Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Matthías Ólafsson Jeg álít óheppilegt að hrapa svo að máli þessu, að flýtt sje umræðum með afbrigðum frá þingsköpum. Álít að þetta sje slíkt vandamál, að rækilegrar íhugunar þurfi. Eftir því sem áætlun sú segir, sem gjörð hefir verið fyrir strandferðir, þá er þar gjörsamlega slept úr stöðum, sem brýn nauðsyn er á, að gjörðir sjeu að viðkomustöðum. T. d. í Vestur-Ísafjarðarsýslu er slept úr Súgandafirði. Þar er þó útgjörð mjög mikil, um 20-30 mótorbátar, og aflaföng góð, enda er Suðureyri í Súgandafirði fjölmennasta kauptúnið í Vestur-Ísafjarðarsýslu. Virðist því liggja í augum uppi, að slíkum stað megi ekki gleyma. Hjer er annað tveggja, að nefndin hefir ekki næga landafræðisþekkingu eða brestur nærgætni og athugasemi. Og sje fleira jafn-athugavert við störf hennar, þá sje jeg enga ástæðu til að hraða málinu svo mjög, sem gjört hefir verið, og var jeg þess vegna á móti afbrigðum frá þingsköpum, en óskaði málinu betri athugunar.

Framsm. (Þorsteinn Jónsson) Jeg skal taka það fram, að áætlun sú, er frv. fylgir, var prentuð áður en sumir nefndarmenn vissu af, og gátu því ekki allir gjört sínar athugasemdir við hana áður. En þetta var af ástæðum, sem við vöruðum okkur ekki á. í gær tók nefndin til nánari athugunar áætlun þessa, og þá um leið umkvartanir, sem komið hafa fram um hana. Man jeg þó ekki, að háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) hafi sent neinar umkvartanir. Annars skil jeg, að það, sem hann sagði um Súgandafjörð, sje á rökum bygt. Og geng jeg út frá því, að stjórnin taki hann með á áætlunina, ef sýnt er fram á, að þess sje þörf, sem jeg efast ekki um. Það voru líka þessu lík atriði, sem nefndin var ásátt um í gær, að breyta þyrfti í áætluninni. Þótti henni rjett að taka Hornafjörð með í 6. og 8. ferð, sömuleiðis Tálknafjörð í 1. og 6. ferð. Enn fremur taldi hún rjett, að skipið kæmi til Hafnarfjarðar, þegar sagt væri til fólks og flutnings þaðan eða þangað, en hefði þar ekki fastákveðinn viðkomustað. Sömuleiðis að það komi við í Vík, þegar þar byðist 100 kr. »fragt« eða meira. Þá gjörði nefndin enn þá breyting, að í stað orðsins »Stokkseyri« í athugasemdum komi Stokkseyri eða Eyrarbakki. Þessar breytingar hefir nefndin orðið sammála um, og mun standa við þær. Vona jeg að háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) fái því til vegar komið, að stjórnin bæti Súgandafirði inn í, og skal jeg játa það, að honum var slept af athugaleysi okkar, og vona jeg að háttv.þm. afsaki það.

Þorleifur Jónsson Jeg er þakklátur nefndinni fyrir að hafa tekið til greina óskir mínar viðvíkjandi Hornafirði. Jeg gat ekki unað því, að þar væru ákveðnar að eins 5 ferðir af 8, þar sem það er hin mesta þörf, að skipið komi þar við í hverri ferð. En þar sem nefndin hefir tekið þessu vel, vona jeg að landsstjórnin taki það líka til greina. En úr því að áætlun þessi er að eins frumsmíð, vildi jeg benda á það, að heppilegast mundi, að prenta hana upp aftur, með breytingum þeim, sem nefndin hefir þegar á henni gjört. Mundi það bæði ljetta fyrir stjórninni, og sömuleiðis birta þjóðinni vilja þingsins. Get jeg ekki sjeð, að horfa þurfi í kostnaðinn, sem leiða mundi af prentun þeirri.

Matthías Ólafsson Jeg ætla að eins að bæta örfáum orðum við það, sem háttv.þm. A.-Sk. (Þorl. J.) sagði. Jeg er þakklátur nefndinni fyrir breytingar þessar, og tel þær heppilegar, en mjer kæmi betur, að staður sá, er jeg tilnefndi, sem sje Súgandafjörður, stæði á áætlun þeirri, er frá Alþingi kemur, og vona jeg að svo verði, ef áætlunin verður prentuð aftur.

Bjarni Jónsson Jeg vildi að eins, fyrir hönd þeirra manna, sem við Gilsfjörð búa, spyrja háttv. nefnd að því, hvort rjett sje að setja þá hjá, fremur en Hvammsfirðinga. En ef mjer hefir sýnst rjett, þá er engin ferð áætluð þangað. Liggja þó að Gilsfirði hjeruð allstór, nokkur hluti Dalasýslu og Barðastrandasýslu. Eru það sveitir góðar og allfjölmennar. Vil jeg þar til nefna Saurbæjarhrepp, Skarðströnd, Geiradal, Bæjarhrepp og Reykhólasveit. Helstu hafnir eru Salthólmavík og Króksfjörður. Er mjer kunnugt um, að frá og til staða þessara er mikið að flytja, og þykir mjer því ranglátt, ef slept er ferðum þangað. Einkum er það vor og haust, og getur Breiðafjarðarbáturinn ekki annað þeim flutningi; auk þess er það dýrara að láta hann flytja. Ef þetta hefir verið skakt á litið hjá mjer, þá tel jeg þetta ofmælt, en sje svo ekki, þá skora jeg á nefndina, að taka orð þessi til athugunar.

Hákon Kristófersson Jeg get næstum fallið frá orði, því að háttv.þm. Dala. (B. J.) tók að miklu leyti fram það, sem jeg ætlaði að segja. Þó vil jeg leyfa mjer, að taka fram nokkur atriði þessu viðkomandi. Mjer kemur það undarlega fyrir sjónir, að hv. nefnd tekur Hvammsfjörð með í áætlunina en ekki Gilsfjörð. Ekki svo að skilja, að jeg ætlist til að skipið komi við á Gilsfirði í hverri ferð, eða að Hvammsfjörður verði settur hjá, en Gilsfjörður tekin á áætlun. Eins og jeg hefi þegar tekið fram, ætlast jeg ekki til, að hið fyrirhugaða skip fari inn á Gilsfjörð í hverri ferð, heldur að eins á þeim tíma árs, er ferðanna væri mest þörf fyrir það hjerað. Ef jeg mætti benda á tíma, er jeg sjerstaklega teldi þörf ferða á Gilsfjörð, þá væri það Apríl og Október og fram í Nóvember. Mjer skildist það á háttv. framsm. (Þorst. J.), að nefndin legði til að bæta við Tálknafirði í 1. og 5. ferð. Jeg er henni þakklátur fyrir það, en vildi að eins mælast til þess, að hún bætti því við, að skipið skyldi einnig koma á þessa staði, þegar nægur flutningur væri þar fyrir hendi, og sömuleiðis á Kollsvík. Er þar fiskver gott og mikinn fisk að flytja. Verður fyrst að flytja hann á mótorbátum til Patreksfjarðar og er það aukakostnaður, sem nemur, þegar vel er aðgætt, mörgum þúsundum króna. Jeg get upplýst það af eigin kunnugleika, að að öllum jafnaði er hverju gufuskipi vel fært að liggja á Kollsvík að sumri til. Enda er mjer kunnugt um það, að skip Sameinaða fjelagsins, og jafnvel að mig minnir Gullfoss, hafa mörgum sinnum komið þangað, og hafa menn haft af því stórt hagræði. Enn fremur vil jeg vekja athygli á einum stað enn þá. Það er Bakki í Arnarfirði. Er þar fiskver gott og staðurinn er á leiðinni til Bíldudals; væri æskilegast að staður þessi væri tekinn með á áætluninni. Og með tilliti til ýmsra annara smástaða, er háttv. nefnd leggur til að skipið komi á, þá tel jeg þenna stað sem sjálfsagðan viðkomustað. Jeg greiddi áðan atkvæði á móti afbrigðum frá þingsköpum í máli þessu. Finst mjer allathugaverð þessi afbrigðaleið. Því var kastað fram, að það mundi hafa verið gjört í því augnamiði, að drepa málið. Vil jeg þó leyfa mjer að halda því fram, að jeg tel mig varla líklegri til þess, að drepa þau mál er til þjóðþrifa horfa, en hvern annan. Jeg er því samþykkur, að áætlunin verði prentuð upp aftur, og álít, að ekki þurfi kostnaðurinn að vera því til fyrirstöðu; álít hann hlægilega smámuni í samanburði við þann kostnað allan, sem af þinginu leiðir. Lýk jeg svo máli þessu með þeirri von, að teknar verði til greina athugasemdir þær, er jeg hefi gjört, enda kröfur mínar, hvað þetta mál snertir, svo hóflegar sem frekast var að vænta af mjer, og ómótmælanlega svo vaxnar, að jeg tel sjálfsagt, að háttv. nefnd leggi til að fullnægja þeim í allan máta.

Framsm. (Þorsteinn Jónsson) Mjer þykir vænt um að heyra, að menn hafa ekkert fundið athugavert við frv. þetta. Umræður hafa aðallega snúist um áætlunina, sem því fylgir á þgskj. 57. En frv. sjálft getur gengið sína götu óhindrað. Mun jeg fara þess á leit við nefndina, að hún láti prenta upp aftur áætlunina og taka þá til greina athugasemdir þær, er fram hafa komið, eftir því sem hægt er. Auðvitað má engin ætlast til, að fullnægt verði öllum þörfum með þessu eina skipi, og að það geti komið á hverja höfn í hverri ferð. Nefndin ætlast svo til, að flóabátar fylli upp í eyður þær, sem strandferðaskipin hljóta að láta eftir sig. Auðvitað verða ætíð eftir smástöðvar, sem hvorki flóabátarnir nje strandferðaskipin geta komið á. Þar verða menn að bjargast eftir föngum á annan hátt. Hjer er verið að ráða fram úr hinum brýnustu þörfum, en auðvitað er ómögulegt að fullnægja öllum hugsanlegum þörfum. Jeg skal mæla með því, að nefndin taki áætlunina aftur til athugunar, en vona þá, að háttv. deild láti frv. ganga óáreitt áfram.

Magnús Pjetursson Hv. Framsögumaður (Þorst. J.) hefir þegar tekið fram nokkuð af því, sem jeg vildi segja, en þó vil jeg bæta því við um áætlunina, að jeg, sem nefndarmaður, vildi mælast til þess, að þeir háttv.þm., sem þykjast hafa orðið útundan hjá nefndinni, komi á fund hjá henni, og beri þar fram athugasemdir sínar og umkvartanir. Jeg tel rjettast, að þeir tali við nefndina, og gjöri ráð fyrir, að hún sje fús til að verða við öllum sanngjörnum tilmælum. Það hlýtur að vera öllum ljóst, að ómögulegt er, að eitt skip geti komið alstaðar, nema þá með því móti, að fækka ferðunum. Það er alt annað, að búa til áætlun fyrir 1 skip, sem á að fara hringinn í kring um landið, eða 2, sem fara sinn hálfhringinn hvort. Og enginn getur búist við því, að ferðir með einu skipi verði jafnfullkomnar og með tveimur. Þess verða menn að gæta. Um Breiðafjarðarbátinn og Gilsfjörð, sem háttv.þm. Dala. (B. J.) og háttv.þm. Barð. (H. K.) töluðu um, skal þess getið, að samkvæmt því fullkomna fyrirkomulagi, sem gjört var ráð fyrir á síðasta þingi, áttu strandferðaskipin 2 að koma sína ferðina á hvorn, Hvammsfjörð og Gilsfjörð, haust og vor. Þá var og hækkaður styrkur til Breiðafjarðarbátsins, með það fyrir augum, að hann tæki ómakið af strandferðaskipunum, svo að þau þyrftu ekki að koma eins oft á þessa firði. Um þessa tvo staði er það að segja, að þeir tefji mjög ferðir skipa, þar eð það verður að sæta sjávarföllum, minsta kosti í annan. Yfirleitt fanst nefndinni ekki fært að taka báða staðina, og vildi þá heldur sleppa Gilsfirði, með því að meira er flutningsmagn Hvammsfjarðar að öllum jafnaði. Ef sú yrði raunin á, að þetta skip yrði látið koma haust og vor bæði á Hvammsfjörð og Gilsfjörð, væri verið að gjöra ráð fyrir jafn fullkomnu fyrirkomulagi og 1915. En það er öllum skiljanlegt, að enginn höfn á landinu getur búist við jafn miklum ferðum, og því ætti þá sjerstaklega að taka þessa staði fram yfir, sem mest mundu tefja hið stóra og dýra skip? En nú er að eins verið að bæta úr allra brýnustu nauðsyn. Jeg vil ekki í neinu spilla fyrir þeim mönnum, sem búa á þessum stöðum, en jeg álít, að þeir muni komast af með ferðir þær, sem þessi bátur, Breiðafjarðarbáturinn, getur í tje látið. Hygg jeg, að þeir yrðu með því ekki ver úti, en margir aðrir umhverfis landið.

Einar Jónsson Jeg vildi lýsa yfir þakklæti mínu til nefndarinnar fyrir frv. það, sem hjer liggur fyrir. Jeg hafði hugsað mjer, að þetta mál væri eitt af þeim, sem nauðsynlega þyrfti að ræða og ráða til lykta af þinginu. En þar eð jeg hygg, að háttv. deild muni samþykkja frv., tel jeg tilgangslaust að eyða tímanum í þjark um einstaka víkur eða voga, og vil ætlast til, að háttv.þm. láti sjer lynda í þetta sinn, þótt smáum og illfærum lendingarstöðum sje slept. Jeg gæti vitnað í löggilta verslunarstaði í Rangárvallasýslu, sem ekki hafa verið teknir með á áætlun, en dettur ekki í hug, að ætlast til, að þeir sje teknir með nú. Jeg sje, að Stokkseyri er tekin upp, en Eyrarbakki ekki, enda er ekki brýn þörf á því, að skipið komi á báða þá staði; þeir liggja svo nálægt hvor öðrum, að það verður að nægja, ef skipið kemur á annan þeirra. Jeg gæti til dæmis nefnt staði, eins og Hallgeirsey, Holtsós og Jökulsárós, en dettur ekki í hug að fara fram á, að skipið komi við á þessum stöðum. Jeg vildi sem sagt óska, að háttv.þm. færu ekki að telja upp hverja vík og vog, sem þeim kann að detta í hug, og gjöra það að kappsmáli, að fá slíkt inn á áætlunina. Háttv. þm. Barð. (H. K.) var óánægður yfir því, að grípa til afbrigða frá þingsköpunum. En menn hljóta að sjá, að þar sem svo langt er liðið á þingtímann, verður að flýta afgreiðslu málanna sem mest, og því verður að fara með flest þeirra með afbrigðum frá þingsköpunum. Lít jeg svo á, sem ekki sje aðrir þingmenn notandi en þeir, sem eru svo skynsamir menn, að geta áttað sig á málunum á skömmum tíma, þegar þeir lengi eru búnir að hafa þau til athugunar, og sætt sig við afbrigði. Það mun tilætlunin, að þingi verði slitið 10. þ. m., svo að þingmenn af Norður- og Austurlandi geti fengið skipsferð heim. Verður því að nota tímann vel. Sem sagt er jeg nefndinni þakklátur og óska þess, að háttv.þm. eyði ekki tímanum í lítilsvert þref um smáa og lítilsverða viðkomustaði, sem kjósendum kynni að detta í hug.  (Hákon Kristófersson: Þetta var þingmaðurinn búinn að segja áður)  . Háttv. þm. Barð. (H. K.) hefir gott af að heyra það aftur; hann er ekki svo eftirtektarsamur.

Hákon Kristófersson Jeg er þakklátur háttv.þm. Stranda. (M. P.) fyrir þá kurteisi hans, að gefa oss kost á að sækja fund hjá nefndinni. Þá er jeg talaði um Gilsfjörð, gekk mjer ekki til þess að eins hreppapólitík, heldur hitt, að mjer fanst Hvammsfjörður engu rjetthærri til að komast á áætlunina. Það er alveg rjett, sem háttv.þm. Stranda. (M. P.) tók fram, að 1915 var gjört ráð fyrir því, að Breiðafjarðarbáturinn fullnægði flutningaþörfinni. En reynslan hefir sýnt, að hann gjörir það ekki einu sinni að hálfu leyti. Nú liggur í loftinu, að samgöngur verði enn verri þetta ár en gjört var ráð fyrir 1915. Jeg er háttv.þm. (M. P.) sammála um það, að ekki er hugsanlegt, að þetta eina skip geti krækt inn á hverja vík og vog. Það er langt frá mjer að halda því fram, þótt jeg minnist á einstaka hafnir, sem virðast hafa mikinn rjett á sjer. Jeg hefði getað hugsað mjer, að önnur ferðin væri áætluð á Gilsfjörð og hin á Hvammsfjörð. Eins og háttv.þm. Stranda (M. P.) veit, er jeg jafnan fús til sátta, miðlunar og samkomulags. Háttv. 2. þm. Rang. (E. J) óskaði, að ekki væri byrjað á þrætum. Vil jeg vísa heim til föðurhúsa þeirri ásökun, hvað mig snertir.  (Einar Jónsson: Sagði ekki, að menn væri byrjaðir að þræta, en óskaði, að þeir gjörðu það ekki)  . Þingmaðurinn ætti þá að tala svo ljóst, að ekki væri mjer svo auðvelt að misskilja hann. Sami háttv.þm. sagði, að jeg væri ekki eftirtektasamur. Þeim ómætu orðum um mig vísa jeg einnig heim til föðurhúsa, þar sem þau eiga betur heima. Ef þessi háttv.þm. (E. J.) er undir einhverjum þeim áhrifum nú sem stendur, að hann sennilega veit ekki hvað hann segir, þá hefði hann átt að hafa vit á að láta það ógjört, að sýna sig í þessari háttv. deild í dag.

Bjarni Jónsson Að eins örlítil athugasemd. Jeg hjó eftir því í ræðu háttv.þm. Stranda. (M. P.), að ekki sje hægt að heimta, að skipið komi í hverja vík og vog. Mjer hefir heldur aldrei dottið slíkt í hug. Jeg nefndi hvorki Hjallanes, sem er löggiltur verslunarstaður, nje Knarrarhöfn, nje Gunnarsstaði, nje Skarðsstöð á Skarðsströnd. En hinu verð jeg að halda fram, að sanngjarnt sje, að skipið komi bæði á Gilsfjörð og Hvammsfjörð. Hjeröðin þar upp af eru svo stór, að báturinn fullnægir ekki þörfinni. Jeg óska ekki eftir nema einni ferð að vorinu og einni að haustinu á Gilsfjörðum. Við það tel jeg unandi, ef komið er á báða firðina. Að öðru leyti situr við sama og 1915. En sje um það að ræða, að annanhvorn verði að setja hjá, er rjett að það sje Gilsfjörður, en ekki Hvammsfjörður, sem er fjölmennari. Jeg vil nefna annað. Það er ekki allskostar rjett, að sæta þurfi sjávarföllum hvað Gilsfjörð snertir. Röstin fyrir innan Akureyjar er ekki svo ströng. En aftur er það rjettmæli um Hvammsfjörð.  (Matthías Ólafsson: En þokan?)  . Þoka er ekki kölluð sjávarföll á Breiðafirði. Jeg er þakklátur fyrir leyfið til að sækja fund hjá nefndinni.

Björn Stefánsson Með því að jeg hefi átt mestan þátt í að búa til áætlun þá, sem hjer liggur fyrir, - en hún hefir fengið mjög ómilda dóma, - tel jeg rjett að gjöra grein fyrir því, sem fyrir mjer vakti, er jeg bjó til uppkastið að henni. Jeg hafði þá fyrir mjer áætlun Ísafoldar frá 1914. Eftir því, sem mjer er kunnast, var Ísafold ætlað að koma sem allra víðast við, eða á öllum þeim höfnum, sem fært þótti. Nú er ætlast til, að skip það, sem á að kaupa til strandferðanna, verði allmikið stærra en Ísafold var. Þess vegna þótti mjer ekki tiltækilegt í uppkasti mínu, að taka upp viðkomustaði fyrir það, sem ógjörningur þótti að láta Ísafold sigla á. Þess vegna slepti jeg t. d. Eyrarbakka, en ekki fyrir það, að mjer væri ókunnugt um, að þar væri allfólksmargt og allmikill verslunarstaður. Auk þess bjóst jeg við því, sem nú er fram komið, að háttv.þm. þeirra kjördæma, sem kynnu að verða hart úti, mundu gjöra sjer meira far um að fá fjölgað viðkomum og viðkomustöðum í sínum kjördæmum, en um það að benda á, þótt einhver áætluð viðkoma mætti að bagalitlu falla niður. Mjer fanst hv. framsm. (Þorst. J.) bera af nefndinni í heild sinni, hvernig áætlunin er gjörð. Sannleikurinn er sá, að þegar jeg hafði gjört uppkastið, lagði jeg það fyrir nefndina og tók til greina breytingar þær, er hún vildi gjöra, áður en áætlunin fór í prentsmiðjuna. Vona jeg, að háttv.þm. þeir, er töluðu við mig, meðan á samningi uppkastsins stóð, viðurkenni, að jeg hafi enga ósanngirni sýnt þeim, og jafnframt að nefndin viðurkenni, að jeg hafi gjört á henni þær breytingar, sem samkomulag varð um að gjörðar væru. Jeg vildi bæta því við, að það mun ekki rjett, sem háttv.þm. Barð. (H. K.) hafði eftir framsm. (Þorst. J.), að nefndin hefði lofað að láta skipið koma við á Tálknafjörð í 5. ferð, heldur mun það hafa verið í 6. eða 7. ferðinni.

Þórarinn Jónsson Þar sem athugasemdir og umkvartanir þær, sem fram hafa komið viðvíkjandi áætluninni, hafa ekki verið lagðar fyrir nefndina til úrslita, þá vil jeg lýsa yfir því, að nefndin mun taka þetta alt til athugunar og boða þá háttv. deildarmenn á fund sinn, sem umkvartanir hafa gjört, svo að ástæður allar verði metnar. Finst mjer óheppilegt að eyða tíma til að þjarka um þetta í háttv. deild, og þar ekki heppilegur staður til þess. Óska jeg því, að umræður verði ekki lengri, og gjöri svo ráð fyrir, að nefndin skeri úr deiluatriðunum, að viðstöddum þeim, er breytinga óska. Til skýringar viðvíkjandi Tálknafirði skal það tekið fram, að nefndin samþykti, að framsögumaður skyldi lýsa yfir því, að í 2 ferðum skyldi höfð þar viðstaða. Nefndin taldi 1. og 5. ferð heppilegastar. Geng jeg þó út frá því, að nefndin sje fús til að taka 6. ferð fyrir 5. Jeg fyrir mitt leyti sje ekkert á móti því.

Framsm. (Skúli Thoroddsen) Það er fjárhagsnefndin, sem hefir leyft sjer að koma fram með þessa till., af því að til hennar var vísað frv. því, sem kom hjer fram í deildinni, um að landsstjórnin tæki að sjer einkasölu á steinolíu. Fjárhagsnefndin sá sjer ekki fært að mæla með því, að frv. yrði samþykt á þessu þingi, því að hjer er um stórt, áður óþekt atriði að ræða, og breytingar í þessa átt á fyrirkomulagi verslunarinnar verða ekki gjörðar á einu stuttu aukaþingi, með þeim undirbúningi, sem ein nefnd getur veitt því. Áður en vjer stígum svona stórt spor, verðum vjer að fá fulla vissu um, hvort þetta er framkvæmanlegt eða ekki. Nefndin gat ekki fengið neina vissu um það. En því vil jeg lýsa yfir fyrir hennar hönd, að hún er hlynt málinu, og vonar að það geti komist í framkvæmd sem fyrst, að landið taki að sjer einkasölu á þessari vörutegund, en hún sjer líka, að hjer getur verið við ramman reip að draga. Nefndin leit svo á, að ekkert tapaðist við það, að fresta þessu máli til næsta þings, því að sjái stjórnin einhverja leið til að koma þessu í framkvæmd, þá getur það orðið jafnsnemma, og gjört er ráð fyrir í frv. háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.), en með því ynnist miklu betri tími til undirbúnings en hægt er að veita þessu máli hjer á þessu þingi. Jeg skal svo að síðustu skjóta því til stjórnarinnar, að jeg vona fastlega, að hún taki tillögunni vel, og gjöri alt sem í hennar valdi stendur, til þess að þetta mál komist í framkvæmd á næsta þingi.

Matthías Ólafsson Jeg skal strax taka það fram, að jeg er tillögunni algjörlega meðmæltur.og að jeg er þakklátur háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) fyrir ágæta líkræðu yfir þessu einkasölufrv. háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.). Það hefir nú komið ljóst fram, að jeg hafði á rjettu að standa um daginn, er jeg talaði um þetta mál, því að háttv. fjárhagsnefnd hefir komist að alveg sömu niðurstöðu, sem jeg hjelt þá fram. Jeg stóð einkum upp nú til þess að svara háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.). Hann tróð á líki mínu, er þetta mál var hjer til umræðu síðast í deildinni, en sem betur fór var jeg ekki dauðari en svo, að jeg er nú risinn upp aftur. Hann bar mjer það á brýn, að jeg talaði á móti betri vitund í þessu máli. Þetta er ungæðisháttur af honum að bregða mönnum um slíkt, þótt þeir geti ekki verið á sama máli sem háttv.þm. Og jeg vil framvegis frábiðja mjer allar slíkar getsakir. Jeg tala aldrei um nokkurt mál af því, að jeg sje þeim fjandsamlegur af persónulegum ástæðum; ef jeg er á móti þeim og tala móti þeim, þá gjöri jeg það til þess að sýna fram á þá annmarka, sem á þeim eru. Og um þetta mál er það að segja, að jeg vildi sýna fram á, að ókleift væri að koma því fram á þann hátt, sem háttv.þm. (J. B.) hafði hugsað sjer. Og nú hefi jeg dóm háttv. fjárhagsnefndar fyrir því, að jeg hafi haft á rjettu að standa.

Ráðherra Björn Kristjánsson Það er ekki í fyrsta skifti að þessu máli er hreyft hjer á Alþingi, og það er ekki að ástæðulausu. Því að vjer Íslendingar höfum ekki farið varhluta af því, fremur en aðrar þjóðir, að Standard Oil Company hafi gjört okkur illar búsifjar. Aðrar þjóðir hafa líka stunið undir þessari sömu byrði, en þó eru það einkum Norðurlönd og Þýskaland, sem verst hafa orðið úti. Þau hafa, eins og við nú erum að gjöra, leitað að leiðum til að ljetta af sjer farginu. Það fyrsta, sem þessar þjóðir hugsuðu sjer að gjöra, var einmitt það, sem vjer erum nú að hugsa um, en það hefir ekki orðið úr því fyrir þessum ríkjum, að koma á hjá sjer einkasölu, af því að þau hafa ekki treyst sjer til þess. Þessi ríki hafa farið aðra leið. Þau hafa búið til keppinaut móti ameríska hringnum. Þjóðverjar mynduðu öflugt fjelag, sem hjelt olíuverðinu niðri. Af þessum fjelagsskap vorum vjer, þegar stríðið skall á, farnir að njóta góðs. Fiskifjelagið hafði komist í samband við þetta þýska fjelag og fengið þá olíu, sem það keypti hjá því, með sæmilegu verði, og jeg verð að ætla, að að stríðinu loknu munum vjer geta komist í samband við það aftur. Það eru þá þessar tvær leiðir, sem um er að tala að vjer getum farið. Annað hvort að landið taki að sjer einkasölu, eða að vjer sköpum einhverja samkepni, sem heldur olíuverðinu niðri. Sú aðferðin, að skapa samkepni, getur verið farin á tvennan hátt. Annað hvort með því, að einstakir menn eða fjelög kaupi heila farma af steinolíu með eða án aðstoðar stjórnarinnar, en stjórn landsins getur látið aðstoð sína í tje á ýmsan hátt. Hún getur t. d. lánað fje til olíukaupanna. Hin leiðin til að skapa samkepni, er sú, að stjórn landsins kaupi við og við farma af steinolíu og selji hana. Í raun og veru er það alveg sama, hver heldur uppi samkepni, hvort það er stjórnin eða einstakir menn. Aðalatriðið er það, að verðið sje gott. Jeg vildi einungis benda á þetta, af því að mjer fanst það liggja í ræðu háttv. framsm. (Sk. Th.), að hann teldi einkasöluna eina möguleikann til að halda verðinu niðri. Annars er jeg fremur meðmæltur till., því hún er hóglega orðuð, og jeg býst við, að stjórnin taki hana til greina.

Jörundur Brynjólfsson Jeg get byrjað á því að þakka hv. nefnd fyrir það, að hún hefir þó ekki farið ver með málið en þetta, en samt get jeg ekki þakkað henni fyrir það, sem hún hefir gjört, því að jeg efast um að málinu sje nokkuð betur komið á þennan hátt en þann, sem við flutnm. vildum eða lögðum til. Jeg skal játa það, að það hefði átt vel við, að stjórnin undirbyggi þetta mál til framkvæmda, en jeg sje ekki, eigi stjórnin að búa þetta mál undir næsta þing, að það sje þá nokkuru bættara, eins og nú standa sakir, því að tíminn er svo naumur, og mörg og mikil önnur verkefni handa stjórninni. Auk þess ber að líta á það, að nú eru þeir tímar, þótt stjórnin gjöri einhverja samninga, þá er alveg óvíst hvað þeir standa lengi. Það er ærið hæpið, að stjórnin geti fengið nokkur fjelög til þess, að skuldbinda sig löngu fyrir fram til þess, t. d. að láta í tje ákveðna tunnutölu af olíu, og því síður til þess, að lofa skipum til flutninga fyrir ákveðið gjald. En aðal undirbúningur málsins út á við er einmitt fólginn í þessu. Hjer heima er alt hægra um vik. Og þótt fyrirkomulagið á versluninni yrði ekki fyrst í stað sem ákjósanlegast, þá stendur það til bóta, og má slíkt ekki draga úr framkvæmdum málsins. Mjer dylst það eigi, að svo framarlega sem landsstjórnin á kost á að geta tekið að sjer olíusöluna, þá muni hún gjöra það, og til næsta þings afla allra þeirra upplýsinga, sem mögulegt er; því væri ekki sú meining þingsál. till., væri hún næsta tilgangslítil. Búast má við því, að olíufjelagið panti minna af olíu, þangað tíl það sjer hver afdrif þetta mál fær hjá stjórninni og þinginu. Því var hreyft um daginn, þegar mál þetta kom fyrst til umræðu, að ef landssjóður tæki að sjer einkasölu á olíunni og frumvarp okkar háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) yrði þegar að lögum, þá mundi steinolíufjelagið enga olíu panta, og vel gæti farið svo, að landið yrði olíulaust. En geta má þess, að með þessari afgreiðslu þingsins á málinu, fer því mjög fjarri, að landinu sje nú nokkuð betur borgið með olíu. Því vitanlegt er það, að fjelagið getur búist við því, að strax á komanda sumri taki landssjóður að sjer olíusöluna, ef hann getur. Svo þessi hætta er engan veginn útilokuð. Jeg mun eigi gjöra frekari tilraunir til þess, að koma málinu fram á þessu þingi, og verð eftir atvikum, að sætta mig við það, sem fjárhagsnefndin hefir lagt til. Jeg þarf ekki að taka það fram, að þjóðinni er þetta fullkomið alvörumál, og væntir þess af þinginu, að það gjöri sitt ítrasta til að koma því í betra horf. Það hefir sýnt sig á liðnum árum, að olíuverslunin hefir verið rekin svo, að þjóðin hefir haft af fjárhagslegan hnekki. Og á meðan byrlegar bljes en nú, og tímarnir voru betri, hefir fjelagið sjálft óbeinlínis játað þetta, játað, að það hafi selt með of háu verði, hvað þá nú þegar tímarnir eru slíkir, að þeir gjöra alla samkepni lítt mögulega. Greinilega kom þetta líka í ljós, þegar Fiskifjelagið gjörði steinolíukaup sín, sem af skiljanlegum ástæðum gátu ekki orðið nema lítil, nokkur þúsund föt, en samt lækkaði steinolíufjelagið þá samstundis sína olíu, og hjelt henni niðri um stund. En óðar en olía Fiskifjelagsins var þrotin, hækkaði steinolíufjelagið verðið gífurlega, um 15 krónur hverja tunnu. Mjer þótti vænt um að heyra það hjá háttv. framsm. fjárhagsnefndar (Sk. Th.), að endalok málsins hefðu eigi verið undir því komin, að þingtíminn væri svo naumur. Jeg er einn af þeim, sem hefðu kosið, að þingið gæti orðið sem fyrst á enda kljáð; en engu síður kann jeg þó illa við, að þotið sje burtu frá óafgreiddum þýðingarmiklum stórmálum, er þinginu berast og enga bið þola. Og þótt jeg vilji hafa stutt þing, lít jeg svo á, að þingmönnum beri að gæta hagsmuna þjóðar sinnar í öðru eins stórmáli og þessu, þó að til þess gangi nokkur tími. Háttv. framsm. fjárhagsnefndar (Sk. Th.) gat þess, að mál þetta væri að nokkuru leyti óþekt. Það er nú svo. Rannsókn hefir þó verið gjörð á málinu fyrir nokkurum árum, og hún sýnir að hjer er ræða um mikilsvert nauðsynjamál fyrir þjóðina. Um það að ræða, að fá þjóðinni góðrar og ódýrrar vöru, og landssjóði stórfjár. Því stórfje má telja 100-200 þús. krónur, sem landssjóður mundi vinna, og auk þess mundu einstaklingarnir fá vöruna ódýrari. Háttv. framsögum. (Sk. Th.) drap á það áðan, að landssjóður mundi ef til vill tapa á versluninni. Það þori jeg að fullyrða að verður ekki. Jeg hygg, að fjárhagsnefndin geti alls ekki sýnt fram á, að svo mundi verða. Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) drap á, að ekki væri nægur tími til að afgreiða málið, og þyrfti það lengri undirbúning, og að jafnvel með þessum stutta undirbúningi ynnist þó nokkuð fyrir málið. Þetta sannar ekkert. Jeg gæti líka slegið fram hinu gagnstæða, jafnvel með meiri rökum, að eins líklegt væri, að ekkert ynnist fyrir málið með þessum undirbúningi einum saman, en vona hins vegar, að ekkert saki þó málið biði. Honum þótti jeg hafa farið fullhörðum orðum ræður sínar áður. Má vel vera. En eftir því sem hann talaði, skildist mjer ekki, að hann óskaði málinu fljótrar afgreiðslu hjá þinginu. Og ekki get jeg heldur verið honum samdóma um það, að það sje ungæðisháttur að láta í ljós vanþóknun sína á því, að lagðar sje óþarfa snörur á leið góðra mála. Má engu síður víta of mikið afturhald og þröngsýni, og á það síst meiri rjett á sjer. Mjer þykir vænt um undirtektir stjórnarinnar í máli þessu, og að hún hefir áhuga fyrir því. Telur hún leiðirnar tvær, einkasölu og samkepni. Jeg, fyrir mitt leyti, held mjer við eina leið, einkasöluna. Með því móti, að landssjóður hafi einn alla steinolíusölu, á hann auðveldara með að útvega góða og ódýra vöru, veita landsmönnum hagræði og gróða, og fá sjálfum sjer tekna. Tel jeg því, að einkasala sje eina leiðin.

Flutnm. (Þórarinn Jónsson) Jeg hefi leyft mjer að koma fram með þessa tillögu með samþykki háttv. fjárveitinganefndar og meðmælum landsverkfræðings. Það eru aðallega tvær ástæður fyrir flutningi þessarar till. Fyrri ástæðan er sú, að fje þetta er ónotað, og síðari ástæðan er sú, að fylsta nauðsyn ber til, að vegi þessum sje haldið áfram. Eins og háttv. deild er kunnugt, voru veittar 7.000 krónur hvort árið í fjárlagafrumvarpi stjórnarinnar, sem lagt var fyrir þingið 1915, til Langadalsvegar í Húnavatnssýslu. En á þinginu breyttist þetta svo, að fjeð vartekið frá Langadalsveginum síðara árið, en veittar 7.500 kr. til bryggjugjörðar á Blönduósi. Mun þetta hafa orðið að samkomulagi við þm. kjördæmisins. Nú hefir svo farið, að verk þetta hefir eigi komist í framkvæmd, sökum ýmissa óviðráðanlegra orsaka, meðal annars þess, að byggingarefni er orðið meira en helmingi dýrara en þegar áætlun um verkið var gjörð, svo að bryggjan mundi fara svo langt fram úr áætlun, að engi kostur er að byrja á verkinu. Þá kem jeg að síðari ástæðunni, þörf vegarins. Vegur þessi er póstvegur, eins og háttv. deildarmönnum er kunnugt, og því frá þeirri hlið ekki einasta stór þörf að gjöra veginn færan, heldur bein skylda þingsins, og er þegar orðinn á því óhæfilegur dráttur. Svo hagar vegi þarna um dalinn, að hann liggur framan í fjallshlíð og oft svo erfiður og ógreiður yfirferðar, að pósturinn kemst ekki óhindrað leiðar sinnar. Verður hann því að fara yfir tún manna og engjar, og er mönnum eðlilega slík umferð óljúf. Fyrir 5 árum var mikið þóf og þjark um póstumferðina þarna. Þegar vegurinn var ófær upp í fjallshlíðinni, sem aðallega var að vorinu, varð pósturinn að fara um engjar og tún manna, til stórskemda í leysingum. Sumir afgirtu þá þessi svæði, og leit þá svo út um tíma, að póstgöngur yrðu hindraðar. Fóru umkvartanir og skrif um þetta mál milli stjórnarráðs og hlutaðeigenda. Árið 1912 leyfðu þó hlutaðeigendur, að lagður væri vegur um lönd þeirra og engjar, án endurgjalds, en með þessu leyfi var skiljanlega jafnframt átt við það, að vegur þessi kæmist sem fyrst alla leið, því á meðan það er ekki, verður eigi hjá því komist að þeir, sem þessa leið fara, bæði póstar og aðrir, skemmi lönd manna og spilli þeim. Vegur þessi hefir verið mældur og áætlaður kostnaður við lagningu hans 45.000 kr., og hefir landsverkfræðingur talið hann meðal þeirra vega, er hann í brjefi til samgöngumálanefndar Alþingis 1914 álítur, að eigi að koma fyrstir. Það er þess vegna ljósara en alt annað, að þetta fje, sem hjer er farið fram á, er engin ný fjárveiting, því að því minna þarf síðar til vegarins að leggja. Hjer á líka hlut að máli mjög góð sveit, sem ekki hefir nema hálf not vegarins enn þá, og má telja það mikla ástæðu. Að öllu þessu athugu vona jeg því, að deildin sjái að þetta er sanngjörn krafa, sem jeg ber fult traust til að nái óhindruð fram að ganga.

Flutnm. (Skúli Thoroddsen) Eins og og háttv.þm. er kunnugt, hefir legið hjer frammi á lestrarsal málaleitun frá háskólakennara Bjarna Jónssyni frá Vogi, um fjárstyrk úr landsjóði, til þess að geta haldið áfram íslenskri þýðingu á sjónleiknum „Faust“ eftir Johan Wolfgang v.Goethe. Beiðninni fylgir sýnishorn af þýðingunni, og meðmælabrjef frá prófessor Paul Herrmann í Þýskalandi. Vil jeg með leyfi hæstv. forseta lesa brjef þetta upp í íslenskri þýðingu. Það hljóðar svo: Háttvirti herra! Að sýnishornum þeim af þýðingu yðar á Goethes Faust, sem þjer hafið birt til þessa, hefir mjer getist svo framúrskarandi vel, að því er snertir málfæri, rjettan skilning og blæ, að jeg ætla, að þjer sjeuð einmitt maðurinn, sem á að þýða Faust, snildarverk hins germanska heims, á íslenska tungu. Jeg sje og, að þjer hafið hvarvetna stuðst við hin bestu hjálparrit. Alt er það og laukrjett, sem þjer hafið lagt til skýringarinnar. Af þeim Íslendingum, sem mjer eru kunnir, veit jeg engan svo færan sem yður til þess, að gefa Íslendingum Goethes Faust á þeirra formfagra máli, til þess að hið ágæta skáldverk megi einnig verða til þess, að vekja og frjóvga landa yðar. Ef til vill gætuð þjer fengið styrk hjá Alþingi til þessað geta lifað áhyggjulaus, og unnið að þessu vandasama viðfangsefni yðar. Að minsta kosti mundi jeg ráða yður til að gjöra þessa tilraun. Ef svo fer, megið þjer nota bjef mitt, ef þjer hyggið, að meðmæli mín muni geta orðið yður að liði. Að mín sje rithöndin, geta þeir borið um Björn Magnússon Olsen, Indriði Einarsson og Geir Zoëga rektor. Jeg óska verki yðar allrar blessunar, og vona, að jeg frjetti það frá yður við tækifæri, að þjer getið gefið yður allan við þessu æfistarfi yðar. Með bestu kveðjum og óskum. Yðar einlægur. Professor Paul Herrmann. Svo sem sjá má af brjefinu lítur þessi maður á málið eins og vjer flutningsmenn, að Alþingi beri að sjá um, að þjóð vorri gefist kostur á að kynnast þessu snildarverki. Um ágæti þessa rits skal jeg ekki fara mörgum orðum,- enda er það þegar víðfrægt orðið með öllum mentuðum þjóðum og stendur ofar mínu lofi. Jeg lít svo á, að ef vjer viljum teljast með mentaþjóðum heimsins, megum vjer ekki vera ókunnugir slíku ritj. Jeg þarf ekki heldur að fara mörgum orðum um þýðingu bókmenta og fagurra lista fyrir þjóðirnar. Það er segin saga og sjest best við athugun á sögu mannkynsins, að líkamleg velmegun og iðkun fagurra lista fara jafnan saman. Hvort um sig er skilyrðið fyrir hinu. Eins og skáldskapur og aðrar fagrar listir hnigna við minkandi velmegun, eins víst er það, að líkamlegur þroski og velmegun minka við það, að bókmentir og listir fara í kaldakol. Jeg gæti nefnt þess mörg dæmi, en þau eru svo alkunn, að eigi er þörf að fjölyrða um það. En sje það rjett, sem jeg nú hefi sagt, er það og augljóst, að vjer megum ekki missa þann gróða, sem þessir menn, skáldin, geta aflað oss. Vjer eigum miklu fremur að gjöra alt, sem vjer getum, til þess að hlynna að slíkum mönnum, - vera að spara nokkra aura úr landssjóði, sem hann munar ekkert um að missa, en sem gæti orðið til þess, ekki að eins að drepa einn mann og hugsjónir hans, heldur líka orðið þess valdandi, að alt landið yrði firt gróða, sem ekki yrði metinn til peninga, - megum ekki með nokkru móti sýna þann nánasarhátt og smásálarskap. Þm. ættu að hafa það jafnan hugfast, að skáldum vorum og rithöfundum eigum vjer það að þakka, að vjer höfum getað varðveitt þjóðerni vott. Hins vegar eru ástæður vorar svo, að kjör rithöfunda vorra eru alveg gjörólík kjörum útlendra rithöfunda. Íslensku skilja fáir og því hafa rithöfundar vorir lítinn markað fyrir bækur sínar. Hjer er heldur enginn sjóður til styrktar rithöfundum, eins og í öðrum löndum. Bókmentastörf sín verða þeir að hafa í hjáverkum. Því verður landið að hlaupa undir bagga. Jeg get lýst því yfir, að jeg tel skáldastyrk þann, sem vjer höfum sjeð oss fært að veita alt of lítinn, - það væri ekkert gaman, ef hægt væri að sletta oss þingmönnum því í nasir, sem Þorsteinn skáld Erlingsson segir við Sigurð Breiðfjörð: Ef að við fellum þig aftur úr hor, í annað sinn grætur þig þjóðin. Rjettast hefði oss flutnm. þótt, að bera fram frv. til heimildarlaga greiðslu úr landssjóði í þessu skyni. En vjer voguðum það ekki, eins og þingið er nú samansett, og vildum því eigi taka nema það, sem óumflýjanlegt er. Því höfum vjer borið fram þessa till. til þingsályktunar á þgskj. 61,umaðskora á stjórnina að veita af fje því, sem í fjárlögunum 1916-1917,15. gr., 20. tölulið greinir, 1.200 kr. yfirstandandi ár til Bjarna háskólakennara Jónssonar frá Vogi, til þess að halda áfram íslenskri þýðingu á Goethes Faust. Samt hefði oss aldrei komið til hugar, að bera fram till. þessa, ef vjer hefðum haldið, að hún gæti orðið öðrum skáldum, sem áður hefði verið ákveðið að fengi styrk af því fje, sem veitt er til listamanna, að baga. Mjer er líka óhætt að fullyrða það, að Bjarni Jónsson frá Vogi mundi aldrei hafa þegið slíkt, þótt boðið hefði verið, svo framarlega sem komið hefði það niður á öðrum skáldum og listamönnum. Nú hefir oss flutnm. verið tjáð, að eftir væru um 1.500 kr., er enn væri ekki ráðstafað af þessu fje. Enn má og taka það fram, að þeim, sem veitt var þessi 1.500 kr. upphæð síðastl. ár, var þá gefið það í skyn af nefnd þeirri, er fjenu úthlutaði, að styrkurinn væri veittur í eitt skifti fyrir öll, án fyrirheits um sama framvegis. Um manninn sjálfan þarf jeg ekki að fara mörgum orðum um; hann er svo alkunnur alþjóð manna, bæði fyrir frumsamin ljóð sín og þýðingar, sem hann hefir auðgað með bókmentir vorar. Um þýðingu hans á Faust get jeg látið mjer nægja, að vísa til brjefs þess frá próf. Paul Herrmann, sem jeg las upp áðan. En nú er launakjörum hans svo farið, að hann getur ekki gefið sig við þessu lofsverða og merkilega fyrirtæki, heldur verður hann, til þess að hafa ofan af fyrir sjer, að gefa sig við tímakennslu, en með því að fá þenna styrk, getur hann slept tímakennslunni og varið öllum frístundum sínum til þýðingarinnar. Að endingu vil jeg og benda þeim mönnum, sem alt af eru að tala um sparnað á það, að hjer er alls ekki um nýja fjárveitingu úr landssjóði að ræða, heldur er fjeð þegar veitt á síðasta þingi, svo að það þarf ekki að fæla þá frá því að greiða tillögunni atkvæði.

Forsætisráðh.(Jón Magnússon); Jeg efast ekki um það, að háttv.flm. hafa athugað það, að við úthlutun bókmentastyrksins er landstjórnin bundin við ákvæði fjárlaganna. Landsstjórnin er skyld til þess að veita styrkinn eftir till. þar til settrar nefndar. Þessum ástæðum fjárlaganna yrði vitanlega ekki hægt að breyta með þingsályktun. En jeg býst við, að till. eigi að skilja svo, að í raun og veru sje henni beint til nefndarinnar, en að eins að forminu til beint til stjórnarinnar. Þess vegna gjöri jeg ráð fyrir því, að ef háttv.þd. samþykkir þessa till., þá muni nefndin taka hana til íhugunar. En eftir orðalagi athugasemdarinnar í 15. gr. fjárlaganna, 20. lið, stjórnin „skal“ veita styrkinn „eftir tillögum“ nefndarinnar, er stjórnin bundin við þær. Mjer þykir ekki ólíklegt, að nefndin taki til greina óskir háttv. deildar í þessu máli.

Einar Jónsson Það sje mjer fjarri að ætla mjer að andmæla því, að sá maður, sem hjer ræðir um, sje vel fær til þessarar þýðingar. Jeg hefi lesið margar af þýðingum hans, og veit, að hann er einna bestur þýðari og íslenskumaður hjer á landi. En alt um það, get jeg ekki verið sammála hv.flm. þessarar till. Undir hana hafa skrifað 6 þm., þar af 3 nýir, sem jeg fyrirgef þetta, vegna ungæðisháttar og hugsunarleysis þeirra. En hinum 3, sem áður hafa setið þing, get jeg síður fyrirgefið óþarfa þenna. Jeg tók það fram þegar. Í þingbyrjun, að inn á þetta þing ætti ekkert óþarft mál að koma, sem mætti fresta. Hjer er um eitt slíkt mál að ræða. Jeg get vel ímyndað mjer, að jeg mundi geta greitt atkvæði með þessum styrk á næsta þingi, en jeg vil ekki hrapa að þessu nú, og láta ungæðishátt háttv.þm.N.-Ísf. (S. Th.) ráða. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) tók það einnig fram, að hjer væri lagt út á býsna hála braut, vegna skilyrða þeirra, sem sett eru í fjárlögunum. Jeg get ekki annað en verið á sama máli, og mun því greiða atkvæði móti tillögunni, þótt jeg kynni að vera hugmyndinni eitthvað hlyntur í sjálfri sjer.

Einar Arnórsson Jeg stend aðallega upp út af athugasemd hæstv. forsætisráðherra (J. M.), en fyrst hann er ekki viðstaddur í bili, skal jeg snúa mjer að hátt. 2. þm. Rang. (E. J ). Hann sagði, að vjer værum þrír gamlir þingmenn og þrír nýir, sem stæðum að þessari tillögu; það er rjett, og vjer, sem berum hana fram, teljum oss hana fremur til sóma heldur en hitt; vjer þekkjum manninn, og vitum, að hann er vel fær til verksins, og að það muni verða þjóðinni til sæmdar. Þess vegna bið jeg hvorki vin minn, 2. þm. Rang. (E. J.), nje aðra háttv. þingdeildarmenn afsökunar, þótt nafn mitt standi undir till. Það hlýtur að vera af meinloku, sem hlaupið hefir í koll háttv.þm. (E. J.), að hann furðar sig á þessu. Stuðning þessa mátti og heyra á ræðu hans, því að í henni var enginn botn. Hann sagðist vera hlyntur hugmyndinni, en mundi þó ekki greiða henni atkvæði á þessu þingi. Jeg veit nú ekki, hvaða „feno-men“ þetta þing er, ef ekki má taka ályktun um þetta mál; hjer er engan veginn um nýja fjárveiting að ræða, hjer er að eins farið fram á, að ráðstafa á tiltekinn hátt fje, sem þegar hefir verið veitt. Jeg get frætt menn um það, að engu af þessu fje hefir verið ráðstafað fyrir þetta ár, sem nú er að byrja, og gefin hefir verið út auglýsing um það, að þeir sem vilja fá styrk af þessum lið fjárlaganna, skuli hafa sent umsóknir um hann fyrir 15. janúar þ. á. Og þessi fjárveiting er alls ekki bundin, en af því mun líklega stafa þessi misskilningur háttv. 2. þm. Rang. (E. J). Hann mun hafa haldið, að gömlu styrkirnir hjeldu fortakslaust allir áfram, en svo er ekki; öll fjárveitingin er óbundin enn þá, nema um þá, sem beint eru nefndir í áliti fjárlaganefndar Alþingis 1915 (Sbr. þingskjal 337 í A-deild Alþt. 1915). En þótt þessir menn fái það, sem til var tlast, er meira en nóg eftir óbundið. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) virtist finna meinbugi á þessari till. vegna athugsemdarinnar í 20. lið 15. gr. fjárlaganna, að því leyti sem þar stendur, að stjórnin „skuli“ haga fjárveitingum sínum „eftir tillögum“ nefndar þeirrar, er þar getur. En bæði samkvæmt umræðum um málið á þingi í fyrra, og samkvæmt eðli málsins, geta orðin „eftir tillögum“ ekki táknað það, að stjórnin væri svínbundin við tillögurnar, hvernig sem þær væri. En jafnvel þótt þetta væri nú svo, að stjórnin teldi sig bundna við tillögur nefndar þessarar, þá er enn á hitt að líta, að nefndin hefir talið sig bundna við meðmæli fjárlaganefndar, og ef hún telur sig bundna við lauslegar tillögur hennar í nefndaráliti, hví ætti hún þá ekki að telja sig bundna við þingsályktunartillögu, sem meiri hluti annarar deildarinnar eða jafnvel báðar deildir Alþingis samþykkja? En þar að auki er það eingöngu „formalismus“ að segja, að þessi alhugasemd fjárlaganna eigi að ganga framar en þingsályktunartill., og auðvitað er það landsstjórnin, sem ber ábyrgð á úthlutun styrksins, og getur því eðlilega ráðið úthlutun hans. Jeg skal geta þess, að jeg var ekki þessu máli, Faustþýðingu Bjarna Jónssonar, kunnugur í fyrra. Jeg hefi nú lesið það, sem komið er af þýðingu Fausts, og þykir hún ágæt; og á því tel jeg engan efa, að ef þetta brjef prófessors P. Herrmanns, sem liggur hjer frammi, hefði komið í fyrra, þá mundi nefndin hafa hlotið að leggja með því, að Bjarna væri veittur styrkurinn, því að þessi útlendi vísindamaður er alkunnur hjer meðal bókmentamanna, og orð hans mikils metin. Að endingu skal jeg að eins taka það fram, að hvernig sem litið er á afstöðu nefndarinnar, sem athugasemdin í 20. lið 15. gr. fjárlaganna gjörir ráð fyrir, þá er það þó víst, að algjörlega er meinlaust að samþykkja þessa tillögu. Ef nefndin metur tillöguna að enga og stjórnin telur sig bundna við tillögur nefndarinnar, þá hefir deildin þó gjört það, sem hún taldi rjett, ef það verður ofan á nú, að till. verður samþykt eða eitthvað í líka átt. Svo að hvernig sem á er litið, er skaðlaust að samþykkja tillöguna.

Matthías Ólafsson : Jeg býst við, að mönnum kunni að koma á óvart, hvernig mínar tillögur verða í þessu máli. Jeg hefi sjaldan lagt á móti fjárveitingum til vísinda og lista. En nú hlýtur þó svo að fara. Jeg skal þegar geta þess, að jeg hefi sjaldan sjeð óeigingjarnari till. en þessa, og það af þeim ástæðum, að allir flutningsmennirnir geta notið snildarverksins á sjálfu frummálinu. Það er því eingöngu fyrir almenning, sem þeir gjöra tillöguna, svo að flutningsmennina get jeg í engu áfelt. En jeg er á þeirri skoðun, að hjer sje um enga nauðsyn að tefla, að hjer sje engu niður slept, þótt verkið sje látið bíða til næsta þings. Einn maður sagði við mig í morgun, að vel gæti svo farið, að þýðandinn kynni að falla frá fyrir næsta þing. Jeg efa ekki, að þessi þýðing, sem þegar er gjörð af Faust, eða rjettara sagt broti úr honum, sje sæmileg. En þótt svo ætti að takast til, að þýðandinn fjelli frá áður en hann hefði lokið þýðingunni, þá verða menn að vona, að eigi líði á löngu að þjóðin eignist mann, er þýtt geti Faust engu miður en þessi þýðandi. Og þótt það drægist eitt ár eða jafnvel áratug, þá fæ jeg ekki sjeð, að af því leiddi neitt stórtjón fyrir þjóðina, og það því síður sem ávalt fjölgar þeim mönnum, sem betur fer, sem læra þýsku og því geta lesið þetta snildarverk á sjálfu frummálinu, en þýðing ritverks, hversu góð sem hún er, er þó aldrei nema eins og svipur hjá sjón, borin saman við frumritið. Alþýða manna mun vel þola að bíða, því að þetta á að vera fyrir hana gjört; ekki þurfa mentamennirnir þýðingar á ritverki, sem þeir skilja vel sjálfir. En þessi löngun mentamannanna, að lyfta alþýðunni upp, gengur svo langt, að hún rekst á fyrirmæli sjálfra fjárlaganna, og þá get jeg ekki betur sjeð en að styrkbeiðandi geti farið beint eftir því, sem þar er til ætlast, og snúið sjer með beiðni sína til nefndar þeirrar, sem fjárlögin fela úthlutun bókmentastyrks, og gat hann þá fengið meðmæli flutnm. tillögunnar. Hjer liggur fyrir vottorð um þýðinguna á Faust. Jeg fyrir mitt leyti mundi hafa lagt meira upp úr vottorðinu, ef það hefði verið skrifað á íslensku. Kann þessi vísindamaður svo íslensku, að hann geti dæmt um þýðinguna? Ef hann getur ekki skrifað á íslensku, virðist mjer, sem hann muni ekki hafa fulla þekkingu á íslenskri tungu til að dæma um þetta efni. Af þessum ástæðum verður mín tillaga sú, að deildin láti þetta mál afskiftalaust eða fresti því. Hjer er sem sje um hreinasta „luxus“ að ræða, en vjer höfum nóg með á þessum tímum að hugsa fyrir lifsnauðsynjum. Það var tekið fram til meðmæla með tillögunni, að þýðandinn þyrfti að kenna, til þess að hafa ofan af sjer, en hann kysi heldur að hætta við kensluna, svo að hann gæti snúið sjer að þýðingunni. Jeg álít, að hann gjörði miklu þarfara verk með því, að halda áfram kenslunni, t. d. í þýsku. Með því gjörði hann fleiri menn færa um að geta lesið þetta ágætis ritverk, og þá gjörði minna til þótt þýðingin drægist.

Bjarni Jónsson Jeg skal að eins geta þess, af því að komið hefir fram í umræðum vafi um það, hvort Paul Herrmann kynni íslensku, að hann hefir verið kosinn heiðursfjelagi í hinu íslenska Bókmentafjelagi fyrir ritstörf sín um Ísland og þýðingar á íslenskum ritum. Þess vegna er enginn vafi á því, að hann kann íslensku, og einmitt þetta brjef hans til mín leiddi til þess, að jeg sótti um styrkinn. Þetta brjef hans er einstaklingsbrjef til mín, en er við skrifumst á, þá skrifar hann oftast á móðurmáli sínu, sem eðlilegt mun þykja, enda er nú bannað í Þýskalandi, að skrifa nema opin brjef á þýsku, og jeg skrifa honum ýmist á þýsku eða íslensku. En fyrst jeg stóð upp, þá vil jeg beina þeirri spurningu tilfyrverandi ráðh. (E. A.), hvort ekki sje áreiðanlegt, að fjárveitingin sje óbundin  (Einar Arnórsson: Jú)  , því að síðastur manna vildi jeg verða til þess, að hrifsa bitann úr munni þeirra manna, sem jeg hefi hjálpað til hans. En fyrst Svo er ekki, tel jeg mjer enga vansæmd að þiggja.

Flutnm. (Skúli Thoroddsen) Jeg skal fyrst snúa mjer að hæstv. forsætisráðherra (J. M.). Jeg þarf ekki að svara honum mörgum orðum, með því að báttv. 2. þm. Árn. (E. A.) hefir þar orðið til andsvara. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) lítur svo á, að stjórnin sje bundin við ákvæði fjárlaganna, og tillögur nefndar þeirrar, sem 15. grein fjárlaganna felur að taka til bókmentastyrk. Það má líta svo á. En stjórnin ber þó formlega ábyrgð á á gjörðum sínum, jafnt í þessu máli sem öðrum. En gjöri stjórnin eitthvað það, er baki henni ábyrgð, þá er ákæruvaldið hjá Alþingi, en ef stjórnin fer eftir vilja Alþingis, þá færist ábyrgðin yfir á Alþingi sjálft, svo að ekkert getur því verið í húfi fyrir stjórnina, þótt hún fari eftir tillögunni, verði hún á annað borð samþykt. Að öðru leyti hefir háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) svarað því, er tekur til þessarar hliðar málsins. Jeg var ekkert hissa á því, að mentamálanefndarmaðurinn, háttv. 2. þm. Rang. (E. J.), skyldi standa upp í þessu máli. Jeg þóttist vita, að hann mundi hafa notað vel tíma sinn í jólafríinu austur á Rangárvöllum, til þess að hugsa um mentamálin. Sannleikurinn held jeg að sje sá, að háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) sje ekki málinu hlyntur, þótt hann í öðru orðinu segði, að hann væri það. Yfirleitt held jeg ekki, að hann sje hlyntur skáldskap, og jeg hygg það vegna fyrri reynslu minnar á hv.þm., að hann vildi feginn slá niður allar hugsjónir, ef hann gæti haft þær í kviðfylli handa einhverjum ferfætlingnum, en, sem betur fer, yrði þeim líklega sú andlega fæðan jafn strembin og háttv. 2. þm. Rang. (E. J.). Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) taldi þetta mál koma fram á óheppilegum tíma. Jeg sje ekki, á hverju hann byggir þess skoðun sína. Hann sagði, að nú væru þeir tímar, að nauðsynlegt væri að spara alt, sem mögulegt væri. Jeg skal fúslega kannast við það, að rjett er að spara, þótt jeg hins vegar taki það fram, að það má spara um of. En það kemur ekkert þessu máli við. Hjer er ekkert um það að tala, að spara eða eyða. Hjer er einungis um það ræða, að ráðstafa því fje, sem þegar er veitt, og yrði að öðrum kosti útbýtt til einhverra annarra, og jeg skil það tæplega, að háttv.þm. haldi, að þessar krónur yrðu lagðar í einhvern varasjóð til að ávaxtast þar æfinlega, þótt þessi tillaga vor yrði feld. Það er rjett, sem háttv. sami þm. (M. Ó.) gat sjer til, að vjer flutnm. þessarar till. höfum víst allir lesið Faust á frummálinu, en það er líka einmitt af því, að vjer höfum lesið ritið, að vjer viljum stuðla að því, að sem flestir geti fengið að lesa það. Annars er jeg hissa á því, að þessi háttv.þm. (M. Ó.) skyldi rísa upp á móti till. Jeg hefi ávalt haft þá skoðun, að hann væri hlyntur skáldskap og listum, og mjer hefir komið hann fyrir sjónir sem aðal-styrktarmaður slíkra styrkja, sem þessi er. Jeg er hálf hræddur um, að hann leggist ekki á móti þessu máli með góðri samvisku, og vel gæti jeg trúað því, að Mefistofeles gamli kæmi í nótt og talaði við hann, og þakkaði honum fyrir vikið.

Einar Jónsson Jeg fyrirverð mig ekki fyrir það, þó jeg standi nú upp til að endurtaka og árjetta orð mín áðan. En jeg fyrirverð mig aftur á móti fyrir þá menn, sem ekki geta eða ekki vilja skilja það, að jeg er þessu máli mjög hlyntur, þótt jeg hins vegar vilji ekki, að það sje afgreitt á þessu þingi. Það hryggir mig mikið, ef háttv. 2. þm. Árn. (E.A.) hefir skilið við skynsemina og skilninginn um leið og hann afklæddist ráðherratigninni. Jeg endurtek það, að jeg er þessu máli að sjálfsögðu hlyntur. Hitt get jeg fyrirgefið, þótt það kenni ærins ungæðisháttar í framkomu hv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.). Hann vænir mig um það, að jeg sje annars yfir höfuð á móti skáldum. Jeg skal trúa honum fyrir því, að þótt jeg sje svo heppinn að vera ekki skáld  (Skúli Thoroddsen: Jeg kann vísu eftir hv.þm.)  , þá kann jeg í fylsta máta að meta þau, og vil, að þau, sem það eiga skilið, en önnur ekki, fái maklega viðurkenningu fyrir starf sitt. Að endingu skal jeg leyfa mjer að bera upp í deildinni svohljóðandi dagskrá: Með því að deildin treystir herra Bjarna Jónssyni til vandaðrar þýðingar á Goethes Faust, telur hún víst, að nefndin, sem gjörir tillögur um úthlutun á fje því, sem hjer rðir um, leggi til, að honum verði veittur smilegur styrkur til þýðingarinnar, án beinna afskifta þingsins, og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá. Dagskrá þessa kem jeg með til þess að tryggja, tilhlýðilega, að fje það, sem hjer ræðir um, að veitt verði til þýðingarinnar, og jeg þykist sjá, að deildin er ráðin í að samþ., sje ekki tekið úr landssjóði sjerstaklega og formlaust.

Matthías Ólafsson Jeg skal ekki vera langorður, því að það hefir verið tekið svo mjúkum höndum á mjer, að jeg þarf fáu að svara. Það er rjett, að þetta er ekki ný fjárveiting. Jeg veit það vel, að það væri gróði að fá þessu fræga riti snúið á okkar mál, en það vita allir, að þegar illa árar, þá er nauðsynlegt að biða með að kaupa munaðarvörurnar þangað til batnar í ári. Það vita allir, að ef maður hefir 1 krónu í vasanum, þá kaupir maður matarrjettinn en ekki bókina, sem hvorttveggja liggur fyrir framan mann. Jeg vildi því leggja það til, að þetta fje yrði notað til að halda lífinu í vorum eigin rithöfundum, en ekki til að þýða útlenda höfunda. Jeg er ekki með þessu að lasta háttv.þm. Dala. (B. J.) sem rithöfund, en það stendur öðruvísi á með hann en aðra rithöfunda vora. Hann hefir stöðu hjá þjóðfjelaginu, og jeg veit það fyrir víst, að hann líður enga nauð. Jeg býst við, að hann hætti ekki við að þýða Faust þótt, hann fengi ekki þetta fje. Jeg veit að honum sjálfum er það ánægja, að vinna að þýðingunni. Jeg vildi sjálfur óska, að jeg gæti veitt mjer þá ánægju að þýða hann á íslensku. Jeg mæli þess vegna eindregið með því, að þetta fje, sem til er, verði látið ganga til meira þurfandi manna, sem skrifa frá eigin brjósti, því það verð jeg að segja, að jeg met meira frumlegan skáldskap en þýðingar, hve góðar sem þær eru. Og það hygg jeg, að hve mikil snild sem yrði á þýðingu Fausts, þá mundi sú bók ekki seljast meðal íslenskrar alþýðu, að minsta kosti mundi jeg, ef jeg væri bókaútgefandi, hugsa mig um tvisvar áður en jeg tæki að mjer að gefa þá bók út.

Skúli Thoroddsen Mjer finst gæta nokkurs misskilnings hjá háttv. 2. þm. S.-M. (B. St.) í þessu máli. Hann sagði, að þeir þingmenn hans kjördæmis hefðu verið beðnir að flytja sams konar tillögu á þessu þingi, en ekki álitið það viðeigandi að koma fram með hana fyr en á reglulegu fjárlagaþingi. Jeg skal líka geta þess, að jeg hefi verið beðinn um að flytja tillögu um lánveiting úr landssjóði til rafveitu í Bolungarvíkurkaupstað nú á aukaþinginu, en sá mjer það ekki fært, eins og þetta þing er nú skipað, þar sem ekki má ræða, nema um eitt eða tvö nauðsynjamál, og allra síst minnast á fjárframlög úr landssjóði. En þessi mál, sem okkur háttv. 2. þm. S.-M. (B. St.) hefir verið falið að flytja, eru alls annars eðlis en till. sú, sem hjer er um að ræða. Við áttum að fara fram á lánveitingar til fyrirtækja, sem þingið hafði ekki sagt neitt álit um áður. En hjer er um fyrirtæki að ræða, sem þingið hefir talið nauðsynlegt og sýnt vilja til að styrkja. En jeg hygg, að hjer geti ekki verið um sams konar tillögu að ræða. Á síðasta þingi var sem sje veitt lán til þessa fyrirtækis, en það hefir enn ekki komist í framkvæmd, og nú er það sjeð, að kostnaður hlýtur að fara langt fram úr áætlun, sumpart vegna verðhækkunar á öllu efni, sem við þarf, og sumpart vegna þess, að stöðin á að verða talsvert sterkari en upphaflega var til ætlast, þar sem nú á að taka Hnífsdal með. Þá verða menn einnig að líta á það, að verkfræðingar hafa lýst yfir því, að komist verkið ekki í framkvæmd í sumar, eru allar líkur til þess, að það verði ekki unnið í næstu þrjú ár, - eftir stríðið verði þeir svo uppteknir af öðrum störfum, sem safnast hafi fyrir, að ekki verði hægt að sinna þessu verki. Þetta mál er hið mesta þjóðþrifamál og væri þinginu hinn mesti vansi að því, að fella það. Um fjárhag landssjóðs er mjer svo vel kunnugt, þar sem jeg er í fjárhagsnefnd, að jeg veit, að þar þarf ekkert að vera til fyrirstöðu. Auk þess er hjer ekki um annað að ræða en viðbót við áður ákveðna lánsheimild. Till. háttv. 2. þm. S.-M. (B. St.) um að vísa þessu máli til fjárveitingarnefndar sýnist mjer vera hinn mesti hjegómi, og getur ekki komið fram í öðrum tilgangi en þeim, að stytta till. aldur, þar sem þingstörfum er hroðað svona viðstöðulaust af, og þegar mun ákveðið að slíta þingi á morgun. Auk þess er skoðun hans á málinu bygð á misskilningi, eins og jeg hefi þegar sýnt fram á. Vænti jeg því þess, að þar sem mál þetta hefir fengið eins góðar undirtektir í Ed. og nú er orðin raunin á, þá fari háttv.Nd. ekki að vera svo ósanngjörn að fella það.

Björn Stefánsson Jeg get engan veginn sjeð, að það sje sama og að drepa þetta mál, að vísa því til fjárveitinganefndar, þar sem þetta er fyrri umræða um málið, og síðari ekki fyr en á morgun. Finst mjer því fjárveitinganefndin hljóta að geta sint málinu eitthvað þangað til. Mjer finst ekki ástæða til að svara því, sem háttv.þm. (Sk. Th.) sagði viðvíkjandi því, að mín beiðni væri annars eðlis en sú, sem hann hefir hjer gjörst talsmaður fyrir.

Bjarni Jónsson Jeg verð að taka í sama strenginn og háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.). Auðvitað er það banatilræði við þetta mál að setja það í nefnd nú, þegar 5 mínútur eru látnar gilda fyrir 2 sólarhringa. Ef næsti fundur verður nú haldinn eftir 5 mínútur, þá er sennilegt að málið hlyti að sofna í nefndinni, og er það því sama, sem að drepa það, að setja það þangað. Ef ljúka á 20 málum á tveim sólarhringum, þá er bersýnilegt, að það verður að fjölga sólarhringum drjúgum. Þetta mál hefir gengið í gegnum Ed. og er því óhæfa, að setja það í nefnd hjer, enda er það ótvírætt banatilræði.

Björn Stefánsson Jeg heyri að það andar kalt frá háttv. þingdm. að þessari till. minni, að vísa þessu máli til fjárveitingarnefndar. Þeir skoða hana sem banatilræði við málið, en það átti hún alls ekki að vera. Fyrst einsætt er, að tillagan verður drepin við atkvæðagreiðsluna, þá þykir mjer eins gott að taka hana aftur.