Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Í svari heilbrrh. til mín um kjör aldraðra og öryrkja sem dreift er á Alþingi í dag má sjá að fjórir af hverjum tíu öldruðum og öryrkjum eru með tekjur undir lágmarkslaunum og væntanlega mun sá hópur enn stækka um næstu áramót þegar lágmarkslaun í landinu fara í 70 þús. kr. Sú ákvörðun ríkisstjórnarinnar að láta lífeyrisgreiðslur ekki fylgja launahækkunum í landinu felur í sér grundvallarbreytingu á almannatryggingakerfinu. Lífeyrisgreiðslur hafa í áratugi fylgt hækkunum á vikukaupi verkamanna en nú hefur verulega dregið í sundur milli lágmarkslauna og lífeyrisgreiðslna. Af því tilefni spyr ég hæstv. heilbrrh.: 1. Telur hæstv. heilbrrh. eðlilegt að 40% aldraðra og öryrkja búi við kjör sem eru langt undir lágmarkslaunum í landinu sem þó er viðurkennt að séu langt frá því að standa undir brýnustu nauðþurftum? 2. Mun hæstv. heilbrrh. beita sér fyrir því að kjör aldraðra og öryrkja verði færð að lágmarkslaunum í landinu um næstu áramót þegar lágmarkslaunin hækka í 70 þús. kr.? 3. Við hverju mega lífeyrisþegar búast um næstkomandi áramót? 4. Hver verður tillaga hæstv. heilbrrh.? 5. Mun ráðherra hafa samráð við samtök aldraðra og öryrkja um hækkun á lífeyrisgreiðslum um áramótin?

Virðulegi forseti. Hv. þm. spyr um hækkanir til elli- og örorkulífeyrisþega. Í ár hefur hækkunin orðið 9% en til þeirra sem engin önnur laun hafa er hún um 20%. Um áramótin gildir það sama og í almennum kjarasamningum, prósentuhækkunin verður sú sama. Hv. þm. talar hér um vikukaup verkamanna en í dag er ekki lengur til nokkuð sem heitir vikukaup verkamanna.

Herra forseti. Ég var ekki að spyrja hvað hefði gerst áður í málefnum lífeyrisþega og hækkunum til þeirra. Ég var að spyrja hvað mundi gerast um næstkomandi áramót. Ég spyr: Er það virkilega rétt sem mér heyrðist hjá hæstv. ráðherra að lífeyrir almannatrygginga og bótaþega eigi einungis að hækka um 4% eins og er áætlað á almennum markaði? Við skulum muna að fyrir utan þau 4% sem laun hækka um við næstu áramót kemur sérstök hækkun á almenna markaðnum þannig að lágmarkslaun í landinu verða 70 þús. kr. Ég spyr hæstv. ráðherra: Ætlar hæstv. ráðherra ekki að beita sér fyrir því að lífeyrisþegar fái hækkun sem samsvarar lágmarkslaunum þannig að þau verði færð að lágmarkslaunum í landinu? Og ég spyr sérstaklega: Telur hæstv. ráðherra forsvaranlegt að 40% aldraðra og 40% öryrkja búi við laun og kjör sem eru langt undir lágmarkslaunum í landinu?

Virðulegi forseti. Ég endurtek svar mitt að prósentuhækkanir verða þær sömu og gert er ráð fyrir í almennum kjarasamningum.

Fjögur prósent?

Hæstv. forseti. Ég vil lýsa miklum vonbrigðum með svör ráðherra nú rétt áðan. Hæstv. ráðherra lýsir því yfir að bætur almannatrygginga til aldraðra og öryrkja muni einungis hækka um 4% um næstkomandi áramót eða í kringum 2.000--2.500 kr. Það þýðir að ellilífeyrir og full tekjutrygging verður kannski um 44.000--45.000 kr. á meðan lágmarkslaunin í landinu fara í 70.000 kr. á mánuði. Telur hæstv. ráðherra virkilega forsvaranlegt að bjóða öldruðum og öryrkjum upp á þessi kjör? Telur hann virkilega ekkert að í þjóðfélaginu þegar 40% aldraðra og 40% öryrkja þurfa að búa við lífeyri og tekjur sem eru langt undir nauðþurftum og langt undir lágmarkslaunum sem allir telja þó til skammar í landinu? Hæstv. forseti. Ég bað um þessi svör frá hæstv. ráðherra og óska eftir að hún svari þeim.

Virðulegi forseti. Ég minni á að á þessu ári hafa hækkanir orðið meiri í prósentum talið heldur en á almenna markaðnum. Ég minnti á það hér áðan að hækkanir hafa orðið um 9% almennt og til þeirra sem engin önnur laun hafa en lífeyrisbætur hefur þessi hækkun orðið tæplega 20%. Það er meira en var í tíð hv. þm. þegar hann var ráðherra.

Herra forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. heilbrrh. um hjúkrunarrými fyrir aldraða í Reykjavík. Þannig var að þegar opnað var hjúkrunarrými fyrir aldraða í Skógarbæ fyrir nokkru var gert ráð fyrir að unnið yrði áfram eftir samkomulagi ríkisins, Reykjavíkurborgar og Rauða kross Íslands um uppbyggingu hjúkrunarrýmis í Reykjavík fyrir aldraða. Fyrir tveim til þrem mánuðum urðu síðan þau tíðindi að heilbrrn. og hæstv. heilbrrh. kölluðu að því er virðist til baka \mbox{fyrir}heit sem gefin höfðu verið um samstarf í þessum efnum við Reykjavíkurborg og Rauða krossinn. Þetta er gífurlega alvarlegt vandamál, fyrst og fremst vegna þess að hér er um að ræða 160 einstaklinga í mjög brýnni þörf fyrir hjúkrunarrými, fólk sem býr í raun og veru við afar slæmar aðstæður á heimilum og hluti þess, eða 56 manns eða svo, eru reyndar á hjúkrunardeildum sjúkrahúsanna í miklu dýrara rými en ella væri kostur á. Það er auðvitað alveg fráleitt að horfa upp á þessa hluti þróast eins og gert hefur verið og þess vegna spyr ég hæstv. heilbrrh.: Hvað hyggst hæstv. heilbrrh. gera til að koma til móts við Reykjavíkurborg í þessum efnum? Hyggst ráðherra beita sér fyrir því að efnt verði til átaks í þessum efnum þannig að biðlistar vegna aldraðra í mjög brýnni þörf í Reykjavík verði í raun og veru strikaðir út? Þessir biðlistar eins og þeir eru í dag eru velferðarþjóðfélaginu til skammar. Ég skora á hæstv. ráðherra að svara skýrt og skörulega þeirri fyrirspurn sem hér er borin fram.

Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin er að gera verulegt átak varðandi hjúkrunarrými í Reykjavíkurborg. Fjárlagafrv. gerir ráð fyrir að 300 millj. kr. verði varið á næsta ári til reksturs nýrra heimila og þar á meðal til Skógarbæjar. Í dag eru 48 ný rúm sem tekin voru í notkun á þessu ári og yfir 30 ný rúm verða tekin í notkun á næsta ári. Varðandi samning við Reykjavíkurborg þá hefur heilbrrn. ekki gert samning við borgina. Þannig er að ríkið rekur öll þessi hjúkrunarheimili en Reykjavíkurborg og Rauði krossinn hafa komið með viss framlög til framkvæmda en ekki til rekstrar. Það sem uppi er í heilbrrn. er að nýta Víðines og Vífilsstaði á næsta ári. Það mun gerast hraðar en að byggja meira en orðið er. En ég minni á að þessar nýju 300 millj. sem lagðar verða til á næsta ári munu gjörbreyta ástandinu.

Virðulegi forseti. Það sem hæstv. heilbrrh. er að tala um í þessu máli er það, ef ég skil mál hennar rétt, að ætlunin sé að leysa hjúkrunarvandann í Reykjavík með því að auka við hjúkrunarrými annars staðar, m.a. með því að breyta Víðinesi í hjúkrunarheimili fyrir aldraða og breyta Vífilsstöðum í hjúkrunarrými fyrir aldraða. Ef þetta er ætlunin þá er augljóst mál að það er engan veginn um að ræða svar við þeim vanda sem um er að ræða að því er varðar vistunarþörf fyrir gamalt fólk í Reykjavík. Ég skora á hæstv. ráðherra að taka myndarlega á þessum málum í samvinnu við Alþingi þannig að þessi smánarblettur á velferðarkerfinu á Íslandi verði þurrkaður út. Það er til skammar að láta 140 einstaklinga búa við hreint neyðarástand inni á heimilum eins og um er að ræða í Reykjavík um þessar mundir. Þess vegna tel ég svar hæstv. ráðherra hér áðan ófullnægjandi og skora á hana að endurskoða hug sinn og ganga í verkið með þeim sem vilja vinna að því, m.a. borgarstjórn Reykjavíkur.

Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin hefur tekið myndarlega á þessu máli. Við höfum nýlega opnað nýtt öldrunarsjúkrahús sem er eitt sinnar tegundar hér á landi og breytir mjög miklu varðandi alla hjúkrun og lækningu aldraðra. Eins og ég sagði í fyrri ræðu minni þá erum við að leggja 300 millj. kr. til nýs rekstrar. Við erum tilbúin til að vinna með Reykjavíkurborg en eins og ég sagði þá er það ríkið sem greiðir allan reksturinn og þess vegna er eðlilegt þegar um byggingarframkvæmdir er að ræða að samið sé við heilbrrn. Það er ekki hægt að byggja fyrir heilbrrn. nema til sé rekstrarfé. En við erum að fjölga hjúkrunarrýmum verulega á næsta ári og ekki vanþörf á.

Virðulegi forseti. Það hefur verið ein aðaliðja heilbrrh. á sumrin nú um nokkurt skeið að skrúfa í sundur bedda sem í hefur verið gamalt fólk og flytja það svo nauðungarflutningum milli stofnana og í aðstæður sem eru mjög hæpnar fyrir þetta fólk miðað við heilsufarsástand þess. Það hefur líka verið tíðkað hjá heilbrrn. nú í seinni tíð að reyna að ,,leysa`` vandamálin með því að loka t.d. öldrunarþjónustu á Borgarspítalanum en flytja hana í staðinn á Landakot. Þetta er ekki lausn á nokkrum vanda. Þó að þetta kosti peninga og hægt sé að telja fram milljóna hundruð í þessu sambandi þá er það ómarkviss peningaeyðsla. Veruleikinn er sá að hér er um að ræða um það bil 150 aldraða einstaklinga í mjög brýnni þörf fyrir hjúkrunarrými og það verður að koma til móts við þá strax.

Virðulegi forseti. Ég ætla nú ekki að svara þeim dylgjum sem hv. þm. var með varðandi bedda. En ég held að það væri hollt fyrir hv. þm. að fara að Landakoti og sjá aðbúnaðinn þar. Þar er hann til fyrirmyndar. Hér erum við að bæta ástandið sem var afar slæmt þegar við var tekið. Við erum að fjölga hjúkrunarrýmum á þessu svæði.

Virðulegi forseti. Fyrir stuttu voru sett ný lög um réttindi sjúklinga þar sem lögð er mikil áhersla á að persónuvernd sé tryggð. Því var okkur í morgun nokkur vandi á höndum í heilbr.- og trn. þegar landlæknir kom þangað og upplýsti okkur um að Íslensk erfðagreining hygðist kaupa fyrirtækið Gagnalind hf. Það fyrirtæki hefur sem kunnugt er þróað tölvukerfi sem heilsugæslan notar og í því eru afar viðkvæmar og miklar upplýsingar. Forstjóri Íslenskrar erfðagreiningar hefur sagt að fyrirtæki hans sækist eftir heilsufarsupplýsingum um Íslendinga. Því liggur beint við að spyrja hæstv. heilbrrh., þar sem okkur skildist í morgun að hæstv. ráðherra hefði haft afskipti af þessu máli, hver afskipti hans voru. Kemur til greina að ríkið kaupi Gagnalind hf., fyrirtækið allt eða að hluta? Hefur tölvunefnd komið að þessu máli? Ég vil líka spyrja hæstv. ráðherra að því hvort það sé eðlilegt að Íslensk erfðagreining eða önnur sambærileg fyrirtæki komist í upplýsingar um Íslendinga án þess að slíkt fari fyrst í útboð, þ.e. að upplýsingarnar séu boðnar út en verði ekki afhentar einu fyrirtæki á silfurfati.

Virðulegi forseti. Árið 1993 gerði heilbrrn. samning við Gagnalind hf. um hugbúnað fyrir heilsugæslustöðvar. Allar götur síðan hefur Gagnalind unnið fyrir heilbrrn. Fyrir skömmu gerði ég viðbótarsamning við Gagnalind. Hugbúnaðurinn sem hefur verið í þróun þennan tíma er nú orðinn fullburða. Gagnalind er hlutafélag og er trúlega á hlutabréfamarkaðnum en það sem skiptir mestu máli í þessu er að persónuupplýsingar eru ekki til sölu og ekki hægt að selja.

Virðulegi forseti. Ég vil ítreka fyrri spurningu mína til hæstv. heilbrrh. Ef það er svo að Íslensk erfðagreining ætli að kaupa Gagnalind hf., sem hefur verið að þróa tölvukerfi og þjóna notendum, mun ráðherrann þá beita sér gegn því? Hér er um afar viðkvæmar persónuupplýsingar að ræða sem ótækt er að ríki ekki trúnaður um. Getur hæstv. heilbrrh. sagt við þjóðina hvað gera skuli ef Íslensk erfðagreining ætlar sér að kaupa Gagnalind hf.?

Virðulegi forseti. Eftir því sem ég best veit er Íslensk erfðagreining ekki að kaupa Gagnalind. En við höfum keypt af Gagnalind vissa vinnu. Sú vinna er bundin heilbrrn. Ég endurtek að það sem skiptir máli er að persónulegar upplýsingar eru og verða ekki til sölu.

Virðulegi forseti. Það var ágætt að fá að vita að Íslensk erfðagreining ætlar sér ekki að kaupa Gagnalind hf. Mér skildist á svari hæstv. ráðherra áðan að það stæði ekki til. En fari svo að Íslensk erfðagreining sækist eftir að kaupa Gagnalind hf. Í hvaða sporum standa sjúklingar? Í hvaða sporum stöndum við sem vitum að þarna eru mjög viðkvæmar persónuupplýsingar? Hvaða tryggingu höfum við fyrir því að þær verði ekki misnotaðar?

Virðulegi forseti. Ég ætla að segja það í þriðja skipti að viðkvæmar persónulegar upplýsingar og almennt persónulegar upplýsingar eru ekki til sölu. Gagnalind hf. á ekki þessar persónulegu upplýsingar. Gagnalind hefur séð um kerfið en geymir ekki þessar persónulegu upplýsingar.

Herra forseti. Oft hefur staða Landhelgisgæslunnar verið í umræðunni og aldur þeirra skipa sem landhelgi okkar hafa gætt. Varðskipið Óðinn er 38 ára. Ég flutti þáltill. sem snerti aldur varðskipa árið 1994. Í september 1994 skipaði hæstv. dómsmrh. sérstaka nefnd til að athuga skipakost Landhelgisgæslunnar. Sú nefnd gerði tillögur og skilaði til hæstv. dómsmrh. í mars 1997. Af því tilefni vildi ég spyrja hæstv. dómsmrh. hvað líði skipan nefndar vegna endurnýjunar varðskips eða svokallaðrar byggingarnefndar?

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. fyrirspyrjanda að fyrr á þess ári skilaði nefnd sem ég skipaði því áliti að nauðsynlegt væri að endurnýja skipakost Landhelgisgæslunnar. Í framhaldi af því var ákveðið að hefja undirbúning að smíði nýs varðskips. Að undanförnu hefur verið unnið að ýmsum frumathugunum á því máli og stefnt hefur verið að því að framkvæmdanefnd sem muni sjá um verkið verði skipuð í þessum mánuði.

Herra forseti. Ég beini máli mínu til hæstv. sjútvrh. Staða krókaveiðimanna er hrikaleg. Þeir hafa leyfi til fiskveiða í aðeins 18--25 daga á fiskveiðiárinu. Fjöldi smábátaveiðimanna á kvóta eru með litlar veiðiheimildir í bolfiski og ná engan veginn saman endum í útgerð sinni. Horfur á markaði fyrir grásleppuhrogn eru vægast sagt mjög slæmar. Útlit fyrir sölu er þannig að menn eru varaðir við að hefja veiðar. Það eru ef til vill möguleikar á sölu helmings þess magns sem veiddist í fyrra en á mun lægra verði. Ég spyr: Hvað hyggst hæstv. ráðherra gera í þessum málum? Afkoma margra smábátamanna hefur verið háð þokkalegri útkomu á hrognkelsaveiðum. Ætlar hæstv. ráðherra að mæta þessu vandamáli með því að fjölga veiðidögum hjá krókakörlum og auka kvóta þeirra sem hafa litlar eða engar heimildir? Ef engin ákvörðun hefur verið tekin í þessum málum, hvenær er ákvörðunar að vænta? Það skiptir máli vegna þess að undirbúningur vegna hrognkelsaveiða tekur þrjá til fimm mánuði. Og síðasta spurning: Ætlar hæstv. ráðherra að hafa afskipti af málinu?

Herra forseti. Eins og hv. fyrirspyrjandi veit þá hafa verið teknar ákvarðanir hér á Alþingi á undanförnum árum sem hafa stórbætt stöðu svokallaðra krókaveiða. Síðast var það gert með löggjöf frá Alþingi á síðasta ári. Þrátt fyrir þá umtalsverðu aukningu sem þar var ákveðin hafa komið upp vandamál varðandi afmarkaða hópa innan þessa útgerðarflokks. Ráðuneytið hefur um nokkurt skeið átt samtöl við forustumenn Landssambands smábátaeigenda um þennan vanda. Þar hafa verið rædd ýmis atriði. Á þessu stigi get ég ekki sagt neitt um niðurstöðu úr þeim samtölum en að þessu hefur verið unnið. Ég vona að það líði ekki á löngu þar til niðurstaða fæst.

Herra forseti. Ég viðurkenni að umbót var gerð gagnvart þessum veiðimönnum á síðasta þingi. En eins og svo oft áður var þeim bara heitt á meðan á migunni stóð, þetta var rétt eins og að pissa í skóinn sinn vegna þess að það var fyrirsjáanlegt strax á fyrstu mánuðum eftir að lögunum var breytt hvernig mundi fara. Ég minni á að smábátaveiðimenn, krókakarlar og þeir sem hafa lítinn kvóta hafa byggt afkomu sína á hrognkelsaveiðunum. Þess vegna segi ég við hæstv. sjútvrh.: Það er algjör skylda og algjör nauðsyn að grípa inn í þetta mál á næstu vikum. Ég vænti þess og skora á ráðherrann að grípa inn í vegna þess að nokkur hundruð manna byggja afkomu sína á því hvernig til tekst um hrognkelsaveiðarnar eða hvort auknar heimildir fáist til að stunda veiðar af sínum bátum. Ég bið hæstv. sjútvrh. að gæta vel að í þessum málum.

Hæstv. forseti. Í frv. til fjárlaga fyrir árið 1998 kemur fram að Háskóla Íslands eru áætlaðar 31,5 millj. kr. til ritakaupa, sömu upphæð og áætluð var til ritakaupasjóðs við lokaafgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1997. Fyrir liggur að á því ári þurfti að skera niður tímaritakaup til allra deilda Háskóla Íslands um 30%. Vegna þess að kostnaður við áskriftir að tímaritum virðist á undanförnum árum hafa vaxið umfram verðbólgu, eða um 10--15% á ári, þá er áætlað að á þessu ári verði ekkert eða lítið sem ekki neitt eftir til bókakaupa þegar greiddar hafa verið tímaritaáskriftir þó engum nýjum verði bætt við. Nefna má að raunvísindadeild sem hefur um 40% af öllum framlögunum eða um 12 millj. kr., þarf að hafa mjög dýr tímarit í áskrift sem sum hver kosta tugi þúsunda og hefur engan afgang til bókakaupa. Guðfræðideild fær 488 þús. kr. til ritakaupa og af því að hækkun áskrifta milli ára er þar heldur minni en á raunvísindatímaritum eiga þeir heilar 53 þús. kr. eftir til ritakaupa sem segir ekki mikið þegar um dýr fræðirit er að ræða. Ég verð að segja að mér finnst þetta býsna alvarleg staða hjá helstu háskólastofnun þjóðarinnar sem okkur er öllum kappsmál að standist samkeppni við hliðstæðar stofnanir erlendis. Að geta boðið hliðstæð gögn, þeim sem annars staðar er í boði, hlýtur að vera eitt af því sem litið er til þegar ungt fólk velur sér náms- og starfsvettvang. Því vil ég spyrja hæstv. menntmrh. hvað hann sjái til ráða í þessari stöðu og hvort ráðuneytið sé að athuga hvort hægt sé að gera betur í þessum málum.

Herra forseti. Það er rétt sem fram kom hjá hv. fyrirspyrjanda að menn standa frammi fyrir því í háskólastofnunum hér eins og annars staðar að tímarit hækka í verði, þeim fækkar og sífellt verður erfiðara fyrir háskóla að verða sér úti um slík rit. Ekki hefur verið gerð tillaga um það af hálfu menntmrn. í fjárlagafrv. sem fyrir liggur að þessi upphæð verði hækkuð frá því á síðasta ári. Hins vegar hefur það gerst að tekist hafa samningar á milli Landsbókasafns Íslands -- Háskólabókasafns og Háskóla Íslands um þessi mál, sem er nýmæli, og var gengið frá á síðasta ári. Ég held að þróunin í þessum málum sé í réttum farvegi hér eins og annars staðar. Það er einnig rétt, sem fram hefur komið, að Háskóli Íslands hefur gert þetta viðfangsefni að sérstöku álitamáli nú við afgreiðslu fjárlaga og beint sérstakri athygli að þessum vanda, sem er mikill hér eins og alls staðar annars staðar, og þarf að bregðast við. Í gær, á degi íslenskrar tungu, var opnuð heimasíða eða vefsíða um Jónas Hallgrímsson við Wisconsin háskóla í Madison í Bandaríkjunum. Hjá þeim sem stóðu að þeirri síðu kemur fram að hún er m.a. svar við því að sífellt er erfiðara fyrir háskóla að fjárfesta í tímaritum. Tímaritaútgáfa dregst saman og nota verður nýjar boðleiðir til að koma efni á framfæri sem allir geti notið, m.a. þann nýja miðil sem er internetið og þá kosti sem það hefur að bjóða. Að þessu þurfum við einnig að vinna en við þurfum að sjálfsögðu að leita allra leiða til þess að tryggja að hér sé nægilegur gagnagrunnur fyrir þá sem stunda störf og rannsóknir við Háskóla Íslands, bæði að því er tímarit og bókakost varðar og almennt aðgang að þeim upplýsingalindum sem nú eru að opnast um heim allan.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir svörin. Það gleður mig að það er verið að hugsa þessi mál í menntmrn. og menn gera sér þar grein fyrir alvarleika málsins sem er vissulega mikill. Það er erfitt að vera lítil þjóð og reyna að standast samanburð við aðra sem hafa meiri fjármuni á milli handanna. Ég held að við séum komin á dálítið hættusvæði í þessum efnum, sérstaklega núna þegar við erum farin að huga að því að bjóða upp á framhaldsnám við háskólann í fleiri og fleiri greinum. En starfsmenn háskólans verða þess mjög varir að yngra fólk vill fá aðgang að þeim tímaritum og bókum sem það telur sig þurfa og hefur jafnvel vanist erlendis. Við erum í vaxandi mæli farin að bjóða upp á kandídatsnám hér við Háskóla Íslands sem vonandi á eftir að eflast enn meir. Það má t.d. minnast á að fyrir þá fjárveitingu sem ætluð er til tímaritakaupa í fjárlögum er alls ekki hægt að fjárfesta 

Herra forseti. Í útgáfu ríkisstjórnarinnar, Áföngum, er m.a. fjallað um framhaldsskóla og þar er fullyrt á bls. 22, með leyfi forseta: ,,Nemendur hafa nú meira valfrelsi um skóla þar sem inntaka þeirra miðast fremur við einkunnir en búsetu.`` Nú er 15. gr. framhaldsskólalaganna um inntökuskilyrði í framhaldsskóla og þar er talað um kröfur vegna inntöku á einstakar námsbrautir en ekki skóla. Því vil ég spyrja hæstv. menntmrh.: Á hverju byggir sú fullyrðing sem fram kemur í ríkisstjórnarútgáfunni að skólar velji nemendur fremur eftir einkunnum en búsetu? Og í öðru lagi: Hefur þessi áherslubreyting, sem hér er greinilega, verið rædd við sveitarfélögin vegna þess að kostnaðarþátttaka þeirra hefur hingað til verið talin tryggja nemendum aðgang að heimaskóla?

Herra forseti. Ég tel að fullyrðingin sem hv. þm. las sé í fullu samræmi við framhaldsskólalögin og þar sé einmitt gert ráð fyrir því að horfið verði frá landfræðilegum álitaefnum þegar innritað er í skóla og frekar litið til þess náms sem viðkomandi námsmenn vilja stunda. Ekki er allt nám í boði í öllum skólum þannig að það leiðir af sjálfu sér að menn sækja um skóla eftir því hvaða nám þeir bjóða upp á og þar velja skólarnir eftir einkunnum. Þetta er þróun sem er hafin hér og vísað er til í þessu riti. Einnig liggja fyrir álitsgerðir, m.a. liggur álit umboðsmanns Alþingis fyrir í Menntaskólanum í Reykjavík vegna þess að foreldrar ungmenna sem sóttu um í þeim skóla fóru þess á leit við umboðsmann að hann segði álit sitt á því hvernig staðið var að innritun í skólann. Þar kemur þetta sjónarmið m.a. fram og það er alveg ljóst að þar miða menn við einkunnir. Þetta verður í ríkari mæli eftir því sem fjölbreytni á framhaldsskólastigi eykst, m.a. sérstaklega hér á höfuðborgarsvæðinu. Ég hef markvisst stefnt að því að hverfa frá hverfaskiptingunni og láta landafræðina ráða minna í þessu heldur en það sem skólarnir hafa í boði og þá mun náttúrlega einnig reyna meira á hæfileika nemendanna en áður.

Herra forseti. Það er einmitt vegna þessarar áherslubreytingar sem ég spyr um samtöl við sveitarfélögin vegna þess að einhver réttlæting verður að vera fyrir því að þau greiði 40% af stofnkostnaði framhaldsskólanna. Ef það þýðir ekki forgang heimanemenda að skólunum þá átta ég mig ekki alveg á því til hvers þau eru að taka þátt í stofnkostnaði og að vera með fulltrúa í skólanefndum. Það er alveg rétt að það er ekki nám í boði í öllum skólum fyrir alla en þannig hefur það heldur ekki verið og því hefur verið svarað með tilteknum hætti, þ.e. ef einungis er boðið upp á tiltekið nám í einhverjum einum skóla þá hefur hann verið álitinn landsskóli. Ráðherra segir að þetta samrýmist lögunum um framhaldsskóla. Þá vil ég spyrja í framhaldi: Er reglugerðin komin út, sem átti að setja um lágmarkskröfur í skólana, eða eru menn einfaldlega komnir býsna langt á undan sér, hvorki búið að ráðgast við þá sem hagsmuna eiga að gæta né heldur að setja reglugerðir?

Herra forseti. Þetta er þróun sem er hafin en ekki hefur verið formlega frá þessu gengið. Þessi þróun er hafin og það stefnir í þessa átt. Það sem stendur í vegi fyrir því að við setjum þetta og formbindum það í reglur er það að verið er að vinna að nýrri námskrá fyrir framhaldsskólana og ég tel að það verði að tengja þetta tvennt saman. Við stefnum að því að ný aðalnámskrá fyrir framhaldsskólana liggi fyrir næsta haust og þá verði unnt að stilla þessa þætti þannig saman að nemendur viti nákvæmlega hver staða þeirra er og þá verði unnt að gefa út þær reglur sem hv. þm. vék að.

Herra forseti. Það er þá svo að Áfangar, útgáfa ríkisstjórnarinnar, er ekki það sem búið er að gera, ekki þeir áfangar sem menn hafa þegar náð, heldur að einhverju leyti stefna --- stefna á eitthvað sem menn ætla sér að ná. Þá vil ég ítreka, fyrst hér er um stefnu að ræða og þá ákveðna stefnubreytingu, að rætt verði við þá hagsmunaaðila sem hér eiga einnig hlut að máli vegna kostnaðarhlutdeildar þeirra, sem eru sveitarfélögin í landinu. Ég tók eftir því sem hæstv. ráðherra sagði um þá nemendur sem sóttu um í MR og fengu ekki inngöngu á þeim forsendum að MR tekur fyrst heimanemendur, síðan eru það umframnemendurnir sem eru valdir eftir einkunnum eða öðru. Þannig hefur það verið. Heimanemendurnir hafa haft forgang. Það er fráhvarf frá þeirri reglu sem hér er um að ræða, og þess vegna er mikilvægt að rætt sé við fulltrúa sveitarfélaganna vegna þess að hér er um gjörbreyttar aðstæður að ræða sem hljóta að leiða til þess að sveitarfélögin taki ekki lengur þátt í þessum stofnkostnaði eins og þau hafa gert hingað til.

Herra forseti. Ég hef ekki litið á þetta mál með það í huga hvernig þátttöku í stofnkostnaði er háttað heldur með hliðsjón af inntaki skólastarfsins og þeirri staðreynd að skólanefndarmenn eru m.a. skipaðir af sveitarstjórnum og þess vegna fylgjast sveitarstjórnir vel með og geta fylgst með því hvað er að gerast í skólunum. Á þessu hausti hefur hins vegar verið gengið til þess verks af hálfu menntmrn. að semja við alla framhaldsskólana í landinu um árangursstjórnun til þriggja ára. Þeirri samningalotu er að ljúka og þá verður lagt á ráðin um hvernig starfi skólanna verður háttað í bráð og lengd og hvaða stefna þeim verður mörkuð. Um þetta hefur almennt náðst gott samkomulag. Ég held að vandi skólanna úti á landi sé ekki sá að þeir þurfi að hafna nemendum heldur frekar hvernig þeir eigi að halda sem best í nemendur. Ráðuneytið vill stuðla að því að þessir skólar geti starfað og dafnað áfram við þær forsendur sem þeim eru skapaðar og vandinn, eins og ég segi, er ekki sá að þeir séu að hafna nemendum heldur hvernig þeir geti laðað að sér nemendur. Ég held að það sé frekar áhyggjuefni sveitarstjórnarmanna heldur en hitt, að nemendum sé hafnað í þessum skólum.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir litlu frv. á þskj. 185, um breytingu á lögum um Bjargráðasjóð, nr. 146/1995. Þetta frv. er raunar fylgifrv. við lögin um búnaðargjald sem sett voru í vor, nr. 84/1997. Með þeim lögum er leitast við að einfalda fyrirkomulag innheimtu á búnaðargjaldi og gera hana öruggari. Framlag búgreina til Bjargráðasjóðs er nú ákveðið í hinum nýju lögum um búnaðargjald og af þeim sökum er nauðsynlegt að breyta lögunum um Bjargráðasjóð svo fyllsta samræmis sé gætt. Þetta frv. er í fjórum greinum. Í 1. gr. er gert ráð fyrir breyttu orðalagi til samræmis við fyrirmæli nýrra laga um búnaðargjald sem áður hét búnaðarmálasjóðsgjald. 3. mgr. 7. gr. laganna er breytt í 2. gr., þar sem lög um búnaðargjald gera ekki lengur ráð fyrir hlutverki Framleiðsluráðs landbúnaðarins við innheimtu gjaldsins og skil til Bjargráðasjóðs. Vísað er í skyldu fjmrh. til að standa skil á gjaldinu. 3. gr. er um forsendur styrkveitinga úr búnaðardeild sjóðsins, og því er breytt til samræmis við ný lög um búnaðargjald. Gildistökuákvæðið er um næstu áramót þannig að þetta frv. þyrfti að afgreiðast fyrir áramót. Frumvarpinu fylgir kostnaðarumsögn og þar kemur fram að þetta mun ekki leiða til kostnaðarauka fyrir ríkissjóð. Að lokinni þessari umræðu vil ég leyfa mér, herra forseti, að óska þess að frv. verði vísað til hv. félmn.

Herra forseti. Skömmu eftir síðustu áramót skipaði ég nefnd til að endurskoða sveitarstjórnarlögin. Í þeirri nefnd sem var undir forustu hv. þm. Jóns Kristjánssonar, sem var formaður nefndarinnar, sátu Húnbogi Þorsteinsson, ráðuneytisstjóri í félmrn., Ingimundur Sigurpálsson, bæjarstjóri í Garðabæ, Sesselja Árnadóttir, deildarstjóri í félmrn., og Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson, formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga. Nefndin samdi nýtt frv. til sveitarstjórnarlaga sem kemur til umræðu innan skamms en ákvað jafnframt að leggja til að sett yrðu sérstök lög um kosningar til sveitarstjórna. Þar er fylgt fordæmi annarra Norðurlanda sem þykir hafa gefist vel. Það sem helst þykir mæla með þessu fyrirkomulagi er að nauðsynlegt þykir að öll lagaákvæði um sveitarstjórnarkosningar verði á einum stað en ekki að hluta til í sveitarstjórnarlögum og að hluta til í lögum um kosningar til Alþingis eins og nú er. Þetta nýja fyrirkomulag þykir vera til þess fallið að auðvelda hinum almenna borgara, sem valinn er í kjörstjórn, starf sitt. Við samningu þessa frv. var fyrst og fremst stuðst við III. kafla sveitarstjórnarlaganna, nr. 8/1986, með síðari breytingum, og lög um kosningar til Alþingis, nr. 80/1987. Tekin eru upp í frv. ýmis ákvæði laga um kosningar til Alþingis hvað varðar framkvæmd kosninganna. Þó er gert ráð \mbox{fyrir} að um atkvæðagreiðslur utan kjörfundar verði vísað til laga um kosningar til Alþingis, enda koma kjörstjórnir í sveitarfélögum ekki að framkvæmd þess þáttar kosninga. Farin er sú leið í frv. að eyða öllum mun á kröfum til sveitarfélaga eftir íbúafjölda eins og gert er í frv. til sveitarstjórnarlaga. Helstu efnislegu breytingarnar sem er að finna í þessu frv. eru að öðru leyti eftirfarandi: Viðmiðunardagur kjörskrár er færður úr fimm vikum í þrjár vikur. Sá sem sæti á í kjörstjórn skal ætíð víkja sæti ef hann er í kjöri til sveitarstjórnar. Almenna reglan verður sú að í sveitarfélögum verði bundnar hlutfallskosningar, en ef enginn framboðslisti berst eru kosningarnar óbundnar. Framboðsfrestur verður þrjár vikur í stað fjögurra. Kjósendur eiga nú rétt á að greiða atkvæði utan kjörfundar frá og með þeim degi er átta vikur eru til kjördags. Eins og ég sagði, herra forseti, tel ég að hér sé um mál að ræða sem verður mjög til þæginda við framkvæmd sveitarstjórnarkosninga, fækki álitamálum og einfaldi kjörstjórnarmönnum störf sín. Ég vil, herra forseti, leyfa mér, að lokinni þessari umræðu óska þess að frv. verði vísað til hv. félmn. Vera kann að hv. félmn. muni vilja hafa samráð eða leita álits allshn. um málið, sem venjulega fjallar um kosningalög, og það er meinalaust af minni hálfu að svo verði gert.

Herra forseti. Ég hef ekki miklu við ræðu hæstv. félmrh. að bæta en hann hefur mælt fyrir frv. Ég vil aðeins leggja áherslu á að um þessa framkvæmd var góð samstaða í þeirri nefnd sem undirbjó frv. að taka kosningalagakaflann út úr sveitarstjórnarlögunum í því skyni að hægt væri að gefa þessi lög út sérstaklega til hagsbóta fyrir kjörstjórnir og sveitarstjórnarmenn sem vinna að framkvæmd sveitarstjórnarkosninga. Það hefur verið æðimikið um kærumál vegna sveitarstjórnarkosninga og framkvæmda þeirra, og það er kannski að vonum, því þessi kosningalög voru ekki aðgengileg á einum stað og ekki hægt að lesa sig í gegnum þetta ferli frá byrjun til enda. Í frv. er ákvæðum varðandi kosningar til sveitarstjórna raðað upp á nýtt þannig að auðveldara er að lesa sig í gegnum lögin við framkvæmdina frá því að undirbúningur kosninga hefst og þar til kosningum er lokið. Það er von okkar sem undirbjuggum frv. að þetta verði til þæginda við framkvæmd sveitarstjórnarkosninga, ekki síst þegar hægt verður að gefa út þessi sérlög í handbók fyrir þá sem vinna að framkvæmdinni.

Hæstv. forseti. Á þskj. 180 er að finna skýrslu um loftslagsbreytingar sem ég hef lagt fyrir hv. Alþingi. Með skýrslunni vil ég gera þingheimi grein fyrir ýmsum atriðum í rammasamningi Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar, gang samningaviðræðna um að styrkja samninginn sem samþykkt var að ganga til á fyrsta þingi aðildarríkja í Berlín í apríl 1995 og stöðu okkar Íslendinga í því sambandi. Rétt er að geta þess að beiðnir hafa komið fram um að taka málið til umræðu á hv. þingi. Í vor bað hv. þm. Árni M. Mathiesen um að málið yrði tekið til umræðu og í upphafi þessa þings bað hv. þm. Hjörleifur Guttormsson einnig um að málið yrði tekið til umræðu. Hér er um stórt og viðamikið mál að ræða og ég taldi því rétt að hafa frumkvæði að því að leggja þessa skýrslu fyrir þingið og þakka hv. þingmönnum sem hafa haft áhuga á umræðu um málið fyrir að taka undir það sjónarmið mitt að haga umræðunni með þessum hætti. Skýrslunni er skipt í fimm meginkafla. Í 1. kafla er rætt almennt um gróðurhúsaáhrif og loftslagsbreytingar. Í 2. kafla er gerð grein fyrir útstreymi gróðurhúsalofttegunda hér á landi og í 3. kafla er fjallað um losunarspá og aðgerðir Íslands gegn loftslagsbreytingum. Þá er í 4. kafla rætt um áhrif loftslagsbreytinga hér á landi og í 5. kafla er fjallað um samningaviðræður um að styrkja ákvæði samningsins sem staðið hafa yfir frá árinu 1995. Ég vek athygli hv. þingmanna á að sá kafli var saminn fyrir síðasta samningafund sem var í lok október enda skýrsla þessi lögð fyrir Alþingi fyrir rúmlega mánuði. Síðar í ræðu minni mun ég víkja að stöðunni í dag eftir þann fund. Ég mun stikla á stóru um efni skýrslunnar en samantekt þessa er að finna á bls. 4 og 5 í skýrslunni. Ég vil jafnframt vekja athygli hv. þm. á skýrslu sem umhvrn. gaf út í síðasta mánuði og ég hef látið dreifa til hv. þingmanna og ber heitið ,,Ísland og loftslagsbreytingar af mannavöldum.`` Í henni er að finna auk þess efnis sem lesa má í skýrslunni sem nú er til umræðu ítarlegra efni um þessi mál. Þá hefur sú skýrsla að geyma nokkra viðauka sem auðvelda ættu hv. þingmönnum og öðrum að kynna sér þessi mál. Þar er að finna rammasamning Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar frá 1992, framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar vegna samningsins, bréf umsjónarnefnda ráðuneyta með framkvæmdaáætluninni til umhvrh. frá sl. vori, greinargerð sem Þjóðhagsstofnun hefur tekið saman að ósk minni um efnahagsleg sjónarmið varðandi minnkun losunar á gróðurhúsalofttegundum, útdrátt úr skýrslu skrifstofu rammasamnings Sameinuðu þjóðanna um Ísland og loks nokkrar töflur um útstreymi gróðurhúsalofttegunda hér á landi. Það er kunnara en frá þurfi að segja að umræður um umhverfismál hafa aukist mjög á undanförnum árum. Þjóðir heims hafa í auknum mæli gert sér grein fyrir þeirri ógnun sem þeim stafar af vaxandi mengun sem rekja má að mestu til aukinnar iðnvæðingar. Árið 1979 var í fyrsta sinn haldið heimsþing um loftslag þar sem skorað var á þjóðir heims að reyna að spá fyrir um og draga úr loftslagsbreytingum af mannavöldum sem gætu haft neikvæð áhrif á velferð mannskynsins. Níu árum síðar setti Umhverfisstofnun Sameinuðu þjóðanna og Alþjóðaveðurfræðistofnunin á laggirnar alþjóðlega vísindanefnd um loftslagsbreytingar sem sagði vísindarannsóknir styðja þá tilgátu að loftslagsbreytingar af mannavöldum væru þegar hafnar og mundu líklega aukast á komandi áratugum. Á öðru heimsþingi um loftslag árið 1990 var skorað á þjóðir heims að gera alþjóðasamning um viðbrögð við loftslagsbreytingum. Rammasamningur Sameinuðu þjóðanna var síðan lagður fram til undirritunar á heimsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um umhverfi og þróun í Rio de Janeiro í Brasilíu 1992. Samkvæmt samningnum skuldbinda iðnvædd ríki sig sem heild til að grípa til aðgerða sem miða að því að reyna að auka ekki útblástur gróðurhúsalofttegunda þannig að hann verði ekki meiri árið 2000 en árið 1990. Að gefnu tilefni er rétt að taka fram að skuldbindingin felur ekki í sér ákveðin losunarmörk fyrir einstök ríki. Á fyrsta þingi aðildarríkja samningsins árið 1995 í Berlín var ákveðið að stefna að því að setja bindandi töluleg markmið um að draga úr útstreymi gróðurhúsalofttegunda í þeim tilgangi að tryggja sem best að markmiðum samningsins verði náð. Síðan hefur verið unnið að gerð bókunar við samninginn sem fjallað verður um á þriðja þingi aðildarríkja samningsins sem hefst í Kyoto í Japan eftir hálfan mánuð og mun ég gera frekari grein fyrir á eftir. Ljóst er að maðurinn hefur með athöfnum sínum, einkum eftir iðnbyltinguna, aukið hlutfall gróðurhúsalofttegunda í lofthjúpnum. Telja má líklegt miðað við núverandi þróun í útstreymi gróðurhúsalofttegunda og ef ekkert verður aðhafst til að breyta þeirri þróun að magn þeirra verði árið 2030 orðið tvöfalt meira en fyrir daga iðnbyltingar og þrefalt meira árið 2100 verði ekkert að gert. Um gróðurhúsaáhrifin hafa yfir 2.000 vísindamenn fjallað á síðustu missirum á vegum alþjóðlegu vísindanefndarinnar um loftslagsbreytingar sem ég minntist á hér á undan. Samkvæmt spám þeirra byggðum á núverandi þróun er líklegt að hitastig á jörðinni hækki um 1--3,5 gráður á Celsius fram til ársins 2100. Yfirborð sjávar kunni að hækka um 15--95 sm vegna bráðnunar jökla með tilheyrandi hættu á sjávarflóðum. Til fróðleiks má geta að eins metra hækkun sjávar mundi sökkva um 6% Hollands og yfir 17% af Banglades svo að dæmi séu tekin auk þess sem ýmsar láglendar kóraleyjar á Indlands- og Kyrrahafi yrðu óbyggilegar. Um önnur áhrif, t.d. á matvælaframleiðslu í heiminum og heilsufar manna, vísa ég til skýrslunnar. Ég vek hins vegar sérstaka athygli hv. þingmanna á helsta áhyggjuefni hvað varðar lífsafkomu á Íslandi vegna loftslagsbreytinga af mannavöldum, en það eru hugsanlegar afleiðingar á hafstraumakerfi jarðar, einkum Golfstrauminn. Ljóst er að allar breytingar á hafstraumum og hitastigi sjávar munu hafa veruleg áhrif á alla grunnþætti sem áhrif hafa á fiskveiðar, svo sem útbreiðslu fiskstofna, fiskigöngur og staðsetningu hrygningarstöðva. Við getum því ekki leyft okkur að fjalla um mál þetta af neinni léttúð enda er um grafalvarlegt mál að ræða sem gæti haft veruleg áhrif á lífsskilyrði komandi kynslóða hér á landi. Því er augljóst að okkur Íslendingum er mjög í hag að þjóðum heims takist að stemma stigu við vaxandi gróðurhúsaáhrifum. Árið 1990 var heildarútstreymi gróðurhúsalofttegunda hérlendis jafngildi 2 millj. 730 þús. tonna af koltvíoxíði. Auk CO 2 er hér átt við metan, tvíköfnunarefnisoxíð, vetnisflúorkolefni, flúorkolefni og flúorbrennistein. Útstreymið var 46 þús. tonn eða um 1,3% minna á síðasta ári en árið 1990 eða samtals 2 millj. 694 þús. tonn í koltvíoxíðsígildum. Þetta svarar til 0,01% útstreymis á jörðinni og um 1% útstreymis á Norðurlöndum. Útstreymi koltvíoxíðs var á síðasta ári 86,2% af heildarútstreymi gróðurhúsalofttegunda hér á landi og er þá talið um 2 millj. 323 þús. tonn sem er 8,2% aukning frá 1990 en það er svipuð þróun og víða erlendis. Sem dæmi má taka milli áranna 1990 og 1994 jókst ústreymi koltvíoxíðs um 5% hér á landi, um 3% í Bandaríkjunum, 6% í Noregi, 7% í Japan, 8% í Finnlandi og 21% í Danmörku. Útstreymi koltvíoxíðs mælt í tonnum á íbúa er 30% lægra hér á landi en meðaltal OECD-ríkjanna eða 8,5 tonn hér á móti 12 tonnum á íbúa hjá OECD-ríkjum. Alþingi heimilaði þáverandi ríkisstjórn að fullgilda rammasamning Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar með ályktun 7. maí 1993 og var hann fullgiltur af Íslands hálfu 16. júní það ár. Nokkru eftir að ég tók við embætti umhvrh. eða 17. okt. 1995 samþykkti ríkisstjórnin að tillögu minni sérstaka framkvæmdaáætlun vegna rammasamningsins sem hafði að geyma yfirlit yfir aðgerðir sem grípa á til í því skyni að draga úr útstreymi gróðurhúsalofttegunda hér á landi. Aðgerðirnar skiptast annars vegar upp í almennar og hagrænar aðgerðir þar sem lögð er áhersla á hvetjandi aðgerðir, fræðslu og hagstjórnartæki og hins vegar sértækar aðgerðir, einkum á sviði sjávarútvegs, samgangna og iðnaðar. Í byrjun árs 1996 skipaði ég sérstaka nefnd ráðuneyta til að hafa umsjón með framkvæmdaáætluninni undir formennsku aðstoðarmanns míns en auk hans eiga sæti í nefndinni aðstoðarmenn sjávarútvegs-, samgöngu-, iðnaðar-, landbúnaðar-, fjármála- og dómsmálaráðherra. Nokkuð hefur áunnist af því sem nefndinni hefur verið falið að hafa umsjón með, svo sem gerð landgræðslu- og skógræktaráætlana auk þess sem ríkisstjórnin samþykkti að verja 450 millj. kr. til að auka bindingu í gróðri. Í framkvæmdaáætluninni er hæstv. samgrh. og sjútvrh. ætlað að hafa umsjón með tilteknum aðgerðum og hafa verið starfandi á vegum þeirra sérstakir starfshópar á þeim sviðum. Þriðjungur útstreymis koltvíoxíðs hér á landi kemur frá fiskiskipum og annar þriðjungur er af völdum innanlandssamgangna. Þótt mörgum hafi þótt hægt ganga að skilgreina aðgerðir á þessum sviðum sem gætu dregið úr losun á næstu árum hef ég þá trú að innan ekki of langs tíma muni heildstæðar tillögur og aðgerðir líta dagins ljós. Ég vil í þessu sambandi fagna ályktun aðalfundar Landsfundar ísl. útvegsmanna þar sem segir m.a. að ekki muni koma til aukinnar eldsneytisnotkunar hjá fiskiskipaflotanum eða vetnisflúorkolefna en um þetta segir m.a. í ályktuninni, með leyfi hæstv. forseta: ,,Kemur þar aðallega tvennt til: Annars vegar hagkvæmt fiskveiðistjórnunarkerfi og hins vegar stækkandi fiskstofnar. Þá eru allar líkur á að stærri kælikerfi fiskiskipa muni nota náttúrlega kælimiðla og verður því ekki um að ræða losun neinna gróðurhúsalofttegunda af þeim sökum í framtíðinni.`` Ef þetta gengur eftir, sem við skulum vona, breytir þetta talsvert þeim spám sem settar hafa verið fram um losun hér á landi á næstu árum. Við Íslendingar búum um margt við sérstakar aðstæður. Til að mynda eru tveir þriðju hlutar allrar orku sem hér er notuð endurnýjanleg og án teljandi gróðurhúsaáhrifa í framleiðslu og 98% allra húsa eru nú hituð með endurnýjanlegri orku. Þess vegna eigum við til að mynda ekki jafnhægt um vik að grípa til aðgerða til að draga úr losun koltvíoxíðs nú og margar aðrar þjóðir enda höfðum við hætt hitum húsa með olíu fyrir árið 1990 sem er það ár sem notað er til viðmiðunar í þessu sambandi. Á öðrum sviðum, t.d. í samgöngum og fiskveiðum, eru möguleikar okkar til að minnka umtalsvert losun gróðurhúsalofttegundanna að verulegu leyti undir öðrum þjóðum komnir hvað varðar tækniþróun og framfarir. Ég tel að við eigum að stefna markvisst að því að nota vetni í stað jarðefnaeldsneytis á samgöngutæki okkar og fiskiskip í framtíðinni og framleiða þannig okkar eigin umhverfisvæna eldsneyti. Vissulega er margt óljóst í þessum efnum og framleiðslan bæði dýr og óhentug við núverandi aðstæður. Hins vegar er ljóst að olíulindir heims fara þverrandi og verðmæti íslenskrar orku muni aukast á komandi árum og áratugum. Hin öra tækniþróun mun enn fremur að mínu áliti leiða til vænlegrar niðurstöðu fyrir okkur í framtíðinni. Það verður þó vart á þessu eða næsta kjörtímabili. Ég tel hins vegar að við hv. alþm. verðum fyrst og fremst að hugsa til framtíðar í þessum efnum eins og ætíð þegar um er að ræða umgengni okkar við náttúruna og nýtingu náttúrlegra gæða. Ég vil jafnframt í þessu sambandi vekja athygli á starfi svokallaðrar vetnisnefndar undir formennsku hv. þm. Hjálmars Árnasonar en þar hafa þessi mál verið til umfjöllunar. Ég tel allar forsendur til að Ísland geti í framtíðinni orðið fyrirmynd annarra þjóða á þessu sviði. Miðað við núverandi aðstæður, orkuspá og staðfesta stóriðju eru því miður líkur á að útstreymi gróðurhúsalofttegunda muni aukast verulega á næstu árum og áratugum verði ekki gripið til aðgerða. Aukningin er að sumu leyti þó eðlileg með hliðsjón af því að Íslendingum fjölgar um tæplega 1% á ári. Í bréfi umsjónarnefndar ráðuneyta til mín í vor var vakin athygli á aukinni losun vegna staðfestra stóriðjuframkvæmda, þ.e. stækkunar álversins í Straumsvík og járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga, svo og nýs álvers þar. Samtals mun útstreymi aukast um sem svarar 635 þúsund tonnum af koltvíoxíðsígildum sem eru um 23,6% af losun síðasta árs. Þetta er vissulega hátt hlutfall en slík stóriðja hefði þó tvímælalaust haft í för með sér meira útstreymi hefði hún verið staðsett annars staðar í heiminum og notað þar jarðefnaeldsneyti. Að meðtalinni umræddri stóriðju er gert ráð fyrir að heildarútstreymi gróðurhúsalofttegunda verði 15,8% meira árið 2000 en árið 1990, hafi aukist um 26,2% árið 2010, 34,5% árið 2020 og verði árið 2025 samtals 3 millj. 821 þús. tonn af koltvíoxíðsígildum eða 40% meira en árið 1990 miðað við þær upplýsingar sem fram koma í umræddri skýrslu. Hæstv. forseti. Eins og ég gat um fyrr í ræðu minni var samþykkt á fyrsta þingi aðildarríkja rammasamningsins í Berlín í apríl 1995 að hefja samningaviðræður um ráðstafanir til að styrkja ákvæði samningsins og efla framkvæmd hans eftir árið 2000. Í ákvörðun þingsins segir m.a. að stefna skuli að niðurstöðu sem feli í sér auknar skuldbindingar um stefnumörkun og aðgerðir og mælanlegar takmarkanir eða samdrátt í útstreymi gróðurhúsalofttegunda af mannavöldum. Þá segir enn fremur að auknar skuldbindingar skuli eingöngu bundnar við þau aðildarríki sem skráðar eru í viðauka I í samningnum, þ.e. OECD-ríkin og ríki Mið- og Austur-Evrópu. Í ákvörðuninni segir að taka skuli mið af mismunandi upphafsstöðu aðila, tökum þeirra á vandamálinu, tækni sem tiltæk er og öðrum kringumstæðum sem og þörfinni á sanngjörnu og viðeigandi framlagi frá hverju og einu aðildarríkjanna. Með ákvörðuninni á Berlínarþinginu var stofnuð sérstök samninganefnd sem kom saman í fyrsta sinn í ágúst 1995. Áttundi og síðasti fundur nefndarinnar var síðan haldinn í Bonn í Þýskalandi í síðasta mánuði. Hún komst ekki að niðurstöðu en mun leggja drög að samningi fyrir þriðja þing aðildarríkjanna sem hefst í Kyoto eftir hálfan mánuð. Ríkisstjórnin ákvað á sínum tíma að taka virkan þátt í viðræðunum og mótaði stefnu sína fyrir þær. Þar var m.a. lögð áhersla á að nýjar skuldbindingar tækju til allra gróðurhúsalofttegunda og að aðgerðir til að binda kolefni í jörðu og gróðri yrðu metnar fullgildar aðgerðir til að draga úr losun. Ríkisstjórnin lagði enn fremur áherslu á að í samningaviðræðunum skyldi taka tillit til sérstakra aðstæðna einstakra ríkja, sérstaklega ríkja sem mæta orkuþörf sinni að verulegu leyti með endurnýjanlegum orkugjöfum, enn fremur að nýjar skuldbindingar mættu ekki takmarka möguleika aðildarríkjanna til að auka nýtingu endurnýjanlegra orkugjafa vegna iðnaðarframleiðslu jafnvel þó að framleiðsluferlin ykju losun staðbundið. Við upphaf viðræðnanna ákvað ríkisstjórnin að skipa sérstakan samráðshóp undir stjórn umhvrn. til að fylgjast með samningaviðræðunum. Frá upphafi áttu landbrn., sjútvrn., iðnrn., samgrn. og utanrrn. aðild að samráðinu. Á þessu ári hafa embættismenn úr forsrn. og fjmrn. einnig tekið þátt í undirbúningi samningaviðræðnanna. Þá hef ég tvívegis haldið kynningarfundi með fulltrúum atvinnulífsins og áhugasamtaka um þessi mál í janúar 1996 og aftur í síðasta mánuði. Í fyrirliggjandi samningsdrögum sem fjalla á um á Kyoto-fundinum eru enn mörg óleyst ágreiningsefni. Nokkuð víðtæk samstaða er um að samningurinn skuli fela í sér lagalega bindandi losunarmörk miðað við ákveðnar tímasetningar. Aftur á móti eru mjög skiptar skoðanir um hver þau mörk eigi að vera. Evrópusambandið hefur lagt fram tillögu um flatan niðurskurð þess efnis að losun tiltekinna gróðurhúsalofttegunda af mannavöldum skuli vera 7,5% minni árið 2005 og 15% minni árið 2010 miðað við árið 1990. Bandaríkjamenn leggja einnig til að miðað verði við flatan niðurskurð og hafa lagt til að losun á árunum 2008--2012 megi ekki vera meiri en árið 1990 og skuli dregin saman á næstu fimm árum þar á eftir. Þróunarríkin styðja flatan niðurskurð á ríkjum sem skráð eru í viðauka I og leggja til sömu losunarmarkmið og Evrópusambandið fyrir árið 2005 og 2010. Í Berlínarumboðinu frá 1995 segir að taka beri tillit til mismunandi upphafsstöðu ríkja og hvernig þau hafi nú þegar tekið á þessum vanda, uppbyggingu hagkerfis og auðlindagrunni, þörfinni fyrir að viðhalda sjálfbærum hagvexti, þeirri tækni sem tiltæk er og öðrum kringumstæðum hvers og eins ríkis. Þá hefur alþjóðavísindanefndin um loftslagsbreytingar komist að þeirri niðurstöðu að flöt losunarmörk muni leiða til mun hærri heildarkostnaðar við að ná sama árangri en ef losunarmörkum yrði skipt á aðildarríkin í samræmi við aðstæður hvers og eins. Í þessu ljósi lagði Ísland ásamt Noregi, Kanada, Japan, Sviss, Rússlandi og Ungverjalandi fram tillögu á síðasta samningafundi þar sem lagt er til að losunarmörk verði mismunandi þannig að tekið sé tillit til sérstakra aðstæðna í hverju ríki. Í þessu sambandi er rétt að geta þess að ESB-ríkin hafa gert samkomulag sín á milli um hvernig þau hyggjast dreifa byrðunum ef samningar takast um að draga úr heildarlosun um 15%. Samkvæmt þessu samkomulagi koma nokkur ríki til með að geta aukið losun, t.d. Portúgalir um 40%, Grikkir um 31% og Svíar um 5% á meðan önnur þurfa að draga úr losun meira en 15%, t.d. Lúxemborg um 30% og Danir og Þjóðverjar um 25%. Þá geta Frakkar og Finnar verið með óbreytta losun miðað við 1990. Ekki er ljóst hvernig þetta mál kann að leysast en möguleikar til lausnar virðast fyrst og fremst vera þrír. Í fyrsta lagi flatur niðurskurður eða óbreytt losun miðað við 1990. Í öðru lagi samningur þar sem tekið verður tillit til sérstakra aðstæðna en að losunarmörkin verði innan ákveðins ramma. Og í þriðja lagi samningur þar sem einstök ríki setji sér sjálf þau mörk sem þau telja raunhæf og sanngjörn og að um það verði síðan fjallað í samningaviðræðunum hvort mörkin séu eðlileg. Í fyrirliggjandi samningsdrögum eru nokkrar tillögur um ákvæði sem eiga að tryggja sveigjanleika til að draga megi úr losun gróðurhúsalofttegunda á sem hagkvæmastan hátt. Í þessu sambandi hafa m.a. komið fram tillögur um að hægt verði að eiga viðskipti með losunarkvóta á milli ríkja og að fleiri en eitt ríki geti haft samvinnu um framkvæmdir sem miða að því að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Um þessi atriði er enn nokkur ágreiningur, sérstaklega varðandi tillögur um að ríki skuli ekki geta átt viðskipti með losunarkvóta fyrir gróðurhúsalofttegundir. Ísland hefur haft jákvæða afstöðu til ákvæða sem skapa sveigjanleika við framkvæmd samningsins. Annað ágreiningsefni er hvaða lofttegundir eigi að falla undir losunarákvæði samningsins. Annars vegar eru mörg ríki sem vilja að þau nái einungis til koltvíoxíðs, metangass og tvíköfnunarefnisoxíðs. Hins vegar eru þau sem vilja að samningurinn nái til allra helstu gróðurhúsalofttegundanna. Sömuleiðis eru skiptar skoðanir um hvort taka eigi tillit til aðgerða einstakra ríkja til að auka bindingu koltvíoxíðs eins og þó er gert ráð fyrir í Berlínarumboðinu. Þá má geta þess að Evrópusambandið hefur lagt fram tillögur um ýmsar skilgreindar aðgerðir sem aðildarríki samningsins yrðu skuldbundin til að koma til framkvæmda. Í þessum tillögum eru m.a. hugmyndir um afnám styrkja sem hvetja til notkunar á kolefnaríkum orkugjöfum og að komið verði á koltvíoxíðsskatti. Fjöldi ríkja telur afar óheppilegt að samningurinn hafi nákvæm fyrirmæli um tilteknar aðgerðir þar sem aðstæður í einstökum ríkjum séu mjög mismunandi. Framangreind upptalning sýnir að ýmis vandasöm atriði hafa enn ekki verið til lykta leidd á þeim átta samningafundum sem fram hafa farið hingað til. Til viðbótar má geta þess að Bandaríkjamenn hafa lagt mikla áherslu á að ákveðin mikilvæg þróunarríki taki einnig á sig frekari skuldbindingar. Þessari kröfu Bandaríkjamanna hefur verið ákaflega illa tekið af þróunarríkjunum. Það er því ekki óeðlilegt að ýmsir sjái á því tormerki að samningar takist á þeim stutta tíma sem til stefnu er. Í þessu sambandi ber þó að hafa í huga þann mikla vilja til að ná niðurstöðu sem einkennir samningaviðræðurnar. Það er mikill og vaxandi þrýstingur á að sýna einhvern árangur af þeirri miklu vinnu sem fram hefur farið frá því að Berlínarumboðið var samþykkt á fyrri hluta árs 1995. Þá er einnig mikilvægt að gera sér ljóst að almennt er álitið að væntanlegt samkomulag í Kyoto verði aðeins fyrsti áfangi af mörgum til að styrkja samninginn svo takast megi að stöðva vaxandi uppsöfnun gróðurhúsalofttegunda í andrúmsloftinu. Þegar taka þarf endanlega afstöðu til niðurstöðu samningaviðræðnanna í Kyoto er nauðsynlegt að hafa í huga hvaða afleiðingar það kynni að hafa ef íslensk stjórnvöld kysu að standa utan fyrirhugaðrar Kyoto-bókunar. Kyoto-bókunin kemur til með að hafa veruleg áhrif á öll þau ríki sem gangast undir lagalega bindandi losunarkvóta. Öll atvinnustarfsemi í þessum ríkjum mun í vaxandi mæli þurfa að aðlagast minna svigrúmi til losunar gróðurhúsalofttegundanna. Ríki sem standa utan fyrirhugaðrar bókunar verða því væntanlega talin hafa hagstæðari samkeppnisstöðu og hafa meira svigrúm til hagvaxtar. Það er næsta víst að ýmis þróunarlönd eygja í samningunum ákveðin tækifæri til að efla hagvöxt með því að taka við framleiðsluferlum frá iðnríkjum þegar iðnríkin þurfa að draga úr losun. Ég tel því víst að þau ríki sem skráð eru í viðauka I í rammasamningnum og kjósa að taka ekki á sig þær skuldbindingar sem felast í fyrirhugaðri bókun muni verða fyrir verulegum pólitískum þrýstingi frá öðrum ríkjum í viðauka I og þróunarríkjum til að axla þær byrðar sem aðild að fyrirhugaðri Kyoto-bókun felur í sér. Rammasamningur með fyrirhugaðri Kyoto-bókun verður í framtíðinni einn mikilvægasti alþjóðasamningurinn sem gerður hefur verið og hann kann að hafa veruleg áhrif á öll alþjóðleg samskipti. Ríki sem kjósa að standa utan fyrirhugaðrar bókunar munu væntanlega ekki verða talin jafntrúverðug í samstarfi sínu við önnur lönd um umhverfismál og jafnvel einnig önnur alþjóðamál sem tengjast umhverfismálum. Það kynni því að veikja stöðu og áhrif okkar Íslendinga á alþjóðavettvangi, m.a. í málum er tengjast mengun hafsins, ef við kjósum að standa ekki að bókuninni. Tvær mikilvægustu atvinnugreinarnar hér á landi eru sjávarútvegur og ferðaþjónusta. Kjósi Ísland að standa utan fyrirhugaðrar bókunar kann það að veikja þá jákvæðu umhverfisímynd er reynt hefur verið að skapa í tengslum við þessar atvinnugreinar. Enn fremur er hugsanlegt að frjáls félagasamtök reyni að draga athygli að afstöðu íslenskra stjórnvalda og það geti valdið þessum atvinnugreinum einhverjum erfiðleikum. Þetta gæti haft neikvæð á hrif á afkomu sjávarútvegs og ferðaþjónustu en verður að skoða í ljósi þess að losunarmörk kunna einnig að skerða möguleika til þróunar og vaxtar í þessum greinum. Þá má vera að ýmis erlend fyrirtæki sem að öllu jöfnu teldu atvinnulíf við Ísland álitlegan fjárfestingarkost héldu að sér höndum ef á alþjóðavettvangi yrði dregin upp dökk mynd af umhverfisstefnu íslenskra stjórnvalda. Einkum á þetta við ef íslensk stjórnvöld ná ekki að skapa trúverðuga stefnu og markmið sem samræmast almennum markmiðum rammasamningsins. Hæstv. forseti. Það er ólíklegt að það takist að leysa úr öllum þeim ágreiningsmálum sem lýst hefur verið hér að ofan. En almennt virðist vera mikill vilji til að láta á það reyna og að á Kyoto-fundinum verði jafnframt ákveðið að halda áfram tilraunum til að finna ásættanlegar leiðir til að taka á þeim sem ekki tekst að leiða til lykta þar. Enn fremur er lögð áhersla á að mörkuð verði einhver stefna um frekari skuldbindingar þróunarríkja þar sem verulegur vöxtur í losun er fyrirsjáanlegur í þróunarríkjunum á næstu árum og áratugum ef ekkert verður að gert. Ég er því hóflega bjartsýnn á að niðurstaða fáist í Kyoto. Náist hún ekki þar verður áfram haldið og samningunum lokið á fjórða þingi aðildarríkjanna á næsta eða í síðasta lagi á þarnæsta ári. Ég tel því mjög mikilvægt að við Íslendingar verðum aðilar að þessari niðurstöðu ef nokkur kostur er. Ég hef nú rakið í nokkru máli helstu atriði varðandi skýrslu mína á þskj. 180 um loftslagsbreytingar og um hugsanlegar niðurstöður í þeim samningum sem nú standa yfir. Mál þessi hafa tiltölulega lítið verið rædd á hv. Alþingi þannig að ég taldi rétt að leggja fyrir þingið ítarlega skýrslu um framgang þessara mála, bæði hér heima og á alþjóðavettvangi. Þetta er ekki síst mikilvægt í ljósi Kyoto-fundarins og þess samnings sem þar kann að verða samþykktur. Það er brýnt að við Íslendingar séum vel upplýstir um loftslagsbreytingar, eðli gróðurhúsaáhrifa og hugsanlegar afleiðingar þeirra. Við verðum því að taka á málum af ábyrgð og festu, ekki bara okkar vegna, heldur vegna barna okkar, barnabarna og komandi kynslóða um allan heim.

Herra forseti. Í ræðu hæstv. umhvrh. stendur þrennt upp úr. Í fyrsta lagi tók hann ekki af skarið um það hvar Ísland mundi lenda ef ekki yrði tekið hæfilega á sérstöðu landsins. Er það virkilega svo að hæstv. umhvrh. hafi verið að boða það að Ísland muni standa utan Kyoto-samningsins og í hvaða veröld lifir hæstv. umhvrh. þegar hann tekur svo til orða að það að standa utan samningsins kynni að veikja stöðu Íslands? Hvernig getur íslenskur umhvrh. sem hefur kynnt metnaðarfulla umhverfisstefnu á alþjóðavettvangi tekið svona til orða? Í öðru lagi gat hæstv. umhvrh. ekki neitt um afstöðu sína til þeirra stórfelldu stóriðjuáforma sem hæstv. iðnrh. hefur lagt fram á sérstöku þskj. þar sem hann segir um sumar þeirra að þær séu það langt komnar á veg að það kynni að verða unnt að taka ákvörðun um framkvæmdir á komandi vetri. Hann sagði ekki eitt einasta orð um það þó að það sé alveg ljóst að þetta mun leiða til þess að við keyrum langt fram úr öllum viðmiðunarmörkum. Og í þriðja lagi sagði hæstv. ráðherra nákvæmlega ekki neitt um það hvaða ráðstafana íslensk stjórnvöld hyggjast grípa til til mótvægis við aukna losun þessara óæskilegu lofttegunda út í andrúmsloftið, nákvæmlega ekki neitt. Hæstv. ráðherra sagði að menn ættu ekki að tala af léttúð um þetta mál. Ég hef ekki lagt það í vana minn að ásaka hæstv. umhvrh. um alvöruleysi. En mér finnst það a.m.k. alvarlegt metnaðarleysi að koma hingað og halda ræðu eins og þessi hæstv. ráðherra gerði. Ég verð að segja það, herra forseti. Hæstv. ráðherra á hrós skilið fyrir þá skýrslu sem hér liggur fyrir. Þar er tekið mjög ítarlega á þeim afleiðingum sem gróðurhúsaáhrifin kunna að hafa fyrir umheiminn og fyrir Ísland sérstaklega. Þar er líka gerð mjög nákvæm grein fyrir þeirri stöðu sem samningaviðræðurnar eru í og því ferli sem Íslendingar hafa tekið þátt í til þessa. Hæstv. ráðherra gat þess að líklegt væri miðað við spá sérfræðinga að á næstu öld eða í lok næstu aldar, kynni hitastig á jörðinni að hafa hækkað um 3,5 gráður. Hvað er það mikið? Það er nákvæmlega helmingurinn af þeirri hitasveiflu sem markar skil ísaldar og hlýskeiðs. Aldrei á síðustu 10 þúsund árum hefur mannkynið nokkru sinni séð eða staðið andspænis svona gríðarlegum breytingum í umhverfinu. Við erum þegar farin að sjá fyrstu áhrif þeirra einkenna sem stafa af loftslagsbreytingunum. Við sjáum það í aukinni tíðni fellibylja, ofsaveðra, storma og það er alveg ljóst að þessi þróun heldur áfram. Hvað mun þetta þýða fyrir jörðina í heild? Hæstv. ráðherra gat þess sjálfur að það mundi leiða til aukinna skordýraplágna, aukinna sjúkdóma og það má bæta því við að mjög víðfeðm landsvæði munu verða að eyðimörkum í kjölfar þessa. Og hverjir munu bera lakastan hlut út úr þessu? Því svarar hæstv. ráðherra sjálfur á bls. 8 í sinni ágætu skýrslu þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Þeir jarðarbúar sem búa við mestan skort og fátækt munu væntanlega verða mest fyrir barðinu á afleiðingum loftslagsbreytinga af mannavöldum.`` Ég spyr, herra forseti: Höfum við ekki einhverjar siðferðilegar skuldbindingar gagnvart þessu fólki? Hæstv. ráðherra gat þess líka að í löndum fjarlægum okkur, smáum eyríkjum sem þó eru fjölmennari sum hver heldur en Ísland, í Indlandshafi og í Suður-Kyrrahafi, þá mundu afleiðingarnar verða þær að þessar þjóðir, þessi eyríki, mundu í bókstaflegri merkingu líða undir lok, þ.e. þær mundu hverfa undir yfirborð sjávar. Menning heilla þjóða um hverfa. Auðvitað hljótum við líka að hafa siðferðilegar skuldbindingar gagnvart þeim. En gagnvart hverjum höfum við mestar skuldbindingar? Við höfum það gagnvart langtímahagsmunum Íslands eins og hæstv. ráðherra sagði í lok málsins, gagnvart barnabörnum okkar, gagnvart niðjum okkar, gagnvart þjóð okkar og gagnvart framtíð okkar. Hvað kann að blasa við ef ekki verður hægt að stemma stigu við aukningu þessara óæskilegu lofttegunda? Það er ekki hægt að færa sönnur á það, en það sem gæti gerst er að gríðarleg breyting yrði á hafstraumum á norðurhveli jarðar vegna bráðnunar jökla. Og hvað heyrðum við í fréttunum í dag? Við heyrðum að á sl. 30 árum hefur orðið mesta bráðnun á hafís og jöklum á norðurhveli jarðar sem mannkynið hefur þekkt áður, sem hefur mælst áður. Þetta leiðir til gríðarlegra kaldra strauma sem koma frá norðurskautinu og suður eftir og hvað gæti það leitt af sér? Það gæti bókstaflega sveigt Golfstrauminn af leið. Við eigum í rauninni ekki að geta búið á Íslandi. En við getum það vegna þess að sunnan úr höfum kemur þessi hlýi Golfstraumur og uppstreymi sjávarins á mótum hinna köldu og heitu strauma gerir það að verkum að hér eru auðugustu fiskimið í heimi. Ég segi það, herra forseti, að ein af afleiðingunum sem mér fannst hæstv. umhvrh. ekki draga nægilega skýrt fram er sú að Ísland kynni að verða óbyggilegt þegar horft er til lengri framtíðar og kynni líka að verða svipt sínum auðugu fiskimiðum og þar með undirstöðu þess lífs sem við þekkjum á Íslandi. Þetta er auðvitað það sem við þurfum að horfa til. Við höfum tekið virkan þátt í þeim undirbúningi þessa rammasamnings sem miðar að því að takmarka losun á gróðurhúsalofttegundum. Við erum í hópi þeirra iðnvæddu þjóða sem í Ríó á sínum tíma gengust undir þá skuldbindinu að draga sem heild úr aukningu á útblæstri þessara lofttegunda þannig að losunin verði ekki meiri árið 2000 heldur en hún var 1990. Við höfum líka tekið fullan virkan átt í undirbúningi Kyoto-ráðstefnunnar sem við vissum alltaf að miðaði að því að ná lagalega bindandi samningum um takmörk á losun þessara skaðlegu lofttegunda. Mikið hefur verið talað um sérstöðu Íslands og vitaskuld eigum við að halda henni fram. Hún felst í tvennu. Hún felst í því að við höfðum þegar, áður en viðmiðunarárið 1990 rann upp, gripið til gríðarlegrar notkunar á mengunarlausum orkugjöfum. Það er erfitt um vik fyrir okkur að gera stórátak í þeim. Það er líka sérstaða okkar að við búum við fiskveiðar sem koma öllum heiminum til hagsbóta. Þetta er sérstaða sem við eigum að sjálfsögðu að halda fram. Það er engin spurning. Ég tel að það sé ekkert, hvorki í siðferðilegu né öðru tilliti rangt að við reynum að fá metna alla þá sérstöðu sem við getum markað okkur í þessu máli. Það er einfaldlega eðli samninga að ganga eins langt og mótaðilinn getur sætt sig við. En það er líka eðli samninga, herra forseti, að una niðurstöðunni, að hlíta niðurstöðunni. Hvað gerist ef við kjósum að standa fyrir utan samninginn? Hæstv. ráðherra orðaði það svo að það kynni að veikja stöðu Íslands. Ég held að ef við kjósum okkur það hlutverk að setjast á bekk með þeim rummungum heimsins sem ekki vilja taka þátt í þessu mikilvæga verkefni, þá muni það rústa í fyrsta lagi umhverfisstefnu Íslands. Það mun rústa í öðru lagi ímynd Íslands sem hreins lands. Hvað þýðir það fyrir okkur? Halda menn að það gangi jafn vel að selja ferskan hreinan íslenskan fisk og áður? Og telja menn að erlendir ferðamenn muni streyma hingað til lands jafnglaðbeittir og áður? Að sjálfsögðu ekki. Við verðum líka að gera okkur grein fyrir því, herra forseti, að umhverfismál og viðskiptamál eru alltaf að færast nær og nær hvert öðru. Ég er alveg sannfærður um það að ef við kjósum okkur það hlutskipti, sem ég hef lesið í orðum einstakra ráðherra sem hafa tjáð sig um þetta mál, að standa utan við Kyoto-samninginn, þá held ég að við munum sæta viðskiptaþvingunum í vaxandi mæli, eins og við sjáum að ríkjasambönd, stórþjóðir og hagsmunasamtök hafa beitt. En ég tel líka að móralskt séð getum við það ekki. Það stafar af því að við erum í hópi þeirra þjóða sem eiga hvað mest á hættu. Í annan stað bendi ég á kannski þá mestu hættu sem blasir við okkur á næstu öldum, en það eru áhrif frávirkra lífrænna efna sem safnast upp í norðurhöfum. Hvað eru Íslendingar að gera í þeim efnum? Við höfum gengið fram fyrir skjöldu, m.a. hæstv. umhvrh. til þess að fá þjóðir heims til að gangast undir lagalega, bindandi samning um takmörkun á losun og notkun þeirra efna. Hvernig í ósköpunum eigum við að geta róið fyrir víkur útlendinga, annarra þjóða og beðið um stuðning í því efni ef við kjósum okkur það hlutskipti að standa fyrir utan þennan samning? Það gengur einfaldlega ekki upp, herra forseti. Það er ekki siðferðilega verjandi. Það slær mann auðvitað þegar maður les þessa skýrslu hver viðbrögð ríkisstjórnarinnar eru. Með hvaða hætti grípum við til aðgerða til að vega upp á móti losun þessara óæskilegu lofttegunda? Samantekt um það er að finna á bls. 4--5 og þar kemur í ljós að nánast ekkert er að gerast í þeim efnum. Hæstv. umhvrh. setur traust sitt á framtíðina. Tækniþróunin er ör, segir hann, en hún mun bara ekki þróast nógu ört á meðan hæstv. umhvrh. situr í stóli og ekki heldur á næsta kjörtímabili. Hvað er raunverulega að gerast? Nokkur atriði eru talin upp en það er kannski enn ein sérstaða Íslands að þessi ríkisstjórn hefur ekki bent á eitt einasta haldbært ráð í þeirri baráttu. Hæstv. umhvrh. spáir því að árið 2000 verði útstreymi koltvíildis 550 þúsund tonnum meira en 1990 og skrautfjöðrin í hatti hans er aukið átak í landgræðslu og skógrækt. Það kemur fram í máli hans að hann og ríkisstjórnin öll hefur eytt 450 millj. til þess að gera sérstakt átak í þessum efnum og hverju skilar það? Samkvæmt eigin skýrslu skilar það bindingu 22 þúsund tonna koltvíildis. Herra forseti. Hversu dýr yrði Hafliði allur? Ef nota ætti þessa aðferð til að vega upp á móti þessari spá hæstv. ráðherra, þá mundi það þýða að við þyrftum að rækta skóg fyrir um það bil 10 milljarða og e.t.v. meira. Hvar ætlar hæstv. umhvrh. að finna land fyrir allan þann skóg? Í dag er staðan þannig að við losum út í andrúmsloftið sem nemur ígildi 2,6 millj. tonna af koltvíildi. Með þeim samningi, sem við höfum a.m.k. til þessa tekið þátt í að undirbúa í Kyoto, á að draga um 30--50% úr losuninni en samkvæmt skýrslu ráðherrans bendir allt til þess að við förum árið 2000 a.m.k. 16% fram úr, árið 2010 26% og 35% árið 2020 en hæstv. umhvrh. hefur ekki bent á neinar raunhæfar leiðir. Það er ekki nóg að benda á öra tækniþróun í framtíðinni. En þar með er sagan ekki öll, herra forseti. Sú spá sem hæstv. umhvrh. hefur lagt fram um losun fram á næstu öld tekur einungis tillit til þeirrar stóriðju sem búið er að samþykkja nú þegar. En um leið og hæstv. umhvrh. er að boða að nauðsynlegt sé að draga úr losuninni, hvað er þá sessunautur hans, hæstv. iðnrh. að gera? Hann leggur fram skýrslu á þessu þingi þar sem gert er ráð fyrir stórfelldri stóriðju á Íslandi. Samkvæmt þeirri skýrslu er í fyrsta lagi gert ráð fyrir magnesíumverksmiðju sem mun leiða til þess að við losum koltvíildi sem nemur 350--370 þús. tonnum að auki út í andrúmsloftið. Í öðru lagi er talað þar um álver á Reyðarfirði og þar er nefnd talan 400 þús. tonn af áli sem þýðir um 400--500 þús. tonn af koltvíildi til viðbótar. Þar er talað um verksmiðju Atlantsáls með um það bil 240 þús. tonn af áli sem þýðir svona 300--400 þús. tonn til viðbótar af koltvíildi. Það er talað um 30 þús. tonna kísilmálmverksmiðju á Austfjörðum sem mundi leiða líklega til 70--80 þús. tonna aukinnar losunar á þessum lofttegundum. Þar fyrir utan tala menn fullum fetum um stækkun málmblendiverksmiðjunnar á Grundartanga um allt að tvo ofna og líkleg aukning á koltvíildi vegna þess væri sennilega um það bil 300 þús. tonn. Ég rifja það líka upp, herra forseti, að í lögum um álverið á Grundartanga er heimild um þreföldun og sú aukning er heldur ekki inni í spá hæstv. ráðherra en ef sú aukning yrði að veruleika, þá má gera ráð fyrir að aukin losun koltvíildis yrði um 180 þús. tonn, þannig að mér reiknast til, herra forseti, að aukningin sem felst í þeim stóriðjudraumum sem hæstv. iðnrh. er haldinn og hefur boðað hér í þessu þskj. nemur um það bil 2 millj. tonna af koltvíildi. Með öðrum orðum, hæstv. iðnrh. er að leggja til framkvæmdir sem nánast tvöfalda losun Íslendinga í dag. Hvaða ályktun er hægt að draga af þessu? Ef staðan er jafnsvört og hæstv. umhvrh. nefndi áðan og ef það er rétt sem hæstv. ráðherra segir að við verðum að taka tillit til barnabarna okkar, taka tillit til framtíðarinnar, þá er ekki nema ein niðurstaða í þessu máli og hún er sú að stóriðjustefnan sem við höfum fylgt er gjaldþrota. Það er einfaldlega það verð sem við þurfum að greiða fyrir að vera þátttakendur í því að bjarga okkar eigin framtíð. Mig langar að spyrja að lokum, herra forseti: Hvaða afstöðu hefur hæstv. umhvrh. til þeirra stóriðjudrauma sem hæstv. iðnrh. hefur kynnt í þessu þskj? Er það virkilega svo, herra forseti, að hæstv. umhvrh. eftir alla þá svörtu mynd sem hann hefur dregið hér upp, treysti sér ekki til þess að koma hingað upp og lýsa yfir að hann muni beita sér fyrir því að Ísland muni hlíta niðurstöðum Kyoto-samningsins?

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að í þeirri skýrslu sem ég lagði fyrir um hugsanlegar framkvæmdir á sviði stóriðjumála eru settar fram hugmyndir um byggingu stóriðjuvera sem taka til þess að þarna yrði um einhverja viðbótarlosun á gróðurhúsalofttegundum að ræða. Hv. þm. verður hins vegar að hafa það í huga að ef þessar framkvæmdir gengju allar eftir annars staðar í heiminum þar sem notuð yrði önnur orka en vatnsaflið til framkvæmda, þá yrði losunin tíu sinnum meiri heldur en þarna er áætlað.

Herra forseti. Það er rétt að benda hæstv. ráðherra á að það er víðar til í heiminum mengunarlaus orka en á Íslandi. Við stöndum einfaldlega frammi fyrir því, herra forseti, að við höfum tekið þátt í því að undirbúna samning sem við vissum sjálfir eða gerðum ráð fyrir að yrði lagalega bindandi. Við þurfum þar af leiðandi að svara spurningunni: Hvernig ætlum við að standa frammi fyrir honum? Hvernig ætlum við að uppfylla hann? Ég sé enga leið að komast nálægt því að uppfylla hann á þessum tímapunkti þegar hæstv. umhvrh. segir sjálfur að við stefnum tugum prósenta fram úr því marki sem við höfum áður ákveðið. Ég sé enga leið til þess nema að byrja á að svipta öllum stóriðjudraumum út af borðinu eða a.m.k. að slá þeim á frest þangað til niðurstaða liggur fyrir.

Herra forseti. Það er að vísu alveg rétt að til er hrein orka eða græn orka annars staðar í heiminum en á Íslandi. En á þeim stöðum þar sem um slíkt er að ræða eru kannski ekki sömu skilyrði til uppbyggingar orkufreks iðnaðar og hér á landi. Ef ég hef skilið hv. þm. rétt í ræðu sinni áðan, þá hafði hann það sem markmið og vildi að það markmið gengi fram að losunin yrði á heimsvísu sem allra minnst. Ef við göngum út frá því að við ætlum að halda áfram að lifa hér á landi og annars staðar í heiminum og halda áfram að auka hagvöxt og bæta lífskjör heimsins alls, þá hljótum við líka að ætla að halda áfram að framleiða iðnaðarvörur, m.a. úr áli, þannig að aðalatriðið er að ná þessari heildarniðurstöðu, sem er minnsti útblástur á þessum gróðurhúsaslofttegundum í heiminum og það m.a. með því að nota græna orku og vatnsorkuna til þess.

Herra forseti. Ég skil rök hæstv. iðnrh. fullvel. Ég er þeim einfaldlega ekki sammála. Við höfum tekið þátt í því að undirbúa Kyoto-ráðstefnuna. Við höfum ekki gengið gruflandi að því að þar er stefnt að lagalega bindandi samningi um ákveðið þak á losun og við þurfum auðvitað --- þegar við höfum tekið þátt í því og þar með sagt a --- að vita hvort við ætlum að segja b. Við ætlum að segja b. Það hefur komið fram, er það ekki? Hvernig ætlum við þá að uppfylla samninginn? Það er örugglega ekki hægt að uppfylla hann með því að hrúga inn í landið erlendri stóriðju sem mun líklega tvöfalda það magn sem við erum nú þegar að losa af skaðlegum lofttegundum. Það er einfaldlega ekki hægt að halda því fram. Ég held líka, herra forseti, að nóg sé komið af stóriðju á Íslandi. Ég held að við eigum að nema staðar í því efni og ég held líka að miðað við þá stöðu sem er að koma upp, sé skynsamlegt af ríkisstjórn Íslands að slá þessum stóriðjudraumum, þessum fyrirhuguðu framkvæmdum sem eru kynntar í skýrslu hæstv. iðnrh. á frest a.m.k. fram yfir það.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka þá umræðu sem hér er hafin og þá skýrslu sem hæstv. umhvrh. lagði fyrir þingið í síðasta mánuði um þessi þýðingarmiklu mál. Ég tel mikla þörf á því að þau verði rædd vel og ítarlega og auðvitað ekki aðeins hér úr þessum ræðustól heldur gaumgæfð af öllum á Alþingi og í þingflokkum þingsins vegna þess að um mikil alvörumál er að ræða. Það er rétt sem fram kom hjá hæstv. umhvrh. að minna hefur farið fyrir umræðu um þessi stóru mál á Alþingi en æskilegt væri og búast hefði mátt við miðað við stærð. Þegar þessi mál voru til umræðu 1993 af tilefni samningsins um loftslagsbreytingar, samningsins sem Ísland undirritaði með fyrstu ríkjum í Rio de Janeiro á umhverfisráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um umhverfi og þróun, var um það góð samstaða. Í umræðu um málið undirstrikaði ég þýðingu þess og stærð og ég hef á þeim tíma sem síðan er liðinn leyft mér að taka þessi mál inn í umræðu um ýmis efni, þar á meðal um efnahagsmál vegna þess að þau mál sem tengjast loftslagsbreytingunum og gerð alþjóðasamnings varða efnahagsþróun ríkja geysilega miklu. Skýrasta dæmið um það hvernig umhverfismálin eru orðin og verða í enn ríkari mæli að mínu mati dagskrármál þegar talað er um alþjóðamál á komandi árum, þar á meðal um efnahagsmál. Það verður að gerast ef menn ætla að taka samræmt á þeim hlutum. Eitt af því sem ég hef gagnrýnt í sambandi við Alþjóðaviðskiptastofnunina, er framhaldið af GATT-samningnum, þau lög sem þar að lúta vegna þess að sá stóri samningur er ekki á því spori að hann sé líklegur til að ráða við þann vanda sem við blasir í umhverfismálum heldur þvert á móti að auka þann vanda í miklum mæli nema þar verði stórfelld breyting gerð á. Ég tel ekki sanngjarnt að gagnrýna hæstv. umhvrh. hér og nú fyrir það hvernig hann leggur þetta mál fyrir þingið. Ég tel að hæstv. ráðherra hafi með skýrslu sinni til þingsins og þeim gildu fylgigögnum sem fylgja, þar á meðal skýrslunni frá í október 1997, ítarlegri skýrslu þar sem er að finna ýmis gögn málsins sem ekki koma fram í þingskjalinu, sýnt viðleitni og mér finnst skipta afar miklu máli að þingheimur virði þessa viðleitni sem umhvrn. hefur sýnt ásamt öðrum ráðuneytum til þess að reyna nú loksins --- og ég segi loksins því það má vissulega gagnrýna að það skuli ekki fyrr hafa verið gert að koma með þessi mál þannig fram fyrir alþjóð, þing og þjóð að hægt sé að fjalla um þau á þeim forsendum sem ber. Auðvitað má finna að mörgu sem snýr að málafylgjunni á fyrri stigum og mér hefur lengi verið ljóst að menn hafa ekki margir hverjir gert sér ljósa stærð þessa máls. Það er í rauninni ekki fyrr en í janúar sl. þegar hér á Alþingi komu svör hæstv. umhvrh. við fyrirspurn sem ég bar fram og tengdist áformum varðandi stóriðju, svör hæstv. ráðherra sem vörðuðu þau efni og viðræðurnar í aðdraganda Kyoto sem margir hrukku við, þar á meðal fjölmiðlar í landinu, og byrjuðu að fjalla um þessi mál í ljósi þess hvað þau koma við kvikuna á efnahagslegum fyrirætlunum á Íslandi. Ég held t.d. að þeir sem hafa verið að undirbúa magnesíumverksmiðju á Suðurnesjum hafi hrokkið rækilega við þegar það kom fram í svari hæstv. ráðherra þá, samkvæmt mati hans ráðuneytis, að bygging þeirrar verksmiðju með því framleiðsluferli sem kynnt hafði verið mundi losa gróðurhúsalofttegundir á Íslandi til jafns við það sem þegar er orðið og þeir aðilar hafa síðan verið að leita annarra leiða til að minnka þetta stórlega. Ég vil leiðrétta það sem kom fram í umræðunni hjá hv. síðasta ræðumanni, talsmanni Alþfl. eða þingflokks jafnaðarmanna, að sú losun gróðurhúsalofttegunda sem tengist stóriðjuhugmyndunum sem hv. þm. nefndi og er á dagskrá, sú tala var allt of allt of lág, um 2 millj. tonna sem þar yrðu losaðar. Talan er langtum hærri en það er ekki viðfangsefni þessarar umræðu að leggja hana hér fyrir. Það nægir að minna á að ramminn í umræðunum um álbræðslu á Austurlandi eða hér á landi vegum Norsk Hydro er ekki 400 þús. tonn heldur 720 þúsund tonn sem þýðir losun um nærri því 1,5 millj. tonna á gróðurhúsalofttegundum á sama tíma og við losum í heild um 2,8 millj. tonna. Þetta sýnir okkur stærðina í þeim hugmyndum. Virðulegur forseti. Það sem ég hef sérstaklega áhyggjur af í sambandi við stöðu þessa máls hér og nú er það hvernig hæstv. ríkisstjórn fjallar um það og hvað fram kemur hjá hæstv. ráðherrum varðandi þetta stóra mál nú upp á síðkastið þar sem mér sýnist að mjög mikið vanti á að hæstv. ríkisstjórn hafi tekið á þessum málum sem bæri og veiti hæstv. umhvrh. þann stuðning sem ber í þeim mjög vandasömu viðræðum sem hæstv. ráðherra fer með fyrir ríkisstjórnarinnar hönd og þar sem kunna að verða stigin mjög ákvarðandi skref í Kyoto í næsta mánuði. En á það ber að leggja áherslu og þess ber að minnast sem hæstv. ráðherra vissulega nefndi að það kemur dagur eftir Kyoto og þó að ekki fari svo sem mér heyrist að hæstv. iðnrh. sé svona að gæla við sem líklega niðurstöðu, að ekkert komi út úr þeirri ráðstefnu, þá er eins víst og dagur er á eftir þessum að það verður annar fundur sem mun reyna að ná saman um þetta stóra vandamál seinni hluta næsta árs og er þegar farið að undirbúa slíkan fund vegna þess að auðvitað þarf að fjalla útfærslu á því sem kann að nást saman um í Kyoto og taka á stærstu þáttum málsins á næsta ári og áframhaldandi þangað til viðunandi alþjóðleg samstaða næst til þess að bægja frá þeirri stórhættu sem mannkyni öllu stafar af því ef fram heldur sem horfir í þessum málum og ekkert samkomulag tekst. Ég leyfi mér, virðulegur forseti, að finna orðum mínum stað um áhyggjuefni að því er varðar hæstv. ríkisstjórn. Þá hef ég í huga öðru fremur þann sem þar er fremstur, hæstv. forsrh., og það sem kom fram hjá hæstv. forsrh. í síðustu viku, bæði tilvitnanir í ræðu haldna úti í Ósló og bein ummæli hér í fjölmiðlum. Mér sýnist að það sem hæstv. forsrh. sagði þar beri vott um að íslenska ríkisstjórnin taki ekki af heilindum þátt í þeirri viðleitni sem hæstv. umhvrh. hefur í málinu. Þetta segi ég m.a. vegna þess að hæstv. forsrh. er þar, samkvæmt fjölmiðlum sem ég hef hér útskrift af og í Morgunblaðinu 13. nóvember sl., að vekja upp drauga sem eiga ekkert að vera viðfangsefni fundarins í Kyoto samkvæmt þeim samningsgrunni sem gengið var frá í Bonn á annarri ráðstefnu aðildarríkjanna þess efnis að ekki ætti að reyna að binda þróunarríkin við ákveðnar takmarkanir í þeim samningum sem þá var ákveðið að reyna að ná, heldur yrði það viðfangsefni síðari tíma hvernig þau kæmu inn í slíkt og öllum auðvitað ljóst að þau verða einhvern veginn að koma inn í slíkt í framtíðinni. En það er mjög alvarlegt mál þegar hæstv. forsrh. virðist ekki taka tillit til Berlínarumboðsins frá 1995 sem allt hvílir þó á og sem formaður samninganefndarinnar á fundinum í Bonn í síðasta mánuði ítrekaði sem niðurstöðu, ef ég hef skilið það rétt, á þeim fundi að væri óbreyttur grunnur, þ.e. að ríkjahópurinn 77 sem er auðvitað miklu stærri verði ekki hluti af þeim lagalegu skuldbindingum sem á að reyna að ná um lækkun á losun gróðurhúsalofttegunda og fyrst og fremst þau ríki sem tengjast viðauka I. Þetta er alvarlegt, sem og vangaveltur hæstv. forsrh. um það hvernig samningur sem skuldbindi iðnríkin við ákveðin losunarmörk og lækkun á losun gróðurhúsalofttegunda, rakst í alþjóðaviðskiptum. Er ekki öllum ljóst að með þeirri stefnu sem lagt var upp með í samningunum er auðvitað verið að breyta aðstæðum varðandi alþjóðaviðskipti? Þróunarríkin fá vissulega ákveðið forskot sem er þeirra góði réttur og hafa gild sanngirnisrök til þess að krefjast og á hefur verið fallist pólitískt. Ég skal ekki segja hver niðurstaða þessara mála verður í framtíðinni en ég leyfi mér að segja það hér að ég held að bindandi alþjóðasamningar um þessi efni hljóti að lokum að taka mið af því að hver einstaklingur á jörðinni hafi sama aðgengi að lofthjúpnum og þar með sama aðgengi að möguleikum til þróunar og mannsæmandi lífs, sömu möguleika til þess að losa í sameiginlegan lofthjúp. Það þýðir auðvitað sitt fyrir iðnríkin og fyrir þá sem nú eru komnir langt fram úr, miklu lengra fram úr en er mögulegt til þess að standa undir lífi á þessari jörð ef allir tækju sér þann rétt sem iðnríkin hafa tekið sér í sambandi við losun gróðurhúsalofttegunda. Þetta vildi ég segja, virðulegur forseti, um ummæli hæstv. forsrh. og mætti þó fleira um það segja. Ég tel alveg nauðsynlegt að hér við þessa umræðu komi þetta skýrt fram: Styður hæstv. forsrh. þetta mál og að gengið verði frá niðurstöðu á grundvelli þess sem fram hefur komið hjá hæstv. umhvrh. og á grundvelli þeirrar stefnu sem samninganefnd, ég leyfi mér að kalla það það, Íslendinga á Bonn-fundinum í síðasta mánuði reyndi að færa þar fram miðað við að hægt sé að laga samningsgrundvöllinn að einhverju leyti að þeim markmiðum sem Íslendingar telja æskileg eða nauðsynleg? Auðvitað er alveg ljóst að við fáum þar aldrei allt. En mér er tjáð, m.a. eftir samningaviðræður í síðasta mánuði að viss atriði hafi þokast þar verulega í áttina, t.d. að möguleikarnir á að binding í einhverju formi verði viðurkennd hafi vaxið. Það er inni í þessu sveigjanleiki. Inni í þessu virðast vera möguleikar í sambandi við skipti á mengunarkvóta og ákveðnu tilliti til breytileika varðandi einstök ríki. Þetta er þýðingarmikið fyrir Ísland. En þó að þetta náist fram, þá er alveg ljóst að brautin er ekki vörðuð fyrir þau áform sem ríkisstjórnin hefur haft uppi í sambandi við stóriðjumál. Þar munu menn að samningagerð lokinni búa við allt annan veruleika. Það þarf ekki að þýða að lokað sé á orkunýtingu á Íslandi til iðnaðar með öllu. Það er verulega langt frá því. En landslagið er gjörbreytt að því leyti og það þýðir ekkert að hugsa sér einhver heljarstökk eins og ríkisstjórnin og hæstv. iðnrh. hefur verið að boða í þeim efnum og hæstv. utanrrh. sem hefur tekið undir alveg frá því síðasta vor í eldhúsdagsumræðum hér í Alþingi, að við mættum ekki binda okkur nokkurn skapaðan hlut ef það þýddi að við gætum ekki bara gengið fram í nýtingu orku eins og okkur gott þætti og þetta ítrekaði hæstv. utanrrh. í umræðum um utanríkismál á dögunum. Það eru þessar áhyggjur sem ég hef, að hæstv. ríkisstjórn standi ekki að baki hæstv. umhvrh. í þessu stóra alvörumáli. Ég bið um að hér á Alþingi verði stuðningur við skynsamleg samningsmarkmið að þessu leyti þannig að reynt verði að sjá fyrir hagsmunum Íslands eins og mögulegt er. En það sem aðalmarkmið á að vera er að taka þátt í alþjóðasamningi sem feti okkur áfram í að leysa í alþjóðlegu samhengi eða bægja frá þeirri vá sem mannkyn allt býr við nú og við blasir og mun fara vaxandi ef ekki tekst að ná þeim árangri sem stefna verður að.

Herra forseti. Málið sem hér er til umræðu á að mínu mati sér engan samjöfnuð í því sem við fjöllum um hér á hv. Alþingi. Í fyrsta lagi er enn þá ákveðin óvissa í þeim vísindalega grunni sem liggur til grundvallar þeim kenningum sem verið er að fjalla um og afstaða manna til þeirra byggist meira á skoðun og jafnvel trú en því að um vísindalega sönnun sé að ræða. Hins vegar eru afleiðingar þess að misstíga sig í þessum efnum þvílíkar og koma ekki fram fyrr en svo langt er liðið á næstu öld að við verðum að taka tillit til þeirra vísindalegu ábendinga sem við þó höfum. Í þriðja lagi er málefnið þess eðlis að allar þjóðir heims verða að koma að því til þess að það verði leyst viðunandi. Staða Íslands í þessu máli er bæði góð og slæm. Hún er góð í því tilliti að útblástur okkar í dag mælt á hvern íbúa er í lægri kantinum hvað varðar Annex I þjóðirnar. Hún er góð vegna þess að við höfum gert miklar breytingar á orkukerfi okkar á undanförnum áratugum og njótum þar okkar föstu orkugjafa. Staðan er hins vegar slæm að því leytinu til að við erum lítil og fámenn þjóð í stóru landi, eylandi, og byggjum þar af leiðandi mjög mikið á samgöngum, bæði innan lands og við umheiminn. Og eins og allir vita þá eru samgöngur einn sá þáttur sem eyðir hvað mestri orku hér á landi og veldur hvað mestum útblæstri. Okkar grunnatvinnuvegur er svo líka fiskveiðar og þar er orkunotkun gríðarlega mikil og hefur að undanförnu frekar farið vaxandi miðað við aflaeiningu heldur en hitt. Ég sé því ekki að við getum leyst þessi tvö stóru vandamál okkar hvað úblástur varðar nema til komi verulegar tækniframfarir sem annars vegar leiði til mun betri nýtingar eldsneytis eða til þess að nýir eldsneytisgjafar komi fram á sjónarsviðið sem valdi minni útblæstri. En hver er staðan í samningunum í dag hvað okkur varðar og umheiminn? Við höfum lagt nokkur atriði til grundvallar í málflutningi okkar. Við höfum lagt áherslu á að nýjar skuldbindingar taki til allra gróðurhúsategunda og aðgerðir til að binda kolefni í jörðu og gróðri verði metnar jafngildar aðgerðum til að draga úr losun. Við höfum lagt áherslu á að tekið verði tillit til sérstakra aðstæðna einstakra ríkja, sérstaklega ríkja sem mæta orkuþörf sinni að verulegu leyti með endurnýjanlegum orkugjöfum. Og við höfum lagt áherslu á að nýjar skuldbindingar takmarki ekki möguleika aðildarríkja til að auka notkun endurnýjanlega orkugjafa vegna eigin framleiðslu jafnvel þótt framleiðsluferlið auki losun staðbundið. Það má segja að í samningunum liggi fyrir fjögur tilboð, annars vegar frá samtökum smáeyríkja, hins vegar frá Evrópusambandinu, Bandaríkjunum og Ástralíu. Þrjú þessara tilboða eru í eðli sínu mjög svipuð. Þau byggja á flatri skerðingu útblásturs á tilteknu tímabili, tiltekin mörk við tiltekin ártöl. En tillaga Ástralíu er annars eðlis. Hún byggir ekki á flötum skerðingum og mismunandi ártölum, heldur á því að kostnaður ríkjanna við að mæta heildarskuldbindingunum verði sem líkastur, að mismunandi aðgerðir hjá mismunandi þjóðum verði lagðar til grundvallar en að þær kosti svipað, sama hvaða land er um að ræða. Það er hins vegar annað sem er merkilegt í þessu sambandi og vert að hafa í huga en það er að Evrópuþingið hefur lagt fram allt, allt aðrar tillögur en Evrópusambandið hefur lagt fram. Þær tillögur byggjast ekki nema að hluta á því að um verði að ræða flatan niðurskurð á útblástursheimildum. Þær byggja þá til viðbótar á því að stórum hluta af heimildunum verði úthlutað á grundvelli þess að um sé að ræða aðgerðir sem koma heildinni til hagsbóta þannig að ríki sem fara í aðgerðir sem minnka útblástur heildarinnar njóti þess. Ég ímynda mér að ef þetta kerfi verði tekið upp þá mundi Ísland njóta þess að eiga hreina orkugjafa til þess að framleiða léttmálma eins og ál og magnesíum. Tillaga Evrópuþingsins gerir ráð fyrir því að þeir sem ekki standa við sínar heimildir eða fara fram úr þurfi að borga sektir í sérstakan sjóð sem jafnframt verði varið til að koma af stað aðgerðum sem verði heildinni til hagsbóta og heilla. Ég tel að Ísland hefði átt að leggja áherslu á nokkur atriði til viðbótar í þessum samningaviðræðum. Í fyrsta lagi hefði ég talið mikilvægt að leggja áherslu á sameiginleg stefnuatriði við að ná tökum á vandanum og þá sérstaklega á skatt á kolefni. Ég tel að við munum ekki leysa okkar vanda hvað varðar samgöngur og fiskveiðar nema atvinnulífið og akademían í hinum stóra heimi taki höndum saman um að leysa vandamálið og eini þrýstingurinn til að fá þessa aðila til að takast á við vandamálið er fjárhagslegur, þ.e. að beitt verði efnahagslegum stjórntækjum eins og kolefnisskatti til þess að hafa áhrif á þessa þróun. Ég held einnig að það sé grundvallaratriði fyrir okkur, sama hvaða kerfi verður komið á, að leyft verði að versla með heimildir til útblásturs, þ.e. að hægt verði að hafa viðskipti með heimildirnar. Í þriðja lagi tel ég að við hefðum átt að leggja áherslu á að allar þjóðir heims kæmu að þessu vandamáli og að þessum samningum í upphafi því þegar til kastanna kemur erum við öll ábyrg fyrir þessu, ábyrg fyrir niðurstöðunni. Niðurstaðan verður ekki ljós fyrr en seint á næstu öld og því rétt að allir aðilar komi að málinu í upphafi jafnvel þó að þær byrðar eða þær skuldbindingar sem aðilar taki á sig séu ekki jafnar í upphafi, jafnvel langt frá því að vera jafnar. Þess vegna hef ég talið mikilvægt að þróunarlöndin tækju þátt í þeim samningaviðræðum alveg frá upphafi og sérstaklega að Kína væri þátttakandi í viðræðunum til þess að við gætum séð í framtíðinni að þessir aðilar væru tilbúnir til að takast á við það að leysa vandamálið á sama hátt og Annex I ríkin. Í þessu samhengi er ég að tala um að við leggjum það til grundvallar að jafnframt því að Annex I ríkin taki á sig að lækka útblásturinn fengju þróunarlöndin heimild til að auka sinn útblástur tímabundið, en eftir því sem liði á næstu öld mundi þetta falla saman þannig að sem líkastur útblástur yrði á hvern íbúa í heiminum í lok aldarinnar þegar við værum komin á þann endapunkt sem við mundum ákveða að stöðvast við, hvort sem hann er 450, 550 eða 650 ppm. Þetta er eitt af þeim atriðum sem við þurfum að ná samkomulagi um. Ekki síður þurfum við að ná samkomulagi um aðferðina og held ég að þetta sé eina aðferðin sem getur leitt okkur til farsæls enda á þessu máli. En hvert stefnir í niðurstöðu þessara samninga núna? Líklegast er að ef einhver niðurstaða næst, þá verði það málamiðlun á milli tillagna samtaka smáeyríkjanna, Evrópusambandsins og Bandaríkjanna. En hvernig þarf hún að vera til að við getum þolanlega við unað hér á landi? Ég held að það séu þrjú atriði sem eru afar mikilvæg fyrir okkur og til að þetta mál verði farsællega leyst fyrir okkur þarf að taka tillit til a.m.k. tveggja af þessu þrennu. Í fyrsta lagi að tillit sé tekið til aðstæðna og möguleika þjóða, eins og okkar, sem nýta hreina orkugjafa og það verði viðurkennt að skynsamlegt sé út frá hagsmunum heildarinnar að framleiða léttmálma með hreinni orku við okkar aðstæður. Í öðru lagi að tillit verði tekið til þess að hér séu möguleikar á því að binda kolefni í talsvert ríkum mæli. Í þriðja lagi að heimilt verði að versla með heimildirnar á milli þjóða eða ríkjahópa. Í því tilliti finnst mér afstaða Evrópusamsambandsins afar sérstök, að ætla sér að beita mismunandi reglum innan sambandsins og á alþjóðlegum vettvangi. Ég held að það verði mjög erfitt fyrir okkur að lifa við það að samningur verði gerður í Kyoto sem ekki tekur tillit til a.m.k. tveggja af þessum þremur atriðum sem ég nefndi og vafasamt hvort við ættum að skrifa undir slíkan samning jafnvel þó að færa megi rök fyrir því að við værum jafnilla stödd undir þeim kringumstæðum hvort sem við skrifuðum undir samninginn eða ekki. Það væri einfaldlega að mínu mati afskaplega óréttlát niðurstaða ef hluti heimsbyggðarinnar kæmist að niðurstöðu sem ekki tæki einu sinni stærsta hluta mannkynsins með í reikninginn en mismunaði og skerti verulega möguleika einstakra þjóða í þeirri heimsbyggð þjóðanna, sem við búum í, og það þjóðar sem ekki er í hópi þeirra sem valda hvað mestum útblæstri. Eins og ég sagði í upphafi á þetta vandamál að mínu mati engan samjöfnuð og því er ekkert skrýtið þó erfiðlega gangi að finna lausn á því. Ég vona að í Kyoto verði stigið skref í átt til lausnar vandanum og við skulum ekki hafa áhyggjur af því þó að við þurfum að halda aðrar ráðstefnur á næsta ári til að halda áfram að leita lausnarinnar því að þetta vandamál verður ekki leyst á þessu ári, það verður ekki leyst á næsta ári, það verður ekki leyst á þessari öld. Það verður ekki endanlega fyrirséð um lausn vandans fyrr en seint á næstu öld og þá verða það væntanlega börn okkar og barnabörn sem þurfa að horfast í augu við það hvort okkur hafi tekist vel upp að leysa þetta vandamál eður ei.

Virðulegur forseti. Það er athyglisvert að hlýða á málflutning hv. þm. talsmanns Sjálfstfl. í umhverfismálum og ég skynja að það er ákveðið samhengi á milli þess sem frá hæstv. forsrh. hefur komið og heyra mátti hjá hv. síðasta ræðumanni. Ég óttast að hæstv. forsrh. hafi kannski lagt helst til mikið hlustir við sjónarmið eins og mér fannst koma fram hjá hv. þm. Það fyrsta varðar óvissuna. Það var fyrsta atriðið sem hv. þm. kom með, óvissan um þessar loftslagsbreytingar. Það er lengi hægt að tala um slíkt. En er það ekki niðurstaða sem liggur fyrir? Er það ekki mat sem ber að virða? Ætlum við að hlaupa frá samningunum vegna þess að ýmsir telja að ekki liggi nein 100% vissa fyrir? Þetta finnst mér óskynsamlegt en þetta mátti einnig heyra frá hæstv. forsrh. í hans rökstuðningi fyrir því að e.t.v. ættu Íslendingar ekki að vera aðilar í Kyoto. Annað atriði sem ég hlýt að gagnrýna úr máli hv. þm. er varðandi það að allar þjóðir verði að vera með, allar þjóðir verði að skuldbinda um að fara að minnka losun gróðurhúsalofttegunda frá og með þeim samningi sem rætt er um að gera eða bókun við samninginn. Þetta er allt annar grundvöllur en menn hafa verið að vinna á. Af hverju kemur Sjálfstfl. með þetta atriði hér og nú inn í umræðuna? Hvað veldur að farið er að hlaupa frá þeim grundvelli sem íslensk stjórnvöld segja að þau vilji starfa á og kom fram í stefnuræðu hæstv. forsrh. í haust og hefur ítrekað komið fram? Nú á að fara að hlaupa þar frá vegna þess að Kína sé ekki með í þeim hópi sem eigi að skuldbinda. Þetta er málflutningur Clintons Bandaríkjaforseta sem hefur haft takmarkaðan áhuga eða a.m.k. mjög lítinn bakstuðning. Ég vona að stuðningurinn sé meiri á hv. Alþingi Íslendinga, stuðningurinn sé meiri fyrir því að fylgja leiðsögn 

Herra forseti. Ég þarf ekkert að endurskoða málflutninginn. Ég held að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hafi hreinlega misskilið það sem ég sagði eða hann hefur kannski ekki heyrt það. Ég sagði að þrátt fyrir óvissuna ætti að takast á við það að leysa vandann, að afleiðingarnar væru þvílíkar að við gætum ekki horft fram hjá því að við þyrftum að takast á við þennan vanda. En við erum að semja og ég var að segja frá því hvað ég teldi að væru þau atriði sem við þyrftum að leggja til grundvallar til þess að við gætum vel við unað og að hægt væri að ná heildarlausn í málinu. Ég sagði ekki að allar þjóðir ættu að skuldbinda sig við þennan samning til þess að fara að draga úr útblæstri. Ég sagði þvert á móti að þróunarlöndin og Kína ættu að fá heimild til þess að auka, til að byrja með, en þau yrðu síðar meir, þegar lengra liði á þetta ferli, að minnka líka til þess að sem líkastur útblástur væri á íbúa í lokin hvar sem hann byggi í heiminum. Þar var ég að taka undir það sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson sagði í ræðu sinni fyrr í umræðunni. Þetta eru sjónarmið sem eiga ekki að koma hv. þm. á óvart. Hann þekkir þau og þau hafa verið til umræðu á alþjóðlegum ráðstefnum þar sem við höfum fjallað um þessi mál saman og ásamt með öðrum. Grundvallaratriði þess að lausn náist í málinu er að allir séu með frá upphafi, allir viti í upphafi hvar við ætlum að enda málið og að allir séu búnir að gera sér grein fyrir því strax að það séu ekki bara Annex I löndin sem byrji og ætli síðan að fá hina með sér heldur séu allir meðvitaðir um lokapunktinn strax í upphafi og skuldbundnir til þess að ná honum sameiginlega.

Virðulegi forseti. Ég vona að hv. þm. hafi rétt fyrir sér að það hafi verið misskilningur eða að ég hafi ekki hlýtt nógu vel á mál hv. þm. Ég fagna því eindregið ef svo hefur verið og þar er kominn liðsmaður, virðulegur forseti. Ég treysti því að það hafi áhrif á hæstv. ríkisstjórn og þar með hæstv. forsrh. að hlýða á hv. þm. Ég leyfði mér að skilja þetta þessum skilningi en ég skal fúslega taka það til baka ef það er sjónarmið hv. þm. að það sé nógu lítil óvissa til þess að við förum út á þessa braut og tökum þar virkilega á. Hitt sem hv. þm. nefndi er á gráu svæði og vel það, þ.e. að þjóðir skuldbindi sig frá upphafi. Meginmálið er að ekki verði hróflað við Berlínargrundvellinum, þ.e. að þess verði ekki krafist og Ísland beri það ekki fyrir sig að G-77 ríkjahópurinn verði ekki þátttakandi að skuldbindandi mörkum og minnkun frá Kyoto-fundinum eða þegar gengið er frá samningi. Samningsgrundvöllurinn er slíkur. Síðan er ég alveg sannfærður um að talsmenn G-77 ríkjahópsins og þar á meðal Kína sem Ísland hefur verið í talsambandi við, a.m.k. ríkisstjórnin öðru hverju, að Kína væri fyrst ríkja til þess að taka undir þau stefnumið sem hv. þm. ræddi um að mætast á miðri leið þegar kemur fram á næstu öld. Ég nefndi þetta markmið í ræðu minni, þ.e. að sama heimild verði til losunar fyrir íbúa jarðar hvar sem er. Ætli það yrði ekki klappað fyrir því í Kína og víðar ef það yrði ritað inn í samninginn í Kyoto? Það er ég nokkuð viss um.

Herra forseti. Hv. þm. nefndi Berlínargrundvöllinn og vissulega væri betri staða í samningunum í dag ef öll atriðin sem þar eru nefnd væru komin inn í samninginn sem við eigum von á að komi út úr umræðunum í Kyoto. Ég var ekki að bera það fyrir mig að við ættum ekki að undirrita samninga ef ekki væri búið að taka þróunarlöndin og Kína eða G-77 hópinn, eins og hann kallar það, inn í samkomulagið nú. Ég bar það ekki fyrir mig að það væri frágangssök. Ég nefndi þrjú atriði og taldi að tvö þeirra þyrftu að vera inni í samningnum til þess að hann væri vel viðunandi fyrir okkur. Það að allar þjóðir væru með í samningnum núna var ekki eitt af þeim atriðum. Hvort hv. þm. hafi misheyrt og misskilið mig eða ekki þá komumst við að því þegar við lesum útskriftina af fyrstu ræðu minni.

Herra forseti. Það er vonum seinna sem við ræðum þetta stóra og mikilvæga mál. Eins og hefur komið fram stóð til að umræða um það yrði í vor og svo aftur í haust og síðan biðum við eftir skýrslunni. Ég tek strax fram að ég þakka hæstv. ráðherra fyrir báðar skýrslurnar. Stærri skýrslan var kynnt á fundi 17. okt. þar sem mjög hreinskilnar og gagnlegar umræður fóru fram og miklar upplýsingar komu fram. Ég held að það séu gagnlegar upplýsingar inn í þá umræðu sem hefur farið fram hverjir ættu að taka á sig skuldbindingar vegna þessa mikla vanda. Þá er rétt að minna á að um 2 / 3 hlutar allrar losunar gróðurhúsalofttegunda í heiminum er í iðnríkjunum. Samkvæmt athugunum er álitið að árlegur herkostnaður vegna loftslagsbreytinga gæti verið u.þ.b. 2% af vergri landsframleiðslu fyrir iðnríkin en um 9% fyrir þróunarríkin. Þetta eru tölur sem við þurfum að hafa í huga. Ég held að ég fari ekki með neina vitleysu þó ég eigni þessar upplýsingar Tryggva Felixsyni, starfsmanni í umhvrn., sem skýrði margt sem hér kemur fram. Hann upplýsti m.a. að kostnaður við það að halda losun gróðurhúsalofttegunda í óbreyttu magni, miðað við árið 1990, væri metinn á 0,5--2% af vergri landsframleiðslu hér á landi. Það var reyndar ýmislegt fleira og þar á meðal má nefna það sem kom fram í máli hv. 4. þm. Austurl. um hugmyndir sem hafa verið í því efni að miða við hvern íbúa og það er reyndar oft gert. Þá var upplýst að það hefði verið rætt um það í öllum undirbúningsviðræðunum að tekið yrði tillit til íbúafjölda og Ísland hefur nokkuð reynt að halda því á lofti það ég best veit. Mér er ekki ljóst hvernig þeir ætla þá að reyna að bregðast við þessu, hvort þeir ætla að reyna að stuðla að mikilli aukningu íbúa á Íslandi. Ég veit ekki hvernig þeir ætla að fara að því að stuðla að auknum barneignum eða bæta aðstæður barna og fjölskyldna, ég veit ekki hvort það er inni í þessu dæmi, en fróðlegt væri að heyra um það. Kannski þarf ekki að endurtaka það að við erum að ræða um einhvern alvarlegasta umhverfisvanda sem heimsbyggðin á við að glíma og orsakavaldurinn er fyrst og fremst iðnbyltingin mikla. Afleiðingarnar geta orðið aldeilis skelfilegar og við erum í rauninni ekki að tala um eitthvað inni í blámóðu fjarskans. Við erum ekki bara að tala um framtíðina eftir eina öld eða tvær heldur erum við þegar farin að verða vör við áhrif af gífurlegri losun gróðurhúsalofttegunda út í andrúmsloftið. Það er margra álit að áhrifa af útblæstri sé þegar tekið að gæta í afbrigðilegri veðráttu, í vaxandi tíðni ofsaveðurs, vinda og úrhellis. Í því sambandi er rétt að minna á að mannkynið hefur teppalagt svo jörðina að það er varla að allt úrhellið komist niður í jörðina eins og það gerði áður. Þess vegna verða oft þessi hrikalegu flóð í iðnríkjunum, vatnið nær einfaldlega ekki að komast niður í jörðina fyrir malbiki og ræktun sem hefur gjörbreytt öllum aðstæðum. Þessi þróun mun halda áfram enn um sinn jafnvel þótt okkur tækist að stöðva aukningu útblásturs nú þegar. Mjög mikið er í húfi og ekki aðeins að stöðva aukningu útblásturs heldur að draga markvisst úr. Á Íslandi er helsta áhyggjuefnið áhrif veðurfarsbreytinga á stefnu og styrk hafstrauma, þar á meðal Golfstraumsins, og hvað verður um meginauðlind okkar til þessa, þ.e. fiskgengdina við landið. Á bls. 19 er meðal annars talað um að hækkun sjávarborðs vegna hlýnunar lofthjúpsins sé áhyggjuefni hér og það könnumst við við. Á hverju einasta ári rignir beiðnum yfir fjárveitingavaldið um að veita aukið fé til sjávarvarna og það er mikið áhyggjuefni. Sjávarflóð hafa þegar valdið talsverðu tjóni og það er ljóst að með tíðari og skaðlegri sjávarflóðum og hækkun sjávarborðs verður þetta mikið vandamál. Sömuleiðis hugsa ég til þess með nokkurri hryggð ef afleiðingarnar verða þær að við getum ekki lengur fagnað því að vera laus við pöddur á Íslandi þegar við berum saman við heitari lönd. Það hefur verið mikill kostur við að búa á Íslandi að vera tiltölulega laus við pöddurnar. Það er því ýmislegt sem við þurfum að taka með í reikninginn. Nokkuð er fjallað um aðgerðir Íslendinga gegn loftslagsbreytingum. Ég verð að viðurkenna að mér finnst það ekki vera sett upp á mjög metnaðarfullan hátt. Reyndar er fleira nefnt í stóru skýrslunni. Að vísu er nokkuð erfitt að festa hendur á því en þar er talað um hvetjandi aðgerðir, fræðslu og hagstjórnartæki. Talað er um markvissa eflingu fræðslu um gróðurhúsaáhrifin bæði í fjölmiðlum, skólum og á öðrum vettvangi og leiðir til að takmarka útstreymi gróðurhúsalofttegunda. Ýmislegt fleira er nefnt en það sem mér finnst helst að þessu er að þær aðgerðir sem helst eru nefndar og mundu kosta einhvern pening eru auðvitað marklausar nema lagt sé eitthvert fé til þess og þess sér ekki stað í fjárlagafrv. að verið sé að taka á þessu af neinni alvöru. Í báðum skýrslunum er minnst á að framlög Íslendinga til þróunarhjálpar og þróunaraðstoðar verði aukin fram til aldamóta og stefnt að því að þau verði a.m.k. 0,3--0,4% af þjóðarframleiðslu árið 2000. Nú hlýt ég að spyrja í þessu sambandi: Hvað þyrfti þá framlagið að vera á ári til þess að ná markmiðinu? Vissulega er einhver aukning til þróunarmála í fjárlagafrv. en hún er mjög lítil og hún er fyrst og fremst vegna Sjávarútvegsskóla Sameinuðu þjóðanna og einhverra slíkra mála en t.d. til Þróunarsamvinnustofnunar er engin aukning. Það væri gott að fá þessar upplýsingar hvert framlagið þyrfti að vera. Að öðru leyti er fyrst og fremst um meira og minna óútfærðar hugmyndir að ræða í þessum aðgerðakafla. Það er stefnt að hinu og þessu. Sagt er að vinnuhópur sé að skoða hugmyndir, að verið sé að kanna möguleika á, að Vegagerðin hyggist reyna að draga úr notkun og þar með losun rokgjarnra lífrænna efna, að starfshópur muni kanna möguleika á hinu og þessu. Þetta er meira og minna óútfært og ég hlýt að biðja um nánari lýsingu á því hvað á að gera til að hefja raunverulega þessa ferð. Ég veit um það sem ríkisstjórnin hefur ákveðið og er farin að leggja til til aukinnar bindingar gróðurhúsalofttegunda með framlagi til skógræktar og landgræðslu. En það þarf mjög mikið til þess að sú binding skili raunverulegum árangri. Ég viðurkenni að ég hef ekki þá framtíðarsýn að við þekjum allt landið skógi. Þótt sagan segi að landið hafi verið viði vaxið milli fjalls og fjöru þá er það ekki mín draumsýn að við snúum til þeirrar myndar. Það sem mér finnst langalvarlegast við það sem komið hefur fram hjá þeim sem hafa um þessi mál að segja er að mér finnst menn ekki treysta sér til þess í raun og veru að horfast í augu við afleiðingarnar af þessum mikla vanda og hvað þarf til. Ýmsir gestir á fundinum þar sem skýrslan var kynnt 17. október, m.a. fulltrúar atvinnulífsins, voru augljóslega mjög samstiga í þeim áherslum sem hafa komið fram bæði hjá þeim og stjórnvöldum. Það er hálfgert hálfkák sem kemur út úr þeim hugmyndum. Ég held að við verðum hreinlega að horfast í augu við það að tvennt þarf til sem ekki hefur verið lögð mikil áhersla á. Maðurinn þarf einfaldlega að breyta um lífshætti. Það gengur ekki að halda áfram á þessari endalausu braut neysluhyggjunnar sem krefst sífellt meira af náttúrunni og sífelldum ágangi á náttúruauðlindir okkar. Hins vegar þarf auðvitað að þróa visthæfar leiðir til að við getum lifað sómasamlegu lífi en í sæmilegri sátt við náttúruna. Ekki er tími til að fara nánar út í það en ég meina það alveg af innsta hjartans grunni að við þurfum að íhuga breytingar á lífsháttum okkar. Það væri ágætt að heyra það ef hæstv. ráðherra hefur einhverjar hugmyndir í því efni. Ég held að þarna þurfi sameiginlegt átak. En umræður og mikil fræðsla þyrfti náttúrlega að koma til áður en að því kæmi þannig að fólk gerði sér hreinlega grein fyrir því að það verði að fórna einhverju vegna þessa mikla vanda. Þetta þarf að ræða af fullri alvöru. Ég hlustaði með athygli á það sem fjallað hefur verið um hér þ.e. um afstöðu stjórnvalda og áherslur í þessum umræðum. Mér fannst ekki koma nægilega skýrt fram í máli hæstv. ráðherra hvernig staðan væri núna. Það stendur t.d. í skýrslunni að íslensk stjórnvöld hafi ekki sett fram neina tillögu um losunarmörk eða tekið afstöðu til fyrirliggjandi tillagna. Ég spyr hvort við séum eitthvað nær því núna. Með hvaða veganesti fer nefndin sem fer til Kyoto eftir aðeins fáeina daga? Minnt er á afstöðu ýmissa ríkja og ljóst er að það er ýmislegt sem krefst skýringa. 

Herra forseti. Ég vil eins og aðrir fagna umræðunni um þetta mikilvæga mál hér á Alþingi. Ég held að enginn vafi sé á því að þetta er eitt alstærsta mál sem Íslendingar og aðrar þjóðir heimsins hafa staðið frammi fyrir á alþjóðlegum vettvangi mjög lengi. Það er ekki nokkur vafi á því í mínum huga að auðvitað verða Íslendingar að taka þátt í þessu samstarfi. Þeir hafa þar hagsmuna að gæta og verða að leggja sitt af mörkum til að minnka þá losun sem á sér stað í heiminum. Sérstaða okkar er hins vegar mikil og við hljótum að krefjast þess í þeim samningum sem fara fram um þessi mál að okkar sérstaða sé virt og við fáum tækifæri til að nýta auðlindir okkar með hagkvæmum hætti m.a. til að minnka útblástur í heiminum. Um það bil 1 / 3 af þeim útblæstri sem er hér á landi er vegna samgangna, um það bil 1 / 3 vegna fiskveiða og 1 / 3 vegna iðnaðar, landbúnaðar og annarra atriða. Það er ekki nokkur vafi í mínum huga að við verðum að taka á okkur minnkun að því er varðar bæði samgöngur og fiskveiðar. Það ættum við að geta gert t.d. hvað varðar fiskveiðarnar. Ef hér verður áfram rekin hagkvæm og skynsamleg sjávarútvegsstefna þannig að flotinn fari minnkandi og fiskstofnar stækki, þá liggur ljóst fyrir að minni orku þarf til að ná í fiskinn. Að því er varðar samgöngurnar eru vandamálin vissulega mikil. Við erum að bæta okkar samgöngukerfi og auka mjög samgöngur á landi. Uppi eru metnaðarfull áform um að bæta það enn meir á næstu árum og áratugum sem byggðirnar kalla á og mun óneitanlega kalla á meiri samgöngur. Að þessu leyti erum við öðruvísi stödd en ýmsar aðrar iðnaðarþjóðir t.d. í Evrópu, sem hafa þegar byggt upp hagkvæmt samgöngukerfi. En þessar þjóðir hafa hins vegar miklu meiri möguleika á að nota járnbrautir, sérstaklega rafknúnar járnbrautir og minnka þannig losun. En sérstaða okkar er kannski mest vegna þess að við eigum mikið af endurnýjanlegum orkulindum sem við höfum notað að tiltölulega litlu leyti. Mér er ekki kunnugt um nokkurt annað land í Evrópu sem býr við slíka sérstöðu. Okkar krafa hlýtur að vera sú að við getum nýtt þessar orkulindir til að byggja upp efnahagslífið og til þess að leggja þær fram í þeim tilgangi að minnka útblástur í heiminum. Það er óumdeilanlegt að hagkvæmt er á heimsvísu að svo sé gert. Ég held að ef Ísland væri t.d. aðili að Evrópusambandinu þá væri það eitt af því sem Evrópusambandið hefur lagt áherslu á í sinni stefnumótun að allar slíkar orkulindir væru nýttar. Vegna ummæla hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar um að ég hafi lýst því yfir að Íslendingar ættu ekki að taka neinn þátt í þessu, þá er það ekki rétt eða ég hef kannski misskilið hann.

Það sagði ég aldrei.

Þá hef ég misskilið hann. Það sem ég hef sagt og ég vona að okkur geti borið saman um að sé óásættanlegt er að við getum ekki nýtt okkar hagkvæmu orkulindir m.a. til stóriðju. Við vitum að þær orkulindir sem t.d. eru á Austurlandi verða ekki nýttar eins og við sjáum myndina fyrir okkur í dag nema stóriðja komi til. Nema að leiða það rafmagn sem þar væri hægt að virkja í gegnum sæstrengi til Evrópu þannig að Evrópumenn gætu nýtt þá orku til þess m.a. að hún kæmi í staðinn fyrir aðra orku þar og minnkaði útblástur á meginlandinu. Þetta finnst mér vera óásættanlegt. Nýjasta álver sem reist hefur verið er í Suður-Afríku og það nýtir kolarafmagn. Þetta álver á að framleiða rúmlega 460 þús. tonn af áli á ári hverju og heildarlosun vegna álversins er tæplega þreföld heildarlosun Íslendinga á koldíoxíði árið 1995. Er þetta sanngjarnt? Er það sanngjarnt og í þágu heimsbyggðarinnar að slíkt sé gert? Er ekki eðlilegra að þetta sama ál sé framleitt með rafmagni á Íslandi? Ef álverið í Straumsvík sem framleiðir 162 þús. tonn af áli væri t.d. knúið með raforku, framleitt með kolum, þá væri það svipað og öll losun Íslendinga var á árinu 1995. Mér finnst eðlilegt að við Íslendingar gerum þær kröfur að þessari ónýttu orku sé haldið utan við. Vera má að einhverjir séu þeirrar skoðunar að við eigum alls ekki að fara út í neina stóriðju. Mér heyrðist það á hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að hann væri þeirrar skoðunar og boðaði þar mikla stefnumörkun Alþfl. og mikla stefnubreytingu. Þetta er kannski það eina sem komið hefur út úr sameiningarviðræðunum til að koma til móts við einhverja úr öðrum flokkum. Við ættum bara að taka upp þá stefnu.  Við Íslendingar verðum einfaldlega að vera menn til að halda fram okkar sérstöðu og fara þess á leit að tillit sé tekið til hennar en ekki hlaupa á eftir öllu sem Evrópusambandið og Bandaríkjamenn segja í þessu efni. Mér kemur á óvart ef hv. þm. Össur Skarphéðinsson vill í einu og öllu hlíta því sem Evrópusambandið segir í þessum efnum. Þeir eru búnir að koma sér saman um mismun á milli ríkja innan Evrópusambandsins, að það sé allt í lagi að mismuna á milli ríkja í Evrópusambandinu en hins vegar eigi ekki að taka tillit til mismunandi aðstæðna annarra ríkja. Það er ýmislegt sem er tekið út úr í undirbúningi þessa máls. Það er t.d. ekki gert ráð fyrir að flugið verði þar með eða samgöngur á milli landa og ekki verði tekið tillit til fraktflutningaskipa. Það liggur alveg fyrir að menn eru að gera ýmsar undanþágur sem henta ýmsum ríkjum betur en öðrum. Evrópusambandið getur m.a. lagt á sig töluvert í þessu máli vegna þess að það er vitað mál að Austur-Evrópuríkin og Mið-Evrópuríkin munu ganga í Evrópusambandið og þar er mikið hreinsunarstarf fyrir höndum þannig að menn fá stóra kvóta til að vinna úr á þeim vettvangi. Þannig stendur ekki á fyrir Íslendingum. Eigum við að kyngja því þegjandi að íslenskar orkulindir skuli ekki nýttar í þágu stóriðju vegna þess að það hentar ekki stefnumörkun einhverra annarra ríkja? Þetta fannst mér vera mikil tíðindi og nauðsynlegt að ræða af mikilli alvöru á Alþingi. Ég geri mér grein fyrir því að við erum með mjög mikilvægt mál hér í höndunum, bæði út frá hagsmunum Íslendinga og líka út frá hagsmunum heimsbyggðarinnar. Við erum að ræða hér um gerð á skuldbindandi samningi sem þjóðréttarlega er skuldbindandi fyrir Ísland. Jafnvel þótt hann verði ekki undirritaður alveg á næstunni, þá tek ég undir það með hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni að það kemur dagur eftir þennan dag og það verður haldið áfram að vinna að þessu máli alveg eins og unnið var t.d. að hafréttarsáttmálanum. Það tók langan tíma og Íslendingar voru fljótir til að samþykkja hann. En það er fyrst núna sem iðnríkin eru að staðfesta hann og töldu sér henta að vera með í þeim samningi þannig að jafnvel þótt Íslendingar standi ekki að slíkum samningi alveg í upphafi, þá má búast við því að það komi að því að Íslendingar verði að taka þátt í honum á einn eða anna hátt. Þess vegna er mjög mikilvægt að samningurinn sé strax í upphafi hagkvæmur Íslendingum og tillit sé tekið til okkar aðstæðna. Fram hefur farið mikil vinna í þessu máli nú að undanförnu á vegum margra ráðuneyta og utanrrn. kemur að málinu vegna þess að hér er um undirbúning á máli að ræða sem snertir þjóðréttarlega bindandi samning og Alþingi þarf að lokum að samþykkja slíkan samning. Þess vegna er mikilvægt að þingmenn setji sig mjög vel inn í það hvað hér er að gerast og hvort menn séu tilbúnir þegar fram líða stundir að skrifa upp á bindandi samning um það að við getum ekki nýtt endurnýjanlegar orkulindir á Íslandi m.a. til stóriðju. Það er mjög stór ákvörðun. Það er ekki nóg að einhverri skoðun sé kastað fram eins sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson gerði hér áðan. Herra forseti. Ég tel að þessi umræða sé mjög mikilvæg. Hún er mjög mikilvæg fyrir ríkisstjórnina um þessar mundir vegna þess að menn sitja við það að marka samningsumboð og stefnu Íslendinga á fundinum í Kyoto. Það er margt orðið ljóst í því sambandi og alveg ljóst að við verðum allmikið á okkur að leggja. En það er líka nauðsynlegt að það sé skýrt hvað við teljum að verði að standa utan við þennan samning og hvar við teljum að við myndum slíka sérstöðu að ekki verði komist hjá því að taka tillit til þess. Að mínu mati er það fyrst og fremst varðandi endurnýjanlega orkugjafa sem á að geta verið framlag okkar í þessu máli og við hljótum að stefna að því að fá þá sérstöðu virta í þessum samningi.

Virðulegur forseti. Það hefur verið spurt að því í umræðunni hver sé stefna ríkisstjórnarinnar í málinu og það er auðvitað brýnt að það skýrist hér í dag hver stefnan sé. Ég hef skilið hæstv. umhvrh. þannig að hann stefni mjög ákveðið að því að vera þátttakandi í samningi sem gæti orðið til fyrir lok ársins eða fljótlega upp úr því. En hér kemur hæstv. utanrrh. með allt annan tón inn í umræðuna. Hæstv. utanrrh. er farinn að láta liggja að því hér að Íslendingar taki ekki þátt í þessu máli alveg í upphafi. Það les ég út úr orðum hæstv. ráðherra sem féllu nánast á þessa leið. Ég held að það sé alveg nauðsynlegt að hæstv. utanrrh. tali skýrt. Er hæstv. ráðherra að segja það að sú stefna sem þessar samningaviðræður virðast vera að taka fullnægi ekki óskum Íslendinga, það sé ekki nægilegt til þess að við notum afl okkar eins og kostur er í samningaviðræðunum til þess að fá atriði færð í áttina að okkar óskum eða hvort við einfaldlega ætlum að standa utan við og segja: Við skrifum ekkert undir, og treysta á það að einhvern tíma síðar verði aðstæður heppilegri fyrir okkur í þeim efnum? Ég er ekki viss um að það sé skynsamleg samningsstefna sem hér er verið að boða. Ég tel alveg nauðsynlegt að hæstv. ráðherra tali þannig að ekki verði neitt misskilið í þessum efnum. Ég held að það sé ekki rétt mat hjá hæstv. ráðherra á stöðunni að Íslendingar geti vænst þess að þeir verði bara teknir út fyrir varðandi endurnýjanlegar orkulindir. Það vill svo til að fleiri eiga sem betur fer líka orkulindir. En það er það sem ráðherrann virðist vera að segja og hefur reyndar sagt áður. Það er þess vegna sem ég var að leiða getum að því að þar kvæði við annan tón en hjá samflokksmanni og samráðherra hæstv. utanrrh.

Herra forseti. Auðvitað þjónar það hagsmunum Íslendinga að vera með í því að undirrita þennan samning og það ber að stefna að því að við getum tekið þátt í því. En við getum hins vegar ekki skrifað undir hvað sem er. Væri það t.d. heppilegt að við skrifuðum undir bindandi samning í þessu efni sem yrði síðan kolfelldur á Alþingi sem gæti vissulega komið upp? Við verðum að vita hvað við erum að gera í þessum efnum og gera okkur grein fyrir því að við erum að skuldbinda þetta þjóðfélag til mjög langs tíma og taka alvarlegar ákvarðanir. Það má vel vera að við eigum engan annan kost en að standa að einhverju sem hin iðnríkin koma sér saman um, t.d. Bandaríkjamenn og Evrópusambandið sem er okkur óhagstætt en þeim hagstætt, að við verðum beinlínis þvingaðir til þess á einn eða annan hátt. En við hljótum eins og málin standa núna að vinna fyrst og fremst að því að ná hagkvæmri stöðu fyrir Ísland, hagkvæmum samningi fyrir Ísland. Ef svo er ekki, þá er ekkert hægt að fullyrða um það á þessu stigi hvað við gerum nema menn séu nánast tilbúnir til þess að samþykkja hvað sem er. Það er alls ekki ljóst hver staða málsins nákvæmlega er. Það er hægt að vera með ýmsar getgátur í því sambandi. En á þessu stigi er ekki rétt að vera með neinar fullyrðingar um það. Að mínu mati er langbest að meta stöðuna eftir að fundurinn í Kyoto er liðinn því að ég á ekki von á því að menn nái svo langt þar að það komi til undirritunar. En það er alveg ljóst eins og hv. þm. hefur hér sagt að það kemur dagur eftir þennan dag og unnið verður áfram að málinu eftir að þeirri ráðstefnu lýkur.

Virðulegur forseti. Mér heyrist hljóðið í hæstv. utanrrh. vera þannig að möguleikar hæstv. umhvrh. minnki til þess að fylgja eftir af afli þeirri stefnu sem hann hefur verið að reyna að leggja og undirbyggja verði fram haldið. Hæstv. ráðherra sagði í ræðu sinni efnislega á þá leið að þessum orkulindum, þessari ónýttu orku verði að halda utan við. Þetta eru hugmyndir um à la carte eins og sagt er. Það er að geta valið af matseðli fyrir Ísland. Ég held líka að sýn hæstv. ráðherra í sambandi við nýtingu orku á Íslandi sé úrelt, sé ekki þannig að það sé keppikefli til framtíðar að binda þetta allt í ál fram á miðja næstu öld eða svo eins og virðist vera stefnan hjá hæstv. ráðherra eða a.m.k. hjá hæstv. iðnrh., binda þetta allt í ál. Ég held að við eigum að reyna að koma okkur að því verki að reyna að móta hér sjálfbæra orkustefnu, reyna að fara ekki hraðar í nýtingu þessara ágætu orkulinda okkar þannig að það loki á svigrúm þjóðarinnar í framtíðinni til þess m.a., þegar möguleikar leyfa, að framleiða hér það eldsneyti sem við þurfum og að nýta raforku í okkar samgöngum, bæði á bíla og í eimlestum. Það á að vera á dagskrá nú þegar í rauninni að skoða möguleika á að leggja rafbraut til Keflavíkur og kannski austur á Höfn í Hornafirði og nýta til þess okkar orku og draga þannig úr losun á koltvíoxíði, nota orkulindirnar þannig en ekki eins og stefnt er að með 720 þúsund tonna álbræðslu sem hugmyndin er að troða inn á Austurland, 720 þúsund tonna álbræðslu sem tæki hátt í helminginn af því vatnsafli sem er líklegt að við höfum til ráðstöfunar eftir aldamótin með viðunandi tilliti til umhverfismála varðandi virkjanir.

Herra forseti. Það er ekki verið að tala um að staðsetja 720 þúsund tonna álver á Austurlandi eða eins og hv. þm. orðaði svo ósmekklega, að troða því þar inn. Það er verið að tala um 240 þúsund tonna álver og möguleika á stækkun.

Hefur ráðherrann ekki lesið svör hæstv. iðnrh.?

Möguleika á stækkun en 240 þús. tonn í upphafi. Það má vel vera að þeir tímar komi að hægt verði að reka með ávinningi járnbraut sem gengur austur á Höfn í Hornafirði, en það er a.m.k. ljóst að það verður þá að byggja upp atvinnulíf í fjórðungnum til þess að það eigi að vera gjörlegt og það þarf líka mikið að koma til til að hagkvæmt verði að reka járnbrautarlest á milli Reykjavíkur og Keflavíkur, en sá tími kemur örugglega. En þetta er ekki nokkuð sem við sjáum. Við sjáum ekki heldur fram á hagkvæmni vetnisframleiðslu alveg á næstunni þannig að jafnvel þótt menn horfi mjög langt inn í framtíðina, þá er það því miður þannig að ef á að nýta þessa orku nú alveg á næstunni og jafnvel næstu áratugum, þá er m.a. ál þar einna hagkvæmast. Og það hlýtur að vera hagkvæmara að framleiða slíka afurð hér á landi en t.d. í Suður-Afríku með kolum. Að því er varðar stefnumótun ríkisstjórnarinnar sem hv. þm. kom einnig inn á, þá hefur ríkisstjórnin haft náið samráð í þessu máli og er að vinna að málinu og það þarf ekkert að óttast það, hæstv. umhvrh. mun hafa skýrt samningsumboð Íslands á þessari ráðstefnu. Það mun liggja fyrir.

Herra forseti. Það er gleðiefni að heyra að hæstv. umhvrh. mun hafa skýrt samningsumboð þegar hann fer fyrir hönd ríkisstjórnarinnar til Kyoto. Ræða öll þess ágæta ráðherra hneig nefnilega að ákveðinni niðurstöðu, að við ættum að hlíta þeirri niðurstöðu. En það hefur hins vegar komið fram í máli hæstv. utanrrh. og reyndar inngripi hæstv. iðnrh. fyrr í dag, að hæstv. umhvrh. er klemmdur á milli þeirra. Hans raunverulega stefna, sem liggur þó milli línanna í þessu plaggi, nær ekki að brjótast fram. Herra forseti. Ég kom nú ekki upp af þeim sökum heldur til þess að segja að það getur vel verið að hæstv. utanrrh. þyki sem málstaður hans fari hér heldur halloka í umræðunum. En það gefur honum ekkert leyfi til þess að afbaka skoðanir annarra eða jafnvel búa þær til. Hæstv. utanrrh. spurði í tengslum við ræðu mína hvort menn ættu að kyngja því þegjandi að sérstaðan yrði ekki metin. Talsverður hluti af minni ræðu, herra forseti, fór einmitt í að draga fram að við hefðum þrenns konar sérstöðu og vitaskuld ættum við að freista þess að reyna að fá hana metna eins og hægt væri. Það væri eðli samninga, sagði ég, að menn reyndu að fara eins langt eins og mótaðilinn getur sætt sig við. En ég bætti því við að það er líka eðli samninga að menn hlíti niðurstöðunni. Hæstv. utanrrh. taldi það söguleg tíðindi að ég hefði haldið því hér fram að það þyrfti að endurskoða stóriðjustefnuna og m.a. stóriðjustefnu Alþfl. Hæstv. utanrrh. ætti þá e.t.v. að vera meira í þinginu. Ég hef sagt þetta tvisvar sinnum áður hérna. Það þýðir ekkert að vísa til fyrrv. hæstv. iðnrh. Jóns Sigurðssonar í þessu efni. Þá voru allt aðrar aðstæður uppi. Ég vek eftirtekt á því að í þessari skýrslu kemur t.d. fram að á milli 1990 og 1995 dróst losun gróðurhúsalofttegunda saman um 3,5%. Látum vera þó að svo hefði ekki verið. Ég stend frammi fyrir þeirri staðreynd að hæstv. umhvrh. hefur lagt fram plagg sem sýnir að við munum fara tugum prósentna fram úr þeim mörkum sem við höfðum reynt að miða okkur við. Það liggur líka fyrir að hæstv. iðnrh. hefur lagt hér fram plagg sem boðar stóriðju sem mun næstum því tvöfalda núverandi losun. Er nema von að menn staldri við og leyfi sér þann munað að hugsa upp á nýtt? Hæstv. utanrrh. ætti stundum að gera það líka.

Herra forseti. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson sagði við umræðuna og ég skrifaði það niður eftir honum, að stóriðjustefnan væri gjaldþrota.

Já og ég endurtók það.

Mér fannst það mikið sagt. Hann er í raun og veru að halda því fram að við eigum ekki að stefna að neinni stóriðju hér á Íslandi á næstunni. Mér finnst það vera mikil tíðindi. Ef það er skoðun Alþfl. eða jafnaðarmannaflokksins að svo eigi að verða, þá ætti þessi sami flokkur kannski að fara að venja sig á það að ræða málin með þeim hætti að það hafi einhverjar afleiðingar. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, sem er þingmaður jafnaðarmannaflokksins, kom hér upp í dag og sagði aftur og aftur og aftur: ,,Ætla menn að láta það duga að ellilífeyrisþegar fái ekki meira?`` Hvers konar hneyksli ...

Hvað kemur það gróðurhúsalofttegundum ...?

Kemur það ekki atvinnuuppbyggingu við? Heldur hv. þm. að það sé nóg að gefa út dagblöð eða hvað? Það væri t.d. hægt að spara mjög mikið í sambandi við pappírsframleiðslu og mundi hafa jákvæð áhrif ef blöð væru minnkuð.

Það kemur allt til greina.

Það kemur allt til greina, já. En hv. þm. og Alþfl. verður að gera sér grein fyrir því að það er ekki hægt að vera á móti öllu sem hnígur að verðmætasköpun en síðan eigi alltaf að vera hægt að eyða peningum hinum megin. Ég hélt að hv. þm. gerði sér grein fyrir þessum einföldu sannindum þannig að ég vil nú hvetja hann til þess að fara þá að æfa sig hinum megin. Hann getur ekki bara verið á móti því að skapa meiri verðmæti. Hann verður þá að fara sætta sig við það og boða það í sínum flokki að menn verða að búa sig undir verulegan niðurskurð tekna í framtíðinni og niðurskurð á fjárlögum.

Herra forseti. Sú umræða sem hér hefur átt sér stað í dag hefur auðvitað byggst á þeirri ágætu skýrslugjöf sem umhvrh. hefur lagt fyrir þingið og þeirri vinnu allri sem hann hefur staðið fyrir í ráðuneyti sínu. Það hefur auðvitað lagt grunninn að umræðunni þó að kannski hafi menn eðlilega kosið að skoða jaðarsvið umræðunnar meira heldur en megininntakið og undirbúninginn að því máli sem á að taka á dagskrá í næsta mánuði austur í Japan. Menn hafa spurst fyrir um stefnu ríkisstjórnarinnar og talið að hún lægi ekki fyrir. Ég tel að það hafi ótvírætt komið fram af hálfu umhvrh. og af minni hálfu og annarra ráðherra í tengslum við stefnuræðu og önnur slík tækifæri hver stefnan í þessum málaflokki er. Á hinn bóginn er það jafnrétt að Ísland hefur ekki, þrátt fyrir þá stefnumörkun, nokkru sinni afsalað sér ákvörðunarrétti til loka málsins í hendur annarra þjóða. --- Hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefur nú vikið af fundinum. Hann lét mig vita að hann þyrfti að gera það og ég ætla þess vegna ekki að fjalla um ræðu hans að öðru leyti en því að segja að hann virtist telja það hið alvarlegasta mál ef Ísland eitt ríkja ætlaði ekki fyrir fram að lýsa því yfir að það yrði skuldbundið og mundi skrifa undir niðurstöðu þessarar ráðstefnu í Kyoto, ef hún verður, algjörlega óháð því hvort fulltrúum þjóðarinnar líkaði betur eða verr við niðurstöðuna. Ekkert ríki hefur gefið til kynna, svo mér sé kunnugt a.m.k., að það muni skrifa undir þá niðurstöðu sem kann að verða, algjörlega óháð því hvernig hún verður. Og hv. þm. Össur Skarphéðinsson talaði eins og það væri eiginlega glórulaust óhappaverk að vilja skoða niðurstöðuna áður en frá henni verði gengið, rétt eins og hagsmunir þjóða kæmu hvergi að málinu. Hér væri eingöngu um að ræða óskeikular vísindalegar forsendur sem allir hlytu að beygja sig fyrir. En svo er ekki og allir sem að málinu koma vita að það eru ekki óskeikular vísindalegar forsendur sem lagðar eru til grundvallar. Við vitum reyndar öll að þær spár og þær kenningar sem uppi eru um þessi efni eru umdeildar. Fæstir telja sig geta fram hjá þeim litið þó að hægt sé að benda á að fyrr hafi menn spáð miklum erfiðleikum, bæði varðandi matvælaframleiðslu, varðandi olíubirgðir þjóða o.s.frv. og varðandi mannfjölgun sem hafi framreiknuð átt að koma öllu í endalok á tilteknum tíma, meira að segja tíma sem nú er liðinn. Menn þekkja slíkar spár. Þær hafa ekki reynst réttar en þær gefa hins vegar hvorki einar sér né saman tilefni til þess að gera lítið úr þeim vísindalegu forsendum sem menn þykjast þó hafa um þau vandamál sem við blasa. Það gerum við ekki hér á Íslandi. Það gerir ríkisstjórnin auðvitað ekki. Það dettur engum í hug að baráttan í þessum efnum, hvorki til vinnings né taps, endi hér á landi. Engum kemur til hugar að baráttan endi hér. Hæstv. utanrrh. benti á að aðeins eitt rafrænt álver með kolum gerði sama ógagn í þessum efnum og öll starfsemi sem á við hér á landi sem segir heilmikla sögu um smæð þeirra andrúmslegu skemmdarverka sem við þó vinnum. Hagsmunir koma nefnilega við sögu og allar þjóðir áskilja sér rétt að beita þessum hagsmunum fyrir sig, ekki bara vísundunum. Um það má auðvitað nefna fjölmörg dæmi eins og umhvrh. gerði og utanrrh. hefur gert. Hvaða vísindi eru það þegar menn eru að hugsa um loftslag og lofthjúp og skaðsamar lofttegundir að ákveða að allt flug sé bara ekki með, öll farskip séu ekki með? Hvaða vísindi eru það? Það eru a.m.k. vísindi sem lofthjúpurinn kann ekki að meta, býst ég við. En að fiskiskip á hinn bóginn skuli öll talin með þó að auðvitað sé hægt að færa rök fyrir því að þau stunda tiltekna matvælaframleiðslu sem mundi kannski að magni til að kosta miklu meiri útblásturseiginleika heldur en sú starfsemi öll. Hvaða vísindi eru á bak við það að líta á Evrópu sem eina heild en ekki önnur svæði í veröldinni? Og þegar þannig stendur til að mynda á í Þýskalandi eftir sameiningu að þar er fjöldinn allur af verksmiðjum sem er ónýtur og sjálfgefið að leggja niður, hvaða vísindi eru það þá að láta það ekki koma lofthjúpnum til góða? Af hverjum á það að koma Portúgal til góða? Hvaða vísindi eru á bak við það? Engin vísindi, bara hagsmunir og ekkert annað en hagsmunir. Og það er til slíkra hagsmuna sem við viljum líka í okkar litla landi, þar sem baráttan mun hvorki vinnast né tapast, að tekið sé tillit. Og hvaða vísindi eru nú það sem ýta undir það með reglum að menn fari að stunda framleiðslu í stærri stíl en áður með kjarnorku af því að það er heilsusamlegt fyrir lofthjúpinn? En eru ekki einhver önnur vandamál með kjarnorkuna sem eru umhverfisleg líka? Hvar liggja vísindin þar? Það er skammgóður vermir á þeim vísindum að hluta til. Og að koma hér og láta eins og við einir þjóða högum okkur með óábyrgum hætti, eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson gerði hér áðan, er því algjörlega fráleitt. Með þessum orðum mun ég ekki draga úr því sem við höfum líka sett fram opinberlega, ráðherrarnir, þó að minna sé eftir því tekið, að við teldum afskaplega mótdrægt okkur og illa viðunandi ef mál mundu skipast með þeim hætti að við teldum okkur knúna til að standa utan við. Það er ekki ákjósanlegur kostur og fjarri því eins og kom fram hjá hæstv. utanrrh. og hæstv. umhvrh. Það er fjarri því að við teldum það vera eftirsóknarverðan kost. En við teljum okkur hafa góðan málstað að verja eins og fram hefur komið og við viljum að til þess málstaðar sé tekið tillit. Við höfum sagt og við skrifum undir það að ráðstefna á heimsvísu sé skynsamleg, nauðsynleg og tímabær vegna þess að umhverfismál eiga ekki nein landamæri og sérstaklega ekki mál af því tagi sem við ræðum hér. En við teljum að fullyrðing af því tagi eigi þá að ganga í báðar áttir. Við teljum að það eigi þá til að mynda að nýtast okkur og umræðunni að menn gangi frekar til verks varðandi endurnýjanlega, hreina orkugjafa til framleiðslu efna sem nauðsynleg teljast mannkyni ef menn gera það með öðrum hætti. Við teljum að það eigi að líta til svigrúms af því tagi. Og við teljum einnig að það verði að huga að fortíðinni hvað þetta allt varðar og framtíðarmöguleikunum eins og möguleika á bindingunni. Það er nefnilega þannig, svo að ég ítreki það, herra forseti, að það er engin þjóð sem til þessa leiks gengur með bundnar hendur fyrir fram. Það er engin þjóð sem hefur lýst yfir: Við skulum undirrita þetta hvernig sem fer, hvað sem þið hinir gerið. Þannig koma sjálfstæðar þjóðir ekki fram, hvorki smáar né stórar. Og í aðdraganda málsins eru það stóru þjóðirnar sem hefur tekist að laga vísindalegu sjónarmiðin að sínum þörfum og við hljótum að hafa þar mál fram að færa. Það hefur ekkert með það að gera að við séum ekki heilir í afstöðu okkar til þess að hér sé um vandamál að ræða sem þjóðir heims eiga að taka höndum saman um, ekki kannski að leysa af því að það er nú hægara sagt en gert, en að minnka áhættuna á, draga úr áhættunni sem virðist samkvæmt flestum vísindalegum rökum vera töluverð og jafnvel í versta falli ógnvænleg. Um þetta er þó deilt. Þau orð okkar um að þannig gætu mál skipast að þau væru okkur svo óhagstæð að við yrðum að láta hjá líða að taka þátt í lokaframgangi slíkra skjala hafa því ekkert með vilja okkar til þess að taka sameiginlega á þessu vandamáli að gera. Ég andmæli því.

Virðulegur forseti. Málflutningur hæstv. forsrh. hefur valdið mér nokkrum vonbrigðum og einnig það sem hér kom fram þar sem verið er að fjalla um þann grunn sem menn byggja á, þ.e. vísindalega grunn eða niðurstöðu sérfræðinganefndar Sameinuðu þjóðanna sem hefur reynt að leggja mat á þetta. Mér finnst í raun ekki við hæfi að gera það að deiluefni í þessu samhengi. Annaðhvort erum við á þessum grunni eða ekki, þ.e. tökum það fyrir gott og gilt en séum ekki að gera það út af fyrir sig tortryggilegt. Og hæstv. forsrh. hefur hér og áður dregið inn í þetta ýmislegt sem kallað hefur verið heimsendaspá og þess háttar og segir: Það hefur ekkert gengið fram í þessum efnum. Ég vildi mjög gjarnan taka þátt í umræðu við hæstv. forsrh. um þá sýn til mála sem menn hafa dregið upp á síðustu áratugum, m.a. varðandi fólksfjölgun í heiminum og auðlindir o.s.frv. Ég held að það hafi enginn, ekki Rómarklúbburinn 1972 þegar hann gaf út sitt merka rit, verið að spá því að menn yrðu komnir í þrot núna og það væri komið eins og Þórbergur óttaðist, það var 1993 ef ég man rétt sem sprengjan mikla átti að verða eða endalokin eins og hann túlkaði það í bréfi til Láru, sérfræðinga sína á þeim tíma. Það held ég að sé ekki rétt hjá hæstv. forsrh. Og að blanda saman þeirri stefnu sem Evrópusambandið hefur tekið upp gagnvart aðildarríkjum sínum að beita mismunun þar, þá má út af fyrir sig segja að það sé viss ósamkvæmni í því að hafna sveigjanleika en hafa sveigjanleika innbyrðis. En þeir eru þó í þessu bandalagi og þeir hafa kosið það um leið og þeir hafa þrátt fyrir allt lagt róttækustu tillöguna á borðið  Ég spyr að lokum hæstv. forsrh.: Hvað er það í samningsgrundvellinum og í framlagi íslenskra sendimanna í viðræðum að undanförnu sem segir að það eigi að undanskilja endurnýjanlegar orkulindir Íslendinga? Ég hef ekki lesið það út með skýrum hætti.

Herra forseti. Með orðum mínum áðan var ég ekki að leitast við að gera þann grundvöll sem á er byggt tortryggilegan. Ég var eingöngu að vekja athygli á því sem einn af hv. þingmönnum hér virtist gera að úrslitaatriði að það væri nánast forkastanlegt að Íslendingar litu til einhverra hagsmuna í þessu sambandi, eins og hann sagði þegar hann lét ónefndan mann fá mikið hikstakast í húsi í Helsinki og gerbreytti stefnu Alþfl., og það væri eitthvað sérstakt fyrir okkur. Ég taldi alveg rétt að færa ákveðin rök fyrir því, að þessu gefna tilefni, að menn viðurkenna vandamálið, kjósa að viðurkenna vandamálagrundvöllinn en þeir reyna jafnframt að finna lausnir sem henta þeirra efnahag, þeirra atvinnustigi og þeirra aðstæðum eins og ég nefndi varðandi Þýskaland. Þar eru heppilegar aðstæður vegna þess að þar er sjálfgefið að af munu leggjast alls konar verksmiðjur sem stóðu fyrir eiturgufuspýjum út í andrúmsloftið í stórum stíl. Og í staðinn fyrir að nota það í þágu andrúmsloftsins er það notað í þágu annarra sem ekki standa jafn vel að vígi. Hvað sem segja má um kosti og galla Evrópusambandsins, þá tel ég að þau ríki sem þar eru aðilar og hafa myndað bandalag, eigi ekki auðveldara með að kljást við vandann heldur en önnur ríki. Ég er hreinlega ósammála því. Við Íslendingar getum væntanlega óskað eftir því að frekar verði farið eftir fermetrum, stærð og umfangi lofthjúpsins fyrir ofan okkur og ég býst við að Rússar mundu gera það ef aðstæður þeirra væru þannig.

Virðulegur forseti. Ég hef kannski ekki orðað það nógu skýrt í lok míns máls en hæstv. ráðherra svaraði ekki spurningunni: Ætla Íslendingar að gera það að ófrávíkjanlegu atriði í sambandi við þessa samninga að endurnýjanleg orka sem við ráðum yfir verði tekin út fyrir sviga í þessum efnum og við höfum þar nánast fríspil? Ég held að það sé ekki alveg rétt hugsað. Ég tek undir með hæstv. forsrh. að auðvitað eigum við ekki að gefa okkur það fyrir fram að við ætlum að vera með skilyrðislaust, það dettur mér ekki í hug að segja hér og nú. En spurningin er um meginstefnuna og hvernig við nálgumst þetta. Og þá er spurningin sem sagt þessi: Hefur það verið svo? Ég hef ekki lesið það út úr plöggum samningamanna og ég leyfði mér að líta inn á fund í Bonn þar sem þessi mál voru til umræðu á dögunum á vegum Sameinuðu þjóðanna og kynnti mér framlag Íslands í þeirri umræðu. Ég las það ekki af þeim pappírum sem þar voru lagðir fram. Því finnst mér nauðsynlegt að hæstv. forsrh. og eftir atvikum aðrir ráðherrar, skýri hér hvort það hafi verið sett fram sem skilyrði af Íslands hálfu eða sem nálgun málsins að þetta fáist alveg ákveðið með þessum hætti. Ég gæti margt sagt um það sjónarmið. Ég held að við þurfum að gæta okkur á því að við erum ekki einir á báti. Margir búa sem betur fer yfir vatnsorkulindum og jarðvarma og sveigjanleiki í samningnum, sem virðist vera viðurkenndur samkvæmt þeim textum sem fyrir liggja, gefur möguleika á því á ákveðnum tíma að ná þar kannski ákveðnum ávinningi fyrir þá sem búa að slíku. Mér finnst út af fyrir sig mikilsvert að það náist fram en það þýðir augljóslega, og á það legg ég áherslu, að það verður að skoða sinn gang í sambandi við stóriðjupólitíkina hér eins og ríkisstjórnin og hæstv. iðnrh. hafa lagt hana fyrir. En það er nú einu sinni svo að þetta fæst ekki ókeypis. Sú barátta sem hér er um að ræða, að bregðast við þessum stórfellda vanda sem við trúum að sé þarna, verður ekki án fórna og það verður að vega það og meta í þessu samhengi.

Herra forseti. Með sama hætti og ég hef sagt að við ætlum ekki að lýsa því yfir fyrir fram að við mundum undirrita þennan sáttmála hvað sem á dyndi og hv. þm. hefur sagt að hann sé sammála þeim meginsjónarmiðum, hef ég ekki sett fram neina úrslitakosti af okkar hálfu, við höfum ekki gert það. Það liggur fyrir og það er rétt mat hjá honum. En við hljótum að meta samninginn í heild, hvernig hann horfir við okkur, hvort sanngirni hefur verið sýnd við gerð samningsins og ef hann verður undirritaður, núna í Kyoto eða síðar sem ég mundi heldur vænta, þurfum við að skoða þá málamiðlun í heild út frá okkar hagsmunum með sama hætti og aðrar þjóðir láta sína hagsmuni hafa áhrif á niðurstöðuna.

Herra forseti. Mig langar til að benda á tvö atriði í þessari umræðu um mjög mikilvægt málefni. Í fyrsta lagi að þó það sé hárrétt, eins og hér hefur komið fram, að ekki hafi verið vísindalega sýnt fram á það enn svo óyggjandi sé, að loftslag og lofthjúpur jarðar hafi orðið fyrir áhrifum af gróðurhúsalofttegundum þá hafa fjölmargar vísbendingar komið fram um að svo sé. Þó ekki liggi enn ljóst fyrir hverjar afleiðingarnar verða ef lofthjúpurinn hefur þegar orðið fyrir áhrifum þá fjölgar vísbendingunum svo ekki er skynsamlegt annað en að taka fullt mark á þeim. Ég vil benda á að í umræðunni í dag hefur enginn mótmælt því að tekið verði fullt mark á þessum vísbendingum með þeim annmörkum sem þó eru á þeim. Í öðru lagi langar mig að undirstrika að það er nauðsynlegt að tengja umræðuna um áhrif gróðurhúsalofttegunda á lofthjúpinn almennum umhverfismálum vegna þess að þar eru raunveruleg og sterk tengsl á milli. Krafan um sveigjanleikann sem komið hefur fram í tengslum við hugmyndir manna um niðurstöðu Kyoto-fundarins eru að sjálfsögðu mjög tengdar hagsmunum eins og fram hefur komið og það er fyllilega eðlilegt. En það er hins vegar mikilsvert að menn átti sig á því að á sama hátt og þær eru tengdar hagsmunum, þá geta þær einmitt verið tengdar lausn ákveðinna umhverfismála. Við skulum taka dæmi um þetta. Það er ljóst að Evrópusambandið hefur áhuga á því að skapa sér ákveðið svigrúm til að versla með kvóta, útblásturskvóta innan stærra Evrópusambands. Í dag hefur einnig komið fram að áherslur þingmanna Evrópuþingsins á þessu sviði eru svolítið aðrar en ráðherraráðsins. Þegar maður ræðir þessi mál við einstaka þingmenn Evrópuþingsins eins og ég hef gert, þá er ljóst að þeir vilja skapa sér meira svigrúm heldur en gert er ráð fyrir í hugmyndum Evrópusambandsins. Á hverju byggist þetta? Þetta byggist m.a. á því að ríki Mið- og Austur-Evrópu búa við þannig orkunýtingu og orkukerfi að með því að bæta þar úr með nýrri tækni og fjárfestingum, þá er hægt að koma mjög verulega til móts við orkuþörf þessara ríkja en einnig orkuþörf Vestur-Evrópuríkja að vissu leyti. Þannig er það mikilvægt frá umhverfissjónarmiði Mið- og Austur-Evrópuríkja að þessi hagsmunatengsl verði mikil. Einmitt þau rök sem komið hafa fram hjá þingmönnum Evrópuþingsins fyrir því að sveigjanleikinn verði meiri og nái jafnvel út fyrir Evrópusambandið, lúta að efnahagsástandinu í Mið- og Austur-Evrópu. Það vill svo til að áform t.d. Rússa eru ekki eingöngu að bæta orkunýtinguna með þeim hætti að þeir geti ráðið bót á þeim gífurlega umhverfisvanda sem léleg nýtingu á orkulindum Rússlands er. Það er ekki svo að þeir setji sér markið ekki hærra. Í þeirra augum er orkan aðalútflutningsatvinnugrein Rússa og sú sem mun skapa þeim tekjur á komandi árum meðan þeir eru að byggja sinn efnahag upp en efnahagur þeirra er nánast í rúst. Ég hef bent á það áður að af 89 héruðum í Rússlandi eru færri 10 sem leggja eitthvað til fjárlaganna, hin eru þiggjendur og þessi 8--10 héruð eru öll nema Moskva, olíu- og gasframleiðsluhéruð. Rússar hafa ekki áform um það að nota nýja tækni til að skapa stöðugleika í sinni olíuframleiðslu, þvert á móti. Þeir hafa gífurleg áform um að auka þessa framleiðslu og það er vel hugsanlegt að tengsl geti orðið á milli fjárfestinga aðila innan Evrópusambandsins. Jafnvel gætu bein fjárframlög Evrópusambandsins til orkumála, orkukerfa og orkuvinnslu í Rússlandi að orðið til þess að menn skapi þar möguleika á viðskiptum með útblásturskvóta. Það er einn af þeim möguleikum sem hefur komið fram í þessari umræðu. Uppbygging orkukerfisins í Rússlandi er svo brýn að Rússar hafa sjálfir, og raunar fengið það staðfest af utanaðkomandi aðilum, metið það svo að þeir þurfi að verja á árunum 2001--2005 um það bil 30 milljörðum dollara til þess að gera þessa atvinnugrein þannig úr garði að hún geti komið efnahagslífi Rússlands til góða. Og hverra hagsmuna eigum við að gæta í þessu sambandi? Við eigum einmitt óbeinna hagsmuna að gæta í þessu vegna þess að staða Rússa til þess að taka á sínum kjarnorkuvandamálum sem skapar verulega áhættu fyrir okkur byggist á því að þeir nái árangri í efnahagsmálum sínum. Rússland er ekki þess umkomið í dag að taka af neinni festu og alvöru á sínum kjarnorkuöryggismálum sem eru sameiginleg vandamál þeirra og okkar og allra þjóða sem búa á norðurslóðum. Því er nauðsynlegt að menn átti sig á því að sveigjanleiki niðurstöðunnar í Kyoto verður að vera mikill. Það er mjög mikils virði að niðurstaðan verði ekki aðeins um formleg atriði heldur um framkvæmanlega hluti. Þess vegna tel ég að þessi sjónarmið --- að niðurstaðan verði fyrst og fremst heildinni til hagsbóta --- séu grundvallarsjónarmið sem mikilsvert er að um náist víðtæk samstaða. Þetta vildi ég láta koma hér fram þar sem mér finnst stundum að umræðan sé of takmörkuð við það vandamál sem útblástur gróðurhúsalofttegunda er. Umræðan á að sjálfsögðu að taka tillit til umhverfis- og efnahagsmála í víðu samhengi og þeirra tengsla sem eru á milli málaflokkanna tveggja en þau tengsl eru bein.

Virðulegur forseti. Þetta voru athyglisverðar hugleiðingar hjá hv. þm. sem aðallega var að skoða tengsl Evrópusambandsins við Austur-Evrópu í orkumálum. Hann er að reyna að njörva þau niður og samningsbinda með því sem kallað er orkusáttmáli Evrópu sem hv. þm. þekkir og Ísland er hluti af svo merkilegt sem það nú er, a.m.k. fyrsta þætti sem er frágenginn gagnvart Alþingi Íslendinga. Tilefni samningsins af hálfu Evrópusambandsins var að mínu viti að ná tökum á orkulindum í austri í framtíðinni, a.m.k. að opna möguleika til þess að geta ausið úr þeim brunnum. Á sinn hátt er þetta svolítið svipað því sem gerðist fyrr á öldinni þó beitt væri öðrum tækjum og óhugnanlegri. En tengslin við kjarnorkustefnuna, vegna þess að það var nefnt hér fyrr í umræðunni og sérstaklega af hv. þm., eru auðvitað ekki byggð með beinum hætti inn í þetta mál og kannski erfitt að sjá hvernig það á að gerast. Mér finnst nú umhugsunarefni að hv. þm. tekur þann þátt alveg sérstaklega fyrir . En ég tek undir með hv. þm. að þar er auðvitað um að ræða orkuframleiðslu sem ekki getur talist sjálfbær. Þeir sem leggja hvað þyngsta áherslu á umhverfissjónarmið, upp á framtíð mannkyns og á það að ná tökum á gróðurhúsaáhrifunum, þeir reyna að beita sér með sama hætti gegn kjarnorkuvánni sem ég geri síður en svo lítið úr og þeirri hættu sem m.a. stafar af lélegum búnaði í kringum orkuver í austurvegi en hann er aðeins hluti af þessu. Úrgangurinn er það sem minna mun á sig um alla framtíð.

Herra forseti. Tvenns konar svör við þessari athugasemd. Fyrir það fyrsta er orkusáttmáli Evrópu ekki fyrst og fremst hugsaður til þess að Vestur-Evrópuríkin geti komist yfir orkulindir Rússa. Það er mikil einföldun á því flókna máli. Hugmyndin var sett fram í orkusáttmála Evrópu og síðan í samningnum sem var byggður á honum sem við erum aðilar að en höfum ekki fullgilt enn þá. Hún er sú að búa til sameiginlegan orkumarkað í Evrópu, fyrst og fremst til að styrkja efnahagslega uppbyggingu Austur-Evrópuríkjanna, og þar á meðal Rússlands, og gera þeim þar með kleift að fást við gífurlegan umhverfisvanda sem flokkast undir að vera sameiginlegt umhverfisvandamál með öllum Evrópuþjóðum. Tilefni hugleiðinga minna var fyrst og fremst að benda á það í umræðunni að ef niðurstaðan í Kyoto verður mjög ósveigjanleg og skapar ekki skilyrði fyrir því að hægt sé að taka tillit til útblástursaðstæðna í Evrópu í heild og jafnvel að hafa þar skipti á kvótum mundi það orka neikvætt á umhverfismálin í heild þó að menn gætu kannski fært rök fyrir því að það væri jákvæður árangur ef litið væri til gróðurhúsalofttegunda eingöngu. En ég tel að það sé mjög mikilsvert að hv. þm., sem talaði síðast og gerði athugasemd við ræðu mína, líti á þetta í samhengi og geri sér grein fyrir því að þessi mál eru öll tengd.

Virðulegi forseti. Ekki hef ég á móti því að við reynum að skoða þetta í heildarsamhengi, síður en svo. Varðandi markmiðin að baki orkusáttmála Evrópu erum við kannski ekki á einu máli hvað knúði þann vagn. Ég er ekki sannfærður um skýringu hv. þm. en það má liggja til hliðar. Viðfangsefnið er alþjóðasamningur varðandi losun gróðurhúsalofttegunda og meðan þetta er ekki tekið saman hefur það út af fyrir sig ekki mikið praktískt gildi þó við veltum vöngum yfir þessu samhengi sem ég er alveg tilbúinn að ræða og hv. þm. hefur nefnt.

Herra forseti. Ég held að það varpi einna bestu ljósi á það hve fullyrðing hv. þm. um tilgang orkusáttmála Evrópu eða hve skilningur hans er í raun og veru takmarkaður að gassölufyrirtæki í Vestur-Evrópu óttast fátt eins mikið og hvaða áhrif orkusamningur Evrópu muni hafa á gasiðnaðinn í Vestur-Evrópu og þau fyrirtæki sem þar starfa vegna þess hve rússneska fyrirtækið Gasprom hefur yfirgnæfandi sterka stöðu á þessum markaði ef tekst að búa til heildarorkumarkað fyrir Evrópuríkin. Hagsmunir Vestur-Evrópuríkjanna eru því ekki eins augljósir á öllum sviðum þessa samnings og hv. þm. vildi vera láta.

Herra forseti. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson gerði það aðallega að umtalsefni í ræðu sinni áðan að gera einstökum ráðherrum upp skoðanir. Ég veit ekki á hverju hv. þm. byggði þær skoðanir en eitt af því sem hv. þm. heimfærði upp á málflutning minn í þessu máli var það að ég óskaði þess helst að engin niðurstaða yrði af þeim samningaviðræðum sem nú standa yfir og þeim fundi sem haldinn verður í Japan í desember. Þetta er alrangt því það hefur margoft komið fram af minni hálfu að ég tel mikilvægt að samningurinn sé gerður og hann sé gerður sem fyrst. En eins og hefur komið fram hjá mörgum aðilum sem hafa talað er ekki hægt að skrifa undir hvað sem er í þessum efnum. Ég held að þar séu ég og hv. þm. Hjörleifur Guttormsson sammála ef ég hef skilið orð hans rétt hér áðan í andsvari við hæstv. forsrh. Þegar menn velta fyrir sér sérstöðu okkar og hvaða möguleika við höfum til þess að halda fram sérstöðu okkar í þessum efnum þá held ég að mjög mikilvægt sé að við horfum aðeins til baka og til þeirrar fortíðar sem við eigum vegna þess að við höfum verið í fararbroddi í að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda á undanförnum áratugum á meðan aðrar þjóðir hafa lítið sinnt þeim hlutum. Þá vil ég vitna til þess að þegar orkukreppan skall á, í lok árs 1973, gengum við mjög hratt og örugglega til verks við að nýta endurnýjanlegar orkulindir okkar. Það birtist í því að við hófum að nýta jarðvarmann og hlutur jarðvarmans í húshitun hefur aukist úr 50% árið 1973 í rúmlega 90% núna á árinu 1997. Sú stefna sem fylgt var í kjölfar olíukreppunnar á áttunda áratugnum fólst m.a. í því að við fórum að nýta innlendar orkulindir okkar til húshitunar í staðinn fyrir olíu og með þeim árangri sem ég hef gert grein fyrir. Við höfum í raun og veru verið í fararbroddi í þessum efnum á undanförnum árum. Sá árangur sem af þessu varð er náttúrlega ekki bara til þess að draga úr gróðurhúsalofttegundunum og útblæstri þeirra heldur hefur hann líka orðið til þess að draga verulega úr útstreymi á gjaldeyri og draga úr skuldasöfnun okkar erlendis. Þarna fóru efnahagslegu markmiðin saman við þau hnattrænu markmið sem við settum okkur. Við erum eiginlega í svipaðri stöðu núna og óvirki alkóhólistinn. Við höfum verið að taka okkur tak og höfum verið þurr í meira en 20 ár en núna koma gömlu drykkjufélagarnir og eru að átta sig á því hvert vandamálið er. Þeir vilja takast á við vandamálið en þá vilja þeir endilega draga okkur með líka, þann aðila sem hefur kannski þjóða mest gert af því í heiminum að takast á við vandamálið. Sú staða sem við erum búnir að skapa okkur á undanförnum 20 árum hlýtur við þessar aðstæður að skapa okkur ákveðið svigrúm til þess að óska eftir því að tekið sé tillit til þeirra aðstæðna sem við búum hér við, þ.e. að ráða yfir miklu magni af endurnýjanlegum orkulindum. Í Dagskrá 21. aldarinnar, sem er eitt þeirra skjala sem samþykkt voru á Ríó-ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um umhverfi og þróun árið 1992, var lögð sérstök áhersla á þrjá meginþætti. Í fyrsta lagi að hlutur endurnýjanlegra orkulinda verði aukinn í orkubúskapi heimsins. Í öðru lagi að ríki heims vinni saman að lausn á hnattrænum vandamálum. Í þriðja lagi að ríki sem hafa yfir endurnýjanlegum orkulindum að ráða miðli þeim til ríkja sem ekki ráða yfir slíkum orkulindum. Þetta eru allt saman markmið í Dagskrá 21. aldarinnar sem henta okkur mjög vel og samræmast mjög vel þeim markmiðum sem við erum að setja okkur. Lokamarkmið rammasamnings Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar er að koma í veg fyrir hættulegar breytingar á loftslagi af mannavöldum og það er í fullu samræmi við ákvæði samningsins þess vegna að stuðla að því að orkufrek framleiðsla iðnvarnings fari fram þar sem notuð er endurnýjanleg orka þannig að losun gróðurhúsaáhrifanna verði sem minnst. Þess vegna tel ég enn frekar að við eigum að geta óskað eftir því að tekið sé tillit til þess í samningaviðræðunum að við höfum sérstöðu í þessum efnum. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson taldi af og frá að við gætum gengið fram með þennan málstað vegna þess að ekki væri hægt að taka tillit til hans. Af hverju skyldi ekki vera hægt að taka tillit til þess málstaðar sem við viljum berjast fyrir eins og ýmislegs annars sem aðrar þjóðir leggja inn með sér í umræðuna? Á meðan eru menn að tala um að stór hluti, það er kannski of djúpt í árinni tekið að segja stór hluti, af þeim sviðum þar sem vitað er að útblástur gróðurhúsalofttegunda er mjög mikill eigi alls ekki að falla undir þennan samning eins og alþjóðasiglingar í flutningum og alþjóðaflug. Svo er líka verið að tala um að stór hluti þjóða heims falli einfaldlega alls ekki undir samninginn. Er þá eitthvað óeðlilegt þó við leggjum upp með það inn í viðræðurnar að hægt sé að taka tillit til þeirra sjónarmiða sem við viljum leggja áherslu vegna þess að þau sjónarmið koma heim og saman við þá heildarhagsmuni sem við erum að berjast fyrir, þ.e. að ná til þess að draga úr útblæstri gróðurhúsalofttegundanna? En af því hv. þm. Hjörleifur Guttormsson kom margoft inn á það að stefna ríkisstjórnarinnar væri óskýr í þessum efnum þá er hún það alls ekki, ráðherrar ríkisstjórnarinnar ganga algjörlega í takt í þessum efnum. Umræðan átti hins vegar að verða til þess að varpa ljósi á vilja þingsins að einhverju leyti til þessa stóra hagsmunamáls. Því miður hefur þátttaka hv. þm. í umræðunni um þetta mál verið frekar fyrirferðarlítil. Hún hefði mátt vera meiri vegna þess að auðvitað er mjög mikilvægt fyrir þá menn sem standa í þessum samningum og starfa þar í umboði ríkisstjórnarinnar að vita hver vilji þingsins er. Því miður örlaði heldur ekki á afstöðu hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar hver hann teldi að ættu að vera þau meginsamningsmarkmið sem leggja ætti upp með og meginhluti af ræðu hans fór í það að gera einstökum ráðherrum upp skoðanir í þessum efnum. En stefna Íslands er skýr og það er enginn tvískinnungur þar. Okkar meginkrafa er að þegar ákvörðun verður tekin skuli hún gera ráð fyrir minnkandi losun á hnattræna vísu á öllum þeim efnum sem teljast til gróðurhúsalofttegunda og að áætlanir taki til allra landa jarðarinnar. Að þessu tilskildu er það einkum þrennt sem við viljum setja á oddinn. Í fyrsta lagi að viðurkenndar verði breytilegar aðstæður einstakra ríkja og skuldbindingar verði mismunandi þegar markmiðin eru sett. Þannig verði t.d. tekið tillit til þeirra aðgerða sem þegar hefur verið gripið til við að draga úr útblæstri á gróðurhúsalofttegundum eins og ég kom inn á áðan, að menn horfi til fortíðarinnar í þessum efnum og þess hvað þjóðirnar hafa verið að gera á undanförnum árum. Þá verði sérstaklega viðurkennd sérstaða tengd möguleikum ríkja til nýtingar á endurnýjanlegum orkulindum sem komið geti í staðinn fyrir orkuframleiðslu annars staðar sem byggir á jarðefnaeldsneyti svo sem kolum og olíu. Þetta er alveg skýrt. Í öðru lagi verði heimilt að mæta skuldbindingum með aukinni bindingu gróðurhúsalofttegunda í gróðri. T.d. með stórfelldri trjárækt eða annarri ræktun sem viðurkennt er að hefur alþjóðleg áhrif í þessu sambandi. Slíkar heimildir liggja ekki fyrir nú eins og hv. þm. kom hér inn á. En það sem kom mér á óvart var að hv. þm. Kristín Halldórsdóttir hafnaði þessu áðan í umræðunum. Væri einkennilegt ef sá hv. þm. ætti að halda á hagsmunum Íslands í þessari umræðu og þessum samningum. Þriðja atriðið er að litið verði til notkunar á öllum gastegundum sem teljast til gróðurhúsalofttegunda en ekki einungis hluta þeirra eins og Evrópusambandið t.d. vill. Það er tvískinnungur þegar menn eru að tala um og setja fram metnaðarfull markmið um að hverju skuli stefnt í lækkun á útblæstri en á sama tíma ætla einstakar þjóðir að loka sig af og segja: ,,Þetta er okkar heimur við ætlum að skipta þessum hlutum á milli okkar.`` Og segja um leið: ,,Það eru bara ákveðnar tegundir gróðurhúsalofttegunda sem eiga að falla undir þennan samning.`` Það er auðvitað hráskinnsleikur að koma svona fram. Við Íslendingar göngum inn í þessa samninga og höfum tekið þátt í þessum samningum með alveg skýra afstöðu, skýr markmið til samninga og við munum verða fylgja þeim samningum eftir. En það er auðvitað útilokað að segja til á þessari stundu hvort þessi markmið okkar nást fram. Þess vegna er ekki nokkur einasta leið að lýsa því yfir, eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson ætlaðist til að yrði gert, að menn ætluðu að ganga frá þessum samningum alveg sama hvað það mundi kosta.

Virðulegur forseti. Ég hef með athygli lesið það sem hæstv. iðnrh. hefur skrifað um þessi efni, bæði ræðu sem hann flutti í Orkustofnun 24. október og síðan grein í Morgunblaðinu. Mér finnst að ýmislegt sem þar er sagt bendi ekki til að öflugur stuðningur sé hjá hæstv. ráðherra við þau samningsmarkmið sem hæstv. umhvrh. hefur lagt áherslu á. Sé þetta hins vegar misskilningur þá eru það kannski upplýsingar sem vert er að taka eftir við þessa umræðu. Ég hef farið yfir þá texta sem hafa verið lagðir inn í umræðurnar af Íslands hálfu nú, m.a. í Bonn og hæstv. umhvrh. hefur veitt mér aðgang að því sem þar hefur komið fram að mati samningamanna. Ég fæ ekki séð að þar séu sett ákvæði sem varða nýtingu umhverfisvænna orkulinda eða endurnýjanlegra orkulinda þannig fram að það gefi tilefni til þess að við Íslendingar þurfum að hrökkva þar frá. Ég les allt aðrar áherslur út úr máli hæstv. utanrrh. og hæstv. iðnrh. að þessu leyti, þ.e. að þeir vilji ganga miklu harðar fram en nokkrar líkur eru á að mínu mati að hægt verði að ná fram í þessum samningum, þ.e. að Ísland hafi nokkurn veginn sjálfdæmi í sambandi við sínar endurnýjanlegu orkulindir og nýtingu þeirra. Mér sýnist að inn í samningstextana, sem er að sjálfsögðu engin niðurstaða, sé að koma sveigjanleiki sem geti gefið möguleika til nýtingar í framtíðinni fyrir Íslendinga en augljóslega ekki á þeirri hraðferð sem hæstv. iðnrh. hefur verið að keppa að. Það mætti hafa nokkur orð um það, virðulegur forseti, en það er ekki tími til þess hér og nú.

Herra forseti. Ég fagna því að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson skuli lesa af athygli og hlusta af athygli á það sem fram kemur hjá mér í þessum málum. Hafi hv. þm. gert það þá tel ég ekki ástæðu til fyrir hv. þm. að draga þá ályktanir sem hann dró hér í einu af sínum andsvörum við umræðuna fyrr í dag um afstöðu mína til þessa máls. Ég hef fyrr í umræðunni farið yfir þau meginmarkmið sem við setjum okkur og eiga að vera okkar meginsamningsmarkmið. Um þau er enginn ágreiningur í ríkisstjórninni. Að halda öðru fram er í þeim tilgangi gert að reyna að skapa tortryggni. En það er alveg skýr samhljómur í málflutningi ráðherra ríkisstjórnarinnar í þessum málum. Ég hef hins vegar lagt áherslu á það og tel að við eigum að ganga fram með það á þeim fundum sem fram undan eru að við höfum sérstöðu í þessum málum og að við eigum að óska eftir því að aðrar þjóðir séu tilbúnar til þess að taka tillit til okkar sérstöðu sem snýr að nýtingu á endurnýjanlegum orkulindum. Það er ekkert óeðlilegt að menn gangi fram strax í upphafi samninga með þau meginmarkmið. Það er ekki skynsamlegt að halda þannig á í samningum að gefa sér fyrir fram að ekki sé hægt að fara fram með þau meginmarkmið sem menn vilja leggja áherslu á og eru hagsmunamál Íslands í þessu sambandi vegna þess að það vilji enginn hlusta á þau. Ef menn treysta sér ekki til að bera þau markmið fram af því að það vilji enginn hlusta á þau þá mun enginn hlusta því þau koma aldrei fram.

Virðulegur forseti. Það sem ég hef vaxandi áhyggjur af eftir því sem ég heyri í fleiri ráðherrum hér er að þeir eru að koma hér inn með kröfur og samningsmarkmið sem ríkisstjórnin hefur ekki lagt inn í þessar viðræður sem hafa átt sér stað lengi og hafa verið að þróast stig af stigi. Fundurinn í Bonn á dögunum var aðeins einn þáttur í þessari þróun. Hæstv. iðnrh. hefði betur látið í sér heyra fyrr og sett sig inn í málin fyrr og komið fram með þær áherslur sem hann vildi séð hafa. Það sama gildir um hæstv. forsrh. eins og ég hef bent á í þessari umræðu. Í grein hæstv. iðnrh. í Morgunblaðinu 12. nóvember --- hún er nú ekki eldri en svo --- tekur hann undir mat ýmissa um að erfitt verði, ef ekki útilokað, að ná samningum um þessi mál í Kyoto hvað svo sem það nú endurspeglar. Hann segir að vísu ,,því miður``, við skulum trúa því. En þar segir líka undir lok þeirrar greinar, með leyfi forseta: ,,Niðurstaða þeirra samningaviðræðna, sem fram fóru í Bonn á dögunum og á að ljúka í Kyoto í desember, á ekki, og má ekki, koma í veg fyrir að endurnýjanlegar orkulindir séu nýttar til efnahagslegra framfara, hvorki á Íslandi né í öðrum löndum.`` Ef hæstv. ráðherra ætlar að standa á þessari kröfu sinni og heimta að það verði tekið inn í samningsumboð Íslendinga á ráðstefnunni í Kyoto þá held ég að það fari svo, eins og hann er að láta liggja að, að ekki verði skrifað undir mikið af Íslands hálfu eða málið gangi upp gagnvart okkur. Ég tel að hæstv. ráðherra meti hlutina rangt í þessum efnum. Það sama kemur fram hjá hæstv. utanrrh. í þessari umræðu og af þessu hef ég miklar áhyggjur. Það skiptir máli að Ísland gangi fram með samræmdar kröfur og þeir ráðherrar sem bera ábyrgð á því hafi traust bakland en ekki það að hæstv. ráðherrar séu að kalla inn í þessa umræðu nú á síðustu vikum nýjar og nýjar kröfur og heimta að breytt verði um stefnu í þessum málum.

Herra forseti. Ég sagði í þingræðu fyrr í haust að mér sýndist að því miður gæti það orðið niðurstaðan að ekki yrði hægt að ganga frá samningum í Japan í desember. Ég held að það sé líka niðurstaðan og mér finnst það miður vegna þess að þó menn komist mjög langt að ég hygg í þeim viðræðum að ná niðurstöðu þá verði ekki skrifað undir samninga og eftir því sem ég veit best hafa þjóðir heims komist að þeirri niðurstöðu að það verði ekki gert en menn muni ná mjög langt í þessum viðræðum og það þurfi viðbótarfund til þannig að menn tali sig niður á sameiginlega niðurstöðu. Ég stend við það sem hv. þm. vitnaði í úr grein minni í Morgunblaðinu. Það má ekki gerast og það á ekki að gerast að samningurinn leiði til þess að ekki verði hægt að nýta endurnýjanlegar orkulindir til atvinnuuppbyggingar og efnahagslegra framfara. Ef það gerist þá gengur samningurinn þvert á þau meginmarkmið sem menn eru að setja sér með þessum samningi.

Herra forseti. Hæstv. iðnrh. lét sér sæma að snúa út úr orðum mínum áðan. Ég studdi þá ákvörðun ríkisstjórnarinnar að veita 450 millj. kr. til landgræðslu og skógræktar og ég hef ekki talað gegn skógrækt eða landgræðslu. Það sem ég sagði var að það þyrfti mjög mikið til til þess að það munaði eitthvað um þær aðgerðir til að takmarka virkilega og binda útblásturinn og auka upptöku koltvíoxíðs úr andrúmslofti. Ég sagði að til þess þyrfti þá væntanlega að klæða þetta land skógi milli fjalls og fjöru og það væri ekki sú framtíðarsýn sem ég hefði fyrir landið. En úr því að ég er komin hér er kannski ástæða til að spyrja hæstv. iðnrh. Hann minnti á þau þrjú áhersluatriði sem stjórnvöld hafa farið með í þessar viðræður, þ.e. að aðgerðir til að binda kolefni í jörðu og gróðri verði metnar jafngildar aðgerðum til að draga úr losun, tekið verði tillit til sérstakra aðstæðna einstakra ríkja, sérstaklega ríkja sem mæta orkuþörf sinni að verulegu leyti með endurnýjanlegum orkugjöfum og hæstv. iðnrh. lagði mikla áherslu á og í þriðja lagi að nýjar skuldbindingar takmarki ekki möguleika aðildarríkja til að auka notkun endurnýjanlegra orkugjafa vegna iðnaðarframleiðslu, jafnvel þótt framleiðsluferlið auki losun staðbundið. Ég spyr hæstv. iðnrh.: Ef ekki verður gengið að þessum áhersluatriðum hver verða þá viðbrögð samninganefndar Íslands í þessum viðræðum? Ætla Íslendingar að snúa upp á sig og neita að vera með eða geta þeir sætt sig við að ekki verði tekið tillit til einhvers af þessum þremur áhersluatriðum?

Herra forseti. Það var nú ekki ætlun mín að falla í það sama far og ég tel að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hafi fallið í við þessa umræðu og ég var að gagnrýna, þ.e. að gera mönnum upp skoðanir. Mér þykir miður ef ég hef snúið út úr ummælum hv. þm. Ég skildi hv. þm. þannig við umræðuna að hv. þm. fyndist það ekki koma til álita að vera með það markmið að geta notað bindinguna í gróðri vegna þess að það þyrfti svo mikið til að það mundi ekki borga sig. Mér þykir það miður ef ég hef rangtúlkað orð hv. þm. og biðst velvirðingar á því. Á þessu stigi tel ég ekki skynsamlegt og ég held að það hafi komið ágætlega fram við þessa umræðu, að gefa sér áður en menn leggja af stað að ekki náist samkomulag og ekki verði tekið tillit til þeirra sjónarmiða sem við leggjum upp með. Ef við gefum okkur að svo verði ekki þá held ég að flestir muni nú telja að fyrir litlu sé að berjast á þessum vettvangi, þ.e. ef það er fyrir fram gefið af okkar hálfu að við munum engu ná fram og séum þá þegar búnin að móta okkar afstöðu um það til hvaða aðgerða verði þá gripið. Niðurstaðan af þessum samningum hlýtur að ráða því hver næstu skref verða af okkar hálfu. Við skulum bíða og sjá hver niðurstaðan verður og taka síðan ákvörðun um það til hvaða aðgerða við grípum í framhaldi af því.

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið en mér finnst rétt samt að mæla hér nokkur orð öðruvísi en í formi andsvara sem tengjast þessu máli. Ég neita því ekki að ég hef verulegar áhyggjur af stöðu málsins og mér finnst, þrátt fyrir viðleitni hjá hæstv. ráðherrum til þess að draga úr áhyggjum og reyna að plástra þá rifnu mynd sem birst hefur að undanförnu af ríkisstjórn Íslands í málinu, að áfram sé ástæða til þess að bera nokkurn ugg í brjósti. Mér sýnist það nokkuð ljóst að hluti af ríkisstjórninni og mér sýnist allt of stór hluti af ríkisstjórninni, sé að reyna að grípa inn í þetta mál á mjög hæpnum forsendum þegar komið er að átakapunkti og hugsanlegri ögurstund í sambandi við lagalega skuldbindandi samning. Þá hef ég í huga þau orð sem fallið hafa frá hæstv. forsrh., utanrrh. og hæstv. iðnrh. Það þýðir ekki að halda því fram af hálfu t.d. hæstv. iðnrh. sem er hér enn við umræðuna -- hinir hæstv. ráðherrar hafa vikið af fundi að því er ég best fæ séð --- að hér sé um samfellu að ræða í málatilbúnaði ríkisstjórnarinnar og þau sjónarmið sem þeir eru að setja inn í málið núna hafi verið þar frá upphafi samningaferilsins. Mér sýnist að þarna sé verið að grípa inn í af hálfu þeirra hæstv. ráðherra sem vilja ríghalda í þau sjónarmið sem fram komu í framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar í nóvember 1995 og vörðuðu samninginn sem kenndur er við Ríó, þ.e. samninginn sem við staðfestum 1993 þess efnis að við ætluðum að skila hér ekki hærri mörkum árið 2000 heldur en voru 1990. Ég er einfaldlega að vitna til þeirra skoðana sem fram voru settar þarna varðandi samninginn eins og hann lítur út núna, þann samning sem við höfum staðfest um að ríkisstjórnin áskilji sér rétt til þess að hagnýta endurnýjanlegar orkulindir til iðnaðaruppbyggingar óháð því hversu mikið iðnaðurinn losaði af gróðurhúsalofttegundum. Þetta var þessi áætlun ríkisstjórnarinnar, skynsamleg eða hitt þó heldur, eins og þetta var sett fram. Fyrr má nú rota en dauðrota að ætla að fara að taka það allt út fyrir sviga og það sýnir sig á hversu hálum ís menn eru í slíku. Ég vil út af fyrir sig ekki segja að menn geti ekki haft rétt til þess að gera ákveðna fyrirvara og þeir geti haft sitt að segja á þeirri stundu sem þeir eru gerðir á meðan samningurinn er óbreyttur. En svo mikið er víst að hæstv. umhvrh. hefur ekki treyst sér til þess í bókhaldi Íslands gagnvart samningnum eða útreikningum að halda þessari stefnu til streitu. Hæstv. umhvrh. tekur með, svo sem eðlilegt er, virðulegur forseti, þann vöxt í losun á gróðurhúsalofttegundum sem stafar af nýjum samningum m.a., bæði gömlum og nýjum samningum í stóriðju sem þegar eru farnir að virka, eins og stækkun álbræðslunnar í Straumsvík, í spásögn sinni varðandi stöðuna árið 2000 og síðar og tekur einnig tillit til þeirrar losunar sem kemur frá stóriðju sem samið hefur verið um uppi á Grundartanga. Mér sýnist að hæstv. iðnrh. með stuðningi hæstv. utanrrh. ætli sér að reyna nú að á síðustu stigum samningaferlisins að knýja þessa stefnu fram sem grundvöll og segja: ,,Ef við fáum þetta ekki, þá erum við ekki með.`` Þetta eru ekki vinnubrögð sem eru vænleg til árangurs hafi þetta verið sjónarmið hjá viðkomandi ráðherrum. Ég held að þeir hafi sofið og ekki tekið málið alvarlega frekar en ýmsir aðrir fyrir tveimur árum eða svo í framhaldi af þeim grundvelli lagður var í Berlín og í framhaldi af því að mörkuð var stefna af hálfu íslenskra stjórnvalda. Hvað sem segja má um þau sjónarmið almenns eðlis sem hægt er að taka undir ef við erum að líta á heiminn sem heild í sambandi við nýtingu endurnýjanlegra orkugjafa í samanburði við jarðefnaeldsneyti, þá gerast málin nú ekki svona. Þau eru ekki það einföld að við getum litið á það sem sjálfsagða hluti eða líkur á því að við getum fengið afgreiðslu út frá slíkum sjónarmiðum í þeirri stöðu sem málin eru stödd nú. Það er um svo marga þætti að ræða og það eru nú einu sinni ríki heimsins og efnahagsheildir, ríkjasambönd, sem eru að taka á þessu máli samningslega. Ég held að það verði seint að við getum náð fram með séróskir af þessum toga eins og þarna er verið að tala fyrir að svo miklu leyti sem þær hafa möguleika til þess að komast inn í alþjóðlegt samkomulag því þá verða þær að vera hluti af kerfi sem hugsanlega getur virkað þannig í framtíðinni að þeir sem hafa stöðu til þess að framleiða orku án þess að bæta gróðurhúsalofttegundum í lofthjúpinn hafi styrkari stöðu en aðrir og það er ekkert nema gott um það að segja. Virðulegur forseti. Spurningin um orkunýtingu, uppbyggingu stóriðju hér í landinu kom til tals fyrr í umræðunni og hæstv. utanrrh. var að færa niður stærð þeirrar álbræðslu á Austurlandi sem hæstv. iðnrh. er að reyna að leggja grunninn að og var að tala þar um 240 þúsund tonna álbræðslu á sama tíma og fyrir Alþingi liggur rammi varðandi hámarksstærð þeirrar bræðslu samkvæmt svari frá hæstv. iðnrh. um að þar sé samningsaðili að óska eftir því að hafa svigrúm til þess að stækka slíka bræðslu í þremur áföngum upp í 720 þús. tonn. Með þeim áformum, virðulegur forseti, þyrfti orku sem svarar til alls vatnsaflsins sem rennur frá norðanverðum Vatnajökli í jökulánum þar og nægði ekki til. Menn eru að tala um orku til ráðstöfunar sem nemur 10--11 teravatttímum á sama tíma og við framleiðum nú í dag röska 5 teravatttíma á síðasta ári og erum að gera ráð fyrir því að sú tala geti hækkað í 9 teravatttíma eða svo í kringum aldamótin. Menn eru að tala um viðbót í orkuframleiðslu, ofan í þetta eina fyrirtæki ef það yrði að veruleika, sem svarar til meira en fer í orku sem í heild yrði framleitt á Íslandi upp úr árinu 2000 og meira en helmingi meira en framleitt var á Íslandi samtals á síðasta ári. Losun á gróðurhúsalofttegundum frá þessu eina fyrirtæki er sem nemur um 1,5 millj. tonna. Þetta eru áætlanirnar sem hæstv. iðnrh. hefur í huga þegar hann er að tala í samhengi Kyoto-samninganna. Það er ekki lokað leiðum á þessi áform sem hann hefur uppi. Burt séð frá því, virðulegur forseti, hvort við værum að ræða hér um alþjóðasamning varðandi gróðurhúsalofttegundir, þá væri hér óskynsamleg stefna á ferðinni til framtíðar litið. Ég tengi það því út af fyrir sig eitt ekki saman við þessa umræðu hér þó að það sé hins vegar nátengt vegna losunar slíkra fyrirtækja. Ég sé ástæðu til þess, með leyfi virðulegs forseta, að lesa hér upp á Alþingi ályktun sem send var út í þessum mánuði frá Náttúruverndarráði sem er stofnun sem starfar að því að veita hæstv. umhvrh. og stjórnvöldum ráðgjöf, vegna þess að hún varðar þau efni sem við erum að ræða hér, bæði beint og óbeint: ,,Fyrr á þessu ári voru kynntar tillögur um svæðisskipulag á miðhálendi Íslands sem íslensk stjórnvöld hafa látið vinna. Þar birtast áætlanir um framtíðarnýtingu þessa stórbrotna landsvæðis til ársins 2015. Miðhálendi Íslands hefur að geyma ýmsar merkustu náttúruperlur landsins og þar eru því miklir hagsmunir allra landsmanna í húfi. Samvinnunefnd um svæðisskipulag hálendisins og skipulagsstjóri ríkisins hafa auglýst tillögurnar og boðið þjóðinni að tjá sig um þær og skila athugasemdum við þær nú í haust. Á sama tíma vinna íslensk stjórnvöld að því að bjóða fjölmörgum erlendum stóriðjuhöldum íslensk fallvötn, orkulindir og land undir virkjanir og orkufrekan iðnað. Meðal þeirra eru fallvötn sem alls ekki er gert ráð fyrir að virkja í tillögum að svæðisskipulagi. Enda myndu sumar þeirra virkjana stórspilla eða eyðileggja um alla framtíð einstæðar náttúruperlur, sem aldrei verður sátt um að fórna fyrir skammtímahagsmuni. Þrátt fyrir gjörbreytt viðhorf til umhverfismála og alþjóðlegar skuldbindingar Íslendinga virðist skýrsla iðnaðarráðuneytisins: ,,Innlendar orkulindir til vinnslu raforku`` frá árinu 1994 enn í fullu gildi, en þar er gerð grein fyrir ,,öllum helstu möguleikum sem fyrir hendi eru til að nýta vatnsaflið og háhitasvæði landsins til raforkuvinnslu.`` Þótt þar sé viðurkennt að ekki hafi verið tekið tillit til náttúruverndarsjónarmiða er gefið í skyn að jafnvel innan þjóðgarða og friðlýstra svæða megi virkja. ,,Skýrsla iðnaðar- og viðskiptaráðherra um framgang verkefna á sviði stóriðju`` 1997 svo og upplýsingar frá Markaðsskrifstofu Landsvirkjunar og iðnaðarráðuneytis sýna gífurlegar framkvæmdir sem eru á undirbúnings- eða umræðustigi á sviði orkufreks iðnaðar á Íslandi á næstu árum. Stefnan sem þar kemur fram er í mótsögn við undirritaða alþjóðasamninga. Í nýútgefinni skýrslu umhverfisráðherra: ,,Ísland og loftslagsbreytingar af mannavöldum`` er gert ráð fyrir að losun gróðurhúsalofttegunda á Íslandi muni aukast um 40% til ársins 2025 ef einungis er miðað við þegar samþykkta stóriðju. Skuldbindingar Íslendinga hljóða hins vegar upp á að árið 2000 verði losun okkar á gróðurhúsalofttegundum, einkum koltvísýringi, út í andrúmsloftið ekki meiri en hún var árið 1990. Tilgangur laga um náttúruvernd frá 1996 er enn fremur sá að vernda heilsusamlegt umhverfi og annan náttúruauð: ,,... að ekki spillist að óþörfu líf eða land, né mengist sjór, vatn eða andrúmsloft.`` Á meðan ,,Svæðisskipulag 2015`` á miðhálendi Íslands er óafgreitt telur Náttúruverndarráð óeðlilegt að staðið sé í samningaviðræðum við erlenda stóriðjuaðila um orkufrekan iðnað og virkjanir á miðhálendinu. Skilaboð stjórnvalda samræmast hvorki eðlilegum vinnubrögðum né fyrrnefndum alþjóðlegum skuldbindingum. Þá samræmast þau enn síður þeirri framtíðarvon og markmiði að spilla ekki náttúrugæðum og veikja með því hina hreinu ímynd Íslands sem er svo þýðingarmikil fyrir ferðaþjónustu og þá ekki síður fyrir matvælaframleiðslu. Ráðið bendir á að þótt enn sé töluvert til af óbeislaðri vatnsorku í landinu, sem samkomulag gæti náðst um að nýta á arðbæran hátt á ókomnum árum, þá er hún ekki óendanleg. Þjóðin mun vonandi nýta sér þessa auðlind smám saman á skynsamlegan hátt með það í huga að auðlindin endist okkur og niðjum okkar um ókomna framtíð og án þess að skaða náttúruauð Íslendinga. Náttúruverndarráð hvetur stjórnvöld og landsmenn alla til að standa vörð um landið sitt, náttúru þess og framtíð, og að vinna í samræmi við sáttmála og samþykktir um sjálfbæra þróun og varðveislu andrúmsloftsins; skapa nýja, háleitari og arðbærari framtíðarsýn en stóriðju byggða á mengun andrúmslofts og eyðileggingu á náttúruminjum og náttúruperlum Íslands. Fyrir hönd Náttúruverndarráðs. Ólöf Guðný Valdimarsdóttir, formaður.`` Ég sá ástæðu til þess, virðulegur forseti, að nýta tíma minn hér til þess að koma þessari ályktun á framfæri við þingheim. Mér finnst að hún hafi farið óþarflega lágt á undanförnum dögum síðan hún var samþykkt og mér finnst að hún sé verðmætt innlegg inn í þá umræðu sem hér fer fram.

Herra forseti. Það er merkilegt að hv. 4. þm. Austurl., Hjörleifur Guttormsson, skuli við þessar umræður og við þær aðstæður sem núna eru á Austurlandi þegar menn verða varir við mikinn fólksflótta þaðan, hafa mestu áhyggjurnar af að hugsanlega geti orðið þar um stóraukna atvinnuuppbyggingu að ræða. Það er merkilegt að hv. þm. þess kjördæmis skuli lýsa því yfir við þessa umræðu að þar liggi mestu áhyggjurnar. Það kann hins vegar að fara svo, því miður, eins og oft hefur farið að mörg hafa tækifærin verið til að gera stóriðjusamninga en allt of oft hefur það gerst að okkur hefur ekki tekist að ná samningum. Það gæti auðvitað farið svo að hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni yrði að ósk sinni í þeim efnum, að ekki tækjust samningar um byggingu álvers á Reyðarfirði, samningar við Norsk Hydro um byggingu fyrirtækisins. En það væru auðvitað kaldar kveðjur frá hv. þm. til Austfirðinga við þær kringumstæður sem þar eru nú, á sama tíma og sveitarfélög eru að sameinast til að styrkja stöðu sína til að vera betur í stakk búin til að byggja upp atvinnulífið og skapa þar betri aðstæður fyrir fólkið til að búa við. En til að leiðrétta hv. þm. og undirstrika að í fyrsta áfanga í þeim fyrirætlunum sem núna eru í samningaviðræðunum við Norsk Hydro er gert ráð fyrir 240 þús. tonna álveri og það gæti tekið til starfa árið 2005. Annar áfangi er síðan gert ráð fyrir 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að hafa staðfest það, sem raunar liggur fyrir í þingskjölum, að ramminn um þá álbræðslu, sem ríkisstjórnin er að reyna að ná samningum um við Norsk Hydro, er um allt að 720 þús. tonn, sem mundi nýta yfir tíu teravattstundir í orku, sem er meira en samanlögð notkun Íslands upp úr aldamótum, og er þá stóriðja meðtalin. Þetta liggur fyrir. En jafnframt liggur fyrir að það er ekkert einskorðað við Austurland að fyrirtækið ætti að rísa þar heldur hefur hæstv. ráðherra opnað fyrir aðra möguleika eins og tíðkað hefur verið og stendur í því, rétt eins fyrrv. hæstv. ráðherra Jón Sigurðsson, að láta landshlutana bítast um trosið. Varðandi það sem hæstv. ráðherra sagði um spurninguna um atvinnuuppbyggingu á Austurlandi, þá er vandalítið mál fyrir mig að svara hæstv. ráðherra. Heldur hæstv. ráðherra að lausnin á atvinnuvanda á Austurlandi eða annars staðar á Íslandi sé sú að reisa hér stóriðjuver og það sé þjóðráðið til lausnar á atvinnuvanda með hinni gífurlegu fjárfestingu og þeim fáu störfum sem það skapar? Ég tala nú ekki um það ef Austfirðingum væri ætlað að leggja til vatnsaflið, sem vel gæti orðið ef þessir draumar rættust, og það yrði síðan flutt suður á Keilisnes, teljandi á fingrum annarrar handar þau störf sem fylgja rekstri orkuveranna eftir að búið væri að beisla viðkomandi fallvötn. Að þetta sé sýn í atvinnumálum Íslendinga til framtíðar og binda landið samningum 

Herra forseti. Ég geri mér alveg grein fyrir því að ef af þessum stóriðjuframkvæmdum á Austurlandi yrði, þá er það ekkert bjargráð fyrir fjórðunginn. Það er hins vegar viðbót við það atvinnulíf sem þar er nú. En það er auðvitað ekki hægt fyrir hv. þingmenn að tala ávallt þannig að ekki megi taka við þessu, það eigi bara að gera eitthvað annað. Þeir hv. þingmenn, eins og hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, verða þá að benda á bjargráðið sem menn eru alltaf að tala um --- að bjargráðið sé í öðru en í stóriðjunni. Hvar er bjargráðið sem hv. þm. vill færa Austfirðingum? Menn verða að tala skýrt í þessum efnum. Það þýðir ekki alltaf að segja: Nei, ég er á móti, ég er á móti. Menn verða þá að hafa hugmyndir um það hvað annað skuli gert til atvinnuuppbyggingar á svæðinu.

Virðulegur forseti. Ég leyfi mér öðru sinni í þessari umræðu að segja: Fyrr má nú rota en dauðrota. Fyrr má nú vera hvort menn reisa fyrirtæki sem byggir á orku eða hvort menn reisa 720 þús. tonna álbræðslu. Það liggur kannski eitthvað þar á milli og það gæti nú verið að mögulegt væri að nýta orkulindir í landinu, þar á meðal á Austurlandi, í eitthvað sem félli skaplegar að byggð og aðstæðum en þau ósköp sem menn eru að tala um hér. Menn eiga að benda á eitthvað annað. Það er það sem hæstv. ráðherra segir. Það er vafalaust ósköp þægilegt að leika sér að stóriðjuhugmyndum af þessu tagi. En liggja ekki málin þannig að við eigum að ýta undir fjölþætta atvinnuþróun og beita til þess ráðum sem við höfum til örvunar slíkrar nýsköpunar?

Þetta er liður í því.

Þetta er liður í því, 720 þús. tonna álbræðsla.  
             Virðulegur forseti. Það er mjög merkilegt í raun að fá þetta hér en það sem mestu máli skiptir fyrir Austurland sem aðra landsbyggð er auðvitað ríkisstjórn og stjórnarstefna sem leyfir sér þann munað að fjalla um landsmálin út frá hagsmunum landsins í heild en ekki að ofurselja landið blindum markaðsöflum, og ekki bara landið, heldur út á við einnig þannig að ráðin eru tekin af stjórnmálamönnum og allt aðrir sem í blindum krafti 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þær umræður sem hafa farið fram um þetta mikilvæga mál. Ég tel að það hafi verið afar þýðingarmikið að taka það til umræðu og ég þakka fyrir þau orð sem hv. þingmenn hafa látið falla um þá skýrslugerð sem umhvrh. og umhvrn. hefur beitt sér fyrir að leggja fyrir þingið, og eins þá skýrslu sem er allítarlegri og hefur verið dreift víða og allur almenningur á aðgang að. Vissulega veitir ekki af að menn kynni sér þetta mál betur en gert hefur verið á undanförnum mánuðum eða missirum. Tíminn er sannarlega að hlaupa frá okkur hvað það varðar að átta okkur á því hvernig við getum staðið að þeim samningum sem væntanlega og vonandi verða gerðir um að draga úr losun svokallaðra gróðurhúsalofttegunda. Út af þeirri umræðu sem hefur verið nokkuð áberandi, að annaðhvort sé ágreiningur innan ríkisstjórnar eða að stefna ríkisstjórnarinnar sé ekki skýr í þessu efni, vil ég ítreka og undirstrika að það kom mjög ítarlega fram í ræðu minni áðan að eftir Berlínarfundinn í apríl 1995, þar sem segir að taka beri tillit til mismunandi upphafsstöðu ríkja og hvernig þau hafi nú þegar tekið á þeim vanda við uppbyggingu hagkerfis og á auðlindagrunni, þörfinni fyrir að viðhalda sjálfbærum hagvexti, þeirri tækni sem tiltæk er og öðrum kringumstæðum hvers og eins ríkis, að eftir þennan fund, og að teknu tilliti til þessa boðskapar frá þeim fundi eða því sem stundum hefur verið kallað Berlínarumboðið, lagði ég fyrir ríkisstjórnina að við tækjum virkan þátt í þessum viðræðum og reyndum að hafa áhrif á stefnumótunina, reyndum að láta okkar sjónarmið og skoðanir koma þar ítarlega fram eins og hér hefur verið tíundað í umræðunni og ég gerði grein fyrir í upphafsræðu minni og reyndar líka komið fram bæði hjá hv. þingmönnum og hæstv. ráðherrum. Mig langar, með leyfi forseta, að taka af allan vafa í þessu efni og lesa þá tillögu sem ég lagði fyrir ríkisstjórnina 4. ágúst 1995 og hún samþykkti á fundi sínum 11. ágúst, nokkrum dögum seinna, og byggir á þeirri ákvörðun eða tillögu, að við tökum þátt í starfinu. Hún var í sex töluliðum og hljóða svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í fyrsta lagi. Að ákvæðum núverandi samnings verði ekki breytt en ný skuldbindingarákvæði til að styrkja samninginn komi fram í bókun við hann. Í öðru lagi. Að væntanleg bókun og nýjar skuldbindingar taki til allra gróðurhúsalofttegunda en ekki einvörðungu koltvíoxíðs. Í þriðja lagi. Að töluleg markmið um takmörkun á losun gróðurhúsalofttegunda miðist á fyrsta stigi við núverandi hlutdeild hreinna orkugjafa í orkunotkun viðkomandi lands í stað tiltekins viðmiðunarárs. Til dæmis það ríki sem nú þegar aflar 20--30% af heildarorkuþörf frá hreinum og endurnýjanlegum orkugjöfum yrði undanþegið frekari aðgerðum þar til önnur vestræn ríki hefðu almennt náð sama marki. Í fjórða lagi. Að vinna að því að nýjar skuldbindingar takmarki ekki möguleika aðildarríkjanna til að auka nýtingu endurnýjanlegra orkugjafa vegna iðnaðarframleiðslu jafnvel þótt framleiðsluferlin ykju losun gróðurhúsalofttegunda staðbundið, enda komin af stað í framleiðslu sem hefði meiri losun í alþjóðlegu samhengi. Á sama hátt verði það metið jákvætt ef ríki stuðlar að útflutningi á orku sem framleidd er með hreinum og endurnýjanlegum orkugjöfum. Í fimmta lagi. Að aðgerðir sem auka gróður og binda þar með aukið kolefni í jörðu verði metnar jafngildar aðgerðum til að minnka losun gróðurhúsalofttegunda. Í sjötta lagi. Þau ríki sem sýna fram á að þau geti ekki, miðað við þá tækni sem í boði er, dregið frekar úr útstreymi gróðurhúsalofttegunda verði undanþegin tölulegum ákvæðum þar að lútandi.`` Þetta voru þær tillögur sem ég lagði fyrir ríkisstjórnina og byggðar eru á tillögum fulltrúa frá þeim ráðuneytum sem mest höfðu þá komið að þessu og hafa komið að málinu síðar, iðnrn., sjútvrn., landbrn., samgrn. og utanrrn. auk umhvrn. Auðvitað hafa áherslur breyst nokkuð miðað við þennan upplestur eða upptalningu og skýrst nánar hvar áhersluatriðin væru, hvað væri hugsanlegt og vænlegt að ná fram af þessum hugmyndum okkar og við höfum einbeitt okkur að því. Varðandi það sem síðan hefur komið fram hér og hv. þm. Hjörleifur Guttormsson nefndi m.a. og vitnaði til fundargerðar eða minnispunkta sem sendinefndin, sem var á síðasta samninganefndarfundinum í Bonn, hefur látið frá sér fara, að kannski megi ekki lesa beint út úr okkar tillögum að við höfum lagt áherslu á að endurnýjanlegum orkugjöfum, sem við höfum beitt til nýrra iðnaðarferla eða nýtt til þess, yrði haldið utan við, þá höfum við í tillögum okkar og þeirri tillögu sem þar var lögð fyrir og útskýrð, lagt sérstaka áherslu á að taka tillit til þessara endurnýjanlegu orkugjafa og hlutfall iðnaðarferla í útblæstrinum og sett inn í jöfnu með öðrum stærðum eða breytum eða hvað við viljum nú kalla það þegar við fjöllum um uppsetningu dæma, t.d. fólksfjölda af því að hv. þm. Kristín Halldórsdóttir spurði einnig um hvernig við hefðum hugsað okkur að láta það hjálpa okkur í málinu. Það gerir það ef tillit fæst tekið til ástandsins eins og það er í dag af því að íbúafjölgun er meiri hér en hjá sumum öðrum þessara þjóða, sem við erum að glíma við í hinum svokallaða Annex I ríkjahópi. Við þurfum ekki þess vegna að grípa til sérstakra fjölgunaraðgerðaráðstafana til að láta það telja, en það getur svo verið sératriði út af fyrir sig að velta fyrir sér en ég ætla ekki að eyða tíma í það á þessum fundi. Ég vil líka láta það koma fram, hæstv. forseti, að við höfum að sjálfsögðu fylgt leiðbeiningum vísindanefndarinnar um bókhald þegar við stillum upp þessu dæmi og reiknum út hvernig þessar gróðurhúsalofttegundir telja hér hjá okkur. Og í skýrslu til skrifstofu samningsins hefur verið tekið skýrt fram að markmið ríkisstjórnarinnar um losun gróðurhúsalofttegunda miðist við að halda nýrri stóriðju fyrir utan. Þetta sjónarmið er einnig vel skýrt í skýrslu nefndar samningsins, sem fór yfir skýrslugjöf íslenskra stjórnvalda, þannig að þetta hefur komið fram og við höfum haldið þessu til haga. Það má kannski einnig nefna hér að þótt það sé e.t.v. ekki háleitt markmið þá er það þó svo, og betra heldur en hjá sumum öðrum aðildarríkjum samningsins, að allt bendir til þess að ríkisstjórnin muni ná þeim markmiðum sínum að losun gróðurhúsalofttegundanna, að teknu tilliti til bindingar eins og við höfum lagt mikla áherslu á að væri hluti af málinu, verði ekki meiri hér árið 2000 en árið 1990 ef nýrri stóriðju er haldið fyrir utan. Við Íslendingar höfum þannig víða haldið þessu sjónarmiði til haga og náð að þessu leyti til betri árangri en mörg önnur aðildarríki samningsins, sem hafa alls ekki getað staðið við þetta markmið þótt þau væru ekki að bæta við sig nýjum stóriðjukostum. Hæstv. forseti. Í ljósi þessa og þess sem hefur komið fram hér í umræðunum og hv. þm. Hjörleifur Guttormsson benti m.a. á að nokkuð hafi miðað í Bonn leyfi ég mér nokkra bjartsýni hvað varðar samningaferlið og niðurstöður á Kyoto-fundinum og að sjálfsögðu það að við getum orðið aðilar að samningnum. Ég leyfi mér að telja það nauðsynlegt eins og ég gerði ítarlega grein fyrir í ræðu minni í upphafi og veit að það er vilji íslenskra stjórnvalda, um það er engin vafi. Það er sameiginleg áhersla og vilji ríkisstjórnarinnar að við séum aðilar að þessum samningi. En það hefur margsinnis komið fram hjá mér og það þarf ekki að vitna til neinna nýrra ummæla og ekki annarra ráðherra í því efni, að við verðum auðvitað að meta stöðuna þegar við sjáum hvernig þetta lítur út, þegar við sjáum hvernig Kyoto-fundurinn fer og hver verður hin endanlega tillaga sem þar kemur fram, og sjá hvernig okkur tekst að standa við þetta. Vonandi getum við orðið aðilar að samningnum. Það er alveg skýrt í mínum huga. Það er hins vegar rétt að ítreka það og undirstrika að sérstaða okkar er auðvitað mjög mikil í þessu máli. Við eigum erfitt með að beita sömu aðferðum og aðrar þjóðir hafa gert. Hv. þm. Kristín Halldórsdóttir spurði ofurlítið um t.d. útreikning og áhrif. Ég hef því miður ekki ítarlegar upplýsingar fyrir framan mig til að gefa henni varðandi kostnaðartölur og áhrif af hugsanlegum aðgerðum. Þó hefur mér verið bent á að athuganir sem gerðar hafa verið af OECD gætu bent til þess að þjóðhagslegur kostnaður af því að binda losun OECD-ríkjanna við árið 1990 geti reyndar orðið á bili allt frá því að vera 0,5% aukning af vergri landsframleiðslu, þannig að það getur hjá sumum ríkjum endað í einhverjum hagnaði eða hagsbót, og í að vera allt að 2% fall í vergri landsframleiðslu. Byggir þetta þá á því að allra hagkvæmustu leiða sé leitað. Líka má benda á það sem ESB hefur sett sér, og við sumir hér í umræðunum höfum sagt að sé svolítill tvískinnungur, að ætla að ná 15% losun innan sambandsins í heild en leyfa sér síðan að skipta því mjög á milli þjóða og taka ekki tillit til þess að aðrar þjóðir geti náð einhverjum slíkum samningum. Það munu vera litlar 800 milljónir tonna sem Evrópusambandið ætlar sér að skera niður með þessum 15%, en gerir það líka á þann hátt, og það hefur verið kynnt í skýrslu sem Evrópusambandið hefur sett fram á Evrópuþinginu, að veruleg hagkvæmni er fólgin í að dreifa losuninni á einstök ríki sambandsins. Með þeim hætti benda athuganir ESB til þess að takast megi að ná þessum árangri, þessum mikla samdrætti, án verulegs tilkostnaðar. Það er alveg ljóst að 15% hjá okkur yrðu okkur miklu erfiðari og kostnaðarsamari heldur en virðist vera þarna. Það undirstrikar líka að það er hagkvæmt þegar á heildina er litið að fleiri þjóðir fái að takast á við þetta sameiginlega heldur en að setja fastákveðin losunarmörk á hverja einstaka þjóð. Ég vil líka draga fram, í ljósi þessara stóru talna, að við erum örsmá í þessu og ég minni á það aftur að við erum að tala um 2,7 eða 3 milljónir tonna á móti þessu sem ég nefndi hér --- bara samdrátturinn í Evrópusambandinu er 800 milljónir tonna. Og við erum að tala um 0,01% af losun í heiminum, 1% miðað við Norðurlöndin og við erum undir OECD-ríkjunum. Okkur finnst því ljóst að margt sé erfitt í þessu. Hv. þm. Kristín Halldórsdóttir spyr hvað sé verið að gera og segir að sér finnist þær aðgerðir ekki vera mjög metnaðarfullar sem koma fram í skýrslunni og það sem verið er að vinna að. Það er auðvitað ljóst að við höfum ekki verið að fást við þetta lengi. Við erum að þessu núna, þetta er verkefni sem er í fullum gangi. Það er ekki langt síðan þessar nefndir voru settar af stað til þess að framfylgja markmiðunum. Og vegna þess að menn hafa kannski ekki verið nægjanlega meðvitaðir um hvað væri fram undan í þessu hafa menn kannski ekki heldur verið nægjanlega röggsamir að fara af stað að leita þeirra leiða sem tiltækar eru og verða sannarlega ekki auðveldar fyrir okkur. Ég hygg að við verðum, eins og ég hef reyndar áður sagt og kemur fram í skýrslunni, að taka tillit til þessara þátta í öllum okkar atvinnugreinum og samgöngur og sjávarútvegur verði að vera aðilar að því. Það er ekki hægt að líta svo á að neinn einn verði undanskilinn í þessu. Það má svona rétt til gamans velta því fyrir sér af því einhver hv. þm. nefndi rafbraut til Keflavíkur, ég held að það hafi verið hv. 4. þm. Austurl.,  Hæstv. forseti. Ég sé að tími minn er að renna út. Ég hef sjálfsagt ekki svarað þeim fyrirspurnum sem kann að hafa verið beint til mín, það var kannski ekki mjög mikið af þeim beinlínis. En ég vil aftur þakka fyrir þær umræður sem hér hafa farið fram og veit að þetta er ekki síðasta orðið í umræðunni 

Virðulegur forseti. Hæstv. ráðherra nefndi þá samþykkt sem gerð hefði verið árið 1995 í þessu efni. Ég hef litið svo til að eins og haldið hefur verið á þessu máli af hálfu hæstv. ríkisstjórnar og einstakra ráðuneyta hafi í rauninni verið samfella í þessu máli nánast frá fundi til fundar með fulltrúum frá þeim ráðuneytum sem þetta snertir kannski hvað mest, þannig að það þurfi ekki á næstu dögum að fara að ganga frá einhverju nýju samningsumboði fyrir samningamenn Íslands í Kyoto. Það finnst mér dálítið sérkennilegt. Auðvitað er mjög eðlilegt að staðan sé metin að loknum fundinum í Bonn en ég ætla að vona að menn fari ekki að snúa við í miðri á, nema þá séu einhverjar alveg sérstakar aðstæður sem bjóði að svo sé gert og erfitt að meta það fyrir fram. Og ég vara mjög við því, í ljósi þeirra áherslna sem hér hafa komið fram frá einstökum ráðherrum öðrum en hæstv. umhvrh., að farið verði að búa þar til einhver ný skilyrði, leita að einhverju nýju vaði, sem eins og hæstv. iðnrh. orðaði það og einnig hæstv. utanrrh., að öllum líkindum væri það ekki erindið fyrir Íslendinga í Kyoto að undirrita þar samning ef ekki yrði fallist á kröfur okkar varðandi endurnýjanlegar orkulindir. Varðandi það sem hæstv. ráðherra nefndi um þátt annarra þá er það hárrétt og ég vil koma þeirri áherslu að hér að mér finnst að það hafi gengið allt of seint og allt of hægt að fá ráðuneyti eins og ráðuneyti samgöngumála og sjávarútvegsmála til þess að taka alvarlega á þessum málum 

Hæstv. forseti. Ég vil segja út af þessu að auðvitað munum við halda okkur áfram við þær ákvarðanir sem ríkisstjórnin hefur þegar sett fram í þessari vinnu og undirbúningi að fundahöldum öllum. Það samningsumboð sem samninganefndarmenn okkar hafa verið með tel ég að hafi verið alveg skýrt og þegar ég segi að ríkisstjórnin muni á næstu dögum setja saman það samningsumboð sem umhvrh. fer með þá byggir það auðvitað á þeim grunni sem við höfum lagt, þeim fyrirvörum sem við höfum sett og þeim forsendum sem við höfum gefið okkur. Ég á hins vegar við það að við sjáum á þeim drögum sem fyrir liggja að enn þá er óskaplega margt óleyst og óljóst. Og þá hljóta menn að verða að meta hvernig við bregðumst við ef þetta fer svona eða hinsegin, hvað næst inn af þeim þáttum sem við höfum væntingar um eftir seinasta samninganefndarfund en því miður eru margir valkostir við nánast hverja grein í samningsdrögunum eins og þau líta út í augnablikinu. Það er því margt óljóst. Mig langar aðeins að segja út af því sem hv. þm. nefndi um hlutverk annarra að þáttur þeirra hefur auðvitað verið of lítill. Þó vil ég minna á bréf sem ég fékk fyrir fáum dögum síðan með ályktun frá Landssambandi íslenskra útvegsmanna og jafnframt það að ég hef ítrekað átt fund með fulltrúum atvinnulífsins sem hafa bæði sýnt og lýst vilja til þess að takast á við þetta, ekki síst í sjávarútvegi. Það má nefna, þó að ekki sé það um loftslagsbreytingamálið, að forsvarsmenn sjávarútvegsins hafa á undanförnum fundum samtaka sjávarútvegsins lýst miklum áhuga á að fjalla meira um umhverfismál heldur en þeir hafa gert upp á síðkastið. Það finnst mér vera merki 

Virðulegur forseti. Undir lok þessarar umræðu kemur í hug að vissulega hefði verið æskilegt að fyrir Alþingi lægi ályktun, þáltill., um þessi stóru mál sem drægju upp stöðuna og hefði verið prófsteinn á vilja þingsins. Ég hreyfði þeirri hugmynd í umhvn. fyrir nokkrum vikum hvort við ættum ekki að gera það að okkar verkefni í nefndinni að fara yfir þau mál með tilliti til þess að leggja eitthvað til málanna. Það var ekki brugðist við því. Ég hreyfði því þar sem hugmynd. Formaður nefndarinnar er ekki viðstaddur núna og kannski ekki bestu aðstæður til að taka þannig á máli. En það hefði vissulega verið æskilegt að Alþingi hefði haft fyrir framan sig nokkra megindrætti sem veganesti af hálfu þingsins inn í þetta geysilega stóra mál. Það er fagnaðarefni að atvinnulífið, sem aðrir, er að taka við sér og átta sig á því hvað hér er raunverulega á ferðinni og hvað er í húfi. Það gildir auðvitað um allar greinar. Þar sem minnst var á hinn stóra þátt samgöngumála þá er margt í þróun nú upp á síðkastið sem hefur gengið í raun alveg gegn því sem ástæða væri til að reyna að ná fram. Ég talaði í fullri alvöru um þær hugmyndir sem ég varpaði fram um að nota rafmagnið á láglendinu sunnan lands og suðvestan lands og minni á þær lestir þungaflutningabifreiða sem keyra eftir veikburða vegakerfi og flytja hráefni landshlutanna á milli. Ætli það væri nú ekki munur að geta rennt þessu á rafbraut fyrir innlendri orku eftir Suðurlandi og Suðvesturlandi og leggja svifbraut yfir Skeiðarársand 

Hæstv. forseti. Ég er sammála hv. þm. um að við þurfum að taka á fjölmörgum þáttum og beita öllum tiltækum ráðum ef við eigum að geta staðið okkur í þessu efni, sem við viljum og verðum að gera. Einn þátturinn enn --- af því að hv. þm. var að tala um vöruflutninga --- og við höfum ekki talað um er sú breyting sem orðið hefur á vöruflutningum hjá okkur að undanförnu, að færa vöruflutningana af sjó upp á land. Það er e.t.v. ekki merkilegur boðskapur að koma með rétt þegar menn hafa verið að þróa flutninga í þá áttina, að segja að kannski sé ástæða til að fara með þá aftur í hina áttina og flytja vöruflutningana í einhverjum mæli aftur út á sjóinn. En þó er það svo að ég hygg að menn þurfi bara að taka ýmsa þætti aftur upp til nýrrar hugsunar og velta mörgum steinum við í því efni. Af því að ég hef enn örlítinn tíma, hæstv. forseti, langar mig að skjóta inn viðbót í sambandi við þær hugmyndir og aðgerðir Evrópusambandsins um þann 15% samdrátt sem þeir telja sig geta komist í gegnum með þessu samstarfi margra þjóða án verulegs tilkostnaðar, að sérstaða okkar er hins vegar svo mikil að jafnvel þó að við reyndum að gera nánast allt eða taka upp allar þær tillögur og öll þau atriði sem Evrópusambandið er að leggja til til að ná þessum 15%, þá mundi það nánast ekki þýða neitt fyrir okkur. Það mundi nánast ekki gefa okkur nokkurn samdrátt eða nokkurn sparnað í losun gróðurhúsalofttegundanna. Svona eru nú aðstæðurnar misjafnar og eins og ég hef margbent á eru okkar aðstæður afar sérstakar.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra aftur fyrir þessar skýrslur og þau svör sem hann gaf í sínu máli. Mér þótti vænt um að heyra að mér fannst örla á bjartsýni í máli hans áðan um að einhver niðurstaða verði af þessum fundi í Kyoto. Mig langar til að nefna örfá atriði. Það hefur haft nokkurt vægi í umræðunni það skilyrði eða það áhersluatriði hjá íslenskum stjórnvöldum að taka mengandi stóriðju út fyrir sviga á þeirri forsendu að við nýtum endurnýjanlegar orkulindir. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvernig hann meti líkurnar á því að fallist verði á þetta áhersluatriði. Í öðru lagi hefur æ ofan í æ komið fram að menn líta til þess möguleika að hægt sé að koma á einhvers konar kvótaskiptum, skipta á mengunarkvótum. Ég spyr hæstv. ráðherra, ekki síst með tilliti til þess sem hann sagði þegar hann kom í ræðustólinn áðan, hvaða ríki hæstv. ráðherra álíti að væru hugsanlega tilbúin til að versla með losunarkvóta. Varla finnum við slíkt ríki í Evrópu með hliðsjón af því hvernig staðan er þar. Í þriðja lagi langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra hvort menn ræði það ekkert í öllum þessum viðræðum að mannkynið þurfi að breyta lífsháttum og að það sé eitt af þeim atriðum sem menn verði að taka með í reikninginn.

Hæstv. forseti. Fyrst um bjartsýnina um samkomulag í Kyoto. Það er ljóst að ef samkomulag næst ekki þar, þá verður ekki langt í að menn setjist niður í aðra lotu. Það er því enginn, sem á annað borð vill taka þátt í þessu, laus við umræðuna. Hún heldur auðvitað áfram og það er algjörlega skýrt að við Íslendingar þurfum að halda áfram að vinna í okkar málum og að taka vonandi áfram þátt í þessu samningaferli af fullum krafti. Ég á mjög erfitt með að meta það á þessu stigi hvernig menn líta á þær hugmyndir sem við höfum sett fram um að menn horfi til þeirra kosta sem endurnýjanleg orka hefur umfram aðra orkugjafa í sambandi við iðnaðarferlin. Við höfum haldið þessu til streitu og bent á þetta. Því er ekki að neita að það viðhorf kemur fram bæði í Ríó-samningnum sjálfum og Berlínarumboðinu einnig, að það skuli taka tillit til hreinna orkugjafa eða endurnýjanlegra orkugjafa. Við höfum ekki síst á þeirri forsendu talið okkur hafa --- ég veit ekki hvort við eigum að segja fullan rétt eða að minnsta kosti fulla ástæðu til að halda okkur við það sjónarmið. Það er kannski ekki auðvelt að benda á einstök tilvik varðandi kvótaskiptin þar sem þau gætu skipt máli. Þó væri hægt að ímynda sér að einhverjir aðilar hvort sem það væru fyrirtæki, stórfyrirtæki, bílaframleiðendur eða aðrir sem þyrftu að breyta til, draga úr losun eða mengun eða einhverju slíku, væru tilbúnir til að eiga viðskipti á þennan hátt milli landa eða við þau ríki eða þá aðila  Hæstv. forseti. Tíminn er nú hlaupinn en um breytta lífshætti vísa ég til þess sem ég sagði áðan, að ég teldi að ábyggilega þyrfti í hugsun manna að velta við ýmsum steinum til að finna nýjar aðferðir til að bregðast við þeim