Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjhn. hefur athugað þetta frv. og leggur til, að það verði samþ. óbreytt.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fylgja þessu frv. úr hlaði hér í Nd. með löngu máli. Þetta frv. hefur legið fyrir hv. Ed. um alllangt skeið, og ég geri ráð fyrir, að þm. þessarar d. hafi bæði kynnt sér málið og fylgzt með afgreiðslu þess í Ed. Þar voru gerðar á því nokkrar minni háttar breytingar, en það var að lokum samþ. þar einróma, og ég vænti þess, að einnig hér takist samstaða um þetta mál. Meginefni frv. er það, að niðursuðuverksmiðja ríkisins í Siglufirði verði gerð að sjálfstæðu fyrirtæki og sett undir sérstaka stjórn. Þetta fyrirtæki hefur frá því 1947 verið undir Síldarverksmiðjum ríkisins, en ég hygg, að það sé samdóma álit allra, að sú tilhögun sé ekki lengur æskileg eða skynsamleg og sjálfsagt sé orðið, að þetta fyrirtæki hafi sérstaka stjórn. Og það er gert ráð fyrir því þarna í 3. gr., að ríkið taki við verksmiðjuhúsi Síldarniðursuðuverksmiðju ríkisins með skuldajöfnun milli ríkissjóðs og Síldarverksmiðja ríkisins. Þá er það nýmæli í frv., að gert er ráð fyrir, að ríkissjóður leggi fram 15 millj. kr. til að fullkomna vélakost verksmiðjunnar og til að tryggja eðlilegan rekstur hennar, og er þar um að ræða mjög nauðsynlegt ákvæði einnig, vegna þess að til þess er ætlazt, að verksmiðjan annist tilraunastarfsemi á þessu framleiðslusviði undir leiðsögn Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins og miðli reynslu og þekkingu til annarra framleiðenda. Ég vil minnast á það, að síðustu árin hefur þessi verksmiðja stóraukið framleiðslu sína og er orðin næsta mikilvæg á okkar mælikvarða. Árið 1970 flutti hún út niðurlagðar vörur fyrir 38 millj. Á síðasta ári flutti hún út vörur fyrir nær 80 millj. og vonir standa til, að á þessu ári aukist þessi útflutningur allverulega, því að verksmiðjunni hefur verið tryggt hráefni í 12 þús. tunnur, sem er meira magn en hún hefur haft áður, og það er búið að selja verulegan meiri hluta þess magns. Eins og ég sagði áðan, varð samstaða um þetta mál í Ed., og ég vil leyfa mér að vænta þess, að málið fái jafngreiða fyrirgreiðslu hér í hv. Nd. Ég legg svo til, herra forseti, að frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. iðnn. og til 2. umr:



Herra forseti. Ég kvaddi mér hljóðs fyrst og fremst til þess að þakka hæstv. iðnrh. fyrir að flytja þetta frv. og lýsa ánægju minni yfir því, að það skuli vera komið fram, fyrst og fremst vegna þess að ég geri mér grein fyrir því, hvað þetta mál allt hefur mikla þýðingu fyrir Siglufjarðarkaupstað og það fólk, sem þar býr. Þetta er auðvitað stórmál fyrir Siglufjörð, en það er líka stórmál fyrir þennan iðnað og þessa atvinnugrein, og hér er tekið á þessu máli af þeim stórhug, sem ég felli mig vel við. Ég tel, að eitt af því merkasta í þessu frv. sé það, að tilraunastarfsemi á að fara fram í þessari verksmiðju undir leiðsögn Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins og síðan á að miðla reynslu og þekkingu til annarra framleiðenda. Þetta hlýtur að koma öllum framleiðendum til góða, sem að þessum málum vinna í landinu, og þess vegna er hér um stórmál að ræða fyrir atvinnugreinina. Það er auðvitað öllum ljóst, að niðursuðuiðnaður er búinn að vera hér á ferðinni í landinu í nokkra áratugi, en hann hefur ekki náð þeim vexti, sem hefði mátt gera ráð fyrir, þegar við athugum það, hvaða hráefni hér er notað og hvað hráefni til niðurlagningar og niðursuðu hér á Íslandi hlýtur að vera langtum betra heldur en víða eða víðast annars staðar. Það er því full ástæða til þess að taka myndarlega á þessum málum öllum saman, og hér sýnist mér það vera gert. Sum mál eru að vísu ekki nefnd í þessu frv., en hæstv. ráðh. gat um þá þróun, sem hefði orðið síðustu árin, og einnig liggur hér fyrir þessari hv. d. frv. um sölustofnun niðursuðuiðnaðarins, sem ég álít, að sé mjög merkilegt frv. En ég get ómögulega stillt mig um að geta þess í leiðinni, að þó að ég sé öldungis sammála því að leggja miklar fjárhæðir til sölustarfsemi niðursuðuiðnaðarins, þá er til annar iðnaður í landinu líka, sem mér hefur fundizt, að væri svona fremur hálfgert olnbogabarn hér á hv. Alþ., ef ég man rétt frá fjárlagaafgreiðslunni í haust. En ég vil vona, að það mál verði líka leyst á álíka myndarlegan hátt og hér er að unnið. Það verður að hafa það í huga líka, að nú má ekki verða stöðvun á framleiðslu þessarar verksmiðju á Siglufirði. Það hefur stundum orðið stöðvun og hún mjög alvarleg og m.a. þess vegna hefur þetta sífellda atvinnuleysi, landlæga atvinnuleysi, verið á þessum stað eins og fleiri stöðum í Norðurl. v. En undirstaða þess, að þetta mál geti tekizt og svo fyrir önnur fyrirtæki af svipuðum uppruna, er auðvitað tvö grundvallaratriði, annars vegar, að hráefnið sé til staðar, og hins vegar, að markaðir séu til staðar. Það að hafa markaði til staðar hlýtur að vera stórmál fyrir okkur Íslendinga, þegar við erum að hefja útflutning á iðnaðarvörum, þar með niðursuðuvörum, og ég vil vona, að það takist vel. Mér finnst eðlilegt og sjálfsagt, að ríkið hafi forustu þessara mála, eins og það gerir samkv. þessu frv., og því fagna ég, að það er komið fram.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Ég vil þakka hv. alþm. Pétri Péturssyni og Pálma Jónssyni fyrir ákaflega jákvæðar undirtektir við þetta frv. Mér er vissulega kunnugt um þann ágreining um rekstursform, sem hv. þm. Pálmi Jónsson gerði hér grein fyrir áðan, og ég held, að nú sé hvorki staður né stund til þess að við förum neitt að þrátta um slík form. Eins og hv. þm. gat um áðan, þá kom fram frv. hér í þinginu í fyrra um, að þetta fyrirtæki yrði byggt upp í hlutafélagsformi, en sú hugmynd strandaði hreinlega á því, að hluthafar virtust ekki vera tiltækir, og m.a. taldi bæjarstjórn Siglufjarðar sig ekki hafa fjármagn til þess að standa að slíku hlutafélagi. Ég minni á þetta aðeins til þess að rifja þetta upp, en ekki vegna þess að ég vilji vekja um það neinar deilur. En ég vil benda á það, að í frv. er gert ráð fyrir því, að þetta fyrirtæki, enda þótt það sé ríkisfyrirtæki, sé tengt alveg sérstaklega við Siglufjörð. Það má kannske um það deila, hvort það sé eðlilegt, að ríkisfyrirtæki sé tengt svo mjög þeim stað, sem því er komið fyrir á, en samkv. 5. gr. er gert ráð fyrir því, að meiri hl. stjórnar séu Siglfirðingar. Það er gert ráð fyrir því, að bæjarstjórnin kjósi eða tilnefni einn mann í stjórnina, að starfsfólkið, sem eru að sjálfsögðu Siglfirðingar, kjósi einn mann í stjórnina og að maður sá, sem ráðh. tilnefnir, verði að vera búsettur í Siglufirði, þannig að það er gert ráð fyrir því í frv., að tengsl þessa fyrirtækis, þó að það sé ríkisfyrirtæki, verði mjög sterk við Siglufjörð.



Herra forseti. Fjhn. hefur haft þetta frv. til meðferðar, og eins og nál. ber með sér, leggur n. til, að frv. verði samþ. óbreytt, þó þannig, að tveir nm., Ásberg Sigurðsson og Matthías Á. Mathiesen, áskilja sér rétt til að flytja eða fylgja brtt. Ég vil aðeins rifja það upp, að ákvæði þau um sérstök lífeyrisréttindi aldraðra bænda, sem eru í 17. og 18. gr. laga um lífeyrissjóð bænda, voru samþ. með hliðsjón af ákvæðum laganna frá 1970 um eftirlaun til aldraðra félaga í stéttarfélögum. Með lögfestingu þessara lífeyrissjóðsréttinda til handa bændum var viðurkennt það sjónarmið fulltrúa samtaka bænda, að eðlilegt hlyti að vera, að bændur nytu í þessum efnum hliðstæðra framlaga af almannafé og launþegum innan ASÍ höfðu verið tryggð í sambandi við samkomulag launþega og vinnuveitenda 19. maí 1969. Svo er það með lögum frá 1971, sem komu í stað laganna, sem ég nefndi áðan, 1970, að gerðar eru ýmsar breytingar á lögum um eftirlaun aldraðra félaga í stéttarfélögum. Og það er í tilefni af þeim breytingum, sem þetta frv. er flutt hér, til þess að samræma ákvæði laga um lífeyrissjóð bænda þessum breyttu ákvæðum um eftirlaun til aldraðra félaga í stéttarfélögum. Það kom til tals í fjhn., hvort ástæða væri til að taka inn í þessar breytingar ákvæði um sérstakar örorkubætur. En það er af tveimur ástæðum, að meiri hl. n. gat ekki á það fallizt. Annars vegar er nú það, að þessi lög um lífeyrissjóð bænda ber að endurskoða þegar á þessu ári. Þeirri endurskoðun á að vera lokið fyrir árslok 1972, og ef hún þykir gefa tilefni til breytinga, þá á hún að liggja fyrir næsta Alþ. Það er þess vegna að dómi meiri hl. nm., þ.e. annarra en þeirra, sem ég tilgreindi, ekki ástæða til þess að gera nú aðrar breytingar heldur en þær, sem eru beint til samræmingar við þær breytingar, sem gerðar hafa verið á lögum um eftirlaun til aldraðra félaga í stéttarfélögum. En svo er einnig vert að benda á það, að þessar breytingar, sem hér eru ráðgerðar á lögum um lífeyrissjóð bænda, eru eingöngu við II. kafla laganna, sem samsvarar lögum um eftirlaun aldraðra félaga í stéttarfélögum. En í þeim lögum eru alls engin ákvæði um örorku, alls engin. Og eins og hv. alþm. er ljóst, þá eru þessi sérstöku tilvik, sem fjallað er um í II. kafla laganna um lífeyrissjóð bænda og í lögum um eftirlaun til aldraðra félaga í stéttarfélögum, þá er þar um sérstök ákvæði að ræða, sem m.a. skera sig frá almennri starfsemi lífeyrissjóðanna á þann hátt, að fjár er ekki aflað með iðgjöldum heldur með beinum framlögum, þ.e. hjá bændum frá ríki og stofnlánadeild og hjá öldruðum félögum í stéttarfélögum frá Atvinnuleysistryggingasjóði og ríkissjóði, svo að þarna er um algera sérstöðu að ræða. Ég skal ekki orðlengja þetta frekar, herra forseti, en við leggjum til, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Ég fór þess á leit við hv. fjhn., að hún tæki upp eina breytingu á lögum um lífeyrissjóð bænda umfram það, sem kemur fram í þessu frv., sem hér liggur fyrir. Sú breyting er við 10. gr. laganna, þar sem kveðið er á um þá, sem rétt eiga á örorkulífeyri úr sjóðnum. Í lögunum er það þannig, að sjóðfélagi á rétt á örorkulífeyri, eftir að hann hefur verið í sjóðnum 18 mánuði, frá því að starfsorka hans skerðist svo, að örorka er að dómi læknis 40% eða meira. Á þessu eru þó takmarkanir enn fleiri og m.a. það, að örorkubætur falla niður, þegar hann kemst á eftirlauna- eða ellilífeyrisaldur 67 ára. Nú lít ég svo á, að hér sé um óréttlæti að ræða og þörf væri á að færa þetta í það horf, að hver sjóðfélagi, án tillits til þess, hvað hann er búinn að greiða lengi iðgjöld til sjóðsins og án tillits til þess, hvenær hann verður fyrir þeim áföllum, er skerðing á starfsorku hlýzt af, eigi rétt á þessum örorkubótum. Ég harma það, að hv. fjhn. skuli ekki hafa séð sér fært að taka upp þessa brtt., og mun ég því við 3. umr. þessa máls flytja brtt., sem miði í þessa átt og verði efnislega eitthvað á þá leið, að á undan 1. gr. frv. komi ný gr. svo hljóðandi: 1. málsl. 10. gr. orðist svo: Hver sjóðfélagi á rétt á örorkulífeyri, ef hann verður fyrir orkutapi til langframa, er trúnaðarlæknir sjóðsins metur 40% eða meira.



Herra forseti. Heilbr.- og félmn. hefur haft þetta mál alllengi, en hefur samþ. að mæla með samþykkt þess óbreytts að öðru leyti en því, að í 4. gr. komi 1973 í staðinn fyrir 1972, þ.e. að lög þessi öðlist gildi 1973.



Herra forseti. Þetta mál er nú komið til 3. umr. og fékk shlj. stuðning þessarar hv. d. við 2. umr., þannig að full samstaða virðist vera í d. um afgreiðslu þessa máls, svo að ég mun nú ekki vera langorður. Ég vil aðeins fyrst benda á, að það er komin fram brtt. á þskj. 628 frá menntmn., þar sem gerð er sú litla breyting við 5. gr. frv., að í stað orðsins „Kennaraháskólans“ komi „Kennaraskólans“. Þetta er í c-lið gr. Þetta er í raun og veru ekkert annað en leiðrétting, því að við komumst að því síðar í n., að þó að Kennaraskólinn sé í raun og veru lagður niður og Kennaraháskólinn hafi leyst hann af hólmi, þá heitir þessi deild enn undirbúningsdeild sérnáms Kennaraskólans, og er rétt að hafa það, sem sannara er, svo að þetta er eðlileg breyting. Að öðru leyti vil ég aðeins drepa á það, að einn mesti vandinn varðandi þetta frv. hefur verið að tengja Íþróttakennaraskólann við annað kennaranám í landinu. Full samstaða varð um það í n., að Íþróttakennaraskólanum yrði valinn staður að Laugarvatni, en hins vegar var því aukið við frv. af n., að að loknu prófi frá Íþróttakennaraskóla Íslands væri nemendum hans heimilt að sækja nám í Kennaraháskóla Íslands, öðlast viðbótarnám, þannig að nemendur frá Íþróttakennaraskóla Íslands gætu, ef þeir æsktu þess, bætt við sig því námi, að þeir hefðu fyllilega launalega samstöðu og önnur jafnhliða réttindi við aðra kennara á skyldunámsstiginu. Hugmyndin er sú, að Íþróttakennaraskólinn verði tveggja ára skóli, öll kennsla fari fram að Laugarvatni, og bætt verði við bóklegum greinum í reglugerð. Þá er hugmyndin sú, að notast megi við t. d. kennara Menntaskólans að Laugarvatni. Að loknu prófi í Íþróttakennaraskóla Íslands geta hins vegar þessir nemendur að sjálfsögðu leitað inngöngu í Kennaraháskóla Íslands, en þá hverfa þeir að sjálfsögðu frá Laugarvatni. Þá tekur önnur stofnun við þeim, en á meðan þeir eru við íþróttakennaranám, heyra þeir að sjálfsögðu undir þær námskröfur og þá stjórnsýslu, sem ríkir við Íþróttakennaraskólann að Laugarvatni. Ég vildi aðeins gera þetta ljóst, að hér fer ekki á milli mála, að skólinn hefur sitt aðsetur að Laugarvatni, annast uppfræðslu sinna nemenda um tveggja ára skeið, en síðan geta þeir, sem hyggja á framhaldsnám, horfið þaðan á brott og hlíta þá reglum þeirra skóla, sem þeir hverfa til.



Herra forseti. Ég vildi aðeins þakka hv. form, menntmn. fyrir þá skilgreiningu, sem hann gaf hér á frv., eins og það nú er, og sem er alveg í samræmi við þann skilning, sem ég hef haft á því. En það var eigi að síður gott að fá þetta skilgreint svo nákvæmlega, sem hv. þm. gerði. Það er vitað mál að undanfarið hefur verið nokkurt tal um Íþróttakennaraskólann og jafnvel það að flytja hann frá Laugarvatni. En eins og frv. er nú, eftir að n. hefur komið sér saman um breytingar á því, má segja, að það sé ákveðið, að Íþróttakennaraskólinn verði að Laugarvatni og nemendurnir ljúki þar að öllu leyti sínu námi. Og það er þetta, sem skólastjóri Íþróttakennaraskólans lagði einnig áherzlu á, að lægi alveg skýrt fyrir og þar væri ekki um nokkurt vafamál að ræða. Ég er mjög ánægður með, að það er ekki lengur. Íþróttakennaraskólinn hefur nú starfað nokkuð lengi að Laugarvatni með miklum ágætum og myndarbrag undir öruggri forustu þess skólastjóra, sem þar er nú. En það er alveg ljóst, að um leið og þetta frv. er lögfest, er náttúrlega enn brýnni nauðsyn en áður á því að auka fjárveitingu til skólans. Það er ýmislegt þar, sem enn er ógert. Það þarf að auka við húsnæði skólans. Það vantar t. d. alveg tilfinnanlega sundlaug, ekki aðeins vegna Íþróttakennaraskólans, heldur einnig vegna þess mikla ferðamannastraums, sem til Laugarvatns er, og það þarf að gera ýmsar lagfæringar. Ég ætla ekki að orðlengja þetta. Ég vildi aðeins taka undir þetta, sem hv. form. menntmn. sagði hér áðan og lýsa ánægju minni yfir því; að frv. er komið í þetta horf, sem engum misskilningi getur lengur valdið.



Herra forseti. Frv. til l. um orlof húsmæðra var samið af nefnd, sem skipuð var til að inna af hendi það verkefni með það fyrir augum að gera brtt. við gildandi lög um orlof húsmæðra, en sú löggjöf er frá árinu 1960 og var þá frumsmíð í lögum. Fyrirmæli nefndarinnar voru þau ein að miða breytingarnar við fengna reynslu af framkvæmd hinna gildandi laga. Ýmsar breytingar eru á frv. frá hinni gildandi löggjöf, og skal ég nú gera grein fyrir þeim helztu og þar með efni frv. Fyrirkomulagið í grundvallaratriðum er líkt og áður, að Kvenfélagasamband Íslands hafi meginframkvæmdina á höndum og sjái um skipulagninguna að verulegu leyti. Kvenfélagasambandið á að skipta landinu í orlofssvæði með tilliti til framkvæmdar laganna, og ákveðið er, að skiptingin skuli fara fram á landsþingi sambandsins. Þetta er í meginatriðum í samræmi við það, sem nú er. Þá eiga héraðssambönd Kvenfélagasambands Íslands að kjósa á ársfundi sínum orlofsnefndir fyrir orlofssvæðin hvert í sínu umdæmi. Í orlofsnefnd eiga aðeins að vera þrjár konur og þrjár til vara, og er gert ráð fyrir, að þær séu kosnar til þriggja ára. Þetta er líkt og í gildandi löggjöf. Síðan skipta orlofsnefndirnar með sér verkum sjálfar. Orlofsnefndirnar eiga svo hver í sínu umdæmi að sjá um rekstur orlofsheimila og að öðru leyti framkvæmd húsmæðraorlofsins. Í 4. gr. eru heimildir, sem konurnar hafa lítið notað. Það er til þess að greiða fyrir föst störf eins og framkvæmdastjóra- og gjaldkerastörf, þegar um rekstur orlofsheimilis er að ræða á þeirra vegum. Að öðru leyti hafa þessi störf yfirleitt verið innt af hendi án þess að greiðsla kæmi fyrir, og meginreglan er enn þá sú samkv. frv., að orlofsnefndir skuli vera ólaunaðar, sjálft nefndarstarfið. Þá er það um fjáröflunina. Kostnað vegna orlofs húsmæðra er gert ráð fyrir, að ríkissjóður beri uppi með 100 kr. framlagi fyrir hverja húsmóður í landinu, sem orlofsréttar skal njóta. Þá er sveitarfélögunum ætlað að greiða ekki minna en helming á móti framlagi ríkissjóðs, ekki minna en 50% á móti greiðslu ríkissjóðs í orlofssjóðinn. Og í þriðja lagi er svo heimild til þess að láta orlofsþega, konurnar, sem orlofsdvalar njóta, greiða allt að 15% af beinum kostnaði við orlofsdvöl, en gert er ráð fyrir, að þetta kunni að verða notað, - þetta er aðeins heimild, - kunni að verða notað af sumum orlofsnefndum, en öðrum ekki. M. a. er ekki gert ráð fyrir því, að til þessa kæmi, ef aðeins væri um orlofsferðir að ræða og ekki fasta orlofsdvöl. Heimild er í gildandi lögum og svo er einnig í frv. til þess að geyma rekstrarfé orlofsins á milli ára, ef ástæða þætti til. Ef framkvæmd orlofsins væri í stærri stíl annað árið heldur en hitt, þá þyrfti það ekki að standa í vegi, þá ætti að vera hægt að bæta úr, ef geymzt hefur fé frá árinu á undan. Þá er fjallað um rétt þeirra, sem taka megi húsmæðraorlof. Þar skal velja úr umsóknum og hafa til hliðsjónar barnafjölda, aldur barna á framfæri húsmóður og aðrar félagslegar aðstæður. Yfirleitt er gert ráð fyrir, að orlofsdvöl sé ekki skemmri en 7 dagar og geti verið 10 dagar, og má það ekki knappara vera og er raunar æskilegra, að þessi orlofsdvöl gæti verið helzt hálfur mánuður og ekki minna. Það virðist þó vera álit kvennanna, sem frv. sömdu, að þó að verulega séu nú aukin framlög ríkisins sérstaklega til þessa mannréttindamáls, þá muni samt tæplega verða unnt að hafa orlofið lengra að hámarki en 10 daga, og er það í naumasta lagi, verð ég að segja. Í 7. gr. frv. er heimild til þess að nota allt að 20% af framlagi ríkis og sveitarfélaga til þess að greiða kostnað vegna barna orlofskvenna á barnaheimili eða annars staðar, meðan á orlofsdvöl húsmóður stendur. Þetta er algert nýmæli. Það hefur reynzt verða svo, að lítið vill verða úr hvíld þeirrar móður, sem hefur orlofsdvöl, ef hún ætti að hafa barnahópinn sinn þar með sér, svo að það hefur yfirleitt orðið þannig, að konurnar hafa ekki börnin með sér. Þá eru erfiðleikarnir á því að koma börnunum fyrir, meðan móðirin er í orlofsdvöl, og hafa verið á því mikil vandkvæði, ekki beinar heimildir heldur í lögum til að verja fé til þess að vista börnin t. d. á barnaheimili, meðan móðirin væri í orlofsdvöl, og er nú þessi möguleiki opnaður. Einkanlega mundi þetta verða til hagsbóta fyrir ungar mæður, sem eiga börn á unga aldri, t. d. innan 7 ára aldurs, þá gætu þær af orlofsfénu fengið börnum sínum ráðstafað á öruggan stað, t. d. barnaheimili, meðan þær nytu orlofsdvalarinnar. Þetta er kannske þýðingarmesta nýmælið í frv., og tel ég, að þar sé verulega úr bætt samkv. fenginni reynslu, því að mjög erfitt hefur verið að horfa upp á það, að einmitt barnmargar mæður skyldu ekki geta notfært sér orlofsdvöl, vegna þess að börnunum varð ekki komið fyrir á meðan. Í 10. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að orlofsnefndir eigi kost á fyrirgreiðslu hjá félmrn. og sérstaklega menntmrn. og öðrum hlutaðeigendum um afnot skóla eða annarra opinberra bygginga til orlofsdvalarinnar. Skólarnir hafa á ýmsum stöðum verið hagnýttir á sumrin til orlofsdvalar húsmæðra, en lengstum og víðast hvar hefur verið tekin full greiðsla, full leiga fyrir skólana. Þó mun á s. l. sumri hafa verið nokkur þátttaka af hendi ríkisins í því, að ríkið greiddi sinn hluta af skólaleigunni, til þess að létta á útgjöldum orlofsins með því að stuðla að því, að skólarnir væru þannig leigðir orlofi húsmæðra við vægara verði en ella. Þetta tel ég auðvitað sjálfsagt og vil vænta þess, að félmrn. og menntmrn. veiti þá aðstoð, sem um er rætt í 10. gr. Fullar skýrslur á orlof húsmæðra að senda varðandi starfræksluna og gera grein fyrir reikningum sínum. Þessi starfsemi er þannig undir opinberu eftirliti, og er ekki nema sjálfsagt, að svo sé. Ákvæði er til bráðabirgða í frv. um það, að núverandi skipting landsins í orlofssvæði skuli vera þetta ár eins og verið hefur, þangað til eftir landsfund Kvenfélagasambands Íslands, sem samkv. l. gr. frv. á að skipta landinu í orlofssvæði, orlofsumdæmi. Það er ljóst, að það fé, sem hingað til hefur verið varið úr ríkissjóði til orlofs húsmæðra, hefur verið smápeningur einn og mjög fáar húsmæður þar af leiðandi getað notfært sér orlof. Á árinu 1970 fengu aðeins 1283 konur aðstöðu til þess að njóta orlofs á vegum orlofsnefndanna um allt landið, en það eru 2.3% af þeim húsmæðrum, sem annars hefðu átt samkv. opinberum skýrslum rétt á að njóta orlofs. Það hefur verið gerð könnun á því, hve margar húsmæður séu í landinu, sem orlofs ættu að njóta samkv. þessu frv., og kemur þá út, að það eru um 50 þús. konur, og er því alveg augljóst, þrátt fyrir þau fjárframlög, sem ráð er fyrir gert í frv., að mörg húsmóðirin verður sjálfsagt út undan. Ég verð að segja það, að ég býsnast ekki yfir því, þó að ríkið leggi fram 100 kr. á hverja húsmóður, til þess að hún geti notið orlofs. Húsmæðrastéttin er meðal þeirra stétta, sem í flestum tilfellum hafa langan vinnudag, og þjóðfélaginu er því skylt að greiða fyrir því, að sem allra flestar húsmæður og helzt allar og þá einkanlega þær, sem barnahópinn hafa í kringum sig, geti tekið sér einhverja hvíld árlega, notið orlofs. Byrjun þess, að konur færu í orlofsdvöl, hygg ég að sé sú, að á fjárlögum ársins 1957 var í fyrsta sinn tekin upp nokkur upphæð til orlofsdvalar fyrir húsmæður af barnmörgum heimilum, og kom þetta til framkvæmda sumarið 1958 á vegum Alþýðusambands Íslands, því að því var veittur styrkur til þess að hefja þessa starfsemi og kostuð orlofsdvöl fyrir nokkra tugi húsmæðra að Hlíðardalsskóla í Ölfusi, og man ég, að það voru hátt á annað hundrað börn, sem þessar konur áttu, sem þá nutu þarna orlofsdvalar. Þetta þótti slík nýbreytni, að fjárveiting var á fjárlögum ársins 1958 líka og 1959 sömuleiðis. Svo kom löggjöfin um orlof húsmæðra 1960, og vegna þessara fjárveitinga, sem fyrir hendi voru, var hægt að hefja orlof samkv. löggjöfinni strax á því ári og hefur síðan verið haldið áfram, þó að þetta hafi verið í það takmörkuðu formi, eins og ég áðan sagði, að aðeins 2.3% af fjölda þeirra kvenna, sem rétt eiga á orlofsdvöl, hafa á árinu 1970 getað notið hennar. Ég held, að ég hafi með þessu gert grein fyrir efni þessa frv. Ég vænti þess, að það fái góðar undirtektir og geti fengið afgreiðslu á þinginu. Ég legg til, herra forseti, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn. að umr. lokinni.



Herra forseti. Ástæðan til þess, að ég hef kvatt mér hljóðs, er fyrst og fremst sú, að ég vil færa hæstv. félmrh. þakkir fyrir að hafa látið undirbúa þetta mál og flytja það í þinginu. Mér finnst ég hafa sérstaka ástæðu til að gera það, vegna þess að á síðasta þingi flutti ég ásamt hv. 2. þm. Sunnl. frv. um breyt. á lögum um orlof húsmæðra á þá leið að hækka ríkisframlagið árlega, sem svarar til minnst 100 kr. fyrir hverja húsmóður í landinu. En mér virðist, að það sé meginefni í því frv., sem hér liggur fyrir, að tryggja á þann hátt aukið fjármagn til þeirrar starfsemi, sem þetta frv. fjallar um. Ég tek undir þau ummæli hæstv. ráðh., að það væri æskilegt, að þetta mál gæti fengið sem skjótasta afgreiðslu á þinginu, og ég trúi ekki öðru, þó að ekki fengist stuðningur við það á síðasta þingi, en það fáist fullur stuðningur við það nú.



Herra forseti. Ég verð að játa, að ég hef því miður ekki haft tækifæri til að kynna mér einstök atriði frv., en vil fagna því, að það er fram komið. Þar er stefnt í rétta átt. Sérstaklega jákvæð finnst mér 7. gr., sem hæstv. félmrh. gerði grein fyrir hér í ræðu sinni, að væri til komin til þess að mæður gætu virkilega notið þeirrar hvíldar, sem þeim er ætlað að njóta í þessum orlofum. Hins vegar langar mig til þess að koma með eina aths., sem ég vil beina til þeirrar hv. n., sem fær þetta frv. til athugunar, og það er skilgreiningin í 6. gr. frv. á þeim, sem rétt eiga til þessa orlofs samkv. þessu frv. Þar segir: „Sérhver kona, sem veitir eða hefur veitt heimili forstöðu, án launagreiðslu fyrir það starf, á rétt á að sækja um orlof.“ Ég vil benda á, að samkv. þessari skilgreiningu ætti nánast hver einasta gift kona eða móðir í landinu rétt á orlofi samkv. þessu frv., því að engin okkar tekur, að ég hygg, launagreiðslu fyrir að veita heimili forstöðu, enda þótt við séum í fullu starfi annars staðar. Ég held, að það væri rökréttara að miða þessa skilgreiningu við þær konur, sem ekki eiga rétt á orlofspeningum eða orlofi samkv. hinum almennu orlofslögum, og sú skilgreining yrði látin ráða, en ekki sú, sem hér er tiltekin.



Herra forseti. Að sjálfsögðu tekur hv. n. þessa ábendingu til athugunar, en ég sé ástæðu til þess að vekja athygli á því, að einmitt innan þessarar skilgreiningar, sem í 6. gr. er, er veruleg rýmkun frá lögunum núna. Þar segir eingöngu, að sérhver kona, sem veiti heimili forstöðu án launagreiðslu, eigi rétt á að sækja um orlof, en þarna er tekið með: „eða hefur veitt heimili forstöðu“. Aldnar konur, sem búnar eru að koma upp barnahópnum sínum, hafa í raun og veru samkv. lögunum eins og þau eru verið útilokaðar frá rétti til þess að njóta orlofs, en þær öðlast þann rétt með þessu frv. Og ég álít það rétt, þó að þær séu ekki með börn í ómegð, að þær njóti þessa réttar. En ef menn vildu takmarka greinina, þá ætti kannske þarna að vera meiri vafi á því, hvort konur, sem eru á fullum embættislaunum fyrir önnur störf en húsmóðurstörfin, nytu endilega orlofsréttar samkv. lögum.

Forseti (GilsG): Mér hefur borizt svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 26. apríl 1972. Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sótt þingfundi á næstunni, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþ. að óska þess, að 1. varamaður Alþb. í Austurlandskjördæmi, Sigurður Blöndal skógarvörður, taki sæti á Alþ. í fjarveru minni. Lúðvík Jósepsson, 2. þm. Austf.“ Sigurður Blöndal hefur áður á þessu þingi tekið hér sæti og rannsókn á kjörbréfi hans þá farið fram. Býð ég hann velkominn til starfa.



Herra forseti. Ég vil láta í ljós ánægju mína yfir því, að hæstv. heilbrmrh. hefur flutt frv. þetta. Byrjað var að vinna að þessu máli í tíð fyrrv. ráðh. og því starfi hefur verið haldið áfram, eins og frv. ber með sér, og er vonandi, að Alþ. takist að afgreiða málið, svo að sem flestir geti vel við unað. Ég vil einnig láta í ljós mikla ánægju með ýmis þau ummæli, sem hæstv. heilbrmrh. hafði í framsöguræðu sinni um þróun heilbrigðismála undanfarin ár, alveg sérstaklega það, sem hann sagði um þróun heilbrigðismála á s. l. áratug, 1960–1970, sem hann tiltók. Þau ummæli báru þess sanngjarnan vott, að á því árabili hefði orðið stórstíg framför í heilbrigðismálum, og er vonandi, að svo geti áfram orðið. Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs til þess að mæla fyrir einni brtt. og gera þar að auki eina efnislega aths. Á þskj. 594 flyt ég ásamt hv. 4. þm. Vesturl. brtt., sem er við 17. gr. Í 17. gr. er gert ráð fyrir því, að heilsugæzlustöð, ein af fjórum á Vesturlandi, sé í Stykkishólmi, og skuli starfssvæði hennar vera Miklaholtshreppur á sunnanverðu Snæfellsnesi, Eyrarsveit, þ. e. allt Snæfellsnesið frá Búlandshöfða og austur úr, síðan Dalir allir og að auki verulegur hluti af Barðastrandarsýslu. Við teljum, að þetta sé of stórt svæði og landfræðilegar aðstæður séu þannig, að það sé mjög varhugavert að ætla að hafa svo stórt starfssvæði fyrir eina heilsugæzlustöð. Við höfum því lagt til, að þarna yrðu tvær slíkar stöðvar, önnur í Stykkishólmi og hin í Búðardal. Þegar nánar er athugað, eru miklir samgönguerfiðleikar á þessu svæði, og er t. d. ekki óalgengt um vetur, að ófært sé frá Búðardal til Stykkishólms, en gæti hins vegar verið fært frá Búðardal suður í Borgarfjörð, þar sem önnur slík stöð er. Þegar athugað er, hversu langt það er fyrir Austur-Barðstrendinga að sækja alla leið til Stykkishólms, er augljóst, að hér er um erfitt mál að ræða. Þá hefur komið fram hjá Dalamönnum mjög mikill áhugi á þessu máli, og liggur þegar fyrir, að þeir eru reiðubúnir að stuðla að því með ýmsu fleiru en fögrum orðum, að heilsugæzlustöð geti verið í Búðardal. Ég vil vænta þess, að sú n., sem málið fær, og aðrir þeir, sem um málið fjalla, þangað til það verður afgreitt, taki þetta til vinsamlegrar athugunar. Þá vil ég leyfa mér, herra forseti, að varpa fram einni efnislegri ábendingu. Í þessu frv. er gert ráð fyrir þeirri meginbreytingu á heilbrigðiskerfi Íslendinga, að fellt er niður hið víðtæka kerfi héraðslækna, sem við höfum haft í marga áratugi, en í þess stað koma heilsugæzlustöðvar og embætti einstakra lækna á ýmsum stöðum á starfssvæðum stöðvanna. Það má því segja, að þetta kerfi, heilsugæzlustöðvar, komi í staðinn fyrir héraðslæknana, sem áður voru. Engu að síður er gert ráð fyrir því, að hér á landi verði átta héraðslæknar, og eiga þeir samkv. frv. að vera sérmenntaðir embættislæknar. Nú hefur meginvandi okkar í þessum málum, svo sem margra annarra þjóða, verið að fá lækna til þess að setjast að í dreifbýli og starfa þar. Gert er ráð fyrir því, að þessir héraðslæknar hafi aðsetur í heilsugæzlustöðvum. M. ö. o., þeir eiga að hafa aðsetur á stöðum, þar sem fyrir eru a. m. k. tveir aðrir læknar. Ég vildi varpa því fram, hvort sú kerfisbreyting, sem hér er á ferðinni, gerir það nauðsynlegt, að þessir embættismenn, héraðslæknarnir, þurfi að vera sérmenntaðir læknar. Þetta er orðið að verulegu leyti stjórnunarstarf. Þar að auki eiga þessir embættismenn að starfa á stöðum, þar sem eru a. m. k. tveir læknar í heilsugæzlustöðvunum, og virðist því, að þar ætti ekki að vera skortur á fræðilegri kunnáttu til þess að líta á þau vandamál, sem kynnu að koma upp. Ef það reyndist vera við nánari athugun mögulegt að láta menn, sem ekki væru fullmenntaðir læknar, annast þau stjórnunar störf, sem verða sennilega meginþættir í starfi þessara sérstöku embættislækna, þá mundum við losa átta lækna, sem væntanlega eru fúsir til þess að starfa utan höfuðborgarsvæðisins. Ég varpa þessu fram til umhugsunar. Ég hef ekki nægilega þekkingu á þessum málum til þess að kveða upp um það neinn úrskurð. Ég er reiðubúinn til að láta sannfærast, ef mér verður bent á, að þessi hugmynd sé óframkvæmanleg. En varðandi læknishéruðin og héraðslæknana vil ég þó að lokum taka það fram, að í þeim efnum álít ég, að Reykjavíkursvæðið hafi algera sérstöðu, og ég vil því undanskilja það þeim hugleiðingum, sem ég hef hér varpað fram.



Herra forseti. Á undanförnum árum hefur mikið verið rætt um heilbrigðisþjónustu og læknamál. Fjölmargar till. hafa verið fluttar til að reyna að fá fleiri lækna til landsins og til starfa úti á landsbyggðinni. Löggjöf hefur hvað eftir annað verið aukin og endurbætt. Ríkisstj. og alþm. hafa lagt sig fram um að reyna að ráða bót á þessum vanda. Forustumenn byggðanna, sveitarstjórnir og sýslunefndir, hafa lagt allt kapp á að búa sem bezt í haginn fyrir læknana, sem ekkert mannlegt samfélag getur án verið. Það má segja, að öllum brögðum hafi oft og tíðum verið breitt í þessu skyni, og mætti segja af því ýmsar sögur. Árangur hefur verið misjafn. Víða um land er ástandið óviðunandi. Það er svo langt til læknis, að fólk telur öryggi sitt og velferð í veði. Hér er til umr. frv. til l. um heilbrigðisþjónustu, sem unnið hefur verið að s. l. tvö ár. Með því fylgir að sjálfsögðu almenn grg. auk sérstakrar sköpunarsögu. Þá er og gerð grein fyrir veigamestu nýmælum frv. Eitt þeirra er till. um nýja og mjög breytta skipan læknishéraða í landinu. Sem betur fer ætti að gefast tóm til að athuga hin nýju ákvæði frv. nánar og nokkuð vel, þar sem þeim er ekki ætlað að taka gildi á þessu þingi. Verður þá unnt að kanna betur viðhorf læknanna sjálfra til þessa máls, svo og íbúa hinna einstöku héraða. Er því ekki ástæða til að ræða málið mjög mikið að sinni, en þó rétt að varpa fram einstaka aths. Góðra gjalda verð er sú stefnuyfirlýsing, sem sett er fram í 1. gr. frv., að allir landsmenn skuli eiga kost á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu, sem á hverjum tíma eru tök á að veita til verndar andlegri. líkamlegri og félagslegri heilbrigði. Spurningin er aðeins á hvern hátt þessu marki verði sem bezt náð. Nokkur atriði, en örfá, skulu nefnd, sem miklu máli skipta að mínum dómi. Það þarf að efla læknadeild Háskóla Íslands þannig, að þeir stúdentar, sem hafa getu og vilja til læknanáms, eigi kost á að nema læknisfræði hér á landi. Náminu sjálfu þarf að haga þannig, að það beinist meira að almennri læknisfræði heldur en hingað til, en ekki eingöngu að þeirri sérfræði, sem bæði læknar og aðrir nefna oft sín á milli bæði í gamni og alvöru að „vita meira og meira um minna og minna“. Læknisfræðinámið er að vísu bæði langt og strangt og þar af leiðandi dýrt. Vel lærður læknir er því mjög dýr maður. Offjölgun kynni þó að verða í stéttinni við eflingu læknadeildar. Það á þó ekki að vera hundrað í hættunni. Menntun lækna er alþjóðleg. Íslenzkir læknar hafa hvarvetna staðið fyrir sínu á erlendum vettvangi. Þau eru ekki svo mörg verðmætin, sem við getum miðlað öðrum þjóðum, að ekki er nema gaman og gott að geta hlaupið undir bagga með nágrannaþjóðum og frændþjóðum á þessu sviði, sem svo alhliða beinist að þjónustu við lífið sjálft. Frv. þetta gerir ráð fyrir því, að allmargir læknar starfi enn einir sér úti um dreifbýlið. Segja má því, að þeir verði einir á vakt, svo sem víða hefur tíðkazt hingað til, allan sólarhringinn, eins og oft er sagt. Alveg sérstaklega þarf að búa svo um hnútana, að þessir menn geti gengið að því vísu, að þeir komist í gott árlegt leyfi frá störfum a. m. k. til eðlilegrar hvíldar og sjálfsagðrar endurnæringar. Kjör lækna og allan aðbúnað að öðru leyti er stöðugt verið að bæta. Í því efni gengur maður undir manns hönd alls staðar, þar sem ég þekki til, og sparar hvorki fé né fyrirhöfn, ef takast má að fá góðan lækni í byggðina. Þetta hefur stundum gengið erfiðlega. Stundum hafa menn orðið að bíða eftir lækni, stundum verið læknislausir. Við fögnum því, þegar við náum í góðan lækni, búum eins vel að honum og unnt er á allan máta. Þegar hann hverfur til annarra starfa, óskum við honum góðs gengis og förum eftir þeirri gömlu reglu eða hverfum að henni, „að alltaf má fá annað skip og annað föruneyti“. Frv. gerir ráð fyrir því, að Vesturlandshérað nái allt frá Hvalfjarðarbotni í Vatnsfjörð á Barðaströnd. Þetta er stórt svæði. Læknissetur eins læknis skal vera í Búðardal, segir í 18. gr. Þar hefur verið laust tíma og tíma undanfarin ár. Ég hygg, að erfiðleikar þeir, sem komið hafa í ljós við að fá héraðslækni til frambúðar í Búðardal, stafi m. a. af því, að þeir læknar, sem þangað hafa farið, hafa yfirleitt í seinni tíð mátt búast við því, að þeir hafi orðið að annast þjónustu í Austur-Barðastrandarsýslu jafnframt, vegna læknisleysis í Reykhólahéraði. Þá koma löng og erfið ferðalög til sögunnar, sem menn geta ekki sætt sig við og eru mörgum erfið. Á hinn bóginn telja margir, að slík samvinna milli umræddra héraða væri eðlileg og sjálfsögð, ef tveir læknar sætu í Búðardal, m. ö. o. ef þar yrði heilsugæzlustöð. Að því lýtur brtt. sú, sem við flytjum, hv. 8. landsk. þm. og ég, á þskj. 594. Skoðun manna heima fyrir er sú, að þetta sé eitt stærsta öryggismál héraásbúa, a. m. k. í Dalahéraði. Til styrktar þeirri staðhæfingu má geta þess, að Sparisjóður Dalasýslu, sem nú ráðstafar nær öllum vaxtatekjum sínum árlega til almannaheilla og í þágu héraðsbúa, hefur s. l. tvö ár ákveðið, að það fé renni til byggingar heilsugæzlustöðvar í Búðardal. Og það vill einmitt svo til, ef ég man rétt, að í þessum till. ábyrgðarmannanna hefur einmitt þetta orð verið notað, heilsugæzlustöð. Um þetta hafa allir ábyrgðarmenn verið á einu máli. Þessi byggingarsjóður er þegar orðinn allt að hálfri millj. kr., að vísu ekki stór fjárhæð, en vaxandi ár frá ári og segir meira en orðin ein. Ég vænti þess, að umrædd brtt. verði tekin til sérstakrar athugunar ásamt frv. í heild. Nú er sumarið fram undan, þing lækna og ráðstefnur, sem vafalaust taka þetta mál til meðferðar í heild. Þess vegna hef ég ekki fleiri orð um það að sinni.



Herra forseti. Ég hafði nú ætlað að láta þetta mál fara fram hjá mér í þetta sinn, þar sem frv. á að bíða til næsta þings og vera til athugunar hjá þm. og landsbúum í sumar. En það var af sérstökum ástæðum, að mér datt í hug að segja nokkur orð í sambandi við þetta mál, og það var hv. 3. landsk. þm., sem vakti mig í gær, þegar hann lýsti furðu sinni á því, að Vestmannaeyjar skyldu vera sérstakt læknishérað. Ég held, að að athuguðu máli muni jafnsanngjarn maður og hv. 3. landsk. þm. er sannfærast um það, að það er eðlilegt, að Vestmannaeyjar séu sérstakt læknishérað. Það hefur oft verið erfitt að fá ,,praktiserandi“ lækna til Vestmannaeyja, en það hefur alltaf fengizt þangað héraðslæknir. Og þess vegna er það mikil trygging fyrir íbúa Vestmannaeyja, að þetta verði sjálfstætt læknishérað áfram. Og mér þykir ástæða til að benda hæstv. heilbrmrh. og öðrum nú þegar á þetta, vegna þess að það er enginn vafi á því, að bæði þm. og landsmenn allir munu hugsa um þetta mál, þangað til það verður tekið fyrir aftur á næsta þingi. Og ég verð að segja það, að mér finnst það ágætt og vera til fyrirmyndar, að þetta mál, eins stórt og það er, skuli lagt fram nú, án þess að ætlazt sé til, að það verði keyrt í gegn á sama þingi og það er sýnt. Þetta er svo stórt mál, að það þarf sinn tíma til athugunar. Það er að vísu rétt, sem hv. 8. landsk. þm. sagði hér áðan, að þetta frv. er framhald af athugunum, sem hafa lengi staðið. En eigi að síður er það sannfæring mín, að þetta frv. eigi eftir að breytast. Og ég skildi hæstv. heilbrmrh. þannig, að hann gerði einnig ráð fyrir því, að allmiklar breytingar gætu orðið á frv. Það er eðlilegt, að rætt sé um heilbrigðisþjónustuna. Hún hlýtur að vera dýr í okkar landi eins og hún er alls staðar, þar sem miklar kröfur eru til hennar gerðar. Við Íslendingar gerum miklar kröfur til heilbrigðisþjónustunnar, og það hefur verið viðurkennt, að heilbrigðisþjónusta hér á landi er tiltölulega góð, enda þótt hún geti í mörgum atriðum staðið til bóta. Það er ánægjulegt að lesa alþjóðaskýrslur, sem sýna það, að meðalaldur Íslendinga er einn sá hæsti og heilbrigðisástand hér með því bezta. Barnadauði hér er einn sá minnsti, sem gerist hjá menningarþjóðum, o. s. frv. Þetta er vegna þess vitanlega, að við höfum tiltölulega góða heilbrigðisþjónustu, við höfum tiltölulega góða lækna. En allt stendur til bóta, og í strjálbýlinu hefur þetta vitanlega verið mjög erfitt, vegna þess að það hefur verið mjög miklum erfiðleikum bundið að fá lækna til þess að fara út á land. Þetta frv. gerir ráð fyrir, því, að komið verði upp heilsugæzlustöðvum, þar sem tveir læknar starfa saman, en ekki einn. Það er enginn vafi á því, að þetta er það, sem verður í framtíðinni, enda þótt erfitt verði að koma því við alls staðar vegna strjálbýlis. Þess vegna er gert ráð fyrir 10 stöðum, þar sem situr aðeins einn læknir. Hv. þm. Vesturl. hafa flutt brtt. í þá átt, að aðsetur lækna verði víðar en gert er ráð fyrir í frv. Ég fyrir mitt leyti læt mér detta í hug, að Vestur-Skaftfellingar austan Mýrdalssands verði ekki ánægðir með það, að Kirkjubæjarklausturshérað verði lagt niður, enda þótt það hafi veríð miklum erfiðleikum bundið undanfarið að fá lækni til þess að vera þar, - síðustu árin hafa aðeins verið þar menn komnir yfir sjötugt, sem áttu að vera hættir læknisstarfi, en þeir ágætu menn hafa dugað vel og reynzt vel, - og það má segja, að það sé kannske til lítils að vera að hafa í lögum embætti, sem ekki fæst neinn maður til að gegna. Ég tel alveg sjálfsagt, að þm. kynni sér þetta mál rækilega, ræði það við lækna í kjördæmunum og við fólkið í kjördæmunum. Og ég tel eðlilegt, að þm. Sunnl. ræði það við Vestur-Skaftfellinga, hvort þeir vilji una því, að læknishéraðið austan sands, þar sem eru fimm hreppar, verði ekki lengur til og það verði heilsugæzlustöð í Vík og öllum íbúum austan sands verði ætlað að sækja læknisþjónustu til Vikur. Mér finnst einnig, að athuga þurfi, hvort það sé ekki réttlætanlegt að hafa heilsugæzlustöð í Vík, enda þótt gert væri ráð fyrir læknissetri á Kirkjubæjarklaustri. Ég hugsa líka til þess, að íbúar Hveragerðis, Eyrarbakka og Stokkseyrar verði ekki ánægðir með að sjá, að það á að taka lækninn af þeim og þeir eiga að sækja læknisþjónustu að Selfossi. Þetta þarf allt að ræða og þetta þarf allt að athuga. Það hefur aldrei verið erfiðleikum bundið að fá lækni í Hveragerði eða á Eyrarbakka, og það kemur til athugunar, hvort það sé ekki réttlætanlegt, með tilliti til þess að fólkinu er að fjölga á þessu svæði, að hafa lækna áfram á Eyrarbakka og í Hveragerði, enda þótt heilsugæzlustöð á Selfossi komi. Mér finnst ekki eðlilegt, að menn geti svarað slíku án þess að hafa athugað það rækilega og borið sig saman við íbúa héraðanna. Það eru breyttir tímar. Það var hérna fyrrum, að læknishéruðin voru stór. Þá mátti segja, að illa væri farið með héraðslæknana, þegar þeir þurftu að ferðast á hestum um vegleysur og yfir óbrúuð vötn. Og þeir máttu aldrei hvíla sig, enda entust þessir menn illa og fórnuðu sér alveg fyrir almenning. Við, sem erum komnir yfir miðjan aldur, munum líka hvernig farið var með héraðslækna, eftir að vegir voru komnir og brýr á vötnin. Ég man eftir því, þegar Rangárvallasýsla var eitt læknishérað, að læknirinn var á þönum oft allan sólarhringinn að gegna sinni skyldu. Þessir menn entust ekki vel, og það er ekki til fyrirmyndar, sem þá gerðist, og það vill enginn endurtaka það. Nú er Rangárvallasýsla tvö læknishéruð og þeir hafa áreiðanlega nóg að gera, enda er nú miklu meira leitað til lækna heldur en gerðist í gamla daga. Ég ætla ekki að orðlengja þetta meira um læknana, eins og störfum þeirra var háttað áður, en allt stendur þetta til bóta. Nú hefur verið rætt talsvert um, að það sé of vel gert við lækna og þetta frv. bjóði upp á alls konar fríðindi og miklar tekjur, sem sé í rauninni alveg óforsvaranlegt. Ég vil ekkert fullyrða um slíkt á þessu stigi málsins. Mér finnst, að þetta sé matsatriði, sem þurfi að athuga og skoða frá fleiri en einni hlið. Og það er rétt, sem hér var sagt áðan, að læknanámið er dýrt, það er langt og það er strangt. Það er ekkert víst, að það séu alltaf gáfuðustu stúdentarnir, sem fara í læknisfræði, en eitt er víst, að þeir komast ekki gegnum það nám nema leggja hart að sér og hafa áhuga á því. Það getur vel verið, að sumir þessir stúdentar fari í læknanám af hugsjón einni saman. En við skulum reikna með því, að þeir séu mannlegir og annar þátturinn sé sú von að geta komizt í vel launað starf um leið og þeir geti gert þjóð sinni gagn með því að lækna sjúka og mædda. Og mér finnst það nú satt að segja ekkert óeðlilegt, þó að þeir, sem leggja þannig hart að sér í löngu og ströngu námi og eru komnir á fertugsaldur, þegar þeir hafa lokið því, og hafa oft stofnað til mikilla skulda, þótt þeir fengju betur launað starf á eftir heldur en aðrir, sem minna hafa kostað til. Ég lít nú þannig á, að þetta þurfi að hafa svona á bak við eyrað um leið og dómur er lagður á það, hvort læknum séu boðin allt of góð kjör. Þá ber einnig að líta á það, þegar talað er um hálaunastéttir hér á landi, að ríki og sveitarfélag taka nú kúfinn af laununum, og launajöfnuður hér á landi er miklu meiri en nokkurs staðar annars staðar. Ætli það séu ekki nálægt því 60% af nettótekjum, sem fara í skatta? Samkv. nýju skattalögunum tekur ríkið 44%, sveitarfélagið tekur 11% af brúttótekjum. Og svo koma náttúrlega fasteignaskattar, ef maðurinn á íbúð eða hús, og þá held ég, að hann fari nú að nálgast 60%, skatturinn. Og þá minnkar bilið vissulega mikið hjá þeim manni, sem kallaður er hálaunamaður; og hinum, sem kallaður er láglaunamaður. Við skulum viðurkenna, að læknisstarfið er mikið ábyrgðarstarf og að við getum ekki verið án þessara manna. Og það er nauðsynlegt, að alltaf fari hæfilegur fjöldi manna í þessi störf. Einhver minntist á það, eftir að þetta frv. var komið fram, að það ætti að gefa læknunum frí annað hvert ár til þess að þeir gætu farið í það, sem kallað væri námsferðir. Ég hef oft talað við lækna og þeir hafa sagt, að ef þeir ættu ekki að forpokast, þá þyrftu þeir að fara á ráðstefnur, hitta sérfræðinga og kynnast öllum nýjungum í heiminum, og þeir hafa enn fremur sagt, að það væri ekki nóg, að þeir þyrftu að vinna langan vinnudag á sjúkrahúsum eða í sjúkravitjunum, heldur þyrftu þeir, þegar almennur borgari hallar sér og fer að sofa, þá þyrftu þeir að lesa 1–2 klukkutíma á hverju kvöldi vísindarit og halda áfram að læra, ef þeir vildu fylgjast með. Og þess vegna er þessu langa læknisnámi í raun og veru aldrei lokið, vegna þess að ef þeir ætla að vera starfi sínu vaxnir, þá þurfa þeir að fylgjast með öllum nýjungum í heiminum. Ég er þess vegna í miklum vafa um, að þetta frv. bjóði læknum upp á of góð kjör. En ég er í hópi þeirra, sem vilja gera miklar kröfur til þessara manna, og ég vil, að heilbrigðislöggjöfin hér á landi verði þannig, að allir landsmenn, hvar sem þeir búa, eigi þess kost að njóta fullkominnar læknisþjónustu, það er ekki hægt að sætta sig við annað. Við erum í strjálbýlu landi og tiltölulega stóru og þess vegna er eðlilegt, að það sé erfiðleikum bundið að koma þessum málum þannig fyrir, að þetta megi verða. Þess vegna er eðlilegt, þegar verið er að endurskoða heilbrigðislöggjöfina, að það þurfi tíma til þess að skoða hana til þess að fá það bezta út úr því. Í þessu frv. eru mörg nýmæli, og ég skammast mín ekkert fyrir að segja frá því, að ég hef ekki enn lesið þetta frv. svo rækilega, að ég sé búinn að mynda mér rækilega skoðun um öll atriði þess. En mér sýnist, að það séu nokkur atriði og nokkuð mörg, sem geti staðið til bóta í sambandi við þetta frv., það séu þó önnur, sem geti orkað mjög tvímælis, og það séu nokkur atriði, sem þurfi jafnvel að taka í burt. En út í það ætla ég ekki að fara að þessu sinni, þar sem þetta mál á ekki að ræða til fulls á þessu þingi. Mér finnst aðalatriðið, ef við getum markað stefnuna í heilbrigðismálunum þannig að við getum gert okkur grein fyrir því, hver hún á að vera, og fundið þann punkt, sem við ætlum að stöðva okkur á. Það er miklu meira atriði heldur en það, hvort við getum sett löggjöfina einu árinu fyrr eða seinna. Það er það, sem við þurfum að koma okkur niður á, hvernig við getum komið þessum málum sem bezt fyrir, þannig að það verði ekki óhóflega dýrt, þannig að allir landsmenn geti notið fullkominnar heilbrigðisþjónustu og þannig að það verði framkvæmanlegt. Þetta stórmál, eins og ég áðan sagði, er aðeins lagt hér fram til þess að menn hafi tækifæri til að setja sig vel inn í það, ræða það við lækna, ræða það við fólkið heima í héruðunum og reyna að finna það bezta út úr því. Þetta frv. er lagt fram, að mér skilst, nánast sem umræðugrundvöllur um þetta mikilvæga mál, sem snertir alla Íslendinga. Og ég vil endurtaka það, að mér finnst það gott, að sá háttur er viðhafður að sýna málið á þessu þingi með það fyrir augum, að það verði tekið til endanlegrar afgreiðslu á næsta þingi.



Herra forseti. Mig langar að koma á framfæri örstuttri aths., því að mér þótti gæta örlítils misskilnings hjá hv. 1. þm. Sunnl. að því leyti, að mér skildist á honum, að ég hefði jafnvel viljað hafa af Vestmanneyingum héraðslækninn. En það hefur náttúrlega aldrei verið ætlunin, eins og öllum hlýtur að vera ljóst, því að það, sem olli því, að ég minntist á héraðslækninn í Vestmannaeyjakaupstað, var einfaldlega það, að ég var að bera saman heildarhéruð. Ég varpaði fram þeirri spurningu, hvort það gæti talizt eðlilegt að hafa einn héraðslækni í Vestmannaeyjum, þar sem væru nokkur þús. manns og einn í Reykjavíkurhéraði, þar sem væru yfir 100 þús. manns. Það fólst alls ekki í þeirri aths., að. það ætti að hafa af Vestmanneyingum héraðslækninn, heldur var þetta bara spurning um, hvernig skipulagið ætti að vera, hvort þessi hlutföll væru eðlileg, en að sjálfsögðu ekki, að ég ætli að hafa af Vestmanneyingum héraðslækninn. Ég vil bara aðeins koma þessu fram, því að ég veit, að hv. 1. þm. Sunnl. vill hafa það, sem rétt er og sannast.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson) : Herra forseti. Ég vil þakka hv. alþm. fyrir mikla þátttöku í þessari 1. umr. um þetta mjög svo mikilvæga mál. Þær umr., sem hér hafa farið fram, hafa verið áreiðanlega mjög þarflegar og gagnlegar og yfirleitt mjög málefnalegar. Og ég tel, að í þeim hafi komið fram ákaflega mörg atriði, sem þær hv. n., sem eiga eftir að fjalla um málið, þurfa að taka til athugunar í störfum sínum. Ég sagði, að umr. hefðu yfirleitt verið málefnalegar, en ég verð þó því miður að undanskilja þar nokkur ummæli hv. þm. Matthíasar Á. Mathiesen, sem talaði um það hér, að í grg. frv. kæmi fram sýndarmennska og sjálfbirgingur. Síðan fór hv. þm. að reyna að færa rök að þessum orðum sínum, og ég gat ekki orðið var við neinar slíkar röksemdir. Það, sem honum virtist bera vott um sýndarmennsku og sjálfbirging, var það eitt, að þess var getið í grg., að á ýmsum stöðum í frv. væri um nýmæli að ræða, og vissulega er þar um ákaflega mörg nýmæli að ræða, og það hygg ég, að hver einasti maður viðurkenni, sem eitthvað hefur fylgzt með skipulagi og þróun þessara mála. Og í því felst að sjálfsögðu hvorki yfirlæti né sjálfbirgingur. Auk þess sagði þessi hv. þm., að höfundar þessa frv. virtust þekkja lítið til gildandi laga. Ég verð að lýsa alveg sérstakri undrun minni yfir ummælum af þessu tagi. Eins og ég gat um í framsöguræðu minni, þá er upphaf þessa frv. það, að hér á þingi var samþykkt þáltill. árið 1970, þar sem þáverandi heilbrmrh. var falið að setja á laggirnar nefnd til þess að endurskipuleggja lög um heilbrigðismál. Í þessari nefnd áttu sæti Páll Sigurðsson ráðuneytisstjóri, formaður, Ásmundur Brekkan yfirlæknir og Brynleifur Steingrímsson héraðslæknir, tilnefndir af Læknafélagi Íslands, Tómas Helgason prófessor, tilnefndur af læknadeild Háskóla Íslands, og Magnús E. Guðjónsson framkvæmdastjóri, tilnefndur af Sambandi ísl. sveitarfélaga. En Jón Ingimarsson skrifstofustjóri heilbrmrn. var ritari nefndarinnar. Þessi nefnd vann upp allan meginhlutann af því kerfi, sem felst í frv. Sú endurskoðun, sem síðan var framkvæmd á mínum vegum, vegna þess að ég þurfti að sjálfsögðu að fá ráðrúm til þess að átta mig á kerfi, sem ég þekkti ekki til þeirrar hlítar, sem höfundar þessa frv. gerðu, hún hróflaði ekki við meginuppistöðunum í þessu frv., þannig að það eru þessir menn, sem ég nefndi áðan, sem þessi hv. þm. vænir um vanþekkingu á gildandi lögum á þessu sviði. Þessi hv. þm. sagði einnig, að það hefði ekki verið haft samráð við sveitarstjórnir, til að mynda í Reykjaneskjördæmi. Þetta er algerlega rangt. Eins og ég gat um, þá var meðal nefndarmanna Magnús Guðjónsson framkvæmdastjóri, tilnefndur af Sambandi ísl. sveitarfélaga. Hann átti ekki sæti þarna sem neinn einstaklingur. Hann leit á sig sem sérstakan Fulltrúa sveitarfélaganna. Og hann starfaði sannarlega líka sem sérstakur fulltrúi sveitarfélaganna, því að þegar þessi nefnd var búin að gera sín drög að frv., þá fékk hann á annað hundrað eintök, sem send voru öllum sveitarstjórnum á Íslandi. Þetta gerðist í aprílmánuði í fyrra, fyrir einu ári. Sumar þessar sveitarstjórnir hafa brugðizt vel við og svarað, og þeirra röksemdir hafa verið grandskoðaðar, og það hefur verið tekið tillit til margra þeirra. Aðrir aðilar hafa verið furðulega seinir að svara. Ég vil t. d. geta þess, að Heilbrigðismálaráð Reykjavíkur svaraði ekki fyrr en 7. marz nú í vor, þegar frv. var komið í prentun, og tel ég það ákaflega illa farið, því að sjálfsögðu hefði maður viljað taka tillit til álits jafnmikilvægrar stofnunar, og auðvitað verður það gert, þó að svona illa hafi til tekizt og dregizt svona mikið með vinnubrögðin. En sem sagt, mér finnst það algerlega ómaklegt að vera með ádeilur af þessu tagi á þessa ágætu menn, sem frv. sömdu, mér finnst það vera tilefnislaust með öllu og tilraun til þess að búa þarna til ágreining og úlfúð gersamlega að ástæðulausu. Það hefur verið talað um, að í þessu frv. felist aukið miðstjórnarvald. Það má segja það að vissu leyti, að í því felist það að því leyti til, sem heilbrmrn. er gert að víðtækari og virkari stjórnarstofnun heldur en það er núna. Hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir spurði um það, hvernig yrði háttað heilbrigðiseftirliti, ef Heilbrigðiseftirlitið yrði nú deild í rn. En ég vil minna á það í þessu sambandi, að Heilbrigðiseftirlitið er samkv. gildandi lögum ríkisstofnun, þannig að þarna er ekki um aðra breytingu að ræða en þá, að þessi ríkisstofnun yrði deild í rn. til þess að reyna að samhæfa og samræma störfin eins og skynsamlegt er. En áfram mundu að sjálfsögðu starfa heilbrigðiseftirlitsnefndir í öllum sveitarstjórnum, eins og verið hefur. Og héraðslæknarnir, sem fá þarna nýju hlutverki að gegna og eru náttúrlega mjög virkir í sambandi við heilbrigðiseftirlitið, þeir fengju stóraukna aðstöðu til starfa hver á sinni heilsugæzlustöð, þar sem þeir eiga að hafa aðsetur. En þó að það sé rétt, að þarna sé um að ræða samþjöppun á valdi á vissan hátt, þá er þarna einnig um að ræða mjög veigamikla valddreifingu og það er fólgið í þessari nýju héraðslæknaskipan. Í 10. gr. segir: Héraðslæknir sér um, að framfylgt sé lögum og reglum um heilbrigðismál í héraðinu. Hann hefur í héraðinu yfirumsjón með öllu heilbrigðisstarfi í umboði rn., bæði á sjúkrahúsum, heilsugæzlustöðvum og annars staðar, þar sem slíkt starf fer fram. Hann annast samræmingu heilbrigðisstarfa í héraðinu og er ráðunautur ríkisvaldsins um öll heilbrigðismál héraðsins.“ Þarna er ákaflega veigamikill þáttur heilbrigðisþjónustunnar fluttur út í héruðin. Í verki hefur þetta verið í höndum landlæknis og rn. að undanförnu, vegna þess að héraðslæknarnir samkv. núverandi skipan hafa haft svo mikið að gera við sín lækningastörf, að þeir hafa ekki getað sinnt embættisstörfum. Það er ósköp skiljanlegt. En þarna eru menn, sem vinna þessi störf úti í héruðunum, og í því er fólgin ákaflega mikil og ákaflega mikilvæg dreifing á valdi, og ég tel, að þetta sé einmitt forsenda þess, að í héruðunum verði skynsamleg og hagkvæm þróun heilbrigðismála. Hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir minntist einnig á, að í frv. er talað um, að ráðuneytisstjóri í heilbr.- og trmrn. eigi að vera sérmenntaður embættislæknir, og dró það í efa, að þarna væri farið inn á rétta braut, og þetta hafa fleiri menn gert. Ég vil benda á það í þessu sambandi, að stjórnsýsla á öllum sviðum í nútímaþjóðfélögum verður æ sérhæfðari og flóknari. Við hinir almennu stjórnmálamenn, sem störfum hér á þingi sem fulltrúar hinna almennu þegna og setjumst sumir í ráðherrastóla og gegnum störfum í stjórnarráðinu, við erum sjaldnast sérfræðingar sjálfir á þeim sviðum, sem við eigum að fjalla um. Þess vegna er það ákaflega mikilvægt atriði fyrir okkur að geta haft okkur til ráðuneytis menn, sem hafa sérfræðina gersamlega á valdi sínu. Við erum vissulega hreyknir af því að ráða yfir vel menntuðum og duglegum sérfræðingum og við þurfum á því að halda, en við megum ekki ofurselja okkur sérfræðingunum heldur. Og einmitt þess vegna tel ég, að við, þessir almennu stjórnmálamenn, verðum að geta átt sérstakan aðgang að sérfræðingum, sem aðstoða okkur í viðskiptum við mjög vel hæfa og menntaða sérfræðingastétt. Ég segi fyrir mig, að ég hefði átt í meiri erfiðleikum, enn meiri erfiðleikum en ég hef átt, að annast verkefni mín í heilbr.- og trmrn., ef ég hefði ekki notið þess, að ráðuneytisstjórinn þar var ákaflega vel hæfur og sérmenntaður læknir. Ég er sannfærður um það fyrir mitt leyti, að hér er farið inn á rétta braut, og þetta á ekki aðeins við um þetta rn. eitt. Ég er líka þeirrar skoðunar, að þetta eigi við um fleiri rn. Ég held, að ég hafi látið þess getið við 1. umr., að ég er svo heppinn, að í hinu rn., sem ég starfa við, iðnrn., er einnig sérmenntaður maður ráðuneytisstjóri. Ég held, að hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir hafi líkt þessu við þá kenningu að krefjast þess, að ráðuneytisstjóri í samgrn. hefði meirapróf á bifreið. Mér fannst nú þessi samlíking dálítið langsótt, en ég mundi telja það ákaflega eðlilegt, að ráðuneytisstjóri í samgrn. væri verkfræðingur, og ég er viss um það, að ráðh., sem þar starfaði, hefði ákaflega mikið gagn af því, ef hann hefði sérmenntaðan mann af því tagi í sinni þjónustu. Hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir taldi, að með þessu frv. væri verið að draga úr heilbrigðisþjónustu þeirri, sem veitt væri í Reykjavík, og taldi, að með þessu væri verið að ganga á hlut Reykvíkinga og það væri verið að fella niður borgarlæknisembættið. Þetta er algerlega rangt. Menn hafa vikið að því margir hverjir, að það sé ákaflega mikill munur á stærð héraða, og það er rétt. Það er ákaflega mikill munur á stærð héraða. Og Reykjavíkurhérað er feiknalega fjölmennt. Engu að síður held ég, að það sé alveg óhjákvæmileg nauðsyn, að Reykjavíkurhéraði í heild, Stór-Reykjavíkursvæðinu, verði stjórnað sem einni heild. Þessi byggðarlög, sem í þessu umdæmi eru, eru orðin svo nátengd, að þau halda áfram að tengjast meir og meir á fleiri og fleiri sviðum, og það verður engin skynsamleg skipan á heilbrigðismálum, nema um þau sé fjallað á þessu svæði sem eina heild. Ég vil t. d. í þessu sambandi minna á það, að á þessu svæði eru helztu sjúkrahús landsins, og þeim er stjórnað af mismunandi aðilum. Það er sjúkrahús, sem heyrir undir ríkisspítalana, það er Landakot, það er Borgarspítalinn. Það er ákaflega mikil og vaxandi nauðsyn, að þessi sjúkrahús taki upp sem allra nánasta samvinnu sin á milli. Við ætlumst til þess, og það gleður okkur ákaflega mikið, að þessi sjúkrahús eru sífellt að auka starfsemi sína, m. a. með því að kaupa dýr tæki. En auðvitað verður að vera um að ræða skynsamlega verkaskiptingu á milli þeirra. Það má ekki reyna að gera sama hlutinn á tveimur stöðum, ef það nægir að gera hann á einum stað. Og það er þetta, sem er hugsunin með því, að þarna verði einn héraðslæknir yfir þessu svæði. Hins vegar liggur það í hlutarins eðli, að þessi héraðslæknir verður að hafa miklu meira starfslið en héraðslæknarnir í hinum héruðunum, og að sjálfsögðu kemur það mjög til álita, að þetta starfslið sé á fleiri en einum stað í þessu afar fjölmenna héraði. En að þarna sé um heildarsamræmingu að ræða held ég, að sé óhjákvæmilegt. En fyrst vikið er að borgarlækninum í Reykjavík, þá vil ég rétt minna á það, hvernig það kerfi er tilkomið. Fram til ársins 1949 starfaði héraðslæknirinn í Reykjavík með sama hætti og aðrir héraðslæknar. Hinn 1. marz 1946 réð Reykjavíkurborg sér núverandi borgarlækni til þess að vera heilbrigðisfulltrúi Reykjavíkurkaupstaðar og ráðunautur bæjarstjórnar og borgarstjóra um heilbrigðismál, og var hann kallaður borgarlæknir. Um þriggja ára bil, 1946–1949, voru því í Reykjavík tveir eins konar embættislæknar, annars vegar héraðslæknir, sem var ríkisstarfsmaður, en hins vegar borgarlæknir, sem var starfsmaður borgarinnar. Með lagabreytingu 1949 á lögum um skipan læknishéraða og lögum um heilbrigðisnefndir og heilbrigðissamþykktir var ákveðið, að héraðslæknisstörfunum í Reykjavík gegndi borgarlæknir. Það var þá, sem fækkað var um einn lækni í Reykjavík, en ekki núna. Þá var sem sagt ákveðið, að borgarlæknir í Reykjavík skyldi gegna héraðslæknisstörfunum og skyldi hann skipaður af ráðh. samkv. tilnefningu bæjarstjórnar og taka laun úr bæjarsjóði. Þannig var núverandi borgarlæknir settur borgarlæknir 30. des. 1949 frá ársbyrjun 1950 að telja og skipaður sama mánuð í embætti. Og frá 1953 hefur hann jafnframt verið trúnaðarlæknir Reykjavíkurborgar. Það er í sjálfu sér mjög óeðlilegt, að embættislæknirinn á þessu svæði sé ekki starfsmaður ríkisins, en að sjálfsögðu tel ég það miklu máli skipta, að Reykjavík hafi sérstakan lækni í sinni þjónustu. Ég vil minna á það í því sambandi, að því miður hefur orðið hægari þróun í ýmsum heilbrigðismálum í Reykjavík en vert hefði verið. T. d. hefur borgarstjórn Reykjavíkur ekkert hreyft við því allt til þessa dags að koma upp heilsugæzlustöðvum í höfuðborginni, enda þótt till. .um það efni hafi oft verið fluttar. Heilbrigðisyfirvöld landsins hafa aftur á móti byrjað á slíkri starfsemi, eins og menn vita, sbr. heilsugæzlustöðvarnar á Egilsstöðum og í Borgarnesi. En þessi stöðnun í Reykjavík hvað þetta atriði snertir er að minni hyggju æði alvarleg, vegna þess að heimilislæknakerfið hér í Reykjavík hefur smátt og smátt verið að brotna niður á undanförnum árum. Og það hefði þurft að gera sérstakar skipulagsbreytingar á heilbrigðisþjónustunni til að vega gegn þessari þróun. Um seinustu áramót voru í Reykjavík 17 læknar, sem höfðu fulla tölu sjúkrasamlagsnúmera eða 1750 númer eða fleiri. 11 læknar voru með um 1000 sjúkrasamlagsnúmer og 16 læknar með 500 númer. Svo voru 8 læknar með 100–500 númer, en 110 læknar,. sem hafa 45 sjúkrasamlagsnúmer eða minna. En miðað við fulla tölu lækna í Reykjavík þyrfti í raun og veru 32–34 lækna í fullu starfi. Það má því segja, að það sé rúmur helmingur þeirra lækna, sem þyrfti að vera hér í Reykjavík, sem er hér starfandi núna. Og það er vitað, að hér í Reykjavík eru núna 5–7 þús. manns, sem hafa engan heimilislækni, vegna þess að þeir standa ekki til boða. Ég er þeirrar skoðunar, að ástæðan fyrir þessu sé m. a. sú, að hér hefur ekki verið komið upp heilsugæzlustöðvakerfi, og að því tel ég, að þurfi að vinda bráðan bug. Ég segi þetta ekki vegna þess, að ég vilji efna til neinna deilumála á milli Reykjavíkurborgar og heilbrmrn., þvert á móti. Ég er mjög áfram um það, að sem allra nánust og bezt samvinna verði milli Reykjavíkurborgar og rn., og ég fyrir mitt leyti mun gera það, sem ég get, til þess að svo megi verða. En ég vil mótmæla því algerlega, að í þessu frv. eða í störfum rn. hafi nokkurn tíma falizt nokkur árás á Reykjavík eða tilraun til þess að gera hlut Reykjavíkur minni en hann ætti að vera, eins og hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir var að gefa í skyn. Hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir minntist á, að í 16. gr. frv. virtist vanta starfsmann, og spurði, hvort þar ætti ekki að vera ljósmóðir. Ég vil minna á það í því sambandi, að í 20. gr. er gert ráð fyrir því, að heilsugæzluhjúkrunarkonur á heilsugæzlustöðvum hafi sérmenntun í heilsuverndarstarfi, fæðingarfræði eða starfi hjúkrunarkonu á göngu- og slysadeild. Nú er mér það að sjálfsögðu fullkomlega ljóst, að þessar heilsugæzluhjúkrunarkonur eru ekki til menntaðar eins og er. Þetta er ekki kerfi, sem sprettur tilbúið upp, en þetta er það mark, sem að verður stefnt, og heilsugæzluhjúkrunarkonurnar eiga að sjálfsögðu að gegna þessari þjónustu. Sami hv. þm. spurði að því, hvað við væri átt með félagslegri aðstoð í 22. gr., og virtist halda, að þarna væri um að ræða einhvers konar framfærslu eða einhverja þvílíka aðstoð. En hér er að sjálfsögðu eingöngu hugsað um félagsráðgjafastarf, og við höfum að vísu allt af fáum félagsráðgjöfum á að skipa eins og er, en við þurfum að stefna að því, að félagsráðgjafar fáist til starfa á þessum stofunum. Hún minntist einnig á það, hvort ekki þyrfti samráð við hlutaðeigandi sveitar félög um reglugerðir um heilsugæzlustöðvar o. s. frv., og að sjálfsögðu verður slíkt samráð haft. Ég vil sérstaklega á það benda í þessu sambandi, að í 24. gr. er það tekið sérstaklega fram, að í Reykjavík skuli Heilbrigðismálaráð fara með stjórn heilsugæzlustöðvanna. Það hefur komið fram hjá ýmsum þm. aths. við staðarval heilsugæzlustöðva, eins og ég bjóst við, og mér kemur það sannarlega ekki á óvart. Það er mikið vandaverk að velja heilsugæzlustöðvum stað og eflaust verður ekki kleift að gera það þannig, að öllum líki. Hér hafa þegar komið fram aths. um nokkur slík atriði, og eins og ég sagði í framsöguræðu minni, tel ég, að þm. þurfi að fjalla mjög nákvæmlega um þau mál hver í sínu héraði og reyna að tryggja sem allra bezta samstöðu um skynsamlega lausn hver á sínum stað. Ef menn koma sér saman um það í héraðinu, hvar heilsugæzlustöðvarnar skuli vera, þá verða breytingar frá þessu frv. áreiðanlega ákaflega auðsóttar. En ég vil fara mjög fram á það við menn, að þeir freistist ekki til þess að gera hugsanlegan ágreining út af því, hvar heilsugæzlustöðvum er valinn staður, að flokkspóltísku máli. Þetta getur ekki á neinn hátt verið flokkspólitískt mál, og það væri illa farið með jafnmikilvægt mál eins og heilbrigðisþjónustu, ef menn ætluðu að fara að nota það sér til pólitísks framdráttar á slíkum forsendum. Hv. þm. Vilhjálmur Hjálmarsson minntist í þessu sambandi á Vopnafjörð. Það hafa verið um það tvær kenningar, hvort ætti að vera heilsugæzlustöð á Vopnafirði eða jafnvel Þórshöfn. Í frv. er gert ráð fyrir því, að heilsugæzlustöðin verði á Þórshöfn, og er fylgt till. Læknafélags Íslands. Þegar slíkar till. eru gerðar, er margt, sem þarf að skoða. Það þarf að skoða, hvernig byggð er háttað og hvernig samgöngum er háttað að vetrarlagi o. s. frv. Það, sem þarna mun hafa skorið úr, er það, að þrátt fyrir allt mun auðveldara fyrir fólk á þessum slóðum að komast til Þórshafnar að vetri til en til Vopnafjarðar, sem er oft ákaflega einangraður staður. En samkv. frv. er gert ráð fyrir því, að læknir sitji á Vopnafirði, og að sjálfsögðu ber að leggja á það mjög þunga áherzlu, ef þessi skipan helzt óbreytt, að það verði jafnan tryggt, að læknir verði á Vopnafirði, og ég mundi telja mjög nauðsynlegt, að þar yrði einnig hjúkrunarkona. En sem sagt, þetta er atriði, sem ég tel, að þm. eigi að halda áfram að fjalla um. Ég sé, að hv. þm. Jóhann Hafstein er hér ekki viðstaddur, svo að ég skal ekki halda áfram deilum við hann um ritskoðunarsjónarmið gagnvart sjónvarpi eða þess háttar atriði, en ég vil hins vegar láta þess getið, að ég var sammála mörgum atriðum í ræðu hans og fannst hann fjalla um þau á raunsæjan og skynsamlegan hátt. Og ég vil taka mjög undir það sem hann sagði í ræðu sinni, að vissulega er það eitt að búa til kerfi og annað, hvað reynslan kann að sýna. Við getum lagt í slíkt kerfi alla þá þekkingu, sem okkur er tiltæk, og alla þá skynsemi, sem við þykjumst ráða yfir, en samt kann reynslan eftir á að leiða í ljós, að okkur hefur missýnzt, og ég dreg það ekki í efa, að þannig kunni að verða um margt í þessu kerfi einnig. Hv. þm. Stefán Gunnlaugsson flutti hér býsna einkennilega ræðu, þar sem hann sagði, að nú væri hætt að tala um útgerðarauðvald í landinu og annað þess háttar auðvald, sem tíðkaðist að tala um hér áður fyrr, nú væri risin upp ný auðvaldsstétt, og það væru læknarnir. Ég held nú, að ræða af þessu tagi, sem hv. þm. flutti, sé tízkufyrirbæri og ekki bundin við okkar land. Það var svo til skamms tíma, að læknar voru víða dýrkaðir. Það voru skrifaðir um þá ákaflega fallegir eldhúsreyfarar, þeir voru oft aðalpersónur í kvikmyndum og menn töluðu um þá af ákaflega miklum hlýleik. Upp á síðkastið er orðin tízka að hella sér yfir lækna með fáryrðum. Þetta hefur verið gert hér í löndum umhverfis okkur og þetta gerist einnig hér. Ég legg nú ekki mikið upp úr tízku af þessu tagi. Læknar eru menn eins og við hin og misjafnlega gerðir. Samt hygg ég af kynnum mínum af læknum, að mér sé óhætt að fullyrða, að í þeirra hópi sé meira um félagsleg sjónarmið heldur en er yfirleitt meðal landsmanna. Þessi hv. þm. taldi, að í þessu frv. væri verið að færa þeim ýmis ný forréttindi, ný leyfi frá störfum o. s. frv.. Hv. þm. Ingólfur Jónsson minntist á þetta atriði áðan á þann hátt, að ég þarf svo sem engu við að bæta. Ég er sammála því, sem hv. þm. sagði um þetta. En ég vil benda á það, að þar sem sagt er, að héraðslæknar eigi rétt á sex vikna leyfi annað hvert ár til rannsóknarstarfa og námsferða, þá er aðeins verið að tryggra héraðslæknum þann sama rétt og ríkið er fyrir löngu búið að semja um við yfirlækna og sérfræðinga á sjúkrahúsum. Og ég tel, að í því sé ekkert réttlæti, að héraðslæknar eigi ekki að njóta þessa sama réttar. Það er alveg rétt, sem hv. þm. Ingólfur Jónsson sagði, að það er lífsnauðsyn fyrir læknana að geta fylgzt með í störfum sínum. Þarna er um ákaflega örar breytingar að ræða, ákaflega öra þróun, og ef menn ekki fylgjast með og reyna að vera lifandi í starfi sínu, þá dragast þeir aftur úr og geta ekki gegnt hlutverki sínu svo sem vert væri. Hv. þm. Stefán Gunnlaugsson minntist einnig á Háskóla Íslands og kom með þá einkennilegu till., að Háskólinn ætti að fara að útskrifa lækna, sem eftir 3–4 ár gætu sinnt almennri heilbrigðisþjónustu úti um landið. Og hann taldi, að þetta væri gert hér í sumum nágrannalöndum okkar. Þetta er alger misskilningur. Mér er kunnugt um, að slíkir læknar, sem læra frumatriði í læknisfræði, eru til í löndum, þar sem heilbrigðisþjónusta er á algeru frumstigi, í löndum eins og t. d. í Kína og í Víetnam. Þar hafa menn farið inn á þessa braut til þess að bæta úr sárustu vandræðum, og það er ákaflega skiljanlegt. En í gjörvallri Vestur-Evrópu er þetta fyrirbæri ekki til, og engum manni hefur dottið það í hug, svo að ég viti. Að vísu tala menn um nauðsyn þess að stytta læknisnámið, og ég hygg, að Bretar hafi náð einna lengst á því sviði. En samt tekur það 5–6 ár í Bretlandi að mennta lækni. Og ég held, að það væri ákaflega einkennilega að farið, ef það ætti að fara að búa til einhverja sérstaka tegund lítt menntaðra lækna til þess að starfa úti um landið, eins og þessi hv. þm. virtist gera sér í hugarlund. Við skulum gera okkur það ljóst, að það er ákaflega mikið og erfitt nám að verða læknir og ná valdi á því verkefni, og það tekur óhjákvæmilega langan tíma, og ég hygg, að það verði ekki fundnar leiðir til þess að stytta það. Hins vegar vil ég benda á það í þessu sambandi, að verkefni hjúkrunarkvenna fara í sífellu vaxandi allt umhverfis okkur og hljóta að gera það hér á landi einnig. Mér hafa sagt merkir læknar í Svíþjóð, að þeir telji menntaðar og reyndar hjúkrunarkonur hreinlega læknisígildi í ákaflega mörgum tilvikum, og þess vegna tel ég það ákaflega mikilvægt, að í þessu frv. hér er gert ráð fyrir því, að hjúkrunarkonur eða hjúkrunarfólk hafi miklu meira hlutverki að gegna eftirleiðis en verið hefur hingað til. Svo spurði þessi sami hv. þm. mig með allmiklum þjósti, hvort það væri ætlun mín, að læknadeildin yrði lokuð stofnun, sem útskrifaði sér fræðinga. Nú hélt ég, að allir þm. vissu, að læknadeildin á Íslandi útskrifar enga sérfræðinga. Það er ekki hægt að stunda sérfræðinám í lækningum á Íslandi. Hér er aðeins um að ræða almenna kennslu, og ef menn vilja fara í sérkennslu, þá verða menn að fara til útlanda. En ég hef margsinnis hér í vetur lýst því yfir, að ég sé ákaflega andvígur þeirri stefnu, að læknadeildin sé lokuð og þar sé takmarkaður fjöldi lækna útskrifaður á hverju ári. Þetta hef ég tekið skýrt fram svo oft, að ég hélt, að það hefði ekki farið fram hjá neinum manni. Kenningin um að læknadeildin ætti að útskrifa takmarkaðan fjölda af fólki, var tekin upp í tíð fyrrv. stjórnar. Og ég man eftir því, að ég hlustaði einu sinni á þáv. hæstv. menntmrh., Gylfa Þ. Gíslason, þegar hann stóð hér í þessum ræðustól og sannaði það með ákaflega hugvitsamlegum tölum, eins og honum er nú lagið betur en flestum öðrum mönnum, að á Íslandi væru meira en nógu margir læknar. Samt var staðreyndin sú, að það vantaði lækna alls staðar. Það vantaði lækna úti um land, það vantaði heimilislækna í Reykjavík, það vantaði lækna á sjúkrahúsunum. Engu að síður gat hann sannað þetta, að það væri meira en nóg af læknum. En undirrót erfiðleikanna hvað lækna snertir er alveg tvímælalaust sú, að það eru of fáir læknar á Íslandi og að of fáir læknar hafa útskrifazt úr læknadeildinni á undanförnum árum. Þetta er atriði, sem þarf að breyta. Ég veit, að núverandi menntmrh. er sömu skoðunar og ég um þetta atriði og núverandi stjórn Háskólans er það einnig. Og það er byrjað að gera ráðstafanir í þessu skyni. Eftir svo sem fjögur ár mun verða þarna um að ræða mjög umtalsverða aukningu. Þá munu um 60–70 læknar útskrifast, og það er breyting, sem getur gerbreytt ástandinu hvað þessi atriði snertir hér á landi. En því miður tekur þetta langan tíma, vegna þess að þetta nám er langt. Hv. þm. Bjarni Guðnason talaði einnig um það, að um mjög mikið aukið miðstjórnarvald væri að ræða í þessu frv. Þarna væru sameinaðir þættir, sem hefðu verið hver á sínum stað undanfarið eins og heilbrigðiseftirlit, berklayfirlæknir, skólayfirlæknir o. s. frv., og kerfið væri mjög sterklega uppbyggt og það skorti lýðræði í þetta kerfi. Það vantaði sjónarmið neytandans, þ. e. sjúklinganna. Og hann komst svo að orði, að í þessu frv. kæmi orðið læknir fyrir í annarri hverri grein, en líkast til kæmi orðið sjúklingur aldrei fyrir í frv. Nú er það svo að sjúklingar eru ekki eins varnarlausir á þessu sviði og þessi hv. þm. virðist halda. Á Íslandi eru í gildi læknalög, sem upphaflega eru frá árinu 1932, en voru endur nýjuð árið 1969. Og þessi lög fjalla um skyldur lækna, en réttindi almennings. Þar eru ákaflega mörg ákvæði um réttindi almennings á þessu sviði, og ég vil benda hv. þm. á að kynna sér þessi lög. Þá sér hann, að hlutur sjúklinga er ekki eins fyrir borð borinn og hann virtist ímynda sér og að allir þættir heilbrigðismálanna eru ekki innan þessa frv., sem hér liggur fyrir. Hann virtist einnig halda eða telja, að þau litlu ákvæði um landlækni, sem þarna eru í yfir stjórninni, væru allt sem um landlækni væri að segja í gildandi lögum. Honum fannst landlæknisembættið vera orðinn hálfgerður botnlangi og það væri eins og tvær silkihúfur að hafa landlækni og ráðuneytisstjóra, sem báðir væru sérmenntaðir læknar. En það er að sjálfsögðu ákaflega mikill misskilningur, að lagaákvæðin um landlækni séu einvörðungu í þessu frv. Þarna er um það talað, að landlæknir eigi að starfa samkv. lög m, reglum og venjum, er þar um gilda. Nú skal ég ekki þreyta menn á því að fara að þylja upp, hvaða lög og reglur og venjur gilda um störf landlæknis. Ég hef hér möppu um það atriði, hún er 13 vélritaðar síður. Það hafa naumast verið sett svo nokkur lög um heilbrigðismál á Íslandi, að landlæknir hafi þar ekki hlutverki að gegna. Og ef afnema á embætti landlæknis, þá þyrfti að sjálfsögðu að breyta allri þessari löggjöf. Hv. þm. Bjarni Guðnason taldi, að landlæknir ætti að vera sérstakur fulltrúi neytendanna, það væri skynsamlegt sjónarmið. En hann er það samkv. læknalögum. Samkv. læknalögum, 14. gr. þeirra, er honum sérstaklega falið að vera fulltrúi almennings gagnvart læknunum og sjúkrahúsakerfinu. Það kemur fyrir annað kastið, að heilbrmrn. berast umkvartanir frá fólki, sem telur, að það hafi ekki fengið rétta meðferð eða eitthvað hafi á skort af hálfu lækna og sjúkrahúsa. Þau mál eru send landlækni, og samkv. lögum á hann að fjalla um þau einmitt frá sjónarmiði hins almenna þegns. Og í sambandi við hinn almenna þegn vil ég einnig minna á það, að við þm. og ráðh. erum í okkar störfum sem fulltrúar almennings. Við erum ekki sérfræðingar nema sumir af tilviljun á vissum sviðum, en við erum ekki að störfum hér í stjórnmálum sem sérfræðingar. Við erum hér sem kjörnir fulltrúar almennings. Og þegar ég gegni störfum mínum í heilbrmrn., þá lít ég á mig sem fulltrúa almennings, sem fulltrúa þess fólks, sem hv. þm. kallaði neytendur í þessu sambandi. Ég lít á það sem verkefni mitt að reyna að stuðla að heilbrigðisþjónustu, sem komi fólkinu í landinu að eins miklu gagni og hugsanlegt er. Ég skal nú ekki vera að tefja umr. allt of lengi. Það eru ákaflega mörg atriði, sem hefði verið gaman af að fjalla frekar um, en það getur beðið síðari tíma. Ég vil aðeins minna á eitt atriði, sem hv. þm. Bjarni Guðnason vék að. Hann talaði um það, að héraðslæknar hefðu ekki skyldu til almennra læknisstarfa, nema svo væri fyrir mælt í skipunarbréfi, en heimild hafa þeir til slíkra starfa, ef sérstaklega stendur á og leyfi landlæknis kemur til. Hv. þm. þóttu það firn mikil, að héraðslæknir þyrfti að óska eftir leyfi landlæknis í hvert skipti, sem honum dytti í hug að lækna einhvern sjúkling. En hér er að sjálfsögðu um algeran misskilning að ræða. Í 8. gr. læknalaga, sem ég hef áður vitnað til, er sérhverjum lækni lögð sú skylda á herðar að veita fyrstu nauðsynlegu læknishjálp í skyndilegum sjúkdómum eða hættutilfellum. Þetta er skylda allra lækna, hvaða störfum sem þeir gegna í þjóðfélaginu. Það, sem átt er við í frv., er að sjálfsögðu leyfi til þess að hafa almennan „læknapraxis“. Það er allt annað mál. Menn þurfa leyfi landlæknis til þess að geta starfað á þann hátt. En að veita hjálp í einstökum tilvikum, það er hreinlega skylda lækna samkv. íslenzkum lögum. Hv. þm. Lárus Jónsson vék að mál, sem við höfum báðir áhuga á, tengslum heilbrigðisþjónustunnar við samgöngumálin. Það er alkunna, að hinar erfiðu samgöngur á Íslandi eru einn versti þröskuldur í vegi þess, að við getum haldið uppi góðu heilsugæzlukerfi um land allt. Í V. kafla frv. er reynt að byggja upp kerfi, sem gerir ráð fyrir samvinnu samgrn. og dóms- og kirkjumrn. við heilbrmrn. um áætlanir til þess að tryggja það, að læknar komist frá heilsugæzlustöðvum til móttökustaða innan starfssvæðis, og hv. þm. minntist á, að á sama hátt þyrfti að reyna að tryggja það, að sjúklingar gætu komizt til heilsugæzlustöðva, og að sjálfsögðu erum við sammála um það atriði. Ef menn vilja einhverja orðalagsbreytingu hvað það varðar, þá hef ég sannarlega ekkert við það að athuga. Hér hafa komið fram tvær raddir um það frá Vesturlandi, að það þyrfti að vera heilsugæzlustöð í Búðardal, og ég skil það sjónarmið ákaflega vel. Þarna er einnig um að ræða svæði, sem af samgönguerfiðleikum á erfitt með að sækja til heilsugæzlustöðvar í Stykkishólmi. En það er gert ráð fyrir því í frv., að læknir sitji í Búðardal, og að sjálfsögðu ber að leggja áherzlu á það, að unnt verði að framkvæma það ákvæði laganna, og ég mundi telja mjög æskilegt, að þar væri hjúkrunarkona einnig. Hins vegar vil ég ítreka það, sem ég hef áður sagt, að ég vil, að um þessi mál verði fjallað á sem opnastan hátt og að ég er ákaflega fús til samvinnu um þessi atriði og raunar um öll önnur atriði í þessu frv. og hef lagt áherzlu á það við undirbúning málsins að reyna að kynna það sem allra flestum og hlusta á sem allra flesta og mun halda áfram að starfa þannig að málinu. Ég vil svo ítreka þakkir mínar til hv. þm. fyrir áhuga á þessu máli, og ég vil ítreka það, sem ég sagði hér í framsöguræðu minni, að ég mundi telja það ákaflega æskilegt, að heilbr.- og félmn. beggja þd. héldu sameiginlega fundi um þetta frv. Í heilbrmrn. liggja fyrir ákaflega mikil gögn um þetta mál, sem ég tel, að nefndirnar hefðu mjög mikið gagn af að kynna sér, og starfsmenn rn. eru að sjálfsögðu reiðubúnir til þess að leggja fram hverja þá aðstoð, sem eftir er óskað. Ég hefði hins vegar mikinn hug á því, að hægt yrði að afgreiða þetta mál á þinginu í haust, og mér þætti mjög vænt um það, ef menn sæju sér fært að mynda sér skoðanir um málið og gera það upp svo tímanlega, að hægt væri að taka mið af því við lokaafgreiðslu fjárlaga fyrir næsta ár. Hv. þm. Bjarni Guðnason vék að því í ræðu sinni, hvort ekki væri skynsamlegra að koma upp 6–7 heilsugæzlustöðvum og fá þá dálitla reynslu af þeim í stað þess að koma upp 26 stöðvum. Það hefur náttúrlega aldrei verið meining mín, að 26 heilsugæzlustöðvar yrðu byggðar í einu vetfangi. Þetta er verkefni, sem verður auðvitað að vinnast í áföngum. Þetta verða heilsugæzlustöðvar, sem verða byggðar stig af stigi, eftir því sem fé verður til þess veitt á fjárlögum. Og í frv. er gert ráð fyrir því, að gerð verði sérstök áætlun um framkvæmdir á þessum sviðum, og eins og ég hef áður greint frá, þá er unnið á vegum rn. að áætlunargerð fyrir næstu 10–20 árin. En framkvæmdir og framkvæmdahraði fara að sjálfsögðu eftir fjárveitingum Alþ. hverju sinni.



Herra forseti. Það var út af ummælum hæstv. ráðh., sem mig langaði aðeins til þess að gera aths., en hann vék að því, sem ég sagði hér í ræðu minni fyrr, er ég benti á tvö atriði í grg. með þessu frv., annað, sem mér sýndist benda til, að hér væri staðið að grg. með öðru hugarfari heldur en ætti að vera, og hitt atriðið, þar sem ég benti á,. að svo virtist sem þeir, sem stæðu að grg., væru ekki kunnugir þeirri löggjöf, sem gilti um heilbrigðisþjónustu á Íslandi. Ég held, að hver maður, sem les 1. tölul. í II. kafla grg., hljóti að átta sig á því, að þar er ekki farið með rétt mál, því að það er ekki nýmæli þessa frv., að mótuð er almenn stefnuyfirlýsing um, að landsmenn skulu allir eiga kost á eins fullkominni heilbrigðisþjónustu og tök eru á að veita hverju sinni. Þetta hefur verið gert fyrir löngu, og það hefur enginn betur sýnt okkur fram á það en einmitt hæstv. ráðh. sjálfur. Og það gat ég um í minni ræðu, því að hæstv. ráðh. rakti sögu lækninga á Íslandi og þróun heilbrigðisþjónustunnar, og til rökstuðnings fyrir sinni ræðu kom hann hér með ýmsar tölur, og hann sannaði með þeim tölum, að heilbrigðisþjónustan hefur verið með ágætum og fyrir löngu síðan sú stefna mótuð, sem hér er sögð vera nýmæli í þessu frv. Ég hélt því aldrei fram, að það væru ekki ýmis nýmæli í frv. og að þar væri ekki fjölmargt til bóta, ef það næði fram að ganga og, eins og hann réttilega orðaði það sjálfur, næði tilætluðum árangri. Hitt atriðið, sem ég gagnrýndi í grg., var í 5. tölul. II. kafla. Það er orðað svo að verið sé að koma fastmótuðu skipulagi á hugmyndir, sem uppi hafa verið um læknamiðstöðvar. Þegar þetta er sagt í grg. með frv. og í dag eru í gildi lög frá 1965 um læknamiðstöðvar, þá hefði ég talið eðlilegra og réttara, að sagt hefði verið, að með tilliti til þeirrar reynslu, sem þegar hefði fengizt af læknamiðstöðvum samkv. núgildandi lögum, þá væri hér verið að koma heildarskipulagi á þessi mál, en ekki, að það væri verið að koma fastmótuðu skipulagi á hugmyndir, sem uppi hefðu verið. Ég gagnrýndi enn fremur í sjálfu frv. að það væri verið að leggja niður héraðslæknisembættin öll í Reykjaneskjördæmi og gert væri ráð fyrir, að Reykjaneskjördæmi yrði eitt umdæmi ásamt höfuðborginni, Reykjavík. Ég tel, að þarna sé stigið spor aftur á bak. Ég skal ekki deila um það, hvort héraðslæknisembættin eigi að vera eitt eða fjögur, - þau eru fjögur í dag, - í Reykjaneskjördæmi. Það má vel vera, að það séu rök fyrir því, að embættið verði aðeins eitt, og ef þau eru á borð borin, þá er ekkert við því að segja. En eins og sveitarfélögin hafa á undanförnum árum skipulagt sína starfsemi, þá teldi ég það margfalt betra, að Reykjaneskjördæmi væri sérstakt héraðslæknisembætti, a. m. k. eitt embætti, þannig að það samstarf, sem sveitarfélögin í Reykjaneskjördæmi hafa sín á milli, gæti haldið áfram og þau þyrftu ekki í einstökum tilfellum, eins og í sambandi við læknaþjónustu, að eiga slík samskipti við Reykjavíkurborg eins og hér er gert ráð fyrir. Vitanlega er hægt að skipuleggja öll þessi mál, allt það samstarf, sem þarf að vera á þessu svæði nákvæmlega eins varðandi heilbrigðisþjónustuna og um aðra opinbera þjónustu, sem skipulögð er á milli sveitarfélaganna í Reykjaneskjördæmi og Reykjavík. Við gætum alveg eins hugsað okkur að lögreglustjóraembættin í Reykjaneskjördæmi yrðu öll lögð niður og það yrði einn lögreglustjóri á öllu þessu svæði. Það þýðir það ekki frá mínu sjónarmiði, að hér séu lögreglustjóraembætti í Reykjaneskjördæmi, að það geti ekki verið fullkomið samstarf á milli þessara embætta og þannig hagnýting eins góð og mögulegt er. Ég held, að við verðum að stefna að því, að ríkið reyni að koma til móts við sveitarfélögin í sambandi við þeirra skipulag, og það væri að mínum dómi í þessu tilfelli mjög rétt í sambandi við héraðslæknisembætti í Reykjaneskjördæmi, hvort sem talið væri rétt, að það væri eitt eða þau væru fjögur. Svo bað ráðh. okkur um það að blanda ekki flokkspólitískum sjónarmiðum inn í það, hvar læknamiðstöðvar væru staðsettar. Ég er honum alveg sammála. Það er ekki flokkspólitískt atriði, heldur skipulagsatriði, og ég benti á það í minni ræðu, að frá skipulagslegu sjónarmiði sveitarfélaganna í Reykjaneskjördæmi væri mun eðlilegra t. d., að Vatnsleysustrandarhreppur sækti til heilsugæzlustöðvar þeirra Suðurnesjamanna heldur en til heilsugæzlustöðvar, sem gert er ráð fyrir að verði í Hafnarfirði. Ég get nú ekki orða bundizt út af því, sem hæstv. ráðh. sagði um framkvæmdir heilsugæzlustöðva og um framkvæmd heilbrigðismála hér hjá Reykjavíkurborg, og fannst mér hann bregða þar örlítið út af sinni forskrift, því að vissulega hefur hann rétt að mæla, þegar hann ræðir um það, að slíkt mál sem þetta geti ekki verið flokkspólitískt mál. Menn hafa að sjálfsögðu skiptar skoðanir á mörgu, m. a. ýmsum þáttum frv., en þær eru ekki flokkspólitískar. En hann vék einmitt að og vildi gera mjög lítið úr heilsugæzlu- og heilbrigðisþjónustu yfirvalda Reykjavíkurborgar gagnvart Reykvíkingum. Vel má vera, að hér séu ekki nógu margir læknar. Ég þekki það ekki svo vel. Hitt vil ég leyfa mér að benda á, að Reykjavíkurborg hefur haft forustu í sambandi við heilbrigðisþjónustu. Þar má m. a. benda á Heilsuverndarstöð Reykjavíkur, sem tók til starfa 1950, og Borgarspítalann. Ég veit ekki betur en þessar byggingar séu taldar til fyrirmyndar, og þegar við erum að ræða um heilbrigðismál og heilsugæzlu hér á Norðurlöndum, og vinir og frændur af Norðurlöndum sækja okkur heim, þá séu það einmitt þessar byggingar, þessar framkvæmdir og þessi þjónusta, sem borgarbúum hefur verið veitt hér í Reykjavík, sem talið er til fyrirmyndar, og því er reynt að sýna hinum erlendu gestum þessar stofnanir. Ég vildi láta þetta koma hér fram, því að eins og ráðh. hefur það rétt að mæla, að heilsugæzla og frv. til laga og löggjöf um heilbrigðisþjónustu sé ekki flokkspólitískt mál, þá eiga menn í hinu orðinu ekki að líta flokkspólitískt á gerðir þeirra manna, sem staðið hafa að þessum málum á undanförnum árum.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson) : Herra forseti. Hv. þm. Matthías Á. Mathiesen áttar sig greinilega ekki á því, hvað við er átt, þegar sagt er, að hin almenna stefnuyfirlýsing, sem felst í 1. gr. frv., sé nýmæli. En hún er ákaflega veigamikið nýmæli. Þarna er tekin upp skilgreining Alþjóða heilbrigðisstofnunarinnar á því, hvernig beri að líta á heilbrigðisþjónustu, að hún eigi að verða til verndar andlegri, líkamlegri og félagslegri heilbrigði. Það er lögð áherzla á heilbrigði, en ekki sjúkdóma, og það er það, sem er nýmælið í þessari grein.

Ég var að tala um grg.

Já, í þessari grg. er verið að víkja að þessu atriði, nákvæmlega þessu atriði. Þetta er nýmæli í íslenzkri löggjöf, og þetta er annað og meira en orðin tóm. Þetta er ákaflega veigamikið nýmæli. Ég er þeirrar skoðunar, að heilbrigðisþjónusta á Íslandi hljóti í vaxandi mæli að beinast að því að koma í veg fyrir sjúkdóma, að koma í veg fyrir, að menn verði veikir, ekki að lækna sjúka, heldur að koma í veg fyrir, að menn verði veikir. Og það er það, sem er lögð áherzla á í þessari grein. Og þetta er ákaflega veigamikið atriði. Þetta er grundvallaratriði. Ég tel, að þetta sé hornsteinn þeirrar þjónustu, sem við verðum að kappkosta að veita hér á Íslandi á næstu áratugum, þannig að það er sannarlega ekki að ástæðulausu, sem bent er á, að þarna er um veigamikið nýmæli að ræða. Þetta er grundvallaratriði, hreinlega grundvallaratriði um alla þróun þessara mála á Íslandi. Það er einnig hrein fjarstæða, þegar hv. þm. er eitthvað að vefengja það, að með þessu frv. sé komið fastmótuðu skipulagi á hugmyndir, sem uppi hafa verið um læknamiðstöðvar. Það er nákvæmlega það, sem þarna er verið að gera. Vissulega hefur verið fjallað í fyrri lögum um slíkar miðstöðvar, en það hafa verið almennar hugleiðingar. Og það hefur ekki verið nein föst skipan á því, hvernig þessu yrði komið upp. Hér er reynt að gera till. um fasta skipan þessara mála. Menn geta haft skiptar skoðanir á því, hvort þessi fasta skipan sé skynsamleg eða skynsamleg ekki. En þarna er verið að reyna að gera þetta, og það er alveg ástæðulaust að vera með nokkurn orðhengilshátt í því sambandi. Og í þessu felst ekkert yfirlæti og enginn sjálfbirgingur, eins og hv. þm. sagði í ræðu sinni á dögunum. Og ég skil satt að segja ekki, hvers konar viðkvæmni þetta er hjá þessum hv. þm. að geta ekki þolað það, að hér sé á einföldu og mæltu máli talað um hlutina eins og þeir eru í raun og veru. Hv. þm. taldi, að það væri rétt, að á Reykjanesskaga yrði sérstakt héraðslæknisembætti, en það yrði ekki fellt saman í eitt héraðslæknisembætti, allt Stór-Reykjavíkursvæðið. Þetta er vafalaust álitamál, og um þetta geta verið mjög skiptar skoðanir. Hér hafa komið upp þær spurningar, hvort það þurfi sérmenntaða lækna til þess að gegna störfum af þessu tagi, hér sé um að ræða stjórnunarstörf, og hvort það sé ástæða til þess að læknar séu í slíkum störfum, hvort það sé ekki hægt að fá í þau menn, sem eru sérfræðingar í stjórnun og hafa kannske minni námstíma að baki heldur en þessir langlærðu læknar. Ég held, að það sé reynsla allra, að embættislækningar séu mjög veigamikil sérgrein innan læknisfræðinnar, og við getum ekki slakað á kröfum okkar til þess, að þeir, sem stjórna heilbrigðisþjónustunni úti í héruðunum, hafi alveg fullgilda menntun sem embættislæknar. Ég held, að við eigum að vera mjög fastir á því skilyrði. Hins vegar er ég þeirrar skoðunar, að það mætti íhuga gaumgæfilega, hvort ekki væri hægt að fækka þessum læknishéruðum. Í frv. er gert ráð fyrir, að þau séu átta, en að sjálfsögðu væri hugsamlegt að fækka þeim, vegna þess að þessi héraðslæknir á fyrst og fremst að vera skipuleggjandi á sínu svæði og þetta eru vissulega dýrir menn með langt nám að baki, þetta er dýrt kerfi. Það getur vel skeð, að það væri skynsamlegra að fækka þessum læknishéruðum á fyrsta stigi og fjölga þeim svo eftir því sem reynslan segir til um. Ég er þeirrar skoðunar, að það kæmi frekar til mála að fækka þeim en að fjölga þeim. En sem sagt, þetta kemur einnig til álita hjá alþm. almennt. Hv. þm. telur, að Vatnsleysuströnd væri betur komin í Keflavík en í Hafnarfirði og það má vel vera, að svo sé. Ég skal ekki draga það í efa, en vera má, að það séu eitthvað skiptar skoðanir um það. En ég vil benda á það í því sambandi, að í 19.gr. frv. segir: Þrátt fyrir skiptingu landsins milli heilsugæzlustöðva, svo sem rakið er í 17. gr., skulu íbúar einstakra sveitarfélaga og byggðarlaga jafnan eiga rétt á að leita læknishjálpar til þeirrar heilsugæzlustöðvar, læknisseturs eða læknismóttöku, sem þeir eiga auðveldast með að ná til hverju sinni.“ Vafalaust kemur það upp í ýmsum þeim hér uðum, sem eru á mörkunum á milli heilsugæzlustöðva, að það fer eftir atvikum hjá hverjum og einstökum, hvert honum hentar að leita, þannig að þessi skipting hlýtur nú í verki að vera dálítið fljótandi. En ef hv. þm. telur skipta miklu máli að breyta þessu, þá hef ég síður en svo nokkuð á móti því. Ég vil mótmæla því algerlega, að ég hafi hér verið að gera lítið úr heilsugæzlu Reykjavíkur borgar. Það var ég ekki að gera. Því fer mjög fjarri. Ég tel, að þróun þeirra mála hafi verið á margan hátt mjög myndarleg í Reykjavík eins og raunar í landinu öllu, eins og ég gat um í framsöguræðu minni. En ég er þeirrar skoðunar, að heilsugæzlukerfið í Reykjavík hafi ekki að undanförnu þróazt í samræmi við breytta tíma. Mér finnst vera alveg furðulegt seinlæti hjá Reykjavíkurborg að koma upp heilsugæzlustöðvum í höfuðborginni. Ég tel, að það sé orðin alveg knýjandi nauðsyn, að að þessu nauðsynjaverki verið unnið, og ég vona, að þetta frv. stuðli að því. Með þessu frv. er lögð á ríkið miklu meiri kvöð en verið hefur að greiða kostnað af sjúkrastofnunum, og ég vona, að það geti stuðlað að því, að þróunin hér í Reykjavík verði einnig ör. En það er held ég mál, sem allir geta verið sammála um, að heimilislæknakerfið, eins og það er núna í Reykjavík og á Akureyri raunar líka, er að ganga sér til húðar, og við verðum að koma upp nýju kerfi, og það hefur dregizt allt of lengi í Reykjavík. Ég segi þetta ekki af neinum pólitískum ástæðum. Ég er aðeins að meta ástand þessara mála út af fyrir sig.