Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

[13:32] Varðandi fundahald í dag vill forseti minna á að að loknum fyrirspurnafundi verður settur nýr fundur og þá fara fram atkvæðagreiðslur um níu dagskrármál. Má gera ráð fyrir því að sá fundur verði settur og atkvæðagreiðslur fari fram einhvern tíma fyrir kl. 16 en kl. 17.30 fer fram utandagskrárumræða. Efni umræðunnar er innritunargjöld á sjúkrahús og verður hæstv. heilbrrh. til andsvara en málshefjandi er Össur Skarphéðinsson. Þetta er hálftíma umræða. Þá er gert ráð fyrir því að settur verði nýr fundur kl. 18.00 og þá verður tekið fyrir nefndarálit frá landbn. um búvörumálið.

[13:35] Herra forseti. Með ályktun Alþingis frá 13. júní 1985 var fullgiltur hér á landi alþjóðasamningur Sameinuðu þjóðanna um afnám allrar mismununar gegn konum og öðlast hann gildi í júlí 1985. Með samningi þessum taka aðildarríkin á sig víðtæka skyldu til þess að bæta stöðu kvenna, m.a. að tryggja fyrir lögbærum dómstólum landsins og öðrum opinberum stofnunum raunverulega vernd til handa konum gegn misrétti, rétt til sömu launa og karlar svo eitthvað sé talið. Þrátt fyrir þetta viðgengst mikið launamisrétti gagnvart konum hér á landi og dómstólar kveða enn upp dóma er byggja á kynferði og dæma ungum stúlkum misréttið út ævina. Eru þeir dómar byggðir á ófremdarástandi fortíðar og því miður líka nútíðar í launamálum kvenna. Samkvæmt 18. gr. samningsins hvílir skylda til skýrslugerðar á aðildarríkjum samningsins. Svo samningurinn geti náð tilgangi sínum er brýnt að félagasamtök sem vinna að félagasamtök er vinna að hagsmunum kvenna sjái skýrslur vegna samningsins og geti komið athugasemdum vegna þeirra á framfæri. Herra forseti. Með tilliti til þess sem hér hefur verið sagt spyr ég hæstv. utanrrh. um eftirfarandi: 1. Hvaða aðgerðir hafa þegar verið framkvæmdar hér á landi vegna aðildar Íslands að samningi Sameinuðu þjóðanna um afnám allrar mismununar gagnvart konum? 2. Hvaða aðgerðir hefur ríkisstjórnin í hyggju til að framfylgja samningnum? 3. Hve mörgum skýrslum hefur verið skilað samkvæmt samningnum frá gildistöku hans og hvenær? 4. Hvernig er staðið að undirbúningi skýrslugjafar samkvæmt samningnum? 5. Hvernig koma frjáls félagasamtök að skýrslugerðinni? 6. Hvernig er staðið að kynningu samningsins hér á landi?

[13:37] Herra forseti. Samningur um afnám allrar mismununar gegn konum öðlaðist gildi gagnvart Íslandi 18. júlí 1985. Samningurinn er almennt orðaður en þar eru afmörkuð þau viðfangsefni sem vinna þarf að. Markmmiðin eru sett en leiðirnar eru því miður ekki vel varðaðar. Það er því nokkuð á valdi sérhvers aðildarríkis að velja til hvaða aðgerða er gripið til þess að stuðla að jafnrétti í anda samningsins. Almennt má segja að íslensk löggjöf sé í samræmi við ákvæði samningsins og rétt er að benda á að árið 1976 voru jafnréttislög sett hér á landi. Jafnréttislögin voru endurskoðuð árið 1985, sama ár og samningurinn var fullgiltur af Íslands hálfu. Núgildandi jafnréttislög eru frá 1991. Við endurskoðun jafnréttislaganna hefur samningurinn verið hafður til hliðsjónar. Í undirbúningi ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um málefni kvenna sem haldin var í Peking í september sl. kom fram að íslenskar konur búa við einhver bestu lagaleg skilyrði sem þekkjast. Samkvæmt lögum ríkir almennt jafnræði milli kynja. En því er ekki að neita að þrátt fyrir það hallar á konur á ýmsum sviðum. Þar má nefna launamisrétti milli kynjanna þrátt fyrir lög um launajöfnuð. Það er vilji íslenskra stjórnvalda að gera það sem í okkar valdi stendur til að eyða þessum mun. Samningurinn um afnám allrar mismununar gagnvart konum kemur því miður að litlu gagni við lausn þessa vanda. Ákvæðið um launjöfnuð í lögum um jafna stöðu kvenna og karla, nr. 28/1991, eru ítarlegri og gang alengra en sambærileg ákvæði samningsins. Í öðru lagi. Til þess að knýja á um úrbætur í jafnréttismálum leggur félmrh. á fjögurra ára fresti fram áætlun til þingsályktunar. Nú er í gildi framkvæmdaáætlun sem Alþingi samþykkti í maí 1993 og gildir til ársloka 1996. Á þessu þingi mun verða lögð fram ný framkvæmdaáætlun til fjögurra ára um aðgerðir til að koma á jafnrétti kynjanna. Í þriðja lagi. Fyrsta skýrslan frá Íslandi um framkvæmd CEDAW-samningsins var send nefndinni 4. maí 1993. Umfjöllun hennar nær fram til ársloka 1991 og inniheldur einnig efni bráðabirgðaskýrslunnar sem skila átti ári eftir gildistöku samningsins. Skýrslan hefur verið til umfjöllunar hjá CEDAW-nefndinni og mun verða rædd á nefndarfundi í New York í janúar 1996 þar sem fulltrúar Íslands munu sitja fyrir svörum. Frá því að skýrslan var skrifuð hafa orðið nokkrar breytingar á stöðu kvenna hér á landi. Íslenskum stjórnvöldum hefur boðist að bæta við nýjum upplýsingum og það mun verða gert þegar fjallað hefur verið um skýrsluna af CEDAW-nefndinni. Í fjórða lagi. Undirbúningi er þannig háttað að utanrrn. óskar eftir dögum að skýrslu frá félmrn. Skýrsludrög félmrn. eru byggð á drögum sem eru samin af Jafnréttisráði. Í fimmta lagi. Í svari við fjórðu spurningunni kemur fram að drög félmrn. að skýrslu um framkvæmd samnings Sameinuðu þjóðanna byggja á drögum frá Jafnréttisráði. Eins og kunnugt er eiga sæti í Jafnréttisráði fulltrúar ýmissa félagasamtaka, t.d. ASÍ, BSRB, VSÍ, Kvenréttindafélags Íslands og Kvenfélagasambands Íslands. Í sjötta lagi. Utanrrn. gaf samninginn út í bæklingi ásamt með mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna í febrúar 1995. Bæklingurinn kom út í 2.000 einstökum og var honum dreift endurgjaldslaust til félaga sem einstaklinga. Hann var einnig sendur til skóla á framhaldsskólastigi. Upplagið er nú á þrotum hjá utanrrn. en vegna mikillar eftirspurnar er unnið að endurútgáfu. Gerð bæklingsins var þáttur í undirbúningi íslenskra stjórnvalda vegna ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um málefni kvenna sem haldin var í haust í Peking.

[13:42] Virðulegur forseti. Svar hæstv. ráðherra var býsna almennt eins og kannski mátti vænta. Ég vil nefna það í sambandi við fyrirspurnina að á Alþingi 1986 flutti ég ásamt hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur sérstaka þáltill. sem tengist því máli sem hér er spurt um og var um úttekt á mismunun gagnvart konum hérlendis. Þar var gert ráð fyrir að félmrh. og jafnréttisráðherra væri falið að gera nákvæma úttekt á einstökum atriðum samningsins og til hvaða aðgerða þyrfti að grípa til þess að standa við þær samþykktir sem þarna höfðu verið staðfestar af Alþingi. Ef ég man rétt var tillaga okkar ekki samþykkt á Alþingi. Hún fékk úr óvæntri átt andstöðu frá einum þingmanni Kvennalistans sem reyndar er kominn nú í annað húsnæði á vegum sjálfstæðra kvenna og taldi enga ástæðu til að taka á málinu með þessum hætti. En þessi tillaga var flutt og lá þá fyrir og betur að efni hennar hefði verið samþykkt og unnið að málinu í samræmi við það.

[13:43] Hæstv. forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir að vekja athygli á málinu. Það kom fram í máli hæstv. utanrrh. að Ísland er efst á blaði þeirra ríkja sem tryggja konum hvað best formleg réttindi í heiminum en það má vara sig á því að skjóta sér ekki á bak við þá niðurstöðu því að lög eru eitt og raunveruleikinn annað. Það er alveg ljóst í mínum huga að við eigum mjög langt í land með það að uppfylla sáttmálann um afnám alls misréttis gegn konum. Við þurfum ekki annað en horfa á hlut kvenna hér á Alþingi og almennt í stjórnkerfinu, á launamisréttið, á ofbeldið sem tíðkast í samfélaginu o.fl. sem þessi samningur og reyndar samþykktir frá kvennaráðstefnunni í Peking kveða á um. Það er kannski aðalerindi mitt hingað í ræðustólinn að vekja athygli á þeirri nýju samþykkt sem þarf auðvitað að fylgja hér eftir og það hlýtur að vera næsta spurning til íslenskra stjórnvalda hvernig þau hyggist fylgja þeirri ítarlegu og miklu samþykkt eftir.

[13:44] Herra forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir þessa fyrirspurn. Ég held að þessi mál séu aldrei tekin of oft á dagskrá á Alþingi. Mig langar í tilefni þessarar umræðu að spyrja hæstv. utanrrh., fyrst honum finnst samningurinn um afnám mismununar ekki koma að miklum notum við að jafna launamun kynjanna, hvort hann hyggst beita sér fyrir því að þessum samningi verði markvisst komið í framkvæmd með því að fara í gegnum hann lið fyrir lið og gera framkvæmdaáætlun í framhaldi af honum. Þessi samningur var samþykktur 1985 og því er mjög tímabært að eitthvað verði unnið markvisst í framhaldi af samþykkt hans.

[13:45] Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir svörin og eins fyrir þá umræðu sem hér hefur orðið. Svörin voru nokkuð greinargóð en mörg hver frekar almennt orðuð sem kemur kannski ekki mikið á óvart, en ráðherrann vísaði einmitt til þess að samningurinn væri að mörgu leyti almennt orðaður og að íslensk löggjöf væri að mestu leyti í samræmi við efni samningsins. Þetta er að mörgu leyti rétt. Það er rétt að íslensk löggjöf er að mestu leyti í samræmi við efni samningsins, en spurningin er hins vegar, hvað er með framkvæmdina? Og ef við skoðum t.d. 2. gr. samningsins, þá takast aðildarríkin á hendur þá skyldu að koma á lagavernd á grundvelli jafnréttis kvenna og karla og tryggja m.a. fyrir lögbærum dómstólum landsins og öðrum opinberum stofnunum raunverulega vernd til handa konum gegn hvers konar misrétti. Ein aðalástæða þess að ég vík að þessum samningi hér er einmitt til að minna á hann vegna dóma sem hafa fallið á árinu. Það virðist ekki vera sem dómstólar hafi í raun og veru aðlagað sig að efnisákvæðum samningsins og það er kannski það sem er alvarlegasta málið í þessu. Samningurinn á að tryggja að þau lög og þær reglur sem eru settar komi líka fram í niðurstöðum, m.a. dómstóla. Svo var það eitt varðandi skýrslugerðina. Mér skildist af svari ráðherrans, ef ég heyrði rétt, að fyrstu skýrslunni hefði verið skilað 1993, en samningurinn fullgiltur 1985. Samkvæmt 18. gr. samningsins átti að skila fyrstu skýrslunni innan eins árs frá gildistöku og síðan á hverjum fjórum árum. Það væri kannski forvitnilegt að vita hvers vegna svona mikill dráttur varð á skýrslugjöfinni vegna samningsins, hvort það hafi verið einhverjar sérstakar ástæður fyrir því.

[13:48] Herra forseti. Það er rétt að skýrslunni var ekki skilað með þeim hætti upphaflega sem ætlast var til og það eru mistök sem ég hef ekkert verið að kafa mikið ofan í, enda skiptir það kannski ekki neinu meginmáli heldur að við stöndum rétt og eðlilega að þessu máli framvegis og skilum þeim skýrslum sem við eigum að gera og tökum þátt í umræðum. Það er m.a. okkar framlag í jafnréttisbaráttu í heiminum. Ef Íslendingar eru stoltir af því jafnrétti sem hér er, er mikilvægt að þeir láti það koma fram annars staðar. Ég vil hins vegar benda á það vegna þess sem hér hefur verið sagt að jafnrétti verði ekki tryggt með lögum, þótt ekki sé ekki hægt að ræða jafnréttismál í víðri merkingu í fyrirspurnatíma á Alþingi, við hljótum að gera það þegar jafnréttisáætlunin kemur fram. Þótt við teljum okkur mikilvæg á Alþingi og við getum sett ýmsa löggjöf, þá eru það skilaboð sem mega ekki koma frá þessari stofnun að það eitt skipti máli að setja nákvæm lög um þessa hluti. Stundum finnst mér umræður stjórnmálamanna vera með þeim hætti að það eina sem til þurfi sé að setja lög um hitt og þetta og þá sé lífsgátan ráðin. Þannig er það ekki. Hvað kvennaráðstefnuna varðar hafa íslensk stjórnvöld, utanrrn., boðað til norrænnar ráðstefnu sem hefst á morgun og fjallar um það hvernig yfirlýsingu kvennaráðstefnunnar verður fylgt eftir. Ég vænti þess að stjórnmálaflokkarnir taki virkan þátt í þeirri ráðstefnu og leggi sitt af mörkum til þess að marka þar stefnu fyrir framtíðina. Þangað er öllum boðið. Ég vonast til þess að sem flestir mæti þar og taki þátt í umræðum, en stundum skortir á að nægilega margir sýni raunverulegan áhuga á málum sem þessum, en ég efast ekki um að svo verður í þetta skiptið.

[13:50] Herra forseti. Ég þakka fyrir að fá að koma að stuttri athugasemd. Það var einungis vegna þess að hæstv. ráðherra benti á að jafnrétti væri ekki framfylgt með lögum einum saman. Þar er ég er honum alveg sammála en vildi bara vekja athygli á því að þessum samningi er einmitt ætlað að tryggja það að lögum sé framfylgt. Að því leyti er hann kannski öðruvísi en þær reglur sem hafa verið settar um þetta mál.

[13:52] Hæstv. forseti. Á undanförnum árum hafa Sameinuðu þjóðirnar staðið fyrir nokkrum stórum ráðstefnum um viðamikil mál sem snerta heimsbyggðina alla. Sem dæmi má nefna umhverfisráðstefnuna í Ríó 1992, mannréttindaráðstefnuna í Vín 1993, mannfjöldaráðstefnuna í Kaíró 1994 og svo loks félagsmálaráðstefnuna í Kaupmannahöfn og kvennaráðstefnuna í Kína á þessu ári. Flestar þessar ráðstefnur hafa vakið mikla athygli og á þeim hafa verið gerðar merkar samþykktir sem eiga eftir að hafa mikil áhrif á allt umhverfi okkar og samfélög. Undirbúningur og þátttaka Íslands hefur verið með ýmsu móti, en að mínum dómi hefur t.d. Alþingi ekki fylgst nægilega vel með þessum ráðstefnum sem snerta löggjafann að ýmsu leyti. Þingmenn fóru sem fulltrúar á umhverfsráðstefnuna í Ríó og kvennaráðstefnuna í Kína, en því miður hafa þeir ekki sótt aðrar þessar ráðstefnur svo að ég viti. Við urðum þess vör að undirbúningurinn undir Kaíró-ráðstefnuna, sem þótti marka þáttaskil í starfi Sameinuðu þjóðanna og gerði mjög merkar samþykktir, var allur í skötulíki af Íslands hálfu og undirbúningurinn undir kvennaráðstefnuna fór seint af stað þótt framlag Íslands væri þar til sóma. Nú er fram undan ráðstefna um þróun byggðar sem haldin verður í Istanbúl í júní á næsta ári og mig fýsir að vita hvernig íslensk stjórnvöld hyggjast standa að undirbúningi þeirrar ráðstefnu. Því spyr ég hæstv. utanrrh.: Hvernig verður háttað undirbúningi og þátttöku Íslands fyrir ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um þróun byggðar, Habitat, í Istanbúl árið 1996?

[13:54] Herra forseti. Undirbúningur íslenskra stjórnvalda vegna ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um byggðamál sem haldin verður í Istanbúl 3.--14. júní 1996 verður í umsjá utanrrn. Svipaður háttur verður hafður á og var við undirbúning ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um málefni kvenna, sem haldin var í Peking í september sl. Skipuð hefur verið undirbúningsnefnd sem í eiga sæti fulltrúar forsrn., félmrn. og umhvrn. auk utanrrn. Undirbúningsnefndin mun innan tíðar kalla sér til ráðuneytis fólk frá stofnunum, félögum eða samtökum sem láta sig málefnið varða. Vegna ráðstefnunnar munu íslensk stjórnvöld skila inn skýrslu til byggðastofnunar Sameinuðu þjóðanna um byggðaþróun hér á landi og stefnumörkun stjórnvalda í málaflokknum. Ráðstefnan sem haldin verður í Istanbúl er önnur í röð ráðstefna Sameinðu þjóðanna um byggðamál. Hin fyrri var haldin í Vancouver í Kanada árið 1976. Ráðstefnan er jafnframt síðust í ráðstefnuröð Sameinuðu þjóðanna um önnur mikilvæg málefni og talið er að viðfangsefni hennar munu tengjast flestum þeirra náið. Fyrir hafa verið haldnar ráðstefnur og leiðtogafundir. Í New York um málefni barna, í Ríó um umhverfi og þróun, í Kaíró um mannfjölda og þróun, í Vín um mannréttindi, í Kaupmannahöfn um félagslega þjónustu og í Peking um málefni kvenna. Við undirbúning byggðaráðstefnunnar verður þetta samhengi haft í huga. Meginviðfangsefni byggðaráðstefnu Sameinuðu þjóðanna verður fólksflótti úr dreifbýli í þéttbýli og þau vandamál sem slíkt hefur í för með sér. Bent hefur verið á að ráðstefnan kunni að verða síðasta tækifæri mannkynsins til að undirbúa sig undir þann mikla fólksfjölgunarvanda sem við blasir í borgum heimsins. Talið er að um næstu aldamót muni í 26 borgum búa fleiri en 10 milljónir manna. Flestar eru þessar borgir í þróunarlöndunum eða 21 talsins. Enn fremur er talið að árið 2025 muni þrír fimmtu hlutar mannkyns eða um 5 milljarðar búa á þéttbýlissvæðum. Viðfangsefnin sem við blasa eru aðkallandi. Aukin þéttbýlismyndun raskar á margan hátt jafnvægi í lífi fólks og heilu þjóðanna og afleiðingarnar geta verið margvíslegar svo sem aukið atvinnuleysi, skortur á húsnæði, umferðaröngþveiti, mengun sem nær langt út fyrir mörk borganna auk ýmissa félagslegra vandamála. Hér á landi höfum við orðið vör við þróun af þessu tagi þótt við séum smá í samanburði við þessar stóru borgir. En við erum ekki eyland hvað það snertir. Við höfum því bæði nokkru að miðla til annarra af okkar reynslu og eins getum við lært af reynslu annarra. Þátttaka íslenskra stjórnvalda í ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um byggðaþróun er því mikilvægt verkefni sem utanrrn. hyggst sinna eftir bestu getu í góðu samstarfi við önnur ráðuneyti sem og stofnanir, félög og samtök sem málið varðar.

[13:57] Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir svörin. Það er ljóst að það er stutt til stefnu og þarf að halda vel á spöðunum til þess að undirbúningur Íslands verði jafnt til sóma við þessa ráðstefnu sem við kvennaráðstefnuna í Kína og ég er fegin að heyra það að málið er komið á rekspöl. Af orðum hæstv. utanrrh. mátti ráða að hér er um mjög spennandi verkefni og spennandi umræðuefni að ræða sem auðvitað skiptir okkur Íslendinga máli eins og aðra jarðarbúa og verður mjög fróðlegt að heyra hvaða upplýsingar og niðurstöður koma þarna fram. En tilgangur minn með þessari fyrirspurn var ekki síst sá að vekja athygli Alþingis og hv. alþm. á þessari ráðstefnu og þá jafnframt að hvetja til þess að forsætisnefnd íhugi að gefa alþingismönnum kost á að sækja þessa ráðstefnu og það verði fastur liður í starfi þingsins að þingmenn fylgist betur með alþjóðlegri þróun og alþjóðlegri umræðu sem auðvitað kemur okkur við eins og öllum þjóðum heims, enda erum við þátttakendur í Sameinuðu þjóðunum og ýmsum alþjóðastofnunum sem eru að fást við þessi geigvænlegu vandamál sem steðja að mannkyninu.

[13:59] Herra forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda, hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttur, fyrir að vekja athygli á þessu máli. Það var sannarlega þörf á því. Það er nú svo að við Íslendingar getum ekki tekið þátt í öllu því sem fram fer á alþjóðavettvangi með þeim hætti sem við kysum helst vegna fámennis okkar og líka vegna kostnaðar. Það er því nauðsynlegt að velja þar og hafna og reyna að sinna þessum málum eftir bestu getu. Það verður ekki gert nema í náinni samvinnu við þau félagasamtök sem tengjst þessum málum. Hvað þetta mál varðar er það t.d. mjög á dagskrá sveitarfélaga, svo eitthvað sé nefnt, fyrir utan ráðuneyti, stjórnmálaflokka og að sjálfsögðu Alþingis. Ég legg því áherslu á að það geti verið um þessi mál hið besta samstarf. En í sannleika sagt getum við ekki sinnt þessu máli sem hér um ræðir eins vel og við vildum hafa gert vegna kostnaðar. Það hafa nú þegar átt sér stað margvíslegir undirbúningsfundir og við höfum því miður ekki getað sinnt þeim öllum. Þetta vildi ég að væri alveg ljóst því að það þýðir ekkert að vera eitthvað að þykjast í þessum málum. Við getum ekki rækt þau með alveg sama hætti og stóru þjóðirnar, en það er ekki þar með sagt að við höfum ekki ýmislegt til málanna að leggja og höfum ekki margt fram að færa í sambandi við þau, en þá er nauðsynlegt að sem best samstarf ríki um málið.

[14:01] Vegna umræðna sem hér urðu áðan út af ræðutíma þingmanna og ráðherra, þá vill forseti láta þess getið að samkvæmt 49. gr. þingskapa er þingmönnum heimilt að gera einu sinni stutta athugasemd eina mínútu hverjum þegar fyrirspurn er á dagskrá, en þetta á greinilega ekki við þann þingmann sem ber upp fyrirspurnina og heldur ekki við ráðherrann sem svarar þannig að þessi athugasemd var hárrétt og biðst ég velvirðingar á þessum mistökum og vænti þess að þetta skapi ekki fordæmi.

[14:02] Virðulegi forseti. Ísland er aðili að alþjóðlegum samningi um mengun sem berst um langan veg milli landa, samningi sem Alþingi staðfesti 1982 en upphaflega var hann gerður 1979. Markmið þessa samnings er að koma í veg fyrir skaðlega mengun sem berst um langan veg, þar á meðal mengun af völdum brennisteinssambanda og gera rannsóknir á því sviði. Á grundvelli þessa samnings hefur verið unnið af samningsaðilum og gerðar við hann einar fimm bókanir á grundvelli samningsins, sú fyrsta 1984 varðandi fjárhagslegar skuldbindingar og 1985 um losun brennisteinsdíoxíðs sem líka er kallað brennisteinstvíoxíð eða tvíildi eftir því hvernig menn þýða þetta hugtak efnafræðilega. Síðan 1988 var um bókun að ræða varðandi köfnunarefnissambönd og 1991 um takmörkun á rokgjörnum lífrænum efnum og 1994 var gerð önnur bókun varðandi brennistein og mengun af völdum brennisteins á vegum samningsaðila. Eins og ég gat um skrifaði Ísland undir þennan samning og Alþingi staðfesti hann fyrir einum 13 árum. En sannleikurinn er sá, að því er ég best veit, að Ísland hefur ekki gerst aðili að neinum af þeim bókunum sem ég gat um og unnar hafa verið á vegum samningsaðila og er það ástæðan fyrir því að hér er spurt um þau efni og þá sérstaklega að því er varðar losun á brennisteini. Ég tel það mikið áhyggjuefni í rauninni að íslensk stjórnvöld skuli ekki fylgja eftir alþjóðasamningum sem þau gerast aðilar að. Hér var raunar einn á dagskrá fyrr á þessum fundi, alþjóðlegur samningur sem Alþingi hafði staðfest og hér er um að ræða mengunarvald sem veldur víða áhyggjum. Vissulega er það svo að hér á landi hefur ekki verið um að ræða af manna völdum jafnmikla mengun af völdum brennisteins og víða annars staðar, en engu að síður ber okkur að standa við alþjóðlegar skuldbindingar og leggja okkar af mörkum í þeim efnum. Það er alveg ljóst að hér erum við að standa að aðgerðum og fyrir Alþingi liggur m.a. frv. um stækkun á verksmiðju við Straumsvík sem veldur mjög mikilli aukningu á losun brennisteinsdíoxíðs og fleira kann á eftir að fylgja, fyrir utan það sem stafar af öðrum atriðum, brennslu á eldsneyti í bílum og í öðru skyni. Ég spyr því hæstv. ráðherra um það hvað því valdi að ekki skuli hafa verið af hálfu stjórnvalda orðið við tilmælum sem komið hafa frá sérfræðistofnunum eins og Hollustuvernd ríkisins um það að athuga beri um staðfestingu á bókunum við þennan samning.

[14:07] Hæstv. forseti. Hv. 4. þm. Austurl. hefur spurt mig tveggja spurninga á þskj. nr. 78 sem hann hefur gert grein fyrir. Fyrri spurningin hljóðar svo: ,,Hvað veldur því að Ísland hefur ekki staðfest bókanir við samninginn frá 1979 um loftmengun sem berst langa leið milli landa, þ.e. er varðar frekari minnkun á losun brennisteins eins og Hollustuvernd ríkisins hefur lagt til?`` Því er að svara að auglýsing um fullgildingu samningsins frá 1979, um loftmengun, sem berst langar leiðir milli landa, birtist 11. maí 1983. Samningurinn er viljayfirlýsing þeirra sem að honum standa um að þeir séu staðráðnir í að verja menn og umhverfi gegn loftmengun með því að leitast við að takmarka, draga úr og koma í veg fyrir loftmengun eftir því sem unnt er. Til að ná fram markmiðum samningsins hafa verið gerðar við hann sérstakar bókanir um einstök efni. Ísland hefur ekki skipað framkvæmdaraðila fyrir samninginn og hefur ekki sinnt alþjóðasamstarfi í tengslum við hann. Þar sem aðrir alþjóðlegir samningar á sviði umhverfismála hafa verið álitnir mikilvægari fyrir umhverfisvernd og íslenska hagsmuni en þær bókanir sem gerðar hafa verið hingað til hafa íslensk stjórnvöld ekki staðfest þessar bókanir. Nú er hins vegar rætt um að gera sérstaka bókun við samninginn um takmörkun við losun lífrænna, þrávirkra efna og munu íslensk stjórnvöld, ef af verður, taka virkan þátt í þeirri samningsgerð, enda sinnt því máli sérstaklega á alþjóðlegum vettvangi. Má þar t.d. nefna nýafstaðna svokallaða Washington-ráðstefnu sem íslensk stjórnvöld sinntu. Á Íslandi er þó rekin ein EMEP-stöð sbr. 9. gr. samningsins en með EMEP er átt við samstarfsáætlun um eftirlit með og mat á tilfærslu loftmengunarvalda langar leiðir í Evrópu. Þessi stöð er við Írafoss þar sem brennisteinsdíoxíð og fleiri efni í úrkomu eru mæld. Veðurstofa Íslands sér um rekstur stöðvarinnar. Ísland hefur ekki staðfest bókanir við samninginn en eftirfarandi bókanir hafa verið gerðar við hann. Reyndar taldi hv. þm. þær upp áðan en þær eru samkvænt mínum lista: 1. Um fjárhagslegar skuldbindingar. 2. Um takmörkun á losun brennisteinsdíoxíðs. 3. Takmörkun á losun köfnunarefnisoxíða. 4. Takmörkun á losun rotgjarnra, lífrænna efna. Og ég held að hv. þm. hafi nefnt fimmtu bókunina, sem reyndar er ekki á mínum lista, sem hann taldi að hefði verið gerð 1994 um brennisteinsmengun. Vanti eitthvað á þennan lista þarf ég að skoða það nánar, svo svarið sé rétt og ítarlegt. Hollustuvernd ríkisins hefur ekki lagt til að Ísland staðfesti bókanir við samninginn. Með bréfi dags. 14. febrúar 1994 lýsir stofnunin þeirri skoðun sinni að rétt sé að skoða vandlega þann möguleika að undirrita bókunina um takmörkun á losun brennisteinsdíoxíðs. Enn fremur vekur stofnunin athygli á að Ísland hafi ekki ákveðið framkvæmdaraðila fyrir samninginn, eins og ég reyndar gat um áður, og telur að það þurfi að gerast. Það mál er nú í athugun í ráðuneytinu. Efni sem þessar bókanir fjalla um hafa til þessa ekki verið talin skapa teljandi umhverfisvandamál hér á landi eftir því sem rannsóknir sýna. Eins og ég hef áður sagt hefur Ísland látið aðra samninga á sviði umhverfismála hafa forgang þar sem þeir eru taldir skipta meira máli. Má þar sem dæmi nefna Vínarsamninginn um verndun ósonlagsins og Montreal-bókunina við hann um ósoneyðandi efni sem og aðra samninga sem snerta sérstaklega mengun sjávar. Þeir fjármunir sem stjórnvöld hafa til að framkvæma alþjóðasamninga eru takmarkaðir og því nauðsynlegt að forgangsraða málum á því sviði sem við teljum að séu mikilvægust fyrir okkur og okkar hagsmuni. Seinni spurning hv. þm. hljóðar svo: ,,Hvenær hyggst ríkisstjórnin undirrita þessar bókanir?`` Því er til að svara að það hefur ekki verið á dagskrá að staðfesta bókanirnar við samninginn heldur að tilnefna framkvæmdaraðila sem hlýtur að vera eðlilegur undanfari fullrar þátttöku í samningnum, verði hún talin nauðsynleg, eins og reyndar kom fram í svari mínu við fyrri lið fyrirspurnarinnar. Og að lokum, hæstv. forseti, er rétt að vekja athygli á að Ísland hefur staðfest tilskipun ESB um rokgjörn lífræn efni, svokallað VOC 1 sem að verulegu leyti byggir á bókun við samninginn og áður er nefnd.

[14:11] Virðulegur forseti. Það kom í ljós að það sem ég hafði fengið upplýsingar um er rétt. Ísland hefur í engu fylgt eftir aðild sinni að þessum samningi fyrr en þá nú að það er til athugunar í ráðuneytinu að tilnefna framkvæmdaraðila samkvæmt samningnum. Ég hlýt að gagnrýna að svona er staðið að málum og ég tel ekki viðhlítandi að við sýnum eingöngu lit í sambandi við ákvæði alþjóðasamninga, sem við höfum gerst aðilar að, þegar þau varða okkar hagsmuni mikið að mati stjórnvalda, eins og í sambandi við þrávirk, lífræn efni sem Íslendingar hafa með réttu gefið gaum og ágætt starf hefur verið unnið af hálfu íslenskra stjórnvalda að því leyti. En menn hljóta að sjá að það er ákveðið samhengi í þessum málum á alþjóðavettvangi. Við getum ekki vænst þess að fá stuðning við okkar kröfur sem varða okkar hagsmuni sérstaklega ef við drögum fæturna á öðrum sviðum þar sem við metum það svo að ástandið sé kannski ekki eins alvarlegt fyrir okkur. En allt er þetta þó samtengt umhverfi jarðar og þess vegna finnst mér að hér þurfi sannarlega að gera bragarbót, enda kom fram að Hollustuvernd ríkisins hefur lagt til að skoðað verði vandlega að undirrita bókun frá 1985. Eru það ekki í raun meðmæli með því, virðulegur hæstv. ráðherra, þegar sérfræðistofnunin kemst þannig að orði í erindi til ráðuneytisins? Eins og ég gat um erum við hér að auka við mengun af völdum brennisteins og ég held að menn þurfi að gæta sín að fullyrða ekki um of að þar sé ekki um skaðlega mengun að ræða. Auðvitað þarf að athuga með alla þá þætti sem valda þarna mengun og bæta í mengun andrúmsloftsins í sambandi við brennistein sem og önnur efni, en samningurinn varðar ýmis fleiri efni heldur en brennistein eins og fram hefur komið.

[14:14] Hæstv. forseti. Það er ekki miklu við að bæta það sem kom fram í svari mínu áðan. En ég hef hlýtt á athugasemdir hv. þm. og það er visslega rétt sem hann dregur fram og kom fram í svari mínu að Hollustuvernd ríkisins hefur bent á að það sé rétt að kanna vandlega sérstaka bókun um brennisteinsdíoxíð og að skipaður verði framkvæmdaraðili. Sennilega verður Hollustuvernd ríkisins, sem heyrir undir umhvrn., falið að fylgjast með þessu og taka ákvarðanir í framhaldi af því um staðfestingu eða undirritun þeirra bókana sem talið er mikilvægast fyrir okkur að undirrita. Hitt er svo auðvitað rétt að vissulega er samhengi í málum hvað varðar umhverfismál og mengun á alþjóðlegum vettvangi og Íslendingar hafa reynt að gera sig þar gildandi í vaxandi mæli, auðvitað af litlum efnum með lítið lið. Þó hef ég veitt því athygli á tveimur slíkum ráðstefnum sem ég hef sótt í sumar og haust að það hefur virkilega verið tekið eftir því hvernig Ísland hefur staðið að undirbúningi þeirra funda og að sjónarmið þeirra hafa komið fram og hefur gætt í umræðunni. Ég held að það sé virðingarvert að við höfum reynt að leggja okkur fram í þessu efni en við höfum auðvitað líka reynt að forgangsraða og taka sérstaklega þátt í því sem ég tel að skipti okkur mestu máli. Auðvitað verður eitthvað að sitja eftir því að þessu fylgir að sjálfsögðu mikill kostnaður. Við höfum ekki mikinn mannafla til þess að fylgjast með öllum málum þó að við gjarnan viljum. Við gerum það eftir því sem hægt er í gegnum stofnanir okkar sem fylgjast með málum af þessu tagi og með upplýsingagjöf og samskiptum á því sviði en e.t.v. minna með ráðstefnum og kostnaðarsömum fundum á erlendum vettvangi.

[14:17] Hæstv. forseti. Ég hef lagt fram fyrirspurn til umhvrn. um varnir gegn mengun sjávar. Fyrirspurnin er ekki lögð fram vegna þess að ég telji að efnisinnihaldið sé stærsta vandamálið í mengunarmálum á landi okkar. Að mörgu leyti hefur verið staðið vel að lagasetningu og reglugerðarsetningu um mengunarmál og má kannski segja að frekar vanti á að þeim sé fylgt nægilega eftir. Annars vegar er um að ræða mengunarhlið máls en hins vegar þá stefnu sem hvetur til endurvinnslu og margir þekkja undir kjörorðinu endurnota, endurvinna og nota minna. Pappír er gott dæmi um þetta. Eins og menn vita hafa byggðasamlög verið stofnuð til þess að sinna endurvinnslu og mikil hugarfarsbreyting hefur í raun átt sér stað meðal almennings víða um heim og ekki síst á Íslandi í umhverfismálum. Fámenn þjóð en vel upplýst. Ég tel að við eigum að leggja okkar af mörkum í umhverfismálum heimsins en líka að reyna að vera í fararbroddi um þau mál sem við getum. Við viljum gjarnan geta orðið hreinasta land álfunnar og við ættum að geta orðið það. Ég hef valið að ræða um varnir gegn mengun sjávar og vil víkja að þróun alþjóðareglna hvað þetta varðar. Á undanförnum árum hafa reglur um losun úrgangsefna í sjó tekið miklum breytingum og viðhorfin um það hvað teljist skaðlegt umhverfinu hafa verið að breytast. Það hillir undir að varpi alls úrgangs í sjó nema hreinna jarðefna og lítt mengaðra dýpkunarefna verði hætt fyrir aldamót. Ísland er aðili að alþjóðasamningum hvað þetta varðar og ná þeir samningar alllangt aftur í tímann. Í nýlegum samningi um mengunarvarnir á Norðaustur-Atlantshafi, ég held að hann sé frá september 1992 og hafi verið samþykktur í París, er gert ráð fyrir því að aðildarríkin hætti eigi síðar en 31. des. 2004 að sökkva skipsflökum og flugvélum í sjó. Við þessa samningsgerð skrifuðu umhverfsráðherrar aðildarríkjanna undir yfirlýsingu um að hætta að sökkva flugvélum og skipsflökum eins fljótt og kostur væri. Við þessu var brugðist af hálfu umhvrn. og skipaður starfshópur árið 1990 sem átti að gera tillögur um förgun úreltra skipa. Menn vita að fjöldi skipa sem er úreltur á hverju ári er umtalsverður og nýlega var svarað fyrirspurn í þinginu frá Rannveigu Guðmundsdóttur þar sem tíundað var hversu mörg þau skip væru. Í svari sjútvrh. við þeirri fyrirspurn hve mörg skip hafi verið úrelt frá miðju ári 1994 kom fram að þau eru 234. Það eru reyndar bæði stálskip, plastbátar og trébátar en heildarfjöldinn er umtalsverður. Nefndin sem ég vitnaði til áðan gaf frá sér skýrslu um förgun skipa þar sem ítarlega var farið ofan í allar hliðar málanna, tekinn saman fjöldi skipa, hvað yrði af þeim og hver kostnaðurinn væri við að farga þeim. Í niðurstöðum nefndarinnar er þó hvatt til þess að banna hið fyrsta að sökkva skipum í sjó hér við land. Til þess þarf að breyta ákvæðum í lögum nr. 32/1986, um varnir gegn mengun sjávar. Í ljósi þessa ber ég fram fyrirspurn mína til umhvrh. og hún er svohljóðandi: ,,Hyggst ráðherra beita sér fyrir afnámi þeirra ákvæða í lögum nr. 32/1986, um varnir gegn mengun sjávar, sem heimila ráðherra að leyfa m.a. að skipsflökum sé sökkt í sjó, í framhaldi af undirritun samnings um verndun Norðaustur-Atlantshafsins í París 1992?``

[14:22] Hæstv. forseti. Hv. þm. hefur borið fram fyrirspurn sína á þskj. 170 og gert grein fyrir henni sem hljóðar svo: ,,Hyggst ráðherra beita sér fyrir afnámi þeirra ákvæða í lögum nr. 32/1976, um varnir gegn mengun sjávar, sem heimila ráðherra að leyfa m.a. að skipsflökum sé sökkt í sjó, í framhaldi af undirritun samnings um endurskoðun Norðaustur-Atlantshafsins í París 1992?`` Í lögum nr. 32/1986, um varnir gegn mengun sjávar, er lögfest sú meginregla að allt úrkast í hafið sé óheimilt. Jafnframt er kveðið á um að Siglingamálastofnun ríkisins, nú Hollustuvernd ríkisins eftir að mengunarvarnir sjávar fluttust yfir til þeirrar stofnunar 1. júní sl., sé heimilt að veita undanþágu frá þessu þannig að framkvæmd undanþágunnar er í raun í höndum Hollustuverndar ríkisins en ekki ráðherra samkvæmt þessum lögum. Samkvæmt 13. gr. laganna er allt úrkast efna eða hluta í hafið óheimilt án leyfis Hollustuverndar ríkisins sem getur veitt leyfi til að kasta efnum eða hlutum í hafið og skal taka mið af eðli þeirra og magni og aðstæðum á losunarstað. Sé um að ræða úrgang eða efni, önnur en dýpkunarefni sem verða til t.d. vegna hafnarframkvæmda eða annarra framkvæmda í sjó eða í hafi, sem hafa svo nokkru nemi efni þau sem upp eru talin í fylgiskjali 1 með lögunum skal eigi veita heimild til þess að kasta þeim í hafið nema í neyð enda sé heilsu manna ekki stofnað í hættu og engin önnur hagkvæm lausn sé fyrir hendi eða finnist. Heimilt er án leyfis að kasta dýpkunarefnum í hafið nema í þeim séu í verulegum mæli, þ.e. meira en 0,1%, efni sem talin eru upp í fylgiskjali 2 með lögunum. Áðurnefnt lagaákvæði byggir á þeirri forsendu að því aðeins komi til veitingar leyfis fyrir varpi í hafið hvort sem um er að ræða skip eða annan úrgang að umrædd förgun valdi ekki mengun. Með bréfi dags. 26. sept. 1990 beindi umhvrn. þeim tilmælum til Siglingamálastofnunar ríkisins, sem fóru þá með mengunarvarnir sjávar, að heimild fyrir að sökkva skipum í sjó til förgunar yrði ekki nýtt og að öðruvísi yrði staðið að förgun. Frá því að bréfið er skrifað hefur aðeins einu skipi verið sökkt með leyfi hér við land og var um að ræða skip sem notað var til björgunaræfinga, þ.e. það er notað við köfun og annað því um líkt sem tengist þjálfun björgunarsveita. Á árunum 1980--1991 var hins vegar 10 stálskipum og 28 tréskipum sökkt hér við land. Þó að áðan kæmi fram í framsöguræðu hv. þm. að síðan 1994 hafi 234 skip verið úrelt vona ég að þetta séu samt réttar upplýsingar að þeim hafi ekki verið sökkt heldur hafi þeim verið eytt með öðrum hætti. Við endurskoðun Óslóar- og Parísarsamningsins um varnir gegn mengun sjávar sem í daglegu tali er nefndur OSPAR-samningurinn, sem lauk með fundi umhverfisráðherra aðildarríkjanna í París í september 1992, var fjallað um varp skipa í hafið. Í samningnum sem fjallar um mengunarvarnir á Norðaustur-Atlantshafi er gert ráð fyrir því að aðildarríkin hætti eigi síðar en 31. des. 2004 að sökkva skipsflökum og flugvélum í sjó. Reyndar kom þetta fram hjá hv. þm. áðan. Jafnframt skrifuðu umhverfisráðherrar aðildarríkjanna undir yfirlýsingu um að hætta að sökkva flugvélum og skipsflökum eins fljótt og kostur væri. Heildarendurskoðun laganna um varnir gegn mengun sjávar, nr. 32/1986, er nú í undirbúningi og mun væntanlega hefjast á næsta ári, þ.e. upp úr áramótum. Bind ég vonir við að endurskoðun verði lokið ekki seinna en á árinu 1997. Sú vinna getur auðvitað staðið fram eftir næsta ári. Ég mun að sjálfsögðu leggja á það áherslu við endurskoðunina í samræmi við áðurnefndan OSPAR-samning að þau ákvæði sem heimila varp í hafið verði endurskoðuð. Þar er ekki aðeins um skip og flugvélar að ræða heldur og aðra þætti sem nauðsynlegt er að breyta með hliðsjón af fenginni reynslu frá gildistöku laganna eða síðasta áratuginn. Að lokum má svo aðeins minna á þátttöku íslenskra umhverfisyfirvalda og íslenskra stjórnvalda við að koma í veg fyrir að frægum olíuborpalli væri sökkt í sjó sem mikið var í umræðu fyrr á þessu ári.

[14:27] Virðulegur forseti. Það er góðra gjalda vert að ýta á eftir lagabreytingum til þess að tryggja þann grunn sem er undir aðgerðum á þessu sviði. En eins og hæstv. ráðherra kom að hefur ráðuneytið lagt inn sitt orð í þessu efni og ég hélt satt að segja að þetta væri úr sögunni. Það kom fram í svari að um eitt dæmi hafi verið að ræða og það er auðvitað of mikið. Ég vil koma að einu atriði sem hæstv. ráðherra nefndi í sínu svari og það var að þetta mál væri ekki á hans valdsviði heldur undir Hollustuvernd ríkisins sem er stofnun undir umhvrn. Ég er satt að segja dálítið undrandi á því ef hæstv. ráðherra telur ekki að hann hafi íhlutunarrétt ef svo vill við bera, ef hann vill nota hann gagnvart stofnun sem er undir ráðuneyti hans. Að öðru leyti hvet ég aðeins til þess og tek undir með fyrirspyrjanda að allt verði gert til þess að koma umgengni okkar við hafið, bæði varðandi mengun í sjó og eins varðandi hafsbotninn í annað og betra horf. Það er spurning hvort ekki þarf að taka miklu fastar á en gert hefur verið af okkar hálfu, einnig að því er varðar beitingu veiðarfæra.

[14:29] Herra forseti. Ég vil bera fram þakkir til hæstv. umhvrh. fyrir svör hans og hvet til þess að reynt verði eins og síðasti ræðumaður sagði að fylgja eftir og reyna að tryggja sem best að mengun verði ekki í sjó. Í rauninni má bæta við að horfa megi á það í víðara samhengi. En til þess þarf auðvitað að leggja fram frv. til laga um breytingu á þessum lögum. Hvað verður um þau skip sem hafa verið úrelt er náttúrlega talsvert misjafnt. Eitthvað er um það að trébátum sé komið fyrir á áramótabrennum og möguleiki er að vinna trékurl úr þeim, kannski í tengslum við byggðasamlögin eins og Sorpu. Mér skilst að talsvert sé um að skip eða bátar, sem hafa verið úrelt, hafi sokkið eða kviknað í þeim á ferð milli hafna og það er mál sem umhvrn. þarf að athuga nánar hvort fótur er fyrir. Ekki er hægt að gefa sér að þeim sé sökkt af ásettu ráði eða kveikt í þeim en það er a.m.k. einkennilegt að það komi fyrir á þennan hátt. Það eru líka enn þá gömul skip í höfnum víða um land. Ég held að í Reykjavíkurhöfn séu fimm gömul úrelt skip, kannski fleiri. Þetta er því víða ófrágengið mál. Auðvitað er fyrri eigendum eða sveitarstjórnum til vandræða að losna við skip. Það er líka kostnaður við að farga þeim, það hefur líka verið kostnaður við að sökkva þeim í sjó. En ég held að með stefnunni um endurvinnslu hljótum við að gera kröfu um það að förgunin verði einungis á formi endurvinnslu og endurnýtingar.

[14:31] Hæstv. forseti. Aðeins út af athugasemd hv. 4. þm. Austurl. um ákvæði laganna hvað varðar valdsvið. Eins og fram kom í svari mínu er það svo að í lögunum er heimildin um að veita undanþágur veitt þessari stofnun, áður Siglingamálastofnun ríkisins en nú Hollustuvernd ríkisins. Það er rétt að Hollustuvernd ríkisins heyrir auðvitað undir umhvrn. og þar með umhvrh. svo að sjálfsagt er það rétt að ábyrgðin falli þar undir. Hitt er svo líka spurning sem er til umhugsunar hver íhlutunarréttur eða afskipti ráðherra á að vera beint í málum. Auðvitað verður að skoða þau fyrst og fremst faglega eins og þau efni sem við fjöllum um hér og það er Hollustuverndar ríkisins að gæta þess að farið sé til hins ýtrasta eftir því sem lögin kveða á um. Auðvitað geta komið upp álitamál sem ráðuneyti og þar með ráðherra þarf að kveða upp úr um. Ég held að það sé líka ljóst samkvæmt því sem kom fram í svari mínu áðan að umtalsverð breyting hefur orðið á því hvernig menn hafa staðið að förgun skipa. Á árunum 1980--1990 var svo og svo mörgum skipum sökkt, bæði stálskipum og tréskipum en það hefur ekki verið gert síðan nema það sé fyrir slysni og vonandi að það sé ekki af ásettu ráði. Það er ekki líðandi ef menn eru að fara á bak við lögin. Hitt kann svo að vera rétt sem fyrirspyrjandi, hv. 7. þm. Reykv., nefndi í lok máls síns að við búum að einhverju leyti við óleyst vandamál hvað þetta varðar. Gömul, ónýt og úrelt skip liggja víða í höfnum og við eigum eftir að leysa málið. Það má ekki sökkva þeim en við höfum ekki fundið þá leið að nýta þau á þann skynsamlegasta hátt sem hægt er eða koma þeim fyrir á annan þann hátt sem væri ásættanlegt. Það er mál sem viðkomandi yfirvöld þurfa að horfast í augu við, þeir sem eiga skipin, eftir atvikum sveitarstjórnir ef þau eru komin á einhvern hátt á yfirráðasvæði þeirra, og svo auðvitað Hollustuvernd og umhvrn. og er sjálfsagt að taka þátt í þeirri umræðu.

[14:34] Herra forseti. Fyrirspurn mín er til hæstv. menntmrh. og hún er svohljóðandi: ,,Hefur menntamálaráðuneytið markað stefnu um stuðning við nemendur á framhalds- og háskólastigi sem eiga í sértækum lestrarörðugleikum, öðru nafni lesblindu (dyslexíu)?`` Með lögum um framhaldsskóla, nr. 57/1988, varð sú breyting að allir nemendur sem höfðu lokið prófi úr 10. bekk grunnskóla öðluðust sjálfkrafa rétt til framhaldsskólanáms. Við það fjölgaði þeim nemendum í framhaldsskóla sem áttu við lesblindu eða önnur lestrarvandamál að stríða. Blindrabókasafn Íslands ber samkvæmt lögum að þjóna framhaldsskólanemum sem geta ekki fært sér í nyt venjulegt letur og í greinargerð með lögunum er sérstaklega minnst á nemendur sem haldnir eru dyslexíu sem einnig er nefnd sérstakir lestrarörðugleikar eða lesblinda. Framleiðsla Blindrabókasafns Íslands á námsefni miðaðist framan af nær eingöngu við þá nemendur á framhaldsskólastigi sem eru sjónskertir. Árið 1988 jókst eftirspurn eftir námsefni á snældum fyrir lesblinda og hefur sú þróun haldið áfram með vaxandi hraða enda vísa námsráðgjafar skólanna skjólstæðingum sínum á safnið eins og þeim ber. Á árinu 1987 nutu 10 nemendur þjónustu námsbókadeildar Blindrabókasafnsins en árið 1994 voru þeir yfir 100 talsins. Þessi aukna þjónusta hefur kallað á viðbótarstöðugildi hjá safninu. Fjárveiting til Blindrabókasafnsins hefur ekki verið í neinu samræmi við framangreinda þróun. Safnið sinnir lesblindum á eins ódýran og hagkvæman hátt og unnt er en kostnaður vegna lesblindra er um 1 millj. kr. á önn. Forráðamenn safnsins telja fjárhag þess stefna í hreinan voða og með áframhaldandi þróun þarf að draga úr framleiðslu hljóðbóka fyrir almenna notendur sem eru flestir blindir og sjónskertir og hefur sú framleiðsla reyndar legið niðri frá miðju ári. Lesblindir einstaklingar falla að mörgu leyti milli þils og veggjar í þjóðfélaginu. Þeir njóta ekki sambærilegrar þjónustu og fatlaðir einstaklingar. Þeir fá engin hjálpartæki, svo sem tölvur, segulbandstæki o.fl. Hins vegar krefst þjóðfélagið þess að allir séu læsir og þeir sem ekki eru læsir eru því dæmdir til undanhalds nema til komi sérstök aðstoð. Því verður að viðurkenna lesblindu sem fötlun í upplýsingasamfélagi nútímans. Hyggst ráðherrann beita sér fyrir lausn á þessum vanda í bráð og lengd þannig að lestregu fólki, sem stundar nám á framhaldsskólastigi, sé veitt þjónusta í skólunum með lestrarþjálfun og sérkennslu og að til komi sérstök fjárframlög til hljóðritunar námsefnis? Telur ráðherrann brýnt að leysa fjárhagsvanda Blindrabókasafns? Hefur ráðuneytið markað sér stefnu um stuðning við þessa nemendur?

[14:38] Herra forseti. Eins og fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda var stefna í málinu mótuð með setningu framhaldsskólalaganna frá 1988 þar sem segir að allir nemendur skulu geta stundað nám í samræmi við þarfir og óskir. Í síðustu mgr. 30. gr. reglugerðar nr. 23/1991, um framhaldsskóla, er kveðið á um að hlutverk sérkennara í framhaldsskólum sé að annast kennslu og ráðgjöf nemenda vegna sértækra lestrar- og skriftarörðugleika. Þetta ákvæði hefur þó ekki komist til framkvæmda nema að mjög takmörkuðu leyti. Iðnskólinn í Reykjavík er sá framhaldsskóli sem hvað skipulegast hefur gengið til verks í þjónustu við nemendur sem eiga í lestrarörðugleikum. Lestrarmiðstöð Kennaraháskóla Íslands hefur m.a. það hlutverk að meta lestrarörðugleika og veita ráðgjöf í samræmi við niðurstöður greininga. Lestrarmiðstöð Kennaraháskólans hefur í samvinnu við framhaldsskóla staðið fyrir námskeiðum fyrir nemendur með lestrarörðugleika, kennara þeirra og foreldra. Blindrabókasafn Íslands lánar nemendum með lestrarörðugleika í framhaldsskólum námsefni á hljómböndum. Ljóst er að taka verður á málum varðandi safnið með hliðsjón af aukinni þörf fyrir þjónustu þess og hef ég rætt það mál við forustumenn Blindrabókasafnsins og það mál er í sérstakri athugun hvernig við skuli brugðist. Fjárveiting til sérkennslu í framhaldsskólum hefur sett aðstoð við nemendur í þessum skólum þröngar skorður. Á fjárlögum í ár eru 32 millj. ætlaðar til sérkennslu í framhaldsskólum landsins. Fatlaðir nemendur hafa verið látnir ganga fyrir nemendum með námserfiðleika, þar með nemendum með lestrarörðugleika. Ástæðan er fyrst og fremst sú að ætla má að skólarnir sjálfir geti frekar af eigin fé sinnt nemendum með námserfiðleika en nemendum með fötlun. Unnið er að því á vegum menntmrn. að undirbúa ýmislegt sem ætti að létta nemendum námið sem eiga í lestrarörðugleikum. Til athugunar er hve miklu fjármagni þarf að bæta við fjárveitingar framhaldsskólanna svo að þeir verði sjálfbjarga með kennara og tæki til kennslu nemenda með lestrarörðugleika. Kanna þarf um hve marga nemendur er að ræða í framhaldsskólum sem eiga við þessa örðugleika að stríða og hvernig aðstoð þeir hafa fengið í grunnskólanum. Í undirbúningi er átak í kennslu fullorðinna með lestrarörðugleika. Athugun er hafin á því hvernig efla megi Lestrarmiðstöð Kennaraháskóla Íslands sem greiningar- og ráðgjafarmiðstöð vegna nemenda með lestrarörðugleika svo hún geti betur sinnt nemendum á landinu öllu. Unnið er að útgáfu bæklings sem ætlaður er almenningi þar sem fram koma helstu niðurstöður úr rannsóknum á læsi og hvatning til heimila um mikilvægi lesturs og til þess að fylgjast með lestrarkennslu í skólum. Þar að auki tekur menntmrn. þátt í ýmsu alþjóðlegu starfi sem lýtur að því að bregðast við þeim vanda sem vikið er að í spurningu hv. þm.

[14:41] Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir að fitja upp á svo mikilvægu máli sem læsi er. Við höfum alla jafnan gengið út frá því sem nokkuð vísu að allir í okkar samfélagi sem eru komnir á tiltekinn aldur væru læsir og gætu nýtt sér texta. Það kom einna best í ljós hverjum augum við lítum þá sem geta ekki lesið eða eru treglæsir þegar fjölmiðlar gerðu skil því frábæra átaki sem Iðnskólinn í Reykjavík fór í varðandi treglæsa nemendur. Það mátti helst skilja á túlkun fjölmiðla að eitthvað einstakt væri þar á ferðinni. Ráðherra vitnaði áðan í það sem fyrirhugað er að gera, bæði vegna framhaldsskólanema, vegna fullorðinna og annarra sem eiga við lestrarörðugleika að stríða. Talað er um að um 3--4% úr hverjum árgangi kunni að stríða við dyslexíu. Það væri forvitnilegt í þessari umræðu að fá að vita hvort ráðherra byggir á könnunum, hvort það liggja fyrir kannanir um læsi Íslendinga og hvað þær hafa leitt í ljós umfram þá tölu sem hann nefnir hér og menn henda sín á milli í umræðunni.

[14:43] Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir svörin. Mér heyrðist hæstv. ráðherra vera frekar jákvæður með úrbætur fyrir nemendur með lestrarörðugleika eða dyslexíu en það er alveg ljóst að Blindrabókasafnið er í afar erfiðri aðstöðu. Sú fjárþörf sem það þarf til þess að geta sinnt hlutverki sínu er upp á 2,3 millj. og mér skilst að annaðhvort verði að draga úr þjónustu við blinda og sjónskerta eða við lestrarblinda, það sé ekkert annað val. Ráðherrann kom inn á það áðan að málið væri í sérstakri skoðun. Því vil ég spyrja hæstv. menntmrh. hvort það megi túlka orð hans sem svo að þessi fjárþörf Blindrabókasafnsins verði leyst. Ef svo er ekki og þessi túlkun mín er röng vil ég biðja hæstv. menntmrh. að leiðrétta hana.

[14:44] Herra forseti. Kannanir hafa farið fram á læsi Íslendinga. Ég hef ekki niðurstöður varðandi það við höndina en sjálfsagt er að veita upplýsingar um það ef spurt er sérstaklega um það og hefur hv. þm. að sjálfsögðu tækifæri til þess að ræða það mál sérstaklega. Varðandi Blindrabókasafnið vil ég endurtaka það sem ég sagði að ég hef rætt við forstöðumann þess og ég geri mér grein fyrir því að þjónusta Blindrabókasafnsins hefur aukist. Það hefur skapað þann vanda sem hv. þm. lýsti en meðan málið er enn á því stigi sem það er get ég ekki svarað frekar um hverjar niðurstöður verða á málinu. Athuguninni er ekki lokið sem ég minntist á í svari mínu.

[14:45] Hæstv. forseti. Aðdragandi að fyrirspurn minni um menningarborg Evrópu er eins og mönnum er kunnugt tilnefning Reykjavíkur sem menningarborg Evrópu árið 2000, að vísu ásamt fleiri borgum, en um það var tilkynnt í síðustu viku. Útnefning menningarborga Evrópu hefur farið fram á tveggja ára fresti sl. 10 ár. En það ár (fyrir 10 árum) ályktaði ráðherraráð Evrópusambandsins um grundvöll þessarar nýjungar í menningarlífi álfunnar. Margar borgir hafa hlotið þessa útnefningu en í fyrstu voru það borgir innan 12 ríkja Evrópusambandsins sem gjaldgengar voru til að verða menningarborg. Þá var ljóst að eftir ákveðið árabil yrði þeirri yfirferð lokið og af því tilefni voru rýmkaðar heimildir þannig að aðrar borgir í Evrópu kæmu til álita í þessu skyni. Grundvöllurinn var þó að ríki, sem borgin væri í, byggði á fjölflokkakerfi og þar væru lýðræðislegar leikreglur og mannréttindi. Fyrsta borgin sem var utan Evrópusambandsins þegar hún var útnefnd var Stokkhólmur og hún verður menningarborg Evrópu árið 1998 en núna hefur Svíþjóð auðvitað gengið í Evrópusambandið. Af hálfu Evrópusambandsins er ekki gerð nein krafa um ákveðið umfang þeirra viðburða eða aðgerða sem gripið er til í sambandi við útnefninguna. Átt hefur sér stað þróun í þá átt að rýmka inntak þess sem gerir borg að menningarborg. Það hafa verið tekin inn málefni eins og íþróttamál, umhverfismál, útivistarmál, og rannsóknastarf. Í undirbúningsnefndinni sem vann að umsókninni, en ég átti sæti í henni, var talið að styrkleiki Reykjavíkur sem borgar fælist einmitt í málum af þessu tagi og tökum þá t.d. umhverfismálin fyrir. Einnig er ljóst að framlög til menningarmála eru myndarleg í Reykjavík og hún býður upp á menningu sem er fyllilega sambærileg við stærri borgir í Evrópu. Framboð á menningarefni er með því allra mesta sem þekkist í borgum á stærð við Reykjavík. Þar er hægt að telja upp fjölmörg atriði, myndlistarsýningar voru t.d. yfir 300 árið 1994. Við rekum sinfóníuhljómsveit, við erum með óperu með metnaðarfullt verkefnaval, leikhúsaðsókn er mjög mikil á Íslandi, bóklestur, kórastarf og svo mætti lengi telja. Árið 2000 halda Íslendingar upp á eitt þúsund ára afmæli kristnitöku. Árið 2000 verður haldin 18. listahátíð í Reykjavík og fleiri slíkir stóratburðir eiga sér stað á aldamótaárinu. Ég sé fyrir mér að vel megi tengja þetta undir sömu regnhlíf og kölluð er menningarborg Evrópu. Það eru nokkur ár til stefnu en samt þarf mjög mikla vinnu hvað þetta varðar og því vil ég spyrja menntmrh.: ,,Að hvaða leyti munu íslensk stjórnvöld taka þátt í undirbúningi fyrir verkefnið Reykjavík --- menningarborg Evrópu árið 2000?``

[14:50] Herra forseti. Með bréfi borgarstjórans í Reykjavík 20. febr. sl. til þáv. menntmrh. var óskað eftir því að ríkisstjórnin féllist á þá ósk borgaryfirvalda að leita eftir útnefningu ráðherraráðs Evrópusambandsins á að Reykjavíkurborg yrði menningarborg Evrópu árið 2000. Málið var lagt fyrir ríkisstjórnina 14. mars sl. og ríkisstjórnin samþykkti þá tillögu menntmrh. að fallast á að senda umsókn til Evrópusambandsins um Reykjavík sem menningarborg Evrópu árið 2000. Þá var samþykkt að jafnframt því að borgarstjóra yrði tilkynnt þessi ákvörðun yrði tekið fram að í samþykkt ríkisstjórnarinnar fælust ekki fjárhagslegar skuldbindingar fyrir ríkissjóð. Þetta var borgarstjóra tilkynnt með bréfi menntmrn. 20. mars sl. Málið var síðan undirbúið af nefnd á vegum Reykjavíkurborgar með fulltrúm frá utanrmn. og menntmrn. Að fengnu samþykki ríkisstjórnarinnar 19. júní sl. var utanrrn. falið að koma umsókn Reykjavíkur á framfæri við hlutaðeigandi yfirvöld hjá Evrópusambandinu. Nú liggur fyrir eins og fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda að Reykjavíkurborg hefur hlotið útnefningu sem menningarborg Evrópu árið 2000 ásamt átta öðrum borgum. Er ljóst að Evrópusambandið hefur tekið upp nýjar starfsaðferðir við úthlutun á þessum titli til borga og það eru alls níu Evrópuborgir sem geta árið 2000 skartað sig með því að vera menningarborg Evrópu samkvæmt ákvörðun Evrópusambandsins. Eftir að þessi niðurstaða fékkst hefur málið ekki komið á ný til kasta ríkisstjórnarinnar en eins og að undirbúningi hefur verið staðið mun hann verða eðlilega áfram fyrst og fremst á vegum Reykjavíkurborgar. Að frumkvæði hennar mun ríkisvaldið síðan bregðast við þeim málum sem kunna að koma upp og eftir því sem óskað verður og taka afstöðu til einstakra atriða í ljósi þess sem ákveðið var þegar haldið var úr höfn. Á þessu stigi er því ekki unnt að segja hver hlutur ríkisins af málinu verður eða mun verða en það er ljóst sem kom fram í máli hv. fyrirspyrjanda að listahátíð fer fram árið 2000. Ríkisvaldið á aðild að þeirri hátíð og einnig er þegar hafinn undirbúningur af hálfu stjórnvalda að hátíð vegna kristnitökuafmælisins árið 2000. Ríkið mun því sjálfkrafa vegna slíkra hátíðahalda leggja sig fram um ýmislegt sem mætti flokka undir það hlutverk Reykjavíkurborgar að vera menningarborg Evrópu árið 2000. Ég vil einnig láta þess getið að viðræður hafa farið fram um væntanlegan Listaháskóla Íslands. Stofnað hefur verið félag um Listaháskóla Íslands og í bréfi sem það hefur ritað Reykjavíkurborg er látin í ljós sú von að Reykjavíkurborg líti á það sem hluta af undirbúningi fyrir árið 2000 að Listaháskóli Íslands verði orðinn að veruleika. Ég tek undir það sjónarmið því að ég held að þar sé líka um sameiginlegt verkefni ríkis og Reykjavíkurborgar að ræða sem stuðli mjög að því að efla lista- og menningarlíf í landi okkar. Þetta eru þau svör sem ég get gefið á þessari stundu. Við eigum eftir að fá viðbrögð Reykjavíkurborgar og heyra hugmyndir hennar en stefna ríkisstjórnarinnar var mörkuð þegar í mars sl. Síðan hafa mál gengið fram eins og ég hef hér lýst en engar endanlegar ákvarðanir hafa verið teknar af hálfu ríkisvaldsins í þessu máli frekar en ég hef lýst.

[14:54] Hæstv. forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir að vekja athygli á þessu máli. Okkur finnst kannski að það sé langt til aldamóta en það eru ekki nema örfá ár og tíminn er fljótur að líða. Það er augljóst af því sem hefur komið fram að þarna er um mjög viðamikið verkefni að ræða sem snertir ekki aðeins borgina heldur ríkisvaldið líka. Það verður mikið um að vera á árinu 2000 og auðvitað skiptir mjög miklu máli að þarna sé um samhæfðar aðgerðir að ræða og það rekist ekki hvað á annað ef þetta á allt að takast vel. Það hefur komið fram í fréttum frá Kaupmannahöfn hve gífurlegt verkefni það er að undirbúa næsta ár þegar Kaupmannahöfn verður menningarborg Evrópu. Mér skilst að Reykjavíkurborg verði meðal fleiri borga sem fá þennan titil árið 2000 en til þess að vel takist til verða menn að skipuleggja vel og gefa sér tíma. Við nokkrir þingmenn Reykjavíkur áttum þess kost að hitta í gær fulltrúa ferðamála í borginni sem er m.a. að huga að stefnumörkun sem snertir þetta mál vegna þess að Reykjavík verður að vera reiðubúin til þess að taka við því fólki sem hingað kemur og geta veitt aðstöðu til að allir þeir menningarviðburðir sem fyrirhugaðir eru geti átt sér stað. Af því tilefni, hæstv. forseti, minni ég á það að við búum enn þá svo illa í borginni að ekki er til einn einasti tónlistarsalur sem er byggður og hannaður sem slíkur. Ég vildi óska þess að við gætum bætt úr því fyrir árið 2000.

[14:56] Virðulegi forseti. Ég tek undir þakkir til hv. 6. þm. Reykv. fyrir að hún skuli hreyfa þessu máli í þessari stofnun og einnig hæstv. menntmrh. fyrir þau svör sem hann gaf. Mér finnst að þau hafi sýnt að það eru fjölmörg sameiginleg verkefni sem borgin og ríkið þurfa og munu vinna að í tengslum við þetta menningarár, árið 2000, hvort sem það er nú aldamótaárið eða ekki sem menn eiga eftir að deila um lengi, hvort það er árið 2000 eða 2001 en það er ekki verkefni þessa fyrirspurnatíma, heldur hitt að ég vil fagna því að ég tel að þetta samtal sé komið á. Ég tel að samtalið sé komið á með þessum fyrirspurnatíma og ég tel að það þurfi að tryggja að áfram sé til samtalsvettvangur milli ríkisins og borgarinnar um þau mál sem hér hafa verið nefnd og fjölmörg önnur sem munu koma upp vegna ársins 2000 þegar Reykjavík verður ein af menningarborgum Evrópu.

[14:57] Herra forseti. Ég tel að þetta sé hið þarfasta mál að ræða. Ég er þó ekki að öllu leyti ánægður með svör hæstv. ráðherra. Auðvitað hefur hann ekki fengið hið formlega erindi enn en með því að vinna með Reykjavíkurborg að umsókninni hefur ríkisstjórnin skuldbundið sig siðferðilega til þess að taka þátt í málinu. Ég tek eftir því að hann leggur mikla áherslu á þann eðlilega fyrirvara að sjálfur stuðningur ríkisvaldsins við umsókn Reykjavíkurborgar bindi það ekki fjárhagslega. Hins vegar hlýtur það að verða svo að þegar fram í sækir taki ríkisvaldið þátt í þessum málum með Reykjavíkurborg en ekki bara á þann hátt sem mér fannst hæstv. ráðherra ýja að að menningarborgarútnefningin yrði tilefni til þess að koma verkefnum og fjárbyrði yfir á Reykjavík, t.d. við stofnun listaháskóla. Ég vara hæstv. ráðherra við því þó að hann hafi gerst nokkuð umfangsmikill í stjórnarandstöðu sinni við núverandi borgarstjórnarmeirihluta í Reykjavík, eðlilega og skiljanlega, einkum í ljósi þess hvernig félagar hans í þeirri sömu stjórnarandstöðu hafa staðið sig, að láta þá afstöðu sína hafa áhrif á framgöngu þess máls sem verður að vera þjóðarinnar allrar. Þegar býður þjóðarsómi þá á Bretland eina sál, var einu sinni ort.

[14:59] Hæstv. forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir svör hans. Vegna þess sem síðasti ræðumaður sagði verð ég að segja að ég tel ekki að maður geti fullyrt að ríkið hafi skuldbundið sig til þess að taka þátt í þessu. En ég verð auðvitað að segja að það sé eðlilegt að ríkið komi að málinu. Þó að við Reykvíkingar myndum aldrei stefna í tölur eins og Kaupmannahöfn er þó staðreynd að í Kaupmannahöfn er kostnaðurinn greiddur að einum þriðja hluta af ríkinu, einum þriðja hluta af borginni og einum þriðja af frjálsum framlögum. Herra forseti. Ég nefndi tónlistarhús ekki sérstaklega og spurði ráðherrann ekki um það. Ég veit um áhuga hans á því og vil segja frá því sem mér hefur borist til eyrna og var rætt í borgarráði Reykjavíkur í gær að það hafi skapast lóð í miðbæ Reykjavíkur við breytingu á skipulagi. Þar sem átti að vera bílageymsla og miðstöð fyrir strætó í miðbænum mun vera lóð sem gæti mögulega hentað undir tónlistarhús og væri afskaplega skemmtilegt mál að geta tekið ákvörðun um það fyrir árið 2000. En fyrir árið 2000 verða líka kosningar í borgarstjórn Reykjavíkur, 1998, og ég vænti þess að sjálfstæðismenn geti verið komnir í meiri hluta í borginni þá og haldið veglega upp á þetta. 
            

[15:00] Herra forseti. Hafi málflutningur hv. 13. þm. Reykv. átt að stuðla að því að menn tækju höndum saman í þessu máli skil ég ekki hvernig að því skuli staðið undir slíkum formerkjum eins og hann notaði hér. En ég vil lýsa því yfir sem kom fram í svari mínu að ríkisvaldið stóð að því á sínum tíma að um það var sótt að Reykjavíkurborg yrði menningarborg Evrópu og hún fékk þann titil ásamt átta öðrum borgum. Eins og samtöl hafa farið fram á milli mín og fulltrúa borgarinnar er það nú Reykjavíkurborgar að leggja málið upp með nýjum hætti þegar samþykktin liggur fyrir. Við því þarf að sjálfsögðu að bregðast. Ríkisvaldið hefur ekki skuldbundið sig fjárhagslega í málinu. Það eru sameiginleg verkefni á vegum Reykjavíkurborgar og ríkisvaldsins sem lúta að listamálum, m.a. listahátíð í Reykjavík, sem á að efna til að óbreyttu árið 2000, og önnur verkefni sem bíða úrlausnar og snerta listir og menningu. Ég vona að við getum unnið að því undir þessum formerkjum og náð árangri þannig að Reykjavík --- menningarborg Evrópu árið 2000 standi undir merki.

[15:02] Virðulegi forseti. Ég hef leyft mér að beina nokkrum fyrirspurnum til hæstv. heilbrrh. að því er varðar málefni glasafrjóvgunardeildar. Hér er um að ræða þjónustu sem tekur til stórs sjúklingahóps. Það voru um það bil 650--700 pör á biðlista eftir þjónustu þessarar deildar. Talið er að alls séu um það bil 13--14 þúsund manns á barneignaraldri sem eiga við ófrjósemi að stríða en þarna er um að ræða þjónustu við sjúklinga sem er mjög mikilvæg í heilbrigðiskerfi okkar. Það vekur hins vegar athygli að í fjárlagafrv. er sérstaklega vegið að þessum hópi og tiltekið er að íþyngja eigi honum með hækkun þjónustugjalda. Verður ekki annað séð í fljótu bragði en að þessi sjúklingahópur einn eigi að greiða meðferð að öllu leyti. Ég minni á að í tíð fráfarandi ríkisstjórnar var þessum málum sérstaklega sinnt og það prýðilega. Í mars sl. var það ákvörðun þáv. ríkisstjórnar að veita aukafjárveitingu til kaupa á nýjum tækjabúnaði til stækkunar þessarar deildar þannig að hún gæti betur þjónustað þennan sjúklingahóp. Enn fremur vekur athygli að núv. hæstv. heilbrrh., sem á síðasta kjörtímabili var mjög áhugasamur um framkvæmd þessara mála, virðist ekki vera það lengur ef aftur er vísað til fjárlagafrv. Hún lagði fram ásamt fleiri hv. þm. þáltill. þar sem skorað var á ríkisstjórn að styrkja og styðja þessa starfsemi. Þá vekur þetta einnig upp þær spurningar ef mál ganga fram sem horfir í fjárlagafrv. hvort tekin hafi verið um það grundvallarákvörðun að þessi sjúklingahópur framar öðrum skuli að öllu leyti greiða fyrir þá þjónustu sem heilbrigðiskerfið veitir honum. Hver hefur tekið þá ákvörðun, á hvaða grundvelli er hún tekin og er von á fleiri ákvörðunum í svipuðum dúr? Í ljósi þessa hef ég leyft mér að varpa fram fjórum fyrirspurnum til hæstv. ráðherra. Þær eru svohljóðandi: 1. Hvað er áætlað að hækka mikið gjöld á sjúklinga sem leita aðstoðar glasafrjóvgunardeildar Ríkisspítalanna með hliðsjón af áætlaðri hækkun sértekna af starfsemi deildarinnar samkvæmt frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 1996? Sundurliðunar er óskað. 2. Hvers vegna hefur framlagi að upphæð 25 millj. kr., sem samþykkt var í febrúar 1995 af þáverandi ríkisstjórn og verja átti til stækkunar og endurbóta á glasafrjóvgunardeild, ekki verið ráðstafað? 3. Má draga þá ályktun af fjárlagafrumvarpinu að ráðherra hafi skipt um skoðun á starfsemi glasafrjóvgunardeildar, sbr. þingsályktunartillögu hans á 118. löggjafarþingi (þskj. 623) um ,,eflingu glasafrjóvgunardeildar Landspítalans``? 4. Er á stefnuskrá ríkisstjórnarinnar að tilteknir sjúklingahópar greiði nánast að fullu fyrir alla þá þjónustu sem þeir þurfa á að halda? Ef svo er, hvaða hópar eru það og hvernig og af hverjum eru þeir valdir?

[15:06] Virðulegi forseti. Hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson spyr fjögurra spurninga. Við fyrstu spurningunni er þetta svar: Ekki hefur verið tekin nein endanleg ákvörðun um hækkun gjalda vegna sjúklinga sem leita glasafrjóvgunar. Samkvæmt tillögu forstöðulæknis kvennadeildar er lagt til eftirfarandi: Barnlaus hjón eða par greiðir fyrir fyrstu meðferð 115 þús. kr. Í annarri til fjórðu meðferð, ef þörf er á endurtekningu, 65--90 þús. kr. eftir því hvort notaðir eru frystir fósturvísar eða ekki. Við erum að tala um 5--10% hækkun. Í þessum lið er því miðað við að ríkið taki áfram þátt a.m.k. í 50% af beinum kostnði við aðgerðir í þessum flokki. Hjón eða par sem á barn saman greiðir fyrir fyrstu meðferð 205 þús. kr. og framhaldsmeðferð 170 þús. kr. Við annarri spurningu er þetta svar: Upphaflegar áætlanir gerðu ráð fyrir að deildin yrði staðsett á Fæðingarheimili Reykjavíkur. Hins vegar er nú athugun á Ríkisspítölum á hagkvæmni þess að deildin yrði staðsett inni á kvennadeild. Ef það er mögulegt sparast fjármunir því að samnýting húsnæðis, tækja og mannafla eykst. Þá þarf enn fremur ekki að flytja alla deildina. Það skal sérstaklega tekið fram að framlag ársins 1995 til framkvæmda, 25 millj. kr., hefur þegar verið greitt Ríkisspítölum og heilbrrh. treystir framkvæmdastjórn þeirra fullkomlega til að standa við fyrri áætlanir um að opna deildina í maí nk. í stærra húsnæði svo sem áformað hafði verið áður. Ekkert hafði komið fram frá framkvæmdastjórn Ríkisspítalanna annað en að þetta verði hægt eins og áður hafði verið áætlað og því munu möguleikar til aðgerða aukast auk þess sem möguleiki á smásjárfrjóvgun og fósturvísafrystingu opnast. Þetta kom fram á aðalfundi Ríkisspítalanna og var ítrekað þar. Við þriðju spurningu er eftirfarandi svar: Fyrsta fjárlagafrv. sem ég tek þátt í að semja og leggja fram núna fyrir árið 1996 tekur fullt mið af upphaflegum áformum um eflingu glasafrjóvgunardeildar og er í fullu samræmi við fyrrnefnda þáltill. Framlag til stofnkostnaðar í heild verður því kringum 46,5 millj. kr. auk þess sem fyrir árið 1996 verður rekstrarframlag til deildarinnar hækkað um 4,3 millj. kr. samkvæmt frv. til fjárlaga. Við fjórðu spurningu er eftirfarandi svar: Það eru engin áform um nýjungar í þeim efnum í stefnuskrá ríkisstjórnarinnar. Ég þakka fyrirspyrjanda áhuga hans á þessu mikilvæga máli sem snertir hagsmuni stórs hóps og ég veit að hann verður mér innan handar við að vinna þessu máli brautargengi í gegnum þingið á næstu vikum. Jafnframt bendi ég á þá miklu mismunun, sem er ekki minnst á í fyrirspurninni, sem er ferðakostnaður þeirra sem búa utan suðvesturhornsins. Ferðir við hverja meðferð geta orðið allt að 5--6 og heildarkostnaður viðkomandi er því nánast tvöfaldur. Það er verið að skoða á möguleika nú hvort Tryggingastofnun geti ekki komið til móts við þessa aðila sem búa við svo háa ferðakostnað. Ég vil segja að lokum vegna fyrirspurnar hv. þm. að áhugi minn á glasafrjóvgunardeild Landspítalans er sá sami og hann hefur ávallt verið.

[15:10] Hæstv. forseti. Mikið hefur verið talað um forgangsröðun í íslensku heilbrigðiskerfi að undanförnu og hér erum við einmitt með dæmi sem sýnir forgangsröðun í kerfi okkar eins og reyndar flestir viðurkenna. Þetta mál snýst um það hvort ákveðinn hópur sjúklinga á að borga fyrir þá meðferð sem hann fær hugsanlega sér til bóta eða hvort um hann eiga að gilda sömu reglur og um aðra þá sem leita sér lækninga. Ófrjósemi er skilgreind sem sjúkdómur og við hljótum að spyrja hvers vegna það fólk sem á við ófrjósemi að stríða sætir allt annarri meðferð en aðrir. Hver eru rökin? Hvar er lagastoðin fyrir þessu? Hvert er réttlætið? Þetta eru grundvallarspurningar sem við hljótum að verða að spyrja okkur, ekki síst núna þegar fram undan er að afgreiða fjárlögin. Ég hvet hæstv. heilbrrh. og skora á hann að sjá til þess að þessi ákveðni hópur sæti ekki ólögum af hálfu ríkisvaldsins. Ég átti mjög erfitt með að átta mig á þeim tölum sem hér voru nefndar og vonandi skýrast þær betur í umræðunni en ég fæ ekki séð að hér sé um neitt réttlæti að ræða.

[15:12] Herra forseti. Ég átti gott samstarf á síðasta kjörtímabili við núv. hæstv. heilbrrh. einmitt við að efla glasafrjóvgunardeildina. Saman áttum við okkar ósmáa þátt í því að útvegað var fjármagn til þess að efla starfsemi deildarinnar. Ég verð að segja það, herra forseti, að það stappar ósvífni næst þegar hæstv. heilbrrh. kemur núna, ber það á borð fyrir okkur og segir að vilji hennar standi ótvírætt til þess að efla deildina eins og áður. Verkin tala. Peningarnir sem síðasta ríkisstjórn útvegaði eru ónýttir en hún treystir því að fyrirhuguð áform muni ná fram að ganga. Nákvæmlega núna á þessum haustdögum átti deildin að vera stækkuð. Á meðan eldast þessir foreldrar úr barneign. Eigið svar hennar við fyrirspurn frá mér hefur sýnt að á síðustu fjórum árum hefur meðalaldur þeirra sem fara í fyrstu meðferð aukist um tvö ár. Herra forseti. Að lokum ein mórölsk spurning. Við sem höfum farið í gegnum þessa þjónustu og þurfum á henni að halda erum eini sjúklingahópurinn sem borgar nánast 100% fyrir þjónustuna. Er móralskt hægt að nota ekki þá peninga, sem við erum þó að borga til þess að byggja upp deildina, heldur nota þá til þess að skera niður önnur framlög til kvensjúkdómadeildar Landspítalans eins og kemur fram í fjárlagafrv.? Mér finnst það hneyksli.

[15:13] Virðulegur forseti. Ég hlýt að vera bæði ánægður og óánægður með svör hæstv. heilbrrh. Í fyrsta lagi liggur ljóst fyrir samkvæmt fjárlagafrv. að sértekjur vegna þessarar starfsemi eiga að hækka um 24 millj. kr. Miðað við óbreytt umfang þýðir það 100% þátttöku. Er hæstv. ráðherra að segja með þeim tölum sem hún nefndi áðan að frá þessu hafi verið fallið? Ég fagna því ef svo er. Á hinn bóginn harma ég mjög að leggja eigi nýjar álögur á þennan sjúklingahóp þó að þær séu ekki hærri en 10--15% eins og ráðherra gat hér um. Það eru hærri álögur en engin sérstök rök standa til þess að þarna skuli enn þrengja að. Ég lýsi yfir ánægju minni með það og vil taka höndum saman með ráðherranum um að það gangi eftir að Tryggingastofnun taki þátt í kostnaði við ferðalög þess fólks sem þessa þjónustu þarf að sækja og mun fylgja því eftir að vilyrði hennar og loforð þar um gangi eftir. Aftur á móti hlýt ég að taka undir með hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni þegar kemur að þeim óráðstöfuðu fjármunum sem fráfarandi ríkisstjórn lagði til hliðar til að ráðast í endurbætur á þessari starfsemi. Það er ekki eingöngu um það að ræða að flytja starfsemina milli húsa og stækka það og endurbæta heldur var einnig um að ræða eins og ráðherra sjálfur gat um að kaupa ný tæki til þess að gera þessa meðferð ódýrari og oft skilvirkari. Ég er að ræða þarna um frystingu fósturvísa og spyr: Af hverju er ekki búið að ráðast í þau kaup? Það er ekkert flóknara en það. Og ég vil taka undir með hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni enn á ný og minna á að fráfarandi ríkisstjórn miðaði þessa aukafjárveiting við það að í þetta mál yrði ráðist einn, tveir og þrír og því yrði lokið nú á þessu sumri þannig að ný og endurbætt starfsemi gæti hafist þar á haustdögum. Þessi sjúklingahópur átti vissulega ekki að standa verr að vígi en áður hvað kostnað við þessa meðferð varðar, en þar á ég við þá gjaldtöku sem nú er lagt til að verði lögð á þennan stóra sjúklingahóp.

[15:16] Herra forseti. Ég skil satt að segja ekki þetta uppþot. Það er rétt sem hv. 15. þm. Reykv., Össur Skarphéðinsson, sagði hér áðan að síðasta ríkisstjórn tók á þessum málum. Og eins og fram kom í máli hæstv. heilbrrh. þá verður því fylgt eftir sem síðasta ríkisstjórn gerði á næsta ári. Ég hygg þess vegna að það uppþot sem hér hefur orðið í þingsal sé að ástæðulausu.

[15:16] Virðulegur forseti. Ég ætla aðeins að rifja upp samninginn sem gerður var í fyrra varðandi glasafrjóvgunardeildina. Þá var gert ráð fyrir að hún opnaði í maí. Enn gerum við ráð fyrir að hún opni í maí. Það er aðalatriðið, hv. þm. Össur Skarphéðinsson. Við það verður staðið. Menn geta ekki talað um það hér að verið sé að minnka fjármagn til deilda sem verið er að leggja 46,2 millj. kr. til. Það er mjög ósanngjarnt. Þótt tillögur séu uppi um að hækka gjaldið um 5--10% þá er þar ekki um nýjar álögur að ræða. Þær eru fyrir og ég veit ekki betur en að Alþfl. hafi staðið að þeim á sínum tíma. Ég skil því ekki alveg þessa umræðu. Ég hélt að við værum sammála um það að efla þessa deild. Varðandi fósturvísafrystinn, sem hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson kom hér inn á áðan, þá verður hann keyptur. Það sem stendur á er reglugerð umfrystingu fósturvísa. Og einmitt núna á þessum dögum er verið að samþykkja nýja reglugerð varðandi þetta mál. Þetta er mjög viðkvæmt mál. Það hefur þurft að fara í gegnum m.a. siðanefnd lækna. Og þá getum við keypt fósturvísafrysti og farið að frysta fósturvísa. Spurt var að því hvernig við ætlum að ná upp þeim tekjum sem gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. Við gerum ráð fyrir því að aðgerðum fjölgi mjög eftir stækkun deildarinnar frá 1. maí og þannig náum við inn þessum tekjum.

[15:19] Herra forseti. Fyrirspurn mín er lögð fyrir hæstv. samgrh. og hljóðar svo: ,,Er fyrirhugað að koma greiðfærum vegi milli Þorlákshafnar og Grindavíkur á vegáætlun á næstunni?`` Um margra ára skeið hefur verið umræða um veg milli Þorlákshafnar og Grindavíkur. Kostirnir við slíkan veg eru að sjálfsögðu þeir að þannig næðist afar góð tenging milli Reykjanesskaga og Suðurlands. Vegalengdin milli Grindavíkur og Þorlákshafnar er um 110 km ef farið er um Reykjavík. Þessi vegalengd yrði 60 km ef svokallaður suðurstrandarvegur milli Þorlákshafnar og Grindavíkur yrði byggður upp. Leiðin mundi þannig styttast um 50 km eða um nær helming. Leiðin Hveragerði--Keflavík um Reykjavík mundi styttast úr 95 km í 70 km eða um 25 km. Þannig að við sjáum að kostirnir eru afar miklir við að koma slíkum vegi á. Aðalkostirnir eru að við mundum tengja þannig atvinnusvæði, þ.e. Suðurland og Reykjanesskagann. Þetta yrði afar hagkvæmt fyrir íbúana. Við mundum líka opna fyrir mikla möguleika í flutningi á vörum og afurða milli svæða, svo sem fisks, og það gæti tengst flugi sem er auðvitað í Keflavík. Það yrðu einnig miklir möguleikar í ferðaþjónustu ef þessi hringtenging kæmist á, eða tenging á milli Suðurlands og Reykjanesskaga. Við vitum öll að það eru farnar heilmiklar ferðir af ferðamönnum um þetta svæði og þeir mundu þá geta nýtt sér þessa leið. Það eru farnar núna í dag stuttar ævintýraferðir frá ýmsum fyrirtækjum í útlöndum, bæði upp á Vatnajökul og í Bláa lónið. Þetta gætu orðið mjög stuttar og skemmtilegar ferðir ef þessi vegur væri kominn. Síðast en ekki síst mundi slíkur vegur auka mjög umferðaröryggi. Hann yrði snjóléttur. Hann mundi minnka verulega álagið á Reykjanesbrautinni þar sem fólk af Suðurlandi mundi sjálfsagt nýta hann og öfugt. Þetta er líka mikið öryggisatriði með tilliti til þess að hugsanlega gæti komið eldgos á Suðurnesjum og þetta væri þá nokkurs konar undankomuleið. Það er alveg ljóst að Reykjanes hefur komið mjög illa út úr skiptingu á vegafé árum saman. Nú er svo komið að það væri e.t.v. rétt að ræða hvort endurbætur á Reykjanesbrautinni ætti ekki að fá ákveðna meðferð í vegáætlun sem sérstakt þjóðarátak. Hún er tenging höfuðborgarsvæðisins og landsins alls við okkar alþjóðaflugvöll. Þingmenn Reykjaneskjördæmis hafa rætt bæði það mál og einnig um suðurstrandarveginn, sem hér er til umræðu, við Vegagerðina. Einhverju fé er veitt í kortagerð af þessum vegi og frumhönnun en það var lítið um svör á sameiginlegum fundi okkar með Vegagerðinni um framhaldið. Ég geri mér fulla grein fyrir því að framgangur þessa máls er að miklu leyti í höndum okkar þingmanna kjördæmisins. Ég sé samt ástæðu til þess að spyrja hæstv. ráðherra um stöðu málsins, sérstaklega í ljósi þeirra svara sem við fengum hjá Vegagerðinni um daginn, og hug hans til þess.

[15:22] Herra forseti. Við endurskoðun vegáætlunar á sl. vetri var þessi vegur milli Þorlákshafnar og Grindavíkur allmikið til umræðu, bæði hjá þingmönnum Reykn. og Suðurl. Tveir hv. þm. hreyfðu raunar málinu hér á Alþingi á sl. vetri, ef ég man rétt. Niðurstöður þessara umræðna koma fram með tvennum hætti í vegáætlun fyrir árið 1995--1998 sem afgreidd var á Alþingi í febrúar. Í fyrsta lagi var þessi leið tekin í tölu stofnvega, þ.e. Ísólfsskálavegur allur frá Grindavík að Krýsuvíkurvegi og Krýsuvíkurvegur áfram að Þorlákshafnarvegi. Í öðru lagi koma fjárveitingar af vegafé Reykjaneskjördæmis til frumhönnunar leiðarinnar, 3 millj. kr. 1995 og 7 millj. kr. 1996. Leiðin frá Grindavík að Þorlákshafnarvegi er um 64 km að lengd. Að langmestu leyti er um malarveg að ræða í misjöfnu ástandi. Ísólfsskálavegurinn er að mestu ruddur malarvegur sem þolir illa mikla umferð. Aðrir hlutar vegarins hafa skárra yfirborð. Þess er að vænta að vegurinn styttist nokkuð frá því sem nú er þegar hann verður byggður upp. Líklegur kostnaður við vegagerðina er á bilinu 800--1000 millj. kr. Þegar fjárveitingar lágu fyrir var tekið til við kortagerð og liggja nú fyrir kort af vegstæðinu milli Grindavíkur og Krýsuvíkur. Haldið verður áfram með kortagerð og hafist handa um frumhönnun vegarins. Frá upphafi hefur verið við það miðað að undirbúningur væri það langt kominn við næstu endurskoðun vegáætlunar, sem fram á að fara veturinn 1996--1997, að Vegagerðin væri undir það búin að geta boðið út einstaka verkhluta ef ákvarðanir verða teknar í þá átt. En það er auðvitað í höndum Alþingis. Ég vil svo bæta við þetta svar Vegagerðarinnar að auðvitað hafa allir þingmenn mikinn áhuga á samgöngubótum á þeim stöðum sem þeim eru næstir. Ég hef orðið var við að þingmenn Reykjaneskjördæmis hafa mikinn áhuga á þessari vegagerð, tvöföldum Reykjanesbrautar, þeir hafa mikinn áhuga á því að lýsa upp Reykjanesbrautina. Þeir hafa mikinn áhuga á því að koma vegi yfir í Gunnunes, þeir hafa mikinn áhuga á göngum undir Hvalfjörð, margir hverjir, því það sparar þeim það ómak að þurfa að leggja peninga í veginn fyrir Hvalfjörð. Þeir geta þá notað þá annars staðar miðað við sömu skiptitölur og þar fram eftir götunum. En á hinn bóginn stöndum við frammi fyrir því, ég og hv. fyrirspyrjandi, að við erum sammála um það samkvæmt frv. til fjárlaga heldur að minnka það fjármagn sem fer til Vegagerðarinnar. Af þeim sökum er varla við því að búast að ég geti staðið við meira en það sem fyrirheit hafa þegar verið gefin um.

[15:25] Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er alveg rétt að það hafa allir áhuga á því að gera vel í sínu kjördæmi og koma samgöngum þar í gott horf. Ég var nú að vonast til að hæstv. ráðherra mundi gefa upp einhverja afstöðu til þeirra hugmynda sem hér komu fram í máli mínu um að taka Reykjanesbrautina út fyrir sviga, eins og það er kallað, og litið yrði á hana sem nokkurs konar þjóðarátak. Það kostar um 700 millj. að gera endurbætur á henni. M.a. felst það í því að lýsa hana og við þingmenn kjördæmisins erum sammála um að það sé mjög brýnt. Það þarf einnig að bæta við þriðju akgreininni og auka þverhallann á henni svo vatn safnist ekki fyrir á brautinni. Þetta kostar hvorki meira né minna en 700 millj. kr. Okkar kjördæmi hefur farið mjög halloka út úr skiptingu á vegafé þannig að það væri mjög æskilegt að fá eitthvert svar frá ráðherra við þeirri hugmynd hvort hugsanlegt væri að líta á þessa stóru framkvæmd sem þjóðarátak.

[15:27] Herra forseti. Það er ekki rétt hjá hv. þm. að Reykjaneskjördæmi fari verr út úr skiptingu á vegafé nú á þessu ári en verið hefur, eða borið saman við önnur kjördæmi. Ég hygg að Reykjaneskjördæmi hafi aldrei fengi jafnmikið í sinn hlut borið saman við önnur kjördæmi eins og núna nema kannski ef undan yrði skilin höfuðborgin sjálf.  Reykjanesbrautin var að vísu fyrsta brautin sem var lögð bundnu slitlagi. Og ef við eigum að fara langt út í þessa sálma þá minnir mig að það sé rétt að það sé sums staðar bráðabirgðavegur á leiðinni út úr Reykjaneskjördæmi norður í land vegna þess að peningarnir sem kjördæminu var úthlutað vegna þeirrar umferðar sem þangað fer hafa verið notaðir annars staðar. Ég hygg að Reykjaneskjördæmi geti ekki kvartað undan deilitölunni og ég hef lýst því yfir og talið að þau stórverkefni sem brýnust séu nú --- ég hef stundum sagt að það sé að ljúka hringveginum --- sé að reyna að koma vegi til Ísafjarðar og reyna að ráðast á þau fjárfreku verkefni hér á höfuðborgarsvæðinu, þá er ég líka að tala um Kópavog, Garðabæ og Hafnarfjörð, þar sem umferðarþunginn er háskalega mikill og slysahætta. Svo, ef við tölum almennt þá sjáum við að á þessu ári hafa dauðaslysin flest orðið úti á þjóðvegunum en ekki í þéttbýlinu þannig að slysagildrurnar eru víða. En ég get ekki fallist á það eins og sakir standa nú sé brýnasta verkefni í samgöngumálum að tvöfalda Reykjanesbrautina.

[15:30] Herra forseti. Ég styðst í máli mínu við fréttagreinar úr Morgunblaðinu frá því 28. júlí 1988 þar sem er viðtal við Birgi Sigurjónsson, yfirdeildarstjóra Pósts og síma. Einnig vitna ég í máli mínu í grein frá 30. mars 1989 þar sem rætt er við stjórnarmann í Ísneti, Jakob Sigurðsson, og að síðustu vitna ég í viðtal frá 28. ágúst 1994 við Ólaf Tómasson póst- og símamálastjóra. Ég beini fyrirspurn minni til hæstv. samgrh. um hvort og hvenær sé áætlað að leggja ljósleiðara um Snæfellsnes. Ljósleiðari er nokkurs konar hraðbraut fyrir samskipti. Hann fjölgar samböndum milli landshluta og eykur möguleika á að senda sjónvarpsefni og útvarpsefni milli landshluta annaðhvort almennt eða milli einkaaðila, t.d. í sambandi við fjarkennslu og sjónvarpsfundi. Í þeim fréttum sem ég vitna til er sagt að ljósleiðari gefi nýja möguleika til flutnings mikils magns upplýsinga hvort sem er í formi tals, gagna eða mynda. Því meiri sem nýting kerfisins verður, þeim mun frekar leiðir það til lækkunar gjaldskrár. Enn fremur ef um bilun er að ræða í kerfinu megi reka kerfið réttsælis og rangsælis og kerfinu sé þannig snúið við og það sé óþarft að reka tvöfalt kerfi. Þess er einnig getið að ljósleiðarakerfið gefi neytendum möguleika til að sinna fjarvinnslu þar sem kerfið nær til. Þeir sem að vilja vinna slíka vinnu frá Snæfellsnesi verða núna að leigja dýrar línur frá Pósti og síma. Samkvæmt þeim greinum sem ég vitna til má í rauninni segja að munurinn á gömlu koparvírunum og ljósleiðara sé eins og munurinn á hraðbraut og hestaslóð. Því endurtek ég spurningu mína: Á að leggja ljósleiðara um Snæfellsnes? Íbúar þar telja sig búa við dýrari kost í þessum málum en ýmsir aðrir.

[15:33] Herra forseti. Engin ákvörðun hefur verið tekin um að leggja ljósleiðara út Snæfellsnes frekar en orðið er. Um útnesið að norðanverðu er ágætt örbylgusamband sem fullnægir öllum þörfum þar eins og er. Ljósleiðari er yfir Fróðárheiði og unnið er að uppsetningu örbylgjusambands að sunnanverðu sem lokar fjarskiptahring um nesið. Áætlanir eru til hjá Pósti og síma að halda áfram á næstu árum með ljósleiðarann á sunnanverðu nesinu í Borgarnes og ná með því betri hringtengingu ásamt því að tengja inn símstöðvar á þeirri leið. Stafrænt örbylgjuradíósamband er við Stykkishólm frá Búðardal og þangað áfram til Ólafsvíkur og er ekki fyrirsjáanlegt annað í dag en að hagkvæmara sé að stækka þá örbylgju þegar þörfin vex en að leggja þangað ljósleiðara. Við þetta vil ég síðan bæta því ef niðurstaðan verður sú að leggja ljósleiðara út á nesið þá yrði farið um Mýrarnar og sunnan við fjallgarðinn, yfir Fróðárheiðina og þá væntanlega Vatnaleið --- ég hygg að ég fari rétt með --- til Stykkishólms. Ástæðan er sú að það er mjög dýrt, jarðvegurinn á norðanverðu nesinu er erfiður viðureignar fyrir þá sem leggja ljósleiðara þannig að hin leiðin yrði valin.

[15:34] Herra forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir svarið. Það sem eftir stendur er að íbúar á Snæfellsnesi, sem sinna fjarþjónustu og reka fyrirtæki á þeim grunni, telja sig búa við miklu dýrari kost en þeir sem eiga aðgang að ljósleiðurunum. Þeir hafa ekki fengið hrein svör um það hvenær af þessu yrði og eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra er það ekki ljóst en menn hafa verið að velta þessu fyrir sér í sambandi við Vatnaleiðina. Það liggur þá fyrir þessa aðila að þeir muni þurfa að leigja sér dýrar símalínur á meðan að ekki verður út bætt til þess að sinna fjarskiptum.

[15:35] Virðulegi forseti. Ég ber fram fyrirspurn til fjmrh. um breytingu á lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Þegar gengið var frá lagatexta nýrra grunnskólalaga við lok síðasta kjörtímabils voru sett ákvæði inn í 57. gr., þ.e. gildistökugrein laganna, sem takmarka að lögin komi að fullu til framkvæmda 1. ágúst 1996 nema í fyrsta lagi að lög um ráðningaréttindi kennara og skólastjórnenda við grunnskóla sem tryggi þeim efnislega óbreytt ráðningarréttindi hjá nýjum vinnuveitanda hafi verið samþykkt. Í öðru lagi að breytingar á lögum um tekjustofna sveitarfélaga hafi átt sér stað sem og breytingar á lögum um skiptingu skatttekna milli ríkis og sveitarfélaga. Í þriðja lagi að breytingar hafi orðið á lögunum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins sem tryggi öllum þeim kennurum og skólastjórnendum við grunnskóla, sem rétt hafa átt til aðildar að stjórnsjóðnum, áframhaldandi aðild. Fyrirspurn mín fjallar sérstaklega um framgang þeirrar vinnu. Sveitarfélögin eru nú að undirbúa fjárhagsáætlanir sínar og taka aðrar ákvarðanir vegna fyrirhugaðs flutnings grunnskólans. Því er mikilvægt að menn sjái fram úr verkefninu. Það er þeim mun mikilvægara að augljóst er að örlítill glímuskjálfti er kominn í menn og titringur vegna óvissu um málið og fjárhagslega getu sveitarfélaganna til að takast á við verkefnið. Það geta menn m.a. séð af tiltölulega nýrri samþykkt samtaka fámennra skóla þar sem skorað er á stjórnvöld að fresta yfirfærslu grunnskólans til sveitarfélaganna. Ekki hvað síst hafa menn áhyggjur af lífeyrismálum og þeim nýju skuldbindingum sem tugir sveitarfélaga eru nú að takast á hendur vegna þessara breytinga. Sveitarfélög sem hafa ekki greitt í Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins vegna starfsmanna og eru því nýir viðskiptavinir þar ef svo má að orði komast. Því væri æskilegt að fram kæmi í svari ráðherrans auk almenns yfirlits um stöðu málsins hvort tekið er tillit til hinna nýju lífeyrisskuldbindinga sem sveitarfélögin takast á hendur þegar nefndar eru tölur um kostnað sveitarfélaganna við yfirtöku á öllum rekstri grunnskólans. Þær tölur sem hafa verið nefndar þar varðandi kostnað eru að á árinu 1996 muni grunnskólakostnaður verða 6,4 milljarðar og muni hækka um 300 þús. til aldamóta. Jafnframt hefur verið bent á að einungis lífeyrisskuldbindingarnar séu upp á 300--400 millj. á ári. Það væri því fróðlegt að vita hvort tekið er tillit til þessara skuldbindinga þegar fjallað er um þær upphæðir sem þurfi að flytjast frá ríki til sveitarfélaga þegar kemur að þessum flutningi. Einnig væri fróðlegt að fram kæmi hvernig greiðslum verður háttað, þ.e. hvort að iðgjald eða mótframlag atvinnurekanda verði hækkað eða hvernig það verði tryggt að viðkomandi sveitarfélög geti þegar þar að kemur staðið við skuldbindingar sínar. Hér vísa ég til þess mörg þessara sveitarfélaga eru afar fámenn eins og hæstv. ráðherra er kunnugt og mörg þeirra hafa ekki marga starfsmenn í þjónustu sinni og eru ef til vill að hefja greiðslur inn í Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Þá hefur líka verið nefnt í umræðunni að nýir kennarar öðlist aðild nema um annað verði samið og væri fróðlegt að vita hvort farið hefur verið yfir það á hvaða grundvelli slíkir samningar gætu verið og ef eitthvað liggur fyrir um það að það kæmi þá jafnframt fram hér. En fyrirspurnin snerist að öðru leyti fyrst og fremst um það hvernig þeirri vinnu miðaði að breyta lögunum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins þannig að þau tryggi öllum þeim kennurum og skólastjórnendum við grunnskóla sem rétt hafa átt til aðildar að Lífeyrissjóðum starfsmanna ríkisins aðild að sjóðnum eins og segir orðrétt í 57. gr. laga um grunnskóla, nr. 66/1995.

[15:40] Virðulegi forseti. Að ósk fjmrh. var nefnd með fulltrúa hans, Sambands íslenskra sveitarfélaga og Reykjavíkurborgar, falið sl. haust að vinna tillögur um skipan lífeyrismála þegar verkefni flytjast milli ríkis og sveitarfélaga. Verkefni nefndarinnar var annars vegar að ræða og fjalla um stöðu og réttindi opinberra starfsmanna í þessum tilvikum og að hinu leytinu að taka á fjárhagslegum atriðum sem snerta yfirfærsluna. Nefndin skilaði niðurstöðum sínum í október sl. Þar er að finna fjölmargar tillögur sem snerta bæði réttindi starfsmanna og fjárhagsleg samskipti vinnuveitenda við tilflutning á verkefnum á milli ríkis og sveitarfélaga. Helstu tillögur nefndarinnar sem snerta breytingar á lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins með tilliti til flutnings grunnskóla til sveitarfélaga eru þessar: 1. Lögfest verði samræmi á lífeyrisréttindum í opinberum lífeyrissjóðum. Eins og allir vita eru reglur ekki samræmdar t.d. á milli sveitarfélaganna annars vegar og Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins hins vegar en í honum eru nokkur sveitarfélög eins og kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda. 2. Réttindaávinnsla þeirra sem eru í opinberum lífeyrissjóðum verði samfelld og breytist ekki þó að þeir skipti um vinnuveitanda. 3. Sveitarfélögum, sem tryggja starfsmenn í Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins, verði gert að inna af hendi viðbótariðgjöld til sjóðsins til fullnustu áunnum réttindum eða að gefa út skuldaviðurkenningu. 4. Kveðið verði á um rétt grunnskólakennara til að vera í Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins. 5. Settar verði í lög reglur um skiptingu ábyrgðar og eftirlaunagreiðslna þegar þær skiptast á milli fleiri vinnuveitenda. Ég get því miður ekki hér og nú, en skal athuga það og svara því síðar, sagt hvort nýjar lífeyrissjóðsskuldbindingar séu inni í þessum 6,4 milljörðum sem ég nefndi á ráðstefnu Sambands íslenskra sveitarfélaga. Ég þori ekki að svara því en get auðvitað fengið upplýsingar um það og komið því til hv. fyrirspyrjanda. Annars vegar er gert ráð fyrir því Jöfnunarsjóður sveitarfélaga komi til sögunnar til þess að hjálpa smærri sveitarfélögum og aðstoða þau. Auðvitað er ekki búið að ganga nákvæmlega frá því hvað félli á jöfnunarsjóðinn og hvort að þar sé um að ræða t.d. greiðslur vegna lífeyrisréttinda. Vegna þess sem kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda um það hvað það þýði að lífeyrisrétturinn eigi að vera óbreyttur nema öðruvísi sé um það samið þá þýðir það væntanlega að tryggt verði að kennarar, samtök þeirra eftir atvikum --- ég á nú von á því að þau sameinist í einum samtökum --- líti á samning sem jafngildan eftir sem áður þótt kannski verði um að ræða flutning frá lífeyrisréttindum yfir í laun eða lífeyrisréttindi séu ekki nákvæmlega eins. Þá eru þau sambærileg. Öðruvísi get ég ekki túlkað þessi orð en ég býst ekki við að endanleg lausn sé komin í þessum málum frekar en í öðrum. Í fjmrn. er hafinn undirbúningur að samningu lagafrv. um breytingu á lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins þar sem tekið verður á framangreindum atriðum. Enn fremur er í því sambandi til athugunar aðrar breytingar á þeim lögum sem snerta mál þetta óbeint eða beint. Meðal þeirra atriða sem í athugun eru má nefna eftirfarandi: 1. Breytingu á heimild til að hefja töku ellilífeyris fyrir 65 ára aldur samkvæmt svokallaðri 95 ára reglu. 2. Að iðgjöld verði greidd allan starfstímann en nú er hámarksgreiðslutími 32 ár. 3. Breyting á viðmiðun fyrir hækkun eftirlauna þannig í stað svokallaðra eftirmannsreglu komi tenging við launa- eða verðvísitölu. 4. Örorkulífeyrir en réttur til hans er nú verulega þrengri hjá Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins en hjá öðrum lífeyrissjóðum. 5. Heimild til veru í sjóðnum eftir að starf er lagt niður verði þrengd. 6. Skiptingu lífeyrisgreiðslna milli sjóðsins og launagreiðanda verði breytt. 7. Heimildir til að taka aðra í sjóðinn en lögskylt er verði þrengdar. 8. Settar verði reglur um iðgjalda- og lífeyrisstofn þeirra sem eru í sjóðnum en taka ekki laun samkvæmt kjarasamningum sem fjmrh. hefur gert, úrskurði kjaradóms eða kjaranefndar. Gert er ráð fyrir að það sem unnið er að verði lagt fram á yfirstandandi þingi þannig að unnt verði að fá það afgreitt fyrir lok þess. Ég tel því, virðulegi forseti, að ekki sé ástæða til þess að fresta yfirfærslu grunnskólans til sveitarfélaganna af þeim ástæðum sem snúa að lífeyrisréttindum þótt auðvitað eigi eftir að vinna heilmikið starf í þeim efnum.

[15:45] Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Mér finnst athyglisvert að hann skuli ekki hafa það á takteinum hvort þessar 300--400 millj. kr. sem talað er um að lífeyrisskuldbindingar sveitarfélaganna verði á einu ári eru inni í tölunni. Ég óttast satt að segja að svo sé ekki og tel því tímabært að farið sé nákvæmlega yfir það hvernig þessi mál varðandi lífeyrisskuldbindingar snúa að sveitarfélögunum. Annað sem kom fram í hans máli og mér fannst athyglisvert er að á þessu þingi verður lagt fram frv. að nýjum lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Þau taka þá væntanlega til allra opinberra starfsmanna. Miðað þau efnisatriði sem hann taldi upp er augljóst að um veigamiklar grundvallarbreytingar á sjóðnum er að ræða í ýmsum atriðum. Það væri fróðlegt að vita hvort þau atriði sem hann nefndi og hafa mörg hver verið deilumál opinberra starfsmanna og fulltrúa ríkisins, hafi verið rædd í nefndinni sem hann vísaði til þar sem fjmrn. starfar með sveitarfélögunum og samtökum kennara. Eða hvort verið er að vinna þessar hugmyndir til hliðar við annað sem er að gerast í lífeyrismálum.

[15:47] Virðulegi forseti. Vegna síðustu fsp. hv. fyrirspyrjanda vil ég geta þess að atriðin hefur ugglaust borið á góma í þriggja manna nefndinni sem minnst var á varðandi lífeyrismál og tilflutning milli ríkis og sveitarfélaga. Ég vil láta það koma fram að stundum hagar málum þannig að verið er að flytja verkefni frá sveitarfélögum til ríkisins og að það þarf að gæta samræmis þar á milli. En það var ekki sá vettvangur sem ég var að vísa til heldur starfar önnur nefnd sem fjallar um lífeyrismálin almennt, lífeyriskerfið og lífeyrismál, undir forustu Steingríms Ara. Hún hefur fjallað um lífeyrismál mjög almennt en einnig um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. En einmitt núna, ég held að það hafi verið í morgun, var skrifað bréf til viðsemjenda ríkisins, þ.e. BHM, kennarafélaganna og BSRB og óskað eftir tilnefningu þeirra í nefnd sem færi sérstaklega í saumana á þeim atriðum sem ég nefndi í ræðu minni og sagði að þyrftu að koma til athugunar til viðbótar lagabreytingum sem nauðsynlegar eru vegna flutnings grunnskólans. Nú kann að fara svo að ekki náist samkomulag um að breyta í öllum atriðum eins og ég taldi upp. Þó að svo verði breytir það ekki því að við þurfum nauðsynlega að koma lagafrv. í gegnum þingið sem dugar til að færa grunnskólann frá ríkinu til sveitarfélaga og á sama hátt að tryggja að sömu leikreglur gildi þegar starfsfólk flyst frá sveitarfélögum til ríkisins en það gerðist fyrir nokkrum árum þar sem ég veit að hv. fyrirspyrjandi þekkir mjög vel til. Og nú, fimm árum síðar eru ekki öll kurl komin til grafar í þeim efnum.