Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þetta mál er svo einfalt, að það þarf engra skýringa við. Ég geri ráð fyrir, að flestum finnist, að iðgjöld Sjúkrasamlags Rvíkur séu nú orðin nokkuð há og þau megi gjarnan vera lægri. Það mundi því þykja illt, ef þau yrðu hækkuð enn meir. Það er þó svo, að þau iðgjöld, sem nú eru, hafa verið ákveðin svona lág í trausti þess, að samlagið fengi aukin framlög frá hinu opinbera. Þegar iðgjöldin voru ákveðin, var ákveðið að reyna að fá lækkuð daggjöld á sjúkrahúsum ríkisins, þ.e. að þau yrðu ekki hækkuð, frá því sem þau voru á fyrra hluta þessa árs, en þau áttu að hækka fyrir síðara hluta ársins. Þetta tókst, en það nægir ekki. Það var því einnig ákveðið að reyna að fá aukin bein framlög ríkis og bæjarsjóðs til samlagsins, og því er þetta frv. komið fram. Þessi útgjaldaaukning nemur 2 kr. á hvern tryggðan mann. Hámark þess, sem ríki og bæir leggja nú fram fyrir hvern tryggðan mann, er 10 kr., og er nú farið fram á, að það hækki upp í 12 kr. Þessi upphæð mun nema nokkuð á annað hundrað þús. kr. frá ríkinu, og framlag bæjarsjóða mundi verða jafnhátt. Tekjuaukning Sjúkrasamlags Reykjavíkur mundi því nema um 250 þús. kr., og þótt þetta muni allmiklu fyrir Samlagið, þá eru þetta ekki stór útgjöld fyrir ríkissjóð samanborið við ýmsar aðrar upphæðir, sem nú eru veittar til ýmissa hluta, og sérstaklega, þegar borið er saman við það, sem ákveðið hefur verið að gefa með ýmsum framleiðsluvörum til þess að lækka þær í verði, þar sem ríkissjóður hefur greitt svo tugum milljóna skiptir. Þegar ríkissjóður er fær um að láta svo mikið fé af hendi til þess að lækka framfærslukostnað manna, virðist vera eitt af því sjálfsagðasta, sem beri að leggja fé í, að gera alþýðutryggingarnar fullkomnari og þar með lækka framfærslukostnað manna. Iðgjöldin hafa áhrif á vísitöluna, og lækkun þeirra hefur því áhrif:i vísitöluna til. lækkunar. Eins og nú standa sakir er framlag hins opinbera til Sjúkrasamlags Reykjavíkur í hámarki, því að það nemur 10 kr. á hvern tryggðan mann. Hjá öðrum sjúkrasamlögum mun þetta ekki vera í hámarki. Þetta mundi því fyrir sjúkrasamlög út um land verða meiri hækkun heldur en fyrir Sjúkrasamla g Reykjavíkur. Hins vegar mundi framlagið til sjúkrasamlaga úti um land ekki geta verið hærra en til Sjúkrasamlags Reykjavíkur og mundi að jafnaði verða talsvert lægra, eins og að undanförnu. Þá er spurningin, hvort nokkra nauðsyn hafi til borið að hækka þann hundraðshluta af ið,gjöldum, sem hinu opinbera ber að greiða. Í frv. er farið fram á, að hann verði hækkaður í 1/3 hluta. Þetta ákvæði mundi ekki hafa nein áhrif fyrir Sjúkrasamlag Reykjavíkur, vegna þess að það mundi nú vera í hámarki, 12 kr., og mundi því ekki hafa nein útgjöld í för með sér fyrir þann aðila, sem er hinn langstærsti aðili í þessu sambandi, Sjúkrasamlag Reykjavíkur. En okkur flm. þótti nauðsyn til bera að lækka þennan hundraðshluta upp í þetta, til þess að samlagið þyrfti ekki að hafa iðgjöldin óeðlilega há til þess að ná hámarkinu, því að það hefur þótt við brenna, að iðgjöldin hafi verið höfð há til þess að ná með þessum hundraðshluta framlagi frá því opinbera, og það hefur þótt tap fyrir sjúkrasamlögin að hafa iðgjöldin lægri en svo, að hámarki framlags hins opinbera yrði náð. Ég hygg. að ég þurfi svo ekki að fara um málið fleiri orðum. Ég hygg, að málið sé svo einfalt, að það sé nokkurn veginn skýrt fyrir hv. þdm. Vil ég leggja til, að málinu verði vísað til 2. umr. og allshn.



Herra forseti. - Það er nú nokkuð langt síðan ég kvaddi mér hljóðs í þessu máli, og var það í framhaldi af umr. og ummælum, sem þá höfðu farið fram. Ég vil í fyrsta lagi gera fyrirspurn til hæstv. forseta út af ummælum hv. þm. S.-Þ. Ég hjó í það, að hann talaði með nokkuð sérstökum blæ um tilgreinda borgara úti í bæ. Það er að vísu svo um hv. þm. S.-Þ., að það er ekki alveg óeðlilegt, að hann telji, að um sig geti gilt nokkuð sérstakar reglur, þar sem bæði er álit ýmissa manna, að þetta frv. sé einkanlega flutt honum til höfuðs, og meira að segja var hér einn fyndinn hv. þm., sem sagði, væntanlega með hliðsjón af því, sem hv. flm. sagði á dögunum út af öðru máli, að fallizt mundi verða á, að aðalbreyt. á menntamálaráði félli úr frv., ef boðið yrði, að Jónas Jónsson mætti ekki eiga sæti í menntamálaráði. Þá ganga og miklar sagnir um það, og hefur raunar opinberlega verið staðfest af hv. þm. S.-Þ. sjálfum, að vinir hans og flokksbræður hafi nýlega látið brenna upplag af því blaði, sem hann er við liðinn, beinlínis til þess að veita greinum hans frekari áherzlu og til þess að meira yrði tekið eftir þeim en ella. Og ef einnig er satt, sem fróðir menn segja, að einn af helztu vísinda- og fræðimönnum í landinu hafi nýlega ritað stóra bók um menningu Íslands, en hafi þurft að eyða drjúgum hluta af efni bókar innar í formála, sem stílaður er til hv. þm. S.–Þ., en hafi verið svo mikið niðri fyrir, að ekki hafi komizt allt í formálann, svo að höfundur hafi þurft að skrifa smáletraðan eftirmála til þess að koma að öllu því, sem hann þurfti að rita um Jónas Jónsson, - og ef loks er satt, sem fróðustu menn segja, að sjálfur hæstvirtur ríkisstjóri hafi í nýjársboðskap sínum varið drjúgum hluta ræðu sinnar í skeyti til þessa hv. þm., - ef þetta allt er rétt, þá er ekki nema von, að þessi hv. þm. telji, að um sig geti gilt aðrar reglur en um aðra hv. þm. og að hann megi líta á samborgara sína smærri augum en aðrir. Samt vil ég spyrjast fyrir hjá hæstv. forseta, hvort það sé þinglegt eða okkur hinum sé það leyfilegt að kalla vel metna og vammlausa borgara „vesalinga“, eins og hv. þm. S.-Þ. gerði hér á dögunum. Þetta er fyrirspurn um þingsköp, sem ég geri vegna þess, að ég er ekki kunnugur því, hversu vel menn þurfa að gæta tungu sinnar hér í hv. d. til þess að hljóta ekki ámæli hv. forseta fyrir, og til þess að fá vitneskju um, hvort það mundi verða átölulaust, ef við hinir tækjum upp slíkt orðbragð um valinkunna menn eins og hv. þm. S.-Þ. hefur haft hér við þessar umr. Ég skal annars ekki blanda mér í orðaskipti hv. þm. S.-Þ, og aðstoðarþingmanns hans, sem að vísu er kallaður landskjörinn, en mun vera sendur til eftirlits hv. þm. S.Þ. Það voru ummæli í ræðu hv. flm., sem gáfu mér tilefni til þess að bera fram fyrirspurn, aðallega til þess að fá upplýst, á hvaða grundvelli þetta frv. sé flutt og á hvaða meginhugsun það sé byggt. Hv. flm. sagði, að hann teldi sjálfsagt og eðlilegt, að í menntamálaráði ættu listamenn einir sæti. Ég hjó í það, að hv. þm. sagði þetta tvímælalaust. Og hann taldi það alveg sérstaka tillátssemi við þingið, að hann léti það þó hafa rétt til þess að balda fulltrúum í þessu ráði. En mér skilst, að þessi ummæli geti ekki staðizt nema því aðeins, að frv. hvíli á þeirri hugsun, eða a.m.k. að hv. flm. telji þá hugsun rétta, að listirnar hafi gildi fyrir listamenn eina - listirnar séu atriði, sem listamönnum einum komi við, þær séu efni, sem þeir einir eigi að segja um og þeir einir hafi vit á. Ef það er ekki þessi hugsun, sem þarna stendur á bak við, get ég ekki skilið þessa skilyrðislausu fullyrðingu hv. flm. Nú hafði ég álitið, að listirnar hefðu því aðeins þýðingu, að þær hefðu þýðingu fyrir alþjóð manna og fleiri heldur en listamennina eina, og það væri það, sem gerði menn að listamönnum, að þeir gætu framleitt eitthvað, sem hefði menningarþýðingu fyrir aðra heldur en þá sjálfa. Það er margt, sem hver borgari gerir sér til dægrastyttingar, og það kann að hafa svo eða svo mikla þýðingu fyrir hann sjálfan ýmislegt af því, sem þó getur ekki talizt styrks vert eða athyglisvert, vegna þess að það hefur ekki neina almenna þýðingu. Mér skilst aðall listamannsins liggja í því, að hann veitir samborgurum sínum miklu meiri heldur en hann veitir sjálfum sér, jafnvel þó að líf hans kunni einnig fyrst að fá gildi við það, að hann getur unnið að list sinni. Ég hef þess vegna á þessu alveg gagnstæða skoðun við það, sem mér virtist koma fram hjá hv. flm. Ég lít þannig á, að gildi listanna fari eftir gildi þeirra fyrir almenning og alla alþýðu manna. Og ég er sannast sagt þeim mun meira undrandi yfir ummælum hv. flm., sem þau eru í algerri andstöðu við það, sem í sjálfum Þjóðviljanum var alveg nýlega haft eftir einum af listamönnum þeim, sem einna harðast hafa gengið fram í þeirri deilu, sem er ástæðan til þessa frv., að því færi fjarri, að listamennirnir litu svo á, að þeir einir hefðu vit á listaverkum, og ef þeirra málstaður væri túlkaður frá því sjónarmiði, þá væri það alveg misskilningur á því, hvað fyrir þeim vekti. En ég gat ekki betur skilið heldur en hv. flm. héldi fram þessari að mínu viti furðulegu kenningu, sem málsvari listamannanna svo eindregið afneitaði. Og afstaða manna til frv. hlýtur auðvitað að fara mjög eftir afstöðu til þessa sjónarmiðs. Ef frv. er, eins og fram virðist koma, byggt á þessari meginhugsun, þá sýnist það vera mjög vanhugsað og illa frá því gengið, vegna þess að þá ætti að láta hverja listgrein ákveða algerlega sjálfa um öll mál, er hana varða, en ekki blanda þeim greinum saman þannig, að t.d. fulltrúi tónlistarmanna á eftir frv. jafnan að hafa atkvæði um málefni, er varða málaralist o.s.frv. Frá sjónarmiði hv. flm. er þetta náttúrlega hugsanavilla og horfið frá þeim grundvelli, sem hann vildi leggja með þessu frv. Enda virtist mér hv. flm. verða dálítið hræddur við þessa kenningu, þegar hann átti að fara að útfæra hana í einstökum atriðum og ekki þora að fylgja henni út í æsar. Ekki að síður ber frv. of mikil merki þessarar hugsunar til þess að þeir, sem um þetta eru á gagnstæðri skoðun við hv. flm., geti verið ánægðir með það. Ég get fyllilega tekið undir þau ummæli hv. flm., að sá eldur og ófriður, sem um þessi mál hefur verið undanfarið, er öllum aðilum til ills og verður einhvern veginn að kveðast niður. Og það er sjálfsagt að taka tillit til réttlátra óska og tillagna listamannanna í þessum efnum, og má hvergi ganga á þeirra hlut. En það má þá ekki heldur ganga inn á sérkreddur í gagnstæða átt við það, sem nú er. Og umfram allt vil ég skjóta því til hv. flm., að hann má ekki gera allt of mikið úr hv. þm. S.–Þ. og ætla, að hann verði ekki unninn með venjulegum vopnum, heldur þurfi að girða fyrir áhrif hans með lagabreyt. og öðru slíku. Má að vísu skilja, að þessi hv. þm. sé all-dólgslegur í augum aðstoðarþm. hans. En okkur hinum virðist hann ekki svo ægilegur ásýndum, að við getum búizt við, að fjórum mönnum í n. ætti að vera ofraun að fást við hann, svo að fyrirfram væri hægt að slá föstu, að hann hefði sigur. En í sambandi við þessa fyrir spurn og að nokkru leyti af tilefni, sem hv. þm. S.-Þ. gaf, þar sem hann fullyrti, að þetta frv. væri sprottið undan rótum, að mér skildist, alþjóðafélagsskapar kommúnista, og þeir hefðu fulltrúa hjá listamönnum, sem stæði að þessu frv., þá vildi ég spyrja hv. flm. að því  (Rödd úr salnum: Hvort frv. væri frá alþjóðafélagsskap kommúnista)  , já (hló um leið), gjarnan má spyrja þess einnig, hvort þetta frv. væri flutt samkvæmt beiðni eða í samráði við alþjóðafélagsskap kommúnista og í öðru lagi það, sem ég hafði þó einkum ætlað að grennslast eftir, hvort það er flutt í samráði við þann félagsskap listamanna, sem stóð að listamannaþinginu á dögunum, eða hvort hv. þm. hefði tekið það upp hjá sjálfum sér að flytja frv. Það skiptir minna máli, en fróðlegt væri nú að vita það samt, hvort sá dráttur, sem hefur orðið á framhaldi þessarar 1. umr., væri e.t.v. runninn undan rótum annarshvors þessa félagsskapar, sem hér hefur verið vikið að, alþjóðasambands kommúnista eða listamannaþinginu, og þá hverra fulltrúi í þessu máli hv. flm. er, hvort hann er fulltrúi kommúnista eða þess góða skálds, sem gengið hefur hér um d. og nokkuð hefur þótt hafa hönd í lagga um framgang málsins.

Forseti (StgrA): Út af fyrirspurn þeirri, sem hv. 6. þm. Reykv. beindi til mín sem forseta, vil ég taka fram, að samkv. 53. gr. þingskapa er það vitavert að tala óvirðulega um konunginn eða bera þingið eða ráðherra eða einhver n þingmanna brigzlyrðum. Samkv. þessu orðalagi þingskapanna, þá skilst mér, að þau nái ekki til þess að vernda utanþingsmenn, eins og reyndar er skiljanlegt, heldur aðeins til þeirra manna, sem þarna er talað um. Hins vegar vil ég sem forseti óska mjög eindregið eftir því, að hv. þm. allir hagi máli sínu með fullkominni virðingu fyrir þeim borgurum, sem utan þings eru, þó að það geti ekki farið sérstaklega eftir þingsköpum, heldur eftir siðgæðisvitund og kurteisi hvers þm.



Ég hafði ekki ætlað mér í sambandi við þetta frv. að ræða almennt um málefni listamanna eða afstöðu Alþ. til bókmennta og lista, fjárveitingar til listgreina o.s.frv. Ég ætlaði ekki heldur að ræða um verksvið menntamálaráðs, heldur aðeins þá breyt. á skipun þess, sem fram fer fram á, án tillits til þess, hvort Alþ. kann að vilja takmarka eitthvað verkefni ráðsins. Ég er t.d. eindregið þeirrar skoðunar, þó að ég telji ekki ástæðu til að rökstyðja hana að þessu sinni, að Alþ. eigi tvímælalaust að taka laun til skálda og listamanna, sem veitt voru í 18. gr., aftur inn í fjárlögin, þ.e.a.s. Alþ. eigi sjálft, en ekki menntamálaráð, að hafa þetta veitingarvald í höndum. Hins vegar álít ég rétt, að menntamálaráð hafi framvegis úthlutun þeirra styrkja, sem veittir eru frá ári til árs og áður voru í 15. gr. fjárl. En þótt þessi breyting verði gerð, og e.t.v. einhverjar fleiri á verksviði menntamálaráðs, er ég sammála hv. þm. S.-Þ., er hélt mjög undarlega ræðu í þessu máli, sammála honum um það, að stofnun menningarsjóðs og menntamálaráðs hafi á sínum tíma verið spor í rétta átt. Og hv. þm. hefur aldrei fengið álas nokkurs listamanns fyrir að gangast fyrir þessum stofnunum. Hitt er annað mál, að starfsemi þeirra og starfshættir hafa sérstaklega síðustu árin orðið með þeim endemum, að þær hafa mjög brugðizt þeim vonum, sem við þær voru tengdar, og hafa beinlínis undir formennsku hv. þm. S.-Þ. snúizt að mörgu leyti í öfuga átt við upphaflegan tilgang sinn, þar sem formaðurinn hefur haldið uppi ósæmilegum áróðri gegn listum og bókmenntum og ritað mánuð eftir mánuð í senn fáránlegar og hatursfullar greinar um einstaka listamenn í landinu, og hefur á þennan hátt gert alla starfsemi menntamálaráðs svo óvinsæla meðal þjóðarinnar, að undrum sætir, og alveg sérstaklega meðal listamanna, svo að þeir hafa orðið að eyða tíma sínum til þess að bera af sér óhróður formanns þeirrar stofnunar, er sérstaklega átti að vera til þess kjörin að gæta hagsmuna íslenzkrar menningar og listar. Og það er ákaflega „tragiskt“, að einmitt sá maðurinn, sem forgöngu hafði um stofnun menningarsjóðs og menntamálaráðs, skuli sjálfur hafa orðið til þess að skapa þessa óvild og fyrirlitningu. En ég vil, að menn varist að fordæma þess vegna stofnanirnar sjálfar, láta þær ekki gjalda þess, að einstaka manni eða mönnum takist að spilla öllu. heilbrigðu starfi þeirra og gera þær jafnvel að tækjum til að reyna að hindra þróun bókmennta og lista. Það er alveg furðuleg sjálfshæðni, sem kom fram hjá hv. þm., þegar hann fór að taka aukin verkefni, sem menntamálaráði hafa verið falin síðustu árin, til vitnis um sívaxandi traust menntamálaráðs. Hann veit það manna bezt sjálfur, að hann hefur gersamlega eyðilagt allt traust á menntamálaráði eins og það er nú skipað. Hvers vegna er hann þá að hæða sjálfan sig? Finnst hv. þm. hann hafa ráð á því? Þegar Alþ. fékk menntamálaráði í hendur úthlutun styrkja til skálda og listamanna 1939, marðist sú ráðstöfun í gegn með eins atkv. meiri hl., og það voru ekki fáir þm. sem lýstu sérstaklega yfir því, að þeir vantreystu menntamálaráði til úthlutunarinnar. Þetta var gert að pólitísku máli og hag listamanna fórnað til þess að geðjast hv. form. Framsfl., sem þá var valdameiri en nú, þegar farið er jafnvel að brenna það, sem hann skrifar og honum ekki einu sinni leyft að birta áramótahugleiðingar í blaði flokksins. Nei, það var ekki vegna trausts þingsins á menntamálaráði, að það fékk leyfi til að úthluta styrkjum til listamanna. Það var þjóðstjórnarpólitíkin gamla, sem heimtaði þessa breyt. í kúgunarskyni við listamenn, og sjálfur faðir þjóðstjórnarinnar varð að fá einhverju að ráða. Hann var gerður að general yfir þeim fylkingararminum, sem átti að halda rithöfundum og listamönnum í skefjum, umbuna þeim og refsa eftir því, hvort þeir reyndust þægir og auðsveipir þegnar eða ekki. Hv. þm. S.–Þ. ætti ekki sjálfur að vera að draga dár að sér hér í hv. d. og tala um vaxandi traust menntamálaráðs. Hv. d. og þjóðinni allri er allt of kunnugt um allt það vantraust, sem komið hefur fram gagnvart menntamálaráði. Sannleikurinn er, að menntamálaráð er gerrúið öllu trausti. Ræða hv. þm. var furðuleg að fleiru en þessu. Það voru á henni tvær hliðar. Hv. d. gat að vísu haft skemmtun af henni, ef litið var á hana frá því sjónarmiði, að hv. þm. væri að gera kúnstir frammi fyrir þingheimi, eins og ákveðnar persónur gerðu við hirðir fyrr á tímum. Ræðan var að vísu ekki neitt frábrugðin ýmsum öðrum ræðum þessa hv. þm. eða greinum hans, svonefndum kjöllurum eða langhundum. Ef til vill má segja, að hv. þm. hafi verið með stilltara móti, þegar umræður hans snúast um þessi mál. Það er ekki einu sinni víst, að þessi ræða, ef hún hefði verið skrifuð og send Tímanum, hefði verið talin brunahæf, og þegar litið er á skoplegu hliðina, þá er það sannarlega ódýr skemmtun fyrir hv. d. að hlusta hér á útskýringar þm. á skáldskap og öðrum listum, sjónarmiðið er svo frámunalega kyndugt. Það er t.d. furðulegt, að maður, sem alla ævi hefur ver ið að bögglast við að skrifa um listir, skuli vera alger óviti á þessu sviði og ekki hafa neina hugmynd um, hvað er skáldverk eða listaverk. Ég hef verið að hugsa um, hvaða sjónarmið hann í rauninni hafi. Mér finnst hann helzt tala um skáldsögur eins og markaskrár. Hann virðist alltaf vera að leita uppi eyrnamark og eiganda að hverri persónu, sem hann les um, kemur aldrei auga á neitt listrænt sjónarmið. Ég veit ekki, hvernig stendur á þessu markatöflusjónarmiði hv. þm. Og svo eru einstakar persónur í sögum, sem hafa svo mikið aðdráttarafl fyrir hann, að hann rennur á þær eins og lax á flugu. Ein er þó sú persóna, sem hann er allra ginnkeyptastur fyrir og hefur ótrúlega mikið aðdráttarafl, - það er Pétur Þríhross -, hvort sem það er af því, þegar litið er á markatöflusjónarmið hv. þm. á allan skáldskap, að hann þykist kenna á Pétri Þríhross eyrnamark sín sjálfs. Og þá er ekki óskemmtilegri, þegar kemur að myndlistinni. Þar er það Þorgeirsboli, sem hefur sama aðdráttaraflið sem Pétur Þríhross, hvernig sem menn vilja nú halda, að á því standi. Auk þessara aðlaðandi per sóna, sem ég nú hef nefnt, eru ýmis smáatvik alveg sérstaks eðlis, sem þessi hv. þm., formaður menntamálaráðs, veitir alltaf athygli, og geri ég ráð fyrir, að kenningar Freuds mundu helzt geta skýrt þetta. Einn fyrrv. alþm. sagði mér þá sögu, rétt eftir að hún gerðist, að hv. þm. S.-Þ. fór að afloknu þingi til Þingvalla og hafði með sér Sjálfstætt fólk til að lesa og geta notið þess í næði, skyldi maður ætla. Sama kvöldið og hann kom aftur frá Þingvöllum, hringdi hann upp þingmanninn, er sagði mér frá þessu. Hafði hann þá lesið skáldsöguna, og var það eitt atriði, sem hafði festst í huga hans og stríddi á sálina, og atriðið var um Gvend í Sumarhúsum og dóttur kaupfélagsstjórans, er þau hvíldu sig i grænum hvammi við vatn, og það, sem hann vildi fá að vita í þessu sambandi, spurningin, sem hann bar upp við vin sinn, er hann taldi skilningsgóðan á svona hluti, var þessi: Heldurðu, að strákurinn hafi haft öll gögn og gæði af stelpunni í hvamminum? Um annað hafði hann ekki að ræða viðvíkjandi skáldsögunni. Það getur sem sagt verið nógu skemmtilegt til þess að kynnast sálarlífi hv. þm. að heyra hann vera að útlista skáldskap, segja upp aftur og aftur söguna af Pétri Þríhross og Þorgeirsbola og ýmisleg atvik, sem snerta hann svo djúpt, að hann er ekki í ró fyrr en hann hefur fengið tækifæri til að bera þau upp við aðra. En þetta snýst samt upp í að verða óskemmtilegt, þegar á það er litið, að formaður menntamálaráðs á í hlut. Og það er meira en óskemmtilegt, það verður alvörumál, þegar, þess er gætt, að allt þetta sálfræðilega krydd er í þjónustu málflutnings, sem hefur það eitt að markmiði að ófrægja og rógbera íslenzka listamenn og rithöfunda. Hv. þm. er alltaf að flytja þann boðskap þjóðinni, í hverri ræðu sinni af annarri hér á Alþ., að íslenzk nútímalist sé óþjóðleg og úrkynjuð. Hann sagði í ræðu sinni um daginn í tilefni af þessu frv., að listamenn væru vesalingar, skríðandi hópar o.s.frv., þeir gætu ekkert í listum. Hann sagði um Bandalag íslenzkra listamanna, að það gæti enginn félagsskapur heitið, meiri hluti íslenzkra listamanna stæði utan við það og náttúrlega þeir beztu. Hann komst svo langt að telja upp fjóra listamenn, sem hvorki vildu heyra né sjá þennan félagsskap: Einar Jónsson, Davíð Stefánsson, Jóhannes Kjarval og Sigvalda Kaldalóns. Allir þessir menn eru í bandalaginu, og einn þeirra hélt ræðu á listamannaþinginu. Ég hef enn fremur fulla ástæðu til að halda, að enginn þessara listamanna kæri sig um það að vera auglýstur sem fjandmaður bandalagsins af þessum hv. þm. né þyki sómi að því að vera talinn mikill listamaður af honum. Það er ekki langt að leita að þeirri fyrirmynd, sem hv. þm. sækir til aðferðir sínar í árásum á listamenn. Það er alkunnugt, hverjir það eru, sem á undanförnum árum hafa verið að stimpla list nútímans óþjóðlega og úrkynjaða og halda sýningar á úrkynjaðri list. Það eru fasistar og kvislingar, sem þessi ódæðisverk fremja og fyrirmyndin er sótt til. Tímaritið Helgafell benti í fyrra á líkinguna með aðferðunum, sem formaður menntamálaráðs er farinn að beita, og aðferðum fasistanna. Vil ég með leyfi forseta lesa hér svolítið brot úr greininni. „Það er ekki fyrr en með svartasta afturhaldi 20. aldarinnar, sem ómenntaðir ríkisvaldhafar hafa lögfest ákveðnar listastefnur, en bannfært aðrar, eins og gert hefur verið í Þýzkalandi nazismans, en þar hafa listamenn sætt líkamlegum refsingum fyrir að handleika pensilinn öðruvísi en foringjanum þóknast, jafnframt því, sem verk ýmissa helztu meistaranna hafa ýmist verið seld út úr landinu til ágóða fyrir nazismann eða verið lokuð niðri í dimmum kjöllurum, þar sem þau hafa ekki getað angrað fegurðarsmekk manna. Í júlí 1937 var enn fremur í Þýzkalandi haldin sýning á úrkynjaðri list, sem svo var kölluð, og skyldi hún vera listamönnum og öllum almenningi til viðvörunar, enda var þar, að dómi kunnáttumanna, flest það saman komið, sem lífvænlegast mátti teljast í þýzkri nútímalist. Samtímis var opnuð þar önnur sýning á svo kallaðri þýzkri list, fyrirmyndarlistinni, en við það tækifæri hélt foringinn ræðu, þar sem hann virðist hafa orðið fyrir ótrúlega miklum áhrifum af íslenzkri listgagnrýni, eins og hún hefur komið blaðalesendum fyrir sjónir síðustu mánuðina. Í ræðu sinni lýsti hann brautryðjendunum í listastefnum nútímans sem „lánleysingjum, sem guð hefur synjað um alla getu til að skapa listaverk og yfirleitt synjað um alla hæfileika til annars en þess að skruma og blekkja“. (Þeir geta bara skrökvað). Hann kvað sig meira að segja hafa séð verk eftir „klessumálara, sem þykjast hafa reynslu fyrir bláum engjum, grænum himni og brennisteinsgulum skýjum“. Og hann bætti við: „Ég ætla mér ekki að rökræða við þessa sjónvilltu menn, en ég vil í nafni þjóðar minnar leggja blátt bann við því, að þessum grátlega ógæfusömu mönnum gefist tækifæri til að halda áfram að blekkja landslýðinn og telja honum trú um, að það, sem þeir gera, sé list“. Það er eftirtektarvert, að tæpum sjö árum eftir að þessu fer fram í Þýzkalandi Hitlers, er sams konar sýning á úrkynjaðri list haldin í alþingishúsinu í Reykjavík. Að vísu er ekki að fullu kunnugt, hvers konar ræður hafa verið fluttar við það tækifæri, en hvað sem um það er, þarf tæplega mikinn skarpleik til að sjá, hvorum megin Hitler mundi skipa sér í taugastríði því, sem nú stendur um íslenzka myndlist, og má það vera báðum aðilum nokkur huggun. En þó að listamennirnir sjálfir og fjölskyldur þeirra telji sig það nokkru skipta, hvort þeir eigi að fá að halda lífi og limum í þessu þjóðfélagi eða ekki, mundi hitt þó varða alla þjóðina meir, ef úrslit þessarar baráttu gætu talizt vísbending um það, hvers andlegs frelsis menningin í landinu mætti vænta sér í framtíðinni. Og það er víðar en gagnvart myndlistarstefnu, sem ofbeldishneigð og einræðishyggja virðast vera að leita fyrir sér í þjóðfélaginu. Meðal annars hafa komið fram raddir um, að lögbjóða beri ýmsar hömlur á efnisvali, stíl og málfari rithöfunda, og þyrftu þá þeir tímar ekki að vera langt undan, að það yrði algengt að sjá ung og feimin ljóðskáld labba sig upp í dómsmálaráðuneytið til að fá staðfestingu á síðasta ástaljóði sínu, en væntanlega yrðu þó öll stærri skáldverk tekin fyrir á ráðherrafundi.“ (Þetta er í aprílhefti Helgafells 1942.) Ég tel það skyldu Alþingis að gera sér grein fyrir, hvers konar aðferðum hér er farið að beita gagnvart íslenzkri list og listamönnum, og gera sér grein fyrir frá þjóðlegu sjónarmiði og sjónarmiði íslenzks sjálfstæðis, hvílík skaðsemdarstarfsemi það er að standa fyrir ofsóknum gegn bókmenntum, og listum á þessum tíma. Hv. þm. S.-Þ. vill lauma þeirri hugsun inn hjá þingmönnum, að nútímalistin standi á lágu stigi og listamenn eigi ekkert félag og því sé ekkert mark takandi á þeim. Þetta er slæm iðja og hættuleg, mjög ósamboðin þingmanni. Sannleikurinn um íslenzka nútímalist og bókmenntir er sá, að þær standa á mjög háu stigi. Við eigum ótrúlega marga afburðamenn á sviði lista og höfum átt á þessari öld, og ég vil alls ekki láta hjá líða að vekja athygli hv. d. á þessu. Hv. þm. taldi, að ekkert dæmi v æri hægt að nefna um rökstudda aðfinnslu við menntamálaráð. Ég segi ekki annað en það, að það þarf kjark til af form. menntamálaráðs að bera slíkt fram hér í hv. d. Það er eflaust ágætur eiginleiki að geta endalaust barið hausnum við steininn, og aðferð, sem getur komið sér vel nokkurn tíma, að viðurkenna engan ósigur. Ég get tekið undir það með hv. 6. þm. Reykv., að það er í raun og veru lítt skiljanlegt, þar sem fjórir menn ættu að geta staðið á móti hv. þm. S.-Þ. einum í menntamálaráði, að hann skuli fá svo miklu ráðið þar. En þar held ég, að Sjálfstfl. þurfi fyrst og fremst að líta í eiginn barm, og væri ekki úr vegi fyrir hann að skipta um menn í ráðinu og hafa þar þá menn, sem eru eitthvað sterkari en þeir hafa reynzt þar. Annað vil ég benda á í tilefni af þessu frv,, að orsökin til þess, að þetta ástand, sem skapazt hefur í sambandi við menntamálaráð, skuli hafa orðið til, liggur áreiðanlega að nokkru leyti í því, hvernig til ráðsins er kosið. Og til þess að reyna að koma í veg fyrir, að það ástand geti verið til, er þetta frv. flutt, eins og ég hef tekið fram. Hv. 6. þm. Reykv. hélt því fram, að það mundi vaka fyrir mér aðallega með flutningi þessa frv. að ráðast á hv. þm. S.-Þ. og frv. væri beint að mestu gegn honum persónulega, og hann sagði, að einn fyndinn þm. hefði sagt, að það hefði eins mátt flytja frv. þess efnis, að bannað væri, að Jónas Jónsson væri í menntamálaráði. Þetta er nú ekki rétt hjá hv. þm. Þetta mál er miklu alvarlegra en svo, að það beinist þannig að persónu Jónasar Jónssonar, hv. þm. S.-Þ., sérstaklega, þrátt fyrir þó að maður verði að ræða svo mikið um hana. Fasistum t.d. virðist þykja það ágætlega henta á austurvígstöðvunum núna að viðurkenna ekkert undanhald og ekki missi nein, vígis. Hið sama getur kannske komið hv. þm. vel í svipinn. En þótt hann vilji enga ósigra viðurkenna og ekkert undanhald og ekki missi neins vígis, þá getur hann ekki afmáð bölvaðar staðreyndirnar, og honum þýðir ekki neitt að vera að bera það fram hér í hv. d., að hann standi enn teinréttur og ósigraður og flekklaus. Til þess hafa hrakfarirnar verið allt of auðsæjar. Vill hv. þm., að ég fari að lesa upp aftur úr skjali myndlistarmanna dóm þeirra um hæfni menntamálaráðs til að velja myndir og skilning þess á listum. Ég skal aðeins nefna hér eina ferð menntamálaráðs til myndlistarmanns, er þeir ráðsmennirnir ætluðu að velja hjá honum mynd til kaups. Hann sýndi þeim málverkin, og þeir spígsporuðu um salinn og hvesstu sjónir á myndirnar. Mest bar á formanni, og lét hann óspart uppi við listamanninn, að illa geðjaðist sér að framleiðslu hans og taldi enga mynd kaupandi. En einhverja varð helzt að taka, og málið leystist: formaðurinn kom auga á mynd frá Blönduósi og keypti hana af því, að þar sást vegarspotti, sem verið höfðu pólitísk átök um, þegar hann var lagður. Þar speglaðist sjónarmið hv. þm. á myndlistinni. Hv. þm. finnst það sýna sérstaka verðleika menntamálaráðs, að það lækkaði ekki styrkina nema við fáa listamenn, og sennilega enn þá meiri verðleika, að það bætti ýmsum mönnum við og pírði nokkrum hundruðum kr. í marga. Honum finnst það sennilega afrek til að státa af í framtíðinni að hafa lækkað launin til Halldórs Laxness úr 5000 kr., sem Alþ. veitti honum, niður í 1800, og meta hann þannig sem rithöfund að jöfnu við Ólaf Friðriksson. Eins finnst honum sennilega frægð í því að láta lækka styrkinn til Þorbergs Þórðarsonar úr 2500, er Alþ. hafði veitt honum, niður í 1800 kr. og upphæðina til Sigurjóns Friðjónssonar úr 1000 kr. niður í 500. Fyrsta árið átti að sýna rausn gagnvart Gunnari Gunnarssyni, og honum voru veittar 4000 kr., en hann þótti ekki sýna nógu mikla auðsveipni og var lækkaður í verði og fékk ekki nema 3000 kr. næsta árið, en kjarkurinn entist ekki til að fara lægra með hann. Ágæt viðurkenning þótti gagnvart Theodóri Friðrikssyni, er hann hafði lokið ævisögu sinni, að lækka styrkinn handa honum úr 1500 niður í 800. Það eru frábærir verðleikar ráðsins, ef ekki skyldi vera hægt að telja upp mörg dæmi í viðbót um úthlutunarstarf þess. Formaður þess hefur hvað eftir annað auglýst opinberlega, að það væri skylda ráðsins að refsa þeim höfundum, sem hefðu aðrar pólitískar skoðanir en honum þóknuðust. En seinna virðist reyndar þessi skoðun hafa snúizt svo í kollinum á honum, að allir væru þjóðhættulegir menn, sem ekki fengjust til að dást að honum persónulega, og hlýtur þá að verða erfitt fyrir hann að veita nokkrum styrk hér eftir. Ætli mætti þá ekki minna á bókaútgáfu ráðsins? Skyldi hún geta fengið rökstuddari aðfinnslur en þær, að almenningur hefur orðið mestu skömm á fyrirtækinu, þykir Viktoría drottning og Arabíu Lawrenee ekkert sérstaklega þjóðlegir fánar fyrir þjóðarútgáfunni og getur ekki fengið sig til að dást að útgáfu hv. þm. á Jónasi Hallgrímssyni, og kemur þar enn fram markatöflusjónarmiðið, sem einkennir bókmenntasmekk þessa manns. Og hvað skyldi koma á daginn, ef reikningar menntamálaráðs væru rannsakaðir, og teldi ég beinlínis ástæðu til, að Alþingi krefðist þeirrar rannsóknar. Er menntamálaráð eitt sinn fékkst til að birta tölur sér í varnarskyni gegn ákærum myndlistarmanna, vöktu þær miklar grunsemdir. Skýrsla yfir listaverkakaup Menningarsjóðs þau 13 ár, er hann þá hafði starfað, sýndi, að á heildartekjum listdeildarinnar, kr. 206 812.00 (að frádregnum greiðslum ákveðnum með sérstökum lögum), kom rúmur þriðjungur hvergi fram, kr. 71000:00 (eins og myndlistarmenn sýndu fram á í svari til menntamálaráðs, Mbl. 22. maí 1941). Menntamálaráð reyndi að klóra yfir þetta, og einhverju formi var komið á reikningana, en formaður Bandalags íslenzkra listamanna hefur borið það fram opinberlega, að reikningarnir væru ekki með felldu. Og hvernig skyldu vera fjárreiður bókaútgáfunnar? Hvaðan fær hún allt það fé, sem hún hlýtur að hafa þurft á að halda, þar sem árgjald félagsmanna helzt alltaf í 10 kr. þrátt fyrir alla dýrtíð? Og enn vildi ég bæta við. Hvernig er hægt að auglýsa betur algert hæfileikaleysi, svo að ekki sé meira sagt, en með sýningunni, sem menntamálaráð hélt til samanburðar góðri list og úrkynjaðri list? En þrátt fyrir allt þetta klígjar ekki hv. þm. S.-Þ., form. menntamálaráðs, við því að segja, að engar rökstuddar aðfinnslur hafi komið fram gegn starfsemi menntamálaráðs. Og hvernig skyldi hún þá hafa verið, ef hann hefði alltaf fengið að ráða, og aðrir ráðsmenn ekki þó nokkrum sinnum hindrað verstu afglöpin? Enn fáránlegri þó en störf ráðsins og það, sem mesta andstyggð hefur vakið meðal hugsandi Íslendinga, eru skrif formannsins: fáfræðin, sem þar speglast, níðið og rógurinn um listamenn. Sjálfur sýkillinn, sem menntamálaráð, eins og það hefur verið skipað, ber í sér, er afstaðan gagnvart listamönnum, tilraunirnar til að beita þá andlegri kúgun. Þessir listamenn, sem á einhvern hátt hafa ekki þótt nógu auðmjúkir, hafa verið lagðir í einelti, þeim skyldi refsað með rógskrifum, styrksviptingum eða á annan hátt. Í stað samvinnu milli listamanna og þeirra, sem fara með málefni þeirra fyrir hönd Alþ., hefur skapazt úlfúð og ófriður, sem orðinn er að þjóðarsmán. Ég veit, að ýmsum er gjarnt að halda, að formaður menntamálaráðs beri hér einn alla sök, en þetta ástand er samt á ábyrgð þeirra allra, sem í ráðinu hafa setið. Og það er annað, sem ég vil benda á og er líka tilefni þessa frv., að sökin á því, að svona ástand skuli geta orðið til, liggur áreiðanlega að nokkru leyti í því, hvernig ráðið er skipað. Ég skal ekki bera brigður á, að það hafa valizt a.m.k. í meiri hluta þessa ráðs alveg ótrúlega óheppilegir menn, og maður á erfitt að hugsa sér, að það gæti endurtekið sig önnur eins formennska og þar hefur verið síðustu árin, en ég er líka viss um, að þetta hefði ekki getað átt sér stað, ef listamenn hefðu átt þá íhlutun í ráðinu, sem farið er fram á í því frv., sem hér er til umræðu. Og það verður skilyrðislaust að tryggja strax á þessu þingi, að komið verði í veg fyrir það ástand, sem ríkir í þessum málum nú. Ég kemst ekki hjá því að víkja með örfáum orðum að hv. þm. S.-Þ. Það er í sjálfu sér mjög raunalegt, hvernig fyrir honum hefur farið. Hann var um tíma nýtur maður, sem lagði ýmislegt gagnlegt til menningarmála, þótt reyndar hafi verið allt of mikið úr því gert. Nú hefur þessi framtakssami maður stofnað sér í sífellt meiri ógöngur. Hann hefur leiðzt út í þær lengra og lengra, eins og alls ekki getað við sig ráðið, einhver geðofsi eða illur andi tekið af honum alla stjórn. Það er afskaplega sorglegt fyrir þá, sem ekki vilja honum neitt illt, að horfa upp á þetta. Í ræðu sinni var hv. þm. tíðrætt um „kommissara“ í rússneska hernum, og þótti honum stafa af þeim margt illt, enda kemur það alveg heim við það, sem margsinnis hefur verið haldið fram í fregnum þýzka útvarpsins. Það sagði meðal annars þá sögu af einni rússneskri herdeild, er Þjóðverjar áttu í höggi við, að þeim þótti óskiljanlegt, að hún fékkst ekki til að gefast upp, þótt þeir gætu ekki látið sér detta annað í hug en hermennirnir væru allir orðnir sundurskotnir, þó að þeir flýðu ekki. Og þegar Þjóðverjarnir komu á orustustaðinn, þá sáu þeir, hvers kyns var. Rússnesku kommissarnir, pólitísku fulltrúarnir, höfðu látið þá sjálfa grafa sig niður í jörðina, svo að ekki stóð upp úr nema axlir, höfuð og hendur, er þeir héldu með um byssurnar. Þannig var þeim varnað að gefast upp og flýja. Ég er hræddur um, að það sé eitthvað svipað með háttv. þm. S.-Þ. Það er eitthvert harðneskjulegt og illt afl, sem stjórnar honum og fyrirskipar, einhver óhollur og óþjóðlegur andi kominn í hann. Og það skyldi þá aldrei vera hlaupinn i hann rússneskur kommissar? Í rauninni er hv. þm. alltaf að grafa sig dýpra og dýpra í jörð, svo að það er ekki mikið, sem upp úr stendur. Og hver hefur komið honum til þess? Það eru engir aðilar utan að, sem hafa stjórnað þessu. Það hlýtur að vera eitthvað illt afl, er stendur að baki hans, eitthvað, sem honum er þó ekki sjálfrátt og gæti eftir lýsingu hans og þýzka útvarpsins verið einhver rússneskur kommissar? Hvernig sem á er litið, er mjög illa komið fyrir hv. þm. Hann er kominn í verstu ógöngur, er verða því ægilegri, ef hann heldur lengra áfram. Það er gersamlega vonlaust fyrir hann að ætla sér að kúga listamenn. Ef hv. þm. snýr ekki við strax, það eru allra síðustu forvöð fyrir hann, þá getur enginn máttur bjargað honum. Ég vildi mjög ráðleggja honum að snúa við og hætta allri úlfúð gegn listamönnum, sjá að sér, áður en það er um seinan, verða því fylgjandi, að 18. gr. verði aftur tekin í fjárlög, styðja framgang þessa frv. og málstað listamanna, hver sem ber hann fram. Þá mundi fyrnast yfir þetta svarta tímabil í æviferli hans, er hann var eins og haldinn af illum anda. Önnur leið er ekki til en snúa við. Á íslenzkri list vinnur hv. þm. ekki, gáfur Íslendinga til að skynja og meta list getur hann ekki bælt né kúgað, íslenzka listamenn fær hann heldur aldrei til að hlýða fyrirskipunum sínum. Hann hlýtur að sjá, hvað það er vonlaust verk, sem hann er að vinna. Og því þá ekki að taka upp hið eina ráð, sem er til, sjá að sér, brjóta odd af oflæti sínu, reka út hinn illa anda, gerast nýr maður? Það er auðvitað hægt að koma fram með aðfinnslur við þetta frv. og velta vöngum yfir því, hvort ekki muni vera annað form heppilegra. Í öðru lagi hafði hv. 6. þm. Reykv. skilið svo ummæli mín í fyrri ræðu minni, að ég hefði álitið, að listamenn væru utan við þjóðfélagið og þetta frv. fæli í sér þann misskilning, að þjóðfélaginu kæmu listamennirnir ekkert við. Ég vil taka undir skoðun hv. 6. þm. Reykv. á listamönnum og afstöðu þeirra til þjóðfélagsins. Ég get viðurkennt það allt. En þó að listamennirnir eigi fulltrúa í menntamálaráði, þá felst alls ekki í því, að þeir vinni einangraðir og utan við alþýðuna. Það er nú svo, að margar listir eru hér í bernsku og varla von, að allur almenningur beri skyn á þær enn þá. Svo er t.d. um myndlistina, og það er af því, sem myndlistarmenn vilja sjálfir fá fulltrúa við val listaverkanna. Hér er t.d. ekkert listaverkasafn. Ef myndlist hefði blómgazt hér lengi og listaverkasafn væri til, þá hefði forstjóri þess verið sjálfkjörinn fulltrúi myndlistarmanna við val listaverka. Ég tek þessa listgrein til dæmis, af því að mestur styrinn hefur staðið um hana. Frv. mitt byggist því alls ekki á þeirri skoðun, að listamennirnir eigi að starfa utan við alþýðu manna, heldur miðast það við ástand það, sem nú er í landinu. Hins vegar má auðvitað að því finna. En ég hef hugsað talsvert um þetta mál og tel, að þetta sé bezta lausnin, að jöfn hlutföll séu í menntamálaráði milli fulltrúa listamanna og þeirra, er kosnir eru af Alþ., og það er óeðlilegt, að leikararnir séu undanskildir, sem eru ein deild bandalagsins. Um úthlutun utanfarastyrkja til stúdenta og annarra er það að segja, að það er ekki viðkomandi listamönnum, og gæti ég fallizt á, að fulltrúar listamanna sætu ekki á þeim fundum. Og það, að ekki hafa komið fram aðfinnslur á þessum störfum menntamálaráðs, gæti það ekki einmitt legið í því, að fulltrúi stúdenta, rektor Menntaskólans í Reykjavík, á sæti í ráðinu? Ástandið í þessum efnum er óviðunandi og hv. Alþ. til vansæmdar að gera ekkert í því, að listamenn hafa hvað eftir annað kært. ráðið til þingsins og sent Alþ. áskoranir út af því. Hv. 6. þm. Reykv. gerði þá fyrirspurn til mín, hvort ég flytti þetta frv. að tilhlutun alþjóðasambands kommúnista eða bandalagi íslenzkra listamanna. Ég get sagt hv. þm., að um hvorugt er beint að ræða. Ég veit ekki, við hvern hv. þm. sagðist hafa talað, en býst við, að það hafi verið Helgi Hjörvar. En það er rétt, að málinu hefur verið frestað í nokkra daga. Ég vil enn þá ítreka, að það er algerlega óviðunandi ástand, sem ríkt hefur í þessu efnum undanfarið, að listamenn skuli þurfa að klaga yfir menntamálaráði á hverju ári. Ég sé ekki. að Alþ. geti daufheyrzt við þessu lengur. Það hefur oft þótt bera við, að formaður ráðsins hafi hringt listamenn upp og ausið yfir þá skömmum, að ekki sé nú minnzt á Blátúnsförina. Þá hótaði hann að taka húsið af Jóni Þorleifssyni málara, hrinti honum og annað, sem allir vita um þá för. Yfirleitt hefur menntamálaráð komið sér svo illa í skiptum sínum við listamenn, að um það ganga alls konar hæðnisögur. Aðaliðja formanns ráðsins hefur verið rógburður um listamennina og að óvirða íslenzka menningu. Ég skora á hv. d. að láta sér skiljast, hversu alvarlegt þetta mál er. Ég endurtek þetta, að ég skora á hv. d., í nafni þjóðarheiðurs og menningar okkar, að hún virði sjónarmið listamannanna og taki upp málstað þeirra.



Ég vildi fyrst geta þess, að hv. 5. landsk., sem ekki á sæti í þessari d., en er í menntamálaráði, bað mig um að taka það fram fyrir sína hönd út af ummælum hér um falsaða reikninga ráðsins, að hann óski eftir ýtarlegri og hlutlausri rannsókn um þetta, hvort það fái staðizt eða ekki. Þetta áleit ég rétt, að kæmi fram. Ég vil jafnframt geta þess, að ég tel miður farið, að umræður um menntamál skuli ekki geta farið fram á hófsamlegri grundvelli en raun hefur hér á orðið, þótt ýmsu sé hér nú áfátt í andlegum efnum. En að tala um falsanir og fjárdrátt er lengra gengið en sæmilegt og leyfilegt er, nema fyrir liggi beinlinis gögn, sem sanna þau orð um leið og þau eru töluð. Ég get auðvitað ekki dæmt um, hvað rétt sé í þessum áburði, en þó mun þessi málaflutningur í frekasta lagi og bendir á, að meira séu þessi mál sótt og varin með kappi en forsjá. Þessa vildi ég geta. Ég ætla ekki að munnhöggvast við hv. fjhn., enda gaf síðasta ræða hans ekki tilefni til þess. Hins vegar vil ég vekja athygli hv. dm. á því, að hann hvarf frá orðum þeim, er voru tilefni fyrirspurnar minnar, að listamenn einir ættu að taka sæti í ráðinu. Ég vildi fá upplýsingar um, hvort frv. væri byggt á þessu, eins og mér virðist. Ég tel kenningu hans fráleita og fjarstæða eðli listanna frá sjónarmiði almennings. Ég lýsi ánægju minni yfir því, að hv. flm. hvarf frá þessari yfirlýsingu. En það haggar því ekki, að yfirlýsingin kom fram, og því kvaddi ég mér hljóðs. Annars vil ég segja, að eftir þessari ræðu hv. flm. að dæma, þá mun það ofmælt hjá hv. þm. S.-Þ., að flm. sé útsendari kommúnista og að málið hafi verið tafið af dularfullum ástæðum. Ég álít augljóst, hvers vegna málinu hefur verið frestað. Það mun hafa verið til þess, að hv. flm. fengi tíma til að semja þennan reiðilestur, sem bann les hér, en ekki vegna dularfullra alþjóðasamtaka. Þetta sýnir vel kappið á báða bóga, sem ég held, að hljóti að jafnast eitthvað, ef þingið sýnir umburðarlyndi og lofar báðum aðilum að létta a f sér. Þó verður það að vera innan takmarka velsæmisins, en út fyrir þau munu þó báðir hafa farið.



Ég ætla að víkja fáeinum orðum að síðasta ræðumanni, sem kom hér með nýjar skýringar að sumu leyti uppbyggilegar, en að sumu leyti byggðar á misskilningi. Hann áleit, að þessi kommúnistaklíka setti mig of hátt, gerði of mikið veður út úr minni persónu. Hann minntist á hinn skrifaða reiðilestur, að prófessor við háskólann hefði eytt á mig dýrmætum formála og eftirmála í nýútkominni bók, og jafnvel ríkisstjórinn minntist á mig í annars kristilegri ræðu. Þar kom fram sú uppástunga að prenta Fjallræðuna í dagblöðunum. Ég held, að kommúnistar ættu að prenta hana í Þjóðviljanum, klippa hana út og hafa hana á kommóðunni hjá sér. Að því leyti styð ég þetta, ef það þá kæmi að nokkru gagni. Hv. þm. taldi það ekki nógu kristilegt, að tala um vesalinga. Ég vil benda honum á, að ekki ósnjallari maður en Þosteinn Gíslason notaði þetta orð fyrir titil á hinn alkunnu bók Victor Hugo á íslenzku. En það er gott og myndarlegt fólk, sem bókin fjallar um. Þegar báðir þessir menn nota þetta mál, þá mætti þetta nú virðast óþarfa viðkvæmni hjá borgarstjóranum, sem þarf þó auðvitað að hugsa um sína undirsáta. En það, sem styður þó bezt þessa málsnotkun mína, er það, að þeir, sem við er átt, eru vondir listamenn og enn þá verri rithöfundar. Ræða hv. þm. gekk réttilega í þá átt að afsanna þá skoðun kommúnistanna, að engir hefðu vit á list nema listamennirnir sjálfir. Þá sveigði hann að því, að kapp væri of mikið í þessu máli, eins frá minni hlið. En mætti ég benda borgarstjóranum á það, að í hans eigin borg eru kommúnistar með sífelldan ófrið, og árið 1932 gerðu þeir svo mikinn aðsúg að fyrirrennara hans með barsmíð og spýtum, að það m.a. varð til þess, að hann dró sig til baka frá starfi sínu. Ófriður þeirra gegn þjóðfélaginu er hinn sami og gegn K. Zimsen, sem ekkert hafði til saka unnið. Hins vegar vil ég snúa hinum vinsamlegu orðum hans til mín til hans aftur og segja: Að vísu hefur nokkurt orðaskak komið fram gegn menntamálaráði frá hendi kommúnista, en svo gæti farið, að þeir hefðu í frammi spýtnaskak gegn honum sjálfum áður en langt um liði, og mundi ég mun ekki hvetja hann til að láta undan meir en réttlátt væri og efni stæðu til. Menntamálaráð hefur hvað eftir annað óskað eftir sönnunargögnum fyrir því, að það hafi staðið illa í stöðu sinni, en þau hafa ekki komið. Nú síðast fyrir skömmu skoraði dr. Guðm. Finnbogason á málsvara hinna óánægðu að færa þessum aðdróttunum stað með sönnunum. Nú ætla ég að vekja athygli á því, að ástæðurnar fyrir uppsteit kommúnista í þessu efni eru fjármunalegs eðlis. Það skyldi enginn láta sér detta í hug áhuga þeirra fyrir listunum. Hitt er sannara, að þeir þykjast fá of lítið fé. Það sannar þetta bezt, að varla hefur verið lækkaður styrkur til nokkurs listamanns síðan 1939, heldur bætt nýjum við, þótt styrktarféð væri sem næst óbreytt að upphæð. Þetta er þung röksemd á móti óánægju þeirra og staðleysum. Í menntamálaráði höfum við reynt að hafa nokkra flokkun á listamönnunum, svo að styrkur hvers og eins væri síður háður tilviljunarkenndri atkvæðagreiðslu, sem stundum þekkist hér, þegar nýir þm. koma og róið er í þm. Þess eru dæmi, að aðstandendur manna hafa róið í þm. til að útvega styrki. T.d. Arnór Sigurjónsson. Honum tókst að fá 8 menn hér í d. í lið með sér til þess að útvega föður sínum skáldastyrk, sem er lítið skáld. Og svo átti þetta að vera heilög ákvörðun. Þá ætla ég að byrja á hæsta flokknum. Þar eru þessir menn með kr. 3000.00 í grunnstyrk óbreytt frá 1939: Ásgrímur Jónsson, Ríkarður Jónsson, Ásmundur Sveinsson. Guðmundur á Sandi hafði áður kr. 1800, Guðmundur Kamban l800, Kristmann Guðmundsson hafði 1800, Jóhannes Kjarval hafði ekki neitt, Tómas Guðmundsson hækkaði um 2000. Þessir hafa nú allir 3000 krónur á ári. Svo eru nokkrir með óbreyttar upphæðir, sem mætti nefna, t.d.: Jón Stefánsson listmálari, Ríkarður Jónsson myndhöggvari, Ásgrímur Jónsson listmálari og Ásmundur Sveinsson myndhöggvari. Það eru þessir 4 með óbreyttar styrkupphæðir. Nú eru skiptar skoðanir um það, hvort þessir listamenn: Davíð Stefánsson, Guðmundur Friðjónsson, Gunnar Gunnarsson og Kristmann Guðmundsson, séu allir jafngóðir. A.m.k. mætti segja, að hallað sé á einhverja þeirra með því að gera þá alla jafna. Nú vil ég benda á, að Gunnar Gunnarsson er sá, sem lengst hefur búið erlendis. En við höfum ekki látið hann gjalda þess. Guðmundur Kamban ritar um íslenzk efni og ritar gott íslenzkt mál. En Jón í Blátúni og svoleiðis fólk og Páll Skúlason, þeim hefur yfirsézt, að nokkur ástæða væri til að muna eftir Kamban og Gunnari. Þeir, sem úthlutuðu styrkveitingum til listamanna á undan menntamálaráði, gleymdu Kamban. En svo koma óvaldir strákskúmar og kvarta yfir því, að við höfum ekki gert nógu vel við Gunnar Gunnarsson, þó að menntamálaráð hafi orðið fyrst til að veita honum viðurkenningu ótilkvatt. Hinir höfðu aldrei borið fram tillögu um styrk til slíkra manna, hvorki í þinginu né annars staðar. Fyrst við erum að tala um þetta af nokkurri skynsemi, þó að kommúnistar geri það að vísu ekki, þá má minna á Guðm. Friðjónsson, sem er gott skáld, og Sigurjón Friðjónsson, sem er lítið skáld. Við vildum hækka Guðmund úr 1800 kr., en það var mjög löng barátta. Það var að vísu seint fyrir svo gamlan mann að fá ekki viðurkenningu fyrr. En ég hygg, að sá verði dómur fólksins síðar, að við höfum gert rétt að sýna þessu aldna skáldi þessa viðurkenningu, þó að seint sé, því að hann er með fremstu mönnum í þeirri grein, ekki sízt fyrir meðferð málsins. Sigurjón er að vísu merkismaður í sumum greinum, t.d. er hjá honum góð meðferð málsins, en hann er lítið skáld. Menn verða sem sé að athuga það, að við höfum ekki ótæmandi sjóð til að ausa úr, heldur ákveðna fjárupphæð, og þess vegna er styrkur til sumra manna dálítið takmarkaður. Eitt af því, sem kom fram, er, að við lækkuðum Sigurjón, en við höfum aftur á móti hækkað Guðmund bróður hans með það fyrir augum, að annar sé mikið skáld, en hinn lítið skáld. Einn þeirra manna meðal vor, sem eru þekktir á myndlistarsviðinu, er Jóhannes Kjarval. Það er vitanlegt, að hann er afbragð í sinni grein, eitthvað með svipuðum hætti og Matthías Jochumsson var mikið ljóðskáld. Þið skuluð ekki halda, að þeir, sem nú láta hæst í rógburði og brigzlyrðum í garð menntamálaráðs um fjárdrátt, hafi nokkurn tíma látið sér detta í hug að styrkja Kjarval. Þó vita allir, að Kjarval er engin sérstök aurasál, heldur hefur hann dreift út málverkum sínum hundruðum saman, án þess að fá alltaf mikið fyrir. Það hefur ekki verið minnzt á Kjarval af þessum mönnum. Það er kannske vegna þess, að hann hefur ekki legið hér við eins og einhver grenjaskytta, aldrei dottið í hug að biðja um einn eyri frekar en Gunnari Gunnarssyni. Menntamálaráð sendi þessum tveim mönnum fyrstu viðurkenningu þjóðfélagsins og með réttum rökum að því er snertir styrkveitingar af almannafé. En um Kjarval og Ásmund Sveinsson er það að segja, að þótt ég álíti Kjarval meiri listamann en Ásmund Sveinsson, þá er ekki af menntamálaráði gerð nein tilraun til að gera upp á milli þeirra, heldur höfum við reynt að hafa nokkra af þeim helztu í sömu röð. Ég kem þá að næsta flokki, Jóni Leifs og Magnúsi Ásgeirssyni. Þeir hafa báðir verið lækkaðir um 100 kr., og er það að verðleikum. Það þótti líka hentugra að láta upphæðirnar standa á 2400, en allir sjá, að raunverulega munar þetta engu. Svo kemur þriðji flokkur með 1800 kr. Jakob Thorarensen hefur 1800 og hefur lengi haft þá upphæð. Gunnlaugur Blöndal listmálari hækkaði úr 1200. Finnur Jónsson listmálari, sem er einn af duglegustu myndlistarmönnum og málurum sinnar kynslóðar, hafði ekkert, en hefur nú 1800. Magnús Stefánsson og Þorkell Jóhannesson hafa ekki aðeins hækkað, heldur hafði Magnús Stefánsson áður aðeins 1000 krónur. Þessir miklu andans menn, sem nú setja sig á háan hest og eru alltaf að skamma menntamálaráð fyrir úthlutun þess, mundu ekki eftir Magnúsi Stefánssyni. Það voru tveir menn ábyrgir fyrir því, að hann fengi viðurkenningu með 1000 krónum, en við hækkuðum hann upp í 1800. Eftir bókum sumra svo kallaðra listamanna á enginn að hafa vit á list nema hinir viðurkenndu listamenn. En það voru tveir menn, sem ekki þóttust vera skáld, þeir Kjartan Ólafsson og Skúli Guðmundsson, sem tóku á sig þá ábyrgð að beita sér fyrir viðurkenningu Magnúsi Stefánssyni til handa. En við vorum búnir að hækka hann upp í 1800, þegar hann dó, og hefði ég gjarnan viljað hafa það hærra. Á Jóhannesi úr Kötlum er lítill munur frá þeim, sem var, hann hefur nú 1800, en hafði áður 2000. Það má segja, að það sé ekki ást á tónfræði, sem ræður rógburði þessara manna, því að hinn allra efnilegasti maður, sem er nýlega kominn heim frá útlöndum, Hallgrímur Helgason tónskáld, hafði ekkert áður, en hefur nú 1200 kr. Ég get nefnt annað nafn af sama tagi, mann, sem lengi hefur borið hróður Íslands hæst: Pétur Jónsson óperusöngvara. Hann kom hér heim nokkuð slitinn maður, en ekki fjáður. Og þessir ágætu menn, sem halda, að þeir viti allt, höfðu gleymt Pétri. Ekki er heldur hægt að segja, að yngri kynslóðin hafi farið varhluta hjá menntamálaráði. Guðmundur Daníelsson hefur nú 1000 kr., en hafði áður ekki neitt. Guðmundi Inga Kristjánssyni er að sumu leyti líkt við Eggert Ólafsson. Svo yrkir hann um fegurð sveitanna. hann höfum við látið fá 1000 kr. Guðfinna Jónsdóttir skáldkona hafði ekkert áður, en hefur nú 1000 kr. Sigvaldi Kaldalóns tónskáld hafði ekkert áður, en hefur nú 1000 kr. Björgvin Guðmundsson tónskáld, þessi mikli andans maður, hafði engan styrk frá íslenzka ríkinu áður en menntamálaráð tók við, en hefur nú 1000 kr. Sama er að segja um Karl Runólfsson tónskáld. Hann hafði ekkert áður, en hefur hjá menntamálaráði 1000 krónur. Ég held ég geti alveg fullyrt, að menn eins og flm. þessa frv. og hans nánustu hafi aldrei gert neitt til að styðja eða viðurkenna tónmennt, og það hefur þess vegna aldrei, áður en menntamálaráð tók við úthlutun þessara styrkja, verið betra, sízt betra ástand í þessum efnum en nú er hjá menntamálaráði. Það voru ungir fræðimenn, sem er nú byrjað að viðurkenna. T.d. Björn Guðfinnsson magister. Hann hafði ekkert áður, en hefur nú 800. Eiríkur Albertsson, sama er að segja um hann, sömuleiðis Guðna Jónsson magister og dr. Einar Ól. Sveinsson. Menn geta nú séð þetta að öðru leyti á þskj. 141, og ég segi það, að ég öfunda ekki flm. af sínum málstað, því að hvert einasta atriði er rothögg á það, sem hann heldur fram. Það hefur komið fram meiri jöfnuður og víðsýni í úthlutun þessara styrkja hjá menntamálaráði en tíðkaðist áður en það tók við. Menntamálaráð hefur sem sé munað eftir sumum mönnum, sem hinir höfðu gleymt. Það hefði aldrei getað komið fyrir í nokkurri n., sem hefði átt að skipta styrkjum milli listamanna, að setja Kjarval hjá. En þessi klíka hefur öfund mikla á mönnum eins og Kjarval. Það hefur verið skrifað um hann af forakt og gremju og það af flm. þessa frv. í því tímariti, sem gefið er út af smjörlíkisgrósserum hér í bænum. Sumir menn hafa sett það út á list Kjarvals, að hún sé eftirlíking af náttúrunni og sé ekkert í það varið. Ég vil spyrja hæstv. forseta, - af því að það vill svo til, að ég þarf að fara á fund menntamálaráðs -, hvort ekki megi slíta þessum umræðum.

Að vísu er hægt að slíta umr. en ég hafði ætlazt til, að umr. stæðu til kl. l, en þá verður þeim væntanlega frestað

. Ég ætla þá að víkja að 4 sýningum, sem voru haldnar hér í bænum s.l. sumar, - víkja að þeim í sambandi við dóma fólksins. Kjarval hafði unnið aðallega í sumar að þessum myndum, sem hann sýndi í íþróttahúsi Jóns Þorsteinssonar. Og þegar ég kom þangað skömmu eftir að búið var að opna, var búið að selja nokkuð af beztu myndunum. Mér tókst þó að ná í tvær, mjög prýðilegar að flestra áliti. Þegar ég kom aftur kl. 1, var búið að selja 25 myndir, þó að ýmsar kostuðu nokkur þúsund, allt upp í sjö. Hvort sem það er nú rétt eða rangt, þá höfðu Reykvíkingar þennan smekk, að þeir keyptu um 20 málverk á tveimur tímum, eftir að hann var bannsunginn í Helgafelli af flm. þessa frv. Það er skemmst af að segja, að á stuttum síma seldust ekki aðeins góðu málverkin, heldur líka þau. sem hann setti þar til glettni og má segja, að áttu að vera vinsamlegar eftirlíkingar - og þó betri en fyrirmyndirnar - af því, sem óvinir hans í bænum telja rétt vera, og hygg ég, að hann hafi gert þetta til að spotta þá. En jafnvel þessar myndir seldust, og mun ein þeirra hafa verið keypt af þeim manni, sem leggur peninga í Helgafell, og fór þá saman smekkur og mynd. Samhliða þessu gerist svo það, að ung kona héðan úr bænum, sem hefur lært í málarastofu erlendis og er sjálfsagt greind og myndarleg kona, hélt sýningu í vetur í Garðastræti. Hafði hún eitthvað um 50 myndir. Hún hafði meir en nokkur annar málari gengið inn á þá braut, sem Helgafell lofar, og Halldór Kiljan og ritstjóri Helgafells skrifuðu lofgreinar um sýninguna. En þetta hafði engin áhrif á fólkið. Á þriðja eða fjórða degi hafði ekkert selzt nema 2 rauðir kollar af 2 þekktum bolsum hér í bænum, sem konan hefur sjálfsagt gefið þeim eða þeir af skyldurækni keypt. Ég hef ástæðu til að halda, að töluvert efni sé í þessari komu, og hún hefur mjög sæmilega skólagöngu, og það er ekkert í vegi fyrir því, að hún komist í samband við þennan bæ annað en það, að fólki hér líkar ekki þessi tjáning í stíl kommúnista. Eftir því sem ég hef frétt, þá gekk það svo, þrátt fyrir mikinn áróður í útvarpi og blöðum, að þar seldist sama sem ekki neitt. Myndir þessarar myndarlegu stúlku voru þannig, að fólk vildi ekki hafa þær hjá sér. Það má geta þess um eina mynd, að lítil stúlka, sem var í fylgd með föður sínum, sagði: „Hér er þá peysa með andlit.“ Þetta er í raun og veru táknrænt um það, hvernig þessi listsýning leit út. Ég held, að hér séu tvær andstæður. Hins vegar er Kjarval, sem selur að ég hygg fyrir 50 –60 þúsund á fáum dögum. Ég hygg, að hann hefði getað selt fyrir 150 þúsund, ef hann hefði haft eitthvað meira af þessari vöru. Mér er kunnugt um mann, sem keypti dýrasta málverkið á 7000 kr., að hann er ákaflega stoltur af að hafa fengið það og finnst það vera ættargripur, sem hann hlakkar til, að börn sín eignist. Býst eg við, að hann telji ekki lýti á myndinni gagnrýni flm. á Kjarval í Helgafelli. Því miður er sjaldgæft, að nokkur íslenzkur listamaður hafi orðið stríðsgróðamaður á stuttum tíma, eins og Kjarval. Þótt hann hafi haft margar prýðilegar sýningar áður, er það mál manna, að aldrei hati borið eins mikið á snilldarverkum og í þetta sinni. Samt hefur þessi sýning verið hrakyrt af flm. þessa frv, og tímaritinu, sem hann vinnur við. Þessir menn þykjast standa alveg á blístri af umhyggju fyrir velferð listamanna. Það er næstum því hægt að segja, að það komi fram lág öfund yfir því, að Kjarval fékk þessa miklu fjármálalegu viðurkenningu. Aðrar viðurkenningar hafði hann áður hlotið. En um sýningu konunnar í Garðastræti 17 er það að segja, að aldrei munu hafa verið sýndar jafnmargar myndir af einum manni með jafnlitlum árangri og jafnlitlum vinsældum, af því að þessi stúlka er á þeirri ólánsbraut, sem þessi þm. vill hafa listina. Mönnum, sem sjá þessar myndir, finnast þær ljótar, leiðinlegar og ósmekklegar og vilja ekki hafa þær hjá sér. Nú segi ég: væri ástæða til, að menntamálaráð keypti þessar myndir? Áttum við ekki að kaupa af Kjarval? Eða áttum við kannske að kaupa fyrir hið opinbera málverk á þeim sýningum, þar sem enginn vill kaupa neitt? Menn eru nefnilega svo hlálegir að vilja heldur falleg málverk en ljót, og er þetta í samræmi við starfsemi menntamálaráðs. Þá vil ég koma að því, sem sá félagsskapur mun taka meira mark á, sem þessi þm. þykist standa að. Það er sýning, sem sjálft listamannaþingið hélt s.l. sumar. Þarna voru margar myndir eftir þeirra menn. Ég kom þar, þegar nokkrir dagar voru liðnir frá því að opnað var. Ég sá þar myndir eftir Kristínu Jónsdóttur, og það voru ánægjulegustu myndirnar að mínum dómi, og ekkert var selt annað. Ég frétti, að það hefði selzt ein mynd eftir einhvern klessumakara, og það getur verið, en ekki veit ég um sönnur á því. Fólki þótti sýningin ómerkileg og ekki svo fáir, að ég hygg, drógu beinlinis spott að henni, og þar ber fyrst og fremst að telja Kjarval. Því að Kjarval, sem hafði þessar glæsilegu myndir í tugatali og hafði að vísu selt þær, - hann hafði þarna eina mynd, sem var ákaflega ómerkileg. Og menn hafa hann grunaðan um að hafa leikið sér að því að hafa hana eins ómerkilega eins og hann gat til þess að sýna á þessari samkundu. A.m.k. er það staðreynd, að myndir hans, - þegar hann sýndi í alvöru, - flugu út, en eftir 4–5 daga var þessi mynd óseld. Ég held, að enginn hafi keypt hana, sem skiljanlegt er, af ástæðum, sem ég hef tekið fram. Ég hygg, að Finnur Jónsson hafi haft skólamyndir frá Þýzkalandi, og þegar menn athuga það, að þessar myndir hafa selzt fyrir mjög háar fjárhæðir, þá geta menn komizt inn á þá hugsun, að hann hafi verið að spauga. Þetta bendir ótvírætt á, að ekki séu mikil heilindi í þessum félagsskap, þegar sumir beztu mennirnir leika sér að því, á vegum þessarar stríðandi samkomu, að láta þar hluti, sem þeir vel mega vita, að fólkið er ekki hrifið af. Ég þykist vita, að það hafi fleiri en ég tekið eftir þessu. Frú Kristín Jónsdóttir hafði þarna myndir, sem voru a.m.k. mjög snotrar. Fólkið dæmdi líka þannig um það, og þær seldust strax. Það er mjög einkennandi um þessa listakonu, að hún málar bæði mjög góðar andlitsmyndir og er mjög snotur málari á landslagsmyndir og fylgir því, sem „Boljsevikar“ kalla gamaldags aðferðir. Og hvar sem hún kemur, þá selur hún, en þeir, sem eru á vegum kommúnista, selja ekki. Og svo komast þeir í illt skap og vilja koma sér þannig fyrir, að þeir geti skammtað sér fé í ríkissjóði fyrir verk sín, sem fólk vill ekki kaupa og þykja ljót og leiðinleg. Flm. þessa frv. á ekki auðvelt með að komast fyrir þessar staðreyndir. Hann kemst ekki fram hjá því, að okkur í menntamálaráði hefur tekizt að gera miklu betur en umbjóðendum okkar á Alþingi. Það er ekki af því, að við séum betri menn, heldur af því að við sem nefnd gátum gert betri athuganir. Það er skiljanlegt nú, hvers vegna ekki er hægt að fá þessa stríðandi baráttumenn til þess að koma hér með kvartanir. Hvernig ættu Guðmundur á Sandi, Davíð Stefánsson og Tómas Guðmundsson að setja nokkuð út á þá stofnun,sem hefur sýnt þeim mjög verulega viðurkenningu, meiri en þeir hafa fengið annars staðar. Við teljum ekki, þó að Tómas hafi verið að senda okkur tóninn í Helgafelli. Hann er ritstjóri hjá þessum einkennilega eiganda, og ég lít svo á, að hann hafi þá aðstöðu, að hann segi ýmislegt í Helgafelli, sem hans betri maður getur ekki staðið við. Annars held ég, að ég ætti að nota þessi síðustu augnablik af ræðutíma mínum nú til þess að minnast á það, sem þessi maður, sem við höfum hækkað úr 1000 kr. upp í 3000 kr. og gert það í góðri trú, hefur sagt í útvarpsræðu í samtali við Árna frá Múla. Hann hélt því fram, að andagift sé ekki til í skáldskap, og sérstaklega tók hann fram, að hún væri ekki til hjá sér. Þar af leiðandi er ekki hægt að hugsa sér annað en að það sé iðnaður hjá Tómasi Guðmundssyni, sem hann lætur frá sér fara sem skáldskap. Og þó að hann megi gerst vita um sína hæfileika, mun það vera erfitt fyrir bókfræðinga að fá því slegið föstu, að maður eins og Matthías Jochumsson hafi ekki þekkt neina andagift - eða Kjarval. - Ég er hræddur um, þegar menn fara síðar að meta þessi orð Tómasar Guðmundssonar, þá verði þannig litið, að þetta sé bergmál af því ástandi, sem hann sé kominn í nú upp á síðkastið, þegar hann er orðinn málpípa kommúnista í staðinn fyrir það, sem hann áður var, Austurstrætisskáld. Og ég veit ekki, hvort hróður hans vex á Alþ., þó að hann haldi því fram, að það sé ekki til andagift í skáldskap, og þá sé skáldskapur sennilega iðnaður. Ég hygg, að sú andagift, sem Tómas Guðmundsson hafði fyrr á árum, sé að þverra, og að sú þverrun stafi af auknu sambandi hans við hv. flm. þessa frv. Ég mun síðar gera grein fyrir því, sem er sorglegast í þessu sambandi, að þeir fáu menn hér á landi,, sem stunda listir eða bókmenntir, hafa í list sinni eða ritverkum lent í snærum bolsevismans. Þeir hafa minnkað við það dag frá degi og verið minna metnir fyrir. Einn af þeim, sem hafði góða náttúrlega hæfileika til að bera og blasti við ánægjuleg framtíð, hann er nú svo settur, að bækur hans sjást varla. Hvar sem maður fer um landið, er fjöldi manna, sem lítur ekki í þær, vegna þess að hans álit spilltist við það, að hann gekk á hönd kommúnistum og af því að kommúnistískur áróður hans gekk svo langt í verkum hans, að jafnvel þeir, sem áður vildu telja hann skáld og kannske enn, vilja nú ekki líta við hans verkum. [Frh.].



Frv. það, sem hér liggur fyrir, er flutt af mér og hv. 6. þm. Reykv. og miðar að því að gera þá breyt. á l. um verkamannabústaði, að árlegt afgjald af lánum til byggingar verkamannabústaða verði fært niður í 3%. Lánsskilyrðin verða þó að öðru leyti óbreytt. Hér er gert ráð fyrir, að aðeins sé um að ræða viðauka við lögin og að gamla reglan um 4% árlegt afgjald verði óbreytt sem grundvallarregla, en að þetta verði aðeins bráðbirgðaákvæði, sem nái einungis til þeirra fjárhæða, sem greiddar eru úr sjóðnum, meðan vísitala kauplagsnefndar er 150 stig eða meira. Mér er ekki vel kunnugt um fjárhag sjóðsins og veit ekki um nauðsyn þess að gera ráðstafanir til tekjuöflunar. Ef til þess kæmi, að afla þyrfti sjóðnum aukinna tekna, væri hægt að leita upplýsinga hjá stjórn sjóðsins um fjárhag hans og þá einnig hægt að athuga, hvaða leiðir ætti helst að fara til tekjuöflunar. Í grg. frv. er gerð ýtarleg grein fyrir því, hvers vegna það er flutt hér á þinginu, en þó þykir mér rétt að fara hér nokkuð yfir sögu. Húsnæðisvandræðin hafa nú um nokkurt skeið verið eitt af helztu vandamálum kaupstaðanna, og hið opinbera hefur orðið að taka til sinna ráða til þess að ráða bót á þeim. Af hálfu Alþ. hafa helztu ráðstafanirnar verið í því fólgnar að setja reglur um notkun þess húsnæðis, sem til hefur verið í kaupstöðunum. Það mál er nú til athugunar af sérstakri mþn. En það er ekki fullnægjandi að hagnýta það húsnæði, sem til er, heldur verður einnig að gera sérstakar ráðstafanir til þess að örva byggingarframkvæmdir. lað mun að sjálfsögðu reynast erfitt að framkvæma hið fyrra, ef ekki verður byggt til þess að mæta fjölguninni, en það hefur ekki verið gert mikið til að örva menn til byggingarframkvæmda. Þá vil ég sérstaklega geta þess, að snemma á árinu 1941 voru framkvæmdir nær því stöðvaðar hér í bænum. Þá óskuðu byggingarfélögin, að athugaðir yrðu möguleikarnir á því, að framkvæmdir gætu haldið áfram, og hvaða ráðstafanir væri nauðsynlegt að gera til þess. Eins og ástæðurnar voru þá hjá félögunum, var bersýnilegt, að ekki væri kleift að hefja framkvæmdir að nýju nema með því, að vextir af lánum byggingarsjóðs yrðu lækkaðir úr 5%, þannig að mönnum yrði kleift að standa undir lánum sjóðsins. Alþingi samþykkti því árið 1911 að lækka vextina úr 5% niður í 4%, en lánaskilmálarnir skyldu að öðru leyti haldast óbreyttir. Um þessar mundir var vísitala kauplagsn. innan við 150 stig og nokkur bjartsýni í mönnum um, að hún hækkaði ekki mikið á næstunni og jafnvel að takast mundi að stöðva þá dýrtíðina. En þetta fór mjög á annan veg, og er nú unnið að byggingum í mesta dýrtíðarflóði, sem við höfum haft kynni af. Vísitalan gefur þó ekki nægilega hugmynd um þá hækkun, sem orðið hefur. Það er að vísu svo, að sú hækkun, sem orðið hefur á kaupgjaldinu, kemur að nokkru leyti fram í vísitölunni, en það hefur einnig orðið allmikil óbein hækkun, sem m.a. stafar af því, að dagsafköstin eru nú orðin dýrari en nokkru sinni fyrr. Þessi hækkun hefur hleypt mjög fram kostnaðinum við allar byggingar framkvæmdir. Þó að þeir, sem kaupa íbúðir, geti staðið undir þessari hækkun, verður ómögulegt fyrir þá að standa undir þeim hluta kostnaðarins, sem hvílir á þeim í 42 ár. Tilraun hefur verið gerð með það að hækka útborgunina úr 15% í 25% og lækka þannig eftirstöðvar þær, sem hin árlega afborgun reiknast af. Þetta hefur þó haft mikla örðugleika í för með sér, og er nú sýnt, að margir, sem búnir voru að festa kaup á íbúðum, verða að ganga frá kaupunum, ef ekki verður eitthvað að gert. Byggingarfélögin telja hins vegar mjög hæpið að láta menn ganga frá kaupunum, og er því þetta frv. borið fram að ósk þeirra. Ég vil taka það fram, að þótt í þessu frv. felist aðeins ein breyt., er langt frá því, að það sé sú eina breyt., sem þarf að gera á lögum þessum. Mér hefur orðið það ljóst sem formanni byggingarfélags, að það þarf að gera margar breyt. á þessu nú á næstunni. Ég hef unnið að undirbúningi þess að leggja slíkt frv. fram nú á þessu þingi, þótt það hafi ekki komizt í framkvæmd enn þá. En það er svo mikilsvert, að þessi breyt. nái nú fram að ganga, að það var sjálfsagt að leggja þetta frv. fram nú þegar, þótt í því fælist ekki nema eiri breyt. Eitt af því, sem þyrfti að gera, er að flokka meðlimi byggingarfélaganna eftir efnum þeirra og ástæðum. Það eru nú um 1000 verkamenn í byggingarfélögunum hér í Rvík, og eru sumir þeirra þannig efnum búnir, að þeir þyrftu að geta eignazt íbúðir án þess að borga nokkuð út, aðrir gætu borgað út nokkra fjárhæð og hinir þriðju mundu geta greitt allmikið strax. Einnig þyrfti að stofna sparisjóð í sambandi við byggingarfélögin, þannig að meðlimir þeirra gætu lagt þar inn fé, meðan þeir væru að bíða eftir íbúðum sínum. En þessar breyt. eru nú í undirbúningi, og verður væntanlega tækifæri til þess að flytja þær hér í þinginu. Menn mega því ekki skilja þetta frv. svo, að það feli í sér þá einu breyt., sem gera þurfi á lögum þessum. Ég skal svo ekki orðlengja þetta frekar, en legg til, að frv. verði vísað til 2. umr. og allshn.