Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa bréf þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum: Frá heilbrigðisráðherra við fyrirspurn á þskj. 321, um upplýsingafulltrúa og samskiptastjóra, frá Þorsteini Sæmundssyni og frá dómsmálaráðherra við fyrirspurn á þskj. 154, um setningar og skipanir í embætti hjá löggæslustofnunum og stofnunum sem fara með ákæruvald, frá Birni Leví Gunnarssyni.

Virðulegi forseti. Sú ógn sem stafar að samfélaginu vegna Covid-faraldursins ristir víða djúpt. Alþingi, sveitarstjórnir, heimili og fyrirtæki hafa þurft að bregðast við nýjum áskorunum. Á Suðurnesjum, þar sem atvinnuleysi er yfir 20%, hefur lenging tímabils tekjutengdra atvinnuleysisbóta skipt miklu máli ásamt fleiri lausnum. Aukin framlög til Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja, milljarðaverkefni á Keflavíkurflugvelli, aukin hlutafjárveiting Isavia og stórauknar framkvæmdir á flugvellinum á komandi árum vega þungt fyrir Suðurnes. Allt eru þetta mikilvægar viðspyrnuaðgerðir. Herjólfur er hornsteinn samgangna fyrir Vestmannaeyinga. Ný rafknúin ferja hefur lækkað siglingakostnað á leiðinni til Landeyja og Þorlákshafnar. Aukin tíðni ferða og betri nýting Landeyjahafnar hefur verið mikil lyftistöng fyrir íbúa og ferðaþjónustu í Vestmannaeyjum. En eftir þær hremmingar sem rekstur Herjólfs hefur gengið í gegnum á þessu ári, eins og mörg önnur fyrirtæki í almannaþjónustu, að viðbættum fleiri áföllum, er rekstrarstaðan afar þröng. Eftir að stjórn Herjólfs hefur skorið niður rekstur fyrirtækisins inn að beini, ríkið hefur komið inn með stuðning vegna Covid og leggur á næsta ári til 140 milljónir vegna fækkunar farþega um 100.000, þarf samt að hækka fargjöld með ferjunni um 25%, og 33% fyrir bíla, virðulegur forseti. Þar þarf ríkið að bæta við 80 millj. kr. svo að 3–5% vísitöluhækkun dugi í rekstrinum. Hækkunin nemur 2.200 kr. fyrir hvern mann á bíl báðar leiðir. Ef þessi gjaldhækkun Herjólfs yrði sett sem veggjald í Ártúnsbrekku ættu hjón í Árbænum að greiða 220 kr. virkan dag á leið í vinnu ef þau ættu að sitja við sama borð og hjón í Eyjum sem fara einu sinni í mánuði með ferjunni, eða 52.800 kr. á ári. Virðulegi forseti. Það er val að búa í Vestmannaeyjum en það er líka skylda samfélagsins að mismuna ekki íbúum þegar kemur að því að nýta samgönguleiðir samfélagsins. Stuðningur ríkisins við rekstur Herjólfs stendur ekki undir þeim skyldum við Vestmannaeyinga og úr því verður að bæta.

Herra forseti. Ég hef ítrekað rætt stöðu atvinnu- og afreksíþróttafólks hér í þinginu að undanförnu. Það virðist því miður vera sáralítill skilningur á stöðu þessa hóps hjá ríkisstjórnarflokkunum, sem setur þau á sama stað og iðkun almennings. Neyðarkall barst í gærkvöldi frá leikmönnum Dominos-deildar karla og kvenna í körfuknattleik sem hvetja ríkisstjórn Íslands og sóttvarnayfirvöld til að heimila ábyrgar æfingar atvinnu- og afreksíþróttafólks að nýju meðan á heimsfaraldri stendur, enda eru æfingar mikilvægasti þáttur hvers kyns iðkunar. Æfingar byggja upp og viðhalda færni, þoli og þreki og í tilfelli íþróttafólks fyrirbyggja þær meiðsl. Þau hafa búið við skertar æfingar frá 20. október á höfuðborgarsvæðinu, en frá 1. nóvember um allt land, á sama tíma og æfingar og leikir fara fram alls staðar annars staðar á byggðu bóli. Það er auðvitað ekkert grín að vera að berjast við heimsfaraldur, en það virðist sem stjórnarliðar átti sig ekki á muninum á starfi atvinnu- og afreksíþróttafólks annars vegar og hins vegar áhugajoggurum eins og okkur, sem spriklum öðru hverju inni í líkamsræktarstöðvum og upp um fjöll. Við fyllumst stolti vegna árangurs okkar fólks á stórmótum, en staðan núna er sú að verði æfingar ekki leyfðar með góðum fyrirvara áður en leikir verða leyfðir er hætt við að íþróttafólk hafi ekki viðunandi tíma til áðurnefndrar uppbyggingar og verði því hættara við alvarlegum meiðslum og öðrum langvarandi afleiðingum. Slíkt mun hafa veruleg áhrif á keppnisíþróttir innan lands, jafnt sem á landsliðið. Hvernig stendur á því að í öllum ríkjum heims, nágrannaríkjum sem og ríkjum í fjarska, eru leyfðar æfingar og keppni í íþróttagreinum en ekki hér? Er þetta ekki einhver misskilningur, herra forseti?

Virðulegi forseti. Nú liggur fyrir nýtt hættumat fyrir Flateyri. Í því kemur fram að 30 hús, 30 heimili, eru á hættusvæði fyrir snjóflóðum. Samkvæmt hættumati frá árinu 2004 voru engin hús á hættusvæði C eftir að varnargarðarnir voru reistir fyrir ofan bæinn. Það voru mikil vonbrigði þegar í ljós kom að þeir varnargarðar sem reistir voru eftir snjóflóðin árið 1995 skyldu ekki reynast það öryggi sem fólk taldi sig búa við. Þar er gert ráð fyrir því að yfirflæðið og snjódýptin eftir snjóflóð gætu orðið meiri en gert var ráð fyrir við hönnun stoðvirkja á svæðinu. Enn liggur ekki fyrir niðurstaða áhættumats á Ísafirði, Bíldudal, Siglufirði, Ólafsfirði og Neskaupstað, en þar gæti niðurstaðan reynst sambærileg. Árið 1995 var örlagaríkt ár í náttúruhamfarasögu þessa lands, 35 manns létust í snjóflóðum á Vestfjörðum. Þessi dagur situr fastur í minningu Vestfirðinga sem og víðar. Í kjölfarið lá fyrir brýn þörf fyrir fullkomna varnargarða þar og á sambærilegum stöðum. Nú í janúar síðastliðinn urðu tvö snjóflóð á Flateyri og það þriðja á Súgandafirði og þeim fylgdi mikil eyðilegging. Það kom í ljós að varnargarðarnir sem höfðu verið reistir stóðu ekki undir væntingum. Enn hafa ekki verið efnd áratugagömul loforð til Vestfirðinga. Nú kemur aftur í ljós að hætta á rýmingarsvæðinu er stærri en áður var talið og nær nú langt inn í byggðina. Nú hlýtur neyðin að vera öllum ljós. Auk þess eru atvinnumannvirki ekki varin. Við megum ekki sofna aftur á verðinum. Við megum ekki telja aura þegar lifibrauð manna eða jafnvel mannslíf geta verið í húfi. Á þessum svæðum búa einstaklingar sem verða að geta treyst á það að stoðvirkin haldi þegar á reynir. Við verðum að geta tryggt öryggi þeirra og það strax. Nógu margar eru þær áskoranir sem við búum við á þessum svæðum nú þegar. Klárum þetta verkefni sem legið hefur fyrir síðan 1995.

Virðulegi forseti. Þrátt fyrir stöðuna í samfélaginu er mikilvægt að framþróun atvinnulífsins stöðvist ekki og fjárfesting í atvinnuþróun haldi áfram. Samfélagið þarf á fjölgun starfa og auknum gjaldeyristekjum að halda. Aðstæður kalla á að stjórnvöld fari í aðgerðir sem hvetja til arðbærra fjárfestinga. Þá er ég að tala um viðbót við það sem þegar hefur verið gert í stuðningi við rannsóknir og nýsköpun og til að viðhalda fyrirtækjum. Með öðrum orðum er ég að tala um nýjar aðgerðir sem koma í veg fyrir stöðnun og skapa nýjar gjaldeyristekjur og störf hratt. Ég hef því í samvinnu við aðra þingmenn Framsóknarflokksins lagt fram tillögu um ríkisábyrgð á viðspyrnulánum til atvinnuþróunar. Tillagan gengur út á að veita allt að 200 millj. kr. ábyrgð á lánum til fjölbreyttra atvinnuþróunarverkefna hjá ólíkum aðilum þar sem ríkisábyrgð yrði veitt fyrir allt að 70% lánsfjárhæðar. Til að aðgerðin hefði marktæk áhrif við að örva útlán til atvinnusköpunar þyrfti heildarupphæð lána sem njóta ríkisábyrgðar að nema að lágmarki 10–15 milljörðum kr. Þetta mál er númer 31 í röðinni inn í þingið og er 33. mál þingfundar dagsins. Ekki er alveg víst að við náum þangað í dag. Tillögunni er ætlað að bregðast við vísbendingum um að niðursveiflan í hagkerfinu magnist vegna þess að fyrirtæki hafi ekki aðgang að lánsfjármagni fyrir góð og arðbær verkefni, verkefni sem lánveitendur teldu vænlegan fjárfestingarkost í hefðbundnu árferði en gjalda nú fyrir óvissuna. Hvatinn sem felst í ríkisábyrgðum ætti að geta nýst fyrirtækjum af öllum stærðum og gerðum þó að verkefnin væru flest lítil og meðalstór. Dugnaður, þekking og þor er til staðar í samfélaginu 

Virðulegi forseti. Það er annasamt ár handan við hornið. Stjórnvöld og þjóðin munu glíma við afleiðingar heimsfaraldurs og þá eru efnahagsþrengingar fyrirsjáanlegar með tilheyrandi niðurskurði. Það er engin óskastaða. Nú er mikilvægt að þingmenn vinni fyrir þjóð sína og gleymi ekki að réttindi einstaklinga eiga undir högg að sækja, nú meira en oft áður. Nú þegar margir Íslendingar róa öllum árum að því hafa í sig og á í glímu við djúpa efnahagskreppu er eðlilegt að Persónuvernd, ein þessara mikilvægu stofnana, sé ekki það fyrsta sem komi upp í hugann, en hún er gríðarlega mikilvægur hliðarvörður fyrir frelsi einstaklingsins. Í nýútkominni ársskýrslu Persónuverndar kemur fram að álag á stofnunina hefur margfaldast á skömmum tíma. Stofnunin telur að að óbreyttu verði það varanlegt og muni að aukast ár frá ári. Persónuvernd sem réttarsvið og ekki síst sem stofnun, gætir réttinda einstaklinga og leiðbeinir stjórnvöldum og öðrum um málefni sem varða það hvernig einstaklingar, fyrirtæki, stofnanir og valdhafar skuli fara með persónuupplýsingar um einstaklinga. Oft eru þetta viðkvæmar upplýsingar og ekki síst verðmætar. Það er því mikilvægt að vernda þær eftir bestu getu. Það er skylda stjórnvalda að búa Persónuvernd ásættanleg starfisskilyrði og það er staðreynd að stofnunin hefur ekki bolmagn til að sinna skyldu sinni, hvorki gagnvart stjórnvöldum né almenningi, vegna fjárskorts og undirmönnunar. Fjölmargir aðilar leita til Persónuverndar með alvarleg mál sem varða grundvallarmannréttindi og ljóst er að stofnanir samfélagsins, einnig Alþingi sjálft, þurfa á leiðsögn Persónuverndar að halda. Staða Persónuverndar er alvarleg og traust almennings til stjórnvalda gæti skaðast varanlega ef þau ákveða að bregðast ekki við ákalli hennar um aukið fjármagn. Fjársvelt Persónuvernd, og það á kosningaári, er grafalvarleg staða og takmarkar verulega getu stofnunarinnar til að sinna lögbundinni skyldu sinni gagnvart samfélaginu. Ég vil því hvetja hv. fjárlaganefnd til að tryggja þessari mikilvægu stofnun viðeigandi fjármagn svo hún geti tryggt okkur öllum persónuvernd.

Hæstv. forseti. Undanfarin misseri hefur orðið ljóst að afkomubrestur blasir við í landbúnaði. Aukinn innflutningur búvara hefur þrengt að mörkuðum. Covid-19 faraldurinn hefur aukið enn á þann vanda sem fyrir var. Nánar tiltekið má rekja það til hruns í fjölda ferðamanna og sóttvarnaaðgerða stjórnvalda. Þannig hefur sala á kjöti dregist saman um rúm 9% síðastliðna þrjá mánuði. Til viðbótar því hrannast nú upp kjötbirgðir bæði í búfé á fæti hjá bændum og í birgðageymslum sláturleyfishafa. Verði ekki gripið til ráðstafana til að koma í veg fyrir að meira kjöt komi inn á yfirfullan markað mun það leiða til hruns í verði á kjöti til framleiðenda. Á síðastliðnum tveimur árum hafa orðið breytingar á sölu mjólkur og mjólkurvara. Breytingin sést á ójafnvægi í sölu á mjólkurpróteini annars vegar og mjólkurfitu hins vegar. Stærsti áhrifaþáttur þessa ójafnvægis er innflutningur á ostum. Þegar staða íslenskra bænda er borin saman við stöðu bænda í nágrannalöndum Íslands, einkum í Noregi og aðildarríkjum Evrópusambandsins, er ljóst að mjög mikill munur er þar til staðar. Þannig hafa stjórnvöld í þessum löndum og framkvæmdastjórn ESB mun meiri heimildir til að grípa til aðgerða vegna tímabundins ójafnvægis á markaði, auk þess sem gripið hefur verið til viðamikilla stuðningsaðgerða vegna Covid-19 faraldursins. Í Noregi eru bændur og afurðasölufyrirtæki með undanþágur frá samkeppnislögum. Í aðildarríkjum ESB hefur framkvæmdastjórn TESS umfangsmiklar heimildir til að grípa til aðgerða sem gera bændum, sem falla undir sameiginlegu landbúnaðarstefnuna, kleift að auka samstarf sín á milli. Frumvarp landbúnaðarráðherra um búvörulög, sem er á dagskrá í dag, er skref í rétta átt, en dugir ekki til í þeirri alvarlegu stöðu sem blasir við hjá bændum í birgðasöfnun og fleira.

Virðulegur forseti. Er öryrkjum að fjölga og eru þeir svikarar upp til hópa? Raunar hefur heildarfjöldi örorkulífeyrisþega svo gott sem staðið í stað á milli áranna 2017 og 2019. Þannig má segja að breytingar milli áranna 2008 og 2019 gefi ekki rétta mynd af stöðu mála í dag og breytingar frá aldamótum enn síður. Örorkulífeyrisþegum hefur fjölgað lítið sem ekkert frá 2017 miðað við þær upplýsingar sem liggja fyrir í dag. Eins fram kom hér að ofan hefur fjöldi örorkulífeyrisþega staðið í stað frá 2017, en íbúum landsins og fólki á vinnumarkaði hefur haldið áfram að fjölga. Fyrir vikið lækkaði hlutfall örorkulífeyrisþega úr 8,2% árið 2017 í 7,8% 2019, en á milli áranna 2017 og 2019 hefur hlutfallið lækkað um 0,4%. Þetta kemur fram í skýrslu Kolbeins Stefánssonar, doktors í félagsfræði. Að tala um stórfelld svik í örorkukerfinu er fáránlegt. Auðvitað eru svikarar þar eins og annars staðar, en könnun sem gerð var fyrir nokkrum árum og átti að sýna stórfelld svik í almannatryggingakerfinu, sýndi bara smásvik, og þá nær eingöngu hjá hjónum sem skildu á pappírum en ekki raunverulega. Ég hef áður sagt það og endurtek það hér að þeir fáu sem reyna að svindla sér inn í þetta ömurlega, bútasaumaða, ófétisöryggiskerfi almannatrygginga eru alvarlega veikir og eiga því fullkominn og óskoraðan rétt á því að vera þar. Tökum á öllum svikum, sama hvernig þeir svikarar eru, en byrjum á réttum stað og réttum enda og finnum fyrst þá sem svíkja út hæstu upphæðirnar; skattsvikarana sem svíkja hundruð milljóna króna með skattsvikum, hundruð milljóna sem duga vel fyrir öllum greiðslum öryrkja og talsvert meira til.

Herra forseti. Tíminn er takmörkuð auðlind og tími til aðgerða gegn loftslagsbreytingum er á þrotum. Lausnin á þeim hamförum er ekki eins einföld og bólusetning við veiru og jafnvel þótt sumir reyni að bólusetja gegn sannleikanum í þessum efnum eru vísindin ótvíræð og afgerandi gagnvart því að loftslag jarðarinnar er að taka skjótum og alvarlegum breytingum. Það krefst fullrar athygli okkar allra strax. Losun gróðurhúsalofttegunda er enn langt yfir ásættanlegum mörkum. Sjórinn súrnar, jöklar hopa og afleiðingarnar eru þær að vistkerfunum okkar stafar slík ógn af að sjálfur lífvænleiki jarðarinnar er í bráðri og aðkallandi hættu. Okkur ber siðferðisleg skylda til að bregðast við strax og af alvöru og þunga. Við megum ekki missa þetta úr höndunum, það væri óhugsandi. Loftslagsverkföll ungs fólks voru áberandi á síðasta ári og þó að heimsfaraldur hafi átt hug okkar allra að undanförnu þá megum við ekki gleyma kröfum unga fólksins. Lýsum yfir neyðarástandi í loftslagsmálum strax. Skammt er síðan Nýsjálendingar stigu það skref og við eigum að gera það líka. Tryggjum alvöruaðgerðir þannig að við Íslendingar getum staðið við skuldbindingar okkar svo að meðalhlýnun jarðar haldist innan við 1,5°C. Leggjum fram aðgerðir út frá heildarlosun. Núverandi aðgerðaáætlun stjórnvalda boðar aðeins 8% samdrátt í heildarlosun. Hins vegar verður að tryggja að 50% samdráttur náist í heildarlosun fyrir árið 2030 og kolefnishlutleysi fyrir árið 2040. Að lokum, herra forseti, vil ég hvetja hæstv. forsætisráðherra í samvinnu við hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra til að skipa hið fyrsta loftslagsþríeyki. Tíminn er takmörkuð auðlind og þegar kemur að loftslagsmálum er tíminn nærri á þrotum.

Virðulegi forseti. Formaður Dómarafélags Íslands fjallaði í fjölmiðlum í gær um niðurstöðu Mannréttindadómstóls Evrópu. Þar sagði hann vandann vera þann að stjórnvöld beiti einhverjum bolabrögðum til að koma sínu fólki að. Þrír af þeim dómurum sem Landsréttarmálið snýst um hafa verið endurskipaðir. Þeir stóðu upp úr dómarasæti sínu og settust í næsta sæti. Ímyndið ykkur hvernig það myndi líta út í dómsal. Sá sem kemur fyrir dómara í leit að réttlæti og sanngirni klórar sér aðeins í hausnum og spyr: Afsakið, er nokkur hætta á því að dómarinn sé mér óvilhallur? Dómarinn svarar: Já, afsakið. Og hann stendur upp og sest í stólinn hliðina: Núna er þetta allt í lagi, það var bara vandamál þegar ég sat í hinum stólnum. Eigum við ekki rétt á dómurum og dómstólum sem við getum treyst að komi vel fram við borgara landsins og á réttlátan og sanngjarnan hátt? Hversu vel treystir þú dómurum sem þú veist að komust í dómarasæti með pólitískum bolabrögðum? Hversu vel treystir þú dómurum sem sitja í bláum sætum? Hvernig er dómgreind þeirra dómara sem sitja í þessum blámáluðu sætum og vita að allt sem þau gera litast af málningunni á stólnum þeirra, sama hversu heiðarlega þau rækja störf sín. Hvítþvottur eins og stólaskipti gengur ekki upp. Blái gljáinn mun alltaf skína í gegn því að bláminn fylgir dómurum og skipunum þeirra en ekki sætunum. Það sér hver sem vill sjá það. Það er því ekki nema eitt hægt að gera og það er augljóst, það hefur verið augljóst frá upphafi. Það sem þarf að gerast er að dómararnir þurfa að víkja. Það er ekki flóknara en það. Hitt sem þarf að gera er að koma í veg fyrir að flokkurinn, sem hefur alltaf beitt bolabrögðum þegar þess þarf til að hann komi sínu fólki að, fái að koma nálægt völdum. Misnotkun á valdi og bolabrögð hafa verið einkenni Sjálfstæðisflokksins í langan tíma. Hættum meðvirkni með misnotkun á valdi.

Virðulegur forseti. Sú ræða sem flutt var hér gæti kallað á mun lengri ræðu, en ég ætla að ræða allt annað mál, hv. þingmaður. Ég ætla að ræða um sóknargjöldin og þá áhugaverðu staðreynd að ég fékk tölvupóst í gær þar sem ég var hvött til þess að fella tillögu sjálfrar mín og meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um að hækka sóknargjöldin - eða ættum við kannski öllu heldur að segja leiðréttingu á sóknargjöldunum? Ég held að það sé tímabært að við þorum að taka þá umræðu í þessum sal hversu miklu máli kirkjan og önnur trúar- og lífsskoðunarfélög skipta fyrir samfélagið. Þau gegna veigamiklu hlutverki í samfélagi okkar og á tímum sem þessum er vissulega þörf á því. Það er áhugavert að skoða rannsóknir um langlífi fólks og ég hygg að margir hér inni hafi fylgst með þáttum eða lesið bækur um bláu svæðin svokölluðu, þar sem rannsökuð hafa verið þau svæði á jarðarkúlunni þar sem fólk lifir hvað lengst og hvað það er sem þetta fólk á sameiginlegt. Það eru níu atriði og þau hafa mikið með almenna heilsu og vellíðan að gera, hóflega og reglulega hreyfingu, mataræði og annað þess háttar. En það hefur líka með það að gera að fólk sameinast í trú á einhvern æðri mátt. Það getur verið mismunandi á hvað fólk trúir eða hvaða lífsskoðunarfélög fólk aðhyllist, en það skiptir einfaldlega máli fyrir lífsgæði og fyrir lengd lífs að við sameinumst um eitthvað slíkt. Ég held að það sé tímabært í þessum sal að við hættum að tala niður kirkjuna. Hún gegnir nefnilega veigamiklu og mikilvægu hlutverki fyrir samfélagið allt.

Herra forseti. Þegar rætt er um dómsniðurstöður sem varða dómaraval árið 2017 þegar Landsréttur var skipaður í fyrsta sinn er mikilvægt að hafa í huga hver hinn raunverulegi lögfræðilegi ágreiningur er í málinu, grunnlögfræðilegi ágreiningurinn. Hann snýst um atriði sem varðar það hvort þáverandi dómsmálaráðherra hafi fullnægt rannsóknarskyldu með nægilega skýrum hætti þegar hún ákvað að gera tillögu um dómara sem byggðist á því að dómarareynslu var gefið meira vægi en öðrum þáttum sem hæfnisnefnd hafði byggt á. Þetta var hinn lögfræðilegi ágreiningur. Það skulum við hafa í huga þegar við hlustum á stóryrði einstakra þingmanna eins og hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar um þessi efni. Það skulum við hafa í huga þegar menn reyna að blása þetta út eins og hér á Íslandi hafi verið framin stórkostleg mannréttindabrot af því að maður sem hafði játað á sig tiltekið brot var dæmdur af dómara sem hafði verið metinn hæfur af matsnefnd, og metinn hæfari af hálfu dómsmálaráðherra en einhverjir aðrir. Við skulum setja hlutina aðeins í samhengi hvað það varðar. Hitt er svo annað mál að auðvitað verður íslenska ríkið að efna samningsskuldbindingar sínar samkvæmt mannréttindasáttmálanum og greiða viðkomandi þann kostnað sem kveðið er á um í dómsorði í niðurstöðu yfirdeildar Mannréttindadómstólsins. En auðvitað verðum við síðan í framhaldinu að velta fyrir okkur og ræða hvernig við viljum haga dómaraskipan til framtíðar. Ég er ekki viss um að við séum komin til botns í þeirri umræðu.

Herra forseti. Í dag er alþjóðlegur dagur fatlaðs fólks. Í morgun birtust ansi merkilegar heilsíðuauglýsingar í blöðum landsins frá Öryrkjabandalagi Íslands. Í þeim birtist ákall til ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur um að virða skýran vilja Alþingis um lögfestingu samningsins um réttindi fatlaðs fólks. Eftir tíu daga átti ríkisstjórnin nefnilega að vera búin að leggja fram frumvarp þess efnis. Það mun ekki gerast. Ekkert svona mál er á dagskrá ríkisstjórnarinnar. Þingmál, sem ég lagði fram þar sem kveðið er á um slíkt frumvarp, samþykkti þingið fyrir 18 mánuðum. Ég er búinn að ýta á málið hér í þingsal. Ég er búinn að beina fyrirspurn til forsætisráðherra hér í þingsalnum. Ég er búinn að birta opið bréf til forsætisráðherrans. Og núna neyðist Öryrkjabandalagið til að birta heilsíðuauglýsingar um að ríkisstjórninni beri að virða löggjafarviljann. Hvað er eiginlega í gangi? Veit þjóðin hvað er að gerast? Vita fjölmiðlar það? Þetta er nefnilega stórmál. Við samþykktum hér öll saman, úr öllum flokkum, mál sem myndi stórbæta réttarstöðu fatlaðs fólks. Og ríkisstjórninni var falið hið skýra hlutverk að leggja fram frumvarp innan ákveðins tímaramma. Herra forseti. Af hverju er verið að svíkja þetta mál af öllum málum? Þetta risaskref, lögfestingin, myndi stórbæta réttarstöðu fatlaðs fólks og öryrkja á Íslandi, en með því yrðum við eitt fyrsta landið í heimi sem tæki þetta stóra skref. Ég spyr því: Ætlar ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur í alvörunni að koma í veg fyrir það? Ég hef sjaldan ef nokkurn tímann verið eins vonsvikinn og dapur með þessa ríkisstjórn. 

Herra forseti. Nú hefur verið lagt fram frumvarp á þinginu um miðhálendisþjóðgarð. Það er gríðarlega mikið fagnaðarefni því að þarna er á ferðinni eitt stærsta framlag Íslendinga til náttúruverndar og er þá stórt til jafnað. Það vekur athygli í málinu hversu mikið samráð hefur verið haft við hagsmunaaðila og hversu vönduð sú vinna er sem liggur að baki, hve mikill tími hefur farið í að reyna að ná jákvæðri lendingu fyrir alla. Skilaboðin sem felast í miðhálendisþjóðgarði eru líka engin smáskilaboð til heimsins. Í því sambandi er rétt að vitna til nýlegrar greinar Jóns Kalmans Stefánssonar á www.visir.is Það er ekki lengur spurning um hvort þessir miðhálendisþjóðgarður verði að veruleika og það er gríðarlega mikilvægt. Mikilvægi hans fyrir ferðaþjónustu í landinu er óumdeilt, einmitt á þeim svæðum þar sem atvinnuleysi og erfiðleikar í tengslum við heimsfaraldur hafa knúið hvað þyngst að dyrum. Þetta verður frábært tækifæri fyrir okkur öll og fyrir heiminn allan. Tíminn hefur svo sannarlega unnið með náttúruvernd og lítið fræ, sem kallað var hrakyrðum fyrir ekki svo mörgum árum, er nú á góðri leið með að verða að fallegu blómi. Við skulum njóta þess saman og hjálpast að við að vökva þetta frábæra blóm sem við erum að skapa á íslenska hálendinu.

Herra forseti. Hagræðing í ríkisrekstri er viðvarandi verkefni. Það er hlutverk fjármálaráðherra og í rauninni ríkisstjórnarinnar allrar að vinna stöðugt að því að koma auga á tækifæri til úrbóta. Það verður að segjast eins og er að svigrúmið er verulegt. Í tillögum samráðsvettvangs um aukna hagsæld kemur fram að aukin framleiðni hins opinbera sé besta leiðin til að ná jafnvægi í ríkisfjármálum án þess að skerða lífskjör. Eitt af því sem bent var á og skiptir máli er að vinna starfsfólks hjá stærri stofnunum nýtist betur en hjá þeim smærri. Að jafnaði sinnir tvöfalt fleira starfsfólk störfum sem falla utan kjarnasviðs þess hjá stofnunum með færri starfsmenn en 50, samanborið við stofnanir sem hafa fleiri starfsmenn en 50. Stærri stofnanir hafa líka betri möguleika á að uppfylla ákvæði stjórnsýslulaga en þau sem smærri eru. Það hefur umboðsmaður Alþingis m.a. bent á. Ávinningurinn er hins vegar enn fjölbreyttari. Smáar stofnanir hafa síður möguleika á því að laða til sín hæft starfsfólk vegna hættu á faglegri einangrun og takmörkuðum framtíðarmöguleikum í starfi. Smæðin eykur líka líkur á hárri starfsmannaveltu og dregur úr framleiðni. Um 60% ríkisstofnana falla í þennan flokk, þ.e. hafa 50 starfsmenn eða færri. Tæplega 20% hafa tíu starfsmenn eða færri. Herra forseti. Þetta eru einfaldlega sóknarfæri. Við höfum góða reynslu af því að nýta okkur þessi sóknarfæri. Sameining skattembættanna skilaði sér í styttri afgreiðslutíma á erindum og kærum og tekjur af eftirliti jukust. Framlög ríkisins lækkuðu síðan um 17% á sama tíma. Svipaða sögu má segja af sameiningu lögregluembættanna á höfuðborgarsvæðinu. Þess vegna hef ég tilbúna þingsályktunartillögu um átak í sameiningu ríkisstofnana, kerfisbundið og faglegt, þar sem áhersla verður lögð á að einfalda ásýnd gagnvart almenningi og aukna hagræðingu í ríkisrekstri. 

Herra forseti. Þar sem ég komst ekki að í óundirbúnum fyrirspurnum í gær vil ég nota tækifærið til að koma að nokkrum áhersluatriðum varðandi dóm yfirdeildar Mannréttindadómstóls Evrópu í Landsréttarmálinu þann 1. desember. Dómurinn er gríðarlega merkilegur, gæti ekki verið skýrari um að fordæma pólitísk afskipti af dómsvaldinu á Íslandi og hefur gríðarlegt fordæmisgildi fyrir öll aðildarríki Evrópuráðsins þegar kemur að pólitískum skipunum í dómstóla. Sérstaklega munu ríki á borð við Ungverjaland, Pólland og fleiri fyrrum Austur-Evrópuríki þurfa að horfa til niðurstöðunnar í fyrradag og búast má við viðbrögðum í þeim löndum vegna niðurstöðunnar. Það er ekki gaman fyrir Ísland sem rótgróið lýðræðisríki að skipa sér í hóp óþroskaðra lýðræðisríkja eins og sum fyrrum ríki Sovétríkjanna eru. Það er vissulega slæmt fyrir Ísland að fá á sig þann áfellisdóm að það sé verið að brjóta á grundvallarreglum í mannréttindasáttmálanum eins og formaður Lögmannafélagsins sagði í fjölmiðlum í gær. Hún og fleiri, þar með talin sú sem hér stendur, hafa kallað eftir því að ríkisstjórnin bregðist skýrt við niðurstöðu Mannréttindadómstólsins og geri viðeigandi ráðstafanir til að koma í veg fyrir að þetta endurtaki sig. Hvað felst í því? Það þarf að fara yfir þau mál sem hafa komið fyrir Landsrétt og gætu fallið undir endurupptöku og það þarf að leysa mál sem heyra undir alla vega dómarann sem eftir er af þeim sem voru ranglega skipaðir og sóttu ekki um endurskipun. Ljóst er að bregðast þarf strax við stöðu hans og eins að fara yfir þau mál sem hinir dómararnir hafa dæmt í frá því að Landsréttur hóf störf. Undir þetta hefur Ragnhildur Helgadóttir, prófessor í lögfræði við Háskólann í Reykjavík, tekið og minnir á að íslenska ríkið sé samningsbundið til að koma málunum í rétt horf eftir dóminn. Herra forseti. Það er mikið túlkunarstríð í gangi um niðurstöðu efri deildarinnar í Strassborg og margar rangfærslur hafa verið látnar fjúka í þeim tilgangi að túlka niðurstöðuna sér í hag, hvort sem það er pólitískt eða út frá stöðu sinni í lögfræðingastétt Íslands. En það verður að vera skýrt að Ísland lögfesti mannréttindasáttmála Evrópu árið 1994. Með lögfestingu samningsins var texti sáttmálans settur í heild sinni í íslensk lög og einstaklingum þar með gert kleift að byggja  Ég vil hvetja ríkisstjórn Íslands til þess að sýna mannréttindasáttmálanum 

Samkomulag er um fyrirkomulag umræðunnar. Eftir framsögu ráðherra eiga fulltrúar allra flokka rétt á að beina spurningum til ráðherrans.

Virðulegur forseti. Nú hefur Covid-faraldurinn staðið yfir í níu mánuði með grafalvarlegum afleiðingum fyrir líf og heilsu allra jarðarbúa. Farsóttarþreyta fer vaxandi meðal þjóða og við Íslendingar höfum ekki farið varhluta af því. En nú berast jákvæðar fréttir frá bóluefnaframleiðendum. Vonir vakna um að við sjáum ljósið við endann á göngunum. Á fundi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar nú 26. nóvember var greint frá því að samtals 47 bóluefni væru í ferli, fjögur þeirra komin lengst og talin veita 70–95% vörn. Reikna má með að fyrstu markaðsleyfin verði veitt fyrir áramót og að afhending bóluefna geti þá hafist innan nokkurra vikna. Vinnuhópur heilbrigðisráðuneytisins hefur sinnt undirbúningi og framkvæmd á kaupum bóluefna á grundvelli samninga Evrópusambandsins við lyfjaframleiðendur. Íslandi og öðrum EFTA-ríkjum er tryggður sami aðgangur að bóluefnum og ríkjum Evrópusambandsins. Framkvæmdastjórn ESB hóf snemma undirbúning að samræmdri stefnu og viðbrögðum við útbreiðslu Covid-19. Vegna þess að ekki er vitað nákvæmlega hvaða bóluefni muni standast kröfur um virkni og öryggi útbjó ESB safn sem tilgreindi þá lyfjaframleiðendur sem rætt yrði við um kaup á bóluefni og sem vinna að gerð bóluefnis á mismunandi grunni til að hámarka möguleika á því að unnt sé að framleiða og dreifa bóluefni sem fyrst. Þegar liggja fyrir samningar framkvæmdastjórnarinnar við sex þeirra, m.a. AstraZeneca og Pfizer. Framkvæmdastjórnin semur um heildarmagn frá hverjum framleiðanda og ákveður hvernig það skiptist á milli hlutaðeigandi þjóða. Hver þjóð gerir jafnframt beinan samning við þá framleiðendur sem hún hyggst kaupa af bóluefni. Af Íslands hálfu liggur fyrir samningur við AstraZeneca og samningur við Pfizer er langt kominn. Samningurinn við AstraZeneca felur í sér kaup á tæplega 230.000 skömmtum sem duga fyrir um 115.000 einstaklinga. Frá Pfizer eigum við kauprétt á 170.000 skömmtum sem duga fyrir 85.000 einstaklinga og með fleiri samningum sem eru í undirbúningi tryggjum við okkur nægt magn bóluefna. Reglugerð mín um forgangsröðuðum við bólusetningu vegna Covid-19 hefur verið birt og þar var horft til leiðbeininga Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, sjónarmiða í sambærilegri vinnu nágrannaþjóðanna og ekki síst til þingsályktunar Alþingis um siðferðileg gildi við forgangsröðun í heilbrigðisþjónustu. Það verður lögð áhersla á það að bólusetja fyrst þau sem eru í framlínunni í baráttu við sjúkdóminn, svo sem heilbrigðisstarfsfólk og annað starfsfólk á bráðamóttökum og gjörgæsludeildum og deildum fyrir sjúklinga sem hafa smitast af Covid-19, einnig heilbrigðisstarfsmenn sem framkvæma sýnatökur vegna sjúkdómsins og starfsfólk hjúkrunar- og dvalarheimila. Bólusetning einstaklinga sem dvelja á hjúkrunar- og dvalarheimilum og öldrunardeildum sjúkrahúsa verður einnig í miklum forgangi. Sóttvarnalæknir ber ábyrgð á skipulagningu og samræmingu bólusetningar og er heimilt að víkja frá forgangsröðun reglugerðarinnar ef nauðsyn ber til. Virðulegi forseti. Enn er ekkert bóluefni komið sem hefur markaðsleyfi í Evrópu nema neyðarleyfi fyrir Pfizer hefur nú verið samþykkt í Bretlandi. Gert er ráð fyrir að bóluefni frá Pfizer og AstraZeneca verði þar fyrst. Það er verið að ræða við aðila um dreifingarleiðir hér á landi en innkaup á búnaði til bólusetningar standa yfir. Það ætti að vera reiðubúið nú um miðjan desember. Við erum að vinna að gerð kynningarefnis fyrir almenning varðandi bólusetningarnar og fyrirkomulag bólusetninga í hverju heilbrigðisumdæmi ætti að liggja fyrir fljótlega. Virðulegi forseti. Eina leiðin til að stöðva þennan faraldur er að samfélagið nái því sem kallað er hjarðónæmi. Til þess þurfa allt að 60–70% landsmanna að hafa ónæmi gegn veirunni en aðeins 5.000–6.000 Íslendingar hafa nú staðfest smit. Það er því óraunhæft að ætla að ná hjarðónæmi öðruvísi en með bólusetningum. Bólusetja þarf fólk með sirka tveggja til þriggja vikna millibili og þá líða tvær til þrjár vikur þar til mótefnasvar er til staðar. Hjarðónæmi eftir bólusetningu næst því vart fyrr en í lok fyrsta ársfjórðungs næsta árs og mögulega síðar. Það er óvíst hvort veiran getur tekið stökkbreytingum sem gerir bóluefnið óvirkt þótt vísbendingar séu um að þessi veira stökkbreytist síður en inflúensuveiran sem þarf að bólusetja við á hverju ári. Hvernig sem allt fer, er ráðlegt að við reiknum með því að fara að öllu með gát mögulega fram á næsta sumar. Virðulegi forseti. Það er sannarlega ástæða til aukinnar bjartsýni í samfélagi sem hefur staðið sig ótrúlega vel í glímunni við Covid-19.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir yfirferð hennar hér og skýrslugjöf og vil taka fram hvað þessa þætti varðar, hvað dreifingu bóluefna og tengda þætti varðar, að ég tel málin vera í ágætisfarvegi. Ég ætla þess vegna að nýta tækifærið og fara inn á aðeins aðra þætti því að þó að upplýsingagjöfin hafi verið ágæt held ég að ekki sé ástæða til að fara mjög á dýptina hvað það varðar núna. Það mun auðvitað að ráðast að miklu leyti af því hvernig mál þróast hvað bóluefnið og annað varðar á erlendum vettvangi. Það sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra að er það sem snýr að skipulögðu íþróttastarfi og þá sérstaklega starfi íþróttastarfi afreksflóttafólks. Runólfur Pálsson, læknir og einn af yfirmönnum Covid-göngudeildar Landspítala, kom í viðtöl 21. og 23. október sl. þar sem hann fór yfir það af mikilli yfirvegun, þótti mér, að hann teldi ekki skynsamlegt að afreksíþróttir og hin almenna íþróttaiðkun væru settar undir sama hatt. Við heyrum neyðaróp, eða ég leyfi mér að kalla það það, frá körfuknattleiksmönnum. Í gær voru í viðtali á Stöð 2 tveir af bestu frjálsíþróttamönnum Íslands, Guðni Valur Guðnason og Guðbjörg Jóna Bjarnadóttir, sem spurðu einfaldlega spurningarinnar: Af hverju getum við ekki farið inn að æfa í frjálsíþróttaaðstöðu Laugardalshallar? Það fer nærri því að ekki sé bara hægt að halda 2 m reglu, það hallar í að hægt sé að halda 100 m reglu ef skipulagið er gott. Það skilur ekki nokkur maður að afreksíþróttafólkið sé sett undir sama hatt og við trimmararnir. Þetta hefur áhrif á meiðsli, framþróun, getu samanborið við aðra, og síðan blasir auðvitað við að afreksíþróttafólk keppir nú í öllum þeim löndum sem við berum okkur saman við. Ef við tökum bara körfuknattleik, handbolta og fótbolta, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina eða kannski frekar vangavelturnar. Ég er efnislega algjörlega sammála hv. þingmanni um mikilvægi þessarar iðkunar. Ég hef fengið bréf og orðsendingar sem rökstyðja það enn þá frekar. Eins og hv. þingmanni er ljóst og hefur komið fram í fjölmiðlum, hefur sóttvarnalæknir gert tillögu til mín á fyrri stigum sem hann dró til baka núna á dögunum, þar sem gert er ráð fyrir því að heimila þessa starfsemi. Það er augljóslega næsta skref, ásamt því að hækka hámarksfjöldann og eins að opna verslanir betur en gert hefur verið, sem og sundstaði. Þannig að ég held að ef svo heldur fram sem horfir þá séu þetta augljóslega næstu skref og ekki síst vegna þess að talsmenn íþróttahreyfingarinnar, og sérstaklega þeirra hópa sem þarna er um að ræða, hafa haldið einkar vel á sínum málflutningi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og vil í framhaldinu velta því upp hvort þessi staða, þ.e. að það blasi við að þessi opnun, þessi tilslökun verði gerð, hafi ekki verið um nokkra hríð. Nú er tilvitnað viðtal við Runólf Pálsson lækni frá 21. október sl. Þar segir Runólfur m.a., með leyfi forseta: Mér finnst það eigi að fara að hyggja að því að byrja á æfingum með ákveðnum reglum. Ég er sammála því að fara sér mjög hægt varðandi áhorfendur þegar keppnin fer í gang. Við vitum hvar mesta hættan er á smiti og virðist það ekki tengjast skipulögðu íþróttastarfi. Ég held að hvað akkúrat þetta atriði varðar hafi kannski ekki orðið mikill eðlisbreyting í töluverðan tíma. Þetta er það sem ákvarðanir erlendis í helstu samanburðarlöndum okkar virðast hafa verið byggðar á. Þess vegna vil ég skora á heilbrigðisráðherra að komi sú staða upp að sóttvarnalæknir leggi til að bíða enn um sinn með þessa tilslökun þá taki ráðherrann af skarið og leyfi æfingar, alla vega afreksíþróttafólks og keppnisfólks, því að sú staða sem við búum við núna er algerlega óviðunandi og hefur verið lengi. Það eru margþætt áhrif sem þessu fylgja, fyrir utan það hve mikil fylling fer úr hinu daglega lífi okkar almennings að geta ekki fylgst með því afreksíþróttafólki sem tekst á dagsdaglega okkur til skemmtunar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni brýninguna og heyri hvað hann segir. Þetta er auðvitað m.a. allt saman til umhugsunar. Það sem er og hefur verið mitt viðfangsefni í faraldrinum hingað til er fyrst og fremst að gæta að meginreglum stjórnsýsluréttarins, að við gætum meðalhófs í öllum okkar ákvörðunum, og ekki síður að við gætum jafnræðis þegar við reisum skorður við starfsemi, ég tala nú ekki um að takmarka heimildir fólks til athafna. Það er það sem er verkefni ráðuneytisins hverju sinni. En ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu vegna þess að ég held að þetta séu sjónarmið sem eigi fullan rétt á sér.

Virðulegur forseti. Ég ætla að fá að nota þessar örfáu mínútur hér til að ræða aðeins meira inn í framtíðina. Við höfum verið í krísu og höfum verið að takast ágætlega á við hana. En mig langar að ræða við hæstv. heilbrigðisráðherra um langtímaáhrif Covid-tímans, bæði á þau sem hafa verið svo ólánsöm að smitast af Covid og glíma gjarnan við skelfileg eftirköst þess en líka fyrir okkur hin sem enn höfum verið það heppin að smitast ekki. Ég tók þátt í áhugaverðri vinnu um mat á hagsæld og lífsgæðum. Við erum búin að setja upp núna á þessu kjörtímabili ákveðna mælikvarða um hagsæld og lífsgæði. Þar fjöllum við um þrjá mismunandi þætti; þ.e. félagslega, umhverfislega og efnahagslega. Við höfum svo sannarlega verið að takast á við efnahagslega þætti Covid-ástandsins, ég sit efnahags- og viðskiptanefnd og þekki það býsna vel. Á umhverfislega þættinum þurfum við að taka enn frekar, þó að hægt sé að segja að margt jákvætt hafi komið út úr Covid, en ég hef verulegar áhyggjur af félagslegu þáttunum og þeim mælikvörðum sem við erum með þar, virðulegur forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvaða aðgerðir eru í gangi í ráðuneyti hennar og undirstofnunum til að takast á við þau áhrif. Það var áhugavert en líka sorglegt að sjá að eftir síðasta efnahagshrun þá minnkuðu lífslíkur kvenna við góða heilsu töluvert, um rúm tvö ár, eru í dag 66,2 ár. Hjá körlum, einhverra hluta vegna, reyndar mjög gott, hækkaði þetta hlutfall. Samkvæmt þeim mælikvörðum sem landlæknisembættið er að horfa á í dag þá skynja ég sem svo að það sé líka verið að ná mælingum varðandi stress t.d. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Eins og kemur fram í fyrirspurn hv. þingmanns þá vaktar embætti landlæknis með reglubundnum hætti tiltekna mælikvarða í heilsu og lýðheilsu samfélagsins. En nú stendur yfir að auki stór rannsókn á líðan þjóðar sem er unnin í samstarfi embættisins og háskólans og það er stór rannsókn sem er gríðarlega mikilvæg á þessum tímum, ekki síst til þess að við getum tekið ákvarðanir sem byggja á upplýsingum og þekkingu, það er auðvitað mjög mikilvægt. Við erum með mjög mikla áherslu á eflingu geðheilbrigðisþjónustu. Við höfum auðvitað lagt áherslu á hana almennt á kjörtímabilinu en höfum lagt sérstakt fjármagn í það, bæði á þessu ári og svo í fjárlagafrumvarpi næsta árs, til þess að efla geðheilbrigðisþjónustu, ekki bara hér á höfuðborgarsvæðinu heldur á landsvísu með því að styrkja geðheilsuteymin og styrkja geðheilbrigðisþjónustu í heilsugæslunni. Við erum með tvo nýja stýrihópa sem hafa verið settir á laggirnar og verða undir forystu embættis landlæknis, annars vegar til að vakta geðheilbrigði og hins vegar til að vakta lýðheilsu, þetta eru sérstakir hópar sem fylgjast með þessum þáttum sem eru samkvæmt ábendingu embættis landlæknis mikilvægir. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um kynjabreytuna og hún er auðvitað mjög mikilvæg í þessu öllu, að fylgjast vel með henni og sérstaklega líðan ungs fólks, það hefur verið mjög mikið rætt í þessum faraldri. Ég hef sett af stað sérstaka vinnu við úttekt mælikvarða sem snúast um konur og heilsu. Síðast var gerð slík úttekt á árinu 2000 þannig að það er nú bara hátíðlegt að gera það núna 20 árum síðar að skoða sérstaklega samspil heilsu og stöðu kvenna.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra svörin og tek undir mikilvægi þess að við þurfum að horfa á kynin því að þau eru ólík og við sjáum að þetta hefur komið með mismunandi hætti við þau. Hæstv. ráðherra nefndi líka líðan ungs fólks og við höfum áhugaverðar rannsóknir og umræðu sem hefur átt sér stað á síðustu vikum um það. Það er eitthvað sem ég hef verulegar áhyggjur af, og ég held að við ættum öll að hafa, og þess vegna hygg ég að aðgerðir okkar hljóti að þurfa að miða að því hvernig við getum bætt líðan ungs fólks, auðvitað líðan fólks almennt en sérstaklega ungs fólks. En mig langar á síðustu sekúndunum að koma inn á mikilvægi endurhæfingarþjónustu, ég get ekki annað. Við sjáum að ákveðið hlutfall þeirra sem hafa fengið Covid er að leita sér endurhæfinguþjónustu. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig sér hún fyrir sér að við getum bætt enn frekar þá endurhæfingarþjónustu sem við bjóðum í landinu? Við vitum að hjá Reykjalundi, okkar helstu endurhæfingarstofnun, eru beiðnirnar umtalsvert fleiri en þeir geta sinnt á ári hverju. Hvernig sér hæstv. ráðherra fyrir sér að við getum bætt þessa mikilvægu heilbrigðisþjónustu þegar eftirspurnin eftir hennar eykst enn frekar eftir áhrif Covid?

Virðulegi forseti. Nú liggur loksins fyrir endurhæfingarstefna sem var löngu tímabært að yrði til. Hún hefur verið í lokaúrvinnslu í ráðuneytinu með það að markmiði að tímasetja aðgerðir og stilla upp ábyrgðaraðilum við hverja aðgerð um sig. Þetta er gríðarlega mikilvægt verkefni og á þessu ári, af því að hv. þingmaður spyr sérstaklega um endurhæfingu fyrir þá sem hafa fengið Covid, höfum við ráðstafað sérstökum 200 milljónum til viðbótar við það sem fyrir var til að beina sjónum að endurhæfingu fyrir þá sem hafa fengið Covid-19.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka ráðherra fyrir skýrsluna og fyrir að halda þinginu upplýstu. Við erum búin að tala saman áður um þessi mál. Ég brýni fyrir okkur að samstaða framlínufólksins er mjög mikilvæg fyrir okkur öll, að framlínan komi fram sem einn maður. Það mun vekja meira traust almennings. Þannig hefur það að mestu leyti verið og ég trúi því og treysti að svo verði áfram. Virðulegi forseti. Mér er umhugað um heilsu fólks og að fólk geti skapað sér lífsviðurværi þrátt fyrir stöðuna sem við glímum við. Við höfum áður rætt að það er mikilvægt að tryggja fyrirsjáanleika í aðgerðum ríkisstjórnarinnar. Ég spyr ráðherrann um hvernig við gerum það best. Ég spyr um íþróttastarfið sem við verðum að tryggja, að íþróttafólkið okkar og börnin geti haldið áfram að æfa, komi til þess að endurskoða þurfi takmarkanir að nýju. Félagslegt mikilvægi krefst þess. Ég spyr ráðherrann um fjöldatakmarkanir í verslunum sem eru gagnrýndar. Nú miðast fjöldatakmarkanir eins og til að mynda í 400 manna bíósal við sömu fjöldatakmarkanir og smáverslun í Kringlunni. Ég vil fá skýringar á því hjá ráðherranum. Er ekki nauðsynlegt að fjöldatakmarkanir taki mið af stærð verslunarþjónustuhúsnæðis, skóla og opinberra bygginga eins og kostur er? Ég geri mér grein fyrir því að það flækir málið töluvert. Ég spyr um hárgreiðslustofur og nálæga, persónulega þjónustu: Er útséð með að þessi starfsemi fái að halda áfram héðan í frá óáreitt miðað við óbreyttar aðstæður? Í seinni fyrirspurn ætla ég að spyrja ráðherrann um bólusetningar, hvernig við högum þeim og hvernig við tökumst á við þær saman.

Virðulegur forseti. Ég tek undir hvert orð í máli hv. þingmanns og ég er sammála því hversu mikilvægt íþróttastarf er, bæði fyrir iðkendur en líka bara fyrir samfélagið allt, og allt það félagsstarf sem á sér stað í kringum íþróttafélög. Við höfum lagt áherslu á það nú í haust að tryggja það að skipulagt íþróttastarf barna og ungmenna geti haldið áfram. Það er auðvitað mjög mikilvægt. Það sama gildir um hársnyrtistofur og snyrtistofur og starfsemi af því tagi sem hv. þingmaður nefnir, sem er núna heimil. Af því að hv. þingmaður spyr um fjöldatakmarkanir í verslunum þá hafa þær verið eftir tilteknum reglum. Þegar ákveðinni stærð húsnæðis er mætt, þá bætist við einn viðskiptavinur í samræmi við ákveðnar reglur með tilvísun til rýmisins. Það er í raun og veru undir þegar næsta skref verður stigið í afléttingum, sem ég vona að verði sem allra fyrst. Ég held að við þurfum að gæta mjög vel að því, og það hefur náttúrlega komið fram í máli fleiri þingmanna, að horfa mjög breitt á heilsu og áhrif á heilsu, lýðheilsu og samfélag þegar við glímum við veiruna. Um leið þurfum við að hafa augun opin fyrir því að ef við náum ekki undirtökunum í baráttunni við hana þá erum við komin með vandamál sem varða svo stóra hagsmuni, þegar heilbrigðiskerfið er undir, að þá eru hinir þættirnir í raun og veru komnir í annað sæti.

Virðulegur forseti. Ég þakka ráðherra fyrir greinargóð svör. Ég held að við séum bara mjög sammála í þessum málum en það er verið að kalla eftir miklum fyrirsjáanleika og meiri sýn. Ég geri mér grein fyrir því að það er ekki auðvelt en ég held að við tökum samt undir það öll að það er mjög mikilvægt að það gerist varðandi íþróttir barna og unglinga og ég tala nú ekki um aldraða, hópana hans Janusar sem kalla eftir meiri æfingum. En mig langar að spyrja ráðherrann um bólusetningar. Hvað munu þær tryggja einstaklingum? Munu þær tryggja óskert ferðafrelsi? Hvað með þá sem kjósa ekki að gangast undir bólusetningar? Verðum við ekki að höfða til ábyrgðar fólks gagnvart hvert öðru? Hefur ráðherrann skoðað það hvort heppilegra sé að ungt fólk sé framar í goggunarröðinni, þegar kemur að því að bólusetja fyrir Covid, en um hefur verið rætt í forgangshóparöðun sem fram hefur komið?

Virðulegi forseti. Þegar farið er yfir og tekin ákvörðun um forgangsröðun í bólusetningar eru nokkur sjónarmið sem koma þar til álita. Það er kannski í fyrsta lagi sá hópur sem er líklegastur til að verða fyrir heilsutjóni vegna Covid-19. Þar er náttúrlega okkar elsta og viðkvæmasta fólk. Þess vegna eru þeir hópar ofarlega. Þeir hópar sem sjá um að sinna framlínunni, hvort það er með bólusetningum, sýnatökum eða með því að sinna fólki á gjörgæslu eða annars staðar þar sem Covid-sjúklingar eru inniliggjandi, eru líka í forgangi. Þannig að það eru ákveðnar meginreglur sem við styðjumst við. En markmiðið er auðvitað að vernda fólk fyrir sjúkdómnum og ná upp ónæmi í samfélaginu og stöðva útbreiðslu faraldursins. Það er meginmarkmiðið. Með því að ná því markmiði gefur augaleið að það verður hægt að slaka á sóttvarnaaðgerðum.

Herra forseti. Við lifum sögulega tíma sem taka heldur betur í. Þreytan í samfélaginu er orðin umtalsverð en við eygjum þó ljós í fjarska, sem er bóluefni og allar þjóðir búa sig undir bólusetningu af kappi. Sem dæmi hafa Danir gert samning við fimm fyrirtæki sem samanlagt tryggja 15 milljónum manna bólusetningu. Í Danmörku, Færeyjum og Grænlandi búa hins vegar samtals bara nálægt 6 milljónunum, en þetta gera Danir til að veðja á fleiri hesta, eins og þeir orða það, til að tryggja að þeir fái nóg bóluefni jafnvel þó að upp komi vandamál með að fá bóluefnið samþykkt eða þá að eitthvað annað óvænt komi upp. Ráðherrann kom inn á hlutfallið sem við erum að glíma við, það virðist vera í lægri mörkum. Munu heilbrigðisyfirvöld á Íslandi tryggja svipað hlutfall og Danir? Eins og fram hefur komið hefur ráðherra lagt fram frumvarp um að ríkið greiði þeim sem verða fyrir tjóni af völdum bóluefnis gegn Covid-19, hvort sem tjónið megi rekja til eiginleika efnisins eða rangrar meðhöndlunar. En hvernig verður eftirliti með aukaverkunum háttað? Er einhver sérstök áhersla lögð á að fylgjast með þeim sem verða fyrir því hér á landi? Er eitthvert ferli til staðar ef slíkt kemur upp, líkt og kom upp t.d. í tengslum við svínaflensubólusetninguna þar sem dæmi voru um að fólk veiktist af drómasýki í kjölfarið? Ýmislegt hefur heyrst varðandi útfærslu á framkvæmd bólusetningarinnar. Meðal annars hefur borgarstjórinn í Reykjavík nefnt í því samhengi að horfa megi til skipulags og framkvæmdar kosninga, sem tryggir að framkvæmdin verði í nærumhverfi fólks. Hvaða aðilar koma að samræmingu bólusetningar? Hvar mun hún fara fram? Hefur ráðherra eitthvert hugboð um hvenær bólusetning muni geta hafist og hversu langan tíma muni taka að bólusetja okkur öll eða þau sem það vilja? Verður hún gjaldfrjáls að öllu leyti eða koma einhver gjöld 

Virðulegi forseti. Ég ætla að freista þess að svara eins mörgum af spurningum hv. þingmanns og hægt er. Ég þakka honum fyrir greinargóðar spurningar. Í fyrsta lagi langar mig að nefna að hingað til höfum við engar vísbendingar um að þau bóluefni sem eru í þróun valdi alvarlegum aukaverkunum, en samkvæmt fréttum frá framleiðendum hafa 10–15% fengið væg inflúensueinkenni tveimur til þremur dögum eftir bólusetningu. Það er talið innan ásættanlegra marka þegar um er að ræða sjúkdóm sem haft getur banvænar afleiðingar. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um framkvæmd bólusetningarinnar. Hugmyndin er sú að heilsugæslan sjái um þessa framkvæmd og undirbúningur þeirrar framkvæmdar er kominn á góðan skrið. Gert er ráð fyrir því að þetta sé framkvæmt í nærumhverfi, eins og hv. þingmaður nefnir. Við erum þá í raun að tala um hér á höfuðborgarsvæðinu, að hægt væri að láta bólusetningu fara fram í stóru, aðgengilegu rými þar sem bílastæði eru næg o.s.frv. og þar sem hægt er að tryggja mjög hraða framkvæmd. Framkvæmd bólusetningarinnar sjálfrar á því aldrei að vera flöskuháls í framvindunni eða því hversu hratt þetta gengur yfir, heldur frekar þá hversu hratt efnin koma til landsins. Ég veit að forstjóri Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins hefur verið í sambandi við borgarstjóra um framkvæmd og útfærslu á þessum verkefnum. Ég geri ráð fyrir því að þetta geti hafist strax í byrjun ársins og á fyrstu vikum nýs árs, en á hversu miklum hraða get ég ekki sagt fyrir um. En miðað við það hvernig þetta lítur allt saman út getum við gert ráð fyrir því að markmiði um bólusetningar verði náð u.þ.b. við lok fyrsta ársfjórðungs ársins 2021. Og já, við gerum ráð fyrir að bólusetningin sé gjaldfrjáls.

Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargóð svör. Við erum auðvitað stöðugt með hugann við velferð og líðan unga fólksins sem hefur margt hvert farið halloka í þessum faraldri. Í því sambandi hefur ákallið verið hátt hvað varðar íþróttaiðkun og hreyfingu og hafa fleiri hv. þingmenn haft orð á því hér í dag. Keppnisfólk í ýmsum greinum er eðlilega óþreyjufullt og telur að í ljósi reynslu og framkvæmdar í nágrannalöndunum nái sú leið sem Íslendingar hafa valið ekki nokkurri átt og staðhæfa að í þessum greinum sé smithættan hverfandi og ekki verjandi út frá mörgum forsendum að halda svo aftur af keppnisfólki. Þetta eru raddir innan úr þeirra hópi. Ég spyr um viðhorf ráðherra. Þau hafa svo sem komið fram að nokkru leyti. Við hvaða rannsóknir eða gagnreyndu upplýsingar er stuðst þegar svo stífar skorður eru settar gagnvart skipulögðum íþróttaæfingum? Ég geri þarna skýran greinarmun á líkamsræktarstöðvum og t.d. körfubolta, handbolta eða knattspyrnu, ég tala nú ekki um frjálsar íþróttir. Mig langar í lokin rétt að tæpa á allt öðru og það er hagur sveitarfélaganna. Nokkur sveitarfélög hafa orðið fyrir umtalsverðum kostnaði og tekjutapi vegna farsóttarinnar, sérstaklega þann tíma sem íbúar voru látnir sæta úrvinnslusóttkví. Það var tímabundin ráðstöfun meðan unnið var að smitrakningu, sem þýddi að aðeins einn aðili í einu á hverju heimili gat yfirgefið heimilið til að afla aðfanga. Verður að einhverju leyti komið til móts við sveitarfélög sem reyndi sérstaklega á í þessum efnum? Ég nefni sérstaklega í þessu sambandi Húnaþing vestra.

Virðulegi forseti. Aðeins varðandi íþróttirnar. Eins og hv. þingmaður segir hafði ég þegar brugðist við vangaveltum af svipuðu tagi. En það er rétt að halda því til haga að veittar hafa verið undanþágur fyrir afreksíþróttafólk sem er að undirbúa eða æfa fyrir alþjóðleg mót eða keppnir. Þegar hv. þingmaður spyr um rannsóknir eða vísindalegan grunn fyrir þessum tillögum þá er því til að svara að þegar mér berast tillögur sóttvarnalæknis í samræmi við sóttvarnalög þá eru þær tillögur byggðar á upplýsingum, þekkingu á faraldursfræði, þekkingu á því hvar smithættu er helst að finna í samfélaginu o.s.frv. Það breytir því ekki að ég er sammála hv. þingmanni um mikilvægi íþrótta út frá svo mörgum sjónarmiðum. En auðvitað erum við sóttvarnalæknir samstiga í ákvörðunum um næstu skref hér eftir sem hingað til. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um sértækar ráðstafanir gagnvart þeim sveitarfélögum sem sætt hafa svæðisbundnum aðgerðum vegna sóttvarna. Mér er ekki kunnugt um að það hafi komið til álita. Það kann að vera en það hefur ekki verið partur af mínum daglegu verkefnum, ef svo má segja, að horfa til þess þegar verið er að beita sóttvarnaráðstöfunum tímabundið og á afmörkuðu svæði, eins og sannarlega hefur verið í Húnaþingi vestra og raunar á einhverjum fleiri stöðum. En mér er ljúft og skylt að leita upplýsinga um það og koma þeim til hv. þingmanns.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir skýrslugjöf hennar og mér finnst það einstaklega vel til fundið að Alþingi skuli hafa þennan hátt á, að ráðherrar komi hér og gefi okkur skýrslu og að við getum átt umræðu um þessi mál. Það gerir að verkum að ég held að við verðum betri í að taka ákvarðanir í þingmálum sem snerta þennan faraldur en það skiptir líka máli fyrir hina upplýstu umræðu. Mig langaði að segja það hér í upphafi. En að umræðu dagsins og bóluefnum. Mér finnst það gríðarlega mikilvægt sem hefur komið fram hjá hæstv. ráðherra að bóluefnið, þegar það kemur, verði fólki að kostnaðarlausu. Þetta tel ég að skipti gríðarlega miklu máli og er til þess fallið að allir hafi aðgang að því óháð fjárhagslegri stöðu sinni. Það sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um er að þegar þetta liggur fyrir, nú liggur fyrir listi um hvernig eigi að forgangsraða, hvort eitthvað hafi verið hugsað um það hvernig sé hægt að ná til fólks til þess að það viti að það eigi rétt á bólusetningu og að það sé jafnvel komið að þeim hópi sem það tilheyrir. Mig langar að nefna sem dæmi fólk af erlendum uppruna sem á kannski ekki því að venjast að þjónusta af þessu tagi sé því að kostnaðarlausu og fólk í viðkvæmri stöðu. Ég held að þetta hljóti að skipta máli til að aðgerðin að bólusetja fólk takist. Hvernig er hægt að ná til þessa fólks svo að það viti að því gefist kostur á bólusetningu?

Virðulegur forseti. Ég tek undir það sem hv. þingmaður nefnir með að þjónusta af þessu tagi á auðvitað að vera gjaldfrjáls. Við höfum nálgast þetta með þeim hætti að þetta sé eins og annað sem Íslendingar hafa gert og landsmenn, sem er réttara að segja, í tengslum við Covid-19, að það snúist ekki um boð og bönn heldur miklu frekar um það að fólk vilji leggjast á árar. Þess vegna höfum við heldur ekki farið þá leið að skylda fólk til að fara í bólusetningu heldur að það sé partur af því sem við viljum gera af fúsum og frjálsum vilja til að taka þátt í þessu samfélagslega verkefni. Varðandi síðan það sem hv. þingmaður nefnir og ég er búinn að gleyma því sem hv. þingmaður var að spyrja um.

Hvernig ætlum við að ná til fólks?

Það er gert ráð fyrir því að þeir aðilar sem annast bólusetninguna kalli eftir fólki í þeirri röð sem reglugerðin segir til um, þannig að fólk á að fá einhvers konar kvaðningu. Það er nálgunin að gera það með þeim hætti, en auðvitað líka með víðtækum auglýsingum, upplýsingum á miðlum o.s.frv. Við reynum að gera þetta eins gagnsætt og nokkurs er kostur en líka þannig að upplýsingum eða hvatningu sé beint að fólki í samræmi við þá forgangsröðun sem hefur birst í reglugerð.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svarið og mér finnst þetta hljóma sem skynsamleg leið, þ.e. að auglýsa líka. Og þessi umræða er auðvitað partur af því að samfélagið viti hvað við erum að fara í en einnig að til að mynda heilsugæslan eða félagsþjónustan nálgist ákveðna hópa. Ég held að það sé mikilvægt að það komi líka frumkvæði frá þeim sem eru að sinna þjónustunni því það er einmitt svo mikilvægt að þeir sem eru í viðkvæmri félagslegri stöðu falli ekki einhvern veginn milli skips og bryggju í þessu mikilvæga verkefni. Þetta lítur alveg ágætlega út hjá okkur á Íslandi akkúrat núna. Það er auðvitað frábært og ég átta mig á því að þar liggur að baki gríðarlega mikil vinna hjá alls konar fólki við það að tryggja okkur bóluefni og annað. Mig langar í þessari seinni spurningu minni að spyrja út í það sem hefur verið talað um, að Ísland taki þátt í því að kaupa bóluefni fyrir aðrar þjóðir sem ekki eru eins vel stæðar og við. Þar er horft fyrst og fremst til þriðja heimsins. Er komið eitthvert nánara plan sem hæstv. ráðherra gæti sagt okkur frá varðandi næstu skref þar? Við erum eðlilega kannski svolítið fókuseruð á okkur og okkar næstu nágrannalönd. En þetta er mál sem skiptir heimsbyggðina alla máli.

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður var að velta fyrir sér hópum sem er kannski meiri áskorun að ná til en annarra. Við höfum náttúrlega nú þegar nokkra reynslu af upplýsingamiðlun um Covid-19 og það hefur verið lögð mikil áhersla á það á vefsíðunni Covid.is að hafa upplýsingar á fleiri tungumálum og miðla þeim með sem markvissustum hætti. Ég geri ráð fyrir því að leitast verði við að gera það með sama hætti varðandi þessar upplýsingar, bæði að tryggja að þær séu aðgengilegar á fleiri tungumálum en ekki síður, þegar við erum að tala um fólk sem er búsett á hjúkrunarheimilum eða á sambýlum eða einhverjum öðrum slíkum stöðum, að tryggt sé með upplýsingagjöf bæði til íbúanna og til starfsfólksins hvernig þessari röð er háttað. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um samstarf okkar við alþjóðastofnanir til að tryggja aðgengi á bóluefni fyrir fólk í þeim löndum þar sem aðgengið er ekki tryggt með sama hætti, ríki sem búa við fátækt o.s.frv. Þá er því til að svara að við höfum þegar lagt af mörkum 500 milljónir í sameiginlega alþjóðlega sjóði til að tryggja það að engin ríki dragist aftur úr. Það er áætlun á vegum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar.

Herra forseti. Mikið hefur mætt á hæstv. heilbrigðisráðherra og hennar ráðuneyti síðan kórónuveiran skaut upp kollinum hérlendis í febrúar. Af þeim sökum hefur mesta vinnan innan ráðuneytis hennar vafalaust þurft að snúa að beinni baráttu við óværuna sjálfa. Ánægjulegar fréttir af þróun bóluefna berast nú hratt og örugglega og vonir standa til þess að hægt verði að hefja bólusetningarstarfið strax í upphafi næsta árs. Þó er ljóst að landsmenn hafa þurft að kljást við aðrar lýðheilsuógnir á undanförnum tíu mánuðum sem farið hefur minna fyrir, eins og gefur að skilja í miðjum faraldri. Hliðaráhrif sóttvarnaaðgerða hafa jafnframt fallið í skugga af faraldrinum sjálfum og ljóst er að næstu misseri munu afhjúpa umfang og alvarleika þeirra. Fyrirséð er að þörf verður á kröftugum mótspyrnuaðgerðum gegn þeim lýðheilsuvandamálum sem koma munu upp úr kafinu. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig hefur verið fylgst með þróun heilsufars þjóðarinnar meðfram faraldrinum og út frá afleiðingum sóttvarnaaðgerða? Hyggst ráðherra t.d. nýta þær upplýsingar sem verða til í verkefninu Líðan þjóðar á tímum Covid-19, og þá hvernig? Hver er aðgerðaáætlun ráðherra þegar kemur að öðrum lýðheilsuáhrifum faraldursins? Eins vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig verður unnið með þau gögn sem verkefnið Líðan þjóðar á tímum Covid-19 mun skila af sér, þ.e. hvernig verða upplýsingarnar frá þessum stýrihópum teknar inn í ákvarðanatöku ráðherra og ráðuneytis hennar í framhaldinu?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Eins og fram kemur í spurningu hv. þingmanns þá er þetta afar viðamikil og mikilvæg rannsókn sem verið er að gera á vegum embættis landlæknis og Háskóla Íslands sem heitir Líðan þjóðar á tímum Covid-19. Þar verður að finna afar mikilvægan grunn til að beina sjónum okkar að í heilbrigðisþjónustunni. Ég tel mikilvægast af öllu þar að beina sjónum okkar að því í stóru myndinni sem skapar forsendur fyrir góða geðheilsu. Það er í raun og veru samvinnuverkefni þjóðarinnar allrar og allrar stjórnsýslunnar vegna þess að það er mikilvægt að við séum ekki svo upptekin af því að bregðast við sjúkdómum að við gleymum að fyrirbyggja þá. Þar segja fræðin okkur að stærstu breyturnar séu til að mynda sú staða ef fólk er jaðarsett af einhverjum ástæðum, býr við fátækt eða býr við efnahagslegan skort af einhverju tagi, skort á aðgengi á þjónustu eða einhverju slíku, þá eru miklar líkur á því að viðkomandi glími við vanheilsu og sérstaklega undir kringumstæðum eins og þessum. Þess vegna þurfum við að passa upp á að vera með augun á boltanum, ef svo má segja. Við þurfum að fylgjast mjög vel með í gegnum stýrihóp um lýðheilsu og annan stýrihóp um geðheilsu, hvernig þjóðinni reiðir af mánuð fyrir mánuð og ekki síst þegar þessi faraldur verður loksins að baki.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra greinargóð svör við spurningum mínum og tek undir mikilvægi þess að ráðast í fyrirbyggjandi aðgerðir og að fyrirbyggjandi aðgerðir séu svo mikilvægur lykill að góðu heilsufari þjóðar. En mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra um það að meðfram umræðunni um nýtt frumvarp um breytingu á sóttvarnalögum hefur umræða um heimild til að skylda landsmenn í bólusetningu verið áberandi. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort hún líti svo á að mikilvægt sé fyrir hana að hafa þessa heimild í verkfærakistunni. Telur hún rétt að möguleikinn á því að neyða fólk í slíka læknisaðgerð samrýmist mannhelgi? Og telur ráðherra sig raunar hafa þá heimild?

Virðulegur forseti. Frumvarp mitt um breytingu á sóttvarnalögum er komið til umfjöllunar í velferðarnefnd og ég geri ráð fyrir því að hv. velferðarnefnd skoði þau sjónarmið sem hv. þingmaður nefnir hér. Það liggur kannski í hlutarins eðli að það sem ég legg til við þingið er það sem ég legg til að verði samþykkt og verði niðurstaðan. En hins vegar er það þingið sem er löggjafinn og ræður niðurstöðunni, þ.e. nefndin leggur til við Alþingi hvernig lögin muni líta út að aflokinni afgreiðslu þingsins. Þannig að ég held að það sé mikilvægt að velferðarnefnd fái næði til að fjalla um málið og 1. umr. málsins er í raun lokið. Allar þær heimildir sem eru í frumvarpinu og eru í núverandi sóttvarnalögum eru heimildir sem ráðuneytið og sú sem hér stendur telur mikilvægar. Ég hef ákveðið að fara að ráði þeirrar nefndar sem skrifaði frumvarpið með aðkomu þeirra sem best þekkja til varðandi framkvæmd sóttvarnalaga. Hv. þingmaður brýnir mig til dáða varðandi lýðheilsusjónarmið og forvarnir o.s.frv. Þá vil ég líka segja frá því, af því að hv. þingmaður hefur skilning á því að baráttan gegn Covid sé svolítið í forgrunni núna og hefur verið á þessu ári, að það er líka þannig að við höfum bætt í fjármagni og áherslum varðandi fyrirbyggjandi aðgerðir, varðandi heilsueflandi móttöku í heilsugæslunni, varðandi áherslur til að mynda á mikilvægi svefns. Ég og landlæknir höfum verið að undirbúa slíka herferð og það var komið í gang í janúar þegar við lentum í því að hafa önnur mál á dagskrá. En það er auðvitað alveg gríðarlega mikilvægt lýðheilsumál að passa upp á svefninn.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka þessa ágætu umræðu og greinargóða yfirferð hæstv. ráðherra. Ég get ekki orða bundist og tek undir orð þeirra sem hér hafa tekið til máls og hafa áhyggjur af afreksíþróttafólkinu okkar. Það er grafalvarleg staða. Það stendur frammi fyrir allt öðrum veruleika en við hin. Við getum misst af æfingum og okkur er engin vorkunn að fara út að ganga og gera styrktaræfingar til að hemja ístruna. Afreksíþróttafólkið okkar er á allt öðrum stað og ég vona að við finnum leiðir til þess að það komist sem fyrst til virkni. Að því sögðu langar mig til að beina athyglinni að því að í fréttum Stöðvar 2 í gær kom Rúna Hauksdóttir, forstjóri Lyfjastofnunar, fram og sagði okkur að þegar lyfin kæmu þá kæmu þau öll í einu og við gætum strax byrjað að bólusetja. Ég skildi það sem hún sagði ekki betur en það. Á upplýsingafundi morgunsins talaði sóttvarnalæknir með örlítið öðrum hætti og vildi draga úr væntingum. Við erum að fá lyf, að mér skilst, frá þremur stofnunum. Dagsetningar eru misjafnar á því hvenær þau koma til okkar. Við erum kannski ekki búin að fá staðfestingu á því öllu. Mig langar til að spyrja ráðherra: Hvaða væntingar er raunhæft að hafa um það sem við getum?Getur ráðherrann útskýrt misræmið í þessum málflutningi? Hvað þýðir það fyrir okkur? Er það rétt að ekkert eitt fyrirtæki muni uppfylla þörf okkar fyrir magn bóluefnis? Hvernig förum við með það? Hvernig leysum úr því og bara stillum okkur á réttan stað? Hvers er eðlilegt að vænta og hvernig eigum við að stíga inn í nýja árið? Þetta er svona lauflétt spurning til hæstv. ráðherra.

Virðulegi forseti. Ég er ekki hissa á að hv. þingmaður spyrji um þetta. Það eru náttúrlega margar fréttir á dag af þessum málum og ekki síst þess vegna er einmitt mikilvægt að við ræðum það hér. Eins og staðan er núna lítur út fyrir að bóluefni verði keypt af þremur fyrirtækjum til að byrja með, þ.e. AstraZeneca, Pfizer og Moderna. Það er unnið að samningum við fleiri fyrirtæki. AstraZeneca er eina fyrirtækið sem við höfum nú þegar undirritað samning við og samningur við Pfizer verður undirritaður 9. desember. Þetta er staðan. Það er ekki komin dagsetning á undirritun við Moderna en vonast er til að það verði fyrir jól. Við getum ekki fullyrt núna hvenær við fáum bóluefni frá hverju fyrirtæki fyrir sig eða hversu marga skammta á hverjum tíma en við getum hins vegar sagt að það er líklegt að við fáum skammta fyrir 85.000 manns frá Pfizer, fyrir 115.000 manns frá AstraZeneca og fyrir 40.000 manns frá Moderna. Þetta eru tölurnar sem við erum með í höndunum núna. Eftir að markaðsleyfi fæst hérlendis líður einhver tími þar til bóluefnin koma til landsins, það fer eftir því hversu mikið hvert fyrirtæki á af bóluefnum á hverjum tíma og hvað þeir afhenda hverju ríki fyrir sig. Við höfum ekki skýrar upplýsingar um það hversu hratt þetta gerist. Við vitum hins vegar, og það getum við sagt miðað við þær upplýsingar sem núna liggja fyrir, að við getum hafið bólusetningar á fyrstu vikum nýs árs og að markmiðum bólusetningar verður náð u.þ.b. á fyrsta ársfjórðungi ársins.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör. Það er mikill léttir að heyra þetta. Þetta er mjög ánægjulegt og gefur okkur von um að við séum að hefja nýtt ár. Þetta ár verður lengi í minnum haft eins og við þekkjum öll og ekki ætla ég að hafa fleiri orð um það hér. Úrlausnarefnin eru mörg að loknu þessu öllu saman. Það er gott að heyra að við séum að gera rannsóknir. Við erum að fylgjast með líðan barna, ungmenna og fólks á öllum aldri. Það er gríðarlega mikilvægt. Núna langar mig til að beina sjónum okkar að ákveðnum hópi, það eru ungmenni á framhaldsskóla- og háskólastigi sem hafa sum hver búið við nokkra óvissu varðandi það hvernig næsta önn verður. Ákveðinn hópur hefur ekki komið í skólann sinn þessa önn en aðrir hafa fengið það að hluta til. Skólarnir hafa verið að leysa þetta eftir bestu getu og hefur verið aðdáunarvert að fylgjast með þeim. En mig langar til að spyrja hvort þessi hópur gæti fengið einhvern fyrirsjáanleika varðandi þetta. Það eru ekki allir sem búa nálægt skólunum sínum. Margir eru í öðrum sveitarfélögum og annað slíkt. Fyrirsjáanleiki gæti hjálpað þeim hópi svo fremi við getum bara svarað þessu yfirleitt. Ég bind vonir við að við getum það. Ég vona það svo sannarlega því að þetta skiptir miklu máli. Svo langar mig að víkja aftur að því, eins og ég hef gert áður í þessum ræðustól og gerði í ræðu um daginn, að við ætlum að læra mikið af þessu. Við ætlum að taka margt út úr þessu. Ég skora á okkur öll að taka út hvað við lærðum, hvað er jákvætt og hvað við getum tekið áfram með okkur út úr þessu. Hæstv. ráðherra talaði um svefnrannsóknir. Nú hefur verið sýnt að ungmennin okkar sofa betur. Getum við unnið út frá því? Það er mjög mikilvægur þáttur sem við þurfum að hafa í huga og hvetja þau til að sinna betur áfram. Ég bind vonir við að við náum að taka það jákvæða út úr þessu og byggja okkur áfram upp á þeim grunni.

Virðulegi forseti. Varðandi ungmennin okkar þá tek ég undir áhyggjur hv. þingmanns. Í raun og veru getum við sagt að þetta séu þyngstu raddir sem heyrast núna í samfélaginu, þ.e. frá fjölskyldum ungmenna í framhalds- og háskóla. Fólk hefur áhyggjur af því hvernig þessari önn lýkur, hvernig sú næsta byrjar o.s.frv. Við höfum endurtekið talað um mikilvægi þess að einhver fyrirsjáanleiki sé í samfélaginu og ef það er mikilvægt einhvers staðar er það hjá fólki þar sem eitt ár skiptir miklu meira máli en hjá fólki sem er komið á, og ég tala nú ekki um yfir, miðjan aldur. Við hæstv. menntamálaráðherra höfum verið algerlega sammála um mikilvægi þess að tryggja staðnám á framhaldsskólastigi eins og nokkurs er kostur. Það er í algjörum forgrunni þegar við fjöllum um næstu skref hvað varðar skólana. Hv. þingmaður veltir upp mikilvægi þess að draga lærdóm af faraldrinum, eins og er vinsælt að tala um, en ekki síður af aðgerðunum og því hvernig við sem samfélag höfum tekist á við faraldurinn. Ég held að það sé a.m.k. alveg ljóst að við getum dregið þann lærdóm að það er okkur til gæfu að hlusta á ráð okkar besta fólks. Það hefur líka verið okkar gæfa á Íslandi enn sem komið er að sóttvarnaráðstafanir hafa ekki verið flokkspólitísk bitbein eins og sums staðar hefur gerst í heiminum þar sem fólk hefur skipað sér í stjórnmálaflokka eftir því hvort það vill grímur eða ekki. Það hefur sem betur fer ekki gerst. Ég held að það sé mikilvægt en ekki síður þættir sem hv. þingmaður nefnir og lúta að lýðheilsu.

Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir þessa upplýsingagjöf, fyrirkomulag og framkvæmd sem mér finnst vera algjörlega til fyrirmyndar. Við erum í þessu samhengi að ræða jákvæðar fréttir, þær koma nú ekki á degi hverjum í þessu samhengi, um bólusetningu og möguleika á henni. Ég hefði áhuga á að heyra nánari útlistun hæstv. ráðherra á kynningarmálum og upplýsingagjöf til almennings í því samhengi hvernig henni verður háttað. Mér finnst ég greina það í umræðunni að það eru auðvitað mikil gleði, mikil eftirvænting en líka óvissa og reyndar alls konar tilfinningar sem greinilega bærast með fólki, einhverjar raddir sem spegla kvíða t.d. um hvað felst í þessu o.s.frv. Hin spurningin varðar hvort almenningur fái að heyra eitthvað meira um rök stjórnvalda um forgangshópana. Það hefur auðvitað komið fram í máli hæstv. ráðherra, eftir því sem ég skil, að það verði fókuserað á eldra fólk t.d. og þá sem eru veikir af einhverjum ástæðum. En á hverju er byggt í því sambandi? Það blasir auðvitað við með gamla fólkið, en hvar í röðinni standa t.d. ungmennin okkar, og þá í samhengi við þessar þungu félagslegu afleiðingar, t.d. menntaskólanemar? Ég á nú einn slíkan sjálf, sem er eiginlega að missa af tveimur af þremur árum, því tvö af þremur menntaskólaárum eru mjög markeruð af þessu tímabili. Og kannski í lokin varðandi forgangshópa og hugmyndafræðina að baki: Eru ríki sem við berum okkur saman við, Norðurlönd, Evrópuríki o.s.frv., að nálgast þetta 

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnirnar. Í fyrsta lagi varðandi upplýsingagjöfina þá held ég að ég verði að nefna það að sú umræða sem stendur núna yfir er í raun og veru partur af upplýsingagjöfinni því eins og fram hefur komið hér fyrr í umræðunni þá hrannast upp fréttir á hverjum degi af bóluefnum og hvenær þau komi og hvernig þessu verði háttað o.s.frv. Ég held að það hvíli mikil skylda á stjórnvöldum að tryggja að upplýsingar séu sem skýrastar. Varðandi upplýsingagjöf þegar komið er að því að bólusetja þá gerum við ráð fyrir því að upplýsingagjöfin verði í gegnum heimasíðu Covid.is, líka í gegnum Heilsuveru, í gegnum auglýsingaherferðir og með því nálgast hvern og einn eftir atvikum. Og af því að hv. þingmaður spyr sérstaklega um reglugerðina og þá nálgun að forgangsraða í bólusetninguna þá er markmið okkar með því að tryggja eins mikinn fyrirsjáanleika og hægt er og að byggja á málefnalegum sjónarmiðum. Það er eiginlega það sem er okkar skylda. Mikilvægast er eiginlega að við séum með þessa forgangsröðun þegar fyrsti eða fyrstu skammtarnir koma. Það liggur eiginlega í augum uppi að þegar bóluefnin eru farin að koma í ríkum mæli er málið komið á dálítinn skrið. Þetta snýst um það hverjir eru fyrstir og þá horfum við til þeirra hópa sem eiga á hættu að smitast starfa sinna vegna en svo líka fólk sem er útsettara fyrir alvarlegum einkennum, sem er þá eldra fólk og fólk með undirliggjandi sjúkdóma. Þetta er í samræmi við leiðbeiningar Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Það er dálítill munur á því hvernig þetta er gert milli landa en ekki svo mikill að 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er augljóst í þessu máli að árangur í heilbrigðismálum helst í hendur við árangur í efnahagsmálum, ekki bara hvað varðar opnun atvinnulífs og möguleika fyrirtækja og fólks til að fara að skapa sér tekjur, heldur einnig hvað varðar væntingar. Við sáum t.d. bara hvaða áhrif það hafði á hlutabréfamarkaðinn að fá þessi tíðindi. Eftir þessu er beðið. Í samhengi við væntingar eru aðeins misvísandi skilaboð í fréttum, annars vegar frá forstjóra Lyfjastofnunar í fréttum í gær sem talaði um líklega bólusetningu strax í byrjun janúar og síðan í ummælum sóttvarnalæknis á upplýsingafundi í dag þar sem hann talaði um raunhæfa bjartsýni og ótímabært að við værum að hefjast handa í þessum efnum í janúar. Getur heilbrigðisráðherra 

Virðulegur forseti. Allt hangir þetta saman, heilsa okkar, bæði líkamleg heilsa og geðheilsa og svo liggur mér við að segja heilsa samfélagsins sem slíks. Þetta hangir allt saman og ég tek undir það sem hv. þingmaður bendir á í þeim efnum. En ég vil segja það líka, af því að það er dálítið óvenjuleg staða að mörgu leyti, að Alþingi Íslendinga hefur svo nýlega glímt við og tekist á við það að ræða gildi og forgangsröðun í heilbrigðisþjónustu og afgreitt frá sér þingsályktunartillögu um það, gerði það á síðasta þingi. Þá erum við í raun og veru komin með dálítinn leiðarvísi þar sem við erum að tala um þætti eins og mannhelgi og líf og heilsu o.s.frv., þar sem eru ákveðin leiðarljós sem við getum notað. En af því að hv. þingmaður nefnir það að sóttvarnalæknir sé kannski varfærnari í sínum orðum heldur en aðrir, þá held ég 

Herra forseti. Nú eru níu mánuðir síðan allt lamaðist út af þessari blessuðu veiru. Á þeim tíma hefur margt skeð. En ég veit ekki hvort það er Covid-tengt og ég vil spyrja hæstv. ráðherra um skýringar á því hvers vegna í ósköpunum klippt hefur verið á að einstaklingar sem þurfa á sjúkraþjálfun að halda, sem áður gátu farið og fengið sex tíma þar án þess að vera með beiðni frá lækni, geta það ekki lengur því að nú er búið að klippa á það. Nú verður alla vega fá beiðni. Það þýðir bara að við erum að spara krónuna og henda 100 kr., vegna þess að þetta er miklu meiri vinna fyrir læknana. Þetta skiptir ofboðslega miklu máli fyrir þá einstaklinga sem hrasa t.d. á svelli eða eitthvað, sem þurfa einhverja smáaðstoð vegna þess að þeir meiðast í baki eða eitthvað. Það er mér gjörsamlega óskiljanlegt að þetta skuli vera gert svona. Á sama tíma er fjöldi fólks að glíma við afleiðingar veirunnar og þarf líka á sjúkraþjálfun að halda. Þannig að ég myndi segja að það væri miklu eðlilegra að sjá til þess að aðgangur að sjúkraþjálfun væri með besta móti og væri óbreyttur, en ekki vera að breyta þessu bara einhliða - vegna hvers? Það er spurningin. Ég vona að heilbrigðisráðherra geti svarað því. Á sama tíma vil ég benda á að ungt fólk sefur jú betur, en ég hef áhyggjur af eldra fólki. Ég hef áhyggjur af fólki sem áður gat farið í sund og hreyft sig. Það er ekki hægt að segja bara við það: Farið út að labba. Stór hópur fólks getur það ekki. Ég spyr: Verður ekki eitthvað gert? Ég segi fyrir mitt leyti að það er bæði andlega og líkamlega nauðsynlegt að opna sundlaugarnar sem fyrst.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Fyrst varðandi óundirbúna fyrirspurn um sjúkraþjálfun þá held ég að með þeirri breytingu sem hv. þingmaður vísar til, þar sem þarf að fá tilvísun frá heilsugæslu, ætti það ekki að vera þröskuldur til að fá þá þjónustu. Og svo er líka sjúkraþjálfara sums staðar að finna í heilsugæslunni sjálfri og hefur það sem betur fer farið vaxandi. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um sundlaugarnar. Eins og þingmaðurinn hefur tekið eftir þá var að finna áform í tillögum sóttvarnalæknis frá 25. nóvember sl. um að leggja það til við heilbrigðisráðherra að heimila opnun sundstaða. Þá var gert ráð fyrir því að þar gætu verið 50% þeirra sem hver sundstaður hefur leyfi fyrir. Það var ekki síst vegna nákvæmlega þeirra ástæðna sem hv. þingmaður nefnir, þ.e. mikilvægi hreyfingar fyrir fólk sem býr við einhvers konar vanda, stoðkerfisvanda eða vanda að því er varðar hreyfifærni, hvort sem það eru aldraðir eða aðrir. Þannig að ég er algerlega sammála þingmanninum um mikilvægi þess að sundlaugar séu ofarlega á blaði þegar kemur að aðgerðum til þess að aflétta takmörkunum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin, en ég bendi henni á að það er ekki svo einfalt að fá tilvísun til sjúkraþjálfara frá lækni. Sums staðar er það mjög einfalt. Annars staðar er það mjög erfitt, sérstaklega ef maður er að fara í fyrsta skipti, þá vill læknirinn fá viðkomandi á staðinn og ég get bara sagt að ef ég ætla að panta tíma hjá lækni núna þá er það mánaðarbið. Maður má bara þakka fyrir að fá tíma innan mánaðar. Við verðum að átta okkur á því að þetta er nauðsynlegt. Ég skil þetta bara ekki vegna þess að læknarnir tapa á þessu, sjúkraþjálfararnir tapa á þessu og sá sem þarf á þessu að halda tapar á þessu. Þeir sem virðast græða á þessu eru auðvitað Sjúkratryggingar Íslands og ríkið, þau spara sér pening. En ef þetta er sparnaður þá sé ég ekki hvernig það á að vera. Ég vil benda líka á að með opnun sundlauga og að koma þessum hlutum í lag þá munum við stórminnka svefnlyf, verkjalyf og annað. Ég hef miklar áhyggjur af því að lyfjanotkun muni stóraukast núna ef við förum ekki að gera eitthvað vegna þess að það er stór hópur sem þarf nauðsynlega á hreyfingu að halda og komast t.d. í sund.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir vekja máls á mikilvægi hreyfingar. Það er auðvitað alveg hárrétt sem hv. þingmaður segir að það er mikilvægt að fólk hafi tækifæri til þess í sem ríkustum mæli að hreyfa sig, og ekki síst þeir sem búa við einhvers konar hindranir á hreyfifærni. Mig langar, af því að ég geri ráð fyrir, forseti, að þetta sé mitt síðasta tækifæri undir þessari umræðu, að þakka hv. þingmönnum og forseta fyrir að vera með mér í því að gefa færi á umræðu sem þessari. Núna gátum við rætt um bóluefni og það hvernig þau mál öllsömul líta út fyrir Ísland. Staða málsins er sú að við höfum tryggt okkur kaup á bóluefnum, við höfum undirbúið kynningu, við höfum undirbúið flutning, við höfum undirbúið skipulag bólusetningarinnar, þannig að við erum reiðubúin fyrir það að bólusetja fyrir Covid-19.

Virðulegur forseti. Færa má rök fyrir því að stundum hafi ákveðnir hv. þingmenn gengið langt í fyrirspurnum og skýrslubeiðnum. Hér er ekki um slíkt að ræða. Ég vil nota tækifærið og þakka þeim hv. þingmönnum sem standa að baki þessari skýrslubeiðni. Hér er hvorki um meira né minna að ræða en munaðarlausasta alþjóðasamning í Íslandssögunni. Ég vona að þegar skýrslan komi fram muni hún, og það er markmiðið, draga fram kosti og galla við framkvæmdina, aðdraganda og hverjir stóðu að þessum samningi og hverjir bera ábyrgð á honum. Ég vona það, virðulegi forseti, og er sannfærður um að skýrslan geti orðið góður, málefnalegur grunnur fyrir umræðu um þessi mikilvægu mál.

Það er gott að heyra hvað ráðherra er ánægður með skýrslubeiðnina.

Virðulegi forseti. Það sem kreppan mikla á síðustu öld kenndi okkur, og þá sérstaklega setning Smoot-Hawley laganna í Bandaríkjunum, er að þegar þjóðir reyna að bregðast við efnahagslegum áföllum og vernda innlendan markað með hækkun tolla leiðir það til stigvaxandi aðgerða viðskiptaþjóða sem draga úr milliríkjaviðskiptum og það getur síðan lengt og dýpkað efnahagskreppuna svo um munar. Það eigum við að hafa í huga. Við eigum auðvitað að styðja vel og kröftuglega við landbúnað en við eigum ekki að gera það með tollmúrum. Við eigum frekar að beita beinum stuðningi, t.d. í gegnum jarðræktarstyrki eins og við í Viðreisn höfum lagt til. Ég styð þessa skýrslubeiðni af því að ég tel það vera lýðræðislegan rétt þingmanna að leggja slíka beiðni fram. Ég bið fólk að hafa í huga að það skiptir máli að styðja við frjáls og opin viðskipti en í þessu máli eins og mörgum öðrum frelsismálum virðist ekki alltaf hægt að finna breiðan stuðning innan Sjálfstæðisflokksins.

Forseti. Gallinn við bandorma, eins og svona safnfrumvörp eru kölluð í daglegu tali, er að þar er stundum blandað saman mjög slæmum og mjög góðum málum, sem gerir okkur erfitt fyrir, a.m.k. við atkvæðagreiðslu um málið í heild. Efnahags- og viðskiptanefnd, undir forystu hv. þm. Óla Björns Kárasonar, hefur einu sinni sem oftar gert ýmsar breytingar og lagfæringar á þeim tillögum sem komu frá ríkisstjórninni, ekki hvað síst varðandi viðbrögð við Covid-faraldrinum. Þetta er engu að síður fyrst og fremst mál sem snýst um auknar álögur, skatta- og gjaldahækkanir, sem leggjast á allan almenning og í sumum tilvikum þyngra á þá tekjulægri en þá tekjuhærri. Því er ekki hægt að styðja þetta mál í heild, og sumar greinar þess eru mjög varhugaverðar.

Herra forseti. Við í Samfylkingunni munum ekki greiða þessu frumvarpi atkvæði okkar. Hins vegar munum við taka jákvæða afstöðu til þeirra breytingartillagna, bæði frá meiri hlutanum og minni hlutanum, sem við teljum vera til bóta. Þar get ég nefnt sérstaklega breytingar á lögum um tekjufallsstyrki, sem eru sannarlega til bóta og koma frá meiri hlutanum. Síðan vil ég einnig benda á tillögu Samfylkingarinnar sem gengur út á það að hækka frítekjumark launatekna fyrir öryrkja, sem staðið hefur óbreytt frá árinu 2010 og hv. stjórnarliðar vilja framlengja og hafa óbreytt ellefta árið í röð.

Herra forseti. Tillaga þessi gengur út á það að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra verði falið að endurskoða kolefnisskattinn sem hefur hækkað mikið í tíð þessarar ríkisstjórnar, í ljósi skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands sem kom út í júní. Sú skýrsla hefur því miður ekki fengið nógu mikla athygli en helstu niðurstöður hennar eru þær að skatturinn bitni á efnalitlu fólki og hafi neikvæð áhrif á kjör þess og neyslu. Það þarf að rökstyðja betur hvers vegna skatturinn er lagður á. Hagfræðistofnun segir að skatturinn þurfi að vera mjög hár til að virka og að landsframleiðsla og atvinna minnki eftir að kolefnisskatturinn er lagður á. Það er því alveg ljóst, herra forseti, að skýrslan er áfellisdómur yfir kolefnisskattastefnu ríkisstjórnarinnar og staðfestir það sem Miðflokkurinn hefur alltaf sagt um þann skatt. Það er ekki forsvaranlegt að leggja skatta á almenning með þessum hætti þegar árangurinn er enginn og þeir bitna verst á tekjulágu fólki og íbúum á landsbyggðinni.

Herra forseti. Loftslagsváin er alvöruvá. Það þarf að berjast gegn henni með öllum tiltækum ráðum. Einn liður í því er að beita skattkerfinu, þar á meðal kolefnisgjaldi. Þess vegna leggur Viðreisn til að sú vegferð verði hafin að hækka þessi gjöld og leggur til að í stað 2,5% hækkunar að þessu sinni verði gjaldið hækkað um 5%. Út á það gengur þessi tillaga.

Herra forseti. Ekki þarf að orðlengja það að veitingageirinn í landinu hefur orðið fyrir gríðarlega miklum búsifjum og er mikil áhersla, þó varla nóg, lögð á að koma honum á fætur aftur. Viðreisn leggur til að fallið verði frá því að hækka áfengisgjaldið, sem er vissulega íþyngjandi og óþarfi að hækka það á þessum tímum. Nóg er nú samt sem þessi atvinnugrein þarf að glíma við. Við leggjum til að áfengisgjald verði ekki hækkað að þessu sinni.

Herra forseti. Frítekjumark launatekna öryrkja er nú rétt tæplega 110.000 kr. á mánuði og hefur ekki hækkað frá árinu 2010. Ef sú upphæð hefði fylgt launavísitölu væri hún um 200.000 kr. á mánuði. Við leggjum til afar hógværa breytingu í tveimur skrefum þannig að árið 2021 fari frítekjumarkið upp í 150.000 kr. en nái 200.000 kr. á árinu 2022. Forgangsröðun þessarar ríkisstjórnar er auðvitað afskaplega sérkennileg og við sjáum það í þessu frumvarpi þar sem skattleysismörk vegna erfðafjárskatts, sem líka voru sett árið 2010, eru hækkuð um 233%, en frítekjumark vegna launatekna öryrkja er látið standa í stað. Það er forgangsröðun sem birtist í þessu frumvarpi 

Forseti. Hér greiðum við atkvæði um hækkun á sóknargjöldum, sem er athyglisverð hækkun í meðhöndlun meiri hluta nefndarinnar. Þetta er náttúrlega úr sér gengið fyrirkomulag. Að sjálfsögðu eiga trú- og lífsskoðunarfélög að innheimta félagsgjöld sín sjálf þannig að við ættum að afnema lög um sóknargjöld í stað þess að ríkið innheimti rúmlega 12.000 kr. í félagsgjöld af einstaklingi í lífsskoðunar- eða trúfélagi. Ég legg til að við segjum einfaldlega nei við þessu og vil helst að við hendum þessum lögum út.

Virðulegur forseti. Ég er hluti af meiri hluta hv. nefndar sem flytur þessa tillögu og styð hana að sjálfsögðu. Það er alveg hægt að tala um það til lengri tíma litið hvort rétt sé að við innheimtum félagsgjöld fyrir kirkjuna og önnur trú- og lífsskoðunarfélög eða hvort gera ætti það á einhvern annan hátt. En hér erum við að tala um mikilvæga leiðréttingu á sóknargjöldunum og ég held að það sé mikilvægt að við þorum að standa upp og tala fyrir kirkjuna og önnur lífsskoðunarfélög. Það skiptir reglulega miklu máli í því árferði sem við búum við núna að við njótum þjónustu þessara mikilvægu samtaka.

Herra forseti. Atvinnuleysi er mikið böl. Rekstrarerfiðleikar eru það líka ef þeir keyra úr hófi fram. Tillaga Viðreisnar gengur út á það að þau fyrirtæki sem ráða fólk af atvinnuleysisskrá, eða þegar það er atvinnulaust, fái tímabundið helmingsafslátt af tryggingagjaldinu á næsta ári. Með því vinnst tvennt: Fyrirtækjum verður auðveldað að ráða fólk í vinnu og fólki verða gefnir betri möguleikar á því að fá vinnu. Þetta er brýnt mál og ég vona að það verði samþykkt.

Herra forseti. Hér leggur meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar til að trappa niðurgreiðslur á tengiltvinnbílum ekki niður nú um áramótin heldur verði afslátturinn á næsta ári áfram 960.000 kr. í stað 600.000 kr. á hvern bíl. Það er gert eftir ábendingu Bílgreinasambandsins. Sama gerðist hér fyrir ári þegar fjármálaráðherra lagði til að niðurgreiðslum yrði hreinlega hætt enda hefðu þær skilað nægum árangri. Nefndin lagði á móti til að framlengja þær um tvö ár, aftur í takt við ábendingar Bílgreinasambandsins. Kostnaður ríkissjóðs við það mun hlaupa á hundruðum milljóna og meiri hlutinn hefur ekki sýnt fram á loftslagsávinning til að réttlæta þessa breytingu enda gætu fjármunirnir hæglega skilað miklu meiri árangri í baráttunni gegn loftslagsbreytingum eftir öðrum leiðum. Ísland er á þeim stað í orkuskiptum að það getur ekki talist forgangsverkefni að auka niðurgreiðslur á bílum sem ganga fyrir jarðefnaeldsneyti. Því segi ég nei.

Herra forseti. Breytingartillagan gengur út á það að fresta um eitt ár gildistöku þess að frítekjumark erfðafjárskatts verði hækkað. Ástæðan fyrir því að það er lagt til er fyrst og fremst sú að það er ekki nauðsynleg aðgerð í því að laga efnahagsástandið, þar sem erfiðleikar eru. Breytingin er í sjálfu sér ágæt en ég held að hún sé ekki tímabær. Jafnframt þarf að taka lög um erfðafjárskatt til heildarendurskoðunar. Það er ástæðan fyrir því að ég er þeirrar skoðunar að fresta beri gildistöku þessa ákvæðis um eitt ár.

Herra forseti. Ég vil í samhengi við það frumvarp sem við greiðum hér atkvæði um ítreka þau sjónarmið sem Öryrkjabandalag Íslands hefur komið á framfæri í umsagnarferlinu. Ekki var tekið tillit til sjónarmiða þeirra þegar frumvarpið var í samráðsgátt. Bandalagið gagnrýnir framkvæmdina, þ.e. leyfisveitingar og eftirlit. Þær breytingar sem fram koma í frumvarpinu eru ekki lagðar fram í nafni notenda heldur iðnaðarins. Það er ekki ásættanlegt að eftirlit sé haft af aðilum sem hafa ekki þekkingu á ákvæðum algildrar hönnunar og veita jafnvel afslætti af henni, að það séu aðilar sem byggja en losa sig svo við eignina. Oft er vikið frá kröfum um algilda hönnun, og það líðst. Það þurfa að vera óháðir vottaðir skoðunaraðilar sem halda utan um eftirlit með byggingu mannvirkja. Ég verð á gulu í þessu.

Virðulegur forseti. Á alþjóðadegi fatlaðs fólks er hægt að ítreka að við eigum að fara eftir algildri hönnun. Við eigum að sjá til þess þegar byggt er að byggingar séu ekki teknar í notkun nema allir geti haft aðgang að þeim. Ég vona heitt og innilega að ákvæði þessa nefndarálits skili sér í eitt skipti fyrir öll, þ.e. að byggingar verði ekki teknar í notkun án þess að allir hafi aðgang að þeim; að ekki verði gefinn afsláttur, að menn hugsi sér að gera úttekt tveimur til þremur árum seinna og ekki verði t.d. gengið almennilega frá lyftum og öðru slíku. Ég vona heitt og innilega að þessi skilaboð komi skýrt fram, þ.e. að farið verði að lögum þannig að allir geti haft aðgang að byggingum.

Virðulegi forseti. Dagskrá fundarins liggur fyrir. Ég veit að þingflokksformenn eru að funda með hæstv. forseta. Við höfum staðið frammi fyrir því, við þingmenn, og höfum undirgengist það, að málfrelsi okkar hefur að vissu leyti verið skert í gegnum Covid-faraldurinn. Við erum með takmarkaðri þingfundatíma en áður og það er auðvitað með það að markmiði að við getum einbeitt okkur í þingstörfum að þeim málum sem fyrst og fremst snerta atvinnulíf, efnahagslíf þjóðar og líðan þjóðar. Ég vil beina því til forseta, og um leið til þingflokksformanna, að forgangsraða málum hér í þinginu á dýrmætum tíma fram að jólum fyrst og fremst í þágu efnahagslífs, atvinnulífs og þess að taka tillit til líðanar þjóðar. Mér finnst að við eigum að forgangsraða þannig. Ég held að það eigi að leggja gæluverkefni ríkisstjórnarinnar aðeins til hliðar í stað þess að koma með þau í spreng korteri fyrir jól á þessum erfiðu tímum. Ég ítreka að við eigum að forgangsraða málum sem snerta efnahag, atvinnulíf og líðan þjóðar.

Forseti vill segja það eitt að að undanförnu hafa samtöl og samráð um undirbúning dagskrár funda gengið með ágætum og allt farið fram í mjög góðum anda. Forseti er þakklátur þingflokksformönnum fyrir gott samstarf um það. Dagskrá dagsins er til að mynda sett þannig upp í dag að eingöngu er fyrir höndum að ræða, á eftir því sem þegar hefur borist frá nefndum, svokölluð áramóta- eða Covid-mál. Þau eru höfð í algjörum forgangi.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um staðfestingu ríkisreiknings fyrir árið 2019 frá meiri hluta fjárlaganefndar. Frumvarp af þessu tagi er nú lagt fram í þriðja sinn en fram að samþykkt laga um opinber fjármál var ríkisreikningur ekki staðfestur með beinum hætti af Alþingi heldur óbeint með samþykkt svokallaðra lokafjárlaga þar sem veittar voru heimildir til að færa rekstrarafgang og umframgjöld á milli ára fyrir einstaka ríkisaðila. Frumvarpið er í sjálfu sér einfalt að því leyti til að þar er um að ræða tvær lagagreinar, 1. gr. um staðfestinguna og 2. gr. um gildistökuna. Þetta felur þannig í sér að Alþingi staðfesti ríkisreikninginn en frumvarpið byggir á 58. gr. laga um opinber fjármál þar sem fram kemur að ráðherra skuli leggja fram frumvarp á Alþingi til staðfestingar ríkisreikningi. Í greinargerð með frumvarpinu skal fjalla um niðurstöðutölur reikningsins og gera grein fyrir frávikum tekna, útgjalda og lánamála frá samþykktum heimildum Alþingis. Í því samhengi má geta þess að í sérstöku yfirliti í ríkisreikningi nr. 16, það er aftast í ríkisreikningnum, er ítarlega, sundurliðað eftir stofnunum, farið yfir árslokastöður og flutning heimilda. Ríkisendurskoðun hefur endurskoðað reikninginn samkvæmt lögum nr. 46/2016, um ríkisendurskoðanda og endurskoðun ríkisreikninga, og í samræmi við alþjóðlega endurskoðunarstaðla fyrir opinbera aðila. Ríkisendurskoðandi hefur áritað reikninginn án fyrirvara. Það er álit ríkisendurskoðanda að reikningurinn gefi glögga mynd af fjárhagsstöðu ríkissjóðs 31. desember 2019, afkomu ríkissjóðs fyrir árið 2019 og breytingu á handbæru fé á árinu 2019 í samræmi við lög um opinber fjármál. Með lögum um opinber fjármál voru gerðar umfangsmiklar breytingar á reikningsskilareglum ríkissjóðs. A-hluti ríkissjóðs er gerður upp á grundvelli alþjóðlegra reikningsskilastaðla fyrir opinbera aðila á rekstrargrunni, svokallaðra IPSAS-staðla. Í greinargerð frumvarpsins er fjallað um frávik milli reikningsskilastaðla. Framsetning og flokkun samkvæmt alþjóðlegum hagskýrslustaðli, GFS-staðli, er sú flokkun og framsetning sem 1. gr. fjárlaga miðar við. Báðum stöðlunum er ætlað að tryggja samkvæmni og alþjóðlega samanburðarhæfni en áherslur eru ólíkar. Samkvæmt IPSAS-staðli eru reikningsskilin samræmd með áherslu á rekstrarafkomu og stöðu efnahags. Það eru reikningsskil sem við alla jafna horfum til þegar við skoðum rekstur fyrirtækja til að mynda. Staðallinn gerir kleift að meta fjárhagslega afkomu, skerpa ábyrgð stjórnenda og auka gagnsæi fyrir ákvörðunartöku í rekstri. GFS-hagskýrslustaðallinn metur á hinn bóginn efnahagsleg áhrif opinberrar fjármálastefnu, greinir áhrif hennar á allt hagkerfið og valkosti við ákvörðunartöku í opinberum fjármálum. Í greinargerð með frumvarpinu er skýrt dreginn fram sá munur sem er á rekstrarafkomu í ríkisreikningi. Hún er jákvæð um 42,3 milljarða og svo samkvæmt GFS-staðlinum sem við horfum til í fjárlögum en fjárfesting er ekki eignfærð og afskrifuð á líftíma samkvæmt GFS-staðlinum heldur gjaldfærð strax að fullu og hefur því 24,8 milljarða kr. áhrif til lækkunar. Þá er mismunandi aðferð á hagnaði félaga í eigu ríkisins sem hefur áhrif til lækkunar upp á 58,7 milljarða. Hvort tveggja gefur lakari afkomu samkvæmt GFS-staðli en mismunandi uppgjörsreglur að öðru leyti vega um 2,5 milljarða til hækkunar og gefa þannig bætta afkomu sem því nemur. Samtals er afkoman því lakari um 81 milljarð kr. samkvæmt GFS-staðlinum en samkvæmt ríkisreikningi. Innleiðingu staðlanna er enn ekki að fullu lokið en í skýringu 2 með ríkisreikningi kemur fram frekari skýring á því. Innleiðing staðlanna byggist á innleiðingaráætlun samkvæmt IPSAS-staðli nr. 33, en staðallinn inniheldur ýmsar frestunarheimildir og undanþágur. Innleiðingu sex staðla hefur verið frestað og er frekar um það fjallað í endurskoðunarskýrslu ríkisendurskoðanda til að mynda og talið upp í greininni. Hlutverk reikningsskilaráðs ríkisins, sem starfar samkvæmt 63. gr. laga um opinber fjármál, er að taka ákvarðanir um innleiðingu reikningsskilastaðla og álitaefni er þá varða. Ráðið hefur samþykkt heimild til að fresta fullri innleiðingu staðlanna vegna umfangs breytinganna og ýmissa flækjuþátta. Í skýringum með reikningnum er gerð grein fyrir ástæðum og áætluðum áhrifum frestunarinnar. Eins og áður segir reyndist heildarafkoman samkvæmt IPSAS-staðlinum jákvæð um 42,3 milljarða kr. samanborið við 84,4 milljarða kr. árið áður. Rekstrartekjur námu 830 milljörðum kr. og rekstrargjöldin 809,2 milljörðum kr. eða 20,8 milljörðum kr. lægri en tekjurnar. Vaxtajöfnuður var neikvæður um 56,7 milljarða kr. en á móti vegur að hlutdeild í afkomu félaga og samrekstrar var jákvæð um 78,3 milljarða kr. Að öllu samanlögðu er afkoman því jákvæð um 42,3 milljarða kr. Af hlutdeild ríkissjóðs í afkomu félaga munar mest um 13 milljarða kr. hjá Landsvirkjun, 15 milljarða kr. hjá Landsbanka, 7 milljarða kr. frá Íslandsbanka og 22 milljarða kr. hjá Seðlabanka. Samandregið afkomuyfirlit er svo tekið saman í nefndaráliti meiri hlutans. Í greinargerð er farið yfir í efnahagsreikning, þróun skulda, sjóðstreymi, tekjur og gjöld. Einnig er farið nánar yfir frávik einstakra málefnasviða þar sem heildarfrávik er umfram 1 milljarð kr. Nefndin hefur einnig fengið upplýsingar um flutning stöðu fjárheimilda á milli ára og vekur athygli á því að í séryfirliti 16 með ríkisreikningi koma fram þær stöður í árslok 2019 sem eru fluttar yfir til ársins 2020. Í yfirlitinu má sjá þessar árslokastöður og flutning heimilda niður á stofnanir en lög um opinber fjármál mæla sérstaklega fyrir um það hvernig farið er með árslokastöður eftir því hvernig fjárheimildarliði er um að ræða. Í 30. gr. laga um opinber fjármál kemur fram að útgjöld sem eru umfram fjárheimildir í árslok skulu dragast frá fjárheimild næsta árs. Einnig kemur fram að hafi fjárheimild ekki verið nýtt að fullu getur hlutaðeigandi ráðherra óskað eftir því að ónýttri fjárheimild verði ráðstafað á næsta ári. Þetta gildir ekki um þá liði sem ráðast alfarið af hagrænum forsendum fjárlaga, metnum stærðum eða öðrum þáttum sem lúta ekki ákvörðunarvaldi ráðherra. Það á t.d. við um flesta liði almannatrygginga. Í endurskoðunarskýrslu Ríkisendurskoðunar og í umsögn ríkisendurskoðanda um málið kemur fram að það er ekkert því til fyrirstöðu að staðfesta ríkisreikning með því að samþykkja frumvarpið eins og það er lagt fram og í samræmi við lögin. Í áritun ríkisendurskoðanda með reikningnum kemur fram að hann geri Alþingi nánari grein fyrir niðurstöðu endurskoðunarinnar í sérstakri skýrslu. Samkvæmt 4. gr. laga nr. 46/2016, um ríkisendurskoðanda og endurskoðun ríkisreikninga, og samkvæmt 59. gr. laga nr. 123/2015, um opinber fjármál, tekur starfssvið ríkisendurskoðanda til endurskoðunar ríkisreiknings og ársreikninga ríkisaðila. Niðurstaða endurskoðunarinnar er sú að rekstur ríkissjóðs hafi gengið vel í öllum aðalatriðum á árinu 2019 og í árslok hafi fjárhagur ríkisins verið traustur. Eiginfjárstaða ríkissjóðs er góð þar sem eignir standa undir skuldum og vel það en þó er ólokið mati á stórum eigna- og skuldaliðum. Ríkisreikningur vegna ársins 2019 var gefinn út í júlí sl. og í september gaf Ríkisendurskoðun út endurskoðunarskýrslu sína. Samkvæmt 16. gr. laga nr. 46/2016, um ríkisendurskoðanda og endurskoðun ríkisreikninga, skal með skýrslum, greinargerðum og endurskoðunarbréfum gera grein fyrir niðurstöðum við endurskoðun og eftirlit, auk þess að benda á atriði sem talið er að athuga þurfi og gera tillögur til úrbóta. Í niðurstöðukafla endurskoðunarskýrslunnar eru talin til 29 atriði sem vakin er sérstök athygli á. Þau varða fjárhagsupplýsingar almennt, ábendingar í áritun ríkisendurskoðanda, lög um opinber fjármál, mat á eignum og upplýsingar um eignamat. Einnig er fjallað um innra eftirlit og verklag við reikningsskilagerð, innri endurskoðun og flokkun á starfsemi ríkisins. Endurskoðunarskýrslan stendur sjálfstætt fyrir sínu og verið er að fylgja eftir ábendingum og athugasemdum sem þar koma fram á milli ára. Það hefur verið venjan að fjárlaganefnd fari sérstaklega yfir niðurstöður þessarar skýrslu og fái ríkisendurskoðanda á sinn fund til að fjalla um skýrsluna. Fjármála- og efnahagsráðuneytið hefur nú þegar farið yfir margvíslegar ábendingar og tillögur Ríkisendurskoðunar. Það kom fram á fundi nefndarinnar með Ríkisendurskoðun að ráðuneytið hefði farið sérstaklega yfir bókhaldslega meðferð á fasteignum og vegakerfinu með Fjársýslu ríkisins, falið reikningsskilaráði að fara yfir skýrslu Ríkisendurskoðunar við áframhaldandi innleiðingu alþjóðlegra reikningsskilastaðla hjá hinu opinbera, metið hvort rétt sé að endurskoða sérstaklega V. kafla laga um opinber fjármál, nr. 123/2015, í samræmi við þarfir vegna innleiðingar reikningsskilastaðla og líta til ábendinga Ríkisendurskoðunar í þeim efnum, og að ráðuneytið hyggist ljúka við gerð flestra reglugerða samkvæmt 67. gr. laga um opinber fjármál á næstu vikum. Við skulum vona að við náum loks að ljúka því verkefni. Á undanförnum árum hefur verið brugðist við ábendingum meiri hluta nefndarinnar vegna staðfestingar ríkisreiknings. Það eru þó tvær ábendingar, virðulegi forseti, sem ég vil taka hér til sem standa út af. Það er annars vegar ábending þess efnis að nauðsynlegt sé að reikningurinn sjálfur, frumvarp til staðfestingar hans og endurskoðunarskýrslan komi út því sem næst á sama tíma og fyrr en verið hefur til þessa. Það hefur verið fulllangur tími á milli þess að við fáum ríkisreikninginn í hendur og svo endurskoðunarskýrsluna. Í annan stað er ábending um nauðsyn þess að fjármála- og efnahagsráðuneytið gefi sem allra fyrst út reglugerð um flutning fjárheimilda á milli ára en samkvæmt 30. gr. laga um opinber fjármál skal reglugerðin sett að höfðu samráði við fjárlaganefnd Alþingis. Til viðbótar framangreindum ábendingum telur meiri hlutinn fulla ástæðu til þess að fylgja sérstaklega eftir nokkrum úrbótatillögum Ríkisendurskoðunar. Í fyrsta lagi að lagt verði mat á árangur af lögum um opinber fjármál og bendir meiri hlutinn á að enn er ólokið verkefni um að setja allar þær reglugerðir sem boðaðar eru í lögunum. Ríkisendurskoðun bendir jafnframt á að sérstaklega þarf að yfirfara V. kafla laganna sem fjallar um reikningsskil og skýrslugerð. Í öðru lagi vantar enn nokkuð upp á að umsýsla með fasteignir sé með viðunandi hætti og opinberar upplýsingar um þær og jarðir í eigu ríkisins séu fullnægjandi. Í þriðja lagi bendir meiri hlutinn á mikilvægi innri endurskoðunar hjá ríkisaðilum. Hún er skilgreind sem starfsemi sem veitir óháða og hlutlæga staðfestingu og ráðgjöf sem ætlað er að vera virðisaukandi og bæta rekstur ríkisins. Í þessu sambandi er bent á að Landspítalinn, sem er langumfangsmesta ríkisstofnun í A-hluta ríkisins, er ekki með endurskoðunarnefnd eða innri endurskoðun. Meiri hlutinn leggur til að bætt verði úr því sem fyrst og að ráðuneytið setji sem allra fyrst reglugerð um innri endurskoðun hjá ríkisaðilum í samræmi við 65. gr. laga um opinber fjármál. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Hv. þingmenn Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir og Páll Magnússon voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifa undir álitið í samræmi við 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson skrifar undir álitið með fyrirvara. Undir álitið rita eftirtaldir hv. þingmenn: Sá er hér stendur, Willum Þór Þórsson, Haraldur Benediktsson, Steinunn Þóra Árnadóttir, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Páll Magnússon og Ágúst Ólafur Ágústsson.

Virðulegi forseti. Það eru nokkur atriði sem væri gaman að fara yfir í þessum ríkisreikningi. Byrjum á bókhaldslegri meðferð á fasteignum, eins og við höfum verið að fjalla um hér, uppgjöri o.s.frv. Í fjárlaganefnd höfum við í þó nokkuð langan tíma verið að glíma við ákveðinn jarðasamning við þjóðkirkjuna, kirkjujarðasamkomulagið svokallaða, sem gerð er grein fyrir í fjárlögum og er næstum því upp á 4 milljarða. Það er viss skuldbinding tengd þeim samningi við þær jarðir sem voru afhentar þegar samkomulagið var gert. Fyrst við erum enn þá að greiða af samningnum - við erum í rauninni að borga fyrir jarðirnar miðað við þann skilning - myndi maður halda að maður gæti farið í fasteignirnar sem falla þar undir og séð skuldbindinguna gagnvart samningnum sem um ræðir, hversu mikið er eftir af skuldbindingunni og þess háttar. En við öllum spurningum okkar til fjármálaráðuneytisins er öxlum bara yppt. Enginn veit hvaða jarðir það voru sem ríkið fékk afhentar eða hvaða verðmætamat fylgir þar á bak við. Þegar ríkið veit ekki hvaða fasteignir það fékk en er samt að borga milljarða á ári fyrir skuldbindingu gagnvart þeim samningi veltir maður fyrir sér hvort verið sé að fara bókhaldslega vel með fasteignir ríkisins og hvernig það standist eiginlega lög um opinber fjármál. Hvernig á að gera það upp? Ef hv. formaður fjárlaganefndar gæti fjallað aðeins um þetta vandamál okkar í andsvari þá væri það vel þegið.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina um meðferð fasteigna, jarða og eigna. Ég myndi ekki kalla þetta vandamál. Þetta eru vissulega verkefni. Það er vissulega mælt fyrir um það hvernig skuli meta eignir ríkisins í bókhaldi og svo í framsetningu reikningsskila. Ég vil vísa í þá ábendingu sem við erum með í nefndaráliti þar sem við höfum kallað eftir því að fá nánari upplýsingar um umsýslu með fasteignir, opinberar upplýsingar um þær og jarðir í eigu ríkisins. Þá er einmitt hægt að taka undir með hv. þingmanni og vísa í kirkjujarðasamkomulagið sem hann vísar í. Það er sannarlega samkomulag milli ríkisins og kirkjunnar sem er í gildi. Við höfum kallað eftir upplýsingum um þær eignir og jarðir og hvernig farið er með þær. Það er bagalegt að við höfum ekki fengið það upplýst. Ég tek undir með hv. þingmanni í því. Og við höldum áfram að kalla eftir þeim upplýsingum.

Forseti. Í einni grein þessa samnings eru ákvæði um 15 ára gildistíma sem er ekki löglegt samkvæmt lögum um opinber fjármál. Í samræmi við t.d. stefnumótun stjórnvalda, 20. gr. laga um opinber fjármál, sem við höfum átt orðastað um áður hvernig er ekki verið að uppfylla, þá átta ég mig ekki á því hvernig ríkisendurskoðandi getur sagt við okkur í fjárlaganefnd að ríkisreikningurinn sé í samræmi við lög um opinber fjármál. Ég skil ekki hvernig það gengur upp. Við höfum farið yfir það oft hér í umræðum um fjárlög og fjármálaáætlun og hv. formaður fjárlaganefndar hefur verið sammála mér um að ákveðnum atriðum varðandi t.d. stefnumótun stjórnvalda sé ábótavant og 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa spurningu. Hv. þingmaður vísar til 20. gr. og fimm ára reglunnar um þjónustusamninga. Við höfum spurt þessarar spurningar, hvernig standi á því að hér sé gert samkomulag til 15 ára, og vísað í þessa lagagrein og fimm árin. Þá höfum við fengið þau svör að hér sé ekki um að ræða þjónustusamning til fimm ára heldur sé verið að ganga frá gömlu samkomulagi sem hafi þó þennan gildistíma. Ég hef í raun og veru ekki frekari svör en þau sem við höfum fengið þegar við höfum spurt þessarar spurningar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og vildi koma aðeins inn á fjárlög ríkisstjórnarinnar fyrir árið 2019 sem einkenndust að mínum dómi af mikilli útgjaldaaukningu og skorti á ráðdeild þrátt fyrir skýr merki um samdrátt í hagkerfinu. Aukningin í ríkisútgjöldum fyrir árið 2019 var því miður innstæðulaus. Því neyddist ríkisstjórnin til að leggja fram aukafjárlög það ár. Samkvæmt lögum um opinber fjármál hefðu þau á þeim tíma átt að heyra sögunni til. Það kemur því varla á óvart að uppgjörið í ríkisreikningi sýni 67,4 milljarða kr. verri afkomu miðað við fjárlög 2019. Samkvæmt reikningsskilum aðlöguðum að fjárlagagrunni, eins og sagt er, var afkoma neikvæð um 38,9 milljarða. Samkvæmt fjárlögum 2019 átti ríkissjóður að skila jákvæðri afkomu upp á 28,6 milljarða. Þessi verri afkoma samkvæmt uppgjöri skýrist að mestu af því að tekjur voru ofmetnar um 63,5 milljarða kr. í fjárlögum 2019. Ég verð að segja, frú forseti, að það er alveg ljóst að áætlunargerð ríkisfjármála af hálfu ríkisstjórnarinnar hlýtur að vera afleit þegar um svo gríðarlegt ofmat er að ræða. Ég verð að spyrja hv. þingmann og formann fjárlaganefndar, Willum Þór Þórsson, að því 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég vil þvert á móti bara hafna því alfarið að hér sé um afleit vinnubrögð að ræða. Fjárlög næsta árs byggja á efnahagspám. Það er sú spá sem við höfum og Hagstofan gefur út. Við í fjárlaganefnd reynum vissulega að átta okkur á því hvað aðrir hagspáraðilar segja. Það er hárrétt sem hv. þingmaður segir að sterkar vísbendingar voru um að farið væri að hægja verulega á í efnahagslífinu og margir gagnrýndu að efnahagsspáin væri of bjartsýn. Það kann að vera góð venja að stíga varlega til jarðar þegar kemur að því að meta þetta út frá hagspám. Það sem ég get þó tekið undir með hv. þingmanni er að ef eitthvað var þá vorum við að setja okkur í einhvers konar spennitreyju miðað það svigrúm sem stefnan gaf enda rákum við okkur á það. Þegar ég segi þvert á móti þegar hv. þingmaður vísar í afleit vinnubrögð þá er verið að beita ríkisfjármálunum til að mæta niðursveiflunni, eins og akkúrat núna þegar við erum í mjög djúpri kreppu. Það sama gildir þegar við sjáum að hægja tekur á í efnahagslífinu. Þá ber okkur sú skylda að mæta þeirri niðursveiflu fyrir efnahagslífið, fyrir atvinnulífið, fyrir heimilin. Þrátt fyrir það vorum við að auka innviði mjög duglega á mjög mörgum sviðum en þó að gæta að ákveðnu jafnvægi í ríkisfjármálum. Við vorum ekki heldur að fara fram úr okkur í þeim efnum og það er það sem tölurnar segja okkur. Þess vegna hafna ég því alfarið að tala um afleit vinnubrögð. Þvert á móti bera fjárlögin með sér skynsamlega ríkisfjármálastefnu. En ég get gagnrýnt það 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er alveg ljóst að tekið var að halla undan fæti á síðari hluta ársins 2018 og hinn margumtalaði viðnámsþróttur ríkisins þegar kemur að erfiðum efnahagsaðstæðum, eins og við erum í núna, hefði getað verið meiri og betri hefði ríkisstjórnin haldið skynsamlega á ríkisfjármálunum þegar menn sáu að farið var að halla undan fæti. Engu að síður var boginn spenntur til hins ýtrasta í útgjöldunum. Þar var ríkisstjórnin einfaldlega í ákveðinni afneitun um stöðuna í efnahagsmálum á þeim tíma. Það skýrir síðan þetta mikla ofmat á tekjum. Síðan koma til fjáraukalög til að bjarga því sem bjargað varð. Ég er ekki með neina spurningu til hv. þingmanns en við erum ekki sammála hvað þetta varðar, 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og vangavelturnar um ríkisfjármálin. Það er afar mikilvægt að við tökum þessa umræðu þó að hér hafi ekki verið bein fyrirspurn. Ríkisendurskoðandi segir að efnahagsreikningurinn gefi okkur glögga mynd af stöðu ríkissjóðs. Ég tel það eitt af framfaraskrefum í því þegar við tókum upp lög um opinber fjármál að við fórum að eignfæra og ekki gjaldfæra allt á sama fjárlagaárinu. Ég ætla nú bara að vitna í ríkisendurskoðanda sjálfan sem segir að eiginfjárstaða ríkissjóðs sé góð þar sem eignir standi undir skuldum og vel það. Þetta er afar mikilvægt. Við höfum blessunarlega lagt áherslu á það undanfarin misseri að greiða niður skuldir þannig að viðnámsþrótturinn hvílir þarna á fjárhagslegri stöðu ríkissjóðs. Það er þess vegna sem við getum mætt þessari djúpu kreppu jafn duglega 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir ágæta yfirferð yfir ríkisreikninginn og það sem honum tengist. Ég geri í sjálfu sér engar athugasemdir við það. Ég held að þetta sé allt saman gert rétt. En ríkisreikningur segir einhverja sögu líka og það verður ekki horft fram hjá því að árið 2019 var kannski ekki eins hagfellt og efni hefðu getað staðið til. Áður hefur verið komið að því í þessari umræðu að tæplega 40 milljarða halli varð á ríkissjóði í stað tæplega 30 milljarða afgangs. Þetta gerðist þrátt fyrir að hagvöxturinn hafi verið rétt tæp 2% árið 2019 sem kemur í kjölfar eins mesta hagvaxtarskeiðs Íslandssögunnar. Sé litið í baksýnisspegilinn held ég að óhjákvæmilegt sé að benda á að menn hafi kannski verið fullbjartsýnir og farið fullgeyst í því að þenja út ríkisútgjöld og rekstur ríkisins þar með. Það er alltaf erfitt að stilla sig af þegar allra best gengur og eiga síðan í vanda með að draga saman útgjöldin þegar verr fer að ganga. Spurningin til hv. þingmanns í framhaldinu er þessi: Erum við ekki komin á ystu nöf varðandi ríkisútgjöldin? Vorum við ekki komin á það stig þegar á árinu 2019 og árin þar á undan? Og burt séð frá öllu Covid og því sem því fylgir er þá ekki nauðsynlegt 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Þetta er auðvitað stóra verkefnið ávallt og ekki síst fram undan; ég held að það sé einmitt málið varðandi 2019. Þá ætla ég að svara spurningunni um hvort við höfum ekki verið komin í þrönga stöðu 2019 og er vísað í tölur ríkisreiknings. Það er í raun og veru hlutdeildaraðferð um uppgjör ríkisfyrirtækja sem útskýrir þann hagnað, annars er halli eins og hv. þingmaður kom inn á. Hvort við séum komin á ystu nöf ætla ég ekki að segja til um. Varfærni er eitt af grunngildunum, sjálfbærni er það líka. Ég ætla að horfa til þessara tveggja gilda um leið og við tölum gjarnan um stöðugleika sem er eitt af grunngildunum. Það eru bara það stór málefnasvið í ríkisbókhaldinu sem vaxa með þeim hætti á undanförnum árum, og blasir við að þau muni gera það inn í framtíðina, að það er í miklu stærra samhengi en þegar við erum að reyna að lenda jafnvægi í fjárlögum á hverju ári með tekjur og gjöld. Þetta er það sem við þurfum horfa til og þá vísa ég til þess að heilbrigðiskerfið og tvö ráðuneyti, heilbrigðisráðuneytið og félagsmálaráðuneytið, eru með helminginn af 1.000 milljarða umfangi. Þjóðin er að eldast og við stöndum frammi fyrir mjög krefjandi samfélagslegum verkefnum. Þarna þurfum við að horfa á lýðheilsumál og fleira í þeim dúr. Í framhaldinu 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er vissulega alveg rétt, sem hv. þingmaður bendir á, að við erum auðvitað með gríðarlega stóra málaflokka og margir þeirra fela í sér að umfang þeirra mun væntanlega vaxa. Akkúrat þeim mun brýnna held ég að hljóti að vera fyrir okkur að leggjast yfir það til framtíðar hvernig við ætlum að rísa undir þessu. Þar þarf fyrst og fremst að tryggja hagvöxt og að atvinnulífið geti staðið undir þessu. Það hlýtur að vera verkefnið og ég veit að hv. þingmaður er sammála mér um það; hlutverk nýsköpunar, þróunar og þar fram eftir götunum. Það hlýtur líka að vera hluti af þessu að endurskoða og velta fyrir sér hvort hægt væri að reka með hagkvæmari hætti þessi stóru, miklu kerfi sem við erum að reka og hvort ekki sé að verða tímabært að taka til alvarlegrar skoðunar hvaða hluti þessara kerfa væri betur kominn í rekstri annarra en ríkisins sjálfs. Ég er ekki að boða einkavæðingu. Ég er að velta fyrir mér stærra hlutverki einkarekstrar í þessu samhengi.

Hæstv. forseti. Það er algjör synd að hafa jafn skamman tíma þegar jafn stórar spurningar eru undir. Við komumst auðvitað aldrei hjá því í okkar litla hagkerfi að nýta allt framlag og allt framtak, hvort sem það er sjálfboðaliðastarfið allt, félagasamtök og öll verðmætin sem eru í því eða einkareknar stofnanir. Við skulum taka dæmi af heilbrigðiskerfinu. Mér finnst sú umræða oft einhvern veginn kristalla það sem við erum að kljást við hér. Það eru allir sammála um að við eigum að veita bestu mögulegu þjónustu eins og lögin mæla fyrir um, lög um heilbrigðisþjónustu, og að hún eigi að vera rekin af hinu opinbera. Það þýðir hins vegar ekki að við nýtum ekki sérfræðiþekkinguna 

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 1. minni hluta um frumvarp til laga um staðfestingu ríkisreiknings 2019. Fjárlög eru lögð fram á grundvelli reikningsskilagrunns þjóðhagsreikninga og uppgjörsaðferðin er svonefndur GFS-hagskýrslustaðall sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn styðst við, þannig er staðið að þessari vinnu. Síðan er birt ákveðin afkomumæling. Á hinn bóginn er það uppgjör sem lagt er fram í ríkisreikningi gert á grundvelli reikningsskilastaðals sem heitir IPSAS og hefur verið nefndur nokkrum sinnum í þessari umræðu og er alþjóðlegur fyrir opinbera aðila. Töluverður munur er á afkomumælingum samkvæmt þessum aðferðum en þeim mun eru hins vegar gerð fremur lítil skil í ríkisreikningi og það tel ég að þurfi að bæta. Það væri til mikilla bóta fyrir umræðu á Alþingi um fjármál ríkisins að gerð væri viðameiri grein fyrir þeim mun sem verður á einstökum tölum á milli þessara aðferða, vegna þess að hér er um heilmiklar upphæðir að ræða, þannig að þingmenn fái glögga mynd af muninum á þessum uppgjörsaðferðum. Í raun er það umhugsunarefni hvers vegna þetta er gert með þessum hætti. Það er ekkert annað en til að flækja umræðuna og það gefur ekki rétta mynd af stöðu ríkissjóðs. Að mínum dómi vantar ítarlegri greiningu á frávikum milli þessara aðferða til þess að menn sjái muninn og það sé gerð grein fyrir ástæðum hans. Það er mjög mikilvægt. Ríkisendurskoðun endurskoðar ekki GFS-uppgjörið, þ.e. þess hagsýslustaðals sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn fylgir, þjóðhagsreikningauppgjörið. Það uppgjör hefur hins vegar miklu meira vægi í allri umræðu um efnahagsmál. Það endurskoðar Ríkisendurskoðun ekki. Hún endurskoðar hins vegar ríkisreikning sem gerður er eftir IPSAS-staðlinum sem er alþjóðlegur fyrir opinbera aðila og mörg ríki styðjast við. Eins og áður segir þá gefa þessar tvær aðferðir mismunandi niðurstöðu. Ríkisreikningur er, eins og við vitum, mjög mikilvægur í allri umræðu um efnahagsmál og við mælingar á rekstrarárangri ríkisins, stofnana þess og fjáraðila. Nú, þegar við ræðum ríkisreikning fyrir 2019, sjáum við að það gekk á ýmsu á því ári og heilmikil niðursveifla hófst reyndar á síðari hluta árs 2018. Það voru áföll sem dundu yfir, það var loðnubrestur og síðan var stórt flugfélag gjaldþrota sem flutti um 35% farþega til landsins. Á sama tíma var ríkisstjórnin í afneitun með þessar aðstæður og spennti bogann til hins ýtrasta í fjármálum og að því leyti til tel ég að ekki hafi verið skynsamlega staðið að efnahagsmálum af hálfu ríkisstjórnarinnar í ljósi þeirra aðstæðna. Ég kem betur inn á það á eftir, frú forseti. Ég held að það væri æskilegt, og ég hef reyndar beint því að hæstv. fjármálaráðherra, gerði það í andsvari í upphafi þessarar umræðu, og til mikilla bóta að gera nánari grein fyrir frávikum milli þessara uppgjörsaðferða, sem kemur fram á bls. 8 í ríkisreikningi. Ég held líka að það sé mikilvægt að uppgjör samkvæmt þjóðhagsreikningum og greiningum á frávikum þess við IPSAS-uppgjör verði endurskoðað af hlutlausum aðilum, endurskoðendum sem hafa hlotið þjálfun til slíkra verka, í stað þess að umræðan eigi sér stað án endurskoðaðs þjóðhagsreiknings eða uppgjörs. Ég held að það væri mjög æskilegt að þetta yrði skoðað mjög gaumgæfilega, hverjir taki þetta að sér vegna þess að Ríkisendurskoðun annast ekki þetta verk. Í ríkisreikningi er ekki gerð mikil greining á rekstrarárangri og hann borinn saman við markmið sem sett eru í rekstri ríkisins. Þó að slíkar greiningar komi fram í skýrslum ráðherra sem eru teknar fyrir á hverju ári, þar sem ráðuneytin fara yfir sinn rekstur, hvernig þau hafa haldið sig innan fjárlaga og gerð grein fyrir árangursmælingum og hvernig menn hafa staðið við þær, held ég að greining sem þessi yrði til mikilla bóta fyrir þá sem lesa reikningsskilin, þó að þessar skýringar ríkisreiknings séu í samræmi við IPSAS-uppgjörsaðferð, hinn alþjóðlega uppgjörsstaðal. Ég held að það gæti verið til mikilla bóta og aukið gæði þessarar umræðu að birta slíkar mælingar með skýringum í ríkisreikningi. Með því frumvarpi sem við ræðum hér er ætlunin að Alþingi staðfesti ríkisreikning en eins og áður segir er hann gerður samkvæmt IPSAS, alþjóðareikningsskilastaðlinum, sem er uppgjörsstaðall ríkissjóðs og ýmissa ríkja. Ríkisreikningur er því endurskoðaður af Ríkisendurskoðun samkvæmt þeim reglum sem um endurskoðun gilda. Og svo komum við aftur að fjárlögunum. Þau eru lögð fram á reikningsskilagrunni þjóðhagsreikninga, GFS, hinum alþjóðlega staðli sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn miðar við. Hann er einkum til þess að hægt sé að bera saman lönd og hagvöxt og efnahagsmál í hinum ýmsu löndum með sambærilegum hætti. Þess vegna er þessi staðall alþjóðlegur. Það uppgjör sem slíkt er ekki endurskoðað af Ríkisendurskoðun eins og ég rakti áðan; stofnunin endurskoðar uppgjör samkvæmt reikningsskilastaðlinum IPSAS. Það þarf ekki að fjölyrða um mikilvægi GFS-uppgjörsins, ekki síst fyrir samanburðinn við aðrar þjóðir sem við berum okkur gjarnan saman við, hvernig okkur verður ágengt í efnahagsmálunum. Miðað við aðrar þjóðir þá er þetta mjög mikilvæg uppgjörsaðferð en um leið vakna áhyggjur af því að niðurstöður uppgjörs samkvæmt því njóti ekki sambærilegrar endurskoðunar og áritun endurskoðenda. Þess vegna tel ég, 1. minni hluti og fulltrúi Miðflokksins í fjárlaganefnd, mikilvægt að tryggð verði full endurskoðun og full áritun GFS-uppgjörsins. Ég vil eindregið hvetja fjármála- og efnahagsráðherra til að bregðast við því. Þetta skiptir miklu máli fyrir alla umræðuna, hún verður skýrari og framsetningin betri. Það að hafa svona tvær uppgjörsaðferðir og bara önnur þeirra er endurskoðuð gefur í raun og veru ekki rétta mynd af stöðu ríkissjóðs. Í nefndarálitinu er ég með kafla um að ríkisstjórnin hafi horft fram hjá kólnun hagkerfisins. Þess sjást augljóslega merki í ríkisreikningi fyrir 2019 að tekið var að hægjast á hagkerfinu og staða ríkissjóðs var farin að versna. Það voru mörg teikn á lofti í þeim efnum; það fór ekki fram hjá neinum og hefði allra síst átt að fara fram hjá ríkisstjórninni. Áföll dundu yfir og eins og ég sagði í upphafi þá varð loðnubrestur sem kostaði þjóðfélagið þó nokkra milljarða í útflutningstekjum og síðan var það gjaldþrot flugfélagsins WOW, sem var orðið ansi umsvifamikið og flutti um 35% farþega til landsins. Þetta hafði gríðarleg áhrif á ferðaþjónustu í landinu og útflutningstekjur. Væntingar um að önnur flugfélög myndu fylla fljótt í skarðið gengu ekki eftir svo neinu nam og þetta var að sjálfsögðu mikið áfall fyrir Suðurnesin sérstaklega, atvinnustigið þar, enn eitt áfallið sem dunið hefur yfir Suðurnesin. Þannig var óvissa um bein og afleidd áhrif þessara áfalla. Hins vegar einkenndust fjárlög ríkisstjórnarinnar fyrir árið 2019 af mikilli útgjaldaaukningu og ég vil segja, frú forseti, skorti á ráðdeild þrátt fyrir skýr merki um samdrátt í hagkerfinu. Ríkisstjórnin var mjög vel meðvituð um það, sérstaklega vil ég nefna flugfélagið WOW, í hvað stefndi og í raun mánuðum saman. Það að hafa ekki búið í haginn fyrir það sem koma skyldi er náttúrlega ámælisvert vegna þess að teiknin voru skýr. Það var mjög skýrt í hvað stefndi og hvaða afleiðingar það myndi hafa fyrir þjóðarbúið að hér yrði mjög skyndilega 35% samdráttur í komum ferðamanna til landsins vegna þess að þetta flugfélag var orðið mjög umsvifamikið. Það er áberandi hversu mikið skorti á árangursmælingar í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2019. Skýr og mælanleg markmið um ráðstöfun fjármuna skorti einfaldlega og fjárlög fyrir árið 2019 voru allt of ógagnsæ að mínu mati. Verkefnið fram undan er að sjálfsögðu að breyta framsetningu fjárlaga. Það er það sem við eigum að læra af þessu þannig að þau verði gagnsærri en þau eru í dag. Ég verð að segja að mér finnst ekki að þessir hlutir hafi verið bættir svo neinu nemur frá því að ég settist á þing og síðan ég hóf störf í fjárlaganefnd fyrir hönd Miðflokksins. Ég hef alltaf frá upphafi, frá því að ég settist í nefndina, talað fyrir því að hlutirnir þyrftu að vera gagnsærri og það þyrfti að auðvelda þingmönnum og nefndarmönnum að átta sig á hlutunum, átta sig á árangursmælingum og hverju það skilar þegar við setjum fjármuni í hina og þessa þætti í ríkisrekstrinum. Þetta þarf allt að vera gagnsærra og auðveldara í framsetningu. Það auðveldar alla vinnu og er nauðsynlegt til þess að menn geti tekið upplýstar ákvarðanir og séð og lært af því sem betur má fara. Þannig má segja að mínum dómi, eftir að hafa farið vandlega yfir þetta mál, að aukningin í ríkisútgjöldum fyrir árið 2019 hafi verið innstæðulaus. Það er bara þannig. Þess vegna neyddist ríkisstjórnin til að leggja fram aukafjárlög sem, samkvæmt lögum um opinber fjármál, hefðu á þeim tíma átt að heyra sögunni til. Ég ætla að víkja að næsta kafla í nefndarálitinu sem ber yfirskriftina: Tekjur ríkissjóðs verulega ofmetnar. Það kemur ekki á óvart, í ljósi þess sem ég hef rakið hér, að uppgjörið í ríkisreikningi árið 2019 sýnir 67,4 milljarða kr. verri afkomu miðað við fjárlög 2019. Þetta er alveg ótrúlega há upphæð og samkvæmt reikningsskilum aðlöguðum að fjárlagagrunni var afkoman neikvæð um 38,9 milljarða kr. Samkvæmt fjárlögum 2019 átti ríkissjóður að skila jákvæðri afkomu upp á 28,6 milljarða. Verri afkoma samkvæmt uppgjöri skýrist að mestu af því að tekjurnar voru ofmetnar. Tekjurnar voru ofmetnar í fjárlögum 2019, hvorki meira né minna en upp á 63,5 milljarða kr. Þá spyr maður, frú forseti: Er eitthvað að í áætlanagerð ríkisins þegar tekjur eru ofmetnar svo gríðarlega? Ég sagði í andsvari við hv. þm. Willum Þór Þórsson, formann fjárlaganefndar, að ég teldi að þessi áætlanagerð af hálfu ríkisstjórnarinnar væri hreint og beint afleit þegar um svo gríðarlegt ofmat á tekjum væri að ræða. Hann var nú ekki sammála mér í því og það er bara eins og það er, en tölurnar segja sitt og það er ekkert hægt að hagga þeim. Það var vitað að annað af stóru flugfélögunum var mjög illa statt og stefndi í gjaldþrot og það var vitað mánuðum saman í hvað stefndi og tekjufallið fyrir ríkissjóð vegna þess var ljóst. Svo var loðnubresturinn líka nefndur, hann var handan við hornið. En ríkisstjórnin kaus að horfa fram hjá því. Mér finnst það ámælisvert, frú forseti, að menn búi ekki í haginn fyrir það sem koma skal heldur spenni allt í botn. Það var margsinnis rætt í þessum ræðustól, í tengslum við fjárlög og annað slíkt, að ríkisstjórnin væri að spenna bogann mjög hátt og væri ekkert að horfa í það að hér var að bresta á niðursveifla. Það var tekið að halla undan fæti á síðari hluta ársins 2018 og hinn margumtalaði viðnámsþróttur ríkisins hefði getað verið meiri. Hann er svo sannarlega mikilvægur okkur núna í þeim miklu efnahagserfiðleikum sem við höfum verið að glíma við. Hann er ekki síst að þakka stefnu ríkisstjórnar Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, þáverandi forsætisráðherra, sem lagði grunninn að því að bankarnir skiluðu því sem þeim bar í ríkissjóð, við uppgjörið. Það hafði verulega mikið að segja um það að það tókst að greiða skuldir ríkissjóðs mjög hratt niður. Það skipti miklu máli þegar við þurftum að horfast í augu við þá erfiðleika í efnahagsmálum sem við höfum verið að glíma við nú í nokkra mánuði. Skuldahlutfall ríkisins af vergri landsframleiðslu var komið verulega vel niður og það er ekki síst þeim aðgerðum að þakka. Stöðugleikaframlög fjármálastofnana vegna efnahagshrunsins á sínum tíma gerðu það að verkum að hægt var að greiða skuldir ríkisins mjög hratt niður. Það var skynsamleg ráðstöfun. Það er alltaf skynsamleg ráðstöfun að skulda sem minnst og búa í haginn fyrir mögru árin sem við höfum þurft að takast á við undanfarna mánuði. Ég er þeirrar skoðunar að þessi viðnámsþróttur hefði getað verið meiri og betri hefði ríkisstjórnin haldið skynsamlega á ríkisfjármálunum. Samkvæmt efnahagsreikningi hækkuðu skuldir um 337 milljarða kr. frá 2018 og námu 1.947 milljörðum kr. í lok árs 2019. Þetta eru að sjálfsögðu gríðarlega háar upphæðir, þetta er ríflega 20% aukning á skuldum á ekki lengri tíma, og ber vott um það að mínum dómi að fjármálastefna ríkisstjórnarinnar hafi ekki verið nægilega varfærin eins og hefði átt að vera. Í lokin, frú forseti, vil ég koma aðeins inn á það sem ég nefni í nefndarálitinu, ófjármagnaðar lífeyrisskuldbindingar, sem er verkefni sem við verðum að fara að taka alvarlega og greiða inn á þær með reglubundnum hætti. Það hefur ekki verið gert. Áttum okkur á því að í lok árs 2019 nema þessar ófjármögnuðu lífeyrisskuldbindingar um 722 milljörðum kr. Þetta er mjög há upphæð, ófjármögnuð, áttum okkur á því, og skuldbindingarnar jukust um 12% á þessu tímabili sem er meira en síðustu tvö ár þar á undan. Það er einnig umhugsunarefni. Þannig námu ófjármagnaðar lífeyrisskuldbindingar tæplega fjórðungi af vergri landsframleiðslu í fyrra. Það er allt of há upphæð. Ríkisstjórnin og Alþingi verður að fara að koma fram með trúverðuga áætlun um það hvernig þessar lífeyrisskuldbindingar verði fjármagnaðar til framtíðar. Það er ákaflega mikilvægt og mikilvægur þáttur í fjármálastjórnun ríkisins að hafa góða yfirsýn yfir það hvernig þetta verður greitt niður til framtíðar vegna þess að þessum skuldbindingum er ekki hægt að komast hjá. Ófjármagnaðar lífeyrisskuldbindingar hækkuðu um rúm 20% á milli áranna 2015 og 2016 og um 17% þar áður. Þessar tölur eru einfaldlega allt of háar og við verðum að fara að taka okkur tak í þessum efnum. Það er áhyggjuefni fyrir ríkissjóð að þessar skuldbindingar aukast ár frá ári og fjármunir hafa ekki verið lagðir reglubundið til hliðar vegna þeirra. Ábyrg fjármálastjórnun byggist á því að menn setji niður áætlun um það með hvaða hætti eigi að greiða niður skuldir og þar með lífeyrisskuldbindingar og standi síðan við það. Það hefur ekki verið gert og þess vegna nema ófjármagnaðar lífeyrisskuldbindingar um 722 milljörðum í lok árs 2019. Það er mjög mikilvægt að þessu séu gerð góð skil í ríkisreikningi. Frú forseti. Ég hef rakið það helsta sem er í mínu nefndaráliti, sem er nefndarálit fulltrúa Miðflokksins í fjárlaganefnd við ríkisreikning 2019. Það sem stendur upp úr í þessu er að tekjur ríkissjóðs hafa verið ofmetnar verulega, ég er búinn að fara yfir það hér. Auk þess er alveg ljóst að ríkisstjórnin á þessum tíma, seinni hluta 2018 og á árinu 2019, horfði fram hjá kólnun hagkerfisins. Það voru augljós merki um að hagkerfið væri að kólna nokkuð hratt. Engu að síður var útgjaldaboginn spenntur eins og hægt var. Þess vegna lít ég svo á að áætlanagerð ríkisfjármála á þessum tíma hafi verið afleit. Það sýnir bara þetta gríðarlega ofmat að afkoman var 67,4 milljörðum verri miðað við fjárlög. Þessi verri afkoma, eins og ég rakti, samkvæmt uppgjörinu skýrist að mestu af því að tekjur voru ofmetnar í fjárlögum 2019 um 63,5 milljarða. Þetta er meginniðurstaðan. Menn geta ekki neitað því að hér hafa menn farið verulega út af brautinni hvað áætlanagerð ríkisins varðar og við verðum að taka okkur tak í þessum efnum. Það er alveg ljóst að ríkisreikningur fyrir árið 2019, og það ætla ég að hafa mín lokaorð hér, ber þess glöggt merki að ríkisstjórnin kaus að horfa fram hjá skýrum merkjum um að hagkerfið væri í örum samdrætti. Það hefði því átt að sýna mun meiri varfærni í ríkisfjármálunum á seinni hluta árs 2018 og á árinu 2019 en gert var.

Forseti. Það er áhugavert að fara yfir allt ferlið 2019, frá fjárlögum út árið og nú skil á ársreikningi og endurskoðunarskýrslu. Við erum að fara yfir það í desember 2020, það er rúmlega tveggja ára ferli frá því að fjárlög fyrir 2019 voru lögð fram, árið 2018. Á öllum þessum tíma hefur verið farið mjög frjálslega með fjárheimildir, ef maður getur orðað það þannig. Við getum bara tekið dæmi um hvernig farið er með fjárauka og þær óhjákvæmilegu og ófyrirsjáanlegu fjárheimildir sem leitað hafa þangað, sem við höfum gagnrýnt þó nokkuð mikið. Við getum líka farið yfir í það sem ég hef helst verið að gagnrýna, en það er kaflinn um stefnumótun stjórnvalda, hvernig kostnaðar- og ábatagreiningar og valkostagreiningar vantar, hvernig grundvalla á alla vinnuna á grunngildunum gagnsæi og varfærni og á þeim skilyrðum sem við sjáum í lögum um opinber fjármál. Þegar við fáum endurskoðunarskýrsluna, þegar við fáum ársreikninginn í hendur, spyr maður sig hversu mikilvæg vinna fjárlaganefndar hafi verið við að fara yfir það hvernig farið var með fjárheimildir þegar allt kom til alls. Við höfum áður farið þó nokkuð vel yfir ársreikning, við gerðum það árið 2017, minnir mig. Þá fórum við á þó nokkra fundi þar sem við ígrunduðum útgjöld á hverju málefnasviði fyrir sig o.s.frv. Kannski er Covid-afsökunin núna en mér finnst það ekkert rosalega góð afsökun. Mig langaði að velta upp með hv. þingmanni vinnu nefndarinnar við þetta, bara svona almennt. Það er ákveðin virðing við þær fjárheimildir sem þingið fær, hvernig nefndin meðhöndlar beiðnir um fjárheimildir og hvernig Alþingi fer með fjárveitingavaldið og hvernig það endurspeglast því ferli sem við sjáum um fjárlög og ríkisreikning.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir mjög áhugaverðar hugleiðingar um vinnu fjárlaganefndar. Þegar við ræðum árangurinn af þeim fjármunum sem við setjum í hina ýmsu þætti í ríkisrekstrinum eigum við að sjálfsögðu að velta því fyrir okkur hvort verið sé að nýta fjármunina með skynsamlegum hætti og hvaða árangri það skili. Ég held að þá vinnu mætti inna af hendi með mun skilvirkari hætti en nú er gert. Ég tek undir það með hv. þingmanni að við höfum lítið farið í saumana á þeim ríkisreikningi sem við ræðum í þessu frumvarpi. Hv. þingmaður nefndi Covid, veirufaraldurinn, hvort það væri kannski ástæðan. Þess heldur held ég að mikilvægt sé að fara mjög vandlega yfir það sem gerðist í þessu ferli. Við sjáum, eins og ég rakti áðan, að á seinni hluta ársins 2018 til 2019 varð niðursveifla og það er ekkert gert með það. Boginn er bara spenntur til hins ýtrasta og útgjöldin verða þeim mun meiri. Síðan átta menn sig á því að það er gríðarlegt vanmat á tekjum og það þarf að fá fjáraukalög til að bæta það upp. Þá komum við aftur að þessu skemmtilega umræðuefni sem hv. þingmaður nefndi hér áðan, við getum eytt miklum tíma í að ræða útgjöld sem eiga ekkert heima í fjárauka. Ég get komið nánar inn á það á eftir. En ég tek heils hugar undir það með hv. þingmanni að það hefði átt að gefa miklu meiri tíma í þessa vinnu. Það er hlutverk fjárlaganefndar að stuðla að ráðdeildarsemi í fjármálum ríkisins. Þess vegna á nefndin að fara vandlega yfir vinnu sína og skoða hver árangurinn er.

Forseti. Ég fór einmitt yfir eitt af þeim dæmum sem birtust okkur í ríkisreikningi 2019, lokaniðurstöðunni eins og hún liggur fyrir og er vandamál núna við afgreiðslu fjárlaga fyrir 2021, en það eru málefni Landspítala – háskólasjúkrahúss þar sem við enduðum í hallarekstri hjá háskólasjúkrahúsinu upp á 3,8 milljarða eða svo árið 2019 vegna kjarasamninga og fráflæðisvanda, að því er okkur er sagt, og ýmislegs annars, en alla vega eru það stærstu liðirnir. Þetta hefur áhrif á hvernig við glímum við fjárlög fyrir næsta ár. Þetta var einhvern veginn ekki vandamál fyrir árið 2020, kannski af því að allt kemur svo seint, t.d. komu ársskýrslur ráðherra um mitt þetta ár og fjárlaganefnd fjallaði heldur ekkert rosalega mikið um þær, enda eru þær tiltölulega gagnslausar þegar stefnumörkuninni með kostnaðarábatagreiningu er ekki sinnt og öllu því, en á því þurfa ársskýrslurnar að grundvallast, og við getum sagt: Fyrst við stóðum okkur svona vel í stefnumótuninni og gerðum hana rosalega gagnsæja og góða þá getum við í alvörunni sagt í ársskýrslunum að fjárheimildirnar hafi skilað góðum árangri. En þegar það er ekki gert er ekki hægt að segja neitt í ársskýrslunni og ekkert til að fjalla um fyrir fjárlaganefnd, þannig að við erum núna, fyrir afgreiðslu fjárlaga fyrir 2021, að vesenast með halla frá árinu 2019 frá Landspítalanum, sem er mjög merkilegt af því að við erum ekki enn þá búin að fá viðurkenningu á því að þetta séu þau atriði sem valdið hafi hallarekstrinum, þ.e. að fjármálaráðuneytið vanreiknaði kostnað af kjarasamningum fyrir Landspítalann, sem er óbein aðhaldskrafa á spítalann og sem við ættum að sjálfsögðu taka upp hérna sem fjárheimildarmál og segja: Nei, þetta gengur ekki. Við verðum að laga þetta. En við erum í þessari stöðu núna við afgreiðslu á ríkisreikningi fyrir árið 2019, með þennan hausverk við afgreiðslu fjárlaga 2021 og það sér hver maður, held ég, að fjárlög og fjárveitingamálin eru miðað við þetta í algerum ólestri hjá ríkisstjórninni.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætisandsvar og hugleiðingar sem eru svo sannarlega réttmætar og gott að koma inn á það í þessari umræðu vegna þess að þegar fjárlögin eru vanáætluð með þessum hætti sem við höfum séð, þá verður þetta keðjuverkandi áhrifavaldur inn í næstu fjárlög og þarnæstu fjárlög og svo áfram. Við sjáum það í málefnum Landspítala – háskólasjúkrahúss, eins og hv. þingmaður nefndi hér réttilega sem mjög gott dæmi um þetta. Þá vil ég nefna annað dæmi sem varðar heilbrigðiskerfið og er alveg dæmigert fyrir það þegar menn horfa ekki á hver árangurinn er af fjárveitingunum. Það eru biðlistarnir í hinar ýmsu aðgerðir eins og liðskiptaaðgerðir og þess háttar. Og þrátt fyrir auknar fjárveitingar er ekkert hægt að vinna á biðlistunum. Verið er að senda sjúklinga utan í aðgerðir sem hægt er að gera hér heima fyrir mun minni pening. Þetta eru einmitt hlutir sem er mjög nauðsynlegt fyrir fjárlaganefnd að fara mjög vandlega yfir og gera þá kröfu að brugðist verði við þessu með eðlilegum hætti. Það gengur ekki að heilbrigðisráðuneytið geti ákveðið að velja aðgerðir sem eru mun dýrari erlendis þegar hægt er að gera þær hér. Við verðum að stöðva slíka meðferð á opinberu fé. Það er margt sem laga þarf í þessari vinnu, og ég er búinn að rekja það í ræðu minni hér í tengslum við ríkisreikning að það er alveg ljóst að áætlanagerðin er engan veginn í lagi þegar tekjur eru ofmetnar upp á 60 milljarða kr. Það sjá það allir að það er eitthvað að í þessari vinnu þegar svoleiðis hlutir gerast.

Forseti. Ég kvittaði ekki undir nefndarálit í þessu máli, ekki meiri hluta né neins annars, því að þegar ég leit yfir endurskoðunarskýrslu og álit í þessu og það var sagt að þetta væri í samræmi við lög um opinber fjármál þá henti ég því í ruslið, það er bara bull. Þetta er ekki í samræmi við lög um opinber fjármál. Það sér það hver sem vill ef þeir lesa einfaldlega lögin og þá framkvæmd sem á að vera. Ef við erum ekki heiðarleg með þau mistök sem við erum að gera eða vankanta og það sem skortir upp á þá batnar aldrei neitt. Þá erum við að hjakka í sama farinu og verða af þeim kostum sem lög um opinber fjármál bjóða upp á. Hér er náttúrlega í heildina verið að fjalla um lög um opinber fjármál. Ég hef sérstaklega fjallað um 20. gr., um stefnumótun stjórnvalda. En þetta kemur einnig upp í t.d. fjáraukalögum sem eru samþykkt hér hægri vinstri núna og eiga að vera vegna ófyrirsjáanlegra atburða og þess háttar. En þegar lagðar eru fram tillögur í fjáraukanum, eins og var gert árið 2018 og 2019 og 2020 og bara alltaf, er það augljóslega ekki í samræmi við lög um opinber fjármál. Þannig að þegar maður sér svona athugasemdir þá dæma þær sig sjálfar og ég nenni ekki að taka þátt í svoleiðis, svo einfalt er það. Ég ætla samt að fara yfir nokkur atriði sem ég hef vakið athygli á í fjárlagaumræðunni 2019 og almennt og hef bent á og fjallað um í andsvörum líka. Það er í fyrsta lagi uppgjör samninga samkvæmt lögum um opinber fjármál. Þar hef ég sérstaklega vakið athygli á alla vega einum samningi, en þeir eru fleiri. Ég var með skriflegar fyrirspurnir til ráðherra allra ráðuneyta um samninga þeirra og þar kom fram að það eru ýmsir samningar sem eru ekki með tímasetningu eða þá með gildistíma sem fer ekki samkvæmt 40. gr. í lögum um opinber fjármál, um samninga. Þar segir að það megi í raun ekki gera samninga til lengri tíma en fimm ára nema það komi sérstakur rökstuðningur fyrir því að þeir eigi að vera til lengri tíma, t.d. vegna þess að þetta sé stór fjárfestingarsamningur eða fjárfestingarverkefni eða eitthvað því um líkt, sem getur alveg verið málefnalegt. En við erum t.d. að glíma við samning, sem er kirkjujarðasamkomulagið og er búið að vera í gangi síðan 1997 eða 1998 þegar það var fyrst gert og var svo endurnýjað nýlega til 15 ára, ekki bara til fimm ára eins og lög gera ráð fyrir heldur til 15 ára. Og það var ekki reynt að rökstyðja af hverju það þurfti endilega að hafa 15 ára gildistíma. Eðlilega hefði átt að gera samning til fimm ára sem væri bara endurskoðaður þrisvar sinnum eða hvernig sem það væri til þess að komast upp í 15 ár ef það væri ekki búið að gera upp þær skuldbindingar sem liggja að baki þeim samningi. Í honum er verið að gera upp afhendingu kirkjujarða til ríkisins. Það er endanlegur listi yfir fjölda jarða sem kirkjan átti og ríkið á núna og í staðinn er þessi samningur upp á að ríkið greiði laun presta og ýmislegt svoleiðis. Það er til að greiða fyrir þennan lista af kirkjujörðum sem ríkið fékk. Þá spyr maður að sjálfsögðu: Hvaða jarðir voru þetta? Árið 2018 vorum við búin að greiða 42 milljarða fyrir þessar jarðir og erum væntanlega komin hátt í 50 milljarða núna, þar um bil. Ef listinn er þarna fyrir framan okkur og við förum yfir það verðmætamat sem er á þeim jörðum og fasteignum sem þar eru undir þá ættum við að geta borið saman, alla vega námundað að einhverju leyti, og séð hvort það er búið að gera upp þá eignatilfærslu eða ekki, með vöxtum og öllu tilheyrandi. Kannski eru þessar afborganir samkvæmt samningnum, ef um er að ræða, svo litlar af höfuðstólnum eða einhverju því um líku að það tekur okkur 100 ár að greiða það upp, hver veit? Það skiptir ekki máli, við þurfum bara að vita það. Hver er listinn, hver er upphæðin sem við erum að borga og hvenær klárum við að greiða upp og gera upp þennan lista yfir eignir sem ríkið á núna? Fyrir utan allt það bókhaldslega og svoleiðis þá á að hvíla skuldbinding gagnvart þessum samningi á þessum jörðum. Þannig að ef þær eru seldar eða eitthvað því um líkt þá færist skuldbindingin eða selst með jörðinni eða breytist á annan hátt þannig að það uppfærist, þ.e. samningurinn sé með eitthvert verðgildi á móti í þessum fasteignum. En við vitum ekki hvaða jarðir þetta eru. Við spyrjum og spyrjum og spyrjum og svarið hefur einfaldlega verið: Veit það ekki. Ríkissjóður, framkvæmdarvaldið, veit ekki hvaða jarðir þetta voru. Samt var í verkefninu sem var farið í árið 1984 og skilað 1992, það var skýrsla eitt og skýrsla tvö, ég man ekki alveg ártölin í þessu, farið gegnum allar jarðabækur og ég veit ekki hvað og hvað, afsöl og þinglýsingar fram og til baka, langt aftur í aldir. Út var gefinn listi yfir allar jarðir sem ekki var hægt að finna löglegt afsal fyrir sem gerði það að verkum að kirkjan átti ekki jörðina lengur, þ.e. kirkjujarðir þar sem ekki fannst neitt afsal fyrir eða sala á eða neitt svoleiðis sem færði jörðina eitthvert annað. Þetta er risastórt rit með lista yfir jarðir og fasteignamat með ýmsu tilheyrandi upp á um 1 milljarð kr. árið 1984, held ég að það hafi verið. Það uppfærist í um 3 milljarða á nýlegu verðgildi og kannski meira ef maður skoðar þróun fasteignavísitölu. En þetta er langt, langt frá þeim 50 milljörðum sem við erum komin upp í núna í borgun fyrir þetta kirkjujarðasamkomulag. Þrátt fyrir að þessi skýrsla sé til og hafi verið unnin að frumkvæði hins opinbera er ekki hægt að svara því hvaða jarðir þetta eru sem við erum að borga fyrir í kirkjujarðasamkomulaginu, í þeim samningi sem er gert grein fyrir í fjárlögum og á að gera upp í ríkisreikningi samkvæmt lögum um opinber fjármál. Það er mjög merkilegt. Ég lít svo á að þetta samningsákvæði um 15 ára gildistímann sé einfaldlega ólöglegt. Ólögleg samningsákvæði eru einfaldlega ekki til staðar. Það er hægt að hunsa þau. Alveg eins og ég get ekki samið mig frá kjarasamningum á þann hátt að ég semji um t.d. lægri laun eða launaleynd. Ég get skrifað undir samning þar sem stendur að það sé kvöð um launaleynd en það ákvæði hefur ekkert að segja, það hefur enga merkingu af því að það eru lög sem segja annað. Þetta er eitt af þeim málum sem gera það að verkum að ríkisreikningur er ekki í samræmi við lög um opinber fjárlög. Annað sem ég hef viljað skoða nýlega, og kom fram í andsvari mínu við hv. þm. Birgi Þórarinsson, er framkvæmd á lögum um opinber fjármál frá upphafi, frá stefnumótun, og til ársskýrslna ráðherra. Ferlið á að vera þannig að ríkisstjórn kemur með stefnu sína og segir: Þetta ætlum við að gera. Ríkisstjórnin á að segja: Þetta verkefni er besta leiðin til að leysa þennan vanda og aðrar leiðir eru verri af því að þær kosta meira, af því að það tekur lengri tíma að framkvæma þær og áhrifin koma seinna fram, ábatinn er minni. Það geta verið fullt af mismunandi ástæðum. Þá á alla vega að segja: Hér er listi af mögulegum lausnum sem við skoðum. Þetta er kostnaður og ábati við hverja af þeim hugmyndum sem voru uppi og við völdum leið B, eða eitthvað því um líkt, af því að hún kom best út. Þetta er rökstudd stefnumótun stjórnvalda sem er grundvöllur að því að við förum vel með almannafé. Við erum að velja hagkvæmustu leiðirnar á fjölbreyttan hátt. Við erum ekkert endilega að horfa bara á það sem er ódýrast heldur hvað skili bestum réttindum fyrir fólk eða öðrum samfélagslegum ábata sem er ekki auðvelt að mæla í fjármagni, en það er samt reynt að gera það á einhvern hátt. Það þýðir t.d. að PPP-verkefni svokölluð eru alla jafna verri hugmynd en einföld ríkisframkvæmd, þ.e. útboð á vegum ríkisins þar sem hver sem er getur tekið þátt en tekur ekki þátt í kostnaði af þeirri áhættu að innheimta veggjöld og þess háttar. Gögn sýna að almennt séð kostar það 25–30% meira að fara í svoleiðis framkvæmd. Af hverju ættum við að eyða 25–30% meiri fjármagni í einhverja framkvæmd eða lausn frekar en í einhvern annan möguleika? Til hvers erum við að eyða svona miklu meiri pening? Bara af því að það uppfyllir einhverja hugmyndafræði? Væntanlega ekki. Það eru hins vegar til undantekningar frá þessu þar sem í ákveðnum stórum og flóknum verkefnum getur slíkt verkefni verið hagkvæmara. Þá þarf einmitt að útskýra það og segja: Almennt séð förum við ekki í PPP-verkefni af því að þau kosta einfaldlega meira að jafnaði en hérna er sérstakt verkefni, gæti verið Sundabraut þess vegna eða eitthvað því um líkt, sem hentar mjög vel í það út af fullt af mismunandi ástæðum sem gera að verkum að það er ekki eins og almennt er, 25–30% dýrara. Eins og við vitum er þetta alltaf dreifing, sum verkefni eru ódýrari, önnur eru mikið dýrari og að jafnaði 25–30% dýrari. Það þýðir líka að einhver eru ódýrari. Við viljum fylgjast með því líka og hafa þá valmöguleika með til þess að geta sagt: Þetta er besta lausnin í þessu tilviki. Ekki af því það er hugmyndafræðilega gott að fara í PPP-verkefni heldur af því að það er í alvörunni best. Þannig vinna Píratar. Þess vegna festum við okkur ekki til vinstri eða hægri eða á miðjuna heldur erum bara skilvirk, pragmatísk, í ákvörðunum okkar. Í hugmyndafræðinni að baki PPP, sem sumir flokkar standa fyrir og finnst voðalega falleg, finnast stundum góðar lausnir. Það þýðir ekki að við veljum þær lausnir alltaf. Þótt hugmyndafræðin segi að markaðurinn skili góðri niðurstöðu þá gerir hann það ekki alltaf. Hann gerir það stundum, í vissum aðstæðum, undir vissum kringumstæðum með vissum reglum og uppsetningu og samkeppnishugsjónum o.s.frv. Við veljum þær lausnir, ekki alltaf markaðslausnina. Opinber rekstur er stundum mjög góður, skilar bestum árangri, nær bestu samningunum. Berum saman heilbrigðiskerfi og tökum t.d. kerfið í Bandaríkjunum sem er langdýrasta heilbrigðiskerfið og skilar alls ekkert meira en opinber kerfi gera annars staðar þar sem einn aðili sér um tryggingarnar en ekki margir. Það er ákveðin skilvirkni sem gerir það að góðri hugmynd samfélagslega séð að nota þann valmöguleika, af því að hann er einfaldlega ódýrari fyrir alla þegar allt kemur til alls. Í heilbrigðiskerfinu erum við einmitt með í ríkisreikningi 2019 Landspítala – háskólasjúkrahús sem er að skila 3,8 milljörðum í rekstrarhalla. Það er mjög áhugavert því að samkvæmt lögum um opinber fjármál á ráðherra að bregðast strax við ef það er fyrirsjáanlegur rekstrarhalli hjá stofnunum, undirstofnunum hans. Var brugðist við? Ekki svo hægt sé að sjá. Þá var farið í ýmis hagræðingarverkefni en þau hagræðingarverkefni voru líka í öfuga átt. Það var svokallað Hekluverkefni en það var af því að það var mönnunarvandi, það vantaði hjúkrunarfræðinga, það vantaði fólk af því að sjúkrahúsið átti í erfiðleikum með launamál, af því að hjúkrunarfræðingar höfðu verið sendir í gerðardóm, eins og síðast og þar áður. Það var mönnunarvandi á spítalanum, fyrirsjáanlegur mönnunarvandi og spítalinn þurfti í rauninni að taka aukafjármagn, umfram fjárheimildir, sem er líka mjög áhugavert, og veita í þetta verkefni til þess að standa undir lögbundnum verkefnum. Það er fyrsta og síðasta verkefni spítalans, að sinna lögbundnum verkefnum og gera það eftir þeim gæðastöðlum sem við biðjum um. En í þessu tilviki þurfti að færa þarna til eða fara umfram rekstrarkostnað. Í rauninni er ekki mjög góð hugmynd að gera það fram hjá fjárveitingavaldinu af því að samkvæmt stjórnarskránni má ekki greiða fé sem ekki er fjárheimild fyrir í fjárlögum eða fjáraukalögum. Það virðist vera slæmur siður að borga fyrst og spyrja síðan: Var ekki í lagi að við eyddum þessum peningi? Þannig er dínamíkin hérna, hjá framkvæmdarvaldinu gagnvart fjárveitingavaldinu. Það er borin ekki virðing fyrir því að það liggi hjá þinginu heldur er komið eftir á með fjáraukalög og spurt: Við eyddum nokkur hundruð milljónum, er það ekki í lagi? Ef Alþingi samþykkir það þá er það afturvirkt samþykki: Jú, það er í fína lagi, við hefðum hvort sem er samþykkt þetta fyrir fram. Er það þannig í alvöru eða hefði það kannski verið gert betur ef farið hefði verið eftir lögum um opinber fjármál og okkur sýnt af hverju þetta er besta lausnin? Við vitum það ekki af því að tekin var ákvörðun um að gera eitt eða annað án þess að sýna fram á hver ávinningurinn væri. Ávinningurinn t.d. í Hekluverkefninu var að það tókst að þó nokkru leyti að leysa þann mönnunarvanda sem var uppi. Árangurinn skilaði sér og af hverju ætti þá fjárheimildin ekki að fylgja? Vandamálið er að hún gerði það ekki. Þess vegna er spítalinn í mínus í rekstrarhalla, af því að fjárheimildin kom ekki eftir á. Það erum við að glíma við í ríkisreikningi 2019 sem sýnir uppsafnaðan rekstrarhalla út af auknum kostnaði við kjarasamninga, út af mönnunarvandanum sem fylgdi þeim, út af fráflæðisvandanum sem er búið að tala um í mörg, mörg ár og er ekki enn þá komin lausn á. Þetta er ríkisreikningur 2019 og við erum núna að tala um fjárlög fyrir 2021 og engin lausn á þessu þar heldur. Þetta er ekkert nýtt vandamál en það er ekki verið að laga það. Það er einfaldlega þannig. Það er engin skýr mynd af því að þetta sé vandinn og ef við komum með þetta mörg ný hjúkrunarrými, þetta miklu meiri heimaþjónustu, þá leysist sá vandi. Það muni kosta þetta mikið. Eigum við að fjármagna það? Það er ekki einu sinni spurt um það. Það var ekki spurt um það 2019 og það er ekki spurt um það 2021. Þetta er ástæðan fyrir því að ég er ekki á nefndaráliti og skrifa ekki undir ríkisreikning 2019, af því að hann er ekki í samræmi við lög um opinber fjármál. Við erum enn að glíma við þann vanda sem birtist okkur í ríkisreikningi og það er ekkert verið að leysa hann.

Hæstv. forseti. Ég hlustaði á ræðu hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar. Ég kem ekki hér upp til að kljást hv. þingmann vegna skoðana hans - og þó. Hv. þingmaður kemur oft með mjög gagnlegar ábendingar og það skal sagt í upphafi. Hv. þingmaður segir að hann sé ekki samþykkur þessu frumvarpi um staðfestingu ríkisreiknings vegna þess að ríkisreikningur sé ekki í samræmi við lög um opinber fjármál. Þarna er bara greinarmunur á skoðunum okkar. Ég ætla því að koma því skýrt á framfæri að frumvarpið um staðfestingu ríkisreiknings er í fullu samræmi við lög um opinber fjármál, eins og 58. gr. laga um opinber fjármál kveður á um. Þessar tvær lagagreinar, 1. gr., um staðfestingu, og 2. gr., gildistökugreinin - bæði lagagreinarnar og greinargerðin, af því að kveðið er á um hvað skuli koma fram í greinargerð, eru í fullu samræmi við ákvæðið. Ríkisendurskoðandi, sem er stofnun á vegum Alþingis, skal samkvæmt 4. gr. í lögum um Ríkisendurskoðun endurskoða ríkisreikning og 59. gr. laga um opinber fjármál, um endurskoðun. Við skoðuðum stöðu endurskoðunarskýrslunnar aðeins í vinnu við álitið og fengum ríkisendurskoðanda á okkar fund til að fjalla um skýrsluna. Endurskoðunarskýrslan er í samræmi við 16. gr. laga um ríkisendurskoðanda þar sem hann gerir grein fyrir niðurstöðum og tillögum um úrbætur. Það er til hliðar við þetta frumvarp.

Forseti. Þegar þingið á að samþykkja fjármálaáætlun er samkvæmt lögum um opinber fjármál ákveðin krafa um að fjármálaáætlunin sé í samræmi við lög um opinber fjármál. Það er sett fram á þann hátt að það er einfaldlega fullyrt í þingsályktuninni að hún standist lög um opinber fjárlög. Það þýðir ekki að hún geri það. Og þegar þingið, meiri hlutinn, ýtir á takkann og segir: Já, þetta er í samræmi við lög um opinber fjármál, þá þýðir ekki að það sé satt. Og jú, jú, þó að frumvarpið, þessar tvær til þrjár línur, sé í samræmi við lög um opinber fjármál þýðir það ekki að efnið sem bjó til ríkisreikning 2019 hafi verið í samræmi við lög um opinber fjármál. Það er það sem ég er að gagnrýna, að tilurð fjárheimildanna, meðhöndlun þeirra, framsetning þeirra, var ekki í samræmi við lög um opinber fjármál. Þó að síðan sé eitthvert frumvarp sem segir: Þetta er alveg í samræmi við lög um fjármál, þá segi ég bara: Nei. Allt ferlið sem við vorum búin að ganga í gegnum frá því að frumvarpið var lagt fram 2018 hefur bara ekki verið í samræmi við lög, og þar af leiðandi er í raun ekkert af því sem kemur í framhaldinu það heldur. Í sambandi við Landspítala – háskólasjúkrahús, sem ég hef nefnt hérna, kemur einmitt vel fram í frumvarpinu að ekki sé gerð grein fyrir því hvers vegna það var svona mikill hallarekstur 2019. Það er bara sagt að það sé engin útskýring, sem á annars að vera. Það er ekki í samræmi við lög um opinber fjármál. Samt er sagt: Þetta er í fínu lagi, sem gengur bara ekki upp, hvorugt.

Hæstv. forseti. En verðum við ekki að skoða frumvarpið eins og það lítur út og sjá hvað það felur í raun í sér í samræmi við það lagaákvæði sem lög um opinber fjármál fjalla um? Hv. þingmaður virðist, að mér heyrist, hafa tekið ákvörðun um að samþykkja ekki þetta frumvarp vegna þess að það sé eitthvað allt annað og fleira í ferlinu sem hann sætti sig ekki við. Þegar við fáum ríkisreikning þá koma fram í stóru myndinni reksturinn; gjöld og tekjur, og efnahagsreikningur; eignir, skuldir og eiginfjárstaða, með skýringum og þess háttar. Nú er það bara þannig að ríkisendurskoðandi sem stofnun á vegum Alþingis hefur áritað reikninginn og gert það án fyrirvara og gefið sitt álit, að hann gefi glögga mynd af því sem hann á að gera. Í samræmi við öll hlutlæg gögn hefur Fjársýsla og ríkisaðilar fært sitt bókhald í debet og kredit, gjöld og tekjur eða eignir og skuldir eftir atvikum. Á bak við liggja hlutlæg gögn. Þetta hefur Ríkisendurskoðun endurskoðað í samræmi við lögin. Það er það sem við erum að fjalla um. Og það er það sem við erum að fara að greiða atkvæði um, að staðfesta þennan reikning. Ég sit einhvern veginn eftir með þá hugmynd að hv. þingmaður vilji endurskoða endurskoðunarvinnu ríkisendurskoðanda.

Virðulegur forseti. Ég hafði ýmsar spurningar um endurskoðunarskýrslu Ríkisendurskoðunar og satt best að segja er ég ekki sáttur við þau svör sem komu. Ég lagði fram þær spurningar sem ég hafði varðandi stefnumótun stjórnvalda og það var bara gert lítið úr þeirri grein, að hún væri nú ekki eins og veigamikil og 7. gr. og eitthvað svoleiðis og það þyrfti ekkert að hugsa um hana. Með þeim orðum var Ríkisendurskoðun að segja að 20. gr. samkvæmt þeim og vinnu þeirra skipti engu máli. Ég er bara rosalega ósammála því. Mér finnst það vera nokkuð sem við ættum að eiga samtal um af því að þetta er okkar stofnun sem er í raun að framfylgja ákveðnu gæðaeftirliti í okkar þágu og spyr okkur ekki einu sinni hvað okkur finnist mikilvægt, sem er bara mjög merkilegt, finnst mér. Mér finnst 20. gr. í lögum um opinber fjármál vera ein mikilvægasta greinin, ekki fjármálareglugreinin og eitthvað svoleiðis sem þarf hvort eð er alltaf að taka úr sambandi þegar eitthvert vesen kemur upp. En 20. gr. er grundvöllurinn að gæðunum í lögum um opinber fjármál sem skilar okkur ársskýrslunum sem eiga að útskýra af hverju fjárheimildunum hefur verið vel varið. Ef upphafið vantar er endirinn drasl. Það er einfaldlega þannig. Þegar Ríkisendurskoðun segir mér að 20. gr. skipti engu máli - ég er að umorða, þetta var ekki bein tilvitnun - þá geri ég bara miklar athugasemdir út frá mínu starfi sem þingmaður sem á að fylgjast með því hvernig farið er með fjárheimildir almennings. Þannig að já, ég myndi tvímælalaust vilja endurskoða endurskoðunarskýrslu Ríkisendurskoðunar því að þessi rökstuðningur heldur ekki vatni.

Frú forseti. Eins og við höfum heyrt af ræðunum sem hér hafa verið fluttar er hægt að tala endalaust um ríkisreikninginn og það eru alls konar vinklar á þessu máli. Ég ætla ekki að halda langa ræðu. Það sem mig langar til að tala um er það sem ég finn ekki í ríkisreikningi. Nú má vera að þetta sé hér en ég vil beina því til formanns nefndarinnar, sem hér er í salnum, og hv. fjárlaganefndar að skoða þessi mál. Þannig er að í 56. gr. laga um opinber fjármál stendur í nokkrum liðum hvað fyrri hluti ríkisreiknings, hvað varðar fjárreiður A-hluta ríkissjóðs, eigi að innihalda. Í 7. lið stendur: „Yfirlit sem sýni tekjur ríkissjóðs af nýtingu auðlinda í ríkiseigu og vegna takmarkaðra réttinda sem stjórnvöld ráðstafa.“ Í greinargerð frumvarpsins segir um þennan 7. lið: „… heildstætt yfirlit yfir þær tekjur sem ríkissjóður hefur af nýtingu auðlinda í ríkiseigu og vegna ráðstöfunar takmarkaðra réttinda. Með þessu er leitast við að sýna þróun tekjuöflunar ríkissjóðs vegna auðlinda og réttinda sem ríkið er eigandi að eða ráðstafar gegn gjaldi.“ Hugmyndin með því að setja þetta í lög var að við gætum bara flett upp í ríkisreikningi og séð heildaryfirlit yfir hvað auðlindirnar okkar væru að gefa. Þegar við vorum að vinna að frumvarpinu um lög um opinber fjármál vorum við auðvitað með orkuauðlindirnar í huga, við vorum fiskveiðiauðlindina í huga og þessa stóru pósta og að við gætum þá fylgst með tekjunum sem við fengjum í kassann vegna þessara auðlinda þjóðarinnar. Ég tel það afskaplega mikilvægt að við getum fylgst með tekjustreyminu og þróuninni í þeim efnum. Ég vona að hv. formaður fjárlaganefndar taki þetta til sérstakrar athugunar.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur mjög athyglisverða ábendingu. Ég vil líka þakka fyrir það að hv. þingmaður gaf mér vísbendingu um hvað hún ætlaði að koma inn á í ræðu sinni. Ég hefði ekki getað svarað þessu beint úr kolli en mér gafst aðeins ráðrúm til að skoða þessa athyglisverðu ábendingu í samræmi við 56. gr., eins og hv. þingmaður kom inn á, þ.e. í þessu ágætisgagni sem ég átti samræðu um við hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, endurskoðunarskýrslu ríkisendurskoðanda sem er meiri að umfangi en hefðbundin endurskoðunarbréf sem fylgja endurskoðun smærri eininga. Það er komið inn á þetta á bls. 9 í endurskoðunarskýrslunni. Nú skiptist ríkisreikningur í tvo hluta, annars vegar yfirlit reikninga og mjög umfangsmiklar skýringar og hins vegar seinni hluta þar sem eru séryfirlit. Eins og ég skil þessa umfjöllun í endurskoðunarskýrslunni segir að það sé ekki samræmi, samkvæmt ákvæðum laga um opinber fjármál um talnagreiningu, við það sem hægt er að sýna fram á í séryfirlitum í seinni hluta. Jafnframt er á það bent að upplýsingar vanti í þeim sex stöðlum, sem við komum aðeins inn á í nefndaráliti, sem hefur verið frestað í reikningsskilastöðlunum. Það er þá næsta verkefni sem ég fer í, að grafast fyrir um það 

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni, formanni fjárlaganefndar, fyrir þessar upplýsingar. Ég mun kynna mér þetta skjal frá Ríkisendurskoðun sem hann talaði um. Mér finnst þetta afskaplega mikilvægt atriði í lögunum. Ég veit að til að byrja með, fyrstu árin eftir að lögin tóku gildi, ýttu menn þessum lið aðeins á undan sér. Það átti bara að vera tímabundið en nú er komið á sjötta ár. Ef einhverjar skilgreiningar vantar og ef Alþingi þarf þá að breyta einhverjum lögum held ég að það væri ágætt að hvetja til þess að nefndin fari í þá vinnu, taki þetta alla vega til skoðunar og fari yfir það með sérfræðingum í þessum málum á hverju strandar hvað þetta varðar.

Hæstv. forseti. Ég ætla í seinna andsvari að vísa í þessa umfjöllun í endurskoðunarskýrslu ríkisendurskoðanda. Þar kemur fram að í ýmsum köflum endurskoðunarskýrslunnar sé nánar vikið að atriðum þar sem ákvæðum lagagreinarinnar er ekki fylgt. Þá er verið að vísa í 56. gr. um gerð ríkisreiknings. Þar er um að ræða að framsetning og flokkun er ekki samkvæmt alþjóðlegum hagskýrslustaðli, reikningstölur með samanburði við ráðstöfunarheimildir reikningsársins, fjárlög og reikningstölur næstliðins árs og þá vantar yfirlit sem sýnir tekjur ríkissjóðs af nýtingu auðlinda í ríkiseigu og vegna takmarkaðra réttinda sem stjórnvöld ráðstafa, samanber 7. tölulið 2. mgr. 56. gr. Hv. þm. Oddný G. Harðardóttir bendir á það í ræðu sinni. Síðan segir ríkisendurskoðandi, með leyfi forseta: „Enn sem komið er eru ekki glögg skil á milli þess sem lagagreining kveður á um varðandi fyrri og seinni hluta ríkisreiknings. Séryfirlit, sem fylgja ríkisreikningi og mynda hluta af honum, ná m.a. til liða sem lagagreinin kveður á um að skuli vera í fyrri hluta reikningsins.“ Þá vantar væntanlega upplýsingar í samræmi við staðlana til að setja í fyrri hluta sem hægt er að byggja á í séráliti í seinni hluta. Þá er vinnan fram undan að kalla eftir upplýsingum um það hvaða reikningsskilastaðall þetta nákvæmlega er, eða fleiri eftir atvikum, og hvaða upplýsingar við þurfum. Það er alveg hárrétt, sem hv. þingmaður bendir á, og það var auðvitað í vinnunni í aðdraganda þess að við samþykktum þessi lög í hv. fjárlaganefnd, að kalla eftir þessum upplýsingum.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Ég held að ekki megi rugla saman þessum 7. lið 56. gr. og hinum liðunum sem fjalla um staðlana. Ég held að hægt sé að vinna hraðar að því að gera þetta heildaryfirlit yfir tekjur af auðlindum okkar heldur en að fara í hina liðina við 56. gr. sem eru með lægri númer. Ég vil biðja hv. þingmann um að kanna það og skora á hann að gera þetta hratt og vel.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti frá utanríkismálanefnd. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Bergþór Magnússon frá utanríkisráðuneyti og Jónas Birgi Jónasson frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar. Þetta er ákvörðun nr. 168/2020 um breytingu á XX. viðauka við EES-samninginn, en það er viðauki sem fjallar um umhverfismál, og fella þá inn í samninginn reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins 2019/631 um að setja staðla um frammistöðu vegna losunar koltvísýrings fyrir nýjar fólksbifreiðar og ný, létt atvinnuökutæki og um niðurfellingu eldri reglugerða um þessi mál. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Undir þetta nefndarálit skrifar sú sem hér stendur, Bryndís Haraldsdóttir, og ásamt mér hv. þingmenn Sigríður Á. Andersen, Ari Trausti Guðmundsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Njáll Trausti Friðbertsson og Þorgerður K. Gunnarsdóttir. Til að segja þetta kannski á mannamáli tengist reglugerðin Parísarsáttmálanum. Markmið okkar með henni er að stuðla að samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda frá ökutækjum og ná því fram til ársins 2030. Bara til að rifja upp, því að umhverfismálin koma stundum, kannski of sjaldan, hér til umræðu, þá var í Parísarsáttmálanum sett markmið um að halda hækkun loftslagshita á jörðinni frá iðnbyltingu undir 2°C. Þess vegna er talið nauðsynlegt að umbylta samgöngukerfi allra aðildarlanda sáttmálans þannig að kolefnisfótspor verði minna en nú er og mögulega ekkert. Eldri reglugerðir, frá árinu 2009 og 2011, hafa sem sagt tekið á þessu en hér er verið að auka enn frekar kröfurnar og þær reglugerðir eru felldar út. Settir eru fram staðlar um frammistöðu vegna losunar koltvísýrings frá nýjum ökutækjum og skylda lögð á framleiðendur í þeim efnum. Þess ber þó að geta að lagabreytingin mun í framkvæmd í raun ekki hafa nein áhrif hér á landi þar sem hér eru ekki neinir framleiðendur ökutækja. Til að þess sé líka getið teljum við þetta vera í fullu samræmi við þinglega meðferð EES-mála. Þegar til stóð að taka gerðina upp í EES-samningi fékk nefndin það til umsagnar. Þá fengum við umsagnir frá umhverfis- og samgöngunefnd þingsins svo og stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og þar komu ekki fram neinar athugasemdir. Við leggjum því til að þessi tillaga verði samþykkt.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um greiðslur til íþróttafélaga vegna launakostnaðar á tímum kórónuveirufaraldurs. Frumvarpið er unnið í samráði ráðuneyta, íþróttahreyfingarinnar og Vinnumálastofnunar og er það liður í aðgerðum ríkisstjórnarinnar til að draga úr tjóni íþróttafélaga vegna heimsfaraldurs kórónuveirunnar þannig að félögin geti hafið óbreytta starfsemi að nýju þegar faraldrinum lýkur. Frumvarpinu er ætlað að gilda um greiðslur vegna launakostnaðar íþróttafélaga sem er gert að fella tímabundið niður starfsemi, að hluta eða öllu leyti, á tímabilinu frá 1. október 2020 til og með 30. júní 2021 vegna opinberra sóttvarnaráðstafana í tengslum við heimsfaraldur kórónuveiru. Gert er ráð fyrir að frumvarpið nái til lögaðila innan vébanda Íþrótta- og Ólympíusambands Íslands, þar með taldar einstakar deildir sem starfa á vegum fyrrnefndra lögaðila. Er þannig lagt til að Vinnumálastofnun verði heimilt að greiða íþróttafélagi launakostnað á því tímabili sem því hefur verið gert að fella niður starfsemi að uppfylltum nánar tilteknum skilyrðum. Þó er gert ráð fyrir að starfstengd fríðindi og hlunnindi séu undanskilin og falli því ekki undir launakostnað íþróttafélaga í skilningi frumvarpsins. Gert er ráð fyrir að fjárhæðir greiðslna verði jafn háar launagreiðslum til launamanna á því tímabili sem íþróttafélagi hefur verið gert að fella niður starfsemi, þó að hámarki 500.000 kr. á mánuði fyrir hvern launamann, þar sem miðað er við almanaksmánuð. Virðulegi forseti. Ég vil sérstaklega vekja athygli á því að frumvarpið, eins og það er lagt fram hér, gildir um launagreiðslur íþróttafélaga til launamanna en ekki um greiðslur til verktaka vegna vinnu í þágu íþróttafélaga. Við útfærslu málsins var þetta skoðað nokkuð og niðurstaðan varð sú að það sem lyti að verktöku og því tengdu myndi fara í gegnum sérstakan styrktarfarveg sem mennta- og menningarmálaráðuneytið mun halda utan um og var það sérstaklega gert að beiðni fjármálaráðuneytisins. Ég held að það sé rétt að koma þessu atriði að vegna þess að ég veit að um það verður rætt og það er fullkomlega eðlilegt að nefndin taki þetta líka til ákveðinnar skoðunar. Það er gert ráð fyrir að upphæðin til þess þáttar sem lýtur að verktöku sé u.þ.b. sambærileg þeirri upphæð sem áætlað er að þetta frumvarp kosti. Hvað þetta snertir er rétt að geta þess að rökstuðningurinn á bak við þetta er m.a. sá að íþróttahreyfingin gerir ákveðnar gæðakröfur til íþróttafélaga við ráðningu starfsmanna og býður sjálf upp á tiltekið viðurkenningarkerfi í tengslum við fyrirmyndarfélag Íþrótta- og Ólympíusambands Íslands. Hefur íþróttahreyfingin þannig hvatt til þess að íþróttafélög ráði frekar til sín launamenn með beinni ráðningu í stað þess að gera samninga við verktaka. Í því sambandi hefur íþróttahreyfingin líka lagt ríka áherslu á gegnsæi við dreifingu fjármuna gagnvart yngri flokkum og gagnvart jafnrétti kynjanna. Og það er ástæða til að hvetja til þess hér, tengt þessu og bara almennt þeim stuðningi sem verið er að ráðast í við íþróttafélögin, að hafa þetta hugfast á þessum tímum vegna þess að þegar þrengir að þá er mikilvægt að halda öllu íþróttastarfi gangandi og hvetja sérstaklega til þess að horfa til yngri flokka og til jafnréttissjónarmiða og gæta að því þegar tekist er á við þær þrengingar sem faraldurinn hefur í för með sér. Virðulegur forseti. Það er ljóst að heimsfaraldur kórónuveirunnar hefur haft mikil áhrif á starfsemi íþróttafélaga og standa félögin frammi fyrir miklum áskorunum vegna faraldursins. Ég hef verið upplýstur um að íþróttafélög hafi orðið vör við aukið brotthvarf úr barna- og unglingastarfi í kjölfar heimsfaraldursins og það er mjög miður. Það er því mikilvægt að stjórnvöld stígi inn og tryggi eins og frekast er unnt möguleika allra barna og ungmenna til þess að taka þátt í skipulögðu íþróttastarfi að nýju þegar faraldrinum lýkur og hægt verður að hefja starfsemi að nýju af fullum krafti. Það skiptir miklu máli að við sem samfélag og við sem förum með almannafé viðurkennum að það er gríðarlega mikilvægt að styðja almennt fjárhagslega við íþróttafélögin á þessum erfiðu tímum. En ég held að það sé óþarfi að fara mörgum orðum um mikilvægi íþróttastarfs vegna þess að þar tala staðreyndirnar auðvitað sínu máli. Í því ljósi held ég að það sé mjög mikilvægt að þetta frumvarp verði samþykkt hér á Alþingi sem allra fyrst en ég hef þá trú að frumvarpið muni stuðla að því, samhliða öðrum aðgerðum, að sem minnstar raskanir verði á íþróttastarfi á Íslandi vegna heimsfaraldursins þegar til lengri tíma er litið. Síðan vil ég bara segja að þetta frumvarp er eðli máls samkvæmt unnið í samstarfi við fleiri ráðuneyti og við íþróttahreyfinguna og eðli máls samkvæmt eru atriði sem hafa komið upp og kunna að koma upp í tengslum við það sem mikilvægt verður fyrir nefndina að skoða sérstaklega. Ég heiti góðu samstarfi við nefndina í því vegna þess að ég held að almennt sjái betur augu en auga og ég hlakka til þess samstarfs. Að lokinni þeirri umræðu sem hér mun fara fram legg ég til að málinu verði vísað til hv. velferðarnefndar Alþingis.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Ég veit að íþróttamálin standa honum nærri. Þetta mál er gott svo langt sem það nær. En þar liggur kannski vandinn, vandi sem íþróttafélög hafa staðið frammi fyrir lungann af þessu ári. Staðan er nefnilega sú að þau hafa beðið eftir aðstoð frá því snemma árs og þau hafa haft væntingar, eðlilegar væntingar, enda hefur ekkert skort á hástemmdar yfirlýsingar ráðherra íþróttamála sem ég trúi að hafi fullan vilja til að gera vel. En staðan er sú að hér er vilji sannarlega ekki allt sem þarf, það þarf meira til. Nú er verið að tala um að uppsagnarfresturinn samkvæmt þessu máli sé til 30. september á næsta ári og aðstoðin nær til tímabilsins 1. október á þessu ári til 30. júní næsta ár. Næsta haust þurfum við að horfa fram á að það verða einhver íþróttafélög komin niður á hnén ef ekkert verður að gert. Þau búa við kostnað núna, þau búa við tekjufall núna. Fyrsta spurningin er: Geta félög, verði þetta að lögum, strax í janúar sótt um styrki fyrir fyrstu mánuðina og síðan aftur um mitt ár fyrir áföllnum kostnaði og svo aftur, eða þarf að sækja um þetta allt í einu næsta haust og lifa á loftinu þangað til? Hæstv. ráðherra fór yfir það af hverju þetta nær ekki til verktaka. Að hluta til að beiðni fjármálaráðuneytisins er verið að reyna að vinna að því að fjölga launþegum íþróttafélaga og fækka verktökum. En verktakar eru staðreynd í dag, rétt eins og það er staðreynd að íþróttafélög berjast í bökkum. Ég spyr hæstv. ráðherra aftur: Er þetta rétti tíminn til að fara út í slíkar breytingar? Væri ekki rétt að bregðast við núverandi vanda á þann besta hátt sem hægt er með þessu frumvarpi, sem verður vonandi að lögum á næstu dögum, og vinna síðan áfram í hinu? Í þriðja lagi langar mig að spyrja hæstv. ráðherra, sem ég veit að er ánægður með þann árangur sem náðst hefur með hlutabótaleiðinni: Ég er þeirrar skoðunar að íþróttafélög hefðu átt að fá að njóta þeirra úrræða líka. Nú veit ég ekki með ráðherra en mig langar til þess að fá hans skoðun á því, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög góðar spurningar. Ég vil í fyrsta lagi segja varðandi umsóknarfrestinn, og kannski kemur það ekki nógu skýrt fram í frumvarpinu, að ástæða þess að þetta gildir til 30. september er sú að við erum að skapa fyrirsjáanleika til 30. júní þannig að íþróttafélög geti vitað að við ætlum að brúa bilið; ef það koma frekari sveiflur í þessu þá vita menn bara að með þessum lögum verður það tryggt. Hugsunin við vinnslu málsins var sú að strax og þetta frumvarp hefði verið samþykkt yrði hægt að hefja vinnslu við fyrstu greiðslu aftur til 1. október þannig að hægt sé að klára það og á þeim tíma sem Vinnumálastofnun þarf til þess. Mínar væntingar standa til þess að það gæti gerst í janúar eða eitthvað slíkt. Síðan væri hægt að vinna það kannski á tveggja mánaða tímabili eða eitthvað slíkt þannig að við værum aftur að tala um mars og svo júní eða hvernig sem það væri. Það hefur alla vega verið minn skilningur og ráðuneytisins og ég veit að Vinnumálastofnun vill að það verði gert með þeim hætti þannig að það er eitthvað sem væri gott að skerpa á við vinnslu málsins. Varðandi verktakagreiðslur þá er það alveg rétt hjá hv. þingmanni að upphaflega vorum við að vinna með það að í frumvarpinu yrðu bæði launagreiðslur og verktakagreiðslur og möguleiki á því að verktakagreiðslur væru kannski hlutfallslega eitthvað örlítið lægri, kannski 90% eða 80% eða eitthvað slíkt. Niðurstaðan varð hins vegar sú, frumvarpið er unnið í góðu samstarfi milli fleiri ráðuneyta, að fjármálaráðuneytið lagði mikla áherslu á að Vinnumálastofnun væri ekki að greiða fyrir verktakagreiðslur, Vinnumálastofnun væri að vinna með launamenn. Það er alveg rétt, Vinnumálastofnun er almennt að vinna með launagreiðslur launamanna. Þess vegna varð lendingin sú að taka sambærilega upphæð og sett er í þetta frumvarp í sérstakan sjóð sem væri hægt að sækja í til verktöku. Ekkert af þessu er hafið yfir gagnrýni og hægt er að fara betur yfir þetta við vinnslu málsins enda stóð upphaflega til að þetta væri með öðrum hætti. Engu að síður gerum við ráð fyrir að brúa hvort tveggja 

Ég þakka hæstv. ráðherra góð svör. Það er rétt, við munum fara vel yfir þetta nefndin, með og án hæstv. ráðherra, þegar málinu verður vísað þangað. Mér þætti vænt um að fá „komment“ varðandi hlutabótaleiðina í seinni umferð. Þá er kannski komið þemað: Beðið eftir hæstv. menntamálaráðherra. Mig langar til að fá hæstv. ráðherra til að segja mér hvenær þess sé að vænta að íþróttafélögin fái að sækja um og mun frekar um greiðslur úr þessum sjóði sem boðað er að ráðherra íþróttamála ætli að setja á laggirnar samhliða þessu. Alveg óháð því hversu ágætt þetta mál er, og vonandi mun það batna í meðförum velferðarnefndar, er staðreyndin sú að því er ætlað að kljást við framtíðarvanda. Íþróttafélög landsins búa við fortíðarvanda og nútíðarvanda. Það er það sem við þurfum að takast á við núna. Nú veit ég að hæstv. félagsmálaráðherra er ekki með þann hluta, þ.e. fortíðina og nútíðina. Það er sjóður sem menntamálaráðherra verður með. En í ljósi þess sem fram hefur komið um að þessi mál séu unnin samhliða hlýtur hæstv. ráðherra að geta svarað því hvenær við sjáum íþróttafélögin fá fullvissu um þau mál.

Virðulegi forseti. Þegar hlutabótaleiðin var framlengd var mikil umræða um með hvaða hætti ætti að setja inn skilyrði við hana. Það sem var gert var að taka upp sambærileg skilyrði og gert var í uppsagnarstyrkjunum sem gerði það að verkum að skilyrði voru um ótakmarkaða skattskyldu sem undanskildi þar með íþróttafélögin. Það var ekki hugsað til að undanskilja íþróttafélögin en vegna þess að sömu skilyrði voru beggja megin undanskildi það íþróttafélögin sjálfkrafa. Það var ekki meðvitaður ásetningur að undanskilja þau. Síðan vil ég segja að við gerum ráð fyrir því að ef allt gengur upp og við afgreiðum þetta frumvarp geti Vinnumálastofnun í janúar tekið fyrsta skammt í þessu aftur til 1. október. Eðlilega þarf að bjóða mönnum að sækja um o.s.frv., kalla eftir gögnum og annað slíkt. Við gerum líka ráð fyrir að tillaga um fjárveitingar geti komið inn við 2. umr. fjárlaga varðandi íþróttafélögin. Fjárheimildin virkjast þá 1. janúar. Menntamálaráðherra mun síðan kynna, og getur ugglaust gert það líka fyrir nefndinni, með hvaða hætti hægt verður að sækja um þá fjármuni, bæði til verktakagreiðslna 

Herra forseti. Það þarf auðvitað ekkert að fjölyrða um vandræðin sem íþróttafélögin eru í núna. Þau berjast í bökkum. Enn síður þarf að fjölyrða um mikilvægi þess að þau haldi sjó. Skuldir hafa verið að hrannast upp og það gæti haft varanleg áhrif á starfsemi þeirra með skaða fyrir iðkendur, bæði afreksíþróttafólk og ekkert síður börn og unglinga. Af því að hér áðan var talað um að brúa eitthvert bil þá verður að hafa í huga að skoða vandamálin 10 til 11 mánuði aftur í tímann. Það hefur skapast alveg svakalegur vandi. Ég tek undir með hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson, að það skiptir gríðarlega miklu máli að hægt sé að sækja um strax. Best væri auðvitað að hægt væri að byrja að nýta hlutabótaleiðina strax. Síðan þarf líka að aðstoða félögin með þann vanda og skafl sem safnast hefur upp. Mig langar í fyrsta lagi að fá útskýringar á því af hverju fjármálaráðuneytið telur að fara þurfi þessa aukaleið með þennan sjóð í gegnum menntamálaráðuneytið sem gerir ekkert nema flækja málið og setja forsvarsmenn íþróttafélaganna í stórkostlega óvissu. Í öðru lagi: Hvaða tryggingu höfum við fyrir því að hæstv. menntamálaráðherra komi inn með mál er varða þennan sjóð og hversu miklar upphæðir erum við að tala um? Við erum hreinlega, hæstv. ráðherra, að horfa upp á það að ef við grípum ekki til nógu markvissra og skjótra aðgerða sem ná til vanda alveg frá 1. mars 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Við getum deilt þeirri skoðun að íþróttastarfið sé mikilvægt. Það er einmitt þess vegna sem við komum með sérstakt frumvarp og sérstaka aðgerð til að taka sérstaklega utan um það. Við skulum samt hafa hugfast að síðan í mars hafa verið settar 500 millj. kr. í tekjufallsstyrki sem ætlað var að brúa ákveðið tímabil. Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands sá um úthlutun á þeim. Búið er að boða annan skammt af þessum tekjufallsstyrkjum á tímabilinu frá 1. júní - vegna þess að fyrri styrkir náðu til 1. júní - til 1. október sem á að brúa það bil. Hæstv. menntamálaráðherra mun gera grein fyrir því. Eftir 1. október breyttist landslagið ansi mikið vegna þess að þá lentum við í því að íþróttirnar voru almennt bannaðar. Það var bannað að æfa og bannað að keppa. Fyrir þann tíma voru keppni og æfingar í langflestum tilfellum leyfðar. Það eru beinar sóttvarnaaðgerðir sem stoppa það. Þess vegna erum við að grípa inn í þar með rekstrarstyrkjum sem í þessu frumvarpi er áætlað að kosti 500 millj. kr. Eðli máls samkvæmt vitum við það ekki nákvæmlega, ekki frekar en við vissum um hlutabótaleiðina. Lagt var til við vinnslu frumvarpsins að verktakagreiðslurnar færu í gegnum annan kanal af þeim sökum sem ég hef nefnt hér, að menn hafa hvatt íþróttalífið til að vera frekar með launagreiðslur. Menn hafa talað um að Vinnumálastofnun sé almennt ekki að greiða út nema launagreiðslur. Það var ástæðan fyrir því að það var sett í sérstakan pott og önnur eins fjárhæð er áætluð í það. Ég vil nú meina að heilt yfir séum við að stíga frekar róttæk skref í þessu efni með því að taka sérstaklega utan um íþróttalífið vegna þess að það hefur fallið á milli skips og bryggju. Við erum sannarlega að gera það hér. En er þetta hafið yfir gagnrýni? Nei, það er ekkert hafið yfir gagnrýni í lífinu almennt og ráðherrann er tilbúinn til að ræða hvað sem er, 

Herra forseti. Hæstv. ráðherra má ekki misvirða það við okkur þó að við spyrjum aðeins út í þetta. Við erum auðvitað þakklát fyrir að málið komi fram. Það er góður ásetningur en það er hins vegar vonum seinna. Það er bara mjög mikilvægt að málið nái utan um þann raunverulega vanda sem er. Það er auðvitað rétt að aðstæður breyttust 1. október. En gleymum því ekki að fyrir þann tíma, og alveg frá því í mars, sköpuðust aðstæður þar sem iðkendum fækkaði, fjöldi áhorfenda var takmarkaður og, ekki síst, styrkir frá fyrirtækjum sem íþróttafélög eru mjög háð hrundu. Það verður að grípa þetta með einhverjum hætti. Við skulum bara taka höndum saman núna og bæta frumvarpið í meðförum nefndarinnar þannig að úrræðin verði skjótari, verði nógu mikil. Að lokum spyr ég hæstv. ráðherra hvort hann hafi unnið þetta í fullu samráði og sátt við íþróttahreyfinguna.

Virðulegi forseti. Með þessu frumvarpi erum við að tryggja fyrirsjáanleika fyrir íþróttahreyfinguna jafn lengi og lokunarstyrkirnir eru. Við erum að skapa úrræði sem lúta að því að brúa alla þá óvissu sem fram undan er. Við erum að segja: Það kemur í ljós á endanum hvað þetta kostar vegna þess að við ætlum að grípa inn í. Komið var inn í með tekjufallsstyrki fyrir 1. júní, eins og ég nefndi, vegna þess að þar var fyrst og fremst tekjufall. Við erum að breyta um kúrs núna og fara inn í rekstrarhlutann. Það erum við að gera í þessu frumvarpi og með öðrum aðgerðum. Síðan vil ég segja að ég er sannfærður um að nái þetta frumvarp fram að ganga muni það skipta mjög miklu fyrir íþróttahreyfinguna. Ég veit að ég og hv. þingmaður erum sammála um mikilvægi þess að eftir þetta standi íþróttahreyfing sem bæði er tilbúin til að halda utan um yngriflokkastarf hér í landinu fyrir börn og ungmenni 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir kynninguna á þessu frumvarpi og verð að taka undir með hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson og Loga Einarssyni hvað varðar skilningsleysi mitt a.m.k., svo ég tali nú bara um mig, á því hvers vegna verktakarnir eru teknir út af því að við sem þekkjum eitthvað til vitum að langflest íþróttafólk er á einhvers konar slíkum samningum. Þar með er verið að taka allar launagreiðslur eða meiri hluta launagreiðslna er varða íþróttafólkið út fyrir sviga. Þá erum við að tala um að við erum hér að afgreiða frumvarp til laga um greiðslur vegna launakostnaðar starfsfólks og húsvarða og eitthvað slíkt mögulega. Gott og vel, en flækjustigið, það er verið að auka það. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í tvennt: Annars vegar um þessa styrki sem þá verða hjá hæstv. menntamálaráðherra og hvers vegna það er talið heppileg leið af því að hér er bara verið að tala um greiðslur sem fara í gegnum Vinnumálastofnun og þar er fullkomið gagnsæi eftir einhverjum ákveðnum reglum. En þegar um er að ræða styrkveitingar frá ráðuneytinu ríkir mun minna gagnsæi. Það verður einhver pottur sem íþróttafélögin sækja í og við höfum séð það áður að útdeilingar eru í rauninni ekki endilega í samræmi við það tekjutap sem félögin verða fyrir heldur eru notuð einhver önnur viðmið, eins og fjöldi barna í hverfum eða eitthvað annað sem í rauninni kemur tekjufallinu lítið við. Ég vildi fá álit hæstv. ráðherra á þessu.

Virðulegi forseti. Eins og ég sagði vorum við upphaflega að vinna með það að verktakan væri inni í þessu frumvarpi. Hins vegar var ákveðið í samstarfi við fjármálaráðuneytið að búa til sérstakan sjóð sem héldi utan um það sérstaklega af þeim rökum sem ég nefndi hér áðan. En fjármagnið er engu að síður tekið til hliðar og áætluð sama fjárhæð í það eins og þetta. Það er því ekki hægt að halda því fram að verið sé að skilja þann hluta eftir vegna þess að það er sannarlega verið að taka fjármagn í hann. Ég útskýrði það líka að við vorum að vinna með hitt upphaflega. Hins vegar vil ég líka segja að það er heldur ekki alveg rétt sem hv. þingmaður heldur fram, að það séu eingöngu húsverðir og eitthvað slíkt á launum vegna þess að þær tölur sem við höfum fengið frá íþróttahreyfingunni sjálfri sýna að það er breytileiki í þessu. Hér á höfuðborgarsvæðinu er t.d. áætlað að í það minnsta 40% sé á launaskrá á meðan 60% sé með einhvers konar verktöku en úti á landi er þetta öfugt, 60/40. Þannig að reiknað er með því að þetta sé svona 50/50 til verktaka og launa samkvæmt tölum sem koma frá íþróttahreyfingunni sjálfri. Síðan vil ég segja það varðandi tekjufallsstyrkina sem voru veittir í sumar, 500 milljónir og gert ráð fyrir annarri „porsjón“ á því til 1. október, að þeir fóru í gegnum íþróttahreyfinguna sjálfa sem mótaði ákveðnar leikreglur í því og úthlutaði styrkjum sem ráðherra síðan staðfesti. Væntanlega fer þetta í gegnum svipaðan farveg varðandi hinn hluta aðgerðanna. En það er hins vegar alveg rétt að þegar við erum með frumvarp horfir það aðeins öðruvísi við og í þessu frumvarpi er allt skýrt hvernig úthlutunin fer fram. Það mun verða Vinnumálastofnun sem fer yfir þau gögn og séu umsækjendur ósáttir við það geta þeir kært niðurstöðuna til úrskurðarnefndar velferðarmála.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Á bls. 5 í frumvarpinu er talað um mat á áhrifum og þar kemur fram, með leyfi forseta: „Frumvarpinu er ætlað að taka til íþróttafélaga sem hófu starfsemi fyrir 1. október 2020 og er gert að fella tímabundið niður starfsemi á tímabilinu frá 1. október 2020 til og með 30. júní 2021 vegna opinberra sóttvarnaráðstafana í skilningi frumvarpsins. Gert er ráð fyrir að með íþróttafélagi sé átt við lögaðila innan vébanda Íþrótta- og Ólympíusambands Íslands, þ.m.t. einstakar deildir sem starfa á vegum viðkomandi lögaðila. Má því ætla að frumvarpið nái til um 33 sérsambanda, 25 héraðssambanda/íþróttabandalaga og um 408 íþrótta- og ungmennafélaga.“ Hæstv. ráðherra sagði að heildarfjárhæð væri 500 milljónir. Þarna er u.þ.b. 500 lögaðilar undir. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Við höfum gengið í gegnum það áður með frumvarp frá hæstv. ráðherra sem kemur inn í þingið, algerlega vanmetið fjárhagslega. Getur verið að það sé raunin með þetta þegar 500 félög eiga að skipta á milli sín 500 milljónum?

Virðulegi forseti. Það sem við erum að gera hér, og ég sagði það í framsöguræðu minni áðan, er að við erum að skapa ákveðinn grunn og ákveðin réttindi fyrir íþróttafélögin sem þau vita að þau geta sótt í til 30. júní nk. Það er verið að meta kostnaðinn af því miðað við þær forsendur að aðgerðirnar gildi til 31. desember. Það eru forsendurnar sem við erum að vinna með. Miðað við upplýsingar sem við fáum frá íþróttahreyfingunni sjálfri ætti þetta að slá nærri lagi. En við getum ekki keyrt út neinn tölulegan grunn um öll íþróttafélög landsins, hversu margir eru á launaskrá, hversu mikið það er. Þetta er einfaldlega kostnaðaráætlun sem unnin er í samstarfi við íþróttahreyfinguna sjálfa. Dragist ástandið á langinn, fram á nýtt ár, má reikna með að þessar upphæðir geti breyst. Ég bendi líka á að fjármálaráðuneytið gerði ekki sérstaka athugasemd við kostnaðarmatið á þessu. 

Herra forseti. Þetta er klárlega gott mál. Það tekur á þeim vanda sem viðbúið er að íþróttafélögin standi frammi fyrir, a.m.k. framan af næsta ári, og tekur á þeim vanda sem íþróttafélögin hafa staðið frammi fyrir frá því að þeim var gert að loka dyrunum að mestu leyti síðastliðið haust. Það hefur komið fram hér í andsvörum mínum við hæstv. ráðherra að ætlunin er að búa svo um hnúta að félögin geti sótt um styrki nokkrum sinnum á tímabilinu, þ.e. ekki er ætlast til að þau þreyi þorrann fram á næsta haust og komi þá með umsókn eða fái þá greiddan kostnaðinn sem orðinn er. Það er mjög mikilvægt. Satt best að segja er ég næsta viss um að þau yrðu ansi mörg sem ekki næðu að brúa það bil, sérstaklega í ljósi þess að við stöndum frammi fyrir þeirri staðreynd að þau hafa verið í vanda frá því að þessi óværa skall á okkur í ársbyrjun og frá því að sóttvarnaaðgerðir urðu að veruleika. Þetta hefur haft margþætt áhrif á starfsemi íþróttafélaga. Þau hafa tekist á við skerðingar á tekjum og starfsemi og reyndu framan af að gera það án þess að það kæmi niður á starfi þeirra. Síðastliðið vor var það vissulega skoðað töluvert hér hvernig hægt væri að koma til móts við þau. Niðurstaða stjórnvalda var sú að það væri mjög erfitt. Það verður að segjast eins og er að þau hafa búið við töluverðan bútasaum. Afleiðingin er sú að starfsemi þeirra hefur borið skaða af og hann er margþættur. Við erum í fyrsta lagi að tala um ráðningarsamband íþróttafélaga við starfsfólk; almenna starfsmenn og þjálfara, hvort sem það eru þjálfarar afreksíþróttafólks eða þeirra sem yngri eru. Við vitum það næsta mörg að stórgóður og á köflum frábær árangur okkar Íslendinga á íþróttasviðinu er ekki tilviljun. Hann er fyrst og fremst til kominn vegna þess að íþróttahreyfingin okkar hefur borið gæfu til að laða til sín frábært starfsfólk og halda því, leyfa því að blómstra, leyfa því að beita áhrifum sínum á ungviðið okkar og síðan að þjálfa íþróttaafreksfólk. Þetta samstillta átak er ekkert einfalt mál þar sem viðmiðið hefur verið mjög hátt þegar starfsfólk er ráðið inn. Því miður er einfaldlega mjög auðvelt að missa dampinn þar. Þess vegna er þetta mál jákvætt. Við erum með halla í ár. Við erum því miður komin á þann stað að þetta er ekki lengur ófyrirséður vandi. Við erum bara orðin vön þessu. Þess vegna sakna ég þess að hér sé ekki tekið utan um allt málið í heild sinni. Ég hef ástæðu til að hafa áhyggjur af því hvernig og hvenær sá hluti verður leystur sem er ekki verið að kynna hér, sem er ekki á herðum hæstv. félagsmálaráðherra og er ekki leystur í þessu frumvarpi, þ.e. hvernig við mætum tekjufalli íþróttafélaganna frá upphafi árs. Við erum að tala um alls kyns tekjufall. Á tímabili fækkaði iðkendum. Það kallar á tekjufall. Auglýsingatekjur drógust saman vegna þess að íþróttastarfið var ekki svipur hjá sjón í sumar. Það er tekjufall. Fjölmörg íþróttafélög nýta sér einstaka viðburði og stórmót yfir sumarmánuðina til að þreyja þorrann yfir veturinn. Þessi mót voru ekki sumarið 2020. Það er tekjufall. Og það mætti lengi halda svona áfram. Ég hef áhyggjur af því að hér sé verið að stíga skref sem nær bara visst langt og að við sjáum ekki hvenær og hvernig fortíðarvandi - ef hægt er að tala um fortíðarvanda þegar talað er um yfirstandandi ár - og sá vandi sem íþróttafélögin standa frammi fyrir núna verður leystur í gegnum þennan sjóð sem á að stofna, sem á að fjármagna, sem á að ákveða hversu mikill peningur fer í, sem á að ákveða hvernig verði sótt úr, sem á að ákveða hvenær íþróttafélögin fá peninginn, sem á að ákveða hvaða skilyrði eru sett o.s.frv. Ég skil ekki af hverju þetta er ekki núna. Nægilega langur er listi stjórnvalda yfir mál sem verið er að flytja núna. Það hefði t.d. verið alveg kjörið tækifæri til að næsta mál hér á eftir yrði það mál vegna þess að við þurfum að sjá heildarmyndina. En svo að ég beini sjónum að þessu tiltekna máli þá er ég ánægð með að heyra það viðhorf hæstv. ráðherra - og það er alla jafna og því ber að hrósa - að hann taki vel í það að viðkomandi fastanefnd, í þessu tilfelli velferðarnefnd sem fær málið til umfjöllunar, komi með tillögur í samtali við hæstv. ráðherra eða aðra hlutaðeigandi og betrumbæti málið eins og þörf krefur. Það er alveg rétt að mál eru stundum unnin það hratt að eitthvað dettur upp fyrir. Þá er kannski spurningin: Er ástæða til þess að nefndin skoði það að útvíkka þetta? Nú erum við að tala um að þetta mál verði hjá velferðarnefnd ef að líkum lætur. Nú veit ég ekki frekar en aðrir, ímynda ég mér, hvernig hæstv. ráðherra íþróttamála ætlar að ganga frá sinni hlið. Er það þingmál? Fer það í aðra nefnd? Þetta er einfaldlega óþarfa flækjustig. Við vitum það og reynslan síðustu mánuði hefur sýnt okkur að flækjustigin hjálpa ekki til í aðstæðunum. Það er ekki kjarnorkueðlisfræði að hjálpa íþróttafélögum landsins, sem við erum öll sammála um að gegni gríðarlega mikilvægu hlutverki í íslensku samfélagi, í þessum aðstæðum. Og þó svo að kostnaðurinn sé ekki lítill er hann ekki stór í hinu stóra Covid-samhengi. Ég minni á, sem ætti næstum því að vera óþarfi, fjöldann allan af rannsóknum sem sýna okkur svart á hvítu hversu mikilvæg íþróttaiðkun er fyrir börn, fyrir unglinga og fyrir fullorðið fólk, hversu mikilvæg hún er fyrir andlega hreysti okkar og líkamlegt heilbrigði, hversu mikilvægt það er að iðka íþróttir og hversu mikilvægt það er að fylgjast með íþróttum. Það ætti að vera mjög ofarlega á forgangslista að tryggja að íþróttafélögin okkar komi ekki haltrandi út úr Covid-fárinu. Ég hlakka til þeirrar vinnu sem fram undan er í hv. velferðarnefnd. Mig langar til að ljúka máli mínu á þessu: Höfum í huga að það eru 70% barna á aldrinum 6–18 ára sem stunda íþróttir í skipulagðri starfsemi. Það eru 70% barna sem við erum að tala um hér. Það eru iðkendur sem við erum að aðstoða með þessu í gegnum íþróttafélögin.

Herra forseti. Það er kærkomið að ræða hér stuðning eða greiðslur til íþróttafélaga vegna launakostnaðar á tímum kórónuveirufaraldurs, enda eru íþróttafélög mörg hver ansi hreint illa stödd eftir mánaðalangan kórónuveirufaraldur og alveg ljóst að þetta mun hafa mikil áhrif á íþróttastarf á Íslandi til frambúðar, og ekki bara á Íslandi heldur um allan heim. Við höfum rætt hér í andsvörum um greiðslur til verktaka, sem eru u.þ.b. helmingur af þeim sem starfa hjá íþróttafélögunum, og hvers vegna hæstv. fjármálaráðherra gerði þá kröfu til hæstv. félagsmálaráðherra að kippa verktökunum út úr þessu frumvarpi. Mér þóttu rök hæstv. félagsmálaráðherra fyrir því ekki nógu burðug og þar sem hæstv. fjármálaráðherra er ekki á staðnum getum við ekki spurt hann hvað valdi þessu. En það er alveg augljóst að þetta mun valda vandræðum í kerfinu, auka flækjustig, minnka gagnsæi og fyrirsjáanleika í þessu öllu, því að þetta er starfsfólk sem er hlið við hlið. Við getum ekki tryggt að sömu reglur gildi fyrir launamann og verktaka, að annar hópurinn fer, að því er virðist, í gegnum Vinnumálastofnun. Hinn hópurinn fer í gegnum skrifstofu í ráðuneyti menntamála og íþróttamála o.s.frv. Annað frumvarpið mun vera afgreitt hjá hv. velferðarnefnd, hitt málið, ef það kemur hingað, ef þetta verður ekki tekið af skúffufé ráðherra, verður afgreitt í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Samræmið er því í hættu og flækjustigið aukið. Ég ætla ekki bara að vera boðberi válegra tíðinda en mér finnst þetta óþarfi. Mér finnst óþarfi, herra forseti, að vera að auka flækjustigið. Íþróttafélögin berjast í bökkum í dag. Styrkir til íþróttafélaga og stuðningur lögaðila hefur líka hrunið. Sala miða á leiki er auðvitað engin o.s.frv. Rætt hefur verið um mikilvægi íþróttastarfs á Íslandi er varðar forvarnir barna, er varðar lýðheilsu barna, ungmenna og bara allra, er varðar geðheilsu. Við skulum ekki vanmeta útrásina sem bæði iðkendur og dyggir stuðningsmenn fá á pöllunum. Útrásina sem við fáum þar þegar við erum að hvetja okkar fólk áfram. Hún er líka nauðsynleg fyrir þjóðarsálina. Svo skulum við ekki horfa fram hjá því að við horfum á ástand sem tekur mögulega 5–20% af öllum atvinnumannaferli ákveðins hóps. Þetta eru nokkrir mánuðir í lífi okkar og í mörgum öðrum atvinnugreinum er hægt að horfa á þetta sem nokkra mánuði af lífinu, sem mun jú hafa einhver áhrif áfram. En þegar um er að ræða atvinnumenn í íþróttagreinum, afreksíþróttafólk, getur tímabil sem farið er að spanna um eitt ár verið drjúgur partur af atvinnumennskunni, að við tölum nú ekki um unga fólkið og brottfallið og allt það. Þannig að það skiptir mjög miklu máli að íþróttafélögin geti haldið áfram störfum hér þegar samfélagið fer aftur af stað, en geti líka áfram ráðið til sín starfsfólk sem getur sinnt þjálfun og getur sinnt íþróttum og íþróttaiðkun. Ég hef nokkrar áhyggjur af flækjustiginu sem verið er að bjóða upp á. Við skulum ekki gleyma því að íþróttafélög á Íslandi eru ekki rekin í hagnaðarskyni. Þau eru keyrð áfram af miklum fjölda sjálfboðaliða á öllum aldri. Þetta er félagslegur vettvangur, lýðheilsueflandi og ég veit ekki um neitt íþróttafélag á Íslandi sem tekur út eina einustu krónu. Þetta fer allt saman inn í starfið, þannig að þetta er fjárfesting. Það er fjárfesting fyrir íslenska ríkið að stuðla að því að íþróttafélögin hverfi ekki eitt af öðru af vellinum, ef svo má segja. Það eru ýmsir dagsetningar í þessu sem mér finnst vert að vekja athygli á, t.d. varðandi tímabilið. Hér er talað um tímabilið frá 1. október 2020 til og með 30. júní 2021. Eins og ég kom inn á í andsvari áðan er gert ráð fyrir að lögin gildi um tímabundnar greiðslur vegna launakostnaðar íþróttafélaga sem hófu starfsemi fyrir 1. október 2020 og er gert að fella tímabundið niður starfsemi á tímabilinu frá 1. október 2020 til og með 30. júní 2021 vegna opinberra sóttvarnaráðstafana í skilningi frumvarpsins. Þetta er langt tímabil, mjög langt. En frumvarpið á að ná til nærri 500 íþrótta- og ungmennafélaga, sérsambanda, héraðssambanda og íþróttabandalaga. Þess vegna velti ég fyrir mér fjárhæðinni sem tilgreind er þegar um er að ræða nærri 500 lögaðila sem þetta á að eiga við, þegar horft er á mat á áhrifum í frumvarpinu. Hún er sögð vera 500 millj. kr. vegna tímabilsins frá 1. október 2020–30. júní 2021. Þetta er átta mánaða tímabil. Gert er ráð fyrir að íþróttastarf muni ekki sæta eins miklum takmörkunum frá upphafi árs 2021 og til loka júnímánaðar 2021 og verið hefur núna síðustu mánuði og síðustu vikur, en þó gert ráð fyrir að íþróttastarfið muni sæta nokkrum takmörkunum í desember 2020, eins og raunin er. Þannig er staðan núna, það eru enn engar æfingar leyfðar á Íslandi hjá þeim sem eru eldri en 15 ára. Við vitum auðvitað ekki hvað gerist 9. desember en ég þykist vita að a.m.k. verði ekki farið að selja miða inn á leiki á þeim tíma, enda alveg ljóst að það er búið að blása alla slíka leiki af til a.m.k. áramóta og mögulega lengur því að það er beinlínis hættulegt fyrir fólk að ætla að fara að keppa í íþróttum of snemma þegar það hefur ekki fengið að þjálfa neitt svo heitið geti vikum og jafnvel mánuðum saman. Að fjárhæð frumvarpsins, mat á kostnaði við þennan stuðning, þennan algjörlega nauðsynlega stuðning, hljóði upp á 500 milljónir, tel ég vera mikið vanmat. Ég velti því fyrir mér hvort það við gerum málinu gott að koma með slíka tölu inn í þingið sem er mögulega ekki í neinum tengslum við raunveruleikann af því að það hefur engin starfsemi fengið að vera hjá íþróttafélögunum í tvo mánuði. Launafólk er vissulega þarna undir en ekki verktakar. En það kemur ekkert annað inn, ekki styrkir nema í sáralitlu mæli og ekki miðasala, eins og áður sagði, eða sala á árskortum. Ég er ansi hrædd um að þessi fjárhæð sé vanmat, en kannski er hún sett þarna inn til að hæstv. fjármálaráðherra hleypi málinu út úr ríkisstjórn. Ég átta mig ekki alveg á því. Aftur segi ég: Það er þjóðhagslega mikilvægt, það er samfélagslega mikilvægt, það er mikilvægt fyrir lýðheilsu og forvarnir lítillar þjóðar á eyju að við styðjum við íþróttafélögin í landinu. Við eigum að gera það þannig að eftir sé tekið, þannig að það muni um það, af því að íþróttafélögin munu ekki senda þessa peninga í skattaskjól á fjarlægum eyjum eða í djúpa vasa einhverra eigenda sinna. Það er alveg á hreinu. Við munum alltaf græða á því þegar lengra er litið að hafa stutt myndarlega við íþróttafélögin á Íslandi.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Mig langar að eiga smásamræður við hv. þingmann sem formann velferðarnefndar, þar sem ég sit sem áheyrnarfulltrúi, en sú nefnd mun fá þetta mál til meðferðar. Ég velti því fyrir mér hvort hv. þingmaður sjái fyrir sér að við vinnslu málsins hafi nefndin svigrúm til að fara ofan í það atriði sem við höfum báðar, ég og hv. þingmaður, nefnt sérstaklega og lýtur að þeim greinarmun sem gerður er á aðstoðinni við launamenn annars vegar og verktaka hins vegar. Hæstv. ráðherra kom inn á það áðan, útskýrði hver staðan hefði verið, að þetta hafi upphaflega átt að vera í frumvarpinu en það hafi breyst. Fjármálaráðuneytið tengir þetta við átak sem við vitum að hefur staðið yfir í einhvern tíma, þ.e. að færa starfsfólk íþróttafélaga frá því að vera verktakar yfir í að vera launþegar. Við getum síðan haft ákveðnar skoðanir á því hversu vel það virkar endilega. Það þarf ekki alltaf að vera rétta leiðin. Verktakar eru ekkert skammaryrði. Stundum er alveg full ástæða fyrir því að verk eru unnin í verktöku. Það sem ég hef áhyggjur af, gangi þetta mál sinn veg, er að ekki er enn útséð hvernig gengið verður frá málum varðandi verktaka. Við vitum líka að íþróttafélög eru mismunandi. Sum eru komin langt á veg með að breyta hlutunum og eru með fáa verktaka, önnur eru kannski með flesta starfsmenn í verktöku og fyrir því geta legið margar ástæður. Það eina sem þessi íþróttafélög eiga sameiginlegt er að vera í mjög alvarlegum fjárhagsvanda. Þetta getur einfaldlega haft neikvæð áhrif á jafnræði þeirra á milli og þar með á jafnræði íþróttaiðkenda. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Já, ég tel fulla ástæðu til að þessi vinna verði í hv. velferðarnefnd. Við þurfum að spyrja spurninga og fá svör frá hæstv. fjármálaráðherra um það hvers vegna hann fer í þann leiðangur að krefjast þess að verktakar séu teknir út úr þessu frumvarpi. Ef rétt er, sem ég býst nú við, hjá hæstv. félags- og barnamálaráðherra, að tilgangurinn sé að ýta íþróttafélögunum í að færa verktaka yfir í launþega þarf að koma skýrt fram í frumvarpinu að ef íþróttafélögin eru tilbúin til að færa núverandi verktaka yfir á launþegasamning þá muni þetta líka gilda fyrir þá aftur í tímann, þ.e. þegar þeir voru verktakar, frá 1. október. Það er ekki hægt að klippa það þannig af. Ef það er hvatinn að reyna að fá alla til að semja um að viðkomandi verði launþegi þarf að gera það þannig. Samningar við íþróttafólk eru yfirleitt tímabundnir og það er væntanlega þess vegna sem sú leið er farin að gera einhvers konar verktakasamning af því að þeir lúta öðrum reglum varðandi uppsagnir og þess háttar. Það er inni í ákveðnum ramma. En ef þetta snýst eingöngu um það að hæstv. fjármálaráðherra vilji einhvern veginn koma í veg fyrir verktakasamninga er ég ekki viss um að þetta sé rétti tímapunkturinn.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og ég hlakka til þessarar vinnu. Það sýnir kannski mikilvægi íþróttahreyfingarinnar í heild fyrir íslenskt samfélag að hér séu þrír hæstv. ráðherrar undir, ráðherra fjármála, ráðherra félagsmála og ráðherra íþróttamála, eða menntamálaráðherra. Það er einfaldlega þannig. Mig langar til að nota tækifærið hér og velta einu upp sem ég hef haft ákveðnar áhyggjur af í tengslum við alla umræðu um neikvæð áhrif kórónuveirufaraldursins á íþróttafélögin, eða öllu heldur á börn sem stunda íþróttir. Það hefur komið fram að þrátt fyrir að gripið hafi verið til þess, seint og um síðir vissulega, að aðstoða forsvarsmenn barna, þ.e. þá sem misst hafa vinnu og tekjur í þessum faraldri, við að borga fyrir íþróttaiðkun barna sinna, þá er fáránlega lítill hluti þess nýttur í það. Það hefur komið fram í samtölum við félagsmálayfirvöld, svo dæmi sé tekið. Þetta er ákveðið flækjustig, það er kannski erfitt að ná til barna og fullt af starfsemi sem lýtur að utanumhaldi þeirra liggur niðri. Ég velti því upp hvort íþróttafélögin ættu ekki að vera ríkari þáttur í þeirri vinnu að teygja sig til barnanna. Það hljóta að vera þau sem hafa yfirsýn yfir það hver eru horfin á braut og það skiptir máli í sambandi við starfsemi þeirra. Það er ekki endilega hluti af því tiltekna verkefni sem við ræðum hér, en við þurfum að fókusera á stóru myndina, eins og talað hefur verið um. Ég velti því fyrir mér hvort ekki væri áhugavert að taka þetta inn í myndina þegar velferðarnefnd fær það krefjandi og áhugaverða verkefni að ræða þetta málefni svolítið í heild sinni.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar. Jú, ég held að rík ástæða sé til þess að fela íþróttahreyfingunni, íþróttafélögunum, það verkefni að sækja þessi týndu börn en líka þau týndu ungmenni sem nú eru hætt að mæta á æfingar. Ég spyr mig hvort ekki sé ástæða til að víkka þennan styrk upp fyrir 18 ára aldurinn þannig að hann nái ekki bara til barna heldur líka til ungmenna, ef þau greiða einhvers konar þátttökugjald fyrir sína iðkun. En það er svo margt sem mig langar að ræða um íþróttastarfið núna, það er líka hópurinn 15–20 ára sem ég hef mjög miklar áhyggjur af varðandi íþróttastarfið og framhaldsskólana. Ég hef áhyggjur af krökkum sem eru að einangrast algerlega af því að þau fara hvorki í skóla né í íþróttastarf. Það er svo merkilegt að þegar við ræðum þetta hér á þinginu, hvort sem um er að ræða málefni framhaldsskólanema eða íþróttastarf, þá hellast yfir okkur þingmenn tölvupóstar og skilaboð frá áhyggjufullum foreldrum, hvort sem um er að ræða foreldra afreksbarna, afburðanemenda eða félagslega einangraðra barna og ungmenna. Það álag og þeir erfiðleikar sem við glímum við hér virðast ekki fara í manngreinarálit. Sum virðast bara pluma sig ágætlega og þola þetta ágætlega en það er allur gangur á því hvort það er félagslega einangrað barn, afreksíþróttabarn, afburðanemandi eða barn sem er mjög félagslega virkt. Ég held að við verðum að skoða þetta allt saman og reyna eins og við getum 

Virðulegur forseti. Það væri auðvitað hægt að halda langar ræður um mikilvægi íþróttastarfs og mikilvægi þess fyrir forvarnagildi og lýðheilsu almennt. En ég ætla ekki að gera það vegna þess að það er bara staðreynd og það þarf ekkert að eyða ofboðslega mörgum orðum í það. Ég ætla þó að segja það að gildi þriðja geirans, hvort sem það er í formi íþróttafélaga eða annarra félagasamtaka sem eru að láta gott af sér leiða í almannaheill, er alveg gríðarlega mikið. Þess vegna var mjög gott að hæstv. fjármálaráðherra mælti í gær fyrir frumvarpi um skattalega hvata fyrir lögaðila sem starfa til almannaheilla. Við ræddum það mál hér aðeins í gærkvöldi og ég held að það sé mikilvægt að við afgreiðum málið hið fyrsta og vil nota tækifærið og hvetja fyrirtæki til samfélagslegrar ábyrgðar. Þó að ástandið sé eins og það er í þjóðfélaginu í dag eru mörg fyrirtæki sem ekki horfa fram á tekjusamdrátt og ég ætla að hvetja þau til að halda áfram að styrkja íþróttafélögin. Það skiptir svo sannarlega máli núna því að við sjáum hversu mikið tekjufallið er þó hjá þessum ágætu íþróttafélögum. Það er auðvitað ofboðslega sorglegt að sjá hér í greinargerðinni og heyra að íþróttafélögin eru farin að finna fyrir brotthvarfi. Nú þegar hefur orðið töluvert brotthvarf barna og unglinga í kjölfar Covid og það er auðvitað háalvarlegt mál. Við verðum að finna leiðir sem allra fyrst til þess að börn og ungmenni geti með öruggum hætti stundað sínar íþróttir því að það skiptir svo miklu máli inn í framtíðina. Ég ætla því að fagna þessu frumvarpi, fagna því að stigið sé fram og að við ætlum að styðja myndarlega við íþróttahreyfinguna. Það er mikilvægt og það er gott. Ég ætla þó að velta því upp hvort hægt væri að fara einfaldari leið að því mikilvæga og góða markmiði. Hér hefur hlutabótaleiðin verið nefnd. Það var auðvitað þannig að íþróttafélögin gátu á fyrstu stigum sótt um hlutabótaleiðina og nýttu það mörg. Ég er hreinlega mjög hugsi yfir þeim breytingum sem við gerðum á hlutabótaleiðinni á sínum tíma sem varð þess m.a. valdandi að félög eins og íþróttafélög gátu ekki lengur sótt í þá leið. Við höfum þróað form í kringum tekjufallsstyrki hjá fyrirtækjum og íþróttafélögin, þótt þau flokkist ekki undir að vera hefðbundin fyrirtæki, eru bæði að sýna fram á töluvert tekjufall og hafa ekki haft þörf fyrir fullt vinnuframlag hjá starfsmönnum sínum. Ég beini því bara inn í umræðuna að við veltum því fyrir okkur hver sé hagkvæmasta og besta leiðin til að koma því fjármagni til skila sem við ætlum að skila til baka inn í íþróttahreyfinguna vegna þess ástands sem þar er uppi. Á sama tíma verðum við auðvitað að muna það að íþróttahreyfingin er að vinna gríðarlega mikilvæga vinnu fyrir okkur sem samfélag. Ef ekki kæmi til greiðslu eins og þeirrar sem hér er talað um, það er verið að tala um 400 milljónir í þessum fasa, myndi það alltaf kosta samfélagið enn meira síðar, í einhverju öðru formi. Hér hefur líka aðeins verið komið inn á verktakagreiðslurnar og ég skil að það hafi verið eitthvert flækjustig varðandi það hvort Vinnumálastofnun gæti tekið slíkt að sér. Þess vegna, ef ég skildi rétt, mun hæstv. ráðherra íþróttamála vera með sérstakt úrræði þar að lútandi. Ég beini því til hv. velferðarnefndar, sem fær þetta mál til umfjöllunar, að það skiptir máli að koma þessum peningum út hið fyrsta til íþróttahreyfingarinnar en við þurfum líka að velta fyrir okkur hvaða farveg við erum nú þegar búin að búa til til að styðja við aðila sem eru að glíma við mjög sambærileg vandamál og íþróttahreyfingin, þó að hún hafi ekki ótakmarkaða skattskyldu hér á landi. Það voru margir í þessum sal sem höfðu svo ofboðslega miklar áhyggjur af því að hlutabótaleiðin yrði einhvern veginn misnotuð og hér væru örugglega einhver fyrirtæki í skattaskjólum eða eitthvað að nýta þá leið. Þegar á hólminn er komið er þetta leið sem nýttist fyrst og fremst starfsfólkinu sjálfu. Í stað þess að vera sagt upp og þurfa að fara á atvinnuleysisbætur var ráðningarsambandi haldið. Sú leið hefði, og gerði það að sjálfsögðu líka á sínum tíma, nýst fyrir íþróttafélögin. Ég vil koma því að í umræðunni að meðan við deilum hér út umtalsverðu ríkisfé - og ég styð það og stend svo sannarlega með því af því að þörf er á að koma fé til íþróttafélaganna, þeirrar mikilvægu starfsemi - þurfum við líka að velta fyrir okkur þeim farvegi sem við setjum málin í. Í þessu sambandi vil ég líka nefna sveitarfélögin. Sveitarfélögin hafa auðvitað styrkt íþróttahreyfinguna gríðarlega eða kannski ættum við frekar að segja að þau hafi keypt af þeim þjónustu. Það er bara þannig að sveitarfélögin eru að fá gríðarlega þjónustu, eins og ríkisvaldið, frá íþróttahreyfingunni. Við fórum inn með mjög góða tillögu sem gekk út á það að deila út fjármunum til barna sem kæmu úr fátækum fjölskyldum eða ættu í erfiðleikum með að greiða gjöldin sín, ofboðslega falleg og góð hugmynd. En aftur, við þurftum að setja upp sérstakt kerfi fyrir það. Bara svo ég komi því að hér þá hef ég heyrt sveitarstjórnarfólk segja: Heyrðu, komið bara með þetta fjármagn til okkar - því að sveitarfélögin hafi vissulega líka orðið fyrir tekjufalli - og við finnum hagkvæmar og öruggar leiðir til að skila því til baka. Nú er ég ekki að segja að það eigi nákvæmlega við í þessu máli hér en munum að sveitarfélögin eru auðvitað einn helsti bakhjarl íþróttafélaganna og að það er ástæða til að horfa til þess þegar við horfum lengra inn í framtíðina. Að öðru leyti óska ég hv. velferðarnefnd góðs gengis við að fást við frumvarpið og minni á að við horfum á þessa farvegi sem við erum að nýta og hversu fljótir og hagkvæmir og skilvirkir þeir eru.

Herra forseti. Ég ætla aðeins að koma inn í þessa umræðu um greiðslur til íþróttafélaga vegna launakostnaðar á tímum kórónuveirufaraldurs. Ég held að engum blandist hugur um það hversu mikilvæg íþróttafélögin eru öllu æskulýðs- og tómstundastarfi í landinu, hversu mikilvæg þau eru í því að efla lýðheilsu og í því að taka þátt í uppeldi komandi kynslóða, líkamlegu, andlegu og ekki síður félagslegu. Hafandi sagt það þá þarf kannski engum að koma á óvart að mér finnst þetta frumvarp tímabært. Það mun vafalítið gera sitt gagn gagnvart íþróttahreyfingunni, hjálpa henni að fá þá sömu viðspyrnu og við erum til að mynda að ætla í frumvarpi um viðspyrnustyrki. Það eru nokkur atriði sem hv. velferðarnefnd þarf vafalítið að skoða í vinnslu málsins. Það er til að mynda þannig, og það hefur raunar komið fram í umræðunni, að auðvitað eru íþróttafélögin misjöfn. Þau njóta mismikils stuðnings af hálfu þeirra sveitarfélaga sem þau starfa í. Sum íþróttafélög eru hreinlega með samstarfssamninga við sveitarfélögin þar sem sveitarfélögin borga tiltekinn fjölda starfsmanna fyrir þau en fá í staðinn, eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir kom inn á áðan, tiltekna þjónustu frá þessum sömu íþróttafélögum. Þetta er langoftast mjög gott samstarf en það þarf einhvern veginn að vera á hreinu að ekki sé þá verið að sækja sérstaklega um aukastyrki vegna þessara starfsmanna þar sem sveitarfélögin eru kannski að borga þeim laun. Þá hefur aðeins verið komið inn á það í umræðunni að þeir verktakar sem vinna á vegum íþróttafélaganna, oft og tíðum við þjálfun, ættu með einhverju móti að vera inni í þessu frumvarpi. Ég tel að það sé í sjálfu sér ekki þörf á því. Þeir verktakar, svo framarlega sem þeir eru skattskyldir á Íslandi, ættu í rauninni, alla vega eins og ég skil frumvarpið um viðspyrnustyrki, að passa inn í þann ramma og geta þá fengið stuðning þar hafi þeir misst af tekjum vegna faraldursins. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég hlakka til að vinna með þetta mál í hv. velferðarnefnd og vona að málið geti gengið þar fljótt og greitt í gegn til heilla fyrir þá sem þurfa á þessum stuðningi að halda.

Virðulegur forseti. Mig langaði að segja nokkur orð um það frumvarp sem liggur fyrir varðandi greiðslur til íþróttafélaga á tímum Covid. Það er auðvitað gott að loksins sé gengið til þess verks að styðja við það mikilvæga starf sem unnið er í íþróttafélögunum. Það er í sjálfu sér athyglivert, eins og segir í greinargerð frumvarpsins, með leyfi forseta: „Reynslan hefur sýnt að þær efnahagsaðgerðir sem stjórnvöld hafa gripið til í því skyni að bregðast við áhrifum heimsfaraldursins hafa ekki nýst íþróttafélögum nægilega vel.“ Þetta er svo ljóst að það er meira að segja talin ástæða til að nefna það sérstaklega í greinargerð frumvarpsins. Það að þetta hafi tekið tíu, ellefu mánuði síðan veiran fór að láta á sér kræla er auðvitað athyglivert um leið og það er kannski að einhverju marki ámælisvert. Íþróttafélögin hafa orðið fyrir ótrúlegu höggi og margþættu. Tekjur af miðasölu fyrir áhorfendur hafa hrunið, sérstaklega hjá þeim félögum sem eru í hópíþróttum; handbolta, körfubolta og fótbolta, en auðvitað hjá öðrum líka. Það er erfiðara um styrktarsamninga hjá félögum, bara út af almennum aðhaldsaðgerðum fyrirtækja í rekstri. Kostnaður íþróttafélaganna fer hægt niður þegar svona ástand brestur á, það eru virkir samningar og fleira slíkt sem þarf að virða. Síðan er auðvitað spurning hvort hér sé ekki verið að ganga til þess verks, loksins, að styðja við íþróttahreyfinguna og íþróttafélögin en innbyggja allt of flókið regluverk til að það geti gengið eftir. Nokkur atriði í frumvarpstextanum benda til þess að settir séu upp ýmsir þeir þröskuldar sem hefur verið gagnrýnt undanfarið hvað aðrar aðgerðir stjórnvalda varðar að hafi orðið til þess að markmið aðgerðanna hafa ekki náðst. Það er t.d. atriðið sem snýr að því að hér sé eingöngu horft til þess að styrkja launamenn íþróttafélaganna en ekki þá sem starfa sem verktakar hjá þeim. Það er þekkt í starfsumhverfi íþróttafélaganna að mikið er notast við verktakasamninga. Það orsakast m.a. af því að mjög margir hafa störfin ekki sem heilsársstörf, ráðningarverkefni eða verktakasamningar eru tengdir tímabilum, t.d. tímabili innanhússhandbolta eða körfubolta eða síðan knattspyrnunnar ef út í það er farið. Það er því hefð fyrir því að notast við verktakasamninga. Ég vil vara við því að eins og þetta liggur fyrir í þessu frumvarpi sé svona mikil áhersla lögð á, ég ætla að leyfa mér að segja, það undirliggjandi markmið að ýta þessum geira í fyrirkomulag þess að starfskraftar allir verði launamenn. Ég ætla að leyfa mér að orða það þannig, þ.e. að Covid-tækifærið sé nýtt til að ýta þessu í þann farveg. Mér þykir ekki góður bragur á því. Það hefði þá verið lágmark að einhver gangskör hefði verið gerð að því á fyrri stigum að ýta íþróttahreyfingunni í þessa átt þannig að hreyfingin hefði vitað hvað til síns friðar heyrði, ef svo má segja, hvað samskipti við stjórnvöld varðar. Ég held að við vinnslu málsins ætti nefndin að skoða það sérstaklega að víkja frá skilyrðum sem snúa að því að þetta eigi eingöngu við um launamenn en ekki verktaka. Í 2. gr. þar sem fjallað er um markmið laganna segir, með leyfi forseta: „Markmið laga þessara er að stuðla að því að íþróttafélög geti hafið óbreytta starfsemi að nýju eftir að þeim hefur verið gert að fella niður starfsemi á tilteknu tímabili …“ Óbreytta - væntanlega er hægt að teygja það dálítið. Engu að síður er það þannig að óbreytt þýðir bara óbreytt. Greinilega er ætlast til þess að afl og geta íþróttafélaga að faraldrinum afloknum verði hin sama og áður. Þá er ekki á vísan að róa með að þetta frumvarp eitt og sér, sem gerir ráð fyrir kostnaðaráhrifum upp á 500 milljónir, skili íþróttafélögunum á þann stað að almennileg viðspyrna geti náðst eftir allt það tekjufall sem hefur orðið og annan afleiddan kostnað af þessum kórónuverufaraldri Svo að ég komi inn á 5. gr. þar sem er verið að fjalla um greiðslurnar segir þar, með leyfi forseta: „Heimilt er að greiða íþróttafélagi launakostnað að undanskildum starfstengdum fríðindum og hlunnindum, svo sem bifreiðastyrkjum, dagpeningum eða húsaleigu, eftir því sem nánar er kveðið á um í lögum þessum.“ Síðan segir í 1. gr., með leyfi forseta: „… skilyrði fyrir greiðslum verði að íþróttafélagi hafi verið gert að fella niður starfsemi …“ Þarna höfum við hingað til lent í töluverðum túlkunarvandræðum hvað aðrar aðgerðir stjórnvalda varðar. Af því að ég veit að hæstv. ráðherra er næstur í ræðu á eftir mér væri áhugavert að heyra hann - ég missti því miður af framsöguræðu ráðherrans  Á sama tíma ræddum við fyrr í umræðunni í dag, hið minnsta ég við hæstv. heilbrigðisráðherra, að auðvitað sé ótækt að meira að segja afreksíþróttafólk og keppnislið fái ekki að æfa undir ströngum reglum sem þekkist hvergi í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Það væri áhugavert ef hæstv. ráðherra væri til í að fara aðeins yfir þetta. Þetta er túlkunaratriði sem væri kostur að yrði skýrt og fært til mildilegs vegar í nefndarvinnunni. Það væri áhugavert að heyra hver skýring og skilgreining hæstv. ráðherra er á þessu. Hér eru auðvitað miklar krúsídúllur sem ganga út á það hvernig ríkissjóður nær krónunum til baka ef einhver mistök verða og ofgreiðsla á sér stað. Ég brýni það fyrir hv. velferðarnefnd að skilja við þá þætti þannig að ofgreiðsla, ef slík kæmi til vegna þessa, valdi ekki seinni tíma kollsteypu hjá þeim félögum sem njóta. Ég vil aðeins koma aftur að þessu atriði, hvað átt er við með því að fella niður starfsemi. Er þetta lokunarstyrkur? Er þetta einhvers lags hlutabótaútfærsla gagnvart íþróttafélögunum? Eða akkúrat hver er hugsunin? Ég vil bara rifja upp setninguna sem ég nefndi í byrjun úr greinargerð með frumvarpi hæstv. ráðherra. Þar segir, með leyfi forseta: „Reynslan hefur sýnt að þær efnahagsaðgerðir sem stjórnvöld hafa gripið til í því skyni að bregðast við áhrifum heimsfaraldursins hafa ekki nýst íþróttafélögum nægilega vel.“ Það liggur því fyrir að þær aðgerðir sem hingað til hefur verið gripið til hafa ekki verið að virka fyrir þessa hópa. Þá langar mig um leið að spyrja - af því að ég sé að hæstv. ráðherra skrifar jafnt og þétt niður spurningarnar sem ég velti upp hérna og ætlar að svara þeim öllum eins og um óundirbúna fyrirspurn væri að ræða: - Hvers vegna er þessi áhersla lögð á að ýta íþróttafélögunum í þá átt að þetta eigi eingöngu við um launamenn en ekki verktaka? Það má vera að hæstv. ráðherra hafi komið inn á þetta í framsöguræðu sinni, alveg örugglega, en mig langar til að biðja hann um að koma aðeins aftur inn á það ef tími hans leyfir. Ég vil að endingu segja að íþróttirnar eru mikilvægur þáttur af afþreyingu okkar sem erum kannski ekki beint að stunda þær dagsdaglega heldur að njóta þess að fylgjast með keppnisíþróttafólki, hvort sem um er að ræða fólk í hópíþróttum, körfubolta, handbolta og fótbolta, eða til að mynda okkar glæsilega frjálsíþróttafólki sem í gær, í viðtali á Stöð 2, kallaði beinlínis eftir því að fá að komast inn til að æfa. Til dæmis er í frjálsíþróttaaðstöðunni í Laugardal ekkert vandamál að viðhafa 2 m reglu. Það jaðrar við að hægt væri að útfæra 100 m reglu á milli æfingarfélaga þegar þannig er ástatt. Það er því verið að ganga allt of hart fram gagnvart afreksíþróttafólki. Við verðum að stíga skref til baka. Ég átti ágætissamræður við hæstv. heilbrigðisráðherra fyrr í dag um þetta. Auðvitað er staðan sú að hæstv. heilbrigðisráðherra gæti strax á morgun gefið út línu hvað það varðar að laga þessa stöðu afreksíþróttafólks. Afstaða hæstv. ráðherra trompar einfaldlega afstöðu sóttvarnalæknis í þessum efnum. Það er ekkert sem bendir til þess að einhver breyting sé að verða á málum núna sem hefur ekki verið um alllangt skeið hvað það varðar að afreksíþróttafólk eigi að geta stundað sína íþrótt. Að öðru leyti óska ég hv. velferðarnefnd velfarnaðar við vinnslu málsins um leið og ég vil gagnrýna að tekið hafi heila tíu mánuði fyrir ríkisstjórnina að átta sig á að aðrar lausnir hafa ekki virkað bærilega fyrir íþróttahreyfinguna. Ég vil fá að skilja eftir þessar tvær spurningar fyrir hæstv. ráðherra sem snúa annars vegar að því hvers vegna verið sé að ýta hreyfingunni með ákveðnum hætti til að notast við form launamensku en ekki verktaka. Eins og ég segi óska ég hv. velferðarnefnd góðs gengis hvað vinnslu þessa máls varðar.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þær umræður sem hér hafa skapast um þetta mál og fagna þeirri jákvæðni sem er gagnvart íþróttastarfi í landinu og umræðum um með hvaða hætti hægt sé að grípa betur utan um það, enda ekki skrýtið vegna þess að í íþróttastarfinu í landinu eru yfir 100.000 virkir iðkendur sem stunda íþróttir með einum eða öðrum hætti. Við þessa atvinnugrein starfar starfsfólk í 14.000 stöðugildum og 55.000 sjálfboðaliðar sinna hreyfingunni. Það er jákvætt og þess vegna er mikilvægt að við komum hér inn með frumvarp sem tekur utan um einn erfiðasta tímann, en engar íþróttir hafa verið stundaðar, eða mjög lítið, frá byrjun októbermánaðar. Ég vil byrja á því að segja áður en ég kem inn á einstök atriði, að ríkisstjórnin hefur brugðist við. Við komum hér með 500 millj. kr. í sérstaka tekjufallsstyrki sem hv. þingmaður sem nú situr í forsetastól, Willum Þór Þórsson, formaður fjárlaganefndar, gekk frá og mælti fyrir í einum af fjölmörgum fjáraukum. Því fjármagni var úthlutað af íþróttahreyfingunni sjálfri, þar var gerð tillaga um úthlutunarreglur og ráðherra staðfesti þær síðan. Mikilvægt er að þetta frumvarp sé skoðað í því ljósi að það er eitt púsl í þeirri mynd sem við komum með núna gagnvart íþróttunum. Menntamálaráðherra mun óska eftir því við þingið að fá samþykkta heimild til þess að auka það fjármagn sem úthlutað verður í gegnum þessa tekjufallsstyrki og það kemur væntanlega til afgreiðslu í gegnum fjárlög og vonandi verður það samþykkt. Við værum þá að hugsa það út frá því að hinir styrkirnir voru hugsaðir til 1. júní. Síðan værum við að hugsa um tímabilið frá 1. júní til 1. október í áframhaldandi tekjufallsstyrkjum. Þegar kemur að tímanum eftir 1. október þar sem verið hefur miklu minna íþróttastarf í landinu en var í sumar - því að það er alveg rétt að íþróttirnar voru stundaðar í sumar en engu að síður var áhorfendabann og skertar tekjur og ekki hægt að halda samkomur o.s.frv. - var það niðurstaðan eftir samtal við íþróttahreyfinguna að skynsamlegt væri að koma með rekstrarstuðning og grípa utan um launagreiðslur og verktakagreiðslur félaganna. Þess vegna var það gert með þessum hætti. Ég fór yfir það í fyrri ræðu minni hvers vegna verktakagreiðslurnar eru ekki inni í frumvarpinu núna, hver rökin voru fyrir því og hvaðan þær breytingar komu. Það er aftur á móti þingsins að skoða niðurstöðuna og lendinguna í því, hvort það sé skynsamlegt að gera breytingar hvað það snertir. Við tökum hins vegar frá fjármagn sem verður líka beðið um í þinginu, til að mæta verktakagreiðslum sem er u.þ.b. sama fjárhæð og gert er ráð fyrir að þetta frumvarp kosti. Það er svo þingsins að taka endanlega afstöðu. Fjármálaráðuneytið taldi skynsamlegra að verktakagreiðslurnar væru vistaðar í einhvers konar styrktarformskerfi eins og tekjufallsstyrkirnir voru í sumar. Af því að menn velta fyrir sér gagnsæinu á slíkri úthlutun þá reikna ég með því að það verði eitt af því sem menntamálaráðherra mun útlista þegar þingið ákveður að veita henni heimild til að setja fé til þess verkefnis. Væntanlega verður það byggt á einhverjum sambærilegum grunni og gert var í sumar í samstarfi við íþróttahreyfinguna. Ég tek undir þær umræður sem hér hafa verið um að við þurfum að huga að því hvernig við getum tekið á þeirri hættu að draga fari úr iðkendafjölda þegar við förum aftur af stað. Með þeim aðgerðum sem við höfum ráðist í og þeim aðgerðum sem menntamálaráðherra mun ráðast í samhliða þessu frumvarpi, auk síðan 600 milljóna, og væntanlega 300 milljóna á næsta ári sem ætlaðar eru til að styðja við tekjulág heimili sérstaklega umfram aðra frístundastyrki til þess að börnin geti tekið þátt í íþrótta- og tómstundastarfi - tæpur milljarður fer í það þá - eigum við að geta gripið mjög myndarlega utan um íþróttalífið vegna þess að í heild nema þessar aðgerðir yfir 3 milljörðum kr. Það miðast við að íþróttalíf fari hér af nokkuð miklum krafti af stað inn í næsta ár. Komi ekki til þess þá erum við með frumvarp sem á, ef þingið samþykkir það, að geta haldið utan um íþróttalífið til 30. júní á næsta ári. Þá kann að vera að fjárveitingar breytist í því, rétt eins og þegar við fórum af stað með fyrstu tillögur um hlutabótaleið. Síðan var hún framlengd og gerðar breytingar og það er bara eðli þeirra aðgerða sem við erum að ráðast í á þeim tímum sem eru í dag í íslensku samfélagi. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir kom inn á þriðja geirann og fagnaði frumvarpi fjármálaráðherra hvað það snerti sem byggðist að verulegu leyti á tillögum starfshóps sem hv. þm. Willum Þór Þórsson fór fyrir. Ég held að það sé gríðarlega gott frumvarp. Þar stígum við mikilvæg skref og íþróttalífið er auðvitað hluti af því. Menn hafa velt fyrir sér, þar á meðal hv. þm. Bergþór Ólason, öðrum úrræðum sem ekki hafa nýst íþróttahreyfingunni sem skyldi. Það er þess vegna sem við komum nú með sérstakt úrræði til að grípa íþróttahreyfinguna. Það er vegna þess að þetta er gríðarlega stór vinnustaður. Þetta er gríðarlega mikilvægt fyrir börnin okkar og samfélagið og hefur að einhverju leyti fallið á milli skips og bryggju. Þess vegna komum við með þessar sértæku aðgerðir hvað það snertir. Með því að koma með frumvarp sem gildir til 30. júní næstkomandi sköpum við íþróttalífinu fyrirsjáanleika, vonandi þar til við verðum búin að bólusetja það marga að hægt verður að slaka algerlega á öllum sóttvörnum. Það er kosturinn. Og þá fáum við umræðu hér í þingsal. Þá veltum við því fyrir okkur hvaða breytingar er hægt að gera, sem er mjög jákvætt og umræðan hefur verið mjög góð. En þegar allt kemur til alls veit íþróttahreyfingin að ef þetta dregst á langinn mun öryggisnetið grípa hana vegna þess að það er, eins og réttilega hefur verið komið inn á hérna, munur á aðgerðum fyrir íþróttalíf sem rekið er af sjálfboðaliðum, aðgerðum fyrir þá sem eru hér í salnum eða aðgerðum fyrir alla aðra úti í samfélaginu, og aðgerðum fyrir fyrirtæki sem eru í einkaeigu. Ég held að ég hafi svarað því sem fram kom um verktökuna. Það er spurning sem eðlilegt er að þingið spyrji sig og velti fyrir sér. Ég hef farið yfir það hér hvaða rök bjuggu að baki því og hef heitið nefndinni samstarfi hvað það snertir. Síðan hefur því verið velt upp hérna á hvaða grunni frumvarpið er byggt. Það er í rauninni byggt á grunni sóttkvíarlaganna vegna þess að það sem virkjar greiðsluskylduna í frumvarpinu, eins og fram kemur í 5. gr., er að sóttvarnaaðgerðir séu í gildi, sóttvarnaaðgerðir stöðvi íþróttalífið með einhverjum hætti. Þetta eru frjáls félagasamtök, þetta eru sjálfboðaliðasamtök, þetta eru ekki fyrirtæki á markaði. Það getur líka verið svo að sveitarfélag hafi látið grípa inn í á grundvelli sóttvarnaaðgerða, að Íþróttasamband Íslands eða íþróttahreyfingin sjálf hafi gripið inn í, að á grundvelli sóttvarnaaðgerða hafi ekki verið hægt að keppa, að einstaka sérsambönd, fótboltinn, körfuboltinn, handboltinn, blakið, við getum haldið áfram að telja, hafi gripið inn í á grundvelli sóttvarnaaðgerða og það virkjar þá greiðsluskyldu frumvarpsins þannig að við erum sannarlega að víkka það út. Ég er algjörlega ósammála þeim sem hafa áhyggjur af því hér í þingsal að þetta verði hvati fyrir íþróttafélög til að leggja niður starfsemi vegna þess að það er ekki andi íþróttanna. Íþróttamenn, íþróttahreyfingin, sjálfboðaliðar í íþróttahreyfingunni, sérsambönd, Íþróttasamband Íslands, Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands og Ungmennafélag Íslands eru ekki að leika sér að því að hætta að spila íþróttir eða hætta að hafa æfingar eða keppni. Allir eru nauðbeygðir til þess og vilja komast aftur í keppni. Allir vilja geta farið að sinna þessu á nýjan leik. Mér finnst umræðan hafa verið gríðarlega góð hérna. Bent hefur verið á góð atriði hér sem nefndin þarf sannarlega að skoða og ég er sannfærður um að hún gerir það og ég heiti góðu samstarfi við hana. En munum að það er gríðarlega mikilvægt að íþróttahreyfingin, æskulýðsstarfið og allt sem heyrir undir þessa sjálfboðaliðastarfsemi sem grípur börnin okkar komi sem sterkast út úr Covid-19 faraldrinum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. félagsmálaráðherra ræðuna. Það var eitt atriði sem hæstv. ráðherra kom inn á sem sneri að því að lína hefði verið lögð af fjármálaráðherra hvað það varðar að taka á verktakagreiðslum íþróttahreyfingarinnar í öðru máli, í öðru frumvarpi. Mig langar til að biðja hæstv. ráðherra að staðfesta þennan skilning minn á ræðu hans, ef hann færi þá inn á í hvaða máli það er og hvort hann sjái fyrir sér að í því máli verði verktakagreiðslur íþróttafélaga og íþróttahreyfingarinnar hanteraðar með sama hætti og launagreiðslur eru hanteraðar í þessu frumvarpi.

Virðulegi forseti. Nei, það er ekki hægt að skilja mig á þann veg að það sé hæstv. fjármálaráðherra Íslands sem hafi einhvern veginn verið að undanskilja verktakagreiðslur. Mér fannst reyndar óheiðarlega vegið að honum í umræðunni hvað það snertir. Fjármálaráðherra hefur verið mjög skilningsríkur á þessar aðgerðir og stutt þær enda væri þetta annars ekki komið inn hér, ekki frekar en ef einhver annar flokkur hefði ekki stutt þær. Hins vegar unnum við þetta frumvarp í samvinnu á milli ráðuneyta og það var bent á það sjónarmið í fjármálaráðuneytinu að hvatt hefur verið til þess að íþróttafélög greiddu meiri launagreiðslur og minni verktakagreiðslur. Það hefur verið samstarf um það í einhver ár að hvetja til þess að færa sig yfir í það. Íþróttahreyfingin sjálf hefur fyrirkomulag sem kallast Fyrirmyndarfélag ÍSÍ og þar er líka hvatt til þess að greiddar séu launagreiðslur frekar en verktakagreiðslur. Á þeim grunni og líka á þeim grunni að Vinnumálastofnun er að sýsla með launagreiðslur, er að vinna með launamönnum en ekki með verktökum, var ákveðið að gera breytingar, að leggja frumvarpið fram með þeim hætti hér að það fjármagn sem ætlað væri til verktakagreiðslna færi í sérstakan sjóð sem greitt væri út úr af hálfu menntamálaráðherra. Hér næðum við utan um launagreiðslurnar. Ég geri ráð fyrir því að þegar óskað verður eftir fjárheimild frá þinginu til að veita þá fjármuni til menntamálaráðherra sem veitir þá þaðan til íþróttahreyfingarinnar verði gerð grein fyrir því hvaða skilyrði fylgja því fé. Ég benti líka á að það hefur verið umræða um hvort skynsamlegt sé að gera breytingar á frumvarpinu hvað þetta snertir. Ég sagði við nefndarmenn, sem voru að spyrja að því, að ég héti aðstoð í nefndinni við að skoða hverjar þær breytingar sem þingið vill gera á málinu. Það á við um öll mál sem koma hingað inn til þingsins og ég hef lagt mig í líma 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég hef misskilið ræðu ráðherrans. Mér fannst hann segja að horft væri til þess að setja verktakakostnað íþróttafélaganna af verktakagreiðslum í annað frumvarp. Núna kom hæstv. ráðherra inn á að horft væri til þess að það yrði sjóður sem menntamálaráðherra hefði þá forgöngu um að úthluta úr. Það er kannski spurning af því nú liggja fyrir bæði fjárlög og fjármálaáætlun hvort þessum peningum sé fyrir komið einhvers staðar, af því ég veit að hæstv. ráðherra hefur mikinn áhuga á framgöngu og stöðu íþróttahreyfingarinnar og íþróttafélaga. Veit hann til þess að þeim peningi sé fyrir komið einhvers staðar í fjárlögum eða í fjármálaáætlun þannig að hæstv. menntamálaráðherra geti tekið fljótt til hendinni við að styðja íþróttafélögin með þeim hætti að til jafns sé gætt gagnvart því sem hér er gert í launagreiðslunum? Þetta er seinna andsvar mitt og því vil ég nefna, af því að hæstv. ráðherra kom inn á að menn hefðu verið að hrakyrðast hér í umræðunni í garð fjármálaráðherra, að það gerði ég ekki. Það má vel vera að einhver sem ég missti af ræðu hjá hafi gert það, en það kom ekki frá mér.

Virðulegi forseti. Við höfum verið að vinna að þessum tillögum í samstarfi við íþróttahreyfinguna síðastliðinn mánuð. Eðli máls samkvæmt kom fjárlagafrumvarp fram fyrir þann tíma. Eðli máls samkvæmt, þegar fjárlagafrumvarp kom fram, gerðum við ráð fyrir því að íþróttalífið í landinu gæti verið með eðlilegum hætti hér á haustdögum. Það hefur ekki verið það frá 1. október. Þess vegna erum við komin með þetta frumvarp. Eðli máls samkvæmt, eftir 1. umr. fjárlaga, er þetta frumvarp ekki inni í fjárlagafrumvarpi eins og það var lagt fram, ekki frekar en það sem lýtur að verktakagreiðslum eða tekjufallsgreiðslum sem ætti að vera fyrir 1. október, sem hæstv. menntamálaráðherra mun væntanlega greiða með sambærilegum hætti og gert var í sumar með 500 millj. kr. sem samþykktar voru í þinginu. Eðli máls samkvæmt byggir þetta frumvarp, byggja þær aðgerðir sem menntamálaráðherra er með, á því að þingið muni samþykkja fjárveitingar til þess. En ég þykist vita að á grunni þessara laga og á grunni tillagna menntamálaráðherra verði það lagt fyrir þingið og vonandi munum við báðir, ég og hv. þingmaður, samþykkja þær aðgerðir, það fjármagn, þannig að við getum í sameiningu gripið utan um íþróttalífið og skapað því þann stuðning sem það þarf á að halda á þessum erfiðu tímum.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um ferðagjöf, nr. 54/2020. Í frumvarpinu er lögð til breyting á lögunum þess efnis að gildistími ferðagjafa sem ekki hafa verið nýttar til fulls verði framlengdur um fimm mánuði. Með þeirri breytingu er stutt enn frekar við ferðaþjónustufyrirtæki um allt land, að því gefnu að frekara svigrúm gefist til ferðalaga og mannamóta á komandi mánuðum. Í núgildandi lögum um ferðagjöf er stjórnvöldum veitt heimild til útgáfu ferðagjafar til einstaklinga með íslenskar kennitölur fæddra árið 2002 eða fyrr til notkunar hjá fyrirtækjum sem eru skilgreind í 2. mgr. 1. gr. laganna. Tildrög laganna má rekja til neikvæðra áhrifa kórónuveirufaraldursins á starfsemi ferðaþjónustufyrirtækja hérlendis en vegna víðtækra ferðatakmarkana innan flestra ríkja Evrópu og Norður-Ameríku og víðar hefur faraldurinn komið sérlega illa við ferðaþjónustufyrirtæki hér á landi. Ferðagjöfin er einskiptisaðgerð af hálfu ríkisstjórnarinnar og eru ætlaðir fjármunir til ferðagjafar allt að 1,5 milljarðar kr. samkvæmt fjáraukalögum fyrir árið 2020. Í frumvarpinu er lögð til breyting á gildistíma ferðagjafar þannig að hann verði framlengdur um fimm mánuði eða til og með 31. maí 2021 í stað 31. desember nk. samkvæmt gildandi lögum. Með framlengingu tímabilsins er einungis átt við ónýttar gjafir. Mun framlengingin því rúmast innan þeirra fjárheimilda sem lagt var upp með að veittar yrðu. Af því leiðir að engin þörf er á viðbótarfjármagni. Frá gildistöku laganna í júní 2020 til 20. nóvember 2020 sóttu um 175.000 einstaklingar ferðagjöfina af um 280.000 sem hafa fengið hana útgefna, sem nemur um 875 millj. kr. Af þeim hafa um 125.000 þegar nýtt sér gjöfina sem nemur um 625 millj. kr. en tæplega 50.000 ferðagjafir hafa verið sóttar en ekki nýttar til þessa, eða sem nemur 250 millj. kr. Alls hafa 826 fyrirtæki tekið þátt í verkefninu. Þegar horft er til svæðisbundinnar skiptingar fjármagns má sjá að 195 millj. kr. hafa verið nýttar hjá ferðaþjónustufyrirtækjum á höfuðborgarsvæðinu. Þá hafa um 103 millj. kr. verið nýttar hjá fyrirtækjum á Suðurlandi, 72 milljónir á Norðurlandi eystra, 45 milljónir á Vesturlandi, 32 milljónir á Suðurnesjum, 26 milljónir á Austurlandi, 14 milljónir á Norðurlandi vestra og 13 milljónir á Vestfjörðum. Fjármagnið skiptist nokkuð jafnt á helstu flokka ferðaþjónustufyrirtækja. Sem dæmi má nefna að veitingastaðir hafa fengið samanlagt um 197 milljónir, gististaðir um 180 milljónir og um 160 milljónir hafa runnið til ferðaþjónustufyrirtækja í afþreyingu. Þá hafa aðrir flokkar ferðaþjónustufyrirtækja fengið lægri fjárhæðir, svo sem bílaleigur og ferðaskrifstofur. Virðulegi forseti. Með lögum um ferðagjöf er fólk hvatt til að ferðast innan lands. Eins og áður kom fram eru sóttar en ónýttar ferðagjafir um 50.000 talsins eða sem nemur um 250 millj. kr. af áætluðum 1,5 milljörðum. Það má vafalaust rekja til þess að á gildistíma ferðagjafar hafa sóttvarnaaðgerðir stjórnvalda verið hertar, m.a. með samkomutakmörkunum sem og lokunum hjá hluta fyrirtækja sem geta tekið við ferðagjöfinni. Þá hafa stjórnvöld hvatt fólk til að ferðast ekki að óþörfu og fara ekki á milli landshluta. Af því leiðir að sjálfsögðu að tækifæri til nýtingar ferðagjafar hafa verið færri en upphaflega var gert ráð fyrir þegar úrræðið var sett af stað, sem hefur í för með sér að áætlaðir fjármunir hafa ekki verið fullnýttir. Verði frumvarpið að lögum og gildistíminn framlengdur má nýta þegar ætlað fjármagn til að veita ferðaþjónustufyrirtækjum hérlendis enn frekari viðspyrnu yfir vetrartímann og fram á vor 2021. Frumvarpið kallar ekki á breytingar á öðrum lögum og hefur verið unnið í góðu samráði við fjármála- og efnahagsráðuneytið. Frumvarpið felur hins vegar í sér framlengingu á ríkisaðstoðarkerfi sem þegar hefur verið samþykkt af Eftirlitsstofnun EFTA, þ.e. til og með 31. desember 2020, samanber gildandi lög um ferðagjöf. Framlenging á gildistíma er einnig tilkynningarskyld og háð samþykki stofnunarinnar en óformlegt samráð var haft við stofnunina við vinnslu frumvarpsins og fortilkynning send stofnuninni þann 25. nóvember sl. Gerður er fyrirvari um samþykki stofnunarinnar hvað viðkemur lögmætri ríkisaðstoð. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.

Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp til að lýsa yfir ánægju minni með að verið sé að lengja það tímabil sem almenningur hefur til að notfæra sér hina svokölluðu ferðagjöf. Ég hef frá upphafi verið mjög hrifin af þeirri hugmynd, finnst hún snjöll, dálítið falleg útfærsla og falleg leið til að bregðast við því ástandi sem hér er í efnahagslífinu og þarf svo sem ekki að orðlengja um frekar, við þekkjum öll hverjar þær aðstæður eru. Ég hefði við þetta tilefni, nú þegar ljóst er að verið er að lengja þetta tímabil, þar sem efnahagslegir erfiðleikar hafa dregist á langinn, getað séð fyrir mér að samhliða því að lengja tímabilið hefði mátt hækka upphæðina. Síðan þetta frumvarp varð upphaflega að lögum höfum við séð betur hverjar afleiðingarnar eru, annars vegar fyrir stöðu einstaklinga, í samhengi við atvinnuleysistölur og annað því um líkt, og hins vegar hvað varðar fyrirtækin og atvinnulífið. Hæstv. ráðherra nefndi réttilega að hluti skýringarinnar á því að enn eru útistandandi ónýttar ferðagjafir - og ég er sammála hæstv. ráðherra um þær ástæður - felst í því að samhliða sóttvarnaaðgerðum fækkar tækifærunum til að notfæra sér gjöfina, tækifærunum til að ferðast um landið o.s.frv. En það er mitt sjónarmið að góður bragur hefði verið á því að hækka upphæðina samhliða því að lengja tímabilið. Markvissari stuðningur við fjölskyldur hefði líka getað verið fólginn í því að aldursviðmiðin hefðu verið önnur. Ég hefði viljað sjá þá útfærslu að við færðum aldursviðmiðin neðar en í núgildandi löggjöf og værum með því að færa fjölskyldufólki, foreldrum með börn, fleiri ferðagjafir til að notfæra sér. En í grunninn og í öllum meginatriðum er ég ánægð með þessa löggjöf ráðherra. Eins og ég sagði í upphafi fannst mér þessi leið til að bregðast við erfiðum og þungum aðstæðum, þessi leið til þess að vera með hvetjandi aðgerðir, bæði vera klók og falleg. Mér finnst þetta falleg hugmynd en hefði viljað sjá hæstv. ráðherra stíga stærri skref við þetta tilefni, hækka upphæðina, fara t.d. upp í 10–15 þús. kr. og horfa kannski sérstaklega til þess nú yfir vetrarmánuðina, og í aðdraganda jóla, að í því gæti verið fólgin gjöf til fjölskyldna. Við sjáum æ betur að ferðaþjónustan hefur sannarlega orðið fyrir ævintýralega þungu höggi en einnig hefði mátt líta til þess að aðrar greinar hafa mátt þola erfiðleika. Þessi löggjöf hefur náð víðar en til ferðaþjónustunnar einnar. En ég hefði getað séð það fyrir mér að þarna hefði mátt veita menningarstarfsemi og listum betri stuðning með því að breikka gildissvið gjafarinnar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi á þskj. 468, mál nr. 376. Þar er um að ræða frumvarp til laga um breytingu á búvörulögum, nr. 99/1993, og varðar úthlutun tollkvóta. Frumvarpið er samið í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu. Megintilgangur þess er að lágmarka áhrif kórónuveirufaraldursins á innlenda framleiðslu á landbúnaðarafurðum. Með hliðsjón af þeirri erfiðu stöðu sem ríkir á markaði vegna heimsfaraldurs kórónuveiru þykir nauðsynlegt að styrkja stoðir innlendrar matvælaframleiðslu með því að taka upp eldra fyrirkomulag á útboði tollkvóta. Með lagabreytingu sem tók gildi þann 1. janúar á þessu ári var svokölluðu jafnvægisútboði komið á vegna úthlutunar tollkvóta. Í því felst að tilboðsgjafar greiða lægsta samþykkta verð í tollkvóta í stað þess að greiða þá fjárhæð sem tilboð þeirra hljóðaði upp á. Framangreint fyrirkomulag útboðs var lagt til með hliðsjón af tillögum starfshóps um endurskoðun á regluverki um úthlutun tollkvóta landbúnaðarvara. Meginefni þeirra breytinga var að draga úr kostnaði þeirra sem fengju úthlutað tollkvótanum. Lagabreytingin var lögð fram í ljósi þeirra aðstæðna sem þá ríktu með samningunum milli Íslands og Evrópusambandsins um viðskipti með landbúnaðarvörur, sem voru undirritaðir 17. september 2015 og tóku gildi 1. maí árið 2018. Með þessum samningi voru tollkvótar fyrir landbúnaðarvörur auknir til muna. Þá er horft til þess að hér á landi eru um tvær milljónir ferðamanna á hverju ári. Nú er staðan hins vegar talsvert breytt, m.a. vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. Áhrifanna gætir víða en samkvæmt upplýsingum á vef Ferðamálastofu hefur erlendum gestum fækkað gríðarlega á milli ára. Í samanburði við árið 2019 var fækkun erlendra gesta um 53% í mars, 99% í apríl og maí og er komin niður í 95% nú í september. Í ljósi framangreinds er ljóst að eftirspurn eftir matvælum hefur dregist töluvert saman en innflutningur samkvæmt tollkvótum hefur á sama tíma haldist óbreyttur. Það er innlend matvælaframleiðsla sem tekur það högg og við því þarf að bregðast. Það er fyrirséð að samdráttur í eftirspurn eftir landbúnaðarafurðum, m.a. vegna fækkunar erlendra gesta, mun að miklu leyti bitna á innlendri framleiðslu með tilheyrandi samdrætti í afurðatekjum. Þau áhrif hafa raunar þegar komið fram. Nauðsynlegt þykir að takmarka áhrif kórónuveirufaraldursins og draga úr því tjóni sem innlendir framleiðendur hafa nú þegar orðið fyrir. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar til samræmis við framangreint. Lagt er til nýtt ákvæði til bráðabirgða sem kveður á um að eldra fyrirkomulag við úthlutun tollkvóta taki gildi að nýju tímabundið í ljósi aðstæðna og gildi út árið 2021. Hið nýja fyrirkomulag við úthlutun mun því næst koma til framkvæmda eftir 1. febrúar á næsta ári. Við útboð á tollkvóta verður honum því fyrst úthlutað til hæstbjóðanda, svo til þess er næsthæst bauð og þannig koll af kolli uns tiltækum kvóta hefur verið úthlutað og greiða bjóðendur tilboðsfjárhæðina að fullu. Var þetta gildandi fyrirkomulag við úthlutun fyrir þá lagabreytingu sem tók gildi, eins og áður sagði, um síðastliðin áramót. Að auki er lagt til í frumvarpinu að upptalning á númerum í 65. gr. breytist. Tollskráin tók breytingum í byrjun árs 2020 og því þarf að uppfæra greinina samhliða því. Líkt og hér hefur verið rakið er markmið frumvarpsins fyrst og fremst að lágmarka það tjón sem innlendir framleiðendur landbúnaðarvara hafa nú þegar orðið fyrir. Innflutningur á landbúnaðarvörum hefur haldist nær óbreyttur á meðan dregið hefur verulega úr eftirspurn. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið meginefni þessa frumvarps og vil að öðru leyti vísa til greinargerðarinnar sem fylgir frumvarpinu en þar er ítarlegar fjallað um efni þess. Að lokinni umræðu hér legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og til hv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.

Virðulegi forseti. Ég fagna þessu frumvarpi landbúnaðarráðherra, en þó með blendnum hug, um tímabundnar breytingar á lagaumhverfi við úthlutum samningsbundinna tollkvóta. Það er sagt að það eigi að lágmarka áhrif heimsfaraldursins á innlenda framleiðslu landbúnaðarafurða og draga úr því tjóni sem innlendir framleiðendur hafa nú þegar orðið fyrir. Það er vissulega skref í rétta átt og viðurkenning á erfiðri stöðu landbúnaðarins, en er ekki þörf fyrir að ganga lengra í stuðningi, hæstv. ráðherra? Væri ekki áhrifaríkara að fresta öllum útboðum tollkvóta meðan þessi alvarlega staða er uppi og áhrifa heimsfaraldursins gætir eins og dæmi eru um, t.d. í Noregi? Eins og við vitum og hæstv. ráðherra rakti hefur faraldurinn haft alvarleg áhrif á afkomu í landbúnaði. Það getur vissulega leitt af sér langtímaáhrif. Ég velti því fyrir mér hvort það sé eitthvað fleira á döfinni, fleiri lagabreytingar eða aðgerðir sem geta mætt þeim vanda sem uppi er. Við vitum að það hefur verið brugðist við bæði í Noregi og í aðildarríkjum Evrópusambandsins, bæði með beinum fjárstyrkjum, hagstæðum lánum og tímabundnum undanþágum frá evrópskum samkeppnisreglum. Eru einhverjir slíkir möguleikar í stöðunni hér?

Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið. Jú, að mörgu leyti get ég tekið undir það með hv. þingmanni að það er ástæða til að ganga lengra til að mæta þeim áhrifum sem landbúnaðurinn hefur orðið fyrir líkt og margar aðrar atvinnugreinar í því ástandi sem hefur skapast undanfarið, sérstaklega á þessu ári. Ég er ekki á þeirri skoðun að það eigi að fresta útboðum, samningsbundnum skyldum Íslands eins og gagnvart Evrópusambandinu. Við eigum að standa við þær skyldur. Það hefur t.d. átt sér stað mikil umræða um möguleikana á því að eiga viðræður við Evrópusambandið um þann tollasamning sem umdeildur er og ég teldi afar hæpið af hálfu Íslands að hefja þær viðræður undir þeim formerkjum að við værum búin að rjúfa samningsbundnar skyldur okkar. Ég hef verið að vinna að því að reyna að mæta þessu áföllum með öðrum hætti en þeim og reyna að kappkosta að við stöndum við þá samninga sem við gerum þar til þeim er sagt upp eða þeir renna út. Ég þekki til umræðunnar um meðferð tollkvóta í Noregi og Evrópusambandinu. Sumt af því sem þar er sagt er að sumu leyti slitið úr sambandi. Engu að síður er alveg ljóst að nágrannaríki okkar, mörg hver, hvort tveggja Noregur og síðan innan Evrópusambandsins, hafa gripið til aðgerða til stuðnings landbúnaðinum og við eigum að sjálfsögðu að vinna í því með svipuðum hætti og þar er gert. Það eru leiðir færar og við erum að skoða þær og ég vænti þess að geta kynnt þær innan tíðar og með hvaða hætti við hyggjumst koma til móts við landbúnaðinn á þeim erfiða tíma sem hann er að glíma við.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og útskýringarnar. En ég vil hvetja til þess að sú þingnefnd sem fær málið til umfjöllunar kynni sér vel hvernig staðið er að frestun á nýtingu tollkvóta annars staðar þannig að það liggi allt fyrir við afgreiðslu málsins. Ég fagna því mjög að það skuli vera til skoðunar hvaða leiðir séu færar til að styðja og styrkja landbúnaðinn á þessum tímum. Ég vil kannski koma inn á og taka undir að það er mikilvægt að endurskoða tollasamninginn við Evrópusambandið vegna forsendubrests í kjölfar Brexit. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Er það ekki rétt skilið að við það að gerður hafi verið bráðabirgðafríverslunarsamningur milli Íslands og Bretlands sé í rauninni búið að semja um allan þann útflutning sem átt hefur sér stað innan þessa samnings Evrópusambandsins, hann hefur fyrst og fremst farið til Bretlands, og í rauninni sé ekkert eftir til þess að semja um við Evrópusambandið?

Virðulegur forseti. Í þessu efni vil ég segja að forsendurnar fyrir samningnum milli Íslands og Evrópusambandsins eru ekki þær sömu og voru þegar hann var gerður 2015 og tók gildi 2018, af þeirri einföldu ástæðu að Bretland er ekki lengur aðili að Evrópusambandinu eftir áramótin, væntanlega. Þannig háttar til að stærsti hlutinn, sem við höfum verið að reyna að flytja út samkvæmt þessum samningi sem ber tolla, burðurinn í því er kindakjöt og skyr, en það eru aðrir þættir sem hafa verið án tolla eins og útflutningur á hrossum. Þunginn í þessu hefur verið í kindakjötinu, í kjöthlutanum, og hann hefur að megninu til farið til Bretlands. Þó ekki væri nema af þessari ástæðu er ástæða til að óska eftir viðræðum við Evrópusambandið um endurskoðun á þessu og alla vega ræða það. En það væri í mínum huga algjörlega galið að 

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu hans um þetta frumvarp og að einhverju leyti fyrir að bregðast við því ástandi í sambandi við uppsöfnun á kjötbirgðum, bæði hjá sláturleyfishöfum og eins hjá bændum með kjöt á fæti. Ef ekkert er gert mun það leiða til hruns á kjötverði til framleiðenda. Staðan er mjög alvarleg. Ég var í raun og veru með sömu spurningu og hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir til hæstv. ráðherra. Ráðherrann svaraði því að erfitt væri að stíga það skref að fresta fyrirhuguðu útboði á tollkvótum algerlega til að standa að einhverju leyti við samninga við ESB. En það kom líka fram í máli ráðherrans að verið væri að skoða enn frekari leiðir. Þá langar mig að spyrja: Hvaða leið sér hæstv. ráðherra fyrir sér að hægt sé að fara? Og í sambandi við þetta skref sem er verið að taka núna, mun það einhverju breyta í sambandi við þá stöðu sem uppi er með birgðir af kjöti? Mun það einhverju breyta fljótlega?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Mun þetta skref sem hér er verið að taka, þ.e. að færa úthlutun til fyrra horfs, einhverju breyta? Vonandi getur það styrkt stöðu íslenskrar framleiðslu. Tollamál eru önnur stoð flestra ríkja í stuðningi við innlenda framleiðslu. Þessi ósk hefur m.a. komið fram í viðræðum við fulltrúa greinarinnar þó svo að sjónarmið hafi verið ríkari, svo að það sé sagt, í þá veru að fresta útboðinu. Ég er þeirrar gerðar að horfa frekar til þess, sem ég sagði áðan, að virða samninga og að við reynum þá frekar að búa okkur til stöðu til að undirbyggja viðræður um upptöku eða endursamningu á samningi ef vilji samningsaðila stendur til þess. Ef ekki þá þurfum við að meta stöðuna í því ljósi. En ég neita að trúa því að ekki fáist viðræður á þeim forsendum sem ég hef þegar rakið. Það er verið að leggja mat á það af hálfu utanríkisráðuneytisins og atvinnuvegaráðuneytisins hvort efni sé til þess að óska eftir slíku og þeirri vinnu fer að ljúka fljótlega. Varðandi það að skoða frekari leiðir og hvaða leiðir það gætu verið þá kann að vera að við getum unnið frekar með útboðið. Ég er að láta skoða hvort við getum komið með beinni hætti að stuðningi við t.d. kjötframleiðslu sem glímir við erfiðleika; lambakjöt og nautakjöt sérstaklega, að hluta til svín og minna í kjúklingi. Ýmsar leiðir eru því færar í þessu sem við erum að velta upp. Eins og ég gat um áðan í fyrra andsvari er ég að vonast eftir því að geta kynnt þær innan tíðar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og að verið sé að leita frekari leiða til að mæta þessari stöðu. Ég mun fylgjast vel með því. Ráðherra svaraði því áðan að hann vildi standa við samninga og halda samböndum í lagi. Ég skil það ósköp vel og virði það. En í sambandi við að fresta fyrirhuguðu útboði, gæti ráðherrann útskýrt aðeins betur að ekki sé fært að fara þá leið? Gæti hann farið aðeins farið nánar út í það svo að ég skilji það svar þá enn betur?

Virðulegi forseti. Ég efast ekkert um að hv. þingmaður muni fylgjast vel með því hvað gerist í þessu. Það er gott að vita til þess. Þegar spurt er hvað geti falist í því fyrir okkur ef við frestum fyrirhuguðu útboði þá er það bara svo einfalt að við sömdum um aðgang að markaði fyrir framleiðslu okkar í Evrópu, um aðgengi íslenskrar framleiðslu inn á þennan 500 milljóna manna markað. Við sömdum um það að á móti þeim fríðindum væri samningsaðilanum heimilt að flytja inn til landsins ákveðin gæði sín megin frá. Það er það sem ég er að tala um að við eigum að standa við. Ef við klippum á það okkar megin án viðræðna og samkomulags erum við að setja aðra hagsmuni okkar í hættu. Og það er mikið undir í þeim efnum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Hann hefur rætt um það hér að ekki sé hægt að fresta þessu útboði vegna þess að þetta sé samningur og við séum samningsbundin og samninga beri að halda, og ég tek alveg undir það. En nú eru þær aðstæður sem landbúnaðurinn er í, og einnig landbúnaður í Evrópusambandinu, algjörlega óviðráðanlegar og skullu nánast á á einni nóttu. Þá spyr maður sig: Hefur það verið rætt við Evrópusambandið, hefur sú hugmynd verið reifuð, að nauðsynlegt sé fyrir íslenska landbúnaðarframleiðslu að fresta þessu útboði vegna þeirra aðstæðna sem landbúnaðurinn er í, sem að stórum hluta eru til komnar vegna veirufaraldursins? Hefði ekki verið eðlilegt að ræða það við Evrópusambandið að það væri ákaflega mikilvægt af hálfu Íslands að við fengjum að fresta þessu útboði? Þá er ekki um neitt samningsbrot að ræða heldur bara samningsatriði milli aðila um að vegna þessa ástands sé það heimilt. Ég bið hæstv. ráðherra að fara aðeins yfir það. Mig langar líka að spyrja varðandi samninginn almennt: Ég hef reyndar verið þeirrar skoðunar að það hefði átt að segja þessum samningi upp vegna brostinna forsendna og hef flutt tillögu þess efnis, vegna þess að Bretland er að ganga úr Evrópusambandinu. Ég held að loksins séu íslensk stjórnvöld að átta sig á því að það sé kannski eitthvað sem vert væri að skoða og að það sé sú leið sem ætti að fara. En er það ekki mikill galli á samningnum sem er í gildi, hvort sem okkur líkar betur eða verr, að ekki skuli vera neitt svigrúm innan hans til að taka á svona aðstæðum þegar þær koma upp?

Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið. Ég vil byrja á því sem hv. þingmaður endaði á, hvort það sé ekki galli í samningnum að geta ekki einhvern veginn brugðist við svona aðstæðum. Það má með sanni segja að það gæti verið gott að hafa inni í samningnum eitthvert slíkt ákvæði sem tæki á óskilgreindum aðstæðum sem gætu komið upp. En ég held að það sé erfitt að skrifa slíkt inn í milliríkjasamning á annan veg en þann að samningsaðilar taki upp viðræður ef og þegar eitthvað kunni að gerast. Það höfum við verið að undirbyggja og erum m.a. í þeirri vinnu sem ég hef áður nefnt á vegum utanríkisráðuneytisins og landbúnaðar- og sjávarútvegsráðuneytisins að leggja mat á þá hagsmuni sem undir liggja í þeim samningi sem mörgum þykir í dag afar óhagstæður. Ég þreytist ekki á að minna á það að í þessum samningum eru fleiri hagsmunir undir, og þá er ég að meina fyrir þjóðarheildina. Við getum ekki rætt einn lítinn hluta þessa samnings, þó að okkur þyki landbúnaðurinn mjög stórt atriði í þjóðarbúskapnum. Við verðum að hafa heildarmyndina undir þegar við ræðum mögulega uppsögn eða breytingar á samningnum. Ég nefndi fyrr í andsvari þætti á sviði landbúnaðarmála sem njóta tollfríðinda samkvæmt samningnum á erlendum mörkuðum. Hrossaræktin á Íslandi er t.d. með tollfrelsi samkvæmt þessum samningi. Það myndi breyta miklu fyrir hana ef við segðum samningnum einhliða upp og fengjum þá einhverja súpu yfir okkur, ef því væri að skipta. 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Tímans vegna gat hann ekki svarað fyrirspurn minni varðandi það hvort einhverjar viðræður hefðu átt sér stað við Evrópusambandið. Ég bið hæstv. ráðherra að koma aðeins inn á það atriði að falla frá útboði, að ekki skuli litið á það sem samningsbrot. Hæstv. ráðherra hefur talað fyrir því hér að mæta þurfi landbúnaðinum með öðrum hætti. Ég fagna því að sjálfsögðu en mér finnst stjórnvöld hins vegar hafa verið allt of svifasein í þessu. Það hefur nú verið ljóst síðan í apríl í hvað stefndi hvað landbúnaðinn varðar vegna veirufaraldursins. Hæstv. ráðherra hefur nefnt það hér að skoða aðrar leiðir. Nú sé ég þess hvergi merki í fjárlagafrumvarpinu að mæta eigi bændum með einhvers konar fjárstuðningi. Ég vil nefna í því sambandi að nú er Evrópusambandið einmitt að fara þá leið að veita bændum sérstaka fjárstyrki, allt að 100.000 evrum eða um 16 millj. kr. Síðan gefst bændum í Evrópusambandinu kostur á að taka hagstæð lán. 

Virðulegi forseti. Ég komst ekki tímans vegna í gegnum það að reyna að svara því hvort beinar viðræður hafi átt sér stað. Við höfum átt viðræður við sendiráð okkar í Brussel og verið að vekja máls á þeirri stöðu sem uppi er, án þess að ég ætli að fara eitthvað dýpra í þau mál. Utanríkisráðherra hefur sömuleiðis tekið þessi mál upp á þeim vettvangi sem hann sinnir þannig að samskipti, ef við getum orðað það þannig, hafa verið í gangi, án þess að ég fari nánar út í það. Það er rétt, sem hv. þingmaður nefnir, að í fjárlagafrumvarpinu sér þess ekki stað en ég bind vonir við að við getum á næstunni kynnt með hvaða hætti við komum beinna að stuðningi við bændur. Ég hef sérstaklega nefnt kjötframleiðsluna sem ég held að glími tímabundið við töluvert mikla erfiðleika. Það kann vel að vera að við séum svifasein í þessum efnum en ég vil þó 

Herra forseti. Hæstv. ráðherra fór ágætlega yfir það að við getum ekki rætt einn lítinn bita í einu heldur þurfum við að horfa á heildarsamhengi hlutanna. Ég er sammála honum um það. Ráðherra fór ágætlega yfir það hvað felst í milliríkjasamningum af þessu tagi. Þeim fylgja skyldur og réttindi og báðir aðilar verða að virða sitt. Ég átta mig fyllilega á þeim erfiðu aðstæðum sem dunið hafa á ákveðnum atvinnugreinum hér í landi, þar með talið matvælaframleiðslu, og það ber að taka alvarlega. En af því að við þurfum að horfa á stóra samhengið skulum við ekki heldur gleyma því að slík áföll hafa líka dunið yfir stóran hluta þjóðarinnar. Það eru um 25.000 manns atvinnulausir. Þessi kreppa bítur harðast það fólk sem þarf að horfa á eftir hverri krónu þegar það kaupir í matinn. Þetta þarf einfaldlega að hafa í huga þegar við ræðum frumvarp af þessum toga, ekki að horfa á litlu bitana heldur heildarsamhengið. Það er alveg rétt að hafa það í huga líka áður en málið fer til vinnslu í nefnd að í gegnum söguna hefur okkur Íslendingum alltaf vegnað langbest þegar við höfum verið í miklu samstarfi við aðrar þjóðir og viðskiptafrelsi hefur verið mikið. Íslenskur almenningur er reglulega minntur á þann ábata sem af þessu hlýst og af erlendri samkeppni líka, ekki síst í formi meiri vöruþróunar, lægra verðs til neytenda og betri framleiðslu. Íslenskir matvælaframleiðendur hafa vissulega orðið fyrir mikilli tekjuskerðingu vegna Covid-19 og ég átta mig á að Alþingi og stjórnvöld þurfa að grípa til aðgerða. Það hefur að hluta til verið gert. Við höfum horft á ríkisstjórnina fara í stórar úthlutanir á styrkjum og hagstæðum lánum til fyrirtækja í landinu. Mörg af þessum matvælafyrirtækjum hafa í rauninni alveg getað gengið inn í það umhverfi líka og hafa örugglega nýtt sér það. Ég held að við ættum að velta því fyrir okkur hvort það eigi þá ekki frekar að efla þær aðgerðir og horfa kannski til Evrópusambandsins, sem hv. þm. Birgir Þórarinsson nefndi áðan, að koma með beinni hætti að stuðningi við bændur í stað þess að eiga það á hættu að vera að seilast enn og aftur í vasa neytenda og skaða samkeppni í landinu. Ef við samþykkjum þetta frumvarp óbreytt þá er a.m.k. mögulegt, og ég vil segja líklegt, að við horfum fram á verðhækkanir á matvælum á tímum sögulegs atvinnuleysis í landinu þar sem mjög margt fólk á bara býsna erfitt með að öngla saman fyrir matarinnkaupum frá mánuði til mánaðar. Matarkarfan er ekki aldeilis sérstaklega ódýr hér á Íslandi fyrir, miðað við það sem gerist í mörgum öðrum löndum. Matvælaverð hefur verið að hækka að undanförnu samfara fallandi gengi krónunnar. Enn hærra matarverð mun einfaldlega bara lengja þann spíral sem mun leiða til enn hærra matvælaverðs sem mun leiða til enn meiri verðbólgu með tilheyrandi áhrifum fyrir allan almenning í landinu. Þetta er því ekkert léttvægt og það er ekki hægt að taka þessa umræðu eins og bara sé verið að ræða um stuðning við eina atvinnugrein og þá sem vinna við hana. Þetta mun bitna á öllum. Hver og einn getur svo lagt sjálfstætt mat á hvort svona aðgerð er betri þegar á allt er litið. A.m.k. getum við ekki látið það eiga sig að ræða þetta án þess að koma inn á það. Samfylkingin leggst gegn þessu frumvarpi hæstv. ráðherra og mótmælir því hreinlega. Við beinum því til ríkisstjórnarinnar að mæta frekar tímabundnu tekjutapi íslenskra matvælaframleiðenda með öðrum leiðum, með beinni hætti, ef það hefur ekki verið gert í nógu ríkum mæli. Ég treysti íslenskum matvælaframleiðendum óskaplega vel til að framleiða áfram góða, holla og verðmæta vöru. Matvælaframleiðsla er okkur dýrmæt. En verndartollar og höft af þessu tagi eru hluti af gamalli og skaðlegri arfleifð sem verður að vinda ofan af. Það þýðir ekki að við getum ekki stutt landbúnað í landinu með ríkulegum hætti og jafnvel ríkulegri hætti en við höfum gert hingað til. Ég bendi á að frelsi til viðskipta milli landa getur leitt af sér meiri nýsköpun og meiri vöruþróun sem leiðir svo aftur til þess, ef okkur tekst vel upp, að við getum sótt út á markaði sem við höfum ekki náð að fullnýta. Við þekkjum alveg söguna þegar menn fóru að fara í auknum mæli til útlanda og komu með nýjar hugmyndir og nýjan smekk heim til sín. Við þekkjum það líka að þegar opnaðist að einhverju leyti fyrir erlenda matvælaframleiðslu inn til Íslands þá sýndu innlendu framleiðendur ótrúlega hugkvæmni og snerpu í vöruþróun. Þetta þekkjum við með ostana. Við þekkjum þetta með kjötið. Við þekkjum þetta með ýmislegt. Ég vil þvert á móti meina að svona samningar eigi að geta orðið okkur til gæfu. Vissulega erum við að glíma við tímabundið vandamál og vissulega eru íslenskir matvælaframleiðendur í vanda vegna Covid eins og svo margar aðrar atvinnugreinar. En ég held að þetta sé ekki rétta skrefið. Við skulum frekar styðja með beinni hætti framleiðendur í vanda, hvort sem þeir eru í matvælaiðnaði eða ýmsum öðrum atvinnugreinum sem eiga líka í vök að verjast.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Afstaða Samfylkingarinnar hefur komið hér fram, hún er á móti þessu frumvarpi og kemur kannski ekki á óvart. Þar sem landbúnaðurinn er annars vegar hefur Samfylkingin verið þeirrar skoðunar að affarasælast sé að sem mest sé flutt inn af landbúnaðarvörum. En það er nú einu sinni þannig, hv. þingmaður, að tollvernd er óaðskiljanlegur hluti af starfsumhverfi landbúnaðarins í heild sinni og öll ríki verja sinn landbúnað með tollvernd. Það gerir Evrópusambandið einnig. Það má kannski segja að það sé að mörgu leyti slyngt í samningum vegna þess að í tollasamningnum, sem var gerður hér 2015 og tók gildi 2018, hallar á íslenska bændur og að mörgu leyti er þetta góður samningur fyrir Evrópusambandið. Þeir vernda sinn landbúnað vel og eru í góðu samráði við bændur þegar þeir semja. Það er eitthvað sem við mættum horfa til vegna þess að samráð hefur skort við hagsmunaaðila að mínum dómi þegar samningar af þessu tagi hafa verið gerðir. Hv. þingmaður nefndi það sérstaklega að vöruverð á landbúnaðarvörum myndi hækka verði þetta frumvarp að lögum, sem að mínum dómi gengur reyndar ekki nógu langt. Mig langar til að hv. þingmaður skýri það nánar út fyrir okkur vegna þess að það liggur ekki fyrir að neytendur hafi notið góðs af þessum tollasamningum í formi lægra vöruverðs. Það er nú einu sinni þannig, hv. þingmaður.

Herra forseti. Öðruvísi mér áður brá. Mig minnir að fjölmargir þingmenn Miðflokksins hafi komið hingað upp og talað um undirverðlagningu á erlendri matvöru sem væri í raun skaðleg fyrir innlenda framleiðslu. Ég býst við að allar athuganir myndu sýna að samkeppni af þessum toga hefur leitt til lægra verðs á einstökum vörum. Ég held hins vegar að það séu líka svo margir aðrir þættir sem ýta undir það að lítil þjóð eins og við höfum gott af góðri og mikilli samkeppni erlendis frá. Það þekkjum við úr öðrum atvinnugreinum. Upp úr 1970 eða undir 1970, þegar var verið að opna ýmsar atvinnugreinar, voru margir framleiðendur sem fengu högg í upphafi en ég held að það hafi samt sem áður verið til bóta fyrir íslenskt samfélag. Það kemur hv. þingmanni ekki á óvart að við leggjumst gegn þessu frumvarpi. Það er gott, en að það sé vegna þess að við séum eitthvað sérstaklega á móti landbúnaði er af og frá. Ég er talsmaður þess að við styðjum íslenskan landbúnað eins vel og við getum. Ég hef ekki talað fyrir því að við drögum úr þeim fjárhæðum sem við verjum til íslensks landbúnaðar. Ég vil hins vegar gera það með öðrum hætti en hefur verið gert. Ég vil ekki hvetja til framleiðslu á vöru sem í rauninni þarf að borga með þegar hún er seld. Ég vil hvetja til þess að þannig sé staðið að íslenskum landbúnaði að bændur hafi betri laun en þeir hafa. Landbúnaður skiptir miklu máli út frá menningarlegu sjónarmiði til að halda landinu í byggð og við getum framleitt umhverfisvæna, góða og holla vöru. En til þess þurfum við að stunda meiri vöruþróun en okkur hefur auðnast.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og það gleður mig að hann talaði tiltölulega hlýtt til landbúnaðarins. En það er nauðsynlegt að átta sig á því að nú er landbúnaðurinn í alvarlegum vanda og við erum að horfa upp á mjög mikla birgðasöfnun í landinu. Þetta eru aðstæður sem við höfum aldrei lent í áður og við þekkjum það í fleiri atvinnugreinum eins og margoft hefur komið fram hér. Þess vegna verðum við að mæta landbúnaðinum með einhverjum hætti. Þegar birgðasöfnun er orðin svo mikil að bændur geta ekki selt sína vöru er greinin í alvarlegum vanda. Á sama tíma er verið að flytja inn landbúnaðarvörur. Það sjá allir að það endar bara á einn veg, þessir innlendu framleiðendur geta ekki selt sína vöru og geta það eiginlega ekki nú þegar vegna ástandsins, og þá endar það náttúrlega með gjaldþroti í greininni. Það er eitthvað sem við viljum ekki sjá vegna þess að við eigum að standa vörð um innlenda matvælaframleiðslu. Það eru margvísleg rök fyrir því og ekki síst bara þjóðaröryggis vegna. Þess vegna langar mig að spyrja hv. þingmann: Hvernig sér hann fyrir sér að mæta bændum ef hann er á móti þessu frumvarpi? Það er alveg ljóst að það verður að gera eitthvað, hv. þingmaður. Þá væri gott að hann útlistaði það bara hér og nú með hvaða hætti hann sér fyrir sér að mæta vanda landbúnaðarins því að ekki vill hann styðja þetta frumvarp, sem gengur reyndar ekki nægilega langt. Hann hlýtur að hafa einhverjar lausnir í þeim efnum vegna þess að ekki viljum við sjá hér fjöldagjaldþrot eins og ég nefndi.

Herra forseti. Nei, við viljum ekki sjá fjöldagjaldþrot í þessari grein frekar en í öðrum atvinnugreinum eða hjá heimilum landsins. Þekkti hv. þingmaður mig betur þá vissi hann að ég er alinn upp í landbúnaðar- og matvælaframleiðsluhéraði og þekki auðvitað mikilvægi landbúnaðarins og mér hefur alltaf verið hlýtt til hans. Ég hef líka séð frá því að ég ólst upp og fram á þennan dag hvernig vöruþróun hefur batnað, vöruúrval hefur aukist, hollustan hefur lagast. Allt þetta held ég að haldist í hendur við það að við höfum opnað okkur gagnvart umheiminum. Við erum náttúrlega með ótrúlega framleiðslustýringu á okkar landbúnaðarframleiðslu og við framleiðum kannski ekki endilega í takt við það sem markaðurinn vill hverju sinni. Við höfum stundum setið uppi með of mikið af vörum og þurfum þá að koma framleiðslunni einhvern veginn frá okkur og borga með henni. Það er ekki skynsamlegt, hvorki út frá almennum rekstri né heldur þegar við stöndum frammi fyrir vanda sem snýr að loftslagsmálum. Ég myndi miklu frekar vilja styrkja landbúnaðinn með því að greiða styrki til búsetu, beina framleiðslunni í grænni átt frekar en að gera það á hvert kíló. Hér kallar hv. þingmaður eftir því að ég leysi vanda landbúnaðarins með konkretlausnum. Það get ég ekki. Hins vegar hef ég sagt það og sagði það í ræðu minni að ég teldi að eðlilegra væri að gera það með beinum styrkjum og beinni aðkomu ef þeir sem hafa almennt dugað fyrir atvinnurekstur í landinu eru ekki nægir. Þá vísa ég aftur til orða hv. þingmanns í andsvörum áðan þegar hann talaði um ágætar leiðir Evrópusambandsins í þeim efnum.

Herra forseti. Þetta frumvarp er liður í því að reyna að mæta þeim alvarlega vanda sem landbúnaðurinn stendur frammi fyrir og gengur út á að gerðar verði tímabundnar breytingar á því lagaumhverfi sem varðar úthlutun á tollkvótum í landbúnaðarvörum. Ég sagði það fyrr í andsvari að ég tel, og við í Miðflokknum, að þetta frumvarp gangi ekki nægilega langt og það væri fullt tilefni til að fresta þessu útboði, tímabundið a.m.k. á meðan þessir erfiðleikar ganga yfir. Það er rétt að nefna að tollvernd er óaðskiljanlegur hluti af starfsumhverfi landbúnaðarins í heild og hún verður að hafa tilætluð áhrif til að geta staðið vörð um innlenda framleiðslu og það er þannig, eins og ég sagði áðan, að öll ríki vernda landbúnað sinn með einhverjum hætti. Það er afar mikilvægt að við stöndum vörð um innlenda matvælaframleiðslu. Hún skapar í fyrsta lagi matvælaöryggi fyrir þjóðina og störf fyrir fjölmarga og við höldum landinu í byggð. Það eru því mörg rök sem mæla með því að við stöndum vörð um þessa mikilvægu atvinnugrein. Þess vegna eiga tollasamningar ekki að valda hnignun í íslenskum landbúnaði. Það er samdóma álit hins vegar og mat hagsmunaaðila í landbúnaði að hagsmunir landbúnaðarins hafi ekki verið nægilega vel varðir í þeim tollasamningum sem hafa verið gerðir og því miður hafa menn ekki staðið sig nógu vel í þeirri samningagerð. Alla vega erum við komin á þann vendipunkt að þessi samningur er orðinn verulega íþyngjandi fyrir landbúnaðinn og ekki síst nú þegar veirufaraldurinn hefur valdið miklum erfiðleikum hjá hinum mörgu atvinnugreinum í landinu og einstaklingum sem hafa misst vinnuna. Við vitum að íslenskur landbúnaður er illa samkeppnisfær við landbúnað í nágrannalöndunum, t.d. landfræðilega. Greiningar á vegum OECD bera mikilvægt vitni um þetta, allar greiningar, að tollvernd er mjög mikilvæg fyrir íslenskan landbúnað og í raun og veru grundvallaratriði í starfsskilyrðum greinarinnar. Svo er það að með þessum samningum hafa evrópskir framleiðendur, evrópskir bændur, fengið hlutdeild í innanlandsmarkaði hér og það er sérstaklega áberandi í veirufaraldrinum, þegar birgðasöfnun verður með þeim hætti sem hún er núna í landinu vegna færri ferðamanna, að þessi samningur veldur enn meira óhagræði og ljóst að verði ekki gerðar breytingar mun það hafa alvarlegar afleiðingar í för með sér. Þetta er skref í rétta átt en hins vegar teljum við það ekki nægilegt og að það eigi að fara þá leið að bíða með þessi uppboð. Hæstv. ráðherra hefur áhyggjur af því að þá séum við hugsanlega að brjóta samninginn en ég legg aftur á móti áherslu á að það er nauðsynlegt að taka þessa umræðu strax við Evrópusambandið í ljósi þeirra aðstæðna sem við erum komin í, eiga samráð við Evrópusambandið um það að þetta sé leið sem við Íslendingar teljum nauðsynlegt að fara. Svo er það aftur á móti annar handleggur að ég hef talað fyrir því að þessum samningi verði sagt upp og samið upp á nýtt vegna brostinna forsendna, vegna þess að Bretland er að ganga úr samningnum. Við höfum vitað það í marga mánuði og það mun þýða að stærsta markaðssvæði okkar, Bretland, mun ganga út úr samningnum. Þá er þessi samningur í raun og veru brostinn. Það sjá allir og ég held að Evrópusambandið átti sig líka á því. Ég held að það sé nauðsynlegt að stjórnvöld hér láti kanna raunveruleg áhrif tollverndar á stöðu íslensks landbúnaðar gagnvart breytingum í alþjóðlegu viðskiptaumhverfi almennt. Auk þess verð ég að segja, og ég kom inn á það áðan, að ég tel að það sé galli á þessum tollasamningi að ekki skuli vera neitt svigrúm innan hans til að bregðast við aðstæðum sem þeim sem eru upp komnar í landbúnaðinum núna vegna veirufaraldursins. Þetta eru óviðráðanlegar aðstæður sem við erum lent í og væri eðlilegt að það væri ákvæði í samningum sem þessum, gagnkvæmt ákvæði sem báðir aðilar gætu gripið til ef aðstæður kæmu upp sem enginn sá fyrir þegar samningurinn var gerður. Ég hef rætt það hér að það eru alvarlegar aðstæður í landbúnaði sem tengjast veirufaraldrinum og að mati hagsmunaaðila í landbúnaði er fyrirsjáanlegur afkomubrestur í greininni sem mun hafa mikil og varanleg áhrif á íslenskan landbúnað. Þess vegna er nauðsynlegt að grípa til margþættra aðgerða af hálfu íslenska ríkisins. Í raun og veru hefði átt að vera búið að gera það. Stjórnvöldum var gert kunnugt í apríl hvert stefndi hvað varðar landbúnaðinn vegna veirufaraldursins og það hefur tekið að mínum dómi allt of langan tíma að bregðast við. Þetta eru í raun fyrstu viðbrögð sem koma af hálfu ríkisstjórnarinnar gagnvart landbúnaðinum. Mörgum öðrum atvinnuvegum, sérstaklega ferðaþjónustunni, var mætt nánast strax en öðru gegnir um landbúnaðinn. Það er ljóst að innflutningur á búvörum hefur þrengt að mörkuðum á sama tíma og neysla hér á landi hefur dregist verulega saman. Veirufaraldurinn hefur aukið enn á þann vanda sem var fyrir og má rekja til hruns á komu ferðamanna til landsins og sóttvarnaaðgerðum. Þá hefur sala á kjöti, eins og bara í alifuglakjöti, hrossa-, svína-, nautgripa- og lambakjöti dregist saman, sérstaklega lambakjöti og nautgripakjöti síðastliðna þrjá mánuði, um u.þ.b. 9%. Nú hrannast því upp birgðir, bæði í búfé á fæti og hjá bændum og í birgðageymslum sláturleyfishafa. Það er því afar brýnt að bregðast við og með þeim hætti að það beri árangur. Þess vegna held ég að sé algerlega nauðsynlegt, herra forseti, að það komi til beinir styrkir til bænda. Ég sakna þess mjög í fjárlagafrumvarpinu að ekki skuli vera gert ráð fyrir neinu slíku og hefur ekki verið í þeim aðgerðapökkum sem ríkisstjórnin hefur lagt fram og ekki heldur í fimmta og stærsta aðgerðapakkanum sem kemur núna í fjáraukalögum, þar er ekkert minnst á landbúnaðinn. Við verðum líka að átta okkur á því að útflutningstækifæri íslenskra landbúnaðarvara, eins og í kjötvörum, eru mjög takmörkuð. Það er einfaldlega vegna hins háa framleiðslukostnaðar hér og aðstæðna, náttúrulegra aðstæðna, stærðar landsins o.s.frv. Það er í raun og veru óraunsætt að gera ráð fyrir því að við verðum stór útflytjandi á landbúnaðarvörum, þannig að aðstæður bænda eru mjög takmarkaðar hvað það varðar. Það er ljóst að íslensk kjötframleiðsla verður seint samkeppnisfær við erlenda framleiðslu og útflutningstækifæri sem endurspegla framleiðslukostnað eru bara ekki í sjónmáli. Það er þá kannski helst í garðyrkjunni sem eru einhver tækifæri. Auðvitað eigum við að leggja áherslu á fæðuöryggi og sinna neytendum innan lands af kostgæfni. En þá er búið að skekkja markaðinn vegna innflutnings þegar þetta mikil birgðasöfnun er í landinu, sérstaklega í kjötvörum. Á síðastliðnum tveimur árum hafa samtök afurðastöðva í mjólkuriðnaði séð breytingu á sölu mjólkur og mjólkurvara. Það er birgðasöfnun í mjólkurpróteini eins og fleiri geirum og það hefur fyrst og fremst með það að gera að hér er flutt mikið inn af ostum og ójafnvægi í þeim málum, einfaldlega vegna þess að tollasamningurinn er óhagstæður okkur hvað það varðar. Ofan á þetta allt saman hefur komið í ljós að mikill misbrestur er á tollverndinni þegar kemur að innflutningi og tollnúmerum. Það mál hefur nú vakið athygli og er hafin rannsókn á því. Hagsmunasamtök í landbúnaði urðu þess áskynja að tollvernd virkaði ekki sem skyldi og hér væri verið að flytja inn vörur á röngum tollnúmerum sem bætti enn ofan á vandann. Þetta er því orðið ansi mikið, herra forseti, svo vægt sé til orða tekið. Þetta hefur náttúrlega valdi heilmiklu tjóni og sannarlega þarf að taka á því máli, sem virðist vera ansi viðamikið og verður sjálfsagt langt í að niðurstaða fáist í. Það sýnir bara að þetta kerfi allt saman virðist vera í einhvers konar ólestri og nauðsynlegt að taka á af festu í þeim efnum. Ég verð að segja það í lokin, herra forseti, að eins og ég nefndi í andsvari er Evrópusambandið að mæta bændum með beinum fjárframlögum og ég held að það sé algerlega nauðsynlegt að íslensk stjórnvöld skoði þá leið. Ég nefndi t.d. að bændum stendur til boða fjárstyrkur og einnig aðgangur að ódýru lánsfé, þannig að Evrópusambandið er með viðamiklar stuðningsaðgerðir gagnvart landbúnaðinum. Það sama á við um fleiri lönd, eins og t.d. Noreg sem við berum okkur gjarnan saman við þegar landbúnaðurinn er annars vegar. Ég vona því og vænti þess að hæstv. landbúnaðarráðherra fari nú að segja okkur frá því hvernig hann hyggst mæta landbúnaðinum með öðrum hætti, eins og hann nefndi áðan, þótt þess sjáist ekki merki í fjárlögum. Hvað okkur Miðflokkinn varðar er niðurstaðan sú að þetta frumvarp gengur ekki nógu langt. Við teljum að það eigi að fresta þessu útboði, það sé langskynsamlegast eins og staðan er núna. Ég er alveg sannfærður um að Evrópusambandið mun sýna því skilning vegna þess að þeir eru í sömu aðstöðu. Það er t.d. hægt að rökstyðja með því að hér hafa bændur ekki fengið nein bein fjárframlög frá ríkinu. Þetta sé í raun og veru fyrsta aðgerðin sem er lögð til. Það ættu þá að vera rök í málinu þannig að það verði ekki litið á það sem samningsbrot af hálfu Íslands að fresta þessu tímabundið meðan farið verður yfir málið. Eins og hæstv. ráðherra nefndi áðan eru öll þessi mál til skoðunar í utanríkisráðuneytinu varðandi samninginn í heild sinni, sem síðan er afar brýnt mál að fara yfir, hvernig menn ætla að fara út úr þeim samningi vegna þess að það er ekkert hægt að búa við þennan samning þegar Bretland er farið út úr Evrópusambandinu. Það held ég að sé alveg ljóst. Alla vega er niðurstaðan þessi: Til þess að minnka líkurnar á því að hrun verði í landbúnaði, sem enginn vill sjá, ég er alveg sannfærður um það, þarf að efla stuðningskerfi landbúnaðarins. Liður í því er að tryggja að sá stuðningur sem er hér í formi tollverndar haldi og auk þess er nauðsynlegt að ríkisvaldið styrki bændur með beinum framlögum í ljósi þess ástands sem nú ríkir vegna veirufaraldursins.

Herra forseti. Það frumvarp sem hér liggur fyrir er ekki gott frumvarp. Ég held að óhætt sé að segja það fullum fetum strax í upphafi. Vissulega er það svo að íslenskur landbúnaður og matvælaframleiðsla á í miklum vanda líkt og stór hluti af íslensku atvinnulífi. En það á ekki að styðja við íslenskan landbúnað og matvælaframleiðslu með aukinni vernd og hindrunum í viðskiptum. Það er röng leið. Það er alltaf röng leið og hún er líka röng á tímum Covid. Greið viðskipti hljóta alltaf að eiga að vera grundvallaratriðið. Samkeppni er góð fyrir bændur og matvælaframleiðendur eins og alla aðra. Þessi aðferð er til þess fallin að hindra innflutning sem er þó í sjálfu sér ekki mjög mikill ef litið er til innlendrar framleiðslu. Það má draga mjög í efa að það að draga úr þessum innflutningi muni skipta nokkru einasta máli fyrir bændur eða íslenska matvælaframleiðendur. Með sömu rökum mætti e.t.v. varpa fram hugmynd í þessum anda um hvort ekki væri rétt að setja innflutningstakmarkanir á áfengi til að vernda íslenska framleiðendur. Það hefur jú verið drukkið miklu minna áfengi í landinu eftir að allir ferðamennirnir fóru. Er það rétt aðferð? Nei, það myndi ekki nokkrum lifandi manni detta slík firra í hug. Það er nú þannig. Þetta mál varpar ljósi á það að íslenskt landbúnaðarkerfi þarfnast algerrar uppstokkunar. Ég ætla svo sem ekki að ræða það hér en það er alveg augljóst að áherslan á framleiðsluna er enn allt of mikil. Við erum einfaldlega að framleiða of mikið, sérstaklega af kjöti. Það er staðreynd máls sem ekki er hægt að líta fram hjá. Þess vegna þarf að breyta kerfinu þannig að bændur og búalið geti haft viðurværi með öðrum hætti. Að sjálfsögðu mun kjötframleiðsla aldrei leggjast hér af, ég er alls ekkert að tala um það. En hún er of mikil. Það er of mikil áhersla á framleiðslu kjöts. Auðvitað blasir við að landbúnaðurinn og íslenskir matvælaframleiðendur eiga við mikinn vanda að etja eins og svo margar aðrar greinar. Til að koma á móts við þann vanda á að beita svipuðum eða sömu meðulum og beitt er fyrir aðrar atvinnugreinar í sama vanda. Lausnin er ekki sú að loka, draga úr samkeppni. Það getur ekki verið lausnin. Þetta er auðvitað mikið vandræðamál. Það hlýtur að vera sérlega vandræðalegt fyrir þá sem tala mikið um frjálsa samkeppni og frjálsa verslun að beita sér fyrir frumvarpi af þessu tagi. En ég ætla ekki að hafa um þetta mörg orð. Þetta eru meginsjónarmið sem skipta miklu máli í þessu samhengi. Við eigum að aðstoða bændur, við eigum að aðstoða landbúnaðinn, við eigum að aðstoða matvælaframleiðendur. En við eigum ekki að gera það með þessum hætti, alls ekki. Viðreisn mun ekki geta staðið fyrir stuðningi við þetta frumvarp. Það er bara fjarri lagi.

Virðulegi forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér hefur átt sér stað. Hún hefur á margan hátt verið áhugaverð þó að fátt hafi komið neitt sérstaklega á óvart. Full ástæða er til að þakka þann hlýhug sem ræðumenn hafa sýnt í garð íslensks landbúnaðar. Það er tvímælalaust ánægjulegt og gott þó svo að ræðumenn greini á um með hvaða hætti eigi að styrkja hann og styðja við hann. Ég vil nefna örfá atriði varðandi það sem hefur komið fram, t.d. fullyrðingar um að þessi breyting muni koma til með að hækka verð til neytenda. Ég held að það sé ekki á færi nokkurs manns að svara því. Verð á heimsmarkaði á kjöti hefur lækkað um 14% það sem af er ári. Við höfum ekki hugmynd um hvernig það kemur til með að endurspeglast í verði á hugsanlegum innflutningi til neytenda hér. Verðið hlýtur sömuleiðis að ráðast af þeirri eftirspurn sem verður eftir tollkvótum í næsta útboði. Það má ekki draga úr því að lækkunin sem varð á tollkvótum við útboðið í júní stafar að hluta til af því mikla magni sem þá var boðið út. Sömuleiðis eru áhrifin af Covid-19, sem hér hafa verið nefnd, greinileg í þá veru að hafa áhrif á hversu hátt aðilar buðu. Auðvitað á breytt úthlutunin einhvern hlut sömuleiðis í þeirri lækkun sem varð á útboði. Það eru í rauninni í mínum huga allt of margir óvissuþættir í stöðunni í dag til að menn geti fullyrt með afgerandi hætti að sú breyting sem hér er um rætt hækki verð til neytenda. Ég held að við höfum ekki nein bein skilaboð um það. Ég hef átt viðræður við aðila í íslenskri verslun og meðal innflytjenda sem flestir hafa fullan skilning á innihaldi frumvarpsins sem hér er verið að flytja. Þá stafar sá skilningur af því að þeir meta stöðuna í ljósi þeirra aðstæðna sem við er að glíma í þessum efnum. Í tilefni þess sem hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson sagði, varðandi það að bændur og búalið hafi viðurværi með einhverjum öðrum hætti en í dag, ætla ég að segja að það er vandrataður vegur að finna. Það hefur verið reynt að nálgast það í endurskoðun búvörusamninga undanfarin ár, m.a. eru komnar inn ákveðnar nýjungar í því. Sérstaklega á það við um sauðfjárræktina og kallast þar aðlögunarsamningar. Ég get alveg tekið undir það með þeim þingmönnum sem nefnt hafa að grunnurinn undir velgengni þjóðfélags liggur m.a. í frjálsum viðskiptum. Það er langur vegur frá að ég geti tekið undir þær fullyrðingar sem komu fram í máli hv. þingmanns hér áðan um að þetta mál sé eitthvað vandræðalegt fyrir þá flokka sem standa fyrir frjálslyndi og hafa talað fyrir því. Breytingin sem hér er verið að leggja til er eingöngu sú að hverfa frá því fyrirkomulagi við úthlutun tollkvóta sem gilti þegar Viðreisn fór með landbúnaðarmál í ríkisstjórn Íslands. Breytingin er ekki stærri en það. Ekki voru gerðar miklar breytingar í þeim efnum í þeirri stjórnartíð.

Samkomulag var gert um það í dag á fundi forseta með formönnum þingflokka að ljúka í dag umræðum um tiltekin dagskrármál. Forseti lítur því svo á að einnig sé samkomulag um að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp gera ráð fyrir, gerist þess þörf, til að efna það samkomulag.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um sjúklingatryggingu, nr. 111/2000, og er frumvarpinu ætlað að treysta skaðabótaréttarlega stöðu þeirra sem kunna að verða fyrir líkamstjóni við eða í kjölfar bólusetningar gegn Covid-19 sjúkdómnum, sé notað til þess bóluefni sem hérlend heilbrigðisyfirvöld leggja til. Það skal tekið fram hér í upphafi að ríkið hefur engar forsendur til að ætla annað en að um örugg bóluefni sé að ræða og að alls nauðsynlegs öryggis og góðra framleiðsluhátta við lyfjagerð sé gætt við framleiðslu þeirra. Hér á landi hefur hins vegar ekki verið í gildi svokölluð lyfjatjónstrygging líkt og t.d. í Danmörku þar sem sérstök trygging sambærileg við sjúklingatryggingu er í gildi vegna lyfjatjóna. Með frumvarpinu er í raun sett upp slík trygging vegna Covid-19 bóluefna. Með frumvarpinu er lagt til að í lög um sjúklingatryggingu bætist nýtt bráðabirgðaákvæði þess efnis að bætur samkvæmt lögunum greiðist til þeirra sem gangast undir bólusetningu á Íslandi gegn Covid-19 sjúkdómnum á árunum 2021–2023 með bóluefni sem íslensk heilbrigðisyfirvöld leggja til, vegna tjóns sem hlýst af eiginleikum bóluefnisins eða rangri meðhöndlun þess, þar með talið við flutning þess, geymslu, dreifingu eða bólusetningu af hálfu heilbrigðisstarfsmanns. Þá er lagt til að sjúkratryggingastofnunin beri bótaábyrgð samkvæmt ákvæðinu, samanber 9. gr. laganna. Notast er við orðalagið „eiginleika bóluefnis“ þar sem það orðalag er að finna í gildandi 3. mgr. 3. gr. laganna og hefur ákveðin framkvæmd skapast við túlkun þess, sem ætla má að hægt verði að styðjast við við framkvæmd nýs bráðabirgðaákvæðis. Undir eiginleika lyfs falla m.a. aukaverkanir en aukaverkun hefur verið skilgreind sem viðbrögð við lyfi sem eru skaðleg og ótilætluð. Þá er gildissvið ákvæðisins ekki eingöngu bundið við eiginleika bóluefnis heldur er nauðsynlegt að sjúklingatrygging taki einnig til tilvika þar sem bóluefni hefur tekið breytingum vegna rangrar eða ófullnægjandi meðhöndlunar, hvort heldur er hjá framleiðanda, flutningsaðila, dreifingaraðila eða þeim sem annast bólusetningu. Jafnframt er nauðsynlegt að undir ákvæðið falli atvik sem verða við bólusetninguna sjálfa af hálfu heilbrigðisstarfsmanns. Sú viðbót er lögð til í því skyni að taka af tvímæli, en í skýringum við 3. mgr. 3. gr. í frumvarpi til laga um sjúklingatryggingu var að finna þá afstöðu að tjón sem yrði við ranga lyfjagjöf eða þegar ófullnægjandi upplýsingar eru veittar um lyf eða þegar mistök verða við lyfjagjöfina falli þrátt fyrir orðalag greinarinnar undir lögin. Því þykir rétt með þessari grein að taka af tvímæli um að sú er raunin um bóluefni og þegar bólusett er við Covid-19 sjúkdómnum. Virðulegur forseti. Farið hefur fram athugun á vegum heilbrigðisráðuneytisins á því hver væri skaðabótaréttarleg staða einstaklinga sem bólusettir yrðu með bóluefni gegn Covid-19. Mikilvægt er, þótt öllum reglum sé fylgt við rannsóknir og þróun bóluefnisins og góðum framleiðsluháttum við lyfjagerð fylgt í hvívetna, og fyrir liggi að bóluefnið þurfi að uppfylla skilyrði þess að fá markaðsleyfi, að huga að skaðabótaréttarlegri stöðu þeirra sem bólusettir verða. Er það ekki síst vegna þess að hagsmunir almennings og þjóðarhagsmunir mæla með víðtækri bólusetningu sem framkvæmd verði eins fljótt og kostur er. Við þá athugun sem að framan greinir hefur komið fram að skaðabótaréttarleg staða þeirra sem fá aukaverkanir, þekktar eða óþekktar, af völdum eiginleika lyfja, þar með talið bóluefnis, er ekki nægilega trygg að íslenskum rétti. Í lagaframkvæmd hefur ágreiningur um rétt til skaðabóta vegna líkamstjóns sem leiðir af aukaverkunum lyfja verið leystur á grundvelli laga um skaðsemisábyrgð, nr. 25/1991. Ýmis skilyrði eru fyrir því að unnt sé að beita þeim lögum, m.a. að vara sé haldin ágalla. Hugtakið ágalli í þeim lögum er afstætt og m.a. háð því hvernig vara, í því tilviki lyf, er boðin eða kynnt. Séu allar upplýsingar veittar, til dæmis um bóluefni, og sá sem fær bólusetningu tekur um það upplýsta ákvörðun, vitandi að aukaverkanir kunna að fylgja, er ólíklegt að hann geti átt rétt til skaðabóta á grundvelli laga nr. 25/1991. Þá er þess að geta að sérstaklega er tekið fram í 3. mgr. 3. gr. laga um sjúklingatryggingu, nr. 111/2000, að bætur samkvæmt lögunum greiðist ekki ef tjón verður rakið til eiginleika lyfs, sem notað var við rannsókn eða sjúkdómsmeðferð. Í ljósi þess er hér lögð til breyting á lögum um sjúklingatryggingu til þess að taka af allan vafa um rétt til bóta ef tjón hlýst vegna eiginleika bóluefnisins eða rangrar meðhöndlunar þess, þar með talið við flutning, geymslu, dreifingu eða bólusetningu af hálfu heilbrigðisstarfsmanns eins og áður segir. Lagt er til að ákvæðið nái til þeirra sem bólusettir verða á árunum 2021–2023 en ætla má að þá verði komin næg reynsla á öryggi bóluefnisins og því eðlilegt að sama gildi um það og önnur bóluefni, samanber 3. mgr. 3. gr. laganna. Virðulegi forseti. Ríkir almannahagsmunir krefjast þess að stöðva útbreiðslu Covid-19 sjúkdómsins og því brýnt að almenningur sé öruggur um að því fylgi ekki fjárhagsleg áhætta að láta bólusetja sig við þeim sjúkdómi, þótt einhverjar aukaverkanir kunni að koma fram. Af þeim ástæðum er leitast við styrkja skaðabótaréttarlega stöðu þeirra sem fá bóluefni gegn sjúkdómnum frá heilbrigðisyfirvöldum hér á landi. Eðlilegast, og í samræmi við jafnræðisreglur, þykir að þeir sem kunna að hljóta líkamstjón vegna eiginleika bóluefnis við Covid-19 sjúkdómnum eða verða fyrir tjóni vegna rangrar meðhöndlunar þess, þar með talið við flutning þess, geymslu, dreifingu eða bólusetningu, séu eins settir um rétt til bóta og þeir sem verða fyrir tjóni vegna meðferðar eða rannsóknar sem fellur undir 2. gr. laga um sjúklingatryggingu. Felur þetta í sér vægara mat á orsakatengslum en leiðir af almennum reglum skaðabótaréttarins og vægara mat á orsakatengslum en leiðir af almennum reglum, samanber 1. mgr. 2. gr. laga um sjúklingatryggingu, nr. 111/2000. Þá felst einnig í því að fjárhæð skaðabóta er ákvörðuð á grundvelli reglna skaðabótaréttar, þó með því hámarki sem greinir í 2. mgr. 5. gr. laganna, en sú fjárhæð er 11.605.731 kr. miðað við 1. janúar 2020. Í sama ákvæði er einnig gert ráð fyrir því að svo bótaskylda myndist verði tjón að ná tilteknu lágmarki, en fyrir árið 2020 nemur sú fjárhæð 116.057 kr. Virðulegi forseti. Verði frumvarp þetta að lögum myndi það styrkja mjög réttarstöðu þeirra sem bólusettir verða með bóluefni sem íslensk heilbrigðisyfirvöld leggja til, ef til þess kemur að aukaverkanir leiði til líkamstjóns, þrátt fyrir að öllum reglum og góðum framleiðsluháttum hafi verið fylgt við þróun bóluefnisins og framleiðslu. Að því er varðar grundvöll skaðabótaábyrgðar og orsakatengsl væri réttarstaðan hér á landi að því leyti sambærileg því sem er í Danmörku og Noregi. Ég hef nú gert grein fyrir meginefni frumvarpsins og legg til að málinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. velferðarnefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Með þingsályktunartillögu þessari er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd samning milli Íslands og Færeyja um fiskveiðar innan íslenskrar og færeyskrar lögsögu árið 2021 sem gengið var frá til bráðabirgða með bréfaskiptum á milli stjórnvalda ríkjanna fyrr á þessu ári. Samningur þessi kveður á um heimildir aðila til veiða á uppsjávarfiski í lögsögu hvor annars á árinu 2021. Færeyingar geta samkvæmt samningnum veitt allt að 30.000 tonn af loðnu eftir að 500.000 tonna heildarkvóta er náð. Ísland fær heimild til að veiða allt að 1.300 lestir af makríl á ári innan fiskveiðilögsögu Færeyja. Þjóðirnar samþykktu að hefja vinnu við að breyta fyrirkomulagi þessara samningaviðræðna með það að markmiði að gerður yrði rammasamningur til lengri tíma. Hægt yrði að breyta ýmsum atriðum, svo sem kvótum og aðgangi miðað við aðstæður á hverjum tíma. Samningurinn tók gildi til bráðabirgða 23. nóvember 2020 og mun öðlast endanlegt gildi þegar stjórnskipulegum skilyrðum hvors lands um sig hefur verið fullnægt. Áður en samningur þessi var gerður var á grundvelli eldri samnings landanna frá 1976 um heimildir Færeyinga til veiða í lögsögu Íslands ákveðið að færeyskum skipum væri heimilt að veiða 5.600 lestir af botnfiski við Ísland á árunum 2019 og 2020. Heildarafli þorsks verður þó ekki meiri en 2.400 lestir, heildarafli keilu ekki meiri en 400 lestir og engar veiðar eru heimilar á lúðu og grálúðu. Er það óbreytt magn frá fyrri samningi að undanskildu því að magn keilu minnkar úr 650 lestum vegna bágs ástands stofnsins. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Virðulegur forseti. Hér verður mælt fyrir frumvarpi til laga um breytingu á fjölmiðlalögum, nr. 38/2011, um stuðning við einkarekna fjölmiðla. Það er afar ánægjulegt og mikilvægt að mæla fyrir þessu frumvarpi hér í dag. Fjölmiðlar hafa gegnt mikilvægu hlutverki í lýðræðissamfélagi. Fjölmiðlar flytja ekki aðeins fréttir af málefnum líðandi stundar heldur eru þeir einnig mikilvægur vettvangur skoðanaskipta um þjóðfélagsleg málefni hverju sinni. Þannig stuðla fjölmiðlar að opinni og upplýstri umræðu sem skiptir verulegu máli við ákvarðanatöku. Staða einkarekinna fjölmiðla hér á landi og víða um heim hefur verið erfið. Samdráttur hjá fjölmiðlum er m.a. rakinn til þess að sífellt stærri hluti auglýsinga er birtur á vefjum erlendra stórfyrirtækja og hins vegar er mikið framboð af ókeypis fjölmiðlaefni. Einkareknir fjölmiðlar byggja afkomu sína einnig á auglýsingum og áskriftum og þegar verulegur samdráttur verður í báðum tilvikum er ljóst að eitthvað lætur undan. Stjórnvöld víða um heim, ekki síst í Norður-Evrópu, hafa brugðist við þessari þróun með því að veita einkareknum fjölmiðlum styrki eða hafa bætt rekstrarumhverfi þeirra með öðrum hætti. Önnur Norðurlönd hafa verið í fararbroddi í stuðningi við frjálsa fjölmiðlun um áratugaskeið. Í upphafi snerist hann einkum um dagblöð en hefur á síðustu árum einnig tekið til annarrar tegundar fjölmiðlunar, svo sem netmiðla og hljóð- og myndmiðla. Virðulegi forseti. Markmið frumvarpsins er að efla einkarekna fjölmiðla til að gera þeim betur kleift að sinna hlutverki sínu í nútímalýðræðissamfélagi. Til að ná því markmiði er lagt til að einkareknir fjölmiðlar geti, að uppfylltum ákveðnum skilyrðum, fengið stuðning vegna hluta kostnaðar sem fellur til við fjölmiðlun. Ég mun nú gera grein fyrir meginefni frumvarpsins. Gert verður ráð fyrir að stuðningurinn verði í formi styrkja sem miðast við allt að 25% af stuðningshæfum rekstrarkostnaði viðkomandi fjölmiðils við ritstjórnarstörf. Í þessu sambandi er því skilgreint hvaða starfsmenn um er að ræða og skilgreiningin er höfð nokkuð þröng til að vera sameiginleg öllum miðlum, þ.e. prentmiðlum, netmiðlum og hljóð- og myndmiðlum. Gert er ráð fyrir að stuðningur til fjölmiðils geti ekki orðið hærri en 25% af fjárveitingum til verkefnisins. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að mennta- og menningarmálaráðherra skipi þriggja manna úthlutunarnefnd samkvæmt tilnefningu ríkisendurskoðanda. Skal einn uppfylla skilyrði um embættisgengi héraðsdómara, einn vera löggiltur endurskoðandi og sá þriðji hafa sérþekkingu á fjölmiðlum eða fjölmiðlarétti. Til að hljóta stuðning þarf fjölmiðill að uppfylla ýmis skilyrði. Skilyrðin sækja fyrirmynd sína í löggjöf annars staðar á Norðurlöndunum um opinberan stuðning og ívilnanir til einkarekinna fjölmiðla. Óhjákvæmilegt hefur þó reynst að aðlaga reglurnar að íslenska fjölmiðlamarkaðnum og var einnig tekið mið af þeirri reynslu og þekkingu sem varð til eftir úthlutun í vor til einkarekinna fjölmiðla vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. Helstu skilyrði sem fjölmiðlar þurfa að uppfylla til að geta hlotið stuðning eru: Rekstrarkostnaður er stuðningshæfur, þ.e. beinn launakostnaður vegna blaða- og fréttamanna, ritstjóra og aðstoðarritstjóra, myndatökumanna, ljósmyndara og prófarkalesara vegna öflunar og miðlunar á efni og beinar verktakagreiðslur til sömu aðila vegna öflunar og miðlunar á efni. Fjölmiðill skal vera skráður eða hafa leyfi til hljóð- eða myndmiðlunar og hafa starfað óslitið í 12 mánuði eða lengur fyrir þann tíma sem umsókn berst. Á fjölmiðli skulu starfa a.m.k. þrír starfsmenn í fullu starfi við að afla og miðla efni, en einn starfsmaður hjá staðbundnum fjölmiðli. Fjölmiðlaveita skal hafa staðið skil á árlegri skýrslugjöf til fjölmiðlanefndar vegna ársins á undan og hafa veitt fjölmiðlanefnd fullnægjandi gögn og upplýsingar um eignarhald fjölmiðlaveitunnar. Fjölmiðlaveita er ekki í vanskilum með opinber gjöld, skatta og skattsektir sem komnar voru á eindaga fyrir lok ársins á undan. Laun og réttindi starfsmanna á fjölmiðli skulu vera í samræmi við lög og kjarasamninga. Fjölmiðlaveita var ekki í rekstrarerfiðleikum í lok ársins á undan líkt og nánar er kveðið á um í frumvarpstexta. Gert er ráð fyrir í frumvarpinu að lögin taki gildi 1. janúar nk. og fyrsta úthlutun rekstrarstuðnings miðist við yfirstandandi ár. Virðulegi forseti. Með frumvarpi þessu er leitast við að Ísland skipi sér í hóp hinna Norðurlandanna og fleiri ríkja í Evrópu sem styrkja einkarekna fjölmiðla og stuðla þannig að fjölbreytni í fjölmiðlum. Þess er vænst að sá stuðningur sem frumvarpið gerir ráð fyrir geri fjölmiðlum kleift að efla ritstjórnir sínar, vera vettvangur skoðanaskipta og tjáningarfrelsis og með þeim hætti rækja hlutverk sitt sem einn af hornsteinum lýðræðisins. Vonir standa til að aðgerðin auki fjölmiðlalæsi almennings, þekkingu á samfélagsmálum og lýðræðisvitund. Hvað fjölmiðlaumhverfið varðar eru í frumvarpinu ákvæði sem stuðla að meira gagnsæi í störfum þeirra og þar af leiðandi meira trausti. Ég hvet þingheim til þess að ná samkomulagi og sátt um þetta mál enda gríðarlega mikilvægt fyrir íslenskt samfélag. Að því mæltu legg ég til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr., virðulegi forseti, vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.

Forseti. Ég fagna því að hæstv. ráðherra sé kominn fram með þetta mál. Ég hef fylgst með því á mörgum stigum þess og hef deilt þeirri skoðun með hæstv. ráðherra að Ísland eigi ekki að vera eitt Norðurlanda sem styðji ekki einkarekna fjölmiðla. Það er augljóst að staða einkarekinna fjölmiðla hefur verið erfið um hríð og verður æ erfiðari. Hæstv. ráðherra kom ágætlega inn á þá sugu auglýsinga, og tekna þar með, sem erlendar veitur og vefir eru og við þekkjum öll hvernig kórónuveiran hefur haft áhrif á nánast alla starfsemi hér og ekki síst fjölmiðla í gegnum auglýsingar ásamt fleiri þáttum. Mig langaði, forseti, að eiga örlítinn orðastað við hæstv. ráðherra varðandi það sem ég nefndi með erlendar veitur. Hæstv. ráðherra kom aðeins inn á það. Ég er sannfærður um að horfa þurfi akkúrat mjög víðfeðmt á þessi mál. Skoða þarf innlenda fjölmiðlamarkaðinn, einkareknu fjölmiðlana, en ekki síst að horfa til þess hvernig auglýsingar fara á Facebook og YouTube og hvað þeir heita þessir vefir sem fólk þekkir sem er færara á internetinu en ég. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort samhliða styrkjaumhverfi fyrir fjölmiðla sé hæstv. ríkisstjórn að huga að einhverjum aðgerðum hér innan lands og jafnvel þá í einhverju samstarfi á alþjóðasviði.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Já, það er einmitt gríðarlega mikilvægt að huga að því alþjóðlega umhverfi sem við erum í. Við sjáum það ef við förum inn á þessar stóru efnisveitur að þar eru auglýsingar frá íslenskum aðilum. Það er þróun sem hefur ekki bara átt sér stað á Íslandi heldur einnig annars staðar. Ég nefni sem dæmi að Frakkar, og hvort það voru Spánverjar líka, hafa tekið ríkisfjölmiðil sinn af auglýsingamarkaði. Menn bjuggust jafnvel við því að einkareknu fjölmiðlarnir myndu koma og auglýsingarnar aukast hjá þeim, en eitt af því sem gerðist, og þetta var fyrir nokkrum árum, var að auglýsingarnar fóru í auknum mæli til stóru erlendu efnisveitnanna. Þess vegna hafa Evrópusambandið og fleiri viljað taka höndum saman og skattleggja þessar stóru erlendu efnisveitur þannig að eitthvað komi inn og skili sér aftur til viðkomandi ríkja. Við erum að sjálfsögðu í samstarfi við fjármála- og efnahagsráðuneytið og það er í samstarfi við Efnahags- og framfarastofnunina um að ná utan um það því þarna er leki. Þarna fara auglýsingatekjur til þessara aðila. Að mínu mati er þetta eitt stærsta viðfangsefnið. Og af hverju tala ég fyrir þessu fjölmiðlafrumvarpi og því að styrkja rekstrarumgjörð fjölmiðla? Það er líka vegna þess að hér erum við ekki svo mörg sem tölum þetta fagra tungumál okkar. Eitt af því sem við sjáum er að ungmennin okkar eru mikið á þessum erlendu efnisveitum, aðgengi þeirra að ensku hefur aldrei verið meira og ekki aðeins þegar þau fara að læra ensku heldur eru þau komin með enskuna beint fyrir framan sig á máltökualdri. Þess vegna þurfum við að gera allt sem við mögulega getum hér inni á þingi til að styðja við tungumálið okkar. 

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Við deilum skoðun um mikilvægi þessa máls og höfum átt ófá samtöl um akkúrat um þessi mál og efni þeirra og hvernig best sé að styrkja fjölmiðla á Íslandi. Ég hef nefnilega verið sérstaklega ánægður með það að við séum, bæði í alþjóðlegu samstarfi okkar og heima fyrir, að skoða þátt þessara erlendu efnisveitna. Ég held að við eigum að vera óhrædd við að skoða allar leiðir í því, hverjar sem þær eru, hvort sem það er í gegnum fjármálakerfið, skattkerfið eða að við gerum einhverjar þær breytingar að kostnaður við auglýsingar verði ekki lengur frádráttarbær o.s.frv. Ýmislegt er hægt að gera. Ég hef líka verið sérstaklega ánægður með það að við höfum borið gæfu til að horfa til þess að styrkja fjölmiðla eina og sér, ekki velta endilega fyrir okkur efni þeirra og innihaldi því að stjórnmálafólk sem er bara tilbúið til að styðja fjölmiðla sem tala vel um það er ekki að vinna vinnuna sína. Ég varð fyrir vonbrigðum með umræðuna í sumar, þegar við náðum í gegn styrkjum til einkarekinna fjölmiðla, sumir ræddu það þannig að það skipti máli hvaða fjölmiðlar það væru sem fengju ákveðinn stuðning, í staðinn fyrir að horfa heildstætt á myndina, abstrakt, ef ég leyfi mér að sletta, óhlutlægt, ætli það sé ekki orðið sem ég lærði í íslensku á sínum tíma. Það verður að styrkja lýðræðislega umfjöllun og hlutverk lýðræðislegrar umfjöllunar er þannig að stundum líkar mönnum ekki alltaf það sem þar er. Þess vegna hef ég verið þeirrar skoðunar, og veit að hæstv. ráðherra deilir þeirri skoðun með mér, að við eigum að styrkja fjölmiðla, styrkja lýðræðislegu umræðuna á íslensku og upp úr því sprettur heilbrigðara umhverfi.

Virðulegi forseti. Ég er þessu hjartanlega sammála og mig langar að halda aðeins áfram með þann þráð sem ég var með í fyrra andsvari mínu. Það tengist því að íslenskur orðaforði barnanna okkar, eða unga fólksins, er ekki eins ríkulegur og hann var vegna þess að aðgengi að efni hjá enskum efnisveitum er svo greitt. Það getur verið mjög jákvætt en við þurfum þá líka að efla íslenskuna. Þessi ríkisstjórn fór í það að veita stuðning, endurgreiðslu, fyrir bókaútgáfu. Og hvað hefur gerst? Útgáfa barna- og ungmennabókmennta hefur aukist um 47%. Það eru frábær tíðindi vegna þess að við þurfum að hafa fjölbreytt úrval. Eitt af því sem ég vil meina að sé að gerast varðandi lesskilning er að aðgengi að áhugaverðu efni á íslensku er takmarkaðra en að áhugaverðu efni á ensku og þess vegna hafa drengirnir og stúlkurnar okkar jafnvel ekki eins mikinn áhuga á íslenskum viðfangsefnum. Þess vegna þurfum við, stjórnvöld og einkaaðilar og allir, að koma að þessu. Ætlum við að láta íslenskuna þróast og lifa? Þetta skiptir öllu máli. Við tökum líka eftir því þegar við rýnum lestur á blöðum að hann hefur minnkað og unga fólkið er á netinu. Við verðum að hafa öfluga fjölmiðla, sama hvað þeir eru að gera, svo lengi sem þeir fjalla um málefni líðandi stundar á íslensku. Þannig náum við því fram sem við viljum. Og það er þannig að ef þú ert með ungan námsmann, sem er mjög góður í íslensku og ensku, eru honum eða henni allir vegir færir.