verið hægt að fara aðrar leiðir til að lækka skatta á lægstu tekjur. Við í Miðflokknum styðjum heils hugar að það sé gert en þetta er spurning um leiðirnar og að vera svolítið frjó og skapandi í hugsun um einfaldara og betra skattkerfi. Það vantar að mínum dómi svolitla uppfinningasemi hjá stjórnsýslunni við að finna leiðir, skoða nýjar leiðir til að jafna skattbyrðina á jákvæðan hátt en einfalda kerfið um leið. Dæmi sem má taka um hvernig verið er að flækja skattkerfið er þegar gistináttaskatturinn var settur á, um 100 kr. á gistinóttina í upphafi, sem var kannski lág upphæð en engu að síður fylgdi því verulegt skrifræði sem náttúrlega kostar líka peninga. Þetta eru hlutir sem verður að skoða þegar nýir skattar eru lagðir á og ber að fara varlega í þeim efnum að okkar mati. Við höfum reynslu af því að lækka tekjuskatt á fyrirtæki og það sýnir ótvírætt að ríkið getur einfaldað kerfið og lækkað skatta en um leið aukið tekjur sínar. Þetta var innlegg í þessa umræðu, frú forseti, sem ég vildi koma að. Á Íslandi eigum við að stefna að því að einfalda skattkerfið. Við eigum að kynna okkur sem land sem býður upp á eitt skilvirkasta skattkerfi í heimi. Það myndi efla mjög forskot okkar og samkeppnishæfni. Hér er verið að fara leiðir sem eru gamaldags og til þess fallnar að flækja kerfið, eins og ég nefndi áðan. Nauðsynlegt er að nálgast þau málefni með opnum huga og að sjálfsögðu til þess að bæta ráðstöfunartekjur þeirra sem lægstu launin hafa.

Virðulegi forseti. Aðeins út af orðum hv. þingmanns um að hugmyndafræði Sjálfstæðisflokksins hafi orðið undir og að nýtt skattþrep sé til vitnis um það. Ég verð bara að byrja á því að segja að það var einn flokkur sem mest talaði um skattalækkanir fyrir síðustu kosningar og oft var dregið úr trúverðugleika hans þegar skatta bar á góma. Engu að síður er það nú niðurstaðan eftir kjarasamninga, eins og menn þekkja - og við töldum að það hafi verið fyrirsjáanlegt - að atvinnurekendur myndu ekki geta tekið á sig allar þær byrðar sem stéttarfélög kröfðust í kjarabætur. Þess vegna þyrftu skattar að leika stórt hlutverk í því að fá frið á vinnumarkaði. Þegar upp er staðið er komin niðurstaða þar sem skattþrepi er bætt við en eingöngu til þess að tryggja að skattalækkunin, sem er auðvitað aðalmálið, spili saman við stöðuna á vinnumarkaði. Við þetta dregst upp ákveðin skattbyrðilína. Hún teiknast þannig upp að hún kemur neðar, akkúrat á þessu viðkvæma launabili. Ef hv. þingmaður er að tala fyrir því að við hefðum farið aðra leið er hann beinlínis að tala fyrir skattkerfisbreytingu sem annaðhvort myndi skila sér miklu lengra upp skattstigann og kosta miklu meira eða einfaldlega ekki skila þeim ávinningi til lágtekjuhópanna sem þessi leið gerir. Og það er í raun og veru spurningin sem situr eftir: Er hv. þingmaður að tala um að við hefðum frekar átt að fara leið persónuafsláttar sem hefði skilað minna til tekjulægstu hópanna og meiru upp allan launastigann eða hvað er í raun og veru verið að leggja til?

Frú forseti. Það sem ég átti við í ræðu minni með því að hugmyndafræði Sjálfstæðismanna hefði orðið undir í ríkisstjórninni hvað skattamál varðaði er að ég held að nokkuð augljóst sé að flokkur sem hefur talað fyrir því að einfalda skattkerfið eins og Sjálfstæðisflokkurinn, margsinnis talað þannig, ályktanir landsfundar o.s.frv., er núna með breytingunum að flækja skattkerfið. Ég held að það sé ósköp skýrt að hér hafa Sjálfstæðismenn ekki framfylgt þeirri stefnu sem hefur margsinnis verið ályktað um á þeirra vettvangi. Þegar kemur að því að leiðrétta kjör hinna lægst launuðu, sem er mjög mikilvægt í mínum huga og okkar Miðflokksmanna, eru til aðrar leiðir. Það er til persónuafslátturinn og skattleysismörkin og sjálfsagt að skoða þær leiðir. Tilgangurinn er sá að lækka skatta á lægstu tekjur og það þarf einfaldlega að setja saman góðan sérfræðingahóp til að fara yfir hvað sé auðveldast í þeim efnum. Þannig að ég segi við hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra: Var þetta skoðað nákvæmlega, eins og t.d. skattleysismörkin? Sjálfur hefur hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sagt, bara fyrir ekki svo löngu síðan, að hann teldi leið persónuafsláttar vera mjög færa og skynsamlega. Mitt innlegg í þessa umræðu er að það eigi að skoða alla möguleika, vera opinn fyrir ýmsum hugmyndum og breytingum, en ekki fara þá leið sem flækir kerfið, eykur kostnað ríkisins, dregur úr gagnsæi o.s.frv. En ég ítreka engu að síður að það er mikilvægt að vinna að sameiginlegu markmiði sem við höfum öll, þ.e. að lækka skatta á lægstu laun.

Virðulegur forseti. Það má færa fyrir því mjög góð rök, og ég hef gert það hér fyrr á árum, að eitt skattþrep með tiltölulega háum skattleysismörkum teikni upp skattbyrðilínu sem geti verið ágætlega sanngjörn. Það er skattbyrðilínan sem í raun og veru á endanum segir alla söguna. Það eru kostir og gallar við allar útfærslur. Í þessu tiltekna máli sem við erum að ræða er kosturinn fyrst og fremst sá að skattbyrðin lækkar hjá öllum. Í öðru lagi erum við komin með nýtt viðmið fyrir persónuafslátt og fjárhæðarþrepamörk sem er líka mjög gott mál. Í þriðja lagi er það auðvitað sjálfstætt markmið að styðja við kjarasamningagerðina. Maður getur ekki leyft sér að lifa bara einangrað í eigin draumaheimi um hvernig lög og reglur eigi að líta út. Maður verður að finna eitthvert jafnvægi við umhverfið. Og þó að það megi færa fyrir því rök að fleiri skattþrep séu upp að einhverju marki til þess fallin að flækja skattkerfið verður því ekki beinlínis haldið fram að það hafi fyrir fram verið mjög einfalt, þ.e. að það sé einfalt fyrir fólk að finna út úr því, vitandi hver persónuafslátturinn er og hver tekjuskattsprósentan er og síðan skattprósentan sem þá tekur við, hver skattbyrðin er hjá hverjum og einum, sérstaklega þegar við förum að tala um bótakerfin og skerðingarreglur sem bætast þar við, í vaxtabótakerfinu og barnabótakerfinu o.s.frv. Þetta eru einfaldlega flókin kerfi og það er ekki allt leyst með því að hafa tvö skattþrep en ekki þrjú. Það bætir ekki miklu við í flækjustigi hlutanna sem birtist okkur þegar við rýnum 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og held að innst inni sé hann bara sammála mér, að það hefði verið heppilegast að einfalda skattkerfið. Eins og ég sagði áðan eykur það á gagnsæið og skilvirknina og dregur úr skattundanskotum o.s.frv. þannig að þegar upp er staðið held ég að Miðflokkurinn og Sjálfstæðismenn eigi nokkuð sameiginlega hugmyndafræði þegar kemur að því að einfalda skattkerfið. Vonandi fáum við einhvern tímann tækifæri til þess að vinna saman og einfalda skattkerfið. Hver veit. Það væri ánægjulegt að fá tækifæri til þess að reyna að einfalda þetta kerfi vegna þess að ég held að það geti aukið forskot okkar á ýmsum sviðum. Eins og ég nefndi áðan hefur sýnt sig þegar við lækkuðum skatta á fyrirtæki á sínum tíma að það var mjög skynsamleg ákvörðun sem í raun jók tekjur ríkissjóðs. Þarna eru leiðir sem sannarlega er vert að skoða. Það vantar ákveðna djörfung til að vilja skoða leiðir eins og t.d. bara flatan skatt. Ég er ekki að segja að það eigi að leggja hann á en ég segi að það eigi að skoða allar leiðir. Það er mikilvægast í þessu, að við finnum einföldustu og bestu leiðina, og þar held ég að við séum bara sammála, ég og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um sérstakan skatt á fjármálafyrirtæki. Þetta er endurflutt frumvarp, það var lagt fram á 149. löggjafarþingi en hefur reyndar tekið nokkrum breytingum. Ég verð sérstaklega að vekja athygli á gildistökunni, sem er reyndar breytingin sem ég er að vísa til. Á 149. löggjafarþingi var þetta 826. mál á þskj. 1317, og gekk til efnahags- og viðskiptanefndar eftir 1. umr. Síðan náðist ekki að ljúka meðferð málsins. Með þessu frumvarpi er ætlunin að festa í lög ákvæði sem eru samhljóða fyrirætlunum stjórnvalda sem koma fram í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar 2020–2024. Það er í samræmi við breytingar þingsins á fjármálaáætluninni í júní sl. en þá var gert ráð fyrir að seinka áformum um lækkun skatthlutfallsins um eitt ár. Frumvarpið hefur að geyma tillögu að breytingum á áðurnefndum lögum er varða lækkun á gjaldhlutfalli í fjórum þrepum á árunum 2021–2024. Verði ákvæði frumvarpsins að lögum mun endurskoðunin skila sér í lægra gjaldhlutfalli þannig að það verði framvegis 0,145% frá árinu 2024 en gjaldhlutfallið stendur í dag í 0,376%. Breytingarnar sem lagðar eru til í frumvarpinu munu lækka skatttekjur ríkissjóðs frá því sem ella hefði orðið á árunum 2021–2024 um 1,7 milljarða kr. á árinu 2021 og allt upp í 8 milljarða kr. á tekjuárinu 2024. Fyrir gjaldskylda aðila þýðir þetta lægri skattbyrði og minni rekstrarkostnað. Einnig aukast líkur á lækkun kostnaðar fyrir viðskiptavini gjaldskyldra aðila í formi lægri vaxta á útlánum og hærri vaxta á innlánum. Með frumvarpinu er komið til móts við gagnrýni hagsmunaaðila en jafnframt ábendingar hvítbókar um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið þar sem lögð er áhersla á að lækkun sértækra skatta á fjármálakerfið sé skýrasta tækifæri ríkisins til að draga úr vaxtamun. Því er lagt til að skattalækkunin verði lögfest, jafnvel þótt hún taki gildi í fjórum skrefum á árunum 2021–2024. Ég vil taka fram að ég held að það sé mjög skynsamleg ráðstöfun að hafa fyrirsjáanleika í þessum efnum, að það sé stundum góð ráðstöfun að lögfesta breytingar, jafnvel þótt þær taki gildi í áföngum þannig að þá liggi fyrir hver löggjafarviljinn er. Það er mjög mikill munur á því að hafa svona þætti í fjármálaáætlun eða koma hreinlega fram með lagafrumvarp og lögfesta það. Ég verð á sama tíma að segja að það er eins konar varnaðarráðstöfun hjá okkur að fresta gildistökunni miðað við það sem áður stóð til. Það er vegna þess að við urðum fyrir ófyrirséðum áföllum á þessu ári í efnahagslífinu og þurftum að gera ráðstafanir. Þetta eru ráðstafanir sem fylgja því. Það hefði alveg mátt velta fyrir sér í þessu máli hvort við hefðum átt að byrja hægar en enda á sama stað og áður var lagt upp með. Hér er sem sagt öllum lækkunum sem komu í skrefum frestað um eitt ár miðað við það sem áður var fjallað um. Það kemur mjög skýrt fram í hvítbókinni að þessi skattur er séríslenskur. Hann mun leggjast mun þyngra á fjármálafyrirtækin á Íslandi en skattar á fjármálafyrirtæki gera almennt annars staðar. Góð tafla í hvítbókinni dregur fram áhrifin á vaxtamun fjármálafyrirtækjanna þannig að hér er vissulega um mál að ræða sem hefur skapað ríkissjóði miklar tekjur, en ég verð að minna á að þær miklu hækkanir sem við gerðum á þessum skatthlutföllum voru ávallt hugsaðar sem tímabundin ráðstöfun og það er eðlilegt að við færum okkur aftur til þess, nú þegar uppgjör slitabúanna er afstaðið og efnahagsreikningur bankanna að verða heilbrigðari, vanskil allt önnur en áður var, búið að endurmeta eignahliðina og bankarnir komnir í hefðbundnari rekstur, að við komum þá öðrum þáttum rekstrarins eins og skattumhverfinu í eðlilegt horf að nýju. Ég trúi því að það geti skilað sér í betri kjörum fyrir viðskiptamenn bankans. Við verðum að trúa því að við getum með bankaumhverfinu á Íslandi skapað þó það mikla samkeppni að það skipti máli að treysta rekstrarumhverfið, að því verði ekki öllu stungið í vasa eigendanna, en eigandinn að tveimur þriðju bankakerfisins, þá er ég að vísa í þessa þrjá kerfislega mikilvægu banka, er einmitt íslenska ríkið. Á þessu kjörtímabili hefur verið lagt upp með það að reyna að draga úr eignarhaldi ríkisins á fjármálafyrirtækjum og í mínum huga er enginn vafi að það getur haft áhrif á virði eignarhluta ríkisins að skýra línur í þessu efni. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. Við höfum áður skipst á skoðunum um þetta mál og gerum það eflaust áfram á þessu þingi. Ég legg til, virðulegi forseti, að málinu verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. þegar þessari lýkur.

Frú forseti. Ég verð að viðurkenna að það veldur vonbrigðum að verið sé að seinka lækkun á bankaskatti eins og hér er fært fram. Ég er í hópi þeirra sem hafa orðið verulegar áhyggjur af samkeppnishæfni bankakerfisins hér á landi. Við búum við umhverfi þar sem grunnvextirnir sem bankakerfið okkar hvílir á eru 3–4% hærri en í nágrannalöndum okkar, hið minnsta. Eins og kemur ágætlega fram í hvítbókinni er vaxtamunur bankanna u.þ.b. 2% hærri, því til viðbótar, en það sem gengur og gerist eða best gerist í sambærilegum bönkum af sambærilegri stærð á hinum Norðurlöndunum. Þá er ég að horfa til norrænna banka með hvað lægstan vaxtamun en þó af sambærilegri stærð hvað varðar efnahag. Það sem maður veltir auðvitað fyrir sér er að bankaskatturinn er bara skýrt dæmi um beina skattlagningu á viðskiptavini bankanna, okkur sjálf, og þar af leiðandi mætti kalla það ígildi skattahækkunar að fresta áformum um lækkun hans enn frekar. En mun meira áhyggjuefni, fram á veginn litið, er minnkandi arðsemi bankanna, minnkandi samkeppnishæfni þeirra. Í raun er stöðugt verið að ganga á samkeppnismöguleika þeirra, getum við sagt, vegna hás kostnaðarstigs og opinberra álaga eins og þessa bankaskatts en ekki síður þeirra eiginfjárkrafna sem gerðar eru til bankanna. Ég velti því fyrir mér: Hvað hyggst ráðherra fyrir varðandi þetta? Við þetta ástand verður varla mikið lengur unað. Við sjáum að það er að molna undan arðsemi bankakerfisins, það á stöðugt erfiðara uppdráttar. Við sjáum að húsnæðislán færast meira og meira yfir til lífeyrissjóða, bankakerfið er engan veginn samkeppnishæft um erlendar lánveitingar til stærri íslenskra fyrirtækja. 

Virðulegur forseti. Það er alveg ljóst að bankarnir eru komnir í aðrar aðstæður en voru uppi fyrir nokkrum árum síðan þegar þeir skiluðu töluvert miklum afgangi og voru að endurmeta eignasöfn sín og greiddu ríkinu t.d. afar háar fjárhæðir í arðgreiðslur. Þeir tímar hafa breyst mjög mikið. Það sem við þurfum að líta eftir, tel ég, fyrir utan þann skatt sem ég legg hér til að verði lækkaður - og ég heyri að ég og hv. þingmaður erum sammála um það grundvallaratriði þó að hv. þingmaður telji að við hefðum helst þurft að gera þetta hraðar og fyrr - er að í það minnsta er lagt til að málið verði afgreitt á þinginu og það lögfest. Ef aðstæður sköpuðust til að hraða þeirri skattalækkun meira myndi ég styðja að við gerðum það en að svo komnu máli verður ekki séð að það samræmist öðrum markmiðum sem við höfum. En hvað er til ráða? Það er t.d. til athugunar í ráðuneyti mínu í dag að skoða skattalega meðferð efnahagsreiknings, þ.e. hvernig verði farið með það þegar bankar vilja fara í víkjandi lán til að byggja upp eiginfjárgrunn sinn. Það hefur komið niðurstaða í bindandi áliti frá yfirskattanefnd um það efni sem ég er að meta, hvort það komi í veg fyrir að bankarnir nýti sér hagkvæmustu leiðir til þess að setja saman eiginfjárgrunn sinn. Síðan verðum við að horfa á hina þættina sem eru áhættuvogin og eiginfjárhlutfallið og eiginfjáraukarnir á hverjum tíma og spyrja: Hvar er því rétt stillt? Þessum aukum hefur verið stillt upp miðað við það að við séum búin að vera undanfarið á toppi hagsveiflunnar og það verður síðan matsatriði stig fyrir stig eða misseri fyrir misseri hvort hleypa þurfi meira súrefni inn í fjármálakerfið 

Frú forseti. Ég tek fram að það er auðvitað fagnaðarefni að verið sé að lögfesta lækkunina þó að ég telji hún þyrfti bæði að ganga fram hraðar og hefjast fyrr heldur en hér er gert ráð fyrir. En ástæðan fyrir að ég nefni þetta er að við erum að horfa á 5–6% vaxtamun sem viðskiptavinir íslensku viðskiptabankanna bera ef við berum okkur saman við banka af sambærilegri stærð, t.d. á hinum Norðurlöndunum. Þetta er í raun og veru krónuskattur, getum við sagt. Stór hluti af álaginu er vegna gjaldmiðilsins en því til viðbótar eru auðvitað sérstakrar álögur, bæði skattar og eiginfjárkröfur til bankanna hér á landi í samanburði við hin Norðurlöndin. Það sem er hins vegar áhyggjuefni er að við erum með alþjóðlega þróun í bankakerfi sem heitir fjártækni, sem er að umbylta bankakerfi og bankaþjónustu á heimsvísu. Bankakerfið okkar er engan veginn í stakk búið til að takast á við einhverja alþjóðlega samkeppni á þeim grunni. Það eina sem í raun og veru er verið að gera í dag mætti kalla einhvers konar tollvernd íslenska bankakerfisins, svipað og við beitum gagnvart landbúnaði, í gegnum krónuna, þ.e. sú einfalda staðreynd að það er erfitt og jafnvel bannað að veita lán til einstaklinga og smærri fyrirtækja í erlendri mynt. Ég veit ekki hversu lengi við getum búið við það umhverfi og veit ekki einu sinni hvort það stenst til lengdar skuldbindingar okkar varðandi frjálst flæði fjármagns. En það er viðbúið að ef við aðhöfumst ekkert varðandi samkeppnishæfni íslenska bankakerfisins getum við þurft að takast á við veruleg skakkaföll í rekstrarumhverfi þess á komandi árum.

Virðulegur forseti. Ég tek undir að bankarnir verða að gá að samkeppnisumhverfi sínu og tryggja að þeir séu að innleiða nýjustu tækni og séu með á nótunum varðandi þær breytingar sem eru að verða í samkeppnisumhverfinu. Þeir verða sjálfir að fjárfesta og umbreyta í rekstri sínum og skipulagi til að fylgja þeim breytingum sem eru að verða. Varðandi vaxtamuninn þá hafa vextir verið hærri hér á landi. Vaxtamunurinn hefur samt sem áður verið að minnka, hann hefur verið að dragast saman. Ég hlýt að vekja athygli á því að vaxtastigið á Íslandi hefur að hluta til, í samanburði við önnur lönd, skýrst af mjög ólíkri stöðu hagkerfanna. Við getum nefnt í því sambandi líka að ef menn ætluðu að leggja inn á reikning í sumum nágrannaríkja okkar fengju þeir neikvæða vexti, í Svíþjóð, Danmörku. Menn þyrftu að borga fyrir að geyma peninga í banka. Það er hin hliðin á því hversu lágir útlánavextirnir eru. Útlánavextir á Íslandi, t.d. á húsnæðismarkaði, hafa líklega aldrei í sögunni verið lægri þannig að því leytinu til höfum við verið að þokast í rétta átt. En þetta eru réttar ábendingar hjá hv. þingmanni, samkeppnisumhverfi bankanna er að breytast mjög mikið út af fjártækninni. Það skiptir öllu að bankarnir fylgist vel með þeirri þróun og nýti sér þau tækifæri sem í breytingunum liggja en sitji ekki eftir og tapi tilverugrundvelli sínum eða rekstrargrundvelli. Þetta er ein af ástæðunum fyrir því að ég tel óréttlætanlegt að ríkið sé með þetta mikið eigið fé bundið í fjármálakerfinu, líklega yfir 300 milljarða af eignum. Það er þá betra að einkaaðilar taki að sér að standa í þeirri samkeppni og við færum okkur úr rekstri fjármálafyrirtækja yfir í að hugsa bara um regluverkið, umgjörðina og nýtum fjármunina í annars konar uppbyggingu í landinu.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna. Þetta er kunnuglegt mál sem við þekkjum, hér er verið að lækka bankaskattinn. Rökin hafa verið þau að bankarnir séu ekki samkeppnisfærir. Mér er minnisstætt að ekki fyrir svo löngu, síðasta vetur, kom bankastjóri eins viðskiptabankanna fyrir fjárlaganefnd og fór yfir það hversu svakalega erfið staðan væri þegar kæmi að samkeppnisumhverfi og það væri algjörlega nauðsynlegt að lækka þennan skatt. Síðan lét sá bankastjóri af störfum og fékk 150 millj. kr. starfslokasamning. Það má því deila um það hversu erfið staðan er hjá bönkunum og hvernig þessi skattur setur þeim stólinn fyrir dyrnar í þeim efnum. En það sem er kannski áhyggjuefnið í mínum huga hvað þetta varðar er að lagt er upp með það hér, og kemur fram í greinargerð, að þetta sé gert með það að leiðarljósi að lækka kostnað neytenda. Hæstv. ráðherra sagði áðan í ræðu sinni að þetta væri skýrasta tækið til að draga úr vaxtamun. Ég verð að spyrja hæstv. ráðherra: Hvaða tryggingu höfum við fyrir því að bankarnir komi til með að lækka gjöld á neytendur og lækka vexti ef þessi skattur verður lækkaður? Höfum við einhverja tryggingu fyrir því? Ég held að við höfum enga tryggingu fyrir því. Þess vegna spyr ég: Er ekki eðlilegt að tímasetja þessa lækkun, að hún komi ekki til framkvæmda nema við sjáum það hreint út að gjöldin hafi lækkað á neytendur? Það verða að vera einhver úrræði. Við getum ekki bara vonað að þetta komi til með að lækka. Ef það er einhver óskhyggja að gjöldin lækki er náttúrlega ótækt að vera að lækka svona skatt, ef það er tilgangurinn með honum.

Virðulegi forseti. Það er í sjálfu sér spurning hvort við getum verið sammála um þau lögmál sem eiga að vera að takast á eða þá krafta sem eiga að vera að takast á. Ég veit að það er fákeppni á Íslandi en það getur verið virk samkeppni á fákeppnismarkaði og ef við getum yfir höfuð skapað einhverja samkeppni á þessum markaði á það að skila sér til neytenda í landinu að draga úr opinberum álögum. Getum við fengið einhverja tryggingu fyrir því? Nei, við getum ekki fengið tryggingu fyrir því, en það er spurning hvort við trúum því. Ef við trúum því ekki að lægri álögur geti haft áhrif á verðlagningu í fjármálakerfinu, sem vaxtaálagið er, þetta er ákveðin leið til að verðleggja vöru, er hægt að hefja umræðu um það hversu mikið við getum lagt á fjármálafyrirtækin án þess að það komi fram í kjörum þeirra. Þá fyndist mér við vera komin út í mjög undarlega umræðu vegna þess að ég hef enga trú á því að önnur lögmál gildi í fjármálastarfsemi en annars staðar. Ef samkeppni er til staðar á það að birtast í verðlagningu vörunnar eða þjónustunnar, í verði sem endurspeglar kostnaðinn við að veita þjónustuna og við erum farin að velta fyrir okkur almennum markaðslögmálum. Ég vísa síðan aftur til hvítbókarinnar um þetta sem dregur fram hversu mjög þessi skattur stingur í stúf við skattlagningu annarra landa.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið þó að ekki hafi komið mikið fram um að það er bara rennt blint í sjóinn með að við getum treyst því að bankarnir lækki þessi gjöld ef bankaskatturinn lækkar. Ég minni á að traust almennings gagnvart bankastofnunum er mjög lítið, skiljanlega, eftir það sem á undan er gengið. En það má heldur ekki gleyma því, hæstv. ráðherra, í þessari umræðu að nú er starfsumhverfi bankanna, þ.e. bankaþjónusta, að breytast mjög hratt. Starfsmönnum er að fækka og kostnaður innan bankakerfisins, rekstrarkostnaður bankanna, er að því leytinu til að minnka. Það er að koma ný tækni og við sjáum það nú þegar í dag þegar við förum í viðskiptabanka að starfsmenn eru færri og þetta eru orðnir meira hraðbankar þannig að þar er liður sem hefur lækkað kostnað bankanna. En þetta snýst bara um að þessi aðgerð skili sér til neytenda. Það er það sem er aðalatriði í málinu og það finnst mér vera óljóst. Þar finnst mér ríkisstjórnin vera að horfa til þess að vonandi komi þeir til með að lækka þessi gjöld. Ég er ekki sannfærður um að svo verði. Hvað ætlar ríkisstjórnin og hæstv. ráðherra að gera eftir tvö, þrjú ár þegar hann sér að hann er búinn að lækka skattana á þessi fyrirtæki en gjöldin á almenning hafa ekkert lækkað? Er þá ekki alveg ljóst að grundvallarforsendan á bak við þessa aðgerð stóðst ekki? Ég hefði viljað sjá, herra forseti, að þetta yrði gert þannig að það yrði einhvers konar skilyrði fyrir því sem væri hægt að setja, einhvers konar endurskoðunarákvæði um að ef sýnt þyki að engar lækkanir verði á almenning í þessu landi við þá aðgerð 

Við höldum áfram í þessum skoðanaskiptum. Ég er búinn að koma svo oft upp í ræðustólinn að ég er orðinn hálfruglaður hversu mörgum andsvörum ég er búinn að svara. En við erum sammála um það, ég og hv. þingmaður, að það skipti öllu að þetta skili sér til neytenda. Við erum að þessu vegna þess að við trúum því ekki að það sé áhrifalaust á verðlagningu þjónustu og vöru í fjármálastarfsemi að leggja á 8 milljarða álögur með sérstökum skatti. Við bara trúum því ekki. Ég vil líka minna aftur á rökin sem ég notaði áðan eða benti á, sem eru um virði eignarhluta ríkisins í bönkunum, að það geti haft bein áhrif á virði eignarhluta ríkisins að hafa skattumhverfi hagstæðara.

Herra forseti. Ég ætla að fara nokkrum orðum um þetta mál sem lýtur að lækkun bankaskatts og ég ætla að setja það í pólitískt samhengi, í samhengi við fjárlagafrumvarpið sem verður rætt hér í allan vetur. Ég átta mig vel á því að þessi bankaskattur er sérkennilegur skattur og það kemur að því að hann eigi sinn lokapunkt, að hann falli á einhverjum tímapunkti niður. Ég velti því hins vegar fyrir mér, herra forseti, hvort þetta sé rétt forgangsröðun í ljósi þeirrar stöðu sem ríkissjóður er í um þessar mundir. Við sjáum að við erum hætt að upplifa hagvöxt og erum farin að upplifa samdrátt. Það gefur á ýmsa þætti velferðarkerfisins og ég held að við ættum að styðjast við þennan skatt, alla vega í bili, á meðan staðan er slík. Við sjáum að lækkun þessa skatts kostar um 8 milljarða kr. þegar hún er komin til framkvæmda. Á fjórum árum eru þetta 18 milljarðar, og það er margt sem ríkissjóður getur gert fyrir 18 milljarða á þeim tíma. Mér finnst þetta, eins og margt í frumvarpinu sem við ræðum í dag og ekki síst á tekjuhlið þess, sérkennileg forgangsröðun. Mig langar aðeins að setja þetta í samhengi við hvað við blasir í öðrum þáttum ríkisfjármálanna og ekki síst á gjaldahliðinni. Eins og ég hef ítrekað sagt þurfum við að fjármagna þau gjöld sem við höfum verið að tala fyrir, allir flokkar, og peningarnir þurfa að koma einhvers staðar að. Ég held að við ættum því ekki að samþykkja þetta frumvarp, ég held að ríkissjóður gæti nýtt þennan pening eins og sakir standa, sérstaklega ef við förum yfir nokkra þætti sem finna má í fjárlagafrumvarpinu sjálfu. Í fjárlagafrumvarpinu sem var rætt hér í síðustu viku, og verður rætt ítarlega á vettvangi fjárlaganefndar, er enn sérstök aðhaldskrafa lögð á sjúkrahús, öldrunarstofnanir og skóla. Voru þeir flokkar sem eru í ríkisstjórn virkilega kosnir til að standa fyrir slíku? Landspítalanum er enn og aftur haldið í fjárhagskröggum. Að óbreyttu stefnir hann í 4 milljarða kr. halla á þessu ári. Fjármunir eru beinlínis lækkaðir til framhaldsskóla milli ára. Það kemur mjög skýrt fram í töflu á bls. 120 að beinlínis er um lækkun að ræða til framhaldsskólanna þegar litið er til heildarútgjalda til þeirra, og það er mjög erfitt að sjá margboðaða sókn í menntamálum í slíku. Fjármunir til háskólanna með LÍN eru lækkaðir milli ára og er það réttlætt í frumvarpinu með því að LÍN hafi fengið ofgreiðslu. En ég velti hins vegar fyrir mér, herra forseti, hvort ekki hefði verið í lagi að leyfa málaflokknum að halda þeim fjármunum sem ákveðið hafði verið að setja í hann því að þörfin er svo sannarlega fyrir hendi. Við þessa ákvörðun, þar sem við erum að lækka heildarfjármuni í háskólastigið, í það málefnasvið, hljótum við að vera að fjarlægjast loforð stjórnarsáttmálans um að ná sama hlutfalli fjármuna til háskólastigsins og önnur OECD-ríki gera annars vegar og Norðurlöndin hins vegar. Í stjórnarsáttmálanum, ég leit á hann í morgun, kemur mjög skýrt fram að fjármögnun háskólastigsins eigi að vera sambærileg því sem önnur OECD-ríki verja til háskólastigsins. Við uppfyllum ekki það loforð. Enn er afnám krónu á móti krónu skerðingar til öryrkja ófjármagnað og ef maður lítur á einstaka þætti sem lúta að öryrkjum eru framlög til réttindagæslu fatlaðra beinlínis lækkuð í frumvarpinu. Aukningin til aldraðra er fyrst og fremst til komin vegna fjölgunar í þeim hópi og það er engin sérstök innspýting til þessa hóps samfélagsins. Fjármunir til þróunarsamvinnu eru lækkaðir, m.a. vegna flutnings fjármuna til varnarmála í staðinn, og sömuleiðis er ríkisstjórnin að nýta sér þá stöðu að með lægri þjóðartekjum lækka framlög til þróunarmála. Varla eru breiðu bökin þarna, herra forseti. Umbætur í velferðarmálum, svo sem lenging fæðingarorlofs um einn mánuð og örlítil hækkun barnabóta - eins og ég gat um fyrr í dag er hækkun í barnabótum 0,1% af fjárlögum - eru fyrst og fremst til komnar vegna aðgerða aðila vinnumarkaðarins en ekki vegna frumkvæðis stjórnarflokkanna. Enn vantar SÁÁ sárlega meira fjármagn en þeir fjármunir sem fjárlaganefnd bætti við í fyrra virðast vera dottnir út. Við þurfum að skoða þetta sérstaklega vel á vettvangi fjárlaganefndar. Endurhæfingarþjónusta fær lækkun milli ára í frumvarpinu og aftur verður það að teljast skrýtin forgangsröðun stjórnarflokkanna. Almenn löggæsla fær lækkun milli ára, ef við brjótum þetta niður. Umhverfismálin eiga að vera risastórt forgangsmál ríkisstjórnarinnar og eru það að hennar eigin mati en hún setur um 2% af fjárlögum til umhverfismála; 98% fara ekki í umhverfismál þannig að maður veltir fyrir sér hversu ofarlega umhverfismálin eru á dagskrá þessarar ríkisstjórnar. Ástæðan fyrir því að ég nefni þessa þætti og að ég gagnrýni hér fjárlagafrumvarpið sem við höfum verið að ræða og var rætt í síðustu viku, er sú að ég set þetta í samhengi við það að í dag er verið að mælast til þess að við lækkum bankaskattinn um 8 milljarða á ári þegar breygingin er komin til framkvæmda. Ég er að benda á að það er hægt að finna þessum 8 milljörðum stað í ansi mörgum öðrum verkefnum sem ríkisstjórnin og þjóðin hefur verið að kalla eftir. Það vantar fjármuni víða eins og oft er, eðlilega, og því átta ég mig ekki á þessari forgangsröðun ríkisstjórnarinnar á meðan staðan er eins og hún er í lykilþáttum velferðarkerfisins. Ég ítreka að þessi bankaskattur átti ekki að vera að eilífu, hann átti að vera tímabundinn og hann á að vera tímabundinn. En ég lýsi því yfir að ég tel þetta ekki vera rétta tímapunktinn til að lækka hann með þessum hætti. Ég man að þegar bankaskatturinn var settur á hafði hann tvenns konar tilgang, var m.a. til tekjuöflunar fyrir ríkissjóð, sem hann hefur verið og ég segi að hann hefur enn hlutverki að gegna fyrir tekjuöflun ríkissjóðs. En hinn tilgangurinn með bankaskattinum var sá að hann átti að mæta þeim kostnaði sem ríkið varð fyrir við hrunið. Að sjálfsögðu varð ríkið, og almenningur og fyrirtækin í landinu, fyrir gríðarlegum kostnaði vegna bankahrunsins og kannski er ágætt að rifja það upp hversu stórt bankahrunið var. Ef við tækjum saman gjaldþrot þessara þriggja íslensku banka yrði það þriðja stærsta gjaldþrot í sögu Bandaríkjanna, hefði verið stærra gjaldþrot en Enron. Ég lék mér einu sinni að því að uppreikna Marshall-aðstoðina og ef við setjum það í samhengi við bankahrunið er tapið sem orsakaðist af gjaldþroti íslensku bankanna helmingurinn af allri Marshall-aðstoðinni. Þá er ég ekki að tala um Marshall-aðstoðina sem fór frá Bandaríkjunum til Íslands, ég er að tala um alla Marshall-aðstoð Bandaríkjanna til allrar Evrópu sem átti þátt í því að byggja Evrópu upp eftir gjöreyðingarstríð seinni heimsstyrjaldarinnar. Og til að undirstrika hversu stór og mikill kostnaður var af þessu hruni er kostnaðurinn sem hlaust af íslenska hruninu meiri en öll alþjóðleg aðstoð til Afríku samanlagt. Kostnaðurinn var mikill og lenti á mörgum aðilum, mörgum erlendum kröfuhöfum, en ekki síst á ríkissjóði og íslenskum fyrirtækjum. Og af hverju er ég að gera þetta að umtalsefni? Það er vegna þess að hér hefur komið fram að hluti af ástæðunni fyrir því að við erum að lækka bankaskatt sé að gera bankana söluvænni. Það er stóra málið. Ég held að við munum takast á um það í vetur eða hvernig sem það verður, hvort og þá með hvaða hætti við eigum að selja bankana og ég verð að segja að sporin hræða. Herra forseti. Það tók einkarekið bankakerfi einungis fjögur ár að keyra hér allt í kaf. Ég hef velt því fyrir mér hvort almenningur sé á þeirri skoðun að nú sé rétti tíminn til að einkavæða bankana. Ég hef efasemdir um það og ég held að margt mæli með því að ríkið haldi sínum eignarhlutum í báðum bönkunum. Við þurfum a.m.k. að skoða þetta vel. Eins og hæstv. fjármálaráðherra gat um er fjármálamarkaðurinn að breytast hér á landi og þetta er líka ákveðinn fákeppnismarkaður og ég held að hér þurfi svo sannarlega að líta til reynslunnar. Ég vil líka taka undir orð hv. þm. Birgis Þórarinssonar um það hvort tryggt sé að lækkun bankaskattsins skili sér til neytenda í lægri vöxtum. Það á eftir að koma í ljós en það hlýtur að vera forsenda þess að við getum sætt okkur við þessa lækkun. Eitt sinn var sagt við mig að sá sem eigi banka á Íslandi eigi Ísland, og ég held að eignaójöfnuðurinn sé kannski nægur fyrir á Íslandi. Við þurfum því að hugsa það mjög vel hvort við höfum einfaldlega efni á því að lækka bankaskattinn á meðan verkefnin blasa við í velferðarkerfinu. Að sama skapi þurfum við að velta því fyrir okkur hvort þetta er rétti tímapunkturinn, ef við hugsum nokkra leiki fram í tímann, til að selja hlut íslenska ríkisins í Íslandsbanka og að hluta til í Landsbankanum. Það er eflaust eitt af stærstu málunum sem þetta þing mun ræða í vetur.

Virðulegi forseti. Það er kannski einkum tvennt sem ég myndi vilja benda á í tilefni af þessari ræðu. Það er annars vegar það að þetta frumvarp um lækkun bankaskattsins hefur engin áhrif á fjárlagafrumvarp næsta árs, bara engin. Það kemur engin lækkun fram á næsta ári á bankaskattinum og bæði tekju- og gjaldahliðin eru algerlega ósnertar af þessu máli. Það er engin ástæða til að vera að tína upp úr fjárlagafrumvarpinu einstakar aðhaldsaðgerðir eða aðrar ráðstafanir sem eru ætlaðar til þess að við náum markmiðum okkar um heildarafkomu á næsta ári í tengslum við þetta mál. Hins vegar er það út af fyrir sig rétt að heildarskattlagningin er umtalsverð á fjármálakerfið og það er auðvelt að láta sér detta í hug einhver útgjaldatilefni til þess að ráðstafa svona miklum tekjum. En tekjur ríkisins eru enn að aukast, þær hafa aukist, og ég held að það sé miklu nær að spyrja sig hvort sú 110 milljarða árlega útgjaldaaukning sem við erum að horfa á í fjárlagafrumvarpinu nýtist. Nú er ég bara tala um frumgjöldin. Rammasett frumgjöld í fjárlagafrumvarpi næsta árs eru 110 milljörðum hærri á föstu verðlagi en þau voru 2017. Ef þessi ræða er til að segja að þau þurfi að vera 118 milljörðum hærri held ég að við þurfum að fara að dýpka aðeins umræðuna um það hvernig fjármunirnir nýtast og hvort það sé örugglega þannig að aðeins með því að hækka alltaf útgjöldin viðstöðulaust náum við betur markmiðum okkar. Ég hef nefnilega efasemdir um það. Ég bendi á að þrátt fyrir þetta frumvarp gerum við áfram ráð fyrir meiri stuðningi við öll stóru velferðarmálin, heilbrigðismálin. Við gerum ráð fyrir því að styðja betur við menntamál í landinu og við getum gert hvort tveggja.

Herra forseti. Já, ég get svarað þessu mjög skýrt. Á meðan Landspítalinn stefnir í 4 milljarða kr. halla á þessu ári þurfa ríkisútgjöldin að vera hærri. Á meðan framhaldsskólarnir eru að fá lækkun á milli ára þurfa ríkisútgjöldin að vera hærri. Á meðan háskólastigið fær minna hér á landi en önnur OECD-ríki og Norðurlöndin, já, þá þurfa ríkisútgjöldin að vera hærri. Á meðan endurhæfingarþjónustan fær lækkun milli ára og SÁÁ er enn þá í sinni klemmu er ástæða til að hafa ríkisútgjöldin hærri og meðan öryrkjar fá ekki sínar sanngjörnu kjarabætur, m.a. með afnámi krónu á móti krónu, já, þá er nauðsynlegt að hafa ríkisútgjöldin hærri. Að því sögðu þurfum við að auka tekjurnar. Ég hef ítrekað í öllum ræðum mínum í dag og andsvörum bent á leiðir til að við getum aflað tekna til að mæta þeim auknu útgjöldum. Ég veit að dæmið þarf að ganga upp. Þetta þarf að stemma og ég hef bent á margar leiðir, hvort sem það er fjármagnstekjuskatturinn, tekjutengdur auðlegðarskattur eða aukin auðlindagjöld og núna með bankaskattinn. Ég hef einmitt bent á leiðir fyrir hæstv. ráðherra til að mæta þeim auknu ríkisútgjöldum sem ég er að kalla eftir. Ég tel það einfaldlega ekki skynsamlega forgangsröðun á þessum tímapunkti - eða eftir ár, 2021, það er rétt hjá hæstv. ráðherra, það á að gerast 2021 - að ríkið sé að lækka bankaskattinn af öllum sköttum. Þetta eru um 8 milljarðar þegar það er komið til framkvæmda, þetta eru 18 milljarðar á fjórum árum. Meðan verkefnin blasa við í lykilþáttum velferðarþjónustunnar og skólakerfisins held ég einfaldlega að við höfum ekki efni á því að lækka þennan skatt á þann hátt sem hér er gert.

Virðulegi forseti. Ég er þeirrar skoðunar að við höfum verið með útgjaldavöxt sem er alveg á mörkum þess að við ráðum við að standa undir því með sjálfbærum hætti. Það var þörf fyrir að styðja betur við ýmis stuðningskerfi og stóru opinberu kerfin eins og í heilbrigðismálum. Með stuðningskerfum er ég m.a. að vísa til almannatrygginga. Það er ekki hægt að láta sem svo að það þurfi héðan í frá bara að bæta í. Það gengur alls ekki í mínum huga, að fara að bæta enn meira í en við höfum verið að gera. Varðandi Landspítalann höfum við, af þeim 110 milljörðum sem ég var að vísa til áðan að rammasett útgjöld hefðu vaxið um frá 2017, sett 35% í heilbrigðismál og stærsti hluti þess hefur farið til Landspítalans. Þegar ríkisstofnanir eru reknar með halla þarf að spyrja hvernig á því stendur. Það er ekki bara hægt að segja: Þegar um heilbrigðisstofnanir er að ræða þurfum við að bæta mönnum hallareksturinn. Grunnreglan hlýtur að vera sú að ríkisstofnanir, Landspítalinn eins og allar aðrar, eigi að halda sig innan fjárheimilda. Það hlýtur að vera grunnreglan. Við höfum skrifað út í lögum hvað á að gerast ef menn stefna í halla. Þá eiga að eiga sér stað samskipti milli viðkomandi stofnunar og ráðuneytis og það á að fara í aðgerðir til að koma stofnuninni innan fjárheimilda. Það er það sem ég sakna hér í þinginu að sé ekki oftar rætt. Ég vonast til þess að fjárlaganefnd nálgist málið á þann hátt að Landspítalinn eins og aðrar ríkisstofnanir eigi að halda sig innan fjárheimilda. Ef þingið ætlar að senda út þau skilaboð að Landspítalinn geti hunsað fjárheimildir, hunsað fjárlög, er ég ansi hræddur um að aðrar ríkisstofnanir muni vilja láta það sama ganga yfir sig og við missum niður allan aga við framkvæmd fjárlaga.

Herra forseti. Ég er sammála hæstv. ráðherra hvað þetta varðar. Samkvæmt stjórnarskrá má ekki greiða krónu úr ríkissjóði nema það sé samkvæmt fjárlögum eða fjáraukalögum. Ég gat um það fyrr í dag að t.d. í áhættumatinu vegna 2019 stefnir í að gjöldin verði 31 milljarður umfram fjárveitingar. Þetta er algerlega óásættanlegt og ég er sammála hæstv. ráðherra að hér eiga framkvæmdarvaldið og löggjafarvaldið að snúa bökum saman. En þá þurfum við líka að taka þá pólitísku ábyrgð að veita stofnunum fjármuni í samræmi við þær kröfur sem við setjum á stofnanirnar, t.d. Landspítalann. Við samþykkjum fjárveitingar til Landspítalans vitandi að hann mun fara í halla. Það voru svona „usual suspects“, ef svo má segja, sem komu á hverju einasta ári, gerðu það hér á árum áður þegar við reiddum okkur á fjáraukalög, aðilar og stofnanir sem komu aftur og aftur, ár eftir ár, og báðu um meiri fjármuni eða fóru umfram heimildir sínar og það er óásættanlegt. Ef við treystum okkur ekki til að setja meiri pening í Landspítalann eigum við einfaldlega að segja það. Þá eigum við jafnvel að taka ákvörðun um hvað Landspítalinn eigi ekki að gera. Við þurfum að sníða stakk eftir vexti hvað þetta varðar. Við þurfum að taka hina pólitísku ábyrgð því að fjárveitingavaldið liggur hjá okkur, löggjafarvaldinu, ekki hjá Landspítalanum, ekki hjá hæstv. ráðherra. En það er stór vandi í íslenskri pólitík og alls ekki nýr að stofnanir hér á landi þurfa að virða þær fjárveitingar sem þær fá en við sem hér sitjum þurfum sömuleiðis að veita fjárveitingar sem eru í samræmi við þær kröfur sem við leggjum á þær stofnanir. Lítið dæmi: Það sem ég óttast, og við sáum það í fyrra, er þegar menn freistast til að grípa til svokallaðs varasjóðs. Við sáum að samgönguráðherra gerði það, greip til svokallaðs varasjóðs til að mæta fyrirsjáanlegri þörf í samgöngumálum. Það held ég að sé þróun sem ráðherrann sé algerlega sammála okkur í fjárlaganefnd um að beri sérstaklega að varast. Varasjóðurinn er alls ekki hugsaðar til að mæta