Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Um klukkan eitt í dag fer fram umræða utan dagskrár um viðbrögð ríkisstjórnarinnar við dómi Hæstaréttar í öryrkjamálinu í gær. Málshefjandi er hv. þm. Össur Skarphéðinsson. Hæstv. forsrh. Davíð Oddsson verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund. Hádegishlé verður gert kl. 12 og þingflokksfundir eru áætlaðir kl. 12.30. Atkvæðagreiðslur gætu orðið um kl. 13.30. Um kl. 13.30, að loknum atkvæðagreiðslum, fer fram umræða utan dagskrár um tónlistarnám á framhaldsskólastigi. Málshefjandi er hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir. Hæstv. menntmrh. Tómas Ingi Olrich verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Virðulegur forseti. Ég fagna því að hér eigi að fara fram síðar í dag utandagskrárumræða um dóm Hæstaréttar í gær en ástæða þess að ég kem hér upp er sú að ég hef í störfum mínum í fjárln. Alþingis leitað eftir upplýsingum sem ég hef talið vera nauðsynlegar fyrir mig sem alþingismann og sem fjárlaganefndarmann. Það eru fjárlagabeiðnir lögreglunnar í Reykjavík --- en Reykjavík er kjördæmi mitt --- og fjárlagabeiðni Svæðisskrifstofu um málefni fatlaðra sömuleiðis. Á fundi fjárln. óskaði ég eftir þessu og send voru erindi til hlutaðeigandi ráðuneyta til að óska eftir þessum upplýsingum. Ráðuneytisstjórar og skrifstofustjórar í viðkomandi ráðuneytum hafa nú bréflega neitað mér um þessar upplýsingar með vísan til úrskurðar upplýsinganefndar í máli Jóhönnu Sigurðardóttur þegar hún leitaði sem almennur borgari eftir fjárlagabeiðnum lögreglunnar í Reykjavík. Nú má út af fyrir sig deila um þann úrskurð upplýsinganefndar og hvort hann standist fyrir lögum, hvort almennir borgarar eigi ekki að eiga aðgang að þessum upplýsingum, en ég taldi, virðulegur forseti, að sem alþingismaður, sem kjörinn fulltrúi fólksins í Reykjavík og þar að auki sem kjörinn fulltrúi Alþingis í fjárln., hlyti ég að eiga aðgang að öðrum eins grundvallarupplýsingum og mati sérfræðinga okkar í Reykjavík á þörfum fatlaðra og mati lögreglunnar í Reykjavík á þörfum lögreglunnar til þess að tryggja öryggi borgaranna í Reykjavík. Ég tel, virðulegur forseti, að þetta mál varði virðingu þingsins og virðingu fjárln. Fjárln. felldi nú í morgun þá beiðni mína að nefndin sem heild óskaði eftir þessum upplýsingum. Ég skil ekki, virðulegur forseti, hvernig hægt er að vinna að fjárlagagerð í Alþingi ef fjárlaganefndarmenn hafa ekki aðgang að grundvallarupplýsingum. Ég mun, virðulegur forseti, skjóta þessari ákvörðun og þessari synjun til forseta Alþingis og vonast til þess að hann beiti sér fyrir því að þessar upplýsingar séu aðgengilegar fulltrúum Alþingis í fjárln. og vonast til þess að ekki þurfi til þess að koma að ég þurfi að leita eftir rétti mínum sem almennur borgari, sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir á sínum tíma varð að gera því að þing var ekki að störfum, heldur geti ég í krafti starfs míns sem alþingismanns fengið aðgang að jafnsjálfsögðum upplýsingum og óskum opinberra stofnana um fjárstuðning Alþingis Íslendinga.

Virðulegi forseti. Ég tek undir þessi orð hv. þm. Helga Hjörvars. Það eru merkilegar upplýsingar sem hann kemur hér fram með. Í gærmorgun vorum við fulltrúar Alþingis í umhvn. að ræða nákvæmlega sömu mál og ósk var sett fram um það hvort við gætum fengið upplýsingar um hverjar óskir stofnana væru. Aðeins þannig gætum við metið það fjárlagafrv. sem væri verið að setja fram og við ættum að fara yfir í nefndum þingsins. Ef við vitum ekki hverjar þarfirnar og óskirnar eru, hvernig eigum við þá að leggja mat á það hvort það eru nægileg úrræði og hvort við getum fallist á þær tillögur sem birtast í fjárlagafrv.? Mér finnst mikilvægt að á þessum fundi var ekki synjað um þetta, heldur sagði formaðurinn að hún mundi að sjálfsögðu kanna möguleikana á þessu. Hins vegar kom fram í umræðunni í umhvn. að þetta væru upplýsingar sem væntanlega væru aðgengilegar í fjárln. og það mætti e.t.v. velta því fyrir sér hvort þar ætti að fá upplýsingarnar því að allir flokkar eiga þar fulltrúa. Nú er það upplýst að þar er synjað um þessar mikilvægu upplýsingar og við eigum enn sem fyrr að taka ákvarðanir á grundvelli vinnu sem við höfum ekki tekið þátt í. Ég gagnrýni þetta harðlega.

Herra forseti. Það mál sem hv. þm. Helgi Hjörvar ber hér upp höfum við fjallað um í fjárln. Ég er þeirrar skoðunar að hér sé um nokkurt álitamál að ræða. Það varð niðurstaða meiri hluta nefndarinnar að vilja ekki óska eftir þessum gögnum. Það eru ýmis gögn sem ganga á milli einstakra stofnana og viðkomandi fagráðuneyta í undirbúningi að gerð fjárlagafrv. Þetta eru vinnugögn og það var skoðun okkar að það væri ekki ástæða til að kalla eftir þeim. Fjárlagagerðin er samkvæmt rammafjárlagaforminu þar sem ráðuneyti fá sína ramma og þeim er ætlað að ráðstafa fjárheimildum innan þeirra þannig að þar er um vinnuferli að ræða. Ég vil taka það fram að eins og fram hefur komið hefur fjárln. ákveðið að fara í ákveðna vinnu við að endurskoða verkferla og vinnubrögð í kringum vinnslu fjárlagafrv. og ég lýsti því í nefndinni í morgun að við mundum að sjálfsögðu taka þetta mál upp í þeirri vinnu. En þetta var niðurstaða meiri hlutans í morgun eins og fram hefur komið.

Herra forseti. Það er vissulega umhugsunarvirði hve oft það kemur fyrir að fæti sé brugðið fyrir þingmenn til þess að koma í veg fyrir að þeir geti með eðlilegum hætti sinnt skyldum sínum á hv. Alþingi. Maður veltir fyrir sér í þessu tiltekna máli, þegar þingmenn kalla eftir fjárlagabeiðnum einstakra stofnana og því er synjað, hvað það er sem ekki þolir dagsins ljós. Eða hver er skýringin á því að forstöðumenn stofnana eða ráðuneyta neita slíkri eðlilegri beiðni? Það er óþolandi að þingmenn, sem hafa sérstakan stjórnarskrárvarinn rétt til þess að leita upplýsinga og þingsköp þar sem líka eru ákvæði sem heimila þeim að leita upplýsinga, skuli síðan þurfa að sækja rétt sinn sem almennir borgarar gegnum upplýsingalögin. Það er auðvitað óþolandi, herra forseti, og þess vegna er það eðlileg ósk sem hér hefur komið fram hjá hv. þm. Helga Hjörvar að leita til forsætisnefndar með þetta mál. Það er kominn tími til, og þótt fyrir löngu hefði verið, að forsætisnefnd taki upp alvarlegar umræður um það hvernig þingmenn geti með eðlilegum hætti leitað réttar síns þegar þeir kalla eftir upplýsingum hjá framkvæmdarvaldinu. Þess vegna styð ég ósk hv. þingmanns um að þetta mál fari til forsætisnefndar.

Virðulegi forseti. Við upplifum það æ ofan í æ hér á Alþingi að mál eru að þróast á þann veg að Alþingi og alþingismenn eru farnir að lúta framkvæmdarvaldinu og beygja sig fyrir því í hvívetna. Við stöndum einmitt nú frammi fyrir því í meðferð ákveðins máls gagnvart fjárln. Það er rétt að halda því til haga og gera sér grein fyrir því að framkvæmdarvaldið leggur fjárlagafrv. inn til þingsins og eftir 1. umr. í þinginu um það fer það til fjárln. til frekari úrvinnslu og hún ber ábyrgð á því að skila því síðan aftur inn í þingið. Fjárln. á að hafa fullan aðgang að öllum þeim upplýsingum sem liggja inni í viðkomandi fagráðuneyti og einstökum ráðuneytum og hafa áhrif á vinnu og niðurstöðutölur í fjárlagafrv. þegar það verður lagt fram aftur til 2. umr. Þessi valdbeiting hér er bara til þess að þjóna valdinu. Það eru engir leyndarhagsmunir þarna til, og eiga heldur ekki að vera. Þingið og fjárln. eiga að eiga fullan aðgang að öllum þeim gögnum sem liggja inni í viðkomandi ráðuneytum og lúta að fjárlagagerðinni. Þess vegna, virðulegi forseti, er hér bara verið að þóknast valdbeitingunni en ekki að styðja að almennilegri lýðræðislegri vinnu í þinginu.

Virðulegi forseti. Ég tek undir þann málstað sem hér hefur verið kynntur af hv. þm. Helga Hjörvar. Mér finnst undarlegt að þingmaður geti ekki fengið upplýsingar í fjárln. um fjárlagabeiðnir og grunngögn sem liggja því til grundvallar hvaða stofnanir í hans eigin kjördæmi þurfi til starfsemi sinnar og hvaða áætlanir hafa verið gerðar um það hvernig viðkomandi stofnanir geti rekið sig á næsta ári. Ég held að hér sé verið að fara mjög ranga braut með því að neita fjárlaganefndarmönnum um upplýsingar sem snúa að þeirri vinnu sem þeir eiga að leysa af hendi í fjárln.

Herra forseti. Ég held að það sé rétt að menn átti sig aðeins betur á því hvernig þetta mál er vaxið. Að sjálfsögðu getur fjárln. Alþingis beðið um hvaða gögn sem hún vill. Auðvitað getur hún gert það og auðvitað fær hún þau. Ákvörðun fjárln. var einfaldlega sú að hún vildi ekki æskja eftir því. Það var niðurstaða meiri hlutans og hann hlýtur að ráða. Við erum að vinna fjárlagavinnuna sem við höfum takmarkaðan tíma til og það er enginn vandi að drekkja nefndinni í pappír. Það stóð aldrei til að fara að vinna fjárlögin upp á nýtt. Við erum að fara yfir þessi fjárlög og ætlum að klára þau á tilsettum tíma eins og dagskrá Alþingis segir til um. Hv. þm. í fjárln. geta að sjálfsögðu æskt þess að yfirheyra hvaða embættismenn og hvaða forstöðumenn sem þeir vilja. En að hefja fjárlagagerðina upp á nýtt stóð aldrei til hér. Þetta eru rammafjárlög sem við erum að framkvæma, ekki einhver þarfafjárlög. Rammarnir eru búnir að vera í meðferð kannski í 200 daga áður en fjárlagafrv. er tilbúið. Ætla menn að fara í gegnum það pappírsflóð aftur? Þeir ættu þá að skila fjárlögunum eftir nokkur ár. Það stóð ekki til. Við ætlum að standast tímaáætlunina. Þess vegna er þetta vilji meiri hlutans og menn verða að hlíta vilja hans.

Virðulegur forseti. Það er rétt að vekja athygli hv. þm. Einars Odds Kristjánssonar á því að í landinu er stjórnarskrá eins og Hæstiréttur Íslands hefur síðast í gær minnt þingmanninn á. Eftir þeirri stjórnarskrá starfar þetta þing. Þeir þingmenn sem hér sitja hafa stjórnarskrárbundnar skyldur um aðhald og eftirlit gagnvart ríkisfjármálum og að sjálfsögðu sérstaklega þeir sem Alþingi hefur kjörið til þess að sitja í fjárln. þingsins. Það eru brýnir almannahagsmunir, hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson, að þeir þingmenn, hvort sem þeir eru í minni eða meiri hluta, eigi fullan og óskoraðan aðgang að gögnum sem varða almannahag. Við höfum í störfum nefndarinnar bara ósköp einfalt nýlegt dæmi um slíkt eftirlit. Þó að við fáum ekki þessar umræddu fjárlagabeiðnir fékk ég þó a.m.k. ósk Íþróttasambands fatlaðra til mín vegna þess að þar er um félagasamtök að ræða. Í umfjöllun í fjárln. kom í ljós að það hafði bara gleymst í fjárlagagerðinni að á næsta ári væru Ólympíuleikar fatlaðra. Það er hlutverk okkar í fjárln. að rýna þannig í fjárlagafrv. að slík mistök, sem ég held að séu ekki flokkspólitísk, alls ekki flokkspólitísk eða pólitískur vilji, verði ekki við fjárlagagerðina. Þess vegna er brýnt að þær óskir sem hafa verið lagðar fram komi fram þannig að það megi leiðrétta mistök og líka að það megi færa fram hér í þinginu þær brýnu þarfir sem við teljum að þingið þurfi að taka afstöðu til. Hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson. Ég vona svo sannarlega að forseti Alþingis muni beita sér fyrir virðingu þingsins hér og ganga eftir því að við eigum þennan rétt, enda greina þingsköp til um hann. Ég lít svo á að þar sem segir að fjárln. eigi rétt til þeirra upplýsinga eigi það við bæði um mig og hv. þm. Einar Odd Kristjánsson en ekki bara um þingmenn meiri hlutans. Við, þingmenn minni hlutans, erum líka þingmenn, hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson.

Forseti áminnir þingmenn um að ávarpa ekki einstaka þingmenn heldur forseta úr ræðustóli.

Hæstv. forseti. Ég bað í upphafi fundar um að fá að gera athugasemdir við störf þingsins. Þær athugasemdir vörðuðu raunar ekki það mál sem hér hefur verið rætt og ég hefði talið skynsamlegra að láta það útrætt en úr því að svona er komið og þetta blandast saman verð ég að blanda þessa umræðu hér inn. Hún er um annað mál jafnalvarlegt sem varðar náttúru Íslands og fugla í þeirri náttúru, þ.e. rjúpuna sjálfa. Þetta er í framhaldi af athugasemd sem ég gerði við störf þingsins á miðvikudag. Ég vildi fá svör frá hæstv. umhvrh. og flutningsmönnum þáltill. nokkurrar sem hér hefur verið lögð fram og er í mjög undarlegu lagi, þ.e. því lagi að jafnvel þó að hún verði samþykkt hefur hún engin áhrif á heimildir ráðherra eða gerðir hennar nema hún kjósi sjálf. Þess vegna voru spurningar mínar á þeim tíma tvær, annars vegar bað ég hæstv. umhvrh. að gera grein fyrir afstöðu sinni til tillögunnar ef hún yrði samþykkt af þinginu áður en við í umhvn. förum að fjalla um tillöguna. Hún verður að vísu ekki tekin fyrir fyrr en mjög langt er liðið á hinn hefðbundna rjúpnaveiðitíma því að í næstu viku er kjördæmavika og þar á eftir kemur saman þing Norðurlandaráðs. Hins vegar beindi ég því til flutningsmanna tillögunnar að gera okkur grein fyrir því hvort þeir hygðust fylgja henni eftir með lagafrv. sem er eina leiðin til þess að Alþingi taki valdið í sínar hendur í þessu máli. Helsti flm. tillögunnar, 1. flm., hefur að vísu ekki sést í þinginu síðan það hófst nema einu sinni og enginn verið fyrir hann í meðfylgjandi forföllum í menntmn. o.s.frv. Hugsanlega geta samt einhverjir hinna 18 tillögumannanna, þar af 14 sjálfstæðismenn, svarað fyrir þessa tillögu í athugasemdum um störf þingsins.

Virðulegur forseti. Það er rétt sem hér kom fram. Það er búið að leggja inn á borð þingmanna þáltill. um að rjúpnabanninu verði aflétt. Ég hlakka mjög til umræðnanna um það mál hér á Alþingi. Ég finn að það er mikill hiti, bæði í samfélaginu og í þingmönnum hér á Alþingi, út af því máli. En það eru allir sammála um að grípa þurfi til verndaraðgerða vegna rjúpnastofnsins. Hann er í mjög bágbornu ástandi. Hann hefur vaxið um 20% á milli ára en ætti að hafa vaxið um 50%. Þannig eru allir sammála um að grípa þurfi til aðgerða. Ég hef farið eftir ráðgjöf okkar færustu sérfræðinga og gripið til þess að banna rjúpnaveiðar í þrjú ár vegna þess að önnur úrræði dugðu ekki til. Í þessari þáltill. sem hér hefur verið borin fram á borð þingmanna --- það á eftir að mæla fyrir henni --- eru tvö úrræði tínd til sem bent er á að umhvrh. eigi að grípa til, kjósi hann svo. En til þeirra úrræða er ekki hægt að grípa nema lögum sé breytt. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að benda á það. Ég get ekki sett á kvóta á hvern veiðmann nema lögum sé breytt og ekki sett á tímabundið sölubann nema lögum sé breytt. Í tillögunni kemur ekki fram að það eigi að breyta lögum. Ég flutti sjálf mál á síðasta þingi um að setja á tímabundið sölubann til fimm ára. Það felldi umhvn. í umfjöllun sinni, bæði stjórn og stjórnarandstaða. Þar fór fremstur í flokki 1. flm., hv. þm. Gunnar Birgisson, sem nú flytur þessa tillögu um tímabundið sölubann. Ég hlakka að sjálfsögðu mjög til umræðunnar á þinginu, bíð eftir að umhvn. fjalli um málið og mun þá sjá hvað kemur út úr því. Aðalatriðið er að við verndum rjúpnastofninn í þessari stöðu og það getum við best gert núna með þriggja ára veiðibanni.

Hæstv. forseti. Ég þakka svörin en vek athygli á að til að auðvelda störf þingsins er mikilvægt að vilji umhvrh. í málinu liggi fyrir. Við erum sammála um það, ég og hæstv. umhvrh., að tillagan sé tilgangslaus og hafi engar afleiðingar nema þá pólitískar og þess vegna er spurningin: Hvaða pólitískar afleiðingar gæti þessi þáltill. haft á umhvrh.? Hyggst hún fara með einhverjum hætti eftir tillögunni ef hún verður samþykkt á þinginu? Ef umhvrh. svarar engu um það er í raun tilgangslaust að taka tillöguna til umræðu í umhvn.

Virðulegur forseti. Vilji minn er skýr og hann hefur komið fram. Ég vil rjúpnaveiðibann til þriggja ára og hef sett í gang vinnu sjö hagsmunaaðila varðandi það í hvaða formi veiðarnar eiga að hefjast aftur árið 2006. Vilji minn er alveg skýr. En ef vilji þingsins er einhver annar þá hlýtur hann að koma fram hér í umfjölluninni og í umhvn. Að sjálfsögðu mun ég taka tillit til þess sem umhvn. segir að lokum. En það er alveg ljóst að þessi tillaga hefur þann galla að tvö úrræðanna, sem kannski eru aðalúrræðin, eru ekki á mínu valdi nema þingið breyti lögum. Ég get því ekki gripið til þeirra. Þannig er tillagan að hluta til marklaus að því leyti.

Virðulegur forseti. Þetta er orðin dálítið sérkennileg umræða hérna því að það kom eitthvert ,,intermezzo`` hér um rjúpuna í umræðu um störf fjárln. og beiðni þingmannsins Helga Hjörvars um að fá tiltekin gögn sem varða lögregluna í Reykjavík. Ég kem eiginlega upp til þess að bregðast við orðum þingmannsins Einars Odds Kristjánssonar hér áðan, sem mér fundust ansi sérkennileg.

Háttvirts.

Háttvirts þm. Einars Odds Kristjánssonar, afsakaðu forseti. Málefni lögreglunnar í Reykjavík hafa alltaf verið mjög viðkvæm þegar kemur að fjárlagatillögum. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hefur áður farið fram á að fá þau gögn sem lögreglan í Reykjavík leggur inn í ráðuneytið sem vinnslugögn þegar verið er að vinna fjárlagafrv. og ekki fengið. Nú er þingmanni öðru sinni a.m.k. synjað um þessi vinnugögn. Svarið er fengið hér núna hvernig á því stendur. Það kemur fram hjá hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni að í sjálfu sér sé ekkert athugavert við að fá þessi gögn en nefndin vilji ekki fá þau. Hún vill ekki kalla eftir þeim. Þingmaðurinn sagði: Við viljum ekki biðja um þessi gögn og meiri hlutinn ræður. Þannig er það sem þessir menn hugsa og þannig er það sem þeir vinna: Þið getið bara étið það sem úti frýs, við ráðum í meiri hlutanum. Þannig standa málin þó að við séum með upplýsingalög í landinu sem eiga að tryggja mjög greiðan aðgang, ekki síst þingmanna, að gögnum og upplýsingum í slíkum málum. Að heyra svo líka þingmanninn háttvirtan tala um að þetta væru rammafjárlög en ekki þarfafjárlög. Bíddu við, eiga rammafjárlög ekki að taka mið af einhverri þörf? Eiga menn þá ekki a.m.k. að leggja mat á þörfina, hver hún er? Rammafjárlög eru ekki bara gripin af himnum ofan, þau hafa einhverjar viðmiðanir.

Það dettur nú ýmislegt af himnum.

Nú er sá tími liðinn sem ætlaður er til athugasemda um störf þingsins samkvæmt þingsköpum. Það eru 20 mínútur og verður við það staðið þótt ljóst sé að fleiri hv. þingmenn hafi áhuga á að ræða störf þingsins.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um verndun hafs og stranda. Á síðasta þingi mælti ég fyrir frv. þessu en það hlaut ekki afgreiðslu og er það því lagt fram á nýjan leik. Frumvarpið var rætt ítarlega í umhvn. og sent til umsagnar. Fjölmargar umsagnir bárust til nefndarinnar sem farið var yfir með starfsmönnum ráðuneytisins en einkum vegna þess hversu snemma þingi lauk síðasta vor vannst ekki tími til að ljúka málinu. Frumvarpið er nú lagt fram nokkuð breytt, m.a. með hliðsjón af þeim umræðum sem fram fóru í umhverfisnefnd að fengnum áðurnefndum umsögnum. Að meginstofni er frumvarpið samið af nefnd sem skipuð var af þáverandi umhverfisráðherra, Guðmundi Bjarnasyni, til að endurskoða lög nr. 32/1986, um varnir gegn mengun sjávar, með hliðsjón af reynslu liðinna ára og alþjóðlegum samningum er varða mengun sjávar og varnir og viðbrögð gegn mengun sjávar. Nefndin hóf störf í ársbyrjun 1999 og skilaði tillögum til umhvrh. í september 2001. Í athugasemdum við lagafrv. er að finna ítarlega umfjöllun um lög um varnir gegn mengun sjávar nr. 32/1986, svo og önnur lög er varða málefnið. Auk þess eru ítarlegar upplýsingar um alþjóðasamninga um varnir gegn mengun sjávar. Ég sé ekki ástæðu til að tíunda þessi atriði hér frekar en vísa til athugasemda með frv. Ég mun nú gera, virðulegur forseti, grein fyrir helstu nýmælum frv. Í 2. gr. er fjallað um gildissvið laganna og fram kemur að um er að ræða heildarlög sem gilda að svo miklu leyti sem önnur lög gilda ekki um hlutaðeigandi atriði. Sérlög sem hér koma til greina eru t.d. lög um geislavarnir, lög um Siglingastofnun Íslands og siglingalög. Gert er ráð fyrir að lögin gildi einnig um íslensk skip utan íslenskrar mengunarlögsögu eftir því sem Ísland hefur skuldbundið sig til í alþjóðasamningum. Þannig mundu lögin ná yfir íslensk fiskiskip sem veiða utan íslenskrar mengunarlögsögu svo framarlega sem um er að ræða skip sem sigla undir íslenskum fána. Ákvæðið er sett til að tryggja með óyggjandi hætti að íslensk skip sem eru að störfum utan íslenskrar mengunarlögsögu fylgi ákvæðum alþjóðasamninga, svo sem MARPOL 73/78 og Montreal-bókuninni um verndun ósonlagsins. Í frv. er að finna það nýmæli að fjallað er annars vegar almennt um verndun hafs og stranda og hins vegar í sérákvæðum um varnir og viðbrögð við bráðamengun sjávar. Þannig er því í reynd skipt upp í tvo meginframkvæmdakafla enda viðbrögð og varnir með ólíkum hætti eftir því hvort um er að ræða mengun sem kallar á skjót og oft tafarlaus viðbrögð eða aðra mengun. Í frv. er að finna fleiri og ítarlegri skilgreiningar á orðum og orðasamböndum en eru í gildandi lögum. Brýnt er að skilgreiningar á orðum og hugtökum séu skýrar þar sem framkvæmdin, svo sem efni reglugerða, byggist mjög á þeim. Lagt er til að ábyrgð á framkvæmd laganna verði í höndum Umhverfisstofnunar undir yfirstjórn umhvrh. Hlutverk Umhverfisstofnunar er að fara með eftirlit með framkvæmdinni að svo miklu leyti sem ekki er mælt fyrir um annað í lögum. Umhverfisstofnun er veitt heimild til að fela tiltekna þætti eftirlitsins faggiltum skoðunarstofum eða Heilbrigðiseftirliti sveitarfélaganna í umboði stofnunarinnar. Landhelgisgæsla Íslands, undir yfirstjórn hæstv. dómsmrh., annast hins vegar eftirlit með hafsvæðum umhverfis landið. Hvílir sú skylda á Landhelgisgæslunni að tilkynna Umhverfisstofnun ef hún verður vör við mengun eða grunur leikur á að um mengun hafs og stranda sé að ræða. Siglingastofnun Íslands, undir yfirstjórn hæstv. samgrh., annast svo eftirlit með búnaði skipa vegna mengunarvarna. Eins og ég hef nefnt á undan er í frv. að finna nýmæli varðandi vöktun hafs og stranda. Í 4. gr. er það skilgreint sem hlutverk Umhverfisstofnunar að sjá um vöktun hafs og stranda og er það í samræmi við aðrar skyldur Umhverfisstofnunar til vöktunar, sbr. lög um hollustuhætti og mengunarvarnir, nr. 7/1998, en með þessum hætti ættu allir þættir vöktunar að vera komnir undir eina stofnun og eina stjórn. Í 6. gr. frv. eru tilgreindar reglugerðarheimildir og er rétt að benda á að þar er m.a. gerð krafa um að notuð verði besta fáanlega tækni við mengunarvarnir og stuðst við bestu umhverfisvenjur. Í 9. gr. kemur fram það nýmæli að lagning sæstrengja og neðansjávarleiðslna skuli háð leyfi Umhverfisstofnunar sem hafi þar samráð við sjútvrn., Landhelgisgæslu Íslands og Siglingastofnun Íslands, en engin sérstök leyfi þarf í dag til að leggja sæstrengi eða neðansjávarleiðslur hér á landi. Eins og áður hefur komið fram eru helstu nýmælin bundin við svokallaða bráðamengun, en bráðamengun er sú mengun hafs og stranda sem verður skyndilega og krefst tafarlausra hreinsunaraðgerða. Í tengslum við sérákvæði um bráðamengun er lagt til lögin geymi ítarleg ákvæði um íhlutun í slíkum tilvikum. Lagt er til að Landhelgisgæslan geti gripið til íhlutunar og gert þær ráðstafanir sem taldar eru nauðsynlegar á hafsvæðinu við Ísland til að koma í veg fyrir eða draga úr bráðamengun eða hættu á bráðamengun eftir að óhapp hefur orðið á sjó og hafi um það samráð við Umhverfisstofnun og, ef við á, hafnarstjóra. Lagt er til að þegar mengun hefur orðið á hafi úti skuli Umhverfisstofnun grípa til viðeigandi aðgerða. Þegar hætta er talin á mengun af strandi skips eða frá starfsemi á landi eða á hafi skal stofnunin gera ráðstafanir til að koma í veg fyrir eða draga úr hættu á mengun. Í 16. gr. er að finna nýmæli sem tengist bráðamengun. Þar er lagt til að mengunarvaldur verði ábyrgur fyrir bráðamengunartjóni þótt tjónið verði ekki rakið til saknæmrar háttsemi hans eða starfsmanna hans, sé um að ræða mengun af völdum atvinnurekstrar frá landi eða flutnings á olíu, eiturefnum eða hættulegum efnum. Þeir sem bera ábyrgð á mengun skulu samkvæmt þessu taka ábyrgðartryggingu að upphæð allt að 1 millj. SDR, eða rúmar 100 millj. ísl. kr. Takmarkast hin hlutlæga ábyrgð við þá upphæð. Um skaðabótaábyrgð umfram þessi mörk fer eftir almennum reglum skaðabótaréttarins. Um nánari framkvæmd er varðar vátrygginguna og gildissvið fer samkvæmt reglugerð. Gerð er grein fyrir því hvað átt er við með atvinnurekstri sem fellur undir það að vera atvinnurekstur á landi sem getur valdið mengun hafs og stranda. Þar er vísað sérstaklega til fskj. I í frv., en slíkur atvinnurekstur er allur háður starfsleyfum skv. lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, nr. 7/1998, og er talinn upp í fylgiskjali með þeim lögum. Rétt er að taka fram að ábyrgð samkvæmt þessari grein sætir takmörkunum í samræmi við alþjóðasamninga sem Ísland hefur gerst aðili að. Í slíkum samningum er oft að finna hámark sem greiða skal fyrir í einstökum tilvikum eða á tilteknu tímabili, svo sem almanaksári, auk þess sem í alþjóðasamningunum er að finna ákvæði um greiðslur úr sjóðum á því sem umfram er. Nái þau ákvæði fram að ganga sem ég hef fjallað um hér á undan, þ.e. íhlutun vegna bráðamengunar og vátryggingar sem þeim tengjast, væri góðum áfanga náð í umhverfisrétti hér á landi þar sem í fyrsta sinn yrði kveðið á um hlutlæga ábyrgð, þ.e. ábyrgð án sakar og töku vátrygginga í íslenskum umhverfisrétti. Í 19. gr. er kveðið á um að mengunarvarnabúnaður skuli vera á hverju svæði undir umsjá svæðisráða og skal vera sérstakur umsjónarmaður með hverjum búnaði. Umhverfisstofnun skal auk þess ráða yfir flytjanlegum mengunarvarnabúnaði til að takast á við óhöpp innan hafnarsvæða eftir því sem þörf er á. Enn fremur skal stofnunin sjá um að koma upp nauðsynlegum mengunarvarnabúnaði í höfnum landsins og um borð í varðskipum Landhelgisgæslu Íslands. Í 20. gr. er að finna nýmæli um siglingaleiðir og strönduð skip. Þar er lagt til að samgrh., að höfðu samráði við hæstv. umhvrh., dómsmrh. og sjútvrh., geti sett reglugerð um siglingu skipa innan mengunarlögsögu Íslands sem flytja olíu eða hættulegan varning í farmrými og tönkum. Undanfarin ár hefur verið töluverð umræða um hvernig skuli haga ákvörðun um siglingaleiðir þegar í hlut eiga skip sem flytja olíu og annan hættulegan varning. Hefur nefnd á vegum samgrn. skilað tillögum um hvernig siglingaleiðum skuli háttað en engin ákvæði er að finna í lögunum um hver skuli taka ákvörðun um siglingaleiðir, sé þess talin þörf. Hér er lagt til að úr þessu verði bætt og samgönguráðherra taki slíka ákvörðun enda heyra siglingalög og lög um skip undir samgrn. Í 22. gr. eru nýmæli um þvingunarúrræði sem Umhverfisstofnun getur beitt til að knýja á um framkvæmd laganna. Er þetta í samræmi við þvingunarúrræði laga um hollustuhætti og mengunarvarnir, nr. 7/1998, en refsiviðurlög laganna hafa verið löguð að nýrri löggjöf á sviði umhverfismála. Það er í samræmi við almenn hegningarlög, nr. 19/1940, eins og lögunum var breytt með lögum nr. 122/1999, en í þeim var í fyrsta skipti tekið á umhverfisafbrotum í almennri hegningarlöggjöf hér á landi. Gert er ráð fyrir að lögin öðlist gildi 1. júlí 2004 og samkvæmt ákvæði I til bráðabirgða er þó lagt til að ákvæði 2. mgr. 11. gr. laganna um móttökuaðstöðu fyrir skolp frá skipum taki gildi aðeins seinna eða 24. sept. 2004, en það er í samræmi við gildistöku alþjóðlegra skuldbindinga um það efni. Samkvæmt ákvæði II til bráðabirgða getur ráðherra til ársins 2010 veitt undanþágur frá einstaka ákvæðum laganna þar sem sérstaklega stendur á, að fenginni umsögn Umhverfisstofnunar og heilbrn. Er þetta gert til að veita ákveðna aðlögun að einstökum ákvæðum laganna þar sem þess er þörf. Í ákvæði III til bráðabirgða er lagt til að umhvrh., í samvinnu við Umhverfisstofnun, samgönguráðherra, Hafnasamband sveitarfélaga og heilbrigðisnefndir sveitarfélaga, geri áætlun um hreinsun stranda og hafnarsvæða af skipsflökum og skipum í óreiðu og kostnað sem af því leiðir. Skal sú áætlun liggja fyrir eigi síðar en 1. júlí 2005 og koma til framkvæmda eigi síðar en 1. janúar 2006. Hreinsun skal lokið fyrir árslok 2008. Loks er lagt til að umhvrh. skipi starfshóp til að undirbúa gildistöku laganna sem í sitji, auk fulltrúa umhvrh., fulltrúi samgrh., fulltrúi Umhverfisstofnunar, fulltrúi Sambands íslenskra sveitarfélaga og fulltrúi Samtaka atvinnulífsins. Ég hef, virðulegur forseti, farið yfir helstu nýmæli og breytingar sem fólgnar eru í frv. til laga um verndun hafs og stranda og legg til að frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhvn.

Forseti vill tilkynna að á fundi forseta með formönnum þingflokka áðan var ákveðið að umræðan um viðbrögð ríkisstjórnarinnar við dómi Hæstaréttar í öryrkjamálinu verði kl. 12.45 og standi í u.þ.b. eina klukkustund.

Virðulegi forseti. Það sem hér er til umræðu, frv. til laga um verndun hafs og stranda, er ekki mál mikilla átaka í þingsalnum en það er mál mikilla hagsmuna. Í því felast miklir hagsmunir fyrir okkur Íslendinga að vel takist til um löggjöf um verndun hafsins og strandanna. Eins og kom fram í framsögu hæstv. umhvrh. eru meginatriðin varp efna í hafið, ábyrgð á mengunartjóni og viðbúnaður vegna mengunaróhappa, um tilkynningarskylduna og um alla losun eða varp sem lögin ná til innan efnahagslögsögu landsins og svo um heimildir til umhvrh. að bregðast við. Það er mikilvægt í þessu efni að vel hefur verið farið yfir málið í hv. umhvn. Alþingis og eins og kom fram hjá ráðherra þá hefur verið tekið tillit til margra ábendinga eða athugasemda sem komu fram við þá yfirferð. Málið er sem sagt búið að vera í undirbúningi frá því 1999 og þetta er í þriðja sinn sem það kemur hingað fyrir Alþingi. Það er mjög mikilvægt --- og þetta er það sem við erum alltaf að tala um --- að í stórum og ég tala nú ekki um í flóknum málum sé gefinn tími til yfirferðar á þingmálinu þannig að ljóst sé að þegar löggjöfin er sett þá hafi þeir sem um hana fjölluðu tilfinningu fyrir því að þeir viti nokkurn veginn hvað þeir voru að gera og til hvers þetta tæki verði notað sem lögin eru, og að þeir séu sáttir við vinnubrögðin. Ég held að mér sé óhætt að segja að það hafi verið góð vinnubrögð að gefa sér tíma til að fara yfir þetta mál í umhvn., taka athugasemdir til greina og setja málið fram á ný. Auðvitað förum við í umhvn. yfir málið í smáatriðum, þ.e. hvað bent var á, að hvaða leyti tillit var tekið til þess og hvort við erum sammála því. Virðulegi forseti. Mikil breyting hefur orðið á umgengni við hafið. Það skilar sér bæði varðandi ástand fjörunnar auk þess sem allt önnur viðhorf eru líka orðin til fjörunnar og hafsins. Það er allt öðruvísi að fara um strandir og fjörur í dag en fyrir tíu árum og fyrir tuttugu árum. Settar hafa verið reglur um að koma með allt sorp í land og löggjöf um förgun báta og skipa sem áður fyrr þótti sjálfsagt að draga bara út á haf og sökkva þar. Þetta skiptir miklu máli. Það er mín skoðun að alþjóðasamstarf sé hvergi þýðingarmeira en í umhverfismálunum, þ.e. varðandi loft og haf. Áhrif umgengni okkar við náttúruna skila sér út í andrúmsloftið og út í hafið. Það er erfitt að snúa til baka þegar mikill skaði er skeður í þessum efnum. Þess vegna er verndun hafsins óhemjustórt mál. Auðvitað er það sem við erum að fjalla um hér ekkert endanlegt. Það þarf í miklu ríkari mæli að skoða hafið og á hverju þarf að taka varðandi hafið. Í þessari viku var haldið tveggja daga umhverfisþing. Vegna þess að við þingmenn í umræðum okkar í ræðustól Alþingis erum oftast með gagnrýni uppi í viðræðu okkar við hæstv. ráðherra eða alla vega gagnrýnar ábendingar þá vil ég nota þetta tækifæri til að gefa hæstv. umhvrh. prik fyrir góðan og vandaðan undirbúning að umhverfisþingi og fyrir umhverfisþingið sjálft sem var geysilega áhugavert fyrir okkur sem vinnum að umhverfismálum að sækja og gífurlega þýðingarmikið fyrir samvinnu allra þeirra sem á vettvangi ríkisvaldsins og í frjálsum félagasamtökum vinna að þessum málum. Ég er mjög ánægð með þingið. Auðvitað er hægt að koma með ábendingar. Auðvitað gagnrýndum við það að ekki væri enn þá meira svigrúm gefið fyrir frjáls félagasamtök og þátttöku þeirra. En þetta eru hlutir sem er hægt að laga. Nú er búið að lögbinda að slíkt umhverfisþing verði haldið og ég bara ætlast til þess og treysti því að þannig hlutir verði lagaðir. En þarna átti sér stað góð orðræða og samræða og samráð um þessi mikilvægu mál. Við erum fjalla um hafið en ég ætla ekki að fara yfir þau tæknilegu atriði sem felast í greinum frv. hér. Ég er ekki til þess bær af því að ég hef ekki fengið nægileg tækifæri til að fjalla um það. Hins vegar ætla ég að tala um það sem tengist þessari vinnu sem er svo mikilvæg. Ég ætla að vekja athygli á orðum Davids Andersons frá Kanada í ræðu hans á þinginu. Þar var hann með varnaðarorð varðandi ástand hafsins og fór orðum um sjófugla og sjávardýr sem við þurfum að passa upp á. Hann nefndi að PCB er orðið fimm sinnum meira en æskilegt er á ákveðnum hafsvæðum. Það er farið að hafa áhrif á brjóstamjólk á norðurslóð og farið að skila sér inn í lífríkið. Sérstaklega hefur þetta vakið athygli manna í sambandi við rannsóknir á sel sem er aðalfæðuuppistaða fyrir ísbirni sem nú eru verða tvíkynja eða kynlausir og er það mjög alvarlegt fyrir stofninn. Það er alveg sjálfsagt að við séum mjög meðvituð um þessi mál og um að hafið á okkar svæði er gífurlega viðkvæmt. Stundum höldum við að efni sem fara út í loft eða haf á suðurhveli jarðar skipti okkur ekki svo miklu máli. En það er ekki þannig. Það er þannig að hin ýmsu efni sem fara út í andrúmsloftið á suðurhveli jarðar fara upp í háloftin og niður í kuldaskilunum og í hafið og valda þar ómældum skaða. David Anderson vísaði til þess að vinna Íslands og Noregs væri mikilvæg fyrir ástandið í hafinu og því ætla ég líka enn á ný að benda á hversu heimskautasamstarf, bæði á ráðherravæng í löndunum frá Kanada til Rússlands og jafnframt þingmannasambandið, er orðið mikilvægt. Ég ætla líka að leyfa mér, þó að ég hafi gert það hér á Alþingi áður, að nefna væntanlega skýrslu Roberts Corells. Hann mun skila sinni miklu skýrslu á næsta ári. Hann hefur í ræðum sínum upplýst að breytingar í náttúrunni á norðursvæði, þ.e. lofti, umhverfi og hafi, sýni sig að vera tíu sinnum hraðari eða sem sagt að það sem gerist á tíu árum hjá okkur gerist á 25 árum annars staðar á jörðinni. Þess vegna eru rannsóknir á norðurhveli mikilvægar til að segja fyrir um hvaða breytingar verða í umhverfismálum á jörðinni allri. Eins er það alvarlegt fyrir okkur hvað breytingar gerast hratt. Ísar eru að þiðna. Gerð hafsins er að breytast og mikilvægir hafstraumar geta breyst með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Þetta er afskaplega mikilvægt og hlýtur að blandast inn í umræðu okkar um umgengnina við hafið. Ég tók þátt í nefndarstarfi á umhverfisþinginu sem ég var að hæla hæstv. umhvrh. fyrir. Í þeim hópi var þátttakendum ætlað að horfa til framtíðar. Fjöldi fólks tók þátt í umræðunni þar og hún var gagnleg. Ég vænti þess að hún verði til gagns fyrir ráðherrann í vinnunni áfram vegna þess að mjög ítarleg fundargerð var tekin saman um það sem fram kom í nefndinni. Ein af þremur meginspurningum sem við beindum sjónum að í nefndinni þegar við horfðum til framtíðar, var hvernig skynsamlegt er að taka á náttúruvernd í hafinu. Þá erum við að tala um að sjálfbær nýting lifandi auðlinda hafsins sé höfð að leiðarljósi við fiskveiðar, að náttúruvernd í hafinu eigi að þjóna þríþættu hlutverki, þ.e. að greina og vernda verðmætustu svæðin við strönd Íslands með tilliti til líffræðilegrar fjölbreytni, að auðvelda rannsóknir á lífríki hafsins og fá samanburð á friðuðum og nýttum svæðum og styðja sjálfbæra nýtingu lifandi auðlinda. Í umræðunni um hvernig megi stíga fyrstu skrefin í náttúruvernd í hafinu var það nefnt meðal annars að gagnlegt gæti verið að taka saman yfirlit yfir reynslu annarra þjóða af verndarsvæðum í hafinu, að greina þau svæði við strendur Íslands sem búa yfir mestri líffræðilegri fjölbreytni, að kortleggja hvernig tímabundinni lokun veiðisvæða er háttað og að þróa aðferðir til að meta verndargildi og svo eru auðvitað víðtækar samræður og samráð við samtök í sjávarútvegi nauðsynlegar. Miðað við þessi meginsjónarmið sem ég bendi á hlýt ég að vekja athygli á því máli sem er næst á dagskrá þessa fundar. Það er um kortlagningu á náttúru Íslands. Það er grundvallaratriði til að geta viðhaft góð vinnubrögð í þeim mikilvæga málaflokki. Hér erum við í raun að tala um það sama. Við erum að tala um kortlagningu og hvernig sé hægt að vinna að þessum málum. Í þessum starfshópi var líka spurt hvernig væri háttað samstarfi umhvrn. og sjútvrn. í þessum mikilvæga málaflokki um verndun hafsins og nýtingu hafsins, hvernig væri tekið á árekstrum sem óhjákvæmilega verða hjá t.d. ráðuneyti þar sem meginhlutverkið er nýting hafsins, nýting sjávardýra. Vísa ég þá til þess sem David Anderson sagði í framsögu sinni sem gestur þingsins, að 90 millj. tonna af fiski og öðrum sjávardýrum séu árlega sótt í hafið. Hagsmunirnir verða annars vegar mikil nýting en hins vegar ábyrgð umhvrh. og umhvrn. á verndun hafsins. Í nefndinni var lögð gífurleg áhersla á að þarna næðist góð samvinna og að í sjútvrn. væri hlustað á sjónarmið umhvrn. Talað var um íslenska hafsbotninn, hvað leyndist í botninum og hvað leyndist í raun í hinum myrku djúpum. Einnig var talað um að úttekt á lífríkinu mundi ráða mjög miklu um verndun í hafinu og að nú væri, eins og við sjáum í þessu frv. sem er til umræðu, mest rætt um mengunarvarnir annars vegar og nýtingu stofna hins vegar og fæðusvæði sjófuglanna. Rannsóknir voru nefndar aftur og aftur og að rannsóknagögn vanti til að vinna góða áætlun. Þetta voru meginskilaboðin í nefndinni frá þeim aðilum sem hafa komið að vinnu við þessi mál: Rannsóknir, ítarleg gögn til að vinna áætlun og að leggja höfuðáherslu á að setja peninga í kortagerð og kortlagningu. Af því að á þessum fundi var líka verið að kynna vinnubrögð við gerð rammaáætlunar um virkjanir, jarðhita og nýtingu vatnsafls og jarðvarma sem var mjög áhugavert innlegg, þá var líka talað um að aðferðafræðin sem menn hafa komið sér niður á í mælingum við þessa mikilvægu vinnu gæti e.t.v. nýst þegar farið yrði að reyna að vinna með hafið og verðmætin þar og hvernig skuli um halda. Það var einmitt bent á Breiðafjörð --- auðvitað er fólk hrætt þegar talað er um verndun og friðun, hvað felist í því. Er verið að fara að vernda og friða allt þannig að ekki verði einu sinni unnt fyrir okkur að nýta hafið eða landið eins og átök hafa verið um? Það er ekki verið að tala um það og ekki verið tala um að friðunin sé endilega andstaða við nýtingu og Breiðafjörður nefndur sem dæmi um mikla friðun en líka mikla nýtingu. Það kom mjög vel fram í þessari umræðu hversu mikilvægir alþjóðasamningar eru og þátttaka okkar í þeim, en að alþjóðasamningarnir eigi fyrst og fremst að fara fram um samvinnu á stóru hafsvæðunum og það er afskaplega mikilvægt, en að ábyrgðin liggi hjá okkur sjálfum, í löndunum, um hvaða aðgerðir og hvaða skoðun og rannsóknir farið er í innan lögsögu okkar. Þá erum við náttúrlega ekki að vísa til alþjóðasamninga eins og þeirra sem er undirstaða þess frv. sem við ræðum, þar sem er verið að koma sér saman um hvernig reglur skuli gilda um mengun m.a. í hafinu, heldur kannski miklu frekar það sem ég hef gert að umtalsefni í framhaldi af því. Þetta, virðulegi forseti, vildi ég leyfa mér að koma inn á í umræðunni um frv. til laga um verndun hafs og stranda. Ég mun leggja mig fram um að skoða þetta mál í umhvn. og hvet hæstv. umhvrh. til að halda vel á málum og gera allt sem henni er fært til að hefja þá vinnu sem ég hef drepið á og kom svo skýrt fram í nefndinni og að taka undir ábendingar Samf. um kortlagningu landsins og kortlagningu hafsins að því marki sem það er unnt. Það kostar peninga, en þetta er afar mikilvægt.

Virðulegur forseti. Ég þakka umræðuna um það frv. sem er til umfjöllunar. Ég tók eftir að ekki var farið mikið í tækniatriði frv. enda munu menn skoða það í nefnd en sum atriði í því eru nokkuð flókin. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir sem er nýr liðsmaður í umhvn. fór nokkrum orðum um almennt mikilvægi verndunar hafsins og mikilvægi alþjóðlegs samstarfs. Ég vil taka undir það. Það hefur verið ein megináhersla okkar í umhvrn. að vera í alþjóðasamstarfi um verndun hafsins. Það hefur verið efst á forgangslista okkar. Að mínu mati hefur tekist vel til. Við náðum fyrir stuttu í gegn alþjóðasamningi um bann við notkun og losun tólf þrávirkra lífrænna efna í hafið og hv. þm. nefndi einmitt eitt af þessum efnum, þ.e. PCB. Þetta eru efni eins og díoxín, DDT og alls kyns eiturefni. Sem betur fer náðist þessi alþjóðasamningur og við vonum að slík efni fari lækkandi í hafinu á næstunni. Það er ein ógn sem steðjar að núna sem við þurfum að auka alþjóðasamstarfið um og það er kvikasilfursmengun. Hjá UNEP, umhverfisstofnun Sameinuðu þjóðanna, er nýkomin út alþjóðaskýrsla sem sýnir að kvikasilfursmengun er að aukast og kom það nákvæmlega fram hjá hv. þm. hér áðan af hverju það er en það er vegna þess að mengun er að koma frá suðri og hingað upp á norðurskautssvæðið og kringum pólinn. Það er nú svo merkilegt með kvikasilfur að það losnar við ófullkominn bruna á kolum og aðallega kolum sem eru brennd í Afríku og Asíu og það tekur einungis sjö daga fyrir loftmassann að skila sér t.d. frá Spáni til norðurpólsins, þannig að þetta mengaða loft getur ferðast með ótrúlega miklum hraða. En kvikasilfrið safnast upp á norðurslóðum af því að hér er kuldi og þess vegna gufar það ekki upp aftur eða heldur neitt áfram. Það safnast fyrir í kuldagildru kringum norðurheimskautið og þar losnar það út og ástand skapast sem kallað er ,,polar sunrise phenomena`` og gerist á vorin þegar hitna fer á pólnum og á norðurskautssvæðinu. Þá fellur kvikasilfrið allt út og safnast upp í lífríkinu, einmitt þegar lífríkið er að vakna til lífsins og er í mikilli virkni. Þetta er vaxandi vandamál sem við þurfum auðvitað að vinna á alþjóðlegum vettvangi að takast á við, sérstaklega þau lönd sem hafa svona mikilla hagsmuna að gæta varðandi mengun hafsins og sölu á hreinum sjávarafurðum. Einnig var hérna minnst á skýrsluna sem Bob Corell og fleiri eru að vinna fyrir norðurskautsráðið, svokallaða ACIA-skýrslu, sem gengur út á það að taka saman gögn um hvernig loftslagsbreytingar geti hugsanlega haft áhrif á hafsvæðin á norðlægum slóðum. Ég lít til þess með mikilli tilhlökkun þegar við fáum þá skýrslu af því ég tel að hún verði mjög þýðingarmikið gagn fyrir okkur til að átta okkur á því til hvaða aðgerða við getum gripið af því að á norðurskautinu virðist allt gerast með tvöföldum hraða í loftslagsmálunum miðað við það sem gerist hnattrænt. Í ræðu hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur var einnig minnst á samstarf milli umhvrn. og sjútvrn. sem laut að verndun í hafi. Það samstarf er með miklum ágætum og nefnd er að vinna að því núna hvernig við getum aukið vernd í hafi til framtíðar hér við strendur okkar. Ég veit líka að Hafrannsóknastofnun er að rannsaka botninn við Íslandsstrendur. Verið er að kortleggja t.d. kóralrif og ég hef kynnt mér sérstaklega hvað Norðmenn hafa gert. Þeir hafa friðað nokkur kóralsvæði í kringum Noreg og þeim hefur tekist að gera það í mikilli sátt við hagsmunaaðila í sjávarútvegi. Og mér heyrist á þeim hagsmunaaðilum í sjávarútvegi sem ég a.m.k. hef heyrt í að til greina kæmi að slíkt yrði gert hér og ég fagna því mjög. Í náttúruverndaráætluninni sem við fjölluðum um á umhverfisþingi --- og ég vil sérstaklega þakka hv. þm. fyrir að gefa ráðherra prik fyrir það þing, það tókst mjög vel --- er ekkert svæði í hafi, og það er alveg rétt að við þurfum að taka á því í framtíðinni. En einhvers staðar verðum við að byrja. Við völdum 14 svæði en það kemur að sjálfsögðu að því að við tökum svæði í hafi, það er eðlilegt og brýnt að gera það. Að öðru leyti vil ég þakka þær umræður sem hér hafa orðið og vona að málið fái góða skoðun í umhvn. þannig að það geti orðið að lögum af því að vel var farið yfir það á síðasta þingi.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um öflun grunngagna um náttúru landsins um gerð náttúrufarskorta. Flutningsmenn auk mín eru hv. þm. Margrét Frímannsdóttir, Össur Skarphéðinsson, Þórunn Sveinbjarnardóttir og Jóhann Ársælsson. Þessi tillaga var lögð fram á 127. og 128. löggjafarþingi en varð ekki útrædd og er nú endurflutt að mestu leyti óbreytt. Tillögugreinin fjallar um það að Alþingi álykti að fela umhvrh. að láta skrá náttúru landsins, flokka hana og kortleggja á samræmdan hátt og með hliðsjón af þeirri aðferðafræði sem þróuð hefur verið á vegum alþjóðlegra samninga sem Ísland á aðild að og skyldra alþjóðastofnana. Jafnframt er kveðið á um í ályktunargreininni að kröfur sem gerðar eru til náttúrufarsgagna við gerð skipulagsáætlana við mat á umhverfisáhrifum framkvæmda verði skilgreindar á skýran hátt, þ.e. lágmarksgögn og lágmarksgæði gagnanna og ákveðið úr hvaða náttúrufarsgögnum skuli vinna á kostnað ríkisins og hvaða aðgangur skuli vera að upplýsingunum. Herra forseti. Þetta mál var sent út til umsagnar á 128. löggjafarþingi og fjölmargar umsagnir bárust um málið, frá Vegagerðinni, Veðurstofu Íslands, jarð- og landfræðiskor Háskóla Íslands, Landmælingum Íslands, Skipulagsstofnun, Rannsóknastofnun landbúnaðarins, Bændasamtökum Íslands, Landvernd, Félagi íslenskra náttúrufræðinga og Umhverfisstofnun. Ég ætla ekki að rekja efni umsagnanna að öðru leyti en því að þær voru almennt séð mjög jákvæðar og virðist vera sem mjög mikill stuðningur sé hjá fagaðilum gagnvart því að farið verði í slíka vinnu. Flestir þessara aðila töldu að brýnt væri að ráðast í verkefni af þessu tagi. Ég vil líka segja, herra forseti, að á nýafstöðnu umhverfisþingi --- og ég tek undir með hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur, mér þótti þetta umhverfisþing mjög glæsilegt í alla staði og þar fór fram frjó og skemmtileg umræða um öll helstu álitaefni sem uppi eru um umhverfismál í dag og hópurinn sem sótti þingið var mjög breiður sem ég tel vera mjög mikilvægt --- kom fram að þetta verkefni sem lagt er til að ráðist verði í er eitt af því sem mjög margir töldu brýnt að væri farið í. Ég sat í hópi sem hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir stýrði. Sá hópur átti að fjalla um, ef ég man rétt, brýnustu verkefni í nánustu framtíð eða eitthvað slíkt í umhverfismálum og þar var þetta mjög ofarlega á baugi í umræðunni. Einnig frétti ég í hópi sem Þóra Ellen Þórhallsdóttir stýrði að í niðurstöðum þess hóps var það eitt af forgangsverkefnunum að ráðist yrði í að gera vistgerðarkort af landinu öllu. Það er það sem við erum að leggja til í þessari tillögu, herra forseti. En hvað er það nákvæmlega sem við leggjum til? Við leggjum til að tekin verði upp ákveðin aðferðafræði hér á landi sem má segja að hafi byrjað að þróast í kjölfar Ríóráðstefnunnar árið 1992. Í kjölfar þeirrar ráðstefnu breyttist viðhorf til umhverfismála mjög mikið og þjóðir heims hafa lagt áherslu á það annars vegar að endurskoða löggjöf á þessu sviði sem við Íslendingar höfum reyndar gert, en auk þess að þróaðar verði nothæfar aðferðir til að skrá, flokka, meta og vakta náttúruna og skapa þannig grunn fyrir skynsamlega landnotkun, sjálfbæra nýtingu auðlinda og verndun lífríkis. Þessum aðferðum hafa fjölmargar þjóðir, norræn ríki, Evrópusambandsríki og önnur ríki sem eiga aðild að Bernarsamningnum, um verndun villtra plantna og dýra á lífsvæði í Evrópu, beitt með ágætum árangri á undanförnum árum. Íslendingar hafa verið samstiga öðrum þjóðum í að setja lög og reglur er varða umhverfisvernd og skynsamlega nýtingu náttúrunnar og má segja að við búum við nokkuð svipaðan lagaramma á þessu sviði og önnur Evrópulönd og OECD-ríki. En þegar kemur að grunngögnunum, herra forseti, sem nauðsynleg eru til þess að fyrrgreind umhverfislöggjöf nái markmiðum sínum, erum við eftirbátar annarra ríkja. Við erum ekki búin að skrá, flokka og meta náttúru landsins í sama mæli og hinar þjóðirnar og að auki er mikið magn af þeim gögnum sem safnað hefur verið ekki nægilega aðgengilegt, t.d. í stafrænu formi. Það hefur í för með sér að við eigum mjög erfitt með að framfylgja alþjóðlegum skyldum sem við höfum tekið að okkur, t.d. hvað varðar skuldbindingar í Ríósamningnum um líffræðilega fjölbreytni, Bernarsamningnum fyrrnefnda, tengdum verkefnum o.s.frv. En hvaða afleiðingar hefur þessi gagnaskortur í för með sér? Meðal annars að mat á umhverfisáhrifum framkvæmda er mun dýrara hér á landi en í grannríkjum okkar. Munurinn felst fyrst og fremst í því að hér á landi geta framkvæmdaraðilarnir ekki gengið að góðum gögnum um náttúrufar á viðkomandi svæði. Þeir þurfa sjálfir að byrja að afla grunngagnanna, oft með dýrum grunnrannsóknum. Ef við tökum t.d. Svíþjóð og Finnland sem dæmi þá hefur þar verið lögð áhersla á að skapa góðan grunn sem er til staðar og það nægir síðan framkvæmdaraðila í mörgum tilfellum að gefa upp staðsetningu fyrirhugaðrar framkvæmdar. Þá getur hann, án frekari vettvangsathugunar, fengið upplýsingar um náttúrufar svæðisins og verndargildi þess. Þessi gagnaskortur háir líka gerð skipulagsáætlana hér á landi, en eins og við vitum er landið allt skipulagsskylt núna. Þetta hefur haft það í för með sér að mörg sveitarfélög þurfa sjálf að kosta dýrar rannsóknir til að afla nauðsynlegra grunngagna um náttúrufarið. Landsáætlanir sem gert er ráð fyrir í náttúruverndar- og skipulagslögum, svo sem rammaáætlun um virkjun jarðhita og fallvatna eða náttúruverndaráætlun, eru einnig illframkvæmanlegar vegna þessa gagnaskorts. Það má því segja að grunnur skynsamlegrar landnotkunar á sjálfbærri nýtingu náttúrunnar sé mjög ótraustur. Ein afleiðing gagnaskortsins er líka sú að hvorki löggjafarvaldið né framkvæmdarvaldið hafa sett skýrar línur er varða kröfur um lágmarksgögnin, um gæði gagnanna, lágmarksgæði þeirra, sem ætti í raun og veru að leggja til grundvallar við gerð skipulagsáætlana eða við mat á umhverfisáhrifum framkvæmda. Þetta hefur þær afleiðingar í för með sér að kröfur eru misjafnar, óljósar, og skapa skilyrði fyrir ágreining um ákvarðanir. Við þekkjum það úr umræðunni við mat á umhverfisáhrifum hér á landi að það er oft mikill ágreiningur, oft mun meiri en í nágrannaríkjunum, vegna þess m.a. að það kemur ekki alltaf fram eins og t.d. í úrskurði Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum vegna Kárahnjúkavirkjunar. Þar kom m.a. fram að ekki væri í öllum tilvikum ljóst hvaða gögn stofnunin teldi þurfa að liggja fyrir til að unnt væri að meta áhrif viðkomandi framkvæmdar. Og það leiðir af sjálfu sér að þá er erfitt fyrir framkvæmdaraðila að meta það hvenær nauðsynlegt er að leggja í kostnaðarsamar rannsóknir á svæðum sem ætlunin er að raska og ósamræmi vill verða í kröfugerðinni. Í raun og veru hefur framkvæmdaraðilinn ekki sambærilegt mat á milli svæða. Það er oft mjög lítið vitað um svæðin þegar farið er af stað í rannsóknir vegna mats á umhverfisáhrifum. Það sem kannski mestu skiptir er það að á meðan kröfur um gögn er varða náttúrufarsþætti og gæði þeirra hafa ekki verið skilgreindar, verður mat á verndargildi náttúrufyrirbæranna og verðmæta þeirra háð tilviljunum og geðþótta. Það er kannski það sem er meginmarkmiðið með þessu öllu saman, að við búum okkur til eða tökum upp aðferðafræði sem aðrar þjóðir hafa beitt með góðum árangri til þess að reyna að leggja mat á náttúruna, þannig að umræðan verði ekki alltaf á tilfinningagrunni fyrst og síðast. Umræðan um náttúruvernd er og verður alltaf að einhverju leyti tilfinningabundin og á að vera það, að mínu mati. En við verðum samt að hafa einhverja mælikvarða. Ég held það hjálpi okkur og hjálpi okkur líka til að taka skynsamlegar ákvarðanir. En þessi ályktunartillaga leggur til að það verði bætt úr þessum mikla skorti á grunngögnum og að við beitum sömu vinnubrögðum og þeim sem grannþjóðirnar hafa notað með góðum árangri. Ég vil líka geta þess, og það kom einnig fram á umhverfisþinginu, að það er komin nokkur reynsla á þessi vinnubrögð hér á landi þar sem Náttúrufræðistofnun Íslands hefur beitt þeim við öflun grunngagna fyrir rammaáætlun um virkjun jarðhita og vatnsfalla og fyrir mat á umhverfisáhrifum Kárahnjúkavirkjunar. Það hefur einnig verið stigið fyrsta skrefið við flokkun og skilgreiningu vistgerða á landsvísu með því að kanna skipulega allar lýsingar og skilgreiningar á vistkerfum Evrópusambandsins og þær viðbætur sem unnar hafa verið fyrir norðlægar vistgerðir. Þetta kemur m.a. fram í skýrslu um náttúruverndargildi á virkjunarsvæðum norðan jökla, þar hefur verið ráðist í þessa vinnu. Þannig hafa þessi vinnubrögð verið þróuð að nokkru leyti hér á landi og þeir sem vinna í þessum geira eru farnir að tileinka sér þessa aðferðafræði að einhverju leyti. Það er líka mjög mikilvægur þáttur sem kemur fram í tillögunni sem snýr að lágmarksgögnum og lágmarksgæðum gagna, vegna þess að ég tel að það eigi ekki að vera svo mikið háð mati framkvæmdaraðila, sem er sjálfur að fara út í viðkomandi framkvæmd, hversu ítarleg gögn eigi að vera eða hver gæði þeirra eigi að vera. Þarna tel ég að umhverfisyfirvöld eigi að koma fram með mun skýrari fyrirmæli en staðreyndin er í dag. Það er gerð grein fyrir því í tillögunni hvað átt er við með náttúrufarskortum. Það er ekki sjálfgefið að allir átti sig á hvað átt er við með því. Þá erum við að tala um mismunandi þekjur af upplýsingum er sýna t.d. vistgerðir sem endurspegla gróðurfar, dýralíf og jarðvegsgerð, búsvæði tegunda sem þarfnast sérstakrar verndar og sérstæðar jarðmyndarnir og náttúruvætti, svo og þekjur er sýna staðsetningu mikilvægra svæða fyrir spendýr, svo sem selalátur og burðarsvæði hreindýra og mikilvæg fuglasvæði á borð við fuglabjörg og önnur mikilvæg varplönd, viðkomustaði fartegunda og vetrarstöðvar er hafa alþjóðlega þýðingu fyrir fuglastofna. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa mál mitt mikið lengra um þessa tillögu. Ég vil hvetja hæstv. umhvrh. til þess að taka svolítið af skarið í þessu máli og teldi það raunar vera mjög við hæfi í kjölfar umhverfisþingsins sem var haldið nýverið að hæstv. umhvrh. mundi taka svolítið frumkvæði og setja af stað vinnu hvað þetta varðar. Ég geri mér grein fyrir því að þetta er allt saman spurning um peninga, þetta kostar allt saman eitthvað. En það má, svo fremi sem sett hefur verið fram skýr stefna af hálfu umhverfisyfirvalda, byrja að veita í þetta fjármuni smátt og smátt þannig að þessi vinna geti farið af stað af svolitlum krafti, því ég held að það muni spara okkur þó nokkra fjármuni þegar fram í sækir. Það mun hafa í för með sér minni deilur um landnotkun og nýtingu náttúrunnar en uppi hafa verið og skýrari mælikvarða á það hvað eigi að koma fram þegar mat á umhverfisáhrifum framkvæmda fer fram. Það mun þar af leiðandi, herra forseti, held ég, gera framkvæmdina við lögin um mat á umhverfisáhrifum mun auðveldari og kannski minna um pólitískar ákvarðanir. Það er mjög mikill þungi í pólitísku ákvörðuninni við mat á umhverfisáhrifum eins og staðan er í dag. Þó það sé ekki ástæða til þess að fara fram hjá þeirri ákvörðun verður að vera til staðar eins góður faglegur grunnur og við mögulega getum búið til. Þá verður pólitíska ákvörðunin auðveldari og byggð á sterkari faglegum forsendum. Þannig að ég legg til, herra forseti, að hæstv. umhvrh. taki þessari tillögu vel og að henni verði að umræðu lokinni vísað til hv. umhvn.

Virðulegi forseti. Ég ætla að taka undir með hv. þm. Bryndísi Hlöðversdóttur um að það sé nauðsynlegt að skrá náttúru landsins því það mun auðvelda mat á umhverfisáhrifum og gera þá vinnu gagnlegri og miklu markvissari en nú er og mun örugglega leiða til þess að mat á umhverfisáhrifum verði betra. Það eru ákveðnir hlutir sem ég hef leyft mér að gagnrýna varðandi umhverfisþingið. Mér þykir mjög miður að hafa ekki komist á þetta þing, því það var haldið á meðan þinghald stóð yfir. Mér finnst það gagnrýnisvert að hafa umhverfisþing á meðan þinghald stendur yfir á Alþingi. Annað sem ég hef leyft mér að gagnrýna varðandi þetta umhverfisþing, og finnst rétt að komi hér fram, er aðkoma frjálsra félagasamtaka að þessu þingi. Ég er sannfærður um það að ef frjáls félagasamtök hefðu haft greiðari aðgang að þessu þingi hefði það verið betra. Að öðru leyti fagna ég því að þingið hafi farið vel fram og hafi skilað miklu eins og hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir hefur greint frá.

Herra forseti. Ég held að það sé nú alltaf þannig þegar farið er af stað með stórar samkomur, ég ætla í sjálfu sér ekki að fara að svara fyrir hæstv. umhvrh. varðandi umhverfisþingið, það má eflaust gagnrýna ýmislegt í þeirri framkvæmd. Ég tel hins vegar mikilvægt að það komi hér fram að þarna fór fram gagnleg umræða og ég a.m.k. fann fyrir jákvæðum straumum þarna. Varðandi val á ræðumönnum o.s.frv., hópstjórum, þá hef ég í sjálfu sér ekki farið ítarlega yfir hvort það hefði mátt vera einhvern veginn öðruvísi. En ég held að fátt sé svo gott að ekki megi gagnrýna það á einhvern hátt. En mér fannst umræðan þarna vera góð. Mér fannst líka þátttakan vera mjög breið. Það var kannski það sem ég var svolítið hrifin af. Þetta var mjög fjölmennt þing, þrátt fyrir að það væri á virkum degi, það hefur vissulega takmarkað eitthvað aðgang þeirra sem ekki eiga heimangengt á slík þing á vinnutíma. Þarna var mjög breiður hópur sem tók þátt, allt frá miklum þekktum náttúruverndarsinnum yfir í t.d. mikla virkjunarsinna og Landsvirkjun o.s.frv. Þannig að allir þeir, eða mjög margir, sem hafa komið að umræðu um náttúruvernd, landnýtingu, virkjanir o.s.frv., voru þarna og tóku þátt í umræðunni og það er það sem mér þótti mjög glæsilegt á þessu þingi. Að öðru leyti vil ég þakka hv. þm. fyrir að taka undir efni þeirrar tillögu sem hér er til umræðu og hef í sjálfu sér ekki meira um það að segja. Við erum greinilega sammála um mikilvægi þess verkefnis sem hér er lagt til að ráðist verði í.

Hæstv. forseti. Ég er einn meðflutningsmanna þessarar þáltill. sem hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir hefur nú mælt fyrir. Eins og fram kom í máli hennar hefur tillagan áður verið lögð fyrir, fjallað var um hana í hv. umhvn. á þinginu sl. vetur. Þar fengust m.a. umsagnir um hana. Ég tel reyndar brýnt að leitað verði umsagna á ný e.t.v. hjá fleiri aðilum en þeim sem sendar voru umsagnarbeiðnir til í fyrra og vil koma því hér á framfæri við hv. fulltrúa í umhverfisnefndinni. En það er alveg ljóst, miðað við þá umfjöllun sem málið fékk á 128. löggjafarþingi að málið nýtur víðtæks stuðnings á meðal fagaðila og þeirra sem gerst til þekkja í þessum málum. Ég tel að það ætti að vera einboðið fyrir hið háa Alþingi að afgreiða þetta mál í haust og koma því í viðunandi farveg, vegna þess að hér er um þvílíkt prinsippmál að ræða, þar sem við getum í raun og veru ekki stundað mat á umhverfisáhrifum, gerð skipulagsáætlana eða öðru slíku almennilega og með faglegum vinnubrögðum hér á landi, nema fyrir liggi grunngögnin sem hér er kveðið á um að láta gera að fullu fyrir allt landið. Við erum í raun, hæstv. forseti, að tala um lágmarksgögn eins og fram kom í máli hv. flm. Þetta er spurning um að gera lágmarkskröfur um gæði og gögn til þess að nota við starf að skipulagsmálum og mati á umhverfisáhrifum framkvæmda, t.d. Þess vegna tel ég einboðið, hæstv. forseti, að hið háa Alþingi vindi sér í það að afgreiða þessa tillögu og á ég ekki von á því að auðfundin verði rök til þess að setja sig upp á móti henni. Hér hefur verið bent á að þetta kosti allt peninga --- vissulega. Ég held samt að í hinu stóra samhengi hlutanna, ég tala nú ekki um hinu stóra samhengi íslenskra fjárlaga, sé kostnaðurinn við gerð þessara grunngagna ekki mikill. Hann er vissulega einhver, en ekki mikill, sérstaklega í ljósi þess að hversu miklu gagni þau munu koma í náinni framtíð og í langri framtíð og eins og hér hefur verið bent á, að gagni fyrir alla þá sem taka þátt í og þurfa að koma að t.d. mati á umhverfisáhrifum framkvæmda, ellegar gerð skipulagsáætlana. Þetta sparar peninga til langframa, hæstv. forseti, fyrir sveitarfélögin, ríkið og þar af leiðandi fyrir skattgreiðendur á Íslandi.

Virðulegi forseti. Þingmenn Samf., Bryndís Hlöðversdóttir og Þórunn Sveinbjarnardóttir, hafa gert þessu máli góð skil og ég þarf ekki miklu við að bæta --- örstuttar ábendingar þó. Í náttúruverndaráætluninni 2004--2008 er talað um alþjóðlegt samstarf um vernd jarðfræðiminja og landslags sem sé skemmra á veg komið en það sem lýtur að vernd lífríkisins. Þó hefur Evrópuráðið samþykkt sérstakan landslagssáttmála. Ég vildi bara benda á þetta vegna þess að við höfum verið að vísa hér í umhverfisþingið og það er ekki óeðlilegt vegna þess að þar var komið víða við í því sem við erum að ræða hér í dag, hafið og landið. Þá hlýt ég að benda á það hve margir ræddu undirbúning að ákvarðanatöku. Það kom aftur og aftur fyrir að fólk ræddi undirbúninginn, vöntun á nauðsynlegum gögnum og kortum, nauðsyn þess að afla þekkingar og upplýsinga og þróa aðferðir til að meta, flokka og bera saman svæði, beinlínis þetta að velja viðmið. Það var talað um landslagið, að það yrði að koma inn í matið á landinu. Það var líka talað um hætturnar og bent m.a. á eldborgirnar sem eru að hverfa og votlendið sem er að hverfa. Allt er þetta mjög mikilvægt í umræðunni um að kortleggja landið og skoða hvar hættur leynist, hvað við eigum að vernda og koma sér saman um hvað sé mikilvægt þegar á að meta breytingar á landinu. Þegar verið var að skoða hvað ætti að hafa að leiðarljósi var líka afskaplega mikil áhersla á að fyrst yrðu viðfangsefnin að koma og síðan viðmiðin til þess að taka á þeim viðfangsefnum. Aftur var talað um landslagið, bæði náttúrulegt og búsetutengt, jarðminjarnar, hverina, hrygginn með eldstöðvunum og jöklana. Mjög mikil áhersla var lögð á það að við héldum að við ættum svo mikil fágæti en að fágæti minnkar hjá okkur, fágæt náttúra, vegna vaxandi mannfjölgunar á Íslandi og að við teygjum okkur sífellt inn á víðernin. Bent var á að víðernin væru að dragast saman, við erum að breyta landinu með framkvæmdum, ýmiss konar röskun, vegagerð og línulagningu. Norðmenn hafa verið að skoða þessi mál hjá sér og allt í einu gerðu þeir sér grein fyrir því að þeir ættu ekki eins mikið ósnortið land og þeir hefðu talið og óskuðu. Nú eru þeir að skoða hvað þeir eigi af víðernum og hvað þeir þurfi að taka frá af þeim því að hingað til hefur verið bitið og nartað í þetta mikilvæga land.

Virðulegur forseti. Það er rétt sem komið hefur fram í þessari umræðu að það kostar mikið að afla þessara gagna. En það er líka rétt að þetta eru mjög mikilvæg gögn. Síðustu árin höfum við sett háar upphæðir til einmitt þessarar vinnu og við erum komin nokkuð langt þótt enn þá megi betur gera. Það er búið að stórefla þetta starf á Náttúrufræðistofnun Íslands og við búum yfir miklu meiri gögnum þar en nokkurn tímann fyrr. Það er líka búið að efla kortagerð á Landmælingum Íslands. Rammaáætlun sem hér hefur verið minnst á hefur kostað, að mér skilst, 511 millj. og hluti af þeim fjármunum hefur farið einmitt í að afla náttúrufarsgagna. Við erum komin á góðan rekspöl með að kortleggja náttúru landsins en vegna þess hve stórt landið er og við fá er þetta geysilega mikil vinna. Og af því að hún er svo dýr sem eðlilegt er --- það þarf sérfræðinga til að vinna þessa vinnu, fjarkönnunargögn sem eru tekin af gervitunglum eru geysilega dýr --- er talsvert eftir. Það er ekkert óeðlilegt þegar maður lítur til þessarar þjóðar sem telur 290.000 manns sem vilja halda hér uppi öflugu velferðarkerfi, standa að rekstri dýrra sjúkrahúsa og félagslegri hjálp o.s.frv., að það þurfi að forgangsraða. Það er ekki hægt að setja allt það fjármagn sem við gjarnan hefðum viljað setja í að afla þessara grunngagna gagnvart náttúrufari landsins. En við erum komin langt á leið. Við höfum sett mikla peninga í verkið og munum að sjálfsögðu halda því áfram. Það hefur aðeins verið komið hérna inn á óeiningu varðandi úrskurð um mat á umhverfisáhrifum. Það er alveg rétt að það hefur verið talsverð óeining um úrskurði. Það gæti að sönnu verið vegna einhverra gagna sem menn eru ekki sammála um hve nákvæm eigi að vera. Það er samt miklu stærri skýring að umhverfismatsferlið okkar er allt öðruvísi en í nágrannaríkjum okkar, það er aðalskýringin á óeiningunni. Hér erum við að úrskurða bæði hjá Skipulagsstofnun og svo hjá ráðherra í umhverfismati og fólk upplifir það sem einhvers konar leyfi. Það er skýringin á óeiningunni. Þess vegna höfum við í hyggju að breyta lögunum um mat á umhverfisáhrifum til þess forms sem gildir í nágrannaríkjum okkar.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að taka undir að það sé mikilvægt að farið verði í þessa vinnu. Ég tók það líka fram í máli mínu að ég gerði mér grein fyrir því að þetta kostar peninga og er spurning um peninga. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að töluvert mikið af þeirri óeiningu sem hefur verið um mat á umhverfisáhrifum megi rekja til þess að það vantar mælikvarðana. Við erum að deila um atriði sem væri hægt að hafa skýrari ef við hefðum þessa mælikvarða og grunngögn til staðar. Ég vísa þar til reynslu í öðrum löndum. Í sjálfu sér deilum við hæstv. umhvrh. ekki um nauðsyn þess að slík gögn eigi að vera til, hvað sem gagnaskorturinn hefur annars í för með sér. Hæstv. umhvrh. nefndi það að miklir fjármunir hefðu verið settir í verkið. Ég rak m.a. augun í það í fjárlögum fyrir þetta ár að þar er lagt til að tímabundið framlag sem var ætlað til þessara verkefna upp á 3,5 millj. kr. komi ekki inn aftur núna. Ég held að það hefði verið æskilegt, herra forseti, ef þessum lið hefði verið haldið inni. Þetta var reyndar tímabundið á sínum tíma, átti að gilda til ársins 2001. Með því að veita þótt ekki sé mjög stórum fjárhæðum árlega í þessa vinnu erum við a.m.k. að þokast í rétta átt. Ég er að kalla eftir því, herra forseti, að fá yfirlýsingu frá hæstv. umhvrh. um það að vilji sé fyrir því að halda þessari vinnu hægt og bítandi áfram. Ég geri mér fulla grein fyrir því að kannski er ekki hægt að gera það á örfáum árum, en að það sé a.m.k. skilningur af hálfu umhvrn. hvað það varðar að í þessa vinnu sé ráðist þannig að við þokumst í rétta átt. Ég held að við deilum í sjálfu sér ekki um mikilvægi þess að gera þetta og að sú aðferðafræði hafi reynst ágætlega sem þarna er lögð til. Það er kannski það sem ég kalla fyrst og síðast eftir frá hæstv. umhvrh., skilningi á mikilvægi verkefnisins.

Virðulegur forseti. Við höfum einmitt verið að sýna þessum verkefnum skilning. Við höfum stóraukið framlögin í rannsóknir á náttúru Íslands. Allir sem vilja vera réttmætir geta séð það og flett því upp í fjárlögum síðustu ára, það er búið að stórauka framlög til rannsókna á náttúru Íslands. Áfram verður unnið í því. Varðandi deilurnar um umhverfismat og úrskurð á því hafa stærstu deilurnar orðið um Kárahnjúkavirkjun og Þjórsárverin sem eru þau svæði sem eru líklega einna best rannsökuð á Íslandi. Það virðist því ekkert hanga saman hvar deilurnar verða og hvað er mest rannsakað. Menn hafa bara mismunandi skoðanir á þessum framkvæmdum og eru aðallega að deila um það, líka vegna þess í hvaða ferli þetta mat er sem við munum reyndar vilja breyta. Bara mjög lítill hluti af þessum deilum er út af gögnunum sem þar lágu til grundvallar.

Herra forseti. Ég er ekki sammála hæstv. umhvrh. um þetta en kannski leysum við málið ekki hér. Ég held að reynslan frá mörgum öðrum ríkjum sýni að eftir að farið er að beita þessum aðferðum markvisst og eftir að búið er að fara í þessa grunnflokkun og skráningu hefur reynslan verið sú að það er ekki deilt jafnmikið og áður um framkvæmdir. Hæstv. umhvrh. nefndi að málaflokkurinn Rannsóknir á náttúru Íslands hefði verið efldur verulega. Við í hv. umhvn. vorum að fara yfir fjárlagafrv. og þar kemur m.a. fram að í málaflokknum Rannsóknir undir umhvrn. --- þar eru fjárlagaliðirnir Náttúrufræðistofnun, Náttúrustofur, Stofnun Vilhjálms Stefánssonar og Veðurstofa Íslands --- er um að ræða að heildarfjárveiting til málaflokksins lækkar um 21,8 millj. kr. frá gildandi fjárlögum þegar frá eru taldar almennar launa- og verðlagsbreytingar. Það er kannski alveg í samræmi við það sem hæstv. umhvrh. heldur fram. Ég dreg sérstaklega fram þennan tímabundna lið sem fellur niður sem var beinlínis til þess að þróa samræmdar aðferðir við öflun gagna um náttúrufar. Mér finnst það ekki vera, herra forseti, í samræmi við þessa forgangsröðun sem kom svo sterklega fram á umhverfisþinginu. Kannski eru eðlilegar skýringar á þessu en mér finnst svolítil synd að í nákvæmlega þetta skuli ekki vera meira lagt og þá er ég ekki að tala um neina byltingu, heldur einungis að við höldum markvisst áfram á þessari braut.

Virðulegur forseti. Allir sem vilja skoða málin með réttmætum hætti sjá að við höfum stóraukið framlögin til rannsókna á náttúrufari landsins. Hjá Náttúrufræðistofnun Íslands er búið að stórefla rannsóknirnar. Þangað hafa verið ráðnir mjög margir nýir sérfræðingar á síðustu árum þannig að þessi stofnun er að verða með þeim stærri hjá umhvrn. Það er líka búið að efla Landmælingar Íslands sem eru í kortagerðinni. Það er búið að setja yfir 500 millj. í rammaáætlun, hluti af því fer til rannsókna á náttúru Íslands. Það verður líka haldið áfram að vinna í rammaáætlunum, líklega á næsta ári. Allir sem vilja vera réttmætir sjá að fjárútlát til rannsókna hafa verið stórlega efld. Það er líka eðlilegt. Ég er ekki að sjá á eftir því fjármagni. Við erum á góðri leið og ég tel eðlilegan gang í rannsóknunum, það er mitt mat, og eðlilegt líka að horfa til þess að við erum fámenn í þessu geysistóra landi. Ef skrá ætti á mjög stuttum tíma allt sem hér fyrirfinnst yrði það samfélaginu því miður ofviða. Það er bara staðreynd málsins. Það er talað um að það ætti að vera hægt að hafa samband við ríkisstofnanir og fá allar náttúrufarsupplýsingar um einhver svæði ef maður vildi fara í framkvæmd eins og víða er erlendis. Hér þurfa fyrirtækin sjálf oft að afla þessara rannsókna í umhverfismati. Ég tel að það hafi verið talsverður sparnaður fyrir almenna skattgreiðendur að þessi fyrirtæki, t.d. orkufyrirtækin, hafi sjálf þurft að afla þessara gagna. Auðvitað er það slæmt fyrir þau en það er gott fyrir skattgreiðendur sem ella hefðu þurft að greiða hluta af þessum gögnum. Ég tel að við séum á góðri leið, virðulegur forseti, með þessi mál, búin að stórauka fjárframlög til náttúrufarsrannsókna og munum halda áfram að vinna í þeim á komandi árum.

Nú hefst áður boðuð umræða utan dagskrár um viðbrögð ríkisstjórnarinnar við dómi Hæstaréttar í öryrkjamálinu 16. október. Málshefjandi er hv. þm. Össur Skarphéðinsson en hæstv. forsrh. Davíð Oddsson verður til andsvara. Samkomulag er um fyrirkomulag umræðunnar, svohljóðandi: Málshefjandi hefur sjö mínútur, forsrh. sjö mínútur, næstu fimm ræðumenn hafa fjórar mínútur, síðan næstu fimm ræðumenn þrjár mínútur og loks hafa málshefjandi og forsrh. fjórar mínútur við lok umræðunnar. Ég vil geta þess að að lokinni þessari umræðu verða atkvæðagreiðslur og síðan um klukkan tvö verður utandagskrárumræða sú sem áður hafði verið tilkynnt, um tónlistarnám á framhaldsskólastigi.

Herra forseti. Niðurstaða Hæstaréttar í gær er ótvíræður ósigur fyrir ríkisstjórnina en hún er um leið mikill sigur fyrir málstað Öryrkjabandalagsins. Árum saman hafa staðið hér deilur um réttindi öryrkja og árum saman hafa öryrkjar þurft að heyja sína baráttu fyrir dómstólum til þess að leita réttar síns. Og árum saman hefur hæstv. ríkisstjórn reynt að komast hjá því að þurfa að greiða öryrkjum það sem þeim ber. En árum saman hefur stjórnarandstaðan sömuleiðis varað við gerðum ríkisstjórnarinnar. Við höfum varað hana við því að hún sé ekki einungis röngum megin við línu réttlætisins heldur höfum við líka varað hana við því að hún væri að brjóta stjórnarskrá gagnvart öryrkjum. Ég rifja það upp, herra forseti, að 1998 þegar lög voru sett til þess að skjóta stoðum undir reglugerð, lög sem síðar voru dæmd í Hæstarétti sem brot á stjórnarskrá, þá varaði stjórnarandstaðan ríkisstjórnina 30 sinnum við því að hún væri að brjóta stjórnarskrána. Þrjátíu sinnum sögðum við ríkisstjórninni að hún væri að brjóta stjórnarskrána og ríkisstjórnin og ekki síst hæstv. forsrh. og reyndar hæstv. utanrrh. höfðu uppi stór orð í því máli og það voru þung orð sem voru látin falla um stjórnarandstöðuna. Hæstv. forsrh. sagði þá að stjórnarandstaðan þyrfti að biðjast afsökunar á orðum sínum. Hver er það í dag, herra forseti, sem þarf að biðja öryrkja landsins afsökunar á þeim misgjörðum sem ríkisstjórnin ber ábyrgð á gagnvart þeim? Það sögulega hefur gerst, herra forseti, að Hæstiréttur hefur fellt dóm þar sem staðfest er í annað sinn að ríkisstjórnin hefur brotið stjórnarskrá gagnvart öryrkjum. Þetta hlýtur að vera þungur baggi að bera fyrir eina ríkisstjórn. Hann léttist ekki þegar haft er í huga að ákvæðin sem ríkisstjórnin hefur brotið í gegnum feril þessa máls eru m.a. mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar. Ríkisstjórn Íslands hefur orðið uppvís að því að brjóta mannréttindi gagnvart öryrkjum. Ég vil aftur nota þetta tækifæri, herra forseti, og óska Öryrkjabandalaginu til hamingju með niðurstöðuna. Niðurstaða Hæstaréttar er í stuttu máli sú að lögin sem Alþingi setti í kjölfar öryrkjadómsins svokallaða í janúar 2000, brutu gegn stjórnarskrárbundnum rétti öryrkja. Ég vil rifja það upp að meginniðurstaða okkar í stjórnarandstöðunni á sínum tíma var að lögin fælu í sér brot á stjórnarskrá, frumvarpinu bæri þess vegna að vísa frá og að flytja yrði nýtt mál sem fullnægði dómi Hæstaréttar. Eitt aðalatriðið í málflutningi okkar varðaði einmitt afturvirkni laganna og undir það sjónarmið tók Hæstiréttur í gær. Allir sjö dómarar tóku undir það að afturvirkni laganna hafi verið óheimil samkvæmt stjórnarskránni. Að því leyti til tók Hæstiréttur undir málflutning stjórnarandstöðu og Öryrkjabandalagsins á sínum. Við vöruðum ítrekað við því að með þessu væri verið að skerða réttindi öryrkja afturvirkt en réttindin nytu hins vegar eignarréttarákvæðis 72. gr. stjórnarskrárinnar og yrðu þess vegna ekki skert með íþyngjandi löggjöf. Þetta var einmitt ein meginniðurstaðan í dómi Hæstaréttar í gær. Þar er fallist á að ekki hafi verið heimilt að skerða afturvirkt vegna áranna 1999--2000. Hæstiréttur tók að vísu undir það að kröfur vegna áranna 1994--1996 væru fyrndar og við deilum ekki við dómarann. Hitt er svo að það er ekki óhugsandi að næsta skref í réttindabaráttu öryrkja verði að fara með þetta mál fyrir Mannréttindadómstólinn. Dómurinn, herra forseti, í gær er ekki síst sögulegur fyrir þá sök að hann þokar félagslegum réttindum allra landsmanna fram á við. Hann staðfestir nefnilega að félagsleg réttindi njóti verndar eignarréttarákvæðis stjórnarskrárinnar. Herra forseti. Ég ætla ekki að rifja upp feril og tildrög þessa máls en mig langar að inna hæstv. forsrh. eftir því hver verða viðbrögð ríkisstjórnarinnar. Hver verða viðbrögðin núna þegar hún er enn einu sinni dæmd fyrir að fara á svig við stjórnarskrána? Og ég spyr þingheim, herra forseti: Hvar á byggðu bóli í lýðræðisríkjum þekkist það að ríkisstjórn sé ítrekað flengd af hæstarétti fyrir að ganga á rétt öryrkja? Getur hæstv. forsrh. bent á eitthvert ríki þar sem ríkisstjórn með svona feril, sem brýtur stjórnarskrá ekki bara einu sinni heldur oftar, situr svo bara eins og ekkert hafi í skorist? Herra forseti. Hæstv. utanrrh. hafði skýrar og skeleggar skoðanir á einmitt þessum þætti málsins hér fyrir tveimur árum. Orð eru nefnilega dýr. Málið var þá litið svo alvarlegum augum og þær ásakanir stjórnarandstöðunnar sem nú hafa reynst réttar voru taldar svo viðurhlutamiklar að hæstv. utanrrh. sagði í umræðu í þessum sölum að kæmi í ljós að ríkisstjórnin hefði brotið stjórnarskrána þá ætti ekki aðeins hann heldur líka öll ríkisstjórnin að segja af sér. Hvað segir hæstv. forsrh. við þessu? Er hann sama sinnis og hæstv. utanrrh. var fyrir tveimur árum eða ætlar ríkisstjórnin bara að sitja óáreitt eftir þetta? Ég spyr sömuleiðis, herra forseti: Hvernig mun hæstv. ríkisstjórn bregðast við núna gagnvart öryrkjum? Í öðru lagi langar mig til þess að rifja það upp að síðast þegar hæstv. ríkisstjórn breytti lögum um kjör öryrkja þá lýsti hún því yfir að sömu breytingar yrðu gerðar á kjörum ellilífeyrisþega. Og ég spyr hæstv. forsrh.: Er hann tilbúinn að gefa sömu yfirlýsingu gagnvart ellilífeyrisþegum hér og nú?

Herra forseti. Þetta var dálítið skrýtin ræða. Og það er nú kannski von að hún sé skrýtin vegna þess að hv. þm. var mikið í mun að gleyma öllu sem hann hafði sagt um þetta mál þegar lögin nr. 3/2001 voru sett. Hv. þm. sagði, málshefjandi, að  Hann sagði, með leyfi forseta, um fyrri dóminn: ,,... Hæstiréttur hefur talað og talað skýrt.`` --- Þetta er um fyrri dóminn. --- ,,Hann hefur sagt að það brjóti gegn mannréttinda\-ákvæðum stjórnarskrárinnar að skerða tekjutryggingu öryrkja vegna tekna maka.`` Þetta sagði hann 30 sinnum. Hann minntist aldrei á afturvirknina svo ég muni til. En hvað er það sem Hæstiréttur sjálfur segir í dómi sínum nú um þennan dóm sem var svo skýr að mati hv. málshefjanda? Hæstiréttur segir að ekkert í þeim dómi veiti tilefni til þeirrar ályktunar að löggjafanum sé óheimilt að láta tekjur maka hafa áhrif á tekjutryggingu öryrkja til skerðingar, en því valdi séu þó settar þær skorður sem að framan hafi verið lýst. Ekkert í þeim dómi gefur tilefni til að draga þá ályktun sem hv. þm. dró að eigin sögn 30 sinnum. Þrjátíu sinnum. Þannig að Hæstiréttir sendir þessar fullyrðingar öfugar ofan í kokið á hv. þm. og það er von að það stíflaði svolítið það sem upp úr honum ætlaði að koma hér í ræðustólnum. Ég er ekki undrandi á því vegna þess að stóryrðin, gífuryrðin, svigurmælin sem á var byggt vegna nákvæmlega þessa atriðis, að fyrri dómurinn væri kristalklár, kýrskýr um að ekki mætti tengja þetta með þessum hætti --- Hæstiréttur leggur lykkju á leið sína, ekki einu sinni, ekki tvisvar, heldur þrisvar til að segja að það hafi ekki verið heil brú í þeim málflutningi stjórnarandstöðunar. Þetta þýðir með öðrum orðum það að lögin nr. 3/2001 standa algjörlega óbreytt hvað að framtíðinni snýr. Annað atriði sem stjórnarandstaðan og sérstaklega hv. þm. Ögmundur Jónasson gerði sérstaklega að miklu árásarefni hér var spurningin um fyrningu. Það var talið hið versta mál og framgöngu ríkisstjórnarinnar fundið allt til foráttu vegna þess. Hæstiréttur skrifar algjörlega undir allt það sem ríkisstjórnin gerði í þeim efnum. Síðan minnist hv. þm. á félagsleg réttindi. Það er nú ekki það ákvæði stjórnarskrár sem Hæstiréttur hins vegar vísar til. Það er til þess ákvæðis stjórnarskrárinnar sem hv. þm. og hans samherjar hafa aldrei verið mjög hrifnir af, ákvæðis um eignarrétt. Hæstiréttur telur sem sagt að varðandi uppgjörið hafi myndast tiltekinn eignarréttur. Þannig að dómurinn er kristalklár og fyrir stjórnarliða hér, sem sátu undir svigurmælum, í rauninni mikill sigur að megininntak laganna og öll gagnrýni hv. þingmanna Össurar Skarphéðinssonar og Steingríms J. Sigfússonar stóðst ekki. Gífuryrðin stóðust ekki. Það var enginn grundvöllur fyrir þeim. Það var enginn grundvöllur fyrir þessum orðum hv. þm. þegar hann sagði: ,,... Hæstiréttur hefur talað og talað skýrt. Hann hefur sagt að það brjóti gegn mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar að skerða tekjutryggingu öryrkja vegna tekna maka.`` Þetta var megininntak gagnrýninnar. Og Hæstiréttur segir að það sé ekki fótur fyrir þessum skýringum, eins og ég var að lesa áðan fyrir þá þingmenn sem heyra sæmilega, en fyrir þá sem heyra verr, skal ég gjarnan lesa þetta aftur. Mér sýnist ekkert vanþörf á því: ,,Ekkert í þeim dómi veitir tilefni til þeirrar ályktunar að löggjafanum sé óheimilt að láta tekjur maka hafa áhrif á tekjutryggingu öryrkja til skerðingar,`` eins og hér segir. Og af hverju kemur Hæstiréttur og vekur sérstaklega athygli á þessu? Það var vegna þess að málsástæða stefnanda, meginmálsástæða stefnanda og lögmanns stefnandans var sú að einmitt það sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson hafði haldið fram, að þetta væri óheimilt með tekjutenginguna, stæðist ekki stjórnarskrá. Hæstiréttur vísar þessari málsástæðu algjörlega á bug. Þetta var meginmálsástæðan og þess vegna er það sem Hæstiréttur, sem við viljum allir virða og respektera, ekki satt, hér í þessum sal, Hæstiréttur segir 7:0, að allar meginforsendur ríkisstjórnarinnar og þingmeirihlutans hér á Alþingi stóðust. Þess vegna, af því að hv. þm. nefndi það að ég hefði sagt að menn þyrftu kannski eftir dóm Hæstaréttar að biðjast afsökunar þá er það alveg hárrétt, 30 sinnum afsökunar, að sögn þingmannsins sjálfs. 30 sinnum fór hann vitlaust með, 30 sinnum hafði hann uppi gífuryrði og fullyrðingar hér sem að mati Hæstaréttar fá ekki staðist. Þannig er staðan. Hv. þm. spyr: Hvernig verður brugðist við þessum dómi? Eins og ég sagði, lögin standa algjörlega. Þau standa kyrr í lagasafninu og virkni þeirra til frambúðar er fullkomin, vegna þess að allt sem þið sögðuð, hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar, um það mál stenst ekki samkvæmt mati Hæstaréttar. Hins vegar varðandi uppgjörið þá fer það þannig fram að þegar reiknað hefur verið út hvað þessi þáttur varðandi afturvirknina kostar þá verður sú upphæð færð hér inn í þingsalinn og með breytingum á fjáraukalögum verður heimildin veitt til þess að greiða það til baka. En lögin sjálf standa fullkomlega. Og menn sem fóru í sjónvarp og fjölmiðla í gær, bersýnilega án þess að hafa lesið forsendur dómsins, þurfa nú að lesa hann gaumgæfilega og þá sjá þeir að það sem þeir létu hafa eftir sér í gær var fjarri öllu lagi með sama hætti og fullyrðingar þeirra og málatilbúnaður allur þegar lögin voru sett, voru fjarri öllu lagi og stenst enga skoðun. Og sem betur fer undirstrikar Hæstiréttur þetta prinsipp með mjög afgerandi hætti og ég verð að segja að fyrir það er ég ákaflega þakklátur.

Ég vil minna á að samkvæmt þingsköpum ber að segja hv. þm. en ekki ávarpa þingmenn beint, heldur beina orðum sínum til forseta.

Herra forseti. Ósvífni hæstv. forsrh. Davíðs Oddssonar í þessu máli verður seint jöfnuð. Hér kemur hæstv. forsrh. með stjórnarskrárbrotin á bakinu og talar eins og ríkisstjórnin hafi stefnt stjórnarandstöðunni fyrir Hæstarétt og unnið málið. Þannig var talað hér áðan. Þetta heitir, hæstv. forsrh., að kunna ekki að skammast sín. Hvað þarf Davíð Oddsson og ríkisstjórnir hans marga hæstaréttardóma á herðarnar, stjórnarskrárbrot og það á öryrkjum til þess að fara að læra að skammast sín? Ég verð að segja að sú lögfræði sem hér var flutt, um það að málið sannaði algerlega að lögin stæðust, þ.e. hin efnislegu ákvæði, skerðingarákvæði, er mjög umdeilanleg vegna þess að dómkröfurnar í þessu máli snúa að fortíðinni. Þær snúa að uppgjöri á því sem liðið var þegar lögin tóku gildi í janúar 2001. Það er að vísu rétt að Hæstiréttur er með það sem kalla má dálítið óvenjulega umfjöllun um hin almennu efnisatriði. En dómkröfurnar eru tvær, að fyrningin standist ekki og að afturvirkni laganna standist ekki.  Ríkisstjórnin getur ekki borið við grandaleysi í þessu máli. Það er algerlega útilokað mál. Aftur og aftur var bent á þetta. Ég vil t.d. vitna í ræðu sem ég hélt við 1. umr. málsins. Þá sagði ég, með leyfi forseta: ,,Herra forseti. Þriðja dæmalausa hneykslið í frv.,`` --- mönnum var nokkuð heitt í hamsi eins og menn muna --- ,,sem að vísu hefur ekki fengið næga athygli, er afturvirkni þess, ...`` Skömmu síðar í sömu ræðu, með leyfi forseta: ,,Það var nú hvorki meira né minna en þannig að það var stjórnarskrárbrot að hafa þessa tekjutryggingu af öryrkjum í sambúð á þessum árum, 1999 og 2000. En samt á að skerða hana með afturvirkri löggjöf. Þvílík endemi, segi ég.`` Í atkvæðagreiðslum um þetta nefnda ákvæði til bráðabirgða I, b-lið, segir sá sami ræðumaður sem hér stendur, með leyfi forseta: ,,Efnisatriði þessa ákvæðis til bráðabirgða I eru lýsandi fyrir framgöngu ríkisstjórnarinnar í málinu. Þetta ákvæði hlýtur að mega kallast hraklegt. Það felur bæði í sér afturvirkni hinnar nýju skerðingarreglu fyrir árin 1999 og 2000 og að borið er við fyrningu þannig að með fyrningu á að hafa af öryrkjum það sem dæmt hefur verið með röngum og ólögmætum hætti af þeim tekið.`` Það var sjálfstæð og póltísk ákvörðun að bera við fyrningunni og það er smánarblettur á framgöngu ríkisstjórnarinnar jafnvel þó að hún sleppi fyrir horn með það í Hæstarétti. Ég reyndi að útskýra málið fyrir hæstv. utanrrh. og benti þá m.a. á að ríkisstjórnin væri í öllu falli að taka áhættu, það væri borðleggjandi. Ég sagði, með leyfi forseta: ,,Hún [þ.e. ríkisstjórnin] velur með pólitískri ákvörðun að láta sinn skilning njóta vafans en ekki stjórnarskrá landsins og býður upp á áframhaldandi málaferli og deilur, eins og ekki sé nú nóg komið.`` Sú varð raunin á, þ.e. áframhaldandi málaferli og deilur, af því að ríkisstjórnin tók ekki af skarið og lét öryrkja og stjórnarskrá landsins njóta réttar síns án vafa. Hæstv. forsrh. Davíð Oddsson taldi alveg víst í orðaskiptum okkar að ef málið færi aftur fyrir Hæstarétt þá mundu allir sjö dómarar Hæstaréttar kvitta ríkisstjórnina. Niðurstaðan varð önnur. Hæstv. utanrrh. lofaði því fyrir hönd ríkisstjórnarinnar að hún mundi segja af sér ef hún skyldi nú tapa máli aftur í Hæstarétti. Og nú reynir á. Reynast það innistæðulaus loforð eins og kosningaloforðin eða verður staðið við stóru orðin, herra forseti?

Hæstv. forseti. Meginatriði þessa máls eins og hæstv. forsrh. hefur skilmerkilega farið hér yfir er að Hæstiréttur hefur staðfest réttmæti laga nr. 3/2001 um efnisleg viðbrögð við dómi réttarins í desember 2000 í öllu sem mestu máli skiptir og snertir framtíðarskipan málsins þó hann telji að uppgjör fyrir tiltekið tímabil aftur í tímann hefði átt að vera með öðrum hætti en var.  Herra forseti. Í dómi Hæstaréttar felst staðfesting á að lögin sem voru sett í ársbyrjun 2001 uppfylli kröfur stjórnarskrár að því er varðar ákvæði þeirra um skerðingu á lífeyri vegna tekjuöflunar maka. Þetta var langþýðingarmesta atriðið sem fjallað var um í málinu. Að því er varðar leiðréttingu aftur í tímann fellst Hæstiréttur á það atriði sem lá lagasetningunni til grundvallar, að eldri kröfur en fjögurra ára væru fyrndar. Aftur á móti telur hann að ekki hafi verið nægilegt að leiðréttingin tvö síðustu árin aftur í tímann miðaðist við sömu reglu og sett var til framtíðar og byggir það á sjónarmiðum um afturvirkni laga. Herra forseti. Hv. þingmenn Össur Skarphéðinsson og Steingrímur J. Sigfússon vitna hér til orða hæstv. utanrrh. frá því í janúar 2001 og draga af þeim þær ályktanir að ráðherrann og jafnvel ríkisstjórnin öll ætti að segja af sér vegna þessa máls.

Hún lofaði því.

Hún lofaði því.

Með leyfi forseta vil ég leyfa mér að vitna beint í ræðu hæstv. utanrrh. frá því í janúar 2001. Þar segir hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: ,,Herra forseti. Ég ætlaði að fara að ljúka máli mínu en ég kemst illa í það vegna stöðugra frammíkalla. Ég tel að hér hafi verið viðhöfð vönduð vinnubrögð og ég tel afskaplega nauðsynlegt að Alþingi fari mjög vandlega yfir þetta mál og kalli til lögfræðinga og ýmsa aðra til að komast að raun um hvort það geti virkilega verið að ríkisstjórnin sé með það ætlunarverk að halda áfram að brjóta stjórnarskrána. Ef það yrði niðurstaðan þá held ég að ljóst sé að ekki bara einn ráðherra þyrfti að segja af sér, ég held að þá þyrftu ansi margir ráðherrar að segja af sér og trúlega öll ríkisstjórnin, ef ríkisstjórnin verður uppvís að því að hún ætli sér vísvitandi að halda áfram að brjóta stjórnarskrá og vísvitandi ætli ríkisstjórnin sér ekki að uppfylla dóm Hæstaréttar. Auðvitað dettur engum manni þetta í hug.``  
             Herra forseti. Dettur einhverjum í hug eftir þessa tilvitnun að hæstv. utanrrh. beri að segja af sér? Auðvitað dettur engum slíkt í hug.  Herra forseti. Meginniðurstaðan er að lögin frá árinu 2001 standast í öllum aðalatriðum. Hæstiréttur kemst að þeirri niðurstöðu að tenging bóta öryrkja við tekjur maka eins og lögin gera ráð fyrir og mestar deilur hafa staðið um hafi staðist stjórnarskrá og lögin standist því til frambúðar. Hástemmdar yfirlýsingar stjórnarandstöðu um brot gegn stjórnarskrá eru því einkennilegar svo að ekki sé fastar að orði kveðið, herra forseti. Hæstiréttur kemst enn fremur að því að hluti fjárkrafna vegna afturvirkni laganna sé fyrndur. Eftir stendur að ríkinu er gert að greiða öryrkjum þann hluta krafnanna sem ná til áranna 1999 og 2000. Undirbúningur þess er hafinn hjá Tryggingastofnun ríkisins en eðlilega tekur nokkurn tíma að reikna út upphæðina fyrir hvern og einn einstakling sem málið varðar.

Virðulegi forseti. Það var með nokkuð merkilegum aðdraganda sem Alþingi var kallað saman um miðjan janúar árið 2001. Hinu háa Alþingi var þá ætlað að takast á við eitt sérkennilegasta mál sem ein ríkisstjórn undir forustu núverandi forsrh. ætlaði meiri hlutanum, þingmönnum ríkisstjórnarflokkanna, að knýja fram. Það var með miklum ólíkindum að Alþingi væri ætlað að hrinda dómi æðsta dómstóls okkar, Hæstaréttar. Þó má í þessu sambandi minna á gjörðir ríkisstjórnarinnar í kjölfarið, Valdimarsdómsins svokallaða, um kvótamálið. Viðbrögð stjórnarandstöðunnar við málatilbúnaði ríkisstjórnarinnar í kjölfar öryrkjadómsins í desember 2000 voru hörð, enda var stjórnarandstaðan sannfærð um að framsetning ríkisstjórnarinnar sem byggði á niðurstöðu sérstaks starfshóps góðvina hæstv. forsrh. í lögfræðingastétt væri röng og brot á stjórnarskrá lýðveldisins. Það er nú komið á daginn með dómi Hæstaréttar í gær að afstaða okkar í stjórnarandstöðu um stjórnarskrárbrot var rétt. Formenn stjórnarandstöðuflokka skrifuðu bréf til virðulegs forseta Alþingis, Halldórs Blöndals, sem ég ætla að leyfa mér að vitna í. Það var skrifað 16. janúar 2000 og undirritað af formönnum stjórnarandstöðuflokkanna. Það hljóðaði svo, með leyfi forseta: ,,Það er álit undirritaðra formanna stjórnarandstöðuflokka á Alþingi að frv. til laga um almannatryggingar á þskj. 624 sé óþinglegt með þeim rökum að frv., ef að lögum verður, hrindir dómi Hæstaréttar sem byggður er á ákvæðum stjórnarskrár lýðveldisins, en ákvæði stjórnarskrárinnar hafa þingmenn lagt við drengskap sinn að virða, enda fráleitt að bera fram frv. til laga á Alþingi sem inniheldur lagaákvæði sem brýtur í bága við stjórnarskrá. Því er frv. með öllu óþinglegt og ber að vísa því frá sem óhæfu til afgreiðslu á hinu háa Alþingi.`` Krafist var úrskurðar hæstv. forseta um efni málsins. Niðurstaðan varð sú að hæstv. forseti taldi að þetta bréf ætti ekki við rök að styðjast og á þessi málefnalegu rök var lítið hlustað. Meiri hlutinn keyrði sem sagt áfram í villu síns vegar. Það komu fram í Morgunblaðinu hjá Ragnari Aðalsteinssyni hæstaréttarlögmanni svofelld ummæli, með leyfi forseta: ,,,,Dómurinn ber það hins vegar með sér [þ.e. dómurinn sem féll í gær] að hann er málamiðlun,`` segir Ragnar. ,,Það stafar af því að þegar dómurinn gekk á sínum tíma í desember 2000, þá varð Hæstiréttur fyrir einhverju mesta aðkasti sem hann hefur orðið fyrir í sögu sinni af hálfu framkvæmdarvaldsins, þ.e. ríkisstjórnarinnar. Sagt var að rétturinn notaði pólitísk sjónarmið frekar en lögfræðileg til að komast að niðurstöðu, hann hefði afskipti af fjárveitingarvaldinu og fleira í þeim dúr, án þess að þetta væri rökstutt.```` Nú er komið í ljós með dómi Hæstaréttar og niðurstöðu hans, sameiginlegri með sjö mönnum, að brot á stjórnarskránni að því er varðar afturvirknina var rétt ályktun stjórnarandstöðunnar. Undan því geta ríkisstjórnarflokkarnir ekki vikist. Þeir sitja uppi með það að hafa knúið hér fram lög sem hafa leitt til stjórnarskrárbrots. Það þarf nú að leiðrétta aftur í tímann fyrir árin 1999 og 2000. Málið kemur sem sagt aftur til þingsins í formi fjáraukalaga þegar á þessu hausti og það verður auðvitað hægt að taka um það lengri umræðu en hér gefst tækifæri til. Í lokin langar mig að vitna í ummæli hv. fyrrv. þingmanns og formanns Frjálslynda flokksins, Sverris Hermannssonar, þar sem hann sagði, með leyfi forseta: ,,Herra forseti. Frjálslyndi flokkurinn hefur frá öndverðu álitið að mál þetta væri óþinglegt og með öllu óhæft til umræðu og afgreiðslu á hinu háa Alþingi af því að ýmsar greinar þess, ef að lögum verða, brjóta bersýnilega í bága við stjórnarskrá lýðveldisins.``

Virðulegi forseti. Það mál sem hér er á ferðinni er án efa fordæmalaust í íslenskri réttarsögu og sögu Alþingis. Það sem hér er á ferðinni er að ríkisstjórnin hefur orðið ber að því í tvígang að brjóta stjórnarskrána, að brjóta lög um sama málið. Fyrst gerist hún brotleg við mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar og síðan núna við eignarréttar\-ákvæði stjórnarskrárinnar. Það er ekki bara að það sé búið að dæma þessa ríkisstjórn í tvígang fyrir að brjóta íslensk stjórnarskipunarlög, það er búið að dæma hana í þrígang í þessu máli því við skulum ekki gleyma því að það þurfti að fara fyrir dómstólana til þess að særa fram minnisblað sem fylgdi skipan sérfræðinefndar sem samdi frv. til laga sem núna hefur verið dæmt sem ólög. Í þrígang er búið að dæma ríkisstjórnina í þessu máli og í þrígang hefur hún brotið lög á tilteknum hópi fólks sem er meðal þeirra sem hvað mest eiga undir því að stjórnvöld standi vörð um réttindi þeirra, sem eiga lífsviðurværi sitt undir því, öryrkjar í landinu. Það er brotið gegn mannréttindaákvæðum. Það er brotið gegn eignarréttarákvæðum. Og nú segja stjórnarþingmenn hér: ,,Ja, þetta er nú lítið mál. Við bara borgum þetta til baka og þá er málið útrætt og þá erum við lausir allra mála.`` En það er ekki svo. Ríkisstjórnin og meiri hluti þingsins er ekki laus allra mála. Þetta er áfellisdómur yfir ríkisstjórninni og þeim meiri hluta sem hún styðst við á hinu háa Alþingi. Hún getur ekki skýlt sér á bak við það, ríkisstjórnin og meiri hluti Alþingis, að þeir hafi ekki vitað hvað þeir voru að gera. Þetta var einbeittur brotavilji, hæstv. forseti, sem endurspeglast í þessari lagasetningu, einbeittur brotavilji, því ríkisstjórnin var vöruð við og meiri hluti Alþingis var varaður við. Það gerði m.a. stjórnarandstaðan hér á þingi og ég vil vísa sérstaklega til tveggja þingmanna, tveggja lögfræðinga í röðum Samfylkingarinnar, hv. þm. Bryndísar Hlöðversdóttur og hv. þm. Lúðvíks Bergvinssonar. Það kom mjög skýrt fram í þeirra máli að afturvirknin í þessum lögum stæðist ekki stjórnarskrá. Í máli Lúðvíks Bergvinssonar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Ég ætla að leyfa mér að halda því fram, virðulegi forseti, að hér sé í raun og veru um eignaupptöku að ræða. Þá spyr maður: Hvað skyldi stjórnarskráin segja um slíka eignaupptöku? Jú, hún segir að enga eign megi skerða nema fullar bætur komi fyrir. Ég fæ því ekki betur séð ef keyra á þetta í gegn, en þá sé enn og aftur verið að brjóta gegn stjórnarskránni, enn og aftur.`` Hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir flutti hér álit minni hluta heilbr.- og trn. þar sem nákvæmlega þetta sama kom fram. En forsrh. sakaði ræðumenn þá, eins og hann gerir núna, um stóryrði og sagði að þessir þingmenn, framganga þeirra og málatilbúnaður væri fordæmalaus hér á Alþingi. Og hann sagði, með leyfi forseta: ,,Vönduð skýrsla lögfræðinga og frv. ríkisstjórnarinnar hrindir þessum tilefnislausu og siðlausu ásökunum.`` Riddarinn ráðagóði, Jón Steinar Gunnlaugsson, hefur ekki reynst ráðhollur í þessu máli. Hann hefur ekki reynst góður lögfræðingur í þessu máli og er kominn reyndar aftur fram á sjónarsviðið í Morgunblaðinu í dag. Virðulegur forseti. Halldór Ásgrímsson sagði í umræðum á þingi að hann og ríkisstjórnin öll ætti að segja af sér ef hún væri vísvitandi að brjóta gegn stjórnarskránni. Hún braut vísvitandi gegn stjórnarskránni. Hún gerði það með 

Hv. þm. hefur þrívegis sagt að ríkisstjórnin hafi vísvitandi brotið gegn stjórnarskránni. Það eru óþingleg ummæli.

Það eru ekki óþingleg ummæli, virðulegi forseti. Það er mitt mat að ríkisstjórnin hafi brotið vísvitandi af sér. Hún var vöruð við. Það kom fram í umræðum á þingi að hér væri um stjórnarskrárbrot að ræða og ég tel að þegar menn ganga engu að síður fram eins og þeir gerðu á þeim tíma þá sé um eindreginn brotavilja að ræða og menn séu vísvitandi að gera það sem þeir gera, vitandi vits. Ég hef lokið máli mínu, virðulegur forseti.

Ég vil segja við hv. þm. að þessi skýring hennar er fullgild. En ég vil biðja hv. þm. að gæta háttvísi í sínum orðum og ég tel að við eigum að gera það og ég veit að hv. þm. er mér sammála um það.

Virðulegur forseti. Úr því að forseti beinir þessum orðum til mín, að hann hafi tekið rök mín 

Ég sagði ekki að ég hefði gert það að ósekju, hv. þm. En ég vil samt sem áður segja, eins og ég sagði áður, að mönnum ber að gæta hófs.

Herra forseti. Það er stundum eins og hv. þingmönnum sé ekki sjálfrátt í málflutningi. Hverjum dettur það nú í hug, í alvöru, sem hugsar málið að einhver þingmaður hér inni, einhver ráðherra eða ríkisstjórnin í heild ætli sér vísvitandi að brjóta stjórnarskrána? Gera menn sér ekki grein fyrir því hvílíkar ásakanir þar eru á ferð? Það var reynt að halda þessu fram í janúar árið 2001. Þingmaðurinn sem það gerði, hv. þm. Ögmundur Jónasson, endaði nú með því, ef ég man rétt, að hrökklast til baka með þann málflutning og hálfpartinn biðjast afsökunar á honum, enda er slíkur málflutningur að sjálfsögðu ekki við hæfi. En það er nú eins og menn hafi ekkert lært af öllum þessum fúkyrðaflaumi sem fylgdi þessu máli, af stóryrðunum öllum sem gengið hafa í þessu máli innan þings sem utan. Það er eins og menn hafi ekkert lært og geti ekkert af þessu lært. Það sem upp úr stendur núna eftir dóm Hæstaréttar í gær er þetta: Það þarf ekki að breyta lögum. Lögin sem samþykkt voru hér nr. 3/2001 standa. Það er meginniðurstaðan í þessu máli. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði hér: Já, en dómkröfurnar vísuðu bara aftur í tímann. --- Gott og vel með það. En hvers vegna er þá Hæstiréttur að leggja lykkju á leið sína til að útskýra af hverju aðalmálsástæðan í því máli var röng? Það gerði hann í rökstuðningi sínum með dómnum, eins og hæstv. forsrh. las hér upp: Ekkert í þeim --- þ.e. röksemdum fyrir fyrri dóminum --- veitir tilefni til þeirrar ályktunar að löggjafanum sé óheimilt að láta tekjur maka hafa áhrif á tekjutryggingu öryrkja til skerðingar, ekkert. Þetta er auðvitað kjarni málsins og þetta er ástæðan fyrir því að Hæstiréttur leggur lykkju á leið sína til að koma þessu sjónarmiði að. Með öðrum orðum, við hér í þinginu þurfum ekki að breyta lögum nr. 3/2001. Það sem við þurfum að gera er að við þurfum að gera upp vegna áranna 1999 og 2000, og það munum við gera þegar útreikningar liggja fyrir. Það mun koma tillaga um það frá okkur í ríkisstjórninni með hvaða hætti rétt sé að breyta fjárlaukalagafrv. til þess að koma til móts við þetta. Það er líka svo, og það er þriðja atriðið í þessu máli, að það hefur verið fallist á rökstuðning ríkisstjórnarinnar hvað varðar það að hin almennu fyrningarákvæði laga gildi um kröfur í þessu máli, eins og í öðrum málum. Um það var tekist verulega á hér í þinginu á sínum tíma. Þá vantaði nú ekki stóryrðin og ásakanirnar um það. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon las upp hluta af því. Ég held að menn ættu nú aðeins að reyna að læra af þessu máli, að það eru ekki stóryrðin eða fúkyrðin eða gífuryrðin sem gilda. Það er ekki þannig. Menn verða að reyna að komast að sanngjarnri niðurstöðu í öllum málum, að sjálfsögðu  
             Ef menn ætla að tala hér um það að einhverjir þurfi að segja af sér, biðjast afsökunar eða þess háttar legg ég nú til að þessir herrar --- eins og þeir kalla nú stundum aðra menn hér inni --- þessir herrar líti í eigin barm.

Hæstv. forseti. Ástæða er til að þakka Öryrkjabandalaginu fyrir vasklega framgöngu í réttindamálum félagsmanna sinna og óska þeim til hamingju með samhljóða dóm Hæstaréttar. Barátta Öryrkjabandalagsins fyrir réttindum félagsmanna sinna hefur verið mjög einörð og hörð. Talsmenn öryrkja hafa átt við ramman reip að draga þar sem ríkisstjórnin hefur staðið þétt saman með hæstv. forsrh. í broddi fylkingar og reynt að gera lítið úr baráttu þeirra með útúrsnúningum og stóryrðum. Pirringur og gremja ríkisstjórnarflokkanna hefur ekki eingöngu beinst gegn Öryrkjabandalaginu, heldur hefur Hæstiréttur einnig fengið væna sneið af gremjunni í tengslum við mál sem snerta málefni öryrkja. Það er því ánægjuefni að vita til þess að til séu samtök sem láta ekki kúga sig og halda ótrauð áfram í réttindabaráttu sinni. Pirringurinn er enn til staðar, ríkisstjórninni og ríkisstjórnarþingmönnum er heitt í hamsi. Það er okkur líka. Okkur var það í janúar árið 2001 þegar við fjölluðum um þetta mál. Það var okkur öllum, sérstaklega stjórnarandstæðingum, þungbært að vera hér þátttakendur í þeirri gjörð sem þá var gjörð hér á Alþingi. Ég tel að okkur muni líða þannig áfram þegar við vinnum hér að áframhaldandi lagasetningu og breytingum að við munum taka þungt í árinni. Hæstv. forseti. Allt það ferli sem hófst með fyrra öryrkjadómnum hefur verið okkur mjög lærdómsríkt og lýsir vel hvernig núverandi meiri hluti hefur unnið hér á hinu háa Alþingi. Allt er keyrt í gegn í krafti meiri hlutans og ef einhver gagnrýni heyrist utan úr þingsal er hún slegin niður eins og vel kom hér fram í umræðum í morgun. Hæstv. forseti. Það muna allir eftir þessum hörðu orðum og umræðum sem fóru hér fram eftir öryrkjadóminn 19. des. árið 2000 þar sem ríkisstjórnin var dæmd fyrir mannréttindabrot. Og hver voru viðbrögðin? Þing var kallað saman til að afgreiða skerðingarákvæði lífeyrisgreiðslna öryrkja og lögfesta með þeim brot á stjórnarskrá lýðveldisins, eins og fram kom í ræðu minni við umfjöllun um frv. Þingmenn ríkisstjórnarflokkanna létu mata sig á hinu gagnstæða. Nú hafa þessi lög verið dæmd af Hæstarétti Íslands sem stjórnarskrárbrot, eða hluti af þeim. Og það var ekki eins og stjórnarþingmenn hefðu ekki fengið aðvaranir um að lagasmíðin mundi brjóta í bága við stjórnarskrána. Þeir fengu þær. Því má álíta að hér hafi verið um vísvitandi gjörning að ræða. Stjórnarandstaðan varaði því sannarlega við því að þingmenn stjórnarliða væru að fremja stjórnarskrárbort ef þeir samþykktu nýju lögin. Þetta fannst mönnum ótrúleg lágkúra, t.d. hæstv. forsrh. sem viðhafði stór orð í þeim efnum.

Herra forseti. Þetta mál má fjalla um frá ýmsum hliðum. Annars vegar má fjalla um það út frá dómi Hæstaréttar og hins vegar í pólitísku ljósi. Ef við lítum á dóm Hæstaréttar má segja að hann feli í sér að málatilbúnaður hv. stjórnarandstöðu sé í öllum meginatriðum hrakinn, meira að segja í því ákvæði sem lýtur að uppgjöri við ákveðinn hluta öryrkja á árunum 1999 til 2000, þar eru forsendur Hæstaréttar byggðar á eignarréttar\-ákvæði en ekki jafnréttisákvæði eins og hefur verið forsenda í málatilbúnaði stjórnarandstöðunnar allan tímann. Hins vegar segir í dómi Hæstaréttar að það séu málefnaleg rök að tengja bætur öryrkja við tekjur maka. Það er rétt að minna á það, herra forseti, að hér hafa stjórnarandstæðingar haldið digurbarkalegar ræður og haldið því fram að sú hugsun væri brot á stjórnarskrá. Hæstiréttur hefur kveðið upp sinn úrskurð og segir að ríkisstjórnin hafi haft rétt fyrir sér hvað það varðar. Ef við lítum hins vegar á þetta út frá pólitísku sjónarmiði, út frá túlkun á hugtakinu ,,jafnrétti í velferðarkerfi`` og að ,,auka jöfnuð`` --- sem hefur oft komið hér til umræðu og virðist vera mikill vilji til þess, ekki síst hjá stjórnarandstæðingum, að auka jöfnuð --- getum við spurt okkur, og ég bið stjórnarandstöðuna að gefa skýr svör við því: Er það jafnrétti að líta algjörlega fram hjá tekjum maka þegar ákveðnar eru bætur til öryrkja og til annarra, alveg óháð því hverjar þær bætur eru, þótt maki hafi allt að því eina milljón á mánuði, eins og mörg dæmi eru um?  Það er líka rétt að vekja athygli á því að í þessum dómi er ekki verið að fjalla um einhleypa öryrkja. Þeir munu ekki njóta góðs af þessum dómi. Við hljótum í framhaldinu að spyrja: Munu sömu forsendur gilda um ellilífeyri? Á þá líka að horfa algjörlega fram hjá tekjum maka, hvort þeir eru með milljón eða meira á mánuði, á ekki að líta á hinar sameiginlegu tekjur heimilisins? Ég hlýt að spyrja og biðja um skýr svör frá hv. stjórnarandstöðu um það hvort það sé sú leið sem best verður farin til að auka jöfnuð og koma til móts við þá í okkar samfélagi sem helst þurfa á samfélagslegri aðstoð að halda? 

Hæstv. forseti. Það kemur ekki á óvart að sú ríkisstjórn sem nú situr að völdum í okkar ágæta landi skuli hafa orðið uppvís að því að hafa brotið á eigin þegnum með gróflegum hætti, svo grófum að hún hefur brotið stjórnarskrá. Þeir þingmenn sem nú sitja í ríkisstjórn og þeir stjórnarþingmenn sem sátu á 126. löggjafarþingi hafa nú orðið uppvísir að því, að mati þess sem hér talar, að hafa brotið þann trúnaðareið sem þeir undirrituðu að stjórnarskrá þegar þeir settust á þing í fyrsta skipti. Þessi trúnaðareiður, sem allir þingmenn undirrita, hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ég undirritaður sem kosinn er þingmaður til Alþingis Íslendinga heiti því að viðlögðum drengskap mínum og heiðri að halda stjórnarskrá landsins.`` Það var margoft búið að vara stjórnarliða við þegar þetta mál var til umræðu á 126. löggjafarþingi. Aðvörunarorðin voru mjög sterk og afdráttarlaus og studd mörgum góðum rökum. Hv. þm. Sverrir Hermannsson, fyrrverandi formaður Frjálslynda flokksins, flutti margar ræður þar sem hann reyndi að koma vitinu fyrir sína gömlu félaga í Sjálfstfl. Sverrir sagði m.a. þann 17. janúar, eftir að fyrri dómurinn féll í hinu svokallaða öryrkjamáli, þegar það frv. ríkisstjórnarinnar sem Hæstiréttur hefur nú fellt lá fyrir þinginu, með leyfi forseta: ,,Mér hefur líka verið hugsað til járnkanslarans míns, Bjarna Benediktssonar, og hvaða viðhorf hann hefði haft til þessarar málsmeðferðar sem nú reynum við af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. Hann hefði að vísu ekki þekkt gamla flokkinn sinn aftur. Hann hefði ekki þekkt flokk sem hefur yfirgefið gömlu hugsjónir sínar um stétt með stétt, flokk sem predikaði eign handa öllum, en framfylgir nú boðorðinu eign handa örfáum. Hann hefði ekkert kannast við flokk sem á sinni tíð barðist fyrir frelsi einstaklingsins og framtaki, en nú er frelsið aðeins til handa fáum svo við tökum dæmi af sókninni í sjávarauðlindina.`` Hv. þm. Sverrir Hermannsson varaði mjög sterklega við þessum gjörningi og nú hefur komið á daginn að hann hafði hárrétt fyrir sér. Hann sagði m.a.: ,,Ég ætla engum orðum eða getum að því að leiða hvernig hæstv. forseta lýðveldisins verður um þegar þar að kemur að hann á að undirrita þessi lög svo að þau nái framkvæmd því að forsetinn hefur svarið dýran eið við stjórnarskrá Íslands. Ég ætla engum getum að þessu að leiða. En trúlega verða það þung spor sem hann þarf þar að stíga. Herra forseti. Ég lýk máli mínu með því að biðja og segja að Alþingi gái að sér og sóma sínum.`` Herra forseti. Stjórnarmeirihluti Alþingis með ráðherra ríkisstjórnarinnar í fararbroddi skeytti eins og oft áður ekki um viðvaranir í framkomu sinni gegn þegnum landsins. Þetta ber að harma. Það ber að harma að ríkisstjórnin hafi gert þetta. Þetta verður sennilega ekki í síðasta sinn sem hún gerir þetta. Hún hefur gert þetta áður og hún mun endurtaka þennan leik, því miður.

Virðulegur forseti. Þegar Garðar Sverrisson, um miðjan síðasta áratug, gerði mér og nokkrum öðrum félögum í Öryrkjabandalaginu grein fyrir því mikla óréttlæti sem fælist í reglugerð um skerðingu á tekjum öryrkja vegna tekna maka, þá trúði ég ekki mínum eigin eyrum. Ég trúði því ekki að þeim sem bjuggu við sama hlutskipti og ég, væru 75% öryrkjar, ungir menn, en ekki eins heppnir og ég að hafa vinnu, og giftust maka sem hefði sæmilegar tekjur, væri ætlað að lifa ævina út á 18 þús. kr. á mánuði. Það þóttu mér grimmúðleg örlög og ég trúði ekki öðru en að ef bent væri á það, þá mundu góðir menn ganga í að leiðrétta þetta og ég þakkaði guði mínum fyrir að hafa vinnu. Hv. Alþingi var bent á óréttlæti þessarar reglugerðar og hvað gerðuð þið, herra forseti? Þið settuð lög nr. 149/1998 til að leiða þennan ósóma staðfastlega í lög. Ég tel að það hafi ekki aðeins verið rétt hjá Hæstarétti að það hafi verið brot á lágmarksmannréttindum, herra forseti. Ég tel að það hafi sýnt skort á góðu kristilegu siðferði. Jafnvel þjóðkirkjan benti þinginu á að hér væri helgri stofnun, hjónabandinu, ógnað með ólögum þessum. Menn voru varaðir við að setja þau og menn voru reknir upp í Hæstarétt og sigraðir þar og menn komu aftur og menn neituðu að afhenda minnisblöð og þeir voru reknir út í Hæstarétt og sendir aftur. Þeir voru varaðir við að setja lög nr. 3/2001 og það var farið með þá í Hæstarétt og það var 7:0 í gær, herra forseti, 7:0. Aftur er sómi manna þessi. Þrjár kennslustundir í lögfræði hefur Öryrkjabandalag Íslands haldið fyrir ríkisstjórnina. Það er rétt hjá hv. þm. Magnúsi Þór Hafsteinssyni að drengskaparheit þingmanna er við stjórnarskrá landsins. Menn hafa hér brotið hana, ekki bara einu sinni heldur aftur og aftur. Aðvaraðir og síðast en ekki síst gagnvart þeim sem síst skyldi, gagnvart þeim sem kjörnir fulltrúar helst eiga að verja, öryrkjum, þeim sem höllustum fæti standa hafa menn aftur og aftur brotið af sér. Svo koma menn hér sigri hrósandi og stoltir af því að kannski hafi Hæstiréttur sagt að þeir megi samt kroppa 8 þús. kr. af þessum öryrkjum á mánuði, 8 þús. kr. Já, mikill er sómi yðar, herra forseti, mikill er sómi yðar. En það stendur hvergi í stjórnarskrá lýðveldisins að menn þurfi ekki að virða hana nema stundum og það stendur hvergi í drengskaparheiti þessara manna sem hér sitja að þeir megi brjóta gegn stjórnarskránni stundum, dálítið eða gagnvart sumum og það stendur sannarlega ekki, herra forseti, að þeir megi gera það ef þeir eru svo vitlausir, ef þeir eru svo vitlausir að gera það óafvitandi og ber þá nýrra við, herra forseti, ef hæstv. forsrh. er farinn að skýla afglöpum sínum bak við eigin fáfræði eða dómgreindarskort.

Ég vil minna hv. þm. á að hann á að víkja máli sínu til forseta en ekki ávarpa einstaka þingmenn.

Herra forseti. Af þremur atriðum í dómi Hæstaréttar í gær var aðeins eitt sem er áfellisdómur fyrir stjórnarmeirihlutann og það er greiðslan tvö ár aftur í tímann. Þar komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að það bryti eignarréttar\-ákvæði stjórnarskrárinnar og það þykir mér virkilega miður að hafi verið niðurstaðan vegna þess að ég taldi að við værum að bæta kjör öryrkja en ekki skerða þau. En þetta varð niðurstaðan. Önnur atriði eins og fyrningin og það að taka megi tillit til tekna maka var staðfest, herra forseti. Hæstiréttur leggur meira að segja lykkju á leið sína og skýrir dóm sinn frá 19. desember árið 2000. Hann segir að það megi tengja bætur tekjum maka. Hann dæmdi öll ummæli stjórnarandstöðunnar í umræðunni um það frv. árið 2001 ómerkt.  Síðan er í dómnum dálítið merkileg athugasemd og dálítið skrýtin. Þar stendur, með leyfi herra forseta: ,,Öryrkjabandalagið hafði um langt árabil átt í útistöðum við stefnda og ríkisvaldið um þá hagsmuni félagsmanna sinna, er málsóknin laut að, og hefði verið unnt að bera ágreiningsefnið undir dómstóla fyrr en gert var.`` Og þá hefðu félagsmenn ekki tapað eins miklu í fyrningum. Þarna er Hæstiréttur í rauninni að atyrða Öryrkjabandalagið fyrir að hafa ekki staðið nægilega vörð um hagsmuni félagsmanna sinna. 

Herra forseti. Það er snautlega lítið sem hefur komið fram af hálfu stjórnarliðanna í þessari umræðu sem hægt er að telja málefnalegt. Það hefur komið fram með ótvíræðum hætti að hæstv. forsrh. skammast sín ekki einu sinni fyrir það að vera hér á sínu 12. ári sem forsrh. með tvíbrotna stjórnarskrá á bakinu. Og hæstv. félmrh. sem er eini maðurinn sem hefði haldið pólitísku lífi hér ef orð mundu standa kemur og lýsir því yfir að vilji hæstv. utanrrh. til þess að brjóta stjórnarskrána hafi ekki verið nógu einbeittur og þess vegna fái hann að hírast áfram í embætti. Ja, heyr á endemi. Og svo kemur hv. þm. Pétur Blöndal, gæslumaður réttinda og eignarréttar, og segir að þetta hafi verið giska góður dómur, stjórnarskráin hafi ekki verið brotin nema á einu ákvæði. Hvar er metnaður og siðferði stjórnarliðs sem segir svona andspænis stjórnarskránni? Það er þó merkilegt að hæstv. forsrh. sýnir þó aðeins lit í kinnum. Hann ber þó örlítinn kinnroða yfir sínum eigin verkum undir lok ferils síns en það birtist í því, herra forseti, að hann kom hingað og talaði um einhvern allt annan dóm heldur en þann sem féll í gær. Hæstv. forsrh. er alltaf í keppni og samkvæmt kappleiknum sem fór fram í gær, þá var það sá sem situr þarna, hæstv. forsrh. sem vann 7:0. Hæstv. forsrh. talaði um allt aðra hluti heldur en þá sem dómurinn sem féll í gær fjallaði um. Hann bjó til sinn eigin sýndarveruleka þar sem hann var verjandi, hann var sækjandinn sem setti fram dómkröfurnar og auðvitað var það hann sem var dómari. Og dómsúrskurðurinn var þannig að allt er í lagi, eiginlega allt sem hæstv. forsrh. hefur gert í málinu væri rétt, allt sem við höfum sagt væri rangt. Hæstv. forsrh. tók þar sérstaklega til að það hefði verið dæmt, hann orðaði það svo og var ekki hægt að skilja hann öðruvísi en þannig að í fyrsta lagi þá hefði það verið úrskurður Hæstaréttar í gær að það væri í lagi að skerða bætur öryrkjanna með þeim hætti sem gert er. Það verður að koma fram, herra forseti, að dómkröfurnar lutu ekkert að því. Það þarf þá sérstakt mál til þess og þetta kemur hvergi fram í dómnum en svona vinnur hæstv. forsrh. þegar hann er í kröppum dansi. Hann veit að sókn er besta vörnin, jafnvel þó að verið sé að sækja á röngum og vondum forsendum og hæstv. forsrh. hélt því fram að það sem við sögðum fyrr á árum um að mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar hefðu verið brotin væri tóm vitleysa. Herra forseti. Hvernig lýsir dómurinn í gær úrskurðinum frá 1990? Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Taldist sú skerðing meiri en svo að hún tryggði öryrkjum þau lágmarksréttindi, sem fælust í 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar, þannig að þeir fengju notið þeirra mannréttinda, sem 65. gr. hennar mælti þeim.`` Herra forseti. Þarf þetta að vera skýrar? Þarf það að vera skýrar að hæstv. forsrh. túlkar dóminn með einhverjum allt öðrum hætti en Hæstiréttur sjálfur skrifar hann niður. Herra forseti. Menn verða að læra af þessu máli. Við verðum öll að læra af þessu og við verðum að læra það að ekki er hægt að skella skollaeyrum við því þegar Öryrkjabandalagið og samtök fólks sem eru að berjast fyrir rétti sínum koma aftur og aftur með fullgild rök. Það er ekki hægt að kasta því til hliðar eins og það skipti ekki máli. Nú hefur ríkisstjórnin tvo dóma á bakinu. Herra forseti. Í reynd hefur hún þann þriðja því að það var líka umsögn umboðsmanns Alþingis. Herra forseti. Þetta er álitshnekkir fyrir ríkisstjórnina, sama hvaða leikrit hæstv. forsrh. setur upp og þetta er spor fram á við í réttindabaráttu okkar. Þarna hefur það komið fram að landsmenn njóta félagslegra réttinda sem falla undir stjórnarskrárvarin eignarréttindi. Það er ákaflega mikilvægt.

Herra forseti. Það hafa ýmsir hv. þm. aftur og aftur reynt að gera orð hæstv. utanrrh. tortryggileg þegar hann brást mjög hart og réttilega við því þegar hann var sakaður um að vera vísvitandi að brjóta stjórnarskrá og menn hafa reynt að hártoga þetta. En sá sem reyndar hleypti því máli af stað, það er meiri töggur og meiri heilindi í honum en sumum öðrum þingmönnum sem hér hafa talað því að hann sagði, með leyfi forseta, í umræðunni, hv. þm. Ögmundur Jónasson: ,,Ég held að sá sem hér stendur hafi jafnvel einhvern tíma látið þau orð falla, gott ef ekki var í frammíkalli. Þetta er ómaklegt og ég skal alveg viðurkenna að þessi orð vildi ég ekki sagt hafa.`` Þ.e. að menn hefðu vísvitandi brotið stjórnarskrána. ,,Þetta er ómaklegt og ... þessi orð vildi ég ekki sagt hafa.`` Svo kom annar hv. þm. og gerði þessi orð hins vegar að sínum sem þarna var búið að biðjast afsökunar á og sagði að ríkisstjórnin og þingmenn hefðu vísvitandi brotið stjórnarskrána og þegar forseti vítti viðkomandi þingmann, þá fór hann að hártoga orð forseta. Allt var þetta afskaplega fróðlegt að sjá. En þessi umræða ber þessi merki sem betur fer að þessi síðari dómur Hæstaréttar, öfugt við þann fyrri, er skýr. Hann er algerlega skýr og þess vegna þarf ekkert um hann að deila eins og hinn fyrri, sem eins og flestir menn viðurkenna var afar óskýr. Þessi dómur er algerlega skýr. Stefnandinn tapaði meginmálsástæðu sinni, tapaði meginprinsippi sínu sem gekk út á það ...  Og númer tvö hafnar Hæstiréttur kröfunni um fyrningu. Það er einungis þessi uppgjörsþáttur sem lýtur að fortíðinni gagnvart tilteknum hópi öryrkja sem Hæstiréttur fellir dóm um að skuli bættur með tilteknum hætti, þannig að öll lögin standa. Það er meginniðurstaðan þvert ofan í það sem var sagt í þessum þingsal af hálfu virðulegrar stjórnarandstöðu. Þegar menn hafa verið að tala um að ég hafi í þeim umræðum sagt --- og vitnuðu til orða minna að menn hefðu farið með gífuryrði, þá gerðu menn það, menn gerðu það. Hv. þm. í þeim sal þá og situr í þessum sal núna kallaði lögfræðilega ráðunauta ríkisstjórnarinnar stormsveitir. Ég hygg að hann hafi að vísu verið víttur fyrir það, hv. þm. Lúðvík Bergvinsson þegar hann kallaði lögfræðilega ráðunauta ríkisstjórnarinnar stormsveitir. Ég man ekki hvort hann baðst afsökunar á því eins og hv. þm. Ögmundur Jónasson. Svona gekk þetta fram með þessum hætti. Mönnum var heitt í hamsi. Það sem hlýtur að skipta máli fyrir okkur, fulltrúa ríkisstjórnarinnar, að meginmálsástæðan sem þar var til umræðu í þessum sal og reyndi á nú fyrir Hæstarétti var dæmd ríkisstjórninni í hag. Nú fara menn að tala aftur um uppgjörsmálið en hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon vitnaði í ræðu sinni áðan í sín eigin orð þar sem sagði: Sá þáttur hefur ekki vakið nægilega athygli. Þetta var rétt hjá hv. þm. Það atriði var nánast ekkert hér til umræðu. Það var hitt atriðið sem ég vitnaði í í upphafi ræðu minnar sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson og fleiri fjölluðu um a.m.k. 30 sinnum að eigin sögn og fóru að mati Hæstaréttar algerlega rangt með.

Virðulegur forseti. Okkur stjórnmálamönnum er ærið tamt á tyllidögum að hampa listafólkinu okkar. Er þá gjarnan talað um það fjálglega á hversu háu stigi tónlistarlíf okkar er og hversu blómleg sé sú flóra sem getur af sér hljóðfæraleikara og söngvara í fremstu röð. Varla taka ráðamenn svo á móti erlendum gestum og varla efna þeir svo til veisluhalda að ekki sé kallað á tónlistarfólk til að dýpka gleði góðra gesta. En skýtur ekki skökku við að á sama tíma skuli tónlistarnám okkar standa í þeirri kreppu sem raun ber vitni? Í framhaldi af ákvörðun stjórnvalda í Reykjavík í sumar um að hætta að greiða fyrir tónlistarnám barna sem búsett eru utan Reykjavíkur hófust formlegar viðræður fulltrúa Sambands ísl. sveitarfélaga og menntmrn. um stöðu framhaldsmenntunar í tónlist. Í þeim viðræðum þarf að leysa ágreiningsmál sem sum hver má rekja langt aftur í tímann eða til ákvarðana um kostnaðarskiptingu ríkis og sveitarfélaga varðandi tónlistarskólana. Eftir að helmingaskiptareglan var afnumin 1989 og málefni tónlistarskólanna voru alfarið lögð á herðar sveitarfélaganna og síðan eftir að sveitarfélögin tóku við rekstri grunnskólanna virðist sem ákveðið misræmi hafi skapast varðandi kostnaðarfyrirkomulagið. Þá fór að gera vart sið sig ókyrrð sem hefur magnast smátt og smátt og loks dró til tíðinda í sumar. Með aðgerðum Reykjavíkur og raunar fleiri sveitarfélaga hefur verið sköpuð pressa á ráðuneytið að standa undir þeirri ábyrgð sem rökstyðja má að ríkisvaldið eigi að bera á tónlistarkennslu á framhaldsstigi. Í sumar var haft eftir hæstv. menntmrh. í Morgunblaðinu að hann telji kröfur sveitarfélaganna ekki hafa lagastoð en hann líti hins vegar svo á að sanngirnisrök liggi að því að gerðir verði samningar um þennan kostnað. Því ber að halda til haga, herra forseti. En þá að tónlistarkennaramenntuninni. Tónlistarskólinn í Reykjavík er elsti starfandi tónlistarskóli landsins, stofnaður um 1930. Það er dapurlegur tónn í Morgunblaðsgrein Kjartans Óskarssonar, skólastjóra tónlistarskólans, frá 11. október sl. þar sem hann segir að vá sé fyrir dyrum þar sem tónlistarkennaramenntun virðist vera orðin einhver aukaafurð í augum yfirvalda. Langflestir starfandi tónlistarmenn og kennarar hafa útskrifast frá Tónlistarskólanum í Reykjavík. Alls hafa á þessum 73 árum tæplega 300 nemendur lokið burtfarar- og einleikaraprófum í hljóðfæraleik og 46 hafa útskrifast úr tónfræðadeild. Alls hafa 456 nemendur lokið kennaraprófi og stefnir í að þeir verði 461 þegar þeir fimm nemendur sem nú stunda nám í blásarakennaradeild skólans útskrifast í vor. En þessir fimm nemendur, herra forseti, verða síðustu nemendurnir til að taka kennarapróf úr Tónlistarskóla Reykjavíkur. Nú þegar er búið að leggja niður tónmenntakennaradeildina, píanókennaradeildina, strengjakennaradeildina, söngkennaradeildina og þessum þætti í sögu skólans er lokið. Sömu sögu er að segja af kennaradeildum annarra skóla. En hvers vegna og hvað tekur við? Hugmyndin mun hafa verið að Listaháskóli Íslands tæki við. En er það að gerast? Nei, engin kennaradeild hefur verið stofnuð við þann skóla og raunar er ekki fjallað um tónlistarkennaradeild í samningi þeim sem er í gildi milli menntmn. og Listaháskólans og allt virðist benda til þess að löng bið verði enn eftir því að tónlistarkennaranám geti hafist við Listaháskólann. En Tónlistarskólinn í Reykjavík er ekki eini skólinn sem kennir tónlist á framhaldsstigi, herra forseti. Þar má einnig nefna Tónlistarskóla FÍH og Söngskólann í Reykjavík, Tónskóla Sigursveins, tónlistarskólana í Kópavogi og Garðabæ, tónlistarskólana á Ísafirði, Akureyri og Egilsstöðum, auk kraftmikilla skóla víðar á landinu og smærri skóla. En hvað þýðir, herra forseti, framhaldsskóli í tónlist? Jú, það hlýtur að vera skóli sem undirbýr fólk undir háskólanám í tónlist, sem sagt menntaskóli. Það væri ekki mikið vit í því að bjóða upp á háskólanám ef engir væru í menntaskólar. Það liggur því beint við að mínu mati að gera Tónlistarskólann í Reykjavík að slíkum menntaskóla og sjá til þess að aðrir skólar sambærilegir eigi þess kost að reka deildir á menntaskólastigi. Af þeim ástæðum sem ég nú hef rakið, herra forseti, hef ég lagt eftirfarandi spurningar fyrir hæstv. menntmrh.: 1. Hvað líður viðræðum ríkis og sveitarfélaga vegna tónlistarnáms á framhaldsskólastigi og hvenær er von á niðurstöðum? 2. Hver er ábyrgð ríkisvaldsins á tónlistarnámi á framhaldsskólastigi? Hver er ábyrgð ríkisvaldsins á kennaranámi í tónlist og til hvaða aðgerða er gert ráð fyrir að gripið verði svo koma megi aftur af stað slíku námi? Að lokum, herra forseti: Eru uppi hugmyndir um að gera Tónlistarskóla Reykjavíkur að menntaskóla fyrir tónlist?

Herra forseti. Þegar spurt er hvað líði viðræðum ríkis og sveitarfélaga vegna tónlistarnáms á framhaldsskólastigi og hvenær sé von á niðurstöðu, þá er svarið eftirfarandi: Í kjölfar óska Samtaka ísl. sveitarfélaga frá sl. vori um endurskoðun á kostnaðarskiptingu og fyrirkomulagi tónlistarkennslu á framhaldsskólastigi ákvað ég í júní að óska eftir tilnefningu tveggja fulltrúa frá Sambandi ísl. sveitarfélaga í sérstaka viðræðunefnd um málefnið. Á móti tilnefndi ráðuneytið þrjá fulltrúa í nefndina. Í umboði nefndarinnar kemur fram að henni er ætlað að fjalla um kostnaðarskiptingu og fyrirkomulag tónlistarkennslu á framhaldssólastigi. Nefndin hefur þegar haldið fjóra fundi og stefnt er að því að hún ljúki störfum fyrir áramót. Mér þykir rétt að taka það fram að nefndin fjallar ekki um samskipti sveitarfélaga og málefni nemenda sem stunda tónlistarnám fjarri lögheimili sínu, enda er þar um að ræða innri málefni sveitarfélaga sem þeim ber að leysa sín á milli á grundvelli fyrrgreindra laga og ríkisvaldið hefur enga aðkomu að því deilumáli. Samhliða þeirri vinnu sem fram fer í nefndinni hef ég ákveðið að skipa nefnd er geri tillögur um heildarendurskoðun á lögum um fjárhagslegan stuðning við tónlistarskóla, nr. 75/1985. Þá er einnig spurt: Hver er ábyrgð ríkisvaldsins á tónlistarnámi á framhaldsskólastigi? Frá gildistöku fyrrgreindra laga um fjárhagslegan stuðning við tónlistarskóla árið 1985 báru ríki og sveitarfélög að jöfnu greiðsluskyldu á launum kennara og skólastjóra þeirra tónlistarskóla sem hlotið höfðu staðfestingu sveitarstjórna og viðurkenningu ráðuneyta. Með breyttum verkaskiptasamningi ríkis og sveitarfélaga árið 1989 og lagabreytingum í kjölfar hans hvílir greiðsluskylda vegna launakostnaðar tónlistarskóla nú á sveitarfélögunum einum óháð skólastigi og aldri nemenda. Ráðuneytið ber hins vegar sem fyrr ábyrgð á viðurkenningu nýrra tónlistarskóla og gerð samræmdrar námskrár fyrir tónlistarfræðslu á öllum skólastigum, þ.e. á hinum faglega þætti. Spurt er: Hver er ábyrgð ríkisvaldsins á kennaranámi í tónlist og til hvaða aðgerða er gert ráð fyrir að gripið verði svo að byggja megi aftur upp slíkt nám? Nám tónmenntakennara í grunnskólum hefur verið á hendi Kennaraháskóla Íslands og að hluta í Tónlistarskólanum í Reykjavík. Kennaranám þeirra kennara er kennt hafa í tónlistarskólum hefur um langt árabil verið hjá Tónlistarskólanum í Reykjavík og ríkissjóður hefur veitt sérstakan styrk í því augnamiði. Á árinu 2002 var tekin ákvörðun um að færa kennaranám í listum til Listaháskóla Íslands eins og gerð er grein fyrir í frv. til fjárlaga fyrir árið 2003, en þar segir m.a. í umfjöllun um Listaháskóla Íslands, með leyfi forseta: ,,Hins vegar er um að ræða 13 millj. kr. hækkun vegna fyrirhugaðs viðbótarsamnings um að boðið verði upp á kennaranám fyrir allt að 30 nemendur á ári. Miðað er við að innrita 15 nemendur haustið 2002 og að 15 bætist við haustið 2003 þannig að meðalfjöldinn verði 22,5 á árinu. Gert er ráð fyrir að framlög til kennaranámsins verði 19,2 millj. kr. árið 2004 þegar deildin hefur náð fullri stærð. Á sama tímabili mun fjara út jafnhátt framlag til tónlistarkennaranáms [þ.e. í Tónlistarskólanum í Reykjavík] á vegum [liðar] 563 Tónlistarskólinn í Reykjavík.`` Ákvörðun þessi var tekin í fullu samráði við þáverandi skólastjóra og formann skólanefndar Tónlistarskólans í Reykjavík. Þá var einnig spurt: Hver er staða Tónlistarskólans í Reykjavík í skólakerfinu og Listaháskóla Íslands með tilliti til kennaranámsins? Ég hef áður greint frá stöðu Tónlistarskólans í Reykjavík. Listaháskóli Íslands er sjálfseignarstofnun sem hefur gert samning við ríkið um listnám á háskólastigi, þar með talið tónlistarnám. Tónlistardeild Listaháskólans var stofnuð árið 2001 og er á sínu þriðja starfsári. Námið er á þremur brautum: hljóðfæraleikur/söngur, tónsmíðar/nýmiðlar og tónlistarfræði/almenn braut. Þó að skólinn hafi ekki stofnað sérhæft kennaranám til fyrstu háskólagráðu er lögð mikil áhersla á að nemendur á tónlistarbraut séu undirbúnir undir kennarastörf. Almenna brautin innan tónlistardeildarinnar er námsleið fyrir nemendur sem vilja öðlast góða almenna tónlistarþekkingu á sem víðustu sviði, þar á meðal á sviði kennslu þó að ekki sé um að ræða eiginlegt kennaranám eða eiginlega kennarabraut. Stefnt er að því að allir nemendur í tónlistardeild og sérstaklega nemendur sem hafa stundað nám á almennu brautinni geti jafnframt tekið viðbótarnám til kennsluréttinda. Í kennsluréttindanáminu í listum er lögð sérstök áhersla á kennslufræði myndlistar, kennslufræði leiklistar og kennslufræði tónlistar. Tími minn er að renna út. Ég mun hér á eftir bæta við þessar upplýsingar. En ég ætla aðeins að geta þess í lokin að innan Listaháskóla Íslands hafa menn mjög stílað inn á 

Virðulegur forseti. Hér er verið að hreyfa mjög mikilvægu máli sem brýnt er að einhver úrlausn fáist í hið allra fyrsta. Í rauninni er það fyrir neðan allar hellur að ekki skuli fyrir löngu vera komin niðurstaða í þessa verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga hvað varðar tónlistarkennslu á framhaldsskólastigi því þetta mál á sér í rauninni mjög langan aðdraganda. Það er ekki svo, eins og kom fram í máli hæstv. menntmrh., að þetta mál hafi byrjað síðasta vor. Þetta mál á sér miklu lengri aðdraganda. Það nær í rauninni allt aftur til ársins 1985 þegar núgildandi lög voru sett vegna þess að þá voru uppi áform um það í þeim verkaskiptalögum sem þá voru samþykkt að ríkið mundi fara í það að endurskoða kostnað vegna tónlistarfræðslu á framhaldsskólastigi, sem síðan var ekki gert. 1998 var haft samband við ríkið, menntmrn. og þáv. menntmrh. og hann beðinn að ganga í þetta mál og taka upp þessi verkaskipti. Skipuð var nefnd í málinu og hún skilaði engum niðurstöðum. Síðan var farið með málið í aðra nefnd í ágúst 2001 og sú nefnd var þeirrar skoðunar að það ætti að vera skýr verkaskipting og ríkið ætti að fara með tónlistarkennslu á framhaldsskólastigi. En mér skilst að fjmrn. hafi bannað nefndinni að skila þeirri niðurstöðu af sér. Þannig að það kom aldrei til framkvæmda. Mér skilst að búið sé að skipa þriðju nefndina núna til þess að fjalla um þetta mál og hún eigi að skila af sér fyrir áramót. Og það má ekki seinna vera, hæstv. forseti, vegna þess að um næstkomandi áramót hafa sveitarfélögin í landinu sagt að þau ætli að hætta að greiða fyrir þá nemendur á framhaldsskólastigi sem nú sækja þessa skóla í Reykjavík. Reykjavíkurborg greiðir ekki með þeim lengur. Þetta eru um 300 nemendur. Það eru 40 millj. kr. á ári sem Reykjavíkurborg yrði að axla ef hún kostaði þessa nemendur úr öðrum sveitarfélögum til náms og það mun Reykjavíkurborg ekki gera vegna þess að þá fjármuni þarf að setja í menntun á grunnskólastigi í tónlist.

Herra forseti. Það er sjálfsagt að efna til viðræðna milli ríkis og sveitarfélaga um breytingar á því fyrirkomulagi sem er í gildi um einstök mál eins og t.d. tónlistarfræðslu. Ég verð þó að segja að það er alveg ljóst að höfuðborgin nýtur þess í mjög ríkum mæli að vera höfuðborg landsins og mikið af tónlistarkennslu landsmanna fer hér fram, m.a. fyrir atbeina ríkisvaldsins og fjárhagslegan stuðning sem þaðan kemur. Borgin hefur af því miklar tekjur og hún hefur sem höfuðborg líka skyldur. Það er ekki bara þannig, herra forseti, að höfuðborgin eigi að hafa tekjurnar en sveitarfélögin á landsbyggðinni eigi að hafa útgjöldin. Ég verð að segja að hún hryggir mig mjög þessi 

Virðulegi forseti. Þau viðfangsefni sem fram undan eru og þarf að leysa varðandi aðkomu ríkisins að málefnum tónlistarskólanna eru tvenns konar. Annars vegar málefni nemenda sem stunda tónlistanám á framhaldsskólastigi og hins vegar málefni er varða réttindi og skyldur tónlistarkennara. Víkjum fyrst að rétti tónlistarnema. Reykjavíkurborg hefur að stærstum hluta, þar til í haust, kostað nám nemenda hvaðanæva af landinu sem stundað hafa framhaldsnám í tónlist. Nám þessara nemenda er nú í uppnámi. Málið snýst um að ríkið viðurkenni skyldur sínar gagnvart þessum nemendum til jafns við annað fólk sem er í námi í framhaldskólum landsins. Þegar ungmenni af landsbyggðinni sækja sér framhaldsskólanám til stærri staða hefur ríkið borið kostnaðinn. Sæki ungmenni hins vegar framhaldsskólanám í tónlist, þá eiga sveitarfélögin allt í einu að standa straum af kostnaðinum. Hér er tónlist gert miklu lægra undir höfði en öðrum námsgreinum á framhaldsskólastigi og vekur það furðu. Ungmenni velja sér þessa námsleið rétt eins og hvert annað fag og varla halda menn því fram að tónlist sé óæðra nám en annað framhaldsskólanám. Síðara atriðið er varðandi rétt tónlistarkennara. Í lögunum um fjárhagslegan stuðning við tónlistarskóla frá árinu 1975, var kveðið á um að menntamálaráðuneytið setti reglugerð um réttindi og skyldur tónlistarkennara. Þessi reglugerð var aldrei sett og í lögunum um tónlistarskóla árið 1985 hvarf þetta ákvæði. Tónlistarkennarar, aðrir en tónmenntakennarar, hafa ekki lögskráð réttindi og tónlistarkennaranám er í uppnámi eftir þær breytingar sem orðið hafa upp á síðkastið. Það er brýn þörf fyrir löggjöf um réttindi og skyldur tónlistarkennara. Réttindin verða að vera samræmd og staðfest með lögum og mikilvægt að þau séu í samræmi við þær hugmyndir og kröfur sem uppi eru um nám til tónlistarkennaraprófs.

Virðulegi forseti. Allt tónlistarnám, söng- og tónlistarlíf, er grundvallarþáttur í menntun og menningarlífi þjóðarinnar. Þetta þekkjum við öll. Við sem búum úti á landi þekkjum vel þann gríðarlega metnað sem íbúar og sveitarfélög leggja í almenna söng- og tónlistarmenntun í sínu héraði. Ég þekki best til í Skagafirði. Tónlistarskóli Skagafjarðar er í skipulögðu samstarfi við allt skólastarf í héraðinu. Ekki er að því ég best veit gerður munur á nemendum hvort þeir eru innan héraðs eða utan hvað gjaldtöku varðar. Þegar svo Reykjavíkurborg sendi í vor út bréf til sveitarfélaganna um allt land um að hún mundi krefja þau um sérstaka greiðslu vegna þeirra sem kæmu til Reykjavíkur í framhaldsnám og sæktu tónlistarnám þar, þá opinberaðist hversu veikur grunnur er fyrir tónlistarnám í landinu. Í beinu framhaldi af þeim bréfaskriftum óskaði sveitarstjórn Skagafjarðar eftir því að Samband íslenskra sveitarfélaga beitti sér gagnvart ríkisvaldinu um að taka upp þegar í stað viðræður um aðra skipan á tónlistarnámi í landinu, að krefjast þess að tónlistarnám á framhaldsskólastigi yrði eins og annað nám á framhaldsskólastigi á kostnað og ábyrgð ríkisins. Þetta er sú meginkrafa sem ég held að við öll séum sammála um að eigi að bera fram. Það er fagnaðarefni að skipuð skuli hafa verið nefnd á milli þessara aðila til að takast á við þetta mál. En að mínu viti er það allt of seint að láta hana ekki skila áliti fyrr en um áramót. Við þurfum að fá þessa ákvörðun nú þegar í haust áður en við ljúkum afgreiðslu fjárlaga, því við ætlumst til að niðurstaða í þessu samstarfi eða þessari endurskoðun verði sú að ríkið axli ábyrgð á tónlistarnámi í framhaldsskólum eins og öðru námi í dag og þá þurfum við líka að gera ráð fyrir því á fjárlögum næsta árs. Virðulegi forseti. Þetta er afar brýnt, bæði kostnaðarlega og einnig gagnvart þeirri virðingu og metnaði sem við berum fyrir tónlistarnámi og tónlistarlífi í landinu.

Virðulegi forseti. Það hafa, held ég, allir ræðumenn farið hér yfir hve tónlistarlíf og tónlistarnám er mikilvægt og ég ætla ekki að endurtaka það hér og er sammála þeim sem hafa farið yfir það. En eins og allir vita var þessi málaflokkur sérstaklega færður yfir til sveitarfélaga árið 1989 með sérstöku samkomulagi. Það verður að segjast eins og er að það kom mér nokkuð á óvart af því að ég vissi af þessari utandagskrárumræðu, þó ég þakki fyrir hana, að sjá hér þingmann Vinstri grænna, hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur, hefja umræðuna á þessum vettvangi og enn þá fannst mér nú sérkennilegra þegar ég hlustaði á fyrrv. borgarstjóra, hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur, taka hér ræður á þessum vettvangi, einfaldlega vegna þess að ef við skoðum hvað gerst hefur bara í þessari viku þá gerðist nákvæmlega það að fulltrúi Vinstri grænna í menningarmálanefnd Reykjavíkurborgar og varaborgarfulltrúi sagði af sér. Og ég vil, með leyfi forseta, vitna hér í viðtöl við viðkomandi fulltrúa. Hún segir í viðtali við sjónvarpið um ástæðuna fyrir þessu: ,,Óánægja með heildarframgöngu borgarinnar í menningarmálum og ekki síst þau verk sem hafa snúið að tónlistarskólunum undanfarið og þá vil ég meina að það sem vegi þyngst hjá mér sé túlkun Reykjavíkurborgar á kjarasamningi við tónlistarkennara.`` Á öðrum stað segir hún: ,,Ja það er aðallega tvístígandi og að sumu leyti stefnuleysi sem mér finnst einkennast þar og ég sakna þess að borgin taki af skarið um að ákveða sig hvort að hún ætlar að vera menningarborg í verki og reka þá sín flaggskip og burðarliði í menningunni eða hvort hún ætlar bara að vera menningarborg á góðum degi þegar aðrir borga.`` Ég verð að viðurkenna að ég tel málið mjög brýnt, en hefði talið eðlilegra að fulltrúar Vinstri grænna, þingmenn Vinstri grænna í Reykjavík sem og þingmenn Reykjavíkur og borgarfulltrúar eins og hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, tækju þetta upp á öðrum vettvangi og reyndu þá gera einhverja bragarbót. Og það er svolítið sérkennilegt þar sem þessir fulltrúar eru í meiri hluta í borgarstjórn Reykjavíkur, hafa þar margt um málin að segja en taka það ekki upp þar heldur koma hér til þess að ræða þessi mál. Og það er kannski eins og þessi ágæti fulltrúi segir að þeir vilji bara hafa Reykjavík menningarborg þegar aðrir borga.

Virðulegi forseti. Það má svo sem segja það um ýmsar ræður að þær hefði kannski átt að flytja á öðrum vettvangi en einmitt hér í þessum ræðustól. En ég vil þó þakka hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur fyrir að taka þetta mál upp hér og ræða það á hinu háa Alþingi því það breytir ekki hinu, þótt menn deili um hver sé ábyrgð hvers o.s.frv., að það eru nemendurnir sem verða fyrir barðinu á þessu. Og það er því okkar stjórnmálamannanna að reyna að lenda þessu máli með einhverjum skynsamlegum hætti og það eru deilur uppi um það hver eigi að greiða fyrir tónlistarnám fólks á framhaldsskólastigi. Við höfum núna nokkrum sinnum á hinu háa Alþingi tekið umræður um ýmislegt sem brennur á fólkinu í landinu og ég sakna þess jafnan að mér finnst ætíð skorta á einhvers konar framtíðarsýn hjá þeim ráðherrum sem hér taka til máls. Ég hlýddi mjög gaumgæfilega á ræðu hæstv. menntmrh. þar sem ég reyndi að átta mig á því hvert hann hygðist stefna, hvaða framtíðarsýn hann hefði í málinu og hvernig hann hygðist taka á þeim vanda sem uppi er og allir viðurkenna en það var í reynd ekkert sem kom fram, ekki nokkur skapaður hlutur. Það kom þó það eitt fram að málið hefði verið í nefnd, mundi verða eitthvað áfram í nefnd og væntingar væru um að nefndin skilaði af sér um áramótin. Það kom ekkert fram að hæstv. ráðherra hefði sjálfstæðan vilja í málinu. Það kom ekkert fram um það að hann hefði einhverja sýn í málinu. Það kom ekkert fram sem sagði okkur að hann ætti eitthvert erindi eða hefði eitthvert innlegg í það að leysa þessa deilu. Og það er afar erfitt, virðulegi forseti, að eiga hér viðræður við hæstv. ráðherra, pólitískan ráðherra sem sjaldan eða aldrei virðist hafa nokkra pólitíska sýn, nokkra sýn á það hvernig leysa eigi úr þessu. Þetta mál hefur lengi verið til umræðu. Það er engin niðurstaða fengin en ég segi það aðeins að ég hvet menn til þess að reyna að finna lausn á þessu og afgreiða á þann hátt að ríkisvaldið sjái um tónlistarmál á framhaldsskólastigi.

Hæstv. forseti. Hvort tónlistarkennsla á framhaldsskólastigi eigi að vera á vegum ríkis eða sveitarfélaga er sjálfstætt úrlausnarefni. Ég vek athygli á að nú er starfandi á vegum hæstv. félmrh. verkefnisstjórn sem sérstaklega á að fjalla um verkaskiptingu og tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Sú verkefnisstjórn hlýtur að taka þetta mál til umfjöllunar í störfum sínum. Eins og hv. þm. Lúðvík Bergvinsson gat um áðan hafa deilur ríkis og sveitarfélaga um þessi mál fyrst og fremst bitnað á nemendum. Það er auðvitað miður. Það er mikilvægt fyrir menntun og þroska barna og ungmenna að þau fái að stunda sitt tónlistarnám, þroska hæfileika sína og auðga líf sitt og annarra. Ef sú krafa er gerð til Reykjavíkurborgar að borgin standi undir kostnaði við tónlistarnám nemenda úr öðrum sveitarfélögum þá er jafnframt verið að skerða möguleika borgarinnar til að nota takmarkaða tekjustofna sína til að bjóða reykvískum ungmennum upp á almennilegt tónlistarnám. Í því felst ákvörðun um að skattgreiðslum foreldra reykvískra ungmenna sé betur varið til að styðja ungmenni úr öðrum sveitarfélögum en Reykjavík. Að mínu mati, ég verð að segja það sem þingmaður Reykjavíkur, hæstv. forseti, þá gengur ekki upp að gera slíkar kröfur til Reykjavíkurborgar.

Herra forseti. Ég held að þetta mál eigi fullt og brýnt erindi inn í umræður á Alþingi og þó fyrr hefði verið. Eins og réttilega hefur komið fram þá á þetta mál sér langan aðdraganda. Þessi mál hafa alls ekki verið í nægjanlega góðu lagi og ein aðalundirrót þess er sú að ríkið hefur dregið lappirnar gagnvart því að viðurkenna skyldur sínar á þessu sviði. Það er alveg ljóst. Það hefur ýtt málinu á undan sér og látið sér vel líka að hafa málið hjá sveitarfélögunum og kostnaðarskiptinguna milli ríkis og sveitarfélaga óklára. Þetta hefur síðan leitt inn í vandamál sem þessu tengjast, t.d. varðandi kjaramál tónlistarkennara og þann núning sem upp er kominn í innbyrðis samskiptum sveitarfélaga á þessu sviði. Ég held að hæstv. menntmrh. geti náttúrlega ekki látið eins og það sé honum algerlega óviðkomandi bara af því að málið sé eitthvað sem sveitarfélögin eigast við um. Hæstv. menntmrh. er menntmrh. og ber ábyrgð á því að tónlistarfræðslu sé haldið uppi í landinu, með reisn og af myndarskap. Öll vandamál sem upp koma í þeim efnum heyra undir menntmrh. sem yfirmann þeirra mála. Hins vegar hefur þetta oft skotið upp kollinum, þessi ríka tilhneiging ráðherra Sjálfstfl. til að fá sér fjarvistarsannanir frá slíkum hlutum og skella skuldinni á einstakar stofnanir, sveitarfélögin eða aðra slíka aðila. Hæstv. ráðherrar Sjálfstfl. líta yfirleitt svo á að þeir geti ráðið því sjálfir hvenær þeir eru ráðherrar og hvenær ekki. Þeir eru sem sagt menntamálaráðherrar þegar það er gaman og allt gengur vel en þegar eitthvað annað er upp á teningnum og vandamál sem hægt er að kenna öðrum um þá eru þeir ekki ráðherrar lengur. Þetta gengur auðvitað ekki svona. Það er heldur engin lausn í málinu að skamma Reykjavík. Auðvitað ber Reykjavíkurborg mikla ábyrgð, bæði ríki og borg bera hér mikla ábyrgð sem langstærstu aðilarnir í þessu máli. Það er engin lausn að skamma Reykjavík með fullkomlega ómálefnalegum hætti eins og menn hafi engan skilning á þeim aðstæðum sem þar hafa komið upp. Hliðstæð dæmi, þó á smærri skala séu, eru uppi í mörgum öðrum sveitarfélögum í landinu og þetta þarf að leysa.

Herra forseti. Sú ágæta umræða sem hér fer fram leiðir hugann að tónlistarfræðslu og mikilvægi hennar fyrir tónlistar- og menningarlíf í landinu. Hér á landi höfum við valið okkur að haga málum þannig að tónlistarskólarnir séu í höndum sveitarfélaga. Ég þekki það mjög vel sjálf, sem fyrrverandi sveitarstjórnarmaður á Snæfellsnesi, hversu gríðarlega mikilvægar menningarmiðstöðvar tónlistarskólarnir eru. Það verður aldrei ofmetið. Það er vert að hafa í huga að þessi starfsemi skiptir máli þegar fólk velur sér búsetustað. Þetta eru mál sem skipta í raun máli fyrir búsetuþróun. Í gegnum tíðina hafa nemendur utan af landi leitað til höfuðborgarsvæðisins, þá fyrst og fremst til Reykjavíkur, í framhaldsnám. Það er þá að vonum að það séu vonbrigði fyrir þetta unga fólk og fjölskyldur þeirra að Reykjavíkurborg hefur ákveðið að innheimta gjald af nemendum sem sækja tónlistarskóla í Reykjavík. Hvaða áhrif mun þetta hafa? Það er vert að velta því fyrir sér. Ég held að áhrifin geti m.a. orðið þau að þessir nemendur flytji lögheimili sitt til Reykjavíkur. Er það það sem við viljum? Er það það sem liggur að baki hjá Reykjavíkurborg, að toga til sín fleira ungt fólk til búsetu í Reykjavík með því að neyða nemendur og foreldra þeirra til að greiða gjöld fyrir framhaldsnám í tónlist? Mér finnst þetta ömurleg staða sem alls ekki hæfir höfuðborg landsins. Hér hefur einnig verið komið inn á kennaranámið. 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þau svör sem komu við fyrirspurn minni þó að hann eigi eftir að svara lokaspurningunni. Ég verð jafnframt að segja að ég varð fyrir töluverðum vonbrigðum með innihald þeirra. Hæstv. ráðherra verður að viðurkenna að skilin á milli þessara skólastiga hafa orðið skýrari eftir því sem árin hafa liðið. Þegar kostnaðarskiptingarsamkomulagið var gert árið 1989 var skammt í að grunnskólarnir færu yfir til sveitarfélaganna. Eftir að grunnskólarnir fóru yfir til sveitarfélaganna hafa menn í auknum mæli gert sér grein fyrir því að framhaldsnám í tónlist er orðið afmarkaðra fyrirbæri en það var 1989 og fram til 1995. Við skulum átta okkur á því að þetta hefur verið að kristallast síðasta áratug. Við hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson vil ég segja að Reykjavíkurborg er sannarlega ekki eina sveitarfélagið sem hefur þann hátt á sem nú hefur verið tekinn upp. Akureyri hefur t.d. alla tíð innheimt gjöld vegna þeirra nemenda sem sækja tónlistarnám á Akureyri en eru utan sveitarfélagsins. Þetta er ekki neitt einsdæmi hjá Reykjavíkurborg. Hins vegar eru aðgerðir Reykjavíkurborgar til þess gerðar að beita þrýstingi á ríkisvaldið sem verður að fara að gera upp hug sinn í þessu máli og láta ekki eins og framhaldsnám í tónlist sé ekki til, að þetta menntaskólastig í tónlistarnámi sé ekki til. Mér virðist ríkisvaldið víkja sér undan ábyrgð í þessum efnum og ég lýsi yfir vonbrigðum mínum með það. Ég varð einnig fyrir vonbrigðum með þau svör hæstv. ráðherra er hann talaði um einhvers konar ígildi kennaranáms í Listaháskóla Íslands. Mér skildist það á máli hans áðan að það ætti að leggja áherslu á að nemendur yrðu búnir undir kennarastörf þó ekki væri um eiginlegt kennaranám að ræða. Ég spyr: Er hæstv. ráðherra að boða einhverja gengisfellingu eða gjaldfellingu kennaranáms í listum? Ég lýsi yfir miklum vonbrigðum ef svo er. Ég vil að lokum 

Herra forseti. Í fyrsta lagi er rétt að svara því sem hv. fyrirspyrjandi lagði fram þegar hún spurði hvort hugmyndin væri að gera tónlistarskóla í Reykjavík að menntaskóla fyrir tónlist. Það eru ekki hugmyndir uppi um það. Það er hins vegar margs kyns misskilningur hér í gangi. Í fyrsta lagi er ekki hægt að halda því fram að þegar tónlistarnám hófst í Listaháskóla Íslands hafi námið verið gengisfellt. Hvernig dettur mönnum í hug að segja þetta?

Kennaranám, kennaranám

Það er fjarri lagi. Það er að sjálfsögðu búið að flytja þetta nám upp á háskólastig og það er mikil framför. Það er staðið mjög vel að náminu í Listaháskóla Íslands að því er varðar tónlist, afskaplega vel.

Þetta er rangtúlkun á orðum mínum, ráðherra

. Það er reiknað með því að ofan á grunnnámið verði byggt kennaranám. Það er verið að vinna að því að skoða uppbyggingu námsins í samræmi við þá þróun sem er í Evrópu, þar sem stefnt er að því að að kennarar í tónlist ljúki meistaraprófi. Að sjálfsögðu er ekki á nokkurn hátt hægt að lýsa málinu eins og þar sé um gengisfellingu að ræða. Ég er undrandi yfir því að heyra slíkt hér.

Þetta er útúrsnúningur.

Í öðru lagi, ef ég fæ frið, hæstv. forseti, til að koma máli mínu frá mér, vil ég geta þess að hér er farið svolítið losaralega með hugtök. Það er enginn ágreiningur í nefndinni sem ljúka mun störfum fyrir áramót um að þar verði ekki fjallað um samskipti sveitarfélaganna varðandi málefni nemenda sem stunda tónlistarnám fjarri lögheimili sínu. Það er vandamál sveitarfélaganna og þau eiga að leysa það. Hins vegar er góður vilji fyrir því að fjalla þar um tónlistarnám innan framhaldsskólanna. Það mál verður örugglega leyst og verður auðvelt að leysa. En þar verður ekki, og það er samkomulag um það í nefndinni, fjallað um málin á þeim grundvelli sem hér hefur verið rætt um og nánast alla tíð. Mikilvægt er að menn átti sig á því að það eru til mismunandi námsstig í tónlistarkennslunni. Það er til grunnnám, miðnám og framhaldsnám. Það endurspeglar ekki skipulag skólans. Þannig geta nemendur grunnskólans verið í framhaldsnámi og nemendur í framhaldsskólunum verið í grunnnámi.

Virðulegi forseti. Þessi till. til þál. um öflun grunngagna um náttúru landsins og gerð náttúrufarskorta var til umræðu fyrr í dag og er þeirri umræðu nú haldið áfram. Fyrsti flutningsmaður þáltill. er hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir og nokkrir aðrir þingmenn Samf. Tillagan fjallar um að afla þurfi grunngagna og gera náttúrufarskort. Ég vil bara segja í upphafi að ég styð heils hugar þá tillögu sem hér er flutt, þau markmið sem sett eru fram í þessari þáltill. og þau rök sem fyrir henni eru færð. Það er afar brýnt að vinna samræmdan gagnagrunn, upplýsinga- og gagnagrunn um náttúrufar og aðra þætti í náttúru Íslands. Það er mjög mikilvægt að það verði gert á ábyrgð hins opinbera, að hið opinbera sjái svo um að þessir þættir séu bæði rannsakaðir og metnir á óhlutbundið og óháð en ekki undir pressu framkvæmdaraðila líkt og við höfum mátt búa við. Við þekkjum þá umræðu, hvort sem verið hefur í kringum stórframkvæmdir í vegamálum eða virkjanamálum. Þar er hlaupið upp til handa og fóta og reynt að afla lágmarksgrunngagna til að uppfylla lágmarkskröfur umhverfismats fyrir framkvæmdir sem hafa áhrif um ófyrirsjáanlega framtíð. Slíkt býður upp á ófullkomna og óvandaða vinnu miðað við það sem við vildum sjá. Þess vegna er mjög mikilvægt að þessi öflun grunngagna sé gerð af fullkomlega opinberum og óháðum aðilum þannig að ekki þurfi að blandast inn í þá vinnu, það mat, þær niðurstöður og sú skýrslugerð sem slík vinna mundi leiða af sér, tímabundnir eða ótímabundnir hagsmunir einstakra framkvæmdaraðila eins og við höfum mátt verða vitni að á undanförnum árum. Er skemmst að minnast ágreinings á milli framkvæmdaraðila í stórframkvæmdum og vísindamanna sem höfðu unnið ákveðnar grunnupplýsingar um mat og túlkun á þeim. Því betri og vandaðri upplýsingar sem við höfum því minni hætta er á að til árekstra komi í mati á þessum ýmsu náttúrugæðum sem við hér erum að fjalla um. Ég vil í þessu sambandi rifja upp að fyrir allmörgum árum, líklega rétt upp úr 1990, hóf Hólaskóli vinnu við að gera samræmdan gagnagrunn fyrir lífríki vatna á Íslandi, fyrst og fremst í stöðuvötnum. Til grundvallar voru þar notaðir alþjóðlegir staðlar við að meta lífríki og eðlisþætti ferskvatna á Íslandi. Það er alveg sjálfsagt að geta þess hér að þessar rannsóknir fóru af stað þegar hv. þm. Össur Skarphéðinsson var umhvrh. og veitti Hólaskóla örlitla fjárveitingu úr ráðuneytinu til að hleypa þessum rannsóknum af stokkunum. Það er sjálfsagt að geta þess sem vel er gert og hv. þm. Össur Skarphéðinsson gerði vel á þeim tíma. Síðan hefur það orðið til þess að fleiri samstarfsaðilar hafa komið inn í þetta stórverkefni um samræmdan gagnagrunn fyrir lífríki og eðlisþætti ferskvatna á Íslandi. Ég verð að segja að það væri betur ef þessu hefði verið rækilega fylgt eftir hér þegar umræðan fór á skrið upp úr 1990, að unninn hefði verið gagnagrunnur fyrir sem flesta þætti lífríkis á Íslandi. Þá stæðum við mun betur að vígi nú til þess að meta þær framkvæmdir t.d. sem við höfum verið að takast á um og eigum eftir að takast á um á næstunni. Það væri líka bara grunnvitneskja um þessa auðlind okkar Íslendinga sem við náttúrlega byggjum líf okkar á. Það er hægt að hafa mörg fögur orð um markmið, tilgang og nauðsyn þess að vinna þá vinnu sem hér er tíunduð. Það er líka hægt að lýsa hryggð sinni yfir því að stjórnvöld skuli ekki hafa tekið á þessum málum af tilhlýðilegri festu og ábyrgð, varið til þess fjármagni og forgangsraðað inn í verkefni sín. Þessar grunnrannsóknir á hinu fjölbreytta lífríki Íslands og eðlisþáttum íslenskrar náttúru á að vinna á hlutlausan og opinberan hátt og þær eiga síðan að liggja fyrir þegar verið er að taka ákvarðanir um að grípa inn í lífríkið. Þegar við erum að ráðast í stórframkvæmdir sem allar hafa áhrif á viðkomandi lífríki ættu þessar grunnupplýsingar að vera til staðar. Ég tek því bara undir það meginmarkmið þáltill. að þetta mál, öflun grunngagna um náttúrufar landsins, sé sett í algjöran forgang í þeirri vinnu sem við stöndum nú frammi fyrir, einmitt að meta þessi gæði og hvernig með skuli fara til skemmri og lengri tíma. Ég vildi bara, virðulegi forseti, taka það fram við þessa umræðu að þetta mál er alveg tímabært. Það hefur verið flutt áður og það ítrekar þá forgangsröðun sem hið opinbera á að hafa í umgengni og upplýsingaöflun um náttúru landsins. Því er brýnt að þær áherslur sem hér eru lagðar fram stýri ferð í auknum mæli af hálfu opinberra stjórnvalda.

Frú forseti. Við ræðum hér till. til þál. um öflun grunngagna um náttúru landsins og gerð náttúrufarskorta og ég vil lýsa yfir stuðningi mínum við hana. Hér er afar gott mál á ferðinni og brýnt að mínu mati. Það kemur að sjálfsögðu til vegna þess að stjórnvöld hafa ekki sett þennan málaflokk í forgang sem er auðvitað val stjórnvalda þannig að hér hafa hlutirnir farið fremur hægt af stað. Satt að segja mega kannski samningarnir sem gerðir voru í Ríó 1992 eiga það að þeir hristu örlítið upp í íslenskum stjórnvöldum þó svo að þau hafi brugðist afar seint við. Á síðustu árum hefur, eins og kom fram í máli hæstv. umhvrh. fyrr í þessari umræðu, þó verið reynt að gera ýmislegt, á síðustu þremur árum vil ég meina. Það hefur að hluta til verið gert í tengslum við vinnu við rammaáætlun ríkisstjórnarinnar um nýtingu vatnsafls og jarðvarma og að hluta til í gegnum fjárveitingar til Landmælinga. Allt er það gott sem vel er gert en hér er auðvitað um verkefni að ræða af þeirri stærðargráðu að mér þykir eðlilegt að það sé forgangsverkefni hjá umhverfisyfirvöldum á Íslandi. Við búum í afar stóru landi sem er ríkt af náttúrugæðum. Náttúran okkar er einstök í veröldinni, búsvæðagerðirnar einstakar og það starf sem er hafið í skráningu búsvæðagerðanna á Náttúrufræðistofnun Íslands er algjörlega til fyrirmyndar. En þar er ekki bara um hefðbundna kortagerð að ræða, frú forseti, heldur hefur skráning búsvæða og búsvæðagerða vítt og breitt um hálendi Íslands staðið þar yfir og gerð korta á grunni þeirra greininga. Ég hef orðið þeirrar ánægju aðnjótandi að fá að kíkja aðeins yfir öxlina á þeim vísindamönnum sem hafa unnið búsvæðagerðagreiningarnar og kennslustundirnar sem maður getur farið í hjá þeim vísindamönnum eru afar fróðlegar. Það er að hluta til nýtt hér í landinu að fara í svona greiningu á náttúrufarinu og gera kort af búsvæðagerðum okkar. Ég held að við þurfum að opna augu okkar fyrir því að hér getum við, eins og í svo mörgum öðrum málum, tekið ákveðna forustu. Ég held að við höfum á að skipa frábærum vísindamönnum sem hafa miklu meiri getu en þeir geta látið í ljósi vegna þess að fjármunirnir til málaflokksins hafa verið af skornum skammti. Ég hef átt sæti í umhvn. Alþingis sem fékk þetta mál til sín í fyrra en fjallaði ekki um það þá. Þetta er dæmi um mál sem kemur frá stjórnarandstöðuþingmönnum og þar af leiðandi er það lagt til hliðar og fær ekki afgreiðslu. Nú vil ég bara segja það hér í þessari umræðu að það er afar brýnt að þingið fái tækifæri til að taka afstöðu til þessa máls þegar þar að kemur. Það liggja fyrir jákvæðar umsagnir um málið frá fagaðilum, sem skipta auðvitað verulegu máli, og stjórnvöld verða að fara að láta af þeim leiða sið að salta ævinlega frumvörp eða þáltill. sem koma frá stjórnarandstöðunni, það má segja nánast sama hversu góð þau eru. Nú lýsti hæstv. umhvrh. því hér í morgun að hún væri í sjálfu sér samþykk efni málsins. Hún lýsti því yfir að verið væri að vinna að málinu, jú, það er rétt, en það er ekki verið að vinna að því á þeim hraða sem telja mætti eðlilegan og ekki heldur nægilega vel til þess að segja megi að við stöndum okkur vel varðandi þá alþjóðlegu samninga sem við höfum skuldbundið okkur til. Vil ég þá sérstaklega nefna samninginn um líffræðilegan fjölbreytileika því að framkvæmdaáætlun um þann samning hefur ekki enn þá litið dagsins ljós. Það er auðvitað gífurlega brýnt að stjórnvöld taki á í þessu máli, reki af sér slyðruorðið og bretti upp ermar því að hérna held ég að við getum tekið ákveðna forustu í heiminum og ég held að við getum kennt vísindamönnum vítt og breitt um veröldina hvernig við förum í þessa vinnu. Eins og ég segi, vísindamennirnir okkar hafa meiri getu en þeim er heimilt að nota núna vegna fjárskorts. Ég vil bara að það verði hætt að láta framkvæmdaraðila ævinlega ráða því hvað er rannsakað og hvað er skoðað og að farið verði að gera það á forsendum náttúruverndarinnar og þeirra vísinda sem þar liggja að baki.

Virðulegi forseti. Ég vil bara koma hér örstutt upp varðandi þetta mál og tjá þá skoðun mína að hér sé farið skipulega og vel af stað í þeirri hugsun að kortleggja náttúrufar, náttúrugögn og upplýsingar um náttúruna með skipulögðum hætti þannig að aðgengilegar séu. Ég hef reyndar haft mjög mikinn áhuga á þessu sviði, bæði til lands og sjávar, þó kannski frekar til sjávar, í ein 20 ár. Mér hefur lengi fundist mikið á slíkar upplýsingar skorta, virðulegi forseti, t.d. þegar við tökum okkur það fyrir hendur að stöðva nýtingu á svæðum sjávarins þar sem við höfum með reglugerðum eða lögum lokað hafsvæðum fyrir veiðum. Eftir að stundaðar hafa verið veiðar langtímum saman er lokunin algjörlega tilviljanakennd og þekkingin sem menn vilja fá er ekki aðgengileg. Vegna hvers? Jú, það er auðvitað nákvæmlega það sem kemur fram í meginefni þessarar tillögu, það er engin skráning til um það sem fyrir er. Við höfum upplifað það hér á fiskimiðunum við Ísland að svæðum hefur verið lokað í tvo áratugi og enginn vissi hvernig svæðið var þegar því var lokað, hvernig botngerð þess var eða hvaða breytingar höfðu orðið á svæðinu. Engin úttekt fór fram, ekki einu sinni á fyrsta ári lokunar, til að skoða hvernig svæðið leit út og undirbyggja þekkingargrunn þannig að það væri hægt að sjá hvað gerðist þá á næstu 20 árum meðan svæðið væri ekki í notkun. Það er alveg nákvæmlega sama með þetta sem hér er lagt til, það er nauðsynlegt að slíkar upplýsingar séu til og skráðar þannig að menn geti gengið að þeim og séð hvernig ástandið var t.d. á ákveðnum svæðum landsins á ákveðnum tíma. Þess vegna tel ég að hér sé verið að flytja mjög merkilegt mál og nauðsynlegt. Ég vek athygli á þessu varðandi sjóinn vegna þess að mér finnst ömurlegt að menn skuli sitja uppi með það eftir að hafa takmarkað veiðar eða notkun á einhverjum svæðum að vita ekkert hvað gerðist. Engar grunnrannsóknir fóru fram þegar hætt var að nýta svæðin og þar af leiðandi hafa menn engan samanburð þegar þeir hugsanlega vilja fara að skoða þau. Ef menn vildu hugsanlega fara og skoða slík svæði yrðu þeir að standa fyrir mjög dýrum og umfangsmiklum rannsóknum utan við slík svæði og bera svo saman við það sem innan við er en það er hrein tilgáta því að líf á mismunandi svæðum, hvort sem er til lands eða sjávar, er bara ekkert eins á ólíkum svæðum. Það er mjög breytilegt eftir veðurfari, eftir því hvort land nýtur skjóls eða er á berangri o.s.frv., og mjög stutt er á milli svæða þar sem gróðurfar er gjörsamlega ólíkt. Ég tel að þessi tillaga sé mjög af hinu góða og að svona skipuleg vinnubrögð sem hér eru lögð til mundu færa okkur þekkingu sem við gætum svo byggt á sjálf þegar við værum að hugsa um landnýtingu okkar eða aðra nýtingu náttúrunnar en e.t.v. hefur verið til staðar á undanförnum árum og áratugum.

Frú forseti. Ég vil fyrst og síðast koma hér í pontu í annað sinn í þessari umræðu til að þakka þeim hv. þm. sem tekið hafa þátt í umræðunni í dag, reyndar hæstv. ráðherra líka sem hefur nú vikið sér úr húsi, og þó sérstaklega þeim hv. þm. sem hafa tekið vel í tillöguna og lýst yfir eindregnum stuðningi við hana. Ég held satt best að segja, frú forseti, að efni tillögunnar sé þessi eðlis að flestum þyki skynsamlegt að fara í þessa vinnu. Það kann að vera deilt um það hversu hratt á að gera það, vegna kostnaðar, og hver forgangsverkefnin eigi að vera. En ég vil taka undir með hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur sem sagði áðan að það væri skoðun hennar að þetta hlyti að vera forgangsverkefni númer eitt, tvö og þrjú hjá umhverfisyfirvöldum. Það er kannski ekki síst það sem ég er að kalla eftir með þessari umræðu og held að með því að samþykkja þá tillögu sem hér liggur fyrir væri verið að lýsa því yfir að þetta væri það mark sem stefnt væri að, og þá tækju stjórnvöld beinlínis þá stefnu að þetta væri vinna sem ætti að leggja mikla áherslu á. Við getum svo deilt um það á hversu mörgum árum eigi að gera það. En það er einfaldlega, frú forseti, erfitt að fá umræðu um náttúruvernd, landnýtingu eða virkjanakosti í skynsamlegan farveg á meðan þessi gögn liggja ekki fyrir, á meðan skráninguna vantar og grunnrannsóknir eru kannski að stórum hluta til í höndum framkvæmdaraðila. Ég vil líka endurtaka það sem ég sagði í umræðunni fyrr í dag að á nýafstöðnu umhverfisþingi var það álit a.m.k. tveggja hópa sem þar störfuðu að þetta ætti að vera forgangsverkefni. Það kom töluvert fram í umræðum á umhverfisþingi. Því segi ég enn og aftur, frú forseti, að ég vonast til þess að þessi tillaga fái raunverulega og góða umfjöllun í hv. umhvn. og í þinginu aftur og að hún verði afgreidd. Umsagnaraðilar hafa tekið mjög vel í hana þannig að þeir sem starfa á þessum vettvangi virðast vera hlynntir efni tillögunnar. Ég held líka að það sé mikilvægt að við horfum til þess að við höfum verið í vandræðum með ferlið um mat á umhverfisáhrifum. Um það held ég að við getum öll verið sammála, hvort sem við erum í stjórn eða stjórnarandstöðu, það hafa verið óvenjumiklar deilur hér á landi um úrskurði varðandi mat á umhverfisáhrifum og ég er sannfærð um að það stafar af því að það vantar ákveðin grunngögn. Við getum borið þetta saman við reynsluna frá öðrum löndum þar sem framkvæmdaraðilar geta gengið að ákveðnum grunngögnum vísum, það er til kort af viðkomandi svæði og þá er til ákveðið, ef við getum orðað það svo, verðmætamat. Það er búið að leggja ákveðið mat á verðmæti þessa tiltekna lands út frá einhverjum alþjóðlegum, viðurkenndum stöðlum. Hvernig í ósköpunum eigum við öðruvísi að verðmeta land, við getum orðað það þannig, en að styðjast við einhverja staðla til þess? Smekkur okkar er misjafn. Við hljótum að gera þá kröfu að þarna sé unnið faglega. Sú aðferðafræði sem hér er lögð til er ekki fundin upp af mér, hún hefur verið þróuð hjá öðrum ríkjum. Hún er byggð á ákveðinni grunnhugsun sem birtist í ákveðnum alþjóðlegum sáttmálum sem við erum bundin af. Hvers vegna ættum við ekki að tileinka okkur þessa aðferðafræði? Hæstv. umhvrh. sagði í morgun að við værum lítið land og það væri mjög dýrt fyrir okkur að fara út í þessa vinnu. Vissulega kostar hún peninga. Ég held samt að það sé líka mikilvægt fyrir hæstv. umhvrh. og stjórnvöld að hafa í huga að hér hafa farið fram ansi miklar framkvæmdir uppi á hálendi Íslands, það hefur verið mikið farið í virkjanir og þess vegna er mjög mikilvægt að þessi vinna sé unnin hratt og vel. Ég er líka sannfærð um að mikið fé mundi sparast ef þessi gögn væru til staðar. Miklir fjármunir hafa farið af hálfu stjórnvalda í öll málaferlin og allar deilurnar sem hafa staðið um úrskurðina um mat á umhverfisáhrifum og kæruferlin. Allt kostar þetta peninga og þar erum við Íslendingar miklir meistarar í samanburði við aðrar þjóðir. Af einhverju stafar það, frú forseti. Ég held líka að þessi skráning sé mikilvæg til þess að fá umræðu um náttúruvernd upp úr tilfinningasemi. Þó að hún sé alltaf að einhverju leyti háð tilfinningum og mati hvers og eins held ég að það sé mikilvægt að reyna að fá hana niður á einhvern mælanlegri mælikvarða. Eins og þessi mál horfa við okkur í dag skortir skýra efnislega mælikvarða svo að unnt sé að meta og kortleggja náttúruna. Ég vek líka athygli á því sem kemur fram í tillögunni að það er lagt til að með þessu séu gerðar ákveðnar lágmarkskröfur til gæða gagnanna. Eins og þetta er í dag eru framkvæmdaraðilarnir sjálfir í raun og veru að meta það hversu góð gögnin séu sem þeir leggja fram sjálfir. Við getum líka lagt fram rök fyrir þeirri skoðun að í raun og veru sé umhverfismatið ekki jafngott og það gæti verið ella ef gögnin væru unnin af hlutlausum aðilum. Frú forseti. Ég tel að með því að samþykkja þessa tillögu sé unnt að standa skynsamlegar að landnýtingu en nú hefur verið gert, og nýtingu náttúruauðlinda yfirleitt. Ég tel að þarna höfum við fordæmi hjá öðrum þjóðum fyrir aðferðafræði sem virkar og að við eigum að taka hana upp. Enn og aftur, frú forseti, vil ég þakka fyrir þessa umræðu og sérstaklega þeim hv. þm. sem lýstu yfir eindregnum stuðningi við tillöguna.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á áfengislögum, nr. 75/1998. Flm. að þessu frv. ásamt mér eru hv. þm. Drífa Hjartardóttir, Þuríður Backman og Guðrún Ögmundsdóttir. Frumvarpið er mjög einfalt í sniðum. Það er aðeins ein grein og svo lagagildingargreinin. 1. grein hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Við 4. gr. laganna bætist ný málsgrein er verður 3. mgr. og orðast svo: Þrátt fyrir ákvæði 2. mgr. og 2. mgr. 6. gr. skal heimilt að framleiða án leyfis vín úr innlendum berjum, ávöxtum eða jurtum til eigin neyslu sem í eru að rúmmáli minna en 15% af hreinum vínanda.`` Síðan er lagagildingargreinin um að lög þessi öðlist þegar gildi. Þessu fylgir örstutt greinargerð, svohljóðandi: Tilgangur frumvarps þessa er að gera þeim sem vilja og getu hafa til kleift að framleiða létt vín úr innlendum ávöxtum og jurtum og að þeir megi bera það fram án þess að slíkur heimilisiðnaður teljist lögbrot. Flutningsmenn telja að rétt sé að lagfæra áfengislögin þannig að framleiðsla léttvíns með tilgreindum hráefnum verði leyfð. Með því aukna frelsi sem hér er lagt til gæti innan fárra ára orðið til þekking við gerð matarvína sem kynni síðar að verða séríslensk framleiðslu- og verslunarvara, t.d. vín úr hreinni náttúruafurð eins og íslenskum berjum. Frumvarp sama efnis hefur áður verið lagt hér fram, á 128. löggjafarþingi, en var þá ekki afgreitt úr nefnd og er því lagt fram að nýju. Virðulegi forseti. Eins og ég gat um í upphafi máls míns er þetta frv. nokkuð einfalt í sniðum. Það kveður á um það að heimilisiðnaður, eins og við viljum kalla það --- ég mundi jafnvel vilja kalla það listgrein hjá mörgu fólki sem er mjög hæft í því að framleiða dýrindis matarvín --- verði löglegur, það verði ekki talið lögbrot lengur að framleiða vín sem er upp að 15% styrkleika af hreinum vínanda. Eins og málum er háttað hér á landi í dag er hægt að kaupa öll tækin til að framleiða vín og það gerir fólk í stórum stíl, það kaupir sér útbúnaðinn og framleiðir sín eigin vín. Mörg þeirra vína eru prýðilega góð og það sem meira er, fólk hefur á undanförnum árum og áratugum verið að þróa með sér þekkingu á þessu sviði, m.a. þá að nýta íslenskar jurtir og ávexti til þess að framleiða úr dýrindis matarvín. Það er alveg ljóst, virðulegi forseti, að þessi vín eru höfð um hönd á heimilum viðkomandi manna og eru jafnvel einstöku sinnum gefin í tækifærisgjafir. Ég hygg að þeim sem fá að njóta og taka við finnist það hin besta gjöf að fá framleiðslu fólks sem kann til verka og er jafnvel búið að framleiða matarvín mjög lengi og af hinni mestu snilld Mörgum finnst ugglaust gaman að fá slíka persónulega gjöf. En einmitt þessi athöfn, að gefa framleiðslu sína öðrum, bera hana á borð fyrir aðra eða jafnvel að neyta hennar sjálft, er ólögleg vegna þess að styrkleiki vínanna er yfir þeim mörkum sem fólki er heimilt að framleiða. Þetta vitum við auðvitað öll og það hefur gætt mikils tvískinnungs í þjóðfélaginu um afstöðu til þess fólks sem framleiðir sitt eigið matarvín. Þetta litla frv. sem við höfum stundum kallað í gamni ,,litla bruggmálið`` hefur komið áður fyrir augu hv. alþm. án þess að það hafi náð að fara í gegnum hið háa Alþingi. Ég vænti þess nú að menn láti af tvískinnungi sínum, hv. alþm. sem aðrir, og viðurkenni að hér á landi framleiðir fólk sitt eigið vín, enda er löglegt að kaupa tæki til þess og annan útbúnað í verslunum. Ég leyfi mér að fullyrða, virðulegi forseti, að margir hér á landi, mjög margir, kunna afar vel til verka við að framleiða sín eigin matarvín. Sú sérstaka framleiðsla sem betrumbætt er með íslenskum ávöxtum eða jurtum eða þar sem framleiðslan er eingöngu úr íslenskum ávöxtum og jurtum er afar sérstök að mörgu leyti. Ég get alveg fullyrt það fyrir mína parta að betri vín með villibráð --- ég vil kalla íslenskt lambakjöt villibráð --- en heimatilbúið vín úr krækiberjum eða aðalbláberjum með slíkum réttum, ég tala nú ekki um með fuglum, hreindýrakjöti o.s.frv., fyrirfinnist varla. Mér finnst a.m.k. að þau vín sem ég hef smakkað hjá fólki smellpassi við slíkar náttúruafurðir. Þetta litla frv. sem hér er lagt fram gerir það að verkum fyrst og fremst, ef samþykkt yrði, að menn verða ekki lögbrjótar við að framleiða það sem þeir gera hvort eð er í dag. Þeim tvískinnungi í íslensku þjóðfélagi yrði hætt, að halda því fram að fólk kaupi sér víngerðartæki og framleiði ekki vín sem er yfir þeim styrkleikamörkum sem fólki er heimilt að framleiða í dag. Ég legg til að við hættum þeim tvískinnungshætti að halda því fram að hér geti menn keypt allar græjurnar en megi bara ekki nota þær. Þetta er vægast sagt furðuleg afstaða og ég eiginlega skil ekki í jafnhreinskilinni þjóð og Íslendingum sem játa á sig hvert lögbrotið á fætur öðru og ráðherrarnir hlæja að í mesta lagi. Það gerðist á Landssambandsþingi smábátaeigenda í gær, þar sögðu menn: Ja, við hendum nú þessum tegundum hreinlega í sjóinn. Og ráðherra bara brosti. Menn gera ekkert með það. En lögin eiga samt að vera í gildi þó að þau stangist á við alla framkvæmd. Sama er um þetta mál nema það að fólkið sem framleiðir þessi vín er í raun og veru að nýta sér íslenska náttúru og það er ekki að taka afurðirnar frá neinum. Það er yfirleitt að nýta þær í eigin landi því að margir bændur og bændakonur kunna vel til verka í þessum efnum og það er fullur sómi að þeirri framleiðslu. Ég hygg að sú opnun sem hér er lögð til, að bruggun upp að 15% styrkleika af hreinum vínanda verði lögleg og að menn megi bera hana á borð fyrir gesti sína án þess að það sé lögbrot, sé hæfileg. Þetta opnar hins vegar alls ekki á að menn geti farið að selja vín. Það þarf miklu meiri breytingar og miklu meiri uppfyllingar á lagaskilyrðum til þess að fólk geti framleitt vín til sölu. Þá eru menn auðvitað komnir undir heilbrigðisreglugerðir og fjöldamörg önnur ákvæði svo sem þjófaheldar víngeymslur o.s.frv. Menn mega ekki misskilja það að það frv. sem hér er verið að ræða sé um það að allir gætu farið að framleiða heimagerð matarvín og allir gætu tekið upp sölu á þeim. Það er ekki þannig. Það gæti enginn farið að selja vín samkvæmt þessari lagaheimild sem hér væri opnað á. Hér væri eingöngu opnað á það að fólki væri heimilt að framleiða þessi vín og bera þau á borð fyrir gesti sína án þess að það teldist lögbrot. Ég álít, virðulegi forseti, að sú vínmenning sem hefur þróast hér á landi á undanförnum árum, að fólk nýti og noti meira af léttum vínum en var kannski hér áður og fyrr, sé af hinu góða. Ég tel að ef við getum opnað á það og hvatt til þess að menn geti framleitt afurðir úr íslenskum jurtum og ávöxtum séum við að auka menningu okkar og opna á ný svið sem núna eru lögbrot, virðulegi forseti. En fólk framleiðir auðvitað sín eigin vín og margir eru snillingar í því. Ég lít svo á að þetta sé opnun á það að hér megi koma fram áhugi fólks, vilji og geta til þess að framleiða góða matardrykki, sem matarvín eru vissulega, og það þurfi ekki að vera með sérstakar bindindispredikanir í sambandi við þetta mál. Vilji okkar er ekki sá að opna fyrir framleiðslu á heimabruggi til þess að fólk fari að sjóða af því spíra, við erum ekki að því. Hér er eingöngu verið að opna á það að fólk megi gera sitt heimagerða vín á löglegan hátt en sé ekki, eins og það er í dag, lögbrjótar við slík verk. Ég held að ég geti ekki haft mikið lengra mál um þetta, þetta er lítið mál. Þetta er nefnilega ,,litla bruggmálið`` sem mér finnst að hv. Alþingi eigi að klára og sjá sóma sinn í að afgreiða til að við höldum ekki áfram hér, hv. alþingismenn, að segja fólki að það megi kaupa tækin, það fái sérstakar leiðbeiningar um hvernig eigi að nota þau, en síðan sé það lögbrot að nota þau. Þetta er tvískinnungur, virðulegi forseti, og á ekki skylt við þróun og hugsun í nútímaþjóðfélagi. Ég held einnig, eins og við höfum reyndar vikið að hér, að á skömmum tíma, nokkrum árum, geti komið upp sú þekking við framleiðslu á íslenskum matarvínum að þetta geti orðið undirstaða síðar að framleiðslu sem yrði söluvara en þá þarf bara málið að fara í annan farveg heldur en opnað er á í þessu frv. Þetta frv. gerir ekkert annað en að gera það löglegt sem menn aðhafast í dag og allir vita og enginn skiptir sér af en er samt sem áður lögbrot, virðulegur forseti.

Frú forseti. Ég kem hingað í ræðustól til að þakka hv. þm. Guðjóni A. Kristjánssyni fyrir afar skemmtilega ræðu um litla bruggmálið og verð að segja að ég hef afar mikla samúð með þessu frv. Ég hef reyndar kallað það ,,litla heimilisiðnaðarfrumvarpið``  En ég get tekið undir svo margt sem hv. þm. sagði. Tilgangur frv. er alveg ljós. Hann er náttúrlega sá að fólk hafi ekki á tilfinningunni þegar það er að brugga sín krækiberjavín að það sé að brjóta lög því að það er alveg vitað að fólk hefur þróað með sér þekkingu og færni til þess að búa til sín heimagerðu borðvín og sú þekking og sú færni gæti jafnvel orðið upphafið að einhverju stærra og meira fyrir okkur í framtíðinni. Það kann vel að vera að við gætum á ákveðnum tíma þróað með okkur kunnáttu og þekkingu og færni sem gerði okkur kleift að framleiða vín sem væru einstök í veröldinni. Það yrði nú saga til næsta bæjar, frú forseti, ef Íslendingar gætu þróað með sér slíka þekkingu að hér mætti búa til vín sem væru af allt, allt öðrum toga en þau vín sem búa má til úr þrúgum sem vaxa sunnar í álfunni. Jurtirnar okkar, blóðbergið, súrurnar, allar þær kryddjurtir sem finna má í íslenskri náttúru, eru þeirrar gerðar að þær eru sérstakar vegna þess að þær vaxa við þau skilyrði sem íslensk náttúra býr þeim. Eins og ég segi, það er gaman að fylgjast með því fólki sem hefur aflað sér kunnáttu og þekkingar varðandi jurtirnar okkar og getur nýtt þær til margra hluta og þessi kunnátta hefur í sér að geyma vaxtarbrodd til stærri afreka. Ég vænti þess, frú forseti, að þetta litla heimilisiðnaðarfrumvarp verði stutt, a.m.k. af þeim sem hafa stundað mikið frelsishjal, ungir frjálshyggjumenn sem vilja nú aldrei skerða frelsi einstaklingsins til nokkurs hlutar. Það má gera ráð fyrir því að fólk sem talar á þeim nótum sjái hér tækifæri til þess að styðja gott mál, og ég vil meina að það sé allt eins líklegt að á þessum stað, hinu háa Alþingi, sé öflugur stuðningur við mál af þessu tagi. Í öllu falli er þetta eitt af þessum sjarmerandi málum sem koma hér upp og ég lýsi því yfir að ég get stutt þetta mál í gegnum þingið.

Hæstv. forseti. Ég verð því miður að leiðrétta það sem hæstv. forseti sagði, þetta er ekki stjórnarfrumvarp. Ég el samt þá von í brjósti að stjórnarliðar sjái að það sé skynsamlegt að gera þá breytingu sem hér er lögð til. Ég hef flutt, ásamt fleiri hv. þm., þetta lagafrv. í nokkur skipti og einhverjir eru nú undrandi á því að við skulum gera það enn einu sinni, vegna þess að fyrir liggur að bæði frá sveitarfélögunum í landinu og ríkisvaldinu er meiningin að fara í átak til eflingar og stækkunar sveitarfélaganna. En ég vona það að af grg. skilji menn hvers vegna við teljum að hluti af því að láta það takast felist í því að gera breytingu af því tagi sem við leggjum hér til. Í grg., hæstv. forseti, stendur ýmislegt en ég ætla nú að fara yfir hana. Frumvarp þetta var lagt fram á 126., 127. og 128. löggjafarþingi en var ekki útrætt og er það flutt efnislega óbreytt. Efling sveitarfélaga er afar mikilvægur þáttur í því að tryggja íbúum landsins góð lífsskilyrði. Mikið var fjallað um hlutverk sveitarfélaganna og möguleika þeirra á að sinna því fyrir tæpum áratug. --- Það er líklega að verða rúmur áratugur núna, en þá gekkst Jóhanna Sigurðardóttir, hv. þm. og þáverandi félmrh., fyrir skipun ,,sveitarfélaganefndar`` í febrúar 1992. Nefndin skilaði lokaskýrslu í mars 1993. Í kjölfar aðgerða sem ákveðnar voru af stjórnvöldum í framhaldi af starfi nefndarinnar urðu verulegar breytingar á stærð og fjölda sveitarfélaganna. Sveitarfélög sameinuðust víða og sums staðar urðu þau afar víðáttumikil. Fyrir tíu árum voru sveitarfélögin 204 en þau eru nú 105. Þrátt fyrir að mikið hafi áunnist sitja þó víða eftir örsmá sveitarfélög sem geta illa sinnt því hlutverki sem þeim er ætlað samkvæmt lögum. Pólitískur vilji til þess að stækka og efla sveitarfélögin í landinu og færa til þeirra fleiri verkefni frá hinu opinbera virðist vera almennur. Fyrirætlanir stjórnvalda um átak í þessu efni liggja nú fyrir. En jafnframt hefur komið skýrt fram að ekki skuli hrófla við ákvæði sveitarstjórnarlaga um að lágmarksíbúafjöldi í sveitarfélagi skuli vera 50 manns. Möguleikar til að flytja verkefni frá hinu opinbera til sveitarfélaganna byggist á þeirri forsendu að öll sveitarfélög geti veitt svipaða þjónustu og tekið að sér sambærileg verkefni. Eigi að hafa þetta sjónarmið að forsendu mun þróun í þá átt að flytja verkefni til sveitarfélaganna frá hinu opinbera ekki ná fram nema þau smáu sameinist og myndi þannig nægilega öflug samfélög til að standa jafnfætis öðrum. Enginn vafi er á því að efling sveitarfélaganna, skilgreining á þeim búsetuskilyrðum sem þau verða að geta boðið og flutningur verkefna til þeirra er forsenda þess að byggð geti haldist og þróast víða um land. Það er því eitt brýnasta verkefni byggðamálanna að efla og stækka sveitarfélög á landsbyggðinni. Ástæður þess að sameining smárra sveitarfélaga hefur gengið hægt eru margvíslegar. Gamlar hefðir og áhrif ráðamanna í héraði valda þessu að hluta til. Mikil breyting hefur þó orðið á afstöðu manna til sameiningarmála á þeim árum sem liðin eru frá því að lokaskýrsla sveitarfélaganefndarinnar kom út og almennt er afstaða til sameiningar jákvæðari en áður. Þó er ekki líklegt að árangur náist í eflingu sveitarfélaga á ýmsum svæðum. Til eru dæmi um að fámenn sveitarfélög á litlum landsvæðum, sem eru óumdeilanlega eitt atvinnusvæði, hafi ítrekað hafnað sameiningu við nágranna sína vegna mismunandi aðstöðu til tekjuöflunar. Þannig hefur misvægi í tekjuöflunarmöguleikum sem ríkið hefur tryggt sveitarfélögunum komið í veg fyrir eðlilega sameiningu sveitarfélaga. Afar brýnt er að hraða almennri þróun í átt til öflugri sveitarfélaga sem geta veitt sambærilega þjónustu og tekið við nýjum og auknum verkefnum. Í þessu frumvarpi er gert ráð fyrir að lágmarksstærð sveitarfélaga verði 1.000 manns. Flutningsmenn telja þó að í raun sé 1.000 manna samfélag lítið og vanmegnugt til þess að tryggja íbúunum þau búsetuskilyrði sem nú eru nauðsynleg til að treysta byggðina til framtíðar. Samþykkt frumvarpsins yrði þó mikilvægt skref til að flýta þróuninni til öflugri sveitarfélaga. Ástæða er til að hafa í huga að í sveitarfélögum sem hafa orðið til við sameiningu undanfarin ár er víða vilji til að mynda enn stærri og öflugri sveitarfélög. Þannig virðist sameining smæstu sveitarfélaganna við önnur geta rutt úr vegi fyrirstöðum sem nú tefja þróunina í átt til öflugri sveitarfélaga. Miklar umræður hafa farið fram um þessi mál á undanförnum árum og ýmsar hugmyndir komið fram um hvernig standa skuli að eflingu sveitarfélaganna. Þótt stjórnvöld sýni nú viðleitni til að gera átak í þessu efni og lýsi því jafnframt yfir að flytja skuli verkefni til sveitarfélaganna frá hinu opinbera virðast þau þó ekki hafa dug til að marka stefnu sem leiði örugglega til öflugri sveitarfélaga sem verði fært að taka að sér slík verkefni. Náist ekki að sameina fámennu sveitarfélögin í nægilega stórar einingar verður mjög erfitt að flytja mikilvæg verkefni frá hinu opinbera til sveitarfélaganna. Það er grundvallarkrafa að sveitarfélög um allt land geti veitt sambærilega þjónustu. Verði ekki gerð breyting á lágmarksíbúafjölda sveitarfélaganna geta örfá lítil sveitarfélög hamlað þeim fyrirætlunum að flytja verkefni frá hinu opinbera til sveitarfélaganna. Það er ekki við það unandi að fáein fámenn sveitarfélög komi í veg fyrir þær mikilvægu fyrirætlanir að stækka og efla sveitarfélögin. Með samþykkt þessa frumvarps fá þau sveitarfélög sem hafa færri íbúa en 1.000 þrjú ár til að sameinast öðrum sveitarfélögum. Það fer ágætlega saman við fyrirætlanir stjórnvalda um átak til stækkunar og eflingar sveitarfélaganna og tryggir framgang þess máls. Flutningsmenn leggja til að 1.000 íbúa lágmarkið miðist við 1. janúar 2004 og ef íbúatala er lægri en 1.000 samfleytt í þrjú ár eftir það tímamark verði sameiningarskyldan virk. Hæstv. forseti. Nú er það ekki svo að við sem flytjum þetta frv. séum með þetta 1.000 manna mark algjörlega fastsett. Við teljum að eitthvert annað íbúafjöldamark geti alveg komið til greina. Eitt erum við þó sammála um og það er að það mark sem núna er í sveitarstjórnarlögunum, þ.e. að lágmarkið skuli vera 50 manns, sé fráleitt í dag. Við teljum að þeir alþingismenn og ráðamenn þjóðarinnar sem ekki eru tilbúnir að taka þátt í umfjöllun og afgreiðslu þessa máls sem hér er á ferðinni þurfi auðvitað að koma fram og rökstyðja það hvers vegna það eigi að hafa 50 manna lágmarksfjölda í sveitarfélagi. Fyrir því eru að mínu viti ákaflega fátækleg rök. Hvort lágmarksfjöldinn eigi að vera 1.000 manns, 2.000 manns eða 500 manns getur svo verið umræðuefni sem ég tel eðlilegt að verði fjallað um í hv. nefnd. En ég tel það mjög mikilvægt, og ætla að endurtaka það í lok máls míns, hæstv. forseti, að það fari saman við það átak sem sveitarfélögin í landinu og stjórnvöld ætla nú í til þess að efla sveitarfélögin í landinu, gera þau öll öflugri þannig að það verði ekki fyrirstöður hvað varðar að flytja verkefni frá hinu opinbera til sveitarfélaganna, á þeim forsendum að sum sveitarfélög í landinu geti ekki tekið við verkefnunum. Auðvitað verður áfram að vera ákvæði í gildi í sveitarstjórnarlögum um það að landfræðilegar aðstæður og sérstakar aðstæður geti komið til, eins og eru í lögunum núna. Í gegnum tíðina hafa verið til sveitarfélög í landinu sem hafa haft færri íbúa en 50 manns á þeim forsendum. Það eru því ekki rök í málinu að halda því fram að til yrðu einhvers konar sveitarfélög sem hefðu í raun og veru engar forsendur til þess að vera sameiginlegt svæði. Ég vildi að þetta kæmi fram í lokin, hæstv. forseti. Ég legg til að þessu máli verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. félmn.

Virðulegi forseti. Ég er á móti þeirri lögþvingun sem kemur fram í frv., þeirri hugsun að það eigi að hafa vit fyrir sveitarfélögunum. Sveitarfélögin og fólkið eiga að sameinast ef það hentar þeim. Ég verð líka að segja það að ef á að sameina sveitarfélög fyndist mér að það ætti að sameina þau á höfuðborgarsvæðinu. Hér blasir hagkvæmnin við að sameina. Síðan finnst mér líka að það eigi að vera inni í dæminu að taka mið af landfræðilegum aðstæðum svo sem eins og í Grímsey. Ég held að Grímseyingar séu miklu betur settir með eigin sveitarstjórn sem málsvara fólksins sem býr þar. Það sem mér gremst helst, virðulegi forseti, hvað varðar þessa sameiningarumræðu, er að mér finnst stundum vera farið út í hana til þess að forðast umræðu um vanda landsbyggðarinnar. Það er eins og menn fari að tala um sameiningu sveitarfélaga þegar þeir vilja ekki ræða raunverulegan vanda landsbyggðarinnar, sem er oft á tíðum af allt öðrum toga, þ.e. að það er búið að hefta atvinnuvegi landsbyggðarinnar. Ég hef reyndar miklar efasemdir um að það sé eitthvað hagkvæmara að reka 1.000 manna sveitarfélag en t.d. 600 manna sveitarfélag. Það er miklu nær, tel ég, ef það á að fara í einhverja sameiningu og taka á skipulagsmálum sveitarfélaga að fara í miklu stærri sameiningu. Annars þakka ég fyrir góða umræðu.

Hæstv. forseti. Hv. þm. sagði að hann væri á móti lögþvingun. Nú þarf ekkert um það að ræða að það er lögþvingun í gangi. Ef sveitarfélög fara niður fyrir 50 manns skulu þau sameinast öðrum. Þegar það hefur gerst hefur þeirri lögþvingun verið beitt, þó nokkuð oft. Þannig að það er ekki um það að ræða að það sé ekki fyrir hendi þetta mark í lögunum, það er þar. Þá er spurningin, hvaða mark á að hafa þarna? Hv. þm. nefndi: Á það að vera 1.000, á það að vera 600, á það að vera eitthvað annað? Ég segi: Á það að vera 50? Þeir sem segjast vera á móti því sem þeir kalla lögþvingun, halda því í raun og veru fram að það eigi að vera 50 og að þeir sem eru í sveitarfélögunum í dag eigi að hafa um það algert neitunarvald að á því verði breyting. Ég er á þeirri skoðun að löggjafinn eigi að bera ábyrgð á þessu og að það sé skynsamlegt að taka þetta til endurskoðunar núna. Hvort menn vilja svo lögþvinga með miklu stærri hætti en um hefur verið rætt fram að þessu, t.d. á höfuðborgarsvæðinu eða þéttbýlissvæðum, þá eru menn að ræða um málið á allt öðrum forsendum en við höfum gert fram að þessu, því að sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu eru fullkomlega fær um að taka við þeim verkefnum sem talað er um að vísa frá ríkinu til sveitarfélaganna og að þjóna íbúunum samkvæmt þeim kröfum sem hafa verið gerðar. En landfræðilegar aðstæður skipta auðvitað máli og ég tel ástæðu til þess að ítreka það að það á auðvitað að geta ráðið úrslitum 

Virðulegi forseti. Ég tel að það sé líka brýnt, ekki síst áður en menn fara að setja upp einhverja tölu, hvort sem hún er 1.000 eða 3.000 eða 4.000, að menn fari yfir það hvernig hafi tekist til í sveitarfélögum sem hafa sameinast á síðustu árum og skoði líka hvort þeir sem stóðu fyrir utan sameiningu í sveitarfélögum, t.d. eins og á sunnanverðum Vestfjörðum, standi eitthvað verr en þeir sem voru með í sameiningu sveitarfélaganna. En það sem gerist oft á tíðum þegar búið er að sameina sveitarfélög þar sem eru margir byggðakjarnar, ég tek sem dæmi Þingeyri og Bíldudal o.fl., að fólkið sem býr á þessum stöðum vantar oft á tíðum málsvara þegar eitthvað bjátar á í sveitarfélaginu. Ég tel nauðsynlegt að fara yfir það. Hvað varðar þjónustu sem fólk í þessum fámennari sveitarfélögum skortir, hafa þau oft getað gert samning við stærri sveitarfélög eða einhver samtök sveitarfélaga um að vinna að þeim verkefnunum, svo sem á sviði félagsþjónustu og barnaverndarmála. Ég tel að það sé ekkert útilokað þó svo að sveitarfélögin renni ekki saman.

Hæstv. forseti. Þetta eru allt saman gamalkunnug rök í þessari umræðu og svo sem að mörgu leyti ágætlega gild. Við höfum verið að prófa okkur áfram með þetta í langan tíma og umræðan leitt okkur þangað sem við erum í dag. Og hvar erum við? Þar sem mikill vilji er hjá öllum, eða stórum meiri hluta sveitarstjórnarmanna, frammámanna sveitarstjórna í landinu, fyrir því að gera mikið átak í sameiningu sveitarfélaga. Þar eru menn ekki að tala um að búa til 400--500 manna samfélög, heldur miklu stærri. Þetta er í raun og veru niðurstaða margra ára umræðu um þessi málefni. Það sem verið er að tala um í þessu samhengi er að við sitjum ekki uppi með svæði og örlítil sveitarfélög inni á milli stærri sveitarfélaga sem bókstaflega munu koma í veg fyrir að það verði hægt að ganga eins langt og annars væri í því að flytja verkefni til sveitarfélaganna og efla þau. Það eru ýmis vandamál sem fylgja því að stækka sveitarfélög, m.a. gæti fólk kannski misst málsvarsmöguleika sem það hefur ef það er í einstöku litlu sveitarfélagi. Á þessu þurfa menn auðvitað að taka. Það eru svipuð vandamál og eru í hverfum t.d. á höfuðborgarsvæðinu. Við höfum séð fólk rísa upp í einstökum hverfum til þess að berjast fyrir tilteknum málefnum. Slíka hluti þurfa menn að geta komið einhverju skikki á, og að enginn vafi sé á því að það eru hverfaskiptingar og annað slíkt sem hjálpa til við það.

Virðulegi forseti. Ég er meðal flutningsmanna að þessu frv. um stækkun sveitarfélaga. Eins og 1. flm. kom að í inngangi sínum þá er það ekki endilega skoðun okkar að lágmarkstalan þurfi að vera 1.000 manns, það er tala sem hlýtur að verða til skoðunar í umfjöllun um þetta mál í viðkomandi nefnd. Sama má segja um landfræðilegar aðstæður. Það er nokkuð auðsætt að svæði sem búa við jafnsérstæðar aðstæður og t.d. Grímsey hljóta að verða til skoðunar þó að við höfum dæmi um eyju sem tilheyrir sveitarfélagi sem nær yfir fastalandið líka, þ.e. Flatey á Breiðafirði. Einnig má líta á Strandirnar þar sem samanlagður fjöldi íbúa er ekki 1.000. Þetta hlýtur að verða allt til skoðunar. En jafnframt getur sameining sveitarfélaga og kröfur um lágmarksfjölda líka verið rök um ákveðnar úrbætur, t.d. í samgöngumálum við önnur nærliggjandi svæði. Þar má einmitt tiltaka Strandirnar þar sem liggur nokkuð vel við að bæta samgöngur inn í Breiðafjörð og Barðaströndina og Dalasýslu. Meðan sveitarfélög eru jafnsmá og nú er mikil hætta á því að íbúarnir verði af ákveðinni þjónustu sem þeim ber, samkvæmt sveitarstjórnarlögum, og ýmsum tækifærum sem þeim mundu sjálfkrafa bjóðast væru þeir hluti af stærra sveitarfélagi. Það er hægt að koma á samstarfi. Við þekkjum öll byggðasamlögin sem hafa verið stofnsett á Íslandi um hina ýmsu þjónustu. En það fyrirkomulag er flókið og ákaflega dýrt ef það þarf að setja upp flest ef ekki öll málefni sem teljast mikilvæg. Mikilvægasti þátturinn í þessu máli er þó sá sem 1. flm. kom inn á, þ.e. möguleiki sveitarfélaga til þess að taka að sér verkefni frá ríkinu. En það er nokkuð ljóst að á meðan sveitarfélögin eru jafnlítil og vanmáttug og nú getur það ekki gengið. Ég er þó ekki á þeirri skoðun að sveitarfélögin verði í sjálfu sér eitthvað sterkari við sameiningu tveggja eða fleiri vanmáttugra sveitarfélaga, heldur þarf ýmislegt fleira að koma til. Sameining gefur okkur þó þann möguleika að hlúa betur að sveitarfélögunum og svæðunum.

Frú forseti. Hér leggjum við tveir hv. þm. Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, ég og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, fram till. til þál. um vernd og sjálfbæra nýtingu lífvera á hafsbotni. Tillögutextinn er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela sjávarútvegsráðherra í samráði við Hafrannsóknastofnunina að friða í varúðarskyni þau svæði á hafsbotni sem brýnast er talið að vernda til að koma í veg fyrir meira tjón á lífríki og uppvaxtarskilyrðum nytjafiska en orðið er. Jafnframt verði gerð áætlun um frekari rannsóknir á áhrifum veiða og veiðarfæra á vistkerfi hafsbotnsins og um aðgerðir til að draga úr skaðlegum áhrifum af þeirra völdum og til að tryggja sjálfbæra nýtingu vistkerfa hafsbotnsins innan efnahagslögsögunnar. Við undirbúning og meðferð málsins verði leitað eftir samvinnu við umhverfisráðherra, rannsóknastofnanir, hagsmunaaðila í sjávarútvegi og samtök áhugamanna eftir því sem við á. Skorti á lagaheimildir til æskilegra verndaraðgerða og til að tryggja sjálfbæra nýtingu hafsbotnsins verði lagðar fyrir næsta löggjafarþing tillögur þar að lútandi, sem og skýrsla um framvindu verndaraðgerða og fjárþörf vegna æskilegra rannsókna.`` Frú forseti. Þannig hljóðar tillögugrein þessarar þáltill. en kveikjan að henni er að sjálfsögðu sú staðreynd að vísbendingum fjölgar sífellt um það að tjón hafi orðið á lífríki hafsbotnsins vegna hömlulítillar notkunar á botnveiðarfærum. Það má segja að fyrir nokkrum árum höfum við verið vakin upp af værum blundi þegar sjónvarpið sýndi afar áhrifamikla mynd sem tekin var neðan sjávar við strendur Noregs, mynd sem dró ljóslifandi fram áhrif veiða á kórallasamfélag á hafsbotni. Það verður að segjast, frú forseti, að slíkum gögnum hefur farið fjölgandi á seinni árum og þekkingu okkar fleygt fram. Fyrir skemmstu barst mér í hendur mynd af ástandinu á ákveðnum svæðum hér við land. Þær myndir sem ég fékk þar augum litið eru vægast sagt hrikalegar, frú forseti, og efla mig í þeirri trú að við séum kannski á síðasta snúningi með að bjarga ákveðnum svæðum, svo alvarlegt virðist ástandið vera. Á ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Jóhannesarborg árið 2002, ráðstefnunni sem fjallaði um sjálfbæra þróun, voru á dagskrá ýmis málefni sem tengdust hafsbotninum og gildi búsvæða hafsbotnsins. Þar var sérstök áhersla lögð á búsvæði kórallasamfélaga. Búsvæði kórallasamfélaganna og þróun þeirra er mikilvæg vegna sjálfbærrar þróunar í lífríki sjávar. Kórallasamfélögum vítt um veröldina er nú ógnað vegna mengunar sjávar, vegna hækkaðs sjávarhita og notkunar veiðarfæra sem skaða kórallasamfélögin. Við blasir að þörf er á kerfisbundnum rannsóknum á þessu sviði. Það hefur reyndar blasað við allt of lengi og ég fullyrði, frú forseti, að allt of lítið hefur verið gert í þessum efnum hérlendis, sérstaklega þegar miðað er við hversu dýrmæt auðlindin er okkur, þessari þjóð á norðurhjara sem byggir og hefur byggt allt sitt á fiskveiðum. Auðvitað hefur maður stöku sinnum heyrt hryllingssögur útvegsmanna eða sjómanna sem hafa fengið kóralla í botnvörpur. Maður hefur heyrt hvernig farið hefur verið yfir svæði, jafnvel þar sem menn hafa vitað að væru kórallasamfélög. Sannarlega vonar maður að menn geri ekki slíkt að gamni sínu lengur, að fara yfir þannig svæði. Ég held að við deilum öll áhyggjunum eftir að vísindamenn hafa vakið okkur af værum blundi og við séð hættuna sem við stöndum frammi fyrir. Frú forseti. Á meðan við öflum okkur frekari þekkingar á þessu sviði er brýnt að grípa til varúðarráðstafana eins og tillaga þessi gerir ráð fyrir. Sú tillaga sem hér er flutt byggir á þeirri hugmyndafræði sem býr að baki Ríó-yfirlýsingunni og þeim samningum sem samþykktir voru á umhverfisráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Ríó 1992. Frú forseti. Á 122. löggjafarþingi var samþykkt þáltill. frá hv. fyrrv. þm. Hjörleifi Guttormssyni um rannsóknir á áhrifum veiðarfæra á vistkerfi hafsbotnsins. Í þeirri þál. var gert ráð fyrir þriggja ára rannsóknarátaki á slíkum áhrifum og að til þess yrði varið um 63 millj. kr. næstu þrjú ár samkvæmt áætlun frá Hafrannsóknastofnun sem fylgdi þeirri tillögu. Á fjárlögum 1999 var samþykkt fjárframlag til að hefja störf í samræmi við þá ályktun. Ég vil benda hv. þingmönnum á, varðandi frekari rökstuðning með þessari tillögu, rökstuðninginn í þáltill. frá 122. löggjafarþingi. Þar var einmitt gerð grein fyrir rannsóknarverkefninu Botndýr á Íslandsmiðum sem hefur aukið þekkingu okkar á botndýrategundum innan efnahagslögsögunnar, útbreiðslu þeirra og tengslum við aðrar sjávarlífverur. Það er auðvitað eðlilegt við þá vinnu sem þessi þáltill. gerir ráð fyrir að hliðsjón verði höfð af þessu rannsóknarverkefni. Á yfirlitsuppdrætti með þessari tillögu má sjá að hér við land er að finna svæði þar sem talið er að séu mjög verðmæt kórallasamfélög. Tillögunni fylgir kort af þeim stöðum. Það á ættir sínar að rekja til Hafrannsóknastofnunar, þ.e. kort af sunnanverðu landinu og landgrunninu þar fyrir sunnan. Það sýnir fundarstaði steinkóralls, sem heitir á latínu Lophelia Pertusa. Þetta er sú tegund sem myndar kóralgarða í Norður-Atlantshafi. Varðandi þýðingu þessarar tillögu, frú forseti, hafa lög um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands mjög mikið að segja og mikla þýðingu, m.a. 8. og 9. gr. þeirra laga sem veita ráðherra heimildir til að gera ráðstafanir til að sporna við því að stundaðar séu veiðar sem skaðlegar geta talist með tilliti til hagkvæmrar nýtingar nytjastofna. Þar er og gengið út frá skiptingu veiðisvæða og tímabundnu banni við öllum veiðum eða notkun tiltekinna veiðarfæra á ákveðnu svæði. Ég tel, frú forseti, að í lögunum höfum við ákveðin tæki í sem geri okkur kleift að fara í þá vinnu sem hér er lagt til að hefja. Eitt meginefni tillögunnar er að fela ráðherra, í samráði við Hafrannsóknastofnunina, að friða án tafar í varúðarskyni, a.m.k. fyrir botnlægum eða hreyfanlegum veiðarfærum, þau svæði á hafsbotni sem brýnt er talið að vernda. Augljóst er að það fer eftir gerð og eðli veiðarfæra hvort þau kunna að valda röskun á lífríki hafsbotnsins og þá hversu mikilli. Botnvarpa og dragnót eru dæmi um veiðarfæri sem mest eru í sviðsljósinu í þessu sambandi en fleira getur komið til. Á hinn bóginn eru krókaveiðar augljóslega ekki skaðvaldur í þessu sambandi. Veiðar í net geta einnig verið óskaðlegar með tilliti til áhrifa á botninn. Nánari rannsóknum er hins vegar ætlað að leiða í ljós áhrif einstakra gerða veiðarfæra í þessu samhengi. Flutningsmenn þessarar tillögu leggja ríka áherslu á framgang þeirra rannsókna. Gert er ráð fyrir að við undirbúning og vinnslu málsins verði haft samráð við rannsóknastofnanir, hagsmunasamtök og, sem ekki er síður mikilvægt, samtök áhugamanna. Það er vert að vekja athygli á því, frú forseti, að upplýsingaöflun hefur þegar farið fram á vegum Félags dagabátaeigenda um gildi lífríkis hafsbotnsins og áhrif veiðarfæra á það. Þau gögn sem þar var aflað voru m.a. kynnt á merkilegri ráðstefnu sem haldin var í Borgarnesi síðasta vor. Það er rétt að við meðferð málsins séu höfð í huga ákvæði í lögum nr. 73/1990, um eignarrétt íslenska ríkisins að auðlindum hafsbotnsins. Ég ítreka, frú forseti, að það er afar mikilvægt að þau ákvæði séu skoðuð gaumgæfilega. Þar er einmitt kveðið á um að íslenska ríkið sé eigandi allra auðlinda á, í eða undir hafsbotninum utan netlaga og svo langt til hafs sem fullveldisréttur Íslands nær samkvæmt lögum, alþjóðasamningum eða samningum við einstök ríki. Hugtakið auðlind samkvæmt lögunum tekur til allra ólífrænna og lífrænna auðlinda hafsbotnsins annarra en lifandi vera. Enginn má leita að efnum til hagnýtingar á, í eða undir hafsbotninum utan netlaga, sbr. 1. gr. laganna, nema að fengnu skriflegu leyfi iðnrh. og óheimilt er að taka eða nýta efni af hafsbotni eða úr honum nema að fengnu skriflegu leyfi ráðherra. Síðan er einnig rétt, frú forseti, að minna á ákvæði náttúruverndarlaga. Í 54. gr. þeirra segir um friðlýsingu náttúruminja í hafi, með leyfi forseta: ,,Umhverfisráðherra getur, að fengnu samþykki sjávarútvegsráðherra og eftir atvikum að fengnum tillögum eða áliti Hafrannsóknastofnunarinnar, Umhverfisstofnunar eða Náttúrufræðistofnunar Íslands, friðlýst innan landhelgi og efnahagslögsögu náttúruminjar í hafi, þ.m.t. eyjar og sker, og á hafsbotni sem mikilvægt þykir að varðveita sakir fegurðar eða sérkenna eða miklu skiptir frá vísindalegu, náttúrufræðilegu eða menningarlegu sjónarmiði að ekki sé raskað. Friðlýsa skal svæði í kringum náttúruminjar svo sem nauðsynlegt er til þess að þær fái notið sín og skal þess greinilega getið í friðlýsingu.`` Þetta var tilvitnun í 54. gr. náttúruverndarlaga en sömuleiðis mætti nefna önnur ákvæði annarra greina í þessum sama kafla. Þau gilda auðvitað eftir því sem við á um friðlýstar náttúruminjar í hafi. Þá koma einnig til álita, frú forseti, ákvæði laga nr. 57/1996, um umgengni um nytjastofna sjávar, sem og lög um stjórn fiskveiða og eftirlit með veiðum. Sérstaklega þarf að meta hvernig best verður staðið að því að tryggja varanlega vernd og friðun ákveðinna svæða og/eða tímabundna vernd eftir því sem við á. Frú forseti. Við ræddum fyrr í dag þáltill. um öflun grunngagna um náttúru landsins og gerð náttúrufarskorta. Þá kom hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson inn á að það þyrfti að huga að rannsóknum og kortagerð á hafsbotninum. Þau ummæli eiga sannarlega við þessa tillögu líka. Ég vil taka undir þau og held að þannig megi tengja þessi tvö mál sem hér hafa verið flutt. Ég á von á að hv. þingmenn taki jafn vel í þá tillögu sem ég hef nú talað fyrir eins og áðurnefnda tillögu sem við ræddum hér lengi framan af degi. Hér er um afar brýnt mál að ræða, slysin hafa átt sér stað. Við vonum að sjálfsögðu að það sé ekki orðið of seint að girða fyrir alvarlegri slys. Ég ítreka að það væri gott ef þetta mál fengi skjóta en vandaða afgreiðslu í nefndum þingsins.

Virðulegi forseti. Hér er á ferðinni afar brýnt og þarft mál og ég þakka flutningsmönnum fyrir það að hafa lagt fram þessa till. til þál. í þinginu. Málið er mér svolítið skylt að vissu leyti því að á sínum tíma bjó ég í Noregi og starfaði þar m.a. sem fréttamaður. Ég man að ég sýndi á Íslandi, sennilega árið 1998, komin fimm ár síðan, mjög sláandi myndir sem norska hafrannsóknastofnunin hafði tekið á hafsbotni við Noreg. Forsaga þess máls var sú að sjómenn höfðu haft samband við norska vísindamenn við norsku hafrannsóknastofnunin í Björgvin og bent þessum vísindamönnum á að við strendur Noregs væri að finna kóralrif sem hefðu orðið fyrir skemmdum af völdum togveiðarfæra. Norðmenn brugðust mjög drengilega við þessum ábendingum sinna sjómanna og sent var út rannsóknaskip búið myndavélum og þær sendar niður og hreinlega teknar myndir af hafsbotninum. Þær myndir voru mjög sláandi. Annars vegar mátti sjá hreint ótrúlega náttúrufegurð, ótrúlegan fjölbreytileika lífs, þar iðaði allt af lífi, stórkostlegar myndir. Ég er þess fullviss að allir þeir sem hafa séð þessar myndir munu aldrei gleyma þeim. Mikið af fiski í kringum þessi kóralrif og afskaplega mikið líf. Hins vegar mátti sjá myndir af svæðum þar sem veiðarfæri höfðu farið yfir og þar var gersamlega búið að splundra öllum kóral. Hafsbotninn var eins og eyðimörk. Kórallinn var malaður mélinu smærra, allt líf var horfið nema einstakir fiskar sáust á stangli. Slíkt slys hafði sem sagt orðið við Noregsstrendur. Í framhaldi af því tóku Norðmenn strax þá ákvörðun að friða þessi svæði og allar götur síðan hefur norska hafrannsóknastofnunin verið að kanna strendur Noregs markvisst og fleiri svæði hafa fundist, stórkostleg kóralsvæði sem umsvifalaust hafa verið friðuð fyrir togveiðarfærum. Þetta er að mínu mati, frú forseti, gott dæmi um mjög ábyrga nýtingarstefnu. Það er enginn að tala um að banna eigi fiskveiðar á þessum svæðum, hins vegar er verið að tala um að banna notkun dreginna veiðarfæra sem við vitum að skemma kóralinn. Það er vel hægt að stunda veiðar á svona svæðum með kyrrstæðum veiðarfærum, með línum eða handfærum, jafnvel netum, en ekki að nota dregin veiðarfæri. Ég man eftir að þegar þessar myndir voru sýndar á Íslandi brá mörgum í brún og það var mjög skiljanlegt. Menn höfðu hreinlega ekki gert sér grein fyrir því að slíka fegurð, jafnstórkostleg fyrirbæri væri að finna á hafsbotni. Ég tek fram, frú forseti, að ég er ekki að álasa sjómönnum á neinn hátt þó að þeir hafi skemmt kóralrif, menn hafa hreinlega ekki vitað hvað þeir voru að gera. Norðmenn vissu ekki hvað þeir voru að gera og Íslendingar hafa heldur ekki vitað hvað þeir voru að gera. Ég hef sjálfur verið á sjó og ég hef lent í því þegar kórall hefur komið upp með trolli. Maður gerði sér ekki neina grein fyrir því að þarna væri sennilega búið að toga yfir stórkostleg svæði og skemma svæði sem kannski hafði tekið hundruð eða þúsundir ára að byggja upp með því að beita slíku veiðarfæri vegna þess að maður sér ekki hvað er að gerast á botninum þegar veiðarfærin eru dregin eftir honum. En nú vitum við miklu betur. Eftir að myndirnar voru sýndar fyrir fimm árum kom einmitt fram þáltill. frá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni um að gera yrði eitthvað í þessum málum. Það varð því miður ekkert úr því. Eftir sýningu myndanna árið 1998 fylgdi sjónvarpið þessu aðeins eftir, tekin voru viðtöl við hagsmunaaðila og vísindamenn. Allir lýstu því yfir að þeim þætti þetta alvarlegt mál og það væri sjálfsagt að fara í þetta og kanna þetta. En því miður, frú forseti, verð ég að lýsa því yfir að það hefur nánast ekkert verið gert. Það hefur ekkert verið gert í þessu máli. Hafrannsóknastofnun hefur sennilega, eins og venjulega, hvorki haft mannskap né peninga til að sinna þessu sem ég vil flokka undir alvöru hafrannsóknir. Að vísu hefur verið leitað eftir gögnum, haft samband við sjómenn og leitað eftir vitneskju þeirra um hvar kóralinn væri að finna en þar fyrir utan hefur ekkert verið gert. Þetta er afskaplega sorglegt og ber vott um mikið ábyrgðarleysi. Ég sakna þess, frú forseti, að hér í salnum skuli hvorki vera hæstv. umhvrh. né hæstv. sjútvrh., þeim er báðum málið mjög skylt, og leitt að þau skuli ekki sjá sóma sinn í því að vera hér við þessar umræður og taka þátt í þeim. Að sjálfsögðu ætti fyrir löngu að vera búið að senda hafrannsóknaskip á þau svæði sem sýnd eru í ágætu korti sem fylgir þessari þáltill., fskj. II. Við eigum skip sem getur sinnt þessum rannsóknum, rannsóknaskipið Árna Friðriksson, sem menn hafa löngum gortað sig af að væri afskaplega fullkomið. Það hefur yfir að ráða búnaði sem hægt væri að nota við þetta. Ég veit að um borð í því skipi er t.d. svokallaður fjölgeislamælir til að kanna hafsbotninn. Honum hefur ekki verið beitt í þessar þörfu rannsóknir. Það er ekkert mál að koma fyrir myndavélum um borð í svona skipum, senda þær niður og taka neðansjávarmyndir. Ég verð að lýsa því yfir, frú forseti, að mér finnst alveg með ólíkindum það mikla ábyrgðarleysi sem ríkisstjórnin hefur sýnt í þessu máli, þetta gríðarlega ábyrgðarleysi. Því að þessi kóralsvæði eru ómetanleg, ekki bara með tilliti til þess að þarna er svo fjölbreytt líf, margar jafnvel fágætar tegundir sem hverfa um leið og kórallinn er molaður niður, malaður mélinu smærra, heldur er margt sem bendir til að þessi svæði séu uppvaxtarsvæði fyrir mikilvæga nytjastofna, t.d. karfa. Við vitum, frú forseti, að karfinn á Íslandsmiðum fyrir sunnan og vestan land á mjög í vök að verjast og hann hefur lengi átt erfitt ef marka má niðurstöður fiskifræðinga. Nýliðun hefur verið léleg, frú forseti. Sjómenn hafa sagt okkur að þeir hafi verið að toga í gegnum þessi svæði, þeir hafa skemmt þau og þeir vita hvar þau eru. Þeir gætu auðveldlega bent okkur á svæðin. Ef leitað væri eftir upplýsingum hjá þeim í trúnaði um hvar þau svæði eru þá er ég þess fullviss að íslenskir sjómenn mundu vera allir af vilja gerðir til að upplýsa fiskifræðinga og sjávarlíffræðinga um hvar þessi svæði er að finna. Hér er það fyrst og fremst viljann sem skortir, og það er tregara en tárum taki að þau stjórnvöld sem eru við völd á Íslandi í dag og gorta sig af því að reka hér ábyrga fiskveiðistefnu haldi úti heimasíðum á erlendum tungumálum undir flagginu ,,Responsible Fisheries``, ábyrgar fiskveiðar, að þau skuli ekki gera neitt í þessu máli. Þetta er hrein þjóðarskömm. Ég vona, frú forseti, að bæði hæstv. umhvrh. og hæstv. sjútvrh. heyri þessar umræður og þau taki sér nú tak og geri eitthvað í þessum málum því að ljóst er að þessi svæði verða ekki bætt og það er ófyrirgefanlegt að við skulum ekki gera neitt í þessu. Og að sjálfsögðu ættu hagsmunaaðilar, bæði sjómannasamtökin og samtök útgerðarmanna, strax að sjá sóma sinn í því að þrýsta á stjórnvöld að umrædd svæði verði fundin, þau verði mynduð og síðan friðuð fyrir togveiðarfærum.

Virðulegi forseti. Sá sem hér stendur er alveg örugglega einn af þeim seku ef hægt er að tala um seka menn í þessu sambandi. Hann var skipstjóri á togara í 20 ár, og það er alveg hárrétt sem komið hefur fram í umræðunni að togveiðar, kröftugar togveiðar með botnlægum veiðarfærum eins og botnvörpunni breyta ástandi hafsbotnsins. Það hefur lengi verið ljóst og skipstjórnarmönnum hefur lengi verið það ljóst. Það var hins vegar ekki fyrr en fyrir um 20--25 árum sem menn fóru að hugleiða það í alvöru að menn gætu verið að skemma botninn til framtíðar. Ég hygg að fiskimenn hafi ekki almennt gert sér grein fyrir því frekar en sá sem hér stendur að það gróðurfar sem er á botninum þar sem dýpi er komið niður fyrir 100 faðma væri jafnseinvaxið eins og komið hefur í ljós með nútímarannsóknum og að menn hafi áttað sig á því að þeir voru að ryðja burt kóralhrúgunum eða slíta upp gríðarlega stórar og hávaxnar plöntur af hafsbotninum, stærstu plöntur sem ég hef séð, hálfgerð tré um 3--4 metrar sem stundum komu upp með veiðarfærunum. Þessi gróður var hins vegar mjög takmarkaður og hann var á tiltölulega takmörkuðum svæðum, þ.e. svona gróður sem var mjög áberandi eins og t.d. stórvaxin, rauð tré, ég vil kalla það tré því að þetta eru stofnar sem verða mjög sterkir og sverir og hafa síðan fjölda greina. Þetta barst auðvitað upp með veiðarfærunum á ákveðnum svæðum. Ég hygg, virðulegi forseti, að Hafrannsóknastofnun með fullri virðingu fyrir henni hafi ekki þá þekkingu að geta bent á slík svæði, en það hafa hins vegar fiskimenn. Og ég er alveg sannfærður um að í dag miðað við þá umræðu sem fiskiskipstjórar hafa auðvitað fylgst með og flestir fiskiskipstjórar hafa mikinn áhuga á lífríkinu sem þeir nýta, þá eru menn orðnir þess meðvitaðir að með þeim kröftum sem verið er að nota við togveiðar í dag er auðvitað mjög auðvelt að breyta botnlagi verulega. Það er alls ekki sama hvar botnvarpan er notuð með tilliti til þess hvaða áhrif hún hefur á lífríki sjávar. Það er alveg ljóst að á sumum hafsvæðum hér við land þar sem voru kóralsvæði fyrir tveim til þrem áratugum, þar er núna sléttlendi, tiltölulega slétt slóð sem menn þekkja orðið mjög vel eins og fingurna á sér. Á sumum svæðum þar sem áður voru kísil- og kóraltré og sveppatré, þar er núna líka búið að breyta botnlaginu og breyta landslagi á hafsbotni. En hins vegar eru sennilega eftir nokkrir staðir þar sem fer saman gróður og mjög erfið botngerð, þ.e. hraun eða hraundrangar og önnur sú botngerð sem mjög erfitt er að fara yfir með nútímaveiðarfæri, jafnvel með þeirri veiðarfærastýringu sem menn eru komnir með, að geta séð hversu fast trollið situr o.s.frv. Það sem hefur hins vegar verið að gerast á undanförnum 25 árum, virðulegi forseti, er það að aflið sem notað er til togveiðanna hefur ekki bara tvöfaldast og ekki bara þrefaldast, það hefur í sumum tilfellum fimm- og sexfaldast. Sem dæmi get ég tekið að þegar verið var að flytja inn og endurnýja bátaflotann, hinn gamla síldveiðiflota upp úr 1970, og inn voru að koma togarar, hinir svokölluðu minni skuttogarar sem voru fluttir hingað til lands á árunum frá 1970 og fram undir 1980, þá voru flest þessi skip með togafl á bilinu frá 11 og upp í kannski 15 tonna togafl á skrúfu. Ég hugsa að okkar öflugustu skip í dag séu með togafl þar sem togspyrnan er 50--60 tonn á skrúfu, þar sem togspyrnan áfram hefur margfaldast með þessum hætti. Þetta er auðvitað gert bæði með stærri vélum í skipunum, stærri og öflugri skipum og einnig með stærri skrúfum og hæggengari og betri útbúnaði til þess að nýta togaflið. Á sama tíma hefur svo orðið breyting á veiðarfærunum þar sem toghlerarnir sem við notuðum upp úr 1970 voru rétt um tonn og toghlerarnir í dag eru allt upp í fimm tonn per stykki. Það er auðvitað í samræmi við aflið sem dregur þá áfram. Með sama hætti er spilaflið, því það verður auðvitað að fylgja eftir, sem var kannski 6--8 tonn á hverja tromlu í upphafi skuttogaraaldarinnar er sennilega núna orðið upp undir 40, 50 tonn á hverja tromlu. Þessir miklu kraftar gera það auðvitað að verkum að sum hver þau svæði sem ekki var farið yfir hér á árum áður og töldust ódragandi, voru kortlögð af íslenskum skipstjórum sem slík, eru núna dregin af miklum krafti og þau svæði hafa verið að breytast smátt og smátt. Þetta vita íslenskir fiskiskipstjórar mjög vel. Og vegna umfjöllunar um nýtingu sjávarins, umgengni um hafsbotninn og þeirra miklu upplýsinga sem komið hafa inn í umræðuna á undanförnum árum, þá gera þeir sér sennilega manna best grein fyrir því í dag hvað hefur gerst á undanförnum 20--30 árum þegar menn hugsa aftur í tímann. En sú þróun verður ekki tekin til baka. Þess vegna hefði ég talið, virðulegi forseti, og vil leggja það hér sérstaklega inn í þessa umræðu að mynda þarf samstarf við íslenska togaraskipstjóra og biðja þá að benda á þau fáu svæði sem enn þá eru algjörlega ónýtt, sum eru nýtt aðeins að hluta. Þeir gætu þegar í dag bent á nokkur svæði allt í kringum landið, tiltölulega lítil svæði með erfiða botngerð sem þeir teldu að ætti að friða. Ef menn vilja virkilega gera átak í þessum efnum, sem ég tek undir að er þörf á, þá ættu menn að leita til íslenskra skipstjórnarmanna. Þeir eru örugglega fúsir til að veita slíkar upplýsingar. En þær liggja ekki á lausu endilega í Hafrannsóknastofnuninni þó að Hafrannsóknastofnun á undanförnum árum hafi vissulega fengið meiri þekkingu frá skipstjórnarmönnum og aukna þekkingu af eigin rannsóknum, m.a. með hinu nýja skipi sínu, Árna Friðrikssyni, til þess að annast slík verkefni. En ef menn virkilega vilja koma málinu fljótt á hreyfingu þá væri aðferðin sem ég legg til betri.

Frú forseti. Ég þakka þeim hv. þm. sem hér hafa talað fyrir afar athyglisverðar ræður og ekki hvað síst þær lýsingar sem við fengum hér, nú síðast frá hv. þm. Guðjóni Arnari Kristjánssyni, á því hvernig landslagið á þessum kóralsvæðum okkar getur verið og hvað það er sem sjómenn geta komið með upp úr sjó dragi þeir botnvörpurnar yfir slík svæði. Ég vissi satt að segja ekki um tengsl hv. þm. Magnúsar Þórs Hafsteinssonar við myndirnar frá Noregi sem ég gat um í máli mínu. Það er athyglisvert að finna hvað heimurinn getur oft verið lítill. Ég man sjálf eftir að hafa séð þessar myndir og ég var alveg lömuð fyrir framan skjáinn þegar ég gerði mér grein fyrir því hvað þetta væri alvarlegt. Jafnvel þó að einhvers staðar í vitundinni hafi maður gert sér grein fyrir því að þetta væri alvarlegt, að botnvörpurnar og hreyfanlegu veiðarfærin færu illa með botninn, gerði maður sér ekki grein fyrir því að það liti út eins og malbikað hefði verið yfir allt lífríkið þegar búið væri að fara yfir svæðin. Auðvitað getur þjóð sem þykist reka ábyrga nýtingarstefnu ekki komið svona fram við grunn auðlindarinnar. Það væri eins og að þeir sem nýta skóginn sinn mundu brenna hann áður en þeir ákvæðu að höggva hann. Ábyrg nýtingarstefna hlýtur að vera í því fólgin að hlúa að þeim skilyrðum sem gera okkur kleift að lifa af nytjastofnunum hér við land, og þau skilyrði sem gera stofnunum kleift að vaxa og dafna eru á hafsbotninum. Lífríkið sem þrífst á þessum kóralsvæðum er þvílíkt að það er algjör grunnur undir það að við getum stundað fiskveiðar. Þess vegna er svo nauðsynlegt að við tökum af skarið núna þegar vitneskjan er þó orðin sú sem hún er í dag og segjum við sjálf okkur: Hingað og ekki lengra. Ég tek undir með hv. þingmönnum Frjálsl. að auðvitað verður þetta ekki gert nema með sameiginlegu átaki hins opinbera, stofnana ríkisins og sjómanna sjálfra. Ég get tekið undir gagnrýnisorð hv. þingmanna varðandi skeytingarleysi og ábyrgðarleysi ríkisstjórnarinnar hingað til. Það hefur skort vilja til að taka á þessu máli, menn hafa svolítið snúið blinda auganu að vandamálinu því að þetta er afar alvarleg staðreynd og það hefur kannski verið mönnum á einhvern hátt ofviða að ætla sér að fara að taka á því. Nú held ég samt að það sé tími til og sannarlega orðið tímabært að við gerum átak í þessum efnum. Ævintýraheimur undirdjúpanna er í hættu, grunnurinn undir auðlindinni okkar. Ég held að hrollurinn sem um mig fór þegar hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson lýsti sjónarmiðum eins hinna seku eigi eftir að reka mig áfram í þessu máli. Ég held að það sé mjög nauðsynlegt að hv. umhvn. fái í heimsókn vísindamenn Hafrannsóknastofnunar til að fá nákvæmlega að vita hvaða kortlagning hefur nú þegar átt sér stað, hversu margs vísari menn eru eftir að þeir fóru í verkefnið sem getið er um í tillögutextanum, ,,Botndýr á Íslandsmiðum``, og hvaða áætlanir Vísindastofnun hefur um einhverjar úrbætur í þessum efnum. Þar þurfum við auðvitað að skoða líka hvort hún gerir ráð fyrir einhverjum frekari rannsóknum eða aðgerðum í þessu tilliti í fjárlagabeiðnum sínum og þetta þarf allt að skoðast í samhengi hvað við annað. Ég vil þá, frú forseti, þakka umræðurnar sem hér hafa orðið og óska eftir því að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til sjútvn. eða umhvn. Ég tel fullt tilefni til að báðar þessar nefndir fjalli um málið þannig að taki hæstv. forseti ákvörðun um að málinu verði vísað til sjútvn. er samt mjög brýnt að einnig umhvn. fái málið til alvarlegrar, faglegrar umfjöllunar.

Frú forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um eflingu félagslegs forvarnastarfs. Flm. ásamt mér eru hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir og Þuríður Backman. Hér er um endurflutta tillögu að ræða sem fyrst var sýnd á 127. löggjafarþingi og síðan endurflutt á því 128. en varð í hvorugt skiptið útrædd. Tillögugreinin er svohljóðandi: Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að vinna ramma\-áætlun um eflingu hvers kyns félagslegs forvarnastarfs sem verði liður í aðgerðum til að berjast gegn notkun ávana- og fíkniefna, þroska félagsvitund og bæta andlegt og líkamlegt heilbrigði ungs fólks. Áætlunin feli í sér úttekt á félagsstarfi í einstökum sveitarfélögum og á landsvísu sem til greina kemur í þessu sambandi, svo sem starfi á vegum félagsmiðstöðva, ungmenna- og íþróttahreyfingarinnar, nemendafélaga, skáta, tómstundafélaga og trúfélaga. Einnig verði gerðar tillögur um hvernig vænlegast sé að efla slíkt starf þannig að árangur náist. Um þennan þátt málsins, frú forseti, má segja að upp að vissu marki liggi þessi kortlagning eða slík úttekt nú fyrir í formi skýrslu sem unnin var af menntmrn. og kom út, að ég hygg, í maímánuði sl. um æskulýðs- og tómstundastarf ungs fólks. Þar er margar gagnlegar upplýsingar og ábendingar að finna um hvað hægt væri að gera til að styrkja starf af þessu tagi. Það varð reyndar tilefni orðaskipta í fyrirspurnatíma milli hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur og hæstv. menntmrh. Tómasar Inga Olrichs. Það yrði þá að meta eftir atvikum að hve miklu leyti þessi skýrsla væri fullnægjandi og að hve miklu leyti ástæða væri til að kortleggja betur það svið sem hér um ræðir. Áfram með tillögugreinina: Til átaksins verði varið allt að 10 millj. kr. á árinu 2003 til að undirbúa framkvæmd þess og síðan allt að 180 millj. kr. árlega í fimm ár eða þar til ákvarðanir verða teknar um frekara framhald þess. Tekna verði aflað með hækkun á hlutfalli áfengisgjalds sem rennur í Forvarnasjóð, sbr. 7. gr. laga nr. 96/1995. Áfengis- og vímuvarnaráð geri tillögur til Lýðheilsustöðvar og heilbrigðisráðherra um ráðstöfun þess fjár sem við bætist í Forvarnasjóð og sérstaklega er ætlað til eflingar félagslegu forvarnastarfi, sbr. 3. mgr. 6. gr. laga nr. 18/2003. Heilbrigðisráðherra setji, að höfðu samráði við menntamálaráðherra og félagsmálaráðherra, nánari ákvæði í reglugerð, sbr. 4. mgr. 6. gr. laga nr. 18/2003, um þetta efni, þar með talið hvernig háttað skal samráði og samstarfi einstakra aðila sem málið varðar. Ríkisstjórnin skili Alþingi árlega skýrslu um framkvæmd áætlunarinnar þar sem árangur átaksins er metinn. Frú forseti. Eins og af þessu ræðst fylgir tillögunni frv. til laga um breytingu á lögum nr. 96/1995, um gjald af áfengi og tóbaki, þar sem tillögur um tekjuöflun í samræmi við ákvæði þáltill. eru útfærðar í frumvarpsformi og ég mun mæla fyrir því á eftir eða gera lítillega grein fyrir því í lokin. Eins og áður segir er hér um endurflutta tillögu að ræða sem var fyrst flutt á 127. löggjafarþingi og var þá send út til umsagnar. Þá fékk hún, leyfi ég mér að segja, almennt mjög jákvæðar undirtektir. Þó bárust ýmsar hugmyndir um breytingar á tillögunni og hefur hún að hluta til verið endursmíðuð með hliðsjón af þeim ábendingum sem fram komu og voru vel ígrundaðar í umsögnum sem bárust á 127. löggjafarþingi. Meginbreytingin frá upphaflegu útgáfunni er sú að nú er mælt fyrir um hvernig tekna skuli aflað með hækkun á þeim hluta áfengisgjalds sem rennur í Forvarnasjóð þannig að hlutur Forvarnasjóðs hækki úr 1% í 2% af áfengisgjaldi strax 1. nóvember. Það gæti gefið nálægt 10 millj. kr. í viðbótartekjur strax á þessu ári til að hefja undirbúning að framkvæmd átaksins. Hækkun þess hluta áfengisgjalds sem rennur í Forvarnasjóð í 4% um næstu áramót mundi svo skila nálægt 180 millj. kr. á ári í viðbótartekjur til að standa straum af kostnaði við átakið. Að óbreyttu áfengisgjaldi yrði hér að sjálfsögðu um að ræða sambærilega tekjulækkun hjá ríkissjóði en það er sjálfstætt ákvörðunaratriði auðvitað á hverjum tíma hvernig áfengisgjaldtökunni er háttað. Samhliða þessari tillögu er því flutt frv., eins og áður sagði, um þessa breytingu á hlut Forvarnasjóðs í áfengisgjaldi. Einnig er valin sú leið að mæla fyrir um að áfengis- og vímuvarnaráð hafi með höndum tillögugerð til ráðherra um ráðstöfun fjárins. Auðvitað kæmu þar ýmsar aðrar leiðir til greina og mætti hugsa sér að standa að því öðruvísi. Áfengis- og vímuvarnaráð er þó til staðar með kerfi til að taka á móti umsóknum og afgreiða þær til hvers kyns verkefna sem gagnast geta í forvarnaskyni og því er að mörgu leyti nærtækt að fela því þetta hlutverk. Af hálfu okkar flutningsmanna er að sjálfsögðu ætlunin að þetta átak verði hrein viðbót og til styrktar því almenna forvarnastarfi sem fyrir er og að þetta verði unnið í góðu samstarfi allra málsaðila. Til að tillagan nái tilgangi sínum er augljóst mál að mjög mikilvægt er að gott samstarf takist milli allra sem sinna áfengis- og vímuvarnamálum og svo þeirra fjölmörgu sem halda úti félagastarfsemi sem efla má í forvarnaskyni. Það er einnig mjög mikilvægt að virkja aðila eins og sveitarfélögin og samtök þeirra til liðs við baráttuna. Það er sérstök ástæða til að beina fjárstuðningi til verkefna í fámennum og fjárhagslega veikburða sveitarfélögum þar sem ástæða er til að ætla að starfsemi af því tagi sem um ræðir standi höllum fæti. Ráðherra er því falið að setja nánari ákvæði í reglugerð um þetta atriði sérstaklega, þ.e. hvernig samráði og samstarfi einstakra aðila skuli háttað. Það er ljóst að neysla fíkniefna er gríðarlega alvarlegt samfélagsvandamál á Íslandi. Allir stjórnmálaflokkar hafa lýst vilja til þess að bregðast við þessum vanda og í umræðum um þessi efni er jafnan lögð mikil áhersla á forvarnir. Sú tillaga sem hér er flutt er hugsuð sem innlegg í baráttuna gegn neyslu ávana- og fíkniefna og snýr að því sem við köllum félagslegar forvarnir. Um leið er að sjálfsögðu ætlunin að styrkja þroskandi þátttöku ungs fólks, bæði félagslega, andlega og líkamlega, í uppbyggilegu félagsstarfi. Ein helsta röksemdafærslan fyrir obbanum af því tómstundastarfi, t.d. innan ungmenna- og íþróttahreyfingarinnar, sem haldið er úti, a.m.k. þegar verið er að leita eftir fjárstuðningi, er einmitt gjarnan sú að fyrir utan holla og þroskandi þátttöku í félagsstarfinu sem slíku hafi það mikið forvarnagildi. Við þekkjum það, held ég öll, að til þessa er gjarnan vitnað þegar verið er að rökstyðja mikilvægi þessa starfs. Þar af leiðandi er það rökrétt og í beinu samræmi við þetta að menn nýti kosti þessa félagsstarfs skipulega og sem formlegan hluta af forvörnum, hvort sem menn kalla það félagslegar forvarnir, eins og við kjósum að gera hér í tillögunni og í grg., eða eitthvað annað. Það er að sjálfsögðu ekki ætlunin að reyna að stjórna því í stóru og smáu hvernig einstaklingar haga lífi sínu þó að menn haldi uppi forvörnum. Það er ekki tilgangur eða meginmarkmið forvarnastarfs í sjálfu sér. Það má segja að forvarnir snúist um það að reyna að stuðla að því að fólk, einkum ungt fólk, láti það vera að nota vímuefni eða hefji a.m.k. notkun þeirra seinna en ella, ekki fyrr en það getur sjálft tekið yfirvegaða ákvörðun um það og neyti þá vímuefna í hófi. Það er samdóma álit allra sem að þessu vinna að það eitt að seinka upphafi notkunar vímuefna hjá ungu fólki sé gríðarlega mikilvægt og alltaf til bóta. Það sé á allan hátt félagslega og líkamlega betur búið undir það að takast á við hinn harða heim eftir því sem það öðlast meiri þroska og þekkingu á sjálfu sér og umhverfi sínu. Félagslegar forvarnir hafa þann mikla kost að það eru í raun þátttakendurnir sjálfir sem sinna eigin forvörnum um leið og þeir taka þátt í þroskandi og uppbyggjandi félagsstarfi og sniðganga þá vímuefnin. Slíkt félagsstarf eykur alla jafna samskiptahæfni fólks og eflir sjálfstraust og virðingu manna fyrir sjálfum sér og öðrum. Í þessu sambandi er höfuðatriði að allir finni eitthvað við sitt hæfi. Þess vegna er mjög mikilvægt, herra forseti, að líta til allrar mögulegrar tómstundaiðkunar sem getur komið að liði, ekki síður t.d. til nemendafélaga, tómstundafélaga, skáta, þess vegna trúfélaga, félagsmiðstöðva heldur en ungmenna- og íþróttahreyfingarinnar þótt hún sé gjarnan einna fyrst nefnd þegar þessa hluti ber á góma. Vissulega vinnur íþróttahreyfingin gríðarlega mikilvægt starf á þessu sviði og þúsundir og tugþúsundir ungmenna eru þar þátttakendur í skipulögðu starfi. Allar kannanir sem á þessu hafa verið gerðar hafa sýnt gildi íþrótta og að íþróttir gegni stóru hlutverki í félagslegum forvörnum og í baráttunni gegn ávana- og fíkniefnum. Þar kemur ekki síst til hið mikla félagslíf sem íþróttaiðkuninni fylgir. Unglingar sem stunda íþróttir velja sér einnig frekar fyrirmyndir úr hópi íþróttafólks og það hvetur á sinn hátt til þess að menn hlúi að heilsunni og láti vímuefni ósnert. Auðvitað eru á þessu margar hliðar og það verður að horfast í augu við það og viðurkennast að íþróttum getur einnig fylgt ákveðin sambúð við vímuefni, sérstaklega þegar komið er upp í fullorðinsaldursflokka, keppnisferðalög og hátíðahöld og hvað það nú er sem þar er tilheyrandi. Engu að síður er það staðreynd að þó að mjög margvíslegt íþrótta- og tómstundastarf sé í boði á vegum ungmenna- og íþróttahreyfingarinnar og margra félagasamtaka, er mikill fjöldi unglinga sem finnur þar ekki neitt við sitt hæfi. Það er einnig staðreynd að brottfall úr íþróttum er gríðarlega mikið meðal unglinga, sérstaklega meðal unglingsstúlkna. Það er vel þekkt vandamál hjá íþróttafélögum sem reka blómlegt starf í barnaaldursflokkum að á unglingsárunum koma göt þannig að jafnvel heilu árgangarnir týnast og ekki er unnt að halda úti keppnisliðum í árgöngum á þeim aldri. Þar með eru þeir hópar tapaðir, í þeim skilningi að þeir eru ekki lengur þátttakendur í þessu skipulega starfi með því gildi sem það hefur hvað varðar félagslegar forvarnir. Félagsmiðstöðvar gegna þarna afar mikilvægu hlutverki og skipta í raun sífellt meira máli. Í félagsmiðstöðvunum er boðið upp á vímulaust og verndað umhverfi sem foreldrar geta treyst. Þar er yfirleitt að finna starfsfólk með fjölbreytta reynslu og menntun þar sem forvarnir eru einn helsti útgangspunktur í öllu starfi. Starf félagsmiðstöðvanna er mjög fjölbreytt og þar er reynt að aðstoða unglinga við að gera það sem þeir hafa áhuga á og gera það áhugavert, hvort sem það snýst um tónlist, leiklist, kvikmyndagerð, námskeið, fræðslufundi, skáldskap, íþróttir eða annað. Tilgangur þessa starfs er ekki síst að styrkja sjálfsímynd unglinga og gefa þeim raunverulegt val um hvernig þeir verja frítíma sínum. Oft snýst þetta í raun og veru ekki um annað en það að útvega unglingum aðstöðu til að vinna að áhugamálum sínum. Þetta á t.d. við um ýmsar íþróttir, ekki síst ,,jaðaríþróttir``, ef svo má að orði komast, sem gjarnan ná fyrst hylli meðal unglinga og geta síðan átt eftir að festa rætur í íþróttalífi landsmanna. Sem dæmi um þetta má nefna hjólabretta- og snjóbrettaiðkun sem nú er orðin útbreiddari en skíðaiðkun, svo dæmi sé tekið, og hefði einhvern tíma þótt saga til næsta bæjar. Það eru meira en 70 félagsmiðstöðvar starfræktar víða um land þar sem er unnið alveg gríðarlega mikilvægt og merkilegt starf en af miklum vanefnum, því að nánast undantekningarlaust búa félagsmiðstöðvarnar við mjög þröngan fjárhag. Staðreyndin er sú að 90--95% af rekstrarkostnaði félagsmiðstöðvanna fer beint í launagreiðslur. Það segir í raun allt sem segja þarf um hvað þá er eftir til ráðstöfunar í aðra hluti. Það er afar lítið, ef nokkuð, til viðhalds og efnis- og tækjakaupa, hvað þá að hægt sé að greiða utanaðkomandi aðilum, t.d. fyrirlesurum eða öðrum slíkum fyrir þeirra heimsóknir eða þjónustu. Það er í raun algjörlega ófært að til þess sé ætlast að félagsmiðstöðvar eða annað starf af þessu tagi lifi af sértekjum. Það gefur augaleið að það er ekki hægt að krefja þá sem þangað sækja um aðgangseyri eða þátttökugjöld í miklum mæli. Þá tapast þeir úr hópnum sem síst skyldi og starfið missir marks. Aðstæður unglinganna eru mjög misjafnar og gjaldtaka hefði óumflýjanlega þessi áhrif. Það eru til mælingar á því hversu hátt hlutfall unglinga tekur í einhverjum mæli þátt í starfi félagsmiðstöðvanna, það er á bilinu 50--65%. Þannig að þar er þátttakan heldur meiri en t.d. í heildaríþróttaiðkun á vegum íþróttahreyfingarinnar. Það er einnig ljóst að t.d. hér á Reykjavíkursvæðinu gegna félagsmiðstöðvar í vaxandi mæli því hlutverki að vera einhvers konar hverfamiðstöðvar fyrir alla aldurshópa. Dæmi eru um að börnum allt niður í 6 ára aldur og upp úr sé sinnt þar með skipulögðu starfi árið um kring. Samstarf félagsmiðstöðvanna er einnig rekið af miklum vanefnum og í raun og veru án nokkurs opinbers stuðnings. Mun það vera einsdæmi innan Evrópusamtaka félagsmiðstöðva (ECYC) að landssamtök félagsmiðstöðva, í tilviki Íslands Samfés, skuli alfarið byggjast á félagsgjöldum og kostun viðkomandi aðila. Það er enginn vafi á því í okkar huga, frú forseti, að það má stórefla þetta starf til mikils gagns. Ég leyfi mér að fullyrða að það sé leitun að skynsamlegri farvegi fyrir viðbótarfjármuni, ef vilji er fyrir því á annað borð að veita einhverja, en þeim að ráðstafa þeim inn í þennan farveg. Það mun án efa skila miklu hvað forvarnagildið snertir og það kæmi sér að sjálfsögðu gríðarlega vel fyrir þessa fjölbreyttu og mikilvægu starfsemi ef hægt væri að efla hana í leiðinni með sérstökum stuðningi af því tagi sem tillagan gengur út á. Það er ekki síst ástæða til að huga að málefnum 15--18 ára aldurhópsins. Það er enginn vafi á því að þar er kannski við hvað alvarlegastan vanda að glíma þó að hrollvekjandi upplýsingar séu reyndar um að þessi aldursmörk færist sífellt neðar. Að lokum að frv. til laga um breytingu á lögum nr. 96/1995, um gjald af áfengi og tóbaki, með síðari breytingum. Frumvarpið er afar einfalt. Það gengur út á það að áfengisgjaldið hækki í þrepum, þ.e. sá hluti þess sem rennur í Forvarnasjóð, úr 1% í 2% 1. nóv. nk., þannig að enn er nokkur tími til stefnu til að klára málið ef menn vildu nú vera svo röskir á hinu háa Alþingi að drífa þetta af, og síðan í 4% frá og með næstu áramótum og héldist þannig, a.m.k. út það fimm ára tímabil sem áætlunin gerir ráð fyrir að sett verði upp í byrjun í þessu sambandi. Ég held að um það efni þurfi í sjálfu sér ekki frekari rökstuðnings við. Í raun og veru er hvort tveggja lagt til, hvernig að verkefninu yrði staðið og eins hvernig það yrði fjármagnað. Ég held að þó að ekki kæmi annað til en það að menn færu í þá vinnu að skoða þetta skipulega og kortleggja þá möguleika sem eru á þessu sviði, gjarnan með hliðsjón af þeirri skýrslu sem ég áður nefndi og kom út sl. vor, mundi það eitt og sér vera ákaflega gagnlegt starf þó að ekkert annað kæmi nú til, sem við tillögumenn vonum að verði, að tillögunni verði sem slíkri hrint í framkvæmd og látið á það reyna hvaða árangri mætti ná með þessu. Síðan má endurmeta málið og fara yfir það hvernig til hefur tekist. Að sjálfsögðu er fyrirkomulag af þessu tagi alltaf umdeilanlegt og sjálfsagt að taka það til endurskoðunar og endurmats hvernig skynsamlegast verði staðið að málum hverju sinni. Ég legg svo til, frú forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögu á þskj. 35 vísað til síðari umr. og frumvarpi á þskj. 36 vísað til 2. umr. og báðum til hv. félmn.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um samgönguáætlun, nr. 71/2002. Flutningsmenn, ásamt þeirri sem hér stendur, eru hv. þm. Jóhann Ársælsson, Einar Már Sigurðarson og Bryndís Hlöðversdóttir. Við leggjum til í 1. gr. frv. að breytingar verði gerðar á 3. gr. laga um samgönguáætlun: a. 1. mgr. orðist svo: Samgönguráð annast endurskoðun og gerð grunntillögu að samgönguáætlun. Í samgönguráði sitja flugmálastjóri, siglingamálastjóri og vegamálastjóri. Uppsetning og efni tillögu samgönguráðs skal vera í samræmi við ákvæði 1. og 4. mgr. 2. gr. og þau skilyrði og sjónarmið sem sett eru fram í 2. og 3. mgr. 2. gr. b. Við bætist ný málsgrein sem orðast svo: Niðurstaða samgönguráðs um grunntillögu að samgönguáætlun skal gerð opinber. Ráðherra skal óska eftir umsögnum sveitarfélaga um niðurstöðu samgönguráðs áður en hann leggur tillögu sína að samgönguáætlun fram á Alþingi, sbr. 1. mgr. 2. gr. 2. gr. 2. mgr. 4. gr. laganna orðast svo: Grunntillögur að fjögurra ára áætlun skulu unnar í stofnunum samgöngumála fyrir samgönguráð. Öllum tillögum samgönguráðs að framkvæmdum skal fylgja samræmt arðsemismat. Grunntillögur samgönguráðs að fjögurra ára áætlun skulu gerðar opinberar. 3. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi. Með frumvarpi þessu er lagt til að skilið verði milli Vegagerðarinnar, Siglingastofnunar og Flugmálastjórnar annars vegar og samgönguráðherra hins vegar við gerð tillagna að samgönguáætlunum sem leggja ber fyrir Alþingi. Samkvæmt núgildandi lögum um samgönguáætlun sem sett voru á 127. þingi sem og eldri lögum kemur samgönguráðherra beint að gerð samgönguáætlana á öllum stigum máls innan stofnana samgöngumála. Þetta fyrirkomulag veldur því að erfitt eða ómögulegt er að átta sig á því af hvaða rótum einstakar tillögur eru sprottnar. Ljóst er að forsendur tillagna sem teknar eru á pólitískum grunni eru iðulega talsvert ólíkar forsendum tillagna sem teknar eru á faglegum forsendum eingöngu. Með þessu er ekki sagt að pólitískar ákvarðanir eigi ekki rétt á sér þegar teknar eru ákvarðanir um samgönguframkvæmdir, þvert á móti er augljóst að slíkar ákvarðanir eiga rétt á sér í lýðræðisríki. Það er hins vegar ekki stofnana ríkisins að setja fram pólitíska stefnumótun heldur ber þeim að vinna að verkefnum sínum á faglegan og hlutlausan hátt. Til að þeim sé það unnt verður að tryggja þeim tiltekið sjálfstæði. Jafnframt er mikilsvert að pólitískar áherslur samgönguráðherra á hverjum tíma komi skýrt fram og séu aðgreindar frá öðrum tillögum sem reistar eru á öðrum grunni. Til að ná framangreindum markmiðum er lagt til að samgönguráðherra eða fulltrúi hans eigi ekki aðild að samgönguráðinu. Jafnframt er lagt til að grunntillögur samgönguráðs verði gerðar opinberar samhliða því sem þær eru sendar ráðherra. Með þessu er tryggt að hagsmunaaðilar og allur almenningur geti fylgst með því hvaðan einstakar tillögur eru komnar og hverjar pólitískar áherslur samgönguráðherra og ríkisstjórnarinnar eru. Eftir að tillaga samgönguráðherra hefur verið lögð fyrir Alþingi gefst þingheimi síðan tækifæri til að leggja mat á niðurstöðu ráðherra og gera þær breytingar sem meiri hluti er fyrir. Gert er ráð fyrir því að grunntillögur verði unnar af stofnunum samgöngumála og samgönguráði án afskipta samgönguráðherra bæði hvað varðar tólf ára samgönguáætlun og fjögurra ára samgönguáætlun. Þá er í frumvarpinu lagt til að öllum tillögum samgönguráðs að framkvæmdum fylgi samræmt arðsemismat sem geri mönnum kleift að bera saman einstakar framkvæmdir með hliðsjón af arðsemi. Arðsemi framkvæmda hefur verið lítill gaumur gefinn við forgangsröðun framkvæmda hér á landi og er brýnt að úr því verði bætt. Þá er mikilvægt að horft sé til kostnaðar samfélagsins af umferðarslysum á tilteknum leiðum og stöðum og hvort líkur séu á því að framkvæmd geti dregið úr slysum. Eðlilegt er að slík skoðun sé hluti af arðsemismati hverrar framkvæmdar fyrir sig. Að lokum má geta þess að Norðmenn hafa nú þegar skilið á milli tillögugerðar innan stofnana samgöngumála og tillögugerðar innan ráðuneytis samgöngumála með líkum hætti og hér er gert ráð fyrir og er þar nú unnið að frumgerð áætlunar fyrir árin 2006--2015 innan norsku vegagerðarinnar án afskipta samgönguráðherra þar í landi. Herra forseti. Við leggjum til að stjórnsýslan verði gagnsærri og komið verði á svokallaðri stjórnfestu hvað varðar ákvarðanir um forgangsröðun í samgöngumálum þannig að ljóst sé á hvaða forsendum framkvæmdum er raðað, pólitískum forsendum eða öðrum. Við sem leggjum til þessar breytingar í þessu frv. til laga höfum horft til Norðmanna og þeirra breytinga sem þeir eru að gera. Ég vil benda á grein sem Rögnvaldur Jónsson, framkvæmdastjóri tæknisviðs Vegagerðarinnar, skrifaði ekki alls fyrir löngu í Vegamál, blað Vegagerðarinnar, þar sem hann lýsir þessari leið. Við munum auðvitað fylgjast með því hvernig Norðmönnum gengur að koma þessu á og teljum fulla ástæða til að við höfum Norðmenn sem fyrirmynd í þessum efnum. Almenningur, skattborgarar þessa lands, á fullan rétt á að vita á hvaða forsendum ákvarðanir eru teknar um framkvæmdir í samgöngumálum. Eins og ég benti á og fram kemur í greinargerð með þessu frv. er ekki verið að gera athugasemdir við að menn taki pólitískar ákvarðanir um að taka ákveðnar framkvæmdir fram fyrir. Það geta verið fullgildar ástæður fyrir því, t.d. byggðamál eða aðrar ástæður. En við leggjum ríka áherslu á að arðsemismat liggi fyrir um allar framkvæmdir. Það hefur verið nokkur misbrestur á því. Menn hefðu þá arðsemismatið til hliðsjónar þegar vinnan fer fram á hinum pólitíska vettvangi hér á Alþingi. Herra forseti. Að lokinni umræðu um þetta frv. legg ég til að því verði vísað til hv. samgn.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir hefur gert grein fyrir þessu máli en ég er einn af flutningsmönnum þess. Ég tel ýmislegt mæla sterklega með því að gerð verði tilraun til að breyta því ferli sem hér ríkir og hefur verið á undanförnum árum hvað varðar ákvarðanir í samgöngumálum. Það er auðvitað ekki vansalaust hvernig þessar ákvarðanir virðast oft teknar í hálfgerðri þoku. Fagleg vinnubrögð og gagnsæ eru ekki til staðar hvað þessa hluti varðar. Við höfum á undanförnum árum, að minnsta kosti allan síðasta áratuginn og rúmlega það, séð hvernig menn setja fram samgönguáætlanir til fjögurra ára og upp á síðkastið til lengri tíma. Einu eða tveimur árum seinna stekkur ríkisstjórnin fram með átak í vegamálum. Ég hef ekki tölu á hve mörg þau eru orðin en ég gæti ímyndað mér að þau væru líklega svona fimm eða sex á þessu tímabili, á 11 eða 12 ára tímabili. Þessi átaksverkefni í vegamálum eru ævinlega sama marki brennd. Þá ákveður ríkisstjórnin að setja tiltekið fjármagn í átak í vegamálum og um leið ákveður ríkisstjórnin að tiltekin verkefni komi til framkvæmda. Það eru ekki endilega verkefni sem hafa verið á áætlun undanfarin ár eða miklu aftar en önnur verkefni. Þannig er því starfi sem unnið hefur verið við áætlanagerðina allt í einu kastað til hliðar vegna þess að ríkisstjórnin hefur ákveðið það að auglýsa sig fyrir næstu kosningar eða af einhverjum öðrum ástæðum. Að sama skapi eiga þingmenn og aðrir ákaflega erfitt með að setja fram gagnrýni á þessar ákvarðanir á faglegum forsendum. Það er ekki til skráning eða mat á þeim einstöku verkefnum sem koma til greina. Svo að maður taki sem dæmi eitt af síðustu deilumálum hvað svona ákvarðanatöku varðar, jarðgöngin til Siglufjarðar, þá telja sumir að nýta ætti til annars þau þrjú ár sem eru fram að því þær framkvæmdir eiga að hefjast samkvæmt síðustu loforðum ríkisstjórnarinnar. Þeir geta hins vegar ekki borið þær framkvæmdir saman við neina aðra möguleika. Nú liggur t.d. fyrir, svo annað dæmi sé tekið, að stytting á leiðunum á þjóðvegi 1 er oft mjög hagkvæm. Fyrir liggja útreikningar á möguleikum sem eru fyrir hendi til að stytta þjóðveg 1 og eru margir þeirra mjög hagkvæmir. Aðrir möguleikar til að stytta leiðir eru ekki til staðar. Af því að ég nefndi áðan jarðgöngin milli Ólafsfjarðar og Siglufjarðar þá hefur t.d. komið fram að hugmynd um að stytta þjóðveg 1 með því að halda þjóðvegi 1 áfram við þéttbýlisstaðina á leiðinni um Norðurland vestra. Þá er ég að tala um að láta þjóðveginn áfram liggja í gegnum Blönduós, færa hann nær Skagaströnd og fara yfir Þverárfjallsveginn til Sauðárkróks og þaðan yfir Skagafjörðinn, í gegnum Tröllaskagann inn í Eyjafjörð. Þessi leið hefur ekki verið skoðuð þannig að menn geti borið hana saman við þá styttingu sem Vegagerðin hefur miðað við, þ.e. að styrkja og gera betri vegi á svipuðum slóðum og verið hefur og stytta hann. Framtíðarumferðin um þjóðveg 1 liggur samkvæmt áformum Vegagerðarinnar öll fjarri þessum byggðarlögum sem ég taldi upp áðan. Það er auðvitað slæmt að menn geti ekki borið saman svo mikilvæga möguleika. Nú veit enginn hver niðurstaðan yrði. Menn geta ekki borið þetta saman en það þyrfti að vera hægt. Ég vil endurtaka að ekki er við það búandi inn í framtíðina að menn hagi sér eins og þeir hafa gert á undanförnum árum. Það er í raun brandari að leggja fram samgönguáætlanir annað hvert ár og fara aldrei eftir þeim. Jafnoft kemur ríkisstjórnin með átak í vegamálum og tvístrar öllu saman. Ég tel í sjálfu sér allt í lagi að menn taki ákvarðanir um átaksverkefni í vegamálum. En það er pólitísk ákvörðun að láta það átak raska öllu öðru. Það er enginn vandi að flýta framkvæmdum í þeirri framkvæmdaröð sem upp hefur verið sett. Endurskoðun á samgönguáætlunum ætti að hafa faglegri framgang en raun ber vitni. En svona vilja menn hafa þetta í þeirri ríkisstjórn sem hefur setið undanfarin ár. Það er öruggt að á meðan hún situr verður engin breyting á þessu. Þetta hefur verið eitt aðalsportið gagnvart kjósendum, að sýna fram á að fara eigi að gera eitthvað á tilteknum svæðum og kaupa sér vinsældir með þessum hætti. Svo langt hafa menn gengið, t.d. fyrir síðustu kosningar, í að kaupa sér vinsældir að það var ekki nokkur leið að eyða öllum peningunum sem ætlaðir voru til vinsældakaupanna. Ég hef svo sem ekki allt of mikla trú á, eins og þeir heyra sem á mig hlýða, að ríkisstjórnin sem nú situr hafi áhuga á að samþykkja tillögur eins og þá sem við erum að ræða hér. Uppáhaldsiðja þeirra í samgöngumálum hefur verið að gera átak í vegamálum öðru hvoru og koma hjartfólgnum verkefnum ríkisstjórnarinnar, ráðherranna eða meirihlutaflokkanna, eins og það vill nú oft verða, í verk á þeim tíma sem hentar. Hæstv. forseti. En aldrei má maður missa vonina. Ég vona að menn fjalli faglega um þetta í samgn. Batnandi mönnum er best að lifa og aldrei skyldi maður missa vonina um að menn fari að stunda fagleg vinnubrögð. Orð eru til alls fyrst og hér hafa þau verið sett fram til þess að reyna að leiða starfið í samgöngumálum inn á faglegri brautir.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jóhanni Ársælssyni fyrir þetta innlegg í umræðuna um frv. Vissulega erum við hér að leggja til að ástunduð verði fagleg vinnubrögð. Því miður hefur skort á þau í allri vinnu við samgöngumál, sérstaklega í vegamálum eins og við þekkjum. Við höfum verið að upplifa, með þessa ríkisstjórn, átaksverkefni og hringlandahátt í vegamálunum. Það eru settir nokkrir milljarðar í vegagerð rétt fyrir kosningar og svo er þeim kippt til baka eftir kosningar. Einum milljarði var kippt til baka úr síðasta átaki. Þetta virðist sett í gæluverkefni sem er ekki einu sinni hægt að fá upplýsingar um arðsemismatið á. Í fjölmiðlum og í umræðum á þinginu ber ekki nokkrum manni saman um hver arðsemin er af hinum og þessum verkefnum. Héðinsfjarðargöng sem hafa verið nokkuð til umræðu í sumar eru dæmi um þann vanda. Þar munaði mörgum tugum prósentustiga á arðsemismati sem menn nefndu út og suður. Þegar vegamálastjóri var spurður að því í samgn. hvað væri til í þessum tölum um arðsemismatið vildi hann gera lítið úr öllu saman. Hann taldi að allt of háar upphæðir hefðu verið nefndar. Þetta viljum við koma í veg fyrir með frv. Við erum að leggja til að menn hafi arðsemismatið, samræmt hvað varðar allar framkvæmdir, þannig að menn geti borið saman leiðir og síðan unnið út frá því. Þannig yrði ljóst hvers vegna menn velja eina leið umfram aðra. Við þyrftum svo líka að ræða annað mál, þ.e. hvernig við kostum slíkar framkvæmdir. Ég vil nefna hugmyndir sem hafa verið uppi um Sundabrautina, að fara út í að láta þá sem nota leiðina greiða fyrir eins og fyrir Hvalfjarðargöngin núna. Ég leyfi mér að efast um að það sé réttlætanlegt að höfuðborgarsvæðið og íbúar þar, sem eru líka skattgreiðendur og greiða í þann sjóð sem fer til vegagerðar, eigi endilega að greiða aukalega fyrir slíkar framkvæmdir með veggjaldi eins og hugmyndir hafa verið uppi um. Það er umræða sem við eigum eftir að taka. Sú umræða er fram undan og við þurfum að ganga í gegnum hana. Ég tel ekki sjálfsagt að fara þá leið að láta höfuðborgarbúa greiða sérstaklega fyrir framkvæmdir innan borgarmarka. Ég minni á að höfuðborgin er okkar allra. Af því ég er að nefna hér Sundabrautina vil ég nefna hversu mikilvæg hún er okkur öllum, ekki bara höfuðborgarbúum, heldur allri landsbyggðinni. Hún mun bæta aðgengið að borginni og leiðina frá henni einnig. Þar er náttúrlega komið upp ófremdarástand eins og við þekkjum. Herra forseti. Ég hef kannski farið aðeins út fyrir efnið en hér leggjum við til að tekin verði upp faglegri vinnubrögð, að ljóst sé hvar ákvarðanir eru teknar og hvernig þær eru teknar, á hvaða forsendum og arðsemismat liggi fyrir þegar samgönguáætlun er til umræðu og afgreidd hér í þinginu. Eins og ástandið er í dag er það ekki hægt á þeim forsendum.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Auk mín flytja málið hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson og Guðlaugur Þór Þórðarson. Frumvarpið er mjög einfalt. Í 1. gr. þess segir: ,,2. mgr. 7. gr. laganna fellur brott.`` Og 2. gr.: ,,Lög þessi öðlast þegar gildi.`` Frumvarp þetta hefur verið flutt áður í þrígang, á 126., 127. og 128. löggjafarþingi. Því hefur verið vísað til efh.- og viðskn. í tvígang og nefndin hefur ekki séð ástæðu til þess að afgreiða málið með því að leggja til að það yrði samþykkt, því yrði breytt eða að það yrði fellt með viðeigandi rökstuðningi. Það er dálítið athyglisvert, frú forseti, þar sem í grg. með frv. er því haldið fram og færð fyrir því rök að þetta ákvæði kunni að brjóta gegn stjórnarskrá lýðveldisins Íslands á tvennan hátt. Og hér í dag, frú forseti, varð mikil umræða um stjórnarskrána, það er því kannski viðeigandi að ræða þetta mál einmitt núna. Því er haldið fram að þetta ákvæði sé í andstöðu við 74. gr. stjórnarskrárinnar sem segir, með leyfi forseta, að menn eigi rétt á að taka þátt í félögum, en ekki sé hægt að skylda menn til þátttöku í félögum. Það sé enn fremur í andstöðu við 40. gr. stjórnarskrárinnar sem segir að engan skatt megi á leggja nema með lögum og í andstöðu við 77. gr. sem segir að ekki megi fela stjórnvöldum ákvörðun um hvort leggja skuli á skatt, breyta honum eða afnema hann. Það ákvæði sem lagt er til að fellt verði brott er eftirfarandi: ,,Starfsmaður, sem lög þessi taka til og eigi er innan stéttarfélags samkvæmt lögum þessum, greiði til þess stéttarfélags, sem hann ætti að tilheyra, gjald jafnt því sem honum bæri að greiða væri hann í því, enda fari um laun hans og önnur starfskjör samkvæmt samningum þess samkvæmt nánari ákvörðun fjármálaráðherra eða sveitarstjórnar. Þá ákvörðun skal tilkynna viðkomandi stéttarfélagi.`` Frú forseti. Þetta ákvæði minnir dálítið mikið á stöðu mála í Kína og í Sovétríkjunum, sem eru nú liðin undir lok, þar sem stór stéttarfélög opinberra starfsmanna eða stór stéttarfélög landsmanna, verkamenn yfirleitt, voru með skylduaðild og voru afskaplega höll undir ríkisvaldið. Hér er sem sagt öllum opinberum starfsmönnum gert að greiða í ákveðið stéttarfélag. Og þeir mega ekki stofna ný stéttarfélög til að berjast fyrir kjörum sínum ef þeim finnst þau ekki vera nægilega góð. Þetta er mjög undarlegt ákvæði, frú forseti. Þetta er í raun dulbúin skylda til aðildar að viðkomandi stéttarfélagi vegna þess að maður sem ekki er í stéttarfélagi nýtur ekki þeirra kjara sem tengjast stéttarfélagsaðildinni. Má þar nefna t.d. orlofsheimili, aðild að sjúkrasjóði og ýmiss konar heilsuverndarþátttöku o.s.frv. Það væri mjög óskynsamlegt fyrir mann sem er gert að greiða fullt stéttarfélagsgjald til stéttarfélags en er ekki félagi, að ganga ekki í félagið. Þetta er því í rauninni dulbúin skylda til þess að ganga í stéttarfélag. Frumvarpið var sent til umsagnar til ýmissa aðila á sínum tíma og umsagnir bárust frá nokkrum félögum, t.d. Læknafélagi Íslands, Landssambandi lögreglumanna, Alþýðusambandi Íslands, Félagi háskólamenntaðra starfsmanna Stjórnarráðsins o.s.frv. sem flestöll lögðust gegn samþykkt þess og öll með vísan til þess að þetta væri aðild að stéttarfélagi. Ekkert þeirra tók afstöðu til þess að jafnframt er sagt að þetta gæti verið skattur. Árið 1998 felldi Félagsdómur dóm og komst að þeirri niðurstöðu að þetta ákvæði samrýmdist ákvæðum stjórnarskrárinnar um félagafrelsi. Félagsdómur taldi sig sem sagt þess umkominn að fara í sæti stjórnlagadómstóls og kveða upp um það hvort lög frá Alþingi samrýmist stjórnarskránni. Í flestum löndum eru sérstakir stjórnlagadómstólar til að kveða á um það hvort lög frá löggjafarsamkundunni samrýmist stjórnarskrá. Hér á landi er þetta hlutverk Hæstaréttar. Hann hefur nú dæmt nokkrum sinnum eins og kunnugt er að ákveðin lög samrýmist ekki stjórnarskránni og ég hef nú reyndar stungið upp á því og lagt til að Hæstiréttur væri alltaf fullskipaður við slíka ákvörðun og það var hann núna síðast í gær þegar hann felldi úr gildi eitt ákvæði laga sem Alþingi hafði samþykkt. Þá var hann fullskipaður, þ.e. allir sjö dómarar. Umsagnir þær sem bárust vísuðu töluvert mikið til þess að Félagsdómur hefði kveðið á um að þetta ákvæði stæðist stjórnarskrána. Einstakur félagsmaður í stéttarfélagi gæti að sjálfsögðu farið í einkamál og það mál færi ekki fyrir Félagsdóm heldur færi það venjulega leið í gegnum dómskerfið og upp til Hæstaréttar. Og þá væri athyglisvert að athuga hvað gerðist ef Hæstiréttur kæmist að annarri niðurstöðu en Félagsdómur. Ætli það skyldi nú ekki vera þannig að úrskurður Hæstaréttar gildi? Það er nefnilega ákveðið í stjórnarskrá að Hæstiréttur sé æðstur dómstóla. Þar með má segja að þessi úrskurður Félagsdóms hafi sama gildi og úrskurður annarra dómstóla en Hæstaréttar, þó ekki sé hægt að áfrýja honum. Hann hafi ekki lögskýringargildi. Þess vegna er ekki hægt að vísa í þennan dóm frá Félagsdómi að hann hafi eitthvert gildi vegna þess að Hæstiréttur gæti fellt hann úr gildi. Ef litið er á félagsgjaldið með þeim augum að reyna að réttlæta það sem þjónustugjald, hvað þá? Menn eru skyldaðir til að greiða slíkt gjald og spurning er: Er þetta þjónustugjald? Er þetta skattur? Annað hvort er það, því þetta er lögbundið. Menn borga ákveðna prósentu af launum í félagsgjald, þ.e. maður sem er með 200 þús. kr. á mánuði greiðir tvöfalt meira en maður sem er með 100 þús. kr. á mánuði. Engin rök eru fyrir því að það sé tvöfalt meiri vinna að semja fyrir mann sem er með 200 þús. kr. en þann sem er með 100 þús. kr. Meira að segja má færa rök fyrir því að hann þurfi í auknum mæli að semja fyrir sjálfan sig eftir að tekin hefur verið upp ný stefna í kjaramálum ríkisstarfsmanna þar sem þeir geta samið beint um laun sín, þ.e. til viðbótar við kjarasamninga. Þess vegna má segja að þeir sem eru með hærri launin hafi yfirleitt samið um þau laun sjálfir við atvinnurekanda sinn, sem er opinber stofnun. Þess vegna er ekki hægt að segja að þetta sé þjónustugjald af því að þeir sem eru með háu launin borga þá hreinlega of mikið. Þannig að þetta getur ekki verið þjónustugjald. Þetta hlýtur því að vera skattur. Og þá kemur að því að á þessu gjaldi er ekkert hámark samkvæmt lögum. Félagsfundur í litlu stéttarfélagi gæti ákveðið að félagsgjaldið yrði 100% af launum. Og launaskrifstofa ríkisins yrði að innheimta 100% af launum af þessum manni sem ekki er félagi í félaginu. Hann yrði þá bara launalaus og ætti eftir að borga skatta. Þetta er náttúrlega alveg með ólíkindum að það skuli vera hægt að fela einhverju félagi slíkt vald og brýtur að sjálfsögðu ákvæði stjórnarskrárinnar um skattlagningu. Félagsgjald er reyndar mismunandi eftir stéttarfélögum. Stundum er það 1%, stundum 1,5% og ég held að 1,75% sé það hæsta sem ég hef séð. Ekkert þeirra er komið upp í 100%. En spurningin er: Hvað er skattur? Hugtakið skattur er jafnan skilgreind sem lögþvinguð greiðsla á gjaldi til opinberra aðila án þess að á móti komi sérgreint endurgjald, þ.e. maðurinn sem greiðir tvöfalt gjald er greinilega að borga meira en þarf miðað við manninn sem greiðir einfalt gjald, þ.e. af helmingi lægri launum. Hann greiðir skatt, hann fær ekkert fyrir það sem umfram er. Andstætt skatti eru þjónustugjöld, lögþvinguð gjöld sem greidd eru fyrir tiltekna veitta þjónustu hvort sem skylda er að neyta hennar eða ekki. Stundum blandast skattlagning og þjónustugjald saman, þ.e. þegar gjaldtakan er hærri en kostnaður fyrir veitta þjónustu. Í slíkum tilvikum þarf lagaheimild til heimtu þjónustugjalda til að fullnægja þeim kröfum sem stjórnarskrá gerir til skattlagningarheimilda. Nú liggur ekki fyrir nánari skilgreining á hugtakinu skattur eða hugtakinu opinber aðili. Það er bara þessi skilgreining og ekki meir. En með opinberum aðila er þó oftast átt við ríkissjóð eða sveitarfélagasjóði, þ.e. stjórnsýsluaðila, og enga aðra. Þess vegna fær ekki staðist að skylda einstakling með lögum til að greiða gjald til stéttarfélags sem hann ekki er félagi í. Ekki verður með neinu móti séð að stéttarfélag sem frjálst félag geti verið opinber aðili. 77. gr. stjórnarskrárinnar hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Skattamálum skal skipað með lögum. Ekki má fela stjórnvöldum ákvörðun um hvort leggja skuli á skatt, breyta honum eða afnema hann. Enginn skattur verður lagður á nema heimild hafi verið fyrir honum í lögum þegar þau atvik urðu sem ráða skattskyldu.`` Þarna stendur að ekki megi fela stjórnvöldun ákvörðun um að leggja á skatt eða breyta honum, en hér er meira að segja aðilum sem ekki eru einu sinni stjórnvald, frú forseti, falin ákvörðun um hvað skatturinn á að vera hár og hvort hann skuli lagður á. Þetta ákvæði stjórnarskrárinnar um skattlagningu og hvernig skattamálum skuli hagað er því greinilega illilega brotið, eða svo sýnist mér. Því er í þessu ákvæði, sem hér er lagt til að fellt verði brott, skattlagningarvaldið framselt til stéttarfélags sem getur breytt gjaldi sem starfsmanninum er skylt að inna af hendi fyrirvaralaust án þess að hann fái rönd við reist eða hafi nokkur áhrif á þá ákvörðun þar sem hann er ekki í stéttarfélaginu. Þar sem ákvæðið um bann við framsali skattlagningarvalds kom ekki inn í stjórnarskrána fyrr en árið 1995 virðist hafa láðst að aðlaga lögin um kjarasamninga opinberra starfsmanna, nr. 94/1986, þeirri breytingu. Frumvarpinu er ætlað að lagfæra þessa annmarka á löggjöfinni svo að hún samræmist stjórnarskránni. Því er lagt til að ákvæðið verði fellt brott úr lögunum. Frú forseti. Það eru nokkur önnur athyglisverð dæmi, svipuð þessu, gamlar leifar. Eitt af því er t.d. búnaðargjald sem lagt er á alla bændur og rennur m.a. til Bændasamtakanna sem stéttarfélagsgjald og til Lánasjóðs landbúnaðarins, frú forseti. Hverjir skyldu fá lán úr Lánasjóði landbúnaðarins? Það eru þeir bændur sem eiga nægar eignir til veðsetninga og hafa nægilega háar tekjur til að geta greitt af láninu, þ.e. tiltölulega vel stæðir bændur. En allir bændur skulu greiða þetta gjald, líka fátæku bændurnir, þannig að þetta er í rauninni skattlagning á fátækt, frú forseti. Fátæku bændunum er gert að greiða þetta gjald sem þá munar töluvert um og þeir sem njóta þess eru ríkari bændur. Þetta er mjög ófélagslegt. Annað dæmi er sóknargjald sem er nefskattur sem hækkar eins og laun og rennur til trúfélags viðkomandi en ella til Háskóla Íslands ef viðkomandi er ekki í neinu trúfélagi. Ekki verður séð að sá trúlausi fái neina sérstaka þjónustu frá háskólanum umfram aðra menn. Þetta hlýtur þá að vera skattur, þetta er ekki þjónustugjald, og þess vegna er spurning hvort það fái staðist. Þá er það stefgjaldið. Það er það gjald sem er með mestum ólíkindum, frú forseti, því það kveður á um álagningu vörugjalds á m.a. myndbands- og segulbandstæki og nú nýverið líka á geisladiska. Þarna er skattlagning. Þarna er ákveðið gjald sem tollurinn innheimtir og rennur til einkafélags, frú forseti, til greiðslu á höfundarrétti. Þeir sem nota kannski mest geisladiska, fólk sem er að taka sínar eigin myndir, stafrænar, höfundar að þeim myndum, og einnig þeir sem semja hugbúnað og forrit og eru eigendur að þeim höfundarrétti, fá hins vegar ekki greitt úr þessum höfundasjóði sem stefgjald rennur til. Þeir skulu engu að síður borga ef þeir ætla að nota þessi tæki til þess að geyma sín gögn. Þetta gjald er mjög vafasamt, frú forseti. Svo komum við að afnotagjaldi til RÚV. Það er í fyrsta lagi mjög ófélagslegt vegna þess að það er hið sama á alla. Þetta er ákveðinn skattur, um 30 þús. kr. á fjölskyldu á ári, burt séð frá tekjum hennar. Fjölskyldur með mjög lágar tekjur greiða tiltölulega hátt gjald. Þetta er ófélagslegt gjald. Ef auk þess einhver annar, t.d. unglingur sem er fluttur að heiman, vill fá að horfa á Skjá einn sem hann er hrifinn af og sem kostar ekkert að horfa á verður hann að borga til RÚV, frú forseti, ríkissjónvarpsins, til þess að mega horfa á Skjá einn sem er í samkeppni við RÚV. Þetta er náttúrlega alveg með ólíkindum, allt saman. Þá er það, frú forseti, iðnaðarmálagjald sem öll iðnfyrirtæki eiga að greiða til Samtaka iðnaðarins, hvort sem þau vilja vera í þeim samtökum eða ekki. Reyndar fer iðnaðarmálagjaldið í gegnum fjárlög og er kannski á vissan hátt dekkað þannig. Svo má nefna iðjald til lífeyrissjóða sem er ekki þjónustugjald. Einstæðir karlmenn borga of hátt iðgjald til lífeyrissjóðs þar sem lífeyrissjóðurinn greiðir barnalífeyri sem þeir fá aldrei ef þeir eiga kannski ekki afkvæmi, og karlar lifa skemur en konur þannig að ellilífeyririnn þeirra er verðminni en ellilífeyrir kvenna. Svo er dálítið skrýtinn skattur, Fiskræktarsjóður. Það er ákvæði um að allar vatnsaflsstöðvar á landinu sem sumar hverjar eru mjög stórar skuli greiða þrjú prómill af óskírum tekjum til Fiskræktarsjóðs sem ætlaður er til stuðnings fiskrækt og fiskeldi í landinu. Hann er einkafyrirtæki. Þarna eru sem sagt vatnsaflsstöðvarnar skattlagðar og skatturinn rennur ekki til sveitarfélaganna eða ríkisins, nei, hann rennur til Fiskræktarsjóðs.  
            

Ekki samtal.

Það sagði ég ekki. Ég ætla að ljúka með því að segja frá kandídatsritgerð sem Elín Blöndal skrifaði til embættisprófs í lögfræði 1992. Hún fjallaði einmitt um neikvætt félagafrelsi. Hún skiptir því í tvennt, þ.e. beina félagaskyldu og óbeina félagaskyldu og nefnir sem dæmi skyldu lögmanna til að vera félagar í Lögmannafélagi Íslands og segir að menn geti jú ákveðið hvort þeir vilji sækja um lögmannsréttindi eða ekki. Ef þeir sækja um lögmannsréttindi eru þeir skyldaðir til að ganga í þetta félag. Síðan er það spurningin um þá sem eiga hlut í sambýlishúsi. Þeir verða að vera aðilar að húsfélagi. Ég ætla ekki að fara nánar út í þessa ritgerð en í henni kemst Elín að þeirri niðurstöðu að þessi grein, 7. gr. laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna, samrýmist ekki ákvæðum 2. gr. ILO 87 sem hafi verið túlkuð þannig að þvingun að lögum til að greiða til ákveðins stéttarfélags, án tillits til þess hvort viðkomandi einstaklingur sé meðlimur félagsins, sé brot á ákvæðinu. Þetta brýtur sem sagt líka alþjóðlega samninga sem Íslendingar hafa undirgengist. Ég tel að þetta sé nokkuð alvarlegt mál þótt það sé kannski ekki mjög stórvægilegt. Ég veit ekki hversu margir opinberir starfsmenn hafa ama af því að þurfa að vera félagar í stéttarfélagi opinberra starfsmanna. Það kann að vera að þeir séu allir mjög ánægðir með það. En það breytir engu, þeir skulu vera þarna inni hvort sem þeir eru ánægðir eða ekki, frú forseti.

Frú forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um skipan nefndar sem móti stefnu á sviði þróunarsamvinnu Íslands við önnur ríki. Flutningsmenn ásamt þeirri er hér stendur eru hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir, Guðmundur Árni Stefánsson, Guðrún Ögmundsdóttir, Jóhanna Sigurðardóttir og Ágúst Ólafur Ágústsson. Í tillgr. segir að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni að skipa nefnd fimm sérfræðinga, samkvæmt tilnefningu þingflokka, sem móti stefnu Íslands í þróunarsamvinnu við fátæk ríki. Nefndin ráði starfsmann og skili skýrslu um niðurstöður sínar til Alþingis innan árs frá samþykkt tillögu þessarar. Nefndinni er gefið fernt að leiðarljósi í tillgr.: 1. Nauðsyn þess að efla menntun, mannréttindi og frelsi kvenna um allan heim. 2. Nauðsyn þess að styðja við uppbyggingu almennrar heilsugæslu í fátækum löndum, m.a. bólusetningu gegn algengum barnasjúkdómum og aðgerðir sem miða að því að koma í veg fyrir alnæmissmit. 3. Taki mið af því sem best gerist í svipaðri stefnumótun í nágrannalöndum okkar, t.d. á vegum annarra norrænna þróunarsamvinnustofnana, og taki mið af niðurstöðum álitsgerðarinnar ,,Ísland og þróunarlöndin`` sem kom út 1. september sl. 4. Lagt er til að nefndin meti þörf þess að endurskoða lög um Þróunarsamvinnustofnun Íslands í ljósi niðurstaðna vinnu sinnar. Frú forseti. Til þess að þróunarsamvinna við fátæk ríki skili mælanlegum og góðum árangri þurfa markmið að vera skýr og verkefni vel skilgreind. Til grundvallar þarf að liggja mótuð stefna stjórnvalda á hverjum tíma. Þróunarsamvinnustofnun Íslands (ÞSSÍ) starfar samkvæmt lögum nr. 43/1981. Þessi lög eru barn síns tíma og nokkuð komin til ára sinna. Hingað til hefur ÞSSÍ lögum samkvæmt einungis tekið þátt í tvíhliða verkefnum á sviði þróunarsamvinnu. Flutningsmenn eru þeirrar skoðunar að huga þurfi betur að kostum þess að íslenska ríkið leggi meira af mörkum á sviði fjölþjóðlegrar þróunarsamvinnu og þá einnig með hvaða hætti slík samvinna ætti að fara fram. Fleira kemur til greina en tvíhliða samvinna ríkja, t.d. þátttaka í fjölþjóðlegum verkefnum ellegar beinar fjárveitingar til ákveðinna verkefna á vegum viðurkenndra alþjóðlegra stofnana og félagasamtaka, hvort sem það eru stofnanir á vegum Sameinuðu þjóðanna eða frjáls félagasamtök, hjálparsamtök mörg hver. Hinn 28. maí 1985 ályktaði Alþingi um þróunaraðstoð Íslands. Þá var samþykkt að á næstu sjö árum skyldi með reglubundinni aukningu framlaga náð því marki að opinber framlög Íslands til uppbyggingar í þróunarríkjum yrðu 0,7% af þjóðarframleiðslu. Markmiðið var sem sagt að ná þessu árið 1992. Síðan hefur tíminn liðið og eins og þingheimi er kunnugt eru framlög okkar til þróunarsamvinnu á þessu ári, 2003, um 0,16% af landsframleiðslu. Eins og kunnugt er hefur þetta markmið ekki náðst, heldur hefur þokast í raun og veru ótrúlega hægt miðað við fyrirætlanir og samþykktir hins háa Alþingis. Árið 1996 fluttu hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon og Margrét Frímannsdóttir till. til þál. um aukið framlag til þróunarsamvinnu en hún var aldrei afgreidd frá utanrmn. þingsins. Samkvæmt núverandi stefnumiðum ÞSSÍ er samvinna og aðstoð við þróunarlönd greind í þrjá aðalþætti. 1. Eiginleg þróunaraðstoð sem miðar að varanlegum umbótum og framförum samkvæmt skilgreindum markmiðum. 2. Neyðarhjálp vegna bráðavanda sem skapast, t.d. vegna matarskorts, styrjalda eða náttúruhamfara. 3. Verkefnaútflutningur og viðskiptasamvinna. Eins og fram hefur komið eru verkefni ÞSSÍ einvörðungu tvíhliða verkefni, þ.e. unnin á grundvelli sérstaks samkomulags íslenska ríkisins við það ríki sem þiggur aðstoðina. Frú forseti. Jafnmikið af ráðstöfunarfé Þróunarsamvinnustofnunar Íslands fer til verkefna sem tengjast fiskveiðum og til þeirra verkefna sem tengjast menntun og félagslegum aðgerðum. Flutningsmenn eru þeirrar skoðunar að meiri áherslu eigi að leggja á sviði félags-, heilbrigðis- og menntamála, enda svari þau brýnustu þörf margra fátækustu samfélaga í heimi og komi konum og börnum sem lifa í örbirgð sérstaklega til góða. Eðli þróunarsamvinnu krefst þess að markmið séu sett til langs tíma, t.d. til tíu ára í senn, en endurskoðuð jafnframt með jöfnu millibili. Markmiðum og framkvæmdaáætlunum þurfa einnig að fylgja hærri framlög til þróunarmála. Þau verða auðvitað ekki hækkuð í einu vetfangi og þykir flutningsmönnum skynsamlegt að miða við að þau hækki í 0,7% af landsframleiðslunni á u.þ.b. einum áratug, þ.e. á árabilinu 2005--2015. Vandað val samvinnuverkefna verður að byggjast á skýrri stefnu og raunsæjum langtímamarkmiðum sem við setjum okkur. Gæta þarf jafnvægis á milli tvíhliða og fjölhliða aðstoðar við val á verkefnum. Einnig þarf að gera skýran greinarmun á þróunarverkefnum og neyðaraðstoð og einnig má nefna að gera skýran greinarmun á þróunarverkefnum, neyðaraðstoð og svo friðargæslu hvers konar. Forsenda þess að árangur náist er að heimamenn séu hafðir með í ráðum og stýri helst för. Samstarfsverkefni sem byggjast einvörðungu á hagsmunum gefandans reynast gagnslítil eins og dæmin sanna. Þróunarsamvinnuverkefni sem skila raunverulegum árangri einkennast af mikilli undirbúningsvinnu og nánu samstarfi við fólkið sem tekur þátt í þeim. Til dæmis ber það vott um fagleg og góð vinnubrögð að kanna hvar þörfin er mest í einhverju tilteknu landi áður en menn bjóða fram aðstoð sína. Stundum getur líka þurft að ljúka verkefnum sem aðrir hófu eða ganga inn í samstarf sem þegar er fyrir hendi. Matið á því hvað best sé að gera hlýtur alltaf að byggjast á hagsmunum heimamanna en ekki hins utanaðkomandi, ekki á hagsmunum gefandans, frú forseti. Aðildarríki Sameinuðu þjóðanna samþykktu svokölluð þúsaldarmarkmið árið 2000, markmið sem nást eiga fyrir árið 2015. Þessara markmiða er getið í fylgiskjali I með tillögunni. Þau eru m.a. að eyða fátækt og hungri, að fleiri börn njóti grunnskólamenntunar árið 2015 en nú er og sérstaklega sé til þess séð að stúlkur fái grunnmenntun, að vinna að jafnrétti kynjanna og styrkja frumkvæðisrétt kvenna, að lækka dánartíðni barna, að vinna að bættu heilsufari kvenna, að berjast gegn alnæmi, malaríu og öðrum sjúkdómum sem ógna mannkyninu og vinna að sjálfbærri þróun. Markmiðin eru skýr og þau eru háleit, frú forseti, en þetta eru allt markmið sem hægt er að ná með einurð og festu og með því að vinna af alvöru í þessum málum. Þessi markmið þurfa líka að endurspeglast í utanríkisstefnu Íslands á öðrum sviðum og geta aldrei orðið annað en samþætt henni þar sem við höfum undirgengist þau með samþykkt Sameinuðu þjóðanna. Það er vel við hæfi að íslensk stjórnvöld setji sér markmið á sviði þróunarsamvinnu sem eru hluti af þessum þúsaldarmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna. Þannig náum við raunhæfum árangri og þannig getur þróunarsamvinnan orðið raunveruleg þróunarsamvinna þar sem báðir læra og báðir verða ríkari, bæði þeir ríku og þeir snauðu. Ég vil rétt í lok máls míns, frú forseti, minna á umræðu utan dagskrár í upphafi þings við hæstv. utanrrh. um álitsgerðina ,,Ísland og þróunarlöndin``. Fjöldi þingmanna tók þátt í þeirri umræðu og ég held að mig misminni ekki þegar ég held fram að allir hafi tekið undir þær óskir og þær kröfur að Ísland stæði sig betur í þróunarsamvinnu en hingað til, að við hækkuðum framlögin a.m.k. upp í 0,3% af landsframleiðslu á næstu þremur árum, þ.e. eigi síðar en árið 2006 eins og lagt er til í álitsgerðinni sem þá var rædd. Við búum að þó nokkurri reynslu og mörg þeirra verkefna sem unnin hafa verið í þróunarsamvinnu Íslands við önnur ríki hafa lukkast mjög vel. Það verður þó ekki sagt um öll þeirra og við eigum að vinda okkur í þessa stefnumótun af metnaði, fá í hana okkar færasta og besta fólk á þessu sviði og vinna tillögur til langs tíma sem að sjálfsögðu yrðu svo ræddar og yfirfarnar á hinu háa Alþingi og samþykktar héðan, helst í sem mestri sátt og samlyndi þannig að raunverulegur pólitískur vilji sé á bak við þær og hægt verði að treysta því að það sem hér verður ákveðið gangi eftir á næstu fimm til tíu árum. Það voru sett lög, frú forseti, um aðstoð Íslands við þróunarlöndin árið 1971. Tíu árum síðar settum við lög um Þróunarsamvinnustofnun Íslands sem hún hefur starfað eftir fram á þennan dag. Eins og ég minntist á áður var samþykkt till. til þál. árið 1985 um að ná 0,7% markinu á sjö árum. Síðan hafa verið gefnar út þó nokkrar skýrslur á vegum utanrrn., sú fyrsta 1992, sú næsta árið 1997 og nú sú nýjasta í haust, 1. september 2003. Í raun má segja, hæstv. forseti, að þingheimur hafi flest þau gögn í höndum sem hann þarf til þess að setjast niður og vinna þá vinnu sem vinna þarf undir leiðsögn þeirra sem gerst til þekkja í þessum málum. Ég trúi því og treysti að sú tillaga sem ég mæli hér fyrir fái vandaða umfjöllun í hv. utanrmn. og svo líka við síðari umr. hér á hinu háa Alþingi. Og auðvitað vonast ég til þess, frú forseti, að hún verði samþykkt í vetur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur sérstaklega fyrir það frumkvæði sem hún hefur haft að því að vinna þessa þáltill. sem við nokkrir þingmenn Samf., m.a. við þrjú sem erum í utanrmn. fyrir Samf., höfum lagt hér fram og hún mælt fyrir. Tillagan er bæði afdráttarlaus og skýr og greinargerðin afskaplega góð þannig að þeir sem hafa áhuga á þessum málum eiga að geta séð hvert Samf. vill stefna og hvað Samf. leggur áherslu á í sýn sinni á þróunarsamvinnu Íslands við önnur ríki. Af því að þingmaðurinn vísaði hér í álitsgerð sem utanrrn. skilaði til okkar þingmanna í september ætla ég aðeins að grípa niður í hana til að styðja við þær hugmyndir sem við setjum hérna fram. Þar er einmitt bent á það að opinber þróunaraðstoð hérlendis er af tvennum toga, annars vegar marghliða aðstoð sem fer um hendur alþjóðlegra stofnana og hins vegar tvíhliða aðstoð frá einu landi til annars. Þetta er það algenga munstur sem er í öðrum löndum. Það er lagt til í þessari álitsgerð að stuðningur við sérstofnanir Sameinuðu þjóðanna sem vinna að þróunarmálum verði aukinn og það verði hugað sérstaklega að því að styrkja tengsl Íslands við Þróunarmálastofnun Sameinuðu þjóðanna og Matvæla- og landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna, ásamt hliðarstofnunum hennar sem sinna málefnum tengdum fæðuöflun. Ég vek sérstaklega athygli á því. Þetta er kannski það sem við byrjuðum að líta á þegar við á Íslandi hófum þróunaraðstoð okkar, að veita fátækum ríkjum mataraðstoð og svo ríkjum þar sem voru hamfarir, þurrkar eða aðrir alvarlegir erfiðleikar sem gerðu það að verkum að fólk svalt. Það er líka talað um það að taka þátt í störfum þróunaraðstoðarnefndar OECD sem mundi auka mjög þekkingu Íslands á þróunaraðstoð og að Ísland ætti að leita virkrar þátttöku í stjórnun og starfi þessara útvöldu stofnana og nýta tengsl sín við þær. Ég vek sérstaklega athygli á þessum punkti vegna þess að það sem við erum að benda á með þessari tillögu sem Þórunn Sveinbjarnardóttir hefur haft forgöngu um er í raun og veru ný sýn á hvert maður ætlar að stefna með þróunaraðstoðinni, hvers konar þróunarsamvinnu og af hverju við viljum líta á þessa þætti. Við verðum líka sjálf að þróa vinnubrögð okkar og sýn á það hvað það er og við hvað við ætlum að taka þátt í að hjálpa. Ég vil líka benda á hnattvæðingarnefndina sem vísað er til í álitsgerðinni. Hún skilaði skýrslu í apríl 2002 og þar segir að það sé ósanngjarnt að kenna hnattvæðingunni um fátæktina í þriðja heiminum af því að hana megi frekar rekja til þess að þjóðir hafi farið á mis við hugsanlegan akk af markaðsbúskap og þátttöku í alþjóðaviðskiptum. Þess vegna er þeim bent á að tollar í viðskiptum milli iðnríkjanna séu ekki nema tíundi partur af því sem þeir voru í lok síðari heimsstyrjaldarinnar. Ég held hins vegar að við eigum ekki að einfalda málin svona mikið. Gagnrýnin og andúðin á þátttöku í því sem tengist hnattvæðingunni er út af misskiptingu. Og það er þessi gífurlega misskipting sem við erum alltaf að fást við. Það er hatrið og skelfingin yfir bágum kjörum sem fær ungt fólk til að taka þátt í vonlausum aðgerðum sem það heldur að sé barátta fyrir betra lífi, samanber í Miðausturlöndum. Og ég held að við eigum að horfa með miklu víðari skilningi og skýrum augum á fylgikvilla hnattvæðingarinnar. Við styðjum hana, við viljum nýta hana til þess að sem flest lönd heims geti átt heilbrigða viðskiptahætti, að allir búi við tilsvarandi reglur og að það skapi löndunum jafna möguleika. Á þessu eru hins vegar bakhliðar eins og mál hafa þróast og við getum ekki tekið á þeim nema horfa opnum augum á þær. Hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir nefndi þúsaldarmarkmiðin. Í tengslum við framsetningu þeirra er einmitt nefnt að fátækt í heiminum við upphaf 21. aldar hafi sýnt hvað sé þörf á mörgum og miklum verkefnum, að u.þ.b. 800 milljónir manna líði næringarskort og að á hverju ári deyi hálf milljón kvenna af barnsförum. 130 milljón börn ganga ekki í skóla. Víða í þróunarlöndum deyr eitt barn af hverjum tíu áður en það nær fimm ára aldri. Þetta eru svo alvarlegar upplýsingar að við getum ekki leyft okkur að einfalda þróunaraðstoðina. Þess vegna eru þessar tillögur sérstaklega tilteknar og nefndin beðin að hafa að leiðarljósi að efla menntun, mannréttindi og frelsi kvenna, taka þátt í uppbyggingu almennrar heilsugæslu og taka mið af því sem best gerist í svipaðri stefnumótun í nágrannalöndum. Ég átti þess kost, virðulegi forseti, að hitta Elisabeth Rehn þegar hún var hér á ferð. Hún talaði við okkur fulltrúa flokkanna í utnarmn. um þetta, að styðja konur í þróunarlöndunum. Það er alltaf að verða skýrara þeim sem eru að horfa á þessi mál að það er mikilvægast að styðja konur í þróunarlöndunum. Konurnar halda utan um og ná samfélaginu saman eftir þá erfiðleika sem land þeirra hefur farið í gegnum, annaðhvort vegna fátæktar eða stríðs, þurrka eða hörmunga. Hún benti líka á að við verðum að fara að bregðast við þeirri óhugnanlegu þróun að nauðgun í stríði er notuð beinlínis til að brjóta niður samfélög. Okkur bregður svo þegar við heyrum þetta en þetta eru bara hlutir sem við eigum að taka þátt í að vinna með. Við eigum að spyrja okkur hvað við getum gert til að hjálpa fólkinu í flóttamannabúðunum þegar kannski þriðja kynslóð er farin að alast þar upp og á sér enga framtíðarsýn eða -von. Ég rifja hér upp í því sambandi þegar Madeleine Albright fór í heimsókn í flóttamannabúðir í Miðausturlöndum. Þegar hún kom heim frá því að fara í þessa heimsókn og skoða flóttamannabúðir beitti hún sér fyrir því að fjárveitingar yrðu auknar til flóttamannabúða á svæðinu sem hún hafði heimsótt til að byggja upp salerni. Og af hverju skyldi hún hafa lagt mesta áherslu á að byggja upp salerni? Það var vegna þess að það var svo langt á milli salerna og það var langt þangað að heiman fyrir litlar stúlkur og ungar konur og þeim var nauðgað á leiðinni. Það eru svona hlutir, það er þekkingin á hvað hægt er að gera með litlu skrefunum meðan við erum að vinna að því að tekin verði stór skref sem er svo mikilvægt. Og ég get ekki annað í lok framsögu minnar, virðulegi forseti, en nefnt líka einstaklingsaðstoðina og allan þann fjölda sem styður börn í barnaþorpum og í gegnum Hjálparstarf kirkjunnar og fleiri, börn sem búa þá á heimilum og njóta skólagöngu af því að einhver heimili, líka uppi á Íslandi, eru að borga fyrir tilveru eins lítils barns. Það er ekki lítið en þetta verður allt að tvinna saman. Þess vegna er mikilvægt að við hugum að þessu og ég þakka Þórunni Sveinbjarnardóttur fyrir frumkvæði hennar.

Háttvirtum þingmanni.

Ég þakka hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur, þingmanni Samf., fyrir að hafa unnið þetta þingmál með þeim hætti sem hún hefur gert.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka flutningsmönnum þessarar tillögu, hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur og Rannveigu Guðmundsdóttur, fyrir að vekja máls á þessum mikilvæga málaflokki sem þróunaraðstoð er. Sameinuðu þjóðirnar hafa bent rækilega á mikilvægi hennar. Á fundi þeirra í Mexíkó í mars á síðasta ári var ákveðið að auka aðstoð til þróunarlanda, m.a. vegna þess að með því er talið að hægt sé að uppræta hryðjuverk öfgasinna í heiminum. Þróunaraðstoð dugar samt ekki ein og sér, heldur þarf að auka viðskiptafrelsi í heiminum til að þessi lönd geti þá auðgast í viðskiptum. Við í Frjálsl. getum tekið undir margt í þáltill. og ætla ég að ræða stuttlega efni hennar. Það kemur fram að nefndinni sem á að skipa samkvæmt tillögunni er ætlað að hafa fjögur meginmarkmið að leiðarljósi, þ.e. nauðsyn þess að efla menntun, mannréttindi og frelsi kvenna um allan heim og nauðsyn þess að styðja við uppbyggingu almennrar heilsugæslu í fátækum löndum hvað varðar heilbrigði barna og koma í veg fyrir alnæmissmit. Nefndinni er í þriðja lagi ætlað að taka mið af stefnumótun í nágrannalöndum. Það teljum við mjög mikilvægt. Síðan í fjórða lagi á að endurskoða lög um Þróunarsamvinnustofnun Íslands í ljósi niðurstaðna nefndarinnar. Mér finnast þetta mörg háleit markmið og mjög góð sem nefndinni er ætlað að vinna að en óneitanlega læðist að manni sá grunur að nefndin færist með því of mikið í fang. Ég er alls ekki að draga úr mikilvægi þessara fjögurra atriða. Það er t.d. eins og hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir benti á mjög nauðsynlegt að efla menntun, mannréttindi og frelsi kvenna. Bæði stuðlar það að minni fólksfjölgun og almennu heilbrigði. Við í Frjálsl. getum tekið undir það heils hugar. Ef samt verður farið af stað með svo háleit markmið og óljós er hætt við því að því aukna fjármagni sem stjórnvöld hafa ákveðið að verja til þessa málaflokks, úr 1.300 millj. í 2.600 millj. árlega, verði varpað á glæ. Ég tel að við ættum að einbeita okkur að því að afmarka verkefnin þannig að nefndinni verði falið að fara yfir hvernig þessu fjármagni verði sem best varið og það viðurkennt að það sé mjög mikið verkefni og ærið. Í öðru lagi væri vert að fara yfir lög Þróunarsamvinnustofnunar. Sjálfum finnst mér vel koma til greina að við hér á Íslandi leituðum eftir ríkri samvinnu við einhverja hinna Norðurlandaþjóðanna. Danir hafa t.d. mikla reynslu af slíku starfi, hafa starfað að því um árabil og varið mjög háu hlutfalli af tekjum sínum í þetta starf. Mér finnst sjálfsagt t.d. að reyna að nýta þeirra reynslu til þess að fé okkar verði sem best varið. Virðulegi forseti. Að lokum vil ég nefna það jákvæða sem hefur gerst, eða jákvæðasta sem hefur gerst á síðustu árum, í þróunarsamvinnu. Það er sú ákvörðun Alþýðusambands Íslands að styðja verkefni sem tengjast ólæsi fullorðinna, öryggi verkamanna í þeim löndum sem Þróunarsamvinnustofnun er með verkefni sín í. ASÍ ætlar að verja um 0,7% af ársinnkomu sinni til þróunaraðstoðar og það er til fyrirmyndar og í samræmi við markmið Sameinuðu þjóðanna.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurjóni Þórðarsyni og hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur fyrir þátttökuna í umræðunni. Í tilefni þess sem hv. þm. Sigurjón Þórðarson sagði áðan um hin háleitu markmið þá get ég vissulega tekið undir það að þau eru háleit, en ég held líka, frú forseti, að við þurfum á þeim að halda vegna þess að við þurfum á þessu sviði eins og öðrum í stjórnmálunum að vita hvert við stefnum. Við tölum í þessum sal um að útrýma fátækt í heiminum, barnadauða og öðru. Við tölum um að jafna misskiptingu tekna hér á landi, að bæta kjör þeirra sem verst hafa kjörin. Við þurfum að hafa háleit markmið og þau þurfa að vera skýr og þau þurfa að vera pólitísk, frú forseti, og það eru þessi markmið með tilliti til kvenfrelsis, menntunar og mannréttinda, þarfarinnar á heilsugæslu, bólusetninga barna og því að vinna gegn útbreiðslu alnæmis, svo dæmi séu nefnd. Það eru vissulega margir fleiri sjúkdómar sem koma þar til greina eins og berklar og malaría eins og ég hef áður minnst á. Við getum alltaf lært af þeim sem hafa gert vel í kringum okkur. Engin ástæða er til þess að finna upp hjólið hér í þessu efni frekar en öðru og þess vegna m.a. er vísað til reynslu nágrannalandanna. Markmiðin eru vissulega háleit en þau eru líka verðug, frú forseti, og þau eru okkur samboðin. Hins vegar er það þeirrar nefndar sem við flutningsmenn erum að leggja til að verði skipuð, að velja verkefnin, leiðirnar að markmiðunum. Og síðan hins háa Alþingis að leggja mat á það val og bæta við eða taka úr eftir því sem þörf þykir. Það er nefnilega þannig að verkefnin geta verið svo mörg og leiðirnar svo margar. Og stundum er það þannig, sérstaklega í þessum flókna og mikilvæga málaflokki, að fólki fallast hreinlega hendur þegar það stendur frammi fyrir honum af því að þegar manni er sagt að 500.000 konur deyi á hverju ári af barnsburði, þá er það fyrsta sem maður hugsar: Hvað getum við gert í því? En það er svo einfalt og það er svo margt sem hægt er að gera í því. Og eitt af því t.d. er að auka menntun kvenna úti um allt. Þess vegna skiptir máli að setja sér háleit markmið, velja verkefnin mjög vandlega og vanda þau, hafa þau frekar færri og betri og til lengri tíma en mörg og úti um allt. Þau geta verið margs konar og þau geta verið í samstarfi við mjög ólíka aðila eins og hv. þm. Sigurjón Þórðarson benti á. Verkalýðshreyfingin hefur stigið mjög lofsamlegt skref í átt að samvinnu í þróunarlöndunum. Ísland getur líka verið í samvinnu við ýmsar stofnanir Sameinuðu þjóðanna beint og óbeint. Þar eru ótal tækifæri og svo má heldur ekki gleyma frjálsum félagasamtökum, bæði þeim sem starfa á Íslandi eins og Rauði krossinn, Hjálparstarf kirkjunnar og annað slíkt og einnig erlendum hjálparsamtökum og stofnunum. Það eru endalausir möguleikar til þess að láta gott af sér leiða og vinna með fólki að hjálpa því til sjálfshjálpar. Verkefnið er hins vegar að velja nákvæmlega hvað það er sem við viljum einbeita okkur að á næstu missirum, árum og kannski áratug, setja niður áætlun og standa svo við hana, frú forseti.