Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jónas Jónsson Jeg vil ekki láta þetta mál hverfa svo út úr deildinni, að jeg rifji ekki upp að nokkru andmæli þau, er jeg hefi komið fram með við fyrri umræður. Hjer hafa nú gerst undarlegir hlutir í dag. Það er búið að samþykkja happdrætti, sem stjórnin vill ekkert hafa með að gera. Þeir, sem mest hafa barist á móti einkasölu, hafa nú samþykt einkasölufrumvvarp, þótt þeir að vísu áður hafi drepið einkasölufrv. um tilbúinn áburð, sem þó hefði mátt samþykkja með eins miklum rjetti, þar sem útlendir „spekúlantar“ höfðu náð áburðinum á sínar hendur og útilokað alla samkepni. Nú er hjer farið fram á að gefa stjórninni heimild til þess að veita hverjum sem vill færi á að koma á fót stofnun, sem á sínum tíma getur orðið mjög áhrifamikil. Því hefir nú verið neitað hjer, að nokkur hætta gæti stafað af því að veita útlendingum þessi rjettindi. En í dag hefir það sýnt sig, að menn, sem oft hafa borið orðin „frjáls verslun“ á vörum sjer, hafa fengist til að samþykkja einkasölufrv. vegna hræðslu við leppa. Þessi hræðsla hefir fengið flokk til að skifta um stefnu. Nú skal jeg aðeins nefna eitt dæmi þess, að ekki er ástæðulaust að vera á verði. Það er öllum kunnugt, að stjórnin hefir lagt fram frv. um seðlaútgáfurjett til handa Landsbankanum. Það er ennfremur kunnugt, að meiri hl. stjórnarandstæðinganna var frv. þessu fylgjandi. En þrátt fyrir það var það dæmt af dagskrá hjer ekki alls fyrir löngu. En hví komst þetta frv. ekki fram? Það var eingöngu vegna þess, að hjer er útlendur banki, sem hefir hagsmuni af því, að þetta frv. nái ekki fram að ganga og legst á móti því. Þessi útlenda peningastofnun hefir svo mikil áhrif, að hún getur hindrað stjórnina í því að koma frv. sínu fram. Og þó er þessi stofnun svo veik, að hún þarf að fá hjálp landsins. Nú er í dag verið að samþykkja í Nd. hlunnindi fyrir hana, til þess að hún geti haldið áfram að starfa. Þegar nú þessi peningastofnun, svo veik sem hún er, getur hindrað framgang stærsta og merkasta stjórnarfrumvarpsins, hve mörg frv. mundu þá ekki vera stöðvuð, ef hjer kæmi upp verulega sterkur erlendur banki? En í þessu frv. liggur sá möguleiki. Einasta afsökun fyrir að samþykkja þetta frv. væri sú, ef hjer lægju fyrir skilríki frá þektum fjármálamönnum, sem þingið gæti borið fult traust til að þeir vildu nota þessi hlunnindi, svo fyrir það væri girt, að hægt væri að selja hvaða gyðingi sem væri þessi rjettindi í hendur. En því er ekki hjer til að dreifa. Jeg hefi áður haft þá ánægju hjer á þingi að vara menn við hinum svokallaða norska banka. Hann var drifinn hjer í gegn með afbrigðum frá þing sköpum og ekki beðið eftir áliti frá nefnd. Hvað hafðist svo upp úr því? Ekki annað en það, að einn eða fleiri „spekúlantar“ ferðuðust út um lönd í nokkur missiri og buðu mönnum þessi fríðindi. Pappírarnir voru sýndir utanlands og hundsaðir. Sömu menn berjast nú með sömu rökum fyrir þessum banka. En meðan ekki eru færð nein nýtileg rök fyrir þessu frv., þýðir ekki að fjölyrða um það. En jeg verð að segja, að það er vafasamur heiður fyrir stjórnina, er hún gefst upp á því að koma því frv. í gegn, sem á lá, að gengi fram, en setur svo þetta frv. í gegn í þess stað.

Frsm. meiri hl. (Jóhann Jósefsson) Af því að jeg er frsm. meiri hluta fjhn. skal jeg segja hjer nokkur orð. Það er, eins og hv. 3. landsk. (JJ) veit, þröngt um peninga handa atvinnuvegum landsins til lands og sjávar. Ef úr því yrði, að nýr banki kæmist á stofn, þá mætti gera sjer von um, að peningamagnið ykist. Þá mintist hann á hlunnindi þau, sem verið er að samþykkja í dag í hv.Nd. Íslandsbanka til handa. Það er gert af sömu ástæðum, atvinnuvegunum til hagnaðar. Það er svo sem gefið, að þegar bankarnir komast í vandræðaástand, þá á þingið frekar að styðja en steypa. Slíkt átti sjer stað í vetur, þegar svo leit út, sem ekki væri hægt að gera út nema part af fiskiflotanum. Jeg sje ekki ástæðu til þess að hafa á móti því, að þessi heimildarlög verði samþykt. Jeg vænti þess, að stjórnin verði vönd í vali sínu, er hún heitir einkaleyfið. En jeg býst ekki við, að nokkur maður geti haft á móti því, að bankinn komist á fót, því að við höfum fulla þörf á meira fjármagni.

Jónas Jónsson Háttv. þm. Vestm. (JJós) segir, að þetta frv. sje fram komið vegna þess, að peningamarkaður okkar sje svo þröngur. Jú, það er gott, ef hægt er að fá peninga út á þetta; en það væri gaman að fá að heyra frá hv. 1. þm. G.K. (BK), hvaða tryggingu hann álítur vera fyrir því, að fje fáist út á þessa heimild. En samhliða því, sem peningamarkaðurinn er svona þröngur, þá hefir verið varað við því af hálfu stjórnarinnar að leggja út í nýjar framkvæmdir. Það hefir verið sent út einskonar hirðisbrjef þess efnis. En hvers vegna er þá ekki hættulegt að fá nýjan banka? Afleiðing hans yrði sú, að fjármagni hans yrði varið til fyrirtækja þeirra, sem stjórnin er að vara við. Hvað varð arðurinn mikill af norska bankanum? Hann var ekki afgreiddur hjer á þinglegan hátt, heldur drifinn í gegn með frekju. Árangurinn varð ekki annar en að fjármálamenn í mjög litlu áliti flökkuðu um erlendis með fríðindin frá íslenska þinginu upp á vasann. Tilgangurinn var ekki annar en sá, að framselja rjettindin, og hjer virðist meiningin vera hin sama. Hv. þm. (JJós) var svo samviskusamur að játa með þögninni, að það eru aðeins áhrif þessa útlenda banka, sem valda því, að stjórnin gat ekki komið fram sínu frv., því að annars var nógur tíminn. Samtímis er svo játað, að það þurfi að veita Íslandsbanka meiri sjerrjettindi. Þetta sýnir einmitt, hve mikil hætta getur stafað af banka, jafnvel þótt hann sje í peningavandræðum. Þegar verið var að stofna Íslandsbanka hjer á árunum, var fjöldi af mönnum, sem dönsuðu kringum þennan nýja gullkálf, sumir í von um að geta orðið bankastjórar, sumir gjaldkerar, og svo í von um aðra minni pósta; alt þetta hefir gripið inn í og hjálpað til að trufla þá eðlilegu valdskiftingu í landinu. En um Íslandsbanka er það að segja, að þótt leitað væri í lögum um hann frá 1921, þá er ekkert þar því til fyrirstöðu, að hann fái nú seðla frá hæstv. fjrh., sem nú er í raun og veru seðlabanki landsins; en þetta, sem hjer er gert, er ekkert annað en framhald af þeim dansi, sem stiginn hefir verið á þessum danspalli. En nú eigum við að fá nýjan danspall, ef nokkuð verður úr þessu. Annars lítur út fyrir, að það þýði engin rök í þessari háttv. deild, en þau hafa samt komið fram, svo að afleiðingar þessa máls verða á ábyrgð þeirra, sem samþykkja þennan óburð stjórnarinnar.

Björn Kristjánsson Jeg vildi aðeins endurtaka það, sem jeg sagði um daginn, að jeg skoða þetta frv. ekki þannig, að jeg geti haft von um, að banki verði stofnaður upp af því, og það er af því, að þegar stofnaður er banki, þá eru tveir aðiljar, sem verða að semja. Sá, sem sækir um að fá að stofna banka, og Alþingi, sem vill veita leyfið; en hjer liggur engin umsókn fyrir, nje heldur yfirlýsing um það, hvers þeir menn krefjist, sem vilja leggja fje sitt fram. Jeg tek þetta fram til þess að sýna, að jeg viti og sjái þá meinbugi, sem á þessu frv. eru. Mjer þykir það á vanta, að hinn aðilinn sje viðstaddur og vilji semja; jeg geri ráð fyrir, að þegar peningamennirnir sjá frv., muni þeim ekki líka „skalinn“, sem í raun og veru er bygður á skökkum grundvelli, því að hagur bankans fer ekki eftir því, hvort hann græðir 50 þús. kr. eða 100 þús. kr., heldur einnig eftir því, hve mikið hlutafje stendur í honum. Þess vegna er ekki hægt að binda ágóðann við þá upphæð, sem hann græðir, og þess vegna geri jeg ráð fyrir, að það verði að breyta þessu frv. á næsta þingi, ef peningamenn gefa sig fram. En það skaðar ekki að samþykkja það nú, því að það getur verið bending um, að Alþingi sje fúst á að semja, og þess vegna greiði jeg því atkvæði.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg heyrði ekki nema hrafl úr ræðu hv. 3. landsk. (JJ), en í því, sem jeg heyrði, var ekkert nýtt, og þess, vegna þarf jeg ekki að bæta neinn nýju við það, sem jeg hefi áður sagt. En eftir því, sem jeg veit best, er það nú alveg daglegt brauð, að menn geta ekki, vegna fjárskorts bankanna, fengið lán til svo sjálfsagðra hluta sem að greiða vinnulaun og annan sjálfsagðan kostnað við framleiðslu, sem þeir eru þegar búnir að inna af hendi, eins og t. d. útgerðarmenn, sem þurfa að greiða vinnulaun fyrir vertíðina, sem vitanlega koma aftur og meira til, þegar vertíðarfiskurinn verður seldur, jafnvel þótt miðað sje við það sárlága verð, sem á honum er nú. Þessi peningaekla, sem nú er, er alveg óeðlileg, og ef ekki tekst að bæta úr henni, háir hún þjóðfjelaginu, og álít jeg þess vegna rjett að gera einhverja tilraun til að bæta úr henni.

Jónas Jónsson Hv. 1. þm. G.-K. (BK) hefir nú í raun og veru játað töluvert mikið af því, sem andmælendur frv. hafa sagt, þótt hann ætli samt að greiða atkv. með því. Hv. þm. játar, að hjer sje komið inn á þá braut, sem er eðlilega mjög brosleg, að vera að semja, þegar ekki er til nema annar málsaðilinn, sá, sem selur rjettindin út í hönd. Þetta eru ákaflega mikil fríðindi, en samt gerir hv.þm. ráð fyrir, að það muni ekkert hafast upp úr þessu öllu saman, það þurfi að egna betur, og þá fara kjörin ekki að verða sjerlega skemtileg, þegar þessi fríðindi, sem eru alveg óvenjuleg, nema þá ef til vill í einhverju Suður-Ameríku-ríki, þykja einskis virði. Maður verður að játa, að þessi „skattstigi“, sem hjer hefir verið búinn til, er sannarlega mildur, samanborið við það, sem maður þekkir um aðra gjaldendur nú, og að þeir muni færa sig meira upp á skaftið. Það er gleðilegt fyrir þá, sem þá sitja á Alþingi og verða að gleypa þann öngul. Hæstv. fjrh. reynir ekki að skýra, hvers vegna eigi að bjóða þessa útrjettu hönd; segir aðeins, að hjer vanti peninga. Jú, maður þekkir „Kára“fjelagið, - en af hverju fjekk það ekki lán? Ekki af því, að peningar hafa ekki verið til, heldur af því, að bankarnir vildu ekki lána því nema þeir fengju þetta ágæta veð, sem verið var að hafa út úr ríkissjóði; síðan fór því að ganga vel, því að það er ekki annað, sem menn vantar til þess, að núverandi bankastofnanir vilji rjetta hjálpandi hönd, og þegar hæstv. fjrh. er að tala um, að það vanti fje, þá er hann kominn í mótsögn við sína eldri kenningu, sem jeg held, að hafi verið miklu betri, að það gæti verið varasamt að leggja út í nýjar framkvæmdir, þegar peningaverðið er breytilegt. Væri það t. d. hyggilegt ef hæstv. fjrh. kæmist með krónuna upp í gullgildi, að hafa þá bundið nokkrar miljónir í atvinnufyrirtækjum, sem væru í andarslitrunum? Og þegar menn heyra nú, að stjórnin ætlar að reyna að fá meira fje inn í landið til þess að binda það í slíkum fyrirtækjum, og þar sem samtímis er sagt, að hún vilji líka hækka gjaldeyrinn, þá hljóta allir ókostirnir við þetta fyrirkomulag að koma fram.

Sigurður Eggerz Jeg get yfirleitt vísað til þess, sem jeg hefi sagt við fyrri umræður þessa mál, en jeg vildi þó áður en endanleg atkvæðagreiðsla fer fram lýsa yfir því, að jeg er hræddur við að láta þetta frv. fara gegnum þingið. Jeg skal ekki hafa mörg orð um þetta. Aðeins skal jeg nefna það, að jeg er hræddur um, að nafni Íslands geti orðið blandað inn í þetta við væntanlega útbreiðslu seðlanna erlendis. Jeg veit til þess, að óánægja hefir orðið í Danmörku út af Kolonial-lotteríinu, og er þó fullyrt, að þeir, sem lotteríið reka, hafi enga samninga brotið. Það gæti verið óþægilegt fyrir okkar unga fullvalda ríki, ef því væri blandað inn í þetta mál. Jeg er ekki fús á að draga einstaka menn inn í umræður, en jeg verð að segja, að sá maður, sem sjest hjer í baksýn, Philipsen, er ekki þektur fjármálamaður, hvorki í Danmörku nje á Íslandi. Í þessu nafni er engin trygging. Jeg verð að líta svo á, að þessi nýja leið, sem hjer er farin, jafnframt því að banna sölu útlendra happdrættismiða hjer, snúi allmikið að kjósendum þessa lands. Og þar sem kosningar eiga að fara fram eftir eitt ár, sje jeg ekki, að svo brýn nauðsyn sje á að hrinda þessu máli af stað, að það mætti ekki bíða þar til raddir heyrðust um vilja þjóðarinnar. Það getur vel hugsast, að almenningsdómurinn sje sá, að ekki sje nein ástæða til að fara að æsa upp spilafýsn í mönnum, og jeg er viss um, að dómur þjóðarinnar yrði á þá leið. Jeg sje ekki neina ástæðu fyrir hið háa Alþingi til þess að hraða þessu máli, sem er svo illa undirbúið, að það er ekki einu sinni gerð nein tilraun til að sýna, hvort þeim mönnum, sem leyfið eiga að fá, sje ekki ætlaður alt of gífurlegur ágóði. Jeg er viss um, að þótt þetta frv. verði samþykt, bætir það ekki úr þeim sorglega litla árangri, sem virðist ætla að verða af þessu þingi. Jeg hefi gert grein fyrir áliti mínu á þessu máli. Ekki veldur sá, er varir.

Frsm. meiri hl. (Björn Kristjánsson) Jeg bjóst ekki við, að hv. 1. landsk. (SE) færi að endurtaka nú alt, sem hann sagði um þetta mál við 2. umr. og fjekk fullnægjandi svör við þá. Hann talaði um, að nafni Íslands gæti orðið blandað óþægilega inn í þetta mál. Jeg tók fram þá, að það væri auðgert fyrir stjórnina að fyrirbyggja þetta með því að setja það ákvæði, að svifta mætti lotterístjórnina rjettindum sínum, ef hún seldi seðla í þau lönd, sem bönnuð er sala í. Það má vel vera, að Koloniallotteríið hafi óorð á sjer, en það hlýtur þá að vera vegna þess, að samningar þess sjeu eitthvað götóttir. Það er annars ekkert nýmæli, að slíkt leyfi sem þetta sje veitt. Í öllum löndum eru rekin lotterí. Um þennan mann í baksýn, þennan Philipsen, er mjer ekkert kunnugt. Jeg veit aðeins um einn mann, sem leitað hefir verið til. Það er hæstarjettarmálaflutningsmaður, og í Danmörku fá ekki þann starfa nema hæfustu menn. Þegar við slíkan mann er að eiga, þýðir ekkert að vera að tala um þennan Philipsen, sem hv. 1. landsk. veit ekkert um, hvort kemur nokkuð nærri þessu máli. Hv. þm. (SE) mintist á nýjar kosningar. Jeg skil ekki, að hjer sje um svo stórt mál að ræða, að tala þurfi um nýjar kosningar í sambandi við það. Stjórnin gæti hæglega ákveðið að selja ekki nema ¼ seðla og svo má minka spilafýsnina með því að hafa vinningana jafna, lága og marga, en engar stórar upphæðir, því að það eru þær, sem vekja spilafýsnina. Fólk yfirleitt spilar einungis að gamni sínu. Að málið sje illa undirbúið, er lítil ástæða til að segja. Frv. er skýrt og ákveðið og stjórnin veit, hvað hún á að gera, og auk þess hefir hún mikið svigrúm utan frv. Um gróðann er það að segja, að við 2. umr. tók jeg það fram, að jeg gæti ekki sagt neitt ákveðið um hann. Seljist lítið, er gróðinn enginn fyrir hluthafana, en 100 þús. kr. fyrir ríkissjóð. Seljist mikið, er ávinningur fyrir báða parta, hluthafa og ríkissjóð. Seljist allir seðlarnir, fær fjelagið vitanlega allmikinn gróða, sem það þá hefir unnið fyrir, eins og sjerhvert það fyrirtæki, sem leggur fje í hættu og er stjórnað svo vel, að það fær eitthvað í aðra hönd.

Frsm. minni hl. (Ingvar Pálmason) Við 2. umr. þessa máls gat jeg ekki verið sökum veikinda, en mjer var sagt, að frv. hefði verið afgreitt með nokkrum meiri hl. atkvæði. Jeg hefi að vísu í nál. minni hl. á þskj. 569 gert grein fyrir afstöðu minni til þessa máls, og get jeg að miklu leyti látið nægja að vísa til þess, sem þar er sagt, en jeg kann ekki við annað en að láta frv. fylgja nokkur orð, þar sem jeg var í nefndinni, sem hafði það til athugunar. Flm. frv. í hv.Nd. telja í greinargerð þess aðalástæðuna fyrir því, að þeir flytja frv., vera þá, að þeir líta svo á, að hjer sje handhæg leið til þess að afla ríkissjóði tekna. Og í niðurlagi greinargerðarinnar benda þeir á, að þessum tekjum sje hagkvæmast varið þannig, að þær renni í ræktunarsjóðinn og landhelgissjóðinn. Fyrir þeim hefir aðeins vakað það, að afla ríkissjóði tekna, og er það út af fyrir sig gott og blessað. En hitt er annað mál, á hvern hátt það er gert. Og það hlýtur að orka tvímælis, hvort gott sje eða jafnvel sæmilegt að gera það á þennan hátt. Jeg vil taka það fram strax, að - eins og sjá má af nál. - jeg álít þetta vont mál. Þetta frv. er eitt af tveimur frv., sem hjer liggja fyrir til úrlausnar í dag um einkasölu, sem á máli þeirra, sem eru fylgismenn frjálsrar verslunar, heitir einokun. Hjá þeim, sem altaf hafa skaðsemi einokunarinnar fyrir augum, ætti þetta ekki að vera meðmæli með frv. En fyrir mjer er þetta ekkert aðalatriði, heldur hitt, að hjer er gengið inn á þá braut að afla ríkissjóði tekna á ósæmilegan hátt. Með frv. gengur ríkissjóður inn á að veita útlendum fjáraflamönnum einkaleyfi til þess að reka hjer þá verslun, sem flestar siðaðar þjóðir telja óalandi. Þess vegna hafa nágrannaþjóðirnar leitt í lög að banna slíka verslun. En frv. gerir ráð fyrir, að í skjóli lagaverndar hins íslenska ríkis sje útlendingum veittur þessi rjettur, og að í skjóli þessa rjettar bjóði þeir þessa seðla út um heiminn, þar sem það er leyfilegt, og jafnvel líka þar, sem það er bannað. Eina skilyrðið, sem sett er, er það, að ríkissjóður fái tekjur. Jeg verð að líta svo á, að þetta sje tæplega samboðið hinu háa Alþingi, og síst á því sama þingi, sem samþykt eru lög um að banna útlendingum alla slíka verslun hjer. Af ýmsum er svo talið, að Alþingi sje spegill þjóðarinnar, en jeg mótmæli því, að hjer sje brugðið upp rjettum spegli og í honum sýndur hinn sanni þroski þjóðarinnar. Enn er meiri hluti hennar á svo háu þroskastigi, að hann álítur, að ekki sje sama, á hvern hátt fjárins er aflað. Hann vill vinna fje úr skauti náttúrunnar á eðlilegan hátt, enda er það hið eina, sem gildi hefir í þessu efni. Mörgum kann að sýnast, að ekki sje ástæða til að tala hátt um þetta, þar sem hið íslenska ríki hefir nú allverulegan hluta tekna sinna af sölu áfengra drykkja, og má segja, að það sje engan veginn viðeigandi. En þess ber að gæta, að hjer er dálítil afsökun fyrir hendi, þar sem þetta er neyðarástand, sem fjarskyld þjóð hefir knúið fram. Engin slík afsökun liggur til grundvallar fyrir þessu frv. Það má segja, að með þessu frv. sje lögverndað athæfi, sem íslenska þjóðin, eða að minsta kosti Alþingi, hefir talið að væri böl, sem ætti að sporna við, og jeg hygg, að það böl hafi Alþingi talið að lægi í aukinni spilafýsn hjá þjóðinni, einkum yngri hluta hennar, sem hættara er að rasa fyrir ráð fram. Ef gengið er inn á þá braut að afla ríkissjóði tekna hvernig sem hægt er, þá er ástæða til að spyrja, hvað langt verði gengið í því. Þessu frv. fylgir engin trygging fyrir, að hjer verði staðar numið. Það væri hugsanlegt, að næsta stigið yrði opinber spilabanki og þar næsta stigið einkaleyfi fyrir útlendinga til að reka hjer pútnahús, kannske í hverjum kaupstað, ef aðeins það skilyrði er uppfylt, að ríkissjóður fái tekjur. Jeg verð að segja, að mjer finst engin fjarstæða að láta sjer detta slíkt í hug. Lotterí er spilabanki upp á vissan máta, og að þetta gæti þróast svo, að svo langt yrði gengið, er ekkert ósennilegt; að minsta kosti er engin trygging fyrir því, að það geti ekki orðið. Jeg minnist þess, að fyrir 30–40 árum las jeg í blaði, sem þá var gefið út hjer í Reykjavík, grein, þar sem talað var um, að það væri athugavert, hvort ekki væri rjett að setja hjer á fót stofnun líka þessari, sem jeg nefndi síðast, svo að menn sjá, að þessi hugmynd er ekki ný. Jeg hefi ekki búið hana til. 

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg vil taka það fram út af ummælum hv. 2. þm. S.-M. (IP), að jeg mælti á móti þessu frv. í hv.Nd. og hefi aldrei óskað eftir þessum tekjuauka. Þar að auki vil jeg taka það fram, að jeg lít svo á, að frv. feli aðeins í sjer heimild fyrir stjórnina, og vænti jeg þess, að ekki þurfi að skilja svo atkvgr. þeirra hv.þm., sem samþykkja frv., að ætlast sje til, að stjórnin sje bundin við að nota heimildina, ef henni sýnist vera eitthvað því til fyrirstöðu, að henni þyki rjett að nota hana.

Frsm. meiri hl. (Björn Kristjánsson) Jeg ætla aðeins að lýsa því yfir fyrir hönd meiri hluta nefndarinnar, að hún álítur stjórnina ekki bundna við að nota heimildina, þó að frv. verði samþykt. Mjer þykir óþarfi að vera að svara hv. 2. þm. S.-M. (IP), því að þá yrði jeg að hafa upp aftur það, sem jeg er búinn að segja áður. Hjá hv.þm. (IP) kom ekkert nýtt fram annað en það, að engin trygging væri fyrir því, að hjer yrði ekki settur á stofn opinber spilabanki eða jafnvel pútnahús. Mjer finst það ekki leiða af þessu frv., enda hugsa jeg, að slíkt verði ekki gert á meðan hv. 2. þm. S.-M. er á Alþingi og heldur verndarhendi yfir heiðri þjóðarinnar. Hann má ekki hafa mikið traust til Alþingis í þessu máli, þar sem hann veit, að hv.Nd. hefir samþykt frv. Vænti jeg, að hv.Ed. geri hið sama.



Jeg hefi æfinlega verið á móti þessu máli og er það enn. Mjer finst það harla einkennilegt, að á því sama þingi, sem verið er að samþykkja lög, er banna landsmönnum að kaupa happdrættisseðla annarsstaðar að, þá er borið fram frv. til laga um íslenskt happdrætti. Í þessu er mikið ósamræmi. Svo þykir það næg trygging í málinu, þegar maður er nefndur úti í Kaupmannahöfn, sem heitir Winter! En það er ekki nóg sönnun fyrir mig, því að „fjarlægðin gerir fjöllin blá og mennina mikla.“ Snemma á þinginu voru samþykt lög, sem eiga að sporna við spilafýsninni, en svo á að stofna innlent happdrætti, sem hefir ekkert annað til síns ágætis en það, að það verður enn hægra fyrir menn að losna við peninga úr buddunni til þess að kaupa fyrir vafasama happdrættisseðla. Gróðavonin fyrir ríkissjóð er - 100 þúsund krónur. Mig svimar ekkert af þeirri tölu. Og ekki heldur þó að ríkissjóður fengi 800 þúsund krónur. Það er þegar búið að sýna fram á svo marga agnúa á þessu frv., en jeg vil aðeins frá mínum bæjardyrum lýsa viðhorfinu. Jeg tel frv. óþarft og jafnvel hættulegt, og er skringilegt að vera að eyða síðasta degi þingsins til að knýja það fram. Ef 100 þúsund krónur eiga að renna í ríkissjóð, má geta nærri, hvort leyfishafarnir reikna sjer ekki mörgum sinnum 100 þúsund krónur. Þó að stjórnin eigi altaf að ráða, hvernig þessu er skipað, er ekki þar með sagt, að vel sje ráðið. Það er þó síður en svo, að jeg sje með þessum athugasemdum að vantreysta núverandi hæstv. stjórn, en jeg treysti engum til að ráða svo við þetta mál, ef frv. nær fram að ganga, að það verði ekki vandræðamál. En þeir menn, sem nú sækja það svo fast, að Alþingi veiti stjórninni þessa heimild, og hafa gert það ár eftir ár, munu áreiðanlega ekki láta áfergjuna niður falla og sækja engu lakar á stjórnina, að hún veiti þeim leyfið. Jeg tel það því alls ekki meinlaust að samþykkja þessi heimildarlög og greiði óhikað atkvæði á móti þeim.

Jónas Jónsson Jeg býst við, að hv.frsm. meiri hl. (BK) fari að þykja nóg um, ef allir hv. deildarmenn standa upp og vitna í sömu átt og hv. 1. og 4. landsk. (SE og IHB) hafa nú gert. Þó mun jeg nú segja örfá orð. - Vil jeg fyrst taka það fram, að mál þetta hefir oft komið í nánd við þingið áður. Hefir oft verið reynt að fá menn til að flytja það, en altaf gengið illa að afla því fylgis. Jeg skal ekki segja, hvernig menn standa hjer að baki, en í hitteðfyrra var sagt, að þeir væru slíkir, að þeir fengju ekki passa milli landa. Í fyrra var maðurinn, sem ætlaði að fá leyfið, að reyna að fá á sig einhvern „officiellan“ stimpil, en tókst ekki. Þeir útlendu menn, sem nefndir hafa verið í sambandi við þetta, eru allir til mótmæla, að þessum Winter e. t. v. frátöldum. - Þá er það og athugavert, að hjer er verið að tala um að veita heimild, sem hæstv. stjórn hefir alls ekki beðið um, og sá ráðh., sem hlut á að máli, vill ekki taka við. Það er óneitanlega undarlegt, þegar fylgismenn hæstv. stjórnar, eru að troða upp á hæstv. fjrh. þessum peningum, sem hann vill alls ekki þiggja, að mjer skilst af mórölskum ástæðum. Það eina sálfræðilega, sem gæti staðið á bak við þetta frá hálfu stuðningsmanna hans, er að þeir sjeu að reyna, hvort hæstv. ráðh. getur staðist freistinguna. Vil jeg fyrir mitt leyti flytja honum hugheilar óskir um, að það megi takast. Jeg hefi átt tal um þetta mál við háttsettan embættismann annars ríkis hjer í bæ, og hirði jeg ekki um að nefna hjer nafn hans. Hann sagði mjer, að í hans landi væru starfrækt lotterí, og hafi verið um alllangan tíma; út af þeim væru eilíf vandræði og kvartanir, og nú mundi hvorki þing nje stjórn leyfa að stofna slík lotterí, ef þau væru þar enn ókomin. Er þetta í fullu samræmi við það, sem hv. 1. landsk. og hæstv. fjrh. hafa haldið fram. Ef hv.Ed. vill ekki síðasta daginn samþykkja það, sem henni er vansæmd að, á hún að fella þetta frv.

Frsm. meiri hl. (Björn Kristjánsson) Hv. 4. landsk. (IHB) talaði um það, að á sama þingi og bannað hafi verið að selja erlend happdrætti vilji menn, að farið sje að stofna hjer til innlends happdrættis. Þótti hv.þm. hið mesta ósamræmi í þessu. En sá er munur á þessu tvennu, að annað varnar mönnum að draga peninga út úr landinu, en hitt dregur þá inn í það. Hv. þm. sagði, að hægra yrði um vik að losna við aura úr buddunni, ef þessi lög yrðu samþykt. En jeg held, að hvorki hv. 4. landsk. nje jeg geti passað budduna fyrir fólk, og sje best að láta allar tilraunir til þess ógerðar. Það var óþarfi fyrir hv.þm. að fara nú að lýsa afstöðunni „úr sínum bæjardyrum“, því að það var hann búinn að gera við 2. umr. Þá talaði sami hv.þm. um það, að vel gæti verið, að hæstv. landsstjórn mishepnuðust samningarnir við þá, sem tækju að sjer happdrættið. En jeg held, að ekki sje hætt við því, sakir þess, að slíkir samningar eru afareinfaldir og auðvelt að tryggja, að þeir verði ekki misnotaðir. Hv. 3. landsk. (JJ) er óþarfi að svara miklu. Hann vill gera alt að flokkapólitík, til þess að geta auglýst í Tímanum, að hann og hans liðar hafi viljað vernda landið fyrir þessu ógurlega skaðræði. - Jeg rengi alls ekki, að hv.þm. hafi talað um þetta mál við einhvern erlendan ræðismann, og hann hafi sagt, að happdrættin væru óþverri. En mjer finst það bara sanna ósköp lítið. Annars ætla jeg ekki að fara í neinar kappræður um þetta mál og get ekki skilið, hvernig hv.l.landsk. (SE) og aðrir geta gert það að kappsmáli. Mjer er það ekkert kappsmál, en hefi aðeins sagt, það af skyldu, sem jeg hefi fram tekið um þetta, af því að jeg var kjörinn frsm. meiri hl. fjhn. - Eins og jeg tók fram, er mjer hjartanlega sama, hvað hv. deild gerir við þetta frv., og hv. 3. landsk. og aðrir mega gera úr því eins mikla pólitíska kosningabeitu og þeir vilja.

Sigurður Eggerz Hv. frsm. meiri hl. (BK) sagði í ræðu sinni, að alt, sem jeg benti á, hafi verið sagt áður. Jeg veit það vel og dreg engar dulur á það, en það hefir ekki verið sagt nógu oft ennþá, enda segir íslenskt spakmæli: aldrei er góð vísa of oft kveðin. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að það mætti búa svo um þessa samninga, að sala miðanna yrði ekki misnotuð. En sannleikurinn er sá, að það má heita nær ómögulegt að búa svo um hnútana, að ekki sje hætta á misnotkun, því að þeir, sem við taka, hafa ákaflega ríka löngun til að koma seðlunum út, og hafa því allar klær úti til að komast kringum samningana. Jeg verð enn að láta í ljós það, sem jeg hefi sagt áður um Kolonial-Klasselotteríið danska, að það hefir orðið Dönum til hinna mestu óþæginda. Það hefir vakið bæði óánægju og umtal í Frakklandi, að miðar þess hafa verið seldir þar. En þeir, sem fyrir lotteríinu standa, segjast halda alla samninga og vera í fullu samræmi við þá. En það er þessi ákafa og skiljanlega „reklame“-löngun sem kemur því út á hálan ís. - Hv. frsm. (BK) hjelt því fram, að draga mætti úr því, að almenningur spilaði í happdrættinu með því að hafa miðana nægilega dýra. En jeg held, að hv.þm. hafi ekki gefið því gaum, hve afskapleg spilafíknin getur orðið. Ef hann hefði lesið bók eftir Dostojewsky, sem heitir „Spilarinn“, væri hann því ekki fylgjandi að innleiða þennan ósóma hjerna. Í þeirri bók er þessari ógeðslegu ástríðu lýst svo átakanlega, að hver maður hlýtur að fá viðbjóð á henni. Það er því ekki góð gjöf frá Alþingi síðasta daginn að rjetta þennan ósóma að þjóðinni. En ekki verður því um kent, að það hafi ekki verið varað við. Við hæstv. fjrh. vil jeg segja, að ef hið háa Alþingi samþykkir þetta frv., verður ilt að standa á móti ásókninni. Þetta mál byrjaði með litlu fylgi hjer í þinginu, en það hefir aukist eins og spilafýsnin magnast í mannssálinni. Menn hjeldu, að það væri steindautt eftir að það hafði fyrst verið fram borið, en nú eru allar líkur á, að það muni ganga alvarlega aftur. Jeg iðrast ekki þeirra ummæla minna, að þetta mál mætti bíða fram yfir kosningar. Jeg segi ekki, að kosið verði um það eitt, en fái þjóðin að segja sitt álit um það, er það áreiðanlega úr sögunni fyrst um sinn.

Ingibjörg H. Bjarnason Háttv. frsm. meiri hl. (BK) tók það fram, að erfitt væri að banna einstaklingum þjóðfjelagsins að verja fje sínu eftir eigin höfði. Það held jeg líka. Því er jeg á móti öllum hömlum á persónulegu frelsi manna. En þegar búið er að banna hjer erlend happdrætti, held jeg því fram, að engin ástæða sje til að opna dyrnar fyrir jafnvafasömu gróðafyrirtæki og hjer er talað um. Jeg segi vafasömu, því að það er vafasamt um fleira en fjárhagshliðina. Þótt það væri rekið af ríkinu, gæti jeg ekki fylgt því að afla ríkissjóði tekna á þann hátt. Fyrir mjer er þetta ekki flokksmál, heldur skynsemismál, og læt jeg leiðast af því einu, sem hún segir mjer. - Hv. frsm. (BK) talaði um, að það væri ákaflega einfalt mál að ganga frá samningum við happdrættisfjelagið. Jeg hefi nú ekki átt um þetta að fjalla í neinni nefnd og ekki haft sjerstakt tækifæri til að kynna mjer það, en jeg held, að það sje ekki vandalaust eins og það horfir við frá sumum. - Er það von mín, að þetta frv. nái ekki fram að ganga.



Jeg skal ekki tefja hv. deild með langri ræðu, en þar sem jeg tók fram við 2. umr., að jeg greiddi frv. atkv. til 3. umr., þykir mjer hlýða að gera nokkra grein fyrir atkvæði mínu nú. Jeg vil lýsa yfir því, að jeg er yfirleitt á móti einkasölu eftir sem áður, en mjer virðist, að fyrir þessu frv. sjeu svo góðar og gildar ástæður færðar, að jeg og aðrir liðsmenn frjálsrar verslunar geti samþykt það með góðri samvisku, og það því fremur, sem það á aðeins að gilda í 5 ár. Mun jeg því greiða atkv. með frv.

Sigurður Eggerz Jeg get vísað til þess, sem jeg hefi áður sagt um þetta mál. Aðeins vil jeg taka það fram, að vígi hinnar frjálsu verslunar er tekið að veikjast í Íhaldsflokknum. Því að altaf þegar eitthvert vandamál kemur fyrir, finnur flokkurinn ekkert annað ráð til að leysa hnútinn en einokun. Jeg get ekki öfundað stjórnarflokkinn af þessu stefnuskrármáli (!). Því að þeir eru nú víst orðnir nauðafáir, sem halda þar uppi vörnum fyrir frjálsa verslun. En jeg hefi ekki trú á því, að nokkurt bjargræði sje í því að mynda hjer síldar-„trust“, því að það er það, sem farið er fram á í frv. - Annars vil jeg í fullu bróðerni ráða stjórnarflokknum til að ganga til kosninga næst undir einhverju öðru merki en hinni frjálsu verslun.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Jeg hefi áður lýst ástæðum nefndarinnar fyrir því að fylgja þessu frv. Þær eru þess eðlis, að ef hv. 1. landsk. (SE) hefði gert tilraun til að benda á heppilegri lausn á þessu máli, þá gætu hin stóru orð hans nú um frjálsa verslun ef til vill verið á rjettum stað. En hjer er því ekki til að dreifa. En nú er ástandið svo, sem lýst hefir verið fyrir norðan, og veit jeg ekki til, að neinn hafi gert tilraun til að afsanna, að mikið af síldarversluninni sje komið á hendur útlendinga undir íslenskum dulnefnum. Þegar svo er komið, er til lítils að ætla sjer að fljóta á upphrópunum, heldur verður að horfast í augu við veruleikann eins og hann er. - Jeg skal viðurkenna, að það er leitt fyrir fylgismenn frjálsrar verslunar að þurfa að greiða atkvæði með öðru eins neyðarúrræði og þessu. En jeg hugsa, að hv. 1. landsk. viti betur en margir aðrir, hvernir útlitið er fyrir síldarútveginum. Jeg hugsa að hann viti, hve ilt það er að stunda þann atvinnuveg án þess að selja erlendum síldarkaupmönnum nafn sitt á leigu. Þegar hann ber okkur á brýn, að við brjótum bág við frjálsa verslun, sem sje á stefnuskrá okkar, verður hann því að athuga þær ástæður, sem liggja til þess. Það kann að vera, að hv. 1. landsk. vilji loka augunum, en jeg vil ekki líta fyrst og fremst á það, hvort, þetta eða hitt setji hömlur á frjálsa verslun, áður en jeg lít á nokkrar aðrar ástæður. Jeg þori ekki að lofa honum því. Jeg tel hv.þm. ekki hafa bent á neina betri leið en þá, sem farið er fram á í frv. Þar með segi jeg ekki, að frv. sje einasta heppilega lausnin á þessu máli, en það hefir fylgi margra á sviði útvegsins, og mótmælin gegn því eru ekki svo rökstudd, að hægt sje að taka fult mark á þeim. Þetta verður að nægja sem ástæður fyrir því, að sjútvn. þessarar deildar hefir ekki viljað leggja stein í götu þessa frv. Það hann að vera, að hv. 1. landsk. taki þær ekki gildar, en okkur virðast þær svo þungar á metunum, að við yrðum að geta bent á eitthvað annað en orðatiltæki eins og „frjáls verslun“ áður en við vildum gerast Þrándur í Götu þeirra manna, sem vilja reyna að halda síldarsölunni á íslenskum höndum og koma í veg fyrir, að hún verði ofurseld útlendingum, þó þeir leynist á bak við nöfn íslenskra ríkisborgara.

Sigurður Eggerz Mjer skildist það helst á hv.þm. Vestm., að þetta frv. væri gert til þess að koma í veg fyrir leppa. En jeg sje ekki nokkurn skapaðan hlut í vegi fyrir því, að 20 leppar myndi fjelag með sjer og taki í sínar hendur alla síldarsöluna. Hvar er það útilokað? En ef þeir fá verslunina hvaða gagn er þá að frv.? Mjer sýndist líka svitadropar drjúpa af enni hv.þm., er hann talaði á móti frjálsri verslun. En þá er líka sannarlega betra að tala frá hjartanu og taka hreinni afstöðu. Ef vandræðin leysast altaf best með einokun, þá er betra að stíga sporið hreinlega og setja á stofn ríkiseinokun, eins og hv. 2. þm. Reykv. (JBald) vill gera. Hv. þm. Vestm. sagði, að frjáls verslun væri bara orð. Það eru sannarlega lítil meðmæli með frjálsri verslun, þegar maður, sem altaf hefir haldið henni fram, segir, að hún sje bara orð, orð. Jeg skal svo ekki fjölyrða um þetta frekar. Jeg skal bara geta þess aftur, að jeg sje ekkert því til fyrirstöðu, að útlendir leppar geti tekið í sínar hendur alla síldarverslunina samkv. þessu frv.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Jeg sagði, að þegar hv. 1. landsk. mótmælti eingöngu á grundvelli frjálsrar verslunar í máli sem þessu, án þess að gera tilraun til þess að benda á aðrar úrlausnir, þá væri slíkt bara orð. Hann verður að viðurkenna það, að vilji maður ekki aðhyllast slíkt frv. sem þetta, þá verður maður að leggja eitthvað meira til málanna en aðeins að fella það vegna þess, að það stríði á móti frjálsri verslun. Jeg veit, að hv. 1. landsk. er þetta eins ljóst og mjer. Það er skýrt í nál., að sjútvn. skorti sjerþekkingu til þess að leggja á móti tillögum allra þeirra manna, sem með þessum hafa mælt. En ef hún hefði getað bent á betri lausn á málinu, þá má vel vera, að hún hefði snúist öðruvísi í máli þessu. En við teljum, að hæstv. stjórn gæti vel að því, bæði inn á við og út á við, áður en sjerleyfi er gefið, hvaða áhrif það geti haft á atvinnuveri landsins.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg hefi aðeins það að athuga við formið, að jeg álít, að þingið geti ekki með þingsályktun heimilað stjórninni að verja fje úr ríkissjóði. Eftir stjórnarskránni þarf til þess veiting í fjárlögum eða aukafjárlögum, en jeg skil till. aðeins svo, sem Alþingi fyrir sitt leyti óski eftir, að stjórnin geri þetta, og vilji ekki átelja hana eftir á fyrir að taka þetta upp í fjáraukalög.