Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Einar Árnason) Meiri hl. fjhn. leggur til, að þetta frv. verði samþ. óbreytt. Að öðru leyti mun meiri hl. ekki sjá ástæðu til að ræða þetta mal nú, sérstaklega vegna þess, að komið er að þinglokum og málið hefir ýtarlega verið athugað og rætt hér í þinginu.

Jón Þorláksson Ég hefi ekki skilað neinu nál. um þetta frv., en ég er því mótfallinn . Það stendur í því sambandi við LR. fyrir 1930, að í þessu frv. felst heimild fyrir ríkisstj. til greiðslu á ýmsum af þeim upphæðum, sem taldar eru til útgjalda í þessum LR., en ekki hafa verið veittar í fjárl. Og þar sem ég get ekki fallizt á að samþykkja LR. fyrir 1930, mun ég ekki heldur greiða þessu frv. atkv.

1) Með svofelldri greinargerð: Þingmenn Alþýðuflokksins í Nd. hafa nú við eina umr. fjárl. flutt brtt. um framlög til atvinnuhóta, er nemur samanlagt liðlega einni millj. kr. Þar af er bein útgjaldaskipun um framlag úr ríkissjóði 350 þús. og 350 þús. skal lána bæjar- og sveitarfél. Mér er sagt, að þessi till. hafi nú verið samþ. í Nd., og mun ég þess vegna sitja hjá við atkvgr. um 3. og 4. mál á dagskrá (fjáraukal. 1930 og LR.) og verða þannig ekki meinsmaður þess, að frumvörpin komist til 3. umr.

lngvar Pálmason: Fjhn. hefir ekki skilað áliti um þetta frv., en það er eins ástatt með það og málið næst á undan, að n. er klofin í því. Fólst það í orðum hv. 1. landsk. við 1. umr. málsins. En hv. 2. þm. Reykv. og ég leggjum til, að frv. verði samþ. Hefir frv. verið rætt í Nd. ýtarlega, og sjáum við ekki ástæðu til að hefja um það umr. hér að svo stöddu. Lítum við svo á, sem lítið muni koma fram í umr. hér umfram það, sem kom fram í Nd. Þó höfum við ekki afsalað okkur rétti til þess að taka hér til máls, ef ástæða yrði til. En báðir leggjum við til, að frv. sé samþ.

Jón Þorláksson Þetta frv. stendur í nánu sambandi við landsreikningana sjálfa og till. yfirskoðunarmanna um ýms atriði þeirra. Nú hafa þeir gert tillögu til úrskurðar um ýms atriði, sem hljóta að breyta undirstöðum þessa frv. Hafi þeir gert till. til niðurskurðar á ýmsum atriðum, sem nú er farið að samþ. Um önnur atriði hafa þeir ekki farið fram á hvað, að Alþingi samþ. þau, heldur hafa þeir skotið heim til frekari umsagnar Alþingis. Er því ófært að samþ. þau nú sem stendur, heldur yrði Alþingi fyrst að taka til meðferðar öll atriði í úrskurði yfirskoðunarmanna. Greiði ég því atkv. á móti frv.

Ingvar Pálmason Fjhn. hefir orðið sammála um að gera ofurlitla brtt. við þetta frv., en þar sem sú ákvörðun var ekki tekin fyrr en fundur kom nú saman, er till. skrifleg. Hún er við 11. gr. Ég í því fólgin, að aftan við gr., þar sem tiltekið er, hvenær lögin gangi í gildi, komi, að þau gildi til ársloka 1933. Ég skal taka það fram, að þessi till. hefir verið borin undir hæstv. fjmrh. og hann fyrir sitt leyti er henni ekki mótfallinn. Ég vil svo fyrir hönd fjhn. afhenda hæstv. fors. brtt.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) [óyfirl.]: Eins og ég gerði grein fyrir við fyrri meðferð þessa máls, þá hefi ég í því nokkra sérstöðu, sem ég hefi lýst á þskj. 494. Ég er í sjálfu sér ekki á móti því, að lagður sé á benzínskattur, en ég vil, að það sé gert í því augnamiði að gera varanlegar umbætur á vegakerfi landsins. Ég hefi einnig lýst því, að ég get ekki fylgt þessari löggjöf óbreyttri, en óska eftir því, að kaupstöðum landsins og fjölmennari verzlunarstöðum verði ánafnaður einhver hluti af þessu gjaldi til samgangna og varanlegra umbóta á vegum, sem rætt er um í 8. gr. c-lið þessa frv., að því er snertir varanlegar umbætur á þjóðvegum, malbikun eða önnur varanleg slitlög. Nú hefir á milli umr. verið reynt að fá samkomulag um frv. í þessa átt, og hefir komið fram vilji til samkomulags um þetta, en vegna naumleika tímans hefir þótt mjög torvelt að gera þær uppástungur svo vel rökstuddar, að telja mætti öruggt að þær hefðu varanlegri löggjöf. Hinsvegar er því auðvitað haldið fram, að eins og nú standi megi að nokkru leyti skoða þetta frv. sem kreppuráðstöfun til fjáröflunar handa ríkissjóði í yfirstandandi fjárþröng. Og ég hefi fallizt á að láta niður falla á þessu þingi ákvarðanir um breyt. um meðferð fjárins, því að löggjöfin verður í þetta sinn einungis sett til bráðabirgða, þannig að hún gildi til ársloka 1933, og verði næsta þing þá að taka málið til meðferðar. Vænti ég, að þá náist samkomulag um að ætla verzlunarstöðum svipaðan hundraðshluta eins og t. d. kaupstaðir í Danmörku njóta af útsvarandi skatti þar. Með þessu fororði get ég greitt atkv. með frv., svo framarlega sem brtt.fjhn. verður samþykkt.

Jón Jónsson [óyfirl.]: Ég verð að taka það fram, að ég er mótfallinn þessari brtt., sem fjhn. hefir borið fram. Ég tel þessa löggjöf vera einhverja þá réttlátustu og sjálfsögðustu, sem hér hefir verið gerð til tekjuöflunar fyrir ríkið, þar sem lagt er til, að þeir, sem nota þá vegi, sem ríkið hefir kostað að mestu leyti, greiði að nokkru leyti viðhald þeirra framkvæmda. Tel ég óhæfilegt að stofna til þess, eins og átt hefir sér stað með önnur tollafrv. þingsins, að við þurfum að eiga undir högg að sækja á hverju þingi, hvort framlengt verði gildi þeirra laga, sem ríkisreksturinn stendur og fellur með. En ég býst við, að þessi skattur verði eitt af þeim, þegar hann er kominn á. Hitt er annað mál, eins og hv. 1. landsk. tók fram, að kaupstaðirnir fengju að einhverju leyti að njóta þessa skatts, sem þarna á að setja á. Sú breyt. mætti að sjálfsögðu koma á næsta þingi, ef menn fyndu um það heppilega reglu. Annars er ekki ástæða fyrir kaupstaðina að kvarta, því að líklega verður ekki svo litlu af þessu fé varið til vegaumbóta innan lögsagnarumdæma þeirra, og kemur þeim þá sérstaklega til góða. Ég legg eindregið á móti þessari brtt.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) [óyfirl.]: Ég hefði fyrir mitt leyti heldur kosið, að hægt hefði verið að fá nú samkomulag um aðra skiptingu á fénu, en til þess hefir ekki orðið ráðrúm. Og ég gat þess af hendi Sjálfstæðisflokksins, að við hefðum lofað þessu máli framgangi að því tilskildu, að á því fengjust breytingar, sem við gætum unað við.

Engin skilyrði

. Nú er þetta sú minnsta efnisbreyting, sem hægt er að gera á frv., og úr því hæstv. stj. hefir getað fallizt á þetta, þá vona ég, að hv. dm. geri það þá málinu til fyrirgreiðslu að samþykkja brtt.fjhn., því að annars ábyrgist ég ekki um forlög frv. Og við erum engum loforðum bundnir, ef sú brtt., sem hæstv. fjmrh. hefir fallizt á, nær ekki samþykki.

Jón Baldvinsson Ég vil lýsa yfir því, að ég er þessu frv. algerlega andstæður og mun greiða atkv. á móti því, og ég mun sýna það við atkvgr., hvernig ég tek á till.fjhn.

Héðinn Valdimarsson [óyfirl.]: Við Alþýðuflokksmenn berum enn á ný fram brtt. við þetta frv., og nú bæði aðaltill. og varatill. Aðaltill. okkar gengur út á það, að byggingarsjóðir verkamannabústaðanna haldi áfram óskertu tillagi sínu af ágóða tóbakseinkasölunnar, svo sem l. mæla fyrir. Hefi ég áður skýrt frá því, hvernig þessi l. um einkasölu á tóbaki eru til komin, og skal ég hér aðeins endurtaka það, að við alþýðuflokksmenn teljum það hrein svik af Framsóknarfl. og gengið á gerða samninga, ef þetta frv. er samþ. óbreytt og byggingarsjóðirnir þannig sviptir þessum tekjustofni, sem þeim er nauðsynlegur til þess, að starfsemi þeirra geti haldið áfram óhindruð, auk þess sem þegar er búið að ráðstafa nokkrum hl. af þessu tillagi vegna verkamannabústaðanna hér í Rvík, því að auðvitað var gengið út frá, að óhætt væri að treysta því, að l. um tóbakseinkasöluna yrðu í gildi áfram. Af ótta við, að þetta fáist þó ekki fram, hofum við komið með þá varatill., að byggingarsjóðirnir haldi a. m. k. því tillagi, sem þeim er áætlað í fjárl. af ágóða tóbakseinkasölunnar og nemur 100 þús. kr., en eftir þeim fregnum, sem borizt hafa af einkasölunni, má búast við því, að tekjur einkasölunnar fari fram úr áætlun, eða verði meiri en 200 þús. kr., og fengju byggingarsjóðirnir því ekki það, sem þeim ber að l., eftir sem áður, því að samkv. l. eiga þeir að fá helminginn af ágóða einkasölunnar. Hæstv. forsrh. hefir áður lýst yfir því í umr. um þetta frv., að hann mundi ekki framkvæma þessi l. þannig, að þau verkuðu aftur fyrir sig, eða að hann mundi láta byggingarsjóðina halda tillagi sínu óskertu þar til l. ganga í gildi, og geng ég út frá því, að þetta standi óbreytt; enda þótt ný stj. sé tekin við, síðan hæstv. ráðh. lýsti yfir þessu. En þetta er hvergi nærri nóg, og ætti enda að liggja í augum uppi, að öðruvísi verða l. ekki framkvæmd, svo að ástæðulaust er að vera að fyllast þakklæti út af þessu, enda krefjumst við þess, að ekki verði gengið á gerða samninga í þessum efnum og byggingarsjóðirnir fái að halda þessum tekjustofni áfram, því að ella verður kyrrstaða í byggingum verkamannabústaðanna, og má þó sízt svo fara.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Fjhn. þessarar d. bar hér fram frv. samkv. tilmælum mínum um verðtoll af tóbaksvörum, og var tilgangurinn með því frv. sá, að afla ríkissjóði aukinna tekna með verðtolli af tóbakinu, og ætlaðist ég til, að tóbakseinkasalan gæti haldið sínum ágóða, sem rynni í byggingar- og landnámssjóð og til verkamannabústaðanna, eftir sem áður, og kæmi þetta fram í verðhækkun á tóbakinu. En eins og hv.þdm. er kunnugt, var þetta frv. fellt í Ed., og varð það til þess, að ég snerist til fylgis við þennan lið þessa frv. eins og hann er. - Eins og hv. 3. þm. Reykv. tók fram, hefi ég lýst yfir því, að ég muni ekki lata 1. verka aftur fyrir sig, en framkvæma þau þannig, að verkamannabústaðirnir fái það tillag, sem þeim ber af ágóða einkasölunnar og fallið verður í þeirra hlut, þegar l. ganga í gildi, og stendur þetta enn óbreytt af minni hálfu, ef ekki verða gerðar aðrar breyt. á þessum lið frv. en sú, sem ég nú mun bera fram, og er á þá leið, að tekjur tóbakseinkasölunnar skuli ekki renna lengur í ríkissjóð en til 1. júlí 1933, í stað þess, að þetta er nú bundið við árslok 1933, eins og frv. enn er. Þykir mér sem þessi linkind ætti að vera fullnægjandi fyrir hv. Alþýðuflokksmenn, og vænti ég því góðra undirtekta frá þeim um þetta.

Héðinn Valdimarsson [óyfirl.]: Ég verð að segja það, að ég veit ekki, hvað hæstv.forsrh. á við með þessu, því að þótt þetta ákvæði frv. falli úr gildi 1. júlí 1933, er hægurinn á fyrir næsta þing að framlengja þetta ákvæði frv. mér sýnist því sem útkoman sé hin sama fyrir verkamannabústaðina, hvort svo sem till.hæstv. ráðh. verður samþ. eða ekki.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Það er auðskilið, hvað ég á við með þessari brtt. minni, og hv. 3. þm. Reykv. hlýtur og að skilja það, að sama er, hvort mín till. verður samþ. eða hans till., upp á það að gera, að næsta þing getur breytt því aftur, ef því sýnist svo, og ekki einungis næsta reglulegt þing, heldur og einnig aukaþing, sem kynni að verða haldið. Fyrir slíkt verður aldrei girt. En ég ber fram þessa brtt. til þess að sýna mína fyrirætlun í þessum efnum. má þó vera, að hv. Alþýðuflokksmenn telji litla tryggingu í mér að þessu leyti, og víst er um það, að þeir þykjast ekki hafa mikla tryggingu í mér að því er snertir afgreiðslu kjördæmamálsins, enda verður aldrei nein slík trygging fengin í einum manni, ævi að þingið ræður öllum úrslitum á hverjum tíma.

Héðinn Valdimarsson [óyfirl.]: Það er auðvitað hægt að segja, að þó að till. þessi verði samþ., þá megi breyta lögunum á hvaða þingi, sem er. En verði frv. ekki samþ., þá halda tekjurnar af einkasölunni áfram að renna til byggingarsjóðanna.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ef hv. 3. þm. Reykv. telur, að hið sama felist í varatill. sinni og í till. minni, þá held ég, að ekki sé ýkjamikil ástæða fyrir hann að vera að amast við henni, þar sem hann hefir líka sömu aðstöðu til þess að koma till. sinni í gegn á næsta þingi eins og nú.

Héðinn Valdimarsson [óyfirl.]: Hæstv. forsrh. veit ofurvel, að ég hefi ekki sömu aðstöðu til þess að koma málum mínum fram á næsta þingi eins og nú. Og ég vil segja honum það, að betri er einn fugl í hendi en tíu á þaki.

Jón Þorláksson Hér liggur fyrir brtt. á þskj. 837 frá fjhn., sem aðeins fer fram á litla breyt. á orðalagi frv. Fjhn. stendur óskipt að þessari brtt., er felur ekki í sér neina röskun á efni frv. Vænti ég þess, að hv. d. geti fallizt á hana.

Jón Baldvinsson Ég gerði þá brtt. við 1. gr., að tekjuskattsaukinn skyldi ekki innheimtur af tekjum, sem eru undir 4000 kr. Er þetta sjálfsagt, því að þessi skattur munar litlu af tekjum, sem þar eru undir. Er það líka réttlátt, að viss hluti af tekjum manna sé undanskilinn slíkum skatti. Vænti ég þess, að till. nái samþykki.

Magnús Torfason Ég verð að játa, að mér kom nokkuð á óvart, hvernig farið var með brtt.hv. 2. landsk. Var hún fyrst samþ. með 7:6 atkv., en svo er þingmönnum riðið þangað til útkoman verður sú, að hún er felld með 7:6 atkv. Var ég hissa á þessu, því að frv. er nú alveg ótækt. Var lægsti tekjuskattur áður 60 aur., en nú á að fara út um allt land og heimta jafnvel 15 aur. hjá hverjum manni. Nær þetta ekki nokkurri átt, og vek ég máls á þessu til þess að Nd. geti lagað það. Munar ekkert um það, þótt þessum lægstu gjöldum sé sleppt.

Jón Baldvinsson Vill hv.fjhn. ekki taka þetta til yfirvegunar til mánudags?

Eða fresta fundi í faar mínútur. - IP: Vill forseti gefa 5 mínútna fundarhlé?

Frsm. (Ingvar Pálmason) Fjhn. hefir athugað bendingu hv. 2. þm. Árn. um, að rétt mundi að setja einhver takmörk um skattauka þennan neðan frá, og leyfir sér því að bera fram svohljóðandi skrifl. brtt.: „Aftan við 1. gr. bætist nýr málsl., þannig: Þó skal eigi innheimta lægri upphæð en 2 krónur hjá gjaldanda“. Með þessu hygg ég, að sleginn sé nægilegur varnagli við því, að innheimtumenn þurfi að elta fáa aura út um byggðir landsins. Að vísu má um það deila, hvar slík takmörk skuli setja, en n. leit svo á, að þar sem þetta er gert til fjáröflunar, þá sé ekki rétt að hafa lágmarkið lægra. Ég vil svo fyrir hönd fjhn. afhenda hæstv. forseta þessa brtt.

Jón Baldvinsson Ég vísa aðeins til þess, sem ég sagði við 2. umr. í sambandi við brtt., sem ég boðaði þá og afhent hefir verið hæstv. forseta.

Forseti (GÓ): Mér hafa borizt tvær skrifl. brtt., önnur frá hv.fjhn. - og hafa hv. dm. þegar heyrt hana -, hin frá hv. 2. landsk., svo hljóðandi: „Aftan við 1. gr. bætist: Þó aðeins af skattskyldum tekjum yfir 3500 kr.“ Til þess að brtt. þessar geti komið til umr. og atkv. nú, þarf að veita afbrigði frá þingsköpum.

Magnús Torfason Ég lýsi yfir því, að ég er með brtt.hv. 2. landsk., en vil samt leyfa mér að bera fram brtt. við hana, þess efnis, að í stað 3500 kr. komi 3000 kr. þykist ég vita, að meiri von sé til, að hún verði samþ. með þeirri breytingu.

Einar Árnason Ég vil benda á og vekja eftirtekt á, að ef brtt.hv. 2. landsk. verður samþ., þá verður það til þess, að tekjur ríkissjóðs rýrna. En eins og kunnugt er, er þetta frv. borið fram til þess að afla ríkissjóði tekna, og þess vegna er varhugavert að samþ.brtt.hv. 2. landsk.

Jón Þorláksson Ég vil bæta við það, sem hv. 2. þm. Eyf. sagði, að skattur af 3000 kr. er 42 kr., svo að það er áreiðanlega æðimikil upphæð, sem gengur undan, ef samþ. verður sú brtt., sem lengra fer og hv. 2. þm. Árn. hefir boðað.

Magnús Torfason Ég vil aðeins geta þess, að í öðrum löndum hefir það verið gert að bæta við skatt á hátekjum og mun hafa verið fullgild ástæða til þess að það var gert. Það er ekki langt síðan samþ. var í Danmörku slíkur skattur sem þessi. Ég ætla ekki að fara út í ástæðurnar fyrir þessu að öðru leyti en því, að ég býst við, að þessi skattur komi til að hvíla harðast á launamönnum yfirleitt. - Þá verðum við að líta svo á, að eftir því sem krónan hefir lækkað, þá hafi lægri tekjur lækkað svo um leið, að þær megi illa við að bera þennan skattauka. En það verður ekki í allt horft og þeir hafa þó að föstu að ganga. Annars sé ég ekki ástæðu til að fara frekar út í þetta mál nú, er séð er, að komið er alveg að lokaþætti þess.

Forseti (GÓ): Hv. 2. þm. Árn. hefir afhent mér skrifl. brtt. við brtt.hv. 2. landsk., um að í stað 3500 kr. komi 3000 kr. Mun ég leita afbrigða frá þingsköpum til þess að brtt. megi komast hér að.

Flm. (Einar Arnórsson) Eins og hv. dm. mun kunnugt. var samþ. á sumar þinginu í fyrra þál. um skipun 3 manna n. til þess að athuga möguleikana fyrir því að koma upp skipaviðgerðarstöð hér í Rvík. Í n. þessa voru svo skipaðir þeir Pálmi Loftsson framkvæmdarstjóri, Ásgeir Þorsteinsson verkfr. og Ben. Gröndal verkfr., og hafa þeir nú skilað ýtarlegu áliti um málið. Í framsöguræðu minni í fyrra gerði ég grein fyrir nauðsyn þessa máls og get því að mestu vísað til þess, sem ég sagði þá. Mun ég þó að einhverju leyti endurtaka það, sem ég sagði þá, til frekari áréttingar. Mér taldist svo til í sumar, að hér á landi væru um 100 skip 100 tonn og þar yfir. En nú er svo ástatt hér, að velflest þessi skip verða að fara utan, ef þau þurfa að fá verulega aðgerð, því að hér á landi er ekki hægt fyrir þau að fá hana. Þetta kostar landið eðlilega stórfé. Þannig er t. d. talið, að vinnulaun, sem greidd hafa verið út úr landinu vegna þessara aðgerða, hafi numið á síðastl. ári allt að 1/2 millj. kr. Auk þess rennur allur ágóði af sölu á efni til viðgerðanna í vasa erlendra manna. Er því hér um allmikið fjárhagslegt atriði að ræða. Þegar strand á sér stað hér við land og skipin nást út, er ekki hægt að fá nema lítilsháttar bráðabirgðaaðgerð hér. Alla aðalviðgerðina verður að fá ytra. Sem dæmi um það, hve þetta er erfitt og kostnaðarsamt, má nefna síðasta strandið. Eins og kunnugt er rakst Esja á sker vestur á Breiðafirði. Hún losnaði af skerinu og komst hingað til Rvíkur. Bráðabirgðaaðgerð á henni hér er talin munu kosta um 10 þús. kr. Síðan þarf að sigla henni út til aðalviðgerðarinnar. Það þarf alls ekki að lýsa því hér, hvílíkur kostnaðarauki það er að sigla skipinu svo út. Það þarf að greiða skipverjum kaup, greiða kol til ferðarinnar o. fl. o. fl. Það er því bersýnilegt, að nauðsyn ber til að ráða einhverja bót á þessu ástandi. Það munar miklu, ef hægt yrði að losna við að greiða a. m. k. 1/2 millj. út úr landinu árlega fyrir þessa hluti. Hvað togarana snertir, þá getur þetta skipt mjög miklu máli. Það þarf ekki annað en að togari brjóti gat á botninn á sér, þá þarf hann að fara til útlanda til viðgerðar. Hann getur orðið frá veiðum mestalla vertíðina. Væri hægt að gera við hann hér, myndi fyrst og fremst sá tími, sem til viðgerðarinnar færi, verða miklu styttri. Auk þess gætu hlutaðeigendur haft eftirlit með aðgerðinni sjálfir, sem erlendis verður að kaupa dýrum dómum. Síðan ég flutti þáltill. í fyrra, hefir það gerzt í þessu máli, að félag hér í bænum hefir keypt tæki til þessara hluta, sem nú eru á leið hingað með Selfossi. Þegar búið er að koma þeim fyrir, mun vera hægt að gera við flest skip hér, nema þá þau allra stærstu. Félag þetta mun nú ekki geta komizt af án þess að fá einhverja opinbera aðstoð, og er talið, að það muni vanta um 100 þús. kr. Þegar nú ekki er um stærri upphæð að ræða, finnst mér ekki vansalaust fyrir þingið, sem búið er að sitja á annað hundrað daga, að hlaupa ekki á einhvern hátt undir bagga með þessu nauðsynjafyrirtæki. Að það hafi dregizt svona lengi að taka mál þetta fyrir, er sökum þess fyrst og fremst, að ég var veikur um tíma og gat því ekki sinnt þingstörfum, og í öðru lagi vegna þess, að nú síðari hluta þingins hefir þingmálum beinlínis verið sáralítið sinnt. Ef hv. d. sér sér fært að láta mál þetta ganga áfram, mun ég koma fram með brtt., sem gefur stj. heimild til þess að taka þann kostinn fyrirtæki þessu til hjálpar, sem henni þætti hagkvæmastur. Sé ég svo ekki ástæðu til að hafa þessa framsöguræðu mína lengri.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég hafði haft í hyggju að bera eitthvað fram á þessu þingi fyrir þetta mál, en svo var mér skýrt fra, að einkafyrirtæki væri stofnað, sem komið hefði málinu af stað og væri þegar búið að gera kaup á tveimur dráttarbrautum. Þegar málinu var komið þannig, virtist mér kippt fótunum undan því, að Rvíkurbær og ríkið ynnu saman að lausn málsins. Dró ég mig því í hlé með till. mínar. Til þess að mál þetta verði ekki stöðvað nú, vildi ég óska, að n. fengi að athuga það, og hún ætti svo tal við mig um það, og jafnframt þá menn, sem sérstaklega eru málinu kunnugir. Þar sem hér er um að ræða að taka ábyrgð fyrir einkafyrirtæki, óska ég, að frv. verði vísað til fjhn. og að hæstv. forseti gefi fundarhlé meðan verið er að athuga það.

Jónas þorbergsson: Út af ræðu hæsts. forsrh. vildi ég leyfa mér að spyrjast fyrir um það, hvort ekki sé ástæða til að óttast, að málið stöðvist, ef farið er að vísa því til n. nú. Þar sem hér er aðeins um heimildarlög að ræða, sé ég ekki ástæðu til þess að fara að vísa því til n., því að ég býst við, að hæstv. ráðh. beri sig saman við þá menn, sem bezt þekkja til þessara hluta, áður en hann veitir ábyrgðina. Ég vil aðeins, að málinu sé hraðað sem mest til þess að það komist sem fyrst í framkvæmd.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Það er rétt, að frv. þetta er stílað sem heimildarlög, en mér finnst sjálfsagt, að tekið sé fram í frv., á hvern hátt ríkið eigi að taka ábyrgð fyrir betta fyrirtæki. Ég vil því halda fast við það, að frv. verði vísað til. n., og geri ég ráð fyrir, að 15 mín. muni nægja fyrir n. til þess að athuga það.

Flm. (Einar Arnórsson) Mér þykir ekki nema eðlilegt, að hæstv. ráðh. taki þessa afstöðu til málsins, og það er fjarri mér að setja mig á móti því, að málið sé athugað í n. á þann hátt, sem hæstv. ráðh. hefir farið fram á. Mér skilst, að þessi athugun geti farið fram í dag, á milli umr.

Forseti (JörB): Ég hafði hugsað mér að halda nú þegar tvo fundi til þess að koma máli þessu til hv.Ed. En samkv. ósk hæstv.forsrh. mun ég hafa dálítið hlé á milli fundanna.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég hefi ásamt hv.flm. átt tal milli funda um þetta mál við nokkra hv. fjhnm. og aðra, sem kunnugleika hafa á því. Það hefir orðið að samkomulagi að bera fram svofellda skrifl. brtt.: „Við 1. gr. Greinin orðist þannig: Ríkisstjórninni er heimilt að ábyrgjast allt að 125 þús. kr. lán fyrir dráttarbraut í Reykjavík, gegn bakábyrgð Reykjavíkurbæjar, enda sé það tryggt, að fyrirtækið geti tekið til starfa fyrir 1. marz 1933“. Ennfremur er lagt til, að fyrirsögn frv. orðist svo: „Frv. til I. um heimild handa ríkisstjórninni til að ábyrgjast lán fyrir dráttarbraut í Reykjavík“. Ég hefi fengið upplýsingar um, að þessu máli er svo langt komið, að dráttarbraut mun nú vera á, leið til landsins, en að einungis vanti fé til þess að setja hana upp, svo að hún geti tekið til starfa í haust. Að vísu er hér um einkafyrirtæki að ræða, en ekki ríkisfyrirtæki, eins og margir hefðu e. t. v. óskað, en þá er þess að geta, að samningar eru nú gerðir um það, að öll járnsmíðverkstæði í bænum geta fengið að vinna í viðgerðarstöðinni, svo að aðstaða þeirra innbyrða verður eftir atvikum jöfn, og ætti eðlileg samkeppni milli þeirra að geta haldizt eftir sem áður. Þegar tryggilega er gengið frá þessu atriði, virðist full ástæða fyrir ríkisvaldið að stuðla að því, að slík starfsemi geti hafizt, því að hún flytur mikla vinnu inn í landið, ef vel tekst til.

Héðinn Valdimarsson [óyfirl.]: Mér finnst frv. þetta allmikið breytt frá því, sem upphaflega var, ef þessi brtt. verður samþ. Eins og frv. liggur fyrir, er ætlazt til, að ríkissjóður, í samráði við bæjarstjórnir Rvíkur og Hafnarfjarðar, komi upp dráttarbrautinni. En þrátt fyrir þetta getur þetta fyrirtæki tekið undir sig aðra vinnu en járnsmíðavinnu, t. d. tré smíðavinnu, rafmagnsvinnu o. s. frv. Þó að ríkið eigi hér að taka á sig mikla ábyrgð, þá er ekkert um það sagt, hvernig þetta fyrirtæki eigi að verða rekið, t. d., hvort það opinbera skuli ekki hafa einn mann í stj. þess. Þó á ríkið hér talsvert mikilla hagsmuna að gæta, þar sem það á mörg skip, sem gætu komið þar til aðgerðar. - Ég er því frv. fylgjandi eins og það liggur fyrir nú, en ég get ekki greitt þessari brtt.atkv. Mér virtist heppilegast, að bærinn eða höfnin, kannske í sameiningu með ríkissjóði, ætti dráttarbraut fyrir þau skip, sem hér þyrfti að gera við, bæði innlend og útlend. Það er mest trygging fyrir því, að fyrirtækið sé stöðugt rekið og verð á viðgerðum fari ekki fram úr hófi. Hitt kann ég ekki við, að farið sé skilyrðislaust að taka ríkisábyrgð á einkafyrirtæki.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Þetta er ekki rétt hjá hv. 3. þm. Reykv. hér er ekki um skilyrðislausa ábyrgð að ræða. Það er ætlazt til, að Rvík sé í bakábyrgð, og því á Rvíkurbær að setja þau skilyrði, sem honum þykir henta, í þessu efni. Þetta er mál bæjarins, en ríkið hjálpar honum aðeins til að koma því áleiðis. Hvort æskilegt sé, að bærinn eða ríkið eigi þetta fyrirtæki, ræði ég ekki um nú. Þetta einkafyrirtæki á nú dráttarbraut á leiðinni hingað til lands, og það er engin leið að afgr. málið þannig, að tveim dráttarbrautum yrði komið upp í staðinn fyrir eina. Ég hygg líka, að bærinn geti bæði í gegnum sína bankábyrgð og í sambandi við rétt sinn á þeirri lóð, sem hér er um að ræða, sett þau skilyrði, sem bæjarfélaginu eru nauðsynleg.

Jón Ólafsson [óyfirl.]: Það, sem í raun og veru réttlætir það, að stj. skerist hér í leikinn og heiti nokkrum styrk til þess að koma þessu fyrirtæki fram, er það, að fyrirtæki eins og þetta er alls ekki gróðafyrirtæki. Það er miklu fremur hætta á, að það beri sig illa. Hinsvegar er það með öllu ófært, að hér sé engin dráttarbraut til, þar sem hægt sé að taka upp þau skip, sem þarf að botnskoða. Mér hefir virzt, að sumir hv.þdm. haldi, að þegar þessi dráttarbraut sé komin á, þá eigi að gera þar við öll þau skip, sem einhverrar viðgerðar þurfa við, en þessu er alls ekki svo varið. Það á aðeins að taka skip á dráttarbraut, þegar um botnskemmdir er að ræða, eins og t. d. á Esju nú. Hitt dettur engum í hug, að þar eigi að gera við þau skip, sem hafa t. d. bilað dekk. Það væri bæði óþarfi og líka allt of kostnaðarsamt að þurfa að borga í sambandi við slíkar viðgerðir það háa daggjald, sem verður að greiða fyrir þau skip, sem tekin eru á dráttarbrautina. Fyrirtækið er jafnnauðsynlegt fyrir því, þó að erfitt verði að láta það bera sig. Hinu er ég algerlega á móti, að bærinn eða það opinbera fari eins og nú standa sakir að skipta sér af þessum málum. Hinsvegar eru samningarnir þannig útbúnir, að ef þetta firma gefst upp, þá er það skyldugt að láta bæinn fá þetta, og eftir 20 ár getur bærinn tekið þetta fyrirtæki í sínar hendur, ef það er ekki rekið með nægu tilliti til þess, sem almenningsheill krefst.

Héðinn Valdimarsson [óyfirl.]: Ég hygg, að enginn okkar geti sagt fyrir um það, hvernig fjárhagsleg afkoma þessa fyrirtækis muni verða. Hv. síðasti ræðumaður sagði, að þetta væri ekki gróðafyrirtæki, en það er þó víst, að ekki er það stofnað í öðrum tilgangi en til að græða á því. Það má reiða sig á það, að einstakir menn leggja ekki í slíkt fyrirtæki til þess eins að gera skipaeigendum greiða með því, sem er ekki heldur von. Ég held fast við það, sem ég sagði áður, að það er nauðsynlegt að undirbúa þetta betur og setja ýms skilyrði af hendi ríkisins eða bæjarins, því að eftir þeim till., sem nú liggja fyrir, hefir ríkið í raun og veru enga tryggingu, en áhættu talsverða. Þó að frv. yrði samþ. óbreytt, þá yrði afleiðingin engan veginn sú, að tvær dráttarbrautir kæmust upp hér í bæ, því að þetta einkafyrirtæki mundi hætta við sína, en bærinn komast að samningum við firmað að kaupa þessa dráttarbraut, sem nú er á leiðinni, ef hún reynist nothæf, sem óskandi er. Ég held því fast við mína skoðun, þar sem ég get ekki heldur fundið, að hæstv. fjmrh. hafi getað komið fram með neina nýja ástæðu.

Flm. (Jón Baldvinsson) Ég ætla að biðja hæstv. forseta um að viðhafa nafnakall um vantraustið, en vísa að öðru leyti til umr. um myndun nýrrar stjórnar um ástæður fyrir till.

1) JónasÞ: Ég mun greiða atkv. móti þessari till., en þó með nokkrum fyrirvara. Ég mun veita þeim hæstv. ráðh., sem valdir hafa verið af Framsóknarflokknum, fullan stuðning á meðan þeir vinna samkv. stefnuskrá flokksins. Hæstv. dómsmrh., sem valinn hefir verið af Sjálfstæðisflokknum, mun ég veita hlutleysi á þessu þingi, en mun ekki geta veitt honum frekari stuðning. Með svofelldum rökstuðningi segi ég nei.

2) BKr: Með sömu grg. og hv.þm. Dal. segi ég nei.

3) StgrS: Ég vil taka það fram um þá hæstv. ráðh., sem Framsóknarflokkurinn hefir tilnefnt í stjórn, að ég mun veita þeim fullan stuðning meðan þeir starfa samkv. stefnuskrá flokksins. En um hæstv.dómsmrh. vil ég taka það fram, að ég get ekki veitt honum hlutleysi, og því síður stuðning, en skoða mig í pólitískri andstöðu við hann. Þar sem vantraustið er borið á stj. í heild, sé ég mér ekki fært að greiða atkv.

fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Um leið og fráfarandi forsrh. baðst lausnar fyrir ráðuneyti sitt benti hann, samkv. ályktun Framsóknarflokksins, á mig til að mynda nýtt ráðuneyti. 28. f. m. barst mér símskeyti hans hátignar konungsins, þar sem hann fól mér að mynda nýtt ráðuneyti. Samkv. því umboði gerði ég fyrst tilraun til að mynda hreina framsóknarstjórn, en mistókst, vegna þess að ekki náðust samningar milli flokkanna um fjármál og stjórnarskrármál á þeim grundvelli. Var síðan gerð tilraun um myndun samsteypustjórnar allra flokka, en fékk ekki undirtektir. Loks bauð ég, samkv. tilmælum Framsóknarflokksins, Sjálfstæðisflokknum að taka eitt sæti í stjórn, að því tilskildu, að þá yrðu afgr. sem l. frá Alþ. frv. til fjárlaga og nauðsynlegustu fjáraflafrv. Á þeim grundvelli tókst samkomulag það, er nauðsynlegt var til afgreiðslu helztu þingmála, og gat ég síðastl. fimmtudag símað konungi till. um myndun ráðuneytis, með stuðningi eða hlutleysi flestallra þm. Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins. Í gær barst mér svo hljóðandi símskeyti frá konunginum: „Föllumst á tillöguna og skipum hér með yður til að vera forsætisráðherra og fjármalaráðherra, síra Þorstein Briem til að vera atvinnu- og samgöngumalaráðherra og hæstaréttarmálaflutningsmann Magnús Guðmundsson til að vera dóms- og kirkjumálaráðherra. Christian R.“ Þess skal jafnframt getið, að ráðuneytið mun gera till. til konungs um bráðabirgðabreytingu á skiptingu starfa milli dómsmrh. og atvmrh., og er það mest gert að ósk síra Þorsteins Briems, sem mun taka við kirkju- og kennslumálum, en að öðru leyti er ekki fullráðið um þá breytingu. Þingheimi er kunnugt um öll rök til þessarar stjórnarmyndunar. Eins og kosningatilhögun og deildaskipun þingsins er háttað, hafa ýms helztu þingmál lent í sjálfheldu. Andstöðuflokkar fyrrv. stj. hafa lagt ríka áherzlu á afgreiðslu stjórnarskrármálsins, og stjórnarflokkurinn jafnríka áherzlu á afgreiðslu helztu fjármála. Um þessi atriði náðust engir samningar. Var þá tvennt til: að stofna til kosninga eða stjórnarskipta með einhverjum þeim hætti, að málalok fengjust. Þótti fráfarandi stj. og stuðningsmönnum hennar ekki ráðlegt að stofna til þingrofs og kosninga, vegna þess að nú eru alvörutímar og meiri þörf samstarfs en sundrungar, enda allar líkur til, að nýjar kosningar mundu ekki veita neina þá lausn úr sjálfheldunni, sem ekki stæði eins í valdi núv. þingmanna. Um skoðun sína á þessu hefir fráfarandi forsrh., sem nú liggur rúmfastur, sent þinginu ávarp í sambandi við lausnarbeiðni sína. Persónulega hefði ég helzt kosið, að samningar hefðu náðst um afgreiðslu stjórnarskrár og fjármala án stjórnarskipta. En því var ekki að fagna. Það öngþveiti, sem málefni þjóðarinnar hafa komizt í á þessu þingi, liggur ekki eingöngu í þeirri áherzlu, sem þingflokkarnir hafa lagt á mál sin, heldur og í sjálfri stjórnarskipun landsins. Sambland kjördæmakjörs og landkjörs með þeim hætti, sem nú er, og skipun deilda þingsins getur leitt til hins sama öngþveitis hvenær sem er, og heldur tillit fyrir, að sú hætta aukist en að úr henni dragi. Ég lít svo á, að skylt sé að gera þær breyt. á kosningatilhögun og skipun þingdeilda, að sem mest trygging verði fyrir því, að Alþ. verði á hverjum tíma starfhæft, enda verður það ekki hrakið með rökum, að jafna beri kosningarrétt þegnanna frá því, sem nú er. Ég tel mér því skylt sem stjórnarforseti að leggja fyrir næsta þing frv. til l. um breyt. á stjórnskipunarlög um ríkisins, sem feli í sér sanngjarna lausn þessara mála. Núv. stj. er fyrst og fremst mynduð, ýmist með stuðningi eða hlutleysi mikils meiri hl. þingmanna, til að greiða sem bezt úr þeim örðugleikum, sem umkringja oss á alla vegu. Horfurnar eru svartar. Minnkandi toll- og skatttekjur ríkissjóðs og margháttaðir erfiðleikar atvinnuveg anna til lands og sjávar blasa við þjóðinni, lækkandi verðlag á útflutningsafurðum og hækkandi tollar í þeim löndum, sem ver skiptum við. Hin nýja stj. telur sér skylt að gæta alls þess sparnaðar, sem við verður komið án vansæmdar, og hafa vakandi auga á aðstöðu atvinnuveganna um viðskipti við önnur ríki og gera í því efni allar þær ráðstafanir, sem í hennar, valdi eru, til að hlynna að atvinnuvegunum. Háttv. alhm. hafa séð það, að á þessum erfiðu tímum má sízt við því að hafa óstarfhæft þing og stjórn, sem lamast af ósamræmi, sem felst í stjórnarskipuninni sjálfri. Illindi auka vandræðin, en samhugur og sameiginleg átök veita þá beztu lausn, sem unnt verður að ná, eftir öllum ástæðum. Ég vil óska þess, að guð gefi gæfu til, að svo ráðist fram úr erfiðleikum þjóðarinnar og málefnum, sem bezt má verða.

Jón Baldvinsson Ég stend upp til þess að tala við hina nýskipuðu ríkisstj. Get ég þá fyrst tekið það fram, að við Alþýðuflokksmenn erum í fullkominni andstöðu við hana. Jafnframt vildi ég spyrja hæstv.forsrh., á hvern hátt hann hyggst að leysa stærsta málið, sem legið hefir fyrir undanförnum þingum, sem sé stjórnarskrár- og kjördæmaskipunarmálið. Í ræðu þeirri, sem hann hefir nú flutt og að sjálfsögðu á að teljast „prógramræða“ hins nýja ráðuneytis, fór hann ekkert út í það í einstökum atriðum, hvernig þetta jafnréttismál íslenzkra þegna skuli leyst. Ég þarf ekki að fara út í það nú, hvað herfilega ranglátt, núv. kjördæmaskipulag er. En ég óska að fá að heyra frá hæstv. stj., í hvaða formi hún hugsar sér að leysa það mál. Hæstv. forsrh. sagði, að hann teldi sér skylt að leggja frv. um sanngjarna breyt. á stjórnarskránni fyrir næsta þing. En nú er svo högum háttað, eins og hæstv. ráðh. einnig minntist á, að þingið er þannig saman sett, að tveir flokkarnir saman, Sjálfstæðisflokkurinn og Alþýðuflokkurinn, hafa neitunarvald í annari deildinni, en hinsvegar hefir Framsóknarflokkurinn sterkan meiri hl. í annari deildinni, en neitunarvald í hinni. Þess vegna er það, að þó hæstv.forsrh. leggi fram frv., sem felur í sér sanngjarna lausn á kjördæmaskipunarmálinu, þá er ekki þar með sagt, að það nái samþykki þingsins. En á það hefir verið og mun verða lögð mikil áherzla af Alýðuflokknum, að tryggt verði jafnrétti kjósendanna til þess að hafa áhrif á skipun Alþingis, hvar sem þeir búa á landinu. Þó hæstv. ráðh. tali um, að hann ætli að leggja fram frv. á næsta þingi um „sanngjarna“ lausn á kjördæmamálinu, er allt óskýrt um, hvernig það frv. verður og hvort hann fær sína flokksmenn til að fallast á það. Hverju eigum við þm. að svara kjósendunum, þegar þeir spyrja, á hvern hátt eigi að leysa kjördæmamálið? Hvað telur hæstv.forsrh. sanngjarna lausn á því? ég dreg að vísu ekki í efa, að það sé rétt, sem hv. form. Sjálfstæðisflokksins hefir sagt og vikið hefir verið að í blaðagreinum nýlega, að hæstv.forsrh. geti sjálfur fallizt á þá lausn kjördæmamálsins, sem hinir flokkarnir geta við unað. En það er nú svo, að hæstv.forsrh. á þingmannsatkv. í hv.Nd., og þar hefir hans flokkur meiri hl. atkv. þó hann gengi frá. Það er því engin trygging fyrir því, að sanngjörn lausn málsins nái samþykki þingsins eins og það nú er skipað, þó fram komi, nema því aðeins, að hæstv.forsrh. geti lofað fylgi síns flokks eða hluta af honum. En mér er sagt, að í yfirlýsingu frá Framsóknarflokknum, sem lesin var upp í útvarpið í gærkvöldi, felist allt annað en það, að hann sé fúsari til samkomulags í þessu máli en verið hefir. Sýnist mér því, að sá frestur, sem tekinn hefir verið í kjördæmaskipunarmálinu nú, muni koma að litlu gagni. Taki Sjálfstæðisflokkurinn upp baráttu fyrir því í þriðja sinn á næsta þingi, með því að látast ætla að stöðva fjárlög og tekjuauka, sem þá kann að verða farið fram á handa ríkissjóði, þá standa sakirnar nákvæmlega eins og á þessu þingi. Það getur þurft margar kosningar til þess að koma málinu fram, ef sjálfstæðismenn fallast þá ekki á það á síðustu stundu að skjóta því á frest ennþá eitt ár. En ég tel það mjög illa farið, hvert ár sem líður án þess að bætt sé úr því herfilega ranglæti, sem meiri hl. þjóðarinnar á við að búa með núv. skipun Alþ. Þess vegna óska ég eftir skýrum svörum frá hæstv.forsrh. um það, hvaða möguleikar eru fyrir sanngjarnri lausn kjördæmamálsins á næsta þingi. Við skulum segja, að hæstv. ráðh. hugsi sér það sanngjarna lausn á málinu, að við hana sé hægt að sætta sig. En hvaða tryggingu vill hann þá veita þeim yfir 20 þús. kjósendum, sem hafa krafizt breyt. á kjördæmaskipuninni, fyrir því, að hún verði samþ. af hans flokki? Þá vil ég víkja að öðru, sem hæstv. ráðh. kom lítillega að í ræðu sinni. Er það viðvíkjandi því ástandi, sem nú er í landinu. Það mun öllum koma saman um það, að horfurnar um atvinnu og afkomu í landinu hafa sjaldan verið dekkri en nú. Atvinnufyrirtækin draga saman seglin eða hætta, og líkur eru til, að meira atvinnuleysi verði nú um hábjargræðstímann heldur en verið hefir mest að vetrinum. Ég vil nú spyrja hæstv.forsrh., hvað hans stj. hugsar sér að gera til þess að bæta úr þessu voðaástandi. Ég geri ráð fyrir, að hann sé viðbúinn að svara þessu, því að þó hans ráðuneyti hafi nú alveg nýskeð tekið sæti, hlýtur hann að hafa hugsað mikið um þetta mál áður, þar sem hann var einnig í fráfarandi ráðuneyti, þó hann að vísu hefði þar ekki á hendi framkvæmd atvinnumálanna. Ég vil benda á það, að líkur eru til, að heilar atvinnugreinar geti stöðvazt að miklu leyti. því miður lítur út fyrir, að það verði svo erfitt með sölu síldar, að sama og ekkert verður gert út á síldveiðar. Þá kemur allur sá fjöldi, sem við síldarútveginn hefir haft atvinnu á undanförnum sumrum, í atvinnuleysingjahópinn. Þriðja málið vil ég leyfa mér að spyrja hæstv.forsrh. um, gengismálið. Það er kunnugt, að íslenzka krónan hefir nú um nokkuð langt skeið fylgt sterlingspundinu, og þegar það féll í verði á síðastl. hausti, lækkaði krónan að sama skapi. nú hefir komið upp orðrómur um það, að lækka íslenzku krónuna enn. Það er sérstök nefnd, sem hefir gjaldeyrismálin með höndum hér á landi, og ætla ég, að hæstv.forsrh. eigi sjálfur sæti í henni. Síðustu dagana hefir heyrzt, að hjá einhverjum mönnum hér sé uppi hugmynd um það, að lækka beri verðgildi krónunnar. Ef einhverjar slíkar fyrirætlanir eru á döfinni, teldi ég viðeigandi, að hæstv. stj. skýri þingmönnum frá því nú, þegar þeir eru á förum heim til kjósenda sinna. Ég vil spyrja um þetta mál því fremur sem vitanlegt er, að helztu stuðningsmenn hinnar nýju samsteypustjórnar í báðum flokkum hennar eru þeir hv.þm. Str. og hv.þm. G.-K. En einmitt þeir tveir hv.þm. hafa mest staðið með því í gengismálinu að halda íslenzku krónunni niðri. Jafnvel hafa þeir látið í ljós þá skoðun, að þegar eitthvað blási á móti á fjármálasviðinu, beri einungis að fella krónuna. Og þar sem einmitt þessir tveir menn hafa lagt svo mikið kapp á að koma upp þessu ráðuneyti, því meiri ástæða þykir mér til að spyrja um þetta mál. Þá kem ég að því atriði, sem ég hefði í raun og veru átt að minnast fyrst a. Það er atriði, sem ég álít, að nýja stj. hefði átt að byrja á, en það var að leita trausts sameinaðs Alþingis. Það mun í flestum öðrum þingræðislöndum vera eitt allra fyrsta verk nýrrar stjórnar að leita trausts þingsins alls, eða þá þeirrar málstofunnar, sem fjölmennari er, ef þingið er tvískipt. Þetta hefði hin nýja stj. átt að gera til þess að sýna, að hún væri mynduð á fullkomlega þingræðislegan hátt. Ég efa það ekki, að meiri hl. þingsins veiti stj. stuðning eða hlutleysi, en það er viðkunnanlegra og hreinlegra að sjá það koma fram í verkinu, og betra, að allir fái að sjá, hversu mikill sá meiri hl. er, en það vita menn ekki enn, eða það hefir a. m. k. farið framhjá mér, ef hæstv.forsrh. hefir getið þess, hve marga stuðningsmenn stj. hefði. Sýnist mér vel vera hægt að fara fram á það, að slík atkvgr. sé látin fara fram nú. Ég geri ekki kröfu til þess, að það verði haft öðruvísi en svo, að hæstv. forseti beri þetta upp sem tilmæli frá nýju stj. Þó að ekkert mál sé hér á dagskrá, sem gefur sérstakt tilefni til slíkrar atkvgr., þá álít ég, að hún geti vel farið fram. Það mætti gjarnan taka það upp sem venju, að hver stj. leti það verða sitt fyrsta verk að láta fara fram umræðulítið eða umræðulaust atkvgr. um þetta í Sþ. Þá kemur það í ljós, hvern stuðning stj. hefir hjá þm. Þá vil ég minnast á eitt mál, sem snertir stj. nokkuð, eða a. m. k. suma í henni, og það er sakamálsrannsókn sti, sem fyrirskipuð hefir verið gegn einum af hinum nýskipuðu ráðh. Ég hefi ekki hugmynd um, fyrir hvað þessi sakamálsrannsókn er hafin eða hvernig líklegast sé, að dómur falli í málinu, því að ég hefi ekkert séð af heim skjölum, er snerta þetta mál. Ég hefi drepið á þetta hér af því, að þetta er alls ekki þýðingarlaust, sérstaklega gagnvart öðrum þjóðum. Það væri mjög leiðinlegt og óviðkunnanlegt, ef hægt væri að spyrja Íslending, sem utan færi, eitthvað á þessa leið: „Hvernig er það með ykkur, settuð þið upp ráðh., sem var undir sakamálsrannsókn? “ Ég vil gjarnan fá svar og upplýsingar um þetta frá stj. Ég má segja, að ég las um þetta í Tímanum á laugardaginn var, þó að hann sé að vísu ekki góð heimild. Það stóð J. J. undir, og ég hugsa, að það hafi verið fyrrv.hæstv.dómsmrh. Get ég þá hugsað, að J. J. hafi haft þetta frá dómsmrh., svo að maður hefir ástæðu til að trúa því! Þó að ég segi nú þetta í spaugi, þá er þó hitt alvarlegur hlutur, að einn maðurinn í hinni nýju stj. eigi sakamálsrannsókn yfir höfði sér. Við hitt gæti hann ekki ráðið, þó að einhver kæra kæmi á hann, eftir að hann væri kominn í ráðherrasæti. Ég hefi nú að þessu sinni spurt um fleira en venja er til að, gera við stjórnarskipti, en það er mín afsökun, að nú er Alþ. að ljúka sínum störfum, og má búast við, að þm. fari nú heim eftir nokkra daga, svo að þm. hafa ekkert tækifæri til að tala við þá nýju stj. Þess vegna hefi ég nú notað mér þá heimild, sem hæstv. forseti gaf mér, að leggja fyrir hæstv. stj. þessar spurningar, sem ég vænti að hún svari.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég get svarað hv. 2. landsk. nokkrum orðum. Því sem hann minntist á síðast, sakamálsrannsóknina, vil ég beina til hæstv.dómsmrh. Ég skal aðeins taka það fram, að hv. 2. landsk, veit það vel, að sá maður er ekkert meiri sakamaður en sjálfur hann, svo að ég taki einhvern til samanburðar.

Við erum hvorugur dæmdur

. Alveg rétt, þeir eru mestu heiðursmenn báðir tveir. Mér þykir leitt að geta ekki orðið við þeirri ósk hv.þm. að leita nú með atkvgr. trausts hjá þinginu. Ég hefi nú nýlega símað til konungs, að stj. sé mynduð með hlutleysi eða stuðningi allflestra sjálfstæðis- og framsóknarþingmanna, og að fara að leita trausts hjá þinginu nokkrum dögum síðar, það geri ég ekki fyrir bænarstað hv.þm. Ég vil benda hv.þm. á það, að hv.þm. hefir áður láðst að bera fram slíka till., en hann hefir þá ekki kært sig um að gangast við því við opinbera atkvgr., að hann styddi stj. úr öðrum flokki eða sæti hjá. Honum hefir þá fundist, að hlutleysi væri sama og stuðningur. En þetta veldur hv.þm. engum óþægindum, því að honum standa opnir þeir möguleikar, sem ég hefi heyrt, að hann ætli að grípa til, sem sé að bera fram vantraust á ríkisstj. Það eina, sem ég get gert fyrir hv.þm. í þessu, er að lofa honum því, að þingi verði ekki slitið fyrr en slíkt stórmál hefir fengið afgreiðslu. Um atvinnubætur sé ég ekki ástæðu til að gefa tiltekin svör að þessu sinni. Ég hefi oft talað um þá hluti á þessu þingi, og verður einnig tækifæri til að svara því síðar á þessu þingi, enda þótt nú sé komið fast að þinglokum. Um gengismálið get ég sagt hv.þm. það, að það er stefna gjaldeyrisnefndar að reyna að varðveita óbreytt sterlingspundsgengið, eins og verið hefir frá 1925. Um hitt get ég vitanlega engin svör gefið honum, hvort á tímanum fram til næsta þings komi einhver sterkari öfl viðskiptalífsins eða atvinnulífsins, sem gætu haggað þessum ásetningi gjaldeyrisnefndarinnar. Um stjórnarskrármálið þarf ég ekki fleira að segja. Ég hefi lýst yfir þeim ásetningi, að ég muni beita mér fyrir lausn þess máls og mun leggja fyrir næsta þing tillögur í því máli, sem líklegt væri, að menn gætu orðið sammála um. Ég hefi fylgzt vel með því máli á þessu þingi og þykist eygja möguleika til að leysa þetta mál, sem ættu ekki að minnka heldur vaxa fyrir næsta þing, en hvernig sú lausn er í einstökum atriðum, er vitanlega ekki hægt að skýra frá nú. Þeirri spurningu fær hv.þm. svarað þegar í byrjun næsta þings. Um það get ég ekki liðsinnt hv.þm. hvað hann eigi að segja sínum kjósendum. Ég hygg, að hann verði í engum vandræðum með það, og ég veit, að hann er nú þegar búinn að segja þeim eitthvað.

Jón Baldvinsson Hæstv. forsrh. sagði það ákveðið, að hann vildi ekki verða við þeim tilmælum mínum að leita trausts þingsins. Ég álít því, að rétt sé að nota það tilboð, sem hæstv. ráðh. hefir gert mér, að láta þingið bíða eftir því, að prófað verði, hvort stj. hefir nægilegt traust eða ekki. Það stendur svo á, að við Alþýðuflokksmenn höfum undirbúið þetta dálítið. Við höfum látið prenta þskj., sem er hægt að útbýta nú þegar, en við ætluðun ekki að koma fram með, ef stj. hefði orðið við þeim tilmælum okkar að leita trausts þingsins, því að ég álít eðlilegra, að ný stj. leiti á þann hátt trausts þingsins heldur en með því að felld verði vantrauststillaga, þó að það gildi vitanlega það sama, að fella vantraust og samþ. traust. Þessi till. er aðeins borin fram til að prófa atkv. þingmanna, prófa, hvert fylgi stj. hefir. Ég óska eftir, að þessi till. verði tekin til umr. í Sþ. nú þegar, til að tefja ekki tímann. Ég býst ekki við, að fylgismenn stj. úr báðum flokkum þurfi langan umhugsunartíma til að ráða það við sig, hvernig þeir greiða atkv. um þessa till. Ég vil því mælast til þess, að hæstv.forsrh. og forseti leyfi þessari þáltill. að komast að nú, og af minni hálfu munu ekki verða frekari umr. um hana en nú er orðið. Þetta ætti því ekki að þurfa að taka neinn tíma. Hæstv. ráðh. þykist geta eygt einhver málalok í kjördæmamálinu. Ég get ekki sagt, að það sé ákveðið svar við spurningu minni, hvernig það mál eigi að leysa, og í því felst ekki mikil trygging fyrir því, að málið verði leyst. En það var það, sem ég vildi fá svar við, til þess að hægt væri að segja þeim mörgu kjósendum, sem krefjast breyt. á kjördæmaskipuninni, á hvern hátt það verði leyst og hvaða trygging sé fyrir því, að það verði leyst. Mér skilst líka á hæstv. ráðh., að hann hafi enga tryggingu fyrir, að hann geti leyst málið. Hann segir aðeins, að hann eygi einhverja möguleika, en hann veit þó ekki, hvort það er nokkuð meira en hugarburður einn, hvort nokkurn tíma getur rætzt úr eða ekki. Ég er því litlu nær en eftir fyrstu ræðu hæstv. ráðh. Það er því svo ástatt nú, að engin trygging er fyrir því,, að kjördæmamálið verði leyst á næsta þingi, - því er miður. Hæstv. ráðh. svaraði spurningu minni um gengismálið skýrt og ákveðið, og get ég eftir atvikum verið ánægður með svar hans. Meira gat hann vitanlega ekki sagt heldur en það, hver stefna gengisnefndar væri, sem sé sú, að halda sér við sterlingspundsgengið. Læt ég mér því nægja það svar hans. Þá er búið að útbýta vantrauststill. Mér finnst vel hægt að ganga til atkv. um hana nú, þó að hún hafi ekki verið tekin á dagskrá. Það tekur langminnstan tíma fyrir þingið, því að ég geri ekki kröfu til að tala um þetta mál frekar en orðið er, nema sérstakt tilefni gefist til.

Héðinn Valdimarsson Það eru aðeins örfáar spurningar, sem mig langaði til að bera fram, og þá fyrst út af þeim orðum, sem hæstv.forsrh. lét hér falla sem svar til flokksbróður míns, um sakamálsrannsóknina á hendur núv. hæstv.dómsmrh.Hæstv. ráðh. sagði, að hv. 2. landsk.þm. vissi það vel, að núv. dómsmrh. væri ekki meiri sakamaður en sjálfur hann. Nú er það fyrrv.hæstv.dómsmrh., sem hefir stofnað til þessarar sakamálsrannsóknar, fyrrv. félagi hæstv.forsrh. í stj., sem maður veit ekki annað um en að hæstv.forsrh. beri fyllsta traust til. Raunar mun þessi rannsókn ekki runnin frá hæstv.fyrrv.dómsmrh., heldur frá hv. 4. landsk. og flokksbróður hæstv. núv. dómsmrh. Nú vil ég spyrja hæstv.forsrh., hvort þetta sé fölsk ákæra frá hv. 4. landsk. og þá ástæðulaus sakamálsrannsókn, sem þessi fyrrv. og væntanlega núv. flokksbróðir hæstv.forsrh. hefir fyrirskipað. Hv. 5. landsk. vil ég spyrja um það, hvað hann áliti um þetta mál, hvort það eigi að ná fram að ganga, og hann, sem sendi kæruna fram, hv. 4. landsk. Mér dettur ekki í hug að segja neitt um það, hvort hæstv.dómsmrh. sé sekur eða saklaus, en það er einkennilegt, ef á að draga kæruna til baka, og hæstv.dómsmrh. á sjálfur að gera það, sem undir kærunni liggur. Þá kom það fyrir á þingmálafundi, sem haldinn var í fyrrakvöld, að hv.þm. G.-K. talaði nokkuð um samsteypustj., en hann er eins og kunnugt er einn af hennar trúnaðarmönnum. Hann lýsti því yfir þar, að Sjálfstæðisflokkurinn hefði einhverja þá tryggingu fyrir lausn stjórnarskrármálsins, sem hæstv. núv. forsrh. hefði gefið, en hver sú trygging væri, gat hann ekki um. Nú vil ég spyrja, hvaða trygging það sé, sem hæstv.forsrh. hefir gefið hér fyrir lausn stjórnarskrármálsins, eða hvort hæstv. ráðh. hefir gefið nokkurt loforð í þessa átt. Hv. þm. G.-K. gat þess, að 8–10 þm. úr Framsóknarflokknum hefðu gengið að ákveðinni lausn stjórnarskrármálsins á næsta þingi, og vil ég líka spyrja hæstv. núv. stj., og þá fyrst og fremst formann Sjálfstæðisflokksins, hverjar tryggingar séu fyrir þessu.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Hv. 2. landsk. minntist á þá sakamálskæru, sem hv. fyrirrennari minn kvað hafa sett á mig. Ég hefi ekkert um þetta heyrt frá hlutaðeigandi stjórnarvöldum, svo að ég veit ekki, hvort það er satt, en ég skal ganga út frá því, að það sé satt, og vil ég þá segja það um þetta mál, að ég bið óhræddur eftir úrslitum þess. Hv. 3. þm. Reykv. var að tala um, að ég mundi taka þessa kæru aftur, en ég get sagt honum það, að það hefir mér aldrei dottið í hug. Ég mun fyrst bíða eftir því, að ég fái að vita, hvað hér er um að ræða. Ef hv. 3. þm. Reykv. er hræddur um, að ég muni nota mitt vald til að afturkalla kæruna þegar hún kemur, þá skal ég segja honum, að það mun ég alls ekki gera. Ég er ekki hræddur við að láta hana ganga áfram og dettur ekki í hug að taka hana aftur, hvaðan sem hún er komin. Hv. 3. þm. Reykv. segir, að hún sé frá hv. 4. landsk. eða skrifstofu hans, en um það skal ég ekkert fullyrða, þar sem ég veit ekkert um það. Ég get ekki svarað því, sem hv.þm. G.-K. hefir sagt á fundi þeim, er haldinn var í barnaskólaportinu í fyrrakvöld, af því að ég var þar ekki, en þar sem hv.þm. er hér nú, getur hann sjálfur skýrt frá, hvað það hefir verið, en út af því máli, sem hv. 3. þm. Reykv. setti þetta í samband við, skal ég taka það fram, að það er ekki hægt að setja neina tryggingu fyrir lausn kjördæmamálsins með þeim hætti, sem venjulega er talað um, er tryggingar eru settar. Við sjálfstæðismenn höfum þó þá tryggingu, að ég hefi tekið sæti í stj. af hálfu okkar flokks, og ég get lýst því yfir, að ég mun ekki vera í stj. lengur en þangað til ég veit, að sú lausn fæst ekki, sem ég tel viðunandi.

Héðinn Valdimarsson Ég er mjög ánægður með þá yfirlýsingu hæstv.dómsmrh., að hann muni ekki falla frá þessari sakamálsrannsókn á sjálfan hann. En þá vil ég spyrja hann um það, hvort hann ætli ekki að láta kærurnar á bankastjóra Íslandsbanka og þá aðra halda áfram líka.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég get ekki svarað þessari spurningu hv.þm., meðan hann skýrir ekki nánar, hvaða kærur þetta eru. Hann spyr aðeins um kæruna á bankastjóra Íslandsbanka og svo hinar kærurnar. Ég get lofað því að athuga þessi mál, en ég get ekkert sagt um þau, af því að ég þekki þau ekki, en að því er snertir mitt mál, þá hefi ég svarað því. Það var það eina mál, sem ég gat nokkuð um sagt, af því ég þekkti það.

Jónas Jónsson Af því að hv. 3. þm. Reykv. hefir beint til mín fyrirspurn, verð ég að segja hér nokkur orð. Það mál, sem hann sérstaklega spurði um, var gjaldþrotamál kaupmanns, sem heitir Rehrens. Það stóð svo á, að rétta firma hafði lengi verið nokkuð veikt, hafði leitað nauðasamninga og búið við margskonar aðrar þrengingar. Mér er litið kunnugt um allt þess stríð, þekki það ekki neitt nema af þeim skjölum, sem komið hafa til dómsmálaskrifstofunnar í stjórnarráðinu. Eftir að þetta firma var orðið gjaldþrota, kom í ljós, að það hafði eiginlega aldrei átt fyrir skuldum og margir orðið fyrir stórtapi á því, vegna þess að einn lánardrottinn náði öllu eða mestöllu sínu úr þrotabúinu, án þess að hinir lánardrottnarnir vissu af. En við allt þetta brask var hv. 2. þm. Skagf. lögráðunautur hins gjaldþrota manns. Einn þáttur þessa máls er það, að málafærsluskrifstofa ein hér í bæ krafðist frekari rannsóknar á því, hver hefði verið afstaða tiltekins endurskoðanda og málafærslumanns, sem höfðu með þetta að gera. Hefir þetta mál allt gengið sinn vanagang í stjórnarráðinu, nákvæmlega eins og önnur samkynja mál. Ef þessi málafærslumaður hefði ekki verið þm., þá hefði enginn haft neitt við þetta að athuga. Allur þessi blástur út af málinu er af því,, að einn þessara manna, sem þarf að gera hreint fyrir sínum dyrum, er þm. Datt mér auðvitað ekki annað í hug en að láta það ganga sinn gang fyrir því,, en hinsvegar er það ekki mitt að segja, hvernig það fer, ef það gengur til dóms, sem ég býst við, að hæstv.dómsmrh. láti verða. Eins og málið lá fyrir, var ekki annað hægt en að láta það ganga til lögreglustjóra, án þess að stj. gerði sig seka í vítaverðu athæfi. Vona ég, að hæstv.dómsmrh. sé mér sammála um það, að málið eigi að ganga sinn gang. Kemur þá í ljós, hvort þessi erlendu firmu hafa haft á réttu að standa. Ég nota tækifærið hér til þess að láta þess getið, að ég lýsti yfir pólitískri andstöðu við eftirmann minn, þegar stjórnarmyndunin var til umr. í Framsóknarflokknum.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Hv. 5. landsk., fyrrv.dómsmrh., hefir mjög oft sagt, að ég mundi verða hans eftirmaður. Skoða ég því þessa sakamálsrannsókn sem nokkurskonar vinarkveðju frá honum, því að ég þekki hans alkunnu óhlutdrægni, en um það ræði ég ekki frekar hér. Undrar mig ekki, þótt hann finni ástæðu til þess að undirstrika nú óhlutdrægni sína. Verður gaman að athuga, hvað gerzt hefir í stjórnarráðinu í þessu máli, og hefi ég nú til þess gott tækifæri. Get ég þá myndað mér nánari skoðun um það, hvort einskær réttlætistilfinning hefir vakað fyrir fyrrv.dómsmrh. Það er ákaflega hægt fyrir fráfarandi ráðh. að gera eftirkomendum sínum lífið súrt með því að fyrirskipa slíka rannsókn, en drengilegt er það ekki.

Héðinn Valdimarsson Hæstv. dómsmrh. vildi ekki skilja síðustu fyrirspurnir mínar. Ætla ég því að endurtaka þær. Ef sakamálaákæran á hendur Eggert Claessen, Kristjáni Karlssyni, Sigurði Eggerz, Ólafi og Hauki Thors er komin fram, vildi ég vita, hvort málunum muni verða haldið áfram. Mér er sagt af sessunaut mínum, að verið geti, að hún hafi verið dregin til baka á síðustu stundu af fyrrv. stj., þótt óskiljanlegt megi virðast.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég hlýt að svara þessu svo, að ég veit ekki, hvort ég muni fella niður mál, sem hv.þm. lýsir yfir, að hann viti ekki, nema þegar hafi verið felld niður. Skal ég athuga málið af fyllstu sanngirni, en meiru get ég ekki lofað.

Jónas Jónsson Ég þarf ekki að gera nema stutta aths. út af ræðu hæstv.dómsmrh. Málið lá ljóst fyrir eftir þeirri reglu, sem ég hefi fylgt í stjórnarráðinu, sem sé að láta lögin ganga jafnt yfir alla. Vænti ég þess, að hann muni og fylgja þeirri reglu, enda þótt honum yrði ráðfátt í Krossanesi út af síldarmálunum forðum. En ég gat ekki fylgt honum þar. Sá ég ekki ástæðu til annars en að láta rannsókn fara fram, þegar sannazt hafði, að notuð voru svikin mæliker á Hesteyri. Vona ég, að eftirmaður minn hafi lært svo mikið, að honum þyki nú ekki ástæða til annars en að láta málið ganga áfram. Vona ég líka, að hann taki meira tillit til góðrar greindar og réttlætistilfinningar borgaranna en eitt stuðningsblað hans, sem hélt því fram, að dæmalaust væri að höfða mál gegn manni, sem er hátt settur í stjórnmalaflokki hans. Leit helzt út fyrir, að það væri alveg sama, hvað slíkir menn aðhefðust. Orðlengi ég svo ekki þetta, en lýsi aðeins yfir því, að ég óska og vona, að dómsmrh. sá, sem nú verður um óákveðinn tíma, fylgi ekki síður en ég þeirri reglu að láta lögin ná jafnt til allra, og mun þá vaxa vegur hans frá því, sem áður var.

Jakob Möller [óyfirl.]: af því að hv. 5. landsk., fyrrv.dómsmrh., talaði um, að það hefði verið sín regla að láta lögin ná jafnt til allra, vil ég minna á það, að við áttum um þetta orðaskipti í Ed. í sumar út af kæru vegna afbrots, sem ég vissi, að hann þaggaði niður. Svaraði hann fyrirspurn minni út af þessu svo, að einhverjir menn hefðu sagt sér, að ástæðulaust væri að höfða málið, og því hefði hann látið það niður falla.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Það er gott að heyra, að hv. 5. landsk. gerir ekki þá kröfu til mín, að ég láti lögin ganga réttlátar yfir en hann. Hann óskar eftir því einu, að ég verði ekki honum verri. Vona ég, að hamingjan gefi, að mér veitist það létt.

Ólafur Thors Fyrrv. dómsmrh. er nú tekinn upp á því að láta þingheim hlæja að sér með því að viðhafa orð, er allir taka sem grín. Seinasta verk þessa manns var það að ryðja sakamálskærum á andstæðinga sína. Gerði hann þó reyndar annað seinna. Hann hefir, eins og kunnugt er, skrifað svívirðingar og níðgreinar, sem annar maður hefir verið dæmdur fyrir, af því að hann var ritstjóri Tímans. Hefir þessi maður verið dæmdur til mikilla fjárútláta fyrir verk fyrrv.dómsmrh. En það var síðasta verk hans sem ráðh. að náða sjálfan sig af einni slíkri sekt. Slík svívirðing hefir ekki komið fyrir áður hér á landi, nema ef vera skyldi sú, að þessi maður situr á Alþingi. Öll þessi sakamál væri réttlatt að láta niður falla. Væri honum með því sýnd viðeigandi virðing, eða réttara sagt óvirðing. Þarf þessa þó ekki til, svo að almenningur skilji hans óvirðu. Þarf ekki annað en líta á það atriði, að flokksmenn hans sjálfs hafa samþ. að setja í stól hans einn þeirra manna, sem hann sjálfur hefir sett undir ákæru sem glæpamann. Hv. 3. þm. Reykv. sagði, að ég hefði sagt á fundi í barnaskólaportinu í fyrradag, að Sjálfstæðisflokkurinn hefði fengið tryggingu hjá hæstv.forsrh. um lausn kjördæmamálsins.  Hv. 2. landsk. beindi því til mín, að ég myndi sérstaklega leggja áherzlu á það, að stj. lækkaði gengi krónunnar. Hæstv. forsrh. svaraði þessu f. h. gengisn., sem ég á sæti i, en ég skal geta þess, að ég tel rétt að sporna á móti því, að íslenzkur gjaldmiðill falli. Er það skylda allra að gera í því skyni það, sem í þeirra valdi stendur. Annað mál er það, hvort við ráðum við þetta mál, en það er einlæg ósk mín, að svo megi verða.

Jónas Jónsson Hv. 1. þm. Reykv. sagði, að ég hefði eftir lausum orðrómi stöðvað kæru út af einhverju tilfelli, sem hann tiltók ekki nánar. Vissi ég ekki, við hvað hann átti, og spurði hann því um þetta, af því að svo vel vill nú til, að hann situr hérna við hliðina á mér, en hann gat ekkert svar gefið. Virðist hv.þm. hafa dreymt þetta. Atvik það, sem hann vitnar til og mun hafa gefið honum þessa skökku skoðun, er það, að í sumar varð hér úlfaþytur mikill út af siðferðismáli einu, af því að maður einn af svokölluðu betra fólki hafði orðið sannur að sök um vítaverða breytni í siðferðislegu tilliti. Voru gerðar ítrekaðar tilraunir til þess að eyða málinu, en ég sá ekki ástæðu til annars en að láta rannsaka málið, enda þótt þessi maður ætti einhverja kunningja. Lýsi ég því hv. 1. þm. Reykv. fullkominn, ósannindamann að dylgjum sínum um, að ég hafi nokkurntíma stöðvað rannsókn í sviksamlegum málum. Ég ætla ekki að svara gremjuorðum hv.þm. G.-K. Skil ég, að honum sé viðkvæmt, að upp komst um sviknu síldarmálin, 30 að tölu. Er eins og hann áliti þetta sök sjómannanna, sem kærðu svikin, eða mannsins, sem mældi kerin, eða mína. En sökin er hjá honum sjálfum viðvíkjandi þessum mælikerum, sem hann hafði komið fyrir uppi á dimmu lofti, þar sem vart var hægt að finna þau. Er það staðreynd, að kerin voru röng honum í hag. Hefði hann átt að hafa smekk til þess að skipta sér ekki af, þegar kæra kom fram hér í þingi frá þm. héraðs, sem orðið hafði fyrir skaða af þessum sviknu mælikerum. En hv.þm. G.-K. hefir beitt áhrifum og kunningsskaparsamböndum til þess að hindra, að málið kæmi fram. Þessi framkoma hans, eftir að sekt hans er sönnuð og almenningi kunn, sýnir. hvernig þroska hans er háttað. Þegar hv.þm. talar um það, að ég hafi látið falla niður meiðyrðasektir, þá er það skáldskapur um mig. Blað það, sem ég skrifa stundum í, varð fyrir slíkum sektum. Ég tók það fram í till. minni um þetta mál, sem ég býst við, að séu góð rök, að nú er svo komið á Íslandi, að einungis einn flokkur, Sjálfstæðisflokkurinn, skoðar meiðyrðamálshöfðun sem lið í hinni pólitísku baráttu. Hefði ég getað látið sekta sumpart hv.þm. og sumpart flokksbræður hans einu sinni á dag fyrir meiðyrði meðan ég var í stj., en ég hefi fyrirlitið þá bardagaaðferð. En þegar svo er komið, að aðeins einn flokkur landsins notar þessa bardagaaðferð, jafnframt því, að hann beitir sjálfur mestum meiðyrðum í skrifum sínum, og þar sem meiðyrðasektir hafa ekki verið innheimtar síðan fyrir aldamót, þá hikaði ég ekki við þetta. Þegar Jón Magnússon var hér ráðh., lét hann aldrei innheimta meiðyrðasektir. Er réttarmeðvitund almennings orðin á þá lund, að þetta er orðin úrelt bardagaaðferð óþroskaðra manna, eins og hv.þm. G.-K., sem reyna að breiða yfir sár sín með slíku. Er ég þess því fullviss, að framtíðin muni réttlæta þá skoðun mína, að annaðhvort verði allir flokkar að taka upp þessa hernaðaraðferð, eða þá að hinir flokkarnir, sem ekki liggja í meiðyrðamálum, komi fram þeim vilja sínum, að eitt gangi yfir alla í þessu efni. Hefir enginn ríkari rétt til þess en ég að leggja til, að felldar verði niður þessar meiðyrðasektir, því að enginn hefði getað fengið blaðamenn dæmda í jafnháar sektir eins og ég. En ég hefi náðað óvini mína í þessum efnum. Það fór því vel á, að líka fellu niður sektir samherja minna.

Forseti (EÁrna): Umr. eru nú komnar nokkuð út fyrir réttan vettvang, og býst ég við að verða að takmarka þær nokkuð hér eftir.

Ólafur Thors Ég get tekið undir það með hæstv. forseta, að umr. eru komnar á nokkuð undarlegan vettvang. Tel ég mig ekki bera ábyrgð á því, en skal þó verða við ósk hans um að lengja þær ekki. Vil ég gera litla aths. í tilefni af orðum hv. 5. landsk. Hann fann, þrátt fyrir sljóa dómgreind í þeim efnum, að ekki var allt með felldu, er hann hafði náðað sjálfan sig af sekt fyrir ærumeiðingar. Greinar þær í Tímanum, sem Gísli Guðmundsson var sektaður fyrir, voru flestar eftir hv. 5. landsk. sjálfan, t. d. um Helga Tómasson. Afsökun sú, sem hv. 5. landsk. færði fyrir till. sinni til konungs um uppgjöf sekta fyrir meiðyrði, sú, að hér á landi beitti aðeins einn flokkur meiðyrðasektum, var ekki rétt. Hefir hann þannig sagt konungi rangt til, því að framsóknarmenn hafa nú gangandi 3 eða 4 slík mál á Morgunblaðið. Eru það því visvítandi ósannindi, sem hann hefir sagt konungi í sambandi við þessa blygðunarlausu till. Hefi ég oft deilt fast á fyrrv.dómsmrh., og þó hvergi nærri eins og hann hefir átt skilið. En nú er hann oltinn úr valdasessi, og læt ég hann hér eftir afskiptalausan, eftir því sem hægt er.

Jakob Möller [óyfirl.]: Hv. 5. landsk. svaraði aths. mínum aðan og þóttist skilja þær svo, að ég hefði sagt, að hann hefði kæft mál eitt, er hann fyrirskipaði sjálfur, að rannsaka skyldi. Það mál beindist gegn mönnum, sem líkt er ástatt um og þá, sem nú er fyrirskipuð málshöfðun á, að þeir eru ekki vinir hv.þm. En það var allt annað mál, sem ég átti við. - Um hitt málið sagði ég, að ég myndi ekki eftir því. Skal ég ekki bera brigður á það, þar sem hv. 5. landsk. segir það hafa verið sína reglu sem dómsmrh. að láta lögin ganga jafnt yfir alla, að það hafi mest verið fyrir minnisleysi, þegar hann sem ráðh. lét kærur falla niður, er vinir hans og flokksbræður áttu í hlut. 

Jón Baldvinsson Það er augljóst af svörum hæstv. stj. við fyrirspurnum mínum, að tilgangslaust er að vera að reyna að krefja hana frekari sagna, enda skal ég ekki gera frekari tilraunir í þá att. Hinsvegar vildi ég mega beina því til hæstv. forseta, hvort ekki mundi hægt að ganga til atkv. um vantrauststill. nú þegar á þessum fundi, og skal ég jafnframt lýsa yfir því, að við Alþýðuflokksmenn munum ekki taka frekar til máls um vantrauststill., ef aðrir gera það ekki, svo að atkvgr. um till. þurfi ekki að dragast af þeim ástæðum.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Af því að þetta er það eina, sem ég get gert fyrir hv. 2. landsk. af því, sem hann hefir beðið mig um, skal ég láta það eftir honum, og vil því beina því til hæstv. forseta, að hann taki vantraustsyfirlýsinguna fyrir á nýjum fundi þegar að loknum þessum fundi.

Forseti (EÁrna): Ég mun verða við heim tilmælum að láta vantrauststill. koma til atkv. hér í sameinuðu þingi þegar í dag, en þar sem till. er ekki á dagskrá þessa fundar, verður að taka hana fyrir á 2 sérstökum fundum; þarf fyrst fund til að ákveða umr. um till., og síðan annan fund, þar sem hún sé rædd og atkv. látin ganga um hana. Mun ég því, til þess að þetta megi fram fara samkv. þingsköpum, halda þessa 2 fundi í sameinuðu þingi þegar að loknum þessum fundi.

Ég er ánægður með þessa skipan

.

Jónas Þorbergsson Ég verð að gera örstutta aths. út af ræðu hv.þm. G.-K., þar sem hann lét þess m. a. getið, að nú væru á döfinni nokkur meiðyrðamál á Morgunblaðið frá flokksbræðrum hv. 5. landsk. Vill svo vel til, að einn af ritstjórum Morgunblaðsins er hér á næstu grösum, svo að mér þannig gafst tækifæri til að spyrja hann, hver þessi mál væru, sem hv.þm. G.-K. ætti við, og tjáði ritstjórinn mér, að meðal þessara mála væri eitt mál, sem ég höfaði á Morgunblaðið, en ég höfðaði þetta mál ekki af pólitískum ástæðum eða sem flokksbróðir hv. 5. landsk., heldur sem forstöðumaður ríkisstofnunar, sem Morgunblaðið hafði borið sökum. Þessi ummæli hv.þm. G.-K. fá því ekki staðizt. Í öðru lagi vil ég taka það fram, út af þeim ummælum hv.þm. G.-K., að Framsóknarflokkurinn hefði samþ. það, að núv. hæstv.dómsmrh. tæki sæti hins fráfarandi dómsmrh., að hvortveggja flokkurinn, bæði Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn, var hinum óháður um val á mönnum í ráðuneytið, og veit ég enda, að hv.þm. G.-K. er þetta vel kunnugt, því að hann mun hafa átt mikinn þátt í þeim samningaumleitunum, sem staðið hafa á bak við þessa stjórnarmyndun. Þessi stjórnarmyndun er til orðin af sérstökum ástæðum, vegna sérstakra vandræða, sem þinginu hafa að höndum borið, og lít ég svo á, að skoða megi þessa stj. eins og nokkurskonar n., sem báðir flokkar hafi skipað menn í eftir samkomulagi, með það fyrir augum að koma fram nauðsynlegum málum, sem stóðu föst í þinginu og ekki var hægt að afgr. áður. Undirbúningur að skipun stj. fór fram með þeim hætti, sem venja er til um skipun n., og það er auðvitað, að um leið og hvortveggja flokkurinn hefir valið menn í slíka n., hefir hann og tekið á sig ábyrgð á verðum síns eða sinna fulltrúa.

Ólafur Thors Hv. þm. Dal. færði þá skýringu fram á málshöfðun sinni gegn Morgunblaðinu, að hann hefði gert það sem embættismaður, og vildi hv.þm. með þessu leitast við að hrekja, það, sem ég hafði áður sagt, og, var það, að fyrrv.dómsmrh. hefði farið með visvítandi ósannindi við konung, er hann símaði konungi, að svo væri háttað hér á landi, að aðeins einn flokkurinn í landinu höfðaði mál út af meiðyrðum í blaðadeilum. Þessi tilraun hv.þm. Dal. til að bregða skildi fyrir flokksbróður sinn sýnist þó vera vitagagnslaus, því að ég veit ekki betur en að einmitt sá maður, sem hv. 5. landsk. réðst einna svæsnast á, væri embættismaður, og væri einmitt embættismaður, er þessar árásir á hann stóðu yfir. Þessi maður er Helgi Tómasson læknir, og var hann borinn öllum illum sökum, allt að því að hann væri manndrápari, ef það þá ekki var skýrum orðum sagt. Helgi Tómasson fór í meiðyrðamál við fyrrv.dómsmrh. og annan til af níðriturum Tímans, og ritstjóri Tímans, sem ber lagalega ábyrgð á skrifum blaðsins, var dæmdur í sekt fyrir meiðyrðin, og fyrrv.dómsmrh. lætur það svo verða eitt af sínum síðustu verkum að gabba konung með ósannindum til að sýkna ritstjórann af því að greiða þessa sekt. Slíkt og annað eins er auðvitað óheyrt í öllum siðuðum löndum og kemur vonandi ekki framar fyrir hér, eftir að þessi undarlega siðlausi maður loks hefir hrökklazt úr ráðherradómi. Og það má hv.þm. Dal. vita, að enginn stjórnmálamaður annar en hann hefði fengizt til að verja slíkt athæfi.

Jón Jónsson Þó að þessar umr. séu nú þegar orðnar alllangar, vil ég samt ekki láta hjá líða að láta í ljós ánægju mína yfir því, að tveir stærstu , flokkar þingsins hafa nú orðið ásáttir um að leggja deilumálin til hlíðar og beina saman bókum til sameiginlegra átaka á þessum erfiðu tímum. Það voru þó aðallega ummæli hv.þm. G.-K., sem komu mér til að kveðja mér hljóðs, en hann gat ekki stillt sig um það nú fremur en endranær að hnýta í hv. 5. landsk. og lét þau orð falla, að Framsóknarflokkurinn hefði viljað gefa fyrrv.dómsmrh. ráðningu með því að taka hv. 2. þm. Skagf. í sæti hans. Vil ég taka það fram, að því fór mjög fjarri, að Framsóknarflokkurinn vildi með þessu lýsa vantrausti á hendur fyrrv.dómsmrh.Fyrrv. ráðuneyti fann upp á því sjálft að biðjast lausnar, án þess að Framsóknarflokkurinn ætti þar nokkurn hátt í, og það varð að samkomulagi með flokkunum, að Framsóknarflokkurinn veldi tvo menn í stj. og Sjálfstæðisflokkurinn einn mann, og átti Framsóknarflokkurinn engan hlut þar að, hver kæmi í stj. af hálfu sjálfstæðismanna, heldur var það algerlega á valdi þeirra sjálfra. Og að því er snertir þá menn, sem Framsóknarflokkurinn hefir valið í stj., þykist ég mega gera mér vonir um, að þeir reynist flokknum vel og drengilega í ráðherrasætunum.

Jón Þorláksson Ég vil ekki láta því vera ómótmælt hjá hv.þm. Dal., er hann sagði, að þessi nýja stj. væri einskonar n., sem flokkarnir hefðu skipað, þannig, að hvor flokkur bæri aðeins ábyrgð á sínum mönnum. Þetta ráðuneyti er myndað eins og önnur ráðuneyti, og tók fyrrv. fjmrh. að sér að mynda það samkv. tilmælum frá konungi, og það er hann, sem ber hina stjórnskipulegu ábyrgð á vali hinna ráðh. Veit ég, að þessi stjórnskipulega ábyrgð hæstv.forsrh. verður honum létt, því að það er almannarómur, að honum hafi heppnazt vel valið á starfsbræðrum sínum í hinu nýja ráðuneyti. Það er hinsvegar rétt, að flokkarnir bentu hæstv.forsrh. á sína menn, og sérstaklega Sjálfstæðisflokkurinn, sem benti hæstv.forsrh. á að snúa sér til hv. 2. þm. Skagf., eftir að farið hafði verið fram á, að einn maður úr Sjálfstæðisflokknum tæki sæti í ráðuneytinu. Hitt mega menn ekki hugsa, að stj. sé sem n., skipuð fulltrúum flokkanna, og að ráðh. geti starfað sér út af fyrir sig, hver á sínu sviði, eins og fulltrúar í n. geta klofið n. og gefið út sérnál., ef þeir verða sundurþykkir. Þannig verður engin stj. mynduð, heldur á hinn veginn, sem ég áður lýsti.

Haraldur Guðmundsson Þessar umr. hafa farið mjög á víð og dreif, en ég vildi þó, áður en þeim lýkur, benda hv. þingheimi á það, að hvað sem annars segja má um hæfileika hinnar nýju stj., þá er þó eitt víst, það er að stj. hefir a. m. k. einn hæfileika til að bera í ríkum mæli, hún er loðmæltari og óákveðnari í svörum en nokkur stj. önnur, sem ég man eftir. Er það til marks um þetta, að af hálfu okkar jafnaðarmanna hafa hér verið bornar upp fjórar fyrirspurnir, og hefir hæstv. stj. aðeins svarað einni þeirra svo, að við verður unað, en hinum þremur hefir stj. ýmist ekki svarað eða þá svarað þeim út af. Svo var talið af öllum, þegar þetta þing kom saman í febr. í vetur, að höfuðmál þessa þings væru tvö. Annað þeirra er kjördæmamálið eða stjórnarskrármálið. Það er og vitanlegt, að þessi hin nýja stj. er fyrst og fremst mynduð vegna þess, að fyrrv. stj. gafst upp við að leysa þetta aðalmál þingsins og treysti sér hinsvegar ekki til að halda áfram störfum, nema fjárl. væru samþ. og nauðsynleg fjáröflunarl. til handa ríkissjóði, en þetta var bundið því skilyrði af hálfu andstöðuflokka fráfarandi stj., að kjördæmamálið væri leyst á þessu þingi. Nú hefir Sjálfstæðsflokkurinn gengið á bak orða sinna og tekið höndum saman við Framsóknarflokkinn um myndun þessarar nýju stj., og skyldi maður því ætla, vegna hinnar fyrri afstöðu Sjálfstæðisflokksins í stjórnarskrármálinu, að einhver trygging væri fengin fyrir lausn þess máls, en svo kynlega bregður við, að þegar stj. er spurð um þetta, svarar hæstv.forsrh. því einu til, að hann eygi einhverja lausn á málinu á næsta þingi. Það er því fjarri því, að um nokkra tryggingu sé að ræða með þessari stjórnarmyndun fyrir því, að stjórnarskrármálið verði leyst, nema ef væri sú trygging, sem felst í hinu ærlega og fallega andliti hæstv.forsrh., og verð ég að segja það, án þess að ég þó vilji á nokkurn hátt lasta andlitið, að ég tel þessa tryggingu nauðalitla. Annað höfuðverkefni þessa þings hefir með réttu verið talið að gera einhverjar ráðstafanir til að draga úr þeim örðugleikum vegna kreppu og atvinnuleysis, sem landsfólkið nú stynur undir. Það virðist því, sem eðlilegast hefði verið, að þessi hin nýja stj. hefði skýrt frá fyrirætlunum sínum í þessu efni, en svo undarlega bregður við, þegar stj. er spurð að því, hvað hún ætli að gera, að hæstv.forsrh. lætur sér nægja að lýsa yfir því, að hann sjái ekki ástæðu til að tala um þetta mál að sinni. Vænti ég, að enginn lái mér það, þótt mér þyki slík svör helzt til snubbótt. Þá gerðum við jafnaðarmenn fyrirspurn til hæstv. stj. út af sakamálsrannsóknum þeim, sem fráfarandi dómsmrh. fyrirskipaði fyrir nokkrum dögum. Hefir hæstv. núv. dómsmrh. svarað fyrirspurninni að því leyti, sem hún tók til hans persónulega, og var svar hans á þá leið, að hann mundi láta það mál ganga áfram til dómstólanna. Er þar svarað eins og við atti, hvort sem hæstv. ráðh. hefir svarað svo af því, að hann álítur, að fyrirskipun sakamálsrannsóknarinnar hafi verið studd rökum, eða þessi ákvörðun hans er af persónulegum ástæðum sprottin. Að því er snertir sakamálsrannsóknina á hendur forstjórum Kveldúlfs, þá hefir einn af forstjórum félagsins, sem á sæti hér á Alþ.,hv.þm. G.- K., lyst yfir því, að hann muni gera þá kröfu til stj., að það mál gangi einnig áfram til dómstólanna, og fyndist mér illa gert af núv. hæstv.dómsmrh., ef hann getur ekki orðið við bón vinar síns og flokksbróður um að láta málið ganga áfram, úr því að málshöfðunin var fyrirskipuð á annað borð. Um þriðju sakamálshöfðunina, sakamálshöfðunina á hendur Íslandsbankastjórunum, hefir það hinsvegar heyrzt, að hún hefði verið tekin aftur, og er þó þetta mál miklu alvarlegra og þýðingarmeira en bæði hin málin, og teldi ég því mjög illa farið, ef þessi orðrómur er sannur. Ég lít svo á, að úr því að þessum málum hefir verið hrundið af stað á annað borð, sem ég hygg, að fullt tilefni hafi verið til, megi þeir, sem undir þessum kærum liggja, telja það réttlætiskröfu, að málin séu látin ganga áfram til dóms, svo að í ljós komi sekt þeirra eða sýkna í þessum málum, og ég óska eftir því að málin verði öll látin ganga áfram til dómstólanna, eins og til var stofnað, svo að dómur megi í þeim falla, ef málshöfðunin eigi hefir verið afturkölluð. Og hvað sem segja má um hæstaréttardómarana að öðru leyti, þá er það a. m. k. víst, að ekki þarf að óttast, að hinn hæstv. hæstiréttur verði á neinn hátt illviljaður þeim mönnum, sem hér er um að ræða. Svo loðmælt sem hæstv.ríkisstj. hefir verið í öllum sínum svörum, skal ég játa það, að ýmsir stuðningsmenn hennar hafa verið opinskárri og bersöglari. hér hafa nú talað fjórir af stuðningsmönnum stj. og kastað kærleikskveðjum hver á annan, hv.þm. G.-K., hv.þm. Dal., hv. 1. og 3. landsk. sé ég, að það er sannkallað kærleiksheimili, sem að stj. stendur, og óska ég hæstv. stj. til hamingju með samkomulagið milli stuðningsmanna hennar. Yfirlýsingar þessara stuðningsmanna stj. stungu að vísu allmjög í stúf hver við aðra. Þannig sagði hv.þm. Dal., að stj. væri aðeins einskonar nefnd og hvor flokkurinn bæri aðeins ábyrgð á sínum mönnum í stj., en hv. 1. landsk.þm. segir þetta með ollu rangt, og sé hér vitaskuld ekki um þingn. að ræða, heldur ríkisstj., sem mynduð sé á þinglegan hátt með stuðningi meiri hl. þings, og er ég sammala hv. 1. landsk. um það, að svo á þetta að vera, og vona ég, að það eigi eftir að koma greinilega í ljós, hvort þetta er svo eða ekki, því að ég geri ráð fyrir, að vantrauststill, okkar jafnaðarmanna komi til atkv. hér í sameinuðu þingi þegar í dag, eins og hæstv. forseti hefir lýst yfir, að muni verða. Að lokum vil ég vekja frekari athygli á eftirtektarverðri setningu, sem hv. 3. landsk. lét hér falla í upphafi sinnar ræðu áðan. Hann lét svo um mælt, að Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn hefðu nú snúið saman bökum, til þess sameiginlega að mæta hinu alvarlega ástandi, sem nú ríkir í landinu. Geri ég ráð fyrir, að hv. 3. landsk. hafi meint þetta. En ég vil leyfa mér að spyrja hann að því,, hvað komið hafi frá hinni nýju stj., sem bendi í þessa átt. Ekki er það lausn kjördæmamálsins, því að svör stj. þar voru þau ein, að hæstv.forsrh. taldi sig eygja einhverja lausn á því máli einhverntíma í framtíðinni. Og ekki eru það kreppuráðstafanir eða atvinnubætur, því að hæstv.forsrh. taldi sig ekki hafa neina ástæðu til að ræða þau mál að sinni. Get ég ekki neitað því, að svarafæð hæstv. stj. er mér enn óskiljanlegri, eftir að þessi höfuðsmiður stj. hefir lýst yfir því, að þessi væru höfuðverkefni þessarar nýju stj. Hinn nýi kennslumálaráðh. hefir að vísu ekki sagt eitt orð enn, og mun víst ekki sjá ástæðu til að láta neitt uppi um sínar fyrirætlanir í þessum efnum, og hina tvo ráðh. þekkjum við frá fornu fari og þau bjargráð, sem helzt er að vænta frá þeirra hendi, enda skal ég ekki leyna því, að ég vænti ekki mikils af þessari nýju og loðmæltu stj.

Jónas Þorbergsson Hv. 1. landsk. vildi leiðrétta þau ummæli mín, að skipun stj. hefði farið fram með þeim hætti, sem venja er til um skipun n., og þótt það sé að vísu rétt, að skipun stj. var að því leyti með öðrum hætti en skipun n., að konungur skipar stj., en ekki n., þá er hitt eigi að siður rétt, að undirbúningurinn undir skipun stj. fór fram eins og um n. væri að ræða, þannig, að hvor flokkanna um sig átti eigið val á þeim mönnum, sem hann vildi hafa í stj., án þess að hinn flokkurinn hefði þar nokkra íhlutun um. Vildi ég, að þetta kæmi fram, vegna þeirra ummæla hv.þm. G.-K., að Framsóknarflokkurinn hefði samþ. að velja hv. 2. þm: Skagf. sem eftirmann fyrrv.dómsmrh., enda var þetta aldrei borið undir Framsóknarfl., því að Sjálfstæðisfl. var það í sjálfsvald sett, hvern mann hann veldi í ráðuneytið af sinni hálfu. Framsóknarfl. átti þar ekkert atkv. um. Sé ég svo ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum, en vil hinsvegar víkja nokkrum orðum til hv.þm. G.-K. Ég gat þess áður, að mál þau, sem ég hefði höfðað á Morgunblaðið, hefði ég höfðað fyrir hönd ríkisstofnunar, sem ég ber ábyrgð á, og væru þessi mál því ekki pólitísk mál og gætu þess vegna ekki talizt til þeirra mála, sem framsóknarmenn sem pólitískir menn kynnu að höfða á andstæðinga sína. Í svari sínu til mín virtist hv.þm. G.-K. vilja telja, að árásirnar, sem farið hefðu fram á hendur Helga Tómassyni, hefðu farið fram á meðan hann var embættismaður, og þótti honum því sem svipað stæði á um þau mál, sem Helgi Tómasson hefði höfðað, og þau mál, sem ég hefði höfðað. En þetta er misskilningur hjá hv.þm. G.-K. Það er ekki rétt, að Helgi Tómasson hafi orðið fyrir blaðaárásum meðan hann var embættismaður, því árásirnar hófust ekki fyrr en hann var hættur að vera embættismaður og hafði verið settur af fyrir að hafa misbeitt embættis- og sérfræðiaðstöðu sinni og unnið óhæfuverk, sem gerði hann að undri í fleiri en einu þjóðlandi. Þetta er margkunnugt, og þarf ég ekki að taka neitt nánar fram um það. Ennfremur vil ég segja nokkur orð út af síðustu ummælum hv.þm. G.-K., þar sent hann sagði, að ég teldi það mitt hlutverk að skjóta skildi fyrir hæstv.fyrrv.dómsmrh. Það er satt, að ég tel mér það skylt, eins og líka fjöldamargir aðrir samherjar hans, að standa með honum á móti því ofsóknaræði, sem gegn honum hefir verið haldið uppi um mörg undanfarin ár af andstæðingum Framsóknarflokksins. Og ég tel mér það hvorki vanvirðu né heldur á neinn hátt mótstæðilegt að fylla flokk þeirra manna, sem fylgja honum að málum, heldur tel ég mér það mikla sæmd og hamingju.  (Rödd af þingbekkjum: Þeir hefðu átt að halda um þetta flokksfund)  . En hlutverk hv.þm. G.-K. er að verja hneykslismál Helga Tómassonar og önnur slík mál, og meðan þannig er verkum skipt milli okkar, mun ég ekki öfunda hann né æskja hlutverkaskipta.

Magnús Torfason Ég ætla mér ekki að taka þátt í þeim umr., sem hér hafa farið fram, og hefi kvatt mér hljóðs einungis fyrir þá sök, að ég stend sennilega öðruvísi að vígi gagnvart hinni nýskipuðu stj. en allir aðrir hv.þm. En nú hefir hæstv. forseti lyst yfir því, að á öðrum fundi í Sþ. muni fara fram atkvgr. um vantraust á stj., án þess að nokkrar umr. fari þar fram. Ég tel því rétt að gera nú grein fyrir mínu atkv. Eins og menn vita, hefi ég verið talinn meðal framsóknarmanna, og menn munu því ætla, að myndun þessarar stj. hafi verið borin undir mig. En það hefir ekki verið gert. Mér hefir því verið fyrirmunað að skipa mér í stjórnarfylkinguna, nema svo væri, að ég kastaði sæmd minni. Ég stend því alfrjáls gagnvart þessari stj., og viðskipti mín við hana munu fara eftir málavöxtum og tilgerðum hennar, og mun ég við atkvgr. haga mér eftir því.

Jakob Möller [óyfirl.]: Af því að hv.þm. Dal. hefir staðfastlega neitað því, að Framsóknarflokkurinn hafi staðfest það, að Magnús Guðmundsson yrði eftirmaður Jónasar Jónssonar, vil ég leyfa mér að gera þá fyrirspurn til hv.þm., hvort Framsóknarflokkurinn hafi ekki samþ. það, að Ásgeir Ásgeirsson myndaði þá þriggja manna stj., sem nú er setzt í stólana, og að hún yrði skipuð ásamt Ásgeiri Ásgeirssyni sem fors.- og fjmrh. þeim Þorsteini Briem sem atv.- og samgmrh. og Magnúsi Guðmundssyni sem dómsmrh., og þar með samþ., að Magnús Guðmundsson yrði eftirmaður Jónasar Jónssonar.

Jónas Þorbergsson Það er aðeins út af fyrirspurn hv. 1. þm. Reykv. Það er rétt, að Framsóknarflokkurinn samþ. að fela núv. hæstv.forsrh. að mynda ráðuneyti, sem í væri einn maður úr Sjálfstæðisflokknum.

Samþ. hann ekki, að stj. yrði mynduð með þeim mönnum, sem nú eru í henni?

. En þeir hafa sjálfir valið þann manninn í ráðuneytinu, sem ekki er úr Framsóknarflokknum.

Má ég leiðrétta, af því að ég get ekki tekið oftar til máls. Ég spurði, hvort Framsóknarflokkurinn hefði ekki samþ., að Ásgeir Ásgeirsson myndaði þessa stj., sem skipuð væri þessum mönnum

. Jú, en hvorki einstakir flokksmenn né flokkurinn í heild hefir goldið hæstv. núv. dómsmrh. jákvæði eða neikvæði og ekki gefið neina yfirlýsingu um afstöðu sína gagnvart einstökum mönnum í þessari stj. En það mun væntanlega verða gert, þegar vantrautsyfirlýsingin liggur fyrir.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Um leið og ég vil pakka hinni fráfarandi ríkisgjaldan. fyrir hennar störf, þá vil ég víkja fáeinum orðum til hv. 1. landsk. Eins og kunnugt er, var tilgangurinn með einkasölu á viðtækjum aðallega tvennskonar. Annar sá, að tryggja það, að aðeins fáar og góðar tegundir útvarpstækja yrðu fluttar inn í landið, og hinn sá, að tryggja útvarpinu sjálfu nauðsynlegar tekjur. Þetta hefir tekizt, hið síðara með því að auka heildsöluálagningu án þess þó, að tækin hafi orðið dýrari í smásölu heldur en þau voru áður en einkasalan komst á. Ég skal ekki fullyrða, að ekki kunni að hafa orðið einhver mistök en í heildinni þykist ég geta fullyrt, að verzlun þessi takist vel. Hvað útvarpið sjálft snertir vil ég geta þess, að fráfarandi stj. hafði þegar tekið til yfirvegunar í samráði við útvarpsstjóra og útvarpsráð, hversu hægt mundi að spara á rekstri útvarpsins meira en er. Núv. stj. mun halda áfram þeim athugunum. Ég hafði hugsað mér, að þessi n. yrði látin starfa milli þinga. Þá hugmynd miðaði ég þó við venjuleg þinglok og eins hitt, að flokksstjórn mundi sitja að völdum við þingslitin. Nú hafa þinglok orðið með venjulegum hætti, en stjórnin hefir breytzt, eins og kunnugt er, í samsteypustjórn tveggja flokka. Er því viðhorfið að nokkru breytt. Ég hefi nú átt tal um þetta efni við hæstv. meðstjórnendur mína í ráðuneytinu, og þar sem þeir hafa ekki óskað þess, að n. starfaði áfram milli þinga, hefi ég ekki flutt till. um það.

Jón Jónsson Ég get verið þakklátur meðnm. mínum, hv. 1. landsk., fyrir það, að hann hefir starfað meira en við hinir í nefndinni. En úr því að hann hefir vikið hér að tveimur sérstökum umræðuefnum, þykir mér rétt að lýsa því yfir, að hann hefir ekki látið okkur meðnm. sína vita, að hann hefði í huga að gera nokkrar aths. um viðtækjaverzlunina eða rekstur útvarpsstöðvarinnar, svo að við höfum ekkert kynnt okkur þá hluti. Það, sem hv.þm. segir um þessi atriði, er því algerlega frá honum sjálfum. Það má vel vera, að álagningin á viðtækin sé of mikil, ég hefi ekki rannsakað það, en ég hafði hugsað mér, að hlutverk n. væri aðallega að leita að möguleikum til þess að spara útgjöld ríkissjóðs og gæta hagsmuna hans. Og af því tekjurnar af viðtækjaverzluninni ganga til þess að greiða rekstrarkostnað útvarpsstöðvarinnar og eru þannig óbeinar tekjur fyrir ríkissjóð, þá sé ég ekki, að þessar aths. hv. 1. landsk. fari í þá átt, sem hlutverk n. beinist að. Ég skil það mætavel, að þessar aths. geta vitanlega horft til sparnaðar fyrir almenning eða nýja kaupendur viðtækja. En eins og hæstv.forsrh. tók fram, þá hefir viðtækjaverzlunin lagt ekki svo lítinn skerf til útvarpsins, og mun það svara til þess að vera 90 þús. kr. hreinar tekjur fyrir ríkissjóð. Annars verður að gæta þess, að viðtækjaverzlunin þarf að leggja meira á tækin en heildsalar gerðu áður, af því að hún ber ábyrgð á þeim heim í hlað til kaupenda, og ef tækin reynast misjafnlega, þá tekur hún þau til baka og lætur aftur fullkomin tæki í staðinn. Ég held, að sú ásökun sé ekki á rökum reist, að viðtækin séu dýrari hjá viðtækjaverzluninni heldur en þau yrðu hjá einkaverzlunum. Það mun vera rétt, sem hæstv.forsrh. benti á, að þau eru ekki dýrari nú en áður, þegar einstaklingar verzluðu með þau, því að þá var smásölualágningin miklu meiri en hún er nú. Þrátt fyrir þetta er það ekki nema gott og blessað, að stjórnin fylgist sem bezt með um starfsemi þessarar stofnunar. Hitt vitum við, að það er ofureðlilegt, að starfræksla útvarpsins sé miklu dýrari í byrjun, meðan ekki er fengin full reynsla um, hvernig rekstrinum verður bezt fyrir komið. En útvarpsstjórinn hefir látið í ljós, að það væri hægt að spara meira í rekstri útvarpsins, þegar fengin væri full reynsla í því efni. Og vænti ég, að það verði gert með fullt samkomulagi við útvarpsráðið og útvarpsstjórann.

Jón Þorláksson Mér kom það á óvart, að hæstv.forsrh. skyldi ganga fram fyrir skjöldu og fara að verja álagningu viðtækjaverzlunarinnar á viðtækin. Mér hefði fundizt eðlilegra, að hann gæfi aðeins loforð um að athuga þetta nánar og taka síðan ákvarðanir samkv. því. Hæstv. ráðh. helt því fram, að þrátt fyrir þessa álagningu viðtækjaverzlunarinnar væru tækin ekkert dýrari nú en áður. Ég hefi fengið fullnægjandi sannanir fyrir hinu gagnstæða og veit um mörg dæmi þess, að samskonar tæki og þau, sem viðtækjaverzlunin hefir, voru ódýrari áður og geta enn fengizt með mun lægra verði en viðtækjaverzlunin selur þau. Enda þarf engan að furða það, þegar það er athugað, hvað álagningin er gífurleg. Hitt er alger misskilningur hjá hæstv.forsrh. og hv. 3. landsk., að það skipti litlu fjárhagslega fyrir ríkissjóð, hvort almenningur getur fengið viðtækin með góðum kjörum eða ekki. Ég álít, að það sé mjög þýðingarmikið skilyrði fyrir góðri fjárhagsafkomu útvarpsins, að það fái sem flesta notendur, til þess að það þurfi ekki að vera ómagi á ríkissjóði. Þess vegna ætti að styðja að því, að sem flestir geti fengið sér viðtæki, en þessi mikla álagning fælir menn frá því að kaupa þau. Þá hefir því verið skotið fram, að arðurinn af viðtækjaverzluninni árið 1931 hefði gengið til þess að jafna greiðsluhalla á rekstri útvarpsins. Það sest ekki á reikningum viðtækjaverzlunarinnar, nema að því er snertir þær 37–38 þús. kr., sem ég áður hefi getið um. Ég held, að það sé ekki heppileg aðferð að afla útvarpinu tekna með því að láta viðtækjaverzlunina okra á þeim fáu mönnum, sem kaupa útvarpsviðtæki. Ég held, að hitt gefist betur, að hafa tækin sem ódýrust, til þess að útvarpsnotendum fjölgi sem mest. Þess vegna verður annaðhvort að hafa frjálsa verzlun á viðtækjum eða reka viðtækjaverzlunina þannig, að tækin séu sem ódýrust, og eigi dýrari en svo, að verzlunin beri sig. Út af ummælum hæstv.forsrh. um það, hvort ríkisgjaldan. hefði átt að halda áfram störfum milli þinga, skal ég aðeins segja það eitt, að ég hefi aldrei gert ráð fyrir því eða vakið máls á því; ég hefi alltaf gengið út frá því; að hún starfaði aðeins á þessu þingi. Það gleður mig, að hæstv. stj. hefir gefið vilyrði fyrir því,, að rekstur útvarpsins verði tekinn til rækilegrar athugunar og gerðar þær breyt. og leiðréttingar, sem nauðsynlegar eru. Að óreyndu ber ég það traust til hæstv. stj., að ég vænti, að þetta verði eitt af þeim mörgu verkefnum, sem hún tekur til athugunar og skilar í hendur næsta þings sem árangri af störfum sínum á því sviði, sem ríkisgjaldan. hefir undirbúið.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég skal játa, að ég er ekki nægilega kunnugur starfsemi viðtækjaverzlunarinnar, af því að htiún hefir ekki heyrt undir mína deild í stjórnarráðinu. Hvað sem vera kann um einstök tilfelli, þá ætla ég, að almennt séu tækin ekki dýrari en þau hafa verið áður. Hv. 1. landskjörinn sagði, að það væri engin furða, þó þau væru dýr með slíkri heildsöluálagningu. Ég hefi hinsvegar haldið það, að vegna sérstöðu verzlunarinnar um að geta takmarkað smásöluálagninguna og standa straum af kostnaði, sem leiðir af því, að verzlunin verður að liggja með miklar birgðir, og að mikið gengur úr sér af tækjum, sem ekki seljast, þá sé verzlunin neydd til að hafa töluverða álagningu, og er slíkt ekkert einsdæmi fyrir einkasölu, heldur myndi gegna sama máli í frjálsri samkeppni. Heildsöluálagning er allt annað en heildsölugróði. Enn má geta þess, að verzlunin hefir ekki leyfi til að selja tækin undir því verði, sem framleiðendur ákveða, því að þeir ráða smásöluverði tækja sinna í öllum löndum. Þau bönd hvíla jafnt á, þótt frjáls verzlun væri. Það er auðvitað rétt, að útvarpið gæti fengið auknar tekjur af auknum fjölda útvarpsnotenda, en ef ágóðun af einkasölunni er 90 þús. kr. árlega, þá þyrftu um 3000 gjaldendur að bætast við til að vega á móti þeim tekjumissi, er hlytist af niðurlagning viðtækjaverzlunarinnar. Ég hafði ekki búizt við því,, að hv. 1. landsk. myndi gefa kost á sér til þess að starfa í ríkisgjaldan. milli þinga, né þeir hv.þm. aðrir, sem skipaðir voru í n. hér í þinginu. En hinn möguleikinn væri þó fyrir hendi, að flokkarnir hefðu mannaskipti í n., en um slíkt er vitaskuld ekki að tala úr þessu. Um slíkar n. almennt er það annars að segja, að það er algengt erlendis, að þær séu skipaðar; t. d. hefir nýlega verið skipuð n. sérfræðinga í Svíþjóð til þess að vera stj. til aðstoðar. um samning fjárlagafrv., og í Englandi hefir slík n. verið skipuð fyrir 9 mánuðum.

Jón Baldvinsson Þegar till. kom fram á öndverðu þingi um skipun þessarar n., var Alþýðuflokkurinn spurður um, hvort hann vildi eiga fulltrúa í henni, og var því svarað játandi. Ég var síðan kosinn í n., aðeins af þeirri ástæðu, að ég er sá eini Alþfl. maður í þessari hv. d. Að öðrum kosti hefði ég aldrei tekið í mál að taka sæti í n., hvorki meðan þing stæði, né eftir þing. nú hefir hæstv.forsrh. lýst því yfir, að hann ætli sér ekki að skipa þessa n., og ber að skoða þá yfirlýsing hans sem merki þess, að hann líti nú bjartari augum á framtíðina en hann hefir gert til þessa. Út af þeim ummælum, sem hv. 1. landsk. hafði um starfsemi n., skal ég gera þá játningu, að ég hefi aldrei haft neina trú á því, að hún gæti nokkru afkastað meðan á þingi stæði, enda hafði bæði ég og hv-. 3. landsk. orð um það um það leyti, sem skipun n. var á döfinni.

Rétt

. Það liggur í augum uppi, að það er erfitt að kynna sér margbrotin og margháttuð skjól, margra ára skýrslur og reikninga, víðsvegar að og frá ólíkum starfsgreinum og finna út úr heim, hvar megi spara. Það var fyrirfram vitanlegt um okkur, a. m. k. tvo nm., hv. 3. landsk. og mig, að lítið yrði úr störfum okkar í n. meðan þing stæði, en hv. 1. landsk. mun hinsvegar hafa haft eitthvað betri tíma, enda hefir hann „stúderað“ þessi plögg eitthvað lítilsháttar, og liggja nú fyrir 3 eða 4 till. frá honum, sem fjalla einungis um það, sem Morgunblaðið hefir verið að tönnlast á undanfarið, svo sem um strandgæzluna og strandferðirnar og fleira þvílíkt. Það er vitaskuld auðvelt fyrir hv. 1. landsk. að taka eitthvað af þeim tölum og greinum, sem Morgunblaðið hefir flutt, og setja þær í nál. sitt. Annars er það um sumar þessar tölur að segja, að þær eru mjög óábyggilegar og sumpart mjög villandi, t. d. í sambandi við tillögur hans um að leggja ríkisskipaútgerðina undir Eimskipafélagið. Ég hefi átt tal um það mál við ýmsa kunnuga menn, og ég hefi þvert á móti komizt að þeirri niðurstöðu, að ef fara ætti að breyta einhverju á þeim sviðum, þá væri það á þá lund, að taka Eimskipafél. og leggja það undir skipaútgerð ríkisins. Í þessu sambandi skal ég benda á það, að hjá ríkisskipaútgerðinni kostar viðkomustaðurinn aðeins 270 kr., en hjá Eimskipafél. kostar hann á 17. hundrað. Ef þess vegna ætti að spara eitthvað á þessum sviðum, þá ætti að leggja Eimskipafél. undir skipaútgerð ríkisins. Ég vil þess vegna leyfa mér að mælast til, að hæstv.ríkisstj. taki tillöguna til athugunar á þann hátt. Ennfremur vildi ég biðja stjórnina að athuga verðið á Ísagagasi, sem vitamalaskrifstofan kaupir; það gas mun ekki framleitt nema á einum stað hér á landi, svo að á því er einskonar einokun, auk þess sem vitamálastjóri er forstjóri í Ísaga, og virðist það fremur óviðfelldið. Vildi ég mælast til, að stj. athugaði þetta. Annars er ég hissa á því, að hv. 1. landsk., sem þóttist hafa góðan tíma og hafði mjög stór orð um starfsemi n., skuli þegar til kemur ekki hafa fundið annað en það, sem Morgunblaðið hefir verið að tönnlast á árum saman. Og þar sem hann hafði aðstöðu til að heimta skýrslur af embættismönnum og stofnunum og nægan tíma til að vinna úr þeim, þá verð ég að segja það, að afraksturinn hefir orðið helzt til lítill.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég hefi lýst því yfir áður, að viðhorfið hefir breytzt síðan till. um þessa nefndarskipun kom fyrst fram. Hv. 2. landsk. lagði hann skilning í orð mín, að ég teldi, að viðhorfið hefði breytzt til batnaðar og útlitið færi batnandi. Í ummælum mínum kom ekki fram neinn slíkur dómur, enda er það fjarri mér að láta nokkuð slíkt í ljós. Það, sem ég átti við, var það, að eins og á stóð í hann mund, er till. kom upphaflega fram, var aðstaðan í þinginu þannig, að engu máli varð komið fram nema með atbeina minnst tveggja flokka, og þess vegna voru meiri líkindi til þess, að tillögur væntanlegrar n. næðu framgangi, ef þær væru undirbúnar af fulltrúum allra flokka. Nú hefir orðið sú breyt. á, er gerir slíkar ráðstafanir um mannval í nefndina óþarfar. Það var þetta, sem ég átti við, og ekkert annað.

Jón Þorláksson Hv. 2. landsk. hélt því fram, að þær tölur, sem ég hafði fært fram um strandferðakostnað Eimskipafél., væru villandi. Ég hafði fært þessar tölur til með mestu varúð, og vísaði ég jafnframt í heimildir mínar, sem er þriggja manna n., sem ríkisstj. hafði skipað og í áttu sæti Jörundur Brynjólfsson alþm., Vigfús Einarsson skrifstofustjóri í atvmrn. og Brynjólfur Stefánsson skrifstofustjóri í Sjóvátryggingarfélaginu. Fór ég ekki með aðrar tölur en þær, sem þessir menn hafa látið frá sér fara í skýrslu til stj., sem útbýtt hefir verið vélritaðri meðal þm. Hitt er hinsvegar dálítið villandi, þegar hv. 2. landsk. segir, að kostnaðurinn af smáhafnaviðkomu Eimskipafélagsskipanna hafi verið 1600 kr., en ekki nema mm 200 kr. að því er ríkisskipin snertir, og dró hv.þm. svo þá ályktun af þessu, að rétt væri að afhenda Skipaútgerð ríkisins Eimskipafélagsskipin til eignar og umráða. þessar tölur hv. 2. landsk. eru ekki teknar eftir n., heldur hefir hann búið þær til sjálfur, enda er um áreiðanleik þeirra eftir því. Annars þarf engan að undra það, þótt kostnaðurinn af smáhafnaviðkomu millilandaskipa sé meiri en kostnaðurinn af viðkomu strandferðaskipanna, enda hafa hafnirnar meira gagn af viðkomu millilandaskipanna, einkum því þegar skipin hafa viðkomu í Rvík í sömu ferð. Hv. 2. landsk. var að finna að því, að ég hefði ekki starfað eins mikið í n. og ég hefði haft tíma til, og skal ég ekki taka mér þetta nærri. Þótt ég hafi ekki verið eins störfum hlaðinn og hv. 2. landsk., ætla ég þó, að hann viti, að ég hefi haft fleiru að sinna en þessum nefndarstörfum eingöngu, en ég skal ekki neita því,, að það kann að hafa dregið úr starfsgleði minni að þurfa að sitja einn yfir þessum plöggum, án þess að geta notið hinnar ágætu aðstoðar hv. 2. landsk., og ég er sammála honum um það, að honum farist ekki að finna að því, þótt ég hafi gert lítið í n. Ég skal ekki eiga frekara orðakast við hæstv.forsrh., enda skoða ég ummæli hans viðvíkjandi viðtækjaverzluninni fremur sem almennar hugleiðingar frá flokki hans að því er snertir samanburð á frjálsri verzlun og fyrri alda verzlunarfyrirkomulagi, en ég álit hinsvegar, þegar um það er að ræða, að stj. taki ákvörðun um einstök atriði í þessum efnum á erfiðum tímum, megi þeir, sem sérstaklega hafa ánægju af því að horfa aftur í söguna að þessu leyti, ekki láta ljómann af ástandi einokunartímabilsins hér á landi glepja sig um of að því er snertir ákvörðun þessara einstöku atriða.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): Mínar hugleiðingar at af viðtækjaverzluninni voru ekki almennar hugleiðngar um frjálsa verzlun eða einkasölu, heldur talaði ég aðeins um sérstöðu viðtækjaverzlunarinnar samanborið við frjálsa verzlun. Og þeir menn, sem ekki amast við því, að síminn hafi einkasölu á sínum tækjum, hafa ekki ástæðu til að farast um, þótt útvarpið hafi einkasölu á sínum tækjum.

Forseti (GÓ): Kosning hefir fallið þannig, að 7 seðlar eru auðir, en Jónas Jónsson er kosinn með 7 atkv.

Jakob Möller Ég held, að það sé hæpið að telja kosningu gilda, sem ekki styðst við meiri hl. í deildinni. Í 44. gr. þingskapanna er mælt svo fyrir, að hvorug þingd. megi gera ályktun um neitt nema meira en helmingur þdm. sé á fundi og greiði þar atkv., og ennfremur, að engin ályktun sé lögmæt nema meira en helmingur fundarmanna, þeirra sem atkvæðisbærir eru, greiði atkv. með henni, en hér er auðsjáanlega hvorugt fyrir hendi.

Jón Jónsson Ég held það geti varla orkað tvímælis, að Jónas Jónsson er rétt kosinn milliþingaforseti. Það er að vísu tekið fram í lögum um þingsköp, að þegar tveir þm. fái jöfn atkv. við forsetakosningu, þá eigi að endurtaka kosninguna, en síðan eigi hlutkesti að fara fram milli þeirra, ef þeir fá aftur jöfn atkv., en hér er ekki um það að ræða, því að hér hefir ekki nema einn hv.þm. fengið atkv., en hinir seðlarnir eru auðir og það liggur í augum uppi, að ekki er þá hægt að varpa hlutkesti um kosninguna og verður því að úrskurða þann kosinn, er atkvæðin hefir fengið. Ég skil því ekki, að hæstv. forseti þurfi að hiksta á því að fella slíkan úrskurð.

Jakob Möller Ég vil endurtaka það, sem ég sagði í fyrri ræðu minni, er ég vitnaði til 44. gr. þingskapanna, þar sem svo er mælt fyrir, að meira en helmingur fundarmanna þurfi að greiða ályktun atkvæði til þess að hún sé gild, og að meira en helmingur deildarmanna þurfi að mæta á fundi til þess að fundur sé lögmætur. nú er að vísu svo ástatt, að allir hv. dm. eru staddir á fundi, en þar sem ekki er hægt að telja auðan seðil greitt atkv., þ er ekki hægt að telja atkvgr. lögmæta ályktun, þegar ekki hefir nema helmingur þdm: greitt atkv. Af sömu ástæðu er ekki hægt að telja kosninguna lögmæta, þar sem ekki hefir meira en helmingur fundarmanna greitt atkv.

Það er allt annað kosning en ályktun

.

Magnús Torfason Það má sjálfsagt rífast um það, hvort kosning sé sama og ályktun, en það mun standa í 17. gr. þingskapanna, að auðan seðil beri að telja sem greitt atkv. aðeins þegar um er að ræða kosningu n. með óhlutbundinni kosningu. Annars þarf ekki að fara í neinar grafgötur um þetta, því það eru nóg dæmi fyrir því, að forsetar hafi verið kosnir með minni hl. atkv. Þannig var það t. d. um kosningu forseta sameinaðs þings 1918, að hann hlaut ekki nema 19 atkv. af 42, sem voru í Sþ., og varaforseti var þá kosinn með 18 atkv. sjá allir, að þessir forsetar hafa ekki verið kosnir með meiri hl. atkv. En það hefir jafnan verið talið rétt, þegar tveir hafa fengið jöfn atkv., að láta hlutkesti ráða. En þegar atkvgr. fellur eins og nú hefir orðið, að ekki nema einn fær greidd atkv., er auðsjáanlega ekki um hlutkesti að ræða, heldur verður að fella úrskurð um kosninguna.

Jakob Möller Hv. 2. þm. Árn. vitnaði í 17. gr. Þar stendur svo: „Rétt kosinn í nefnd við óhlutbundna kosningu - þ. e. við aðra kosningu en hlutfallskosningu - er sá, er hlotið hefir þriðjung greiddra atkv., og aðeins hér telst auður seðill greitt atkv.“ M. ö. o., þessir sjö auðu seðlar eiga ekki að teljast sem greidd atkv., því aðeins í því eina tilfelli, sem getur um í 17. gr., er auður seðill talinn greitt atkv. hér hefir atkvgr. farið þannig, að réttur helmingur dm. hefir greitt atkv. og d. fullnægir því ekki kröfu þingskapa um gilda ákvörðun.

Jón Jónsson; Mér finnst þessi atkvgr. vera tvímælalaus, þrátt fyrir það, sem hv. 1. þm. Reykv. var að segja, vegna þess að sérstakar reglur gilda um kosningu forseta. Í þeirri sérstöku gr. er gert ráð fyrir, að forseti geti verið rétt kjörinn, þótt hann hafi eigi fengið meiri hl. atkv. þarf þá eigi annað en að varpa hlutkesti. En þar sem við þessa atkvgr. hefir ekki verið kosinn nema þessi eini maður, þá liggur í augum uppi, að forseti verður að úrskurða hann rétt kjörinn. Hinsvegar vil ég ekki hafa á móti því, að forseti lati fara fram þriðju atkvgr. (JónÞ: Ég teldi það réttast eftir ákvæðum 3. gr:). Það má vera, án þess að ég telji þess þurfa, en annars skora ég á hæstv. forseta að úrskurða þennan mann rétt kjörinn.

Magnús Torfason Það er ekkert á móti því að þrautreyna kosninguna, en ég vil benda á, að fyrir utan þetta gilda sérstök ákvæði um kosningar, önnur heldur en um ályktanir. Og þá segir heilbrigð skynsemi, að maður hljóti að vera kosinn, þótt seðlar séu auðir, úr því að hann hefði getað verið kosinn, þótt þau atkv. hefðu fallið á annan mann.

Forseti (GÓ): hér er ekki um að tala nema ákvæði 3., 17. eða 43. gr. Og þegar svo er komið, að enginn hefir fengið meira en helming atkv., þá sjá dm., að við getum ekki látið þar við sitja og kosið engan forseta, bara fyrir það, að sumir dm. greiða ekki atkv. En ég vildi auðvitað heldur reyna atkvgr. enn og vita, hvort ekki greiðist úr þessu, svo að þrátti um þetta geti lokið, þótt mér sé það ljóst, hvaða leið verður að fara, ef sú úrslausn fæst ekki.

Jakob Möller Ég vildi aðeins leyfa mér að spyrja hæstv. forseta, hvernig hann myndi hafa farið að, ef ekki hefði mætt á fundi nema helmingur dm.

þá hefði fundurinn ekki verið lögmætur

. Það er rétt. Og þessi tvenn ákvæði eru í samræmi hvort við annað og kosningin verður því eigi lögmæt. Þetta ákvæði 44. gr. er algilt, svo framarlega sem ekki er tekið fram einhversstaðar annarsstaðar, að þau gildi ekki í sérstökum tilfellum. En engin slík undantekningarákvæði eru í gildi. Það er rétt, sem hæstv. forseti benti á, að með þessu er hægt að koma í veg fyrir, að forseti verði rétt kjörinn. En það er einnig hægt að koma í veg fyrir það, ef helmingur dm. mætir ekki á fundi, svo að það er engin sönnun fyrir því, að hér geti verið um lögmæta afgreiðslu að ræða. Annars ætla ég ekki út í illindi við hæstv. forseta, þótt hann kveði upp úrskurð í ósamræmi við þingsköp.

Forseti (GÓ): Ef ekki hefði komið nema helmingur þdm., þá hefði þessi fundur aldrei verið settur, svo að við getum ekki gert ráð fyrir slíkum fundum. Verð ég þá að reyna atkvgr. í 3. sinn.