Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) : Herra forseti. Frv. þetta var lagt fram á síðasta þingi en varð ekki afgreitt. Ég skal hafa um það mjög stutta framsögu og láta nægja fyrst og fremst að vísa til þess að þetta frv. á rætur sínar að rekja til þál. sem samþykkt var á Alþingi 22. maí 1984. Þá tillögu fluttu Árni Gunnarsson, Birgir Ísl. Gunnarsson, Stefán Benediktsson, Davíð Aðalsteinsson og Guðrún Agnarsdóttir. Með þeirri þál. var ákveðið að kjósa nefnd sem fékk m.a. það verkefni að undirbúa hreinsun úreltra ákvæða úr núgildandi lögum og gera tillögur um niðurfellingu lagabálka, sem engum tilgangi þjóna lengur og fella má úr gildi, og um greinar gildandi laga sem eðlilegt er og nauðsynlegt að samræma. Nefndinni voru að vísu falin fleiri verkefni, t.d. að gera tillögur um sömu hreinsun í reglugerðum. Nefndin hefur talið að eiginlega væri nauðsynlegt fyrsta skref að hreinsa lagasafnið sjálft. Í því hefur verið unnið mjög mikið. Það er rétt að geta þess að í nefndina voru kjörnir 20. júní 1985 eftirgreindir einstaklingar: dr. Ármann Snævarr, fyrrv. hæstaréttardómari, sem var formaður nefndarinnar og jafnframt má segja vann mikið að því starfi sem hér er um að ræða, Gils Guðmundsson, fyrrv. alþm., Haraldur Blöndal hrl., Hreinn Pálsson lögfræðingur, Margrét Rún Guðmundsdóttir blaðamaður, Már Pétursson héraðsdómari, nú bæjarfógeti og sýslumaður, Sigurður Líndal prófessor, Snædís Guðmundsdóttir dómarafulltrúi og Svala Thorlacius hrl. Það kemur fram í greinargerðinni að Margrét Rún gat ekki vegna fjarvistar tekið þátt í störfum nefndarinnar. Ármann Snævarr var, eins og ég sagði, formaður en Már Pétursson og Svala Thorlacius voru ritarar nefndarinnar. Eftir að forsrn. fékk þetta starf lét ég jafnframt senda það öllum ráðuneytum og fól mínum aðstoðarmanni að kalla eftir athugasemdum. Þær komu ekki, enda held ég að þetta mál sé mjög ítarlega unnið og skal ekki fjölyrða um það meira. Mikilvægast er að það komist strax til nefndar. Ég geri mér vonir um að það fái þá afgreiðslu á þessu þingi. Að þessum orðum mæltum legg ég til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um skaðsemisábyrgð. Frv. fjallar um skaðabótaábyrgð framleiðenda og dreifingaraðila á tjóni sem hljótast kann af ágalla á vöru sem þeir hafa framleitt eða látið af hendi. Frv. var lagt fram á síðasta þingi og er nú endurflutt. Á liðnu sumri bárust nokkrar umsagnir um það. Þær eru í meginatriðum jákvæðar. Það hafa verið gerðar minni háttar breytingar á frv. í tilefni þessara umsagna og líka hefur verið samin ný og ítarleg greinargerð með því. Ég tel að hér sé um mjög athyglisvert mál að ræða af þremur ástæðum. Í fyrsta lagi bætir það stórlega réttarstöðu neytenda. Í öðru lagi er það þáttur í samræmingu viðskiptalöggjafar á Íslandi við það sem tíðkast í Vestur - Evrópu og í þriðja lagi er það reyndar nauðsynlegt til þess að tryggja vöruútflutningi okkar hindrunarlausan aðgang að innra markaði Evrópubandalagsins og að markaði í öðrum ríkjum Fríverslunarsamtaka Evrópu. Skaðsemisábyrgð er nefnd produktansvar, product liability eða Produkt Haftung á þeim erlendum tungum sem okkur eru tamastar og er tiltölulga ung grein í skaðabótarétti. Samkvæmt henni er meginreglan sú að sá sem bíður tjón vegna skaðlegra eiginleika framleiðsluvöru geti krafist bóta beint frá framleiðanda eða frá framleiðanda og dreifingaraðila í sameiningu. Meginábyrgðin á hinum skaðlegu eiginleikum liggur hjá framleiðandanum. Ef varan er innflutt tekur þá innflytjandinn eða annar dreifingaraðili á sínar herðar ábyrgð framleiðandans. Á sameiginlegu markaðssvæði margra ríkja er ekki um sérstakan innflytjanda að ræða heldur aðeins framleiðendur og dreifingaraðila Frv., eins og það liggur hér fyrir, bætir mjög réttarstöðu neytenda ef það verður að lögum. T.d. má nefna að skemmdar matvörur eða gölluð lyf geta valdið heilsutjóni. Sama á við um vélar, tæki og áhöld sem slys hlýst af vegna bilunar eða vanbúnaðar tækjanna. Ýmiss konar vörur geta valdið spjöllum á öðrum munum. Ég nefni lím, þéttiefni eða sement sem geta valdið skemmdum vegna einhverra annmarka þegar þau eru notuð með öðrum byggingarefnum. Þótt neytendur kunni í slíkum tilvikum að geta fengið skaðabótarétt sinn viðurkenndan eftir almennum skaðabótareglum mælir frv. fyrir um stóraukið öryggi neytenda með því að slá fastri hlutlægri ábyrgð framleiðanda og dreifanda og nánari reglum um það hvernig skaðabótaskyldu þeirra er farið. Í því sambandi er lagt til að sú regla verði lögfest að sá sem verður fyrir tjóni geti haft uppi skaðabótakröfu beint við framleiðandann, eða dreifingaraðilann, eða við þá saman. En nú gildir sú regla að hann verður fyrst að bera kröfu sína fram við þann sem seldi honum vöruna og sá aftur að endurkrefja næsta millilið og þannig koll af kolli þangað til leiðin er rakin til framleiðandans. Ef einn hlekkur í þeirri keðju er gjaldþrota, eða hættur rekstri, er eins víst að krafan tapist. Með því að stytta þessa röð er að sjálfsögðu réttur neytenda, eða notenda, vörunnar stórlega bættur. Að undanförnu hafa mörg ríki Vestur - Evrópu sett lög um skaðsemisábyrgð. Ríki Evrópubandalagsins eru í þessu efni bundin af tilskipun framkvæmdaráðs bandalagsins frá 21. júlí 1985. Tilskipunin mælir fyrir um samræmda löggjöf aðildarríkjanna á þessu sviði. Allmörg þeirra hafa þegar sett lög um efnið en í öðrum aðildarríkjum er löggjöf í undirbúningi. Þá hafa ríki Fríverslunarsamtaka Evrópu, EFTA, sett slíka löggjöf eða eru í þann mund að gera það. Lög EFTA - ríkjanna hafa mjög tekið mið af löggjöf ríkja Evrópubandalagsins. Ég nefni sem dæmi að í Noregi voru nýlega sett lög um þetta efni sem voru í góðu samræmi við lög Evrópubandalagsríkja og tilskipun ráðsins, sem ég nefndi áðan. Frv. sem ég mæli fyrir hér er að sínu leyti sniðið eftir lögum Evrópubandalagsríkja. Efni og uppsetning frv. er að mestu í samræmi við dönsku lögin um skaðsemisábyrgð, en tilgangur frv. er m.a. að samræma íslenskar reglur um skaðsemisábyrgð löggjöf annarra Evrópuríkja. Það má færa margvísleg rök fyrir nauðsyn þess. Mikill hluti útflutnings Íslendinga fer til ríkja í Vestur - Evrópu og stór hluti okkar innflutnings kemur líka þaðan. Samræmd viðskiptalöggjöf okkar og annarra Vestur - Evrópuþjóða er til þess fallin að greiða fyrir viðskiptum Íslendinga á Evrópumarkaði. Rýrari ábyrgð íslenskra framleiðenda en keppinauta þeirra mundi síst styrkja samkeppnisstöðu íslenskra útflytjenda og reyndar þegar til lengdar lætur spilla fyrir okkar útflutningsmöguleikum. Í frv. er tæmandi upptalning á þeim aðilum sem borið geta skaðsemisábyrgð. Grundvöllur bótaskyldunnar er, eins og ég sagði áður, hlutlæg ábyrgð. Þar er um herta ábyrgð að ræða þótt niðurstaðan yrði í flestum tilfellum hin sama og yrði samkvæmt núgildandi skaðabótarétti. Í 7. gr. frv. er hinni hlutlægu ábyrgð settar vissar skorður í samræmi við ríkjandi sjónarmið í þeirri grein lögfræðinnar sem fjallar um skaðsemisábyrgð. Eitt mikilvægasta álitaefni varðandi reglurnar um skaðsemisábyrgð er hvernig afmarka eigi hugtakið ágalli. Í 5. gr. frv. eru reglur sem fara skal eftir þegar metið er hvort vara sé haldin ágalla. Eðli málsins samkvæmt er ekki unnt að setja í lög tæmandi reglur um þetta efni. Endanlegt mat á því hvort og hvenær um ágalla sé að ræða verður því, eins og áður, að sjálfsögðu í höndum dómstóla. Í frv. er því slegið föstu hvaða reglur skuli gilda um framkröfur og skiptingu ábyrgðar milli aðila sem bera ábyrgð á sama tjóni. Það dregur úr réttaróvissu. Eitt veigamesta nýmæli frv. er bannið í 12. gr. gegn því að víkja með samningi frá skaðabótareglum þess, þannig að réttur tjónþola, eða hugsanlegs tjónþola, verði minni en reglurnar veita. Frv. tryggir tjónþola því lágmarksrétt sem ekki verður skertur með samningum áður en tjón verður. Álíta verður að frv. mundi ekki ná þeim tilgangi sínum að veita neytendum eðlilega vernd ef þetta nýmæli væri ekki í því. Í frv. eru nýjar fyrningarreglur. Ekki er þó lagt til að breytingar verði á réttarreglunum um slit fyrninga. Fyrningarreglur þær sem hér er gerð tillaga um eiga við um allar kröfur vegna skaðsemistjóns. Rökin fyrir því að leggja til að fyrningarreglunum verði breytt er að finna í athugasemdunum við 13. og 14. gr. Eins og ég hef þegar sagt hafa verið gerðar tvær minni háttar breytingar á frv. frá því það var fyrst lagt fram. Í fyrsta lagi er um að ræða eigin ábyrgð þess sem verður fyrir skaðsemisábyrgð. Í umsögnum um frv. hefur verið talið að slíkt ákvæði sé andstætt núgildandi skaðabótareglum auk þess sem það skipti litlu máli sökum þeirrar lágu fjárhæðar sem upphaflega var gerð tillaga um sem eigin ábyrgð. Í öðru lagi hefur í 8. gr. verið sett hámark á samanlagða ábyrgð framleiðanda vegna líkamstjóns, þar á meðal dauðaslyss, og er lagt til að hámarkið nemi sem svarar 70 milljónum Evrópureikningseininga, ECU. Hámarksfjárhæðin er sniðin eftir löggjöf Evrópubandalagsþjóðanna og nemur um 5,5 milljörðum kr. á núverandi gengi og er hér aðeins sett sem ýtrasti varnagli. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að gera einstök ákvæði frv. frekar að umræðuefni að þessu sinni. Eins og ég nefndi áðan hefur verið samin mun fyllri og ítarlegri lögfræðileg greinargerð með frv. en fylgdi því á sl. vori og tel ég því ekki nauðsynlegt að fara nákvæmlega í einstök atriði þess. Ég legg mikla áherslu á að frv. þetta nái fram að ganga á þessu þingi en taki gildi fyrst í framkvæmd 1. jan. 1992. Það þarf að sjálfsögðu talsverðan tíma til aðlögunar að ákvæðum frv. ef að lögum verður. Tel ég nauðsynlegt að íslenskum fyrirtækjum gefist ráðrúm til að kynna sér reglurnar sem samþykktar verða og búa sig undir gildistöku þeirra. Það þarf líka að kynna ákvæði þessi ítarlega fyrir almenningi, framleiðendum og dreifingaraðilum og eins þarf að gefa viðskiptalífinu tíma til þess að bæta sína gæðastjórn og kaupa sér vátryggingar gegn hugsanlegri skaðsemisábyrgðarskyldu. Og eins og fram hefur komið þá er brýn nauðsyn á því að vitundin um skaðsemisábyrgð framleiðenda og dreifenda hafi náð hér fótfestu þegar samræmd viðskiptalöggjöf tekur gildi í allri Vestur - Evrópu eins og væntanlega verður hinn 1. jan. 1993. Virðulegi forseti. Ég geri því að tillögu minni að þessu frv. verði að lokinni þessari 1. umr. vísað til 2. umr. og hv. fjh. - og viðskn.

Flm. (Hulda Jensdóttir) : Virðulegi forseti. Ljóst er að frv. það til laga sem nú er tekið fyrir á hinu háa Alþingi Íslendinga er vandmeðfarið, og að mati einhverra óþarft. Að ég legg frv. þetta fram byggist að sjálfsögðu á þeirri skoðun minni, og margra annarra, að núverandi fóstureyðingalöggjöf sé alls óviðunandi og þurfi leiðréttingar hið fyrsta. Frv. sem hér liggur fyrir er lagt fram vegna þess samfélags sem við störfum fyrir, tilheyrum og erum hluti af, vegna barnanna sem hafa rétt til lífs, og síðast en ekki síst vegna þeirra kvenna sem hlut eiga að máli. Frjálsar fóstureyðingar hvetja til fóstureyðinga. Frjálsar fóstureyðingar útiloka þörf fyrir fræðslu varðandi málið. Frjálsar fóstureyðingar leiða til ábyrgðarleysis. Frjálsar fóstureyðingar leiða til þrýstings sem skapar glundroða og leiðir til ákvarðanatöku undir óeðlilegum kringumstæðum. Allt of margar konur sem eiga í tímabundnum erfiðleikum vegna jákvæðs þungunarprófs verða fyrir utanaðkomandi þrýstingi. Að auki er tíminn sem þær hafa til umráða mjög naumur, auk þess að vera sá tími meðgöngunnar sem mörgum konum er erfiður vegna þeirra margvíslegu breytinga sem eiga sér stað í líkamskerfi þeirra, bæði andlega og líkamlega. Það tímaskeið sem hér um ræðir er því afar óheppilegt til stórra ákvarðana. Þess vegna því miður, oft áður en varir, er skaðinn skeður og ekki aftur snúið. Þeir sem mest hvöttu til fóstureyðingar sem allsherjarlausnar hverfa oftast út úr myndinni eftir að aðgerðin er afstaðin, firrtir allri ábyrgð. Þegar upp er staðið er það konan sem skrifar undir beiðnina og konan sem ber ábyrgðina. Ein stendur hún oftast og óstudd, án þeirrar aðstoðar og þess stuðnings sem hverri konu er nauðsyn eftir aðgerðina fóstureyðing. Konur sem hugleiða fóstureyðingu, konur sem fara í fóstureyðingu njóta ekki þeirrar þjónustu sem er þeim nauðsyn. Sú þjónusta er ekki til í velferðarheilbrigðiskerfinu á Íslandi. Þær standa oftast einar, eins og áður segir, óstuddar, hvernig sem þeim líður. Væri ekki farsælla að þær 17 -- 19 millj. sem fóstureyðingar kosta íslenska skattborgara ár hvert væru notaðar konum til hjálpar og börnum til lífs? Það er vitað og um það til skýrslur að margar konur sem töldu, áður en þær fóru í aðgerðina fóstureyðing, að hún væri lítið mál hafi eftir á liðið ómældar þjáningar sem jafnvel hafa ekki komið fram fyrr en löngu síðar og þá leitt til alvarlegs heilsubrests. Þess vegna þarf sterka samfélagshjálp til þess að hjálpa og sterkt forvarnarstarf til að fyrirbyggja að fóstureyðing eigi sér stað nema gildar forsendur séu fyrir hendi. Að sjálfsögðu eru til réttlætanlegar forsendur fyrir aðgerðinni sem þá um leið fyrirbyggja þá þjáningu sem handahófskennd, óígrunduð fóstureyðing veldur flestöllum konum. Hvernig sem við veltum þessu máli eða snúum því förum við ávallt og ævinlega í hring, komum aftur til upphafsins, þ.e. það getur aldrei orðið neitt annað en óbætanlegt tjón fyrir konuna og fyrir samfélagið allt þegar fóstureyðing á sér stað af svokölluðum félagslegum ástæðum, enda ófagur blettur á velferðarsamfélagi sem skilar slíkum þjóðartekjum sem raun ber vitni. Félagsleg vandamál á að leysa með félagslegum úrbótum. Allt snýst þetta afdrifaríka mál um líf sem kviknaði í móðurlífi, móðurlífi sem ekki var tilbúið til að veita því skjól, umvefja það og umlykja það tímabundið. Hvers á þetta líf að gjalda? Húsaskjólið kom af frjálsum og fúsum vilja í hita stundarinnar. Hvers á það að gjalda að því sé úthýst að ósekju? Og hvaða líf er það sem hér er til umfjöllunar? Það er mannlegt líf og getur aldrei orðið neitt annað en mannlíf hvernig sem á það er litið. Menn deila hart um það hvenær þetta líf á rétt á að kallast mannlíf, en sú deila mun aldrei taka enda því að hún byggist á skoðunum, alls ekki á staðreyndum. Hins vegar getur enginn neitað því, hvaða skoðanir sem hann hefur, að staðreyndir byggðar á óhrekjanlegum mælingum sýna, svo að ekki verður um villst, að hjarta þess lífs sem þarna hefur tekið sér bústað og farið er að slá eftir þrjár vikur er hjarta manns. Um 7það er ekki deilt. En um hvað snýst þá deilan? Um staðreyndir, um raunveruleika? Nei, alls ekki. Deilan snýst um að óskhyggjan sé viðurkennd sem raunveruleiki, sem staðreynd. Að eiga sína óskhyggju er hluti af lífsframvindunni og ekkert rangt við það nema þegar sú óskhyggja skaðar einhvern annan. Fyrir mér liggur sú staðreynd ljós fyrir sem dagurinn í dag, að óskhyggjan sem hér um ræðir er til komin til þess að firra sig ábyrgð. Ekki óþekkt fyrirbæri, en hér bitnar óskhyggjan á lífinu og þá er hún til skaða og því réttlaus. Hvort sem okkur líkar það betur eða verr verður aldrei hjá því komist að lífið sem kviknaði í móðurlífi er manneskja þótt lítil sé og óumdeilanlega varnarlaus. Hún er ekki aðeins varnarlaus fyrstu mánuði sína í móðurlífi. Hún er háð vernd alla meðgönguna svo að hún megi halda lífi. Hið sama gildir þegar þetta líf fullburða, sem hraust og heilbrigt barn, fæðist og grætur við hingaðkomu sína. Það er enn og áfram að fullu og öllu háð vernd og umvefjandi kærleik. Annars getur það ekki lifað. Hjarta þess lífs sem hér um ræðir er farið að slá eftir þrjár vikur. Eftir 8 -- 10 vikur er það að öllu leyti eins og við, ekkert bætist þar við nema meiri stærð og meiri þroski. Frá samruna þess eggs og þeirrar frumu sem varð upphaf okkar, ykkar hv. þm., og mitt, voru séreinkenni okkar til staðar, kyn, augnlitur, háralitur með meiru. Aldrei fæðist nein manneskja eins. Við erum öll ólík, við erum einstök, við erum sérstök. Okkur er öllum ætlað verk að vinna. Við samruna eggs og frumu er skráð lífssaga manns, og eins og ég leyfi mér stundum að segja: Hver erum við að hindra þá sögu, eða öllu heldur stöðva þá sögu, að hún fái farsælan endi? Virðulegi forseti. Ástæða er í þessu sambandi til að ýja að þeirri staðreynd að íslensku samfélagi er hætta búin ef fram fer sem hingað til. Að vísu hafa þeir ánægjulegu hlutir gerst að fæðingar hafa aukist lítillega og fóstureyðingum fækkað lítillega, hvort tveggja af hinu góða og sannarlega ánægjuleg tíðindi. Annars blasir sú mynd við, að öllu óbreyttu, að fólk sem nú er á miðjum aldri eða yngra fái ekki brot af þeirri þjónustu sem nú þykir sjálfsögð. Íslenska þjóðarskútan mun ekki haldast á floti ef ekki verður spyrnt við fæti og því síður möguleiki að gera hana út nema með stórfelldum innflutningi vinnuafls, þ.e. að setja á hana erlenda áhöfn. Hvað verður þá um íslenskt þjóðarstolt? Að öðru leyti vísa ég til þess annars sem segir í frv. því sem hér er til umræðu. Um þá valkosti sem fyrir eru og ber að nýta betur en nú er gert, enda ekki óskað eftir þeim á meðan fóstureyðingar eru nánast frjálsar. Ég vil, með leyfi virðulegs forseta, vekja athygli hv. þm. á þeirri staðreynd að fullkomið virðingarleysi er viðhaft gagnvart þeim sem minna mega sín með núverandi fóstureyðingalöggjöf. Þessu er skylt að breyta, annað er ekki við hæfi. Ég geri mér að sjálfsögðu fulla grein fyrir því að hér er um mjög viðkvæmt mál að ræða, en trú mín er eigi að síður sú að giftusamlega muni til takast, að hv. Alþingi Íslendinga, þingheimur og Íslendingar allir muni taka höndum saman, skoða málið óhlutdrægt í dýptina og komast að þeirri niðurstöðu að farsælla sé að veðja á lífið svo sem kostur er. Frá því verður að vísu aldrei komist að alltaf verða undantekningar sem verður að taka tillit til, enda skilmerkilega tilgreint í frv. því sem hér um ræðir. Okkar er að liðsinna þeim sem í erfiðleikum eiga um lengri eða skemmri tíma. Sú leið ein er við hæfi. Sú leið ein er til farsældar fyrir einstaklinginn, fyrir heildina, fyrir þjóðarbúið allt. Að þessu sögðu hlýtur að liggja ljóst fyrir að lög þessi höfða til lífsins að fullu og öllu. Þau höfða einnig til mannúðar og til mildi og til þess að öllum, ungum sem öldnum, sé gerð grein fyrir hvað lífið er í raun, að lífið er ekki eitthvað sem má leika sér með samkvæmt geðþóttatilfinningum heldur er skylda hvers og eins að fara um það höndum ábyrgðar, þar sem virðingin fyrir því helgasta sem lífið gefur er í fyrirrúmi. Ef þessa er gætt, og það dregið fram, í uppeldishlutverkum heimila og skóla er það og verður getnaðarvörnin hin allra besta til viðbótar þeirri sjálfsögðu fræðslu sem frv. þetta leggur megináherslu á að verði að veruleika í skólakerfi landsins. Ég þakka áheyrnina.

Flm. (Stefán Valgeirsson) : Virðulegi forseti. Á þskj. 70 hef ég leyft mér að flytja frv. til stjórnarskipunarlaga. Tillögugreinin hljóðar þannig, með leyfi forseta: ,,79. gr. stjórnarskrárinnar orðist þannig: Tillögu, hvort sem er til breytinga eða viðauka á stjórnarskránni, má bera upp á Alþingi. Nái tillagan samþykki beggja deilda með sama hætti og almenn lög skal leggja hana undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar og skal atkvæðagreiðslan vera leynileg. Hún skal fara fram eigi síðar en samhliða næstu alþingiskosningum eftir samþykkt hennar á Alþingi. Verði tillagan samþykkt af meiri hluta í þjóðaratkvæðagreiðslunni skal hún lögð fyrir forseta lýðveldisins til staðfestingar skv. 26. gr. stjórnarskrárinnar. 2. gr. Stjórnarskrárákvæði þetta tekur þegar gildi.`` Frv. þetta var flutt á tveimur síðustu þingum en varð eigi útrætt. Allt frá stofnun lýðveldisins árið 1944 hefur verið verkefni Alþingis að láta vinna að endurskoðun, eða endurgerð, stjórnarskrárinnar. Þrátt fyrir víðtæka samstöðu á Alþingi og utan þess um nauðsyn endurskoðunarinnar, og á stundum mjög ákveðnar aðgerðir í þá átt, hefur hún ekki tekist. Ákvæði um kosningar til Alþingis eru þó undanskilin. Þeim hefur verið breytt. Til upplýsinga um nauðsyn breytinga á stjórnarskránni má vísa til fyrri tillagna um breytingar á stjórnarskránni og jafnframt til bréfs umboðsmanns Alþingis til forseta Alþingis, dags. 29. des. 1988. Í því eru rakin fjölmörg atriði sem brýnt er að kveða betur á um í stjórnarskránni en nú er gert. Nú á tímum víðtækrar kreppu sem tekur til margra þátta þjóðlífsins er sérstök ástæða til að huga að framkvæmd laga og réttar í landinu. Löggjöf um þær stofnanir sem móta framkvæmd laga og réttar og hafa síðustu orðin um dómstólana þarf að vera góð. Sérstaklega á þetta við um lagaákvæði um Hæstarétt Íslands, en til hans má jafnan skjóta úrlausnum annarra dómstóla. Er brýnt að ákvæði um skipan og starfshætti Hæstaréttar séu ítarleg og skýr og þau tryggi borgurunum aðgang að dómstólum, óski þeir þess, og vandaða málsmeðferð. Ákvæði um þetta þurfa að vera í stjórnarskrá því um er að ræða kjarnaatriði í löggjöf réttarríkis. Þessir mikilvægu kostir fylgja því að breyta ákvæðum 79. gr. stjórnarskrárinnar eins og hér er lagt til: 1. Samkvæmt ákvæðum 79. gr. þarf samþykki tveggja þinga með kosningum á milli til að ná fram breytingum á stjórnarskránni. Það hefur þann ókost í för með sér að þingmenn á Alþingi sem leggja til stjórnarskrárbreytingar verða að eiga það undir öðru Alþingi, væntanlega með öðrum þingmönnum, að ljúka verkinu. 2. Ekki verður lengur skylt að rjúfa Alþingi strax að lokinni fyrri samþykkt Alþingis á stjórnarskrárbreytingu. Þetta atriði er mjög veigamikið þegar fyrir liggur endurgerð flestra þátta stjórnarskrárinnar. Miklu auðveldara verður að ná fram stjórnarskrárbreytingum í áföngum samkvæmt ákvæðum tillögunnar en samkvæmt gildandi stjórnarskrá. 3. Tillagan gerir ráð fyrir að ný stjórnarskrárákvæði hljóti samþykki meiri hluta kosningarbærra manna í landinu með sama hætti og nú er kveðið á um breytingar á kirkjuskipaninni í landinu. Verði hún samþykkt verða ný stjórnarskrárákvæði ,,þjóðarlög`` í þeim skilningi að þjóðin sjálf hefur staðfest þau. Það er mikilsvert til þess að auka gildi stjórnarskrárákvæða gagnvart öðrum reglum og tengir jafnframt þjóðina sjálfa við mikilvægustu samfélagslegu gildin og mikilvægustu lögin. Ég vísaði hér áður, virðulegur forseti, til bréfs umboðsmanns Alþingis sem hann sendi forsetum Alþingis 29. des. 1988. Ég vil lesa það bréf, með leyfi forseta, þar sem fram kemur í þessu bréfi hvað það er brýnt að stjórnarskráin sé tekin til endurskoðunar og henni breytt. Bréfið er þannig: ,,Forsetar Alþingis, Alþingi við Austurvöll. Á grundvelli 11. gr. laga nr. 13/1987, um umboðsmann Alþingis, tel ég ástæðu til að vekja athygli á ófullkomnum ákvæðum til verndar mannréttindum í íslenskum lögum. Ég bendi á að í íslensku stjórnarskrána vantar almenn ákvæði um veigamikil mannréttindi. Sem dæmi má nefna skoðanafrelsi, jafnrétti, bann við afturvirkum refsilögum, vernd fjölskyldulífs og rétt til réttlátrar málsmeðferðar fyrir dómi. Ákvæði íslensku stjórnarskrárinnar um félagsleg mannréttindi eru og fábrotin. Mörg mannréttindaákvæði íslensku stjórnarskrárinnar eru ófullkomin af ýmsum ástæðum. Ákvæði 63. og 64. gr. um trúfrelsi, 66. gr. um friðhelgi heimilisins, 72. gr. um prentfrelsi og 73. gr. um félagafrelsi hefta ýmist í engu eða að takmörkuðu leyti vald löggjafans. Sum mannréttindaákvæði ganga skammt efni sínu samkvæmt. Ákvæði 72. gr. nær þannig aðeins til prentfrelsis en eigi til tjáningarfrelsis almennt. 65. gr. fjallar fyrst og fremst um handtöku sem er liður í rannsókn refsimála, en frelsi og réttaröryggi almennt nýtur þar ekki verndar. 66. gr. verndar ekki einkalíf manna yfirleitt heldur takmarkast við ákveðna þætti þess. Ég vísa einnig til þess að Ísland er aðili þýðingarmikilla alþjóðasamninga um mannréttindi. Ég nefni hér Evrópuráðssamninginn um verndun mannréttinda og mannfrelsis (Mannréttindasáttmála Evrópu) frá 4. nóv. 1950, ásamt síðari viðaukum, alþjóðasamning um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi (Mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna) frá 16. des. 1966, Félagsmálasáttmála Evrópu frá 18. okt. 1961 og alþjóðasamning (Sameinuðu þjóðanna) um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi frá 16. des. 1966. Aðstaðan er hér sú að íslensk lög ganga a.m.k. að ýmsu leyti skemmra í vernd mannréttinda en þessir sáttmálar. Getur þetta valdið vanda í lagaframkvæmd hér á landi og jafnframt orðið til þess að íslenska ríkið verði dregið til ábyrgðar fyrir þeim alþjóðastofnunum sem ætlað er að framfylgja nefndum mannréttindasamningum. Úrbætur í ofangreindu efni virðast mér einkum geta orðið með tvennum hætti. Fyrst er að nefna endurskoðun mannréttindaákvæða íslensku stjórnarskrárinnar. Legg ég áherslu á að endurskoðun stjórnarskrárinnar er brýn einnig af öðrum ástæðum sem ég rek ekki frekar að þessu sinni. Skoðun mín er sú að setning nýrrar stjórnarskrár hafi dregist úr hófi, að frátöldum breytingum er varða kosningar til Alþingis. Ég tel einnig að mjög kæmi til greina að umræddir mannréttindasáttmálar eða hlutar þeirra verði teknir í íslensk lög. Þar rísa að vísu ýmis álitamál er að sumu leyti tengjast annarri víðtækari spurningu um það hvernig háttað sé tengslum íslensks réttar og alþjóðasamninga, sem Ísland er aðili að, og hvaða stefnu beri að móta á því sviði. Vísa ég um það nánar til meðfylgjandi greinargerðar Stefáns Más Stefánssonar prófessors sem hann hefur samið á vegum embættis míns. Á árinu 1989 verður víða minnst merks áfanga í sögu mannréttinda. Að mínum dómi ætti vel við að ríkisstjórn og Alþingi mörkuðu á því ári þáttaskil að því er varðar vernd mannréttinda hér á landi. --- Virðingarfyllst, Gaukur Jörundsson.`` Ég taldi ástæðu til þess að vekja athygli á þessu bréfi sem er orðið rúmlega tveggja ára gamalt. Ég hef ekki orðið var við mikil viðbrögð í því að taka það til meðferðar. Hins vegar eru nefndir nú á vegum þingsins að kanna stjórnarskrá og fleira í því sambandi og tel ég að þessa tillögu og þetta bréf ætti að taka upp í þeirri nefnd, en formsins vegna legg ég til að þessu frv. verði vísað til allshn.