Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sigurður Stefánsson Það væri ástæða til að fara um frumv. nokkrum orðum nú þegar, ef kringumstæður og tími hefði leyft. En eg hefi engin tök á því að sinni, og hefi því ekki ástæðu til annars en leggja til, að málinu verði vísað til 2. umræðu.

Lárus H. Bjarnason Eg vil að eins bæta við því, að eg óska að 1. umr. verði tvískift.

Sigurður Stefánsson Eg játa, að það gæti verið mikil ástæða til að fara eftir tillögu háttv. 5. kgk. þingm. En þegar litið er til þess, hve tíminn er orðinn naumur, vil eg þó heldur hallast að hinu, að vísa frumvarpinu til 2. umræðu nú þegar. Það kemur í sama stað niður hvað það snertir, að það má tala um málið alment þó við 2. umræðu sé. Tvískiftingin verður að eins til þess að tefja tímann að óþörfu og því vil eg ráða frá henni, þó að hún sé auðvitað að forminu til alveg rétt, þegar um svo mikilvægt mál er að ræða. Mér sýnist mega komast af án frestunar á 1. umr., og í því sambandi skal eg geta þess, að eg vonast til að nefndin komi fram með, í áliti sínu, allar almennar athugasemdir, sem ástæða gæti verið til, og yfir höfuð undirbúi málið sem bezt.

Framsögumaður (Sig. Stefánsson) Það hafa ekki verið langar umræður um fjáraukalögin á undanfarandi þingum, og það er heldur ekki ástæða til að halda langar ræður um þetta frv. nú. Eins og háttv. deildarmönnum er kunnugt, er fjárhagur landsins nú svo, að í lok næsta fjárhagstímabils var tekjuhallinn áætlaður yfir hálfa miljón kr. Þetta er ekki glæsilegt, enda er nefndin öll ásátt um það, að draga beri úr útgjöldunum svo sem fært er. Um þetta var nefndin sammála, en um hitt var nokkur ágreiningur, hvar sparnaðurinn ætti að koma niður. Fyrir hönd meiri hluta nefndarinnar get eg tekið það fram, að þó að hann fari fram á sparnað í ýmsum greinum, er það ekki af því, að hann álíti vera um óþörf útgjöld að ræða, eða að þau fyrirtæki séu óþörf, sem hann ræður til að fresta. En vér álítum fjárhagshorfurnar svo ískyggilegar, að ekki sé þorandi annað en spara svo mjög sem frekast er unt án stórvægilegs tjóns fyrir land og lýð. Það þarf mikilla lækninga við á því fjárhagslega ásigkomulagi, sem hér yrði í landinu, ef fjáraukalög og fjárlög yrðu samþykt óbreytt eins og þau komu frá neðri deild. Tekjuhallinn var nær því hálf miljón kr. eftir stjórnarfrumvörpunum, og hefir aukist enn við breytingar neðri deildar. Þetta álítur nefndin svo hættulega fjármálastefnu, að hún þykist ekki geta forsvarað annað fyrir þjóðinni, en að draga nokkuð úr útgjöldunum, jafnvel þó að þá verði að fresta nokkrum nauðsynlegum fyrirtækjum. Samkv. tillögum nefndarinnar nemur lækkunin á gjöldum frumv. 57,400 kr. En hins vegar vill nefndin bæta við nýjum liðum, sem auka útgjöldin um 2,800 kr. Svo að lækkunin nemur samtals 54,600 kr. - Eg get verið fáorður um breytingartillögur nefndarinnar og látið mér nægja að mestu að vísa til nefndarálitsins. Stærsti sparnaðurinn er innifalinn í því, að meiri hluti nefndarinnar ræður til að fresta bygging brúarinnar á Ytri- Rangá. Þessi fjárveiting átti erfitt uppdráttar í neðri deild, og hefir mikill hluti neðri deildar verið sömu skoðunar og meiri hluti nefndarinnar hér í deildinni. Þess vegna má vænta þess, að það mæti ekki mikilli mótspyrnu í neðri deild, þó að þessi fjárveiting verði feld burt; en á það leggur nefndin mikla áherzlu, því að í neðri deild á þungamiðja fjárveitingarvaldsins að vera. Eg vil taka það fram, að það er alls ekki af neinum pólitískum flokksástæðum, að meiri hluti nefndarinnar ræður til þessarar úrfellingar; enda ætti slíkt að vera útilokað, þegar um fjárveitingar til framfarafyrirtækja er að ræða, og það mun líka sýna sig, að sparnaður á fjárveitingum hér í deildinni kemur niður á fleiri héruðum en þessu. Eg skal geta þess, að í 1. lið frumv. eru færðar 10 þús. kr. til Grímsnesbrautar. Þessa fjárveitingu hefir nefndin látið standa. Hér er um bráðnauðsynlegar umbætur á þessum vegi að ræða, sem ekki má fresta, og þess vegna er þessi fjárveiting færð á þetta frumv. Þá eru 11,500 kr. til Fagradalsbrautar. Sú fjárveiting kom inn í frumv. í neðri deild, og var nefndinni ekki ljóst, hvernig á henni stóð. En eftir upplýsingum, sem nefndin fekk frá verkfræðing landsins, gat hún fallist á að láta þessa fjárveiting standa. Loks vill nefndin líka láta standa fjárveitinguna til Holtavegs, Eyrarbakkabrautar og Eyjafjarðarbrautar. Sú fjárveiting nemur 15,000 kr. og getur orðið til þess, að þær brautir verði tilbúnar og afhentar héruðunum til viðhalds haustið 1911. - Nefndin tekur það skýrt fram, að hún ætlast til þess, að bæði þessar brautir og eins Fagradalsbraut verði afhentar héruðunum til viðhalds jafnskjótt og lög heimila. Þá vill nefndin fella burt 4000 kr. til vegagerðar við Lagarfljótsbrú. Nefndinni var ekki vel kunnugt, hve mikil nauðsyn er á þessum vegi, en hitt veit hún, að það er hvorki þjóðvegur né flutningabraut, og því sýnist ekki nauðsynlegt, að landsjóður kosti þennan veg. Nefndin getur ómögulega mælt með því, ofan á öll þau ósköp, sem landsjóður er búinn að kosta til Fagradalsbrautar. Annaðhvort er, að það liggur ekki mjög mikið á þessum vegi, eða þó svo væri, þá er héraðinu varla ofvaxið, að standa straum af þessari vegarlagningu sjálft. Það er naumast hægt að ætlast til, að landsjóður leggi enn meir til Fagradalsbrautar eða þeirra vega, sem standa í sambandi við hana, umfram þessa upphæð, sem nú er veitt á fjáraukalögunum til að fullgera sjálfa brautina. Þá er 3000 kr. fjárveiting til brúargerða á Gríshólsá og svokölluð Síki í Helgafellssveit. Þá upphæð vill nefndin lækka um 1000 kr., láta þær 2000 kr. sem eftir verða, ganga til að brúa Gríshólsá, sem mun nægja eftir áliti verkfræðingsins, en fresta brúargerð yfir þetta svonefnda Síki. Að vísu liggur þetta Síki á þjóðveginum til Stykkishólms, en það mun ekki vera svo mikil torfæra, að það liggi á að brúa það að þessu sinni. Þá er styrkurinn til Austfjarðabátsins. Nefndin vill gera það að skilyrði fyrir styrknum, að báturinn fari 3 ferðir til Víkur og Vestmannaeyja. Það hafa komið fram óskir um að báturinn fari þessar ferðir, og sýnist nefndinni ekkert á móti því, að setja þetta skilyrði, einkum þar sem búast má við, að mikill flutningur fáist í þessar ferðir og að þær verði því arðvænlegar. 9. br.till., við 3. gr D. II. 6., er sams konar og ákvæðið í stjórnarfrumv., og getur nefndin fallist á þær ástæður, sem eru færðar fyrir því í athugasemdunum við frumvarpið. Öll upphæðin er 8000 kr., en þar af eiga héruðin að leggja til 2000 kr. í samræmi við önnur ákvæði, þegar um símalagning er að ræða. Þá vill nefndin fella burtu liðinn 6. í 3. gr. E. Það er 10000 kr. fjárveiting til þess að mæla skipaleið inn Gilsfjörð. Það er ekki að vita, hvernig þessari úrfelling verður tekið í neðri deild; en auðvitað verður að taka því sem hún kann að gera í því máli. Þá leggur nefndin til að fella burt 4. gr. A. b., sem er 400 kr. til viðgerða á kirkjum, sem eru landsjóðseign. En þar sem mjög nýlega hefir farið fram aðalviðgerð á kirkjum þessum,-þær verið málaðar, járnvarðar o. s. frv., -þá álítur nefndin, að tekjur kirknanna muni hrökkva til þess að gera þær umbætur, sem enn kynni að vera þörf á. Þá leggur nefndin til, að lagaskólanum séu veittar 800 kr. til bókakaupa. Skóli þessi er ný og bókalaus stofnun, og nefndin lítur svo á, að jafnskylt og löggjafarvaldinu er að fara varlega í að koma upp nýjum stofnunum, jafnskylt sé því að sjá fyrir, að þær stofnanir, sem þegar hafa verið reistar, komi að sem fylstum og beztum notum. Auk þess er hér um íslenzka sérfræðigrein, þar sem er algerlega óruddur akur, að ræða. Nefndin hefir þó, til þess að miðla málum, fært fjárveitinguna niður um 200 kr. frá því sem hún var í stjórnarfrv., og vonar því, að neðri deild taki uppástungu nefndarinnar vel, og fallist á að hér sé um nauðsynlega fjárveitingu að ræða. Þá leggur nefndin til, að veita 2 síldarmatsmönnum, öðrum á Siglufirði hinum á Eyjafirði, 600 kr. hvorum, auk 800 kr. til utanfarar, til þess að kynnast síldarverkun. Svo sem hinni háttv. deild er kunnugt, kom í vetur fram frv. um að lögskipa mat á allri síld, er út er flutt. Nefnd sú, sem deildin skipaði til þess að íhuga frv. þetta, komst að þeirri niðurstöðu, að réttast væri að fara stjórnarleiðina, og láta hana undirbúa málið, eins og gert var að því er fiskimatið snerti, og fyrir því réð hún frá því, að samþykkja frv. um lögskipað síldarmat, en vildi hins vegar skora á stjórnina að skipa nú þegar 2 matsmenn á síld, sem úr landi er flutt, og búa þetta mál að öðru leyti undir næsta þing. Deildin félst á tillögur hennar, og þess vegna verður að veita fé til matsmanna þessara á fjáraukalögunum. Þóknunina taldi nefndin ekki fært að hafa lægri en 600 kr. til hvors, því að bæði er það, að starf þeirra að mestu leyti fellur á mesta annatíma ársins, og að það er mjög áríðandi, að þeir menn fáist til að taka starfann að sér, sem til þess hafa bezta hæfileika og þekkingu, og til þess að tryggja það enn betur, að þeim sé ekki áfátt að því er þekkingu snertir, vill nefndin veita þeim 800 kr. til utanfarar, svo sem áður er sagt. Aðalveiðitíminn er að vísu ekki nema 2½ mán., en nefndinni hefir verið skýrt svo frá, að matsmenn þessir myndu hafa nóg að gera alt frá byrjun veiðitímans og fram til jóla. Orðabreytingin »pósthúsinu« í stað »pósthúskjallaranum« er gerð eftir ósk póstmeistara, sem vill fá að ráða því, hvort honum þykir heppilegra, að hafa skápinn uppi í húsinu eða niðri í kjallara.

Steingrímur Jónsson Við erum 2 nefndarmenn í minni hluta, og greinir á við meiri hlutann um veruleg atriði. Vér erum að vísu samdóma hinum háttv. meiri hluta um að nauðsynlegt sé að gæta alls sparnaðar, enda hefir sú meginregla verið ríkjandi áður hér á þingi. En vér viljum haga sparnaðinum öðru vísi en hinn háttv. meiri hluti. Eg skal taka það strax fram, að það er ekki svo mjög sakir hags landsjóðs, heldur sakir ástands atvinnuveganna og efnahags einstaklinganna, að sparnaður er nauðsynlegur. Eins og nú horfist á, að því er atvinnuvegina snertir, má búast við að tekjur landsjóðs rýrni töluvert. Samkvæmt landsreikningnum fyrir árin 1906-1907 var tekjuhallinn á þeim árum að eins 111,000 kr., og þó var á á þeim tíma eytt c. 550,000 kr, sem ekki stóðu á fjárlögum, og fóru hæstu upphæðirnar til kostnaðar við konungskomuna og til Reykjanesvitans. Peningaforði landsjóðs ásamt tekjueftirstöðvum var við árslok 1907 417,000 kr. Á sama tíma hefir viðlagasjóðsfúlgan aukist um nokkuð á annað hundrað þúsund krónur. Peningaforðinn er reiknaður nettó, því að auk þessara 417,000 kr. voru til peningar upp í ríkissjóðsskuldina. Árið 1908 voru tekjurnar, þegar lánið er reiknað með, 240,000 kr. fram yfir gjöldin, og þessu láni átti að verja til símabygginga eða annara arðvænlegra fyrirtækja fyrir landsjóðinn. Svo mikið er og óhætt að fullyrða, að á árinu 1909 verður tekjuhallinn mjög lítill, ef hann verður þá nokkur. Með þessu þykist eg hafa sýnt, að hagur landsjóðs er alls eigi svo slæmur nú, að það væri þess vegna ekki hægt að búa til sæmileg fjárlög. Hitt er satt, að efnahagshorfur almennings eru svo ískyggilegar nú, að full ástæða er til að gæta sparnaðar svo sem auðið er. En sparnaðurinn á ekki að koma niður á þann hátt, sem háttv. meiri hlutinn leggur til, - hann á ekki að koma niður á framfarafyrirtækjum, er miða til þjóðþrifa og menningar. Bezt að spara smáupphæðir, sem oft og einatt eru veittar án þess nokkurri reglu sé fylgt, og án þess nokkur vissa sé fyrir að þær komi að gagni, en alls eigi að hætta við fjárveitingar til framfarafyrirtækja, sem þegar er byrjað á, eða eru nauðsynlegir liðir í því sem gert hefir verið, til þess að það komi að fullu gagni. Og þá kem eg að því, sem mér og meiri hlutanum ber á milli aðallega, það er Rangárbrúin. Rangárbrúin er framfarafyrirtæki, liður í samgöngubótum, sem byrjað var á 1894, og haldið hefir verið áfram með stöðugt síðan. Áin er eitt af stærstu og erfiðustu vatnsföllum þessa lands, sem nú eru óbrúuð, og slítur í sundur fjölförnustu akbraut lands, þjóðveginn sem liggur frá Reykjavík alla leið austur í Vestur Skaftafellssýslu. Hún er að öllum jafnaði lítt fær vögnum, og oft með öllu ófær; yfir hana eiga að sækja margir erlendir ferðamenn, sem ferðast hér á sumrum, auk héraðsbúa þar eystra, er verzlun sækja vestur yfir ána. Þeir eru í nefndaráliti fjárlaganefndarinnar taldir 1200-1500, en réttara mun vera, að þeir séu 1500 full. Þessari samgöngubót má því ekki seinka, nema brýna nauðsyn beri til. Auk þess hefir það verið meginregla þingsins að undanförnu, að láta það ganga fyrir öllu öðru að brúa ár. Stórárnar hindra samgöngur bæði í líkamlegum og andlegum skilningi. Auk þess fæ eg ekki betur séð, en því hafi verið lofað af síðasta þingi, að fé skyldi verða veitt til þessarar brúargerðar á þessu þingi. Verkfræðingur landsins leggur það líka til, að brúin verði bygð nú, því að nú hafi hann tíma til að líta eftir verkinu, sem hann ef til vill ekki hefði síðar. Málinu hefir og stöðugt vaxið fylgi í neðri deild, og það er því fremur ástæða til þess að samþykkja brúna, sem Rangárvallasýsla býðst til að leggja töluvert fé til hennar. Eg vona því, að tillaga háttv. meiri hluta fjárlaganefndarinnar um að fella burt fjárveitinguna til Rangárbrúarinnar, nái ekki fram að ganga hér í deildinni. Um brautirnar, sem nefndar eru í nefndarálitinu, vil eg láta þess getið, að þær er hægt að afhenda héruðunum strax 1909, þegar aðgjörðinni er lokið, nema Fagradalsbrautina, sem ekki er hægt að afhenda fyr en 1911. Þá ætla eg að minnast á 5. breytingartillögu nefndarinnar, sem eg hefi gert breytingartillögu við á þgskj. 470. Nefndin ætlast til, að Austfjarðabáturinn fari 3 ferðir til Víkur og Vestmanneyja, eftir samkomulagi við sýslunefnd Vestur-Skaftafellssýslu, en eg sting upp á, að ferðirnar til Vestmanneyja verði að eins 2. Fyrst og fremst ber þess að gæta, að féð var veitt til bátaferða á Austfjörðum, en auk þess, og það er aðalatriðið, þá er langlíklegast að ef styrkurinn verður bundinn því skilyrði, er fjárlaganefndin leggur til, þá verði ekkert af ferðunum í ár. Í fyrra reyndist ómögulegt að fá bát til þess að ganga milli Langaness og Hornafjarðar fyrir 6000 kr., þó að héruðin byðust til að leggja honum stóran styrk, auk þessara 6000 kr., er hann fengi úr landsjóði. Nú er von um að hægt verði að útvega bát fyrir þessar 10,000 kr. og styrk hlutaðeigandi héraða. En eftir þeim upplýsingum, sem eg hefi getað aflað mér, eru engar líkur til, að sá bátur fáist til að fara 3 ferðir til Vestmanneyja; það mesta sem til mála gæti komið væru þessar 2 ferðir, sem breytingartillaga mín fer fram á. Eg er ekki vonlaus um, að báturinn fengist, þótt honum yrði gert að skyldu að fara 2 ferðir til Vestmanneyja. Fleira var það ekki, sem eg hafði að athuga við mál þetta, og skal eg því ekki tala frekar um það að sinni.

Framsögumaður (Sig. Stefánsson) Eg bjóst við hljóði úr horni, þar sem háttv. 4. kgk. þm. var. Hann er miklu bjartsýnni en eg, að því er fjárhag landsins snertir. Eg vil ekki fara út í tölur þær, sem hinn háttv. 4. kgk. þm. lagði svo mikið upp úr, en eg verð að halda mér við fjárlögin eins og þau líta út nú. Og það er að minsta kosti óhætt að fullyrða, að það er enginn tekjuafgangur frá síðustu árunum. Og það, að fjárhagurinn ekki er verri en hann er, er ekki að þakka þinginu og stjórninni, heldur guði og náttúrunni. Ef tekjurnar hefðu ekki þau árin farið langt fram úr áætlun sakir góðæris til lands og sjávar, þá hefði orðið stórkostlegur tekjuhalli. En nú er eftir að vita, hvort guð og náttúran greiða þannig úr flækjunni á hverju ári. Og að minsta kosti er fjárhagsástandið í landinu þannig nú, að vér getum ekki gert okkur vonir um jafn glæsilegan tekjuauka, og orðið hefir síðustu árin. Það var rétt hjá háttv. 4. kgk. þm., að það var aðallega Rangárbrúin, sem í milli bar. Eg get ekki séð, að sú brú sé svo nauðsynleg, að þjóðarvelferðin biði nokkum hnekki, þótt henni sé frestað. Áin er að vísu mikið vatnsfall, en straumlítil og botninn góður, svo að á sumrin má jafnvel fara yfir hana með hálfar kerrur, og það eru, eins og í nefndarálitinu stendur, að eins 1200-1500 manna, sem yfir hana þurfa að flytja, - setjum að það séu 1500 full, eins og hinn háttv. 4. kgk. þm. heldur fram, því að fólksfjöldinn í þeim 3 hreppum, sem á brúnni þurfa að halda, mun vera um 1500, en af þeim verzla margir úti í Vestmanneyjum. Háttv. 4. kgk. þm. taldi brú þessa nauðsynlega sakir útlendra ferðamanna, en útlendir ferðamenn fara um alt land, og eigi að brúa allar þær ár, sem þeir þurfa yfir að fara, verður engin óbrúuð árspræna á landi hér. Meiri hlutinn álítur ekki að frestun þessa fyrirtækis hefti neitt verulega framfarir þjóðarinnar. Að síðasta alþingi hafi gefið ádrátt um þetta : mál, er ef til vill rétt, en þess ber að í gæta, að kosningar hafa farið fram síðan þá, svo að nú sitja nýir menn á þingi, sem engin loforð hafa gefið og eru því ekki bundnir við loforð síðasta þings. Meiri hlutinn verður að halda fast við, að þessa fjárveiting megi spara mikið til að meinalausu. Auðvitað væri það mikil þægindi fyrir þessa fáu íbúa að fá brúna, en þægindin verða oft að lúta í lægra haldi, þegar ekki eru efni og ástæður til að útvega þau. Að öðru leyti sé eg ekki ástæðu til að svara meiru.

Steingrímur Jónsson Eg vil að eins koma með örstutta athugasemd. Háttv. framsögum. (þm. Ísf.) sagði, að ekki væri neinn afgangur frá fyrra ári til að bæta upp þann áætlaða tekjuhalla; hann sagði að hann væri þegar upp étinn. Þetta er ekki rétt. Árið. 1907 var samþykt að taka ½ miljón kr. lán til símalagninga. Afgangurinn af þessu fé, c. 240,000 kr., er til í landsjóði. Auðvitað getur háttv.þm. ekki þreifað á þessum peningum hér í deildinni, en hann getur auðveldlega sannfært sig um að þeir eru til með því að fara í landsbankann. Þessar 240,000 kr. eiga að ganga til síma.  (Sigurður Stefánsson: Það er búið að verja þeim til síma)  . Nei! Af þessari hálfu milljón er að eins búið að eyða hér um bil helmingnum til síma. Þegar búið verður að leggja þá síma, sem væntanlega verða lagðir á þessu yfirstandandi ári, verður búið að eyða í alt c. 320 þús. kr. af upphæðinni. Þá eru því eftir 180 þús. kr., og um þá upphæð minkar tekjuhallinn. Hann verður því að eins 350 þús. kr. eftir báðum lögum, og verður vafalaust minni ef ekki koma sérstök útgjöld fyrir, því að eg er sannfærður um það, að árið 1909 gefur fremur tekjuafgang en hitt. - Eg er samþykkur háttv.þm. um að hin góða niðurstaða 1907 sé guði að þakka, en ekki alþingi. En guð gerði engin sérstök undraverk á okkur; hann hefir ekki gefið oss annað en það sem við áttum skilið. Það var hægt að sjá þessa góðu niðurstöðu fyrir, þar sem alþingi lagði að eins fé til þarflegra fyrirtækja. Og eg er sannfærður um það, að þó að 1909 og næsta ár verði nokkuð tekjurýrari en undanfarin ár, þá fari þó á svipaða leið, að þau verði drýgri en menn búast við, eða meiri hlutinn býst við. Háttv. frsm. vildi ekki gera mikið úr Rangá Það getur verið að hún sé ekkert verulega vont vatnsfall, en hún er þó með stærstu ám landsins. Vatnsmegin hennar hefir verið mælt og er 4 sinnum meira en í Norðurá, sem þó er alls ekki lítil. Það er ekki á rökum bygt, að auðvelt sé að fara með vagna yfir ána. Það má fara með flutning sem ekki má blotna, með því einu móti að leggja borð ofan á vagninn og hafa flutninginn þar ofan á. - Það er ekki of mikið sagt, að fólksfjöldinn, sem gagn mundi hafa af brúnni beinlínis, sé 1500 manns, auk þeirra Landeyjamanna, sem ekki verzla við Vestmanneyjar. Ennfremur sagði háttv.þm., að sér þætti undarlegt að heyra menn tala um sparnað, en vilja þó ekki spara þegar til kæmi. Eg vil spara, en eg vil ekki spara til skaða fyrir þrif landsins, og eg vil ekki spara að óþörfu eða bara til að spara. Eg mun ekki vera meira fylgjandi »plan«-lausum fjárframlögum en háttv.þm. Ísf.; og ekki heldur er eg hneigður til að veita bitlinga út í loftið, en eg felli ekki með glöðu geði fjárveitingar, sem miklu varða fyrir þrif og menningarframfarir landsins. Rangárbrúna verð eg að skoða fyrirtæki sem er nauðsynlegt til verulegra menningarframfara fyrir sýsluna. - Það er alveg rétt, að þó að þingið hafi gefið loforð um þetta, þá er það ekki bundið við það, þannig að það sæti ábyrgð. En ef þing fara að taka upp þann vana, að brjóta í bág við undanfarandi þing með því að ganga frá loforðum þeirra, þá komast þau inn á vonda braut og hættulega, því með því væri kipt fótum undan því sem gerir störf þingsins mikilsverð, nefnilega samvinnunni og samhenginu milli hinna einstöku þinga. Við vitum það, að hvert einstakt enskt parlament gerir ekki mikið, en framhaldandi röð þeirra vinnur mikilsvert og blessunarríkt starf; ábyrgðartilfinning seinni þinga tengir þau saman við fyrri þing, og kemur á samræmi og samvinnu við þau.

Framsögumaður (Sig. Stefánsson) Eg skal játa, að eg er slæmur í reikningi, enda verð eg að játa, að mér er það hreinasta gáta, að eftir séu á þriðja hundrað þúsund af þessu ½ miljón kr. láni. Eg sé ekki betur en lánið hafi verið brúkað bæði til símalagninga og til að jafna þann tekjuhalla sem kominn var. Það getur enginn bent á þessa fúlgu, að hún sé til nema á pappírnum. Eg er viss um, að þó eg færi í bankann til að spyrja, hvort þessar 240 eða 260 þús. kr. væru geymdar þar, þá mundi eg engar upplýsingar geta fengið um þær; þeir mundu ekki segjast geyma þær þar. Þetta er hugsuð upphæð, sem hvergi er til í raun og veru, og hugsaðar upphæðir koma að litlu gagni, það er ekki hægt að borga mikið með þeim. Meiri hlutinn og minni hlutinn eru á einu máli um það, að okkur beri að spara. En þá greinir á um, hvar eigi að spara, hvaða sparnaður sé til skaða. Að því er Rangárbrúna snertir, hefir meiri hlutinn sýnt fram á, að þó að frestað sé að byggja hana, heftir það alls ekki neinar menningarframfarir; því hvorki stafar lífi manna nein hætta af ánni eins og hún er nú, né heldur er hún svo verulegur farartálmi, að hún hefti tilfinnanlega nauðsynlega flutninga. Háttv. 4. kgk. þm. sagði, að við hefðum átt það skilið, að fjárhagurinn við lok ársins 1907 varð betri en búist var við, og kvaðst jafnframt vera sannfærður um, að svo mundi einnig fara nú og á næstu árum. Það má vera að svo verði, en alt fyrir það væri heimskulegt að treysta á það. Engin gætin fjármálastjórn má reiða sig á það, að tekjurnar verði svo og svo miklu meiri vonum. Það væri eins og þegar bændurnir eru að setja á á haustin og setja á guð og gaddinn, - þeir gjöra það af því að þeir búast við miklu betri vetri en þeir í raun og sem hafa nokkra ástæðu til, í þeirri von, að guð hlaupi undir bagga með þeim, og horfella svo skepnurnar hrönnum saman. Eins getum við auðveldlega horfelt fjárhag okkar með því að byggja á eintómum vonum um meiri tekjur, en vér sjáum oss fært að áætla með nokkurri skynsemi. Háttv. þm. vitnaði í enska parlamentið til stuðnings því, að við yrðum að efna þetta loforð síðasta þings um Rangárbrúna. Eg sé ekki að sá samanburður geti átt við hér; það er ólíku saman að jafna, að bera Englendinga saman við okkur í efnalegu tilliti. Hann áleit að þingið færi inn á vonda braut ef það tæki upp þann vana, að ganga frá loforðum fyrri þinga. Eg álít það þvert á móti hættulega braut, ef þingið áliti því slegið föstu, að það sé skuldbindandi fyrir eftirkomandi þing, ef eitthvert þing gefur ádrátt um eitthvert mál. Eg get ekki séð, að þetta þing hafi að neinu leyti bundnar hendur í þessu máli, sízt þar sem kosningar eru nýafstaðnar. Það er auðvitað leiðinlegt, að bregðast beinum loforðum, en sjálfsagt er að fresta framkvæmd þeirra, þegar nauðsyn ber til; nauðsyn brýtur lög.

Lárus H. Bjarnason Eg hafði ekki ætlað mér að tala í dag, af því eg bjóst við að fá tækifæri til að tala um fjárhaginn við framhald 1. umr. fjárlaganna. Eg bjóst ekki við að talað yrði alment um fjárhaginn við þessa 2. umr. fjáraukalaganna, en úr því hæstv. forseti hefir leyft það, þá vil eg gjöra örfáar athugasemdir við það sem talað hefir verið. Það er ekki rétt hjá háttv.þm. Ísf., að gera upp á milli meiri hl. og minni hl. að því er sparnað snertir. Að minsta kosti er of snemt fyrir meiri hl. að hæla sér af sparnaði eins og nú stendur; fjárlagafrumvarpið, eins og það kemur frá Nd., fer ekki beint fram á sparnað. En það skal eg geyma að tala um þangað til það liggur fyrir. Eg er ekki samþykkur háttv. 4. kgk. þm. um það, að þakka forsjóninni eingöngu fyrir það, hve vel hefir rætzt úr fjárhag landsins síðustu ár. Eg vil gefa alþingi og stjórninni nokkra þökk líka. Þau hafa haft vaðið fyrir neðan sig og gætt fjárhagins vel. Tekjurnar hafa verið áætlaðar hóflega og útgjöldin að eins gengið til nauðsynlegra fyrirtækja. Það má óska landinu til hamingju ef núverandi meiri hluti gerir eins mikið til framfara í landinu, eins og gamli meiri hl. gerði. Að því er Rangárbrúna snertir, finst mér það ekki hafa verið undirstrikað sem skyldi, að hér er um mannvirki að ræða, sem landsjóður á einn að standa straum af, en þó vill héraðið leggja fram mikinn hluta af kostnaðinum. Á undanfarandi þingum hefir verið gert svo mikið úr slíkum fjárframlögum, að fé hefir verið veitt til hreppavega og sýsluvega ef héruðin hafa lagt fram ríflegan skerf. Því meiri ástæða er til að veita fé til að byggja þessa brú, sem landsjóði ber að réttu lagi einum að kosta bygging hennar. Eg vona að þetta brúarmál verði ekki flokksmál hér í deildinni; það var ekki flokksmál í Nd., enda ættu fjárveitingar aldrei að vera flokksmál. Að síðustu þakka eg háttv. framsm. fyrir, hve hlýlega hann mælti með fjárveitingunni til lagaskólans til bókakaupa.

Framsögumaður (Sig. Stefánsson) Háttv. 5. kgk. þm. sagði, að Rangæingar hefðu boðist til að leggja fé til brúargerðarinnar. Því verð eg að neita. Það hefir engin skýrsla komið fram um það, að sýslan vilji leggja nokkuð fé til. Að vísu hefir komið fram tilboð frá þingmönnum sýslunnar um það, en það er dálítið annað en það hafi komið frá fjárveitingarvaldi hennar; okkur er alveg ókunnugt um, hvort það vill veita nokkuð fé til brúarinnar. Eg vildi að eins leiðrétta þetta atriði í ræðu háttv.þm. Að því er snertir það, að umræður hafi snúist í aðra átt en löglegt er, skal eg að eins svara því, að það er forseti sem sker úr því. Annars á eg enga sök á því; eg svaraði að eins háttv. 4. kgk. þm. nokkrum orðum. Hann á sökina, ef annars er um nokkra sök er að ræða.

Steingrímur Jónsson Eg stílaði ræðu mína þannig, af þeirri ástæðu, að eg hlaut að líta svo á, að þegar 1. umr. fjárlaganna ekki er skift, mætti koma með almennar athugasemdir í sambandi við breyt.till., sem eru eins mikilsverðar og þessi.

Forseti: Það er engin ástæða til að banna almennar athugasemdir, þegar þær koma fram til að rökstyðja tillögur í málinu, svo sem breytingartillögur.

Framsögumaður (Steingrímur Jónsson) Nefndin hefir álitið, að frumvarpið ætti skilið að verða að lögum, með því að breytingarnar, sem það gerir á lögunum frá 3. okt. 1903, væru til töluverðra bóta Og sumar breytingarnar eru bráðnauðsynlegar, t. d. breytingin í 4. gr. frv., er snertir kosningarrétt blindra manna og annara, sem ekki eru færir um að kjósa á fyrirskipaðan hátt. En jafnframt álítur nefndin að athuga þurfi og breyta enn ýmsum atriðum í kosningarlögunum frá 1903, um fram það, sem ræðir um í þessu frumvarpi. Enda er það mjög eðlilegt, að slík gerbreytingalög, sem kosningalögin, þurfi nokkurra lagfæringa við, eftir að menn hafa fengið tækifæri til að kynnast annmörkum, sem á þeim kynnu að vera í framkvæmdinni. Nefndin hefir sem sagt álitið, að fleira þurfi að athuga en gert er í frumvarpinu, og því hefir hún komið fram með nokkrar breytingartillögur. Fyrst eru nokkrar breytingar á orðum og innihaldi 1. gr. frumvarpsins. Aðalbreytingin er innifalin í því, að aukakjörskrá skuli samin síðar á árinu en aðalkjörskrá, ekki fyr en í fyrri hluta maímánaðar, og liggja frammi 7 daga, frá 15. maí að telja. Nefndin álítur, að aukaskráin komi að betra gagni á þennan hátt, því að það er oft mjög erfitt fyrir þá, sem kjörskrár semja, að vita hverja ber að færa inn á aukaskrá, ef hún er samin um leið og aðalskráin, þegar í janúarmánuði. Það er ekki gott að vita það í janúar, hverjir kunni að vera búnir að uppfylla skilyrðin til að komast á aukaskrá í byrjun kjörtímabils. Auk þess er þá hægt að setja þá menn á aukaskrána, sem af vangá hafa fallið burt af aðalskránni og ekki geta komið fram með aðfinslur út af því í tæka tíð. Um 2. breyt.till. er lítið að segja. Hún er að eins um það, að með kærur út af aukaskrá skuli fara sem kærur um aðalskrá, en þó þannig, að frestir allir séu ? styttri. Nefndinni þótti ekki ástæða til að hafa frestina eins langa á þeim tíma árs, sem og á vetrardegi, þegar samgöngur eru einatt erfiðar, og oft ilt að ná til sýslumanns eða bæjarfógeta í tæka tíð. En nauðsynlegt að aukakjörskráin komi til oddvita yfirkjörstjórnar fyrir 1. júlí. 3. breyt.till. er um það, er frambjóðandi deyr eftir að framboðsfrestur er liðinn, eða rétt áður en hann er útrunninn. Eins og nú er, getur oft svo farið, að sá flokkur, sem veitti kjörfylgi hinum dána frambjóðanda, geti engum greitt atkvæði. Úr þessu vill nefndin bæta með því, að þá megi annar maður bjóða sig fram innan 8 daga. Auðvitað getur hið sama líka komið fyrir þrátt fyrir þessa breytingu, nefnilega ef frambjóðandi deyr fyr en 3 sólarhringum áður en framboðsfrestur er liðinn, en þó svo seint, að ekki verði við komið að ná í nýjan frambjóðanda. En slík tilfelli hljóta að verða mjög sjaldgæf, og breytingin því til mikilla bóta. En rétt þennan vill nefndin ekki veita nema fylgjendur hins dána sýni verulegan áhuga og fylgi við hinn nýja frambjóðanda. Loks er síðasta breyt.till. um það, hvernig fara skuli að þegar kosning ferst fyrir sökum óveðurs eða af öðrum óviðráðanlegum orsökum. Í kosningalögunum er að eins gert ráð fyrir að kosning fyrirfarist af því að kjörseðlar glatist, en nefndin álítur réttara að taka það fram berum orðum, að sama gildi og, þó að það stafi af öðrum óviðráðanlegum ástæðum. Þá er kjördagurinn. Nefndin gat ekki orðið á einu máli um það atriði, og hefir ekki komið fram með neina breyt.till. hvað það snertir, en nefndarmenn áskilja sér rétt til að gera það við 3. umræðu. Það eru mjög skiftar skoðanir um það, hvaða dagur sé heppilegastur kjördagur, og líklega er enginn sá dagur til á árinu, er hentugur sé fyrir alla landshluta. Eg sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um málið að sinni, en vona að háttvirt deild taki breytingartillögum nefndarinnar vel og láti frumv. ganga áfram sína leið.

Júlíus Havsteen Eg stend upp að eins til þess að mæla með frumv. í sambandi við það, sem eg sagði um það við 2. umræðu. Eg vona, að það hafi haft nokkur áhrif, enda er frumv. mjög nauðsynlegt. Það skemmir okkar ágæta hundakyn, ef útlendir hundar eru fluttir inn í landið, og væri það til stórra skaða fyrir þá, sem hundanna hafa mest not, fyrir fjárræktarmennina.

Júlíus Havsteen Eg var kominn á fremsta hlunn með að koma með breytingartillögu við þetta frumv., en vildi ekki gera það vegna háttv. sessunautar míns, 3. kgk. þm. - Br.till. átti að snerta það ákvæði, sem sett hefir verið í frumv. um Viðey. Það stendur svo á, að frumv. um löggilding Viðeyjar var felt í neðri deild, en svo tekið upp aftur og gert að breytingartillögu í þessari deild. Þetta var gert með úrskurði forseta og farið eftir 30. gr. þingskapanna, en ekki eftir 27. gr. sem átt hefði að gera. Eg skal ekki fjölyrða neitt um þetta atriði, en mér hefir fundist síðan að lítil von mundi til þess, að Nd. samþykti frumv. þannig lagað, og væri þá ekki réttara að stytta því aldur strax hér. Eg get að minsta kosti ekki greitt atkvæði með því.

Framsögum. (Jósef Björnsson) Að því er þetta mál snertir, þá hefir nefndin ekki séð ástæðu til að breyta afstöðu sinni frá því, sem fram kom við 2. umræðu. Hún hefir ekki við frekari íhugun getað séð, að hér væri um neina brýna nauðsyn að ræða, eða kannast við ágæti frumvarpsins. Ef frumv. í þessa átt ætti að geta komið að notum, þá lítur nefndin svo á, að slíkt frumv. yrði að byggja á alt öðrum grundvelli en hér hefir verið gert. En nefndin hefir ekki álitið þörfina svo mikla, að hún vildi takast á hendur að semja nýtt frumv., og aðrir hafa heldur engar breytingar gert við frumvarpið. Eg skal taka það fram fyrir hönd nefndarinnar á ný, að hún álítur frumv. óþarft, og enda ranglátt, og leggur til að það verði felt.

Lárus H. Bjarnason Þegar frv. var til 2. umr. hér á dögunum, var vitnað til norskra laga, og tilvitnunin höfð frumv. til meðmæla. Þessi tilvitnun var röng; annaðhvort hafði háttv.þm. ekki lesið lögin eða þá farið rangt með þau. Þar er sáttanefndum að vísu fengið úrskurðarvald í vissum málum, samkvæmt lögum 3. maí 1869, en þó má alt af skilyrðislaust skjóta úrskurði sáttanefnda til undirréttar, og það fyrir ekki neitt. Héraðsdómurunum er enda upp á lagt, að greiða sem mest fyrir þessum málum, og málsaðilar mega koma með öll mótmæli og sannanir, sem ekki hafa komið til greina fyrir sáttanefnd. Úr frumv. því, er hér liggur fyrir, eru aftur á móti öll ákvæði pilluð, sem í norsku lögunum eru sett til að rétta hlut ákærða. Hér á landi er heldur engin þörf á þessum lögum. Þau kunna að vera þörf í fólksríkari löndum, eins og Noregi, enda koma þau þar að nokkru leyti í stað sérstakra skuldadómstóla, sem enn eru til sumstaðar, og sérstaklega í stórbæjunum, eins og t.d. í Khöfn. Hér á landi er svo lítið um málaferli, einkum til sveita, eins og sjá má í skýrslu um gjörðir sáttanefnda. Reyndar vill svo óheppilega til, að hætt hefir verið að prenta þessar skýrslur; sú síðasta skýrslan var gefin út 1904 og var fyrir árið 1903. Í þeirri skýrslu sést, að 108 málum hefir verið vísað frá sáttanefndum í 21 héraði. Af þeim voru 27 í Reykjavík. Og meiri hlutinn af þessum 108 málum hefir líklega snúist um annað en skuldir, og sum mál, sem risu af skuldum, hafa vafalaust verið um stærri skuldir en hér er um ræða. Mér vitanlega hafa heldur engar raddir komið frá þjóðinni um að semja svona lög, en þetta frumv. er samið, eins og eg tók fram við 1. umr., af nefnd, sem í sátu fjórir skuldheimtumenn. Eg vil ennfremur benda háttv. þingdeildarmönnum á annað atriði í sambandi við þetta frumv., og það er það, að verði þetta gert að lögum, mundi það miklu fremur stuðla til þess að auka skuldasúpuna en þess að minka hana, því að kaupmenn mundu síður gæta hófs í útlánum, er vöndurinn lægi svo nærri, og þeir ættu svo hægt með að ná inn skuldum sínum. Frumv. er heldur ekki í samræmi við gildandi lög. Nú má áfrýja málum til yfirréttar, sem nema 4 krónum, en eftir þessum lögum kæmust 50 kr. mál að jafnaði ekki einu sinni til undirréttar. Auk þess er dómurum nú heimilaður sex vikna frestur til að kveða upp dóma, en hér eiga ólögfróðir menn að úrskurða málin þegar í stað eða í síðasta lagi innan viku. Loks á stefndi, er ekki mætir í rétti, kost á að fá málið tekið upp aftur, ef hann fer þess á leit innan 14 daga, en hér á hann þess engan kost. Að svo mæltu ræð eg til að fella frumvarpið.

Gunnar Ólafsson Eg get ekki látið það vera að taka fram, að mér finst háttv. framsögum., og sérstaklega háttv. 5. kgk. þm., misskilja þetta frv. Hann gerði mikið úr að dómsvald yrði lagt í hendur ólögfróðra manna, en gætir ekki að því, að slíkt er ekki gert nema málsaðilar samþykki, eða með öðrum orðum, að kærði játi skuldina á sig. Eg get því ekki séð, að sáttanefndum sé fengið í hendur vald, sem þær eigi geti vel farið með. Háttv. þm. tók það líka fram, að þessi lög mundu auka skuldir manna. Þetta er misskilningur. En til þess gæti það orðið, að ýmsum gengi betur að fá lán í svipinn, þar sem innheimtan yrði greiðari og kostnaðarminni, og tel eg það mikilsvert. Lánstraust er hverjum manni nauðsynlegt, og þó einkum þeim, er eigi hafa nægt fé. Gætu nú þessi lög hjálpað að þessu leyti, þá eru þau til mikils gagns, þar sem það er kunnugt, að lánstraust manna þverr vegna óskilsemi, sem því miður á sér alt of víða stað. Nú er ekki hægt að lögsækja menn um litlar upphæðir, því málskostnaður er svo mikill. Þetta gerir öll viðskifti ótryggari, og því þarf að finna auðvelda leið til að menn geti náð rétti sinum í slíkum málum, náð inn réttmætum skuldum án mikillar fyrirhafnar og kostnaðar. Eg skal svo ekki fjölyrða um þetta, en eg álít frumv. til mikilla bóta og mæli með að háttv. deild samþykki það.

Lárus H. Bjarnason Mér er þetta mál ekkert kappsmál, því eg býst ekki við að það muni nokkurn tíma snerta mig persónulega. En eg skal geta þess í sambandi við það sem háttv.þm. V.-Sk. tók fram, að eftir frumv. geta sáttanefndir ekki að eins kveðið upp úrskurði, er báðir málsaðilar mæta, heldur einnig þó ekki mæti nema annar, og þeim er fenginn réttur til að gjöra skuldajöfnuð milli manna, eða réttur, sem lögfróðum mönnum þykir stundum full erfitt að fást við. Þm. sagði, að hann efaðist ekki um að eg skýrði rétt frá um þessi 108 mál, sem vísað hefði verið frá sáttanefndum 1903, en eg skal bæta því við, að minnugur maður hefir sagt mér, að 30 af þessum málum muni hafa verið meiðyrðamál milli tveggja ritstjóra. Annars læt eg mig þetta mál litlu skifta; eg vil að eins ekki fá kaupmannastéttinni svo biturt vopn í hendur, sem henni er fengið með þessu frv. í sambandi við varnarþingslögin frá 1907. Það eru auðvitað margir heiðarlegir menn í þeirri stétt, t. d. háttv.þm. V. Sk. sjálfur, sem líklega ekki mundu misbrúka þetta vopn, en það verður á hinn bóginn að gæta þess, að það er misjafn sauður í mörgu fé.

Jón Magnússon Eg tók það fram við 2. umr. þessa máls, að hvorki eg né minni hluti nefndarinnar í heild sinni væri mótfallinn niðurstöðu nefndarinnar, sem sé þeirri, að fresturinn til að koma á fræðslusamþyktum sé lengdur um 2 ára tíma. En það er nefndarálitið sjálft, ástæður meiri hlutans, sem minni hluti nefndarinnar gat ekki fallist á. Sérstaklega er það eitt í ástæðunum, sem mér virðist ómaklega og illa mælt; það er þar sem sagt er að meiri hlutinn á þingi 1907 hafi í þessu máli virt að vettugi vilja landsmanna. Þessi ummæli eru svo klunnaleg eða jafnvel ruddaleg, að þau hefðu ekki átt að koma fram í umræðum hér, því síður í ástæðum í nefndaráliti, enda alsendis óþörf til að byggja á framlenging frestsins á fræðslusamþyktum. Auk þess er þetta ekki satt. Þingið 1907 tók það einmitt til greina, sem fram hafði komið við atkvæðagreiðslu landsmanna í þessu máli á milli þinga (1905-1907). Frumv. neðri deildar 1905 var breytt allmikið af þinginu 1907 og var við þær breytingar einmitt tekið tillit til samþykta þingmálafunda og héraðsfunda og sýslunefndarfunda, eftir því sem auðið var, - þær voru nfl. margar mjög óljósar. Það er svo langt frá því, að lögð sé skólaskylda á utan kaupstaða, að sveitirnar eru ekki einu sinni skyldaðar til að hafa skóla, heldur geta fræðsluhéruðin komist af með að halda einn kennara til eftirlits með heimafræðslu, en ef sá kostur er tekinn, þá legst á aðstandendur barnanna engin ný byrði sérstaklega, ekkert annað en fræðsluskyldan, og hún hvíldi á þeim áður. Það er því dálítið undarlegt að vera að tala um kúgunarlög þar er fræðslulögin eru, eða að þau leggi fræðsluhéruðunum og foreldrum barna slíkar byrðar á herðar, að ekki verði undir risið. Hagi svo til í einhverju fræðsluhéraði, að ekki þyki fært að hafa aðra kenslu en eftirlit með heimilisfræðslu, þá er þetta eftirlit eitt, sem sveitarfélagið eða íbúar fræðsluhéraðsins þurfa að borga. Hvað mundi nú þetta eftirlit með heimafræðslu kosta? Einar 156 kr. á ári! Meira þarf ekki í meðal fræðsluhéraði - því gelt eða það ekki eftir heimilunum að gefa eftirlitsmanninum að borða um eftirlitstímann. Og mikið af þessum kostnaði fengist borgað annarsstaðar að, úr landssjóði. Það yrði því ekki meira en 50-100 kr. á ári sem útgjöld við fræðslulögin myndu nema í meðalhreppi, er léti sér nægja eftirlit með heimafræðslu. Nú segja sumir, að gagnið af eftirlitinu sé ekki svo mikið, að til þess sé kostandi neinu verulegu. Þetta er als eigi rétt. Góður kennari, sem ferðast milli heimilanna, kennir þar og leiðbeinir heimilunum með uppfræðslu barna, getur gert mjög mikið gagn, þótt hann dvelji stutta stund í hverjum stað. Auðvitað gerir þessi eftirlitsfræðsla eigi jafnmikið gagn sem reglulegur skóli, eins og hver getur sagt sjálfum sér. En hvað sem öðru líður, þá er það óþarft að vera að brigsla meiri hluta á þingi 1907 um að hann hafi beitt kúgun í þessu máli og virt að vettugi almenningsálitið, enda sönnu fjarri. Þá er verið að tala um almenna óánægju út af fræðslulögunum. Þetta hygg eg að sé, svo að eg ekki taki dýpra í árinni, mjög svo orðum aukið. Það er auðvitað, að þegar um skipun slíks máls sem þessa er að ræða og þar sem þarf mikils framlags af almannafé, þá fer jafnan svo, að ekki verða allir sammála um, hvernig þessu skuli háttað, né hve mikils virði það sé yfirleitt. Og langt yrði að bíða þess, að allir verði á eitt sáttir í þessu efni. Nú er rétt að reyna fræðslulögin (1907). Þau fengu mjög góðan undirbúning; eru bygð á rannsókn og tillögum þess manns, Guðmundar Finnbogasonar, er þingið fékk til þess að athuga þetta mál bæði hér og annarsstaðar; þau eru þá einnig bygð á reynslu nágrannaþjóða vorra í þeim efnum, sérstaklega Norðmanna, þar er líkast hagar til og hér, og þeirra fræðslulög höfð að fyrirmynd að nokkru leyti. Síðan eru lög þessi athuguð á tveim þingum og hafa þess í milli sætt mikilli athygli hjá þjóðinni. Má því með sanni segja, að til fárra laga hefir verið vandað betur en til hinna nýju fræðslulaga. Skal eg svo ekki orðlengja frekar um þetta að sinni, en að eins geta þess, að þótt eg ekki greiði atkvæði með tillögu meiri hlutans um frestun, þá er engin ástæða fyrir mig að mæla á móti henni; það getur alt af verið álitamál, hvort frestur sá, er settur er fræðslunefndum til að koma sér niður á og fá samþyktar fræðslusamþyktir, eigi að vera heldur 4 ár en 2 ár. Hitt hefði verið skaðlegt og með öllu óforsvaranlegt, ef lögunum annars hefði verið frestað, eða kröfur þeirra á nokkurn hátt linaðar, því að fara nú að hopa á hæli í þessu mesta velferðarmáli þjóðarinnar, það hlyti að verða til óbætanlegs tjóns. Um leið og eg hefi leyft mér að finna að orðalagi meiri hlutans í nefndarálitinu, finn eg ástæðu til þess að þakka honum fyrir þá hófsemi, sem hann hefir sýnt í framkvæmdinni, að því er sjálfa tillöguna snertir og finn eg mér skylt að láta þess getið, að eftirlitsmaður fræðslumálanna er als ekki óánægður með það, að fresturinn sé lengdur um tvö ár, eins og meiri hluti nefndarinnar leggur til. Þeir hreppar, sem hvorki þurfa eða vilja nota frestinn allan, heldur geta fyr komið á fræðslusamþyktum - og þeir eru margir-geta haldið því áfram eins fyrir því, því að lögin eru í fullu gildi að öllu öðru leyti, bæði að því er fræðslukröfurnar snertir o. s. frv.; tillagan nær að eins til að veita þeim héruðum lengri frest til að koma á fræðslusamþyktum, er eigi hafa þegar gert það.

Framsögumaður (Hálfdan Guðjónsson) Það má ekki minna vera en að hinum háttv.þm. Vestm. (J. M.) sé þökkuð hin snjalla ræða, er hann nú hélt til þess að svala sér á nefndaráálitinu. Hann komst svo prúðmannlega að orði, að ástæður meiri hluta nefndarinnar væru klúrar, klunnalegar, ósannar o. s. frv. Eg vona nú, að hinn háttv.þm. fái ekki tilefni til að tala frekar um þetta. En ummælum hans leyfi eg mér að mótmæla - eg vísa þeim heim aftur og heimfæri þau upp á tölu hins hv. ræðumanns sjálfs. Eg skal ekki leyna því, að eg hefi samið nefndarálitið og mun háttv.þm. því mest hafa sveigt að mér með orðum sínum. En því verð eg að halda fram, að það er á rökum bygt, að þingið 1907 hafi ekki, eins og æskilegt hefði verið, tekið þjóðarviljann til greina. Það er lýðum ljóst, hvernig þingsaga þessara fræðslulaga er. Afdrif þeirra urðu ólík frá báðum deildunum; þegar þau komu frá Ed. voru þau í alt annari mynd; þá var ætlast til að þeim yrði skotið til álits þjóðarinnar. Og öllum munu nú kunnar undirtektir héraðsfunda, sýslufunda og þingmálafunda í þessu máli. Alstaðar var það rætt, og nálega alstaðar kvað við hið sama: að menn aðhyltust frv., eins og það kom frá Ed., en ekki Nd. En hvernig fór svo? Jú, vilji þjóðarinnar var þar virtur að vettugi. Það var ekki látið sitja við það lagaform, sem kom frá Ed. og þjóðin hafði hallast að. Þess vegna veit eg ekki, þegar farið er fram á að gefinn sé frestur til þess að mönnum veitist tími til að búa sig undir framkvæmd laganna í stað þess að sætta sig við valdboð, sem mótmælt hafði verið fyrir fram, hvar það getur ekki átt heima, að í nefndarálitinu sé komist klunnalega að orði, eða jafnvel ruddalega. Eg fæ ekki séð það, og háttv. ræðumaður hefir ekki og getur ekki tilfært eitt orð úr nefndarálitinu þeim sleggjudómi sínum til stuðnings. Þótt hinn háttv.þm. Vestm. (J. M.) hafi reiðst þessu fast, þá hefir samt umsjónarmaður fræðslumálanna verið ánægður með það, sem nefndin hefir gert í þessu máli - og legg eg meira upp úr því en dómi hins háttv.þm. Vænti eg þess fastlega, að deildin skili málinu af höndum sér með sömu atkv.tölu og það var samþ. með við 2. umr.

Jón Magnússon Það var öldungis óþarft fyrir háttv. 1. þm. Húnv. (H. G.) að koma með þessar upplýsingar, er hann gat um í lok ræðu sinnar. Eg sagði það við 2. umr. og eg sagði það áðan, að eg er í rauninni ekkert óánægður með frv. meiri hluta nefndarinnar. Eg hefi þvert á móti tekið það fram, að það gæti vel verið álitamál, hvort ekki væri rétt að lengja frest þann, er hér ræðir um. Þessar aths. hins háttv.þm. voru því alveg ástæðulausar. Eg var að eins óánægður með ástæður meiri hluta nefndarinnar, þar kom fram alveg óþörf árás á meiri hluta þingsins 1907. Eg verð enn að átelja það, að háttv. meiri hluti þessa þings lætur sér sæma að álasa meiri hluta síðasta þings fyrir gerðir sínar. Þetta þing er á engan hátt sett yfir hin fyrri þing, hefir engan rétt til að knesetja þau. Það fer betur á, að hvert þing fyrir sig sýni í orði kveðnu að minsta kosti öðru þingi tilhlýðilega kurteisi, enda þótt meiri hluta annars þingsins þyki ekki alt heppilegt, sem hitt hefir gert.

Sigurður Gunnarsson Þar, sem h. framsm. þessa máls, 1. þm. Rangv. (E. P.) er ekki viðstaddur, þá vil eg leyfa mér fyrir hönd nefndarinnar, sem skipuð var í deildinni í þessu máli í vetur, að lýsa því yfir, að þótt háttv.Ed. hafi breytt frumv. allmikið, þá eru það form- en ekki efnisbreytingar. Vér nefndarmenn getum því fallist á frumv., eins og það liggur nú fyrir, og vil eg því ráða háttv. þingd. til að samþ. það án breytinga, og koma þannig í veg fyrir, að það mæti meiri hrakning, en þegar er orðið.

Jón Jónsson (N.-Múl.): Eg hefi leyft mér að koma fram með br.till. við frumv. þetta, en hún er ekki komin fram enn, og veit eg ekki, hvernig á því stendur. Hið sama er að segja um aðra breyt.till., sem eg vissi til að átti að koma fram með við málið. Eg vildi því leyfa mér að óska þess, að háttv. forseti taki málið út af dagskrá í bráðina, svo að breyt.till. mín geti komist að og ef fleiri væru.

Forseti (H. Þ.) Eg sé ekki næga ástæðu til þess, að taka mál þetta út af dagskrá vegna þeirra ástæðna, sem háttv. 1. þm.N.-Múl. (J. J.) kom fram með. - Háttv. þm. hafa haft nægan tíma til að koma fram með breyt.till. við það, því að það er svo langt síðan, að mál þetta var endursent deildinni. En annars er gott að heyra álit fleiri h. þingdm. um það, hvort þeir óski, að málið sé tekið út af dagskrá og umræðunni frestað.

Hálfdan Guðjónsson Eg vil leyfa mér að taka undir með háttv. 1. þm.N.-Múl. (J. J.) í því efni, að taka málið út af dagskrá að sinni. Eg bjóst við því, að hér mundu liggja fyrir breyt.till. við frumv., en það er ekki. Eg spurði skifarana á skrifstofunni um það, og kváðu þeir svo vera. Eg vil því leyfa mér að fara fram á, að hæstv. forseti taki málið út af dagskrá, eða að minsta kosti beri það undir atkv. deildarinnar. Breyt.till., sem eg gat um áðan, er frá mér, og þess efnis að nema í burt sérstaka vígslu á vígslubiskupunum. Eg vil geta þess, að það vakti ekki svo mjög fyrir mér að bjarga við frumv., en það var heilög vígsla, sem eg vildi bjarga við, að hún væri ekki vanbrúkuð; en mér finst það liggja nærri að svo sé, ef farið er að vígja reglulegri biskupsvígslu þá menn, sem ekkert annað eiga að starfa, en að vígja biskup í viðlögum. eg lít svo á, að vígslan sé svo háleit athöfn, að ekki sé rétt að nota hana til þess að vígja menn, sem lítið eða ekkert hafa að gera. Annað atriði, sem eg álít að vinnist við breyt.till. mína er það, að spara má þessar 500 kr., sem áætlaðar eru til vígslunnar. Vígslan er að öllu leyti ónauðsynleg, því skipa má menn til þessa starfs, án þess þeir séu vígðir til þess sérstaklega. Eg verð því að taka undir með h. þm.N.-Múl. (J. J.), að ekki sé rétt að hamra málið í gegn, en leyfi mér að óska eftir, að hæstv. forseti taki það út af dagskrá, eða að minsta kosti, beri það undir álit þm., hvort þeir álíti ekki rétt að taka málið út af dagskrá.

Jón Sigurðsson Það er nú orðið ljóst, að tveir þm. hafa ætlað að koma fram með breyt.till. við frumv. þetta, og að þær eru að eins ókomnar úr prentsmiðjunni. Eg er ekki ánægður með, að málið sé afgreitt frá háttv. deild, eins og það liggur nú fyrir, og vil því leyfa mér að styðja þá till., að háttv. forseti taki málið út af dagskrá, eða, að minsta kosti beri það undir álit deildarmanna, hvort svo skuli vera.

Forseti (H. Þ.) Eg skal gjarnan taka þá ósk til greina að bera það undir deildina, hvort fresta skuli málinu að þessu sinni, úr því að nokkrum þingd.mönnum virðist vera það svo mikið áhugamál.

Ráðherra (Björn Jónsson) Eg leyfi mér að tilkynna hinni háttv. þingdeild, að Hans Hátign konunginum hefir þóknast 31. f. m. að veita fyrv. ráðherra Hannesi Hafstein lausn frá embætti með lögmætum eftirlaunum; og þar næst að skipa mig sama dag í embættið frá 1. þ. mán. Hvort skjalið um sig höfum við sjálfir undirskrifað með konungi, fyrirrennari minn lausn sína, og eg skipunarbréfið handa sjálfum mér. Það er nýbreytni, sem mun verða vel fagnað með þjóðinni, með því að eldri aðferðin, að danskur yfirráðgjafi undirskrifaði með konungi skipun Íslandsráðgjafa, þótti vera miður rétt eða lögmæt.

Forseti: Með því að hinn lögboðni þingtími nú er liðinn, en þingdeildin hefir enn með höndum mörg mikilsvarðandi mál, sem eru óútkjáð, þá leyfi eg mér að beiðast þess, að hæstv. ráðherra lengi þingtímann að minsta kosti um hálfan mánuð, eða svo lengi, að störfum þingsins geti orðið lokið.

Ráðherra (B. J.) Samkvæmt heimild og umboði frá Hans Hátign konunginum um að lengja þingtímann alt að 4 vikum, ef þörf gerist, lýsi eg yfir, að eg lengi þingtímann að þessu sinni til 24. þ. m. Eg býst þó varla við, að sá tími endist, með því að þingið á enn mörg mál óútkljáð og það sum mikilsverð stórmál. En mér hefir verið tjáð, að margir háttv. þingmanna eigi óhægt með að vera að heiman lengur, og því vil eg gera tilraun með að láta þessa viðbót við þingtímann endast. Auðvitað verður tíminn lengdur aftur fremur en að slíta þingi í miðjum klíðum, á meðan mikilsverðum málum er ólokið. Og eg býst naumast við að þingið fái lokið störfum sínum fyr en við mánaðamót, en eg myndi telja illa farið, ef það þyrfti að standa fram í næsta mánuð. Eg vona að háttv. þingmenn geri sitt ítrasta til að láta þennan tíma endast, en læt þess jafnframt getið, að það verður engin fyrirstaða á að lengja hann enn, ef brýna nauðsyn ber til. Síðar var þingtíminn enn lengdur til 8. maí.

Ráðherrann (B. J.) Eg skal lýsa því yfir, að samkv. allrahæstum konungsúrskurði frá 1. þ. m. er heimilt að lengja þingtímann um 4 vikur, en eftir samráði við ýmsa háttv.þm. hefi eg afráðið, að tíminn skuli þó ekki að svo stöddu lengdur um meira en helming þess tíma, er heimilaður hefir verið, þ. e. 2 vikur. Það er með öðrum orðum til 24. þ. m. Og þess vænti eg fastlega, að þingstörfum verði hraðað sem mest má verða, að alt kapp verði á það lagt, að þeim verði lokið á þeim fresti. En þó má gera ráð fyrir hinu, að það verði ónóg; þó vona eg, að ekki þurfi á lengri fresti að halda en til næstu mánaðamóta. Þá vil eg leyfa mér að gera grein fyrir, hví eg er hér staddur nú, í ráðherrasætinu. Hans Hátign konunginum þóknaðist 31. f.m. allramildilegast að veita ráðherra Hannesi Hafstein lausn í náð frá embætti og með lögmæltum eftirlaunum, og því næst samstundis að skipa mig til að gegna þessu embætti frá 1. þ. m. Báðir höfum við undirskrifað með konungi hver sitt skjal, fyrirrennari minn og eg, hann (H. H.) undirlausn sína, og eg undir skipun mína. Eins og mönnum er kunnugt, hefir sú tilhögun ekki tíðkast áður; yfirráðgjafinn danski undirskrifaði skipunarbréf fyrirrennara míns. En þessari nýbreytni, sem mikið hefir orðið tilrætt um að æskileg væri, veit eg til að hefir framgengt orðið að ráði yfirráðráðgjafans danska, sem nú er (N. Neergaards), fyrir orð háttv fyrirrennara míns í embættinu (H. H.) í vetur. Síðar framlengdi ráðherra þingið til til loka aprílmánaðar og 30. apríl enn að nýju til 8. maí.

Lárus H. Bjarnason Geta má þess, að það hefir verið undantekningarlaus vani, að skifta 1. umræðu í fjárlögunum. Allir hafa búist við, að svo yrði einnig nú, og því ekki búið sig undir að tala um málið á þessum fundi. Það mælir líka með skifting 1. umræðu, að tíminn verður naumur að öðrum kosti, til þess að koma með breytingartillögur við frv. Það er engin ástæða til að óttast, að tvískiftingin mundi tefja tímann til muna. Það má alt af fá leyfi ráðherra og deildar til afbrigða frá þingsköpunum og hraða málinu þannig. Eg vil halda fast við þá venju, sem undanfarandi þing hafa fylgt að þessu leyti. En ef háttv. meirihl. vill breyta út af venjunni, þá verður minnihl. auðvitað að sætta sig við það sem annað. Kom fram tillaga um að fresta 1. umr., en samþ. var með 7 atkv. gegn 4 að vísa málinu til 2. umr. nú þegar. Var málinu síðan í e. hlj. vísað til fjármálanefndarinnar