Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Skömmu eftir að Alþingi hóf störf sín í haust, flutti ég ásamt nokkrum öðrum þm. frv. til laga um vega- og brúasjóð. Máli þessu var útbýtt hér á Alþingi þann 25. okt. s.l. og tekið til 1. umr. 1. nóv. s.l. Þann dag var því vísað til hv. samgmn., og síðan hef ég ekkert af málinu heyrt. Þar sem liðnir eru nær þrír mánuðir, síðan þetta mál fór til samgmn., vil ég leyfa mér að fara þess á leit við hæstv. forseta d., að hann grennslist um það, hvað störfum nefndarinnar líður um afgreiðslu á þessu máli, og hlutist til um, að n. skili áliti um það sem fyrst.



Herra forseti. Frv. það um breyt. á siglingalögum, sem hér liggur fyrir, hefur áður verið flutt í hv. d. að beiðni sjútvmrh. árið 1958. Frv. hlaut þá ekki afgreiðslu, og mun hafa verið til þess ætlazt, að mönnum gæfist kostur á að kynna sér þennan mikla lagabálk milli þinga, og kom þetta raunar fram í framsöguræðu. Frv. hefur verið sent nokkrum aðilum til umsagnar, og liggja fyrir bréf frá eftirtöldum aðilum, sem mæla með samþykkt þess: Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands, Eimskipafélagi Íslands, Sambandi ísl. samvinnufélaga, skipadeild. Sjútvn. flytur frv. nú á ný að beiðni hæstv. sjútvmrh., en einstakir nm. áskilja sér rétt til að flytja brtt. við það eða fylgja brtt., sem fram kunna að koma. Siglingalög þau, sem nú eru í gildi, eru frá árinu 1914, og hefur þeim nokkuð verið breytt með lögum nr. 67 1919, lögum nr. 40 1930 og lögum nr. 30 1936. En veigamesta breytingin, sem á þeim hefur orðið, er sú, að kaflinn um skipshöfn var tekinn til endurskoðunar og gerður að sérstökum lögum, þ.e. sjómannalögunum nr. 41 frá 1930. Að öðru leyti eru siglingalögin frá 1914 óbreytt, en þau voru upphaflega að mestu samhljóða sams konar löggjöf á hinum Norðurlöndunum, sem samræmdu sín lög um þetta efni þegar á síðari hluta 19. aldar. Danmörk, Noregur og Svíþjóð hafa síðan sameiginlega endurskoðað siglingalög sín og breytt þeim til samræmis við alþjóðlegar samþykktir, en siglingar eru í eðli sínu svo alþjóðleg starfsemi, að það er til mikils hagræðis fyrir þau lönd, sem samskipti hafa á því sviði, að réttarreglur séu sem víðast hinar sömu, einkum að því er kaupför snertir. Árið 1948 fól þáv. samgmrh., Emil Jónsson, þeim Þórði Eyjólfssyni hæstaréttardómara, Gunnari Þorsteinssyni hæstaréttarlögmanni, Guðbjarti Ólafssyni hafnsögumanni og Sigurjóni Á. Ólafssyni alþingismanni að endurskoða hin íslenzku siglingalög, og var Þórður Eyjólfsson skipaður formaður nefndarinnar. Nefndin frestaði störfum, meðan beðið var eftir árangri af endurskoðun siglinga- og sjómannalaga á hinum Norðurlöndunum, og meðan störf n. lágu niðri, bar að fráfall Sigurjóns Á. Ólafssonar, en hinir nm. luku við að semja frv. í þeirri mynd, sem það nú er. Það er ekki á mínu færi að gera hv. d. eins ýtarlega grein fyrir þessu frv. og vert væri, en ég skal nefna örfá atriði til að sýna fram á, að endurskoðun siglingalaganna er tímabær og nauðsynleg. Sum ákvæði l. frá 1914 eru komin svo langt frá veruleikanum, að dómstólar hafa neyðzt til þess að dæma þau ógild. VII. kafli laganna frá 1914 fjallaði um sjólán eða bodmeri, þ.e.a.s. skipstjóranum var gefið víðtækt vald til þess að taka lán og veðsetja skip og farm, ef á þyrfti að halda, til þess að tryggja áframhald ferðarinnar. Þetta gat stundum reynzt nauðsynlegt, ef skip voru fjarri heimahöfn og eitthvað það kom fyrir, sem ráða þurfti fram úr, áður en hægt væri að hafa samband við skipseigandann. Nú á dögum getur skipstjóri alltaf haft samband við útgerðina með símtölum eða skeytum, svo að segja hvaðan sem er af hnettinum, og eru þessi ákvæði þess vegna úrelt orðin. VII. kaflinn í heild er þess vegna felldur niður í frv. Ákvæði um rétt skipstjóra og skipverja til þess að reka eigin verzlun á farskipum eru afnumin og skipverjum gert óheimilt að hafa með sér söluvarning á skipi fyrir sjálfa sig eða aðra, án leyfis útgerðarinnar. Ákvæði um skyldu skipstjóra til að gefa sjóferðaskýrslu eru sumpart rýmkuð og sumpart aukin. Bætt er við, að skipstjóra sé skylt að gefa sjóferðaskýrslu, þegar slys verður á mönnum, sem vinna í þágu skips eða skipi fylgja, hvort sem slysið verður innanlands eða utanlands. Einnig skal gefa sjóferðaskýrslu, ef skip veldur tjóni á hafnarmannvirkjum. Þessi ákvæði eru mikilvæg, bæði í sambandi við tryggingar og bótaskyldu. Gildandi ákvæði um heimild skipstjóra til að selja af farmi skips, þegar fjár er vant til að halda áfram ferð, eru þrengd í frv. og heimild skipstjóra til að selja skip, eftir að það hefur verið dæmt óbætandi, eru felld niður. Skilyrði þau, sem nú eru fyrir hendi, til þess að skipstjóri geti haft samband við skipseiganda, gera ákvæði sem þessi óþörf lengur, sbr. það, sem áður var sagt um sjólán. Samkv. frv. er víða breytt einstökum orðum, sem lýsa vel þróuninni frá setningu laganna. Þar sem áður stóðu orðin „konsúll“ eða „danskur konsúll“, „konungur“ og „konunglegar tilskipanir“ koma nú, eftir því sem við á, orðin „ræðismaður“, „íslenzkur ræðismaður“, „ráðherra“ og „reglugerð“. Í stað orðanna „gufuskip“ og „kolabirgðir“ koma orðin „vélskip“ og „eldsneytisforði“. Samkv. frv. á V. kafli l., sem er mjög langur og ýtarlegur, að fjalla um flutningasamninga, en þeir greinast í farmsamninga um flutning á vörum og í farmsamninga um flutning á farþegum. Þessi ákvæði eru í frumvarpinu samræmd alþjóðasamþykkt, sem sett var í Brussel árið 1924. Meðal nýmæla í þessum kafla eru ákvæði um tímabundna farmsamninga, „time charter“, og eru þau ákvæði byggð á venjureglum, sem myndazt hafa um slíka samninga. Varðandi farþega er það nýmæli í frv., að lögð er skylda á farsala að sjá farþegum fyrir flutningi til áætlunarstaðar, hvort heldur með öðru skipi, flugfari eða flutningi á landi, ef skipi hlekkist svo á á leiðinni, að verulegum töfum valdi. Einnig er það nýmæli, að farsala ber að bæta tjón, sem farþegi bíður við það, að skip ferst eða er dæmt óbætandi eða af því, að för skips seinkar verulega. Þetta verður bótaskylt, nema ætla megi, að hvorki farsali né hans menn hafi átt sök á tjóninu. Sú regla er afnumin samkv. frv., að farmsamningshafi geti riftað farmsamningi hvenær sem er og sloppið með að greiða hálft farmgjaldið. Í stað þessa gamla ákvæðis er sett um þetta almenn bótaregla, og verður sá farmsamningshafi, sem riftar farmsamningi að ástæðulausu, að greiða fullar skaðabætur. Engar verulegar breytingar eru gerðar á þeim kafla l., sem fjallar um sjótjón. Breytingar á kaflanum um tjón af árekstri eru aðallega í því fólgnar, að úr honum eru felld ákvæði, sem nú eru í öðrum lögum. Gerðar eru í frv. smávægilegar breytingar á X, kafla siglingalaganna um björgun, og gerir n., sem frv. samdi, ýtarlega grein fyrir afstöðu sinni til þessa atriðis í tilefni af því, að frv. um breytta skiptingu á björgunarlaunum var til hennar vísað. Niðurstaða n. er þessi, með leyfi hæstv. forseta: „Hér hefur verið gerð grein fyrir því í aðalatriðum, hvaða sjónarmið hafa verið látin ráða skiptingu björgunarlauna í siglingalöggjöf þjóða. Við athugun á þeim hefur n. ekki séð ástæðu til að víkja frá núgildandi reglum, sem eru í samræmi við það, sem aðrar þjóðir og okkur skyldar hafa í sínum lögum, enda hafa þær látið þessi ákvæði haldast óbreytt, þrátt fyrir nýlega endurskoðun laganna.“ Þetta var niðurstaða nefndarinnar í grg. um 10. gr. frv. Í 11. gr. frv. er gert ráð fyrir nýjum kafla í siglingalögunum undir fyrirsögninni „Um takmarkaða ábyrgð útgerðarmanna“, og segir í grg. n., að þarna sé að finna þýðingarmestu breytingarnar frá gildandi siglingalögum, sem í frv. felast. Reglur um takmarkaða ábyrgð útgerðarmanna hafa meðal annarra þjóða verið settar með hliðsjón af því, að útgerð er áhættusamur atvinnurekstur og að útgerðarmaður getur oft ekki sjálfur haft hönd í bagga, þegar stofnað er til skuldbindinga, sem á hann kunna að falla, heldur á hann þar mest undir öðrum. Rakið er í grg., hvaða reglur hafa gilt um þetta hjá ýmsum einstökum þjóðum og einnig samkv. alþjóðlegum samþykktum. Tillaga n. í frv. er sú, að persónuleg ábyrgð útgerðarmanns á nánar tilteknum kröfum verði eingöngu miðuð við verð skips og farmgjalds og tvöfalda þá upphæð, þegar um tjón á mönnum er að ræða, og verði farmgjaldið ávallt talið 10% af skipsverðinu. Verði þessi regla um takmörkun ábyrgða lögleidd, leiðir af því, að útgerðarmenn verða að hafa skip sín vátryggð sem ábyrgðinni svarar. Kaflinn um sjóveðsrétt og fyrningu á sjóveðskröfum hefur verið umsaminn í heild til samræmis við önnur ákvæði frv. Loks er í frv. gert ráð fyrir kafla um refsingar og önnur viðurlög, og vil ég geta þess, að sjútvn. mun m.a. þurfa að athuga ákvæði þess kafla nánar með tilliti til frv. þeirra um breytingu á refsiákvæðum laga, sem lögð voru fyrir hv. d. í upphafi þings og hafa nú verið afgreidd til hv. Ed. Trúlega eru það fleiri atriði, sem skoða þarf betur, og leyfi ég mér að vænta þess, að hæstv. forseti hafi um það samráð við sjútvn., hvenær frv. verður tekið á dagskrá til 2. umr. Að svo mæltu legg ég til, að frv. verði vísað til 2. umr. og að það hljóti afgreiðslu á þessu þingi, þannig að við þurfum ekki lengur að búa við siglingalög, sem eru orðin langt á eftir tímanum.



Herra forseti. Frv. til laga um breyt. á sjómannalögum á þskj. 275 er samið að beiðni hæstv. sjútvmrh. af sömu nefnd og samdi frv. um breytingar á siglingalögunum. Er eðlilegt, að þetta tvennt fylgist að, því að upphaflega voru sjómannalögin sérstakur kafli í siglingalögunum, þ.e.a.s. kaflinn um skipshöfn, en með lögum nr. 41 19. maí 1930 var þessi kafli endurskoðaður og gerður að sérstökum lögum, sem nefnast sjómannalög. Við þessa breyt. var fylgt fordæmi hinna Norðurlandaþjóðanna. Sjómannalögunum frá 1930 hefur síðan verið breytt með l. nr. 36 frá 1941. Lutu þær breytingar, sem þá voru gerðar, aðallega að réttarstöðu loftskeytamanna, og eru breytingarnar frá 1941 felldar inn í þetta frv. Sjútvn. flytur frv. að beiðni hæstv. sjútvmrh. og áskilja einstakir nm. sér rétt til að flytja eða fylgja brtt., sem fram kunna að koma. Ég leyfi mér að vísa til grg. með frv. varð-andi þau sjónarmið, sem fylgt hefur verið við samningu þess, en þar segir svo m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Með því að ljóst er, að breytingar þær, sem aðrar Norðurlandaþjóðir hafa gert á sjómannalögum sínum, horfa yfirleitt til bóta og eru í betra samræmi við siglingastarfsemi nútíðarinnar en hinar eldri reglur, þá hafa gildandi sjómannalög þeirra verið höfð til fyrirmyndar við samningu frumvarps þessa. Það er og mikilsvert að rjúfa ekki samræmi það, sem um langt skeiða hefur verið milli siglingalöggjafar Íslendinga og annarra Norðurlandaþjóða. Í nokkrum atriðum hefur þó verið vikið frá ákvæðum hinna norrænu sjómannalaga, þar sem annað þótti betur fara vegna íslenzkra atvinnuhátta og annarra ástæðna. Með frv. þessu eru ekki gerðar neinar veigamiklar breytingar á réttarstöðu skipshafna. Hér er fremur um að ræða lagfæringar, ýmist til að nema burt úrelt ákvæði og setja önnur viðeigandi í staðinn eða til að fella fyrirmæli laganna betur að reglum almennrar atvinnulöggjafar.“ Óþarft er að bæta miklu við þessa grg. nefndar þeirrar, sem frv. samdi. Sjómannalögin eru talsvert yngri en siglingalögin og þess vegna minni þörf breytinga á þeim. Nýmæli er það í 4. gr. frv., að skipstjóri skuli ráðfæra sig við bryta og stýrimenn, þegar undirmenn þeirra eru ráðnir, hliðstætt þeim ákvæðum, sem nú gilda um það, að skipstjóri skuli ráðgast við yfirvélstjóra um ráðningu annarra vélgæzlumanna. Tekin eru upp í 5. gr. ákvæði núgildandi barnaverndarlaga um það, að því er pilta varðar, að bannað sé að hafa við vinnu á skipi yngri börn en 15 ára, en gagnvart stúlkum er aldursmarkið hækkað í 18 ár. Er þar farið eftir dönskum og sænskum sjómannalögum, en norsku lögin banna að ráða yngri stúlkur en 20 ára til vinnu á skipi. Nýmæli er það einnig í sömu grein, að skipverjar skuli ganga undir læknisskoðun, áður en þeir hefja störf sín á skipi, og verður að telja þetta sjálfsagða heilbrigðisráðstöfun. Tillögur frumvarpsins í 7. gr. um lengingu á uppsagnarfresti skipverja eru til mikilla bóta, en þar er lagt til, að uppsagnarfrestur á skiprúmssamningum stýrimanna, vélstjóra, bryta og loftskeytamanna lengist úr einum mánuði í þrjá mánuði, sé eigi annað ákveðið um ráðningartíma. Á öðrum skiprúmssamningum skal uppsagnarfrestur samkv. frv. vera einn mánuður nema á íslenzkum fiskiskipum 7 dagar. Gilda í þessum tilfellum 7 dagar um aðra skipverja, nema á íslenzkum fiskiskipum aðeins einn dagur. Það síðastnefnda hefur einkum reynzt bagalegt, þegar fyrir hefur komið, að skipverjar á fiskibátum hafa notað sér þennan stutta uppsagnarfrest á miðri vertíð og valdið með því tjóni bæði útgerð og skipsfélögum sínum, þegar ekki hefur tekizt að ráða menn í þeirra stað samstundis, en oft hefur það orðið torvelt vegna hinnar miklu eftirspurnar eftir vinnuafli hin síðari ár. Að mínum dómi kæmi til álita, að frestur til uppsagnar á ráðningarsamningum á fiskiskipum yrði einnig einn mánuður. Það er ekki ósanngjarnt með tilliti til þess, að skipverjar hafa nú allir kauptryggingu, sem jafngildir sæmilegu kaupi hjá fastráðnu fólki. Tillöguna um sjö daga tel ég þó spor í rétta átt. Í 10. gr. frv. eru ákvæði, sem miða að því að kveða skýrar á um réttindi skipverja til launa í veikindum. Ég tel svo ekki ástæðu til að rekja frekar efni frv., en legg til, herra forseti, að því verði vísað til 2. umr. og að það hljóti afgreiðslu á þessu þingi. Þó vildi ég mega vænta þess, að samráð verði haft við sjútvn. um það, hvenær frv. verður tekið á dagskrá til 2. umr., þannig að n. fái frekara tækifæri til að athuga frv.



Herra forseti. Frv. þetta á þskj. 278, um varnir gegn útbreiðslu kartöfluhnúðorma og æxlaveiki í káljurtum og útrýmingu þeirra, er flutt af landbn. þessarar hv. d. samkv. ósk hæstv. landbrh., og svo sem tíðast mun vera, þegar þingnefndir flytja frumvörp eftir ósk ráðuneytanna, höfum við nm. í landbn. óbundnar hendur um afstöðu okkar til frv. og áskiljum okkur rétt til þess að flytja eða fylgja brtt., sem fram kunna að koma við það. Um frv. þetta þarf ég ekki að hafa mörg orð. Það lá einnig fyrir síðasta þingi, og hafa því hv. þm. átt þess kost að kynna sér efni þess. Með því er stefnt að skipulegri starfsemi til varna gegn útbreiðslu þeirra jurtasjúkdóma, sem í frv. eru nefndir, og annarra, er upp kunna að koma, og að útrýmingu þeirra. Frv. gerir ráð fyrir, að starfsemi þessi verði falin þriggja manna nefnd, jurtasjúkdómanefnd, sem sé þannig skipuð, að þrír aðilar, Búnaðarfélag Íslands, framleiðsluráð landbúnaðarins og Garðyrkjufélag Íslands, skipi sinn manninn hver. Landbrh., sem hafi yfirstjórn þessara mála, skipi síðan einn nm. formann, sem jafnframt sé framkvæmdastjóri jurtasjúkdómanefndar. Kostnaður, sem leiða kann af störfum þessarar nefndar, gerir frv. ráð fyrir að greiðist úr ríkissjóði. Jurtasjúkdómar þeir, sem nefndir eru í frv., hnúðormar í kartöflum og æxlaveiki í káljurtum, eru orðnir allútbreiddir jurtasjúkdómar hér á landi, en finnast þó ekki enn í öllum landshlutum. Kartöfluhnúðormar eru allútbreiddir hér um Suðvesturland og Suðurland og finnast einnig á einstökum stöðum á Vestfjörðum og á Norðurlandi. Kálæxlaveikin hefur einkum fundizt á jarðhitasvæðum hér í nágrenni höfuðborgarinnar og í Árnessýslu, en mun þó vera að finna víðar, þó að ekki sé um vitað. Báðir þessir sjúkdómar valda þeim, sem garðyrkju stunda, verulegu tjóni í rýrnandi uppskeru, og væri því mikils um vert, ef hægt væri að útrýma þeim úr landinu, og það telja þeir, sem þetta frv. hafa samið, svo sem sjá má af grg. þeirra, vera mögulegt, ef unnið væri að sem frv. gerir ráð fyrir. Þó munu menn ekki vera sammála um þetta. Á síðasta þingi bárust landbn. umsagnir frá ýmsum aðilum, sem hún vísaði málinu til, og þær umsagnir voru langt frá því að vera á eina lund. Einkum greindi menn á um ákvæði frv. varðandi útrýmingu kálæxlisins, t.d. benti garðyrkjuráðunautur Búnaðarfélags Íslands á, að torvelt mundi reynast og ærið kostnaðarsamt að útrýma kálæxlinu, sem leggst á allar jurtir af krossblómaætt, jafnt á villijurtir sem nytja- og skrautjurtir. Enn fremur er það álit plöntusjúkdómafræðinga, að æxlið geti lifað í jarðveginum í 7–8 ár, eftir að jurtirnar eru þó horfnar af þessum svæðum. Það mun því ekki auðvelt að útrýma þessum kvilla. En sjálfsagt er að stemma stigu fyrir útbreiðslu hans, eftir því sem framkvæmanlegt er, t.d. með því að banna sölu káljurta af sýktum svæðum, svo sem ráð er fyrir gert í þessu frv. En að banna algerlega ræktun káljurta á þessum svæðum er að minni hyggju ekki eins auðvelt, enda mun það vera svo, að sé réttum ræktunar- og varnarráðstöfunum beitt, þá er unnt að halda sýkinni svo í skefjum, að um tilfinnanlegt tjón þurfi ekki að vera að ræða. Ég var farinn af þingi í fyrra, áður en allar umsagnir um frv. bárust landbn., en eftir að hafa gluggað lítillega í þær nú, þá hygg ég, að þetta mál sé ekki alveg eins einfalt og auðvelt til lausnar og frv. kann þó að benda til. Ég hygg því, að það sé rétt, að landbn. athugi málið nánar nú á milli umræðna, en ég legg til, herra forseti, að því verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr.