Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og fram kemur á þskj. 124 leggur meiri hl. fjh.- og viðskn. til að frv. verði samþ. óbreytt. En í nál. segir: „Einstakir nm, áskilja sér rétt til að gera nánari grein fyrir afstöðu sinni í umr.“ Fjh.- og viðskn. kom saman á fund í morgun kl. 9 og var á fundi þangað til nokkuð yfir kl. 12. Á þennan fund komu til viðtals við n. forstöðumaður Þjóðhagsstofnunar og fulltrúi hans og fulltrúi frá fjmrn., og þeir svöruðu þar ýmsum spurningum, sem til þeirra var beint, og gáfu ýmsar almennar upplýsingar um þetta mál. Þá mættu einnig á fundum n. fulltrúar frá Vinnuveitendasambandi Íslands og fulltrúi frá Verslunarráði Íslands, fulltrúar frá Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja og fulltrúar frá Alþýðusambandi Íslands. Við þessa aðila ræddi n, um málið og geri ég ráð fyrir að inn í umr. um málið komi fram ýmislegt af því sem fram kom í viðtölum við þessa aðila. Í rauninni var það svo, að það, sem helst kom fram hjá þessum aðilum, varðaði málið almennt meira en frv. sem slíkt, enda höfðu flestir ekki haft langan tíma til að kynna sér frv., en nokkrir þessara aðila höfðu þó fylgst með gerð þess á ýmsum stigum, en aðrir höfðu hins vegar ekki verið kallaðir þar neitt til samstarfs. N. klofnaði um afgreiðslu málsins, eins og kemur fram í þessu nál., þar sem um er að ræða meiri hl., en fulltrúar Sjálfstfl., sem skipa minni hl. í n., skila sérstöku áliti og gera að sjálfsögðu grein fyrir því, þegar því verður hér útbýtt. Af hálfu n. sé ég ekki ástæðu til að hafa hér öllu lengri framsögu, vegna þess að þeir, sem óska eftir því að gera sérstaklega grein fyrir afstöðu sinni almennt til málsins, munu gera það. Ég mun hins vegar, þegar ég hef lokið þessari skyldu minni að tala hér fyrir hönd meiri hl, og gera grein fyrir því, hvernig málið var afgreitt í n., ræða nokkuð almennt um málið, en það flokkast að sjálfsögðu ekki á neinn hátt undir það, að ég sé að tala fyrir hönd meiri hl., heldur er ég þar eingöngu að ræða um viðhorf mitt til málsins og afstöðu flokks míns almennt séð. Efni þess frv., sem hér liggur fyrir, er í rauninni tiltölulega mjög einfalt og skýrt. Gerðar eru ráðstafanir í þessu frv. til þess að koma því fyrir á þann hátt, að ekki verði hækkað kaupgjald nú 1. des. nema sem nemur 6.1% af 14.1%, sem kaup hefði átt að hækka um samkv. útreikningi á kaupgjaldsvísitölu. Hins vegar eru gerðar sérstakar ráðstafanir í frv. til þess að ekki þurfi að koma út í kaup sem nemur 8% af þessari hækkun. Í 1. gr. frv. er um að ræða ákvörðun um að greiða niður vöruverð, sem nemur 3% af þessari hækkun, umfram það sem verið hefur. Þessi niðurgreiðsla ætti ekki að koma neinum á óvart, vegna þess að tilkynnt hafði verið áður, þegar efnahagsmálin voru til umr., að það mundi verða bætt við viðbótarniðurgreiðslu sem næmi 2.5 prósentustigi, en með þessari grein er gert ráð fyrir að niðurgreiðslan verði 3% eða hálfu prósenti meiri en áður hafði verið skýrt frá. Áður hafði verið gerð tekjuöflun sem átti að standa undir kostnaðinum af þessari niðurgreiðslu sem nam 2.5 prósentustigum. Þar var um að ræða tekjuöflun þá sem fólst í brbl. ríkisstj. frá því í septembermánuði. Þá er gert ráð fyrir í 2. gr. frv. að til komi samkv. lagasetningu síðar lækkun á beinum sköttum sem sérstaklega ætti að verða lágtekjufólki til góða. Er þar tilnefnd sérstaklega lækkun á sjúkratryggingagjaldi, sem nú er 2%, og hækkun á skattvísitölu eða aðrar hliðstæðar ráðstafanir varðandi tekjuskattinn sem gætu komið lágtekjufólki til góða. Gert er sem sagt ráð fyrir því, að með sérstakri lagasetningu verði þetta ákveðið og eigi þetta að jafngilda 2% í kaupi. Fram hefur komið, að það er hins vegar ekki búið að ganga formlega frá því, í hvaða formi þetta verður, að hve miklu leyti sjúkratryggingagjaldið lækkar og hvernig verður gengið frá lækkun á hinum almenna tekjuskatti. Í 3. gr. frv. er síðan gert ráð fyrir því, að það komi einnig til lagasetning sem feli í sér ýmiss konar félagslegar umbætur, sem gerð er nokkur grein fyrir í grg. frv. Þar er einnig um að ræða ýmsar aðgerðir sem ekki eru fullmótaðar enn og því ekki í rauninni hægt að ræða nema að litlu leyti, en tími gefst að sjálfsögðu til þess þegar frv. um þetta efni verða lögð fram. En samkv. 3. gr. er gert ráð fyrir að þessar félagslegu aðgerðir skuli metnar sem nemur 3% í kaupi. Á þennan hátt er kaupgjaldsvísitalan færð niður frá því, sem hún er nú, um 8 prósentustig, eða öllu heldur hækkuð um 6.1 prósentustig frá því sem hún er nú, og því síðan slegið föstu í 4. gr. frv., að verðbótavísitalan skuli vera 151 stig á mesta ársfjórðungi. Þetta er í rauninni meginefni frv. Í fylgd með þessu eru svo ákvæði um greiðslu á bótum almannatrygginga og sérstök hækkun á svonefndri tekjutryggingu. Þetta er í rauninni tiltölulega einfalt efni sem hér er um að ræða. Hér er um að ræða sérstakar ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir að almenn kauphækkun í landinu 1. des. verði eins og hún hefði átt að vera ef ekkert hefði verið að gert, 14.1%, - hún verði þá aðeins 6.1%, því að annað er þarna látið koma í staðinn. Ljóst er, að þessar ráðstafanir munn kosta ríkissjóð nokkurt fé. Það er t.d. ljóst. að þetta hálfa prósentustig, sem bætist við í niðurgreiðslu frá því sem áður hafði verið ákveðið, mun kosta ríkissjóð á ári í kringum 800–900 millj. kr., eftir því hvað varið verður miklu til þess að greiða niður. Eins er það líka ljóst, að ráðstafanirnar samkv. 2. gr. um skattbreytingu munu kosta ríkissjóð sennilega á milli 3 og 4 milljarða kr., eftir því í hvaða formi þessi breyting verður. Og þær félagslegu aðgerðir, sem rætt er um í 3. gr., það er auðvitað afskaplega erfitt að segja um hvað þær muni kosta á næsta ári. Það fer auðvitað eftir því, hvaða félagslegar umbætur verða valdar, því að sumar þeirra geta komið til greiðslu strax á næsta ári, aðrar koma aftur ekki til greiðslu fyrr en nokkru síðar. En það má ætla, að þarna gæti verið um aukin útgjöld að ræða á næsta ári sem gætu numið 1–2 milljörðum kr. Það er því mjög sennilegt að mínu mati, að hér gæti verið um aukin útgjöld að ræða hjá ríkinu á næsta ári í kjölfar þessarar lagasetningar sem gætu numið á heilu ári um 5–6 milljörðum kr. En það liggur ekki heldur fyrir á þessu stigi málsins, hvernig á að afla fjár á móti þessari fjárhæð, nema rætt er, miðað við þær upplýsingar sem fram hafa komið, um svonefndan skyldusparnað, sem hefur verið í gildi á þessu ári. Talið er að ef hann hefði verið framlengdur fyrir næsta ár, skyldusparnaðurinn í óbreyttu formi, mundi hann hafa gefið í tekjur til ríkisins 3 milljarða kr. í innheimtu á næsta ári. Rætt hefur verið um að breyta þessum skyldusparnaði í beinan tekjuskatt á hærri tekjur og sameina hann í rauninni þeim viðbótartekjuskatti sem lagður var á með brbl. Ef þetta yrði sameinað í eitt gæti það gefið á næsta ári um 3 milljarða kr. Þá hefur einnig verið nefnt að til kæmi nokkur sparnaður í rekstri ríkisins, og einnig eru nefndir aðrir skattar sem geta komið til greina. En um þetta verður að sjálfsögðu að flytja frv. síðar og ganga frá þeirri tekjuöflun sem augljóslega þarf að koma í kjölfar þessarar lagasetningar. Þetta er það sem mér sýnist að felist í rauninni í þessu frv. En það er að sjálfsögðu athyglisvert að gera sér grein fyrir því, hvernig á því stendur að hækkun á verðbótavísitölu nemur rúmum 14% á tímabilinu frá 1. sept. til 1. des. Það hefur verið skýrt frá því, að það sé alveg augljóst að rétt í kringum helmingur af þessari hækkun stafar af því sem komið var inn í efnahagskerfið áður en núv. ríkisstj. tók við völdum og má því rekja til eldra tímabils. Ég skal nefna aðeins þrjá liði sem eru mjög greinilegir í þessum efnum, - ekki það að hægt sé að rekja þá alla út af fyrir sig til fyrra tímabilsins, en það eru þeir sem valda þessari miklu hækkun. Það er tilnefnt af hálfu Hagstofunnar sem upplýsingar um þetta efni, að frá ágústverðlaginu, sem fyrri vísitala var miðuð við, hækkar nú liðurinn vegna hins nýja verðlags á búvörum í septembermánuði, þessi búvöruliður hækkar frá ágústgrundvelli, frá þeim niðurgreidda grundvelli sem þar var, um 24.4%, en það jafngildir 38.1 vísitölustigi í framfærsluvísitölu. Þetta er mesta hækkunin sem þarna er á ferðinni. Allir vita auðvitað að verðákvörðun landbúnaðarvara, sem fer fram eftir ákveðnum lögum og reglum, sú verðákvörðun, sem átti sér stað varðandi septembermánuð, er auðvitað öll til komin vegna hreyfinga sem höfðu átt sér stað áður en núv. ríkisstj. tók við. Þá er mjög áberandi í vísitöluhækkun á þessu þriggja mánaða tímabili á svonefndri eigin bifreið. Þar er um að ræða hækkun á bensínverði, sem hafði verið tilkynnt áður, og talsverða erlenda verðhækkun. Inn í það koma að sjálfsögðu einnig áhrif af gengisbreytingu á því tímabili. En einnig kemur inn í þessa mynd allveruleg breyting, einkum á verði bifreiðarinnar, vegna þeirra gengisbreytinga sem eru okkur í rauninni óviðráðanlegar, þ.e.a.s. breytinga sem hafa orðið á gengi ýmiss Evrópugjaldeyris gagnvart dollar á þessu tímabili. Þannig hefur innkaupsverð á eigin bifreið hækkað mjög mikið á þessu tímabili af þessum ástæðum. Þessi liður einn, eigin bifreið, hækkar því á þessu tímabili um 20.3 stig. Þá er liður í vísitölunni, sem hefur hækkað mikið á þessu tímabili líka, og það er liður sem nefndur er blöð. Þar koma inn í dagblöðin, sem frægt er, bækur og annað prentað mál og útvarps-og sjónvarpsgjöld, en þessi liður hækkar um 16 stig á þessu tímabili. Í þessum þremur liðum, sem ég hef nefnt, er um að ræða hækkun, sem er um 74 stig eða fullur helmingur af allri þeirri hækkun sem veldur því, að kaupgjaldsvísitalan á að hækka um 14.1% nú 1. des. Það mátti vera augljóst, þegar sú staðreynd lá fyrir, að frá 1. ágúst 1977 til 1. ágúst á þessu ári, eða á árstímabili fram að því að núv. stjórn var að taka við, var hækkun vísitölunnar 51.7%. Hér var, eins og oft hefur verið minnst á, um mikla hækkun að ræða á þessu tímabili og var verulega þungur skriður á verðlagshækkunum í landinu. Þessi þungi skriður verður ekki slævður með einu handtaki. Þetta hverfur ekki í einu lagi. Það eru þegar komnar inn í verðmyndunarkerfið margvíslegar hækkanir og orsakir til margvíslegra hækkana sem eiga eftir að koma fram. Og það er einmitt það, sem hefur verið að gerast núna varðandi útreikning vísitölunnar 1. des. Frammi fyrir þessum vanda standa menn, og það er gripið til þeirra ráða sem gerð er grein fyrir í þessu frv. Ég tel fyrir mitt leyti að þau úrræði sem hér er gripið til, séu fullkomlega eðlileg og í rauninni þau einu sem völ var á, eins og nú standa sakir, til þess að draga úr þeim vanda sem þarna var um að ræða. Það er gagnslítið fyrir menn að berja höfðinu við steininn og láta sem þarna hafi ekkert gerst. Þessi vandi lá á borðinu, var að koma til, og það þurfti að mæta þessum vanda sérstaklega. Í þessum efnum hefur verið allmikið um það rætt af þeim. sem vilja sérstaklega lýsa yfir óánægju sinni með aðgerðir núv. hæstv. ríkisstj. í efnahagsmálum, og það er mikið úr því gert, að ráðstafanir hennar, þegar hún kom til valda 1. sept. og svo aftur nú, séu aðeins bráðabirgðaráðstafanir til örstutts tíma. Ég tók eftir því, að m.a. hv. 7 þm. Reykv., Vilmundur Gylfason, margendurtók í sinni ræðu, að hér væri um efnahagsráðstafanir að ræða aðeins til þriggja mánaða. Svona misskilning verður auðvitað að leiðrétta. Hér er um algera villu að ræða. Við skulum aðeins fara yfir það, hvað gert var með bráðabirgðaráðstöfunum ríkisstj. í septembermánuði og hvað er verið að gera nú. Með bráðabirgðaráðstöfunum í sept. voru gerðar ráðstafanir til þess að draga úr því, að kaup hækkaði um 50.5% eins og það hefði annars gert. Þetta var gert með því að afnema söluskatt á öllum matvörum, um 20%. Var verið að gera það til þriggja mánaða? Nei, það var verið að gera það um miklu lengri tíma, um óákveðinn tíma. Það var einnig gripið til þess þá að greiða niður verð á öðrum matvælum og þá fyrst og fremst landbúnaðarvörum, þannig að þessar ráðstafanir jafngiltu 5.7% í kaupi. Var verið að gera það til þriggja mánaða? Nei, það var aflað tekna í þessu skyni fyrir heilt ár og reyndar heldur meira en heilt ár, fyrir það sem eftir var ársins 1978 og fyrir allt árið 1979. Hér var því ekki verið að gera ráðstafanir í sambandi við tiltekinn vanda sem aðeins átti að standa í þrjá mánuði, það er rangt. Það er að sjálfsögðu hægt að deila um það, hvort hefði verið hægt að gera meira í septembermánuði en gert var, og það er líka hægt að deila um það, hvort sú skattlagning, sem þá átti sér stað til þess að standa undir þessum aðgerðum, hafi verið réttlát eða ekki. Ég tel að eftir atvikum hafi sú skattlagning verið sú skásta sem um var að ræða, og hún hafi verið launafólki mjög í hag, sérstaklega láglaunafólki. Sama er að segja um aðgerðirnar sem felast í þessu frv. Sú niðurgreiðsla, sem gert er ráð fyrir í 1. gr. frv., 3% til viðbótar því sem fyrir var, er hún gerð aðeins til þriggja mánaða? Nei, hún er gerð út allt næsta ár. Það er verið að ræða um að afla fjár til þeirrar niðurgreiðslu út allt næsta ár, svo að fullyrðingin í þessum efnum er röng. Hvað er að segja um ákvæði í 2. gr, frv., þar sem gert er ráð fyrir að létta beinum sköttum af launafólki sem nemur í kringum 2% í kaupi? Er verið að gera þá breytingu aðeins til eins árs eða aðeins til þriggja mánaða, eins og sagt er? Ég lít þannig á þá breytingu, að hún sé til miklu lengri tíma, þ.e.a.s. skattbreytingin. Ef sjúkratryggingagjaldið verður fellt niður eða lækkað verulega, þá stendur sú aðgerð nema annað verði ákveðið af Alþ. Ég veit ekki betur en ekki aðeins við Alþb.-menn, heldur einnig allir Alþfl.-menn sem voru á þingi þegar fyrrv. ríkisstj. var að smápota þessu gjaldi á, fyrst sem 1% gjaldi og síðan sem 2% gjaldi, þá greiddum við allir atkv. gegn þessu gjaldi og töldum það sérstaklega óréttlátt og bitna þungt á láglaunafólki. Hér er verið að vinna að því að fella þetta niður. Hvað er svo að segja um ákvæðin í 3. gr. frv., þar sem gert er ráð fyrir að fella niður úr kaupgjaldsvísitölu 3 prósentustig í staðinn fyrir félagslegar aðgerðir? Ég tek undir það sem hér hefur verið sagt, að það er í rauninni ómögulegt að meta þetta nákvæmlega til jafns við kaup, af því að allar slíkar félagslegar aðgerðir eru þess eðlis, að þær verður að meta á annan hátt. En hér hefur verið á það bent og ég vil undirstrika það líka, að verkalýðshreyfingin í landinn hefur sett þessar tillögu sínar fram í hverjum kjarasamningum og gert samþykktir á sínum þingum um það, að ef launþegahreyfingin fengi framgengt þessum óbeinu kjaramálum, þá mundi hún líta á það eins og um beinar kauphækkanir væru að ræða. Þetta er því ekkert nýtt. Hér er um það að ræða, að launþegahreyfingin í landinu er að reyna að koma fram þýðingarmiklum kjarabótum í óeiginlegri merkingu, sem eiga að koma í staðinn fyrir beina krónutöluútborgun á laun. Það á eftir að koma í ljós, hverjar þessar aðgerðir verða og hvernig þær verða metnar. En auðvitað dettur engum manni í hug að halda því fram, að þessar aðgerðir eigi aðeins að standa í þrjá mánuði. Vonandi standa þessi félagslegu réttindi, sem þarna yrðu sett í lög, ekki aðeins eitt ár, heldur mörg ár. Ég held því, að hver sá sem skoðar þessar aðgerðir á hlutlægan hátt, það sem gert var í septembermánuði og það sem er verið að gera nú, viðurkenni að það eru í eðli sínu aðgerðir sem geta komið að gagni um langan tíma. En það er rétt, þessar aðgerðir eru til þess að bregðast við sérstöku vandamáli sem er að koma upp núna. Auðvitað er það svo, að hér hafa verið uppi í langan tíma í rauninni tvær misjafnar till. um það, hvernig eigi að bregðast við vanda eins og þessum. Annars vegar er till. um að skuli fella niður svo og svo mikið af þeirri kauphækkun, sem um hefur verið samið, að launþegar skuli falla frá því sem þeir hafa samið um af sínum kauplið án nokkurra bóta. Þetta var það sem fyrrv. ríkisstj, var að reyna að lemja í gegn. Þetta fólst í febrúarlögum hennar og þetta fólst í brbl. hennar frá því í maí. Um það verður ekki deilt. Fyrrv. ríkisstj. hélt því fram og það er auðvitað skoðun út af fyrirsig, að ekki væri hægt að rísa undir þeim kaupmætti launa, sem um var samið á árinu 1977. Hún taldi nauðsynlegt að færa þennan kaupmátt niður. Hún gerði ráðstafanir í þessa átt. Við, sem þá vorum í stjórnarandstöðu, töldum að þetta væri ekki rétt mat hjá fyrrv, ríkisstj., kaupmáttur launa væri ekki of mikill á Íslandi og það væri hægt að færa sterkar sannanir fyrir því í samanburði við það sem þekktist annars staðar, að miðað við okkar þjóðartekjur og okkar þjóðarframleiðslu væri hlutur launastéttanna hér ekki of mikill borið saman við það sem við þekkjum annars staðar frá. En fyrrv. ríkisstj. var á annarri skoðun, og hún rak þessa skoðun sína í gegn með þeim afleiðingum sem allir þekkja. Nú heyrist mér á málflutningi hér, að ýmsir og m.a. fulltrúar úr Alþfl. séu á þessari skoðun sem kom upp í fyrrv. ríkisstj. Þeir eru á þeirri skoðun, að það sé óhjákvæmilegt að höggva niður kaupmátt launa. Vegna þess gerir Alþfl. kröfu um það, til þess að hann geti kallað þetta einhverjar efnahagsaðgerðir, að það verði sett þak á launin, það verði ákveðið, að hvað svo sem líður verðlagsþróun hækki útborguð laun á þriggja mánaða fresti ekki nema sem nemur 4%. Þetta kom einkar skýrt fram í máli hv. þm. Vilmundar Gylfasonar, og þetta liggur auðvitað mjög skýrt fyrir í þeim till., sem Alþfl. lagði fram í ríkisstj. varðandi efnahagsaðgerðir nú. Og það er best að það liggi alveg ljóst fyrir hjá öllum, að það er ágreiningur á milli okkar Alþb.-manna og a.m.k. vissra manna í þingflokki Alþfl. um þetta atriði. Við erum á móti því að ætla að binda í lögum að launin skuli lækka án tillits til þess hvernig fer með verðlag. Það er augljóst mál, eins og hefur komið fram í þessum umr., að yrði farið að þessum tillögum Alþfl. mundi kaupmáttur launa lækka sennilega um 14–16–18% á næsta ári, ef farið er eftir spám um verðlagsþróun. Við þá útreikninga, sem Þjóðhagsstofnun hefur verið að gera með sínar auðvitað meira og minna vafasömu spár um það, hvernig fara mundi, segir hún t.d., að þó að kaupgjaldshækkanir yrðu ekki nema 5% á þriggja mánaða fresti á næsta ári, þá telur hún líklegt, að verðbólgan mundi á árinu vera í kringum 35%. Það er því augljóst mál hvernig færi fyrir launþegum á næsta ári með kaupmátt launa, ef ekki ætti að heimila meiri kauphækkanir en sem nemur 4% á þriggja mánaða fresti. Hin leiðin, sem ég var að minnast á, er sú sem kemur raunverulega fram í þessu frv., þ.e. að reyna að draga úr þeim kauphækkunum, sem fara út í hið almenna verðlag, með ráðstöfunum á móti sem launþegasamtökin í landinu geta fallist á í meginatriðum. Og það er það sem verið er að gera. Það er vissulega táknrænt í sambandi við það, sem nú er að gerast, að t.d. hið stóra, mikla og volduga samband láglaunafólksins í landinu, Verkamannasambandið, mælir beinlínis með þessum aðgerðum. Þeir, sem þar fara fyrir liði, vita hvað þeir eru að tala um. Þeir kunna að meta það, sem hér er boðið á móti því sem á að falla niður í launum. Ég vil því að það sé alveg skýrt, einnig á milli okkar Alþb.-manna og Alþfl.-manna, að það er um þetta sem okkar ágreiningur stendur. Hann stendur um þetta og ekki neitt annað. Við erum ekki tilbúnir til þess að lögbinda kaupið án tillits til þróunar verðlags, og við gætum allra síst kallað það kjarasáttmála á milli hins opinbera og launafólksins í landinu sem þannig yrði til, ákveðinn einhliða með lagasetningu gegn vilja launafólks. Það er vitanlega enginn kjarasáttmáli. Það var enginn kjarasáttmáli sem fólst í till. fyrrv. ríkisstj. Þar var um hreina kjaraskerðingu að ræða. Það hefur nokkuð verið gert úr því í þessum umr. af hálfu þeirra sem talað hafa hér fyrir hönd Alþfl., að við Alþb.-menn vildum aðeins fást við bráðabirgðaráðstafanir í efnahagsmálum, ráðstafanir til stutts tíma, eins og sagt er, en við vildum ekki taka á hinu eiginlega vandamáli, við vildum ekki gera hér ráðstafanir til langs tíma. Nú vil ég spyrja þessa ágætu menn: Vilja þeir ekki í umr. um efni málsins taka það fram, hvar fram kemur þessi ágreiningur við okkur? Er ágreiningur á milli okkar og þeirra varðandi t.d. nýja stefnu í fjárfestingarmálum? Ég veit ekki til þess. Mér er það ljóst, að sumir Alþfl.-menn hafa margendurtekið það í málflutningi sínum, að þeir legðu til að á næsta ári yrði heildarfjárfestingin í landinu miðuð við það að fara ekki yfir 24–25% af þjóðarframleiðslu. Ekki höfum við Alþb.-menn staðið á móti þessari till. Við höfum hins vegar allan tímann bent á að það sem máli skiptir í þessum efnum er að átta sig á stefnunni í fjárfestingarmálum. Að skrifa á blað eitthvað eins og að heildarfjárfestingin skuli ekki fara yfir 25% af þjóðarframleiðslu, slíkt segir afskaplega lítið um stefnu í fjárfestingarmálum. Nú er það svo, að þessi. tillaga út af fyrir sig veldur hér engum stórbreytingum. Ef við lítum á fjárfestinguna hér í nokkur ár kemur þetta í ljós: Á árinu 1976 var fjárfestingin miðað við þjóðarframleiðslu 29.6%, og á árinu 1977 var hún 30.3%. Á þessu ári, sem er að líða, er talið að fjárfestingin muni verða 26.5% eða 143 milljarðar kr. af 540 milljarða þjóðarframleiðslu. Ef fjárfestingin á næsta ári yrði miðuð við 25%, sem við Alþb.-menn höfum ekki neina sérstaka aths. við að gera út af fyrir sig, því að hér er ekki um neina stökkbreytingu að ræða, þá mundi fjárfestingin verða í staðinn fyrir 143 milljarða að áliti Þjóðhagsstofnunar 182 milljarðar, hækka rétt í kringum 40 milljarða, fjárfestingin í krónum talið, vegna þess að þjóðarframleiðsluspáin er um 728 milljarða. Við höfum þegar rætt um það í sambandi við afgreiðslu fjárl. að draga úr fjárfestingu á fjárl. sem næmi í kringum 10–12% af þeim þætti sem þar er að finna, en sá þáttur er aðeins lítill hluti af heildarfjárfestingunni í landinu. Við Alþb.-menn höfum því bent á að það er auðvitað fásinna að ætla sér að breyta heildarfjárfestingunni í landinu með því t.d. að ætla sér að skera niður um 30% framlög til hafna, vegagerðar og skólabygginga í landinu, svo að nokkur dæmi séu tekin, þau stærstu af þeim sem er að finna á fjárl. Það væri alger fjarstæða, því að hér er aðeins um lið að ræða sem er um 20–25 milljarða kr. af 143 milljörðum á þessu ári. Það, sem máli skiptir, er að sjálfsögðu hvernig á að standa að því að draga úr fjárfestingunni í þessum stóru liðum, t.d. eins og í sambandi við framkvæmdirnar á Grundartanga. Þar er um lið að ræða sem verulega munar um. Eða áætlaðar framkvæmdir við Hrauneyjafossvirkjun. Ríkisstj. hefur þegar unnið að því að ná samkomulagi við þá, sem vildu fara mjög geyst í þeim efnum, um að draga verulega úr fjárfestingunni á þeim lið. Ég vil því segja um þennan þýðingarmikla lið, sem snertir fjárfestinguna, að það er algerlega rangt eða kannske er það misskilningur að halda því fram, að það sé einhver ágreiningur á milli okkar Alþb.-manna og Alþfl.-manna um það, hvernig skuli taka á fjárfestingarmálunum í landinu, nema það komi í ljós, að ágreiningurinn sé um hvaða fjárfestingu á að draga saman og hverja á að auka. Nú er það samt sem áður svo, að það er yfirlýst stefna stjórnarinnar og hefur verið margendurtekið af Alþfl. engu síður en okkur, að við viljum beina fjármagni þjóðarinnar m.a. í okkar atvinnuvegi til þess að auka þar á framleiðni. Þar er ekki heldur um ósamkomulag okkar á milli að ræða. En látlaust er talað um að taka þurfi tillit til stefnu Alþfl. í efnahagsmálum. Ég lýsi eftir því, hver þessi stefna sé önnur en stefnan um það að vilja lögbinda kaupið, eða þetta dularfulla sem menn tala um, að það verði að taka upp nýja vísitölu. Auðvitað er það, að krafan um að taka upp nýja vísitölu felur ekkert í sér annað en það, að menn vilja fá einhverja vísitölu sem mæli ekki eins mikla kauphækkun. Við höfum sagt það, Alþb.-menn, að við getum vel hugsað okkur breytingar á vísitölugrundvellinum. En við viljum að vísitalan fullnægi því upphaflega hlutverki sínu, að hún verðtryggi sæmilega launin. Hvar liggur þessi ágreiningur á milli okkar Alþb.manna og Alþfl. að öðru leyti varðandi langtímastefnu? Alþfl.-menn tala um að breyta kerfinu. Gerum við það ekki líka? Viljum við ekki draga úr yfirbyggingarkostnaði í sambandi við fækkun banka, fækkun vátryggingafélaga, breytingu á olíudreifingarkerfinu, taka ríkiskerfið allt til endurskoðunar? Er ágreiningur á milli okkar í þessum efnum? Ég hélt satt að segja að við værum líka sammála um að taka mætti til hendinni í sambandi við það að draga úr rekstrarkostnaði hjá ríkinu. Ég heyri að þeir tala um það, Alþfl.-menn, í sínum till., að þeir vilji hér strangt verðlagseftirlit. Mér er ekki kunnugt um það, í hverju þessi ágreiningur felst, annað en að það eru sífelldar upphrópanir eitthvað út í bláinn um að það þurfi að taka hér upp heildstæða stefnu í efnahagsmálum. Sannleikurinn er sá, að að sjálfsögðu þarf að breyta hér um stefnu í efnahagsmálum. Við erum sammála um þetta. En það tekur nokkurn tíma að koma á nýju skipulagi til þess að stjórna fjárfestingunni í landinu, og ég veit ekki betur en það sé starfandi n. á vegum ríkisstj. til þess að ganga frá því, hvernig stjórn á fjárfestingu skuli háttað. Nei, það sem er best að komi fram í þessum efnum er að menn nefni hlutina réttum nöfnum, þeir viðurkenni það þá ef það er svo. Ég er ekki farinn að trúa því, að það eigi við um alla Alþfl.-menn, að það sé ágreiningur á milli okkar í Alþb. og ýmissa aðila í Alþfl. um stefnuna í launamálum. Við viljum standa fast á því að vernda þann kaupmátt, sem um var samið á árinu 1977, álitum að það sé hægt. Við tökum ekki undir með íhaldinu, sem segir: Það er ekki hægt. - En ég segi það, að ef Alþfl. er á þeirri skoðun, að það sé ekki hægt að ráða við efnahagsmálin hér á landi nú nema setja lög um kauplækkun, þá á hann að mynda stjórn með Sjálfstfl., þá á hann að þora það. Hann er alltaf að tala um að þora, sýna kjark. En sífellt fjas um að það sé ágreiningur við okkur Alþb.menn um að taka á verðbólguvandamálinu, gera breytingar í kerfinu sjálfu, er út í bláinn og við skulum hætta því, vegna þess að þetta er ekki rétt. Ég skal nú fara að stytta mál mitt, þó að ég vildi mjög gjarnan fá tækifæri til þess að víkja að ýmsu því sem hér hefur komið fram, ekki síst víkja nokkuð að þeirri furðulegu ræðu sem formaður Sjálfstfl. flutti hér, eins og t.d. þegar hann hélt því fram að mér virtist án þess að roðna, að með þeim aðgerðum, sem fælust í þessu frv., væri verið að færa niður kaupmátt launa um 8%. Hann endurtók það og sagði: Svo hrapar niður kaupmáttur launa samkv, þessu frv. um 8%. - Það er alveg furðulegt að formaður stærsta stjórnmálaflokksins í landinu skuli leyfa sér málflutning af þessu tagi. Það getur vel verið að Morgunblaðið geti leyft sér að mála þetta upp með stóru letri, En þó vita allir að niðurgreiðsla á vöruverði, sem átti sér stað í tíð fyrrv. ríkisstj., var alltaf metin sem eðlilegur hlutur og á valdi stjórnvalda að lækka verðlag með niðurgreiðslu, enda var til þess gripið þar og engum datt í hug að kalla neitt slíkt kauprán. En nú þegar gerðar eru ráðstafanir til þess að greiða niður vöruverð, þá heitir það kauprán á máli Morgunblaðsins og kjaraskerðing á máli formanns Sjálfstfl. Menn eru orðnir aðþrengdir í málflutningi, þegar þeir grípa til röksemda af þessu tagi. Það er enginn vafi á því, að þó að menn jafnvel slái um sig með slíkum furðuröksemdum eins og þeim, sem í rauninni ætti ekki að vera boðlegt neinum manni í þessum sal að grípa til, að segja á þennan einfalda hátt: Launaupphæðin öll í landinu er 300 milljarðar kr. og þegar bætt er við það launum bænda og sjómanna, þá er hér um upphæð að ræða upp á 340 mill jarða. 8% af þessu eru rúmir 27 milljarðar. Það er verið að taka af launafólkinu í landinu um 27 milljarða, og ef það fær ekki endurgreidda þessa 27 milljarða, þá er verið að hafa þetta af fólkinu. Samkv. þessu hafa niðurgreiðslurnar auðvitað - það sjá allir menn sem líta á þessar tölur - aldrei átt að ná yfir nema helminginn af því sem þær hafa átt að ná yfir á hverjum tíma, því að miðað við 340 milljarða er augljóst mál, að hvert prósentustig mundi þar vera yfir 3 milljarða, en ekki 1.7 milljarðar eins og nú er almennt í niðurgreiðslum. En eins og ég sagði hafa allir verið ásáttir um að niðurgreiðslan jafnaði í þessum efnum. Í þessum málflutningi flokksins er reiknað með brúttólaunatekjum allra í landinu, sem eiga eftir að fara í gegnum allt skattakerfið, bera bæði söluskatt og alla aðra skatta og er auðvitað tekið að hálfu leyti af fólki, það eigi ekkert að taka tillit til þess, menn eigi bara að fá þetta nettó upp borið með því að fá einhverjar bætur á móti, sem sjálfsagt kæmu þá ekki í gegnum skattana. Hér er um svo augljósa villu að ræða, að það er í sjálfu sér ekki boðlegt neinum manni að halda þessu fram. En þetta er röksemd af álíka mikilli skarpskyggni og sú röksemd að segja eins og hv. 4. þm. Reykv., Geir Hallgrímsson, sagði hér: Þjóðin sjálf borgar niður kaupgjaldsvísitöluna. Já, einmitt það. Það munar ekkert um það. Þjóðin sjálf borgar þetta niður. Ætli þjóðin borgi ekki alla skatta? Til hvers erum við að leggja þetta á þjóðina? Til hvers að vera að taka þetta af henni til þess að láta hana fá það aftur? Auðvitað er útúrsnúningur eins og þetta gersamlega út í hött. Hér er um það að ræða, að uppi er sú skoðun, að það séu til aðilar í landinu, ýmist í formi atvinnurekstrar eða hátekjufólks, sem getur verið réttlátt að láta taka þátt í að greiða til samfélagsins og nota það í ákveðnu skyni. En ætla að afgreiða það með því að segja: Þessir peningar eru teknir af þjóðinni. Til hvers er verið að taka þá af þjóðinni? - slíkar röksemdir fá ekki staðist á neinn hátt. Það er mikið talað um það í þessu sambandi, að þær ráðstafanir, sem hér er gripið til, muni ekki duga til þess að vinna bug á verðbólgu. Vissulega er mér ljóst að það þarf miklu meira til að koma til þess að hægt eigi að reynast að færa verðbólguna niður á það stig sem okkur er í rauninni nauðsynlegt. En ég hef sagt hér áður, að það verður ekki gert með neinu einu handtaki, það er reginmisskilningur, það mun enginn gera. Jafnvel þeir sem vilja skrúfa kaupið fast, munu reka sig á það, að það tekur langan tíma, þó að menn geri eitthvað slík t, og reyndar miklu lengri tíma en kaupið fæst til þess að vera kyrrt. Ég hef gert hér nokkurn útreikning og borið mig þar saman við Þjóðhagsstofnun, enda er dæmið í sjálfu sér afskaplega auðvelt til að gera sér grein fyrir því, hvaða hreyfingar eru í raun og veru á þeirri vísitölu sem menn eru hér að miða allt við. Eins og ég sagði, þá liggur alveg ljóst fyrir, enda gefið út opinberlega af Þjóðhagstofnun, að hraðinn á verðbólgunni áður en núv. stjórn tók við, þ.e.a.s. frá 1. ágúst 1977 til 1. ágúst 1978, var sú, að framfærsluvísitalan fór úr 766 stigum upp í 1162 stig, hækkaði um 51.7%. Um þetta verður ekki deilt. Vísitöluhreyfing á ársgrundvelli segir talsvert. Nú skulum við taka það, hvað er að gerast núna í næstu lotu. Hver var vísitalan 1. nóv. 1977? Það er sem sagt sú vísitala sem við miðum við nú. Þá var hún 840 stig. En sú vísitala, sem nú er búið að birta, ef við drögum frá henni þær aðgerðir sem felast í þessu frv., - mér er það ljóst að sumt af því verður formlega dregið frá henni, þ.e.a.s. niðurgreiðslustigin, en hin tvö stigin, sem eru skipti á skatti, verða ekki formlega sett inn í framfærsluvísitölu, en hafa sitt gildi, - ef þetta er dregið frá, þá yrði vísitalan á þennan hátt 1144 stig. En þá hefði líka vísitalan hreyfst frá 1. nóv. í fyrra til 1. nóv. núna um 36.2%. Ef menn gefa sér það, - en um það liggja fyrir spádómar, ég tek þá ekki mjög alvarlega, - ef menn gefa sér að vísitalan á næsta tímabili hreyfist um 6% fram að 1. mars á næsta ári, - það er nokkru meira en er verið að gera ráð fyrir í þessu frv. að menn þurfi að setja sér sem mark, - ef svo yrði, þá hefði vísitalan hreyfst frá 1. febr. 1978 til 1. febr. 1979 um 29.7%. Þarna er tekið tillit til þeirra ráðstafana, sem er verið að gera, að sumu leyti á óbeinan hátt og fara út fyrir hina formlegu framfærsluvísitölu. Ég er því ekki í nokkrum vafa um það, að við erum nú á réttri leið í þessum efnum, þó að aðgerðir okkar núna miðist fyrst og fremst við að mæta aðsteðjandi vanda, sem lá á borðinu 1. sept., og þeim sem hlaut að koma upp á borðið 1. des. Það er því furðuleg villa að mínum dómi að halda því fram, að hér sé um þýðingarlausar ráðstafanir að ræða í okkar efnahagsmálum. Hér er um mjög þýðingarmiklar ráðstafanir að ræða. En þessu þarf að fylgja á eftir með nýrri stefnu í fjárfestingarmálum, m.a. fara inn á þá braut sem við erum sammála um, Alþb.menn og Alþfl.-menn, að reyna t.d. að halda heildarfjárfestingunni við ca. 25% af þjóðarframleiðslu. En þá skiptir miklu máli í hvað fjárfestingin fer, og þá þarf að fylgja þessu einnig eftir með því að reyna að sjá um að það fjármagn, sem við höfum yfir að ráða, gangi til framleiðniaukningar í landinu, til þess að auka framleiðni í okkar atvinnulífi, og um það erum við líka sammála. Margar aðrar ráðstafanir, sem við höfum verið að greina frá í okkar samþykktum og Alþfl. í sínum, þurfa að sjálfsögðu einnig að koma þarna til. Ég skal nú ljúka máli mínu, en ég vil aðeins segja það, að ég tel að með þessu frv. sé brugðist við vandanum á þann hátt sem hægt var að bregðast við honum. Það er eins og hæstv. forsrh. sagði, það er auðvitað alltaf hægt að ræða um það, að menn hefðu átt að taka stærri skref. En ég efast um að það hafi verið nokkur aðstaða til þess, og ég sé ekki nokkra ástæðu til þess, að þeir, sem tóku þátt í að gera stjórnarsáttmálann á sínum tíma, þurfi að sýna á sér einhver uppgjafarmerki nú. Ég veit að sumum í því liði varð eitthvað bumbult strax í upphafi þegar samkomulagið var gert, en ég vona að þeir fari að hressast úr þessu og nú getum við haldið áfram á miklu greiðari götu en hingað til.



Herra forseti. Það vakti athygli mína þegar hv. 1. þm. Austurl., Lúðvík Jósepsson, formaður fjh.- og viðskn. Nd., mælti fyrir meirihlutaáliti n., sem er að vísu ekki nema 4 línur, hversu stuttan tíma hann þurfti til þess að mæla fyrir áliti nm. Hv. 1. þm. Austurl., sem maður veit ekki betur en sé sameiningarkraftur stuðningsmanna þessarar ríkisstj., taldi ekki nauðsynlegt að eyða meiri tíma í það að túlka viðhorf ríkisstj., og stuðningsmanna hennar í þessum málum, en eyddi sýnu lengri tíma í það - mér liggur við að segja að tyfta þá sem maður hélt að hann ætlaði að laða til samstarfs. En það er hans mál hvernig hann hagar sínum vinnubrögðum. Sumir hafa þetta lag, að berja til ásta, þó að það hafi ekki alltaf gefist mönnum vel. Ég mun nú í örstuttu máli gera grein fyrir áliti minni hl. fjh.- og viðskn. þessarar hv. d., sem ég að vísu stend einn að vegna fjarveru annars nm. Sjálfstfl. í nefndinni. Fjh.og viðskn. þessarar hv. d. hefur haldið einn fund um þetta mál. Hann var haldinn sameiginlega með fjh.- og viðskn. hv. Ed. Nm. urðu ekki sammála um afstöðu til frv., og stöndum við fulltrúar Sjálfstfl., sem vorum á þessum sameiginlega fundi, að því minnihlutaáliti sem er á þskj. 125. Eins og þar kemur fram, komu forsvarsmenn ýmissa samtaka til fundar við nm. Einnig komu til viðræðu við n. forsvarsmenn Þjóðhagsstofnunarinnar og fulltrúi frá fjmrn. Áður en lengra er haldið vil ég láta það koma hér skýrt fram, að frv., sem við ræðum nú, um tímabundnar ráðstafanir til viðnáms gegn verðbólgu, er að formi til afar nýstárlegt. Ég hygg að um það megi hafa þau orð, sem komu fram í máli forstöðumanns Þjóðhagsstofnunar á fundi n. í morgun, þar sem hann sagði að sumar greinar frv. væru raunar ekki lagalegs eðlis, heldur væri þar um yfirlýsingar að ræða, en ekki lagafyrirmæli. Ég ætla að um slíka lagasetningu séu ekki fordæmi, og er sá formgalli svo alvarlegur að mínum dómi, að ekki eru neinar líkur til að þær greinar frv., sem svo eru úr garði gerðar, komi til með að hafa gildi í sama mæli og vera ætti um lög frá Alþingi. Þetta frv. er ekki frambærilegt að þessu leyti og mjög torvelt að taka afstöðu til ákvæða sem í raun eru ekki lögbundin, eins og 2. og 3. gr. þess sanna ljóslega. Þær taka til vissra áforma ríkisstj., sem ekki er þó sammála um hvernig standa skuli að framkvæmd þeirra loforða sem tæpt er á í frvgr., og mátti glöggt heyra það í máli formanns fjh.- og viðskn. Nd. fyrr á þessum fundi. Og sá óþægilegi grunur læðist að mér, að ekki sé neinn vilji fyrir hendi hjá stjórnarflokkunum að fullnægja þeim áformum, sem 2. og 3. gr. fjalla um, þegar af þeirri ástæðu, að talsmenn frv. í fjh.- og viðskn. töldu algerlega óþarft að ætla kauplagsnefnd að meta það, hvort þeim áformum væri náð sem felast í 2. og 3. gr., töldu raunar að mjög væri torvelt og nærri ógerlegt að meta það til nokkurrar hlítar, hvort þeirri viðmiðun væri náð sem þarna er gert ráð fyrir að koma á. Ég held satt að segja að lagasetning sem er af þessu tagi, sem er svona reikul og óljós, sé stórlega varasöm, og það tel ég fullvíst, að hinn almenni borgari fái aldrei þá launabót, sem í fljótu bragði lítur út fyrir að 2. og 3. gr. frv. eigi að tryggja honum. Þetta er makalaust frv., eins og ég hef áður sagt, - frv. sem þyrfti að draga til baka og semja upp og setja í venjulegt form lagafrv. til þess fyrst og fremst að alþm. geti tekið með raunhæfu móti afstöðu til þess, og til þess, sem er kannske ekki síður mikilvægt, að almenningur fái skilið hvert stjórnvöld stefna með þessari lagasetningu og hvers konar kjara almenningur eigi að njóta á næstu mánuðum. Jafnvel í venjulegum greinum frv., eins og 4. gr., verður þess vart, að þeir, sem hugsa sér að styðja þetta frv., eru alls ekki sammála um hvernig beri að skilja ákvæði þeirrar greinar. Það kom greinilega fram á fundi n. í dag í máli stuðningsmanna stjórnarinnar. 4. gr. hefst með þessum orðum: „Á tímabilinu 1. des. 1978 til 28. febr. 1979 skal greiða verðbætur á laun samkv. verðbótavísitölu 151 stig, sbr. þó ákvæði 2. gr. laga nr. 96/1978, um kjaramál.“ Fulltrúum stjórnarsinna í n. kom alls ekki saman um hvernig bæri að skilja þessa grein. Sumir töldu að það væri heimilt að semja um hærri eða lægri greiðslur til launþega heldur en 151 verðbótavísitölustig. Aðrir töldu að það kæmi ekki til greina að heimild stæði til slíks, töldu að það væri bannað að greiða hærri laun frá 1. des. til 28. febr. en 151 stig. Mér finnst að hér sé um mjög mikilvægt atriði að ræða, og þess vegna sé ég ástæðu til þess að beina þeirri fsp. til hæstv. forsrh., og ég vænti þess, að hann sjái sér fært að svara þeirri fsp. við þessa umr.: Hvernig ber að skilja ákvæði fyrri mgr. 4. gr. frv. sem ég hafði hér yfir áðan? Er heimilt að greiða hærri laun heldur en þessi frvgr. gerir ráð fyrir? Ég veit að það eru fleiri en nm. í fjh.- og viðskn. sem eru í vafa um þetta og því mjög mikilvægt að fá úr því skorið, hver er skilningur stjórnvalda í þessu efni, hvernig eigi að túlka þetta ákvæði. Mér er t.d. kunnugt um að Reykjavíkurborg hefur gert um það samþykkt að greiða laun eftir þeim samningum sem gerðir voru 1977. Ef ekki má greiða hærri verðbætur en eftir vísitölu 151, þá virðist þetta vera óheimilt, og mér er kunnugt um að þetta hefur komið til umr, í borgarstjórn Reykjavíkur. Mér skilst að meiri hl. borgarstjórnar telji að honum sé óheimilt að fara lengra en þessi lagagrein tekur til. Ég vænti þess því, að hæstv. forsrh. sjái sér fært að túlka þessa grein fyrir dm. og greina frá því, hvernig beri að skilja þessa grein að mati þeirra manna, sem staðið hafa að því að semja þetta frv. Það er alveg makalaust, að þrátt fyrir það að þessi grein er samin með venjulegum og viðteknum hætti lagafrv., þá skuli hún þó þurfa að vera svo óljós að það geti valdið ágreiningi, hvernig eigi að fara eftir henni. Og hvað þá um hinar greinarnar í frv., sem hafa á sér allt annað snið og geyma ekki nein ákveðin lagafyrirmæli? Þegar svo er ástatt eins og ég hef nú lýst um frv., þá tel ég að þeim, sem um það vill ræða, sé nokkur vorkunn, þó að hann eigi erfitt með að rekja greinarnar og túlka eftir þeim þá hugsun, sem á bak við er, og þau áhrif, sem lögin, ef frv, verður samþykkt, hafa í þá átt sem þeim er ætlað að hafa. Ég mun því frekar reyna að ræða þetta frv. út frá aths., sem með frv. eru, eftir því sem möguleiki er á, og hafa þá til hliðsjónar þau svör, sem gestir fjh.-og viðskn. á fundinum í dag létu nm. í té við þeim spurningum sem við bárum fram. Ég vil þá fyrst koma að því, að aths. með frv. hefjast á því, að þar er sagt, með leyfi hæstv. forseta: „Aðgerðir þær, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, miða fyrst og fremst að lausn þess efnahagsvanda, sem fyrirsjáanlegur er 1. des. n.k. Þó ber að líta á þetta frv. sem lið í þeirri viðleitni ríkisstj. að ná fram varanlegum breytingum í efnahagsmálum, sem komi til framkvæmda þegar á árinu 1979. Að þessu er unnið í samráði við aðila vinnumarkaðarins, enda er árangur óhjákvæmilega mjög undir því kominn, að gagnkvæmur skilningur ríki á milli stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins um nauðsyn slíkra aðgerða.“ Ég ætla að menn séu sammála um það, að hér sé komið að veigamiklu atriði og það hafi sýnt sig að mikilvægt er að geta náð þeim árangri með samkomulagi við aðila vinnumarkaðarins. Vegna þessara ummæla í aths. með frv. leituðu nm. eftir því að fá úr því skorið hjá aðilum vinnumarkaðarins, sem komu til fundar við n., með hverjum hætti hefði verið leitað eftir samstarfi við samtök þeirra. Forseti Alþýðusambands Íslands sagði, að þeir frá Alþýðusambandinu hefðu mætt á þremur reglulegum fundum með fulltrúum ríkisstj. til að ræða þessi mál. Þrátt fyrir það sagði forseti ASÍ, að þeir hjá Alþýðusambandinu teldu að sú tilraun, sem felst í frv. sem hér er til umr., væri misheppnuð ef þyrfti að koma til þeirra í Alþýðusambandinu 1. mars með sams konar beiðni og komið var með til þeirra 1. sept. og nú 1. des. Þó að þeir hafi verið á þremur reglulegum fundum með fulltrúum ríkisvaldsins, þá virðist þó ekki hafa verið komist að nánara samkomulagi en svo, að forseti ASÍ virðist draga mjög í efa árangur af þeirri tilraun sem er gerð með þessu frv. Formaður Vinnuveitendasambands Íslands lét þess getið, að samráðs hefði verið leitað við Vinnuveitendasambandið með þeim hætti, að þeir voru boðaðir á fyrsta samráðsfund með fulltrúum ríkisstj., sá fundur hefði verið haldinn fyrir rúmlega einum mánuði, en síðan hefðu ekki borist tilmæli um að þeir kæmu til fundar hjá fulltrúum ríkisstj., svo að ekki hefur verið mikið um samráð að ræða á milli þessara aðila. Formaður BSRB upplýsti, að samstarf við þau samtök hefði verið með þeim hætti, að hann hefði mætt á tveimur fundum með fulltrúum ríkisstj. Hins vegar tók hann það fram, að samtök hans teldu ekki rétt að farið þegar gerðir samningar eru skertir með löggjöf. Fulltrúi frá Verslunarráði Íslands upplýsti, að ekki hefði verið leitað samráðs við þau samtök. Þessi fyrsti liður í aths. með frv. hefur því sannarlega vérið sniðgenginn verulega og er sannarlega illa farið að svo hefur verið að málum staðið. Þá vil ég koma að því, að það er öllum vitanlegt sem fengist hafa við starf á Alþ., að sú hefur verið föst venja þegar ríkisstj. leggur fram á Alþ. lagafrv. sem koma til með að hafa veruleg áhrif á útgjöld ríkissjóðs, að þá hafa verið látnar fylgja þeim upplýsingar um það, hversu stór sá fjárhagsvandi er sem af þeim leiðir fyrir ríkissjóð. Engar slíkar upplýsingar fylgja þessu frv. Þó held ég að engum blandist hugur um að hér er stefnt að mjög miklum greiðslum úr ríkissjóði, eins og komið hefur fram í þeim umr. sem orðið hafa um þetta frv., og um leið er gert ráð fyrir því í aths. með frv., að vegna þeirra aðgerða, sem þessu frv. er gert að koma fram, verði ekki hjá því komist að gera ráðstafanir til tekjuöflunar. Ég gat þess áðan, að til okkar í n. hefði komið fulltrúi frá fjmrn. og hann var spurður að því um hve miklar fjárhæðir væri að ræða í sambandi við þetta frv. Hann svaraði því til, að það hefði ekki verið gert upp enn og hann gæti ekki svarað því. Hann var spurður að því, hvort ekki hefðu verið gerðar einhverjar áætlanir um það, með hverjum hætti yrðu lagðir á þeir skattar sem tæpt er á að leggja á í aths. með lagafrv. Gert er ráð fyrir því þar, að lagður verði á eða athugað að leggja á hátekjuskatt, veltuskatt af ýmiss konar rekstri, fjárfestingarskatt og eignarskatt. Ekkert af þessu hefur verið athugað eða ákveðið að hverju verði fyrst beint athyglinni, hvers konar skattlagningu, og hann var spurður að því t.d., hvort það mundi vera ætlunin í sambandi við fjárfestingarskatt, að hann yrði innheimtur í einhvers konar leyfisgjaldi eða lagður á eftir að ráðist hefði verið í framkvæmd. Engar upplýsingar lágu fyrir um þetta, en hann sagðist ekki telja líklegt, að um leyfisgjald yrði að ræða. Nær ákvörðuninni var ekki hægt að komast og nánari vitneskju var ekki að hafa um það, um hversu stórar fjárhæðir væri hér verið að fjalla og hvernig ætti að firra ríkissjóð halla á árinu 1979, því að ég hygg, að það verði reynt að standa við það áform hæstv, fjmrh., sem hann lagði mikla áherslu á við fjárlagaumr., að það skyldi verða rekstrarafgangur hjá ríkissjóði á árinu 1979, og mér þykir ekki líklegt, að það verði horfið frá því, nema svo sé að hæstv. fjmrh. sé horfinn frá sínu starfi, sem ég vænti nú að ekki sé. En það er fleira en frvgr. sjálfar sem má fullyrða að sé óljóst í þessu frv. sem við fjöllum hér um. Meira að segja aths. eru að sumu leyti þannig, að það getur riðið á æðimiklu hvern skilning er hægt að leggja í orðin sem þar standa. Ég vil í því sambandi minna á 3. lið í aths. með lagafrv., sem er þannig, með leyfi hæstv, forseta: „Vísitöluviðmiðun launa verði breytt fyrir 1. mars 1979 að höfðu samráði við fjölmennustu heildarsamtök launafólks.“ Um þennan lið sagði hagfræðingur ASÍ, sem mætti á nefndarfundinum, að hann teldi þetta orðalag mjög klaufalegt, ég held að ég hafi náð alveg orðrétt því sem hann sagði, og að 3. liður, sem ég nú kynnti upphafið að, væri mjög óljós. Hann segir: „Við treystum því að vísitöluviðmiðuninni verði ekki breytt nema við samþykkjum. Við skiljum orðalagið „að höfðu samráði“ þannig að því verði ekki breytt nema við samþykkjum.“ Þessu hygg ég að ég hafi náð orðrétt upp frá hans hendi, og ég hygg að það hefði verið hollara fyrir alla aðila að orða þetta á þann veg, að það gæti ekki valdið misskilningi. Herra forseti. Ég veit ekki hvort er ástæða til fyrir mig að rekja frv. öllu frekar en ég hef þegar gert. Ég tel þó rétt að benda á það, að í raun og veru virðist 1. gr. frv. vera óþörf, því að ríkisstj. hefur á hverjum tíma haft heimild til að auka niðurgreiðslur án þess að setja um það sérstök lög. Það er því mitt mat og stutt þeim rökum, sem ég hef rakið hér að framan, að 1. gr. sé þarflaus. Ég tel, að 2. og 3. gr. eigi ekki heima í lögum. Um 4. gr. er það að segja, eins og ég hef rakið hér, að stjórnarflokkarnir koma sér ekki saman um skilning á henni. Upplýsingar hafa ekki fengist um það, með hverjum hætti verði aflað tekna til þeirra hluta sem hér þarf að standa straum af. Í 5. gr. frv. er ákvæði um hækkun bóta almannatrygginganna, en þær eru ekki í samræmi við verðbólguaukninguna, því að þeir aðilar, sem þar er rætt um, munu ekki nema að mjög takmörkuðu leyti njóta þeirra félagslegu umbóta sem látið er í veðri vaka að verði gerðar. Þrátt fyrir allt þetta virðast stuðningsflokkar ríkisstj. ætla sér að knýja málið fram óbreytt. Niðurstaða mín um þetta frv. er þessi: Kjarni frv, er sá, að ekki verði greidd laun samkv. kaupgjaldsvísitölu, heldur skuli hún skert um 8%. Verðbótavísitalan þannig skert er lögbundin með þessu frv., og ætla ég að mönnum þyki það ekki vera í samræmi við kosningaloforðin frá í vor um „samningana í gildi.“ Meðal þeirra frambjóðenda frá því í vor, sem nú styðja þetta skerðingarfrv., sem ég vil svo kalla, eru einmitt þeir sem hæst gólu um kjararán á s.l. vori. Ég vil nú ráða þeim til að koma fram fyrir þjóðina og viðurkenna það hreinskilnislega, að þeir hafi ekki áttað sig á því, hversu bregðast hefði þurft við vanda efnahagsmálanna, og þeim hafi í þeim efnum skjátlast hrapalega, eins og þetta frv. sýnir best. Þannig væri sæmilega heiðarlega að málunum staðið. Nú hafa stjórnarflokkarnir viðurkennt með þessu frv., að svo miklu leyti sem um lagafrv. er að ræða, að til þess að vinna gegn verðbólgu og til þess að tryggja atvinnuöryggi verði ekki komist hjá nokkurri kjaraskerðingu. Þetta er viðurkennt með þessu frv. Aðeins er rétt að gera sér grein fyrir því, að nú verður sú skerðing meiri og langærri en verið hefði ef ráðstafanir fyrrv. ríkisstj. frá febr. í ár hefðu fengið að njóta sín. Nú er þannig staðið að efnahagsaðgerðunum, að ekki verður séð með neinu öryggi hversu stórfellt kjararán menn mega nú vænta að yfir skefli, svo að orð núv. stjórnarsinna frá í vor séu líka notuð, þar sem þeir kölluðu þetta kjararán þá. Ég hygg að það megi fullyrða, að við sjálfstæðismenn teljum að þetta frv. sé svo gallað, sé svo óljóst, að ekki verði tekin afstaða til margra efnisþátta þess að svo komnu. Þrátt fyrir beiðni okkar um ákveðnar upplýsingar um fyrirkomulag á lækkun skatta, um ýmsar félagslegar umbætur, um mat þessara þátta til kjarabóta, svo og um nýja skattheimtu, hversu þeir skattar verði miklir og í hverju þeir séu fólgnir og fleira þvílíkt, þá hafa ekki fengist svör við þessum afgerandi þáttum efnahagsaðgerðanna. Fyrir því vil ég lýsa andstöðu við þessa málsmeðferð og þetta lagafrv., ef það má kalla svo. Þess vegna tel ég að slík lagasetning geti ekki skilað árangri í baráttunni við verðbólguna. Við sjálfstæðismenn stöndum ekki að slíkri lagagerð. Við berum ekki ábyrgð á þeirri töf sem orðin er á því að rétta við efnahagslíf þjóðarinnar og fjármálavanda ríkissjóðs eins og hann er nú orðinn.



Herra forseti. Við 1. umr. þessa máls var beint til mín nokkrum spurningum, sem ég vil nú reyna að svara. Í fyrsta lagi spurði hv. 4. þm. Reykv. að því, hvort ekki væri ætlunin að útbýtt yrði til þm. skýrslu vísitölunefndar. Ég hygg að þessari skýrslu hafi þegar verið útbýtt til þm. og þeir hafi fengið að sjá hana. Ég vil í því sambandi vekja athygli á að þarna er ekki um tillögur að tefla, heldur er það skýrsla formanns vísitölunefndar til mín um störf n. Þess vegna er það ranghermi, sem ég hlustaði á í útvarpi í kvöld, að þar var æ ofan í æ talað um tillögur vísitölunefndar. Það er sjálfsagt að hafa það sem sannara reynist í þessu efni og ég vil undirstrika það, að hér er ekki um tillögur að tefla. Þá talaði hv. 4. þm. Reykv. einnig um 1. gr. frv. og spurði nokkuð um hana og komst reyndar að sömu niðurstöðu og hv. síðasti ræðumaður, frsm. minni hl., að 1. gr. frv. væri óþörf vegna þess að ríkisstj. hefði heimild til niðurgreiðslna og að auka niðurgreiðslur. Mikið rétt, ríkisstj. getur aukið niðurgreiðslur. En þessi lagagrein er nauðsynleg til þess og vegna þess að ef á að taka tillit til þeirra niðurgreiðslna við verðbótavísitölu 1. des., þá verður að koma lagaheimild til. Það er höfuðatriði, sem er í þessari grein, þ.e. 2. mgr., sem felur kauplagsnefnd að ganga frá þeim málum, meta niðurgreiðslurnar, og sjá til þess að þær jafngildi 3% og birta sínar niðurstöður og gera opinberlega grein fyrir því. Þetta var nauðsynlegt að binda í lögum. Og ákvæðið að öðru leyti miðar að því að reyna að girða fyrir, svo sem kostur er, að nokkur tortryggni komist að í þessu sambandi vegna þess að ég hygg að allir menn, sem til þekkja, viðurkenni að kauplagsnefnd og sérstaklega hagstofustjóra sé treystandi, svo vel treystandi sem nokkrum íslenskum embættismanni, til þess að ganga frá þessum málum þannig að það verði ekki tortryggt, að þar ríki nákvæmni í útreikningum öllum. Þess vegna er þetta ákvæði sett og nauðsynlegt. Hv. 4. þm. Reykv, spurði - og reyndar komu sömu spurningarnar fram hjá hv. frsm. minni hl. - hvort meiningin væri að setja hátekjuskatt, við hvað ætti að miða hann o.s.frv, nánar um þessa skatta. Þar er sannleikurinn sá, að það er ekki búið að taka ákvörðun um þessa tekjuöflun. Það er sérstök skattalaganefnd starfandi að þeim efnum, en bent er í grg. á nokkur skattform og skatta sem verði tekin alveg sérstaklega til skoðunar í sambandi við tekjuöflunina. Það eitt stendur fast, sem sett er að marki í fjárlagafrv., að þannig verði gengið frá fjármálum ríkisins í fjárlagafrv., eftir því sem dauðlegir menn geta séð fyrir, að það verði jöfnuður þar á, sá jöfnuður sem gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. Þess vegna er ekki á þessu stigi hægt að svara þessu skilmerkilega, af því að eftir er að skoða þetta, og það er sjálfsagt að játa. Það er fundið að því, að það fylgi ekki með þessu frv. áætlun um hvað þetta muni kosta ríkissjóð, slíkt sé venjulegt um stjfrv. Aðrir menn eru minnugri en ég. Það má vera, að oft hafi slíkt fylgt stjfrv., en misbrestur hygg ég að sé á því að æðimörg dæmi hygg ég að hægt sé að benda á, bæði frá nýrri og eldri tíð, um það, að ítarlegar kostnaðaráætlanir hafi ekki fylgt stjfrv., hvað þá þmfrv., og hefur mönnum þó ekki orðið mörgum hverjum óglatt af því að renna þeim niður. Sjálfsagt skal ég viðurkenna að það er galli að geta ekki alltaf staðið þannig að málum að láta fylgja skilmerkilega grg. um þessi efni með útgjaldafrv. Og mér dettur ekki í hug að halda þeim vörnum uppi fyrir þetta frv., að það sé enga galla hægt á því að finna. En það er hægt að finna skýringar á því, hvers vegna þetta er ekki hægt að segja með ákveðnari hætti á þessu stigi. Hv. þm. Matthías Bjarnason, sem er reyndar ekki hér í kvöld, en naut þess að vera hér í gærkvöld, einkum á meðan hann var að tala og eftir það, af því að hann var svo ánægður með það, hvernig honum tókst að ræða málið, spurði að því, hvort niðurgreiðslur á einstaka vöruflokka væri búið að ákveða. Þessu er því til að svara, að það er ekki búið að ganga frá því endanlega, en það er búið að gera áætlun um það og Hagstofan og kauplagsnefnd hafa verið að undirbúa það efni og vinna að því. En að sjálfsögðu verður ekki hægt að ganga endanlega frá því fyrr en þetta frv. hefur verið afgreitt. Þá verða að koma til aðilar, sem vinna að þessum málum, tiltekin rn., og segja um það sitt orð, á hvaða vörur niðurgreiðslan komi. En það má þó segja, að það verði á landbúnaðarvörur sem niðurgreiðslan verður aukin. Þá spurði hann að því, hvort ætlunin væri að breyta reglum um innflutning skipa. Þessu er hægt að svara stutt og laggott: Nei, það er ekki ætlunin, það hefur einmitt verið samþykkt á ríkisstjórnarfundi fyrir ekki alllöngu, að áfram skuli gilda sömu reglur um innflutning skipa og lán til skipakaupa og áður giltu. En eins og allir hv. þm. vita, er engin regla án undantekninga, og þrátt fyrir þessar ströngu reglur - og það ætti fyrrv. sjútvrh. að vera sérstaklega hugstætt, - hefur stundum orðið að gera undantekningar frá þessum reglum og það hefur reyndar verið gert nú nýlega. Það geta verið slíkar ástæður fyrir hendi, atvinnuleysi á einum stað, ef skip ferst eða því um líkt, og það er nú heimild reyndar til undantekningar frá þessum reglum, ef það sé óhjákvæmilegt að víkja frá þeim. En svarið er að sömu reglur gilda áfram. Þá spurði hv. frsm. minni hl. að því, hvernig ætti að skilja sérstaklega 4. gr. Hann gerði reyndar nokkuð veður út af því og það var gert hér í gær, að þetta frv. væri ekki í því formi sem venjulegt væri. Náttúrlega eru það engin rök út af fyrir sig, því að alltaf er gott að eitthvað breytist, og ekki þarf endilega lagafrv. fremur en annað að vera alltaf í sama sniðinu og verið hefur áður. Það er alltaf eitthvað að gerast nýtt undir sólinni. Það er t.d. ákaflega óvenjulegt, sumir segja að það sé algert einsdæmi, að forseti í þingi afsali sér sínum stóli eða réttara sagt óski eftir því að deild leysi hann frá störfum. Hvað er við þessu að segja? Ekki nokkurn skapaðan hlut, þó að þetta sé óvenjulegt. Þess vegna er ekki heldur neitt við því að segja þó að frv. sé að einhverju leyti óvenjulegt í sniðum. Það er sagt, að 1. gr. sé óþörf. Það hef ég þegar afsannað.  Það er sagt, að 2. og 3. gr. séu eiginlega ekki lagagr. og það séu engin fordæmi fyrir slík u í íslenskum lögum. Ég held að þeir hv. þm., sem fullyrða slíkt, ættu að fletta lagasafninu og athuga hvort þeir fyndu ekki einhver ákvæði í lögum sem geta verið áþekk þessu. Það er rétt, að þetta eru frekar óvenjuleg lagaákvæði. Það eru ákvæði sem eru kölluð „loforðsparagraf“ eða „loforðsgreinar“ og eru þekktar, og þær er m.a. að finna í okkar merkustu löggjöf, okkar hátíðlegasta plaggi, sjálfri stjórnarskránni. Þar eru slíkar greinar, þannig að þetta byggist á nokkrum misskilningi, það sem sagt er um 2. og 3. gr. Hitt er rétt, að höfuðgreinin í þessu frv. er auðvitað 4. gr., þar sem því er slegið föstu eftir hvaða verðbótavísitölu eigi að greiða laun á tilteknu tímabili. Hv. þm. spurði hvernig ætti að skilja þessa grein. Hana á að skilja þannig, að það er engum skylt að greiða hærri verðbætur á þessu tímabili en segir í þessari grein. Tilvitnunin til 2. gr, í kjaralögunum á að sjálfsögðu við það, að þakið á að gilda áfram. Hins vegar er það einnig svo og í samræmi við tilvitnunina í l. kafla kjaralaganna, að mönnum er heimilt að semja um það hér eftir að greiða hærri vísitölu, alveg eins og þeim er heimilt að semja um það að greiða hærri grunnlaun. Það stendur í 3. gr. laga um kjaramál. Ég þekki ekki satt að segja neitt dæmi um það í löggjöf, nema í nýlega settum lögum í Noregi, að það sé lögð refsing við því að taka á móti hærri launum en kveðið er á um í lögum. En það er gert þar í lögum, svo ströng eru þau. Okkar lagaákvæði um þessi efni hafa mér vitanlega aldrei verið skilin á þvílíka lund, að launagreiðanda væri ekki heimilt að greiða hærri laun, ef hann gæti, og það væri eitthvað athugavert fyrir launamóttakanda að taka á móti hærri launum, ef hann gæti fengið þau. - Þannig á sem sagt að skilja þessa grein, að það er engum skylt að greiða hærri vísitölu á þessu tímabili en segir í þessari 4. gr. En það er ekkert bann við því, að á þessu tímabili sé samið um hærri vísitölugreiðslur né heldur um hærri laun. Ég held að orðalagið á 3. tölul. í grg., sem auðvitað er ekki lög frekar en annað það sem stendur í grg., sé svo alþekkt í íslenskum lögum að það verði varla misskilið, þar sem segir að vísitöluviðmiðun launa verði breytt fyrir 1. mars 1979 að höfðu samráði við fjölmennustu heildarsamtökin. Hitt skal ég fúslega viðurkenna, að þetta getur verið klaufalegt orðalag: að tala nm fjölmennustu launasamtökin. Það er óákveðið og hefði verið æskilegra að þetta hefði verið almennara, átt er við: að höfðu samráði við launasamtök eftir því sem við verður komið. Ég held að ég hafi nú svarað þeim spurningum, sem beint var til mín, og ætti kannske ekki að orðlengja þetta mikið, af því að aðaláhugi minn er að fá mál þetta afgreitt. Ég verð þó að bæta aðeins örfáum orðum við. Ég varð fyrir dálitlum vonbrigðum með nál. minni hl., þ.e.a.s. niðurstöðuna í því. Ég tók svo eftir, að hv. 4. þm. Reykv. hefði sagt að sjálfstæðismenn mundu verða sjálfum sér samkvæmir í stjórnarandstöðu og í ríkisstj. En nú er niðurstaðan sú, að mér skilst, að vera á móti 1. gr. Það er ekki alveg glöggt, hvort þeir ætla að greiða atkv. á móti frv. í heild eða ekki, en þó mátti helst draga þá ályktun af ræðu hv. frsm., að mér fannst. Hafi ég misskilið það, þá er það gott og þá leiðréttist það. Mér finnst ekki alveg fullkomið samræmi hjá sjálfstæðismönnum við það sem þeir gerðu og ég tók þátt í að gera með þeim í fyrrv. ríkisstj., ef þeir ætla svo að vera á móti þeim ráðstöfunum sem hér er um að tefla. Vissulega var vandinn stór í febr. s.l. En hitt held ég að engum blandist hugur um, að sá bráði vandi, sem blasir við nú 1. des., er stærri. Ég held að það verði ekki deilt um það, að við blasir mjög bráður vandi 1. des. n.k. Það blasir við að óbreyttum lögum að 14.13% fara út í kaupgjald -eða ef það hefði verið gert, sem ég tel sjálfsagt og enginn ágreiningur hefur verið um á milli stjórnarflokkanna út af fyrir sig, að standa við fyrirheit stjórnarsáttmála og auka niðurgreiðslur um 2.5%, þá hefðu samt komið út í kaupgjaldið 11.6%. Hvaða afleiðingar hefði slíkt haft? Það þarf ekki að rekja það með mörgum orðum fyrir hv. þm. Það hefði leitt til rekstrarstöðvunar, a.m.k. ef marka má orð atvinnurekenda sem segjast ekki geta greitt nokkurn skapaðan hlut meira en þeir gera nú. Það hefði þýtt rekstrarstöðvun, það hefði þýtt atvinnuleysi, það hefði innan tíðar þýtt gengisfellingu, og allir vita um þá fylgikvilla sem þeirri leið eru samfara. Ríkisstj. var því vissulega vandi á höndum. Átti hún að horfa aðgerðalaus á að þetta færi út á kaupgjald og verðlag þó að hún beitti því fyrirheiti, sem hún hafði gefið, að greiða niður 2.5%? Eða átti hún að gera tilraun til þess að afstýra eða draga úr þessum bráða voða? Ég tel að það hafi verið skylda ríkisstj. að beita sér fyrir því að gera ráðstafanir sem drægju úr þessum voða. En jafnframt varð hún að gæta þess að ganga ekki svo langt, að það væri fyrir fram vitað að slíkar ráðstafanir yrðu ekki þolaðar af þeim sem í hlut eiga. Þarna varð hún að finna hinn gullna meðalveg sem er vandfundinn. Og hún varð auk þess að finna þá leið sem allir þrír stjórnarflokkarnir gætu sameinast um. Þetta er ekki létt verk, og auðvitað getur enginn sagt um það á þessari stundu, hvort þetta hafi tekist, að því leyti til að það liggur að sjálfsögðu ekki fyrir neitt fyrirheit um það frá hlutaðeigandi stéttum, að þær muni samþykkja þetta. Við trúum því, við treystum því, af því að við teljum að við hófum ekki farið lengra í þessu en brýnasta nauðsyn krafði, og við höfum reynt að koma með þær ráðstafanir og aðgerðir á móti sem þær meta. Menn segja: Þetta er of lítið. Það hefði þurft að gera meira. - En þrátt fyrir það - og látum það liggja á milli hluta - held ég að ekki verði deilt um það, að vandinn verður þó minni fyrir atvinnuvegina, fyrir þá sem á þessu tímabili þurfa að glíma við það að reyna að leysa verðbólguvandann með varanlegum úrræðum, varanlegri en þetta er. Þetta er bráðabirgðaráðstöfun, það er engin fjöður dregin yfir það, fyrst og fremst bráðabirgðaráðstöfun. Vandinn verður auðleystari fyrir vikið, og er ekki nokkuð gefandi fyrir það að geta afstýrt því, að vandinn velti upp á sig á þessu tímabili og stækki svo í höndunum á okkur að kúlan springi? Það getur enginn sagt um framtíðina, og ég er ekki sá spámaður að ég geti sagt fyrir um það, hvernig þessar ráðstafanir kunni að gefast. En þær eru gerðar í góðri meiningu og til þess að reyna að ráða fram úr þeim mikla vanda sem ógnar allri íslensku þjóðinni, og ég tel að það hefði verið stórkostlega ámælisvert af ríkisstj. að hafast ekkert að þegar svona stóð á. Henni bar skylda til þess að eiga frumkvæði um aðgerðir í þessu efni og leggja þær fyrir Alþ. En það er Alþ. sem hefur síðasta orðið, og það er Alþ. sem ber ábyrgðina á þeim mótatkv. sem falla gegn þessum ráðstöfunum. Þeir, sem greiða mótatkv. gegn þessum ráðstöfunum, eru þar með að segja að rúmlega 14% eða 11.5% hafi átt að fara út í kaupgjald og verðlag nú. Ég öfunda þá ekki af því hlutskipti. Ég öfunda þá ekki af þeirri ábyrgð. Það er gott ef þeir rísa undir henni. Það er vissulega svo, og ég hef ekki dregið dul á það í viðtölum mínum við forvígismenn stéttasamtakanna, að það er ekki hægt að gera sumar af þeim félagslegu umbótum, sem þarna er talað um, eins og hendi sé veifað. Það hlýtur að taka nokkurn tíma að koma þeim sumum í kring, og það eru ekki neinar gyllingar og engar blekkingar hafðar í frammi af minni hálfu í því sambandi. Ég hef líka undirstrikað það við þá, að það er vitaskuld ógerningur og það getur enginn látið sér detta það í hug, að hægt sé að mæla það upp á krónu eða eyri eða tug króna að þetta sé nákvæmlega svona, að þetta falli saman. Þetta vil ég líka undirstrika. Ég hef líka undirstrikað það, t.d. í viðræðum við Bandalag háskólamanna, að það er náttúrlega ekki stefnt að því með þessum ráðstöfunum, að þær komi öllum jafnt til góða. Það geta ekki allir notið jafns. Þetta hlýtur mönnum að vera ljóst. En það er einkennilegur hugsunarháttur hjá þeim, sem forsjónin hefur skákað á þann veg í þjóðfélaginu, að þeir hafa betri aðstöðu en aðrir, ef þeir vilja ekki leggja fram að tiltölu við sína getu í baráttu við verðbólguna. Ég held að það ætti öllum að vera ljúft og kært að taka á sig byrðar að tiltölu, færa fórnir að tiltölu, ef menn vilja tala um það í þessu sambandi. Menn láta gjarnan stór orð falla í svona umr., og það er ekki vert að taka það of hátíðlega. Menn hafa sagt, að þetta væri bitlaust vopn og rangsleitið í baráttunni við verðbólguna. Menn hafa sagt, að þetta frv. væri svikamylla. Ég nota nú lítið orðið siðleysi, en ég veit ekki hvað ég á að kalla siðleysi ef það er ekki siðleysi að viðhafa þessi orð um frv. og ætla svo kannske að gjalda því jáatkv. eða sitja hjá. Það er lítill hugur í þeim mönnum sem ekki vilja berjast með atkv. sínu gegn svikamyllu og því vopni sem þeir telja bitlaust og rangsleitið. Það gerir litla stoð að segja af sér forsetatign í deild. Það var einu sinni gagnmerkur maður og heiðarlegur hér á Alþ. sem hét Vilmundur Jónsson, landlæknir. Hann kunni að mótmæla. Hann taldi kosningafrestunina 1941 brot á stjórnarskránni. Hann mótmælti með þeim eina heiðarlega og marktæka hætti, sem hægt er að gera á örlagastund. Hann sagði af sér þingmennsku. Það er fordæmi sem getur verið til eftirbreytni fyrir menn í framtíðinni. Hv. þm. Vilmundur Gylfason viðhafði nokkuð stór orð í ræðu sinni. En það varðar alltaf mestu, að niðurstaðan sé réttileg fundin, og það sem mestu skiptir var það, að hann komst að réttri niðurstöðu. Að vísu voru forsendurnar kannske dálítið skrýtnar, en það skiptir ekki máli. Sögð er sú þjóðsaga um einn gagnmerkasta dómara í sögu Bandaríkjanna og þann sem hefur haft einna mest áhrif á stjórnskipun þeirra, að hann hafi sagt við annan dómara í hæstarétti: „Þetta á að vera niðurstaðan, þú sérð um forsendurnar.“ Og það var kannske ástæða til að ætla, að niðurstaðan hefði verið aðfengin, en forsendurnar hefðu verið frá eigin brjósti. En hvað um það, aðalatriðið er að sjá rétt og komast að réttri niðurstöðu, þó að forsendurnar geti verið eitthvað skrýtnar. Og ég met það mikils við þennan hv. þm., að hann hefur hugrekki til þess að vera með þessu máli. Það er nefnilega svo með hugrekki og hugrekki og kjark og kjark. Það kannast náttúrlega allir hv. þm. við hina ágætu smásögu Þóris Bergssonar: „Stökkið“, þegar þurfti að sækja lækni og mönnum á heimilinu varð tíðrætt um að hann mundi líklega ekki koma í þessu óveðri. Jón sýslumannssonur fór að segja sögu af því, að hann efaðist um hugrekki læknisins, hann hefði einu sinni guggnað þegar þeir voru að leik voru að mana hvor annan að stökkva yfir gjá. Og Brandi vinnumanni, sem hlustaði á, fannst að það væri lítill dugur í þessum lækni og sagði: „Ég held að ég hefði nú stokkið.“ Svo kemur, eins og menn vita, læknirinn inn úr hríðarkófinu, en þarf á fylgdarmanni að halda það sem eftir er leiðarinnar, og þá varð það fyrir húsbóndanum að benda á Brand vinnumann, en þá ók Brandur sér í herðum og taldi ófært veður og vildi ekki fara út í hríðina. En það var bót í máli, að sýslumaðurinn átti dóttur og hún var tilbúin til þess að fara í karlmannsföt og fylgja lækninum ef á þyrfti að halda. Þetta er sígilt dæmi og perla um hugrakkan mann í orði, en hugleysingja og heigul í verki. Þar á ég ekki við hv. þm. Vilmund Gylfason, því að hann hefur einmitt sýnt hugrekki í því, að hann fylgir þessu frv. En það gætu kannske einhverjir aðrir tekið þetta til sín sem hafa haft stór orð og þykjast hafa kjark, en brestur svo kjarkinn til þess að gera ráðstafanirnar þegar á hólminn er komið. Hitt er annað mál, að ég þarf að gera dálitla aths. við ræðu og þó sérstaklega grein hv. þm. Vilmundar Gylfasonar sem birtist í Dagblaðinu í gær, ég held að hann hafi ýjað eitthvað að því sama í ræðu sinni í gær. Hann talaði svo hratt að það var erfitt að fylgjast með straumnum. Hann segir þar, að ég hafi gert samkomulag við Alþfl. um að það skyldu bara greidd 3.6%. Nú vil ég í allri vinsemd biðja hann að benda mér á þann Alþfl.-mann, einn eða fleiri, sem hafa talað við mig um þetta og geta hermt það upp á mig, að ég hafi gert samkomulag um þetta. Ef hann ekki getur það, þá veit hann hvað svona ummæli heita. Ég vil jafnframt fræða hv. þm. á því, að meðan ég veiti forstöðu þessari ríkisstj. mun ég aldrei - aldrei viðhafa þau vinnubrögð að gera samtök eða samkomulag við annan flokkinn án vitundar hins. Það er ekki hægt að viðhafa slík vinnubrögð í þriggja flokka stjórn, það kemur ekki til greina. Og viðvíkjandi því, að ég hafi farið fram hjá mínum flokksmönnum með þetta, þá er það reyndar skröksaga líka, því að ég gerði grein fyrir því, hvað ég teldi rétt og framkvæmanlegt í þessum efnum, á sameiginlegum fundi í framkvæmdanefnd og þingflokki, og það, sem ég taldi þá rétt og framkvæmanlegt, féll nákvæmlega saman við þær till. sem ég gerði til lausnar á þessum vanda. Um þetta eru náttúrlega margir til vitnisburðar. Og það er ekkert óeðlilegt í sjálfu sér, þó að ég kæmist að þessari niðurstöðu, vegna þess að þegar var verið að mynda ríkisstj. í haust, - já, það má segja að það var komið fram á haust þegar það tókst, - þá var einmitt gert ráð fyrir því af þeim sérfræðingum, sem mest var við talað, að vísitalan eða verðbólgan mundi hækka um 9–10 stig. Hitt er rétt, að hagstofustjóri var með heldur hærri spár. Þá var ákveðið að greiða niður 2.5%, en þó hlutu menn að gera ráð fyrir því, að út í kaupgjald og verðlag gætu 1. des. komið 6.–7%. Þetta er rétt að hafa í huga. Ég skal svo, herra forseti, ekki fjölyrða frekar um þetta. En ég vil aftur skora á hv. þm. að gera grein fyrir því, og það má vera seinna, hvað hann hefur fyrir sér í því, að ég hafi gert samkomulag, en ég skal nú slaka á því: að ég hafi talað við eða einhver Alþfl.-maður hafi talað við mig um 3.6% bætur, og leiði hann þann Alþfl.-mann fram þótt seinna verði. En þetta eru smámunir í sambandi við þetta mál, og ég mundi sakna þess ákaflega mikið, ef minn ágæti vinur, hv. þm. Vilmundur Gylfason, hætti alveg að gefa mér skot öðru hverju.



Herra forseti. Til umr. er hér frv. til l. um tímabundnar ráðstafanir til viðnáms gegn verðbólgu, og það er út af fyrir sig erfitt fyrir varamenn hér á löggjafarsamkundu þjóðarinnar að setja sig nægilega vel inn í slíkt mál sem þetta á þeim stutta tíma sem ég hef hér verið. En þetta mál virðist nú skýrast betur smátt og smátt hér í umr., og einhvern veginn er það nú svo, að þegar betur er að gáð, þá er hér ekki um neitt nýnæmi að ræða. Það er einhvern veginn svo, að það er ýmislegt hér sem menn kannast við frá fyrri tíð, þó menn leiti nokkuð langt aftur. Að ræða þessi mál, sem tengjast efnahagsmálum þjóðar okkar, er alls ekki auðvelt mál, alveg á sama hátt og það er ekki auðvelt að ræða þá tilveru sem við lifum í. Það hefur ýmsum reynst erfitt og jafnvel sjálfum prestunum. Það er nú svo, að í efnahagsmálum eru alveg sömu vandamálin og í lífinu almennt, að það verður ekki alltaf bæði haldið og sleppt. Það er sama vandamálið, að menn þurfa að velja sér lífsviðhorf og lífsstíl, menn þurfa að velja markmið, og það hefur lengi vafist fyrir mönnum. En við erum nú samt að þessu og við gerum þetta, ekki vegna þess að menn séu alltaf sannfærðir um að það sé verið að gera hið eina rétta og þær einu réttu ráðstafanir sem hægt var að grípa til í því tilfelli, heldur vegna þess að við lifum í efnahagslegum raunveruleika, sem við verðum að mæta, við verðum að skilja og við verðum að hafa áhrif á, hvort sem okkur líkar það.betur eða verr. Þetta fjallar um að skipta okkar auði, og það hefur aldrei verið auðvelt eða átakalaust og það hefur ekki minnkað í sama hlutfalli og auðurinn hefur vaxið. Það hefur lengi verið svo, að Íslendingar hafa haft góðan skilning á þörfum náungans, kannske fyrst og fremst vegna innbyrðis tengsla og þekkingar sinnar á lífsbaráttu og fátækt þjóðarinnar í gegnum árin. En það er nú einhvern veginn svo, að þessi skilningur virðist smátt og smátt vera að bresta, og þess hefur gætt á undanförnum árum með vaxandi verðbólgu, að þessi skilningur á okkar málum hefur farið minnkandi. Og það er nú svo, að menn hafa alla tíð lagt mikla áherslu á að byggja upp hér og annars staðar sem fullkomnast hagkerfi. Það er vissulega gott og göfugt markmið, en það verður hins vegar aldrei fullkomin trygging fyrir því, að réttlæti og viðunandi jöfnuður ríki í þessu þjóðfélagi. Það fer ekkert síður eftir heiðarleik og hugsun og góðum hug þeirra sem stjórna og hafa áhrif á skiptingu þessa auðs, og ég efast ekki um háleit markmið þeirra manna, sem nú fara með æðstu völd í þessu landi. Það er einnig svo, að þetta hagkerfi verður aldrei annað og meira en þeir sem standa á bak við það. Ég ætla ekki að fara að halda neinn fyrirlestur og koma með einhverja nýja speki í þessum efnum, til þess hef ég ekki þekkingu. En einhvern veginn er það nú svo, og einhvern tíma sagði ágætur maður, að það væri alltaf sú hætta fyrir hendi, að fulltrúar hinna ýmsu hagsmunahópa í þjóðfélaginu, hvort sem það eru launþegar, atvinnurekendur, alþm. og aðrir, hefðu meiri metnað til þess að standa vörð um hagsmuni umbjóðenda sinna en þessum sömu umbjóðendum væri fyrir bestu. Ég held að í þessu felist kannske skilgreining á þeim vanda sem við höfum smátt og smátt verið að komast í og hefur farið vaxandi, að menn hafa haft óskaplegan metnað fyrir hönd þessara umbjóðenda sinna, og það hefur á margan hátt skaðað heildina. Ég sagði áðan, að einhvern veginn væri það nú svo, að þetta væri kunnuglegt sem hér væri fært á borð hv. alþm. Menn hafa verið að engjast í því á undanförnum árum og áratugum að berjast við verðbólgu, menn hafa margir verið þar miklir bardagamenn og hafa margir fallið í þeim bardaga. Og alltaf er það nú svo, að verðbólgan heldur áfram að aukast. Á áratugnum 1950–1960 var hún innan við 10%, síðan hefur hún smátt og smátt verið að aukast, og það má segja, að mesta ófremdarástandið hafi orðið 1974, þá er hún komin í 43% og fer vaxandi. Og það má segja, að mestallur tími fyrrv. ríkisstj. og Alþ. fór í það að engjast í þessum málum, eftir því sem ég gat best séð. Verðbólgan var um það bil 32% 1977, ég hef ekki nákvæmar tölur um það, en frá nóv. til nóv. var hún 30.2% og í febr. til febr., þ.e.a.s. frá febr. 1977 til febr. 1978, var hún 37.2%. Og þá sáu menn fram á að þetta mundi rjúka upp á við. Menn sáu þar fram á þróun sem enginn gladdist við að horfast í augu við, þ.e.a.s. ef menn fengust til að horfast í augu við þessa þróun. Upp úr þessum aðstæðum komu hin svokölluðu febrúarlög, og þau áttu sér nokkra forsögu. Ég held að sé óhætt að segja um þau lög út af fyrir sig eða þær aðgerðir, sem þar var gripið til, hvort sem mönnum líkaði það betur eða verr og ef menn töldu að til þeirra þyrfti að grípa, að gripið var til þeirra of seint, eins og oft vill verða. En hvernig stóð á því? Það hefur vérið sagt hér í umr., og m.a. held ég að ég muni það rétt, að hv. þm. Eðvarð Sigurðsson hafi sagt það, - ég vona að ég beri ekki á hann röng ummæli, því að það vildi ég síst af öllu gera, - að verkalýðshreyfingin hafi átt afskaplega litla kosti og litla möguleika að hafa áhrif á þær ráðstafanir sem þá voru gerðar. Fyrrv. ríkisstj. skipaði svokallaða verðbólgunefnd, og ég held að fyrrv. ríkisstj. hafi gert sér allt of háar hugmyndir um þessa n. og ætlaðist kannske að nokkru leyti til að þessi n. fyndi lausnir á efnahagsvanda þjóðarinnar og þá um leið fengist sæmileg sátt um þær lausnir. Þess vegna voru skipaðir í nefndina menn frá ýmsum hagsmunahópum og öllum stjórnmálaflokkum. Ég hélt því fram á sínum tíma, að ríkisstj. mætti ekki skipa þessa n. með það í huga að hún ætti að leysa þennan vanda, því að ríkisstj. bar áfram sína ábyrgð á allan hátt. Þessi n. komst ekki að neinni algildri niðurstöðu, en það komu ýmis álit. Það voru ekki góðir kostir. Þar voru menn frá launþegasamtökum þjóðarinnar og vinnuveitendasamtökum, og þeir kusu ekki að hafa þar í frammi ákveðnar ábendingar um aðgerðir sem væru raunhæfar. Ég ætla ekki að fara að lýsa þeim till., sem þar komu fram, og sameiginlegu áliti fulltrúa Alþýðusambands Íslands, Alþfl., Alþb. og BSRB að miklu leyti, þó að það væru þar nokkur ívöf. En ég leyfði mér á sínum tíma að kalla þá leið, sem þar var sett fram, blekkingaleið, og ég hef í engu breytt skoðun á því, en ætla mér ekki að fara að rekja það hér. Ég hef áður gert það og menn geta séð það í þingtíðindum. Þegar hér var komið sögu lá það náttúrlega fyrir, að þessir stjórnmálaflokkar, Alþb. og Alþfl., og mikilvægustu verkalýðssamtök þjóðarinnar ætluðu sér að berjast sameiginlega á móti þeim ráðstöfunum, sem þá voru gerðar, án þess að hafa í frammi tillögur til úrbóta. Ríkisstj. fór í það að setja fram frv. sem var í nokkrum takt við þessar niðurstöður, og þau lög voru samþykkt og það leiddi til mikilla átaka í þjóðfélaginu sem ekki er ástæða til að rekja hér. En ég vil fullyrða það, að ég held að fulltrúar verkalýðssamtakanna hafi haft tækifæri til þess að hafa þarna nokkur áhrif á, ef hefði verið vilji til þess hjá þeim mönnum sem völdust til þeirra trúnaðarstarfa í þágu þessara samtaka. Núv. ríkisstj. hefur fengið vandann í arf. Það má lengi tala um það, hvenær menn fá einhvern arf, og ríkisstj. þar á undan hefur sjálfsagt fengið eitthvað í arf frá hinni, og þannig getum við farið nokkuð langt aftur í sögu þjóðarinnar, því að oft er skipt um ríkisstj. Og mér finnst það út af fyrir sig dálítið merkilegt þegar menn eru að deila um hvaðan þetta allt saman sé komið, það sé aðalvandamálið. Aðgerðir núv. ríkisstj. hafa að því leyti til verið merkilegar að mínum dómi, að hún hefur lagt sig mjög fram um að vinna skilning meðal þjóðarinnar á því sem þyrfti að gera. Það er e.t.v. fyrst og fremst þessi skilningur sem menn þurfa á að halda og menn þurfa á því að halda að fá sæmilega sátt um það, hvernig skuli unnið að þessu. Mér sýnist að það sé að bera nokkurn árangur í þessu efni eða vonast til þess. Það frv., sem hér liggur fyrir, minnir í sjálfu sér í mörgu á frv. frá í febr. En það, sem skiptir meginmáli, er að menn nái bærilegu samkomulagi um þessi mál. Menn hafa haft í frammi ýmsa útreikninga. Hv. þm. Geir Hallgrímsson talaði um það, hvað hér væri mikið kauprán á ferðinni, og notaði þar reikningsaðferðir fyrrv. stjórnarandstöðu. Ég er alveg sammála hv. þm. Lúðvík Jósepssyni, þegar hann sagði áðan að það væri náttúrlega hin mesta firra að reikna á þennan hátt, því að þótt laun hækki um 27.5 milljarða, þá fá menn það ekki í vasann, ekki bara vegna þess að menn þurfa að borga skatta af því, heldur vegna þess að þessi laun hafa áhrif til hækkunar á verðbólgu í landinu, til hækkunar á verðlagi á neysluvörum sem tekur þetta að hluta til baka. Þetta kemur ekki til með að auka kaupmáttinn, þannig að að sjálfsögðu er þetta rétt hjá hv. þm. En þetta eru samt reikningsaðferðir sem voru notaðar þegar var verið að reikna út hið svokallaða kauprán fyrr á þessu ári, og er út af fyrir sig sorglegt að menn skuli nota slíkar aðferðir. Það, sem skiptir mestu máli í þessu sambandi og er eina raunhæfa viðmiðunin um það, hvernig launþegar standa, er hvernig tekst að varðveita þann kaupmátt sem launþegar búa við. Það hlýtur að vera hagsmunamál í þjóðfélaginu að sá kaupmáttur verði sem mestur, en samt þannig að það leiði ekki af sér efnahagslegt öngþveiti. Það er alveg sama hvað menn deila lengi um það, hvort launin skipti einhverju máli í verðbólgunni eða ekki, við komumst ekki fram hjá því, að launin eru stærsti þátturinn í því sem við skiptum með okkur af þjóðartekjum. Þegar lögin í febr. voru sett var gert ráð fyrir því fyrst í till. meiri hl. í verðbólgunefnd, að kaupmátturinn yrði svipaður og hann var. Ráðstöfunartekjur á mann skipta náttúrlega meginmáli í þessu sambandi, vegna þess að þær hliðarráðstafanir, sem alltaf er verið að gera, hafa þarna áhrif. Það eru ekki bara kauptaxtarnir, eins og hefur verið margítrekað hér, heldur það sem menn hafa til ráðstöfunar. Og lögin stefndu að því, að kaupmáttur ráðstöfunartekna yrði 99 miðað við 100 1974. Samkv. þeim upplýsingum, sem ég fékk í morgun, er gert ráð fyrir að kaupmáttur ráðstöfunartekna á mann verði 102, e.t.v. 103, miðað við 100 1974. Þó er þetta ekki alveg ljóst, vegna þess að það hefur ekki verið frá því gengið, hvernig þeirri skattheimtu verður háttað sem stendur til að flytja frv. um. Ef ekkert hefði verið að gert í febr. 1974 var gert ráð fyrir því, að kaupmáttur ráðstöfunartekna á mann yrði 106 til að byrja með. Svo fer hjólið að snúast, og hjólið á líka eftir að snúast núna. Við fengum upplýsingar um það, að ef ekkert verði meira að gert og miðað við það hvernig fjárlagafrv. er úr garði gert, eða ég skildi það svo, og það fjárfestingarhlutfall, sem talað er um í grg., þá megi búast við að verðbólgan verði 40–45% á næsta ári, þannig að menn eru ekki búnir að vinna það stríð að vernda kaupmátt launa. Það verður alltaf eilíft vandamál. En aðalatriðið er að menn séu sæmilega sáttir með það, hvernig þeim launum, sem við höfum til skipta í þessu þjóðfélagi, er skipt. Ég fagna því, að Verkamannasamband Íslands hefur lýst stuðningi við þetta mál, vegna þess að mér sýnist að þessar aðgerðir, sem hér er verið að fara í og menn voru líka að reyna með febrúarlögunum, miði að því að vernda sem best hagsmuni þeirra lægst launuðu í þjóðfélaginu. Og það er nú svo, að hvorki Verkamannasamband Íslands né aðrir hafa átt marga stuðningsmenn í þessari baráttu, því að það er nú svo, að hagsmunir launþega eru margvíslegir og margir hugsa mest um fjárhæðir án tillits til þess hvað menn hafa mikið til að eyða fyrir sig og sína fjölskyldu. Ég held að menn ættu að temja sér að tala minna um kauprán og alla þessa útreikninga, sem eru ekki alltaf mjög áþreifanlegir, og koma svolítið niður á jörðina í þeim efnahagslega vanda sem við eigum í. Þá færi ýmislegt betur. Ég ætlaði aðeins að gera það að umtalsefni, hvernig afla skal tekna til þess að standa undir þeim útgjöldum sem ríkissjóður verður hér fyrir og hv. 1. þm. Austurl. upplýsti að mundu vera milli 5 og 6 milljarða, en það kemur ekki fram í grg. frv. Hér er sem sagt um tilraun að ræða til að jafna tekjuskiptinguna í landinu, og að því leyti til gengur þetta frv. lengra en febrúarlögin. Að vísu var gert ráð fyrir því þar að lækka vörugjald og eyða peningum til þess að hækka almannatryggingar og í fleiri hliðarráðstafanir, á sama hátt og hér er gert. Hins vegar var ekki gengið eins langt þar, m.a. vegna þess að þá var nýlega búið að ganga frá fjárl., en nú hins vegar er eftir að ganga hér frá fjárl. og Alþ. hefur alla möguleika á því að velja þar og hafna, draga úr einhverjum útgjöldum, draga úr fjárfestingu til þess að fá fjármagn til þessara hluta. Það er gert ráð fyrir að leggja á hátekjuskatt. Ég skil það svo, að það sé nánast um það að ræða að breyta skyldusparnaðinum svokallaða í skatt, og ég get út af fyrir sig stutt það. Mér sýnist að áhrif þess verði einfaldlega þau, að skatthlutfallið verður mjög svipað og stefnt er að með því frv. sem á að taka gildi á næsta ári, - mjög svipað ef þessi skattur verður lagður á. En þar verður út af fyrir sig ekki um neina stökkbreytingu að ræða, skyldusparnaður hefur verið undanfarið, þótt ekki sé hægt að líkja algerlega saman skyldusparnaði og skatti. Einnig er gert ráð fyrir því að hækka eignarskatt. Það kemur vissulega til álita, og þá er rétt að menn hafi það í huga, að frv. það, sem samþ. var hér á s.l. vori um tekjuskatt og eignarskatt og var mjög víðtæk samstaða um hér á Alþ., þótt ágreiningur hafi verið þar um minni háttar atriði, gerir ráð fyrir stórkostlegri hækkun eignarskatts, vegna þess að það á að endurmeta allar eignir í landinu og eignarskattsstofninn verður miklu áþreifanlegri en áður. Og m.a. kemur þetta fyrst og fremst niður á atvinnurekstrinum. Eignarskattur er samkv. núgildandi lögum frádráttarbær við álagningu tekjuskatts. Frv., sem samþ. var hér á s.l. vori, gerir ráð fyrir að fella það niður, þannig að jafnvel þótt eignarskattur verði hækkaður eitthvað, þá hef ég enga trú á því, að það komist nálægt því sem að er stefnt í frv. frá í vor og enginn hefur enn reiknað út. En það frv., sem þá var samþykkt, er að því leyti til gott, að þá verður fyrst góður grundvöllur til þess að breyta þessum eignarskatti í þá veru að skattleggja hinn svokallaða verðbólgugróða. Hér er einnig minnst á það að leggja á veltuskatt. Ég vil lýsa mig algerlega andvígan slíkum skatti, hann er þess eðlis. Velta fyrirtækja getur aldrei orðið skattstofn sem eitthvert vit er í, og það er langt síðan menn komust að þessari niðurstöðu. Það gerði nú m.a. Alþfl. þegar hann var í ríkisstj. og barðist mjög fyrir því. Og vinstri stjórnin hélt þeirri stefnu áfram að vinna að því að leggja niður hið svokallaða aðstöðugjald. En nú hafa menn tekið upp aftur að leggja á veltuskatt. Á s.l. vetri kom þetta mjög til umr. af hálfu Alþb.-manna, en hins vegar voru þeir alltaf að falla frá ákveðnum atvinnugreinum: sjávarútvegi, landbúnaði og iðnaði, mér skildist að þeir hefðu fallið frá því. Þá átti að standa eftir alls konar þjónustustarfsemi, milliliðastarfsemi og annars konar starfsemi. Þjónustustarfsemin er víðtæk, og við vitum nú, það var upplýst hér, að dreifbýlisverslun samvinnufélaganna væri rekin með 500–600 millj. kr. tapi. Þessi dreifbýlisverslun velti á árinu 1977 400 milljörðum og veltir sjálfsagt í ár nálægt 600 milljörðum. Menn hafa verið að tala þarna um 1.2% gjald. 1.2% gjald á 600 milljarða er 720 millj. Hvaðan á að taka þessa peninga? Halda menn að það verði ekki reynt að velta þessu út í verðlagið? Eða hafa menn svo gífurlega trú á verðlagseftirliti, jafnvel þótt um svo gífurlegan taprekstur sé að ræða. Það má sjálfsagt leggja þetta á heildverslunina, og mér skilst að nú tali menn helst um það, en það býður því heim að auka alls konar umboðsviðskipti. Heildverslun er rekin með tvennum hætti, annars vegar með því að heildverslunin kaupir beint inn og selur smásalanum eða þá smásalinn kaupir beint í gegnum heildverslunina og heildverslunin tekur umboðslaun. Þetta er út af fyrir sig afskaplega áþekk lýsing, nema umboðssalinn tekur bara umboðslaun og hefur lítinn kostnað af og þarf ekki að borga neinn veltuskatt af vörunum sem hann kaupir, þannig að þetta verður allt saman eitt allsherjar sullumall. Satt best að segja var það svo, meðan aðstöðugjaldið var hærra en það er í dag, að þá stóð það hreinlega í vegi fyrir því, að bókhald væri oft og tíðum fært með eðlilegum hætti, vegna þess að menn voru að reyna að komast fram hjá þessu gjaldi með því að stunda meir umboðsviðskipti heldur en hrein og bein viðskipti. Ég vænti þess að menn geri sér grein fyrir þessum annmörkum og þessum vandamálum áður en út í það er farið. Þar að auki hefur veltu fyrirtækja aldrei verið þannig háttað, að það væri hægt að líkja henni við tekjuhugtakið. En menn ætla kannske að gefast upp við að skilgreina það hugtak og leggja þetta gjald bara á einhvern stofn og ná þannig inn einhverjum peningum án tillits til þess á hvað er lagt. Ég ætla ekki að gera þetta frekar að umtalsefni. Sú skattlagning, sem áður var farið út í, var m.a. skattur á fyrningar, sem ég vonast til að menn taki til endurskoðunar, því að þær eru út af fyrir sig ekki skattstofn. Það er ekki hægt að finna nein rök fyrir þessum skattstofni, það er bókstaflega ekki hægt. Það er hins vegar til í skattalögum svokölluð verðstuðulsfyrning, sem er afskaplega undarlega samansett fyrning og miklu nær að fella hana hreinlega niður heldur en vera að gera fyrningar að sérstökum skattstofni. Menn geta alveg eins og miklu frekar gert vextina að skattstofni eða ýmsan rekstrarkostnað. Einnig held ég að það verði ekki komist hjá því í framtíðinni að endurskoða ýmsar ákvarðanir sem hafa verið teknar varðandi breytingar á söluskattskerfinu. Allar þær undanþágur, sem þar eru komnar, gera mestu bölvun. Það er út af fyrir sig mjög gott að fella niður söluskatt á matvörum og eykur mjög kaupmátt t.d. lægstu launa. En það er ekki í fyrsta skipti sem menn hafa velt þessu fyrir sér. Menn hafa verið að þessu í löndum í kringum okkur, í Noregi og Danmörku, og hv. þm. geta fundið langar skýrslur um þessi vandamál, þar sem menn velta þessu fyrir sér fram og til baka og langaði greinilega óskaplega mikið til að gera þetta, en gerðu það ekki, vegna þess að menn lögðu ekki í þá framkvæmd sem þetta krafðist. Og ég óttast það, þótt ég hafi ekki rannsakað þetta mál, að menn verði að snúa hér til baka og menn verði að passa sig á því að gera ekki öll þessi kerfi svo flókin að helmingurinn af þjóðinni verði kominn í að vinna við þessi kerfi eftir einn áratug, á sama tíma sem menn eru að tala um að minnka skrifstofubáknið í þjóðfélaginu og við þurfum jafnvel að hafa heilan háskóla til að útskrifa mannskap í þessi störf. Það getur verið út af fyrir sig gott að hafa markmið um að útvega væntanlegum háskólaborgurum þægilega vinnu. En þetta verða menn að varast, og ég tel að það hafi ekki verið gert í nægilegum mæli, hvorki af þessari ríkisstj. né öðrum og ekki heldur af hv. Alþingi. Ég sagði áðan, að það skipti mestu máli að menn hafi nokkra vissu fyrir því, að það sé sanngjarnlega um mál þeirra fjallað. Hér hefur verið talað um að það standi til að reyna að ná samkomulagi um að breyta vísitölukerfinu, og hv. þm. Lúðvík Jósepsson sagði að menn virtust hafa mestan áhuga á því að finna þá vísitölu sem ekki mæli eins miklar kauphækkanir og sú sem nú er miðað við. En ég vil vekja athygli á því, að núverandi vísitölukerfi hefur á margan hátt úrslitaáhrif á það, hvernig tekjum þjóðarinnar er skipt. Það er t.d. alveg ljóst, að sjómenn eru við annað borð í þessu vísitölukerfi heldur en aðrar stéttir í þjóðfélaginu, aðrir launþegar. Það hefur komið fram, að fiskverð hefur á þessu ári ekki hækkað nema sem svarar kannske helmingi af því, sem verðlag hefur hækkað í þessu landi, þannig að laun sjómanna hafa ekki fylgt þessu verðlagi. Þar að auki hefur orðið verðfall á nokkrum sjávarafurðum, sem hefur einnig áhrif. Ég get t.d. upplýst það, að verð á síld hefur lækkað og sjómenn á síldarbátum hafa kannske 10–12% hærri hlut en fyrir tveimur árum. Vegna hvers er þetta? Það er vegna þess að markaðsverðið hefur lækkað og hlutdeild útgerðar og sjómanna í þessu afurðaverði hefur lækkað, vegna þess að allur tilkostnaður í landi hefur hækkað í samræmi við vísitölukerfið, þannig að þessi stétt manna hefur mátt þola miklu meiri kjaraskerðingu en ýmsar aðrar stéttir. Og menn skyldu vara sig á því að horfa upp á slíkt, vegna þess að ef þróunin verður sú, að laun þessa fólks verði lakari en þeirra sem vinna í landi, þá er ég hræddur um að menn fái fáa menn í þessu landi til að draga fisk úr sjó. Og það er eitt af því sem þarf að vera eftirsóknarvert meðal Íslendinga, því á því byggjum við afkomu okkar að mestu leyti. Herra forseti. Ég hef verið hér of langorður, þótt ég hefði getað haft lengra mál um ýmislegt sem hér hefur komið fram og ég hef drepið hér á. Það, sem skiptir mestu máli, er að menn haldi áfram að vinna á þeirri braut að ná sæmilegu samkomulagi um aðgerðir í baráttunni gegn verðbólgunni. Ég held að fyrrv. ríkisstj. hafi á margan hátt brennt sig á því að fara út í aðgerðir án þess að hafa neina tryggingu fyrir því, hvernig við þeim yrði brugðist. Hitt er svo annað mál, að ef það tekst ekki og menn ná hér engu samkomulagi, þá hljóta menn að sjá að það er ekkert annað framundan en stórkostleg átök í þjóðfélaginu. Það hlýtur að enda með því, ef ekki er hægt að ná slíku samkomulagi, því að á þessum vanda verður að taka ósleitilega áður en yfir lýkur. Mér finnst að Alþ. beri þarna mikla ábyrgð. Alþ. og ríkisstj. hljóta að bera ábyrgð á því að leiða þjóðina í þessu máli, og sú umr., sem hefur verið hér á Alþingi Íslendinga um þetta mál, gefur mönnum ekki glæstar vonir um þá leiðsögn. Menn hafa eytt hér miklum tíma í að segja að Alþfl.-menn séu miklu verri menn en Alþb.menn, og talsmenn Alþfl. hafa talað um hvað þeir í Alþb. séu ábyrgðarlausir. Það hefur allt of mikill tími farið í það, að menn hafi verið að ásaka þennan og hinn. M.a. eyddi hv. 1. þm. Austurl. nokkuð löngu máli í að þylja það upp, hvað mikið af þessu væri komið frá fyrrv. ríkisstj. Það væri hægt að rifja það upp, hverjar till. hans og hans flokks voru á því kjörtímabili til þess að bregðast við þessum vanda. Þær voru stórkostlegar. Það var blekkingaleiðin sem ég nefndi hér áðan. Það var að fella niður næstum því alla tekjustofna ríkisins. Slíkt tal gagnar ekki, og ég er viss um að mönnum eru það mikil vonbrigði almennt í þjóðfélaginu, hvernig sú umr., sem hér hefur farið fram, hjá mörgum þeim sem hér hafa talað, er á afskaplega fánýtu plani, og menn skulu varast að halda áfram að ræða þessi mál eins og óþekkir krakkar, kenna hver öðrum um. Ég held að það, sem skipti máli, sé að menn setjist niður og reyni að finna lausnir, eins og menn reyndu í verðbólgunefnd. Menn sáu þar, að margt var hægt að gera, þó að stór hluti n. kysi fremur að hlaupa frá því öllu, þegar menn sáu hvað það var skelfilegt sem þurfti að gera. En þetta er það sem menn þurfa að halda áfram að gera, að virða fyrir sér þessi vandamál, finna ákveðnar lausnir, en hlaupa ekki frá þeim.



Herra forseti. Heldur þykir mér nú hvimleitt að þurfa að munnhöggvast mikið í sölum hv. d. við þá félaga mína Alþb.-menn, félaga í ríkisstj. vænti ég. En vegna ummæla hv. 1. þm. Austurl. um Alþfl. og þær till., sem hann segir að flokkurinn hafi lagt fram í efnahagsmálum, sé ég mig til neyddan að leiðrétta nokkuð orð hans. Hv. þm. sagði í ræðu fyrr í dag, að till. Alþfl. hefðu einkum beinst að því að lögbinda launahækkanir á næsta ári sem næmi 4% á ársfjórðungsfresti. Í þeim till., sem Alþfl. lagði síðast fram í ríkisstj. vegna þessa máls, segir orðrétt: „Lögbundið verði að laun megi ekki hækka nema sem nemur 4% þann 1. mars n.k., nema því aðeins að náðst hafi samkomulag fyrir þann tíma um nýtt vísitölukerfi, er taki mið m.a. af viðskiptakjörum.“ Þetta voru þær till., sem Alþfl. kom með fram á þessu sviði. Úr því að hv. þm. hefur verið að agnúast við Alþfl. fyrir þetta atriði, þá væri kannske rétt að benda þingheimi á atriði í grg., sem fylgir með frv. því, sem við fjöllum hér um, sem hann og flokkur hans hefur vissulega samþ., og hljóðar svo, með leyfi forseta: „Stefnt verði að því í samráði við aðila vinnumarkaðarins að verðlags- og peningalaunahækkanir 1. mars 1979 verði ekki meiri en 5%.“ Það er 1% munur á þeim till., sem Alþfl. gerir þarna, og því, sem Alþb. hefur undirritað í grg. sem fylgir með þessu frv.  Í umr. hér á Alþ. um frv. til l. um tímabundnar ráðstafanir til viðnáms gegn verðbólgu hefur sú skoðun annars komið fram hjá flestum ræðumönnum, að ekki sé nóg að gert. Þetta sjónarmið hefur einnig komið fram í viðtölum við forustumenn verkalýðshreyfingarinnar. Enginn dregur í efa að hér séu á ferðinni bráðabirgðaráðstafanir, sem ætlað sé að veita ríkisstj. enn þá einu sinni svigrúm til frekari aðgerða. Í grg., sem frv. fylgir, koma raunar fram flest þau atriði, sem Alþfl. krafðist að yrðu tekin fastari tökum. Þar er greint frá þeim vilja ríkisstj., að verðbólgan verði komin niður fyrir 30% í lok næsta árs. Samt sem áður eru menn stöðugt að tala um verðbólgustig, sem ekki fari niður fyrir 35%. Enn eru þetta þó aðeins orð á pappír, og samþykki Alþfl. er við það miðað að athafnir fylgi í þessu tilviki orðum. Flokkurinn mun herða róðurinn í baráttunni gegn verðbólgunni og hann mun reyna að fá samstarfsflokkana til að viðurkenna í raun, að verðbólgan hafi rýrt og skert launatekjur almennings meira en nokkuð annað tiltekið atriði á efnahagsmálasviðinu. Það skal engin dul á það dregin, enda hefur það komið skýrt í ljós að undanförnu, að stjórnarflokkarnir eru ekki sammála, og þættu nú engum mikil tíðindi. Alþfl. hefur litið á verðbólguna sem höfuðóvin þjóðfélagsins og haft það efst á verkefnalista sínum að berjast gegn henni. Hann telur að með nánu samráði núv. ríkisstj. við launþegasamtökin hafi skapast óvenjugóður grundvöllur til þeirrar baráttu, sem nú verður að hefjast. Með kröfum Alþfl. um aðgerðir, sem fram koma í grg. frv., reyndist unnt að knýja-að knýja, segi ég, ríkisstj. til ákveðnari afstöðu en ella hefði orðið. Barátta flokksins innan ríkisstj. hefur því borið talsverðan árangur, þótt engum endanlegum markmiðum hafi verið náð að mínu mati. Þessar staðreyndir ollu því m.a., að Alþfl. ákvað að styðja frv. um tímabundnar ráðstafanir. Hann gerir sér fyllilega ljóst, að í þriggja flokka samsteypustjórn er ekki unnt að koma fram öllum málum. Það er afstaða þriggja flokka sem mótar heildarstefnuna að lokum. Hins vegar hafa þm. Alþfl. tekið þá ákvörðun, að verði tímabilið til 1. mars n.k. ekki notað út í hörgul til raunhæfari aðgerða verði þeir í raun lausir allra mála. Næstu vikur og mánuðir geta því orðið afdrifaríkir fyrir núv. stjórnarsamstarf, og þetta gera allir sér ljóst. Það væri hins vegar hörmuleg niðurstaða að mínu mati, bæði fyrir núv. ríkisstj. og verkalýðshreyfinguna í heild, ef tíminn yrði ekki vel notaður og upp úr slitnaði. Verkalýðshreyfingin getur ekki vænst þess, ef upp úr slitnar í þessari ríkisstj., að önnur svipuð verði mynduð í bráð. Það mundi engum gagna, ef núv. ríkisstj. gæfist upp við að leysa efnahagsvandann, þótt verkalýðshreyfingin beitti þrýstingi gegn annarri ríkisstj. sem á eftir kæmi. Efnahagsástandið er nú svo með ólíkindum slæmt, að órói á vinnumarkaði, verkföll og vinnudeilur, mundu aðeins sökkva þjóðarskútunni enn dýpra en hún siglir nú, svo vart yrði í mannlegu valdi að koma henni á flot aftur. Það er hins vegar allra hagur, svo ég noti orðalag fyrrv. hæstv. forsrh., að nú takist þjóðarsátt og að ríkisstj. fái frið til að kveða verðbólguna niður og koma á jafnvægi í efnahagsmálum, ef það á annað borð er ætlun hennar. Engin kjaraskerðing yrði verri en sú, að yfir þjóðina dyndi atvinnuleysi og stöðvun atvinnurekstrar. Það eru kannske of fáir Íslendingar, sem muna þá tíma þegar verkalýðshreyfingin háði baráttu við vofu atvinnuleysis, nauðsynjavörur voru skammtaðar og að kreppti á flestum sviðum. Þetta ástand þyrfti allur almenningur í landinu að hafa í huga þegar hann tekur afstöðu til ríkisstj. yfirleitt og baráttu hennar gegn verðbólgunni. Herra forseti. Hér er til umr. frv. til l. um tímabundnar ráðstafanir til viðnáms gegn verðbólgu. Samkv. því er gert ráð fyrir að launahækkanir hinn 1. des. n. k. verði um 6%, en um 8% þeirra launahækkana, sem áttu að koma til útborgunar 1. des. samkv. kjarasamningum, verði bætt upp með ýmsum aðgerðum. Það dregur enginn í efa, að hér eru á ferðinni skammtímalausnir í efnahagsmálum. Í ríkisstj. varð ekki samkomulag um frekari aðgerðir bundnar í lagasetningu. Ég harma það mjög og tel að þessar ráðstafanir séu hvergi nærri fullnægjandi. Ég mun hins vegar greiða þessu frv. atkv. mitt af þeirri einföldu ástæðu, að ég sé enga aðra lausn betri eins og sakir standa. Alþb. og Framsfl. gátu ekki fallist á till. Alþfl. um aðgerðir út árið 1979. Ástæðurnar fyrir afstöðu flokkanna beggja eru skiljanlegar. Alþb. hafði þá kröfu á oddinum í kosningabaráttunni, að kjarasamningar skyldu áfram vera í gildi. Af þessari ástæðu einni og henni einni getur Alþb. ekki fallist á till. er kynnu að snerta við vísitölu framfærslukostnaðar. Þetta er ljóst. Framsfl. hefur hins vegar brennt sig illilega á því að skerða samninga með lagaboði og mun vart reyna það í bráð. Þegar Alþfl. stóð frammi fyrir því, að till. hans um frekari aðgerðir í efnahagsmálum í samráði við launþegahreyfinguna náði ekki fram að ganga, átti hann aðeins um tvo kosti að velja: annaðhvort að hætta þátttöku í ríkisstj. eða að samþ. þessa bráðabirgðalausn. Kostirnir voru ekki fleiri. Alþfl. hefði getað sett úrslitakosti, en hann gaf eftir. Alþfl. gaf eftir í þessu máli, um það verður ekki deilt. En þá er spurningin: Hvers vegna tók hann þennan kost? Hvers vegna valdi hann þennan kost? Honum var og er ljóst, að ef nægur vilji er fyrir hendi, gagnkvæmt traust og heiðarleiki í samstarfi, þá hefur núv. ríkisstj. möguleika til að mjaka þróun efnahagsmála inn á rétta braut. Þar ráða úrslitum tengsl Alþfl. og Alþb. við verkalýðshreyfinguna. Friður í samstarfi og í samvinnu þessara aðila leysir engan vanda í sjálfu sér, en þessi friður getur veitt ráðrúm til að hrinda í framkvæmd nauðsynlegum breytingum er gætu horft til bóta. Frumskilyrði þess, að efnahagsráðstafanir beri árangur, er að í endurreisnarstarfinu öllu verði hagsmunir láglaunafólksins í landinu ekki fyrir borð bornir. Alþfl. hefur lítið svo á, að verðbólgan hafi á undanförnum árum gert láglaunafólki meiri og stærri skráveifur en nokkuð annað. Verðbólgan hefur skekkt launarammann og valdið gífurlegu óréttlæti og óþolandi launamismun meðal þjóðfélagshópa. Þetta eru staðreyndir sem við verðum að horfast í augu við. Rangur og að mínu mati úreltur vísitöluútreikningur hefur stórlega hjálpað til í þessari þróun. Þess vegna er það og verður skoðun Alþfl., að besta kjarabót launþega sé jafnvægi í efnahagsmálum þar sem verðbólgan hefur að verulegu leyti verið kveðin í kútinn. Þetta eru þær bestu kjarabætur, sem þingið og núv. ríkisstj. geta fært launþegum, og það er á þessum grundvelli sem Alþfl. háir sína baráttu innan ríkisstj., af því hann hefur trú á því og hann treystir því, að með því að kveða verðbólguna niður séum við að tryggja raunverulegar kjarabætur, en ekki launahækkanir í krónutölu sem fara jafnskjótt út í verðlagið. Menn leggja hins vegar misjafna áherslu á þennan þátt kjaramálanna. Hér hefur því verið haldið fram með réttu, að launaþátturinn í baráttunni við verðbólguna skipti ekki öllu máli. Auðvitað skiptir hann ekki öllu máli. Stefnan á sviði fjárfestingarmála, peningamála og skattamála ræður einnig miklu. Það verður þó ekki fram hjá því gengið, hve stór liður launaþátturinn er í öllu heildardæminu. Alþfl. hefur lagt á það höfuðáherslu, að reynt yrði að beisla verðbólgugróða einstaklinga og fyrirtækja sem verða mætti til tekjujöfnunar. Menn skyldu hafa það í huga, að innan Alþýðusambands Íslands eru stéttir manna, sem hafa haft verulegan hag af verðbólgunni, og innan ASÍ er munur á tekjum einstaklinga ótrúlega mikill. Það eru fyrst og fremst félagar innan Verkamannasambands Íslands og t.d. félagar Iðju og Sóknar, sem hafa orðið að taka á sig byrðar vegna ráðstafana ríkisstj. Það er þessi hópur launafólks sem okkur ber að vernda. Það er kaupmáttur þeirra launa sem verður að tryggja. Ég hef persónulega minni áhyggjur af öðrum hópum innan Alþýðusambands Íslands. En hafa ekki allir ræðumenn hér, allir hv. þm., lagt á það áherslu í ræðum sínum, að verðbólgan væri mesti meinvætturin og gegn henni yrði að berjast? Menn greinir bara á um leiðir. En þetta orð er í þessu tilviki býsna stórt. Í því geta falist bæði flokkspólitískir hagsmunir, hugsjónir ýmist um kapítalisma eða kommúnisma og fleira af því tagi. Eru menn í raun og veru að berjast gegn verðbólgunni hér á hinu háa Alþingi eða eru þeir að berjast fyrir fylgisaukningu, áhrifum og völdum og búa sig þar með undir nýjar kosningar? Mjög óttast ég, að hin eiginlega barátta geti snúist um margt annað en verðbólguna. En það er auðvitað á valdi hvers og eins hvort hann tekur þjóðarhagsmuni fram yfir stundarhagsmuni flokks og stefnu. Það verður oft skálkaskjól stjórnmálamanna í umr. sem þessum að mála skrattann á vegginn þegar rætt er um fyrrv. ríkisstjórn og fyrrv. ríkisstjórnir. Allur vandinn, allt hið illa er frá þeim komið. Þannig eru raunverulega fundnar afsakanir fyrir ráðaleysi eða linku í eigin baráttu. Það hvarflar ekki að mér eitt augnablik að halda því fram, að nokkur einasta ríkisstj. í þessu landi hafi viljandi reynt að koma þjóðinni í þann vanda sem hún nú er í. En hins vegar speglast í þessum vanda þau stéttaátök þar sem ekkert er gefið eftir, jafnvel ekki þegar þjóðarhagur krefst þess - þá helgar tilgangurinn meðalið. Nú blasa hins vegar við okkur meiri erfiðleikar en verið hafa með þessari þjóð um áratugaskeið. Sumir vilja að atvinnureksturinn taki á sig vandann, aðrir vilja að launþegar geri það. En hvorugt getur raunverulega án hins verið. Nú er ástandið slíkt, að fara verður með mikilli gát. Undirstöðuatvinnuvegir þjóðarinnar mega ekki við miklu og stöðvun þeirra gæti leitt til mjög alvarlegs atvinnuleysis, sem ég óttast mjög að sé skemmra undan en margan grunar, því miður. Kaupmátt láglaunafólks má ekki heldur skerða. Því hljótum við í núv. ríkisstj. að beina spjótum okkar að þeim þjóðfélagshópum sem hafa haft aðstæður til að gera sér mat úr verðbólgunni. Að vísu er hætt við, að verulegur hluti af verðbólgugróðanum sé kominn í steinsteypu og einhver veraldleg tækniundur. En það hefur nákvæmlega ekkert verið gert til þess að kanna hvar fjármagnið liggur, hvar þeir hópar eru, sem geta lagt eitthvað af mörkum. Þessi þáttur í starfi ríkisstj. er gagnrýni verður. Stjórnmálamenn hafa talað um verðbólgugróða, en ekkert hefur verið gert til þess að leita þessara fjármuna eða eigna, sem kannske hafa safnast á fárra manna hendur. Tekjuskatturinn gegnir ekki lengur því tekjujöfnunarhlutverki sem honum var í upphafi ætlað. Hann er launamannaskattur, einfaldlega vegna þess að hann leggjast þyngst á þá sem aðeins hafa beinar launatekjur, en hlífir þeim sem aðstöðu hafa til að skammta sér eigin tekjur í formi margs konar hlunninda og færslu á reikninga fyrirtækja. Niðurfelling tekjuskatts af almennum launatekjum er því réttlætismál og hagsmunamál allra launþega. Í þessu frv. er stigið skref í þá átt og er það vel. Aðra þætti þessa frv. mun ég ekki ræða. Að lokum þetta, herra forseti: Stór hluti íslensku þjóðarinnar hefur lifað langt um efni fram síðustu ár og stjórnvöld hafa gert sig sek um mikla fjármögnun í óarðbærri fjárfestingu. Þetta tvennt hefur hækkað mjög allar erlendar skuldir þjóðarinnar, hækkað skuldir ríkissjóðs við Seðlabankann og hrundið af stað peningaprentun, þar sem engar tryggingar eru á bak við. Þá er það staðreynd, að of miklar launahækkanir í krónutölu, sem hafa farið beint út í verðlagið, hafa hvað eftir annað ýtt verðbólguskriðunni af stað. Nú er hins vegar komið að skuldaskilum og þau verða ekki umflúin. Það er það undarlega. Þau verða ekki umflúin í þetta sinn. Þau verða ekki sársaukalaus, eins og Alþfl. tók skýrt fram í baráttu sinni fyrir gjörbreyttri efnahagsstefnu, en verði ekki spyrnt við fótum nú þegar, þá verða fórnirnar enn þá meiri 1. mars n.k. Kannske má segja að illu sé best af lokið, þegar rætt er um þessi mál, og þess vegna hafi Alþfl. lagt á það svo mikla áherslu að stærri teigur yrði lagður undir en gert var. Mönnum hefur orðið tíðrætt í þessum þingsal um hin stóru stökkin og litlu skrefin. Þegar menn vilja komast þurrum fótum yfir læk leita þeir að þeim stað þar sem lækurinn er mjóstur, en þeir fara ekki yfir lækinn í tveimur eða þremur skrefum ef þeir ætla sér að vera þurrir í fæturna hinum megin á bakkanum.  Mig langar að leggja á það mikla áherslu í þessu máli mínu, að það fer ekki hjá því að ég hafi um það nokkrar efasemdir, að innan núv. ríkisstj. náist samstaða um það sem gera þarf á næstu mánuðum. Ég óttast að Alþfl. komi ekki fram þeim málum sem hann lagði þunga áherslu á í síðustu kosningum. Ég óttast að einhverjir séu þeirrar skoðunar, að þeir eigi harma að hefna vegna síðustu kosningaúrslita. Og ég óttast, að samstarfsflokkarnir geti ekki unnt Alþfl. þess, að hann komi málum sínum fram. Úr þessu verður hins vegar reynslan að skera á næstunni. En Alþfl. getur ekki átt aðild að ríkisstj. sem ætlar sér að ganga á svig við erfiðleikana. Það er bjargföst skoðun mín. Launþegar hafa þegar nú 1. des. tekið á sig nokkra kjaraskerðingu. Því verður ekki á móti mælt, þótt reynt verði að bæta þeim hana upp að einhverju leyti. Ef þeim ráðstöfunum og samstarfsvilja, sem komið hefur fram með hlutleysi og jafnvel stuðningi verkalýðshreyfingarinnar, verður ekki fylgt eftir með aðgerðum til lengri tíma, þá er allt tal um ríkisstj. launþega út í loftið, tómt píp eins og börnin mundu segja. Fyrrv. forsrh., hv. þm. Geir Hallgrímsson, talaði oft um nauðsyn á þjóðarsátt. Enginn getur verið honum meira sammála en ég í þeim efnum. Það verður því að vænta þess, að þjóðarsáttin eigi eins mikil ítök í huga hv. þm. í stjórn og í stjórnarandstöðu. Hér stendur stríðið um að vernda rétt launþega á erfiðleikatímum. Þetta er aðeins ein orrusta í stríði sem standa mun á komandi árum og áratugum. Ef þing og þjóð fara þessa dagana ekki að þekkja sinn vitjunartíma, þá er verið að bjóða heim ástandi, sem er hreinlega ógn við þann rétt sem Íslendingar hafa til þessa talið hvað helgastan, lýðræðið. Enn frekari óáran í efnahagslífinu hvetur öfl til athafna, sem í eðli sínu eru öfgafull og gera kröfu til valdsins, hvort sem það á nokkuð skylt við þingræðu eða ekki. Ég tók það fram hér í upphafi, að ég styddi þetta frv. vegna þess að ég væri þeirrar skoðunar að aðrir betri kostir væru ekki fyrir hendi. Ég er enn þeirrar skoðunar og verð svo lengi sem ég sé einhver tákn þess að því verði fylgt eftir með gjörðum.



Herra forseti. Ég verð að játa að mér var svolítið ómótt í kvöld þegar ég sat hér undir löngum hrósyrðum hæstv. forsrh. En ég hugga mig aftur við það, að hrósið var vissulega tvírætt. Allt um það, hrósflaumi forsrh. mun ég svara síðar í máli mínu. Erindi mitt í ræðustól er fyrst og fremst að gera grein fyrir því sem annar af tveimur fulltrúum Alþfl. í fjh.- og viðskn., sem hafði það frv, til meðferðar sem nú er að ganga í gegnum 2. umr. hér í hv. d., að við fulltrúar Alþfl. greiddum, því atkv., en létum bóka svofellt í fundargerðabók fjh.- og viðskn., með leyfi forseta: „Stuðningur okkar við þetta frv. til l. byggist á því, að ef ekkert hefði verið að gert, þá hefði rúmlega 14% hækkun farið út í kaupgjald og verðlag, sem þýtt hefði mikla fiskverðshækkun og gengisfall í kjölfarið. Okkur er þó ljóst að þessar aðgerðir eru ófullnægjandi bráðabirgðaráðstafanir og auk þess óljósar fjármunatilfærslur. Þó er ekki stætt á öðru en styðja þetta frv. til að koma í veg fyrir enn frekari vandræði, sem orðið hefðu ef ekkert hefði verið að gert.“ Undir þetta rita Vilmundur Gylfason og Finnur Torfi Stefánsson. Að öðru leyti tel ég óþarft að ræða efni þess frv., sem hér liggur fyrir, umfram það sem gert var í gær. Ég vísa að því er sjálfan mig varðar til ræðu sem ég flutti úr þessum stól í d. í gær um þessi efni. En þó verður ekki hjá því komist að víkja nokkrum orðum m.a. að þeim sem mælti fyrir nál. fjh.- og viðskn., hv. 1. þm. Austurl., Lúðvík Jósepssyni, en hér reyndi hann eitt kraftaverkið enn í efnahagsmálum, þegar hann reyndi að sannfæra deildina um að hér væri ekki um bráðabirgðaráðstafanir að ræða, heldur - að mér skildist - einhverjar heilsteyptustu og langstæðustu ráðstafanir sem efnahags- og hagsagan kynni frá að greina. Það segir sig auðvitað alveg sjálft, og þarf ekki annað en vísa í jafnörugga heimild og hæstv. forsrh., að auðvitað er um bráðabirgðaráðstafanir að ræða. Þetta eru að efni og formi ráðstafanir sem standa til þriggja mánaða, og um það hefur ágreiningurinn staðið. Það var hins vegar athyglisvert, að sennilega allt að 3/4 ræðu hv., 1. þm. Austurl. í dag, þar sem hann var að mæla fyrir nál. og tók raunar fram að hann var jafnframt að lýsa sínum persónulegu skoðunum, fóru í úttekt á og árásum á stöðu Alþfl. í þessu máli. Og mér er ekki grunlaust um að einu sinni til tilbreytingar hafi hv. ræðumaður litið út fyrir fjóra veggi þessarar stofnunar og farið að huga að því, hvernig almenningsálitið í landinu kynni að vera innstillt. Hafi hann gert þetta, þá hygg ég að það hafi valdið honum nokkrum áhyggjum, og ég hygg að þessar áhyggjur hafi orðið þess valdandi, að hann taldi ástæðu til þess að eyða nær öllum ræðutíma sínum í árás á samstarfsflokk sinn, Alþfl., á þá hugmynd Alþfl. að vilja standa að heildstæðum ráðstöfunum sem tækju til alls ársins 1979. Sé hv. 1. þm. Austurl. til tilbreytingar að reyna að þreifa á púlsi almenningsálitsins, sem ég er sannfærður um að hann gerir ekki oft, þá skil ég áhyggjur hans af till. Alþfl. í þessum efnum. Talsmenn Sjálfstfl. í þessum umr. hafa þóst hafa áhyggjur af því, að Alþfl. sé illa leikinn, að hann komi ekki málum sínum fram sem skyldi. Þeir hafa einnig látist hafa áhyggjur af því, að það væri nokkur tvískinnungur falinn í því að gagnrýna frv., svo sem margir okkar gera, en standa þó ekki í vegi fyrir því að það hljóti afgreiðslu hér á nauðsynlegum degi. Við þessa menn verður að segja það, eins og sagði í bókun sem ég kynnti, að valkostirnir eru einvörðungu tveir. Hinn er sá að sleppa lausri 14% hækkun út í kaupgjald, sem strax færi út í verðlag með tilheyrandi eftirleik, fiskverðshækkun, gengisfalli. Þetta eru efnahagslegar staðreyndir, sem bókstaflega allir, hvar sem þeir annars standa á hinum pólitíska „skala“, eru sammála um. Og ég segi það fyrir mína parta, og svo mun vera um nærstætt allan þingflokk Alþfl., hvað svo sem mönnum finnst um þetta frv., og um það höfum við rætt, þá er ekki stætt á öðru en samþ. það. Á slíku berum við ekki ábyrgð. Sjálfstfl. getur reynt að bera ábyrgð á slíku, en við gerum það ekki þrátt fyrir allt og erum sjálfum okkur - að ég hygg - fullkomlega samhljóma í þessum efnum. Valkostirnir voru aðeins tveir, það var rétt í máli hæstv. forsrh. hér í kvöld. Það er stundum svo, að menn standa frammi fyrir tveimur kostum, hvorugum góðum. En menn verða að velja. Þetta er í stöðunni ábyrgt val; annað var ekki hægt og annað var ekki sæmilegt að gera. En við sjálfstæðismenn, sem hafa verið að fjalla um málflutning okkar og haft áhyggjur af, vil ég einnig segja þetta: Við í Alþfl. erum að slást við verðbólguna á fleiri vígstöðvum en fram kemur í þessu frv. Allir þm. Alþfl. í þessari d. hafa flutt frv. um raunvexti, sem er bardagi við verðbólguna á þó nokkuð öðru sviði, þó að það frv. gagni auðvitað ekki nema í sambandi við aðrar og heildstæðari efnahagsráðstafanir. Það liggur alveg ljóst fyrir, að Alþfl. stendur allur sem einn að þessu frv. Skoðanir Lúðvíks Jósepssonar eru þekktar í þessum efnum og hann virðist hafa dregið allan sinn stjórnmálaflokk með sér í þessu máli, þó ég efist um að margir hv. þm. Alþb. hafi oft leitt hugann að vaxtamálum. Framsfl. tekur ekki undir með okkur í þessu máli, af hagsmunástæðum fyrst og fremst, að ég hygg. En Sjálfstfl. þykist gera það. Svo sagði hv. 4. þm. Reykv., Geir Hallgrímsson, form. flokksins. Svo er að skilja á leiðurum þess mikla blaðs, Morgunblaðsins. En hvað gerist? Frv. er komið í n. og þar er það á valdi Sjálfstfl. að hleypa þessu frv. áfram. Ríkisstj. hvorki stendur né fellur með þessu frv., en þetta gætum við gert að lögum ef við næðum höndum saman. Sjálfstfl. virðist hins vegar engan veginn vera heill í þessu máli, og mér er nær að ætla að það gildi um fleiri bardagasvið við verðbólguna en vaxtamálin. Sjálfstfl. gæti, ef hann vildi, hjálpað til að gera þetta frv. að lögum. Það strandar á honum í þessum efnum. Ég þykist vita að ástæðan fyrir því sé sú, að þingflokkurinn sé ekki margbrotinn, heldur margklofinn í þessum efnum. Ég hygg að svo sé um fleiri mál sem að svipuðum markmiðum lúta, og er því afskaplega illt á íhaldið að treysta um þessar mundir. Það segi ég sem sögufróður sósíaldemókrati, að ég dáist sögulega að efnahagsráðstöfunum sem Alþfl. stóð að, þá með heilsteyptari Sjálfstfl. en nú virðist vera. Það var á árinu 1959 og næstu árum þar á eftir. Máli mínu til stuðnings vísa ég í ágætt blaðaviðtal við hv. 11, þm. Reykv., Gunnar Thoroddsen, sem birtist í Vísi nú um helgina. Ég er alfarið sammála því, sem Gunnar sagði þar um þær efnahagsaðgerðir, sem gripið var til á þessum árum, að þessar ráðstafanir voru um margt til fyrirmyndar. En gallinn er bara sá, að þó að Alþfl. hafi bæði stækkað og um margt efalitið batnað frá þeim tíma, þá hefur íhaldið versnað svo mikið, að það bætir þetta ekki nærri því nægjanlega upp. Þetta er vandinn í þessu máli: Vaxtafrv., herrar mínir, er prófsteinn á það, hvað þið getið og hvað þið þorið. Og áður en þið snúið stóru orðunum að Alþfl. ættuð þið að skoða í eigin barm og kanna ykkar eigin margbrotna þingflokk.  Það er þetta sem ég held að hv. d. þurfi að velta fyrir sér. Till. okkar eru jafnheildstæðar og þær voru og við erum að berjast á mörgum vígstöðvum. Það frv., sem hér liggur fyrir og er til umr., er ein af þessum vígstöðvum. Vaxtamálin eru einar vígstöðvar. Annars vegar er þar við Alþb. að etja og hins vegar við duglaust íhaldið. Hvorugur kosturinn virðist vera góður. En við stöndum keikir engu að síður. Gjarnan hafa verið bornar saman þær aðgerðir, sem nú er verið að gera, og febrúarlögin, sem Sjálfstfl. og Framsfl. settu fyrr á þessu ári. Eitt þykir mér þó vanta í þennan samanburð, og það er einfaldlega það, að þegar lögin voru sett í febrúar var verið að setja lög á Bandalag starfsmanna ríkis og bæja. Það var í fyrsta skipti sem opinberir starfsmenn höfðu haft verkfallsrétt. Það var þess vegna í fyrsta skipti sem ríkisvaldið sat öðrum megin við samningaborðið og samningsaðilinn sat hinum megin við samningaborðið eftir venjulegar kjaradeilur. Nú gerðist það, að ríkisvaldið samdi um tiltekna peningalaunaupphæð sem það átti ekki til, sem það gat ekki staðið við. Þessa samninga hefði ríkisvaldið aldrei átt að gera, en það gerði þá og þurfti að rifta þeim að nokkrum mánuðum liðnum. Það hygg ég að fyrst og fremst hafi reitt almenningsálitið svo til reiði - hæstv. forsrh. notaði hér orð sem hann sagðist að vísu ekki nota oft, og það var siðleysi að þessar aðgerðir voru siðleysi af þessum sökum. Þetta hygg ég að fyrst og fremst hafi orðið valdur að því, að febrúarráðstafanirnar voru svo fyrirlitnar sem þær voru vissulega úti um samfélagið. Og hvað sem má segja um þær ráðstafanir sem nú er verið að gera, þá er grundvallarmunur á þessu tvennu. Það er óþarfi að fara út í frekari samanburð á þessu. Það er ljóst, hvað gerðist í febrúar, og það er einnig ljóst, hvað hér er verið að leggja til. Því má svo bæta við í framhaldi af ræðum alþb.-manna í gærkvöld, t.a.m. hv. þm. Eðvarðs Sigurðssonar, - þar var fjallað um till. okkar Alþfl.-manna og sagt að við hefðum verið að leggja til að lögbinda kaupið og á það gæti verkalýðshreyfingin aldrei fallist, - að í þeim till., sem við lögðum fram, og eins og fram kom hjá hv. síðasta ræðumanni, þá var gert ráð fyrir að leyfa að kaupið hækkaði fjórum sinnum um 4% í hvert skipti þangað til nýju vísitölukerfi hefði verið komið á. Það er yfirlýst markmið þessarar ríkisstj., að vísitölukerfinu þurfi að breyta. Með þessum hætti er ríkisvaldið að knýja á um að vísitölukerfinu verði breytt í þá veru sem við teljum skynsamlega, að öðrum kosti séu launin bundin með þeim hætti sem hér er lýst, en síðan muni ríkisstj. með öðrum aðgerðum, sem einnig voru skýrðar í þeim hugmyndum sem þið í Alþb. áreiðanlega þekkið, hvernig fara skuli að því að ná verðbólgunni niður fyrir og helst vel niður fyrir 30% markið að gera kjararýrnunina sem allra minnsta. Og þar var fjallað um peningamál, þar var fjallað um stjórn á fjárfestingarmálum, þar var fjallað um skattamál, þar var fjallað um niðurskurð ríkisútgjalda. Auðvitað er ágreiningur á núlli okkar um marga einstaka liði þessara mála. En það er ekki aðalatriðið. Aðalatriðið er að hér var sett fram heildstæð stefna. Ég er sannfærður um það, hvað svo sem hv. þm. Eðvarð Sigurðsson hefur um það að segja, að um þetta hefði náðst og getur enn náðst samstaða við launþegahreyfinguna. Það hvílir á því eingöngu, að hún hafi traust á þeim ráðstöfunum sem hér er verið að leggja út í. Ég er sannfærður um að launþegahreyfingin hefði gefið vinveittri ríkisstj. frest í eitt ár eða átján mánuði til þess að framkvæma slíkt, vegna þess að auðvitað hlýtur að vera litið svo á að það að ná verðbólgunni niður sé kjarabót af sjálfu sér. Það er tómt mál að tala um þetta. Þetta hefur svo sem verið reifað. En hvað sem þeir Alþb.-menn reyna hér í stórum stíl að gera úr Alþfl. - ég held þeir kalli hann kaupránsflokk vegna þess að hann lagði áherslu á að binda einnig peningalaunin, þá verðlausu seðla sem annars hefðu hækkað að upphæðum, - þá er það skilningur sem ég vil eindregið mótmæla. Við leggjum á það þunga áherslu, að þetta sé ekki nema einn liðurinn í þeim ráðstöfunum sem þurfi að gera. Hins vegar, eins og síðasti ræðumaður sagði, þýðir ekkert að loka augunum. fyrir því, að peningalaunin eru auðvitað stór þáttur í heildardæminu. Einn þátt til viðbótar við það, sem við höfum lagt á þunga áherslu, vil ég enn leggja á áherslu, og það er það sem við höfum kallað neðanjarðarhagkerfi, þau gríðarlegu skattsvik sem eiga sér stað úti um samfélagið. Einhvern veginn hefur aldrei náðst um það meirihlutasamstarf á Alþ. að skera upp herör gegn þessum vágesti. Einn og einn flokkur hefur haft þetta á stefnuskrá sinni, ein og ein þáltill. hefur verið flutt, en hvernig sem á því stendur hefur aldrei náðst um það samstarf í ríkisstj. að skera upp herör gegn þessu. Svo er ekki enn þrátt fyrir áherslu okkar á þetta s.l. sumar og áfram. Allt samfélagið veit meira og minna hvernig þetta neðanjarðarhagkerfi vinnur. Það vinnur t.a.m. þannig, að einstaklingar skrifa einkaneyslu sína í stórum stíl á rekstur fyrirtækja, húsin sem byggð eru, bílana sem ekið er í, jafnvel matinn sem étinn er. Af þessu ræðst einhver mesti lífskjaramismunur í landinu. Efnahagsskaðinn er kannske ekki verstur, þó vondur sé, heldur hinn sálræni skaði sem af þessu leiðir, vegna þess að reksturinn hefur ekki það traust sem hann ætti að hafa ef heilbrigt væri að staðið. Ég er að segja þetta í þessu samhengi vegna þess að í till. þeim, sem við höfum lagt fram og Alþb. hefur reynt að gera lítið úr - af misskilningi auðvitað - er það snar þáttur, að gegn þessum svikum verði ráðist og það verði verkefni samstæðrar ríkisstj. að skera upp herör á þeim sviðum sem hér hefur verið lýst. En einhvern veginn er það svo, að þeir vilja heldur lulla með Lúðvík í þriggja mánaða ráðstöfunum. Það segir sig alveg sjálft, að ef við ætlum að hefja stríð 1. mars, 1. júní, 1. sept. og 1. des. af því tagi sem við höfum háð nú undanfarna daga, þá verðum við aldrei færir um að ráðast gegn neðanjarðarhagkerfinu eða öðrum ósóma í efnahagslífi okkar. Ef Lúðvík og aðferðir hans fá að ráða, þá er þetta dæmt til að mistakast og skattsvikin munu dafna áfram í þessu samfélagi. Það er þess vegna rangt, sem fram hefur komið í máli talsmanna Alþb. um þessa hluti, að við séum að leggja til kaupbindingu fyrst og fremst. Við erum að leggja til hjöðnunarstefnu, þar sem hjöðnun launa er aðeins einn þátturinn. En vitaskuld eru launin stór þáttur í öllu dæminu. Hæstv. forsrh. reyndi að hafa í frammi ögranir í máli sínu, reyndi að biðja mig um að nefna þá Alþfl.-menn sem við sig hefðu talað um 3.6, en ekki 6% í sambandi við þær ráðstafanir, sem hér standa fyrir dyrum. Ég ætla auðvitað ekki að taka slíkum ögrunum og nefna þau nöfn í ræðustól hér á Alþ. Það er alveg ljóst, að Ólafur Jóhannesson forsrh. bar upp í sinni eigin ríkisstj. till. frá Framsfl., þar sem gert var ráð fyrir 3.6% launahækkun. Þetta voru till. hliðstæðar þeim sem við í Alþfl. höfðum þegar lagt fram og þingflokkur okkar hafði skrifað upp á. Ráðh. okkar skýrðu okkur frá þessu og var ómögulegt að skilja það öðruvísi en um þetta væri samkomulag. Síðan hélt Alþb. sinn helgarfund, sem allir vita um og ég hygg að allri d. sé um kunnugt. Ólafur Jóhannesson skipti þá um skoðun og gerðist skyndilega maður launafólksins, að hleypa út meiri launahækkun, en því miður af innstæðulausum ávísunum, eins og öllum er auðvitað kunnugt um. Þrátt fyrir þær ögranir, sem hæstv. forsrh. hafði hér í frammi er hann óskaði eftir því að ég nefndi hvaða vondir jafnaðarmenn hefðu sést á leynifundum með honum til að gera um það samsæri að launafólkið fengi ekki nema 3.6%, þegar hann af sinni gjafmildi vildi heldur að það fengi 6%, - eins og allir vita eru hann og Lúðvík gjafmildir menn - þá sé ég enga ástæður til að nefna nein nöfn. Þetta var aðdragandinn. Um þetta héldum við að væri samkomulag. Það kom okkur og ég veit mörgum flokksbræðrum hæstv. forsrh. á óvart þegar þessi tala hækkaði með þeim hætti sem hér hefur verið lýst. Þeim öðrum orðum, sem hæstv. forsrh. hafði um þessi mál, vísa ég alfarið á bug. Við vorum tilbúnir að standa að því, að 3.6% færu út. Ég þarf ekki að skammast mín fyrir að hafa gert það. Þetta voru viðnámsráðstafanir gegn verðbólgu. En því miður fór ekki svo, að það kæmu gjafir af himnum ofan til Ólafs Jóhannessonar og Lúðvíks Jósepssonar. Kjarni alls þessa máls er sá, að við höfum sett á oddinn viðnámið gegn verðbólgunni. Við viljum standa fyrir því, að samfélagið allt færi fórnir í þessu viðnámi. Við viljum vernda hagsmuni þeirra sem lægst hafa launin. En við viljum standa fyrir því, að það séu færðar fórnir. Þetta höfum við sagt mánuðum saman. Þetta sögðum við fyrir kosningar og þetta segjum við enn. Þetta verkefni skiptir meira máli en önnur verkefni, sem þó þarf auðvitað að vinna. Um þetta er almennt samkomulag, en hins vegar brestur á þegar lýsa skal leiðunum. Við leggjum það á okkur að lýsa leiðunum. Við vitum hins vegar, að það eru settir upp pólitískir leikþættir hér. Ég veit ekki hvernig hæstv. viðskrh. hefur liðið þegar hann hlýddi á hæstv. forsrh. áðan. Viðskrh. kom sem kunnugt er í pontu hér í gær og lýsti þeim félagspakka sem ég veit að hann meinar og vill, ekki dreg ég góðan vilja hans í efa. Hann var að reyna að sannfæra sjálfan sig og þingheim og sennilega allan almenning um það, að vissulega væri hér um raunhæft metnar kjarabætur að ræða. Í kvöld var svolítið annar tónn í forsrh. Hann sagðist ekki hafa verið að blekkja neinn, ekki blekkja launþegahreyfinguna eða neinn, auðvitað væri erfitt og ekki hægt að meta þetta til kjarabóta þegar í stað. Og hvor er að blekkja? Ég er sannfærður um það, að hæstv. viðskrh. telur sig vera að fara með rétt mál. Ég hef enga ástæðu til að ætla annað. En einkennilegur er leikþátturinn, sem hér er á svið settur. Auðvitað er því sem næst ógerlegt að meta slíka þætti nákvæmlega til fjár. En svona leikþætti eigum við ekki að setja á svið, við eigum að segja satt. Það hefði verið betur ef allar forsendur þessa frv. hefðu verið byggðar á því að ætla sér frá upphafi að segja satt og engan að blekkja. Ég er sannfærður um það, ég hef raunar þóst vita það, að hv. 1. þm. Austurl., sem vissulega hefur mikil áhrif á þau efnahagsmál sem hér er verið að setja fram veit lítið um hagfræði. En ég hélt hann hefði meiri pólitíska vitsmuni en mér sýnist öll þessi framsetning segja til um. Bæði ræðan, sem hér var flutt um Alþfl. í dag, og það, sem hér hefur farið fram undanfarið, þykir mér bera vott um litla pólitíska vitsmuni. Þetta eru litlir pólitískir vitsmunir, vegna þess að með þessu frv. og með því, sem í kringum það hefur verið sagt, er gert ráð fyrir að allur almenningur í þessu landi sé skynlausar verur, sem hugsi ekki sé einhverjir spýtukarlar á skákborði stjórnmálanna. Almenningur í þessu landi er viti bornari en svo. Hann veit hvenær 14% eru ekki lengur 14%, heldur verða 6%. Allur almenningur veit þetta og hann verður ekki blekktur. En það breytir ekki hinu, og það var kjarni þessa máls og ástæða fyrir því að ég er að gera grein fyrir afstöðu okkar hér enn, að við viljum engan blekkja með því sem við erum að gera. Við vitum að þetta eru ekki 14%, heldur eru þetta 6%. Og við vitum að fyrir ári voru sömu hlutir kallaðir „kauprán“. Það breytir ekki hinu, að ég hef lýst enn af hverju við ætlum að veita þessu frv. brautargengi. Ástæðan er sú, að af tveimur vondum kostum tökum við þennan til að forða þjóðfélaginu frá enn meiri verðbólguskakkaföllum en annars hefðu orðið, í því viljum við taka þátt. En við biðjumst undan því að vera þátttakendur í sjónarspili, að vera þátttakendur í að blekkja fólk, enda er það svo - guði sé lof - að hvað sem þm. segja og hvernig sem reynt er að telja fólki trú um það að 14% og 6% séu eitt og hið sama, þá er fólkið í þessu landi ekki skynlausar verur. Markmið okkar í verðbólgumálunum verða og eru metin að verðleikum. Ég er enn og aftur sannfærður um að þær ráðstafanir, sem við höfum verið að leggja til, þó að þær heiti „erfiðar“ á gamaldags pólitísku máli, eru réttar. Þær hafa vaxandi hljómgrunn meðal þessarar þjóðar. Ég bið ykkur, herrar mínir: Hugsið ykkur vel um áður en þið hafnið leiðum okkar alfarið. Ég endurtek það, og beini því einkum til ykkar í Alþb.: Hugsið ykkur vel um áður en þið hafnið okkar leiðum alfarið. Þið eruð búnir að gera mörg mistök allt frá því í vor. Þið eruð búnir að segja hluti sem þið getið ekki staðið við - allt frá því í vor og fram til þessa dags. Það eru enn möguleikar á því, að með okkur megi takast samvinna. Hugsið ykkur vel um - og einkum og sérstaklega þú, hv. 1. þm. Austurl. Hugsaðu þig vel um áður en þú hafnar leiðum okkar alfarið, því að það er ekki loku fyrir það skotið að samvinna megi takast með okkur.



Herra forseti. Mér er sagt af kunnugum mönnum, að það sé ekki ótítt hér á hv. Alþ. að ef varaþm. slysast hér inn um stundarsakir vegna inflúensu, ferðalaga eða t.d. þess að aðalþm. séu að fá sér nýjar tennur, þá komi þessir varaþm. í sínu skásta pússi, fyllist hugljómun og flytji svokallaða jómfrúrræðu um eitthvert mál, sem annaðhvort er þeim hjartfólgið eða þeir hafa fengið lánað hjá flokki sínum eða ættingjum. Mér er einnig tjáð af kunnugum mönnum, að þetta sé ein hamingjusamasta stund í lífi margra varaþm., og jafnvel þótt þeir eigi ekki afturkvæmt á þingbekki fylgi þessar ljúfu minningar sumum allt til æviloka og þeir tali um málið sitt, sem þeir hafi forðum flutt á Alþingi. Það virðast ætla að verða örlög mín að verða sviptur þessari hamingjustund í lífi varaþm. Í umr. um frv., sem hæstv. ríkisstj. leggur hér fyrir, hafa andstæðingar ríkisstj. eytt drjúgum hluta af málflutningi sínum í að ásaka mig, ótíndan múgamann, fyrir ýmsa mestu erfiðleika sem þjóðin stendur frammi fyrir, að ekki sé nú talað um Verkamannasamband Íslands, sem gengur eins og rauður þráður í gegnum allar þessar umr. og er helst líkt við Seðlabankavaldið í landinu, en það er það jarðneska vald á Íslandi sem er öllum öðrum ofar. Ég kemst ekki hjá því að svara nokkrum af þeim ásökunum, sem bornar hafa verið mig og Verkamannasambandið, og mun þó reyna að hafa í huga tilmæli hæstv. forsrh. að teygja ekki umr. um of. Að vísu er sá meðalvegur vandrataður. Ég hefði gjarnan viljað spjalla töluvert við hv. 1. þm. Vestf. Hann er illa fjarverandi. Ég skal reyna af þeim sökum að vera öllu meinlausari í málflutningi en ég hafði í hyggju. Ég veit ekki hvort ég hef aðstæður til að heilsa upp á hann síðar, en ég held að það sé ekki hægt að komast hjá því að minnast örfáum orðum á málflutning hans. Hann kvartar undan því að útflutningsbann hafi stöðvað útgerð í Vestmannaeyjum og á Suðurnesjum. Og hann kvartar undan því, að brotin hafi verið niður brbl. ríkisstj. sem hv. þm. sat í. Eins og þar stendur: Um allar sagnir hallaði hann mjög til og ló víða frá. Eins mætti segja um þennan hv. þm., sem ekki er hægt að skattyrðast mikið við hér. En sannleikurinn er sá, að Verkamannasambandinu tókst aldrei að brjóta niður þessi brbl. Þau giltu til enda ráðherraferils þessa hv. þm. Og þrátt fyrir öll þessi bjargráð, þrátt fyrir að brbl. héldu allan þann tíma sem hann var ráðh., þá geisaði verðbólgan af meiri þrótti og brann aldrei glaðar en á meðan. Það er ekki tími, ekki aðstaða, af ástæðum sem ég hef greint, að fara ítarlega út í það, þó kemst ég ekki hjá að veita því athygli, að þessi ágæti þm. hefur eftir að hann hætti ráðherrastörfum, geislað af hamingju og vellíðan gagnstætt ýmsum flokksbræðrum sínum. Og þótt þessi þm. sé dagfarsglaður, skemmtinn og orðheppinn í besta lagi, þá hef ég sjaldan séð lífshamingju öllu meiri. Það eru bókstaflega sjö sólir á lofti þegar hv. 1. þm. Vestf. mætir í þingsölum og hvar sem er á mannamótum. Hvernig skyldi standa á þessu? Ég satt að segja bjóst við hógværum og hljóðum manni, eins og mannlegt er og eðlilegt er þegar mönnum gengur illa í kosningum. En þessi gleði er að ýmsu leyti skiljanleg. Þegar hann lét af störfum hafði honum tekist það ásamt með samráðh. sínum, sem Verkamannasambandinu tókst aldrei, hann hafði stöðvað útgerð í Vestmannaeyjum, hann hafði stöðvað útgerð á Suðurnesjum, þar sem ekkert útflutningsbann var, og meira en það: hann hafði hótanir hvers og eins einasta frystihúss í landinu um að það yrði lokað, og hann hafði tilkynningar um að hver fiskifleyta á landinu færi ekki á sjó. Þegar hann hringdi í flokksbræður sína í eigin kjördæmi þar sem hann er jafnsterkur og raun ber vitni, og þá svöruðu þeir einungis: Þetta er ekki hægt, Matthías, við lokum. - Ég hef satt að segja í hyggju að leyfa til þessa hv. þm. sem ráðgjafa Verkamannasambandsins, ef það þyrfti að fara út í öflugar stöðvunarráðstafanir einhvern tíma, vegna þess að „praktískari“ reynslu held ég að fáir menn hafi. Árangurinn er svo firna glæsilegur, að ég efast um að það sé hægt að benda á nokkurn verkalýðsforingja sem hefði staðið frammi fyrir því að ef hann hefði verið viku lengur í ráðherrastól, og er þetta náttúrlega ekki bundið við hann einan persónulega, þá hefði öll útgerð og allur sjávarútvegur í landinu stöðvast. - Síðar er verið að brigsla ótíndum múgamönnum um það, að þeir hafi stöðvað atvinnurekstur. En ég mundi leita til þessa hv. þm. sem ráðgjafa í stöðvunaraðgerðum, sem vonandi þarf ekki til að koma. Hins vegar mun ég ekki leita til hans varðandi hitt rn. sem hann gegndi, - ég vil taka það fram að í þessu felst ekki að hv. 1. þm. Vestf. sé eitthvert sérstakt varmenni eða öðrum mönnum verri, - en annar málaflokkur hans var heilbrigðismál. Þar er nú meiri stöðvunartilhneigingin. Hann hefur vart látið af störfum sem ráðh. þegar þjóðin stendur frammi fyrir því, að öllum helstu sjúkrahúsum á landinu á að loka, neyðst er til að loka þeim vegna skuldasöfnunar í tíð þessa hv. fyrrv. ráðh. Ég verð nú að segja það, að mig skal ekki undra þó hann kvarti undan rósagjöfum hæstv. viðskrh. Svona er nú rósagarður hv. 1. þm. Vestf.: Frystihúsin lokuð, sjávarútvegurinn að stöðvast og sjúkrahúsin líka að stöðvast. Þetta er nú rósarækt í lagi! Ég sleppi nú því sem ég vildi meira sagt hafa við þennan ágæta kunningja. En ég vil stuðla að áframhaldandi hamingju þessa fyrrv. ráðh. og að hann geisli af hamingju, og ég held að öruggasta ráðið til þess sé að þessi ágæti þm. setjist ekki aftur í ráðherrastól. Er honum þó margt vel persónulega til lista lagt. Ég ætlaði örlítið að heilsa upp á 1. þm. Reykv., sem ég met mjög mikils. Þeim ágæta þm. er það gefið, að hann er haldinn óbilandi dugnaði og hann hefur ýmsa þá mannkosti sem góða menn mega prýða. Ég vildi gjarnan að ég hefði af flokksbræðrum mínum fleiri, sem væru jafnötulir og hann að ganga um í sínu kjördæmi og rétta fólki hjálparhönd, rétta hag þeirra, sem erfitt eiga, og aðstoða þá í mörgum tilfellum á hinn ótrúlegasta og drengilegasta hátt. Ræða hans var fyrir ýmissa hluta sakir nokkuð merkileg. Ég hef ekki tíma til að fara langt út í það. Ég tek undir með honum, ég held að það sé ákaflega hættulegt að setja hér á háan fjárfestingarskatt, það verði þá að hyggja mjög vel að, á hvaða fjárfestingar sá skattur væri lagður, og það eru orð í tíma töluð, sem hann sagði, að fjárfestingarskattur sem ekki væri því markvissari, getur stuðlað að atvinnuleysi og verið hættulegur. Hins vegar ásakaði hann mig fyrir að vilja rýra kaup launþega um 8%. Ekki lági ég honum þann málflutning. En svo kom fram, sem reyndar allir kunningjar og vinir þessa hv. þm. vissu, að hann hefði verið mjög vel hæfur í fjh.- og viðskn. þessarar hv. d., því vart hafði hann sleppt orðinu við mig um kauprán er hann bauð Alþfl. upp á „kontant“-viðskipti, skulum við segja. Upp á hvað voru þau? Þetta voru viðskipti fyrir opnum tjöldum. Hann bauð kauplækkun, þ.e.a.s. útborgað kaup með vísitölu yrði lægra, og það var ekki annað að heyra, - nú er þm. ekki við til þess að leiðrétta ef rangt er með farið, og ég vil ekki níðast á fjarveru hans, -ekki gat ég annað fundið en að það félli þá niður bótalaust. Sem sagt, fyrst kemur ásökun um að 8% eigi nú að taka af launþegum og 6.12% sé of lítið. Síðan kemur tilboð um viðskipti við Alþfl. um að það verði alls ekki 6%, heldur mun minna og það með öllu bótalaust. Það er dálítið athyglisvert, að jafnglöggur og mætur maður og hv. þm. skuli skora á Alþfl. að standa við skoðanir sínar í þessu efni og telja að Sjálfstfl. muni nú athuga að styðja slíkar tillögur. Ég held ég sleppi nú öðrum atriðum vegna fjarveru þm. Þó get ég ekki fallist á að það sanni að engin stéttaskipting sé á Íslandi, að við séum báðir bornir og barnfæddir Reykvíkingar, við höfum báðir bílpróf og séum báðir um 100 kg og drekkum kaffi frá Brasilíu. Við spjöllum um það einhvern tíma síðar. Það er nú ekki talað hér fyrir fjölmennum fundi. Hv. 4. þm. Reykv. virðist vera fjarstaddur líka. Hann hélt hér langa ræðu í gær. Ég skal stytta mál mitt líka gagnvart honum. Það var sama, hann harmaði það kauprán, sem nú væri á ferðinni, og taldi að verkalýðsfélög hefðu misnotað aðstöðu sínu. En þessi hv. þm. er kokvíður. Hann minntist ekkert á allar þær ráðstafanir, sem hann stóð fyrir á seinni hluta árs 1974, árinu 1975, 1976, þegar kaupmáttur almenns verkafólks minnkaði um 25–30% og hann minntist ekki heldur á, - og hefði verið býsna fróðlegt að lesa upp kafla úr ræðum hans þá, - að þegar kaupskerðingin var mest á árinu 1975 var verðbólgan líka mest. Kaupskerðingin og verðbólgan héldust í hendur. Menn skulu því ekki telja hana allra meina bót. Verkalýðsfélögin gerðu samninga 1976 um svokölluð rauð strik, sem átti að vera nokkurs konar millistig í sambandi við vísitölu. Það kom þannig út, að kaupmáttur hélt áfram að lækka. Þetta var ný vísitala, nýtt form á vísitölu, sem þótti á sínum tíma ákaflega merkileg, en kaupmáttur hélt áfram að lækka, þjóðartekjur jukust, framleiðsla óx, en kaupmátturinn minnkaði. Það er líka athyglisvert, að ríkisstj. og fyrrv. forsrh. var margboðið að gera samkomulag um aukinn kaupmátt með verðlækkunum í staðinn fyrir hærra kaup, og því var margyfirlýst, að allar verðlækkanir yrðu metnar til jafns við kauphækkanir og ef einhver verðlækkun væri kjarabót, þá skyldi hún metin til fulls við kauphækkun. Við lögðum fram a.m.k. ein 14 atriði og buðum jafnframt, að ef ríkisstj. væri með eitthvað annað, þá mundum við taka því. Þessu var öllu hafnað, gjörsamlega, eins og það lagði sig. Verðbólgan hélt áfram að vaxa. Allar till. okkar í þessum efnum voru gjörsamlega hundsaðar. Félagslegar ráðstafanir, það litla sem gert var í því, hafa ekki komist til framkvæmda. Hv. 4. þm. Reykv. hélt því líka fram, að brbl. hefðu verið brotin niður og við værum betur stödd ef lögin hefðu náð tilgangi sínum. Það er nú það. Lögin stóðu allan þennan tíma. Um hvað er fólk eiginlega að tala hér? Fólk talar eins og lögin hafi verið brotin á bak aftur. Það er nú aldeilis ekki.  En það fór nákvæmlega eins og ég var að lýsa hér áðan í sambandi við 1. þm. Vestf., að verðlagið brunaði áfram og við stóðum frammi fyrir öllum þessum vanda, þó þetta ætti að leysa verðbólguvandann á sínum tíma og ættu ekki að vera neinar bráðabirgðaráðstafanir. Þetta var reynslan af því. Síðan er sagt hver sé munurinn á þessum ráðstöfunum, sem við erum með núna, og þeim ráðstöfunum, sem eru í þessu frv. Við getum nú farið stutt yfir sögu í sambandi við febrúarlögin. Ríkisstj. gafst sjálf upp á að framfylgja þeim. Þar var náttúrlega tekinn helmingurinn af vísitöluhækkunum bótalaust og ekkert kom í staðinn, og ef einhver eftirvinna var unnin, sem unnin er á Íslandi hjá öllum meginþorra verkafólks, sem vinnur meira en 8 tíma, þá þýddi það að þá fékk það ekki þennan vísitöluhluta. En í brbl. var eftirvinna að vísu tekin með það voru lagfæringar í þeim frá febrúarlögum, og þá hefði eftirvinna, sem er 40% samkv. samningum, orðið nú 1. des. 15%. 1967 eða 1968 gerðum við samninga í atvinnuleysi og erfiðleikum undir þeirri viðreisnarstjórn, sem var raunar lofuð hér rétt áðan, um að við samþ. að kauphækkun kæmi eingöngu á dagvinnu, sem þýddi að álag á yfirvinnu fór úr 50% niður í 40% og á næturvinnu úr 100% niður í 80%. Við höfum ekki getað náð neinni leiðréttingu þar fram, en það hefði þýtt núna 1. des. að óbreyttum brbl., að eftirvinna væri komin niður í 15% úr 40% og næturvinna úr 80% í 30%. Þó liggur fyrir að að meðaltali er röskur þriðjungur af tekjum verkafólks fyrir yfirvinnu. Það er sjálfsagt kúnst að reikna út hver skerðingin á þessu er. Þó er það mjög auðvelt. Það er mjög mismunandi eftir því náttúrlega, hvernig menn vinna og hver vinnutími manna er. En það er athyglisvert, að í sambandi við þetta voru engar aðrar ráðstafanir gerðar. Í sambandi við febrúarlögin átti að ræða við verkalýðsfélögin. Það endaði á því, að fulltrúar verkalýðsfélaganna, - ég var ekki í þeim hópi sem gekk á fund fyrrv. forsrh., - gengu út vegna þess að þeim var stillt upp frammi fyrir afarkostum. Með brbl. var ekki boðið samkomulag um eitt eða neitt. Það voru tveir valkostir um mismunandi skerðingu. Sannleikurinn er sá, að fyrrv. forsrh., 4. þm. Reykv., gerði hverjar verðbólguráðstafanirnar eftir aðrar. Hann rýrði kjör verkafólks ár eftir ár, og þó að harðar aðgerðir væru oft og tíðum knúnar fram, sem afstýrðu því versta, og þó svo kjör fólks væru rýrð, þá réð þessi hæstv. forsrh. ekki nokkurn skapaðan hlut við verðbólguna. Hún óx yfirleitt í öfugu hlutfalli. Eftir því sem laun rýrnuðu þaut hún meira upp, og þótt vísitalan væri að fullu tekin af hélt verðbólgan áfram. Sannleikurinn er sá, að ríkisstj. féll m.a. vegna þess að hún hafði engin ráð gegn verðbólgu önnur en niðurskurð á launum. Það er rætt um að nú sé verið að skerða kjör verkafólks, nú sé verið að misnota aðstöðu o.s.frv., sem ekki þarf upp að telja. Ég skal reyna að stytta mál mitt. Kauphækkunin er 6.12%. Um það þurfum við ekki að deila. Því hefur aldrei verið mótmælt í gegnum árin, að hafa niðurgreiðslur innan ákveðins ramma, það hefur yfirleitt verið á valdi hverrar ríkisstj., eins og fram hefur komið. Það má segja sem svo að um niðurgreiðslur, sem koma á matvæli, að þeir, sem séu á lægstum launum, verji stærri hluta launa sinna til brýnustu lífsnauðsynja og hagnist þá á niðurgreiðslum. Stærri fjölskyldur hagnast á þeim, minni fjölskyldur hins vegar ekki, og þetta er eins og við þekkjum. Þetta er ákaflega persónubundið, en þó er meginreglan sú, að niðurgreiðslur hafa ekki verið af verkalýðshreyfingunni almennt afsagðar, þó það megi færa rök að því, hvernig tekna til þeirra sé aflað. Beinir skattar á lágtekjufólki eiga að hækka um 2%. Það hefur ár eftir ár verið samið um beina skatta í kjarasamningum, það er ekki nýtt atriði, og það hefur verið samið um miklu stærri hluti en þetta. Það má deila um beina skatta eins og annað, og það er rétt sem Alþfl.-þm. segja: Það er kannske ekki eingöngu að skattarnir séu háir, heldur er misréttið sem viðgengst sem gerir fólk fullt tortryggni yfir að því finnst náunginn og jafnvel heilir þjóðfélagshópar sleppa þar býsna vel. Um þetta þarf ekki að halda langar ræður yfir hv. þm. Það þekkja þeir allt saman vel. Ef þarna er um að ræða sjúkratryggingargjald, sem var hækkað á síðasta ári, upp að einhverju ákveðnu tekjumarki félli það niður, þá náttúrlega gengur það dæmi alveg upp. Það má hugsa sér persónufrádrátt og það má líka hugsa sér skattþrepin önnur. Þetta er eins og annað. Þetta má misnota, en þetta þurfa ekki að vera mjög skuggalegir hlutir. Það eru þessar félagslegu umbætur. Ég kunni ákaflega illa við það, satt að segja fór um mig hálfgerður hrollur og er ég nú ekki vanur að lesa neinar svona loðmullulegar greinar eða loðmullulegar ræður frá hv. þm. Vilmundi Gylfasyni, en þetta með leikþáttinn kunni ég ákaflega illa við. Okkur er full alvara í því í Verkamannasambandinu, sem lýsir sig reiðubúið til að styðja þessar aðgerðir, og teljum okkur standa á guðs og manna lögum, af því að þessi hv. þm. fór nú að ákalla æðri máttarvöld gagnvart Alþb. Verkamaður, sem unnið hefur t.d. í 25 ár hjá sama atvinnurekandanum, hefur einn mánuð í veikindadaga. Þegar verkalýðshreyfingin á sínum tíma, 1958, var búin að berjast fyrir því ár eftir ár og áður en þessi lög voru sett, þá reyndi Verkamannafélagið Dagsbrún að fá það í gegn, að sá, sem hefði unnið í 10 ár hjá sama atvinnurekanda, fengi 2. daga. Svarið var svart nei. Þetta var 1958. Í samráði við verkalýðsfélögin beitti þáv. félmrh., Hannibal Valdimarsson, sér fyrir setningu laga um réttindi verkafólks til uppsagnarfrests og kaups á veikinda- og slysadögum. Síðan hefur tekist að auka nokkuð þennan lið, en við teljum að þarna þurfi lengra að ganga. Lögin frá 1958 hafa staðið og enginn flokkur lagt í að hagga við þeim, en mörgum prósentustigum hefur verið rænt af verkafólki í kaupi og öðru. Hjá okkur er þetta enginn leikþáttur. Þarna eru einföld mannréttindi á ferð. Ég sé enga ástæðu til þess, að maður, sem vinnur hörðum höndum, hvort sem er í frystihúsi eða við verklegar framkvæmdir, sé ekki hálfdrættingur, ef hann verður fyrir veikindum og slysum, á við ýmsa aðra þjóðfélagshópa betur launaða. Síðan kemur hvert atriðið á fætur öðru, sem ekki er neinn leikþáttur, miklu frekar að það sé rósagarður. Það er ekki einungis um veikindadaga. Það er ákvæði um, að vextir séu eðlilegir af orlofsfé launþega. Það er engin ástæða til þess að vextir yfirleitt lægst launaða verkafólksins, lausráðins fólks, séu 5%. Mér er sagt að þetta sé sú deild hjá Pósti og síma sem best beri sig, því valdi lágir vextir af orlofsfé verkafólks. Síðan er þátturinn í sambandi við öryggismál og hollustuhætti á vinnustöðum. Það er ekki ætlast til að það sé leikþáttur í því heldur aukin félagsleg réttindi verkafólks. Ég fer ekkert dult með það, að ég hefði viljað fá þann rósagarð sem hæstv. viðskrh. las hér upp. Ég hefði viljað fá hann samhliða þessum lögum. Það má færa að því nokkur rök, að ýmsir þættir þeirra Íagabreytinga séu breytingar á fleiri en einum lögum, kalli á keðjuverkandi breytingar. E.t.v. þarf ein breyting að breyta þrennum eða fernum lögum og þarf til þess dálítinn tíma. En forsrh. lýsti yfir í upphafi, að ríkisstj. mundi beita sér fyrir því að leggja sig fram um að slík réttinda- og hagsmunamál sem hér hafa áður verið tilkynnt og hafa verið kynnt þingheimi kæmu sem fyrst til framkvæmda. Hitt er rétt, að hafa það sem satt og rétt er, að hæstv. forsrh. hafði á því nokkurn fyrirvara um hvenær þetta kæmi. Það hefði ég viljað reikna frekar í vikum heldur en mánuðum. Í nokkrum atriðum skal ég fallast á að þarna þarf kannske nokkurrar athugunar við. En í öðrum atriðum tel ég að þarna þurfi ríkisstj. og stuðningsmenn hennar og hæstv. forsrh. að leggja sig fram í því að koma með þessi lagaréttindi sem allra fyrst. Ég er ósmeykur við að koma fram fyrir mína félaga með þessa réttindalöggjöf. Það er fráleitt að tala þar um einhver 3% fyrir t.d. opinbera starfsmenn. Að vísu var einhver sérstök yfirlýsing í sambandi við það, að meginhlutinn af þessum tillögum er um réttindi sem þeir hafa, og ég sé enga ástæðu til að láta lægst launaða fólkið vera afskipt að því leyti. En þessar félagslegu úrbætur geta í mörgum tilfellum verið miklu meira en 3%. Í öðrum tilfellum geta þær verið minna. Þetta er háð stund og stað. Þetta er háð aðstæðum og viðkomandi réttindum. En einkenni þeirra er það, að mannréttindi þeirra sem skertastir eru að réttindum, eru aukin. Ég vona að hv. þm. Vilmundi Gylfasyni hafi hlaupið kapp í kinn þegar hann þurfti að spjalla við 1. þm. Austurl. og þá hafi þetta skotist út úr honum, en ég þykist vita að við eigum stuðning hans vísan þegar þessar till. koma í frv. -formi fyrir Alþ. og við eigum líka stuðning hans vísan, ef einhver dráttur verður á því hjá ríkisstj., að keyra þá sem mest af því í gegn. Ég ætla ekki að fara í þann leik sem hér hefur verið tíðkaður, að fara að deila við aðra stjórnarþm. innbyrðis. Ég held, þó að okkur Vilmund Gylfason kunni að greina á um ýmsa hluti, þá þurfum við að hafa það dálítið vel í huga, að meginþorrinn af því fólki, sem flokkum okkar fylgir, treystir því og trúir því, að með samstarfi þessara tveggja flokka með 28 þm. og meiri hl. í ríkisstj. og í samstarfi við Framsfl. geti þeir gert varanlegar breytingar á þessu þjóðfélagi, það verði nýtt þjóðfélag, með félagslegu öryggi, réttlátara þjóðfélag, ekki síst fyrir þá sem lægst hafa laun. Ég held að þeir geri þær kröfur til okkar, að við verðum að reyna að halda saman við að koma þessum fjölmörgu réttindamálum fram. Ég vil aðeins minna þennan hv. þm. á í sambandi við vísitölu að ég held að eitt erfiðasta ár, sem ég hafi lifað, hafi verið árið 1963. Þá var engin vísitala í gildi, en þá voru þrennir kjarasamningar gerðir á árinu og verkföll í öll skiptin. Lýst er yfir að ráðstafanirnar séu gersamlega ónógar. Ég býst við að ég mundi vilja hafa þessar aðgerðir töluvert öðruvísi en þær eru, eins og hv. þm. Vilmundur Gylfason. Hins vegar vitum við að það fólk, sem nú býr við almenn laun, þolir ekki mikið, en það er reiðubúið engu að síður til þess að standa að þessum málum. Vilmundur Gylfason hefur tekið að sér að siðvæða þjóðina, og ekki ætla ég, ósiðvæddur maðurinn, að fara að siðvæða hann. Þó vil ég aðeins segja það, að í þessum efnum ber fleira að varast. Þær hagfræðikenningar vaða uppi, að það sé óframkvæmanlegt að stöðva verðbólgu nema atvinnuleysi sé að einhverju verulegu leyti líka. Þetta eru kenningar sem geta átt við í einhverjum háþróuðum iðnþjóðfélögum. En ef á að koma til atvinnuleysis og ráðstafanir ríkisstj. eiga að valda atvinnuleysi hjá verkafólki, þá er mínum stuðningi lokið við þessa ríkisstj. Atvinnuleysi var ekki tilgangur hennar, og fyrst og fremst og á undan verðbólgu þarf að koma í veg fyrir atvinnuleysi. Ég skal ljúka máli mínu. Verkamannasambandið hefur lýst yfir afstöðu sinni. Það er reiðubúið að leggja þessari ríkisstj. lið í baráttu gegn verðbólgu. Það mun leitast við að leggja till. sínar og afstöðu sína fyrir ríkisstj. Það mun leita eftir samstarfi við hana. Það gerir sér grein fyrir því, að það kemur ekki öllum sínum málum fram, fjarri því, en það mun leita eftir því að kynna ríkisstj. till. sínar og afstöðu. Ég held þess vegna að þegar Verkamannasambandið tekur þessa afstöðu, þá sé það að taka þá afstöðu að verið sé að byggja hér upp þjóðfélag sem beri meiri brag af jafnaðarmennsku, þjóðfélagslegu réttlæti heldur en verið hefur, og ég held að okkur verði seint fyrirgefið ef við af hvatvísi eða hótunum förum á fyrstu stigum málsins að slíta frið okkar á milli. Enginn skal ímynda sér að þetta sé neinn dans á rósum. Vel má það vera, að upp úr þessu slitni. Þá liggur fyrir tilboð Alberts Guðmundssonar. Ekki er ég sannfærður um, að gróið Alþfl.-fólk í verkalýðshreyfingunni hafi það tilboð að leiðarljósi. Ekki er ég heldur sannfærður um að það verkafólk sem kaus Alþfl., þó að sjálfsagt kenni margra grasa í þeim stóra hóp, hafi haft viðreisnina að framtíðarsýn.



Herra forseti. Mér þótti það dálítið athyglisvert í ræðu síðasta ræðumanns, hv. þm. Guðmundar J. Guðmundssonar, þegar hann þrátt fyrir fyrirvara sína um hagfræðikenningar sagði okkur að verðbólgan hefði vaxið í öfugu hlutfalli við launin, að hans áliti væri þetta það sem gerst hefði. Ef þetta er rétt og ef þetta er kenning sem á við í íslensku efnahagslífi, þá er ég hræddur um að hv. þm. gerði það best í baráttunni við verðbólguna að hækka kaupið miklu meira en gert er ráð fyrir í þessu frv. og ætti þess vegna jafnvel að vera á móti því frv, sem hér liggur fyrir til umr. Hitt er annað mál, að ég veit, eins og ég sagði áðan, að hann hefur ekki mikið álit á hagfræðikenningum. Undanfarna daga hefur íslenska þjóðin fylgst með því, hvernig taugastrekkingur hefur aukist frá degi til dags meðal stjórnarflokkanna. Það hefur komið fram í þessum umr., að hæstv, fjmrh. hafi í upphafi verið sömu skoðunar og Alþfl. um þau úrræði sem grípa ætti til nú í sambandi við þá bráðabirgðalausn sem gera þyrfti fyrir 1. des. Hann er nú ekki á landinu. Ég er ekki að halda því fram, eins og sumir hafa gert, að hann sé flúinn, en alla vega er hann ekki hér á landi þegar verið er með því frv., sem liggur fyrir, að gerbreyta fjárlagafrv. Þá hefur það jafnframt gerst, að einn af þm. Alþfl., forseti Ed., Bragi Sigurjónsson, neitar því að vera það sem hann kallar samstarfstákn þessarar ríkisstj. sem hann segir að noti bitlausar og rangsleitnar aðgerðir gagnvart verðbólgunni til að vinna bug á henni. Við, sem sitjum í þessari hv. d., hlustuðum á ákaflega athyglisverða ræðu hv. 7. þm. Reykv., Vilmundar Gylfasonar, í gær þegar hann reif niður hvert atriðið í frv. af öðru, lið fyrir lið, en endaði svo með því að segja að á þessum forsendum hygðist hann styðja frv. þannig tókst honum í einni og sömu ræðunni að fara algjörlega í gegnum sig. Við heyrðum síðan í umr. í dag, að hv. þm. Kjartan Ólafsson gaf hæstv. utanrrh. utan undir vegna aðgerða hæstv. utanrrh. í sambandi við atvinnu manna á Keflavíkurflugvelli. Það kemur enn fremur í ljós, að sífellt eru gerðar bókanir á ríkisstjórnarfundum, bókun í þessu máli, bókun í næsta máli og bókun í því þriðja. En við skulum hafa það í huga, að slíkar bókanir leysa ekki nokkurn mann undan ábyrgð. Það, sem gert hefur verið í þessum efnum, er á ábyrgð ríkisstj., og bókun er aðeins sýndarmennska sem á að bera á borð fyrir kjósendur fyrir næstu kosningar. Ástandið í herbúðum stjórnarinnar er með þeim hætti, að líkja mætti helst við Valhöll forðum eða kannske öllu fremur spennandi kúrekakvikmynd, þar sem menn rétta hver öðrum hjálparhönd rétt til þess að geta reist þá við og slegið þá niður aftur. Þannig er ástandið í herbúðum stjórnarliða í dag. Í 1. gr. frv., sem hér er til umr., er fjallað um niðurgreiðslur. Það skal strax tekið fram, að ég er þeirrar skoðunar að óhóflegar niðurgreiðslur geti verið stórvarasamar. Miklar niðurgreiðslur skekkja alla verðmyndun í landinu, hafa áhrif á framleiðsluna og stefna henni inn á óheppilegar og oft arðlausar brautir. Ég skal ekki fara mörgum orðum um þessa grein frv., en vil vísa í því sambandi til minnihluta álits fjh.- og viðskn. sem hv. þm. Steinþór Gestsson gerði grein fyrir í umr. í kvöld. Það hefur komið fram varðandi 2. og 3. gr. frv., að þær eru ákaflega einkennilegar lagagreinar, og reyndar viðurkenndi hæstv. forsrh. það, þótt hann segði að jafnvel í stjórnarskránni fyndust slíkir „loforðaparagrafar“. En það, sem er einkennilegt varðandi þessar tvær greinar, er að þar er verið að lögbinda loforð ríkisstj. Manni verður á að spyrja: Hvers vegna var stjórnarsáttmáli ríkisstj. ekki lögbundinn, og af hverju eru ekki lögbundin loforðin sem koma fram í aths. þessa frv.? Getur verið að þau, sem eru lögbundin, eigi að reyna að efna, en hin eigi að svíkja? Mér er spurn. Og hvers vegna er ekki það sett í lög, að hér á landi skuli ekki vera meira en 30% verðbólga á næsta ári? Það væri álíka gáfulegt og þessar lagagreinar eru. Tilgangurinn er auðvitað ekki sá hjá hæstv. ríkisstj., að það eigi í framtíðinni að lögbinda allar hugsanir hennar. Tilgangurinn er einungis að slá ryki í augu launþega og annarra kjósenda. Að öðru leyti eru þessar lagagreinar ákaflega gallaðar efnislega. Það er t.d. ekkert minnst á það, hvað sé lágtekjufólk skv. skilningi 2. gr. Það er ekkert minnst á það, hvenær þær ívilnandi aðgerðir, sem eru nefndar í þessum greinum, eigi að eiga sér stað. Allt bendir þó til þess, að það eigi að gerast löngu eftir 1. mars. Hæstv. viðskrh. sagði jafnvel í ræðu sinni við 1. umr., að sumar þessar aðgerðir ættu að koma í gagnið árið 1983. Svo skjótvirkar eiga þessar ráðstafanir að verða! Því hefur ekki heldur verið svarað, hver eigi að leggja mat á þau atriði, sem koma fram í 2. og 3. gr. Um það hefur verið spurt, en engin svör fengist. Þó er ljóst að það er ekki kauplagsnefnd sem á að meta þetta. Það kom fram í umr. sem áttu sér stað í hv. fjh.- og viðskn. Varðandi 2. gr. er rétt að koma inn á eitt atriði sem ég er ekki viss um að allir geri sér nægilega vel grein fyrir. Það er nefnilega gert ráð fyrir því í fjárlagafrv., að laun hækki um 50% á milli ára. Hins vegar á skattvísitalan að fylgja framfærsluvísitölunni og hún á að hækka um 43% skv. áætlun. Þannig verður skv. fjárlagafrv. meira tekið af millitekjufólki og láglaunafólki eða launamönnum, sem svo eru kallaðir, og þetta er ekki metið sem kjararýrnun. Takið eftir því. En þegar slaka skal á skattvísitölunni, eins og lagt er til í þessu frv., sem sagt slaka á skattinum, þá á allt í einu að reikna það sem kjarabót. Þannig er farið að því að bæta kjör manna í landinu: Taka fyrst af þeim skatta, það er ekki kjararýrnun, gefa þá síðan til baka, og það er kjarabót. Eins og fram hefur komið hér í umr., má finna kjarnann í þessu frv. hæstv. ríkisstj. í 4. gr., enda er sú grein um kjaraskerðinguna. Það, sem er ákaflega merkilegt og kom fram í umr. og eftir var tekið, var sú skýring hæstv. forsrh., að heimilt væri þrátt fyrir þessa grein frv. að greiða hærri laun og hærri vísitölubætur en frv. segir til um. Þetta er ákaflega athyglisverð yfirlýsing, því hún stangast á við það sem sumir stjórnarliðar hafa haldið fram, t.d. í nefndarstarfi. Þetta er athyglisvert einkum fyrir þær sakir, að núv. meiri hl. í Reykjavíkurborg sló út slíku tilboði og gerði að sínum reglum á sínum tíma. Það verður fróðlegt að fylgjast með því, hvernig sá meiri hl., sem er sá sami og sá meiri hl. sem styður hæstv. núv. ríkisstj., ætlar að bregðast við í þessum málum. Um 5. gr. ætla ég ekki að fjalla, enda má segja að hún sé bein afleiðing og eðlileg af því sem gert er ráð fyrir að gerist í hinum greinunum. En ég vil fjalla örlítið um aths. við lagafrv. þetta. Ég skal ekki hafa um þær mjög mörg orð, en vil þó fyrst víkja að 4. tölulið. Í honum eru nefndar helstu tekjuöflunarleiðirnar. Þar má lesa orð eins og hátekjuskattur, veltuskattur, fjárfestingarskattur, eignarskattur o.s.frv. Hæstv. forsrh. sagði reyndar, að ekki væri búið að ganga frá því, hvaða skatta og í hvaða formi ætti að leggja á í þessu skyni. En gera verður ráð fyrir því, að þessi skattur leggist fyrst og fremst á atvinnureksturinn í landinu. Og þá verður manni að hugsa örlítið um það, til hvers sé verið að þessu öllu saman. Af hverju þolir ekki atvinnureksturinn hærri launakostnað? Það er vegna þess, eins og margoft hefur komið fram, að ef hann þyrfti að bera aukinn kostnað yrði hér atvinnuleysi. En hvernig er hægt að koma því heim og saman, að atvinnureksturinn geti ekki borið hærri kostnað vegna launa, en geti hins vegar að áliti hæstv. ríkisstj. tekið á sig mun hærri kostnað í öðrum myndum, eins og t.d. varðandi hærri skatta. Hv. 1. þm. Austurl. sagði í umr. sem urðu um daginn um vexti, að það væri útilokað fyrir atvinnureksturinn að taka á sig aukna vaxtabyrði. Ég fæ það ekki heim og saman, hvernig í ósköpunum sá hinn sami atvinnurekstur getur þá tekið á sig aukna skatta, eins og t.d. veltuskatt. Þetta gerir ráð fyrir töfrabrögðum sem ég kann ekki skil á, nema um algjöran tvískinnung sé að ræða. Hæstv. forsrh. flutti hér snjallt mál og ágætt að mörgu leyti í kvöld. Hann sagði í ræðu sinni að auðvitað væri ekki hægt að mæla félagslegu umbæturnar beinlínis til verðbótastiga. Hvers vegna er það þá gert í frv.? Þar stendur skýrum stöfum að þetta eigi að meta til 3%. Af hverju var ekki látið duga að tala um félagslegar aðgerðir? Auðvitað verður einhver að leggja á það mat úr því að þetta er svona orðið í frv. Þá kom hæstv. forsrh. með skemmtilega dæmisögu, talaði í líkingum, eins og menn hafa gjarnan gert í þessum umr., talaði um stór skref og lítil skref og stór stökk og lítil stökk. Hann kom með þá sögu, sem ég þarf ekki að endursegja fyllilega, að á bæ einum hefði verið vinnumaður sem Brandur hét og hann hefði gortað af því að hann gæti stokkið yfir gjá. Nú var von á lækni sem átti leið fram hjá bænum, sagði hæstv. forsrh., og hann bað bóndann á bænum um fylgd til næsta bæjar, og þá fór heldur lítið fyrir Brandi karli. Hann þorði ekki út í hríðarkófið. Með þessu móti var auðvitað hæstv. forsrh. að sneiða að samstarfsmanni sínum, hv. þm. Vilmundi Gylfasyni. En mér sýnist, miðað við þessa líkingu, að það sem gerst hafi í þessu máli sé að hæstv. forsrh. í líki verðbólgulæknisins ber að dyrum hjá Alþfl. og vinnumaðurinn sýnir þann kjark að fara út í hríðarkófið, sem reyndar verðbólgulæknirinn og vinnumaðurinn hafa þyrlað upp í sameiningu. Það verður þess vegna fróðlegt að veita hvernig ferðum þeirra háttar saman og hvort þeir komast einhvern tíma yfir gjána, í einu stökki eða tveimur stökkum, eða hvort þeir lenda í gjánni. Úr því getur tíminn einn skorið. Það hefur komið fram í þessum umr. margt fróðlegt sem ástæða hefði verið til að minnast á. En ég ætla ekki að gera það, enda er liðið langt fram á nótt, nýr dagur kominn. Það, sem mér þykir einkar athyglisvert við þessar umr., er í fyrsta lagi það, að í frv. er að verulegu leyti reynt að fela þá staðreynd, að ríkisstj. ætlar að taka 8% af launþegum. Það er gert með því að vefja inn í frv. 2. og 3. gr. Þá vekur það jafnframt athygli, að Alþfl. er horfinn frá fyrri stefnu sinni um gjörbreytta efnahagsstefnu í raun. Eins og ég sagði áðan, hafa bókanir enga þýðingu í þessu máli. Það er staðreynd, að Alþfl. hefur látið beygja sig, allir nema sá elsti, hv. þm. Bragi Sigurjónsson. Mér er ekki kunnugt um það frekar en hv. 1. þm. Reykv., að Alþfl. hafi nokkurn tíma reynt að ná þingmeirihl. fyrir tillögum sínum hér á þingi. Ég kannast ekki við það. Alþfl. kemst þess vegna ekki hjá því að bera fulla ábyrgð á þeim tillögum sem hér liggja fyrir. Hitt er svo annað mál, að hv. þm. Vilmundur Gylfason taldi ekki fýsilegt að eiga vingott við okkur, eins og á stæði, vegna afstöðu sjálfstæðismanna til vaxtafrv. Ég get huggað hv. þm. með því, að við erum að megininntaki til sammála hv. þm. Vilmundi Gylfasyni í raunvaxtamálinu. Hitt er svo annað mál, að við viljum fara aðeins aðrar leiðir, en hugsunin er sú sama. Það er reyndar alveg ljóst, og um það gat hv. þm. Vilmundur Gylfason í ræðu sinni, að það verður ekki hægt að koma því vaxtafrv. í gegn, sem hann hefur lagt fyrir þingið og er nú í n., og honum er það vel kunnugt sjálfum. - Um tilboð hans til okkar sjálfstæðismanna skal ég ekkert segja. Það getur vel verið að betur standi á einhvern tíma eftir jólin, e.t.v. þegar fer að líða á næsta ár og hann verður orðinn þreyttur á faðmlögum við samherjana í núv. hæstv, ríkisstj., þá verði kominn tími til að tala við hv. þm. Vilmund Gylfason og félaga hans, ef þeir verða þá komnir niður á jörðina. Það vekur enn fremur athygli í þessum umr., að hér er um bráðabirgðaaðgerðir að ræða. Vandanum er rétt einu sinni ýtt á undan sér í þrjá mánuði. Þótt menn hafi nú á orði, að stjórnarflokkarnir hafi lengt árið upp í 16 mánuði, þá verður að segjast eins og er, að aðgerðatímabil ríkisstj. virðist vera þrír mánuðir í hvert sinn. Enn fremur hefur borið á því, að síðustu daga hefur óeiningin í stjórnarherbúðunum aukist fremur en hitt, eins og ég lýsti áðan. Þar virðast menn sitja á svikráðum. Það, sem vekur e.t.v. mesta athygli, er sú gerbreytta stefna launaþegasamtakanna sem hefur verið lýst í þessum umr. þeirri breytingu fagna ég. Hitt er svo annað mál, að vegna afstöðu hv. síðasta ræðumanns um það, að nú mætti meta félagslegar aðgerðir sem kjarabót, þá verður mér að spyrja, hvort það sé framtíðarstefna sem þarna hafi verið mörkuð. Það væri líka hægt að spyrja að því, hvort inn í þetta dæmi eigi að reikna þau loforð sem voru gefin um bætur í félagslegum málefnum áður en þetta frv. kom fram. Á að reikna t.d. loforð ríkisstj. í stjórnarsáttmálanum inn í þetta dæmi? Um það hefði verið fróðlegt að heyra hv. síðasta ræðumann fjalla, en það gerði hann ekki. Hv. þm. Halldór Ásgrímsson lýsti því fyrr í umr. með athyglisverðum hætti, hvernig starfið fór fram í svokallaðri verðbólgunefnd sem starfaði á tíma síðustu hæstv. ríkisstj. Nú er komin ný nefnd, vísitölunefnd, sem í raun á að gera það gagn sem hinni nefndinni tókst ekki að gera, þ.e. að finna út aðferð sem allir sætta sig við og hægt er að nota gegn verðbólgunni. Ég minni hv. þm. á það, sem nýlega kom fram í blöðum, haft eftir Jóni Sigurðssyni, að hann teldi alveg óvíst, hvort hægt væri að ljúka störfum vísitölunefndar, svo vel væri, fyrir 1. mars, og hann teldi, að starfið í nefndinni mundi líkjast meira samningaviðræðum heldur en eðlilegu nefndarstarfi í framtíðinni. Á þetta vil ég minna, þannig að við séum ekki að binda of miklar vonir við það starf sem þar verður unnið, þótt merkilegt sé. Við vonum þó að þetta starf komi að fullu gagni. Hæstv. forsrh, leyfði sér í ræðu sinni í kvöld, að saka okkur stjórnarandstæðinga um ábyrgðarleysi ef við styddum ekki frv. sem hér liggur fyrir til umr. Hann taldi að ef við gerðum það ekki, þá hefði Sjálfstfl. skipt um skoðun. Þannig skildi ég orð hans og verð þá leiðréttur ef ég fer rangt með. Ég vil aðeins minna á það, að þegar Sjálfstfl. sat í stjórn vildi hann harðari aðgerðir, fljótvirkari aðgerðir, skjótvirkari aðgerðir, sem hefðu náð til lausnar á vandamálinu síðla á þessu ári. Það, sem hins vegar gerðist, var að það voru menn í þessu landi, í Alþfl. og Alþb., sem höfðu að kjörorði fyrir kosningarnar: „samningana í gildi“, „kjósum gegn kaupránsflokkunum“. Og þessir menn sigruðu í kosningunum, við skulum minnast þess, og þeir hafa tekið við völdum á Íslandi og sitja í valdastólunum í dag. Þeir gáfu í september, þeir tóku í nóvember. Ég lýsi fullri ábyrgð á hendur þessum mönnum.



Herra forseti. Það er nú orðið það áliðið, að ég mun ekki að fara að halda hér langa ræðu. Ástæðan til þess, að ég bað um orðið, var það sem fram kom í ræðu hv. 7. þm. Reykv., að hæstv. forsrh. hefði skipt um skoðun í sambandi við þetta frv. Ég vil taka það skýrt fram, svo ekki sé um að villast, að hæstv. forsrh. skýrði frá því á fundi með þingflokki og framkvæmdastjórn Framsfl., að hann teldi að í stjórnarsamningnum hefði verið reiknað með 10% hækkun, sem kæmi fram 1. des., og við mundum mæta því með 21/2% lækkun í auknum niðurgreiðslum, en að öðru leyti yrðu 6–7% að fara út í kaupgjaldið. Þessi yfirlýsing hans á fundinum var afdráttarlaus sem hans viljayfirlýsing, sem hann taldi að yrði að koma í framkvæmd. Það var hins vegar ekki ákvörðun fundarins í þetta skipti að fara að hans ráðum, þó sumir væru á því. En niðurstaða hans var alveg afdráttarlaus, að 6% væru það sem yrði að fara út í verðlagið eða greiða í kauphækkun, hjá því yrði ekki komist. Þetta vil ég taka skýrt fram, vegna þess að hv. 7. þm. Reykv. hafði ekki tekið þetta alveg gilt frá hendi hæstv. forsrh. Nú er orðið svo liðið á fundartímann, að ég sé ekki ástæðu til að víkja verulega að þeim málum sem hér hafa verið rædd. Þó hef ég nokkra löngun til að ræða við þennan hv. þm. og hv. 11. landsk. þm., sem talaði fyrr í kvöld, en er nú sennilega farinn úr húsinu, svo ég verð að geyma mér það að mestu þar til síðar. Út af því, sem báðir hv. þm. töluðu um stuttu skrefin og kjarkleysið við að taka ákvarðanir vegna verðbólgunnar, og jafnvel kom fram í ræðum þeirra, að þeir drógu í efa að sumir stjórnarflokkar hefðu hug á því að reyna að ráða við verðbólguna, þá vil ég segja í fyrsta lagi: Af hverju reyndist kjarabótavísitalan hærri nú heldur en reiknað var með þegar ríkisstj. var mynduð? Það er m.a. vegna þess, að viðskiptakjörin hafa versnað vegna falls dollarans. Þó að okkar hæstv. ríkisstj. sé valdamikil, þá ræður hún ekki við forseta Bandaríkjanna, og þó hann hafi gert tilraun til að gera gengi dollarans stöðugra, þá hefur honum ekki tekist það. Þess vegna held að ef nú hefði verið tekin ákvörðun fyrir árið 1979, þó ég efist ekki um að það hefði verið af góðum vilja gert og löngun til þess að fram kæmist, þá hefði ekkert öryggi verið fyrir því, að það hefði náð fram að ganga. Ég vil líka segja það, að ef á að hafa samstarf við aðila vinnumarkaðarins, þá er sú samstaða ekki komin nú, að það hefði verið hægt að taka ákvarðanir fyrir allt árið 1979. Þó að það sé viljayfirlýsing ríkisstj. að stefna að því að halda þessu svo í skefjum að 5% hækkun eftir þrjá mánuði sé það hámark sem hún geti hugsað sér, þá er allt annað vilji eða geta. Ég vil líka minna á það, að í mjög merkri ræðu, sem Jóhannes Nordal seðlabankastjóri flutti við setningu vetrarfundar Sambands ísl. rafveitna, benti hann á það stökk sem olíuverðið tók fyrir 5 árum, þegar það fjórfaldaðist með einni ákvörðun. Þessi ákvörðun Arabaríkjanna hafði meiri áhrif á Íslandi en menn vilja nú muna. Og það var einmitt á árunum 1973 og 1974 sem innflutt verðbólga var meiri en verið hafði um langt skeið, e.t.v. sú mesta sem hefur verið á einu ári 1974. Við slíka atburði geta menn ekki ráðið þó þeir vilji vel, sem ég efast ekki um. Mér finnst hv. 7. þm. Reykv. og hv. 11. landsk. þm., þó þeir vilji nú fara að gera siðabætur á okkur þessum gömlu hér á Alþ., færast allmikið í fang ef þeir ætla að fara að kenna hv. 1, þm. Austurl. sem setið hefur hér á þingi í 36 ár, vinnubrögð í pólitík. Ég held að það mundi reynast þeim erfitt verk þó reynt yrði. Ég held að hv. 1. þm. Austurl. kunni þar nokkuð til verka. Ég vil segja það, að þau löngu skref, sem hv. þm. tala um að ekki hafi verið farin nú, hefðu kannske verið stökk sem hefðu mistekist og betra sé að fara með gætni, en sækja þó ákveðið fram. Ég minnist þess, að hæstv. fyrrv. forsrh., sem ég tek fram að ég met mikils, sagði í sinni fyrstu stefnuræðu, - ég vona að ég muni það alveg rétt, - að hann stefndi að því að lækka verðbólguna niður í 15% á árinu 1975. Ég veit vel að hæstv. forsrh. stefndi að þessu og ætlaði sér þetta, en ríkisstj. þeir ráðunautar, sem voru henni til ráðuneytis, gerðu sér ekki grein fyrir því, að verðbólgan vegna erlendra áhrifa hélt áfram frá árinu 1974–1975, eins og kom fram hjá hv. þm. Guðmundi J. Guðmundssyni áðan. Þessu verða hv. þm. að gera sér grein fyrir og stór orð gagna þar ekki. Ég ætla ekki að fara hér út í að meta þm., t.d. hvort þm. Alþfl. nú séu betri menn en þeir, sem áður voru hér, og mikilhæfari. Ég met mikils menn eins og Emil Jónsson, Stefán Jóh. Stefánsson, Gylfa Þ. Gíslason, Eggert G. Þorsteinsson, svo ég nefni aðeins örfáa, og mér þætti vel ef þeir, sem nú eru að störfum í flokknum, færu í þeirra fótspor, þó þeir færu ekki lengra. En ef þeim tekst betur, þá er það vel. En í því sambandi kemur mér í hug það sem Þorsteinn Dalasýslumaður sagði eitt sinn við kjósanda sinn í Dölum vestur, sem spurði hann um Hermann Jónasson, sem þá var forsrh., og sagði við hann: „Er nú ekki Hermann voðalega heimskur?“ Þá var nefnilega siður að tala um það. Þá sagði Þorsteinn: „Það er nú ekki mitt að meta vitsmuni manna, en ef Hermann er heimskur, þá er hann a.m.k. andskoti heppinn.“ Ég vona að þessir hv. þm., sem hér eru að setjast á þingbekki, verði hæfilega heppnir. En um siðfræði þeirra ætla ég ekki að dæma nú. Það verður reynslan að sanna. Ég sagði áðan að tímans vegna ætlaði ég ekki að fara langt út í umr., þó nokkur ástæða hefði verið til. Það gefst vonandi tími til að hlusta á fleiri siðabótaræður og geta þá rætt um þau mál. Erindi mitt var að taka skýrt fram, að það, sem forsrh. sagði hér áðan, var rétt og satt og engar blekkingar þar í. Og ég vil enda þessi orð mín með því að segja að félagslegar umbætur eru ekki síður umbætur fyrir það fólk, sem verst er sett í þessu þjóðfélagi, heldur en beinar kaupgreiðslur. Af því hef ég nokkur kynni og veit að svo mun verða enn um langa framtíð.



Harra forseti. Ég vil ekki lengja þennan næturfund öllu meira en þegar er orðið, en vil þó segja örfá orð, ekki til leiðréttingar, því það er ekkert að leiðrétta, ekki heldur eftir orð síðasta ræðumanns, hv. 1. þm. Vesturl., heldur öllu heldur til áherslu. Nú er það auðvitað svo, að ég veit ekki nákvæmlega hvað gerist á lokuðum fundum Framsfl. og mér er mikið til ókunnugt um hans innri mál. Það, sem við höfum sagt hér, ég sagði hér í gær og endurtók enn í kvöld, var að tillögur Framsfl. voru kynntar þannig, að 3.6% skyldu ganga út í kaupgjaldið og mundi velta þaðan yfir í verðlagið. Þær væru kynntar í ríkisstj. og þær gengu nærri till. sem við Alþfl.-menn höfum lagt fram. Síðan voru þær kynntar í okkar þingflokki. Við tókum afstöðu til þeirra. Auðvitað hlutum við að líta svo á, að þetta væru jafnframt till. formanns flokksins og forsrh. og á þeim bæri hann fulla ábyrgð. Það er svo upplýst nú, að þetta hafi verið till. flokksins, en ekki forsrh. Þetta er auðvitað leikur sviðsettur af einhverjum ástæðum sem mér er ekki alls kostar kunnugt um. En ég endurtek það sem hér hefur verið sagt áður, að við vorum tilbúnir til að styðja þessar till. og okkur kom þessi breyting mjög á óvart. Ég veit auðvitað ekki gjörla hver hafi verið persónuleg afstaða hæstv. forsrh. til þessa máls á sérhverju stigi þess. En þegar till. á þessu stigi eru kynntar sem till. flokks, þá gerum við auðvitað ráð fyrir því, að fyrir þeim standi og á þeim beri ábyrgð formaður flokksins. Hv. þm. Halldór E. Sigurðsson upplýsir að svo hafi ekki verið, að viðkomandi aðili hafi ekki persónulega borið ábyrgð á þessum tillögum. Hvaða leik er hér verið að leika? Ég veit ekki hvort þetta hefur átt að vera eitthvert herbragð til að skilja okkur eftir, kaupránsflokkinn, í 3.6% feninu! Ég ætla þó engum að meina svo illt. Við litum svo á, að þetta væru tillögur flokksins, sem flokkurinn og ráðh. hans stæðu á, og á grundvelli þessara tillagna vorum við tilbúnir að vinna og við hefðum betur gert það. Sérstæðar ástæður formanns flokksins veit ég ekki um, en þetta var leikur sem betur hefði verið óleikinn. Flokkurinn hefði betur staðið heildstæðari að þessum till., og þá værum við með skynsamlegri till. en við nú stöndum að. Ég ítreka það enn, að skilningur okkar á þessu gat ekki verið annar en hann var, og ég veit að hv. 1. þm. Vesturl. skilur þetta, enda þekkir hann þessi sjónarmið.