Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs utan dagskrár til að bera fram fsp. til hæstv. utanrrh. Tilefni fsp. er frétt sem lesin var í fréttatíma Ríkisútvarpsins í gær kl. 7 síðdegis, en í fréttinni sagði á þessa leið: „Töluvert atvinnuleysi er nú í Keflavík og víðar á Suðurnesjum. Hætta er talin á því, að ástandið í þeim efnum kunni enn að versna vegna þeirrar ákvörðunar Bandaríkjastjórnar, að bandaríska hernum skuli óheimilt að ráða nema einn óbreyttan starfsmann fyrir hverja fimm, sem láta af slíkum störfum hjá hernum. Vegna þessa og ákvæða í varnarsamningnum og viðauka við hann frá 1974, þar sem segir að ekkert skuli gert af bandarískri hálfu sem haft gæti óheppileg áhrif á íslenskt efnahagslíf, kallaði Benedikt Gröndal utanrrh. nýskipaðan sendiherra Bandaríkjanna hér á landi, Richard A. Ericson, á sinn fund í utanrrn. í dag. Utanrrh. óskaði eindregið eftir því í viðtali sínu við sendiherrann, að athugaðir yrðu möguleikar á því að þessari ákvörðun Bandaríkjastjórnar yrði ekki fylgt eftir hér á landi.“ Þetta er sú frétt sem lesin var í Ríkisútvarpinu og er tilefni fsp. minnar. Fsp. til hæstv. utanrrh. er á þessa leið: 1. Hefur hæstv. utanrrh. Benedikt Gröndal borið fram þau tilmæli við sendiherra Bandaríkjanna í Reykjavík sem greint er frá í útvarpsfréttinni? 2. Ef svo er, þá er spurt: Hefur verið fjallað um slíka beiðni á fundum hæstv. ríkisstj. og tekin afstaða til málsins þar? Og þá er einnig spurt: Hvaða skýringu vill utanrrh. gefa á slíkri málaleitan við ríkisstj. Bandaríkjanna? Ég mun ekki hafa um málið fleiri orð hér áður en utanrrh. hefur átt þess kost að gefa svör við þessum spurningum, en ég vil aðeins láta þess getið strax, að sé svo, mót von minni, að hér sé rétt frá greint, þá tel ég að um sé að ræða hið versta hneyksli.



Herra forseti. Svör við spurningum hv. 3. þm. Vestf. eru á þá lund varðandi fyrstu spurninguna, hvort ég hafi borið fram þau tilmæli við sendiherrann, sem getur í frétt útvarpsins, að það er rétt, nema tilmæli mætti eins kalla mótmæli. Í öðru lagi er spurt: Hefur verið fjallað um þá beiðni í ríkisstj.? Það var fjallað um málið á ríkisstjórnarfundi í morgun, hinum fyrsta eftir að málið kom upp, og Alþb.menn létu bóka þar mótmæli. Að öðru leyti stendur gerðin óhögguð. Þriðja spurningin er: Hver er skýringin? Hún er á þá lund, að seinni hluta s.l. viku lét starfsmannastjóri varnarliðsins embættismenn varnarmálaráðuneytisins og menn í varnarmálanefnd vita af því, að varnarliðið hefði fengið frá Bandaríkjunum fyrirskipun þess efnis, að það skyldi fylgja þeirri reglu að fyrir hverja fimm starfsmenn, - þ.e.a.s. að sjálfsögðu aðra en þá sem eru í herþjónustu, sem víkja úr störfum af hvaða tilefni sem er, megi aðeins ráða einn. Þessar reglur munu vera á þá lund, að hlutföllin eru mismunandi eftir því hve viðkomandi stofnanir eru stórar. Ef starfsmenn eru innan við 50, þá er það 1:1, ef þeir eru frá 56 upp í 740, eru þau 2:1, en ef starfsmenn eru yfir 741, þá er hlutfallið 5:1. Varnarmálanefnd hafði samband við mig um þetta mál og óskaði fundar, sem ég átti með mönnum úr nefndinni fyrir helgina - þeim mönnum sem í áratugi hafa mest fjallað um vinnumál á Keflavíkurflugvelli. Það var einróma skoðun þeirra, að ef þessi fyrirskipun yrði framkvæmd hér gæti hún valdið snöggri og ófyrirsjáanlegri truflun á mannaráðningum hjá varnarliðinu. Nú er það svo, að á Keflavíkurflugvelli öllum starfa að jafnaði um 2500 Íslendingar. Ég giska lauslega á að liðlega þriðjungur þeirra sé eingöngu við millilandaflug, allmargir starfsmenn íslenska ríkisins starfa við hvort tveggja, en í beinni þjónustu varnarliðsins hafa lengi verið rúmlega 1000 manns. Síðustu tölur, sem ég hef um það, eru 986. Það leiðir af líkum, að tilfærslur í svo mörgum störfum geta verið allmargar, jafnvel tugir á mánuði, en eru þó breytilegar eftir ýmsum aðstæðum, árstíðum, störfum, verkefnum og öðru. Nú er það svo, að það hefur verið samkomulag, sem má kalla hefð og er einnig bundið bæði í viðauka við varnarsamninginn frá 1951 og eins í samkomulaginu frá 1974, að varnarliðið skuli ekki gera ráðstafanir sem hafi óheppileg áhrif á íslenskt efnahagslíf. Við litum því svo á, að ef ætti að framkvæma þessa reglu, sem sjálfsagt er búin til vestur í Ameríku í þeim tilgangi að skera niður hin risavöxnu skrifstofubákn þar, gæti hún haft mjög óheppileg áhrif, bæði á einstaklinga, sem þarna hafa starfað, og eins á ýmiss konar starfsemi, eins og brunalið, snjómokstur og annað, sem snertir almenna öryggisstarfsemi, þar sem starfsliðið er eingöngu íslenskt. Þess vegna mótmælti ég þessu með tilvísun í hefð, samninginn frá 1951 og samkomulagið frá 1974. Það er skoðun mín að við eigum sjálfir að ráða þróun atvinnumála á Suðurnesjum og þar bíða okkar mikil verkefni. Skyndilegar ákvarðanir teknar við allt aðrar aðstæður einhvers staðar langt vestur í Ameríku eiga ekki að verða til að valda raski sem geti komið illa við fjölda manns hér á landi. Er það óneitanlega verra þegar um er að ræða svæði eins og Reykjanessvæðið er núna, þar sem atvinnuástand er ekki mjög tryggt. Þess vegna tel ég að þetta hafi verið sjálfsögð framkvæmd á gildandi reglum og venjum og ekki um það að ræða að taka því, að slíkum reglum sé dembt yfir okkur fyrirvaralaust, án þess að við mótmælum því, og ég vona að við fáum því hnekkt.



Herra forseti. Fréttin í Ríkisútvarpinu í gærkvöld, sem fyrirspyrjandi gerði að umræðuefni áðan, kom okkur ráðh. Alþb. jafnt á óvart sem flestum öðrum landsmönnum, geri ég ráð fyrir. Í morgun vakti hæstv. utanrrh. máls á þessu máli í ríkisstj. og þar var það rætt. Af því tilefni gerðum við ráðh. Alþb. svofellda bókun: „Vegna fram kominnar heiðni utanrrh. við bandaríska sendiherrann í gær, þar sem þess var óskað að fyrirhugaðar takmarkanir á endurráðningu starfsmanna í herstöðvum Bandaríkjamanna verði ekki látnar gilda fyrir herstöðina í Keflavík, viljum við ráðh. Alþb. taka fram: Við erum andvígir vinnubrögðum og stefnu utanrrh. í þessu máli. Í stað þess að fara bónarveg að bandarískum stjórnvöldum teljum við að bregðast eigi við samdrætti í vinnu á vegum hersins á Keflavíkurflugvelli með sérstöku átaki til að tryggja hlutaðeigandi vinnu við þjóðnýt störf með hliðsjón af atvinnuuppbyggingu á Suðurnesjum.“ Þetta var bókun okkar og ég ætla ekki að bæta þar miklu við. Það er þó álit mitt að þau fyrirmæli, sem frést hefur um vestan um haf, að Bandaríkjamenn hygðust í herstöðvum sínum draga úr starfsmannahaldi eins og hæstv. utanrrh. hefur greint hér frá, ættu að vera okkur Íslendingum fagnaðarefni og verða til þess að stappa í menn stálinu til að draga úr þeim efnahagslegu áhrifum sem herstöðin í Keflavík hefur á atvinnulíf okkar. Mér sýnist á viðbrögðum hæstv. utanrrh. og þeirra, sem undir hans sjónarmið taka, að það sé annað en varnir landsins, sem haft er í huga í þessu sambandi. Það sé miklu fremur hugsað um efnahagslegan ábata. Kunnugt er að við Alþb.-menn teljum herstöðina í Keflavík ekki varnarstöð og ekki til þess fallna að tryggja öryggi Íslands eða Íslendinga. En burt séð frá því teljum við sérstaklega ámælisvert og raunar fyrirlitlegt það sjónarmið, að okkur beri að hafa þessa herstöð til þess að hagnast á henni svo sem frekast er kostur, en það viðhorf virðist hafa átt fylgi að fagna allt of margra Íslendinga nú hin síðari ár og e.t.v. í vaxandi mæli, enda ýtt undir það af ýmsum stjórnmálamönnum, sem maður hefði kosið að tækju öðruvísi og ábyrgar á þessum málum. Það væri ekki úr vegi, að menn hugleiddu í þessu samhengi spurninguna: Hvar verður komið efnahagslífi og atvinnu á Suðurnesjum, ef sú ákvörðun verður tekin einn góðan veðurdag vestur í Washington að leggja herstöðina í Keflavík niður?



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir svörin, enda þótt efni þeirra hafi verið með þeim hætti að ég telji að það hafi ekki getað lakara verið. Hæstv. utanrrh. staðfesti hér, að hann hafi í nafni íslenska ríkisins borið fram mótmæli við Bandaríkjastjórn gegn því að hér giltu þær almennu reglur, sem Bandaríkjastjórn hefur sett varðandi herstöðvar sínar vítt um heim, að þar yrði fækkað nokkuð starfsmönnum. Ég vil af hálfu okkar stuðningsmanna Alþb. hér bera fram á Alþ. hin hörðustu mótmæli gegn þessari athöfn hæstv. utanrrh. Því var einu sinni haldið fram af stuðningsmönnum setu Bandaríkjahers hér á landi, að hér sæti þessi erlendi her af illri nauðsyn, eingöngu af illri nauðsyn til að verja landið gegn utanaðkomandi árás. Nú er svo komið, að það þykir sæma að utanrrh. Íslands gangi með betlistaf fyrir sendiherra Bandaríkjanna í Reykjavik og biðji fyrir okkar hönd, eins ríkasta þjóðfélags veraldar og best setta, að þessi erlenda ríkisstj., sem hefur her sinn í landinu, verði til þess að skapa okkur þau atvinnutækifæri sem íslensk stjórnvöld á undanförnum árum virðast ekki hafa haft dug í sér til að byggja upp og hafa máske ekki enn. Það væri ósköp fróðlegt að vita, hversu bænheitur hæstv. utanrrh. kann að hafa verið. Ég vil óska eftir því, að þegar málið kemur hér til framhaldsumr. verði það upplýst, hvaða svör Bandaríkjastjórn hafi gefið við þessum tilmælum. Hæstv. utanrrh. gerði mikið mál úr því, þegar fram fóru viðræður um myndun núv. ríkisstj., að það færi ekki vel á því, að forsrh. landsins, hver svo sem hann væri, hefði ekki sömu skoðanir í utanríkismálum og meiri hl. innan ríkisstj. Ég hygg að þetta ætti ekki síður að gilda um utanrrh. á hverjum tíma, hver svo sem hann er. Ég vil því að gefnu tilefni og vegna þess að það hefur komið fram, að hæstv. utanrrh. hefur hafið þennan erindrekstur án þess að leggja málið fyrir í ríkisstj. fyrr en að verki loknu, leyfa mér að bera fram þá fsp. til hæstv. forsrh., sem ég vona að hann svari við framhaldsumr., hvort hann telji að það samræmist stefnu ríkisstj. að utanrrh. hennar beri slík tilmæli fram. Og ég vil minna á að hér hafa af ýmsum verið hafðar uppi spár um það, að færi svo að Bandaríkjastjórn ákvæði einn dag að kalla her sinn heim frá Íslandi, þá kynni það að gerast, að íslensk stjórnvöld mundu grátbiðja Bandaríkjastjórn um að láta herinn vera hér kyrran. Ganga hæstv. utanrrh. á fund sendiherra Bandaríkjanna í Reykjavík nú fyrir stuttu bendir því miður til þess, að svo kunni að fara. Ég vil þó vona að þeir menn sitji enn sem flestir hér á hinu háa Alþingi, að menn líti á slíka spá sem illspá. Það er ekki mín spá, en það er ástæða til að bera ugg í brjósti um að sú kunni þróunin að verða þegar slíkir atburðir sem þessir gerast. Ég vil ljúka máli mínu, herra forseti, með því að segja, að enda þótt risaveldin hafi herstöðvar vítt um heim, sem flestir vilja vera lausir við í þeim þjóðlöndum, sem slíkar herstöðvar sitja uppi, þá er ekki algengt að ríkisstjórn eins ríkis, sem slíkar herstöðvar hefur í landi sínu, fari sérstakan bónarveg að hinu erlenda stórveldi með beiðni um að skapa atvinnutækifæri fyrir þegna landsins. Og það er að mínu viti með öllu ósæmilegt að utanrrh. sjálfstæðs þjóðríkis beri fram slíka beiðni. Ég vil heita á stuðningsmenn og hv. þm. Alþfl. að hugsa sig vel um, áður en þeir hvetja til fleiri slíkra ferðalaga - eða á það kannske að verða einn meginþátturinn í hinni nýju efnahagsstefnu, sem Alþfl. hefur verið að boða, að æ fleiri Íslendingar eigi að eiga afkomu sína undir störfum hjá þeim erlenda her sem í landinu dvelur?



Herra forseti. Það var mikið, að hv. Alþb.-menn fengu tækifæri til að koma að þessu áhugamáli sínu. Auðvitað var meðferðin rétt eins og virðing þeirra fyrir sannleika, staðreyndum eða öðru slíku. Það á að heita ritstjóri fyrir einu af stærstu dagblöðunum, eða hefur verið það, sem var að tala áðan, en hann er ekki meiri fréttamaður en svo, að hann talar og æsir sig upp út af því, að ég hafi gengið á fund sendiherrans. Ég gekk ekki á fund hans. Ég kallaði hann í utanrrn. Og ég hafi farið bónarveg eða verið með betlistaf! Ég hef aldrei átt staf á ævinni, hvorki betlistaf né annan. Svona orðbragð er ekki til þess að vekja traust á nokkrum málstað. Það er hægt að fara út í umr. um varnarmálin almennt hvenær sem er. En það er staðreynd, að það hefur starfað þarna álíka fjöldi manna, sem var fækkað verulega fyrir allmörgum árum, úr mörgum þúsundum niður í rúmlega eitt þúsund og hefur verið haldið þar. Ef Alþb.-menn hafa skyndilega áhuga á efnahagslegum þáttum varnarliðsins, ættu þeir að snúa sér að stóru félögunum í staðinn fyrir að höggva að þessu litla fólki á Suðurnesjunum, meira eða minna óbreyttu verkafólki og iðnaðarmönnum, sem eru í þessum hóp sem hér um ræðir.  Þetta mál er náskylt því í venjulegum verkalýðsmálum, hvernig uppsagnarfresti og öðru slík u er hagað. Og ég tel að við höfum tvímælalausan rétt með okkur í því að vera ekki háðir svo skyndilegum breytingum sem hér er um að ræða. Við ákveðum það sjálfir með uppbyggingu atvinnulífs á Suðurnesjum, hversu mikið af okkar fólki verður þar og hversu margt af því leitar til flugvallarins með okkar leyfi. Því fólki hefur ekki fjölgað síðan ég kom í núverandi starf, en ég tel það skyldu mína að verja það fólk, sem þarna er, fyrir því að verða fyrir skyndilegum atvinnumissi. Það er furðulegt, þegar ég er að reyna að verja rétt okkar samkv. samningum og samkomulagi fyrir Ameríkumönnum og ágangi þeirra, að þá snýst Alþb. eins og það leggur sig af ofsahita yfir á hinn vænginn, stendur með Ameríkumönnum, heimtar að þeirra fyrirskipanir til íslensks verkafólks fái að standa. Hvað á maður að halda, þegar svona hringsnúningur gerist? Þið standið Ameríkumegin í þessu! Þið viljið, að svona skipanir, sem hér eiga ekkert erindi og geta orðið til vandræða, séu framkvæmdar í skyndi. Ég vil ítreka það, að þetta er lítið mál, en það getur snert marga einstaklinga og það er lítið fólk. Takið þið grósserana og braskarana, sem eru alltaf að reyna að gera sér Keflavíkurflugvöll að féþúfu, en látið þetta fólk í friði þangað til ríkisstj., núv. og þær sem á undan hafa verið og eiga eftir að koma, sjá fyrir atvinnutækjum og atvinnuuppbyggingu á Suðurnesjum, sem er íslensku þjóðinni sæmandi. Þá mun ekki þurfa að standa vörð um að það fólk verði ekki rekið út á klakann um miðjan vetur.



Herra forseti. Ég skal vera mjög stuttorður. Það er minn skilningur, það er skilningur Alþfl. og ég býst við að það sé skilningur þjóðarinnar, að Alþb. hafi fórnað kröfunni um brottför hersins á grundvelli stjórnarsamstarfsins. Í stjórnarsáttmálanum segir: „Þar eð ríkisstjórnarflokkarnir hafa ekki sameiginlega stefnu í utanríkismálum verður í þeim efnum fylgt áfram óbreyttri grundvallarstefnu og verður þar eigi gerð breyting á nema samþykki allra ríkisstjórnarflokkanna komi til.“ Þetta segir okkur það, að utanrrn. er leyfilegt og reyndar skylt að halda óbreyttu ástandi á Keflavíkurflugvelli. Það er það sem Benedikt Gröndal er að gera með mótmælum sínum. Ég verð að segja það, að mér finnst það fyrirlitlegt sjónarmið, sem fram kemur hjá hv. fyrri ræðumönnum er hafa gagnrýnt þessa gjörð, að geta þolað það miklu frekar að fólk gangi atvinnulaust á Suðurnesjum heldur en þetta sé gert. Atvinnulíf á Suðurnesjum hefur verið að koðna niður undanfarin ár vegna aðgerða stjórnvalda og hefur því verkafólk á Suðurnesjum þurft að leita atvinnu á Keflavíkurflugvelli. Atvinnulíf á Suðurnesjum var blómlegt. Vaxtarbroddur íslensks atvinnulífs var reyndar á Suðurnesjum hér áður fyrr. Þá var varnarliðið hér sem nú og miklu fleira fólk var í þjónustu þess en nú er. Ég vil geta þess, að verkalýðsfélögin í Keflavík styðja þessa aðgerð og voru þess hvetjandi að svo yrði gert. Og ég verð að segja það hiklaust, að það er óþolandi fyrir utanrrh. og utanrrn. að þessir andstæðingar vestrænnar samvinnu og andstæðingar fólksins á Suðurnesjum skuli vera að skipta sér af svona afgreiðslumálum í rn. hans.