Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fyrirspyrjandi (Jón Þorláksson) Það er nú komið á 4. ár, sem núv. stj. hefir stýrt fjármálum landsins, og eru komin fram nokkur gögn viðvíkjandi fjármálastjórn þriggja áranna, fullsaminn og samþ. landsreikningur fyrir 1928, landsreikningur fyrir 1929 eins og stj. hefir gengið frá honum, en ekki úrskurðaður af Alþingi ennþá, og loks bráðabirgðauppgerð núv. fjmrh. á tekjum og gjöldum ríkissjóðs 1930, sem hann las upp við 1. umr. fjárlaganna í Nd. og birt hefir verið á prenti. Eitt af því fyrsta, sem eftirtekt mína vakti við þessar þrjár skilagreinir, er það, að allar telja þær fram tekjuafgang, þannig: Landsreikningur 1928 .. kr. 1078533.52 Frv. stj. að landsr. 1929 - 928437.08 Bráðabirgðauppgerð fjmrh. 1930 ............ - 81933.00 Eftir þessu mætti ætla, að ríkisskuldir hefðu farið minnkandi á þessu þriggja ára tímabili, því að öllum er vitanlegt, að í greindum gjöldum eru innifaldar afborganir af samningsbundnum lánum, sem nema kringum 700 þús. kr. árlega. Hefði lækkun ríkisskulda því átt að nema a. m. k. 2 millj. kr. á þessu þriggja ára tímabili, og svo ætti tekjuafgangurinn annaðhvort að koma fram í aukinni sjóðseign eða í ennþá frekari lækkun skulda. En nú er það fyrir löngu vitanlegt, að skuldirnar hafa ekki minnkað, heldur aukizt, og það stórkostlega. Það hlýtur því að vera eitthvað bogið við þessar skilagreinir. Nú er landsreikningurinn fyrir 1928 auðvitað réttur. Ágreiningslaust samþ. Alþingis eftir ágreiningslausum tillögum yfirskoðunarmanna er lögfull sönnun þess, að hann er réttur. En þegar ég fyrir nokkrum mánuðum fékk í hendur frv. stj. að landsreikningi fyrir 1929, þótti mér það undarlegt, að ég fann þar ekki allstórar gjaldaupphæðir, sem ég átti von á, kostnað við fyrirtæki og mannvirki, sem ég vissi, að höfðu verið í smíðum á árinu 1929. Ég vissi, að stj. var í árslok 1929 komin talsvert á veg með byggingu síldarverksmiðju á Siglufirði, en fann engan kostnað við það verk talinn í frv. Ekki heldur neinn kostnað við byggingu skrifstofuhúss á Árnarhóli, sem þó var komin langt á veg um áramótin. Ekki heldur til nýja vegarins til Þingvalla, sem mun þó hafa verið talinn nálega fullgerður í árslok 1929. Út af þessu gerði ég fyrirspurn til þess þingkjörna yfirskoðunarmanns landsreikninganna, sem Sjálfstæðisflokkurinn hafði kosið, hr. Magnúsar Guðmundssonar, 1. þm. Skagf., og tjáði hann mér, að þessar upphæðir - auk ýmsra smærri - hefðu verið greiddar úr ríkisfjárhirzlunni á árinu 1929, án þess að vera taldar með gjöldum í frv. stj. til landsreiknings fyrir það ár: Til síldarverksmiðju á Siglufirði ................................ kr. 450174.90 Til nýja Þingvallavegarins ...................................... - 253380.98 Til byggingar landsspítala ...................................... - 225000.00 Til skrifstofubyggingar á Arnarhvoli ............................ - 115000.00 Samtals kr. 1043555.88 Séu þessar upphæðir taldar til gjalda á landsreikningi árið 1929, svo sem rétt virðist, verður enginn tekjuafgangur á reikningi þess árs, heldur nokkur tekjuhalli. Enda er það vitanlegt, að á því ári tók stj. reikningslán til bráðabirgða hjá Barclays Bank í London, sem mátti verða allt upp í 250 þús. sterlingsp., og hafði í árslok 1929 notað ef þessu láni 116 þús. sterlingsp., eða ísl. kr. 2569404.24, eftir því sem viðurkennt er í fylgiskjölum við þetta reikningsfrv. fyrir 1929. Hér af hafði 1½ millj. gengið til greiðslu upp í stofnfé Landsbankans, en rúm milljón runnið beint inn í ríkissjóðinn, auðvitað af því, að þar var þörf fyrir hana, sem ekki gat átt sér stað, ef frásögnin um 928 þús. kr. tekjuafgang var rétt. Þegar þriðja skilagreinin, bráðabirgðauppgerð ráðh. á tekjum og gjöldum ríkissjóðs árið 1930, kom fram, var ég orðinn dálítið tortrygginn. Ég hafði ekki getað séð betur en að ráðh. hefði verið að reyna að fela tekjuhalla í landsreikningi fyrir árið 1929, og gat búizt við framhaldi í sömu átt. Ég á hér ekki við það, að þessi yfirlit í þingbyrjun yfir tekjur og gjöld undanfarins árs hafa oft reynzt fremur ónákvæm. Við samanburð á þessum yfirlitum og rekstrarreikningum landsreikninganna hefi ég fundið, að gjöldin hafa stundum verið talin 1 millj. kr. lægri í bráðabirgðayfirlitunum en þau reyndust við reikningsuppgerð, og hafa þessar skekkjur ekki verið minni hjá núv. fjmrh. en öðrum. Má að sjálfsögðu búast við, að eitthvað af slíkum afsakanlegum skekkjum hafi einnig orðið þetta sinn, en aldrei hefði ég látið mér til hugar koma að fara að ónáða hann með fyrirspurn út af þeim, af því að til þeirra geta legið eðlilegar orsakir. En það eru hinar skekkjurnar, sem ekki virðast geta verið óviljaverk, sem fyrirspurn mín beinist að, og skal ég nú taka hvern lið fyrirspurninnar sér í lagi og gera grein fyrir honum. 1. Hvernig stendur á því, að ráðherrann hefir - í áðurnefndri bráðabirgðauppgerð - talið gjöldin til vegamála og símamála samtals um 550 þús. kr. lægri en þau vitanlega voru orðin? Með því að stjórnarskráin heimilar endurskoðunarmönnum landsreikninganna að heimta vitneskju um sérhvert atriði, er varðar hag ríkissjós, einnig fyrir yfirstandandi tíma, og ekki aðeins fyrir það reikningsár, sem þeir eru sérstaklega kosnir fyrir, þá bað ég Magnús Guðmundsson alþm. að útvega mér upplýsingar um gjöldin til vegamála og símamála 1930, og samkv. þeim upplýsingum hafa gjöldin verið hér um bil þessi: Til vegamála ........................................... kr. 1920000.00 En ráðherra taldi þau í yfirlitinu ..................... - 1565000.00 Mismunur vantalinn kr. 355000.00 Til símamála hafa gjöldin orðið kr. .................. - 2150000.00 En ráðherra taldi þau ..................................... - 1946600.00 Mismunur vantalinn kr. 203400.00 Samtals eru þarna vantaldar 558400 kr., eða rúmlega sú upphæð, sem ég hefi nefnt í fyrirspurninni. Sundurliðun á þessum útgjöldum til vega og síma hefi ég í höndum, og skal til viðbótar aðeins taka það fram, að í þessum 1920 þús. kr. til vegamála er ekki meðtalið það, sem greitt var til Þingvallavegarins nýja og til vega á Flóaáveitusvæðinu þetta ár, enda eiga þær upphæðir að vera taldar fram annarsstaðar. Þá kem ég að næsta lið: 2. Hvernig stendur á því, að ráðh. hefir í bráðabirgðauppgerðinni undanfellt með öllu að telja gjaldamegin kostnaðinn við nokkrar verklegar framkvæmdir ríkissjóðs á árinu 1930, er virðast hafa kostað um 4½ millj. kr. samtals, þar á meðal fjárhæðir til byggingar síldarbræðslustöðvar, landsspítala, landsímastöðvar, útvarpsstöðvar og skrifstofubyggingar á Arnarhvoli, svo og til kaupa á strandferðaskipinu „Súðin“? Það verður nú dálítið mismundandi, hve stórar þessar upphæðir eiga að teljast, sem þarna hafa komið til gjalda árið 1930, eftir því hvort sleppt verur að telja nokkrar þeirra til útgjalda á árinu 1929, eins og gert er í reikningsfrv. stj., eða ekki. Ég geri þær fyrst um sinn upp á sama grundvelli og ráðh., og telst þá, að þær vera þessar: Til síldarbræðslustövar á Siglufirði ............................ kr. 1300000.00 Til landsspítala ........................................................... - 847000.00 Til nýrrar landssímastöðvar í Reykjavík um ............... - 1000000.00 Til útvarpsstöðvarinnar um .......................................... - 770000.00 Til skrifstofubyggingar á Arnarhvoli ............................ - 351000.00 Til kaupa á strandferðaskipi, „Súðin“ ............................ - 231000.00 Samtals Kr. 4499000.00 Tvær fyrstu upphæðirnar hefi ég tekið eftir frásögn ráðh. um það, hvernig enska láninu frá 1930 hafi verið varið, sömuleiðis tvær síðustu upphæðirnar. Til byggingar landssímastöðvarinnar hefir verið tekið sérstakt lán, 55 þús. sterlp., eða um 1218000 kr., en af því mun hafa verið óeytt um áramótin eitthvað yfir 200 þús. kr., og því tel ég hér einungis 1 millj. kr. með gjöldum 1930. Til útvarpsstöðvarinnar var tekið annað lán, 28 þús. sterlingspd., eða um 620 þús. kr., en þar við bætast 152 þús. kr., sem ráðh. hefir talið varið til útvarpsins af enskaláninu 1930. Ég þykist ekki þurfa að gera ráð fyrir, að ágreiningur verði milli mín og hæstv. fjmrh. um tölurnar samkv. þessum 2 liðum fyrirspurnarinnar, nema hvað lækkun kann að koma fram, ef eitthvað verður fært inn á landsreikning 1929 með úrskurði Alþingis, af þeim upphæðum, sem ég áður gat um, að greiddar voru ú ríkisfjárhirzlunni á árinu 1929. Þær voru samtals rúm milljón, og af þeim munu um ¾ milljónar vera innifaldar í þessari heildarupphæð, sem ég hefi talið undir þessum lið. En mér er ókiljanlegt, hvernig komizt verður hjá því að telja þessar greiðslur, eins og aðrar, með gjöldum ríkissjóðs á því ári, er greiðslurnar fara fram, og að því lýtur fyrirspurnin. Þá er næst: 3. Hvernig stendur á því, að ráðh. hefir í bráðabirgðauppgerðinni undanfellt einnig með öllu að telja til útgjalda það fé, sem varið var á árinu til kaupa á hlutabréfum Útvegsbanka Íslands, þar á meðal sérstaklega 1½ millj. kr., sem beinlínis var borgað út vegna þessara hlutabréfakaupa? Eins og kunnugt er, keypti landið á árinu 1930 hlutabréf í Útvegsbanka Íslands fyrir 4½ millj. kr. Af andvirðinu voru 3 millj. kr. greiddar á þann hátt, að ríkissjóður tók að sér tilsvarandi upphæð af þeim hluta enska lánsins frá 1921, sem Íslandsbanki fram til þess hafði staðið straum af, en 1½ milljón var greidd í peningum, og var tekið til þess víxillán hjá Hambros banka í London, að upphæð 70000 sterlingspund, sem ríkisbókhaldið telur í ísl. kr. 1550500 kr. - Var það allt ógreitt um síðastl. áramót. Réttast væri óefað að telja alla upphæðina, 4½ millj. kr., með gjöldum 1930, en ég hefi þó ekki viljað fullyrða um þetta að því er 3 milljónirnar snertir, af því að ríkissjóður stóð áður sem skuldunautur að þeirri upphæð gagnvart lánveitanda. Sú breyting varð þó á, að þar sem Íslandsbanki áður stóð straum af vöxtum og afborgunum þeirrar upphæðar, og hafði sett ríkissjóði fullt handveð þessu til tryggingar, þá hafa nú greiðslur þessara vaxta og afborgana færzt yfir á ríkissjóð, og fjmrh. í frv. sínu til fjárl. fyrir 1932 talið þær með öðrum þeim gjöldum í 7. gr. (vextir og afborganir ríkisskulda), sem gjalda verður af tekjum ríkissjóðs samkv. fjárl., og ekki gert ráð fyrir neinum arði af hlutabréfunum þar á móti. En hvað sem ofan á verður um rétta færslu á þessum 3 millj., þá er hitt öldungis ljóst, að þá 1½ millj. kr., sem beint var borgað út á árinu vegna þessara hlutabrefakaupa, verður að telja með gjöldum ársins. Viðvíkjandi 2. og 3. lið sameiginlega skal ég taka þetta fram: Í 37. gr.stjskr. er svo fyrir mælt, að ekkert gjald má greiða af hendi, nema heimild sé til þess í fjárl. eða fjáraukal. Nú er það jafnsjálfsagt, að landsr. á að telja öll þau gjöld, sem greidd hafa verið samkv. heimild í fjárl. eða fjáraukal. Eftir því er með öllu óheimilt að undanfella að telja nokkrar greiðslur af ríkisfé í landsreikningi. En úr því að skylt er að telja þær 6 milljónir, sem 2. og 3. liður fyrirspurnarinnar fjallar um, með gjöldum í landsreikningi, er mér með öllu óskiljanlegt, að þær skuli ekki hafa verið taldar með gjöldum í bráðabirgðayfirlitinu. Fjórði og síðasti liður fyrirspurnarinnar er afleiðing hinna þriggja. Í bráðabirgðayfirlitinu hefir ráðh. talið gjöldin 1930 alls ......... kr. 17166010.00 Hér við bætist samkv. 1. lið fyrirspurnarinnar ................ - 550000.00 samkvæmt 2. lið ............................... - 4499000.00 og samkv. 3. lið a. m. k. ...................................... - 1500000.00 og eru þá gjöld ársins 1930 a. m. k. ............................ kr. 23715010.00 en tekjurnar eru samkv. bráðabirgðayfirlitinu .................. - 17247943.00 og kemur þá fram mism., sem er tekjuhalli, .................. kr. 6467063.00 - eða um 6½ millj. kr., eins og segir í 4. lið fyrirspurnarinnar. Þá hefi ég lokið að gera grein fyrir sjálfum spurningunum, en ég vil nota þetta tækifæri til þess að minnast á einstök atriði önnur úr ræðu þeirri, er hæstv. fjmrh. flutti við 1. umr. fjárl. í Nd., og skal þá byrja með því, að minnast á skýrslu hans um ríkisskuldirnar. Hann telur ríkisskuldirnar í árslok 1930 samtals kr. 40210000,00, og flokkar þær í tvennt þannig: Skuldir vegna ríkissjóðsins og hans fyrirtækja 15,13 millj. króna. Skuldir vegna banka og annara sjálfstæðra fyrirtækja 25,08 millj. króna. Þessi flokkun fellur ekki saman við þá skiptingu á ríkisskuldunum, sem fylgt hefir verið hingað til. Þeim hefir fram að þessu verið skipt í tvo flokka þannig: A. Þær skuldir, sem ríkissjóður verður sjálfur að standa straum af, þannig að vextir og afborganir eru talin með útgjöldum í fjárlögum, og B. Þær skuldir, sem aðrir en ríkissjóður standa að öllu leyti straum af, svo að vextir og afborganir ganga ekki gegnum ríkisfjárhirzluna og koma ekki fram í fjárlögum. Ef flokka skal núverandi ríkisskuldir eftir þessari viðurkenndu og eðlilegu reglu, þá kemur öll sú upphæð, 15,13 millj. kr., sem ráðh. telur skuldir vegna ríkissjóðs og hans fyrirtækja, auðvitað í A-flokkinn. Það eru fjárlagaskuldir. En hin upphæðin, 25,08 millj. kr., skiptast milli flokkanna þannig: Undir B-flokkinn, sem aðrir en ríkissjóður standa straum af, falla þessar upphæðir: Hluti Landsbankans af ensku láni 1921, £78,383-10-8 ........ = ísl. kr. 1736195 Hluti Útvegsbankans af sama, £114,973-1-1 .................. = - - 2546653 Lán frá 1926 og 1927 til kaupa á veðdeildarbréfum og jarð ræktarbréfum, - d. kr. 6351398,17 .............. = - - 7744895 Samtals kr. 12027743 Hér má væntanlega ennfremur bæta við 3,6 millj. kr., sem ráððh. telur, að gengið hafi til Búnaðarbankans, þó ekki sé upplýst, hvort Bb. hafi fengið þetta fé með þeim kjörum, að hann standi fullan straum af því ......................................... - 3600000 Samtals standa þá aðrir en ríkissjóður straum af .................. kr. 15627743 Eftir verða fjárlagaskuldir á þessum lið .......................... - 9452257 Samtals eru þá fjárlagaskuldirnar: Ríkissjóðsskuldir eftir framtali ráðh. .......................... kr. 15,13 millj. Hluti af skuldum vegna banka og annara fyrirtækja ......... - 9,45 – Eða alls kr. 24,58 millj. Tilsvarandi skuldir (fjárlagaskuldir) voru í árslok 1927, taldar í ísl. pappírskrónum, eins og núv. ráðh. gerir .................... kr. 12,36 millj. Mismunur, sem er hækkun frá árslokum 1927 til ársloka 1930.. - 12.22 – Af þeim skuldum, sem ráðh. telur í upphæðinni vegna banka og sérstakra fyrirtækja, hefi ég hér talið eftirfarandi upphæðir meðal fjárlagaskulda: a) Stofnfjárlán Landsbankans, 3 millj. kr., af enska láninu frá 1930. Að þetta sé rétt talin fjárlagaskuld, leiðir beint af því, að Landsbankanum ber aldrei að greiða afborganir af þessu láni, og vexti því aðeins, að ársarður bankans nemi tvöfaldri vaxtaupphæðinni. - Ákvæðið um þetta í 24. gr. landsbankalaganna frá 1928 er þannig: „Tekjuafgangur hvers árs rennur í varasjóð. Leggi ríkissjóður fram viðbótarstofnfé samkv. 5. gr., skal bankinn greiða ríkissjóði af því fé 6% í ársvexti, þó aldrei meira en helming tekjuafgangsins“. En samkv. 23. gr. á að greiða af árstekjum áður en til tekjuafgangs kemur, bæði töp, sem lokið er uppgerð á, og töp, sem telja verður orðin, enda þó ekki sé lokið uppgerð á þeim, og ennfremur má leggja til hliðar hæfilega fjárhæð fyrir tapi, sem búast má við. Það verður því ávallt óvissa um, hvort þessir 6% vextir af stofnfénu fáist greiddir að öllu eða nokkru leyti, og nær ekki nokkurri átt að líta svo á, að Landsbankinn standi að öllu leyti straum af þessari skuld. Að þetta sé fjárlagaskuld, er líka viðurkennt af núv. fjmrh. með því að hann hefir tekið greiðslur af láninu og væntanlegar tekjur frá bankanum þar í móti upp í fjárlagafrv. stj. fyrir 1932. b) Lánin vegna kaupa á hlutabrefum í Útvegsbanka Íslands, samtals 4½ millj. kr., þ. e. 3 millj. kr., sem ríkissjóður tók á sig af fyrrverandi hluta Íslandsbanka af enska láninu 1921, og 1½ millj., sem tekin var að láni hjá Hambro á síðastl. ári. Það mun enginn ágreiningur verða um það, að þetta er fjárlagaskuld, enda eru vextir og afborganir af fyrri upphæðinni meðal gjalda í fjárlagafrv. stj. fyrir 1932, en óvíst um seinni upphæðina; kynni að hafa gleymzt. c) Kostnaðarverð síldarverksmiðjunnar, 1,3 millj. kr. Þetta er hluti úr enska láninu 1930, og með því að allt er í óvissu um afkomu og borgunargetu verksmiðjunnar, en ríkissjóður verður að standa skil af láninu, þá er ekki annars kostur en að telja þetta með fjárlagaskuldum. Upphæðirnar a), b) og c) nema samtals 8,80 millj. kr., en hér að framan taldi ég 9,45 millj. af þessum upphæðum til fjárlagaskulda. Mismunurinn er 650 þús. kr., og veit ég ekki, hvaða upphæðir það eru, sem ráðh. þar hefir talið í sínum 25,08 millj. kr. Þegar ég fór að athuga skýrslu ráðh. um ríkisskuldirnar í árslok 1930, var það fyrsta verk mitt að reyna að fá alveg sundurliðaða skýrslu um hinar einstöku skuldarupphæðir. - Af slíkri skýrslu er auðvitað unnt að sjá allt það, sem máli skiptir í þessu sambandi. Ég sneri mér fyrst til ráðh. sjálfs og bað hann að lána mér skuldaskrána, en eftir að hafa athugað það mál, tjáði hann mér, að hann gæti þetta ekki, því að hann hefði enga skrá yfir skuldirnar. Þá bað ég hann um leyfi til að láta ríkisbókhaldið búa til skuldaskrá handa mér, og leyfði hann það góðfúslega. Bjó svo hr. Einar Markússon ríkisbókhaldari til skuldaskrá handa mér, sem ég hefi í höndum. Við nánari athugun gat ég nú ekki fengið hana til þess að koma alveg heim við skýrslu ráðh., og sérstaklega gat ég ekki fundið út með fullri vissu eða nákvæmni, hvaða upphæðir ráðh. hafði talið í „skuldum vegna banka og annara sjálfstæðra fyrirtækja“, mig vantaði umgetnar 650 þús. kr., og gat ekki fundið út af eigin hyggjuviti, hver þau sjálfstæðu fyrirtæki væru, sem ráðh. vildi láta standa undir þessari skuldarupphæð. En þá hugkvæmdist mér að leita til hagstofustjórans. Ég hafði tekið svo eftir, að ráðh. bæri hagstofuna fyrir sig um hina nýju flokkun skuldanna, og ef samlagningin var frá hagstofunni, þá hlaut hagstofustjórinn að geta leiðbeint mér til fullnustu um það, hvaða upphæðir væru innifaldar í þessum 25,08 milljónum ráðherrans. En hagstofustjórinn kvaðst enga skrá yfir skuldir ríkisins í árslok 1930 hafa í höndum, og aldrei hafa séð neina slíka skrá, og eitthvað fannst mér hann gefa í skyn, að hann vildi ekki bera ábyrgð á þessari skiptingu ráðh. á skuldunum, enda skilst mér, að hann eigi erfitt með að bera ábyrgð á skiptingunni og samlagningunum, ef hann aldrei hefir seð þær einstöku upphæðir, sem skipt er milli tveggja liða og lagðar eru saman. En mér þykir nú rétt, að sú skuldaskrá, sem ég hefi fengið, komi fram, og leyfi mér því að lesa hana upp, en það tek ég fram, að hún er eins og ég hefi fengið hana frá ríkisbókhaldinu, og ber ég enga ábyrgð á því, þó eitthvað kunni að vanta í hana. Skrá yfir skuldir ríkissjóðs í árslok 1930 (númer lánanna tekin eftir frv. til LR 1929). I. Fjárlagaskuldir, sem ríkissjóður stendur sjálfur straum af: A. Eldri skuldir en frá 1927: Dönsk ríkissjóðslán: 1. Lán hjá Bicuben til Vífilsstaða ...................... D kr. 123019.37 Ísl. kr 2. - - dönskum bönkum 1909 ...................... 3. - - Statsanstalten 1912 .... .................... 4. - - Stóra Norræna 1913 ........................ 6. - - sama 1917 ........................ 7. - - Handelsbanken 1917 ........................ 425000.00 104166.59 291665.03 360610.05 60000.00 10. - - dönskum bönkum 1919 ................... 2025000.00 Samtals 3389461.04 4133108.79 Innlend ríkissjóðslán:. 5. Lán hjá Landsbankanum 1916 ....................... 8. - - sama 1917 ....................... 9. Lán Helgustaðanáma ............................... ísl. kr 44000.00 40800.00 7000.00 11. Háskólalánið ........................................ 12. Innanríkislánið 1920 ................................. 14. Veðdeildarlán Staðarfell ........................... 1000000.00 1579400.00 6461.77 2677661.77 Enskt lán: £ 13. Ríkissjóðshluti enska lánsins frá 1921, upphaflegi hlutinn 114932-6-2 2545750.63 Samtals eftirstöðvar fjárlagaskulda eldri en frá árinu 1927, ísl. kr. 9356521.19 B. Skuldir frá stjórnartíma Framsóknarflokksins, 1927–1930. Ísl. kr. 17. Lán hjá Landsbanka 1928 ...................................... 18. Skuld vegna kaupa á Reykjatorfu .............................. 45000.00 62142.00 Víxillán hjá Hambro frá 1930, £ 70000 .......................... Yfirfært á ríkissjóð af ensku láni 1921 vegna kaupa á hlutabréfum 1550500.00 i Útvegsbanka, £ 132961-2-1 ................................ Lán hjáa L. M. Ericsson til byggingar nýrrar landssímastöðvar, 2945088.47 £ 55000 .................................................... Lán hjá Marconifél. til útvarpsstöðvar, £ 28000 ............. Hluti ríkissjóðs af ensku láni 1930 um ................... Lausaskuldir um ..................................... 1218250.00 620200.00 8400000.00 350000.00 Nýjar fjárlagaskuldir samtals 15291180.47 II. Skuldir, sem aðrir en ríkissjóður standa straum af: A. Eldri skuldir en frá 1927: £ 23. Núverandi hluti Útvegsbanka af enska láninu frá 1921 114973-1-1 24. Hluti Landsbanka af sama .......................... 78383-10-8 Lán 1926–27 til kaupa á Veðdeildarbréfum og Jarðræktar- bréfum ............................................... D kr. 19. Hjá Statsanstalten 1926 ............................. 1955538.32 20. - Hafnia 1926 .................................... 486326.29 21. - Hafnia 1927 .................................... 1954766.78 22. Dansk Folkefond 1927 ............................... 1954766.78 Samtals nr.19–22 6351398.17 Samtals A. B. Yngri skuldir en frá 1927: Hluti Búnaðarbanka af enska láni frá 1930 um ...................... Yfirlit. I. Fjárlagaskuldir: A. Eldri en 1927 ................................................ B. Nýjar fjárlagaskuldir (1928-30) .......................... Fjárlagaskuldir 31. des. 1930 II. Skuldir, sem hvíla á öðrum en ríkissjóði: A. Eldri en 1927 ................................................ B. Nýjar (frá 1930) ........................................ Þessar skuldir 31. des. 1930 alls Samtals I. og I., ísl. kr. ísl. kr. 2546653.05 1736195.24 7744894.93 12007743.22 3600000.00 9356521.19 15291180.47 24647701.66 12007743.22 3600000.00 15607743.22 40255444.88 Ég álít það hafa nokkra þýðingu að slík skrá komi fyrir almenningssjónir, því að það er hörmungarástand, að sífellt skuli rifist um, hvað ríkisskuldirnar nema miklu, og mismunurinn velta jafnvel á tugum milljóna. Slík óvissa verður bezt útilokuð með því að birta hreinlega skrá yfir skuldirnar. Þá finn ég ekki ástæðu til þess að fara lengra út í þetta mál nú. Það, sem ég kynni að eiga eftir, get ég þá geymt mér, þangað til ég hefi heyrt svar hæstv. ráðh.

Fjmrh. (Einar Árnason) Ég þarf ekki að eyða löngum tíma til að svara þessari fyrirspurn frá hv. 1. landsk. á þskj. 140. Fyrirspurnin snertir nær eingöngu fyrirkomulagsatriði þeirrar bráðabirgðaskýrslu, er ég flutti við 1. umr. fjárlagafrv. um tekjur og gjöld ríkissjóðs árið 1930. Er fyrirspurnin í 4 liðum, og skal farið nokkrum orðum um þá í þeirri röð, sem þeir eru fram settir. Um 1. liðinn er það að segja, að það er alls ekki nýtt, þó færðar séu greiðslur frá einu ári til annars. Það hafa stjórnirnar gert flestar eða allar á undanförnum árum. Stafar þetta að nokkru leyti af því, að svo langt tímabil líður frá því að fjárlög eru fullsamin þangað til þau koma til framkvæmda. Ýmsar upphæðir, sem standa í fjárl. næsta árs, eru greiddar á næsta ári á undan, en ekki reikningsfærðar endanlega fyrr en á því ári, er viðkomandi fjárlög gilda fyrir. Er þetta í ýmsum tilfellum sanngjarnt og hagkvæmt. Það, sem hér er aðallega um að ræða, er fyrirframgreiðsla á þeirri grein fjárl., sem tilheyrir samgöngumálum, þannig að telja verður, að nokkuð sé unnið fyrir sig fram. Má þess vegna búast við, að eitthvað minna verði unnið að slíkum framkvæmdum á þessu ári, sakir þess, að svo miklar framkvæmdir voru á síðastl. ári. En þar sem telja verður, að samgöngubætur séu stórlega aðkallandi, og þar sem engum blandast hugur um, að greiðar samgöngur eru lyftistöng allra framfara og létta undir lífsbaráttu þjóðarinnar, þá er það tvímælalaust nauðsyn að fá þær sem fyrst í gott horf. Og fáir ætla ég þeir verði, sem telja, að því fé sé illa varið, sem til samgöngubóta er greitt. Ég hefi veitt því eftirtekt, að einmitt á þessu sviði hafa oft verið færðar fjárhæðir milli ára og minnist ég þess ekki, að því hafi verið fundið. Bæði árin 1925 og 1926 hefir, hv. fyrirspyrjandi sjálfur gert þetta, og veit ég ekki til, að hann eða aðrir ráðherrar hafi séð neina ástæðu til að taka þetta fram í bráðabirgðayfirliti sínu. Ég vil geta þess í sambandi við þetta mál, að í þinginu í fyrra var lýst yfir af atvinnumálaráðherra, að fjárveiting í fjárlagafrv. fyrir 1931 til vegagerða í Dalasýslu myndi verða notuð á árinu 1930. Þá var og fjárveiting til vegar í Skaftafellssýslu notuð á árinu 1930, þó hún standi aðeins í fjárlögum 1931. Nú, með því að ég hefi í þessu umspurða atriði ekki gert annað en feta í fótspor fyrirrennara míns, hv. fyrirspyrjanda, tel ég ekki ástæðu til að fjölyrða um þennan lið. Kem ég þá að 2. og 3. lið, sem ég tek báða saman vegna skyldleika þeirra. Skýrsla sú, sem ég gaf við 1. umr. fjárlaganna, var bráðabirgðauppgerð á tekjum og gjöldum ríkissjóðsins. Átti hún að sýna tekjuhalla eða tekjuafgang þjóðarbúsins, eftir því, sem næst varð komizt eins og þá var komið reikningsuppgerð ríkissjóðs. Þar sem yfirlit þetta á að sýna tekjuafgang eða tekjuhalla, verður það að byggjast á sömu grundvallarreglum og rekstrarreikningar ríkissjóðs, enda hefir slíkt verið föst venja. Myndi yfirlitið gefa alrangar upplýsingar, ef sú venja væri brotin. Á rekstrarreikning ríkisins hafa hingað til verið færð útgjöld og tekjur samkv. fjárlögum, svo og þau útgjöld önnur, er samkv. eðli sínu hljóta að teljast með beinum útgjöldum ríkissjóðs, enda þótt þau hafi ekki verið greidd af beinum tekjum ríkisins eða verið ákveðin í fjárlögum. Ef bráðabirgðayfirlitið fyrir 1930 hefði eigi verið samið samkv. þessu, hefðu niðurstöður þess beinlínis orðið villandi. Greiðslur þær, sem ekki koma á rekstrarreikning ríkisins, og þar af leiðandi eiga ekki heima á bráðabirgðauppgerð samkv. eldri venju, eru útborganir til nýbygginga ríkisins og framlög til stofnana, sem ætlazt er til, að standi straum af því fé, sem til þeirra hefir verið lagt, og greitt er samkv. öðrum ákvæðum en fjárlaga, eða greitt af lánsfé. Þótt þess ætti ekki að vera þörf, er rétt að benda á í þessu sambandi, til þess að skýra enn frekar með dæmum þessi grundvallaratriði reikningsfærslunnar fyrir hv. fyrirspyrjanda, að í landsreikningi 1923, sem hann sjálfur hefir undirritað sem fjármálaráðherra, er upphæð sú, sem fram er lögð á því ári til byggingar strandferðaskipsins Esju, eigi talin með gjöldum ársins á rekstrarreikningi. Er þar þó sízt um framlög að ræða til meir arðberandi eignar en þeirra, sem hv. fyrirspyrjandi vill nú láta færa með útgjöldum ríkissjóðs. Má þar sérstaklega nefna síldarbræðsluna, Arnarhvol og nýju símastöðina. Þetta dæmi sýnir, að ég hefi í þessu efni gert nákvæmlega það sama sem hv. fyrirspyrjandi gerði í sinni ráðherratíð. Nú geri ég ekki ráð fyrir, að hv. fyrirspyrjandi játi það, að hann hafi farið rangt að, þegar hann ekki færði Esju á rekstrarreikning ríkissjóðs, en þá fer þessi fyrirspurn að verða dálítið hjákátleg í munni þessa hv.þm., þegar það kemur upp úr dúrnum, að við höfum báðir þrætt sömu götuna þrætt sömu götuna. Þetta stendur því mjög glöggt. Hafi hv. fyrirspyrjandi í sinni ráðherratíð farið rétt að, þá hefi ég gert það líka. Hafi ég hinsvegar farið rangt að, þá er hv.þm. sekur um sömu villuna. Um 3. lið fyrirspurnarinnar gilda hin sömu rök, sem ég hefi þegar greint um annan lið. Þó skal ég bæta við dæmi, sem sýnir ljóst, hvernig á þetta hefir verið litið áður, þegar eins hefir staðið á og hér átti sér stað. Það dæmi er frá ráðherratíð Magnúsar Guðmundssonar, núv. 1. þm. Skagf. Þegar hann tók enska lánið 1921, lagði hann allstóra fúlgu af því til Íslandsbanka. Þessa upphæð færði hann alls ekki á rekstrarreikning ríkissjóðs, eða taldi hana með gjöldum í yfirliti sínu. Hér ber því allt að sama brunni. Fyrirmyndirnar eru hv. 1. þm. Skagf. og fyrirspyrjandinn sjálfur, hv. 1. landsk. Jafnvel þótt greiðslur þessar, sem spurzt er fyrir um og ég hefi nú minnzt á, eigi alls ekki heima í bráðabirgðayfirliti um tekjur og gjöld, svo sem sýnt hefir verið fram á, ber að sjálfsögðu að gera grein fyrir þeim, þegar skýrð er fjárhagsafkoma ríkissjóðs, til þess að heildaryfirlit fáist um út- og innborganir. Var þetta og ítarlega tekið fram í fjárlagaræðunni í sambandi við lántökur ríkissjóðsins, og ekkert undan fellt. Þóttist ég leggja þetta svo ljóst fyrir, að enginn meðalgreindur maður þyrfti að spyrja. Þá kem ég að 4. lið fyrirspurnarinnar. Eftir því sem sú spurning er fram sett, er hún vægast sagt barnaleg. Beinast lægi við að svara henni eins og barn ætti í hlut, á þá lund, að fyrst er lögð saman tekjuhliðin og svo gjaldahliðin, og af því gjöldin eru lægri en tekjurnar, þá verður mismunurinn tekjuafgangur. En þó þetta væri hæfilegasta svarið, þá tel é þó rétt að fara um þetta atriði nokkrum orðum, eins og í alvöru væri spurt. Ef semja ætti heildaryfirlit um út- og innborganir ríkissjóðsins, myndu greiðslur þær, sem um er spurt, koma útborganamegin, en lánin innborganamegin. Myndi á því yfirliti ekki verða neinn greiðsluhalli, en það myndi ekki gefa neina hugmynd um tekjuhalla eða tekjuafgang. Blandar því fyrirspyrjandi hér saman tveimur óskyldum atriðum, þar sem hann virðist furða sig á því og telja rangt, að saman geti farið tekjuafgangur og notkun lánsfjár. Verður þessi fjarstæða fyrirspyrjanda óskiljanleg, þegar þess er gætt, að hann er sjálfur kaupsýslumaður og ætti að vera vanur reikningsuppgerðum. Það er kunnugt, að hv. fyrirspyrjandi hefir lagt í allmiklar húsabyggingar hér í Reykjavík, að sjálfsögðu sér til ágóða. Væri sennilega nægilegt að vísa honum í sína eigin reikninga frá þeim tíma, er hann byggði síðustu stórbyggingu sína, til þess að hann sannfærist um, að saman getur farið tekjuafgangur og notkun lánsfjár eða skuldaaukning, og þá myndi honum skiljast, að síðasti liður fyrirspurnarinnar er eigi síður en hinir byggður á röngum forsendum. Með þessu tel ég þá fyrirspurninni svarað, og jafnframt sýnt fram á það, að hún á engan rétt á sér með þeirri fyrirsögn, sem henni hefir verið valin. Hitt er annað mál, að ekki er nema réttmætt, að gefnar séu skýringar á færslum þeim, sem spurzt er fyrir um. En eins og fyrirspurn þessi er fram borin, hefir hún ekki gefin tilefni til að koma fram með ítarlegri upplýsingar en gert er í fjárlagaræðunni, þar sem öll þau atriði, er máli skipta í fyrirspurninni, voru þar fram tekin til fullrar hlítar. Hv. fyrirspyrjandi, 1. landsk.þm., bætti alllangri ræðu við þessa fyrirspurn og talaði þar aðallega um ríkisskuldirnar og skiptingu þeirra árið 1930. Þó að gefið sé bráðabirgðayfirlit um hag ríkissjóðs, má alls ekki skoða það sem niðurstöður landsreikninganna. Það skakkar ætíð talsverðu, því að reikningsuppgerð er ekki komið svo langt um nýár, að hægt sé að gera fulla grein fyrir innborgunum og útborgunum. Hv. fyrirspyrjandi gerði sérstaklega að umtalsefni þá skiptingu, sem ég viðhafði á ríkisskuldunum eins og þær voru í árslok 1930. Það var hreinasti óþarfi af honum að blanda hagstofunni inn í það, því að ég hefi aldrei beðið hana að athuga þær skuldir við síðustu áramót, enda vissi hún ekkert um það mál. Ég hefi gert þá skiptingu sjálfur. Um það, hvað það verður mikið, sem ríkissjóður hlýtur að bera hita og þunga af, kemur fram í fjárlfrv., eftir því sem hægt er að segja það fyrirfram. Ég hefi fullkominn rétt til þess að skipta skuldunum svo sem þar er gert. Með því er engu slegið föstu um, hverju ríkissjóður þarf að greiða vexti af, og allar spár hv. fyrirspyrjanda um það eru gerðar út í hött. Hann sagði, að það væri alls ekki víst, að Landsbankinn gæti greitt vexti af því fé, sem ríkissjóður hefir lagt honum til. Hv. þm. þurfti ekki að lesa upp úr bankalögunum til að sýna það. Í fyrra varð ég að leiðbeina flokksbróður hans, sem er endurskoðandi landsreikninganna; hann vissi ekki til, að Landsbankinn borgaði neina vexti. - Eigi að síður hefi ég þá von um rekstur Landsbankans í framtíðinni, að ríkissjóður fái greidda hjá honum þessa vexti. En okkur þýðir ekki að fást um það. Þetta eru spádómar fram í tímann, sem hvorugur veit um. Þá var það, að hv. fyrirspyrjandi þóttist ekki vita eða geta séð, hvort ætlað væri fyrir vöxtum af þeirri 1½ milljón, sem ríkissjóður tók að láni handa Útvegsbankanum. Þar til er því að svara, að það hefir aldrei verið venja að ætla fyrir vöxtum af lausum skuldum. Það hefir hv. fyrirspyrjandi ekki gert heldur á sinni ráðherratíð. Það hefir verið föst regla að áætla aðeins vexti af föstum skuldum. Ég hefi ekki ástæðu til að segja meira að svo komnu. Ég geng þess að sönnu ekki dulinn, að okkur muni bera á milli um formsatriði í þessu máli, sem hann spurðist fyrir um. En ég geri ráð fyrir, að það sé nokkuð sama, hvort við deilum um þetta lengur eða skemur. Það er aðalatriðið í þessu máli, að ég hefi skýrt frá öllu og ekkert undan dregið.

Fyrirspyrjandi (Jón Þorláksson) Ég skal byrja á því að viðurkenna eitt af því fáa, sem ég heyrði hæstv. fjmrh. segja rétt. Það kemur oft fyrir, að unnið er á árinu áður fyrir eitthvað af þeirri upphæð, sem heimilað er að nota til framkvæmda næsta ár. Getur vel verið, að þörf sé svo aðkallandi, að verkið megi ekki bíða, og þá hefir aldrei verið neitt við því sagt, þó að einhver upphæð sé notuð fyrirfram. En þetta var líka sú einasta gilda afsökun, sem hæstv. fjmrh. hafði til að bera fyrir sig. Það er einasta gilda ástæðan, sem ég þekki fyrir því, að flytja þannig fjárveitingar milli ára. Þrátt fyrir þetta fer fjarri því, að hæstv. fjmrh. hafi gert grein nema fyrir litlum hluta af þessum 550 þús. kr., sem hann hefir undanfellt að telja af því fé, sem gengið hefir til vegagerða og símalagninga. Hann nefndi aðeins tvo vegi, þar sem unnið hefði verið fyrirfram samkv. heimild í fjárl. fyrir árið 1931. Það var vegurinn áleiðis til Dalasýslu og vegur austur í Skaftafellssýslu. Og á yfirliti vegamálastjóra sé ég, að hin fyrrnefnda upphæð nemur 5 þús. kr., en austur í Skaftafellssýslu er um tvo vegi að ræða; til annars eru greiddar 8 þús., en til hins 18 þús. kr. Ef hærri talan er sú, sem hér á við, eru það líklega einar 72 þús. af 550 þús. kr., sem telja má, að hæstv. fjmrh. hafi gert rétta grein fyrir. Að öðru leyti er fyrsta lið fyrirspurnar minnar ósvarað enn. Þá lýsti hann yfir því um 2. og 3. lið fyrirspurnarinnar, að okkur bæri saman um upphæðir. Hér væri ekkert falið, og því væri einungis um formsatriði að ræða. Hann lagði áherzlu á það, að bráðabirgðauppgerðina mætti ekki skoða sem endanlega niðurstöðu og að gera mætti ráð fyrir, að þar kæmu fram mismunir. Um þetta er ekkert að fást. Svo kom hann að sinni höfuðsvörn fyrir það, að hafa fellt þessi gjöld úr yfirliti sínu. Í þetta yfirlit ætti ekki að taka annað gjaldamegin en það, sem sett yrði á rekstrarreikning. Ég ætla að gera grein fyrir því, að í fyrsta landsreikningnum, sem ég samdi, fyrir árið 1923, þá var þeim í fyrsta sinn skipt í þrjá reikninga. Fyrst var reikningur um innborganir og útborganir, sem svaraði nánast til fyrri reikninga. Annað var rekstrarreikningur. Þriðja var sjóðs- og viðskiptareikningur. Nú verður þá að líta svo á, eftir yfirlýsingu hæstv. fjmrh., að ekki sé búið að taka með í bráðabirgðauppgerðina nema þær greiðslur, sem kæmu á miðreikninginn, rekstrarreikninginn. En þá rekur maður sig á, að hann hefir ekki verið búinn að uppgötva þennan vísdóm, þegar hann fullgerði þessa bráðabirgðauppgerð, því að þá telur hann þar til tekna 400 þús. kr., sem sannarlega geta ekki komið tekjumegin á rekstrarreikning. Þetta er þess vegna fyrirsláttur, sem hæstv. ráðh. hefir búið sér til síðan. Þá mætti taka hverja upphæð sem væri á rekstrarreikning, ef rétt er að taka þessa, þó að náttúrlega geti oft verið álitamál, hvað eigi að taka á þann reikning. Hæstv. fjmrh. sagði, að ég hefði ekki talið á landsreikningi 1923 það, sem goldið hefði verið upp í Esju, sem þá var í smíðum, með rekstrargjöldum. Fyrirrennari minn, Klemens Jónsson, hafði ekki tekið það með í bráðabirgðaskýrslu sinni í þingbyrjun 1924, og bar ég vitanlega ekki ábyrgð á því. Ef hann hefir sleppt að telja það með rekstrarútgjöldum með ráðnum huga, þá var það a. m. k. hvöt fyrir mig til þess að gera ekki niðurstöðu hans óhagstæðari en hún varð. Og því hefi ég talið þessa upphæð á 3. reikningnum, sjóðs- og viðskiptareikningi, þar sem hún er talin 358697.62 kr. Í raun og veru virðist, að ekki sé svo mikið að athuga við það, þótt borgun fyrir skip, sem enn er í smíðum og borgað er fyrir utanlands, sé tekin upp á sjóðs- og viðskiptareikning. Það nær engri átt að draga þar af, að þann kostnað skuli ekki telja með gjöldum ríkissjóðs, því að allt, sem talið er á þessum þremur reikningum, telst auðvitað með tekjum og gjöldum ríkissjóðs. Það á allt að koma fram í bráðabirgðauppgerð. Og ég slæ því föstu, að hvorki hæstv. fjmrh. sjálfur né fyrirrennarar hans hafa fylgt annari reglu, þó að nefna megi einstöku upphæðir, sem kunna að hafa fallið úr í bráðabirgðauppgerð. - Þetta var nú aðalvörnin, sem hæstv. fjmrh. hefir fyrir sig að bera, og honum hefir orðið það á að eyðileggja hana fyrir sér með því að víkja sjálfur frá henni í bráðbirgðauppgerð sinni. Þá sagði hann, að telja ætti fram tekjur og gjöld samkv. fjárlögum og önnur hliðstæð gjöld. Nú skal ég nefna dæmi um, hvernig það hefir verið gert. Hér hefir staðið í nokkur ár á byggingu landsspítalans. Á hverju þingi hefir fjmrh. talið það, sem til hans hefir gengið, með gjöldum, á hverjum landsreikningi hefir það ennfremur verið talið með gjöldum og fært á rekstrarreikning. Nú ber svo við, þegar um er að ræða stærstu upphæðina, sem nokkurn tíma hefir farið til spítalans á einu ári, að þá er hún ekki talin með gjöldum í bráðabirgðauppgerðinni, heldur er henni stungið þar út. Að vísu er getið um þessi 847 þús. annarsstaðar í ræðunni. Þá má nefna byggingu landssímastöðvarinnar í Reykjavík. Á hverju ári hafa verið byggðar símastövar, og hefir það alltaf verið talið í bráðabirgðayfirliti gjaldamegin og á rekstrarreikningi. Hvað réttlætir það að fara nú að afnema þessa reglu og stinga þessari miklu upphæð undir stól og telja hana ekki með gjöldum ríkissjóðs? - þá má líka minnast á útvarpsstöðina. Á hvaða leyti er hún frábrugðin öðrum framkvæmdum, svo að eigi megi telja kostnaðinn við hana með gjöldum ríkissjóðs eða færa hana á rekstrarreikning, sem er auðvitað ekkert höfuðatriði? Þannig má halda áfram að telja. Og niðurstaðan verður sú, að hin eina röksemd hæstv. ráðh. getur sumpart alls ekki átt við alla þá gjaldaliði, sem taldir eru í fyrirspurn minni, þar sem sumir þeirra hljóta að koma á rekstrarreikning og sumpart hefir henni verið mótmælt af hæstv. ráðh. sjálfum. Ég verð því að líta svo á, að þessi upphæð, um 4½ millj. kr., sé vantalin gjaldamegin í þessu yfirliti um tekjur og gjöld ríkissjóðs árið 1930. Það er engin afsökun fyrir hæstv. fjmrh., þó að heimilt sé að greiða kostnað af slíkum fyrirtækjum með lánsfé. Landsreikningarnir eru alltaf samdir þannig, að það er látið koma fram í þeim, ef lán eru tekin til þess að standast greiðslur, sem telja verður gjaldamegin. Þá kem ég að 3. lið fyrirspurnarinnar. Um þann lið sagði hæstv. fjmrh. fátt annað en það, að um hann giltu sömu rök og um 2. lið. Það eru þá víst þau rök, að ekki sé skylt að telja þessa upphæð, 1½ millj. kr., með gjöldum, því að hún eigi ekki heima á rekstrarreikningi. Nú keypti ríkið þarna hlutabréf við ákveðnu verði, og fer um þau eins og önnur kaup, en óvíst er, hve mikið þau muni gefa af sér. Að vísu hefir ríkissjóður fengið verðmæta eign fyrir þetta fé, hvort sem hún er þess virði, sem fyrir hana var greitt, eða ekki. Það er engin afsökun, þó að ríkissjóður eignist einhver verðmæti; það verður ekki hjá því komizt að telja þær upphæðir, sem greiddar eru fyrir eignirnar, til gjalda ríkissjóðs. Hvar sem litið er í skýrslur um tekjur og gjöld ríkisins, sést það, að eignir ríkisins fara vaxandi frá ári til árs og að ríkissjóður eignast ýms verðmæti fyrir töluvert mikið af því fé, sem talið er til gjalda, og það jafnvel rekstrargjalda. Hæstv. fjmrh. reyndi að verja sig með því, að einn af fyrirrennurum hans, núv. hv. 1. þm. Skagf., hefði lagt upphæð af enska láninu frá 1921 til Íslandsbanka og ekki talið hana með gjöldum. Það er rétt, að þessi upphæð var lögð til Íslandsbanka, en ég held, að það hafi ekki komið í hlut hv. 1. þm. Skagf. að ákveða, hvort þetta skyldi talið með gjöldum eða ekki, heldur hafi það verið eftirmaður hans, Magnús Jónsson, sem samdi landsreikninginn um þetta ár, og taldi hann þessa upphæð hvorki tekjumegin sem lán eða gjaldamegin sem útgjöld. Mátti verja þetta með því, að þó að ríkissjóður væri þarna lánþegi, þá rann fé þetta til Íslandsbanka samkv. lögum, og bankinn tók að sér að standa allan straum af þessu láni. Skal ég hvorki verja eða lasta þessa ráðstöfun, og ber Magnús Jónsson ábyrgð á því, að þessi aðferð var tekin upp. En ólíku er þessu saman að jafna og því, er ríkið kaupir hlutabréf í fyrirtæki. Þessi upphæð er afturkræf skuld, en hitt vita allir, að fé, sem keypt eru fyrir hlutabréf, er ekki afturkræft. Bréfin eru eign þess, sem kaupir, og getur hann selt þau, ef hann finnur að þeim kaupanda, en enginn er skyldur að kaupa þau. Það er því tilgangslaust fyrir hæstv. fjmrh. að reyna að verja mál sitt með því að vísa í enska lánið frá 1921. Það, sem hæstv. ráðh. endurtók undir þessum lið viðvíkjandi rekstrarreikningunum, er ég búinn að tala um undir 2. lið og þarf því ekki að endurtaka það. Þá kem ég að 4. liðnum, sem hæstv. ráðh. þótti auðsjáanlega leiðinlegt að tala um. Hann sagði þó, að þó að fært væri eins og ég vildi, yrði samt enginn greiðsluhalli, því að lánin kæmu þá tekjumegin. Þetta er rétt; ég hefi sagt, að greiðsluhallinn hafi verið jafnaður með lántökum. En sá er munurinn á þessu og uppgerð hæstv. ráðh., að þar sem hann sýnir tekjuafgang, með því að strika út þá liði, sem honum finnst minnst óþægindi að losna við, þá myndi það hafa sezt af bráðabirgðauppgerðinni sjálfri, að tekjurnar hafi hvergi nærri hrokkið til útgjaldanna árið 1931, heldur hafi orðið að taka stór lán til þess að jafna hallann. Þegar svo fer, þá á það að koma skýrt fram í uppgerðinni. Þessar aðferðir hæstv. fjmrh. minna mig á manninn, sem hélt, að hann væri alltaf að græða, en var orðinn öreigi, áður en hann vissi af. Ég get því slegið því föstu, að hæstv. ráðh. hafi alls ekki sýnt fram á það með neinum rökum, að réttmætt hafi verið að fella þá gjaldaliði, er ég hefi talið upp, úr upptalningu gjalda ríkissjóðs. Þá er ég kominn að svari hæstv. fjmrh. ú af því, sem ég sagði um skiptingu ríkisskuldanna. Hæstv. ráðh. sagði, að hann hefði rétt til þess að skipta skuldunum eins og honum sýndist. Þann rétt hefi ég líka, úr því að hæstv. forseti leyfði mér að sýna, hvernig þessi skipting hefði litið út, ef farið hefði verið eins að og hingað til hefir verið. Hæstv. ráðh. sagði, að af sinni skiptingu væri alls ekki að ráða, hvaða skuldir hvíldu á gjaldendum og hverjar ekki. Þar sem skipting hæstv. ráðh. segir ekkert um þetta, fann ég ástæðu til að skipta 2. lið í tvennt, svo að það sæist, hvaða skuldir landsmenn verða að bera á sínum bökum. Þá sagði hæstv. fjmrh., að hann hefði aldrei beðið hagstofuna um að gera yfirlit um ríkisskuldirnar fyrir árið 1930. Þetta er rétt, samkv. því sem hagstofustjóri hefir skýrt mér frá. En það munu vera mjög margir, sem ekki hafa athugað ummæli hæstv. ráðh. nógu vandlega til þess að sjá, að skipting skuldanna á árinu 1930 er ekki verk hagstofunnar. Það er því rétt, að hæstv. ráðh. hefir ekki staðhæft það, að hagstofan hafi gert skiptingu þessa, en í fjárlagaræðu sinni kemst hann svo að orði: „ - Hefi ég látið reikna þær út og skipt þeim í tvo aðalflokka, nákvæmlega á sama hátt og hagstofan hefir gert fram til ársloka 1929“. Með þessum ummælum er hagstofan bendluð þó nokkuð við þessa skuldaskiptingu, og meira heldur en hagstofustjóri segir, því að hann sagði við mig, að hann vildi enga ábyrgð taka á skiptingu ríkisskuldanna fyrir árið 1930. Því hefir þess vegna verið slegið föstu, að þessi skipting ríkisskuldanna er ekki verk hagstofunnar, heldur hæstv. fjmrh. Ég get alls ekki kannazt við það, að það sé rétt hjá hæstv. ráðh., að allt tal um að skipta skuldunum öðruvísi en hann hefir gert sé sagt út í hött. Ég álít þvert á móti, að sú skipting, sem ég fylgdi, sé miklu hagkvæmari, auk þess sem almenningi í landinu er hún skiljanleg og fræðandi. Hæstv. ráðh. má þó ekki halda, að ég tali hér til þess að upplýsa hann. En þó að hann þurfi þess ekki með, þá geta verið aðrir, sem þurfa þess. Þá kem ég að því, að ráðh. hefir ekki ætlað fyrir vöxtum af skuld til Hambrosbanka vegna hlutabréfakaupa í Útvegsbankanum. Hæstv. ráðh. sagði, að þetta væri ekki gert af vangá, heldur viljandi, þar sem þetta væri lausaskuld og ekki væri venja að ætla fyrir vöxtum af lausaskuldum. Ég vil biðja hæstv. ráðh. að líta í fjárlögin fyrir árið 1926. Þar er áætlað í 7. gr., eins og venja er til. Fyrst vextir, sem eru sundurliðaðir í vexti af innlendum lánum, af dönskum lánum, af enskum lánum og síðast af lausaskuldum. Þá eru einnig áætlaðar 600 þús. kr. afborganir af lausaskuldum. Svo að ráðh. hefir ekki leitað nógu vel að fyrirmyndum, er hann ákveður að sleppa þessum vöxtum, af því að þeir séu af lausaskuldum. Enda liggur það í hlutarins eðli, að ráðh. ber að áætla fyrir greiðslum af lausaskuldum eins og fyrir öðrum útgjöldum, séu skuldirnar ekki greiddar á því sama ári, sem þær eru stofnaðar. Ég skal ekki hafa þetta lengra mál að svo stöddu. Ég get slegið því föstu, að hæstv. fjmrh. hafi viðurkennt allar tölur í fyrirspurn minni, nema ef til vill 72 þús. kr. af því, sem heyrir undir 1. lið fyrirspurnarinnar. Hitt vona ég og, að verði gott samkomulag um, að úr því að skuldir ríkisins hafa aukizt um margar millj. á síðustu þremur árum, og það á þann hátt, að landsmenn verða að bera vexti og afborganir af þeim á sínum herðum, þá séu ekki önnur rök til fyrir því en þau, að gjöld ríkisins hafi orðið meiri en tekjurnar þessi ár, og sé því alrangt að telja, að tekjuafgangur hafi orðið þessi ár. Í þessi þrjú ár hefir orðið tekjuhalli, sem hefir orðið til þess, að bætzt hafa á herðar landsmanna vextir og afborganir af nýjum ríkisskuldum, sem tekjuhallanum nemur.

Fjmrh. (Einar Árnason) Það gleður mig í raun og veru, að hv. fyrirspyrjanda og mér virðist ekki bera mikið á milli í aðalatriðum, þar sem hann hefir blátt áfram viðurkennt það, að sama sé, hvort upphæðir þessar séu taldar á sjóðsreikningi eða á rekstrarreikningi. Þetta er mikil viðurkenning af hálfu hv. fyrirspyrjanda. En í lok ræðu sinnar fór hv. fyrirspyrjandi að tala um, að ríkisskuldirnar hefðu vaxið. Hver hefir neitað því, að skuldirnar hafi vaxið? Hefir nokkrum dottið í hug hér á Alþingi, að það auki ekki skuldir ríkisins, þegar tekin eru lán til hinna mörgu fyrirtækja ríkisins? Það er því alveg óviðkomandi fyrirspurninni, hvort skuldirnar hafi aukizt eða ekki. Okkur hv. fyrirspyrjanda ber í rauninni ekkert á milli annað en bókfærslufyrirkomulagið, og bráðabirgðaskýrsla mín er alveg í samræmi við ríkisbókhaldið nýja. Þá minntist hv. fyrirspyrjandi á þá upphæð, sem fór árið 1923 til byggingar strandferðaskipins „Esju“ og ég gat um áðan. Mér skildist það á honum, að hann vildi ekki taka á sig neina ábyrgði í þessu efni, því það væri verk fyrirrennara síns, Klemensar heitins Jónssonar, og bæri hann því ábyrgðina á þessu. Samhliða þessu tók hv. fyrirspyrjandi skýrt fram, að Magnús Jónsson bæri ábyrgðina á færslu þess ráðh., sem undan honum var, er hluti Íslandsbanka af enska láninu var ekki talinn með gjöldunum. Þetta er allmikið ósamræmi hjá hv. fyrirspyrjanda. Það er ekki það, sem um er deilt milli okkar, hver hafi undirskrifað landsreikningana, heldur það, sem hefir verið gert; það er aðalatriðið. Ég hefi farið eins að og aðrir ráðh. á undan mér. Hv. fyrirspyrjanda þótti það undarlegt, að ekki kæmi fram tekjuhalli, ef ég færði þessar upphæðir gjaldamegin og svo lán á móti. Ég vil benda honum á landsreikningana 1921. Þar stendur að lokum, að það sé 690 þús. kr. tekjuafgangur, en tekjumegin er fært inn lán, sem tekið hafði verið á árinu, og er hátt á þriðju millj. kr. Greiðsluhalli þessa landsreiknings, sem sýnir tekjuafgang, hefir orðið töluvert yfir 2 millj., þótt landsreikningurinn sýni tekjuafgang. Þar getur hv. fyrirspyrjandi séð, að þetta hefir engin áhrif. Þótt ég hefði fylgt þessari reglu, hefði tekjuafgangurinn orðið sá sami. Þá minntist hv. fyrirspyrjandi á, hvernig skipting skuldanna hafi verið hjá mér í yfirlitinu fyrir 1930. Það var hreinasti óþarfi af honum að blanda hagstofunni í þetta, að því leyti að hún var ekki til þess kvödd. Ég tók það skýrt fram um skuldaskýrsluna fyrir árin 1920–1928, að hagstofan hefði gert hana. En ég nefndi það ekki um skýrsluna fyrir árið 1930. Hagstofan hafði enga aðstöðu til að geta gert hana svona rétt eftir nýárið henni gat ekki verið kunnugt um, hvað skuldunum leið. Hagstofan hefir aðeins, fyrir mín tilmæli, gert þá skýrslu, sem ég lýsti yfir, að væri frá henni, og hefi ég ekkert við hana að athuga. Ég óskaði eftir því við hagstofuna, að hún reiknað með sama gengi öll árin, til þess að betra yfirlit fengist. Ég óskaði líka eftir, að hún reiknaði nú skuldaskýrsluna alla í ísl. krónum. Það var komið meir en mál til þess, að lagaður væri sá ruglingur, sem á skýrslunum hefir verið undanfarin ár. Þar hefir verið ruglað saman ísl. og dönskum krónum. Svo að þeir, er reikningana sjá og ekki þekkja til, standa í þeirri meiningu, að hér sé um íslenzkar kr. að ræða. En ég játa, að það eru fleiri en hv. fyrirspyrjandi, sem eiga sök á því, að fyrri ára landsreikningar eru ekki greinilegri en raun ber vitni um. Hann viðhafði þessa reglu eða óreglu í sinni ráðh. tíð og aðrir höfðu gert það á undan honum. En ég tel, að það hafi verið nauðsyn á að reikna upp, svo að vissu væri að ganga í þessu efni. Að svo komnu hefi ég ekki ástæðu til að segja meira.

Fyrirspyrjandi (Jón Þorláksson) Það er náttúrlega gleðilegt að heyra þá játningu hæstv. fjmrh., að honum hafi ekki komið til hugar að skjóta þessum upphæðum undan. Hann segir, að okkur beri ekki annað á milli en færslufyrirkomulagið, og að það sé í samræmi við hið nýja ríkisbókhald. Ég ætla ekki að fara út í þau endemi, sem innleidd eru með því; ég þykizt vita að tækifæri verð til þess síðar. Nokkru seinna í ræðu sinni vitnaði hæstv. fjmrh. í landsreikningana 1921, að þar væru tekjumegin færðar lánsupphæðir hátt á 3. millj. kr. og svo kæmi fram tekjuafgangur. Í þessu sambandi vil ég geta þess, að það var einmitt ég, sem fyrstur manna varð til þess að finna að þessu fyrirkomulagi, sem var á landsreikningnum 1921 og næstu ár á undan, eða frá 1917–22. Þessum reikningum er svo hagað, að ekki verður séð, hvort er í raun og veru tekjuafgangur eða ekki. Það kom stundum fyrir, að þeir töldu tekjuafgang, sem ekki var það, þar sem grípa varð til lánsfjár til að mæta útgjöldunum. En þetta var lagað með þeirri tilhögun, sem tekin var upp með landsreikningnum 1923 og fylgt hefir verið síðan. Um þá tilhögun verð ég að segja, að hún er glögg til yfirlits um það, hvernig þjóðarbúskapurinn gengur: þann kost hefir hún. En ég er hræddur um, ef þessi tilhögun, sem hæstv. fjmrh. talar um, verður tekin upp, að erfiðara verði að fylgjast með. En ég get látið vera að tala um þetta, þar til þau frv., er um þessi mál fjalla, koma til umr. Hæstv. fjmrh. hefir ekki skilið rétt það, sem ég sagði um afstöðu okkar Klemensar Jónssonar viðvíkjandi færslu á hluta af byggingarkostnaði í strandferðaskipsins „Esju“. Ég sagði, að hann bæri ábyrgð á því að hafa sleppt upphæðinni úr yfirliti sínu í þingbyrjun 1924, en ég bæri ábyrgðina á því, hvernig fært hefði verið á LR 1923. Þó Kl. J. hafi orðið það á að sleppa eða sézt yfir að telja þennan kostnað með útgjöldunum, þá er það veik ástæða fyrir hæstv. fjmrh. fyrir því að sleppa öllu því, er hann hefir sleppt. Því ekki hefir verið um annað en vangæzlu hjá Kl. J. að ræða. Það er ekki nema ánægjulegt, að hæstv. ráðh. endurtók það, að hann hefði ekki blandað hagstofunni í skuldaskýrslurnar 1930. En það er ofmælt, að hann hafi ekki gert það. Það er reyndar satt, að hann sagði ekki með berum orðum, að hún hefði gert skýrsluna; en hann sagði annað, sem blandaði hagstofunni í málið, þar sem hann las upp, að skiptingin væri gerð nákvæmlega á sama hátt og hagstofan hefði gert til ásloka 1929. Með þessum ummælum er hagstofunni blandað inn í skiptinguna á skuldaskýrslunni 1930; það er ekki hægt að neita því, þótt eigi sé sagt, að hún hafi framkvæmt hana. Það er gott að hæstv. fjmrh. hefir viðurkennt, að hagstofan sé frí af þessu. Ég hafði líka ætlað að leiða hjá mér við þessar umr. mál, sem hlýtur að koma til umr. hér í þinginu. Það er staðhæfing ýmsra um rugling og skekkjur í landsreikningum undanfarinna ára. En úr því að hæstv. ráðh. í svari sínu kom inn á þetta atriði, með því að tala um rugling þar sem færðar væru saman ísl. og danskar krónur, get ég ekki komizt hjá því að segja nokkur orð um það. Það er misskilningur hjá hæstv. ráðh., og kannske líka fleirum, sem halda því fram, að það sé ruglingur eða rangt að telja sumar skuldir í ísl. krónum og aðrar í dönskum. Landsreikningarnir verða að vera réttir í þessu, og það rétta er, að sumar skuldbindingar ríkissjóðs eru í dönskum kr. og skylt að greiða þær í dönskum krónum, en aðrar í ísl. kr. Þá er líka fyrst og fremst skylt að telja í landsreikningum skuldbindingarnar með þeirri sömu og réttu krónutölu, sem þær er stofnaðar með. Þetta er reikningsleg skylda. Hitt er ekki nema áætlun, eftir að orðinn er mismunur á gengi dönsku og íslenzku kr., hvað gera þurfi ráð fyrir mörgum ísl. kr. til að greiða skuldbindingarnar í d. kr. Það, sem ég vil undirstrika, er það, að sú skuldarupphæð, í hvaða gjaldeyri sem er, eigi að svara til hinnar eiginlegu skuldbindingar, og sú tala verður að vera rétt. Og sá landsreikningur er réttur, sem telur hana fram rétta. Nú er það svo með þessar skuldbindingar í dönskum kr., allar sem nú eru eftir, að þær eru stofnaðar fyrir þann tíma eða áður en orðin var venja að taka fram í skuldbindingunum sjálfum, hvort greiðast skyldu í dönskum kr. eða íslenzkum. Það var ekki fyrr en 1920, að menn áttuðu sig á, að á þessu gat verið munur. Þá var fyrst farið að taka fram, hvort greiða skyldi í dönskum kr. eða ísl. Íslendingar hafa auðvitað, eins og líka sjálfsagt var, viðurkennt, að lán, sem tekin voru hjá dönskum bönkum eða stofnunum, áður en farið var að taka nokkuð fram um þetta, skyldu greiðast með dönskum kr. Við yrðum ekki álitnir standa við skuldbindingar okkar, ef við vildum halda fram, að við gætum greitt skuldirnar í ísl. kr. Þessi viðurkenning hefir verið gefin í landsreikningunum m. a. með því að telja skuldirnar í dönskum kr. Það er í alla staði heiðarlegt og rétt. Sama er að segja um skuldbindingar, sem ríkið undirgengst í £. Sá landsreikningur er réttur, sem telur £ með réttri upphæð í £, því það er sú skuldbinding, sem ísl. ríkið á að fullnægja, hvort sem það verða fleiri eða færri ísl. kr. Ég gæti flutt miklu lengra mál, en vil ekki gera það að sinni, til þess að vekja ekki nýjar umræður, eftir að ég hefði lítinn rétt til að taka til máls. Ég vil minna á, að þegar verið er að halda fram, að það hafi verið ruglingur eða jafnvel rangt að telja í landsreikningum og skuldaskýrslum gengismun á dönsku og íslenzku krónunni, þá verði að líta á, um hvaða ár sé að ræða og hvernig á stæði. Fram undir árslok 1925 var hér algert lausgengi. Enginn gat vitað, hvert yrði hið endanlega hlutfall ísl. og dönsku kr. Það munu hafa verið fáar stofnarnir, sem töldu rétt í reikningsfærslu um áramót að elta gengið að því er snerti færslu á útlendum skuldum, heldur fært þær með nafnverði þennan tíma. Þetta gerði ríkissjóður líka. Ég sé ekki, að rétt sé að áfella Magnús Kristjánsson, sem samdi fyrstu landsreikningana eftir að komið var á það gengi, sem nú er, þó hann héldi áfram að færa þá á sama hátt. Því að hann var sér þess meðvitandi, að sú eina löglega ísl. kr. var þá og er enn í dag sú sama og hinar Norðurlandakrónurnar. Við erum ekki enn búnir að breyta myntleigum okkar, og á meðan við erum ekki búnir að því, hvílir engin skylda á fjmrh. að færa landsreikningana öðruvísi en að skuldbindingarnar komi fram í landsins löglegu mynt, eins og þær eru í raun og veru. En það er komið fast inn í meðvitund sumra manna, og þar á meðal hæstv. fjmrh., að þessi löglega króna sé úr sögunni; hann hefir meira að segja borið fram frv. um að fella hana úr lögum og taka upp pappírskrónuna, sem nú er notuð manna á milli og ekki orðin lögmæt enn. Engan er hægt að átelja fyrir að færa landsreikningana í landsins löglegu krónu. Magnús Kristjánsson, sem samdi landsreikningana 1926 og 1927, sem teknir hafa verið sem dæmi upp á þennan rugling, eða hvað þeir nú kalla það, hefir áreiðanlega hugsað, að sú yrði ekki hin endanlega niðurstaða, að við þyrftum að gjalda okkar skuldir með fleiri krónum en þær voru stofnaðar í. Hann hefir áreiðanlega hugsað sér, að horfið yrði aftur að okkar löglegu mynt. Ég vildi taka þetta fram sérstaklega hans vegna, sem látinn er, því mér finnst þá ómaklegt að vera að tala um rugling í landsreikningunum, sem hann hefir samið, út af þessu atriði.

Fjmrh. (Einar Árnason) Mér finnst hv. 1. landsk. hafa tekið að sér fullerfitt hlutverk, að fara að verja það fyrirkomulag að færa sumar skuldir á landsreikningunum í dönskum kr. Ég held, að hann hefði ekki átt að taka það að sér, því það er ómögulegt að verja það, ekki einu sinni á þeim grundvelli, sem hv.þm. reyndi, sem sé þeim, að færa ætti í mynt þess lands, sem lán væri tekið hjá. En þetta hefir aldrei verið gert um ensku lánin. Ensku lánin hafa verið færð í íslenzkum krónum og alltaf reiknað með því gengi, sem á þeim tíma var á ísl. kr. Það var hreinasti óþarfi af hv.þm. að blanda Magnúsi Kristjánssyni í þetta, vegna þess að byrjunin átti að vera miklu fyrr. Ekkert var eðlilegra en að ríkissjóður tæki upp það sama, sem bankarnir gerðu, þegar þeir fyrst fóru að skrá gengi. Það var mörgum árum áður, mun hafa verið 1922 eða þar um bil. Í sjálfu sér er ekkert á móti því, sem hv.þm. heldur fram, að telja skuldirnar í dönskum krónum eða £, innan striks auðvitað, en út verður að færa í ísl. krónum, enda hefir þetta verið venjan með £. Ef þetta hefði verið gert við dönsku krónuna, þá hefði ekkert verið við það að athuga. En það hefir ekki verið gert og það sést ekki, hvaða skuldbindingar eru í dönskum kr. og hverjar í íslenzkum. Ég held að það sé enginn ágreiningur um það, að skuldaskýrslur eigi að færa í ísl. kr. Það er því óþarfi af okkur að eyða tíma í að tala um þetta, og óþarft fyrir hv.þm. að verja gamla sleifarlagið.

Jón Baldvinsson Það hefir farið svo, sem flesta þm. grunaði, að lítið yrði á þessum umr. að græða. Ég hugsa, að áheyrendur fari jafnnær eftir þetta karp, sem hefir átt sér stað milli hæstv. fjmrh. og hv. fyrirspyrjanda. Ég gæti búizt við, að það þætti ekki mikið til þess koma, því ekki hefir komið nema ein grein um málið í Morgunblaðinu. Það er ekki svo, að þeir séu svo mjög ósammála. Í raun og veru eru þeir sammála, þó að þeir séu að gera sig til hver framan í annan. Mér skildist á hv. fyrirspyrjanda, að um ýmsar þessar færslur væri honum sama, hvort þær væru færðar á sjóðreikning eða rekstrarreikning; hann vildi hafa þær í öðrum hvorum reikninganna. En það, sem hlýtur að verða aðalatriðin í fjármálum landsins, er í þessu tilfelli sérstaklega, hvort ráðh. hefir fellt undan og gefið þinginu ranga skýrslu við framtal útgjalda, sem ríkissjóður hefir haft á árinu 1930, og honum hafi verið kunnugt um; en vitanlega með því fororði, sem fjmrh. eru vanir að hafa um skýrslu þessa, að lítið eitt geti skakkað, jafnvel hundr. þúsunda, sem er skiljanlegt, þar sem yfirlitið er gefið svo snemma á þinginu, en skammt frá áramótum. Mér virðist ekki skipta svo mjög máli um það, sem sagt er í 2. og 3. lið fyrirspurnarinnar, því að á bak við eru heimildir þingsins handa stj. til að taka lán til þessara framkvæmda. Öðru máli væri að gegna, hefði ríkisstj. varið fé til mikilla framkvæmda, án þess að hafa heimild þingsins á bak við. Fyrir það má áfella ríkisstjórnir. Mér finnst flest af því, sem þeir hæstv. fjmrh. og hv. fyrirspyrjandi hafa deilt um, ómerkileg atriði og það hafi engin áhrif á afkomu landsins, hvort fært er svo eða svo. Mætti í nánari líkingu benda á, hvað það er, sem þeir deila um. Mætti segja, að hv. 1. landsk. vildi hafa það á fyrstu síðu Tímans, en hæstv. fjmrh. hefði sett það á 3. síðu. Um þetta er deilt milli þeirra, það er varla til þess að halda okkur á fundi allan daginn. En það er eitt í þessu, sem mér finnst ástæða til að minnast á úr því málið er komið fram, því annars mundi ég hafa gert það, og geri það nánar, þegar fjárlögin koma fyrir. Það er um 1. lið fyrirspurnarinnar. En þar voru þeir ekki svo mjög ósammála. En mér finnst aðfinnsluvert það, sem stj. hefir þar gert, en eftir því, sem hæstv. fjmrh. hefir viðurkennt, hefir þetta verið gert af mörgum stjórnum áður, að láta eitt árið gera meiri framkvæmdir en þingið hefir heimilað og færa útgjöldin til næsta árs. Þetta getur því aðeins réttlætzt, frá mínu sjónarmiði séð, að um verulega lélegt atvinnuár sé að ræða. Árið 1930 var alstaðar nóg vinna og engin ástæða þá til að láta vinna meira en fjárlög heimiluðu. Hefði jafnvel verið nær að draga nokkuð úr opinberum framkvæmdum. Hv. fyrirspyrjandi telur, að til vegamála hafi verið eytt 550 þús. kr. fram yfir fjárlög. Eyðsla á þessu sviði fram yfir fjárlög hefir líka viljað við brenna hjá eldri stjórnum, og hefir hún sumpart stafað af lélegum undirbúningi vegamála og sumpart af því, að áætlanir verkfræðinga hafa staðizt illa. Ætti stj. að kappkosta að undirbúa slík mál betur en gert hefir verið. Það mun vera rétt hjá hæstv. fjmrh., að ekki hefir verið venja að gera ráð fyrir vöxtum af lausum skuldum í fjárlögum. Þó hefir slíkt komið fyrir einu sinni eða tvisvar, en þá mun það hafa stafað af því, að skuldirnar voru orðnar „fastar lausaskuldir“, sem þingið vissi af, en ekki var hægt að lúka. Get ég því eigi talið mjög ásökunarvert, þótt fjmrh. hafi í þessu efni fylgt hinni algengustu venju, enda þótt ég sé því andvígur að fella af fjárlögum nokkuð, sem til útborgunar á að koma. Ég hefi í þessu máli fundið hæstv. stj. einkum eitt til áfellis, en það atriði kemur seinna til athugunar, þegar út séð er um afgreiðslu fjárlaganna og framkvæmdir á árinu 1932.

Fyrirspyrjandi (Jón Þorláksson) Ég þykist vita, að það, sem ég sagði um rétta færslu á skuldbindingum í erlendum gjaldeyri, verði til þess, að hæstv. fjmrh. fari að átta sig á því efni. Í LR á að tilgreina erlend lán í mynt þess lands, sem þau voru tekin í. Hingað til hafa ensk lán jafnan verið talin í sterlingspundum. Ég skal taka dæmi, sem ég býst við, að hæstv. ráðh. skilji. Jarðarafgjöld voru goldin í „fríðum peningi“. Þannig man ég, að faðir minn átti að gjalda 6 sauði fyrir jörð, er hann hafði á leigu. Rétta afgjaldið eftir jörðina var því sex sauðir, en ekki það krónutal, sem þeir voru metnir til í það og það skiptið. Meðan ekki er gert út um forlög íslenzku krónunnar getur umbreyting erlends gjaldeyris í íslenzka mynt ekki orðið annað en áætlunarupphæð. Skuldareigendur myndu ekki fást til að skipta á sinni upphaflegu kröfu og ísl. pappírskrónum. Að vísu er meinlaust að reikna skuldbindingar í erlendum gjaldeyri í ísl. krónum, en það er ekki rétt né ábyggileg færsla í LR.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Þá er að byrja á því, sem frá var horfið í gær. Ég vildi minnast á aths. hæstv.forsrh. við brtt. við 5. gr., þar sem er bannað að taka naut í landi eigandans og fara með það sem óskilafé. Þetta ákvæði nær ekki nokkurri átt. Fyrst og fremst varðar það sektum fyrir hvern mann, sem lætur kálf ganga lausan, og er þá hægt að kæra hann og láta sæta sektum, sem nema frá 5–10 kr. Þar að auki á hann að greiða skaðabætur, ef svo fer, að kálfurinn gerir tjón, þó á heimalandi eigandans sé. Það getur orðið hættulegt vopn til að klekkja á mönnum, að notfæra sér þessa grein hvað þetta snertir. Þá kemur 8. brtt., við 10. gr. Þar sem möguleikar eru til að stofna nautgriparæktarfélag, verða eftir frv. að vera 10 bændur í því, en brtt. fer fram á, að meiri hl. bænda verði að vera í því. Ég viðurkenni, að það er meira í þessu. Það er ósamræmi í þessu við hrossaræktarfélögin. Ég mun beitast fyrir, að n. lagfæri þetta á þann hátt, að vald það, sem þessum mönnum er gefið í málum þeim, sem hér um ræðir, verði bundið við, að meira en helmingur bænda í sveitinni sé í því og að sama ákvæði sé sett í hrossaræktarlögin. Þá kemur 9. brtt.n., við 11. gr. það kom til tals í n., hvort ekki væri rétt að gera ráð fyrir fleiri fitumælingum, en við gátum ekki skilið ráðunautinn öðruvísi en að 3 fitumælingar væru nokkurn veginn trygging fyrir því, að hægt væri að sjá eðlisgæði þeirra mjólkurkúa, sem mældar væru á landinu. Þess vegna gerðum við ekki ráð fyrir fleirum en 3 mælingum. Um styrk til hrossaræktargirðinga hefi ég þegar talað, um leið og ég minntist á afstöðu n. til styrks til nautgripagirðinga, og get ég vísað til þess. En ég get bætt því við, að mér finnst óþarfi að gera ráð fyrir að styrkja félagið til endurnýjunar á girðingum á 15 ára fresti. Það kom fram í n. uppástunga til að veita heimild til endurnýjunar styrks á girðingum á þessu tímabili með því að færa síðan styrkinn niður um helming. En það varð ofan á að sleppa honum. Það nær ekki nokkurri átt að binda ríkið til að styrkja sömu girðingarnar á 15 ára fresti. Þá er það 36. gr., um kynbætur á hestum. Eins og hæstv. ráðh. talaði fyrir henni í gær, virðist mér vaka annað fyrir honum en hrossaræktarráðunautnum. Þegar hann kom á fund með n., sagðist hann ekki gera ráð fyrir, að gamlir hestar og nógu viðurkenndir yrðu keyptir til nota í þessu skyni. Hann gerði ráð fyrir, að slíkir hestar yrðu ekki falir, og vitnaði í reynslu sína. Þetta myndi aðallega verða reynt með unga fola, sem þættu efnilegir. En okkur virðist engin vissa með unga fola, að þeir reynist það, sem krefjast verður um opinbera kynbótahesta. Við vildum þess vegna ekki leggja til, að þetta yrði gert, þar sem undir mörgum kringumstæðum, að þetta yrði misskilið og fólk fengi ótrú á þessu, því þótt folar séu fallegir ungir, gefa þeir ekki ætíð eftir því jafngóða reynslu. Ef ætti að veita þessa heimild, yrði hún að vera bundin við hesta, sem full reynsla væri fengin um, að væru góðir kynbótahestar. Þess vegna lagði n. til að fella þetta ákvæði niður. Ég svaraði því í gær, hvers vegna n. vildi með lögunum ákveða vald hreppsnefnda til að segja fyrir um, á hvaða tíma væri leyfilegt að láta hrúta ganga lausa innan þeirra vébanda, heldur en að slá nokkru föstu í logunum sjálfum - og veita svo undanþágur frá því eftir staðháttam. Undanþáguumsóknir yrðu svo margar, að það yrði stórkostleg vinna fyrir ráðuneytið að ráða fram úr því öllu.

Það yrði að setja upp skrifstofu

. Já, það gæti komið til mála, því ég er sannfærður um, að þá yrðu flestir hreppar, sem sæktu um undanþágu. Þá kem ég að sauðfjárræktarsýningunum. Hæstv. ráðh. óskaði að fá að ræða þetta nánar við n., um fyrirkomulag á sýningunum, áður en nokkru er slegið föstu. Þó að hann andmælti þessu, virðist aðeins vera stigmunur, en ekki eðlismunur á skoðunum hans og n. Við fellumst á að taka till. aftur til 3. umr., til þess að geta borið okkur saman frekar við ráðh. um þetta atriði. Þá var það brtt., sem fjallar um það að færa hrútasýningar úr 5. hverju ári niður í 3. hvert ár. Það er ekki stórt atriði, en ég tók það fram áðan, að fyrir n. vekti, að láta sama manninn annast allar sýningarnar, til þess að sem bezt samræmi væri í öllum dómum, enda fylgist hann þá betur með öllum framförum á þessu sviði. En einn maður kemst yfir að halda sýningar á öllu landinu á 5 árum, en ekki þremur. Vitanlega er þetta ekki stórt atriði. Nefndin varð sammála um að fella niður till. um samkeppni milli sauðfjárbúa. Ekki af því, að hún horfi í það fé, sem til þess fer, heldur af því, að hún hefir litla trú á, að þar fengist niðurstaða, sem hægt er að byggja á, að hlutaðeigandi bónda sé að þakka, hve vænt fé hann á, heldur væri það verðlaun afréttarinnar. Hún vill ekki stofna til þess kostnaðar, sem þetta hefir í fór með sér, af ótta við það, að sú niðurstaða, sem þar fengist, yrði ekki rétt. Þá kem ég að brtt. við 5, gr., þar sem ákveðið er, að gjald sveitarinnar fari úr 50 kr. niður í 30 kr. á hvern félagsmann. Það er ekki af því, að n. áliti, að þetta sé of mikið fé, heldur af því, að okkur var ljóst, að fyrir mörg fátæk sveitarfélög muni þetta svo mikil útgjöld, að það gæti munað því, hvort félagið er stofnað eða ekki. Þess vegna vildum við þoka gjaldinu niður, til þess að það yrði ekki hindrun fyrir að stofna félagið, í því trausti, að þegar félagið væri komið upp og farið að sýna sig, myndu gjöldin verða hækkuð, eftir því sem þörf þess krefði og geta sveitarfélagsins leyfði. Um sýslusýningarnar hefi ég litlu við að bæta. Ég lít svo á, að það yrðu mjög fáar sýslur á landinu, sem hafa vegarkerfi til þess að geta haft not af sýningunni, svo að sýningin yrði þá aðeins fyrir fáa menn. - Það er vilji og skoðun n. um öll ákvæði í lögum, sem reynast mundu ekki annað en kák, að strika þau út. Hæstv. ráðh. minntist á vegna þessara laga, að á krepputímum þyrftu atvinnuvegirnir ekki síður stuðning en ella. En það fer ekki saman, þörf atvinnuveganna og geta ríkissjóðs. Vitanlega er erfitt að koma á lögum á krepputímum, sem hafa útgjöld í fór með sér. Þess vegna töldum við skyldu okkar að fara eins skammt í þessu eins og við sáum okkur fært, án þess að draga úr gildandi lögum eða starfseminni. Hitt er miklu hægara, að bæta þetta upp, þegar betur lætur í ári, eftir því sem þörf er á og reynslan bendir til með. Annars vil ég segja það, að þó að nokkur ágreiningsatriði séu milli n. og ráðh., þá get ég ekki séð, að ástæða sé til að taka eins fullan munninn og hann gerði um það í gær. Til að sýna, að það eru engin aðalatriði í þessu máli, sem aðskilja hæstv. ráðh. og landbn., hefi ég dregið saman nokkur helztu ágreiningsatriðin. Fyrsta: Hvort leyft skuli að láta ganga lausa 8 eða 5 mánaða kálfa. Annað: Hvort ríkisstj. eða hreppsnefndirnar ákveði, hvenær hrútar mega ganga lausir. Þriðja: Hvort leyfa skuli að fara inn í annara manna lönd og taka þaðan gripi þeirra og fara með sem óskilafénað og selja án innlausnarfrests. Fjórða: Hvort styrkja skuli 3 eða 4 fitumælingar árlega. Fimmta: Hvort greiða skuli 100 kr. meira eða minna til girðinga hesta og nautgripa. Sjötta: Hvort fella skuli niður 50 kr. fóðurstyrk nokkurra kynbótahesta, sem hlotið hafa II. verðlaun á afkvæmasýningu. Sjöunda: Hvort styðja skuli 4 eða fleiri saufjárbú. Áttunda: Hvort halda skuli hrútasýningar 3. eða 5. hvert ár. Níunda: Hvort framlag hlutaðeigandi sveitarfélags til fóðurbirgðafélags skuli vera 50 kr. eða 30 kr. fyrir hvern félagsmann. Tíunda: Hvort verðlaun á nautgripasýningum skuli greiðast að öllu eða að nokkrum hluta úr ríkissjóði. Ellefta og tólfta ágreiningsefnið lýtur að samkeppninni milli sauðfjárbúanna og sýslusýninganna, og er það aðalágreiningsatriðið. Af þessu verður það öldungis ljóst, að í rauninni ber ákaflega lítið á milli n. og hæstv.forsrh., og þegar þess er gætt, að n. hefir borið fram 45 brtt. við frv., sem flestar eru tvímælalaust til bóta og sumar til stórbóta, þá held ég, að n. geti skilið við frv. með góðri samvizku, og í þeirri trú og vissu, að betur sé frá því gengið nú, eins og n. skilar því frá sér, heldur en þegar hún tók við því.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég get látið í ljós ánægju mína yfir því, að hv. landbn. virðist, eftir síðustu ræðu hv.frsm. að dæma, vera fús til samkomulags um sum einstök ágreiningsatriði frv., og skal ég fyrir mitt leyti lýsa því yfir, að ég er mjög fús til samvinnu við hv.n. um afgreiðslu þessa frv. Ég skal geta þess, að mér var þessi síðasta ræða hv.frsm. sérstaklega geðfelld, enda mun það í rauninni mjög lítið, sem á milli okkar ber í þessu máli, og sennilega miklu minna en nál. bendir til. Mér er því óljúft að deila við hann um þetta mál, enda gerist þess ekki þörf frekar, að svo stöddu, því að sumpart hefir n. tekið bendingar mínar til greina og sumpart gefið fyrirheit um að gera það og lofað að fresta atkvgr. um einstakar brtt. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að tala langt mál að þessu sinni; get ég í öllum aðalatriðum vísað til ræðu minnar í gær. Ég mun taka til máls við síðari umr. hér í þinginu, ef þörf gerist, en annars á ég það undir hv. deild, hvernig hún sker úr þessu máli.

Lárus Helgason Ég býst nú ekki við að tefja tímann með langri ræðu, fremur en minn er vandi. Ég tel hv.frsm. hafa gert svo glögga grein fyrir afstöðu landbn., að litlu sé þar við að bæta. Á hinn bóginn er mér fremur óljúft að deila við hæstv.forsrh. um þetta mál, því að ég þekki of vel hinn eldheita áhuga hans fyrir landbúnaðinum, og ég er þess fullviss, að honum gengur ekki annað en gott til, er hann leggst á móti till.n. Ég tók þess vegna ekki nærri mér í gær að þola ávítur hans til okkar nm. fyrir þær brtt., sem við höfum flutt við þetta frv. Ég get vel skilið, að hæstv. ráðh. sárni það, að við skildum verða til þess að flytja till., sem ganga skemmra en frv. hans, en ég vænti þess, að ræða hv.frsm. hafi fært hæstv. ráðh. heim sanninn um það, að það er ekki tómlæti um hag og velfarnað landbúnaðarins, sem liggur að baki þessum till. okkar. Ég hefi þess vegna nokkra ástæða til þess að ætla, að góð samvinna geti orðið um afgreiðslu þessa frv., þrátt fyrir þennan ágreining, sem í rauninni má heita fremur óverulegur. Hæstv. ráðh. gat þess í gær, að ef ráðunautar Búnaðarfélagsins, sem hlýddu á umr. í gær, hefðu málfrelsi hér í deildinni, þá myndu þeir styðja málstað hans í þeim greinum, sem á milli ber. Ég held, að ráðunautarnir þurfi ekki að kvarta um það, að þeir hafi ekki málsvara hér í d., þar sem er hæstv.forsrh. Annars skal ég segja það fyrir mína parta, að ég get ómögulega fylgt því gegnum þykkt og þunnt, sem ráðunautarnir leggja til, því að það er nú einu sinni svo, að sérfræðingum getur skjátlast ekki siður en öðrum dauðlegum mönnum. Ég kann ekki við þá hugsun, sem kom fram í ræðu hæstv.forsrh., að óhugsandi væri að framkvæma neitt í þessum málum nema samkv. ráðum sérfræðinganna, og að till, landbn. væri að engu hafandi að því leyti, sem þær fellu eigi saman við till. ráðunautanna. Hæstv. ráðh. veit það þó, að n. er skipuð þeim mönnum, sem væntanlega hafa þó eitthvert vit á þessum hlutum, þar sem um gamla og reynda bændur er að ræða. Ég kann þess vegna ekki við það, ef á að hundsa till.nm. á þeim grundvelli, að þeir hafi ekkert vit á þessum hlutum, eða a. m. k. lítið í samanburði við ráðunautana. Hæstv. ráðh. fannst það ósamræmi hjá n. að vilja ekki beina tilstyrk hins opinbera að búfjárræktinni í eins ríkum mæli og að jarðræktinni eftir gildandi lögum. Þetta er ekkert ósamræmi, því að jarðræktin er þó undirstaðan og frumskilyrði búfjárræktarinnar, og hinsvegar ber á það að líta, hversu skammt jarðræktin er enn komin hér á landi, svo að segja má, að hún sé enn á byrjunarstigi, eða tæplega það í sumum greinum. Ég er alveg sannfærður um það, að brýnni þörf er oss á að stuðla að aukinni jarðrækt í landinu og aukinni og bættri fóðuröflun handa búfénaðinum heldur en hinu, að fara að taka upp ýmiskonar skriffinnsku og skýrslugerð um það, er lýtur að búpeningsræktinni, og ýmsa mjög vafasama nýbreytni og óreynda hér. Ég tel mjög hæpið að lögfesta slíkt áður en full reynsla er fengin fyrir nytsemi þess, miðað við íslenzka staðhætti. Það er ekki einhlítt að bera okkur saman við önnur lönd hvað þessi mál snertir, því staðhættir eru þar aðrir, og það, sem kann að geta gengið vel þar, er óvist að þrifist her. Fjölbýli er þar meira og samgöngur örari, svo að hægara er að koma þar við ýmsu því, sem þetta frv. á að lögfesta hér á landi svo sem sýningum og ýmiskonar félagsskap til búpeningsræktar. Þó má ekki skilja orð mín svo, að ég sé á móti slíkri starfsemi í sjálfu sér, heldur óttast ég það, að slík löggjöf komi ekki að tilætluðu gagni, eins og búnaði vorum er háttað nú og ætla má að verði næstu ár. Ég get líka ekki varizt þeirri hugsun, að eins og nú standa sakir, þá hafi bændur annað að gera en að halda margbrotnar og flóknar skýrslur eða bókhald um fénaðinn í heild og einstaka gripi; ég býst við, að margir bændur þykist góðir, ef þeim tekst að fá fólk til þess að hirða búpeninginn, þó ekki sé annað. Ég hefi enga trú á því, að þessum lögum verði fylgt, og ég hefi enga trú á þessari skriffinnsku og stauti. Kynbætur búpenings eru að vísu þarflegar, en byrjunarstig allra kynbóta er bætt fóðrun. Þó að tilfærð séu einstök dæmi um arðsemi einstaklinga, þá er það engin sönnun þess, að ekki þurfi annað en að hefjast handa um kynbótatilraunir, því að slíkar tilraunir geta auðveldlega mistekizt, sérstaklega ef fóðrun og hirðing er ekki í því lagi, sem skyldi. Það er t. d. ómögulegt að fá margar ær til að gefa jafnan arð, þrátt fyrir kynbætur, en vitanlega má komast nærri því með kynbótum og góðri meðferð. N. er það vel ljóst, að frv. þetta stefnir að því leyti í rétta átt, og vill því engan veginn leggja stein í gotu þess. Er það álit okkar, að frv. standist betur í framkvæmdinni sem lög, ef brtt. okkar ná fram að ganga. Það er ekki laust við, að ég kunni illa við það, ef á að lögfesta það, að fara til ráðunautanna með hvert smáræði, sem er, alveg eins og reynsla og þekking gamalla og góðra bænda sé að engu hafandi í hvívetna og í engu treystandi. Þó finnst mér nú skorin færast upp í bekkinn, ef það á að spyrja ráðunautana um það, hvort hafa megi 5 mánaða kálfa lausa ! o. s. frv. Ég hefi litla trú á því, að bændur afsali sér þessu valdi, hvað þá heldur því, sem meira er um vert, enda munu þeir jafnan vilja ráða því sjálfir, hversu þeir haga búskap sínum yfirleitt. Hvað þetta atriði snertir, sem ég drap á, þá vill n. láta hreppsfélögin hafa úrskurðar- og ákvörðunarrétt þess með samþykktum. Sama er að segja um hrútana; það á, samkv. frv., að sækja um leyfi til þess að mega láta þá ganga lausa um vetrartímann. Við álítum heppilegra að láta sveitarfélögin raða þessu. Ég er sannfærður um það, að þótt það væri bannað með logum að láta hrúta ganga lausa frá 1. okt til 1. maí, þá yrði slíkt lagaboð að engu haft í framkvæmdinni. Það yrðu heilar sveitir og heilar sýslur, sem brytu það. En n. er allsendis ófús á það að setja lög, sem hún veit fyrirfram, að verða þverbrotin. Það þýðir ekki að gera of mikið úr sérfræði ráðunautanna; þeir hafa að vísu nokkra bóklega þekkingu, en skortir hinsvegar reynslu á móts við gamla og góða bændur. Ég veit það, að þetta eru góðir menn og áhugasamir og alls góðs maklegir, en oftrú á þekkingu þeirra er háskaleg. Ég vil fara vel með þessa menn, og fyndist mér vel viðeigandi að verja einhverju af þessu fé, sem ætlað er til sýninga og þvílíks, til bústaðar í sveit handa þessum mönnum, svo að þeir geti sýnt búmennsku sína og látið ljós sitt skína yfir nágrennið og þaðan út frá sér, öðrum til eftirbreytni í öllu, er að búskap lýtur. Það yrði nú líklega enginn vandræðabúskapur! Ég er alveg viss um það, að það er margt í þessu frv., sem almenningur myndi álíta hégóma einan og alls ekki fara eftir. Það þýðir ekki að troða slíkri löggjöf upp á fólkið; það verður að fara að því með liðlegheitum í þessu sem öðru. Það er líka fullvíst, að fyrirmyndarbændur til og frá um landið kenna miklu meir og betur út frá sér en þessir „sérfróðu“ umferðaráðunautar, sem eru venjulega með endalausar skýrslugerðir og fanýta skriffinnsku.

Jón Sigurðsson Ég ætlaði ekki að kveðja mér hljóðs við þessa umr., því að hv.frsm. hefir gert svo ítarlega grein fyrir afstöðu n., að engu er þar við að bæta frekar. En það var ræða hæstv.forsrh., sem gaf mér tilefni til þess að standa upp. Hann réðist á n. með þjósti miklum í gær og taldi okkur hafa spillt frv. með brtt. okkar. Nú hefir hann gefið form. n. og frsm. einskonar syndakvittun með skjalli sínu, svo að þá erum það við hinir nm., sem sitjum eftir í syndinni. Ég ætla ekki að bera fram varnir fyrir okkur; við munum standa jafnréttir þrátt fyrir stóryrði ráðherrans. En ég get ekki látið hjá líða að drepa nokkuð á frv. í heild og einstök atriði þess, einkum þau, sem við höfum flutt brtt. við. Það kemur fram í frv. sú varhugaverða stefna, sem einkum hefir gert mjög vart við sig nú á síðustu árum, að ef einhverjum dettur eitthvað nýtt í hug, þá beri að lögbinda það umsvifalaust, án allrar frekari athugunar og reynslu, jafnvel þótt það hafi stórlega aukin útgjöld fyrir ríkissjóð í för með sér. Sumt í frv. þessu er tekið upp, vegna þess að það hefir verið reynt eitthvað erlendis, en þess ekki gætt, að þar eru allt önnur skilyrði fyrir hendi en hér. Sem dæmi má nefna, að norska ríkið á nokkra kynbótahesta, en það kemur ekki af því, að það sé í rauninni hörgull á kynbótahestum þar í landi, heldur er það vegna þess, að eigendur ágætra kynbótahesta hafa sett folatollinn svo háan, að fátækir bændur hafa ekki getað notað folana fyrir þá sök. Þessi ráðstöfun er þess vegna þarfleg eftir því, sem þar hagar til. Hér á landi hagar svo til, að folatollar eru yfirleitt afarlágir, sem stafar af því, að eftirspurnin eftir folunum er svo lítil, að eigendur hestanna fá ekki nógu margar hryssur, handa þeim og því gagnstætt því, sem er í Noregi. Svona er ýmislegt í frv., sem byggt er á skokkum grundvelli og miðað við kringumstæður og staðhætti, sem ekki eru fyrir hendi. Ennfremur má í þessu sambandi benda á, að Búnaðarfélaginu, sem hæstv.forsrh. er formaður i, er ætlað að hafa með höndum ýmiskonar tilraunastarfsemi í búfjárrækt, meðal annars í ýmsu því, sem þetta frv. fjallar um. Búnaðarfélagið hefir nú og á undanförnum árum haft um kvart milljón króna til umráða frá ríkinu í því skyni, en ýmsar þeirra eru ógerðar enn. Ég held þess vegna, að við ættum að láta Búnaðarfélagið gera frekari tilraunir með ýmislegt, sem eftir frv. á að lögbinda, enda þótt engin fullnægjandi reynsla sé enn fengin um margt af því. T. d. má benda á samkeppnissýningarnar. Ég má segja, að Búnaðarfélaginu hefir verið skrifað eitthvað um það, og málið hafi legið fyrir Búnaðarþingi, en búnaðarþingið ekki viljað sinna málinu. En nú er þessu kastað óhugsuðu inn í þingið og á að lögskipast, aðeins af því að ráðunautarnir hafa stungið upp á þessu, en ríkissjóður á að borga brúsann. Þannig er það með flest af því, sem n. hefir lagt til að breyta; hún taldi sér skylt að sýna þá varfærni að lögbjóða það eitt, sem fullar líkur væru til að kæmi að verulegum notum, og binda ríkissjóði hóflegar skyldur á þessum erfiðu tímum. Það var meira en broslegt, að heyra hæstv.forsrh. vera að belgja sig upp út af till.n., eins og hann gerði í gær, eftir að hv.frsm. hafði flutt ræðu sína. Fyrr mátti nú vera fádæma rembingur. Það var engu líkara, ef eitthvað mætti marka fullyrðingar ráðh., en að við værum með till. okkar að steypa landbúnaðinum ofan í það ástand, er ríkti hér á 17. öld, enda varð mörgum að brosa að gífuryrðum og bægslagangi ráðh. Ræðumaður virtist ganga út frá því, að þdm. hefðu ekkert vit á þeim málum, er verið var að ræða. Það má nú fyrr vera, að halda fram sínu máli, ellegar að hafa slíkar firrur og fjarstæður í frammi. Það er óviðfeldið að heyra þvílíkt úr ráðherrastóli. - Af því ráðh. hampaði mjög ráðunautunum og þóttist styðjast við þeirra vilja, þá skal ég geta þess, að ráðunautarnir störfuðu með n. að brtt. okkar, og annar þeirra bauðst jafnvel til þess að semja brtt. viðvíkjandi nautgriparæktinni. Við vissum því ekki annað en að brtt. þær, er n. flytur, væru einnig samþ. og studdar af þeim. Það má nú vel vera, að þeim hafi fundizt við ganga heldur langt í einstöku till., en þar sem við nm. og ráðunautarnir vorum búnir að koma okkur saman um aðalatriði brtt. okkar, þá höfðum við ástæðu til að halda, að þeir stæðu fast við þær, eins og venja er í nefndum. Ég vildi aðeins geta þessa, vegna þess að hæstv. ráðh. flaggaði svo mikið með nöfnum ráðunautanna og þeirra skoðunum. Eins og ég tók fram í upphafi máls míns, ætla ég ekki að fara að taka að mér að verja gerðir n. Ég tel þess ekki þörf, par sem hv.frsm. hefir gert það svo rækilega í sinni ræðu; heldur vildi ég aðeins skjóta fram þessum aths. um einstök atriði í brtt.n.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Tveir nm. í hv. landbn. hafa nú veitt til mín nokkrum orðum, sem mér þykir rétt að svara að nokkru, og skal ég þá byrja á þeim, er síðar talaði, hv. 2. þm. Skagf. Hann sagði, að ég hefði farið að n. með þjósti, en þetta er alls ekki rétt hjá hv.þm. Ég fór alls ekki að hv.n. með þjósti; ég dró aðeins fram þau rök, er ég fann handbær, og mælti á móti brtt.hv.n. af því að ég áleit, að n. með þeim legði til, að gengin væru nokkur skref aftur á bak. Ég var aðeins með ræðu minni að reyna að rétta hlut frv. og afla því fylgis innan hv.þd., auk þess sem ég reyndi að leita samkomulags við hv.n., sem orðið gæti milli umr. Það verður sannarlega ekki sagt með réttu, að ég hafi flutt mitt mál með þjósti, enda hefir ræða mín í gær haft þann árangur, að hv.n. hefir þegar lagað sumar af sínum brtt. Hv. þm. talaði um það í almennum umr. um frv., að það væri hér eins og talið sjálfsagt, ef einhverjum dytti eitthvað nýtt og óreynt í hug, þá ætti að þjóta strax til og búa til frv. Hér er um það að ræða, að lögfesta fyrirkomulag, sem lengi er búið að standa og er orðið viðurkennt. Það er því langt fjarri, að hægt sé að segja, að hér sé um að ræða eitthvað nýtt og óhugsað. Fyrir mörgum ákvæðum frv. er fengin margföld reynsla, bæði innlend og sumpart erlend, er sýnir, að samskonar lagaákv. hafa falið í skauti sér stórkostlegar hagsbætur fyrir landbúnaðinn. Það er því langt frá því, að það sé rétt hjá hv.þm., að þetta frv. sé samið af neinni fljótfærni. Og einmitt þeir menn, sem mest hafa unnið að samningu frv. eru þeir, sem eru öllum kunnugri þessum málum og eru því vitanlega sjálfsagðir til þess verks að semja frv. Ég get því alls ekki tekið ákúrur hv.þm. til mín um það, að ekki hafi verið vandað til frv. Hv. þm. sagði, að Búnaðarfélagið hefði sjálft átt að taka að sér þá starfsemi, er frv. hljóðar upp á, en ekki vera að hlaupa með þetta til þingsins. Það er nú einmitt svo, að Búnaðarfélagið hefir unnið að ýmsum þeim greinum, sem lögfesta á með frv., en félagið hefir nú takmarkað fé til umraða. En svo verður hv.þm. að taka það með í reikninginn, að aðaltilgangur frv. er sá, að lögfesta þessi atriði, sem hafa verið framkvæmd undanfarið eins og þau væru fyrirskipuð. Og þetta játaði hv.frsm.n. í gær, að n. væri sammála um að ætti að gera. En var þá ekki sjálfsagt að taka einnig með þau nýmæli, sem vissa þótti fyrir, að yrðu til stórra bóta? Hv. þm. sagði, að þetta frv. hefði komið til þingsins óhugsað og óundirbúið, og hann virtist furða sig á því, að ég skyldi bera fyrir mig ráðunautana og þeirra skoðanir. En hvert átti ég eiginlega að snúa mér, ef ekki til þeirra sérfróðu manna um þessi efni? Mér er það ekki ljóst, til hverra annara ég hefði átt að leita en einmitt minna starfsmanna í Búnaðarfélaginu, og ég skal segja það alveg afdráttarlaust, að mér kom ekki til hugar að ráðfæra mig við aðra en þá. Þá verð ég að segja nokkur orð út af ræðu míns ágæta samherja og vinar, hv.þm. V.-Sk. En ég verð að segja það, að mér er allt annað en ljúft að deila við annan eins mann og hann með aðra eins fortíð. Hv. þm. sagði, að sérfræðingum gæti skjátlazt, og þar af leiðandi ekki síður sérfræðingum Búnaðarfél. en öðrum. Ég get vitanlega fallizt á það, að við megum ekki binda okkur um of við skoðanir sérfræðinga, en ég vil einmitt benda mínum góða vini, hv.þm. V.-Sk., á það, að hér er ekki eingöngu byggt á orðum og áliti sérfræðinga, heldur miklu meir á reynslunni, bæði okkar eigin reynslu og annara reynslu. Frv. er einmitt byggt á reynslunni, sem ég veit og hv.þm. hefir sýnt, að hann ber svo mikla virðingu fyrir. Hinsvegar er það svo bæði með mig og hv.þm. V.-Sk., að við getum eigi orðið sérfræðingar í öllum þeim málum, er koma fyrir þingið, en þm. verða einmitt sérfræðingar hver á sínu sviði eftir því, hvaða mál þeir kynna sér bezt og leggja mesta alúð við. Hv. þm. V.-Sk. hefir verið sá mikli sérfræðingur og sá mikli og ágæti framfaramaður í sínu héraði í samvinnu- og félagsframkvæmdamálum öllum. Mér dettur ekki í hug að krefjast þess, að hann frekar en ég sé svo fullkominn að vera sérfróður á öllum sviðum. Ég get ekki verið honum sammála um starfsmenn Búnaðarfélagsins og tel, að þar fari hann nokkuð villt í ályktunum sínum. Ég tel mig kunnugri störfum þeirra en hann, og skoðun mín á þessum starfsmönnum og starfi þeirra er allt önnur en hans.

Sigurður Eggerz Það, sem ég hefi að segja í þessu máli, er ekki nema smá aths. og fyrirspurnir viðvíkjandi frv. Það, sem hæstv.forsrh. var að tala um sérfræðingana, gaf mér tilefni til þess að spyrja um það, hvort sérfróður maður hafi rannsakað lög þau um búfjártryggingar frá 1. maí 1928, sem nú eiga að vera upphafin með þessu frv. mér skilst það á lögunum frá 1928, að það sá ákveðið að stofna búfjártryggingasjóð, er skuli annast endurtryggingar á búpeningi, en að heima í hreppunum skuli svo vera aðrir sjóðir, sem búpeningurinn sé fyrst tryggður í. Eftir þessu nýja frv. skilst mér, að nú eigi að tryggja búpeninginn beint í þessum sjóði. Ég er ekki að lasta þessa breyt., en vildi aðeins óska þess, að þetta vátryggingarfyrirkomulag yrði sem bezt athugað af sérfræðingum, áður en það verður leitt til endanlegra lykta. Jafnframt vildi ég óska þess, að flýtt yrði fyrir framkvæmdum búfjártrygginga. Ég veit ekki, hvort þær hafa nokkuð komið til framkvæmda eftir lögunum frá 1928. 
             . Og þá skilst mér, að reynslan hafi sýnt, að breyt. þær, er gerðar eru með þessu frv., hafi reynzt nauðsynlegar. Mig langar til, úr því að ég er staðinn á fætur, að spyrja hæstv. stj. og hv.n., hvað þær ætla, að till. frv. hafi mikinn kostnað í för með sér fyrir ríkissjóð. Ég spyr ekki að þessu af því að ég ætli mér að verða Þrándur í Götu frv., því það er síður en svo, heldur álít ég, að upplýsingar um það atriði mundu verða til þess, að frv. yxi engum í augum. Auk þess er jafnan æskilegt, að deild og þing hafi sem bezt yfirlit yfir það, hvern kostnað hin einstöku lagafrv. hafa í för með sér fyrir ríkissjóðinn. Ég ætla ekki að blanda mér inn í deilu hæstv.forsrh. og n., en býst við, að ef áætlun væri gerð um það, hve mikið sparaðist við brtt.n., þá mundi koma í ljós, að það yrði ekki mikið, og ég verð að segja það, að ég hefi yfirleitt mikla tilhneigingu til að hallast meir að frv. óbreyttu. Hygg ég, að það muni gleðja stj. ekki svo lítið að fá slíka yfirlýsingu frá mér, þar sem ég er nú nýbúinn að fá vottorð hjá einum mikilsvirtum þm. um það, að ég muni vera ágætur búmaður, vottorð, sem hann gaf eftir að ég hafði látið álit mitt í ljós um frv., er fjallaði um landbúnaðarmál. Ég er sannfærður um það, að kynbæturnar eru þýðingarmikið atriði fyrir sauðfjárræktina og tel, að sá kostnaður, sem leiddi af fjölgun fjárræktarbúa eftir ákvæðum frv., mundi margborga sig. Hinsvegar er ég á þeirri skoðun, að heppilegra væri að hafa fá kynbótabú en góð heldur en mörg bú, sem væru slæm. Það, sem mestu varðar í þessu efni, er án efa, að eftirlitið sé gott. Sama er að segja um hrossakynbæturnar; þær eru vafalaust mjög nauðsynlegar, en fyrst og fremst mun mest undir því komið, að þar sé viturlega ráðstafað. Ég játa það, og mér er það mjög ljóst, að landbúnaðurinn á við mikla örðugleika að stríða. Ég hefi nýlega átt tal við mjög merkan bónda af Vesturlandi, sem hélt því fram, að hækkun vinnulaunanna væri það, sem alveg virtist ætla að sliga landbúnaðinn, og taldi hann, að minna munaði um alla ríkissjósstyrkina til landbúnðarins heldur en verðhækkun vinnunnar síðastliðin ár. Hvarvetna í heiminum á landbúnaðurinn erfitt uppdráttar. Hér á landi skortir mjög lánsfé með viðunandi kjörum handa landbúnaðinum. Í sambandi við það langar mig til að gera fyrirspurn til hæstv.forsrh. Ég hefi verið spurður að, hvort búið væri að stofna bústofnslánadeildina, sem ákveðið var að koma á eftir Búnaðarbankalögunum í fyrra, og ég hefi haldið, að hún væri ekki enn tekin til starfa. Og ef það er ekki, þá vildi ég spyrja, hvenær búast mætti við, að henni yrði komið á. Ég veit, að margir bændur hafa áhuga fyrir því að auka búpening sinn, og eftir ummælum hæstv. ráðh. áðan veit ég það, að hann hefir mikinn áhuga fyrir því, að það geti orðið. Mér hefir skilizt eftir umr., að samkomulag muni fast milli hæstv. stj. og n. um flestar brtt., og finn því að svo komnu ekki ástæðu til að ræða þær frekar.

Hákon Kristófersson Það er ekki óeðlilegt, þó að nokkur ágreiningur verði milli manna um ekki óverulegra mál en þetta. Það þarf ekki annað en að líta á þennan mikla lagabálk til þess að sjá það, að hér hefir hv.mþn. í landbúnaðarmálum, með aðstoð allra hinna mikilsvirtu sérfræðinga, leyst af hendi ekkert smáræðisverk. Þó er ég nú ekki í neinum vafa um, að það eru smáræðis mistök og smíðagallar á þessu mikla verki, þrátt fyrir alla þá vinnu, er í það hefir verið lögð. Það er þó síður en svo, að ég vilji afsaka hv.n. fyrir það, að hún vill gerbreyta öllu þessu mikla verki. En þó ég sé henni ekki heldur sammála, þá get ég nú ekki annað en viðurkennt þá miklu vinnu, sem hún hefir fórnað til þess að gera ekki færri en 45 brtt. við frv. En allt þetta sýnir, að það er svo sem ekki óeðlilegt, þó að nokkur ágreiningur komi fram milli hæstv.forsrh. og n. Það sest í hinum mikla lagabálki, að það á að fella úr gildi lög um kynbætur nautgripa. Eftir þeim lögum skyldi kostnaður við kynbæturnar fram yfir ákveðið mat greiðast úr hreppssjóði. En með 7. gr. frv., sem n. hefir ekki séð neina ástæðu til að breyta, er farin hér önnur leið; hreppsnefndirnar eru nú leystar frá því að skipta sér af kynbótunum, en önnur nefnd - kynbótanefnd - er sett til þess að stjórna þessum málum, og geta hreppsnefndir ekkert við því sagt. Þessar kynbótanefndir eiga svo að hafa vald til þess að jafna kostnaðinum niður á hreppsbúa eftir sömu reglum og gilda um sveitarútsvör. Hver munur er nú á því, að þessi nefnd jafni niður kostnaðinum eða hreppsnefnd, fæ ég ekki skilið, en sjálfsagt er nú þessi breyt. ekki gerð út í bláinn, og slæ ég þessu fram aðeins til ábendingar og til þess að fá skýringar á þessu atriði. En hvað sem öllu þessu líður, þá verður að hafa samúð með þessu mikla afreki n. ! ! Hinsvegar er ég í nokkrum vafa um, að það sé rétt hjá hæstv.forsrh., að þetta mál sé eins þýðingarmikið og hann vill vera láta. Ég vildi því beina því til n., hvort ekki er verið að fara inn á reglugerðarsvið viðkomandi sýslna, þegar verið er að tala um heftingu vissrar tegundar nautgripa. Þrátt fyrir það, þó að ég beri mikla virðingu fyrir sérfræðingum, verð ég að vera á sama máli og hv.frsm.n. og hv.þm. V.-Sk. um það, að flest þurfi að fara að lögfesta, ef fara á að setja lög um það, að fara megi inn í annara lönd og taka þar búpening og fara með sem hverja aðra óskilagripi. Veit ég ekki, hvar það lendir, ef fara á að lögfesta annað eins og þetta. Ég tel því, að brtt.n. hvað þetta atriði snertir eigi fyllstan rétt á sér, eins og reyndar er um fleiri brtt.n. Ég get ekki fallizt á það hjá hæstv. forsh., að vanrækt hafi verið til þessa að styrkja búfjárræktina, því að Búnaðarfélagið hefir styrkt alla viðleitni í þessa átt, auðvitað á kostnað ríkisins. Hitt er rétt hjá hæstv.forsrh., að ef styrkurinn kemur í maklega staði niður, er vafasamt, hvort hann verður nokkurn tíma of mikill. Þó að frv. verði samþ. og bændur njóti þeirra fríðinda, sem í því felast, er stór spurning, hvort framfarirnar verða eins miklar og t. d. á Hvanneyri, þar sem skilyrðin eru ólíkt betri en víðast annarsstaðar á landinu og afraksturinn að sama skapi frábrugðinn. Mun því vart mega gera ráð fyrir því, að bændur almennt geti gert sér vonir um að geta byggt jafnveglegar hallir fyrir kýr sínar og reist hefir verið fyrir Hvanneyrarkýrnar ! ! Till. hv.n. bera það með sér, að n. er á móti fjölgun sauðfjárræktarbúa. Get ég ekki verið þar á sama máli, svo fremi þetta verði ekki haft að pólitískum bitlingum. Hæstv. forsrh. gat þess, að þess væru dæmi, að ær hefði gefið af sér 100 kr. á einu ári. þetta er einstætt dæmi, sem ekki kemur fyrir nema einu sinni á öld, og getur því ekki verið til stuðnings fyrir frv. Það, sem mér þykir leiðinlegast við þetta mál, er það, að ég gat ekki skilið hæstv. ráðh. öðruvísi en að fáir menn í n. hefðu komið fram með þessa miðlun í því, og vil ég þó leggja eins góðan skilning í orð hæstv.forsrh. og mér er unnt. Frsm. n. hefir og játað, að hann hafi gert það til samkomulags að skrifa undir brtt. Hefir hann þó engan fyrirvara um nafn sitt og talar meira að segja fyrir brtt. af sinni venjulegu málsnilld. Viðvíkjandi þeim ágreiningi, sem orðið hefir út af ríkisfolunum( ! ! ) verð ég að segja það, að hér er um svo lítil útgjöld að ræða, að mig furðar á því, að merkir bændur skuli setja slíkt fyrir sig. Þrátt fyrir það, þó að frv. hafi verið eins vel undirbúið og hæstv.forsrh. heldur svo mjög á lofti, verð ég að telja það illa farið, að ekki skuli fylgja því nein áætlun um þann kostnað, sem af frv. hlýtur að leiða. Ef miðað er við þann skepnufjölda, sem nú er í landinu, verður slíkt út í loftið, vegna þess að undir ákvæði frv. kemst ekki allur þorri skepna. En hinsvegar vil ég mega vænta þess, að þessi mál verði í höndum svo góðra manna, að þeir misnoti ekki vald sitt og láti þennan styrk ganga til pólitískra fylgifiska, heldur falli styrkurinn í verðugra manna hendur. Eins og ég tók fram, er þetta svo mikill ættbálkur, að mér hefir ekki unnizt tími til að lesa frv. grandgæfilega ofan í kjölinn, né heldur til þess að bera frv. nákvæmlega saman við brtt.n. En ekki get ég neitað því, að mér lét það undarlega í eyrum, þegar hv. 2. þm. Skagf. lýsti yfir því, að brtt.n. væru gerðar í fullu samráði við ráðunaut Búnaðarfélagsins. Það er styrkur, sem ég bjóst ekki við, að n. hefði við að styðjast. Verð ég þó að segja, að þetta getur ekki orðið til þess, að ég fylgi öllum brtt.n., en þetta sýnir hinsvegar, að n. hefir lagt fulla alúð við starf sitt, og á hún því fyllstu þakkir skyldar. Mun ég sýna það með atkv. mínu við atkvgr., hvernig ég lít á hinar ýmsu till.n. Að lokum vil ég aðeins endurtaka þá beiðni mína, að n. taki til athugunar fyrir 3. umr., hvort ekki mundi heillavænlegra, að sá kostnaður, sem af þessu hlýtur að leiða, verði greiddur úr hreppssjóði, því að ef ekki eru í þessum n. menn, sem taka fullt tillit til allra aðstæðna, getur illa farið.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég get látið í ljós ánægju mína yfir ræðum þeirra hv.þm. Dal. og hv.þm. Barð., því að þeir tóku yfirleitt vel í frv. Hv. þm. Dal. spurðist fyrir um það, hvaða sérfræðingur hefði fjallað um síðasta kafla frv. Um þetta stendur ekkert í grg. frv., og er því eðlilegt, að hv.þm. spyrði um þetta. Eins og ég tók fram, þegar ég lagði frv. fram, er þessi sérfræðingur Brynjólfur Stefánsson hagfræðingur. Er það vinna hans, sem fyrst og fremst liggur til grundvallar þeirri starfsemi, sem ræðir um í þessum kafla frv. Hv. þm. Dal. spurðist ennfremur fyrir um það, hvort búið væri að stofna bústofnslánadeildina við Búnaðarbankann. Er hér í deildinni einn af bankastjórum Búnaðarbankans, og getur hann svarað til um þetta, en ég hefi alltaf lagt áherzluna á það, að þessi deild yrði stofnuð sem fyrst, og hv.þm. Mýr. er á sama máli og ég um það. Það er ekki ófyrirsynju, þó að spurt sé um það, hve mikinn kostnað það mundi hafa í for með sér, ef þetta frv. yrði samþ., en hér yrði aldrei um mikinn kostnað að ræða, því að meiri hl. af þessari starfsemi, sem frv. Fjallar um, er nú í höndum Búnaðarfélagsins og þannig borinn uppi af ríkinu. Er hægt að komast fyrir um það fyrir 3. umr., í samráði við starfsmenn Búnaðarfélagsins, hve mikinn kostnað þessi starfsemi hefir haft í för með sér undanfarin ár. Hv. þm. Barð. tók einnig vinsamlega í frv., og kom það fram hjá honum, að hann vill fylgja því, sem mest horfir fram á við í þessum málum. Þær aths., sem hv.þm. kom fram með við frv., ætti að taka til athugunar milli umr., en sumum þeirra hefi ég þegar svarað með þeim svörum, sem ég hefi gefið hv.þm. Dal. - Þó verð ég að leiðrétta einn misskilning hjá hv.þm. Barð., því að það er misskilningur, ef hv.þm. heldur, að einn af ráðunautum Búnaðarfélagsins hafi ráðið öllu um brtt.n. Hitt er annað mál, að hann vann að athugun frv. með n. og átti þátt í brtt. hennar.

Jón Sigurðsson Hæstv. forsrh. þótti ég taka of djúpt í árinni viðvíkjandi ummælum hans í garð n. þýðir ekki fyrir okkur að vera að kíta um það, því að það, sem annar segir skorið, segir hinn klippt. Ég kunni því illa, að hæstv. ráðh. skyldi vera að víkja við orðum mínum í svarræðu sinni. Hann gerði mér upp þau orð, að ég hefði talið það merkilegt, að hann skyldi bera ráðunautana fyrir sig í þessu máli. þetta sagði ég ekki, heldur það, að mér kæmi það undarlega fyrir sjónir, að hæstv. ráðh. væri að veifa ráðunautunum fyrir sér nú við þessa umr., og hefi ég gert grein fyrir því í fyrri ræðu minni. Þá sagði hæstv.forsrh., að ég hefði staðhæft, að í frv. fælist ekkert nýtt. Voru þetta ekki mín orð, heldur sagði ég, það, að það gæti ekki kallast nýtt, sem nú þegar er í l. eða reglugerð Búnaðarfélagsins. Sný ég og ekki til baka með það, að nýmæli frv. eru á þann veg, að Búnaðarfélagið hefir ekki seð sér fært að taka þau upp hingað til, enda eru þau á lausum grundvelli reist og því meira en vafasamt, hvort þau eiga við hér á landi. Eru þessi nýmæli óreynd og illa hugsuð, eins og ég færði dæmi til um og hæstv. ráðh. hefir í engu hnekkt. Þegar verið er að lögbinda gjöld um lengri tíma, á einungis að lögbinda það, sem auðsynt er um, að megi að notum koma. Er það sjálfsögð varúð, ekki sízt á þessum krepputímum. - Skal ég svo að lokum endurtaka það, að þegar um atriði er að ræða sem þessi, álit ég, að rétt sé að fela Búnaðarfélaginu að gera smátilraunir með þau. Þarf það ekki að leiða til mikilla útgjalda, en með því móti fæst reynsla um þessi atriði, og ef hún synir, að af þeim megi gagn leiða fyrir landbúnaðinn, skal ekki standa á mér til að veita þeim brautargengi. Er það annað en að hlaupa eftir till. Péturs eða Páls að meira eða minna eða alveg órannsökuðu máli.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Hæstv. ráðh. þarf ég aðeins litlu að svara. Seinasta væða hans benti á, að ekki bæri eins mikið á milli hans og n. og í fljótu bragði virtist. Eftir því sem við ræðum málið lengur, vona ég, að ágreiningsatriðunum fækki. Og hvað því viðvíkur, sem hann sagði, að brtt. væru komnar frá öðrum nm. en mér, þá verð ég að segja, að ég er honum ósammála þar. Ég álit, að flestar brtt., sem við berum fram, bæti frv., og ég vil ekki láta taka frá mér þann heiður, sem ég sem einn af nm. á skilið. Ég skal taka það fram, að n. stendur að öllum eða flestöllum brtt., og meðan svo er, verður hún að bera ábyrgð á því, hvort þær líka betur eða verr, og ég skal ekki skorast undan þeim áfellisdómum, sem á mig kunna að falla. Hv. þm. Dal. skal ég aðeins svara nokkrum orðum um það, hvað kostnaðinum viðvíkur. Í grg. er rækilega tekið fram, hver munur verður á útgjöldum samkvæmt þessu frv. og samkv. reglum þeim, sem nú gilda. En möguleikinn fyrir útgjöldum samkv. frv. þessu er svo svífandi, að ómögulegt er það segja það fyrirfram með nokkurri vissu, hver þau verða. Sumt eru heimildarlog, og í öðru lagi er ómögulegt að segja, hve fljótt kemur að því, að t. d. öll naut, stóðhestar eða hrútar, fái fyrstu verðlaun. Það yrðu tölur, sem aldrei yrði á að byggja. Þetta er undir því komið, hvaða framforum þetta tekur hjá þjóðinni. Við 3. umr. skal ég koma fram með yfirlit yfir, hverjum breyt. þetta getur valdið. Hv. þm. Dal. spurðist fyrir um það, að bústofnslánadeild Búnaðarbankans liði, og get ég þá svarað honum því, að deildin er enn ekki tekin til starfa, en ég vona, að það líði sem allra stytztur tími, þangað til það getur orðið. Þá vil ég svara hv.þm. Barð. með fáeinum orðum. Hann var ekki allskostar ánægður með brtt. okkar við 7. gr. um það atriði, að sleppa af sveitarfélögunum nokkrum hluta kynbótakostnaðarins við nautgriparæktina og færa hann allan yfir á viðkomandi félag. Sú breyt., sem í þessu felst, er aðeins sú, að í staðinn fyrir að jafna kostnaðinum niður á alla gjaldendur hreppsins, er því hér jafnað öðruvísi niður, enda eðlilegast, að þeir, sem gripi eiga, beri þann kostnað, sem af starfseminni leiðir. Um hitt efast ég ekki, að náin samvinna getur orðið milli hreppsnefndarmanna og kynbótanefndarmanna. En ef hreppsbúum líkar ekki framkvæmd þessara manna, þá er þeim innan handar að skipta um stjórn. Hvað viðvíkur till. um fjölgun sauðfjárræktarbúa, þá hefir n. komið sér saman um að taka allar brtt. sínar um það efni til baka til 3. umr. Þar sem ráðunautar Búnaðarfélagsins hafa verið dregnir inn í þessar umr., þá skal ég geta þess, að þeir voru nánir samverkamenn okkar, og ég vissi ekki annað en að þeir væru samþykkir flestum brtt. Ég get sagt það eftir samtali við nautgriparæktarráðunaut, að hann taldi allar brtt. til bóta nema brtt. nr. 2. Sé ég svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta.

1) Með svofelldri grg. frá frsm. landbn. (BÁ): Ég lofaði að taka aftur meiri hlutann af brtt.n. um sauðfjárræktina, því að ef eitthvað af brtt. við 41.–52. gr. eru felldar, þá eru hinar ekkert nema vitleysa. Hv. meðnm. mínir voru á móti því að taka aftur brtt. ár. 26 og 74, við 41. og 42. gr., enda eru þær ekki í nánu sambandi við hinar.