Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það frv., sem hér er lagt fram um þinglýsingar, varðar mjög mikilvægt mál. Það er allmikið að vöxtum. Það hefur að geyma mörg nýmæli. Það má því segja að það væri við hæfi að fylgja því úr hlaði með nokkuð langri og ítarlegri framsöguræðu. Ég mun þó reyna að stilla máli mínu í hóf og láta nægja að ýmsu leyti að vísa til langra og ítarlegra athugasemda og skýringa sem fylgja frv. Mönnum hefur lengi verið það ljóst að það hefur verið þörf nýrrar lagasetningar um þinglýsingar. Gildandi löggjöf um það efni hefur alltaf verið ófullkomin að því leyti til, að hún hefur fyrst og fremst varðað aðeins framkvæmd þinglýsingar, en hins vegar hefur hún ekki geymt að kalla má nein ákvæði um réttaráhrif þinglýsingar. Og þau ákvæði um framkvæmd þinglýsingar, sem er að finna í lögunum, eru fyrir löngu úrelt orðin og ófullkomin. Það var þess vegna, að um það bil fyrir 20 árum var efnt til athugunar á þessari löggjöf og samið frv. um það efni. Það var lagt fyrir Alþ. einum þrisvar sinnum, síðast að ég ætla árið 1964, en þetta frv. hlaut ekki byr og munu ýmsar ástæður hafa valdið því. Nú hefur verið samið nýtt frv. um það efni. Þó að það sé að ýmsu leyti efnislega byggt á svipuðum sjónarmiðum og hið eldra frv., þá er það þó í talsvert öðrum búningi. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, hefur dr. Gaukur Jörundsson prófessor samið, en notið við það aðstoðar tveggja starfsmanna dómsmrn., þeirra Þorleifs Pálssonar deildarstjóra og Þorsteins A. Jónssonar fulltrúa. Það felur í sér gagngera breyting á framkvæmd þinglýsingar, og í öðru lagi er að finna í frv. ákvæði um réttaráhrif þinglýsingar, en slík ákvæði hefur, eins og ég sagði, að mestu leyti vantað hingað til í íslenska löggjöf. Þetta nýja frv. til þinglýsingalaga miðar að því, eins og fram kemur í aths., að á hverjum tíma megi fá sem greiðastar og öruggastar upplýsingar um réttindi yfir fasteignum og öðrum eignum er jafna má til fasteigna svo og að reglur um réttaráhrif séu sem skýrastar. En eins og ég drap á í upphafi, hefur um nokkurt skeið verið ljóst að fyrirkomulag það á skráningu réttinda yfir fasteignum, sem gert er ráð fyrir í núgildandi löggjöf, svarar hvergi nærri kröfum tímans. Í fyrsta lagi skiptir nú mun meira máli en áður að þinglýst réttindi séu nægilega afmörkuð og skýr og styðjist að auki við réttarheimildir að lögum. Samkvæmt núgildandi þinglýsingalögum lýtur athugun þinglýsingardómara á skjali nær einvörðungu að því að kanna hvort á því séu einhverjir formgallar. Þetta getur aftur á móti leitt til mikillar réttaróvissu, og því er að finna í frv. ákvæði sem leggja þinglýsingardómara þær skyldur á herðar að kanna betur en nú er gert efni skjals áður en því er þinglýst. Í öðru lagi er það líka svo, eins og ég drap á áðan, að framkvæmd sjálfrar þinglýsingarinnar er löngu orðin úrelt. Frá því að núgildandi þinglýsingalög tóku gildi fyrir hálfri öld hefur þeirri tækni, er lýtur að alls kyns skráningu, fleygt fram, svo sem alkunnugt er. Í frv. er þar af leiðandi gert ráð fyrir því, að tekin verði upp breytt skráning þinglýstra réttinda, eins og nánar verður gerð grein fyrir hér á eftir. Það má raunar telja mikið happ, að ekki skuli hafa átt sér stað mikil og alvarleg mistök í sambandi við framkvæmd þessara mála, þar eð bæði ákvæðunum og framkvæmdinni hefur verið áfátt í þessu efni, en eins og allir vita, þá skipta fasteignir orðið það miklu máli í nútímasamfélagi og viðskiptum, að það varðar miklu að réttarreglurnar um þær séu sem öruggastar og ótvíræðastar. I. kafli frv. fjallar um þinglýsingardómara. Þar með er staðfest sú niðurstaða Hæstaréttar, að þinglýsing sé dómsathöfn, en engin ákvæði um það efni er að finna í núgildandi þinglýsingalögum, og í sjálfu sér er það engan veginn sjálfgefið samkv. eðli málsins að þinglýsingarathöfn eigi að vera dómsathöfn. En hér er alveg úr því skorið og slegið föstu í samræmi við áður umgetinn hæstaréttardóm. Í II. kafla frv. er svo vikið að framkvæmd þinglýsingar. Þar er gert ráð fyrir að teknar verði upp breyttar aðferðir bæði við skráningu og vörslu skjala. Í fyrsta lagi er lagt til að skjöl, sem afhent eru til þinglýsingar, verði færð í sér staka dagbók. Réttaráhrif þinglýsingar eru tengd afhendingu skjals til þinglýsingar, og er því þýðingarmikið að sem öruggust sönnun liggi fyrir um það, hvort skjal hafi yfirleitt verið afhent til þinglýsingar og þá hvenær það hafi gerst. Við móttöku skjals í upphafi er gert ráð fyrir því, að dómari þurfi aðeins að kanna hvort tilteknir augljósir gallar séu á skjali. Þegar skjöl hafa verið færð í dagbók gefst svo ráðrúm til nánari athugunar áður en þau eru færð í þinglýsingabók. Þessi í.ilhögun veitir mun meira öryggi við þinglýsingu en sú sem nú gildir og tíðkast. Dagbókarfærsla hefur lengi tíðkast í nágrannalöndum okkar, en aftur á móti ekki hér á landi. Hætt er við því, að þinglýsing verði nokkru tímafrekari með því móti að færa dagbók. En á móti kemur að ætlast er til þess, að dagbók geti jafnframt gegnt hlutverki aukatekjubókar og komið í stað skrár yfir þinglýst skjöl sem leggja á fram í viku hverri hjá þeim embættum er þinglýsingu annast. Þegar á það er litið ætti dagbókarfærsla ekki að leiða til aukinnar vinnu. Í öðru lagi er lagt til að þinglýsingabækur skuli vera lausblaðabækur eða í spjaldskrárformi. Með þessu móti ættu bækurnar að vera handhægari í notkun en nú er og færsla upplýsinga gleggri. Stefnt er að því, að ljósrit úr slíkri bók eða spjaldskrá verði fullnægjandi veðbókarvottorð. Þar með yrði komist hjá því að rita veðbókarvottorð hverju sinni, en það verk er mjög tímafrekt og auk þess hætta á að misritun geti átt sér stað. En í þessu sambandi er mikilvægt að engu skeiki. Nái frv. það, sem hér er lagt fram, fram að ganga er óhjákvæmilegt að færa upplýsingar úr núverandi fasteignaregistri inn á laus blöð eða spjöld, eftir því hvor kosturinn yrði fyrir valinu. Slíkt útheimtir að sönnu bæði fé og fyrirhöfn, en á aftur á móti að leiða til meira réttaröryggis. Það verður að viðurkenna, eins og áður er sagt, að núverandi framkvæmd á skráningu þinglýstra réttinda er löngu orðin úrelt og felur í sér hættu á réttaróvissu á þessu sviði. Möguleiki er á því, að skráning skjala, sem afhent eru til þinglýsingar, dragist, og má vera að einhverjir þekki það, eða farist hreinlega fyrir, þannig að gefin séu út röng veðbókarvottorð. Mistök af því tagi geta bakað ríkissjóði skyldu til greiðslu skaðabóta er hugsanlega geta skipt milljónum króna hverju sinni. Þó úrbætur á núverandi skráningarkerfi kosti nokkurt fé geta þær því sparað mun hærri fjárhæðir þegar til lengdar lætur. Rétt er að geta þess, að það hefur sérstaklega verið athugað við samningu þessa frv., hvort kleift sé að taka upp tölvuskráningu á upplýsingum úr þinglýsingabókum. Sú athugun hefur leitt í ljós að ekki séu skilyrði til þess að taka upp slíka skráningu í tölvu, en hins vegar er veitt heimild til þess í frv. Sú endurskráning, sem ég vék hér að á undan, er óhjákvæmilegur undanfari þess, að tekin verði upp tölvuskráning. Það er því ekki um neinn tvíverknað að ræða þótt upplýsingar úr fasteignaregistri séu fyrst skráðar á laus blöð eða spjöld og þær síðan lesnar inn í tölvu. Núverandi fasteignaregistur eru þess eðlis, að upplýsingar úr þeim eru alls ekki tölvutækar, því fella þarf burt ýmis eldri réttindi sem fallin eru niður einhverra hluta vegna, svo og er nauðsynlegt að skera úr fjölda ágreiningsefna sem núgildandi þinglýsingalög hafa ekki gert ráð fyrir að gert sé. Nútíma tölvutækni gerir kleift að safna saman á einn stað öllum upplýsingum sem máli skipta um fasteignir. Mætti með því móti fá með skjótum og öruggum hætti upplýsingar um einstakar fasteignir úr slíkum upplýsingabanka. Vísi að tölvuskráningu, upplýsingar um fasteignir, er að finna hjá Fasteignamati ríkisins, þótt í takmörkuðum mæli sé. Álitamál er hins vegar hvernig slíkri skráningu skuli háttað. Meðal þess, sem kanna þarf í því sambandi, eru tengsl þinglýsingar við aðra gagna- og upplýsingaöflun um fasteignir. Í lögum um skráningu og mat fasteigna er svo fyrir mælt, að Fasteignamat ríkisins skuli búa fasteignaskrá sína svo úr garði að flytja megi skráningu réttinda yfir fasteignum, sem nú fara fram við þinglýsingu, inn í fasteignaskrá þegar slík skráning þykir tímabær. Þessi breyting á skráningu fasteignaréttinda þarfnast rækilegrar athugunar og undirbúnings áður en í hana verður ráðist. Óráðlegt getur verið að breyting af þessu tagi verði gerð samtímis í öllum lögsagnarumdæmum, heldur sýnist vera álitlegra að láta breytinguna taka gildi í einu eða fáum umdæmum í byrjun, þannig að þar megi fá nokkra reynslu er komið geti að notum annars staðar. Í frv. er gert ráð fyrir að dómsmrn. geti ákveðið að hafa þennan hátt á ef afráðið verður að taka upp tölvuskráningu þinglýstra réttinda. Þá er í þriðja lagi lagt til að horfið verði frá því skipulagi á geymslu þinglýstra skjala sem nú tíðkast. Það er, eins og kunnugt er, fólgið í því, að skjölin eru bundin inn í sérstakar bækur, sem eru allfyrirferðamiklar og því heldur óhandhægar í notkun, eins og ýmsir hv. dm. hafa eflaust séð. Í stað þessara bóka er gert ráð fyrir að tekin verði upp sérstök skjalahylki, svo búin að nema megi skjöl úr hylkinu þegar þeim er aflýst eða þau missa þinglýsingargildi sitt að öðru leyti. Í tengslum við þessa breytingu er veitt heimild til þess í frv., að sérstakri tækni verði beitt við vörslu skjala, t.d. með því að taka myndir af þinglýstum skjölum á svonefndar mikrofilmur. Samkvæmt núgildandi lögum er nauðsynlegt að vélrita upp afsal og öll veðskjöl varðandi skip 5 rúmlestir eða stærri sem flytjast á milli umdæma. Samkv. 42. gr. frv. er horfið frá þessu, þar sem lagt er til að skjöl, sem skip varða, skuli fylgja skipinu, ef svo má að orði komast. Þessi eina breyting ætti að hafa í för með sér umtalsverðan vinnusparnað í þeim umdæmum þar sem eitthvað kveður að flutningum á skipum til annarra umdæma. Þá er rétt að skýra frá því, að fjmrh. mun á næstunni væntanlega flytja frv. til laga um stimpilgjald. Frv. þetta á að nokkru leyti rót sína að rekja til athugunar á því, hvort ekki sé hægt að einfalda gjaldtöku í sambandi við þinglýsingu. Ég tel ekki viðeigandi að rekja efni þessa frv. hér og nú, en í því er þó lagt til að aðeins verði tekið eitt gjald við þinglýsingu í stað tveggja, eins og nú er tíðast gert. Þessi einföldun ætti að horfa til mikils sparnaðar fyrir þinglýsingardómara. Mér hefur orðið nokkuð tíðrætt um framkvæmd þinglýsingarinnar. En meginverkefni frv. þess, sem hér er lagt fram, fjallar þó um réttaráhrif þinglýsingar og önnur skyld atriði. Ætla ég hér á eftir að gefa örstutt yfirlit yfir þessi ákvæði frv. III. kafli frv. hefur að geyma reglur um forgangsáhrif þinglýsingar og gildi grandleysis. Lagt er til að forgangsáhrif þinglýsingar séu áfram talin frá því þegar skjal er afhent dómara til þinglýsingar. Aftur á móti er ekki gerður munur á forgangsrétti skjala, sem afhent eru sama dag, eins og gert er í núgildandi þinglýsingalögum. Svo nákvæm regla getur leitt til óeðlilegrar niðurstöðu, þar sem oft og einatt er ekki gengið frá þinglýsingunni fyrr en í lok hvers afgreiðsludags. Í frv. er tekin afstaða til þess tvenns, hvernig fari um rétt skjalsins gagnvart öðrum skjölum, sem afhent eru síðar til þinglýsingar, og hvernig fari um bótakröfu þess, sem hallað er á, sbr. 49. gr. frv. Samkv. því ákvæði getur ríkissjóður orðið bótaskyldur þegar um er að ræða mistök við þinglýsingu, þótt ekki sé við hlutaðeigandi þinglýsingardómara að sakast. Slík hlutlæg bótaregla ætti að efla traust manna á þinglýstum heimildum. Í IV.–VII. kafla er svo fjallað um þinglýsingu réttinda yfir fasteignum, skipum og lausafé almennt. Frv. nær hins vegar hvorki til skrásetningarréttinda yfir bifreiðin né loftförum. Um skrásetningu réttinda í loftförum gilda nýleg lög, og er ekki ástæða til að hrófla við þeim lögum. Á tveimur síðustu þingum hefur verið lagt fyrir Alþ. frv. til l. um breytingu á skipan bifreiðaskráningar. Ekki er tímabært að ákveða tilhögun á þinglýsingu eignarréttinda yfir bifreiðum fyrr en séð verður hvernig tillögum um þessa nýskipan reiðir af. Nái þær tillögur ekki fram að ganga væri rétt að taka upp ákvæði um þinglýsingu réttinda yfir bifreiðum í VI. kafla frv. Nái tillögurnar hins vegar fram að ganga verður að sjálfsögðu að haga þinglýsingarreglum í samræmi við þær og þá eftir atvikum í sérlögum. Í 20.–26. gr. frv. er að finna nokkur nýmæli að því er varðar skilyrði þess að skjali verði þinglýst. Ekki er ástæða til að lýsa þeim hér, heldur vísast í því efni sem öðrum til grg. þeirrar sem fylgir frv. Þó má benda á ákvæði 2. mgr. 20, gr. frv., þar sem þinglýsingardómara er veitt heimild til þess að gera það að skilyrði fyrir þinglýsingu, að gildur uppdráttur af lóð eða landi fylgi skjali. Tilgangurinn með þessu ákvæði er sá, að það sé jafnan ljóst, hver og hvar sú fasteign er sem þinglýsing varðar, eða með heldur leiðinlegu orðalagi má segja svo: hver sé staðsetning fasteignar sem hin þinglýstu réttindi varða. Í 29.–32. gr. frv. er skorið úr um það, hvaða réttindi yfir fasteign séu háð þinglýsingu og hverra aðgerða sé þörf svo að eldri óþinglýstum rétti sé rutt úr vegi. Þessi ákvæði staðfesta að meginstefnu til þær reglur sem talið er að gilt hafi þótt óskráðar séu. Þó er áskilið í 32. gr. frv., að réttindi, sem styðjast við eignarnámsgerð eða hefð, séu háð þinglýsingu. Þessu er nú öfugt farið. Í 33. og 34. gr. frv. er að finna ákvæði um réttaráhrif þinglýsingar. Ákvæði 33. gr. er algjört nýmæli. Samkvæmt því þarf sá maður, sem hlýtur réttindi með samningi við þinglýstan eiganda að eign, ekki að sæta þeirri mótbáru, að heimild fyrri eigandans sé ógild, ef hann, þ.e. síðari eigandinn, er algjörlega grandlaus um ógildistilvikið. Þetta gildir þó ekki ef ógildingarástæðan er lögræðisskortur útgefanda, fölsun eða meiri háttar nauðung. Samkv. eðli máls veitir þinglýsing sumra skjala aðeins tímabundin réttindi. Æskilegast er að hafa ákvæði um það efni í þinglýsingarlögum, svo að ekki þurfi að setja sérstök lög hverju sinni um afmáningu þeirra skjala sem lokið hafa ætlunarverki sínu, svo sem nokkrum sinnum hefur verið gert að undanförnu. Í 35.– 38. gr. frv. er því að finna ákvæði er að þessu atriði lúta. Um frekari skýringar á þessu frv. vísast, eins og ég hef áður sagt, til athugasemda, sem frv. fylgja, og skal ég ekki; herra forseti, fjölyrða frekar um frv. í þessari framsöguræðu, en vil þó að lokum endurtaka það, að með frv. er stefnt að því að færa framkvæmd þinglýsingar í nútímalegra horf. Mikilvægt er frá þjóðhagslegu sjónarmiði að menn geti treyst þinglýstum heimildum. Reglur frv. þessa, ef að lögum verður, eiga að auka á réttaröryggi þessarar réttargerðar sem svo mikla þýðingu hefur fyrir viðskipti einstaklinga og félaga hér á landi. Jafnframt hefur verið reynt að gæta þess, að reglurnar auki ekki vinnuálag þeirra embætta sem þinglýsingu annast. Síðast, en ekki síst hefur frv. að geyma ítarlegar reglur um réttaráhrif þinglýsingar og skyld efni, en slíkar reglur hefur tilfinnanlega vantað í íslenska löggjöf. Þetta frv., ef að lögum verður, kallar á breytingu á nokkrum öðrum lögum. Þess vegna fylgja þessu frv. nokkur önnur frv. sem koma til meðferðar hér á eftir og eru fylgifiskar með þessu frv. Ég leyfi mér að vænta þess, að þessu frv. verði vel tekið. Ég held að það sé vel samið. Ég er ekki í nokkrum vafa um það, að með lagasetningu slíkri sem þessari er stórt spor stigið fram á við til réttaröryggis og í þá átt að koma skipun þessara mála í það horf, sem viðunanlegt má telja. Ég leyfi mér því að vænta þess, að þetta frv. nái afgreiðslu á þessu þingi og sú hv. n., sem fær málið til meðferðar, geti hraðað störfum svo sem kostur er. Ég get látið þess getið, að á nýafstöðnum fundi sýslumanna var þetta mál sérstaklega kynnt og því vel tekið þar. Nefndin, sem fær málið til meðferðar, getur að sjálfsögðu kvatt á sinn fund þá menn, sem staðið hafa að samningu þessa frv., og eins aðila í þeim embættum sem þessi mál snerta mest. Ég leyfi mér svo, herra forseti, að óska þess, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og til hv. allshn.



Herra forseti. Þetta frv. er fylgifiskur með því frv. sem ég var að mæla fyrir áðan. Efni þess skýrir sig sjálft. Ég leyfi mér að leggja til að frv. verði vísað til 2. umr. að lokinni þessari 1. umr. og til hv. allshn.



Herra forseti. það er sama að segja um þetta frv. og það sem síðast var hér til meðferðar. Aths., sem eru með lagafrv., skýra það. Það geymir tillögur um breytingar á lögum um eignar- og afnotarétt fasteigna sem eru til samræmis við þær tillögur sem felast í frv. til þinglýsingalaga. Ég leyfi mér að óska þess, að frv. verði vísað til 2. umr. og til hv. allshn.



Herra forseti. Þetta frv. er um breyt. á lögum um bæjanöfn o.fl. Það þykir eðlilegt að setja þá reglu, sem felst í 1. gr. þessa frv., í samræmi við frv. til laga um þinglýsingar sem hér hefur verið áður til meðferðar og mælt hefur verið fyrir. Ég leyfi mér að leggja til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Þetta frv. er einnig fylgifiskur með frv. til laga um þinglýsingar. Í því felst sú regla, að til þess að grandlaus þriðji maður öðlist rétt yfir fasteign og skrásettu skráningarskyldu skipi og viðskiptabréfum með kyrrsetningu þurfi kyrrsetningu að hafa verið þinglýst eða áritun gerð um hana á viðskiptabréfið. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Í þessu frv. felst sú regla, að landskiptagerðum skuli þinglýst, og þykir gleggra að taka það fram með því orðalagi, sem er í þessu frv., heldur en er í þeim lögum sem um þetta gilda nú. Ég óska þess, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Þetta frv. þarf ekki sérstakra skýringa. Ég leyfi mér að leggja til að því verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Það er sami formáli að þessu frv. eins og þeim sem ég hef mælt hér fyrir áður, að það er fylgifiskur með frv. um þinglýsingar og hlýtur að sæta sömu örlögum og það. Ég legg til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Ég leyfi mér að leggja til að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og hv. allshn. Ég tek það fram, að þessi fylgifrv. með þinglýsingafrv. hljóta auðvitað að verða tekin til meðferðar í sambandi við það og hljóta sömu meðferð.



Herra forseti. Ég læt sömu athugasemdir fylgja þessu frv. og öðrum þeim sem ég hef mælt hér fyrir og leyfi mér að leggja til að það sæti sömu meðferð, verði vísað til 2. umr, og hv. allshn.



Herra forseti. Á þskj. 310 hef ég leyft mér að bera fram brtt. við stjórnarskrána, þess efnis að kosningaaldur verði lækkaður. Alþb. hefur tekið þá stefnu með samþykktum á fundum sínum, að rétt sé að kosningaaldur verði lækkaður, og þetta frv. er flutt af því tilefni. Ég held að það þurfi ekki að rökstyðja það í löngu máli, að tími sé til kominn að kosningaaldur verði lækkaður. Eins og flestum mun kunnugt er ungt fólk mjög áhugasamt um stjórnmálaþróun í landinu og það ekki að ófyrirsynju, vegna þess að það er almennt farið að fylgjast vel með því sem er á döfinni og komið til starfa í atvinnulífi þjóðarinnar og jafnvel farið að festa ráð sitt eða í þann veginn að stíga það spor. Það hefur því margvíslegra hagsmuna að gæta og ekki óeðlilegt að það hafi áhrif á stjórn landsins. Ég held að þær nálægar þjóðir séu orðnar allmargar sem þegar hafa lækkað kosningaaldur í 18 ár, þ. á m. hafa Bandaríkjamenn stigið það spor, og ég sé ekki ástæðu til að það sé dregið lengi hér, enda tvímælalaust að til þessa kemur fyrr eða síðar. Ástæðan til þess, að þetta spor hefur verið stigið, er kannske sú að þetta spor eins og önnur sem snerta stjórnskipun landsins er erfitt viðfangs og breytingin tekur ekki gildi, jafnvel þó að hún sé samþykkt hér í þinginu, nema kosningar fari fram og Alþ. staðfesti breytinguna á nýjan leik. Þessi breyting mun því ekki geta tekið gildi fyrir næstu alþingiskosningar. En einmitt nú á þessum vetri er gott tækifæri til að gera slíka minni háttar breytingu á stjórnarskránni, vegna þess að kosningar fara í hönd, og er því möguleiki að koma þessari breytingu fram á næsta þingi eftir kosningar. En það var einmitt sú leið sem valin var 1967, þegar kosningaaldur var lækkaður úr 21 ári í 20 ár. Ég vek á því athygli, að í þessu frv. er ekki aðeins gerð till. um lækkun kosningaaldurs, heldur að um verði að ræða svolitla fyrirkomulagsbreytingu varðandi frágang kjörskrár, þar sem gert er ráð fyrir að allir, sem náð hafa 18 ára aldri á því ári þegar kosning fer fram, njóti kosningarréttar, en ekki eins og nú er, að þeir einir hafa kosningarrétt sem náð hafa tilteknum lágmarksaldri á þeim degi þegar kosning fer fram. Á þessu er að sjálfsögðu nokkur munur, og sú leið, sem hér er valin, er bersýnilega miklu einfaldari og eðlilegri en sú sem í gildi hefur verið, að miða við afmælisdag hvers kjósanda. Má auðveldlega færa að því rök, að þessi breyting mundi spara opinberum aðilum mikla fyrirhöfn með því að heilir árgangar kæmu þá samtímis á kjörskrá. Rétt er að taka það fram í þessu sambandi, að í þinginu liggur fyrir annað frv. þessu skylt, sem fjallar um lækkun kosningarréttar í 18 ár í sveitarstjórnarkosningum. Það frv. nær hinsvegar ekki til alþingiskosninga, og mun flm., hv. þm. Benedikt Gröndal hafa hugsað sér að til greina kæmi að gera þessa breytingu fyrst og breyta síðan ákvæðum um alþingiskosningar síðar, vegna þess að þessi breyting, sem snertir sveitarstjórnarkosningarnar, er aðeins einföld lagabreyting og er því auðveldara að koma henni fram. Ég tel hins vegar að það sé mjög óeðlilegt að hafa eina reglu um þetta efni í sveitarstjórnarkosningum, en aðra í alþingiskosningum, og langeðlilegast sé því að breyta þessu ákvæði nú þegar, jafnvel þótt það geti að vísu ekki tekið gildi fyrir næstu alþingiskosningar. Ég sé ekki, herra forseti, ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta mál, en vil leyfa mér að leggja til, að að lokinni þessari umr. verði því vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég vil fara nokkrum orðum um þetta frv. sem ég er efnislega samþykkur. Það er gleðilegt að sjá að það skuli vera vaxandi fylgi við það, að kosningarréttur sé miðaður við 18 ár. Þetta er gamall draumur, sem ég veit að ýmsir fleiri í Alþfl. en ég hafa alið. Ég vil upplýsa það, að ég var flm. að till. á þingi samtaka ungra jafnaðarmanna þegar 1960, þingi sem háð var í Keflavík, þar sem ég talaði fyrir því, að kosningaaldur bæði til Alþingis og sveitarstjórna ætti að miðast við 18 ára aldur. Þessi ályktun var send út. Ónefnd önnur æskulýðssamtök gerðu feikilegt grín að slíkum draumórum, og má vitna í dagblaðaskrif því til sönnunar. En ég ætla ekki að rifja það upp hér, nema tilefni gefist síðar í umr. eða seinna við afgreiðslu þessa máls. Menn tóku þessu sem sagt mjög misjafnlega. Þá var kosningaaldur nokkru hærri en nú. Það hefur jafnan verið svo í Alþfl., að við höfum talið rétt að 18 ára aldurinn væri þau aldurstakmörk er þessi og mörg önnur réttindi í þessu þjóðfélagi ættu að miðast við, jafnt handa körlum og konum. Það mætti rekja langa sögu um kosningaaldur í íslensku þjóðfélagi, en það ætla ég ekki að gera. Það kom fram í framsöguræðu flm,. að her er um tvenns konar rétt að ræða til kosninga, þ.e. samkv, 33. gr. stjórnarskrárinnar til Alþ. og samkv. 18. gr. sveitarstjórnarlaga til sveitarstjórnarkosninga. Hv. þm. minntist á frv. sem liggur fyrir í Nd. Það gengur aðeins út frá því að veita mönnum, sem eru 18 ára, þennan rétt til sveitarstjórnarkosninga, vegna þess hve seint hefur gengið að koma þessum réttindum í gegn, sem við teljum eðlilegt núna, tveir stjórnmálaflokkar, að 18 ára fólk fái, og ég vænti þess að fleiri hv. þm. séu sömu skoðunar. Það er orðið tímabært að þetta náist fram, og það er einmitt tækifæri núna, eins og flm. sagði, að samþykkja þetta strax og ná því í gegnum þessar kosningar sem fyrst. Ég tel ekkert því til fyrirstöðu, að menn veiti fólki 18 ára rétt til sveitarstjórnarkosninga nú og samþ. Það frv. sem liggur fyrir Nd. Ég tel því ekkert til fyrirstöðu. Það er oft svo um kjarabaráttu sem þetta er í sjálfu sér, og hún náist í áföngum. Það væri hins vegar skemmtilegra að geta veitt þetta í einu, en það tekur aðeins lengri tíma vegna eðlis málsins. Þetta mál hefur verið flutt áður hér í þingsölum á margra ára tímabili og oft af fulltrúum Alþfl., en hefur ekki þokast lengra en það, að nú er kosningaréttur til Alþingis bundinn við 20 ár. Alþfl. setti það þegar í stefnuskrá sína 1963 að berjast fyrir 18 ára kosningarétti hér á Alþ., og hafa verið flutt um það frv. Árið 1974 tók flokkurinn sérstaklega upp aftur baráttu fyrir að tryggja 18 ára aldri kosningarétt. En þetta hefur gengið grátlega seint. Það er rétt hjá flm., að þessi réttur er fyrir hendi víða erlendis, og hví skyldi hann ekki vera hér á Íslandi þar sem ég tel ekki goðgá að fullyrða að einmitt hér á Íslandi séu stjórnmálasamtök ungs fólks mjög lífræn og fylgist mjög vel með og jafnvel mun meira en gerist erlendis. Ég vænti þess því, að þetta frv, fái góðar undirtektir og þetta mál þokist nú ákveðið að því marki, sem frv. gengur út frá, að kosningaaldur til Alþingis verði bundinn við 18 ára aldursmarkið. Hins vegar mætti varpa þeirri hugmynd fram, hvort ekki væri hægt að miða miklu fleira í þessu þjóðfélagi við 18 ára aldurinn og gera hann að því tímabili í ævi mannsins er almennur réttur er veittur samkvæmt stjórnarskrá landsins og samkvæmt margvíslegri annarri löggjöf. Það er slæmt að hafa þessa aldursskiptingu misjafna eftir kynjum, og það væri mikið framfaraspor ef þm. gætu sameinast um að miða mörg réttindi í þessu þjóðfélagi við 18 ára aldurinn og gera þar ekki greinarmun á milli kynja. Ég vænti þess, að þetta frv. fái góða afgreiðslu í n. og fái samþykki hér á þinginu, svo það geti tekið gildi sem fyrst.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja frv. til 1. á þskj. 312 um samkeppni, verðmyndun og samruna fyrirtækja. Í stjórnarsáttmála núv. ríkisstj. er sagt að undirbúin verði ný löggjöf um verðmyndun, viðskiptahætti og verðfestu og stefnt verði í átt til almenns eftirlits neytenda með viðskiptaháttum til að tryggja heilbrigða samkeppni og eðlilega verðmyndun verslunar- og iðnfyrirtækja til bættrar þjónustu fyrir neytendur. Að mínu mati og margra annarra hefur framkvæmd þessa ákvæðis gengið hægt. Framkvæmd málsins hefur verið sú, að þrem embættismönnum var falið síðari hluta ársins 1976 að semja drög að slíku frv. Þessi drög voru síðan send ýmsum aðilum til umsagnar hinn 3. nóv. 1976. Við samanburð á þessum drögum og frv. því, sem flutt var á Alþ. 1969–1970, kom í ljós, að drögin eru nær því samhljóða því frv., að fráskildum nokkrum orðalagsbreytingum. Mér hefur því virst að þetta mál sé að sigla í strand, þar sem ég fæ ekki skilið hvernig formaður Framsfl. getur flutt frv. nær samhljóða því sem Framsfl. varð einhuga um að fella vorið 1970. Þetta mál verður því að mínu mati að taka breytta stefnu ef Alþ. á að takast að breyta gildandi löggjöf um verðmyndun og setja ný lög um samkeppni og verðmyndun og samruna fyrirtækja fyrir þingslit að vori. Það frv., sem ég flyt hér að beiðni Verslunarráðs Íslands, á sér nokkurn aðdraganda. Forsaga þessa máls er sú, að dagana 20. og 21. maí 1975 hélt Verslunarráð Íslands viðskiptaþing um efnið: Hlutverk verslunar og verðmyndunar í frjálsu markaðshagkerfi. Á þinginu voru flutt mörg erindi um núverandi fyrirkomulag verðmyndunar á vöru og þjónustu atvinnuveganna og hverjar úrbætur væru nauðsynlegar. Niðurstaða viðskiptaþingsins varð sú, að nauðsynlegt væri að markaðsverðmyndun í stað nefndaverðmyndunar stjórnaði verði á vöru og þjónustu atvinnuveganna, jafnframt þyrfti að semja löggjöf sem hefði þann tilgang að efla samkeppni, banna samkeppnishamlandi viðskiptahætti og veita markaðsráðandi fyrirtækjum aðhald í verðlagningu, samkeppnisháttum og varðandi samruna. Þar sem stjórnvöld sinntu þessu brýna verkefni þá lítið, ef frá er talið ákvæði í stjórnarsáttmála ríkisstj., vaknaði sú spurning, hvort Verslunarráðið gæti ekki látið semja frv. til l. um þetta efni. Var ákveðið að leggja þá hugmynd fyrir stjórn Verslunarráðsins. Á fundi stjórnar Verslunarráðs Íslands mánudaginn 13. október 1975 var ákveðið að skipa 5 manna n. til þess að semja frv. til l. um samkeppni, verðmyndun og samruna fyrirtækja. Formaður n. var kosinn Þorvarður Elíasson viðskiptafræðingur, framkvæmdastjóri Verslunarráðs Íslands. Aðrir nm. voru Sveinn Snorrason hrl., sem verið hefur fulltrúi Verslunarráðs 1 verðlagsnefnd, Halldór Jónsson verkfræðingur, Jóhann J. Ólafsson lögfræðingur samkv. ósk Félags ísl. stórkaupmanna og Kristmann Magnússon samkv. ósk Kaupmannasamtaka Íslands. Auk þess störfuðu tveir starfsmenn Verslunarráðsins þeir Sigvaldi Þorsteinsson lögfræðingur og Árni Árnason rekstrarhagfræðingur fyrir nefndina. Þessar tillögur Verslunarráðsins voru strax haustið 1976 sendar fjölmörgum aðilum og kynntar rækilega. Á fundum á vegum Verslunarráðsins lýstu talsmenn atvinnuveganna því yfir, að þeir væru fylgjandi meginefni þessara till., enda mynduðu þessar till. grundvöllinn að umsögn samtaka atvinnuveganna um drög að frv. um svipað efni sem viðskrn. sendi aðilum til umsagnar í byrjun nóv. Flestir aðilar sendu viðskrn. umsögn sína snemma árs 1977, þannig að ár er liðið síðan viðskrn. bárust skoðanir atvinnulífsins á tillögum embættismannanna. Þessi dráttur á að till, embættismanna séu lagðar fram í frv: formi, kann að vera mjög eðlilegur, enda voru umsagnir samtaka atvinnuveganna yfirleitt á þá leið, að þau voru þess ekki sérstaklega fýsandi að þessar till. yrðu óbreyttar að lögum. Það hafði vissulega sín áhrif, að menn höfðu till. Verslunarráðsins til hliðsjónar um hvernig þessum málum væri best fyrir komið með hagsmuni þjóðarheildar í huga. Sú viðmiðun hafði sterk áhrif á afstöðu samtaka atvinuveganna til þeirra draga sem embættismennirnir sömdu. Þótt samtök atvinnuveganna hafi ekki verið sérstaklega fylgjandi till. embættismannanna þriggja er ekki þar með sagt, að samtök atvinnuveganna telji ekki að full þörf sé á lögum um samkeppni, verðmyndun og samruna fyrirtækja. Ég vil ekki hafa langt mál um þá þörf, svo oft sem hún hefur verið rakin áður. Þó þykir mér rétt að minnast á nokkur atriði. Fyrir 40 árum var verðlagsnefnd fyrst skipuð. Síðan þá höfum við lifað samfellt verðbólguskeið þar sem verðlag hefur hækkað árlega, að jafnaði um 14% á ári, á þessum 40 árum. Nú á síðustu árum, þegar farið er að beita verðstöðvun árum saman, keyrir þó fyrst um þverbak. Okkar verðmyndunarhöft og verðstöðvanir virðast því ekki hafa leitt til stöðugs verðlags, nema siður sé. Samanburður við tímabilið fyrir 1938 sýnir það. Frá lokum fyrri heimstyrjaldar til 1938 bjuggum við Íslendingar við stöðugt verðlag og jafnvel verðhjöðnun, enda var verðlag svipað árið 1938 og var í miðri fyrri heimstyrjöldinni 20 árum áður. Ríkjandi verðmyndunarhöft hafa einnig haft í för með sér aðra ókosti en hækkandi verðlag. Þau hafa slævt verðskyn almennings, leitt til óhagkvæmni og sóunar í atvinnurekstri, dregið úr samkeppni milli fyrirtækja og innleitt ófrelsi og boðin heim spillingu. Eftir 40 ára framkvæmd kerfis, sem hefur svo marga ókosti, virðist því kominn tími til að breyta um starfshætti og innleiða svipaðar verðmyndunar- og samkeppnisreglur og tíðkast á Vesturlöndum. Verðlagslöggjöf annarra þjóða, sem er löggjöf þeirra um samkeppni, verðmyndun og samruna fyrirtækja, hefur þann tilgang að tryggja, eins og framast er kostur, að allar markaðsaðstæður hvetji fyrirtæki og einstaklinga til efnahagslegra framfara. Jafnframt er stjórnvöldum gert kleift og skylt að koma í veg fyrir að einstakir aðilar geti hagnýtt sér eða skapað sér aðstöðu til þess að ná óréttmætum hagnaði. Til þess að ná þessum markmiðum er beitt tveim mismunandi aðferðum. 1. Samkeppnislöggjöf. Henni er ætlað að efla og styrkja frjálsa samkeppni og hindra aðgerðir einstakra fyrirtækja sem kunna að skaða samkeppnina. 2. Verðmyndunarlöggjöf. Henni er ætlað að gera yfirvöldum mögulegt að hindra óeðlilega hátt eða lágt verð og jafnvel að hamla gegn verðbólgu. Hvað viðvíkur fyrra atriðinu eru þarna tvær mismunandi leiðir. Norræna aðferðin gerir öllum fyrirtækjum skylt að tilkynna viðkomandi yfirvöldum um sérhverja samninga eða aðgerðir sem augljóslega leiða til heftrar samkeppni, en bannar þær ekki. Síðan er það lagt í hendur yfirvalda að ákveða í hverju tilviki hvort banna skuli einstaka samninga. Ameríska aðferðin er hin leiðin. Hún bannar allar samkeppnishömlur nema þær sem lögin kveða á um að séu leyfilegar. Þau lönd, sem fylgja amerísku aðferðinni, eru einkum Bandaríkin, Kanada, Þýskaland og Japan. Hvað viðvíkur verðlagslöggjöfinni skiptir mestu máli á hvers herðar löggjafinn leggur þá ábyrgð að taka verðákvarðanir og í hverja aðstöðu sá aðili er settur. Þannig ríkir sá skilningur í Bandaríkjunum, Kanada, Þýskalandi, Svíþjóð og mörgum fleiri Evrópulöndum, að sami aðili og nýtur hagnaðarins eða þolir tapið af rekstri fyrirtækisins verði að bera ábyrgð á verðákvörðunum. Löggjöf þessara landa gefur stjórnvöldum enga möguleika á afskiptum þar af. Hins vegar geta yfirvöld fengið neitunarvald, þ.e. ýmist bannað allar vöruhækkanir eða bannað einstökum fyrirtækjum að breyta verði. Í þeim löndum, sem beita ekki bannreglunni í samkeppnislöggjöfinni, eru gjarnan rýmri möguleikar á opinberri íhlutun í verðákvarðanir fyrirtækja, bæði með hví að heimila yfirvöldum beina verðákvörðun, hámarksverð, eða löggildingu verðútreikningsaðferða, svo sem álagningarákvæða. Undantekning frá þessu er Svíþjóð sem beitir ekki bannreglu, en gefur yfirvöldum þó ekki heimild til verðíhlutunar. Þar á móti kemur upplýsingaskylda, þ.e. afar viðtæk skylda til þess að gefa opinberum aðilum og jafnvel fjölmiðlum hvers kyns upplýsingar er máli skipta. Aftur á móti hafa verið í gildi lög um tímabundna verðstöðvun, þ e. bæði á innlendum og innfluttum vörum, í ýmsum löndum, sem að hvílast bannreglu, og norrænu regluna. Erfitt er að segja nokkuð um árangur verðmyndunarlöggjafar við að hamla gegn verðbólgu, þar sem það á anað borð er yfirlýstur tilgangur. Þó virðist vera samhengi þar á milli á þann veg, að verðbólga er minnst í þeim löndum sem hafa minnsta opinbera íhlutun í verðlagsákvarðanir fyrirtækja, sé litið til næstu landa sem búa við svipað stjórnskipulag. Við gerð meðfylgjandi tillagna var farin sú leið að fylgja bannreglunni í köflunum um samkeppnislög og einkum stuðst við þýsku lögin, sem eru mjög nýleg, eða frá 1973. Enn fremur er þeirri reglu fylgt, að verðlagsyfirvöldum er ekki gefið vald til að ákvarða verð fyrirtækja, heldur er Einokunarnefnd gefið takmarkað vald til þess að banna fyrirtækjum að breyta verði sínu og viðskrh. fær vald til þess að grípa til verðstöðvunar, þ.e. algjörrar verðstöðvunar. Megináhersla er lögð á að skapa markaðsaðstæður sem líklegastar eru til að fóstra eðlilegt og æskilegt viðskiptalíf með þjóðarhagsmuni í huga. Það verður að taka skýrt fram, að í þessum till. er ekki tekið tillit til sérhagsmuna nokkurra hópa, stétta eða landssvæða, þar af leiðandi ekki heldur til sérþarfa ýmissa minnimáttarhópa sem e.t.v. eru tekjulágir. Sú skoðun var ríkjandi við samningu frv., að slíkum sjónarmiðum sé ekki hægt að blanda inn í löggjöf sem þessa ef hún á að ná tilgangi sínum, heldur verður að koma til móts við slíkar þarfir eftir öðrum leiðum opinberrar samhjálpar. Við samningu þessara till. hefur ekki verið tekið tillit til þess, hvað ætla mætti að væri pólitísk málamiðlun, heldur eingöngu sett fram þau sjónarmið sem talin voru réttust, þó með einni undantekningu. Ekki var talið fært að breyta meðferð verðlagsmála landbúnaðarafurða og sjávarafla á annan hátt en þann, að færa smásöluverð landbúnaðarafurða frá sexmannanefnd undir lög þessi og viðskrh. Það táknar þó ekki að menn telji núverandi fyrirkomulag um ákvörðun heildsöluverðs landbúnaðarafurða og sjávarafurða æskilegt. Hér verður ekki gerð frekari grein fyrir efni frv., heldur látið nægja að vísa í efnisyfirlit, sem gefur góða mynd af uppsetningu þess, og svo til frv. sjálfs og meðfylgjandi grg. Ég vil þó leyfa mér að benda á 69. gr., á bls 22 í frv., en þar er fjallað um lög sem fella verður úr gildi ef frv. þetta nær fram að ganga, og 70. gr., þar sem breyta þarf eldri lögum, og svo 71. gr., þar sem breytingar er þörf til samræmis við 41. gr. Eins og ég gat um er efnisyfirlit á bls. 38 í frv., og bar sést kaflaskiptingin. Fyrsti kaflinn hljóðar um samninga og ákvarðanir um samkeppnishömlur, annar kafli um viðskiptahömlur, þriðji kafli um starfsemi markaðsráðandi fyrirtækja, fjórði kafli um ólöglega markaðshegðun, fimmti kafli um samkeppnisreglur, sjötti kafli um verðmyndun, sjöundi kafli um almenn ákvæði. Í öðrum hluta eru áttundi kafli um yfirvöld sem annast eftirlit og framkvæmd þessara laga, níundi kafli um Markaðsstofnun Íslands, sem yrði þá sett á laggirnar og kæmi má segja í staðinn fyrir verðlagseftirlitið eins og það er nú í dag, tíund; kafli um Markaðsdómstól og ellefti kafli um Einokunarnefnd. Í þriðja hluta, þar sem rætt er um gildissvið og gildistöku, er tólfti kafli um gildissvið. Í hverjum kafla eru greinarnar að sjálfsögðu sundurliðaðar. Ég vil að lokum, herra forseti, vona að frv. þessu verði vel tekið og að loknum þessum umr. vísað til 2. umr. og fjh.- og viðskn. Það er von mín, að það nái fram að ganga svo fljótt sem auðið verður og afgreiðslu verði hraðað, þannig að frv, geti orðið að lögum á þeim tíma sem gert er ráð fyrir í því, en það er í apríl 7978, sem sagt innan tveggja til þriggja mánaða.