Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Tekjur af skemmtanaskattinum hafa um langt skeið runnið í þjóðleikhússjóð til þess að standa straum af byggingu þjóðleikhússins. Árið 1947 var talið, samkv. þeirri áætlun, sem þá lá fyrir um byggingarkostnað þjóðleikhússins, að nægilegt fé hefði þegar safnazt í sjóðinn til þess að kosta byggingu hússins að fullu. Á þeim grundvelli, sem þá lá fyrir, setti Alþ. lög um nýja ráðstöfun á skemmtanaskattinum, þar sem honum var skipt þannig, að 50% af honum skyldu renna til félagsheimilasjóðs, 40% í rekstrarsjóð þjóðleikhússins og 10% til lestrarfélaga og kennslukvikmynda. En nú hefur komið í ljós, eins og frá hefur verið skýrt við 1. umr. þessa máls í d., að þær áætlanir, sem fyrir lágu 1947, þegar lögin um skemmtanaskatt voru sett, fá ekki staðizt, svo að það vantar allmikið fé til þess, að auðið sé að ljúka við byggingu þjóðleikhússins. Áætlun liggur nú fyrir um það, að alls muni vanta fullar 4 millj. kr. til þess að ganga frá þjóðleikhúsinu svo sem þörf er á og fyrirhugað hefur verið. En þegar tillit er tekið til þess annars vegar, sem eftir er fyrirliggjandi í þjóðleikhússjóði, og hins vegar, að framlagið, sem átti að renna í rekstrarsjóð þjóðleikhússins 1948, er tekið til þess að standa straum af byggingarkostnaðinum, er gert ráð fyrir, að á skorti um það bil 3 millj. kr., til þess að unnt sé að ljúka smíði hússins. Menntmn. hefur fengið til athugunar frv., sem ríkisstj. hefur flutt um bráðabirgðabreyt. á l. um skemmtanaskatt og þjóðleikhús. Vegna þeirra ástæðna, sem ég hef greint frá, eru nm. allir á einu máli um það, að ljúka verði byggingu þjóðleikhússins og gera það sómasamlega úr garði, eins og fyrirhugað hefur verið. N. vill og fallast á það, að breyt. verði gerð á l. frá 1947 í þá átt, sem frv. ríkisstj. gerir ráð fyrir, þannig að þjóðleikhússjóður fái til ráðstöfunar að nýju nokkurn hluta af skemmtanaskattinum. N. vill þó, að það sé tryggt, að framlagið, sem renna átti í rekstrarsjóð þjóðleikhússins fyrir 1948, gangi fyrst og fremst til þess að standa straum af byggingarkostnaði hússins við þær aðstæður, sem nú liggja fyrir. - Í annan stað vill n. leggja til, að lánsheimild verði gefin til handa byggingarnefndinni, með samþykki ráðh., til þess að ljúka byggingu hússins og það lán síðar endurgreitt af þeim tekjum, sem renna munu í þjóðleikhússjóð, verði þetta frv. samþ. En nm. eru ekki allir ásáttir um, hvernig skipta skuli skemmtanaskattinum. Þó að hún flytji brtt. á þskj. 680 óklofin, hafa einstakir nm. áskilið sér rétt til að bera fram frekari brtt. eða fylgja brtt., sem fram kunna að koma, og gildir það fyrst og fremst þá skiptingu á skattinum, sem ákveðin er í 1. lið brtt. Það hefur komið í ljós af viðræðum á fundum n., að þeir, sem standa að byggingu þjóðleikhússins, bæði byggingarnefnd og hæstv. ráðh., sem málið heyrir undir, telja, að erfitt muni verða að sjá fjárreiðum þjóðleikhússins borgið nema 30% skattsins renni í rekstrarsjóð hússins, eins og ráð er fyrir gert í a-lið 1. gr. frv., og raunar erfiðleikar á að fá nægilegt fé til þess að ljúka verkinu, þó að tekið sé tillit til þeirra lánsmöguleika, sem fyrir hendi eru. Menntmn. hefur þó lagt til í brtt. sínum, sérstaklega með tilliti til þess, hve þörfin fyrir byggingu félagsheimila úti um landið er brýn og hve mikið sótzt er eftir að fá þann fjárstuðning, sem l. um félagsheimili gera ráð fyrir, að félagsheimilin haldi þrátt fyrir samþykkt þessa frv. 40% af tekjum skemmtanaskattsins. Enn fremur leggur n. til, að í stað þeirra 35%, sem frv. gerir ráð fyrir, að renni í þjóðleikhússjóð, renni þangað aðeins 25%. Og loks felst í a-lið brtt. n., að í staðinn fyrir 30% komi 25%. Allt miðar þetta, eins og hv. þm. sjá, í þá átt að draga sem minnst úr tekjum félagsheimilasjóðs, ganga eins skammt í því efni og auðið er, eins og málum er nú komið. Ég sé, að hæstv. menntmrh. hefur flutt brtt: við brtt. n., og er hún alveg í samræmi við það; sem fram hefur komið af hans hálfu á fundi n. Fer hún í þá átt að halda framlagi til rekstrarsjóðs þjóðleikhússins alveg óbreyttu frá því, sem frv. gerir ráð fyrir. Hér er í raun og veru um það að ræða, hvort taka á hærra framlag til þjóðleikhússins árlega og það gildi þá um þeim mun styttri tíma eða, hvort hafa á framlagið til þjóðleikhússins af skemmtanaskattinum lægra árlega, en gera ráð fyrir, að þessi. brbl. gildi um lengri tíma, sem því svarar. Um leið og ég hef gert grein fyrir brtt. n., vil ég taka fram, að samkvæmt því, sem segir í nál. um rétt nm. til þess að fylgja brtt., sem fram kunni að koma, mun ég fyrir mitt leyti greiða brtt. hæstv. menntmrh. atkvæði.



Herra forseti. Það var árið 1947, að þessi hv. d. fjallaði um frv. til l. um þjóðleikhús, félagsheimili og skemmtanaskatt. Þá voru hér margar ræður haldnar um málið og á fund menntmn., sem hafði málið til meðferðar, voru kallaðir þeir menn, sem höfðu forustuna um byggingu þjóðleikhússins. Gáfu þeir n. glöggar upplýsingar, og sannfærðust nm. allir um það, að áætlun þeirra væri á rökum reist, og sama máli mun hafa verið að gegna með þm. yfirleitt. Þeir gáfu okkur þær upplýsingar, að byggingu þjóðleikhússins yrði lokið snemma á árinu 1948 og að til þess að ljúka því verki þyrfti ekki meira fé en svo, að nægja mundi að fá skemmtanaskattinn 1947. Svo líður tíminn fram yfir áramót 1948 og þjóðleikhúsið er ekki fullgert og er meira að segja ekki fullgert enn, en okkur er sagt, að einhverjar vonir standi til þess, að það verði fullgert um komandi áramót. Ekki veit ég, á hve traustum rökum þær vonir eru reistar, en víst er um það, að búið er að ráða í þessu skyni nokkurt starfslið og meðal annars þjóðleikhússtjóra. Og þegar hann fer að gera sér grein fyrir fjárreiðum fyrirtækisins, kemur það upp úr kafinu, að æði mikið vantar til þess, að skemmtanaskatturinn 1947 hrökkvi til þess að greiða kostnaðinn, þ.e. þessar 4.200.000 kr., sem á vantar. Og það kemur í raun og veru meira upp úr kafinu, sem sé það, að þeir menn, sem sérstaklega hefur verið falin forstaða þessa verks, nefnilega þjóðleikhúsnefnd, hefur í þessum efnum ekki vitað sitt rjúkandi ráð, vissi ekki, hvað hefur gerzt eða var að gerast. Og það er fyrst eftir ýtarlega endurskoðun þjóðleikhússtjórnarinnar, að komið er upp úr kafinu, að það allra minnsta, sem þarf til þess að ljúka við bygginguna, eru 4.200.000 kr. Mér finnst ekki hlýða, að þetta mál fari svo fram hjá d., að henni sé ekki gerð full grein fyrir því, hve herfilega rangar upplýsingar henni voru gefnar fyrir tveimur árum. Mér liggur við að segja, að hér sé flestum metum hrundið. Sem sé, byggingin átti að vera tilbúin 1948, eftir að hafa verið í smíðum um mjög langan tíma, en nú átti að leggja síðustu hönd á verkið. Þetta varð ekki, eins og við vitum allir, og 17. apríl stendur hæstv. ríkisstj. frammi fyrir þeirri staðreynd, að til byggingarinnar vantar rúmlega 4,2 millj. Henni varð svo fyrst á að taka ca. 800 þús. kr., sem ganga áttu til rekstrarsjóðs 1948, og síðan um 400 þús., sem eftir voru í byggingarsjóði. En nú standa sakir þannig, að það vantar um 3 millj. til þess að hægt sé að fullgera bygginguna. Og hvar á nú að taka þetta fé? Ég verð nú að minna á, að Alþingi tók sér fyrir hendur að ráðstafa skemmtanaskattinum 1947 þannig: 40% til að standa straum af rekstri þjóðleikhússins, 10% til kaupa á kennslukvikmyndum og bókasafna og 50% til félagsheimilanna. Það er alveg víst, að sú ákvörðun Alþingis um svo ríflegan hlut til félagsheimilanna mæltist mjög vel fyrir og jók áhugann á að koma þeim upp, jafnframt sem hún mætti mikilli þörf. Það er því alveg víst, að Alþingi gerði rétt í að verja svo miklum hluta til félagsheimilanna, og ég vil ekki leyna því, að ef Alþ. sér sig knúið til þess að skerða þennan hlut, þá er það raunar brigðmæli, því að Alþ. gaf 1947 loforð um, að þessi upphæð skyldi ganga til félagsheimilanna. Út frá þessu er ég á þeirri skoðun, að mjög hæpið sé að mæta þessari þörf þjóðleikhússins, sem fram er komin vegna rangra upplýsinga, með því að skerða félagsheimilasjóðinn. Mér hefði þótt miklum mun eðlilegra, að hæstv. ríkisstj. fengi heimild til lántöku, svo að hægt væri að fullgera húsið,. t.d. 15–20 ára lán og hefði það verið greitt niður með rekstri hússins. Nú hefur hæstv. ráðh. tekið alveg af um það, að hæstv. stj. geti tekið slíkt lán, en mér finnst sú saga ekki sennileg, því að hús, sem kostar um 13 millj., ætti ekki að vera sérlega illa statt, þótt það skuldaði 3 millj. Undir rekstri þess standa þeir, sem húsið sækja, svo að ég hygg, að honum sé ekki stofnað í neinn voða, þótt tekið sé fasteignaveðslán. En eins og ég hef áður sagt, hefur hæstv. ráðh. tekið alveg af um þetta og fullyrt, að ekki væri hægt að fá lán, nema hægt væri að benda á alveg öruggan tekjustofn. Hann hefur og talið enga leið færa til þess að ljúka smiði hússins aðra, en þá að skerða hlut félagsheimilasjóðsins af skemmtanaskattinum. Mér fyndist nú eðlilegast, að tekið væri 10 ára lán, svo að ekki þyrfti að skerða hlut félagsheimilasjóðsins nema um 15% af skemmtanaskattinum, þannig að tillagið til félagsheimilasjóðs verði 35%, rekstrarsjóðs þjóðleikhússins 30% og til að ljúka byggingu þjóðleikhússins 25%. Þessu mundi ég fylgja, ef fram kæmi um það brtt. En hitt er rétt, að til samkomulags féllst ég á að skrifa undir nál. með þeim fyrirvara, er þar greinir. Þá er það varðandi þskj. 612, sem ég vildi fara um nokkrum orðum. Í upphaflega frv. á þskj, 612 er gert ráð fyrir, að 25% af skemmtanaskattinum renni til félagsheimilanna. Þetta hefur n. lagað þannig, að hún gerir ráð fyrir, að þangað renni 40%, og hugsar sér, að það gerist með því, að tekið sé 5–6 ára lán til byggingarsjóðsins og einnig með því, að gengið verði eitthvað á rekstrarsjóð þjóðleikhússins, sem ég tel þó hæpið, en hef gengizt inn á til samkomulags. Afstaða mín er því sú að fylgja brtt., sem fer í þá átt, að tekið verði lán til að fullgera húsið og minna skarð verði höggvið í félagsheimilasjóð. Ég vil undirstrika, að Alþ. hefur verið blekkt með því, að sagt var hér á þingi 1947, að húsið yrði fullgert 1948, og ef það fengi að halda öllum skattinum, mundi það nægja fyrir öllum kostnaði. Og ég vil ítreka, að það er hið mesta alvörumál, að þær skýrslur eða áætlanir, sem Alþingi fær frá opinberum starfsmönnum, eru gersamlega rangar. Þetta er þó ekki sök hæstv. ríkisstj., heldur trúnaðarmanna hennar, og bera þeir þunga sök, sem ekki er rétt að þegja yfir.



Herra forseti. Út af till. hv. menntmn. vildi ég segja nokkur orð. Ég ætla þá fyrst að minnast örlítið á það, sem hv. síðasti ræðumaður kom inn á. Það má koma hér skýrt fram, að það kom eins og reiðarslag yfir okkur í menntmrn., þegar við fengum að vita, hve mikið fé vantaði til að fullgera húsið. Við höfum haldið uppi um það þrálátum fyrirspurnum og höfðum enga ástæðu til að óttast, að okkur hefði ekki verið allt rétt sagt. Það var svo ekki fyrr en skipaður hafði verið þjóðleikhússtjóri, að hið sanna kom í ljós. Mér þótti þá rétt, að varið skyldi til byggingarinnar rekstrarsjóðnum 1948 og þeirri litlu upphæð, sem eftir var í byggingarsjóði, en þá vantaði samt um 3 millj. kr. Þá var það, sem ég gerði þá till., er í frv. greinir, að þjóðleikhúsið fengi 35% af skemmtanaskattinum, með það fyrir augum, að það yrði fullgert í lok þessa árs, ef ekki stæði á efni til framkvæmda. Ég hef rætt um það við n., að hún ætlaði byggingunni eins mikið af skattinum og frekast væri unnt, en hef nú orðið fyrir miklum vonbrigðum, því að ég hélt, að hv. n. mundi taka meira til greina þá kreppu, sem byggingarmálin almennt eru í, og bjóst við, að n. mundi ætla byggingunni að minnsta kosti 30% af skattinum, en ekki aðeins 25%, eins og nú hefur komið í ljós. Ég verð að segja, að allt er í óvissu um, hvort hægt verður að ljúka byggingunni í ár, ef till. n. verður samþ., því að lánsmöguleikar eru mjög litlir, nema þá helzt bráðabirgðalán til afar stutts tíma. Mér finnst það mjög miður farið, að byggingarsjóður fái ekki nema 25%, því að ég álít, að þjóðleikhúsið eigi fyrsta réttinn á skemmtanaskattinum. Fyrir utan þetta leggur n. til, að félagsheimilasjóðurinn sé aðeins skertur í 40% og rekstrarsjóður þjóðleikhússins fái 25%. Ég vil nú ekki bera ábyrgð á svo mikilli skerðingu á rekstrarsjóðnum og hef því lagt fram brtt. á þskj. 693 um, að hann skuli fá 30%, en félagsheimilasjóður 35%. Ég vildi helzt ekki skerða félagsheimilasjóð nema sem allra minnst, en finnst þó, að þjóðleikhúsið eigi að ganga fyrir: Eftir minni till. fær félagsheimilasjóður 35% af skattinum, og er það eitthvað yfir 800 þús. á ári, en til samanburðar má geta þess, að í fyrra fékk hann eitthvað um eina millj. kr. Það er og ekki líklegt, að hægt verði að fara öllu hraðar í byggingu félagsheimila, en þessar 800 þús. segja til um, enda hefur stjórn sjóðsins lýst sig samþykka frv. eins og það liggur fyrir, og vafalaust mundi hún ekki síður hafa á móti því, að framlagið verði hækkað upp í 35%, eins og gert er í minni till. Ég vil svo alvarlega skora á hv. þm. að samþ. miðlunartill. mína og vil benda á, að það getur haft alvarlegan drátt á byggingu þjóðleikhússins í för með sér, ef till. n. verður samþ. óbreytt. Mér finnst það nú raunar vera að bæta gráu ofan á svart að skerða rekstrarsjóðinn líka, eins og hv. n. leggur til, en skal ekki hafa um það fleiri orð. Að síðustu vil ég svo ítreka áskorun mína til hv. þm., um leið og ég bendi þeim á, hve alvarlegar afleiðingar það getur haft að skerða framlagið til þjóðleikhússins jafnmikið og hv. n. hefur lagt til.



Herra forseti. Við 1. umr. þessa máls benti ég á, að farið væri allharkalega að félagsheimilasjóði, sem stofnaður var fyrir rétt tveimur árum síðan, í þessu í frv. Ég taldi, að frv. gengi óþarflega langt í því að rýra tekjur sjóðsins og tekjumöguleika hans. Hins vegar hefur verið lýst yfir þeirri nauðsyn að tryggja aukið fjármagn til þess að koma í veg fyrir, að bygging þjóðleikhússins tefðist meira fyrir sakir fjárskorts. Þó að menntmn. hafi ekki að öllu leyti orðið við óskum mínum til breyt. á frv., þá hygg ég, að hún hafi þó lagfært það svo mjög, að ég geti talið mér fært að verða við samþykkt þess. Höfuðtilgangur menntmn. með þessum till. sínum er að leitast við að tryggja þetta tvennt: Annars vegar að tryggja það, að unnt reynist að ljúka nú byggingu þjóðleikhússins og hins vegar að tryggja, að tekjur félagsheimilasjóðs séu ekki rýrðar um of. Það hefur orðið að samkomulagi innan n. að leggja til, að önnur hlutföll yrðu nú tekin upp um skiptingu skattsins en nú er, þannig, að til þjóðleikhússins renni 50% af honum, 25% til byggingarsjóðsins og 25% til rekstrarsjóðsins, en áður var það þannig, að hlutur þjóðleikhússins var 40% samtals, en þá var ekki gert ráð fyrir, að neitt af því færi í byggingarsjóðinn, af því að 1947 var álitið, að byggingarsjóðurinn hefði nægilegt fjármagn til þess að hægt væri að fullgera byggingu hússins: Ég hefði hins vegar álitið það réttara að láta byggingarsjóðinn hafa 30% af skattinum, en rekstrarsjóðinn 20%, af því að ekki er neitt um það vitað enn, hvernig rekstrinum verður hagað né heldur hvenær hann hefst, en það mun alltaf vera einhver tími þangað til rekstur hússins getur hafizt. Þess vegna álít ég það ekki vera svo hættulegt að leggja til, að rekstrarsjóðnum verði ætluð 20% af skattinum, en byggingarsjóðurinn í þess stað látinn fá því meira, eða 30%. Hæstv. menntmrh. hefur flutt brtt., þar sem hann leggur til, að 35% renni í rekstrarsjóðinn í staðinn fyrir 25%. Ég ætla ekki að fara að rökræða þessa till. hæstv. ráðh., enda er hann hér ekki til staðar. En mín rök eru þau, að það liggur ekki neitt fyrir um rekstur þjóðleikhússins, og þess vegna er reksturinn ekkert aðalatriði enn sem komið er, heldur er aðalatriðið hitt, að tryggja það, að byggingu hússins verði lokið sem allra fyrst. Samkv. till. n. er ætlazt til, að félagsheimilasjóður fái nú 40% af skemmtanaskattinum, en það þýðir með öðrum orðum, að hlutfall hans sé lækkað um 10% frá því, sem nú er. Ég tel því, að þetta sé hrein neyðarráðstöfun, en vil samt ekki loka augunum fyrir þeirri brýnu þörf, að byggingu þjóðleikhússins, sem á sér nú um 20 ára byggingarsögu að baki, sé nú hraðað og lokið sem fyrst. Þess vegna vil ég ekki leggja stein í götu þess að tryggja tekjustofn, til þess að hægt sé að ljúka verkinu sem fyrst. Hæstv. ráðh. telur, að hér sé um of lágt hlutfall að ræða til þess að skapa nokkrar líkur fyrir því, að hægt sé að ljúka byggingunni fyrir. En ég verð nú að segja það, að þó að lánamarkaðurinn sé að ýmsu leyti þröngur núna, þá trúi ég því þó varla, að þegar þessa stofnun vantar 3 millj. kr. til þess að ljúka við bygginguna, þá sé ríkisstj. í vandræðum með að fá fé að láni til þeirrar lúkningar, þegar það lán er eins vel tryggt og hér er. Samkvæmt till. n. eru byggingarsjóði þjóðleikhússins tryggðar 600 þús. kr. tekjur á ári, það er að segja, það er hægt að greiða þetta lán, sem nauðsynlegt er, á 5 árum. Það virðist því ekki vera nein frágangssök fyrir lánastofnanir að lána þetta fé, jafngóða tryggingu og þær hafa. Ég hygg því, að með þessum till. sínum hafi menntmn. sýnt virðingarverðan skilning á nauðsyn þess að afla tekna handa byggingarsjóði þjóðleikhússins án þess að tekjur félagsheimilasjóðs væru um leið rýrðar um of. - Ég sé ekki ástæðu til þess að ræða frekar um félagsheimilasjóð að þessu sinni, en vil aðeins taka það fram út af því, sem hæstv. menntmrh. sagði um afstöðu stjórnar sjóðsins til þessa frv., - hæstv. ráðh. sagði, að stjórn félagsheimilasjóðs hefði frekar mælt með þessu frv., - að mér er ekki kunnugt um þessa afstöðu stjórnarinnar. Ég hef talað við suma af þessum mönnum, og þeir hafa tjáð mér, að þeir séu tregir til þessara breytinga. Hins vegar er það þannig, að bréf frá stjórn félagsheimilasjóðs til menntmrn. er vægast sagt mjög auðmjúkt, því að þar liggur við, að það sé fúslega játað af hennar hálfu að skipta sjóðnum bara upp. Hins vegar er þar á greinargóðan hátt rætt um þörfina á því að efla sem mest félagsheimilin úti á landi. Það er sagt, að 94 umsóknir liggi nú fyrir um styrk úr sjóðnum, og einnig er þar skýrt frá því, að 39 félagsheimili séu nú í byggingu víðs vegar á landinu. En aðalatriðið er það, að n. hefur afgr. þetta mál þannig, að nokkrum hluta tilgangsins er náð, sem sé að tryggja leið til þess að hægt sé að ljúka byggingu þjóðleikhússins sem fyrst, án þess þó að ganga um of á rétt fólksins úti á landsbyggðinni, og þó að mér sé mjög annt um félagsheimilin, vil ég þar fyrir ekki kasta steini í götu stuðnings við þjóðleikhúsbygginguna. Mér eru það mikil vonbrigði, hversu mjög byggingarkostnaðurinn hefur farið fram úr áætlun og hvernig sú áætlun hefur verið gerð, og því miður óttast ég það einnig, að sú áætlun, sem nú hefur verið lögð fram, sé óábyggileg, og þess vegna taldi ég varhugavert að breyta hlutfallinu við skiptingu skattsins og láta félagsheimilasjóð sitja við skertan hlut. Samt vil ég vænta þess, að þetta fari betur en á horfist og að byggingu verði að fullu lokið fyrir þetta fé og einnig, að unnt verði að láta það fé, sem nú er ætlað til rekstrarsjóðs, hrökkva fyrir rekstrinum, en það er annars mikið á huldu, hvernig þeim rekstri verður hagað, enda höfum við litla reynslu í þeim efnum. En þess er að vænta, að þessi tekjustofn, 600 þús. kr., nægi. Að endingu vil ég svo vænta þess, að málið nái fram að ganga á þessu þingi. Og þó að margir hv. þm. séu ekki ánægðir með, að hér skuli vera höggið skarð í sjóð félagsheimila útí á landi, þá höfum við þó ekki átt gott með að komast hjá því, nema að tefja þá fyrir lúkningu byggingar þjóðleikhússins.



Ég gat þess við 1. umr. þessa máls, að mig undraði það stórlega, að nú skuli vera fitjað upp á breyt. við l. um skemmtanaskatt frá því, sem breytt var fyrir ekki lengri tíma, en tveimur árum síðan, eða á þinginu 1947, og því meira undrar mig það ístöðuleysi, sem fram hefur komið hjá n. þeirri, sem málið hafði til meðferðar. Í stað þess, sem ég taldi sjálfsagt, að n. mundi gera, að standa á móti þessum breyt., þá hefur hún gengið inn á allmiklar breyt., þó að hún gangi ekki eins langt og felst í frv. sjálfu, sem flutt var af ríkisstj. og menntmrh. hefur hér aðallega haft orð fyrir. Það er ekki einasta, að n. hafi gert þetta, heldur hefur einn nm., frsm. n., lýst því yfir, að hann vilji ganga enn lengra, þar sem hann hefur lýst fylgi sínu við till. menntmrh., sem gengur lengra en till. n. fela í sér. Því hefur verið haldið fram af menntmrh. og 6. þm. Reykv. (SigfS), að orsökin fyrir því, að þetta frv. er hér fram komið, sé sú, að byggingarkostnaður við þjóðleikhúsið hafi sýnt sig að vera miklu hærri, en ráð var fyrir gert 1947, þegar l. var breytt. Það má vel vera, að þessar upplýsingar séu réttar, en það verður að athuga það, að það var álitið, að þjóðleikhúsið mætti sjá af þessu fé, og ég ætla, að það hafi verið sú ástæða, sem þá réð, að réttara væri að láta menn úti um hinar dreifðu byggðir landsins njóta þess til þess að geta skapað sér skilyrði til að koma upp félagsheimilum og skemmtanalífi, sem þeir áttu erfitt með, meðan allur skatturinn rann til Rvíkur. Þetta var grundvöllurinn að þeim breyt., sem gerðar voru á l. 1947. Þess vegna er ekki hægt að fóðra þetta frv. með því, að byggingarkostnaðurinn hafi breytzt svo mikið frá því 1947. Hér var aðeins um réttlátt og sanngjarnt mál að ræða, sem engin breyt. hefur orðið á síðan 1947. Réttur félagsheimilasjóðs eða þeirra, sem halda uppi skemmtanalífinu úti um landið, er alveg jafnríkur og hann var fyrir tveimur árum. Þess vegna er hér um undanlátssemi að ræða, sem ekki er byggð á réttlæti, heldur frávik frá réttu og sanngjörnu máli. Út frá þessu sjónarmiði ber að marka afstöðuna til þessa frv., og hef ég þegar gert það fyrir mitt leyti, þar sem ég hef lýst mig því andvígan. Það eru hvorki meira né minna en 97 umsóknir, sem liggja fyrir nú um fé til að koma upp félagsheimilum úti um byggðir landsins, og 39 slíkar byggingar eru nú í smíðum. Hvaða sanngirni er í því, þegar þetta mál stendur þannig, að fara nú að skerða hlut þeirra manna, sem eru að berjast fyrir þessu við lítil efni og erfiðar kringumstæður, með því að taka af þeim þetta fé, sem þeim hefur verið veitt til stuðnings, og leggja það í þjóðleikhús hér í Rvík? Hvernig er þessum félagsheimilum yfirleitt komið upp úti um landið? Þeim er að mjög miklu leyti komið upp með þegnskaparvinnu. Heilar sveitir og héruð bindast samtökum og leggja fram svo og svo mikla vinnu til þess að koma þeim upp, og þessi vinna er í mörgum tilfellum verulegur hluti af kostnaði við bygginguna. Þarna er mikill áhugi, ekki einasta í orði, heldur sem fram kemur á borði. Ég ætla; að það sé liðið á annan tug ára síðan hafin var bygging þjóðleikhússins, sem á vitanlega að verða til þess að leysa þörf skemmtanalífsins hér í Rvík, eins og félagsheimilin úti um landið eiga að leysa skemmtanalífsþörfina þar. Ef þetta mál hefði nú verið tekið slíkum tökum hér í Rvík og gert hefur verið í sambandi við félagsheimilin úti um landið, þá væri fyrir löngu síðan búið að ljúka þessari byggingu, því að sannleikurinn er sá, að þeir, sem eiga að nota þjóðleikhúsið, hafa hvorki hreyft hönd né fót til að koma því áfram, en bára heimtað fé af öðrum. Ég furða mig á því, að þeir menn, sem eru í n., menn, sem ættu að hafa vit á, hver þörf er fyrir þetta fé úti um landið og þekkja þá erfiðleika, sem þar eru fyrir hendi á að hrinda slíkum verkum í framkvæmd, skuli taka þá afstöðu til þessa máls, sem raun ber vitni um samkv. nál. og till. menntmn. í málinu. Það leiðir af sjálfu sér, að þetta skemmir að verulegu leyti, hvað sem verður ofan á aðstöðu manna úti um landið til þess að halda áfram miklum hluta þeirra bygginga, sem byrjað er á, og líka aðstöðuna til að leggja í nýjar framkvæmdir, alveg eins og þetta fé, sem taka á frá félagsheimilasjóði, vitanlega stuðlar að því, að hægt verði að beita meiri orku við að koma upp þjóðleikhúsinu hér. Ég fyrir mitt leyti lít svo á, að þeir almennu erfiðleikar, sem nú eru með slíkar byggingar, séu ekki til þess að setja þá fyrir sig, hvað það snertir að ljúka þjóðleikhúsinu, frekar en þá erfiðleika, sem verða þess valdandi, að ekki er hægt að ljúka sams konar byggingum með jafnmiklum hraða úti um landið og standa í vegi fyrir því, að hægt sé að byrja á nýjum byggingum þar. Ég fyrir mitt leyti mun því greiða atkv. á móti þessu frv. og tel stefnt í alveg öfuga átt með því, auk þess, sem það verður að telja það hrein brigðmæli, sem ekki er að mínum dómi nokkur grundvöllur fyrir að svipta þessa aðila þeim stuðningi, sem þeim er ákveðinn í l. frá 1947, sem gert er í verulegum mæli, hvað sem ofan á verður, þó að í mismunandi stórum stíl sé. Það var minnzt á það hér af hæstv. félmrh. og hv. þm. V-Ísf. (SB), að stjórn félagsheimilasjóðs hefði mælt með því, að réttur umbjóðenda þeirra yrði svo sterkur sem í frv. felst. Ég ætla, að þau ummæli hafi verið miðuð við frv., en ekki brtt. n. Ég vil nú spyrja um það: Í hvaða umboði gefur stj. þessa yfirlýsingu? Hefur hún, áður en hún gaf yfirlýsinguna, leitað umsagnar viðkomandi aðila úti á landsbyggðinni? Hafa þeir leyft þeim að gefa slíka yfirlýsingu? Ég er sannfærður um, að svo er ekki. Ég hygg, að þeir hafi gefið hana út á eigin hönd og í ákveðinni andstöðu við það, sem er vilji og krafa fólksins úti á landinu, að þess réttur sé í engu skertur. Þegar þetta mál .var til umræðu hér á Alþ. á árinu 1947, kom fram till., sem ég m.a. stóð að, um að réttur dreifbýlisins til fjárstyrks, til félagsheimilanna, yrði nokkru ríflegri, en í l. felst. Þó að sú till. næði ekki fram að ganga, hafði hún allmikið fylgi hér, og það sýnir bezt, hvernig litið var á þetta mál þá og hve fjarri það var þeim mönnum, sem þá áttu sæti á þingi, sem voru þeir sömu menn og nú sitja á þingi, að gefa nokkra tilslökun frá því, sem ofan á varð í l. Í þessari félagsheimilastjórn eiga sæti 5 menn, 4 þeirra munu búsettir hér í Rvík og 1 í Hafnarfirði. Í stjórn félagsheimilasjóðs er enginn fulltrúi, sem á heima utan þessara samvöxnu kaupstaða, enda hefði það sýnt sig greinilega, að ef einhver í stjórn þessa félags hefði átt heima utan þessa svæðis, þá hefði ekki komið sams konar yfirlýsing þeirri, sem talið er, að felist í bréfi þessarar stjórnar. Ég vil þess vegna vona, að þrátt fyrir þessa afstöðu n. verði það ekki ofan á, að gengið verði svo geipilega á rétt þeirra, sem eru að berjast við að halda uppi skemmtanalífinu utan Rvíkur, eins og lagt er til í þessu frv., heldur megi þeir halda þeim hluta, sem þeim er ætlaður og ákveðinn í gildandi l. um þetta efni. Ég fyrir mitt leyti get ekki álitið, að það sé neitt skaðlegra fyrir þjóðlíf Íslendinga og háttu manna hér, þó að einhver bið kunni að verða á því, að lokið sé við þjóðleikhúsið í Rvík, heldur en dráttur, sem leiðir af erfiðum kringumstæðum á því að koma upp félagsheimilum úti á landi. Ég held, að straumurinn til Rvíkur sé alveg nógu ör og hraður, þó að ekki sé verið áð gera ráðstafanir á Alþ. til þess að bæta þar á, en það er verið að gera ráðstafanir í þá átt, ef á að klekkja á félagsheimilastarfseminni eða draga verulega úr henni úti um landið til þess að geta flýtt fyrir því, að hér sé lokið við þjóðleikhúsið í Rvík. Þar er verulega stefnt í öfuga átt, ekki einasta fyrir heill og velferð dreifbýlisins eða landsmanna utan Rvíkur, heldur er það engan veginn hollt eða affarasælt fyrir Rvík, að ýtt sé undir þann straum, því að vel getur svo farið, þó að missir þessa fólks sé tilfinnanlegastur fyrir þá, sem eftir eru í sveitunum, að slíkur straumur geti líka orðið þungbær fyrir þá menn, sem hér búa, og hann er engan veginn farsæll fyrir landið í heild eða íslenzku þjóðina.



Herra forseti. Ég vildi aðeins segja hér nokkur orð um þetta mál, sem hefur verið mikið rætt. 1947, þegar l. um skemmtanaskatt voru sett, var farið að skipta upp skemmtanaskattinum áður en vitað var, hvort hægt yrði að byggja upp það, sem hann fyrst var ætlaður til. Skemmtanaskatturinn var upphaflega lagður á til þess að byggja þjóðleikhús, og var, eins og alltaf þegar um slíkt er að ræða, mikið af honum greitt af borgurum hér í Rvík. Hv. þm. Borgf. (PO) sagði, að ef Reykvíkingar hefðu lagt eins mikið á sig til að koma upp þjóðleikhúsinu og fólkið úti um landið gerði við félagsheimilin, væri betur farið. Ég er ekki viss um, að sveitamennirnir hafi gert meira í þessum efnum. Og það, sem kom í ljós, einmitt þegar frv. um þetta efni kom fram hér á Alþ., var það, að menn töldu, að þjóðleikhúsið mundi komast upp á tilætluðum tíma, en að sjálfsagt væri að ráðstafa skattinum eftir að því væri lokið: Það var meginefnið í öllum ræðum, sem þá voru fluttar um þetta mál. Fyrir mitt leyti - en ég er Reykvíkingur og í verkalýðsfélagi hér fannst mér síður en svo, að víðsýni væri sýnd, þegar málið var rætt, af þeim, sem áttu að taka við þessu. Þá kom fram till. um það, að ef verkalýðsfélög í kaupstöðum gætu átt samleið með félagsheimilunum, þá fengju þau hærri styrki, þar sem skatturinn kemur eingöngu niður á félögum í kaupstöðum. Það var útilokað. Ég er algerlega á móti því, sem hv. þm. Borgf. hélt fram, að taka eigi félagsheimilin fram yfir það að ljúka byggingu þjóðleikhússins, og mun fylgja till. hæstv. menntmrh. Þjóðleikhúsið er búið að vera í smíðum frá 1927, en frá 1932 til 1941 fór ekkert af skattinum í þjóðleikhúsið, og þá datt engum manni félagsheimilin í hug. Einu tekjulindirnar, sem félagsskapur hér í Rvík, t.d. verkalýðsfélögin og góðtemplarareglan, höfðu hér, var skemmtanaskatturinn, og allar skemmtanir, sem voru haldnar í hinum almennu samkomuhúsum, voru þá á vegum þessa félagsskapar. Þegar skemmtanaskatturinn er settur á, breytist þetta. Þá hætta félögin að halda þessar skemmtanir og gróðinn fer til þjóðleikhússins. Skemmtanaskatturinn hefur frá fyrstu tíð gert það að verkum, að flest öll félög hér hafa ekki komið upp yfir sig húsi. Svo er önnur hlið á þessu máli. Leiklistin hefur verið óskabarn þessa bæjar, og þegar að því kemur að byggja yfir þetta óskabarn Rvíkur og landsins, kemur í ljós, að búið er að ráðstafa því fé til annarra hluta, sem átti að byggja fyrir, áður en húsið er komið upp. Í öðru lagi eru starfsmöguleikar leikaranna, sem eru búnir að þjálfa sig og mennta árum saman við erfiðan kost, stórkostlega rýrðir. Margir leikarar hafa lagt á sig langt nám og eru með tímanum orðnir úrvalslistamenn, en ef bygging þjóðleikhússins dregst, kemur þetta fólk sumt e.t.v. aldrei til að leika í því. Í öðrum greinum búa menn sig undir próf og hljóta stöður, en hér verður um margra ára úrval að ræða. Viðvíkjandi þeim skilningi, sem leikhús og leikhúsmál hafa átt að mæta hér á Alþ., má benda á, að Leikfélag Reykjavíkur hefur haft 30 þús. kr. styrk frá ríkinu í 4 til 5 ár og auk þess 30 þús. kr. styrk frá Reykjavíkurbæ. En hvað skeður svo? Síðastliðið ár borgaði Leikfélag Reykjavíkur 54 þús. kr. í skemmtanaskatt. M.ö.o., það, sem Reykjavíkurbær lagði Leikfélaginu til, tók ríkið líka. Svo er verið að tala um það hér, hvað Alþ. búi vel að þessu óskabarni. Ég get ekki verið hrifinn af því, hvernig er að þessum málum búið. Mér finnst það vera það minnsta, sem þeir geta gert, sem fluttu frv. um félagsheimilasjóð, - en ég tel hann ekki eftir, þó að verkalýðsfélögin fengju ekki að vera með, - að þeir gangi inn á, að þjóðleikhúsið verði fullgert eftir allt. - Ég mun greiða atkv. með till. hæstv. menntmrh.



Herra forseti. Það er stór bót að þeim brtt., sem komu frá n. og liggja hér fyrir á þskj. 680. Ég vil þakka hv. n. fyrir það að koma með þessar brtt., að leggja til að félagsheimilasjóður fái 40% af skemmtanaskattinum, en ég er ekki fyllilega ánægður með það. Ég tel, að ekki megi skerða félagsheimilasjóð svona mikið, og þess vegna hef ég hugsað mér að flytja brtt. við frv., sem ég vil leyfa mér að lesa upp, með leyfi hæstv. forseta: „Við 1. tölulið. a. Í stað „40%“ í b-lið komi: 45%. b. Í stað „25%“ í c-lið komi: 20%.“ Ég tel, að það hafi verið óforsvaranlegt að skerða félagsheimilasjóð. Mér finnst mjög hryggilegt, að það skuli hafa verið lagt til hér, eftir að sú félagsstarfsemi er komin í gang og hefur byggt vonir sínar á honum. Og þó að ég vilji á engan hátt draga úr þýðingu þess að koma þjóðleikhúsinu upp til þess að forðast skemmdir á því, sem þar er hálfgert, þá er engin leið með þeim rökum einum að mæla á móti þeirri mjög merku félagsstarfsemi, sem á sér stað úti um landið og byggir að verulegu leyti á þeim styrkvonum og lánsmöguleikum, sem félagsheimilasjóður veitir. Því er ekki að neita, að það hefur verið haldið skrýtilega á þessu máli. 1947, þegar ákveðið er að stofna félagsheimilasjóð, er upplýst, að ef þjóðleikhúsið fái skemmtanaskattinn 1947, muni verða hægt að ljúka við bygginguna. Og ekki nóg með það. Þá átti líka að vera hægt að ljúka við lóðina í kringum húsið, en til þess hlýtur allmikil fjárhæð að fara. Svo líður og bíður, og nú í vor, þegar verið er að athuga þetta, kemur í ljós, að það vantar 4,2 millj. kr. til þess að fullgera þetta verk. Af því eru 300 þús. í byggingarsjóði hjá þjóðleikhúsinu, og rekstrarframlagið 1948 er 800 þús., sem nú er leitað heimildar til að nota í byggingarkostnað, en átti að fara í rekstrarsjóð. Til viðbótar eru svo þær 3 millj. kr., sem talið er að þurfi enn þá til að fullgera verkið. Nú veit ég ekki, hversu glögg áætlun þetta er, sem þarna er um að ræða. En fyrst hæstv. ráðh. gat látið frá sér fara svona tölur 1947, sem hafa reynzt svona rangar, hvaða sönnun höfum við fyrir því nú, að þetta séu réttar tölur? Ég hef tekið fram hér áður, að þegar ég greiddi atkv. 1947 með því, að félagsheimilasjóður fengi 50%, þá gerði ég það ekki vegna þess, að ég teldi, að þjóðleikhúsinu væri lokið. Ég hef alltaf talið eðlilegt, að hluti af þessum skatti færi til félagsheimilasjóðs, og ég tel það alveg eins óeðlilegt og ranglátt að taka þetta nú aftur frá félagsheimilasjóði og setja það í þjóðleikhúsið. Eins og nú er komið, þá hefur ríkisstj. margfalt meiri möguleika til að afla láns til að ljúka við leikhúsið en þau mjög svo fátæku samtök hingað og þangað um land, sem hafa ráðizt í að byggja sér félagsheimili í trausti þess, að þau ættu kost á að fá lán úr þessum sjóði. Og þeir, sem leggja mikla áherzlu á, að mikil verðmæti glatist, ef ekki er lokið við þjóðleikhúsið, ættu að hafa það hugfast, að það eru líka mikil verðmæti, sem glatast, ef taka á þetta fé úr félagsheimilasjóði, vegna þess að þeir aðilar hafa enga möguleika til að fá fé, en stj. getur fengið lán til að greiða þennan kostnað til að ljúka húsinu, þegar hún hefur eins öruggan tekjustofn til að standa undir því láni og hún hefur, einkum ef þetta frv. verður að l. í einhverri mynd. Ég vil þess vegna leggja fram þessa till. til að tryggja það enn betur, að félagsheimilasjóður fái tryggingu fyrir því, að hann geti að mestu leyti haldið áfram óskertri starfsemi sinni.



Herra forseti. Ég tel ekki ástæðu til fyrir mig að gera miklar aths. út af ræðum þeirra hv. 6. þm. Reykv. (SigfS) og hv. þm. N-Ísf. (SB). Við höfum ræðzt við um þetta mál í menntmn., og þótt n. standi saman í meginatriðum málsins, þá hefur að sjálfsögðu borið á góma ýmsar leiðir og sjónarmið, og er ekki nema eðlilegt, að þeir geri grein fyrir skoðunum sínum í d. um þetta mál. Ég vil aðeins til skýringar út af því, sem kom fram hjá hv. þm. N-Ísf., að ekkert lægi fyrir um, hversu rekstur þjóðleikhússins yrði kostnaðarsamur og að enn væri langur tími til stefnu, taka fram, að samkv. brtt., sem menntmrh. flutti, er gert ráð fyrir því, að verði afgangur af rekstri þjóðleikhússins, renni hann í byggingarsjóð, unz byggingarkostnaður er að fullu greiddur. Er sá varnagli sleginn, til þess að ekki safnist upp innstæða hjá rekstrarsjóði, sem viðhaldið sé kannske ár frá ári, en á sama tíma sé tekið af framlagi félagsheimilasjóðs vegna byggingarkostnaðar þjóðleikhússins. Ég vil enn fremur benda á til skýringar, að það kom fram hjá n. af hálfu þjóðleikhússtjóra, að til þess að þjóðleikhúsið gæti orðið tilbúið til að hefja starfsemi, þyrfti að kaupa margháttaða muni, húsgögn o.fl., en þeir væru ekki taldir með í stofnkostnaði hússins, og yrði því kaupverð þeirra að færast sem rekstrarkostnaður, sem kæmi fram sem kostnaður á fyrsta ári og raunar ári fyrr en rekstur hússins hefðst. Ég er að ýmsu leyti sammála hv. þm. Borgf. Ég get alveg tekið undir það, sem hann sagði, að það er í sjálfu sér hörmulegt, hvað illa hefur til tekizt að stjórna byggingu þjóðleikhússins og forræði þjóðleikhússjóðs. Ég harma það vissulega, að nú á þessu þingi þurfi að koma fram frv. eins og það, sem hér liggur fyrir, og ég hygg, að um þetta sé ekki ágreiningur milli hv. þdm. En þrátt fyrir þetta þýðir ekki að ætla sér að neita staðreyndum. Við höfum fengið það glögglega skýrt, að staðreyndirnar eru þær, að það þarf enn a.m.k. 3 millj. kr. til að ljúka byggingu þjóðleikhússins, svo að það komist í það horf, sem fyrirhugað er og nauðsyn ber til. Og þá stöndum við frammi fyrir þeirri spurningu: Hvað á að gera? Hvaða leiðir eru fyrir hendi til þess að ná því marki, sem nú er stefnt að og þarf að ná um byggingu þjóðleikhússins? Það má segja, að það væri eðlilegast og hendi næst að hætta við að fullgera þjóðleikhúsið. Ég hygg, að það mundi þó öllum þykja neyðarúrræði. Hér er um stofnun að ræða, sem gert er ráð fyrir, að kosti 13 millj. kr. Þar af hefur þegar verið dregið saman fé í bygginguna, sem nemur 10 millj. kr., og langmestur hluti þess er nú fastur í byggingunni. Ég held, að það sé því fullkomið neyðarúrræði, eins og nú er komið málum, að hverfa frá að fullgera húsið. Enn fremur hefur n. verið skýrt frá því, að efni sé nú pantað og að miklu leyti fengið til landsins í það, sem á vantar til að ljúka húsinu, en um það, sem á vantar, er búið að gera eða verið að gera samninga við erlend ríki, samninga, sem yrði þá að rifta, ef ekki væri séð fyrir tekjum til þess að ljúka við byggingu hússins. Ég hygg, þegar þetta er athugað hleypidómalaust, að öllum muni þykja það fullkomið neyðarúrræði að ætla sér að hverfa frá að fullgera þjóðleikhúsið. Þá má segja, að það væri ekki óeðlileg leið, úr því sem komið er, þegar búið er að setja l. um skiptingu skemmtanaskattsins, að leggja fram fé í fjárl. beinlínis, sem þessari fjárhæð nemur, og greiða það, sem vantar til byggingar hússins á þann hátt. Sú leið gæti vissulega komið til álita. En það er svo, eins og hv. þm. vita, að nú þegar er meira en nóg hlaðið á fjárl., og mun því ekki þykja aðgengilegt að bæta þeirri fúlgu þar við, eins og málum horfir nú. Þá er í þriðja lagi sú leið, sem komið gæti til álita, að taka lán, sem þessu nemur, til þess að fullgera húsið og breyta í engu til um þau l., sem nú eru í gildi um skiptingu skemmtanaskattsins. Lánsmöguleikar munu því miður vera mjög takmarkaðir, sérstaklega til langs tíma. En þó að lán fengist, sem þessari fjárhæð nemur, verður að sjálfsögðu að sjá fyrir að endurgreiða það á einhvern hátt. Nú er það alls kostar ótryggt, eins og málum er nú háttað, hvort rekstur þjóðleikhússins, þegar til kemur, skilar þeim arði, að hann gæti staðið undir afborgunum af slíku láni. Þegar þetta er allt athugað, er ekki óeðlilegt, að það verði ofarlega í hugum manna, eins og till. liggur fyrir um hér, að hverfa að því ráði, þó að neyðarúrræði sé að vissu leyti, að taka nokkurn hluta af skemmtanaskattinum enn á ný til þess að fullgera þjóðleikhúsið. Og á þeirri hugsun er þetta mál byggt, sem við erum nú að ræða og hér liggur fyrir. Ég viðurkenni fyllilega og tek undir það, sem fram kom hjá hv. þm. Borgf., að það hafi verið réttlætismál, sem um var að ræða, þegar l. 1947 voru sett um skiptingu skemmtanaskattsins og stofnun félagsheimila. Hv. þm. Siglf. (ÁkJ) drap á það, að slíka skiptingu hefði í raun og veru átt að gera miklu fyrr. Þetta má vel til sanns vegar færa. En samt vil ég minna á það, að ég held, að það hafi ekki komið fram fyrr en 1946 frv. hér á þingi um að taka skemmtanaskattinn af þjóðleikhússjóði og gera skiptingu, sambærilega skiptingu eða sömu skiptingu og gerð var hér á þingi árið 1947. Höfðum við þó báðir, ég og hv. þm. Siglf., setið á þingi frá 1942 án þess að láta okkur hugkvæmast þetta. Sýnir það nokkuð hug þm. um það, að eðlilegast væri, að þjóðleikhúsbyggingin gengi fyrir um þær tekjur, sem dregnar voru saman með skemmtanaskattinum. Og ég hygg nú, að ef ekki hefðu legið fyrir þær áætlanir og upplýsingar frá byggingarnefnd, sem fyrir lágu 1947 og því miður hafa nú ekki staðizt, heldur reynzt falskar, ef þær hefðu ekki legið fyrir, heldur verið búizt við, að það vantaði enn nokkra fjárhæð til þess að fá nægilegt fé í þjóðleikhússjóð, þá hygg ég satt að segja, að Alþingi hefði frestað þeirri löggjöf, sem sett var 1947, um eitt ár eða þangað til séð væri fyrir því, að þjóðleikhúsið gæti komizt upp. Ég hygg enn fremur, að sú álitsgerð og ummæli, sem stjórn félagsheimilasjóðs hefur látið falla í bréfi, sem n. var sent, séu einmitt byggð á þessu viðhorfi stjórnar félagsheimilasjóðs. Nú er því ekki að neita, að með þeim till., sem hér liggja fyrir, er skert allmikið framlagið til félagsheimilasjóðs. En þó að þær till. yrðu samþ., mun félagsheimilasjóður samt fá 700–900 þús. kr. árlega, ef skattstofninn rýrnar ekki frá því, sem verið hefur á árinu 1948. Og þó að þetta sé að sjálfsögðu of litið fé til að inna af hendi þetta nauðsynlega verkefni, sem sjóðurinn á að gera og mjög er aðkallandi, verðum við samt að gera okkur von um, að með þessu sé hægt að komast það langt áleiðis, að ekki þurfi til mjög mikils baga að verða fyrir byggingu félagsheimilanna, og enn er í því sambandi á það að líta jafnframt öðru, að fjárfestingarleyfi takmarka nokkuð, hvað hægt er að ráðast í margar og stórar byggingar af því tagi, eins og á öðrum sviðum þjóðfélagsins um þessar mundir. Þegar málefni standa svo, eins og greinilega hefur verið skýrt af mér og öðrum, sem talað hafa í þessu máli, þá held ég, að ekki sé rétt af hv. þm. Borgf. eða öðrum að tala um ístöðuleysi menntmn., þó að hún brygðist svo við þessu máli sem hún hefur gert með því að flytja þær miðlunartill., sem fram hafa komið frá hálfu n., því að eins og málið stendur, var ekki góðra kosta völ. Að lokum vil ég á það benda, að hér er stefnt að því marki að draga saman 3 millj. kr., sem renni til þjóðleikhússins, og þá er það vissulega álitamál, hvort hagkvæmara er fyrir félagsheimilasjóð og þá starfsemi, sem hann stendur undir, að taka mikinn hluta af skemmtanaskattinum í stuttan tíma eða minni hluta í lengri tíma. Ég segi, að þetta er nokkurt álitamál, sem hv. þm. verða að vega og meta hver fyrir sig, en niðurstaða n. varð sú að öllu athuguðu að fara þessa leið til að draga saman þær 3 millj., sem talið er, að vanti til að fullgera þjóðleikhúsið. Auðvitað er það svo, eins og fram hefur komið af hálfu annarra, að jafnvel þessi áætlun getur brugðizt, við getum ekki tekið ábyrgð á, að hún standist, en þetta er það gleggsta, sem við höfum nú til að byggja á, eins og málið liggur fyrir í dag. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta, en mun láta máli mínu lokið og ekki ræða þetta mál frekar, nema sérstakt tilefni gefist til.

Forseti (BG): Borizt hefur skrifleg brtt. frá hv. þm. Siglf. (ÁkJ), sem hann lýsti áðan í ræðu sinni. Þarf hér afbrigði, þar sem till. er bæði skrifleg og of seint fram komin.



Verðlagseftirlitið á að hafa í hendi sér, hvert benzínverðið er. Í trausti þess, að það leyfi ekki meiri hækkun á benzínverðinu, en brýn nauðsyn krefur, segi ég nei. Ég vil ekki rígbinda það á þennan hátt.



Með skírskotun til grg. hæstv. menntmrh. segi ég nei.



Með skírskotun til yfirlýsingar hæstv. menntmrh. segi ég nei.



M.a. af þeim ástæðum, að ég tel sanngjarnt, að meiri verðjöfnun verði gerð á benzínverðinu á ýmsum útsölustöðum á landinu, en það mundi ekki verða leyft, ef þessi brtt. væri samþ., þá segi ég nei. 1. gr., a samþ. með 20:9 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: SB, SEH, SK, SkG, StJSt, StSt, StgrSt, ÁÁ, EmJ, EystJ, FJ, GÞG, HÁ, AG, JóhH, JPálm, JS, JörB, PÞ, BG. nei: SG, ÁkJ, EOl, HermG, IngJ, JG, KTh, LJós, SigfS. HelgJ, PO greiddu ekki atkv. 4 þm. (BÁ, GTh, JJ, ÓTh) fjarstaddir. 2 þm. gerðu grein fyrir atkv.:

Sigurður Kristjánsson Hv. þdm. er kunnugt um það, að ég hef margsinnis mótmælt því, að lagðar væru á nýjar álögur, og ég hef þess vegna krafizt þess, að jöfnuði yrði komið á fjárl. með því að skera niður útgjöld. Hæstv. Alþ. hefur ekki aðhyllzt þessa skoðun, og með því að stofna til mikils greiðsluhalla á fjárl. hefur það neytt mig til þess að fylgja þessari ólyfjan, og segi ég já.



Ég tel, að það sé ekki rétt að farið samkv. venju að bera 1. gr. upp eins og nú er gert, og þess vegna tek ég ekki þátt í atkvgr. um hana og greiði ekki atkv.

Forseti (BG): Eftir mínu áliti er fullkomlega heimilt að bera frvgr. upp í fleiri en einu lagi, ef svo vill verkast, ef kröfur liggja fyrir um það og það getur staðizt efnislega.

Ég fer eftir minni skoðun bara.

Já, ég fer einnig eftir minni skoðun. 1. gr., b.–e. samþ. með 24:5 atkv. Brtt. 705 felld með 22:6 atkv. Brtt. 669 felld með 18:11 atkv. 2. gr. samþ. með 18:1 atkv. 3. gr. samþ. með 19:1 atkv. Brtt. 697 (ný gr., verður 4. gr.) samþ. með 19:6 atkv. 4.–6. gr. (verða 5.–7. gr.) samþ. með 19:2 atkv. Ákvæði til bráðabirgða samþ. með 18 shlj. atkv. Fyrirsögn samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3. umr. með 21:6 atkv.



Herra forseti. Við 1. umr. þessa máls var borin fram ósk af mér við hæstv. fjmrh., að hann gæfi um það upplýsingar, hve mikilli fjárupphæð þessi tekjuöflunarleið mundi nema fyrir ríkisstj., ef frv. yrði samþ. Þessar upplýsingar lágu aldrei fyrir n., svo að það væri ágætt að fá þær núna. Hæstv. ráðh. lofaði að koma með upplýsingar um þetta núna við þessa umr. málsins, en þar sem hann er nú ekki hérna viðstaddur, vildi ég biðja hæstv. forseta að láta þau boð til hans ganga, að málið sé tekið á dagskrá. Ég hef sjálfur í millitíðinni athugað, hvernig þetta afnám kjötuppbótarinnar mundi koma niður á fjöldanum öllum af þegnum þjóðfélagsins, og get skýrt hv. þm. frá þeim niðurstöðum, sem ég komst að. Það er auðséð, að með þessu móti kemur þetta harðast niður á fólki, sem hefur haft einna lægst laun, t.d. fólki, sem vinnur á skrifstofum eða við afgreiðslustörf, því að það missir alla kjötuppbótina. T.d. eiga stúlkur, sem vinna í búðum og hafa frá 250 kr. á mánuði í grunnlaun, mjög erfitt með að draga fram lífið af þessum tekjum. Ég býst við, að þessar stúlkur þurfi að greiða í tekjuskatt af þessum launum sínum svona 400–500 kr. Kjötuppbótin, sem er 214 kr., hefur venjulega numið um það bil hálfum tekjuskattinum. Þetta afnám mundi því, ef það yrði samþykkt, þýða sama og það, að á lægst launuðu þegnum þjóðfélagsins er tekjuskatturinn tvöfaldaður. Nú er það vitað, að mikill fjöldi af þessu fólki, t.d. stúlkur, sem vinna alveg fyrir sér sjálfar og geta ekki fengið ódýrara húsnæði eða fæði heima hjá sér, verður að greiða af þessum 800 kr. mánaðarlaunum 300–400 kr. á mánuði í húsaleigu, en með þessu afnámi er verið að tvöfalda við þetta fólk tekjuskattinn. - Annað dæmi eru símastúlkur. Þær hafa frá 4.200–5.400 kr. árstekjur. Nú liggja fyrir ríkisstj. kröfur frá öllum starfsmönnum ríkisins um 36% uppbætur á laun sín, svo að þeir fengju það sama út úr launum sínum og þeir höfðu og ætlazt var til, að þeir hefðu með setningu launalaganna. Starfsmenn ríkis og bæja leggja áherzlu á það að fá a.m.k. 25% kjarabætur. Þetta er svarið, sem ríkisstj. gefur við þessum kröfum, að tvöfalda tekjuskattinn við lægst launuðu þegna þjóðfélagsins. Þegar farið er fram á 25% kjarabætur, er svarað með tvöföldum tekjuskatti. Ég skal geta þess, að á fjölskyldum kemur þetta tiltölulega létt niður, miðað við hina, sem ég gat um áðan, og er þó nokkuð af verkamannafjölskyldum, sem sleppur alveg, en það gildir aðeins um ófaglærða verkamenn, sem hafa stopula vinnu og stopular tekjur, en þetta gildir ekki um faglærða verkamenn og eins um þá, sem lenda í nokkurn veginn fastri vinnu með einhverjar tekjur fyrir eftirvinnu, því að þeir missa uppbótina alveg. Það er þá þetta, sem ríkisstj. er að túlka sem skatt á þá ríku og skatt á hátekjumenn. En sannleikurinn er sá, að þetta kemur lítið niður á þeim, en kemur þyngst og harðast niður á þeim mönnum, sem lág laun hafa að búa við. Þess vegna tel ég það alveg fráleitt að fara inn á þessa tekjuöflunarleið, og ég er alveg hissa á því, að ríkisstj. skuli svara þannig launakröfum starfsmannafélags ríkis og bæja, með því að tvöfalda tekjuskattinn, sérstaklega þegar það er nú enn fremur athugað, að því hefur verið yfirlýst þegar, að það stendur til einmitt hér í Rvík núna í ár að hækka útsvörin um einn þriðja, án þess að útsvarsstiginn hafi hækkað. Þetta stafar af því, að útsvarsstiginn hefði gefið minna í ár en í fyrra, vegna minnkandi tekna bæjarbúa, en það er einmitt að kenna ríkisstj., þessari fyrstu stjórn Alþfl., og fjárhagsráði, sem bannar allar verklegar framkvæmdir og hefur dregið úr öllum atvinnurekstri og framkvæmdum hjá einstaklingum, svo að ekki er tækifæri til þess fyrir menn að vinna eins og þeir vilja. Það er vegna þessa, að það stendur til að hækka útsvörin um 1/3, en þó eru allir sammála um, að það megi alls ekki gera. Á sama tíma leggur ríkisstj. til að tvöfalda tekjuskattinn hjá lægst launuðu þegnum þjóðfélagsins. Ég álít, að þetta sé fjarri öllu lagi, og ef það á að fara að knýja þetta fram núna, ef það er meiningin, þá verður a.m.k. að gera einhverjar endurbætur á frv., þannig að undantekningar yrðu meiri, en þar er gert ráð fyrir. Ég sé nú, hvernig málinu muni reiða af við þessa umr., en það verður þá að taka það til athugunar fyrir 3. umr. málsins. Hins vegar vil ég nú ítreka ósk mína við hæstv. fjmrh. um það, því að ég sé nú, að hann er kominn inn í d., að hann upplýsi það nú, hverju ríkisstj. reikni með, að þetta frv., ef það verður að l., gefi í tekjur.



Herra forseti. Út af fyrirspurn hv. 2. þm. Reykv. (EOl) er það að segja, að það er erfitt að reikna út með nokkurri nákvæmni, hvað mikið þetta muni spara ríkissjóði í útgjöldum. Það er rétt, sem þm. segir, að frv. birtist í þeirri mynd, að þeir, sem hér mundu falla undir, koma til með að fá minni frádrátt. Þeir, sem unnu að þessu frv. fyrir ríkisstj., hafa gert ráð fyrir því, að um það bil helmingurinn af niðurgreiðslunum muni falla niður, ef frv. verður samþ. svona eins og það nú er, en niðurgreiðslur á kjöti hafa numið 20–21 millj. kr., og getur því hv. þm. ályktað af því, hve mikinn sparnað fjmrn. áætlar með þessu. Kjötniðurgreiðslurnar hafa af mörgum verið litnar skrýtnum augum, og hafa margir innheimtumenn ríkisins, eins og margoft hefur komið fram í bréfum sýslumanna og annarra til rn., álitið, að með því að fara þessa leið hlyti að enda í hreinustu vitleysu. Þeir, sem við niðurgreiðslunum tækju, brostu bara að þeim. Í raun réttri hefði ríkisstj. átt að velta af sér þessum kjötuppbótum og niðurgreiðslum fyrr, því að það er ekki hægt að hafa til peninga til þess að standa svona undir öðrum lögboðnum gjöldum, meðan hver og einn gerir sér það að skyldu að reyta af henni, eftir því sem hann getur. Hv. þm. spurði að því hér við 1. umr. þessa máls, hvar takmörkin mundu vera í þessu efni, hvar kjötniðurgreiðslur kæmu til greina og hvar ekki. Ég hef látið rannsaka það, og þegar tekjur komast í eftirtaldar upphæðir, fellur niðurgreiðsla niður í þessu efni. Hjá hjónum með 7 börn 52.769 kr., hjónum með 6 börn 47.257 kr., hjónum með 5 börn 41.745 kr., hjónum með 4 börn 36.223 kr., hjónum með 3 börn 30.721 kr., hjónum með 2 börn 25.209 kr., hjónum með 1 barn 19.687 kr., hjónum 14.175 kr. og einhleypum manni rúmar 7 þús. kr. Það er gefinn hlutur, að þetta og þvílíkt hlýtur að vekja óánægju hjá einhverjum, að fella niður það, sem hér er lagt til í frv., að fellt verði niður. Og hv. 2. þm. Reykv. er svo heppinn að hafa alltaf einhvern hóp óánægðra manna til að forsvara. Hann er ekki maður, sem vill taka gjöld af fólkinu. Hann vill ekki láta benzínið hækka í verði, af því að þá þurfa bílstjórar að borga hærra í sinn rekstrarkostnað. Hann vill ekki minnka kjötniðurgreiðsluna. En vill hann minnka verklegar framkvæmdir? Eða hætta að borga embættismönnum laun? Vill hann minnka fræðslukerfið í landinu? Vill hann klípa af þeim 35 millj. kr., sem fara til fræðslustarfsemi? Nei, hann vill hækka þetta allt, ef hann ætti kost á því. Það er léttur vandi að leysa poka úr bandi. Það er hægt að benda á tekjuöflunarfrv. og taka þá kantana á þeim, sem þykja óviðfelldnir, og stimpla svo frv. í heild sem ranglátt mál af þeim ástæðum. En þegar svo er gert, þá verður það að fara fram á þeim grundvelli, að viðkomandi maður, sem þetta gerir, sé reiðubúinn til þess að minnka þann kostnað, sem ríkið á að standa undir, með skynsamlegu móti. Það er náttúrlega ekki of djúpt tekið í árinni, þó að kjötniðurgreiðslurnar séu minnkaðar um helming. Hvort sem hv. 2. þm. Reykv. hefur hugmynd um það eða ekki, þá verður ekki fært í framtíðinni að halda uppi þeim miklu niðurgreiðslum, sem hingað til hafa átt sér stað. Hv. þm. talaði um útsvörin, að þau ættu að hækka. Það liggur ekki fyrir þessari samkomu að ákveða það. Það getur verið laukrétt, - það veit hann, - að það hafi verið ákveðið í bæjarstjórn Rvíkur að gera það. Ég geri ráð fyrir, að það standi í sambandi við það, sem þessi hv. þm. leggur hvað mesta áherzlu á, a.m.k. í orði, að þurfi að framkvæma, byggingar og þvílíkt. En ég get sagt þessum hv. þm. það, að tekjuskattstekjur ríkisins munu áreiðanlega minnka á þessu ári frá því, sem hefur verið, og það mikið. Af hverju? Það er sérstaklega sá tekjustofn, sem ég sé hilla undir, að muni verða veikari nú en oft áður, það eru tekjur ríkisins af verzluninni. Höftin eru meiri, og eftir því sem meira vörumagn dreifist yfir á aðila, sem borga ekki tekjuskatt til ríkisins, þá fást vitanlega minni tekjuskattstekjur til ríkisins af verzluninni. Um Bandalag starfsmanna ríkis og bæja skal það sagt, að þeir hafa náttúrlega, sem í því eru rétt á, eins og hverjir aðrir, að setja fram kröfur sínar og koma óskum sínum á framfæri. En þær eru nú fram settar mest í skjóli þess, að hv. 2. þm. Reykv. og þeir, sem honum fylgja fastast að málum, hafa kynt að því í þjóðfélaginu á undanförnum árum, að alls staðar hafa laun hækkað og kaup hækkað. Og það er sterkasta röksemdin hjá BSRB nú, að þeir benda é. ýmsa hópa manna, sem ekki starfa fyrir ríkið að jafnaði og ekki starfa fyrir bæi að jafnaði, a.m.k. ekki sem fastir starfsmenn, en hafa fengið launauppbætur. Og ég vænti, að hv. 2. þm. Reykv. skoði það ekki sem last um sig, þó að sagt sé, að hann hafi unnið að því dyggilega að kynda undir ,þeirri hækkun launa á undanförnum árum, sem nú er notuð sem sterkasta röksemd af BSRB. Ég þarf ekki að endurtaka það, sem ég hef svo oft sagt við meðferð fjárlagafrv. og þeirra mála, sem standa í sambandi við afgreiðslu fjárl., að það er hreinasta lágmark, sem farið er fram á í sambandi við þau mál til að jafna tekjuhallann á fjárl. Í raun og veru hefði þurft meiri og víðtækari skattstofna. Því að við megum alltaf vera við því búnir, að útgjöldin fari fram úr áætlun. Það hefur orðið sú raunin á, og hún getur sannarlega orðið það eins síðar. Hitt má svo alltaf deila um, hvort rétt er borið niður, hvort það er heldur hér eða þar, sem réttast er að taka þessa tekjustofna. En ef hlutlaus dómur félli um það með tilliti til þess, hvaða kröfur hafa verið gerðar til Alþ. nú í sambandi við tekjur fjárl. eins og þau voru afgr. frá 2. umr. og eins og líkur eru fyrir, að þau verði afgr. við 3. umr., þá mundi sá dómur ekki verða þannig, að talið væri, að freklega væri gengið eftir tekjustofnum.



Það er sjálfsagt um þetta mál eins og mörg önnur, að um það þýðir ekkert að ræða. Ég get þó ekki látið hjá líða að lýsa því yfir, að ég er þessu frv. algerlega andstæður og álit það að ýmsu leyti koma mjög óréttlátlega niður. Má þar taka sem dæmi, að einungis þeir einhleypingar, sem hafa innan við 7 þús. kr. árstekjur, fá kjötuppbætur. Það er með öðrum orðum hér um bil farið niður í menn, sem lifa á ellilaunum. Ég gæti trúað því, að t.d. maður, sem ætti 4 börn og hefði þar af leiðandi rétt til uppbóta fyrir eitt barníð, mundi brosa að því að fá rúmar 1.200 kr. í uppbætur, þegar stúlkan í bakaríinu, sem mælir honum mjólk og hefur kannske ekki nema svona 7.800 kr. laun, missir af sínum 200 kr. Ég er alveg viss um, að t.d. maður; sem á 4 börn og hefur 30 þús. kr. í árstekjur, lifir betur en einhleypar stúlkur. Það má kannske segja, að það muni ekki mikið um 214 kr., en það munar um það, þegar borga á skatta í ofanálag. Þetta fólk borgar enga skatta nema í tryggingarnar og á nú ekki hægt með að draga þessa upphæð saman. Og það er stór hópur af þessu fólki, sem hefur haldið tryggingunum við einmitt með þessum styrk. Mikill hluti þessa fólks, sem kjötuppbæturnar eru teknar af, verður því verst úti. Þeir, sem eftir standa, eru menn, sem hafa dálítið stór heimili og háar tekjur. Ég mundi þess vegna telja eðlilegast, að kjötuppbæturnar væru teknar af öllum, úr því að verið er að þessu á annað borð. Ég skil nú ekkert í þessu. Það er sagt, að þetta sé gert vegna þess, að vísitalan megi ekki hækka. Nú er það vitað, að allir þessir skattar koma ekki af hækkuðu kaupi, heldur koma þeir þrátt fyrir það, að kaup hefur ekki hækkað. Þetta getur þess vegna eingöngu orðið til þess að auka dýrtíðina, rýra kjör almennings og gera afkomu bæði þjóðarinnar og einstaklinganna verri.



Herra forseti. Ég var ekki við, þegar hæstv. fjmrh. flutti fyrri ræðu sína í þessu máli. En ég hlustaði á ræðu hans áðan og verð að segja, að mér fannst rökstuðningur hans fyrir þessari ráðstöfun harla lítilvægur. Upphafið var um það, að frá embættismönnum úti á landi hefðu borizt bréf, þar sem skýrt hefði verið frá því, að almenningur í landinu hefði tekið þessu svo og svo einkennilega og menn hefðu jafnvel brosað. Ég vil að engu leyti efast um sannleiksgildi þessara bréfa, en bros má skilja á tvo vegu, og ég veit, að menn brosa ekki að því, þegar svo á að skerða kjör þeirra eins og þetta frv. gerir ráð fyrir. Það hefur verið mikið talað um það í þinginu og annars staðar, hve mikil nauðsyn sé á því að halda atvinnuvegunum gangandi, að vinnufriður sé í landinu o.s.frv. Mér virðist þetta frv. verka öfugt við þau orð, sem ríkisstj. hefur viðhaft í þessu sambandi, þar sem með því eru gerðar ráðstafanir, sem rýra kjör almennings að verulegu leyti. Afleiðingunum þarf ekki að lýsa. Ég vildi aðeins með örfáum orðum leyfa mér að mótmæla þessu frv., sem hlýtur að hafa í för með sér vaxandi dýrtíð og versnandi kjör almennings. Það kann að vera rétt hjá hæstv. fjmrh., að mikið fé vanti í ríkissjóð í sambandi við fjárl. En mér virðist, því miður, að þessar ráðstafanir snerti fyrst og fremst hina fátæku og smáu, og kemur það úr hörðustu átt, því að þótt þessi ríkisstj. beri ekki neinn sérstakan vinarhug til alþýðunnar, mætti búast við, svo framarlega sem hún vill vinna að þjóðarhag, að hún kysi, að í þessu landi væri vinnufriður og starfsfriður. Þetta frv., ef samþ. verður, hlýtur hins vegar að hafa í för með sér, að vinnufriður í landinu fer út um þúfur. Það harma það allir góðir menn, en allir sanngjarnir menn hljóta að sjá það, að launþegar geta ekki tekið svo á móti hverju högginu af öðru án þess að rétta hlut sinn, og eina leiðin til þess er að knýa fram grunnkaupshækkanir, hversu skammgott sem það kann að reynast. Ég vil sem sagt láta í ljós andstöðu mína gegn þessu frv. og vænti, að það nái ekki fram að ganga.



Herra forseti. Þeir hv. 11. landsk. (HermG) og hv. 8. þm. Reykv. (SG) hafa bætt mótmælum sínum við það, sem hv. 2. þm. Reykv. (EOl) sagði um þetta mál. Hv. 8. þm. Reykv. gekk svo langt, að hann sagðist heldur vilja, að allar kjötniðurgreiðslur yrðu felldar niður, en að þetta væri flokkað eins og hér er gert. Nú er það svo, að verið var að leitast við að ganga ekki á rétt þeirra smæstu, og þess vegna numið staðar við það, að þegar hjón með barn hafa ekki sem svarar 19.687 kr. árslaunum, skuli þau fá kjötuppbætur. Ég býst við því, að hv. þm. hafi sagt þetta fremur af ofurkappi, en að hann hafi athugað það vel, því að bæði er það svo og mun kannske verða svo, að margir, bæði giftir og ógiftir, beri minna úr býtum, en hér var lýst með þeirri takmarkalínu, sem ég skýrði frá áðan. Og vissulega mundi hv. 8. þm. Reykv. ekki vilja taka af þeim fríðindin bara fyrir þá sök, að aðrir, sem bæru meira frá borði, fengju ekkí þessi fríðindi. Ég þykist vita, að hv. þm. finni það sjálfur, að hann hefur þarna ofmælt. Það er vitanlegt, að fyrir neðan þennan launaskala geta mjög margir orðið, og þeir eiga að njóta þeirra sömu uppbóta framvegis og verið hefur. Ég sagði áðan, að frá skattteknísku sjónarmiði hefði verið réttara að afnema með öllu þessar kjötuppbætur og niðurgreiðslurnar til bænda, en það er mest af því, að ég finn til þess kannske meira en flestir, hvað ríkissjóður á erfitt með að standa við þessar skuldbindingar sínar. En á hinn bóginn vil ég undirstrika það, þó að þessir þm., sem talað hafa, hafi ekki viljað viðurkenna það, að þarna er viðleitni til þess að láta þá lægst launuðu njóta uppbótanna. Nú hafa þm. bent á þessar einhleypu stúlkur. Það eru nú yfirleitt stúlkur, sem eru við verzlanir og annað og jafnvel við síma og eru mjög sæmilega launaðar, eftir atvikum. Það getur raunar verið, að stúlkur, sem þurfa að leigja sér eins dýrt herbergi og hv. 2. þm. Reykv. talaði um, séu ekki ofsælar af kaupi sínu. En það er of mikið af stúlkum, sem vilja létta vinnu utan heimills og leigja sér óþarflega dýrt, svo að heimilin fara þeirra á mis og fá ekki notið aðstoðar þeirra. Hér er ekki reynt að hafa áhrif á þetta, en þegar um það er að ræða, hverjir eigi að njóta þessara sérstöku fríðinda, finnst mér einkennilegt, ef mönnum á að verða starsýnt á þetta einhleypa fólk, að það verði sérstaklega illa úti fyrir svona tekjurýrnun. Nei, það eru barnaheimilin, sem náttúrlega er erfiðast með, og hér er vendilega um það búið, að ekki sé gengið allt of nærri þeim í þessum efnum. Að lokum vildi ég segja það, að þegar þessir ágætu forsvarsmenn alþýðunnar eru nú að berja sér á brjóst út af hækkun á benzínskattinum og niðurfellingu á kjötniðurgreiðslum, ef til þess kæmi, ættu þeir að hafa það í huga, að tal þeirra er a.m.k. ekki vel á rökum reist, þegar þeir kvarta fyrir hönd alþýðunnar í landinu undan því, hve afkoma manna sé erfið hér á landi, ef þeir vildu lita til þess, sem sannar skýrslur bera með sér um það, hvað fólkið á við að búa annars staðar. Sannleikurinn er sá, að þetta litla ísl. þjóðfélag býr miklu betur að sínu launafólki, fastlaunaða fólki og daglaunamönnum, þegar á allt er litið, en stórþjóðirnar í kringum okkur. En þessu gleyma menn eða koma oft ekki auga á, og því miður er það oft prédikað, innan þings og utan, að hér sé hag alþýðunnar þrengt mest. Einn flokksbróðir hv. 8. þm. Reykv. sagði einu sinni í Vestmannaeyjum, að það langerfiðasta í starfi sínu þar fyrir kommúnismann væri að fá fólkið til að skilja, hvað það ætti bágt. Það minnir mig dálítið á þessi orð, þegar ég heyri hinar ágætu ræður forsprakka Sósfl., eftir þessa, eftir atvikum, litlu kjaraskerðingu, sem hér er um að ræða, en gerð er með það fyrir augum að stilla kostnaði og útgjöldum ríkisins meira til samræmis, en ella mundi.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. hefur nú gefið nokkuð af þeim upplýsingum, sem ég bað um, og bætti við nokkrum hugleiðingum frá eigin brjósti um þetta mál, og mun ég ræða nokkuð það, sem hann flutti fram sem rök fyrir þessu frv. Hæstv. ráðh. minntist á, að tekjustofnar ríkisins og þar með tekjuskatturinn mundi nú vera áþreifanlega að bila, og hæstv. ráðh. var að auglýsa eftir, hvernig við sósíalistar mundum vilja auka tekjustofnana og tryggja, að hægt væri að fá meira fé til ríkisins. Nú vil ég segja ráðh., að hann virðist ekki gera sér þess fulla grein, hvaða samband er á milli þeirra möguleika, sem hann hefur sem fjmrh. til þess að ná peningum í ríkissjóð, og þeirrar atvinnupólitíkur, sem ríkisstj. rekur. Grundvöllurinn fyrir því, að hægt sé að fá tekjur svo að um muni, er sá, að atvinnulíf þjóðarinnar sé rekið með fullum krafti. Sé atvinnulífið rekið þannig, að atvinnuhættir eru hagnýttir til hins ýtrasta og mönnum leyft að starfa eins og þeir vilja og geta, verða tekjur þjóðfélagsins mjög miklar og þá innheimtast útsvör og tekjuskattur mjög auðveldlega. En hver hefur verið pólitík ríkisstj. viðvíkjandi því að tryggja þetta. Sú pólitík hefur verið í því fólgin að rýra þessa möguleika. Ríkisstj. hefur sjálf beinlínis unnið að því að minnka tekjur manna í landinu. Fjmrh. er sem ráðh. í þessari ríkisstj. sekur um það að hafa tekið þátt í að banna mönnum framkvæmdir hér á Íslandi í stórum stíl. Þess vegna held ég, að fjmrh. ætti að stinga hendinni í eigin barm, ef honum finnst tekjuskatturinn gefa minna, en hann vildi. Ég vildi því benda hæstv. fjmrh. á, að það er enginn vandi fyrir hann að tryggja ríkissjóði meiri tekjur, en nú er gert. Ríkisstj. hefur vitandi vits minnkað tekjustofnana í þjóðfélaginu og gert beinar ráðstafanir til þess, að menn hefðu miklu minni tekjur en áður. Hún hefur bannað mönnum að vinna, bannað mönnum að framkvæma og flytja út og dregið úr atvinnuframkvæmdum og viðskiptum í landinu, með þeim afleiðingum, að tekjur manna hafa minnkað. Það er þess vegna út í hött, þegar ráðh. er að auglýsa eftir ráðum frá Sósfl. til þess að auka tekjur þjóðfélagsins. Þessi ríkisstj. hefur vald til þess sjálf. Margir menn í þessu landi vilja byggja hús. Það þýðir svo og svo mikla vinnu og tekjur til þeirra manna, sem við þetta vinna. En hvað hefur ríkisstj. gert? Hún hefur dregið stórkostlega úr húsbyggingum, beinlínis bannað mönnum að byggja. Byggingarefnið hefur bókstaflega verið eyðilagt, og úr vinnu landsmanna hefur verið dregið svo mikið, að fjöldi manns, sem hefði viljað vinna við byggingar, hefur ekki fengið að gera það. Byggingarsmiðir unnu oft mikla eftirvinnu. Ég er ekki að halda með eftirvinnu, en þeir smiðir, sem vildu leggja það á sig, gátu fengið að gera það, en er bannað það núna, þó að þeir vilji það af eigin hvöt og þjóðinni sé full þörf á því, því að við eigum að byggja upp land, sem er mikið til óbyggt. Það er búið að takmarka byggingarstörf svo mikið, að fjöldi þeirra manna, sem hafði áður starf við byggingar, er atvinnulaus. Þetta þýðir, að tekjur manna minnka, því að það, sem sérstaklega hleypti fram tekjum þeirra manna, sem störfuðu við byggingar, var eftirvinnan. Ég er ekki að mæla með eftirvinnu, en ef menn vilja leggja þetta á sig og þjóðin þarf á þessu að halda, er ekki nema eðlilegt að leyfa mönnum að gera það. En ríkisstj. hefur dregið úr allri þessari vinnu, og þess vegna verð ég að segja það, að það er ekki til neins fyrir fjmrh. að koma hér fram fyrir þessa d. og kvarta undan því, að þessir tekjustofnar bregðist, því að hann er jafnsekur um það og aðrir ráðh. Ef fjmrh. væri hér nærri, mundi ég gjarna vilja leggja fyrir hann spurningu í þessu sambandi, og væri gott, ef forseti vildi láta senda eftir honum. Ríkisstj. hefur beinlínis unnið að því á skipulagðan hátt að minnka tekjustofna þjóðfélagsins og draga úr tekjum manna með því að minnka þá atvinnu, sem menn hafa haft. Máske einhver af flokksmönnum hæstv. ráðh. vildi nú koma þeirri spurningu til hans, hvort hann hefur verið sammála þeim ráðstöfunum, sem gerðar hafa verið af hálfu fjárhagsráðs í umboði ríkisstj. og beinlínis hafa leitt til þess að minnka þá tekjustofna, sem hann á að byggja tekjur ríkissjóðs á. Er ekki nema eðlilegt, að fjmrh. svari slíkri spurningu fyrir hv. þd. Það er til lítils sóma fyrir hann og ríkisstj. að eyðileggja fyrst þennan tekjustofn og kvarta síðan fyrir d. yfir því, að hann bregðist. Það er hreinn skrípaleikur. Má vel svo vera, að ráðh. sé þetta sjálfum ljóst og vilji því ógjarna standa fyrir máli sínu frammi fyrir hv. deild. Mætti fresta þessum umr. þangað til ráðh. getur verið við.



Herra forseti. Ég hætti ræðu minni í dag sökum þess, að hæstv. fjmrh. var ekki viðstaddur. Ég var að svara ræðu hans og var að bera fyrirspurnir til hans, og ég verð að segja, að þegar hér er um að ræða mál, sem þýðir 7.0 milljón króna álag á þjóðina, þá kann ég betur við, að hæstv. ráðh. sé viðstaddur, þegar hann ætlast til, að við þm. samþ. að leggja þetta álag á þjóðina. Ég vil því a.m.k. spyrja hæstv. forseta, hvort hann hafi á móti því að fresta málinu enn, þar til hæstv. fjmrh. væri viðstaddur.

Forseti (BG): Það er ekki þægilegt viðfangsefni að fresta umr., þar sem hv. þdm. hafa verið ómakaðir hingað á fund. Hæstv. fjmrh. gerði ráð fyrir að koma hingað upp úr kl. 9 eða kringum það. Hann hafði fengið skilaboð um það í dag, að umr. hefði verið frestað af þeim sökum, að óskað væri eftir nærveru hans, en einhverjar hindranir hafa komið í veginn, svo að hann hefur ekki komið hingað enn. En mér skilst, að það mætti einnig koma að fyrirspurnum við 3. umr. málsins, því að hér er um 2. umr. að ræða. Ég vona, að hv. 2. þm. Reykv. skilji, að það er ekki þægilegt að fresta hvað eftir annað umr. um mikilvæg mál vegna þess, að einhver ákveðinn þm. eða ráðh. mæti ekki 



Herra forseti. Ég verð að segja, að það er mjög óviðkunnanlegt, að hæstv. ráðh. mæti ekki við umr. eins og þessar. Hér voru í gær rædd mál, sem snertu aðra hæstv. ráðh. Í gær ræddum við fram á nótt mál, sem snerti hæstv. viðskmrh. Hann sat hér allan tímann og taldi það ekki eftir sér. Við höfum rætt hér í kvöld um skemmtanaskatt og þjóðleikhús, og a.m.k. til að byrja með var hæstv. menntmrh. staddur hér við þær umr., en seinni partinn mun hann ekki hafa verið viðstaddur. Hæstv. fjmrh. vissi, að þessu máli var frestað í dag vegna þess, að hann gat þá ekki verið viðstaddur. Nú hafði ég borið fram fyrirspurnir til hæstv. ráðh., hvort hann hefði verið samþykkur þeirri aðgerð, sem fjárhagsráð stóð fyrir í umboði ríkisstj., sem allar hafa miðað að því að draga úr tekjum manna hér á landi og hefta atvinnu, framkvæmdir og viðskipti. Og með þessum beinu ráðstöfunum til þess að draga úr framkvæmdum og atvinnu í landinu hefur hæstv. stj. vitandi vits stofnað til þess að minnka alla þá tekjustofna, sem ríkið byggir tekjur sínar á. Það hefði verið gaman að fá svör hæstv. ráðh. við þessu. Hann hefur einu sinni áður á þessu þingi svarað fyrirspurnum um þetta frá mér á þann hátt, að hann hafi engin áhrif á það, fjárhagsráð hafi gert þetta, og það sé fjárhagsráð og viðskiptanefnd, sem geri hvers konar ráðstafanir viðvíkjandi atvinnu og framkvæmdum hér á landi. Ég sýndi þá fram á, hvaða samband væri á milli tekjustofna ríkisins og þessara aðgerða í atvinnulífi þjóðfélagsins, og hæstv. ráðh. skildi það þá. Ég minnti þá á, að ríkisstj. sem heild stjórnaði fjárhagsráði og þar með hæstv. fjmrh. líka. Ég hefði haft gaman af því nú að heyra, hvernig hæstv. fjmrh. liti nú á þessi mál og hvort hann hefur eitthvað lært af því, sem við ræddum í vetur í þessu. sambandi. Hæstv. fjmrh. kom í dag og kvartaði og kvartaði við okkur og sagði, að tekjuskatturinn væri að bregðast hjá sér, við fengjum ekki eins mikinn tekjuskatt og reiknað hefði verið með. Hvernig stendur á því? Það er af því, að tekjurnar hjá borgurunum hafa minnkað. Og hvers vegna hafa þær minnkað? Það er vegna þess, að ríkisstj. sjálf hefur með sérstökum ráðstöfunum dregið úr atvinnu manna og minnkað tekjur almennings. M.ö.o. hæstv. ráðh. kvartar yfir, að tekjustofnar bregðist, en um leið er hann sjálfur að saga undan sér þann tekjustofn, sem hann situr á. Hæstv. ríkisstj. er sjálf með framkvæmdum sínum að brjóta niður það kerfi, sem hún hefur reiknað með að fá tekjur sínar af. Hæstv. fjmrh. hefur lýst eftir, hvaða ráðstafanir við sósíalistar vildum gera til að bæta úr þessum vandræðum. Þar vil ég benda honum á að byrja á byrjuninni. Tekjustofnarnir fara eftir því, hvernig atvinnulífið er. Það verður því að byrja á að efla atvinnulífið, halda þar öllu með fullum krafti, gefa öllum möguleika á að geta starfað. Ég mundi, ef hæstv. fjmrh. væri hér, hafa minnt hann á, að hann hefði sjálfur og fleiri með honum, samstarfsmenn hans, gert hluti, sem miðuðu að því að gefa hverjum manni tækifæri til að framkvæma sem mest. En þegar hann er kominn í þessa stjórn, snýr hann við blaðinu og vill draga úr öllum slíkum framkvæmdum, og nú uppsker hann sjálfur sem fjmrh. ávextina af þessari pólitík, sem hann hefur rekið síðan hann varð ráðh. Hæstv. ráðh. vildi enn fremur fá að vita meira um möguleika til að leggja á álögur. Hann talaði um, að við kvörtuðum yfir, að benzínskatturinn kæmi niður á bílstjórum og bændum og fleirum og að þetta afnám kjötuppbótarinnar kæmi illa niður á einhleypu starfsfólki, fátæku og meira en helmingi af öllum fjölskyldum í alþýðustétt. Þannig væru kvartanirnar, en ekki bent á, hvar væri hægt að taka tekjur. Hæstv. ráðh. hefur verið bent á skattstofna, sem mundu eingöngu koma niður á eyðslu og lúxus, en hann hefur ekki viljað taka undir slíkt. Hann talaði um, að t.d. stúlkur eins og símastúlkur geti ósköp vel sætt sig við tvöfaldan tekjuskatt, með því að kjötuppbót sé felld niður. En skattskýrslurnar, sem ekki virðast þó fullkomlega réttar, sýna, að 1947 hafa 1.200 tekjuhæstu einstaklingar og félög í Reykjavík 38 milljónir kr. í nettótekjur. Það er ekkert smáræði, sem ríkustu mennirnir í Reykjavík hafa í tekjur, eftir að búið er að draga frá allan þeirra kostnað. Eignir þeirra eru ekki svo litlar, að ekki sé hægt að koma þarna á sköttum, sem lentu aðeins á þeim ríkustu í landinu. Það er upplýst og er ómótmælt, að í Reykjavík einni, sem er rúmlega 50 þúsund manna bær, eru um 208 milljónamæringar. Ég býst við, að það séu um 300 milljónamæringar í Danmörku allri, þar sem eru yfir 3 millj. íbúa. Auðmannastétt Íslands er ríkari og fjölmennari að tiltölu, en sú danska, hvað milljónamæringa snertir. En það er ekki lagt til að hækka skatta á þessum mönnum. Og hver till., sem er borin fram í þá átt að rýra þeirra gróða, er vægðarlaust felld eða svæfð, eftir því hvor aðferðin hentar ríkisstj. betur í hvert skipti. Þá minntist hæstv. ráðh. á, að þessar stúlkur við afgreiðslu og verzlun og slíkt væru allar sæmilega launaðar, þó að tekjuskattur þeirra væri tvöfaldaður. Ef þær vildu ekki sætta sig við slíkt, þá skildist mér hann meina, þegar hann sagði, að heimilin færu á mis við þær, að þær gætu gerzt vinnukonur á heimilum auðmannanna, sem vantar vinnukonur; þar fengju þær fæði og þyrftu því sennilega ekki að hafa áhyggjur af kjötuppbótum. En ástandið er þannig hvað snertir starfsstúlkur í spítölum og hjúkrunarkonur á spítölum í Rvík og fæðingardeild Landsspítalans, að það er ekki hægt að reka þessar stofnanir forsvaranlega, vegna þess að það vantar stúlkur og þá af því, að þeim er of illa launað. Hvert er ráð ríkisstj. til þess að tryggja það, að fæðingardeildin sé notuð til fulls og hægt sé að reka spítalana? Þegar þyrfti að auka laun hjúkrunarkvenna og starfsstúlkna, hvað gerir þá stj.? Að tvöfalda á þeim tekjuskattinn og segja þeim: Svo framarlega sem þið viljið ekki sætta ykkur við það, starfsstúlkur á spítölum og á skrifstofum, þá getið þið orðið vinnukonur á heimilum auðmannanna í Reykjavík. Þetta eru rökin, sem flutt eru fram fyrir Nd. Alþ. af hæstv. fjmrh., þegar hann fer fram á 10 millj. kr. álag á þjóðina. Þetta mundi helzt hjálpa til með rekstur þjóðfélagsins. Þá talaði ráðh. um, að við Íslendingar höfum búið það vel að launafólki á Íslandi undanfarið, að ekki gerði svo mikið til, þó að eitthvað væri minnkað við það nú. Og hæstv. ráðh. var í raun og veru að stæra sig af því, að íslenzkt verkafólk hefði haft það gott á undanförnum árum. Hverjum er það að þakka, að íslenzkt verkafólk hefur haft góða afkomu á undanförnum árum? Það er ekki Sjálfstfl. að þakka. Sjálfstfl. hefur, frá því að farið var að berjast af fullum krafti fyrir því að bæta kjör íslenzks launafólks árið 1942, alltaf staðið móti öllum slíkum tilraunum. Hann stóð að gerðardómsl. Og Sjálfstfl. hefur reynt síðan að hindra hverja einustu tilraun, sem verkafólk eða launþegar á Íslandi hafa gert til þess að bæta sin kjör. Það er þess vegna í baráttu við Sjálfstfl. og raunar fleiri flokka, sem þessar kjarabætur hafa verið knúðar í gegn, sem hæstv. ráðh. var að stæra sig af. Hins vegar skal ég viðurkenna, að eftir að Sjálfstfl. fór að starfa með Framsfl. í núverandi ríkisstj., hefur honum orðið mjög vel ágengt að rýra þessi kjör. Það gleður mig, að hæstv. ráðh. er nú kominn. Það þýðir að vísu, að ég verð að endurtaka nokkuð, en ég verð víst að leggja það á mig. Það er þá fyrst viðvíkjandi tekjustofnunum. Í því sambandi færði ég nokkur rök að því, að til þess að fá fé í ríkiskassann væri höfuðskilyrðið að atvinnulífið gæti gengið af fullum krafti, að mönnum gefist tækifæri til að hagnýta sitt framtak og áhuga og sitt vinnuafl, þannig að menn fengju að vinna að því, sem þeir vildu starfa að í þjóðfélaginu, hvort sem það er almenn framleiðsla, byggingar eða annað slíkt. Og ég hef sýnt fram á, að ríkisstj. hefur, síðan hún tók við völdum, haft það sem höfuðstefnu sína í atvinnumálum að draga úr öllum þessum framkvæmdum, - að lama byggingarstarfsemi stórkostlega og hindra menn, sem vildu byggja eða vinna að því að byggja hús, bæði íbúðarhús og til annarrar starfsemi. Það hefur verið aðalstarf þess fjárhagsráðs, sem upphaflega átti að semja áætlun um framkvæmdir á Íslandi, að lama byggingarstarfsemina í landinu og með þeim árangri, að fjöldi manna hefur orðið atvinnulaus, sem hefði gjarna viljað vinna að slíkum framkvæmdum. Og samtímis því hafa bankarnir beitt sér til að draga úr fjárveitingum til bygginga. Þetta allt hefur stórkostlega lamað byggingarframkvæmdir. Fjöldi Íslendinga vill leggja mikið á sig nú til að byggja fyrir sig og atvinnulífið. Menn hafa viljað vinna við þessar byggingar á daginn og á kvöldin og jafnvel um helgar. Þjóðinni hefur verið þörf á þessari vinnu. Og sú eftirvinna og mikla vinna yfirleitt, sem menn hafa lagt á sig, hefur verið eitt af því, sem sérstaklega hefur staðið undir þeim tekjusköttum og útsvörum, sem bær og ríki hafa fengið í ríkum mæli á undanförnum árum. Með því nú að ríkisstj. sjálf hefur með sinni pólitík dregið stórkostlega úr og lamað alla þessa starfsemi og atvinnu, fara tekjurnar stórkostlega minnkandi. Hefur þeirri fyrirspurn til hæstv. ráðherra: Og ég vildi í því sambandi beina hann sem fjmrh. ríkisins stjórnað þessum framkvæmdum og þessari pólitík fjárhagsráðs? Er það í samræmi við hans vilja, að svona gífurlega hefur verið dregið úr framkvæmdum einstaklinga, félaga og hins opinbera, með þeim afleiðingum, að minnkað hafa stórkostlega þær tekjur, sem hann m.a. sem fjmrh. hlaut að byggja á sína áætlun um tekjur ríkissjóðs? Ég hefði mjög gaman af að fá svör við þessu, vegna þess að eftir mínum kynnum af honum, þegar við störfuðum saman áður, var honum fullljóst, að það þurfti að hvetja menn til að vinna að framkvæmdum hér á landi. Þær opinberu nefndir, sem hafa völdin, ættu að hjálpa einstaklingum, til þess að þeir fengju að vinna sem allra mest. Og þeir einstaklingar, sem framtak sýndu til að koma einhverju fram, ættu frekar að eiga hauk í horni í opinberum nefndum heldur en að þær drægju úr. En það er nú öðru nær. Ég veit, hvernig þá hefur þurft að berjast við þá aðila; sem ráða yfir fjármagninu, til að knýja þá til að leggja fram fé til að efla atvinnustarfsemina í landinu og þar með tekjur til ríkis og bæja. Þessu hefur öllu verið umsnúið. Það ráð, sem f.h. ríkisstj. og þar með fjmrh. líka hefur stjórnað þessum málum undanfarin tvö ár, hefur dregið úr öllum .þessum framkvæmdum, - dregið úr þeim svo hrottalega, að það hefur beinlínis skapað stórkostlegt atvinnuleysi, af því að tekjurnar hafa stórkostlega minnkað, dregið úr þeim miklu meira, en hægt er að færa nokkur rök fyrir, að þörf sé á. Það hefur ekki verið sá skortur á byggingarefni, að ekki hafi verið hægt að byggja meira. Það hefði fjöldi manna byggt hér á landi, svo framarlega sem menn hefðu haft meira frjálsræði og verið hvattir til þess. En í stað þess, að fjárhagsráð reyndi að knýja bankana til þess að lána mönnum til þess að byggja, hefur það unnið að því að draga úr byggingum. Og ríkisstj. er búin í tvö ár að reka þá pólitík í landinu að draga úr allri atvinnu. Nú kvartar hún og segir, að tekjustofnarnir bregðist. Af hverju? Af því að fólkið hefur ekki atvinnu, kaupmaðurinn af því, að hann hefur ekkí viðskipti, atvinnurekandinn af því, að hann fær ekki að reka sína atvinnu, og af því að nefndir, sem stjórna þessu í umboði ríkisstj., liggja eins og farg á öllum vilja og áhuga landsmanna til þess að skapa og gera eitthvað í landinu. Þegar búið er að leggja dauða hönd á atvinnulífið, þá er ekki til neins að verða alveg hissa á, að enginn byggi. Peningarnir koma frá atvinnulífinu. Og þegar reynt hefur verið að drepa það í dróma, er ekki nema eðlilegt, að það endi svo, að ríkissjóð vanti líka fé. Sá safi, sem tréð á að sjúga upp í stofn sinn og greinar, kemst ekki nógu hátt, kemur ekki fram í greinum fjárlaganna, eins og fjmrh. hefur reiknað með. Það hefur vantað vit og vilja til að stjórna atvinnulífinu þannig, að það gefi fólkinu góða afkomu og ríkissjóði auknar tekjur. Ég skal ekki segja, að þessa eiginleika hafi skort fyrst og fremst hjá ríkisstj., heldur kannske hjá því valdi utan hennar, sem hún hefur bognað fyrir, valdi, sem við þekkjum ósköp vel báðir. Þá talaði hæstv. ráðh. um, að við værum leiknir í því, sósíalistar, að kvarta þessa dagana fyrir hönd hinna ýmsu aðila í landinu, bifreiðastjóra, þegar benzínskattur var ræddur, og launafólks, þegar þetta frv. er á dagskrá o.s.frv. Við höfum aðeins flutt kvartanir frá aðilum, sem eru pólitískt tengdari ríkisstj. en Sósfl., frá Hreyfli, Bifreiðastjórafélaginu Þrótti, stjórn Félags sérleyfishafa og Félagi bifreiðaeigenda í landinu. Þessir aðilar kvörtuðu. En af því að þeirra bréfi var stungið undir stól í umr. í Ed., prentaði ég það í nál. og vitnaði í það í mínum ræðum. En auk þess sem ég flutti mál bifreiðastjóranna, kvartaði ég fyrir hönd almennings, af því að það upplýstist um leið frá einum flokksmanni hæstv. ráðh., að þessi álagning mundi beinlínis leiða til mjólkurhækkunar og þar af leiðandi aukinnar dýrtíðar í landinu. Hæstv. fjmrh. kvartaði um, að við hefðum ekki bent á tekjustofna. Við höfum að vísu bent á tekjustofn í sambandi við benzínskattinn, en það þýðir að skattleggja lúxusbílana, og þess vegna fengum við ekki undirtektir. Ég benti honum áðan á tekjustofn, sem hann gæti hagnýtt, ef hann kærði sig um. Það voru nokkrir tugir milljóna - og jafnvel hundruð milljóna króna -, sem fá mætti ýmist af tekjum eða eignum 200 ríkustu manna eða félaga í Reykjavík. Það hefur ekki orðið vart við mikinn áhuga hjá hæstv. ráðh. að skattleggja þá aðila. Það hafa komið fram, og það meira að segja frá einum af stjórnarflokkunum, till., sem ofur lítið hafa snert við í öðru sambandi þá aðila, sem þarna um ræðir, till. um stóríbúðarskatt. Ég sé ekki, að þær till. hafi fengið sérstaklega góðar undirtektir hjá fjmrh. Ég veit ekki betur, en að þær liggi enn þá í nefnd í Ed., ef þær hafa komizt svo langt. Það er sem sé auðséð, að það er ekki nóg að benda á tekjustofna, og það stofna, sem ákaflega auðvelt er að innheimta. Það, sem þarf í viðbót, er vilji hjá stj. til þess að hagnýta sér slíka tekjustofna. Það er auðséð, að það á ekki að hagnýta þá tekjustofna, sem eru fyrst og fremst fengnir frá auðugustu mönnunum í landinu, ekki hagnýta tekjustofna; nema því aðeins að hægt sé að leggja álögurnar á fátækasta fólkið í landinu. Nú hef ég misst hæstv. ráðh. út úr d. og ætla því að minnast á annað á meðan. Hann talaði um, að í nokkrum af þeim bréfum, sem borizt höfðu frá innheimtumönnum utan af landi, hafi verið greint frá því, að komið hefði fyrir, að menn brostu að því að fá greiddar kjötuppbætur. Það eru vafalaust frekar efnaðri mennirnir, sem brosa að slíku. Ef manni með fimm manna fjölskyldu eru réttar þúsund krónur til þess að greiða upp í sína skatta, ætli hann geri bara gys að því? En ef mjög mikið er um það, að ráðh. fái þær upplýsingar, að efnamenn hér á Íslandi brosi að því, þegar þeim er réttur þúsundkall, þá held ég væri nú rétt. fyrir ráðh. að þyngja dálítið skattana á þessum brosandi mönnum. Þeir mundu þá líklega brosa enn meir, ef þeir fengju að borga fimmfalt eða tífalt á við það í ríkissjóð. Mennirnir, sem eiga ýmis fínustu merkin af bilum í Reykjavík, mundu sjálfsagt brosa, ef lagðar yrðu 5–10 þús. kr. á hvern bíl, ef þeir brosa svona gleitt yfir þeim hlægilega hlut að fá þúsundkall úr ríkissjóði. Mér finnst þessar upplýsingar fjmrh. benda til þess, að það megi athuga mjög alvarlega um tekjustofna, sem efnafólkið í landinu mundi viljugt standa undir, og sé því alveg óþarfi að vera að eltast við starfsstúlkur í Reykjavík, eins og sérstaklega hefur verið um rætt í sambandi við þessar skattálögur. Með því að leggja á lúxusbila og lúxusflakk, sem einn þm. kallaði það, mætti kannske ná inn svona fimm milljónum. En það er ekki víst, að ráðh. yrði eins hrifinn af þessum álögum á auðmannastéttina eins og hann virðist ákveðinn að koma byrðunum á alþýðu manna. Enn fremur vil ég taka það fram í sambandi við þetta frv., að auðséð er, að þetta á að verða eitt atriðið í viðbót við annað hjá þessari ríkisstj. til að eyðileggja þær umbætur á högum almennings, sem gerðar voru í tíð nýsköpunarstjórnarinnar. Lögin um kjötuppbótina voru sett á hennar tíma til þess að vísu að hylja fölsun á vísitölunni, þegar kjötverð var hækkað 1945. Þessi ráðstöfun, sem ákveðin var með l. frá 29. apríl 1946 gagnvart áhrifum kjötverðs á framfærsluvísitölu, var gerð með það fyrir augum að bæta launafólki algerlega upp, hvernig kjötverðið var þá fest. Þessa uppbót á nú að taka af því að miklu og jafnvel mestu leyti. Það er ein árásin enn þá á lífskjör almennings, eitt afnám enn þá á því, sem sett var í tíð nýsköpunarstj. Við höfum undanfarið haft tækifæri til að rekast á hverja till. og framkvæmdina á fætur annarri hjá ríkisstj., sem allar ganga í þessa átt, afnám eða frestun á framkvæmdum laga um heilsuspillandi íbúðir, bindingu vísitölunnar, frestun á alþýðutryggingum, og þannig mætti lengi telja. Allt eru þetta l., sem sett voru í tíð nýsköpunarstj. og Sjálfstfl. og Alþfl. hafa hælt sér af, allt lög, sem Framsfl. og Sjálfstfl. og Alþfl. eru að eyðileggja. Á sama tíma sem þeir telja sig hina einu sönnu umbótamenn, sýna þeir sinn umbótavilja í því að rífa niður allar umbætur, sem gerðar voru, meðan við sósíalistar vorum í stjórn. Þá talaði hæstv. ráðh. um það, að samkv. þeim upplýsingum, sem hann hefði fengið, mundi þessi sparnaður á útgjöldum ríkissjóðs nema um helmingnum af 20–21 millj. kr., sem kjötuppbæturnar kostuðu ríkið, eða 10–11 milljónum. Þær yrðu alveg beinlínis teknar af launafólkinu í landinu og ekki sízt þeim hlutanum, sem allra lélegust laun hefur, eins og starfsstúlkur hjá símanum og ef til vill fleiri. Ég hef nú rakið að nokkru leyti, hvaða áhrif þessi löggjöf mundi hafa. Ég hef einnig sýnt fram á, að það er ríkisstj. sjálfri að kenna, að hún nú kemur og neyðist til að krefjast þessara álagna. Það er vegna þess, hvernig hún hefur leikið þjóðina, að hún fær ekki meiri tekjur með tekjuskatti, og ég hef enn fremur sýnt fram á, að hjá hæstv. ríkisstj. er enginn vilji fyrir hendi til þess að leggja álögurnar á auðmennina, heldur eru byrðarnar lagðar á almenning og það svo hastarlega, að tvöfaldaður er tekjuskattur á lægst launaða fólkinu. Ég vildi nú, áður en umr. er haldið lengra, leyfa mér að leggja fram brtt. við þetta frv. Ég hef sem minni hl. fjhn. að vísu rétt til að gefa út nál., en býst ekki við að nota mér þann rétt, og ég hef ekki viljað tefja málið með því að krefjast, að því væri vísað til n., sem þó væri full ástæða til, þar sem meiri hl. fjhn. hefur flutt frv. án þess að athuga, hvaða áhrif það mundi hafa. En ég vil freista að flytja brtt. við 4. lið 1. gr. um, að í stað tölunnar 2,5 komi 3,5, ef verða mætti, að hv. d. vildi a.m.k. hlífa nokkrum af þeim lægst launuðu við tvöföldum tekjuskatti, meðan ekki eru hækkaðir skattarnir á lúxusbílunum og lúxusíbúðunum og þvílíku. - Ég sé, að hæstv. fjmrh. er kominn í d., og vil því leyfa mér að endurtaka það, sem ég sagði áðan til andsvara við ræðu hans. Hæstv. ráðh. sagði, að starfsstúlkur hefðu sæmileg laun, og skildist mér á honum, að hann teldi þær vel þola auknar álögur. Nú er það svo, að starfsstúlkur í skrifstofum og verzlunum hafa frá 256–365 kr. í grunnlaun á mánuði, en þetta frv. þýðir, að tekjuskatturinn á þessum stúlkum tvöfaldast. Starfsstúlkur símans hafa þegar gert kröfu um 25% launahækkun og svarið, sem þær fá hjá hæstv. ríkisstj., er að tvöfalda tekjuskattinn á þeim. Í sjúkrahúsum og fæðingadeild Landsspítalans hefur ástandið verið svo, að tæplega hefur verið hægt að reka þessar stofnanir vegna þess, að þar hefur vantað starfsstúlkur. Og hvers vegna hefur vantað starfsstúlkur? Vegna þess, að þær eru svo illa launaðar, og þá á að lækna þetta vandræðaástand með því að tvöfalda tekjuskattinn á starfsstúlkunum, og svo segir hæstv. fjmrh., að ef starfsstúlkurnar vilji ekki una þessu, þá geti þær, að því er mér skildist, bara farið og ráðið sig sem vinnukonur. Hann sagði, að heimilin færu á mis við þær, og virtist gjarnan vilja, að svo yrði ekki lengur. Auðvitað má segja, að það sé nauðsynlegt að hafa viststúlkur á heimilum, en það er þó aldrei jafnþýðingarmikið fyrir þjóðfélagið og starf á spítölum og fæðingardeildinni og svo ýmis störf í þágu atvinnulífsins. Hæstv. ráðh. sagði enn fremur, að launakjörin hefðu verið svo góð undanfarið, að verkalýðnum færist ekki að kvarta, þótt þau væru eitthvað rýrð. Það er rétt, að á árunum 1942–47 voru kjör verkafólks betri, en víðast hvar eða líklega nokkurs staðar annars staðar í Evrópu. En hverjum er það að þakka, og hver var afstaða Sjálfstfl. til þess að skapa þessar kjarabætur? Sjálfstfl. var með í gerðardómnum 1942, sem verkamenn urðu að brjóta á bak aftur með harðri baráttu, til þess að fá kjör sín bætt, og hafa þeir síðan orðið að berjast hatramlega fyrir öllum þeim kjarabótum, sem skapað hafa þeim hin góðu lífskjör, en s.l. tvö ár hefur hæstv. ríkisstj. rýrt þessi lífskjör í sífellu með því að takmarka kaup almennings og lækka með lögum laun almennings og með ráðstöfunum fjárhagsráðs til þess að draga úr allri atvinnu í landinu. Ríkisstj. hefur því reynt að hrinda íslenzkri alþýðustétt úr fremsta plássi í Evrópu niður á við, og lífskjörum almennings hefur hrakað því örar sem hæstv. ríkisstj. hefur setið lengur að völdum. Þessi góðu lífskjör hafa orðið til fyrir baráttu almennings, og auðmannastéttin hefur ekki látið þau baráttulaust í té, en í tíð núv. hæstv. ríkisstj. hafa þeir getað á ný fært sig upp á skaftið og dregið stórlega úr þeim góðu lífskjörum, sem almenningur bjó við, en þá má ekki hæstv. fjmrh. undrast það, að alþýðan berjist á móti kjaraskerðingunni á sama tíma og ekkert, sem munar, er skertur stórauður ríkustu einstaklinga og félaga. Það er upplýst, að 200 ríkustu félög og einstaklingar í Rvík eiga skv. mati ríkisstj. sjálfrar 500–600 millj. kr. í skuldlausum eignum. Þetta er gífurlegur auður á svo fáum höndum, og meðan engum till. er sinnt um að leggja álögurnar á þennan mikla auð, þá er ekki von, að alþýðan sætti sig við þær álögur, sem stöðugt eru á hana lagðar, m.a. með þessu frv., þegar kippt er burt allmikilli uppbót, sem hún hefur áður fengið, og þýðir þetta raunar tvöfaldan tekjuskatt fyrir þá lægst launuðu. Ég vil nú biðja hæstv. forseta að leita afbrigða fyrir brtt. minni við 4. lið 1. gr., áður en umr. er lengra haldið.

Forseti (BG): Mér hefur borizt brtt. frá hv. 2. þm. Reykv., sem hann lýsti áðan. Afbrigði þarf til þess, að till. megi koma fyrir.



Herra forseti. Mig greindi áðan á við hæstv. fjmrh., þegar hann las tölurnar um, hvað kjötuppbótin færi langt niður. En þegar ég fór að athuga þetta betur, sá ég, að ég hafði reiknað með hinni svokölluðu hungurvísitölu, 300, en viðvíkjandi persónufrádrætti er hún víst 315 stig, þannig að þá ber okkur hæstv. fjmrh. betur saman, og það er víst 7.100 kr., sem tekjurnar mega vera. En það, sem fyrst og fremst hvatti mig til að standa upp, var það, að hæstv. fjmrh. sagði, að hann teldi, eins og raunar oft hefur verið gefið í skyn áður, að verkamenn hér gætu sætt sig við þetta, því að afkoman væri víða verri, en hér. Það getur nú verið satt, að afkoman sé viða verri, og ber ég ekki á móti því, en það er ákaflega langt sótt og a.m.k. algerlega rangt hjá hverri stjórn, hver sem er, að sætta sig við það, sem er ómögulegt og miðar að hrakandi lífskjörum, á þeim forsendum, að víða annars staðar sé verra. Ef slíkur hugsunarháttur kemst inn hjá einhverri þjóð, þá er hún á beinni leið til glötunar. Og það er alveg fráleitt hjá hverri ríkisstj. að láta hjá líða að leita þjóðinni betri kjara, af því að viða sé verra, því að það er hlutverk hverrar ríkisstj. að vinna að því, að öllum þegnunum geti liðið sem allra bezt. Varðandi þetta fólk, sem lægst er launað og hefur svona rúmlega ellilaun, eða. 7.000 kr. og hjón 14.000 kr., þá er það mjög tilfinnanlegt að missa þessa peninga, en það, sem verra er, margt af þessu fólki hefur gert ráð fyrir, að það væri að leggja fyrir í hvert skipti, sem það keypti kjöt, legði fyrir smáupphæð til þess að hjálpa því síðar til að greiða það, sem það á oft erfitt með, skattana. - Önnur hlið er einnig á þessu máli, og er hún harla einkennileg á þessum tíma. Á hallærisárunum upp úr 1930 var ekki hægt að taka af kaupi verkamanna upp í skatta og ekki heldur með lögtaki nema þeir ættu þetta og þetta mikið innbú, og vinnulaun mátti ekki af þeim taka svo, að heimili þeirra hefðu ekki í sig og á, en ef nú á þessari blómaöld skattarnir eru ekki borgaðir, þá er hægt að taka allt kaupið af verkamönnum og það án tillits til þess, hvort viðkomandi á brauð handa börnum sínum eða ekki. Ég hef sjálfur verið vitni að því, að allt kaupið hefur þannig verið tekið og verkamaðurinn hefur staðið eftir með umslagið eitt og kvittunina á útborgunardaginn, en verkamenn geta ekkert við þessu sagt. Þetta kemur oft fyrir á þessum ágætu tímum, sem mest er gumað af, þegar sagt er, að verkamenn lifi í vellystingum praktuglega og eyði sumarfríi sínu í fyllirí.

Ekki voru það mín orð.

Það er rétt, hæstv. fjmrh. sagði þetta ekki, en þetta hefur komið fram hér í hv. d., og þetta, sem ég hef nú lýst, er öll sælan, sem verkamenn búa við. Ég viðurkenni, að kjör verkamanna hafa mikið batnað á undanförnum árum, en samtímis hefur misskipting auðsins einnig stórvaxið, og eitt höfum við fengið nú, sem ekki var til fyrir stríð og erfitt mun að afmá, en það eru sérstök fátækrahverfi, og hræddur er ég um, að ef haldið verður áfram eins og s.l. ár, þegar þó hefur ekki verið hreyft kauphækkunum, - t.d. hefur Dagsbrún ekki hreyft kauphækkunum s.l. 16 mánuði, - að ef heldur áfram að hraka afkomu verkamanna eins og s.l. 16 mánuði, þá muni þess ekki langt að bíða, að sá rammi, sem fátækrahverfin setja íbúum sínum, svari fullkomlega til þeirrar örbirgðar, sem þar inni fyrir verður, því að aldrei hefur á jafnskömmum tíma þrengt eins að almenningi og s.l. 16 mánuði, og ef enn heldur áfram á sömu braut, þá mun ekki lengi verða haldið fram með réttu, að Íslendingar búi við betri kjör almennt, en þegnar annarra landa.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. hélt alllanga ræðu hér í gær og var allgustmikill á köflum. Hann andmælti mjög þeim brtt. við frv., sem ég flyt á þskj. 665, og hélt því fram, að nú þegar þyrfti að stofna þessa deild í stjórnarráðinu og setja yfir hana nýjan embættismann, annað kæmi ekki að gagni. Hann sagði raunar, að hægast væri að láta allt danka, en það er einmitt það, sem hæstv. ráðh. og rn. hafa gert. Einkum hefði hæstv. fjmrh. borið skylda til að hafa eftirlit, en það hefur hann vanrækt. Alltaf er verið að fjölga starfsmönnum, eins og hv. þm. A-Húnv. benti réttilega á, en þrátt fyrir það dragast störfin oft óhæfilega lengi, og má í því sambandi benda á ríkisreikningana, er nýlega var rætt um, og er ekki ástæða til að rekja það hér á ný. Ég tel, eins og ég sagði áður, að fjmrn. hafi borið skylda til að hafa þetta eftirlit og að það hafi haft fullt vald til þess. Samkvæmt 1. gr. frv. er hinni fyrirhuguðu deild ætlað að hafa eftirlit með rekstri ríkisstofnana og starfsmanna ríkisins, starfsaðferðum, starfsmannahaldi, vinnuafköstum og vinnuskilyrðum þessara aðila, að leiðbeina ríkisstofnunum og ríkisstarfsmönnum um starfstilhögun og mannahald og gera till. til hlutaðeigandi ráðh. um bætta starfstilhögun og breytt skipulag og sparnað o. s. frv. Allt þetta hefði rn. getað gert og getur, en það lítur út fyrir, að það hafi ekki verið gert. Og í staðinn fyrir að herða sig upp, hafa eftirlit með ríkisrekstrinum og taka upp hagkvæmari vinnubrögð, kemur hæstv. ráðh. andvarpandi til Alþ. og biður um nýja deild í stjórnarráðinu og nýjan embættismann, er auðvitað þarf aðstoðarmann sér við hlið. Með sama áframhaldi kæmi mér ekki á óvart, þó að hæstv. ráðh. segði næsta ár, að þessi nýja deild gæti ekki leyst þetta starf af höndum, nema sett yrðu l. um ráðskonu ríkisins.

Auðvitað þarf ráðsmaðurinn að hafa konu sér við hlið.

Ég get búizt við því.

Það er ekki gott, að maðurinn sé einn.

Það kann að vera, að hæstv. ráðh. vanti mann, og því hef ég viljað gefa honum heimild til að ráða sérstakan mann til eftirlitsins, en ég vil ekki slá því föstu nú að stofna þessa deild eða skipa fastan embættismann í þessu skyni. Ég tel hyggilegra að ráða manninn til bráðabirgða og sjá, hver árangur verður af störfum hans. „En hver fæst aðeins til eins árs?“ spyr hæstv. ráðh. og heldur því fram, að nýtur maður fáist ekki í þetta starf, nema það verði lífstíðarstarf. Þeir eru að vísu margir, sem telja það sáluhjálparatriði að komast á lífstíðarlaun, sérstaklega hjá ríkinu, og hæstv. fjmrh. virðist líka ganga út frá því, þar sem hann efast um, að hann geti fengið mann, ef starfið er ekki tryggt til æviloka. Ég held, sem betur fer, að enn séu til hæfir menn, sem mundu taka þetta að sér án slíkra trygginga. Ég þekki marga, sem vinna vel þau störf, er þeir ganga að, án tryggingar fyrir lífstíðarstarfi. Ef enginn fæst, er hefur það hugarfar, að hann vilji vinna starfið án slíkrar tryggingar, þá hef ég takmarkaða trú á árangri þessarar lagasetningar. Hæstv. ráðh. segir, að ég ætlist til þess, að þetta verði valdalaus fígúra. Það er ekki dregið úr valdi hans í mínum brtt. Ég vil aðeins hafa eins til tveggja ára reynslutíma og sjá árangurinn, áður en Alþ. lögfestir þetta sem framtíðarembætti, en samkvæmt mínum brtt. hefur ráðsmaðurinn sama vald og honum er ætlað í frv. Hv. þm. A-Húnv. talaði um þetta mál og nokkuð á sama veg og hæstv. fjmrh. Hann vildi slá því föstu þegar, að þessi deild yrði stofnuð strax. Ég verð að segja, að það var öðruvísi í honum hljóðið í gamla daga, er rætt var um starfsmannafjölgun og stofnun nýrra ríkisfyrirtækja. Ég geri ráð fyrir því, að mönnum, sem lesa till. mínar, sé ljóst, hvað þar er á ferð, og sé því ekki ástæðu til að eyða fleiri orðum um þær að þessu sinni.



Herra forseti. Það voru aðeins örfá orð út af aths. hv. þm. V-Húnv. Hv. þm. hefur, eins og ég, komizt í það á sinni tíð að verða ráðh. stutta stund og því fengið svipaða reynslu og þeir, er koma aðvífandi og reynslulausir í þessum sökum í rn., en vilja eftir megni standa í sinni stöðu. Svo eru aðrir, er sitja þarna fyrir, skrifstofustjórar, er starfað hafa með mörgum ráðh. og rn. og hafa því miklu meiri reynslu hvað sjálf störfin snertir en pólitískir ráðh., sem koma og fara með stuttu millibili. Þeir menn, er ég kvaddi til ráðuneytis í þessu máli til að koma af stað sparnaðarviðleitni hjá stofnunum ríkisins, það voru þessir menn. Þeir hafa margra ára reynslu í þessum efnum, t. d. Gunnlaugur Briem skrifstofustjóri atvmrn., Magnús Björnsson ríkisbókari, Björn E. Árnason aðalendurskoðandi, Magnús Gíslason skrifstofustjóri fjmrn., er verið hefur allmörg ár skrifstofustjóri, en þó ekki eins lengi og Gunnlaugur Briem, og loks skrifstofustjóri félmrn., Jónas Guðmundsson. Allir þessir menn voru sammála um, að þetta eftirlit yrði byggt upp eins og segir í frv. Allir voru þeir líka sammála um, að þessi embættismaður þyrfti að hafa sterka aðstöðu - ég undirstrika sterka - það kom glöggt fram í viðræðum mínum við þá. Ég efa ekki hæfileika hv. þm. V-Húnv. á þeim sviðum, er hann hefur beitt þeim, hvort sem það hefur verið hjá því opinbera eða prívat, og ég býst ekki við því, að hann vefengi, að ég vilji líka gegna sem bezt mínum störfum. En við höfum ekki þá reynslu og þjálfun, sem þessir menn hafa hvað snertir „administration“ - svo að ég noti það útlenda orð, með leyfi hv. þm. Þegar þeir segja, að þetta sé nauðsyn, stj. fellst á það og ég þar af leiðandi fer af stað með frv., þá fylgja málinu svo sterk rök úr hlaði, er það er lagt fyrir hv. þm., sem hljóta að vera sér meðvitandi um, að þarna er mikið verk óunnið, að kynlegt er, að hv. þm. skuli leggja sig líma til að gera málið auvirðilegt, og aðstöðu viðkomandi embættismanna veikari, en hún þarf að vera samkvæmt dómi ágætustu manna. Afstaða hans er hin sama og afstaða hv. þm. Str. í Ed. Og þó lét hv. þm. Str. sér um munn fara fyrir nokkrum árum samkvæmt vitnisburði hv. þm. A-Húnv. -, að ef völ væri á vel hæfum manni í þetta starf, væri hann tilbúinn að skipa mann í það. Síðan hefur mikið bætzt við ríkisreksturinn, og ábyggilegt er, að þörfin á þessu eftirliti hefur mikið aukizt. Það kom líka fram í ræðum ýmissa þm. í þessari hv. d., m. a. í ræðu hv. 4. þm. Reykv., að þeir litu svo á þetta starf, að það væri jafnvel mest undir því komið, að í það veldist duglegur maður. Þessi skoðun kom líka fram í Ed., og ég játa, að starfið er síður en svo þannig vaxið, að ekki sé nauðsynlegt að hafa þetta í huga. Það er því út í hött að vilja fara inn á alveg nýja leið hvað veitingu þessa embættis snertir, leið, er ekki hefur tíðkazt áður. Læknar eru t. d. ekki settir í embætti til eins árs. Ef þeir hafa þá hæfileika og þau próf, er af þeim eru heimtuð, eru þeir skipaðir. Sama er að segja um sýslumenn, þeir eru líka skipaðir. Ég veit ekki til þess, að fordæmi séu um það í íslenzkri löggjöf, að menn séu fyrst teknir til reynslu í eitt ár, en síðan ákveðið að festa þá, ef Alþ. staðfestir það. Þetta er ný braut, eins og hv. þm. hlýtur að vera ljóst, og till. hans í þessa átt hljóta að byggjast á því, að hann leggur ekki eins mikið upp úr þessu starfi og þeir, sem undirbúið hafa þetta mál, og ég, er flyt það. Þetta er því kynlegra, þar sem hv. þm. er glöggur maður og hefur látið á því bera, að hann vildi hafa sparnað, eftirlit og stjórnsemi. Af þessum ástæðum er ég andvígur brtt. hv. þm. V-Húnv. og tel, ef þær verða samþ., frv. jafnvel ónýtt. Það hefur þegar verið mikið dregið úr því með breyt., sem flokksbróðir hans í Ed. fékk inn í frv. Það er athyglisvert, þegar byggja á upp starfsemi til að reyna að stuðla að sparsemi, að þá skuli tveir þm. úr Framsfl. vilja hefja nýja aðferð í veitingu þessa starfs, sem hlýtur að leiða af sér, að ekki verður auðvelt að fá valinn mann, því að það er gefið, að það verður því erfiðara, ef vitað er fyrir fram, að eins getur verið um mjög stuttan tíma að ræða. Ég gæti nefnt mörg dæmi, ef mér þætti það hlýða svo seint, til þess að sýna, hve nauðsynlegt þetta eftirlit er, og til þess að sýna, að eins og nú er háttað vinnubrögðum, og sama má segja um þau áður, er ákaflega víða gengið fram hjá fjmrn. af öðrum ráðun. og stofnunum með ráðstöfunum, er hafa skuldbundið fjmrn., jafnvel umfram framlög samkvæmt fjárl. Fjmrn. er gert meira eða minna valdalaust, þar til á að borga reikninginn, og þá er ekki völ á öðru, en að gera uppreisn gegn meðráðh. sínum eða beygja sig. Eitt átakanlegt dæmi, sem ég hef áður skýrt frá, er lántaka póst- og símamálastjórnarinnar. Alþ. hafði að vísu þegar 1946 veitt heimild til 12 millj. kr. lántöku, en þegar aðeins fengust 6 millj. kr. hjá Landsbankanum, var hinum 6 millj. eytt af eigin fé. Og þegar hringrásin er komin í gang, verður fjmrn. að yfirdraga í Landsbankanum og fær gagnrýni af hálfu bankastj. fyrir að ná fénu út á óbeinan hátt. Vitaskuld hafði þessi embættismaður ágæt mótív, og hann hafði heimild þingsins til lántöku, en þegar bankinn veitti bara helminginn, voru fundin ráð til að leysa málið á bak við fjmrn. Það kom þannig út, að fjmrn. varð að kría þetta fé út úr bankanum síðar. Ég skal ekki nefna fleiri dæmi, en þau eru til. Það er rík tilhneiging hjá mörgum, sem hafa yfirstjórn og aðstöðu til að halda kyrru opinberu fé, að reyna að skapa aðstöðu til að geta staðið að sínum framkvæmdum, þó að þingið hafi ekki veitt fullar heimildir og fjmrn. því ekki lagt fram féð. Ég gæti nefnt dæmi í flugmálunum, sem er ákaflega nærtækt, í þessu efni, en skal ekki fara út í þá sálma nú. Það er þess vegna svo um fyrirkomulagið, hvernig staðið er að þessari vinnu, að það er bókstaflega ekki unnt fyrir fjmrn. eða fjmrh. að hafa yfir þessu fullt vald, a. m. k. ekki án þess að hafa sérstæðan embættismann, sem geti varið öllum tíma sínum til þess að líta eftir góðu skikki í þessum efnum hjá hinum ýmsu stofnunum. Og það er m. a. ástæðan til þess, að þetta frv. er fram komið. Svo er það vitað, að það er á mörgum smærri sviðum, sem gott eftirlit af hálfu dugandi manns í þessum efnum er ákaflega nauðsynlegt, manns, sem veit sig sjálfan öruggan í sessi, meðan hann gerir sínar embættisskyldur. Ég er nú kannske búinn að segja þetta áður með örfáum orðum, og ég skal ekki fara um það fleiri orðum nú. Mér er ekkert kappsmál að fá samþ. löggjöf í þessu efni, sem sé í beinni mótsetningu við allar embættaveitingar, sem þetta ríki hefur haft með höndum í öðrum efnum og á öðrum sviðum, löggjöf, sem er hálfvolg og ber það með sér, að það er ekki stofnað til nema hálfleikaaðgerða. Slík löggjöf er mér, og ég hygg hvaða fjmrh. sem væri, harla vonlítil til árangurs í þessum efnum. Það er fyrir þessar sakir, að ég hef bent á, að brtt. hv. þm. V-Húnv. eru þannig, að ef þær væru samþ. yrðu þær til þess að gera þetta mál þannig úr garði, að það geti ekki verið neitt keppikefli fyrir fjmrh. að fá þá löggjöf í sínar hendur á þann veg.



Það var á þinginu 1945, sem ég átti nokkurn hlut að því, að fjvn. bar þá fram till. til þál., þar sem skorað var á ríkisstj. að láta fara fram rækilega athugun og rannsókn á því, hvernig hægt væri að draga verulega úr útgjöldum ríkisins og ríkisstofnana, og að jafnframt væri leitað að leiðum til þess að gera stjórnarkerfið einfaldara og óbrotnara. Og í þessari þáltill. var bent á það, að í því sambandi skyldi taka til athugunar sérstaklega það, sem fólst í fimm stafliðum þessarar till. Og aðalefni þess var það í fyrsta lagi að sameina ríkisstofnanir, yfirstjórn þeirra og rekstur, og enn fremur að athuga, hvort unnt væri að draga úr starfsemi þeirra og jafnvel að leggja þær niður að einhverju leyti. Í öðru lagi var efni þessara liða það, að tekin væri í notkun einhver betri tækni og hagkvæmari vinnubrögðum beitt við reksturinn, svo sem vélanotkun á skrifstofum og við önnur störf, eftir því sem við yrði komið. Í þriðja lagi var lögð áherzla á það - og þar er komið inn á það mál, sem hér er nú um að ræða - að komið verði á raunhæfu allsherjareftirliti með vinnutilhögun og vinnubrögðum á skrifstofum ríkisins og hjá stofnunum þess, enda verði eftirliti þessu beint til þess að gera tillögur um mannaþörf á hverri skrifstofu og stofnun ríkisins. Í fjórða lagi var lagt til að reyna að koma til vegar, að komizt yrði, eftir því sem frekast er unnt, hjá eftirvinnu á skrifstofum. Og loks í fimmta lagi var lagt til að gera innheimtu tolla og skatta einfaldari og umfangsminni heldur en hún nú er. - Þetta var aðalinnihald þessarar þáltill., sem fjvn. flutti þá. Þessi þáltill. var rökstudd mjög vel, m. a. var gerður samanburður í alllangri grg., sem fylgdi þessari till., á landsreikningnum frá 1939 annars vegar og niðurstöðum hans og hins vegar á fjárl., eins og gengið var frá þeim fyrir árið 1945. Og þessi samanburður sýndi, að mjög mikill vöxtur hafði orðið á rekstrarútgjöldum ríkisins á þessu tímabili. Ef nú væri gerður sams konar samanburður viðkomandi tímabilinu frá 1945 og t. d. á fjárl. fyrir árið 1948, þá ætla ég, að reynslan mundi sýna, að þróunin hefur orðið miklu örari á þessu tímabili í sömu átt, en hún var á tímabilinu frá 1939 til 1945, því að á jafnskömmum tíma hygg ég, að aldrei hafi orðið jafnhraður vöxtur í þessum efnum eins og á því tímabili, sem liðið er frá 1945. Ég ætla, að þetta verði þá bending í þá átt, að hafi verið þörf þessara aðgerða árið 1945, sem í till. fólust tilmæli um, þá ætti ekki síður að vera þörf þeirra nú á árinu 1949. Þessi þáltill. var flutt í sameinuðu þingi, og Alþ. leit þá svo á þetta mál, að þessi þáltill. var samþ. einróma og mótatkvæðalaust. Það er eftirtektarvert um það frv., sem hér liggur fyrir nú, um ráðsmann ríkisins, að í því er alveg tekin upp sú hugmynd, sem felst í 3. lið þessarar þál., sem sé að koma á raunhæfu allsherjareftirliti um vinnutilhögun og vinnubrögð á skrifstofum ríkisins og hjá stofnunum þess og að þessu eftirliti verði beint að því að gera tillögur um starfsmannaþörf á skrifstofum eða stofnunum. Þessi hugmynd, sem í þál. felst og samþ.var einróma á Alþ., er alveg tekin upp í þetta frv., sem hér liggur fyrir. Þess vegna finnst mér, með tilliti til þess öra vaxtar, sem orðið hefur á útgjöldum ríkisins síðan árið 1945, að það bregði nokkuð undarlega við, þegar tilraunir, sem ganga í þessa sömu átt og í þál. felst, mæta jafneindreginni andstöðu og þetta frv. mætti í hv. Ed. og fram komnar till. benda á, að það muni mæta í þessari hv. d. Þetta kemur mér mjög einkennilega fyrir sjónir, því að ég lít þannig á, að það megi ekki draga úr ákvæðum þessa frv., eins og það var flutt, til þess að hægt sé að koma á raunhæfu eftirliti, þannig að það megi ekkert draga úr því, að sá maður, sem falið verður þetta starf, sé þannig settur, að hann verði engin undirtylla annarra, heldur vinni hann alveg sjálfstætt að þessum störfum og beri þannig einn ábyrgð á því, hvort sú starfsemi kemur að gagni eða ekki. Reynist starfsemi hans ekki til gagns í þessu embætti, þá hefur ríkisstj. lögum samkv. nógar heimildir til þess að láta hann hverfa frá þessu starfi og fela honum annað starf, sem hann mundi þá vera betur fallinn til þess að inna af hendi, því að það er alveg rétt, sem haldið hefur verið fram hér, að gagnsemin af þessum ráðstöfunum er komin undir því fyrst og fremst, að þessi maður, sem þetta starf verður falið, sé starfi sínu vaxinn. Þessi ráðsmaður þarf að vera einbeittur og ákveðinn í sínu starfi, sanngjarn og réttlátur og auk þess hafa þekkingu á störfum á skrifstofum og hafa hugkvæmni til að bera um nýjungar og vinnusparandi vélar. Þetta eru þeir hæfileikar, sem þessi maður þarf að vera gæddur, auk skapfestu, til þess að árangur geti orðið af þessu starfi. Ég vil benda á, að ríkisstjórnir þær, sem setið hafa síðan 1945, hafa að svo miklu leyti sem mér er kunnugt, ekki viljað eða ekki haft framtak til þess að verða við þessum eindregnu áskorunum Alþ., fyrr en núverandi hæstv. fjmrh. tekur sig til fyrir nokkru síðan um það að hefja starfsemi á þessum grundvelli, að framfylgja ákvæðum þessarar þál. frá 1945 og þá einmitt gagnvart því atriði þál., sem raunverulega mesta þýðingu hefur af því, sem sú þál. hefur inni að halda, og það er að gera tilraunir til þess að koma á raunhæfu eftirliti á þeim grundvelli, sem markaður er í þessari þál. Vil ég fyrir mitt leyti tjá hæstv. fjmrh. þakkir fyrir framtak hans í þessu efni. - Eins og hér hefur komið fram, þá skipaði hæstv. fjmrh. nefnd manna, einmitt kunnugra manna um þessi störf, til þess að athuga um þessi mál. Nefnd þessi hóf starfsemi sína fyrir nokkru síðan og beindi henni alveg sérstaklega inn á þessa braut. Og eins og ég hef tekið hér fram, álít ég, að frv. þetta eigi að vera í því formi eins og það upphaflega var flutt og nú er komin hér fram brtt. frá hv. allshn. um, að það verði aftur fært í það sama horf, en frv. var breytt í hv. Ed. - Þannig álit ég, að í stað þess, sem í frv. er nú til tekið, að þessi maður sé settur til bráðabirgða, þá verði skipun þessa manns hagað eins og venja er til um aðra hliðstæða embættismenn, að hann verði skipaður af forseta Íslands eftir till. fjmrh. Og samkvæmt okkar þingskapareglum og öðrum stjórnarfarslegum reglum og venjum er það fjmrh. í þessu tilliti, sem ber ábyrgð á þessari skipun gagnvart Alþ. Og ég treysti hæstv. fjmrh. fyrir mitt leyti fullkomlega til þess að velja ekki til þessa starfs annan mann en þann, sem hann fullkomlega treystir til þess að geta innt þetta verk vel af hendi. Þess vegna tel ég það ákaflega ástæðulítið að vera með slíkar efasemdir eins og hér koma fram í þessu efni. Þannig horfir þetta mál við frá mínu sjónarmiði. En, eins og ég hef áður tekið fram, ef svo reyndist, að maðurinn, sem í þetta starf væri skipaður, væri ekki starfinu vaxinn, þá á hann vitanlega ekki að vera í því stundinni lengur, og þá er sjálfsagt að breyta til. En ég vildi nú mega vænta þess, að til slíks kæmi ekki. Nú liggja hér fyrir um þetta mál nokkrar brtt., en ein þeirra, sem ég hef nú nefnt, miðar að því að kippa aftur til lagfæringar því, sem úrhendis fór í afgreiðslu málsins í hv. Ed., því að breyt., sem þar voru gerðar á frv., miða að því, að því er mér skilst, að draga úr þýðingu og gildi þessa starfs, sem hér er um að ræða í þessu frv. Ég þarf ekki að tala um það, að hæstv. fjmrh. hefur bent á veilurnar, sem felast í brtt. hv. þm. V-Húnv., sem, ef samþ. væru, mundu gera þetta mál ákaflega erfitt í allri framkvæmd. Og þær till. hafa á sér þann höfuðókost frá mínu sjónarmiði séð, að þessi maður yrði allt öðruvísi settur og mundi búa við miklu meira öryggisleysi, en ég álít, að starfsemi þessa manns eigi að búa við samkv. lögum, sem sett verða um þetta efni. Svo er hér komin fram önnur brtt. við þetta frv., frá hv. 2. þm. Reykv. og hv. 3. þm. Reykv. (AG), þar sem lagt er til, að farið sé að blanda stjórn Sambands starfsmanna ríkis og bæja inn í þetta eftirlit með vinnubrögðum í stjórnarráðinu. Slíkt er vitanlega gersamlega vanhugsað, að ætlast til þess, að þetta sé samrýmanlegt slíku eftirliti. Og ég satt að segja undrast mjög yfir misskilningi þeim, sem fram kemur hjá þessum tveimur hv. þm. á starfi þessa manns innan stjórnarráðsins og þeim verkahring sem honum er markaður þar. Mér finnst þetta hreint undrunarefni, að slíkar brtt. sem þessi séu fluttar í sambandi við þetta mál. Við getum bara hugsað okkur það, hver afstaða bandalagsins mundi vera gagnvart þeirri ráðstöfun, að nú þætti ástæða til - sem vafalaust er fyrir hendi víða - að fækka allverulega starfsmönnum í ýmsum stofnunum ríkisins. Og við getum hugsað okkur, hvort það mundi auðvelda starf þessa manns, að alltaf þyrfti að kveðja til skrafs og ráðagerða stjórn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, þegar ákveða þyrfti um slíkt. Og svo er það stjórn starfsmannasamtaka bæjanna líka, sem á þannig eftir till. þessum að koma þarna til, þó að starfsemi þessa ráðsmanns ríkisins komi ekki nærri neinu eftirliti á skrifstofum t. d. Reykjavíkurbæjar eða annarra bæja hér á landi. Þarna er því um að ræða alveg gersamlega óskylt mál, þar sem er starfsemi á vegum bæjarfélaganna og starfsmenn þeirra. Og nú mætti búast við því, að ráðsmaður ríkisins gæti komið á sparnaði á vinnukrafti á skrifstofum með notkun vinnusparandi véla, og er þá ekki að efa, þegar gerðir væru með þeim ráðstöfunum svo og svo margir starfsmenn á opinberum skrifstofum óþarfir, hvaða áhrifum gagnvart því þessi stjórn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja mundi beita. Það að leggja til að ofurselja slíkt eftirlitsstarf sem hér er gert ráð fyrir í þessu frv. undir þetta eftirlit stjórnar þessara félagasamtaka, það er sú fjarstæðasta hugsun, sem fram kemur í þessu máli, og í þessu kemur fram mjög mikill misskilningur á þýðingu og gildi þessa starfsmanns og hin mesta fjarstæða, sem maður yfirleitt gæti búizt við, að komið gæti fram á hæstv. Alþ. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta mál. En ég vildi benda á þetta, sem hæstv. Alþ. hefur áður sagt í þessum málum. Og þetta frv. er beint áframhald af því. Og ég hef bent hér á, hvaða undirtektir þetta mál fékk árið 1945 og hvað gerzt hefur síðan í þessum efnum, sem hefur skapað þörf fyrir enn þá sterkari aðgerðir í þessum efnum, en tilefni var þó til þá. Og þess er því að vænta, að hæstv. Alþ. sýni nú nokkurt samræmi í afstöðu sinni til afgreiðslu þessa máls, sem hér liggur fyrir, sem er að efni til einn verulegur þáttur úr þeirri þál., sem samþ. var einróma á hæstv. Alþ. 1945. Ég vil því vænta þess, að frv. verði fært í sitt fyrra horf og aðstaða fáist ekki til að samþ. till., sem yrðu til þess að draga verulega úr þýðingu og gildi þeirra ráðstafana, sem hæstv. fjmrh. hefur nú gerzt frumkvöðull að og flutt inn í þ. í samráði við stj. í heild.



Herra forseti. Ég vildi gera grein fyrir fyrirvara þeim, sem ég hafði í fjhn. um fylgi við frv. til l. um eftirlit með rekstri ríkisins og ríkisstofnana. Jafnframt vildi ég víkja orðum að brtt. þeirri á þskj. 703, sem hv. 2. þm. Reykv. flytur ásamt mér. Það er góðra gjalda vert, að hæstv. ríkisstj. hefur skilizt það, að taka þarf upp sparnað og eftirlit með rekstri þessum, enda er þess engin vanþörf. Geri ég og ekki ráð fyrir, að opinberir starfsmenn mundu leggja stein í götu þess, að ríkið hefði beint eftirlit með rekstri og fyrirkomulagi á fjármálum ríkisins í heild. Ég fullyrði, að þeir séu ekki svo vanþroska, að þeir skilji ekki, að ríkið þarf að spara, því að það er einmitt hagnaður opinberra starfsmanna, að slíkt sé gert. Ég vil þá að nokkru ræða um það, hver ætlun okkar hv. 2. þm. Reykv. var með brtt. þeirri, er áður gat ég. Get ég ekki séð, að hæstv. ríkisstj. eða hæstv. fjmrh. ættu að hafa neitt við það að athuga, þó að stj. eða fulltrúar frá Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja væru kvaddir til ráða um þessi mál, því að þau geta snert ærið mikið hagsmuni þeirra og jafnvel einnig orsakað misskilning. Orkar ekki tvímælis, hversu hæstv. ríkisstj. eða sá eftirlitsmaður, er hún ætlast til skv. frv., að alræðisvald hafi í þessu efni, hefði þægilegri störfum að gegna, ef hann hefði samtökin með sér. Ég vil leyfa mér að halda því fram, að nokkuð mikill misskilningur sé það hjá hv. þm. Borgf., að það gerði starf þessa manns örðugt eða drægi mikið úr starfsmöguleikum hans, þótt hann þyrfti einstöku sinnum að hafa samráð eða leita samvinnu við þessi samtök. Þannig er lagt fyrir í 3. gr. frv., að skrifstofustjórar stjórnarráðsins, ríkisbókari, aðalendurskoðandí og forstöðumenn ríkisstofnana, sem heyra beint undir ráðh., skuli vera ráðsmanni ríkisins til ráðuneytis. Mér finnst ekkert við það að athuga, þó að bætt sé aftan við þessa gr., að ráðsmaður ríkisins hefði líka samvinnu við eða kveddi sér til ráðuneytis stjórn samtakanna eða fulltrúa frá þeim. Ég mun fylgja þessari brtt. við frv. og álít, að það mundi mikið bæta vinsældir þess hjá opinberum starfsmönnum, ef brtt. næði fram að ganga.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. nefndi nokkra starfsmenn ríkisins, sem hefðu undirbúið þær till., sem fram eru bornar í þessu stjfrv. Hann nefndi þrjá skrifstofustjóra stjórnarráðsins, ríkisbókarann og aðalendurskoðandann. Það sé fjarri mér að gera lítið úr reynslu og áliti þessara manna. En ég efast um, að hæstv. ráðh. hafi leitað álits þessara manna um till. þær, sem ég bar fram, og er þess ekki að vænta. Hæstv. ráðh sagði, að samkvæmt þeim yrði vald eftirlitsmannsins minna og starfið erfiðara. Ég mótmæli þessu. Eftir till. mínum er ekki dregið úr valdi hans. Hæstv. ráðh. sagði, að lögð hafi verið áherzla á, að hæfur maður veldist í starfið. Þannig er um þetta starf, að miklu máli skiptir, hver gegnir því. En ég verð að segja, að ég hef betri trú á þeim manni, er vill ganga hiklaust að viðfangsefnum sínum, án þess að honum sé tryggð staðan ævilangt, heldur en hinum, er vill, að honum sé tryggt embættið fyrir lífstíð eða svo lengi sem hann getur gegnt því. En sem betur fer eru margir menn, sem hugsa um annað, t. d. hæstv. fjmrh., sem er bæði ötull og starfsamur og þekktur fyrir fjármálastarfsemi sína og athafnir og hefur fengizt við margt, en aldrei verið embættismaður hjá ríkinu. Ég tel ráðh. ekki embættismenn ríkisins, því að það eru valtar stöður, eins og allir vita. Þannig mætti finna menn, sem beita sér við störf, þótt eigi sé um lífstíðarembætti að ræða. Hæstv. ráðh. segir, að með till. mínum sé farið inn á nýja braut. En hvað er við það að athuga? Og sízt ættu þeir menn, sem kenna sig við nýsköpun, að finna að því. Og ég gæti bent á dæmi þess, að betur hefði farið, ef svo hefði verið gert áður, að skipa menn ekki undireins í stöður, heldur ráða þá fyrst um sinn til reynslu. Ég nefni ekki dæmi, en gæti gert það. Hæstv. fjmrh. gat þess, að undanfarið hafi í ýmsum mikilvægum málum verið gengið fram hjá fjmrh., og nefndi t. d. póststjórnina. Hins vegar gat hæstv. ráðh. þess ekki, að reynt hefði verið að fyrirbyggja slíkt eða hverjar ráðstafanir hefðu til þess verið gerðar. Hæstv. ráðh. segir, að til þessa þurfi sérstakan embættismann, er varið geti öllum tíma sínum til starfsins. Og ég vil, að ráðh. fái heimild til að ráða slíkan mann. Hv. þm. Borgf. talaði um þennan mann sem undirtyllu og hér þyrfti raunhæft eftirlit til þess að gagni kæmi. Það er ekkert dregið úr valdi þessa manns, þótt hann sé ekki skipaður né veiti forstöðu sérstakri deild. Það er eigi eins geyst riðið úr hlaði hjá mér, en valdið hið sama og í upphaflegu till. Hv. þm. Borgf. segir, að hægt sé að segja manni upp eða færa hann til, þó að hann sé skipaður. Segja má það, en slíkt er þó ekki gert fyrr en í síðustu lög, og hvenær hefur það verið gert? Hv. þm. Borgf. gat um ályktun, sem samþ. var á þ. eftir tillögum hv. fjvn. Á bak við þá samþykkt er vilji til sparnaðar. Hann segir, að enginn árangur hafi orðið af henni, fyrr en núverandi hæstv. fjmrh. tekur sig til og athugar þetta. Um hvað er þetta frv? Það er um nýjan embættismann. Í einni sögu Halldórs Kiljans Laxness, sem ég var að lesa um daginn, stendur: „Allt verður að vera stæll“. Það er líka í stíl við allt annað, að þegar á að spara, þá koma fram till. um nýjar ríkisstofnanir og nýja embættismenn. „Allt verður að vera stæll“.