Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Pírata um að Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, 7. þm. Suðvest., verði fjarverandi á næstunni. Í gær tók því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista flokksins í kjördæminu, Eva Sjöfn Helgadóttir. Eva Sjöfn Helgadóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa að nýju.

Forseta hafa borist bréf frá dómsmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 1635, um eftirlit með sölu áfengis, frá Diljá Mist Einarsdóttur, á þskj. 1636, um samskipti vegna fjárhagsstöðu Landhelgisgæslu Íslands, frá Birni Leví Gunnarssyni, og á þskj. 1638, um afplánun í fangelsi, frá Viðari Eggertssyni. Einnig hefur borist bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1614, um kostnað við leiðtogafund Evrópuráðsins, frá Bergþóri Ólasyni. Að lokum hafa borist bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við eftirfarandi fyrirspurnum; frá Guðnýju Birnu Guðmundsdóttur á þskj. 1649, um áætlanir um mönnun í heilbrigðiskerfinu, á þskj. 1650, um biðtíma eftir sjúkrabíl og sjúkraflugi, á þskj. 1652, um heimilislækna, á þskj. 1653, um lækna, og að lokum á þskj. 1655, um stöðugildi lækna og hjúkrunarfræðinga.

Til svara eru: Forsætisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra, matvælaráðherra, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, mennta- og barnamálaráðherra, dómsmálaráðherra og heilbrigðisráðherra.

Virðulegi forseti. Þó að mistök hafi verið gerð þá þýðir ekki að gefast upp núna. Mig langar til að stappa aðeins stálinu í hæstv. ríkisstjórn. Nú eru þrjár vikur eftir af þingárinu eða níu þingfundir samkvæmt starfsáætlun Alþingis og enn þá er verið að hækka vexti. Að öllum líkindum fáum við líka hressilega vaxtahækkun í fyrramálið. Öll viðbrögð við fjármálaáætlun sýna að aðgerðir hæstv. ríkisstjórnar gegn verðbólgu eru of veikar og það eru kjarasamningar í haust. En hvað getum við þá gert núna áður en þingið fer í sumarfrí? Það er nefnilega enn þá tími til stefnu. Á að nýta tímann eða verður vorið bara látið líða svona, án frekari aðgerða? Forseti. Ég er ekki bjartsýn á að hæstv. ríkisstjórn ráðist í aðgerðir til að vinna gegn þenslu, t.d. með því að taka á þenslunni þar sem hún er í raun eins og við í Samfylkingunni höfum talað fyrir, en verðbólguþróun næstu mánaða og næsta árs verður mjög háð þeim væntingum sem verða hér í landinu um kjarasamninga og niðurstöðu þeirra. Það er ábyrgð hæstv. ríkisstjórnar að reka velferðarstefnu sem stuðlar að stöðugleika á vinnumarkaði og kemur í veg fyrir að við göngum inn í enn eitt árið af verðbólgu og vaxtahækkunum. Forseti. Ef hæstv. ríkisstjórn er reiðubúin að stíga upp núna og nýta tímann fram að þinglokum þá erum við í Samfylkingunni boðin og búin til að leggja okkar af mörkum. Vissulega hafa verið gerð mistök í hagstjórninni en það þýðir ekki að hengja haus yfir því. Núna þarf að horfa fram á veginn og því spyr ég hæstv. forsætisráðherra: Kemur til greina að nýta tímann sem við höfum fram að þinglokum til að ráðast í aðgerðir sem verja heimilin og stuðla að stöðugleika á vinnumarkaði? Kemur til greina að ná saman fyrir þinglok um leigubremsu í fyrsta lagi og í öðru lagi um aukinn stuðning við fólk í gegnum vaxtabætur?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Auðvitað er mjög mikilvægt að þingið sinni störfum sínum allt þar til þing fer í hlé einhvern tímann í sumar og að sjálfsögðu eru stór mál undir sem er verið að ræða og kannski eitt af þeim stærstu fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar þar sem svo sannarlega eru boðaðar aðgerðir, bæði á tekju- og gjaldahlið, til að slá á þenslu. Hv. þingmaður talar hér um einhvers konar mistök, sem ég ætla bara að hafna að hafi verið gerð. Við komum út úr heimsfaraldri með þá einstöku stöðu að kaupmáttur allra tekjutíunda jókst í gegnum heimsfaraldur. Við beittum ríkissjóði af fullum þunga, jafnvel of mikið, segja menn núna, á sama tíma og við vorum gagnrýnd fyrir að ganga ekki nógu langt. Síðan þá höfum við gripið til markvissra aðgerða til að kæla hagkerfið, hægja á fjárfestingu og boðum aukið aðhald á tekju- og gjaldahlið. Hv. þingmaður ræðir hér kjarasamninga og að það sé mikilvægt að þeir verði velferðarsamningar. Ég ætla að fá að rifja upp fyrir hv. þingmanni að lífskjarasamningarnir sem voru gerðir 2019 voru gerðir með ríkulegri aðkomu stjórnvalda en lengi hafði sést. Þar voru ótal breytingar boðaðar og staðið við, hvort sem það var breyting á skattkerfinu og upptaka þrepaskipts skattkerfis, skattalækkun fyrir tekjulægstu hópana, uppbygging á húsnæðismarkaði, lenging fæðingarorlofs eða efling barnabótakerfisins. Ef hv. þingmaður hefur einhverjar áhyggjur af því að hér verði ekki áfram unnið í góðu samráði við aðila vinnumarkaðarins, sem við höfum gert hingað til og hyggjumst gera áfram, þá þarf hún ekki að hafa áhyggjur af því. Þeir samningar sem gerðir voru síðast voru skammtímasamningar vegna eðlilegrar óvissu um verðbólguþróun. En hafandi sagt þetta þá ætla ég bara að taka undir með hv. þingmanni: Brýnasta verkefnið er að verðbólga fari niður, og hún mun fara niður. Við erum auðvitað í þeirri stöðu hér að atvinnustig er mjög hátt, atvinnuleysi mjög lágt, umsvif í kerfinu eru mjög mikil og það er að sumu leyti góð staða miðað við ýmis önnur ríki sem við berum okkur saman við. En hins vegar er alveg augljóst að verðbólgan og vaxtastig er það sem leggst mest á tekjulægstu hópana og þess vegna höfum við boðað sérstakar aðgerðir til að mæta þeim, m.a. sérstaka vörn fyrir öryrkja á 

Virðulegi forseti. Já, við virðumst vera svolítið föst í fortíðinni vegna þess að vandinn sem við erum að tala um núna er vandi sem er að fara að birtast á næstu tveimur, þremur mánuðum. Það er talað um að snjóhengja lána, óverðtryggðra lána sem eru að losna af föstum vöxtum, blasi við núna í haust. Við erum að sjá sögulegar vaxtahækkanir, mögulega mikla vaxtahækkun í fyrramálið. Við getum rökrætt hér í allan dag um hvað hæstv. ríkisstjórn hefur gert hingað til. En spurning mín til hæstv. forsætisráðherra sneri að því hvort skilaboðin til almennings þarna úti séu að við förum með óbreytt ástand inn í sumarið, vitandi það að niðurstaða kjarasamninga í haust er að fara að leggja grunn að verðbólgunni á næsta ári, vitandi það sem verkalýðshreyfingin í dag er að tala um varðandi leigubremsu, varðandi vaxtabætur, varðandi styrkingu á þessum kerfum. Þannig að ég ítreka mína spurningu: Verður ekkert meira gert en það sem birtist í fyrstu drögum að fjármálaáætlun og flestir eru sammála um að er ekki nóg til að vinna gegn verðbólgu?

Herra forseti. Fjármálaáætlunin er til meðferðar á Alþingi og verður áfram, eins og kom fram í mínu fyrra svari. Hv. þingmaður spurði hér áðan sérstaklega um vaxtabætur, húsnæðisstuðning og leigubremsu. Þó að hv. þingmaður telji að það sem gerðist fyrir fjórum mánuðum telji ekki þá ætla ég samt að leyfa mér að rifja það upp fyrir hv. þingmanni að lífið byrjaði ekki í gær. Við hækkuðum hér skerðingarmörk vaxtabóta um 50% um áramótin, við hækkuðum húsnæðisstuðning, og ég ætla að rifja það upp því að hér er rætt sérstaklega um verkalýðshreyfinguna: Hún situr í hópi innviðaráðherra sem er einmitt að fást við það hvernig megi skapa betri ramma um leigumarkað. Það er auðvitað risastórt mál því að hér hefur í raun verið ónógur rammi um leigumarkaðinn, ónægar upplýsingar. Fyrsta skrefið var stigið hér á þingi bara fyrir áramót þar sem tekið var upp skráningargjald á tilteknum leigusamningum. Við erum á þessari vegferð þannig að verður þetta tekið til umræðu? Já, ég veit ekki nákvæmlega hvenær hópur innviðaráðherra skilar af sér, en þar sitja aðilar vinnumarkaðarins. Og ég vil bara ítreka það, af því að hv. þingmanni verður tíðrætt um kjarasamninga: Hér er starfandi þjóðhagsráð og þar er farið yfir þessi mál og það munu koma fram tillögur þar, hér eftir sem hingað til.

Virðulegi forseti. Ég hjó eftir því þegar við vorum saman í sjónvarpsþætti að ríkisstjórnin var svolítið upptekin við að tala um að hún hefði setið lengst allra þriggja flokka stjórna. Það er bara fínt, ég óska henni til hamingju með það, en það væri kannski meira um vert að vita hvað hún væri nákvæmlega að gera. Það er það sem er ákall eftir. Þegar við ferðumst um landið, hvert sem við förum, norður, vestur, austur, suður, þá er verið að tala um að ríkisstjórnin verði að fara að taka ákvarðanir sem skipta fólkið máli. Hér var verið að tala um vexti og verðbólgu. Það er ekkert verið að liðka fyrir því og ég heyri ekki betur en að forsætisráðherra ætli sér lítið að gera núna áður en þing hættir í sumar. Það er sama varðandi orkuskiptin, það vantar ákvarðanir í orkumálum o.s.frv. en það sem kannski truflar mig mest núna, og mín spurning til hæstv. fjármálaráðherra beinist að, er að einn lykilþáttur varðandi baráttuna við verðbólguna til að fá hér stöðugleika eru kjaraviðræður. Við erum að sjá að Seðlabanki Íslands hefur ítrekað sagt að það sé ófært að hann einn, seðlabanki, beri byrðarnar af því að berjast við verðbólguna. Ég spyr því hæstv. fjármálaráðherra hvort hann sé sáttur við yfirlýsingu um að það eigi að koma með frumvarp sem eigi að liðka fyrir og auka heimildir til ríkissáttasemjara, að það komi ekki núna og klárist ekki núna fyrir mjög erfiðan kjaravetur fram undan. Ég spyr: Var eining um það í ríkisstjórninni að fresta því máli? Það er lykilatriði að mínu mati til að kjaraviðræður gangi vel fyrir sig að menn viti að ríkissáttasemjari hafi heimildir til þess að liðka fyrir í kjaradeilum og ganga inn í snúnar kjaradeilur, og þær eru snúnar og mjög erfiðar fram undan. Var eining um þetta í ríkisstjórn, að fresta þessu máli fram á haust?

Virðulegi forseti. Hér var víða komið við og málið síðan stytt niður í einfalda spurningu. Það liggur fyrir að málið hafði verið afgreitt í ríkisstjórn og í þingflokki Sjálfstæðismanna þannig að við studdum það að málið kæmi strax fram. En á endanum, eins og gefur að skilja, verður það að vera mat viðkomandi ráðherra hvort hann vill mæla fyrir málinu og hann mat aðstæður með þeim hætti að það yrði ekki gert núna. En ég tek undir með hv. þingmanni að það er mjög mikilvægt að þessar umbætur eigi sér stað á ramma vinnumarkaðslöggjafarinnar. Hér hefur líka verið vísað til þess að ríkisstjórnin hafi lifað lengi og menn kalli eftir einhvers konar uppgjöri, heyri ég, á því hvað hún hefur verið að gera. Það er nú í mörg horn að líta. Við erum í miðri stafvæðingu opinbera kerfisins alls og Stafrænt Ísland er til vitnis um það. Við höfum verið á undanförnum árum í sérstöku uppbyggingarátaki í innviðum. Ríkisstjórnin hefur rekið efnahagsstefnu og eins og með allar efnahagsstefnur hafa menn verið að leita að nokkrum meginmarkmiðum. Það er markmið með efnahagsstefnunni t.d. að tryggja fulla atvinnu á Íslandi. Hvernig gengur það? Það hefur gengið mjög vel, hærra atvinnustig á Íslandi en hjá flestum öðrum þjóðum. Við höfum haft það sem markmið með þessari efnahagsstefnu, eins og allar góðar efnahagsstefnur eiga að gera, að þróa atvinnulífið. Það eru að verða gríðarlega miklar breytingar á íslensku atvinnulífi, sjáið það sem er að gerast í ferðaþjónustunni og síðan allar nýju greinarnar, hvort sem við horfum til tækniþróunar, hugbúnaðarþróunar á Íslandi, þess sem er að gerast í lyfjageiranum eða í fiskeldi, landhelgi o.s.frv.; nýir sprotar eru að verða til úti um allt land og m.a. á grundvelli rannsókna og þróunarstarfs og fjárfestingar í slíku. Efnahagsleg velsæld er sjálfstætt markmið með efnahagsstefnu okkar. Hvernig gengur að auka efnahagslega velsæld þjóðarinnar? Það hefur sjaldan gengið betur 

Virðulegi forseti. Já, hæstv. fjármálaráðherra kemur hingað upp og segir í rauninni: Sjáið þið ekki veisluna? Eru ekki allir sem sjá veisluna hér í dag? Það sem mér finnst hins vegar verra er að ríkisstjórnin treystir sér ekki til að taka þessi erfiðu samtöl sem þarf til þess að taka ákvarðanir í stórum málum. Hluti af því er m.a. að klára það að afgreiða heimildir til ríkissáttasemjara. Það er hluti af þessum erfiðu samtölum sem ríkisstjórnin treystir sér ekki í. En það eru hins vegar aðrir aðilar í samfélaginu dag sem þurfa að taka erfið samtöl, m.a. þau sem hafa tekið lán, verðtryggð sem óverðtryggð lán, á síðustu misserum, sem fóru í það að taka þessi lán m.a. út af kosningaloforðum Sjálfstæðisflokksins sem sagði: Ísland er lágvaxtaland. Hallelúja. Það eru nákvæmlega þessir einstaklingar, ungt fólk, lágtekju- og millitekjufólk sem taka þarf erfiðu samtölin heima í eldhúsi um það hvernig eigi að brúa bilið því það kemur ekkert frá ríkisstjórninni. Hún tekur ekki ákvarðanir, 

Virðulegi forseti. Ég sagði nú reyndar ekki, þó að hv. þingmaður hafi þóst heyra mig segja það: Sjáið þið ekki veisluna? Ég hef hins vegar ekkert haldið aftur af mér við að benda á staðreyndir um það hvernig efnahagsleg þróun hefur verið í landinu. Ég geri mér fulla grein fyrir því að hækkandi vextir eru ekkert gamanmál en þeir eru ekki til komnir vegna kreppu eins og sumir virðast telja. Það er of mikil þensla í samfélaginu og í hagkerfinu er verið að reyna að kæla. Það er fullt atvinnustig. Kaupmáttur er mjög hár, hann er hærri en víðast annars staðar. Kaupmáttur lægstu launa er líka hár á Íslandi. En þessu er ógnað af verðbólgunni og verðbólguhorfum. Í samhengi við húsnæðislánin, sem hv. þingmaður nefnir hér, þá er ástæða til að hafa áhyggjur af þeim sem hafa séð mjög mikla aukningu á greiðslubyrðinni. En við getum samt ekki horft fram hjá því á sama tíma að þrátt fyrir allt þá hafa verið hér neikvæðir raunvextir. Eignaverð hefur verið að hækka og lánin hafa borið neikvæða raunvexti, 

Herra forseti. Margir hæstv. ráðherrar og þingmenn meiri hlutans höfðu lýst gríðarlegum áhyggjum af nýjum flugsköttum Evrópusambandsins sem er liður í umhverfispakka þeirrar stofnunar sem Ísland ætlar því miður að álpast til að fylgja. En þrátt fyrir öll stóru orðin um að þetta væri algjörlega ótækt þá fór eins og ég óttaðist og spáði reyndar oftar en einu sinni hér í þinginu; boðað var til blaðamannafundar og kynnt einhvers konar gervisamkomulag sem breytir engu í raun. Jú, það á að gefa afslátt í tvö ár, sem voru reyndar hvort eð er árin þar sem aðlögunin átti að vera í gangi. Hvers vegna tilkynnir hæstv. forsætisráðherra um þetta áður en málið er tekið fyrir í sameiginlegu EES-nefndinni? Er það til þess fallið að styrkja stöðu okkar þar að forsætisráðherrann sé þegar búinn að lýsa yfir uppgjöf í málinu eða stendur kannski ekki til að fara fram á varanlegar undanþágur fyrir Ísland í sameiginlegu EES-nefndinni? Eru menn einfaldlega búnir að gefast upp? Og hvað tekur við eftir tvö afsláttarár? Þá fer Ísland inn í þetta kerfi sem ráðherrar hafa ítrekað og réttilega lýst svo að sé óaðgengilegt fyrir Ísland og ekki sé hægt að samþykkja. En það er þá að fara að taka við að tveimur afsláttarárum liðnum. Spurningarnar eru þessar: Verður þetta ekki tekið fyrir í sameiginlegu EES-nefndinni, þ.e. varanlegar undanþágur fyrir Ísland frá þessu máli sem hentar okkur svona illa, og hvað átti að taka við eftir afsláttarárin samkvæmt hugmyndum Ursulu von der Leyen og hæstv. forsætisráðherra?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni sérstaklega fyrir þessa fyrirspurn því að það er mikilvægt að fá tækifæri hér til að skýra þetta mál sem hefur nú verið tekið til umræðu í utanríkismálanefnd, var gert í gær. Við skulum byrja á að spyrja: Um hvað snúast hagsmunir Íslands? Jú, þeir snúast um það að brúa bilið þar til sú ákvörðun verður endanlega tekin að allt flug út úr EES-svæðinu falli undir ETS-kerfið. Það hefur verið markmiðið því að við höfum bent á að fram að því stöndum við ekki jafnfætis öðrum flugfélögum í Evrópu. Samkvæmt löggjöf ESB á að fella þetta flug undir ETS-kerfið að hluta eða í heild 1. janúar 2027. Um þetta snýst málið, ekki síst fyrir íslensku flugfélögin. Ef Evrópusambandið mun breyta þessum áformum sínum þá þarf að sjálfsögðu að vera hægt að bregðast við því. En sá sameiginlegi skilningur sem ég og Ursula von der Leyen kynntum hér á blaðamannafundi - og raunar tók ég þar fram að það mál ætti að sjálfsögðu eftir að ræðast bæði hér á Alþingi, í utanríkismálanefnd og á réttum stöðum - þá getur Ísland framlengt núverandi kerfi endurgjaldslausra losunarheimilda út árið 2026 þar til þessi kerfisbreyting verður innan Evrópu. Það er þá innbyggt endurskoðunarákvæði árið 2026 sem varðar veginn í viðræðum um næstu breytingar, t.d. ef eitthvað breytist í þessum áformum, fyrir utan að Ísland fær sömu sérlausn og Malta og Kýpur, sem eru auðvitað líka eyjar. Það hefur alltaf legið fyrir af minni hálfu að við tökum undir þau sjónarmið sem Evrópusambandið hefur markað um það að við viljum draga úr losun frá flugi. Þetta mál hefur aldrei snúist um það að við eigum að vera algerlega undanþegin þeim markmiðum. Þetta mál snýst um að flug til og frá Íslandi búi ekki við skerta samkeppnisstöðu vegna landfræðilegrar legu. Um það snúast hagsmunir Íslands, 

Forseti. Hæstv. forsætisráðherra segir það alla vega hreint út að markmiðið sé að fólk sé ekki að fljúga svona mikið. Menn eigi ekki að vera að þvælast eins mikið og þeir gera núna. Á sama tíma er gríðarleg uppbygging í gangi í Keflavík vegna spár um vaxandi fjölda farþega og á sama tíma er ríkisstjórnin að vinna að því að fækka þeim. En þessi breyting sem hæstv. forsætisráðherra nefndi hér að ætti að eiga sér stað í upphafi árs 2027, lagar ekki alla gallana við þetta mál, eins og hæstv. forsætisráðherra hefur meira að segja sjálfur bent á í bréfi og með gögnum til Ursulu von der Leyen. Það er ekki annað að sjá en að ríkisstjórnin sé að láta plata sig. Með afslætti í tvö ár þá ætlar hún að gangast undir þetta. Og menn geta rétt ímyndað sér hvernig það mun ganga að semja við Evrópusambandið þegar búið er að festa okkur í þessa hlekki og kemur á daginn hversu skaðlegt það er. 

Herra forseti. Það vakna ýmsar spurningar við þessa seinni fyrirspurn hv. þingmanns. Er hv. þingmaður ekki sammála mér um að það er mikilvægt markmið að draga úr losun frá flugi alveg eins og í öllum öðrum geirum? Það var það sem ég sagði hér í mínu fyrra svari. Það er mikilvægt markmið. Og það sem meira er, ég hef fulla trú á því að það muni takast. Ég hef áður rætt við hv. þingmann um fyrstu rafflugvélina og ég held að við eigum eftir að sjá ótrúlega hraða þróun á því sviði hvað varðar græna orkugjafa, fyrst á styttri vegalengdum og síðar á þeim lengri. Hins vegar er það svo að samkeppnisstaða okkar var skert vegna landfræðilegrar legu á þessu tímabili þar sem ekki er búið að breyta kerfinu hvað varðar flug út úr EES-svæðinu. Við erum að sjálfsögðu búin að slá þann fyrirvara að ef sú breyting verður ekki þá breytir það að sjálfsögðu myndinni. Það sem ég tel mikilvægast í þessu er að með þessum sameiginlega skilningi liggur fyrir viðurkenning á sérstöðu Íslands. Sú viðurkenning mun liggja jafn mikið fyrir ef einhverjar breytingar verða á áformum Evrópusambandsins. Fyrir mér snýst þetta mál um tvennt. 

Forseti. Seðlabankastjóri mun að öllum líkindum hækka stýrivexti um a.m.k. heilt prósentustig á morgun. Enn er látið eins og bankinn sé í hlutverki fórnarlambsins og taki ákvörðun um vaxtahækkanir tilneyddur. Þó að ég geti vissulega tekið undir að ríkisstjórnin hafi ekki gert neitt af því sem undir hana heyrir til að trappa niður verðbólguna þá get ég engan veginn tekið undir með seðlabankastjóra að bankinn neyðist til að hækka vexti trekk í trekk vegna verðbólgunnar. Seðlabankinn neyðist ekki til að gera eitt né neitt. Hann er hins vegar greinilega búinn að ákveða að fórna heimilunum fyrir bankana vegna eigin mistaka, sem er of langt mál að rekja hér. Ég hef oft bent á þá fásinnu að fólk, sem enginn hefur kjörið, hafi slík völd yfir afkomu heimilanna og geti leitt þau í slíkar ógöngur að margar fjölskyldur munu aldrei bíða þess bætur. Það nær hreinlega ekki nokkurri átt að þrjár manneskjur í Seðlabankanum hafi meiri völd en ríkisstjórnin, alþingismenn, sveitarstjórnir og verkalýðshreyfingin samanlagt, að kjörnir fulltrúar landsins hafi minni áhrif á fjárhag heimilanna en örfáir einstaklingar uppi í Seðlabanka. En sú er staðan í dag. Þegar peningastefnunefnd er skoðuð kemur í ljós að hún er ákaflega einsleit. Allir nefndarmenn hafa sterk tengsl við fjármálageirann og í henni er enginn fulltrúi neytenda. Einnig má færa rök fyrir því að fólk sem er með í kringum 2 milljónir í laun á mánuði sé ekki hæft til að dæma almenning, alla hina, í ánauð bankanna og til húsnæðisleysis. Fólk með slíkar tekjur deilir ekki kjörum með almenningi og á því auðvelt með að dæma almenning í ánauð bankanna á grundvelli úreltra hagfræðikenninga. Gleymum því ekki að fyrrum seðlabankastjóri Bandaríkjanna, stýrivaxtafíkillinn Paul Walker, sagði á sínum tíma að til þess að ná verðbólgu niður þyrftu lífskjör að lækka og það er í alvöru hugmyndafræði peningastefnunefndarinnar. Þær kenningar sem Seðlabankinn starfar eftir hafa það beinlínis að markmiði að lækka lífskjör almennings. Þau eru öll á grænni grein og geta því talað fjálglega um ásættanlegan fórnarkostnað eða að auðvitað sé ekki hægt að bjarga öllum. Stóra málið er hins vegar að ef þau væru ekki raunvaxtafíklar að missa sig í rétttrúnaðinn þá þyrfti ekki að bjarga neinum. Því spyr ég: Ætlar hæstv. fjármálaráðherra og ríkisstjórnin að standa áfram á hliðarlínunni á meðan þrír nefndarmenn peningastefnunefndarinnar leiða þúsundir heimila og fyrirtækja í glötun? Er einhver von til þess að hann og þessi ríkisstjórn axli einhvern tímann ábyrgð sína gagnvart heimilum landsins sem kjörnir fulltrúar eða eruð þið bara búin að gefa þetta eftir?

Virðulegi forseti. Svarið við síðustu spurningunni er nei. Við erum ekki búin að gefa þetta frá okkur. Við erum í miðju þingi og höfum verið með aðgerðir á þessu þingi til þess að mæta stöðu þeirra sem minnst hafa á milli handanna. Við höfum sagt frá upphafi að okkar aðgerðir myndu annars vegar snúast um það að nýta ríkisfjármálin til að styðja við lægri verðbólgu og hins vegar að grípa til aðgerða til að verja stöðu þeirra sem eru viðkvæmastir fyrir verðbólguhækkun. Um það vitna aðgerðir okkar um síðastliðin áramót og nú höfum við boðað að á þessu þingi verði lögð til breyting á almannatryggingakerfinu til þess að hækka bætur í takt við verðhækkanir sem eru umfram forsendur fjárlaga. Að öðru leyti er dálítið erfitt að fara inn í svona stórt mál í stuttri fyrirspurn. Hér er í raun og veru þeirri kenningu varpað fram að við eigum ekki að vera með sjálfstæða peningastefnunefnd sem hafi vaxtaákvörðunartæki með þeim hætti sem á við í dag. Ég held að býsna mikið sé sagt með því. Hér á þinginu hefur verið samstaða um að reka sjálfstæðan seðlabanka, hafa hér sjálfstæða peningastefnunefnd og fela Seðlabankanum það verkefni að vernda verðgildi peninganna og að stefnt skuli að því að verðbólga í landinu sé að jafnaði í kringum 2,5%, og að færa þurfi fram sérstaka greinargerð ef verðbólgan fer út fyrir vikmörk sem eru þá 4%. Þetta er það grundvallarkerfi sem við erum með. Auðvitað hafa verið smíðuð önnur stjórntæki sömuleiðis sem Seðlabankanum standa til boða og sumum þeirra er verið að beita um þessar mundir. 

Virðulegur forseti. Nei, vextir skipta svo sannarlega heilmiklu máli og með þeim er verið að fórna heimilum landsins núna. Og það er ekki bara þau verst stöddu sem eru í vandræðum. Það að hækka vexti 13 sinnum í röð án árangurs lýsir einhvers konar þráhyggju og þegar vitað er að það tekur u.þ.b. ár fyrir vaxtahækkanir að hafa áhrif, hvers vegna er þá verið að hækka á sex vikna fresti í staðinn fyrir að leyfa þessum áhrifum að koma fram? 40 millj. kr. lán með vaxtabyrði upp á 100.000 kr. þegar þetta brjálæði hófst er núna komið með vaxtakostnað upp á 300.000 og á morgun bætast líklega við 33.000 kr. í viðbót. Þetta er að fórna heimilunum. Fjölmörg heimili sem hugsanlega eru enn þá að kljúfa þetta munu ekki geta gert það mikið lengur. Auk þess er ljóst að þessi aukni kostnaður mun fara beint út í leiguverð. Til að sýna fram á það nægir að vitna í forstjóra Ölmu sem boðar enn frekari leiguhækkun. Vaxtahækkanir undanfarinna mánaða eru glæpur gegn fólkinu í landinu. Það getur vel verið að glæpurinn sé framinn í skjóli laga og verði þannig aldrei skilgreindur sem slíkur. En hvað er það að koma þúsundum heimila á vonarvöl með markvissum hætti annað en glæpur, glæpur sem í mínum huga mætti líkja við landráð? Landráð er skilgreint sem glæpur gegn ríkinu og hvað er það annað en árás gegn ríkinu þegar ráðist er með 

Frú forseti. Þegar ég sagði að ég skildi hv. þingmann þannig að vextir skiptu ekki máli þá var ég að meina í baráttunni við verðbólguna. Þessi málflutningur, um að betra væri fyrir heimilin að sleppa vaxtahækkunum, gengur einfaldlega ekki upp í mínum huga. Ef þú tekur það stjórntæki úr höndum Seðlabankans, eins og mér finnst vera látið liggja að hér að ætti að gera, þá hefur nákvæmlega ekkert verið gert vegna verðbólgunnar sérstaklega. Hún geisar þá bara áfram með sömu hörmungum og hv. þingmaður er að rekja. Ef það er verðbólga hér á landi, stöðug, og verðbólguhorfur eru slæmar mun það að sjálfsögðu bitna á heimilunum, fyrst á þeim sem hafa minnst milli handanna. Að sjálfsögðu mun það brjótast út í kjörum húsnæðislána og í öllum vaxtakjörum á markaðnum. Hækkanir Seðlabankans eru til þess að slá á væntingar um það hversu lengi þetta tímabil mun vara. En þetta er grundvallarumræða um það hvort við eigum yfir höfuð að láta Seðlabankann hafa vaxtaákvörðunartækið.

Forseti. Leiðtogafundur Evrópuráðsins var haldinn hér á landi í síðustu viku. Á hann mættu æðstu ráðamenn margra Evrópuríkja líkt og frægt er orðið og ráðist var í ýmsar framkvæmdir og fjárfestingar vegna fundarins, ekki síst af hálfu löggæsluyfirvalda. Óljóst er hver heildarkostnaður ríkisins var af fundinum en tölum hefur verið fleygt allt upp í 4 milljarða. Fram hefur komið að öryggisgæsla hafi verið stærsti kostnaðarliðurinn vegna fundarins. Fram hefur komið í fréttum að fest hafi verið kaup á miklu magni af skotvopnum í aðdraganda fundarins, hundruðum sjálfvirkra byssa sem lögreglumenn báru hér víðs vegar um miðbæinn dagana sem fundurinn fór fram. Þær spurningar hafa í kjölfarið vaknað hvað skuli svo eiginlega að gera við þessi vopn, hvort lögreglan hyggist eiga þau áfram eða selja þau. Þær spurningar vakna bæði vegna sjónarmiða um kostnað og af áhyggjum af því hvort hér sé um að ræða verulega og mögulega varanlega aukningu á vígbúnaði lögreglunnar. Ég spyr því hæstv. dómsmálaráðherra hvað hann hafi í hyggju með öll þessi vopn, hvort fundurinn hafi í reynd verið nýttur til að réttlæta stóraukinn vígbúnað íslensku lögreglunnar, hvort ætlunin sé sú að lögreglan haldi öllum þessum vopnum eða hvort þeim verði fækkað nú þegar fundurinn er yfirstaðinn.

Virðulegur forseti. Það er alveg rétt að þessi stóri fundur var mikil áskorun fyrir löggæsluna í landinu og krafðist mikils undirbúnings. Hann birtist í mörgu, til að mynda í mikilli og aukinni menntun lögreglumanna, mjög strangri þjálfun lögreglumanna alls staðar að af landinu, sem tóku þátt í þessu, og síðan búnaðarkaupum til að styðja við að geta sinnt þessu hlutverki. Búnaðarkaupin voru fjölbreytt. Það er m.a. alls konar varnarbúnaður, vesti og annað sem því tilheyrir. Eitthvað var keypt af skotvopnum, ég hef ekki tölur yfir það hversu mikið það var. Það þurfti að fjölga mótorhjólum í eign lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu og þannig má lengi telja. Það sem eftir stendur, eftir þennan fund, virðulegur forseti, er að okkar lögreglumenn, okkar lögreglufólk, alls staðar að af landinu, búa yfir betri menntun, gríðarlega mikilli þjálfun og auknum búnaði af mörgu tagi. Við erum sem sagt með enn öflugra og reynslumeira lögreglulið en við höfðum fyrir. Ég hef líkt þessu við það að það er oft talað um að það sé mikil leikreynsla fyrir nýliða í landsliði að spila stóra landsleiki. Þetta var okkar stóri landsleikur á þessum vettvangi. Við komum til með að búa að því til lengri tíma. Það stendur ekki til að selja neitt af þeim búnaði, eftir því sem ég best veit, sem keyptur var inn vegna fundarins. Hann verður nýttur í framtíðinni.

Forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir svarið sem mér heyrðist ansi skýrt. Það stendur ekki til að minnka vígbúnað lögreglunnar sem var stóraukinn í tilefni leiðtogafundarins. Ég ætla því að hafa seinni spurningu mína einfalda að þessu sinni: Var þessi stóraukning á vígbúnaði íslensku lögreglunnar rædd í ríkisstjórn?

Virðulegur forseti. Það var ekki farið sérstaklega yfir þau búnaðarkaup sem lögreglan stóð frammi fyrir og fór í í tengslum við þennan fund. Það var auðvitað sérstök rekstraráætlun gerð fyrir fundinn og þær tölur sem ég hef heyrt nefndar eru að kostnaðurinn við þennan fund hafi verið í kringum 2 milljarðar. Hluti af því voru þessi búnaðarkaup. Það var ekki farið sérstaklega yfir þau, hvorki í ráðuneytinu né á vettvangi ríkisstjórnar, enda um eðlileg kaup á búnaði að ræða til að lögreglan gæti rækt skyldur sínar til að gæta öryggis á þessum stóra viðburði.

Virðulegi forseti. Nú eru rétt tveir mánuðir frá því að riða greindist á bæ í Miðfjarðarhólfi og telst það nú sýkt hólf. Riða hefur verið greind á tveimur bæjum og enn standa aðgerðir yfir við greiningu á svæðinu. Það er alltaf áfall þegar riða greinist í sauðfé og aflífa þarf allan stofninn. Þeim fréttum að riðusmit hafi greinst í Miðfjarðarhólfi, í Mekka sauðfjárræktarhéraða landsins, sem áður var talið hreint, er erfitt að kyngja og hugur okkar er hjá þeim bændum sem þurfa að drepa allt sitt fé á nokkrum dögum fyrir sauðburð. Það er áfall sem ekki nokkur bóndi á að þurfa að ganga í gegnum. Aðgerðum er lokið á þeim tveimur bæjum sem riða hefur greinst á. Strax eftir greininguna fór fram smitrakning á öðrum bæjum, á því fé sem hafði verið flutt og selt á aðra bæi frá þeim. Þetta er samkvæmt reglugerð um útrýmingu á riðuveiki og er nýtt til þess að útiloka frekari smit á svæðinu. Bændum er gert að afhenda féð og var farið fram á það að það yrði gert á sauðburðartíma, eins erfið og sú aðgerð er bæði fyrir menn og dýr. Vissulega krefst sú aðgerð að riða hafi greinst á þeim bæ sem kind er komin frá en niðurstaða um greininguna á hjörðinni liggur vart fyrir. Bændur hafa mótmælt því að þurfa að afhenda fé í sauðburði og eins er engin staðfesting á því að þeir fái það bætt. Það hefur verið staðfest að þessum aðgerðum hefur þó verið frestað til 19. júní næstkomandi. Ég vil spyrja hæstv. matvælaráðherra í þessu sambandi: Hver er staðan í greiningum á þeim sýnum sem tekin voru af hjörðinni sem skorin var niður á Urriðaá? Í öðru lagi: Væri ekki skynsamlegt að bíða með sýnatöku úr sauðfé sem borið hefur á Urriðaá, sem var frá Urriðaá og hefur verið selt á aðra bæi, þar til lokaniðurstaða kemur úr greiningu á hjörðinni sem búið er að skera niður þar? Og í þriðja lagi: Er að vænta breytinga á verklagi við smitrakningu ef öll sýnin reynast neikvæð frá Urriðaholti?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er ekki ofsögum sagt að þessi riðusmit í Miðfjarðarhólfi eru mikið áfall fyrir sauðfjárbændur þar. Þetta er svæði sem hefur verið í algjörri forystu, svæði og hólf sem hefur verið hreint af riðu, og áfallið er þess vegna ekki bara að því er varðar búskapinn heldur líka samfélagið og innviðina. Af þeim sökum hef ég verið líka í sambandi við fulltrúa í sveitarstjórn til að það sé alveg á hreinu að stjórnvöld, hvort sem það er heima eða á landsvísu, standa með bændum í þessu áfalli. Við höfum hins vegar breytt um aðferðafræði og nálgun í því að útrýma riðu og þá með því að freista þess að rækta vandamálið úr stofninum, ef svo má að orði komast. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um stöðuna á greiningu á þeim sýnum sem tekin voru af hjörðinni sem skorin var niður á Urriðaá. Þessi greining er í fullum gangi en það tafði fyrir greiningunni að það kom upp eldur í einu húsi Tilraunastöðvar Háskóla Íslands að Keldum í lok apríl. Það er mikill fjöldi sem þarf að greina og verið að leggja allt kapp á að finna lausnir til að auka afkastagetuna svo niðurstöður geti legið fyrir sem allra fyrst. Þingmaðurinn spyr hvort ekki sé skynsamlegt að bíða með sýnatöku. Þá vil ég segja það með almennum hætti að ég hef ekki forsendur sjálf sem ráðherra til að meta hvernig best er að haga smitrakningu í búfé en ég held að það gæti verið gott í þessu máli sem og öðrum að allt sé unnið í réttri röð á grundvelli gagna og þekkingar og ég treysti yfirdýralækni vel til þess, sem ber þá faglega ábyrgð á smitsjúkdómum í búfé, og hef lagt á það áherslu í mínum samtölum við heimamenn og Matvælastofnun að við stöndum saman í þessu verkefni sem hefur það markmið að losna við riðu fyrir fullt og allt.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. matvælaráðherra fyrir svörin og ég veit að við stöndum öll sem eitt að baki þessum bændum og því samfélagi sem verður fyrir áfalli. En reglugerð sem fjallar um útrýmingu á riðuveiki og bætur vegna niðurskurðar er frá 2001 og er barn síns tíma að því leyti að nú hefur komið fram ný tækni, sem hefur verið nokkuð til umræðu, sem er arfgerðargreining á sauðfé til varnar riðunni og eins vegna kostnaðar og bóta til bænda sem þurfa að skera niður vegna riðu. Samkvæmt reglugerðinni skulu bændur fá greiddar bætur samkvæmt gildandi búvörusamningi meðan fjárleysi varir og ekki er minnst á kostnað við kaup á líffé þegar á að hefja búskap aftur, auk þess sem ekki er gert ráð fyrir kostnaði við uppbyggingu á gripahúsum heldur bara við niðurrif. Fleiri ákvæði þurfa endurskoðunar við þar sem bæði er um að ræða nýja tækni og þar sem staða sauðfjárræktar í landinu og aðstæður hafa breyst á síðustu 20 árum. Ég vil því að lokum spyrja hæstv. matvælaráðherra: Er hafin vinna við breytingar á þessari reglugerð 

Virðulegur forseti. Yfirdýralæknir skilaði inn tillögum að breyttu verklagi til atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins á árinu 2021. Skömmu síðar uppgötvaðist í fyrsta skipti á Íslandi arfgerðin ARR sem veitir vernd gegn riðu. Sú uppgötvun, þótt einangruð sé við fáar kindur til að byrja með, hefur breytt í grundvallaratriðum bara þeim valkostum sem við höfum og eru til reiðu hjá bændum og stjórnvöldum til að takast á við þennan vágest. Ég hef samþykkt tillögu yfirdýralæknis um breytta nálgun við niðurskurði á riðu og sú vinna er hafin og tilkynnt verður um næstu skref í þeim efnum á viðeigandi tímapunkti. Þar eru ýmis fagleg álitaefni sem þarf að taka til skoðunar við endurskoðunina. Það er til afar mikils að vinna að þetta gangi vel en eins og sérfræðingar Landbúnaðarháskólans sýna fram á er hægt að ná mjög miklum árangri á tiltölulega skömmum tíma svo lengi sem riðuveiki er bundin við tiltölulega lítil svæði. Þannig að já, þetta er allt í undirbúningi og er svo sannarlega á dagskrá í mínu ráðuneyti.

Virðulegur forseti. Það er ekki hægt að samþykkja þetta frumvarp. Það er ekki hægt að samþykkja frumvarp sem vegur að sjálfsákvörðunarrétti sveitarfélaga og skipulagsvaldi þeirra. Umsagnir sveitarfélaganna hníga allar í þessa átt og það gengur ekki að ríkisvaldið ætli sér að breyta lögum til að keyra yfir erfið og óþæg sveitarfélög. Samkvæmt þessu frumvarpi verður það ráðherra sem fær í hendur alræðisvald og það er ekki hægt að samþykkja slíkt. Svona mál þarf að vinna í algjörri sátt við sveitarfélögin og sú umræða hefur ekki farið fram. Það eru ekki bara sveitarfélögin sem eiga þarna í hlut heldur hafa eigendur lands eitthvað um það að segja hvort þeirra eign verði nýtt á þennan hátt. Mér er það til efs að þetta frumvarp standist eignarréttarákvæði stjórnarskrár. Þess vegna mun ég greiða atkvæði gegn þessu frumvarpi.

Virðulegi forseti. Ég vil taka það fram að hið hefðbundna skipulagsferli sveitarfélaga er alltaf æskilegasta leiðin en hér er verið að útfæra leið sem hægt er að grípa til, m.a. að frumkvæði sveitarfélaga, ef stefnir í ágreining sem þarf að leysa í ljósi þess að um er að ræða framkvæmd sem ekki er spurning hvort eigi að fara í heldur með hvaða hætti. Með þessu er einmitt verið að setja hagsmuni almennings í forgrunn, þ.e. það er verið að tryggja leið þegar ágreiningsmál koma upp þegar þarf að fara í uppbyggingu á þjóðhagslega mikilvægum innviðum. Það er ekki nóg að afla orkunnar, við þurfum líka að geta flutt hana. Almenningur hefur enn sömu tækifæri og leiðir til aðkomu í þessum málum líkt og í hefðbundnum skipulagsmálum og allir aðrir ferlar sem fyrir eru halda sér. Hér er einungis klárlega verið að setja inn viðbót.

Herra forseti. Ég vísa til frávísunartillögu um þetta mál sem borin var upp á fyrri stigum. Þetta mál er í fyrsta lagi ekki nógu vel unnið. Í öðru lagi, líkt og hv. þm. Guðbjartur Einarsson benti á hér áðan, liggur ekki fyrir hvort þetta standist stjórnarskrá. Það er einfaldlega svoleiðis. Í stjórnarskrá er kveðið á um sjálfstæði sveitarfélaganna. Til þess að ganga gegn því sem sannarlega má gera með lögum þurfa að vera brýnar ástæður. Það er ekki búið að sýna fram á það hvað þetta varðar. Enn og aftur er þessi ríkisstjórn að leggja fram frumvarp til laga sem ekki hefur farið fram úttekt á hvort standist stjórnarskrá. Ég mun greiða atkvæði gegn þessu máli. Ef fara á út í einhverjar breytingar í þessa áttina þá þarf að vinna það miklu betur og í samráði við sveitarfélögin. Það er þeirra að ákveða sín málefni en ekki annarra.

Virðulegi forseti. Með þessu frumvarpi erum við að stíga mikilvægt skref í því að bæta stjórnsýslu og feril þess þegar mikilvægir innviðir eins og raflínur eiga að fara í gegnum skipulagsferli. Þetta er mikilvægt skref en við þurfum að stíga mörg önnur skref. Eins og hv. þm. Ingibjörg Isaksen kom inn á geta allir aðilar málsins, sveitarfélögin eða framkvæmdaraðilinn, kallað eftir þessu þegar ágreiningur kemur upp í ferlinu. Það er því mikilvægt að finna lausn á þessu. En varðandi skilvirkni leyfaferlisins þurfum við áfram að stíga fleiri skref. Hér hefur komið fram að þetta var unnið í mikilli sátt, m.a. við sveitarfélögin, og var sent aftur út til umsagnar. Ég vil því meina að það séu fá mál sem hafi fengið jafn mikla vinnu og yfirlegu undanfarið í nefndinni. 

Herra forseti. Það veldur mér áhyggjum þegar hv. þingmaður talar um að hér sé verið að stíga mikilvægt skref þar sem ég tel það vera í ranga átt. Það er sannarlega þannig að það er ákveðin skilvirkni fólgin í því að einhverjum ákveðnum aðila sé falið að taka ákvarðanir fyrir aðra. Það er hins vegar ekki réttlætanlegt að taka ákvörðunarvaldið af sveitarfélögum nema til þess sé brýn nauðsyn. Ég held að það viti það hver manneskja hér í þessum sal að að baki þessu frumvarpi liggja m.a. mál þar sem ekki er ágreiningur um hvort heldur hvernig eigi að fara í tilteknar framkvæmdir. Það er ekki réttlætanlegt að mínu mati að svipta sveitarfélög stjórnarskrárbundnum rétti sínum til að ráða sínum málum á þeim forsendum sem liggja hér að baki. Og ég endurtek: Það hefur ekki farið fram mat á því hvort útfærslan á þessum ákvæðum standist stjórnarskrá. Það er alvarlegt mál og það ætti að nægja út af fyrir sig til að vísa þessu máli til frekari vinnslu. - Ég segi nei.

Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um að auka sveigjanleika fyrir þá stóru í greininni þannig að þeir geti flutt þúsundir tonna á milli ára, geti þess vegna talið smáfisk minna til kvóta en annan fisk og jafnvel breytt einni tegund í aðra. En þegar komið er að hinum minni í greininni þá er ekki hægt að hreyfa við einu né neinu. Sá ráðherra sem kallar sig hér því nafni og kennir sig við strandveiðar telur sig algerlega bundna af ráðgjöf Hafró hvað varðar þessa litlu í greininni. En þegar hér kemur frumvarp um hina stóru þá virðist vera hægt að færa jafnvel þúsundir og tugþúsundir tonna á milli ára. Ráðgjöf Hafró er ekki heilagri en svo. Við í Flokki fólksins erum ekki á móti sveigjanleika þeirra stóru, við viljum hins vegar að jafnt sé horft yfir sviðið 

Herra forseti. Hér er verið að bregðast við slæmu ástandi í Landsrétti þar sem málahalinn er slíkur að það má efast um að réttaröryggi landsmanna sé tryggt. Við upphaf þessa árs voru óafgreidd mál 366. Það er verið að bæta við einum dómara í Landsrétt. Ég ætla að leyfa mér, í tilefni dagsins, að vísa hér í nýtt Tímarit lögfræðinga þar sem haft er eftir forseta Hæstaréttar að hann telji varanlega fjölgun landsréttardómara um einn vera til bóta en óvíst sé að það dugi til. Hann teldi raunar rétt að fjölga dómurum frekar tímabundið um þrjá því að þrír landsréttardómarar dæmdu að jafnaði í hverju máli og þannig væri hægt að vinna bug á málahalanum. Þannig hefði verið hægt að tryggja réttaröryggi en því miður felldi meiri hlutinn þá tillögu mína við afgreiðslu í lok 2. umr. og er það miður. Þetta er enn eitt dæmið þar sem ríkisstjórnin er alltaf bara að reyna að gera 

Virðulegur forseti. Það er svo sem ekkert nýtt að hér í þessum ræðustól og víðar sé það lausn Samfylkingarinnar á öllum vandamálum að ausa meiri peningum í málin en ekki að skoða af hvaða hagkvæmni við getum reynt að reka stofnanir ríkisins. Það þarf ekki að hafa áhyggjur af réttaröryggi í landinu út af stöðunni í Landsrétti en ástæða var til að hafa áhyggjur af því að eins og Landsréttur er skipaður er, út af réttindum dómara, að meðaltali einn dómari í fríi. Þess vegna erum við að bæta við dómara, einmitt til þess að fjölga teymunum um eitt, þessum þriggja manna teymum sem hv. þingmaður vísaði til. Ef dómurum hefði verið fjölgað um þrjá hefðum við áfram verið með tvo sem hefðu ekki nýst til starfa. Þetta er leið Samfylkingarinnar en það er leið ríkisstjórnarinnar og okkar Sjálfstæðismanna að gera þetta af hagkvæmni og skynsemi.

Herra forseti. Ég ætlaði nú ekki að fara í eitthvert orðaskak við hæstv. dómsmálaráðherra en þykir miður hvað hann hefur lítinn skilning á dómskerfinu. Við Hæstarétt starfa sjö dómarar. Þar dæma að jafnaði fimm saman. Það þýðir ekki að hinir tveir séu iðjulausir og hafi ekkert að gera, alls ekki. Það þarf að tryggja réttaröryggi og það er m.a. gert með því að hafa ekki óendanlegan málshraða í málum, sérstaklega í viðkvæmum málum. Það væri betra ef hæstv. dómsmálaráðherra myndi einbeita sér að því að treysta dómstólana í landinu og réttarkerfið allt í staðinn fyrir að stunda hér einhverja spælingapólitík í pontu Alþingis. Hann setur niður við slík orð.

Virðulegur forseti. Það er svo fjarri lagi að hér sé stunduð einhver spælingapólitík. Það er verið að stunda hér skynsamlega pólitík, það er verið að nálgast málin af skynsemi. Þetta samtal milli mín og Landsréttar hefur staðið um nokkuð langan tíma, frá því síðastliðið haust, um mikilvægi þess að geta bætt við þessu eina teymi. Teymin stækka um 25%. Þau fara úr fjórum í að vera fimm virk teymi sem eru að vinna að málum á hverjum tíma. Það er mat Landsréttar og okkar að það dugi til til þess að vinna niður málahala sem m.a. er til kominn vegna þeirra sögulegu þátta sem við þekkjum. Það sem meira er, eftir að hafa setið með Landsrétti yfir því hvernig við myndum geta gert þetta þá þurftum við ekki að koma til fjárveitingavaldsins og biðja um meiri peninga. Við gátum liðkað til í rekstrinum og hagrætt þannig að þær fjárveitingar sem fyrir liggja duga til.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. umhverfis- og samgöngunefnd fyrir það hvernig hún hefur haldið á þessu máli. Það er vanvirðing við náttúru landsins að henda rusli og við berum ábyrgð á náttúrunni. Það kostar, virðulegi forseti, að þrífa upp eftir sóða sem hafa hent rusli og annaðhvort greiða skattgreiðendur kostnaðinn eða sóðarnir. Þetta frumvarp segir að sóðarnir eigi að borga. - Ég segi já.  
            

Herra forseti. Það var úthlutað síðasta sinni úr Barnamenningarsjóði, þeim sem við samþykktum á hátíðarfundi á Þingvöllum að stofna vegna 100 ára afmælis fullveldisins. Ég hef fengið að fylgjast með starfsemi þessa sjóðs og þetta er eitt af þeim verkefnum sem hefur tekist frábærlega, ég vil nýta tækifærið hér til að segja það. Greinilega var mikil þörf fyrir nákvæmlega svona sjóð, að styðja við menningu og listir barna á forsendum barna hringinn í kringum landið, starf sem brúar bil á milli ólíkra hópa. Það gleður mig því mjög að við séum hér að fara að afgreiða tillögu sem snýst um að festa þetta starf í sessi, bæði sjóðinn en líka að koma á laggirnar nýrri miðstöð barnamenningar. Ég held að þetta sýni ákveðna framsýn því að menning og skapandi starf er eitt af því sem á eftir að skipta hvað mestu máli í framtíð þar sem við erum að sjá aukin áhrif tæknibreytinga á allt okkar líf og umhverfi. Ég fagna því að við séum komin á þennan stað. Verkefnið færist í kjölfarið yfir til menningar- og viðskiptaráðherra og mun eiga varanlegan sess þar.

Herra forseti. Í nefndaráliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar segir, með leyfi forseta: „Í umsögnum Þroskahjálpar og umboðsmanns barna er gagnrýnt að ekkert komi fram í aðgerðaáætluninni um það hvernig tryggja megi að fötluð börn, sem og aðrir jaðarsettir hópar barna, fái notið þeirrar stefnu sem þar er sett fram og að þeim séu tryggð jöfn tækifæri til þátttöku.“ Ég fagna þessari tillögu og mun greiða atkvæði með henni. Ég vil hins vegar vekja athygli á því að í fyrsta lagi hefur hæstv. ríkisstjórn staðfest bæði í orðum og gjörðum að þingsályktanir eru eitthvað sem hún álítur ekki bindandi og það er áhyggjuefni að það sé þannig sem eigi að stuðla að þessum mikilvægu málum. Í öðru lagi er miður að hv. þingmenn meiri hlutans hafi ekki séð ástæðu til að gera breytingar á áætluninni með tilliti til þessara athugasemda. Ég mun engu að síður greiða atkvæði með málinu.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir orð forsætisráðherra. Það er auðvitað mikið fagnaðarefni að við séum að festa þennan sjóð og allt þetta starf í sessi og ég tek auðvitað fagnandi við því. Vegna þess sem fram kom, um að við værum ekki að hlúa að fötluðum börnum og fleirum, vil ég upplýsa hv. þingmann um að við erum að auka samstarf við Þroskahjálp þar sem sérstök áhersla er lögð á skapandi greinar. Það mun margt spennandi gerast á þeim vettvangi á næstu árum. Ég þakka kærlega fyrir athugasemdina en vil líka upplýsa hv. þingmann um að við erum svo sannarlega að taka til hendinni þarna eins og á flestum stöðum þar sem þessi ríkisstjórn kemur við.

Hæstv. forseti. Við í meiri hluta hv. allsherjar- og menntamálanefndar drögum seinni breytingartillöguna til baka að svo stöddu þar sem hún kallar á frekari yfirferð. Ég óska þess vegna eftir því að málið fari aftur til hv. allsherjar- og menntamálanefndar til frekari umræðu.

Forseti. Ég fagna þessu frumvarpi, en betur má ef duga skal. Það þarf að vera mun skýrara verklag fyrir heilbrigðisstarfsfólk til að tryggja að áhættumat sé samræmt milli þess heilbrigðisstarfsfólks sem það nær til. Þá ætti frekar að vera skylt fyrir heilbrigðisstarfsmenn að tilkynna heimilisofbeldi ef það er að beiðni þolenda, vegna þess að ef það er ekki skylt gæti mögulega verið einhver ástæða eða meira svigrúm til þess að það yrði ekki tilkynnt. Því finnst mér að það ætti að vera skylt frekar en heimilt. Þetta er samt bara mjög gott frumvarp og ég samþykki það.

Hæstv. forseti. Ég vil koma hér og fagna þessu mikilvæga skrefi sem við erum að taka hér, að vinna gegn og uppræta heimilisofbeldi og auka stuðning við þolendur. Við erum líka að bregðast við gagnlegum ábendingum eftirlitsnefndar Evrópuráðsins um innleiðingu Istanbúl-samningsins. En fyrst og síðast vil ég kannski þakka hv. velferðarnefnd fyrir mjög vandaða umfjöllun um þau fjölmörgu atriði sem tengjast þessu máli. Ég nefni aukna samvinnu á milli stofnana, persónuverndarsjónarmið, áform um breytt verklag heilbrigðisstarfsmanna o.s.frv. Ég fagna þessu skrefi og þakka hv. velferðarnefnd góða vinnu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir að eiga þessa umræðu með okkur í dag. Verkefnið Betri vinnutími er samkomulag um útfærslu vinnutíma í kjarasamningum stjórnvalda og stéttarfélaga með möguleika á mismunandi styttingu vinnuvikunnar, en mest getur hún styst um allt að fjórar klukkustundir á viku. Markmiðin voru nokkur; að bæta vinnustaðamenningu og starfsánægju, auka skilvirkni, bæta þjónustu og tryggja sveigjanleika starfsmanna. Forsenda breytinganna var bæði að þjónustustig og framleiðni yrði eins og áður eða betri. Nú hafa rúm tvö ár liðið frá því að styttingin tók gildi og því tel ég tímabært að staldra aðeins við og skoða hvaða reynslu við höfum af fyrirkomulaginu, útfærslu þess og framtíðaráformum hvað varðar vinnutíma starfsmanna. Í skýrslu KPMG, sem gefin var út í nóvember í fyrra fyrir tilstilli fjármála- og efnahagsráðuneytisins, var staðan á Betri vinnutíma metin og kostir og gallar tilgreindir eftir samtöl, greiningar og kannanir. Af skýrslunni er ljóst að upplýsingar um ýmsa mikilvægi þætti eru enn óljósar hvað varðar afrakstur í kjölfar betri vinnutíma. Illa hefur gengið að greina mælanlegan árangur þar sem engar kröfur þess efnis voru gerðar til stjórnenda og stofnana. Eftirfylgni eða nánari rýni var engin af hálfu ráðuneytanna. Ekki var lögð áhersla á að taka núllpunkt eða greina stöðuna í upphafi styttingarinnar svo hægt væri að greina afköst og gæði starfsemi hverrar stofnunar fyrir sig. Því eru ansi margir þættir hér óljósir. Flestar stofnanir ríkisins tóku þá ákvörðun að fara í hámark styttingar vinnuvikunnar þvert gegn ráðleggingum. Forræði yfir verkefninu og hlutverk aðila var heilt yfir óljóst og undirbúningstíminn var knappur. Það var í höndum hverrar stofnunar fyrir sig, stjórnenda þeirra og starfsmanna, að ákveða hvernig fyrirkomulagið væri. Í raun var það viðamikla verkefni að takast á við þær breytingar sem fólust í innleiðingunni fljótt komið í annarra manna hendur og í raun bara sagt: Gjörið svo vel, reddið þessu. En til að takast á við verkefnið hratt og vel þurfti mannauð, þekkingu og skipulag sem sumar stofnanir glímdu við og því fór mikill tími innan hverrar stofnunar í útfærslu, eins og kemur einmitt fram í skýrslu KPMG. Einu haldbæru gögnin sem við höfum í höndunum eru ánægjukannanir starfsmanna með fyrirkomulagið sem koma jákvætt út. Að sjálfsögðu er ánægjulegt að starfsmenn hafi meiri tíma utan vinnustaðar til að sinna öðrum verkefnum, við sækjumst eftir því; eiga gæðastundir með fjölskyldu og vinum og skapa tækifæri fyrir ungar fjölskyldur til að geta jafnvel sótt börnin sín fyrr á leikskóla eða dagvistun. Hins vegar voru fleiri forsendur tilgreindar í upphafi verkefnisins, t.d. að þjónustustig og framleiðni starfsmanna minnki ekki. Í skýrslu KPMG kemur fram að vísbendingar séu um að þjónustustig hafi heilt yfir lækkað í kjölfar styttingar vinnuvikunnar. Því kemur til álita hvort markmiðum um gagnkvæman ávinning af betri vinnutíma hafi verið náð. Hugmyndin um styttingu vinnuvikunnar er góð og gild en framkvæmdin hefur ekki gengið á öllum starfsstöðvum án þess að hafa áhrif á þjónustustig eða að hún hefur kallað eftir auknu fjármagni. Það á sérstaklega við um stofnanir sem bjóða aðallega upp á vaktavinnu en um þriðjungur ríkisstarfsmanna vinnur vaktavinnu, sem eflaust má einnig heimfæra á sveitarfélög. Á slíkum stöðum myndast mönnunargat í kjölfar betri vinnutíma sem kallar á fleiri stöðugildi til að viðhalda þjónustustigi. Við vitum að launakostnaður hefur hækkað og stöðugildum fjölgað með tilheyrandi áhrifum á fjárhag ríkisins, sveitarfélaga og einkaaðila. Þar hafa margir þættir áhrif. En þær stofnanir sem báru mestan þunga af þessu voru einmitt þær sem urðu mest fyrir áhrifum af heimsfaraldri Covid-19. Þó má velta fyrir sér hvaða áhrif stytting vinnuvikurnar hefur haft á þessa þróun. Engin opinber gögn sýna bein tengsl, en það væri áhugavert að vita hvort hæstv. ráðherra lumi á slíkum gögnum og þá sérstaklega hvað varðar heilbrigðisstofnanir. Af öllu þessu er skýrt að mörgum spurningum er ósvarað. Stytting vinnuvikunnar hefur leitt til jákvæðrar þróunar á starfsánægju, sem skiptir máli. Hins vegar er nauðsynlegt að við fáum haldbærar upplýsingar um þróun annarra markmiða verkefnisins. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvernig verkefnið hafi gengið að hans mati með tilliti til þeirra markmiða sem sett voru í upphafi samninga og innleiðingar.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir tækifærið til þess að taka þessa umræðu í þinginu. Ég vil byrja á því að segja að við, þ.e. ráðuneytið, fólum KPMG að gera stöðumat á innleiðingu betri vinnutíma í dagvinnu hjá 30 stofnunum ríkisins og hér hefur frummælandi aðeins verið að vísa í þær niðurstöður sem komu í árslok 2022. Ég vil hvetja alla þingmenn til að skoða skýrsluna enda koma þar fram mun meiri upplýsingar en hægt er að veita hér í stuttum ræðutíma. Eins og fram hefur komið sýnir skýrslan almenna ánægju starfsfólks og að launakostnaður hafi hvorki hækkað né yfirvinna aukist vegna breytinganna. Út af fyrir sig eru það mjög jákvæð tíðindi og í samræmi við það sem lagt var upp með. Hins vegar kemur einnig fram að þrátt fyrir að stofnanir hafi verið hvattar til að fara hægt í sakirnar þá fóru 77% þeirra nokkurn veginn samstundis í hámarksstyttingu. Hér hefur aðeins verið komið inn á það hvar ætti að vista verkefnið eða hver ætti að bera ábyrgð á eftirfylgni með því en það var algerlega ljóst frá upphafi að ráðuneytin þurftu að vera í samskiptum við undirstofnanir sínar og veita leiðbeiningu og það fóru út tilmæli til stofnana úr ráðuneytum sem mjög misjafnt er hvernig var fylgt eftir. Það kemur einnig fram í skýrslunni að eftirlit með markmiðum um gagnkvæman ávinning, skilvirkni og gæði þjónustu hafi víða setið eftir. Þessi atriði, eins og hv. frummælandi hefur hér komið inn á, eru áhyggjuefni enda hlýtur það að vera grundvallaratriði að hægt sé að mæla árangurinn með áreiðanlegum hætti og fylgja umbótum eftir. Ég vil taka sem dæmi HMS, Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, sem er dæmi um undantekninguna í þessu þar sem þetta virðist hafa verið gert nákvæmlega eins og til var sáð. Þar hefur sömuleiðis verið hægt að fylgjast með jákvæðri þróun vegna innleiðingarinnar. Það er ákveðið áhyggjuefni sömuleiðis að sjá má óljósar vísbendingar um að dregið hafi úr ánægju með þjónustu stofnana enda verið skýrt frá upphafi að þessar breytingar ættu ekki undir neinum kringumstæðum að bitna á þjónustu við almenning. Svona hlutir gerast aldrei í tómarúmi. Á sama tíma og við erum að vinna að styttingu vinnuvikunnar hefur stafrænni þjónustu ríkisins fleygt gríðarlega fram og við höfum á undanförnum fimm árum rokið upp í alþjóðlegum mælingum eða úr 19. sæti árið 2018 í 4. sæti meðal þjóða í dag og þarna höfum við áfram mikil tækifæri til að bæta áfram skilvirkni og hagkvæmni þjónustunnar með stafrænar lausnir til grundvallar. Hvað vaktavinnu varðar þarf að gera ráð fyrir jafn miklu vinnumagni og áður til að halda uppi sama þjónustustigi. Áætlað var að kostnaður við vaktavinnu myndi aukast um 7,1% vegna aukinnar mönnunar í tengslum við vinnutímabreytingar. Auknum launakostnaði var mætt með umbótum og hagræðingu en sömuleiðis með því að nýta reiknaðan raunvöxt framlaga til heilbrigðismála og auka fjárheimildir til viðkomandi málaflokka enn frekar. Framlög til stofnana dómsmálaráðuneytis og heilbrigðisráðuneytis voru til að mynda hækkuð um 3,1 milljarð á síðasta ári til að mæta kostnaðaraukningu undirstofnana þeirra ráðuneyta en 2 milljarða kostnaði var mætt af svigrúmi ráðuneytanna. Niðurstöður sýna að enn eru til staðar áskoranir og tækifæri til að gera betur. Þar má nefna hækkun á starfshlutfalli til að fylla upp í mönnunargat, tækifæri til að bæta vinnuskipulag og fyrirsjáanleika í starfsemi á kostnað breytilegrar yfirvinnu. Hins vegar sýna athuganir sömuleiðis að stór skref hafa verið stigin í bættu vinnuskipulagi þar sem þarfir starfseminnar ráða för. Meðal vaktavinnufólks hefur orðið hækkun á meðalstarfshlutfalli og dregið úr hlutfalli yfirvinnu af heildarlaunakostnaði. Þetta dæmi þekkjum við ágætlega úr stétt hjúkrunarfræðinga sem margir hverjir voru með skert starfshlutfall áður en í tengslum við þessar breytingar voru gerðir kjarasamningar sem hafa haft áhrif hér. Sömuleiðis hefur dregið úr nýtingu á undanþáguákvæði um brot á hvíld sem styður við markmið verkefnisins um heilsu og öryggi starfsfólks. Svona heilt yfir þá verð ég að segja að hérna er verið að ræða um eina stærstu breytingu sem gerð hefur verið á íslenskum vinnumarkaði um áratugaskeið. Við munum áfram þurfa að leggja mat á árangurinn og bregðast við bæði þessum ábendingum og öðru því sem upp kemur á því tímabili sem við ætlum að hafa hér undir og ég get komið aðeins nánar inn á það í síðari ræðu minni.

Frú forseti. Þegar samið var um styttingu vinnuvikunnar fyrir u.þ.b. þremur árum hafði vinnutíma ekki verið breytt hér á landi í hálfa öld. En bókstaflega allt annað hafði breyst; þátttaka kvenna á vinnumarkaði, hækkandi menntunarstig, upplýsingabylting, snjallvæðing o.s.frv. Það er löngu tímabært að haga vinnuvikunni í takt við kröfur nútímans og gera hana sveigjanlegri en verið hefur. Lögin um 40 stunda vinnuviku frá 1971 eru sannarlega barn síns tíma. Blekið hafi varla þornað á kjarasamningunum þegar heimsfaraldur brast á og samfélaginu voru settar miklar skorður. Reynsluna af styttingunni verður m.a. að skoða í því ljósi. En styttingin var, eins og hér hefur komið fram, í samræmi við þær áætlanir sem gerðar voru vegna vaktavinnubreytinganna og atvinnurekendur báru engan aukakostnað af styttingu dagvinnunnar. Við fengum ekki stóru uppsögnina, sem á ensku hefur verið kölluð „The Great Resignation“, í kjölfar Covid, eins og gerðist víðast annars staðar á Vesturlöndum. Markmið náðust og þjónusta skertist ekki, ætla ég að halda hér fram á meðan öðru er ekki haldið á lofti en óljósum vísbendingum sem ekki hafa verið fullrannsakaðar. Covid gerði innleiðinguna að því leyti til auðveldari að það var auðveldara að innleiða stafrænar lausnir og nýta tæknina eins og vera ber. Mér finnst mjög mikilvægt að við ræðum hér í þessum sal heildarsýn okkar og vonandi samfélagsins á styttingu vinnuvikunnar, á það hvert við viljum stefna. Það segir sína sögu að 77% opinberra stofnana hafi valið fjögurra tíma styttinguna. Það var ekki endilega fyrirséð en það segir sína sögu um breytta stöðu á vinnumarkaði og hvernig atvinnurekendur, bæði hið opinbera og almenni vinnumarkaðurinn, verða að koma til móts við launafólk.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Ingibjörgu Isaksen fyrir að setja þetta mikilvæga mál á dagskrá og hæstv. ráðherra Bjarna Benediktssyni fyrir að taka þátt í umræðunni með okkur hér í dag. Stytting vinnuvikunnar skiptir sannarlega gríðarlega miklu máli. Hvert skyldi vera markmiðið? Jú, markmiðið er það að við getum eytt meiri tíma utan vinnustaðar, að við getum eytt meiri tíma með fjölskyldunni, að við séum ekki aðframkomin af þreytu eftir langan og erfiðan vinnudag og stöðuga langa vinnuviku. En skyldi þessu markmiði vera náð? Auðvitað erum við að feta sporin, það er ekki svo langt síðan við lögðum upp í þessa vegferð. En það kom í ljós, þegar við fengum að heyra í talsmönnum Landspítala – háskólasjúkrahúss, sem er jú fjölmennasti vinnustaður landsins, með ríflega 6.000 starfsmenn, að þar er því miður þannig varið að í stað þess að markmiðinu sé náð þá er það mikill skortur á starfsfólki að fólk bætir á sig aukavöktum og þarf að hlaupa hraðar. Það segir sig sjálft að við verðum að taka heildarmyndina, að við verðum að reyna að taka utan um þetta heildstætt. Þarna erum við að tala um starfsvettvang sem er rekinn af íslenska ríkinu, Landspítala – háskólasjúkrahús, og skort á starfskröftum. Stytting vinnuvikunnar nýtist í litlum sem engum mæli þeim heldur kom það þvert á móti berlega fram hjá talsmönnum Landspítala – háskólasjúkrahúss fyrir fjárlaganefnd um daginn að fólk er í raun að bæta á sig störfum. Betur má ef duga skal. Ég vil bara hvetja menn til dáða. Hvers vegna gætum við t.d. ekki verið með fjóra vinnudaga? Í stað þess að stytta um fimm tíma á viku má þá ekki gefa starfsfólkinu sjálfu færi á því að segja til um það hvað þau vilja? Vilja þau kannski bæta við sig hálftíma á dag og sleppa því að vinna á föstudögum? Vá, hvað það yrði frábær helgi.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka þessa umræðu hér í dag og vil hefja mál mitt á því að vitna, með leyfi forseta, í Röggu nagla sem segir: „Dugnaðarkvíði er samfélagsmein sem er þögli skaðvaldur samtímans. Að vera lúsiðin hverja sekúndu eins og hermaur í maurabúi þykir vera hin mesta hetjudáð en er í raun sinubruni sem brennir okkur út ansi hratt.“ Það hefur nefnilega lengi loðað við Íslendinga að vinna sér til húðar og engu líkara en að þrælsóttinn sé samgróinn ósjálfráða taugakerfinu. Það er líka ríkt í menningunni að líta á mikla vinnu sem dyggð, sem hún er auðvitað upp að einhverju marki, en fæstu fólki er það til bóta að vinna af slíku kappi, alla vega til langs tíma. Það var ekki síst vegna þessa sem það var áskorun að gera breytingar á vinnutíma fólks. Stytting vinnuvikunnar var klárlega eitt af stóru framfaraskrefum lífskjarasamninganna og íslensks samfélags á síðasta kjörtímabili og nú hafa ákvæði þess efnis náð inn í flesta kjarasamninga. Þetta stóra baráttumál vinnandi fólks gerir fólki betur kleift að samræma vinnu og einkalíf. Það hefur í för með sér ýmis jákvæð áhrif enda þráir flest fólk að verja meiri tíma til að sinna sínum hugðarefnum, fjölskyldunni og sjálfum sér. Úttekt KPMG, sem hér hefur verið rædd, á fyrirkomulaginu sýnir almenna ánægju með þessa breytingu, hjá starfsfólki alla vega. Betri vinnutími og sveigjanleiki auka starfsánægju og bæta vinnustaðamenningu. Þetta liggur kannski í augum uppi svona þegar þetta er komið til framkvæmda, að ánægt starfsfólk skilar betri vinnu. Það ætti því að vera kappsmál hins opinbera að vinna að þessum breytingum í samstarfi við þær opinberu stofnanir þar sem erfiðar hefur gengið að innleiða ferlið en skýrslan sýnir að 77% stofnana ríkisins hafa innleitt hámarksstyttingu vinnuvikunnar. Það er því tilefni til að styðja við þær stofnanir sem ekki hafa stigið þetta skref til fulls og um leið takast á við þær áskoranir sem nú þegar liggja fyrir. Það styður líka enn frekar við þessar breytingar á vinnumarkaði að þær hafa ekki knésett ríkissjóð eins og einhverjir vildu meina áður en til þess kom að stytta vinnuvikuna. Þess vegna eigum við að halda áfram á þessari braut, sjá hvað við getum gert betur og standa með baráttu vinnandi fólks fyrir bættum vinnutíma.

Forseti. Það eru 50 ár síðan við fengum átta klukkustunda vinnudag á Íslandi. Framleiðni hefur aukist alveg gríðarlega mikið á þeim tíma en vinnutími fólks hefur ekkert minnkað í samræmi við það. Ef eitthvað er þá vinna margir mun meira bara til að ná endum saman, en við ættum í raun að vera að vinna miklu minna, ekki meira. Í kjölfar Covid hefur okkur verið kippt inn í framtíðina á ógnarhraða; atvinnuhættir hafa breyst til frambúðar og þróunin á aðeins eftir að verða hraðari með aukinni sjálfvirkni- og alþjóðavæðingu. Fólk um víða veröld er farið að hugsa hlutina upp á nýtt og stytting vinnuvikunnar á stóran þátt í þeirri hugsun. Stytting vinnuvikunnar hefur keðjuverkandi áhrif. Fólk upplifir bætta líkamlega og andlega heilsu, minni streitu, meiri orku, meira úthald og meiri tíma. Umhverfisvitund og -vernd eykst með auknum tíma og sveigjanleika. Fólk hreyfir sig meira, borðar hollari mat, lýðræðisvitund og -þátttaka eykst og svo njóta fjölskyldur og börn sérstaklega góðs af styttingunni, af aukinni samveru með foreldrum sínum. Aukinn tími þýðir minni streita og við getum losnað við þessi algengu streitusamskipti sem grafa undan hlátrinum og gleðinni sem létta okkur lífið og tilveruna og styrkja sambönd við okkar nánustu. Þetta er gríðarlega mikilvægt. Aukin þátttaka í daglegu lífi barnanna okkar er dýrmæt fyrir vellíðan og heilbrigði þeirra og samfélagsins alls til framtíðar. Mér finnst mikilvægt að við höfum í huga, þegar við skoðum kosti og galla styttingar vinnuvikunnar, að það erum við, fólkið í landinu, sem erum forsenda þess að samfélagið virki og því þurfa vinnumarkaðurinn og hagkerfið að mótast í kringum þarfir okkar en ekki öfugt. Við getum nefnilega ákveðið núna að grípa tækifærin sem tæknivæðingin býður okkur upp á og fagna framtíð þar sem við getum öll öðlast meiri frítíma og aukið frelsi með því að setja fólkið í miðjuna og í kjarnann.

Frú forseti. Stytting vinnuvikunnar er gott verkefni, en svo virðist sem hún hafi því miður verið ferð án fyrirheits, að farið hafi verið af stað án þess að áhrifin hafi verið hugsuð til enda. Eins og fram hefur komið í þessari umræðu vantar fjármagn til að manna styttinguna. Heilbrigðisstofnanir eru til að mynda að lenda í stökustu vandræðum. Sama má segja um leikskóla, lögregluna og aðra vinnustaði þar sem styttri vinnutími þýðir í raun skert þjónusta án aðgerða á móti. Þrátt fyrir sama sönginn um skort á heilbrigðisstarfsfólki í mörg ár boðar ríkisstjórnin engar lausnir. Hvers vegna var stytting vinnuvikunnar ekki undirbúin með átaki til að fjölga hjúkrunarfræðingum, læknum og sjúkraliðum? Árið 2019 var farið í átak til að fjölga kennaranemum. Það skilaði árangri. Vandinn er að það tekur tíma að mennta fólk. Í því ljósi var besti tíminn til að leysa mönnunarvanda heilbrigðiskerfisins fimm árum fyrir styttingu. Næstbesti tíminn var um leið og umræðan fór af stað. Ef það hefði verið gert væri þessi lausn nú þegar í sjónmáli. Versti tíminn er hins vegar hver einasti dagur sem ríkisstjórnin heldur áfram að fresta slíku átaki. Þegar styttingin var nýkomin inn í kjarasamninga var því haldið fram að hún hefði engin áhrif á launakostnað stofnana og fyrirtækja. Það áttuðu sig reyndar flestir á því að það stæðist kannski ekki mikla skoðun. Það kom líka á daginn að kostnaðurinn fyrir ríkissjóð hleypur á milljörðum á ári. Kannski gengur í skrifstofustörfum að draga úr viðveru og gera vinnuna skilvirkari, en hún gerir ekki sólarhringsumönnun skilvirkari. Sólarhringsumönnun þarf einfaldlega að vera til staðar allan sólarhringinn. Þess vegna verður að ráðast að rót vandans strax. Stytting vinnuvikunnar er jákvætt skref en það þýðir ekki að stinga höfðinu í sandinn gagnvart þeirri staðreynd að hún eykur við mönnunarvanda spítalanna, vanda sem ríkisstjórnin lætur stundum eins og hafi fallið í fang okkar af himnum ofan en sé ekki afleiðing af stefnuleysi og röngum ákvörðunum þessarar ríkisstjórnar og þeirra sem á undan komu.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þetta tækifæri til að ræða styttingu vinnuvikunnar, sem er verkefni sem farið var af stað með í góðum hug og með góðum fyrirætlunum. Íslendingar hafa öldum saman verið dugleg þjóð sem byggði á landbúnaði og sjósókn. Oft var hart í ári og þurftu einstaklingar að leggja á sig langa og erfiða vinnudaga til að hafa í sig og á. Þessa arfleifð mátti glöggt sjá þegar ég var að alast upp; sjómenn og verkafólk sem vann myrkranna á milli á vertíð og bændur sem unnu sleitulaust sumarlangt. Þegar ég var að stíga mín fyrstu skref á vinnumarkaði var ekki óalgengt, svo dæmi sé tekið, að lögreglumenn á vöktum væru með svona 100–120 yfirvinnutíma á mánuði. Það eru þrjár vikur aukalega. Þetta þótti hið besta mál enda þénuðu menn vel á yfirvinnunni. Hins vegar, eðli málsins samkvæmt, voru viðkomandi einstaklingar nánast ekkert heima hjá sér til þess að sinna heimili eða fjölskyldu. Þau viðhorf hafa breyst, virðulegur forseti, og að mínu viti er það eitt af þeim púslum sem ekki var nægilega horft til við útfærslu þessa verkefnis. Í dag er það þannig, ólíkt því sem ég lýsti hér á undan, að í mörgum tilfellum gengur erfiðlega að fá einstaklinga til að vinna yfirvinnu. Er litið svo á að umsaminni vinnu ljúki þegar vakt eða vaktatörn lýkur og vilji er til að eyða meiri tíma heima fyrir en að eyða þeim tíma á vinnustaðnum. Þetta breytta viðhorf gerir það að verkum að það mönnunargat sem myndast með færri unnum vinnutímum á hvern einstakling verður mjög erfitt að fylla. Gert var ráð fyrir því að vilji starfsmanna til yfirvinnu væri mjög ríkur en í ljós hefur komið að svo er ekki. Að því sögðu er ljóst að framgangur verkefnisins mun verða mjög erfiður og margfalt dýrari en gert var ráð fyrir og nú hefur komið í ljós.

Virðulegi forseti. Í lífskjarasamningunum var tekin upp vinnutímastytting hér á landi með þeim rökum að Íslendingar væru að vinna svo mikið miðað við aðrar þjóðir. Það er mikill misskilningur. Hér á landi hefur vinnustundum fækkað undanfarna áratugi án neinna sérstakra inngripa löggjafans eða aðila vinnumarkaðarins samkvæmt Hagstofu Íslands. Vinnutími hér á landi er ekki mikill í alþjóðlegum samanburði, ólíkt því sem sumir halda fram. Hjá opinberum starfsmönnum er styttingin nú um 208 tímar á ári. Að frátöldum neysluhléum er þetta um 21 dagur. Að mínu mati var þessi aðgerð vanhugsuð og hefði þurft meiri undirbúning. Stytting vinnuvikunnar hefur t.d. valdið miklum vandræðum í heilbrigðiskerfinu. Þar var fyrir skortur á starfsfólki og það er í raun með ólíkindum að fara í vinnutímastyttingu þegar skortur á vinnuafli er svona mikill í heilbrigðiskerfinu. Sama má segja um lögregluna. Þar þurfti að ráða a.m.k. um 80 lögreglumenn til að geta mætt styttingunni. Í meistararitgerð Eddu Maríu Birgisdóttur sem hún skrifaði um upplifun hjúkrunarfræðinga og lögreglumanna af styttingu vinnuvikunnar kemur fram, með leyfi forseta: „Flestallir viðmælendur sögðust ekki hafa fundið fyrir því að stytting vinnuvikunnar væri til hins betra og að þau væru að vinna eitthvað minna eins og til stóð með innleiðingu styttingarinnar.“ Það verður ekki séð að viðvera barna á leikskólum hafi styst þrátt fyrir vinnutímastyttingu foreldra og er það umhugsunarefni. Kostnaðarauki vegna vinnutímastyttingarinnar er gríðarlegur og erfitt að sjá að við höfum haldið uppi framleiðni í landinu og það er mikið áhyggjuefni að yfirvinnustundum hefur ekki fækkað eins og lagt var upp með. Hið opinbera verður að sníða sér stakk eftir vexti. Ríki og sveitarfélög höfðu ekki efni á þessari styttingu, svo einfalt er það.

Frú forseti. Það kostar að fjárfesta í fólki. Ég vil byrja þessa umræðu af minni hálfu á því að minna hv. þm. Guðrúnu Hafsteinsdóttur, formann efnahags- og viðskiptanefndar og mögulega verðandi ráðherra, á þetta. Það kostar að fjárfesta í fólki og það kostar líka mikla peninga að gera það illa og gera það ekki. Áætlað er að vaktavinnufólk sé um þriðjungur ríkisstarfsmanna í um fjórðungi stöðugilda. Helstu breytingar við styttingu vinnuviku voru að vinnuvikan styttist úr 40 klukkustundum í 36 og með styttingunni myndaðist mönnunargat sem kallaði á fleiri stöðugildi ef vilji var til að halda uppi sömu þjónustu og verið hafði. Já, með styttingu vinnuvikunnar vorum við að gera nákvæmlega það; að fjárfesta í fólki. En kostnaðurinn var verulega vanáætlaður af hálfu stjórnvalda og það hefur ekki verið leiðrétt. Við þurfum að taka næstu skref. Við þurfum að gera fólki mögulegt að fjárfesta betur í börnunum sínum, þá sérstaklega tekjulægra fólki, þannig að þetta fólk þurfi ekki að vera í aukavinnu og aukaaukavinnu til að eiga þak yfir höfuðið og geta framfleytt fjölskyldu sinni. Það er verkefni stjórnvalda en það er nákvæmlega það sem stjórnvöld eru að vanrækja. Ég vildi óska að hv. þingmenn stjórnarmeirihlutans opnuðu aðeins augun fyrir þeirri stöðu sem er hjá íslenskum fjölskyldum sem ekki búa við þann kost að fá mikið ríkidæmi í heimanmund. Það er heldur ekki hægt að bera saman styttingu vinnuviku og hrósa þeim stofnunum sem geta bara stytt opnunartímann eins og hæstv. fjármálaráðherra gerði hér rétt áðan. Það er ekki hægt að stytta opnunartíma heilbrigðisstofnana. Það er ekki hægt að stytta opnunartíma hjá lögreglunni sem þarf að vera á sólarhringsvakt. Þessu verða stjórnvöld að átta sig á. Það er ekki hægt að hrósa þeim 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda, hv. þm. Ingibjörgu Isaksen, og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir þessa umræðu. Stytting vinnuvikunnar hefur lengi verið baráttumál vinnandi fólks og undir mikilvægi þess höfum við Vinstri græn lengi tekið og lagt okkar af mörkum til að ná henni fram. Það er því fagnaðarefni að í flestum kjarasamningum sem undirritaðir voru á árunum 2019–2021, að undangengnum tilraunaverkefnum árin á undan, var kveðið á um heimild til að gera breytingar á skipulagi vinnutíma og stytta vinnuvikuna. Markmiðið er að gera vinnandi fólki betur kleift að samræma vinnu og einkalíf og þar með auka lífsgæði þess. Með þessum breytingum var einnig horft til þess að þær gætu aukið jafnrétti kynjanna, enda konur um 80% vaktavinnustarfsfólks hjá opinberum launagreiðendum og þær líklegri en karlar til að vera í hlutastarfi. Með þessum breytingum standa vonir til að vaktavinnufólk auki starfshlutfall sitt og þar með ævitekjur sínar og lífeyrisgreiðslur. Það er mál sem við erum öll hér inni, held ég, sammála um að er mikilvægt að ná fram. Þetta heillaskref, virðulegi forseti, er bæði í takti við kröfur og breyttan tíðaranda þar sem fleiri og fleiri meta gildi þess að geta varið meiri tíma með sínum nánustu. Þá er ekki loku fyrir það skotið að heimsfaraldur kórónuveirunnar, þar sem hægðist verulega á samfélaginu, hafi hraðað skilningi okkar allra á mikilvægi styttri vinnuviku. Við hreinlega fundum það á eigin skinni. Stytting vinnuvikunnar er enn eitt skrefið í átt til aukinnar velsældar í annars góðu samfélagi okkar og við höfum ekki endilega náð því jafnvægi sem við stefnum að en við komumst þangað.

Forseti. Mikilvægt mál. Þetta var fyrsta málið sem ég lagði fram á þingi árið 2014, um styttingu vinnuvikunnar niður í 35 klukkustundir. Rétt tæpum fimm árum síðar var því máli vísað til ríkisstjórnarinnar til frekari úrvinnslu, og eðlilega svo sem upp á það að gera að skipuleggja aðeins á mismunandi sviðum og í ýmsum mismunandi verkefnum hvernig ætti að útfæra styttingu vinnuvikunnar. Það er mismikið svigrúm í mismunandi störfum. Þetta gengur ágætlega, myndi ég segja, miðað við skoðunina, af því að við verðum að hafa það í huga líka að Covid er að gerast bara í miðju innleiðingarferlinu. Það flækir alla tölfræði og allt svoleiðis í kringum greiningar á þessu dálítið mikið, því að sá faraldur var í rauninni dálítið áfall fyrir vinnumarkaðinn. En það sem hefur breyst líka á undanförnum árum er einmitt þessi vinna utan vinnu þar sem við erum alltaf tengd. Við erum alltaf í sambandi við starfsmenn sem eru jafnvel að sinna tölvupóstssamskiptum eða verkefnum heima hjá sér, bara hingað og þangað, og það er ekki skráð sem vinnutími. Þannig að við eigum í vandamálum með vinnuumhverfið okkar í tæknibyltingunni. En það eru alltaf tækifæri. Stundum veltir maður fyrir sér hvort komi á undan; við viljum ná betri skilvirkni, betri árangri, en gerist það fyrst með því að ná betri skilvirkni og svo kannski að stytta vinnutímann eða krefjumst við skilvirkni með því að stytta vinnutímann fyrst og þá neyðumst við til að bæta skilvirkni? Núna erum við að koma inn í öld gervigreindar og sjálfvirknivæðingar, alveg gríðarlega hröð þróun þar. Ég held að samhliða því munum við þurfa að upplifa rosalega miklar breytingar á vinnumarkaði þar sem ekki sér fyrir endann á því hvernig hann mun líta út að þeim breytingum loknum. Að lokum þá held ég að við ættum að eyða meiri tíma í að gera vinnu skilvirkari þannig að lokum þá erum við ekki að vinna til að hafa ofan í okkur og á heldur bara til ánægju.

Virðulegur forseti. Með aukinni tækni getur vinnutími fólks minnkað. Það hefur verið þróunin undanfarna áratugi. Mörg þeirra sem eldri eru þekkja sex daga vinnuviku. 50 tímar á viku urðu algengir sem síðan varð að 40 tíma vinnuviku. Það var svo árið 2019 í kjarasamningum á almennum vinnumarkaði sem farið var að hreyfa aftur við vinnutímanum með miklum áhrifum á aðra samninga. Það er í mínum huga eðlilegt að starfsmenn njóti þeirrar hagræðingar sem hlýst af aukinni tækniþróun en ég er ekkert endilega viss um að þessi tiltekna breyting, sem fékk nafnið betri vinnutími, hafi skilað því sem til var ætlast. Sumir vinnuveitendur hafa tækifæri til að laga sig að slíkum breytingum, t.d. með því að loka bara fyrr, eins og hefur gerst t.d. hjá mörgum sveitarfélögum. Aðrir þurfa að veita þjónustu allan sólarhringinn og geta þess vegna ekki stytt vinnutíma án þess að riðla vaktakerfum sem hafa verið byggð upp í áratugi. Það gefur augaleið að við slíkar aðstæður verður til talsverður kostnaðarauki. Þegar vinnutími þessara aðila er styttur þarf að brúa tímann með öðrum starfsmönnum og þrátt fyrir að verið sé að stytta vinnutíma um 10% getur launakostnaðurinn orðið hlutfallslega meiri þar sem oft er um að ræða talsverða aukningu á yfirvinnu. Þegar horft er sérstaklega til heilbrigðisstofnana er ég ekkert viss um að þessi kostnaðarauki hafi fengist bættur. Það ásamt öðrum launabreytingum gerir það að verkum að þessar stofnanir standa frammi fyrir verulegum áskorunum. Það er endalaust verið að klifa á því að það vanti fólk til vinnu en þessi breyting hefur ekki auðveldað þetta verkefni. Við hljótum alltaf að styðja betri vinnutíma fyrir starfsfólk en við þurfum alltaf að hugsa hlutina til enda.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka öllum sem hafa tekið hér til máls undir þessari umræðu því að umræðan er vissulega mikilvæg og ýmis atriði sem þarf að taka til skoðunar. Ég vil sérstaklega horfa til sveitarfélaga sem flest sjá sér ekki fært að halda sama þjónustustigi án aukins kostnaðar. Ef við horfum t.d. á leikskólana hefur stjórnendum reynst erfitt að finna útfærslu sem leiðir ekki til kostnaðarauka, enda má jafnvel líkja leikskólastarfi við vaktavinnu þar sem þú hleypur ekkert endilega frá börnunum eða starfinu sem þú ert að sinna. Sveitarfélög, sum hver, eru farin að viðurkenna að verkefninu fylgja aukin fjárútlát ásamt auknu álagi fyrir starfsmenn og stjórnendur. Þau eru farin að gera ráð fyrir auknum fjárútlátum vegna styttingar vinnuvikunnar við gerð fjármálaáætlunar. Mörg hver vísa til næstu kjarasamninga með framtíðina. Útfærslan hefur verið í allar áttir meðal sveitarfélaga en ekki allar í samræmi við meginmarkmið verkefnisins. Því liggur fyrir að það er þörf á samtali og aukinni samræmingu meðal stjórnvalda og atvinnulífsins um það hvernig við getum í raun útfært vinnuvikuna í takt við þróun samfélagsins. Þetta er vissulega áskorun og ekkert einfalt verkefni þegar við erum að horfa á, eins og bent hefur verið á hér í umræðunni, skort á vinnuafli í tengslum við heilbrigðisstarfsfólk, löggæslu o.fl. En í því ljósi má líka nefna að þetta snýst ekki eingöngu um vinnutímann, kannski snýst þetta líka um álag á vinnutíma því að það getur verið mismunandi á milli starfa, þú getur kannski unnið lengur en undir litlu álagi og öfugt. Á 86. fundi 151. löggjafarþings árið 2021 var sérstök umræða um fjármögnun á styttingu vinnuvikunnar og þar sagði hæstv. fjármálaráðherra að fyrirkomulag styttingar vinnuvikunnar kæmi til endurskoðunar á þessu ári þar sem árangur yrði mældur og framtíðarsýn mynduð. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvernig hann telji að verkefnið hafi gengið heilt yfir og hvernig ráðuneytið horfir til framtíðar hvað varðar vinnutíma starfsmanna og hvaða sjónarmið vega mest í því samhengi. 

Virðulegi forseti. Þetta hefur verið góð umræða um mjög mikilvægt mál. Ég get tekið undir með þeim sem hafa lagt hér orð í belg um mikilvægi þess að við þróum vinnumarkaðinn og mætum væntingum fólks um jafnvægi milli fjölskyldulífs og vinnu og þróum opinbera vinnustaði í takt við það sem gerist á almennum vinnumarkaði. Það hlýtur að vera markmið okkar að styðja við vinnustaði með þeim hætti að við náum á sama tíma aukinni framleiðni og betra vinnuumhverfi. Það var hugmyndin í upphafi, þegar tilraunaverkefnið var sett af stað í samvinnu við BSRB, að láta á það reyna með ákveðnum dæmum hvort hægt væri að draga úr vinnuframlagi í hverri viku, sem sagt fækka vinnustundunum, án þess að það kæmi niður á afköstum. Það voru jákvæðar vísbendingar í því tilraunaverkefni sem voru forsenda fyrir því að ákveðið var að stíga þetta skref sem er til endurmats nú á árinu 2024. Þegar spurt er hvort verkefnið hafi heppnast eða hvernig gengið hafi heilt yfir þá held ég að það sé alveg ljóst af umræðunni hér í dag að það hefur margt gengið vel þessi fyrstu ár, öðru er ábótavant, allt eins og við mátti búast. Stærsta áskorunin er í mínum huga ótvírætt skortur á betri gögnum og það vantar sterkari verkstjórn til að fylgja eftir árangri af verkefninu. Ég hef því skipað hóp fulltrúa allra ráðuneyta sem bera hver um sig ábyrgð á umbótum í þessum efnum og við höfum rætt málið í ríkisstjórn og ætlum að fylgja því fast eftir að árangur verði af þessari vinnu ráðuneytanna. Líkt og endurspeglast í nýrri fjármálaáætlun mun sterkari umgjörð, með sameiningu stofnana, stafvæðingu, aukinni samnýtingu þekkingar starfsfólks 

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um kaup á færanlegu neyðarsjúkrahúsi fyrir Úkraínu en auk mín eru flutningsmenn hv. þingmenn Bjarni Benediktsson, Sigurður Ingi Jóhannsson, Kristrún Frostadóttir, Inga Sæland, Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, formenn stjórnmálaflokka sem sæti eiga á Alþingi. Aðdragandi þessarar tillögu er sá að hér á Alþingi hefur, frá því að innrás Rússa hófst, ríkt mikil samstaða og stuðningur við Úkraínu. Sá stuðningur einskorðast ekki við Alþingi heldur má segja að enn fremur hafi verið mjög ríkur stuðningur meðal almennings í landinu við Úkraínu. Það er auðvitað merkilegt að hér hefur verið algjörlega þverpólitísk samstaða um þennan stuðning og formenn flokkanna leggja áherslu á að undirstrika þá samstöðu með þessari tillögu. Sjúkrahúsið sem hér um ræðir skiptir sköpum til að sinna bæði særðum hermönnum og almenningi. Það er hægt að starfrækja svona sjúkrahús sjálfstætt og án tengingar við fyrirliggjandi innviði. Með þessari tillögu er brugðist við ósk úkraínskra stjórnvalda, en þau hafa með beinum hætti á undanförnum vikum komið á framfæri brýnni þörf fyrir slíkt sjúkrahús og óskað eftir stuðningi íslenskra stjórnvalda í þeim efnum. Raunar var það svo að í heimsókn minni og hæstv. utanríkisráðherra til Kyiv lagði forseti Úkraínu, Vólódímír Zelenskí, sérstaka áherslu á slíkt sjúkrahús og ítrekaði þá ósk sína á fundi sem ég átti með honum í Helsinki fyrr í þessum mánuði. Þegar hafa þrjú sjúkrahús af þessari gerð verið send til landsins fyrir tilstilli Eistlands og Þýskalands, og svo Noregs og Hollands, en fram hefur komið að þörf sé á a.m.k. þremur til viðbótar. Framleiðslutími á sjúkrahúsi af þessu tagi er um hálft ár og áætlaður kostnaður nemur u.þ.b. 7,8 milljónum evra, eða um 1,2 milljörðum kr. Heildarstuðningur Íslands við Úkraínu á árunum 2022 og 2023 nemur til dagsins í dag 4,7 milljörðum kr., þar af 2,2 milljörðum í fyrra, og stuðningur okkar hefur m.a. falist í framlögum til mannúðarstarfs og neyðarviðbragðs á vegum Sameinuðu þjóðanna og annarra alþjóðastofnana. Við höfum tekið á móti fólki á flótta frá Úkraínu, u.þ.b. 3.000 manns á flótta frá Úkraínu hafa fengið hér vernd frá upphafi innrásarinnar, og þá hefur Ísland einnig veitt aðstoð við varnartengd verkefni, t.d. með því að senda liðssveitum landsins mikið magn af vetrarbúnaði. Við höfum haft forgöngu um skipulagningu þjálfunar fyrir Úkraínu í sprengjuleit og -eyðingu sem er samstarfsverkefni Norðurlandanna og Litháens. Sú þjálfun hófst í mars á þessu ári og í undirbúningi er flutningur á olíubílum fyrir úkraínska herinn, ásamt þjálfun í skyndihjálp fyrir úkraínska hermenn sem er verið að þjálfa í Bretlandi. Þessi stuðningur nemur um 1,5 milljörðum kr. Þá hafa framlög verið veitt til stuðnings við Atlantshafsbandalagið og í sérstakan stuðningssjóð fyrir Úkraínu sem bresk stjórnvöld settu á laggirnar. Framlög okkar í mannúðar- og efnahagsaðstoð hafa að mestu farið í gegnum alþjóðastofnanir, þar á meðal Sameinuðu þjóðirnar og Alþjóðabankann. Hvað efnahagsaðstoð varðar nemur stuðningur Íslands í gegnum sjóði Alþjóðabankans ríflega 1,4 milljörðum kr. Ísland hefur veitt tæpa 1,4 milljarða til mannúðarstarfs og neyðarviðbragðs á vegum Sameinuðu þjóðanna, ýmissa undirstofnana þeirra, alþjóða Rauða krossins og Rauða krossins á Íslandi en við höfum líka tekið þátt í sértækari verkefnum, t.d. hafa neyðarvistir í formi niðursoðinnar þorsklifrar verið sendar til Kharkív-héraðs og styrkir veittir til stoðtækjaverkefnis Össurar. Við höfum einbeitt okkur að því að aðstoða þar sem við höfum sérþekkingu og getum mest orðið að gagni, m.a. með því að styðja við uppbyggingu á orkukerfinu í Úkraínu. Þar höfum við sett 350 millj. kr. í orkusjóð fyrir Úkraínu og 70 milljónir í verkefni þróunaráætlunar Sameinuðu þjóðanna um styrkingu á orkuinnviðum þeirra. Þá hafa íslensk dreifi- og veitufyrirtæki í samstarfi við utanríkisráðuneytið sent nauðsynlegan raforkubúnað af ýmsu tagi til Úkraínu til að bregðast við rafmagnsleysi vegna árása rússneska hersins á orkuinnviði landsins. Sá búnaður hefur kostað u.þ.b. 60 millj. kr. og þannig styðjum við uppbyggingu raforkukerfisins að nýju. Með þessari tillögu aukum við enn stuðning Íslands frá því sem þegar hefur verið kynnt. Þörfin er rík og staða okkar er sú að við getum gert meira og það gerum við með því að festa kaup á þessu sjúkrahúsi á næstu mánuðum. Ég vil þó undirstrika það að okkar stuðningur hefur ekki aðeins verið efnahagslegur. Hann hefur líka verið pólitískur og við höfum nýtt okkar rödd á alþjóðavettvangi til að styðja við málstað Úkraínu. Ekki þarf að líta lengra aftur en til síðustu viku þar sem sjá má dæmi um þá áherslu sem Ísland lagði á málefni Úkraínu í formennskutíð sinni í Evrópuráðinu og skilaði þeim árangri að við náðum samkomulagi um stofnun tjónaskrár. Þá er Ísland í kjarnahópi ríkja á vettvangi Sameinuðu þjóðanna sem styðja sérstakan dómstól vegna glæpa gegn friði og Ísland hefur veitt viðbótarframlag árin 2022 og 2023 til Alþjóðlega sakamáladómstólsins sem vinnur að rannsókn á alþjóðaglæpum í Úkraínu. Ég þarf ekki að hafa þessi orð mikið fleiri, enda fann ég það á góðum fundi sem við áttum með formönnum og fulltrúum flokka að við þetta mál er ríkur stuðningur sem endurspeglar stuðning almennings í landinu sem hefur verið mikill og áberandi. Með þessari ákvörðun erum við að axla enn frekari ábyrgð og leggja meira til þjóðar sem stendur í daglegum stríðsrekstri og fær fá tækifæri til að njóta hins daglega lífs sem við eigum kost á hér heima. Það er kannski það sem birtist manni, því oft og tíðum er þetta stríð ansi fjarri okkur í daglegu lífi, hversu dýrmætt það er að geta hreinlega farið út og átt góða stund án þess að hafa áhyggjur af því sem kann að dynja yfir, loftvarnaflautum og loftárásum, áhyggjur af því að loftvarnakerfin virki ekki sem skyldi og þeirri stöðu að þau eru auðvitað ekki alls staðar þótt þau séu tiltölulega umfangsmikil yfir Kænugarði; stöðugar áhyggjur af því hvað er fram undan. Því getur maður eiginlega ekki ímyndað sér þá streitu sem Úkraínumenn búa við. Það skiptir gríðarlegu máli að við leggjum okkar af mörkum í því sem við getum lagt af mörkum, og ég ítreka það að með þessari tillögu erum við að bregðast við því sem þau hafa beðið okkur um. Við erum að koma til móts við þeirra óskir og ég vil nota tækifærið hér og þakka mínum félögum í ólíkum flokkum á Alþingi, því að ég veit að samstaðan sem birtist með þessari tillögu er ekki sjálfgefin og ég vil fagna henni. Að lokum vil ég ítreka það, af því að málið gengur nú til hv. utanríkismálanefndar, að ég vonast til þess að nefndin geti afgreitt þetta mál snöfurmannlega í ljósi þeirrar samstöðu sem birtist hjá flutningsmönnum tillögunnar.

Virðulegi forseti. Það hefur verið ánægjulegt að fylgjast með breiðri og þverpólitískri samstöðu stjórnvalda og hér í þinginu um stuðning við Úkraínu frá því innrás Rússa hófst í Úkraínu í febrúar í fyrra. Úkraínska þjóðin hefur enda átt hug okkar allan. Baráttuandinn, hugrekkið og þrekið sem hún hefur sýnt við ólýsanlegar aðstæður eru okkur, vinaþjóðum hennar, hvatning til þess að gefast heldur ekki upp; gefast ekki upp heldur styðja þétt við bakið á úkraínsku þjóðinni. Með þessari tillögu sýnum við Íslendingar samstöðu í verki; við, sem búum enn þá í friðsælum hluta álfunnar á meðan vinaþjóð okkar berst fyrir friði í sínum hluta, berst fyrir okkar réttindum, fyrir okkar gildum. Ég þakka því hv. flutningsmönnum fyrir tillöguna um kaup á neyðarsjúkrahúsi fyrir Úkraínu og styð hana heils hugar.

Frú forseti. Ég kem hingað upp í sömu erindagerðum og hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttir: Að lýsa yfir ánægju minni með þetta mál, þakka fyrir frumkvæðið og lýsa yfir ánægju með þennan þverpólitíska stuðning, sem ekki bara skilar sér í þessu máli heldur í þeim málum sem hér hafa verið borin á borð og rædd í tengslum við stuðning við Úkraínu í þeirra baráttu. Þó að okkur sé tíðrætt um, og það skiptir auðvitað máli, að sá stuðningur sé innan þings, þá skiptir ekki síður máli að finna hvað íslenskur almenningur er almennt einarður í sínum stuðningi og hvað það skilar sér vel fyrir hverju Úkraínubúar eru í raun og veru að berjast. Vissulega eigin landi, eigin frelsi, eigin hagsmunum, en sá skilningur að þar fari saman þeirra hagsmunir og annarra Evrópubúa, evrópskra lýðræðisríkja sem deila sameiginlegum gildum og sýn og hvernig heimurinn virkar best fyrir okkur og framtíðarkynslóðir, er gríðarlega jákvæður og skiptir öllu máli. Mig langar líka að nefna, sem fulltrúi Íslandsdeildar Alþingis í Norðurlandaráði, að á því ríflega ári sem liðið er frá innrás Rússa í Úkraínu hefur ekki farið fram sá fundur innan Norðurlandaráðs þar sem þessi mál eru ekki í öndvegi. Við fundum með fulltrúum Eystrasaltsríkjanna í gegnum Eystrasaltsráðið, þar sem Pólland og Þýskaland bætast síðan við. Þar heyrir maður svo glöggt, frá þessum þjóðum sem eru nær ógninni en við, hvað þetta skiptir gríðarlega miklu máli og hversu vel meðvituð öll eru um hvað raunverulega er verið að berjast um, og svo auðvitað í Norðurlandaráði í tengslum við NATO-umsóknir og annað slíkt. Þannig að alls staðar sem við komum ræðum við um velferð, við ræðum um umhverfismál, sem er náttúrlega það nýjasta sem við erum að átta okkur á, hvers lags ofboðsleg hryðjuverk Rússar eru að fremja í því tilliti. Alls staðar skín stuðningurinn í gegn og óttinn við það hvernig þetta getur farið. Ég er ánægð með þá samstöðu í verki sem hér er. Mér finnst mikilvægt að við gætum okkar í okkar framgöngu á því að taka stærri hagsmuni fram yfir minni, hvort sem það er stuðningur eins og sá að greiða hér fyrir færanlegt sjúkrahús sem kostar 1,2 milljarða kr., einhver annar beinn fjárhagsstuðningur, aðstoð við fólk á ýmsa vegu, eða það sem við höfum gert, t.d. með undanþágu til tollfrjáls innflutnings fyrir landbúnaðarvörur frá Úkraínu. Það er stuðningur sem skiptir líka máli. Þó svo að það sé í öllum tilfellum hægt að segja að við gætum verið að gera eitthvað annað í staðinn þá er það bara svo að þetta eru þeir hagsmunir sem standa ekki bara Úkraínu næst heldur okkur líka. Ég treysti því að við höldum áfram á þessari braut þar til við klárum þetta.

Virðulegi forseti. Ísland stendur með íbúum Úkraínu. Í fáum ef nokkru vestrænu ríki er viðlíka stuðningur almennings við að standa áfram við bakið á Úkraínu. Við getum verið stolt af því. Samstaða hér á Alþingi skiptir miklu. Ísland hefur frá upphafi fordæmt tilefnislausa og ólöglega innrás Rússlands í Úkraínu og lýst yfir eindregnum stuðningi við úkraínsku þjóðina og þarlend stjórnvöld. Ísland tekur fullan þátt í alþjóðlegum þvingunaraðgerðum gegn Rússlandi, styður við mannúðaraðgerðir Sameinuðu þjóðanna og annarra stofnana og tekur á móti fólki á flótta frá Úkraínu. Ísland hefur einnig stutt Úkraínu með margþættum öðrum hætti og talað fyrir málstað landsins og íbúa þess. Það munum við halda áfram að gera. Íbúar Úkraínu búa við stöðuga ógn alla daga, allar nætur. Loftvarnaflautur vekja fólk upp af svefni flestar nætur ef þau ná að festa góðan svefn yfir höfuð og þannig er staðan víða um landið. Þannig er staðan í höfuðborginni Kyiv. Ég eyddi þar tveimur dögum og einni nótt, aðfaranótt 24. febrúar síðastliðins, ári frá því að innrásin hófst. Það var líka fyrsta nóttin í langan tíma sem engar loftvarnaflautur hljómuðu. Þar var ég á ferð með 13 öðrum formönnum utanríkismálanefnda sem áttu þar góða heimsókn og áhrifaríka og góða fundi. Þar einmitt talaði fólk um - og ég vitna í eina þingkonu, Lesiu Vasylenko, sem sagði við mig: Mikið var ég sátt, þetta var fyrsta nóttin sem ég hef getað sofið fullan svefn án þess að vera vakin við loftvarnaflautur. Það er vegna þess að þið eruð hér í borginni. Þeir eru ekki að ráðast á okkur núna af því að þið eruð hér, fulltrúar allra þessara ríkja, en þetta mun byrja um leið og þið farið aftur. Og viti menn, við erum rétt komin í næturlestina af stað áfram og í átt að landamærum Póllands og þá var byrjað að skjóta aftur eldflaugum á Kyiv þannig að því miður hafði hún þarna rétt fyrir sér. Sú tillaga sem hér liggur fyrir um að kaupa færanlegt neyðarsjúkrahús fyrir særða hermenn í Úkraínu, sem fulltrúar allra flokka á Alþingi standa að, er mikilvægt og stórt skref af okkar hálfu sem mun koma að góðum notum í því hræðilega stríði sem nú skekur íbúa Úkraínu í kjölfar innrásarinnar í landið og þeirra voðaverka sem henni hafa fylgt. Neyðarsjúkrahúsið mun aukinheldur koma að góðum notum fyrir íbúa Úkraínu þegar stríðinu lýkur og enn verður sár vöntun á slíkum grundvallarinnviðum til að geta sinnt heilbrigðis- og sjúkraþjónustu við almenning í landinu.

Frú forseti. Ég fagna innilega þessari tillögu og vil þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir málflutninginn og að gera grein fyrir þeirri aðstoð sem við Íslendingar höfum veitt Úkraínu eftir að Rússar réðust inn í landið. Þar held ég að við höfum staðið okkur alveg ágætlega og þessi tillaga er virkilega góð og mun nýtast mjög vel í þeim hörmungum sem geisa í Úkraínu. Það segir í þessari tillögu að mikill skortur sé á færanlegum sjúkrahúsum til að sinna særðum hermönnum. Þá segir einnig í tillögunni að stjórnvöld í Eistlandi hafi boðist til að taka að sér verkefnastjórn við samsetningu á slíku sjúkrahúsi sem Ísland hyggst nú færa Úkraínumönnum, sem er mikill sómi að. Ég kannski velti því fyrir mér - vissulega kostar þetta töluverðan pening en er svo sannarlega þess virði - hvort það séu aðilar hér heima sem gætu tekið að sér þessa verkefnisstjórn og vonandi verður undirbúningurinn að því að kaupa þetta færanlega neyðarsjúkrahús góður, því að það skiptir verulegu máli. Nú þekki ég ekki nákvæmlega hvaðan á að kaupa þetta sjúkrahús en t.d. eru Bandaríkjamenn mjög framarlega í framleiðslu á slíkum færanlegum sjúkrahúsum og sömuleiðis Tyrkir og ég vænti þess að þessir möguleikar verði allir skoðaðir ofan í kjölinn, hvar fæst mest fyrir peninginn og mestu gæðin, þetta skiptir allt saman verulegu máli, hverjir komi til með að sinna þeirri framkvæmd að velja þetta sjúkrahús og koma því á staðinn. Því vil ég hvetja þá sem vinna að því máli að kynna sér vel það sem er í boði í þessum efnum vegna þess að það er margt mjög fjölbreytilegt og þeir sem best til þekkja í þessum málum þurfa að koma að þessu með einhverjum hætti hvað varðar ráðgjöf og annað slíkt. Síðan vil ég segja hér að þörfin er gríðarleg í Úkraínu. Ég hef farið tvisvar sinnum til Úkraínu eftir að stríðið hófst og ég fór fyrst fáeinum mánuðum eftir að stríðið hófst. Ég heimsótti þar hersjúkrahús og þar voru aðstæður afar bágbornar. Það var sjúkrahús með 32 rúm sem voru öll full af ungum mönnum um tvítugt sem höfðu misst útlimi. Átakanlegt var að sjá það og heimsækja þetta sjúkrahús. Á meðan ég var staddur á þessu sjúkrahúsi fóru loftvarnaflautur í gang og ég þurfti ásamt þeim sem voru með mér að fara niður í kjallara og við þurftum að dúsa þar í tæpan klukkutíma. Því hefur maður aðeins fengið tilfinninguna fyrir því hvernig er að vera í þessum aðstæðum. Auk þess hef ég farið til borgarinnar Kharkív, sem Rússar hafa valdið gífurlegu tjóni á og margir létu lífið í þeim loftárásum. Þar verð ég að segja að Rússar eira engu í þessum sprengjuárásum sínum, það skipti engu máli hvort það var sjúkrahús eða kirkja. Við sáum t.d. strætóstoppistöð þar sem okkur var sagt að 12 ára drengur hefði beðið eftir strætó en hann varð fyrir eldflaug og dó. Rússarnir eru algerlega miskunnarlausir í þessu stríði og með ólíkindum hve mikil þrautseigja er meðal úkraínsku þjóðarinnar í þessari baráttu. Ég er mjög stoltur af því hvað Ísland hefur mikla samúð með Úkraínu og hefur sýnt það í verki að við styðjum þjóðina. Við höfum tekið á móti fjölmörgum flóttamönnum og gert það vel og við eigum að halda því áfram. En ógnirnar eru til staðar og við sjáum ekki að þessu stríði sé að fara að ljúka. Við sjáum að Rússarnir eru komnir í samstarf við Kínverja, sem er mikið áhyggjuefni að mínu mati, og líkurnar á umfangsmiklum alþjóðlegum deilum held ég að fari bara vaxandi, því miður. Það er nú einu sinni þannig að við lifum á óstöðugustu og hættulegustu tímum síðan síðari heimsstyrjöldinni lauk og þetta stríð getur hæglega farið úr böndunum. Ég átti gott samtal við sendiherra Póllands fyrir ekki svo löngu síðan þar sem hann sagði mér að þeir teldu að það væri raunveruleg hætta á því að þeir yrðu næstir í þessu árásarstríði Rússa. Þetta eru vissulega mjög óstöðugir og hættulegir tímar. Ég segi það bara að lokum, frú forseti, að ég fagna enn og aftur þessari tillögu og vona að vel verði staðið að undirbúningi þess að kaupa þetta færanlega sjúkrahús. Það skiptir svo sannarlega máli og vonandi mun það komast á leiðarenda sem allra fyrst þannig að það nýtist þeim sem þurfa á því að halda.

Forseti. Ég þakka fyrir þessa þingsályktunartillögu. Hér er um að ræða árás eins stærsta stórveldis mannkynssögunnar, eins stærsta - ekkert rosalega stórt núorðið, sem betur fer, en samt það stórt að það lætur þetta ganga yfir íbúa Úkraínu. Tillagan hérna hjálpar til við að verja líf og tillagan gæti, held ég, ekki verið meira viðeigandi fyrir herlausa þjóð, að útvega sjúkrahús. Kannski væri þetta allt betra ef það væru fleiri þjóðir sem væru herlausar, helst allar, því að ef enginn væri herinn væri ekkert til þess að nota til þess að ráðast á með. Ég held að við þurfum að fara að tala á alvarlegri nótum um afvopnun yfirleitt því að vopn eru yfirleitt notuð til að verja völd, til þess að halda völdum og það sjáum við svo berlega í þessari árás Rússa. Nú erum við að leggja okkar af mörkum til jafns við aðra með þessari tillögu og það er eitthvað sem ég tek hjartanlega undir. Við eigum að gera það sem við getum til að verja réttindi og líf fólks. En vissulega voru uppi spurningar þegar það var verið að bera þessa tillögu undir þingflokkana - við erum í því ástandi að hugsa vel um ríkisfjármálin - um hvað væri og hvernig væri viðeigandi að bregðast við því að aðrar þjóðir hefðu verið að spýta í við sinn stuðning. Að sjálfsögðu þurftum við að fylgja því eftir og vera alla vega jafnokar hvað það varðar. Við höfðum áður gert mun betur hlutfallslega sem lítil þjóð en eftir því sem stríðið varir lengur þarf að stíga lengri og stærri skref til að hjálpa til við að verjast svona árásum. Ég tel þetta góða aðferð til að eiga samtal við þingið um það hvernig við þróum áfram hvernig við styðjum við síbreytilegt ástand, svona alvarlegt ástand, af því að við viljum einmitt hafa fyrirvarann á, ekki að það komi okkur á óvart eftir á að einhverjum milljörðum hafi verið eytt hingað og þangað. Við þurfum að hafa samtalið alltaf fyrir opnum tjöldum og framarlega í umræðunni en ekki eftir á í umræðunni. Ég held að það mætti taka meira til fyrirmyndar hvernig þetta vinnulag er gagnvart öðrum verkefnum ríkisins almennt séð. En ég þakka kærlega fyrir þessa nálgun.

Frú forseti. Mig langar fyrst og fremst að þakka hv. þingmönnum kærlega fyrir góða umræðu og þá samstöðu með Úkraínu sem birtist enn og aftur í þessum sal. Ég vil líka taka það fram, af því að málið gengur nú til hv. utanríkismálanefndar, að utanríkisráðuneytið er reiðubúið að mæta á fund nefndarinnar og svara þeim spurningum sem hér hefur verið varpað fram sem varða frekari útfærslu málsins. Þessi leið sem reifuð er í greinargerð með tillögunni var metin sú hagkvæmasta en það eru auðvitað aðrar leiðir til og það er líka hægt að flýta þessari framkvæmd, ef vilji stendur til þess, fyrir þá aukna fjármuni. En ég taldi rétt að þetta væri grundvallaruppleggið og nefndin gæti þá farið nánar yfir það með fulltrúum utanríkisráðuneytisins sem hafa að sjálfsögðu verið okkur innan handar við undirbúning tillögunnar. Að öðru leyti langar mig að þakka fyrir umræðuna og ég veit, af því að tillögunni var dreift í aðdraganda leiðtogafundarins, að fregnir af henni bárust strax til úkraínskra stjórnvalda. Þeim finnst þetta skipta máli og þau eru auðvitað mjög meðvituð um það, eins og síðasti ræðumaður sagði, að Ísland er herlaus þjóð. Þess vegna orðuðu þau þetta einmitt við okkur. Það gleður mig mjög ef við getum orðið þeim að hjálp með þessum hætti sem mér finnst endurspegla bæði samstöðu, stuðning og að Íslendingar leggi það af mörkum sem við getum gert. Því ítreka ég þakkir mínar og vonast til þess að hv. utanríkismálanefnd geti tekið þetta mál hratt og örugglega fyrir.

Frú forseti. Ég mæli fyrir hönd efnahags- og viðskiptanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um Seðlabanka Íslands, nr. 92/2019 (fjármálaeftirlitsnefnd). Fyrst langar mig að vera með smáupprifjun á málinu sjálfu. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um Seðlabanka Íslands sem snúa að skipulagi og verkefnum fjármálaeftirlitsnefndar. Nánar tiltekið er kveðið á um skýrari verkaskiptingu milli fjármálaeftirlitsnefndar og Seðlabanka Íslands en gert er í gildandi lögum auk þess sem fjármálaeftirlitsnefnd er falið aukið hlutverk við stefnumótun á sviði fjármálaeftirlits. Lagt er til að Seðlabanki Íslands taki að meginstefnu þær ákvarðanir sem faldar eru Fjármálaeftirlitinu í lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum. Þó er lagt til að fjármálaeftirlitsnefnd fjalli um og taki ákvarðanir í nokkrum tegundum veigameiri mála, svo sem varðandi kæru til lögreglu vegna meintra brota gegn þeim lögum sem Fjármálaeftirlitinu er falið að hafa eftirlit með, beitingu dagsekta til að knýja á um úrbætur og um févíti. Einnig er kveðið á um að gefa skuli fjármálaeftirlitsnefnd tækifæri til að koma að ábendingum og athugasemdum áður en teknar eru tilteknar ákvarðanir. Að auki eru lagðar til breytingar á skipan fjármálaeftirlitsnefndar, svo sem um að seðlabankastjóri skuli vera formaður hennar, auk breytingar á ákvæðum er varða tíðni funda í nefndinni. Þá er lagt til að ákvæði laganna um skipunartíma utanaðkomandi sérfræðinga í fjármálaeftirlitsnefnd verði breytt svo að skipunartími þessara nefndarmanna verði mislangur. Markmið tillögunnar er að tryggja að utanaðkomandi sérfræðingar í nefndinni láti ekki af störfum á sama tíma og stuðla þannig að samfellu þegar kemur að þekkingu utanaðkomandi nefndarmanna á starfsemi nefndarinnar og að nýir nefndarmenn fái möguleika á að starfa með sérfræðingum sem hafa setið í nefndinni í einhvern tíma. Þá að nefndarálitinu sjálfu og vinnu nefndarinnar. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust tvær umsagnir um málið. Nánar er greint frá því í nefndaráliti og vísa ég í það til stuðnings. Frumvarpið byggist á tillögum starfshóps sem var skipaður til þess að vera til ráðgjafar um mótun lagabreytingartillagna í kjölfar skýrslu úttektarnefndar sem skipuð var á grundvelli ákvæðis til bráðabirgða VI í lögum um Seðlabanka Íslands. Helstu ábendingarnar í skýrslu nefndarinnar lúta að starfsemi fjármálaeftirlitsnefndar og varða m.a. óljósar reglur um valdframsal nefndarinnar til varaseðlabankastjóra, ólíkar reglur um formennsku en gilda um aðrar nefndir bankans og aðstöðu nefndarmanna til þess að taka efnislega þátt í meðferð stjórnsýslumála. Með frumvarpinu er brugðist við tillögum sem úttektarnefndin setti fram í skýrslunni, m.a. til þess að tryggja réttaröryggi við ákvarðanatöku á sviði fjármálaeftirlits sem best. Snúa breytingarnar að ábendingum í skýrslunni um lögbundin verkefni fjármálaeftirlitsnefndar, skipun nefndarinnar, málsmeðferð og gagnsæi um valdheimildir. Í greinargerð frumvarpsins kemur fram að viðbrögð við öðrum athugasemdum úttektarnefndarinnar bíði þar til mat sérfræðinga sem skipaðir voru samkvæmt 36. gr. laga um Seðlabanka Íslands liggur fyrir. Hinn 31. janúar 2023 birti forsætisráðuneytið skýrslu hinna þriggja óháðu sérfræðinga sem skipaðir voru samkvæmt 36. gr. laga um Seðlabanka Íslands. Efni skýrslunnar tengist efni frumvarpsins að því leyti til að þar koma fram ábendingar sem tengjast m.a. skipun fastanefnda Seðlabankans og hlutverki þeirra, valddreifingu innan stofnunarinnar og hlutverki bankaráðs. Mig langar að taka það hér fram að þessir sérfræðingar komu á fund efnahags- og viðskiptanefndar, kynntu skýrsluna og svöruðu spurningum nefndarmanna þó svo það væri ekki beint í samhengi við umfjöllun á þessu frumvarpi en við engu að síður ræddum um þessa skýrslu. Í ljósi þeirra ábendinga sem fram koma í ytra mats skýrslunni telur nefndin ástæðu til þess að árétta, líkt og fram hefur komið í umræðu um frumvarpið, að því er að meginstefnu til ætlað að skýra álitamál sem varða valdframsal frá fjármálaeftirlitsnefnd til varaseðlabankastjóra fjármálaeftirlits til þess að tryggja réttaröryggi við töku ákvarðana á sviði fjármálaeftirlits. Við umfjöllun nefndarinnar um málið komu fram sjónarmið þess efnis að frumvarpið væri ótímabært í ljósi þess að ekki hefði gefist tími til þess að móta þær breytingar sem lagðar eru til með hliðsjón af ytra mats skýrslunni. Í því sambandi vísar nefndin til þeirra sjónarmiða sem áður voru rakin um forsögu frumvarpsins og markmið þess að auka réttaröryggi við meðferð mála á sviði fjármálaeftirlits og bendir á að þeirri vinnu sem hófst með sameiningu Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins er ekki lokið. Ég vil víkja aðeins að skiptingu verkefna á milli Seðlabanka Íslands og fjármálaeftirlitsnefndar. Ein veigamesta breytingin sem er lögð til í frumvarpinu snýr að skiptingu verkefna á milli Seðlabanka Íslands og fjármálaeftirlitsnefndar. Í lögum um Seðlabanka Íslands er gerður greinarmunur á því hvað teljist til verkefna Seðlabanka Íslands og hvað teljist til verkefna fjármálaeftirlitsnefndar. Þá er í gildandi lögum kveðið á um heimild fjármálaeftirlitsnefndar til þess að framselja varaseðlabankastjóra vald til töku ákvarðana sem ekki teljast meiri háttar. Í skýrslu úttektarnefndarinnar er bent á að það valdframsal sem lögin gerðu ráð fyrir gæti skapað lagaleg álitamál. Nánar tiltekið væri framkvæmdin þannig að fjármálaeftirlitsnefnd framseldi vald til varaseðlabankastjóra fjármálaeftirlits, samkvæmt heimild í lögum, það vald væri svo að einhverju leyti framselt enn á ný frá varaseðlabankastjóra til annarra starfsmanna eða sviða bankans. Með frumvarpinu er brugðist við því með því að kveða á um það með skýrum hætti að tiltekin verkefni fjármálaeftirlits teljist sérstaklega til verkefna fjármálaeftirlitsnefndar, en Seðlabankanum sjálfum falið að taka aðrar ákvarðanir, sem ekki eru sérstaklega faldar nefndinni. Þannig mun fjármálaeftirlitsnefnd taka helstu ákvarðanir er varða beitingu viðurlagaheimilda og þvingunarúrræða. Þótt aðrar ákvarðanir en þær sem sérstaklega eru faldar fjármálaeftirlitsnefnd verði teknar af Seðlabankanum er gert ráð fyrir að þeim málum verði markaður tiltekinn farvegur í starfsreglum fjármálaeftirlitsnefndar. Nefndin tekur undir það sem kemur fram í greinargerð, að með þessum hætti sé komið til móts við sjónarmið úttektarnefndarinnar um aukið réttaröryggi og skilvirkni í framkvæmd. Með þeim breytingum sem lagðar eru til er skýrt kveðið á um hvernig framsali valds innan Seðlabankans og verkaskiptingu milli nefndarinnar og Seðlabankans skuli háttað. Aðeins um breytta skipan nefndarinnar og lykilmannaáhættu. Í frumvarpinu er lagt til að seðlabankastjóri verði formaður fjármálaeftirlitsnefndar. Samkvæmt gildandi lögum á seðlabankastjóri að jafnaði ekki sæti í nefndinni, en tekur sæti sem formaður hennar við töku tiltekinna ákvarðana. Í nefndinni munu því sitja seðlabankastjóri, varaseðlabankastjóri fjármálaeftirlits, varaseðlabankastjóri fjármálastöðugleika og þrír sérfræðingar í málefnum fjármálamarkaðar skipaðir af ráðherra sem fer með málefni fjármálaeftirlits. Að auki er lagt til að skipunartími þeirra þriggja sérfræðinga sem ráðherra skipar verði ólíkur, þ.e. frá þremur árum til fimm ára, og skal þess að jafnaði gætt að skipun sérfræðinganna þriggja ljúki ekki á sama tíma. Með breytingunni er leitast við að halda samfellu í störfum nefndarinnar þannig að ávallt eigi sæti í nefndinni utanaðkomandi nefndarmaður sem hefur reynslu og þekkingu af starfi hennar. Í samræmi við breytinguna er lögð til breyting á hámarksskipunartíma í nefndina, þannig að vikið er frá því að ekki megi skipa sérfræðing oftar en tvisvar og þess í stað kveðið á um að sérfræðingur geti ekki átt sæti í nefndinni í meira en tíu ár. Sú breyting að seðlabankastjóri verði formaður fjármálaeftirlitsnefndar er í samræmi við tillögu úttektarnefndarinnar þar sem bent var á að ólík formennska í fjármálaeftirlitsnefnd og öðrum fastanefndum Seðlabankans skapaði óþarfa flækjustig. Benti nefndin á að ef horft væri til hefðbundinna sjónarmiða um að ábyrgð fylgi ákvörðunum og öfugt væri rökréttara að seðlabankastjóri hefði formlega stöðu innan nefndarinnar í þeim málum sem henni eru falin þótt hann myndi í samræmi við stjórnskipulag fela varaseðlabankastjóra að leiða málefnasviðið. Þá er þess getið að þau sjónarmið um orðsporsáhættu sem hefðu búið því að baki að varaseðlabankastjóri væri samkvæmt gildandi lögum formaður hefðu líklega verið ofmetin. Nefndin telur að hafa þurfi í huga að seðlabankastjóri stýrir og ber ábyrgð á starfsemi og rekstri Seðlabanka Íslands, skv. 1. mgr. 3. gr. laganna. Í því samhengi er rökrétt og eðlilegt að hann gegni formennsku í fjármálaeftirlitsnefnd enda ber hann í reynd ábyrgð á því að framfylgja ákvörðunum hennar. Engu að síður telur nefndin að hafa þurfi í huga það sem fram kemur í ytra mats skýrslunni. Þar er bent á að seðlabankastjóri stýri öllum málefnum bankans sem ekki eru lögákveðin og það sé ekki óvenjulegt í samanburðarlöndum að slíkt vald sé í reynd á höndum Seðlabankans. Oftast sé slíkt vald hins vegar falið seðlabankastjóra á grundvelli einhvers konar valdframsals æðri stjórnar, en ekki á grundvelli laga eins og í tilfelli Seðlabanka Íslands. Í samhengi við frumvarpið bendir ytra mats nefndin á að aukin samþjöppun valds kalli á mótvægi í stjórnarháttum. Þetta ræddi nefndin og fjallaði um og bendir á að samhliða breyttri formennsku í nefndinni er gert ráð fyrir því að varaseðlabankastjóri fái skilgreint hlutverk við undirbúning að tillögu að stefnumörkun við framkvæmd fjármálaeftirlits auk þess sem honum er falin umsjón með innleiðingu hennar að lokinni umfjöllun í nefndinni. Í því getur falist tiltekið mótvægi enda er endanleg ákvörðun tekin á vettvangi fjármálaeftirlitsnefndar. Engu að síður telur nefndin mikilvægt að framangreindar athugasemdir ytra mats nefndarinnar verði teknar til skoðunar í náinni framtíð. Þessu frumvarpi var í sjálfu sér ekki ætla að taka á þeim málum sérstaklega heldur að gera ábyrgðarkeðjuna skýrari, líkt og ég hef hér fjallað um í þessari framsögu Leggur nefndin því til, að framangreindu virtu, að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Hv. þingmenn Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Guðbrandur Einarsson og Kristrún Frostadóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir nefndarálitið rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Guðrún Hafsteinsdóttir, formaður, Ágúst Bjarni Garðarsson, Diljá Mist Einarsdóttir og Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir Frú forseti. Ég vil að lokum bara ítreka það að með þessu frumvarpi er verið að færa fjármálaeftirlitsnefndina og umbúnaðinn um hana miklu nær því hvernig umgjörðin er um aðrar nefndir Seðlabankans. Það er fyrst og fremst það sem hér er verið að gera auk þess að, ef svo má segja, rétta ábyrgðarkeðjuna þannig að það er í Seðlabankanum alveg skýrt að það er seðlabankastjóri sem ber að lokum höfuðábyrgðina sem seðlabankastjóri. Það eru, líkt og ég hef rakið hér, ýmis önnur atriði sem kunna að koma til skoðunar í náinni framtíð, til að mynda það sem kemur fram í skýrslu ytri mats nefndarinnar, og það eru mál sem munu mögulega koma til umræðu og ákvarðanatöku hér í þessum sal síðar meir. En líkt og ég sagði hér áðan þá leggjum við sem að þessu nefndaráliti stöndum til að þetta frumvarp verði samþykkt óbreytt.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp hæstv. forsætisráðherra um breytingu á lögum um Seðlabankann. Hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir fór ágætlega yfir efni frumvarpsins og tilefni þessara breytinga. Mér sýnist að með þeim breytingum sem hér eru lagðar til séu stigin ákveðin skref sem samræmast mjög vel ábendingum sem koma fram í skýrslu úttektarnefndarinnar, hinnar fyrri. Mig grunar að hér verði rætt aðeins um tvær úttektarskýrslur en ég er að tala um skýrslu úttektarnefndar, sem leidd var af Tryggva Pálssyni, um reynsluna af þeim breytingum sem hafa orðið á stjórnkerfi og viðfangsefnum Seðlabanka Íslands frá því í ársbyrjun 2020 þegar ný lög tóku gildi. Sú nefnd taldi að í stað þess að fela fjármálaeftirlitsnefnd ákvörðunarvald í öllum málum á sviði fjármálaeftirlits og heimila framsal og töku ákvarðana til varaseðlabankastjóra líkt og í gildandi lögum þá færi betur á því að skilgreina með skýrum hætti hvaða verkefni fjármálaeftirlits eigi heima hjá nefndinni sjálfri og hvað sé rétt að fela sérstakri nefnd og hvaða þættir tilheyri hefðbundinni stjórnsýslu innan Seðlabankans. Í raun taldi nefndin að eins og staðan væri núna væri valdsvið fjármálaeftirlitsnefndar of vítt til þess að það væri raunhæft að hún gæti sinnt því nógu vel og í praxís hafi kannski að einhverju leyti verið brugðist við þessu með framsali frá nefndinni til varaseðlabankastjóra. En það sem er verið að gera hérna er að skilgreina betur hver verkefnin eru. Það er, held ég, mjög mikilvægt skref. Auk þess felur frumvarpið í sér að fjármálaeftirlitsnefnd verður ekki lengur að meiri hluta til skipuð ytri nefndarmönnum sem er líka í samræmi við það sem ég kallaði eftir hér í þingsal þegar við ræddum um skýrslu þessarar fyrrnefndu úttektarnefndar í janúar 2022. Þá nefndi ég líka að það kynni að vera skynsamlegt að setja inn ákvæði um skipun varamanna fyrir ytri nefndarmenn. Það er kannski sérstaklega í fjármálaeftirlitsnefndinni þar sem geta vaknað áleitnar spurningar um hæfi vegna þess hvernig hlutverk það er sem nefndin fer með. Þetta eru ákvarðanir sem geta verið íþyngjandi gagnvart einstaklingum og fyrirtækjum, sértækar stjórnsýslulegar ákvarðanir. Annað sem kemur fram í þeirri skýrslu og ég hélt hér á lofti í þingsal, í ljósi þess að ýmis verkefni nefndarinnar kalla á vandfundna sérfræðiþekkingu, er að það gæti verið skynsamlegt að auglýsa stöður ytri nefndarmanna til þess að stuðla einmitt að því að fagleg sjónarmið ráði för. Þetta er meðal þess sem ég held að væri rétt að huga að í framhaldinu og varðar jafnvel fleiri nefndir Seðlabankans. Annars finn ég mig knúinn til þess, í umræðu um þetta mál, að benda þingheimi á að þetta frumvarp rímar mjög illa við sjónarmið sem komu fram í annarri úttektarskýrslu frá þremur erlendum sérfræðingum - ytri matsnefndin, við skulum kalla hana það, hún hefur verið kölluð það hér - um reynsluna af breytingum á stjórnkerfi Seðlabankans. Þegar við ræddum fyrri skýrsluna í janúar 2022 sagði hæstv. forsætisráðherra að það kynni að vera skynsamlegt að bíða eftir þessari seinni úttekt áður en lagt yrði fram frumvarp til að bregðast við ábendingum fyrri úttektarnefndarinnar. En það var ekki gert. Í staðinn var þetta frumvarp lagt fram og mælt fyrir því rétt áður en þessi ytri matsnefnd skilaði sínum niðurstöðum, sem mér finnst að einhverju leyti sérkennilegt. Það þýðir í raun að hæstv. forsætisráðherra mælti fyrir frumvarpinu vitandi það að á leiðinni væri úttektarskýrsla þar sem yrði í raun varað við þeim breytingum sem hér er verið að leggja til. Sú úttektarnefnd telur að með þessu frumvarpi sé í rauninni verið að hnykkja á fyrirkomulagi eða ástandi sem sé ekki æskilegt til lengri tíma litið. Ég held að það sé við hæfi að tæpa aðeins á niðurstöðum þessarar úttektarnefndar hér í þingsal. Þessir þrír erlendu sérfræðingar benda á að það stjórnskipulag og sú umgjörð sem var sett til að tryggja viðeigandi valddreifingu við ákvarðanatöku í Seðlabankanum hafi ekki gengið almennilega eftir í framkvæmd. Þau eru mjög gagnrýnin á stjórnunina og skipulagið eins og það hefur verið framkvæmt og telja að ekki hafi tekist nægilega vel að dreifa valdi í þessari sameinuðu stofnun. Í reynd hafi valdi verið dreift í mjög takmörkuðum mæli. Þetta er rakið ítarlega í skýrslunni. Ég held að við verðum hins vegar að horfast í augu við að það er búið að taka ákvörðun um sameiningu Fjármálaeftirlits og Seðlabanka í eina stofnun. Ég er ekki enn sannfærður um að sú ákvörðun hafi verið rétt og kannski verður ekki hægt að kveða upp neinn sannfærandi dóm um það fyrr en eftir einhver ár. Ég held að það sé mikilvægt að hafa það í huga að þetta er að einhverju leyti séríslenskt fyrirkomulag sem var búið til hér með því að renna Fjármálaeftirlitinu að öllu leyti inn í Seðlabankann án þess að tryggja sjálfstæði gagnvart öðrum viðfangsefnum og annarri starfsemi bankans. Hér hefur verið minnst á orðsporsáhættu, að hugsanlega hafi orðsporsáhættan af því að sameina fjármálaeftirlit og peningastefnu undir einum hatti verið ofmetin. Þær breytingar tóku gildi 2020. Núna er árið 2023 og ekkert hægt að kveða upp úr um það strax hvort sú orðsporsáhætta hafi verið ofmetin. Að því sögðu þá er það þannig samkvæmt seðlabankalögum að það er seðlabankastjóri sem stýrir og ber ábyrgð á starfsemi og rekstri Seðlabanka Íslands. Hann fer með ákvörðunarvald í öllum helstu málefnum bankans sem eru ekki falin öðrum með lögum og seðlabankastjóri ber líka ábyrgð á því að ákvörðunum sem eru teknar á vettvangi nefndanna sé hrundið í framkvæmd. Ef við föllumst á að það sé æskilegt að ábyrgð eigi að fylgja ákvörðunum og framkvæmd ákvarðana þá er hægt að færa mjög sterk rök fyrir því að seðlabankastjóri gegni formennsku í fjármálaeftirlitsnefnd. Að sumu leyti verð ég að segja að mér hugnast það betur heldur en að það sé alltaf bara fjármálaráðherra sem skipar einhvern utanaðkomandi aðila til þess, sem hefur ekkert endilega gefist sérlega vel. Alþingi getur samt ekki horft fram hjá því að með slíkri breytingu er verið að ýta undir samþjöppun valds í Seðlabankanum. Ég held að við í þessum sal verðum að vera mjög meðvituð um það, þegar svona breyting er gerð, að það er verið að ýta undir samþjöppun valds í stofnun sem er nú þegar tiltölulega breið samstaða um að eigi að vera fagleg og sjálfstæð frá pólitíkinni og þar af leiðandi að einhverju leyti einangruð frá lýðræðinu í landinu. Það er það sem felst í sjálfstæðum seðlabanka. Við erum hér með stofnun sem er sjálfstæð og eðli máls samkvæmt eiga kjörnir fulltrúar ekki að hafa mikið að segja um það hvernig hún tekur sínar ákvarðanir, við búum bara til einhverja umgjörð. Hér er verið að taka þá stofnun og þjappa saman valdinu innan hennar að verulegu leyti til eins stjórnanda. Höfum það í huga að með þessari lagabreytingu 2019 varð til alveg gríðarlega valdamikil stofnun. Við erum að tala um stofnun sem ákveður vexti, ákveður bindiskyldu, inngrip á gjaldeyrismarkaði, getur sett á innflæðishöft, svona sérstaka bindiskyldu á fjárfestingu erlendra aðila í skráðum skuldabréfum, setur reglur og sinnir allsherjareftirliti með starfsemi banka, fylgist með hegðun aðila á markaði, leggur á stjórnvaldssektir, sinnir neytendavernd - þetta er alveg gríðarlega umfangsmikil starfsemi sem er búið að fela einni stórri stofnun. Hér er verið að taka ákvörðun um að þjappa að einhverju leyti ákvarðanatöku eða valdi innan þeirrar stofnunar enn frekar til eins stjórnanda. Þetta er eitthvað sem ég held að við verðum að hafa hugfast, að þetta er slík breyting. En ég held hins vegar að sú breyting sem er lögð til í þessu frumvarpi feli í sér skýrari ábyrgðarskiptingu og skýri betur valdsvið fjármálaeftirlitsnefndar. Hún er í raun til þess fallin að auka réttaröryggi, verð ég segja. Í ljósi þess hvers konar stofnun það er sem hefur orðið til með sameiningu allra þessara mismunandi þátta þá held ég að hér sé í raun verið að stíga skref í rétta átt og skapa fyrirkomulag sem er skömminni skárra en sú óljósa ábyrgðarskipting og það ruglingslega ástand að einhverju leyti sem nú er við lýði. Ég held engu að síður að það hefði alveg verið ástæða til að fara betur yfir athugasemdir ytri matsnefndarinnar og gera breytingu eins og þessa samhliða ýmsu öðru. En ég er ánægður með að heyra frá hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur að hún er mjög opin fyrir því. Ég held að það hljóti þá að verða á dagskrá efnahags- og viðskiptanefndar og okkar hér á Alþingi. Þá þarf auðvitað að skoða hvort stjórnskipulagið í dag og þessir stjórnunarhættir sem tíðkast í dag innan þessa ramma sem var búinn til sé raunverulega eins og löggjafinn ætlaði sér þegar ný lög um Seðlabanka Íslands voru samþykkt 2019. Þá var svo sannarlega lögð áhersla á valddreifingu enda fylgja ákveðnar hættur samþjöppun valds, sér í lagi þegar lýðræðislegt eftirlit með Seðlabankanum er frekar veikt og ábyrgðarskil Seðlabankans eru frekar veik, bara vegna þess hve lítil hefð er fyrir þessu á Íslandi. Ég vil nú meina að sjálfstæði Seðlabanka á Íslandi sé tiltölulega ungt og að Seðlabankinn hafi ekki fengið neitt raunverulegt sjálfstæði fyrr en vinstri stjórn komst til valda árið 2009 og kom á faglegri yfirstjórn Seðlabankans. Það sem má kannski lesa milli línanna í þessari úttekt ytri matsnefndarinnar er að þótt varaseðlabankastjórar séu ráðherraskipaðir embættismenn þá eru tækifæri þeirra til að rækja skyldur sínar og standa undir þeirri ábyrgð sem þeim hefur verið falin mjög takmörkuð í skipulagi bankans eins og það er í dag. Þetta er hálfskringileg stjórnunarleg staða sem þessir varaseðlabankastjórar eru í. Ég held, eins og ég segi, að Alþingi þurfi bara að taka þessa skýrslu ytri matsnefndarinnar, það sem þar kemur fram, mjög alvarlega og gera upp við sig hvort og hvernig hægt sé að skýra betur hlutverk varaseðlabankastjóra, þessa dínamík og ábyrgð, og horfa þá til þess sem þekkist í öðrum ríkjum í ljósi þess að Seðlabankanum hefur verið falið svona gríðarlega víðtækt valdsvið.

Frú forseti. Ég mæli fyrir áliti meiri hluta hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um skýrslu Ríkisendurskoðunar um Innheimtustofnun sveitarfélaga. Álitið var afgreitt úr nefndinni 15. mars. Undir það rituðu auk þeirrar sem hér stendur hv. þingmenn Steinunn Þóra Árnadóttir, Sigmar Guðmundsson, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Berglind Harpa Svavarsdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, sem sagt allir sem viðstaddir voru þann fund, ef ég man rétt. Það var með bréfi í október 2022 sem forseti Alþingis sendi skýrslu Ríkisendurskoðunar um Innheimtustofnun sveitarfélaga til hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar til umfjöllunar. Nefndin tók skýrsluna til umfjöllunar og fékk til sín gesti. Á fund nefndarinnar komu frá Ríkisendurskoðun Guðmundur B. Helgason ríkisendurskoðandi, Jarþrúður Hanna Jóhannsdóttir, Einar Örn Héðinsson og Guðbjartur Ellert Jónsson. Frá innviðaráðuneyti komu Aðalsteinn Þorsteinsson og Guðni Geir Einarsson. Frá nýrri stjórn Innheimtustofnunar sveitarfélaga komu Aldís Hilmarsdóttir og Þóra Björg Jónsdóttir. Guðjón Bragason og Valgerður Rún Benediktsdóttir komu frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Meginniðurstöður skýrslu Ríkisendurskoðunar varða framkvæmd og þróun innheimtu á vegum Innheimtustofnunar og það að henni hafi verið ábótavant, sérstaklega innheimtu meðlaga. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar eru lagðar fram nokkrar tillögur sem ég mun fara yfir í mjög stuttu máli. Vert er að taka fram að lög um Innheimtustofnun sveitarfélaga eru frá árinu 1971 og taka ekki með afgerandi hætti á yfirumsjón og eftirliti með stofnuninni. Stofnunin er sameiginleg eign sveitarfélaganna og er ábyrgð þeirra í raun afmörkuð við tilnefningar í stjórn hennar. Ábyrgð á framkvæmd innheimtu hefur því verið á hendi Innheimtustofnunar og ríkið borið kostnaðinn. En það hefur verið misræmi og ástæða er talin til að koma innheimtu á hendur eins aðila. Fjallað er bæði um upplýsingakerfi, gæðakerfi og annað slíkt í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Ekki er beinlínis þörf á því að fara yfir það hér í miklum smáatriðum. Þó skiptir máli að fram komi að virði eldra kröfusafns Innheimtustofnunar, eins og það er kallað, er í mikilli óvissu. Það kom skýrt fram bæði í skýrslunni og hjá viðmælendum og gestum nefndarinnar. Það hefur verið metið á 16 milljarða kr. eða svo. Ekki er þó víst að það séu innheimtanlegar skuldir eða innheimtanlegar kröfur. Þá lagði Ríkisendurskoðun til að verkefni Innheimtustofnunar flyttust frá henni og til innheimtumanna ríkissjóðs. Brugðist var mjög fljótt við því í innviðaráðuneyti. Nú fyrir nokkrum dögum afgreiddi hv. umhverfis- og samgöngunefnd mál innviðaráðherra, þar sem lagt er til að innheimta fari frá Innheimtustofnun, að hún verði í raun lögð niður að mestum hluta og að verkefnin verði flutt til innheimtumanna ríkissjóðs eða sýslumannsembætta. Ég geri ráð fyrir að það standi að þau flytjist til sýslumannsins á Norðurlandi vestra. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar voru fjórar aðalábendingar. Sú fyrsta varðaði ábyrgð á innheimtu meðlaga og nauðsyn þess að endurskilgreina hana. Segja má að brugðist hafi verið við því strax í vetur í Stjórnarráðinu af hálfu hæstv. ráðherra. Það er ekki á hverjum degi sem brugðist er svo fljótt við niðurstöðum Ríkisendurskoðunar. Það er mjög gott til þess að vita að það var gert og við stöndum hér í sömu vikunni að ræða bæði álit um skýrslu Ríkisendurskoðunar og einnig þá afgreiðslu sem frumvarp hæstv. ráðherra hefur fengið í hv. umhverfis- og samgöngunefnd Alþingis. Önnur ábendingin varðar meðhöndlun óinnheimtra krafna, eins og ég nefndi áðan. Óinnheimtar meðlagskröfur eru eignfærðar í ársreikningi Innheimtustofnunar sveitarfélaga. Árlega hafa bæst við þær kröfur sem ekki innheimtast innan ársins. Í árslok 2021 stóð bókfært virði kröfusafnsins í 16,3 milljörðum kr. Það kom skýrt fram, eins og ég sagði áðan, bæði í skýrslu Ríkisendurskoðunar og í máli gesta sem komu á fund nefndarinnar, að virði þessa kröfusafns væri óljóst og jafnvel hverfandi. Meiri hluti hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar tekur undir með Ríkisendurskoðun um að rétt sé að kröfusafnið verði flutt í heild sinni til ríkisins, eins og nú hefur verið lagt til, með samkomulagi við eigendur Innheimtustofnunar. Mikilvægt er að fram komi að sveitarfélög - Samband íslenskra sveitarfélaga fyrir þeirra hönd - styðja þær breytingar, sem hér hafa verið lagðar til, á færslu þessa verkefnis frá Innheimtustofnun til innheimtumanna ríkissjóðs, eins og þar stendur. Fyrir nefndinni kom fram að mikilvægt væri að óvissan um verðmæti kröfusafnsins yrði ekki til þess að tefja flutninginn. Hún hefur ekki orðið til þess og ekki tafið það verkefni sem blasti við. Þriðja ábending í skýrslu Ríkisendurskoðunar varðar greiningu á tæknilegri högun, eins og það er orðað. Bent er á að ráðast þurfi í nauðsynlegar uppfærslur, úrbætur og breytingar á meginupplýsingakerfi Innheimtustofnunar. Í athugasemdum með frumvarpinu sem mælt var fyrir, og hefur verið til umfjöllunar í hv. umhverfis- og samgöngunefnd um verkefnaflutning til ríkisins, kemur fram að innheimtukerfi verði fyrst um sinn óbreytt. Sem ég stend hér rekur mig ekki minni til þess að það hafi breyst í umfjöllun nefndarinnar. Aðrir hv. þingmenn geta væntanlega rifjað það upp við þessa umræðu. Það er auðvitað mjög mikilvægt þrátt fyrir verkefnaflutning að upplýsingakerfi sé í lagi og uppfært og sé lagað að þeim verkefnum sem þarf að sinna og að það sé gert með besta hugsanlega hætti. Í fjórða lagi bendir Ríkisendurskoðun á mælikvarða og mat á árangri. Þar kemur fram að Innheimtustofnun hafi haft á að skipa góðu starfsfólki með langan starfsaldur. Veikleiki í starfi stofnunarinnar hafi verið að þar hafi ekki verið skráðir verkferlar og ekkert eiginlegt gæðastjórnunarkerfi verið fyrir hendi. Skort hafi á skjalfestingu verkferla. Eins og við vitum þýðir það að þá verður skortur á samfellu í starfi og samræmi í ákvörðunum. Þá má taka fram að umboðsmaður Alþingis hefur áður fundið að málsmeðferð Innheimtustofnunar og beint því til hennar að tiltekin atriði yrðu skýrð, sett í skýrari búning og skýrari farveg, eins og það var orðað, og vandað til stjórnsýsluhátta og upplýsingagjafar, sérstaklega í samskiptum við meðlagsgreiðendur. Hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd beinir því til innviðaráðuneytis að hafa ábendingar umboðsmanns Alþingis til hliðsjónar við þann flutning sem nú hefur verið ákveðinn til embættis sýslumannsins á Norðurlandi vestra. Að mati Ríkisendurskoðunar hefur Innheimtustofnun staðið í stað. Það má að einhverju leyti, hygg ég, rekja til lagaumgjarðar og til þess að ábyrgð á verkefninu var sameiginleg hjá öllum sveitarfélögum. Þegar ábyrgð er sameiginleg hjá mörgum verður stundum ekki alveg skýrt hver ber ábyrgð í raun. Þetta kom fram í samtali hv. þingmanna í nefndinni við gesti. Þessi skortur á eigendaábyrgð er líka skortur á yfirstjórn og eftirliti. Ég bind vonir við það að yfirfærsla verkefnisins til ríkisins bæti hér úr, enda er það tilgangur yfirfærslunnar, og að innleiddir verði verkferlar, gæðastjórnun og vönduð stjórnsýsla í öllum verkefnum þessarar innheimtu. Ég á ekki von á öðru en það verði með fullnægjandi hætti í höndum sýslumannsembættisins á Norðurlandi vestra. Að mati meiri hlutans mun flutningur verkefnisins og ábyrgð á innheimtu til ríkisins gefa tækifæri til að hefja undirbúning að mótun heildstæðrar löggjafar um innheimtu meðlaga og annarra framfærsluframlaga til framtíðar. Leggur meiri hlutinn ríka áherslu á að flutningur verkefnisins takist vel til. Hæstv. forseti. Ástæða er til að benda á það að um þetta álit var fullkominn samhljómur í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Ég ítreka óskir um að vel gangi við verkefnaflutning og kem aftur á framfæri þeirri skoðun okkar að þetta verkefni eigi vel heima hjá sýslumannsembættinu. Ég óska þeim sem taka við þessu mikilvæga verkefni velfarnaðar í sínum störfum.