Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eg hygg, að eg hafi gert næga grein fyrir þessu máli við 1. umr. og álít því óþarft að fjölyrða um það nú. Eg vænti þess, að málinu verði vísað til 3. umr.



Eg get verið fáorður um þetta mál. Það hefir farið svo, að nefndin hefir öll verið sammála um það, að ráða háttv. deild til þess að samþykkja frumv. Tilgangur þess er sá, að efla sjálfstæði yfirdómsins og taka þann vanda af umboðsstjórninni að setja dómara, ef einhver hinna skipuðu dómara forfallast eða verður óhæfur. Tilætlunin er sú, að þá taki sæti einhver af prófessorum lagadeildar háskólans, og ætti þeir menn ekki að vera óhæfari en aðrir til þess að sitja dóminn, og ætti yfirdóminum fremur að vera vegsauki að þessu en hitt. Nefndin hefir gert eina óverulega breyt.till. til skýringar 4. gr. Eg skal svo ekki þreyta háttv. deild á lengri umræðu, en vænti þess, að málið fái góðan framgang.



Þegar eg leit fyrst á þetta frv., sem er framkomið frá þingmönnum Árnesinga, datt mér ekki annað í hug, þar sem það var breyting á 8. gr. girðingarlaganna, en að með því væri fengið greinilegt ákvæði um það, hvort heldur jarðeiganda eða ábúanda bæri að greiða kostnað við girðingar jarða á milli, þegar nágranni girti án samkomulags á merkjum. Í mínu kjördæmi komu fram raddir um það, að þetta væri óljóst í lögunum, og því væri öll þörf á að fá hér skýrara ákvæði. Þessa vegna þótti mér það vel farið að þetta frv. kom fram. En þegar eg fór að athuga það nánar, sá eg, að þetta er ekki nægilega ljóst. Það er að vísu sagt, að úttektarmenn skuli meta notagildi girðingarinnar fyrir alla þá, sem hlut eiga að máli, og jafna niður kostnaðinum samkvæmt því». En þegar talað er um að meta notagildi girðingarinnar, þá er ýmislegt, sem verður að taka til greina, t. d. það, hve lengi leiguliði hefir ábúðarrétt á jörðinni. Sömuleiðis getur ábúandi dáið eða hætt ábúð á jörðinni af öðrum ástæðum, áður en ábúðartími samkvæmt byggingarbréfi er útrunninn, en er þó búinn að greiða byggingarkostnað af girðingunni. Til þess að koma í veg fyrir þetta, hefi eg leyft mér að koma fram með brt. á þskj. 124. Er þar lagt til, að girðingarkostnaðinum skuli jafna niður á jarðeigendur, að tiltölu við gagn hverrar jarðar. En ábúandi sé skyldur til að halda girðingunni við og greiða árlega 2% af girðingarkostnaði. Þetta virðist mér vera eðlilegt og í nokkurnveginn samræmi við aðra skilmála milli jarðeigenda og leiguliða, en að hinn leytinu rétt, að sett sé skýr ákvæði um það, að hve miklu leyti eigandi jarðar geti varpað þessum kostnaði yfir á leiguliða. Með þessari breytingu finst mér málið verða ósköp einfalt og óbrotið og sneitt fyrir þann vanda, sem annars hefði legið á matsmönnunum. Þá er í síðari málsgrein 1. gr. frumv. sagt, að kostnað af girðingu milli kauptúns og jarðar skuli ábúanda jarðarinnar heimilt að fá endurgoldinn af kauptúninu «svo sem áður er ummælt». Þetta virðist mér varhugavert, því að venjulega er það svo, þegar girt er við kauptún, að kauptúnið hefir fremur óhag en hag af girðingunni, og eigi að miða framlag girðingarkostnaðar einasta við notagildi, þá mundu kauptúnsbúar eða eigendur þess lands, venjulegast verða fríir við allan kostnað af slíkum girðingum, en það hygg eg vera í alla staði óeðlilegt og óréttlátt. Það getur auðsjáanlega ekki verið eðlileg skylda þess manns, sem er að verja land sitt fyrir ágangi af kauptúni, að leggja fram allan kostnaðinn, þó að hinu leytinu verði máske ekki sagt, að aðrir hafi gagn eða bein not af girðingunni. Þess vegna hefi eg leyft mér að koma með breytingartillögur um, að helming kostnaðarins skuli kauptúnið leggja fram í hverju einstöku tilfelli. Eg ætla þá ekki að fjölyrða um þetta mál frekar, en býst hinsvegar við, að breytingartillögur mínar verði ræddar, hvort sem deildin álítur þær svo, að við megi una eða ekki.



Það kom fram við 2. umr. þessa máls, að það leit svo út, sem allmargir þingmenn væri ekki fullkomlega búnir að átta sig á þessu máli. Niðurstaðan varð sú, að atkvæðagreiðslan var ekki sem ljósust, og allmargir þingmenn greiddu ekki atkvæði. Eg hygg, að þetta stafi af því, að mönnum þyki málið óljóst og hafi ekki sannfærst um að þessar breytingar væri til bóta, og þessvegna álít eg ekki brýna ástæðu til að þetta frv. nái fram að ganga nú. Sérstaklega álít eg það ekki til bóta, að í lögunum er gert ráð fyrir, að maður, sem af annars völdum verður að þola að girðing sé sett, sé skyldur til að taka þátt í kostnaðinum, án þess að nokkur takmörk sé fyrir því sett, að hve miklu leyti hann geti á honum lent. En eftir þessu frumv. virðist því engin takmörk sett, hve mikinn hluta af kostnaðinum sé hægt að skylda hann til að greiða. Það er sérstaklega vegna þessa, sem eg hefði helzt kosið, að frv. næði ekki fram að ganga, einkannlega þar sem breytingin virðist ekki að öðru leyti hafa mikla þýðingu. Ég geri ráð fyrir, að það verði fært fram sem ástæða með þessu frumv., að hér sé opnaður vegur til þess að hægt sé að fá yfirúttekt. En eg verð að líta svo á, að það sé ekki nauðsynlegt að taka það fram sérstaklega, því að sjálfsögðu sé til þess ætlast, að um úttekt á slíkum mannvirkjum, ef til kemur, fari að öllu eftir fyrirmælum laga um bygging, ábúð og úttekt jarða. Hvað breyt.till. viðvíkur, þá hefi eg ekki neitt verulegt á móti þeim, ef frumv. á annað borð á fram að ganga. En hvað seinni liðinn snertir, þá finst mér hann ekki alls kostar heppilegur. Eg sé ekki hvaða ástæða getur verið til þess að slá því föstu í lögunum, að sá hlutaðeigandi, sem ef til vill að eins hefir óhag af girðingu, skuli greiða helming kostnaðarins. Eg skal svo ekki fara lengra út í þetta mál. Eg tel það ekki stórvægilegt, en vildi þó að eins gera grein fyrir mínu atkvæði. Eg tel frumv. ekki til bóta og held að það sé skaðlaust, þótt það næði ekki fram að ganga.



Það er ræða háttv. þm. Ak. (M. Kr.), sem eg vildi svara örfáum orðum. Honum þykir það miður, að ætlast er til að slept sé úr 8. gr. girðingalaganna því ákvæði, að sá, sem girðingu verður að þola af öðrum, skuli ekki skyldur til að greiða meira en helming af kostnaðinum. Eg held að það geri ekkert til þó að þessu sé slept. Það liggur sem sé undir mati úttektarmanna, hvers virði girðingin er fyrir hann, og eg býst ekki við, að í framkvæmdinni verði sá, er girðingu þolir, látinn nokkru sinni greiða meira en helming kostnaðarins. Eg álít, að frv. ráði bót á óglöggleik 8. gr. laganna að því leyti, að af henni sést ekki glögt, á hverja eigi að jafna girðingarkostnaðinum. Viðvíkjandi breyt.till. get eg verið á líku máli og háttv. þm. Ak. (M. Kr.). Eg álít það varasamt, að ákveða að leiguliði skuli borga árlega 2% af girðingarkostnaðinum. Þó mun eg ekki gera það að kappsmáli. En hitt, að kauptún skuli alt af greiða helming girðingarkostnaðar, þykir mér handahófsregla, sem hætt er við að komi ranglátlega niður í einstökum tilfellum. Það mun vera réttast að leggja þetta atriði undir mat úttektarmanna, eina og hitt.



Eg hefi satt að segja gefið þessu máli fremur lítinn gaum. Eg hefi áður tekið fram, hve óheppilegt er þetta hringl með nýsamin lög og ósamboðið virðingu þingsins. Eg verð að segja, að þegar eg athuga þetta frumv., þá sýnist mér sumar breytingarnar, sem farið er fram á, að vísu til bóta, t. d. ákvæðið um yfirúttekt. En mér finst breytingin ekki gera 8. gr. eins miklum mun skýrari eins og óakandi væri. Það er að vísu ráðgert í frv. það tilfelli, að það sé fleiri en tveir, sem taki þátt í girðingu milli landa. En fyrir því hefir ekki verið gert ráð í 8. gr. laganna. Þetta er að vísu umbót. En orðatiltækin um niðururjöfnun girðingarkostnaðarins eru heldur ekki nógu ljós. Það stendur oft svo á, að þeir, sem hlut eiga að máli, eru tveir sama megin í málinu, eigandi og ábúandi, en í frumv. er ekkert tekið fram um það, hvort það er heldur eigandi eða ábúandi, sem kostnaðinn á að greiða., eða hvernig því skuli haga þeirra í milli. Úr þessu á að bæta með brt. á þskj. 124, með því að ákveða, að eigandinn skuli greiða girðingarkostnaðinn. Eg get þó ekki felt mig við það, því að það er tæpast framkvæmanlegt í öllum tilfellum, t. d. ef hið opinbera á í hlut. Það er varhugavert að vera að leggja óákveðnar fjárkvaðir á hið opinbera. Þetta getur því ekki staðið undantekningarlaust, og vil eg vekja athygli á, að það þyrfti að athugast betur. Það mun þó naumast vera viðkunnanlegt, að setja nefnd í málið nú, en eina og sakir standa, get eg ekki greitt því atkvæði, enda rétt að þetta biði þangað til málið er betur athugað.



Mér þótti fullskýrt ákvæðið í 1. málsgr. 1. gr. frv., en háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.) hefir að því leyti verið á sama máli og háttv. þm S.-Þing. (P. J.), að báðum hefir þótt þurfa að kveða skýrara á um þetta. Það var eitt atriði í ræðu háttv. þm. S.-Þing. (P. J.), sem eg skil ekki fullkomlega. Hann var að tala um, að það væri ekki rétt að vera að leggja fjárkvöð á hið opinbera. Eg get ekki skilið, að um þessi lög geti að því leyti gilt nokkuð sérstakt fremur en um ýms önnur lög. Hvers vegna skyldi ekki mega leggja slíka fjárkvöð með þeim á »hið opinbera«, eins og svo fjölmörgum öðrum lögum hefir verið gert? Og hvers vegna ætti maður ekki að hafa sama rétt til þess að girða land sitt, þótt t. d. land þjóðjarðar lægi að landi hans? Svo var það þessi gamla saga um það, að ekki megi hagga við lögum, ef þau eru ný. Það kveður oft við þann tón hér í deildinni, sérstaklega þó frá háttv. þm. S.-Þing. (P. J.). En er þá betra að láta óhæf eða ónýt lög standa árum saman? Svo vildi eg minnast á eitt atriði í ræðu háttv. þm. Ak. (M. Kr.), sem mér gleymdist að geta um áðan, viðvíkjandi úttektinni. Eins og allir vita, er ekkert ákvæði um yfirúttekt í girðingalögunum. Það hefir ef til vill gleymst á síðasta þingi. Háttv. þm. Ak. (M. Kr.) taldi ónauðsynlegt að hafa slíkt ákvæði í lögunum, en þegar vér höfum Slík ákvæði í öðrum lögum, svo sem í lögum um bygging, ábúð og úttekt jarða og mörgum fleiri, en ekkert er um það sagt í þessum lögum, þá má ef til vill skilja það svo, að hér beri að álykta e contrario: það hafi verið tilætlun löggjafans, að hér gæti yfirúttekt ekki farið fram. Eg segi ekki, að þetta sé réttur skilningur, en það gæti legið nærri að taka það svo.

Pétur Jónsson; Eg hefi ekkert á móti því, að óheppilegum lögum sé breytt. En eg hefi á móti þessari verknaðaraðferð, að vera að káka við smálagabreytingar á hverju þingi. Það getur oft þurft að breyta einstökum atriðum, án þess að breytingin sé svo bráðnauðsynleg að hún þoli enga bið. Eg held að heppilegra væri að safna í sarpinn og koma heldur fram með fleiri breytingar í einu. Eg býst við, að mér þætti það ekki þægilegt, væri eg sá sem laganna ætti að gæta, að fá urmul af smábreytingum á hverju þingi. Það er þetta, sem eg er á móti.

Einar Arnórsson : Eg skal aðeins geta þess, út af þeim orðum hv. þm. S.-Þing. (P. J.), að ekki megi breyta nýjum lögum, að það er nauðsynlegt og skylt að breyta þeim lögum, sem reynslan sýnir, að eru óheppileg. Og sú reynsla getur fengist um þau lög, er hér getur, þegar á fyrsta ári.

Stefán Stefánsson : Aðeins vegna þess, eins og eg áður gat um, að mér var kunnugt um óskir margra um það að fá ljósa skýringu á fyrirmælum 8. gr. gildandi laga, kom eg fram með þessa brtill. Verði hún samþykt, þá verður þetta atriði ljóst og getur ekki valdið tvímælum. Hvað það snertir, sem háttv. þingm. S.-Þing. (P. J.) tók fram, að ekki væri gerlegt að leggja fjárkvaðir á hið opinbera, þá lít eg svo á, að í þeim tilfellum, sem hér ræðir um, þá sé ekkert við slíkt að athuga, eða því skyldi það ekki eins skylt til að borga girðingarkostnað á sínum jörðum, eins og hver annar einstakur jarðeigandi. Það hefir þótt vafasamt, hvort rétt væri að ábúandi greiddi 2% af girðingarkostnaði, en brtill. miðar að því að slá þessu föstu. En þótt ekki sé nema til þess að verja ábýlisjörð eina fyrir skepnuágangi nágrannanna, þá er 2% af kostnaðinum lítið gjald og eg skil ekki í því, að nokkur leiguliði muni una því gjaldi illa. Viðvíkjandi því, að ætlast er til að kauptún eða landeigandi þess, greiði helming girðingarkostnaðar, þá skal eg kannast við það, að við því má búast, að kaupstaðarbúar eða kauptúns vilji losna við þetta gjald, jafnvel þótt það í sjálfu sér sé sanngjarnt. En að menn þurfi bótalaust að þola ágang af kauptúni vilji það ekki borga hálfan kostnað, það álít eg ekki með öllu réttlátt. Því að sé ekki girðingar á slíkum stöðum, þá er ágangurinn venjulega illþolandi. Eg skal játa, að þetta er mér ekkert verulegt kappsmál, en eg vænti þess eigi að síður, að bæði frumv. og brtill. verði samþykt, því að hér er þó óneitanlega viðleitni sýnd til þess að skýra og bæta lögin.



Þetta frumv. er gamall gestur, og skal eg ekki þreyta háttv. þm. með neinum umræðum um það. Eg vænti þess, að því verði vísað til prestakallanefndarinnar.



Eins og kunnugt er, hefir hlutafélögum farið talsvert fjölgandi hér á landi á síðustu árum. Eg vona, að öllum sé ljóst, hvað átt er við með hlutafélögum. Það eru samlagsfélög, þar sem félagarnir leggja fram ákveðna fjárupphæð hver í því skyni, að koma á fót framkvæmdafyrirtækjum í fjáraflaskyni. Þannig er um þetta búið, að félagarnir bera ekki ábyrgð á skuldbindingum félagsins með öðru af eigum sínum en því einu, er þeir hafa í félagið lagt. Þetta fyrirkomulag er ekki nýtt, þótt það hafi aðallega hlotið vöxt og viðgang á hinum síðari árum, bæði hér á landi og annarastaðar. Sögur fara af því þegar frá 14. öld, og hófst það fyrst í borginni Genua á Ítalíu. Sú borg átti verzlun mikla við Miðjarðarhaf og vóru það í fyrstu bankar og aðrar lánstofnanir, er stofnað var til á þenna hátt, til þess að hjálpa mönnum til að standast viðskiftaframkvæmdirnar. Í Danmörku var þetta fyrst tekið upp árið 1616, er þar var stofnað dansk-austur-indverska félagið. Í Englandi var sjálfur Englandsbanki einna fyrsta stofnunin með þessu sniði, stofnaður 1694, og tóku hlutafélög eftir það að fara mikið í vöxt í Englandi og Frakklandi. Þegar í byrjun varð þess vart, að þetta fyrirkomulag var notað mikið til svika, og þeirra jafnvel ennþá glæfralegri, en þekst höfðu áður í viðskiftum einstakra manna. Þannig komu upp hjá einu félagi á Englandi, Suðurhafsfélaginu, einhver mögnuðustu svik, sem heimurinn hefir þekt, árið 1720. Vóru þá í lög leidd sérstök ákvæði, til þess að reyna að hindra slíkt, og var það hinn frægi »Bubbleact«. Hann var mjög harður, og lá við, að hann kvæði niður þetta form viðskiftafélagaskaparins. Aftur var hann upphafinn 1825 og frjálslegra fyrirkomulag í lög leitt, en þá tók þegar aftur að brydda á svikum, og var enn hert á löggjöfinni 1844 og var þá sérstaklega ákveðið, að leyfi krúnunnar þyrfti till alls bankareksturs. Síðan hafa þar í landi verið gefin þrenn lög um þetta efni, 1862, 1867 og síðast 1879, lög sem enn eru í gildi að mestu leyti. Í Þýzkalandi hefir verið allstrangt eftirlit með hlutafélögum, og mun hafa þurft ríkisleyfi til að stofna þau fram að 1870, en núgildandi hlutafélagalög þar eru frá 1884. - Frakkland fékk sín lög 1867 og ríkisleyfi þurfti þar til hlutafélagsreksturs fram að 1863. Síðan hefir verið mikið um það hugsað á Norðurlöndum, að marka hlutafélögum bás með löggjöfinni, og eftir miklar umþenkingar um það efni, settu Svíar lög um það hjá sér 1895, en Norðmenn 1910. Danir hafa ekki fengið slík almenn lög enn, þó að þeir hafi gefið lög um fáeinar tegundir slíkra félaga; en mikið hefir verið átt við lagasmíð þar um hlutafélög, og hefir setið nefnd á rökstólum í því skyni síðan árið 1900 og hafa frumvörp þessa efnis verið lögð fyrir þingið víst þrisvar sinnum. Hið síðasta var á ferðinni í febrúar í vetur, en ekki hefir enn hepnast að koma fram lögunum. Markmið löggjafarinnnar í þessum efnum er það tvent, að gefa þeim mönnum, sem eitthvert fé leggja í slík fyrirtæki, sem bezta tryggingu fyrir því, að vel og samvizkusamlega verði með það farið, og svo hitt, að þeim, sem skifta við slík félög, sé óhætt að eiga skifti við þau, lána þeim, án þess að til þess þurfi að koma, að ekki sé að nógu eða jafnvel neinu að ganga til skuldagreiðslu sökum hinnar takmörkuðu ábyrgðar. Þessu takmarki hafa menn reynt að ná með ýmsu móti. Til dæmis hefir verið reynt að verða við kröfunni um tryggingu með því, að láta hvert félag verða að hafa sérstakt leyfi, konunglega Concession, til þess að starfa í landinu. En það, sem ofan á hefir þó orðið í heiminum, er þó einkum brezka stefnan, er kalla mætti opinberleikakerfið, og einkum er í því fólgið, að skylda félögin til þess, að gera almenningi opinbert alt, sem snertir hag þeirra. Þess er krafist, að tilhögun hvers félags skuli skrásett á opinbera skrá, sem almenningur hefir aðgang að. Ekkert félag með takmarkaðri ábyrgð má starfa, nema það geti þess fyrirkomulags í sjálfu nafni sínu með orðinu Limited á firmaskrám, starfshúsum og í öllum skrifum. Hlutaútboð eiga að vera undirskrifuð af ákveðinni tölu hluthafa., 7 mönnum. Hlutaútboð og lög eiga að vera skrásett og bæði þetta og árlegir reikningar félagsins að leggjast fram opinberlega. Getur minni hluti félagsmanna krafist þess, að fjármálaskrifstofa Breta láti eftirlitsmenn rannsaka haginn. Aðalfundur skal haldinn að minsta kosti einu sinni á ári og skyldir eru hluthafar að greiða inn í félagið alt það hlutafé, er þeir hafa lofað, og hvílir sú skylda jafnvel á þeim í eitt ár, eftir að þeir eru hættir að vera hluthafar. Sérstakar reglur eru um Liquidation, gjaldþrot og skifti, ábyrgð stjórnarinnar o. fl. o. fl. Þetta er nú brezka löggjöfin. Í Danmörku hafa menn hugsað sér að fara að mestu í þessa átt, en jafnframt reyna að taka meira tillit til þess, að félögin verði ekki um of hindruð í því, að ákveða innra fyrirkomulag sitt, unna þeim dálítið meira frjálsræðis en Bretar. Hér á landi eru hlutafélög ekki jafn gömul og ytra. Hið elzta mun vera Gránufélagið, er stofnað var um 1870. Síðan hafa ýms hlutafélög verið stofnuð hér og sérstaklega hefir þeim fjölgað eftir aldamótin síðustu. Einkum hafa í Reykjavík risið upp hlutafélög til iðnrekstum og verzlunar, og á seinustu árum ekki hvað sízt til fiskveiða, er aðallega hafa verið rekin með útlendu fé. Ýms félög hafa og verið mynduð í Danmörku og jafnvel í Englandi, í þeim tilgangi, að reka atvinnu og verzlun í sambandi við Ísland. Félög þessi hafa flest tekist miður en skyldi, þau hafa farið á höfuðið og jafnvel bakað oss talsvert óorð út á við. En annara held eg megi segja, að víðar sé pottur brotinn en hjá þessum erlendu félögum, sem hér hafa starfað. Hér eru gerðar litlar kröfur til tryggingar hluthöfum og viðskiftamönnum félaganna, og ákvæði vantar í lögin um stofnun slíkra fyrirtækja. Stór hlutafélög hafa verið mynduð af mönnum, sem ekki hafa haft nægilegt vit á þeim málum, og er vandséð hverjar afleiðingar slíkt getur haft. Þess verður að gæta, að hlutafélög eru nú orðin allmörg hér og reynslan er sú hér og annarsstaðar, að nauðsyn er á að setja þeim fastar reglur, til þess að viðskiftalíf landanna geti starfað á tryggilegan hátt. Eg hygg, að það verði að teljast viðurkent, að hér sé því þörf fyrir löggjöf um þetta efni, og sú þörf verði æ brýnni með hverjum deginum sem líður. Þess vegna hefi eg leyft mér að koma fram með uppástungu í þá átt, að farið verði að hreyfa þessu hér eins og annarsstaðar. Eg sting upp á því, að háttvirt deild skori á landsstjórnina að undirbúa frumv. til laga um hlutafélög og sé þar hnýtt aftan við jafnframt endurskoðun á 26. kap. hegningarlaganna. Ástæða til þessa er sú, að um leið og slík lög yrði gefin út, yrði auðvitað að setja viðurlög fyrir brot á þeim. Og þau fyrirmæli eru þess eðlis, að nauðsynlegt er að beita allharðri hegningu við brotum. Slík brot nálgast sem sé oftast það, sem í daglegu tali er kallað svik. Því verður ekki neitað við nánari umhugsun, að sá kafli hegningarlaganna, er hér um ræðir, svikakaflinn, er orðinn allúreltur, eftir það er viðskiftalífið tók að þroskast hér og taka breytingum. Hegningarlög vor eru frá 1869, en eru ekki annað en endurtekning af dönsku hegningarlögunum frá 1866. Þau lög eru nú í mörgu orðin á eftir tímanum, og ekki sízt í þessu. Er þá eðlilegast að taka allan þenna kafla í einu til rækilegrar íhugunar, því að bæði vantar tilfinnanlega í hann ýms ákvæði og svo er hann ekki glögt orðaður. Nágrannaþjóðirnar eru flestar farnar fram úr oss í þessu efni. T. d. eiga Norðmenn lög frá 1902, sem eru miklu betri og í þeim ítarlegri refsiákvæði fyrir ýmislegt það, sem í daglegu tali er kallað »Svindel« en sem hegningarlög vor ná ekki yfir. Þar er einnig sérstakur kafli um traustrof, sem hér vantar tilfinnanlega. Skal eg aðeins nefna 275. gr. í norsku hegningarlögunum, sem er þannig, að sá, sem til þess að útvega sér eða öðrum óréttmætan hagnað, eða öðrum til skaða vanrækir hagsmuni annars manns, er hann á að gæta, eða vinnur honum í óhag að þessu leyti, sætir fyrir það sektum eða fangelsi alt að þriggja ára. Eg skal svo ekki orðlengja þetta frekar nú, vænti og að þetta nægi til þess, að sýna háttv. deild, að tillaga þessi er ekki fram komin að ástæðulausu, og vona eg að hún verði samþ.



Eg skal geta þess, að breyt.till. á þskj. 134 er svo seint fram komin, að leita verður afbrigða frá þingsköpum, að hún geti komið hér til umræðu.

Flutn.m. (Stefán Stefánsson): Tillögu þessa hefi eg leyft mér að koma hér fram með samkvæmt ályktun frá þingmálafundi, sem haldinn var á Siglufirði nú í vor sem leið. Það hefir viðgengist nú um nokkur undanfarin ár, að útlend skip hafa komið á Siglufjörð þegar í byrjun veiðitímans og legið þar síðan allan síldveiðitímann sem fljótandi stöðvar á höfninni og tekið þar á móti síld úr fleiri eða færri veiðiskipum. Í þessum stöðvarskipum er svo síldin söltuð; hvort þar fer fram kaup eða sala á aflanum, eða allur sá skipastóll, ásamt stöðvarskipinu, er eign eins og sama manns eða útgerðarfélags, er mér ekki ljóst. En hvort heldur sem er, þá er það í mesta máta undarlegt, þar sem öll síldin er verkuð »um borð«, að þeir menn, sem þennan útveg reka, skuli hvorki þurfa að vera búsettir hér eða hafa leyst borgarabréf. Að þeim skuli leyfast að hafast slíkt að á höfninni, án þess að hafa uppfylt þau skilyrði, sem virðast nauðsynleg til slíks atvinnureksturs. Að vísu munu útgerðarmenn þessara skipa oftast greiða toll af síldinni og sömuleiðis áritunar og vitagjald, en önnur gjöld til opinberra þarfa, svo sem sveitargjöld, alls ekki. Auk þess er ekkert eftirlit með því, hve mikil síld flyzt héðan til útlanda á þennan hátt, heldur er þar aðeins farið eftir þeirra eigin sögusögn, því að þegar skipin eru hlaðin fara þau til útlanda með síldina, án nokkurs frekara umtals eða eftirlits. Ennfremur á það sér stað um fjölda skipa, er stunda síldveiðar fyrir Norðurlandi, og hafa bækistöð sína á Siglufirði, að þau ýmist salta aflann þar sem þau veiða á leiðinni í land, eða á höfninni í sjálf veiðiskipin, en flytja ekkert af síldinni í land til verkunar. Og þessi skip greiða alls engan toll af veiðinni, ekki einusinni af því, sem þau verka í landhelgi eða inni á höfn og þá auðvitað ekki heldur sveitarútsvar, en áskriftar- og vitagjald munu þau borga. Á þessu álíta Siglfirðingar sérstaklega nauðsynlegt að bót sé ráðin. Þeir æskja þess, að lög sé sett um það, að stöðvarskipunum sé ekki heimilt að verka síldina »um borð« á höfninni, án þess þeir sé hér búsettir eða hafi borgarabréf. Sérstök umkvörtun um þetta, eða fyrirspurn til stjórnarráðsins hefir verið send af þeim útlendu útvegsmönnum, sem búsettir eru þar í landi og bygt hafa þar mannvirki, bæði hús og bryggjur, með ærnum kostnaði. Stöðvarskip þessi keppa einmitt við þá og því hafa þeir gert fyrirspurnina til stjórnarinnar um það, hvort það geti verið leyfilegur atvinnurekstur, án þess að krafist sé, að útvegseigandi hafi búsetu í landi og leyst borgarabréf. Þessari fyrirspurn hefir stjórnin engu svarað, og er það óneitanlega dálítið undarlegt; en hvað sem um það er að segja, þá virðist svo sem hér sé full nauðsyn á, að skýrt sé kveðið á um það í lögum, að skip eða útvegamenn, sem allan veiðitímann liggja inni á höfnum, taka þar á móti síld úr fleiri eða færri veiðiskipum og verka hana að öllu leyti til útflutnings, sé skyldaðir til að hafa hér búsetu. Eg hefi, eins og áður er sagt, flutt þessa tillögu samkvæmt ósk kjósanda minna og af því, að eitthvað þarf að gera til þess í fyrsta lagi að koma í veg fyrir það, að menn geti jafnvel keypt og verkað síld á höfnum inni án þess að hafa búsetu í landi og borgarabréf, og í öðru lagi til þess að útlendum veiðimönnum haldist það ekki uppi, að greiða engan toll af þeirri síld er þeir salta í landhelgi og flytja burt af höfnum til útlanda. Ennfremur virðist það liggja í augum uppi, að þessum mönnum ætti að bera bein skylda til þess að greiða sveitarútsvar. Skal eg svo ekki fara um þetta fleiri orðum, en vona að háttv. deild samþ. að fela stjórninni að koma fram með einhver skýrar í ákvæði um þetta á næsta þingi.



Eg skal ekki tefja tímann lengi, ætla aðeins að geta þess, að á þinginu 1905 flutti eg frumv. sama efnis og þessi þingsályktunartillaga. Málið var þá tekið til rækilegrar íhugunar, en þingið komst þá að þeirri niðurstöðu, að ekki væri hægt að girða fyrir það, að útlendingar, sem verkuðu fisk sinn á leið til hafnar eða jafnvel að einhverju leyti inni á höfnum hér við land, færi ekki með aflann án þess að gjalda af honum útflutningsgjald. Eg verð að segja, að mér féll þetta mjög illa þá, og átti mjög örðugt með að átta mig á því, að þingið ekki gæti gert neitt til að koma í veg fyrir þetta; en við því varð ekki gert, úr því meiri hluti þingsins leit svona á málið. Það hefir viðgengist hér um langan aldur, að Frakkar, sem fiska hér við land, leggja skipum sínum inni á höfnum og afferma í önnur skip, sem svo fara með hann út, án þess að greiða einn eyri í útflutningsgjald. Þetta sýnist vera æði hart, að útlendingar skuli verða betur úti, en þeir innlendir menn, sem stunda sömu atvinnu. Mér þykir því vænt um, að þessi tillaga er framkomin, ef ske kynni, að þingið sæi sér fremur nú en 1905 fært að ráða einhverja bót á þessu. Hitt atriðið er um það, hvort útlendingar skuli geta rekið hér atvinnu með þeirri aðferð, sem um er getið í tillögunni, án þess að vera skyldir til að greiða útsvar eða önnur opinber gjöld, og án þess að hafa nokkurt verzlunarleyfi. Það virðist nokkuð hart, en þó held eg, að ekki muni vera hægt að gera þeim þetta að skyldu, ef þeir dvelja ekki 4 mánaða tíma, nema talsverðar breytingar verði gerðar á sveitarstjórnarlögunum. Eg get um þessa tilraun mína 1905, aðeins til þess, að menn geri sér ekki altof miklar vonir um mikinn árangur af þessari tillögu. Annars lofaði eg að tala stutt, skal aðeins geta þess að sjávarútvegsnefndin ræddi þetta mál rækilega á síðasta þingi, en fann þá enga færa leið út úr þessu.



Eg skal ekki tala um sjálfa tillöguna, en aðeins geta þess út af ræðu háttv. þm. Ak. (M. Kr.) að mér virðist það vera eðlilegt, að útlendingar, sem reka sömu verzlun inni á höfnum, sem innlendir menn reka í landi, greiði sama gjald og aðrir og trúi því tæplega, að ókleift verði að koma því svo fyrir. Ástæðan til þessarrar viðaukatillögu á þskj. 134 er sú, að bæði mér og öðrum hefir sárnað að sjá það þegar útlendingar, sérstaklega Frakkar, sem veiða hér allan fiskveiðitíma ársins, frá því í febrúar og til sumarloka, fá til sín skip, um fiskveiðitímann, sem flytja þeim salt og aðrar nauðsynjar þeirra, en taka aftur við fiskinum, sem þeir hafa veitt hér og flytja hann út til Frakklands, og þetta alt án þess að greiða einn eyri í innflutningsgjald eða útflutningsgjald. En ef vér Íslendingar rekum þessa atvinnu, þá verðum vér að gera svo vel að borga mikið fé í tolla. Þetta er gert meðal annars til þess að geta saltað fiskinn með frönsku salti, þá fá útgerðarmennirnir 36 franka fyrir hverja smálest af fiski, sem franska ríkið borgar þeim í »præmie«, til þess að standa betur að vígi í samkepninni við oss um fisk sem fiskast hér við land. Eg get ekki furðað mig á því, að Íslendingum svíði það í augum, að þeir þurfa að borga þung gjöld fyrir að reka fiskveiðar sem atvinnu, en ef útlendingar reka sömu atvinnu, þá losna þeir við öll gjöld. Mér hefir verið sagt, að ekki væri hægt með nokkuru móti að koma því þannig fyrir, að vér legðum gjöld á þessa útlendinga, því að það væri á móti alþjóðareglum. Eg veit, að þetta er ekki algild regla, og eg hefi ekki fundið neitt, sem er því til fyrirstöðu, að vér getum þetta. Mér hefir ennfremur verið sagt, að á landshöfðingjaárunum hafi farið fram bréfaskriftir um þetta milli landshöfðingjans og Nellemanns og svo utanríkisráðuneytisins, eg hafi utanríkisráðuneytið ekki séð sér fært að heimta þessi gjöld, en aftur hefi eg aldrei heyrt, að þessu máli hafi nokkuru sinni verið hreyft síðan stjórnin fluttist inn í landið. Ég vona, að viðaukatill. mín geri ekki neitt mein, en vildi með henni skora á stjórnina að taka þetta mál til rækilegrar íhugunar, og rannsaka þetta mál ennþá ítarlegar en áður hefir verið gert.



Eg gæti sparað mér að standa upp, því að hv. 1. þm. Rvíkur (Sv. B.) hefir tekið flest fram af því, sem eg ætlaði mér að drepa á. Hv. þm. Akureyrar tók það fram, að sjávarútvegsnefndin í fyrra hefði haft þetta mál til meðferðar, og var þá spurst fyrir um þetta til stjórnarinnar, og kom þá það svar, að þessu væri ekki hægt að breyta. Það er ekki einungis, að nú megi flytja héðan fisk, án þess að greiða nokkur gjöld af þeirri atvinnu, heldur má líka beinlínis selja fisk hér við land, án þess að greiða neitt fyrir þá verzlun. Það væri ekki svo lítið unnið, ef hægt væri að kippa þessu í gott lag, og auðvitað munu Frakkar vera tregir til samninga, og Danir smáir til að vernda rétt vorn út á við, en þó er það ekki alveg útilokað, að hægt verði að ráða bót á þessu áatandi, sem nú er.