Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Sjútvn. hv. d. hefur haft mál þetta til athugunar og kynnti sér m.a. þær aths., sem komu fram í hv. Ed. í sambandi við kostnað þann, sem yrði við tilkynningarnar. Eftir að hv. n. þessarar d. hafði kynnt sér málið, upplýstist, að Landssími Íslands hafði þegar lækkað þennan skeytakostnað um helming og þótt einstakir nm. hafi jafnvel verið óánægðir með að þessi kostnaður yrði lagður á útgerðina, voru nm. samt sem áður sammála um að mæla með samþykkt frv., eins og það er nú.



Herra forseti. Landbn. þessarar deildar hefur haft frv. þetta til meðferðar. N. hefur rætt frv. á þremur fundum og kvatt á fund sinn veiðistjóra, Svein Einarsson, sem gaf n. upplýsingar varðandi þessi mál og skýrði sín sjónarmið snertandi frv. Eins og fram kemur í nál. á þskj. 540, leggur nefndin til, að frv. verði samþ. með þeirri breytingu, sem fram kemur á sérstakri brtt. n. á þskj. 541. Einn nm., formaðurinn, hv. 11. landsk., skrifar þó undir með fyrirvara, en tveir nm. voru fjarstaddir, er málið var afgreitt, þeir hv. 5. þm. Vesturl. og hv. 2. landsk. þm. Með lögum um eyðingu refa og minka frá 1957 var sem kunnugt er sveitarstjórnum lögð sú skylda á herðar að láta eitra fyrir refi og minka eftir fyrirmælum Búnaðarfélags Íslands og nánari ákvörðun veiðistjóra. Heimild til eitrunar var síðan afnumin með lögum 1964 til 5 ára. Frv. það, sem liggur fyrir, er, eins og fram kom við 1. umr. þess, flutt til þess að framlengja það eitrunarbann í næstu 5 ár. Með brtt. þeirri, sem hv. landbn. flytur á þskj. 541, er lagt til, að veiðistjóra og sérstökum trúnaðarmönnum hans verði að fengnu leyfi landbrn. heimilt að eitra fyrir yrðlinga inni í grenjum, þar sem sérstaklega erfiðar aðstæður torvelda eyðingu þeirra með öðrum hætti. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að miklu er kostað til eyðingar refa og minka hér á landi og ekki að ófyrirsynju, slíkum skaða sem vargdýr þessi valda. Oft getur reynzt sérlega erfitt að vinna yrðlinga í grenjum þó tekizt hafi að fella bæði fullorðnu dýrin. Gildir það ekki sízt, þar sem greni eru í hraungjótum, þar sem gangar liggja víðs vegar og síðustu yrðlingarnir hafa hvekkzt, þegar hinir fyrri hafa náðst. Af þessum sökum getur það hent, þegar greni liggja fjarri byggð og akfærum leiðum, að grenjavinnslumenn neyðist til að yfirgefa þau áður en vinnsla hefur tekizt að fullu. Það má að mínu viti ekki koma fyrir, að greni þurfi að yfirgefa þannig, áður en yrðlingar hafa náðst, jafnmiklum skaða og dýr þessi valda, þegar þau vaxa upp, og jafnmikill kostnaður sem lagður er í vinnslu þeirra. Verði till. n. samþ. og eitrun leyfð inni í grenjum fyrir yrðlinga, ef þeir nást ekki með öðrum hætti, er það talið nokkuð öruggt, ef verk þetta er unnið af samvizkusemi og kostgæfni, að þá verði það yrðlingunum að grandi. Varðandi það sjónarmið fuglaverndunarmanna, að eitrun sé samfara of mikil hætta fyrir arnarstofninn, sem vissulega er nauðsyn að vernda í landinu, þá virðist ekki hægt að koma auga á það með nokkrum rökum, að erninum geti stafað hætta af þeirri mjög takmörkuðu eitrunarheimild, sem hér er lagt til, að gerð verði. Ákvæði frv. þessa gilda einungis næstu 5 ár, og ég tel, að það sé æskilegt að fá reynslu af þessum takmörkuðu eitrunaraðgerðum á því tímabili, og þegar l. um eyðingu refa og minka verður væntanlega breytt, að þeim tíma liðnum, sé sú reynsla til hliðsjónar við þær breytingar, sem þá verða gerðar. Ég vil vænta þess, að með tilliti til þeirra ástæðna, sem ég hef hér rakið, þá sjái hv. d. sér fært að fallast á þá brtt., sem n. hefur hér gert, og tel, að af því muni ekki geta hlotizt skaði fyrir önnur þau dýr, sem okkur vissulega ber að vernda í þessu landi.



Herra forseti. Vegna þessarar brtt., sem hv. landbn. hefur flutt og er sammála um, tel ég rétt að taka það fram, að ég hef rætt þetta mál við þá menn, sem hafa með það að gera að eyða refum og minkum, og hafa þeir talið, að það væri nauðsynlegt að fá heimild inn í l. í þessu formi. Þeir hafa einnig fullyrt, að það mætti framkvæma eitrunina með þeim hætti, að það kæmi ekki að sök fyrir fugla eða önnur dýr, sem ekki er æskilegt að granda. Og með tilliti til þess tel ég, að það sé rétt að samþykkja þessa brtt. um leið og ég tel sjálfsagt, að heimildin verði gefin aðeins að vel athuguðu máli og nákvæmlega fylgzt með því, að vel sé gert, þegar um eitrunina er að ræða.



Herra forseti. Ég hef skrifað undir nál. það, sem hér er til umr., með fyrirvara og sá fyrirvari er varðandi brtt., sem n. gerir við frv. Ég gat ekki fyrir mitt leyti bundið mig við að styðja hana. Þegar þessi breyting var gerð fyrir 5 árum á l. um eyðingu refa og minka, beitti ég mér nokkuð fyrir því, að hún yrði gerð með tilliti til þess að reyna að vernda þá fáu erni, er voru í landinu og eru enn, frá aleyðingu. Ég held, að reynslan hafi sýnt, að þetta var vel ráðið, því að arnarstofninn hefur a.m.k. ekki minnkað eða örnum fækkað á þessu tímabili, heldur virðast athuganir, sem gerðar hafa verið á því efni, sýna, að örnum hafi eitthvað örlítið fjölgað, svo nokkrar líkur séu til þess, að hægt sé að varðveita hann frá því að deyja út. Og þegar nú þetta eiturbann er framlengt um 5 ár, eins og hér er gert ráð fyrir, er ég því algerlega samþykkur, og ég tel, að mjög mikið hafi unnizt á við það að afnema 11. gr. þessara l., sem lagði þá skyldu hreint og beint á sveitarstjórnir, að það ætti að eitra á öllum þeirra umráðasvæðum á hverjum vetri, sem ég taldi mjög slæma lagagr. og hættulega. En að því er snertir þessa brtt., get ég viðurkennt það, að það muni ekki vera teljandi hætta á því, að fuglar komist í það æti, sem kann að verða eitrað inni í grenjum, og engin hætta, ef það er gert nógu vandlega og það falið nógu vandlega inni í holunum. En eitrunaraðferðin er að mínu áliti ákaflega óaðgengileg aðferð til þess að eyða dýrum og kvalafull, þar sem er um stryknin að ræða, og þar af leiðandi tel ég, að ekki eigi að nota hana nema í brýnustu þörf. Og sannast að segja hef ég ekki mikið orðið var við raddir um það, og þó hef ég haft tal af mörgum grenjaskyttum, að það væri nauðsyn á því að eitra inni í grenjum, þó það gæti stytt þann tíma, sem fer í það að vinna grenið. En það, sem ég er hræddari við, er það, að ef þetta er leyft, verður þetta hættulega efni í höndum margra manna og miklu meiri hætta á því, að það sé notað í öðrum tilgangi en þessum. Sem sagt, ég er mjög eindregið meðmæltur að framlengja þetta eiturbann eins og hæstv. ríkisstj. hefur lagt til með þessu frv., en mun ekki greiða atkvæði með brtt.



Herra forseti. Við 2. umr. þessa máls gerðust þau tíðindi, að hæstv. menntmrh. réðst næsta harkalega á nokkra kennara í heimspekideild Háskólans, bar þeim á brýn ósannindi og móðgun við Alþ. og sitthvað fleira af þessu tagi. Ég lét þess getið við þá umr., að mér þættu þessi ummæli hæstv. ráðh. næsta hæpin hér á þessum stað, þar sem þessir háskólakennarar hefðu ekki tök á að svara. Nú hafa háskólakennararnir sent bréf til hæstv. menntmrh. og til hv. menntmnm., og ég tel hlýða með leyfi hæstv. forseta að lesa þetta bréf upp hér, svo að það verði að finna í þingtíðindum ásamt árás hæstv. ráðh. Bréf háskólakennaranna er svo hljóðandi: „Vegna ummæla menntmrh. við 2. umr. þessa máls viljum við undirritaðir koma á framfæri við hið háa Alþ. eftirgreindum aths. til skýringar og leiðréttingar: 1) Í heimspekideild hafa 17 deildarmenn atkvæðisrétt. Við afgreiðslu þessa máls á deildarfundi 28. janúar s.l. sátu tveir hjá, en þrír voru fjarverandi. Tóku því 12 deildarmenn þátt í afgreiðslu málsins. Ályktunartill. okkar fjórmenninganna hlaut 8 atkv. og var því samþ. sem ályktun deildarinnar, svo sem greint er frá í bréfi deildarforseta, sem prentað er með nál. meiri hl. menntmn. Nd. En sagnfræðikennararnir fjórir lögðu fram sérálit. Í báðum álitsgerðunum er gert ráð fyrir, á lítið eitt mismunandi forsendum, að umræddu prófessorsembætti verði hafnað, og var það því samhljóða afstaða heimspekideildar. 2) Okkur fjórum var ekki kunnugt um, að við nokkurn háskóla væri prófessorsembætti í greininni, þ.e. ættfræði, né sérstök kennarastaða af öðru tagi. Í umr. á fundi heimspekideildar kom ekki fram, að nokkrum deildarmanni væri kunnugt um slíkt embætti eða stöðu við nokkurn háskóla. Í ályktun heimspekideildar er hins vegar ekki fjallað um vísindalega stöðu þessarar greinar, né eru bornar brigður á fræðilegt gildi hennar sem hjálpargreinar fyrir aðrar fræðigreinar, t.d. sagnfræði, heldur er aðeins það álit látið uppi, að þessi fræðigrein sé ekki þess eðlis, að hún geti verið sjálfstæð háskólagrein með sérstöku prófessorsembætti. 3) Menntmrh. vitnaði í alfræðibók til stuðnings því, að prófessorsembætti væru í ættfræði við þýzka háskóla, en nefndi þó engan sérstakan háskóla í því sambandi. Gerðum við því athugun á kennsluskrám frá háskólunum í Hamborg, Kiel, Rostock, Göttingen, Miinster, Köln, Bonn, Frankfurt, Heidelberg, Mainz, Stuttgart, Tiibingen, Marburg, Giessen, Würzburg, Jena, Halle, Leipzig og München, svo og Humbolt-Universität í Berlín og Freie Universität í Berlín. Var þessi athugun í hverju tilviki byggð á nýjustu kennsluskrá, sem völ var á, í flestum tilvikum frá þessu háskólaári eða næstu tveimur árum á undan. Athugunin leiddi í ljós, að við engan þessara háskóla er prófessorsembætti í ættfræði né nokkur kennarastaða annars konar. Í ljós kom hins vegar, að undanfarin 6 ár hefur landsskjalavörður í Westfalen, dr. Jósef Prinzs, verið heiðursprófessor, ekki í ættfræði sérstaklega, heldur í ættfræði og skjaldarmerkjafræði við háskólann í Münster í Westfalen. Þess skal getið, að dr. Prinzs hefur verið mikilvirkur fræðimaður og rithöfundur miðalda og nýju aldar sagnfræði, (sjá Kürsehners Deutscher Gelehrten-Kalender, 9. útgáfa, Berlín 1961, bls. 1583). Þess skal einnig getið, að ekki mun sú skipan óalgeng við þýzka háskóla, að t.d. safnverðir séu jafnframt heiðursprófessorar, þannig er t.d. landsskjalavörðurinn í Hannover heiðursprófessor í sögu Neðra- Saxlands við háskólann í Göttingen. Loks skal þess getið, að ofangreind athugun nær ekki til allra þýzkra háskóla, þar sem kennsluskrár voru ekki fyrir hendi, og hún nær til heimspekideildanna einna. Reykjavík 22. apríl 1969. Helgi Guðmundsson, Hreinn Benediktsson, Matthías Jónasson, Sveinn Skorri Höskuldsson.“ Einnig hefur menntmnm. borizt bréf frá erfðafræðinefnd Háskólans, þar sem lögð er áherzla á það, að skipan þessa embættis í ættfræði við lagadeild sé ekki í samræmi við óskir og þarfir erfðafræðinefndarinnar. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta mál, sem hlýtur að hafa orðið öllum til leiðinda, sem að því standa, bæði þeim ágæta manni, sem upphaflega var sagt, að ætti að heiðra, hæstv. ríkisstj. og þeim alþm., sem ætla að veita þessari furðulegu lausn brautargengi.



Herra forseti. Það er aðeins í sambandi við þann vísdóm, sem hér hefur verið lesinn um það, að í þýzkum háskólum séu ekki prófessorar í ættfræði, þá vil ég láta þess getið, að ég átti viðræður ekki alls fyrir löngu í Winnipeg við Harald Bessason prófessor þar, sem tjáði mér, að í fjölmörgum kanadískum og bandarískum háskólum væru prófessorar í ættfræði. Og auk þess, þótt það væru hvergi í heiminum prófessorar í ættfræði, þá ætti það fullan rétt á sér á Íslandi.



Herra forseti. Af því að hæstv. dómsmrh. virðist vera svona fróður um þessi mál og getur upplýst, að það séu margir ættfræðiprófessorar í Kanada og Bandaríkjunum, þá vil ég spyrja hann, hvort hann gæti upplýst það, hvort þessir prófessorar séu við lagadeildir þessara skóla.



Herra forseti. Vegna yfirlýsingar þeirra kennara, sem hér var lesin upp, þá væri fróðlegt að heyra frá þeim, hvað einn af prófessorum norrænudeildarinnar nú hefur lagt til fræða, svo að geri hann hæfan sem kennara, og það mætur maður, annað heldur en miklar ættfræðirannsóknir. Ég á við Guðna Jónsson.



Herra forseti. Frv. það, sem hér um ræðir, er komið frá Ed. og var samþ. með einni breyt., er snertir endurskoðendur í fyrirtækinu. Gert var ráð fyrir í frv. upphaflega, að 2 endurskoðendur væru skipaðir af landbrh., en Ed. breytti því ákvæði þannig, að einn skyldi skipaður af landbrh., annar af fjmrh. og sá þriðji af Búnaðarfélagi Íslands, eða tilnefndur af þessum aðila. Að öðru leyti var frv. ekki breytt í hv. Ed. Frv. þetta gengur út á það að gera Áburðarverksmiðjuna h.f. að hreinu ríkisfyrirtæki. Hlutafé Áburðarverksmiðjunnar er 10 millj. kr. Upphaflega kostaði verksmiðjan um 130 millj. Ríkissjóður á meiri hluta hlutafjárins, eða 6 millj. kr., en einstakir hluthafar 4 millj. Alþ. hefur kosið 3 menn í stjórn, en hluthafar aðrir 2 menn. Segja má, að verksmiðjan hafi verið rekin eins og ríkisfyrirtæki að undanförnu, þótt það heiti hlutafélag. Samkv. lögum um Áburðarverksmiðjuna h.f. er ekki heimilt að borga meiri arð en 6% af hlutafénu. Í þau 15 ár, sem Áburðarverksmiðjan hefur starfað, mun hafa verið greiddur arður sem svarar annað hvert ár. Það hefur þess vegna ekki verið mjög arðvænlegt fyrir hluthafa að eiga hlutafé í verksmiðjunni. Nú stendur fyrir dyrum stækkun verksmiðjunnar, sem mun kosta á 3. hundrað millj. kr. Ef verksmiðjan ætti að halda áfram að starfa í hlutafélagsformi, yrði að auka hlutaféð og það verulega. Að öðrum kosti gæti það ekki heitið hlutafélag áfram og að öðrum kosti væri tæpast hægt fyrir hlutafélag að ráðast í svo mikla fjárfestingu, sem fyrir liggur. Það er og vitað mál, að einkahluthafar mundu ekki vitja bæta við hlutafé í verksmiðjuna eins og sakir standa með þeim skilyrðum, sem sett eru í lög um arðgreiðslur. Þess vegna hefur það orðið að ráði og varð að ráði á síðasta þingi, að samþ. voru lög um það að heimila ríkisstj. að kaupa hlutabréf í einkaeign á allt að fimmföldu verði. Í samræmi við þá heimild var hluthöfum skrifað á s.l. sumri og þeim boðið að selja hlutabréfin á fimmföldu verði með þeim skilyrðum, að hlutaféð yrði greitt með jöfnum afborgunum á 5 árum og venjulegum fasteignavöxtum. Flestir hluthafanna hafa svarað játandi. Af þessum 4 millj. hlutafjár, sem eru í einkaeign, eru hluthafar, sem eiga hlutafé að upphæð kr. 40 þúsund, sem ýmist hafa ekki svarað eða neitað. Með þessu frv. er gert ráð fyrir að taka eignarnámi þann hluta hlutafjárins, sem ekki fæst keyptur með frjálsu samkomulagi. Hlutverk Áburðarverksmiðjunnar verður áfram það sama og það hefur verið, eins og frv. ber með sér. Það er gert ráð fyrir, að Áburðarverksmiðjan selji áburðarefni og önnur efni, sem tengd eru áburðarvinnslú, að verksmiðjan hlíti sérstakri stjórn samkvæmt þessum lögum undir yfirstjórn landbrh. Þá er gert ráð fyrir því, að rekstri verksmiðjunnar verði jafnan hagað þannig, að hún sé þess tæknilega og fjárhagslega umkomin að gefa áburðarnotendum kost á eins góðum og ódýrum áburðarefnum og frekast er völ á. Þá er gert ráð fyrir því, að Áburðarverksmiðjan taki við öllum eignum og skuldum, réttindum og skyldum Áburðarverksmiðjunnar h.f. 1. maí n.k. og kemur þá að öllu leyti í hennar stað. Það má vera, að það þurfi að breyta þessari dagsetningu með tilliti til þess, hversu stutt er til I. maí. Þá er gert ráð fyrir því, að hlutafélagið Áburðarverksmiðjan verði jafnframt leyst upp, miðað við sama tíma, og hlutabréf, sem þá verða í eign annarra aðila en ríkisins, tekin eignarnámi samkv. ákvæðum 13. og 14. gr. þessara laga. Gert er ráð fyrir, að ríkissjóður leggi Áburðarverksmiðju ríkisins til sem stofnfé hlutafé Áburðarverksmiðjunnar h.f. og ríkissjóður leggi ennfremur til stofnfjárframlag, eins og ákveðið kann að verða í fjárl. Þá er gert ráð fyrir því, að að því leyti, sem stofnfé hrekkur ekki til greiðslu stofnkostnaðar, verði verksmiðjunni heimilað að taka fé að láni innanlands og utan, enda samþykki ríkisstj. lántökuna samkv. sérstakri heimild í fjárl. hverju sinni. Þá verði verksmiðjunni heimilað að taka lán og taka ábyrgð á greiðslum og öðrum skuldbindingum til þarfa fyrirtækisins, annarra en stofnkostnaðar. Gert er ráð fyrir, að stjórn verksmiðjunnar verði skipuð 5 mönnum. en í hv. Ed. kom fram tillaga um það, að stjórnarnefndarmenn yrðu 7, þar af 2 tilnefndir, annar af Búnaðarfélagi Íslands og hinn af Stéttarsambandi bænda. Þessi till. var felld í hv. Ed., og sýnist það vera eðlilegt í ríkisfyrirtæki, að ef til þess kæmi að fjölga stjórnarnefndarmönnum, þá yrðu þeir allir kosnir í Alþ., og væri þá vitanlega sjálfsagt og eðlilegt, að þar væru fulltrúar frá landbúnaðinum sérstaklega valdir af þeim flokkum, sem þess óska. Þá er að sjálfsögðu gert ráð fyrir því, að verksmiðjan ráði framkvæmdastjóra fyrir verksmiðjuna, sem hafi prókúruumboð fyrir hana. Að öðru leyti er þetta frv. að mestu leyti eins og lögin um Áburðarverksmiðjuna eru nú, þegar frá er talin sú breyting, að hlutafélagi er breytt í ríkisfyrirtæki, og tel ég út af fyrir sig ekki ástæðu til þess að rekja frv. nánar. En við stækkun verksmiðjunnar er gert ráð fyrir því, að verksmiðjan framleiði fjölbreyttari áburð en hún nú gerir og fullnægi áburðarþörf landsmanna, bæði að gæðum og magni. Þess vegna er það, að stjórn Áburðarverksmiðjunnar sneri sér til Rannsóknastofnunar landbúnaðarins, Stéttarsambands bænda og Búnaðarfélags Íslands og óskaði eftir till. frá þessum aðilum um það, hvers konar áburð skyldi framleiða í hinni nýju Áburðarverksmiðju. Rannsóknastofnun landbúnaðarins, Stéttarsamband bænda og Búnaðarfélagið hafa skilað sameiginlegu áliti um það, hvaða áburðartegundir mundu henta íslenzkum landbúnaði bezt, og verður stækkunin gerð með tilliti til þess, að unnt verði að framleiða þann áburð, sem talinn er æskilegastur og beztur fyrir íslenzkan landbúnað. Stefnt er að því að byrja á stækkuninni á þessu ári, og má þá vænta þess, að henni verði lokið snemma á árinu 1971. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að svo komnu að hafa fleiri orð um þetta frv., svo kunnugt sem það er hv. alþm., en legg til, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. landbn.



Herra forseti. Ég tel ástæðu til, áður en þetta frv. fer til nefndar, að fara nokkrum orðum um eitt atriði, sem hæstv. landbrh. drap reyndar á í ræðu sinni, en það er varðandi ákvæði um stjórn Áburðarverksmiðjunnar, eftir að hún er orðin að hreinu ríkisfyrirtæki. Það hafa um fleiri ár verið kröfur bændasamtakanna, Stéttarsambands bænda og Búnaðarfélags Íslands, sem þá hafa komið fram á Búnaðarþingi, að bændasamtökin sem slík ættu aðild að stjórn Áburðarverksmiðjunnar. Fyrir þessu er að sjálfsögðu hægt að færa mörg rök. Það er augljóst mál, að þessi verksmiðja og framleiðsla hennar og verðlag á hennar framleiðsluvöru skipta bændur ákaflega miklu máli. Þetta er annar stærsti liður í þeirra rekstrarútgjöldum, áburðurinn, og hefur þess vegna mjög mikil áhrif á verðlag landbúnaðarvara og það aftur á allt verðlag í landinu, og þannig séð hefur áburðarverð mikið að segja í landinu. En auk þess koma þarna mörg tæknileg atriði til greina svo sem gerð áburðar. Og þó að því hafi nú verið lýst yfir, og ég veit, að það er rétt, að við þessa stækkun Áburðarverksmiðjunnar, sem nú er fyrirhuguð, hefur verið haft fullt samráð við bændasamtökin og þeirra fagmenn, - seinna geta ýmis mál komið upp, sem orka tvímælis, önnur heldur en þau, sem beint varða rekstur verksmiðjunnar og verðlag á áburði, - má benda á, að það er einnig af fenginni reynslu undanfarinna ára og áratuga, sem bændur gera þessar kröfur, og ég vil segja mjög eðlilegu kröfur, um að þeir eigi beina aðild að stjórn verksmiðjunnar. Þessar kröfur bænda og endurteknu kröfur á Búnaðarþingi og aðalfundum Stéttarsambands bænda álít ég, að svari raunar því, sem hæstv. landbrh. vildi meina, að það ætti að vera tryggt, að bændur eða þeirra fulltrúar fengju aðild í gegnum hina þingkjörnu stjórn. Þetta svarar því, að þeir líta ekki svo á. Þessi samtök líta ekki svo á eða hafa ekki litið svo á, að þeirra hlutur sé tryggður í gegnum þingkjörna stjórn. Eins og mönnum er kunnugt, er meiri hl. stjórnar Áburðarverksmiðjunnar kosinn af Alþingi, en samt sem áður hafa þessar kröfur verið uppi ár eftir ár. Ég get aðeins vitnað hér í ályktun frá síðasta Búnaðarþingi og mun lesa hana með leyfi hæstv. forseta: „Búnaðarþing fagnar yfirlýsingu landbrh. við setningu þingsins um, að hafizt verði handa á komandi vori um stækkun Áburðarverksmiðjunnar í Gufunesi. Í því sambandi leggur þingið sérstaka áherzlu á fjölþættari áburðarframleiðslu, svo sem alhliða blandaðan áburð og kalkblandaðan köfnunarefnisáburð, enda er gengið út frá því sem sjálfsögðu, að verksmiðjan verði samkeppnisfær við innfluttan áburð um verð og gæði. Jafnframt minnir þingið á fyrri kröfur sínar um, að Búnaðarfélag Íslands og Stéttarsamband bænda fái að tilnefna sinn manninn hvort í stjórn verksmiðjunnar.“ Ég hef ekki undir höndum samþykktir frá aðalfundi Stéttarsambands bænda, en þær munu vera til um svipað efni. Þetta vildi ég láta koma fram, svo að nm. þeir, sem fjalla um málið, geti skoðað hug sinn um það, hvort það sé ekki rétt og sjálfsagt að verða við þessum eðlilegu kröfum bænda. Það má benda á, að það er gagnkvæmt, að bændurnir eru háðir verksmiðjunni og verksmiðjan er háð þeim, og þess vegna hlýtur það að vera eðlilegt, að þeir hafi þarna beina aðild að stjórninni, eða þeirra samtök. Þá vil ég mega benda á það, að þetta mun ekki vera einsdæmi, að stéttarsamtök eða aðilar hafi þannig aðild að stjórn ríkisfyrirtækis, þar sem er stjórn Síldarverksmiðja ríkisins, en þar mun vera nýlega gerð sú lagabreyting, að þar eiga viðkomandi aðilar, útvegsmenn og síldarsjómenn, fulltrúa. Ég tek það fram, að mér er ekki nákvæmlega kunnugt um það, en þarna mun vera fordæmi fyrir nákvæmlega því sama eins og bændasamtökin fara fram á, að nú verði gert.



Herra forseti. Frv. þetta hefur verið sent til umsagnar bæði Landnáminu og Jarðeignadeild ríkisins, eins og venja er til um slík frv., og hafa ekki neinar mótbárur komið frá þessum aðilum gegn því að heimila þessa jarðarsölu, og mælir n. eindregið með því, að frv. verði samþykkt.



Herra forseti. Um þessar mundir eru mikil stéttaátök í þjóðfélaginu, margbreytilegri verkfallsaðgerðir en nokkru sinni fyrr og verkbönn í fyrsta skipti í sögu Íslendinga. Engum getur dulizt, að þessi stórfelldu átök eru í beinum tengslum við stefnu hæstv. ríkisstj., og það er alkunna, að unnið er að lausn deilunnar, m. a. með tilboðum um lagasetningu hér á hinu háa Alþ. Til að mynda heyrði ég um daginn í sjónvarpi framkvæmdastjóra Vinnuveitendasambands Íslands bjóða fram breytingar á lögum um almannatryggingar til þess að greiða fyrir lausn kjaradeilunnar, og þótti mér vægast sagt furðulegt, að fulltrúi atvinnurekendasambandsins skyldi telja það í sínum verkahring að ráðstafa fjármunum almannatrygginga. Einnig hefur fleiri löggjafaratriði borið á góma í viðræðunum. Um þessi mál er rætt á endalausum fundum deiluaðila og sáttanefndar. Um það er rætt manna á milli, hvar sem fólk hittist á förnum vegi. Um það er alls staðar rætt nema á Alþingi Íslendinga. Hér virðist hvíla á því bannhelgi að ræða um þau atriði, sem tvímælalaust munu hafa úrslitaáhrif á þróun efnahagsmála og landsmála um langt skeið. Þegar við A1þb.-menn orðum þessi vandamál einstaka sinnum, eftir því sem þingsköp leyfa okkur, eru viðbrögðin dumb þögn af hálfu hæstv. ráðh. Verkefni okkar, hinna kjörnu fulltrúa þjóðarinnar, er að fjalla um minkaeldi, alkohólmagnið í bjór, ættfræði sem nýja grein lögvísinda og önnur viðfangsefni engu ómerkari. En við eigum aðeins að vera áhorfendur að því, þegar aðilar utan þings takast á um meginatriði efnahagsmála og taka m. a. ákvarðanir um mjög veigamikil löggjafaratriði. Þetta eru staðreyndir, sem mér finnst að ættu að vera ærið umhugsunarefni fyrir alla þá, sem einhvers meta þingræði á Íslandi og áhrifavald þessarar stofnunar meðal þjóðarinnar. Í frv. því, sem hér er til umr., er vikið að einum þætti í stéttaátökunum miklu, verkbanni iðnrekenda og verkstæðiseigenda, sem hrakið hefur hátt á annað þúsund manns út af vinnustöðum sínum. Þessi verkbönn eru algert nýmæli í stéttaátökum á Íslandi, þótt þeim sé lýst yfir í samræmi við II. kafla í lögum um stéttarfélög og vinnudeilur frá 1938. Þau lög eru, eins og margt annað í löggjöf Íslendinga, sniðin eftir erlendum fyrirmyndum. Fyrirmyndin er sótt til þróaðra kapítalískra þjóðfélaga, þar sem nokkurt jafnvægi hefur tekizt milli eigenda fyrirtækja annars vegar og verkalýðssamtaka hins vegar og þar sem báðum aðilum er heimilað að beita því þjóðfélagslega valdi, sem þeir ráða fyrir, innan vissra takmarka. Í þessum þjóðfélögum eru atvinnurekendur raunverulegir eigendur fyrirtækja sinna samkv. þeim reglum, sem þjóðfélögin hafa sett sér, og verkbann er kynning á því valdi. En á Íslandi hafa atvinnurekendur aldrei öðlazt þessa þjóðfélagsstöðu nema stutta stund í senn. Svo til öll fyrirtæki á Íslandi eru að meginhluta til stofnuð með beinni aðstoð opinberra aðila, aðallega fyrir almannafé, sparifé þjóðarinnar. Að stofnun þeirra hafa yfirleitt staðið Alþingi og ríkisstjórnir og oft með ríkisábyrgðum, sem ósjaldan hafa fallið á þjóðarheildina. Rekstur þessara fyrirtækja er á sama hátt háður látlausri fyrirgreiðslu stjórnarvalda, skipulagsbundnum lánveitingum og fjölþættri annarri aðstoð. Flestar stofnanir þjóðfélagsins taka þátt í þessari fyrirgreiðslu, þ. á m. verkalýðssamtökin sjálf. Síðast í janúar í vetur var gert formlegt samkomulag um stofnun á nýjum sjóði, sem ætlaður er til aðstoðar íslenzkum atvinnuvegum. Og undanfarnar vikur hafa fulltrúar verkalýðshreyfingarinnar verið önnum kafnir við að úthluta fjármunum úr þessum sjóði ásamt atvinnurekendum og ráðh., á milli þess að sömu aðilar hafa verið að deila um kaup og kjör. Fjölmargir aðrir sjóðir eru, sem kunnugt er. starfræktir í þjóðfélaginu til þessara þarfa. Má t. d. minna á Atvinnuleysistryggingasjóð og Atvinnujöfnunarsjóð. Allan þingtímann er það eitt af helztu verkefnum okkar alþm. að leggja atvinnurekendum til hina fjölbreytilegustu aðstoð, og á sama hátt eru margir ráðh., ekki sízt hæstv. iðnmrh., einatt önnum kafnir við að aðstoða jafnvel einstök fyrirtæki. Þessar staðreyndir um stöðu íslenzkra atvinnurekenda þekkja allir. Og þær eiga ekki að vera neitt ágreiningsefni, þótt menn kunni að vil,ja draga af þeim mismunandi ályktanir. Baráttumenn einkarekstrar viðurkenna einnig þessar staðreyndir til að mynda sá þm., sem mest hefur um þessi mál fjallað, hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson. Hann hefur í langan tíma verið óþreytandi við að bera fram hinar fjölbreytilegustu till. um aðgerðir til þess að gera íslenzka atvinnurekendur að raunverulega sjálfstæðum aðilum í þjóðfélaginu. Vilji menn á raunsæjan hátt fjalla um eignaraðild á hinum svokölluðu einkafyrirtækjum á Íslandi, verður ekki skotizt undan þeirri ályktun. að í rauninni sé um að ræða sameign hinna svokölluðu vinnuveitenda og þjóðarheildarinnar með beinni aðild Alþ. og ríkisstj. og raunar með aðild sjálfra verkalýðssamtakanna einnig. Þegar atvinnurekendur lýsa yfir verkbanni, eru þeir því að taka sér þjóðfélagslegt vald, sem þeir hafa ekki í raun. Þeir eru að misnota aðstöðu, sem þeim hefur verið veitt af þjóðarheildinni, bönkum hennar og sjóðum, Alþingi og verkalýðssamtökum. Slíku gerræði er ekki hægt að una, og því er lagt til í frv. okkar þremenninganna, að verkbannsfyrirtæki verði tekin leigunámi. Í því felst ekki ýkjamikil breyting í raun, eins og ég hef rakið, því að atvinnurekendurnir hafa aðeins verið einn aðili af mörgum. Í þessu sambandi vil ég leggja á það áherzlu, að frv. er aðeins ætlað að hnekkja þessari valdníðslu atvinnurekenda. Hins vegar felst ekki í því nein íhlutun í þá alvarlegu kjaradeilu, sem nú stendur yfir. Verkalýðsfélögin yrðu sjálf að tryggja rétt sinn í viðskiptum við leigunámsfyrirtæki eins og hver önnur. Verkbann atvinnurekenda hefur raunar vakið hjá mér margs konar furðu. Ég hef oft í vetur heyrt leiðtoga Sjálfstfl. leggja áherzlu á það, að eina leið okkar út úr efnahagsvandræðunum væri að auka framleiðsluna, aldrei hefði verið fráleitara en nú að stöðva atvinnutækin. Þær kenningar hafa raunar verið í samræmi við yfirlýsingar Sjálfstfl. árum og áratugum saman. Hvers konar stöðvun á framleiðslu hefur verið talin tilræði við þjóðfélagið, og Morgunblaðið hefur löngum reiknað út af mikilli nákvæmni, hversu mikið tjón hefur hlotizt af hverri stöðvun um sig. Í þeim miklu átökum, sem nú standa yfir, hafa verkalýðssamtökin beitt valdi sínu af meiri hófsemi en nokkru sinni fyrr og lagt sénstaka áherzlu á að trufla útflutningsframleiðsluna sem minnst. Samt verða viðbrögð atvinnurekenda þau í fyrsta sinn í sögu landsmanna að grípa til verkbanna, sem virðast hafa þann tilgang að stuðla að allsherjarstöðvun sem fyrst. Það er alkunna, að ýmsir helztu fulltrúar iðnrekenda eru í forustuliði Sjálfstfl. og sá flokkur getur haft úrslitaáhrif á ákvarðanir þessara atvinnurekenda. Því verður ekki komizt hjá þeirri ályktun, að Sjálfstfl. og sú ríkisstj., sem hann veitir forustu, beri fulla ábyrgð á verkbönnunum ásamt atvinnurekendunum. Á sama tíma og í orði er talað fagurlega um nauðsyn aukinnar framleiðslu, eru í verki gerðar ráðstafanir til þess að stöðva framleiðsluna. Sú staðreynd verður án efa geymd, en ekki gleymd. Forusta iðnrekenda í þessum verkbönnum hefði raunar gefið tilefni til að fjalla ýtarlega um stöðu og vandamál íslenzks iðnaðar. Hvernig stendur á því, að íslenzkur iðnaður telur sig ekki geta greitt nema svo sem helming af því, sem greitt er í dönskum iðnfyrirtækjum, enda þótt þjóðartekjur á mann séu taldar svipaðar í löndunum báðum? Ekki er hægt að kenna síldinni um þá staðreynd, þótt nú sé mjög í tízku að gera hana ábyrga fyrir öllum vandamálum þjóðfélagsins. Ástæðan fyrir ófarnaði íslenzks iðnaðar er allt önnur. Það er skipulagsleysið og óstjórnin, sem hefur leitt til þess, að fjárfesting og vélakostur skila ekki þeim þjóðfélagslega arði, sem ástæða er til að krefjast. Við höfum oft heyrt hæstv. iðnmrh. birta skýrslur hér á þingi um mikla fjárfestingu í iðnaði, og þær skýrslur eru í sjálfu sér alveg réttar. Þarna hefur verið afar mikil fjárfesting. En meinið er það, að fjárfestingin hefur ekki komið að þeim þjóðfélagslegu notum, sem til var ætlazt, vegna þess að hún hefur verið skipulagslaus og tækin hafa ekki verið hagnýtt á þann hátt, sem þarf að hagnýta þau fyrir fyrirtækin. Aðferðin í iðnaði á Íslandi hefur verið sú, að ef einhver iðnrekandi hefur hafið framleiðslu, sem reynzt hefur ábatasöm, þá hafa sprottið upp fjölmargir aðrir og tekið upp sams konar framleiðslu, þar til atvinnutækin voru orðin gersamlega ofviða hinum þrönga markaði á Íslandi. Og atvinnurekstur, sem upphaflega skilaði góðum arði, er orðinn að taprekstri. Þessi staðreynd blasir við á öllum sviðum íslenzks iðnaðar. Ég held t. d., að um þessar mundir séu ein 17 plastfyrirtæki á Íslandi. Mér segja fróðir menn, að svo sem þrjú plastfyrirtæki mundu geta skilað góðum árangri. En með því að hafa þau 17 er enginn markaður fyrir þau og þau eru öll rambandi og verður að gera sérstakar ráðstafanir til að bjarga þeim. Þetta er aðalmeinsemdin í íslenzkum iðnaði og þetta er aðalástæðan fyrir því, að þessi iðnaður telur sig ekki geta greitt nema svo sem eins og helming af því kaupi, sem nú tíðkast í nágrannalöndum okkar. Ef hér á Íslandi væri raunverulega kapítalískt fyrirkomulag, eins og sumir menn virðast ætla, mundi verða leyst úr slíkum vandamálum með því, að öflugustu fyrirtækin gengju af hinum dauðum. En slíkt er aldrei látið gerast á Íslandi. Ef slík fyrirtæki komast í vanda, þá hleypur hæstv. ríkisstj. undir bagga og gerir efnahagsráðstafanir til að bjarga þeim, sem aumastir eru og lélegustum árangri skila. Af þessu er áratuga reynsla, og þetta hefur verið vinnuaðferð núv. ríkisstj. eins og fjölmargra annarra á undan. Þó að atvinnurekendur hafi rekstrarhald á fyrirtækjum sínum, er tapið af þeim þjóðnýtt með þessum hætti. Þjóðin verður að hlaupa undir bagga í hvert skipti sem þessi fyrirtæki stranda. Þannig er blandað saman á óhagkvæmasta hátt einkarekstri og félagsrekstri og teknir gallarnir úr báðum kerfunum. Ef iðnrekendur hefðu af raunsæi viljað hugleiða, hvernig á því stendur, að vandi þeirra er sá, sem hann er í dag, og þeir telja sig ekki geta staðið undir sómasamlegu kaupgjaldi, þá hefðu þeir átt að beina þeirri athugun inn á við, en ekki að verkafólki. Á því er enginn vafi, að það væri hægt að láta íslenzkan iðnað skila margföldum þjóðhagslegum árangri með því að endurskipuleggja hann, með því að hagnýta til hlítar þá fjárfestingu, sem þar hefur verið byggð upp af skynsemi, en láta þá aðra eiga sig, sem óskynsamlegri hefur verið talin. Um íslenzkan iðnað þarf að gera fullgilda heildaráætlun. Aðeins á þann hátt getur þessi iðnaður skilað því kaupgjaldi, sem honum ber að skila, og aðeins á þann hátt getur hann tekið þátt í þeirri samkeppni utan Íslands, sem menn eru með draumóra um í sambandi við aðild að EFTA. En eins og íslenzkur iðnaður er á sig kominn nú, eru allar slíkar bollaleggingar auðsjáanlega gensamlega óraunhæfar. Það er raunar mjög athyglisvert einkenni á íslenzkum atvinnurekendum, að þeir virðast eiga mjög erfitt með að hugsa rökrétt. Ég vík aftur að þessu furðulega fyrirbæri, að iðnrekendur skuli taka sér forustu í baráttu gegn þeirri kröfu láglaunafólks, að það fái að halda kaupmætti launa sinna. Íslenzkir iðnrekendur framleiða fyrst og fremst fyrir innanlandsmarkað. Framleiðsla þeirra er háð kaupgetu fólks á Íslandi. Ef þeir takmarka kaupgetuna, eru þeir um leið að takmarka afköst sín, takmarka afkomu fyrirtækja sinna. Í átökum um skiptingu þjóðartekna á Íslandi er iðnrekendum það tvímælalaust í hag, að afkoma launafólks, afkoma neytenda verði sem bezt. Og því er það alger firra, þegar þessir neyzluvöruiðnrekendur leyfa sér að taka sér forustu í baráttu gegn algerum lágmarkskröfum verkafólks. En þannig er býsna margt hér á Íslandi. Mönnum er svo ósýnt um að átta sig á þeirri staðreynd, að við búum í þjóðfélagi, sem lýtur á margan hátt allt öðrum reglum en gilda í stærri þjóðfélögum. Þessa aðstöðu þurfa íslenzkir atvinnurekendur að hugleiða mjög gaumgæfilega, ef þeir ætla að halda hér velli og ef þeir ætla að tryggja áframhaldandi aðstöðu sína í þjóðfélaginu. Leiðin til þess að rétta hlut iðnfyrirtækja er ekki sú að reyna að halda áfram að ganga á laun verkafólksins, heldur að beina athyglinni inn á við og endurskipuleggja, eins og ég hef sagt áður. En fullkomið raunsæi á þessu sviði er hin mesta nauðsyn íslenzkra stjórnmála um þessar mundir. Þau hjaðningavíg, sem einkenna þjóðfélag okkar ár eftir ár og oft á ári, eru tvímælalaust mesta vandamálið í íslenzkum stjórnmálum. Um það ættu menn að geta orðið sammála, hvernig svo sem þeir meta ástæðurnar fyrir þessum ófarnaði. En mikilvægasta verkefni íslenzkra stjórnmála er að finna leiðir til þess, að þessum hjaðningavígum linni sem mest. Til þess þurfa menn að taka upp á margan hátt önnur vinnubrögð en hingað til hafa tíðkazt, og ég hef raunar tekið eftir því að undanförnu, að hugleiðingar um þetta efni birtast á talsvert annan hátt en oft hefur verið. Ég hef séð samþykktir um þetta efni frá öðrum stjórnarflokknum, Alþfl., einkanlega frá æskulýðssamtökum þess flokks, og raunar hef ég séð slík atriði orðuð á skynsamlegan hátt í forustugreinum Alþýðublaðsins. Nú fyrir fáeinum dögum birti Alþýðublaðið t. d. forustugrein, sem nefndist „Erfið deila“. Það var 21. apríl s. l. Og þar er komizt svo að orði í niðurlagi forustugreinarinnar, með leyfi hæstv. forseta: „Verkalýðsfélögin hafa sýnt mikla ábyrgðartilfinningu í meðferð þessara mála undanfarnar vikur og ekki beitt ýmsum vopnum, sem oft hefur verið gripið til fyrr. Hver sem niðurstaðan verður hvað snertir kaup og kjör næstu mánuði hlýtur þessi deila að leiða til þess, að verkalýðsfélögin og verkalýðsflokkarnir taki upp nýja baráttu í sambandi við ýmsar þær aðstæður, sem ráða getu atvinnuveganna til að greiða viðunandi kaup. Verkalýðsflokkarnir hljóta að gera mun harðari kröfur en áður um hagræðingu og nútímarekstur á atvinnufyrirtækjum, svo að þau geti greitt hinu almenna verkafólki hærra kaup en hingað til. Verkalýðsflokkarnir hljóta að krefjast ráðstafana til þess að bæta og styrkja stjórn fyrirtækja hér á landi, en hún er sýnilega á mjög frumstæðu stigi. Þá verður hið opinbera, ekki sízt bankakerfið, að hafa meira eftirlit með uppbyggingu og fjárfestingu fyrirtækja og leitast við að sjá um, að hugsað sé fyrir nægu rekstrarfé, svo að laun verði greidd reglulega. Verkalýðsflokkarnir hljóta að krefjast þess, að hið umfangsmikla skólakerfi landsins, ekki sízt framhaldsskólarnir, komist í meira samband við atvinnuvegina og mennti fólk til að stýra þeim. Þarna skortir mjög á æskileg tengsl ekki sízt við Háskólann. Verkalýðsflokkarnir hljóta að vinna að traustari alhliða uppbyggingu atvinnuvega í stað þess ævintýralega happdrættis, sem markað hefur þessi mál hingað til. Skipuleg stjórn og skipuleg vinnubrögð verða að komast á til að auka öryggi vinnandi fólks á komandi árum.“ Þessi ummæli í Alþýðublaðinu þykja mér af mörgum ástæðum mjög athyglisverð. Þarna er lögð mjög þung áherzla á nauðsyn áætlunarbúskapar á Íslandi, á nauðsyn þess, að áætlunarbúskapur verði gerður að meginverkefni í pólitískri baráttu á næstunni. Og þarna talar málgagn Alþfl., sem er stjórnarflokkur, um verkalýðsflokkana sem hinn sameiginlega aðila, sem eigi að hrinda þessu máli fram. Og ég er algerlega sammála þessu sjónarmiði. Þetta er grundvallarstefna þessara flokka beggja, og ef þeir vilja halda tryggð við stefnu sína, ber þeim að vinna saman einmitt að þessu verkefni, vegna þess að þetta er úrslitaatriði um þróun íslenzkra efnahagsmála á næstunni. En þá verður Alþfl. einnig að vera reiðubúinn að draga rökréttari ályktanir af þessari stefnu sinni. Honum nægir ekki að birta forustugreinar af þessu tagi, en sitja síðan í ríkisstj., sem lætur viðgangast þann algerasta glundroða,sem verið hefur á þessu sviði í sögu landsins, herfilegri og fráleitari glundroða en nokkru sinni fyrr, glundroða, sem hefur breytt mestu velmegunarárum þjóðarinnar í algert öngþveiti. Ef Alþfl. er nokkur alvara með forustugrein eins og þessari og ef honum er nokkur alvara með að vitna til stefnuskrár sinnar, þá ber honum að gera áætlunarbúskap að hreinu grundvallarskilyrði fyrir áframhaldi stjórnarsamvinnu sinnar. Og raunar er þetta einnig mál, sem íslenzkir atvinnurekendur ættu að hugleiða sjálfir af fullu raunsæl. Þær kenningar, sem reynt hefur verið að halda að þeim um, að hægt væri að koma hér á klassísku kapítalísku þjóðfélagi, sem reynt var að gera með viðreisnarstefnunni, hafa reynzt algerlega gjaldþrota. Tilraunir stjórnarvalda til þess að láta lögmál frumskógarins gilda á Íslandi, hin kapítalísku lögmál frumskógarins, hafa leitt til þess, að erlendir aðilar hafa í sífellu grafið undan íslenzkum atvinnurekendum. Ef þau lögmál eiga að gilda, sjáum við fram á það, að okkar eigin atvinnuvegir hrynja, en erlendir aðilar taka við, að því leyti sem þeim þykir það arðbært að hafa atvinnurekstur á Íslandi. Ef íslenzkir atvinnurekendur, þ. á m. iðnrekendur, hafa nokkurn raunverulegan hug á því að halda atvinnurekstri sínum áfram, að tryggja íslenzka atvinnuvegi, þá komast þeir ekki undan því að hagnýta nútímaaðferðir í áætlunarbúskap og stjórnun. Það er ekki til nein önnur leið til að reka atvinnuvegi á Íslandi. Glundroðakenningin er algerlega vonlaus. Hún leiðir til hreins ófarnaðar. Við verðum að muna eftir því, hvað við erum lítið samfélag, hvað markaður okkar er lítill og við getum ekki skipulagt atvinnuvegi okkar í sambandi við þetta litla þjóðfélag án þess að beita áætlunartækni. Slíkur áætlunarbúskapur þarf, eins og ég hef margsinnis tekið fram í ræðum hér á þingi, ekki að þýða neinn ríkisrekstur eða sósíalisma. Það er beitt áætlunarvinnubrögðum í mörgum auðvaldsríkjum og öll stærstu fyrirtæki heims hagnýta áætlunarvinnubrögð, þegar þau stjórna sínum eigin rekstri. Hér á Íslandi þarf að koma til skipuleg samvinna ríkisvalds, einkaatvinnurekenda og samvinnufélaga, og það þarf að gera um þetta efni fjölþættar áætlanir á öllum sviðum, í fiskiðnaði, í öðrum iðnaði og ég tek dæmin eitt af öðru. Þetta er eina leiðin, sem til er út úr ógöngunum. En til þess að farið verði inn á þessa leið þarf Alþfl., eins og ég sagði áðan, að fara að breyta í samræmi við almennar yfirlýsingar sínar í Alþýðublaðinu og atvinnurekendur Sjálfstfl. þurfa að gera sér grein fyrir því, að þær kenningar, sem að þeim hefur verið haldið að undanförnu, eru algerlega rangar, og þeir verða að fara að meta stöðu sína af fullu raunsæi. Og sérstaklega verða þeir að hætta því að misbeita fyrirtækjum sínum til stöðugra árása á lífskjör launafólks eins og gerzt hefur nú með hinu fráleita verkbanni. Herra forseti. Þetta frv. kom hér til útbýtingar á mánudaginn var. Að efni til er það skylt ýmsum frv., sem hæstv. ríkisstj. flytur, þegar mikinn vanda ber að höndum. Þá er það siður hér á Alþ. að veita slíkum frv. forgangsafgreiðslu. Þau eru afgreidd á stuttum tíma með miklum fundahöldum og rekið á eftir, þannig að þau komast oft í gegnum þingið á 1–2 dögum. Ég vil minna á það, að Alþ. er engin afgreiðslustofnun fyrir hæstv. ríkisstj., heldur er Alþ. æðra ríkisstj. Því hef ég talið, að frv. eins og þetta ætti að afgreiða á hliðstæðan hátt, hvað svo sem mönnum finnst um efni þess, hvort sem menn eru á því að samþykkja það eða fella eða breyta því. Slík frv., sem bundin eru við tímabundið, alvarlegt ástand, eiga að njóta sömu meðferðar og ríkisstjórnarfrv. af hliðstæðu tagi. Og fram á þetta vil ég leyfa mér að fara, um leið og ég legg til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. fjhn.



Herra forseti. Mig langar í upphafi máls míns til að lýsa yfir fögnuði mínum yfir því, að frv. það, sem hér er til umr., skuli hafa verið fram borið, og sömuleiðis mikilli ánægju yfir ræðu hv. 6. þm. Reykv., sem hér talaði síðastur, því að engir þurfa nú að fara í grafgötur um það, hver séu sjónarmið kommúnista í atvinnumálum og hver sé afstaða þeirra til atvinnurekstrarins í landinu. Raunar ætti aldrei að þurfa að spyrja um þetta fremur en t. d. afstöðu kommúnista til frelsis og lýðræðis. En sannleikurinn er nú samt sá, að fólk er ótrúlega fljótt að gleyma, og á undanförnum árum hafa kommúnistar lagt á það kapp að ræða um atvinnumál rétt eins og þeir bæru hag íslenzkra atvinnuvega fyrir brjósti. Það var því orðið tímabært, að þeir minntu sjálfir á það, hvað fyrir þeim vekti og hver væri þeirra stefna í íslenzkum atvinnumálum. Ég mun víkja nokkru nánar að þessu síðar, en langar fyrst til þess að vekja á því athygli, að það er heldur óvanalegt, að kommúnistar krefjist víðtækra ríkisafskipta af samningamálum launþega og vinnuveitenda, þ. e. a. s. í frjálsum löndum. Í ríkjum þeim, sem þeir ráða, vilja þeir auðvitað fullkomið kúgunarvald ríkisins yfir verkalýð, eins og reynslan sannar. Hv. 1. flm. þessa frv. hafði um það mörg orð, að hér í sölum Alþ. værum við einungis áhorfendur, eins og hann orðaði það að ég held orðrétt, hér ætti um þessi mál að fjalla, það væri ríkisvaldið, Alþ. og ríkisstj., sem ætti að fjalla um kjaramál launþega, en ekki samtök þeirra. Þetta er mjög einkennileg og nýstárleg kenning af hálfu þeirra, sem í einhverjum tengslum ern við verkalýð. En grundvallarreglur þær, sem hér á landi ríkja í samskiptum launþegasamtaka og vinnuveitenda, eru samningafrelsi og gagnkvæmur réttur þessara aðila til að beita verkföllum og verkbönnum til að herða á kröfum sínum og knýja fram samninga. Fram að þessu hefur verkalýðurinn talið þennan rétt hinn dýrmætasta, og jafnvel atvinnukommúnistar, sem sjaldnast leggja sig niður, við að kynnast sjónarmiðum verkalýðsins, eins og hv. 6. þm. Reykv., ættu að vita þetta. En flm. þessa frv. krefjast þess, að þessum grundvelli sé raskað og opinber afskipti af vinnudeilum aukin. Og það er sjálfsagt engin tilviljun, að þetta frv. skuli flutt af mönnum, sem einskis trúnaðar hafa notið né njóta í verkalýðs- eða launþegasamtökum. Grundvöllur lýðræðislegs stjórnskipulags er sá, að mismunandi hagsmunahópar og þjóðfélagsöfl séu frjáls að því að takast á og ríkisvald grípi þar ekki inn í nema úr hófi keyri og voði stafi af. Ef eitthvert afl í þjóðfélaginu verður svo sterkt, að það geti boðið öllum öðrum og samfélaginu sjálfu byrginn, þá hlýtur ríkisvald vissulega að gera viðeigandi ráðstafanir. Ef því væri svo háttað hér á landi, að vinnuveitendur hefðu öll ráð launþega í hendi sér, þá væri eðlilegt að endurskoða vinnulöggjöf með hliðsjón af því að skerða áhrifavald þeirra. Ég hygg hins vegar, að enginn maður, hvorki í launþegasamtökum né utan þeirra, haldi því fram í alvöru, að þannig sé þessu háttað hér á landi. Þvert á móti hafa vinnuveitendur verið of klofnir og máttvana til að fást við vanda, sem þeim er skylt að sinna í lýðræðisþjóðfélagi, þ. e. a. s. að tryggja, að ekki séu knúðar fram kauphækkanir, sem ekki eiga stoð í veruleikanum og kippa fótum undan heilbrigðum atvinnurekstri. Og þetta játa raunar flm. frv., þegar þeir segja glaðklakkalega í grg., að rekstur fyrirtækja sé háður stórfelldum lánveitingum og þan mundu flest verða gjaldþrota, ef að þeim yrði gengið. Um þetta hafði hv. flm. mörg orð og leyndi sér ekki ánægja hans yfir því, að íslenzkur atvinnurekstur skyldi ekki vera betur stæður fjárhagslega en raun ber vitni. En krafan um að þjóðnýta þau fyrirtæki, sem beita löghelguðum rétti sínum til verkbanns, jafngildir auðvitað afnámi þessa réttar. Miklu einfaldara hefði verið fyrir þessa flm. að flytja brtt. við lög um stéttarfélög og vinnudeilur, sem hnigu í þá átt að banna verkbönn. En þrátt fyrir allt gera þeir sér grein fyrir því, að bann við þessum rétti, bann við verkbönnum, hlyti að leiða til þess, að verkföll yrðu jafnframt bönnuð, því að ekkert raunverulegt samningsfrelsi gæti viðgengizt, þegar annar aðilinn hefði vopn til að knýja fram sjónarmið sín, en hinn gæti ekki varizt. Þess vegna er málið flutt í því formi, sem raun ber vitni. En ég legg áherzlu á það, að þótt málið sé flutt í þessu formi, þá jafngildir það kröfu um afnám samningsfrelsis milli launþega og vinnuveitenda og þá er ekki annað fyrir hendi við ákvörðun kjara en einhvers konar opinber íhlutun og fyrirmæli. Þetta er hin einfalda staðreynd málsins. Ég hygg raunar, að enginn maður, sem í einhverri snertingu væri við verkalýðinn, mundi flytja slíkt mál, heldur einungis eins og ég áðan sagði, stofukommúnistar og atvinnukommúnistar. Það er mál út af fyrir sig, að 1. flm. þessa frv. skuli í grg. taka sér í munn orðið „siðferðilegur“, er hann ræðir um þjóðfélagsmálefni, maður, sem í áratugi hefur haft af því atvinnu að lofsyngja mesta kúgunarvald veraldarsögunnar og sótt hefur heim oddvita þess valds svo til hvar sem þá hefur verið að finna á jarðkringlunni til að njóta gistivináttu þeirra og andlegs samfélags. En látum það liggja á milli hluta. Hitt er rétt að skoða, hvort það sé gerræði af hálfu vinnuveitenda að hagnýta sér hinn löghelgaða rétt til að beita verkbanni til styrktar félögum sínum, þegar að einstökum fyrirtækjum er ráðizt, eins og flm. halda fram. Þess er hér að gæta um verkbann iðnrekenda, þ. e. svar við óvenjulegum verkfallsboðunum hjá þrem iðnfyrirtækjum, að ég hygg, að í launþegafélagi mundi sú skoðun eiga fáa formælendur, að félaginu í heild bæri ekki að bregðast hart við, ef að einstökum félagsmönnum væri vegið í þeim tilgangi að knýja heildina til undanhalds. Ég held, að sá verkamaður sé vandfundinn, sem á þann hátt vildi tryggja eigin hagsmuni á kostnað félaga sinna. Og væri þá ekki eitthvað bogið við hugsunarhátt þeirra vinnuveitenda, sem horfðu á fyrirtæki félaga sinna blæða út, meðan þeir tryggðu eigin hagsmuni. Um þetta atriði málsins hygg ég, að ekki þurfi að hafa fleiri orð. Í grg. með þessu frv. segir, með leyfi forseta: „Fyrirtæki þau, sem ætlunin er að stöðva, eru að verulegu leyti reist fyrir lánsfé úr sjóðum almennings og rekstur þeirra er háður stórfelldum lánveitingum úr sömu sjóðum. Eignarréttur þessara atvinnurekenda á þeim fyrirtækjum, sem þeir ætla að stöðva, er ákaflega hæpinn frá siðferðilegu sjónarmiði og stæðist sjaldnast löglega, ef skuldareigendur gengju að fyrirtækinu. Með verkbanninu eru atvinnurekendur þessir að taka sér þjóðfélagslegt vald, sem þeir hafa ekki í raun, og því er athöfn þessi langt fyrir utan þann vettvang, sem haslaður er frjálsum samningum atvinnurekenda og launamanna.“ Þótt það sé skrýtið, er það samt tilfellið, að sannleiksneisti leynist í hluta þessarar mgr. og í máli flm. hér áðan. Það er rétt, að íslenzk fyrirtæki eru almennt rekin fyrir of mikið lánsfé, þau hafa almennt of lítið eigið fjármagn, eins og hv. síðasti ræðumaður vitnaði til minna orða um. Ég hef haldið því fram og geri enn. En sem betur fer er það þó ekki almennt svo sem flm. halda fram, að þau séu á barmi gjaldþrots eða jafnvel hafi yfir að ráða miklu meira lánsfé en svarar til eigna þeirra og eigi þess vegna raunverulega. minna en ekki neitt. En mig langar til þess að benda ritstjóra dagblaðs eins hér í borginni, sem Þjóðviljinn heitir, á það, ef hann kynni að heyra mál mitt, að það væri mjög fróðlegt fyrir hann að ganga á vit hv. 1. flm. þessa frv, sem mér sýnist að jafnframt muni vera höfundur hinnar tilvitnuðu greinargerðar, enda flutti hann sama mál hér áðan, þótt með nokkuð öðrum orðum væri. En þetta legg ég til vegna þess, að hinn fyrrnefndi, þ. e. a. s. ritstjórinn, hefur um langt skeið verið mjög ósammála hinum síðarnefnda og haldið því fram, að vondir og þreyttir ráðherrar hefðu fyrirskipað ógnarlegu bankavaldi að sverfa svo að atvinnufyrirtækjunum, að allt færi í sömu gröf, ríkisstj. og atvinnulífið. En aftur á móti hv. 1. flm. þessa frv. hefur haldið því fram, að svo hraustlega hafi verið ausið í atvinnureksturinn, að þar sé einungis um lánsfé úr bönkum og sjóðum að ræða, og orðrétt sagði hann hér áðan, að það væri um látlausa fyrirgreiðslu stjórnarvalda að ræða, og enn fremur, að það væri stöðugt verið að leggja atvinnurekstrinum til hina fjölbreytilegustu aðstoð. Ég get ekki staðizt þá freistingu að biðja þennan heiðursmann, sem hér talaði, að gera tilraun til þess að ná tali af ritstjóra Þjóðviljans, áður en hann kemur hér í pontuna næst, og gera þingheimi grein fyrir því skilmerkilega, hvor hafi á réttu að standa, flm. eða ritstjórinn. Ég skal gera spurninguna einfaldari, svo að flm. þurfi ekki að eyða að henni mörgum orðum. Hún getur t. d. verið þessi: Hefur fyrirtækjum á Íslandi verið lánað of mikið eða of lítið? Hafa þau fengið of mikla eða of litla fyrirgreiðslu? Eða hvor fer með rétt mál, flm. eða ritstjórinn? Báðir geta þeir ekki haft á réttu að standa. Það liggur í augum uppi. En úr því að ég er að krefja alvöruþm. svara um fjárhag fyrirtækja, þá er kannske ekki úr vegi, að ég lýsi ofurlítið nánar mínum skoðunum, einkum þar sem til þeirra var hér vitnað áðan. Ég held sem sagt, að rekstrarform íslenzkra fyrirtækja almennt, einkum hinna stærri, sé meingallað. Ég held, að áhættufjármagn - eigið fjármagn - sé yfirleitt allt of lítið í íslenzkum atvinnufyrirtækjum og fer ég þá nær skoðun flm. en ritstjórans. Sannleikurinn er sá, að í marga áratugi hefur verið búið illa að íslenzkum atvinnuvegum. Hér á landi hefur ríkt allt of mikill sósíalismi í þessum efnum og sterk þjóðfélagsöfl hafa beinlínis barizt fyrir því að koma einkarekstri á kné. Má í því sambandi vitna til skattalaga eins og þau lengi voru hér, þegar nánast var ógerlegt að reka einkafyrirtæki. Hv. 1. flm. þessa máls hélt því fram áðan, að allt of litlar áætlanir væru gerðar og gallinn væri sá, að það þyrfti miklu meiri áætlunarbúskap, en í öðru orðinu segir hann svo, að það sé látlaust verið að greiða fyrir fyrirtækjum, það séu látlaus opinber afskipti af fyrirtækjum í einu formi og öðru en hin opinberu afskipti séu bara svo óskynsamleg, þessi áætlunarbúskapur hans sem sé orðinn allt of mikill hér, - og ég viðurkenni að hér er að mörgu leyti allt of mikill sósíalismi, - hann sé óskynsamlegur, hann mundi verða miklu skynsamlegri, ef menn á borð við hann sjálfan sem mikla þekkingu þykjast hafa á atvinnulífi, fengju að ráða þessum áætlunarbúskap. En það er rétt að vegna hinna sósíalísku áhrifa, sem voru mikil hér og enn eru of mikil að mínum dómi í atvinnulífinu, hefur stórfé glatazt. Það verður aldrei mælt, hve mikið það er, en það er áreiðanlegt, að fyrirtækjunum hefði vegnað betur, ef opinber afskipti hefðu verið minni, sósíalisminn hefði minni áhrif haft í þessu þjóðfélagi en raun hefur borið vitni. En sem betur fer gera menn sér stöðugt í ríkari mæli grein fyrir nauðsyn þess, að atvinnufyrirtækin séu öflug. Menn skilja, að auðlegð verður ekki sköpuð nema atvinnuvegirnir hafi traustan grundvöll. Og fleiri gera sér grein fyrir því, að t. d. starf framkvæmdastjóra á ekki að vera að hanga í biðherbergjum bankastjóra eða stjórnarfulltrúa, heldur að hafa nægilegt fé undir höndum til þess að geta einbeitt sér að bættum rekstri til þess að treysta hag fyrirtækisins, bæta afkomu starfsfólksins og auka auðlegð þjóðfélagsins. Fólkið um land allt, það er tekið til við að framkvæma þá stefnu, sem nefnd hefur verið auðstjórn almennings, þ. e. að byggja upp atvinnufyrirtæki með eigin fjármagni. Það sameinar kraftana við uppbyggingu almenningshlutafélaga. Og ríkisvaldinu ber að styðja og styrkja þessa stefnu af öllum mætti. Þótt flm. þessa frv. glotti, þegar þeir halda því fram, að íslenzkur atvinnurekstur sé gjaldþrota, þá veit almenningur, fólkið í landinu, að líf þess er undir því komið, að vonir þessara herra rætist ekki, og það sýnir það í verki, að það ætlar að byggja upp öflugt atvinnulíf um land allt. Og það mun dæma þá aðför, sem gerð er að atvinnufyrirtækjunum, að verðleikum. Það var þess vegna, sem ég fagnaði því, að þremenningarnir, sem að frv. þessu standa, koma til dyranna í þetta skipti eins og þeir eru klæddir. Við þá á íslenzk alþýða ekkert erindi. En hvað svo sem hv. 1. flm. þessa máls vildi láta okkur halda um tilganginn með flutningi frv. í ræðu sinni áðan, þegar hann hélt því fram, að það væri ekki flutt til þess að hafa áhrif á gang vinnudeilnanna, þá er ég anzi hræddur um, að það sé a. m. k. öðrum þræði flutt til þess að reyna að spilla fyrir þeim samningatilraunum, sem nú standa yfir í mjög erfiðri og alvarlegri vinnudeilu. Það eru sem sagt til menn, sem telja, að tilgangurinn helgi meðalið, og tilgangur þessa manns er að grafa undan stoðum íslenzks lýðræðis og frelsis og gera land okkar kommúnískt, sósíalískt, eins og þeir orða það á fínu máli. Og meðalið er að kollvarpa atvinnurekstrinum og sverfa svo að verkalýð, að hann verði fúsari til fylgilags við þá, sem berjast gegn þeirri þjóðfélagsskipun, sem við búum við, lýðræðinu. Mér er það fullljóst, að það er margt, sem miður fer hér á okkar landi og verr en skyldi. En flest er það að minni hyggju að kenna of miklum sósíalískum áhrifum á atvinnulífið, sem ótrúlega erfiðlega gengur að uppræta. Það er líka ljóst, að láglaunamenn hafa þörf fyrir bætt kjör. En þó er þörfin mest á því að búa þannig í haginn, að kjörin batni jafnt og þétt á næstu árum, en ekki verði kippt stoðum undan þeirri heilbrigðu þjóðfélagsþróun með óraunhæfum kauphækkunum. Ég var fyrir skömmu á ferð um auðugasta land veraldar og leitaðist við að kynna mér aðstæður þar eins vel og ég frekast gat. Og skoðun mín er sú, að þrátt fyrir þá miklu erfiðleika, sem við Íslendingar höfum átt við að stríða, séu kjör okkar almennt ekki miklu lakari en þar í landi og hafi líklega verið betri hér en þar almennt séð, þegar bezt gegndi. Upphæðirnar í krónum og dollurum segja mjög lítinn hluta sögunnar. Það, sem nú ríður á, er að tryggja öllum fulla atvinnu, að efla sem mest má verða íslenzkan atvinnurekstur, en ekki að vega að honum á þann hátt, sem hér hefur verið gerð tilraun til. Og þá mun auðlegð þessarar þjóðar, sem byggir bezta land veraldar, verða mikil, að því þó áskildu, að skoðanabræður flm. þessa frv. verði áhrifalausir.

Flm. (Magnús Kjartansson) : Herra forseti. Þetta var nú eins og að fá heimsókn frá fortíðinni. Ég hef hlustað á umr. hér á þingi allmörg undanfarin ár og sá tónn, sem þessi hv. þm. tamdi sér, hefur sem betur fer ekki heyrzt hér í þingsölum, enda á þessi umræðutónn lítið skylt við málefnalegar deilur eða málefnalegar umr. Hann er fremur í stíl við taugaveiklun, einhvern innri veikleika, heldur en alvarlegar umr. um þjóðmál. Þessi tónn tíðkaðist hér áður fyrr, þegar kalda stríðið stóð sem hæst, en sem betur fer hafa menn fellt hann niður, og þessi hv. þm. er mjög einangraður hvað þetta snertir. Hann er raunar einangraður á fleiri sviðum. Það er dálítið fróðlegt að rifja það upp, að hér rétt áðan flutti hæstv. landbrh. framsögu fyrir frv. um að gera Áburðarverksmiðjuna að ríkiseign. Þegar heimild til þess var borin fram á Alþ. í fyrra, kom fram eitt mótatkv., atkv. þessa hv. þm. Hann er jafneinangraður í sínum flokki og annars staðar. Hann er fortíðarfyrirbæri, sem er raunar furðulegt að skuli hafa komið inn á Alþingi Íslendinga. Og það er fleira furðulegt í því sambandi. Mér finnst það einnig furðulegt, að þessum hv. þm. skuli vera falið að stjórna Morgunblaðinu, áhrifamesta og víðlesnasta blaði þjóðarinnar. Afskipti hans af því blaði hafa orðið til þess, að skrif þess blaðs um þjóðmál einkennast miklu meir af taugaveiklun og ofstæki en almennur málflutningur og almenn afstaða leiðtoga Sjálfstfl. Þessi maður stendur á allt öðru stigi en Íslendingar standa yfirleitt, þegar verið er að ræða um stjórnmál. Menn hafa getað ræðzt hér við af fullri alvöru og fullri einlægni, þó að þá greini á um marga hluti, og án þess að þurfa að kasta óhreinindum hver framan í annan í annarri hverri setningu. Raunar var það dálítið leiðinlegt fyrir þennan hv. þm., að hann var búinn að semja fyrir fram svarræðuna við framsögu minni, sem ég flutti hér áðan, og hin tilbúna svarræða, sem var samin fyrir fram, passaði ekki ýkja vel við það, sem ég sagði í minni ræðu, þannig að þm. var með alls konar staðhæfingar, sem hann gat ekki fært nein rök fyrir. Engu að síður var mjög skemmtilegi að fá einmitt þennan hv. þm. hér upp í ræðustólinn til þess að ræða um þessi mál. Það ástand, sem nú er á Íslandi, er afleiðing af þeirri viðreisnarstefnu, sem upp var tekin 1960. Sú stefna var byggð á tilteknum hugmyndum um hagfræði, hugmyndum, sem einmitt þessi hv. þm. gerðist alveg sérstakur talsmaður fyrir. Ég skal ekki draga í efa, að forustumenn Sjálfstfl. og ríkisstj. hafa gert sér vonir um, að þessar hagfræðikenningar mundu duga, þær mundu geta orðið til þess að leysa þau vandamál sem hér er við að etja. En reynslan hefur aðeins sannað, að þessar kenningar hafa ekki hentað aðstæðum Íslendinga, vegna þess að kenningarnar eru sóttar til milljónaþjóðfélaga, margfalt stærri þjóðfélaga, þar sem iðnþróun er á mjög háu stigi og þar sem vandamál þau, sem við er að etja, eru allt önnur en vandamálin hér. Við getum aldrei leyst þessi mál nema við séum menn til að hugsa úrræðin út frá okkar eigin forsendum. Og hver hefur afleiðingin orðið? Þessi hv. þm. sagði, að ég vildi íslenzka atvinnuvegi feiga og ég talaði hér glottandi um vanda íslenzkra atvinnuvega. Ég hef ekki gert neitt slíkt. Hins vegar hefur þessi stefna leitt feigð yfir ýmsar greinar í íslenzkum atvinnuvegum. Allir vita, hvernig togaraflotinn er nú kominn. Það er ekki til helmingur þeirra skipa, sem eitt sinn voru, og þessi skip, sem eftir eru, fullnægja engan veginn þeim kröfum, sem maður gerir nú til togara. Þessi mikilvægi þáttur í atvinnuvegum okkar hefur verið á niðurleið og það er sáralítið eftir af honum. Ef svo heldur áfram eitt, tvö, þrjú ár í viðbót, er engin íslenzk togaraútgerð eftir. Mér dettur ekki í hug, að neinn forustumaður hæstv. ríkisstj. glotti að þessu eða fagni því, eins og þessi hv. þm. heldur að aðrir geri. En vel má vera, að þessum hv. þm. þyki þetta litlu máli skipta, því að hann hefur haft ákaflega lítið álit á þeim atvinnuvegum, sem Íslendingar sjálfir hafa byggt upp og rekið í landi sínu. Áhugi hans beinist allur að öðru. Þessi hv. þm. virðist ímynda sér, að hægt sé að leysa vandamál Íslendinga með því að fela erlendum auðfyrirtækjum að koma hér upp atvinnurekstri og að hann geti tekið af okkur sjálfum það verkefni að halda uppi atvinnu á Íslandi. Þetta er háskalegasta kenning, sem nokkurn tíma hefur verið boðuð hér, og engin önnur kenning er jafnmikið tilræði við íslenzka atvinnuvegi og þessi. Ég hef rakið það hér áður á þingi, hvað felst í þeim erlendu stóriðjufyrirtækjum, sem menn eru nú með áform um, ef komið verður upp nýjum stórvirkjunum á Þjórsársvæðinu og samið við alúmínhringa eða aðra tiltekna aðila, sem stofna sams konar fyrirtæki og í Straumi. Þessi fyrirtæki geta aðeins tekið við litlu broti af þeirri mannaflaaukningu, sem verður á Íslandi á næstu áratugum, - örlitlu broti af henni. Jafnvel þótt menn hafi fulla trú á þessum erlenda atvinnurekstri, leysir það okkur ekki undan þeirri skyldu, að við verðum sjálfir að vera menn til þess að starfrækja okkar eigin atvinnuvegi og sérstaklega íslenzkan iðnað. En ástæðan fyrir því, að þessi hv. þm. lítur svona á málin, er sú, að honum finnst hann ekki sérstaklega eiga heima á Íslandi. Hann á heima í stærri veröld. Honum finnst þetta barnaleikur hér, þau átök, sem hér kunna að vera milli flokka og milli verkalýðssamtaka og atvinnurekenda. Honum finnst þetta vera smáræði. Honum finnst hann vera riddari í einhverri stórri baráttu á milli kapítalisma og kommúnisma. Hann heldur, að hann sé að gera alþjóðakommúnisma einhverja skráveifu með því að skamma mig hér úr þessum ræðustól. Þetta er alger misskilningur hjá hv. þm. Hv. þm. er svo lítill og ég er svo lítill líka, að það hefur ekki nokkur hugmynd um það utan landsteinanna, að við séum til. Og það, sem við kunnum að segja, og það, sem við kunnum að gera hér á Íslandi, breytir ekki nokkrum sköpuðum hlut í sambandi við þróun kapítalisma og kommúnisma. Okkar vandi er allur annar. Okkar vandi er að leysa okkar eigin vandamál hér á Íslandi, og mismunandi skoðanir okkar um það efni eru alveg eðlilegar. Auðvitað lærum við af vandamálum annarra og kenningum annarra. En þá fyrst erum við stjórnmálamenn á Íslandi, þegar við reynum að melta þær kenningar og beita þeim á hinn íslenzka veruleika. Ef við erum ekki menn til þess, þá eigum við að fást við einhver önnur verkefni. Hv. þm. sagði, að hér hefði verið allt of mikið af sósíalisma á Íslandi á undanförnum áratugum og það væri meinsemdin. Ekki veit ég, hvað hv. þm. heldur að sósíalismi sé. En sósíalismi hefur sannarlega ekki verið á Íslandi. Hins vegar hafa verið hér félagsleg sjónarmið. Og þau sjónarmið eru sprottin upp úr þeirri staðreynd, að það eru ekki nema nokkrir áratugir síðan Íslendingar urðu að takast sjálfir á við það verkefni að byggja upp sína eigin atvinnuvegi. Þeir lutu áður erlendri forsjá, en urðu nú sjálfir að taka málin í eigin hendur. Og eina leiðin til þess að gera það í þjóðfélagi eins og því íslenzka var að taka upp samvinnu og samhjálp. Á þennan hátt höfum við fyrst og fremst þróað atvinnuvegi okkar. Það er vissulega staðreynd, að hinn félagslegi þáttur í atvinnurekstri á Íslandi er miklu meiri en í nokkru öðru landi Vestur-Evrópu. En þetta er enginn sósíalismi. Þetta er afleiðing af hinum sérstæðu aðstæðum á Íslandi. Til þess að leysa okkar vandamál urðum við að beita þeim úrræðum, sem við höfðum sjálfir. Við verðum að beita bæjarrekstri í ýmsum bæjarfélögum vegna þess, að það er lífsnauðsyn fólks að hafa atvinnu á þeim stöðum. Og við verðum að beita ríkisrekstri, þegar við viljum koma upp stórfyrirtækjum, þegar við viljum virkja fljótin okkar, þegar við viljum koma upp verksmiðjum eins og sementsverksmiðju, áburðarverksmiðju o. s. frv. Og þetta hefur verið sameiginleg stefna allra flakka á Íslandi, hvaða grundvallarkenningar sem menn hafa aðhyllzt, vegna þess að ábyrgir menn hafa vitað, að það væri ekki hægt að leysa vandamálin á annan hátt en þennan. Hið háskalega við viðreisnina var það, að þar var reynt að höggva á þennan félagslega þátt af hreinu pólitísku ofstæki af mönnum, sem skildu ekki, að þeim bar að hugsa eins og Íslendingar um íslenzkan veruleika, en héldu sig vera einhverja umboðsmenn einhverrar alþjóðlegrar kapítalískrar stefnu, eins og þessi hv. þm. Og einmitt þessi afstaða, þetta bann við félagslegum sjónarmiðum leiddi til þess, að okkar eigin atvinnuvegum hrakaði. Ég nefndi togarana áðan. Það er einnig hægt að nefna þann hluta bátaflotans, sem stundað hefur bolfiskveiðar. Það er hægt að nefna þá staðreynd, að freðfiskframleiðsla okkar dróst saman um þriðjung á sama tíma og hún tvöfaldaðist og þrefaldaðist hjá keppinautum okkar. Það er hægt að nefna, hvernig fór fyrir ýmsum þáttum í íslenzkum iðnaði. Þetta stafaði allt af því, að nú mátti ekki beita hinum félagslegu sjónarmiðum, og lausnarinn mikli átti að vera erlendir aðilar, sem tækju við þeim verkefnum, sem við Íslendingar höfðum gefizt upp við að leysa. Ég er alveg sannfærður um það, að jafnt innan stjórnarflokkanna sem innan atvinnurekendasamtakanna er vaxandi skilningur. á því, að þessir aðilar hafa ekkert að læra af ofstækismönnum eins og hv. þm. Eyjólfi Konráði Jónssyni. Hvergi á ofstæki verr við en hér á Íslandi. Við erum lítið þjóðfélag. Hér þekkja allir hverjir aðra, hér þurfa menn að kunna að vinna saman og hér hafa allir kunnað að vinna saman. Hér hafa allir stjórnmálaflokkar getað unnið saman við vissar aðstæður. Og menn, sem halda, að hægt sé að rjúfa þessa hefð, eru að vinna íslenzku þjóðfélagi mikið ógagn. Hv. þm. vék að fjölmörgu, sem ég hef satt að segja heldur lítinn áhuga á að ræða við hann, vegna þess að sá umræðutónn, sem hv. þm. ástundar, er fjarskalega leiðinlegur. Það er dálítið erfitt að svara honum í alvöru og ég a. m. k. nenni ekki að svara í sama tón, þannig að ég held, að ég láti þessar almennu hugleiðingar nægja.



Herra forseti. Ég skal ekki draga þessar umr. á langinn, ekki fara út í almennar stjórnmálaumr., eins og hv. síðasti ræðumaður þó hefði getað gefið tilefni til. En mig langar aðeins til að vekja á því athygli, að þessi maður sagði, held ég, einum 10–20 sinnum í ræðu sinni, - kannske er það nú eitthvað of í lagt, en alloft talaði hann um „ofstæki“ og að ég væri þessi mikli „ofstækismaður“. Ég held, að þessi maður ætti ekki að taka sér þetta orð í munn, a. m. k. ekki í sambandi við alþjóðamál, hvað sem líður innanlandsmálum. Við skulum ekki fara lengra út í þá sálma. Mergurinn málsins er sá, að þessi maður svaraði ekki spurningu minni, sem ég lagði mjög mikla áherzlu á að væri svarað, þeirri, hvort hann, flm., eða ritstjóri Þjóðviljans hefði rétt fyrir sér að því er varðar fjármögnun fyrirtækja. Annar heldur því statt og stöðugt fram, að bankar og ríkisstj. hindri eðlilegar lánveitingar til fyrirtækja. Hinn heldur því mjög eindregið fram að svo miklu fé sé ausið í atvinnulífið, að þar sé raunverulega um miklu meira fjármagn úr bönkum og sjóðum að ræða heldur en svari til eigna fyrirtækjanna, þau séu meira og minna gjaldþrota öllsömun. Ég veit ekki, hvernig menn lesa orðalag grg., hvort þeir lesa út úr því, að höfundur hafi glott, þegar hann skrifaði það, að íslenzk atvinnufyrirtæki væru öllsömun gjaldþrota. Ég gat ekki annað en lesið það milli línanna, enda finnst mér mjög skiljanlegt, að þessi maður, sem hefur það að meginkappamáli að brjóta niður það skipulag, sem er á íslenzkum atvinnumálum, séreignarskipulagið, - maður, sem óneitanlega vill fá sósíalisma á Íslandi, þótt hann nú í dag skammist sín fyrir að vera kommúnisti og vilji ekki viðurkenna það hér í stólnum, - hann vill þó óneitanlega sósíalisma, hann hlýtur að vilja brjóta niður það kerfi atvinnulífsins, sem hér er, og hann vinnur líka dyggilega að því ár og síð með öllum þeim mætti, sem hann hefur. Sem betur fer er sá máttur orðinn heldur lítill, og a. m. k. minni innan hans flokks en ókunnugir menn skyldu halda, sem sjá hann hér í pontunni um hvert einasta mál reynandi að gera sig að leiðtoga þess flokks, sem ekki vill hafa með hann að gera sem slíkan. Það reynir hann í hverju einasta máli og notar málgagn sitt óspart í því efni. Ég vildi óska þess, að hann yrði leiðtogi þessa flakks. Ekkert betra gæti hent okkar Ísland, sem hann vildi þó helzt ekki leyfa mér að búa á eða a. m. k. hélt fram, að ég væri lítill Íslendingur. Ég hélt, að ég hefði sagt hér í ræðustólnum áðan, að Ísland væri bezta land í heimi. Ég vil búa í bezta landi í heimi. En sem sagt, ég skal ekki draga þessar umr. lengur, enda má ég til með að hverfa af fundi, en vona, að spurningunni verði svarað.



Herra forseti. Ég gleymdi lítilli spurningu. Hún er ekki sérlega flókin. Hv. þ.m. spurði, hvort ég teldi frekar, að vantað hefði eðlilega fyrirgreiðslu banka við fyrirtæki, eins og oft væri haldið fram, eða hvort of miklu væri ausið í fyrirtækin. Þetta hefur hvort tveggja gerzt og þetta gerist hvort tveggja. Þegar gagnrýnd er of lítil fyrirgreiðsla banka við fyrirtæki, þá er þar átt við tímabundna örðugleika, sem upp hafa komið. Það er oft nauðsynlegt að leggja fram fjármuni til fyrirtækja til þess að halda atvinnu gangandi, þó að skipulag sjálfrar atvinnugreinarinnar sé snarvitlaust. Á því er ekki nokkur vafi, og það er viðurkennd staðreynd af hagfræðingum, einnig hagfræðingum hæstv. ríkisstj., að ein meginvillan í efnahagsstjórn á Íslandi að undanförnu hafi verið algerlega röng fjárfesting, þar hafi verið bundnar miklar upphæðir, hundruð millj., sem ekki skila þjóðhagslegum arði. Og fyrirtæki, sem ekki skila þjóðhagslegum arði, sem ekki eru rekin í samræmi við fjárfestinguna, verða baggi á þjóðfélaginu, en ekki lyftistöng, hversu góð sem þau fyrirtæki hafa verið í hugum þeirra manna, sem stofnuðu þau. Vélar, sem ekki eru notaðar nema að litlu leyti, fyrirtæki, sem skila ekki nema broti af afkastagetu sinni, slík fyrirtæki lyfta ekki efnahag þjóðarinnar. Einmitt þess vegna er það algerlega rétt, að það hefur verið varið allt of miklu fé í ýmis fyrirtæki, sem geta ekki skilað á móti þeim arði, sem þjóðfélagið á heimtingu á. Þeir, sem skipta sér af stjórnmálum, verða oft að vera menn til að gera tvennt í senn, bæði að fjalla um tímabundin vandamál og eins að leggja á ráðin um skynsamlega efnahagslega þróun. Þessi atriði geta stundum verið næsta gagnstæð hvert öðru, en engu að siður verður að sinna þeim báðum í senn. Þarna er ekki um neina andstæðu að ræða, eins og hv. þm. hélt, og hann kom mér ekki í neinn vanda með því að spyrja þessarar spurningar. Ástæðan til þess, að ég vék ekki að henni fyrr í ræðu minni, var einvörðungu sú, að mér fannst hún svo hlægileg og ómerkileg, að ég taldi ekki ástæðu til þess að orða hana. En fyrst hv. þm. bað mig um að svara þessu sérstaklega, þá geri ég það fúslega.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja mikið þessar umr. eða blanda mér í þá athyglisverðu deilu, sem hér hefur verið háð. En visst atriði í henni gefur mér tilefni til að segja nokkur orð. Áður vildi ég aðeins víkja að því frv., sem hér liggur fyrir. Ég reikna með, að það sé lagt fram í þeim tilgangi að reyna að greiða fyrir lausn þeirrar kaupdeilu, sem nú stendur yfir. Hins vegar held ég, að það hljóti flm. að vera ljóst sjálfum, að varla sé hægt að vænta þess, að þetta frv., þótt það yrði að lögum, yrði til þess að greiða fyrir lausn þessarar kaupdeilu, því að meðan við höfum þá stjórn, sem nú fer með völd, hygg ég, að hún mundi gera lítið að því að framkvæma það, sem í lögunum segir um leigunám atvinnufyrirtækja, sem hafa lýst yfir verkbanni, svo að ég held, að þess vegna mundi þetta frv., þótt að lögum yrði, ekki ná þeim tilgangi að greiða neitt úr þeirri deilu, sem nú stendur yfir. Hins vegar getur það orðið tímabært, áður en langt um líður, að Alþingi hafi afskipti af þessu máli. Kaupsamningar eru nú búnir að standa yfir í meira en tvo mánuði, án þess að samkomulag hafi náðst, og þegar eru hafin mjög veruleg verkföll og þó líklegt, að enn þá stórfelldari verkföll verði fram undan eða hefjist innan lítils tíma, ef ekki tekst að koma á samkomulagi. Þegar svo er komið, að flestar atvinnugreinar landsins eru lamaðar vegna verkfalla eða verkbanna, þá er að sjálfsögðu óhjákvæmilegt, að Alþingi athugi, hvort það geti ekki haft eitthvert frumkvæði að því að leysa þetta mál. Og ég hygg, að jákvæð afskipti Alþingis af þessu máli séu miklu auðveldari nú en þau hafa lengi verið undir slíkum kringumstæðum, því að í raun og veru þyrfti Alþ. ekki annað til þess að leysa þessa deilu heldur en að endurnýja þau lög, sem á sínum tíma voru samþ. hér á Alþingi í framhaldi af hinu mjög svo rómaða júnísamkomulagi 1964. Hæstv. núv. dómsmrh. og aðrir ráðh. hafa lýst því yfir, að það sé hið merkasta samkomulag, sem nokkru sinni hafi verið gert hér á landi milli ríkisstj., atvinnurekenda og verkalýðssléttanna. Þó að ég játi, að mér finnist þetta nokkuð sterkt að orði kveðið, þá tel ég, að þetta hafi verið merkilegt samkomulag að því leyti, að með því að lögbinda vísitölu á kaup var stigið stórt spor í þá átt að tryggja vinnufriðinn, eins og líka sýndi sig. Hann var öllu betri næstu árin á eftir heldur en var, a. m. k. á árunum áður, þegar vísitölugreiðslur voru bannaðar. Mér finnst sem sagt, að það hljóti að geta orðið tímabært, áður en langur tími líður, ef deilan leysist ekki og verkföllin halda áfram að aukast, að Alþ. taki til athugunar að skerast í leikinn með svipuðum hætti og gert var með lögum 1964, með því að lögbinda vísitölugreiðslur á kaupgjald. En það er alveg víst, að það mundi verða til þess að leysa þessar deilur og a. m. k. mundi ekki vera um nein verkföll af hálfu launastéttanna að ræða eftir það. Og ég hygg, að atvinnurekendur mundu einnig sætta sig við slíka löggjöf, ef hún væri sett. Ég sé, að hv. 10. landsk. þm. er horfinn af fundi, en það var eitt atriði í ræðu hans, sem var þess sérstaklega valdandi, að ég kvaddi mér hér hljóðs. Hann kvartaði mjög undan því og alveg réttilega, að eigið fé atvinnufyrirtækja væri orðið allt of lítið, og það var einnig viðurkennt, að því er mér skildist, af hv. 6. þm. Reykv., svo að um það atriði voru þeir báðir sammála. Það, sem ég vildi í tilefni af þessu, var að vekja athygli hv. 10. landsk. á þeirri þróun, sem hefur orðið í þessum efnum undanfarin 10 ár eða á þeim tíma, sem hans flokkur hefur haft meiri áhrif á stjórnarfarið í landinu heldur en nokkru sinni fyrr eða síðar. Hver hefur þróunin orðið á þessum tíma varðandi það, hvort eigið fé atvinnufyrirtækja hefur aukizt eða ekki? Ég held, að ef menn líta hlutlaust á þessi mál, sé niðurstaðan sú, að hlutur eigin fjár atvinnufyrirtækja í því fjármagni, sem þau hafa til umráða, hafi farið verulega minnkandi. Og það er fyrst og fremst vegna þess, hvernig á efnahagsmálunum hefur verið haldið af hálfu ríkisstj. og þá öðru fremur af hálfu Sjálfstfl., sem hefur haft mest áhrif á þessi mál, vegna þess að hann hefur t. d. átt fjmrh. úr sínum hópi. Það, sem hefur gerzt á þessum árum, er t. d. það, að skattar á atvinnufyrirtækjum hafa verið verulega hækkaðir, og þá á ég ekki aðeins við tekju- og eignarskatt, heldur fjölmarga aðra nýja skatta, sem hafa verið lagðir á atvinnufyrirtækin, launaskatt og alls konar skatta aðra. Með þessum hætti hafa möguleikar atvinnufyrirtækjanna verið rýrðir til þess að eignast eigið fé, sem þau gætu notað í reksturinn. Þá má minna á það, hvernig gengisfellingarnar hafa farið með atvinnufyrirtækin eða þá sjóði, sem þau hafa verið búin að koma sér upp. Gengisfellingar hafa stórrýrt verðmæti þessara sjóða, þannig að sjóður, sem við skulum segja var áður upp á 100 þús. kr., ef maður nefnir það sem dæmi, raunar jafngildir nú ekki nema 25 þús. eða jafnvel minna, þegar miðað er við raunverulegt verðgildi. Stjórnarstefnan hefur í stórum dráttum verið þannig, að hún hefur verið að rýra sjóði atvinnufyrirtækjanna og skerða möguleika þeirra til þess að safna nýju starfsfé. Þetta hefur orðið niðurstaðan af stjórn Sjálfstfl. á undanförnum 10 árum varðandi það að skapa atvinnufyrirtækjunum betri aðstöðu til þess að eignast meira eigið fé, sem þau gætu haft í rekstrinum. Ég sé ekki fram á annað en það eigi að halda áfram nákvæmlega sömu stefnunni enn þá. Á þessu þingi er ekki gert ráð fyrir neinum tilslökunum gagnvart atvinnuvegunum í s,kattamálum. Þvert á móti sýnist mér, að í sumum tilfellum sé verið að auka álögurnar. Aðstaða þeirra er þrengd með stórfelldum lánsfjárhöftum af hálfu bankanna og þeim þannig sköpuð miklu verri rekstraraðstaða en ella. Það er alveg ljóst líka, að eins og nú horfir, ef ekki verður neitt breytt um stefnu, er þegar byrjað að safna í fimmtu gengisfellinguna. Geta allir gert sér ljóst, hver áhrif það hefur á möguleika atvinnufyrirtækjanna til að koma sér upp nauðsynlegum starfssjóðum. Hv. 6. þm. Reykv. lét svo ummælt, að ríkisstj. eða ráðh. hefðu oft og tíðum verið á þönum til þess að koma fram ýmsum endurbótum fyrir atvinnuvegina. Ég er ekki þessu sammála, vegna þess að mér finnst það eitt af því, sem er áfellisvert við núv. ríkisstj., að hún hefur gert allt of lítið fyrir atvinnuvegina á mörgum sviðum. Í staðinn fyrir að gera nokkuð fyrir þá hefur hún hert að þeim. Þar verður þess vegna að breyta um stefnu. Og það, sem verður að koma eftir þá lausn, sem endanlega næst í þeirri kaupdeilu, sem nú stendur yfir, og vonandi verður þannig, að gengið verði mjög verulega og helzt til fulls til móts við launþega, er, að það verði hafizt handa um að bæta stórlega aðstöðu atvinnuveganna með stjórnarráðstöfunum frá því, sem nú er, bæði í skattamálum, lánsfjármálum og á ýmsum öðrum sviðum. Ég get tekið undir það með hv. 6. þm. Reykv., að slíkar aðgerðir koma að mjög takmörkuðum notum, nema jafnframt séu tekin upp miklu skipulegri vinnubrögð við uppbyggingu atvinnuveganna heldur en nú á sér stað. Ég óttast t. d., að það verði afleiðingin varðandi Atvinnubótasjóð, sem nú er búið að koma upp og ríkisstj. og stéttasamtökin standa að, að í staðinn fyrir að efla sterk fyrirtæki á vissum stöðum, þar sem slíkur rekstur hentar bezt, verði farið að koma upp smáfyrirtækjum hér og þar og sköpuð þannig ýmis innbyrðis samkeppni á milli þeirra, að ekkert af þessum fyrirtækjum geti borið sig. Ég tel, að það væri mjög óheppilega að farið, t. d. í sambandi við uppbyggingu landsbyggðarinnar, ef unnið væri að því að koma upp plastverksmiðju á hverjum stað, skipasmíðastöð á hverjum stað o. s. frv., með þeim afleiðingum, að eiginlega ekkert af þessum fyrirtækjum gæti borið sig, í staðinn fyrir, að það væri komið upp fáum traustum fyrirtækjum, sem hefðu möguleika til þess að inna þá starfrækslu vel af hendi, sem þeim er ætlað að fást við. Það er hverju orði sannara, sem hv. 6. þm. Reykv. sagði, að hér þurfum við að breyta um starfshætti. En því miður bólar ekki á miklum áhuga hjá núv. ríkisstj. og flokkum hennar í þeim efnum, því að í hvert skipti, sem á þetta er minnzt, eins og hefur verið gert af hálfu okkar framsóknarmanna æðioft að undanförnu, hefur alltaf bara verið hrópað, að þetta séu höft og höft, að þetta megi alls ekki gera. Meðan slíkt viðhorf er ríkjandi er það meira en satt, að það er ekki hægt að búast við miklum endurbótum og árangri á þessu sviði. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál, þar sem líka hv. 6. þm. Reykv. er vikinn af fundi, en til hans hafði ég fyrst og fremst ætlað að beina máli mínu.

Flm. (Þórarinn Þórarinsson) : Herra forseti. Eins og rakið er í grg. þessa frv., hefur iðnaðurinn búið við mjög vaxandi lánsfjárskort á undanförnum árum þrátt fyrir það að nokkur aukning hafi orðið á Iðnlánasjóði. Þessu valda margar ástæður. Ein er sú, að vélvæðing fer stöðugt vaxandi og henni fylgir það, að iðnfyrirtækin þurfa miklu meira fjármagn til stofnkostnaðar en áður. Sama gildir um ýmsa hagræðingu. Þá hafa gengisfellingarnar farið mjög illa með eigin sjóði iðnfyrirtækja, eins og rakið var, í umr. áður, og rýrt mjög möguleika iðnfyrirtækjanna til þess að endurnýja tæki sín. Þá má nefna sparifjárbindinguna, sem hefur þrengt mjög möguleika lánastofnana til þess að mæta aukinni þörf iðnfyrirtækjanna fyrir meira rekstrarfé, sem m. a. hefur hlotizt af því hvað rekstrarkostnaður hefur stóraukizt sökum gengislækkana. Með þessu frv. er stefnt að því með tvennum hætti að auka nokkuð starfsfé Iðnlánasjóðs. Í fyrsta lagi er lagt til, að ríkisframlagið til sjóðsins verði jafnhátt og nemur tekjunum af gjaldi iðnaðarins til hans. Þetta mundi tvöfalda ríkisframlagið eða rúmlega það, en það er í fjárl. þessa árs um 10 millj. kr. Þá er í öðru lagi lagt til að tvöfalda þær lántökuheimildir, sem sjóðurinn hefur í lögunum, annars vegar vegna venjulegra lána og hins vegar vegna hagræðingarlána. Samkvæmt lögum hefur sjóðurinn heimild til að taka 300 millj. kr. lán. sem nota má til venjulegra lána, og 100 millj. kr. lán, sem nota má til hagræðingarlána. Lagt er til í þessu frv., að þessar upphæðir verði tvöfaldaðar, eins og ég áður gat um. Þriðja breyt. á lögunum, sem felst í þessu frv., snertir ekki aukin fjárráð sjóðsins, heldur hitt, hvernig því fé er varið, sem stjórn Iðnlánasjóðs fær til ráðstöfunar. Það er að sjálfsögðu mjög mikið vandaverk að ráðstafa þessu fé. Það þarf að skipta því á milli margra iðngreina, og þess vegna þarf sjóðsstjórnin að hafa gott yfirlit yfir það, hvaða iðngreinar eigi að ganga fyrir á hverjum tíma eða mest ástæða sé til að efla. Þetta getur verið talsvert vandasamt mat. Og þá þarf sjóðsstjórnin jafnframt að taka réttmætt tillit til þeirra ýmsu umsækjenda, sem sækja um lán í hverri einstakri iðngrein, og reyna að gera það með þeim hætti, að þeir gangi fyrir, sem eðlilegast er að njóti slíkra lána. Sjóðsstjórn, sem þarf að annast slíkt vandamál, verður að hafa sem bezt aðhald, og það teljum við flm. að sé m. a. hægt að tryggja með því, að árlega sé birt skrá um útlán sjóðsins og jafnframt skrá um heildarlán sjóðsins til einstakra lántakenda. Ég vil benda á það í þessu sambandi, að ríkisreikningunum fylgir skrá um allar ríkisábyrgðir, þannig að menn geta fylgzt með því, hverjir njóta þeirra forréttinda á hverjum tíma að fá ábyrgð ríkisins á lánum. Þá hafa þm. a. m. k. nú á þessu þingi fengið skýrslu um lánveitingar Atvinnujöfnunarsjóðs, og þess vegna geta menn haft aðgang að því, hvernig fjármunum hans er ráðstafað. Ég álít að þetta sé mjög góð regla og henni verði að halda áfram. Í framhaldi af því verður að telja sjálfsagt, að opinberlega verði birt skrá um þau lán, sem verða veitt úr hinum nýja Atvinnubótasjóði ríkisins. Þetta þarf að taka upp varðandi fleiri opinbera sjóði, og gæti jafnvel komið til athugunar, hvort það væri ekki rétt að gera þetta gagnvart bönkunum að einhverju leyti, t. d. að menn hefðu vitneskju um, hverjir það væru, sem væru þar stærstir, lántakendur. Ég vil segja það að síðustu, að sú stefna á vaxandi hljómgrunn víða erlendis og svo hlýtur einnig að verða hér, að almenningi verði gefin sent bezt aðstaða til að fylgjast með því, hvernig þeir, sem beita valdinu, fara með það. Og í nútímaþjóðfélögum eru í raun og veru fáir, sem hafa meira vald í höndum heldur en þeir, sem ráðstafa fjármagninu. Því er nauðsynlegt, að þeim sé skapað sem bezt aðhald, og það verður vafalaust ekki gert öllu betur með öðrum hætti en þeim að almenningur fái sem bezta aðstöðu til að fylgjast með störfum þessara manna og meta þau. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta mál að sinni, en leyfi mér að leggja til, að því verði vísað til iðnn. að lokinni þessari umr.