Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og nál. meiri hl. á þskj. 194 ber með sér, hefur fjhn. ekki getað orðið sammála um afstöðu til frv. þess, sem hér liggur fyrir. Við þrír, sem skrifum undir nál. á þskj. 194, mælum með því, að það verði samþ. óbreytt, en minni hl. n., hv. 1. og 5. þm. Norðurl. e., hafa tjáð sig frv. andvíga og munu skila sérálitum. Það kom líka fram við 1. umr. málsins hér í hv. d., að skoðanamunur væri um afstöðu til þess, svo að það kemur ekki á óvart, að n. hefur klofnað í málinu, og tel ég í tilefni af því rétt að rekja með fáeinum orðum rök þau, sem að áliti okkar, sem stöndum að meirihlutaálitinu, hníga að því, að ekki sé fært, eins og á stendur, að afnema aðflutningsgjöld þau, sem samkv. frv. skal framlengja. Nú er það ekki svo að skilja, að okkur, sem stöndum að þessu meirihlutaáliti, sé það ekki jafnljóst og hv. stjórnarandstæðingum, að aðflutningsgjöld eru nú orðin hærri en góðu hófi gegnir og að æskilegt væri að fá þau lækkuð. Það má benda á ýmsa annmarka á hinum háu aðflutningsgjöldum. Fyrir utan það, að af þeim leiðir hærra verðlag en æskilegt er, má líka á það benda, að meðan aðflutningsgjöld eru svo há sem raun ber vitni um, næst aldrei að fullu sá megintilgangur gengisbreytingarinnar frá síðasta vetri að koma á samræmingu á milli hins innlenda og erlenda verðlags, sem m.a. kemur fram í óvenjulega miklum tilraunum til þess að smygla vörum inn í landið, eins og öllum hv. þdm. er kunnugt. Þetta eru atriði, sem við gerum okkur fyllilega ljós, og með tilliti til þeirra er vel hægt að skilja, að óskir og kröfur komi fram um það frá stéttasamtökum og fleiri samtökum í þjóðfélaginu, að þessar álögur séu lækkaðar. Hitt er auðvitað fjarri lagi, að hér sé verið að leggja á einhverja nýja skatta. Þessi skattur hefur þegar staðið í hér um bil ár, og áhrif hans á verðlagið eru komin fram að fullu eða hér um bil að fullu. Með þeim verðhækkunum, sem af þessu leiddi, hefur verið reiknað, þegar áætlanir voru gerðar um áhrif efnahagsmálaráðstafananna, svo að hér er ekki um það að ræða, að verið sé að leggja neinar nýjar byrðar á fólkið, eins og sagt hefur verið í sumum málgögnum hv. stjórnarandstæðinga. En þessari hlið málsins voru gerð að mínu áliti fullnægjandi skil í ræðu hæstv. fjmrh. við 1. umr. málsins, og ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um það. Hvað sem því líður, þó að ekki sé ágreiningur um, að það gæti verið æskilegt út af fyrir sig að lækka aðflutningsgjöldin, þá er það nú svo með allar aðgerðir í peninga- og fjármálum og raunverulega í kaupgjaldsmálum líka, sem ég að gefnu tilefni mun víkja nokkuð að hér á eftir, - að með slíkum aðgerðum einum út af fyrir sig er ekki hægt að bæta hag almennings, nema ákveðnum efnahagslegum skilyrðum sé fullnægt. Ef hægt væri að bæta kjör almennings eftir vild með löggjöf á Alþingi, kaupgjaldssamningum og þess háttar, þá væri í rauninni ekkert efnahagsvandamál til, því að þá mundi varla á því standa, að slíkar samþykktir væru gerðar og sennilega einum rómi. Ástæðan til þess, að ég nefni þetta, sem í sjálfu sér ættu að vera augljósir hlutir, er sú, að hv. stjórnarandstæðingar haga oft málflutningi sínum um efnahagsmál þannig, að svo er að skilja, að það sé skoðun þeirra, að lífskjör fólksins í landinu séu á hverjum tíma ákveðin að geðþótta ríkisstj, og engu öðru. Ég hef nú í rauninni meiri trú á skynsemi og þekkingu hv. stjórnarandstæðinga en svo, að ég ímyndi mér, að þeir hafi sjálfir trú á slíkum málflutningi. Menn geta vitanlega haft ýmsar skoðanir á góðvilja hæstv. núv. ríkisstj. og annarra ríkisstj., sem með völdin fara. En hvað sem því líður, þá eru þó flestar ríkisstjórnir með því marki brenndar að vilja sitja áfram að völdum og vinna hylli almennings, þannig að væri það rétt, að lífsafkoma fólksins í landinu ákvæðist hverju sinni af ríkisstjórnunum, þá væri það dálítið einkennilegt, ef ríkisstj. teldu það yfirleitt henta bezt pólitískum hagsmunum sínum og vera vænlegast til fylgis að rýra kjörin sem mest. Og hefði ég trú á því, að hægt væri, svo að um munaði, að bæta kjör almennings hér á landi með því einfalda móti að framlengja ekki söluskatt þann, sem hér er til umr., þá væri ég hv. stjórnarandstæðingum sammála um, að slíkt bæri að gera. En málið er bara ekki svo einfalt. ' Það hefur komið í ljós við fjárlagaumr., að verði þessi skattur felldur niður að öðru óbreyttu, verður óhjákvæmilega verulegur halli á fjárl. Treysta hv. stjórnarandstæðingar sér til þess að mæla með slíku? Auðvitað væri líka hægt að fella þennan skatt niður og afla þá fjár með því að leggja á einhverja aðra skatta. En mér er ekki heldur kunnugt um það, að nein till. um slíkt liggi fyrir frá hv. stjórnarandstæðingum. Þriðji möguleikinn, sem hér kæmi til greina, væri niðurskurður annarra útgjalda. En þá kemur spurningin um það, hvaða útgjöld ætti þá að skera niður, og frá hv. stjórnarandstæðingum hafa ekki komið fram, svo að mér sé vitanlegt, neinar frambærilegar till. um niðurskurð ríkisútgjalda nægilega mikinn, til þess að fjárl. yrðu hallalaus, þó að þessi söluskattur væri felldur niður. Þó að á þessi atriði sé bent að gefnu tilefni, er ekki með því tekið aftur það, sem ég sagði í upphafi máls míns, að okkur, sem að meirihlutaálitinu stöndum, er það ljóst, að stefna þurfi að því að lækka aðflutningsgjöldin. En slíkt verður ekki gert nema að undangenginni gaumgæfilegri athugun á því, hversu það megi framkvæma, án þess að afkomu ríkissjóðs sé með því stefnt í voða. Hæstv. fjmrh. hefur upplýst, að slík athugun fari nú fram, og er ástæða til þess að vona, .að af henni verði jákvæður árangur, þótt auðvitað verði ekki neitt um slíkt fullyrt á einn eða annan veg, fyrr en niðurstöður af þeirri athugun liggja fyrir, en auðvitað hlýtur hún að taka sinn tíma. Það er ekki auðhlaupið að því að gera stórvægilegar breytingar á tollskrá og aðflutningsgjöldum. Slík mál þurfa eðlilega rækilegrar athugunar við, áður en slíkar breyt, eru framkvæmdar. Ástæðan til þess, að við, sem að meirihlutanál. stöndum, sjáum að svo stöddu ekki annað fært en samþ. frv. þetta, er því sú, að við teljum, að enn sé ekki efnahagslegur grundvöllur fyrir því, að sú lækkun aðflutningsgjalda, sem af því mundi leiða, ef söluskatturinn væri nú felldur niður, geti orðið almenningi til raunverulegra hagsbóta. Hv. 5. þm. Norðurl. e. (BjörnJ) lét í ræðu, sem hann flutti við 1. umr. málsins, mjög liggja að hótun um það, að ef hæstv. ríkisstj. sæi sér ekki fært að koma til móts við óskir launþegasamtakanna um niðurfellingu söluskattsins og aðrar hliðstæðar ráðstafanir til aukningar kaupmætti launa, þá mundi verða stofnað til verkfalla og knúnar fram kaupgjaldshækkanir. Þessi boðskapur er ekki nýr. Hann hefur sýknt og heilagt kveðið við, þegar hv. þm. og samherjar hans hafa verið í stjórnarandstöðu, og launþegarnir hafa oftsinnis hlýtt því kalli, sem gefið hefur verið, háð verkföll og fengið kaup sitt hækkað. En það er önnur hlið á þessu máli, sem full ástæða er til að athuga, úr því að gefið er tilefni til þess. Hún er sú, hver orðið hefur árangurinn af þessu hækkaða kaupi í bættum kjörum. Það vill svo til, að nú nýverið hefur Alþýðusamband Íslands látið semja skýrslu um þá breytingu, sem orðið hefur á kaupmætti launa s.l. 15 ár eða frá því 1945. Hver er niðurstaða þessarar skýrslu, sem birt hefur verið sem heild sem fskj. með frv. hv. 3. þm. Reykv. (EOl) um áætlunarráð ríkisins? Niðurstaðan er í stuttu máli sú, að þrátt fyrir þær kauphækkanir, sem orðið hafa á s.l. 15 árum eða frá því í lok seinni heimsstyrjaldarinnar 1945, er kaupmáttur launa svo að segja nákvæmlega óbreyttur frá því, sem var 1945, en að því leyti sem um breytingu er að ræða, þá er hún frekar til lækkunar. Þetta þýðir m.ö.o., að þeir, sem fengið hafa þessar kauphækkanir á þurru landi eða án þess að hafa þurft að standa í verkföllum til að knýja þær fram, búa við óbreytt kjör, þannig að hagur þeirra er hvorki verri né betri en áður. Hinir, sem þurft hafa að standa í verkföllum til þess að knýja þetta fram, hafa borið þær byrðar, sem af vinnutapinu hefur leitt, án þess að fá nokkuð í aðra hönd. Hvernig stendur nú á þessu, að kaupmáttur launa skuli ekki hafa vaxið neitt þrátt fyrir þær grunnkaupshækkanir, sem orðið hafa? Jú, það er vegna þess, að vöruverð hefur, sumpart vegna ráðstafana, sem gerðar hafa verið af opinberri hálfu, sumpart af sjálfu sér, hækkað til samræmis við þær kauphækkanir, sem orðið hafa, þannig að kauphækkununum hefur í rauninni öllum verið velt yfir á launþegana sjálfa, þannig að það er úr þeirra vasa, sem þær hafa verið greiddar, en ekki úr vasa atvinnurekenda. Það svar er stundum gefið við þessu, að þessi óhagstæða þróun launamálanna sé því að kenna, að afturhaldsöflin í landinu, eins og það er orðað, ræni að jafnaði launþegana aftur því, sem þeir hafi áunnið í hækkuðu kaupi, með verðhækkunum, skattaálögum, gengisfellingum og þess háttar, þess vegna sé ekki nóg að hækka kaupið, launþegarnir þurfi líka að heyja baráttu á hinum pólitíska vettvangi og tryggja það, að óvinveitt stjórnarvöld ræni þá ekki á þennan hátt áunnum kjarabótum. Eitthvað á þessa leið mun standa í hverri viku í Þjóðviljanum eða jafnvel oftar. En í sambandi við þá raunalegu þróun, sem orðið hefur í þessum efnum, - því að annað er ekki hægt að segja, ekki sízt ef gerður er samanburður við þróunina í nágrannalöndum okkar í þessum efnum, - að kauphækkanirnar hafa ekki leitt til þeirra kjarabóta, sem launþegarnir hafa gert sér vonir um, vegna efnahagsráðstafana óvinveittra stjórnarvalda, þá er fróðlegt að mínu áliti að minnast verkfallsins 1955 og þess, sem þá fór á eftir. Þetta verkfall 1955 hafði, sem kunnugt er, þær stjórnmálalegu afleiðingar, að ríkisstj., sem hv. 5. þm. Norðurl. e. og skoðanabræður hans mundu kalla verkalýðnum vinveitta, komst til valda ekki löngu eftir að þetta verkfall var háð. En hvað gerði vinstri stjórnin við þær kjarabætur, sem verkalýðurinn hafði áunnið sér í hinu langa og stranga verkfalli, sem óbeint varð til þess að lyfta vinstri stjórninni til valda? Vinstri stjórnin hafði ekki setið nema nokkra daga að völdum, þegar hún gaf út brbl. þess efnis, að 6 vísitölustiga launauppbót, sem launþegunum bar samkvæmt þágildandi kjarasamningum, skyldi felld niður. Þetta var ákveðið með brbl. Ekki var slík ráðstöfun þó nægileg að dómi hæstv. þáv. stjórnar. Nokkrum mánuðum eftir að vísitöluskerðingin var framkvæmd, var sett efnahagsmálalöggjöf sú, sem síðan hlaut nafnið „jólagjöfin“, þar sem aðflutningsgjöld voru stórhækkuð, framkvæmd 16% gengislækkun og gerðar aðrar slíkar ráðstafanir, sem þýddu 150-200 millj. kr. nýjar álögur á almenning minnst. Ekki var þó hér við látið sitja. Vinstri stjórnin taldi, að þær aðgerðir, sem framkvæmdar voru gagnvart launþegunum með vísitöluskerðingunni og síðar jólagjöfinni, væru ekki nægilegar til þess að skapa atvinnuvegunum rekstrargrundvöll, þannig að vorið 1958 voru sett „bjargráðin“, eins og kunnugt er, en aðalinntak þeirra var u.þ.b. 36% gengisfelling. Hv. þdm. geta nú gert það dæmi upp sjálfir, hve mikið hafi verið eftir af kjarabótunum frá verkfallinu 1955, þegar búið var að framkvæma allar þessar ráðstafanir, fyrst vísitöluskerðinguna, síðan jólagjöfina og síðast bjargráðin. Ég tel, að það sé varla of mikið fullyrt, að það hafi ekki verið skilið neitt eftir. Samt sem áður var það nú svo, að haustið 1958, þegar vinstri stjórnin fór frá völdum, var það skoðun hennar og sérfræðinga hennar, að frekari kjaraskerðingarráðstafanir mundu vera nauðsynlegar, ef halda ætti atvinnuvegunum á floti. Til þess að sannfæra alþýðu manna um þetta voru lagðar fram á Alþýðusambandsþingi haustið 1958 viðamiklar skýrslur um ástandið í efnahagsmálum Íslendinga, sem áttu að sannfæra þá, sem þar áttu sæti, um nauðsyn frekari kjaraskerðingar. Ég ætla ekki að þreyta hv. þdm. með löngum tilvitnunum í þessar skýrslur, en vil þó aðeins leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa hér þær niðurstöður, sem þeir komust að, sem falið var að semja þessar skýrslur. Með því að útbýta þeim á Alþýðusambandsþingi hafði þáv. ríkisstj. í rauninni lýst samþykki sinu við þessar niðurstöður, en þar segir svo: „Í stað þess að hafa til ráðstöfunar þjóðarframleiðsluna alla, hver sem hún nú verður, og að auki 5-10%, verðum við að leggja til hliðar vegna greiðslu á vöxtum og afborgunum erlendra lána 3-4% framleiðslunnar.“ M.ö.o.: meginboðskapurinn, sem vinstri stjórnin lagði fram, um það bil sem hún fór frá völdum, var sá, að vegna mikillar skuldasöfnunar væri hag þjóðarinnar þannig komið, að eins og það er orðað hér fræðilega, þá hljóti ráðstöfunarfé þjóðarinnar á næstu missirum að minnka um 8–14%. Með meira almennu orðalagi þýðir þetta vitanlega, að það verði að skerða kjörin um 8-14%. Beri menn þetta svo saman við þann málflutning hv. stjórnarandstæðinga, að þeir telja það ósköpin öll og boðskap, sem öllum hljóti að koma algerlega á óvart, að nauðsyn hefur þótt bera til þess með efnahagsmálaráðstöfununum, sem gerðar voru á s.l. vetri, að skerða kjörin, ekki um 8–14%, eins og þeir töldu að óhjákvæmilegt væri, heldur aðeins um 3–4%. Þetta var nú meðferð vinstri stjórnarinnar á þeim kjarabótum, sem verkalýðurinn vann sér í hinu langa verkfalli 1955. Nú er það mjög fjarri mér að halda því fram, að þeir hæstv. ráðh., sem sæti áttu í þessari stjórn, svo sem hv. 2. þm. Vestf., sem sæti á hér í þessari hv. d., þótt hann sé nú ekki viðstaddur í bili, eða hv. 4. landsk. þm. (HV), hafi það hugarfar gagnvart almenningi í landinu, að þeir hafi gert það af fúlmennsku einni að gera þannig að engu með efnahagsmálaráðstöfunum þær kjarabætur, sem verkalýðurinn hafði áunnið í verkfallinu 1955 og varð til þess að lyfta þeim til valda. Nei, það var annað, sem kom hér til. Vinstri stjórnin varð að beygja sig fyrir þeirri staðreynd, að það var ekki efnahagslegur grundvöllur fyrir því, að kauphækkanirnar 1955 gætu orðið raunhæfar kjarabætur. Þessi ríkisstj. stóð því í nákvæmlega sömu sporum sem svo margar aðrar ríkisstj. á Íslandi einmitt á því árabili, sem hér er um að ræða, bæði ríkisstj., sem verið hafa við völd á undan vinstri stjórninni og eftir hana, að það var um tvennt að velja: annars vegar stöðvun atvinnuveganna eða efnahagsmálaráðstafanir, sem um mátti deila, í hverju ættu að vera fólgnar, en hlutu undir öllum kringumstæðum að hafa í för með sér skert kjör. Þegar þessi ríkisstj. stóð í þessum sporum, valdi hún auðvitað af tvennu illu síðari kostinn, að framkvæma kjaraskerðingarráðstafanirnar. Ef hv. 5. þm. Norðurl. e. er alvara, eins og hann gaf að mínu áliti nokkuð í skyn í sinni ræðu við 1. umr. málsins, - þótt það mundi aðeins gleðja mig, ef það væri á misskilningi byggt, - ásamt samherjum sínum á vettvangi stjórnmálanna að hvetja nú launþegana til almennra verkfalla til að knýja fram kauphækkanir, þá finnst mér eðlilegt, að hann verði spurður eftirfarandi spurninga: Hvar er tryggingin fyrir því, að ekki fari á þá leið með þær kauphækkanir, er um kynni að verða samið að loknu svo og svo löngu verkfalli, að þessar kauphækkanir renni út í sandinn á sama hátt og allar aðrar kauphækkanir, sem orðið hafa hér á landi s.l. 15 ár? Hvar er sú trygging? Ég veit ekki, hvort hv. þm. er reiðubúinn að svara þessari spurningu hér. Það væri gaman að heyra þau svör. En velji hann þann kostinn að gera það ekki, þá á ég bágt með að trúa því, að hann verði ekki, áður en yfir lýkur, krafinn svars við henni á öðrum vettvangi. Það sama á nefnilega við um kauphækkanir og lækkun tolla og skatta, að þær út af fyrir sig leiða ekki til neinna kjarabóta, nema aukin framleiðsluafköst hafi skapað skilyrði fyrir slíku. Væri hægt að útrýma fátækt og skorti með því einu að semja um hærra kaup, þá mundi sú leið ábyggilega alls staðar hafa verið farin fyrir löngu, og engin efnahagsvandamál væru þá til.

Forseti (SÓÓ): Það er eins og skýrt hefur verið frá, að fjhn. hefur klofnað í þessu máli. Fyrir liggur enn sem komið er aðeins eitt nál., frá meiri hl. nefndarinnar, sem nú er búið að mæla fyrir, en það mun von á hinum nál. mjög bráðlega. Ég hefði óskað eftir, að umr. gætu haldið áfram, þó að nál. lægju ekki fyrir. Næstur á mælendaskrá er frsm. 1. minni hl, fjhn., hv. 1. þm. Norðurl. e., og ef hann gæti hafið ræðu sína, þó að hans nál. liggi ekki fyrir, þá væri það betra.



Herra forseti. Ég sat hjá, þegar greidd voru atkv. um afbrigði fyrir þessu máli, og það var vegna þess, að mér þótti nokkuð hratt farið með ekki þýðingarminna mál. Mér virðist, að það sé viðeigandi að gefa eðlilegt tóm, þegar um svona mál er að ræða, til þess að nál. geti legið fyrir, - en eins og menn vita, þá er ekki unnið í prentsmiðjunni að prentun þskj. um helgar, og nál., sem ég samdi og skilaði í morgun, er ekki komið enn, og sama virðist mér vera um nál. hv. 5. þm. Norðurl. e. (BjörnJ). En þegar svona er unnið, þá er aðeins hægt að láta liggja fyrir, að mér skilst, nál., sem er álíka mikið að fyrirferð og nál. meiri hl. eða hálf þriðja lína. Þó vil ég ekki láta hjá líða að segja nokkur orð um þetta mál. Að vísu fóru fram myndarlegar umr. af hálfu stjórnarandstöðunnar um málið við 1. umr. Þá var t.d. rækilega sýnt fram á það, hvað annar stjórnarflokkurinn, Alþfl., er orðinn mikill umskiptingur, þegar hann stendur að svona frv. Ég minni á þetta, en endurtek það ekki, því að mér sýndist við 1. umr., að ekki mundi verða líklegt, að hægt væri að fá móðurina til að sækja hann og skila rétta barninu aftur. Hv. 3. þm. Norðurl. v. hristi hann allverulega til, en móðirin lét ekki á sér kræla, og verið getur náttúrlega og er ekkert ólíklegt, að hún sé orðin svo gömul, að hún skipti sér ekki lengur af honum, - eða máske er hún fallin frá, og mætti kannske gizka á það eftir því, að þær skoðanir, sem þessi flokkur fylgir nú, eru frá löngu liðnum tímum. Það er gamla íhaldsstefnan, sem hann er tekinn að styðja. Allt annað mál er þó og miklu eðlilegra, að Sjálfstfl. vilji hafa söluskatt. Samkvæmt vitaðri stefnu hans er honum geðfellt, að sá efnaði borgi ekki meira til hins opinbera en hinn efnalitli, en það er höfuðregla, ef tekna er aflað með söluskatti. Um síðustu kosningar sagði Sjálfstfl. að vísu, að leiðin til bættra lífskjara væri að kjósa sig. Má vera, að svo reynist hinum raunverulega ríku, og ég held það líka. En leið Sjálfstfl. er almenningi þyrnibraut, eins og gjörla hefur í ljós komið í þessari stjórnartíð hans, í samræmi við það, sem var áður þekkt. Þetta frv. um framlengingu viðbótarsöluskattsins er enn eitt dæmið um, að hann heldur sig við hina gömlu stefnu. Þegar lög nr. 10 frá 20. marz 1960, um söluskatt, voru sett, lét ríkisstj. liggja í loftinu, -- ég segi, að hún hafi látið liggja í loftinu, að ákvæðið um viðbótarsöluskattinn, 8% til viðbótar 7%, af allri innfluttri tollvöru, að viðbættum aðflutningsgjöldum, og áætluð væri álagning 10%, yrði ekki látið gilda lengur en til loka þess árs, sem nú er að líða. Ákvæðið um söluskattsviðaukann var sett meðal fjögurra annarra ákvæða undir fyrirsögninni: „Ákvæði til bráðabirgða“ - og öll þessi fjögur ákvæði ljúka gildi á þessu ári. Í grg. fjárlagafrv. fyrir 1960 hafði ríkisstj. áður sagt orðrétt: „Ekki er áformað að breyta núgildandi söluskatti af innflutningi:' En þegar síðar var lagt fram frv. um söluskattinn, þá segir ríkisstj. í grg. þess, að m.a. af því, að almenni söluskatturinn, 3%, sem var upp tekinn, komi ekki til framkvæmda fyrr en nokkuð er liðið af árinu, þá sé fyrirsjáanlegt, að með honum einum saman fáist ekki sú fjárhæð, sem frv. til fjárlaga gerir ráð fyrir. „Hefur því verið horfið að því,“ segir orðrétt í grg., með leyfi hæstv. forseta, „að afla þess, sem á vantar, með viðbótarsöluskatti á innfluttar vörur. Er áætlað, að til þess þurfi að hækka núgildandi innflutningssöluskatt um 8%, eða úr 7% í 15%, og er lagt til, að sú hækkun gildi til ársloka 1960. Eins og áður getur, hefur skammur tími verið til athugunar og undirbúnings máls þessa, og því er sú leið, sem hér er farin, að nokkru leyti bráðabirgðaleið. Verður unnið áfram að málinu og væntanlega unnt að leggja fyrir næsta Alþingi tillögur um frambúðarlausn þess.“ Þegar þetta er skoðað, þá er kannske hægt að segja eins og hæstv. fjmrh., að ekkert hafi beint verið sagt um afnám eða niðurfellingu skattsins við næstu áramót. En þar er svo mikið óbeint sagt um það, að rétt er að komast þannig að orði, að loforð hafi legið í loftinu. Og áreiðanlegt var það, að fólki var af stuðningsliði stjórnarinnar beinlínis talin trú um, að þessi 8% söluskattur stæði ekki lengur en til ársloka 1960. Og maður varð þess var, að margir treystu því. Menn héldu, að þá mundi fara að rætast það, að þetta væri leiðin til bættra lífskjara, og það kæmi í ljós m.a. með því, að ekki þyrfti að framlengja þennan skatt við áramótin 1960–61. Að vísu voru margir vantrúaðir, og ég var einn á meðal þeirra. Ég sagði í nál, um þennan söluskatt 12. marz 1960, að ég teldi, að engar líkur væru til, að ríkisstj. mundi að árinu loknu telja sig mega missa þennan skatt. Ég minnist þess, að þetta þótti óvinsamlega mælt í garð ríkisstj. En mér virtist það blasa við, að stefna stjórnarinnar öll fæli í sér, að þessi spá hlyti að rætast. Nú hefur ríkisstj, líka lagt fram frv. þetta um framlengingu skattsins, sem verður í framkvæmd 8.8% til aukningar á vöruverði til almennings, og nú segist ríkisstj. gera þetta af því, að stefna sín sé að afgreiða hallalaus fjárlög án þess að leggja nýja skatta eða aðflutningsgjöld á þjóðina. Á síðasta ári var gripið til skattsins af því, að innheimta nýrra skatta gat ekki orðið nema þrjá fjórðunga ársins. Nú, þegar sú ástæða er ekki lengur fyrir hendi, segist ríkisstj. ætla að endurtaka viðbótarskattinn allan allt árið til þess að hlífa þjóðinni við nýjum sköttum eða aðflutningsgjöldum. Þetta er sannarlega einkennilegur orðaleikur, og vægast sagt er hann mjög vandræðalegur. En hvað gildir svo þessi skattur fyrir almenning? Hann er áætlaður skv. fjárlagafrv. tæpar 170 millj. kr. í heild. Sú áætlun er, eins og hv. 5. þm. Austf. sýndi fram á við 1. umr., ekki í samræmi við áætlunina eins og hún er orðin nú um 7.7% söluskattinn. Hann var færður upp við 2. umr. fjárlaga. En af því að grundvöllur fyrir þessum tveim sköttum er hinn sami, má telja, að þessi hefði átt að hækka líka til samræmis. En segjum nú, að hann sé 170 millj., og þá má segja, eins og tekið var fram í umr. við 1. umr. málsins, að hann sé til jafnaðar 1000 kr. á hvert mannsbarn í landinu. Til frekari glöggvunar og betri tel ég rétt að leiða vitni, sem á að vera óhlutdrægt og a.m.k. ekki stjórnarstefnunni óvinveitt um það, hvað þessi skattur gildir og hvernig á hann er litið af fræðimanni, sem á að vera a.m.k. óhlutdrægur. Hingað til lands kom í sumar sem leið norskur hagfræðingur, Per Dragland. Hann var fenginn til að athuga íslenzkt efnahagslíf eða efnahagsmálin íslenzku. Stjórnarblöðin birtu álitsgerð hans og létu vel yfir henni. Þau töldu hana stefnu stjórnarinnar í vil. En þegar álitsgerðin er lesin með aðgát, eru þar bendingar, sem sýna, að manninum hafa þótt efnahagsráðstafanir ríkisstj. uggvænlegar. Ríkisstj. hefur viljað halda því fram, að efnahagsráðstafanir sínar skertu lítið kjör almennings, en Per Dragland segir í álitsgerð sinni: „Um er að ræða aðgerðir, sem stefna að tilfinnanlegri rýrnun lífskjara. Þetta segir hann orðrétt. Og á öðrum stað í álitsgerðinni segir hann líka: „Ráðstafanirnar fela í sér svo mikla kjaraskerðingu, að tilfinningar mínar gera mér örðugt að mæla með þeim.“ Það er ekki stjórnarandstaðan, sem er þarna að tala, það er ráðunautur, sem fenginn hefur verið til að gefa holl ráð og segja álit sitt á því, sem er að gerast. Um vaxtaokrið svonefnda farast honum þannig orð, að segja má, að hann fordæmi það. Um söluskattsviðbótina, sem við erum hér að ræða, hvort eigi að framlengja eða ekki, þá segir hann sérstaklega, með leyfi hæstv. forseta: „Er hækkun söluskatts í innflutningi úr 7.7 í 16.5 skoðuð sem bráðabirgðaráðstöfun. Þegar hægt verður að lækka skattinn aftur, mun það eftir þeim upplýsingum, sem ég hef fengið, hafa í för með sér 3% sparnað fyrir vísitölufjölskylduna. Slík lækkun ætti að mínum dómi að ganga fyrir, jafnskjótt og hægt er að framkvæma hana, ekki sízt vegna þess, að eftir gengislækkunina situr Ísland uppi með óvenjuháa tollvernd, sem ekki aðeins gerir vörurnar dýrari, heldur getur einnig hvatt til framleiðslu og atvinnurekstrar, sem hvorki í bráð né lengd er hagkvæmur fyrir heildina. Á sama tíma sem bæði útgerðina og fiskvinnslustöðvarnar skortir vinnuafl ber að forðast, eins og unnt er, að opna leiðir fyrir atvinnurekstur, sem aðeins getur þrifizt í skjóli hárra tolla.“ Þarna upplýsir Per Dragland, að þessi viðbótarskattur valdi meðalstórri fjölskyldu 3% kjaraskerðingu og þá auðvitað fjölmennari fjölskyldu meiri kjaraskerðingu. Honum hefur verið sagt, að skattaukinn eigi að skoðast aðeins til bráðabirgða. Enn er það látið liggja í loftinu, þegar hann er hér, að skatturinn eigi ekki að vera nema stutta stund. Hann telur, að lækka eigi skattinn, jafnskjótt og hægt er að framkvæma lækkunina, og nefnir ástæður um óheilbrigði skattsins fyrir atvinnulífið auk kjaraskerðingarinnar. Þarna er það ekki stjórnarandstaðan, sem talar um viðbótarsöluskattinn, heldur erlendur hagfræðingur, ráðunautur stjórnarliðsins. En nú segir ríkisstjórnin: Ég má ekki, þegar til kastanna kemur, missa viðbótarsöluskattinn. - Haldi hún því til streitu, viðurkennir hún sjálf það, sem að vísu flestir skilja nú orðið, að hún er komin út í fen með efnahagsmálin. En hvers vegna vill hún ekki snúa aftur, heldur sullast áfram beint af augum lengra út í kviksyndið, dýpra og dýpra með sjálfa sig og efnahagsmál þjóðarinnar? Mér þykir það furðulegt, og sérstaklega þykir mér það furðulegt af því, að ég er alveg sömu skoðunar og hv. frsm. meiri hl. um það, að í raun og veru ætti að mega ganga út frá því, að hver ríkisstj. vildi, bæði sjálfrar sín vegna og þeirra verkefna, sem hún hefur tekið að sér, komast sem bezt frá sínu starfi. Með skírskotun til þess, sem norski hagfræðingurinn, ráðunauturinn, segir, þá hika ég ekki við að leggja til, að frv. þetta, sem hér liggur fyrir, verði fellt. En ég heyrði vel, hvað hv. frsm. meiri hl. fjhn. sagði áðan. Hann var að tala um það, að ekki hefði örlað á neinum till. um gjaldasparnað eða tekjuöflun, sem ætti að koma í staðinn, ef frv. þetta ætti ekki að ná fram að ganga. Og það virðist vissulega vera eðlilegt, að spurt sé eftir slíku. En samt sem áður er það svo, eins og sakir standa, að ég tel ekki, að mér beri skylda til að gera till. um það, hvernig fyllt verður skarð það, sem höggvið yrði í tekjur fjárlagafrv., eins og það er nú eftir 2. umr., ef skattur þessi yrði ekki látinn gilda áfram. Ég tel mér það ekki skylt. Og það er vegna þess, að ríkisstj. heldur leyndu fyrir Alþingi öllu því, er hún getur, um raunverulegar fyrirætlanir sínar í efnahagsmálum sem öðru. Hún felur það innan við múra þingflokka sinna. Enn þá hefur hún t.d. ekki fengizt til að leggja fram á Alþingi eða í fjvn. fullgilda áætlun um gjaldeyrismálin 1961, svo sem vera ber, af því að þar er ein aðalundirstaðan um afkomu ríkissjóðs. Og ég tel það furðu frekt, ef hv. frsm. meiri hl. eða hæstv. ríkisstj. gerir kröfu til þess, að þeir, sem eru á móti þessum skatti og vilja, að ríkisstj. standi við þau fyrirheit, sem hún lét liggja í loftinu, þegar hann var settur, komi með till. um það, hvernig eigi að byggja upp það skarð, eins og ég sagði áðan, sem yrði, ef skatturinn yrði tekinn út af tekjuhlið fjárlaganna, meðan eins mikilsverðum atriðum er haldið leyndum eins og því, hvað ríkisstj. ætlast fyrir í gjaldeyrismálum. Og enn má geta þess, þó að það komi ekki beint þessu við, að hún hefur ekki heldur gefið neina skýrslu um fyrirætlanir sínar, að því er erlendar lántökur snertir. Það kemur ekki þessu beint við, en það má nefna það, af því að það er líka fjárhagsmál. Einmitt þetta gerir það að verkum, að stjórnarandstæðingur hefur hvorki aðstöðu né skyldu til að lýsa frá sinni hendi tekjuöflunartill. eða gjaldalækkunartill. vegna ríkissjóðs, um leið og hann leggur til, að frv., sem hér um ræðir, verði fellt. Leyndin bak við múrana leggur þá skyldu alla á herðar ríkisstj. og flokka hennar. En þó að þessi skylda hvíli ekki á stjórnarandstöðunni, geti ekki hvílt á henni, eins og mál eru rekin hér, þá er ekki létt af henni þeirri skyldu að vara við og vera á móti því, sem komið er með út fyrir múrana, ef hún telur það skaðlegt og rangt, eins og þetta frv. Ég tel ekki ástæðu til þess að gera fjölorðari grein fyrir afstöðu minni til frv. Ég hef vitnað í þann ráðunaut, sem sóttur var til athugunar á þessum málum og lét sérstaklega uppi álit sitt á söluskattsviðaukanum, - álit, sem er í fullu samræmi við það að leggja nú til, að viðaukinn sé felldur niður. Að lokum svo aðeins þetta: Það var einu sinni maður, sem steig ofan á höndina á sjálfum sér og meiddi sig illa. Hönd rétti fyrirheit að þjóðinni í fyrra um, að söluskattsaukinn, 8.8%, yrði aðeins til ársins. Með því að framlengja söluskattinn stígur ríkisstj. ofan á þá hönd, höndina á sjálfri sér, og meiðir sig illa.



Herra forseti. Ég hef við 1. umr. þessa máls hér í hv. d. gert í aðalatriðum grein fyrir afstöðu minni til þess og get þess vegna að verulegu leyti vísað til þess, sem ég þá sagði um málið. En þó vil ég nú víkja nokkru nánar að einstökum atriðum, um leið og ég tek til athugunar helztu firrurnar í málflutningi hæstv. fjmrh. hér í lok 1. umr. málsins, sem flestar hafa nú gengið aftur í ræðu hv. frsm. meiri hl. fjhn. Í marzmánuði s.l., þegar nýju söluskattarnir voru hér til umr., lét hæstv. fjmrh. sig ekki muna um það að fullyrða, eins og hann hefur nú reyndar margendurtekið, að hér væri ekki um að ræða neina nýja skattheimtu, heldur aðeins tilflutning á gjaldheimtu, og jafnvel væri það sannast mála, að nýju skattarnir væru almenningi léttbærari en hin fyrri skipan í skattamálum. Það væri hvort tveggja, að hlutur bæjarfélaganna af söluskattinum lækkaði útsvörin og enn fremur tryggði lækkun tekjuskattsins þetta. Það voru ýmsir hv. þm., sem brostu að þessum barnalegu fullyrðingum hæstv. ráðh. hér fyrir 9 mánuðum, og allir munu hafa þá fundið, að þröngt væri orðið í búi um röksemdir, þegar þessi hæfasti málafylgjumaður hæstv. ríkisstj. átti ekki í önnur hús að venda um röksemdafærslu en þetta. Það hefði þess vegna mátt ætla, eftir að þjóðin öll hefur haft kynni og reynslu af þeim nýja skatti, sem hér er rætt um, og hinum sölusköttunum tveimur samhliða, að hæstv. ráðh, hefði forðazt að verða sér enn á ný til athlægis með slíkum fullyrðingum, enda forðaðist hann þetta vel í fyrstu ræðu sinni hér í hv. deild. En ég hafði ekki fyrr sýnt fram á með tölum úr fjárlögum síðustu tveggja ára, að endurgjaldið í lækkuðum tekjuskatti og greiðslum til sveitarfélaganna næmi aðeins broti af hinni nýju skattpíningu, en hæstv. ráðh. féll á ný í sömu gryfjuna og í fyrra. En ég held, að nú verði ekki aðeins brosað að hæstv. ráðh. Allar þær þúsundir manna, sem nú eru að kikna undan drápsklyfjum þessara nýju skatta, munu finna, að slíkar fullyrðingar æðsta manns í fjármálum í landinu lýsa annað tveggja þekkingarskorti, sem er ekki sæmandi og ekki trúandi upp á mann í hans stöðu, eða þá slíkri kaldrifjaðri óskammfeilni, að hún verður almenningi ekki neitt gamanmál, eins og allt er nú í pottinn búið. Til þess að sýna enn á ný, hve fráleit þessi umrædda fullyrðing hæstv. fjmrh. og hv. frsm. meiri hl. fjhn, er, þá hlýt ég enn á ný að rekja það dæmi, - ég vil segja það einfalda dæmi, sem hér er um að ræða, - og ég skora um leið á hæstv. ráðh. að hnekkja útreikningi mínum, ef hann getur. Síðasta árið fyrir viðreisn var tekjuskattur áætlaður 130 millj. kr. og söluskattur til ríkissjóðs 145 millj., eða samtals 275 millj. kr. Á þessu ári, sem nú er senn á enda, var tekjuskattur áætlaður í fjárlögum 72 millj. og söluskattur, þegar búið er að draga frá hluta sveitarfélaganna af honum, 381 millj., eða söluskattur þannig reiknaður og tekjuskattur samanlagt 453 millj. En á næsta ári er fyrirhugað, að tekjuskattur verði 75 millj. kr. og söluskattur, þegar búið verður að draga frá hluta sveitarfélaganna, verði 438.5 millj., eða samtals 513.5 millj. kr. Ég vil nú spyrja, hvort mér hafi yfirsézt í einhverju í þessu dæmi. Eru ekki teknar þarna báðar þær röksemdir, sem hæstv. ráðh. hefur notað til þess að sýna fram á það - eða reyna að sýna fram á það, að hér væri um enga nýja skattheimtu að ræða? Það er tekið fullt tillit til allrar lækkunar tekjuskattsins, og það er dregin frá sú hugsanlega lækkun, sem orðið gæti á útsvörum vegna greiðslunnar til bæjarfélaganna. Staðreyndirnar segja það, þessar staðreyndir, sem ég nú nefndi, að á þessu ári verði mismunurinn á hinum nýju sköttum og þeim, sem áður giltu, þó að fullt tillit sé tekið til þess, sem draga ber frá skv. rökstuðningi ráðh., - mismunurinn verður ekki núll á þessu ári, heldur 178 millj. eða ríflega 1000 kr. á hvert mannsbarn í landinu að meðaltali. Og þær segja líka, að á næsta ári verði mismunurinn ekki 178 millj. kr., eins og hann er nú í ár, heldur hækki í 238 millj. eða í nær 1400 kr. á hvert mannsbarn í landinu að meðaltali. Ég vil nú bara spyrja: Hvernig er unnt að leyfa sér annað eins og það að fullyrða, að raunverulega hafi söluskatturinn ekki orðið nein ný byrði fyrir almenning? Er það kannske þannig, að hæstv. fjmrh. líti aðeins á það, að hann sjálfur og þeir aðrir, sem hirða álíka launatekjur og hann, hafi ekki aðeins sloppið algerlega við nýjar álögur, heldur stóraukið tekjur sínar með tilflutningi gjaldheimtunnar. Menn með slíkar tekjur hafa vissulega ekki farið neitt illa út úr þessum tilflutningi á tekjunum, sem þeir gera sér svo tíðrætt um. Þeir hafa jafnvel hagnazt sumir hverjir um 40–50 þús. kr. á ári með breytingunni, á sama tíma sem öðrum hefur orðið að blæða. En ég ætla ekki neinum slíka þröngsýni og ekki heldur hæstv. ráðh. Það, sem bagar hans málflutning, er einfaldlega það, að hann getur ekki þrátt fyrir ágæta greind fundið nein gild rök fyrir máli sínu og er því dæmdur til þess að fara með staðlausa stafi. Við þær tölur, sem ég áðan nefndi til sönnunar máli mínu, hlýt ég þó að gera nokkrar athugasemdir, því að það fer fjarri því, að það segi í raun og veru alla söguna um þann þátt viðreisnarinnar, sem að skatta- og útsvarsmálum lýtur. Frádrátturinn til bæjarfélaganna vegna hluta bæjarfélaganna af söluskattinum er í reyndinni ekki neins staðar til nema á pappírnum, en er enginn raunverulegur hagnaður fyrir útsvarsgjaldendur í heild. Gengisfellingin ásamt öðrum efnahagsaðgerðum sá nefnilega fyrir því, að bæjarfélög geta ekki þrátt fyrir þennan tekjustofn komizt hjá því að hækka útsvör í heild. Þau gátu það ekki á s.l. ári, og þau geta það enn síður á næsta ári, ef þau eiga að veita sömu þjónustu og áður. En alveg sérstaklega á þetta þó við um þau bæjarfélög, sem verða að standa undir miklum verklegum framkvæmdum eða eru til neydd, m.a. vegna viðreisnarinnar, að halda uppi atvinnurekstri t.d. á sviði sjávarútvegsins. Það fer því fjarri því, að söluskattshlutinn nægi til þess að vega á móti hækkununum, sem er algengt að séu um 30% á öllum verklegum framkvæmdum, og þar að auki auknum erfiðleikum á öðrum sviðum. Enn var fyrir því séð, eins og ég drap á áður, með nýjum útsvarslögum, að hinir tekjuhæstu hlytu bróðurpartinn af framlaginu í lækkuðu gjaldahlutfalli, en hinir tekjulægri lítið og þeir tekjulægstu ekkert. Þetta sama og þó í enn ríkara mæli hefur verið gert með tekjuskattslögunum. Í umræðunum um þau á síðasta þingi sannaði ég t.d., að 2596 lægstu gjaldendur tekjuskatts hér í Reykjavík fengju eftirgjöf, sem næmi að meðaltali 76 kr. á mann, á sama tíma sem 1924 hæstu gjaldendur fengju eftirgjöf upp á 18.5 millj. eða 9620 kr. á hvern þeirra að meðaltali. Þessar sannanir fyrir eðli tekjutilflutningsins, sem átti ekki aðeins að vera meinlaus, heldur til mikils hagræðis fyrir láglaunamenn, verða ekki fremur nú en þá hraktar, enda fengnar frá þeim heimildum, sem verða ekki vefengdar. Þannig hefur tvennt gerzt í senn: Stórfelldur tekjutilflutningur, sem hefur aukið hlut lágtekjumanna í skattheimtunni, en dregið hlutfallslega úr skattheimtu hinna efnameiri, og jafnframt stórfelld ný skattheimta, sem leggst með jöfnum þunga á allar aðkeyptar nauðsynjar og óþarfaeyðslu og kemur því harðast niður á þeim þjóðfélagsþegnum, sem minnst hafa gjaldþolið. En þessu til viðbótar hefur það svo gerzt að hreinir nefskattar, eins og t.d. almannatryggingagjöld, sjúkrasamlagsgjöld og námsbókagjöld, hafa verið hækkaðir mjög verulega. Þannig hefur af fullkomnu miskunnarleysi verið seilzt stöðugt dýpra niður í vasa almennings. Jafnvel gamalmenni og öryrkjar, sem hafa lífeyri sinn einan tekna, verða nú, eftir að tekjutilflutningurinn hefur átt sér stað, að gjalda drjúgan hluta þessa lífeyris síns í gegnum aukna söluskatta og hækkaða tolla, og jafnvel sjúkir menn og algerlega tekjulausir verða einnig að gera skil á sínum hluta þessara nýju viðreisnarskatta. En þannig er allt eðli þeirrar byltingar í skattamálunum, sem stjórnarflokkarnir hafa framkvæmt í þeim tilgangi að gera þá ríku ríkari og þá fátæku fátækari. Á sama tíma sem öll gróðafélög greiða 50 millj, samanlagt í beinan skatt til ríkisins, eða um 1/25 hluta af sköttum og tollum, sem þangað renna, og allir beinir skattar þeirra einstaklinga, sem mega teljast velmegandi eða jafnvel auðugir, og þeirra, sem hafa margfaldar tekjur t.d. á við verkamenn, allir beinir skattar þessara nema innan við fimmtugasta hluta af tolla- og skattatekjum ríkissjóðs, - meðan þessu fer fram, eru óbeinu skattarnir og nefskattarnir hækkaðir um hundruð milljóna króna, eins og ég hef sýnt hér fram á áður. Og það er von, að þeir hv. þingmenn og ráðherrar, sem standa að slíku, berji sér á brjóst og hrópi upp um það, að almenningi hafi ekki í neinu verið íþyngt, hans hlutskipti sé jafnvel betra en það hafi verið áður. Ég þykist nú hafa gert þessari meginfullyrðingu í sambandi við þetta mál nokkur skil, þ.e.a.s. þeirri, að hér sé ekki um neinar nýjar álögur að ræða, en vil þá minnast lítillega á hitt atriðið, sem til hefur verið gripið til afsökunar í þessu máli, en það er á þá leið, að ekki hafi stjórnarandstaðan bent á aðrar heppilegar leiðir til tekjuöflunar en þá, sem hér er lögð til, henni farist því ekki að gagnrýna þetta frv. Þegar þessi málflutningur er hafður í frammi, rétt ofan í hina fullyrðinguna, að í rauninni hafi engar nýjar álögur verið lagðar á, þá held ég, að hverju skólabarni megi vera ljóst, að eitthvað er orðið bogið við röksemdafærsluna. Í fyrsta lagi er fullyrt, að engar nýjar álögur hafi verið lagðar á, jafnvel sé um lækkun að ræða frá því fyrir viðreisn, hér sé bara framkvæmdur tilflutningur á tekjum. Í öðru lagi er svo auðvitað viðurkennt, sem verður ekki fram hjá gengið, að stjórnarandstaðan var á móti þessum tekjutilflutningi. Og í þriðja lagi er svo stjórnarandstaðan hrakyrt fyrir að benda ekki á aðrar leiðir til öflunar nauðsynlegra tekna. Auðvitað held ég, að allir muni sjá, að í þessari röksemdafærslu, ef hægt er að kalla hana slíku nafni, felst afneitun á a.m.k. fyrstu fullyrðingunni, því að ekki er unnt að krefjast ábendinga um leiðir til skattheimtu, ef um engar nýjar álögur hefur verið að ræða. Ég vil segja það, að mér finnst, að með þessari kröfu á hendur stjórnarandstöðunni eftir allt, sem á undan er gengið, sé hámarki ósvífninnar náð. Fyrst er öllu efnahagskerfinu bylt um, framkvæmd gengisfelling, sem hefur hækkað verð á neyzluvörum almennings um 500–600 millj. kr. á einu ári, skattar hækkaðir um hundruð milljóna, vextir hækkaðir um a.m.k. 200 millj. og með öllu þessu knúinn fram slíkur samdráttur á öllum sviðum viðskipta og athafna og launakjör jafnframt skert svo, að atvinnuleysi er ýmist yfirvofandi eða skollið á. Þessi samdráttur og kjaraskerðingarstefnan hefur auðvitað óhjákvæmilega spillt óþyrmilega afkomu ríkissjóðs. Samdráttur framkvæmda og flestra athafna er nú ekki aðeins að brjóta niður lífskjör fólksins í landinu og atvinnuvegi þjóðarinnar, heldur líka tekjumöguleika og afkomu sjálfs ríkissjóðs. Ég hef hér ekki handbærar tölur, - enda er stjórnarandstaðan leynd þeim eins og ýmsu öðru, sem sýni, hverjar tekjur ríkissjóðs yrðu t.d. á næsta ári miðað við hliðstæðan innflutning og hér var t.d. 1958 og 1959. En ég fullyrði, að miðað við sömu gjaldstofna og nú eru fyrirhugaðir yrðu þær nú sem skipti hundruðum milljóna króna hærri en þær eru nú áætlaðar, þ.e.a.s. ef lífskjör almennings, framkvæmdir, atvinna og innflutningur væri sambærilegt nú og þá. Þegar viðreisnarstefnan hefur gefið þessa raun og gjaldþoli almennings er svo komið fyrir hennar tilverknað, að jafnvel hv. formaður fjvn. neyðist til þess að viðurkenna í framsöguræðu sinni fyrir fjárlögum nú í ár, að með engu móti sé hugsanlegt að halda áfram meiri skattpíningu en þegar sé framkvæmd, þá koma þessir herrar og heimta úrræði frá hendi stjórnarandstöðunnar. Sjálfir áttu þeir aldrei ráð við neinum vanda, svo að vitað væri, meðan þeir voru í stjórnarandstöðu. En nú heimta þeir úrræði af okkur, sem engan hlut höfum átt að þeirri öfugþróun, sem hér hefur orðið, heldur varað við henni eftir getu og barizt gegn henni eftir mætti. Auðvitað er engin leið út úr allri þeirri ófæru, sem stjórnarstefnan er að leiða þjóðina út í á flestum sviðum, önnur er sú að gerbreyta um stefnu í fjármálum, skattamálum og atvinnumálum og síðast, en ekki sízt, í kjaramálum almennings. Allt er þetta svo samslungið, að ekki verður sundur slitið, og ein tillögugerð , hlýtur að binda aðra. En þó að svo sé, þá er ég víss um það, að enn þá er ekki svo illa komið, að hæstv. ríkisstj. væri ekki kleift, ef hún hefði til þess nokkurn vilja, að standa við fyrirheit um afnám þessa skatts, enda þótt allar viðreisnaraðgerðir hennar að öðru leyti stæðu óbreyttar. Það er áætlað, að þessi skattur gefi ríkissjóði sjálfum rúmlega 130 millj. kr. á næsta ári. Það er minni upphæð en gróði ríkisbankanna nemur á þessu ári. Og hvernig er það t.d. með alla 20 sparnaðarliðina, sem hæstv. fjmrh. taldi upp á síðasta þinginu, sem vinstri stjórnin var við völd, og hélt þá fram að gætu sparað ríkissjóði jafnvel hundruð milljóna? Ætli mætti ekki gera einhverjar af 23 sparnaðarhugmyndum meiri hl. fjvn. nú að veruleika strax á næsta ári, þó að sumar þeirra séu að vísu fráleitar? Þarf t.d. margra ára athugun til þess að spara þær tugmilljónir, sem sannanlega fara til veizluhalda ríkisstjórnarinnar og stofnana hennar? Gætu gróðafélögin, sem öll til samans greiða einar 50 millj. beint til ríkissjóðs, ekki þolað nokkrar auknar byrðar? Og hvers vegna eru sum mestu auðfyrirtæki landsins, eins og t.d. vátryggingarfélögin, skattfrjáls með öllu? Nei,ð ég veit að það er tilgangslaust að telja svo áfram. Hæstv. ríkisstj. og ráðherrar hennar munu ekki viðurkenna, að nokkur aðili í landinu geti sparað nema verkafólkið og aðrir launamenn, sem marga hverja skortir nú þúsundir og jafnvel hátt á annan tug þúsunda í laun á ári til þess að geta lifað álíka lífi og þeir gerðu, áður en viðreisnin kom til sögunnar. Almenningur er ekki einasta eini aðilinn, sem getur sparað að dómi stjórnarflokkanna, heldur eini aðilinn, sem hægt er að leggja á nýjar byrðar að hennar dómi. Þessi söluskattsviðauki, sem hér er rætt um, er aðeins einn þátturinn í þeirri stórfelldu dýrtíðarhækkun, sem viðreisnin hefur skapað. Afnám hans hefði töluverða þýðingu í þá átt að draga úr þeirri allsherjar kjaraskerðingu, sem orðið hefur. hjá launamönnum. Ég hef áður skýrt frá því, hver áherzla hefur verið lögð á það af hendi verkalýðssamtakanna að fá fram efndir á því loforði að nema þennan skatt úr gildi. En sem dæmi þess, hver áhrif hann hefur í verðlaginu, vil ég nefna aðeins þrjú dæmi, sem sýna það vel, að um verulegar verðlagslækkanir yrði að ræða, ef skatturinn yrði af tekinn. Þannig hefur verið reiknað út af aðilum, sem verða ekki véfengdir, að 7% eða nákvæmlega 6.95% - af verði timburs og margra fleiri byggingarvara er fólgið í þessum söluskattsviðauka. Af algengum neyzluvörum almennings mun skatturinn nema frá 6 til 71/2% að öllum jafnaði, t.d. á ýmsum vefnaðarvörum nálægt 6% og á sumum innfluttum matvælum 8%. Þessi dæmi ættu að geta skýrt að fullu þá áherzlu, sem samtök launafólks úr öllum flokkum leggja á það, að þessi dýrtíðarvaldur verði skorinn í burtu, og líka skýrt þau drengilegu tilboð launþegasamtakanna að meta þann aukna kaupmátt, sem með slíkri ráðstöfun fengist, til jafns við launahækkanir. En þessi afstaða er ein og söm innan alþýðusamtakanna hjá mönnum af öllum stjórnmálaskoðunum. Þegar þessa er gætt, verður enn óskiljanlegri sú dæmalausa framkoma hæstv. ríkisstjórnar að vilja ekki ræða þetta mál til hlítar við fulltrúa Alþýðusambands Íslands, sem sérstaklega hafa verið til þess kjörnir. Hæstv, fjmrh. taldi mig hafa farið með ósvífnustu ósannindi, þegar ég skýrði frá því hér við 1. umr. málsins, að ríkisstj. hefði slitið viðræðum, sem hafnar voru í byrjun nóvember s.l., viðræðum, sem áttu að vísu að snúast um fleiri atriði, en þetta lá þó fyrir sem fyrsta og stærsta málið. Hæstv. ráðherra leyfði sér að láta liggja að því, ef ekki fullyrða, að hin kjörna nefnd Alþýðusambandsins hefði ekki neinn áhuga á viðræðunum, sagði, að hún hefði ekki látið til sín heyra, siðan þessi fyrsti fundur hefði verið haldinn. Ég læt mönnum nú eftir að dæma, hvor okkar sýnir sannleikanum meiri ósvífni, ég eða hæstv. ráðh., þegar eftirfarandi er haft í huga: að á fundinum, þessum eina viðræðufundi, sem mun hafa verið hinn 3. nóv. s.l., sagði ríkisstj. í lok fundarins nefndarmönnum Alþýðusambandsins, að hún mundi kalla aftur á nefndina, þegar hún teldi það hafa einhvern tilgang og það væri tímabært. En frá hæstv. ríkisstj. hefur síðan ekkert heyrzt, og síðan er liðið nokkuð á annan mánuð. En hvað hefur svo gerzt, á meðan nefndin bíður eftir náðarsamlegri áheyrn hæstv. ríkisstj.? Jú, ekkert annað en það, að þessi hæstv. ríkisstj. er hér og nú að ráða til lykta stærsta umræðuefninu, sem vera átti. Á sama tíma lætur hún svo málgagn sitt, Morgunblaðið, lýsa því sem lítillækkandi athæfi, að ríkisstj. setjist að samningaborði með launþegasamtökunum, og stæra sig af því, að það sýni einmitt styrk hennar og festu, að hún skuli ekki láta slíkt henda sig. Ef þetta er ekki að slíta viðræðum, eins og ég orðaði það, sem efnt var til af hálfu Alþýðusambandsins, þá kann ég ekki mál að skilja. Og a.m.k. held ég, að ekki geti verið um það deilt, að umræðunum af hálfu ríkisstj. um þetta mál, um lækkun söluskattsins, var slitið, um leið og þetta frv., sem hér er til umr., var lagt á borð hv. þm. Ég ætla, að ég hafi nú fært fram fullgildar ástæður fyrir því, að það ber að fella þetta frv. Og ég vil aðeins endurtaka það að lokum, sem ég hef áður sagt, að ég fagna því, að rökstuddar vonir standa til, að svo verði gert, þar sem í þessari hv. deild á sá þm. sæti, sem ræður úrslitum um afgreiðslu þess, en hefur innan alþýðusamtakanna beitt sér sérstaklega fyrir því, að þessi óréttláti og almenningi þungbæri skattur verði af tekinn, eins og lög standa til. En verði þetta frv. fellt hér í hv. þd., hlýtur afgreiðsla fjárlaga að koma til nýrrar endurskoðunar og þá jafnframt öll sú stjórnarstefna, sem nú ógnar í senn bæði atvinnulífinu í landinu og lífskjörum almennings, og hygg ég, að ekki yrði unnið þarfara né þakklátara verk af hendi alþjóðar. Ég held, að ég sé ekki orðinn hv. frsm. meiri hl. fjhn. skuldugur, svo að teljandi sé, nema vera kynni, að hann ætti inni hjá mér svar við spurningu, sem hann beindi til mín sérstaklega í lok máls sins og hafði við orð, að mér yrði stefnt fyrir einhvern æðri dóm, ef ég gerði ekki nú þegar grein fyrir henni. Spurningin var um það, hver trygging væri fyrir því, að kauphækkanir rynnu nú ekki út í sandinn, ef ég og mínir samherjar fengjum því ráðið, sem við leituðumst nú við, eins og hann orðaði það, að farið yrði í almenn verkföll. Ég kannast ekki við það, að ég eða mínir samstarfsmenn í verkalýðsfélögunum hafi sérstaklega sem númer eitt hvatt til verkfalla. Við höfum krafizt leiðréttingar á launakjörum almennings, eins og við teljum efni standa til, og við höfum krafizt þess, að ríkisstj, gerði raunhæfar ráðstafanir til þess að bæta lífskjörin frá því, sem nú er, og skila nokkru af því, sem hún hefur af launamönnum tekið. En ég hygg, að það séu ýmsir fleiri, sem muni þá þurfa að svara til saka í þessu efni, sem hv. frsm. ræddi hér um, eins og t.d. hv. 10. þm. Reykv. (EggÞ), hv. 12. þm. Reykv. (PS), flokksbróðir frsm., Guðjón Sigurðsson og ýmsir fleiri, en í till., sem þessir menn báru fram á síðasta Alþýðusambandsþingi, segir svo, eftir að upp hafa verið taldar ýmsar kröfur á hendur ríkisstj., eins og t.d. númer eitt almenn lækkun á vöruverði, m.a. með niðurfellingu viðaukasöluskatts í tolli, lækkun aðflutningsgjalda og ströngu verðlagseftirliti, að útsvör á láglaunafólki verði lækkuð verulega og vextir verði lækkaðir á íbúðarlánum og lánum til framleiðsluatvinnuveganna; enn fremur, að almenn vinnuvika verði stytt um 4 klst., laun verkakvenna verði hvergi lægri en 90% af hliðstæðum launum karla, og ýmsar fleiri kröfur, sem þeir settu þar fram - og eftir að þeir hafa talið þessar kröfur fram, segja þeir, með leyfi forseta: „Verði ekki, svo að viðunanlegt sé að dómi verkalýðsfélaganna, orðið við þeim kröfum, sem að framan greinir, lítur þingið svo á, að ekki verði komizt hjá því að setja fram beinar kaupkröfur, er bæti þá kjararýrnun, er orðið hefur.“ Það er svo sem ekkert um að villast, hvar þessir menn standa, eftir að þetta frv. og allar undirtektir ríkisstj. við þessar kröfur eru ljósar. Ég sé ekki betur en þeir séu límdir upp við hliðina á mér og öðrum samherjum mínum innan verkalýðshreyfingarinnar um það að krefjast hærri launa. Hitt er svo annað mál, hvenær full trygging er fyrir því, að launabarátta leiði til varanlegrar hagsældar, að full trygging sé fyrir því, að ríkisvaldið taki það ekki aftur. Ég held, að slík trygging verði aldrei til. Ég held, að lífskjörin séu eitt af því, sem launamenn og almenningur í landinu verður alltaf að vera að berjast fyrir, með þessum hættinum eða hinum. En næst mundi verða því að ná slíkri tryggingu, ef í landinu væri ríkisstj., þar sem verkalýðshreyfingin hefði veruleg áhrif og tryggði það með áhrifum sínum á löggjafarvaldið, að framleiðsluaukningin yrði t.d. nægilega ör til þess að halda uppi batnandi lífskjörum og tryggði það, að skipting þjóðarteknanna væri sem réttlátust. Ég er sannfærður um það, að verkalýðshreyfingin mun, þó að það kunni eitthvað að dragast, skapa sér slíka tryggingu. En það gerir hún vitanlega ekki, meðan hæstv. núv. ríkisstj. er við völd í landinu.



Herra forseti. Það er nú sennilega mál, að ég láti til mín heyra í þessum umr., svo mjög sem hv. stjórnarandstæðingum hefur orðið tíðrætt um mína fyrri afstöðu til þessa máls og afstöðu mína á síðasta Alþýðusambandsþingi, í flokksfélögum og víðar, og ætla ég mér í leiðinni að fara nokkuð almennt orðum um málið, þar sem tilefni hefur verið til þess gefið. Við 1. umr. þessa máls véku hv. stjórnarandstæðingar máli sínu mjög að Alþfl., báru saman afstöðu hans til skattamála fyrr og nú, vitnuðu til gamalla ummæla forustumanna flokksins, m.a. um álagningu söluskatts á fyrri þingum. Í öllum þessum samanburðartilraunum gætti þess mjög, sér í lagi hjá hv. framsóknarmönnum, að þeir höfðu þungar áhyggjur, svo að vægt sé að orði komizt, af pólitískri framtíð Alþfl. og töldu hana í tröllahöndum, þaðan sem fáum mundi auðnast að bjarga honum, nema ef vera kynni þá hinum frelsandi konungssyni, Framsfl. Í þessu andvökuástandi og þungum þönkum framsóknarmanna vil ég aðeins minna þá á, að það er aðeins rúmt ár síðan þeir lýstu því yfir allmargir, einmitt úr þessum sama ræðustól, að Alþfl. mundi ekki lifa af vorkosningarnar 1959, þess vegna væri óþarfi að breyta kjördæmaskipuninni hans vegna, eins og þeir sögðu. Þegar flokkurinn svo jók fylgi sitt í þessum kosningum, þá var framsóknarmönnum nokkur vandi á höndum. En flokkurinn var ekki lengi að finna ráðninguna á þessari fylgisaukningu. Nú var bara sagt, að Sjálfstfl. hefði leigt, lánað og selt fylgi sitt yfir til Alþfl. og það mundi sannast á fylgishruni flokksins í haustkosningum. Nú fór sem fyrr, að hinn vondi Alþfl. jók fylgi sitt í haustkosningum og það svo, að sýnilegir áverkar, sem flokkurinn hafði af ýmsum ástæðum - ég segi ýmsum ástæðum - áður hlotið, voru horfnir. Ég læt þetta nægja til að sýna fram á spámannlegan vöxt þeirra framsóknarmanna, þegar þeir gera sig líklega til þess að spá um framtíð Alþfl. Alþfl. hefur ekki til þessa stafað neinn ótti af eða hann þurft að hræðast spádóma Framsfl. Óskhyggjan um tortímingu Alþfl. sýnir bezt, hvert hugarástand ríkir nú á heimili framsóknarmanna, auk þess sem beinar aðgerðir flokksins undanfarna mánuði vitna ef til vill bezt þar um. Hv. 3. þm. Norðurl. v. (ÓlJ) gerði sér mjög tíðrætt í ræðu sinni um þá algeru stefnubreytingu, sem orðið hefði á grundvallarstefnu Alþfl. almennt í skattamálunum. Þm. virtist furðu lostinn yfir þessari stefnubreytingu og lét sem svo, að Alþfl. væri nú fyrst eftir tvennar alþingiskosningar og stórpólitísk umbrot með þjóðinni að upplýsa þessa stefnubreytingu sína. Þessi hv. þm. sat sjálfur oft á Alþingi sem varamaður á síðasta kjörtímabili, þ.e. fyrir hinar tvennar almennu alþingiskosningar síðustu, og hefur áreiðanlega þess á milli fylgzt vel með gangi þjóðmála innan þings og utan. Það verður því að fyrirgefast, þótt tekið sé varlega á slíkum málflutningi, þegar eftirfarandi atriði eru upplýst, sem þó skal gert einu sinni enn. Á flokksþingi Alþfl. 1956 voru skattamál rædd ýtarlega og um þær umræður deilt mikið í blöðum flokksins og útvarpi. Umræður þessar snerust að .mestu leyti um að breyta tekjuöflunarleiðum ríkisins, m.a. með lækkun beinna skatta. Endanleg ákvörðun var ekki tekin þá, en málið þar á eftir mjög rætt í flokksfélögum og samþykktir þeirra birtar opinberlega í blöðum. Á Alþingi 1957 fluttu allir þáverandi þm. flokksins, sem sátu ekki í ráðherrastólum, þingsályktun þess efnis, að fram færi athugun á afnámi tekjuskatts og lækkun útsvara, auk breyttrar innheimtuaðferðar á þeim opinberu gjöldum, sem einstaklingar yrðu að greiða. í Þingsályktun þessi var samþykkt hér á Alþingi 30. maí 1958. Á þingi flokksins haustið 1958 var einróma samþykkt stefnuyfirlýsing í þessum málum á grundvelli fyrri umræðna og fyrrnefndrar þingsályktunar og ýtarlegra umræðna í hinum ýmsu deildum flokksins og málgögnum hans. Á nýafstöðnu þingi flokksins var enn ítrekað hið breytta viðhorf flokksins í þessum málum og í stuttu máli færð fyrir því rök, sem grundvallast á gerbreyttum aðstæðum íslenzkrar alþýðu og landsmanna yfirleitt frá því, er hin fyrri stefna var tekin. Miðað við staðhætti þá og nú var stefnan í báðum tilfellum rökrétt og nákvæmlega rökstudd. Alþfl. hefur í þessu máli sem öðrum reynt að forðast það í almennum málum að verða taglhnýtingur steinrunninna kennisetninga. Kennisetningar eru góðar. En tímans tönn hefur unnið á því, sem meira hefur mátt sín í fari þjóðarinnar en 40 ára gömul stefna í skattamálum. Forusta og framsýni stjórnmálaflokka byggist á því, að þeir hafi djörfung til að viðurkenna í verki breytta þjóðfélagshætti. Eða hver vill segja, að aðstaða og viðhorf manna sé nú sama og í árdögum þessarar aldar? Það mun enginn gera. Alþfl. telur nú að vel athuguðu máli, að þessi breyttu viðhorf, stefnan inn á meiri óbeina skatta í stað beinna, sé stefna framtíðarinnar. Þess vegna mun hann við svipaða staðhætti ótrauður halda þá braut í anda þeirrar stefnu. Af því, sem ég nú hef hér sagt, ætla ég, að það verði ekki með neinum rökum sagt, að Alþfl. sé nú fyrst, eins og komizt var að orði, að birta umbjóðendum sínum hin breyttu viðhorf. Um þessa stefnu hefur tvisvar verið kosið í almennum þingkosningum með þeim árangri, sem ég áðan lýsti. Í sambandi við það mál, sem hér er á dagskrá, framlengingu 8% söluskatts í tolli, var þessum sömu þm. og þó sérstaklega hv. 5. þm. Norðurl. e. (BjörnJ) tíðrætt um og mjög hugsað til persónulegrar velferðar mínnar í stjórnmálum, og hann ítrekaði þessar yfirlýsingar sínar aftur nú og treysti að sjálfsögðu á þær, eins og ég veit að hann hefur margoft sýnt áður, að hann ber til mín ákaflega mikið traust, þó að það traust hafi ekki sýnt sig við þær tillögur, sem hann var að vitna til á síðasta Alþýðusambandsþingi, og ég minnist þess ekki, að hann hafi léð tillögum okkar fylgi þar, þó að þær hins vegar þyki góðar til þess að smjatta á þeim nú. Þar á meðal var til þess vitnað, að ég hefði lýst því yfir með atkvæði mínu og í ræðum á Alþýðusambandsþingi, að ég vildi afnám þessarar skattheimtu. Auk þeirrar afstöðu minnar var vitnað til, að Alþýðuflokksfélag Reykjavíkur og ef til vill fleiri hópar minna flokksbræðra vildu afnám þessarar skattheimtu. Af því að það kom fram og líta verður svo á, að flest ljós séu nú að slokkna fyrir okkar ágætu stjórnarandstöðu, þá vil ég upplýsa hana í þessu myrkri um það, að sennilega er þetta það sannasta, sem fram kom í þeirra málflutningi við 1. umr. málsins. Ég hef ekkert farið dult með þessa skoðun mína, að ég vildi stuðla að afnámi þessa skatts. Hins vegar liggja fyrir ákveðnar staðreyndir, sem mér eins og hv. stjórnarandstæðingum ber skylda til þess að horfast í augu við. Skattur þessi á að gefa íslenzka ríkinu 168 millj. á næsta ári. Að afnema þessar tekjur þýðir því annað tveggja, að draga verður úr útgjaldaliðum ríkisins jafnháa upphæð eða að öðrum kosti vísa á aðra jafntrygga tekjulind, sem við teldum æskilegri. Þrátt fyrir þá óbreyttu skoðun mína að vinna að afnámi þessa skatts, hef ég ekki frekar en hv. stjórnarandstæðingar í dag nægjanlega vel rökstuddar tillögur í þessum efnum, og því miður hafa slíkar tillögur ekki heldur birst í ykkar málflutningi, góðir stjórnarandstæðingar. Ég læt mér ekki á sama standa, úr hvaða útgjöldum ríkisins verður dregið eða inn á hvaða nýjar skattheimtubrautir verður lagt. Og ég er þess fullviss, bæði eftir umr. á Alþýðusambandsþingi, í miðstjórn Alþýðusambandsins og annars staðar, þar sem flokksbræður hv. 5. þm. Norðurl, e. hafa átt hlut að þessum málum, að þá er þar m.a. sá ótti, sem mjög hefur borið á í þessum umr., að við viljum jafnframt kröfunni um það að fá afnám þessa skatts hafa hönd í bagga með, inn á hvaða tekjuöflunarleiðir yrði lagt á ný eða úr hvaða útgjöldum ríkisins yrði dregið. Ég geri t.d. ekki ráð fyrir því, að þessi hv. þm. eða flokksbræður hans vildu t.d. draga úr þeim stuðningi, sem örkumla fólk og sjúkt í landinu fær í gegnum núverandi almannatryggingakerfi, en það er vitað, að allverulegur hluti þessara tekna fer til þeirra hluta. Í stað þess hluta verður að finna nýja tekjuöflun. Meðan kröfur minar í þessum efnum eru ekki betur rökstuddar en raun ber vitni um og þá jafnframt ekki heldur hv. stjórnarandstæðinga, þá lýsi ég þeirri skoðun minni, að á meðan svo er ástatt, þá tel ég ábyrgðarlaust og nálgast sýndarmennsku eina að greiða atkvæði gegn frv. Fyrir verða að liggja ákveðnar og raunhæfar tillögur í þessum efnum. Ég mun eftir sem áður halda áfram, eftir því sem aðstaða mín leyfir, - og ég verð nú að segja, að þrátt fyrir það ofurtraust, sem hv. 5. þm. Norðurl. e. virtist áðan til mín hafa, þá treysti hann mér þó ekki til þess að vinna að þessum málum fyrir Alþýðusambandið áfram, þó að hann virtist vilja láta þdm. halda, að hann hefði eitthvert sérstakt ofurtraust á mér í þessum málum, - ég mun halda áfram, eftir því sem aðstaða mín leyfir, að reyna að fá fram þann vilja minn, að óþarft verði að innheimta þennan skatt. En mér er fyllilega ljóst, að í því efni dugir ekki kröfugerðin ein, þar verða jafnframt til að koma undirbúnar tillögur, betri en nú liggja fyrir, annars væru slíkar kröfur blekkingar. Og það var áreiðanlega ekki meining þeirra, sem lýst hafa sig andviga skattheimtu þessari, að fara með slíkt, það verð ég að fullyrða, jafnvel fyrir hönd flokksbræðra hv. 5. þm. Norðurl. e. Hv. 3. þm. Norðurl. v. lýsti því yfir, að hann teldi það höfuðatriði - já, höfuðmál þjóðarinnar nú, að hæstv. ríkisstj. færi frá völdum sem fyrst, það væri ráðið við öllum aðsteðjandi erfiðleikum. Að sjálfsögðu er engin ríkisstj. eilíf í lýðræðislegu skipulagi. En íslenzku þjóðinni nægir ekki það eitt, að nákvæmlega séu upp talin þau atriði, sem ríkjandi ríkisstj. eigi ekki að gera. Það eru jafnframt gerðar kröfur til þess, að þeir hinir sömu segi frá því skýrt og skorinort, á hvern annan hátt eða annan veg þeir hyggist leysa þann efnahagslega vanda, sem velflestir eru sammála um að fyrir hendi sé. Við vitum m.ö.o., hvað það er, sem þeir eru á móti. Ég vænti þess nú, að hv. stjórnarandstæðingar skýri ljóslega frá því, á hvern hátt þeir vilji eða mundu leysa aðsteðjandi vandamál. Fyrr en það hefur verið gert, geta þeir ekki vænzt þess, að neikvæðar ræður einar og skrif verði tekin alvarlega. Þetta leyfi ég mér að segja, þrátt fyrir þær afsakanir og úrræðaleysi, sem komið hefur fram í ræðum þeirra tveggja frsm., sem minni hl. fjhn. skipuðu.



Herra forseti. Ég hef aðallega kvatt mér hljóðs í tilefni af ræðum hv. stjórnarandstæðinga við 1. umræðu þessa máls, þar sem m.a. var nokkuð gert að því að vitna til orða tveggja forustumanna Alþfl., Haralds Guðmundssonar og Gylfa Þ. Gíslasonar, frá árinu 1953 um söluskatt, þar sem þeir telja þann skatt ranglátan. Vildu þessir hv. ræðumenn með þessu benda á, að Alþfl. hefði alveg snúizt í málinu og væri orðinn umskiptingur. Út af fyrir sig, þegar þetta er hugleitt, gæti maður auðvitað spurt framsóknarmenn alveg gagnstæðrar spurningar: Ef þeir töldu þann söluskatt, sem þeir stóðu að árið 1953, réttlátan, hvers vegna telja þeir þá söluskatt nú á árinu 1960 vera ranglátan? Hitt er svo annað mál, að maður verður vitanlega að athuga allar forsendur. Þegar Alþfl. metur það, hvort hann telur einhvern skatt réttlátan eða ranglátan, þá hefur það mjög mikið að segja í hans augum, hvernig á að verja skattinum. Þessum söluskatti, sem lagður var á á s.l. vetri og nú er hér verið að framlengja hluta af, er, eins og allir vita, aðallega varið með þrennum hætti. Söluskatturinn hefur í fyrsta lagi gengið til þess að vega upp á móti tekjumissi ríkissjóðs, vegna þess að meginhluti tekjuskattsins var felldur niður. Í öðru lagi hefur fjórðungur af þessum söluskatti gengið til sveitarfélaganna, og það hefur beinlínis orðið til þess að lækka útsvör um þá upphæð. Á s.l. ári var þetta 56 millj. kr., og árið 1961 er gert ráð fyrir því, að þetta verði 71 millj. kr., og fjórðungurinn af söluskattinum fer til sveitarfélaganna, hvort sem það er söluskatturinn 3% af viðskiptum innanlands eða viðaukasöluskatturinn í tolli, þannig að þegar hv. stjórnarandstæðingar eru að berjast gegn þessu frv., þá eru þeir þar með að berjast gegn því, að sveitarfélögin fái allmikla tekjustofna, sem auðvitað verða til þess, að útsvör eru lækkuð. Í þriðja lagi hefur þessi söluskattur farið til þess að afla ríkissjóði tekna til þess að standa undir hinum stórkostlega auknu útgjöldum til almannatrygginganna. Þegar á allt þetta er litið, getum við Alþýðuflokksmenn vart hugsað okkur, að hægt sé að verja nokkrum skatti betur en hér hefur verið gert. Það er svo auðvitað, að þegar hugleidd er afstaða Alþfl. til söluskattsins 1953, er ekki nóg að tala bara um söluskatt, því að söluskattur getur vissulega verið mismunandi. Söluskattur getur verið margs konar eðlis. En það vildi ég leggja alveg sérstaka áherzlu á, að afstaða Alþfl. til söluskatts, - söluskatts, sem er þá jafn á flestar eða allar vörur, - hlýtur að fara eftir því, hverjir tollar og aðflutningsgjöld eru lögð á vörur. Ég tel ekki nokkrum vafa bundið, að frá því 1953 hafa tollar og aðflutningsgjöld á hátollavarningi og óhófsvöru hækkað alveg stórkostlega, og því eru auðvitað takmörk sett, hvað hægt er að bæta þar á ofan, þannig að það gilda allt önnur hlutföll nú en 1953. Nú er það líka þannig, að innfluttar neyzluvörur, eins og kaffi og sykur og hveiti, eru niðurgreiddar. Ekki var það 1953. Þess vegna er það, þegar Alþfl. er að taka afstöðu til þess, hvort hann eigi að fallast á söluskatt í innflutningi, sem sé jafn á allar vörur, þá hlýtur það auðvitað að vera meginforsenda, hvaða aðflutningsgjöld og tollar séu lagðir á og í hvaða hlutföllum á vörurnar yfirleitt. Og þetta hefur breytzt mjög mikið frá því 1953. Þess vegna er hér ekki um sambærilega hluti að tefla. Það er líka núna þannig með söluskattinn í viðskiptum innanlands, 3%, sem er eingöngu lagður á lokastig viðskipta, það er m.a. gert til þess að hann sé innheimtanlegri og síður hætta á því, að þeir, sem innheimta skattinn, standi ekki skil á honum. Áður skilst mér með söluskattinn, að hann hafi verið á mörgum stigum viðskipta hér innanlands og miklu erfiðara að eiga við hann. Það er þess vegna alls ekki verið að tala um sambærilega hluti og sambærilegar forsendur, þegar er verið að tala um afstöðu Alþfl: foringjanna 1953 og þá afstöðu, sem Alþfl. hefur í dag. Við þetta er svo hægt að bæta því, að Alþfl. hefur breytt um stefnu í skattamálum. Hann hefur viljað hverfa nokkuð frá beinum sköttum, en taka upp óbeina skatta í staðinn. Þess vegna er stuðningur hans við söluskatt yfirleitt alveg í samræmi við stefnu hans nú. Það er út af fyrir sig heiðarlegt, þó að einhverjir flokkar skipti um stefnu eða breyti um stefnu í tilteknum málum eins og skattamálum. Hjá Framsfl. virðist þetta nokkuð annars eðlis. Hann skiptir að vísu oft um stefnu eða afstöðu, ekki vegna þess kannske, að hann hafi skipt um stefnu samkvæmt ákvörðun flokksþings eða neitt slíkt, - nei, hann skiptir bara um stefnu eftir því, hvort hann er í stjórn eða stjórnarandstöðu. Þegar þessi flokkur er í stjórn, þá er sjálfsagt að leggja á alla skatta og tolla og söluskatt, en þegar hann er í stjórnarandstöðu, þá er hann á móti öllum sköttum og tollum. Slíka afstöðu vill Alþfl. ekki tileinka sér. Það má svo benda á í sambandi við þetta, þótt það komi söluskattinum ekki beinlínis við, að hv. 3. þm. Norðurl. v. sagði orðrétt í sinni ræðu hér við 1. umr., með leyfi forseta, þannig: „Ég hef aldrei haldið því fram, að vandinn í efnahagsmálunum hafi verið lítill, þegar núv. hæstv. ríkisstj. tók við. Ég hef hins vegar sagt, að hann hafi verið mikill. Og hann varð það að nokkru leyti meðfram vegna ábyrgðarlausra aðgerða, sem Alþýðuflokksstjórnin stofnaði til á árinu 1959.“ Það má náttúrlega skjóta því hér inn, að við efnahagsmálaumræðurnar á s.l. vetri sagði formaður þingflokks Framsfl. einmitt þveröfugt. Hann sagði, að vandinn væri nú minni en oftast áður, - að vísu sagði hann svo í annarri ræðu um svipað leyti, að hann væri meiri, og átti þá vitanlega við alveg sama tíma, það var svo stutt á milli. Þetta er sagt til þess að benda almennt á málflutning þessara hv. framsóknarmanna í efnahagsmálunum. En það, sem ég vildi líka gera að umtalsefni, er, að þessi hv. þm. sagði, að vandinn hefði orðið mikill meðfram vegna ábyrgðarlausra aðgerða, sem Alþfl. stjórnin stofnaði til á árinu 1959. Nú var það svo, að um þær aðgerðir - niðurfærsluna - stóð Framsókn með Alþfl. Það var fyrst og fremst um eitt atriði, sem var ágreiningur, það var um kaupið til bænda. Framsfl. vildi, að bændur fengju meira út úr þessu en Alþfl. vildi, og Framsfl. kom ekki sínum hlut fram, - þannig að ef það hefði verið vegna ábyrgðarlausra aðgerða, sem að vísu er alrangt, sem vandinn hefði vaxið, þá hefði Framsfl. vissulega átt hlut að þeirri ábyrgð. Til þess að fara nokkrum fleiri orðum um stefnu Framsfl. almennt í skattamálum, þá vil ég hér, með leyfi hæstv. forseta, lesa örfá orð upp úr Tímanum, það er föstudaginn 2. okt. 1959. Þá er sagt frá kosningafundi í Keflavík, þar sem m.a. núv. þm. Framsfl., Jón Skaftason, hélt ræðu, og þarna í Tímanum er tekinn upp útdráttur úr ræðunni, örstuttur útdráttur um skattamálin, og ég vildi - með leyfi hæstv. forseta - lesa þetta hér. Þar segir svo: „Hann drap fyrst á skatta- og útsvarsmálin og benti á þá staðreynd, að beinu skattarnir væru nú orðnir svo þungir, að í ýmsum tilfellum yrði vart undir þeim risið, ekki sízt útsvarsþunginn. Flestum væri nú orðið ljóst, að hér þyrfti gagngerðra breytinga við. Hann minnti á, að Framsfl. hefði á undanförnum árum haft forgöngu um nær allar breytingar til bóta í skattamálum. Þar eru helztar lækkanir á tekjuskatti af lágtekjum, sem Eysteinn Jónsson hefur beitt sér fyrir, skattfrádráttur sjómanna og framtal hjóna hvors í sínu lagi o.fl. Á sama tíma hefur nær engin breyting verið gerð til bóta á útsvarslögum, og útsvör hafa því farið hækkandi ár frá ári. Þetta skapar einnig mikið ranglæti í garð þeirra, sem ekki draga undan skatti. Þeir heiðarlegu verða að borga brúsann fyrir hina. Ofan á bætast svo undarlegar ívilnanir á útsvörum pólitískra gæðinga. Ég get ekki betur séð, sagði Jón, en næsta Alþingi hljóti að verða að taka skatta og einkum útsvarsmálin til gagngerðrar athugunar og á næstunni verði hreinlega að hverfa af braut beinna útsvara og skatta að verulegu leyti, því að þessi mál brenna nú svo á bökum manna, að undan breytingu verður ekki komizt.“ Þetta voru orð Jóns Skaftasonar, tilfærð í Tímanum. Þegar þessi hv. framsóknarmaður er að tala um, að nauðsynlegt sé að hverfa af braut beinna útsvara og skatta að verulegu leyti, þá hlýtur hann auðvitað að meina það, að í staðinn verði horfið inn á braut óbeinna skatta. Önnur getur meiningin ekki verið. En þegar þessi skattamál voru hér til umr. á Alþingi á s.l. vetri, var ekki svo vel, að Framsfl. tileinkaði sér þessar skoðanir Jóns Skaftasonar, sem koma þarna fram. Nei, þvert á móti, þá vildi flokkurinn halda í beinu skattana, en barðist gegn þeim óbeinu. Og þetta sýnir einmitt það, að þegar hv. framsóknarframbjóðendur og þm. standa frammi fyrir kjósendunum, þá seilast þeir gjarnan til þess að túlka þau viðhorf í skattamálum, sem eru nátengd stefnu Alþfl. Hv. 1. þm. Norðurl. e. flutti hér framsögu fyrir sínu minnihlutaáliti, og hann vitnaði þar nokkuð í skýrslu norska hagfræðingsins Per Draglands. Það er nú út af fyrir sig fagnaðarefni, að framsóknarmenn skuli vera farnir að vitna í þessa skýrslu, sem erfiðlega gekk að fá birta í Tímanum, og ég held reyndar, að blaðið hafi aldrei birt hana, a.m.k. tregðuðust þeir mjög við því á sínum tíma. Og hann vildi m.a. styðja afstöðu sína gegn því að framlengja viðaukasöluskattinn, tollinn, með tilvísun til þessarar skýrslu. Að vísu gat ég ekki fundið það út úr þessum orðum, sem hann las, að þar væri reynt beinlínis að styrkja þessa skoðun. Hins vegar fyndist mér það ekki úr vegi, úr því að framsóknarmenn eru nú farnir að leggja svona mikið upp úr Per Dragland, sem ég mun vissulega gleðjast yfir, hvort þessi hv. þm. vildi ekki bara hringja í hagfræðinginn og bera þetta undir hann, hvort hagfræðingurinn teldi, að það væri réttmætt, eins og sakir stæðu, að fella þennan skatt niður, þannig að það færi ekkert á milli mála, að hv. þm. færi þó eftir þessari ráðleggingu. Annað sagði þessi hv. þm., sem mér fannst reyndar afar merkilegt, að stjórnarandstöðunni eða þeim bærí ekki skylda til þess að benda á neinar tekjur í staðinn fyrir þennan viðaukasöluskatt, í staðinn fyrir þessar 168 millj. Þetta var mjög fróðleg yfirlýsing, að stjórnarandstaðan telur sér það alls ekki skylt. Nú hefur þessi hv. þm. t.d. flutt hér frv., sem mundi valda ríkissjóði á næstu árum útgjaldaaukningu um 160 millj., til þess að láta fé í bændasjóði, sem eru févana nú. Ég held, að það geti ekki farið á milli mála, að stjórnarandstöðu, sem er ábyrg, hlýtur auðvitað að bera skylda til þess að benda á tekjuöflun í staðinn, annaðhvort sparnað eða tekjuöflun. Veit þessi hv. þm., að þegar hann lýsir því yfir, að þeim beri engin skylda til þess -  Á síðasta Alþýðusambandsþingi var samþykkt með atkv. meiri hl., þ.e.a.s. framsóknarmanna og kommúnista, tillaga um að setja fram kröfur til kjarabóta, beinar launahækkanir og ýmsar aðrar kjarabætur. Þessar kjarabætur mundi a.m.k. vera hægt að meta sem 30% kjaraaukningu frá því, sem nú er. Þeir settu það enn fremur fram í þessari samþykkt, að það þyrfti að breyta um efnahagskerfi, til þess að það væri unnt að verða við þessum kjarakröfum. Ég vil lýsa því yfir fyrir mig persónulega, að ég mundi mjög gjarnan vera til viðtals um að stuðla að því að breyta um efnahagskerfi, þannig að það væri hægt að veita landsfólkinu yfirleitt 30% kjarabætur. En ég vil bara fá einhverjar upplýsingar frá þeim, sem hafa þessar tillögur fram að færa og krefjast þess, að efnahagskerfinu væri breytt, um það, í hverju þessar breytingar ættu að vera fólgnar, svo að þessi glæsilega lausn á okkar vandamálum yfirleitt sé ekki falin fyrir þjóðinni. Ég vil þvert móti, að hún komi fram, að þessi mikli leyndardómur sé afhjúpaður, þannig að maður sé ekki hér að styðja efnahagsaðgerðir í sinni fávizku af því, að maður sjái ekki annað betra og það liggi einhvers staðar hulið fyrir framan mann, að það sé hægt að breyta efnahagskerfinu þannig, að það sé hægt að veita öllum mönnum 30% kjarabætur. Ég vildi skora á þessa menn, sem hafa þessar tillögur fram að færa, að afhjúpa nú leyndardóminn og láta menn heyra þessa stórglæsilegu lausn. Afstaða Alþfl. til þessa viðaukasöluskatts er sú, sem kom hér greinilega fram hjá hv. ræðumanni, sem talaði á undan mér. Auðvitað vill Alþfl. vinna að því, að unnt verði að afnema þennan viðaukasöluskatt, strax og þjóðfélagið hefur ráð á því og strax og efnahagslegar aðstæður eru fyrir hendi. Og það er meira en það, það er líka vegna þess, að Alþfl. telur, að einmitt með vörulækkunum, í því formi sé bezta kjarabótin fólgin. Þegar aðstæður leyfa og skilyrði eru fyrir hendi, til þess að unnt sé að bæta kjör almennings aftur á nýjan leik, þá telur Alþfl., að það sé langfarsælast, að það sé gert í því formi, að vöruverðið sé lækkað, en ekki á þann hátt, að kaupið sé hækkað. Því til viðbótar má svo að endingu vitna í hin glöggu rök norska hagfræðingsins Per Draglands, sem hv. 1. þm. Norðurl. e. vitnaði hér í, þar sem hann benti á, að þessi skattur, ef til lengdar léti, gæti hann á margan hátt verkað sem óheilbrigður verndartollur. Þess vegna, þegar aðstæðurnar skapast og efnahagurinn batnar á nýjan leik, þá telur Alþfl. einmitt, að það eigi að koma fram í þeirri mynd að lækka eða afnema þennan skatt, sem því miður er alveg óhjákvæmilegt að framlengja fyrst um sinn, eins og nú standa sakir.



Herra forseti. Um fjármálaskipulag hjóna koma nú til greina tvenn lög hér á landi, þ.e.a.s. lög nr. 3 frá árinu 1900 og lög nr. 20 frá 1923, Síðarnefndu lögin öðluðust gildi 1. jan. 1924 og gilda um fjármál hjóna, sem ganga í hjónaband eftir þann tíma. Þessi tvenn lög hafa að geyma mjög ólíka skipan um fjármál hjóna. Lög nr. 20 frá 1923 byggja á jafnræði hjóna. Þar er að vísu eins og áður byggt á þeirri meginreglu, að eignir hjóna séu sameign þeirra, þó að ýmsar sérreglur gildi um þá sameign. Allar eignir hjóna eru sem sagt hjúskapareign þeirra, þ.e.a.s. eins konar sameign, er þau eiga sameiginlegan rétt til, nema þær, sem gerðar eru að séreign eða annað leiði af persónulegu eðli eignarréttindanna. Fjármunir þeir, sem hvort hjóna á við giftingu eða eignast síðar, eru hjúskapareign þess. Hvort hjóna ræður sinni hjúskapareign með vissum takmörkunum, þ.e.a.s. samþykki beggja hjóna þarf til ýmissa þýðingarmikilla ráðstafana á hjúskapareign. En bæði hjónin eru þar jafnrétthá. Séreign getur byggzt á kaupmála hjóna eða fyrirmæli gefanda eða arfleiðanda. Hvort hjóna ræður auðvitað sinni séreign. Fjármálaskipulag eldri laganna er allt annað. Meginreglan er sú, að fjárréttindi hjóna séu sameign þeirra, stofnuð við hjúskapinn og nefnist félagsbú. Aðalreglan er þar sú, að bóndi hafi einn forræði félagsbúsins og sé einn og án atbeina konu sinni bær til þess að ráðstafa réttindum þeim, sem til félagsbúsins heyra, með samningum og til að skuldbinda félagsbúið. Frá þessari aðalreglu eru að vísu undantekningar, bæði þannig, að hluti eigna hjónanna getur verið séreign þeirra, og ræður þá auðvitað hvort sinni séreign, og eins þannig, að maðurinn þarf stundum samþykki konu sinnar til vissra ráðstafana á félagsbúinu. En aðalreglan er eigi að síður skýr, að það er bóndinn einn, sem hefur forræði á félagsbúinu. Það virðist í sjálfu sér óeðlilegt, að um fjármál hjóna gildi þannig gerólíkt skipulag eftir því, hvenær hjónabandið er stofnað. Fjármálaskipulag eldri laganna samrýmist, að ég hygg, illa réttarvitund manna nú á tímum um jafnræði kynjanna og um jafnræði hjóna í hjúskapnum. Hin eldri lög fela í sér ranglæti gagnvart konum þeim, sem þar eiga hlut að máli. Það má að vísu segja, að þeim konum fari fækkandi, eftir því sem lengur líður, og það má einnig segja, að það hefði átt að leiðrétta þetta ákvæði fyrr, þar sem þetta skipulag er nú búið að standa svona lengi. En það er eins og kom fram í framsöguræðu hjá hv. 1. flm. þessa máls, að það er betra seint en aldrei. Það er betra að leiðrétta það ranglæti, sem eftir er, þótt minnkandi fari samkv. eðli málsins, heldur en láta það standa áfram. N., sem hafði mál þetta til meðferðar, hefur athugað frv. og mælir einróma með samþykkt þess.



Herra forseti. Eftir lögum nr. 4 26. febr. 1946 er heimilt að selja ábúendum jarðeignir ríkisins, hafi þeir haft þar ábúð 3 ár eða lengur. Þó er þetta bundið vissum skilyrðum, t.d. þeim, að umsóknum fylgi meðmæli hreppsnefndar á hverjum stað, sýslunefndar undir sumum kringumstæðum, ef sérstaklega stendur á, og jafnvel Búnaðarfélags Íslands, ef jörðin er talin vel fallin til skiptingar eða nota í þágu almennings. Þá eru og ákvæði um, að undan skuli skilja við sölu námur og vatnsréttindi umfram það, sem er til heimilisnota af slíku, og enn, að jörðin skuli vera gerð að óðalseign eftir sérstökum lögum þar um. Hins vegar eru ekki lagaákvæði um sölu á jarðeign ríkisins, sem verið hefur í ábúð sama manns skemur en 3 ár eða í eyði, og er því talið, að þar um þurfi sérstök heimildarlög hverju sinni, og virðist sem svo, að inn í jarðasölulögin frá 1946 þyrfti að bæta ákvæði um þetta, svo að ekki þyrfti á hverju árí að fara með sölumál smájarða fyrir Alþ. og þvæla þeim þar í gegnum sex umr. Að því er snertir sölu Þorsteinsstaða í Höfðahverfi, Grýtubakkahreppi, er það að segja, að þetta er smájörð, nú í eyði, og er áður búið að leggja hluta landsins undir nýbýlið Áshól, sem stendur við jaðar Þorsteinsstaðalands, byggt út úr prestssetrinu Laufási. Hreppsnefndin í hreppnum telur, að land það, sem enn telst til Þorsteinsstaða, verði bezt notað með því að selja það tveim nábúum Þorsteinsstaða, bændunum í Yztuvík og á Áshóli, öðrum tiltekinn hluta, 25 dagsláttur, hinum það, sem þá er eftir. Sama er álit landnámsstjóra og stjórnarráðsfulltrúans í jarðeignadeild ríkisins. Landbn. þessarar hv. d. leggur til, að þetta verði gert og frv. samþ. með smávægilegri breyt., sem fylgir í nál. á þskj. 303. Einboðið er, að nánar verði fram tekið í afsali um forkaupsrétt ríkisins að landinu, ef til kemur, að ríkið vilji kaupa það aftur. Legg ég nú til, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 3. umr.



Herra forseti. Ég vil sem flm. þessa frv. þakka hv. landbn. fyrir jákvæða afgreiðslu og frsm. hennar fyrir hans grg. Ég vil lýsa því yfir, að ég hef ekkert að athuga við þá till. um viðbót við 1. gr., sem hv. landbn. flytur. Ég tel þá till. eðlilega og mun greiða henni atkv.

forseti (SÓÓ): Mér hefur borizt svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 10. des. 1960. Þar sem ég er á förum til útlanda til starfa í mannréttindanefnd Evrópu í Strassbourg og verð fjarverandi um tveggja vikna skeið, leyfi ég mér hér með, með skírskotun til 138. gr. kosningalaga, að fara þess á leit, að varamaður minn, Unnar Stefánsson viðskiptafræðingur, taki sæti mitt á Alþingi á meðan. Friðjón Skarphéðinsson. Til forseta efri deildar.“ Unnar Stefánsson er hér mættur í deildinni, og ég býð hann velkominn til starfa.