Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Með því að jeg sje, að hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) er ekki viðstaddur, og jeg býst við, að fram komi brtt. við þetta frv., vil jeg leyfa mjer að fara þess á leit við hæstv. forseta, að málið verði tekið af dagskrá.

Frsm. meiri hl. (Jakob Möller) Það er dálítið óþægilegt fyrir mig að eiga að hafa orð fyrir hv. meiri hl., þar sem jeg mun því minst fylgjandi allra nefndarmanna að gera að þessu sinni breytingar á stjórnarskránni, a. m. k. þær breytingar, er frv. hæstv. stjórnar gerir ráð fyrir. - Eins og hv.þd. er kunnugt, eru nokkur ár síðan farið var að hreyfa því, að breyta þyrfti stjórnarskránni þannig, að Alþingi yrði aftur háð einungis annaðhvert ár. Álíta menn, að allmikinn sparnað megi af þessu leiða, og er nú svo að sjá, sem kjósendur sjeu því alment fylgjandi. Því gat jeg (með skilyrðum þó) fallist á, að tilraun verði gerð í þessa átt, enda þótt jeg sje persónulega sannfærður um það, að ekki verður langt að bíða þar til fjárlagaþing verður aftur á hverju ári. Þótt einhver sparnaður verði af þessu, er jeg viss um, að í reyndinni verður hann ekki líkt því eins mikill og fylgismenn frv. gera sjer vonir um. Þingið hlýtur að verða lengra, er starf þess eykst, sumpart af því, að meira verk er að setja fjárlög fyrir tvö ár en eitt, og sumpart af því, að almenn löggjafarstörf hljóta að aukast, ef ekki eru eilíf aukaþing. Og mjer virðist það í sjálfu sjer mjög eðlilegt, að þingtíminn verði lengri, eftir því sem löggjafarstörfin verða fjölbreyttari. Jeg álít það því tvímælalaust spor í öfuga átt, beina afturför frá því, sem nú er, að hafa þing aðeins annaðhvert ár. - Yfir því hefir verið kvartað, og ekki síst af ráðherrum á ýmsum tímum, að erfitt sje að búa til fjárlagafrv. fyrir eitt næsta ár, svo sem nú er, ekki síst sakir þess, hve löngu áður þarf að ganga frá frv. heldur en það gengur í gildi. Einu sinni bar hæstv. núv. forsrh. (JÞ) fram till. um að breyta fjárhagsárinu, mest af þessum ástæðum. Hún náði ekki fram að ganga, sakir þess, að ekki þótti víst, nema sumarþing yrðu aftur upp tekin, en því fyrirkomulagi gat frv. hæstv. ráðh. (JÞ) illa samrýmst. Verði því slegið föstu að hafa þinghald á þeim tíma, sem nú er, tel jeg sjálfsagt að breyta fjárhagsári í samræmi við þessa till. - Nú ætti það að liggja í augum uppi, þegar svo erfitt er að semja fjárlagafrv. fyrir eitt ár, að margfalt erfiðara verður að semja það, ef öðru ári er bætt við. En þar sem jeg hefi nú fallist á það til samkomulags, að fyrirkomulag frv. sje reynt um sinn, mun jeg ekki fara lengra út í þetta. - Jeg hlýt að bregðast þeim vonum, sem sumir háttv. meðnefndarmenn mínir kunna að hafa gert sjer um, að jeg mælti fyrir þessari breytingu með rökum. Það er einfaldlega af því, að jeg kann engin rök fyrir henni. Öðru máli er að gegna um hina aðaltill. meiri hl., þá, að leggja niður landskjörið. Jeg hefi altaf verið þeirrar skoðunar, að landskjörið sje mjög óheppilegt fyrirkomulag. Upphaflega var því ætlað að koma í stað konungkjörsins, sem áður var. En það sjer hver maður, að það getur það ekki gert. Konungkjörnir þm. voru skipaðir af stjórn landsins og höfðu það hlutverk að styðja hana og mynda festu í þinginu. Jeg er ekki að halda því fram, að þetta hafi verið heppilegt fyrirkomulag, eða að æskilegt væri að taka það upp af nýju. Jeg er aðeins að sýna, hve ólíkt það er landskjörinu, sem nú er. Reynslan hefir sýnt, að ráðagerðir þær, sem í upphafi voru um, að kosnir yrðu í landskjöri reyndir stjórnmálamenn og gamlir þingmenn, hafa algerlega orðið að engu. Það er upp og ofan, svo sem um aðrar kosningar, og ráða flokksstjórnirnar mestu um það, hverjir boðnir eru. Með frv. hæstv. landsstjórnar færist skipulag landskjörsins enn fjær því, sem upphaflega var áformað, því að landskjörnir þm. eiga að kjósast til sama tíma og aðrir þm. og þingrof einnig að ná til þeirra. Mjer finst, að úr því að farið var að breyta, þá hefði átt að stíga sporið fult og hafa sama kosningaaldurstakmark. Jeg þarf ekki að leiða rök að því, að sparnaður sje að því að fella niður landsk.þm. Með því er þm. fækkað um 1/7, og þó kostnaðurinn minki auðvitað ekki að sama skapi, þá lækkar þó þingfararkaupið að mun. Líka má búast við því, að prentkostnaður lækki o. fl. Jeg get lýst yfir því, að meiri hl. nefndarinnar er þessu eindregið fylgjandi og getur ekki fallist á, að ástæður minni hl. þessu viðvíkjandi sjeu að nokkru hafandi. Hann ber því við, að með þessu sje málinu stefnt í voða. En það er ekkert upp úr því leggjandi. Það er nógur tími fyrir þessa deild að athuga, hvað fast hún á að halda í þetta atriði, þegar hún hefir sjeð, hvernig hv.Ed. snýst við því. Þá segir hann, að þetta muni ennfremur ýta undir kröfurnar um breytta kjördæmaskipun. Jeg fæ ekki sjeð, að þær styrkist, þó landskjörið verði felt niður. Það má gera ráð fyrir því, að þm. verði fjölgað eitthvað áður en langt líður, og því frekari ástæða er til þess að samþykkja þessa brtt., svo þm. verði ekki fleiri en þeir eru nú. Jeg held, að það sje heppilegra fyrirkomulag, að þm. sjeu kosnir í einstökum kjördæmum, heldur en þeir sjeu kosnir með hlutfallskosningum um land alt eða í stærri kjördæmum. Jeg held, að með því fái einstaklingarnir betur að njóta sín og þjóðinni sjeu með því trygðir betri þm. Þegar um hlutfallskosningar er að ræða og kjördæmin eru stór, þá taka flokksstjórnirnar í raun og veru ráðin af kjósendunum. En með því fyrirkomulagi, sem nú er, getur slíkt ofbeldi ekki þrifist, sem það mundi ella gera. Það er gert ráð fyrir því, að nokkrir menn úr nefndinni komi fram með brtt. við 3. umr. um, að ekki megi breyta því með einföldum lögum, að þing skuli aftur haldið á hverju ári, og ef til vill um fleiri atriði. Jeg skal lýsa yfir því, að jeg er þeim brtt. andvígur, og geri það meira að segja að skilyrði fyrir fylgi mínu við frv., að ákvæðin um þetta efni sjeu eins og þau eru nú í stjfrv., að þessu megi breyta með einföldum lögum. Jeg sje svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þetta.

Frsm. minni hl. (Pjetur Ottesen) Jeg held, að við frsm. meiri og minni hl. hefðum getað komið okkur saman um að taka ekki til máls, því að hv.þm. forðast eins og heitan eldinn að vera hjer inni í salnum, er rætt er um þetta mál.  Á þinginu 1919 var það lögtekið, að fjárlagaþing skyldi háð árlega og kjörtímabilið sett 4 ár og þing á hverju ári, í stað 6 ára áður með 3 þingum. En þá hafði um nokkurra ára bil, eða frá 1911, verið háð þing á hverju ári. Fyrst ollu þessu breytingar á stjórnarskránni, en svo skall ófriðurinn á, en þá þótti það óhjákvæmilegt að hafa þing á hverju ári. Til þessara atburða, einkum þó þess ástands, er af ófriðnum leiddi, átti það rót eina að rekja, að till. komu fram um það á þinginu 1919, að reglulegt fjárlagaþing skyldi háð árlega. Þetta náði samþykki þings og þjóðar með þeim hætti, sem lög standa til um breytingar á stjórnarskránni. En nokkuð voru þó skiftar skoðanir um þessa breytingu. Á þinginu 1919 komu fram í báðum deildum till. um að breyta þessu þannig, að hin gömlu ákvæði um reglulegt þing annaðhvert ár hjeldust áfram. Var því haldið fram, að ekki væri rjett að draga þá ályktun af þeim atburðum, sem hefðu orðið þess valdandi, að þing hefði verið haldið á hverju ári þá um nokkurt skeið, að óhjákvæmilegt væri, að svo skyldi og vera framvegis. Það var og á það bent, að þó miklar breytingar hefðu orðið á atvinnuháttum landsmanna, þannig að framleiðsla, verslun og framfarir hefðu aukist mikið, þá væri það þó engan veginn svo, að breyting og aukning á löggjöfinni annaðhvert ár þyrftu nokkuð að standa í vegi aukinna framfara og aukinnar fjölbreytni atvinnulífsins. Einnig var því haldið fram, að slík breyting mundi auka mjög útgjöld ríkissjóðs, beint og óbeint, - beint með auknu þinghaldi og óbeint með því að opna fjárlög á hverju ári. Einnig var ekki mikið úr því gert, sem þá var mjög á lofti haldið af þeim, sem að stjórnarskrárbreytingunni stóðu, að með þinghaldi á hverju ári mundu þingin verða miklu styttri en ella. Jeg held, að það megi nú nokkurnveginn með sanni segja, að þær ástæður, sem bæði jeg og þeir aðrir, sem stóðu á móti þessari breytingu á stjórnarskránni 1919, hjeldu þá fram, hafi nokkurnveginn ræst. Það verður ekki annað sjeð en að fullkomlega hefði verið hægt að fullnægja þörfum landsmanna með breytingum á löggjöfinni, þó þing hefði ekki verið haldið nema annaðhvert ár. Kostnaðurinn við þinghaldið hefir sem kunnugt er orðið geysimikill, og síst minni en áður; 1921 var hann 384 þús. kr., en færðist niður í 202 þús. kr. 1924. Um óbeina kostnaðinn, sem af því leiðir, að fjárlög eru opnuð árlega, er vitanlega hægt að segja það, að hann er geysimikill. Ákveðnar tölur er að vísu ekki hægt að telja fram því til sanninda. En hitt er víst, að eftir því, sem sá hugsunarháttur eykst, sem nú bólar orðið mikið á, og má benda á æðimarga staði í fjárlögum síðustu ára því til sönnunar, þó ekki sjeu nú nefndar allar umsóknirnar, sem þinginu berast árlega, - að menn í stað þess að sækja brauðið í skaut náttúrunnar, heimta fjárframlög úr ríkissjóði til allra hluta. Einkum gera þeir menn þetta, sem lifa í hugsjóna- og draumóraheimkynnum, sem litla eða enga stoð eiga í veruleikanum. Þess vegna er ekki hægt að komast framhjá því, að óbeini kostnaðurinn við þinghald á hverju ári hefir verið og mun verða mun meiri heldur en ef þing væri ekki háð nema annaðhvert ár. Hv. frsm. meiri hl. hjelt því fram, að þingin mundu verða lengri, ef þau væru ekki haldin nema annaðhvert ár. En jeg held, að ekki sje mikil ástæða til þess að óttast það. Þingin síðan 1919 hafa, svo sem kunnugt er, síst verið skemmri en þingin næstu þar á undan, þar sem fjárhagsáætlun var gerð til tveggja ára. Enda er það augljóst mál, að það er enginn geysimunur á því fyrir þingið að afgreiða fjárlög til eins eða tveggja árs, en hitt er vitanlegt, að það liggur nokkuð meira verk í undirbúningi fjárlagafrv., sem grípur yfir tveggja ára fjárhagstímabil, af hendi stjórnarinnar heldur en þegar ræða er um fjárlög fyrir eitt ár. En þess ber líka að gæta, að stjórnin hefir ólíkt betri tíma til þess að undirbúa fjárlagafrv. og önnur lagafrv., ef þing er ekki háð nema annaðhvert ár, en það út af fyrir sig ætti að verða til þess að skapa meiri festu og öryggi í löggjafarstarfinu, eins og bent er á í nál. minni hlutans. Einnig koma inn í þingið alveg jafnt þó þing sje háð á hverju ári ýms mál, sem eru þannig vaxin, að þau geta ekki náð samþykki, en veltast eigi að síður fyrir og valda töfum á afgreiðslu annara mála, og verða þannig til þess að lengja þingið. Með þessu, sem jeg nú hefi sagt, virðast mjer vera leidd rök að því, að þeir, sem voru á móti þessari stjórnarskrárbreytingu á þinginu 1919, hafa getið sjer rjett til um það, hvernig fara mundi um þessa breytingu. Enda fór það svo, að þess var ekki langt að bíða, að það færu að heyrast óánægjuraddir með þetta fyrirkomulag meðal þjóðarinnar. Á þingunum 1923 og 1924 komu fram ýmsar till. til breytinga á stjórnarskránni, þar á meðal að hafa þing ekki nema annaðhvert ár, en þær breytingar náðu þá ekki samþykki. Annars er gangi þessa máls lýst í aths. við stjfrv., og þarf því ekki að fara nánar út í það hjer. Nú á þessu þingi eru komnar fram ekki færri en 3 till. til breytinga á stjórnarskránni, ein frá hæstv. stjórn og tvær frá þm. í Nd.Stjfrv. hefir nú gengið í gegnum Ed. og liggur nú hjer fyrir til umræðu. Það má sjá af nál. meiri og minni hl. stjórnarskrárnefndarinnar, að nefndin hefir ekki getað komið sjer saman. Það sjest nú af nál., hvað það er, sem á milli ber, og auk þess hefir háttv.frsm. meiri hl. (JakM) gert grein fyrir skoðun meiri hlutans. Frá mínum bæjardyrum sjeð, þá tel jeg það æskilegast, að breytingar hæstv. stjórnar á stjórnarskránni næðu fram að ganga. Þó get jeg verið því samþykkur, að heimildin til þess, að ákveða megi með einföldum lögum, að reglulegt þing skuli háð á hverju ári, verði feld niður úr frv. Með því móti er það betur trygt, að ekki sje verið að hringla með þetta aftur og fram, þó jeg geri nú ekki ráð fyrir því, að þeir, sem hafa tilhneigingu í þá átt, verði í meiri hluta nú um alllangt skeið. Það má vel sjá fyrir löggjafarstarfinu með þinghaldi annaðhvert ár, og jeg tel enga ástæðu til þess að gera mönnum auðveldara fyrir með að breyta því, heldur láta slíkt hlíta ákvæðum stjórnarskrárinnar. Brtt. um þetta efni, að fella niður síðustu málsgrein 1. gr. frv., mun koma fram við 3. umr. Jeg veit ekki betur en að með því samkomulagi, sem náðist í nefndinni, þá væru allir nefndarmenn með þessari breytingu um þinghald annaðhvert ár. Því kemur mjer undarlega fyrir sjónir ein klausa í nál. meiri hl. En hún er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „En auk þess er það skilyrði fyrir fylgi meiri hluta nefndarinnar við frv., að enn frekari breytingar verði gerðar á þinghaldinu en stjórnarfrv. gerir, einnig í þeim tilgangi að draga úr þingkostnaðinum“. Hjer er vitanlega átt við þá breytingu að leggja niður landskjörið. Jeg vona, að hjer sje of mikið sagt, því það gæti svo farið, að með þessu væru brotnar allar brýr að því, að höfuðatriði þessa frv., þinghald annaðhvert ár, nái fram að ganga. Þá hefi jeg gert grein fyrir fyrstu höfuðbreytingunni, sem felst í þessu frv. Er þá næst að minnast á þá breytinguna, sem stendur í mjög nánu sambandi við breytinguna um að halda reglulegt þing aðeins annaðhvert ár, það er breytingin á kjörtímabilinu, að það skuli vera 6 ár, í stað 4 nú, og kosið til þriggja þinga eins og áður var, meðan reglulegt þing var ekki háð nema annaðhvert ár og fjárhagstímabilið var 2 ár. Það er ekki að öllu leyti rjett, sem haldið hefir verið fram, að með því að ákveða kjörtímabilið eins og hjer er lagt til, þá sje þar með verið að draga valdið úr höndum kjósenda. Það er ekki rjettmætt að draga þá ályktun af þeim forsendum. Samkvæmt þessu fyrirkomulagi, sem hjer er lagt til, taka hinir kjörnu þm. ekki þátt í löggjafarstörfum nema á 3 þingum á kjörtímabilinu, í stað þess, að þeir gera það nú á 4 þingum, en við þá tímalengd, sem ætluð er til löggjafarstarfsins á hverju kjörtímabili, verður vitanlega fyrst og fremst að miða, þegar talað er um vald kjósendanna hvað þetta snertir. Það má því með jafnmiklum rjetti segja, að vald kjósendanna sje aukið með þessari breytingu að því leyti, sem þá verða ekki nema 3 þing á kjörtímabilinu, í stað 4 nú, eins og að halda því fram, að það skerði rjett kjósendanna, að kjörtímabilið skuli ná yfir fleiri ár. Mjer finst því, að það megi a. m. k. líta svo á, að þetta vegi hvað upp á móti öðru. En úr þessu er í sjálfu sjer ekki svo mikið gerandi, að ástæða sje til að setja sig upp á móti breytingunni þess vegna. Ekki hvað síst þegar litið er á það, hvað þjóðir, sem hafa miklu þroskaðra þingræði en við, gera í þessu efni. í Englandi er þannig kosið til 6 eða 7 ára og í nágrannalöndum vorum til 4 ára og þing háð á hverju ári. Stafar það af því, að það er ekki talið heppilegt fyrir afgreiðslu þingmálanna, að altaf sje kosningaeldur uppi í landinu, þó að hinsvegar sje nauðsynlegt að hafa kosningar á hæfilegum fresti, til þess að menn fái tækifæri til þess að hugsa um þjóðmál. Þessi breyting verður því að teljast rjett. Þá kem jeg að 3. höfuðbreytingu frv., um að kjörtímabil landsk.þm. er stytt í 6 ár úr 8 árum og að þingrof nái einnig til þeirra. Er því að því leyti, sem haldið er fram, að íhlutunarrjettur kjósenda sje skertur að því er snertir kjördæmakosna þm., þá má segja, að hann sje aukinn að því er snertir landsk.þm. með breytingu þessari. En jeg legg ekki mikið upp úr því. Hinsvegar tel jeg rjett að láta kosningu landsk.þm. fara fram um leið og hinna kjördæmakosnu. Það er ekki hægt að vekja alment áhuga manna á kosningum, þegar kjósa á aðeins 3 landsk.þm. í einu. Er því þetta fyrirkomulag heppilegra í alla staði; á þennan hátt nær sá áhugi og þátttaka, sem annars er hægt að vekja hjá kjósendum, einnig til þessara kosninga, og auk þess hefir það í för með sjer allmikinn sparnað fyrir ríkissjóð og allan almenning að sameina kosningarnar. Þá kem jeg að 4. breytingunni, um það að fyrirbyggja, að þó að aðal- og varamaður á landskjörslista falli frá, þá þurfi að efna til nýrra kosninga. Þó að ætlast hafi verið til þess, þegar ákvæðið um þetta efni var sett í stjórnarskrána, að ekki skyldi efnt til nýrra kosninga, þegar svona stæði á, þá er orðalagið svo tvírætt, og út af því fjell á síðasta hausti úrskurður um það, að kosningar skyldu fara fram. Er því nauðsynlegt að taka upp í stjórnarskrána ákvæði, er girði fyrir þetta. Þá er og gert ráð fyrir því, að ákvæði þetta nái einnig til hinna hlutbundnu kosninga í Reykjavík, þannig að varamennirnir á hverjum lista komi til greina í stað þeirra, sem forfallast, meðan til vinst. Þá er það enn ein brtt., sem máli skiftir og jeg hefi ekki minst á, en það er, að meiri hl. beggja deilda geti krafist aukaþings. Það getur vel verið, að þau atvik beri að höndum, að nauðsynlegt sje að hafa slíkt ákvæði í stjórnarskránni. Hitt atriðið, sem felst í 3. málsgr. 1. gr., að heimilt sje að ákveða með einföldum lögum, að reglulegt Alþingi skuli háð árlega, álítur minni hl. að sje til spillis í frv. Þetta ákvæði á að vera háð hinum venjulegu ákvæðum stjórnarskrárinnar. Jeg hafði búist við, að brtt. um þetta kæmi fram frá nokkrum mönnum í meiri hlutanum, en svo hefir ekki orðið, og mun minni hl. því bera fram brtt. um það við 3. umr. að fella þetta niður úr frv. Þá vil jeg geta þess, að jeg hygg, að það, sem jeg sagði um það ákvæði frv., að þing skuli háð annaðhvert ár, hafi annars frekar verið talað fyrir munn meiri hl. í meiri hl. í stjórnarskrárnefndinni heldur en það, sem hv.frsm. sagði um það efni, enda færði hann engin rök fram fyrir þeirri breytingu, sem ekki var heldur að vænta, þar sem hann sagðist engin slík rök hafa. Þá kem jeg að brtt.hv. meiri hl. um það, að leggja niður landsk.þm. Jeg hefi þegar getið þess, að í nál. minni hl. er ekkert tekið af um það. nema minni hl. gæti verið því samþykkur í sjálfu sjer. En eins og málið horfir við nú, þá hefir minni hlutinn ekki sjeð sjer fært að vera með því að bera nú fram breytingu í þessa átt. Og eins og getið er í nál. minni hl., þá hefir samskonar brtt. verið feld í hv.Ed. með 10:4 atkv., og eftir því, sem jeg hefi hlerað um afstöðu hv.Ed., þá hefi jeg ekki orðið þess var, að þar hafi nokkur breyting á orðið síðan. Er jeg hræddur um, að það gæti orðið til þess að tefla afgreiðslu málsins á þessu þingi í tvísýnu, ef þetta ákvæði væri nú sett inn í frv. Af þessum ástæðum mun jeg greiða atkv. á móti till. Jeg tel það mikilsvert atriði að geta komið fram þeim breytingum á stjórnarskránni, sem í frv. felast og vitanlegt er um, að þjóðin æskir eftir. Það væri því ekki heppilegt fyrir góða afgreiðslu þessa máls að fara nú að setja inn í frv. hjer breytingu þá, er hv. meiri hl. ber fram og jeg nú hefi talað um. Sá ótti hefir ef til vill ekki við full rök að styðjast, að það mundi skapa málinu aldurtila nú á þessu þingi, þó þessi breyting yrði samþykt hjerna; en jeg tel þó, að með því sje óþarflega djarft teflt. Háttv. frsm. gerði lítið úr þessari ástæðu og taldi, að ekki mundi annað nje hættulegra ske en að hv.Ed. feldi þetta úr frv., og það yrði svo sent aftur til þessarar hv. deildar. Þetta getur vel verið. En þar sem það er sýnt, að það er með öllu tilgangslaust að vera að samþykkja þessa breytingu hjer, þar sem vissa er fyrir, að þetta nær ekki samþykki hv.Ed., en hinsvegar ekki ugglaust um, nema þetta gæti orðið málinu að falli, þá er það langöruggast fyrir greiðum framgangi frv. að setja þetta ákvæði ekki inn í frv. En það gladdi mig, að mjer virtist það koma fram hjá hv.frsm. meiri hl., að meiri hlutinn mundi ekki snúast á móti frv., þó þessi brtt. yrði feld, hvort heldur það væri gert í þessari deild eða hv.Ed. Háttv. frsm. gerði lítið úr því, sem sagt er í nál. minni hl., að þessi brtt. meiri hl. yrði til þess að ýta undir kröfurnar um breytingu á kjördæmaskipuninni í landinu. En jeg hygg, að þetta, ef það yrði samþykt, þá mundi það koma á daginn, að það yrði til þess að herða á kröfunum um breytingu á kjördæmaskipuninni, því frá sjónarmiði þeirra, sem vilja byggja kjördæmaskipunina á höfðatölunni einni, er þó töluverð bót að landskjörinu. Að öðru leyti er jeg sammála hv.frsm. meiri hl. um það, sem hann sagði um breytingu á kjördæmaskipuninni. Allar slíkar breytingar eru hættulegar, og tók hv.frsm. rjettilega fram, í hverju hættan liggur. Jeg skal svo ekki orðlengja þetta meira að svo stöddu.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Hv. meiri hl. nefndarinnar hefir tekið öðrum tökum á máli þessu en jeg hafði búist við og hafði ástæðu til að búast við. Vil jeg minna á það, að snemma á þessu þingi var borið fram frv. um breytingu á stjórnarskránni í þessari hv. deild af hv. 4. þm. Reykv. (HjV). Var þá samkvæmt venju kosin stjórnarskrárnefnd, sjö manna nefnd, og var háttv.þm. Str. (TrÞ) kosinn formaður hennar. Eftir að hann var orðinn formaður nefndarinnar og hafði fengið til meðferðar frv. það, sem borið var fram hjer í hv.Nd., og vissi um, að stjórnin hafði borið fram annað frv. um breyting á stjórnarskránni í hv.Ed., þá ber þessi hv.þm. (TrÞ) fram þriðja frv., á þskj. 132, er fer fram á það, að halda reglulegt þing aðeins annaðhvert ár og setja fjárlög til tveggja ára. Og þó að greinargerð háttv.þm. sje ekki löng, þá má samt sjá af henni, að hann áleit, þá er hann samdi hana, þessa breytingu svo mikils virði, að ekki væri ástæða til að hafa í frv. því, sem þessi hv. deild hafði til meðferðar, önnur ákvæði, sem ágreiningur gæti orðið um og því gætu orðið frv. að falli. Jeg hafði því síst ástæðu til að búast við því, að hv. meiri hl. nefndarinnar, sem hv.þm. Str. er formaður í, og að honum meðtöldum, mundi verða til þess að bera fram brtt. við frv. stjórnarinnar, sem fara fram á enn víðtækari breytingar á stjórnarskránni en frv. stjórnarinnar, og auk þess breytingar, sem búið er að fella í hinni deildinni með 10:4 atkv. Jeg veit ekki, hvað er líklegt til þess að verða frv. að falli, ef ekki þessar brtt.hv. meiri hl. nefndarinnar. En þó tekur út yfir, er hv.þm. skrifar undir nál. meiri hl. með þeim ummælum, að það sje skilyrði frá hans hendi fyrir því að fylgja frv., að gerð verði sú breyting á stjórnarskránni, að landskjörið verði afnumið. Jeg hefði getað búist við því frekar, að hv.þm. Str. hefði lagt það til, að feldar yrðu úr frv. stjórnarinnar allar breytingar á stjórnarskránni, sem færu fram á annað en þinghald annaðhvert ár. En hitt sætir fádæmum, að skoðanaskifti hv.þm. skuli vera svo mikil, að hann ber nú fram brtt., sem ganga lengra en frv. stjórnarinnar og hætt er við að geti orðið frv. að fótakefli, ef of mikið kapp verður lagt á málið. Jeg skal fúslega játa það, að jeg tel brtt. nefndarinnar um afnám landskjörsins vera viðurkenningu þess, að það, eins og landsstjórnin einnig hefir fundið, sje svo mörgum göllum undirorpið eins og það nú er framkvæmt, að það sje nauðsynlegt að laga það. Stjórnin hefir í sínu frv. farið fram á þá lagfæringu á landskjörinu, sem allir ættu að geta sætt sig við, sem sje sneitt hjá því, að það þurfi að hafa sjerstaka kosningu um land alt vegna landskjörsins. Er gert ráð fyrir því, að það fari fram um leið og aðrar kosningar, og er gert ráð fyrir því, að þeir landsk.þm., sem eftir sitja í hv.Ed. frá fyrri kosningu, geti ekki við almennar kosningar orðið því til fyrirstöðu, að stefnur þær, sem rjeðu síðustu kosningu, fái notið sín í þinginu til fulls. Það er auðvitað ráðin bót á göllum þeim, sem á landskjörinu eru, með því að nema það í burtu, en þá eru líka um leið numdir á brott kostir þeir, sem því fylgja. Og þeir eru fyrst og fremst þeir, að landskjörið er nokkurskonar uppbót á kosningarrjetti manna í kjördæmum, sem fara varhluta af þm. að tiltölu. Og stjórnin álítur, að þessi breyting, sem er í stjfrv. á landskjörinu, geti nægt til þess að komast hjá almennri breytingu á kjördæmaskipuninni. Ef landskjörið er alveg afnumið, er hætt við því, að kröfur um breytingu á kjördæmaskipuninni komi frá þeim kjördæmum, sem fáa fulltrúa hafa og afskift þykjast vera, og það má búast við, að þessar raddir verði svo háværar, að ekki verði á móti staðið. Og sjerstaklega er vitanlegt, að afnám landskjörsins verður ekki til þess að fækka þingmönnum, og það verður því ekki til sparnaðar, sem er aðalástæðan, sem borin hefir verið fram, þegar stungið hefir verið upp á því að afnema landskjörið, því um leið hefir verið stungið upp á því, að fjölga mætti þm. upp úr 36 með einföldum lögum. Fyrirstaðan fyrir því að láta eftir ósk kauptúnanna um sjerstaka þm. stafar af því, að alþingishúsið leyfir nú ekki, að fleiri þm. eigi sæti á þingi en 42, en þegar þm. hefir verið fækkað ofan í 36 með afnámi landskjörsins, þá er sú ástæða fallin í burtu og þá væri auðvelt þess vegna að fjölga þm., og yrði ekki á móti kröfum um það staðið. Jeg álít því, að till. um afnám landskjörsins, eins og hún er borin fram, mundi ekki leiða til fækkunar þm. um nokkurt teljandi árabil og ekki verða til sparnaðar. Jeg skal játa það, að þetta mundi þó vera nær sönnu, ef um leið væri felt niður ákvæðið um það, að fjölga mætti þm. með einföldum lögum; en það er svo fjarri, að hv. meiri hl. hafi komið fram með það, heldur hefir hann tekið það ákvæði úr núgildandi stjórnarskrá upp í brtt. sínar, eins og til að undirstrika, að það sje ekki tilætlunin, að það ákvæði falli burtu. Til þess að þetta verði ekki vjefengt, skal jeg lesa upphafið á fyrstu brtt.hv. meiri hl. nefndarinnar, sem er við 26. gr. Þar stendur svo, með leyfi hæstv. forseta: „Á Alþingi eiga sæti 36 þjóðkjörnir þingmenn. Tölu þeirra má breyta með einföldum lögum“. Þetta er á þskj. 417.

Það stendur fleira á því þskj.

. Já, það er satt, það stendur fleira í nál., og meðal annars ber það með sjer, að þeir hv. 6 þm., sem undirskrifa það, eru ærið ósammála um margt. Annars þarf jeg litlu við það að bæta, sem hv.þm. Borgf. (PO) færði gegn því að afnema landskjörið. Rök hans voru skýr og ljós, og get jeg því leitt hjá mjer að fara frekar út í það. Þá vildi jeg benda á, að þessir 6 hv.þm., sem skrifað hafa undir meirihl.-álitið, eru ekki aðeins ósammála um sumar þær gr.stjfrv., sem þeir gera engar breytingar á, heldur eru þeir einnig ósammála um margt það, er þeir hafa þó orðið ásáttir um að bera fram. í nokkrum stöðum í nál. er gert ráð fyrir, að fleiri eða færri þm. úr hv. meiri hl. muni bera fram brtt. við 3. umr. En þá vildi jeg leyfa mjer að benda þessum hv.þm. á, að samkvæmt þingsköpum er það óeðlilegt að koma fram með margar efnisbreytingar við 3. umr., og það því fremur, sem það er síðasta umræða málsins hjer og í síðasta sinn, sem hv. deild getur borið fram brtt. við frv. En hjeðan fer frv. til hv.Ed., sem hefir síðasta orðið um breytingar á frv. að því leyti, að þessi deild verður við eina umr. hjer annaðhvort að fallast á frv. eins og það kemur frá hv.Ed., eða fella það. Jeg vildi geta þessa, af því að þegar venju fremur miklar efnisbreytingar eru samþ., þá þarf oft þar á eftir að athuga frv. og lagfæra til samræmis, og er því slæmt, að slíkar breytingar komi það seint fram, að ekki gefist kostur á slíkri athugun og samræmingu. Þess vegna vildi jeg mega skjóta því til þessara 6 hv.þm., sem meiri hl. skipa, að koma fram með brtt. frá hverjum klofningi fyrir sig nú við þessa umr. Jeg held, að það ætti að vera óhætt tímans vegna, þó að tveir dagar færu til þessarar umr., og einskorða það ekki við daginn í dag að ljúka henni. Þetta er þó ekki atriði fyrir mig, þar sem jeg er ekki sammála háttv. meiri hl., og býst heldur ekki við, að jeg geti fallist á þær breytingar, sem einstakir hv. nefndarmenn ætla sjer að bera fram við 3. umr. Finn jeg svo ekki ástæðu til þess að orðlengja frekar um þetta að sinni, en hvað frv. stjórnarinnar snertir, læt jeg mjer nægja að vísa til ástæðna fyrir því, og sömuleiðis til nál.háttv. minni hl. (PO) og ræðu hans, er hann flutti fyrir stundu.

Tryggvi Þórhallsson Jeg hafði ekki gert ráð fyrir því að þurfa að taka til máls við þessa umr. málsins. Og þó að jeg standi upp, er það ekki til þess, að jeg ætli að svara neinu því, sem vikið hefir verið að okkur 6, sem meiri hl. skipum, enda er hv.frsm. meiri hl. einfær um það. En það, sem aðallega neyddi mig til að kveðja mjer hljóðs, var það, að hæstv.forsrh. fann ástæðu til í ræðu sinni að tala sjerstaklega um afstöðu mína til þessa máls, og hóf mál sitt með því að tala um frv. það, sem jeg hefi borið fram til breytingar á stjórnarskránni. Hann sagðist hafa búist við, að jeg mundi leggja aðaláherslu á þing annaðhvert ár og yrði þar af leiðandi á móti öllum öðrum breytingum á stjórnarskránni. Jeg skal gleðja hæstv.forsrh. með því að játa, að þar á hann kollgátuna. Það fyrsta, sem jeg lagði fram í nefndinni, var þetta tilboð mitt til samkomulags um þessa einu breytingu, þinghald annaðhvert ár, og fleiri stóðu mjer þar að baki. Og þetta boð mitt til samkomulags stendur enn. En jeg var aldrei með að lengja kjörtímabilið. En hv. Íhaldsmenn vildu ekki ganga inn á þetta, og hv. 1. þm. Reykv. (JakM) heldur ekki. Þá var farið að ræða málið alment í nefndinni, og þá var það einn fylgismaður hæstv.forsrh., sem hjelt fram afnámi landsk.þm. Og upp úr því skapaðist svo þessi meiri hl., sem kom sjer saman um að standa að þessum tveim till.: þinghaldi annaðhvert ár og afnámi landskjörsins. Annars býst jeg við, að hæstv.forsrh. hafi frjett, að jeg og fleiri í þessum meiri hl. munum bera fram brtt. við það ákvæði stjfrv., að breyta megi með einföldum lögum, að þing skuli háð á hverju ári, ef brtt. okkar verða samþyktar. En um það get jeg ekkert sagt að svo stöddu, hvort brtt. þessi eða aðrar, sem einstakir nefndarmenn hugsa sjer að bera fram, geti komið við þessa umr. eða verði látnar bíða til 3. umr. Þó skal jeg fyrir mitt leyti lýsa því yfir, að verði frv. nú tekið út af dagskrá, þá skal jeg kalla saman fund þegar í kvöld og bera þetta undir meðnefndarmenn mína.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Hv. þm. Str. svaraði engu því, sem var aðalatriðið í spurningum mínum. Tek jeg því þögn hans sem samþykki þess, að hann muni fylgja stjfrv. áfram, ef ákvæðið um þinghald annaðhvert ár fær að standa. Jeg geri enga till. um það að taka málið út af dagskrá nú, til þess að einstökum þm. gefist kostur á að koma með brtt. sínar. Enda finst mjer undarlegt að kalla saman nefndarfund, þegar vitað er fyrirfram, að nefndarmenn eru margklofnir um brtt. sínar. Jeg geri heldur ekki ráð fyrir, að þessar brtt. muni falla inn í frv., og sje ,því ekki ástæðu til að greiða neitt fyrir þeim.

Hjeðinn Valdimarsson Frv. það, sem hæstv.forsrh. hefir borið hjer fram, hefir, eins og skýrt var frá, þau aðalatriði, að þingum skuli fækkað og þingkosningum, og ennfremur er breytt til um landskjörið, þannig að sú kosning fari fram um leið og almenn kosning, og allir landskjörnir kosnir í einu. Auk þessa eru smáatriði um varamenn, sem ekki skifta miklu máli. Beri menn þetta saman við nál.hv. meiri hl. stjórnarskrárnefndarinnar, þá virðist það ekki vera mjög frábrugðið, sem vakir fyrir honum; það er fækkun þinga, en þó ekki fækkun kosninga. Aftur á móti er hróflað við landskjörinu á annan hátt en hjá hæstv.forsrh., sem sje afnumið alveg. Og tilgangurinn er sá, að fækka þingmönnum. Það, sem bæði hæstv.forsrh. og hv. meiri hl. bera fram fyrir þessu, að hrófla við stjórnarskránni nú, það er, að það þurfi að spara. Jeg hygg nú, að ef það er eingöngu sparnaðurinn, sem ríkir í þessu efni, þá mætti ganga talsvert lengra en hjer er gert; það mætti kannske spara Alþingi með öllu, og yrði það óneitanlega meiri sparnaður en þetta. Því að það virðist vaka fyrir hæstv.forsrh. og hv. meiri hluta stjórnarskrárnefndarinnar, að þingið sje til ills eins, og stefni því alt til bóta, er miðar að því að takmarka það. Öðruvísi er þetta alment álitið, og yfirleitt vilja menn fylgja því, að þingið eigi að hafa völdin í landinu og að hjer ætti að ríkja þingræðisstjórn. Það hefir verið álitið, að þing væri til þess fallið að koma á góðum og gagnlegum lögum fyrir landsmenn, og því ætti ekki að horfa í þann kostnað, sem af þinghaldi og þingfararkaupi leiddi, af því að hjer bæri nauðsyn til. - Og jeg hygg, að mjög margir kjósendur úti um land hafi þá skoðun, að kosningakostnaður sje mjög lítils virði í samanburði við það gagn, sem af því mætti leiða að skifta um ýmsa þá hv.þm., sem nú sitja á þingi. Það mun vera nokkurnveginn víst, að lakur þm. getur bakað landi sínu miklu meira tjón en kostnaði nemur við að kjósa á ný. Ef það er líka sparnaðurinn, sem aðallega vakir fyrir bæði hæstv. stjórn og hv. meiri hl., þá hefði verið hægt að fara nokkuð aðra leið en að leggja til að afnema landskjörið. Einfaldasta ráðið var að afnema efri deild þingsins; við það er hægt að fækka þm. mjög mikið. Öll afgreiðsla yrði þá skjótari, minni umr. og minni kostnaður. Og í þeim löndum, þar sem tekin hefir verið upp sú regla að hafa aðeins eina deild, eða sameinað þing, virðist það ekki ver gefast en tvískift þing. Það hefir hingað til verið svo í tvískiftum þingum, að venjulega hefir lent í deilu milli deildanna, sem hefir orðið að enda þannig, að önnur varð yfirsterkari og hin ekki nema skuggi af henni. Jeg vil leyfa mjer að benda á stjórnmál Danmerkur, Englands, Frakklands og fyr meir Þýskalands. Þegar þing var sett hjer upphaflega, þá var það tilætlunin auðvitað, að hjer ættu að sitja rjettir fulltrúar þjóðarinnar; þeir ættu að fara með umboð almennings, og þannig væri hægt að ganga út frá, að það, sem þingið gerði, væri sem næst þjóðarviljanum. Eftir þær breytingar á landshögum, sem á síðustu áratugum hafa orðið, og á kjördæmaskipun, þá er þetta á annan veg, eins og viðurkent er af mörgum hv.þm. Þeir eru jafnvel farnir að segja hver um annan þveran, að valdið eigi ekki lengur að fara eftir höfðatölu um kosningar til Alþingis. Þegar kjördæmaskipunin er orðin þannig, að menn geta á sumum stöðum komist inn með miklu færri atkv. heldur en á öðrum stöðum, þá virðist það aðallega vaka fyrir þeim, sem komast inn með tiltölulega fáum atkv., að halda því áfram, svo að tiltölulega minni hl. þjóðarinnar geti ráðið hjer á Alþingi, - og þar af leiðandi, að þær ályktanir, sem þingið gerir, þurfi alls ekki að vera í samræmi við óskir þjóðarinnar. Ef lesin eru niður í kjölinn þau atriði, sem hæstv.forsrh. og hv. meiri hl. bera fram, þá virðist það heldur ekki vera svo mjög sparnaðurinn, sem fyrir þeim vakir, en frekar eitthvað annað. Tökum fyrst það atriði, að þing sje annaðhvert ár og fjárhagstímabilið tvö ár, í stað eins, sem nú er. Það er augljóst, að þá er starfandi stjórn í hvert sinn innan handar að láta vera að kalla saman aukaþing hitt árið, og getur setið í friði og ádeilulaust af sínum andstæðingum og þeim af stuðningsmönnum, sem kynnu að snúast á móti henni milli þinga. Með öðrum orðum: Þetta styrkir mjög vald stjórnarinnar gagnvart þinginu. Eins er stjórnin óháðari um fjárveitingar, þegar fjárlagaþing er annaðhvert ár. Það verður því svo, að þingið missir að miklu leyti þau tök, sem það nú hefir á stjórninni; og stjórnmálin verða ekki svipað því eins vakandi eins og nú er. Nú er það svo, að í raun og veru er það það strangasta eftirlit með stjórninni, að þingið sitji sem tíðast; því að þær eru fáar, stjórnirnar, sem ekki mundu ganga lengra, ef þær ættu ekki altaf yfir höfði sjer atkvæðagreiðslur og - jafnvel þótt hjá minni hluta sje - gagnrýni frá þingsins hendi. Þetta hafa nágrannalöndin sjeð. Þar er í hverju landi árlegt þing. Það er sjerstök áhersla á því, að fjárlög sjeu afgr. árlega. Á þeim miklu byltingatímum, sem eru í fjármálum, er það auðsjeð, að áætlanir eru því rangari, því lengra sem gerðar eru fram í tímann. Sumir hafa haldið fram, að aukaþing, sem afgreiddu ekki fjárlög, myndu verða miklu styttri. Jeg er ekki viss um, að það mundi nema nokkru sem heitir. Að minsta kosti hefir svo verið á mörgum þingum, að fjárlögin hafa ekki tekið nema tiltölulega lítinn hluta af þingtímanum. - Það er augsýnilegt, að það, sem vakir fyrir stjórninni með fækkun þinga, er annað og meira en sparnaður; það er að auka vald sitt gagnvart þinginu. Þá er lenging kjörtímabilsins, sem raunar meiri hl. stjórnarskrárnefndar gengur á móti. Hv. þm. Borgf. (PO) gat þess, að í nágrannalöndunum væri ekki lengra kjörtímabil en 4 ár, en virtist þó helst vilja mæla með því, að það yrði 6 ár, vegna þess að í Englandi væri það 7–8 ár. í Englandi er kjörtímabilið ekki nema 5 ár; en það, sem meiru varðar, er það, að það kemur varla nokkurntíma fyrir, að enska Parlamentið sitji þingtíma sinn út. Ef stjórnin mætir mikilli andúð, þótt hún hafi meiri hl., er þing rofið löngu áður en kjörtímabil er úti. Eftir stríðið mikla hafa þingrof átt sjer stað þar á 2–3 ára fresti. Það er hægt að ganga út frá, að kjörtímabil þar sje ekki lengra en hjá okkur. - Langt kjörtímabil hefir það sama í för með sjer, að þingmenn og þar með stjórnin fer að treysta meira á sinn eiginn mátt og megin, en minna á óskir kjósenda, og fer að breyta að mörgu leyti á móti þeim. Enda sjást þess oft merki hjer á hinu háa Alþingi, að þegar fer að halla að kosningum, þá fara ýmsir hv.þm. að gerast miklu liðlegri í ýmsum umbótamálum heldur en þeir voru snemma á kjörtímabilinu. Meiri hl. í stjórnarskrárnefndinni vill afnema landskjörið; og eftir því, sem frsm. segir, er það vegna þess, að hann telur landskjörið óhentugt. Það hefir upphaflega verið ætlað í stað konungskjörsins, til þess að tryggja, að betur yrðu valdir menn þar en við almennar kosningar. Og nú hefir reynslan sýnt það eftir að farið var að nota landskjör, að yfirleitt - kannske undantekning við síðustu kosningar, þegar hv. 6. landsk. (JKr) var kosinn -, yfirleitt hafa verið kosnir þeir, sem einna mest hefir gætt í sínum stjórnmálaflokkum og jafnvel formenn flokka sinna. Þetta hefir orðið af hálfu Íhaldsflokksins, Alþýðuflokksins og Framsóknarflokksins. Það virðist því ekki nein ástæða að ætla - með þeirri undantekningu, sem jeg gat um -, að ekki muni veljast hæfir menn, eftir því sem stjórnmálalífi er háttað í landinu. Hv. frsm. gat þess líka, að fyrir sjer vekti, að einmenningskjördæmin væru betur sett, því að menn nytu sín þar betur; þar væri ekki að ræða um ofbeldi af flokksstjórnar hálfu, sem annars mundi skipa mennina. En jeg er þeirrar skoðunar um þessi smákjördæmi yfirleitt, að þar komi oft annað til að hafa miklu meiri áhrif en það, að menn sjeu stjórnmálastarfinu vaxnir. Það er persónuleg kynning og hitt og þetta í hvert sinn. Á þann eina hátt getur maður hugsað sjer, að þrífist sú „pólitíska“ lausamenska, sem stundum hefir borið á hjer á Alþingi. Aftur á móti þegar kjördæmin eru stærri og menn verða að halla sjer að ákveðnum flokkum, ef þeir eru ekki því þektari menn, þá kemur meiri festa í öll stjórnmálin, sem hefir það í för með sjer, að kjósendurnir vita nokkurnveginn, hverja stjórnmálamenn þeir kjósa. En ef sagt væri nú það, að rjettara væri að hafa einmenningskjördæmi en stór kjördæmi, - landskjör eða fjórðungskjördæmi, þar sem hlutfallskosning gæti farið fram, þá virðist að ef nokkurt minsta tillit ætti að taka til þess misrjettis um kjördæmaskipun, sem nú er í landinu, að haga yrði kosningu öðruvísi en nú, hafa sem sje aukasæti eins og í Danmörku, þannig að minni hl. á hverjum stað hafi nokkuð að segja. Hv. þm. Borgf. kvaðst vera á móti þessari breytingu á landskjörinu vegna þess, að það mundi ýta undir breytingu á kjördæmaskipuninni. Nú er mjer spurn, þar sem hann virðist hafa mjög mikið á móti því að kjósa eftir höfðatölu: Eftir hverju álítur hann, að eigi að kjósa til þings, ef ekki eftir mannfjölda, þ. e. kjósendafjölda? Og hvers vegna álítur hann, að höfðatala eigi ekki að ráða milli kjördæma landsins eins og hún ræður innan kjördæmanna? - Hv. þm. Borgf. er kosinn með höfðatölu einni innan síns kjördæmis. Hv. þm. kvað það stórhættulegt, ef farið væri að hrófla við kjördæmaskipuninni, sem nú er. Það er ekki sjáanlegt, á hvaða hátt það væri hættulegt annan en þann, að þá myndu komast að hæfari menn, - ef breytt væri svo til, að tiltölulegur meiri hl. kjósenda í landinu fengi vilja sínum framgengt. Það eru ýms atriði í stjórnarskránni, sem Framsóknarflokkurinn og Íhaldsflokkurinn, hafa hvað eftir annað leikið sjer að. Þegar þeir eru spurðir út í þetta á kosningafundum, segja þeir um eitt og annað, að því miður verði umbótum ekki við komið, af því að stjórnarskráin sje nú einu sinni eins og hún er. - Jeg ætla að minnast á tvö atriði, kjördæmaskipunina og kosningarrjettinn. Nú væri einmitt tækifæri til, þegar stjórnarskráin liggur fyrir, fyrir þá, sem viðurkenna á nokkurn hátt, að kjördæmaskipunin væri röng, að koma með till. til bóta, ef þeir þá vildu ekki ganga inn á hreint landskjör, eins og jeg bar fram í mínu stjórnarskrárfrv. - Í öðru lagi hafa þm. hver eftir annan hjer í hv. deild risið upp, þegar fátækralögin voru til umræðu, og sagt, að það væri engin meining í því, að menn mistu kosningarrjett sinn, ef þeir yrðu að þiggja af sveit fyrir einhverjar óviðráðanlegar ástæður. Álitu rjettast að afnema þetta ákvæði úr stjórnarskránni. Nú þegar þetta tækifæri kemur til þess að breyta þessu ákvæði stjórnarskrárinnar, þá eru hvorki ráðherrarnir nje meiri hluti stjórnarskrárnefndar því meðmæltir. Þetta sýnir, að það vakir ekki fyrir stjórninni eða stjórnarskrárnefndinni að gera umbætur á stjórnarskránni. Það eina, sem þeir gera, er að koma með smábrtt., sem síðan er hægt að drepa á milli deilda. Er engu líkara en að þeir sjeu í feluleik fyrir kjósendum. Við næstu umr. kem jeg með nokkrar brtt. við þetta frv., svo hv.þm. geti með atkv. sýnt, hvað þeir vilja.

Björn Líndal Líklega eru það fáar þjóðir eða engar, sem jafnoft hafa borið fram brtt. á stjórnarskrá sinni og við Íslendingar höfum gert síðan við fengum hana fyrst árið 1874. Jeg kann ekki að telja öll þau þing, er haldin hafa verið síðan og haft hafa til meðferðar breytingar á stjórnarskránni. Þetta var afsakanlegt á meðan við áttum undir högg erlendrar þjóðar að sækja um endurheimt pólitískra rjettinda, en nú er það lítt afsakanlegt að gera slíkt nema að vel yfirveguðu máli og breyta því einu, sem reynslan hefir gefið bendingar um, að verið geti til varanlegra bóta. Jeg fyrir mitt leyti vil ógjarnan eiga þátt í neinum brtt., nema jeg sje sannfærður um, að þær sjeu til varanlegra hagsmuna þjóðinni í heild sinni. Stjórnarskrármálið hefir venjulegast ekki verið flokksmál, eins og eðlilegt er, þegar full alvara fylgir máli. En því miður hefir það líka stundum verið notað til pólitískra æsinga, og flokkarnir hafa teygt það og togað á milli sín í pólitísku hagsmunaskyni og haft það að leiksoppi og kosningaagni. En slíkt athæfi er hverri þjóð til vanvirðu og sýnir átakanlegt þroskaleysi og alvöruskort um skipun þeirra mála, er mest er um vert. Það er glæpsamlegt athæfi að hafa stjórnarskrá þjóðar sinnar að fíflskaparmálum. Þá vil jeg leyfa mjer að fara nokkrum orðum um það stjórnarskrárfrv., sem hjer liggur fyrir. Jeg verð að játa, að mjer finst ekki mikið til um frv. stjórnarinnar. Mjer finst ekki laust við, að þar sje tekið með annari hendinni sem gefið er með hinni. Það, sem einkum á að gefa, er fækkun þinga, en sú gjöf er að mínu viti að nokkru leyti tekin aftur með ákvæðinu um það, að fjölga megi þingunum aftur með einföldum lögum, jafnvel á næsta þingi eftir að hin nýja stjórnarskrá gengur í gildi. Jeg hafði trú á því, áður en jeg eignaðist sæti hjer á þinginu, að við mundum geta komist af með fjárlagaþing annaðhvert ár. En jeg vil hreinskilnislega játa, að jeg hefi nú minni trú en áður á því, að af með þetta verði komist, sjerstaklega meðan atvinnu- og fjármál eru í þeirri óreiðu, sem þau eru. Auk þessa stendur 1000 ára afmælishátíð Alþingis fyrir dyrum, og geri jeg ráð fyrir, að jafnframt hennar vegna verði naumast komist hjá að halda þing á hverju ári fram að þeim tíma. Þá tel jeg engan efa á því, að þingtíminn verði talsvert lengri, ef fjárlagaþing er aðeins haldið annaðhvert ár, og hefir það líka sína stóru ókosti. Þrátt fyrir þetta vil jeg gera tilraun til þess að fækka þingum, ef útilokað er, að hægt sje að hringla með þetta ákvæði með einföldum lögum fram og aftur, frá ári til árs, án þess að full reynsla fáist fyrir því, hvort af með þetta verði komist eða ekki. Yfirleitt er það stór ókostur á stjórnarskránni, hve mörgum atriðum má breyta í henni með einföldum lögum. Mikið er talað hjer um sparnað, og skal það síst lastað þegar hugur og alvara fylgir máli og sparað er af hagsýni og fyrirhyggju. En jeg álít, að ekki væri síður spor í sparnaðaráttina að fækka þingmönnum heldur en að fækka þingum. Ekki ganga störfin betur í þessari hv. deild, þótt hjer sjeu fleiri þm. en í Ed., og er ekki síður vandað til mála þar en hjer. Þetta segi jeg að hv.Nd. ólastaðri. Það er löngu viðurkendur sannleikur, að því ver dugi heimskra manna ráð, er þeir koma fleiri saman. En það vill einnig stundum verða svo, að ráð margra viturra manna koma ekki að jafngóðum notum og færri manna ráð, ef valinn maður og vitur skipar þar hvert rúm. Í samanburði við fólksfjölda höfum við án efa miklu fleiri þm. en nokkur önnur þjóð. Jeg lít svo á, að ef þm. væri fækkað, þá mundu þingin um leið verða styttri, minna af óþarfafrumvörpum og óþarfamælgi. Jeg hefi í sjálfu sjer ekkert á móti landskjöri, en sje heldur eigi neitt sjerstakt unnið við það, eftir þeirri reynslu, sem fengin er. En jeg sje ekki aðra leið greiðfærari til þess að fækka þm. en að fella það niður. En jeg verð að játa, að landskjörið hefir að ýmsu leyti brugðist vonum mínum. Jeg get ekki tekið undir með hv. 4. þm. Reykv., að flokkar eigi einir, eða að mestu leyti, að ráða framboði og vali þm. Þessi þjóð er oft furðanlega næm á það að velja hina rjettu menn á rjetta staði, þegar hún fær að vera sjálfráð. Tel jeg það til tjóns, en ekki til bóta, að pólitískir flokksforingjar ráði mestu um þingmannaval. Jeg tel það heldur alls engan kost, að þm. sjeu rígbundnir viðflokka sína. Jeg legg meira upp úr því, að hafa sjálfstæða skoðun á málunum, hvort sem flokknum líkar það betur eða ver. Nefndarálit meiri hl. er að einu leyti ógreinilega orðað. Þar sem sagt er, að það sje skilyrði fyrir fylgi meiri hluta nefndarinnar við frv., að enn frekari breytingar verði gerðar á þinghaldinu, þá ber að skilja þetta þannig, að meiri hluti meiri hlutans, eða með öðrum orðum meiri hl. þeirra, sem undir nefndarálitið hafa skrifað, geri þetta að skilyrði fyrir fylgi sínu, Jeg hygg, að þetta orðalag sje komið inn vegna þess, að við bjuggumst við, að fleiri gætu skrifað undir þetta nefndarálit en raun varð á. Jeg fyrir mitt leyti legg mikla áherslu á afnám landskjörsins, en jeg mun þó ekki gera þetta að skilyrði fyrir fylgi mínu við frv. Það er ekkert skilyrði frá minni hálfu, að þessu verði fylgt fram. Þá eru það ýms atriði önnur, sem jeg vil breyta, en jeg get gjarnan orðið við þeim tilmælum hæstv.forsrh. að koma ekki fram með brtt. mínar fyr en við 3. umr., ef þessari umr. verður lokið í dag. Ein sú breyting, er jeg legg talsvert mikla áherslu á, er við 26. gr. Jeg vil afnema það ákvæði stjórnarskrárinnar, að tölu þm. megi breyta með lögum, og sama máli er að gegna um skipun deilda. Einkum legg jeg áherslu á þessa breytingu, ef tillaga okkar meiri hluta stjórnarskrárnefndarmanna um fækkun þingmanna um hina landskjörnu verður samþykt. - Þá er álitamál um það ákvæði 29. gr., að enginn hafi kosningarrjett nema hann hafi verið búsettur síðustu 5 ár hjer á landi. í mínum augum skiftir það að vísu ekki mjög miklu máli, þótt krafist sje svona langrar búsetu, en rjettlátt getur það þó naumast talist að svifta menn kosningarrjetti og kjörgengi í 5 ár fyrir þá sök eina, að þeir hafa orðið að taka sjer bústað utanlands um tíma. 31. grein vil jeg ekki heldur að hægt sje að breyta með einföldum lögum. Mínar ástæður eru þær, að margir góðir þm. geta ekki mætt á þingi nema suma tíma árs. Margir hafa þeim störfum að gegna, að þeir geta ekki mætt að sumrinu, og vil jeg ekki, að hægt sje með einföldum lögum að reka þá menn af þingi. Slíkt skipulag á stjórnarskránni er alveg óviðunandi, að harðsnúinn og illvígur pólitískur flokkur geti sparkað andstæðingum sínum sumum hverjum út úr þinginu, með því að breyta þingtímanum frá ári til árs. Þá hefir nefndin gengið inn á að hafa kosningatímabilið 4 ár. Jeg vildi heldur hafa 6 ár; mjer þykir of lítið að kjósa aðeins til tveggja þinga, en þó vil jeg ekki láta málið stranda á þessu atriði. Því verður ekki neitað, að vald stjórnarinnar eykst við fækkun þinganna. En það tel jeg engan skaða, heldur miklu fremur til bóta. Stjórnin hjer á landi er, að mínum dómi, oft og einatt of háð þinginu, hvað snertir þær ráðstafanir, sem hún ein á að bera ábyrgð á. Þinginu á að vera nóg að geta tekið í taumana og rekið stjórnina frá, þegar ástæða er til. Ákvæði 1. gr. stjórnarskrárfrv. um það, að meiri hluti þingmanna geti krafist aukaþings, þegar þörf þykir, er mikil rjettarbót, einkum í sambandi við fækkun þinganna. Ef það ákvæði er skynsamlega notað, getur stjórnin aldrei beitt gerræði og rangindum til lengdar. Að öllu athuguðu vil jeg að lokum segja, að jeg legg ekki mikið upp úr fækkun þinga, ef ekki er tekið út það ákvæði úr stjórnarskránni, að þessu megi breyta með einföldum lögum. Aftur á móti legg jeg mikið upp úr fækkun þingmanna og held fast við það atriði.

Frsm. meiri hl. (Jakob Möller) Eins og hv. deildarmenn sjá, þá hefir það verið sett í nál. meiri hl., að afnám landskjörs væri skilyrði fyrir fylgi nefndarinnar við frv., og skrifuðu nefndarmenn undir þetta fyrirvaralaust. Nú vilja einhverjir skerast úr leik, að minsta kosti 2 nefndarmenn. En jeg get fullyrt um þrjá okkar, að við höldum fast við þetta skilyrði. Mjer finst einkennilegt af hv.þm. Ak., að hann skuli lýsa yfir því, að það sje miklu meiri sparnaður að fækka þingmönnum en að fækka þingum, en leggja þó ekki meiri áherslu á það en svo, að falla frá þessu skilyrði meiri hl. nefndarinnar. Mjer er óhætt að segja fyrir hönd mína, hv. 1. þm.N.-M. og hv.þm. V.-Húnv., að við höldum fast við nefndarálitið og afnám landskjörs sem skilyrði. Það er rjett hjá hv.þm. Borgf., að hann hefir talað máli þingafækkunar röggsamlegar en jeg hefi gert, enda hefi jeg ekki sannfæringu hans í því máli. Hann var að sýna fram á, að þær vonir, sem menn hefðu gert sjer um þing árlega, hefðu brugðist. Menn hefðu vonað, að þingin yrðu þá stytrri og kostnaðarminni en áður, en þetta hafi ekki farið svo. En honum láðist að athuga, hvernig í þessu liggur. Á meðan þing var aðeins haldið annaðhvert ár, lengdist þingtíminn stöðugt, og þar af leiðandi jókst kostnaðurinn við þingið líka. Þetta er ekki nema eðlileg afleiðing þess, að eftir því, sem lengra leið, urðu þingstörf meiri og margbrotnari. Og þannig mundi verða áfram. Það er fyrirsjáanlegt, að ef til vill mætti komast af með að hafa þing annaðhvert ár um nokkurt skeið, en það mundi aldrei verða til langframa. Jeg get því ekki fallist á þá till.hv.þm. Ak. að fella burt það ákvæði, að þessu megi breyta með einföldum lögum. Það er síst ástæða til að fara að rígbinda það í stjórnarskránni, sem fyrirsjáanlegt er, að breyta þarf innan skamms tíma.

Hvers vegna er þá verið að breyta nokkru?

. Jú, því hefir verið komið inn hjá kjósendum, að þetta væri mikill sparnaður. Það er því rjettast að láta það koma á daginn, ef svo er, og láta reynsluna skera úr því. Hv. þm. Borgf. hjelt því fram, að þingtíminn þyrfti ekki að lengjast, þótt fjárlagaþing væri aðeins á tveggja ára fresti. En þar kemst hann strax í mótsögn við sjálfan sig, því hann viðurkennir, að það taki lengri tíma fyrir stjórnina að undirbúa tveggja ára fjárlög en eins árs. Og er það ekki einmitt aðalstarf þingsins að fara í gegnum þetta undirbúningsstarf stjórnarinnar? Fjvn. verða að fara yfir áætlanir stjórnarinnar í fjárlögum og rannsaka, hvort þær eru ekki á rökum bygðar. Þar sem það tekur lengri tíma fyrir stjórnina að undirbúa tveggja ára fjárlög, hlýtur það að taka lengri tíma fyrir fjvn. að fara í gegnum þau, og um leið og starf fjvn. lengist, verður þingtíminn lengri. Hv. þm. Borgf. hefir því viðurkent það, sem hann var að mótmæla. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. Borgf. segir um landskjörið, hefi jeg engu að bæta við það, sem jeg hefi áður sagt. Jeg sje enga ástæðu til að fella niður ákvæðið um afnám landskjörs, þótt hv.Ed. hafi felt það mál áður. Jeg skil ekki í öðru en að þessi hv. deild megi halda fram sinni skoðun á málinu eins fyrir því; að öðrum kosti getum við alveg eins fengið Ed. öll mál í hendur og beðið hana að ráða fyrir okkur. Auðvitað mun Nd. afgreiða þetta mál eins og hún álítur rjettast, og svo getur hv.Ed. ráðið því, hvort hún gengur að því eða breytir frv. aftur, og geri hún það, kemur málið aftur til Nd. Á þessu stigi málsins er því engin ástæða til að falla frá kröfunni um afnám landskjörs, og því algerlega óþarft fyrir hv.þm. Borgf. að mála þessa grýlu á vegginn. Annars er hann mjer sammála um, að rjett sje að fella niður landskjörið. Þá hefir hæstv.forsrh. ekki gert mikið til þess að gylla þetta fyrirkomulag. Mjer skildist, að hann vildi telja landskjörið sem einskonar uppbót á kosningarrjett í mannmörgu kjördæmi. En þetta er aðeins uppbót fyrir flokkana. Það er tilviljun ein, ef þm. bætist á þann hátt mannmörgu kjördæmi. Um það, hvort æskilegt sje að gefa flokkunum slíka stoð, hefi jeg lýst skoðun minni áður. Jeg heyrði lítið af ræðu hv. 4. þm. Reykv., en komst samt að raun um, að hann er á gagnstæðri skoðun. Samt sem áður tel jeg það þýðingarlítið, að við förum að leiða saman hesta okkar um þetta. Hjer eiga ekki hagsmunir flokkanna að ráða, heldur hagsmunir þjóðarinnar í heild sinni, en þetta tvent fer sjaldnast saman. Hæstv. forsrh. gerði mikið úr því, að ef landskjörið væri felt niður, mundi verða róið að því öllum árum að fá kjördæmaskipuninni breytt. Það getur verið, að einhver flokkur yrði ákafari í að fá þessu breytt, en jeg legg lítið upp úr því. Jeg er sannfærður um, að þetta atriði liggur ekki svo laust fyrir, og það verður ekki með hægu móti hróflað við kjördæmaskipuninni; hún er orðin svo rótgróin og þjóðin yfirleitt ánægð með hana. Það gæti verið, að þm. fjölgaði, en það liggur fyrir, að þeim fjölgi hvort eð er. Jeg geri ekki ráð fyrir, að Siglfirðingar eða Hafnfirðingar gerðu sig ánægða með að fá landskjörinn þm.; þeir vildu heldur fá þm. fyrir sitt kjördæmi. Mjer skildist hæstv.forsrh. vilja halda því fram, að öflugasta ástæðan gegn fjölgun þm. væri sú, að þinghúsið rúmaði ekki fleiri en nú væru. Þessu mun hafa verið slegið fram í ræðu áður, en jeg veit ekki, hvort það hefir verið alvarlega meint, enda víst fáir tekið það svo. Jeg hefi ekki trú á, að stærð eða snið þess húss, er þingið kemur saman í, verði látið ráða nokkru um fjölmenni þess. Það liggja alt aðrar ástæður til þess, að Alþingi vill ekki fjölga þm. En að svo vöxnu máli ætla jeg ekki að segja meira. Sem frsm. nefndar hefi jeg ekki umboð til þess að tala á móti frv., þótt mjer væri það næst skapi, en það var ætlun nefndarinnar, að málið gengi gegnum þessa umr., og ef samkomulagstillögur hennar yrðu samþyktar, að afgreiða það þá til 3. umr. Ef þær verða ekki samþyktar, mun jeg fyrir mitt leyti snúast á móti frv., og mun þá gefast tækifæri til að rökræða málið frá því sjónarmiði síðar.

Frsm. minni hl. (Pjetur Ottesen) Hv. 4. þm. Reykv. (HjV) vjek með nokkrum orðum að ræðu minni, og vil jeg svara honum aðeins stuttlega. Það kom mjer ekki á óvart, eftir afstöðu þeirri, sem hv.þm. er vanur að taka til þjóðmála, að hann gerði lítið úr því atriði, að um sparnað væri að ræða. Það er sem sje sannreynt, að hann horfir ekki í útgjöldin úr ríkissjóðnum, á hvaða sviði sem er, og mjer finst ofur skiljanlegt, að honum þyki það lítilmótlegir hlutir að vera að tala um að halda í fje ríkisins. Vitanlega er það hliðstætt eða afleiðing af þeirri skoðun hans, að ríkið eigi að sjá öllum fyrir öllu. En burtsjeð frá því, þá kom mjög fram vanþekking hv.þm. (HjV) á störfum Alþingis í þeim ummælum hans, að afgreiðsla fjárlaganna tæki ekki nema lítinn hluta þingtímans. Jeg hjelt, að flestum hv.þm. væri kunnugt, að lengd þingtímans markast einmitt mjög mikið af afgreiðslu fjárlaganna. Þegar henni er lokið, er venjulega ekki langt til þingslita. Þá mintist hv. 4. þm. Reykv. á núgildandi kjördæmaskipun og fann henni það helst til foráttu, að persónulegur kunningsskapur mundi koma um of til greina um val þm. Það er í mínum augum mikill kostur við núverandi kjördæmaskipun, að kjósendur geta valið menn á þing eftir nánum kynnum af starfsemi og hæfileikum frambjóðenda. Það er vitanlega fjarstæða, sem hv.þm. hjelt fram, er hann var að tala um stærri kjördæmi og hlutfallskosningar, að þá vissu kjósendur, hverja þeir væru að kjósa. Þetta er alveg öfugt. Einmitt með þeirri skipun, sem nú er um þessa hluti, vita þeir, hverja þeir kjósa, en renna annars blint í sjóinn, er miðstjórnir flokkanna ákveða, hverjir sjeu í kjöri, og mundi þá oft eða oftast teflt fram mönnum, sem kjósendur víðsvegar á landinu þekkja ekki nema af afspurn, og kannske tæplega það. Þá hneykslaðist hv.þm. á því, að jeg ljet svo um mælt, að ekki væri rjett að leggja höfðatöluna eina til grundvallar fyrir kjördæmaskipuninni. Hann sjer vitanlega engan annan rjettmætan grundvöll undir kjördæmaskipuninni en höfðatöluna. En jeg vil benda honum á annað, sem líta verður á og taka til greina. Og það er hjeraðaskiftingin. Kjördæmin eru mikið til sjálfstæðar heildir út af fyrir sig og hafa sjerstöðu um atvinnuhætti hvert fyrir sig. Eina ráðið til þess að tryggja nægan kunnugleika og þekkingu á högum og þörfum hvers hjeraðs er því að halda þeirri kjördæmaskipun, sem nú er. Annars er hætt við, að afskektari hjeruð mundu mjög fara varhluta af þeirri tryggingu, sem í því felst að hafa kunnugan fulltrúa á þingi. Ennfremur finst mjer rjettur kjósenda betur trygður með því, að hvert hjerað eigi sem óbundnast frumkvæði að því, hverjir sjeu í kjöri, heldur en ef það er gert eftir skikkan miðstjórna hinna pólitísku flokka í landinu. Þarf jeg ekki nánar að fara út í það. Háttv. 1. þm. Reykv. (JakM) gerði áðan grein fyrir því öryggi og tryggingu, sem fólgin er í núverandi kjördæmaskipun, og sje jeg ekki ástæðu til að endurtaka það. En hv.frsm. meiri hl. (JakM) þarf jeg að svara örlitlu. Honum þótti jeg ekki komast að rjettri niðurstöðu um árangur af breytingu á stjórnarskránni 1919, að því er þinghaldið snertir. Hann hjelt því fram, að vitanlega hefðu þingin orðið þeim mun lengri og kostnaðarsamari, ef afgreiðsla fjárlaganna hefði farið fram fyrir tvö ár í senn. Þótt ekki sje fyllilega sambærilegt, er samt hægt að sækja samanburð aftur í tímann og taka t. d. tvö síðustu þingin, sem afgreiddu fjárlög fyrir 2 ár, 1917 og 1919. Árið 1917 varð þingkostnaður 171 þús. kr., en 1919 mun meiri, eða 234 þús., og má geta þess, að auk þess sem þingið 1919 afgreiddi tveggja ára fjárlög, gekk það frá stórvægilegum breytingum á launalögunum, en það lengdi þingið allverulega. Hinsvegar afgreiddi þingið 1921 eins árs fjárlög; það kostaði hvorki meira nje minna en 384 þús. kr., og svo t. d. þingið 1924, sem kostaði 202 þús. Þessi samanburður færir því heim sanninn um það, að þetta, sem spáð var 1919, hefir fullkomlega ræst. Hv. frsm. (JakM) þótti kenna mótsagnar í því, að jeg hafði gert ráð fyrir, að afgreiðsla fjárlaga fyrir tvö ár í senn mundi ekki lengja þingtímann að mun, en kosta stjórnina meiri tíma og erfiði að undirbúa þau svo. Störf fjvn. á þingi fara mikið eftir því, hvernig fjárlögin eru frá hendi stjórnarinnar úr garði gerð. En jeg verð að segja það, að nú síðastliðin þing hefir það verið svo, að fjvn. hefir ekki þurft að leggja mikið verk. Í að athuga frágang fjárlaganna frá stjórninni. Hann hefir reynst vera mjög góður. Starf nefndarinnar er vitanlega fyrst og fremst að athuga þau fjárframlög, sem ekki eru lögbundin, það eru fjárframlög til verklegra framkvæmda, hvernig þeim skuli skift niður, og svo hitt, með hliðsjón af tekjunum, að ákveða, hversu langt sje fært að ganga í útgjaldaáttina. En því fer fjarri, að þetta verk aukist að tiltölu við árafjöldann. Munurinn er næsta lítill, hvort um er að ræða afgreiðslu fjárlaga fyrir 1 eða 2 ár. Þá mintist hv.frsm. á landskjörið og brtt. þær, sem liggja fyrir, og um afstöðu hv.Ed. til þeirra. Með tilliti til þess, að í frv. er um mjög mikilsverð atriði að ræða, sem minni hl. leggur mikið upp úr að nái fram að ganga, þá virðist minni hlutanum það nauðsynleg varfærni að setja ekki nein þau ákvæði inn í frv., er gætu orsakað stríð milli deildanna, eða ef til vill orðið stjórnarskrárbreytingu að falli. Frá hálfu minni hlutans er sú aðstaða, sem hann hefir tekið gagnvart brtt. um niðurfelling landskjörs, þess vegna sprottin af því tvennu, að með því að samþ. þessa breytingu mundi málinu ef til vill teflt í tvísýnu í Ed., og auk þess mundi niðurfelling landskjörsins verða til þess að ýta undir kröfurnar um breytta kjördæmaskipun. Þetta eru ástæður minni hlutans fyrir því að leggjast á móti þessari breytingu, en ekki hitt, að landskjörið sje svo nauðsynlegt í sjálfu sjer.

Þórarinn Jónsson Jeg hafði ekki hugsað mjer að taka til máls að þessu sinni. Háttv. þm. Ak. (BL) hefir tekið fram eitthvað svipað og jeg vildi segja. Jeg get tekið undir með honum, að mjer sýnist ekki fylgja þessu frv. nógu mikil alvara frá hálfu stjórnarinnar, þar sem segja má, að tekið sje aftur með annari hendi, sem gefið er með hinni. Á jeg þar við það, að þessu ákvæði, þinghaldi annaðhvert ár, má breyta með einföldum lögum. Á hina hliðina er það líka álitamál, hvort það verður farsælla í framkvæmd. Störfin aukast og þættirnir margfaldast í fjárhagsviðskiftum þjóðarinnar, og því minni líkur verða í rauninni til þess, að fresta megi að gera fjárlög um eitt ár. En jeg vil þó fylgja þeim mönnum, sem þessa skoðun hafa, að því leyti, að þetta verði reynt. Og þá lít jeg á það sem hreint sparnaðarmál, sem ekki megi undir höfuð leggjast að láta reynsluna skera úr, og að það verði þá þrautreynt. Fyrir því vil jeg fella niður það ákvæði, að þessu verði breytt með einföldum lögum, því vel má vera, að þó óálitlegt sýnist í fyrstu, þá megi þó með festu og ríkri viðleitni koma því í það horf, er una megi við. Hvort þinghaldið yrði lengra annaðhvert ár, verður ekkert um sagt, enda er það ekki nema aukaatriði. Og þingin nú sýnast geta teygt úr sjer, þó þau sjeu á hverju ári. Það var hv.þm. Borgf. (PO), sem gat þess, að álit meiri hl. væri svo, að hann gerði að skilyrði, að ný breyting yrði samþykt til að fylgja málinu. Þetta er að því leyti rjett, að það eru nokkrir menn í honum, sem þetta skilyrði setja ófrávíkjanlega; en hvað mig snertir, þá má þó falla svo, að jeg fylgi frv. eins og það er, þótt jeg álíti aðalbreytingu nefndarinnar, niðurfellingu landskjörs, þá langsamlega þýðingarmestu. Fyrst er það, að jeg álít, að þingmönnum eigi að fækka. Við höfum miklu fleiri þingmenn en nokkur önnur þjóð. Og í öðru lagi hefi jeg heldur ekki sjeð, að landskjörið hefði nokkur áhrif í þá átt að skapa festu í þinginu. Er þetta líka það mesta sparnaðaratriði í öllu málinu. Fer þar saman, að niður fellur þingfararkaup þessara manna og hitt, að losast er við þann gífurlega kostnað, sem landskjöri fylgir. Háttv. þm. Borgf., sem jeg hefði helst getað búist við, að væri með þessari breytingu, því að hann er alþektur sparnaðarmaður og hefir unnið af kappi að fækkun embættismanna, hefir ekki sjeð sjer fært að ljá brtt. fylgi sitt. Tek jeg það svo, að álit hans í þessa átt sje að sljóvgast. Það má búast við, að hv.Ed. taki ekki vel slíkri till. sem þessari. En jeg get ómögulega slegið af skoðunum mínum vegna Ed. Mjer kemur heldur ekki til hugar, að það hafi áhrif á undirtektir Ed., að landskjörnir þingmenn eiga þar sæti. En þótt við gerðum ráð fyrir, að enginn þeirra 6 hv.landsk.þm. vildi fremja sjálfsmorð, þá eru þar samt nógu margir þingmenn aðrir til þess að afgreiða málið á þeim grundvelli, ef þeim þykir þetta nokkru skifta. Það, sem haft er á móti þessu atriði, er hættan við háværar kröfur um fjölgun þingmanna, og landskjörið eigi að vera nokkurskonar uppbót fyrir hin fjölmennari kjördæmi, sem þykjast hafa of fáa þingmenn, samanborið við önnur kjördæmi, miðað við fólksfjölda, eins og t. d. Reykjavík. En þetta er hin mesta fjarstæða. Þingmannafjölgun fer ávalt eftir skoðun þingsins á þeim málum, og getur þetta, þó samþykt yrði, engin áhrif haft á það. Jeg vil og fyrirbyggja, að þetta geti orðið til þess að fjölga þingmönnum, með því að slá föstu, að þingmenn megi ekki vera fleiri en 36. Þar sem oft hefir verið um það talað, að við ættum sem sjaldnast að gera breytingar á stjórnarskránni, þá verður ekki sjeð, að hugur hafi fylgt máli, ef dæma á út frá reynslunni. Því að undanfarið hafa margar breytingartillögur komið fram og breytingar verið gerðar. En úr því farið er að gera breytingar, þá hefði jeg kosið þær rækilegri en þetta og meiri alvöru á bak við. Jeg hefi ekki getað dregið mig svo í hlje, að stuðla ekki að því, að þessi stærsta breyting komist að. Það er ómögulegt að halda því fram í alvöru, að þetta atriði sje líklegt til að verða málinu að falli. Því að stjórnin getur unnið fyrir málið á þeim grundvelli í Ed., og þó að hún gerði það ekki, kæmi málið aftur fyrir í þessari deild, og það er aðgætandi, að hæstv. stjórn hefir ekki afl til að koma því fram hjer með þeim skilyrðisbundna stuðningi, sem það hefir, svo að frv. er þá alveg jafndauðadæmt, hvort till. er samþ. ellegar ekki. Það eru að vísu fleiri atriði, sem jeg hefði viljað minnast á, en jeg get slept því algerlega. Jeg hefi nú tekið fram það helsta um þær breytingar, sem jeg vil fylgja fram. Jeg sje ekki annað en að meiri hl. nefndarinnar hafi farið rjetta leið - að sjá, hvernig hv. deild liti á málið. Þó að komið hafi fram ýmsar mótbárur gegn þessari aðalbreytingu nefndarinnar, ætla jeg að sleppa þeim í þetta sinn. Jeg get búist við, að tækifæri gefist til að athuga þær við 3. umræðu.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg finn enga ástæðu til að fara út í deilur um röksemdir við hv.frsm. meiri hl. (JakM). Hann fylgir frv. ekki nema með hálfum hug.

Nei

. Ekki einu sinni það, ef til vill?

Nei, tæplega

. Nei, og jeg sje því ekki ástæðu til að fara frekar út í hans ræðu. Jeg skil vel. að hv. 4. þm. Reykv. (HjV) er óánægður með þetta frv. Það er skiljanlegt, að honum þyki það ganga of stutt og jafnvel ekki í rjetta átt. Það er meira nýnæmi í hans frv., sem hann hefir flutt sjálfur, sem sje byrjun til róttækrar breytingar á þjóðfjelagsskipun vorri. Í frv. stjórnarinnar er ekki hreyft neinu slíku; þar er aðeins um hagkvæmnisbreytingar að ræða. Út af orðum hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) vil jeg segja það, að jeg get ekki gert að því, þó að honum þyki frv. sviplítið. Þetta er vitanlega ekki stórfelt stefnumál, en hitt vil jeg ekki viðurkenna, að stjórninni sje ekki full alvara með að koma þeim aðalbreytingum fram, sem í frv. felast. Svipuð ummæli komu fram hjá stjórnarandstæðingi í hv.Ed., og svaraði jeg þeim á sama hátt. Þessir 3 hv.þm., hv.þm. V.-Húnv., hv.þm. Ak. og hv. 1. þm. Reykv., hafa látið í ljós efasemdir um það, hvort ákvæðið um þinghald annaðhvert ár reynist til bóta, en eins og hv.þm. V.-Húnv. rjettilega tók fram, verður reynslan að skera úr því. En það er ekki í samræmi við þessa hugsun þeirra hv.þm. Ak. og hv.þm. V.- Húnv., vegna efasemda þeirra um gæði ákvæðanna, að vilja einskorða þau svo í stjórnarskránni, að þeim yrði ekki aftur breytt með einföldum lögum. Hv. þm. V.-Húnv. færði fram þau rök fyrir því, að ef heimilt væri að breyta þessu með einföldum lögum, mundi ekki fást nægileg reynsla um haldgæði ákvæðanna. Jeg get vel ímyndað mjer, að hann geri ráð fyrir, að þessu verði breytt með einföldum lögum áður en nokkur reynsla er fengin. En ef þessi þm. efast um, hvernig reynslan falli, þá skil jeg ekki, hvers vegna hann vill festa þessi ákvæði svo í stjórnarskránni, að ekki megi breyta þeim með einföldum lögum. Mjer finst, að það væri rökrjett afleiðing af hugsun þessara manna að bera fram brtt. um það, að eftir vissan árafjölda, sem þætti hæfilegur reynslutími, mætti breyta þessu með einföldum lögum, ef það þætti þá rjett. Jeg skil það vel hjá hv.þm. Ak., að honum þyki leitt að vera altaf að breyta stjórnarskránni, en það á þá ekki að vera að setja ákvæði inn í hana, sem ætla má, að gefi bráðlega tilefni til nýrra breytinga. Þar sem hv.þm. var að tala um veðrabrigði af stjórnarinnar hendi frá 1923, þá skal það tekið fram, að þetta ákvæði um að kalla þingið saman á hverju ári var sett inn í frv. samkv. samhljóða áliti stjórnarskrárnefndar þessarar hv. deildar 1923. Og jeg get sagt það fyrir hönd stjórnarinnar, að hún lætur sjer í ljettu rúmi liggja, hvort ákvæðið um það, að heimilt sje að breyta þessu með einföldum lögum er látið standa í stjórnarskránni eða ekki, en jeg álít það hinsvegar gætilegra að hafa það þar. - Jeg vil því skjóta því til hv.þm. V.-Húnv., hvort hann geti ekki fallist á þá miðlun að setja aðeins tímatakmörk fyrir því, hvenær megi breyta þessum ákvæðum með einföldum lögum. Það, hvort fjárlög eru sett til eins eða tveggja ára, er í sjálfu sjer ekki stjórnarskráratriði, heldur fyrirkomulagsatriði eða tilhögun á framkvæmd, en ekki stefnumál, sem þurfi að vera fastákveðið í stjórnarskrá landsins. Viðvíkjandi till. um afnám landskjörsins vil jeg segja það, að jeg skil ekki, að sú till., eins og hún er orðuð hjá hv. meiri hl., yrði, þó að samþykt væri, til mikils sparnaðar, því að hún mundi knýja fram breytingu á kjördæmaskipuninni. Það mundu fljótt fyllast skörðin á þann hátt, að þm. yrði fjölgað í þeim kjördæmum, sem nú hafa tiltölulega fæsta þm., miðað við fólksfjölda, og öðrum kjördæmum yrði skift. Jeg tel því víst, að fækkun þm. næðist ekki á þeim grundvelli, og tel till. ekki miða til sparnaðar eins og hún er fram borin. En ef sú till., sem boðuð hefir verið um að lögfesta tölu þm. við 36 með stjórnarskrárákvæði, yrði samþ., þá má búast við þeirri deilu og togstreitu milli kaupstaða og sveita landsins, sem mig langar ekkert til, að löggjafarvaldið stofni til. Jeg vil því halda þeirri kjördæmaskipun, sem nú er, því að jeg tel það mjög hæpið, að afnám landskjörsins eða fækkun þm. í 36 verði til nokkurra bóta. Um það, hvort ákvæði eins og afnám landskjörsins geti orðið frv. að falli í hv.Ed., skal jeg ekkert segja, en svipuð ákvæði hafa áður orðið máli þessu að falli þar, þannig að atkvæði voru jöfn. Jeg er ekki að gera sjerstaklega ráð fyrir því, að svo fari nú; jeg veit ekkert um það, en það má gera ráð fyrir því, að meiri hluti þeirrar deildar sje andvígur afnámi landskjörsins, ef dæma má eftir atkvgr. um tillögu í þá átt við 2. umr. málsins þar.

Hjeðinn Valdimarsson Hv. þm. Ak. (BL), hv.þm. Borgf. (PO) og hv. 1. þm. Reykv. (JakM) hafa talað á móti landskjörinu og því, að alt þingið væri skipað landskjörnum þm. og bygt það á því, að með því fyrirkomulagi hefðu stjórnmálaflokkarnir meiri áhrif á skipun þingsætanna en æskilegt væri. En nú vil jeg spyrja, - hvað er stjórnmálaflokkur? Stjórnmálaflokkur er ekki annað en hópur manna, sem sameiginlegar skoðanir tengja saman og sem þess vegna bindast samtökum um ákveðna stefnu í þjóðmálum. Maður skyldi ætla, að einmitt slíkur hópur manna væri best fær um það sjálfur að velja þá menn, sem best mætti treysta til að fylgja fram stefnu flokksins. Í þeim stjórnmálaflokki, sem jeg fylgi, eru það flokksmennirnir sjálfir, sem mestu ráða um það, hver er boðinn fram. Jeg vil spyrja, hvort það mundi reynast betur, að þingmannaefnin útnefni sig sjálf, eins og oft á sjer stað með kjördæmakosningar. Við landskjör er þó nokkuð stór hópur manna, sem útnefnir frambjóðendur, en við kjördæmakosningar stundum aðeins þingmannaefnin sjálf. Menn geta til samanburðar athugað, hvort betur muni hafa tekist valið á hv.þm. Borgf. (PO) eða mjer. - Það er einkennilegt að heyra hv.þm. Borgf. og hv.þm. Ak., sem eru í svo fastreyrðum flokki eins og Íhaldsflokknum, vera að tala um flokksbönd sem eitthvert böl. Hv. þm. Borgf. þóttist vita, að jeg fengist ekki mikið um sparnað, eða gæfi ekki mikið fyrir slíkt, en jeg hygg, að hann hafi litla reynslu til að geta dæmt um slíkt. Að minsta kosti kom hann ekki með neitt dæmi um það, að jeg hefði viljað ausa fje út í óhófi. Það er auðvitað, að slík nurlarasál eins og hv.þm. Borgf. lítur alt öðruvísi á fjármál yfirleitt en jeg. Hann vill ekki tekjur í ríkissjóðinn, heldur að hver nurli fyrir sig, og einkum að kjósendur hans sjálfs fái eitthvað í sína vasa. En jeg álít, að það sje miklu hagkvæmara, að menn leggi fje sitt saman til framkvæmda, er miða að almannaheillum, svo að annað sje hægt að gera en ráðast í smámuni. Hv. þm. Borgf. sagði, að fjárlögin tækju mestan tíma þingsins, og skil jeg það vel, þar sem hann er í fjvn., að hann finni til þess, hvað þau taka mikinn tíma. En fjárlögin eru nú afgreidd hjeðan úr deildinni, og þau væru nú afgreidd algerlega, ef ekki væri deildaskiftingin. Það er því augljóst, að það er ekki afgreiðsla fjárlaganna í sjálfu sjer, heldur deildaskiftingin, sem lengir þingið mest, enda verður þess sjaldan vart, að þingið hafi ekkert að gera, af því að standi á fjárlögunum. Hv. þm. Borgf. vildi álíta það mikilsvert, að þm. væru í persónulegum kunningsskap við kjósendur. En jeg lít svo á, að þm. eigi að kjósa eftir skoðunum, en ekki eftir persónulegum kunningsskap eða vináttu. Háttv. þm. Borgf. hjelt fram, að það væri mikilsvert, að þm. væru kunnugir staðháttum í kjördæmunum. En nú eru margir þm. alls ekki búsettir í kjördæmum sínum og þekkja því lítt til staðhátta, og það sýnir, að kjósendum þykir meira um annað vert en að þeir þekki þar hverja smugu. En ef þess væri óskað, yrði líka að fara aðra leið en þá, sem nú tíðkast; þá yrði að ákveða, að frambjóðendur væru búsettir í kjördæmum sínum. Hæstv. fjrh. sagði, að stjórnarskrárbreytingar sínar væru ekki stefnubreytingar, heldur aðeins hagkvæmnisatriði. En stjórnarskráin er nú einu sinni grundvöllurinn undir þjóðskipulaginu, og við henni er ekki hægt að hreyfa nema koma við stefnumálin.

Jón Kjartansson Það er aðeins út af brtt. á þskj. 409, að jeg kveð mjer hljóðs. Eins og hv.þdm. muna, var hjer feld brtt. við 2. umr. þessa máls, á þskj. 315, sem fór í líka átt og þessi brtt., nema hvað hún var aðgengilegri, ef maður á annað borð vildi ganga inn á að samþykkja það frv., sem hjer kemur næst á dagskránni. En þessi brtt. á þskj. 409 er að mínu áliti mjög óaðgengileg. Þar er sagt, að talning atkvæða megi ekki fara fram fyr en líklegt sje, að komin sjeu til yfirkjörstjórnar öll atkvæði, sem greidd hafa verið utan kjördæmisins á kjördegi. En svo er sagt, að aldrei megi skemmra líða en 4 vikur frá því, er kosning fer fram, og til þess, er atkvæði eru talin. Jeg skil ekki, hvers vegna hv.flm. (JG) hefir sett fyrri hluta brtt., því að mjer finst, að síðari hlutinn setji nægar skorður, þar sem sagt er, að ekki megi telja atkvæðin fyr en 4 vikur eru liðnar frá kosningu. Því að það getur varla komið fyrir að allir fjarverandi menn hafi neytt atkvæðisrjettar síns, og af því leiðir, að þetta „ætla má“, getur ekki komið á undan ákvæðinu um 4 vikur. En ef hv.þm. (JG) ætlast til, að mat eigi sjer stað, eftir þessar 4 vikur, um það, hvort öll atkvæði sjeu fram komin, þá álít jeg, að það sje með öllu óforsvaranlegt. Það gæti ekki komið til mála, að þau atkvæði, sem kæmu til yfirkjörstjórnar eftir að þessar 4 vikur væru liðnar og talning væri lokið, yrðu tekin til greina. Jeg sje þess vegna ekki, að hægt sje að samþykkja þessa brtt. Jeg býst ekki við, að frv. það, sem er á dagskránni hjer næst á eftir, verði samþykt, og álít jeg því, að það eigi að fella þessa brtt. Jeg vona því, að þessi brtt. verði feld, og frv. svo samþykt óbreytt, eins og það liggur fyrir.

Jón Guðnason * Jeg get ekki skilið í því, hvers vegna hv.þm. V.-Sk. (JK) finst þessi brtt., sem hjer liggur fyrir, svo óaðgengileg. Þetta ákvæði í fyrri hluta brtt., um að talning atkvæða megi ekki fara fram fyr en ætla megi, að komin sjeu til yfirkjörstjórnar öll þau atkvæði kjósenda í kjördæminu, er greidd hafi verið utan kjördæmisins á kjördegi. Þetta ákvæði er mjög svipað því ákvæði, sem nú er í gildandi kosningalögum, en vegna þess frv., sem hjer er á ferðinni, og er samferða þessu frv., þá hefi jeg komið með þessa till., þar sem fyrst er tekið fram alment, að ekki megi telja atkvæðin fyr en ætla megi, að öll atkvæði sjeu komin, en sett svo lágmark tímans, ekki minna en 4 vikur. Það er nefnilega augljóst, að ef þau nýmæli komast á, sem farið er fram á í frv. hjer næst á eftir, þá getur það aldrei átt sjer stað, að talning fari fram fyr en 4 vikur eru liðnar frá því, að kosning fór fram. En hinsvegar verður reynslan að sýna, hve langan tíma muni þurfa þar fram yfir. Eins og við vitum, þá er það samkvæmt núgildandi kosningalögum svo, að yfirkjörstjórn tiltekur tímann, þegar talning fer fram, eftir því sem hún álítur, að trygt sje, að atkvæðakassar úr öllum hreppum sjeu komnir á sama stað, og það er eins og menn vita, mjög misjafnt í ýmsum stöðum, af því að kassarnir eru svo misjafnlega lengi á leiðinni; í sumum kjördæmum er talið eftir 1–2 daga, en í sumum geta liðið nokkrar vikur. Jeg lít svo á, að ef frv. hjer á eftir verður samþykt, þá sje ekki rjett að fastákveða tímann, þegar talning eigi að fara fram, eins og gert var í till., sem lá hjer fyrir við síðustu umr., og af því að jeg hafði ástæðu til að ætla, að sú till. yrði feld, þá kom jeg fram með þessa brtt. Ræðubundr. óyfirlesið af þm.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg vildi aðeins spyrjast fyrir um það hjá hv.flm. þessarar brtt. á þskj. 109 (JG), hvort hann gæti ekki fallist á það, að koma með slíka brtt. við það frv., sem hjer kemur næst á eftir á dagskránni, um atkvgr. utan kjörstaðar kjósanda, því að mjer skilst, að þessi brtt. sje alls ekki afleiðing af færslu kjördagsins, svo að mjer finst háttv.þm. (JG) geti tekið brtt. sína aftur við þetta mál og flutt hana í því máli, sem er hjer næst á eftir, því að ef það mál nær ekki fram að ganga, þá er brtt. aðeins til hins verra hjer.

Jeg geri ráð fyrir, að atkvæðin skiftist eins um þessa till., eins og það frv., sem hjer fer á eftir

. Það þarf ekki að vera; bæði frv. fjalla um kosningar til Alþingis, og þá er sjálfsagt að setja ákvæðið inn í þau lögin, þar sem það á við. Jeg vildi aðeins mælast til þess, að það yrði ekki til að spilla fyrir því máli, sem hjer er um að ræða, því að þessi brtt. er í raun og veru alveg óskyld færslu kjördagsins.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Frv. þetta er tekið aftur. Lagafrumvörp ekki útrædd.