Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Gísli Jónsson) : Herra forseti. Ég hef borið hér fram þáltill. á þskj. 8 um, að Alþ. heimili ríkisstj. að ábyrgjast allt að 75 þús. kr. viðbótarlán handa Flateyjarhreppi til að fullgera hraðfrystihús og fiskiðjuver í Flatey á Breiðafirði. Ég get að langmestu leyti látið mér nægja að vísa til grg., hvernig þetta stendur og hver gangur málsins hefur verið, og sé ég því ekki þörf að ræða þetta frekar á þessum fundi. Ef málið fer til hv. fjvn., sem ég mun leggja til, þá mun hún að sjálfsögðu ræða málið við hæstv. fjmrh., áður en hún gefur út álit sitt. Ég vil svo leyfa mér að óska eftir, að málinu verði vísað til hv. fjvn. að lokinni þessari umr. og til síðari umr.

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Herra forseti. Það eru mörg frystihús víða um land, sem ekki hafa fengið stofnlán undanfarið, og víða hinum mesta vanda bundið að ljúka húsunum, og önnur eru með lausaskuldir, sem gera þarf upp, ef þau eiga að hafa grundvöll til að starfa. Þetta stafar af lánsfjárskorti í stofnlánadeildinni. Ég vil því skora á hv. fjvn. að gera yfirlit yfir þetta, því að það verður að gera allt til að hjálpa þessum fyrirtækjum, og þingið verður að finna viðeigandi lausn á þessu máli.

Flm. (Gísli Jónsson) : Herra forseti. Ég skal með ánægju gera ráðstafanir til að afla upplýsinga um þessi mál, ef það tefur ekki framgang þessa máls, sem hefur sérstöðu, þar sem um er að ræða framlag hlutafjár frá hreppi og auk þess er alveg nauðsynlegt, að málið fái afgreiðslu í næsta mánuði.

Menntmrh. (Eysteinn Jónsson) : Herra forseti. Ég er viss um, að víða eru hliðstæð dæmi þessu, sem kemur fram í þáltill., og hygg ég, að helzt muni vera hægt að fá upplýsingar um þetta hjá stofnlánadeildinni eða Fiskifélaginu. Þetta hefur lengi verið hið mesta vandamál, og verður að fást lausn á því og eins að komast að raun um, hve málið er stórt.



Herra forseti. Tilefni til þeirrar fyrirspurnar, sem ég hef leyft mér að flytja hér á þskj. 38, er það, að eins og hv. þm. er vafalaust kunnugt, þá hefur nú um allmörg ár staðið yfir undirbúningur þess að stækka raforkuveitur þær, sem byggðar hafa verið, annars vegar að því er snertir Sogsvirkjunina fyrir Reykjavík og Suðvesturland, og hins vegar virkjunina í Laxá í Suður-Þingeyjarsýslu fyrir Akureyrarkaupstað og nærliggjandi sveitir. Má í því sambandi minna hér á, að fyrir hálfu þriðja ári síðan var þetta mál talið svo aðkallandi, að Alþ. sá ástæðu til þess að veita ríkisstj. heimild til þess að festa þá þegar kaup á vélum og efni til virkjunar Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu, til þess að sá langi afgreiðslufrestur, sem á slíkum hlutum er erlendis, þyrfti ekki að verða til þess, að óhæfilega langur dráttur yrði á framkvæmd þessa nauðsynjaverks. Nú hefur þetta hins vegar orðið svo, að þessi heimild, sem Alþ. veitti ríkisstj., hefur enn ekki verið notuð. Og yfirleitt hefur þessi undirbúningur þegar tekið það langan tíma, að nú er þegar komið svo málum, að tilfinnanlegur skortur er orðinn á raforku fyrir orkuveitu Laxárvirkjunarinnar. Nú hefur náttúrlega verið talið standa á ýmsu um þennan undirbúning. Og hæstv. ríkisstj. hefur sjálfsagt einhverjar afsakanir fram að færa fyrir því að hafa ekki notað þessa heimild. Og m. a. hefur því verið haldið fram í sambandi við það t. d., að Laxárvirkjunin er ekki komin lengra en orðið er, að fé hafi ekki verið fyrir hendi til þessara framkvæmda. Nú munu hv. þm. kannske segja sem svo, að það sé mál Akureyrarkaupstaðar og bæjarstjórnarinnar þar að útvega fé til framkvæmdanna, og sjálfsagt er það verkefni hennar að verulegu leyti. En hins vegar hafa afskipti ríkisstj. verið það mikil af þessu máli, og mun, a. m. k. upp á síðkastið, hafa af bæjarstjórninni verið treyst á það, að ríkisstj. mundi leysa þann vanda, sem fyrir hendi er um að útvega þetta lánsfé, enda mun það hafa verið svo, að tímanlega á s. l. sumri mun hæstv. atvmrh., sem þessi rafmagnsmál heyra undir, hafa tilkynnt bæjarstjórn Akureyrarkaupstaðar, að ríkisstj. væri þá með á prjónunum einhverjar ákveðnar ráðstafanir til þess að útvega þetta lánsfé, sem þyrfti til þess að koma þessari stórvirkjun í framkvæmd. Að hinu leytinu þá var það fyrir tiltölulega skömmum tíma upplýst í bæjarstjórn Akureyrar, að henni hefðu ekki borizt neinar upplýsingar um það, hver árangur hefði orðið af þessum ráðstöfunum ríkisstj. Ég hef því talið ástæðu til þess að leggja fram þá fyrirspurn, sem hér liggur fyrir, og óska eftir, að hæstv. ríkisstj. gefi nú hæstv. Alþ., sem gaf henni fyrir rúmlega tveimur og hálfu ári þá heimild, sem ég nefndi áðan, upplýsingar um það, hvernig þetta mál stendur, og þá sérstaklega þessi þáttur þess, sem mun nú vera það, sem mestu máli skiptir um það, hvort framkvæmdirnar verða gerðar fyrr eða síðar; hvaða ráðstafanir ríkisstj. hefur gert til þess að útvega þetta nauðsynlega lánsfé, og hver árangur þá hafi orðið af þessum ráðstöfunum. Sé ég svo ekki ástæðu til að fara um þetta mál fleiri orðum, að svo komnu, en vænti þess að fá umbeðnar upplýsingar, sem vonandi benda til þess, að einhverjar framkvæmdir geti orðið í þessum efnum, áður en langt líður hér frá, því að þessi dráttur er þegar orðinn mjög langur og mjög bagalegur fyrir þau héruð, sem eiga að njóta þessara framkvæmda, sem hér er um að ræða.



Herra forseti. Hv. frsm. þessa máls og flm. fyrirspurnarinnar ræddi nokkuð um, að langur dráttur væri orðinn á framkvæmd þessara mála og sérstaklega á framkvæmd Laxárvirkjunarinnar, sem hann einkum talaði um. Og má segja, að hann sé langur og ekki langur, þó að liðið sé hátt á þriðja ár frá því, að þessu máli var hreyft hér á Alþ., því að framkvæmdir eins og þessar, bæði virkjun Sogsins og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu, eru svo stór mannvirki og dýr, að það er ekki að undra, þó að þau taki alllangan tíma, þótt ekki sé talað um nema undirbúninginn undir slík mál. Og auk annars þarf fyrir þessi fyrirtæki að afla gjaldeyris og fjárframlaga til þess að framkvæma þessi stórkostlegu virkjunarmál, og er það ekki að undra, þó að það taki nokkurn tíma líka, eins og fjárhagsmálum og gjaldeyrismálum þjóðarinnar er nú komið. En allan þann tíma, sem liðinn er síðan samþykkt sú var gerð, sem hv. 4. landsk. þm. minntist á, hefur verið unnið stöðugt að þessu máli af hálfu þeirra manna, sem ríkisstj. hefur falið að gegna fyrir hana sérfræðingastarfi á þessu sviði, sem er fyrst og fremst raforkumálastjórn ríkisins. Það hefur verið haldið þannig á þessu máli af ríkisstj., að reynt hefur verið að láta fylgjast að undirbúning og fyrirhugaðar framkvæmdir beggja þessara mála, bæði Sogsvirkjunarinnar og Laxárvirkjunarinnar. Þó er það svo, að eins og nú er komið, þá er Sogsvirkjunin og framkvæmd hennar orðið mál sjálfs ríkisins ásamt Reykjavíkurbæ, vegna þess að nú eru komnir á samningar, bæði af hálfu ríkisins og Reykjavíkurbæjar, um það fyrirtæki, þannig að þetta er orðið að nokkru leyti framkvæmd ríkisins sjálfs. Nokkuð öðru máli er að gegna um Laxárvirkjunina, vegna þess að Akureyrarbær hefur haldið mjög fast í það að vera einn eigandi þessarar virkjunar og ekki viljað ganga inn á samninga hliðstæða því, sem Reykjavíkurbær hefur gengið inn á gagnvart ríkinu viðkomandi Sogsvirkjuninni. Þrátt fyrir það hefur ríkisstj. gert það, sem í hennar valdi hefur staðið, til þess að hrinda áfram þessu máli fyrir Akureyrarbæ, bæði viðkomandi tæknilegum undirbúningi og sömuleiðis fjáröflun, á allan hátt, þó að segja megi, að það hefði átt að hvíla meira á Akureyrarbæ undirbúningur undir þessar framkvæmdir í sambandi við Laxárvirkjunina, sem hann vill einn eiga og ráðstafa. En það hefur ekki verið gert, heldur hefur þessu tvennu verið fylgt jafnt fram af ríkisins hálfu, undirbúningi Sogsvirkjunarinnar og undirbúningi Laxárvirkjunarinnar. Steingrímur Jónsson framkvæmdastjóri Sogsvirkjunarinnar hefur haft mest með höndum tæknilegan undirbúning Sogsvirkjunarinnar, þó að hann hafi þar ráðgazt um við raforkumálastjórn ríkisins. Hins vegar hefur raforkumálastjórnin haft allan undirbúning viðkomandi Laxárvirkjuninni með höndum. Og nú nýskeð fóru þeir vestur um haf til þess að ganga frá samningum um tilboð um vélar, framkvæmdastjórinn, Steingrímur Jónsson, fyrir Sogsvirkjunina, og lét atvmrh. Eirík Briem fara vestur um leið til þess að hafa með höndum sams konar undirbúning vegna Laxárvirkjunarinnar. Eiríkur Briem er kominn heim aftur, og segir hann, að þessum málum sé nú það komið áleiðis, að hann geti vænzt þess, að hann geti fengið endanleg tilboð um vélar nú fyrir jólin, og þá mun vera hægt að fá þær fljótlega smíðaðar, þannig að framkvæmdir í þessum efnum geti orðið bráðlega. Gat hann þess, - sem ég reyndar vissi, - að tilboð væri hægt að fá bæði í Evrópu og Ameríku. Þessi tilboð hafa verið athuguð undanfarið. Og það mun koma á daginn, að þrátt fyrir gengisbreyt., sem orðið hefur á síðasta hausti, muni það reynast ódýrara að fá vélarnar vestan um haf, og þó afgreiðslutíminn á þeim styttri en frá Evrópu. - Það hefur sem sagt verið haldið áfram með þeim hraða, sem verkfræðingarnir hafa haft yfir að ráða, til þess að undirbúa þessi mál. Og nú liggur þetta þannig lagað fyrir, að líkur eru til, að fljótlega verði hægt að byrja framkvæmdir á báðum þessum fyrirtækjum. Í framhaldi af því, sem ég hef nú sagt, skal ég geta þess, að gerð hefur verið áætlun af hálfu ríkisstj., eða þeirra manna, sem hún hefur falið það verk fyrir sína hönd, og hún samþykkt, um það, hvernig að skyldi farið um kostnaðinn við þessar framkvæmdir. Ég skal geta þess í höfuðdráttum. Samkvæmt þeim áætlunum, sem gerðar hafa verið um hinar fyrirhuguðu virkjanir í Sogi og Laxá í Suður-Þingeyjarsýslu, er heildarkostnaður talinn verða af Sogsvirkjuninni 74 millj. kr., þar af innlendur kostnaður 38 millj. kr. og erlendur kostnaður 36 millj. kr., en af Laxárvirkjuninni 25,2 millj. kr. alls, innlendur kostnaður þar af 14,1 millj. kr., en erlendur kostnaður 11,1 millj. kr., eða heildarkostnaður beggja virkjananna samtals 99,2 millj. kr. Þannig er áætlað, að heildarkostnaðurinn alls við þessi mannvirki skiptist þannig, að innlendi kostnaðurinn við þau verði 52,4%, en erlendi kostnaðurinn 47,6%. Áætlanir þessar voru gerðar áður en gengi ísl. krónunnar gagnvart dollarnum breyttist nú nýlega. Dollaraverðhæðin er sama eftir sem áður gagnvart þessari áætlun, en í ísl. krónum breytist þetta að sama skapi og gengisbreyt. segir til um, sem orðið hefur. En það hefur ekki verið reiknað út sérstaklega, hverju sú breyt. nemur. Að tilhlutan ríkisstj. hafa verið athuguð skilyrði til öflunar fjár til þessara framkvæmda, og hafa niðurstöður þeirra athugana orðið þær, að gerðar eru þær tillögur til fjáröflunar, sem nú skal greina: Að allur erlendur kostnaður vegna þessara framkvæmda verði greiddur af ECA-láni, en hann er samtals 47,1 millj. kr. Áætlað er, að erlendi kostnaðurinn skiptist þannig niður á Marshallárin: 1949/50 1,9 millj. doll., 1950/51 2,9 millj. doll., 1951/52 2,45 millj. doll. Er þá reiknað með fyrra gengi dollars. Nú er að vísu ekki að fullu vitað um, hver áhrif gengisbreytingin muni hafa á stofnkostnað mannvirkjanna, en telja má líklegt, að hinn erlendi kostnaður verði jafnhár í dollurum reiknað eftir breytinguna sem fyrir hana. Um innlenda kostnaðinn er þetta áætlað: Til greiðslu þess kostnaðar verði fjárins aflað á þann hátt, sem hér segir: 1. Að ríkissjóður leggi fram sem lánsfé 5 millj. kr. á ári árin 1950–52, alls 15 millj. kr. 2. Að bæjarsjóður Reykjavíkur leggi fram sem lánsfé 3 millj. kr. á ári árin 1949–52, alls 12 millj. kr. 3. Að bæjarsjóður Akureyrar leggi fram sem lán alls 3 millj. kr. 4. Að gefin verði út skuldabréf og seld almenningi fyrir milligöngu lánsstofnana, og er áætlað, að á þann hátt fáist 5 millj. kr. 5. Að það fé, sem þá vantar á, að nægi fyrir innlendum kostnaði við virkjunina, verði fengið að láni úr jafnvirðissjóði. En sú upphæð áætlast skv. framanskráðu 17,1 millj. kr. Skipting hins innlenda kostnaðar á ár og fyrirtæki samkv. þessari till. er sem hér segir í millj. kr.: Sogið. Annað Jafnv.- Ár Ríkissjóður Rvík innl. sjóður Samt. 1948 1,5 1,5 1949 1,5 1,5 1950 4,0 3,0 1 4 12,0 1951 4,0 3,0 1 6 14 1952 4,0 3,0 1 1 9 12,0 12,0 3 11 38,0 Laxá. Akureyri Annað innl. Jafnv. sjóður Ár Ríkissjóður Samt. 1948 0,3 0,3 1949 0,5 2,0 2,5 1950 1 0,7 0,7 1,3 3,7 1951 1 0,8 0,6 1,5 3,9 1952 1 0,7 0,7 1,3 3,7 3,0 3,0 2,0 6,1 14,1 Geta verður þess, að áætlanir þær um kostnað mannvirkjanna, sem þessar tölur eru byggðar á, eru nú rúmlega ársgamlar, og hafa á þeim tíma orðið verðlagsbreytingar hér innanlands, sem hafa munu nokkra hækkun kostnaðar í för með sér, en þess er ekki kostur að gera grein fyrir því hér, hve miklu sú hækkun muni nema. Þetta yfirlit, sem ég hér hef komið með, eru þær till., sem raforkumálastjórnin gerir í þessum málum. En þær till. eiga vitanlega eftir að leggjast fyrir Alþ., hvað Sogið snertir, og sömuleiðis fyrir Alþ. og Akureyrarbæ, hvað Laxá snertir. Reykjavíkurbær mun hafa fallizt á það í þessum till., sem tekur til Reykjavíkurbæjar að standa undir. En þessar till. hafa verið sendar Akureyrarbæ viðkomandi þessu, en þar hafa engar ákvarðanir verið teknar. Og till. um þátt ríkisins í þessum framkvæmdum verða sendar hy. fjvn. til athugunar, og hún tekur sínar ákvarðanir um þetta. En þetta eru þær till., sem ríkisstj. hefur hugsað sér um fjáröflun til þessara framkvæmda. Og kemur það til kasta viðkomandi aðila að taka ákvarðanir, þegar till. liggja fyrir. Um hið erlenda fé get ég sagt það, að það hefur að vísu ekki komið um þann þátt formleg samþykkt þessu viðkomandi, en þó þannig, að telja má víst, að Marshallstofnunin samþykki þessar framkvæmdir fyrir sitt leyti, bæði að því er snertir Sogið og Laxá, og má telja víst, eða miklar líkur til, eftir þeim undirtektum, sem þegar hafa fengizt undir þessa málaleitun, að sú hliðin á fjáröfluninni, sem veit að erlendum gjaldeyri, verði samþykkt. En þá kemur til kasta Reykjavíkurbæjar og Akureyrarbæjar og ríkisins með að afla þeirra fjármuna, sem þarf til þessa innanlands. Þetta eru þær till., sem ríkisstj. getur nú þegar lagt fram fyrir þingið.

Fyrirspyrjandi (Steingrímur Aðalsteinsson) : Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir þau svör, sem hann hefur hér gefið, og þær upplýsingar, sem hann hefur flutt hér í sambandi við þetta mál. Það er náttúrlega út af fyrir sig ágætt, að slík áætlun skuli þegar liggja fyrir um þessar framkvæmdir. En hins vegar er það náttúrlega engan veginn nóg, því að um framkvæmdirnar fer fyrst og fremst eftir því, hvernig tekst að láta þær áætlanir, sem þarna hafa verið gerðar af hálfu ríkisstj., standast. Og mér skilst, að þessar áætlanir séu nú einkanlega fólgnar í því að viðurkenna, hvað erlendi kostnaðurinn muni verða af þessum framkvæmdum, og þá fyrst og fremst að geta þeirrar ákvörðunar ríkisstj. að verja nokkru af svo kölluðu Marshallfé til þessara fyrirtækja, en að því er innlenda kostnaðinn snertir, sé ætlazt til þess, að innlendir aðilar, og þá sérstaklega að því er snertir Laxárvirkjunina, Akureyrarbær, útvegi sjálfir að verulegu leyti það fé, sem til þessara framkvæmda þarf. Mér skilst, af þeim kunnugleika, sem ég hef af möguleikum Akureyrarkaupstaðar um að afla fjár í þessu skyni, að það verði tæplega gert, svo að nokkru nemi, nema með lánsfé. Og ég held, að það hafi vakað fyrir þeim, sem stjórna bæjarmálum á Akureyri, að treysta því, að ríkið og hæstv. ríkisstj. mundi greiða fyrir því að útvega lánsfé. En mér virtist af þeirri áætlun, sem hæstv. atvmrh. lýsti, en hún var raunar svo margir liðir, að ég náði þeim ekki vel, að ætlazt væri til, að Akureyri útvegaði sjálf mikinn hluta þess fjármagns, sem hún þarf. En ég veit ekki, hvort með þessu er leystur sá vandi af hæstv. ríkisstj. að hafa með höndum forgöngu um útvegun þessa fjár. Um hina beinu aðstoð af hendi ríkisins er komið undir Alþ. með fjárveitingar. Mér skilst, að ætlazt sé til, að þær 15 millj., sem ríkið leggur fram sem lánsfé í þessu skyni, verði á fjárl. næstu ára. Ég veit ekki, hvort gert er ráð fyrir slíku í því fjárlagafrv., sem lagt var hér fram í gær, þar sem ég hef haft svo nauman tíma til að athuga það, en ég hef ekki komið auga á það. Ég vil því beina þeirri spurningu til hæstv. ráðh., hvort gert sé ráð fyrir slíku framlagi á fjárl. fyrir 1950. Að sjálfsögðu er hægt að leggja slíkt fram í fjvn., en það hefði óneitanlega borið vott um meiri áhuga hjá hæstv. ríkisstj., ef hún hefði lagt slíkt til í sjálfu fjárlfrv. - Ég þakka svo hæstv. ráðh. fyrir þær upplýsingar, sem hann hefur gefið, og vona, að unnið verði að því af alvöru af Alþ. og ríkisstj. og þeim bæjarfélögum, sem þetta varðar, að hrinda þessum málum áfram án dráttar.