Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Með frv. því, sem hér er til umr., er að því stefnt að koma betri skipan á þá löggjöf, sem tekur til fávitamála hér á landi. Mál þetta var flutt í Ed. og fékk í hv. heilbr.- og félmn. þeirrar d. ítarlega athugun. Heilbr.- og félmn. þessarar hv. d. hefur haft þetta mál til meðferðar á fundi bjá sér og kynnt sér öll gögn málsins. Núgildandi l. um fávitahæli eru yfir 30 ára gömul. Síðla árs 1965 skipaði heilbrmrh. n. til að endurskoða þessi l. Þremur árum áður en þessi n. var skipuð, hafði að frumkvæði landlæknis verið fenginn hingað yfirmaður málefna vangefinna í Danmörku, sem kynnti sér þessi mál hér og skilaði síðan áliti og hefur n., sem samdi frv. þetta, stuðzt við ábendingar hans við samningu frv. Frv. fjallar meðal annars í fyrsta lagi um fávitastofnanir og vistmenn þeirra, um skiptingu fræðsluskyldu milli heilbrigðisyfirvalda og fræðsluyfirvalda, þegar í hlut á andlega vanþroska fólk og um heimild til að veita félagslega aðstoð. Í öðru lagi er gert ráð fyrir einu ríkisreknu hæli, aðalfávitahæli ríkisins, sem skal vera deildaskipt og í senn hjúkrunar-, uppeldis- og kennsluhæli og vinnuhæli. Heimilað er að koma upp útibúum frá aðalhælinu, er hvert um sig ræki tiltekið hlutverk. Veita má sveitarfélögum og einkaaðilum leyfi til að reka fávitahæli og dagvistarheimili fyrir fávita. Allar fávitastofnanir skulu háðar eftirliti frá aðalhælinu, og allar umsóknir um vist á fávitastofnunum skulu berast þangað. Ákvæði um ríkisframfærslu fávita eru tekin upp í frv. og fávitar á dagvistarheimilum geta einnig notið hennar að hluta, að undangengnum sams konar úrskurði og þarf til greiðslu dvalar á fávitahæli. Sérstakt ákvæði er um greiðslu ríkisins á kennslukostnaði á fávitastofnunum, sem ríkið rekur ekki. Ákvæði er um, að skóli skuli rekinn við aðalhælið til að sérmennta fólk til fávitagæzlu. Frv. í heild er miðað við þá þróun, sem gerzt hefur í fávitamálum undanfarið í nágrannalöndunum, en tekið tillit til sérstöðu íslands, hvað fámenni snertir. Þegar málið var til meðferðar í Ed., fékk heilbr.- og félmn. þeirrar deildar umsögn um frv. frá stjórn Styrktarfélags vangefinna. Í umgetinni umsögn segir, að stjórnin leggi áherzlu á nauðsyn þess, að málið núi fram að ganga á þessu þingi, en bendir jafnframt á nokkur atriði, sem hún óskar breytinga á. Meiri hl. heilbr.- og félmn. þeirrar hv. d. sá sér ekki fært að verða við óskum stjórnar Styrktarfélagsins og d. samþykkir frv. óbreytt. Herra forseti. Ég legg til, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Skv. gildandi l. fá þeir starfsmenn ríkisins, sem hætta störfum áður en þeir ná aldursmörkum til eftirlauna, eftirlaun miðað við kaup, sem fylgdi starfinu, þegar þeir hættu störfum. Á verðbólgutímum geta þessi réttindi orðið lítils virði miðað við þær iðgjaldagreiðslur, sem greiddar hafa verið. Efni frv. er að tryggja það, að sjóðfélögum, sem hafa verið í þjónustu ríkisins í 15 ár eða lengur, verði tryggð eftirlaun miðað við þau laun, sem fylgdu starfinu, þegar lífeyrissjóðsgreiðslur hefjast. Hv. Ed. þótti rétt að láta þetta einnig taka til starfsmanna sjálfseignarstofnana, sem aðilar eru að sjóðnum, og hefur breytt frv. í samræmi við það. Jafnframt hefur Nd., skv. ósk Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, samþ. brtt. um að heimila starfsmönnum bandalagsins aðild að sjóðnum. Fjhn. leggur shlj. til, að frv. verði samþ. óbreytt, eins og það kom frá Ed. Ég vil aðeins geta þess, að það er þarna annað mál á dagskránni, tilsvarandi mál um lífeyrissjóð kennara. Það hefur verið samþ. í Ed. og fjhn. leggur til, að það verði samþ. óbreytt hér einnig.



Herra forseti. Þetta frv. er nú seint á ferðinni, en það er flutt samkv. ósk Búnaðarfélags Íslands, en sú ósk barst rn. með bréfi dags. 7. þ. m. Frv. er ekki stórt í sniðum og það er þannig, að verið er að leiðrétta ákvæði í girðingalögum, sem ekki eru nógu skýr, þegar um er að ræða girðingar á afréttarlöndum. Ég held, að hv. þm. verði sammála um þetta frv. og það gæti þess vegna orðið að l. á þessu þingi, ef að því væri unnið. Ég vil því mælast til þess, að hv. landbn. héldi fund og athugaði það, hvort ekki væri rétt að verða við óskum Búnaðarfélagsins með þessa leiðréttingu og ef nál. lægi fyrir á morgun, gæti málið farið til hv. Ed. fyrir helgi og þá gæti það, þótt tímaþröng sé orðin mikil, orðið að l., þótt þingi yrði slitið nú fyrir 20. þ. m. En það verður að ráðast, hvort þetta tekst. Það verður þá að bíða til haustsins, en það hafa komið upp leiðindamál í sambandi við girðingar á afréttarlöndum, vegna þess að lagaákvæðin eru ekki nógu skýr, og þess vegna væri gott að koma þessu í lög nú fyrir þetta sumar. Ég vil, herra forseti, leggja til, að málinu verði vísað til 2. umr. að lokinni þessari umr. og til hv. landbn.



Herra forseti. Skv. frv. þessu er lagt til, að verkalýðsfélögin fái þá aðstoð við innheimtu á gjaldi til sjúkrasjóðs, að það megi taka lögtaki án undanfarins dóms eða sáttar. Eins og kunnugt er, sömdu nokkur verkalýðsfélög um það við atvinnurekendur árið 1961 að greiða 1% af kaupi verkamanna í sjúkra- og styrktarsjóð félaganna, og flest verkalýðsfélög munu nú hafa stofnsett sjúkra- og styrktarsjóði á hliðstæðan hátt. Gjaldið til sjúkrasjóðanna er, eins og ég sagði, 1% af kaupi verkafólks, og eiga atvinnurekendur að skila því í árslok til viðkomandi félags. Reynslan hefur sýnt, að á þessu hefur viljað verða misbrestur, og er frv. þetta flutt til að bæta úr því, og gera flytjendur frv. ráð fyrir, að lögtaks- og fjárnámsrétturinn, sem í frv. felst, reynist nokkurt aðhald báðum aðilum til góðs, en ekki þurfi oft að beita þessum rétti. Allshn. leggur einróma til, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. forseta fyrir að gefa mér tækifæri til þess að beina einni fsp. til hæstv. viðskmrh. En þannig er mál með vexti, að á Alþ. 23. febr. 1966 var samþ. þáltill. frá mér og nokkrum öðrum flokksbræðrum mínum um markaðsrannsóknir og sölustarfsemi í þágu útflutningsatvinnuveganna svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta athuga í samráði við fulltrúa atvinnuveganna á hvern hátt megi efla markaðsrannsóknir og markaðsleit í þágu útflutningsatvinnuvega þjóðarinnar og verði niðurstöður þessarar athugunar lagðar fyrir næsta reglulegt Alþ.“ Ég geri ráð fyrir og veit raunar, að rannsókn þessari af hálfu rn. er fyrir nokkru lokið, og vil því fara þess á leit við hæstv. ráðh., að hann skýri hv. d. frá niðurstöðum hennar.



Herra forseti. Í framhaldi af samþykkt Alþ. á þeirri till., sem hv. fyrirspyrjandi las í orðum sínum hér áðan, tók viðskmrh. að sér að semja skýrslu um mál þetta. Er því verki lokið, en ætlunin var að senda skýrsluna til samtaka útflytjenda áður en málið yrði lagt fyrir hið háa Alþ. Ég skal hins vegar með ánægju verða við tilmælum hv. þm. um að skýra frá aðalefni þeirrar skýrslu, sem þegar hefur verið samin. En ég mun nú á næstunni ræða hana við samtök útflytjenda. Hugmyndir þær, sem settar eru fram í skýrslunni, eru því ekki endanlegar, og má vel vera, að skoðanir rn. breytist við viðræður við samtök útflytjenda. Við gerð skýrslunnar leitaði viðskmrn, álits samtaka útflytjenda, sem ekki höfðu áður sent Alþ. álit sitt á málinu. Einnig var leitað álits sendiráða Íslands erlendis. Í skýrslunni er rakinn þáttur hins opinbera í markaðsrannsóknum og markaðsleit til þessa, birt álit útflytjenda og sendiráða Íslands erlendis á málinu og að lokum lagðar fram hugmyndir um nýjar ráðstafanir á þessu sviði. Kaflinn í skýrslunni um þátt hins opinbera fer hér á eftir: Af hálfu hins opinbera eru það einkum þrír aðilar, sem látið hafa markaðsathuganir til sín taka: utanrrn., viðskmrn. og fiskimálasjóður. Skal nú vikið nokkuð að þætti hvers þessara aðila um sig. Sendiráð Íslands erlendis hafa safnað upplýsingum um erlenda markaði, einkum þau atriði, er varða útflutningsafurðir Íslendinga. Hafa þau sent utanrrn. skýrslu um þau mál. Er starfsmönnum utanríkisþjónustunnar falið þetta verkefni í leiðbeiningabók fyrir starfsmenn utanríkisþjónustunnar, sem gefin var út í umsjá Agnars Kl. Jónssonar ráðuneytisstjóra. Starfsemi sendiráðanna á þessu sviði hefur þó hvergi nærri verið næg vegna skorts á starfsmönnum við sendiráðin. Ber brýna nauðsyn til þess að auka þessa starfsemi utanríkisþjónustunnar, eins og síðar mun nánar verða vikið að. Viðskmrn. hefur aðstoðað utanrrn. um gerð viðskiptasamninga við önnur ríki og við rn. hefur starfað sérstök útflutningsdeild. Einnig hefur alþjóðleg efnahagssamvinna heyrt undir viðskmrn. Af þessum sökum hefur rn. fylgzt með þróun markaðsmála erlendis, þ. á m. myndun og þróun markaðsbandalaga, og má líta á starf viðskmrn. á þessu sviði sem markaðsathuganir. Í sambandi við undirbúning nýrra viðskiptasamninga við erlend ríki er ávallt unnið mikið starf í rn., svo sem upplýsingasöfnun um erlenda markaði og gerð skýrslna og taflna um viðskipti okkar á mörkuðum þessum. Er þessum upplýsingum öllum haldið til haga. Eftir að markaðsbandalögin í Evrópu höfðu verið mynduð, var sérstökum mönnum í viðskmrn, falið að fylgjast með þróun þeirra með sérstöku tilliti til hagsmuna Íslands. Hafa margar skýrslur verið samdar í rn. um bandalög þessi og um vandamál þau, sem bandalögin valda á Íslandi. Hefur rn. safnað miklum upplýsingum erlendis frá um bandalögin, bæði fyrir milligöngu sendiráða Íslands erlendis og beint frá ýmsum aðilum. Þá hefur rn. fylgzt með þróun GATT, alþjóðatollamálastofnunarinnar, og síðan 1964 hefur Ísland verið aðili þar að og tekið margvíslegan þátt í störfum stofnunarinnar, m, a. í Kennedy-viðræðunum, sem varða viðskiptahagsmuni Íslands. Hefur þátttaka Íslands í GATT svo og öðrum alþjóðlegum stofnunum, eins og alþjóðagjaldeyrissjóðnum og Efnahags- og framfarastofnuninni í París, fært þjóðinni margvíslegan fróðleik um erlenda markaði. Útflutningsdeild viðskmrn. annast leyfisveitingar fyrir allar útfluttar vörur. Verkefni deildarinnar er að fylgjast með verði á útflutningsafurðum Íslendinga erlendis í því skyni að koma í veg fyrir undirboð útflytjenda Ákveður deildin lágmarksverð hverju sinni. Í því skyni að rækja þetta hlutverk sitt, hefur útflutningsdeildin orðið að fylgjast náið með mörkuðum fyrir íslenzkar afurðir erlendis. Hefur hún gert það með því að hafa samband við kaupendur íslenzkra afurða erlendis, seljendur þeirra og sendiráð Íslands ytra. Einnig hefur deildin iðulega sent fulltrúa til útlanda til þess að kynna sér þessi mál. Útflutningsdeildin hefur einnig verið nokkurs konar upplýsingaskrifstofa fyrir útflytjendur. Á vegum viðskmrn. starfar vörusýninganefnd, en hún sér um þátttöku Íslands í erlendum vörusýningum, sem er mikilvægur liður í markaðsleit og sölustarfsemi. Hefur vörusýninganefnd fengið sérstakt fjárframlag á fjárl. til starfsemi sinnar, en auk þess hefur hún iðulega fengið framlög úr fiskimálasjóði. Um álit útflytjenda á markaðsrannsóknum og markaðsleit segir svo í skýrslunni: Öll helztu samtök íslenzkra útflytjenda eru sammála um það, að auka þurfi starf á sviði markaðsrannsókna og markaðsleitar. Hins vegar greinir samtökin nokkuð á um það, hvaða leið sé vænlegust til árangurs í þessu efni, Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna telur, að koma ætti á samstarfi sölusamtaka framleiðenda og hins opinbera um auknar markaðsrannsóknir og markaðsleit. Telur Sölumiðstöðin, að skipuleggja ætti sameiginlega þjónustu á þessu sviði. Í því skyni þyrfti einhver einn aðili að hafa yfirumsjón með starfseminni, og væri því sérstök stofnun í einni eða annarri mynd óhjákvæmileg. Samband ísl. samvinnufélaga telur, að ríkisvaldið eigi að gangast fyrir því, að útflytjendur sameini krafta sína á sviði markaðsrannsókna og markaðsleitar. Álítur S.Í.S., að vaxandi þörf sé á markaðsrannsóknum í stærri stíl en líklegt sé, að einstakir útflytjendur hafi tök á. Félag ísl. iðnrekenda telur nauðsynlegt að efla markaðsstarfsemi og færa hana yfir á víðtækara svið, enda þótt mikilvægt starf hafi þegar verið unnið á þessu sviði. Bendir Félag ísl. iðnrekenda á, að Íslendingar ættu að hagnýta sér reynslu annarra þjóða í þessu efni, t.d. Norðmanna og Dana. Yfirleitt eru öll samtök útflytjenda þeirrar skoðunar, að æskilegt væri að auka starfsemi sendiráða Íslands erlendis á sviði markaðsrannsókna og markaðsleitar. Benda sum þeirra á, að ráða þyrfti sérstaka viðskiptafulltrúa við sendiráðin til þess að hafa þessa starfsemi með höndum. Sendiráð Íslands erlendis eru þeirrar skoðunar, að auka þurfi verulega starfsemi á sviði markaðsrannsókna og sölustarfsemi í þágu útflutningsatvinnuveganna. Telja þeir nauðsynlegt, að ráðnir verði viðskipta- og efnahagsfulltrúar við sendiráðin, til þess að þau verði betur fær um að sinna þessu verkefni. Einnig telja sendiráðin, að auka þurfi starfsemi á þessu sviði heima fyrir. Niðurstöður skýrslunnar eru þessar: Augljóst er af því, sem fram kemur í álitsgerðum útflytjenda og sendiráða Íslands erlendis, að nauðsynlegt er að stórauka starf á sviði markaðsrannsókna, markaðsathugana og sölustarfsemi í þágu útflutningsatvinnuveganna. Það þarf að auka þessa starfsemi, bæði á vegum útflytjenda sjálfra og hins opinbera. Undirbúa þarf betur en verið hefur sölustarfið, áður en hafin er framleiðsla nýrra vara til útflutnings. Framleiðendur og sölusamtök, er framleiða og selja vörur í harðri samkeppni á frjálsum mörkuðum erlendis, þurfa að sinna betur hinum ýmsu þáttum nútímasölutækni, eins og auglýsingum og markaðsaðlögun. Opinberir aðilar, rn. og sendiráðin geta veitt útflytjendum og samtökum þeirra margvíslega aðstöð á sviði markaðsmála og má stórauka hana með bættu skipulagi. Í skýrslunni eru að síðustu settar fram eftirfarandi hugmyndir um framkvæmdir: 1. Komið verði á fót útflutningsráði, er heyri undir viðskmrn., með fulltrúum útflytjenda. Útflutningsráðið skal vera ríkisstj. til ráðuneytis um útflutnings- og markaðsmál. Einnig skal það vera vettvangur fyrir umr. um þessi mál. 2. Starfsemi viðskmrn. á sviði markaðsathugana verði aukin. Lögð verði aukin áherzla á söfnun upplýsinga úr erlendum skýrslum, upplýsingaritum, blöðum og tímaritum um viðskiptamál, svo og skýrslum íslenzkra sendiráða um þessi mál. Athugað verði, hvort unnt sé að hefja útgáfu fréttabréfs um markaðs- og viðskiptamál í því skyni að miðla útflytjendum auknum fróðleik um þessi mál. Útflutningsdeildinni verði gert kleift að auka upplýsingastarfsemi sína. 3. Starfsemi utanríkisþjónustunnar á sviði viðskipta- og markaðsmála verði aukin. Ráðnir verði viðskiptafulltrúar við sem flest af sendiráðum Íslands erlendis; í fyrstu við sendiráðið í London, Washington og París. Komið verði föstu skipulagi á upplýsingasöfnun sendiráðanna á þessu sviði og upplýsingar sendar reglulega heim. 4. Vörusýninganefnd fái aukið fjármagn til starfsemi sinnar, svo að hún geti undirbúið þátttöku Íslands í fleiri alþjóðlegum vörusýningum og kynnt íslenzkar vörur erlendis. 5. Bein sölustarfsemi og markaðsleit fari fyrst og fremst fram á vegum útflytjenda sjálfra. Útflutningsráð fjalli um það, í hversu ríkum mæli sé rétt, að hið opinbera styrki starf í þágu markaðsleitar, t.d. auknar auglýsingar erlendis. Haldið verði áfram að veita opinber fjárframlög til markaðsleitar ytra, en ekki verði sú aðstoð bundin við markaðsleit fyrir sjávarafurðir einar, eins og verið hefur, heldur verði einnig veittur stuðningur við markaðsleit fyrir íslenzkar landbúnaðar- og iðnaðarvörur. Herra forseti. Ég vona, að hv. fyrirspyrjandi telji, að með þessum orðum mínum hafi fsp. hans verið nægilega svarað.



Herra forseti. Við hv. 5. landsk. þm. flytjum nú aftur frv. til stjórnarskipunarlaga um breyt. á stjórnarskránni. Það er nokkurn veginn sama frv. og við fluttum einnig á síðasta þingi. Mér sýnist að vísu þar ekki vera mikill grundvöllur fyrir - og það var ekki heldur í fyrra - að fá slíkt samþ., en ég skal þó örstutt gera grein fyrir höfuðatriðunum í þessu frv. Í 1. gr. felst að breyta til viðvíkjandi kosningarréttinum, þannig að það megi lækka kosningarréttinn með lögum, þannig að hann verði lægri en 21 árs. Það hefur nú legið fyrir Alþ. brtt. við stjórnarskrána viðvíkjandi kosningarréttinum, þar sem mælt er svo fyrir, að hann skuli lækka niður í 20 ár. Ég held, að það væri miklu praktiskara að afgreiða þetta á þann máta að gera þær breyt. á stjskr., að kosningarrétturinn skuli vera 21 ár, en það megi lækka kosningaaldurinn með lögum. Við tókum það fram, að það megi lækka hann, en ekki breyta honum, vegna þess að við viljum ekki, að það sé mögulegt með lögum t.d. að svipta þá menn kosningarrétti, sem eru kannske 21-25 ára. Þá eru í 3. og 4. gr. sérstök fyrirmæli, sem ég í fyrra gerði ýtarlega grein fyrir, að það sé hægt að skjóta undir þjóðardóm ákveðnum frv. eða þál., þegar svo og svo margir menn í landinu eða svo og svo margir þm. krefjast þess. Það, að þessi brtt. við stjskr. er flutt, stafar af því, að þegar lýðveldisstjskr. var sett, voru skapaðir möguleikar á því, að hægt væri að skjóta undir þjóðardóm vissum l., sem ætla mætti að væru það óvinsæl hjá þjóðinni t.d., að það mundi vera hægt að fella þau við þjóðaratkvgr., og þá var forseta lýðveldisins gefið valdið til þess að geta skotið slíkum l. undir þjóðardóm með því að synja þeim ella um gildi, um sína undirskrift. Þar sem það hefur sýnt sig öll þau ár, sem lýðveldið hefur starfað, að forseti lýðveldisins hefur aldrei notað þetta vald, en þó var ákvæðið um, að hann skyldi vera þjóðkjörinn, sett i stjskr. einmitt með tilliti til þess, að hann fengi þetta vald, þá virðist nauðsynlegt, að það séu skapaðir á annan máta möguleikar fyrir því, að þjóðin geti sjálf fengið að dæma um viss lög. Þess vegna höfum við sett þarna inn, að þegar ákveðin tala þm. eða ákveðinn hluti kosningabærra manna í landinu fari fram á slíkt, að slík lög eða slík þál. sé lögð undir þjóðardóm, þá skuli það gert. Þetta er m.ö.o. til þess að fullkomna lýðræðið í okkar landi, þannig að það geti verið beint lýðræði, lýðræði, þar sem þjóðin sjálf ákveður með lögum, hvað vera skuli lög, og skyldi maður mega ætla, að þeir, sem ella segjast vera miklir vinir lýðræðisins, hefðu eski á móti þessu. Þá er í 5. gr. mælt svo fyrir, að Íslendingar skuli einir eiga fasteignir og náttúruauðæfi hér á landi, með vissum undantekningum, sem þar greinir, og það stendur allt saman í sambandi við það, sem nú er svo mikið um rætt, aðstöðuna, sem verið er að gefa útlendingum til þess að fá ítök í íslenzku atvinnulífi. Á þetta að hjálpa til þess að tryggja, að Íslendingar eigi einir og sjálfir öll þau auðæfi og atvinnutæki, sem á Íslandi eru. Þá er í 6. gr. lagt til, að öll núverandi óbyggð, öll hveraorka, vatnsorka og auðæfi í jörðu, sem þar eru, séu ævinleg eign íslenzku þjóðarinnar. Þetta er mál, sem nokkrum sinnum áður hefur komið til umr. hér og ég vil alveg sérstaklega undirstrika nauðsynina á að fara að setja lög um. Hvað eftir annað er það svo nú, að þegar um er að ræða ýmis réttindi á löndum, sem eru í óbyggð, þá koma upp mál, sem hæstiréttur verður að úrskurða um. Við skulum segja t.d., að ákveðinn hreppur hefur haft afrétt í ákveðnum óbyggðum, m.ö.o. réttinn til að beita þar fé hreppsbúa, eða að samsvarandi réttur hefur tíðkazt viðvíkjandi veiði í vötnum uppi í óbyggðum. Það er ákaflega óöruggt, hvernig nú er skýrt, hve víðtækur slíkur réttur er. Sumir halda, að afréttur, það þýði um leið raunverulegt eignarhald, t.d. viðkomandi jarða eða viðkomandi hreppa, á þessu landi. Og eins og nú er, þá koma slík mál, ef að deilumálum verða, og það hafa þau hvað eftir annað orðið nú, koma þau undir hæstarétt að dæma um. Á meðal hæstaréttardómara og beztu lögfræðinga landsins hafa verið mjög skiptar skoðanir um þessi mál. Sumir hafa aðhyllzt, að einstaklingsrétturinn skuli vera útfærður sem viðast í slíku sambandi og ná sem víðast út. Aðrir hafa aðhyllzt það, að sá gamli, almenni réttur þjóðarinnar til landsins skuli hafður í heiðri og það skuli líta svo á, að það, sem ekki hefur verið séreign einhverra aðila áður, skuli vera sameign þjóðarinnar í heild. Þetta er slíkt atriði, að um það á að vera ákvæði í stjskr., og þess vegna höfum við lagt til, að á eftir 68. gr. komi grein, sem hljóðar eins og segir í 6. gr. Um leið viljum við hins vegar tryggja með lögum, að beitarréttur, veiðiréttur og annar hefðbundinn afnotaréttur á þessum svæðum sé tryggður áfram með lögum til handa þeim, sem hann hafa að réttu, en honum fylgi ekki réttur eða vald til t.d. hveraorkunnar, vatnsorkunnar og auðæfanna í jörðu. Ég vil alveg sérstaklega ítreka það við hv. þm., hvað þetta gæti orðið mikið deiluatriði. Ég kom inn á það nýlega í öðru sambandi, í sambandi við hveraorkuna, en í sambandi við vatnsorkuna hefur þetta orðið alveg stórkostlegt deiluatriði, þó að það hafi aldrei komið verulega til kasta Alþ. síðan 1923. En þarna er mál, sem er alveg nauðsynlegt að útkljá. Ég vil minna á, að það eru ekki nema 20 ár liðin síðan íslenzka ríkið keypti Þjórsá, og það eru vafalaust fleiri stórár í landinu að nafninu til í eign, kannske hálfdauðra, en um leið hálfútlendra félaga. Þjórsá var keypt þá fyrir 3 millj. Hún þótti ekki mikils virði vegna þeirra ákvæða, sem sett eru um, að ríkið eitt geti hagnýtt vatnsorku hennar. En ég vil bara vekja athygli á, hvílík hætta því er samfara, þegar erlent auðvald kemur inn í landið í stórum stíl og allir þessir hlutir eru eins óklárir og þeir eru, hvers konar brask kann að koma upp. Ég vil bara benda á, ef það kynni að gerast, að viss útlend fyrirtæki færu að seilast eftir að eignast heilar ár á Íslandi, fossorkuna í heilum ám, og þessi sömu fyrirtæki eignast kannske fjórðunginn eða þriðjunginn af öllum íslenzkum iðnaði og fara síðan að beita sínu stjórnmálaáhrifavaldi til að reyna að knýja það t.d. fram, að þau fái sjálf að hagnýta vatnsorkuna í slíkum ám, og við vitum, hvers konar breytingar er verið að gera núna á l. eins og raforkulögunum, hve mjög er verið að gera slappara allt vald ríkisins. Þá er alveg greinilegt, hvílík hætta þarna kann að vera á ferðum. Í 7. gr. er hins vegar verið að ákveða í stjskr. viss mannréttindi, sem nú þegar eru að miklu leyti viðurkennd. Í 7. gr. er kveðið á um rétt manna til atvinnu, að ríkið skuli stefna að því að tryggja öllum atvinnu og það skuli með lögum skipa fyrir um öryggi manna við vinnu, hæfilegan vinnutíma og ráðstafanir gegn ofþjökun. Nú sem stendur er í okkar stjskr. ekkert af þessum ákvæðum. Allrar þeirrar mannréttindabaráttu, sem háð hefur verið á Íslandi í upp undir heila öld með allmiklum árangri, má hvergi finna stað i sjálfri stjskr. Það, sem við þarna leggjum til, er raunverulega að festa í stjskr. þau mannréttindaákvæði, sem sérstaklega verkalýðshreyfingin á Íslandi hefur barizt fyrir og meira eða minna knúið fram í áratugabaráttu sinni. 8. gr. er um að orða 70. gr. stjskr. öðruvísi, eða fer í þá átt að tryggja mönnum læknishjálp og ókeypis sjúkrahúsvist og rétt til styrkja úr almennum sjóðum. Þessi gr. kemur í staðinn fyrir gömlu gr. um aðstoð við þá fátæku, gömlu styrkþegagreinina, sem lengi vel var í „praksis“ og er enn þá í orði blettur á stjskr. Alþ. hefur þegar fyrir löngu afnumið það, sem ljótast var í þeirri gr., sem sé ákvæði um það, að með l. skyldi ráðstafa um rétt þeirra manna, sem yrðu að þiggja styrk af því opinbera, og eru þó ekki nema rúm 30 ár síðan ákveðið var, að þeir menn, sem styrk þáðu af því opinbera, skyldu hafa mannréttindi eins og kosningarrétt, og kostaði langa baráttu og harða að fá það fram. Með þessari gr. eru hins vegar öll þau réttindi, sem nú eru ákveðin með almannatryggingunum, fest í stjskr., og þess vegna væri það mjög eðlilegt að ákveða þá breyt. á stjskr., sem þar er farið fram á. Þá er 9. gr. breyt. á 71. gr. stjskr., þar sem eru þan mjög almennu og gamaldags ákvæði viðvíkjandi skyldu til að uppfræða þau börn, sem foreldrarnir geta ekki sjálfir séð um að uppfræða, m.ö.o. aðeins staðfesting í stjskr. á sjálfum þeim lögum, sem nú gilda um alla skólafræðslu í landinu. Í 10. og síðustu gr. er breyt. á þeirri gr. stjskr., sem tekin var á sínum tíma upp úr dönsku stjskr., gr. um herskyldu. Og engum manni, a.m.k. ekki innan Alþ., hefur dottið í hug að ætla að fara að framkvæma þá grein, og er sannarlega tími til kominn, að henni sé kippt burt. Hins vegar er orðalagið á henni þannig hjá okkur hér, að það er gert meira en að gera slíkt. 75. gr. stjskr. orðist svo: „Ísland er friðlýst land. Herskyldu má aldrei í lög leiða.“ Þar er því bæði verið að afnema gamla og úrelta gr. stjskr., en um leið verið að stíga spori lengra í því að friðlýsa landið og ákveða, að herskyldu megi aldrei í lög leiða. Ég veit, að eins seint og nú er komið á Alþ., þá fær þetta frv. auðvitað ekki afgreiðslu, en við vildum samt flytja það á ný, þótt við fyndum það strax á s.l. þingi, að það mundi ekki eiga upp á pallborðið. En það vildi ég mega vona, að þm. íhuguðu þessi mál, ekki sízt vegna þess að menn eru farnir að finna til þess, og það fleiri en hjá okkur í Alþb., hve mannréttindaákvæðin eru orðin gamaldags og hve mikil þörf er á að breyta þeim. Og við gerðum það af ráðnum hug, flytjendur þessa máls, að snerta ekki við þeirri gr. stjskr., sem oftast hefur verið breytt, en mesta baráttan stendur alltaf um, og það er gr. viðvíkjandi kjördæmaskiptingu og kosningum til Alþ. Ég vil svo leyfa mér að æskja þess, að að lokinni þessari umr. verði þessu frv. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Með þáltill. þeirri, sem hér er til umr., er skorað á ríkisstj. að hraða undirbúningi að byggingu þaraþurrkunarstöðvar með ákveðna afkastagetu á Reykhólum í Austur-Barðastrandarsýslu. Af fskj., sem till. fylgdu, er þó sýnt, að undirbúningsathugunum er ekki svo langt komið, að hægt sé að mæla með svo afdráttarlausri ákvörðun. Verðmæti framleiðslunnar byggist mjög á alginsýruinnihaldi, sem er breytilegt eftir árstímum. Nokkrar athuganir hafa verið gerðar á þessu, en það verður að teljast, að sú athugun sé ófullnægjandi, það þurfi meiri athugun á því máli, jafnvel þó að stefnt væri að því að afla þarans á hagstæðasta tímanum. Skv. fskj. má gera ráð fyrir, að hægt sé að fá markað fyrir það magn, sem tiltekið er í till. En það er óvissa um, hvort hægt sé að fá nægilega hátt verð. Eigi að síður verður að telja, að aðstæður til þaratöku við Breiðafjörð og þaraþurrkun við jarðhita að Reykhólum séu vel þess virði, að fullnaðarathugun sé framkvæmd. Og ekki er að efa það, að ef grundvöllur reynist fyrir þessum rekstri, þá yrði það byggðarlaginu til góðs og ef til vill vísir að byggðakjarna. Þær upplýsingar, sem liggja fyrir um undirbúningsathuganir, eru skjalfestar í fskj. með till. Þessar athuganir eru framkvæmdar af Sigurði V. Hallssyni efnafræðingi og eru traustvekjandi hvað alla umsögn snertir. Jafnframt er ljóst, að bæði hann og áhugamenn í byggðarlaginu hafa innt af hendi fórnfúst sjálfboðastarf við athuganir á þessum möguleika. Framleiðslan getur ef til vill, ef vel tekst til, numið nokkrum millj. kr. Eigi að síður er skylt að minnast þess, að mjór er mikils vísir, þegar um er að ræða uppbyggingu útflutningshæfs iðnaðar í landi voru, og alla vega yrði það byggðarlaginu til styrktar. Íslendingum fjölgar ört og vandséð, hversu lengi þeir geta lifað kóngalífi á landbúnaði og fiskveiðum, ef við tæki óástsæl ríkisstj. Iðnn.-menn hv. deildar hafa orðið sammála um, að skylt sé að koma til móts við þá áhugamenn og sjálfboðaliða, sem að þessu máli hafa staðið til þessa, og leggja til í nál., að ríkisstj. hlutist til um, að fullnaðarrannsókn verði framkvæmd. Er það einnig í samræmi við umsögn rannsóknaráðs ríkisins, sem prentuð er með nál. sem fskj.



Herra forseti. Í grg. þeirri, sem fylgir þessari till., er það rakið í stórum dráttum, hvert sé tilefni til þess, að hún er flutt. En í stuttu máli sagt er það þannig: Í umr., sem fóru fram í sameinuðu þingi 30. nóv. s.l., bar störf utanrmn. á góma, og fórust þá hæstv. utanrrh. orð á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Það er alveg rétt, að það eru miklu færri mál borin undir utanrmn. en vert væri og sennilega rétt væri, en það er af því, að fyrrv. utanrrh. taldi, að hann hefði orðið þannig fyrir barðinu á utanrmn., að hann gæti ekki trúað henni fyrir málum. Ég held, að mér sé óhætt að segja það eftir honum, að það hafi trúnaðarmál, sem n. hafi verið sagt frá, verið borin út og komið í blöðum, og þess vegna vildi hann ekki fyrir sitt leyti, að henni væru fengnar allar upplýsingar, sem annars hefði verið rétt að nefndin fengi. Ég skal ekkert segja um þetta, ég þekki það ekki svo vel.“ Þetta voru ummæli hæstv. utanrrh. Í sjónvarpsviðtali, sem ráðh. átti við nokkra blaðamenn 10. febr. s.l., barst talið að þessu efni. Morgunblaðið sagði frá viðtalinu daginn eftir, og hófst frásögn blaðsins á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Á blaðamannafundi í sjónvarpinu í gærkvöld sagði Emil Jónsson utanrrh., formaður Alþfl., að á árunum 1960-1961 hefðu trúnaðarmál, sem lögð voru fyrir utanrmn. Alþ., lekið út og birzt aðallega í Þjóðviljanum og einnig í Tímanum. Utanrrh. sagði einnig, að meðan svo væri, mundi hann ekki leggja trúnaðarmál fyrir nefndina.“ Það gerðist svo næst í þessu máli, að á fundi í Sþ., sem haldinn var 15. febr. s.l., vék utanrrh. enn að þessu máli og taldi sig eingöngu hafa haft ummæli Guðmundar Í. Guðmundssonar fyrrv. utanrrh. fyrir því, að ekki væri hægt að treysta utanrmn. fyrir trúnaðarmálum. Þessu til áréttingar vitnaði ráðh. í ummæli, sem fyrrv. utanrrh. lét falla á fundi utanrmn. 4. febr. 1964, en þeim ummælum fyrrv. utanrrh. var strax mótmælt þá í n. og þess farið á leit, að hann nefndi dæmi máli sínu til sönnunar, en það gerði hann ekki. Var þess vegna álitið, að ráðh. hefði séð við nánari athugun, að ásakanir hans hefðu ekki við rök að styðjast, og því ekki hreyft málinu meira. En þar sem það hefur nú gerzt, að núv. utanrrh. virðist hafa tekið þessar órökstuddu fullyrðingar fyrirrennara síns alvarlega og fært þær fram sem afsökun fyrir því, að hann hefur ekki haft samstarf við utanrmn., svo sem lög gera ráð fyrir, og þar sem jafnframt í vissum stjórnmálablöðum er farið að byggja á þessum fullyrðingum árásir á utanrmn. eða a.m.k. suma þá menn, sem þar hafa átt sæti, hefur mér og samnm. mínum í utanrmn. þótt rétt, að það væri rannsakað alveg sérstaklega, hvað hæft er í þessum ásökunum, því að hér er um mikilvægt brot að ræða, ef rétt væri, og þess vegna er það, sem ég flyt hér í þessari hv. d. till, um það, að samkv. 39. gr. stjórnarskrárinnar verði skipuð sérstök rannsóknarnefnd til rannsóknar á þessum ásökunum um trúnaðarbrot utanrmn.-manna. Mér finnst rétt að geta þess, að síðan þessi till. var lögð inn til skrifstofu Alþ., hafa orðið nokkrar umr. um þetta efni hér á Alþ. í sambandi við frv., sem nokkrir þm. flytja um breytingar á I. um utanrrn. Íslands. Í þeim umr. var nokkuð vikið að þessu sérstaka máli, og í því sambandi gat utanrrh. þess, að það hefði verið misminni hjá honum, að umrædd trúnaðarbrot hefðu átt sér stað á árunum 1960 og 1961, heldur hefðu þessi brot átt sér stað á árunum 1958 og 1959. Mér finnst rétt að ræða aðeins nokkru nánar um þetta, en á fundi hér í hv. d., sem haldinn var 15. febr. s.l.. rakti ég nokkuð þær ásakanir, að trúnaðarbrot kynnu að hafa átt sér stað í utanrmn. á árunum 1960-1961, og gerði það með þeim hætti að rifja upp þau mál, sem höfðu verið lögð fyrir n. eða hún rætt á þessum tíma. Og mér var ekki sjáanlegt, að á nokkrum þeim fundi n., sem haldinn var á þessum árum, árunum 1960–1961, hefði nokkurt það mál, sem væri hægt að kalla trúnaðarmál, verið lagt fyrir n., og enn síður, að nokkuð hafi verið óskað eftir því af viðkomandi aðilum, að um þau mál væri fjallað sem trúnaðarmál. Ég hef í framhaldi af þessum síðari ummælum hæstv. ráðh., að trúnaðarbrotin hafi átt sér stað á árunum 1958 og 1959, nokkuð kynnt mér þetta mál. Að vísu er ég ekki nema að litlu leyti þar til vitnis, því að ég var fyrst kosinn í utanrmn. á miðju sumri 1959, og á þeim tíma, sem ég sat í n. á því ári, voru ekki haldnir í henni nema tveir fundir, annar á sumarþinginu 1959 eingöngu til þess að kjósa formann n. og svo annar fundur á haustþinginu 1959, einnig til þess að kjósa eingöngu formann n., svo að það liggur í augum uppi, að á þeim fundum hafa ekki nein trúnaðarbrot getað átt sér stað í sambandi við störf n. Ég hef einnig fengið aðstöðu til þess að kynna mér fundargerðir utanrmn. að öðru leyti frá árunum 1958 og 1959. Og mér sýnist, að samkv. þessum fundargerðum n. hafi á þessum fundum ekki verið rædd nema tvö mál. Haustið 1958 voru haldnir nokkrir fundir til að ræða um afstöðu Íslands til landhelgismálsins, sem þá var til meðferðar á þingi Sameinuðu þjóðanna, en þá lá fyrir þinginu að ákveða það, hvort landhelgismálið, þ.e.a.s. víðátta landhelginnar, yrði tekið til meðferðar á nýrri, sérstakri landhelgisráðstefnu eða hvort um það mál yrði fjallað á þingi Sameinuðu þjóðanna sjálfu. Þetta mál var þannig vaxið, að það var rætt um það bæði í íslenzkum blöðum og erlendum blöðum á þessum tíma mjög opinskátt, og það var ekki farið með það sem neitt trúnaðarmál, hvorki á þingi Sameinuðu þjóðanna né annars staðar, hver væri afstaða einstakra ríkja í þessum efnum, og ég sé ekki, að það hafi komið fram á fundum utanrmn. haustið 1958 neinar þær upplýsingar, sem þá voru ekki birtar samtímis í fréttum blaðanna, svo að ég get ekki séð, að það hafi verið í n. um nein trúnaðarmál að ræða. Hitt málið, sem rætt var í n. á þessum tíma, eða vorið 1959, var um það, hvort Alþ. skyldi gera sérstaka ályktun um landhelgismálið. Framsfl. lagði það til í n. nokkuð snemma um veturinn, eða í marzmánuði, að áður en til kosninga yrði gengið þá um sumarið, lýsti Alþ. yfir afstöðu sinni til landhelgismálsins eins og hún væri þá, og þá að sjálfsögðu fyrst og fremst í tilefni af þeirri deilu, sem þá stóð yfir við Breta um þessi efni. Um þetta var svo fjallað á nokkrum fundum. Það kom fram, sem ekki fór dult þá á Alþ. og í blöðum, að það var mikil tregða hjá þáv. stjórnarflokkum, sem voru í raun og veru Alþfl. og Sjálfstfl., að Alþ gerði nokkra yfirlýsingu um landhelgismálið þá um vorið. Og manni virtist, að það væri alveg sérstök tregða hjá þáv. utanrrh., að nokkur slík yfirlýsing yrði gefin út. Niðurstaðan varð samt sú, eftir að um þetta hafði verið allmikið þóf í utanrmn., að núv. hæstv. forsrh. lagði þar fram sérstaka till. af hálfu Sjálfstfl., sem var svo að verulegu leyti grundvöllur þeirrar samkomulagstill., sem Alþ. gerði um landhelgismálið vorið 1958, snemma í maímánuði, og oft hefur verið vitnað til síðar. Ég get ekki séð, að það hafi verið neitt trúnaðarmál í n., þó að fjallað væri um mál eins og þetta, hvort Alþ. skyldi gefa þá yfirlýsingu, að það héldi fast við reglugerðina um 12 mílna landhelgina og mundi ekki að neinu leyti víkja frá henni og mundi halda áfram að vinna að fullri viðurkenningu á henni. Hér var ekki verið að ræða um neitt trúnaðarmál, sem snerti erlend ríki, heldur afstöðu sjálfs Alþ, og um þetta mál var fjallað í utanrmn. eins og er fjallað um hvert annað þingmál í öðrum n. Ég held þess vegna, að það hljóti að vera á einhverjum misskilningi byggt, að trúnaðarbrot hafi átt sér stað í utanrmn. á þessum árum. Mér finnst svo rétt að rifja það upp í stuttu máli, hvernig störfum utanrmn. er í raun og veru háttað, og þá með því að rekja í stórum dráttum sögu nefndarinnar. Utanrmn. var sett á laggirnar á Alþ. 1928. Það var Héðinn Valdimarsson, sem flutti till. um það, að kosin yrði sérstök þn., fastanefnd í Alþ., sem fjallaði um þau þingmál, sem snertu afstöðu þjóðarinnar út á við, og yrði einnig til ráðuneytis við hlið ríkisstj. á milli þinga. Það var eiginlega fullt samkomulag um það milli þm. þá, að slík þn. yrði sett á laggirnar, en þó var Sjálfstfl., - eða sennilega hefur það verið Íhaldsflokkurinn, hann hafi borið það nafn þá, - þeirrar skoðunar, að það væri e.t.v. eðlilegra form, að nefndirnar yrðu tvær, sín í hvorri d., í staðinn fyrir að kjósa n. í Sþ. Og þess vegna varð það samkomulagsatriði og var í ákvæðum um utanrmn. nokkuð lengi á eftir, að bæði Sþ. og þd. gátu vísað þingmálum þangað til meðferðar. Það kemur mjög greinilega fram í þessum umr., að utanrmn. er ætlað að starfa á sama hátt og öðrum þn. Það atriði, sem getur sætt deilum í þessu sambandi, er, hvað eigi að teljast trúnaðarmál í n. og hvað ekki. Héðinn Valdimarsson minntist á það í umr., eða það kemur fram í ræðu hans, að þessi till. hans um utanrmn. var að mjög verulegu leyti sniðin eftir danskri fyrirmynd, og hann minntist á það í einni af sínum ræðum, að í dönskum lögum um þessi efni væri svo ákveðið, að ef ráðh. eða formaður n. óskaði eftir því, að farið væri með mál eins og trúnaðarmál, skyldi það gert. Hann taldi hins vegar ekki ástæðu til þess að taka upp að þessu sinni þetta ákvæði í lögin um n. eða fleiri svipuð ákvæði, sem voru í dönskum l. um störf utanrmn. Sigurður Eggerz minntist á það í umr., að það væri kannske ástæða til að taka þetta ákvæði um trúnaðarskylduna upp í l., en það virðist ekki hafa hlotið neinar sérstakar undirtektir og eigi heldur verið talið nauðsynlegt, vegna þess að sú hefð hafði þá ríkt í Alþ. um langt skeið, bæði í þn. og raunar i sambandi við störf þingsins sjálfs eða þingfunda, að þau mál, sem væru merkt sem trúnaðarmál eða óskað væri eftir, að væri farið með sem trúnaðarmál, yrðu það, án þess að nokkrar sérstakar lagaheimildir væru fyrir hendi í þeim efnum, en að því undanskildu hefðu bæði Alþ. sjálft starfað með opnum fundum og þn. einnig starfað sam opnar n., nema þegar einhver sérstök mál hafa verið lögð fyrir þær, sem hefur verið óskað eftir að væri farið með sem trúnaðarmál. Og þó að ekkert sérstakt ákvæði hafi verið um þetta s l., hefur alltaf verið gengið út frá því í utanrmn., eða svo hafa mér sagt menn, sem hafa starfað í henni, að ef ráðh. eða einhver sérstakur aðili óskaði eftir því, að með mál væri farið sem trúnaðarmál, þá skyldi það gert, en að öðru leyti væri utanrmn. opin n. eins og aðrar þn. Með því frv., sem nýlega var samið af sérstakri mþn., sem var kjörin til þess að endurskoða þingsköp Alþ., og með till., sem hún hefur gert, hefur þetta sjónarmið verið alveg staðfest. En samkv. hennar till. er verksvið utanrmn. ákveðið á þennan hátt, með leyfi hæstv. forseta: „ Utanrmn. starfar einnig milli þinga og er ríkisstj. til ráðuneytis um meiri háttar utanríkismál, enda skal stjórnin ávallt bera undir hana þau mál, jafnt milli þinga sem á þingtíma Nm. eru bundnir þagnarskyldu um þá vitneskju, sem þeir fá í n., ef formaður eða ráðh. kveður svo á.“ Hér kemur alveg greinilega fram staðfesting á þeim skilningi, sem alltaf hefur ríkt um utanrmn., að n. væri opin n., nema þegar ráðh. eða formaður n. óskar eftir, að með mál sé farið sem trúnaðarmál. Það er eðlilegt að n. starfi þannig, vegna þess að að verulegu leyti er hún aðeins venjuleg þn., sem fjallar um frv. eða till., sem koma fram hér í þinginu og til hennar er vísað, en að svo miklu leyti sem hún er ríkisstj. til ráðuneytis um utanríkismál, vinnur hún að sjálfsögðu þannig, að ef um mál er að ræða, sem eru talin snerta þannig skipti þjóða, að heppilegt sé, að þeim sé haldið leyndum, er farið með þau sem trúnaðarmál, og þá áskar að sjálfsögðu viðkomandi ráðh. eftir því. En ef það er ekki gert, hvílir engin þagnarskylda á utanrmn. Mér finnst rétt að láta þetta koma hér strax fram, því að vegna þess að síðan farið var að ræða um þetta mál, hefur aðeins bryddað á þeim misskilningi, að utanrmn. væri lokuð n., en það hefur hún aldrei verið, og það eru slíkar n. ekki heldur annars staðar, nema óskað sé eftir af viðkomandi ráðh. eða formanni n., þegar um einhver sérstök mál er að ræða, að farið sé með þau sem trúnaðarmál. Ég hef spurt ýmsa þá menn, sem hafa starfað í utanrmn. áður fyrr, um skilning þeirra á þessu, og þeim ber öllum undantekningarlaust saman um það, að þannig hafi starfsháttum utanrmn. verið háttað. Og ég vil í þeim efnum alveg sérstaklega vitna til flokksbróður míns, sem á sæti í utanrmn. og var forsrh. um nokkuð langt skeið, þegar utanríkismál heyrðu undir forsrn., og hann segir, að á hans tíma og jafnan, þegar hann átti sæti í n., hafi þessi skilningur verið ríkjandi, að n. væri opin n., nema, ef ráðh. eða þá einhver aðili annar óskaði sérstaklega eftir því, að farið væri með mál í n. sem trúnaðarmál. Og ég get til enn frekari áréttingar í þessum efnum vitnað til fyrrv. formanns utanrmn., Gísla Jónssonar, sem var, eins og hv. þm. er kunnugt, ákaflega formfastur maður. Hann skýrði fyrir nokkrum árum, einmitt á þeim árum, þegar hann var formaður n., frá till., sem einn utanrmn.- maður hafði flutt í n. og áður hafði ekki verið gerð opinber. Og þetta gerði hann að sjálfsögðu vegna þess, að viðkomandi nm. hafði ekki óskað eftir því, að með þessa till. hans væri farið sem nokkurt trúnaðarmál. Til þess að þær ásakanir hæstv. fyrrv. utanrrh. á hendur einstökum utanrmn: mönnum geti við nokkur rök stuðzt, yrði hann í fyrsta lagi að greina þau mál, sem hafi verið óskað eftir í n., að farið yrði með sem trúnaðarmál, og frá þeim hafi verið sagt. Ef hann getur ekki greint frá neinu slíku, hljóta ummæli hans að falla dauð og ómerk. Ég skal ekki á þessu stigi hafa fleiri orð um þetta. Ég vil vænta þess, að það fái góðar undirtektir hér í hv. d., að þessi n. verði skipuð, og það verði leitt til fulls í ljós, hvað rétt er í þessum ásökunum fyrrv. utanrrh. Ég vil leyfa mér að leggja til, að málinu verði vísað til allshn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Þessi till. til þál., sem hér liggur fyrir, er á þá leið, að Nd. Alþ. álykti skv. 39. gr. stjórnarskrárinnar að skipa 7 manna n. innandeildarmanna til að rannsaka þá ásökun Guðmundar Í. Guðmundssonar fyrrv. utanrrh., að utanrmn. hafi gert sig seka um trúnaðarbrot í utanríkisráðherratíð hans. N. skal svo hafa það vald, sem heimilað er í 39. gr. stjórnarskrárinnar, til þess að heimta skýrslur af embættismönnum og öðrum. 39. gr. stjórnarskrárinnar hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Hvor þd. getur skipað n. innandeildarþm. til að rannsaka mikilvæg mál, sem almenning varða Þd. getur veitt n. þessum rétt til að heimta skýrslur, munnlegar eða bréflegar, bæði af embættismönnum og einstökum mönnum.“ Það mætti því ætla, að hér væri um að ræða eitthvert stórkostlegt rannsóknarefni og einhver afbrot, sem framin hefðu verið. En tilefnið til þessarar tillögu er það, að ég vitnaði til ummæla fyrirrennara, míns, hæstv. fyrrv. utanrrh., Guðmundar Í. Guðmundssonar, sem hann viðhafði á fundi utanrmn. 4. febr. 1964. Ummælin liggja fyrir bókuð í fundargerðabók utanrmn., og þau fara þess vegna ekki á milli mála og þurfa ekki neinnar rannsóknar við, hvað þá heldur sérstakrar n. Þau þóttu þá ekki meiri tíðindum sæta en svo, að engum óskum um að rannsaka þau var hreyft þá og málið látið kyrrt liggja nú í rúm 3 ár. Hitt liggur líka fyrir, hvað blöðin sögðu þá og hvaða upplýsingar þau höfðu að flytja frá fundum n. um í mörgum tilfellum hin allra viðkvæmustu utanríkismál, sem þá voru á döfinni. Þessi ummæli liggja líka fyrir og þurfa ekki rannsóknar við. Hitt er það svo, sem helzt veldur deilum í málinu, hvað er trúnaðarmál og hvað er ekki trúnaðarmál. Ég er þeirrar skoðunar, þó að það sé ekki tekið fram í öllum tilfellum, að með mál ekki fara sem, trúnaðamál í n., þá hafi nefndarmenn utanrmn. þann hátt á, að með málið sé farið sem trúnaðarmál, en ekki þegar um viðkvæm mál er að ræða séu þau gerð opinber, í ýmsum tilfellum til skaða fyrir málið og í öðrum tilfellum með því að brjóta trúnað, sem hefur verið lofaður öðrum. Ég hef óskað eftir því við Guðmund Í. Guðmundsson, ambassador okkar í London og fyrrv. utanrrh., að hann gæfi mér umsögn um þetta mál, og það hefur hann gert, og ég skal, - með leyfi hæstv. forseta, - leyfa mér að lesa þessa umsögn upp. Hún er svo hljóðandi: „Á fundi utanrmn. 4. febr. 1964 óskaði einn nefndarmanna, Þórarinn Þórarinsson, eftir upplýsingum um fiskimálaráðstefnu, sem nýverið hafði verið haldin í London. Ég svaraði fyrirspurninni með því að skýra n. frá öllu því, sem gerzt hafði á fiskveiðiráðstefnunni og opinbert hafói verið gert. En ég sagði síðan, eins og segir í fundargerðabók utanrmn.: „Frekari upplýsingar um þetta kvaðst ráðh. ekki geta gefið.“ Í upphafi ráðstefnunnar hafði verið ákveðið, að hún skýldi vera haldin fyrir lokuðum dyrum og farið með það, sem þar gerðist, sem trúnaðarmál. Þeim trúnaði kvaðst ráðh. bregðast, ef hann skýrði utanrmn. frekar frá því, sem fram hefði farið á ráðstefnunni. Það hefði að vísu verið venja áður fyrr að skýra utanrmn. í trúnaði frá málum sem þessum, en á tímum landhelgismálsins hefði stjórnarandstaðan tekið upp þau vinnubrögð að birta viðstöðulaust í blöðum sínum allt það, sem fram fór í n., og kvaðst ráðh. áður hafa vakið athygli á því hjá n., að slík trúnaðarbrot leiddu til þess eins, að ekki væri unnt að ræða trúnaðarmál í n. Þessa afstöðu sína kvað ráðh. óbreytta og vildi hann ekki taka áhættuna af því, að birt yrði í blöðum frásögn af málum þeim, sem fara ætti með sem trúnaðarmál. Skv. fundargerðabók utanrmn. svaraði Þórarinn Þórarinsson ummælum mínum þannig: „Hann sagðist ekki kannast við, að rofinn hefði verið sá trúnaður, sem ætti að gilda um mál, sem utanrmn. ræddi, a.m.k. hefði hann og flokkur sá, sem hann væri fyrir, ekki gerzt sekur um trúnaðarbrot.“ Þórarinn Þórarinsson gerði ekki nánari grein fyrir því, hvers konar trúnaður hann teldi að ætti að gilda um utanrmn., og hann bar enga ósk fram um skýringu frá mér, við hvað ég ætti, er ég talaði um trúnaðarbrot. Aðrir nm. hvorki andmæltu því, að trúnaðarbrot hefði átt sér stað. né óskuðu skýringa á ummælum mínum. Eftir þetta átti ég sæti á Alþ. til haustsins 1965. Á þeim tíma kom aldrei fram krafa um, að ég gerði nánari grein fyrir ummælum mínum á fundi utanrmn. Er það fyrst nú, eftir að ég er hættur afskiptum af stjórnmálum, horfinn úr landi og hef ekki aðstöðu til að taka þátt í umr. á Alþ., að um er spurt, hvað það hafi verið, sem ég , sagði utanrmn. fyrir 3 árum. Ég skal að sjálfsögðu gera nokkra grein fyrir málinu. En ég minni á, að ég er í öðru landi og hef ekki handbær þau gögn, sem ég hafði, á meðan ég átti sæti á Alþ., auk þess sem ég tek ekki lengur þátt í stjórnmálum og óska ekki eftir að draga inn í málið ýmis atriði, sem ég áður hefði gert. Meðferð mín á utanríkismálum hófst árið 1956 í ríkisstj. Hermanns Jónassonar. Fyrsta veigamikla utanríkismálið, sem ég fjallaði um, var endurskoðun varnarsamningsins við Bandaríkin. Ég samdi um það mál við Bandaríkjastjórn í fullkomnu og nánu samstarfi við forsrh. og aðhafðist ekkert á málinu nema með hans samþykki. Það var í algjöru samráði við forsrh., að á meðan á samningum stóð, þá var málið aldrei tekið fyrir í ríkisstj. og aldrei rætt við meðráðherra okkar úr Alþb., og þeir vissu því ekki, hvað var að gerast í málinu, fyrr en samkomulagið var birt á Alþ. Stjórnarandstaðan var ekkert látin vita um málið og ekkert samráð var haft við utanrmn. Í framhaldi af þessu var svo þeirri reglu fylgt, að undir forsæti Hermanns Jónassonar voru utanríkismál alls ekki tekin fyrir á ráðuneytisfundum og ekkert samráð haft við ráðh. Alþb. um meðferð þeirra og litið sem ekkert við stjórnarandatöðuna. Var enginn ágreiningur um þetta við forsrh. Eftir að ríkisstj. Hermanns Jónassonar var frá og rn. Emils Jónssonar hafði verið myndað, áttum við Emil Jónsson tal um nauðsyn þess að taka upp nýjar vinnuaðferðir í meðferð utanríkismála. Við óskuðum þess báðir að koma á góðu samstarfi við Sjálfstæðis- og Framsóknarflokkinn um þessi mál og eftir því sem tök væru á einnig við Alþb., m.a. með samstarfi utanrmn. Það kom hins vegar í ljós, að í hita landhelgismálsins hafði orðið sú breyting á hugmynd manna um þagnarskyldu í sambandi við meðferð utanrmn. á trúnaðarmálum, að ég vildi ekki bera ábyrgð á að skýra n. frá þeim málum, sem ríkisstj. hafði fallizt á við aðrar þjóðir að fara með sem trúnaðarmáð. Sú hafði áður verið venja að fara með það, sem gerðist í utanrmn., sem algjört trúnaðarmál og skýra ekki frá því opinberlega, nema í samráði við n. og utanrrh. M.a. í þeim tilgangi að tryggja þennan trúnað er utanrmn. eina n. Alþ., sem hefur sérstakan embættismann fyrir ritara, er það ráðuneytisstjóri utanrrn., maður, sem er eiðsvarinn um þagnarskyldu í embættisstarfi. Fundargerðabók utanrmn. er ætíð geymd í vörzlum rn., og hefur enginn aðgang að henni nema utanrrh. og nm. Á tímum landhelgismálsina tók Alþb. upp algjörlega nýjar aðferðir í viðskiptum sínum við utanrmn. Í lok nefndarfunda birti Þjóðviljinn frásögn af fundum og því, sem þar gerðist, þótt ekki væri ætíð farið rétt með. Var eftir það ljóst, að utanríkismálanefndar fundir voru ekki lengur lokaðir trúnaðarfundir, heldur opinberar samkomur. Ég hef ekki hér við höndina nema takmarkað af gögnum í þessu sambandi. Þó hef ég hér Þjóðviljann frá ll. ágúst 1960, sem segir frá fundi n. daginn áður, Þjóðviljann frá 23. sept. sama ár, þar sem ummæli mín á fundi utanrmn. eru rangfærð, Þjóðviljann frá 28. okt., þar sem vitnað er til ummæla í utanrmn., og Þjóðviljann frá 29. okt. sama ár. Þýðingarmesta dæmið um hin nýju vinnubrögð í samskiptum Alþb. við utanrmn. er þó ræða, sem fulltrúi flokksins í n., Finnbogi R. Valdimarsson, hélt í Ed. Alþ. 28. okt. 1960 og birt er í Þjóðviljanum 29. okt. sama ár. Í þessari ræðu er vikið að mörgum fundum í utanrmn., og skýrt frá því, sem þar fór fram, og ekki ætíð farið rétt með. Þessar tilvitnanir í fundi utanrmn. geta allir lesið, bæði í Alþt. og í Þjóðviljanum. Hirði ég því ekki að rekja þær hér. En í ræðu sinni 28. okt. 1960 víkur fulltrúi Alþb. í utanrmn. að þagnarskyldu nm. Hann segist vera reiðubúinn að gæta þagnarskyldunnar, en hefur þó tvo fyrirvara á: 1) Það verður að óska þess hverju sinni, um hvert atriði, að með það sé farið sem trúnaðarmál. Sé þess ekki óskað, telur fulltrúi Alþb. í utanrmn. sér heimilt að skýra frá öllu því, sem þar fer fram á fundum n. 2) Ef fulltrúi Alþb. í utanrmn, lítur svo á, að í orðum nm. eða utanrrh. á fundi utanrmn. fellst stefnuyfirlýsing, þá gildi engin þagnarskylda. Sjálfur vill hann auðvitað meta, hvað er stefnuyfirlýsing og hvað ekki, og allt, sem hann sjálfur telur fela í sér yfirlýsingu um stefnu, geti enginn trúnaður hindrað hann í að birta opinberlega. Með þessari ræðu gerist í rauninni þrennt. Það fyrsta er, að fulltrúi Alþb. í utanrmn. tekur sjálfur þátt í þeirri iðju Þjóðviljans að skýra opinberlega frá öllu, sem fram fer á fundum utanrmn., og þverbrýtur þar með þá venju, sem gilt hafði um þagnarskyldu. Sami fulltrúi afneitar þagnarskyldu um atriði, nema hann hafi sérstaklega undirgengizt fyrir fram að skýra ekki opinberlega frá málinu. Og í þriðja lagi: hann telur sig óbundinn af þagnarskyldu, hvað sem loforðum líður þar um, ef málin eða það, sem um þau er sagt, felur í sér að hans dómi stefnuyfirlýsingu. Við þessu átti ég ekki nema eitt svar. Ég benti þm. á í viðtali, að þessi afstaða leiddi til þess eins, að ég gæti ekki skýrt utanrmn. frá trúnaðarmálum. Svar hans var staðfesting á því, sem ég hafði áður frá honum heyrt í landhelgismálinu, að trúnaðarsamstarf við mig væri ekkert eftirsóknarvext. Ég sé ekki ástæðu til þess hér að rekja frekar blaðaummæli í sambandi við störf á fundum utanrmn. Þess ætti ekki heldur að vera þörf. En eftir að svo var komið, að fyrri hugmyndir manna um þagnarskyldu nm. í utanrmn. voru rofnar og innan n. var til sú skoðun, að það færi eftir mati nm. sjálfra, hvort þagnarskylda væri haldin eða ekki, og hótað var að taka við það mat ekkert tillit til óska utanrrh., þá treysti ég mér ekki til þess að skýra utanrmn. frá málum, sem nauðsynlegt var gagnvart erlendum þjóðum að fara með sem algert trúnaðarmál eða sem ríkisstj. hafði skuldbundið sig hjá öðrum ríkisstj. til þess að varðveita sem trúnaðarmál. Mundi uppljóstrun slíkra mála valda þjóðinni ófyrirsjáanlegu tjóni og álitshnekki erlendis.“ Þetta er umsögn Guðmundar Í. Guðmundssonar ambassadors um málið. Mér er kunnugt um, að hann taldi, þvert á móti því, sem Þórarinn Þórarinsson, hv. 5. þm. Reykv., hélt fram hér áðan, að n. væri lokuð n., þar sem ekki ætti að segja frá því, sem þar gerðist, nema að höfðu samráði við nm. og utanrrh., enda kemur það greinilega fram í þessari umsögn hans, að hann telur, að á þessu hafi orðið breyting, það hafi ekki verið sami trúnaður hafður og áður hafði verið í n. Hann telur líka, veit ég, að ráðh. utanríkismála sé það í sjálfsvald sett, hverju hann skýri utanrmn. frá og hverju ekki, það verði að fara eftir því á hverjum tíma, hvernig hann metur það hjá nm. að halda trúnað við n. á þann hátt að skýra ekki frá málum, sem að hans dómi er skaðlegt að skýra frá. Hann segir í einkabréfi til mín í sambandi við þetta, að Þjóðviljablöðin, sem vitnað er til, séu aðeins dæmi, hann hafði ekki fleiri blöð, en „þau eru hins vegar meira en fullnægjandi grundvöllur undir mínu mati“, segir hann. Það er líka einkennilegt, verð ég að segja, ef þetta er nú talið það mikið mál af hv. S. þm. Reykv., að frá þessu sé skýrt nú opinberlega, að til þess að finna einhverja bót á fyrir hann og þá, þá. þurfi að kjósa hér n. skv. 39. gr. stjórnarskrárinnar, sem ég held að aldrei hafi komið til mála að skipa í neitt mál, nema því aðeins að talið væri að um stórt afbrot væri að ræða. En það einkennilega við þessa þáltill. er líka það, að það er ekki ætlazt til þess, að n. rannsaki trúnaðarbrotið sjálft, heldur að hún rannsaki einungis ummæli fyrrv. utanrrh. um trúnaðarbrot. Það sýnir, að það er ekki mikil alvara hér á bak við. Þetta, sem kom fyrir í þessum tilfellum, sem lýst er í skýrslu eða umsögn fyrrv. utanrrh., er eða var notað á sínum tíma fyrst og fremst í pólitískum áróðri, og sá pólitíski áróður mátti sín meira en trúnaður við n. og ég vil segja. trúnaður við Alþ. og þjóðina, því að þar var allt gert til þess að afflytja það, sem í n. var sagt, og það alveg sérstaklega í Þjóðviljanum, en þó var ekki Tíminn þar laus við. Ég skal svo ekki hafa mörg orð um þetta, en ég vil aðeins undirstrika það, að ég tel, að það hafi verið hald manna frá upphafi, að utanrmn. væri lokuð n., og ég held meira að segja, að hv. Framsfl. og jafnvel hv. 5. þm. Reykv. hafi verið þeirrar skoðunar áður. Og einkennilegt er það, að hann hefur getað setið á sér í þrjú ár og setið undir þessum áburði fyrrv. utanrrh. og fyrst nú, sem hann rankar við sér, að hér muni þurfa leiðréttingar við. Hitt vil ég svo segja, að það er erfitt að una því, að það sé ekki hægt með fullkomnu öryggi að skýra utanrmn. frá því, sem utanrrh. telur að æskilegt væri að bera upp fyrir n. En með því hugarfari, sem mér finnst nú koma fram hjá hv. 5. þm. Reykv., í ræðu hans hér áðan, þá hygg ég nú, að þetta verði erfitt, því að hann telur beinlínis, að það sé heimilt í öllum tilfellum að fara með mál, sem rædd eru í utanrmn., eins og um opna n. væri að ræða. Hv. þm. minntist hér á till, n., sem kosin var til þess að gera till. um ný þingsköp eða breytingar á núverandi þingsköpum. I þeim till. er tekið fram um utanrmn., að um hana skuli gilda eftirfarandi ákvæði: „ Utanrmn. starfar einnig milli þinga og er ríkisstj. til ráðuneytis um meiri háttar utanríkismál, enda skal stjórnin ávallt bera undir hana slík mál, jafnt milli þinga sem á þingtíma. Nm. eru bundnir þagnarskyldu um þá vitneskju, sem þeir fá í n., ef formaður eða ráðherra kveður svo á.“ Þetta finnst mér mjög eðlilegt ákvæði og eðlileg grein. En það verður þá að vera öruggt líka, að menn taki sér ekki sjálfdæmi um það, hvað sé trúnaðarmál og hvað ekki. Og raunar er ákaflega erfitt að hugsa sér, að það sé ekki hægt að ræða mál í utanrmn., sem ekki eiga af ýmsum ástæðum að verða á almennings vitorði, nema því aðeins að tekið sé fram í hvert skipti, að það sé um trúnaðarmál að ræða. Mér finnst það eðlilegra, að því sé í eitt skipti fyrir öll slegið föstu, að það sé trúnaðarmál, það sem þar sé sagt, svo að hægt sé að tala saman í fullkomnum trúnaði, en ef um birtingu sé að ræða, þá sé það borið undir n. eða ráðh. Ég skal svo ekki fara miklu nánar út í þetta. Ég held því fram, og það er kjarni málsins, að það þurfi enga rannsókn í þessu efni. Það liggur alveg örugglega fyrir, hvað utanrrh. hefur sagt. Það liggur líka örugglega fyrir, hvað birzt hefur í blöðum, og það getur líka legið fyrir, hvað um hefur verið rætt í utanrmn., þannig að hér þarf enga rannsókn á því. Ég legg þess vegna til, að þessi till. verði felld.



Herra forseti. Ég vil lýsa fylgi mínu við þá till. til þál., sem hér liggur fyrir, og um leið, ekki sízt í tilefni af ræðu hæstv. utanrrh., fara nokkrum orðum um afstöðu mína til utanrmn. og viðvíkjandi framkomu fyrrv. utanrrh. Utanrmn. var hér áður fyrr mjög vel starfandi n., og frá 1942, þegar ég tók fyrst sæti í henni, og til 1946 voru haldnir í henni ákaflega margir fundir, þar sem rætt var um ákaflega mörg mál, sem snertu yfirleitt hagamuni Íslands. Það væri fróðlegt, mér hefur ekki gefizt tækifæri til þess, - það væri fróðlegt að bera saman, hvað margir fundir hafa verið haldnir í utanrmn. árlega á þeim árum og svo hins vegar eftir að núverandi ambassador okkar í London, Guðmundur Í. Guðmundsson, verður utanrrh. Sannleikurinn er, að fyrrv. utanrrh. hefur alltaf haft tilhneigingu til þess að fara með utanríkismál Íslands sem einkamál sín, eins og utanrrh. núverandi las upp og gerði nokkra grein fyrir. Hann hefur haft þá tilhneigingu að ræða slík mál ekki í ríkisstjórn, ekki við utanrmn. og ekki við Alþ. Þegar svo er farið að á Alþ. út frá öllum þessum hugmyndum viðvíkjandi trúnaðarmálum, að það er sett sérstök n. innan utanrmn., sem á sérstaklega að fjalla um það, sem snertir þau mikilvægu trúnaðarmál, sem mundu snerta Atlantshafsbandalagið, hervarnir Íslands og annað slíkt, og undirn. til að fara með slíkt kosin í utanrmn. og hún náttúrlega þannig skipuð, að það eru eingöngu fulltrúar hernámsflokkanna, sem sæti eiga í henni, þá reynir mest á, hvort þessi utanrrh. og þeir sumir aðrir, sem á undan honum sátu, kærðu sig yfirleitt um að hafa nokkurn tíma nokkurt samráð við þá undirn. utanrmn., sem sérstaklega var kosin til að fjalla um slik trúnaðarmál. Og hvað gerir þáverandi utanrrh.? Hann hefur aldrei neitt samband við þessa n., aldrei nokkurn tíma. Það var aldrei kallaður saman fundur í henni. Það liggja fyrir upplýsingar um, að það var bein tilhneiging hjá þessum þáv. utanrrh. að sölsa undir sig utanríkismál Íslands á þann máta að leyna utanrmn. og Alþ. þeim og meira að segja sína samráðh. Það er tilhneiging til einræðis í þessum efnum, sem er algerlega óviðeigandi. Hins vegar er það ósköp vel vitað, að svo lengi sem hann var utanrrh., var ekki til neins við þetta að eiga, ekki til nokkurs skapaðs hlutar fyrir okkur hér á Alþ. Þess vegna er það, að þetta mál er fyrst tekið upp nú, þegar kominn er nýr utanrrh., sem fer að skýra það fyrir okkur hér, hvernig á því standi, að hann leggi ekki meira fyrir utanrmn. en hann hefur gert. Núv. hæstv. utanrrh. tekur það beinlínis fram, að hann vilji hafa slíkt samstarf, ef það væri ekki þetta, sem stæði í veginum fyrir. Utanrmn. hefur aldrei verið nein leyninefnd á Alþ. Í núverandi ákvæðum þingskapa eru engin ákvæði í þá átt. Í núverandi þingsköpum segir beint, með leyfi hæstv. forseta: „Utanríkismálanefnd starfar einnig milli þinga, og skal rn. ávallt bera undir hana utanríkismál, sem fyrir koma milli þinga.“ Það er ekki eitt einasta atriði um trúnaðarmál og slíkt, og það er fyrst núna í þeim till., sem hér hafa verið undirbúnar, að lagt er til, að sé lögð á sérstök þagnarskylda, þegar formaður eða utanríkisráðherra æski þess, þannig að það, sem áður mundi hafa verið gert, ef þess hefði verið sérstaklega óskað, það yrði nú að lögum, ef þetta yrði einhvern tíma samþ. Utanrmn. hefur fram að þessu verið opin n., og þessi undarlega afstaða fyrrv. utanrrh. stafar einvörðungu af því, að hann hafði einræðistilhneigingar til þess að fara með þessi mál sem sín einkamál, en líta ekki á þau sem mál þjóðarinnar. Það gerði raunverulega ekki mikinn greinarmun, hvaða afstöðu hann yfirleitt tók, með þessi mál, þar sem hann vildi aldrei nokkurn tíma hafa neitt samband við þingið eða utanrmn. um þau. Svo segir hann í þessu bréfi, sem hæstv. utanrrh. las upp, að það hafi orðið breyting á hugmyndum manna um þagnarskyldu. Það hafa engar breytingar orðið á því, það hefur alltaf verið sú sama hugmynd, sem þarna hefur gilt, að ef sérstaklega var farið fram á það um eitthvað, þá hefði áreiðanlega verið yfir því þagað. En þáv. utanrrh. hefur gengið út frá því, að það ætti yfirleitt að þegja um allt, sem hann segði, án þess að hann minntist á það; m.ö.o. að allir gengju með sömu hugmynd um þetta og hann, að allt ættu þetta að vera hans einkamál. Enda sýndi hann það sjálfur, að hann leit þannig á, m.a. með því að misvirða n. einmitt helztu samstarfsflokka sinna í hernámsmálunum með því að kalla hana aldrei nokkurn tíma saman. Það var bara sú almenna tilhneiging að ganga fram hjá Alþ. með hlutina, að vanvirða nefndir Alþ, að gera ekkert með þær, að gera meira og meira einræðiskennt stjórnarfar í þessum efnum, - það var það sem þarna réð. Ég skal ekki fara hér nákvæmar út í þetta, sem hæstv. utanrrh. var að lesa upp viðvíkjandi Þjóðviljanum. Það kom alveg greinilega í ljós af því, sem hann las, að þáverandi fulltrúi Alþb. í utanrmn. hefur litið þannig á, að það yrði að óska þagnarskyldu hverju sinni, út frá því sjónarmiði, að utanrmn. væri eðlilega opin nefnd, og þannig virðist utanrrh. sjálfur allan tímann hafa litið á n. Þess vegna talaði hann aldrei við hana. Og þegar sérstök undirnefnd er kosin með mönnum, sem hugsa eins og hann, talar hann ekki heldur við þá undirnefnd. Hann virðist þá hafa litið þannig á, eins og þetta væri opin n., og það væri því aðeins skylda að þegja um hluti, að þess væri sérstaklega óskað. Ég held þess vegna, að það, sem Finnbogi R. Valdimarsson þá sagði, hafi einmitt verið staðfest af öllum praxís þáv. utanrrh: Hins vegar; hvað sem við kunnum að deila um þetta gamla, sem þarna hefur gerzt, þá er höfuðatriði nú, að þegar verði hér breytt um, að meðan utanrmn. starfar eftir þeim gömlu l., sé litið á hana sem hverja aðra n. þingsins, sem hæstv. utanrrh. beri skylda til að bera mál sín undir. Þegar hæstv. utanrrh. óskar eftir, að það sé þagnarskylda um mál, á auðvitað að vera það. En hitt sýnist mér, að afstaða fyrrv. utanrrh. sé engan veginn góð í þessum efnum. Hann er að vísu dugandi lögfræðingur og þess vegna vafalaust leikinn í að reyna að snúa sig út úr þeim málum, sem hann lendir í klipu með, en mér sýnist hann fara þarna með ósatt mál. Það er mjög slæmt um mann, sem búinn er að gegna trúnaðarstöðu fyrir íslenzka ríkið. Ég álít þess vegna, að það sé bæði hans sjálfs og Alþ. vegna alveg nauðsynlegt að samþ. þessa till., sem hér liggur fyrir, og láta rannsaka þetta alveg til fullnustu og m.a. fá okkar núv. ambassador í London hingað heim, til þess að hann geti líka borið hönd fyrir höfuð sér, ef með þarf.



Herra forseti. Hæstv. utanrrh. komst þannig að orði í upphafi máls síns, að hann teldi, að hér væri ekki um stórmál að ræða. Það getur vel verið, að hæstv. ráðh. telji það ekki stórmál, að það sé borið trúnaðarbrot á þm., en ég tel það stórmál og það sé um mjög alvarlega ásökun að ræða og þeir þm., sem fyrir slíkum ásökunum verða, eigi fullan rétt á því, að það mál sé rannsakað til hlítar af Alþ. sjálfu og upplýst, hvað í slíkum ásökunum er hæft og hvað ekki. Þetta mál, sem hér liggur fyrir, er að öðru leyti stórmál, vegna þess að núv. hæstv. utanrrh. hefur byggt þá afstöðu sína á afsökunum Guðmundar Í. Guðmundssonar, að hann hefur ekki viljað hafa þau samráð við utanrmn., sem þingskapalög Alþingis gera. ráð fyrir. Ég álit það mjög mikið stórmál, þegar svo er komið, að lög eru vísvitandi brotin, vegna þess að viss ráðh. fer eftir einhverjum ásökunum um það, að sá trúnaður hafi ekki verið haldinn, sem þessi lög hafa gert ráð fyrir. Að vísu er það svo, að í þessum lögum eru engin ákvæði um trúnað, en hins vegar álít ég, að bæði í utanrmn. og í öðrum n. hafi sú hefð skapazt, að þegar ráðh. eða einhver aðili óskar sérstaklega eftir því, að með viðkomandi mál sé farið sem trúnaðarmál, þá sé skylda manna að taka tillit til þess. Ráðh. ræddi nokkuð mikið um, að það væri álit Guðmundar Í. Guðmundssonar, að utanrmn. væri lokuð nefnd. Ég held það sé eiginlega í fyrsta sinn; sem sú skoðun kemur fram, eftir að farið var að ræða þetta trúnaðarbrotsmál, að utanrmn. væri lokuð n. Ég held það hafi alltaf verið gengið út frá því, að utanrmn. væri opin n., nema það væri sérstaklega óskað eftir því, að með eitthvert ákveðið mál væri farið eins og trúnaðarmál. Ég hef fyrir mér um þetta efni ummæli flokksbróður míns í utanrmn., Hermanns Jónassonar, sem sennilega hefur haft lengur afskipti af þessum málum en nokkur maður annar, sem forsrh. á árunum 1934-1940, að þá var hann jafnframt utanrrh. raunverulega og átti þá þau skipti við utanrmn., sem ríkisstj. þurfti að hafa um þessi mál, og hann hefur oft síðan setið í utanrmn. sem nm. þar, og hann segir það hafa jafnan verið sína afstöðu og sína skoðun og hann hafi ekki heyrt getið um skoðun annarra á aðra leið en að utanrmn. væri opin n., nema það hafi verið sérstaklega óskað eftir því af ríkisstj. eða einhverjum öðrum aðila, að með mál, sem til meðferðar voru í n., væri farið sem trúnaðarmál. Ég vitnaði hér áðan í dæmi þess, að t.d. fyrrv. formaður utanrmn., Gísli Jónsson, hefur litið á þetta á nákvæmlega sama hátt, vegna þess að hann hefur sagt frá ákveðnum atburðum, sem gerzt hafa í utanrmn., vegna þess að það var ekki óskað eftir því á þeim tíma, að með það mál væri farið sem neitt trúnaðarmál. Ég vil enn fremur benda á það, að sú n., sem fjallaði nýlega um þingsköpin samkvæmt útnefningu Alþ. og hefur gert nokkra breytingu á ákvæðunum í þingsköpunum um utanrmn., hún er þessarar sömu skoðunar, og það kemur fram í hennar till., að utanrmn. sé opin n., nema ráðh. eða formaður n. ákveði, að um eitthvert mál skuli farið sem trúnaðarmál. Um önnur mál er nm. að sjálfsögðu frjálst að segja frá, enda gefur það auga leið, að svo hlýtur að vera um fjöldamörg mál, þar sem það er eitt meginverkefni utanrmn. að fjalla um till., sem eru lagðar fyrir Alþ. Hitt hefur alltaf verið talið sjálfsagt, þó að það hafi ekki verið í lögum og ekki lagt til, að það verði gert að lagaákvæði fyrr en nú, að ef ráðh. eða einhver viðkomandi aðili, t.d. formaður n., óskar eftir því, að með mál verði farið sem trúnaðarmál, þá yrði það gert. Mér hefur skilizt það og skildist það á síðasta fundi utanrmn., að ef því skilyrði yrði fullnægt, mundi ráðh. telja eðlilegt að taka upp samstarf í n., en það verði alls ekki krafa hans, að n. verði lokuð undir öllum kringumstæðum, heldur því aðeins að ráðh. legði þannig mál fyrir n., að hann teldi heppilegt, að með það væri farið sem trúnaðarmál, eða það hefðu farið fram slíkar umr. í n. um eitthvert ákveðið mál, að formaður n. teldi eðlilegt, að ekki yrði sagt frá þeim umræðum opinberlega, þá væri eftir því farið. Að öðru leyti hefðu nm. óbundnar hendur um það, hvernig þeir segðu frá störfum utanrmn., alveg eins og verið hefur hingað til. Ég tel svo rétt að víkja nokkrum orðum að þessari skýrslu frá Guðmundi Í. Guðmundssyni, ef skýrslu skyldi kalla, vegna þess að hún upplýsti ekki neitt um þær ásakanir, sem hann hefur borið fram á hendur utanrmn: mönnum. Hann færði ekki rök að einu einasta dæmi um það, að utanrmn.menn hefðu gert sig seka um trúnaðarbrot, heldur vildi komast á þak við þá skýringu á störfum n., sem algerlega var röng, eins og ég hef nú rakið, að n. væri lokuð n. og þess vegna mætti ekki neitt frá neinum málum þar segja, jafnvel þó að fjallað væri þar um mál, eins og verið hefur á fundum n. á undanförnum árum, sem alls ekki eru nein trúnaðarmál í eðli sínu. Eins og ég hef rakið hér áður í þinginu, hefur a.m.k. síðan sumarið 1959, að ég tók sæti í n., ekki verið lagt eitt einasta mál fyrir n., sem hægt sé að kalla trúnaðarmál, vegna þess að það hafa ekki verið lögð fyrir n. önnur mál og ekki aflað annarra upplýsinga en þeirra, sem áður voru komnar í blöðum eða á þingfundum, og n. ræddi þess vegna ekki um neitt, sem hægt var að nefna því nafni að vera trúnaðarmál. Ég minnist þess ekki heldur, að af hálfu Guðmundar Í. Guðmundssonar hafi nokkru sinni á þessum fundum verið farið fram á það, að með þær upplýsingar, sem hann taldi sig vera að gefa, væri farið sem trúnaðarmál, enda alls ekki eðlilegt, að hann gerði það, vegna þess að hann hefur ekki skýrt frá öðru en því, sem þá var komið í blöðum eða annars staðar opinberlega á framfæri. Hæstv. ráðh. vildi gera nokkurt veður út af því, að ég skyldi ekki strax veturinn 1964, þegar Guðmundur Í. Guðmundsson gerði þessi mál að umræðuefni í utanrmn., flytja slíka till. eins og þessa. Ég mótmælti þessu þá strax í n., og þar sem ráðh. hreyfði þessu máli ekki meir, taldi ég, að það væri nægilegt, að þar við sæti. En eftir að svo er komið, að núv. utanrrh. er farinn að leggja trúnað á þessi ummæli Guðmundar Í. Guðmundssonar og neitar að hafa þau samráð við n., sem lög gera ráð fyrir, vegna þess, finnst mér málið vera komið á það stig, að það sé óhjákvæmilegt að fá það nánar upplýst, og vegna þess að það er farið að ræða þannig um þessar fullyrðingar hæstv. fyrrv. utanrrh., eins og þar sé um einhvern sannleika að ræða. Það hefur ekki áður verið gert. Um þau ummæli, sem Finnbogi R. Valdimarsson kann að hafa haft einhvern tíma á Alþingi, skal ég ekki segja, ég hef ekki haft aðstöðu til að kynna mér, í hvaða sambandi þau ummæli hans hafa fallið. En ég vil fullyrða það, að á þeim tíma, sem við Finnbogi R. Valdimarsson vorum saman í utanrmn., frá því sumarið 1959 og fram til kosninganna 1963, hafi hann ekki gert sig sekan um nein trúnaðarbrot í sambandi við utanrmn., vegna þess að í fyrsta lagi höfðu engin trúnaðarmál verið lögð fyrir n. á þeim tíma, því að hæstv. fyrrv. utanrrh. hagaði þar þannig sínum störfum, og í öðru lagi vegna þess, að ráðh. fór aldrei fram á það, að með þau mál, sem þar voru til meðferðar, væri farið sem trúnaðarmál, enda liggur það í augum uppi, ef utanrrh. Guðmundur Í. Guðmundsson hefði talið, að t.d. á árinu 1958 eða 1959, eins og nú er talað um, eða 1960 og 1961 hafi verið framin trúnaðarbrot, hefði hann að sjálfsögðu átt að gera aths. strax um það í n. og hreyfa málinu þar, en það er ekki fyrr en mörgum árum seinna, sem hann notar sér þetta til afsökunar. Ég skal jafnframt segja það í tilefni af því, sem hæstv. utanrrh. sagði áðan, að ég hefði ekki gert eins mikið veður út af þessu máli 1964 eins og nú, að það er, eins og ég áðan sagði, í fyrsta lagi vegna þess, að ég hélt, að þáv. ráðh. hefði látið sér mótmæli mín nægja, og svo að öðru leyti, að ég taldi ástæðulaust að vera að fara fram á það í utanrmn eða hér á þinginu, að það væri komið á eðlilegu samstarfi á milli utanrmn. og ríkisstj., á meðan Guðmundur Í. Guðmundsson væri utanrrh. Ég taldi, að það væri komin margföld reynsla af honum á þann veg, að það væri útilokað, að það væri hægt fyrir Alþ. að ná nokkru samstarfi við hann. Ég hef hins vegar haft annað álit á hæstv. núv. utanrrh. í þeim efnum. Ég hef viljað álíta, að þrátt fyrir það, að hann hafi lagt svona mikið upp úr ummælum fyrirrennara síns, væri hann miklu nær því en Guðmundur Í. Guðmundsson að taka upp eðlilega samvinnu við Alþ. í þessum efnum, og ég vil vona enn, að svo sé. En mér finnst það ákaflega einkennilegt af ráðh. að leggja til, að þessi till. sé felld, því að það hefur ekkert enn þá komið fram í þeirri grg. Guðmundar Í. Guðmundssonar, sem hann las hér áðan, sem staðfestir þær ásakanir hans, sem hann hefur haldið fram á hendur utanrmn.-mönnum. Og ég álít, að þeir eigi rétt á því og t.d. ekki sízt Finnbogi R. Valdimarsson eftir þau ummæli, sem eru látin falla um hann í grg. Guðmundar Í. Guðmundssonar, að þetta mál verði rannsakað til fulls og það væri þá t.d. skorið úr þeim málflutningi, hvort eigi að lita þannig á, að utanrmn. hafi verið lokuð n. að undanförnu eða ekki, og einnig, hvort nokkru sinni á þeim tíma, sem Guðmundur Í. Guðmundsson var utanrrh., hafi verið óskað eftir því, að mál í utanrmn. væri trúnaðarmál, og það hafi verið brotið. Ég held, að þessi afstaða hæstv. utanrrh., að vilja fella till, nú strax, sé því miður fólgin í því, að hann telur, að hæstv. fyrirrennari hans hafi hér haft rangt fyrir sér, hans ásakanir séu rangar og af hlífð við hann vilji hann ekki láta það koma fullkomlega í dagsljósið, að hann hafi hér borið fram rangar ásakanir um trúnaðarbrot á hendur alþm. Ég get vel skilið þá hlífð hæstv. utanrrh. við fyrirrennara sinn. Hún er kannske mannleg, en stórmannleg er hún ekki, því að þm. eiga rétt á því, þegar slíkar ásakanir eru á þá bornar, að þeir geri sig seka um trúnaðarbrot, að þeir fái það mál kannað til fullkominnar hlítar. Ég vil þess vegna treysta því, að hæstv. utanrrh. breyti þessari afstöðu sinni og a.m.k. að hann verði ekki á móti því, að mál þetta fái að ganga til n. hér á Alþ. og athugast betur þar. Ég skal ekki ræða um þetta mál öllu meira að sinni, enda er nú komið að lokum þess tíma, sem fundur á að standa að þessu sinni. En ég vil segja það, að í lengstu lög treysti ég því, að þrátt fyrir það þó að utanrrh. hafi nú lagt til, að þessi till. verði felld, þá telji þm. það almennt svo mikilvægt, að alþm. haldi trúnaðarheit sín, að þegar þær ásakanir koma fram á slíkum vettvangi sem hér er um að ræða, að þeir hafi gerzt sekir um trúnaðarbrot, þá fáist það mál rannsakað til fulls.



Herra forseti. Ég skal ekki vera langorður. Það er raunverulega eitt atriði í þessu máli, sem skiptir máli, og það er: Hefur utanrmn. verið talin lokuð n. eða opin n.? Hv. síðasti ræðum., hv. 5. þm. Reykv., sagði, að þingskapan. hefði slegið því föstu, að n. hefði verið opin, því að hún hefði talið rétt að setja ákvæði um, hvenær mál væru tekin sem trúnaðarmál. Ég held, að þingskapan. hafi ekkert sagt um það, hvernig n. hafi verið. Hennar till. er aðeins að kveða skýrt á um það, hvernig hún telur rétt, að hún sé í framtíðinni, en hún segir ekkert um það, hvernig n. hafi verið. Ég skal svo aðeins nefna eitt vitni í þessu máli, og það er hv. 5. þm. Reykv. sjálfur sennilega. Það er grein úr Tímanum, sem birtist 17. apríl 1959 með 5 dálka fyrimögn, og heitir greinin: „Tregða Alþ. við að gefa skýlausa viljayfirlýsingu er að stofna landhelgismálinu í voða.“ Þar segir svo í greininni, með leyfi hæstv. forseta, og meira að segja feitletrað: „Það eru nú liðnir þrír mánuðir síðan Framsfl. bar þá till. fram í utanrmn., að hún beitti sér fyrir að bera fram á Alþ. till. til þál., sem fullkomin eining væri um og sýnt gæti Bretum, að hugur Íslendinga væri óbreyttur. Flokkurinn taldi rétt að hreyfa þessu í utanrmn. fremur en að kasta um það eigin till. inn í þingið, því að það hefði getað vakið deilur og verið talið gert í flokkspólitískum áróðri.“ Síðan segir: „Mál utanrmn. eru ekki kunngerð, fyrr en fram koma í þinginu, og það voru aðrir en framsóknarmenn, sem skýrðu opinberlega frá þessari till. í Alþ.“ Það er alveg greinilegt í þessum ummælum, að sá, sem skrifar greinina í Tímann þarna, hvort sem það er hv. 5. þm. Reykv. eða annar, hann hefur talið, að það ætti ekki að birta það, sem n. fjallaði um, fyrr en það kæmi til þingsins kasta, og að þessi birting á því, sem ekki var gerð af framsóknarmanni, væri ekki rétt málsmeðferð. Mér finnst þetta alveg augljóst.



Herra forseti. Ég vil aðeins í sambandi við þessa seinustu tilvitnun hæstv. utanrrh. í Tímann segja það, að varðandi þessa till., sem Framsfl. lagði til í utanrmn. á sínum tíma, að yrði samþ. hér á Alþ., þá var að vísu þar ekki um að ræða neitt trúnaðarmál, heldur var farið þar að eins og í hverri annarri venjulegri þn. Hins vegar var það mat bæði mitt og annarra á þeim tíma, að meðan væri verið að reyna að ná samkomulagi um þessa till. í n., væri ekki praktískt að ræða um það. En hins vegar var síður en svo, þó að væri sagt frá henni, að viðkomandi aðili gerði sig sekan um trúnaðarbrot. Hins vegar gat verið, að það yrði til þess að koma í veg fyrir, að það næðist samkomulag um þetta atriði. Þó að ég muni nú ekki nákvæmlega eftir þessari grein eða hvort ég hef skrifað hana eða einhver annar, þá held ég, að ég geti fullyrt, að það kemur hvergi fram í henni nein ásökun um það, að viðkomandi aðili, sem hafi sagt frá umræðunum í utanrmn., hafi gert sig sekan um trúnaðarbrot. Hitt er annað mál, hvort það væri praktískt upp á það að ná samkomulagi um þessa till. í n., að sagt væri frá henni.