Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Magnús Torfason); Frv. þetta er flutt samkv. beiðni bæjarstjórnarinnar á Ísafirði og áskorun þingmálafundar. Ástæðurnar fyrir frv. eru teknar fram í greinargerð þeirri, er því fylgir, og þykir mjer ekki þörf á að ræða það frekara við þessa umr. Vildi einungis óska þess, að frv. mætti ganga til 2. umr. og að því verði vísað til landbúnaðarnefndar.

Flm. (Magnús Torfason) Þetta litla frv. er hjer borið fram samkvæmt beiðni bæjarstjórnar Ísafjarðar, og er gerð grein fyrir því í greinargerð þeirri, er því fylgir. Jeg óska, að frv. fái að ganga til 2. umr. og verði, að þessari umr. lokinni, vísað til allsherjarnefndar.

Flm. (Magnús Torfason) Eins og tekið er fram í greinargerð þeirri, er fylgir frv., er hjer að ræða um hluta úr jörðinni Seljalandi, er liggur innan Eyrarhrepps. Jörð þessi var keypt handa Ísafirði fyrir fullum 20 árum; þáverandi bæjarfógeti á Ísafirði, háttv. 1. landsk.þm. (H. H.), var svo framsýnn að kaupa hana handa bænum, þótt dýr þætti þá. Nú er svo komið, að hún hefir verið tekin til atvinnurekstrar, og er bænum ómissandi, að hún verði löggilt sem verslunarlóð. Að öðru leyti vísa jeg til greinargerðar þeirrar, er fylgir frv., en vænti þess, að málinu verði vísað til 2. umr. og síðan til allsherjarnefndar.

Flm. (Sigurður Eggerz) Jeg hefi leyft mjer, ásamt þremur öðrum háttv.þm., að koma fram með tillögu þessa, sem fer fram á að skipuð verði fimm manna nefnd til þess að íhuga vandræði þau, er yfir vofa vegna Norðurálfuófriðarins, og koma fram með till. til bjargráða. Jeg hygg óþarft að eyða mörgum orðum til rökstuðnings því, hve brýn þörf er á nefndarskipun þessari. Ófriðurinn sjálfur og vandræði þau, er af honum stafa, eru þar besta röksemdaleiðslan. Eins og kunnugt er hefir stríðið harðnað ár frá ári og aldrei hafa afleiðingar þess verið ískyggilegri og horfurnar kuldalegri en einmitt nú, síðan Alþingi kom saman. Sjávarútvegurinn er í stórhættu og samgöngur ótryggar og erfiðar, svo að búast má við því, að aðflutningar teppist þá og þegar, og má þá segja, að stórvandræði standi fyrir dyrum. Vandræðamál þetta hefir tvær hliðar; aðra út á við, en hina inn á við. Til þess að stemma stigu fyrir vandræðunum út á við þarf bæði að birgja landið upp að vörum til almennra nauðsynja og sömuleiðis sjá um, að nóg föng sjeu fyrir hendi, svo að haldast megi uppi aðalatvinnuvegir landsmanna. Vandræðin inn á við eru ef til vill ekki eins alvarleg, en þó að mörgu leyti íhugunarverð. Vel gæti farið svo, að þótt nægar vörur flyttust til landsins, þá yrði verðlag svo hátt, að ókleift yrði fátæklingum að afla sjer vörunnar. Jeg lít svo á, að þetta tvent sje meira en nóg íhugunarefni fyrir eina nefnd, og það er sannfæring mín, að hlutverk þessarar nefndar sje erfiðasta og vandasamasta hlutverkið, sem lagt verður fyrir nokkra nefnd á þessu þingi. Að þessu sinni ætla jeg ekki að fara í langa leit að ástæðunum fyrir vandræðum þeim, er yfir vofa, þótt ef til vill megi þær fleiri finna en stríðið sjálft, og ef til vill megi okkur sjálfum um kenna að ýmsu leyti. Jeg get ekki stilt mig um í því sambandi að minnast á gerðir þingsins 1915. Ómögulegt er annað að segja en að það þing hafi verið helsti fyrirhyggjulítið. Þá var borin fram tillaga frá mjer og öðrum fleiri háttv.þm. um það að tryggja landið með kornvörum og öðru fleiru, og í ræðum, sem tillögu þeirri fylgdu, var sjerstaklega lögð áhersla á að birgja landið að kolum. En það var síður en svo, að tillögu þessari væri vel tekið af hinum almáttuga meiri hluta, og lá nærri að við formælendur till. sættum árásum fyrir. En mótbárurnar voru flestar hjegóminn einn og sumar blátt áfram hlægilegar. Því var t. d. haldið fram, að ekki væri hægt að geyma hjer vörur, sökum húsleysis. Flestir mundu brosa að slíkum mótbárum nú. Þá var því haldið fram, að engin hætta væri á því, að ófriðurinn tepti samgöngurnar. En nú hefir tíminn sýnt og sannað þá hættu. Jeg minnist þess líka, að jeg benti á það í framsöguræðu minni þá, að svo gæti farið, að Ameríka lenti í stríðinu. Að öllu samanlögðu verð jeg því að álíta, að þingið 1915 hafi verið altof fyrirhyggjulítið, því að ef Alþingi hefði frá byrjun ófriðarins haft vakandi auga á því, er gerðist í heiminum, mundi eflaust mörgum vandræðum hafa verið afstýrt. Á síðasta þingi voru horfurnar orðnar illar og ískyggilegar og gerði það þó ýmsar nytsamar ráðstafanir; t. d. má benda á heimildir þær, er það veitti landsstjórninni til skipakaupa, og margt annað, sem það á þakkir skilið fyrir. Jeg ætla ekki að fara inn á það nú, hve margar syndir núverandi stjórn hefir drýgt í þessu máli, að eins vil jeg benda á það, að hún hefir átt við miklu meiri erfiðleika að stríða en undanfarandi stjórnir, og ætti að því leyti að fyrirgefast meira. En hvernig sem á alt er litið og hvort sem við getum kent okkar eigin óforsjálni um eða ekki, þá er það ekki aðalíhugunarefnið nú, heldur það, að þingið þori að horfast í augu við hættuna, hefjist handa og taki til sinna ráðstafana, en kasti ekki öllu á herðar stjórnarinnar. Að síðustu eru það tilmæli mín, að vandað verði sem best valið í nefndina.

Magnús Kristjánsson Jeg vildi að eins beina örfáum orðum til háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) viðvíkjandi ummælum hans um þingið 1915. Jeg ætla ekki að dæma um það, hvort ástæða sje til að áfella það fyrir gerðir þess yfirleitt. En áhersla sú, er háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) lagði á þýðingu till. sinnar þá, þykir mjer helst til mikil; því að áður en till. sú kom fram var þingið búið að gera sömu ráðstafanir, búið að skipa nefnd og setja lög til að framkvæma hið sama og í till. stóð. Jeg get því alls ekki sjeð, hvaða þýðingu till. þessi gæti haft, nema að hún hafi verið borin fram af óviðráðanlegri löngun háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) til þess að láta mikið á sjer bera. Jeg get ekki heldur tekið því þegjandi, að háttv.Alþ. sje vítt fyrir fyrirhyggjuleysi, sem það hefir alls ekki gert sig sekt í. Þegar talað er um það að birgja landið að vörum, þá er þar við margt að athuga. Verðlag getur breyst, varan fallið í verði, svo að stórskaði verði að. Auk þess er ýms vara, sem þolir ekki að geymast ár frá ári, t. d. kornvara. Þetta verður líka að taka til athugunar. Það eina, sem finna mætti þingi og stjórn til foráttu í þessu falli, er það, að oflítið hafi verið gert að því frá byrjun ófriðarins að sjá um það, að nóg væri til af þeim vörum, sem nauðsynlegar eru til innlendrar framleiðslu. Það eru þær vörur, sem helst til lítið hefir verið gert til að birgja landið upp að, bæði í tíð stjórnarinnar, sem starfaði 1914 og 1915, og maður mætti má ske segja í tíð stjórnarinnar 1917. Það er þetta, sem jeg álít að hafi mesta þýðingu fyrir okkur, því að kaup stórfenglegra birgða af kornvörum, sem nú eru afardýrar, og svo ætti að geyma ár frá ári, er naumast heppilegt, og þarf að fara gætilega í það. En af því getur engin hætta stafað að birgja landið að vörum, er til framleiðslu þarf, því að ef við höfum þær, þá á oss ekki mat að skorta fyrst um sinn. Verði samgöngur við önnur lönd og verslun þar af leiðandi fyrir miklum hindrunum fram yfir það, sem nú á sjer stað, verður þjóðin auðvitað að búa sem mest að sínu og sýna, að hve miklu leyti hún getur verið sjálfri sjer nóg, þegar á reynir. Að framleiðslan geti haldið áfram án mikilla hindrana er aðalskilyrðið fyrir því, að þjóðin verði fær um að kaupa nokkuð til muna af útlendum varningi, sem nú er lítt fáanlegur, og þá ekki nema með afarverði.

Flm. (Sigurður Eggerz) Háttv. þm. Ak. (M. K.) þótti ástæða til að beina persónulegum hnútum að mjer. Hann gaf í skyn, að jeg hafi viljað láta bera mikið á mjer. með till. 1915. Jeg veit, að háttv.þm. (M. K.) og þeim flokk, sem hann tilheyrir, er lítið ant um, að á mjer beri, og við því er náttúrlega ekkert að segja. En því get jeg trúað háttv.þm. Ak. (M. K.) fyrir, að jeg bar till. 1915 ekki fram mjer til frægðar, heldur af hinu, að heilbrigð skynsemi sagði mjer, að sjálfsagt væri að birgja landið að vörum, og varð jeg forviða á því, er jeg sá, hve margir stóðu gegn till. Sannarlega þurfti engan spámann til að sjá, eins og þá var komið, að harðna mundi, og best væri að vera við öllu búinn. Þar sem háttv.þm. Ak. (M. K.) mintist á stjórnina 1914, þá þykir mjer gaman að minna hann á, að fyrir kolakaup stjórnarinnar gátu togararnir þá haldið áfram veiðum sínum. Í minni stjórnartíð var keyptur fyrsti matvörufarmurinn frá Ameríku, og voru kaupmenn hjer á landi alveg eins og »furiur« yfir þessu. Á meðan jeg var í Kaupmannahöfn samþyktu þeir vantraustsyfirlýsingu á mig; þótti hart, að farmurinn var ekki fenginn þeim til sölu, svo að þeir gætu notið ágóðans af honum, en einmitt þá treystu þeir sjer ekki til að útvega landinu vörur eins og þurfti, sem ef til vill ekki heldur var von. Jeg held, satt að segja, að kaupmennirnir, sem hafa staðið eins og hringur utan um Alþingi, hafi dregið mest úr framkvæmdum þings og stjórnar til að birgja landið. Þetta er sannleikur, sem þarf að segjast. Það er ekki hægt annað en furða sig á því, að útgerðarmenn, sem hafa nægan fjárafla, skuli ekki hafa gert alvarlegar ráðstafanir til að hafa gnægð kola og salts. Og er þetta vantar, þá er auðvitað allri skuldinni skotið yfir á stjórnina. En því mega menn ekki gleyma, að þeir verða einnig að reyna að bjarga sjer sjálfir, en kalla ekki altaf á stjórnina, eins og þegar ósjálfbjarga barn kallar á mömmu sína. Það er hart, að menn, sem hafa eins mikil peningavöld og útgerðarmennirnir og kaupmennirnir hafa, skuli ekki sjá fyrir því, að þeir verði ekki olíulausir á miðjum útgerðartímanum. Eftir að mjer var þetta orðið ljóst, árið 1914, þá vildi jeg gera alt hvað jeg gæti til þess, að þingið birgði landið upp að þessum vörum; því bar jeg fram tillöguna 1915; en jeg get vel skilið það, að háttv.þm. Ak. (M. K.) beri dálítinn kinnroða, eftir að hann hefir barist á móti svo þarfri till. Jeg vil ekki minnast á þetta til þess, að vekja neinar illdeilur, heldur til þess, að núverandi þing geri sig ekki sekt í öðrum eins óhöppum og þá. Þeir, sem hafa verið á móti vörukaupum, hafa verið að hampa verðfalli á vörunum. En er ekki betra að bera ábyrgð á tapi því, er leiða kann af verðfallinu, heldur en á því, að landið sje vörulaust? Það er merkilegt, að ráðsettir menn skuli koma með svona vandræðalega athugasemd. Jeg vona, að þessi ráðning megi nægja fyrst um sinn.

Magnús Kristjánsson Það er nú ef til vill ekki þinglegt, en jeg verð að segja það, að mjer duttu í hug þessi orð meðan háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) var að tala: »Þykir ykkur það vera gorgeir í honum, piltar!« Jeg skil ekki, hver er meiningin með þessari stóryrðaræðu og ráðningunni, sem háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) var að tala um. Það er mikið sjálfsálit, er kemur fram í ræðu hans, en jeg hefi þó ekki fundið neitt annað markvert við hana. Og í þessu máli þarf jeg ekki að bera kinnroða fyrir neitt. Jeg þurfti ekki að berjast á móti till., því að hún var andvana fædd. Hún dæmdi sig sjálf. Hún var borin fram að ástæðulausu, og eins og jeg hefi áður tekið fram þá sagði hún ekkert annað en það, sem þingið hafði áður gert. Og vitna jeg hjer til alls þingheims um, að jeg fer með rjett mál. Það, sem lá í till., var ekkert annað en starf velferðarnefndar, og þar sem háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) skipaði nefndina, þá á hann sína sök á því, ef starf hennar hefir verið slælega int af hendi. Alt ber það að sama brunni og jeg sagði áðan, að tillagan var að eins borin fram til þess að láta bera á sjer, og þessi ræða mun hafa verið flutt í sama tilgangi. Þar sem háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) var að reyna að slá því föstu, að kaupmannastjettin gerði hvað hún gæti til að vinna landinu ógagn, þá nær það nú ekki svo mjög til mín, því að jeg er ekki lengur starfandi meðlimur þeirrar stjettar. En við nánari athugun held jeg, að háttv. 2. landsk. (S. E.) ætti að geta sjeð það, að það er ekki nóg að hafa stór orð. Það er að minsta kosti viðkunnanlegra að geta staðið við eitthvað af þeim. Það vita allir, að kaupmannastjettin hefir lagt mikið á sig til að birgja landið upp að allskonar vörum. Og það er ekki hægt að gefa kaupmannastjettinni sök á því, þótt margt hafi mishepnast og mörgum skipum verið sökt, og þeir hafi orðið fyrir tilfinnanlegu tjóni af kafbátahernaðinum. Og víst er um það, að jafnórökstudd ummæli og háttv. 2. landsk.þm. (S. E.) geta ekki orðið til þess að rýra álit kaupmannastjettarinnar. Betur má, ef duga skal.

Flm. (Sigurdur Eggerz) Jeg vil að eins gera þá stuttu athugasemd, að menn þurfa ekki annað en að líta á, hvernig þetta hefir gengið fyrir sig. Ef þingið 1915 hefði gengið vel fram í því að birgja landið að vörum, þá hefðum við staðið alt öðruvísi að vígi nú. Þetta verður háttv.þm. Ak. (M. K.) að játa að sje rjett. Og það er óforsvaranlegt, að útgerðarmenn, sem það var hægt, skuli ekki hafa sjeð fyrir því, að þeir væru birgir af kolum og salti og öðru, er að útgerð lýtur. Það er öldungis óforsvaranlegt. Mildari orð er ekki hægt að hafa um það. Og þessi mótbára, er kom fram á þinginu 1915, að ekki væri hægt að geyma vöruforða hjer á landi vegna húsleysis, er einungis hlægileg. Þeirri mótbáru trúir engin sála. Að fara út í þær persónulegu hnútur, sem háttv.þm. Ak. (M. K.) beindi að mjer, sje jeg enga ástæðu til.

Eggert Pálsson Jeg hafði ekki búist við, að langar umræður yrðu um þessa þingsályktunartillögu. Jeg taldi víst, að allir háttv.þm. mundu vera samdóma um, að nauðsyn bæri til að skipa nefnd þá, sem hjer er farið fram á. Jeg hjelt það, að þótt þessi nefnd yrði skipuð, þá mundi hún ekki gefa ástæðu til að ræða afstöðu flokkanna hvers til annars árið 1915, eða lengra aftur í tímann, því að það getur naumast talist nein bjargráðaráðstöfun. Jeg býst nú við, að hver flokkur fyrir sig hafi þóst gera það, sem honum þótti skynsamlegast; að minsta kosti er jeg ekki enn komin á þá skoðun, að flokkur sá, er jeg tilheyri, hafi gert rangt í framkomu sinni um kornvörukaupatillöguna árið 1915. Jeg man eftir, að þessi till. um að birgja landið að kornvörum kom fram, og jeg mun, eins og flokkur sá, er jeg fylgi, hafa verið á móti tillögunni, og það meðfram fyrir þá orsök, er háttv.þm. Ak. (M. K.) tók fram. Jeg leit svo á, að við hefðum gert nægilega tryggingu fyrir kornvöruaðflutningi í það sinn, með því að skipa nefnd, stjórninni til aðstoðar. Hins vegar leit jeg og lít svo á, að þótt sú stefna hefði verið fastákveðin af þinginu 1915 að kaupa kornvöru, þá hefði stjórnin ekki getað birgt landið nema til næsta árs. Því að þótt tillagan, sem þá kom fram, hefði verið samþykt, þá hefði kornvaran verið upp etin strax og vandræðin byrjuðu, nema þá að horfið hefði verið að því ráði að láta hana liggja ónotaða, hverju sem fram yndi, árum saman eða alt til þessa dags, sem ekki hefði getað reiknast neinn búhnykkur, því að ef hún hefði verið geymd svo lengi, þá væri hún að líkindum farin að skemmast eigi allítið á þessum 2 ára tíma. Jeg er sömu skoðunar og háttv.þm. Ak. (M. K.), að það sje miklum erilðleikum bundið að geyma matvöru hjer á Suðurlandi til langframa. Jeg þykist sannfærður um það, að þótt hjer sje gert alt, sem unt er, til þess að gera hús sem rakaminst, þá tekst það alls ekki til fullnustu. Jeg er sannfærður um það, að matvara, sem geymd er í háum stöflum, jafnvel þótt í góðum húsakynnum sje, getur ekki hjer á Suðurlandi lengi haldist óskemd í neðstu pokunum. Jeg hygg því ekki heppilegt að birgja landið til margra ára á þennan hátt, því að liggi kornvaran lengi, er mjög hætt við því, að hún skemmist meira eða minna. Og við því megum við ekki fremur en hana vanti. Rjettast tel jeg að flytja svo mikið af kornvöru sem unt er til landsins, og leyfa einstökum mönnum og sveitarfjelögunum að birgja sig upp eftir föngum, og það til fleiri ára, ef þeir sjálfir óska. Því að þá er þó matvaran til í landinu, sem grípa má til, ef matmælaskort ber að höndum hjá einhverjum einstaklingum eða á einum stað frekar en öðrum. Og þótt vörur þær sjeu í höndum einstakra manna eða sveitarfjelaga, þá er engin ástæða til þess að óttast hungursneyð hjá þeim, sem ekkert eða minna hafa, því að hinir betur settu geta þá miðlað þeim, ef ekki af fúsum og frjálsum vilja, þá eftir valdboði. En það, sem mestu varðar, er það, að nóg sje til í landinu af kolum og salti, því að ef það er til, þá er hægt að afla gnægð matar úr sjónum, sem talinn hefir verið því nær óþrjótandi nægtabúr hjer við land, og þá vofir engin hungursneyð yfir þjóðinni. Og kolin er hægt að geyma; þau skemmast ekki og þau þurfa ekki húsrúms með. Að þessarar vöru hefir ekki verið aflað svo sem skyldi, er yfirsjón, sem íbúa landsins hefir hent. Jeg vil ekki kasta þar steini að neinum sjerstökum fyrir þær sakir, því að jeg tel ekki rjett að kenna það einum fremur en öðrum. Skip hafa verið skotin niður og fleiri þvílík óhöpp komið fyrir, sem enginn ræður yfir. En á þetta verður að leggja aðaláhersluna, að afla kola og salts, og yfir höfuð þess, sem framleiðslan þarfnast, því að ef framleiðslutækin eru góð, þá má vænta þess, að við þurfum alls ekki að svelta og höfum meira að segja afgang til að versla með, og getum fyrir hann keypt bæði kornvöru og annað, sem með þarf, eftir því sem hægt verður í það að ná. Jeg vænti þess, að allir háttv.þm. verði samdóma um að skipa þessa nefnd, sem hjer er lagt til að verði kosin.

Halldór Steinsson Mjer finst, að umræðurnar um þetta mál hafi snúist í öfuga átt, því að það hefir mest verið rætt um það, er gerðist á Alþingi 1915, en ekki um það, hvort skipa eigi þessa nefnd nú eða ekki. Jeg vil taka það fram, að jeg hefi enga trú á því, að þessi nefnd komi að nokkrum verulegum notum. Mjer finst verk stjórnarinnar í þessum efnum ekki hafa verið á þann veg, að jeg hefði ekki getað vænst þess, að kaupmenn landsins hefðu leyst það eins vel af hendi. Við vitum allir, hvernig vöruverð landssjóðs er, og hvað það snertir, geta kaupmenn fyllilega þolað samanburð. Þótt jeg hafi enga trú á því, að nefndin komi að liði, þá mun jeg þó greiða atkvæði með henni, í þeirri von, að hún reynist betur fyrir þjóðina en aðrar bjargráða- og velferðarnefndir, sem skipaðar hafa verið hjer á landi á síðari árum.

Flm. (Sigurður Eggerz) Um það er háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) sagði um kornið, þá er það vitanlegt, að stjórnin hefði selt gamla kornið, en látið nýja kornið í kornhlöðurnar. Og geta má þess, að landið hefði grætt stórfje á því að kaupa kol og korn árið 1915. En það, sem að líkindum var skaðlegast við framkomu Alþingis 1915 í þessu máli, var það, að það dró að miklum mun úr áhuga stjórnarinnar, því að þegar hún fann, hversu þingmenn voru deigir, þá varð hún deigari sjálf.

Flm. (Magnús Torfason) Þetta frv. er flutt samkvæmt beiðni Ísfirðinga og Eyrhreppinga. Frv. fylgir allítarleg greinargerð og skjöl, er snerta málið, og tel jeg þess vegna óþarft að fara um það mörgum orðum að þessu sinni. Jeg skal að eins geta þess, að Ísafjörður var upphaflega hluti úr Eyrarhreppi. Því sambandi var slitið árið 1866, að beggja vilja. Var sú breyting næsta eðlileg þá, því að sveitin og bærinn áttu ekkert mál sameiginlegt nema fátækrabyrðarnar einar. Auk þess var svo háttað sveitarstjórn í þá daga, að hreppstjóri stýrði einn sveitarmálum, og var þess ekki von, að bærinn gæti tætt við slíka stjórn. Nú er farið fram á, að hreppurinn og bærinn renni aftur saman, og er sú breyting jafneðlileg og skiftingin var áður. Báðir, sveitarmenn og bæjarbúar, sjá, að skiftingin hefir orðið til stórtjóns og muni verða til óbætanlegs skaðræðis eftirleiðis, ef ekki er við sjeð. Báðir sjá, að sammálin eru orðin bæði mörg og mikilvæg. Og báðir sjá, að sameiningin muni auka þeim afl og þor og þrótt til allra nytsamlegra framkvæmda. Því hefir samhugur þeirra aukist ár frá ári, enda er mál þetta stutt af yfirgnæfandi afli atkvæða, jafnt hreppsbúa sem bæjarbúa, án tillits til flokkaskiftinga í hjeraði. Að svo mæltu óska jeg þess, að málið mætti ganga til 2. umr, og verði síðan vísað til allsherjarnefndar.

Guðjón Guðlaugsson Hv. flm. þessa máls (M. T.) fræddi þessa hv. deild um það, að Ísafjarðarkaupstaður hefði eitt sinn verið hluti úr Eyrarhreppi. Mjer virðist sú upplýsing vera álíka mikilsverð og að hann hefði sagt frá því, að Reykjavik hefði eitt sinn verið hluti úr Seltjarnarneshreppi. Það er algerlega rjett, en þó hefir ekki verið farið fram á að sameina Reykjavík og Seltjarnarneshrepp. Hv. flm. (M. T.) upplýsti enn fremur, að mál þetta væri fram komið fyrir eindregið fylgi manna frá Ísafirði og Eyrarhreppi. Mjer hefir verið sagt, að málið hafi verið felt í hreppsnefndinni með jöfnum atkvæðum. Ekki verður eiginlega sagt, að það beri vott um sjerstaklega einhuga óskir. Annars er þetta mál að öðru leyti æði alhugavert. Í fyrsta lagi er vert að athuga, hvort það standi til eða það eigi við, að þingið taki málið til meðferðar, þar sem gengið hefir verið fram hjá sveitarstjórnunum, sem um slík mál eiga að fjalla. Hingað til hefir það verið siður, að slík mál gengi frá hreppsnefnd til sýslunefndar, og þaðan til stjórnarráðsins, Málið fór svo í hreppsnefndinni, sem jeg hefi bent á, og sýslunefndin ræddi málið alls ekki, heldur frestaði því til næsta fundar. Jeg vil leyfa mjer að minna á það, sem stendur í 3. gr. sveitarstjórnarlaganna. Hún hljóðar svo: „Stjórnarráðið hefir heimild til að skifta hreppi, sameina hreppa og breyta hreppamörkum. Eigi má neina slíka breytingu gera, nema eftir beiðni hreppsnefnda þeirra, sem hlut eiga að máli, og meðmælum sýslunefndar, nema þegar svo stendur á, sem í 4. gr.“ Og í 4. gr. er það eitt tekið fram, að kauptún eða þorp, sem hefir 300 íbúa eða fleiri, hafi rjett til þess að fá sjerstaka sveitarstjórn og verða hreppur fyrir sig. Meðmæli sýslunefndar þarf með öðrum orðum ekki þegar skifta á hreppi undir þessum sjerstöku kringumstæðum, en ávalt annars. Og þegar þetta er athugað, og að sýslunefndin hefir málið til meðferðar, þá er það nokkuð hart, að hlaupið skuli vera fram hjá henni og stjórnarráðinu og málinu kastað inn á Alþingi, sem áreiðanlega hefir margt nauðsynlegra að starfa en að fást við þetta. Jeg gæti enn fremur mint á 72. gr. sveitarstjórnarlaganna í þessu sambandi. Hún hljóðar svo: „Eigi skal neinu máli, er varðar einhverja sýslu sjerstaklega, til lykta ráðið fyr en álits sýslunefndar þar hefir verið leitað um það“. Vitanlega má hártoga þetta og segja, að álits sýslunefndar hafi verið leitað, en það verður nokkuð lítilsvirði, þegar ekki er beðið eftir svarinu frá henni. Sýslunefnd frestaði málinu með 8 atkv. gegn 2. Mjer skilst svo, sem að hv.flm. (M.T.) teldi þetta mikið nauðsynjamál, og verð jeg þá að segja, að flest mál fara nú að gerast nauðsynjamál. Ef nauðsyn ber til að innlima fjarliggjandi sveitarfjelög í önnur, þá er eins sjálfsagt að innlima Hafnarfjörð í Reykjavík, því að þó að vegurinn milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur sje ef til vill nokkru lengri en vegleysan milli Ísafjarðar og Hnífsdals, þá eru samgöngurnar miklu betri. Mjer finst þetta alt vera svo óeðlilegt og fráleitt, að jeg skil ekki, hvernig unt hefir verið að varpa svo dökku ryki í augu Hnífsdæla, að þeir hafi getað ímyndað sjer, að þeim væri hagur í þessari breytingu. Þeim ætti að vera hagur í því að kasta öllum umráðum yfir sínum málum í hendur bæjarstjórninni á Ísafirði. Jeg geri ráð fyrir því, að þeir hafi fengið fögur loforð um svo og svo mörg sæti í þeirri stjórn, en þau loforð ná skamt. Það má fyrst og fremst blátt áfram svíkja þau, og þau ná minsta kosti ekki lengra en til þeirra manna, sem nú ráða lögum og lofum þar í landi. Annars má segja, að mikil og góð reynsla er fengin fyrir því, að oft er holt að skifta hreppum, þar sem svo er háttað, að munur er mikill á atvinnuvegum manna, eða aðrir örðugleikar á sambandinu. Slíkt hefir alstaðar orðið til blessunar, þar sem jeg þekki til. Sameiningu sveitarfjelaga þekki jeg ekki; engin reynsla er til um hana hjer á landi. En ekki er ótrúlegt, að hún verði víðast hvar til tjóns, þegar skiftingin gefst yfirleitt svona vel. Hún er vitanlega ekki til tjóns fyrir Ísfirðinga, heldur fyrir þá, sem minni máttar eru. Og vjer erum þó fyrst og fremst hingað komnir til þess að reyna að bera blak af þeim, sem máttarlitlir eru, eða hafa ekki vit á að fara með sín eigin mál. Eins og mönnum er kunnugt er Hnífsdalur á öðrum kjálkanum við Skutilsfjörð. Jeg hefði vel getað skilið, að Hnífsdalur hefði viljað fá sjerstaka sveitarstjórn í sínar hendur, og sagt þá skilið við Eyrarhrepp, enda er fólksfjöldi þar svo mikill, að íbúarnir hefðu getað heimtað slíka breytingu samkvæmt lögum. Þá er Arnardalur á hinum kjálkanum. Hann er ekki svo fólksmargur, að hann geti gerst sjálfstætt ríki, eins og Hnífsdalur, en hann hefir heldur alls ekkert gagn af því að sameinast Ísafirði. Þá er að lokum miðkaflinn, botninn á firðinum. Jeg skil það vel, að Ísfirðingum sje mikið í mun að ná honum undir sig, því að þar er landrými gott. En nú vill einmitt svo til, að sá hluti Eyrarhrepps er mest á móti sameiningunni. Þar eru menn algerlega mótfallnir þessum bersýnilega barnaskap. Þeir vita, að meiri líkindi eru til þess, að þetta verði stórskaðsamlegt heldur en gagnlegt, og er jeg þeim fyllilega sammála í því efni. Jeg tel þess vegna langrjettast að vísa málinu frá, eða að fella það þegar við þessa 1. umr., því að það á ekkert erindi lengra á þessu þingi.

Flm. (Magnús Torfason) Jeg verð að játa það, að jeg bjóst ekki við, að svo hart mundi verða spyrnt við þessu frumvarpi í þessari umræðu, sem raun hefir á orðið. Jeg bjóst ekki við, að neinn mundi hafa á móti því, að málið yrði að minsta kosti athugað í nefnd, því að það er alger misskilningur, að málið eigi ekki heima á þinginu. Sveitarstjórnarlögin mæla einungis fyrir um það, hvernig fara eigi með mál þegar á að skifta hreppi, en alls ekki þegar bæjarfjelag á í hlut. Sýslunefndir hafa heldur ekkert úrskurðarvald um slíkt. Þær eiga einungis að segja sitt álit. Og í þessu máli hefir verið leitað álits sýslunefndarinnar, en hún er vitanlega sjálfráð um það, hvort hún lætur uppi sitt álit. Það er þess vegna algerlega rangt, sem háttv. 4. landsk.þm. (G. G.) þóttist geta lesið úr 72. gr. sveitarstjórnarlaganna. Annars hefir aldrei verið farið neitt eftir tillögum sýslunefnda í slíkum málum. Og Gullbringusýsla hafði t. d. alls ekki atkvæði um það, hvort Hafnarfjörður skyldi verða kaupstaður. Hjer veltur á því, hvað batar þá, sem saman vilja ganga. Jeg gat þess áðan, að breyting þessi hefði verið samþykt í hreppsnefnd Eyrarhrepps. Jeg fer þar með rjett mál, og er það algerlega röng staðhæfing hjá háttv. 4. landsk. þingmanni. (G. G.), að hún hafi verið feld með jöfnum atkvæðum. Skil jeg, satt að segja, alls ekki, að jafnskýr maður skuli fara svo skakt með. Og minna mátti ekki heimta en að hv.þm. (G.G.) hefði kynt sjer skjöl þau, sem lúta að málinu, úr því að hann andæpti því. Hefði hv.þm. gert þetta, þá hefði hann komist að raun um, að tillaga þessi var samþykt í sveitarstjórninni með 3 atkv. gegn 3 og úrskurðaratkvæði oddvita. En hvað sem öðru líður, þá er aðalkjarni þessa máls vitanlega sá, hve nauðsynin á stækkun kaupstaðarins er brýn. Það tjáir lítið að vitna til sameiningar á Reykjavík og Seltjarnarnesi, því að Seltirningar hafa aldrei viljað hana. Hitt er áreiðanlegt, að Reykjavík hefir skaðast svo að miljónum króna skiftir á því að hafa ekki tekið Nesið fyrir löngu, og það tjón verður aldrei bætt. Þessi nauðsyn Ísafjarðar á því að fá meira land stendur í sambandi við hinn nýja atvinnuveg, sem þar hefir hafist á síðari tímum, síldveiðina, sem nú eykst ár frá ári. Kaupstaðurinn hefir minst uppland allra bæja á landinu, er í hreinni landsveltu, Hann þarfnast þess vegna átakanlega að fá meira land, enda er nú fram komið hjer annað frumvarp á þinginu um útfærslu verslunarlóðar kaupstaðarins í Eyrarhrepp. Væri það álíka viðrinislegt að láta verslunarlóðina vera í tveim þinghám og ef kaupstaðarmörkin hjer væru um Fúlutjörn. Það eitt er víst, að skiftingin hefir óbætanlegt tjón í för með sjer fyrir báða parta. Þörfin er svo brýn á að kippa þessu í lag, og hættan er svo mikil við að láta þetta óbreytt, að slíkt verður ekki tölum talið. Annars furðar mig á því, að háttv. 4. landsk.þm. (G. G.) ætlar sjer að fara að knjesetja Hnífsdæli. Þeir eru dugnaðar- og atorkumenn og fjáðir vel og bera fult skyn á fjármál sín, og í þeim þykir oss Ísfirðingum gott mannkaup; enda hafa þeir stofnað til þessa máls með fullráðnum huga. Mörg ár eru liðin síðan þetta mál bar fyrst á góma. Það er svo langt frá því, að þeir hafi óskað að verða sjerstakur verslunarstaður, að það eru þeir, sem áttu frumkvæði að sameiningunni, enda mundu hafa stórgagn af. Af skjölum málsins, sem liggja hjer frammi á þingi, má sjá, að Ísfirðingar og Hnífsdælir hafa þegar eitt stórmerkt sammál, en það er raflýsing. Hafa Eyrhreppingar trygt sjer fossaflið dýru verði, en bænum láta þeir það eigi falt nema sameinað sje; svo fast sækja þeir hana. Er þetta eitt nóg til að sýna, hve brýn og bráð þörfin er. Um Arnardal er það að segja, að þar var mikil verstöð í gamla daga. Nú er það alt í kalda koli, og Arndælir vita, sem er, að þeir eiga ekki uppreisnar von, nema með stuðningi Ísfirðinga. Þegar alls þessa er gætt, og hitt er einnig athugað, að tillaga þessa efnis fjekk 225 atkv. gegn 47 á fundi á Ísafirði, og 112 gegn 24 í Eyrarhreppi, þá er ekki svo að sjá, sem hv. 4. landsk.þm. (G.G.) geri mikið úr þjóðræðinu hjer á landi, er hann vill ekki einu sinni lofa málinu að komast í nefnd, til athugunar þar. Annars er óþarft að ræða frekar um málið á þessu stigi. Jeg vona fastlega, að það fái að komast í nefnd, og þá fyrst, er það kemur úr henni, er rjett að ræða það frekar.

Guðjón Guðlaugsson Eins og háttv. deild er kunnugt er tíminn dýr núna. Jeg er þess vegna þeirrar skoðunar, að rjettara sje að drepa þau mál strax, sem eiga að deyja, heldur en að vera lengi að veita þeim nábjargirnar. Hv. flm. (M. T.) taldi það vera rangt hjá mjer, að mál þetta hefði verið felt með jöfnum atkvæðum í hreppsnefndinni, og benti á, að það hefði verið samþykt með 3 atkv. gegn 3. Slíkar samþyktir eru að vísu fáheyrðar, en það kom þá í ljós, að oddviti hafði úrskurðað málið samþykt. 3 menn á móti 3 mönnum er sannarlegt jafntefli, því að oddviti er aldrei nema maður, eins og hinir. Oddvitinn úrskurðaði það samþykt. Hann hefir ekki flökrað við því, þann heiðursmann, að koma dálítið fram sem „parti“-maður. Það eru þó flestir oddvitar, sem hafa þann sið að telja mál fallið þegar ekki fæst meiri hluti atkvæða. Hv. þm. Ísf. (M. T.) talaði um, að það væri gott mannkaup í Hnífsdælum. Ef Ísafjarðarkaupstaður á að fara að kaupa Hnífsdæli sem þræla, má geta þess, að það hefir oft komið fyrir, að hertekið fólk hefir verið keypt dýru verði, og það hefir þótt borga sig, en það er ekki víst, að það hafi verið svo gott fyrir þá, sem herteknir voru, heldur fyrir þá, sem nutu þeirra á eftir. Hv. flm. (M. T.) tók fram, að hreppsnefnd Eyrarhrepps vildi fyrirmuna Ísafjarðarkaupstaði kaup á fossafli, og fæ jeg varla skilið, að hún vilji fyrirmuna þeim fossaflið, ef vináttan er jafnmikil og hv.flm. (M. T.) segir. Vináttan getur ekki staðið á eins föstum fótum og háttv.flm. (M. T.) segir, eða hjer er orðum aukið eða eitthvað misskilið. Jeg geri það ekki að neinu kappsmáli, hvort frv. er lofað að fara til nefndar eða ekki, þótt það raunar sje að eyða tíma í hjegóma, sem hingað á ekki að koma.

Flm. (Magnús Torfason) Jeg skal geta þess, að tillögur um sameininguna voru samþyktar á fundi hreppsnefndarinnar með 4 atkv. gegn 3 og þaðan af fleiri. Jeg skil ekki ummæli hv. 4 landsk.þm. (G. G.) um þrælakaup á Hnífsdælum. Þau koma engum til hugar. Og jeg má fullyrða, að Hnífsdælir munu ekkert þakklátir hv. 4. landsk.þm. (G. G.) fyrir umhyggju hans fyrir þeim í þessu máli.