Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. m.eiri hl. (Ólafur Björnsson): Herra forseti. N. hefur haft þetta frv. til athugunar og afgr. það á þann veg, að 3 nm., hv. 9. landsk. þm., hv. 3. landsk. þm. og ég, hafa orðið sammála um að mæla með afgreiðslu þess óbreytts. 2 hv. nm., þeir hv. 5. landsk. og hv. þm. A-Sk., telja sig ekki geta mælt með frv. óbreyttu, og munu gera grein fyrir sinni afstöðu. Við, sem að því stóðum að mæla með frv. óbreyttu, gerðum okkur að vísu ljóst, að hér væri að ýmsu leyti um óyndisúrræði að ræða. En þar sem brýn nauðsyn ber til þess, að séð verði fyrir skuldamálum þjóðleikhússins, og við treystum okkur ekki til að bera fram aðra till. í þessu efni, mælum við sem sagt með því, að hv. d. afgr. þetta frv. óbreytt.



Herra forseti. Þegar þetta mál var hér til 1. umr. í d., lét ég í ljós þá skoðun, að það kæmi nokkuð seint fyrir þessa hv. d., í annað stað gagnrýndi ég nokkuð, hve geysilegur munur væri á áætlununum um byggingarkostnað þjóðleikhússins og því, sem niðurstöður væru taldar sýna. Ég skal nú ekki eyða tíma í að fara nánar út í þessi atriði, en mun víkja að því nál., sem ég hef lagt fram á þskj. 766. Eftir að þetta mál var hér til 1. umr. s.l. laugardag, hélt menntmn. einn fund. Engin skilríki lágu fyrir n. um það, af hverju sá mikli byggingarkostnaður þjóðleikhússins, sem þm. er sagt að orðið hafi, stafar. Engin skilríki lágu fyrir n. um það, hverjum þjóðleikhúsið skuldar. Ekki var heldur neitt upplýst um það, hvort byggingu þjóðleikhússins sé raunverulega að fullu lokið, þannig að allur kostnaður, sem færast kunni sem stofnkostnaður hússins, sé kominn til greina nú þegar. Í því sambandi má benda á, að svo kynni að vera, að einhverjir teldu þörf á að lagfæra nokkuð utan húss og færa það til byggingarkostnaðar. En það lá ekkert fyrir n. um þetta atriði, né heldur, hvort byggingarn. þjóðleikhússins, sem svo er kölluð og hefur staðið fyrir byggingu hússins, er ætlað að starfa áfram eða ekki. Ég sé í frv., sem hér liggur fyrir frá hæstv. ríkisstj., að það á að ganga í gildi, ef að l. verður, 1. júní þ. á., og þar segir í 2. gr. frv., „Byggingarn. þjóðleikhússins er heimilt að taka lán.“ Þetta virðist benda til þess, að byggingarn. eigi enn, þó að þetta frv. verði að l., að vera virkur aðili í þessu máli, en engar upplýsingar hefur menntmn. fengið um þetta atriði heldur. Þegar af þessum ástæðum þótti mér málið illa upplýst og ekki nægilega vel undirbúið og gat því naumast, þegar af þessum ástæðum, verið alveg skilyrðislaust með því. En svo kemur fleira til. Hér er um allmikið fjárhagsmál að ræða, sem snertir sérstaklega eina starfsgrein félagslegs eðlis á landinu, félagsheimilasjóð, sem stendur straum af stofnkostnaði félagsheimilanna að verulegu leyti, eins og l. eru nú. En frá þeim var gengið í fyrra með skiptingu á skemmtanaskattinum, og þá fær félagsheimilasjóður 40% af skemmtanaskattinum. En með þessu frv., sem hér liggur fyrir, er gert ráð fyrir að minnka þetta framlag til félagsheimilasjóðs um helming, færa hluta hans af heildarskattinum niður í 20%. Skemmtanaskatturinn í heild mun hafa numið undanfarin ár 2–3 millj. kr., eða nánar tiltekið frá 2 og upp í 21/2 millj. kr. ár hvert. Eins og l. eru nú um skipting skemmtanaskattsins, fær þjóðleikhúsið til umráða helming þessa fjár, eða 50% af skattinum. 25% á að fara til rekstrar þjóðleikhússins og 25% til að standa straum af stofnkostnaði hússins. En með þessu frv. er gert ráð fyrir, að þjóðleikhúsið eitt fái 70% af skattinum. Hér er því um tilfærslu að ræða, sem skv. frv. nemur 20% eða 1/5 af skemmtanaskattinum, eins og hann er í heild. Af þessu má sjá, að frv. stefnir að því að færa frá félagsheimilasjóði 400 til 500 þús. kr. árlega. Þær upplýsingar eru í grg. þessa frv., að skuldir þjóðleikhússins í heild nemi milli 9 og 10 millj. kr., 6 millj. séu föst lán, en 3,3 millj. séu lausar skuldir. Nú liggur það í augum uppi, að 3,3 millj. kr. af lausaskuldunum verða ekki greiddar á þessu ári með þeim hluta af skemmtanaskattinum, sem frv. þetta gerir ráð fyrir að fari til þjóðleikhússins. Í fyrsta lagi vegna þess, að þótt frv. gilti heilt ár þá mundi fjárhæðin ekki vera nema um 400 þús. kr., og nú er ætlazt til þess, að frv. komi í gildi 1. júní, þannig að það gildir aðeins síðustu 7 mánuði ársins. Það liggur því í augum uppi, að skuldamál þjóðleikhússins verða ekki leyst á þann hátt einan að gera þá tilfærslu á milli félagsheimilasjóðs og þjóðleikhússins eins og hér er stefnt að. Það hlýtur að vera áhjákvæmilegt að taka lán vegna lausaskulda þjóðleikhússins, hvort sem þetta frv. verður samþ. eða ekki. Og með því fé, sem hér er ráðgert að færa á milli, mundi það taka 6 til 8 ár að greiða afborganir af 3,3 millj. kr. Nú má gera ráð fyrir, að einhverjir vextir falli á slík lán, svo að þegar það bætist við, þá sjáum við í hendi okkar, að hér er um alllangt tímabil að ræða, sem gert er ráð fyrir, að þetta frv. eigi að gilda. Að því er snertir þjóðleikhúsið, verður því útkoman sú, að hvort sem frv. er samþ. eða ekki, þá verður óhjákvæmilegt að taka lán vegna lausaskuldanna og leysa málið á þann hátt, en sú hliðin, sem snýr að félagsheimilasjóði, er á þá leið, að með þessu er stefnt að því að færa frá honum a.m.k. 400 þús. kr. tekjur, sem honum ber nú árlega um alllangt árabil, eða að því er ætla má í 8 til 10 ár. Ég hefði talið á allan hátt eðlilegra og fara betur á því, að þetta frv. yrði ekki knúið í gegn nú og að þetta mál í heild yrði athugað nokkru gerr en tími vinnst til á þessum síðustu klukkutímum, sem þing situr, og leitazt verði eftir, þegar þing kemur saman í október í haust, að gera þá nýjar till. í málinu og byggja þær þannig upp, að þeir aðilar, sem hér eiga hlut að máli, gætu sem bezt við unað. En ég er þess fullviss, ef málið verður afgr. eins og það liggur fyrir nú, að þá verður ekki ánægja með þá afgreiðslu, og það er mjög vafasamt, að þetta verði þá lokaorðið í málinu. Á það vil ég enn fremur benda, sem ég reyndar tók fram við 1. umr. málsins, að ákvæðin um skemmtanaskatt eru nokkuð á við og dreif, eins og þeim er nú fyrir komið, og m.a. af þeim ástæðum er tímabært að fella þau saman í eina heild, flokka skemmtanaskattinn jafnvel öllu meir heldur en gert er enn í gildandi lagaákvæðum. Og vildi ég þá vekja athygli á því í sambandi við slíka endurskoðun, að reynt væri að miðla málum á þann hátt, að hægt væri með sómasamlegu móti að taka tillit til þeirrar skuldar, sem nú hvílir á þjóðleikhúsinu. Af þessum ástæðum, sem ég hef nú dregið fram hér, í fyrsta lagi vegna þess, að mál þetta er alls ekki vel upplýst og engin skilríki liggja fyrir um það, sem bak við þetta mál liggur, og í öðru lagi vegna þess, að hér er einhliða stefnt að því að færa tekjur frá félagsheimilasjóði til þjóðleikhússins, án þess að nokkrar aðrar leiðir séu athugaðar, og í þriðja lagi vegna þess, að það er fullkomlega tímabært að fella saman í eina heild gildandi ákvæði um skemmtanaskatt og endurskoða málið allt í sambandi við það, þá legg ég til, að frv. þetta verði að þessu sinni afgr. með rökstuddri dagskrá, sem prentuð er á þskj. 766.

Viðskmrh. (Björn Ólafsson) Hv. þm. A-Sk. segir, að ef þetta frv. verði samþ., þá yrði það ekki síðasta orðið í málinu. Það mætti kannske segja honum um leið, að ef þetta frv. verður ekki samþ., þá verður það heldur ekki síðasta orðið málinu. Út af því, sem hann sagði um undirbúning málsins, þá sé ég ekki, að það skipti máli eins og sakir standa. Það er upplýst, hvernig fjárreiður leikhússins eru, og það er öllum ljóst, að þessar skuldir verður að inna af hendi, og ég hef áður lýst því yfir, að ég sé enga leið til þess að inna þessar skuldir af hendi nema á þennan hátt. Það getur vel verið, að hv. þm. sjái einhver ráð til þess að greiða þessar skuldir, en ég sé ekki, hvernig það á að verða. Hvað snertir byggingarnefndina, þá er hún enn þá við störf, enda eðlilegt, að hún haldi sínu, starfi, þangað til búið er að ganga frá byggingunni, eins og í upphafi var til ætlazt, og skila henni skuldlausri eða sjá fyrir því, hvernig skuldirnar ætti að greiða, enda skiptir það ekki miklu máli, hvort byggingarnefndin starfar, eins og nú er komið, að öðru leyti en því, að mér skilst, að hv. þm. sé hræddur um, að ef hún starfi áfram, þá verði haldið áfram að byggja þjóðleikhúsið. Ég hygg, að þetta sé ástæðulaus ótti, því að húsinu er að öllu leyti að verða lokið. Það kann að vera eitthvað smávegis eftir, ég hef heyrt, að það væri eftir að ljúka við raflögn, en það mun ekki heldur vera annað, sem um er að ræða. Skemmtanaskattur sá , sem hér er verið að deila um, kemur 90% frá Reykjavík. Frá Reykjavík kemur 2,4 millj. króna skemmtanaskattskattsins, en allur mun skemmtanaskatturinn vera 2,6–2,8 millj. króna. Af þessum 2,4 millj. króna borga kvikmyndahúsin í Reykjavík nærri 11/2 millj. króna. Það lítur svo út, að Reykjavík sé að deila hér um þessi fjármál, en ef slík deila stendur milli Reykjavíkur og sveitanna, þá sýnist ekki ósanngjarnt, að Reykjavík fengi ríflegan skerf af þessum skatti til þjóðleikhússins, sem upphaflega er ætlaður til þess að ljúka byggingu þjóðleikhússins. Hins vegar er þjóðleikhúsið ekki byggt fyrir Reykjavík, það er byggt fyrir allt landið. Ég hef hugsað mér vegna þeirra undirtekta, sem málið hefur fengið, að koma með miðlunartill. í málinu. Ég álít það í rauninni þrautalendingu að koma með till. um að hækka skemmtanaskattinn. En ég sé ekki, að það sé um neitt annað að velja en að koma með till. í þá átt og að lækka þá till., sem gerð var um að taka af félagsheimilasjóði, um 10%, þannig að í stað 45% til þjóðleikhússins komi 35% og að hlutur félagsheimilasjóðs hækki sem því svarar og að heimild sé gefin til þess að hækka megi skemmtanaskattinn um 10%. Ég tel til lítils gagns, þó að þessi 10% fengjust frá félagsheimilasjóði, ef ekkert kemur í viðbót, og þess vegna er farið inn á þessa leið, að gera till. um að hækka skemmtanaskattinn. Hins vegar vil ég benda á það, að skemmtanaskatturinn í heild er í talsverðri hættu. Þeir aðilar, sem gefið hafa mestan skatt hér í bænum, kvikmyndahúsin, þau eru. þannig sett nú, að stærstu kvikmyndahúsin hafa 2–3 myndir í fórum sínum, sem þau geta sýnt enn þá. Það er gert ráð fyrir því, að kvikmyndahúsin hér í Reykjavík verði að loka einhvern tíma yfir sumarið. Ef að því kæmi, að kvikmyndahúsin yrðu að loka, þá er sýnilegt, að það mundi höggva stórt skarð í þær tekjur, sem eiga að renna í þennan sjóð. Mér finnst æði hart aðgöngu að þurfa að hækka skemmtanaskattinn á Reykvíkingum til þess að þjóðleikhúsið geti fengið þann skerf af skemmtanaskattinum, sem það í rauninni á siðferðislega heimtingu á. En ég segi, hækkun skemmtanaskattsins er hækkun á skemmtanaskattinum í Reykjavík, þar sem Reykjavík stendur undir 90% af skattinum. Ég leyfi mér svo að leggja fram þessa till. til hæstv. forseta með beiðni um, að fyrir henni verði leitað afbrigða.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir og er stjfrv., er um það að breyta þeim l., sem nú eru í gildi um skemmtanaskatt og þjóðleikhús. Upphaflega, þegar frv. var flutt hér í þessari hv. deild um samkomuhúsasjóð, ætluðust flm. til þess, að 3/4 af tekjum þess sjóðs gengju til samkomuhúsabygginga í sveitum landsins. Frv. var ekki samþ. þannig, heldur skyldi 50% ganga til sveitanna, 10% til kvikmynda og 40% til l. breytt aftur, og þá var sjóðurinn skertur til félagsheimila í sveitum, þannig að framlagið var fært úr 50% niður í 40%, og hefur verið svo síðan, þangað til nú, að ætlað er að breyta því þannig, að það verði ekki nema 20%, sem fer til félagsheimila í sveitum, en 70% til þjóðleikhússins, 25% í rekstrarsjóð og 45% í byggingarsjóð. Það er rétt, sem hæstv. menntmrh. segir, að þjóðleikhúsið á að vera fyrir landið allt, þó að það standi í Reykjavík, og ég býst við því, að öll þjóðin fagni því, að þjóðleikhúsíð er komið, og það er ekki það, sem hér er verið að deila um, hvort þjóðleikhúsið á að vera eign þjóðarinnar eða eign Reykjavíkur einnar, heldur er það það, hvort réttlátt sé að taka meginhlutann af skemmtanaskattinum til þess að standa undir byggingu þjóðleikhússins og láta allt að helming þjóðarinnar, sem á erfitt með að njóta áhrifa þjóðleikhússins, aðeins fá 20% af skemmtanaskattinum. Hæstv. ráðh. sagði hér áðan, að 90% skemmtanaskattsins kæmi frá Reykjavík, en 10% annars staðar að; skemmtanaskatturinn væri þess vegna Lagður á Reykjavík fyrst og fremst, og þess vegna væri réttlátt, að Reykjavík eða þjóðleikhúsið fengi bróðurpartinn af þessum tekjum. Það mun rétt vera, að meginhlutinn af skemmtanaskattinum er innheimtur hér í Reykjavík, - en hvers vegna? Vegna þess, að fólkið hefur aðstöðu til að skemmta sér í Reykjavík, en víða annars staðar á landinu enga aðstöðu til þess, og það er vegna þessarar aðstöðu í Reykjavík, sem fólkið vill helzt vera þar og flýr úr sveitinni, vegna þess að það hefur ekki þar neitt svipaða aðstöðu til skemmtana og samkomuhalds eins og hér í Reykjavík. Það er þess vegna, sem meira en 1/3 þjóðarinnar býr nú í Reykjavík, það er þess vegna, sem við eigum nú stærstu höfuðborg í heimi miðað við fólksfjölda í landinu. Það er ekki vegna þess, að ég unni ekki Reykjavík alls góðs og vilji ekki hennar hag og sóma sem mestan, en ég verð þó að segja, að Reykjavík er orðin of stór miðað við okkar litla og fámenna þjóðfélag, og það er tími til þess kominn að spyrna við fótum og gera ráðstafanir til þess, að fólksstraumurinn utan af landsbyggðinni stöðvist og fólkið vilji vera einhvers staðar annars staðar á landinu, en aðeins í Reykjavík, og það er þröngsýni þeirra manna, sem í Reykjavík búa, að viðurkenna ekki þetta þjóðlega sjónarmið, að það er nauðsynlegt fyrir Íslendinga, ef þeir vilja búa sem sjálfstæð menningarþjóð í þessu landi, að gera vistlegt og verandi annars staðar, en á þessum eina stað. Það munu margir segja, að það hafi verið gerðar ýmsar tilraunir í þessa átt undanfarin ár, að skapa sæmileg lífsskilyrði annars staðar í landinu, það hafi verið varið miklu fé til samgangna, til vega, til brúargerða, til símalagninga o.s.frv. En við verðum að viðurkenna, ef við skoðum þetta allt í réttu ljósi, að það hefur ekki verið nóg að því gert og að húsakostur í sveitum er tilfinnanlegur bæði hvað snertir samkomuhús og íbúðarhús, ef við miðum við þau þægindi, sem íbúðir hér í Reykjavík hafa að bjóða saman borið við það, sem fjöldinn allur verður að sætta sig við, sem ekki býr hér á þessum stað. Ástæðan til þess, að upphaflega var flutt hér frv. um samkomuhúsasjóð, var sú augljósa staðreynd, að fólkið í sveitunum hafði ekki möguleika á því að koma saman til skemmtanahalds samanborið við það, sem var í þéttbýlinu. Það hefur ekki lítið að segja fyrir fólk í strjálbýlinu að eiga þess kost að hafa sameiginlegan samkomustað, vistlegan og góðan, til þess að geta haldið þar sína fundi og til þess að geta þar séð leikþætti, kvikmyndir o.s.frv. og fylgjast þannig með menningunni og þeim áhrifum, sem fólkið á svo hægt með að njóta hér í þéttbýlinu. Staðreynd er, að eftir að þessi l. voru sett, hafa mörg félagsheimili verið byggð víðs vegar um landið, og eftirsókn eftir slíkum félagsheimilum er geysimikil. Ég get til upplýsingar gefið hv. dm. nokkurt yfirlit yfir það, hvað hefur verið gert undanfarin ár og hvað hefur verið sótt um að gera af þessu tagi næstu ár, hvað mikill kostnaður fylgir þessum framkvæmdum, og sést þá svart á hvítu, hvort ekki er þörf á því að halda þessari hlutfallstölu í skemmtanaskattinum til þessara bygginga. Það kemur í ljós af skýrslu, sem ég hef í höndum frá stjórn félagsheimilasjóðs, að styrkur til félagsheimila í sveitum, sem eru í smíðum eða þegar er lokið, er 419.000 kr. samtals, og ef lítið er á skrá yfir aðila, sem unnið hafa að byggingu félagsheimila á s.l. ári, og kostnaðaráætlun við framkvæmdir frá áramótum 1949–1950, þá er hér kostnaðaráætlun 18 félagsheimila 5.410.000 kr. og 40% af því er 2.160.000 kr. Þetta eru félagsheimili, sem væntanlega á að ljúka á árinu 1950 og fjárfestingarleyfi eru til fyrir. Þá eru það félagsheimili, sem sótt hafa um fjárfestingarleyfi á árinu 1950. Það eru hvorki meira né minna, en 39 félagsheimili, sem kosta 1.4728.000 kr., og 40% af þeirri upphæð eru 5,9 millj. kr., og það er gert ráð fyrir að byggja þetta á árunum 1951–1952, ef fjárfestingarleyfi fást. En þó aðeins sé haft í huga það, sem er í smíðum, og það, sem fjárfestingarleyfi er til fyrir, þá er það samtals um 6 millj. kr., eða talsvert á þriðju milljón, sem 40% gerir af því, og á að fást til útborgunar á árunum 1950–51. Þeir, sem ráðizt hafa í byggingu þessara húsa, hafa gert það með þeirri vissu, að þeir fengju 40% af kostnaðinum greiddan. Það er þess vegna verið að koma aftan að þessu fólki, sem ráðizt hefur í þessar félagsheimilabyggingar, ef nú á að taka 20% af því, eftir að búið er að stofna til skulda og ráðast í þessar byggingar. Það er alls ekki sæmandi fyrir Alþ. að haga sér þannig við þessi fátæku félög, sem hafa ráðizt í þessar byggingar, og það er ekki hægt fyrir hæstv. ríkisstj. að ganga fram hjá þessum staðreyndum. Ég ætla, eftir að ég hef lesið þetta yfirlit yfir hæstv. ríkisstj. og þm., að þeir geri sér glögga grein fyrir því, að það er ekki sæmandi fyrir Alþ. að fara þannig aftan að þessum félögum, sem byggt hafa þessar byggingar, og ræna 20% af byggingarkostnaðinum eftir á, þegar það gerist á sama tíma, að byggingarefni hefur hækkað um allt að 50% frá því að byrjað var á þessum framkvæmdum, þ.e. byggingarefni, sem notað verður hér eftir á þessu ári. Mun ekki verða nægilega erfitt að koma þessum húsum áfram, þó ekki sé skorið niður af þessum 40%, sem reiknað var með í upphafi? Ríkisstj. segir, að þjóðleikhúsið skuldi mikið fé og það verði ekki hjá því komizt að taka meiri hlutann af skemmtanaskattinum til þess að borga þessa skuld, - ríkisstj. hafi engin önnur ráð. Ég held ég verði að segja, að það er ekki góð yfirlýsing hjá hæstv. ríkisstjórn, að hún sé svo úrræðalaus, að hún sjái engin önnur ráð, en að ræna það fólk, sem þegar er byrjað á byggingu félagsheimila, þeim styrk, sem það hefur reiknað með samkvæmt lögum, sem gerð voru á Alþingi á s.l. ári. Ég verð að segja, að það er ekkert undarlegt, þó að fólk úti í sveitunum hafi reiknað með því, að a.m.k. stæðu þessi l., sem gerð voru í fyrra um 40% styrk til félagsheimila, lengur en eitt ár og það mætti hefja framkvæmdir með þeirri vissu, að staðið væri við þá skuldbindingu, sem í þessum l. felst. En það virðist svo, að hæstv. ríkisstj. hafi þrek til þess að bera fram till. um, í fyrsta lagi að skerða þessi 40% um helming, og í öðru lagi, eftir að hún hefur mætt mikilli mótspyrnu hér á Alþ., að lækka þessa skerðingu um helming, að í staðinn fyrir 20% fái félagsheimilasjóður að halda 30%, samkvæmt till. hæstv. menntmrh. Og með þessum 10% hyggst hæstv. ríkisstj. að bjarga fjárreiðum þjóðleikhússins. Ég verð að segja, að ef allt veltur á því, að hæstv. ríkisstj. fái þessi 10% til þess að borga skuldir þjóðleikhússins, þá er hæstv. ríkisstj. úrræðaminni, en ég hafði búizt við. Ég verð að segja, að enda þótt fjárhagur ríkisins sé slæmur eins og sakir standa, þá getur ekki allt oltið á því, að þjóðleikhúsið fái 10% af skemmtanaskattinum, vegna þess að þessi 10% er ekki svo ýkja stór upphæð. Ég var ekki hér á Alþ. á laugardaginn, þegar þetta frv. var til 1. umr., og heyrði ekki þá, hvað sagt var um þetta. Hins vegar hefur verið upplýst um það, hvað þessar lausaskuldir eru miklar, ég hef heyrt eitthvað um það, að þær væru talsvert á 4 millj. kr. 10% af skemmtanaskattinum verður lengi að borga þá upphæð, - og 10% af skemmtanaskattinum borgar aldrei þá upphæð. Hæstv. ríkisstj. verður þess vegna að finna önnur úrræði, og það er ekki sæmandi þeirri ríkisstj., sem nú situr, að bera svona lagað fram; hún ætti að taka þetta frv. til baka, yrði þá hennar vegur meiri. Hv. þm. A-Sk. hefur borið fram rökstudda dagskrá, og ég er henni fylgjandi. Hann bendir á það í dagskránni, að ríkisstj. eða byggingarn. þjóðleikhússins hafi heimild til þess í l. að taka lán til að ljúka byggingu þjóðleikhússins, og það er vitanlega ekkert annað að gera en að taka lán og borga þessar lausaskuldir upp. Hæstv. ríkisstj. hlýtur að finna úrræði og hafa möguleika til þess að gera þetta. Hún má ekki auglýsa svo vanmátt sinn og úrræðaleysi hér á Alþ., að hún sjái engin önnur úrræði en að taka 10% af fátækum félögum úti í sveitum, sem eru að basla við að koma upp rándýrum húsum. Hæstv. menntmrh. sagði hér áðan, að kvikmyndahúsin yrðu ef til vill að loka um skeið hér í Reykjavík vegna þess, að þau fengju ekki myndir til að sýna, og skemmtanaskatturinn mundi þá lækka. Það er auðvitað, að ef það kemur fyrir, að það þurfi að loka, þá lækkar skemmtanaskatturinn, þá minnka einnig þessi 10%, sem hér um ræðir, og munar enn þá minna um það en áður, og þá lækkar einnig styrkur félagsheimilasjóðs, þannig að það tekur lengri tíma að uppfylla þær skyldur, sem l. hafa um það að borga 40% til félagsheimila úti um land. En það eru engin rök fyrir málinu, að hæstv. ríkisstj. bendir á þessa staðreynd, nema síður sé, það eru rök fyrir því, að því síður sé ástæða til þess að vera, að seilast eftir þessum 10%. Það liggur fyrir, að skemmtanaskatturinn ef til vill minnkar vegna þess, að kvikmyndahúsin hafi ekki nýjar kvikmyndir til þess að sýna. Ég held, að það sé ástæðulaust að fjölyrða meira um þetta að svo stöddu. Ég vænti þess, að hv. d. felli till. hæstv. ráðh. um þessi 10% af þeim ástæðum, sem ég hef bent á, og frv. síðan í heild sinni vegna hinnar augljósu staðreyndar, að félagsheimilin, sem þegar er verið að reisa úti um sveitir, treysta á að fá 40%a af byggingarkostnaði og geta ekki án þess verið, og samkvæmt þeirri skýrslu, sem ég las upp áðan, er það líka staðreynd, að á næstu árum, ef fjárfestingarleyfi fást, liggur fyrir að byggja nær 40 félagsheimili, sem þegar er búið að sækja um fjárfestingarleyfi fyrir, auk þeirra mörgu, sem enn hafa ekki gefið sig fram vegna ýmiss konar annarra ástæðna.

Viðskmrh. (Björn Ólafsson) Hv. 2. þm. Rang. sagði, að það væru lítil rök fyrir þessu máli að benda á, að skemmtanaskatturinn gæti brostið. Það er nú svo. Hv. þm. gaf upplýsingar, sem mér eru kunnar, en ég hef ekki viljað draga inn í málið, það er um fyrirhugaðar byggingarframkvæmdir félagsheimilasjóðanna eða þeirra byggingarfélaga, sem þeir eiga að standa undir. Ég sé ekki betur, en að með þessum 20 millj. kr., sem hér er fyrirhugað að byggja félagsheimili fyrir í landinu á næstu 2 árum, sé stefnt út í sömu ófærur. eins og skólabyggingar landsins hafa stefnt út í undanfarin ár. Og það er stundum þannig, að sveitirnar hafa verið narraðar til þess að byggja sem félagsheimili stórhýsi, með því fjárloforði, að ríkissjóður mundi greiða 3/4 hluta andvirðis húsanna. En svo er bara komið að því, að sveitirnar eru búnar að stofna til skulda svo hundruðum þús. og millj. kr. skiptir upp á þessi loforð. Og árangurinn er sá, að við lok þessa árs skuldar ríkissjóður sveitunum og héruðunum vegna þessa líklega um 20 millj. kr., sem er á fjárl. gert ráð fyrir að greiða aðeins örlítið brot af. Ég bendi á, hvaða þýðingu það getur haft að gera svona ráðstafanir, eins og gert hefur verið þarna. Og það er alveg það sama, sem gera á með framkvæmdum, sem félagsheimilasjóður á að styrkja. Jafnvel viðvíkjandi þessum 6 millj. kr., sem á að byggja fyrir á þessu ári, er engin von til, að fé frá félagsheimilasjóði geti staðið undir þeim framkvæmdum. Og er þá furða, þó bent sé hér á, að það geti einnig haft alvarlegar afleiðingar fyrir félagsheimilasjóð, ef skemmtanaskatturinn brestur, þegar búið er að háspenna þessar fyrirætlanir eins og hér er gert, hvað þá ef farið er út í það á næstu árum hér á eftir að byggja félagsheimili fyrir 14 millj. kr. úr félagsheimilasjóði? Hvernig hugsar hv. þm. sér, að skemmtanaskatturinn, jafnvel þó hann ekki bresti, eigi að standa undir þessum 14 millj. kr. framlögum? Og hvernig á þá að láta héruðin og sveitirnar standa undir sínum hluta, sem þeim vafalaust gengur fullerfitt að fá, þó þau fengju það tillag, sem þau gera ráð fyrir að fá frá félagsheimilasjóði, sem hlýtur að bresta? Það sýnist því ekki vera neitt óskynsamlegt, að með þessar fyrirætlanir félagsheimilasjóðs væri farið hægar, en gert er ráð fyrir af þeim góðu, bjartsýnu mönnum, sem ég er ekki að amast við út af fyrir sig, sem hafa mikinn áhuga á að reisa félagsheimili. En menn verða bara að kunna fótum sínum forráð, svo í þessu sem öðrum efnum. - Það má segja, að það gangi ekki betur að sjá þessum félagsheimilum borgið með því að taka af skemmtanaskattinum til annars. Það er rétt. En þessu verður ekki heldur borgið með því að láta það haldast, að hann renni til félagsheimilasjóðs. Og er þá ekki skynsamlegra að fara svolítið hægar í þessi mál og reyna að koma húsunum af, sem byrjað er á, en ekki láta þau standa hálfgerð úti um byggðirnar? Og ég fullyrði, að þær áætlanir, sem hér hefur verið lýst viðkomandi byggingu félagsheimila, þær fá ekki staðizt, og það ekki, þó að félagsheimilasjóður fengi þar sinn fulla skerf, eins og hefur verið ákveðið í lögum.



Herra forseti. Það er aðallega vegna þess, að ég veit ekki, hvort ég á þess kost að vera við atkvgr., sem ég vildi þó vera staðinn að því að hafa verið - ja, með eða móti þessu voldugasta máli þingsins - ef ekki veraldarinnar - sem hér eru umr. um, félagsheimilunum. Hér er komið upp hitamál, sem menn kappræða um. Þetta frv., sem liggur hér fyrir, er viðleitni ríkisstj. til að losa þjóðleikhúsið úr hengingarskuldum. Og það hefur verið álítið, að ef þessi lagabreyt. næði fram að ganga, mundi lánast að finna bráðabirgðalausn til þess að hjálpa þjóðleikhúsinu til að greiða verstu óreiðuskuldirnar, sem á því hvíla. Hitt vita allir hv. alþm., að ef einhver skaðast við þessar ráðstafanir í ár, þá verður það baggi á ríkissjóði, og félagsheimilin fá sitt aftur. Félagsheimilin eiga svo miklu fylgi að fagna á Alþ. og eru það mikið nauðsynjamál og eiga svo miklum skilningi að fagna, að þau þurfa aldrei að hlíta því, að það verði níðzt á þeim, ef nokkur annar kostur er fyrir hendi. Hv. þm. vita þetta. Og þess vegna skil ég ekki, hvers vegna svona mál getur orðið að hitamáli. Mér vitanlega vakir ekkert fyrir ríkisstj. annað en að skapa sér úrræði til þess að ná í peninga til bráðabirgða í þessari aðkallandi nauðsyn. Það má deila um það, enda þótt ég ætli að láta það liggja á milli hluta, hvort bar fyrr að taka og framkvæma, félagsheimilabyggingar eða byggingu leikhússins. En hitt er það, að það er þjóðarskömm við opnun þjóðleikhússins, að yfir því skuli hvíla skuggi meira en þriggja millj. kr. óreiðuskulda. Og það er vitað mál - og það vita þeir spekingar, sem sitja í fjhn., eins og minn kæri sessunautur, hv. 2 þm. Rang., að ríkið á ekki margra góðra kosta völ um að fá fé í þessu skyni. Ég er kjördæmisþm., eins og hann, og menn hafa verið gerðir út á minn fund vegna þessara mála, eins og hans. Og ég þykist þjóna hagsmunum minna umbjóðenda, eins og hann sinna umbjóðenda, þó ég vilji skafa þann smánarblett af Alþ. að gera ekki einhverjar ráðstafanir til þess að þjóðleikhúsið verði ekki selt á uppboði. Og ég vil, að þessir spekingar, eins og hv. 2. þm. Rang. - sem komið hefur í þjóðleikhúsið og vafalaust skemmt sér þar vel, eins og ég - ég vil, að þeir sjái þá einhverja leið til þess að borga þetta, sem á leikhúsinu hvílir, þessar hengingarskuldir, sem yfir þjóðleikhúsinu vofa. Og við sjáum ekki annan kost til þess að skera snöruna af hálsi okkar metnaðar í þessu efni, en að fá þetta frv. samþ. En ef aðrir benda á leiðir skynsamlegri til þess, mun ég verða manna fúsastur - þegar þau, ráð eru fyrir hendi - til að hverfa frá þessu neyðarúrræði, sem hér í frv. er um að ræða. En ef það er staðreynd, að þjóðleikhúsið skuldi þetta - og það er staðreynd - og ef einstakir menn þessa þjóðfélags geta gengið að þessari eign, þjóðleikhúsinu, og heimtað það boðið upp vegna skulda, sem á því hvíla, þá er það þriðja einnig staðreynd, að okkur ber að hindra þetta. Og það hvílir á ykkur, þeim hv. vinum mínum og samfl.-mönnum og samherjum, bæði í Sjálfstfl. og líka mínum ágæta samstarfsflokki, Framsfl. - Það hvílir á ykkur að benda á leið í þessum efnum, ef þið viljið ekki fylgja þessari leið, sem hér er fram sett. Ég hef ekki meira að segja um þetta í bili, en harma það, ef ég get ekki verið viðstaddur atkvgr. og því ekki með atkv. mínu, staðið við þessa sannfæringu mína.



Herra forseti. Hv. 2. þm. Rang. hafði þau orð hér áðan, að hann áliti ekki Alþ. sæm.andi að ræna. Ég er hissa á svona yfirlýsingu hv. þm. og frá þeim flokki, sem hann talar fyrir. Því að ég veit ekki betur, en þessi hv. þm. hafi, ásamt öðrum hv. þm. úr stjórnarliðinu, verið að taka þátt í því undanfarið á þinginu að ræna menn í stærri stíl, en nokkurn tíma hefur áður þekkzt á Íslandi, - hafi skipulagt ránsherferð á hendur alþýðumönnum, sparifjáreigendum og á hendur þeim, sem berjast fyrir lífinu til sveita og sjávar. Ég er hissa á því, að hv. 2. þm. Rang. ætlar að hneykslast á því, að það sé verið að ræna félagsheimilin. Ástandið er nú þannig, að það er búið að ræna af hálfu, þessa hv. þm. og hans stjórnmálaflokks og Framsfl. - með samtökum beggja þessara flokka - svo tugum millj. kr. skiptir af íslenzku þjóðinni. Og mér finnst það bera vott um nokkuð undarlega tilfinningu fyrir því, hvar rænt er, ef hv. þm. ætlar að hneykslast á því, að það skuli eiga að ræna 200 þús. eða 400 þús. kr. frá félagsheimilasjóði, eftir að önnur miklu stærri ránsherferð hefur verið farin á hendur þjóðinni. Ég held því, að þessi siðferðíslega vandlæting eigi alls ekki við, þegar rætt er um þetta mál. Það er búið að binda félagsheimilunum úti um landið miklu þyngri bagga með þeim ráðstöfunum, sem Alþ. hefur gert undanfarið með hækkun á verði byggingarefnis og annars slíks, heldur en með því, sem hér er verið að tala um. Hins vegar er það auðséð í sambandi við þetta mál, sem fyrir liggur, að þegar hæstv. menntmrh. kemur fram með till. um hækkun tekna þjóðleikhússins af skemmtanaskattinum, þá rís upp það vald, sem einu sinni var kallað byggðavaldið á Íslandi, - það ris nú upp í stjórnarflokkunum, þegar kemur fram till. frá hæstv. menntmrh. um að bjarga þjóðleikhúsinu. Það ris upp gegn því, að tekið sé tillagið, sem rennur til félagsheimilasjóðs, þó að tekið hafi verið frá þjóðleikhúsinu sjálfu það áður, sem því var ætlað að fá af skemmtanaskattinum. En þegar hæstv. ráðh. lætur undan því valdi og kemur fram með till. um að hækka skemmtanaskattinn, hvað þýðir það? Hann er tilfinnanlega hár sem stendur, og það fer minnkandi, sem alþýða manna hefur af fé, til þess að veita sér fyrir þessar tiltölulega litlu skemmtanir, sem hún hefur efni á að sækja. Og ef á að hækka skemmtanaskattinn, þýðir það annað ránið í viðbót frá þessu þingi. Ég býst því við, að þeir menn, sem mótmæla því svo kröftuglega, þegar á að ræna félagsheimilin, sem þeir svo kalla, mótmæli því eins kröftuglega, þegar á að hækka skemmtanaskattinn, sem er skattur af þeim skemmtunum, sem alþýða manna getur veitt sér. 90% af skemmtanaskattinum kemur frá Reykvíkingum. Og það virðist vera svo, að þm. utan af landi, sem hafa mótmælt ráninu gagnvart félagsheimilunum, virðist ætla að sætta sig við, að alþýðan í Reykjavík sé rænd í þessu efni, í viðbót við aðra bagga, sem henni hafa verið lagðir á herðar. Félagsheimilin úti um landið þurfa vissulega á sínu fé að halda. En það er siðferðisraun á þá, sem telja sig fulltrúa dreifbýlisins, hvar þeir ætla að taka peninga, þegar þeir ætla að taka peninga, sem koma úr Reykjavík, til þess að dreifa út um land vegna félagsheimilanna. Það leggst litið fyrir þá kappana, ef þeir ætla að ráða þar á garðinn í þessum efnum, sem hann er lægstur, og í viðbót við það, sem lagt hefur verið yfirleitt á alþýðuna, ætla að vera með í að leggja hækkaðan skemmtanaskatt á Reykvíkinga. Ætli það væri ekki meiri karlmennska fyrir þá, sem telja sig fulltrúa dreifbýlisins, að taka álag til þess að bjarga félagsheimilunum af því auðmagni og þeim gróða, sem safnast saman hér í Reykjavík? Hæstv. atvmrh. lýsti hér eftir till. áðan um það, hvar væri hægt að taka þessa peninga, sem þarf til þjóðleikhússins. Ég skal gefa honum ávísun á peninga til þess. Það er hér rétt hinum megin við okkur, sem hægt er að taka þá. Þar safnast fyrir tuga millj. kr. gróði í Reykjavík. Ég býst við, að það þýði ekkert að vísa hv. stjórnarflokkum á peninga í fjárhirzlum auðmannanna. En ég skal vísa þeim á að taka þann gróða, sem er hjá ríkinu. Það er vitanlegt, að það safnast fyrir hjá ríkisbönkunum um 30 millj. kr. gróði á ári. Ef t.d. tekin er seðlad. Landsbankans þar á ég ekki við sparisjóðsdeildina - þá hefur hún 7 til 9 millj. kr. í hreinan gróða árlega. Er ástæða til að láta svona gróða safnast fyrir hjá ríkisbanka, þegar drepþungir skattar eru lagðir á alþýðuna? Það er meira að segja svo, að ríkið er látið borga úr ríkissjóði stórfé í háum vöxtum til þessara stofnana. Þessir vextir eru svo píndir út úr almenningi. - Ef 10% skattur væri lagður á gróða seðlabankans á ári, þá er það vissulega meira en hálf millj. kr. og upp undir 750 þús. kr. Það er álitleg fúlga, bara þessi 10% ein, sem gæti fyllilega jafnazt á við það, sem lagt er hér til að taka af félagsheimilunum. Og ætli það væri ekki nær fyrir það byggðavald, sem hér þykist vera að rísa upp nú út af félagsheimilunum - þó að það sýni sig ekki, þegar meira liggur við fyrir sveitirnar - að þora að koma fram og taka þessa hálfu millj. sína með eins konar skemmtanaskatti á seðlabanka Landsbankans? Það væri alveg óhætt að taka það fé, án þess að nokkur þyrfti að kvarta undan því. Ég veit, að þeim mönnum, sem tala hér nú skarpast um að vernda félagsheimilin, þeim mun fatast, ef farið er að minnast á það auðmagn, sem safnast saman hér í Reykjavík, eins og þá sé verið að tala um eitthvað, sem ekki megi snerta við. Það má sífellt snerta við því að skerða kjör almennings. Þau mega versna, svo að skapist ódýrt vinnuafl í sveit hv. 2. þm. Rang. Það má sjálfsagt fyrir honum reka fólkið, sem húsvillt er, þegar búið er að afnema húsaleigulögin, upp í sveit, eins og því var vísað á atvinnuleysisárunum fyrir stríð, það gæti ekki fengið að reisa hús nú, af því að ekki væru peningar til þess, heldur fengi það að hírast sem ódýrt vinnufólk á sveitaheimilum. - Ég held, að þeir þingfulltrúar, sem sérstaklega þykjast vera á þingi fyrir bændur, ættu að þora að berjast á móti því auðvaldi, sem þeir hafa verið undirlægjur fyrir og þeir hafa þjónað hér á þingi. Og það virðist ekki útheimta ákaflega mikla hugdirfsku að taka af þeirri stofnun, sem ríkið á sjálft og safnar saman mestum auði hér í Reykjavík. Ég álít það, sem kemur fram hjá þeim hv. þm., sem telja sig fulltrúa sveitanna, þegar þeir taka vel og skörulega til máls fyrir félagsheimilin, en þora ekki að taka peningana handa þeim þar, sem þeir liggja fyrir, - ég tel það þröngsýni, sem sé alveg óþolandi. Það er ekki hægt endalaust að níðast á alþýðu manna í Reykjavík. Það er búið að höggva nokkuð oft í þann knérunn á þessu þingi. Og það má sannarlega fara að gera þær kröfur til þeirra, sem telja sig fulltrúa sveitanna sérstaklega, að þeir fari að skilja það út frá hagsmunasjónarmiðum bændanna sjálfra, að það verður ekki endalaust hægt að borga bændum með því móti að ganga gífurlega á hluta alþýðunnar í bæjunum. Bændur í sveitum og alþýðan í kaupstöðunum eiga að standa saman í sinni baráttu. Og þá er illa farið, ef bændastéttin lætur nota atkvæðamagn sitt hér á Alþ. til þess að beita því á móti alþýðunni í bæjunum. Þessar stéttir eiga að snúa saman bökum til þess að berjast, en ekki láta auðmenn og aðra nota sig til að berjast hvora gegn annarri. Það var gerð tilraun til þess að vita, hvort fylgi fengist hjá hv. þm. til að spara með því að skera ofurlítið niður skriffinnskukerfið hér í Reykjavík, sem mætti skera niður. Það voru till., sem námu um hálfri millj. kr. Ég veit ekki til, að neinn úr stjórnarflokkunum hafi greitt atkv. með þeim till. að skera niður skriffinnskukerfið hér í Reykjavík. Það hefði mátt taka þar fé til þess að bjarga félagsheimilunum, sem hv. þm. stjórnarfl. nú bera fyrir brjósti, og það svo, að þeir hafa nú þorað í fyrsta skipti á þessu þingi að risa upp á móti sinni eigin stjórn - þó að þeir hafi beygt sig annars fyrir henni, hvað harðvítug sem hún hefur verið gagnvart hagsmunum alþýðunnar. Þegar við lögðum til að spara eitthvað á útgjaldaliðum ríkisins, þá var hver einasta hönd hjá stjórnarliðinu uppi á móti því til að fella það. Nú þykir þessum sömu fulltrúum rétt að slá undan í þessu, með því að hækka skemmtanaskattinn í Reykjavík. Hv. 2. þm. Rang. talaði um, að þetta væri prinsipmál, eitt af þeim málum, sem sýndu, hvort menn vildu, að fjármagnið streymdi úa í dreifbýlið. Ef honum og öðrum hv. þm. úr stjórnarflokkunum hefði verið alvara með að láta fjármagnið fara til dreifbýlisins, meira en nú er, þá hefðu þeir átt að athuga það fyrr á þessu þingi. Það hefur ekki staðið á okkur sósíalistum með að reyna að koma því fram, að fjármagninu yrði beint til atvinnutækja úti um landið. En það hefur oft verið sýnt fram á það, hversu það hefur strandað á stjórnarflokkunum. Til þess að beina fjármagninu út um sveitirnar og landsbyggðina, þá þarf að breyta sjálfri fjármálapólitík landsins. Það þarf að reka bankana - og fyrst og fremst seðlabankann - út frá því sjónarmiði að setja fjármagnið þar, sem þjóðin sem heild þarfnast þess, með tilliti til þess, hvað verður að álíta heppilegast vegna þarfar þjóðarinnar fyrir það, - en ekki eftir því, hvar það gefur mestan gróða fyrir lánsstofnunina í hvert skipti. Það eru þessi gróðasjónarmið, þessi reikningslegu sjónarmið, sem hafa ráðið fjármálapólitíkinni fram að þessu. Það eru þessi gróðasjónarmið, sem við sósíalistar höfum barizt á móti. Stundum hefur okkur tekizt að knýja það fram, að tillit hefur verið tekið til þarfa byggðanna úti um landið, en ekki bara gróðasjónarmiða lánsstofnananna. Í samb. við nýsköpunartogarana, er þeir voru staðsettir úti um landið og þegar knúð voru fram l. á Alþ., þar sem gert var mögulegt, að bæir úti um landið, sem sjálfir áttu ekki neitt, gætu tekið togara til kaups, þá kostaði það harðvítuga baráttu við Landsbankavaldið að knýja slíkt fram. En síðan hefur alltaf verið látið undan því valdi á hverju einasta sviði. Þær ríkisstjórnir, sem hafa verið á undanförnum árum, hafa, í mótsetningu við það, sem gert var viðkomandi nýsköpunartogurunum, sem fóru út á land, alltaf látið undan síga fyrir þessu valdi. Og það er af því, að það gróðasjónarmið, sem ræður, þegar fjármagnið er sett þar sem gróðavænlegast er að setja það, það er það sjónarmið, sem er eðlilegast sjónarmið fyrir auðvaldsskipulag. Ef hins vegar það sjónarmið er ríkjandi að beina fjármagninu þangað, sem mest er þörfin fyrir það, þá er það sjónarmið, sem er andstætt við þann hugsunarhátt, sem venjulega ríkir í auðvaldsskipulagi, það sjónarmið miðast við þjóðarvilja og þjóðarþarfir, en ekki við gróða eingöngu, af lánsfénu. En af því að miðað hefur verið við gróðann af lánsfénu og lánað hefur verið fyrst og fremst með tilliti til þess, hefur gengið svo erfiðlega að fá fjármagninu veitt til þess úti um landið, sem þjóðin þarfnast, og þá sérstaklega í þarfir útflutningsframleiðslunnar. Það er vitanlegt, að hefðu þær till., sem við höfum borið fram um þetta, verið samþ., þá hefði það þýtt meiri útflutningsframleiðslu úti um landið, og þá hefði framleiðslan úti um landið fengið meiri gróða yfir að ráða. Og einmitt byggðirnar úti um landið hefðu þá fengið betri aðstöðu til þess að ná í fjármagn. Það hefði aftur ýtt undir atvinnuvegina úti um landið. En í hvert skipti, sem við höfum komið fram með slíkar till., hefur hv. 2. þm. Rang. og meginið af stjórnarflokkunum staðið á móti þeim. Í hvert skipti, sem reynt hefur á um það, hvort dreifbýlið ætti að fá samþ. slíkar réttarbætur á Alþ., hafa þeir, sem telja sig fulltrúa dreifbýlisins, verið andstæðir slíkum ráðstöfunum, þegar lagt hefur verið til, að fjármagninu yrði beint til dreifbýlisins, vegna þess að þeir hafa beinlínis gengið í þjónustu þeirra sjónarmiða, sem undanfarið hafa ráðið, bæði hjá landsbankastjórninni og þeim ríkisstjórnum, sem undanfarið hafa setið. - Eigi þess vegna að blanda inn í umr. um mál það, er fyrir liggur, spursmálinu um það, hvert skuli beina fjármagninu og hvort því skuli beina til dreifbýlisins meir, en gert hefur verið á undantörnum árum, þá held ég, að sá áhugi, sem hv. 2. þm. Rang. virðist telja sig hafa í þeim efnum, mætti koma hjá honum og hans flokki meir fram í því, sem meira er virði í þessum efnum en það, er snertir þetta mál, sem fyrir liggur. Það er og hægur vandi að tryggja hvort sem væri þjóðleikhúsinu eða félagsheimilum úti um sveitir landsins það, sem samsvarar rúmlega hálfri milljón kr. á ári, með því að leggja 10%a skatt á hreinan gróða seðlabanka Landsbankans. - Hitt vil ég svo minna á, að Alþ. hefur skyldum að gegna við Reykjavík og þær menningarstofnanir, sem þar eru settar á fót, vegna þess að Reykjavík er höfuðborg. Og ég vil sérstaklega minna fulltrúa sveitanna - sem telja sig vera - á það - og ekki sízt framsóknarmenn - að upphaflega eru lög um skemmtanaskatt og þjóðleikhús reyndar sett - ef ég man rétt 1927 - á eingöngu til þess að koma þjóðleikhúsinu upp. Skemmtanask. var lagður á í upphafi vegna þjóðleikhússins, og hann hefur fyrst og fremst verið tekinn af Reykvíkingum, eða um 90%. Ég held því, að þeir, sem nú í nafni sveitanna mótmæla harðast þessu frv., mættu minnast þess, að það hefur ekki verið sveitunum dýrt að koma upp þjóðleikhúsinu. En þó að það sé að sjálfsögðu staðsett í höfuðborginni, þá er það menningarmiðstöð fyrir allt landið, og þess vegna málefni allra landsmanna, að vandamál þess verði leyst. Ég held, að við ættum að reyna að leysa þetta vandamál á þeim grundvelli, sem ég hef bent á, og tryggja með með því tvennt í einu, að félagsheimilasjóður haldi sínum hluta og vel það og vandamál þjóðleikhússins leysist líka, enda verði þetta gert á kostnað þeirra aðila, sem græða, þegar aðrir tapa. Ég er alveg á móti þeirri leið að hækka skemmtanaskattinn, enda óþarft, ef fylgt er þeirri leið, sem auglýst var eftir af hæstv. ráðh. og ég hef nú bent á.



Herra forseti. Ég vil benda á það að gefnu tilefni og til að forðast misskilning, að 10% hækkun á skemmtanaskattinum kemur til með að nema frá 5 og upp í 15 ára hækkun á aðgöngumiðum. Að því er snertir brtt. 2. þm. Reykv., þá held ég, að sú till. bæti litið úr í þessu máli. Það hefur áður verið viðkvæðið hjá þessum hv. þm.. ef fé hefur vantað, að ekkert væri annað en sækja það í Landsbankann, en það mætti þá, ef til vill líka segja, að það væri ekkert annað, en sækja féð í S.Í.S. Ég vil benda á í sambandi við þessi ummæli um Landsbankann og þann mikla gróða, sem þar á að safnast, að bankinn hefur ekki afskrifað útistandandi; vexti og skuldir, sem þó eru jafnvel mjög vafasamar og jafnvel sumt fyrirsjáanlega tapað. Hins vegar mun það venja erlendis, að bankar afskrifa vafasamar skuldir. Þetta breytir bókfærðum rekstrarafgangi bankanna auðvitað mjög mikið. Hefði Landsbankinn fylgt þessari reglu, minnkaði stórum sá gróði bankans, sem nú kemur fram á pappírnum. Eins og allir vita, er sjávarútvegurinn áhættusamur og hefur gefið þá raun nú undanfarið, að þeir, sem við hann fást, hafa ekki alltaf getað staðið í skilum. Nú er mjög mikið af fé Landsbankans í slíkum óvissum lánum, og er því raunverulega ekki hægt að segja neitt með vissu um rekstrarafgang bankans fyrr en vitað er, hvernig næstu síldarvertíð reiðir af.



Herra forseti. Það hefur mikið verið rætt og ritað um það átak, sem þjóðin hafi gert með því að reisa þjóðleikhúsið og varla verið nokkur orð nógu stór til að lýsa því þjóðþrifafyrirtæki. En nú, nokkrum dögum síðar, er Alþingi að gera þetta merka menningarsetur nær óstarfhæft vegna skulda. sem á því hvíla og ekki þola bið. - Ég ætla fyrst að víkja nokkrum orðum að 2. þm. Rang. í sambandi við þetta mál. Þessi hv. þm. var að tala um þann órétt, sem fælist í því að taka nú skemmtanaskattinn af félagsheimilunum til að ljúka skuldum þjóðleikhússins. Það getur vel verið, að þeir, sem að félagsheimilunum standa, telji sig með þessu beitta órétti, því að það er alltaf svo, að sá, sem hefur fengið einhvern rétt, telur það ranglæti að vera sviptur honum. Hins vegar er þessi afstaða hv. 2. þm. Rang. ekki í fullu samræmi við afstöðu hans til búnaðarmálasjóðs forðum. Þá var það réttlætissjónarmiðið, að þeir, sem mest hefðu lagt í þann sjóð, ættu að fá mest úr honum, alveg burt séð frá þörfinni. Nú er það upplýst, að um 90% af skemmtanaskattinum er innheimt af Reykvíkingum, og ætti því eftir búnaðarmálasjóðskenningunni sú upphæð að falla til Reykjavíkur aftur, og sannarlega veitti mörgum félagasamtökum hér í Reykjavík ekki af aðstoð til að reisa yfir sig þak. Skemmtanaskatturinn hefur haft þær afleiðingar fyrir hin ýmsu félög í bænum, að þau hafa ekki getað byggt yfir sig, enda var ágóði af skemmtunum næstum einu tekjurnar, sem þessi félög höfðu til umráða. Oft hefur þessi skattur komið mjög hart niður, eins og t.d. í sambandi við jólatrésskemmtanir verkalýðsfélaganna, sem ekki hafa einu sinni verið skattfrjálsar. En þetta hefur verið látið óátalið af Reykvíkingum, af því að þeir vildu leggja mikið fram til þess að eignast þjóðleikhús. Nú er þetta mikla menningartæki fullbúið, en á við erfiðleika að glíma vegna skulda, sem á því hvíla. Það verður að leysa úr þessum vanda, svo að leikhúsið geti starfað óhindrað að sínu mikla menningarhlutverki, að færa orðsins list í lifandi búning, og við getum haldið áfram að sjá persónur Fjalla-Eyvindar og Íslandsklukkunnar ljóslifandi á leiksviðinu. Og til þess að leysa þennan vanda tel ég sjálfsagt að nota skemmtanaskattinn, enda var hann upphaflega lagður á með það fyrir augum, þó að lögunum um hann væri síðar breytt, og það vegna þess, að rangar upplýsingar lágu fyrir um kostnaðinn við þjóðleikhúsið.



Herra forseti. Hv. 2. og 6. þm. Reykv. hafa verið að tala hér um menningargildi þjóðleikhússins, eins og það væri aðalágreiningsefnið í þessum umr. Þetta er bara alls ekki það, sem um er deilt. Við erum allir sammála um, að þjóðleikhúsið sé þörf og merk menningarstofnun, og við erum líka allir sammála um, að leysa beri úr þeim vanda, sem þessi stofnun er í vegna skulda, sem á henni hvíla. Hins vegar stendur deilan um það, hvernig eigi að leysa úr þessum vanda, og það eru fleiri en við, sem andmælum þessu frv. hér á Alþingi, sem andvígir erum þeirri leið að taka það framlag, sem félagsheimilunum nú er ætlað með lögum, til að greiða skuldir þjóðleikhússins, þó að hv. 2. þm. Reykv. vildi gera lítið úr þeirri andstöðu. Ég vil benda á nokkra aðila, sem þegar ha£a sent mótmæli við þessu frv., og jafnframt geta þess, að þeir aðilar eru ekki síður hér í Reykjavík en úti á landi. Fyrst má nefna U.M.F.Í, þá stórstúkuna, bandalag skáta, íþróttabandalag Reykjavíkur, einnig íþróttafélögin og sundfélögin. Mörg fleiri félög mætti nefna, en þess gerist ekki þörf, því að af þessu má sjá, að það er um að ræða óstaðbundna andstöðu við þetta frv. eins og það liggur fyrir og það af hálfu gagnmerkra samtaka, sem hafa meira víðsýni en 2. þm. Reykv. Hv. 2. þm. Reykv. hefur viljað láta í það skína, að við, senn andvígir erum frv., værum að mæla gegn þjóðleikhúsinu. Þetta eru alger öfugmæli hjá hv. 2. þm. Reykv., sem ekki hafa við nokkur rök að styðjast. Við viljum þjóðleikhúsinu allt það bezta og teljum jafnsjálfsagt og hann, að leyst verði úr vandræðum þess, þó að við getum ekki fallizt á þessa leið. Annars er það nú ekki neitt nýtt, þó að þessi þm. fari með rakalausar staðhæfingar, sem ekki hafa við neitt að styðjast. Hann hefur t.d. í allan vetur hrópað alla sína andstæðinga út sem auðvaldsþjóna og arðræningja, sem ekkert hugsuðu um annað, en hvernig þeir ættu að ræna alþýðuna. Hann hefur lýst öllum aðgerðum Alþingis til að ráða fram úr vandræðum atvinnuveganna sem ósvífnum árásum á lífskjör almennings í landinu, enda þótt verið væri að forða algerri stöðvun atvinnulífsins og þar með atvinnuleysi og eymd hjá öllum almenningi. Hv. þm. bregður því ekki, þó að þessi þm. fari með öfugmæli og blekkingar í sambandi við þetta mál. Allur málflutningur þessa þm. hefur miðað að því að gera erfiðara fyrir í því björgunarstarfi, sem Alþingi hefur verið að berjast við til þess að forða hruni, og hann hefur snúizt gegn öllum þeim leiðum, sem bent hefur verið á, án þess þó að benda sjálfur á nokkur úrræði, sem til bjargar mættu verða. Svo er þessi maður að tala um þjónkun. Hann þjónar ekki íslenzkum hagsmunum, en þó sýnir hann sennilega meiri þjónkun og hans flokkur, en nokkur annar, því að hann þjónar erlendum hagsmunum og kýs þá þjónustu, heldur en að veita lið til þess að ráða fram úr þeim örðugleikum, sem íslenzkt atvinnulíf nú á við að stríða. Hv. þm. eru farnir að sjá í gegnum þann blekkingavef, sem 2. þm. Reykv. er að þyrla upp hér á Alþingi ásamt flokksbræðrum sínum, og þess vegna eru þeir hættir að taka mark á stóryrðunum um landráð, þjónkun og arðrán, þau eru alveg hætt að hitta nokkurt mark. Þessir flokksbræður kæra sig ekkert um, að ráðið verði fram úr þeim örðugleikum, sem íslenzkt atvinnulíf á nú við að stríða, því að öngþveitið í atvinnulífinu og atvinnuleysi ásamt þeirri örbirgð, sem af því leiðir, er einmitt jarðvegurinn fyrir þá stefnu, sem þeir berjast fyrir. Og þess vegna er hrópað um landráð og arðrán, þegar fram koma till. til að leysa úr vandræðum atvinnulífsins. Þetta er kjarni málsins, og þess vegna bregður þm. ekki við stóryrði hv. 2. þm. Reykv. og flokksbræðra hans. Hv. 6. þm. Reykv. var að tala um, að skemmtanaskatturinn væri allur innheimtur hér í Reykjavík og þess vegna ætti hann ekki að renna í félagsheimilasjóð, heldur til leikhússins. Hv. 6. þm. Reykv. er ekki einn um þessa skoðun. Hann er þar á sömu línu og flokksbróðir hans 2. þm. Reykv. Það er annars einkennilegt, hvað þessir menn geta verið þröngsýnir gagnvart hinum dreifðu byggðum, og það er eins og þeir geti alls ekki skilið, að vandamál dreifbýlisins eru vandamál allrar þjóðarinnar, enda þótt það sé alltaf að koma betur og betur í ljós. Ég get líka bent þessum hv. þm. á, að það á líka að reisa félagsheimili í kaupstöðunum, og ég veit um mörg félög hér, sem bíða þess með mikilli eftirvæntingu að fá aðstoð úr félagsheimilasjóði til að reisa félagsheimili, þó að þeir staðir, sem mesta hafa þörfina, verði auðvitað látnir sitja fyrir. Ég vil að lokum láta það koma skýrt fram, að ég vantreysti ekki svo hv. ríkisstjórn, að ég telji hana ekki hafa nægileg úrræði til að afla þessara 250 þús. kr., sem hér er um að ræða, á annan hátt en þann að taka þær frá félagsheimilunum. Það á ekki að velta á því, hvort þjóðleikhúsið verður rekið áfram eða fær þessar 250 þús. kr. Ég mótmæli þeirri skoðun, og ég verð að segja, að mér finnst sú afstaða hæstv. ríkisstj. mjög lítilmótleg, og hún getur raunar varla risið undir slíku; hún ætti að taka þessa till. sína aftur. Það er áreiðanlegt, að þjóðleikhúsið heldur áfram að starfa, þó þessi litla upphæð sé ekki tekin af félagsheimilunum. Og ég vil leyfa mér að upplýsa hæstv. menntmrh. um það, að þessi upphæð nemur ekki meiru en 250 þús. kr. En það tekst ekki að sannfæra nokkurn mann um það, að framtíð þjóðleikhússins sé undir því komin, að þessi upphæð sé tekin úr félagsheimilasjóði. Og við eigum líka ríkisstjórn, sem stendur hvorki né fellur með 250 þús. kr. Hins vegar kann að vera eðlilegt, að ríkisstjórnin spyrji, hvaðan eigi að taka það fé, sem hér um ræðir. En enda þótt hún tæki nú þessi 10% af skemmtanaskattinum, verður hún eftir sem áður að afla sér lánsfjár til að standa skil á greiðslum þjóðleikhússins. Og geti hún aflað sér þess fjár, sem hún þarf á að halda umfram þessi 250 þúsund, þá getur hún eins aflað þeirra um leið. Hæstv. ríkisstjórn nýtur það mikils trausts bæði hjá Landsbankanum og fleiri stofnunum, að hún getur bjargað þessu máli öðruvísi, en að taka féð af fátækum félögum, sem ekki mega við þessari skerðingu á framlögum, þótt lítil séu. Og 250 þús. kr. eru svo lítill partur af þeim milljónum, sem hér er um að ræða, að það er ekki sæmandi fyrir hæstv. ríkisstjórn að ráðast á garðinn, þar sem hann er lægstur, til að afla þeirrar fjárupphæðar; enda getur hún aflað hennar með mörgu móti öðru. Ég tel, að ekki sé ástæða til að fjölyrða frekar um þetta. Er hv. þm. hafa athugað málið og gert sér þess grein, að hér er aðeins um það að ræða, hvort taka á 250 þús. kr. af fátækum félögum víðs vegar um land eða ekki, þá munu þeir sjá, að þessi till. hæstv. ríkisstj. hlýtur að snúast upp í hreint grín, ef gera á þetta að kappsmáli. Og ég er það mikill stuðningsmaður hæstv. ríkisstj., að ég kæri mig ekki um að stuðla að því, og vil leyfa mér að benda henni á, að bezt muni vera að láta þessa till. ekki koma undir atkvæði.

Viðskmrh. (Björn Ólafsson) Hv. 2. þm. Rang. tók hér upp hvað eftir annað, að hér væri aðeins um 250 þús. kr. að ræða. Ég verð nú að segja, að ég veit ekki, hvaðan hann fær þá upphæð, því að samtals er hér farið fram á 1/2 millj. árlega, en ekki 250 þúsund. Og ég skil raunar ekkert í jafngreindum manni og hv. 2. þm. Rang., að hann skuli vera að reyna að berja aðra eins firru inn í höfuð manna. Það er verið að biðja um 500 þús. á ári til þess að ljúka skuldinni, þar til hún er greidd. Þetta er svo ljóst, að ég þarf ekki að fara um það fleiri orðum.



Herra forseti. Það hafa verið haldnar nokkrar ræður um þetta mál síðan ég gerði grein fyrir tillögunni um rökstudda dagskrá. Finnst mér, að margt af því, sem fram hefur komið í ræðum sumra hv. þm., t.d. hv. 2. þm. Reykv. og hv. 6. þm. Reykv., liggi fyrir utan kjarna málsins, sem hér er til umræðu. Ég mun því ekki hirða um að taka þær til athugunar nú, a.m.k. ekki í bili, en hins vegar get ég ekki látið vera að svara nokkuð athugasemdum hæstv. menntmrh. Hæstv. menntmrh. viðurkenndi það, sem ég hafði bent á, að málinu, sem flutt er til þess að sjá farborða lausaskuldum þjóðleikhússins, verður ekki borgið, nema lán verði tekið til þess, og það verður gert, hvort heldur sem þetta frv. verður samþ. eða ekki. Það er staðreynd. Það er líka staðreynd, að á árunum 1946 og 1947 lágu fyrir um það áætlanir, að þjóðleikhúsinu yrði að fullu borgið, ef það fengi skemmtanaskattinn að fullu til ársloka 1947. Það er enn fremur staðreynd, að á öndverðu ári 1949 kom það í ljós, að þjóðleikhúsið vantaði verulega fjárhæð til þess að greiða stofnkostnaðinn, og var þá búizt við því, að það þyrfti rúmlega 4 milljónir króna til viðbótar. Þá er það einnig staðreynd, að núna í maí 1950 koma enn nýjar kröfur, þannig að í viðbót við það, sem veitt var í fyrra, vantar nú 4–5 millj. króna. Ég verð að segja það, að það er fátítt, að einu fyrirtæki skeiki svona mikið í áætlunum sínum, a.m.k. á svona skömmum tíma eins og hér er um að ræða. Það hefur ekki verið upplýst í hv. menntmn., hvort hér er um endanlegt uppger að ræða, og hvort stofnkostnaðurinn sé allur bundinn í þessum skuldum, 10 millj. króna. Hæstv. menntmrh. segir, að byggingunni sé ekki alveg lokið og að byggingarnefnd þjóðleikhússins eigi að vera virk áfram. En væri þá ekki ástæða til þess fyrir Alþingi að fá upplýsingar um það, hvaða verk þar eru ógerð, og hvað það er, sem vinna þarf, áður en gengið er frá málinu endanlega? Hæstv. menntmrh. drap á það í ræðu sinni, sem reyndar hefur einnig komið fram hjá ýmsum öðrum, að skemmtanaskatturinn hafi í öndverðu verið settur á vegna þjóðleikhússins og það ætti því forgangsrétt á honum. Við skulum nú athuga þetta nánar. Skemmtanaskatturinn er nú fyrst og fremst settur á sem tekjustofn fyrir ríkið, sem það getur notað og hefði notað á einhvern annan hátt, þó að ekkert þjóðleikhús hefði verið í smíðum. Þetta kom fyrst fram í heimildarlögum um skemmtanaskatt 1918, sem þá var á lagður til þarfa ríkissjóðs. Í öðru lagi er það, að á árunum 1930–1940 runnu tekjurnar af skemmtanaskattinum til ríkissjóðs, en ekki til þjóðleikhússins. Auðvitað var þetta gert af brýnni nauðsyn, en ef kenningin, sem menntmrh. kom fram með, er rétt, að þjóðleikhúsið eigi forgangsrétt á þessum skatti, þá átti það einnig forgangsrétt á honum milli 1930 og 1940, og ber þá ríkissjóði að endurgreiða þennan skatt, sem þá rann í ríkissjóð. Hefur hæstv. ráðherra ekki athugað það? Í þriðja lagi vil ég benda á það, að á síðari árum hafa verið uppi um það tillögur að hækka skemmtanaskattinn, og þá hefur verið litið svo á í því sambandi, að þetta væri tekjustofn, sem ráðstafa mætti án tillits til þjóðleikhússins. Í því sambandi vil ég benda á það, að 1946 var starfandi nefnd hagfræðinga og gerði meðal annars áætlun um þjóðartekjur. Í áliti þeirra segir á bls. 75–76, með leyfi hæstv. forseta: „Nefndin vill enn fremur vekja athygli á því, að hækka mætti til mikilla muna skemmtanaskatt á kvikmyndasýningum og dansskemmtunum. Tekjur af þessum skatti eru nú um 2 millj. króna á ári, og munu nú 3/4 af upphæðinni vera vegna kvikmyndasýninga. Aðgangur að kvikmyndasýningum kostar óeðlilega lítið samanborið við flest annað, og mætti því að skaðlausu jafnvel þrefalda skattinn á þeim.“ Þarna er ekki litið á skemmtanaskattinn sem tekjustofn í beinum tengslum við þjóðleikhúsið, heldur sem tekjustofn, sem ríkið gæti og vert væri að það notaði sér. Þá kom það fram hjá hæstv. ráðh., að um það bil 90% af öllum skemmtanaskattinum væru innheimt í Reykjavík. Ég tel það alveg víst, að hæstv. ráðh. hafi undir höndum gögn, sem sýni þetta, og vil ég ekki bera neinar brigður á það, en hins vegar vil ég benda á það, að fjöldi fólks utan af landi er beinlínis þvingað til þess að dvelja í Reykjavík langdvölum. Það er fólk, sem vill afla sér einhverrar menntunar, það verður allt að koma hingað, vegna þess að menntastofnanir í sérgreinum eru allar saman komnar hér í Reykjavík. Í annan stað er fjöldi Reykvíkinga þjónustumenn ríkisins, sem af þjóðfélagslegum ástæðum geta ekki verið búsettir annars staðar en hér, og vegna þess þjóðfélagslega fyrirkomulags greiða þeir auðvitað skemmtanaskattinn hér. En þegar litið er á málefni Reykjavíkur í sambandi við þetta mál, gætir töluverðs misskilnings hjá hv. ræðumönnum, þegar þeir álíta, að félagsheimilin séu aðeins vegna sveitanna og félagsheimilasjóður sé eingöngu til styrktar sveitunum. En þetta er hreinn misskilningur, því að lögin um félagsheimilasjóð ná alveg jafnt til kaupstaða og sveita. Það virðist vera full ástæða til þess að taka þetta fram. Félagsheimilasjóður tekur því einnig til félagsheimila í Reykjavík. Öll ópólitísk félög, svo sem ungmennafélög, búnaðarfélög, íþróttafélög o.fl., hafa jafnan rétt til þess að fá hluta af byggingarkostnaði félagsheimila sinna greiddan úr félagsheimilasjóði, án tillits til þess, hvort þau eru reist í Reykjavík eða öðrum kaupstöðum eða sveitum. Og ég held, að svo mikil þörf sem er á félagsheimilum í sveitum, þá sé hún hreint ekki minni í kaupstöðum. Margir Reykvíkingar þurfa að eiga fleiri heimili en eitt, sumir þeirra eiga sumarbústaði úti um sveitir, en sveitamenn eiga þess ekki kost. Það er eins með unglingana og þessa menn, æskan þarf að efla þrótt sinn og efla félagslíf, bæði utan Reykjavíkur og í Reykjavík, og til þess þarf að skapa henni skilyrði. Þau erindi, sem liggja fyrir Alþingi frá ýmsum félagasamtökum í Reykjavík, sýna það glögglega, að unga fólkið í Reykjavík lítur á þetta öðrum augum en hv. þm. Reykv. virðast gera. Hér liggja fyrir mótmæli gegn þessu frv. frá Ungmennafélagi Íslands, undirritað af stjórn þess. Hér liggja enn fremur mótmæli frá stórstúku Íslands. Hér liggja fyrir mótmæli frá Bandalagi íslenzkra skáta. Hér liggja fyrir mótmæli frá stjórn félagsheimilasjóðs, sem mikil kynni hefur af framkvæmdum þeirra mála, sem sjóðurinn styður. Það liggja fyrir mótmæli frá bandalagi æskulýðsfélaga Reykjavíkur. Það liggja fyrir mótmæli frá íþróttafélögunum í Reykjavík. Það liggja fyrir mótmæli frá íþróttabandalagi Reykjavíkur. Það liggja fyrir mótmæli frá stjórn kvenfélagasambands Íslands o.fl. Þá hef ég og í höndum lista yfir þau félagsheimili, sem í smíðum eru eða undirbúningi. Þeim er skipt í þrjá flokka. Í fyrsta flokki eru félagsheimili, sem langt eru komin, en eiga vangoldinn styrk, sem búið er að lofa þeim. Í þessum flokki eru félagsheimili í Reykjavík og Gullbringu- og Kjósarsýslu, svo að af því geta menn séð, að það eru ekki bara útkjálkarnir, heldur einnig höfuðborgin og næsta nágrenni hennar, sem hér eiga hlut að máli. Í öðrum flokki eru félagsheimili, sem gerð hefur verið fullkomin áætlun um byggingu þeirra og áætlun um kostnað við bygginguna. Þar af eru tvö heimili í Reykjavík og auk þess nokkur í nágrenni bæjarins. - Í þriðja flokki eru svo heimili, þar sem hafinn er undirbúningur að félagsheimilum, án þess að fyrir liggi fullkomin áætlun um framkvæmdir eða kostnað. Ég hygg, að þessi dæmi, sem ég hef nú sýnt, séu fullkomlega skýr til þess að sýna, hve mikill misskilningur það er að líta á þetta mál sem baráttumál sveitanna gegn Reykjavík. Þá er að athuga það, sem hæstv. menntmrh. sagði um, að 90% af skattinum sé innheimt í Reykjavík. En við skulum þá líka athuga það ofurlítið, hvernig skattinum er svo skipt niður aftur. 50% af honum rennur til þjóðleikhússins, 25% í byggingarsjóð og 25% í rekstrarsjóð. Þá renna 10% til lestrarfélaga og kennslukvikmynda, þar af 2/3 til kennslukvikmyndanna, og ég fullyrði það, að Reykjavíkurskólarnir hafi mest not þeirra, vegna aðstöðu sinnar til þess að sýna þær. Ég held, að það megi fullyrða, að stærsti hlutinn af þessu renni til menningarauka og hagsbóta fyrir Reykjavík. Þá eru komin 56,7%. Þá á Reykjavík jafnan rétt til félagsheimilanna og framlaga til þeirra eins og félög í sveitum úti, og enn fremur er það upplýst, að byggingarkostnaður slíkra húsa hér á Reykjavík er hreint ekki minni, en úti á landi, og það er upplýst í þessu sambandi, að tvö af þeim húsum, sem þannig á að byggja í Reykjavík, eigi að kosta miklu meira en nokkurt hús úti á landi. Þegar allt þetta er dregið saman, þá held ég, að Reykjavík fari hreint ekki varhluta af þessu, og þegar þess er enn fremur gætt, að fjöldi fólks utan af landi hlýtur að greiða skattinn hér vegna þjóðfélagslegra aðstæðna, þá sést það enn betur, að Reykjavík ber ekki skertan hlut frá borði. En þá er komið að þeirri spurningu, hvort þingmenn Reykjavíkur telji það nú tímabært að dreifa meira menntastofnunum út um Landið. Það er atriði, sem vert er að taka til athugunar hér á þingi. En það hefur nú borið svo við, síðan ég tók sæti á þingi fyrir átta árum, að það hefur reynzt harla erfitt að koma þeirri stefnu í lög og framkvæmd. Ég er þess albúinn að rifja upp dæmi um slíkt; það eru til nægar bækur til að sýna það, en við skulum samt láta nægja núna að byrja með nokkur dæmi eftir minni. Árið 1943 var það mjög til umræðu að breyta lögunum um kennaraskóla Íslands. Var þá leitað upplýsinga skólastjórans, hvaðan nemendur skólans kæmu. Kom þá í ljós, að um langt árabil voru yfir 80% nemendanna utan af landi, og meiri hlutinn af því fólki hverfur aftur út á landsbyggðina að af loknu prófi. Þá flutti hv. þáverandi og núverandi þm. N-Þ. frv. þess efnis, að kennaraskólanum yrði útvegaður staður utan Reykjavíkur á jarðhitasvæði, þar sem hentugt væri að hafa æfingaskóla. Málið hlaut engan byr þá. Síðan var það tekið upp aftur af mér og hv. þm. N-Þ., en hlaut engan byr. En 1946 voru sett ný lög um kennaraskólann og æfingaskólann, og þá er það tekið fram, að skólinn eigi að vera í Reykjavík, þó að 80% af nemendum hans séu utan af landi. Húsmæðrakennaraskólinn er fyrst stofnaður með reglug. þar um 1942. Þar er svo fyrir mælt, að námstímanum skuli skipt í þrjú kennslumisseri, og eigi kennsla að fara fram að sumu leyti í Reykjavík, en að sumu leyti úti á landi, og fór sú kennsla fram á Laugarvatni. Þegar lögin voru sett um þennan skóla 1947, þá kom það upp úr kafinu, að það olli miklum erfiðleikum að láta skólann starfa á Laugarvatni. Var þessu því breytt frá því, sem áður var, og ákveðið í lögunum, að skálinn skuli starfa í Reykjavík og nágrenni hennar. En það þótti þá nauðsynlegt vegna þess, að búrekstur er ein námsgrein, að setja „og nágrenni hennar,“ líklega vegna þess, að Austurvöllur hafi þótt of lítill til þeirrar kennslu. Ég hef nú nefnt þetta sem örfá dæmi, en fleiri dæmi er hægt að finna í bókum um þetta, en ég skal nú ekki fara lengra í þetta að sinni. En þessi dæmi ættu að nægja til þess að sýna það, að það er megnasti misskilningur, ef Reykjavíkur-þm. halda, að hér sé um eitthvert baráttumál milli Reykjavíkur annars vegar og dreifbýlisins hins vegar að ræða. En hins vegar vil ég taka það fram, að það væri rétt að taka nú upp þá stefnu að dreifa þeim stofnunum, sem ríkið rekur, meira út á land, en verið hefur.



Herra forseti. Ég vildi segja það við hv. 2. þm. Rang. og jafnvel við hv. þm. A-Sk., að þeir mundu ekki hafa hent af sér skónum til þess að bjarga skólunum. - En viðvíkjandi því, sem tekið hefur verið fram af hv. 2. þm. Rang., sem hv. þm. A-Sk. las nú upp líka - það var um félagsheimilin, sem umr. hafa nú snúizt mjög um -, þá hefur nú verið farið út í að ræða um skólabyggingar og talað um, hvernig þetta hefur verið rekið, er skólar hafa verið byggðir, að of miklir skólar hafi verið byggðir í kaupstöðunum og of litið af þeim í sveitunum, og farið hefur verið út í að rekja sögu skólabygginganna. - Og þá er Laugarvatnsskólabyggingin. - Og ég er ekki viss í því, ef sú saga væri rifjuð upp frá rótum, að það yrði fallegri saga, en jafnvel það, sem þeir eru að segja um byggingu þjóðleik!hússins. - En hitt er vitanlegt, og getur verið rök hjá mönnum, sem telja þjóðleikhúsið ekki þarfa stofnun, að of mikið sé fyrir það gert frá því sjónarmiði. Og það eru engin rök fyrir hendi á móti því önnur en þau. Því að ég er viss um, að þessir menn gera sér ekki nokkra grein fyrir því, hvað einstaklingar hafa fórnað, þar til það var orðin almenn hugmynd, að það þyrfti að byggja þjóðleikhús. Því að allar þær fórnir og allt það starf, sem einstaklingar hafa lagt á sig, það hefur sannfært þjóðina um, að það þyrfti að byggja þjóðleikhús. - Og þegar það loks er komið, er deilan um það að taka nokkuð af þeim fjármunum til annars, sem lögfest hefur verið á sínum tíma, að það eigi að byggja þjóðleikhús fyrir. Og hefðu þessir menn ráðið, sem nú vilja taka þetta frá þjóðleikhúsinu, þá hefði það aldrei verið byggt. Enda sýnir það dálítið, hvaða hug Alþ. hefur borið til þessa máls, að fyrst er því komið inn hjá mönnum, að það sé þess vert að byggja þjóðleikhús, en síðan, þegar skrokkur hússins er kominn upp, eru allar tekjurnar, sem því eru ætlaðar, teknar í ríkissjóð, sem hv. þm. A-Sk. er að vitna í og fyrrv. hv. þm. S-Þ. kallaði þjófnað frá þjóðleikhúsinu á sínum tíma. Og viðvíkjandi því, sem sagt hefur verið um félagsheimilin, þá er ákaflega hjartnæmt að heyra hjá þessum mönnum, hvað þessi félög í Reykjavík séu mörg, sem mótmæla þessu, sem farið er fram á í frv., sem fyrir liggur. En öll þessi félög fá stóran styrk úr ríkissjóði. Og þegar verið var að tala um félög, sem áttu að hafa rétt til félagsheimilaframlags, þá var einn félagsskapur þó undanskilinn, sem ekki átti neina hlutdeild í þessu efni, að það voru verkalýðsfélögin. Þau máttu ekki vera með. Og í allri ástúðinni gagnvart félagsskap ýmiss konar hér í Reykjavík var ómögulegt, að verkalýðsfélögin mættu vera þarna með, og það var fellt úr einmitt af þessum sömu mönnum. Og það var líka dregið út, að þessi félög hefðu orlofsheimili eða hvíldarheimili væru byggð fyrir félagsmenn. Og svo segja þeir, þessir menn, að félögin í Reykjavík eigi líka að njóta góðs af félagsheimilasjóði, sem getur verið satt, svo langt sem það nær. - Reykjavík skilur, að þjóðleikhúsið er virðuleg menningarstofnun. En þessir menn, sem virðast vera á móti því, skilja það ekki - þeim dettur það ekki í hug - og halda líkast til, að þegar búið er að koma því upp, þá sé ákaflega gott að stæra sig af því, að þetta sé mikið átak - en vilja kippa af því möguleikanum til starfa. Og á annað vil ég benda hv. þm. A-Sk. Fyrst þegar hann kom með frv. um félagsheimili, var honum ekki farið að detta í hug að taka skemmtanaskattinn fyrir þau. En af því að það voru ekki nein ráð til þess að ná í peninga í félagsheimilin, þá datt þeim í hug - honum og öðrum, sem með honum voru -, að þarna væri leið til að ná í peninga, með því að taka af skemmtanaskattinum, þegar búið var að ákveða, að hann færi til þjóðleikhússins. Sömu menn halda, að nú sé hægt að fá tekjulindir fyrir þessa starfsemi. En hvers vegna koma þeir þá ekki með tekjulindirnar? Ég er sannfærður um, að ekki hefur byggingarnefnd og því síður aðrir haft hugmynd um, hve mikið mundi kosta að koma upp svona byggingu eins og þjóðleikhúsinu, hve mikið rafmagn þyrfti til þess að byggja upp svona fyrirtæki, sem er ekki undarlegt. Því að þeim skeikar verkfræðingunum um fyrirtæki, sem þeir vita, til hvers eiga að vera, og þó vana menn hafi verið um að ræða, hafa áætlanir þeirra um ýmis mannvirki ekki staðizt. Og því fremur, þegar verið er að byggja upp þjóðleikhús, sem þeir höfðu ekki hugmynd um, hve mikils þurfti með til að fullgera. Og menn vissu ekki, hvernig ætti að innrétta það, þegar búið var að byggja kassann. Og þó margt megi finna að byggingu þjóðleikhússins og framkvæmdum í því sambandi, þá finnst mér dálítið hart, eftir að jafnmikið hefur verið sagt um þessa byggingu og hún talin svo mikið menningarfyrirtæki fyrir íslenzku þjóðina, að einmitt á sama tíma, sem allir eru stoltir yfir því hér heima, þessu átaki, sem gert hefur verið í sambandi við þjóðleikhúsið, þá skuli menn vera til, sem eru æstir yfir því, þó einhvern tíma sé gengið á það fé, til að taka það handa þjóðleikhúsinu, sem ég tel, að ranglega hafi verið tekið frá þjóðleikhúsinu, þó að það sé látið til annarra hluta um eitthvert árabil.



Af því að ég skrifaði undir nál. meiri hl. n., þar sem því var lýst, að ég hefði þá afstöðu um málið, að ég væri á móti því að samþ. frv. óbreytt, en hins vegar teldi ég rétt að veita ríkisstj. heimild til þess að koma þessu á réttan kjöl, vil ég gera grein fyrir afstöðu minni með nokkrum orðum. Mér virðist helzt til mikið úr því gert á þingi nú, hvað þetta sé stórkostlegt vandamál, sem hér liggur fyrir. Og mér virðist það vera vantraust á ríkisstj. að telja það vera ómögulegt að leysa þetta öðruvísi en með því að samþ. þetta frv. Fjárl. hafa verið samþ. upp á 300 millj. kr. Þar eru sparaðar 30 millj. kr., sem lagðar voru á á síðasta ári. Þar er enn fremur bætt nokkrum milljónum við, svo að fjárl. eru um 40 millj. hærri, en á síðasta ári. - Og svo eru þessi vandræði með þjóðleikhúsið, þar sem um er að ræða þrjár millj. kr., skuld við þessa verktaka, að mér skilst, sem ekki er búið að greiða þeim. Og það lítur helzt út fyrir, eftir ræðum manna, að hæstv. ríkisstj. verði að segja af sér, ef henni er ekki fengið þetta fé upp í hendurnar. Mér finnst það vantraust é. ríkisstj., hvernig þetta mál hefur verið útfært hér á þingi. Og ef hæstv. ríkisstj. getur ekki leyst úr þessu máli, sem hér er rætt um, án þess að fá þennan hluta skemmtanaskattsins, þá hygg ég, að henni muni verða enn erfiðara að leysa önnur meiri vandamál, sem vafalaust munu koma fyrir, áður en margir mánuðir e:u liðnir. Í hverju eru, þessi vandræði fólgin, sem hér er rætt um í sambandi við þjóðleikhúsið? Það liggja fyrir ljósar upplýsingar um það, að þessar rúmar þrjár milljónir kr., sem hér er um að ræða, eru óumsamdar skuldir. Og þær á að greiða með þessum hluta af skemmtanaskattinum, og mun þó þurfa allt að átta ár til þess að greiða þessar skuldir upp. Nú liggur fyrir, að það verður að semja um þessar skuldir og fá bráðabirgðalán til þess að greiða þær. Og það er haft á orði, að ef þessar skuldir verða ekki greiddar mjög bráðlega, verði hægt að ganga að húsinu og heimta það boðið upp. Og þá liggur augljóst fyrir, að ekki er hægt að bíða í átta ár með það, að skuldin sé greidd, því að þá verður búið að selja það á einhverju af þessum átta árum. - Nei, það verður að greiða þessa skuld nú. Og deilan er um það, hvort það á að endurgreiða lán, sem þyrfti til að greiða þessa skuld með, á átta árum með því að taka til þess þennan hluta af skemmtanaskattinum, sem hér er rætt um, eða hvort á að greiða þetta með öðrum útgjöldum ríkisins á annan hatt. Þetta er aðalatriði málsins, sem hér er um að ræða. Þess vegna finnst mér hér gengið nokkuð langt, þegar í það er látið skina, að þetta sé svo stórt vandamál fyrir ríkisstj., að hún geti ekki leyst það á nokkurn annan hátt en þann, sem lagt er til í þessu frv. Og ef svo er í raun og veru, held ég, að illa gangi henni með erfiðari málin. Þegar þetta mál var rætt í menntmn., þá kom m.a. mjög sú skoðun fram hjá hv. þm. A-Sk., að hækka mætti skemmtanaskattinn. Ég var á móti því þá og er á móti því enn. Hins vegar lagði ég það til málanna, að það ætti að gefa stjórninni heimild til lántöku, til þess að koma þessu á fastan grundvöll, og síðan kæmi það til greina í sambandi við fjármál ríkisins á hverjum tíma, hvernig ætti að greiða þessi lán eins og önnur lán, sem á húsinu hvíla, sem eru meiri en þessi upphæð, sem hér er um að ræða í frv. að koma fyrir. Ég tek undir með þeim mönnum, sem halda fram, að það sé mjög óaðgengilegt að taka þennan hluta skemmtanaskattsins, fyrst á annað borð er búið að ráðstafa honum eins og gert hefur verið. Og í því sambandi vil ég minna á, að ég held, að það hafi fyrr verið gert að taka skemmtanaskattinn til annars, en leikhússins, og ekki til ákveðinna hluta eins og hér er gert, heldur beint í ríkissjóð, til almennra þarfa ríkisins. Og ef honum í þessi ár, sem hann hefur verið látinn renna þannig, hefði verið beint í þjóðleikhúsið, þá hefði verið búið að byggja það fyrir stríð, og það orðið gróðafyrirtæki á stríðsárunum. Það má því segja, að ríkissjóður skuldi þjóðleikhúsinu þessa upphæð. Vitanlega væri sú upphæð, sem farið hefur beint í ríkissjóð af skemmtanaskattinum, ef reiknuð væri saman, minni að krónutölu en nú mundu vera hliðstæðar tekjur, en hins vegar meira virði hver króna þá. Og hefði mátt byggja fyrir þann skemmtanaskatt þjóðleikhúsið og ljúka því. - Ég er ekki á móti þjóðleikhúsinu. Ég gleðst af því, að það er komið upp. Og ég tel, að það sé ríkisstjórnarinnar að leysa úr þessu máli nú eins og öðrum og meiri vandamálum, sem koma fyrir og allir vissu, að mundu koma fyrir. Og ég fæ ekki skilið, hve mikið er úr því gert, að það sé ómögulegt að leysa þetta á nokkurn annan hátt en þennan, sem til er tekinn í frv. Mér sýnist það liggja ljóst fyrir, að það hlýtur að verða að taka bráðabirgðalán til þess að greiða með þessar lausaskuldir. Og þá sýnist mér, að það geti verið mál seinna að leysa úr því, hvernig eigi að leysa það endanlega, og að það sé þá eðlilegasta lausnin, eftir forsögu þessa máls, að það, sem þarf til þess að borga þessar lausaskuldir, sé tekið beint inn á fjárlög sem aðrar greiðslur ríkisins.



Herra forseti. Ég skaut hér fram hugmynd í minni ræðu áðan um tekjuöflun og gat þess, að með því móti yrði hægt að ná í tekjur hjá aðila, sem lítið hefði verið gengið á, þegar þungar álögur hefðu verið lagðar á aðra í þjóðfélaginu. Ég stakk upp á því að taka 10% af gróða seðladeildar Landsbankans, sem mundi nema, þessi 10%, 700.000 til 800.000 kr. á ári, og þessar tekjur væri hægt að nota annaðhvort handa þjóðleikhúsinu eða félagsheimilunum, allt eftir því, hvernig skemmtanaskattsmálið nú væri afgr. Ég gaf þeim mönnum, sem bera félagsheimilin fyrir brjósti, tækifæri til þess að sýna, hvort þeir vildu útvega félagsheimilunum tekjur, kannske ekki samsvarandi þeim, sem þau nú hafa, heldur líka meiri. - Nú hafa þrír hv. fulltrúar stjórnarinnar talað í þessum efnum, hæstv. ráðh. og tveir hv. stjórnarfl.-þm. Hæstv. menntmrh. sagði, að það mætti eiginlega ómögulega leggja neinar álögur á seðladeild Landsbankans; hann hefði ekki afskrifað skuldir, og þess vegna væri viðbúið, að hann ætti ekki nógu mikið til, ef svo og svo mikið af lánum, sem hann á hjá útvegsmönnum, reyndist tapað fé. Landsbankinn á nú upp undir 100 millj. kr. skuldlausar eignir, og það þótt hús hans sé metið á eina krónu. Og eign hans hér hinum megin við okkur, sem Landsbankinn á, er miklu, miklu meiri en nokkurn tíma kæmi til greina, að þau töp mundu nema á útgerðinni, sem nú eru óafskrifuð. - Ég veit hins vegar, hvað:það er, sem veldur því, að hæstv. viðskmrh. skuli taka svona dauflega í að leggja nokkuð á Landsbankann í þessum efnum. Það kom fram einu sinni fyrr á þinginu, að hæstv. viðskmrh. tók undir till., sem ég var með um að ríkið borgaði óþarflega mikla vexti af lánum hjá Landsbankanum, þannig að ríkissjóður væri beinlínis skattlagður handa Landsbankanum, og skömmu síðar kom stjórnin með frv. í þessu, einmitt um að skylda Landsbankann til að lána með lægri vöxtum en nú, handa 17 togurum, en það hefur aldrei fengizt afgr. af þinginu. Og allar umr. hæstv. ráðh. og hæstv. ríkisstj. um að spara fé með því að láta ekki Landsbankann græða eins mikið á vöxtum frá ríkinu hafa því orðið til einskis. Það er eins og Alþ. ráði ekki hér, heldur er eins og útlánastofnun, sem er hér við hliðina á okkur, segi Alþ. fyrir verkum. Það hefur hvað eftir annað verið svo, að þegar menn, sem kosnir eru af stjórninni, hafa sínar hugmyndir, ef þær fara í bága við reikningslega hagsmuni þeirrar stofnunar - sem þjóðin á - þá eru hugmyndir þessar slegnar niður með peningavaldinu, sem Landsbankinn hefur. Ég veit ekki, hvort hæstv. menntmrh. hefur hug til þess að minnast á þetta og til þess að reyna að aftra því, - af því að ríkisstj. hæstv. er orðin eins og bandingi hjá Landsbankanum - eins og vesall skuldari, sem ekki þorir að segja nokkurn skapaðan hlut. En hæstv. menntmrh. þorði a.m.k. að finna tylliástæðu. fyrir þessu. - Og hv. 2. þm. Rang. og hv. þm. A-Sk., sem hér töluðu á eftir honum úr stjórnarliðinu og báðir hefðu átt að koma inn á þessa hugmynd, þar sem ég benti á tekjustofn til handa félagsheimilasjóði, ef stjfrv., sem hér liggur fyrir, yrði samþ., eða handa þjóðleikhúsinu, ef það verður ekki samþ., hafa hvorugur minnzt á þetta. Af hverju? Líklega er ekki langt að leita að ástæðunni. Ætli það sé ekki af því, að þeirra hugmynd sé að hækka skemmtanaskattinn - og þá sé allt í lagi? Ef álögin eiga að lenda á alþýðustéttunum, þá er allt í lagi að þeirra áliti, að því er virðist, en þegar bent er á, að Landsbankinn geti lagt fram fé til þessa, þá megi hann ráða því að leggja þungar fjárhagslegar byrðar á ríkissjóðinn. - Ég benti á, út af því, sem hv. 2. þm. Rang. stagaðist á og hæstv. menntmrh. leiðrétti, að spurningin stendur ekki um hálfa eða einn fjórða úr milljón, heldur um á 4. millj. kr., sem þarf að útvega lánsfé til að greiða. Og þessar till. ríkisstj. og þessi till., sem ég skaut hér fram, þær hafa sitt gildi í því, að þær eru tekjustofn, hvor fyrir sig, sem á vissu árabili mundi gefa þessa upphæð. - Ég skal síðar koma að því, hve mikið traust muni vera hægt að hafa til ríkisstj. til þess að skaffa þessar 4 millj. kr. Og mér finnst þeir gefast fljótt upp í áhuganum fyrir félagsheimilunum og traustinu til ríkisstj. í því sambandi, þegar þessir hv. þm., sem töluðu fyrir félagsheimilunum, komu ekki að neinu leyti inn á það, hvort réttmætt væri að taka tekjustofn til þeirra, sem lenda mundi á peningavaldinu hér í Reykjavík, en virðast ekkert hafa við það að athuga að hækka skemmtanaskattinn, vegna þess að hann lendir fyrst og fremst á Reykvíkingum almennt og á alþýðunni ekki sízt. Þá minntist hv. 2. þm. Rang. á það - og fór út í stjórnmálaumr. almennt í sambandi við það - já, hann minntist á, að hann hefði nú verið að bjarga atvinnulífinu., og að þeir þingmenn sveitanna, eins og hann sagði, hefðu nú verið að vinna afrek á þessu þingi til þess að bjarga atvinnulífinu. - Ja, mikil er trú þín! Og mikið er gott fyrir hv. 2. þm. Rang. að geta staðið í þessum hugmyndum, þegar hann heldur heim frá þessu þokkalega þingi og fer nú að tala við bændurna þarna í Rangárvallasýslu um áburðarverðið og annað slíkt - að geta þá staðið í þessum hugmyndum, að hann hafi verið að bjarga atvinnulífinu og þjóðinni, - þegar fyrstu bændurnir koma til með að segja honum, að þeir hafi ekki tekið áburð, sem þeir hafi pantað, og hafi lítið til þess að bera á túnin, vegna þess að hv. þm. þeirra hafi tvöfaldað eða þrefaldað áburðarverðið. Ósköp held ég, að honum gangi tregt að sannfæra þá um, að hann hafi bjargað atvinnulífinu. Og svipað verður að segja í sambandi við fóðurbætiskaup bænda og annað slíkt. Ég veit ekki betur en að það hafi rignt mótmælum út af því, að áburðarverðið hækkaði allt of mikið, og kröfum um, að ríkisstj. léti greiða þessa vöru niður og hún yrði seld á gamla verðinu. Bændur hafa, sem sagt, komið saman á fundum hjá sér, til þess að reyna að fá ríkisstj. til að bjarga þeim frá þessu bjargráði hv. 2. þm. Rang. Kannast þessi hv. þm. ekki við, að ýmsir hv. þm. hafa látið þau orð falla, að þeir hefðu aldrei greitt atkv. með þessum bjargráðum, ef þeir hefðu vitað, hvað þau þýddu og hvað þetta var? Og þó að hv. 2. þm. Rang. sé nú í þessari sælu trú, að hann hafi bjargað atvinnulífinu, mun hann reka sig á, að hans umbjóðendur líta öðruvísi á það mál. Og ég býst við, að sama yrði ofan á, ef hann talaði við sjómenn, sem verið hafa úr Rangárvallasýslu á vertíð í vetur. Ég tala nú ekki um, ef hann talar við útgerðarmenn, sem leggja upp í frystihúsin og ekki er borgað frá hnaðfrystihúsunum það, sem gert var ráð fyrir í grg. fyrir bjargráðafrv. ríkisstjórnarinnar, og hafa ekki neitt fengið hækkað fiskverðið, sem sagt var, að hlyti að hækka í 93 aura pr. kg. Ég býst við, að bjargráð hv. 2. þm. Rang. séu ekki neitt dásömuð af þessum mönnum. - Og fyrst þessi hv. þm. sagði, að atvinnuleysi væri nú komið í landinu, ef hann hefði ekki bjargað atvinnulífinu, - vill hann þá ekki ganga um göturnar hér í Reykjavík - þó hann fari ekki út um landið - vill hann ekki tala við fólkið hér, sem mundi segja honum, að atvinnuleysi er nú þegar komið hér, því miður. Og svo fjötraðir eru verkamenn hér og fiskimenn og allir Íslendingar vegna þessara ráðstafana, sem hv. 2. þm. Rang. hefur tekið þátt í og kallar nú bjargráð, að menn fá ekki tækifæri til að bjarga sér sjálfir, þeir menn, sem hæstv. ríkisstj. segir, að hún geti ekki bjargað meir en hún gerði í vetur. En það er fellt allt, sem kemur fram um það, að menn fái að mynda sin samtök um að reyna að bjarga sér sjálfir. - Svo kemur hv. 2. þm. Rang. með það, að þetta, sem ég hafi verið að krítisera það, sem gert hefur verið og kallað bjargráð, það geri ég ekki vegna þess, að neinum íslenzkum verkamanni þyki vont að vera atvinnulaus, né vegna þess, að neitt fólk finni til undan því, að brauð, smjör og smjörlíki og annað þ. h. sé hækkað í verði, eða að neinum finnist sárt að geta ekki staðið í skilum með það, sem menn hafa undirgengizt, vegna þeirra verðhækkana, sem nú skella yfir, - nei, það á ekki að hafa verið út af neinu slíku, sem við, sem börðumst á móti gengislækkunarfrv., gerðum það. Það á auðvitað að vera eftir fyrirskipunum frá Moskvu. - Hv. 2. þm. Rang. gerði áðan í sinni ræðu það, sem yfirleitt hefur ekki verið gert hér á þingi, að gripa til svo aumlegra og lélegra röksemda, að venjulega láta stjórnarflokkarnir sér nægja að láta flokksblöðin flytja það, en telja fyrir neðan sína virðingu að nota það sjálfir. Ég tel ekki nema sjálfsagt, að Morgunblaðið tali þannig, en hv. þm. ætti ekki að láta sér sæma að tala hér eins og Morgunblaðið. Við sjáum það daglega, sem börðumst á móti gengislækkuninni, að það er svo sem auðvitað, að ótætis kommúnistarnir hafa verið á móti henni samkvæmt fyrirskipun frá Moskvu, en ekki gert það frá sjálfum sér. Alþfl. er svo aftan í ótætis kommúnistunum, því að hann hefur ekki heldur gert það af sjálfu sér. Heldur hv. þm., að svona röksemdir séu boðlegar í umr. milli þm.? Ég vil minna þennan hv. þm. á það, fyrst svona mikil] skrekkur er hlaupinn í hann út af ótætis kommúnistunum, að einu sinni áður hefur hann orðið skelkaður á svipaðan hátt. Það var fyrir nokkrum árum, - mér datt þetta í hug af því, að hann var að upplýsa till. frá okkar hálfu, - átti hann og fleiri þm. í hans flokki þátt í því að lækka verð á afurðum bænda og lækka kaupgjald með l. frá Alþingi. Það var haustið 1944. Þá mynduðust samtök milli Sósfl., Alþfl. og Sjálfstfl. Auðvitað hefur þessi hv. þm. þá gengið með þá hugmynd, að allt, sem við kæmum nærri, sé samkv. fyrirskipunum frá Moskvu. Hann hefur verið hræddur um, að nýsköpunarstefnan væri komin frá þeim vonda Stalín og Alþfl. og Sjálfstfl. væru að falla í ægilegt net. Hvað gerði hv. þm. þá? Hann var svo hræddur við að taka afstöðu með þeirri stj., sem Sjálfstfl. myndaði þá, að hann var í andstöðu við þá stj. þann tíma, sem hún var við völd. Það er sú stj., sem Sjálfstfl. hefur verið stoltastur yfir að hafa tekið þátt í, enda er það í eina skiptið, sem þessi flokkur hefur orðið að gagni fyrir þjóðina, og jafnvel þá var hv. 2. þm. Rang. svo hræddur við átætis kommúnistana, að hann þorði ekki að vera með. Ég veit ekki, hvort hann hefur séð eftir því á eftir. Ég er hræddur um, ef hv. þm. ætlar að halda sér með röksemdir sínar í þeirri hæð, sem hann gerði í sambandi við þetta, þá verði erfitt að ræða við hann á því stigi, sem þm. ættu að ræða hver við annan. Ef við ætlum að fara út í deilur um þetta, þá mundi ég biðja hann að athuga, hvað hann sjálfur var að gera, þegar hann samþ. gengislækkunina, ef hann hefur trú á því, að menn hlýði fyrirskipunum annars staðar frá, hvort hann hafi ekki flett upp Marshallsamningnum í stjórnartíðindunum frá 1948, 238 bls., 4. gr., og athugað, hvernig gengislækkunin er til komin. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ríkisstjórn Bandaríkja Ameríku tilkynnir ríkisstjórn Íslands við og við ráðgert dollaraverð slíkra vara, þjónustu og tæknilegra upplýsinga, og ríkisstjórn Íslands leggur síðan inn á hinn sérstaka reikning samsvarandi upphæð í krónum samkvæmt því gengi, sem á hverjum tíma hefur orðið samkomulag um við alþjóðagjaldeyrissjóðinn.“ Þessi alþjóðagjaldeyrissjóður sendi sinn fulltrúa hingað heim til Íslands. Sá fulltrúi tilkynnti síðan, hvað gengið skyldi verða á íslenzku krónunni. Ríkisstj. lýsti yfir, að hún hefði orðið hissa, - það var hæstv. atvmrh., sem gerði það, - hissa yfir því, að það væri svona mikil gengislækkun, sem fulltrúi alþjóðagjaldeyrissjóðsins áleit nauðsynlega. Þm. stjórnarflokkanna sinntu valdboðinu frá gjaldeyrissjóðnum, sem framkvæmdi það í samræmi við Marshallsamninginn, 2. málsgr. 4. gr., ef til vill sem skilyrði fyrir því, að þær fjárveitingar fengjust til Íslands, sem Marshallaðstoðin hefur hugsað sér að senda. Ég get vel fyrirgefið hv. 2. þm. Rang. þetta tal, sem hefur sjálfsagt verið í gamni, en ef hann ætlar að fara að tala í alvöru eins og Morgunblaðið, þá ætti hann að athuga þá samninga, sem hans stj. framkvæmdi og gerðir voru samkv. valdboði utanlands frá, sem ráðh. stj. voru hissa á, með þeim afleiðingum, sem þm. stjórnarflokkanna hefðu ekki búizt við, að mundu verða. Þessi þjóðholli þm. ætti því ekki að undirstrika það, þegar slíkt mál er til umr., að þjóðin hafi grætt á gengislækkuninni. Hún hefur þvert á móti rúinerað Íslendinga. Hv. 2. þm. Rang. talaði um, að hann hefði verið að tryggja brauð öllum alþýðufjölskyldum með gengislækkuninni. Ein fyrsta afleiðingin var sú, að brauðið hækkaði um 50%. Það er búið að hækka smjörið um 100%, smjörlíki hefur hækkað líka. Allar brýnustu nauðsynjavörur almennings, sem reynt hefur verið að halda niðri, hafa hækkað. Og um leið er atvinnuleysið leitt yfir almenning. Þetta halda þessir menn, að sé til hagsbóta fyrir þjóðina. Þetta á að vera til að bjarga fólkinu. Það er verið að leiða sult yfir þjóðina, sult, sem fólkið hefur sem betur fer ekki haft af að segja síðasta áratuginn. Það er því ekki undarlegt, þó að slík atriði sem þessi dragist inn í mál eins og það, sem hér liggur nú fyrir. Hv. 2. þm. Rang. talaði um okkar till. viðvíkjandi fjárl., og þær voru auðvitað allar til að sýnast. Mikið af þeim till., sem þar voru um sparnað, var samsvarandi þeim till., sem meiri hl. fjvn. flutti í fyrra. Ég man ekki, hvort hv. þm. var í fjvn. þá, en ég býst við, að það hafi ekki verið nein synd af hálfu fjvn. að flytja þær, og þá ekki heldur synd að greiða atkv. með þeim. En þá voru þær fluttar af stjórnarflokkunum. Og þá finnst mér, að það hafi ekki heldur verið synd, þó að stjórnarliðið gæfist upp við sparnaðinn, að sýna einhverja viðleitni í þá átt. Okkur er ljóst, hvílíkur ofurþungi álaga hvílir á almenningi, svo mikill, að hann er að sliga landsmenn. Það þarf enginn að halda, að öll þessi gjöld komi til með að rukkast inn eins og áður, þegar atvinnulífið og fólkið er að brotna undan þessum þunga. Svo sló hann upp í grín og sagði, að það væri svo sjálfsagt að treysta stj. til að bjarga þessu. Hann treystir stj. vel til að bjarga þessum 4 milljónum. Ég er kunnugur því, hvernig hefur gengið fyrir hæstv. stj. að bjarga öðrum 4 milljónum. Það er framlag til Sogsvirkjunarinnar. Ég veit vel, hvernig það mál hefur dregizt og strandað, af því að hæstv. ríkisstj. treystir sér ekki til að leggja fram þessar milljónir þrátt fyrir góðan vilja. Það er ekki búið að tryggja sér þær enn þá. Það kemur af því, sem ég gat um í upphafi míns máls. Hæstv. stj. er þannig undir nöglinni hjá Landsbankavaldinu í landinu, að þótt hún elgi að vera húsbóndi yfir því, þá er hún næstum því eins og betlari. Hún er að biðja Landsbankann að lána sér svona hluti. Það, sem við þm. eigum að gera, það er að gefa stj. kjark og vald, svo að hún geti talað við landsbankastjórnina eins og húsbóndi á sínu heimili. Ég veit vel, að það er ekki þægilegt fyrir stj. að eiga að ganga fyrir dyr Landsbankans og biðja hann að lána sér. Ríkið er í miklum skuldum við bankann. Ég held því, að það væri viðkunnanlegt að láta bankann vita, að hér er vald, sem segir, hvað á að gera við þann gróða, sem bankinn fær. Þegar svo er reytt af öllum almenningi, að hann hefur varla til hnífs og skeiðar, þá er engin ástæða til, að stofnun, sem ríkið á, græði 17–19 milljónir á hverju ári. Það, sem við þm. eigum að gera, er að láta stj. vita, að hún hafi þingið bak við sig í þessu efni. Það er eins og hvert annað grín að segja, að stj. bjargi þessu, þjóðleikhúsið verði ekki boðið upp. Ég get ekki treyst hæstv. stj. svona mikið. Ég er hræddur um, að hæstv. stj. bjargi litlu í þessu efni. Mér finnst bjargráðin ekki hafa tekizt það vel í vetur hjá hæstv. stj., þó að hún hafi notið aðstoðar svona þjóðhollra þm. eins og hv. 2. þm. Rang., að það muni ganga vel, þegar stj. á að bjarga sér upp á eigin spýtur. Ég held þess vegna, að það hefði verið betra að gefa hæstv. stj. heimild til að leggja þennan skatt á gróða Landsbankans, svo að hún hafi það í pokahorninu, þegar hún færi að tala um það, hvort hann vildi láta 4 milljónir. Stj. mundi vera kurteis og segja: Ég vil ekki gera þetta, en það er bara þingið, sem er svona vitlaust, og ég neyðist til þess, af því að ég fæ ekki peninga. - Ég held, að þegar þingið vill veita hæstv. stj. svona vald, þá eigi hún að taka mannlega á móti, þiggja það og nota sér það, en að segja, að stj. bjargi því einhvern veginn, það finnst mér lítilmannlegt. Mér finnst satt að segja, að það verði hlaupið frá öllum atriðum varðandi fjármál þjóðarinnar í slíkri vitleysu, eins og kemur fram í smámáli eins og þessu, því að ég kalla þetta smámál, að mér finnst, að það hefði ekki mátt vera minna en þingið hefði tekið sjálft ákvarðanir í þessu máli, en ekki kastað öllu á herðar ríkisstjórninni. Með því að gera ekkert er þjóðleikhúsið sett í þá hættu, að það verði sett á uppboð. Það verður vitanlega ekki farið langt með það, þó að það verði boðið upp. En það er annað, sem er miklu meira vert, og það er það, að þingið hafi mannskap í sér til að benda hæstv. ríkisstj. og gefa henni heimild til að nota þann tekjustofn, sem auðvelt er fyrir þingið að gefa henni vald til og það hjá þeim aðila, sem á engan hátt hefur orðið fyrir þungum búsifjum af þeim hörðu álögum, sem aðrir hafa orðið að bera.



Ég tel, að ef þessi brtt. verður samþ., þá verði minna tjón af samþykkt þessa frv., og segi þess vegna já. 1. gr. felld með 18:15 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: ÓTh, SG, StJSt, StSt, BÓ, EOl, EmJ, EystJ, FJ, ÓB, GÞG, JóhH, JörB, KS, MK. nei: PÞ, PO, SÁ, SkG, ÁkJ, ÁB, ÁS, BÁ, GG, HÁ, HelgJ, IngJ, JG, JPálm, JS, JÁ, JR, SB. StgrSt greiddi ekki atkv. 1 þm. (ÁÁ) fjarstaddur. 1 þm. gerði svofellda grein fyrir atkv. sínu:



Ég greiddi atkv. með þeirri till., sem hæstv. menntmrh. bar fram, því að ég taldi hana koma á meira jafnvægi gagnvart þeirri löggjöf, sem um þetta efni fjallar, milli félagsheimilanna og þjóðleikhússins, og þar sem á því er mjög brýn nauðsyn að koma betri skipan á fjárreiður þjóðleikhússins, vildi ég vinna það til að greiða fyrir því, að þetta mætti takast. Nú horfir málið hins vegar miklu verr við, en þar sem þetta er 2. umr. og ekki loku fyrir það skotið, að leiðrétta megi nokkuð frá því, sem nú er ákveðið í 1. gr. frv., þá mun ég þó ekki með atkv. mínu bregða fæti fyrir nokkra leiðréttingu þjóðleikhúsinu til handa, og þess vegna segi ég já, í trausti þess, að samþykkt verði við 3. umr. brtt. við þessa gr., sem gengur í sömu átt og brtt. hæstv. menntmrh., sem felld var hér áðan.