Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sigurður Eggerz) Jeg vil leyfa mjer að mæla með því, að frv. verði samþ. óbreytt, eins og það kom frá háttv.Nd.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg vil leyfa mjer að leggja til, að málinu verði vísað til sjávarútvegsnefndar, að umræðunni lokinni.

Frsm. (Magnús Torfason) Eins og tekið var fram við 1. umr. þessa máls þá höldum við flutningsmennirnir ekki fast við einstök atriði frv., en okkur lá það eitt sjerstaklega á hjarta, að bankastjórnin yrði styrkt, frá því sem nú er. Jeg lýsti því þegar yfir í framsöguræðu minni, að við mundum vera fúsir til að taka allar tillögur til greina, sem verða mættu frv. til bóta. Eins og háttv. deild er kunnugt var ákveðið í frv., að einn bankastjórinn skyldi hafa tekið próf í lögum. En nefndinni hefir það orðið ofan á, að þetta ákvæði yrði numið burt, en með því er vitanlega ekki sagt, að nefndinni þyki ekki æskilegt, að einn bankastjóranna verði lögfræðingur. Nefndin hefir í öðru lagi fallist á, að rjett sje að afnema ekki gæslustjórana að svo stöddu. Því að þótt það sje skoðun okkar flutningsmanna, að rjett sje að afnema þá, þá höfum við þó fallist á að láta við svo búið standa að sinni, sökum þess, að hjer er að eins um bráðabirgðaráðstöfun að ræða, og hins vegar er bráðlega búist við gagngerðum breytingum á allri stjórn bankans. En ef þeir eiga að halda áfram að starfa við bankann, þá er það skylda þingsins að sjá um, að þeir geti gert skyldu sína og nokkurt gagn við starfa sinn. En ef þeim á að vera það unt, verða þeir að geta varið meiru af tíma sínum í þarfir bankans en hægt er að búast við að þeir geti gert fyrir þá lítilfjörlegu þóknun, sem þeim nú er ætluð. Meiri hluti nefndarinnar hefir því fallist á að hækka laun þeirra upp í 2000 kr. Þetta er í raun og veru engin hlutfallsleg hækkun frá því, sem ráð var fyrir gert í upphafi. Bankastjórinn hafði þá 2000 kr. í árslaun og gæslustjórar 500 kr., eða ¼ hluta af launum bankastjóra. Nú fer nefndin fram á, að þetta sama hlutfall verði látið halda sjer, en jeg get getið þess, að nefndin mun ekki hafa neitt á móti því að hækka launin enn meir, ef hv. þingdeildarmenn skyldu óska þess. Í frv. er gert ráð fyrir, að bankastjórarnir hafi 8000 kr. í árslaun. Mikil nauðsyn ber til þess, að slíkir menn sjeu efnalega sjálfstæðir, og það er naumast samboðið þinginu að hafa launin minni, eftir því sem bankastjórum er launað erlendis. Annars vita allir, hve mikill skaði getur af því hlotist, ef menn í slíkum trúnaðarstöðum eru ekki fyllilega sjálfstæðir og óháðir menn. Aðrar breytingar nefndarinnar við frv. en þær, sem jeg hefi getið um, eru eingöngu orðabreytingar, sem leiða af því, að gæslustjórunum er haldið. Annars sje jeg ekki ástæðu til þess að fjölyrða meir um þetta að sinni, en vænti þess, að háttv. deild taki tillögum nefndarinnar vel.

Kristinn Daníelsson Jeg hefi skrifað undir nefndarálitið, en geri það með fyrirvara, og þýðir það ætíð, að maður sje ekki eins óhikandi og eindreginn eins og ella og áskilji sjer alla umhugsun. Þetta á ekki svo mjög við það, að frv. vill fjölga bankastjórunum í þrjá, því að þar sem þeir tveir, sem nú eru, eru báðir settir og verða ekki fastskipaðir menn að svo stöddu í sæti þeirra, og þar sem vænta má, að fyrir flestum vaki, að bankastjórar verði þó með tímanum þrír, þá hefi jeg getað fallist á, að föstum manni yrði nú þegar bætt við. Þó að störfum bankans sje um sinn, að ætlun minni, borgið í höndum þeirra manna, sem nú fara með stjórn bankans, þá verða þó störfin margbrotnari, og dregur því að því, að þurfi styrkari stjórn, þó að eðlilegast hefði verið, að það yrði gert um leið og gagngerðari breytingar á lögum bankans væru undirbúnar af stjórn bankans og landsins, en stjórnin hefir ekki lagt fyrir að þessu sinni, ef til vill vegna breytinga, sem búast má við að verði á högum bankans. En það, sem fyrirvari minn sjerstaklega sneri að, var fyrst þær brtt., sem jeg hefi komið mjer saman um við flm. og frsm. frv. (M. T.), að einungis með því, að þær nái fram að ganga, gæti jeg greitt frv. atkv. Eftir sjálfu frv. áttu gæslustjórar að falla úr sögunni. En það get jeg ekki fallist á, að þingið megi sleppa þeim tökum, sem það hefir í gæslustjóravalinu, til þess að geta haft hönd í bagga með stjórn bankans, enda hefir þingið hingað til ekki viljað sleppa því, þó að till. hafi komið um það. Með vali gæslustjóranna getur þingið og ráðandi stefnur í þinginu haft áhrif sín á stjórn bankans, og ekki er heldur annað hægt að segja en að það val hafi yfirleitt tekist vel, valdir ýmsir ágætir menn, og víst allir með meiri og minni hæfileikum og skilyrðum til starfsins. Hygg jeg þetta geta verið þýðingarmikið, og síst ástæða að sleppa þessu, þegar ef til vill gagngerðar breytingar standa fyrir dyrum. Og annað, sem jeg líka vildi með fyrirvaranum fá tækifæri til að minnast á, var það, að úr því að breyta skyldi 4. gr. laganna 1909, hefði jeg kosið, að ákveðið hefði verið, að bankastjórn skipaði alla starfsmenn bankans, einnig bókara og fjehirði. Mjer finst það liggja svo í augum uppi, að sú stjórn, sem ber alla ábyrgð á bankanum, verði að hafa ráðin í þessu. En þótt jeg komi nú ekki fram með brtt. um þetta, þá tel jeg þó bót í að halda því, sem nú er í lögunum, »eftir tillögum« bankastjórnar, heldur en, eins og í frv. stendur, »að fengnum tillögum«. Vil jeg leggja mikla áherslu á þann skilning í þeim orðum, að það skuli ráða, sem bankastjórnin leggur til; og geta þó falist samt í stjórnarveitingunni þeir yfirburðir yfir stöðu annara starfsmanna, sem slík stjórnarstaðfesting má veita. Skal jeg svo ekki fjölyrða meir, en vona, að brtt. nái fram að ganga, og mun þá geta greitt frv. atkv., samkvæmt því, sem jeg hefi nú sagt.

Hannes Hafstein Jeg hefi ritað undir nefndarálitið með fyrirvara, því að jeg hefi verið nokkuð hikandi við, hvort jeg ætti að fylgjast með samnefndarmönnum mínum, og álitið, að ef til vill mundi rjettast vera að fresta málinu um hríð. Jeg vildi þó ná tali af flokki þeim, sem jeg fylgi að málum, áður en jeg afrjeði nokkuð í þessu efni. En málinu hefir verið hraðað svo mikið, að mjer hefir ekki unnist tími til þess. Og fylgi mitt við frv. hefir frá upphafi verið bundið því skilyrði, að gæslustjórarnir, sem nú eru, yrðu ekki reknir frá. Jeg hefi nú hugsað málið nokkuð frekar og sömuleiðis haft tal af ýmsum þingdeildarmönnum, sem jeg met mikils, um þetta mál, og hefi jeg komist að þeirri niðurstöðu, að rjettast sje að vera algerlega á móti frv. Jeg álít rjett að fresta málinu og geyma það þangað til hægt verður að taka það til ítarlegrar meðferðar.

Magnús Kristjánsson Jeg er í nokkrum vanda staddur með þetta mál, því að mjer virðast agnúarnir auðsæir á frv., en það hefir naumast batnað við meðferð nefndarinnar. Hún hefir að vísu gert þá sjálfsögðu breytingu á frv., að stjórnarráðið skuli skipa bankastjórana, en hún hefir jafnframt felt burt úr frv. 2. málsgr. 1. gr. Jeg á erfitt með að skilja, að þetta geti verið til bóta, því að jeg álít nauðsynlegt, að bankinn hafi lögfræðing í þjónustu sinni, og virðist því ástæðulaust af nefndinni að fella þetta atriði burt. Þetta veldur því, að jeg á erfitt með að greiða atkvæði með brtt. nefndarinnar, en frv. hefir, eins og jeg hefi getið um, ýmsa galla. Jeg geri helst ráð fyrir, að jeg verði að greiða atkvæði með frv. við þessa umr., í þeirri von, að nefndin taki til greina brtt., sem jeg kynni að gera við 3. umræðu málsins. Mjer finst ástæðulaust að tala um málið alment að þessu sinni, en jeg get getið þess, að mjer virðist, að öllum ætti að vera það ljóst, að mikið gagn ætti af því að geta hlotist, ef vel tækist um val á þremur bankastjórum. Ef bankastjórarnir eru ekki nema tveir, þá eru þeir svo bundnir við starf sitt, að þeir hafa naumast tíma til að taka sjer ferð á hendur eða kynna sjer ýmislegt, sem að verki þeirra lýtur, en þeir eiga miklu hægra um vik ef þeir eru þrír. Það er margt fleira, sem mælir með þessari breytingu, en jeg læt þetta nægja að, þessu sinni.

Frsm. (Magnús Torfason) Jeg þarf eigi að svara því miklu, sem komið hefir fram í umr.Háttv. 1. landsk.þm. (H. H.) lýsti yfir því, að hann myndi greiða atkvæði á móti frv. Jeg býst nú ekki við því að geta snúið honum frá villu hans vegar, og skal því eigi deila neitt við hann. Háttv. þm. Ak. (M. K.) fann að þeirri brtt. nefndarinnar, að fella úr ákvæðið um, að einn bankastjóranna skyldi vera lögfræðingur. Í tilefni af þessari athugasemd vil jeg taka það fram enn á ný, að nefndin er þessu ákvæði ekki mótfallin. En frv. þetta er að eins bráðabirgðabót. Það hefir komið til orða hjer í þinginu, að bankastjórarnir þyrftu að hafa sjerþekkingu á aðalatvinnuvegum landsins. Þótti nefndinni því rjett, að láta ákvæði þetta, um að einn bankastjóranna skyldi vera lögfræðingur, bíða þar til gagngerð endurskoðun færi fram á stjórn bankans. Ef háttv.þm. Ak. (M. K.) ætlar sjer að koma fram með breytingartilllögu við frumvarpið til 3. umræðu, þætti nefndinni æskilegast, að hann bæri sig saman við hana um þær.

Halldór Steinsson Háttv. þm. Ak. (M. K.) gat þess í upphafi ræðu sinnar, að hann væri í vanda staddur með atkvæði sitt. En jeg vil segja fyrir mitt leyti, að jeg er í engum vafa um, hvernig jeg á að greiða atkvæði um frv., eins og það nú liggur fyrir. Jeg hefi ákveðið að greiða atkvæði gegn frv. Jeg get ekki sjeð, að í nál. sjeu færðar nægilegar ástæður fram fyrir þeim breytingum, sem frv. gerir á núgildandi lögum. Aðalástæðan fyrir frv. er sú, að, eins og stjórn bankans sje hagað nú, vanti hana nægilega festu. En jeg fæ ekki sjeð, að meiri festa fengist í stjórn hans, þó að í hana yrði bætt einum bankastjóra og laun bankastjórnarinnar yrðu hækkuð. Mjer skilst, að losið stafi af því, að bankastjórarnir eru nú báðir settir og annar gæslustjórinn. En engin sönnun er fyrir því, að bankastjórarnir verði fastskipaðir, þó að þeir verði 3. Jeg hefði þó ef til vill getað gengið með frv., hefðu gæslustjórastöðurnar verið afnumdar. Nú síðustu árin hafa þær stundum ekki verið annað en »humbug« og pólitískir bitlingar, og er því engin eftirsjá í þeim. Alt öðru máli er að gegna um þær í upphafi, er þær voru stofnaðar. Þá gerðu gæslustjórarnir meira gagn og vörðu miklu meiri tíma til starfsins. Sje jeg ekki, að þeir muni rækja betur störf sín, þó að laun þeirra verði hækkuð. Jeg er því þeirrar skoðunar, að afnema beri gæslustjóraembættin. Það virðist nóg, að bankastjórar sjeu 3, eins og í Íslandsbanka, en engir gæslustjórar. Jeg get fallist á að hækka laun bankastjóranna upp í 8000 kr, en get þó ekki verið samþykkur þeirri ástæðu, sem hv.frsm. (M. T.) tók fram, að sómi landsins lægi við, og að þeir, þótt þeir væru efnalega sjálfstæðir, mundu verða að því skapi andlega sjálfstæðir.

Frsm. (Magnús Torfason) Jeg skal ekki deila um gæslustjórana. Þess gerist ekki þörf, frá mínu sjónarmiði. En um launahækkunina vil jeg geta þess, að öllum er kunnugt um, hversu lífsnauðsynjar hafa hækkað í verði. Og hvað það snertir, að bankastjórnin yrði ekki fastari í sessi, þó að bankastjórarnir væru þrír, þá er það misskilningur. Í greinargerð fyrir frv. var tekið fram, að los væri á bankastjórninni nú, vegna sjerstakra atvika, sem eigi er gott að ráða við. Mjer finst sjálfsagt, að einn bankastjóranna að minsta kosti sje fast skipaður, svo að þeir allir væru eigi dægurflugur, er ynnu dægurverk. Jeg get ekki skilið, að komist verði hjá því, að bankastjórnin þurfi að taka ábyrgðarmiklar og víðtækar ráðstafanir, sem hljóta að hafa afarmikla þýðingu fyrir hag bankans á næstu tímum. En ekki geta menn búist við því, að menn, sem að eins eru settir bankastjórar, fari að bollaleggja og bera ábyrgð á þýðingarmiklum ráðstöfunum. Þess vegna höfum við flm. og þeir, sem eru okkur sammála, litið svo á, að það væri hreint og beint vansæmd fyrir þingið að láta stjórn bankans vera í þessu reiðuleysi, þegar mest á ríður.  (H. St.: Kemur frv. í veg fyrir það?)  Já, jeg býst við, að bráðabirgðaástand þetta verði eins stutt og hægt er. En taka verður tillit til ýmsra örðugleika, sem ekki er auðvelt að yfirstíga. Við vitum, að peningakreppa er mjög mikil hjer á landi, og það mun koma í ljós, að þröngt verður í búi hjá landssjóði. Og jeg hygg, að besta ráðið til að komast úr þeim kröggum sje að leita aðstoðar Landsbankans. En slíkar ráðstafanir taka eigi settir bankastjórar. Jeg vil í þessu sambandi drepa á, að það vakir fyrir mörgum, að lífsnauðsyn sje að fá eins mikið fje frá útlöndum inn í landið, til ýmsra stórfyrirtækja, og unt er. Það er skoðun helstu fjármálamanna, að afarerfitt muni verða að fá fje að láni í útlöndum að ófriðnum loknum. En nú er hægt að fá talsvert fje, ef menn leggja sig í framkróka.  (H. H.: Það liggur ekki laust fyrir)  . Rjett er það, og ef ætti að koma því í framkvæmd, þyrfti einn bankastjóranna að vera langdvölum í útlöndum. En þá sje jeg ekkert vit í því, að einn settur bankastjóri stýri bankanum á meðan, þar sem annar gæslustjóranna er einnig settur, jafnviðsjárverðar og horfurnar eru nú. Því að eins og útlitið var glæsilegt fyrir atvinnuvegum vorum í fyrra, eins óglæsilegt er það nú. Það þarf því bæði þrek og framsýni til þess að sjá bankanum borgið annars vegar, og hins vegar, að bankinn verði ekki ofnaumur á hjálp til manna, svo að þeir geti haldið áfram atvinnuvegum sínum. En allir vita, hver styrkur það er fyrir menn að vera fastir í sinni stöðu, á móts við það að vera svo að segja í lausu lofti og vita, að allar ráðstafanir þeirra geta verið eyðilagðar. Þar sem 2 háttv. deildarmenn eru ekki á fundi, og háttv.þm. Ak. (M. K.) mintist á, að hann óskaði að koma með brtt., vildi jeg gera það að till. minni, að þessari umr. verði frestað.

Eggert Pálsson Þegar litið er á frv. og nál. og breytingar þær, sem farið er fram á að gerðar verði á stjórn bankans frá því, sem nú hefir verið um hríð, þá verður fyrst fyrir mönnum sú breytingin, að bankastjórarnir skuli vera 3, í stað 2, og laun hvers þeirra 8000 kr. Sú hækkun á útgjöldum til stjórnar bankans nemur þessum upphæðum: 8000 kr., sem eru laun hins nýja bankastjóra, og 2000 kr. launaviðbót til hinna tveggja, eða alls 12000 kr. Svo eiga laun hvors gæslustjóra að hækka um 1000 kr., og verður þá allur útgjaldaaukinn til stjórnar bankans 14000 kr. á ári, eða helmingi hærri en stjórnin kostar nú. Nú mætti ætla, þegar gert er ráð fyrir svo mikilli hækkun, að mikið fáist í aðra hönd. En hvaða hagnaður er þá í boði? Sá einn, að fá einn mann til viðbótar í bankastjórnina. Jeg játa, að mikið væri fengið, ef bankinn öðlaðist þá festu, sem haldið hefir verið fram af háttv.flm. (M. T.) að honum veittist með þessu. En í frv. er ekkert ákvæði, er gefur neina tryggingu í þessa átt. Háttv. frsm. (M. T.) hjelt því fram, að ástandið væri óhafandi eins og það er nú, þar sem báðir bankastjórarnir og annar gæslustjóranna væru settir menn. En engin trygging er fyrir því, að ekki geti eins farið með 3. bankastjórann. Ekkert ákvæði fyrirfinst í þessu frv., fremur en í núgildandi lögum, er slái varnagla við því, að bankastjórar geti tekið við öðrum stöðum, sem þeim finnast betri, eða hentugra þykir að setja þá í. Þó að þessi breyting yrði samþykt, gæti þess vegna svo farið, að allir 3 bankastjórarnir væru skipaðir í aðrar stöður og settir menn skipuðu sæti þeirra allra. Breytingin eða bæturnar eru þess vegna, frá mínu sjónarmiði, engan veginn svo miklar, að þær sjeu kaupandi fyrir 14000 kr. árleg útgjöld.

Halldór Steinsson Jeg vil að eins gera örstutta athugasemd. Háttv. frsm. (M. T.) lagði mikla áherslu á, að frv. væri fram komið til þess að skapa festu í stjórn bankans. Þá vil jeg bera fram eina spurningu. Má ekki eins skipa 1 af 2 bankastjórum sem 1 af 3? Mjer finst ekki sannað, að nauðsyn sje á þessu frv., eða að nein festa fáist með því, og mun því, eins og jeg tók fram í fyrri ræðu minni, greiða atkv. gegn því.

Frsm. (Magnús Torfason) Í tilefni af fyrirspurn háttv.þm. Snæf. (H. St.) vil jeg fyrst taka það fram, að jeg er ekki í stjórninni og get því ekki svarað til þessa. En mjer hefir skilist, að sjálfsagt væri, að þessi nýi bankastjóri væri strax fastskipaður. Mjer hefir einnig skilist, að ekki sje hægt að svo stöddu að skipa menn í sæti bankastjóranna, og hafa bankastjórar því að eins verið settir. Um kostnaðaraukann vil jeg taka það fram, að kostnaðurinn verður að miðast við stærð fyrirtækisins. Menn geta ekki ætlast til, að fyrirtæki, sem orðið er 6 sinnum stærra en það var fyrir nokkrum árum, þurfi ekki að greiða meira til stjórnar sinnar heldur en þá.

Kristinn Daníelsson Jeg vildi að eins gera stutta athugasemd, í tilefni af ummælum háttv.þm. Snæf. (H. St.) um gæslustjórana. Þau ummæli mega ekki standa ómótmælt. Hann sagði, að gæslustjórastöðurnar væru »pólitiskt humbug«.  (H. St.: Nei, jeg sagði pólitiskir bitlingar)  . Mig furðar á því, að nokkur skuli láta sjer þau orð um munn fara. Hygg, að allir muni kannast við, að þeir þingkjörnu gæslustjórar, sem nú sitja í bankastjórninni, sjeu mjög vel vaxnir starfa sínum. Jeg ætla ekki að fara að deila um þetta, en jeg kunni ekki við, að þessi ummæli stæðu ómótmælt.

Halldór Steinsson Jeg bjóst ekki við, að orð mín mundu rangfærð. Jeg sagði að eins, að starf gæslustjóranna hefði oft og einatt ekki verið annað en, »humbug« og pólitiskir bitlingar. Við það skal jeg standa.

Guðjón Guðlaugsson Jeg vil í örfáum orðum gera grein fyrir atkv. mínu. Jeg greiddi atkv. gegn frv. við 1. umr., og síðan hefir sannfæring mín ekki breyst. Jeg sje, í fyrsta lagi, ekki nauðsyn á því að skipa 3 bankastjóra, í stað tveggja. Hefði jeg álitið heppilegra, að bankastjórar væru að eins 2, með bankaráði sjer við hlið; þó ætti það að vera skipað öðruvísi en bankaráð Íslandsbanka. Í öðru lagi sje jeg ekki, að þetta komi í veg fyrir, að bankastjórnin geti eigi verið sett eftir sem áður. Og í þriðja lagi er launaspursmálið. Jeg get ekki felt mig við að fjölga bankastjórunum og hækka þar að auki laun þeirra, sem nú eru, um 2000 kr. á ári. Jeg get skilið, að þetta sje nauðsynlegt, ef hækkunin er tekin í sambandi við kringumstæðurnar og litið er á hana sem dýrtíðaruppbót. En með því að stofna stöðu með launum, er miðuð eru við dýrtíðina, er slegið föstu launahæð embættismanna, þegar dýrtíðinni ljettir. Það kemur ekki til mála að lækka launin síðar, og er þá óhjákvæmilegt, að aðrir embættismenn fái samsvarandi laun. Hjer liggur fyrir þinginu frv. um skiftingu bæjarfógetaembættisins í Reykjavík. Þar eru undirdómara ætluð 5000 kr. laun, er hækki upp í 6000 kr. En hvaða laun hafa yfirdómararnir í landsyfirdómnum? Þeir hafa 3500 kr. árslaun. Geta nú ekki allir sjeð, að er menn stofna dómaraembætti með launum, sem miðuð eru við dýrtíðina og eru hærri en laun yfirdómaranna, þá verður jafnframt að hækka laun þeirra. Yfirdómararnir ættu þá að hafa lík laun og bankastjórar. Mjer finst óheppilegt að ákveða laun yfir höfuð á þessu þingi, og því óheppilegra að mynda embætti, er skapa fordæmi hvað laun snertir. En svo kemur till. um að halda gæslustjórunum eftir sem áður og hækka laun þeirra úr 1000 kr. upp í 2000 kr. Menn vilja hafa 5 manna stjórn við þessa »stór«-stofnun. Alt þetta finst mjer fara í eina átt, að þetta valdi talsverðum ósparnaði, og sje jeg ekki neina nauðsyn á því. Jeg held því fast við fyrri skoðun mína, jafnvel þótt frv. geti haft ýmislegt gott við sig að öðru leyti.