Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Jeg þarf ekki mikið um frumvarpið að tala. Það hefir að eins orðið ein lítil breyting á því í háttv. neðri deild. Breytingin er sú, að umdæmi síldarmatsmannsins á Ísafirði á að ná frá Horni til Öndverðarness, í stað Látrabjargs. Meðan frumvarpið var á ferðinni í neðri deild kom fram ósk um þetta að vestan, því gjört er ráð fyrir að síldarútvegur muniaukast að miklum mun, t. d. í Grundarfirði, og þarf síldarmatsmaðurinn þá að ná þangað. Nefndin hefir ekkert við þetta; haft að athuga og leggur til að háttv. deild samþykki frumvarpið óbreytt, frá því sem það er nú.

Framsm. (Sigurður Stefánsson) : Jeg þarf ekki að þylja langt mál um brtt. þær, sem nefndin flytur, því ástæður hennar eru greinilega teknar fram í nefndarálitinu. Málið kom fram á Alþingi 1913, og fór þá svo, að skorað var á stjórnina að rannsaka og undirbúa fyrir Alþingi nú, frv. til laga um þetta efni, og leggja það fyrir þingið. En bæði þingið og einstakir menn hafa talið þörf þessara mælinga, því hagskýrslurnar eru nú bæði ófullkomnar og óábyggilegar um þetta atriði. Stjórnin leitaði álits og tillagna Búnaðarfjelags Íslands um málið, og ljet Búnaðarfjelagið gjöra tilraunir í öllum fjórðungum landsins, um hvað þessar mælingar myndu kosta, og komst fjelagið að þeirri niðurstöðu, að mælingarkostnaðurinn myndi verða . um 8 kr. á hvert býli á landinu. Nefndin veit ekki hver kostnaðurinn verður; hún lætur það liggja milli hluta, en telur hins vegar, að þetta muni. láta nærri. En þegar Búnaðarfjelagið fjekk skýrslurnar um þessar tilraunamælingar, var orðið svo áliðið tímans, að landsstjórnin gat ekki samið frv. um þær. En jafnframt því, sem Búnaðarfjelagið síðastliðið vor sendi stjórnarráðinu tillögur sínar um þetta mál, sendi það einnig frv. um mælingarnar, og var það flutt af þingmanna hálfu inn á þingið í Nd. og lagt fram orðrjett eins og Búnaðarfjelagið gekk frá. því. Í meðferð málsins í neðri deild urðu allmiklar breytingar á frv. Framlag landssjóðs var lækkað um helming og framlög landsmanna aukin að því skapi. Auk þess var umsjón og framkvæmd mælinganna lögð á Búnaðarsambönd landsins, í stað þess, að Búnaðarfjelag Íslands faldi það sýslumönnum og sýslunefndum. Á þessa síðari breytingu getum við í nefndinni ekki fallist. Búnaðarsamböndin eru að eins samtök einstakra manna, og nefndin telur það mikið vafamál, hvort Alþingi hafi nokkurn rjett til þess að leggja kvaðir á þau. Sambönd þessi eru að öllu óháð Alþingi, og geta jafnvel lagst niður hve nær sem er, og því meðal annars varhugavert að byggja nokkuð á þeim. Auk þessa ber þess að gæta, að starfskraftar þeirra eru oft litlir; svo veit jeg að það er um búnaðarsamband Vestfirðinga, og svo mun það vera um búnaðarsamband Austfirðinga. Þau mega því ekki missa neitt af starfskröftum sínum frá þeirri vinnu, er þau hafa með höndum, því þá yrðu hin eiginlegu viðfangsefni þeirra að sitja á hakanum. Nefndin leggur því til, að frv. verði um þetta efni sett í hið sama form og, það var i, er það kom frá Búnaðarfjelagi Íslands. Hin aðalbreyting Nd. var að ákveða það, að mælingarnar skyldu vera kostaðar að hálfu af landssjóði, en að hálfu af jarðeigendum; en eftir brjefi Búnaðarfjelags Íslands, er mælingarkostnaðurinn á býli hvert 8 krónur, eða mælingarkostnaðurinn um allt land alls 52 þúsund krónur. Þessu breytti nefndin í hv. Nd. á þá leið, að landssjóður greiði ¼ hluta, en jarðeigendur hitt. Enda þótt nefndin fúslega viðurkenni, að jarðeigendum beri að borga ríflegan hluta til mælinganna, þar sem það er bæði gagn og gaman að þeim fyrir þá, þá taldi nefndin einnig, að hjer væri um landsþörf að ræða. Það væri landsþörf, að fá ábyggilegan grundvöll undir skýrslugjörðir vorar. Nefndin var því sammála um að taka hjer milliveg, þannig, að landssjóður legði fram um 1/8 hluta. Telur nefndin vonlegt, að allir megi hjer vel við una. Í frv. Búnaðarfjelagsins voru sett takmörk fyrir því, að mælingarkostnaður á einstökum jörðum, sem hátt eru metnar, án þess að matið eða hundraðatala þeirra standi í nokkru hlutfalli við túnstærð eða garðstærð þeirra, geti stigið óeðlilega hátt. Þessi takmörk feldi hv. Nd. niður. En nefndin vill lagfæra þetta, því ella gætu einstöku jarðir orðið mjög hart úti. Skal jeg sem dæmi þess nefna Hólma í Reyðarfirði, sem yrðu að bera um 60 krónur. Fyrir því hefir nefndin viljað slá þann varnagla, að kostnaður á hverju einstöku býli megi aldrei nema meiru en 10 krónum. Þetta telur hún rjettmætt, en þetta ákvæði kemur í framkvæmdinni ekki til að ná til annarra jarða en þeirra, sem metnar eru yfir 50–60 hndr. Þær jarðir eru fáar. Nefndin vonast til, að hv. deild fallist á gjörðir nefndarinnar.

Steingrímur Jónsson : Örstutta athugasemd vil jeg leyfa mjer að gjöra við mál þetta. Er það um 1. brtt. nefndarinnar. Þar er svo ákveðið í niðurlagi till.: „Það semur reglugjörð um mælingarnar og lætur sýslumenn hafa eftirlit með framkvæmd þeirra“. Mjer þykir það undarlegt, að hjer er skelt alveg óákveðnum störfum á herðar sýslumannanna. Og þessi störf virðast vera umfangsmikil. Og þó er ekkert sagt um það, hvorki í frv. nje nál., hvort þeir eigi að fá borgun fyrir störf þessi eða ekki; virðist það þó vera sjálfsagt, að þessa sje getið, að minsta kosti í nál. Og fái sýslumenn enga borgun fyrir starf sitt, þá má trauðla búast við því, að þeir leggi mikla alúð við það, að lög þessi komi að gagni. Um 2. brtt. nefndarinnar, um að hækka framlag landssjóðs úr 2 kr. upp í 3 kr. fyrir býli hvert, vil jeg taka það fram, að jeg sje þess enga þörf, að landssjóður leggi svo mikið fje fram, þó jeg hins vegar telji rjett, að hann leggi eitthvað fram.

Framsm. (Sig. Stefánsson) : Það er rjett, að þess er ekki getið í frumv., hvort sýslumenn eigi að fá borgun fyrir framkvæmdir sínar samkvæmt þessu frumv. eða ekki. En jeg hygg að af því geti ekki stafað neinn verulegur kostnaður, aðallega mundi það vera fyrir dálítið auknar skriftir. Það er ekki ætlast til þess, að þeir riði um hjeruð sín, og gæti þess, hvort rjett sje mælt, en hins er ætlast til, að þeir sjái um að verkið sje framkvæmt, og af því tel jeg að leiði svo lítinn aukakostnað, að flestir sýslumenn landsins mundu enga borgun þar fyrir taka. Þetta liggur í að verk þetta heyrir undir þá fremur sem oddvita sýslunefndanna en sem sýslumenn. En nefndin mun athuga þetta nánar við 3. umr.



Jeg hefi bent meiri hluta nefndarinnar á, að tún og garðar í Vestmannaeyjum voru mældir 1912–13 á kostnað umboðssjóðs, því eyjarnar eru eign landssjóðs. En nefndin frestaði til 3. umr. að koma fram með brtt. um þetta, en mun þá koma með brtt. um að þessar mælingar skuli eigi vera framkvæmdar þar, sem ábyggilegar mælingar hafa farið fram síðustu 5 ár. Mun brtt. þessi ná til allra hjeraða, því vel má svo haga til víðar en í Vestmannaeyjum, þó mjer sje það ekki kunnugt.

Steingrímur Jónsson : Jeg vil að eins skjóta því til háttv. framsögumanns (S. St.), hvort nefndin vilji ekki breyta 1. brtt. sinni svo til 3. umr., að sýslunefndir eigi að sjá um framkvæmd verksins, því þá getur það verið samningsmál milli hlutaðeigandi sýslumanns og sýslunefndar, hvort eða að hve miklu leyti borgun verður greidd fyrir starfið. Ef starfið er lítið, verður það væntanlega ekki borgað, en ef það verður mikið, þá að einhverju leyti. En jeg veit fyrir mitt leyti ekki, hversu mikið þetta starf verður.



Þessa bendingu um sýslunefndirnar skal nefndin taka til athugunar til 3. umr.



Jeg vona að hv. deild hafi kynt sjer álit nefndarinnar, sem með þetta mál hefir farið, á þgskj. 677, því þar er það tekið fram, sem nefndin hefir um málið að segja. Aðalatriðið, sem nefndinni þykir athugavert í þessu sambandi, er það, að gengið hefir verið fram hjá sýslunefndinni, sem annars er vanalega milliliður í slíkum málum. Einnig vil jeg geta þess, að engin ummæli. liggja fyrir um málið frá sveitarstjórnarvöldunum, hvorki frá sýslunefnd nje hreppsnefnd, heldur einungis frá hafnarnefnd á Siglufirði. Þótti henni því viðurhlutamikið, að landssjóður bindi sjer slíkar byrðar, án nokkurrar millitryggingingar. Þykir henni það geta bent á, að sýslunefndin telji málinu ekki eins óhætt sem skyldi, ef hún vill ekki eiga neinn hlut að því. Að þessu öllu athuguðu datt nefndinni í hug, að rjettast mundi vera að fresta málinu alveg að sinni, en hins vegar verður hún að kannast við, að þetta getur skift máli fyrir Siglufjarðarkauptún, og vill því ekki útiloka eða tefja fyrir að þetta geti komist í framkvæmd, en leggja til, að frv. nái fram að ganga með þeim brtt., sem prentaðar eru á þgskj. 677, að þessu til skildu, að ábyrgð sýslunefndar og afskifti sjeu áskilin til tryggingar og eftirlits á meðferð og hagnýting þessarar fjárupphæðar. Fleira þarf nefndin væntanlega ekki að taka fram um málið, en vonar að deildin taki því vel í þessari mynd.



Jeg gjörði á síðasta fundi grein fyrir frumv. þessu. Ástæðan til þess eru afskifti Alþingis af kjörum opinberra starfsmanna og afskifti þess af kjörum háttv. alþingis- manna sjálfra. Mjer er engin launung á því, að jeg tel, að háttv. Alþingi ætti að samþykkja frv. þetta. Ef það er felt, þá er mikil ástæða fyrir alþjóð manna að athuga, hvernig Alþingi meðhöndlar aðra og hvernig það meðhöndlar sig sjálft. Þegar jeg kom fram með brtt. mína, um tillögur yfirskoðunarmanna, þá gjörði jeg ráð fyrir því, að sú tillaga yrði feld, og jeg hefi einnig gjört ráð fyrir, að þetta frv. verði felt. Hið fyrra reyndist rjett, og jeg býst við, að hið síðara reynist það líka, og þá er tilganginum náð. Því það getur ekki hjá því farið, og það er þriðja áætlun mín, að af þessu leiði einhver eftirmál, eftirmál er veki alþjóð manna til umhugsunar um meðferð mála hjer á Alþingi. Og það er einmitt það, sem jeg vil. Það er ekki nóg fyrir Alþingi, að skúta út opinbera starfsmenn og troða þá niður, það þarf líka að gæta sóma síns.



Mig furðar á ummælum háttv. flutnm. (G. B.), því þegar breyting var gjörð á þingfararkaupi alþingismanna, þá sagði hann, að þær breytingar væru í alla staði sanngjarnar. En hann telur atkvæðagreiðsluna um 6 krónu dagpeninga til embættismanna og starfsmanna landsins, vera ósanngjarna í garð þessara embættismanna, og hann vill hefna þess með því, að minka dagpeninga þingmanna. Hann vill með öðrum orðum hefna ranglætis með því, að fremja ranglæti. Á þessu furðar mig mjög mikillega, því það er þó annars fjarri háttv.5. kgk. þm. (G. B.), að vilja gjalda ilt með illu. Þetta hygg jeg að hann hafi ekki athugað nógu rækilega, áður en hann bar fram þetta frv. Í 1. gr. laga um þingfararkaup alþing- ismanna stendur svo: „Alþingismenn skulu hafa 8 kr. þóknun daglega, bæði fyrir þann tíma, sem þeir sitja á Alþingi, og fyrir þann tíma, sem fer til ferða að heiman til Alþingis og frá Alþingi heim aftur. Enn fremur skulu alþingismenn, sem búsettir eru utan Reykjavíkur, fá 2 kr. aukaþóknun daglega, meðan þeir dvelja á þingstaðnum“. Þessi 8 kr. þóknun, sem hjer er nefnd, getur ekki skoðast sem fæðispeningar, heldur sem kaup fyrir starfið, sem þingmaðurinn innir af hendi. Tveggja krónu aukaþóknunin er aftur í raun rjettri fæðispeningar, þótt það nafn sje eigi haft á henni í lögunum. Með 2 kr. á þingmaðurinn að borga fæði sitt, húsnæði og þjónustu. Þegar þessa er gætt, sjest það, að samanburður háttv. 5. kgk. þm. (G. B.) á þingfararkaupi alþingismanna og fæðispeningum embættismanna á embættisferðum þeirra, er ekki rjettmætur; og hafi þingfararkaup það, sem ákveðið var 1912, verið sanngjarnt þá, væri miklu fremur ástæða til að hækka það en lækka nú, svo sem vinna og flest annað hefir hækkað í verði síðan. Þegar þingfararkaupið var hækkað 1912, var með góðum rökum sýnt fram á, að hækkunin hefði átt að vera miklu meiri en varð, svo framarlega sem þjóðin vildi borga fulltrúum sínum starf þeirra hlutfallslega jafn vel og hæfa þótti 1845. Borið saman við alt verðlag 1845 hefðu dagpeningar þingmanna 1912 átt að vera, ekki 10 kr., heldur 18 kr. Niðurstaðan varð þó sú, að 8 kr. þóttu viðunandi, auk 2 króna um þingtímann fyrir utanbæjar þingmenn, með því að þá væri eigi lengur sjálfsagt, að hver utanbæjar þingmaður tapaði stórfje við þingförina, en svo var það orðið nær undantekningarlaust. Beri maður þetta þingfararkaup saman við þann kostnað, sem þingmenn utan af landinu verða að greiða, sökum fjarveru sinnar frá heimilum sínum um hábjargræðistímann, þá skil jeg síst, að nokkur þurfi að öfunda þá af kaupinu. Nú er mjer sagt, að jafnvel kaupakonu kaup sje komið upp í 20 kr. um vikuna, en hvað haldið þið að bændur, sem á þing fara, verði að borga ráðsmönnum sínum meðan þeir eru á þingi? Vill háttv. á kgk. þm. (G. B.) svara því? Og hvað þurfa embættismenn utan Reykjavíkur að borga fyrir rekstur embættis síns, meðan þeir eru að heiman. Jeg ætla ekki að gjöra neina áætlun um þetta; jeg veit það skiftir hundruðum króna, og auk þess má minna á það, hve óþægilegt það er fyrir búandi menn, að vera svo mánuðum skiftir heiman frá búum sínum. Þegar þess er gætt, sem hjer segir, skil jeg ekki í að nokkrum sanngjörnum manni þyki þingfararkaupið óhæfilega hátt. Og eigi veit jeg betur, en háttv. 5. kgk. þm. (G. B.) þætti það sanngjarnt nú fyrir nokkrum dögum, er breytt var tillögu þeirri, er þetta frv. hans er sprottið af, og jeg trúi vart öðru en hann verði enn að kannast við það í hjarta sínu, að það sje síst ofhátt. Ætti á annað borð að fara að jafna saman kaupi þingmanna og kaupi embættismanna, þegar þeir eru á ferðum, þá er sjálfsagt að taka kaup og fæðispeninga þingmannsins annars vegar, en hins vegar laun og fæðispeninga embættismannsins. Ferðakostnað sinn fær hann eftir reikningi, svo að hann kemur hjer ekki til greina. Skal jeg taka þann, sem næstur er, hv. 5: kgk. þm. (G. B.), til samanburðar. Sem landlæknir hefir hann 4000 kr. í árslaun og 1000 kr. fyrir að kenna yfirsetukonum, eða 5000 kr. alls. Jeg skal taka það fram, að jeg tek háttv. 5. kgk. þm. (G. B.) af því hann er hendi næstur, en ekki af því, að jeg segi sð laun hans sjeu ofhá. Dagkaup hans með 5000 kr. árslaunum verður hjer um bil 13 kr. 70 aurar, þar við bætast svo þessar 6 krónur, sem hann á að hafa í fæðispeninga, auk ferðakostnaðar, og verður þá dagkaupið um 20 krónur. Þetta verður að teljast svo sæmilegt kaup, borið samsn við kaup alþingismanna, að engin ástæða sýnist að klípa af 8 kr. dagkaupi þingmanna. Ef alþingismaður þyrfti engu að kosta til reksturs atvinnu sinnar eða embættis, heima fyrir, meðan hann situr á þingi, gæti verið nokkuð öðru máli að gegna. Það fer fjarri því, að jeg vilji hleypa nokkru kappi í málið. En segja verð jeg það, að mjer þykir ekki vel eiga við, að bera fram frv. þetta nú. Vjer sitjum nú líklega margir í síðasta sinni á þingi, og þá tel jeg það harla óviðkunnanlegt, að vjer látum það vera eitt af síðustu verkunum, áður en vjer yfirgefum þingsalinn; það er óneitanlega einhver eigingirniskeimur að því, að hafa hækkað þingfararkaupið, meðan vjer sátum á þingi, en lækka það svo, þegar vjer erum í þann veginn að kveðja, og það lýsir litlu trausti á eftirmönnum vorum, ef vjer trúum þeim ekki fyrir að lækka þingfararkaup sitt, ef þeim finst það of hátt. Jeg met háttv. 5. kgk. þm. (G. B.) mikils, og játa það, að hann hefir komið með marga góða tillögu hjer á þingi, en um þetta frv. hans verður það naumast sagt; en hins vegar hef jeg oft heyrt hann segja, að hart sje að fella mál frá 2. umr. Því er það, að þrátt fyrir það, þótt jeg telji þetta frv. háttv. þm. alls eigi til þess fallið, að verða samþykt, þá vil jeg að beitt sje við það vægari aðferð, en að fella það þegar í stað, og þá hefir mjer hugkvæmst, að málið sje afgreitt með svohljóðandi rökstuddri dagskrá: Í því trausti, að næsta reglulegt Alþingi taki mál þetta til íhugunar, ef það álítur þess þörf, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá. Bið jeg háttv. forseta að bera dagskrá þessa undir atkvæði að lokinni umræðu. Með þessu er málinu skotið til þingmanna þeirra, sem eftir oss koma; þá varðar það mestu, og því rjett, að þeir ráði úrslitum þess.

Flutnm. (Guðmundur Björnson) : Hv. þm. Ísaf. (S. St.) vjek því að mjer, að jeg hefði talið það ranglátt, að klípa svo af dagpeningum starfsmanna þjóðarinnar, að þeir biðu beinan skaða á ferðum sínum í þarfir hennar. Þótti honum það lítt sitja á mjer, að ætla nú að gjalda illt með illu, og láta sams konar ranglæti koma niður á alþingismönnum, sem jeg teldi embættismennina beitta. Til þessa er því að svara, að telji Alþingi fjárhag þjóðarinnar svo komið, að eigi sje ráð á að borga embættismönnum hærri dagpeninga en svo á ferðum þeirra í þjóðarþarfir, að þeir hljóti að greiða meira eða minna úr eigin vasa, ef vansalaust á að vera fyrir þá sjálfa og þjóðfjelag það, sem þeir vinna fyrir, þá er ekki um það að fást. En ef svo er komið hag landsins, þá sýndist það langsæmilegast, að þingið byrjaði á sjálfu sjer, og þingmenn drægju eitthvað af kaupi sínu, til annara landsþarfa, eins og jeg fer fram á. Hv. þm. Ísaf. (S. St.) upplýsti það í ræðu sinni, að kauphækkunin 1912 hefði í raun rjettri verið allt of lítil; hún hefði átt að rjettu lagi að vera sú, að þingmenn hefðu 18 kr. á dag. Þetta er merkileg upplýsing, og ekki ólíklegt, að sumum landsmönnum þyki fróðlegt að fá hana. Eitt í þessu máli er sjerstaklega eftirtektarvert. Það gægðist sú merkilega skoðun fram hjá hv. þm. Ísaf. (S. St.), að þingmenn væru embættismenn, og kaup þeirra væri eigi ætlað til að standast kostnað við burtveru þeirra, heldur væri það beinlínis laun. Hvað mun þjóðin segja um, að gengið sje inn á þá braut, að gjöra þingmennina að launuðum embættismönnum? Jeg ætla ekki að svara því; það er rjettast hún svari því sjálf. Það er annars fleira, sem bendir í þá átt, að farið sje að skoða þingsetuna sem embætti. Það er t. d. farið að veita þingmönnum og ekkjum þingmanna eftirlaun, og hví skyldi þá þingmönnunum sjálfum verða gjört lægra undir höfði? Það er líka sannast að segja, að gangi sú tillaga í gegn, sem hreyft var á þinginu 1912, að þingmenn skuli hafa 18 kr. á dag, þá fer þingsetan ekki að verða svo ljelegt embætti. Og sannlega má vænta þess, að þessi tillaga verði brátt endurvakin, ef ekki er að gjört. Skal jeg svo eigi fleira mæla að sinni. Jeg veit, að tvær hinar fyrri áætlanir mínar rætast, og jeg spái því, að hin þriðja rætist líka. Og þá er frv. þó eigi til einskis fram komið. Málið hlýtur að vekja athygli þjóðarinnar, og þá er mikið fengið.



Jeg tek undir með hv. þm. Ísaf. (S. St.), að þingmannakaupið sje þóknun en eigi laun. Breytingin á því var gjörð til þess, að reyna að bæta úr því ástandi, sem var. Hún var gjörð til þess að ráða bætur á því, að aðrir en efnamenn, eða vel launaðir embættismenn, gætu átt sæti á þingi; hún átti að draga úr tjóni því, er bændur hefðu af þingsetu, og greiða fyrir þeim, svo að jafnvel hinir efnaminni þeirra sæju sjer fært, að bjóða sig fram til þingsetu. Þessi var tilgangurinn með hækkun þingfararkaupsins; það átti með því að koma í veg fyrir, að Reykvíkingar og efnamenn hefðu eins konar einkarjett til þingsetu. Jeg veit, að sumir hafa reynt að lýsa þessu öðruvísi, og það er leitt, að hv. 5. kgk. þm. (G. B,), hefir orðið til þess, að taka í sama strenginn, því það getur síst orðið til að auka veg þingsins, ef mál þetta er skýrt rangt fyrir þjóðinni, og henni talin trú um, að þingmennirnir hafi hækkað þingfararkaupið af tómri eigingirni.



Jeg neita því algjörlega, að það hafi vakað fyrir oss, að rýra virðing embættismanna eða níðast á þeim, þegar vjer lögðum til, að dagpeningar þeirra væru fastákveðnir með 6 kr. á eftirlitsferðum þeirra. Jeg tók það fram, og tek það enn fram, að þóknun þingmannanna er ekki sambærileg við laun embættismannanna. Sumir þeirra hafa 13–14 kr. á dag fyrir embættisstörf sín, eða þaðan af meira, og þessi laun fá þeir jafnt, hvort sem þeir eru heima eða á ferð. Auk þess leggjum vjer til, að þeir fái 6 kr. í dagpeninga á ferðum sínum; hafa þeir þá þessa dagana um 20 kr. á dag. Það er því fjarri, að nokkuð sje verið að níðast á embættismönnunum. Eigi að síður var það eigi ástæðulaust, að fastákveða fæðispeningana, því að svo er komið, að sumir starfsmenn landsins eru farnir að reikna sjer 10 kr. á dag í fæðispeninga, auk föstu launanna, og má því nærri geta, að fáir muni trúa. því, að þessir menn sjeu svo þurftarfrekir, að þeir þurfi að eta fyrir 10 kr. á dag. Það mun öllum hollast að dagpeningarnir sjeu fastákveðnir; þá eru menn lausir við eftirköstin og eftirtölurnar. Það má auðvitað tína margt til, til að skrúfa upp reikninga. En mun ekki vera skemtilegra að vera laus við að semja þessa reikninga? Alþingi hefir nú þótt þörf á að grípa hjer inn í, og þykist sjálfsagt hafa gjört það þannig, að það níðist alls eigi á embættismönnum. Annar ferðakostnaður er borgaður eftir sjerstökum reikningi. Það nær engri átt, að þingmenn vilji skoða sig sem embættismenn, og um eftirlaun til þingmannaekkna er það að segja, að þar hefir verið fylgt sömu reglu, þegar komið hefir fyrir að þeim hafa verið veitt þau; sem annars hefir fylgt verið, þegar það hefir komið fyrir, að þjóðnýtum mönnum, eða ekkjum þeirra, hafa verið veitt eftirlaun. Það er annars miklu meira talað um eftirlaun og afnám eftirlauna, en unnið sje að því, enda tel jeg það ekki rjett, að þau sjeu afnumin, og sakast því eigi fyrir mitt leyti um, þótt þar verði lítið ár framkvæmdum. Jeg er ekki hræddur við það, þótt dagpeningamálinu sje skotið undir dóm þjóðarinnar. Jeg er viss um, að alþýðu manna mun þykja það fullsómasamleg borgun handa embættismönnum hennar, að þeir fái, auk ferðakostnaðar, um 20 kr. hvern dag, sem þeir eru utan heimilis. Og jeg er ekki viss um, að hv. 5. kgk. (G. B.) heppnist að fá hana á sitt mál, þótt snjall sje, hvað langar ritgjörðir sem hann semdi um vanrækt vandamál þings og þjóðar, að minsta kosti mundi vissara fyrir hann að koma þeim inn á hvert heimili.

Flutnm. (Guðmundur Björnson) : Nú sting jeg upp á að umræðunum sje hætt, því þegar farið er að tala um uppskrúfaða ferðareikninga, þá er það óefað best, Alþingis sjálfs vegna, að slíta umræðum.



Jeg ætla að eins að minnast á eitt atriði. Hv. 5. kgk. þm. (G. B.) komst svo að orði, þegar tilrætt varð um dagpeninga embættismanna, að þeir ættu að ferðast eins og alþingismenn. Þetta eru hans óbreytt orð, og jeg er honum samdóma um það, að embættismenn landsins eigi að ferðast sem menn, er eru í þeirri stöðu, er öll virðing ber. En jeg spyr: Hvernig er alþingismönnum borgað á ferðum þeirra? Ekki er þeim borgaður ferðakostnaður eftir reikningi, heldur eftir föstum taxta; og jeg skýt því til þeirra, sem um málið fjölluðu á þingi 1912, og veit að þeir muni játa það rjett vera, að sá taxti var miðaður við við ferðir á sjó, miðaður við fargjald, eftir fargjaldsskrám þeim, sem þá voru í gildi, að viðbættum fæðispeningum þeim, sem borga verður, sem sje 4–5 kr. á dag, og allknöpp dagatala áætluð. Þar var ekkert áætlað umfram þetta; þessi borgun nær því ekki einu sinni 5 kr. á dag, hvað þá 6 kr. Samanburðurinn verður því sá, að þingmaðurinn fær ferðakostnað sinn borgaðan eftir föstum, lögákveðnum taxta, en embættismaðurinn fær hann borgaðan eftir reikningi, og auk þess allt að ¼ hærri fæðispeninga. Hjer hallar því á þingmenn, borið saman við embættismenn. Þvert á móti því, sem hv. 5. kgk. þm. (G. B.) virtist halda fram.



Jeg leyfi mjer að stinga upp á, að málinu sje heldur vísað til nefndar, en að það sje afgreitt með þessari rökstuddu dagskrá, því að jeg efast um, að deildin komist að þeirri niðurstöðu, að vilja vísa málinu til næsta þings, eins og dagskrá sú, sem hjer liggur fyrir, ætlast til.



Jeg sje ekki ástæðu til, að vísa til nefndar máli, sem flutningsmaður vill ekki láta ræða um. Hann hefir sjálfur óskað þess, að skornar yrðu niður umræður um það nú, og þá væntanlega síðar.

Frsm.strandferðan. Ed. (Jósef Björnss.); Till. sú, er hjer liggur fyrir háttv. deild, er stutt, og verða menn því ekki lengi að átta sig á, hvað í henni liggur, en það er þetta, að Alþingi felur stjórninni að semja við Eimskipafjelag Íslands um strandferðir Íslands árin 1916 og 1917 á grundvelli álits samvinnunefnda um strandferðir, sem prentað er á þgskj. 561. Þótt þingsályktunartillagan sje stutt, er málið þannig vaxið, að rjett er að fara um það nokkrum orðum, til þess að rökstyðja það, að rjett sje að samþykkja till. Eins og hæstv. ráðherra tók fram, þegar það mál lá fyrir þessari háttv. deild snemma á þinginu, að kjósa þyrfti 5 manna nefnd, til þess að athuga strandferðir, þá er sá tími var bráðum út runninn, er til tekinn var í samningum við Björgvinjarfjelagið, að það skyldi annast strandferðir hjer við land. Það var ekki skyldugt að halda uppi strandferðum lengur en til næstu aprílbyrjunar, því að þá er sá umsamdi tími út runninn. Sá samningur, sem gjörður var við hr. Thor E. Tulinius verður út runninn nú í árslok, og hlaut það þess vegna, að verða hlutverk þeirrar nefndar, er um strandferðamálin átti að fjalla, að komast að samningum um hver skyldi hafa á hendi strandferðir fyrir árin 1916–1917, og hvernig þeim skyldi háttað. Að því er snertir það, að fá endurnýjaða samninga við þá, sem áður höfðu haft á hendi strandferðirnar, þá bæði lýsti hæstv. ráðherra yfir því, þegar þetta mál lá fyrst fyrir þessari háttv. deild, að Björgvinjarfjelagið myndi ófúst á að endurnýja samninga, og þegar nefndin grenslaðist eftir því, þá varð hið sama ofan á, að fjelagið var ófúst á það. Enn fremur leitst strandferðanefndinni, sem ekki var ein í ráðum, heldur vann með 7 manna nefnd úr háttv. Nd., að auk þess, sem Björgvinjarfjelagið var ófúst til samninga, þá væri það ekki æskilegt, að strandferðir þess hjeldu áfram, því að þær höfðu reynst gallaðar og ekki hentugar nje æskilegar. Um hr. Thor E. Tulinius er það að segja, að hann var ófáanlegur til að endurnýja samninga, en bauð að selja skip sitt, Ísafold, fyrir ákveðið verð, 72 þús. kr. Ef að því hefði verið horfið, að skip hefði verið keypt í þeim tilgangi, að landssjóður sjálfur tæki að sjer strandferðirnar, þá gat nefndin ómögulega mælt með slíku skipi sem Ísafold, því að verðið var svo hátt, að það náði engri átt, og var því algjörlega horfið frá því ráði. Þá var farið að leita hófanna um samninga við eina fjelagið, sem æskilegt varð að telja, að tæki að sjer strandferðirnar. Þetta fjelag er Eimskipafjelag Íslands. Á síðasta þingi var gjört ráð fyrir því, að það fjelag tæki að sjer strandferðirnar með tveim nýjum og góðum gufuskipum. En sökum atriðsins gat það ekki komið til nokkurra mála, að hægt væri að leggja út í það, að kaupa ný skip. Og þótt fjelagið hefði viljað leggja út í þann kostnað, að borga 1/3 meira fyrir skip en vanalega, þá var samt ómögulegt að fá þau nógu snemma, til þess að taka við strandferðunum á rjettum tíma. Vegna þess, að það þannig var ómögulegt fyrir Eimskipafjelag Íslands, að taka að sjer strandferðirnar með þeim skilyrðum, sem gjört var ráð fyrir í fyrra, varð að leita að nýjum samningsgrundvelli við fjelagið. Þetta gjörði nefndin. Og þótt nú stæði svo á, að fjelagið sæi sjer ekki fært að reka strandferðir með sömu skilyrðum og gjört var ráð fyrir í fyrra, þá tjáði það sig þó ekki ófúst að leigja skip til strandferðanna og reka þær með líku fyrirkomulagi og ætlast var til á síðasta þingi. Jeg skal nú með fáeinum orðum drepa á það, sem mestu máli skiftir, þegar til þessa nýja fyrirkomulags kemur. Um ferðir þær, sem skipunum eru ætlaðar, skal jeg segja það eitt, að það varð að samningum milli strandferðanefndanna og Eimskipafjelags Íslands, að bygt skyldi á þeim áætlunum, er gjörðar voru á Alþingi í fyrra, enda þótt færri ferðir yrðu farnar en gjört var ráð fyrir þá.. Mjer nægir því að vísa til þeirrar áætlunar, sem er prentuð í Alþingistíðindunum frá því í fyrra, og strandferðanefndin þá samdi, en það er áætlunin á fgskj. IX. með strandferðanefndarálitinu þá ( Alþt. 1914. A., þgskj. 364 sbr.395). Að því er þessar áætlanir snertir, þá er þeim örlítið vikið við, en þó eru þær breytingar svo lítilfjörlegar, að jeg sje ekki ástæðu til að víkja orðum mínum að þeim, heldur vísa eingöngu á álit strandferðanefndanna. Skip þau, sem gjört er ráð fyrir að taka á leigu, er auðvitað ekki hægt að segja með vissu um hvernig yrðu, en það varð þó að samningum, að þau skyldu vera engu lakari en Austri og Vestri, sem alkunnir eru hjer við land. Með tveimur slíkum skipum, sem fengin væru á leigu, gæti þá fjelagið haldið uppi líkri áætlun og þeirri, sem samþykt var á þingi 1914. Þegar talað var um fjárhagshliðina, um það, hve mikið Eimskipafjelagið skyldi fá fyrir að halda uppi strandferðum, þá reyndist talsvert örðugt að ná fullu samkomulagi. Þó fór svo að lokum, að sæmilegir kostir urðu fyrir Eimskipafjelag Íslands annars vegar og landssjóð hins vegar. Eru þeir á þann veg, að styrkurinn, sem fjelagið fær úr landssjóði, skal vera ákveðinn 75000 kr., þó með þeim skilyrðum, vegna þess, hve skipaleiga og kol eru í mikið hærra verði heldur en áður en stríðið byrjaði, að Eimskipafjelaginu skuli bættur sá halli, sem það kann að líða af þeim ástæðum. Eins og sakir standa, er ómögulegt að segja með neinni vissu, hve kostnaðurinn verður mikill á árunum 1916 og 1917. Stríðið getur hætt von bráðar og eðlilegt ástand komist á. Hins vegar getur líka stríðið haldið áfram og komið jafnvel lakara ástand en nú er. Það er því eðlilegt, að svo ungt fjelag sem Eimskipafjelag Íslands, geti ekki tekið á sig þá áhættu, að reka strandferðir, hvernig sem skipaleiga og kolaverð verður, nema trygging fáist fyrir því, að það fái hallann bættann, ef einhver verður. Nefndinni fanst það eðlilegt, að fjelagið mætti ekki leggja út í þessa áhættu, og þegar svo á það er litið, að þetta er þörf landsins, sem um er að ræða, þá er það eðlilegt, að landið beri áhættuna, sem er því samfara að reka strandferðirnar, sem auðvitað getur brugðist til beggja vona, hve mikil reynist, vegna stríðsins. Þetta eru þá aðalatriðin í þeim samningsgrundvelli, sem til er vísað í þingsályktunartillögunni. Hún fer í þá átt, að Alþingi mæli með að gjörðir sjeu samningar við Eimskipafjelag Íslands, um að það taki að sjer strandferðirnar með tveimur skipum, ekki lakari en Austri og Vestri, eftir áætlunum sem líkustum þeim, sem gjörðar voru á Alþingi í fyrra, og að fjelagið fái fyrir þessar strandferðir 75000 krónur, auk þess halla, sem það kann að bíða af aukavátryggingargjaldi og hækkuðu kolaverði, vegna stríðsins. Jeg vil leggja áherslu á orðin vegna stríðsins, og benda háttv. deild á fylgiskjalið VI. b við álit nefndarinnar á bls. 952 –953 í Alþt.1915 A., þar sem þeir geta sjeð lokaskilmálana. Jeg vil benda á, að sökum stríðsins, getur fjelagið gjört frekari kröfur en ef stríðið hættir. Auðvitað má segja, að náið er nef augum; landsmenn eiga fjelagið og þeir eiga líka landssjóð, og hljóta því að óska, að hvorugt skaðist. En landssjóður er styrkari, og því eðlilegt að hann beri áhættuna af áframhaldi stríðsins. Um þetta mál skal jeg svo ekki hafa fleiri orð að sinni; jeg vil ekki tefja háttv. deild lengur, en vænti þess, að hún sjái sér fært, að samþykkja þessa þingsályktunartillögu.



Jeg verð að segja það, að gagnvart þingsályktunartillögunni á þgskj. 689 er jeg í töluverðum vanda staddur með atkvæði mitt. Það er einkum að kenna því atriði í samningnum, sem háttv. þm. Skagfirðinga (J. B.) talaði um, að landssjóður eigi að bera tekjuhallann af strandferðunum. Jeg álít það ekki verra, að landssjóður gjöri sjálfur út, heldur en að hafa það svo, að aðrir eiga að stjórna útgjörðinni, en hann á að bera kostnaðinn. Jeg segi þetta ekki af því, að jeg vantreysti Eimskipafjelaginu, heldur af því að jeg álít, að hjer geti verið um svo stórkostlegt tap fyrir landssjóð að ræða. Eins og eðlilegt er, tekur Eimskipafjelagið það fram, að kostnaðurinn er mikið meiri en vanalega. Tekjuhallinn getur því orðið geysimikill. Jeg sem þingmaður verð því að skoða huga minn vel, áður en jeg greiði atkvæði í máli þessu. Hjer verður að líta á það, að Alþingi má ekki þröngva kosti Eimskipafjelags Íslands, og eðlilegt er, að Eimskipafjelagið setji þessa kosti. Við megum ekki gjöra neitt til þess, að teygja Eimskipafjelag Íslands út á hættulega braut, en verðum hins vegar einnig að athuga hag landssjóðs. Þetta er afarmikilsvert og áríðandi mál, en jeg hygg, að jeg líti nokkuð öðrum augum á það en almenningur. Jeg hygg, að þingið gæti vel forsvarað, þótt það trygði ekki fastar strandferðir á næsta fjárhagstímabili, og held jeg að það yrði ekki sjerlega tilfinnanlegt fyrir landsmenn. Jeg held að Eimskipafjelag Íslands gæti hagað svo ferðum skipa sinna, að það gæti bætt upp strandferðaleysi á þeim stöðum, sem helzt yrðu útundan. Þessir staðir yrðu mest einstaka hafnir, en miklir hlutar af landinu, t. d. Vestfirðir og Austurland, stæðu jafnt að vígi, þótt engar strandferðir væru trygði. Á þá staði koma alt af skip hvort sem er, þar sem er nógur varningur og góðar hafnir. Jeg held að vjer myndum bjargast með ferðum Sameinaða fjelagsins, Björgynjarfjelagsins og Eimskipafjelagsins, þetta fjárhagstímabil, þótt Alþingi gjöri ekki neinn fastan samning um strandferðirnar. Það er ómögulegt að segja, hve tekjuhallinn getur orðið mikil af þessum ferðum, og hefði það verið eitthvert annað fjelag en Eimskipafjelag Íslands, sem í hlut hefði átt, hefði það ekki verið takandi í mál, að gjöra svona lagaðan samning. Skipaleiga er dýr, og rekstur allur er dýr, og getur þó orðið enn dýrari, ef ófriðurinn helst lengi enn. Jeg játa, að þetta er má ske of mikil hræðsla, en hins vegar er þó áhættan svo mikil, að jeg vildi láta koma fram undir umræðunum ugg minn við að leggja út í þetta fyrirtæki. Mjer dettur ekki í hug að lá strandferðanefndinni eða Eimskipafjelagi Íslands, að þessir samningar hafa verið gjörðir. Það hefði verið hreinasta óvit af Eimskipafjelaginu að ganga inn á annað. Spursmálið er, hvort það er nauðsynlegt, að leggja út í þessa áhættu. Þegar maður lítur í fjárlögin, sjer maður að dregið hefir verið úr fjárveitingum til samgöngumála. Hjer er líka um samgöngumál að ræða. Jeg held að það mætti forsvara það, þótt ekki sje haldið öllu í sama horfi og í vanalegum árum eða góðárum, þegar engin hætta er á ferðum. Jeg vil biðja háttv. deildarmenn að skilja ekki orð mín svo, sem jeg sje að álasa strandferðanefndinni. Jeg vildi einungis leggja það undir deildina, hvort henni findist þessi ótti ástæðulaus.



Jeg vil að eins segja örfá orð út af því, sem háttv. þm. Ísaf. (S. St.) sagði. Hann mintist á það, að hann teldi það frekar ókost en kost, að landsstjórnin stjórnaði ekki fyrirtækinu alveg, úr því að hún ætti að bera áhættuna. Jeg verð að segja það fyrir hönd strandferðanefndarinnar, að hún lítur öðrum augum á þetta, því að hún álítur að fyrirtækinu verði á engan hátt betur stjórnað en með því, að fela það Eimskipafjelagi Íslands. Það liggur í augum uppi, að ef landsstjórnin sjálf ræki fyrirtækið, þá þarf mann eða menn til þess að reka það, og það er óvíst; að hægt sje að fá jafnfæra menn og Eimskipafjelagið nú á ráð á. Strandferðanefndin verður að hallast að því, að kostnaðurinn verði að líkindum minni í höndum fjelagsins en í höndum landstjórnarinnar. Það getur vel komið fyrir, að tekjuhalli verði mikill. En alt þetta er mikið komið undir stríðinu, hvort það hættir eða ekki. En þegar stjórninni er falið að semja við Eimskipafjelagið, þá getur hún, ef kostnaðurinn verður afarmikill, og stjórninni og Eimskipafjelaginu þykir ástæða til, ákveðið að hætta við ferðirnar að meira eða minna leyti. Slík ráðstöfun væri eigi nema sjálfsögð, ef kostnaður ætlaði að verða ókleifur. En það gæti líka svo farið, að nauðsyn væri á, að hætta við neitt af ferðunum. Hins vegar er nefndin á því máli, að það sje ekki þægilegt fyrir Eimskipafjelagið, með þeirri afstöðu, sem það hefir, að komast hjá, að fullnægja brýnustu og sjálfsögðustu samgönguþörfum landsins. Háttv. þm. Ísaf (S. St.) benti á, að flutningsþörfin með strandferðaskipum væri ekki mikil á Suðurlandi og Austurlandi og jafnvel austurhluta Norðurlands og jafnvel Vesturlandi. Það er satt, að á þessu svæði eru víðast svo góðar hafnir, og millilandaskipin koma þangað svo oft, að þar er ekki eins mikil þörf strandferða og annarstaðar; einkum gildir þetta Austurland og Vestfirði. En jeg vil benda á, að það er einkennilegt, að á þessu svæði eru dýrir fjarðabátar, en þeir eru engir á svæði því, sem hann nefndi ekki, sem sje á svæðinu frá Eyjafirði vestur að Horni. Þar er ekki gjört ráð fyrir neinum bát, og þar geta þó hafnir lokast af ís, og ef strandferðunum er kipt burtu, þá er þessi hluti landsins mjög svo útilokaður frá samgöngum á sjó. Því er það, að strandferðanefndin í heild sinni, og eins jeg sjálfur, álít, að það sje því að eins forsvaranlegt að kippa burtu ferðunum, að þær verði óheyrilega dýrar. En jeg tel að þar komi þingsályktunin ekki í bága við. En hjer er alt í óvissu; það gjörir stríðið. En því getur verið lokið þá og þegar, og þá gengur alt sinn rólega gang og getur haldið áfram eins og venja er til. En nú hefir nefndin fallist á, að á meðan stríðið stendur, verði skipakosturinn lakari en gjört var ráð fyrir á Alþingi 1914, og að fyrstu og síðustu ferðirnar megi falla niður. Er alt það gjört til þess, að minka kostnaðinn eins og frekast hefir þótt fært.

Sigurður Stefánsson : Mjer þótti vænt um að fá þá upplýsingu hjá háttv. framsm. (J. B.), að þótt samingar væru gjörðir við Eimskipafjelagið um strandferðirnar, þá ætti það ekki að vera því til fyrirstöðu, að hægt væri að hætta þeim í miðju kafi, - ef kostnaðurinn reyndist ókleifur. En varla er hægt að hætta ferðunum í miðju kafi, nema með góðu samkomulagi milli Eimskipafjelagsins og landsstjórnarinnar. En ef ferðirnar hættu í miðju kafi, þá mundu verða mjög misjafnir dómar um það, og það ef til vill baka bæði stjórninni og Eimskipafjel: ámæli og óvinsældir. Um flóabátana er það að segja, að þeim hefir verið fækkað, þar sem flutningsþörfin er minst; það hefir verið svo loftið að gjöra, að ferðirnar hafa ekki borgað sig með allríflegum styrk. Á Austurlandi og Vesturlandi er nóg að gjöra fyrir þessa báta, og eins hjer í kringum Faxaflóa; það sjest best á flóabátnum hjer. En ferðunum verður að haga eftir flutningsþörfinni. En jeg efast ekki um að Eimskipafjelagið geti bætt úr strandferðaleysinu með þeim skipum, er það hefir nú. Mjer datt ekki í hug að finna að því, að nefndin lagði það ekki til, að landssjóður tæki að sjer ferðirnar, en jeg tel það óviðkunnanlegt, að landssjóður greiði tekjuhallann, þegar hann sjálfur rekur ekki ferðirnar, og hefir enga hönd í bagga með rekstri þeirra. Jeg hefði sætt mig best við það, að landssjóður hefði ekki veitt neitt fje til strandferðanna. En ef Alþingi getur treyst því, að bæði landsstjórnin og Eimskipafelagið láti ferðirnar falla niður, ef mikill halli verður á þeim, þá get jeg sætt mig við það, þó jeg viti það fyrir víst, að það valdi mikilli óánægju á vissum hlutum landsins.