Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Menntmn. Ed. hefur haft nokkuð mikil afskipti af þessu máli, og síðan málið var seinast til umr. í Ed., hefur Nd. gert á því breyt., á 5. gr. Þar sem menntmn. Ed. telur, að ekki séu líkur til þess, að till. n. nái hér 2/3 atkv., þá mun menntmn. Ed. ekki sjá sér annað fært en beita sér fyrir því, að frv. um skipulag og hýsing prestssetra verði afgr. í samræmi við það, sem hv. Ed. hefur lagt til og málið liggur fyrir núna.

forseti (JPálm) : Mér hefur borizt bréf frá utanrmn., sem ég hef látið þýða á íslenzku. Bréf þetta hljóðar þannig á íslenzku : „Orðsending ítalska stjórnlagaþingsins til löggjafarþinga sameinuðu þjóðanna. Ítalska stjórnlagaþingið hefur falið mér að koma til löggjafarþinga allra sameinuðu þjóðanna málaleitun, sem skýrir hug og óskir allrar þjóðarinnar um að milda þegar ströngustu skilmála friðarsamnings vors og þá einkum, að komizt verði hjá landaafsali, sem er svo mikið áfall fyrir þjóðarmetnað vorn, niðurlægingu þeirri, sem ítalski landherinn, flotinn og flugherinn, sem börðust hraustlega við hlið bandamanna, hafa orðið að þola, og loks, að ekki verði framfylgt fjárhagskvöðum og viðskipta, sem þjóð, er hefur orðið fyrir eyðileggingum styrjaldar og er nú að leitast við að rétta við, getur ekki risið undir. Löggjafarsamkoman fer enn fremur fram á, að viðurkennd verði sú grundvallarregla, að unnt sé að endurskoða friðarsamning vorn með friðsamlegum gagnkvæmum samningum milli þeirra landa, er hagsmuna hafa að gæta, og innan vébanda sameinuðu þjóðanna, og lætur í ljós þá trú, að löggjafarþing þeirra þjóða, sem þátt tóku í styrjöld fyrir frelsi og réttlæti, muni taka til íhugunar þessa málaleitun ítölsku þjóðarinnar og gefa henni betra tækifæri til að festa í sessi nýja lýðveldið og lýðræðisskipulagið með þjóðfélagslegu öryggi og árangursríku starfi. Undirskrift: Terracini forseti ítalska stjórnlagaþingsins.“



Herra forseti. Allshn. flytur á þskj. 525 nýjar brtt. við hina upphaflegu till. Jafnframt er ætlun n. að taka aftur brtt. þær, sem hún upphaflega flutti á þskj. 347. Það stendur þannig á þessum nýju brtt., að hæstv. dómsmrh. gerði nokkrar aths. með þeim óskum til n., þegar þetta mál var til umr. hér á Alþ. Eru þessar breyt. fólgnar í því frá því, sem n. upphaflega lagði til, að lagt er til, að endurskoðunin, sem skorað er á ríkisstj. að láta fara fram, verði ekki bundin við till. þær um meðferð opinberra mála, sem fluttar voru í Ed. 1939. Fannst hæstv. dómsmrh. eðlilegt, og hefur n. fallizt á það sjónarmið, að ekki væri miðað við endurskoðun á þessum till., sem eru sumar hverjar orðnar úreltar. N. leggur þess vegna til, að till. á þskj. 79 verði samþ. með þeirri breyt., sem felst í brtt. n. á þskj. 525.



Herra forseti. Ég vil aðeins geta þess, að ég get fellt mig við þá afgreiðslu á þessari till., sem allshn. stingur upp á. Ég hef upphaflega lagt til, að ályktað væri að skora á ríkisstj. að hlutast til um, að frv. um meðferð opinberra mála 1939, samið af stjórnskipaðri n., yrði flutt á þessu þingi að nýju. Það var fundið að því við fyrri hluta þessarar umr., að Alþ. skoraði á ríkisstj. að flytja frv., ég hefði eins getað flutt frv. sjálfur. Ég get ekki enn fallizt á þetta sjónarmið. Hér er um að ræða lagabálk, sem saminn var af stjórnskipaðri n., og tel ég óeðlilegt, að einstakir þm. taki að sér að flytja sem þmfrv. slík mál, og tel æskilegt, að þau komi frá ríkisstj. eða séu flutt af n. að hennar tilhlutun, því að allshn. gerði fyrst þá breyt. að láta endurskoða þetta frv., og hef ég ekkert við það að athuga, ef n. óskar heldur að láta samþ. till. á þann máta. Nú hefur n. aftur óskað að gera breyt. á fyrri afstöðu sinni og leggur nú til, að þetta frv. verði ekki endurskoðað, heldur gildandi löggjöf og með hliðsjón af þessu frv., sem flutt var í Ed. 1939. Ég hef talið nauðsynlegt að athuga tvennt í sambandi við þetta mál, annars vegar lagaákvæði í þessu efni, en þau tel ég svo gömul og úrelt, að ekki sé viðunandi, og hins vegar meðferð opinberra mála, sem sé svo léleg, að hún sé ekki nálægt því að vera á þann hátt, sem skyldi Dóms- og kirkjumrn. hefur ekki viljað fallast á það, að rekstur opinberra mála væri lélegur, og sama máli gegnir með hæstv. dómsmrh. Nú vill svo vel til, að ég hef mikil kynni að einni hlið þessara mála, þ.e.a.s. verðlagsmálunum, og mér er vel kunnugt um það, að rekstur þessara mála er afar slælegur, bæði hér og úti á landi. Ég hef getið þess áður t.d., að rannsókn hinna svo kölluðu heildsalamála hafi tekið 8 mánuði, og allan þann tíma, á meðan dómur var ekki upp kveðinn, gátu þeir haldið áfram að brjóta verðlagsákvæði. Mér kemur það mjög svo á óvart, að hæstv. dómsmrn. skuli mótmæla þessu. Jafnvel fyrir hæstarétti dregst oft of lengi að dæma í málum. Fyrirtæki á Austurlandi var kært í sept. 1943, dæmt í undirrétti í apríl 1944. Málinu var áfrýjað til hæstaréttar, en það er ódæmt í því enn. Annað fyrirtæki var kært í des. 1944. Það var dæmt í undirrétti og áfrýjað til hæstaréttar. Enginn dómur enn. Fyrirtæki var kært 27. nóv. 1942 og vísað til hæstaréttar, en ódæmt enn þá. Þetta var að vísu smávægilegt mál, en engu að síður er það vítavert, að á fimmta ár skuli ekki hafa fallið dómur í málinu. Matstofa ein var kærð í nóv. 1946, en hún hefur ekki heldur verið dæmd enn. Hún var aftur kærð í jan. 1947. Enginn dómur fallinn. Þessi sama matstofa var síðar kærð fyrir brot á verðlagsákvæðum. Listi þessi er því miður nokkuð miklu lengri, þó að ég hirði ekki um að lesa meira. Að öðru leyti er ástæða til umkvörtunar yfir meðferð þessara mála, þ.e.a.s., hversu vægilega sektarákvæðum verðlagslaganna er beitt af héraðsdómum og jafnvel hæstarétti. T.d. var fyrirtæki hér í Reykjavík dæmt í jan. 1942 fyrir verðlagsbrot og fékk þá 50 kr. sekt fyrir smávægilegt brot að vísu. 31. marz sama ár fékk það 100 kr. sekt, kært í þriðja sinn í des. 1942, fékk það 500 kr. sekt. Í fjórða sinn var sama fyrirtæki kært í maí 1945, fékk þá 3000 kr. sekt. Í fimmta sinn í nóv. 1945 var það enn kært og fékk þá 866 kr. sekt. Í ágúst 1946 fær það svo rúmlega 900 kr. sekt. Í sjöunda sinn kært í des. 1946 og fékk þá 2000 kr. sekt. Þó að þetta um sektarupphæðir komi ekki við hraða málarekstrar, þá gat ég ekki annað en lesið þetta upp, því að dómsvaldið virðist hér ekki eins árvakurt og vissulega væri ástæða til, að það væri. Ég get engan veginn fallizt á, að það sé rétt hjá dómsmrn., sem það heldur fram, að það sé tilhæfulaust, sem haldið er fram í grg. þáltill. minnar, sem sagt að það eigi sér stað vítaverður dráttur hjá héraðsdómurum og jafnvel hjá hæstarétti í meðferð a.m.k. þessa flokks opinberra mála. Dómsmrn. heldur því fram, að þetta mundi ekki lagfært með því að endurskoða l. um meðferð opinberra mála, en ég álít, að ráðin væri bót á þessu með því að samþykkja lagaákvæði um opinberan saksóknara. Ef þetta væri gert, væri sérstaklega um að ræða meira aðhald hjá héraðsdómunum til þess að hraða meira rekstri opinberra mála en nú á sér stað, og sannleikurinn er sá, að það virðist vera um skort á aðhaldi að ræða af hálfu dómsmrn. gagnvart héraðsdómunum. Að vissu leyti má segja, að dómsmrn. beri ábyrgð á því, að opinber mál, sem fyrir héraðsdómunum liggja, séu rekin með forsvaranlegum hraða, og dæmin, sem ég nefndi, sýna, að það virðist nokkur skortur á, að dómsmrn. gegni þessari skyldu sinni. Ég réðst í að flytja þessa till., sem er efnislega um að skipaður yrði opinber saksóknari, og mundi það hafa þá þýðingu, að minna yrði um vítaverðan drátt á rekstri opinberra mála, því að ég tel rétt, að l. um meðferð opinberra mála verði endurskoðuð. Ég verð því að halda því fram, að ástæður mínar fyrir þáltill., sem getið er í grg. og ég gat um í frumræðu minni, standi óhaggaðar.



Herra forseti. Ég hef því miður ekki átt kost á að fylgjast með umr. um mál þetta. Út af brtt. hv. n. sýnist mér þörf á að hafa tvær umr. um málið, því að í þáltill. er ætlazt til, að um fjárframlög úr ríkissjóði sé að ræða, a.m.k. get ég ekki skýrt hana á annan veg, þar eð segir í henni að ríkisstj. „sé heimilt að kveðja sér til aðstoðar sérfróða menn í þessum efnum, ef nauðsyn krefur.“ Það er ástæðulaust að taka þetta fram, nema tilætlunin sé, að útgjöld verði við það úr ríkissjóði, og þá skilst mér, að óhjákvæmilegt sé, að tvær umr. færu fram um málið, og kemur mér í hug, hvort ekki væri eðlilegt, að brtt. þessi væri flutt sem sérstök þáltill. og hv. frsm. léti sér þessa meðferð lynda, því að það er allt annað, hvort réttarfarið er endurskoðað í heild, svo sem ráð er fyrir gert í brtt. allshn., eða hins vegar, að lagt sé til eins og í upphaflegu þáltill., að ríkisstj. leggi fram á Alþ. frv., sem liggur fyrir tilbúið og flm. þáltill. hefði getað flutt sjálfur, og þurfti hann ekki að skora á ríkisstj. um leið. Annars verð ég að segja það, að efni till. er aðallega ásökun á fyrrverandi sakadómara í Reykjavík, fremur en það varði endurskoðun á réttarfarinu í heild. Ég efast ekki um það, að það sé rétt, sem hv. tillögumaður segir um þau tilfelli, sem hann tilfærir hér, en þar er um að ræða ákærur og ásakanir á sakadómara, og menn geta gert sig seka um vanrækslu í starfi án tillits til þess, hvaða löggjöf gildir á hverjum tíma. Þess vegna skiptir sá rökstuðningur ekki miklu máli í þessu sambandi - ekki frekar en hitt, að hæstiréttur hefur, svo sem kunnugt er, t.d. sett ofan í við verðlagseftirlitið fyrir að hafa dregið óhæfilega lengi að kæra brot, sem því var kunnugt um. Sú áminning gerir það út af fyrir sig ekki nauðsynlegt, að það þurfi að setja ný l. um verðlagseftirlit, þótt ástæða kynni að vera fyrir því að öðru leyti, heldur gæti þessi áminning hæstaréttar gefið til kynna, að athuga þurfi frekar, hverjir innan núverandi verðlagseftirlits bæru ábyrgð á þeirri vanrækslu, sem hæstiréttur þannig bendir á, að hafi átt sér stað. En þó að það sé nú þannig, að þessi upphaflega þáltill. sé að formi og efni ákaflega einkennileg og rökstuðningurinn fyrir henni eigi að verulegu leyti við annað en það, sem þáltill. fjallar um, þá er það mála sannast, að brýn nauðsyn sé á því að endurskoða löggjöfina um meðferð opinberra mála hér á landi, og eins og fram hefur komið, var undirbúningur frv. frá 1939 alls ekki eins fullkominn og fróðir menn töldu þörf á. Þess vegna náði frv. ekki fram að ganga, og menn verða að gera sér ljóst, að þörf er á margvíslegri endurskoðun í þessum efnum. Og eitt er það, sem menn hafa fest sig við, en það er, að þörf sé á opinberum saksóknara, og þyrfti þá að búa vel um embætti hans og gera áætlanir um starf hans og verksvið, og þarf þá að gæta þess, sem menn hafa stundum viljað gleyma að nokkru, að sumar af þeim ákvörðunum, sem hinn opinberi saksóknari þarf að gera, eru pólitískar í eðli sínu, og þess vegna hæpið að leggja á herðar ópólitískum starfsmanni að standa undir þeim málum. Ég hygg, að víðast hvar sé nú ákæruvaldið á einhvern hátt tengt hinu pólitíska valdi, þó að það sé ekki í alla staði heppilegt að hafa það jafntengt því og verið hefur hér á landi. Réttarfarsreglur hér eru ákaflega úreltar í einu og öllu. Á sama hátt er það, að um starf dómara er engan veginn svo búið, að hæfi í réttarfarsríki, þar sem sami maður er látinn fara með rannsóknir mála að öllu og síðan látinn kveða upp dóma yfir árangri rannsókna sinna, þannig að hann í raun og veru kemur fram sem ákærandi, og síðan á hann á síðasta stigi málsins að breyta sér í hlutlausan dómara. Ég segi ekki, að þetta hafi oft komið að sök, þó að stundum hafi það orðið. En þessi umbúnaður dómsvaldsins er með öllu ótækur. Nú tíðkast hér að elta menn með málssóknum stig af stigi innan dómsstiganna, þar sem það er svo víða annars staðar, þar sem réttarfarið er þroskaðra en hjá okkur, að ef maður er sýknaður í fyrsta skipti, þá er ekki hægt að áfrýja sýknunardóminum, vegna þess að þá þykir svo mikill vafi á sekt mannsins, að ekki taki því að halda málinu áfram. Ég tel, að við endurskoðun réttarfarslaganna eigi það að koma mjög til álita. hvort heimilt ætti að vera að áfrýja sýknudómi. Í sambandi við það, sem ég sagði áðan, kemur það til álita, að hve miklu leyti eigi að halda sömu dómaskipun og nú er. Ég held, að það komi fram í nál., að það sé minni ástæða nú að búa tryggilega um lægsta dómstigið en áður var, vegna þess að fleiri dómarar eru nú í hæstarétti en áður. Ég hygg hér um algerðan misskilning að ræða, því að það er sízt ástæða til þess að búa lakar um lægsta dómstigið, þó að það séu fimm dómarar í hæstarétti í stað þriggja. Það sem mestu máli skiptir er að fá aðskilið starf saksóknara frá dómsvaldinu, þannig að það sé tryggt, að það sé hlutlaus dómari, sem dóminn kveður upp að lokum, og það gæti því mjög vel komið til greina að færa saman dómsvaldið í þessum efnum, þannig að hver sýslumaður eða lögreglustjóri úti um land hefði ekki dómsvald, heldur væru fáeinir dómstólar settir upp eftir atvikum. sem ferðuðust um landið og gætu kveðið upp dóma sína, svipað því og t.d. er í Englandi og svipað því, sem að nokkru leyti er ráðgert nú í frv., sem liggur fyrir hér á Alþ. Allt þetta, og miklu fleira, eru atriði, sem athuga þarf á miklu víðtækari grundvelli en gert er ráð fyrir í gamla frv., sem talað er um í þáltill. Menn verða að gera sér grein fyrir því, að ef á að vinna þetta verk eins og nauðsyn er á, þá þarf til þess töluverðan tíma og kostnað. Verkið, sem unnið var til undirbúnings frv. frá 1939 - þótt það sé góðra gjalda vert og geti komið að gagni í því, sem síðar verður gert -, er ekki þannig gert, að það komi í raun og veru að gagni sem lokaniðurstaða nú um breyt. á þessum l. Ég hygg, að koma þurfi til greina fjárveitingarheimild, ef á að undirbúa frv. um þetta atriði. Ég vildi benda á, hvort ekki væri eðlilegt að hafa tvær umr. um málið vegna þess kostnaðar, sem af því kann að leiða.

Forseti (JPálm): Út af ábendingu hæstv. dómsmrh. vil ég taka það fram, að ég hef hugsað mér að hafa þann hátt á viðkomandi þessari brtt., þegar lagt er til, að þáltill. sé gerbreytt, þannig að hún hafi kostnað í för með sér, að skoða þessa umr. sem fyrri umr. af tveimur umr., enda þótt það sé ekki tiltekið á dagskrá. Getur því fundurinn ákveðið, hvort þáltill. fari til n. eða ekki.



Herra forseti. Ræða hæstv. dómsmrh. bar það með sér að sumu leyti, að hann var fjarverandi, þegar ég flutti mestan hluta ræðu minnar. Ég hafði getið þess, að ástæðan fyrir því, að ég flutti þessa þáltill., væri tvíþætt, annars vegar, að ég taldi - og mér skilst, að allir séu mér sammála um það -, að núgildandi löggjöf um meðferð opinberra mála sé að verulegu leyti úrelt og þarfnist gagngerðrar endurskoðunar, og hins vegar, að ég tel, að endurskoðun á gildandi réttarfarsl. muni geta orðið þess valdandi, að meiri hraði og miklu meira öryggi yrði í meðferð málanna, og þess vegna hef ég bundið mig við það frv., sem samið var 1939, að í því er ákæruvaldið tekið úr höndum dómsmrn. og sett í hendur sérstaks saksóknara í því trausti, að sá háttur, sem oft hefur verið hafður á um meðferð opinberra mála, verði ekki hafður, þar sem búast má við, að meira aðhald verði, sérstaklega á dómurum, ef um sérstakan opinberan saksóknara er að ræða, heldur en ef ákæruvaldið er í höndum dómsmrn. Hæstv. dómsmrh. sagði, að meginhluti grg. þeirrar, sem fylgdi þáltill. minni, væri gagnrýni og ásakanir á vissan embættismann hér í Reykjavík. Hann sagði, að ástæða væri til að rannsaka það nánar, ef þær ásakanir reyndust réttar. Ég tel, að það, sem átt hefur sér stað í þeim málum. sem ég nefndi, sé ekki annað en það, sem átt hefur sér stað viðkomandi öðrum slíkum málum hér á landi. Ég tel varhugavert að taka þennan mann út úr í þessu sambandi. Gangur réttarfarsmála er oft svona slælegur hér á landi, og ég tel sjálft fyrirkomulagið eiga sök á því, og breyt. á fyrirkomulaginu ætti að geta orðið til bóta í þessu efni. Eitt atriði var í ræðu hæstv. dómsmrh., sem ég sé mér ekki annað fært en mótmæla mjög harðlega. Hann sagði, að hæstiréttur hefði nýverið sett ofan í við verðlagseftirlitið fyrir vanrækslu í starfi sínu, og skildist mér á honum, að jafnvel gæti komið til greina að athuga hverjir, sem þar starfa, eigi sök á henni. Hér mun hann eiga við það, að nýlega var kveðinn upp dómur í máli G. Helgason & Melsted. Ég þykist sjá á ummælum hæstv. dómsmrh., að hann hafi ekki lesið forsendur dómsins, heldur aðeins ummæli vissra blaða um hann. Þessi blöð túlkuðu það þannig, að um vanrækslu hjá verðlagseftirlitinu væri að ræða. En í forsendum hæstaréttar var ekki orð um það efni - ekki orð. Hæstaréttardómurinn var þannig, að lækkunin á sektinni hjá þessu fyrirtæki stafaði af því, að það leið nokkur tími frá því er verðlagseftirlitinu var kunnugt um, að ef til vill mundi um brot að ræða af hálfu þessa fyrirtækis, og þangað til fyrirtækið var kært. En í forsendum hæstaréttar er ekki að finna eitt orð til ásökunar í garð verðlagsstjórans, og er þó hæstv. dómsmrh. kunnugt, að hæstiréttur er óspar á áminningar, ef málsmeðferð í undirrétti hefur ekki verið svo sem honum bezt líkar. En ástæðurnar til þess, að þessi dráttur varð á að senda nefndu fyrirtæki kæru, voru þær, að áður en send væri kæra, þurfti að fá úrskurð um, hvort hér væri um brot að ræða eða ekki, en þann úrskurð var ekki hægt að fá nema með því að fá upplýsingar úr annarri heimsálfu, og þeirra upplýsinga var aflað með aðstoð íslenzka ræðismannsins í New York. Það var ekki fyrr en þetta atriði lá fyrir, að hægt var að taka ákvörðun um að kæra fyrirtækið. Þegar þetta lá fyrir, þá var kæran send sakadómaranum í Reykjavík. Ég skal ekki véfengja réttlæti þessa dóms hæstaréttar. En þetta fyrirtæki hafði þær málsbætur, að það hafði snemma, fyrst allra fyrirtækja, sem kærð voru samtímis, játað þann verknað, sem síðar var kært fyrir, þó að þetta fyrirtæki vildi halda því fram, að þessi verknaður væri ekki saknæmur, og verðlagsráð treysti sér ekki til að halda því fram, að verknaðurinn væri saknæmur. En til þess að geta vitað, hvort hann væri saknæmur, varð að fá upplýsingar um réttarstöðu fyrirtækis í Ameríku. Þær upplýsingar var ekki hægt að fá nema með aðstoð verðlagsyfirvalda í því landi. En þegar þær upplýsingar lágu fyrir og ástæða þótti til kærunnar, þá var hún afgreidd þegar í stað. Í fyrsta lagi er það rangt hjá hæstv. dómsmrh. að hæstiréttur hafi sett ofan í við verðlagseftirlitið fyrir vanrækslu, og í öðru lagi er það rangt hjá honum, að um vanrækslu hafi verið að ræða hjá verðlagseftirlitinu. En ég get fallizt á, að það hafi verið rétt að lækka sekt þessa fyrirtækis, þar sem það hafði þegar játað að hafa framið verknaðinn, jafnvel þótt verðlagsstjóri teldi sig ekki þess umkominn að skoða hinn umrædda verknað sem brot, þar sem nægar upplýsingar voru þá ekki fyrir hendi og afla þurfti gagna, til þess að hægt væri að mynda sér skoðun. En þegar þau gögn lágu fyrir, þá var þetta fyrirtæki kært á sama hátt ásamt 12 öðrum. Ég læt þetta svo nægja til að leiðrétta það, sem hæstv. dómsmrh. sagði. Honum virðist það eitt kunnugt, sem kom í ljós í tveimur dagblöðum, en honum virðist ekki kunnugt um efni og orðalag forsendna hæstaréttardómsins.



Ég ætla ekki að fara að ræða mikið við hv. þm. um þetta efni. Hann er auðsjáanlega mjög margorður um efni, sem honum er ekki kunnugt og skortir forsendur til að hafa skynsamlegt vit á, um afstöðu dóma og með hverjum hætti hæstiréttur lætur áminningar sínar í ljós. Ég er ekki að ásaka hv. þm. fyrir þetta. Hann hefur ekki sérþekkingu á þeim efnum, þó að hann hafi þekkingu á fjárhagslegum efnum, og lýsti það sér mjög í orðum hans, að hann hefur ekki þekkingu á dómstólum. Þar við bætist, að hv. þm. er að vissu leyti sjálfur undir ákæru í þessum efnum. Það er um það að ræða, hvort verðlagsráð, sem mér skilst, að hann sjálfur eigi sæti í, hafi vanrækt starf sitt eða ekki, og mundi hann átta sig á því, ef hann þekkti meira til þeirra mála, að sá, sem sjálfur er undir ákæru, er ekki bezti dómarinn í því, hvort vanræksla hafi átt sér stað. En ég minntist á þetta atriði áðan vegna þess, að það eru glögg dæmi þess, hvernig fer fyrir þeim, sem eru ósparir á ásakanir til annarra og oft og tíðum til einstakra embættismanna, eins og kemur fram í grg. hjá þessum hv. þm., og jafnvel í þeim efnum, sem þeir ásaka aðra fyrir, vill svo til, að í þeim sömu efnum hafa þeir, að svo miklu leyti sem undir þeirra starfssvið kom, sýnt tilsvarandi vanrækslu. Um þetta verður ekki villzt. Um þann embættismann, sem hv. þm. ásakar harðast í grg., vill svo til, að hann er þegar búinn að biðja um lausn, og skal ég ekki ræða frekar um hann eða hans embættisfærslu, en um það verður ekki villzt, að það eru ásakanir á þann embættismann fyrir embættisvanrækslu, sem þarna koma fram, en ekki ásakanir á starfskerfið út af fyrir sig. Þessu mundi hv. þm. hafa gert sér gleggri grein fyrir, ef hann væri lögfræðingur. Hitt var svo misskilningur hjá hv. þm., að ég hafi ekki kynnt mér það efni, sem ég vitnaði hér í. Ég hef einmitt lesið skjöl þessa máls, sem þar um fjalla, að verulegu leyti með hliðsjón af þeirri ásökun, sem hjá hæstarétti kom fram á verðlagsráð. Mér sýndist sú ásökun vera eðli sínu samkvæmt svo alvarleg, að það væri ábyrgðarhluti af mér að kynna mér hana ekki. Ég hef þess vegna ekki aðeins kynnt mér forsendur dómsins, heldur ýmist kynnt mér sjálfur eða látið yfirfara önnur hliðstæð mál til þess að athuga, á hvern veg framkvæmdum verðlagseftirlitsins í þessu máli hefur verið háttað, og það er til athugunar í ráðuneyti mínu, hverjar aðgerðir út af því skuli hafa. Ég segi ekki, að ég geri það að mínum orðum, að verðlagseftirlitið hafi í þessu framið neitt refsivert brot, en hitt verður ekki deilt um, að verðlagseftirlitið hefur gert sig sekt eftir þeim gögnum, sem fram komu um vanrækslu, sem sjálfsagt er að full gögn liggi fyrir um, og þess vegna þykir mér hugsanlegt að gera ráð fyrir, að ég fái fullkomnar upplýsingar verðlagseftirlitsins um þetta atriði. Hv. þm. gerði hér nokkra grein fyrir þessu og var því auðvitað kunnugur, vegna þess, eins og ég sagði áðan, að hann er einn af þeim, sem til athugunar koma í þessu sambandi, hvort vanrækslu hafi framið eða ekki. Hitt þarf ekki um að ræða, að þegar hæstiréttur beinlínis léttir refsingu stórlega á manni, sem er dæmdur fyrir brot, vegna þess að sá, sem átti að koma brotinu upp, lét dragast í nærri heilt ár að kæra brotið og faldi það á meðan, að brotið væri áfram framið, þá er þar um stórkostlega áminningu af hálfu hæstaréttar að ræða til þess aðila, sem þannig er vikið að. Það er rétt, að refsingin er rökstudd með vanrækslu af hálfu verðlagseftirlitsins. Skal ég ekki hafa um það mörg orð, það er svo augljóst sem nokkuð getur verið. Hitt er annað mál, að hæstiréttur fór ekki að fara hörðum orðum um verðlagseftirlitið í þessum efnum, og hv. þm. mundi vita það, ef hann væri kunnugri dómsstörfum en hann er, að þó að hæstiréttur hafi oft í frammi áminningar í dómum sínum, þá er það til undirdómara og þess, sem með rannsóknina fer, en ekki til óstefnds þriðja aðila. Meginreglan í dómsstörfum er sú, að sá, sem ekki hefur verið stefnt í máli, á þar ekki við sök að koma, og vegna þess að verðlagseftirlitið í þessu tilfelli lá ekki undir ákæru og var ekki rannsóknaraðili, þá var ekki hægt að koma við berum orðum framsettum í áminningu. Áminningin var sett fram á þann greinilegasta hátt, sem hægt var, sem sagt í því, að brot, sem var talið sannað, var talið refsiminna en lagaákvæði stóðu til, af því að embættisvanræksla hjá viðkomandi stofnun hafði átt sér stað. Ég er ekki að segja, hvort einhverja afsökun megi færa fram fyrir þessu eða ekki. Samkvæmt því, sem hv. þm. sagði hér áðan, þá voru ekki afsakanir fyrir hendi, vegna þess að brotið var játað, um leið og þessi vitneskja kom til verðlagseftirlitsins. Enda byggist afstaða hæstaréttar á því, að verðlagseftirlitið gat gert upp hug sinn um það, hvort þarna var um ólöglegan verknað að ræða, í heilt ár án þess að hefjast handa og án þess að aðvara viðkomandi fyrirtæki um það, að þarna væru ólög framin. Afstaða hæstaréttar byggðist á þessu, og því er áminningin sett fram í þessu formi, byggðist á því, að hin málin lágu ekki eins skýrt fyrir strax á fyrsta stigi og þetta eina mál. Hins varð að krefjast, að verðlagseftirlitið vissi þegar í stað, hver réttarákvæði það væru, sem um það ættu að gilda. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta, en taldi rétt að láta þetta koma fram, af því að þessi hv. þm. hefur mjög haft hér í frammi ásakanir í garð embættismanna, sem ekki áttu þess kost á þessum vettvangi að bera hönd fyrir höfuð sér, en er sjálfur þannig flæktur í þetta mál, að sú stofnun, sem hann starfar við, hefur fengið áminningu frá hæstarétti. Vildi ég benda á, að ástæða er fyrir hv. þm., sem aðra, að fara varlega í slíkum ásökunum. Þær geta hitt sjálfan mann, áður en varir. Hitt, að hann skuli koma hér og setja sig sem dómara um það, hvort hæstiréttur hafi í þessu haft rétt fyrir sér, það lýsir þeirri afstöðu til dómsvalds, að ég sé ekki, að ástæða sé til þess að hafa um það mörg orð.



Herra forseti. Það er efalaust rétt hjá hæstv. dómsmrh., að hefði þessi þáltill. verið orðuð eins og lagt er til í till. allshn. á þskj. 525, þá getur svo farið, að það kunni að hafa fjárhagsleg útgjöld í för með sér fyrir ríkissjóð. Ég get þess vegna fellt mig við þá uppástungu hæstv. forseta, að á þessa umr. verði litið sem fyrri umr. og að tvær umr. verði látnar fara fram um till. Tel ég það ekki óeðlilega málsmeðferð. Ég vil nota tækifærið til þess að bera mig saman við allshn. um uppástungu hæstv. dómsmrh., að n. beri fram sjálfstæða till. í stað þess að samþykkja þessa brtt. við upprunalegu till. En ég tel líklegt, að nefndin líti þannig á, að eðlilegt sé að hverfa að því ráði, sem hæstv. dómsmrh. hefur stungið upp á.



Herra forseti. Viðvíkjandi niðurlagsorðum í ræðu hæstv. dómsmrh. vildi ég segja það, að hann gerði sér gaman að því að snúa út úr orðum mínum. Ég hafði sagt það eitt um dóm hæstaréttar, að það bar engan veginn að skilja þannig, að ég væri að véfengja hann, og þóttist ekki sýna með því minnsta yfirlæti, heldur þvert á móti tók það fram, að þótt ég gerði ýmsar aths. að því er snerti meðferð málsins, þá snertu þær aths. engan veginn dóm hæstaréttar, sem ég hef að sjálfsögðu ekkert við að athuga. Annars virtist mér öll ræða hæstv. dómsmrh. bera þess vitni, að hann væri þessu máli hvergi nærri nógu kunnugur, og mér fannst hún engan veginn geta borið þess vott, að hann hefði kynnt sér skjöl þessa máls, sem hann þó segist hafa gert að nokkru leyti. Ef hann hefði kynnt sér öll gögn málsins, þá trúi ég ekki, að hann héldi því fram hér í alvöru, að í þessu máli hefði verið um nokkra vítaverða vanrækslu að ræða af hálfu verðlagseftirlitsins. Af þessu tilefni er rétt að rifja upp með örfáum orðum það, sem gerzt hefur í þessu máli. Um áramótin 1943–1944 barst verðlagseftirlitinu í hendur verðreikningur frá umboðsmanni fyrirtækisins G. Helgason & Melsted, sem gat bent til þess, að fyrirtækið í New York hefði lagt á vöruna vestan hafs. Verðlagseftirlitið gerði athugun á því, hvort hér gæti verið um rétta álagningu að ræða, og stefndi á sinn fund fulltrúa fyrirtækisins í Reykjavík og spurði hann, hvort lagt hefði verið ,á vöruna í Reykjavík. Fulltrúi fyrirtækisins sagði: „Þessi tiltekni umboðsmaður vestan hafs leggur fyrst á vöruna, sem fyrirtæki okkar flytur til landsins. Þetta getur ekki talizt saknæmt, þar sem þessi maður rekur heimsþekkt fyrirtæki, sem starfar samkvæmt amerískum l., er skráð sem amerískt verzlunarfyrirtæki og hefur allar skyldur í því landi. Það getur því ekki heyrt undir íslenzk l.“ Þetta atriði var rætt í viðskiptaráði, og var ekki talið fært að taka fyrirtækið hér, meðan það væri ekki ljóst, hvort líta bæri á umboðsmanninn vestan hafs sem íslenzkt eða amerískt fyrirtæki. Til þess að hægt væri að fá úr því skorið, var nauðsynlegt að fá upplýsingar aðalræðismannsins í New York, og var hann beðinn að afla þeirra upplýsinga. Það dróst í 4 mánuði að fá upplýsingar um það, hvort fyrirtækið fyrir vestan skyldi teljast íslenzkt eða amerískt. Eftir að málið hafði verið rækilega athugað hér af sakadómara og ríkisstj., þá ákvað viðskiptaráð að líta þannig á, að umboðsmaðurinn fyrir vestan heyrði undir íslenzka lögsögu, en fyrirtæki hans væri amerískt. Allur drátturinn, sem varð á því að nefnt fyrirtæki væri kært fyrir þetta brot, orsakaðist af því, að það var verið að fá úr því skorið, hvort hægt væri að kæra fyrir verknaðinn eða ekki, sökum þess að líta mætti þannig á, að umboðsmaðurinn vestan hafs heyrði undir amerísk l., en ekki íslenzk, og þar sem grunur lék á, að um hliðstæðan verknað væri að ræða hjá mörgum öðrum fyrirtækjum, og rannsóknin var látin ná til þeirra líka, þá hefur þetta kannske tekið lengri tíma en það ella hefði þurft að taka. En tveim dögum eftir að viðskiptaráði barst vitneskja um það, hvort fyrirtækið væri íslenzkt eða amerískt, þá gerði það sínar ráðstafanir gagnvart sakadómaranum í Reykjavík um það, hvort kæra skyldi send eða ekki. Sakadómarinn óskaði eftir, að kæran yrði ekki send þegar í stað, sökum þess að frumgögn vantaði, og það var mál, sem viðskiptaráð var óbundið um. Ég hygg nú að þessi fáu orð nægi til að sýna, að það er misskilningur hjá hæstv. dómsmrh., að verðlagseftirlitið sé sérstaklega ámælisvert í þessu máli. Hitt er svo allt annað mál, sem hæstiréttur hefur lagt áherzlu á í dómi sínum, að það er mildandi fyrir þetta fyrirtæki að hafa strax, þegar það er spurt, sagt já. Öll hin fyrirtækin báru á móti því, þegar þau voru um það spurð. Þetta eina fyrirtæki játaði þegar í stað, að um þennan verknað væri að ræða, þótt það vildi halda því fram, að verknaðurinn væri ekki saknæmur. Hæstv. dómsmrh. ætti að geta gert sér ljósa þessa staðreynd, án þess að jafnfáfróður maður og ég þurfi að benda honum á þetta. Sannleikurinn í þessu máli er sá, að þessi dómur hæstaréttar er ekki byggður á því, að um vanrækslu verðlagseftirlitsins hafi verið að ræða, heldur á hinu, að það lá fyrir gömul játning frá fyrirtækinu á verknaðinum, það játaði strax, meðan ógerningur var fyrir verðlagseftirlitið að mynda sér skoðun um það, hvort verknaðurinn væri saknæmur eða ekki. Enginn getur haldið því fram, ekki einu sinni hæstv. dómsmrh., svo mikilhæfur lögfræðingur sem hann er, að opinberum valdsmanni beri að kæra fyrir verknað, áður en þessi aðili getur myndað sér skoðun á því, hvort hann sé saknæmur eða ekki. Það eina, sem vítavert er, er það, ef verðlagsyfirvöldin hefðu dregið að kæra, eftir að þeim var kunnugt um, að um saknæman verknað væri að ræða. En kært var þegar í stað, þegar nægar upplýsingar lágu fyrir um, að um saknæman verknað væri að ræða.



Ég ætla ekki að fjölyrða um þetta. Ég var aðeins að leggja áherzlu á það, að hv. þm. ætti ekki að setja sig til dóms yfir hæstarétt. Mildunin í refsingunni hjá hæstarétti byggist á því, að hann telur, að verðlagseftirlitið hafi farið rangt að. Ég sagði ekkert um það, hvort hv. þm. eða hæstiréttur hefðu haft rétt fyrir sér, en að öðru jöfnu verður að leggja meira upp úr því, sem dómstólarnir segja, en því, sem einstakir menn segja. Ég hef gert ráðstafanir í dómsmrn. til, að athugun verði gerð á því, hvernig í þessu liggur, og kann þá að koma fram, að viðskiptaráð hafi einhverjar afsakanir. Og ég vona, að um ekkert refsivert hafi verið að ræða. Það haggar þó ekki þeirri staðreynd, að afbrotin voru framin undir nefinu á verðlagseftirlitinu og að verðlagseftirlitið lætur brotið líðast í eitt ár án þess að gera nokkrar ráðstafanir.



Herra forseti. Út af ummælum hæstv. dómsmrh., að hann muni láta athugun fara fram í dómsmrn. um hraða málsins hjá verðlageftirlitinu, þá vil ég benda á, að hjá allshn. liggur yfirlit yfir gang þessara mála, og vil ég vísa til þess yfirlits, að dómsmrn. hefur haldið á málunum með fullum hraða. Endurskoðun bókhalds tók langan tíma, þar sem fyrirtækið er umfangsmikið, en löggiltir endurskoðendur hins vegar fáir, og enn fremur vildi verðlagseftirlitið, að tiltekinn endurskoðandi yrði látinn framkvæma endurskoðunina hjá fyrirtækinu. En fyrir þá, sem vilja kynna sér þetta nánar, þá liggur skýrsla fyrir hjá allshn., og geta menn athugað hana.



Herra forseti. Mér virðist hæstv. dómsmrh. vera fremur skilningssljór á málið, og hlýtur því einhver annar maður að fara um málið en lögfræðingurinn í honum. Átti verðlagseftirlitið að kæra téð firma, þegar því barst þessi reikningur? Ég er á þeirri skoðun, að það gat ekki kært, því að kæran hlaut að byggjast á því, að umboðsmaður firmans í Ameríku heyrði undir íslenzk l., en fyrirtækið hélt því fram, að svo væri ekki. Verðlagseftirlitið gat því ekki annað gert en að prófa gögn varðandi málið, og hefði það verið hvatvísi að kæra, áður en rannsókn var gerð. Hins vegar tók rannsókn á því, hvort íslenzk l. næðu yfir umboðsmanninn fyrir vestan, langan tíma, vegna þess að verðlagseftirlitið þurfti að fá aðstoð frá Ameríku, en strax og þær upplýsingar komu og viðskiptaráð taldi þetta heyra undir íslenzk l., var hafizt handa. Og það vænti ég, að hæstv. dómsmrh. skilji, að það er það, sem hæstiréttur á við, þegar sektin er lækkuð, miðað við, að játning þessa fyrirtækis er gefin langfyrst.



Herra forseti. Út af ræðu hv. þm. Ísaf. vildi ég segja það, að hann var ekki að svara mér, því að ég hef ekki borið neinar ásakanir á dómsmrn. í þessum svo kölluðu heildsalamálum. Hv. þm. Ísaf. færði sönnur á, að hv. 4. þm. Reykv. hefði sagt of mikið og ekki farið með rétt mál. Varðandi skilning á dómi hæstaréttar verður að ætla, að ég, sem snerti ekki þetta mál persónulega, en hef kynnt mér það stöðu minnar vegna, hafi ekki minni skilning á því en hv. 4. þm. Reykv., sem er einn af sakborningum. En það er eðlilegt, að hv. þm. kunni því illa að sitja á bekk ákærðra. En hæstiréttur hefur talið ástæðu til þess að bera kæru á hendur hv. þm. og samstarfsmönnum hans í verðlagseftirlitinu, og ég hef talið það skyldu mína að láta athugun fara fram á þessu máli. Ég vona, að ekkert refsivert komi fram við þessa athugun, þó að því verði ekki neitað, að verðlagseftirlitið hefur gert sig sekt um freklega vanrækslu, og verða menn að athuga, hvort þeir trúi betur hæstarétti eða hv. 4. þm. Reykv., sem stendur svo illa á fyrir, að hann situr sjálfur á bekk ákærðra.

Forseti (JPálm): Um till. á þskj. 79 var ákveðin ein umr., en verði brtt. allshn. samþ., verður þetta skoðað sem fyrri umr.



Herra forseti. Þessi till. til þál. um endurskoðun siglingalaga er borin fram af hv. 1. landsk. þm., sem ekki hefur getað verið hér á fundi í dag, og hefur hann óskað eftir því, að ég fylgdi till. úr hlaði með nokkrum orðum. Eins og hv. þm. er kunnugt, eru gildandi siglingalög og sjómannalög frá 1914 og 1930, en bæði þessi l. eru byggð á annars mjög gamalli löggjöf, erlendri, sem hefur verið tekin upp í íslenzka löggjöf, því að eins og kunnugt er, hafa siglinga- og sjómannal. hjá okkur að langmestu leyti verið þýdd úr erlendri löggjöf um sama efni, enda ber svo að vera, þar sem hér er um löggjöf að ræða, sem hefur áhrif langt út fyrir landsteinana og mikla þýðingu fyrir viðskipti okkar við aðrar þjóðir. Nú hagar hins vegar svo til, að á seinni árum hafa erlendar þjóðir, sem hafa haft sams konar löggjöf um þessi efni, tekið sína löggjöf um þessi efni til endurskoðunar, og er þeirri endurskoðun sumpart lokið og fer sumpart fram nú. Er því ekki nema eðlilegt, að sömu ráðstafanir séu gerðar einnig hér hjá okkur, þó að ekki væri til annars en athuga um samræmið á okkar l. við löggjöf annarra þjóða. Hér við bætist og, að í siglinga- og sjómannal. eru ýmis ákvæði, sem almennt eru talin orðin mjög úrelt nú og nauðsynlegt er að taka til endurskoðunar og breyt. Ég skal ekki þreyta hv. þm. á því að rekja þau atriði, því að það er verkefni, sem endurskoðuninni er ætlað, leyfi mér að leggja til, að umr. verði að svo stöddu frestað og till. vísað til allshn. til athugunar.



Herra forseti. - Allshn. hefur haft þessa till. til athugunar, og hefur meiri hl. hennar skilað áliti á þskj. 526. Hv. 2. þm. Skagf. (JS) er mótfallinn till., en hv. þm. N-Ísf. (SB) var fjarstaddur. Hv. 1. þm. Árn. (JörB) og hv. 1. þm. Eyf. (BSt) hafa skrifað undir nál. með fyrirvara. Meiri hl. n. er ásáttur um að leggja til, að þáltill. á þskj. 127, um að fela ríkisstj. að láta l. nr. 26 frá 1943, um „héraðabönn“, koma til framkvæmda , eigi síðar en frá 1. júlí 1947, verði samþ. Ástæðurnar fyrir þessari till. n. er að finna í nál. á þskj. 526, og þá einkum, hve áfengisneyzla hefur farið vaxandi hin síðari ár. Við vorum lengi í flokki hinna bindindissamari þjóða, en erum nú komnir í flokk þeirra þjóða, sem neyta mikils áfengis. Saga þessa máls sýnir það, að á árunum, sem þjóðin var bindindissöm, hefur framtakssemi hennar aukizt mjög verulega. Ég tel rétt að rekja mikinn hlut þeirra átaka, sem þjóðin hefur gert til framfara, til bindindissemi hennar. En nú mun heldur farið að fara aftur, því að margir Íslendingar eru nú mjög miður sín vegna áfengisdrykkju. Ég segi þetta sem einstaklingur, en ekki sem frsm. n., því að nm. fylgja till. af ýmsum ástæðum. Heimildin um héraðabönn er í l. nr. 26 frá 18. febr. 1943, og þar er svo ákveðið, að ríkisstj. sé heimilað að setja upp áfengisútsölur í kaupstöðum og kauptúnum, og skal þá fara fram atkvgr. allra kosningabærra manna um það mál. Þetta ákvæði er í fullu samræmi við þá atkvgr., sem fór fram um aðflutningsbann á áfengi á sínum tíma, þar sem tekið var fullt tillit til vilja meiri hl. kjósenda um að fella l. úr gildi, og því rétt að láta atkvgr. einnig skera úr því, hvort útsala skuli leyfð á ákveðnum stöðum eða ekki. Á þann hátt kemur réttur vilji kjósenda bezt fram. Nú má segja, að löggjöf um þetta efni hafi ekki mikla þýðingu. Því hefur verið haldið fram, að aðrar utanaðkomandi ástæður valdi hér meiru um, og má það til sanns vegar færa. En ég held, að skylda löggjafans sé að styðja bindindissemi með löggjöf sem bezt. Áður en bannlögin voru sett, var áfengi selt í flestum verzlunum. Neyzla þess keyrði þá svo úr hófi fram, að rétt þótti að setja takmarkanir fyrir sölu þess,  Ég tel ólíklegt, að nú sé hægt að setja áfengisbann, en vil þó ekkert um það segja annað en það, að það er ekki gerlegt gegn vilja mikils þorra kjósenda, sem ætla má, að nú sé á móti banni. En það má takmarka hina gegndarlausu áfengisneyzlu, og þær takmarkanir þurfa að vera í samræmi við álit kjósenda, ef þær eiga að koma að gagni. Það hafa víða frá komið kröfur um, að l. þessi komi til framkvæmda, bæði frá félögum og bæjarstjórnum. Það er því í fullu samræmi við vilja ýmissa þeirra, sem ekki eru bannmenn, að Alþ. styðji bindindi á þennan hátt, og það eru mikil líkindi til, að þessi löggjöf sé í samræmi við vilja meiri hl. kjósenda víða á landinu. Sumir halda, að svo sé ekki, en það kemur þá í ljós við atkvgr., og ég tel, að í þessum málum sem öðrum sé rétt, að meiri hl. kjósenda ráði. Það er talað um, að l. þessi brjóti í bág við ýmislegt annað í l. Því hefur og verið haldið fram, að þessi l. brytu í bág við verzlunarsamninga við önnur ríki, t.d. Spán, engin verzlun er nú á milli þessara landa, og engar líkur benda til þess, að verzlunarsamband verði tekið upp að nýju milli þessara landa. Er því firra að halda slíku fram. Nazistarnir viðurkenna heldur ekki lýðveldi Íslands og hafa neitað að taka á móti íslenzkum sendimanni ríkisstj. Því er ekki nema sanngjarnt, að íbúarnir ráði því sjálfir, hvað gerist í þeirra eigin kaupstað, og að þessi till. nái fram að ganga.



Herra forseti. Eins og öllum hv. þm. er kunnugt, hefur Eimskipafélag Íslands notið þeirrar sérstöðu að vera að mestu leyti skattfrjálst, og það er vegna þess, að starfsemi félagsins hefur þótt svo nauðsynleg, að talið var viðeigandi að gera þessa undanþágu. Þetta hefur komið sér vel frá vissum sjónarmiðum, því að á stríðsárunum tókst félaginu að græða allverulega á leiguskipunum, og fyrir þann gróða er það að láta byggja fjögur skip, sem eru auðvitað mjög dýr, og auk þess hefur félagið lagt fram mikið fé til Flugfélags Íslands, til þess að Íslendingar gætu tekið þátt í nútíma samgöngum. Samt voru til menn, sem voru undrandi og jafnvel fyrir vonbrigðum af því, að Eimskipafélagi Íslands hafði tekizt að græða 25 millj. á svo stuttum tíma, og ég mun ekki fara út í þá sálma hér. En ég vil benda á, að ef félagið hefði verið undir núverandi skattal., hefði það hagnazt lítið á stríðsárunum, og hefði niðurstaðan orðið sú, að engin skip hefðu verið byggð eða þurft hefði að taka tugmilljóna kr. lán. Það er því lán, að Eimskipafélag Íslands hefur verið skattfrjálst, og hefði orðið bagalegt fyrir þjóðina, ef kæliskip hefði vantað, vegna þess að bæði kjöt og fiskur þarf að flytjast í kælirúmi. Það er því óumdeilanlegur árangur af þessu, að Eimskipafélag Íslands eða þjóðin getur lagt út í nauðsynlegar framkvæmdir, en það hefði annars verið ómögulegt. Ég tel því, að það sé sannað af reynslunni, að það hafi verið góð ráðstöfun hjá Alþ. að láta félagið vera skattfrjálst síðan 1914. Þá kem ég að samvinnufélögunum, sem ekki eiga minni rétt á skattfríðindum, sem sömu rök hníga að. Ég vil ekki þreyta hv. þm. á að endurtaka rök, sem ég hef fram að færa, vegna þess að þau eru prentuð í grg. fyrir till. Ég skal aðeins taka það fram, að tekjuafgangur samvinnufélaganna er annars eðlis en gróði, það er aðeins afborgun félagsmanna, og þegar þess vegna þessar fjárhæðir mörg þúsund manna eru sameinaðar í eina heild eins og gróði eins manns, þá kemur fé þetta undir rangan skattstiga. Þar að auki eru samvinnufélögin ekki ,gróðafyrirtæki. En það, sem farið er fram á hér, er, að Alþ. geri þá breyt. á skattal., að félagsmálavelta samvinnufélaganna verði undanþegin öllum aðalgjöldum, vegna þess að allur þorri samvinnufélaganna notar þetta fé til hliðstæðra þarfa og Eimskipafélag Íslands notar sinn gróða. T.d. hefur S.Í.S. keypt stórt vöruflutningaskip, og er það aukning á skipastólnum, og einnig hefur það reynt að leysa olíumálið til hagsbóta fyrir alþjóð. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta. Þau einkenni, sem valda því að Eimskipafélag Íslands er skattfrjálst, eiga enn þá betur við um samvinnufélögin. Ég vona, að málinu verði vísað til allshn. að þessari umr. lokinni.



Herra forseti. Ég mun ekki ræða mikið um þessa till., en ég vil benda á, að hv. þm. S-Þ. er hér að spyrða saman tvö ólík fyrirtæki. Um Eimskipafélag Íslands er það að segja, að ég er sammála hv. þm. um það, að félagið hefur haft sérstöðu um skattgreiðslu til ríkisins, og hefur það orðið til blessunar fyrir land og þjóð. En þó brá svo undarlega við, að þegar almenningur fékk að vita, að Eimskipafélag Íslands hafði starfað af meiri forsjá en önnur fyrirtæki og eignazt nokkurt fé, þá sló óhug á ýmsa, og þeim fannst ótækt, að félagið hafði búið sig undir að halda uppi siglingum. Þó hélt ég, að hverjum ætti að vera ljóst, hvað eyþjóð á mikið undir því að eiga skipastól. Ég get ekki orðið sammála hv. þm. S-Þ. um, að óhug hafi slegið á alla landsmenn, því að það var aðeins óverulegur minni hl., og veit ég ekki, hvort á að kalla það landsmenn, þó að við verðum að sitja uppi með þá. En það skal tekið fram, að um skattfrelsi Eimskipafélags Íslands er ekki að ræða, vegna þess að það greiðir 5% af gróða sínum til sveitarsjóðs, og hefur það greitt 1,7 millj. til Reykjavíkur síðasta ár, og er það sami hundraðshluti og einkasölurnar greiða, en það ber að athuga að Eimskipafélag Íslands vinnur sem alþjóðarfyrirtæki. Það má kannske segja það sama um einkasölurnar, en þær okra á almenningi til að ná tekjum í ríkissjóð, sem þó eru stundum notaðar misjafnlega. Skattfrelsi Eimskipafélags Íslands til ríkisins byggist á því, að það starfar í þágu alþjóðar, og má þar t.d. geta þess, að félagið sér um strandsiglingar kringum landið. Á þeim hefur það stórtapað, en hefur séð um þær, til að almenningur geti komizt með sæmilegum kjörum sinna nauðsynjaferða. Þetta hefur Eimskipafélag Íslands gert, þótt það hafi skort skip til utanlandssiglinga, sem hafa svarað góðum arði, þótt á innanlandssiglingum hafi orðið tap. Sýnir þetta, að Eimskipafélag Íslands er rekið með hliðsjón af þörfum almennings. En samvinnufélögin eru hins vegar gróðafyrirtæki fyrir sína félagsmenn og er enda ætlað að vera það. Hafa þau einnig fengið allgóða aðhlynningu. Samvinnufélögin hafa grætt á stríðsárunum, og er því einkennilegt, að hv. flm. skuli nú þykja ástæða til að bera fram till. til að leysa þau undan opinberum sköttum og gjöldum. Það er vitað mál, að S.Í.S. og samvinnufélögin hafa 30% af innflutningsverzluninni, og ég held, að samræmi sé milli verðlags þeirra og annarra innflytjenda, og öllum er ljóst, að mjög mikill gróði er hjá viðskiptastéttinni. Þessar tekjur verzlunarstéttar hljóta að verða teknar sem gróði. En kaupfélögin eru ekki aðeins vörusalar á erlendum vörum, þau eru líka iðnrekendur, og nú á stríðsárunum hafa þau getað selt iðnaðarvörur sínar við hvaða verði, sem þeim þóknaðist að setja á þær, auk þess sem iðnaður er hér verndaður með háum tollum. Þegar verið var að koma á skattaívilnunum samvinnufélaga, var sagt, að það væri aðeins til bráðabirgða. Það var sagt, að félögin þyrftu að safna sjóðum, en þegar þau nú eru orðin rík, er lítil ástæða til að skattleggja þau ekki eins og hver önnur fyrirtæki, enda hefur það mjög mikla þýðingu fyrir sveitarfélögin, þar sem dæmi munu til þess, að þau hafi orðið gjaldþrota, vegna þess að kaupfélögin útrýmdu öllum öðrum iðnrekstri, sem þar hafði verið, og tóku þannig mjög fyrir tekjustofna sveitarfélagsins. Þessi ástæða var því til áður, en ekki nú. Það er rétt að lofa þessari till. að fara til n., en þar sem till. fjallar um skattgreiðslur fyrirtækja, held ég hún eigi heima í fjvn., og ef flm. hefur ekki á móti því, mun ég leggja til, að henni verði vísað til fjvn.



Mér þykir vænt um, að hv. 5. þm.. Reykv. lýsti því rétt, að nauðsyn er að Eimskipafélagi Íslands sé ekki íþyngt með skattaálögum, og hann er sammála mér um það, að verra væri, ef félagið væri alveg eignalaust, því að þá hefði það ekki fjármagn handbært til afnota, svo sem það þarf. En um samvinnufélögin gætti misskilnings, því að hann heldur, að gróði þeirra sé hliðstæður gróða kaupmannanna. Við köllum kaup okkar tekjur. En ef hv. þm. vildi lána mér, ef ég bæði hann um, þingmannskaup sitt og ég skila því svo aftur eftir hálfan mánuð, þá dettur engum í hug, að hann auðgaðist á því. Þessi sami munur er á gróða kaupmanna og samvinnufélaga. Það, sem kaupmaðurinn fær, er hans eign, en fé samvinnufélaga er það, sem hver félagsmaður borgar inn í það og á þar part af ári. Að leggja skatt á þetta fé væri ekkert annað en leggja tvöfaldan skatt á félagsmennina. Tilgangurinn með skattfrelsi Eimskipafélags Íslands er að láta það hafa peninga til skipakaupa. Einnig hjá samvinnufélögum verða peningarnir þýðingarmiklir og hægt að verja þeim til ýmissa nytsamlegra hluta. Í fyrra var samþ. hér á Alþ. að byggja stórt hótel. Nú verður það kannske ekki gert, af því að peninga vantar til þess, en allir yrðu fegnir, ef einstaklingur tæki sig til og reisti gistihús. En nú vill svo til, að K.E.A. hefur komið upp mjög góðu húsi, húsi, sem stendur næst Hótel Borg. Það gerði þetta fyrir fé félagsmanna sinna. Ef því hefði ekki verið leyft að hafa þetta fé, hefði Akureyri verið gistihúslaus. Samvinnufélögin geta því sparað ríkinu mikil útgjöld, ef rétt er að farið. En það var mjög ánægjulegt að heyra þessa rödd frá einum helzta stuðningsmanni kaupmannanna. Ég get ekki fallizt á, að till. þessi fari til fjvn., hér er ekki um fjárhagsmál að ræða, heldur almennt skipulagsmál.



Það voru aðeins nokkur orð í sambandi við þáltill. á þskj. 520 og þau ummæli, sem hv. flm. hefur látið fylgja henni. Mér finnst, að þessi tvö fyrirtæki séu óskyldar stofnanir. Mér er ekki kunnugt um, að samvinnufélögin hafi tekið að sér þá þjónustu, sem Eimskipafélagið hefur haft. Ríkisvaldið hefur orðið að semja við Eimskipafélagið um strandferðir. Ég vil benda á það, að 1945 voru viðkomur þess 232, en 1946 321. Þetta er of lítið og verður að aukast. Þá vil ég benda á aðra þáltill. frá sama hv. þm. á þskj. 138, þar sem skorað er á ríkisstj. að láta gera samanburð á ýmsum ríkisfyrirtækjum í nágrannalöndunum, og þætti mér ekki illa til fundið að fá um leið upplýsingar um samanburð á rekstri samvinnufélaga, skattgreiðslu þeirra og eimskipafélaga. Ég held, að gott væri að fá slíkar upplýsingar. Eimskipafélög, t.d. í Bandaríkjunum og Noregi, njóta styrks fyrir þjónustu sína við færslu og dreifingu vara, en verzlunum og eimskipafélögum er aldrei blandað saman. Ég hef minnzt á þessa þáltill. hv. þm. S-Þ. af því, að mér finnst, að varð. andi verðlagningu og dýrtíð álíti ýmsir, að við þurfum aldrei að fara eftir því, sem aðrir gera, en það ætti þó fullkomlega að taka til athugunar. Ég skal svo ekki lengja umr. frekar, en ég er þeirrar skoðunar, að á hvaða sviði, sem er, eigi ávallt að sýna réttsýni stétta í milli, því að annars geti allt farið um koll. Ég mun svo koma með frekari skýringu, ef ástæða þykir til, þegar málið hefur fengið afgreiðslu í n.