Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Frsm. (Bjarni Ásgeirsson): Landbn. hefir farið allýtarlega gegnum þetta frv., eins og getur um í nál., og gert við það nokkuð margar brtt., og n. öll unnið saman að þeim. Hinsvegar skal ég geta þess, að þegar málið var endanlega afgr. frá n., voru fjarverandi tveir nm., hv. 7. landsk. og hv. þm. Borgf., og get ég ekki sagt til fulls, hve óskorað fylgi þeirra er við þetta frv. Eins og hv. þm. munu sjá, er meginhluti brtt. ekki annað en það að færa efni frv. til betra máls. Ætla ég ekki að fara nákvæmlega út í þær hverjar fyrir sig, en þó geta þess, að 5. brtt. er nokkur efnisbreyt., þar sem lagt er til að færa lágmark aldurs þeirra kvenna, er sækja þessa skóla, úr 16 árum í 18 ár. Við álítum, að ekki sé vert, að að jafnaði sæki þessa skóla yngri konur en 18 ára, þar sem þær flestar munu vera þar einn vetur og eiga í mörgum kringumstæðum að láta sér nægja þá fræðslu, sem þær fá í þessum skólum. Hinsvegar er ákvæði í sömu grein um það, að skólanefnd sé heimilt að gera undanþágu frá þessu, eða forstöðukonu í sambandi við skólaráð, þegar sérstaklega stendur á. Álítum við nóg, að slík heimild sé til, þó að hitt sé aðalreglan. Þá er önnur smávægileg efnishreyt., að í stað þess, að í frv. er lagt til, að skólaráð skipi 3 menn, þá leggjum við til, að það verði skipað 5 mönnum. Þetta er meðfram vegna þess, að sumir skólar, sem nú eru til, munu falla undir þessi lög, en hafa nú 5 manna skólaráð samkv. sínum lögum og reglugerðum. Sjáum við ekki ástæðu fyrir löggjafann að grípa inn í til að breyta þessu. Enda teljum við að ýmsu leyti heppilegra að skólaráð sé skipað 5 mönnum heldur en 3. Þá leggjum við til, að 9. gr. falli niður og greinatalan breytist samkv. því. En það er vegna þess, að við tókum efni 9. gr. inn í 8. gr. Efni. 9. gr. var um helztu störf skólaráðs og hljóðar svo: Skólaráðið ræður forstöðukonu skólans og kennara, í samráði við hana, og hefir að öðru leyti alla yfirstjórn skólans. Með þessu finnst okkur í fáum orðum sagt nægilegt um störf skólaráðs og þurfi ekki um það sérstaka grein. Hinsvegar breytum við því þannig, að við látum skólaráð ráða kennara í samráði við forstöðukonu, sem ekki er í frv. Við teljum nauðsynlegt, að forstöðukona hafi eitthvað um þetta að segja, hvernig kennarar eru ráðnir að skólanum, þar sem hennar hlutverk er að starfa með þeim og stjórna þeim. Þá er 9. breyt. um það, að ef skóli hefir færri en 10 nemendur, eigi hann enga kröfu á styrk. Við teljum ekki rétt að halda uppi skóla ár eftir ár, sem ekki er meiri aðsókn að en svo, að hann getur ekki náð saman 10 nemendum, og teljum réttara. að starfið falli niður það ár og stúlkurnar fari annarsstaðar í skóla. þá breytum við ákvæði 12. gr., sem er um það, að nemendur greiði ekkert skólagjald. Við leggjum til, að þetta verði þannig, að heimilt sé að taka skólagjald, þó ekki hærra en 50 kr. á nemanda yfir skólatímann. Skólagjald er nú 60–100 kr. um skólaárið, og því tvöfalt, þegar stúlkur eru tvö ár. Það þykir okkur of mikið. Hinsvegar teljum við ekki ástæðu til að fella alveg niður heimild til að taka skólagjald, þó að skólagjald sé ekki greitt á bændaskólunum. Fyrst og fremst er þess að gæta, að þessir húsmæðraskólar er gert ráð fyrir að verði - og hafa verið víðast hvar - eins vetrar nám. En aftur á móti er á bændaskólum tveggja vetra nám. Að öðru leyti má geta þess, að á bændaskólum eru nemendur skyldir til að starfa nokkuð langan tíma að verklegu fyrir skólabúin fyrir mjög litið eða ekkert gjald annað en nauðsynjar sínar á meðan, og teljum við, að það geti komið til jafns við þetta skólagjald á húsmæðraskólunum. Aftur á móti er einhver nemandi er þarna tvö skólaár, ber honum ekki að greiða gjald nema 50 kr., sem svarar því, að stúlkur séu gjaldfríar síðara árið. Og það, sem ennfremur styrkir það að heimila skólagjaldið áfram, er það, að þrátt fyrir hækkaðan styrk, sem yrði til skólans, ef frv. yrði að l., þá munu þeir, sérstaklega þeir yngri, vera fullhertir með að bjarga sér fjárhagslega, ef þeir hafa ekki heimild til að taka nein skólagjöld. Öll þessi rök hníga að því að heimila þetta litla skólagjald, og stóð nefndin saman um það. Um síðasta kafla skal ég endurtaka það, sem getur um í nál., að nefndin hefir ekki til fulls tekið afstöðu til hans, en ber þó fram brtt. við upphaf 14. gr. Í frv. stendur, að stofna skuli húsmæðrakennaraskóla o.s.frv. Við leggjum til að orða þetta þannig: „Heimilt er að stofna húsmæðrakennaraskóla“ o. s. frv. Ég held Ég hafi þá skýrt frá öllum efnisbreyt. frv. og legg það fyrir hv. deild með þessum formála.

*Emil Jónsson: Eins og í nál. segir, eru það aðeins 3 nm. landbn., sem standa að þessu nál., því að við hv. þm. Borgf. vorum ekki viðstaddir þegar málið var afgr. Ég vil á þessu stigi málsins aðeins láta nægja að fara um það nokkrum orðum, og því sérstaklega það atriði, sem mér finnst mestu máli skipta og ég hefði viljað leggja mesta áherzlu á, en það er það, að frv. í núv. mynd er eingöngu um húsmæðrafræðslu í sveitum. Það er þannig ekki að neinu leyti tillit tekið til þeirrar þarfar, sem í kaupstöðum er fyrir það að hafa slíka skóla, enda þótt viðurkennt sé af öllum, að þörfin fyrir húsmæðrafræðslu er í kaupstöðum engu minni en í svelt, og að sú fræðsla sé styrkt af ríkinu Eiginlega væri rétt að kalla frv. þetta ekki frv. um húsmaðrafræðslu, heldur frv. um húsmæðrafræðslu í sveitum, því að það er í raun og veru það, sem frv. hljóðar um. Ég skal fyrir mitt leyti lýsa yfir því, að ég er ekki frv. mótfallinn eins og það er; síður en svo. Ég tel það vera til gagns og bóta frá því, sem er. En mér finnst bara vanta, að þessi ákvæði séu tekin inn í það, eða flutt samtímis annað frv. um húsmæðrafræðslu. Með þessu frv. er gert ráð fyrir því, að ríkissjóður taki á sig allþung útgjöld og öllu meiri en þau eru nú, eða frá 400–450 kr. á hvern einasta nemanda, sem þessa skóla sækja. Þetta er það stór fjárupphæð þegar allt kemur saman, að mér hefði fundizt réttara að skipta henni að einhverju leyti á milli þessara tveggja aðilja, sem hafa skólanna þörf, þeirra, sem við sjó búa, og þeirra, sem búa í sveit. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta atriði, en endurtaka það, sem ég þegar hefi tekið fram, að ég er frv. samþykkur, sé því breytt á þann veg, að ákvæði þess taki til allrar húsmæðrafræðslu í landinu. Um síðasta kafla frv. hefir n. ekki skilað áliti, en það er um húsmæðrakennaraskóla. Það má vel vera rétt, að það orki tvímælis, hvort það sé tímabært að stofna nú þegar kennaraskóla fyrir húsmæður. En sem sagt, ég vil að þessi atriði, að frv. taki til allrar húsmæðrafræðslu í landinu, og hitt, hvort rétt sé að setja á stofn húsmæðrakennaraskóla, séu athuguð í sambandi hvort við annað.

*Þorsteinn Bríem: Ég vil taka undir það með síðasta ræðumanni, að fyrirsögn frv. er allt of víðtæk. miðað við efni þess. Hvað snertir brtt. á þskj. 80 vil ég fyrst segja það, að ég tel ekki rétt að breyta aldurstakmarkinu, færa það úr 16 árum, eins og það er ákveðið í frv., upp í 18 ár. Það er margt, sem mælir gegn þessari breyt., en sérstaklega þó það, að yfirleitt mun verða talið heppilegra að senda stúlkur til náms fljótlega eftir fermingu heldur en biða með nám þeirra fram undir tvítugsaldur. Þá eru þær oft giftar eða komnar að giftingu og geta ekki stundað nám. Þá er 10. brtt. Þar stendur: „Ef einhver skóli hefir færri en 10 nemendur, á hann enga kröfu á styrk það ár“. Þetta virðist mér mjög hæpið. Við skulum hugsa okkur, að einhver skóli fengi umsóknir frá 10 nemendum, en svo forfallaðist einn vegna veikinda eða annara óviðráðanlegra orsaka, og nemendurnir yrðu því ekki nema 9. Undir slíkum kringumstæðum teldi ég ekki sanngjarnt að svipta skólann möguleikum á því að fá styrk. Í þessu sambandi má og líta á það, að nemendur hafa sízt minna gagn af kennslu þegar þeir eru fáir heldur en þegar þeir eru margir. Þá get ég ekki fallizt á rök hv. frsm. fyrir því, að greiða skuli skólagjöld við þessa skóla. Ég tel ekkert réttlæti í því, a. m. k. ekki samanborið við bændaskólana. Það er engin sanngirni í því að gera mun þar á. Stúlkur geta að sjálfsögðu lagt fram ýms verðmæt störf fyrir skólana, engu siður en piltar, og verður því ekki með sanngirni gert þar upp á milli.

*Bjarni Bjarnason: Ég hefi ekki getað borið mig saman við meðflm. mína um brtt. hv. landbn. og nál. Ég er þakklátur n. fyrir það, hve fljótt hún hefir afgr. málið frá sér. Sumar brtt. hennar tel ég til bóta, en aðrar til hins lakara og mun ég að þessu sinni aðeins gera þær að umtalsefni. Ég get fyllilega tekið undir það, sem hv. þm. Dal. sagði um 5. brtt., sem er við á. gr. frv., og ég get meira að segja undirstrikað allt, sem hann sagði um þetta atriði. Það er aldrei nema rétt, að 18 ára stúlka er venjulega þroskaðri en 16 ára stúlka, en það er ýmislegt samt, sem mælir gegn því, að lágmarksaldur stúlkna, sem inngöngu eiga að fá í húsmæðraskólana, skuli miðaður við 18 ár. Það er t. d. alkunna, að foreldrar leggja oft mikið kapp á að koma börnum sínum strax úr barnaskólanum til framhaldsnáms, bæði í unglingaskólana og aðra hliðstæða skóla, þykir illt að þurfa að láta þau bíða lengi, enda þótt það sé betra fyrir unglinga. sem ekki eiga að njóta nema unglingafræðslu, að bíða dálítið með skólanám sitt eftir ferminguna. En það atriði út af fyrir sig taka aðstendendur unglinganna að jafnaði ekki alvarlega. Það skal líka fyllilega játað, að dragist það mjög lengi frá fermingu. að unglingarnir eigi kost á að komast til framhaldsnáms, þá getur það í mörgum tilfellum orðið til þess, að unglingar tapi af náminu; rás viðburðanna getur á ýmsan hátt gripið þar inn í. og þá sérstaklega hvað snertir stúlkurnar, því að eins og alkunnugt er, þá giftast þær oft ungar, og geta þá jafnvel verið komnar í hjónabandið, þegar þær hafa náð þeim aldri, sem þær þurfa - að hafa til þess að geta orðið aðnjótandi húsmæðrafræðslu, sé hann settur mjög hár. Það út af fyrir sig, að aldurstakmarkið þurfi að vera svona hátt eins og það er sett í brtt., vegna þess að stúlkur séu almennt ekki orðnar nægilega þroskaðar til þess að geta haft full not námsins fyrr, er vitanlega ekki rétt. Hitt er sanni nær, og það er reynslan margbúin að staðfesta, að stúlkur á aldrinum 16–18 ára eru mjög góðar til náms, og myndu því yfirleitt fyllilega geta hagnýtt sér þá kennslu, sem gert er ráð fyrir að verði að fá við húsmæðraskólana. Af því, sem ég nú hefi talið fram. verð ég að mæla mjög eindregið á móti brtt. þessari. Þá kem ég að 7. brtt. Hún er við 7. gr. frv. Það, sem ég tel athugavert við hana, er það, að þar er sagt, að kennslan skuli vera bæði bókleg og munnleg. Að kveða svona fast að orði, sem hér er gert. tel ég varhugavert, því að oft er kennslukröftum svo háttað við húsmæðraskólana, að það gæti orðið erfitt að fullnægja þessu ákvæði. Að sjálfsögðu mun þetta ekki koma til þar, sem húsmæðraskólarnir verða í sambandi við aðra skóla, eins og t. d. alþýðuskólana, en þar, sem þeir eru eða verða sjálfstæðir út af fyrir sig, getur þetta komið fyrir. Mér virðist því, að varhugavert sé að kveða svo fast að orði um þetta. Í frv. er sleginn varnagli fyrir þessu, þar sem sagt er, að námsgreinarnar skuli vera eftir því, sem við verði komið. Verði brtt. þessi því samþ. nú, mun ég flytja brtt. við 3. umr. um að færa þetta á sama veg sem það er nú í frv. Þá leggur n. til, að fellt verði niður ýmislegt, sem henni hefir þótt of mikið nýmæli, eins og t. d. hjálp í viðlögum; sem helzt þyrfti að kenna í hverjum einasta skóla. Hvernig á því stendur, að hv. n. vill fella þetta niður, fæ ég ekki skilið, því að hvað er á móti því, að fólk kunni yfirleitt tök á því, hvað gera skal, þar til náð verður í lækni, ef slys ber að höndum. Þá er og nauðsynlegt fyrir alla að kunna að búa um sár, stöðva blóðrás o. fl. Og hvar á slík kennsla betur heima en einmitt í húsmæðraskólunum? Þá leggur n. og til, að felld verði niður kennsla í barnasálarfræði og meðferð ungbarna. Verði brtt. þessi samþ., þá tel ég það miður farið, því að því verður ekki með rökum neitað, að ennþá er meðferð ungbarna almennt ekki sem skyldi hjá okkur. Margar mæður eru ennþá allmjög vankunnandi í meðferð barna sinna, og enn er það svo hjá okkur, að flestir deyja hlutfallslega á fyrsta aldursskeiði, sem á rót sína að rekja til þess, að meðferð ungbarnanna er ekki eins góð og gera verður kröfu til. Þá leggur n. til, að í staðinn fyrir orðin „hirðing húsdýra“ verði sett: alifuglarækt. - Hv. n. hefir þótt óviðkunnanlegt að láta standa þarna „hirðing húsdýra“. En ég fyrir mitt leyti sé ekkert á móti því að láta þessi orð standa í frv. Erlendis er það t. d. algengt, að kennt sé í húsmæðraskólunum að hirða ýms húsdýr, og því tel ég ekki, að það væri nein sérstök goðgá, þó að það væri líka kennt hér. Eða hvað er kannske á móti því, þó að stúlkur kunni að mjólka kýr og hirða um hin algengustu húsdýr? Það getur oft komið sér vel fyrir húsmæður að kunna að grípa til slíkrar kunnáttu. Ég tel því sjálfsagt, að við hvern húsmæðraskóla væri t. d. 1 refapar, minkar og jafnvel kanínur, svo hægt væri að veita stúlkunum tilsögn í hirðingu þessara dýra  Þá er lagt til, að 9. gr. frv. falli niður. Um þá till. skal ég ekki vera fjölorður, því að vel má vera, að það, sem í greininni stendur, megi taka fram í reglugerð. Hvað snertir 10. brtt., þá vil ég fyrst segja það, að ég er að öllu leyti sammála því, sem hv. þm. Dal. sagði um hana. Ég tel alls ekki rétt að taka það ákveðið fram í lögum, að skóli skuli ekki hafa rétt til þess að fá styrk, ef hann hefir t. d. ekki í eitt skipti fulla tölu nemenda. Hitt væri miklu frekar athugandi, hvort ekki væri rétt, að setja ákvæði í lögin um það, að sá skóli skyldi beinlinis lagður niður, sem ekki væri sóttur ár eftir ár nema aðeins af mjög fáum. Ég verð algerlega að mæla gegn 11. brtt., heimildinni til þess að taka skólagjald. Höfuðrök hv. frsm. landbn. fyrir því að hafa ákvæði í lögunum um heimild til þess að taka skólagjald, frekar við húsmæðraskóla en bændaskóla, voru þau, að nemendur bændaskólanna ynnu svo mikið að nýtilegum störfum við skólana. Ég fæ nú ekki séð, að á þessu þurfi að vera svo mikill munur, því að vitanlega getur komið til mála að láta stúlkurnar vinna ýmislegt við húsmæðraskólana, sem yrði eign þeirra, eins og t. d. teppi, gluggatjöld o. fl. Þá ber og þess að gæta, að stúlkur hafa alltaf miklu lægra kaup en piltar, og eiga því yfirleitt miklu erfiðara með að kosta sig á skólana en þeir. Þessi mikli aðstöðumunur, sem er á milli pilta og stúlkna að kosta sig til náms, er löngu viðurkenndur t. d. við alþýðuskólana, þar sem stúlkurnar eru jafnan látnar greiða 1/3 minna fyrir sig en piltarnir, og er þetta gert alveg án tillits til þess, hvort fæðiskostnaður stúlknanna sé í raun og veru 1/3 lægri en piltanna. - Af því, sem ég nú hefi tekið fram, vil ég alveg sérstaklega leggja áherzlu á, að þessi brtt. verði felld. Ég er ánægður með undirtektir hv. 7. landsk. undir frv., að hann skuli ætla að fylgja því, enda þótt hann óski, að það verði gert víðtækara. Afstöðu hans sem fulltrúa fyrir bæjarfélag get ég vel skilið. Ég vil segja þessum hv. þm., að það, sem fyrir mér vakir, er að koma fyrst skipun á húsmæðrafræðslu sveitanna, því að þá er vist, að húsmæðrafræðsla bæjanna og kauptúnanna kemur á eftir, alveg eins og skriðurinn með alþýðuskólana hafði það í för með sér, að farið var að koma upp gagnfræðaskólum í kaupstöðunum. Við II. kafla frv., húsmæðrakennaraskóla, hefir n. ekki gert aðra breyt. en þá, að í upphafi 14. gr. komi: „Heimilt er að stofna“, í stað þess sem frv. segir: Stofna skal húsmæðrakennaraskóla“. Ég get eftir ástæðum fellt mig við þessa brtt., því að í báðum tilfellunum er stofnun skólans bundin því skilyrði, að hann skuli stofna þegar fé sé veitt til hans í fjárlögum. Ég hefi þá látið í ljós álit mitt á þessum umræddu till., og eftir því, sem ég bezt veit, einnig álit sumra meðflm. minna líka.

*Eiríkur Einarsson: Ég skal ekki lengja umr., en láta þó skoðun mína í ljós um fáein atriði frv. Þegar ég leit á brtt. hv. landbn., hafði ég búizt við, að þær væru öðruvísi en raun er á. Mér finnst hv. n. gera of mikið úr ýmsum smávægilegum atriðum, sem vafi er á, hvort betri eru í brtt. en í frv. Hinsvegar gerir hv. n. of lítið að því að lesa frv. ofan í kjölinn og láta þann lestur verða til þess, að breytingar yrðu gerðar á grundvallaratriðum þessa lagafrv., sem fyrir hendi eru. Við 1. umr. minntist ég á, að frv. væri í ýmsu ábótavant. Ég á sérstaklega við þann hlutann. þar sem talað er um stj. og starfssvið væntanlegs húsmæðraskóla. Um það eru of reikandi ákvæði í frv. Það er vitanlegt, að öllum skólaráðum er fengið mikið húsbændavald, en þau eru hinsvegar svo skipuð, að hvenær sem er geta risið upp deilur um það, hverjir séu hinir réttu aðiljar til að mynda ráðin. Í frv. segir, að landbrh. tilnefni formann skólaráðs, en að hinir tveir meðlimir ráðsins skuli tilnefndir af þeim aðiljum, sem að dómi landbrh. teljist stofnendur skólans. Þegar þess er gætt, að hér er um að ræða skóla í strjálbýlum byggðarlögum, er takmarkalína þessi mjög af handahófi sett. Ég hefði viljað, að þetta væri nánar ákveðið Mætti ákveða sérstakt umdæmi fyrir hvern skóla, ef til vill 2–3 sýslur, og skyldu svo þær vera réttir aðiljar til að ákveða skólaráð. Það hefir verið játað hér af mörgum, að þörfin á húsmæðra- og bændafræðslu sé nokkuð samsvarandi. Og ef það er rétt, sem ég fellst að fullu á, þá er Alþingi búið að játast undir, að sambærilegar reglur eigi að gilda um hvorttveggja. Þetta er ekki af því sagt, að ég treystist til að bera fram brtt. um svo veruleg efni, sem ég hefi fært í tal. Hafa mörg orð verið höfð um þetta atriði, og hefir hv. landbn. fjallað um frv., og er svo mikið áhrifavald í störfum hv. n., að ekki mundi stoða fyrir mig að bera þetta mál fram að nýju. En þessir anumarkar eru fyrir hendi, og þarf síðar að lagfæra þá, sé það ekki gert nú. Viðvíkjandi 7. gr. og brtt., sem komið hefir fram við hana, vil ég taka það fram, að ég álit ekki rétt að ákveða alveg, hverjar námsgreinarnar skuli vera, sérstaklega þær bóklegu. Það getur staðið svo á, að stúlkur, sem vilja fara á húsmæðraskóla, hafi aflað sér í öðrum skólum eða heimahúsum þeirrar bóklegrar fræðslu, sem skólinn veitir. Ætti að gera ráð fyrir þessum möguleika í frv. Þá vil ég spyrja, við hvað hv. landbn. á með orðinu „hannyrðir“. Á að leggja sama skilning í það og orðið „handavinna“ í 7. gr. frv.? Almenningur meinar yfirleitt ekki það sama með þessum orðum því að handavinna er víðtækara orð. Hv. n. hefir því þrengt þetta. - Þá sakna ég ákvæða um það, að stúlkunum skuli kennd undirstöðuatriði í fatasaum. Það tel ég eitt af því nauðsynlegasta. En ef það á að felast í orðinu hannyrðir, er ég ánægður, en það er þá ný merking. Þrátt fyrir það, að ég finn ýmsa galla á frv., hlýt ég að greiða atkv. með því, þar sem grundvöllur þess er tvímælalaust góður.



Herra forseti! Ég tek undir það, sem hér hefir verið sagt, að sjálfsagt er að mæla með því, að gera ráðstafanir til þess, að húsmæðraefni geti notið fyllri menntunar í grein sinni en verið hefir. En ég get ekki neitað, að mér finnst talsvert á það skorta, að hv. flm. geri sér grein fyrir því, hver er verkahringur húsmæðra hér á landi. Þeir virðast ekki gera sér ljóst, að þörf sé húsmæðrafræðslu fyrir aðrar konur en þær, sem veita ætla forstöðu heimili í sveit. En starfshringur húsmæðra er mjög svipaður, hvort sem er í sveit eða kaupstað. Aftur er verkahringur húsbænda miklu frábrugðnari í sveit frá því, sem er í kaupstað. Hér hefir verið á tveim þingum á undan þessu þingi flutt frv. um húsmæðraskóla í Reykjavík og kennaraskóla fyrir húsmæðrakennara. Að flutt er sérstakt frv. um húsmæðraskóla í Reykjavík, stafar af því, að húsmæðraskólum hefir verið komið upp víðsvegar um landið utan Reykjavíkur, en í Rvík er enginn húsmæðraskóli. Auk þess hafa þau frv. haft inni að halda ákvæði um skóla til að útskrifa kennara fyrir húsmæðraskólana. Nú stendur svo á, að frv. um húsmæðraskóla og húsm.kennaraskóla í Rvík, er samið og flutt fyrir kvenfélagasamband Íslands. Verður nú að telja eðlilegt, að kvenfélagasambandið hafi gleggri skilning á menntunarþörf húsmæðra en jafnvel svo mætur maður sem landbrh., er fær þetta frv. flutt hér. Ég skal lýsa yfir því, að ég er að sjálfsögðu með hverju því frv., sem hnígur í þá átt að gefa húsmæðrum kost á sem beztu sérnámi. Hinsvegar fyndist mér viðkunnanlegra, að hér væru ekki til lengdar á ferð tvö frv. um sama efni, sitt í hvorri n., heldur tækist þingið á hendur að gera heildar lagasetningu um húsmæðrafræðslu. Ef hv. þm. hugleiða, hversu mikilsvert það er fyrir þjóðfélagið, að húsmæður séu sem bezt menntaðar í sinni grein, þá þykist ég vita, að þeir muni hverfa frá allri hreppapólitík í þessu máli. Þó að karlmenn fari með og sjái um mikil verðmæti, þó að öflun fjárins sé að mestu í þeirra höndum, þá er þó meðferð mikilla verðmæta í höndum húsfreyjunnar. Allt það, sem þjóðin hefir til matar sér og klæðnaðar, er í hennar höndum, og eins öll stjórn á heimilum og uppeldi hinnar yngri kynslóðar. Ég fer hér ekki frekar út í uppeldismálin og hin „ökónómisku“ mál. En ég legg áherzlu á það, að hv. þm. séu ekki að þola hver fyrir sig með kákaðgerðir í þessu máli, heldur sameinist um að setja ein l., sem gildi jafnt um húsmæðrafræðslu í sveit og kaupstað.

*Ásgeir Ásgeirsson: Ég vil skjóta því til landbn., hvort hún telji ekki rétt að taka aftur tvær af brtt. sínum á þskj. 80. Sú fyrri af till. þeim, sem ég hefi í huga, er 5. brtt., við 5. gr. frv., að í stað 16 ára aldurslágmarks komi 18 ára. Það getur verið rétt hjá hv. n., að æskilegt væri, að sem flestar stúlkur sæktu skólana eftir 18 ára aldur, en þó væri nauðsynlegt að hafa undanþágu frá þessu.

Það er nefnt í frv.

. En ég teldi þó betra að hafa markið 17 ára, með undanþáguheimild. Þá er 10. brtt., við 10. gr. frv., að skóli skuli ekki eiga kröfu á styrk, ef nemendatala fer niður úr 10 á árinu. Það gæti komið illa niður á skóla, að vera sviptur styrk ákveðið ár, þó að nemendatalan færi niður úr 10 það árið, enda þótt hún væri ef til vill miklu hærri árin á undan og eftir. Þessu vildi ég láta breyta þannig, að miðað væri við meðaltal nokkurra ára, t. d. þriggja, þannig að meðaltalið mætti ekki fara niður úr 10. Slík regla gildir um héraðsskólana. En fari nemendatala niður úr 10 þrjú ár í röð, þá er ástæða til að athuga, hvort breyta skuli fyrirkomulagi skólans eða leggja hann jafnvel niður. Vænti ég a. m. k., að hv. n. fresti þessum tveim till. til 3. umr. Þá er till. n. um húsmæðrakennsluskóla. Ég álít varhugavert að setja upp slíkan skóla hér á landi á næstunni þar sem hann myndi varla hafa nóg verkefni. Hér er gert ráð fyrir 6 húsmæðraskólum í sveitum og svo nokkrum í kaupstöðum. Gerum ráð fyrir, að hér yrði um að ræða 10–12 skóla, hvern með 3 kennslukonum. Flestar mundu þær verða ungar, og er þá auðséð, að viðkoma kennslukvenna gæti ekki orðið svo mikil, að þörf væri á sérstökum skóla hér á landi til að útskrifa þær. Tel ég réttara að styrkja heldur húsmæðrakennara til að sækja húsmæðraskóla á Norðurlöndum, sem eru svo góðir, að hérlendur skóli gæti ekki keppt við þá. Þetta gæti aldrei orðið nema húsmæðrakennsluskóli af lægri gráðu, því að margar af þeim konum, sem þá sæktu, yrðu síðar að auka við menntun sína erlendis. Ég teldi gagnlegra að hafa deild við húsmæðraskólana, sem gæti séð fyrir einskonar meira prófi. Hér vantar ekki aðeins kennslukonur, heldur einnig ráðskonur við heimavistarskóla, spítala o. s. frv. Eigi á annað borð að hafa í frv. heimild um meira húsmæðrapróf, þá ætti að hafa fleiri sjónarmið en að undirbúa húsmæðrakennara. Þetta vil ég benda hv. n. á fyrir 3. umr. Þá vil ég taka undir við þá, sem kunna því illa, að ekki séu samtímis sett l. um húsmæðrafræðslu í sveitum og kaupstöðum. Bæði sveitir og kaupstaðir hafa hér sama rétt. Þetta frv. er svo úr garði gert, að eðlilegt væri að bæta inn í það nýjum kafla um húsmæðrafræðslu í kaupstöðum. Maður býst við, að II. kafli sé um þetta efni, þegar litið er á frv., þar sem I. kafli er um húsmæðrafræðslu í sveitum. En svo er þó ekki. Þó að löggjöf um þetta tvennt hlyti að vera með nokkuð ólíkum hætti, ætti hún þó að vera öll í einu frv. Eftir samtali við einn hv. nm., býst ég við að koma fram með brtt. um húsmæðrafræðslu í kaupstöðum fyrir 3. umr. Það verður líka að nokkru leyti ólíkt um það, hvernig þeir verða kostaðir, þar sem héraðsskólarnir hafa ekkert hérað eða umdæmi bak við sig, heldur eru þeir meir stofnaðir af samböndum og félögum og ýmsum aðiljum, sem svo eiga að skipa skólana. En aftur á móti má búast við því í kaupstöðunum, að bæjarfélögin sjálf gangist fyrir stofnun skóla og beri kostnað af þeim með líkum hætti og af gagnfræðaskólunum í kaupstöðunum. Þessir tveir kaflar, um húsmæðrafræðslu í sveitum og húsmæðrafræðslu í kaupstöðum, yrðu þess vegna með nokkuð álíka mun og eru á l. um héraðsskóla í sveitum og l. um gagnfræðaskóla í kaupstöðum. Ég vil vonast til þess, að það komi annar kafli í þetta sama frv., eða það komi bráðlega sérstök löggjöf um kaupstaðaskóla. Það má færa þá röksemd fyrir því að hafa þetta í tveimur frv., að það eru líkur til, og ekki óeðlilegt, að sveitaskólarnir verði á sama hátt og bændaskólarnir undir landbúnaðarráðuneytinu, en kaupstaðaskólarnir undir kennslumálaráðuneytinu, eins og flestir aðrir skólar landsins. Ég hefi svo ekki fleira fram að taka við n., en legg sérstaka áherzlu á, að þeim grundvelli, sem lagður er að húsmæðrakennaraskóla með 2. kafla frv., verði breytt, svo hann fullnægi hinni raunverulegu þjóðarþörf og kaupstaðirnir verði ekki afskiptir í þessu máli.

* Frsm. (Bjarni Ásgeirsson): Það hafa orðið allmiklar umr. um brtt. n. og málið yfirleitt, og vil ég svara þeim fyrir n. hönd. Ég skal fyrst minnast á aths. hv. 7. landsk. Mér var að vísu kunnugt um þær áður, þar sem hann á sæti í n. Tjáði hann sig fylgjandi þessu frv., en minntist á þörfina á því að leysa á sama hátt skólaþörf húsmæðraefna í kaupstöðum. Hv. 6. þm. Reykv. kom einnig inn á það sama. Ég get svarað þessu fyrir mig og býst við fyrir n. hönd þannig, að við sjáum vel þörfina á því, að húsmæðraskólum verði komið á fót í kaupstöðum á næstunni. En fyrir n. lá ekkert frv. um það atriði. N. leit þannig á, að það sé réttara og heppilegra, eins og hv. þm. V.- ísf. kom að nokkru leyti inn á, að hafa þessa fræðslu hvora fyrir sig. Aðstaðan til menntunar kvenna í sveitum og kaupstöðum er svo gerólík, að það verður að hafa allt annað fyrirkomulag á skólum í sveitum heldur en í kaupstöðum. Þess vegna er það miklu eðlilegra, að það séu sérstök 1. um sveitaskólana og svo önnur um kaupstaðarskólana. Þessu vil ég halda fram, þó hv. 6. þm. Reykv. teldi ekki, að það væri neitt annar blær á þeirri fræðslu, sem húsmæður í sveitum þurfa að fá og húsmæður í kaupstöðum. Það er nokkuð víðtækari verkahringur, sem sveitahúsmæður þurfa að taka að sér heldur en húsmæður í kaupstöðum. Það eru miklu fleiri störf, sem þær þurfa að leggja hendur á en húsmæður í kaupstöðum, svo menntun þeirra verður að vera með nokkuð öðru sniði. Annars get ég fyllilega tekið undir með báðum þessum hv. þm., að það er full ástæða til að leysa einnig þetta atriði, um menntun húsmæðraefna í kaupstöðum. En ég sé ekki ástæðu til að breyta þessu frv. eða tefja framgang þess á neinn hátt. Þá vil ég minnast með nokkrum orðum á aths. hv. þm. Dal. Þær féllu að nokkru leyti saman við aths. frá hv. 2. þm. Árn. Það er fyrst það atriði, sem fleiri hafa einnig minnzt á, að þeir vilja fella till. n. um að breyta aldurslágmarkinu úr 16 upp í 18 ár. Ég get ekki fallizt á, að það sé rétt. Ég lít þannig á, að það nám og það starf, sem því fylgir og þessum konum er ætlað, sé svo mikið og ég vil segja erfitt, að það veiti ekki af því, að það sé nokkurn veginn tryggt, að þær konur, sem ætla sér að stunda þetta nám, séu búnar að ná nokkurn veginn fullum þroska, bæði líkamlega og andlega. En það er ekki hægt að jafnaði að gera ráð fyrir því, að 16 ára stúlkur séu búnar að ná þeim þroska, sem tryggi það, að námið komi þeim að fullum notum fyrir lífið. Þess vegna lít ég svo á, að það sé ekki rétt að setja aldurstakmarkið mjög lágt. Ég skal ekki segja, hvort ég og n. getum fallizt á að hafa það víð 17 ára aldur. Ég skal bera undir n. þá ósk hv. þm. V.- Ísf., að taka þetta atriði nánar til athugunar fyrir 3. umr. og taka till. aftur þangað til. Ég vil undirstrika það, sem ekki hefir verið nægilega veitt eftirtekt af þeim hv. þm., sem hafa gert aths. við þetta atriði, að það er veitt full heimild til þess í þessari sömu gr. að veita undanþágu frá þessu ákvæði, ef sérstaklegar ástæður mæla með því. Hv. þm. Dal. sagði, að sumar stúlkur færu að gegna húsmóðurstörfum 18 ára, þar sem þær giftust á þeim aldri. Ég vil nú segja, að það sé frekar undantekning, að stúlkur giftist svo ungar nú á tímum. En það er rétt, að þetta getur komið fyrir. En ég hygg þá, að það sé ein af þeim ástæðum, sem yfirstjórn skólans er skylt að taka til greina og færa aldurstakmarkið niður, ef stúlka, sem ætlar að sækja skólann, er kominn að því að ganga í hjónabandið. Undanþáguákvæðið yrði þá notað. Þá hafa bæði hv. þm. DaI. og hv. 2. þm. Árn. og einnig fleiri hv. þm., sem tekið hafa til máls, haldið því fram, að ekki væri rétt að svipta þá skóla styrk, sem ekki hefðu eitt ár eða svo fulla 10 nemendur. Nú er gr. ekki þannig orðuð, að það sé skylt að svipta þá styrknum, heldur er aðeins heimild til þess. Við orðuðum gr. þannig með tilliti til þess, að ráðh. sé ekki skylt að nota þessa heimild, þó það komi fyrir, að skóli hafi ekki þessa nemendatölu. En við vildum hafa þessa heimild til þess, að það væri ekki skylt að halda uppi skóla ár eftir ár, ef svo lítil aðsókn væri að honum, að nemendatalan færi niður fyrir 10. Það er þannig hægt án þess að brjóta l. að setja þann skóla út úr starfi, sem ekki hefir þá aðsókn, sem svarar þessu lágmarki. Hinsvegar get ég vel fallizt á þá miðlunartill., sem kom frá hv. þm. V.-Ísf., að taka til greina meðaltal nokkurra ára. Mun n. athuga þetta fyrir 3. umr. En það er fjarri því, að það sé ákveðið, að undir öllum kringumstæðum skuli svipta skóla styrk, sem þannig er ástatt um. Hv. þm. Dal. sagði, að það væri siður en svo, að skólarnir væru verri eða minna gagn væri að þeim fyrir nemendurna, þó nemendurnir væru fáir. Þetta er vitanlega hárrétt. Ég geri ráð fyrir, að bezt væri tryggð menntun húsmæðraefna og annara, sem menntunar njóta, ef hægt væri að hafa 4–5 kennara handa hverjum nemanda. Þá væri sennilega séð fyrir því, að nemandinn fengi þá menntun, sem hann gæti tekið á móti. En hefir þjóðfélagið efni á því að halda uppi ótakmarkaðri fræðslu fyrir nemendur? En það er af því, að við álitum, að þetta skólahald, eins og annað skólahald í landinu, sé svo dýrt, að takmörk verði að vera fyrir því, fyrir hvað fáa nemendur skóli skuli haldinn á hverjum tíma. Þetta er fjárhagslegt atriði í þessu máli, að hafa þessa lágmarkstölu, en vitanlega gætu nemendur fengið fræðslu, þó þeir væru fáir, ef kennarafjöldinn væri sá sami og áður. - Þetta atriði minntust þeir á jöfnum höndum, hv. þm. Dal. og hv. 2. þm. Árn. En svo voru það fleiri atriði, sem hv. 2. þm. Árn. gerði miklar aths. við. Það var sérstaklega 7. brtt., við 7. gr., sem honum fannst, að við hefðum breytt til hins verra. Ég vil neita þessu. Það var ekki meining okkar, enda höfum við ekki breytt gr. verulega hvað efni snertir. Það voru nokkrar orðalagsbreytingar, sem við gerðum og okkur virtist vera til bóta. Það eru t. d. orðin „hjálp í viðlögum“. Það er rétt, að þau orð eru búin að fá nokkuð ákveðna merkingu í málinu, en okkur virtist það óviðkunnanlegt lagamál. En orðin, sem við ætluðum að setja í staðinn, hafa fallið í burtu. Við ætluðum að setja „hjúkrun sjúkra“, sem okkur fannst viðkunnanlegra lagamál. Þá talaði þessi hv. þm. og einnig aðrir um það, að orðið „hannyrðir“ næði ekki yfir „handavinnu“. En okkur fannst orðið „handavinna“ óviðkunnanlegt lagamál, því það er svo margt, sem má taka undir það. Þá var eitt atriði, sem hv. 2. þm. Árn. ræddi mikið um, og það er, að við höfum fellt úr frv. orðin „hirðing húsdýra“. Hann hélt, að okkur hefði fundizt of mikið nýjabragð að þessu til þess að við gætum fellt okkur við það. Ég held þvert á móti, að okkur hafi fundizt það of gömul lumma til þess að við gætum fellt okkur við að hafa það í frv. árið 1938. Áður tíðkaðist það mjög, að kvenfólk tæki upp störf karlmanna, þegar þeir fóru í verið, og, mun þetta sérstaklega hafa átt sér stað í Arnessýslu. Það má vera, að það sé svo enn þar. En í öðrum héruðum tíðkast slíkt áreiðanlega ekki. Ég held, að kvenfólk nú á tímum láti yfirleitt ekki bjóða sér slíkt. Ég býst við, að námsgreinar skólanna reynist nógu erfiðar, þó ekki sé farið að bæta við námsgrein, sem tilheyrir körlum einum, eftir þeirri venju, sem nú tíðkast í sveitum landsins og annarsstaðar. Það er gott fyrir konur og aðra að geta verið sem mest sjálfbjarga og geta hirt kindur og kýr og geta þannig losnað við karlmennina. En ég geri ráð fyrir, að hér eftir eins og hingað til verði einhver sambúð milli karla og kvenna. Þess vegna verðum við að hugsa okkur þá verkaskiptingu milli karla og kvenna, að þeir vinni yfirleitt karlmannastörf og læri þau á sínum skólum, en konur læri ekki skepnuhirðingu í sínum skólum. Víð getum ekki hugsað okkur að þær læri skepnuhirðingu í sínum skólum, en karlmenn grautargerð í sínum skólum. Við getum ekki lagt út í líka grautargerð í löggjöf. Þá minntist hv. þm. á það, að við hefðum fellt úr frv. ákvæðið um, að þessar námsgreinar skyldu kenndar eftir því, sem við yrði komið. En við vildum tryggja það, að þegar gerð væri löggjöf og ákveðinn ríflegur styrkur til þessara skóla, þá væri það tryggt, að skólarnir væru meira en nafnið tómt og þeir kenndu þær námsgreinar, sem konum er ætlað að nema. Þá ræddi hv. þm. um það, að við hefðum fellt úr sömu gr. ákvæði um, að konum skuli kennd meðferð ungbarna. Það var ekki af því, að við teldum það ónauðsynlegt, heldur af því, að við álitum, að það væri ekki tryggt, að það væri alltaf ungbarn við hendina, svo að kennslan gæti orðið verkleg. Við kunnum ekki við að setja ákvæði, sem gerði það að skyldu, að það skyldi fæðast barn á þessum skólum, svo stúlkurnar gætu lært meðferð ungbarna á því. Við töldum, að þá meðferð ungbarna, sem hægt væri að kenna í þessum skólum, mætti heimfæra undir orðið „uppeldisfræði“. Einn þáttur uppeldisfræðinnar er meðferð ungbarna og hjúkrun þeirra, bæði andleg og líkamleg. Það orð nær út yfir það, sem hv. þm. ætlast til og hægt er að krefjast. Þá hefir einnig verið rætt töluvert um ákvæðið um að heimila skólunum að taka skólagjald, þó að það sé mjög takmarkað frá því, sem verið hefir hingað til. Aðalástæðan fyrir því, að við höfum sett þetta í frv., er sú, að við höfum fengið rökstutt álit frá sumum aðstandendum húsmæðraskóla hér á landi um það, að skólarnir geti ekki staðið undir sér fjárhagslega með þeim styrk, sem þeim er ætlaður í frv., ef þeir fái ekki að taka skólagjöld. Þeir verði annaðhvort að fá hærri ríkisstyrk eða héruðin eða einstaklingar verði að leggja þeim til fé. Við töldum fjárhag ríkissjóðs ekki þannig, að hægt væri að leggja á hann þyngri byrði en gert er með frv. Það er heldur engin trygging fyrir því, að aðstandendur skólanna séu færir um að leggja á sig aukin útgjöld frekar en margir nemendur, sem sækja skólana. Um bændaskólana, sem nefndir hafa verið í þessu sambandi, er það að segja, að þeir eru ríkisskólar, en hitt eru skólar, sem aðrir standa undir, og það er ekki venja að gera sömu kröfur til þeirra skóla, sem haldið er uppi af einstaklingum, eins og til ríkisskólanna. Þess vegna álitum við, að það geti komið til mála, að konur greiði skólagjöld, þó það sé ekki gert á bændaskólunum. Námið á bændaskólunum er líka þyngra og dýrara, og þar að auki eru lagðar þær kvaðir á nemendur þeirra, að þeir vinni nokkurn tíma á skólabúunum, sem mun samsvara fyllilega því skólagjaldi, sem konum er ætlað að greiða. Það er rétt, að konur fá lægra kaup en karlmenn. En að konur eigi örðugra með að útvega sér atvinnu heldur en karlmenn, get ég ekki tekið undir. Hvað mikið atvinnuleysi, sem er meðal karlmanna, þá er rifizt um kvenfólk í þau störf sem þær ganga að, bæði úti og inni. Ég held því, að það nái engri átt að rökstyðja þetta með því, að konur eigi örðugra með að afla sér atvinnu heldur en karlmenn. Hv. þm. talaði um, að á unglingaskólunum væri það venja, að konur greiddu lægra gjald fyrir mat og þjónustu heldur en karlar. Ég býst við, að þetta komi nokkuð af sjálfu sér. Ef nemendur hafa matarfélag með sér, þá kemur í ljós, hvað konur eru neyzlugrennri en karlmenn. Þetta mun sýna sig í rekstri skólanna. Hv. 10. landsk. hafði ýmislegt að athuga við till. n., og þótti honum n. ekki hafa lesið málið nægilega ofan í kjölinn. Það má vel vera, að n. hafi ekki tekizt að komast eins langt niður í kjalsogið og hv. þm. En n. gerði sér far um að skilja málið, eftir því sem hún hafði ástæður til, og kemur skilningur hennar á málinu fram í brtt. Hv. þm. verður að viðurkenna, að n. hafi athugað frv. ekki svo lítið, því það sýna brtt. n. Honum þóttu ýms ákvæði frv. óákveðin, og þá sérstaklega ákvæðið um það, hvernig skipa skuli skólaráð og hverjir teljist stofnendur. Það er satt, að þetta er óákveðið. En við teljum ekki mögulegt að ganga svo frá þessum l., að öll slík ákvæði verði svo skýr, að ekki verði um deilt, enda er ekki til þess ætlazt frekar í þessari skólalöggjöf en annari, og þess vegna eru ákvæði um að setja reglugerð um þau atriði, sem l. ná ekki til. Ef það er eitthvað óákveðið, hverjir skuli teljast stofnendur, þá er ætlazt til, að úr því verði skorið með úrskurði yfirstjórnar skólanna. Fyrir þetta verður ekki synt, hversu rækilega, sem hv. þm. vilja skoða málið niður í kjölinn. Hv. þm. sagði, að hann vildi láta gilda sömu reglur um húsmæðraskólana í sveitum og bændaskólana. Ég hefi svarað þessu nokkurn veginn. Það er ekki hægt að láta gilda sömu reglur um skóla, sem reknir eru af ríkinu, og þá skóla, sem reknir eru af einstaklingum eða félögum. Hv. þm. sagði eitthvað á þá leið, að það þýddi ekki að gera sig breiðan gagnvart landbn. og koma með brtt. við brtt. hennar. Það er skylda hv. þm. að gera brtt, við það, sem hann álítur, að sé varhugavert, hvort sem það er landbn. eða önnur n., sem flytur það. Við munum alls ekki fyrtast við hann, þó hann komi fram með brtt. við álit okkar. Við munum taka til greina það, sem við getum fallizt á, en hitt ekki. Atkv. og vilji þdm. verður svo að ráða úrslitum, þegar til atkvgr. kemur.

*Bjarni Bjarnason: Ég get verið mjög stuttorður. Það er í sjálfu sér ekki svo mikill ágreiningur um þetta mál. En þau atriði, sem ég minntíst á áðan í sambandi við 7. gr., eru enn algerlega óhrakin. Það kom fram hjá hv. frsm. og mér nokkur sjónarmiðamunur, og þá sennilega frá n. hendi, þar sem hann talaði fyrir hana. Ég vil aðeins geta um það, að hann minntist á það í skopskyni, að það myndi hafa verið aðallega í Árnessýslu, að konur ynnu út á við, eins og t. d. að hirðingu húsdýra. Ég vil spyrja að því, hvort það sé ekki óbreytt enn, að það sé heldur þægilegra fyrir íslenzka sveitakonu að kunna að mjólka kýr. Ég skal viðurkenna, að það mundi vera mjög óþægilegt fyrir konu í Árnessýslu, að kunna ekki að mjólka kýr, og kunna ekki góð skil á því, hvaða munur er á vel eða illa hirtri kú.

Mjaltir eru aldrei nefndar hirðing

. Það er mjög hætt við því, að þá konu, sem ekki kann að mjólka, vanti fleira, sem þarf til þess að vita, hvað tilheyrir í þessu efni. En sú kona, sem kann að mjólka, hefir miklu meiri líkur til þess að vita meira um það, hvaða góð hirðing er. Það er mikill munur að ganga að þessu verki, eftir því, hvernig hirðing gripanna er. Ég hélt, að það væri ekki svo lítið atriði, að hjónin, annaðhvort bæði eða sitt á hvað, hefðu vit á hlutunum. Konan tekur á móti mjólkinni úr fjósinu. Eins og hana varði þá ekki um, hvernig hirðing kúnna er í sambandi við það? Mér er það kunnugt um þessa hluti, að ég veit, að það er höfuðaðatriði, að húsfreyjan kunni góð skil á mjólk og meðferð hennar. Þykir mér einkennilegt að heyra slíku neitað af mönnum, sem þurfa að uppfylla lagaákvæði um þetta atriði. Hefði verið ánægjulegra, að bændur hér hefðu sjálfir séð um, að meðferð mjólkurinnar væri slík, að ekki þyrfti að setja þar um lagaákvæði. Ég skil það, að það er mikið atriði, að húsmæðraskólar haldi sér fyrst og fremst við það raunverulega og þar á meðal það, að konurnar hafi vit á hverskonar hirðingu húsdýra. Ég held ennfremur, að við karlmennirnir mættum sjá sóma okkar í því að kunna eitthvað til innanhúsverka og ættum ekki að ala upp þann anda, að það sé skilyrðislaust hlutverk konunnar að kunna til innanhússtarfa og karlmanna að kunna utanhússtörfin, en ekki gagnkvæmt, heldur mættum við vera hverjum þeim þakklátir, sem sér sóma sinn í því að geta gegnt innanhússtörfum þegar þörf krefur. Ég vona. að almenningsálitið verði svo sterkt, að þeim manni verði illvært, sem ekki getur gripið til húsverka, og sömuleiðis með konurnar, að þær gætu gripið til starfa karlmannanna. Þetta er mér áhugamál og vildi því láta það koma fram í lögunum. Ef mönnum finnst þetta gamaldags skoðun, þá vil ég segja það sem álit mitt, að ég tel að ástæða sé til að vekja hana upp á ný, svo þetta sé alltaf ný skoðun. Þá eru örfá orð um ungbörnin. Hv. frsm. n. virtist ekki skilja, að hægt væri að kenna að gagni í því efni, nema alltaf væru fyrir hendi börn til að hirða. Auðvitað er öll kennsla betri og raunverulegri, ef mögulegt er að handleika og gagnrýna hvern hlut, lifandi eða dauðan, sem kennslan snýst um, en í mörgum námsgreinum verðum vér að láta oss nægja þá fræðilegu kennslu, og skil ég ekki annað en að hægt væri að leiðbeina ungum stúlkum um marga hluti, bæði er snerta lifnaðarhætti hennar meðan hún gengur með barnið, og eftir að það er fætt, svo og meðferð barnsins, næringu þess og móðurinnar. Vil ég benda hv. frsm. á, hvort hann heldur, að það hafi enga þýðingu t. d., hvort móðirin mjólkar barninu sínu nóg. Að vísu hefi ég heyrt tvennar skoðanir lækna um það, hvort móðurmjólkin sé barninu hollust eða ekki, en ég trúi því, að náttúran hafi séð svo um, að sú fæða sé barninu bezt. Nú mjólka margar konur ekki nóg handa börnunum, og þá er ekki þýðingarlaust fyrir þær að vita, hvernig þær eiga að nærast sjálfar til að auka mjólkina, eða að öðrum kosti, hvernig þær eiga að næra barníð. Ég get trúað, að mönnum þyki þessar umr. ekki vera orðnar sérlega þinglegar, en það er mér ekkert hryggðarefni. Ég vil endurtaka það, að ég trúi því ekki, að ekki sé hægt að leiðbeina ungum stúlkum svo um þetta efni, að gagn sé að, án þess að börn séu höfð. Vér þekkjum víst flestir tvær hliðar á því, hvernig farið er með ungbörn eftir að þau eru komin í heiminn. Við vitum, að heilbrigt og vel með farið barn er rólegt, en barn, sem býr við vanliðan, er órólegt. Þessu gera margar mæður sér ekki grein fyrir. Þá vil ég minnast á uppeldisfræðina, og vil ég benda á, að uppeldísfræði og sálfræði er ekki það sama í sjálfu sér. Annað er um það meðfædda, en hitt um það, hvernig skuli með það farið, og það er, eins og allir vita, tvær fræðigreinar. Hinsvegar er hægt að láta sér nægja að tiltaka aðra þeirra og kenna þær saman. Vegna þess að tækifæri gafst til að segja nokkur orð um þessi atriði, vildi ég ekki láta hjá líða að segja nokkur orð til að undirstrika það, að það, sem ég hefi sagt, er mér mikið alvörumál, og ég tel, að það ætti öllum að vera. Ég ætla að fara framhjá því að mestu, hvort skólagjald eigi að greiðast eða ekki. Ég rökstuddi andmæli mín gegn skólagjaldinu með því, að stúlkurnar væru yfirleitt efnaminni og því siður ástæða til að leggja á þær skólagjald en piltana í bændaskólunum, en þeir eru alveg lausir við þessi gjöld. Ég skal ekki fara að endurtaka það, sem mælt hefir verið með þessu eða móti; það er alveg þýðingarlaust. Þá vil ég minnast á eitt atriði, sem kom fram hjá hv. þm. V.-Ísf. viðvíkjandi 2. kafla frv., um það, að viðkoman yrði of mikil af kennslukonum, ef við hefðum okkar eigin skóla. Ég vil aðeins benda á það, hve gagnlegt það væri fyrir okkur að hafa góðan kennslukonuskóla, svo að þær, sem þar læra, geti aftur kennt út frá sér með tilliti til íslenzkra staðhátta fyrst og fremst, því við vitum, að þær stúlkur, sem fara út í heim til að læra eitthvað, verða eðlilega hrifnar af því, sem þær sjá, en hafa ekki að sama skapi hugsun á að samræma það þeim staðháttum, sem þær eiga síðar við að búa. Viðkoman mun varla verða of mikil. Þessar ungu stúlkur fara í allar áttir, þótt þær læri eitthvað sérstakt, og það gengur jafnóðum úr þeim hóp, þær giftast og fara að sinna sínum húsmóðurstörfum, en nú þegar er þörf á allmörgum kennurum í viðbót. Þá má og minna á það, að heimavistir í skólum fara mjög í vöxt og stúlkur með slíka menntun mundu vera mjög heppilegar sem forstöðukonur í þeim heimavistum. Þeim ætti ekki að verða þetta nám svo dýrt, að þær gætu ekki tekið að sér slíkar stöður, þótt þær væru ekki sérlega hátt launaðar. Ég álít, að þessi kennaraskóli húsmæðra, húsmæðraskólarnir og námskeiðin ættu að geta orðið mikil lyftistöng til bættrar aðstöðu kvenna í lífsbaráttunni.

* Frsm. (Bjarni Ásgeirsson): Það er ekki margt, sem okkur ber á milli, hv. 2. þm. Árn. og mér. Ég er honum sammála um, að það er ekki einungis gott, heldur nauðsynlegt, að sveitakonur læri að mjólka kýr og fara með mjólk, og ég stakk upp á því í hv. n., að bæta skyldi inn i, að mjöltun og meðferð mjólkur skyldi kennd, en meðnefndarmenn mínir álitu, að allar stúlkur, sem kæmu í skólana, mundu kunna að mjólka, en mér finnst það ekkert koma við hirðingu húsdýra. Það er allt annað hugtak. Það er ekki kallað, að sú hirði kýrnar, sem mjólkar þær, en það er rétt, að konur varðar mikið um, hvernig kýrnar eru hirtar og hvernig hinar ýmsu greinar búskaparins ganga, en það er ekki til þess ætlazt, að farið verði að kenna stúlkum á húsmæðraskólum allt það, sem viðkemur búskapnum utanhúss, þótt konuna varði mikið um, hvernig sá hluti búskaparins gengur, eins og manninn varðar mikið um, hvað fram fer innanhúss, þá er þó ekki sett í reglugerð bændaskólanna, að bændaefnin skuli t. d. læra matreiðslu. En frekar en það væri sett í lög um bændaskóla sé ég ekki ástæðu til, að setja ætti utanhússstörf í lög um húsmæðraskóla. í bændaskólum veit ég ekki betur en að nemendurnir séu látnir læra að bera á borð, þvo upp, skúra gólf og búa um rúm; eins geri ég ráð fyrir að stúlkurnar myndu fylgjast með því, sem gerist utanhúss, og sjá, hvað betur má fara, en ég sé ekki ástæðu til að setja þetta sem námsgrein á þeim stutta tíma, sem þær eiga að hafa til sérmenntunar í sinni starfsgrein. Ég er hv. þm. samdóma um, að nauðsynlegt er fyrir konur að fylgjast sem bezt með öllu því, er viðkemur meðferð barna frá því fyrsta til hins síðasta, en ég hygg, að þeirri uppfræðslu mætti koma fyrir í kennslustundum í sálfræði og uppeldisfræði, og er þetta því mest ágreiningur um orðalag, en ekki efnisbreyting, sem okkur ber á milli. - Skal ég svo láta máli mínu lokið.

*Þorsteinn Briem: Mér þykir vænt um að heyra, að hv. n. ætlar að taka aftur til athugunar til 3. umr. 2 brtt., sem ég hreyfði aths. við. Ég skal ekki ræða frekar um 5. brtt., en ég skal benda á það, að þroski kvenna kemur fljótar en þroski karla, og ber að taka tillit til þess einnig um ákvörðun námstíma. En ég vildi sérstaklega minnast á 10. brtt., þar sem ákvæði er um það, hve marga nemendur skóli skuli hafa til að eiga kröfu á styrk. Vil ég leggja áherzlu á það, hve lamandi það getur verið fyrir starf skólans og fyrirætlanir, ef menn vita ekki fyrr en skólinn er settur, hvort hann fær styrk eða ekki. Það getur valdið því, að menn þyrðu ekki að ráða þá kennara, sem beztum væri völ á, og yrðu að sæta því, sem lakara væri, og svo mundi verða um margt, bæði hvað viðkemur viðhaldi skólanna og endurbótum. Tel ég, að þetta ákvæði veiti of litla tryggingu til að hægt sé að una við það og vænti, að hv. n. taki þetta atriði til nánari athugunar. Viðvíkjandi skólagjaldinu kann vel að vera, að skólarnir hefðu þörf fyrir allt að 50 kr. gjaldi, en ég vil enn undirstrika þann mikla mismun, sem er á bændaskólalögunum og þessu frv., ef þetta ákvæði næði fram að ganga, þar sem gert er ráð fyrir, að nemendur í bændaskólunum séu skólagjaldsfrjálsir og eigi þar að auki kost á að vinna sér fyrir fæði, húsnæði og þjónustu, auk 100 kr. til bókakaupa, ef þeir leggja með sér eins missiris vinnu. Í stað þess á að leggja beint gjald á nem. húsmæðraskólanna. Hv. frsm. taldi, að hv. n. hefði gert ýmsar lagfæringar á frv., en ég verð að efast um, að þær lagfæringar hafi í öllum atriðum tekizt og vil taka sem dæmi brtt. við 7. gr., þar sem rætt er um, hvað kenna skuli í húsmæðraskólunum. Má vera, að hv. n. hafi fært eitthvað þar til betra máls, en ég kann ekki við, einnig málsins vegna, að söngur sé talin bókleg námsgrein; a. m. k. geri ég ekki ráð fyrir, að það vaki fyrir hv. n., að söngur sé fyrst og fremst kenndur bóklega. Ég verð að taka undir þá aths. hv. 2. þm. Árn., að ég tel enga goðgá, þótt í l. standi, að í húsmæðraskólum skuli kennd helztu atriði í meðferð húsdýra. Þar til heyra mjaltir og fleira, sem rétt er að taka til athugunar í því efni. Hv. n. mun kunnugt um það, bæði af eigin reynslu og annara, að kýrnar munn óvíða gera meira gagn í búum en þar, sem konan hefir sjálf eftirlit með hirðingu þeirra. Það er ekki meiningin, sem fyrir mér vakir, að konan læri það, sem kallað er almennar gegningar hér á Suðurlandi, heldur helztu atriði í meðferð húsdýra og læri að bera skyn á og bera virðingu fyrir því starfi, sem þar til heyrir. Ég verð að taka undir það, sem sagt var um ákvæði í 8. gr. um skólaráð, að það sé ekki nægilega nákvæmt. Hygg ég, að æskilegt væri að hafa nánari ákvæði um, hverjir skuli velja menn í skólaráð, þegar svo stendur á, hverjir séu stofnendur skólans og hverjir skuli hafa rétt til fulltrúa þar. Hv. n. mun kannast við, að svo stendur á um a. m. k. einn skólanna, að ástæða gæti verið til að setja nánari ákvæði þar að lútandi, hvort sýslunefnd skyldi ráða tilnefningu manna í skólaráð eða ungmennafélagasamband og samband kvenfélaga. Þá vil ég lýsa því yfir, eins og nú horfir um framtíðina, að ég teldi illa farið, ef till. hv. þm. V.-Ísf. við 2. kafla frv. næði fram að ganga. 12. brtt., við 14. gr., var orðuð þannig, að heimilt væri að stofna húsmæðrakennaraskóla eða framhaldsdeild o. s. frv. Það eru, eins og ég hefi þegar bent á, mörg mikilsvarðandi atriði í sambandi við stofnun húsmæðrakennaraskóla. sem ég ætla, að ekki séu nægilega athuguð, en þá mætti stofna framhaldsdeild, meðal annars til að öðlast reynslu hvað þetta snertir.

* Frsm. (Bjarni Ásgeirsson): Ég þarf fáu að svara ræðu hv. þm. Dal. Að því er snertir það, sem hann talaði um nauðsyn þess að kenna konum meðferð húsdýra, get ég látið nægja það, sem ég svaraði hv. 2. þm. Árn. Viðvíkjandi því, að það sé gott, að konur kunni sem flest og mest, verður að athuga, að það er mjög takmarkað, hvað hægt er að gera á svo stuttum tíma. viðvíkjandi ákvæðinu um það, að skólarnir skuli hafa fæst 10 nemendur, þá hlýtur skólanefnd að vita það áður en skólinn er settur, hve nemendurnir verða margir og þar af leiðandi, hvort skólinn fær styrk eða ekki, og vildi hv. þm. halda fram, að skólarnir yrðu e. t. v. sviptir styrk fyrir of fáa nemendur, en þarna er aðeins heimild fyrir ríkisstj. til að svipta skóla styrk, þegar sýnt er, að hann er svo illa sóttur, að ekki svarar kostnaði að halda honum uppi. Það getur komið til mála að breyta þessari gr. eitthvað, og hefir komið fram till. þar að lútandi, að n. taki þetta atriði til athugunar til næstu umr. Ég verð að halda því fram, þrátt fyrir það, sem hv. þm. Dal. sagði, að breyt. þær, sem n. hefir gert, væru ekki allar til bóta, og var að fetta fingur út í það, að söngur væri talin bókleg námsgrein, þá er það ekki verk n. að breyta því í það horf, þar sem það var í frv. Viðvíkjandi skólagjaldinu vil ég geta þess, að það getur auðvitað komið fyrir í þessum skólum eins og öðrum, að þangað komi nemendur, sem eigi mjög erfitt með að greiða skólagjald. Þá vil ég benda á ákvæði í 10. gr.: „Auk þess má veita hverjum skóla sérstaka upphæð til styrktar fátækum nemendum“, og geri ég ráð fyrir, að þetta ákvæði yrði tekið þannig til framkvæmdar, að það næði fyrst og fremst til þeirra nemenda, sem örðugt eiga með að greiða skólagjald sitt.

* Frsm. (Gísli Guðmundsson): Allshn. hefir haft þetta frv. til meðferðar nokkurn tíma og rætt það á nokkrum fundum. Auk þess hefir hún tekið til athugunar umsagnir, sem henni hafa borizt um frv. frá nokkrum aðiljum, sem þetta mál snertir. Þar má nefna Verzlunarráðið, Iðnsamband Íslands og Félag löggiltra endurskoðenda. Það varð að samkomulagi í n. að mæla með því, að frv. verði samþ., en þó þannig, að einstakir nm. hafa áskilið sér rétt til þess að bera fram brtt. við nokkur einstök atriði, sem þó eru ekki fyllilega ákveðnar, en ég geri ráð fyrir, að þær komi fram við 3. umr. En við þessa umr. liggja ekki fyrir neinar brtt. við frv., hvorki frá n. né einstökum þm. Og n. mælir sem sagt með því, að frv. verði vísað óbreyttu til 3. umr.