Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Pálmason Ég hafði ætlað mér að gera þá brtt. við málið að taka inn í frv. skuldaskipti Áveitufélags Þingbúa við viðlagasjóð, en af því að ég hefi von um að fá það leyst á annan veg, þá sleppi ég því að þessu sinni, því ef eigi tekst að leysa málið á þann hátt, sem ég hefi von um, þá er að sjálfsögðu hægt að koma að í hv.Ed.brtt. við þetta frv.

*Eiríkur Einarsson: Ég á brtt. á þskj. 168 um mál þetta, sem hér er til umr. Það er ekki síðar en vænta mátti, að fram koma lagfæringar um þetta efni. Eins og grg. ber með sér og fram hefir komið í framsögu, er þetta frv. eingöngu til samræmingar á þeim kjörum, sem þeir, er njóta Skeiðaáveitunnar, hafa við að búa, og þeim, er veitt eru við Flóaáveituna. Ég skal þess vegna ekki eyða mörgum orðum að frv., en láta aðeins í ljós gleði mína yfir því, að það er fram komið. En þegar ég sá frv., kom mér í hug, að rétt væri að bera fram við það brtt., svo að bætt verði, úr því, sem brýnust nauðsyn er til, að bætt sé úr í sambandi við Skeiðaáveituna, og það er framræslan. Það hefir komið í ljós í votviðrasumrum, að bændur á þessu svæði hafa komizt í háska með engjar sínar, og það svo, að þar, sem lægst liggur og halli er minnstur, hefir legið við, að bændur hafi orðið að hverfa frá slætti vegna votlendis. Við rannsókn hefir það komið í ljós, svo að ekki þarf um að deila, að framræsla á þessu svæði er framkvæmanleg, en vitanlega kostar hún eitthvað, eins og allar umbætur, en hinsvegar verður kostnaðurinn ekki svo mikill, að umbæturnar verði ekki miklu meira virði en sem honum svarar. En þessi kostnaður er meiri en svo, að bændur geti ráðið við hann, og þess vegna verður nú ríkið að hlaupa drengilega undir bagga og hjálpa bændum að hrinda þessu í framkvæmd, þar sem þeim sjálfum er það ókleift. Forsendurnar fyrir því að fá áveitukostnaðinn greiddan eru fyrst og fremst þær, að áveitan sé svo vel úr garði gerð að bændur geti haft hennar full not og þannig orðið menn til þess að greiða kostnaðinn. Ég hefi einnig fellt hér inn í, að rannsókn og framkvæmd skuli hafin af ríkinu til þess að fyrirbyggja það, að nágrannajarðir áveitusvæðisins spillist af vatnsrennsli, og er það sízt að ástæðulausu. Það hefir verið kvartað undan því, að þær jarðir, sem liggja neðan við áveitusvæðið, hafi orðið fyrir tjóni af vatnsrennsli frá áveitunni. Sé ég ekki annað, ef þessar jarðir skemmast og áveitunni er um að kenna, en að þeir, sem þar búa, eigi lagalegan kröfurétt á að fá þær skemmdir bættar að fullu. Það er vitanlega athugunarmál, að hve miklu leyti þessar kvartanir eru á rökum byggðar, en hér er ekki heldur farið fram á annað en að það sé bætt, sem nauðsyn krefur og sýnilegt er eftir nána athugun, og mundi stjórnin að sjálfsögðu fela sérfróðum manni rannsóknir og framkvæmdir í þessu efni. Það er auk þessa aðgætandi, þegar talað er um að gera þessar engjar öruggar fyrir vatnsgangi, að þá er litið á hag fleiri manna en svæðisbúa sjálfra, því ríkið á hér sjálft hlut að máli. Auk þess sem svæðisbúar eru á tvennan hátt skattþegnar ríkissjóðs, annarsvegar venjulegir skattþegnar og hinsvegar áveituskattþegnar svæðisins, sem þurfa að hafa möguleika til að rísa undir áveitukostnaðinum - og þarf þess vegna að sjá svo um -, þá er ríkið sjálft einnig jarðeigandi og lánardrottinn. Ég vona því, að hv. dm. taki þessari brtt. með sanngirni og góðum skilningi, enda er ekki farið fram á, að framkvæmdir verði með öðrum hætti en bráðnauðsynlegt er og að fenginni leiðsögn sérfróðra manna og í samræmi við það, sem áður hefir verið gert. - Get ég svo látið útrætt um þessa brtt. og vona, að henni verði vel tekið af hv. dm.

*Jónas Jónsson: Ég geri ráð fyrir, að löggjöf um þetta efni hljóti að draga þungan dilk á eftir sér, eins og reynslan er með aðra lagabálka af sama tægi, og ef það kemur í ljós við framkvæmd þessara laga, að þeim fylgi mikill kostnaður, þá áskil ég mér rétt til þess að hafa óbundnar hendur um breyt., vegna þess að allar slíkar lagasmíðar sem þessi hafa venjulega a. m. k. fyrst í för með sér eyðslu, sem fer langt fram úr því, sem gert er ráð fyrir. Hinsvegar er í mörgum tilfellum vandkvæði um sjúklinga af þessu tægi, og má líta á þetta frv. sem tilraun til bráðabirgða í þessu efni. Þess vegna er ég frv. fylgjandi.

Magnús Guðmundsson Út af orðum hv.þm. S.-Þ., sem féllu í svipaða átt og þau orð, sem ég hafði um þetta mál við 2. umr., vil ég benda á það, að vegna bráðabirgðaákvæðanna í þessu frv. efast ég um, að þessi reynsla komi fram. fyrr en þau eru afnumin, því að þau ganga út á það, að ekki verði meira úthlutað heldur en veitt er í hvert sinn í fjárl. Ég er hv.þm. sammála um það að þetta frv. mun hafa í för með sér geysimikinn kostnað, ef það á að framkvæmast án bráðabirgðaákvæðanna.

*Frsm. (Bernharð Stefánsson): Meiri hl. fjhn. ber fram lítilsháttar brtt. á tveim þskj. Á þskj. 409 er brtt. við 3. gr., um það, að jafnframt því, sem vitnað er í lög frá 31. des. 1935, um tekjuöflun ríkissjóðs, skuli einnig vitnað í hin nýsamþykktu lög frá 21. apríl 1936. Þá eru tvær brtt. á þskj. 404. Sú fyrri orðar um síðari málsgr. 3. gr. Nú er þar aðeins um heimild að ræða, en meiri hl. n. telur rétt að fastákveða þetta, enda þótt líklegt sé, að stj. hefði notað sér heimildina hvort sem var. Í seinni brtt. er tekið fram. að fyrir framan tölurnar í öllum liðunum í 5. gr., um benzínskattinn, skuli standa „allt að“. Engin vissa er fyrir því, að skatturinn verði eins mikill og áætlað hefir verið, og því má ekki fastbinda upphæðirnar. - Býst ég við, að form. fjhn. flytji einnig skrifl. brtt. við frv. viðvíkjandi þessu.

Jón Baldvinsson Ég vil leyfa mér að bera fram skrifl. brtt. á þessa leið: „Aftan við 5. gr. bætist ný málsgr.: Það, sem ofangreindur tekjuauki kann að fara fram úr 250000 krónum, leggist í sérstakan sjóð, er verði ráðstafað til lagningar Suðurlandsbrautar á árinu 1938.“ - Þetta er svipað ákvæði og áður hefir verið í lögum.

*Magnús Jónsson: Af því að ég var ekki viðstaddur 1. umr., en 2. umr. er ekki ætluð til almennra aths., vil ég grípa tækifærið til þess að skýra frá því, hvers vegna ég gat ekki flutt þetta frv. með meiri hl. fjhn. Þegar þetta frv. var fyrir síðasta þingi, gerði ég grein fyrir andstöðu minni gegn því, sérstaklega aðallögunum. Nú á að framlengja þessi lög, og sannast að segja er flutningurinn á þessari framlengingu fyrir neðan allar hellur. Hér er mörgum lögum grautað saman í einhvern óendanlegan hrærigraut, sem enginn getur botnað i. Það er byrjað á 2. gr., 1. gr. verður 3. gr. o. s. frv. Þó hefir stj. ekki talið það ómaksins vert að semja ný lög upp úr þessu og nema hin úr gildi, enda þótt það hefði legið næst. Ég tel þetta óafsakanlegt og benda á allt annað en góða samvizku hjá stjórninni. Annars er ekkert nýtt í þessu lagafrv., nema það, að loforðin um það, að álögurnar skyldu gilda aðeins um eitt ár, hafa öll verið svikin. Þó var lögð á það mikil áberzla af stj. og fylgifiskum hennar á síðasta þingi, að „bráðabirgðatekjuöflun ríkisins“ skyldi ekki gilda nema eitt ár, en nú hafa þessi loforð verið þverbrotin, eins og búast mátti við. Annars verð ég að segja það, að þessi aðferð í skattamálunum, að framlengja skatta og tolla sífellt frá ári til árs, er orðin lítt þolandi. Áður þótti það óheppilegt að framlengja einn og einn skatt eða toll frá ári til árs, en nú er svo komið, að mikill hl. af tekjum ríkissjóðs cr þannig til kominn. Auk þessa frv. bætist við framlenging á lögum þeim, sem hlotið hafa nafnið „bandormurinn“, um frestun ýmissa framkvæmda. Það er augljóst, að hæstv. fjmrh. hugsar ekki í þessum efnum langt út fyrir sína eigin ráðherratíð, sem að líkindum verður ekki mjög löng, því að eftirmaður hans verður sannarlega ekki öfundsverður af því að botna í öllum þessum frámunalega hrærigraut eða gera sér ljóst, hvaða fjármálastefnu hæstv. núv. fjmrh. hefir eiginlega fylgt. Ég er satt að segja hissa á hæstv. fjmrh. með báða sína flokka að baki, að hann skuli a. m. k. ekki sýna lit á því, hvað hann vill í fjármálunum. Þetta eru þær almennu ástæður fyrir því, að ég er á móti frv. Ég mun ekki fara út í að rekja efni hinna einstöku laga, sem hér á að framlengja. Fyrstu greinarnar eru um 10% álag á tekju- og eignaskatt, 25% á verðtoll og 80% á skemmtanaskatt. En aðalefni frv. er bráðabirgðatekjuöflun ríkissjóðs. Eins og ég hefi lýst yfir áður, er ég gersamlega mótfallinn hátekjuskattinum, nema því aðeins, að bæjar- og sveitarfélögum sé trygt eitthvað í stað hans, því að staðreyndirnar sýna, að bæjar- og sveitarfélögum er nú orðið ókleift að ná inn þeim tekjum, sem þau þurfa til eigin nauðsynja, vegna ágengni ríkissjóðs við skattborgarana. Hér liggur að vísu fyrir álit frá n., sem ríkisstj. skipaði til að athuga tekjustofna fyrir bæjar- og sveitarfélög. En enginn áhugi virðist vera hjá stj. fyrir því máli. En það er alveg augljóst, að ef hátekjuskatturinn á að verða áframhaldandi skattur til ríkissjóðs, verður að finna nýja tekjustofna handa bæjunum. Um annan liðinn í þeim 1., nefnilega vörugjaldið, er það sama að segja og um slíkar stórfelldar hækkanir á tollum, að það eru að vísu gerðar undantekningar um ýmsar vörur, sem beinlínis þarf til framleiðslunnar. En hinsvegar er ómögulegt að neita því, að hið stórkostlega hækkaða gjald á fjöldamörgum vörum, sem enginn getur komizt hjá að nota, hlýtur vitanlega óbeinlínis að lenda á framleiðslunni, vegna þess að allur kostnaður þeirra, sem að henni standa, er aukinn. Dýrtíðin í landinu er yfirleitt aukin með þessum álögum. Það er nú tekið fram mjög greinilega í upphafi þessa frv., til hvers eigi að verja þessum gjöldum, og skal ég ekki fara út í það, hvað lítið gagn er að slíkum ákvæðum. En það er þó við það að athuga, að í einum af þeim liðum. sem þar um ræðir, nefnilega alþýðutryggingunum, sem hafa í för með sér mikinn kostnað fyrir ríkissjóð, felast líka ákaflega mikil bein gjöld fyrir einstaklingana, sem þó ekki eru heimt inn af þeim sem fastur skattur. Og fjöldi manna á að greiða þennan skatt án þess að fá nokkuð fyrir hann, og ég sé ekki, hvað langt þá er orðið að markinu fyrir því, að slíkir skattar náist inn. Síðasti liðurinn er benzínskatturinn. Það hefir nú farið giftusamlegar um hann heldur en útlit var fyrir, þar sem bifreiðarstjórarnir með sínum samtökum og verkfalli knúðu það fram, að þessi skattur lenti að mestu eða öllu leyti á steinolíufélögunum, sem selja benzín hingað. En það er eftirtektarvert, að þessar aðgerðir bifreiðarstjóranna, sem veltu þessum stóra skatti yfir á steinolíufélögin, mættu svo miklum fjandskap frá ríkisstj., að þeir voru blátt áfram meðhöndlaðir eins og glæpamenn í blöðum stj. Það var meira að segja settur hlustvörður við símann, sem nú er yfirlýst, að ekki skuli gera nema þegar um stórglæpamál er að ræða. Svona var litið á þessar athafnir, sem þó urðu til þess að bjarga þessu axarskafti stj. Ég skal ekki fara frekar út í þetta spæjaramál, sem rekið var í sambandi við verkfallið, því mér þykir ólíklegt, að hæstv. stj. komist hjá því að verða að svara fyrir það alveg sérstaklega. Þetta frv., sem sagt, fer fram á það að halda því hæsta horfi, sem fram hefir komið til útgjalda á þinginu. En á hinn bóginn stendur hæstv. stj. eins og veggur fyrir öllum tilraunum til þess að fá færð niður einhver gjöld, eins og sjást við afgreiðslu fjárlfrv. í Sþ., þar sem stj. og hennar flokkar stóðu á móti því að létta af því háskalegasta gjaldi, útflutningsgjaldinu,af sjávarútveginum, til þess að opna honum möguleika til þess að vera rekinn með arði. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri að svo stöddu. Ég vildi aðeins gera grein fyrir því í örfáum orðum, hvers vegna ég ekki gat verið meðflm. að frv.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Hv. 1. þm. Reykv. sagði að form frv. væri ekki frambærilegt, þar sem framlengd væru mörg lög og ákvæðum skipað í einn graut. Ég get ekki verið hv.þm. sammála um þetta, því mér finnst það einmitt til bóta að safna framlengingarákvæðum um tolla og skatta í sem allra fæst lög, og það hefir verið reynt að gera svo, og eru nú aðeins tvenn lög - að mig minnir -, sem hafa í sér fólgna framlengingu eldri skattalaga, sem sé þessi, sem hér er um að ræða, og lög um framlengingu verðtolls og bráðabirgðaverðtolls. Um hitt geta verið skiptar skoðanir, hvort eigi að taka lagaákvæðin sjálf orðrétt upp eins og þau eru í upphaflegu lögunum, en það hefir ekki verið síður að gera, svo sem eins og bezt sést á þeirri reglu, sem höfð er um framlengingu verðtollslaganna. Þar hefir ekki verið síður að taka gömlu lögin upp með öllum upptalningum, heldur aðeins framlengd með stuttri málsgr. í hvert skipti. Og hér hefir verið haldið sömu reglunni. Þá fannst hv. 1. þm. Reykv. einkennilegt, að ég skyldi ekki beita mér fyrir því að koma á skatta- og tollalöggjöf, sem gæti verið til frambúðar. Ég vil benda þessum hv.þm. á það, að þeir tímar, sem nú eru, eru illa til þess fallnir að gera slíkar frambúðarráðstafanir, þar sem þeir verða að teljast - sem betur fer - með öllu óvanalegir, eða það verður maður a. m. k. að vona. Ég sé þess vegna ekki, að það sé réttlát krafa að heimta það af þessari stj., að hún geri þetta, þar sem stj. þær, sem setið hafa að undanförnu á betri tímum, hafa ekki séð sér fært að koma þessu í framkvæmd, og þar á meðal stj. sú, sem þessi hv.þm. studdi á sínum tíma, stj. íhaldsflokksins gamla, frá 1924–1927. Ég held meira að segja, að sú stj. hafi byrjað á því á þeim góðu árum að koma með bráðabirgðaskatta; ég held, að verðtollur hafi þá fyrst komizt á. Þessi gagnrýni hv.þm. hefir því ekki við neitt að styðjast. Svo ætla ég ekki að eyða fleiri orðum að formshlið þessa máls, en út af efnisatriði, sem hr. 1. þm. Reykv. drap hér á, vil ég fyrst leiðrétta þann misskilning hjá honum, að ég hafi lýst yfir, þegar ég beitti mér fyrir þessari tekjuöflun í fyrra, að hún ætti aðeins að vera til eins árs. Ég vil rifja það upp fyrir hv.þm., að ég sagði þá, að ég gæti búizt við því, að þessi tekjuöflun yrði að fara fram á árinu 1936 og eitthvað lengur, ef ekki rættist úr. Þetta mun hægt að finna í mörgum þingræðum, sem ég hélt í fyrra, þegar þessi lög voru til umr. Það er þess vegna mjög fjarri því, að ég hafi gefið í skyn og því síður lofað, að þessi tekjuöflun ætti aðeins að vera til eins árs. Ég tók það einmitt alltaf fram, að það væri sjálfsagt að búast við því, að þessi lög yrði að framlengja a. m. k. eitt ár í viðbót, ef ekki gerðust einhverjir þeir atburðir, sem bættu stórlega ástandið og tekjuöflunarmöguleikana frá því, sem þá var. Um hina einstöku liði, sem hv. 1. þm. Reykv. fór lítillega út í, ætla ég ekki að ræða. Við töluðum svo mikið um þetta í fyrra, og þá komu fram öll rök með og á móti því að setja þennan skatt. En ég vil aðeins út af því, sem hv.þm. sagði um benzínskattinn og þá atburði, sem gerðust í sambandi við álagningu hans, taka það fram til leiðréttingar misskilningi hjá hv.þm., að því fór mjög fjarri, að frumhlaup það, sem gert var af hálfu bifreiðarstjóranna hér í bænum, hafi haft nokkur áhrif í þá átt að lækka benzínverðið. Beiðnin um innflutningsleyfi fyrir því benzíni, sem síðar varð til þess að lækka benzínverðið, kom ekki til greina fyrr en allmjög var liðið á verkfallstímann og stóð ekki í neinu sambandi við verkfallið, fyrr en verkfallsmenn notfærðu sér það, að það átti að veita þetta leyfi, til þess að skríða út úr verkfallinu. Þetta er sannleikurinn í þessu máli. Það hefði aldrei komið til mála að neita um innflutningsleyfi fyrir þessu benzíni, ef þær yfirlýsingar, sem fylgdu beiðninni, um að selja benzínið svona ódýrt, hefðu fylgt. Og ástæðan til þess, að þetta blandaðist inn í verkfallið, var engin önnur en sú, að bifreiðarstjórarnir voru að reyna að finna leið til þess að draga sig út úr þessu verkfallsfyrirtæki, sem var að verða þeim til hins mesta tjóns. Þess vegna eru það ekkert nema órökstudd ummæli hjá hv.þm., að þær aðgerðir, sem hafi lækkað benzínverðið, hafi mætt fjandskap frá ríkisstj., því það var þvert á móti ríkisstj., sem beitti sér fyrir því, að þetta leyfi yrði veitt, og það stóð ekki í neinu sambandi við þetta blessað verkfall.

*Frsm. (Bernharð Stefánsson): Hæstv. fjmrh. hefir að mestu tekið af mér ómakið, svo að það er ekki nema fátt eitt, sem ég sé ástæðu til að minnast á. Hvað formshlið þessara mála snertir, þá get ég að nokkru leyti verið sammála hv. 1. þm. Reykv. Ég lít svo á, að það sé hin mesta nauðsyn, svo fljótt sem kostur er á, að koma tollalöggjöfinni í fast horf, þannig að ekki þurfi þessar stöðugu framlengingar á hverju einasta þingi. En eins og hæstv-. fjmrh. minntist á, þá hafa síðan þetta fargan byrjaði, oft verið heppilegri tímar til þess heldur en nú, þar sem öll viðskipti og þar af leiðandi fjármálin eru á hverfanda hveli. En um leið og ætla má, að þau mál séu komin í nokkurn veginn fasta rás, tel ég, að þjóðin verði að hefjast handa í þeim efnum. Annars er það, eins og hæstv. fjmrh. drap lítillega á, að það er svo langt frá því, að núv. stjórnarflokkar hafi byrjað á þessu. Það var gamla íhaldsstjórnin frá 1924–1927, sem byrjaði á því að fá tollalöggjöf samþ. fyrir ákveðinn tíma, og framlengja svo frá ári til árs.

var það aldrei gert áður?

. Það kann kannske að hafa verið eitthvað lítilsháttar, en það er víst, að sú stj. lagði drjúgan skerf til þessara vinnubragða. Af því að ég var töluvert riðinn við þetta mál í fyrra, þar sem ég var að forminu til annar af flm. aðalmálsins, sem innifelst í þessu frv., þá vil ég fyrir mitt leyti alveg mótmæla því, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði, að um loforð hafi verið að ræða af okkar hendi um það, að þetta ætti að gilda aðeins til eins árs. Það kann að vera, að bent hafi verið á það, að l. væru aðeins til eins árs, og að lagt yrði undir úrskurð þingsins, hvort ætti að framlengja þau eða ekki. En ég hygg, að það hafi komið greinilega fram, að ekki hafi verið búizt við því, að l. yrðu afnumin, nema því aðeins, að séð yrði fyrir einhverjum öðrum tekjum í staðinn, eða þá að einhverjum gjöldum yrði létt að ríkissjóði. Það er að nokkru leyti rétt, sem hv. 1. þm. Reykv. minntist á, að hátekjuskattur og tekjuskattur yfirleitt er að nokkru leyti tekinn frá sveitar- og bæjarfélögum, - að því leyti, að slík gjöld minnka gjaldþol þegnanna til sveita og bæja. Hið sama má að nokkru leyti segja um öll gjöld til ríkisins. Sú álagning á vörur, sem fram kemur af tollum, verður náttúrlega til þess að draga úr gjaldþoli þegnanna til sveita og bæja. Annars má segja það, að sveitar- og bæjarfélögin eiga nú að fá helminginn af þessum hátekjuskatti, svo ekki er um verulega háar upphæðir að ræða, sem af honum kemur til ríkissjóðs. Þá sagði hv.þm. það, að stj. og hennar flokkar hefðu staðið eins og veggur fyrir því, að gjöldum væri af létt. Náttúrlega hefir hæstv.ríkisstj. haft á móti því, að tekjustofnar væru afnumdir, meðan ekki er sýnt, að ríkið megi missa þá. En hvað er að aflétta gjöldum? Ég hélt, að undirstaðan undir því, að það væri hægt, væri fyrst og fremst að draga úr þeim útgjöldum, sem á ríkinu hvíla. Og ég hefi ekki orðið var við það, að hv. 1. þm. Reykv. eða hans flokksmenn yfirleitt hafi barizt mikið fyrir því að létta gjöldum af ríkissjóði. Við afgreiðslu síðustu og næstsíðustu fjárl. var það einmitt hans flokkur, sem flutti allverulegar hækkunartill. Að vísu flutti fulltrúi þess flokka nokkrar lækkunartill., en þær voru ekki miklar samanborið við þær hækkunartill., sem fram höfðu komið frá hans flokksmönnum. En það er ekki til neins að afnema einhverja tekjustofna ríkissjóðs, en hafa útgjöldin jafnhá eftir sem áður. Nei, mér finnst - ekki beinlínis út af ræðu hv. 1. þm. Reykv., heldur yfirleitt út af skrafi sjálfstæðismanna, bæði í blöðum og á þingmálafundum, um skattpíningu stjórnarflokkanna og eyðslu þeirra -, að það ættu að koma fram raunverulegar till. frá þessum flokki um að létta gjöldum af ríkissjóði, svo að um munaði. Og þá mætti e. t. v. á eftir bera fram till. um að láta einhverja tekjustofna ríkissjóðs falla niður.

*Jón Baldvinsson: Af því, sem hæstv. fjmrh. sagði, heyrði ég, að samnm. mínn, hv. 1. þm. Reykv., mundi hafa farið út í benzínverkfallið í vetur. Ég skal nú upplýsa þetta mál nokkuð, því að ég er sennilega kunnngri því heldur en nokkur hv. dm. Það voru hér fjögur félög um benzínsöluna, þar af þrír stórir hringar, sem höfðu samband hver við annan og höfðu sameiginlegt verð. En hið rússneska félag hafði flutt inu nokkuð af benzíni undanfarið, og það er ákaflega sennilegt, að það hafi verið í samkomulagi við hina hringana um verðið, þó að það væri einum eyri lægra heldur en hjá þeim. Það mun hafa sýnt sig hjá þessu félagi, að það var ekki vænlegt að keppa við stóru félögin með eyris mun á benzínverðinu, a. m. k. með þeirri aðstöðu, sem það félag hafði með því að verða að flytja inn í tunnum. Félagsmenn voru því orðnir hálfuppgefnir á benzínsölunni, en þeir höfðu verið að tala við gjaldeyrisnefndina um innflutning, og það mun ekki hafa staðið á neinum innflutningi til þeirra, en þeir munu ekki hafa treyst sér til þess að halda uppi samkeppninni með þessum verðmun. En þegar hinsvegar kom fram á þingi síðastl. haust of það vitnaðist, að í vændum væri skattur á benzíni, sem ætti að nema allt að 4 aurum, þá fóru þessir menn að hugsa um að fara nú að flytja inn benzín, með því að þá væri meiri von til, að þeir gætu selt, því að þeir gætu líklega haft meiri verðmun heldur en áður. Þeir töluðu m. a. við mig um þessa hluti, og þeir töldu, að ef skatturinn kæmist á, og þar sem hin félögin höfðu gefið í skyn, að þau mundu hækka verðið, þá mundu þeir geta selt með lægra verði, og taldi ég því sjálfsagt, að þeir fengju innflutningsleyfi, eins og þeir mundu hafa fengið áður, ef þeir hefðu talið sér það hagkvæmt. Í raun og veru var þetta því ekkert í sambandi við bílstjóraverkfallið, heldur eingöngu í sambandi við það, að skatturinn er settur á og hinir olíuhringarnir hækka verðið. Það skapaði möguleikana fyrir hið pólsk-rússneska félag til þess að geta flutt inn benzín, svo að bílstjóraverkfallið kom þessu ekki nokkurn skapaðan hlut við, nema að því leyti, sem bílstjórarnir notuðu sér það, eins og hæstv. fjmrh. tók fram, sem átyllu til þess að aflétta verkfallinn. Þannig var þessu háttað, að hækkunin hjá olíufélögunnm skapaði þessu pólskrússneska félagi möguleika til þess að geta flutt inn benzín og selt það ódýrara. Það var löngu byrjað að tala um þessa möguleika áður en bílstjórarnir tóku sína ákvörðun um að gera verkfall. Hitt er vitanlegt, að það hefir hraðað því, að „Nafta“ gæti fengið nokkurnveginn vissa sölu og viðskiptamenn, með því að hafa benzínið ódýrara, að hin olíufélögin voru búin að lýsa yfir, að verðið mundi hækka, og bílstjórarnir voru í þessum ham, sem skiljanlegt var frá þeirra sjónarmiði, þó óvenjulegt sé að gera verkfall um langan tíma vegna löggjafar frá Alþingi. Því má segja, að það hafi ekkert staðið í sambandi við bílstjóraverkfallið, þó veitt væri innflutningsleyfi fyrir pólsk-rússneskt benzín. Mér datt aldrei í hug sem nm. í innflutningsnefnd að minnast á það við ríkisstj., hvort slíkt leyfi ætti að veita. Ég var ákveðinn í því og sagði hverjum, sem um það spurði, að ég mundi verða með því að leyfa innflutning á ódýrara benzíni, ef nokkur hefði tök á að flytja það inn. Það má vel vera, að formaður gjaldeyrisnefndar hafi sagt ríkisstj. frá því, að þessi beiðni kom fram, en það var ekki hið allra minnsta talað um það við mig af ríkisstj. að veita slíkt innflutningsleyfi, og ég veit, að sama er að segja um tvo aðra af nm. Viðvíkjandi þeirri framlengingu, sem hér er rætt um, á þeim tekjustofnum, sem teknir voru upp í fyrra, tekjuskattinum, benzínskattinum og aðflutningsgjaldinu, skal ég játa það, að það flaug í huga minn í fyrra og ég bjóst hálfpartinn við því, að hægt mundi verða að létta einhverju af þessum gjöldum af þegar á næsta ári. En það vita allir hv.þm., eins og yfirleitt allir landsmenn, að undanfarið hefir verið óvenjulegt erfiðleikaástand, og menn vita, að það er ekki aðeins, að ekkert hafi batnað á þessu ári, heldur hefir ástandið farið stórum versnandi. Það veldur því, að ríkissjóður má ekki við því að fella niður neitt af þeim framkvæmdum, sem hugsaðar hafa verið til þess að bæta upp það tap, sem fólkið verður fyrir vegna þess, hvernig atvinnureksturinn gengur. Þetta óvenjulega ástand ár eftir ár skapar þannig þörfina fyrir þær tekjur, sem hér er um að ræða. Við höfðum satt að segja margir alþýðuflokksmenn gert okkur í hugarlund, að það mætti létta þessum gjöldum af, því maður vonar ávallt, að ekki verði alltaf svo slæmt árferði og nú. En ég tel réttara, að ríkissjóður hafi fé til þess að mæta örðugleikunum og bæta úr atvinnuskortinum, jafnvel þó ég játi, að til þess þurfi að ganga nærri mönnum. Það ræður úrslitum um það, að ég tel réttara að framlengja þessar álögur að svo komnu, meðan það ástand helzt, sem nú er og því miður lítur út fyrir, að verði eitthvað áfram, og meðan annað fyrir- komulag er ekki fundið til þess að ná tekjum í ríkissjóð, sem ég get að vísu hugsað mér, en ekki er til neins að gera till. um, eins og þingið er nú skipað.

*Magnús Jónsson: Áður en ég fer út í að svara þeim þremur hv.þm., sem svarað hafa minni ræðu, ætla ég aðeins að minnast á tvær brtt. frá meiri hl. fjhn. á þskj. 404, sem eru um að setja „allt að“ framan við þær tölur, sem felast í 5. gr. frv., um framlög til ýmsra vega af því fé, sem kemur inn vegna hækkunar benzínskattsins. Þetta eru meinlausar till., getur maður sagt, og sjálfsagt gagnslausar, því vafalaust kemur þetta fé inn. Vil ég í því sambandi taka fram, að ég tel, og vona, að það sé einnig skilningur hv.fjhn., að þetta „allt að“ þyki ekki það, að lagt sé á vald ríkisstj. að veita minna til einstakra vega en þarna er tiltekið, þó að féð komi inn því frá mínu sjónarmiði þarf ekki að efast um, hvernig slík heimild yrði notuð. Það mætti skilja till. þannig, að stj. væri með henni gefið undir fótinn með að setja ekki alla þá upphæð, sem inn kemur, í þessa vegi, og vil ég, að það komi fram, að slíkt sé ekki meiningin. Hinsvegar ætti að vera ákvæði um það, að ef skatturinn hrekkur ekki, þá skuli það, sem á vantar, skiptast jafnt niður á þá vegi, sem þarna eru taldir, þannig að ef t. d. vantaði 20–30 þús. kr., þá geti stj. ekki dregið það allt frá þeim vegum, sem hún af einhverjum ástæðum kann að telja óverðuga til þess að fá þetta fé. Hæstv. fjmrh. sagði, að með því formi, sem ég var að deila nokkuð á, væri aðeins fylgt þeirri venju, sem verið hefði um framlengingar slíkra skatt, þ. e. a. s. vitnað aðeins til eldri ákvæðanna. Nei, þessari reglu er einmitt ekki fylgt á sama hátt og áður hefir verið gert. Þegar skattar hafa verið framlengdir hingað til, hefir það að vísu aðeins verið gert með tilvitnun, en hver 1. fyrir sig hafa verið framlengd í heilu lagi. Það hefði mátt bera fram eitt frv. um að framlengja þau þrenn 1., sem hér er um að ræða. En 1 þessu frv. eru þau slitin öll í sundur, þannig að einstakar gr. þeirra koma undir mismunandi gr. þess frv., sem hér liggur fyrir. Hvað þetta snertir er fylgt annari venju en verið hefir, bersýnilega í því skyni að láta menn út í frá ekki verða meira en svo vara við, hvað það er, sem verið er að framlengja. Hæstv. ráðh. er að reyna að fela upphæðirnar, sem með þessu er verið að leggja á gjaldendur. Hann hefir upphaflega talið tormerki á að gefa út l. um alla þessa tekjuauka í einum bálki, og af sömu ástæðum mun framlengingunni vera hagað svona. Ég býst við, að hæstv.ríkisstj. mundi óa við því að gefa út ein skattalög, sem fælu í sér þó ekki væri nema þessar allra síðustu skattahækkanir frá síðasta þingi, með þeim upphæðum, sem nú er komið fram, að þessar álögur nema. Það hefði þó verið hreinlegast. En það er e. t. v. gott, að hæstv. stj. skuli vera farin að sjá, að svo langt er komið, að hún verður að reyna að fela þetta sem mest. Hæstv. ráðh. sagði, að nú væri sérstaklega óheppilegur tími til þess að koma framtíðarskipulagi á skattamálin. Já, ætli það sé ekki hér um bil alltaf svo? Það hefir alltaf verið svo og mun alltaf verða svo, að framtíðin er meira og minna hulin. Hann taldi líklegt, að það mætti síðar draga verulega úr þessum gjöldum, og vonandi væri, að ekki þyrfti lengi að halda sköttunum í þessari háspennu. Ég vil þá spyrja hann, hvaða liðir hann býst sérstaklega við að verði lækkaðir. Ég fæ ekki betur séð en hingað til hafi útgjöldin farið stöðugt hækkandi. Ég er hræddur um að þó maður óski hæstv. ráðh. langra lífdaga, þá muni hann aldrei lifa það, að undir hans stjórn lækki útgjöld ríkissjóðs svo, að hægt verði að létta sköttum af fólkinu. Það komu mjög saman ræður hæstv. ráðh. og hv.frsm. Báðir vildu halda því fram út af því, sem ég talaði um, hvað það væri óheppilegt að framlengja þannig skatta og tolla frá ári til árs, að á þessu hefði ekki verið byrjað í tíð núv. stj., eða yfirleitt undir stjórn þeirra flokka, sem nú fara með völd, heldur mætti rekja þetta til íhaldsstjórnar. Það er í sjálfu sér gleðilegt, að þegar þessir hv.þm. geta komið einhverju undir stjórn Íhaldsflokksins, þá á það þar með að vera gott og blessað. Ég get ekki annað en þakkað þetta traust til þeirrar stj., að það virðist ekki þurfa annað en vitna til, að þetta og þetta hafi átt sér stað í stjórnartíð Íhaldsflokksins, þá þurfi ekkert um það að deila. En það er ekki rétt, að þetta hafi byrjað í stjórnartíð íhaldsins; það var byrjað áður, og verður líklega alltaf eitthvað til af því, að sett séu á bráðabirgðagjöld til að mæta einhverjum útgjöldum, sem menn vonast eftir, að síðar sé hægt að koma öðruvísi fyrir. Ég man ekki betur en útflutningsgjaldið væri sett á sem bráðabirgðagjald; ég man ekki, hvaða ár, en það er miklu eldra en frá þeim tíma, er Íhaldsflokkurinn tók við völdum, ef ég man rétt. Ég er ekki að finna að því, þó þingið grípi til svona ráða í einstökum tilfellum. Náttúrlega er heppilegast, að það sé þá hægt að standa við að létta þessu af aftur, en það vill nú oft ganga svo, að það er erfiðara að draga saman seglin. Þó byrjaði íhaldsstj,. á sínum stutta valdatíma á því að færa niður þessi gjöld. Því er ómögulegt að neita, að þegar íhaldsstj. tók við, var að því leyti sérkennilegt ástand, að stj., sem verið höfðu við völd á undan henni, höfðu hrúgað upp ákaflega miklu af skuldum, og það lausaskuldum, sem brýn nauðsyn bar til að greiða upp. Var þess vegna eðlilegt, að settur væri á bráðabirgðaskattur, eins og t. d. verðtollurinn, til þess að borga niður þessar skuldir, og hann var notaður til þess, en ekki teknir upp nýjir gjaldaliðir, eins og nú er alltaf gert, þegar bætt er á nýjum álögum. Þegar búið var að borga niður skuldirnar, svo að vaxtabyrðin hafi minnkað um ½ millj., þá var þessi skattur lækkaður. Það er engin ástæða til annars en ætla, að ef þessi flokkur hefði verið áfram við völd, þá hefði hann komið fjárhag ríkisins í það horf, að hægt hefði verið að fella niður að fullu þessa bráðabirgðaskatta. En þetta sýndi reynslan aldrei, því flokkurinn fór frá völdum 1927, og fyrsta verk hinnar nýju stj. var að setja allt upp í hámark aftur. Ég held því, að hæstv. ráðh. og hv.frsm. ættu sízt vegna sinna flokka að brýna íhaldsstj. á þessu. En það, sem ég er hér að deila á, er vitaskuld það, að svo og svo mikill hl. af öllum tekjum ríkissjóðs er nú tekinn með endalausum bráðabirgðaframlengingum. Hér er ekki um að ræða einn bráðabirgðaskatt, heldur er þetta orðin svo óendanleg benda, að mér er óhætt að segja, að hæstv. stj. þorir ekki að gefa út ein skattalög í staðinn fyrir allar þessar framlengingar, af því þjóðinni mundi ofbjóða, ef hún sæi þetta allt fram sett undir einn formi. Það er þægilegra að setja þetta fram í þessari flækju, svo almenningur sjái ekki eins greinilega, hvað um er að ræða, og lofa um leið óbeinlínis, að þetta skuli fara að hverfa, með því að framlengja það aðeins til eins árs í senn. Þetta er óhæfileg stefna, og ef hæstv. ráðh. ekki gerir bragarbót og tekst að koma skattamálunum upp úr því dæmalausa feni, sem hann öllum öðrum fremur hefir komið þeim í, þá mun sagan telja hann með þeim mönnum, sem orðið hafa þjóðinni til óhappa. Bæði hæstv. ráðh. og hv.frsm. sögðu, að því hefði alls ekki verið lofað í fyrra, að þessar álögur skyldu aðeins vera til eins árs. Er það þá bara kjaftæði og vísvitandi blekking, þegar verið er að segja í l., að þau séu til eins árs? Ég hefi nú alltaf haldið, að öll löggjöf væri þannig, að eitthvert loforð fælist í því, sem þar er sagt; að ef skattur er ákveðinn í 1. til eins árs, þá fælist í því loforð eða a. m. k. sterk von um, að hann þyrfti ekki að vera nema til eins árs. En nú standa þeir upp, hæstv. ráðh. og hv.frsm., og segja með köldu blóði, að þeim hafi aldrei dottið í hug, að þessir tekjuaukar yrðu ekki nema til eins árs. Hæstv. ráðh. hefði þá átt að taka drengilega þessari vitneskju sinni um það, að ekki yrði hægt að létta þessum álögum af, og vera ekki að blekkja landslýðinn svona. Honum var svo sem bent á þetta í fyrra, hvað heimskulegt væri að halda, að þær yrðu ekki nema til eins árs. Það þarf ekki annað en líta á formálann fyrir einn af þeim frv., sem hér á að framlengja. Þar er sagt, að tekjurnar eigi að nota til þess að greiða sérstök framlög til atvinnuveganna, verklegra framkvæmda, nýbýlamyndunar og alþýðutrygginga. Hverju af þessum útgjöldum hafa menn von um, að hægt verði að létta af eftir eitt ár? Þetta var bara blekking, eins og þegar var bent á. Það er náttúrlega ágætt að standa upp og kross sig eitt árið og koma svo fram næsta ár og segja: Mér datt þetta aldrei í hug. - Ég bendi á þetta sem vott þess, hvað hægt er að reiða sig á þessa herra. Hv. frsm. fór ofurlítið út í það, sem ég sagði um, hvað stjórnarflokkarnir hafa staðið mikið á móti því, að létt væri nokkrum gjöldum af framleiðslunni, og kom í því sambandi með þau gömlu rök, að það þýddi ekki að létta gjöldum af fólkinu, nema hægt væri að létta útgjöldum af ríkissjóði um leið. Ég vil fyrst benda hv.frsm. á það, að á síðasta þingi fór því svo fjarri, að stjórnarflokkarnir vildu létta nokkru af fólkinu, að þeir þvert á móti stofnuðu til stórkostlegra nýrra gjalda. Það fyrsta, sem manni finnst hægt að heimta af flokki, sem þykist mikill sparnaðarflokkur, er það, að hann noti ekki erfiðleikatímana til þess að auka gjöldin. Það er enginn maður kominn til að segja, að t. d. alþýðutryggingarnar með öllu, sem þeim fylgir, sé mál, sem endilega þurfti að komast fram einmitt á árinu 1935. Og svo er um fleira. Annars skal ég ekki fara mikið út í það, sem svo ákaflega oft er búið að tala um hér, eins og t. d. það, að við stjórnarandstæðingar gerum engar till. um lækkun á fjárlögunum, heldur þvert á móti berum við fram fjölda hækkunartill. Ég held, að allur landslýður hljóti að vera farinn að kunna utan að rökin, sem þessu eru til andsvara. Lækkunartill. minni hl. fjvn. voru allar felldar á síðasta þingi, og við sjálfstæðismenn svívirtir frammi fyrir alþjóð fyrir að bera slíkar till. fram. Í öðru lagi, þegar stjórnarflokkarnir voru ráðnir í að skipta á milli sín og sinna kjördæma stórfé til ýmsra framkvæmda, þá báru okkar menn fram sínar útgjaldatill., ekki til þess að sýna, að þeir vildu auka útgjöldin í heild, heldur til þess að sýna, hvernig þeir teldu, að ætti að verja fénu, sem eyða átti á annað borð. Þegar t. d. stjórnarflokkarnir ákveða að leggja stórfé til einhvers vegar, er ekki nema eðlilegt, að við bendum á þá vegi, sem við teljum eins mikla eða meiri nauðsyn á að veita fé til. Það er ákaflega eftirtektarvert, að á fjárlfrv. í fyrra voru t. d. vegir í Suður-Múlasýslu hækkaðir langmest frá till. vegamálastjóra. Þingið reyndi að vísu að leiðrétta þetta gerræði hæstv. stj. nokkuð, en ekki til fulls. Þó sjálfstæðismenn beri fram útgjaldatill., er ekki meiningin að hækka útgjöldin í heild, heldur að breyt til um, hvernig fénu er varið.

Hvers vegna bera þeir þá ekki fram lækkunartill. jafnframt?

. Þeir báru fram till. um 600 þús. kr. lækkun í fyrra. Það átti að vera prófsteinn á stjórnarliðið. Ef þeirri till. hefði verið tekið vel, mátti fimmfalda eða tífalda þá upphæð. En þegar fyrsta tilraunin mætir ákveðnum fjandskap frá hv. meiri hl., hvaða ástæða er þá til fyrir minni hl. að halda áfram að gera slíkar till.? Það þýðir ekki fyrir hæstv. ráðh. og hans flokk að slá sjálfan sig þannig á munninn og heimta lækkunartill. frá andstæðingunum. Þeir bara sýna óheilindi sín með því að fella þær og prédika í blöðunum, hvílíkt ógurlegt gerræði það sé, að vilja lækka framlög til svo þarflegra hluta. Síðan standa þeir upp á þingi og segja, að stjórnarandstæðingar geri engar till. til lækkunar. Ég vil svo aðeins, áður en ég sezt, minnast á það, sem bæði hæstv. ráðh. og hv. 4. landsk. sögðu viðvíkjandi bílstjóraverkfallinu og benzínskattinum. Þó þeir hefðu lesið upp af sömu bók, hefðu þeir ekki getað verið betur sammála um það efni. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri svo fjarri því, að verkfallið hefði áorkað nokkru um benzínlækkunina, og hv. 4. landsk. sagði, að hún stæði ekki í nokkru sambandi við verkfallið. Ég skil svo sem vel, sérstaklega um hv. 4. landsk., að það komi við sáran blett, þegar minnzt er á þetta, svo miklum örðugleikum var það bundið fyrir hann, þennan gamla verkfallsforingja, sem alltaf hefir staðið fremstur í flokki við að espa menn til verkfalla, að standa nú gegn þeim mönnum, sem voru að fara eftir leiðbeiningum hans. Því stóð hann nú upp, þó hæstv. fjmrh. væri áður búinn að taka fram allt sem hann hafði að segja um þetta. Hæstv. ráðh. sagði, að krafan um verðlækkun hefði ekki komið fram fyrr en langt var liðið á verkfallið.

Beiðnin um innflutningsleyfið, sagði ég

. Ég skal ekki leggja dóm á, hvað skynsamleg sú krafa var, sem bílstjórarnir gerðu í upphafi. Persónulega fel ég óskynsamlegt að gera verkfall út af lögum, sem samþ. hafa verið af Alþingi, til þess að hindra framkvæmd þeirra eða fá þau afnumin. Það er langt undir virðingu þingsins, hvað mikla vitleysu sem það hefði gert, að láta hóp manna neyða sig til að falla frá samþykktum lögum eða stjórnarframkvæmd. Því var ekki nema eðlilegt, að þegar leið á verkfallið, færu bæði bílstjórarnir og ríkisstj. að leita eftir nýrri leið til þess að leysa málið. Bílstjórunum var ekkert í nöp við þessi 1. af öðru en því, að þau hækkuðu benzínverðið, og vonin um að fá benzínið lækkað aftur, með því að koma skattinum yfir á benzíufélögin, var því eðlilegt tilefni til þess að reyna að fá verkfallinu létt af. Hæstv. ráðh. sagði sem sagt, að beiðnin um innflutning á „Nafta“-benzíninu hefði ekki komið fram fyrr en langt var liðið á verkfallið, og hv. 4. landsk. sagði, að þetta félag hefði alltaf fengið innflutningsleyfi eftir því, sem það hefði þurft á að halda. Mér kemur þetta undarlega fyrir sjónir, því ég man ekki betur en löngu áður en bílstjóraverkfallið kom til, og löngu áður en benzínskattshækkunin var á döfinni, þá væri verið að skrifa í blöðin, tala við einstaka þm. og senda þinginu erindi um það, að benzínverð hér væri óhæfilega hátt, og ef bara fengist innflutningsleyfi fyrir pólsk-rússnesku benzíni, væri hægt að selja það hér miklu ódýrara. Mér er óskiljanlegt, hvernig hv.þm. getur borið á móti þessu. Það kemur mjög undarlega fyrir að segja, að allar þessar beiðnir hafi verið gripnar úr lausu lofti. Nei, sannleikurinn var sá, að þetta var allt eins og veggur fyrir. Og menn kenndu því mjög um, að maður, sem stóð ákaflega nærri stj. og er einn af helztu mönnum í stjórnarflokkunum, er einmitt forstjóri fyrir öðru aðalolíusölufirmanu, sem selur hér benzín og olíu. Almenningur lagði það svo út, að þessi mótstaða gegn þessum almennu beiðnum væri nokkurskonar verndarhönd fyrir benzínsalana, eða a. m. k. óhæfilega lin föðurhönd yfir atvinnuvegum þjóðarinnar. Ég vil nú segja, að það er ákaflega óviðkunnanlegt fyrir 4. landsk., að það er fyrst þegar bílstjórarnir eru búnir að þjarma svo að honum, að hann er orðinn dauðþreyttur í fótunum af því að ganga, þá er eins og allt losni úr læðingi, þá fæst innflutningsleyfið, þá gat „Nafta“ lækkað verðið á benzíninu, þá koma tankar, þá kemur allt. Þá fer benzínstíflan úr og bíllinn í gang. Þetta er ákaflega einkennilegt. Og ég er hræddur um, að hæstv. fjmrh. og hv. 4. landsk. verði að taka mikið á mælsku sinni og halda langar og snjallar ræður, ef þeir eiga að fá fólkið til að trúa því, að þetta standi ekki í neinu sambandi hvað við annað. Ég held, að það megi segja um næstum hvaða verkfall sem er, að þegar því lýkur og hækkun fæst á kaupi eða annað, sem verkfallið er stofnað til að ná, þá geti þeir, sem staðið hafa á móti kröfum verkfallsmanna, staðið upp og sagt: „Já, við vorum nú einmitt að hugsa um að bæta kjör þeirra og hækka“ - eða eitthvað þess háttar. Það þýðir ekkert að bera á móti því, að þá fyrst er verkfallið var hafið, var farið að reyna að fá benzín fyrir lægra verð. Nei. Ég held, að menn ættu að líta á efndir hæstv. stj. í mjólkurmálinu o. fl., áður en þeir fara að trúa því, að þegar verkfallið var hafið, þá hafi stj. verið í þann veginn að lækka benzínverðið sem svaraði því, sem verkfallið kom til leiðar. Hvað sem að öðru leyti má um bifreiðarstjóraverkfallið segja, þá varð það til þess að knýja hæstv. stj. að hefjast handa um að veita þeim aðilja, sem vildi selja benzín hér fyrir lægra verð en hér gerðist,. aðstöðu til að gera það, hvað mörg ár sem hæstv.ríkisstj. kann að hafa verið búin að hugsa um að gera þetta. Ég skil vel, að hv. 4. landsk. hafi verið ákaflega sárt um að reita þessa menn til reiði, sem að verkfallinu stóðu, því að hann gat misst eitthvað af atkvæðum við það við næstu kosningar. Hv. 4. landsk. sagði svona almennt um málið, að ekki væri hægt að missa tekjur af þessum tekjustofnum ríkissjóðs, af því að ástandið væri svo ískyggilegt. En það er ekki nein von til þess, að ástandið batni á meðan núv. stj. er við völd. Ég get sagt hv.þm. það fyrir satt, að á meðan þessi stj. fer með völd, verður það alltaf jafnískyggilegt. Ef hv. stjórnarflokkar því vilja spara þjóðinni að þurfa að gjalda þessa skatta framvegis, þá skulu þeir leggja niður völdin sem allra fyrst. Því að á meðan alltaf er verið að leggja þyngri og þyngri álögur á atvinnuvegina, þá komast þeir aldrei úr þeirri kreppu, sem þeir eru nú í. Og á meðan stj. skipar máttarvöld eins og fiskimálan., sem standa í gegn framleiðendum um sölu afurða þeirra, þá er heldur engin von um, að atvinnuvegirnir komist út úr þessari kreppu. Því að það sé leiðinlegt að hryggja hæstv. ráðh. með því, þá verð ég að segja það, að ég er ákaflega hræddur um, að hann veði að sitja í annari aðstöðu hér á Alþingi en hann gerir nú til þess að sjá upp renna þann gleðidag að hægt verði að létta eitthvað álögum af þjóðinni.

Magnús Guðmundsson Það, sem kom mér til þess að kveða mér hljóðs, voru orð hv. 1. þm. Eyf. Hann sagði, að sífellt á stjórnmálafundum, í blöðum og á Alþingi væri að hálfu sjálfstæðismanna verið að tala um, að þeir bæru fram till. til sparnaðar á fjárl., en að hann hefði aldrei séð neitt í því efni.

Þetta sagði ég ekki

. Jú, þetta var það, sem hann sagði. Ég tók eftir því, að hv. 1. þm. Reykv. svaraði þessu að miklu leyti. Ég vil minna hv. 1. þm. Eyf. á það, að á Alþingi 1934 báru sjálfstæðismenn fram till. um 700 þús. kr. sparnað á fjárl. við 2. umr. þeirra. Og í fjvn. þá, sem í voru 4 sjálfstæðismenn og 5 stjórnarstuðningsmenn, var það þannig, að ekki hið allra minnsta tillit var tekið til þess, sem sjálfstæðismenn lögðu þar til. Og fjvn. klofnaði þess vegna. Við 2. umr. bárum við fram þessar till., og hefðu þær verið samþ., þá hefði það verið nóg til þess, að hægt hefði verið að afnema útflutningsgjaldið. Af þessu hygg ég, að hv. 1. þm. Eyf. hafi ofmælt það, er hann sagði, að við hefðum ekki komið með neinar sparnaðartill. Þetta voru till., sem við ætluðum að byrja með. Við vissum vel, að stjórnarflokkarnir héldu þá sameiginlega flokksfundi og gerðu þar út um þessi mál í hverju einasta atriði, og var það ekki borið undir okkur sjálfstæðismenn á nokkurn hátt, hvernig þær ályktanir væru. Þetta hlýtur hv. 1. þm. Eyf. að muna. Svo kemur þingið 1935. Þá var samvinnan í fjvn. mjög sæmileg. Ég veit ekki vel, af hvaða ástæðum. það var N. kom þá saman um að færa niður útgjaldarliði fjárl. frá því, er í frv. var áætlað eins og það koma frá stj., um ca. 1 millj. kr. Þetta sýndi, að hægt var að færa gjöldin á fjárl. niður. Og ef það var hægt 1935, þá var það einnig hægt 1934. En svo kemur annað í þessu sambandi. Einmitt á meðan gott samkomulag er um þetta í fjvn., að semja um þessa 1 millj. kr. lækkun, þá semja stjórnarflokkarnir sameiginlega um ný útgjöld ríkissjóðs, sem nema nálægt 1 millj. kr. hækkun. Liggur þá mjög nærri að álykta, að þessi samningafýsi til lækkunar útgjöldunum hafi verið af því komin, að stjórnarflokkarnir vissu, að þeir voru að semja um hækkun á útgjaldaliðum fjárl., en að þeir hafi ekki þorað annað en að draga úr á öðrum sviðum á móti því. - Það er því fjarri sanni að segja, að ekki hafi komið fram till. frá sjálfstæðismönnum um sparnað á fjárl. Það er rétt, að við 3. umr. fjárl. í fyrra komu fram töluverðar hækkunartill. frá einstökum þm. Sjálfstfl. um útgjöld á fjárl. Hvað gerði það til þó að þær kæmu fram, þegar hver maður vissi, að það átti að steindrepa þær allar saman, sem og var gert? Og að ætla sér að fara að reyna að hanga á þessu, það er að grípa í vesala taug. Hvers vegna skyldum við reyna að aftra okkar flokksmönnum að bera fram till. til þess að sýna vilja kjósenda sinna, þegar maður veit, að allt á að drepa, jafnt réttmætar till. sem óréttmætar, ef þær eru frá Sjálfstfl.? Ég ætla ekki að blanda mér í þessar umr. að öðru leyti en þessu. Ég vildi ekki láta því veru ómótmælt, sem hv. 1. þm. Eyf. sagði, að við sjálfstæðismenn höfum ekki borið fram lækkunartill við fjárl., svo neinu nemi.

Ég sagði það aldrei

. Ég vona þá, að hv. 1. þm. Eyf. standi upp og segi okkur, hvað hann sagði um þetta.

*Frsm. (Bernharð Stefánsson): Út af því, sem hv.l.þm. Reykv. minntist á 2. brtt.n. á þskj. 404, vil ég taka það fram sem mína skoðun, að það geta ekki leikið nokkur tvímæli á því, að stj. sé skyldug til að verja öllum þeim tekjuauka, sem leiðir af ákvæðum um hækkaðan benzínskatt, ca. 250 þús. kr., til lagningar akvega og malbikunar þjóðvega, eins og greint er í frv. Þetta í brtt. á þskj. 404. um að framan við tölurnar í 5. gr. frv. komi „allt að“, það þýðir: Því aðeins, ef tekjuaukinn verður ekki svona mikill af framangreindri hækkun innflutningsgjaldsins (í frv.), skulu þessi framlög vera lægri en þetta. Ég tel, að 5. gr. frv. taki af öll tvímæli um þetta, því að í annari mgr. hennar stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Þeim tekjuauka, sem leiðir af framangreindri hækkun innflutningsgjaldsins, skal varið til þess að greiða kostnað við lagningu akvega og malbikun þjóðvega, sem hér segir.“ Ég hygg því, að þetta sé tvímælalaust.

En ef þetta skyldi ekki verða nóg?

. Þá kemur einmitt að þessu, sem ég gat um, og þess vegna er brtt. fram borin.

Getur stj. þá dregið úr framlaginu aðeins til eins eða fárra vega vegna þessa, ef tillagið hrekkur ekki til til þess að fullnægja þörf allra veganna?

. Ég álít, að öll sanngirni mæli með því, að hún dragi hlutfallslega sem jafnast úr tillaginu til hinna ýmsu leiða í því tilfelli, ef tillagið verður ekki fullnægjandi. En hvort nógu vel er búið um það í l., hvort stj. geti gert annað, veit ég ekki, þó að þetta sé mitt álit. En ég fulltreysti því, að þarna þurfi ekkert að óttast. Hv. 1. þm. Reykv. upplýsti það áðan, að ekki einasta hefði íhaldsstj. á undan framsóknarstj. sett bráðabirgðatekjuöflunarl., og fengið þau svo framlengd, heldur hefðu ríkisstj. á undan henni einnig gert það. Já, þetta er nú aðeins stuðningur við það, sem ég sagði. Ég benti einmitt á það, að það væri ekki núv. ríkisstj., sem hefði byrjað á þessu, og ekki einu sinni fyrri framsóknarstj., heldur hefði þetta verið gert áður. Þetta er sem sagt gömul venja. Þess vegna er ekki hægt með réttu að deila á núv. stj. sérstaklega fyrir þetta. Ég er þessum hv.þm. sammála um þetta að nokkru leyti, að ég vildi helzt, að þessi siður og þessi vinnubrögð yrðu upphafin. En það er bara það, sem ég vildi leggja áherzlu á, að það er ekki núv. stj. eða núv. stjórnarflokkar, sem þetta hafa innleitt; það er miklu eldra. Þá fór hv.þm. að benda á, að íhaldsfl. og stj. hans hefðu fært niður gjöldin. Hann varð þó að játa, að hún hefði hækkað gjöldin einmitt á þessum fjárl. í hennar tíð. Í sambandi við þetta má benda á það, að árið 1925 var eitthvert hið bezta árferði til lands og sjávar, sem komið hefir nú í langan tíma. Þess vegna urðu allir tekjuliðir á fjárl. í reyndinni miklu hærri en áætlað hafði verið. Í öðru lagi má benda á það, að þessar lítilfjörlegu lækkanir. sem íhaldsstj. gerði, gerði hún ekki fyrr en á seinasta ári kjörtímabilsins, er hún sat við völd, þegar kosningar stóðu fyrir dyrum. Ætli það mætti ekki hugsa sér, að þetta hefði verið gert svona til þess að þóknast kjósendum rétt fyrir kosningarnar, og hækkanir hefðu svo kannske getað komið aftur til greina eftir kosningarnar, ef Íhaldsfl. hefði sigrað við þær? Ég þykist vera ekki illgjarnari maður en gengur og gerist, en ég get ekki varizt því að láta í ljós, að mig grunar þetta fastlega. Þá sagði hv.þm., að stj. þyrði ekki fyrir þjóðinni að gefa út heildarskattalöggjöf, vegna þess að hún þyrði ekki að láta þjóðina sjá, hvað hún borgar í skatta. Ég varð nú að segja, að ég skil ekkert í hv.l.þm. Reykv., að hann skuli segja þessa fjarstæðu. Ég hygg, að þjóðinni sé það á engan hátt hulið, hvað hún borgar í skatta. Það getur náttúrlega vel verið, að kjósendur, sumir hverjir, eigi erfitt með að átta sig ái þessum l., sem hér liggja fyrir, og öðrum slíkum. En þjóðin veit ósköp vel, hvað hún borgar í skatta fyrir, það, því að það sýna fjárlög og landsreikningar. Þeir sýna, hvað þessi útgjöld hafa reynzt. Þess vegna er þessi framburður hv. 1. þm. Reykv. hin mesta fjarstæða. Út af því, að ég gat þess, að ég hefði aldrei búizt við, að þessir tekjuaukar, sem samþ. væru í fyrra, mundu geta orðið aðeins til eins árs. þá komst þessi hv.þm. að þeirri niðurstöðu, að það hefðu þá verið vísvitandi blekkingar að bera frv. þannig fram í fyrra, að kalla þetta bráðabirgðatekjuöflun. Ég álít, að það hafi alls ekki verið. Því að það, sem átt er við með því að nefna þetta svo, er það, að Alþingi á að gefast sérstakur kostur á því eftir árið að skera úr því, hvort það vill og telur þörf á því að halda þessum sköttum við eða ekki. Ég man nú ekki, hvort ég tók nokkuð til máls í þessu máli í fyrra. En hitt ætla ég að leyfa mér að fullyrða, að hafi ég tekið til máls í því þá, þá mun það ekki hafa komið fram, að ég byggist við, að hægt yrði að létta af þessum sköttum eftir árið, nema því aðeins, að eitthvað annað kæmi í staðinn. Hv. 1. þm. Reykv. var að tala um, að stjórnarfl. hefðu stofnað til aukinna útgjalda ríkissjóðs á síðasta þingi. Ég býst við, að þar eigi hann einkum við alþýðutryggingarnar, og sennilega kannske verklegu framkvæmdirnar líka að einhverju leyti, sem ályktað var að ráðast i. En ég man ekki betur en að sjálfstæðismenn samþ. þetta h. u. b. allt saman. Alþýðutryggingarnar samþ. þeir, nema aðeins einn kafla í því frv. Framlag til vega og annað slíkt, sem orsakaði útgjaldaaukningu, samþ. þeir allt saman líka. Hækkunartill. sjálfstæðismanna við fjárlagafrv. vildi hv. 1. þm. Reykv. afsaka með því að segja, að stjórnarfl. hefðu verið svo frekir í landssjóðinn til að ná í framlög til sinna kjördæma, að sjálfstæðismenn hefðu viljað ná í eitthvað líka, og þess vegna hefðu þeir borið fram þessar hækkunartill., og nefndi hann Suður-Múlasýslu í þessu sambandi. Þetta hefir heyrzt hjá sjálfstæðismönnum oft á fundum víðsvegar um land. Ég verði nú alveg að mótmæla því, að þau héruð, sem sent hafa sjálfstæðismenn á þing, hafi orðið fyrir nokkru ranglæti um úthlutun fjár úr ríkissjóði. Hv. 1. þm. Skagf. vék óbeinlínis að þessu sama atriði áðan. Ég hugsa þó, að hann geti ekki haldið því fram, að Skagafjörður hafi orðið fyrir sérstöku ranglæti í þessu efni.

Þm. Skagf. eru líka sinn úr hvorum flokki

. Mér dettur í hug eitt atvik frá þinginu 1934. Þá var það einn af hv.landsk.þm., sem bar fram till. um 55 þús. kr. fjárframlag til vegar í mínu kjördæmi, sem ætlaðar voru 15 þús. kr. til eftir till.fjvn. Því sem næst allur Sjálfstfl. var samþ. þessari till. Var þetta af þeirri ástæðu, sem hv.þm. nefndi, til þess að reyna að rétta hlut þeirra kjördæma, sem senda sjálfstæðismenn á þing? Ég veit nú ekki betur en að þm. Eyf. séu báðir framsóknarmenn. Og þess vegna hefði Sjálfstfl. ekki þurft að taka upp hanzkann fyrir það hér að. - Þetta er aðeins dæmi. Ég þarf ekki miklu að svara hv. 1. þm. Skagf., því að það, sem hann minntist á í sinni ræðu, fór hann algerlega rangt með, eins og ég vona, að handrit skrifara sýni. Sjálfsagt er það svo, og það efa ég ekki, að hv.þm. hafi misheyrzt.

Hvað sagði hv. þm þá?

Ég sagði aldrei, að sjálfstæðismenn bæru aldrei fram sparnaðartill. Ég tók það fram að á Alþingi 1934 hefðu þeir að vísu borið fram nokkrar sparnaðartill., en hækkunartilll. á útgjöldum ríkissjóðs hefðu verið miklu hærri. Þetta var það, sem ég sagði. Ég man vel eftir því, að fulltrúar flokksins í fjvn. báru fram sparnaðartill. En ég gat jafnframt um hitt, að hækkunartill. einstakra flokksmanna hefðu verið miklu hærri samtals. En ég var aftur á móti að lýsa eftir sparnaðartill. Sjálfstfl. við fjárl., sem nú liggja fyrir, sem sýndu það, að ef þær væru samþ., þá mætti fella niður viðskiptagjaldið, sem á að innheimta samkv. þessum fjárl. Þær sparnaðartill. eru ekki komnar fram enn. Ég skal náttúrlega, ekki segja. nema þær kunni að koma fram. Út af því, sem hann var að tala um vinnu fjvn. á síðasta þingi. þá er það alveg rétt, að þá munu hafa unnið saman í bróðerni í henni menn út öllum aðalflokkum þingsins að því að fá sparnað á fjárl. um 1 millj. kr. En svo segir hann, að stjórnarfl. hafi samið á bak við tjöldin um aukin útgjöld á fjárl., og mun hann þar hafa átt við alþýðutryggingarlöggjöfina. En eins og ég spurði í svari mínu til hv. 1. þm. Reykv., - hvers vegna voru þá sjálfstæðismenn að samþ. þá löggjög mestalla? Þeir voru einmitt með í að samþ. hana mestalla. Þá er eitt lítilfjörlegt atriði, sem mér virðist þó rétt að leiðrétta. Hv. þm. sagði, að við 3. umr. fjárl. 1934 hefði engin till. frá sjálfstæðismönnum verið samþ., og að það hefði verið vitað fyrirfram, að svo mundi fara. Og þar af leiðandi sagði hann, að sjálfstæðismenn hefðu búið fram hækkunartill. Þetta er alls ekki rétt. Ýmsar þeirra, till. voru samþ., einmitt við þessa umr. Við 2. umr. fjárl. þá mun engin till. þeirra hafa verið samþ. En ég fullyrði, að við 3. umr. hafi ýmsar till. þeirra verið samþ.

*Jón Baldvinsson: Mér þykir leitt, að hv.l.þm. Reykv. skuli ekki vera við, því að ég hefði þurft að svara honum nokkrum orðum. En vegna þess að ég vona, að svar mitt berist til han, samt sem áður, mun ég ekki hætta við ræðu mína, úr því að ég hefi kvatt mér hljóðs. Hv. þm. talaði langt mál um benzínverðið, benzínskattinn og benzínverkfallið. Hann hélt því fram, að þangað til benzínverkfallið skall á, hefði vissum mönnum úr stjórnarflokkunum verið ívilnað með því að neita því félagi um gjaldeyri og innflutningslyfi, sem hefði getað boðið þessa vöru með lægra verði en hin olíufélögin. Þetta hefir nú að vísu borið allt á góma hér áður, en ég get þó gefið honum skýringu í þessu máli einu sinni enn. Hvernig sem á því stóð, gekk verzlunin ekki vel hjá þessu félagi. sem hann átti við, h f Nafta. Eins eyris munurinn var ekki nægilega mikill til þess að draga að félaginu mikil viðskipti, auk þess sem afsláttur hinna félalganna bætti þennan mismun upp. Félagið blómgaðist ekki, og meira vil ég ekki segja. Ég býst við, að hv. 1. þm. Reykv. hafi fundið allmargar kvartanir í blaðagreinum út af því, að synjað hafi verið um innflutningsleyfi. Slíkum kvörtunum rignir niður á hverjum degi, eins og honum ætti sjálfum að vera kunnugast, sem á sæti í bankaráði. Hann veit vel, hvílíkir örðugleikar eru á því að veita gjaldeyrisleyfi. Kröfur h/f Nafta um innflutningsleyfi gengu líka miklu frekar út á að fá flutta inn olíu heldur en benzín. En þar sem nóg olía var fyrir í landinu, þótti ekki ástæða til þess að veita þessi leyfi. En síðastl. haust nær þetta félag nýjum samböndum í Póllandi. Rétt á eftir hittist svo á, að benzínverð er að hækka hér vegna benzínskattsins, og félagið býðst til að selja benzín lægra verði en hin félögin. Þetta var tilviljun, og ekkert annað, og alveg ástæðulaust að bland, þessu á nokkurn hátt saman við bílstjóraverkfallið. Hann vill láta líta svo út, sem gjaldeyrisnefnd hafi af pólitískum ástæðum viljað ívilna sérstökum mönnum, sem riðnir eru við hin olíufélögin. Það er auðvitað öllum ljóst, að hann stefnir þessu til hv. 2. þm. Reykv. Ég veit nú að vísu, að hv. 1. þm. Reykv. meinar ekkert með þessu. Hann þekkir þá menn, sem eru í gjaldeyrisnefnd, og hann veit líka vel, að það er aðalbankastjóri landsbankans, sem ræður mestu um veitingu gjaldeyrisleyfanna, eins og eðlilegt er. Árásir hv.þm. á gjaldeyrisnefnd lenda því fyrst og fremst á honum. Bifreiðarstjórarnir fengu ekki framgengt kröfum sínum með verkfallinu í vetur. Þeir fengu því ekki framgengt, að benzínskatturinn yrði ekki innheimtur. Bifreiðarstjórarnir gerðu þá kröfu, að stj. notaði ekki heimildina, og þeir fengu þeirri kröfu ekki framgengt. Mér er vel kunnugt um kröfu þeirra, því að ég sat oft á fundum með þeim, og fór vel á með okkur. En þótt „Nafta“ hefði um það leyti náð nýju sambandi, svo að það gat boðið benzínið fyrir lægra verð en hin félögin, var það á engan hátt verkfallinu að þakka. Það var, eins og ég sagði, tilviljun, að svona hittist á, enda þótti þá þegar sjálfsagt að veita félaginu gjaldeyrisleyfi, og var gert. Hv. þm. þóttist vera að vorkenna mér og sagði, að ég hefði dottið fyrir björg. Mér þykir engin skömm að því að vera líkt við sólargeislann, sem sagt er, að detti fyrir björg og brotni ekki. Annars var margt skrítið í ræðu hv.þm. Hann hélt því fram, að ekkert gæti batnað meðan þessi stj. sæti við völd, hvorki harðindi, aflaleysi, né heldur ófriður úti í löndum, skildist mér. En þegar sjálfstæðismenn tækju við völdum, myndi friður verð, saminn, þorskur hlaupa á land og smjör drjúpa af hverju strái. Það vill nú svo til, að flokkur hans hefir, undir ýmsum nöfnum, verið við völd hér á landi án þess að þessi tákn og stórmerki gerðust. Hinsvegar safnaði stj. hans lausaskuldum, en þessi stj. reynir á allan hátt að forðast nýja skuldasöfnun, að vísu með allþungum álögum á landslýðinn.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Hv. 4. landsk. og hv. 1. þm. Eyf. hafa að mestu tekið af mér það ómak að svara hv. 1. þm. Reykv. Hann hélt því fram í fyrstu, að ég hefði lofað því hátíðlegu, að þessir skattar yrðu ekki framlengdar. En í síðari ræðu sinni fór hann þó ekki lengra en það, að hann sagði, að ráða hefði mátt af framkomu okkar, að okkur hefði hvarflað í hug, að þeir yrði ekki framlengdir. Ég get eftir atvikum látið mér þau ummæli hans lynda. Ég hélt því alltaf fram, að líklegt væri, að framlengja yrði þá fyrir 1937, ef engin sérstök höpp kæmu fyrir. Þar sem þetta fororð var haft, er því síður en svo hægt að tala um neinar blekkingar af stj. hálfu í þessu máli. Hv. þm. kvaðst hafa verið andvígur bílstjóraverkfallinu, af því að fjarstæða væri að ætlast til þess, að Alþingi breytti ákvörðunum sínum. En á síðasta þingi, þegar benzínskatturinn var til umr. og þessi hv.þm. vissi, að allmargir bílstjórar voru á pöllunum, þrástagaðist hann á því í ræðum sínum, að sér fyndist eðlilegt, að bílstjórar gripu til óvenjulegra ráða út af því máli. En nú lítur út fyrir, að hv.þm. hafi bætt ráð sitt og fengið iðrun, og get ég verið ánægður með það afturhvarf hans.

Magnús Guðmundsson Hv. 1. þm. Eyf. sagði. að við sjálfstæðismenn hefðum engar sparnaðartill. borið fram 1935 né 1936. Það er nú fullsnemmt fyrir hann að spá nokkru um það, hvaða sparnaðartill. við berum fram á þessu þingi, enda hafa sjálfstæðismenn í fjvn. áskilið sér rétt til þess að koma fram með slíkar till. Annars er ekki von, að við berum fram sömu sparnaðartill. ár eftir ár, vitandi það, að slíkt er aðeins til þess að eyða fé og tíma þingsins, þar sem fyrirfram er ákveðið af stjórnarliðinu að drepa þær. Annars voru nú sparnaðartill. okkar 1934 ekki vitlausari en svo, að stjórnarflokkarnir gengu inn á sumar þeirra 1935. Þá sagði þessi hv.þm., að ekki væri rétt hjá mér, að engar fjárlagabreyt. hefðu verið samþ. frá okkur sjálfstæðismönnum við 3. umr. 1935. Ég talaði nú að vísu aðallega um 2. umr. En þær brtt. frá okkur, sem samþ. voru við 3. umr., voru hvorki margar né stórvægilegar. Mér þykir vænt um. að hv. 1. þm. Eyf. skuli hafa viðurkennt það í öðru orðinu, að við sjálfstæðismenn höfum borið fram mikilvægar brtt. til lækkunar á gjöldum ríkisins, en þær verið drepnar af stjórnarliðinu. Hv. 4. landsk. var að tala um, að lausaskuldir hefðu safnazt 1933. En hann gleymdi að geta um, hvernig fjárl. fyrir það ár voru, en þau voru sett á Alþingi 1932. Hann sagði, að ekki hefði verið hirt um að afla tekna í því skyni. En hann var þó sjálfur í spyrðubandi við stj. 1931–1932, svo að þetta verður að koma á hans eigið bak. Annars kom sú skoðun stjórnarliðsins vel fram í ræðu hv. 4. landsk., að ekki þurfi annað en að leggja skatta á skatta ofan til þess að leysa öll vandræði. Það er sú eina lausn, sem þessir menn þykjast sjá út úr ógöngunum.

*Magnús Jónsson: Ég þarf fyrst að víkja nokkrum orðum til hv. 1. þm. Eyf. - Hann sagði, að það hefði áður komið fyrir hjá íhaldinu, að lög hefðu verið framlengd. Ég tók það einmitt fram, að þetta hefði að vísu komið fyrir áður, og væri ekkert sérstakt við því að segja, en ég vítti það, að nú væri það orðin aðalreglan að ná inn sköttum og tollum með lögum, sem gilda aðeins frá ári til árs. Þetta er alveg sama og um umframgreiðslur. Þó að slíkt komi fyrir, er ekki mikið við því að segja, en þegar þær fara út í öfgar eða verða að venju, gegnir öðru máli. Þetta er líka alveg hliðstætt því, að ef mistalning verður hjá gjaldkera í eitt skipti, getur það verið afsakanlegt og eðlilegt, en fari slíkt að endurtaka sig, verður það glæpsamlegt og vítavert. Hv. þm. sagði, að þegar stjórn sjálfstæðismanna sat við völd, hefði hún ekki lækkað skattana fyrr en á þriðja ári, eða næsta ári fyrir kosningar, og það eingöngu verið gert til þess að afla stj. kjörfylgis. En hvernig átti sú stjórn, sem tók við öllu í öðru neins sukki eins og stjórn sjálfstæðismanna, er síðast fór með völd, að lækka skattana fyrr en á þriðja ári? Hv. 4. landsk. hélt því fram, að bílstjórarnir hefðu ekki fengið kröfum sínum framgengt með verkfallinu í vetur. En það er alveg ómótmælanlegt að þeir komu sínu fram að efninu til, þótt þeir ónýttu engin lög frá Alþingi. Þeir fengu því framgengt, að félag, sem bauðst til þess að selja þeim benzín ódýrar en hin olíufélögin, fékk aðstöðu til þess, þótt slíkt hefði verið hindrað áður. Það var náttúrlega ágæt „tilviljun“, eins og hv. 4. landsk. kallaði það, að svo skyldi hittast á, að benzín í Póllandi skyldi lækka einmitt um sama leyti og stjórnarliðið var að hátolla þessa nauðsynjavöru hér heima. Hv. 4. landsk. sagði, að ég hefði haldið því fram, að styrjaldir myndu hætta, tíðarfar og aflabrögð batna, ef sjálfstæðismenn tækju við völdum. Er þá enginn munur á vondu og góðu stjórnarfari? Það er satt, að tíðarfarið getur verið illt viðureignar, en það er bara mjög mikill munur á því, hvernig við því er brugðizt. Hæstv. fjmrh. var að endurtaka það, sem hann hefir áður verið að stagast á, að sjálfstæðismenn hefðu staðið fyrir bílaverkfallinu. Ég hefi þegar sýnt fram á, að þetta er ósatt, og get ég ekki séð, hvað það kemur þessu máli við. Ég veit, að hæstv. ráðh. getur ekki með öllum sínum hlustunum í síma fært nokkur rök fyrir þeirri fullyrðingu sinni, að sjálfstæðismenn hafi staðið fyrir verkfallinu, sem endaði með sigri bílstjórann.

*Frsm. (Bernharð Stefánsson): Hv. 1. þm. Skagf. gengur enn illa að hafa rétt eftir orð mín, og fer mig að gruna, að það sé ekki með öllu ósjálfrátt.Nú segir hann, að ég viðurkenni, að sjálfstæðismenn hafi borið fram veigamiklar sparnaðartill. Ég hefi viðurkennt, að þeir hafa borið fram sparnaðartill., en ég held, að þessu orði framan við sparnaðartill. hafi hann sjálfur bætt við. Þó skal ég játa, að þær sparnaðartill., sem fjvn. bar fram í fyrra, og í henni eiga sjálfstæðismenn vitanlega sæti, voru allveigamiklar, er þetta með viðhafði ég ekki áðan.

Er veigamikill og allveigamikill ekki svipað?

. Ég notaði þetta orð ekki áðan. En ég viðurkenni ekki, að sjálfstæðismenn hafi nokkurntíma sérstaklega borið fram veigamiklar sparnaðartill. Þær sparnaðartill., sem fulltrúar þeirra í fjvn. báru fram á haustþinginu 1934, voru um það, að lækka atvinnubótaféð, og hitt var yfirleitt lækkun á áætlunarupphæðum. en það get ég ekki kallað veigamikla till., heldur er slík till. þvert á móti í sjálfu sér alveg þýðingarlaus; það gerir hvorki til né frá, en að því er snertir till. um atvinnubótaféð, þá er þess að geta viðvíkjandi afstöðu Sjálfstfl. sem heildar, að einn sjálfstæðismaður bar fram till. um að hækka atvinnubótaféð um helming, svo að það er vandséð, hver er skoðun flokksins í því máli. Ég sé ekki ástæðu til þess að karpa við hv.l.þm. Reykv. lengur. - Það stendur fast, sem ég sagði, og hann er alltaf að viðurkenna það, að það, sem nú er verið að gera, framlenging tollalaganna, sem hafa gilt um ákveðinn tíma, er arfur frá löngu liðnum tímum, og þess vegna er sízt ástæða til þess að kenna núv. stj. um það, en hitt er annað mál, og um það erum við sammála, að það væri æskilegt að vinna að því, að þessi siður gæti lagzt niður sem fyrst.

*Fjmrh. (Eysteinu Jónsson): Mér er sagt, að hv. 1. þm. Reykv. hafi sagt, að það væri ósatt, að sjálfstæðismenn hefðu staðið fyrir bílstjóraverkfallinu, og sagði hann það í tilefni af því að ég hefði haldið því fram, að sjálfstæðismenn hefðu staðið fyrir verkfallinu. Þetta sagði ég aldrei. En það, sem ég sagði, og ég held, að hv.þm. hafi heyrt það, var það, að hann hefði í ræðu, hvatt mjög til þess, að bílstjórarnir gripu til óvenjulegra ráðstafana. - Viðvíkjandi því, hvort bílstjórarnir hafa unnið verkfallið eða ekki, hafa komið fram nægilegar upplýsingar í umr. til þess að sýna fram á, að innflutningsleyfið, sem gefið var á benzíninu, stóð ekki í sambandi við bílstjóraverkfallið og hefði fengizt, þótt ekkert slíkt verkfall hefði komið til greina. Ég vil ennfremur benda á það, að krafa bílstjóranna var ekki aðeins sú, að benzínskatturinn skyldi ekki koma niður á þeim vegna verðlagsins, heldur beinlínis að enginn benzínskattur skyldi koma til framkvæmda. En þessi krafa fékkst ekki. Stj. tók ekki í mál að hika við að nota þá heimild, sem hún hafði til þess að framkvæma benzínskattinn.

Magnús Guðmundsson Ég veit ekki, hvort það er unnt fyrir mig að hafa rétt eftir orð hv. 1. þm. Eyf., en mér finnst hann nú játa, að það hafi verið allveigamiklar till. til sparnaðar, sem bornar voru fram af fjvn. á þinginu 1935, en svo sagðist hann líku geta viðurkennt, að það hefðu verið veigamiklur sparnaðartill., sem bornar voru fram 1934, og það var einmitt það, sem ég sagði, að hefði verið, því að till. sem nema 700 þús. kr., eru töluvert veigamiklar í fjárl., sem þó eru ekki hærri en okkar. Hann sagði, að þetta hefði flest verið áætlunartill. Þetta er ekki rétt. Þvert á móti er t. d. framlag til nýrra síma ekki áætlunarupphæð. og þannig voru margar fleiri. Svo nefndi hv.þm. atvinnubótaféð í sambandi við það, að fram hefði komið till. frá sjálfstæðismanni um að auka það um helming, og það sýndi, að flokkurinn væri ekki heilsteyptur í málinu. En hann verður að athuga, hvers vegna hækkunartill. var borin fram; það var af því, að það átti að koma tvöfalt framlag annarsstaðar frá á móti þessu framlagi, og það áleit flm. þessarar till. ófært, því að það fé væri ekki til hjá bæjum og kauptúnum, enda kom það á daginn, því að stj. hefir orðið að láta fé til atvinnubótavinnu, þó að ekki hafi komið tilskilið framlag á móti. Þetta var viðurkennt í fjvn. í fyrra. Þar sem hv. 1. þm. Reykv. er dauður í þessum umr., vil ég aðeins drepa á þau ummæli hæstv. ráðh., að hv.þm. hefði hvatt til bílstjóraverkfallsins. Ég man eftir því, að í blöðum stjórnarflokkanna var um þetta leyti sagt, að sjálfstæðismenn stæðu á bak við þetta verkfall, og ég býst við, að þessar símahlustanir, sem þá voru settar á stofn, hafi verið gerðar til þess að komast að raun um þetta, en þar sem stj. hefir á þennan hátt fengið að vita, að þetta var ekki satt, þá ætti hún að viðurkenna, að ekkert kom fram í þessari símahlerunarstarfsemi, sem benti á nokkurn hátt til þess, að Sjálfstfl. væri við þetta verkfalli riðinn.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég sé nú ekki, þó að hv. 3. þm. Reykv. segi, að við tveir ráðh. höfum staðið hér sem meintir afbrotamenn, að sakir þær og fullyrðingar, sem hann og hv. 5. þm. Reykv. hafa látið falla, hafi sannað þá sekt, sem þeir vilja. Því sannleikurinn er sá, að ræður þeirra hafa verið fleipur eitt og fullyrðingar. Það eru fullkomin ósannindi, - og ég hefi ekki stutt að slíkum fullyrðingum með nokkrum minnstu líkum í þessum umr.Hv. 5. þm. Reykv., sem er borgarstjóri, sagði í ræðu sinni áðan, að hann hefði orðið var við, að hlustað hafi verið í sinn síma. Virtist mér hann beina þeirri fyrirspurn til mín, hvort það hafi verið eftir mínum fyrirmælum. Mér er algerlega ókunnugt um það, í hvaða númer var hlustað. En ég verð að segja, að það hefir þá tekizt klaufalega, ef hv.þm. hefir heyrt það, því að Ég hélt, að þetta væri framkvæmt þannig, að þeir vissu ekki af, sem hlustað væri hjá. Ég vísa þess vegna á bug öllum þessum fullyrðingum um það, að ríkisstj. sé að nota símann til þess að njósna um pólitíska andstæðinga. Það er ekkert annað en hugarburður og firrur og fásinna, sem sjúkir menn eru að búa sér til.  Hv. þm. sagði einnig, að bréf landssímastjóra væri næsta einkennilegt plagg, sem hann skildi ekki, hvers vegna væri lesið upp, en liti svo út sem væri verið að koma lögreglustjóra í skilning um, hvað eru lög. Þetta er mesti misskilningur. Það, sem bréfið hefir inni að halda, er ekkert annað en upplýsingar frá landssímastj. um það, hversu þessu verður fyrir komið og undir hvaða kringumstæðum. En eins og sést á bréfinu, ber að skoða þar ýmislegt sem hans skoðun í þessu efni. En það er hlutaðeigandi valdsmaður, sem kveður á í þessu efni; það getur landssímastjóri ekki gert. Og ég verð að endurtaka það, sem ég sagði, að ég er sammála landssímastjóra um það, að óheppilegt sé, að lengra sé gengið í þessu en eins og hann benti til, sem sé að þetta sé gert, ef rökstuddur grunur liggi fyrir um landráðastarfsemi, glæpsamlegt athæfi eða undirbúning að víðtækri lögbrotastarfsemi, sem verði að teljast verulega hættuleg. En í því sambandi vil ég taka það fram, - og landssímastjóri er staddur hér og má leiðrétta, ef ég fer rangt með, - að ég spurði, hvort hann teldi þetta umfangsmikið mál, og hvaða opnun símanúmera hefði verið gerð. Eftir upplýsingum frá lögreglustjóra taldi hann svo vera. Ég lýsi ánægju minni yfir því, að þeir, sem mest hafa andmælt þessu, hafa ekki treyst sér til að neita, að rétt geti verið að nota símann á þennan hátt í vissum kringumstæðum. Það er það, sem um er að ræða í þessu sambandi. En það dettur engum lifandi manni í hug að mæla því bót, að leynd símasamtala sé rofin á annan veg en þann, að hlutaðeigandi dómari meti ástæður og felli úrskurð þar um. Aðrar og þrengri takmarkanir er ekki hægt að setja, án þess að taka þann rétt dómarans, sem honum ber að lögum, - nema þá að breyta l. Mér þykir vel, að yfirlýsing þessi liggur fyrir, því að þá er ekki hægt að deila á öðrum vettvangi en þeim, hvort í því gefna tilfelli, sem er fyrir hendi, hafi verið ástæða til að fella slíkan úrskurð.

*Ólafur Thors: Ég vil bara að lokum leggja áherzlu á það, sem hér er upplýst, að þessar njósnir við símann hafa átt sér stað oftar heldur en í þetta skipti. Og ég legg áherzlu á það, að hæstv.atvmrh. hefir viðurkennt þetta, enda þótt landssímastjóri í bréfi til ráðh. segði, að þetta sé nú í fyrsta sinn.

Ég sagði það alls ekki

. Má ég lesa það upp úr bréfinu? - Það hljóðar svona: „Með því að mér var ljóst, að hér er um nýmæli að ræða.“ Það er um nýmæli að ræða, sem gæti skapað fordæmi. Þann 11. apríl er um nýmæli að ræða. Í desemberlok síðastl. kom þetta fyrir áður. Og svo á þetta í vor að skapa fordæmið! Þetta bréf gefur tilefni til að halda, að hér sé um skipulagsbundinn ósóma að ræða, - tilefni til að halda, að það sé skrifað til þess að vera í dag skjól fyrir það athæfi, sem í dag er opinbert. En þeir vöruðu sig ekki á, að fleiri vissu um athæfið en áður var komið fram. Það er nú yfirlýst í þessum umr. af hæstv.dómsmrh., að hann telji fullkomlega eins vel koma til greina að skoða bréfin á pósthúsinu. Í slíku þjóðfélagi ríkir ekkert öryggi. Það er alveg gersamlega óþolandi að vera ofurseldur slíkum ránum að ástæðulausu. Ég viðurkenni á engan hátt, að afbrotið, sem liggur fyrir, þ. e. a. s. að taka við af áfengisverzluninni og selja brennivín, sé það mikið afbrot, að það réttlæti það að rjúfa alla þessa friðhelgi. Það er hverfandi lítið hjá hinu brotinu, sem upplýst er, nefnilega því, að setja njósnir á öldungis saklausa menn í sambandi við bílaverkfallið, þar sem fyrir lágu engar sannanir né rannsóknir. Ég segi það sem mitt síðasta orð í þessu máli, að það væri viðeigandi, að menn hættu að nota bæjarsímann, ef ekki fæst yfirlýst fullkomlega og óyggjandi, að slíkur ósómi muni ekki endurtaka sig. Og að mínu áliti nægir ekki yfirlýsing, - það þarf að koma fram önnur enn meiri trygging.

*Pétur Halldórsson: Herra forseti! Ég get þakkað hæstv.forsrh. fyrir, að hann hefir viljað upplýsa þetta nokkuð, sem ég spurðist fyrir um í gær. Hann má ekki orða það svo, fyrst hann var ekki hér í gær, að ég hafi verið að þyrla upp ásökunarmoldviðri um lögregluna.

Því var alls ekki beint til þessa hv.þm.

. Ég gerði aðeins fyrirspurn. Mér sýnist ástæðulaust að láta þetta ganga í taugakerfi sitt, a. m. k. svona í byrjun, og ég mun reyna að verjast því, að það geri það hjá mér. Samt er það ýmislegt, sem ég hefi við svar hæstv. ráðh, að athuga. Ég heyrði, að hæstv. ráðh. sagði, að hann hefði ekki haft afskipti af þessu máli og ekki vitað um það fyrr en honum var skýrt frá því nú fyrir nokkrum dögum. Hann nefndi ekki beint, hvort hann átti eingöngu við þau atvik, sem komið hafa fyrir þessa dagana. En ég veit ekki, hvort átt hefir að skoða þessa yfirlýsingu hæstv. ráðh. svo, að hún ætti líka að ná til þeirra hlustana, sem gerðar hafa verið í bæjarsímanum áður en þetta kom fyrir. Ég vil því spyrja hæstv. ráðh. um það, hvort hann hafi ekki áður gefið fyrirskipanir um, að hlustað skyldi vera á samtöl borgaranna. Ég átti einu sinni tal við Morgunblaðið um almennt og í sjálfu sér ómerkilegt mál, og þegar við höfðum átt tal saman um stund, heyrði ég, að komið var inn á línuna, og olli það nokkurri truflun. Ég kunni þessu illa, að aðrir væru að liggja á hleri, og hafði álitið, að sjálfvirka stöðin útilokaði, að það væri hægt. Ég hringdi þess vegna samstundis til bæjarsímastjóra, en hann var ekki við, svo ég hringdi til landssímastjóra og spurði hann um, hvort þetta gæti átt sér stað. Því svaraði hann neitandi og sagði, að þar væri ekkert að óttast, því slíkt væri tekniskt ekki hægt. En landssímastjóri spurði, hvort þetta gæti ekki stafað frá miðstöð í húsinu, sem ég talaði við. Um það gat ég ekkert sagt með vissu, en hélt, að svo hlyti að vera, þar sem sjálfur landssímastjórinn fullyrti, að aðrir möguleikar væru útilokaðir. En nú upplýsist, að það hefir verið rangt, sem landssímastjóri sagði um þetta. Þetta er í sjálfu sér stórt og merkilegt mál, ef bæjarbúar geta ekki verið öruggir um að tala um sín einkamál í símann. Mér skilst, að hæstv. ráðh., svari þessu á þann veg, að svo sé venjulega, og svo eigi það að vera, að síminn veiti fullt öryggi. En út af þessu mun þó geta brugðið, þegar stjórnarvöldin vilja láta hlusta eftir því, sem talað er í vissum númerum; þá er bara gefinn út úrskurður fyrir þessi númer, en það nær ekki til allra, segir hæstv. ráðh. Þá lagði hæstv. ráðh. áherzlu á það, að það væri ekki aðeins réttur, heldur einnig skylda dómsvaldsins að brjóta þá friðhelgi, sem Reykvíkingar og Hafnfirðingar hafa álitið, að fælist í fullkominni þagnarskyldu og öryggi um, að síminn væri algerlega lokaður, og því óhætt að tala þar um hvaða einkamál sem væri. Þá mætti gera það að sérstöku umræðuefni, eftir hvaða heimild og eftir hvaða skipun þetta hefir verið gert. Mér finnst það a. m. k. vafasamt af hæstv. ráðh. að bera saman rétt lögreglunnar til þess að fara til rannsóknar inn á heimili að óvörum, þar sem um sterkan grun er að ræða. En hér er sá munur á, að sú rannsókn er opinber, að hlutaðeigendum viðstöddum, en hlustunin er njósnarstarfsemi hins opinbera. Menn eiga því alltaf yfir höfði sér, að á þá sé hlustað alveg eftir geðþótta valdhafanna. Ég veit, að hæstv. ráðh. sér, að á þessu er mikill munur. Hæstv. ráðh. fór nú talsvert vítt og sagði í þessu sambandi, að þetta væri svipað og þegar bréf væru opnuð sem sönnunargögn í máli. Ég vil því spyrja hæstv. ráðh.: Álítur hann, að heimilt sé að opna bréf á pósthúsinu og í vörzlum póststjórnarinnar? Má nú landsfólkið eiga von á því, að öll bréf, sem koma hér á pósthúsið, verði opnuð og lesin? Ég vil segja, að öryggi borgaranna fer að verða lítið, ef valdhafarnir leyfa sér að gera það. Hæstv. ráðh. var að bera saman að gera húsrannsókn eftir úrskurði við að hlera í síma og opna bréf. En ég held, að hæstv. ráðh. hafi gengið of vítt í þessu efni og að hann verði að sætta sig við að líta öðrum réttsýnni augum á þetta mál. Og það er einkennilegt, að hæstv. ráðh. sýnist líta öðrum augum á frv. það, sem fyrir liggur og tilefni gaf til þessarar fyrirspurnar. Ef enginn vafi er á, að til sé heimild fyrir að skoða skeyti, sem fara milli skipa og lands, þá þarf ekki um það önnur lög en þau, sem nú eru í gildi. Þá var það skrítin setning, sem hæstv. ráðh. sagði áðan í ræðu sinni: að þjóðfélagið hefði ekki stofnað heimilisfriðinn til verndar lögbrotum. Hverjum skyldi detta slíkt í hug? En hefir þjóðfélagið stofnað heimilisfriðinn til þess að hann sé brotinn eftir geðþótta óhlutvandra manna? Ég segi nei. Það á ekki að líðast, að það sé gert eftir geðþótta þessa hæstv. ráðh. eða annara. Vitanlega er ekki hægt að hlusta almennt, en er takmarkað við 4–5 nr., eftir því sem úrskurður fellur í hvert sinn. Þá vildi ég spyrja, hvort hlustað hafi verið aðeins þegar þessi vissu nr. hringdu, eða einnig þegar hringt var á þau. Hafi svo verið, er þetta orðið nokkuð víðtækt. Þó ég játi með hæstv. ráðh., að ekki eigi að nota símann til lögbrota, þá gefur það ríkisvaldinu ekki nokkurn rétt til þess að fara með þá stofnun eins og eigið fyrirtæki, algerlega eftir eigin geðþótta ríkisstj. á hverjum tíma. Ég held, að þetta mál sé fullkomlega þess vert, að það komi greinilega í ljós hér í hv. d. við þetta tækifæri, hvern ríkisstj. álítur rétt sinn, og hvaða takmarkanir hún vill viðurkenna fyrir því að ráðast á heimilisfriðinn. Þetta er að því leyti verra en húsrannsókn, að menn vita þó, hvenær hún fer fram, og hún er ekki framkvæmd nema einu sinni, en þetta eiga menn alltaf yfir höfði sér. Öryggi manna um símann er því algerlega að engu orðið, nema hæstv. ráðh. gefi skilyrðislausu yfirlýsingu um, að hann viðurkenni það skyldu sína gagnvart símanum að koma í veg fyrir, að annað eins geti komið fyrir aftur. Mig langar svo til að spyrjast fyrir um það hjá hæstv. ráðh., hvort ekki hafi komið fyrir áður, að síminn hafi á þennan hátt verið notaður af ríkisstj., og ef svo hefir verið, hvort þá hafi alltaf verið felldur úrskurður um það áður, hvaða nr. ætti að hlusta. Ég veit, að hæstv. ráðh. viðurkennir, að þetta er mikilsvert atriði, bæði fyrir borgarana og fyrirtækið. Ef ekki er gætt þeirrar skyldu af lögreglustjóra og ráðh., er það óþolandi fyrir borgarana og til niðurdreps fyrir fyrirtækið. - Að síðustu vildi ég spyrja hæstv. ráðh., hvort þetta hafi verið gert áður og með hverjum hætti, og hvort úrskurður hafi þá verið felldur áður í hvert skipti.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég vil leiðrétta það hjá hv.þm., að ég beri neina ábyrgð í þessu sambandi. Þetta mál heyrir undir vald lögreglustjóra. Og ég hefi ekki heyrt í þessum umr. einu sinni, sem þó eru sérkennilegar fyrir hinar miklu fullyrðingar, því haldið fram, að nokkrum manni hafi verið til miska gert með þeirri athugun á samtölum í síma, sem fór fram í sambandi við bílstjóraverkfallið í vetur.

*Frsm. meiri hl. (Finnur Jónsson): N. hefir klofnað í þessu máli, eins og nál. á þskj. 184 og 172 bera með sér. Að vísu voru ekki nema 4 nm. á fundi, þegar málið var afgr., þannig, að einn nm., hv.þm. Vestm., hefir ekki tekið þátt í afgreiðslu málsins. Meiri hl. n. lítur svo á, að starf fiskimálanefndar sé að ýmsu leyti svo fjarskylt starfi sölusambands íslenzkra fiskframleiðenda, að varhugavert sé að fela stjórn S. Í. F. þau mál, sem heyra undir fiskimálanefnd. Ennfremur er það, að S. Í. F. er stofnað og allt þess skipulag er byggt á því, að það verzli eingöngu með saltfisk. Og eftir þeim yfirlýsingum, sem nýlega hafa komið fram á fundi S. Í. F., má búast við, að S. Í. F. klofnaði, ef það ætlaði sér að taka upp aðra starfsemi en þá, sem upphaflega varð samkomuleg um milli stofnenda þess, að það tæki að sér, sem sé saltfiskssölu. En ef S. Í. F. klofnaði, þá er að áliti margra, sem halda því fram, að nauðsynlegt sé, að saltfiskssalan sé á einni hendi, illa farið og hætt við, að það gagn, sem hefir orðið af starfi S. Í. F., yrði ekkert á næstunni. Fiskimálanefnd rekur samkv. l. um fiskimálanefnd, útflutning á fiski, hagnýtingu markaða o. fl. ýmiskonar áhættusama tilraunastarfsemi, sem kemur fram í ýmsu, sem ekki getur heyrt undir S. Í. F., a. m. k. eins og það starf er nú, t. d. niðursuða, veiðar á kampalampa og fleira þess háttar. M. ö. o.: Fiskimálanefnd á að gera tilraunir með hagnýtingu ýmissa sjávarafurða með nýjum aðferðum, sem eru fjarskyldar starfi S. Í. F., og það er ákaflega hætt við, að þeir, sem trúa stjórn S. Í. F. fyrir að selja sinn saltfisk. yrðu því margir mótfallnir, að það tæki að sér slíka áhættusama tilraunastarfsemi. Ennfremur er það vitað, að framkvæmdarstjórar S. Í. F. hafa átt svo annríkt við störf sín, að þeir hafa ekki haft tíma til 3–4 síðustu árin að svara bréfum, sem þeim hafa borizt um möguleika fyrir nýjum mörkuðum fyrir saltfisk, sbr. skýrslu Thors Thors, sem sendur var í markaðsleit til Ameríku á síðastl. ári. Og meðan forstjórar S. Í. F. eru svo störfum hlaðnir, að þeir mega ekki vera að sinna nýjum möguleikum, sem þeim berast upp í hendurnar, þá virðist ekki ástæða til að auka á þeirra annir. Nú er svo einnig, þegar um er að ræða alþjóðarfyrirtæki eins og S. Í. F., sem er félagsskapur manna úr öllum flokkum, að það er ákaflega mikil nauðsyn á, að sem mestur friður sé í kringum þá stofnun, svo að ekki séu dregnar pólitískar ádeilur inn á svið fisksölumálanna. Þetta hefir þó því miður verið gert af Sjálfstfl. á mjög glópslegan og áberandi hátt. Þeim starfsfriði, sem nauðsynlegt er, að héldist kringum þessa stofnun, hefir, alveg að óþörfu, verið stefnt í mikla hættu. Hinsvegar er það svo, að tilraunir þær, sem fiskimálanefnd gerir, eru svo margháttaðar, að mjög líklegt er, að mikið af þeim misheppnist í lengri eða skemmri tíma. Þannig er full vissa fyrir því, að miklu auðveldara er að gera starf fiskimálanefndar að ágreiningsefni og árásarefni, af því að þau störf eru miklu fjölbreyttari, og tilraunastarfsemi hlýtur óhjákvæmilega að misheppnast að meira og minna leyti fyrst. Það er vitanlegt, að varla eru svo gerðar tilraunir um sölu á erlendum markaði, jafnvel á gömlum tegundum, hvað þá nýjum, að þær geti ekki misheppnazt fyrst, svo að af hljótist skaði. Nú mun verða vitnað til þess, að á nýafstöðnum fundi í S. Í. F. var samþ. ákveðin till. um að breyta störfum S. Í. F. á þann hátt, að S. Í. F. taki að sér störf fiskimálanefndar. Mun verða talið, að á bak við þessa ályktun hafi staðið vilji fiskeigenda í landinu. Í þessu sambandi er óhætt að benda á það, að meiri hl. á þessum fundi áttu framkvæmdarstjórar S. Í. F. ásamt starfsmönnum þess. Þeir höfðu þar hreinan meiri hl. Það er því vilji mjög fárra fiskeigenda, sem fram kemur í þessari samþykkt á fundi S. Í. F. Hinsvegar má geta þess, að á til þess að gera nýafstöðnu fiskiþingi, þar sem voru mættir fulltrúar frá smáútgerðarmönnum víða úti um land, sem eru kosnir af fjórðungsþingum Fiskifélagsins. þar var felld till. um að sameina fiskimálin undir eina stjórn, sem mun hafa verð flutt í þeim tilgangi að færa stjórnina undir stjórn S. Í. F., en ekki að fella S. Í. F. undir fiskimálanefnd, sem ef til vill hefði mátt skilja. Að því athuguðu, að meiri hl. sjútvn. telur varhugavert að sameina þessi tvennskonar störf á þann hátt, sem farið er fram á í frv., leggur meiri hl. sjútvn. til, að málið verði afgr. með rökst. dagskrá á þskj. 184, sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þar eð ekkert það hefir komið fram í fiskimálunum, er bendir til þess, að eðlilegt sé eða hagkvæmt að leggja störf fiskimálanefndar undir stjórn Sölusambands íslenzkra fiskframleiðenda, og nýafstaðið fiskiþing hefir fellt tillögu um slíka sameiningu, telur deildin samþykkt þessa frv. þýðingarlausa og jafnvel skaðlega fyrir framkvæmd fiskimálanna og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“ Ég vænti þess, að þeir, sem eru ekki blindaðir af því flokksofstæki, sem hefir auðkennt sérstaklega till.hv.þm. G.-K. í þessum fiskimálum, ljái þessari rökst. dagskrá atkv. sitt, því að það er vissulegu svo, að stofnun fiskimálanefndar og þeir möguleikar, sem henni eru gefnir, er eitthvert merkasta skrefið, sem stigið hefir verið til þess að reyna að hamla eitthvað á móti þeim vandræðum, sem fisksalan og sjávarútvegurinn hefir lent í vegna þeirra miklu takmarkana, sem gerðar hafa verið um innflutning á saltfiski til helztu markaðslanda vorra, og þess mikla verðfalls, sem orðið hefir á þeirri vöru. Það væri sannarlega illa farið - en mér dettur ekki í hug, að á því sé nein hætta -, að Alþingi fallist á þær skaðvænlegu till., sem miða að því að draga úr afskiptum löggjafarvaldsins af þessum málum, þeim afskiptum, að lögð sé fram ákveðin fjárhæð úr ríkissjóði til þess á hverju ári að kosta þá tilraunastarfsemi, sem gera þarf, að svo miklu leyti sem geta ríkissjóðs leyfir.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Hv. fyrirspyrjandi talaði um, að bezt væri að ræða málið rólega. En það er nú sannast að segja rétt á takmörkum, að hægt sé að taka því rólega, þegar ekki er heil brú í því, sem um er spurt, og varla er hægt að skilja, hvað við er átt, þegar algerlega er blandað saman dómsvaldi og ráðherravaldi. Hér er öllum fyrirspurnum beint til mín, en eins og ég tók fram í tilefni af því, sem komið var fram í blöðum, verða menn að skilja það, að hér er það dómsvaldið, sem ræður, en ekki ríkisstj. Hún getur hvorki fyrirskipað húsrannsókn eða hlustun í síma, heldur er sú heimild í höndum dómsvaldsins, ef það hefir rökstuddan grun um, að um lögbrot sé að ræða. Í þessu liggur trygging þess öryggis, sem hv. 3. þm. Reykv. var að tala um. Öryggið er því til staðar fyrir hvern einasta mann, ef hann er löghlýðinn. Hér er því verið að tala máli lögbrjótanna, vegna þess að allir aðrir eru öruggir. Hér hefir verið spurt um, hvort hlustunin hafi verið takmörkuð við 4 eða 5 nr. Þessu hefi ég ekki öðru að svara en því, að ég veit, að lögreglustjórinn í Reykjavík hefir ekki farið út fyrir það valdsvið, sem l. veita honum, og gert annað en það, sem honum var skylt. - Ég get látið mér í léttu rúmi liggja tal hv.þm. um, hver hefði skapað heimilisfriðinn. Ég hygg, að það hafi þjóðfélagið gert með ýmsum þeim l., sem það hefir sett. Þá er spurt um, hvort ríkisvaldið hafi fyrirskipað að hlusta á samtölin. Ég hefi áður sagt, að það er dómsvaldið, sem úrskurðar um það, en ekki ríkisstj. Ég hefi einu sinni lagt svo fyrir að taka afrit af skeyti, samkv. skýringu fyrrv. símamálastjóra um, að það væri heimilt, þó það væri ekki tekið sérstaklega fram í l. Síðan hefi ég leitað umsagnar núv. símamálastjóra, og hann telur, að ekki sé heimilt að skoða skeyti án úrskurðar. En vegna þess að í þetta skipti lágu fyrir nálega fullgildar sannanir, hirti ég ekki um að fá úrskurð lögreglustjóra, og samþ. símamálastjóri, að svo mætti vera í það sinn, en tók fram, að annars mundi hann ekki heimila það nema eftir úrskurði. En fyrrv. símamálastjóri, sem andstæðingar stj. hafa verið að vitna til, taldi tvímælalaust heimilt að skoða skeytin án úrskurðar. Mönnum kemur það þess vegna dálítið undarlega fyrir, að nú skuli vera rokið upp, þó lögreglan hlusti í 4 eða 5 nr. eftir úrskurði, þar sem vitað er, að áður höfðu menn síma, sem alltaf var hægt að hlusta í. Síminn er því stórum betur verndaður en áður. Það er beinlínis til verndar borgurunum, að lögreglustjóra sé heimilt að nota símann, ef hann hefir rökstuddan grun um, að framin séu lögbrot með aðstoð símans, en aðeins er eftir að ná fullum sönnunum. Það er þetta, sem um er deilt og ekki má drepa á dreif, hvort ekki sé réttmætt, að lögreglustjóri hafi heimild til þess að nota símann til að ljósta upp lögbrotum, þegar fyrir liggur rökstuddur grunur. Menn verða að gera upp við sig, hvort þeir telja rétt, að skilyrðislaust sé hægt að nota símann til lögbrota. Ég veit um aðeins eitt, sem erlendis er deilt um, hvort eigi að vera hulið fyrir lögreglunni, og það eru skriftamál manna, en þau munu vera eina undantekningin. En sími og bréf eru ekki svo friðhelg í nokkru landi, að ekki megi nota þau til að koma upp um afbrotamenn. En mér kemur það einkennilega fyrir, ef nokkur heldur því fram hér á hv.Alþ., að lögreglan eigi ekki að hafa heimild til að rannsaka þá glæpi, sem hún hefir rökstuddan grun um, á hvern þann hátt, sem öruggast er, að þeir upplýsist. Og eftir því, sem ég veit bezt, hafði lögreglan svo sterkan rökstuddan grun um óleyfilega vínsölu, að ég tel úrskurðinn um opnun símans fyllilega réttmætan. Þess vegna álít ég, að það liggi ljóst fyrir, að lögreglan hafi gert rétt, og að allir góðir borgarar hljóti að viðurkenna, að hún hafi aðeins gert það, sem henni var ekki aðeins heimilt, heldur skylt að gera. Tryggingin fyrir því, að úrskurðurinn sé hlutlaus, er sú, að hann er kveðinn upp af dómaranum eftir rökstuddum grun. En ef ekki er hægt að trúa úrskurði um það, hvenær á að opna síma og hlusta, er þá nokkuð fremur trygging fyrir, hvenær úrskurðað er, að senda lögregluþjóna til þess að skoða á heimilunum? Allt verður þetta að vera byggt á því, að úrskurðirnir séu kveðnir upp eftir beztu samvizku og að dómsvaldið geri yfirleitt rétt. Hér hefir verið kveðinn upp úrskurður, sem full lögfræðileg heimild er fyrir, og mér kemur því á óvart sú tortryggni, sem hér verður vart gagnvart lögreglu og dómara, því ég veit ekki til, að sá maður, sem fer með dómsvaldið í Reykjavík, sé tortryggður um hlutdrægni. Þá má minnast á, að ég hygg, að dæmi séu til þess, að áður en þessi ríkisstj. tók við hafi verið hlustað á nr., en sjálfsagt hefir þá verið kveðinn upp úrskurður. Enda veit ég ekki til, að það sé nokkur ágreiningur um, að lögreglan hafi heimild til að opna nr. og hlusta, til þess að sanna rökstuddan grun um glæpsamlegt athæfi. Vilja svo ekki þeir hv.þm., sem tala hér á eftir, svara þeirri spurningu: á síminn að vera algerlega lokaður í slíkum tilfellum? Það er aðalatriðið, sem um er deilt.

*Garðar Þorsteinsson: Ég skal ekki halda langa ræðu. En það fyrsta, sem mér flaug í hug, eftir að hafa heyrt ræðu hæstv.forsrh., var það, að mér virtist svo sem það ákvæði í stjskr., sem á að tryggja friðhelgi heimilanna, sé orðið nafnið tómt, ef sá skilningur, sem hann leggur í það atriði, sem snertir þetta mál, er réttur. Heimilin eru friðhelguð, og sá þáttur í heimilislífinu, sem er fólginn í því að geta notað talsímann til þess að setja sig í samband við aðra, hvort sem eru nú innan eða utan bæjar, á þar af leiðandi samkv. stjskr. að vera friðhelgur. Þegar l. frá 1905 um ritsíma og talsíma voru sett, þá voru í 15. gr. sett ströng ákvæði til að tryggja það, að heimilisfriðurinn í sambandi við símann væri ekki rofinn. Þau eru svo ströng, að það má víkja mönnum úr stöðum, ef þeir brjóta af sér í því efni. Hæstv. ráðh. vill vitaskuld halda því fram, að frá þessu séu undantekningar, og hann kom fram með þá undantekningarreglu, að það væri heimilt að rjúfa heimilisfriðinn, ef fyrir lægi rökstuddur grunur um lögbrot og kveðinn væri upp úrskurður um það. Ef þessi ummæli hæstv. ráðh. væru rétt, þá féllu einkennilega orð í fyrstu ræðu hæstv. ráðh., þar sem hann var að verja þann úrskurð, sem lögreglustjóri hefir kveðið upp, og framferði hans, þar sem hann sagði eitthvað á þá leið, að það hefði ekki aðeins legið fyrir rökstuddur grunur, heldur fullgildar sannanir um sölu bifreiðastjóra á áfengi. Ef legið hafa fyrir lögreglustjóra sannanir um brot þeirra manna, sem hér eiga hlut að máli, þá vil ég spyrja: Hvers vegna fór hann þessa leið? Ef lögreglustjóri hafði fullgildar sannanir, þá átti það að vera nóg, og þurfti þar engu við að bæta. Ef það er rétt, sem hæstv. ráðh. heldur fram, að þessi leið sé heimil, þegar fyrir liggur rökstuddur grunur um afbrot, þá er það sú minnsta krafa, sem hægt er að gera, áður en þessi leið er farin, að það liggi fyrir rökstuddur grunur um afbrot. Út af þessu máli er það þegar upplýst, að ekki hefir legið fyrir neinn rökstuddur grunur um afbrot, þegar kveðinn var upp úrskurður um að hlusta í símann. Það hefir verið skýrt frá því, að um tvær bifreiðastöðvar væri ekkert upplýst um það, að til þeirra hefði verið hringt og beðið um áfengi, og vil ég þá spyrja hæstv. ráðh. um það, hvaða rökstuddur grunur hafi legið fyrir, sem réttlætti það, að hlustað var á þessar stöðvar, þar sem vitað er, að þær ráku ekki ólöglega sölu og hafa ekki haft slíkt í frammi. Hvaða rökstuddur grunur lá þar fyrir? Ef hæstv. ráðh. slær því föstu, að sú minnsta krafa, sem hægt sé að gera, áður en dómara er heimilt að kveða upp slíkan úrskurð, sé sú, að fyrir liggi rökstuddur grunur um, að framið hafi verið afbrot, þá. hlýtur hann líka að verða að slá því föstu, að sá dómari, sem kveður upp úrskurð án þess að fyrir liggi rökstuddur grunur, hafi farið út fyrir valdsvið sitt. En hæstv. ráðh. sagði meira. Hann fagnaði því, að gripið var fram í fyrir honum og spurt, hve stórfelld brotin þyrftu að vera til þess að heimilt væri að kveða upp slíkan úrskurð, og hæstv. ráðh. var fljótur til svars. Hann sagði, að þetta væri heimilt, þegar um væri að ræða brot á stjskr. eða brot, sem vörðuðu meira en sektum eða einföldu fangelsi. Ég vil nú spyrja hæstv. ráðh., hvar þetta sé að finna í l. Þetta er hvergi nokkursstaðar að finna. það er ekki frekar heimilt, þó að það varði þessum refsingum, heldur en öðrum, því það eru engin takmörk sett fyrir þessu. En hæstv. ráðh. blandar þessu saman við það, að það megi setja menn í gæzluvarðhald undir vissum kringumstæðum. Hæstv. ráðh. virðist vitna í löggjöf til stuðnings þessu, en sú löggjöf er ekki til. Það er vitanlegi, að þar sem í stjskr. eru mjög sterk ákvæði um, að heimilin séu friðhelg, þá þarf að liggja fyrir rökstuddur grunur um meira en lítið afbrot til þess að gera þessi ákvæði stjskr. að engu. Og eins og landssímastjóri tekur fram, þá er þetta ekki hægt, nema þegar um einhver stórmál er að ræða, svo sem landráðamál eða önnur stórkostleg glæpamál, sem stofna þjóðinni allri í voða. Vill hæstv. ráðh. halda því fram, að þetta brot, sem hér um ræðir, komi undir þessa grein? Vill hæstv. ráðh. halda því fram, að það geti talizt þjóðhættulegt, þó bifreiðarstjórar selji vín eftir kl. 7 á kvöldin, sama áfengið, sem áfengisverzlun ríkisins selur? Með þessu er ég á engan hátt að mæla með slíkri ólöglegri sölu. Ég vil taka það fram, að enginn maður hefir í alvöru haldið því fram, að þetta brot sé svo stórfellt, að það réttlæti þessa aðferð. Hæstv. ráðh. sagði, að þetta mætti, ef brotin vörðuðu meira en sektum eða einföldu fangelsi. Hvaða lög brjóta þessir menn? Þeir brjóta áfengislögin, en brot á þeim varða ekki þyngri refsingum en sektum eða einföldu fangelsi fyrir að selja áfengi. Jafnvel þó að það væri rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að brot, sem vörðuðu þyngri refsingu, réttlættu þessa aðferð, þá er það óréttlætanlegt að kveða upp slíkan úrskurð þegar um brot er að ræða, sem varðar ekki þyngri refsingu en þetta. Það er líka eitt atriði, sem þarna kemur til greina. Það má gera ráð fyrir því, að tilgangurinn með slíkum njósnum sé sá, að veita lögreglunni einhverja hjálp í því að afla sannana fyrir ólöglegri sölu - ekki sá, að afla rökstudds grunar, því hann á auðvitað að liggja fyrir - heldur að afla sannana fyrir því, að ólögleg sala hafi farið fram. Vill hæstv. ráðh. halda því fram, að þó að lögreglan hlusti á mann hringja og biðja um áfengi og bifreiðarstjóri komi í símann og lofi að flytja áfengið heim til hans, að þá hafi lögreglan þar með sannanir fyrir því, að bifreiðarstjórinn hafi selt áfengið? Það eru engir dómstólar, sem álíta, að þessi atriði veiti þeim rétt til þess að sekta manninn, því til þess þarf játningu bifreiðarstjórans sjálfs. Þetta atriði út af fyrir sig, að láta lögregluna hlusta á slíkt samtal, er engin sönnun, heldur aðeins rökstuddur grunur um, að sala hafi farið fram. En sannanir eru ekki fyrir hendi frekar en áður. Og frá mínu sjónarmiði er þetta einkennileg aðferð, og hún mundi ekki veita mér, ef ég væri dómari, neitt annað en rökstuddan grun um það, að sala hefði farið fram, en engar sannanir. Það er ekki hægt að dæma manninn, nema það liggi fyrir játning hans sjálfs. - Það var spaugilegt hjá hæstv. ráðh., þegar hann vildi stimpla þá, sem fordæma þessa aðferð, sem verjendur glæpamannanna. Það er kunnugt, að það hefir enginn gert. Það vita allir, að sala á sér stað hjá bifreiðastöðvunum. Það er ekki annað en aðferðin í þessu máli, sem við erum á móti. Hæstv. atvmrh. tók ómakið af hv.þm. G.-R. og sýndi fram á, að landssímastjórinn hefði getað áfrýjað úrskurðinum, en þá hefði hann jafnframt verið þýðingarlaus, því að þegar það hefði verið gert, þá leiddi af því, að það þýddi ekki lengur að hlusta í símann. Dómsmrh. gat ekki skilið þetta, en atvmrh. skildi það. Ég vil að lokum spyrja hæstv. ráðh. nokkurra spurninga. Það er nú játað af hæstv.atvmrh., að það hafi verið opnuð símanúmer í sambandi við bifreiðarstjóraverkfallið. Um hvað lá þá fyrir rökstuddur grunur, eða hvað höfðu bifreiðarstjórarnir gert af sér, sem réttlætti það, að opnaður var sími hjá þeim? Og hvað höfðu þeir, sem ekkert kom þetta mál við, gert af sér, sem réttlætti það, að hlustað væri í númer þeirra? Hvaða númer voru það, sem hlustað var í? Ég vildi gjarnan fá að vita, hvort hlustað hefir verið í mitt númer, og ég vildi líka gjarnan fá að vita, hvort kveðinn hefir verið upp úrskurður um það. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri, en vil að lokum endurtaka það, að það er í raun og veru búið að ofurselja borgarana sporhundum stj., ef heimilt er í l. að kveða upp slíka úrskurði um að hlusta í númer manna, sem ekkert hafa af sér gert.

Magnús Guðmundsson Ég vil mælast til þess, að mál þetta sé tekið af dagskrá. Sumir hræðast, að ákvæði í frv. kunni að hafa truflanir í för með sér, ef það verður samþ. óbreytt. Mér var falið í allshn. að athuga málið, en hefi ekki haft tíma til þess enn.

Forseti (JörB): Út af þeim umr., sem orðið hafa um mál utan dagskrár, vil ég benda þeim hv.þm., sem eiga eftir að taka til máls, á það, að liðið er á fundartímann, en margir eru á mælendaskrá.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég get svarað þessu fremur stutt. Skal ég taka niðurstöðurnar af því, sem hv.þm. sagði. Hann minntist á það, án þess ég fari frekar út í það, að ég hefði átt bifreiðastöð hér í bænum. Hann er hér með sögu úr „Stormi“, svo þokkaleg og geðsleg sem hún var, og mun ég hvorki blikna né blána, þó að hann komi hér með sögur úr „Stormi“. Hv. þm. segir jafnframt, að síminn eigi að vera jafnrétthár og heimilið, en hann sé það ekki, ef úrskurðað sé að hlusta á númer einstakra manna og þar með tekin samtöl, sem koma frá saklausum mönnum. Það má segja, að það eru einstakir menn, sem síma til bifreiðastöðvanna til þess að panta sér bifreið, og þá má færa það fram, að heimilin séu betur sett en símanúmerin. En veit þessi hv.þm. ekki það, að þegar skoðað er á heimilum, þegar friðhelgi heimilisins er rofin, þegar skjöl eru skoðuð, þá eru kannske lesin bréf frá tugum manna, sem ekki nokkurn skapaðan hlut koma við því afbroti, sem framið hefir verið? Það eru lesin óteljandi skjöl og bréf til þess að rannsaka, hvort þau hafa ekki inni að halda eitthvað áhrærandi það afbrot, sem verið er að rannsaka. Öðruvísi er ekki hægt að gera það. T. d. þegar kveðinn var upp úrskurður um að leita í togara í Grimsby, þá var tekið og rannsakað hvert bréf hvers farþega, m. ö. o. óteljandi bréf saklausra manna voru rannsökuð, alveg eins og þegar hlustað er í síma, að þá verður ekki komizt hjá að hlusta á saklausa menn, þegar hlustað er í númer, sem liggja undir grun. En þetta byggist á því, að dómarinn fari ekki að flíka því, sem hann hefir séð, og alveg eins er það viðvíkjandi símanum. Þess vegna hrynur þessi röksemd gersamlega hjá hv.þm. Og það er miklu fleira á heimilum, eins og menn geta sett sig inn í, sem rannsakað er, sem snertir ekki afbrotið, heldur en það, sem hlustað er á í gegnum síma. En þrátt fyrir þetta hikar löggjafinn ekki við að leyfa að rjúfa heimilisfriðinn, ef lögbrot eru framin, og þá því fremur að rjúfa þögn símans, ef hann er notaður til lögbrota. Þessu þorði hv.þm. ekki að neita, og því hefir enginn þorað að neita. Aðalatriðið var að fá það hér fram, og menn hafa ekki viljað neita því. Það væri líka einkennilegt, ef einhver héldi því fram, að ekki mætti rjúfa friðhelgi símans á alveg sama hátt og má rjúfa friðhelgi heimilisins, enda hefir það unnizt á við þessar umr., að menn hafa ekki viljað halda því fram, að lögreglunni sé þetta ekki heimilt. Þá er annað atriði, sem ég vil benda á í þessu sambandi. Hv. þm. G.-K. heldur því fram nú, að það sé mjög vafasamt, að heimilt sé í þessu tilfelli, þegar lögreglubrot eru framin, að hlusta á símtöl. En menn taka eftir því, að öll vörn, bókstaflega öll vörn, sem fram hefir verið færð fyrir því, að ekki þyrfti að samþ.l. um að líta eftir skeytum til togara, hefir byggzt á því, að stj. hafi heimild til að skoða þessi skeyti samkv. úrskurði landssímastjóra, þegar rökstuddur grunur lægi fyrir, og þá heimild mætti alltaf nota, og því hefir aldrei verið mótmælt, að það mætti gera, og á þennan hátt mátti þá líka opna símann, þegar rökstuddur grunur liggur fyrir. En við höfum haldið fram, að þetta væri ekki alltaf hægt, því að rökstuddur grunur lægi ekki alltaf fyrir, þegar um skeytasendingar væri að ræða. Þetta stangast því á hjá þeim, því að nú má ekki hlusta, þegar framin eru lögreglubrot, en þegar landhelgislöggjöfin er brotin, þá segja þeir, að sé tvímælalaust heimilt samkv. úrskurði landssímastjóra að hlusta þar á samtöl og skoða þau skeyti, sem send eru á milli skipa og lands, þó að þau fjalli um óteljandi margt annað en lögbrot. Þau geta verið frá skipverjum til vandamanna þeirra í landi. Þessi skeyti segja þeir að megi skoða. En þegar um brot á bannlögunum er að ræða, þá álíta þeir símann svo heilagan, að ekki megi opna hann til þess að koma upp um lögbrjótana. Hvaða samræmi er í þessu? Hér er sínu haldið fram í hvert skipti, eftir því sem í það og það sinn passar þeim málstað, sem þessum hv. andstæðingum þóknast að verja. En ef heimild er til að skoða hvert skeyti frá togurunum án úrskurðar, eins og andstæðingarnir vilja halda fram, hvers vegna er þá ekki heimilt að hlusta í símann, þegar upplýst er um brot eða rökstuddur grunur liggur fyrir um það? Þetta er einkennileg röksemdafærsla. Þetta er grautargerð hjá andstæðingunum. En viðvíkjandi því atriði, sem hv.þm. G.-K. tók síðast fram, að það væri skylda landssímastjóra að sjá um, að síminn væri ekki notaður á þann hátt, sem lögreglustjóri hefir látið gera, til þess að upplýsa víðtæk lögbrotamál, þá er það sprottið af sömu grautargerð og hitt hjá hv.þm. - Það er með öllu óviðeigandi að veitast að landssímastjóra fyrir það, að hann hefir hlýtt úrskurði lögreglustjóra. Samkv. stjórnarskránni er það skylt. Það er beinlínis tekið fram í einni grein stjskr., að úrskurðum yfirvalda beri að hlýða. Hv. þm. G.-K. veit það, að þó hægt sé að áfrýja úrskurði dómara, þá hindrar það ekki framkvæmd hans. Ef á þann hátt yrði hægt að fresta framkvæmd úrskurða, hvaða áhrif mundi það hafa t. d. hér í Rvík? Þá mundi, þegar húsrannsókn ætti að fara fram, húsráðandi geta sagt: Ég áfrýja úrskurðinum. - Ætti svo að bíða eftir dómi í málinu, þá gæti það tekið allt að einu ári, og yrði húsrannsóknin þá auðvitað þýðingarlaus eftir þann tíma. Viðvíkjandi þessu gildir sama regla og um húsrannsóknir, að það er ekki hægt að fresta framkvæmd úrskurðar með áfrýjun, því það mundi hafa þær afleiðingar, að rannsóknin yrði einskis virði. Þess vegna var ekki fært fyrir landssímastjóra að fresta framkvæmd úrskurðarins, þótt hann hefði áfrýjað honum.

Um leið og búið er að áfrýja úrskurðinum er hann orðinn að blaðamáli, og þá vita allir um hann

. Þetta er, eins og hv.þm. sér, ekkert nema tilraun til að klóra í bakkann, og það léleg tilraun. - Ef t. d. úrskurður er kveðinn upp kl. 5 í dag, og landssímastjóri segist áfrýja honum, þá fer rannsóknin eigi að síður fram í dag. Það, sem hv.þm. er hér að deila á landssímastjóra fyrir, er það, að hann hefir gert það, sem honum bar skylda til, að hlýða úrskurði lögreglustjórans í Rvík. Það hefir hann gert, og það bar honum að gera, því annað hefði verið brot á skyldu.

*Pétur Halldórsson: Það er aðferð til þess að reyna að komast undan réttmætum aðfinnslum, sem hér á að nota. Ég verð að segja það, að það var eitt atriði, sem hæstv.forsrh. varð að neyðast til að játa, sem mér fannst miklu merkilegra heldur en það, sem tilefnið gaf til umr. um þetta mál. En það, sem tilefnið gaf til þessara umr., var það, að lögreglustjóri gaf út úrskurð um hlustun vegna áfengissölu. Ég fór aldrei svo langt, að ég neitaði því, að það gæti verið réttmætt, að lögreglustjórinn gripi til þessara örþrifaráða. En fyrir mér er það samt aðalatriðið að fá þá yfirlýsingu hæstv. ráðh. um það, sem hann gaf, að hann sjálfur hefði gefið fyrirmæli um það án úrskurðar, að hlustað skyldi í símann.

Þetta er algerlega misskilningur

. Hann kvaðst aðeins einusinni hafa gefið fyrirmæli um, að helgi þessarar stöfnunar væri rofin. En það eina skipti er alveg nægilegt til þess að sýna, hvaða álit ráðh. hefir á þessum málum. Og þegar það svo bætist við, að sterkur grunur liggur á því, að þetta hafi verið oftar gert, ekki bara þegar um einhver atriði var að ræða, sem almenning varðaði, heldur hafi verið hlustað á einkasamtöl manna, sem gátu ekki á nokkurn hátt komið nokkrum við nema af forvitni. Þegar svo er komið, fer málið að líta öðruvísi út. Ég spurðist fyrir um það meðan hæstv.atvmrh. var að tala, hvort grunur hefði legið fyrir um eitthvert glæpsamlegt athæfi, þegar hlustað var á samtal, sem fram fór milli Morgunblaðsskrifstofunnar og borgarstjóraskrifstofunnar.

Mér er ekki kunnugt um, hvaða númer voru hlustuð

. Ég held því fram, að miklu meira liggi á bak við þetta heldur en ráðh. vill vera láta. Grunur minn er líka grunur bæjarbúa yfirleitt, að síminn hafi verið notaður til þess að njósna í pólitískum tilgangi hér innan bæjar. Þegar ráðh. spyr, hvort meiningin sé að vernda glæpamenn fyrir lögreglunni með því að hafa á móti því að hlera, þá verð ég að segja, að þetta er svar út í hött. Ég krefst þess, að síminn sé stofnun, sem sé lokuð fyrir þeim, sem hafa tilhneigingu til að hlera um einkamál manna. Það er ekki heldur von, að gætt sé góðrar reglu í þessu efni, ef það virkilega er svo, að landssímastjóri þarf að skrifa lögreglustjóranum bréf eins og það, sem hæstv. ráðh. las hér upp áðan, þar sem landssímastjóri er að fara bónarveg, er að fara þess á leit við lögreglustjórann, að hann fari varlega í að rjúfa helgi símans. Nú er landssímastjóri enginn lögfræðingur, sem getur sagt fyrir um þetta, en hann þarf að beiðast þess, að þetta fyrirtæki verði ekki með ofbeldi lagt í rústir. Ég hefi ekki heyrt annað eins „dokument“ og þetta bréf frá landssímastjóranum til lögreglustjóra, sem hæstv. ráðh. las hér upp, þar sem sá, sem ekki er lögfræðingur, er að reyna að koma lögreglustjóranum í skilning um, hvernig eigi að hagnýta símann. Mig undrar stórlega að heyra þessi skriftamál embættismannanna. En þetta bréf gefur til kynna, að landssímastjóra er ljóst, að hér er hætta á ferðum. Ég hefði nú viljað fá þetta bréf lánað til að lesa það yfir aftur, en það er talsvert merkilegt, þegar það er athugað, að þar er verið að benda lögreglustjóranum á, hvenær helzt muni vera ástæða til að nota símann í þágu lögreglunnar á þennan hátt. Hvernig stendur á, að hann þarf bendingar um þetta atriði? Svo er þetta lesið hér á Alþingi eins og einhver úrskurður frá landssímastjóra. Þau ganga algerlega yfir minn skilning, þessi embættisverk, sem hér er um að ræða. Ég get ekki annað en hneykslazt á hæstv.forsrh., þegar hann segir það sem einhverja niðurstöðu af umr., að það sé mikilsvert, að það hafi unnizt á í þessum umr., að viðurkenndur hafi verið réttur lögreglunnar til að úrskurða um, að hlusta skuli í símann. Þetta er vægast sagt rangur málflutningur. Ef rifja þarf upp tilganginn með þessum umr. fyrir hæstv. ráðh., þá get ég gjarnan gert það. Ég spurði að því hér í gær, með hvaða rétti hlustað hefði verið, hvernig sá réttur væri, sem heimilaði lögreglunni að hlusta hér í bæjarsímann; og dettur mér sízt í hug í þessu sambandi, að hlífa skuli óleyfilegum áfengissölum. Þessari meinlausu fyrirspurn var fullsvarað með því svari, sem hæstv. ráðh. gaf - að vísu með talsverðum þjósti -, að úrskurður lögreglustjóra gæfi þennan rétt. En á bak við lá meira, sem ég ætlaðist til, að kæmi fram, því það er grunur minn, og sterkur grunur margra borgara leikur á því, að síminn hafi verið misnotaður í allan vetur með hlustun í pólitískum tilgangi. Það hefir líka verið upplýst af hæstv. ráðh., að sú hula, sem á að vera yfir símanum, hefir verið rofin einu sinni eftir hans fyrirskipun, en ekki með úrskurði lögreglustjóra, - en aðeins einu sinni, segir hæstv. ráðh. Að þessu leyti er ekki um það eitt að ræða, að úrskurður hafi verið gerður og framkvæmdur, heldur þarf að koma fram yfirlýsing ráðh., sem trúað verður af símanotendum, til þess að koma af þeim sterka grun, sem ég veit, að er til staðar. Það er brýn nauðsyn, að símanotendur verði sannfærðir um, að þeir megi vera óhultir vegna afskipta ríkisvaldsins um friðhelgi símans. Hæstv. atvmrh. spurði að því áðan, hvort þessi hlustun hefði haft nokkur áhrif til ills fyrir símanotendur, þar sem aðeins hefði verið hlustað á nokkur símanúmer. Ég er ekki viss um það, og fullyrði það ekki, en grunur minn er sá, að ég hafi orðið var við það í mínu starfi, og það kalla ég að verða fyrir illu, ef maður er lagður í einelti, ef svo mætti að orði kveða. Það, sem ég vildi leggja aðaláherzluna á, er, að öryggi símanotenda sé tryggt með yfirlýsingu, svo ekki verði á móti mælt og menn geti treyst því, að fylgt sé þeim reglum, sem eðlilegt er og sanngjarnt, að eftir sé farið. Þá kemur að því að ákveða eða gera grein fyrir, ef þær reglur eru til, hverjar þær eru og hvernig. Ég neita því ekki, að það geti verið rétt að rjúfa þá leynd, sem yfir símanum á að hvíla, ef stórglæpamál er á ferðinni, sem getur verið þjóðhættulegt, en almennt munu menn álíta, að það hafi ekki verið nú. Ég vil beina þeirri áskorun til hæstv.ríkisstj., að hún láti áfrýja úrskurði þessum til hæstaréttar, jafnvel þó að búið sé að framkvæma úrskurðinn, svo að það fáist úr því skorið, að hve miklu leyti bann er byggður á landslögum, því þetta er ekki viðunandi ástand, að menn vita, að fram fer það, sem kallað er misbrúkun, en vita ekki, hvernig eða hvenær. Um þetta þarf vissulega að gera reglur, ef þær eru ekki þegar til. - Það mega hæstv. ráðh. vita, að út af þessari hlustun, sem gerð hefir verið, er ákaflega mikið umtal og órói, og því verður ekki úr bætt, nema símanotendum verði tryggt fullkomið öryggi. - Ég get ekki neitað því, að það hafði nokkur áhrif á mig, og mér fannst það óviðeigandi, tilefnislaust og óþolandi, þegar komið var inn á línu, meðan ég átti tal við mann, sem var staddur í skrifstofu Morgunblaðsins. Svona hneykslum þykir mér viðeigandi, að gerð sé grein fyrir, svo að allt komi í ljós.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Það er eitt aukaatriði, sem ég þarf að gera aths. við; ég hefi gert það áður, en það hefir nú gengið aftur í ræðu, þ. e. að ég hafi gefið út fyrirskipun um, að hlustað skyldi í símann. Þetta hefir mér aldrei dottið í hug, og enda ekki heimilt, sízt þó um bæjarsímann. Ég hefi upplýst það áður, að þegar verið var að upplýsa um skeytasendingar til togaranna, þá sendi ég landssímastjóra bréf og óskaði eftir því, að hann gæfi leyfi til, að skoðuð yrðu þessi skeyti.

Þetta er alveg hliðstætt

. Ég bið hv.þdm. að leggja það vel á minni, hvernig þessi málflutningur hefir verið hjá hv. andstöðumönnum. Hér hefir verið lagt fram afrit af bréfi landssímastjóra, og hverjum sem er er heimilt að skoða afrit af bréfi mínu til hans þessu viðvíkjandi. Ég vil halda því fram, að samkv. áliti fyrrv. landssímastj., þá hljóti mér að hafa verið heimilt skv. gildandi l. að láta framkv. þetta eftirlit. Og því hefir stöðugt verið haldið fram af hv. andstæðingum, bæði hér á Alþ. og í blöðum þeirra, að engar lagabreyt. þyrfti til að framkv. slíkt eftirlit, það væri heimilt, og hefir óspart verið vitnað í bréf fyrrv. landssímastjóra í þessu efni, en úrskurði hans vildi núv. landssímastjóri ekki hlíta. Skrifaði hann mér bréf þar að lútandi, og vildi jafnvel telja sér óheimilt að leyfa þetta, nema að undangengnum úrskurði. Ég sá enga ástæðu til að láta kveða upp úrskurð í þessu máli; það lágu fyrir fullkomnar sannanir um 2 togara, að þeir voru lögbrjótar. - Þessu tvennu má ekki undir neinum kringumstæðum blanda saman, en þetta sýnir, að núv. landssímastjóri heldur fastara á rétti símanotenda en fyrrv. landssímastjóri gerði. - Það er einkennilegt, þegar hv. 5. þm. Reykv. heldur því fram, að þetta sé algerlega hliðstætt, þegar athugað er, að um mörg ár hefir hans flokkur haldið því fram hér á Alþingi, að lög um skeytaskoðun væru algerlega óþörf, því að ríkisstj. gæti hvenær sem væri vaðið í skeytum togaranna, ef henni byði svo við að horfa. Við förum ekki fram á annað en það, að þegar rökstuddur grunur liggi fyrir, þá megi með úrskurði skoða þessi skeyti, en þetta er gengið skemmra en andstæðingar halda fram, að sé leyfilegt eftir núgildandi lögum. Sú regla gildir vitanlega eins og um helgi heimilisins, að heimild til að rjúfa friðhelgina er ekki notuð, nema þegar liggur fyrir sterkur grunur um, að brotin séu landslög. Og það er dómsvaldið eitt, sem hefir slíka heimild til að kveða upp úrskurði, en ríkisstj. alls enga.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Hv. þm. G.-K. taldi, að annaðhvort ég eða landssímastjóri hlytum að segja ósatt viðvíkjandi bílstjóraverkfallinu. Þetta er algerlega misskilningur. Eins og ég sagði áðan í ræðu minni, þá er mér ekki kunnugt um, hvaða ráðstafanir lögreglustjóri hefir gert til þess að halda uppi reglu í bænum meðan á verkfallinu stóð. Hann fékk engar fyrirskipanir frá mér því viðvíkjandi. Hv. þm. spurði, hvaða númer hefðu verið hlustuð. Mér er ekki kunnugt um það, og þó ég vissi það, þá mundi ég ekki gefa það upp. En aðalatriði þessa máls er það, að það er ekkert, sem fram hefir komið, sem bendir til þess, að sá trúnaður, sem í þessum málum á að vera, hafi verið brotinn. Mér er ekki kunnugt um, að nein afbrot hafi komið fram í þessu, hvorki fyrr né síðar. Og ég vil bæta því við, að mér er alveg óskiljanleg sú afstaða hv.þm., ef þeir hugsa sér, að sú helgi eigi að vera á símanum, að ekki megi á löglegan hátt kveða upp úrskurð, þegar þess er nauðsyn, um að þetta skuli framkvæmt. Það er nákvæmlega hliðstætt því, að það getur oft verið nauðsynlegt að gera húsrannsókn eða bréfaskoðun. Hitt væri að skapa fyrir afbrotamenn öruggt skjól, sem þeir gætu svo notað sér til að reka sína afbrotastarfsemi. Hitt má náttúrlega deila um, hvort ástæða sé til þess á hverjum tíma að kveða upp slíkan úrskurð, sem hér er um að ræða, hvort málavextir hafi verið slíkir, að þetta hafi verið nauðsyn. 

Eru það ekki órökstuddar kjaftasögur?

. Hv. þm. getur spurt hvaða Rvíking, sem fylgdist með í því máli. 

*Jakob Möller: Ég fyrir mitt leyti kannast ekki við, að ég hafi gefið neina yfirlýsingu um það, að það sé heimilt undir nokkrum kringumstæðum að rjúfa leynd talsímans. Og ég undirstrika, að til þess að ég gæti fallizt á, að slíkt ætti að vera heimilt, yrði að liggja fyrir miklu alvarlegra mál en hér er um að ræða. Og þar sem hæstv. ráðherrar hafa hvað eftir annað verið að skjóta sér - ég vil ekki segja í sambandi við þetta áfengisnjósnamál, en í sambandi við bílaverkfallið - á bak við lögreglustjóra og reyna að koma á hann allri ábyrgð á því frumhlaupi, sem þeir hafa framið, þá skoða ég þá sem minni menn, að vilja ekki taka á sig þá ábyrð, sem allur almenningur veit nú, að hvílir á þeim og engum öðrum. Því að það er alveg vitanlegt, að sú ákvörðun að framkvæma njósnir á síma í sambandi við bifreiðaverkfallið getur ekki verið komin annarsstaðar að en frá ríkisstj. Ég vildi aðeins undirstrika þetta, svo að ekki væri um það að villast, hver skoðun manna er um það mál og hversu þýðingarlaust er fyrir ráðherrana að bera á móti þessu - til þess eins að gera sig að minni mönnum.

*forsrh. (Hermann Jónasson): Ég var ekki við í gær, þegar þeirri fyrirspurn var beint til stj. (undir umr. um frv. um ráðstafanir til varnar því, að skipum sé leiðbeint við ólöglegar fiskveiðar), hvernig því mundi vera háttað, að hlustað hefði verið á samtöl hér í bænum gegnum síma, vegna afbrota, sem framin hefðu verið í sambandi við áfengissölu. Ég veit ekki með vissu, hvernig þessi fyrirspurn hefir verið sett fram, en ég þykist vita, að það hafi verið gert eitthvað svipað því, sem komið hefir fram opinberlega í blöðum. Út af þessari fyrirspurn þykir mér rétt að taka þetta fram, því að það hefir verið sérstaklega óskað eftir því af form. Sjálfstfl., að fyrirspurninni yrði svarað í dag í þinginu: Ég sem dómsmrh. hefi ekki haft afskipti af þessu máli eða vitað um þessa rannsóknaraðferð sérstaklega, fyrr en mér var skýrt frá því nú fyrir stuttu, að það hefði verið gert. Hinsvegar álít ég, - og ég þarf ekki að segja, að ég álíti, það er fullkomin vissa, að lögreglan hafði ekki einu sinni heimild til að gera þetta, heldur bar henni blátt áfram skylda til þess. Menn vita það ósköp vel, að þegar lögbrot hafa verið framin, hefir lögreglustjóri sem dómari heimild til, ef rökstuddur grunur liggur fyrir, að fara inn á þau heimili, sem sá rökstuddi grunur liggur á, og láta leita á þeim heimilum. Heimilisfriðurinn er hinn ríkasti réttur, sem borgarar þjóðfélagsins eiga, og stendur undir sérstakri vernd löggjafans. En jafnvel þessi réttur verður að víkja, þegar rökstuddur grunur um lögbrot liggur á heimilinu. Þá verður lögreglan að rjúfa heimilisfriðinn; annars brýtur hún skyldu sína. Á þennan hátt verður rannsóknardómari oft að svipta heimilisfriðnum burt, ganga inn á heimilin og láta leita þar eftir geðþótta. Alveg sama rétt hefir lögreglan viðvíkjandi bréfum. Ef rökstuddur grunur liggur á, að bréfaviðskipti séu notuð til þess að fremja lögbrot, er lögreglustjóra heimilt að úrskurða, að opna megi bréf, og meira að segja er skylt að gera það. Og ef einhver önnur tæki þjóðfélagsins, t. d. síminn, er notaður til þess að fremja lögbrot, þá er lögreglunni ekki einu sinni rétt, heldur skylt að láta hlusta í símann, því að það er ekkert það tæki til í þjóðfélaginu, sem nota á til afbrota. Þjóðfélagið hefir ekki sett upp símann til þess að hann yrði notaður til að brjóta lög þjóðfélagsins. Það hefir ekki stofnað heimilisfriðinn til þess að lög yrðu brotin í skjóli hans. Honum er umsvifalaust svipt burt, ef rökstuddur grunur um lögbrot liggur á heimilinu, og ef síminn er notaður til þess að fremja lögbrot, hvers vegna skyldi hann eiga að vera helgari en sjálfur heimilisfriðurinn? Það er reynt að veitast að lögreglunni fyrir það, að hún hefir gert þessa skyldu sína. Það er reynt að láta líta svo út, að verið sé að hlusta almennt á samtöl manna í bænum. Það hefir verið kveðinn upp úrskurður um, að hlustað skuli á nokkur númer, sem rökstuddur grunur liggur á um lögbrot. Á þessi ákveðnu númer hefir verið hlustað, en önnur ekki, og það er vitanlegt, að það er ekki hægt að hlusta á samtöl manna yfirleitt. Ég veit ekki, hvort þessi númer eru 4, 5 eða 6, og vitanlega er réttur lögreglunnar eingöngu takmarkaður við þessi númer, sem rökstuddur grunur hvílir á, alveg eins og heimild lögreglunnar til að leita í húsum er bundinn því skilyrði, að gefinn hafi verið úrskurður um, að húsrannsókn skuli gerð, og sá úrskurður byggður á rökstuddum grun um lögbrot. En hafi lögreglan farið að hlusta á önnur númer en þau, sem lögreglustjóri hafði heimilað að opna, þá er að því að finna við lögregluna. En ég veit ekki til, að það hafi verið gert. Það væri hinsvegar dálítið þægilegt fyrir afbrotamennina, ef þeir ættu að hafa algert friðland í símanum, eins og virðist ætti að vera eftir öllu því moldviðri að dæma, sem þyrlað hefir verið upp í sambandi við þetta mál. Hugsið ykkur það, ef afbrotamenn ættu að mega óhræddir nota símann til hverskonar lögbrota, og lögreglan ætti enga heimild að hafa til að hlusta í símann, hversu alvarleg afbrot sem um væri að ræða. Það væri ákaflega þægilegt tæki, ef það ætti að vera þannig verndað gegn lögreglunni fyrir lögbrjótana. En til þess hefir aldrei verið ætlazt. Lögreglan hefir, þegar rökstuddur grunur liggur fyrir, fulla heimild til að opna númerin, alveg eins og hún hefir heimild til að opna bréf og fara inn á sjálf heimilin og rjúfa heimilisfriðinn, ef rökstuddur grunur liggur fyrir.

Hver eru takmörkin fyrir því?

. Það var gott, að þetta innskot kom. Þessi dómari veit vel, að þetta hefir verið framkvæmt innan þeirra takmarka, að heimilisfriðurinn skuli rofinn, þegar rökstuddur grunur liggur fyrir um afbrot, sem þyngri refsing liggur við en sektir eða einfalt fangelsi. Og fyrst rjúfa má heimilisfriðinn í slíkum tilfellum, þá má vitanlega gera það, sem minna er, eins og að hlusta í síma. Lögreglan hefir því hér eingöngu gert það, sem henni var heimilt og skylt að gera.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Hv. þm. G.-K. var orðinn nokkuð heitur. Mér virtist nú ræða hans beinast aðallega til atvmrh. En það, sem ég þarf að svara, er aðallega það, sem hann sagði um, að átt hefði að áfrýja málinu. Það liggur í augum uppi, að ef það hefði verið gert, þá hefði það eyðilagt gersamlega rannsókn lögreglunnar í áfengismálinu. Það er vitanlega meining hv.þm. G.-K., að ef slíkum úrskurði eigi að áfrýja, þá eigi að fresta því verki, sem úrskurðurinn ætlast til, að gert verði. Það er vitanlega hans skoðun, og það kom greinilega fram í hans fyrstu ræðu, þó að hann nú reyni að klóra í bakkann með því að segja, að þetta mundi hafa komizt til vitneskju þeirra, sem átti að hlusta á. Ef landssímastjóri ekki áfrýjaði úrskurðinum, gat það vel svo farið, að þetta kæmist ekki til vitundar þeirra, sem átti að framkvæma hlustunina hjá, fyrr en eftir nokkra daga. Og eftir því, sem ég hefi aflað mér upplýsinga um, þá komst upp um nær alla bílstjórana þegar fyrstu kvöldin. Ef landssímastjóri áfrýjaði úrskurðinum, þá gat hann alveg eins símað til bílstjóranna eða sett auglýsingu í útvarpið um það, að nú ætlaði hann að fara að framkvæma hlustunina. Þess vegna er það það, sem skiptir máli í þessu efni, að þetta kæmist ekki til vitundar bílstjóranna, en ekki sjálf áfrýjunin út af fyrir sig. Það, sem um er deilt, er þess vegna það, hvort landssímastjóri hafi átt að leika það hlutverk að aðvara lögbrjótana eða ekki. - Ég skal svo ekki fara lengra út í þessi ummæli hv.þm. G.-K. En ég ætla aðeins að minnast á það, þegar verið er að hneykslast á því, að framkvæmd er hlustun í síma samkv. dómsúrskurði, að fyrir nokkrum árum var hér á ferðinni afbrotamál, hið svokallaða uppþotsmál Ólafs Friðrikssonar. Vill ekki hv.þm. G.-K. upplýsa, hver það var, sem lét hlusta þá?

Ég hefi ekki heyrt, að það hafi verið gert

. Það er bezt, að það komi fram í þessu sambandi, að það var í stjórnartíð Jóns Magnússonar, sem þessi regla var tekin upp, svo að það er sannarlega ekkert nýmæli, sem hér hefir átt sér stað. Viðvíkjandi því, hvort þetta sé heimilt eða ekki, en um það hefir verið mikið deilt, þá hefir það komið fram, að landsímastjóri hefir haldið þeirri reglu, sem hv.þm. G.-K. virðist vilja fallast á, að í landráðamálum og glæpamálum eigi að vera hægt að úrskurða hlustun, og svo ennfremur í víðtækum lögreglumálum. En heldur hv.þm. því fram, að þetta hafi ekki verið víðtækt lögreglumál? Það hefir verið á allra vitorði hér í bæ, að bílstjórarnir seldu áfengi. Það er hvorki meira né minna en það, að lögreglumálið er ekki umfangsminna en það, að það er á allra vitorði, að bílstjórar selji áfengi, samkvæmt yfirlýsingu hv. 8. landsk. Hvað fellur þá undir þessa reglu, sem landssímastjóri vill fara eftir og hv.þm. G.-K. fellst á, að væri rétt? Þá er eðlilega deilan um það, hvort hér sé um viðtækt lögreglumál að ræða, þegar allar nema 2 bílstöðvarnar eru sakaðar um að selja áfengi.

Hvernig er bréf landssímastjóra?

Hv. 8. landsk. lagði ágæt rök upp í hendurnar á mér, þegar hann sagði, að síminn væri einn þáttur heimilanna og heyrði því undir heimilisfriðinn. Það er rétt, að síminn er einn þáttur. en aðeins einn þáttur heimilisins. Og ef sú regla á að gilda, að það sé hægt, þegar rökstuddur grunur liggur fyrir um að framið hafi verið lögbrot, að rjúfa heimilisfriðinn, hvers vegna ætti þá að taka þennan eina þátt undan? Ég hefi fengizt við lögreglurannsóknir í 9 ár og ég hefi alltaf vitað, að dómarar fylgdu þeirri reglu, þó hún hafi ekki verið lögfest, að kveða ekki upp úrskurð um húsleit nema svo standi á, að þung refsing liggi við því broti, sem grunur liggur á að framið hafi verið. Hv. þm. veit vel, að við brotum á áfengislöggjöfinni liggur fangelsi, og hann veit það líka, hv.þm., að árlega eru kveðnir upp fleiri tugir af húsleitarúrskurðum. Það er um þessi mál eins og um heimilisfriðinn, að það verður að treysta því, að dómarinn sé hlutlaus. Og ég álít, að sú árás, sem gerð hefir verið á lögreglustjórann í þessu máli, sé alveg ástæðulaus. Lögreglan hafði heimild til að gera þetta, og þegar hún hafði þá vitneskju, sem 8. landsk. bar fram, að allir bæjarbúar hefðu, þá bar henni að beita þeim ráðum, sem hún hafði heimild til, til þess að koma þessu upp.

*Ólafur Thors: Ég þarf ekki að vera mjög langorður, því hv. 5. þm. Reykv. hefir tekið fram margt af því, sem mér þótti sérstök ástæða til að taka fram. Hæstv. ráðh. vildi fullyrða, að í þessu hneykslismáli, sem hér er til umr., hefði lögreglan aðeins gert það, sem henni hefði verið heimilt og skylt að gera. Og rökstuðningur hans var sá, að lögreglunni væri heimilt að raska heimilisfriðnum, ef fyrir lægi rökstuddur grunur um lögbrot á heimilinu. Af þessari lögfræðilegu staðreynd vildi hann svo draga, að það, sem hér hefði farið fram, hefði lögreglunni verið tvímælalaust skylt að gera. Mér þykir hér kenna lítillar rökvísi hjá hæstv. ráðh., því að hér er ekki um hliðstæður að ræða. Röskun heimilisfriðarins byggist á því, að raskað sé friði ákveðinna heimila, sem liggja undir grun um lögbrot, en það, sem hér er um að ræða, er það, að raskað hefir verið friði heimila, sem engin lögbrot höfðu framið og enginn grunur lá á. Í þessu liggur munurinn. Ef það því hefir verið gert, sem gert hefir verið, að hlusta á öll samtöl við þessi ákveðnu númer, þá er hér um þrjá aðilja að ræða. Einn aðilinn er, skulum við segja, sá, sem hringir á bílstöðina og biður hana að selja sér áfengið, sem hún hefir keypt af verzlun hæstv. ráðh. Annar aðilinn er bílstöðin, sem vínið selur, eins og aðrir fleiri hafa gert, því að um það hefir vínverzlunin vitað, að menn hafa keypt kannske 100 vínflöskur á laugardögunum og selt síðan á einstök heimili. Þriðji aðilinn er svo sá, sem hringir á bílstöðina án þess að hann ætli að kaupa áfengi, og getur margt farið fram í þeim samtölum, sem óþægilegt er, að hlustað sé á. Mér er sagt, að hæstv. ráðh. hafi sjálfur verið meðeigandi í bifreiðastöð, og geri ég ráð fyrir, að hann hafi þá átt mörg símasamtöl við sína meðeigendur, sem hann hefir ekki viljað, að aðrir hlustuðu á. Ég skil þetta vel sjálfur, því að ég er meðeigandi í firma og tala mikið í síma viðvíkjandi því, sem ég vil ekki, að aðrir hlusti á. Það geta líka verið annarskonar samtöl við bifreiðastöðvarnar. T. d. hringir bifreiðarstjóri, sem vinnur á stöðinni, til vinar síns, eða hringt er til hans til þess að tala um algerð einkamál. Þessir aðiljar eru algerlega ofurseldir. Á þessa aðilja sigar lögreglustjóri sporhundum sínum. Hvað hafa þessir menn til saka unnið? Er það svo mikil sök að kaupa áfengi með einum óþörfum millilið, er það svo mikil glæpur, að þetta vín sé keypt einni eða tveimur krónum dýrara en það er selt í verzlun hæstv. ráðh.? Hér á að víkja inn á þær reglur, sem gilda um almenna. Og þá vil ég spyrja: Er hér um svo mikla ástæðu að ræða, að það sé tilvinnandi að brjóta niður það öryggi, sem hver borgari hlýtur að hafa um að mega nota þetta tæki án þess að hlustað sé á það, sem sagt er? Ég neita því, að hér sé um svo stórvægilegt brot að ræða, að þess vegna sé heimilt að raska þessu öryggi, og ég neita því líka frá sjónarmiði landssímans og bæjarsímans, að rétt sé vegna þessara stofnana að gera þetta. Það, sem sótt er eftir, er ekki svo mikilsvert, að rétt sé þess vegna að setja í hættu afnot landssímans og bæjarsímans. Og það má hæstv. ráðh. vita, að ef fullkomið öryggisleysi ríkir um þessa stofnun, þá mun það verða til mikillar tekjurýrnunar fyrir símann. Ég vil í þessu sambandi vekja athygli á því, að það eru ákaflega ströng ákvæði um brot á þagnarskyldu símans. Hér liggur það ekki fyrir, að sú þagnarskylda, sem talað hefir verið um í þeim l., hafi verið brotin. En það hefir verið hleypt að öðrum aðiljum en þeim, sem ætlazt er til, að geti vitað um, hvað talað er, og þeim er leyft að hlusta í símann, og það á þau samtöl, sem er ætlazt til, að enginn fái að hlusta á. Það er því enginn vafi, að þessi úrskurður lögreglustjóra er rangur. Við skulum segja, að lögreglustjóri hafi eitthvað sér til málsbóta. En hvað á að segja um afstöðu þeirra manna, sem skipta við þessa stofnun og greiða stóra fjárfúlgu fyrir þau viðskipti? Þeir hafa fengið beina og óbeina yfirlýsingu frá yfirmanni símans um það, að öll samtöl færu fram í fullkominni friðhelgi. Þar sé óhætt að tala um sérhvert einkamál, því að það sé bannað að hlusta og ekki hægt að hlusta. Í þessu skjóli hafa samtölin farið fram, og í þessu skjóli eru þessi fríðindi símans keypt því verði, sem raun ber vitni um. Ef nokkur maður hefir skyldu til að tryggja, að þessari friðhelgi sé ekki raskað, þá er það landssímastjóri.

Á landssímastjóri ekki að hlýða lögunum?

. Hæstv. ráðh. grípur fram í fyrir mér og hyggst að hafa hrakið það, sem ég sagði, með því að spyrja, hvort landssímastjóri eigi ekki að hlýða lögunum. Ég er enginn lögfræðingur, en ég veit ekki betur, - hæstv.dómsmrh. hrekur það, ef það er vitleysa, - ég veit ekki betur en að landssímastjóri hafi lög og rétt til, þegar honum sýnist, að neita að hlýða lögreglustjóra. Og ef það er rétt hjá mér, að hann hafi haft lög og rétt til að neita að hlýða úrskurðinum, þá bar honum að gera það. Það verður að játa, að slíkur áfrýjunarréttur landssímastjóra felur það í sér, að það er landssímastjóri, sem sker úr, hvort svona rannsókn fer fram, því að um leið og hann áfrýjar úrskurðinum, fá allir að vita, að þessari aðferð átti að beita, og þar með er hún að engu gerð. Þetta verður þá á mati landssímastjóra, og hann er settur til þess að gæta friðhelgi þessarar stofnunar, vernda rétt notenda og ekki síður að vernda fjárhagslega afkomu símans. Og það sér hver maður, að ef almenningur missir traust á þessari stofnun, þá hlýtur það að draga úr notkun símans og verða til þess, að síminn fer á mis við sínar eðlilegu tekjur. Hv. 5. þm. Reykv. spurði um, hvort slík misnotkun hefði áður átt sér stað, og ég ætla, að hæstv. ráðh. hafi sagt nei við því. En hann upplýsti, að í sambandi við skeytasendingar til togara hefði ráðh. ekki talið nauðsyn á dómsúrskurði. Hæstv. ráðh. segir því í öðru orðinu: „Ríkisstj. hefir hér ekkert vald. Þessi fávísi 5. þm. Reykv. spyr út í hött.“ En hann er varla búinn að sleppa þessum orðum, þegar hann les upp þær upplýsingar, að hann hafi einu sinni áður gefið fyrirskipun um rannsókn á skeytum og narrað landssímastjóra til að leyfa það og engan dómsúrskurð talið þurfa. Hvar er þá aðgreiningin milli starfsviðs dómsmrh. og lögreglustjóra? Og hvað er þá eftir af ræðu hæstv. ráðh. annað en bull og blekkingar? Hann játar að hafa látið gera þetta einu sinni. Hann játar kannske í næstu ræðu að hafa látið gera það öðru sinni. Og ég staðhæfi í viðurvist alls þingheims, að meðan bílstjóraverkfallið stóð yfir, hafi hæstv. ráðh. fyrirskipað, að hlustað skyldi í símann, og ég skora á hæstv. ráðh. að neita þessu, ef hann hefir manndóm til; annars er hann ber ósannindamaður. Mér er grunur á, að ég hafi átt eitt af þessum númerum, en það voru a. m. k. blöð Sjálfstfl. Lá fyrir dómsúrskurður, þegar þetta var gert, eða var það gert samkv. fyrirmælum stjórnarvaldanna einna? En eitt er víst, að þetta var gert. Njósnarþrælar ríkisvaldsins voru látnir liggja í símum okkar bæjarbúa og hlera eftir því, sem talað var. Ég víti það athæfi. Þetta getur enginn kinnroðalaust reynt að verja. Ég tel, að hér sé því miður um stórvægilega misbeitingu embættivalds að ræða. Ég geri ráð fyrir, að þessir menn séu báðir góðir embættismenn, og þegar talað er um, hver refsing liggi við þessum brotum, þá skal ég enga kröfu setja þar fram, en ég get ekki orðað það öðruvísi en svo, að hér sé um stórvítaverða yfirsjón að ræða. Annars verð ég að segja, að það er meira en lítið broslegt að sjá í stjórnarblöðunum margbrotin viðtöl við landssímastjóra, þar sem hann, eftir það hneyksli, sem hér er skeð, svarar kröfum Morgunblaðsins frá símanotendum um að fá trúnaðarmann við símann með því að segja: „Ég er trúnaðarmaðurinn.“ Það er satt, hann ætti að vera trúnaðarmaður símanotenda. En hver getur síður verið það en hann, sem hefir svikið trúnað við símann og hefir áður látið ginna sig til afbrota alveg af sama tægi, nema verra sé? Ef hæstv. ráðh. treystir sér ekki til að hrekja það, sem ég hefi sagt, að hlustað hafi verið á samtöl við númer vissra borgara í sambandi við bílstjóraverkfallið, þá spyr ég: Hvað hafa þessir menn til saka unnið? Hver var sá rökstuddi grunur á þessa menn? Hver var hann? Í þessu sambandi vil ég aðeins minna á orð hæstv. ráðh. í hans síðari ræðu. Hann sagði, að öryggið væri jafnt fyrir heimilin og símann, ef löghlýðnir borgarar ættu hlut að máli. En ég vil spyrja: Hverju megum við búast við, sem vorum undir njósn þessa daga? Megum við ekki jafnvel búast við því, að leitað verði í rúminu okkar? Vildi hann sætta sig við það, ef ég yrði dómsmrh., að ég léti fara inn til hans og leita að brennivínsflösku milli hjónanna? Hæstv. ráðh. slær því föstu, að sami friður eigi að vera um símann og á heimilinu, og ég slæ því föstu, að hlustað hafi verið á númer saklausra manna vegna hræðslu hans í bílstjóraverkfallinu, að gera ætti byltingu. Ég hefi þá sett það fram, sem mér þykir mestu máli skipta í þessu efni. Ég vænti þess, að hæstv. ráðh. gefi greið svör, og ég vænti þess sérstaklega og skal ljúka máli mínu með því, að svar hæstv. ráðh. taki af öll tvímæli um það, hvort látið hafi verið hlusta á viss númer í bænum meðan stóð á bílstjóraverkfallinu, og ef það hefir verið, þá spyr ég, á hverju sú ráðstöfun hafi verið byggð, og ég spyr, í hverju hafi falizt rökstuddur grunur um afbrot þessara manna, sem hafa verið friðhelgir að dómi hæstv. ráðh., svo að hann leggur það til jafns við friðhelgi heimilisins. Allt, sem ég hefi sagt, er hjal hjá þessu. Ég skora á hæstv. ráðh. að svara þessu, ekki með orðskrúði og málalengingum, heldur skýrt og ákveðið.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Mig furðar ekki lítið á því uppþoti og þeim stóru orðum, sem hér hafa orðið út af þessu máli. Það, sem hér er um að ræða, er að opnuð hafa verið nokkur símanúmer, og menn, sem bundnir eru þagnarskyldu, hafa verið látnir hlusta á þau. Allar fullyrðingar um það, að ríkisstj. geti látið hlusta í síma, eða hafi tekið sér vald til þess, eru algerlega út í loftið og hafa ekki við nein rök að styðjast. Enda hafa þeir hv.þdm., sem báru þetta fram, algerlega fallið frá að færa nokkur rök að því. Ég get ekkert um það sagt, hvort ástæða hefir verið til þess fyrir lögreglustjóra að fella þennan úrskurð; um það er ég ekki fær að dæma. En ég tel þó víst, eftir því sem ég hefi heyrt, að til þess hafi verið næg ástæða. Að því er landssímastjóra snertir, þá er ekki snefill af heilbrigðri skynsemi í því að ásaka hann fyrir að hafa ekki áfrýjað úrskurði lögreglustjóra. Það hefir ekki við neitt að styðjast. Það liggur í augum uppi, að ef sú leið hefði verið farin af landssímastjóra, að neita að hlýða úrskurðinum og áfrýja honum til hæstaréttar, þá hefði hann með því tekið sér dómsvald, sem honum ekki bar. Það er vitanlegt, að framkvæmd úrskurðarins hefði þá verið ónýtt, þegar öllum var kunnugt um hann. Hitt er þá líka vitanlegt, að ef hæstiréttur hefði ákveðið úrskurðinn réttmætan, þá hefði landssímastjóri verið búinn að ónýta þá sjálfsögðu rannsókn, með því að taka sér það vald, sem honum ekki bar. - Á nú að vera sú sérstaka helgi yfir símanum, sem er ríkisstofnun, að það eigi að vera hægt óhindrað að nota hann til þess að koma fram í gegnum hann ólöglegum athöfnum? Ég vil ekki ætla, að nokkur hv.þdm. telji, að svo skuli vera. Hv. þm. G.-K. beindi þeirri fyrirspurn til hæstv.forsrh. og mín, hvort sömu aðferð hefði verið beitt í vetur í sambandi við bílstjóraverkfallið. Ég heyrði ekki allt, sem hæstv.forsrh. sagði, af því ég þurfti að fara út úr þd., en ég skal segja allt það, sem ég veit um það atriði, því að ég þarf ekki á neinu að liggja eða neitt að fela í því máli. Hv. þm. G.-K. þarf ekki að brýna röddina út af því. Það hefir aldrei, hvorki í sambandi við bílstjóraverkfallið né annað, síðan ég varð ráðherra, verið hlustað í símann, nema um það hafi legið fyrir úrskurður lögreglustjóra. 

Þetta mun víst ekki mega telja misbeiting á framkvæmdavaldinu?

. Það er það náttúrlega frá sjónarmiði þeirra, sem hallast að málstað glæpamannanna.

Hvað var glæpsamlegt í sambandi við bílstjóraverkfallið?

. Hvaða órétti voru símanotendur beittir í sambandi við bílstjóraverkfallið?

Þeir voru beittir órétti með úrskurðinum

. Þetta er fleipur eitt og kjaftháttur í þessum hv.þm., og ekkert annað. Áður en ég kem að skýrslu landssímastjóra vil ég benda á eitt atriði. Því hefir verið haldið fram, að við það að hlusta í síma væri það ekki útilokað að fá vitneskju um eitt eða annað frá öðrum en þeim, sem lægi undir grun, án þess þeir hefðu hugmynd um það, og að í þessu lægi sá mikli munur, sem væri á venjulegri húsrannsókn og því að hlusta í síma. Þessi misskilningur byggist á því, að við húsrannsóknina kæmi ekki annað í ljós en það, sem til heyrir þeim, er grunurinn hvílir á; en það er fjarri því, að svo sé. Setjum svo, að um bréfaskoðun sé að ræða eða húsrannsókn hjá manni, sem liggur undir grun um eitthvert ólöglegt athæfi, þá liggur í augum uppi, að vitneskju er hægt að fá um ýms atriði viðvíkjandi öðrum mönnum en þeim, sem húsrannsókn er gerð hjá. - Þetta er ekki hægt að fyrirbyggja, en öryggið liggur í því, að rannsóknin er ekki látin í hendur annara manna en þeirra, sem eru bundnir trúnaðar- og þagnarskyldu. Og mér er ekki kunnugt um, að sú skylda hafi verið brotin. Ég skal svo leyfa mér að lesa upp þá skýrslu, sem ég fékk frá landssímastjóra. „Út af frásögn blaðanna um hlerun á símtölum nokkurra númera í Reykjavík, sem lögreglan framkvæmdi um páskana, að undangengnum dómsúrskurði lögreglustjórans í Reykjavík um, að svo skyldi gert, hafa mér borizt megnar kvartanir, og margir símanotendur hafa látið óánægju sína og andúð í ljósi yfir því, að þetta skuli vera liðið. Jafnframt hefi ég orðið var allmikils misskilnings á ýmsum atriðum hér að lútandi, eins og t. d. því, að í símastöðinni nýju muni hvenær sem er vera „hægt á einfaldan hátt að hlusta á öll símtöl, sem fram fara í bænum“, eins og stóð í einu dagblaðinu í gær. Þetta er helber misskilningur. Þegar lögreglustjóri kom til mín hinn 8. þ. m. og spurðist fyrir um þetta, tjáði ég eða bæjarsímastjóri honum, að til þess að hlera símtöl yrði að setja upp talsverðan útbúnað, og hann því meiri, sem númerin væru fleiri, sem hlera skyldi. Þetta væri og með öllu óleyfilegt og lægi hin strangasta hegning við, og kæmi því ekki til mála, að slíkt væri gert, nema landssíminn væri skyldaður til þess með dómsúrskurði, enda virtist lögreglustjóra það ljóst. Úrskurðurinn, uppkveðinn sama dag, hljóðar svo (með úrfellingu númeranna, sem tiltekin voru): Ár 1936, miðvikudaginn 8. apríl, var lögregluréttur Reykjavíkur settur á lögreglustöðinni í Pósthússtræti og haldinn í forföllum lögreglustjóra af fulltrúa hans Ragnari Jónssyni með undirrituðum vottum. Fyrir var tekið: að kveða upp úrskurð um sérstaka rannsókn í tilfelli af ólöglegri áfengissölu í bænum. Lögreglan hefir fengið rökstuddan grun um, að ólögleg áfengissala ætti sér stað hjá ýmsum bifreiðastöðvum hér í bænum og einnig hjá ýmsum einstaklingum. Hefir verið gert sérstakt orð á því, að áfengi væri pantað gegnum síma. Til að staðreyna. hvort þetta eigi sér stað eða ekki, þykir nauðsyn bera til að hlusta á samtöl þau, er fram fara við símanúmer hinna grunuðu bifreiðastöðva og manna. Af framangreindum ástæðum úrskurðast: Símtöl þau, er fara fram að og frá ofan töldum símanúmerum, skulu hlustuð og efni þeirra látið réttinum í té til afnota í áðurgreindum tilgangi. Ber símastjórninni að framkvæma þessa ráðstöfun. (Sign.) Ragnar Jónsson ftr. Úrskurðurinn var lesinn í réttinum í heyranda hljóði. Rétti slitið. ( Sign.) Ragnar Jónsson ftr. Það þarf naumast að taka það fram, að hlerunarútbúnaðurinn var allur tekinn sundur og burtu strax að hleruninni lokinni. Lögregluþjónarnir, sem framkvæmdu hlerunina, voru og látnir undirrita þagnarheit símamanna, svo tryggt væri, að ekkert bærist út af símtölum þessara númera, annað en það, sem rétturinn kynni að krefjast skýrt frá viðvíkjandi afbrotunum sjálfum. Með því að mér var ljóst, að hér mátti heita um nýmæli að ræða, sem gat skapað fordæmi, þá reit ég lögreglustjóranum í Reykjavík strax eftir símtalið bréf, dags. 11. þ. m., svo hljóðandi: „Út af samtali því, er fram fór milli yðar og vor hinn 8. þ. m., um hlerun símasamtala til afnota fyrir lögregluna, leyfi ég mér hér með að láta í ljós eftirfarandi skýringar og álit, ef það mætti vera til leiðbeiningar framvegis, er til greina gæti komið að fella dómsúrskurð þar að lútandi. Tilgangur stofnunar talsímasambanda er sá, að menn geti, þótt fjarlægir séu, talazt við svo sem þeir sætu að samræðu innan fjögurra veggja. Er það eitt af aðalhlutverkum símastjórnanna, að vernda símanotendur frá því, að aðrir geti orðið áskynja um það, sem sagt er í síma. Starfsmenn símastofnana eru því bundnir hinu strangasta þagnarheiti, og varða brot á því hinni ströngustu hegningu og óhjákvæmilegum stöðumissi. Sérhverjar upplýsingar um símtöl - einnig um það, hvort símtöl hafi farið fram. - eru því stranglega bannaðar, og það er stolt og heiður hverrar símastjórnar að gæta þess sem örugglegast, að leynd símtalanna sé fullkomin. Þannig fengust t. d. hjá símanum í Ameríku mjög litlar upplýsingar um símtöl Hauptmanns í Lindbergsmálinu fræga. Hér á landi er hlerun símtala ókunn þangað til nú, og lít ég svo á, að henni skuli heldur ekki beitt, nema mikið liggi við fyrir lögregluna, t. d. ef rökstuddur grunur liggur á um: 1. landráðastarfsemi, 2. glæpsamlegt athæfi eða undirbúning slíks, 3. víðtæka lögreglubrota-starfsemi, sem verði að telja verulega hættulega og skaðlega þjóðinni. Hinsvegar lít ég svo á, að ekki beri að beita hlerun símtala, þótt grunur liggi á um einstök lögreglubrot. Að sjálfsögðu og undantekningarlaust má hlerun símtala ekki fara fram öðruvísi en eftir undangengnum dómsúrskurði þar um. (Sign.) G. J. Hlíðdal.“ Það er vitanlega skylda landssímastjórnarinnar að vera á verði um það, að símaleyndin sé sem öruggust, og ég vænti þess eindregið og treysti því, að lögreglustjórar og dómarar landsins beiti ekki frekar hér eftir en hingað til, nema í ýtrustu nauðsyn, þeim rétti, er þeir kunna að hafa til úrskurðunar á hlerun símtala. Reykjavík, 22. apríl 1936. (Sign.) G. J. Hlíðdal.“ Ég hefi í raun og veru engu við þessa skýrslu landssímastjóra að bæta. Ég er sammála honum um það, að ekki sé vert að grípa til þessara ráða, nema svo sterkur grunur um óleyfilegt athæfi liggi fyrir, að fullkomin ástæða þyki til þess. En matið á því hlýtur að liggja hjá hlutaðeigandi yfirvöldum. Ef þau telja gruninn svo sterkan, að nauðsynlegt sé að grípa til þessara ráða, þá álít ég, að landssímastjóri sé skyldugur að hlýða. Annars gerir hann sig að dómara, og slíkt vald hefir hann ekki rétt til að taka sér. - Ef úrskurðinum er áfrýjað til hæstaréttar, þá er hann vitanlega ónýtur. - Ég álít, að landssímastjóri hafi gert rétt í því að láta rannsóknina fara fram, eins og það er rétt, að fylgt sé fram ýtrustu kröfum um varúð, og að rannsóknarmennirnir séu bundnir þagnarheitum. Hv. 5. þm. Reykv. spurði áðan, og virtist beina þeirri spurningu til mín, hvaða takmörk núv. stjórn viðurkenndi um notkun á símanum til þess að hlusta eða njósna. Ég vil í því efni vísa til skýrslu landssímastjóra, og hygg ég, að það megi svara þessu með því, sem hann segir í bréfinu, að þessu eigi ekki að beita nema fyrir liggi úrskurður hlutaðeigandi yfirvalds. Og að slíkan úrskurð eigi ekki að kveða upp af lögreglustjóra, nema svo sterkar líkur séu um saknæmt athæfi, að hann telji fulla ástæðu að taka til þessa ráðs.

*Jakob Möller: Það var ágætt, að hæstv. ráðh. endaði sína ræðu á því, sem hann tók fram í sinni fyrstu ræðu, vegna þess að það er sannanlegt, að sú höfuðregla, sem hann setti fram um, hvenær mætti rjúfa friðhelgi símans, hefir verið þverbrotin, og það af þessari ríkisstjórn. Þessir hæstv. tveir ráðh. hafa staðið hér sem meintir afbrotamenn fyrir rétti, og hafa sannað, að þeir séu ekki aðeins meintir, heldur upplýst til fulls, að þeir eru það.

Var þá ekki heimilt að skoða skeytin? Er órétt það, sem hv.þm. hefir áður sagt?

. Ég hefi alls ekki talað fyrr í þessu máli, og þess vegna ekki minnzt á nein skeyti.

Hv. þm. hefir tekið fram í

. Það er rétt, að ég tók fram í fyrir atvmrh., og ég ætla að koma að því síðar. Hann upplýsti, að þetta væri ekki í fyrsta skipti, sem njósnir væru látnar fram fara. Hann viðurkenndi, að það hefði verið hlustað í vetur í sambandi við bílstjóraverkfallið, og það hefir verið staðhæft, að það hafi verið gert eftir dómsútskurði. En nú vil ég spyrja hæstv.dómsmrh., sem var að staðhæfa, að ekki mætti og ekki væri kveðinn upp slíkur úrskurður, nema rökstuddur grunur lægi fyrir um glæpsamlegt athæfi. Ég vil spyrja hann: Hvaða grunur var það í vetur, sem gaf tilefni til hlustunar? Ég staðhæfi, að þá lá ekki fyrir grunur um neitt slíkt, og ef kveðinn hefir verið upp úrskurður, þá staðhæfi ég, að það hafi verið gert í fullu samráði við ríkisstj. og fyrir hennar forgöngu. Hæstv. atvmrh. var að afsaka sig, en allir vita, að þetta heyrir undir hæstv.forsrh., og hann hefir engu svarað. Hæstv. forsrh. var spurður, hvort njósnirnar í vetur hefðu farið fram í bæjarsímanum. Hann kom sér undan að svara því. Enda er það augljóst, að þeir hafa ekki verið undir það búnir að svara nú. Bréf landssímastjóra er sýnilega samið í tilefni af áfengisnjósnunum, en þó er það skrifað eins og þetta hafi aldrei komið fyrir áður. Það er skrifað eins og til að skýra það, undir hvaða kringumstæðum og hvað þurfi að gera, þegar slíkar njósnir fara fram, alveg eins og hæstv. ráðh. sé það ókunnugt, en það segir sig sjálft, að úr því njósnir fóru fram í vetur, þá er honum þetta ekki ókunnugt, hæstv.atvmrh., sem er yfirmaður símamálanna. Ég vil spyrja: Hvernig stóð á því, að bréfið var ekki skrifað í vetur, í fyrsta skipti þegar njósnirnar fóru fram? Það er blátt áfram af því, að bréfið er skrifað til að villa sýn um, að slíkt hafi komið fyrir áður, en hæstv. ráðh. hefir ekki búizt við, að það bærist inn í umr. Það var spurt um, hvort síminn ætti að vera friðhelgur fyrir afbrotamenn. Nei, það á hann alls ekki að vera, heldur fyrir þá, sem saklausir hafa orðið fyrir afskiptum ríkisvaldsins, þ. e. fyrir almenning, sem keypt hefir afnotaréttinn. Símanotendur geta vænzt þess, að brotizt verði inn á þá, ráðizt inn á þá eins og innbrotsþjófa. Það er vitað, hvaðan ríkisstj. tekur fordæmið; hún tekur það frá harðstjórnar- og ofbeldislöndunum, þar sem grunur leikur á, að einhver sé á móti stjórninni, þó að ástæðulausu sé, sbr. bílstjóraverkfallið. Þær njósnir hafa ekki eingöngu verið fyrirskipaðar gegn bílstjórunum, heldur einnig gegn mörgum öðrum mönnum í bænum. Af því er ljóst, að enginn veit, hvenær kemur röðin að hans síma. Þetta er algerlega óþolandi fyrir almenning, ekki vegna þeirra, sem brjóta áfengislögin, heldur vegna þeirra, sem saklausir eru. Það er þess vegna, sem hæstv. ráðh. hafa staðið hér sem meintir afbrotamenn fyrir rétti, en eru nú orðnir uppvísir. Það þýðir ekki að reyna að afsaka sig með því, að til sé eldra fordæmi, því að það er ekki, eins og líka sést á bréfi landssímastjóra, sem segir í bréfi sínu, að þessi siður sé algert nýmæli, sem kemur fyrst upp í tíð núv. stj.; eins getur verið vafasamt, að það sé nýmæli í apríl, sem byrjað var í desember, en nýtt hefði það ekki kallazt, ef það hefði verið tekið upp í tíð Jóns heit. Magnússonar.

Það var gert þá

. Það er sannað, að hæstv.forsrh. hefir farið hér með órökstutt fleipur, og líklega vísvitandi ósannindi.