Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Fjhn. er á einu máli um, að ríkissjóður megi ekki missa þá tekjustofna, sem frv. fjallar um, og leggur því til, að það verði samþ. Þetta frv., þótt að l. verði, breytir í engu l. frá í fyrra. Þess vegna kann n. ekki við, að fyrirsögn frv. sé: Frv. til l. um breyt. á l. -, og leggur því til, að fyrirsögnin verði: Frv. til 1. um framlenging á gildi l. o. s. frv., - því hér er aðeins að ræða um framlenging á bráðabirgðaverðtollinum.

Jón Baldvinsson Þó að ég hafi ekki í nál. gert aths. við þetta frv. og frv. til l. um framlenging á verðtolli, þá er það samt ekki svo að skilja, að ég og minn flokkur séum samþykkir þeirri skattaálagningu, sem kemur fram í þessu frv., en við eigum um það að velja og að fella niður þær framkvæmdir, sem nú er gert ráð fyrir í fjárl., og ekki er tími til að undirbúa nýtt fyrirkomulag á þessum tollum, sem unnt væri að koma í gegn á þessu þingi. Það er því sennilega ekki um annað að ræða fyrir þá, sem vilja ekki fella niður allar framkvæmdir næsta árs, en að framfylgja þessum l., enda eru þau ekki nema til eins árs. Þessa aths. vildi ég láta fylgja þessu frv. fyrir mína hönd og míns flokks.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Það er sama að segja um þetta frv. eins og það, sem var hér næst áður á dagskrá (frv. um bráðabirgðaverðtoll). L. um verðtoll hafa verið í gildi mörg undanfarin ár, þannig, að þau hafa verið framlengd frá ári til árs síðan þau voru sett fyrst, og það er alveg sjálfsagt, eins og nú stendur á, að framlengja þau einnig nú. Fjhn. leggur því einróma til, að svo verði gert. Ég skal geta þess, að það er skakkt vitnað til eldri l. í 1. gr. frv. þar stendur 1927, en á að vera 1926. Hefir n. því borið fram till. um að leiðrétta þetta, og geri ég ráð fyrir, að það megi samþ. hana án atkvgr. Þar er aðeins um leiðréttingu að ræða, en enga efnisbreytingu.

Jón Baldvinsson Ég vil aðeins vísa til aths. minnar um það frv., sem var hér á dagskrá næst á undan (frv. um bráðabirgðaverðtoll).

Frsm. (Thor Thors) Allshn. er sammála um að leggja það til, að þetta frv. verði samþ. Frv. fer fram á að skylda útgerðar- og iðnfyrirtæki til að gefa skýrslur til hagstofunnar um ýms efni. N. vill bæta því við, að skipamiðlarar, sem hafa skip í förum, og aðrir, sem hafa atvinnu af flutningatækjum, séu einnig skyldir til að gefa skýrslu árlega.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Aðalefni brtt. minnar við þetta frv. er, að orðin: „innlendra manna“ falli burt úr frv. Ástæðan fyrir því, að ég ber þessa brtt. fram, er sú, að síðan lög þessi voru sett, hafa komið hingað erlendir hljómlistarmenn, sem okkur er mjög mikilsvert að fá hingað til lands. Hlutur þeirra manna, sem haldið hafa hér hljómleika, hefir stundum verið svo rýr, að það hefir valdið mikilli óánægju þeirra á meðal. Það er talið, að um 18% af brúttótekjum þeirra renni í ríkissjóð. Þeir segja, að hvergi sé eins mikill skattur tekinn af þeim eins og hér. 10% skattur er jafnvel óvenjulegur. Ferðir hingað eru dýrar og erfiðar. Þess vegna er hagnaðurinn af þeim enginn eða a. m. k. mjög lítill. Aftur á móti er mjög mikilsvert, að hingað komi miklir og vel metnir hljómlistarmenn, og að þeir geti verið ánægðir með komuna hingað. Þess vegna má ríkið ekki taka mestan hluta af brúttóhagnaði þeirra. Ríkissjóð munar ekki mikið um þetta. Ég hefi ekki spurzt fyrir um það hjá tollstjóra, hve mikið þetta er. Það mun varla nema meiru en nokkrum hundruðum, í hæsta lagi nokkrum þúsundum króna árlega. Ég álít sjálfsagt að þannig sé komið fram við þessa menn, að það geti orðið landinu til sóma erlendis, en ekki til vansæmdar. Mat útlendinga á okkur Íslendingum hefir mikið að segja. Ég vona að lokum, að hv.allshn. hafi ekkert við þessa brtt. að athuga og að hún nái fram að ganga.

Magnús Torfason Ég hefi leyft mér að bera hér fram brtt. við 1. gr. frv. Ástæðan til þess er sú, að ég tel 2. málsl. þessarar gr. alveg óþarfan, þar sem ég lít svo á, að þeir, sem hér eiga hlut að máli, muni rata leiðina án lagaleiðbeininga. Ég tel ekki heldur rétt að skylda lækna til að gefa slíkar leiðbeiningar, og þykir jafnvel vafasamt, að það sé unnt, svo víðtæk sem þessi skylda á að vera, þar sem hún á ekki aðeins að ná til héraðslækna, heldur og allra annara lækna og sérfræðinga. Ég er ekki viss um, að þeir séu skyldugir til þess að inna þetta af hendi, sízt þar sem ekki er til tekið í frv., að þeir eigi að fá neina þóknun fyrir. Ég skal játa, að mér er að vísu ókunnugt um, í hverju slík leiðbeiningarstarfsemi er fólgin eða hve mikilvæg hún er, en þær ástæður, sem ég nú taldi, eru til þess, að ég vil ekki láta lögleiða slíka leiðbeiningarskyldu hér, sízt þar sem grg. frv. bendir til þess, að slík skylda tíðkist hvergi í Guðs kristni. Ég er ekki í neinum vafa um það, að lögleiðing slíks ákvæðis sem þessa myndi leiða til mikilla skemmda á þeim hluta mannkynsins, sem hér á hlut að máli, og jafnvel hinum líka. Ég er t. d. í engum vafa um það, að kynsjúkdómar myndu aukazt stórkostlega, ef þetta væri í lög leitt, og ég vil benda á það, að sveitirnar eru alveg varnarlausar gagnvart þeim vágesti. Og þess verður að krefjast, að verði þetta ákvæði að lögum, verði um leið lögfestar reglur og fyrirskipanir til hjálpar gegn kynsjúkdómum, enda gæti ég trúað, að löggjöf um þau efni væri nú þegar fullt eins aðkallandi. Ég gat þess, að ég vissi ekki til, að slíkt væri í lög leitt neinsstaðar annarsstaðar, og liggja til þess mikilvægar ástæður. Það er ekki annað sýnna en að löggjöfin sé hér sérstaklega að vinna að því, að hér hefjist mikil mannfækkunaröld. Menn hafa að vísu haft ýmsar skoðanir á þessu atriði, en þó er það svo, að jafnvel þjóðir, sem byggja þéttbýl lönd og eiga fullt í fangi með að sjá fyrir sínum, hafa ekki gripið til þeirra ráða að fækka mannfólkinu á þann hátt, sem frv. gerir ráð fyrir. Að vísu liggja oft til þessa þær sérstöku ástæður, að þau vilja hafa sem flesta þegna til varnar sínu landi. Þá ástæðu getum við ekki borið fram hér, þar sem landið er hlutlaust. En við höfum sannarlega stríð að heyja fyrir því. Þetta stóra land, sem allt er óræktað að heita má, en þó fullt af möguleikum, byggja 100 þús. sálir. Og þó er löggjöfin að gera gildringar til þess með frv. eins og þessu, að fólki fækki en fjölgi ekki. Einnig frá þessu sjónarmiði er mjög varhugavert að leiða þau ákvæði frv., sem lengst ganga, í lög. Í allri vorri sjálfstæðisbaráttu hefir undirstaðan verið sú, að þessi þjóð ætti sér mikla framtíð fyrir höndum. Þessi trú hefir gert það að verkum, að vér höfum tekið þá ábyrgð á oss að verða sjálfstæð þjóð. Hefðum vér séð fram á það þá, að þessi þjóð ætti ekki fyrir höndum að vaxa, hefðum vér verið mjög varkárir í því að taka á oss slíka ábyrgð. Enginn vafi er á því, að þjóðin ætti með réttu að geta gert sér vonir um að stækka í þessu landi, og einmitt þess vegna njótum við virðingar meðal annara þjóða, þótt sú virðing megi að vísu ekki minni vera, en nú er verið að draga úr eða jafnvel eyða þessum vonum. Ég vænti þess því, að hv.þdm. sjái, að það er ekki að ástæðulausu, að þessi brtt. er borin fram. Ég vil að lokum geta þess að mér virðist 3. málsgr. í 1. gr. vera næg til þess að ná takmarki laganna og í meira samræmi við höfuðtilgang þeirra að vissu leyti en 2. málsgr. Ég hefi ástæðu til að ætla, að höfundur laganna líti svo á, að fyrirmæli 2. málsgr. séu enginn höfuðtilgangur. Í 3. málsgr. er sagt, að „ráðherra gefi út og landlæknir fái læknum í hendur leiðbeiningar fyrir konur um varnir gegn því að verða barnshafandi“. Þetta lít ég svo á, að sé alveg nægilegt og rétt að það standi, einkum þar sem ekki verður séð annað en að landlæknir hafi ekki treyst læknum til að gefa leiðbeiningar sínar leiðbeiningalaust. Vænti ég þess, að hv. deild taki brtt. mínar til greina, þar sem hún getur ekki skaðað aðaltilgang frv. að neinu leyti, en þingið kemst jafnframt hjá að lögleiða atriði, sem a. m. k. geta orðið mjög deildar skoðanir um.

Frsm. (Héðinn Valdimarsson) Það er rétt, að frv. stendur jafnt eftir sem áður, þótt brtt.hv. 2. landsk. verði samþ., en ég álít þó ekki rétt að gera þess, breyt. á frv. Í grg. segir svo um þetta atriði: „Við 2. málsgr. óskaði Læknafélagið þeirrar breytingar, að hún næði til lækna almennt en hinsvegar væri enginn læknir skyldaður til að láta í té þessar leiðbeiningar, heldur eingöngu veitt heimild til þess. Á þetta verður ekki fallizt. Grundvallandi atriði frumvarpsins er að veita konum áreiðanlega fræðslu og sem öruggastar leiðbeiningar um varnir gegn barngetnaði. Og að þeirri fræðslu og þeim leiðbeiningum eiga konur að eiga vísan aðgang hjá lækni sínum. Það verður að vera læknisskylda hans að sinna þeirri eftirleitan. Undan þeirri skyldu þykir þó sjálfsagt að skilja lækna, er ekki fást við lækningar, svo og þá, sem aðeins starfa að sérgreinum, sem þessum efnum eru óskyldar, svo sem augnlækna, geislalækna o. fl. Engin lög þarf að setja til að heimila læknum að láta slíkar leiðbeiningar í té, með því að ekki hefir verið dregið í efa, að slík leiðbeiningastarfsemi væri hverjum einum heimil“. Ef þessi málsgr. væri ekki, mætti búast við, að til væru læknar, sem ekkert vildu við þetta eiga og teldu mannfjölgunar þörf eins og hv. 2. landsk. Um það atriði má auðvitað deila, en þó er það frá mínu sjónarmiði þjóðinni meira virði að ala upp nýta og heilbrigða menn og sjá vel fyrir þeim en ala upp sem flesta menn án þess að sjá fyrir þeim, eins og atvinnuleysi síðustu ára ber ljósastan vott um. Út af fyrir sig er það ekkert keppikefli, að fólkinu fjölgi ört, ef lífsskilyrðin eru léleg. Það vita allir, að mörg börn fæðast hér á landi við svo slæm skilyrði, að allir geta verið sammála um, að betur hefði farið, að þau börn hefðu ekki fæðst, enda oft og tíðum í heiminn kominn gegn vilja hlutaðeigandi foreldra. 2. málsgr. 1. gr. tryggir það, að karlar og konur, sem telja sig þurfa upplýsingar í þessum efnum, hafi aðstöðu til þess að fá þær fyrirstöðulaust. Ég vænti því, að hv.þd.samþ. þetta frv. óbreytt.

Magnús Torfason Ég verð að játa það, að hv. 2. þm. Reykv. er sjálfsagt kunnari þessum leiðbeiningum en ég, og dettur mér ekki í hug að jafna minni þekkingu á við hans í þessu efni. En að öðru leyti fannst mér hann ekki hnekkja neinu af því, sem ég sagði í minni fyrri ræðu, ýmist svaraði hann því ekki, eða það, sem hann sagði, voru alls ekki fullnægjandi ástæður gegn þeim rökum, sem ég hafði fært fram. Hann var að tala um skyldu lækna í þessu sambandi. Ef ganga á út frá því, að hún sé sjálfsögð, þá yrði líka að ganga út frá rétti kvenna á þessu sama. Ég skal ekki fara út í þá sálma nánar, en bara geta þess, að það er ósannað mál af hans hendi, að þar sé um þennan rétt að ræða. Hann svaraði því ekki heldur neinu, hvort unnt væri að framfylgja þessum lögum. - að unnt væri að skylda lækna til þess að gera þetta. Ég veit ekki, hvers vegna hann álítur, að þetta sé hægt. Ástæðan til þess ætti þá sérstaklega að vera sú, að læknar eins og aðrir skólagengnir menn, sem hafa notið mikillar kennslu ókeypis af ríkisins hálfu, ættu að borga þá skuld með því að rækja þessa skyldu. En ég fyrir mitt leyti tel ekki, að þjóðin muni hafa neinn sérstakan hag af þessu. Þá var hv.þm. að tala um atvinnuleysi í þessu sambandi. En ég lít á þetta öðrum augum en hann. Það er ekki um neitt verulegt atvinnuleysi að ræða hér á landi, a. m. k. ekki í neinum samjöfnuði við það, sem er í öðrum löndum. Við vitum, að á vetrum ber nokkuð á atvinnuleysi hér á landi, en það verður aldrei hægt að komast hjá því meðan atvinnuvegirnir eru þeir, sem nú eru, landbúnaður og sjómennska aðallega, því að veturnir eru ekki lagaðir til þeirra starfa. Við þurfum ekki að ætla okkur þá dul, að hver maður geti fengið atvinnu þann tíma. Við verðum vissulega að fylgja því náttúrulögmáli, sem legu landsins fylgir, og það er, að við verðum að reyna að vinna fyrir okkur á sumrin til þess að geta lifað yfir veturinn. Þegar talað er um þetta atvinnuleysi, þá vil ég benda hv. 2. þm. Reykv. á það, að bæði Frakkar og Ítalir borga verðlaun fyrir barnsfæðingar í sínum löndum, þó að þar sé fullt af fólki og mikið atvinnuleysi. Og núna nýlega las ég það í blaði, að einn milljónamæringur hefði ráðstafað 2 milljónum króna til verðlauna þeim konum í sínu landi, sem eiga flest börn á næstu 10 árum. Þannig líta þessir menn á þetta mál. Ég held satt að segja, að ef út í þessa sálma er farið, þá séu öll önnur meðul réttari til þessa heldur en hér um ræðir. Yfirleitt hélt ég, að leiðin til þess að bæta úr þessu böli væri að beina hugsunarhættinum á aðra braut heldur en nú er, - að beina hugsunarhættinum í þá átt, sem á að vera, að sú kona sé í heiðri höfð, sem fjölgar mannfólkinu, og það jafnvel hvernig sem barnið er komið undir. Og því er ekki að neita, að hugsunarháttur manna hefir mikið breyzt í þessu efni. Það hefði getað verið ástæða til þess að biðja lækna og aðra góða menn, sem mikið tal hafa af almenningi, eða jafnvel að skylda þá til þess að telja um fyrir mönnum í þessu efni, bæði konum og körlum. Ég þarf ekki að tala frekar um þetta, en hvað sem öðru líður, þá vildi ég með þessu hafa sýnt, að ég er ekki sammála slíku, sem hér er farið fram á; og vil ekki bera ábyrgð á því gagnvart komandi kynslóð.

Garðar Þorsteinsson [óyfirl.]: Ég hefi leyft mér að bera fram brtt. á þskj. 145 við frv. það, sem hér liggur fyrir. Við 2. umr. þessa máls hér í d. spunnust nokkrar umr. um það, hvernig ætti að skilja greiðslu þá, sem frv. gerir ráð fyrir úr ríkissjóði til handa sjómönnum. Hv. þm. Ísaf. hélt því fram, að greiðsla þessi væri hlutaruppbót og mætti því skoðast sem endurgreiðsla úr ríkissjóði til sjómanna, og bæri því þeim sjómönnum mest, sem heppnastir hefðu verið og aflað bezt. Ég fyrir mitt leyti get ekki fullizt á, að þessi skoðun sé rétt. Greiðsla þessi er gerð um alla skyldu fram og því samningsatriði við löggjafann, að sjómenn fái þetta fé. Væri hér um endurgreiðslu að ræða, þá ætti féð vitanlega að greiðast til þeirra, sem áður hafa greitt það, og því ekki aðeins til sjómanna, heldur og til síldarsaltenda og útflytjandans. Þar sem því hér er um að ræða endurgreiðslu, er engin skylda að greiða þeim mest af fé þessu, sem bezt hafa aflað. Þá eru aðrir, sem halda því fram, að hér sé um að ræða styrk til sjómanna, og því eigi þeir að fá mest, sem aflað hafa minnst, svo allir beri sem jafnastan hlut frá borði að vertíðarlokum. Ég get heldur ekki fallizt á, að þetta sé rétt, því að þá þyrftu að liggja fyrir upplýsingar um ástæður og efnahag hlutaðeigandi manna, því að ekki getur ríkisvaldið farið að ganga inn á þá leið, að styrkja þá, sem ekki þurfa styrks með. Það getur því ekki talizt rétt að kalla þetta styrk. Mér virðist því, að hér sé um það eitt að ræða, að menn hafi orðið ásáttir um, að útflutningsgjald af síld væri ósanngjarnt, en að það hafi orðið að innheimta það sökum ákvæða laganna, og því sé rétt, að það gangi til sjómanna. Ég hefi því komið með brtt., sem tryggir það, að féð skiptist sem réttlátast á milli sjómannanna. Brtt. mín hljóðar svo: „Uppbótin er aðeins til skipverja, sem tekið hafa hlut úr síldarafla, veiddum til söltunar eða sérverkunar, og skal hún skiptast jafnt milli þeirra án tillits til hlutaruppbótar hvers skipverja, þó þannig, að tillit skal tekið til þess, hvern tíma skipverjinn vann við veiðina.“ Þetta finnst mér réttlátt og sanngjarnt, að því fé, sem greitt er úr ríkissjóði umfram skyldu, skuli skipt jafnt á milli, því að vart mun hægt að finna góð rök fyrir því, að það sé sanngjarnt, að sá, sem aflað hefir 1000 kr., skuli fá 10 sinnum meira en hinn, sem aðeins hefir aflað 100 kr. Með því að skipta fé þessu eins og ég legg til fá allir jafnt, eins og þeir hafa rétt til, og því ekki hægt að segja, að einum hafi verið ívilnað frekar en öðrum. Þá á ég á sama þskj.brtt., er snertir skipun n. þeirrar, sem úthluta á fé þessu. Frv. gerir ráð fyrir, að n. þessi sé skipuð einum manni frá Sjómannafélagi Hafnarfjarðar, einum frá Sjómannafélagi Reykjavíkur, og þann þriðja skipi ríkisstjórnin. Ég legg aftur á móti til, að í stað þess að Sjómannafélag Hafnarfjarðar tilnefni einn manninn, þá skal hann útnefndur af útgerðarmannafélagi Akureyrar. Ég get vel hugsað mér, að ýms önnur stéttarfélög hafi eins mikla ástæðu til þess að fá mann í n. eins og þessi, en ég tel bara enga ástæðu að hafa hana skipaða fleiri en þremur mönnum. Að láta tvö sjómannafélög hér sunnanlands útnefna menn í n. þessa, er vitanlega ekkert réttara heldur en f. d. að láta sjómannafélög Akureyrar eða Siglufjarðar útnefna þá. En ég tel sanngjarnt, að útgerðarmenn fái einhvern íhlutunarrétt í þessu máli, og fyrir því legg ég til, að útgerðarmannafélag Akureyrar útnefni einn manninn. Útgerðarmennirnir hafa hér nokkurra hagsmuna að gæta og munu því vilja fylgjast með því, hvernig fénu er úthlutað.

Jón Pálmason Ég hefi ekkert blandað mér í þetta mál, en vil þó ekki láta það fara út úr d. án þess að segja skoðun mína á því, einkum vegna þess, að svo virðist sem ég hafi nokkra sérstöðu í afstöðu til þess. Það má með sanni segja, að ýms undarleg mál hafi komið fram á þessu þingi, en þetta mun þó einna undarlegast. Það hefir ekki verið farið dult með það, að fjárhagur ríkissjóðs væri ekki góður, og hefir hæstv. fjmrh. hvað eftir annað látið það í ljós undir umr. hér í þinginu, og er enda kunnugt af öllum þeim gögnum, sem fyrir þinginu liggja. Þeim mun undarlegra er það, að stj. skuli leggja það til, að farið sé nú að taka 120 þús. kr. af tolltekjum ríkissjóðs og skipta því á milli sjómanna, að því er virðist án allra nauðsynja. Ég skal fúslega játa, að ég hefi verið þeirrar skoðunar og er enn, að há útflutningsgjöld á framleiðslu landsmanna séu ósanngjörn, og get því vel fylgt till. til breyt. á þeim, en hitt finnst mér undarlegt, að fara að láta slíkar breyt. verka aftur fyrir sig, eins og hér á að gera. Að hér geti verið um endurgreiðslu að ræða, verður að teljast mjög vafasamt, þar sem þeir eiga ekki að fá peningana, sem hafa greitt þá áður, sem í þessu tilfelli eru útgerðarmenn og að nokkru leyti sjómenn. Ef gengið yrði inn á þá braut, eins og hér er stefnt að, að láta breyt. á tolla- og skattalöggjöfinni verka aftur fyrir sig, myndi óhjákvæmilega verða erfitt að hafa hemil á þessum hlutum, og tel ég því, að löggjafarvaldið verði að forðast slíkt, því margt mjög fáránlegt mundi af því leiða. En verði nú að því horfið að greiða fé þetta úr ríkissjóði, þá hefði ég talið réttara að verja því til einhverra hagsbóta fyrir síldveiðimennina í komandi tíð heldur en að skipta því á milli þeirra nú. Það hefði verið miklum mun eðlilegra, þar sem líka engar upplýsingar liggja fyrir um það, að þeir sjómenn, sem síldveiði stunduðu síðastl. sumar, hafi á nokkurn hátt haft lakari atvinnu en aðrir sjómenn og verkamenn þessa lands. - Að síðustu skal ég taka það fram, að ég tel brtt.hv. 8. landsk. sanngjarnar, ef ganga á inn á þessa braut, en eðlilegast teldi ég, að frv. yrði fellt, og mun hiklaust greiða atkv. gegn því.

Frsm. (Finnur Jónsson) Hv. þm. A.-Húnv. kom hér sem vænta mátti eins og álfur út úr hól. Hann falaði aðeins af því að hann þarf að tala í öllum málum, jafnt þeim, sem hann ber ekkert skyn á, sem hinum, er hann kann eitthvað að þekkja til. Mun ég því ekki svara honum neinu. Út af ræðu hv. 8. landsk. mun ég víkja nokkuð að sögu þessa máls. Það var þegar í vor, að ýms félög í Alþýðusambandi Íslands skoruðu á það að reyna að fá því til vegar komið, að sjómönnum, sem síldveiði stunduðu, yrði tryggt 7 kr. lágmarksverð fyrir hverja tunnu síldar. En sakir þess, að ýmsir síldarspákaupmenn höfðu þegar selt síld sína fyrir 5 kr. tunnu, treystust útgerðarmenn ekki að verða við þessari kröfu. Stóð því þannig um tíma, að ekki leit út fyrir annað en að flotinn stöðvaðist. Þá var það, að Alþýðufl.menn tóku það ráð, að spyrjast fyrir um það hjá flokkunum, hvort þeir vildu styðja að því, er til þings kæmi, að útflutningsgjaldið af síldinni yrði endurgreitt til sjómanna. Alþfl. var reiðubúinn að gera þetta, Framsfl. gaf loðin svör, en Sjálfstfl. vildi ekki gefa neinar yfirlýsingar fyrir sína ókosnu þm. Hér kom fram, eins og svo oft áður, tvískiptingur í Sjálfstfl. um það, að afnema þetta rangláta útflutningsgjald á síld, þessi sami tvískinningur, sem hefir orðið þess valdandi, að þetta rangláta útflutningsgjald er enn í l. Sjómenn, sem fóru á síldveiðar í vor, voru lögskráðir með því skilyrði, að fengist síldartollurinn endurgreiddur, þá greiddu útgerðarmenn hlut úr 7 kr., jafnvel þó ekki fengist nema 5 kr. fyrir tunnuna. Þetta þýðir, að útgerðarmenn gengu inn á, að sjómenn fengju allan síldartollinn, ef hann fengist endurgreiddur, og að honum yrði skipt milli sjómanna eftir því, hvað þeir öfluðu. Þess vegna er það einróma krafa sjómanna, að Alþingi afgr. þessi l. eins og frv. stj. liggur fyrir, og sú krafa styðst við þá lögskráningu, sem fór fram hér í Reykjavík. Nú er það rangt hjá ýmsum, sem hafa haldið því fram, að þau skip, sem höfðu flesta tunnutölu af saltsíld, hafi endilega gefið hæstan hlut til sjómanna, því þó skip hafi saltað mikið, gátu þau hafa aflað lítið til bræðslu, svo hluturinn fer ekki nema að litlu leyti eftir því, hvað skipin hafa lagt mikla síld til söltunar. Ég get nefnt dæmi þess, ef óskað er. Hv. 8. landsk. sagði, að þetta væri ekki styrkur til sjómanna og ekki endurgreiðsla, heldur fé, sem ætti að ganga til þessarar stéttar, en þrátt fyrir það treysti hann sér ekki til þess að neita því, að hér er í raun og veru um endurgreiðslu að ræða. Viðvíkjandi því, hvernig endurgreiðslunni skuli skipt, þá sé ég ekki ástæðu til að fallast á, að útgerðarmenn hafi hönd í bagga með því, en ástæðan fyrir því, að tiltekin eru sjómannafélög Rvíkur og Hafnarfjarðar, er sú, að á öllum skipum, hvaðan sem þau eru af landinu, eru meira og minna sunnlenzkir sjómenn, og það veit ég, að sjómannafélög annarsstaðar á landinu treysta vel þessum félögum til þess að sjá um réttláta úthlutun á þessari endurgreiðslu. Það er kannske ástæða fyrir mig, áður en málið fer út úr d., að hrinda af mér persónulegum ámælum, sem tvítekin hafa verið hér af hv. 6. þm. Reykv. og hv.þm. G.-K., en þau eru á þá leið, að ég hafi viljað láta skipa þessu svona, af því að sjómenn á þeim skipum, sem ég veiti forstöðu, hafi saltað mikið af síld. Ég lét þetta fyrst sem vind um eyrun þjóta, en þegar farið er að endurtaka þetta í blöðum Sjálfstfl. og bæta því við, að ég vildi hafa þetta svona til þess, að útgerðarfélag það, sem ég stjórna, gæti þarna krækt í nokkra tugi þúsunda, þá hlýt ég að bera þetta af mér. Þeir vita það vel, hv. 6. þm. Reykv. og hv.þm. G.-K., að það er alveg tilhæfulaust, að nokkur útgerð á landinu, og þá ekki frekar samvinnufélag Ísfirðinga, geti fengið nokkurn eyri af þessari endurgreiðslu. Hinsvegar veit ég ekki, hvort það er sagt móti betri vitund eða af því að hv.þm. vita ekki betur, að skip samvinnufélagsins hafi saltað meira af síld en önnur skip, en rangt er það. Meðalsöltun á skip var í sumar 2400 -2500 tunnur, en skip samvinnufélagsins söltuðu að jafnaði 2000 tunnur hvert. Ég verð að taka þetta fram til þess að hrinda af mér þessum ámælum, sem komið hafa fram hér í d. hvað eftir annað frá þessum 2 hv.þm. Og ég mætti kannske í þessu sambandi gefa hv.þm. G.-K. það ráð, að vera ekki alltaf að gera sér að skyldu að ítreka þær aðdróttanir, sem hv. 6. þm. Reykv. hefir um hönd í garð andstæðinga sinna. Hv. 6. þm. Reykv. varð einu sinni meðritstjóri Morgunblaðsins - en aðeins nokkra daga; hann þótti svo skömmóttur og ósvífinn, að Morgunblaðsmenn treystu sér ekki til að hafa hann í þeirri stöðu. Þess vegna finnst mér, að form. Sjálfstfl. ætti í þessu efni að taka sér Morgunblaðseigendur til fyrirmyndar og vera ekki stöðugt að endurtaka þær aðdróttanir, sem hv. 6. þm. Reykv. kann að hafa í frammi við andstæðinga sína, því líklega í öllum tilfellum eru þær tómur uppspuni. Það mætti ætla, að svo stór flokkur sem Sjálfstfl. er, hafi kosið sér þennan þm. sem formann sinn í öðru skyni en því, að hann ætti að grípa á lofti og margfalda allar persónulegar aðdróttanir og svívirðingar, sem flokksmenn hans hér á þingi kunna að beina til sinna andstæðinga. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta að sinni. En ég vil ítreka það, að það er krafa sjómanna, að þessi úthlutun fari fram eins og gert er ráð fyrir í frv., og þessi krafa þeirra byggist á þeirri lögskráningu, sem hér hefir farið fram á skipum sunnanlands.

Sigurður Kristjánsson Það var með réttu fundið að því við síðustu umr., að sífellt væru að koma fram frv. um fjárhagslega hluti, án þess að nokkur grg. fylgdi fyrir því, hvað þau mundu gefa miklar tekjur eða valda miklum útgjöldum. Þetta er satt að því er stjfrv. áhrærir. Er það óforsvaranlegt, að reyna ekki að gera þm. nokkurn veginn grein fyrir því, hvað þurfi að sækja marga tugi þúsunda kr. í vasa gjaldþegnanna. En að því er þetta mál snertir, sem upphaflega er komið frá stj., verð ég þó að bera hönd fyrir höfuð henni, og mér þá líka um leið, af því að sjútvn. hefir flutt frv. fyrir stj. Það var ekki svo þægilegt að gera sér grein fyrir kostnaði af þessum lögum, þar sem engar skýrslur lágu fyrir, er sýndu nákvæmlega, hvað þetta yrðu mikil útgjöld. Ég get vel skilið það, að menn eins og hv.þm. A.-Húnv. séu mjög óánægðir með að kasta svona úr ríkissjóði yfir 100 þús. kr. En það er svo, eins og tekið hefir verið fram hér í umr., að þessi skattur hefir alltaf þótt ósanngjarn, og hefir líka verið það. Útflutningsskattur af sjávarafurðum er ósanngjarn, þegar rekstrarhalli er á útgerðinni, en þessi skattur er sérstaklega ósanngjarn vegna þess, að hann er ekki verðskattur, heldur miðaður við magn. Ég vil þá víkja dálítið að því leiða máli, sem hv.þm. Ísaf. vék að mér. Hv. þm. er sýnilega móti betri vitund fullur ásakana á aðra, því sjálfur er hann stórsekur í þessum efnum. Ég hefi oft borið fram þá till. og skrifað í blöð kröfur um að færa þennan skatt niður í verðskatt. En ég hefi aldrei heyrt rödd um það frá sósíalistum fyrr en þeir fóru sjálfir að gera út. Hv. þm. Ísaf. fer fyrst að vera réttlátur, þegar hann hefir hagsmuni af því, og hygg ég, að svo muni vera um hann í flestum málum. Það er alger óþarfi fyrir hann að vera að gera sig breiðan hér; hann hefir ekki þá fortíð, að hann geti sannfært hv.þm. um það, að það sé réttlætistilfinning hans, sem ræður orðum hans og gerðum. Það þarf ekki að vera með neinar ágizkanir um slíka hluti, því það er vitanlegt, að sósíalistar, rauða samfylkingin, hefir alltaf ofsótt útgerð landsmanna af fjandskap við þann atvinnurekstur, og eitt m. a., sem notað hefir verið til þess að koma honum á kné, er skattaálagning þessi, og ég held, að þessi hv.þm. hafi ekki viljað standa öðrum aftar í því. En hitt kann að vera, að honum hafi verið veitt minni athygli, af því að hann hefir nú ekki þótt neinn bergrisi á sviði þjóðmálanna. Ég hefi leitað mér upplýsinga um það, hvað þetta mundi vera mikið fé, sem ríkissjóður yrði að greiða út. Eftir þeim skýrslum, sem ég hefi fengið, þá var búið að verka til útflutnings 22. sept. 216760 tunnur. Nú hefir síldin verið seld misjöfnu verði; hefir tunnan komizt upp í 45 kr. og allt niður í 20 kr., og eftir því, sem mér hefir verið sagt, mun ekki vera fjarri lagi, að til jafnaðar hafi tunnan verið seld á 30 kr. verðskattur í samræmi við það, sem er á öðrum útfluttum sjávarafurðum, 1½%, mundi svara til 45 aur. á hverja tunnu, en útflutningsgjaldið er 1 kr. Mismunurinn er því 55 aur. á hverja tunnu, og mundi nema í allt 120 þús. kr. Ég hefi ekki getað fengið glöggar skýrslur og alls ekki getað fengið skýrslur um það, hver hlutur háseta hafi verið, en mér hefir verið sagt af kunnugum mönnum, að þeir alhæstu hafi komizt upp í 800 kr., en þess munu þó fá dæmi, og þeir lægstu munu jafnvel hafa komizt niður í 100 kr. Um mannfjöldann á skipum þessum er mér ekki alveg kunnugt, en gufuskip auk togara munu hafa verið um 30 og mótorskip um 60 að tölu. Á þessum skipum hafa verið upp á hlut 1200 manns. Sumt af þessum skipum, línuveiðararnir, hafa fiskað mikið til í hræðslu, svo gera má ráð fyrir, að eitthvað af þeim dragist frá, en til jafnaðar mun koma á annað hundrað kr. á mann. Ég skal lýsa því yfir, að eftir að till. mín og hv.þm. Vestm. er fallin með 1 atkv. mun, þótt hún hefði meirihl.fylgi í d., þá mun ég vera með till.hv. 8. landsk., því hún er talsvert í þá átt að vera rétt. Hún fer fram á það, að uppbótin skiptist jafnt milli allra án tillits til hlutaruppbótar hvers eins, en þó þannig, að tekið sé tillit til þess, hvern tíma skipverjinn vann við veiðina. En það ætla ég að segja hv.þm. Ísaf., að þrátt fyrir að það sé hagsmunamál hans, að þeir, sem hæstan hlutinn hafa fengið, fái hæsta uppbótina, þrátt fyrir þá aðstöðu hans, sem gerir hann óhæfan til þess að taka þátt í meðferð þessa máls, þá er óhætt að fullyrða, að út um land yrði þingið blátt áfram hlægilegt, ef það færi að útdeila styrk til sjómanna eftir þeim hlutföllum, sem farið er fram á í frv. Það er greinilegt, að þessar greiðslur úr ríkissjóði geta ekki byggzt á öðru en þörf mannanna, sem við fénu eiga að taka, og þessi þörf hlýtur að vera þeim mun meiri, sem þeir hafa borið minna úr býtum fyrir vinnu sína. Mér fyndist það skoplegt, þar sem í frv. stendur, að þetta eigi að vera til uppbótar vegna hörmulegrar afkomu sjómanna eða rýrs hlutar, sem þeir hafa borið frá borði, ef uppbótin ætti að vera því minni, sem sjómenn hafa farið verr út úr því. - Ég vona því, að hv.þm. geti gengið inn á miðlunartill. hv. 8. landsk., því það forðar okkur frá því að verða til athlægis um land allt.

Jón Pálmason Ég get ekki látið hjá líða að segja örfá orð út af ræðu hv.þm. Ísaf. Hv. þm. sagði, að ég hefði komið eins og álfur út úr hól og ekki skilið, hvað hér var um að ræða. En hv.þm. gáði ekki að því að koma með neina fræðslu um það, sem ég ekki áður vissi. Þar af leiðandi eru þessi ummæli hans gersamlega tilefnislaus og furðulega ósvífin. Þessi hv.þm. ætti líka allra manna sízt að bregða um vanþekkingu eða mælgi, því af hvorutveggja er hann ríkari en flestir eða allir aðrir, sem sæti eiga í þessari deild. Að öðru leyti hefi ég ekkert honum að svara, því hann fór ekki út í það að sýna, að ég hefði á nokkurn hátt sýnt vanþekkingu mína á þessum hlutum, enda er þetta svo einfalt mál, að það liggur ljóst fyrir. Ég hefi að vísu enga sérþekkingu á síldveiðum, en ég hefi hlustað á umr. um þetta mál og fengið þær upplýsingar, sem hv.flm. hafa haft fram að færa, og eftir þeim upplýsingum virðist mér ekki nauðsyn fyrir hendi að kasta þessu fé úr ríkissjóði. Ég játa, að það er rétt hjá hv. 6. þm. Reykv., að þessi tollur á útfluttri síld er ósanngjarn, en þar með sé ég ekki nauðsyn á því að láta lög um lækkun hans verka aftur fyrir sig, eins og hér er farið fram á. Annars virðist það nokkurn veginn ljóst, eftir þeim upplýsingum, sem fyrir liggja, hvernig á þessu stendur. Hv. þm. Ísaf. vék að því, sem áður hefir verið upplýst og alkunnugt er, að um þetta hafi farið fram samningaumleitanir fyrir síðustu kosningar, sem hafi leitt til þess, að Alþfl. hafi gefið ákveðin loforð, Framsfl. um þessa greiðslu loðin svör, en Sjálfstfl. hafi eðlilega neitað að gefa nokkur ákveðin loforð fyrir sína ókosnu þm. Eftir þessu er það augljóst, hvað það er, sem hér er á ferðinni. Það er ekkert annað en það, að hér er allhá kosningaskuld, sem á að greiða úr ríkissjóði fyrir Alþfl., og skal ég taka það fram, að ég mun ekki ljá atkv. mitt til þess, að sú skuld verði greidd, hvað liðlegir sem aðrir þm. verða í að ljá sig til þess.

Bjarni Bjarnason Fyrir mér hefir þetta mál aðeins vakað sem sanngirnismál. Þess vegna greiddi ég atkv. með þeim brtt., sem fram komu við 2. umr. málsins. En sé það svo, að skylda sé að úthluta uppbótinni í sama hlutfalli sem afli manna hefir verið, finnst mér það vafasöm sanngirni. Ég skal játa, að það er algild regla; sem margir viðurkenna, að þeim mun meira, sem aflað er, þeim mun meira eigi að fást í aðra hönd. Ég held, að þetta sé einkunnarorð sjálfstæðismanna, þó þeir hafi tekið upp aðra skoðun í þessu máli. En ég felli mig vel við málafærslu þeirra í þessu sambandi og mun fylgja till.hv. 8. landsk. Það, sem hér skiptir mestu máli í afgreiðslu þessa máls, er það, hverju hefir verið lofað og hvað skylda er að gera samkv. því. Mér hefir borizt það til eyrna, að sjómenn séu lögskráðir upp á það að fá endurgreiðslu í sama hlutfalli eins og afli þeirra yrði. Ef þessu hefir verið lofað, þá horfir málið öðruvísi við. Við höfum hér í d. útgerðarmenn og lögfræðinga, og væri því ekki úr vegi að fá skýringu hjá þeim, hvort sjómenn geti höfðað mál út af þessu. Ef þeir geta það, þá er ekki til neins að afgr. málið eins og ég óska eftir, á grundvelli sanngirni. Mér finnst, að við verðum að fá þetta ráðið, því ef útgerðarmenn hafa lofað sjómönnum þessu, þá er ekki rétt að svíkja þá, en þá verð ég að hverfa frá því að líta á þetta mál frá því sjónarmiði, sem ég hefi gert, að þeir fengju meira hlutfallslega, sem minnst höfðu kaupið. Meðan ekki eru komnar gleggri skýringar á því, að það sé skylda, lagalega og loforðslega, að greiða uppbótina í hlutfalli við aflann, mun ég halda mér við sama hugsunargang og við fyrri umr. og greiða atkv. með brtt.hv. 8. landsk.

Ólafur Thors Ég ætla aðeins að segja örfá orð út af þeim ummælum, sem hv.þm. Ísaf. beindi til mín. Hann vildi gefa mér heilræði um það, hvernig ég ætti að hegða mér sem formaður Sjálfstfl. og taka mér ekki hv. sessunaut minn, 6. þm. Reykv., til fyrirmyndar. Ég ætla ekki að fara að skrifta neitt hér í d., hvernig ég lít á mína formennsku í Sjálfstfl. og hvað vakti fyrir mínum flokksbræðrum, þegar þeir kusu mig. Ég veit, að flokksbræður mínir ætlast til þess, að ég athugi vandlega allt, sem frá þeim kemur, og velji það til fordæmis, sem bezt er hjá hverjum einum. Og hvað það snertir, hvernig eigi að hirta lítilmótlegan og ekki mjög ráðvandan þm., þá fæ ég ekki betra fordæmi en að hlusta á hv. 6. þm. Reykv., þegar hann talar til hv.þm. Ísaf. Ég mun því taka hann mér til fyrirmyndar, þegar mér sýnist, eins og ég mun taka aðra flokksbræður mína mér til fyrirmyndar án þess að leita leyfis hjá hv.þm. Ísaf. Að öðru leyti þarf ég engu að svara hv.þm. Ísaf., því hann deildi samtímis út af því sama á hv. sessunaut minn, og því hefir hann þegar svarað. Ef ég færi að svara líka, yrði ég að endurtaka það, sem hv. 6. þm. Reykv. sagði í sinni ræðu, en það yrði ekki til annars en að lengja umr. Hv. 2. þm. Árn. skýrði frá sinni afstöðu til málsins, sem byggðist á fullkominni sanngirni og réttum skilningi á þessu máli. Hann gat um það, að sér þætti nokkur ljóður á þessu ráði, ef satt væri, að loforð hefðu verið gefin sjómönnum um ákveðna úthlutun á þessari uppbót. En mér skilst, að ekki hafi verið hægt að gefa slík loforð fyrirfram. Í fyrsta lagi gat enginn vitað það, þegar menn voru skráðir í skiprúm í byrjun vertíðar, hvort nokkru yrði úthlutað, og enn síður eftir hvaða reglum. Að útgerðarmenn fyrir sitt leyti óskuðu eftir ákveðinni skiptingu, getur ekki bundið löggjafann til þess að framkvæma slíka skiptingu, og það er víst, að Alþingi verður blátt áfram hlægilegt í meðvitund alþjóðar, ef það þrátt fyrir mjög takmarkaðan fjárhag ríkissjóðs, leggur nú í fyrsta skipti út á þá braut að endurgreiða toll, vegna þess að afkoma sjómanna er sérstaklega rýr, og gerir það þá eftir þeim reglum, að sá, sem mest bar úr býtum, skuli fá mest, en sá, sem minnst þénaði, fái minnst. Sóma síns vegna getur Alþ. ekki gert þetta.

Ásgeir Ásgeirsson [óyfirl.]: Ég tek til máls, ekki vegna þess, að ég sé útgerðarmaður eða lögfræðingur eða neitt slíkt, heldur vegna þess, að þessi mál voru flutt fyrir fráfarandi ríkisstj. um skeið. Það voru fluttar óskir fyrir stj. um það, að síldartollurinn væri ekki innheimtur í sumar, til þess að útgerðarmenn gætu greitt og sjómenn gætu fengið hærra kaup fyrir sinn afla en ella. Þessum óskum sjómanna og útgerðarmanna gat fyrrv. stj. ekki svarað. Tollinn var skylt að innheimta, og ef um tryggingu var að ræða fyrir endurgreiðslu, þá var ekki hægt að fá hana hjá öðrum en þingflokkum, og þess vegna vísaði fyrrv. stj. algerlega til þingflokkanna öllum samtölum um þetta efni. Nú urðu stjórnarskipti og áframhaldandi umtöl um þessar endurgreiðslur, eða niðurfellingu tollsins, og eftir því, sem mér hefir verið skýrt frá, þá hafa loforð um endurgreiðslu tollsins, eða máske niðurfellingu hans framvegis, haft afgerandi áhrif á samninga um kaup á síld. Öll þessi samtöl á því stigi málsins voru vitanlega á grundvelli þeirra ráðningarsamninga, er gilda við þennan atvinnuveg. Ég get ekki litið öðruvísi á en svo, að þessi endurgreiðsla sé ekki styrkur, heldur sé hún partur af kaupi, partur af því kaupi, sem sjómenn hafa gert ráð fyrir að fá, þegar þeir fóru af stað. Af þessu er mitt atkv. bundið um þær till., sem nú hafa komið fram. Atkv. mitt er bundið í þessu máli, því að það er áreiðanlega um part af kaupi að ræða, eftir þeim reglum, sem útgerðarmenn og sjómenn hafa haft í samningum sínum. Á því stigi málsins var út af fyrir sig ekki vitað, hvort sjómenn mundu hafa rýrar tekjur eða ekki, svo að þá var þetta mál alls ekki rætt frá því almenna sjónarmiði, hvort þetta ætti að vera styrkur til sjómanna, sem færu illa út úr sumarstarfi sínu. Nú hefir sú hugsun komið hér fram, að rétt sé að styrkja sjómenn, ef þeir fara illa út úr sumarvinnu sinni. Ég get vel hugsað mér að fylgja þeirri reglu í framtíðinni, að láta síldartollinn haldast og útdeila honum á eftir til þess að jafna kjör sjómanna. Slíkri till. treysti ég mér vel til að fylgja, ef hún kæmi fram, fyrir framtíðina. Það er lítið gagn í því að vera með styrk í ár og leggja alla áherzlu á, að honum sé réttilega skipt milli manna, eftir því hve mikla þörf þeir hafa fyrir uppbót á atvinnu sína, en kasta svo frá sér öllum möguleikum til þess að gera þetta í framtíðinni. Þeir, sem fylgja þessu í alvöru, eiga að leggja höfuðáherzluna á, hvernig hægt sé að koma þessu fyrir í framtíðinni. Ég vildi því frekar fylgja slíkri till. um framtíðina, þar sem ég er ekki sannfærður um, að niðurfærsla á síldartollinum komi á allan hátt til góða sjómönnum og útgerðarmönnum, meðan full samkeppni er um sölu síldar út úr landinu. Meðan ég var í stj. var gerð ein tilraun til þess að hjálpa síldarútgerðinni með niðurfærslu á tolli. Hún var sú, að heimilað var að endurgreiða sykurtoll og kryddtoll. Nú hefi ég það fyrir satt frá sumum stærstu útgerðarmönnunum, að þessi tollniðurfærsla hafi ekki komið útgerðinni að neinu gagni, heldur hafi hún lent í vösum erlendra milliliða, sem síldina keyptu. Þegar út fyrir pollinn kom og átti að selja, sögðu kaupendurnir: Nú hefir framleiðslukostnaður hjá ykkur minnkað vegna tollendurgreiðslu, og þess vegna getið þið selt ódýrar. - Þegar svo sá fyrsti hafði orðið að lækka verðið á síldinni í tilefni af þessu, urðu allir að gera það. Hvort afnám tolla kemur að gagni atvinnuvegunum, er töluvert háð því, hvernig salan fer fram á erlendum markaði. Ég hefi svo ekki fleiri orð um þetta, en mun greiða atkv. út frá því sjónarmiði, að hér sé um kaupendurgreiðslu að ræða, en ekki styrk, sem sé verið að taka ákvörðun um, hverjir skuli hljóta.

Sigurður Einarsson Ég get sagt um þetta mál, eins og hv.þm. A.-Húnv., að ég hefi ekki verið að lengja umr. um það. Ég hefi ekki látið þetta mál til mín taka, en vil þó segja nokkur orð út af brtt. á þskj. 145. Ég hefi hugsað mér að haga svo máli mínu, að ekki verði áreitni í neins manns garð, svo að það þurfi ekki að lengja umr. til muna. Um það hefir verið deilt undanfarið í þessu máli, hvort endurgreiðsla á útflutningsgjaldi af síld eigi að teljast endurgreiðsla á kaupi sjómanna eða styrkur til þeirra. Lögvitringar Sjálfstfl. hafa verið með falsverðar vangaveltur yfir þessu atriði, og niðurstaðan hefir orðið, eftir því sem mér hefir skilizt, nákvæmlega eins og niðurstaða Sjálfstfl. hér í d. hefir orðið í hvaða máli sem er, sem sé sú, að nokkur ótiltekinn hluti flokksins virðist taka upp þessa skoðun, og annar ótiltekinn hluti hans hina, þannig, að flokkurinn er alltaf réttu megin við þann, sem þarf að tala, með því að hann citerar í þann hluta flokksins , sem er á sama máli og hann. Frv. fjallar, eins og kunnugt er, um það, hvernig ráðstafa skuli vissu fémæti, sem beinlínis er tiltekið - útflutningsgjaldi af síld - sem samkv. frv. á að verja til hlutaruppbótar sjómönnum. Þessi nýstárlega meðferð útflutningsgjaldsins á rætur sínar að rekja til þess, að þeir flokkar, sem standa að núv. landsstj., komu sér saman um þetta fyrir tilstilli Alþfl., þegar stj. var mynduð í sumar. Þetta geta sjálfstæðismenn séð í málefnasamningi þeim, sem þeim hefir þóknazt að kalla „rauða sáttmála“, en er samt ekki eins rauður og þeir álíta og gaman væri að geta sýnt þeim framan í. Mér finnst, að í sambandi við brtt. á þskj. 145, sem hv. 8. landsk. ber fram, megi ekki gleyma, hvernig þessi verðmæti eru til fengin, sem hér um ræðir sem endurgreiðslu eða uppbót til sjómanna. Það, sem um er að ræða, er útflutningsgjald af síld, og frá mínu sjónarmiði hefði það verið vel verjandi að fella niður þennan toll og greiða hann til þeirra, sem eru réttir eigendur þessarar vöru. Útflutningsgjaldið er ekki annað en hluti af verðmæti vörunnar, hluti, sem hingað til hefir verið tekinn af eigendum til opinberra þarfa. Hv. þm. Ísaf. hefir upplýst það, að tildrög þessa máls séu á þann veg, að réttlátt sé að ætla ekki útgerðarmönnum hluta af þessari endurgreiðslu, að það hafi orðið að samkomulagi, að þeir sættu sig við þá lausn málsins, að þeir kæmu ekki til greina við þessa úthlutun. Nú má hv. 8. landsk. ekki hugsa, að sú tilhugsun, að gera hlut sjómanna sem allra jafnastan, sé mér eða mínum flokksbræðrum, eftir því sem ég þekki til, svo þungbær og andstæð, að við af þeirri ástæðu teljum okkur hljóta að vera andvíga brtt. á þskj. 145. Það væri ákaflega gaman, að hið opinbera gæti tekið í taumana og bætt úr mismuninum, þegar einhverjir menn fara sérlega illa út úr því hvað vinnu snertir, eða hlutur þeirra verður mjög misjafn. Það væri gaman að geta gert eitthvað líkt því, sem virðist vaka fyrir hv. 8. landsk. með till. hans, en ég býst ekki við, að hann geri sér það í hugarlund í alvöru, að ríkissjóður geti gengið langt á þeirri braut, að jafna hlut sjómanna á þá leið, sem fyrir honum vakir. Einkanlega ef taka ætti tillit til allra sjómanna, sem stunda hverskonar fiskveiðar sem er. Og hvers vegna, verður manni þá á að spyrja, á að láta þennan mikla kærleika hv. 8. landsk. ná til sjómannastéttarinnar einnar? Því eru ekki gerðar ráðstafanir til þess að jafna tekjur manna yfirleitt? Hv. 8. landsk. getur nú borið því við, að hér liggi ekki annað fyrir til umr. nú en hvernig úthluta skuli útflutningsgjaldi af síld, sem sjómönnum standi næst að hljóta. En það er samt sem áður svo, að það liggur nærri að spyrja, því þetta sé látið ná aðeins til fámennrar stéttar, örlítils hóps af mönnum. Ég held, að ef hv. 8. landsk. eða flokksbræður hans vilja fara inn á þessar brautir, sem þarna eru ráðgerðar, verði sá sami flokkur að gera sér það að góðu að fara lengra. Þessi flokkur, Sjálfstfl., mun reka sig á það, um það leyti sem hann fer að gerast hofprestur í musteri sjómanna, ekki sízt jafnaðarhugsjónasinnar, að hún krefst meira en að grípa eitt einstakt tiltekið mál og ætla að fá það fram með slíkri till. eins og hér hefir komið fram nú. T. d. vil ég spyrja hv. 8. landsk. að því, hvort hann vilji gera sér það að góðu eða beita sér fyrir því, að hér verði gerð á Alþ. löggjöf, sem geri ráðstafanir til þess, að aflafé manna yfirleitt skuli þeir fyrst um sinn ekki telja eign sína, heldur aðeins sem lánsfé, og þegar komið er í ljós, hver útkoma verður hjá mönnum yfirleitt, þá skuli þeir, sem mest hafa aflað, leggja ákveðinn hluta tekna sinna í tekjujöfnunarsjóð allra landsmanna, og svo verði útbýtt úr honum í öfugu hlutfalli við aflaféð, eins og virðist koma fram við síðustu umr. hér í deildinni. Ég skal játa það, þó að ég hafi ekki heyrt hv. 8. landsk. eða neinn mann úr hans flokki drepa á þá möguleika, að það mundi gleðja mig stórlega, ef frá þeim kæmi einhver ráðstöfun í þessa átt, en það væri alveg rökrétt afleiðing af því, sem þeir halda fram hér. Ég er alveg sannfærður um það, að þegar þessi meginregla, sem hv. 8. landsk. vill gera gildandi við úthlutun þessa fjár, yrði tekin á víðtækari grundvelli, kæmi nýtt hljóð í strokkinn. Þá kæmu aths. um, að verið væri að skerða eignarréttinn, og aths. um, að hér væri um að ræða brot á stjskr. o. s. frv. Sú ráðstöfun, sem ég hefi lýst hér, er í eðli sínu alveg hliðstæð því, sem hv. 8. landsk. vill með brtt. sinni, að taka það, sem í rann og veru er eign eins manns, og gefa öðrum. Ég get fallizt á það, sem hv.þm. Ísaf. sagði, að hér væri í raun og veru um kaupgreiðslu að ræða til þeirra, sem hlut eiga að máli og þeim ber, ef frv. verður að l. og féð kemur til útborgunar. Allur undirbúningur málsins bendir til, að svo sé, að þetta sé kaup til sjómanna í hlutfalli við eign þeirra í afla. Það er ekkert fordæmi til fyrir því, að skila verðmæti aftur til baka eftir þeirri reglu, sem hv. 8. landsk. vill vera láta. Hinsvegar liggur ekki við, að það sé góð meginregla, að það skuli vera „hvers happ, er hlýtur“, í aflabrögðum. Hún getur verið furðu miskunnarlaus og það má margt að henni finna, en það er ekki í annað hús að venda, því að hún hefir gilt og verður ekki með réttu sett úr gildi á þessu eina sviði þjóðlífsins, svo að ekki verði jafnframt gerðar ráðstafanir til þess að gera hið sama á öðrum sviðum þess, og þá horfumst við í augu við tekjujöfnunarhugmyndina, sem ég lýsti hér áðan. Ég get svo sagt það, til þess að gleðja hv. 8. landsk., ef hann skyldi ala þá von í brjósti, að tekjujöfnun verði lögleidd í landinu, að ég mun fyrst fylgja honum í því máli, þegar hún verður látin ná til allra. Ég get svo lokið máli mínu með því að endurtaka það, að hér er um endurgreiðslu á kaupi að ræða, og er þeirri meginreglu fylgt, að menn fái hlut af þessari endurgreiðslu í réttu hlutfalli við aflafé sitt.

Jakob Möller [óyfirl.]: Hv. þm. V.-Ísf. lét í ljós, að hér væri verið að stefna að fyrirkomulagi, sem í fljótu bragði virðist þess vert, að það sé athugað nánar. Hann sagðist vera mjög fús til þess að taka þetta fyrirkomulag upp, en endaði með því að ganga frá því aftur. Það var dálítil veila í loforði þessa hv.þm. Sannleikurinn er sá, að það er dálítið sérstakt með síldarútgerðina, því að hún er áhættusamasti atvinnurekstur, sem rekinn er hér á landi, ekki aðeins fyrir atvinnurekendur, heldur líka fyrir alla, sem við útgerðina vinna. Eins og fyrirkomulagið er nú, er það ekki neinn atvinnurekstur, þar sem afkoma þeirra, sem atvinnureksturinn stunda, verður eins ójöfn og við þennan. Það er þess vegna sérstök ástæða til þess að tryggja afkomu þessa atvinnurekstrar og þeirra, sem hann stunda. Það er áreiðanlega hugmynd, sem vert er að athuga nánar, að fella ekki niður síldartollinn, heldur að nota hann, eins og hv.þm. Ísaf. drap á, sem styrk til þeirra, sem fara sérstaklega illa út úr atvinnu við síldarútgerð. Því er nú þannig háttað með hv. 9. landsk., að maður áttar sig bezt á honum með því að snúa öllu öfugt, sem honum við kemur. Það er ástæða til þess að koma upp kaupjöfnunarsjóði fyrir þennan atvinnuveg, en það er reyndar rangt að kalla það kaupjöfnunarsjóð, því að það ætti að heita tryggingarsjóður. Ég vildi óska, að hv.þm. V.-Ísf. hefði ekki verið svona fljótur að falla frá uppástungu þeirri, er hann bar fram um þetta efni, því að hún var vissulega þess verð að athuga hana til hlítar. Hún var á þá leið, að í staðinn fyrir, að útflutningsgjald af síld yrði látið renna í ríkissjóð, þá skyldi það renna í tryggingarsjóð síldarútvegsins, sem síðan væri notaður til þess að jafna afkomu þeirra, sem atvinnuveginn stunda. Ég vona, að hv.þm. V.-Ísf. standi við loforð sitt, og taki þetta til nánari athugunar, en afleiðingin verði svo sú fyrir hann fyrst, að samþykkja þetta frv. og sjá hvernig það gefst, og í öðru lagi að fella frv. um afnám síldartollsins. Það verður svo að setja í lögin um þetta ákvæði um, að tekjurnar af þeim tolli skuli framvegis nota á fyrrgreindan hátt. Hitt er fullkominn misskilningur hjá hv.þm. V.-Ísf., að Alþ. sé á nokkurn hátt bundið fyrirfram um það, hvernig það vilji verja þessari fjárfúlgu, sem nú er rætt um að endurgreiða úr ríkissjóði. Það hefir engar skuldbindingar tekið á sig um að úthluta endurgreiðslunni, eins og gert er ráð fyrir í þessu frv. Það er talað um samninga, sem sjómenn og útgerðarmenn hafi gert með sér í vor um það, að ef tollurinn fengist endurgreiddur, þá skyldi nota hann til þess að hækka kaup sjómanna. Þetta væri auðvitað bindandi fyrir útgerðarmenn, ef þeir fengju síldartollinn endurgreiddan, en það er Alþ., sem ræður því, hvort hann verður endurgreiddur. Ef ákveðin væri endurgreiðsla á þann hátt að jafna kaupið, eins og lagt er til í brtt. sjútvn. Sjálfstfl., þá hefir Alþ. fullt vald til að samþ. það, og það getur engin eftirköst haft þess efnis, að sjómenn fái kröfur á útgerðarmenn út af samningum þeirra á milli. Menn geta ekki komið sér undan því, hvorki hv.þm. V.-Ísf. eða aðrir, að ganga með opin augu til þess að greiða atkv. eftir því sem sanngjarnast er. Menn geta deilt um, hvað sé sanngjarnt, en hvort sem þeir komast að þeirri niðurstöðu, að fara eftir till.hv.þm. Ísaf. eða þá till.hv. 8. landsk., þá hafa þeir óbundnar hendur um það. Hv. þm. V.-Ísf. gerði grein fyrir því, að hann hefði engu lofað um þetta á meðan hann var í stjórnarsessi, og er þess vegna ekki bundinn af öðru en því, sem hann telur sanngjarnast. Þeir einu, sem hugsanlegt er, að séu bundnir í þessu máli, eru þá hæstv. ráðh. og sósíalistar, sem hafa lofað endurgreiðslu á ákveðinn hátt. Ég hefi svo ekki meira um þetta mál að segja, en vil endurtaka það, að ég vænti þess, að hv.þdm. athugi þetta mál vel, áður en þeir greiða endanlega atkv. um það, og þá einkanlega með tilliti til þess, hve sérstaklega er ástatt um þennan atvinnuveg, sem hér ræðir um. Það er hvorki rétt né sanngjarnt og engin ástæða til að segja sem svo, að ef farið sé að gera slíkar tilraunir sem þessar með þennan atvinnuveg, þá sé sjálfsagt að láta það ná til allra atvinnuvega landsins, því að vitanlega er helzt þörf fyrir ráðstafanir sem þessar við þann atvinnurekstur, þar sem afkoman er misjöfnust og mest happdrætti er um að ræða.

Garðar Þorsteinsson [óyfirl.]: Út af því, sem hv.þm. Ísaf. sagði, að það hefði verið skráð á skip hér í Rvík á þann veg, að sjómönnum hafi verið lofað, að ef þessi tollur yrði ekki heimtur í ríkissjóð, þá skyldu þeir njóta hans. Ég verð að segja það, að ég hefi ekki vitað þetta fyrr. Það er víst, að hvað sem líður þeim loforðum, sem þarna er um að ræða, hefir Alþ. óbundnar hendur um að ákveða, með hvaða skilyrðum þessi tollur skuli endurgreiddur. Eins og hv.þm. jafnaðarmanna hafa tekið fram, þóttust þeir fyrir kosningarnar í vor vilja berjast fyrir afnámi þessa tolls. Vitanlega var þetta ekki annað en herbragð, og til þess að geta skreytt sig betur með þessum fjöðrum spurðu þeir aðra flokka um afstöðu þeirra til þessa máls. Framsfl. gaf loðin svör, en Sjálfstfl. kvaðst ekki mundi binda þm. sína í þessu máli. Af þessu er ljóst, að jafnaðarmenn höfðu enga réttmæta aðstöðu til þess að lofa slíkri endurgreiðslu fyrir kosningarnar í vor, sem bindandi væri fyrir meiri hl. Alþingis, jafnvel þó að Sjálfstfl. einn hefði verið á móti. Gera má líka ráð fyrir, að ef þetta hefði verið skoðað sem loforð, þá hefði verið skráð á skipin með sama hætti fyrir norðan og sunnan. Það var vitanlega ekkert réttlæti í því að bjóða mönnum fyrir norðan önnur kjör en hér syðra. En hvað sem þessum loforðum líður, er það auðvitað Alþingis að ákveða, hvort tollurinn skuli endurgreiddur og með hvaða skilyrðum. Spurningu hv. 2. þm. Árn. um það, hvort sjómenn gætu höfðað mál og krafizt greiðslu vegna skráningarinnar má því hiklaust svara á þá leið, að það geta þeir ekki, því að það er Alþ., sem að sjálfsögðu setur ákvæði um það, hvernig þessu skuli hagað. Hv. þm. Ísaf. hefir með því að lýsa afstöðu flokksins fyrir kosningarnar í vor slegið því föstu, að hann hafi ekki getað gefið sjómönnunum loforð um endurgreiðslu þessa tolls, og þar með hefir hann, kannske óafvitandi, afsannað það, sem hv.þm. V.-Ísf. sagði í þessa átt. Hv. þm. Ísaf. sagði, að það væri ekki rétt, að jafnan færi saman mestur afli og hæstur hlutur. Að vísu geta verið hér nokkrar undantekningar, eftir því hvernig gengur með sölu, en aðalreglan hlýtur þó jafnan að verða sú. Hv. 9. landsk. - ég man vel númer hans, því að hann er á eftir mér þar eins og í fleiru - hélt hér langa ræðu, og eftir að hann hafði rætt málið í 15 -20 mínútur komst hann að þeirri niðurstöðu, að deilan um endurgreiðslu eða styrk væri aðeins deila um orð. Sannaði hann ótvírætt með þessari löngu ræðu sinni, að hann hefir ekki hugmynd um, hvað það er, sem hér skiptir máli. En eins og hv. 2. þm. Árn. tók fram, er það einmitt höfuðatriði málsins, hvort hér er um að ræða endurgreiðslu eða styrk. Ef hér er um styrk að ræða, á ekki að miða við þá hluti, sem sjómennirnir hafa borið frá borði, heldur við fjárhagsafkomu þeirra. Hv. 9. landsk. sannaði, að hann er hér gersamlega úti á þekju, og er því ekki ástæða til að svara honum frekar.

Ásgeir Ásgeirsson [óyfirl.]: Hv. 3. þm. Reykv. bar mér á brýn, að ég hefði lofað öllu fögru og komið með sæmilegar till. í málinu, en tekið síðan allt aftur. Ég sagði, að það mundi vera bundið af ýmsum að fylgja endurgreiðslu síldartollsins í ár, þó að aðrar reglur kynnu að gilda um framtíðina. Ég gat þess, að síðasta ríkisstj. hefði sem stj. engin loforð gefið, en að ég sem þm. eftir kosningarnar gæti eigi að síður hafa gefið loforð um, hvernig ég greiddi atkv. í málinu. Í meðferð málsins hefir alltaf verið gengið út frá því, að hér væri um kaup sjómannanna að ræða, en ekki styrk til þeirra, og mér finnst það atriði, að útgerðarmenn hafa enga kröfu gert um endurgreiðslu á tolli til sín, vera full sönnun þess, að hér sé aðeins um kaup sjómannanna að ræða. Ef hitt væri aðalatriðið, að síldartollurinn ætti að vera lægri, þá ætti að endurgreiða hann þeim, sem greitt hafa. En um það hefir engin ósk komið fram hér, og styður það þá skoðun, að á þetta hafi verið litið sem kaup sjómannanna. Ég er því í fullu samræmi við sjálfan mig í þessum till. Mér er það ánægja, ef einhverjir vilja fylgja till. mínum um skipulag á þessu máli í framtíðinni, en hvort ég ber þær till. fram í þinginu, fer eftir því, hve öflugan stuðning ég fæ til þess hjá hv.þm. Hitt er rétt, að ekki er hægt að segja, að Alþingi allt sé bundið af þeim samtölum, er fram fóru um þetta mál í sumar.

Jóhann Jósefsson Hv. þm. Ísaf. talaði um, að Sjálfstfl. hefði sýnt tvískinnung í baráttu sinni fyrir réttlætinu í síldartollsmálinu. Þessu vil ég eindregið mótmæla, og skal ég í því sambandi henda á, að sú verulegasta lækkun, sem fengizt hefir á síldartollinum án þess að vera bundin pólitískum undirmálum eins og hér, fékkst fyrir forgöngu Sjálfstfl. Á Alþingi 1931 bárum við hv.þm. Ak. fram frv. um lækkun á síldartollinum um helming. Þá áttu sæti í n. þeirri sem fjallaði um málið, 3 þm. úr Framsfl. og 2 úr Sjálfstfl. Einn þessara nm. var hv.þm. V.-Ísf., sem þá var í þann veginn að verða fjmrh. flokksins. Þessir þrír Framsfl.menn, sem voru meiri hl. n., leituðu álits síns flokks um það, hvort hægt væri að ganga eins langt um lækkun tollsins og við hv.þm. Ak. lögðum til. Að því loknu kom form. n., fyrrv. 1. þm. S.-M., með þau skilaboð á nefndarfund frá stjórnarflokknum, að hann mundi samþ. lækkun á tollinum úr kr. 1.50 niður í 1 kr., að því tilskildu, að Akureyrarkaupstaður og Siglufjörður færðu niður hafnargjöld og önnur slík gjöld, og var þetta síðan lögfest. Við fengum að vísu dálítil skútyrði frá einum jafnaðarmanni, sem þótti við hafa sætt okkur við of litla niðurfærslu, en við urðum að þola það, því að Framsfl. fékkst ekki til að lækka þetta meira. Með þessari frásögn vildi ég sýna, að Sjálfstfl. hefir af ástæðum, sem með öllu voru lausar við pólitískt mall, fengið þennan toll lækkaðan. En það var ekki fyrr en komið var út í stórpólitísk viðskipti milli jafnaðarmanna og Framsfl., að Framsfl. öðlaðist þá sannfæringu, að rétt væri að lækka síldartollinn. En samningar þessara flokka, eða „rauða stjórnarskráin“, sem oft hefir verið vitnað í, var eigi grundvölluð á réttlætisatriðum, heldur þurftu jafnaðarmenn að fá framgengt þeirri kröfu sinni í vor að nota síldartollinn til þess að knýja fram kauphækkun. Nú er því haldið fram, að þingið sé bundið af þeim samningum, sem broddar flokkanna hafa gert á bak við tjöldin. En ég vil minna hv.þm. á, að stjskr. segir, að enginn þm. sé bundinn af öðru en sannfæringu sinni. Hv. þm. V.-Ísf. o. fl. halda því fram, að hér geti verið um bindandi loforð að ræða. Það er kannske rétt um hv.þm. V.-Ísf., sem ófyrirsynju bindur atkv. sitt fyrir þing, að honum sé vandi á höndum. En um slíkt getur ekki verið að ræða fyrir Alþ. í heild. Því hefir verið haldið fram, að lögskráningin á skipin beri þess vott, hver tilætlunin hafi verið í þessu efni, en þó að svo kunni að hafa verið sumstaðar, er hv.þm. vel kunnugt, að þannig hefir það eigi verið alstaðar. Nú er það fyrirhugað að ganga framhjá útgerðarmönnum og afhenda sjómönnum féð, þó eigi á þann hátt að bæta úr þörf þeirra, sem verst hafa orðið úti, heldur er ætlazt til, að þeir, sem mest hafa úr býtum borið, fái stærstan skerf. Við hv. 6. þm. Reykv. sáum, að á því gat leikið vafi, hvort rétt væri að leggja til, að eigendur skipanna fengju ekkert af þessu fé, því að það er víst, að margir þeirra standa svo höllum fæti, að vafasamt er, hvort þeir geta haldið bátum sínum, og þó að þörfin sé mikil hjá sjómönnum, mun hún eigi minni hjá hinum. Þó varð það úr að gera eigi kröfu í þessa átt, heldur samþ., að þetta félli til sjómanna. Við sáum, að hér var eigi um endurgreiðslu að ræða, heldur styrk til eins aðilans. En til þess að hafa hreinan skjöld gagnvart sjómönnum þótti okkur rétt að leggja til, að þeir sjómenn fengju mestan styrk, sem mesta þörf hefðu fyrir hann. Hv. þm. V.-Ísf. sagði, að engin krafa í þessu efni hefði komið frá útgerðarmönnum, og væri það full sönnun þess, að þeir hefðu ekki búizt við að fá neina endurgreiðslu. En við, sem mælum með framgangi málsins, gerum það af því, að við lítum svo á, að hér sé ekki um endurgreiðslu að ræða, heldur styrk til sjómanna. Ef um endurgreiðslu væri að ræða, ætti féð að ganga til útgerðarmanna og þeir síðan að skipta því samkv. lögskráningunni. En hér er valin önnur leið. Ég þykist nú hafa afsannað, að Sjálfstfl. hafi sýnt kæruleysi í þessu máli. Hv. þm. Ísaf. hefir sannað, að forustumenn Sjálfstfl. eru þess ófúsir að binda þm. flokksins á klafa áður en á þing kemur, þó að samherjar hans geri það. Hv. þm. vita, að stjskr. ætlast til, að þm. hafi óbundnar hendur, og Sjálfstæðisflokkurinn mun ekki brjóta þau lög. Um brtt.hv. 8. landsk. skal ég segja það, að að svo komnu máli hallast ég fremur að því að hafa þá skiptingu, sem hann leggur til, heldur en að gera þetta svo rangt sem unnt er, eins og frv. gerir ráð fyrir.

Frsm. (Finnur Jónsson) Það hefir ekkert nýtt komið fram við þessar umr., sem breytir nokkru því, sem ég hefi áður sagt um þessi mál. Ég sagði áður, að hér væri að ræða um endurgreiðslu eða ekki endurgreiðslu. Eftir því greiða menn atkv. Það er ljóst af þeirri rauðu stjórnarskrá, sem farið er að tala um jafnhliða stjskr. ríkisins, að um endurgreiðslu er að ræða, sem ganga á til hlutaruppbótar sjómönnum. Ég veit, að hv.þm. Vestm. og aðrir hv. sjálfstæðismenn hér í þessari hv. deild eru ekki bundnir við hina rauðu stjskr. og hafa stundum jafnvel ekki verið bundnir við þá reglulegu stjskr. ríkisins. Aftur á móti eru útgerðarmenn bundnir við till. frv. um úthlutun með lögskráningu, sem farið hefir fram í Rvík og Hafnarfirði og auk þess á mörgum skipum um land allt, sem skrá samkv. taxta Sjómannafélags Reykjavíkur. Í lögskráningunni gefa útgerðarmenn sjómannasamningnum fullt lagagildi og lofa að greiða þeim hlut með 7 kr. á tunnu, ef tollurinn verður endurgreiddur. Og ennfremur, ef menn fá féð ekki endurgreitt samkv. lögskráningunni, geta þeir snúið sér til dómstólanna og fengið sér dæmt það, sem á vantar. Það er skýlaust tekið fram í lögskráningunni, að sjómenn skuli ráðnir upp á 5 kr. lágmarksgjald á síld, en fáist tollurinn endurgreiddur, eru útgerðarmenn skyldir til þess að borga 7 kr.

Í l. er ekki gert ráð fyrir að skila þessu til útgerðarmanna

. Hv. þm. A.-Húnv. lýsti yfir því í síðustu ræðu sinni, að hann væri endurgreiðslunni mótfallinn. Ég býst við, að það, sem hann sagði, sé hugur sjálfstæðismanna í þessum efnum. Ég sé nú ekki ástæðu til þess að fara í mannjöfnuð við hv. 6. þm. Reykv. Ég tel ótilhlýðilegt, að við séum að metast um, hvor okkar sé meiri eða minni maður, hér á Alþingi. Við höfum verið í sama bænum um 11 -12 ára skeið og lagt manngildi okkar og kosti þeirrar stefnu, sem við höfum fylgt, undir dóm kjósenda í kaupstaðnum. Það hefir farið svo, hvernig sem á því stendur, að ég hefi verið hlutskarpari en hv. 6. þm. Reykv.

Ég hefi alltaf haft beztu mennina á mínu bandi

. Það er fyrst, þegar hv. 6. þm. Reykv. kemur alveg ókunnur til höfuðstaðarins, að hann kemst í trúnaðarstöðu og til metorða. Um orðbragð hans yfirleitt skal ég ekki fjölyrða. Þessi sami hv.þm. sagði hér í hv. deild, að persónulegir hagsmunir mínir gerðu það að verkum, að ég vildi, að endurgreiðslan hækkaði til þeirra, sem hæstan hlut hefðu haft. Ég lýsi yfir því hér með, að þetta eru tilhæfulaus ósannindi, en þetta er aðeins smásýnishorn af venjulegum málflutningi hv.þm. Ég sé að sinni ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þessi mál. Það hefir ekkert komið fram, sem breytt getur þeirri staðreynd, að Alþýðu- og Framsfl. hafa samið um þetta með góðu samþykki bæði útgerðarmanna og sjómanna. Þeir aðilar báðir ætlast til þess, að endurgreiðsla fari fram eins og frv. gerir ráð fyrir.

Sigurður Einarsson Eins og ég tók fram í fyrri ræðu minni, er ég reiðubúinn til þess að veita því fylgi mitt, að gerðar verði gagngerðar ráðstafanir til þess að jafna hlut manna og til þess að sporna við því, að það, sem menn bera úr býtum, sé í öfugu hlutfalli við það, sem þeir hafa aflað sér, eins og hv. 8. landsk. miðar að með brtt. sinni. Það er mín skoðun, að hv. 8. landsk. sé ekki þess megnugur að gera neina breytingu á þessu sviði. Þessi brtt.hv.þm. er ofurlítil prívat-bylting á móti þeirri grundvallarreglu, sem gilt hefir um eignarréttinn í landi hér, sem hv.þm. virðist gera að gamni sínu. Um það, sem hv.þm. sagði í ræðu sinni að öðru leyti, get ég verið fáorður. Hann sagði, að ég hefði villzt á rökum í þessu máli, þar sem ég segði, að engu máli skipti, hvort hér væri um endurgreiðslu eða styrk að ræða. Fyrir mér vakti aðeins að gera það, sem réttast er í þessu efni. Þótt hv. 8. landsk. eigi ekki gott með að ímynda sér, að sú lausn málsins vekti fyrir mér, þá get ég ekki við því gert. Orð mín voru þessi: Endurgreiðsla eða styrkur skiptir nokkru máli hér, en ekki öllu. Hv. 6. þm. Reykv. talaði nokkurt mál um það, að sjómenn, sem hann virtist vera mjög fyrir brjósti, yrðu ekki hafðir fyrir spé hér á þingi. Hv. þm. virðist vera spéhræddari en almennt gerist. Það er ekkert skoplegt við þetta mál, ef frv. verður samþ. En það yrði skoplegt, ef þingið færi að praktisera jafnaðarstefnu frá hv. 6. þm. Reykv. Þá yrði spé um land allt, og menn mundu segja: „Heyr undur og firn mikil“. Hv. þm. A.-Húnv. vék einnig að mér í þessu máli. Ræða hans var svo úti á þekju, að það var því líkast, að hann hefði fallið ofan úr einhverjum æðri sæluheimkynnum niður í þingsalinn. Ég vildi aðeins óska, að hann hefði verið kyrr í þessum sæluheimi, í stað þess að vera hér niðri, þar sem gusturinn af þessu máli er svo mikill. Að lokum vil ég minnast á það, að ég held ekki, að mér hefði dottið í hug, enda þótt í kekki hefði kastazt milli mín og hv. 8. landsk., að núa honum því um nasir, að hann stæði mér neðra á landskjörslistanum. Mannjöfnuður af þeim orsökum er ekki hyggilegur. Hv. 8. landsk. finnst þessi eina trappa, sem á milli okkar er í landskjörsstiganum, gefa nóg tilefni til þess að vekja athygli þingsins á henni.

Garðar Þorsteinsson [óyfirl.]: Ég ætla aðeins að gera stutta aths. - Hv. 9. landsk. kvað ekki vera að vænta neinnar till. frá mér til jöfnunar á kjörum manna í þjóðfélaginu. Nú vill svo til, að hv. 9. landsk. verður að játa, að brtt. mín á þskj. 145 er til jöfnunar á kjörum sjómanna eftir síldarvertíðina í sumar. Ég hefi ekki borið þá till. fram að gamni mínu, heldur í fullri alvöru, og mun ég fylgja því fram eins og ég álít réttast. Ef hv.þm. vildi fara eftir því, sem réttast er í þessu máli, þá greiddi hann atkv. með þessari till. minni. En það vill hann ekki gera, einungis vegna þess, að till. kemur frá mér, en ekki flokksbræðrum hans. Hv. þm. sagði, að ég hefði ekki haft rétt eftir sér ummæli sín. Ég tók þau rétt upp, en það var hann, sem leiðrétti þau sjálfur. Ég skrifaði þau orðrétt niður hjá mér: Endurgreiðsla eða styrkur; þar er aðeins deilt um orð. Það skiptir engu máli. - Þannig voru orð hans. Aftur á móti er það ég, sem get sagt, að hv.þm. hafi ekki farið rétt með orð mín. Ég má segja, að hv. 9. landsk. hafi haft það eftir mér, að ég hafi sagt, að hann væri neðar en ég í mannfélaginu. Ég sagði, að hann væri á eftir mér hvað þetta landskjörsnúmer snertir. Það taldi ég eina muninn, sem ég vona, að verði meiri næst. En það er ekki, eins og gefur að skilja, neinn mannjöfnuður á því, hvor sé neðar í mannfélaginu.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Það er nú liðin heil helgi síðan við hv. 1. þm. Reykv. áttum tal saman um þetta mál hér í d. Þá varpaði hann fram þeirri spurningu, hvort ekki væri réttast að taka alla utanríkisverzlunina undir ríkisrekstur, fyrst stigið væri svo stórt spor sem gert væri með þessu frv. Ég skal svara honum því, að ekki stendur á mér til að samþ. það, og ég vil vona hið sama um hv. 1. þm. Reykv., úr því hann hefir nú komið með uppástungu um þetta, hvort sem það er í spaugi eða alvöru. En það er annað, sem til þarf. Það þarf mikinn undirbúning áður en slíkt kemst í framkvæmd, bæði útvegun hæfra manna til þess að veita forstöðu svo stórvörnu fyrirtæki, húsnæði og annað slíkt, sem þarf að undirbúa áður. Ég hefi haldið því fram sem röksemd fyrir einkasölu almennt, að gjaldeyrir myndi sparast, hægt að liggja með minni vörubirgðir, og hafa til sölu þær vörur einar, sem reynslan hefir sýnt, að koma að beztu gagni, og má í því sambandi sérstaklega nefna bifreiðar og bátamótora, þar sem afarmikill glundroði ríkir nú í verzlun með þær vöruteg. En hv. 1. þm. Reykv. er á öðru máli. Honum finnst glundroðinn ágætur. Hann segir, að frjálsa verzlunin dragi að sér sýnishorn úr öllum löndum. Mér finnst það nú vera í fullstórum stíl og megi spara sér ýmislegt í því sambandi. Ég get fallizt á, að ríkisverzlunin yrði fábreyttari, einungis af því að þá kæmi ekki til greina allt það rusl, sem hrúgast á markaðinn í hinni frjálsu verzlun. Ég lít á það sem kost. Annars er reynslan til vitnis um það, að ríkisverzlanir hafa ekki á boðstólum verri vörur en í frjálsri verzlun. Hv. 1. þm. Reykv. hefir orðið að játa, hvað snertir verzlunina með viðtæki, að þar væru ávallt til hæfilegar birgðir og miðaðar við þarfir. En að vísu væri pantað þar eftir óskum manna. Slíkt verður vitanlega að fara eftir því, um hvaða vöruteg. er að ræða. Það er minna tjón, að liggja með miklar birgðir margra teg. af viðtækjum en bifreiðum og bátamótorum, sem útheimta mikla og dýra varahluti. Það er t. d. ekki hægt að bera saman bollapör og bifreiðar. Menn geta drukkið úr hverskonar bollum sem er með sama árangri, en um notkun bifreiðanna gegnir allt öðru máli. Ég hefi hlýtt á kvartanir þeirra manna, sem neyðzt hafa til þess að kaupa bifreið, e. t. v. einustu bifreiðina þeirrar teg., sem hér hefir verið til, og svo þegar eitthvað bílar, verða þeir að velja um tvo kosti: Bíða svo og svo lengi, unz hægt hefir verið að afla varahlutanna eftir óratíma, eða taka varahluti, gerða fyrir aðrar teg., laga þá til og nota síðan, til stórtjóns og skemmda fyrir bifreiðina. Hina sömu sögu má segja um bátamótora. Það getur því enginn sagt, að einu gildi, þótt allar þessar teg. séu í hrærigraut á markaðinum. Það má að vísu segja, að það geri minna til, þótt margskonar teg. útvarpstækja sé um að velja, en ég tel bráðnauðsynlegt að standardisera bátamótoranotkunina. Hv. 1. þm. Reykv. hélt, að ríkisverzlunin myndi ekki komast að hagfelldari kjörum vegna þess, að hún myndi ekki selja meira af bifreiðum en nú væri gert, t. d. fyrir General Motors, Ford o. s. frv. Auðvitað eru duglegir menn fyrir þessi fél. hér, en ég efa ekki, að ríkið eigi líka kost á mjög hæfum mönnum til þessara starfa. Það hefir sýnt sig, að þeirra er völ. Og hvað innkaupin snertir, mætti vafalaust komast að hagfelldari kjörum með því að kaupa í stærri stíl frá fáum verksmiðjum, sem þá myndu eðlilega sjá, að betur borgaði sig að selja meira og slá heldur af verðinu, þar sem salan væri alveg viss, að svo miklu leyti sem landsmenn notuðu bifreiðar. Og ég geri fastlega ráð fyrir því, að af þeim samgöngutækjum, sem nú eru þekkt, séu bifreiðar okkur fyrst og fremst hentugar, og að í okkar fólksfáa landi verði ekki horfið að notkun járnbrauta. Hv. 1. þm. Reykv. er þeirrar skoðunar, að eiginhagsmunahvöt kaupmannanna sé þess valdandi, að í þeirra höndum hljóti verzlunin að fara betur en hjá ríkinu. Ég fæ ekki betur séð en að eiginhagsmunahvötin komi fyllilega til greina hjá forstjórum ríkisstofnana. Þessir forstjórar eru ekki óafsetjanlegir embættismenn. Þeir hafa verið ráðnir með því skilyrði, að þeim mætti segja upp með stuttum fyrirvara, ef þeir ekki standa vel í sinni stöðu. Þeim má því vera kappsmál, að neytendur vörunnar séu ánægðir með stj. fyrirtækisins, svo að ekki þurfi þar um að kvarta. Sú hætta er náttúrlega til, sem hv.þm. minntist á, að ríkissjóðurinn, sem er svo hungraður í peninga nú á tímum, vilji hækka verulega álagninguna á þeim vörum, er hann hefir einkasölu á. En ef við tökum t. d. tóbaksvörur, sem einkasala er á hér á landi, þá bygg ég, að ekki sé eins hátt verð á þeim hér hjá okkur eins og víða í nágrannalöndunum er á innfluttum tóbaksvörum. Ég veit t. d., að erlendar sígarettur í Danmörku eru miklu dýrari en hér.

Er ekki tollurinn líka hærri?

. Það er ekki mikill munur á því, þegar allt kemur til alls, hvort tekjurnar eru teknar sem tollur eða verzlunarálagning. En í Danmörku er lagt svona mikið á þessa vöru, að verðið er miklu hærra en hjá okkur.

Heldur hv.þm. virkilega, að tóbaksvörur séu dýrari í Danmörku en hér?

. Nú ætlar hv. 1. þm. Skagf. að fara að pexa. Hann hlýtur að hafa heyrt, hafi hann ekki troðið bómull í eyrun, að ég sagði, að erlent tóbak væri miklu dýrara í Danmörku.

Það kemur bara ekkert þessu máli við

. Ég gefst alveg upp við að svara hv. 1. þm. Skagf., þegar hann byrjar að pexa um smámunina. Það er ekki alltaf hægt að elta hann inn á allar þær krókagötur, sem hann fer, þegar hann byrjar að snúa út úr málunum. En hv.þm. getur sannfært sig um þetta atriði, bara ef hann vill. Þetta frv. snertir gjaldeyrisspursmálið að því leyti, að það gerir kleift, ef að l. verður, að liggja með minni birgðir en nú er gert. Því vil ég hinsvegar ekki neita, að ríkissjóður kunni að hafa ástæðu til að neita um gjaldeyri til annara vörukaupa en þeirra fyrst og fremst, sem hann hefir einkasölu á og tekjur af, eins og t. d. er um tóbak og vín. En ef um alvarlegar fjárhagsþrengingar er að ræða, eins og nú virðist vera, kemur auðvitað að því, að fé verður að takmarka til kaupa á þessum vörum, og þá eru hæg heimatökin hjá ríkissjóði að takmarka innflutninginn, ef þeir alvarlegu hlutir, sem óneitanlega liggja nú fyrir, koma til framkvæmda, t. d. takmörkun á sölu fiskjarins. Meðan við erum að finna aðrar leiðir fyrir framleiðsluvörur okkar, er ekki nema um það að velja, annaðhvort að takmarka innflutning til landsins eða láta ísl. krónuna falla í verði og fylgja eftirspurninni. Þetta eru hlutir, sem athuga þarf af stj. eða hæstv. fjmrh. og öðrum þeim, sem með þessi mál fara, og þurfa þeir að gera upp við sjálfa sig, hvort ekki sé æskilegra að takmarka innflutninginn. Ríkisstj. og þingmeirihlutinn hefir raunar ráðizt í það fyrr, þ. á m. hv. 1. þm. Skagf., að takmarka innflutning til landsins, þótt ríkið hafi ekki haft þær vörur í einkasölu.

Þetta er ný upplýsing

. Á því er enginn eðlismunur, að takmarka vörur, sem ríkið verzlar með og fær álagningarágóða af, eða takmarka vörur, sem verzlað er með í frjálsri verzlun og ríkið fær tolltekjur af. Þá er ein fyrirspurn, sem komið hefir fram viðvíkjandi sérstöku ákvæði í 4. gr. frv., en hæstv. fjmrh. hefir raunar svarað henni. Þetta er einungis öryggisákvæði um viðgerðarverkstæðin, ef þau verkstæði, sem nú eru starfandi, t. d. í sambandi við umboðsmenn bifreiðaverksmiðjanna erlendu hér, hættu eða vildu ekki taka til viðgerðar þær bifreiðar, sem keyptar væru hjá ríkiseinkasölunni, þá geti ríkið sjálft sett upp slík viðgerðarverkstæði, en það mun ekki vera ætlunin að gera að svo stöddu, nema brýna nauðsyn bæri til. Tel ég sjálfsagt, að þessi öryggisheimild felist í frv. Ég tel mig þá hafa svarað aðalaths., sem fram hafa komið frv. viðvíkjandi. Við hv. 1. þm. Reykv. verðum auðvitað aldrei sammála um stefnuna í þessum málum. Hann heldur fram hinni svo kölluðu „frjálsu“ verzlun, sem alls ekki er nú frjáls, en ég er þeirrar skoðunar, að ríkið eigi að hafa mjög hönd í bagga með verzluninni og taka að sér að verzla með allmargar vöruteg. Hv. þm. stendur enn á sama stigi og hinir svo kölluðu „fríverzlunarmenn“ stóðu, að vilja hafa allt sem frjálsast í þessum efnum. Hann hefir ekki lært mikið af því, hv.þm., að verið er nú að búast við, að takmörkuð verði kjötsalan okkar til útlanda, og e. t. v. vofa yfir allmiklar takmarkanir á sölu fiskjarins. Þótt við höfum ekki lengur frjálsan aðgang að höfnum erlendis til að selja þar fiskinn úr togurunum okkar og öðrum þeim skipum, sem flytja út nýjan fisk, þótt þjóðirnar í nágrannalöndunum girði sig hver í kapp við aðra allskonar verzlunar- og tollmúrum, þá heldur þm. því fram, að við eigum enn að hafa allt sem frjálsast hér hjá okkur. Hér á að vera „fríverzlun“, þótt hún sé að líða og liðin undir lok í flestum löndum heims. Þótt það sé að mörgu leyti illt að þurfa að viðhafa allar þessar hömlur, þá erum við nauðbeygðir til að dansa með. Það hafa aðallega verið menn úr flokki hv. 1. þm. Reykv., sem „fríverzluninni“ hafa verið fylgjandi, en þeir hafa margir hverjir játað, að henni er ekki unnt að framfylgja, a. m. k. hafa þeir einróma samþ. að banna innflutning á landbúnaðarafurðum, svo að nefnt sé dæmi. Í ræðu, sem form. Sjálfstfl. flutti í sumar eða haust, gat hann þess, að mig minnir, að við gætum ekki lengur hagað okkur í verzlunarmálunum á sama hátt og við hefðum gert. Takmarkanirnar yrðu að vera.

Jón Auðunn Jónsson Það er eins um þessi einkasölufrv. og yfirleitt skattafrv. þau, sem hin nýja ríkisstj. flytur, að ekki virðist á annað vera litið en stundarhagsmuni ríkissjóðs. Það er ekki litið á hag og þarfir bæjar- og sveitarfél. eða einstaklinga, en allt miðar að því á þessum eymdarárum að þrautpína út einhverja peninga handa ríkissjóði. Menn munu áreiðanlega reka augun í það, að verið er að taka ávallt meira og meira af skattstofnum sveitar- og bæjarfél. handa ríkinu, þótt vitanlegt sé, og sérstaklega ætti hæstv.ríkisstj. að vera vitanlegt, að mörg bæjar- og sveitarfél. eru að komast í það öngþveiti, að ríkissjóður hefir orðið að hlaupa undir bagga með allmörgum þeirra með skuldaeftirgjöfum svo tugum þúsunda og jafnvel hundruðum þúsunda nemur. Með þessu háttalagi er verið að tryggja ríkissjóði tekjur í bili, en hvað verður það lengi, þegar svo nærri er gengið, að sveitar- og bæjarfél. fá ekki nægilegar tekjur til nauðsynlegustu útgjalda. Það er mikil óforsjálni af sjálfri ríkisstj., sem á að hafa skilning á sveitarmálum, að fara þannig að. Það er auðvitað sjáanlegt, að ætla verður sveitar- og bæjarfél. einhvern hluta af þessum sköttum og tollum, sem ríkissjóður er þegar búinn að taka til sín, og ef svo á að fara að ganga einnig inn á þá braut, að taka verzlunarágóðann af einstaklingunum, hvar eiga þá sveitar- og bæjarfél. að taka sínar tekjur? Allt stefnir í þá átt, að gera sveitar- og bæjarfél. ómögulegt að halda uppi lögskilum. Ég veit, að í flestum bæjarfél. eru aðaltekjurnar fengnar af verzluninni. Þannig er það t. d. á Ísafirði, og mér er fullkunnugt um, að í mörgum öðrum bæjum er niðurjöfnun aukaútsvara þannig, að meginhluti þeirra lendir á verzlunarágóðanum. En þegar þær tekjur hverfa, hvar á þá að taka tekjur bæjarfél.? Ég tel það skyldu hæstv.ríkisstj., að sjá bæjar- og sveitarfél. fyrir nýjum tekjum, um leið og hún leggur út á þessa braut. Hér er ekki um annað að ræða en að ríkisstj. verður að gefa eftir eitthvað af því, sem hún þegar hefir tekið. Hjá bæjar- og sveitarfél. eru nú þegar megn vanskil hvað innheimtu aukaútsvara snertir, einungis af getuleysi til að greiða. Ríkið, það er ekki einasta ríkissjóður. Menn verða að athuga það. En viðvíkjandi verzlunarmálunum, ætti það að vera „princip“ stj., að stuðla að því, að neytendur gætu fengið innfluttar þær vörur, sem þeir þurfa að kaupa, sem allra ódýrast og hagkvæmast, og að ágóðinn af verzluninni lenti sem allra mest hjá innlendu verzlunarstéttinni. En ég tel ekki þetta frv., sem hér er borið fram, miða í þá átt. Hv. 4. landsk. segir, að það eigi að standardisera þessar vörur. Það eigi að kaupa örfáar teg. af bifreiðum og vélum. En hvað er með því verið að gera? Það er ekki hægt fyrir okkur að standardisera þar, sem við erum ekki framleiðendur. Árlega verða stórstígar framfarir á sviði þessarar framleiðslu, og erfitt að fylgjast með öllum þeim umbótum, sem eiga sér stað, en frv. þetta, ef að l. verður, útilokar, að við njótum lengur þess bezta fáanlega, með því að hafa hér einungis á boðstólum eina eða tvær teg. af þessum vörum. Við vitum, að ein verksmiðja, sem e. t. v. hefir skarað fram úr í smiði þessara véla um 4-5 ára skeið, getur verið komin langt aftur úr innan lítils tíma. Það er þess vegna óhugsandi að ná gæðastandard með höftum á innflutningi, og binda sig við fáeinar verksmiðjur. Bæði hæstv. ráðh., og eftir því sem mér skildist, einnig hv. 4. landsk., halda því fram, að það beri að útiloka umboðsmenn þessara verksmiðja hér. Þeir séu of margir, og ættu að fækka. Hvað kemur í staðinn? Auðvitað erlendir umboðsmenn, sem reyna að selja einkasölunni þessar vörur, og vel gæti farið svo, að þeir yrðu landinu drjúgum dýrari en hinir innlendu. Því að ágóði sá, sem innlendu umboðsmennirnir hafa haft, hefir verið skattlagður í þágu ríkis, sveitar- og bæjarfél., en umboðslaun erlendra manna koma til með að fara alfarið út úr landinu. Hvað því viðvíkur, að koma eigi í veg fyrir, að of mikið fé bindist í þessari verzlun, þá get ég ekki álítið, að mikið fjármagn sé þar nú bundið. Ég veit ekki betur en að þær verksmiðjur, sem selja hér mest, eigi hér varahluti. Mér er kunnugt um tvær verksmiðjur, sem eiga hér varahlutaforða, og þegar verksmiðjur yfirleitt fara að selja nokkuð að ráði, munu þær eiga hér lager, og fá gjaldeyri einungis eftir því, hve mikið gengur út af vörunni. Það mun því verða líkt fjármagn bundið í verzluninni áfram eins og hingað til, þótt breytt væri um verzlunarform. Ég veit ekki til, að menn kaupi bifreiðar eða mótora til þess að liggja með. Hv. 4. landsk. minntist á tóbakseinkasöluna og taldi, að við myndum hafa af henni hagnað og þægindi. Reynslan er ólýgnust í því efni. Þegar verzlunin með tóbak var aftur gefin frjáls í nokkur ár eftir einokunina, þurfti að leggja 10-12% aukalega á það tóbak, sem til var, ef fá átti einhvern hagnað af sölunni. Tóbakseinkasalan gerir vöruna dýrari fyrir neytendum, og samt næst ekki meiri hagnaður, þegar tollur og verzlunarágóði eru lagðir saman, heldur en tollurinn einn gaf áður. Hv. þm. sagði, að forstjórar ríkisfyrirtækjanna hefðu nú svo sem sprotann á sér með að standa vel í stöðu sinni. Ég veit ekki, hvernig hann hugsar sér þetta. Hann meinar sennilega þann sprota, að verzlunin sýni ágóða. Það er ósköp auðvelt í framkvæmd, þar sem enginn er keppinauturinn og leggja má á vöruna eins og þurfa þykir. Vöruna er hægt að selja svo dýrt, að gefa þurfi fyrir hana 50- 70% meira en í frjálsri verzlun, og sú hefir reynslan orðið af þeim ríkisverzlunum, sem við höfum haft hér. Hinsvegar getur enginn risið upp og sagt: Þessi vara er seld óhæfilega háu verði, af því að ekkert er til samanburðar. Að blanda hér inn í gjaldeyrismálinu, er auðvitað gert til þess að tína eitthvað fram frv. til gildis. Flm. er kunnugt um, að kaupendur varanna óska síður en svo eftir einkasölu. Það er ég sannfærður um.

Magnús Guðmundsson Það væri synd að segja, að maður fengi miklar upplýsingar hjá hæstv. stj. um þetta mál, sem er þó ekkert smámál. Í frv. er ekki vikið að því einu orði, hve mikið eigi að leggja á þessar vörur, og heldur ekki, hve mikilla tekna má vænta af þessari einkasölu. Um þetta tvennt vildi ég gera fyrirspurnir til hæstv. fjmrh. Hann er nú raunar ekki í d. nú sem stendur, en það er sennilega sama, þó að spurningunni sé beint til hv. 4. landsk., því að hann veit vafalaust allt, sem hæstv. fjmrh. veit um þessi efni. Hér hefir verið rætt um einhvern heljarundir1búning, sem þessi einkasala krefjist. Ég á erfitt með að skilja, í hverju allur sá undirbúningur liggur. Hv. 4. landsk. talaði um útvegun á húsnæði, manni og samböndum. Ég hélt, að slíkt tæki engan óratíma. Ég vil spyrja hv. 4. landsk., hvað hæstv. stj. muni þurfa langan tíma til þess arna, og hvenær megi búast við því, að einkasölunni verði skellt á. - Hv. 4. landsk. talaði um það, að frv. þetta væri afleiðing af þeim verzlunarhömlum, sem nú væru komnar á í heiminum, og að Sjálfstfl. yrði að beygja sig fyrir þeirri staðreynd. Ég kannast ekki við, að slík frv. sem þetta standi í neinu sambandi við þær hömlur á frjálsri verzlun, sem orðið hefir að gera í ýmsum löndum. Ég veit ekki til þess, að einokunarhugmyndunum hafi skotið upp hér í nágrannalöndum okkar nú á síðustu árum. T. d. í Danmörku, þar sem er jafnaðarmannastj. eins og hér, ber ekkert á slíkum einokunarfrv. sem hér rignir niður. Það lítur út fyrir, að jafnaðarmennirnir hér á landi séu meiri jafnaðarmenn en danskir skoðanabræður þeirra. Hvorki í Danmörku né Svíþjóð þekkist þessi skæðadrífa af einokunarfrv. Ég hefi ekki fundið það ómaksins vert að hafa tölu á þeim, sem fram eru komin á þessu þingi, en ný og ný bætast við daglega, svo að tala þeirra er orðin legió, og verður þó sennilega talsvert hærri um það er lýkur. Það fer að verða talsvert í því, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði, að það væri bara vinnusparnaður að taka alla verzlunina í hendur þess opinbera í einu, í stað þess að vera stöðugt að smánarta utan í frjálsa verzlun landsmanna. Ég mun svo ekki hrella hv. 4. landsk. meira að sinni, honum finnst allt vera tómt pex, sem ég segi um þessa hluti. Þó vil ég taka það fram, að það er hreinasta blekking hjá þessum hv.þm., þegar hann heldur því fram, að tóbak sé yfirleitt dýrara í Danmörku en hér. Hann gæti e. t. v. hitt á innflutta sígarettuteg., sem væri dýrari þar en hér, en allt annað tóbak er þar miklu ódýrara.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Það má vera, að orsökin til þess, að hæstv. fjmrh. gaf svo fáar upplýsingar um þetta mál í ræðu sinni í fyrradag, hafi verið sú, að komið var nærri fundarslitum. Ég hefi því fáu einu að svara honum. Þó sagði hæstv. ráðh. dálítið, sem mér þótti vænt um að fá skýrt fram, en það var, að hér væri ekki að ræða um einkasölu, sem fyrst og fremst ætti að afla ríkissjóði tekna, heldur væri hún sett á, af því að það verzlunarfyrirkomulag væri heppilegast, og ríkinu mundi farast verzlunin betur úr hendi en einstaklingum. M. ö. o.: Hæstv. ráðh. er að boða þjóðnýtingu verzlunarinnar, einstaklingarnir eiga að hætta við verzlun, og ríkið eitt að taka við. Þetta er ekkert nýtt hvað snertir hv. 4. landsk. og flokk hans. Hitt hafa menn ekki vitað eins greinilega áður, að þetta væri líka stefnumál Framsóknarfl. Eins og ég lýsti skýrt í minni fyrri ræðu, eru til tvennskonar einkasölur. Hingað til hafa menn haldið, að Framsóknarfl. gengi inn á einkasölu sem heppilega leið til þess að afla þurfandi ríkissjóði tekna, og þá helzt af óþörfum eða lítt þörfum vörum. En nú er bert, að flokkurinn hefir gengið inn á þá stefnu, að einkasölur séu sjálfsagðar, af því að þær séu betra fyrirkomulag verzlunar en einstaklingsrekstur. Og ég benti á, að það væri í fyllsta máta undarlegt, ef báðir stjórnarflokkarnir eru sammála um þetta mál, að þeir skyldu ekki fara að undirbúa það, að taka alla utanríkisverzlunina í hendur ríkisins. Því á að halda áfram að ofurselja landslýðinn kvölurum sínum, kaupmönnunum, með ýmsar aðrar vöruteg., fyrst stjórnarliðið er búið að uppgötva miklu betra verzlunarfyrirkomulag? Það var auðvitað fjarri því, að ég væri að gera þetta að mínum till., ég er eins og menn vita, á móti því, að ríkið reki nokkra verzlun. Reynslan hefir ósannað öll pappírsrök ríkisverzlunarinnar. Ég endurtek það, að ég vildi, að forsvarsmenn ríkiseinkasalanna vildu kynna sér betur reynslu einokunarverzlunarinnar gömlu. Rökin fyrir þeirri verzlun, eða því fyrirkomulagi á verzluninni, voru sterk á pappírnum, alveg eins og rökin fyrir einkasölum nú. Þá var sagt sem svo, að ef konungur hefði alla verzlun í sínum höndum, væri alltaf hægt að flytja inn nóga, en þó ódýra vöru, hægt að áætla nákvæmlega, hvað mikils þyrfti með, svo komizt yrði hjá því að senda fleiri skip upp en nauðsynlegt var. Alltaf hefði átt að vera hægt að tryggja góða vöru o. s. frv. En hver varð reynslan af þessu fyrirkomulagi? Hún varð sú, að þessi verzlunarmáti varð sú mesta plága, sem yfir land þetta hefir komið, engin drepsótt, ekkert harðæri átti eins mikinn þátt í því að koma íbúafjölda landsins niður í 30000 manns eins og einokunarverzlunin. Um það munu allir sagnfræðingar sammála. En nú munu menn segja: þessu víkur allt öðruvísi við nú á dögum. Stj. selur auðvitað þessar einkasölur á með heill þjóðarinnar fyrir augum. En munurinn er ekki svo mikill sem menn halda. Í gamla daga var konungurinn hafður þessi forsjón, sem stj. á að vera nú. Konungur hafði þá aðferð, að selja hafnirnar á leigu, en auðvitað átti strangasta eftirlit að vofa yfir höfðum kaupmannanna, taxtar voru settir o. s. frv., sem auðvitað var allt þverbrotið. En þegar einkasalan loks var afnumin, þá voru margir landsmenn á móti því, svo impóneraðir voru þeir af rökum einokunarinnar, að þeir þorðu ekki almennilega að sleppa þessu fyrirkomulagi, sem þó hafði leikið þá svo grátt. En þetta var nú samt gert, einokunarverzlunin var afnumin af kjarkmiklum mönnum. Verzlunin komst í gott horf, þjóðin rétti við efnalega, en það gerði svo aftur stjórnarfarslega endurreisn mögulega. Ég vildi, að forsvarsmenn þessarar nýju einokunar vildu athuga betur þessa reynslu, en horfa minna á sín pappírsrök, þótt þau kunni að líta glæsilega út. Annars ætlaði ég ekki nú að fara inn á umr. um frjálsa og ófrjálsa verzlun; um það efni hefir oft verið rætt hér, en þar sem umr. var beint inn á almennar brautir, þóttist ég hafa afsökun fyrir því að láta þessi orð fylgja. Hv. 4. landsk. minntist á það í fyrstu ræðu sinni, að þessar ráðstafanir kynnu að valda truflunum í viðskiptalífinu, og skildist mér það vera vegna þessara truflana, að hann treysti sér ekki til þess að bera fram till. um að einoka alla verzlunina. Það er þó gott að fá viðurkenningu á því, að ráðstafanir þessar valdi truflunum. En það er ekki nóg með það, að þær valdi truflunum í lífi einstaklinga, heldur veldur þetta líka truflunum á starfsrekstri bæjarfél. Eins og hv.þm.N.-Ísf. benti á, fá bæjarfél. mestan hluta af tekjum sínum með álagningu aukaútsvara, þ. á m. á verzlanir. Og sölsi nú ríkið alltaf meira og meira af þessum atvinnurekstri undir sig, hlýtur þessi tekjustofn stórum að minnka. Það, sem hv.þm. talaði um glundroðann í frjálsu verzluninni, var aðeins endurtekning þess, sem hann er margbúinn að segja hér áður, og er því óþarfi að svara því sérstaklega. Ennfremur hélt hv.þm. því fram, að miklir peningar stæðu í vörubirgðum, þó að ég hefði sýnt fram á það í fyrri ræðu minni, að svo væri ekki. Ég er viss um, að það stendur ekki mikill gjaldeyrir í vörubirgðum, eftir að búið er að framkvæma innflutningshöftin. Og vissar vöruteg. binda lítinn gjaldeyri. Ég þekki enga, sem liggja með birgðir af bílum, mótorum eða rafmagnsvélum, mest af þessu er pantað bara eftir hendinni, og mikið af því flutt inn með gjaldeyrisfresti, og þá ekki meira af hverju en hægt er að selja áður en gjaldfresturinn er úti. Og svo eru nú þessar mörgu teg., sem alltaf er verið að stagast á, teg., sem þurfi að bíða eftir varahlutum i. En nú er það svo, að þegar maður kemur og vill t. d. kaupa bíl, spyr hann, hvort hægt sé að fá varahluti í hann hér á landi. Ef svo er ekki, verður hann að gera það upp við sjálfan sig, hvort hann vill samt sem áður kaupa þessa bílateg. Oftastnær fer það svo, að hann kaupir bíl, sem svo mikið er selt af, að seljandi telur sér fært að liggja með safn varahluta. Geri hann það ekki, þá er það sökum þess, að hann álítur, að kostir þeirrar bílateg., sem hann tekur, séu þyngri á metunum en þau óþægindi, að geta ekki fengið varahluti hér á landi. Og ef má dæma eftir reynslunni með viðtækjaverzlunina, má gera ráð fyrir, að bílaeinkasalan neyðist líka til þess að panta þessi ýmsu merki, eftir því sem menn óska. Og það gott leiðir af mörgum teg. á markaðinum, að menn prófa þær. En einkasalan prakkaði sennilega upp á menn þeirri einu teg., sem hún hefði bitið sig fasta í. Ef hefði verið hér einkasala á bifreiðum frá upphafi, býst ég við, að við sætum enn með gamla Ford, af því að hann kom hingað fyrst. Hv. 4. landsk. var á því, að forstjórar einkasölunnar mundu áreiðanlega hafa hitann í haldinu, og engin hætta væri á því, að þeir gerðu ekki allt, sem í þeirra valdi stæði til þess að stofnunin mætti blómgast, því að þeir hefðu alveg sömu eigingirnishvötina og einstakir kaupmenn. Ég endurtek það, að þessir menn hafa ekki aðhald til annars en að reka fyrirtækið svo forsvaranlega, að ekki þyki ástæða til þess að setja þá af vegna beinnar vanrækslu. Þetta er galli, sem fylgir öllum embættisrekstri. Það reynist alltaf svo, að erfitt er að fá menn til þess að leggja alla krafta sína fram, nema þeir hafi einhverja eiginhagsmuni af því. Um margt er það svo, að ríkið verður að treysta á samvizkusemi embættismanna sinna, en það á ekki að reyna á það á fleiri sviðum en þörf er til. Það er mikill munur á því, hvað kaupsýslumaður gerir meira fyrir verzlun sína, ef hann veit, að dugnaður hans launast með álitlegri fúlgu í hans eigin vasa, og forstjóranum, sem má vera sama, hvernig verzlunin lafir, ef hún gengur það þolanlega, að embætti hans sé ekki hætta búin. Hv. 4. landsk. færði það sem meðmæli með einkasölum, að hæg væru heimatökin hjá ríkinu, ef það vildi takmarka innflutning einhverrar þeirrar vöru, sem ríkiseinkasala væri á. Ég vil benda honum á það, að þegar ríkið sjálft hefir einkasölu á vörunni, á það meiri hagnaðar að gæta í sambandi við sölu hennar en annars, og öll líkindi eru til þess, að Alþ. hugsaði sig um tvisvar, áður en það færi að takmarka innflutning á slíkri vöru, sem þýddi þá um leið tekjumissi fyrir ríkissjóð. - Þá reyndi þessi sami hv.þm. að afsaka einkasölufarganið með því, að það væri afleiðing þeirra verzlunarhafta, sem nú væru 1 veröldinni. Þetta getur hv.þm. ekki sýnt fram á með neinum líkum. Allt skraf um verzlunarhömlur úti í heimi í sambandi við þetta mál er að tala í austri, þegar málið sjálft er í vestri. Þessar hömlur eru víða settar til þess að ná betri verzlunarjöfnuði ríkja á milli, og geta haft áhrif á það, hvaðan varan er keypt, en alls ekki, hvernig. En mér er ekki kunnugt um, að þetta einkasölufargan gangi nokkurstaðar yfir í heiminum nema hér. Hv. 1. þm. Skagf. hefir bent á það, að ekkert slíkt er á ferli hér í nágrannalöndunum, og eru þó jafnaðarmannastjórnir við völd í Danmörku og Svíþjóð, og líklega bráðum í Noregi. Þar er eins og annarsstaðar verið að takmarka innflutning á ýmsum vörum og gera verzlunarsamninga við aðrar þjóðir, en hvergi eru einkasölur talin lausn viðfangsefnanna, nema hér. Og ef þessi pest ætlar að fara að geysa yfir löndin, þá á hún upptök sín hér á Íslandi.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Ég vil ekki neita því, sem hv.þm.N.-Ísf. sagði um það, að bæjarfél. hefðu minni möguleika til þess að leggja á aukaútsvör, eftir að ríkið hefir tekið mikið af verzluninni í sínar hendur. Og það er rétt, að tekjur bæjarfél. má ekki skerða. En á þessu mætti ráða bót með því móti, að ríkið greiddi bæjarfél. nokkurn meiri hluta af nettógróða einkasölunnar en því er nú ætlað að greiða. Þetta atriði mætti taka til athugunar, ef til þess kæmi, að ríkið tæki undir sig verzlunina í stórum stíl. Hv. þm.N.-Ísf. hélt því fram, að ekki væri hægt, að standardisera mótorana, af því að þeir væru ekki framleiddir hér á landi. En við getum standardiserað þá í notkun, með því að nota aðeins fáar teg., þær sem bezt reynast, ég sé ekki, að nein nauðsyn sé á því að binda sig við eina teg. Það mætti t. d. hafa 2-3 teg. af bátamótorum; ég nefni það til, af því að það hefir sýnt sig, að 2-3 af þessum vélum eru langmest notaðar hér við land. Og enn fráleitari mótbára er það, að einkasalan mundi að eilífu nota samskonar vélar. Ég teldi þann forstjóra standa illa í stöðu sinni, sem ekki fylgdist svo vel með á sínu sviði, að hann vissi strax þegar nýjar og endurbættar vélar koma á markaðinn. - Ég vildi ennfremur beina nokkrum orðum til hv.þm.N.-Ísf. út af orðum hans um tóbakseinkasöluna. Hann taldi, að þrátt fyrir mikla álagningu hefði mátt takast að ná jafnmiklum tekjum í ríkissjóð með frjálsri verzlun. Nú verður að hafa það hugfast, að tóbak er eyðsluvara, sem menn geta verið án, eða a. m. k. minnkað mikið við sig, en mótorvélar eru ómissandi nauðsynjavara. Enda hefir sýnt sig, að hagnaður á innfluttu tóbaki hefir orðið mismunandi, eftir því hvernig áraði. Þegar afkoma manna er yfirleitt bágborin, er keypt miklu minna af tóbaki en í góðærum. Það er því um þetta eins og hefir verið margsýnt fram á hér á Alþ., að sala og neyzla þessarar vöru, tóbaksins, fer mjög eftir árferði. En dálítið öðru máli er að gegna um bátavélar og bifreiðir, sem eru nauðsynlegar vörur, af þeim er alltaf keypt eitthvað, og er ekki verulegur munur frá ári til árs, þó hann kunni að verða einhver. En það þarf að hafa miklu meiri aðgæzlu og nákvæmni um þessar vörur, sem eru nauðsynlegar, að séu góðar, heldur en t. d. um tóbakið, þó þetta hafi verið gert þar, og fluttar inn góðar vörur, og mun því ekki síður vandað um þessar vörur. Enda eru gerðar kröfur og ríkið hefir aðhald frá landsmönnum sjálfum um vöruvöndun. Ég vil svara hv. 1. þm. Reykv. því, að aðhaldið er ekki eingöngu frá ríkisstj., heldur líka frá fólkinu, neytendunum í landinu. Forstjóra verzlunarinnar mundi ekki haldast uppi að hafa slæmar vélar eða dýrar. Hv. þm.N.-Ísf. talaði um, að það ætti að útiloka innlenda umboðsmenn, en útlendir umboðsmenn ættu að koma í staðinn. Ég veit ekki, hvernig hann hugsar sér að fóðra þetta. Ríkisverzlanir kaupa yfirleitt beint frá verksmiðjunum, sem framleiða, en ekki af umboðsmönnum erlendis. Ég hygg, að sé sú aðferð tekin upp, sparist milliliðakostnaður, sem er algerður aukakostnaður í verzluninni, en vitanlega yrðu þar erlendir menn, sem hagnast af því að búa til þessar vörur, alveg eins og nú er. Hjá því er ekki hægt að komast, en milliliðina mætti vel spara. Ég ætla, að nú séu 3 eða 4 milliliðir frá verksmiðjum í bílaframleiðslunni; þeim mætti fækka að skaðlausu, enda væru forstjórarnir ekki vaxnir sínu starfi, ef þeir gætu ekki komizt í samband við verksmiðjurnar sjálfar og fengið vöruna jafnódýra og milliliðirnir. - Hv. þm.N.-Ísf. sagði, að hér væru varahlutir fyrirliggjandi. Þetta er rétt hvað snertir stærstu verksmiðjurnar, en ég þekki þó mörg dæmi þess, að bátar hafa stöðvazt 2-3 mán. um hábjargræðistímann, vegna þess, að varahlutir voru ekki til. Þetta hefir riðið mörgum að fullu, beinlínis sett þá á höfuðið, svo þeir hafa ekki verið þess megnugir að halda áfram sínum atvinnurekstri. Þá ber og þess að gæta, að varahlutir eru oft ákaflega dýrir, bæði í vélar og bifreiðar. Samkeppni um bílaframleiðslu og sölu hefir verið svo mikil, að verð þeirra hefir nokkuð lækkað, þó samkomulag sé nú komið á milli framleiðenda að einhverju leyti um verðið. En um samkeppni í varahlutum hefir ekki verið að ræða, heldur geta þeir sett þar verðið eftir geðþótta. Vafalaust mætti laga þetta að einhverju leyti með ríkiseinkasölu. - Ég ætla, að ég hafi þá svarað hv.þm.N.-Ísf. Hv. 1. þm. Skagf. fann ástæðu til að standa upp til að mótmæla því, að tóbak væri ódýrara hér en í Danmörku. Hann kom ekki nálægt því, sem ég sagði, og hann hefir ekki mótmælt því, enda getur hann ekki mótmælt því, að erlent tóbak er dýrara í smásölu í Danmörku en hér, þó hann geti fundið dæmi þess með danska vindla, að þeir séu ódýrari þar. Þá spurði hv.þm., hvað ætti að leggja á vöruna og hvað undirbúningurinn eigi að taka langan tíma. Það er eðlilegt, að hv.þm. spyrji að þessu, því hann treystir ekki ríkisstj. til neinna hluta. En ég trúi ríkisstj. til þess, að hún hraði hlutunum eftir því sem hægt er, en þó ekki meira en svo, að unnt sé að undirbúa málin vel, afla þeirra gagna, sem þarf, og finna þá menn, sem til þarf að veita fyrirtækinu forstöðu. Ég hygg, að það sé erfitt að gera grein fyrir álagningunni, hver hún er nú, eða að þm. viti það yfirleitt. Ég held, að bílakaupmenn gefi ekki upp, hver hún er. Ég álít, að álagningin eigi að fara eftir því, hve nauðsynleg varan sé, sem verzlað er með, hún eigi að vera lítil á bíla og mótora, en gæti t. d. verið nokkru hærri á útvarpstæki og jafnvel sumar rafmagnsvörur. Ég býst ekki við, að hægt sé að svara því nú sem stendur, hvort leggja skal á 10-20 eða 30%. Ég álít aðeins, að hún eigi að vera lægri á nauðsynjavörum. Hv. þm. hélt, að það ætti ekki að taka langan tíma að útvega menn, sambönd og húsnæði, líklega tekur þetta nokkurn tíma, og það er a. m. k. ekki hægt fyrr en þingið hefir samþ. að heimila ríkisstj. að gera þetta. Það er í frv. þessu gert ráð fyrir því, eins og hv. 1. þm. Skagf. veit, að ríkisstj. geti tekið einkasölu á einni teg. eða jafnvel einum vöruflokki, án þess að hitt fylgi með eða allt sé tekið. Það fer eftir því, hvað hæstv.ríkisstj. getur hraðað undirbúningi þessa máls, og ég álít, að honum eigi að hraða eins og hægt er, en þó svo, að allt fari vel úr hendi. Hv. 1. þm. Skagf., og hv. 1. þm. Reykv. raunar líka, hafa falað um, að þetta frv. sé einn liðurinn í haftastefnu stj., en eigi ekkert skylt við haftastefnur allra ríkja í verzlunarmálum, og sé ekki þörf á ríkiseinkasölu vegna viðskiptatakmarkana annara þjóða. Þessir hv.þm., 1. þm. Skagf. og 1. þm. Reykv., hafa ekki heyrt neitt um einokun, sem þeir kalla svo, þ. e. ríkisrekstur, á Norðurlöndum. Ég er eiginlega alveg hissa á því, að kjósendur í Skagafirði og Rvík skuli hafa sent svo fáfróða menn á þing. Veit ekki hv. 1. þm. Skagf., að Stauningsstj. hefir flutt till. um að þjóðnýta Nationalbankann 

Er þess vegna ómögulegt að þjóðnýta í Danmörku?

. Ég sagði, að það væri ekki eins auðvelt. Ég ætla að benda hv.þm. á það, að í Noregi er korneinkasala, sem hefir svo mikið fylgi meðal þjóðarinnar, að borgaraflokkarnir, sem fara með völdin í landinu, treysta sér ekki til að afnema hana. Það var einu sinni gert stutta stund, en hún var sett á aftur og þykir góð.  Hv. 1. þm. Reykv. finnst þau rök góð hjá okkur, sem við færum fram með frv. Hann er að linast í málinu, en vildi þó fara annað til að forðast okkar rök, hann vildi vísa í gömul plögg, gamla einokunarverzlun. Ég þekki þessi plögg, þessi einokun var búin að murka svo lífið úr þjóðinni, að eftir voru aðeins 30 þús. íbúar í landinu, eins og hv.þm. tók fram. Hvað sjáum við af þessari einokun? Við sjáum af henni, að þegar konungurinn hafði verzlunina, konungurinn var þá sama og ríkið, þá þótti hún miklu skárri en þegar kaupmennirnir höfðu hana, þeir voru eitrið í verzluninni. Þá var flutt inn ormamjölið og aðrar skemmdar vörur, og klögumálin gengu í sífellu. Það mætti segja um þetta eins og einn núv. sjálfstæðismaður sagði um ritsímann, þegar hann kom og átti að vera ríkisfyrirtæki, að hann væri verri en svarti dauði, verri en móðuharðindi og verri en öll harðindi. Ég vil ekki neita því, sem hv. 1. þm. Reykv. segir, að slíkar ráðstafanir sem þessi valdi truflun, öll tilfærsla veldur truflun. Þegar tekin er af mönnum atvinna, sem þeir hafa haft, veldur það truflun í bili, en það er fljótt að komast aftur í samt lag, eins og hv.þm. játaði. Ég veit, að vinnan verður minni og ekki verður notað eins mikið húsnæði, en þetta kemst ákaflega fljótt í samt lag aftur, eins og hv. 1. þm. Reykv. viðurkenndi. Ég var búinn að svara þessu með gjaldeyrinn. Þegar takmarka verður gjaldeyrinn, verður ríkið að sætta sig við það að takmarka innflutning á vörum, sem ekki eru nauðsynlegar og annars gæfu tekjur í ríkissjóð, en það snertir ekki bifreiðar eða vélar. Hv. þm. var að mæla bót hinu frjálsa vali, hann hélt því fram, að þegar menn keyptu bíla eða vélar, þá spyrðu menn hvort fengjust varahlutir o. þ. h. En því er nú verr og miður, að menn gera þetta ekki. Ég þekki mörg dæmi þess, að menn hafa verið tældir til að kaupa bifreiðir og vélar, sem ekki fengust varahlutir í, og þeir hafa sagt, að þeir hefðu ekki keypt, ef þeir hefðu þekkt þennan ágalla. Við vitum það, að duglegur sölumaður telur menn oft á að kaupa gallaða hluti. Slíkar hvatir á ríkið ekki að hafa, að tæla menn til að kaupa hluti, sem ekki eru full not af. - Hv. þm. hélt einnig, að forstöðumenn ríkisstofnana hefðu ekkert aðhald í starfi sínu um að leysa verkið vel af hendi, það væri ekkert sagt, ef allt slampaðist af, þó ekki væri allt sem bezt af hendi leyst. Hv. þm. þekkir þetta af reynd. Hann er starfsmaður ríkisins og getur því talað af þekkingu. En ég hefi nú þá trú, að hann mundi ekkert vanda sig meira í starfi sínu eða gera betur, þó hann fengi prósentur af hverjum guðfræðinema, sem útskrifaðist með 1. eink. Það verður að velja vandaða og samvizkusama menn til þessara starfa eins og annara, menn sem rækja sitt verk af alúð.

Magnús Guðmundsson Mér þykir verst að geta ekki litið eins oft upp á pallana og hv. síðasti ræðumaður; ég er þannig settur.

Farðu í ræðustólinn

. Hv. þm. minntist á tóbakið í Danmörku. Hann vildi láta líta svo út, að aðflutta tóbakið þar væri dýrara en hér  Hv. þm. lýsti yfir því, að hann vissi ekkert, hvað langan tíma undirbúningur þessa máls tæki, eða hvað einkasalan ætti að leggja mikið á. Ég lít þá svo á, að stj. hafi ekkert ákveðið um þetta ennþá og álít því hæpið að láta stj. hafa óbundnar hendur um þetta. Hv. frsm. dró úr áhrifum frv. og gaf í skyn, að ekki þyrfti að taka einkasölu á öllum þessum vöruteg. í einu o. s. frv. Hann talaði um, að erfitt væri að segja, hvað leggja ætti mikið á, og hann vissi ekki, hvað lagt væri á nú. Ég sé ekki, að það komi þessu máli neitt við eða hafi áhrif, hvað lagt er á nú. Ef það er svo sem hv.þm. vildi gefa í skyn, að kaupmennirnir séu blóðsugur eða leggi óhæfilega mikið á vill ríkið þá fara í sama farið? Ég held, að ríkisstj. geti gefið upp, hvaða álagningu hún hugsar sér, alveg án tillits til þess, sem kaupmenn gera.

Hvað sagði ég í ræðu minni?

. Hv. þm. sagði bókstaflega ekkert, sem hægt er að festa hendur á, hann sagði allt óákveðið, svo ekki er hægt að henda reiður á neinu. Hann hélt því fram, að einkasölur gætu verið góðar vegna þeirra hafta og takmarkana, sem ríktu í verzlun þjóðanna, en það eru ekki margar þjóðir, sem skylda okkur til að kaupa af sér. Það er e. t. v. helzt Spánn, sem skyldar okkur að kaupa af sér, en stjórn þess lands hefir aldrei krafizt, að ríkið tæki að sér verzlunina. Það fór sem mig varði, að þm. kæmist í bobba, þegar ég bar saman einkasölufrv. hér og í Danmörku. Hann nefndi aðeins eitt einasta dæmi um einkasölu eða ríkisrekstur, og það var Nationalbankinn, en ef hann heldur, að þar hafi verið um ríkisrekstur að ræða, þá er það algerður misskilningur. Eftir till. stj. átti bankinn að eiga sig sjálfur.

Hverjir áttu að stjórna honum, hver átti að bera ábyrgðina?

. Ríkið ber enga ábyrgð.

Hver átti að stjórna?

. Bankastjórar auðvitað. Þegar seilzt er í þetta dæmi, þá er ekki um auðugan garð að gresja. Mér skildist á ræðu hans, að eiginlega væri jafnaðarstefnan ómöguleg nema hér á Íslandi. Það væri ekki hægt að hafa einkasölur í Danmörku, af því þar er „transit“verzlun. Þá er hvergi hægt að hafa einkasölu nema hér? Það fer þá að verða skiljanlegt, þó hér rigni niður einkasölufrv., ef þm. álítur, að jafnaðarstefnan eigi ekki erindi í verzlunarmálum nema hér. En annars kemur „transit“verzlun ekkert þessu máli við, því þar sem hún er, þar eru fríhafnir, þar í er allur galdurinn fólginn.

Er það ekki hluti af verzluninni?

. Jú, vitaskuld. En þar fer engin innanlandssala fram, svo að einkasala til landsmanna getur alveg eins verið fyrir því. Ég slæ því þess vegna föstu, að hv.þm. gat ekki nefnt eitt einasta dæmi um ríkisrekstur í verzlun í Danmörku, ekki einu sinni peningaverzlunina.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Hv. 4. landsk. kom alveg prýðilega orðum að minni hugsun um það, hversu aðhaldið að forstjórum ríkiseinkasölu væri miklu minna en að kaupmönnum, með því að nefna aðhaldið frá notendum vörunnar. Hann sagði, að ríkið mundi áreiðanlega hafa eftirlit með þessum ríkiseinkasöluforstjórum. En það er einmitt það, sem þeir geta ekki. Notendur hafa sett sterkt eftirlit með kaupmönnum og framkvæma það á þann virka hátt, að þeir kaupa ekki af þeim, sem þeim líkar ekki við. En þetta eftirlit geta þeir einmitt ekki framkvæmt, þegar um einkasölu er að ræða. Einkasalan getur því framkvæmt allt, sem henni sýnist, allt þangað til einhver stjórn einhverntíma rumskar og tekur í taumana. Hv. þm. segir, að ef einkasala væri á bifreiðum, fækkaði milliliðum. Hvað ætli bifreiðarnar séu þá keyptar gegnum marga milliliði? Ég skal ekkert fullyrða um það, því að ég hefi ekki rannsakað það svo. En ég hygg, að stærstu bifreiðaverzlanirnar hér á landi noti eins fáa milliliði og mögulegt er. Ég veit ekki, hvort þeir kaupa bifreiðarnar beint út úr verksmiðjunum, en þeir kaupa þær þá af þeim, sem verksmiðjurnar láta selja vörurnar í fyrsta sinn. Annars er það svo með þessa vöru, þó að skrítið sé, að það þarf ekki að hafa mikil áhrif á verðið, þó að milliliðir séu fleiri, heldur fá þeir þá bara þeim mun minna. Álagningin er ákveðin á vöruna þegar í byrjun, og svo fá milliliðirnir hver sinn part þar af. Því er ekki hægt að neita, að verzlun með bifreiðar hefir komizt af sporinu við innflutningshöftin, því að sumir, sem áður hafa keypt bifreiðar frá Ameríku, hafa orðið að kaupa þær frá Danmörku, af því að það stóð svo lengi á að fá leyfi til innflutningsins, að ekki var hægt að kaupa þær frá framleiðslulandinu. Það er því áreiðanlegt, að einkasalan kemst ekki framhjá fleiri milliliðum en stærstu verzlanirnar hér hafa gert. Þá var hv.þm. enn að segja, að nauðsynlegt væri að kaupa aðeins fáar teg. Þar minnti hann okkur á afskipti annara þjóða. Ef við ætlum nú aðeins að kaupa 4-5 teg., og þá auðvitað þær beztu, þá mundu það verða amerísku bifreiðateg., því að þær eru almennt taldar sterkastar. Þá gæti nú farið svo, að við rækjum okkur á þessi verzlunarafskipti annara þjóða. Þá gæti farið svo, að t. d. Ítali segði: „Þið þykist græða 10 millj. á því að selja okkur fisk, og þá eruð þið ekki of góðir til að kaupa af okkur bifreiðar. Það er hart, ef ríkið sjálft kaupir bifreiðar af þjóð, sem það getur engar vörur selt, og setur einkasölu, sem útilokar bifreiðaverzlun við okkur, sem kaupum vörur af því“. Þetta atriði gæti því orðið erfiðara viðfangs en hann heldur, því að það er líka miklu hættara við, að þær þjóðir, sem kaupa vörur af okkur, heimti, að við kaupum þeirra vörur, ef þær vörur eru seldar hér í einkasölu, heldur en ef verzlunin er frjáls. Ég skal ekki fara langt út í það, hvort Nationalbankinn hafi verið þjóðnýttur, þar sem hv. 1. þm. Skagf. hefir nú minnzt á það, sem ég hefði viljað taka fram. Það er vitanlega skakkt, að þó að ríkið hafi seðlabankann, þá sé hann séreign sósíalista. Má þar nefna Landsbankann sem dæmi. Er hann sósíalistísk stofnun, þó að hann hafi frá upphafi verið ríkisbanki? Nei, hv.þm. verður að benda á eitthvert betra dæmi þess, að ríkið hafi látið bankann hverfa úr höndum einkarekstrarins. Hv. þm. benti á korneinkasöluna í Noregi. En ætli það standi ekki í sambandi við það, að bændur hafi þar verið að reyna að rækta korn sjálfir og hafi þótzt fá of lítið fyrir það? Nú eru bæði í Danmörku og víðar miklar bollaleggingar um það, hvernig eigi að tryggja verð fyrir kornið. Í Noregi er þessi einkasala þannig til orðin fyrir bændur, og þar sem þeir eru nú mikill hluti af kjósendum stj. þar, þá hefir hún ekki séð sér fært að afnema hana, því að hún á að tryggja bændum sæmilegt verð á korni því, er þeir framleiða. Hv. þm. spurði mig, hvort ég hefði ekkert lært af reynslunni. Ég hefði nú haft ástæðu til að spyrja hann að því sama, þegar hann teflir sínum pappírsrökum á móti mínum reynslurökum, og maður á alltaf að láta reynslurökin ganga fyrir. „Greindur nærri getur, en reyndur veit þó betur“ segir gamalt og gott orðtæki, og ekki sízt er þetta svo, þegar um jafnsterk reynslurök er að ræða eins og frjálsa og ófrjálsa verzlun. Hv. þm. sagði, að konungsverzlunin hér áður fyrr hefði verið góð. Já, hún var góð fyrir landsmenn, en hún stóð stutt, af því að konungur tapaði svo miklu á henni. Það getur vel verið, að ríkið með öllum sínum klaufaskap í verzlunarsökum geti hagað verzluninni þannig, að hún sé góð fyrir almenning í bili, en þá tapar ríkið. Svona gekk það líka með gömlu verzlunina. Konungur tapaði, en landsmenn græddu. Það er alveg víst, að við þekkjum svo vel þessar einokunarstefnur, að við þurfum ekki að neyða þjóðina til að fá enn eina nýja reynslusönnun í þessum efnum. Við skyldum bara sjá, hvernig allt yrði, þegar einokunin væri komin á og menn gætu ekki farið neitt annað. Það væri engin hætta á, að yrði flýtt sér að afgreiða viðskiptamennina, því að ekki væri hættan mikil, að þeir færu eitthvað annað. Þá yrðu ekki lengi að koma upp háu búðarborðin eins og áður var, þar sem enginn fékk að koma inn fyrir nema fyrir sérstaka náð þessara merkilegheitahlunka fyrir innan, sem sögðu „spíse“, þegar matmálstími var kominn og ráku svo alla út. Svo urðu menn að bíða og bíða tímunum saman, þangað til þessir háu herrar vildu láta svo lítið að afgreiða þá. Ekkert lá á, því að ekki þurfti að óttast, að menn færu annað, þar sem ekki var í annað hús að venda. Eitt fyrirtæki sýndi þetta mjög vel nú fyrir nokkrum árum. Þar voru að vísu prýðisgóðir starfsmenn, en þeim var ekki fjölgað, þó að miklu meira væri að gera. Þetta var pósthúsið. Fyrir nokkru síðan pöntuðu mjög margir ýmsa hluti frá Frakklandi. Við þetta óx svo starfið á pósthúsinu, að menn urðu að bíða þar klukkutímunum saman, kannske allan daginn, eftir að fá sína böggla. Engum kom til hugar að fjölga starfsmönnunum. Þetta var ríkisstofnun, og engin hætta var á, að menn færu neitt annað. Mig langar ekkert til að fá svona verzlun, en það er alveg víst, að svona verður hún, ef einkasala kemst á og þetta sterka eftirlit notendanna hverfur. Hv. þm. þótti það koma úr hörðustu átt, að ég skyldi tala í meðallagi vel um embættisrekstur og nauðsynina á því, að því fyrirkomulagi yrði komið á, að embættismönnum væri því betur goldið, því betur sem þeir ræktu starf sitt. Þetta álít ég, að sé í raun og veru alveg nauðsynlegt, hvort sem prófessorar eiga hlut að máli eða ekki. Þessu hefir líka verið komið á sumstaðar utanlands, t. d. í Þýzkalandi. Þar eru hin föstu laun prófessoranna kannske mjög lág, svo fá þeir visst gjald fyrir hvern stúdent, sem vill sækja fyrirlestra þeirra, svo að þeir, sem mest orð fer af og beztir þykja, hafa mjög mikil laun, en hinir, sem lélegri þykja, fá lág laun. Þetta hvetur þá vitanlega til að rækja starf sitt sem allra bezt, enda eru þýzkir prófessorar orðlagðir fyrir það, hve mikið þeir leggi á sig fyrir starf sitt. Þarna hafa menn séð, að getur verið gott að koma þessu á, og gæti vel verið heppilegt að hafa eitthvað þessu líkt hér, t. d. að kennararnir fengju eitthvað aukalega fyrir hvern þann nemanda, sem útskrifaðist með hárri einkunn. Ég er ekki með þessu að halda því fram, að þeir, sem við einkasölu starfa, muni rækja störf sín svo illa, að stórvítavert sé, en það er mikill munur á því að rækja störf sín svo, að menn verði kannske ekki reknir fyrir sviksemi, og svo hinu, að vinna starf sitt eins vel og mögulegt er. Og það er einmitt þetta, sem gerir muninn á vinnu einkasöluforstjóranna, sem bara hugsa um það, að þeir verði ekki reknir, og svo vinnu þeirra, sem eiga alla afkomu sína og sinna undir því, að starfið sé rekið með atorku og dugnaði.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Hv. 1. þm. Skagf. fannst ég litlar upplýsingar gefa um það, hve mikið ætti að leggja á þessar vörur, sem hér ætti að taka einkasölu á. Þetta er rétt. Ég hefi ekki getað sagt þar til um neina hundraðstölu, en hitt get ég sagt honum, hvaða reglum eigi að fylgja. Það á að leggja sama sem ekkert á nauðsynlegustu vörurnar, en hæfilegt gjald á hinar, sem ekki teljast eins nauðsynlegar, svo sem fínar rafmagnsvélar. Það er ekki vitað nú, hve mikil álagningin er á þessar vörur. Ég býst við, að hvorugur okkar viti t. d. það, hve mikið lagt er á bifreiðar. Þó er mér sagt það, að á bifreiðarnar sjálfar sé ekki lagt mjög mikið, en aftur á móti talsvert mikið á varahluti, enda eru þeir dýrir. Það, sem því mætti miða við nú, er það, að útsöluverð væntanlegrar einkasölu yrði a. m. k. ekki mikið hærra en það er nú í verzlunum. Þá teldi ég tilganginum náð, ef verðið þyrfti ekki að hækka eða jafnvel, að það lækkaði, og tel ég víst, að það mætti lækka a. m. k. á varahlutum, þó að það hækkaði þá á vörum, sem ekki teldust nauðsynlegar, og að þær væru þá seldar með það fyrir augum, að ríkissjóður hefði tekjur af. Hitt álít ég, að megi ekki gera að skattstofni fyrir ríkissjóð, svo sem bifreiðar, mótora, gúmmí og annað slíkt, en að segja ákveðið um það, hve hátt álagið megi vera, það er ekki hægt að svo stöddu. Þó skal ég ekki fullyrða, nema því megi koma við um suma af þessum hlutum. Hv. þm. getur þá ekki sagt, að ég hafi engu svarað því, sem hann spurði um, því að það eru þó a. m. k. til reglur til að fara eftir í þessum efnum. Hv. þm. er ennþá að tala um bankalögin í Danmörku og að stj. þar hafi engar einokunartill. komið með. Það stóð nú samt í honum, þegar hann fór að tala um, að Nationalbankinn ætti sig sjálfur. Sú breyt. er þar á orðin um þann banka, að hann var stofnun, sem var eign hlutafél., sem réð yfir honum, en var síðan tekinn og settur undir stjórn ríkisins. Þó að þetta sé orðað svo, þá sé ég samt ekki betur en að bankinn sé þjóðnýttur. Hann er tekinn af einkafyrirtæki og lagður undir ríkið. Hér um árið héldu margir því fram, að Landsbankinn ætti sig sjálfur, en ríkið skipaði stjórnina.

Það er líka rétt

. Þó að það standi kannske ekki beinum orðum í l., að ríkið eigi bankann, þá er þó ekki verulegur eðlismunur á því, þar sem bankinn er stofnun, sem ríkið mundi aldrei láta fara á höfuðið. Alveg eins er það í raun og veru með Nationalbankann í Danmörku, þó að þar séu engin föst ákvæði um það, að ríkið eigi hann. Það sýndi sig líka, að dönsku íhaldsmennirnir álitu þetta sósíaliseringu á bankanum, því að þeir vildu ekki vera með þessari breyt. á fyrirkomulagi hans, nema ríkið seldi aktíurnar í Landmandsbankanum. Svo er nú það, að dönsku jafnaðarmennirnir geta nú ekki komið fram öllu, sem þeir vilja, því að þeir hafa ekki meiri hluta í Fólksþinginu, og ekki heldur í Landsþinginu einir út af fyrir sig. Sama er að segja um sænsku sósíalistana. Norsku sósíalistarnir eru ekki við stjórn, því að þeir eru þar ekki í meiri hluta, en ef hægt er að fá aðra til að samþ. ríkisrekstur, þá eru sósíalistar þar tilbúnir til samvinnu í smærri sem stærri stíl. Það er útúrsnúningur hjá hv. 1. þm. Skagf., að jafnaðarmennska sé alstaðar ómöguleg nema á Íslandi, af því að ekki væri hægt að hafa transítverzlun. Ég sagði aðeins það, að það væri auðveldara hér á landi en annarsstaðar, af því að hér á landi væru vörur keyptar aðeins til að nota hér á landi. Verzlun er því ekki stunduð hér sem sérstakur atvinnurekstur, heldur aðeins sem þjóðfélagsþjónusta. Þess vegna er svo auðvelt að koma á ríkisrekstri hér á landi. Þetta hefir hv.þm. ekki skilið, en það gæti verið, að hægt væri að gefa honum tíma í þessu við 3. umr.

Það veitir víst ekki af því!

. Nei, það er áreiðanlegt, að það veitir ekki af því. Hv. þm. sagði, að í Danmörku væru flestar vörur lagðar upp í fríhöfn, og þess vegna kæmi það landinu ekkert við. Hann veit það þó, að þær eru settar í vörugeymsluhús kaupmanna, og margt af þeim vörum, sem Danir selja okkur, er ekki selt úr fríhöfnum, heldur úr vöruskemmum kaupmanna. Ég þarf litlu að svara hv. 1. þm. Reykv. Hann kom inn á þetta sama og hv. 1. þm. Skagf., Nationalbankann danska. Honum fannst seðlabankinn engin séreign sósíalista, þó að hann væri lagður undir ríkið. Þetta hefir verið gert hér, og það er svo með ýmsa hluti, að þeir eru svo gamlir í hugum manna, að mönnum finnst þetta hafa verið svo lengi. Og þegar hv.þm. segir, að bankinn sé ekki sósíaliseraður, þá er það bara af því, að sósíalistar eru búnir að sannfæra hann og aðra um, að það eigi svo að vera. Það eru þau áhrif, sem sósíalistar hafa haft á íhaldsmenn, sem voru á móti því. Þá má benda á bæjarreksturinn. Hér er bæjarrekstur á gasi, rafmagni og ennfremur vatnsveitunni. Sumstaðar er einkarekstur á þessu. En hér þykir bæjarreksturinn svo sjálfsagður, að sjálfstæðismönnum í bæjarstj. kemur ekki til hugar að bera fram till. um að fá einstaklingum í hendur vatnsveituna, rafveituna eða gasstöðina, allt saman af því, að þeir eru orðnir rótgrónir í þeirri sósíalistísku skoðun, að bæjarreksturinn sé heppilegastur. Nú eru allir flokkar sammála um þennan bæjarrekstur. Sjálfstæðismönnum finnst hann svo sjálfsagður, að þeim finnst, að þetta hafi alltaf verið þeirra eigin stefna, þó að þeir hafi barizt á móti henni svo lengi sem þeir gátu. Þá segir hv.þm., að það sé kosturinn við frjálsu verzlunina, að notendur hefðu strangt eftirlit með henni, og þeir framkvæmdu það á þann virka hátt, að þeir verzluðu ekki við þá, sem þeim líkaði ekki við. Þetta er rétt. En hv.þm. sagði líka, að notendur gætu ekki framkvæmt þetta eftirlit með einkasölu, því að þar yrðu þeir að verzla og gætu ekkert annað farið, hversu illa sem þeim líkaði. En ætli notendur bifreiða og mótora þegðu lengi yfir því, ef einkasalan flytti inn ónýtar teg.? Ég býst við, að það yrði ekki lengi lagt í lágina. Þetta verður vitanlega ekki borið saman við það, hve magnlausir menn voru gagnvart einokunarverzluninni fyrir mörgum öldum. Nú eru mönnum allar leiðir opnar til að bera fram umkvartanir sínar um það, sem þeim líkar illa. Þeir hafa aðgang að útvarpinu, blöðin standa þeim opin, og þeir geta fengið þingmenn til að bera það fram á Alþ. Misfellur á rekstri einkasölu yrði ekki fremur látnar liggja í þagnargildi heldur en ef um einkaverzlun væri að ræða, heldur þvert á móti. Það er því alveg áreiðanlegt, að sá forstjóri einkasölu, sem vanrækti þá skyldu sína, að flytja inn góða og vandaða vöru, hann yrði ekki lengi í stöðu sinni. Hér yrði því um fullkomið aðhald að ræða. Hv. þm. bjóst jafnvel við, að þeir mundu ekki þurfa fleiri milliliði, enda er engum auðveldara að komast í bein sambönd en verzlunum, sem hafa einkarétt til þess að flytja þessa vöru. Ég má svo ekki eyða tímanum meira, enda get ég látið hér við sitja.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Ég vil leyfa mér að óska eftir, að till. verði að lokinni þessari umr. vísað til síðari umr.

Hannes Jónsson Ég geri ráð fyrir, að hæstv.ríkisstj. þurfi á þessari lánsheimild að halda, þó ekki liggi fyrir, til hvers á að nota féð, og vil því ekki vera á móti till.

Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Ég get verið stuttorður. Ég gerði grein fyrir þessu frv., þegar það var til 1. umr., og hefi ég þar litlu við að bæta. Meiri hl. n. er eindregið því fylgjandi, að frv. verði samþ. með smábreyt., sem till. er um á þskj. 135, sem er aðeins leiðrétting, en einn nm. hefir skrifað undir með fyrirvara. Hver sá fyrirvari er, hefir ekki komið fram, því að engin brtt. hefir komið fram frá honum. Ég skal taka það fram, að ég fyrir mitt leyti óska, að lögin verði ótvíræð, án heimildar um að mæla, og að ekki þurfi að leita til seljenda síldarinnar um óskir, hvort vigta eigi, en um það gat ekki orðið samkomulag í n. En í frv. hafði þessi setning komið af vangá. Verður því frv. að sigla sinn sjó til Nd., í von um, að það verði leiðrétt þar.

Jón Auðunn Jónsson Ég hefi skrifað undir þetta nál. með fyrirvara, og er fyrirvarinn sá, að ég tel þarflaust að samþ. frv. Það er svo ákveðið í l. frá 1930, að ef menn koma sér ekki saman um að mæla síld, skuli hún vegin, og þetta frv. segir í rauninni það sama. Ég hygg, að hingað til hafi verið samkomulag milli seljenda og kaupenda, þar sem síld hefir verið mæld. En nú er það þannig, að í sumum tilfellum eru þeir margir, sem eiga síldina, bæði hlutarmenn og premiumenn á skipunum, sem eiga hver sinn part. Ég var að líta í umr. um þetta sama mál frá 1932, og sá, að þáv. flm. þessa máls (þm. Ísaf., Vilm. Jónsson) sagði m. a.: „Ég get gjarnan látið það liggja milli hluta, hvort heppilegra sé yfirleitt að vega síld eða mæla“. Þá voru nú ekki þyngri rök fyrir hendi fyrir því að vega síld fremur en mæla, og ég hygg, að ástæðurnar hafi ekkert breytzt síðan, enda eru með þessu frv. ekki felld úr 1ögum ákvæðin um það, að seljendur og kaupendur megi koma sér saman um það, hvora aðferðina þeir noti. Ef út í það er farið að bera sama mál og vigtareiningu og deila um það, þá má náttúrlega viðurkenna það, að málin taka dálítið misjafnt, eftir því hvernig síldin er í hvert skipti. Þegar hún er ný og stíf, þá fer minna í hvert mál heldur en í vigtareiningu, sem er 135 kg., en ef síldin er lin, þ. e. a. s. farin að meyrna og skemmst, þá fer aftur meira en ein vigtareining í málið, en það hefir nú verið svo, að þetta hefir alveg jafnað sig, eftir þeim upplýsingum, sem ég hefi fengið. T. d. var sama útkoma á Hesteyri og Sólbakka árið 1932, þannig að báðar þessar verksmiðjur fengu jafnmikið lýsi miðað við síldarmagn. Það munaði ekki einu sinni ½%, og þó er síldin vegin á Sólbakka, en mæld á Hesteyri. Ef megnið af síldinni er nýtt, þegar hún kemur í verksmiðjurnar, þá verður meira úr henni, ef hún er mæld heldur en ef hún er vegin. Verksmiðjueigendur óska að fá hana sem nýjasta, því hún er meira en þeim mun verðmeiri. Ef síld kemur legin í verksmiðjurnar, þá fær verksmiðjan meiri síld undir flestum kringumstæðum með því að mæla hana en vega, en samt sem áður verðminni vöru. Auk þess þegar mælt er, getur svo og svo mikill sjór verið í síldinni. Þegar síldin er stíf, gerir þetta ekki svo mikið til, því þá fellur sjórinn í bilin milli síldanna, en þegar hún er legin, gerir hann það ekki, heldur orsakar það, að minna fer í málið, þó auðvitað sé reynt að láta það vera sem minnst. Það er hér í lögum og hefir lengi verið, að sumar vörur sé skylt að selja eftir vigt, en ekki máli eða tölu. Er það svo t. d. um salt og egg, en þessu er ekki alltaf hlýtt. Sumstaðar er salt selt eftir máli, af því það þykir þægilegra og fljótlegra. Þarna er samkomulag þeirra, sem selja og kaupa, alveg eins og verður í þessu tilfelli.

Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Mér skildist á hv.þm.N.-Ísf., að hann teldi frv. óþarft, af því að því yrði ekki fylgt. Hann var að vitna í lögin frá 1930 og hefir sennilega lesið ummæli eftir mér upp úr þingtíðindunum.  Hv. þm. segir, að ýmsar vörur, sem samkv. lögum eigi að vega, séu nú seldar eftir máli, t. d. salt. Ég skal ekki deila við hann um þetta, en það veit ég, að hér í Reykjavík er salt vegið, en ekki mælt, og sama er að segja um kol og aðra þungavöru. Hvað gert er í þessu efni úti um land, veit ég ekki. En jafnvel þó salt væri mælt, þá er auðveldara að mæla það nákvæmar en síld. Ég gat þess í framsöguræðu minni, að réttara væri að gera lögin ótvíræð með því að afnema heimildina um samkomulag. Ég mun reyna að koma fram með brtt. um það við 3. umr. og prófa hv. d., hvort hún vill fallast á þá leið. Ég játa fúslega, að það er betra heldur en frv. eins og það er. En innan n. gat ekki orðið samkomulag um þetta. Í 2. gr. frv. er það nýmæli, að vigtarmaður, sem tekur á móti síld, sé löggiltur. Hér í Rvík eru löggiltir menn við afhendingu á kolum og salti, og virðist ekki síður, að þörf sé á slíkum mönnum einnig við síldarverksmiðjurnar, enda hefir því ekki verið mótmælt.

Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Það eru tvö atriði í ræðu hv.þm.N.-Ísf., sem ég þarf að svara, ef ég hefi tekið rétt eftir. Hann hélt því fram, að meiri erfiðleikar væru á því að vega síld en mæla. 

Jón Auðunn Jónsson Það er auðheyrt, að hv. 4. þm. Reykv. er ókunnugur aðstöðunni á Hesteyri, fyrst hann heldur, að hægt sé að vigta síldina á einum stað án þess það valdi töf. Þarna er það svo, að landa þarf á fjórum stöðum, og aka síldinni á fjórum stöðum í þróna. Þar þarf því fjórar vogir, því vegna landslagsins er ómögulegt að komast með alla síldina á sama stað að þrónni.