Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ólafur Thors Jeg gat því miður ekki verið viðstaddur fyrri hluta þessarar umræðu, þar sem jeg var veikur. Mín aðstaða til að rökræða málið er því önnur en verið hefði, ef jeg hefði getað fylgst með gangi þess frá upphafi. Hv. fyrsti flm. hefir þó sýnt mjer þá velvild að segja mjer aðaldrættina úr frumræðu sinni. Einnig hefi jeg lesið handrit þingritaranna af síðari hluta ræðunnar, svo að jeg get að nokkru leyti andmælt hv.flm. Mjer skilst, að hv.flm. hafi leitt rök að því, að sölufyrirkomulag á íslenskum saltfiski sje ekki sem best. Þetta er rjett. Því er í mörgu ábótavant og og að miklu leyti vegna þess, að salan er ekki að nógu miklu leyti í höndum Íslendinga sjálfra. Það þarf mikið fjármagn til að reka þessa verslun, en hinir íslensku bankar hafa ekki treyst sjer til að veita íslenskum mönnum það lán, er nægja mundi. Þess vegna hafa útlendingar rekið fiskverslunina; Íslendingum til skaða. Þeir hafa margir verið illa til þess færir. Oft hafa þeir verið fjelitlir, en notið óverðskuldaðs trausts íslenskra framleiðenda. En þótt svona hafi farið, er það engin sönnun þess, að sú grundvallarstefna, sem ríkt hefir um fiskverslunina, sje röng. Þetta virðist samt hv.flm. álíta, og til þess að ráða bót á því, tæpir hann á samlagi framleiðenda, en stingur upp á einkasölu. Jeg vil leiða athygli hv.þdm. að því, að fiskverslunin er áreiðanlega erfiðasta og vandasamasta hlutverk hinnar íslensku verslunarstjettar. Þó að ekki hafi allir þeir, sem hafa rekið hana, verið jafn vel til þess færir, hafa margir duglegir menn lagst á eitt um að reyna að halda henni í góðu horfi. Það er nauðsynlegt, enda er það tilætlun hv.flm., að annaðhvort aðeins einn eða fleiri menn úr hópi þeirra manna, taki að sjer forstöðu einkasölunnar. Sjerþekking í þessu efni er bráðnauðsynleg. En þegar þessir fáu menn eiga að inna af hendi verk allra hinna, vil jeg leiða athygli manna að því, að það er enn meiri vandi að versla með allan fisk landsmanna en nokkurn hluta hans. Það er margur maðurinn nýtur, ef hann sníður sjer stakk eftir vexti, þótt ekki fái hann leyst af hendi svo mikið og vandasamt verk og einkasalan yrði. Þó að einhver reki nú sæmilega fiskverslun, er það engin trygging fyrir því, að hann gæti stjórnað sölu á öllum fiski Íslendinga. Það er sjerstaklega mikið í húfi, ef val á þeim mönnum tekst illa. Eins og hv.flm. leiddi rök að, er saltfiskurinn langstærsti liðurinn í framleiðslu Íslendinga og andvirði hans stærsti liðurinn í því, sem við fáum fyrir framleiðsluvörur okkar. Af því leiðir, að þjóðin á alt í húfi, ef illa tekst val á forstöðumönnum einkasölu. Jeg skal játa, að það má færa ýms rök að því, að einkasölufyrirkomulagið hefir ýmislegt fram yfir frjálsa samkeppni. En þau rök hljóta að falla, af því að trygging á vali forstöðumanna er of lítil í samanburði við áhættuna, ef illa tekst. Þegar útnefning slíkra manna fer fram, fer oft svo, að stjórnmálaskoðanir ráða miklu um úrslitin. En þó svo væri ekki, þá er engin trygging fyrir því, að bestu mennirnir fáist, þó að þeir yrðu fyrir valinu. Um gallana á einkasölu á saltfiski skal jeg ekki fjölyrða úr hófi. Þó vil jeg minna á þrent, sem mjer þætti miður fara. Í fyrsta lagi óttast jeg minni vöruvöndun en áður, en það vita allir landsmenn, að við eigum velgengni okkar fyrst og fremst að þakka vöruvöndun. Jeg ætla, að jeg megi með fullri vissu staðhæfa, að ef einkasala á saltfiski er lögfest nú, þá er það gegn vilja flestra framleiðenda. Margir framleiðendur freistast að öðru jöfnu til að vanda vöruna miður en skyldi. Vöruvöndun hefir í för með sjer allmikinn kostnað. En ef framleiðendur eiga að skifta við óvinsæla útflutningsnefnd, er jeg ekki í neinum vafa um, að sú freisting eykst að mun. Útflutningsnefnd verður skyldug til þess að taka við öllum vörum, sem ekki eru verri en það, að þær nái því matsvottorði, sem lög skipa fyrir um. En jafnvel þótt kaup og sala fiskjarins sje nú innanlands miðuð við það vottorð, þá hafa útflytjendur mikla vitneskju um það, hverjir vanda vöruna og hverjir ekki, og kaupa helst við læsta verði af þeim, sem vel vanda vöruna. Þetta verður burtu numið, með því að útflutningsnefnd er skyldug til að taka hverja þá vöru, sem matsvottorð fæst um, en þá er dregið úr þeirri hvöt, sem framleiðendur hafa nú til vöruvöndunar. Í öðru lagi er jeg ekki óhræddur um, að af einkasölunni leiði minni neyslu. Þeir, sem þekkja fiskverslun við útlönd, vita, að ýmiskonar óskir koma fram um vörugæði. Það mun ekki ofmælt, að fiskútflytjendur, sem í 20–30 ár hafa unnið að fisksölu, hafi haft gott tækifæri til að vita um þessar óskir. En ef hver einstakur erlendur innflytjandi fær ekki þá vöru, sem viðskiftavinir hans vilja fá, þá eru líkur til þess, að hans hagur af versluninni minki og hann leggi minni áherslu á hana en áður. Jeg veit ekki, hvort ástæða er til að skýra þetta nánar, en við skulum hugsa okkur, að viðskiftamenn Spánarkaupmannanna komi og vilji kaupa þá vöru, sem þeir eru vanir að fá, en varan er ekki lengur til. Afleiðingin verður sú, að annaðhvort hætta þessir menn alveg að kaupa fisk, eða þeir reyna að fá vöruna annarsstaðar, og mundu þeir margir, sem af þessum ástæðum hætta alveg við að kaupa íslenskan fisk. Í þriðja lagi óttast jeg, að einkasala dragi frekar úr framleiðslunni en auki hana. Útgerðarmenn bera meiri áhættu en aðrir atvinnurekendur, en þá er ekki óeðlilegt, að þeir vilja vera einráðir um, hvernig þeir fara með það, sem guð og gæfan gefur þeim. Þeim yrði óljúft að þurfa að glíma við þá tvöföldu áhættu, sem fyrir hendi er, þegar einkasalan er komin á. Fyrst og fremst eiga þeir að glíma við aflabrögðin, og síðan verða þeir að sæta því verðlagi, sem einhver og einhver óvinsæl nefnd skamtar þeim úr hnefa. Jeg skal ekki fjölyrða meira um þá hlið einkasölunnar, sem snýr inn á við. En um hina hliðina, sem út á við snýr, skal jeg fara nokkrum orðum, meðfram af því, að jeg tel mig kunnugri þeirri hlið en flestir hv.þdm. Jeg get fullyrt, að innflytjendur í neyslulöndunum eru yfirleitt mjög mótfallnir einkasölu. Jeg hefi átt tal við marga þeirra, og alla þá stærstu. Jeg hefi sagt þeim, að hugsast gæti, að Íslendingar vildu gera einhverjar ráðstafanir til þess að bæta það fyrirkomulag, sem nú er. En mjer hefir ekki tekist að ná áheyrn þeirra. Að vísu álít jeg það skakt hjá hinum erlendu kaupmönnum að beita sjer á móti einkasölu, því að það mætti á ýmsan hátt tryggja þeirra hag. En hitt er staðreynd, að þeir hafa allir sem einn maður risið einbeittir gegn slíku fyrirkomulagi. Jeg tel það vera mjög hættulegt fyrir Íslendinga að ráðast í þetta, meðan hinir erlendu innflytjendur eru því mjög andvígir. Í þessu sambandi vil jeg minna á það, sem hv.flm. gat um, að þegar sunnlenskir útgerðarmenn mynduðu samlag með sjer, þá mætti það mikilli andúð erlendis. Kaupmenn reyndu að sneiða hjá því að versla við það, og það þó að samlagið frá byrjun gerði sjer mikið far um að tryggja þeim alla sanngirni í viðskiftunum. Jeg sagðist líta svo á, að vel mætti framkvæma einkasölu, án þess að hún færi í bága við hagsmuni erlendra innflytjenda. En líklegt er, að neytendur yrðu að kaupa vöruna dýrari en áður. Það er enginn vafi á því, að þau eru rök erlendra innflytjenda gegn okkur, að við ætlum að reyna að hækka verðlag á fiski. En hagsmunir viðskiftamanna þeirra, neytendanna, eru að fá fiskinn sem ódýrastan. Með þessu mundu þeir reisa þá öldu gegn okkur, sem riði okkur að fullu. Þó að okkar fiskur sje á Spáni álitinn bestur, má ekki af því álykta, að hann sje eini fiskurinn, sem Spánverjar vilji sætta sig við. Innflytjendur geta ráðið því, að annar fiskur komi í staðinn. Jeg vil segja hv.þdm. frá því, en jeg veit ekki, hvort það á við rök að styðjast, að spánskir innflytjendur hafa haldið því fram við mig, að við hefðum alls ekki rjett til einkasölu, samkvæmt Spánarsamningnum. Jeg álít, að þetta sje athugunarefni. Það er óvitaháttur að gera nokkuð það, sem getur svift okkur þeim hlunnindum, sem við njótum á Spáni. Þá ætla jeg að víkja að örfáum fullyrðingum úr ræðu hv. frummælanda, sem jeg hefi grípið af handahófi úr handriti ritaranna. Hv. frummælandi vildi sýna fram á veilur á því fyrirkomulagi, sem nú er, með því að geta um það, hve miklar verðbreytingar hefðu orðið hjer á landi hvert einstakt. ár á síðari árum. Hann fullyrti, að slíkar verðbreytingar hefðu ekki átt sjer stað í neyslulöndunum. En þetta er með öllu rangt. Verðbreytingar hafa þar verið líkar og jafnvel meiri en hjer, enda er það svo, að það ræður yfirleitt sveiflunum hjer, hverjar sveiflur eru á hinum erlenda markaði, og yfirleitt skeður verðfall fyr þar en hjer, og oftast verðhækkun líka. Þá sagði hv.flm., að útgerðarmenn hefðu litið reynt að afla nýs markaðar og lítið orðið ágengt. Þetta er ákaflega röng staðhæfing, og byggist áreiðanlega á vanþekkingu hv.flm. Útflytjendur hafa gert ákaflega mikið til þess að reyna að afla markaðar, og þeim hefir orðið ákaflega mikið ágengt; enda veit jeg, að hv.flm. muni skilja þetta, ef hann athugar framleiðslumagn íslensks saltfisks fyrir nokkrum árum og nú síðustu árin. Það get jeg sagt hv.flm., að einmitt hin síðari árin hefir verið unnið að þessu með mjög miklu kappi og þá mest eftir að verslunin fór að færast yfir á íslenskar hendur. Það er nefnilega svo um þessa verslun, að fyrsta áratug þessarar aldar var verslunin öll svo að segja í höndum erlendra manna, en hefir verið að smá-færast yfir á hendur innlendra manna, og því meiri hefir árangur markaðsleitar orðið. Nú senda íslenskir útflytjendur fisk bæði til Suður-Ameríku og Cuba og um alla Afríku. Togaraeigendur hafa myndað fjelagsskap, sem hefir sent mann til Suður-Ameríku til að vinna að útvegun markaðar. Og einstakir útflytjendur hafa unnið mikið í þessu efni líka. Jeg get sagt frá því um eitt fjelag, sem mjer er vel kunnugt um, að undanfarin ár hefir það gert ýmsar tilraunir, sem hafa borið mikinn árangur, svo að t. d. þeir, sem hafa keypt 10–20 kassa fyrir tveim árum, kaupa nú 2–3 þús. kassa. Og hjer er um alveg nýjan markað að ræða. Jeg vil ennfremur benda á, að á síðari árum hafa landsmenn tekið upp þann sið, að verka saltfisk sinn á sem misjafnastan hátt. Áður mátti heita, að allur stórfiskur væri verkaður á einn og sama hátt. Nú er hann sendur alt frá því að vera hálfverkaður og alt að því að vera beinharður, alt eftir því, hvers neytendur krefjast. Framfarirnar hafa því orðið ákaflega miklar á síðari árum, enda mikið að málinu unnið. Er þess vegna ómaklegt að segja um útflytjendur og framleiðendur, að þeir hafi lítið aðhafst í þessu efni. En einmitt þetta, hvað framtak útgerðarmanna væri lítið, átti að vera höfuðsönnun hv.flm. fyrir nauðsyn einkasölu. Jeg þykist þegar hafa hrakið þá staðhæfingu. Hv. flm. gat þess, svona til þess að sýna, hver munur væri á sölu á saltkjöti og saltfiski hinsvegar, að nú væri þegar farið að flytja út fryst kjöt en ekki saltað eingöngu. En jeg vil benda honum á, að það hefir verið svo frá því að íslensk togaraútgerð hófst, að fiskur hefir verið fluttur út bæði saltaður og í ís. Svo að það er ekki um neitt meiri fullkomnun að ræða um sölu kjöts en fisks í þessu efni. Jeg held jeg geti þá staðhæft það og bygt þá staðhæfingu á alveg fullkominni þekkingu, að einkasala er, eins og nú standa sakir, alveg óforsvaranleg. Einkasalan er frá mínu sjónarmiði einnig og jafnvel aðallega hættuleg vegna þeirrar sjerstöku aðstöðu, að þeir, sem eru aðalviðskiftamenn okkar erlendis, eru andvígir henni. Og fyr en þeim er sæmilega sýnt fram á, að ekki er verið að ráðast harðvítuglega á þeirra hagsmuni, tel jeg alveg óforsvaranlegt að taka upp einkasölu. En hitt er rjettara, sem hv.flm. var að tæpa á, að talsvert mætti bæta úr þeim meinum, sem nú eru á fyrirkomulagi saltfiskssölunnar, ef landsmenn vildu hafa ýmiskonar samlög, t. d. eins og þau samlög, sem þegar hafa verið reynd. Jeg álít það ekki heppilegt, að þetta komi alt í einu, það er eðlilegra og betra, að þróunin verði smámsaman. Útgerðarmenn í Vestmannaeyjum seldu ýmist alla eða mesta framleiðslu sína árin 1926 og 1927 á þennan hátt, og gafst alveg ágætlega. Það er mikið talað um, að togaraeigendur eigi að hafa meiri samtök í þessu efni. Þessi árin voru töluverð samtök, og voru þetta 3–4 stór fjelög, sem seldu þannig alla sína framleiðsluvöru. Yfirleitt vil jeg segja það um samlögin, hvort sem þau eru þrengri eða víðari, að það er sá höfuð-munur á þeim og einkasölu, að þar ráða framleiðendur öllu um, hverjir fara með þeirra mál; en það er ákaflega veigamikið atriði. Hv. flm. hafði það á móti samlögum, að þá mundu þeir, sem hann kallar „stórlaxa“, njóta sín miklu betur. Þetta byggist á misskilningi; því ef það skipulag kemst á, mundu allir fá eitt og sama verð, jafnt þeir stærri og minni. En aðalrök hv.flm. gegn samlögum voru þau; að útgerðarmenn væru yfirleitt svo andvígir þeim, að það þýddi ekkert að nefna þau. En ef útgerðarmenn eru nú svona andvígir samlögum, að ekki þýðir þau að nefna, þá er hitt víst, að þeir eru langtum andvígari einkasölu. En það er frumskilyrði fyrir því, að einkasala geti orðið með sæmilegum árangri upp tekin, að þeir, sem eiga við hana að búa, uni henni sæmilega vel. En meðan málið horfir þannig, að innlendir menn eru andvígir einkasölu og þeir útlendu menn, sem við eigum mest undir í þessu efni, mega ekki heyra hana nefnda, þá finst mjer óráð hið mesta að fara fram á, að löggjöfin ljái lið sitt til þess, að slík fyrirmæli nái lögfestu. Jeg vil enda mitt mál með því að staðhæfa, að það sje fyrst og fremst okkur Íslendingum alveg nauðsynlegt að vita um hug hinna stærri erlendu viðskiftamanna til einkasölu á hverju sviði sem er, áður en við ráðumst í slíkt fyrirkomulag. Og ef það ráð verður einhverntíma upp tekið, að fiskur verði allur seldur fyrir milligöngu ríkisskipaðrar útflutningsnefndar, þá vænti jeg þess, að valdamennirnir hafi hugfast, að þeir þurfi áður að reyna að tryggja sjer samúð hinna erlendu viðskiftamanna, er fiskinn kaupa.

Hjeðinn Valdimarsson Hv. aðalflm. (HG) er nú búinn að tala svo oft, að hann mun ekki eiga eftir nema aths., og vildi jeg því svara nokkrum orðum því, sem hv. 2. þm. G.-K. kom með, móti einkasölu á saltfiski. Hv. þm. viðurkendi að ýmsu leyti, að ólag væri á fiskiversluninni, og það mun heldur enginn telja orka tvímælis, að hafi verið síðari árin. En aftur á móti hjelt hann fram, að einkasölu mundu fylgja ýmsir gallar ekki betri en þeir, sem loða við hina svokölluðu samkeppnisverslun. Og hann byrjaði með því að taka fram, að enda þótt til væru menn, sem góðir væru til þess að versla með fisk í smærri stíl, þá mundi erfitt að fá menn til þess að hafa slíkt útflutningsbákn á hendi, eins og saltfiskssölu fyrir alt landið. Væri engin trygging fyrir því, að slíkir menn fengjust. En er nokkur frekari trygging fyrir því, að nokkurntíma verði góðir menn fyrir sölu saltfisks, meðan samkeppnin gildir? Það er engin trygging fyrir því nú, að þeir menn, sem hafa meiri hluta þeirrar verslunar undir sjer, þekki neitt að ráði til þeirra hluta, nje að ráð þeirra verði sem hagfeldust íslenskum framleiðendum. Hinsvegar er það, að mjög orkar tvímælis, hvort það sje nokkurn hlut vandasamara að stjórna slíku fyrirtæki sem einkasala á saltfiski væri, heldur en samkeppnisfyrirtækjunum margvíslegu. Það verður á margan hátt einfaldara að stjórna, þegar aðeins er um einn útflytjanda að ræða. Samkeppnin innanlands hverfur alveg úr sögunni, og kröftunum verður beitt eindregið út á við. Þótt ekki fengjust betri menn við útflutninginn en áður, þá geta þannig yfirburðirnir verið í sjálfu fyrirkomulagi verslunarinnar einu. Það er alkunnugt, að í samkeppnisverslun eru menn ekki valdir í stöður eftir neinum prófum eða þvílíku, og ekkert dæmt um þau skilyrði, sem þeir hafa til þess að stjórna sínum atvinnugreinum á annan hátt en þann, hvort þeir hafa nóga peninga til þess að ráðast í fyrirtæki, og ef þeir hafa ekki nóga peninga, þá nóg lánstraust hjá bönkunum. En þó að þeir geti aflað sjer tiltrúar, þá er ekki þar með sagt, að þeir hafi hæfileika til að gegna verslun. Aftur á móti er það nokkurn veginn víst, að svo ströng mundi aðgæsla almennings vera á forstjórafiskeinkasölunnar, að í slíkri stöðu mundi ekki geta setið neinn liðljettingur til lengdar, og mundi peningaeign hans ekki geta hjálpað honum í því efni. Þá tók hv. 2. þm. G.-K. það fram, að vöruvöndun mundi minka, ef saltfiskseinkasala kæmist á, þar sem hún mundi verða móti vilja allflestra eða a. m. k. allmargra útgerðarmanna. Jeg dreg mjög í efa, að slík einkasala sje í raun og veru á móti vilja meiri hluta þeirra, sem stunda útgerð hjer á landi, að minsta kosti smábátaeigenda. Hitt veit jeg, að það er búið að koma þeirri skoðun inn í flesta stórútgerðarmenn, að þetta sje óhagkvæmt fyrir þá, og það hefir aðallega verið gert af hendi þeirra manna, sem stunda fiskverslun, enda þótt fáir af þeim geri það að miklu leyti fyrir sinn reikning, heldur sjeu að mestu leyti umboðsmenn útlendinga. Jeg hygg, að óvinsæld saltfiskseinkasölunnar meðal þeirra manna, sem sjá um öflun fiskjarins, mundi ekki ráða miklu. Og jafnvel þótt þeim væri vel við einkasöluna, þá er engin ástæða að halda, hvorki að þeir væru svo innrættir, að þeir vönduðu ver vöruna, nje að þeir gætu sjeð sjer minsta hag í því. Því auðvitað mundi verða eftirlit með vörukaupum og vörugæðum frá einkasölunni, og saltfiskurinn yrði að vera sæmilega úr garði gerður í alla staði. Eins var hv.þm. að tala um það, að einkasala mundi sennilega draga úr neyslu í viðskiftalöndum okkar við Miðjarðarhafið, vegna þess, að kaupendur heimtuðu margvísleg vörugæði, vegna síns sjerstaka viðskiftasvæðis. Það kann nokkuð að vera í þessu, að innflytjendur geri ýmsar sjerstakar kröfur um gæði á saltfiski, en jeg sje ekki, hvers vegna væri ekki hægt fyrir einn útflytjanda eins og marga, sem flytja út í mörgu lagi, að sinna þessum kröfum. Það ætti meira að segja að vera miklu hægra viðfangs, vegna þess að það er hægt að láta verka nákvæmlega það magn af saltfiski á þann hátt, sem vera ber, eftir ósk kaupanda, í stað þess að samkeppnismenn hafa alls ekki verkað fiskinn í rjettu hlutfalli við eftirspurnina. Hefir yfir þessu verið kvartað oft undanfarandi ár, og málið verið tekið upp af sjútvn. þessarar hv. deildar á síðasta þingi. Enda er slíkt auðvitað erfiðara, þegar verslunin er dreifð. Auk þess má nefna það, að það stefnir yfirleitt að því með vörur, og þar á meðal saltfisk, að þessi mismunur á smekk manna hverfur smám saman að miklu leyti, og vörurnar verða það, sem kallað er „standard“vörur, á stórum svæðum, þó að það taki tíma í rómönsku löndunum, sem eru aftur úr í samgöngum og viðskiftum. Jeg tel ekki ólíklegt það, sem hv. 2. þm. G.-K. sagði, að spanskir innflytjendur sjeu yfirleitt andstæðir saltfiskseinkasölu. Er augsýnileg ástæða til þess, og hún er sú, að þeir álíti, að með einkasölu eigi innflytjendur ekki eins í hendi sjer ráð útgerðarmanna og yfirleitt þeirra, sem þeim selja saltfisk hjer á landi, eins og þeir gera nú. En við þessu er ekkert að segja; hjer rekast á hagsmunir þeirra, sem hjer veiða fiskinn og selja, og svo hagsmunir spanskra innflytjenda. Við Íslendingar verðum auðvitað að draga taum okkar eigin landsmanna gegn spönsku innflytjendunum. Þá gat hv.þm. þess, að verðfallið kæmi oftast fyrst á Spáni. En af hverju er verðfall á Spáni, þegar hvorki á sjer stað gengisbreyting, stríð eða þess konar? Það kemur aðallega af ýmsum breytingum á framleiðsluháttum og verslunarháttum. Til dæmis mun það oft verða orsök verðbreytingar, að hrúgað er of miklu af fiski hjeðan frá Íslandi. En einmitt þeir stóru innflutningar mundu temprast og meira og betra skipulag ráða, ef einn væri útflytjandinn. Það vill svo vel til, að það eru ekki einsdæmi, að ríkið taki sölu vörutegunda í sínar hendur; jeg vil nefna kaffisöluna í Brasilíu. Ríkið tók að sjer allan útflutning á kaffi, og hefir þetta gengið ákaflega vel upp undir 20 ár. Tilgangurinn var einmitt sá, að sjá um, að útflutningi á kaffi væri hagað nokkurnveginn eftir eftirspurninni, til þess að halda verðinu sem jöfnustu, bæði milli ýmissa tíma ársins, milli áranna og meðal kaffiræktenda. Kaffisalan geymir kaffið frá einu ári til annars, eftir því sem eftirspurnin hagar sjer. Nú er það líkt með kaffiræktina og saltfiskssöluna hjer á landi, að enginn getur vitað, hvað mikill afraksturinn verður. Er því meiri ástæða til, að hið opinbera taki í tauma um slíkan atvinnurekstur, til þess að tempra verslunina, heldur en um þær atvinugreinar, þar sem takmarka má framleiðsluna nokkurnveginn við eftirspurnina, svo sem iðnað ýmiskonar. Þá gat hv. 2. þm. G.-K. þess, að það væri fjarri því, að íslenskir útflytjendur sætu aðgerðarlausir um markaðsleit, því að þeim yrði mjög mikið ágengt, og vitnaði i, að fjelag eitt hefði hafið markaðsleit í Suður-Ameríku og fleira þvílíkt. Það mun hafa verið stofnað fjelag í fyrra, til þess að leita markaðs í Suður-Ameríku. Ekki veit jeg, hvað það hefir starfað mikið, en það þori jeg að fullyrða, að hingað til hefir það ekki borið neinn verulegan árangur. Aftur á móti eru líka til þau lönd, þar sem minkað hefir innflutningur frá Íslandi síðustu árin, eins og til dæmis Portúgal. Skýrsla lá fyrir Alþingi í fyrra, frá Þórði Flygenring, sem sýndi, að innflutningur til Portúgals hafði stórum minkað, án þess að virtist sjerstök ástæða til, önnur en sú, að ekki var nógu vel unnið að útbreiðslu markaðsins þar, svo að ekki er hægt að hæla dugnaði íslenskra fisksala á þeim markaði. Þá ætlaði hv.þm. að vitna til þess, að togararnir hafi fiskað í ís um langan tíma, svo að þeir væru á undan kjötframleiðendum. En honum er kunnugt um það, að nú á tímum vilja menn fara lengra en það, að fiska í ís 3–4 mánuði ársins; nú er talað um, að nauðsynlegt sje að hafa íshús víðsvegar um landið, og koma á stöðugum flutningum á frystum fiski, ekki aðeins til Englands, heldur selja hann svo að segja nýjan suður um alla Mið-Evrópu, með hinni svonefndu Ottesens-aðferð. En hjer eru það útlendingar, sem renna á vaðið; það er sænskt fjelag, A/b. Svenska Fryserierna, hjer í bænum, en ekki íslenskir hluthafar nje togaraeigendur, sem hafa gengist fyrir því. Þetta frystihús getur valdið stórkostlegri breytingu á útveginum hjer í bænum, en því miður hefir þetta erlenda frystihús náð einkaleyfi á þessari Ottesensaðferð hjer. Það hefir sýnt sig um útgerðarmennina íslensku, að þó að þeir stundi sjóinn kappsamlega, þá hafa þeir því miður átt mjög erfitt um samtök sín á milli, og það eru mjög fáir af þeim, sem eiga nokkuð við að selja sjálfir sinn fisk, heldur láta sjer nægja að fleygja honum í umboðsmenn einhvers útlendingsins. Þá vildi hv. 2. þm. G.-K. halda fram, að það væri skárra að hafa samlög, en að reyna einkasölu, og kvað hann líkt á komið með stærri og smærri framleiðendum í samlagi; þeir fengju allir sama verð. En ef ætti að vera svipað fyrirkomulag á því samlagi, eins og á samlaginu um síldarsölu, þá yrði æði mikill munur á stærri útgerðarmönnum og þeim minni. Atkvæði þeirra fara eftir síldartunnufjölda, og sennilega færi eins um saltfiskssamlagið, að atkvæðamagn yrði eftir skippundafjölda, en ekki höfðatölu, svo að ráðin mundu í höndum þeirra, sem mestan fiskinn hafa. Í öðru lagi væru engin ráð í höndum alls þorra þeirra manna, sem þessa atvinnu stunda, sem sje sjómanna og verkafólks. Raunar má segja, að með einkasölu hafi þær stjettir engin bein ráð; jeg fyrir mitt leyti álít það galla. Síldareinkasalan ætti að vera þjóðnýtt fyrirtæki, en það er hún ekki, fyr en allir, sem starfa að síldarframleiðslu og verslun hafa íhlutun um stjórn hennar. Þá sagði hv.þm., að ef útgerðarmenn vildu ekki sölusamlagið, þá mundu þeir ekki frekar vilja einkasöluna. Þetta getur vel verið. En sá er munurinn á þessu tvennu, að einkasalan yrði lögfest, svo að allir yrðu að hlýða, en samlagið mundi sennilega vera ólögbundið að einhverju leyti. Það hefir oft verið bent á það um síldina, og sömuleiðis um saltfiskinn, hvílíkir erfiðleikar væru um sölu á þessum afurðum, sökum samkeppni útlendinga, og þá sjerstaklega Norðmanna og þeirra, sem stunda fiskiveiðar við Nýfundnaland. Hafa menn viljað halda því fram, að þótt einkasala kæmist á hjer á landi, mundi þessi útlenda samkeppni halda áfram, og íslenska útgerðin því vera litlu betur sett. En nú er það svo, að sú stefna er uppi um allan heim, að stórframleiðendur innanlands og utan geri með sjer náið samband um vöruverð, sölu eða skiftingu heimsmarkaðarins, til að útiloka óheilbrigða samkeppni. Vegna hins margþekta framtaksleysis stórútflytjendanna hjer á landi og samvinnufjandskapar þeirra, eru lítil líkindi til, að þeir mundu gera með sjer slíkt samband, nje semja við útflytjendur saltfisks eða síldar erlendis. En einkasalan mundi aftur á móti telja sjer skylt að leita samvinnu við útflytjendur í Noregi og Nýfundnalandi, Englandi og jafnvel víðar, til að koma föstu skipulagi á fisksöluna í Norðurálfunni, sem mundi af sjer leiða hærra og jafnara verðlag til íslenskrar útgerðar. Væri Ísland eðlilegur brautryðjandi í slíku máli, eftir aðstöðu sinni til fiskveiða og fiskverslunar. Slík sambönd eru algeng í öðrum atvinnugreinum erlendis, skifta hundruðum og ná oft yfir mörg lönd og jafnvel álfur. Það, sem jeg tel aðalatriðið í einkasölumálinu, er það, að hún mundi gera sjávarútveginn tryggari, fyrst og fremst fyrir útgerðarmennina, og því næst fyrir verkamennina, sem hjá þeim vinna. Verðbreytingar mundu verða minni, og atvinna og kaup því jafnara. Velmegun almennings yrði því meiri, og möguleikarnir fyrir eðlilegri þróun þjóðarinnar mundu vaxa.

Ólafur Thors Jeg skal forðast endurtekningar, og því aðeins svara því af ræðu hv. 2. þm. Reykv., sem ekki var svarað með fyrri ræðu minni. Háttv. þm. sagði, að því væri svo varið um frjálsa verslun, að ekki trygði hún betur, að hæfileikamaðurinn fengi að njóta sín en ríkisrekstur. Þessi staðhæfing háttv.þm. er alröng, því í frjálsri samkeppni er það gáfur, heiðarleiki og dugnaður, sem lyfta einstaklingnum í þann sess, sem honum ber í þjóðfjelaginu.  Háttv. þm. vefengdi, að einkasala mundi draga úr vöruvöndun, því að hún mundi aðeins óvinsæl hjá útgerðarmönnum. Þarna verður að koma staðhæfing á móti staðhæfing. Jeg tel, að almenningur mundi verða óánægður með hana. Og jeg held, að það sje oftraust á mannlegu eðli, ef hann heldur, að áhættulaust sje um sviksemi viðskiftamanna. Vafalaust munu margir hafa tilhneigingu til undanbragða, og það er hinn mesti misskilningur hjá hv.þm., að matið tryggi til fulls vöruvöndun. Hitt hefir ráðið og mun ráða meiru, að sá, sem þektur er að vöruvöndun, fær í frjálsri samkeppni hærra verð, og getur auk þess oft selt, þegar aðrir geta það ekki. Þetta hefir verið aðalaðhald um vöruvöndun, en mundi alveg burtu numið, ef einkasala yrði upp tekin. Þá vildi hv.þm. vefengja það, sem jeg fullyrti, að einkasala mundi draga úr neyslunni. Þetta held jeg að sje sprottið af vanþekkingu hjá háttv.þm., því að það er alveg víst, að ef útflutningsnefnd ætti alt í einu að taka við allri fisksölunni, þá mundi hún alls ekki vita, hvers einstakir innflytjendur sjerstaklega óska. Það er vitneskja, sem útflytjendur hafa aflað sjer gegnum margra ára reynslu. Sem sagt, útflutningsnefnd hlýtur að hafa mun lakari aðstöðu í þessum efnum en einstakir útflytjendur, því að hún veit ekki um óskir innflytjendanna. Þá er það alveg rangt hjá þessum hv.þm., að hjer væri að myndast það, sem kallað er „standard“-vara. Slík vara var hjer fyrir 20 árum, en er nú ekki lengur. Þá var fiskur verkaður mjög á einn veg, en þetta hefir smátt og smátt gerbreyst, í samræmi við kröfur neytenda, svo að nú er fiskur verkaður með mjög misjöfnum hætti. Þá vildi hv.þm. gera lítið úr þeim árangri, sem markaðsleitartilraunir útgerðarmanna hefðu borið. Því miður má jeg ekki verja löngum tíma til þess að svara þessu, umfram það, sem jeg sagði í fyrri ræðu minni.  Þá vildi háttv. 2. þm. Reykv. meðal annars sanna ódugnað útflytjenda um markaðsleit með því, að fiskflutningur hjeðan til Portúgals hefði minkað á seinni árum. Þetta er rjett. En það stafar ekki af ódugnaði, heldur af dugnaði Íslendinga. Ástæðan er sú, að við Íslendingar vorum að vinna okkur nýjan og betri markað; við vorum að reka Norðmenn út af spanska markaðinum og til Portúgal. Að hv.þm. skyldi ekki vita þetta, sýnir ljóslega, að hann er ekki fær um að tala eins digurbarklega um þessa hluti eins og hann gerir. Þá sagði hv. 2. þm. Reykv., að við Íslendingar værum að dragast aftur úr á þessum sviðum, og nefndi sem dæmi upp á það, að Svíar flyttu út mikinn fisk, verkaðan eftir hinni svokölluðu Ottesens-aðferð. Það er ekki af því, að íslenskir útgerðarmenn hafi ekki komið auga á þetta, að þeir hafa ekki í þessu efni fetað í fótspor Svíanna, heldur stafar það af því, að það er ekki hægt fyrir þá, sem hafa takmarkað fjármagn, að gera alt, sem þeim dettur í hug. Hinsvegar er gott til þess að vita, að jafnvel það nýjasta í þessum efnum hefir verið tekið upp hjer á Íslandi, án þess að einkasala kæmi þar til greina. Þá sagði hv.þm. að jeg hefði sagt, að samlagið væri skárra en einkasalan. En það voru alls ekki mín orð, heldur sagði jeg, að einkasalan væri alveg ótæk, en samlagið gæti verið heppilegt, ef það væri bygt á grundvelli frjálsrar verslunar. Hitt get jeg fallist á, hjá hv. 2. þm. Reykv., að ef til einhverra framkvæmda kæmi í þessum efnum hjer, þá væri vel við eigandi að taka til athugunar tillögur, sem sendimaðurinn á Spáni kom fram með, að leita samkomulags við aðrar fiskframleiðsluþjóðir um skiftingu markaðsins. Hv. þm. sagði, að einkasalan mundi tryggja sjávarútveginn. Í svipinn hygg jeg hún tryggi eitt, og aðeins eitt: Hún mundi tryggja Norðmönnum, okkar gömlu keppinautum, aftur sinn gamla sess á markaðinum. Og jeg vænti fastlega, að íslenskir löggjafar verði ekki til þess að smíða það eina vopn, sem á okkur getur unnið í þessum efnum.

Fyrirspyrjandi (Sigurður Eggerz) Þegar sambandslögin voru samþykt 1918, þá þótti það hjá meginþorra þjóðarinnar mikil og góð tíðindi, og jeg var einn í þeim hóp, sem leit svo á það mál. Ekki svo að skilja, að mjer væru eigi ljósir ýmsir megingallar, sem voru á sambandslögunum. Má þar telja höfuðgallann, að 6. gr. laganna heimilar Dönum jafnrjetti við oss hjer á Íslandi. - Þetta hefi jeg leyft mjer að kalla ábúðarrjett Dana á Íslandi. Er alveg ónauðsynlegt að skýra það fyrir hinu háa þingi, hve víðtækur rjettur sá er, sem Dönum er veittur hjer. Vjer höfum rjettilega sett hjer mjög stranga fiskiveiðalöggjöf, til þess að vernda oss gegn ágangi erlendra þjóða. Í hvert sinn, sem leitað hefir verið um undanþágu frá þessari fiskiveiðalöggjöf, hefir það mætt harðri mótspyrnu hjá Alþingi. - Er þar skamt að minnast á undanþágu frá lögunum, sem sótt var um fyrir enskan stóreignamann. Vildi hann fá rjett til þess að reka fiskiveiðar með 10 botnvörpungum frá Önundarfirði. Á móti skyldi það koma, að hann vildi koma á fót skipaferðum milli Önundarfjarðar og Englands, er flytti nýjan fisk á markaðinn, og vildi þar með opna möguleika fyrir fisksölu í allverulegum mæli. Vitanlegt var, að Alþingi vildi ekki veita þessa undanþágu, og var það auðvitað rjett. En þessi undanþága, sem enski maðurinn gat ekki fengið, er í sambandslögunum heimiluð sambandsþjóð vorri allri, eða rúmum 3 miljónum manna. Hjer er auðvitað að ræða um stórfeldasta gallann á sambandslögunum, enda bentu andstæðingar sambandslaganna mjög fast á þennan galla. Vöruðu við hættu þeirri, sem af honum stafaði. Og allir sáu þennan galla. En sannleikurinn var sá, að Danir litu svo á á undan sambandslögunum, að þeir hefðu þennan rjett, og þó að vjer að vísu andmæltum því og neituðum því harðlega og hefðum stuðning ýmsra fræðimanna erlendra um það mál, þá má öllum vera það ljóst, hve miklum örðugleikum það myndi vera bundið að sækja þennan rjett í greipar sambandsþjóðar vorrar. En áður en jeg vík nánar að þessu, þá vil jeg minna á annan höfuðgalla sambandslaganna, hið víðtæka umboð, sem vjer höfum gefið Dönum til þess að fara með utanríkismál vor, í 7. gr. sambandslaganna. Utanríkismálin eru, eins og margoft hefir verið vikið að, ein af allra þýðingarmestu málum hverrar þjóðar. Í raun og veru má því engin þjóð trúa öðrum en sjálfri sjer fyrir þeim málum. Nú er það að vísu svo, að mikill ágreiningur er um hið óskýra ákvæði 7. gr. sambandslaganna, en hvernig sem á þá skýringu verður litið, þá er þó umboðið gefið. - Um þessa grein má auðvitað segja, að Danir hefðu áður mikið víðtækari rjett yfir þessum málum en nú á sjer stað, og þó að vjer andmæltum rjetti þeim og hjeldum skilyrðislaust fram, að vjer værum ríki fyrir okkur, sem mætti auðvitað ráða sínum eigin málum, þá hjeldu Danir alt öðru fram, og í þeirra greipar áttum vjer að sækja rjettinn. Það voru engan veginn ákvæðin í 6. og 7. gr., sem gerðu sambandslögin girnileg, nema síður en svo, en það var eitt ákvæði í sambandslögunum, sem varð því valdandi, að jeg fyrir mitt leyti gat samþykt þau, og þetta var ákvæðið um rjettinn til að segja samningunum upp, sem stendur í 18. gr. sambandslaganna. En þar stendur svo, að eftir árslok 1940 geti Ríkisþing og Alþingi hvort fyrir sig, hvenær sem er, krafist, að byrjað verði á samningnum um endurskoðun laga þessara. Og enn stendur svo: Nú er nýr samningur ekki gerður innan 3 ára frá því að krafan kom fram, og getur Ríkisþingið eða Alþingi hvort fyrir sig samþykt, að samningur sá, sem felst í lögum þessum, sje úr gildi feldur. Í þessum ákvæðum felst fyrirheitið um hið alfrjálsa íslenska ríki. Með einni atkvæðagreiðslu getum vjer strokið af oss allar þær veilur, sem eru í sambandslögunum, og þá loksins erum vjer komnir að því marki, sem bestu menn þjóðarinnar hafa stefnt að um ótal ár. - Einmitt það, að málið þannig var lagt í vorar eigin hendur, varð þess valdandi, að jeg fyrir mitt leyti þóttist geta tekið á móti sambandslögunum með öllum þeim göllum, sem á þeim voru. En þó lykillinn að fullu frelsi Íslands felist í þessari grein, þá eru þó einnig í þessari grein ýmsir örðugleikar á ferðum. Til þess að fullgild ályktun verði gerð um uppsögnina þurfa 2/3 þingmanna í sameinuðu þingi að hafa greitt atkvæði með henni. Mjer virðist að vísu, að þessi atkvæðagreiðsla ætti ekki að vera hættuleg fyrir málið. Því skrítið væri innrætið þá orðið á Alþingi, ef örðugt væri að fá 2/3 þingmanna með því í sameinuðu þingi. En síðan á að leggja þessa ályktun sameinaðs þings undir þjóðaratkvæði. Og þurfa ¾ atkvæðisbærra manna að hafa tekið þátt í atkvæðagreiðslunni, og af þeim greiddu atkv. þurfa ¾ að hafa greitt atkvæði með samningsslitunum. Til skýringar vil jeg leyfa mjer að nefna, að 1927 voru á kjörskrá rúm 45750 atkvæði og þar af greidd 32945 - eða nærri ¾. - Nú er það að vísu bót í máli, að við ráðum sjálfir fyrirkomulagi atkvæðagreiðslunnar og hvort hún er leynileg eða opinber. En ekki síst fyrir það, hve mikil atkvæðagreiðsla er heimtuð, er nauðsynlegt, að þjóðin sje sem best vakandi. Nú veit jeg, að spurt verður: Hví hreyfir þú þessu máli nú, svo löngum tíma á undan En því svara jeg með annari spurningu, nefnilega þeirri: Eru 12 ár svo langur tími í lífi þjóðarinnar? - En endurskoðunina má heimta eftir 12 ár, og þá er eins gott að vera við öllu búinn. Önnur spurning kann einnig að vakna: Eru nokkrar sjerstakar ástæður til þess að hefjast nú handa í þessu máli? Og jeg vil skilyrðislaust svara því, að svo er. Í fyrsta lagi hefir því verið haldið fram opinberlega hjer í skrifum, að uppsagnarákvæðið væri skaðræðisgripur. Og þó þessi kenning hafi ef til vill ekki fengið bergmál víða, þá má þó ekki gleyma því, að hún var ekki kveðin niður með þeirri harðneskju, sem æskilegt hefði verið. Þá er ein ástæða enn. Upprennandi flokkur í landinu, eða foringjar hans, virðast líta á ákvæðin í 6. gr. sambandslaganna sem nokkurskonar bróðurkærleikaákvæði, og er þar á sömu skoðun og sambandsþjóðin. Þessi flokkur fær styrk frá dönskum Jafnaðarmönnum til pólitískrar starfsemi og lítur svo á, að honum sje það heimilt eftir alþjóðareglum um samband Jafnaðarmanna heiminum. Hjer eru tilfærðar þeirra eigin kenningar. Er það ljóst, að slík samvinna, er jeg nefndi, gæti aukið fylgi þessa flokks, en það gæti verið hættulegt fyrir úrslit atkvæðagreiðslunnar. Hjer er ný hætta á ferðum, sem engan dreymdi um. En ef til vill kemur nú frá þeim yfirlýsing í þá átt, að ekki þurfi að hræðast þetta. Þá er það ein höfuðástæða, að mikill áhugi er vaknaður hjá sambandsþjóðinni á því að nota sjer rjett þann, sem henni er áskilinn í sambandslögunum. sjest þetta ljóst í bók þeirri, er nýlega hefir verið útbýtt hjer í hv. deild og heitir „Et Stort Havfiskeri. Et större Danmark“ eftir M. L. Yde. - Jeg vil tilfæra nokkuð af efninu úr þessari bók. Á bls. 6 er talað um persónusambandið milli Íslands og Danmerkur, og segir höf., að ef fiskveiðar í stórum stíl hefðu verið settar á stofn í Danmörku fyrir 25 árum, þá hefði fjárhagsleg samvinna getað orðið svo náin milli Íslendinga og Dana, að hún hefði einnig getað borið uppi hið þrengra pólitíska samband á milli landanna. Segir hann, að Danmörk hafi haft fjeð og tökin á versluninni, en Ísland hefði getað lagt til menn (Menneskemateriale) og hin fiskauðgu höf. Á bls. 13 segir hann, að þó Danir hafi enn ekki gert sjer mat úr fiskveiðunum, þá sje það ekki af því, að tækifærið hafi vantað, því lega Danmerkur og aðstaðan til Íslands sje þeim stórhagstæð í þessu efni. Á bls. 15 segir hann, að á Jótlandi hafi menn komið auga á höfin við Ísland og Færeyjar. Vill hann ýta undir þá starfsþrá, sem lýsir sjer hjá Jótum. Enn segir hann, að ekkert ríki hafi önnur eins skilyrði til þess að reka fiskveiðar eins og Danmörk, vegna legu sinnar hjá auðugustu fiskistöðvum Evrópu og vegna sambandsins við Ísland, Grænland og Færeyjar, og þá einnig fyrir það, hvað landið liggur nálægt markaðinum. Hann segir, að verkefnið sje risavaxið. Á bls. 21 talar hann um auðæfi, sem megi draga úr hafinu. Á sömu bls. talar hann um, hvað aðstaða Dana sje betri en annara þjóða, þar sem Danir geti lagt fiskinn á land á Íslandi og sent hann svo til þurkunar til Danmerkur. Á bls. 24 talar hann um, að byrja mætti í smærri stíl, með 10 skipum o. s. frv. Á bls. 39 er gert ráð fyrir, að til stuðnings fiskiveiðunum verði settar upp margskonar verksmiðjur, niðursuðuverksmiðjur, söltunarstöðvar, reykingarhús; enn er gert ráð fyrir ötulum fiskikaupmönnum. Á bls. 40 segir hann, að bók þessari sje tekið með svo stórfenglegri samúð, að á því megi sjá, hvað mál þetta eigi djúpar rætur í hjörtum þjóðarinnar. Á bls. 43 er skýrt frá tillögu, sem 50 fiskimenn í Esbjerg hafi samþykt og sent höfundinum, um að fiskiveiðar með dönskum skipum og dönskum sjómönnum hljóti að borga sig. Á sömu bls. segir hann, að Tulinius hafi kvartað undan því, hvað Danir hafi gert lítið til að færa út kvíarnar hingað. Á bls. 46 segir höfundurinn, að frá ómunatíð sjeu Danir vanir að skoða höfin milli Færeyja, Íslands og Grænlands sem heimahöf. Hverja mannsæfina á fætur annari hafi dönsku höfin beðið eftir dönsku framtaki. Í þessari bók, sem rituð er af merkum manni, sjest hinn brennandi áhugi Dana á því að vilja notfæra sjer rjett þann, er þeir eiga samkvæmt sambandslögunum. Nú er það vitanlegt, að Danir hafa til skamms tíma lítið notfært sjer þennan rjett, en nú er þjóðarvakning orðin í Danmörku, sem beinist að því að reyna að notfæra sjer þau auðæfi, sem hjer eru við strendur landsins. Hið fjárhagslega tjón, er vjer bíðum við það, ef Danir færu að hagnýta sjer ábýlisrjettinn, verður ekki metið í miljónum. - Enginn getur sagt, að hjer sje verið að deila um form. En stundum var það notað gegn oss sem slagorð í hinni fyrri sjálfstæðisbaráttu. Hjer er verið að ræða um stórvægilegasta fjárhagsatriði þjóðarinnar. Og á því mati, sem rithöfundurinn leggur á þessi fjárhagsatriði, má sjá, hvílík eftirsókn Dönum hlýtur að vera í því að halda áfram ábúðarrjettinum á landinu, og hve sívakandi vjer verðum að vera yfir þessum auðæfum vorum. Nú eru 10 ár síðan sambandslögin voru samþykt, en 12 ár eru eftir þangað til fyrst má byrja á endurskoðuninni. Öllum hlýtur því að vera ljóst, að tími er kominn til þess að athuga þetta mál rækilega, sem hefir svo örlagaþrungna þýðingu fyrir alla framtíð þjóðarinnar. - Getur nokkur neitað því að það sje þýðingarmikið, að vjer eignumst vort eigið land kvaðalaust. Mundi jafnmikið spursmál eins og þetta nokkursstaðar hafa legið í eins miklu þagnargildi eins og hjer hefir átt sjer stað. En til þess að skýra þetta er rjett að taka fram þær sálfræðilegu ástæður, sem liggja að því, að þjóðin hefir legið svo lengi í svefnmókinu án þess að rumska. Þegar atkvæðagreiðslan fór fram um sambandslögin, þá var að vísu lítil, en hörð andstaða gegn sambandslögunum. Utan þings var það einn af skörpustu lögfræðingum landsins, Magnús Arnbjarnarson cand. jur., er stóð fyrir andstöðunni. Skrifaði hann mjög harðorðan ritling um sambandslögin og taldi þau rjettindaafsal. Innan þings var það núv. hæstv. forseti þessarar hv. deildar (BSv), sem barðist harðast gegn þeim, og sömuleiðis forseti sameinaðs þings, Magnús Torfason. Þeir, er með sambandslögunum stóðu og trúðu á vinning þann, sem í þeim fólst, lögðu vitanlega fyrir þetta enn þá meiri áherslu á sigurinn, sem unninn var, í deilunum um málið. –Og þjóðin, sem var orðin þreytt á að berjast, tók fegins hendi sambandslagasigrinum. - Vingjarnleg ummæli fóru milli Íslendinga og Dana eftir sigurinn, og sumir vildu heldur þakka Dönum sigurinn heldur en Íslendingum. Og út frá því steig smátt og smátt lofgerð upp í hjörtum þeirra manna, sem breiddu huliðsblæju yfir gallana, sem á sambandslögunum voru, og földu fyrirheitin, sem voru falin í lögunum. Alt þetta hefir gert, að ýmsir voru farnir að gleyma og voru farnir að trúa því, að vjer værum komnir að markinu. En hve langt erum vjer frá markinu, ef sambandslögin væru skoðuð sem seinasta sporið? Og hve stutt er ekki að markinu, ef vjer gerum skyldu vora og notum fyrirheit Sambandslaganna? En því á að hreyfa málinu nú? Liggur nokkuð á því fyr en nær dregur þeim degi, sem úrslitin liggja undir atkvæði voru? - Jeg spyr þá aftur: Er þetta mál ekki svo mikils virði, að einsætt sje, að það verður að tryggja undirstöðu málsins þannig, að víst sje, að vjer fáum eignarrjett yfir landinu í vorar hendur? Eru til nokkrir þeir Íslendingar, sem þyrðu að standa upp og segja, að þeir vildu ekki eiga landið einir, en þeir vildu eiga það með Dönum? En hitt er vitanlegt, að til skamms tíma eru fáir, sem hafa viljað segja það hreint og ótvírætt, að þeir vildu segja sambandslögunum upp. - Og í þessu felst hin mikla hætta. - Þetta er eitt af því, sem fyllir mig geig, að Íslendingar skuli vera dulir á að segja, að þeir vilji segja sambandslagasamningnum upp. Því ef sá beygur grípur ýmsa bestu menn þjóðarinnar nú . - hvernig verður þá, þegar nær dregur 1943? Mjer er það með öllu ljóst, að ef yfirlýsing fengist bæði frá stjórnarflokknum og öðrum flokkum um, að þeir teldu sjálfsagt að segja sambandslagasamningnum upp á sínum tíma, þá er sigurinn unninn. - En ef engin yfirlýsing fæst um þetta, þá virðist mjer, að vjer sjeum í voða staddir. Auðvitað mundum vjer, sem vitum, að þetta er þjóðarinnar stærsta mál, reyna að vekja trú þjóðarinnar á sjálfri sjer Því ef þjóðin vanrækir svo skyldu sína í þessu efni, þá er hún að svíkja sjálfa sig. Ein af ástæðum þeim, sem færðar hafa verið gegn uppsögninni, er að svo mikill kostnaður mundi fylgja því, ef vjer tækjum utanríkismálin í vorar hendur. Jeg hefi í fyrirspurninni lagt áherslu á það, að hæstv. stjórn vildi sem fyrst láta íhuga, hvernig þessum málum yrði komið fyrir, bæði á tryggan hátt og þó jafnframt með sem minstum kostnaði fyrir oss. Það liggur nú í hlutarins eðli, að þegar um fyrirkomulag og undirbúning svo stórra mála er að ræða, sem vjer þar að auki höfum fremur litla sjerþekkingu á, er ekki ráð nema í tíma sje tekið. En auk þess þarf með þessari íhugun fyrirfram að kveða niður þá grýlu, sem áreiðanlega verður notuð í þessu máli, að vjer kostnaðarins vegna getum ekki tekið þessi mál í vorar hendur. Sú grýla mun óspart verða notuð í þessu máli. Jeg held, að rannsóknin muni sýna, að sá kostnaður, sem af þessu leiðir, sje smáræði í samanburði við það, sem í aðra hönd kemur, er vjer megum sjálfir ráða þessum málum. Auðvitað mundi ekki þurfa að fjölga ráðherrum vegna utanríkismálanna. Og með hagsýni mætti væntanlega komast af með þann starfsmannafjölda, sem nú er í stjórnarráðinu. En auðvitað þyrfti sú breyting að verða á, að menn með sjerþekkingu á utanríkismálum yrðu að komast inn í stjórnarráðið, en á þeim er þörf hvort sem er nú þegar. Erlendis dettur mjer í hug, að ekki þurfi að bæta við sendiherra, nema einum í London. Sendiherrann í Höfn ætti að geta verið fyrir Norðurlönd öll og Þýskaland. Á Spáni geri jeg ráð fyrir, að fiskierindrekinn, sem nú er, fengi „diplomatiskt“ erindisbrjef, og þyrfti þá engum að bæta við þar. - Auðvitað mundum vjer hafa staðarræðismenn, sem ekkert mundu kosta landið, og mætti með góðu vali skapa þar hring af velviljuðum erlendum mönnum um hagsmuni þjóðarinnar. Auðvitað eru þessar íhuganir aðeins settar fram til bráðabirgða, án þess að jeg hafi getað bygt þær á þeirri rannsókn, sem fara verður fram sem fyrst um þessi mál. Í Norðurlandi eru til klettar, sem Hljóðaklettar eru kallaðir. Er mikil unun að heyra bergmálið inni í klettunum. - Þegar jeg, sem stend hjer einn í flokki, ber þetta mál fram, þá er það ekki af því, að jeg trúi svo á mátt minn og megin, að jeg ætli, að jeg ráði nokkru á þessu háa Alþingi, en hitt er jeg að vona, að á fulltrúaþingi þjóðarinnar sjeu pólitískir hljóðaklettar, sem bergmála þær raddir, sem í einlægni koma fram til þess að vekja hug þjóðarinnar á því, að vernda sig frá öllu illu. Í einlægni játa jeg, að mjer finst jeg vera of lítill til að bera svona stórt mál fram hjer í hinu háa Alþingi. Ef Alþingi ber giftu til að taka þetta mál einhuga, þá yrði þessi dagur mikill dagur í sögu þjóðarinnar. Þetta mál er í sannleika mál málanna. Það ætti að gnæfa hjer yfir öll önnur mál. Meiri hlutar skapast í þinginu og verða aftur að minni hlutum. Nýir meiri hlutar koma í staðinn. - Þetta mál ætti ekki að vera háð slíkum straumskiftum í stjórnmálum vorum. Allir flokkar ættu að strengja þess heit að lyfta því upp yfir allar flokkadeilur. Þá væri sigurinn vís. - Sigurinn á að vera vís. Hvergi erlendis eða innanlands ætti að leika vafi á því, hvað þjóðin gerði, er hinn mikli dagur atkvæðagreiðslunnar rennur upp. Vjer vitum allir, að jafnan hefir það verið giftuvottur, þegar þjóðerniseldurinn hefir brunnið skærast á altari þjóðarinnar. Í bjarmanum frá þeim eldi hafa oft skapast stærri mál og stærri menn. Svo hefir það verið hjer. Svo hefir það verið annarsstaðar. Svo verður það alstaðar. Þegar jeg lít úr minni pólitísku einveru hjer á Alþingi yfir stjórnmálasviðið, þá finst mjer, að aldrei hafi ef til vill verið meiri þörf á því en nú, að ýmislegt mætti stækka. Og trú mín er það, að ef hugsjónin um að eignast landið verður nógu rík í hugum manna. þá muni alt stækka. Hæstv. stjórn getur unnið mikið verk með því að segja nú hið rjetta orð. Hið rjetta orð mundi vekja þjóðina. Og þá er sigurinn vís.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Fyrirspurnin á þskj. 120 er í tvennu lagi, um uppsögn sambandslagasamningsins og um fyrirkomulag utanríkismálanna, þegar til kemur. Nú er svo kveðið á í 18. gr. sambandslaganna, að „eftir árslok 1940 getur Ríkisþing og Alþingi hvort fyrir sig, hvenær sem er, krafist, að byrjað verði á samningum um endurskoðun laga þessara“; því næst koma ákvæðin um, að ef nýr samningur er ekki gerður innan 3 ára frá því að krafan kom fram, þá geti Ríkisþing eða Alþingi hvort fyrir sig samþykt, að samningurinn sje úr gildi feldur. - - Og loks koma ákvæðin um atkvæðagreiðslur, sem fram eiga að fara, til þess að sú ályktun sje gild. Það eru því meira en 12 ár þangað til fyrsta framkvæmd að uppsögn sambandslagasamningsins getur farið fram, samkvæmt sambandslögunum. Nokkur tími virðist því til stefnu til þess að taka ákvarðanir í þessu efni, enda getur enginn sagt um það fyrir, hverjir þá fara með hin æðstu völd og þingmensku á Íslandi. Engu að síður er mjer ljúft að svara nú þegar báðum þeim atriðum, sem um er spurt í fyrirspurninni á þskj. 120. Og jeg tek það fram, að jeg svara þeim ekki einungis af hálfu ríkisstjórnarinnar, sem fyrirspurninni er beint til, heldur og af hálfu þess flokks, Framsóknarflokksins, sem myndað hefir og styður stjórnina, og stöndum við allir einhuga að þeirri yfirlýsingu: Ríkisstjórnin og Framsóknarflokkurinn telur það alveg sjálfsagt mál, „að sambandslagasamningnum verði sagt upp eins fljótt og lög standa til“, og þar af leiðandi er ríkisstjórnin og flokkurinn reiðubúin til „að vinna að því“. Ríkisstjórnin og Framsóknarflokkurinn lítur svo á, að sambandslagasamningnum eigi að segja upp meðal annars til þess, að „vjer tökum utanríkismálin að fullu í vorar hendur“, og þar af leiðandi er ríkisstjórnin og Framsóknarflokkurinn reiðubúin til þess að „íhuga eða láta íhuga sem fyrst, á hvern hátt utanríkismálum vorum verði komið fyrir bæði sem haganlegast og tryggilegast“, enda telur ríkisstjórnin sjer skylt að gefa því máli alveg sjerstakan gaum.

Magnús Guðmundsson Jeg skal ekki vera margorður út af þessu máli, en af því að mjer skildist af ræðu hv.þm. Dal. (SE), að hann óskaði eftir því, að fram kæmu raddir frá þeim mönnum, sem ekki eru í stjórnarflokknum, um þetta mál, þá skal jeg fyrir hönd Íhaldsflokksins lýsa því í fáum orðum, hvernig hans afstaða er til þessa mála. Get jeg þar alveg tekið undir það, sem hæstv.forsrh. (TrÞ) sagði viðvíkjandi uppsögn samningsins. Jeg held, að yfirleitt hafi engum blandast hugur um það, að við eigum að nota uppsagnarákvæðin. Um utanríkismálin vil jeg benda á það, að á meðan íhaldsflokkurinn var við stjórn, gerði hann sjer far um að hafa menn til taks til að taka við þessum málum, þegar fram í sækti. Jeg skal sem dæmi nefna, að flokkurinn hefir háð talsvert harða baráttu fyrir því að hafa sendiherra í Kaupmannahöfn, en það mál mætti andróðri hæstv. núv. forsrh. (TrÞ) og Framsóknarflokksins yfirleitt. Jeg skal ennfremur benda á, að það var fyrir tilstilli Íhaldsflokksins, að efnilegur, íslenskur lögfræðingur komst að í utanríkisráðuneytinu danska, til þess að kynna sjer þessi mál, svo að hann gæti tekið slík störf að sjer fyrir okkur, ef til þyrfti að taka. Einnig var farið fram á það við fleiri menn að leita inn á þessa braut, og sjerstaklega man jeg eftir einum ungum manni, sem um þetta var beðinn, af því að hann þótti sjerstaklega hæfur til þess, en svör hans voru þau, að hann treysti sjer ekki til þess, eins og sakir stæðu. En svo vil jeg, út af nokkrum orðum, sem fjellu frá hv.þm. Dal. (SE), segja, að hið allra hættulegasta við þetta samband milli landanna er það, ef við verðum þess varir, að danskur stjórnmálaflokkur sje að seilast til valda hjer, með því vopni, sem bitrast er, en það eru peningarnir. Jeg vil taka þetta fram, til þess að undirstrika það, að jeg er alveg samþykkur hv.þm. Dal. (SE) um, að slíkt sje með öllu óhæfilegt.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg ætla að segja hjer nokkur orð fyrir hönd flokksmanna minna, í tilefni af þeirri fyrirspurn, sem hv.þm. Dal. (SE) bar fram. Við getum fallist á svör þau, sem hæstv.forsrh. (TrÞ) gaf hv.þm. Dal., það sem þau náðu. Við getum verið ásáttir um það að segja upp samningnum við Dani, og eins og hjer stendur, að „láta íhuga, sem fyrst, á hvern hátt utanríkismálum vorum verði komið fyrir bæði sem haganlegast og tryggilegast, er vjer tökum þau að fullu í vorar hendur“. Að þessu leyti erum vjer algerlega samþykkir svörum hæstv.forsrh., en við vildum gjarnan bæta því við, að við erum þeirrar skoðunar, að konungssambandi milli Íslands og Danmerkur eigi að vera slitið að fullu, þegar það er hægt. Jafnframt vil jeg beina þeirri fyrirspurn til annara flokka hjer á þingi, hvort þeir sjeu mjer ekki sammála um, að Ísland eigi sem fyrst að verða frjálst lýðveldi. Eftir sambandslögunum, er ákveða konungssamband á milli landanna, og stjórnarskrá Íslands, er það svo, að æðstu völd eru í höndum konungs ásamt þinginu, löggjafarvaldið og framkvæmdarvaldið. Hjer er þingbundin konungsstjórn. Lögin eru borin upp fyrir konungi, er undirritar þau áður en þau ná gildi. Hann gerir samninga við önnur ríki, stefnir Alþingi saman, frestar því eða rýfur það, veitir æðstu embættin og getur jafnvel gefið út bráðabirgðalög. Sje vilji þjóðarinnar annar en hans í þessum málum, heldur hann þó fullum rjetti sínum samkvæmt sambandslögum og stjórnarskrá. Það er því auðsætt, að ekki er hægt að kalla þjóðræði í landinu, á meðan konungur er yfir okkur, og enn þá síður svo lengi sem sá konungur er þjóðhöfðingi annars lands. Landið er konungsríkið Ísland, en ekki lýðveldið Ísland. Vilja hinir flokkarnir taka höndum saman við oss Jafnaðarmenn til þess að endurreisa lýðveldið Ísland? Jeg geri ráð fyrir, að það verði tækifæri til að svara hv. 1. þm. Skagf. (MG) við annað tækifæri, því, sem hana fór að tala um samband danskra og íslenskra stjórnmálaflokka. Að minsta kosti ætti sá hv.þm., er hefir sem ráðherra flotið á dönskum styrk og dönsku fje frá dönskum mönnum, búsettum hjer og í Danmörku, sem fæst að tala um slíkt.

Fyrirspyrjandi (Sigurður Eggerz) Jeg leyfi mjer að þakka hæstv.forsrh. (TrÞ) fyrir hin skýru og ótvíræðu svör, sem hæstv. stjórn hefir gefið í þessu máli, og er jeg viss um, að þau munu bergmála í hjörtum allrar þjóðarinnar. Og jeg finn, að hæstv.forsrh. hefir vaxið af svarinu. Jeg vil þá einnig leyfa mjer að þakka hv.frsm. Íhaldsflokksins (MG) fyrir hina skýru afstöðu, sem hann tók til málsins. Jeg þakka sömuleiðis hv.frsm. Alþýðu flokksins (HjV) fyrir skýr svör, og þar sem sá flokkur, eins og hinir flokkarnir, hafa tekið ótvírætt í málið, þá er auðvitað allur vafi tekinn af um afstöðu hans til 6. gr. Hitt atriðið, um stjórnarfyrirkomulagið eftir uppsögnina, lít jeg svo á, að ekki sje hjer til umræðu, og þó sambandslagasamningnum sje sagt upp, þá hefir það ekki áhrif á konungssambandið. Jeg endurtek þakkir mínar og vona, að þessi samhljóða yfirlýsing allra flokka verði til þess, að þetta þing verði talið merkt þing í sögu þjóðarinnar.

Magnús Guðmundsson Jeg ætlaði aðeins að segja það við hv. 2. þm. Reykv. (HjV), út af því, sem hann sagði, að jeg skal vera reiðubúinn að taka upp umræður um það atriði, sem hv.þm. nefndi í sambandi við mig, þegar hann er tilbúinn að svara því atriði, sem jeg nefndi í sambandi við hans flokk. En mig uggir, að það dragist, að hann taki upp þær umræður óneyddur.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg get sparað mjer langa framsögu. Jeg býst við, að allir hv. deildarmenn sjeu sammála um, að málið eigi fram að ganga. Þó skal jeg geta þess til viðbótar nál., að skoðun nefndarinnar er sú, að þetta skip eigi að gera úr garði svo vel sem unt er að öllu leyti, og að hún telur nauðsynlegt, að skipið hafi góð björgunartæki. Ennfremur vill nefndin leggja áherslu á, að í skipinu verði sjúkraklefi, þar sem hægt sje að veita 1–2 mönnum hjúkrun uns næst til lands. Getur oft staðið svo á, að slíkur klefi komi að miklu gagni. Annars álít jeg ekki þörf á að fjölyrða um málið og vænti þess, að hv. deild taki því hið besta.

Sigurjón Á. Ólafsson Jeg vildi aðeins bæta nokkrum orðum við til árjettingar því, sem hv.frsm. sagði. Sú athugasemd nefndarinnar, að skipið hefði björgunartæki, komst ekki í nál., en hinsvegar hafði jeg hreyft þessu við ýmsa hv. nefndarmenn, og vonast jeg eftir, að hæstv. stjórn taki þetta atriði til greina við byggingu skipsins. Fleiri tækja má geta, sem skipið verður að hafa, t. d. sjerstök dráttartæki, t. d. dráttartaug og útbúnað til að geta fest henni á skipinu, til þess að geta dregið skip á eftir sjer. Þetta hefir að vísu einhvern smávægilegan kostnað í för með sjer, en er alveg ómissandi. Þá þyrfti og skipið að hafa útbúnað til að geta skotið línu yfir í önnur skip, hvort heldur væri á rúmsjó eða á strandstað. Til slíkra hluta er notuð sjerstök byssa, sem nýverið er farið að nota, er kostar um 300 kr. Þau varðskip, sem nú eru, hafa lítilfjörlegan útbúnað að þessu leyti, en nauðsyn er á, að þetta væntanlega skip verði sem best úr garði gert í þessu efni. Ennfremur er nauðsyn á því, að skipið hafi björgunarbát. Bátar þessir eru nokkuð öðruvísi en venjulegir skipsbátar, en alveg ómissandi því skipi, sem að einhverju leyti fæst við björgun, og einnig við strandgæsluna, þar sem oft og einatt verður að setja bát útbyrðis til þess að fara á milli skipa, og oft í úfnum sjó. Í sambandi við sjúkraklefann, sem hv.frsm. mintist á, væri og vert að athuga, hvort ekki væri án mikils tilkostnaðar hægt að koma fyrir læknisbústað í skipinu. Landlæknir hefir bent á þetta og það um leið, að á fyrstu árum Þórs var læknir þar um borð. Geri jeg ráð fyrir, að stjórn Slysavarnafjelags Íslands skrifi hæstv. landsstjórn um þessa hlið málsins, og hefi jeg viljað láta þetta koma fram í umræðunum, svo að stj. gæti tekið afstöðu til þess við meðferð málsins.

Pjetur Ottesen Það gleður mig, að svo virðist, sem þær vonir, er jeg ljet í ljós við 1. umr. um eindrægni í þessu máli, ætli að rætast. Út af því, sem fram hefir komið um það nú við þessa umr., að skip þetta skuli hafa björgunartæki, skal jeg geta þess, að jeg er því fyllilega samþ., en tek það þó fram, að jeg álít, að meðan við höfum ekki fleiri skipum á að skipa til strandvarna, geti björgunarstarfsemin ekki orðið neitt aðalstarf þessa skips. En jeg tel það sem sagt sjálfsagt, að skipið hafi útbúnað til að draga skip af grunni. Einnig get jeg fallist á, að sjeð verði fyrir því, að meiri áhöld verði á skipinu til lækninga en alment gerist. Geta ávalt þau atvik orðið, að slíkt sje nauðsynlegt, enda þótt sú nauðsyn sje ekki eins brýn nú og hún var, er mestur hluti fiskiflotans var seglskip, sem áttu auðvitað miklu óhægara með að ná til læknis en gufuskipin og vjelbátarnir nú á tímum. Jeg vil bæta því við, að þegar frv. var borið fram í Ed., var gert ráð fyrir sjerstöku varðskipi á Breiðafirði og Faxaflóa. Hv. flm. (HSteins) gekk að vísu inn á að kippa þessu ákvæði burtu, en í nál. var brýnt fyrir stjórninni, hver nauðsyn væri á landhelgigæslu einmitt á þessu svæði. Breiðifjörður og Faxaflói eru hið stærsta samfelda fiskisvæði hjer við land og fiskur ávalt einhversstaðar á því svæði árið um kring. Nú er það kunnugt, að Þór þykir orðinn ófullkominn til strandvarna, einkum ef hann þarf að sækja um stórt svæði. En hinsvegar myndi hann koma að fullum notum á takmörkuðu svæði, eins og því, sem hjer er um að ræða. Væri því rjett að taka til athugunar, hvort ekki væri heppilegt að hafa Þór staðbundinn á Faxaflóa og Breiðafirði eftir að þetta nýja skip er hingað komið. Jeg skýt þessu fram til hæstv. stjórnar vegna hinnar miklu nauðsynjar á strandgæslu á þessu svæði.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Fyrir nefndinni lágu 2 frv. um þetta efni, og þótti nefndinni því rjettara að sameina þau bæði, en láta ekki tvenn lög koma frá sama þingi um sama efni. Vonast jeg til, að hv. 1. þm. S.-M. Sætti sig við þá meðferð, er frv. hans hefir fengið af hálfu nefndarinnar, og telji sig hafa fengið vilja sínum framgengt, þótt frv. hans hafi verið felt inn í hitt frv. í því skyni að spara kostnað og fyrirhöfn.

Sveinn Ólafsson Jeg vil þakka hv.allshn. fyrir meðferð hennar á frv. þessu og skal láta þess getið, að jeg tel mig hafa náð tilgangi mínum um löggildingu verslunarstaðar á Vattarnesi, þrátt fyrir brtt. nefndarinnar. Tilgangur minn var sá, að fá löggildingu staðfesta áður en sala fer fram á húseignum þeim, sem þar eru og eiga að seljast á komanda vori. Með því er nokkur trygging fengin fyrir því, að söluverð geti orðið sæmilegt.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Jeg þarf ekki að bæta miklu við þá skýru greinargerð, sem frv. fylgir í fylgiskjali hr. Pálma Hannessonar. Frv. er borið fram í þeim tilgangi að auka laxgengd og laxveiði í Norðurá. Á þessi er, sem kunnugt er, vatnsmikil og löng og hefir ágæt skilyrði til laxgengdar, væru ekki í henni tveir þröskuldar, sem hamla göngu laxins. Annar þessara þröskulda er fossinn Glanni. Er nú í ráði að sprengja hann og gera laxgengan á þann hátt. Neðri þröskuldurinn er Laxfoss, sem að vísu er laxgengur, en fyrir neðan fossinn er ker, þar sem stunduð hefir verið netjaveiði undanfarið. Þetta ker þarf að friða með öllu, eigi laxinn að geta komist upp fyrir fossinn. Nú hafa verið mynduð samtök milli bænda í Norðurárdal og upprekstrarfjelags Þverárhlíðar. Er ætlun þeirra að stofna til laxaklaks á ýmsum stöðum ofan til í ánni. Pálmi Hannesson telur marga staði þar mjög vel fallna til laxaklaks. Bændum hefir ekki tekist að komast að samkomulagi við prestinn í Stafholti um yfirráð yfir keri þessu. Hafa þeir því tekið það ráð að snúa sjer til Alþingis. Þetta er hagsmunamál fjölda bænda, og má vænta þess, ef mál þetta nær fram að ganga, að takast megi að gera Norðurá að einni laxauðugustu á hjeraðsins. Vænti jeg, að þessu máli verði vísað til allshn. að umr. lokinni.

Jörundur Brynjólfsson Jeg vildi aðeins benda á, að ker þetta mun vera opinber eign, þar sem það er eign Stafholtskirkju. Virðist því óþarft og óviðkunnanlegt að taka opinbera eign eignarnámi, og sýnist heppilegri lausn á málinu að leita samninga við prestinn og bæta honum skaða þann, er af veiðimissi leiðir. Þessi aðferð væri í alla staði viðfeldnari og rjettari.

Magnús Jónsson Út af orðum hv. 1. þm. Árn. vildi jeg spyrja að því, hvort frv. sje ekki fram komið vegna þess, að ekki hafa náðst samningar við prestinn. Annars er prestur sá, sem nú situr í Stafholti, orðinn aldraður maður, og veit jeg ekki, hvort þessu máli liggur á meira en svo, að það megi bíða um hans daga. En mjer skildist, að frv. væri komið fram af því að samkomulag hefði ekki náðst.

Jörundur Brynjólfsson Jeg þykist sjá af greinargerðinni, að frv. sje borið fram vegna þess, að ekki hafa tekist samningar við prestinn. En jeg álít, að fá megi dómkvadda menn til að meta skaða prestsins, en kerið eigi að vera í eign kirkjunnar eftir sem áður. Finst mjer, að bændur mættu vel hlíta þeirri niðurstöðu. Jeg skal ekki segja um, hvort þörf er á nýrri löggjöf um þetta efni, en í þessu tilfelli virðist mega koma þessu fyrir eins og jeg hefi bent á. A. m. k. væri það viðkunnanlegra en að fara eignarnámsleiðina. Jeg mun greiða atkvæði með frv. til 2. umr., en jeg lofa engu um það að vera með því að samþykkja þetta frv., ef taka á þennan veiðirjett af kirkjunni.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Aðalatriðið er, að kerið sje friðað. Hitt er aukaatriði, á hvern hátt það er gert. Bændur hafa gert sjer mikið far um að komast að friðsamlegum samningum, en hafa ekki sjeð aðra leið færa en þessa. Jeg er ekki lögfræðingur og skal því ekki segja um þá hlið málsins, enda læt jeg mig engu skifta, hverri aðferð er beitt.

Magnús Jónsson Jeg get tekið undir með hv. 1. þm. Árn. um það, að það er mjög óviðkunnanlegt, að einstaklingum sje veitt heimild til þess að taka eignarnámi af ríkinu. Hjer getur það ekki verið eigandinn, sem strandar á, því að hann er hið opinbera. Það sýnist þannig aðeins vera presturinn í Stafholti, sem ekki næst samkomulag við. Jeg veit nú ekki, hve mikið málinu liggur á, en presturinn er orðinn roskinn maður. Einnig sýnist vafamál, hvort friða þurfi laxinn um aldur og æfi á þessum stað. Mjer skilst á greinargerð frv., að möguleiki sje til þess að gera fossinn laxgengan víðar en upp af þessu keri. Eins og er eru stórmiklar tekjur af laxveiði í fossinum, og sýnist varla rjett að svifta ríkið þeim um aldur og æfi. A. m. k. er þessi leið óviðfeldin, að taka eignir ríkisins eignarnámi handa einstaklingum.

Magnús Guðmundsson Mjer skilst, að þetta veiðiker, Nikulásarker, sje langt frá prestssetrinu. Jeg verð að segja, að mjer finst ástæða til að líta á, hvernig þeir menn, sem búa við ána, eiga að hafa gagn af henni. Presturinn hefir ekki annað við kerið að gera en leigja það öðrum. Mjer skildist á hv.þm. Mýr., að hann vildi vísa málinu til nefndar, sem jeg á sæti í, og fyr en málið hefir verið athugað í nefnd, mun jeg ekki láta uppi álit mitt um það.