Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. í lögum frá 1954 um aukatekjur ríkissjóðs er ákvæði um gjald af veitinga- eða skipunarbréfum fyrir embættum og sýslunum. Þetta gjald er mismunandi hátt og miðað við launaflokka samkv. launalögum. En vegna þeirrar breytingar, sem á er orðin um launamál opinberra starfsmanna, þarf að gera breytingu á þessum lögum, og er þetta frv. í því skyni flutt. Þar sem nú er ekki lengur um launalög að ræða, verður að miða þetta gjald að sjálfsögðu við þá launaflokka, sem ákveðnir eru með kjarasamningi eða kjaradómi. Við till. um gjaldflokka hefur í þessu frv. verið reynt að komast sem næst þeirri skiptingu, sem gilt hefur til þessa. Þetta frv. hefur legið fyrir hv. Ed. og verið samþykkt þar einróma. Ég vænti þess, að sama verði niðurstaðan hér, og legg til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Á árinu 1935 voru sett lög um eftirlit með sjóðum, sem fengið höfðu konungsstaðfestingu á skipulagsskrá. Með þeim lögum var ákveðið, að sameinað þing skyldi kjósa 3 menn til þess að hafa eftirlit. með og skrá yfir sjóði í landinu. Þessum lögum var nokkuð breytt árin 1941 og 1953. Við athugun á þessum málum hefur sú niðurstaða orðið, að óþarfi væri að halda þessari nefndarskipan og eðlilegra og kostnaðarminna að fela ríkisendurskoðuninni þetta eftirlit, sem lögin fjalla um, án endurgjalds. Það er meginefni þessa frv. að afnema lögin um eftirlit með opinberum sjóðum, en fela framvegis ríkisendurskoðuninni það eftirlit. Þetta frv. hefur legið fyrir hv. Ed. og verið samþykkt þar ágreiningslaust. Ég legg til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Eins og fram kemur í grg. með því frv., sem hér liggur nú fyrir til umr., eru tildrög þess, að frv. var hér flutt, þau, að óvenjumikill drykkjuskapur hafði átt sér stað í ferðalagi æskufólks hér sunnanlands í Þjórsárdal á hvítasunnunni á s.l. ári. Vegna þeirra atburða, sem þarna gerðust, hafði verið skipuð nefnd manna til þess að rannsaka það, sem þarna hafði farið fram, og hvað gera mætti til þess að reyna að koma í veg fyrir slíka atburði. Og viðbrögðin, sem síðan hafa orðið, eru þau, að frv. það, sem hér liggur fyrir, var lagt fyrir Alþ., þar sem gert er ráð fyrir nokkrum breytingum á áfengislögunum. Ég verð að segja það, að mér finnst, að þær breytingar, sem er að finna í þessu frv., séu harla smávægilegar með tilliti til þess vandamáls, sem hér er við að glíma. Maður verður í rauninni að leita allvandlega í frv. til þess að finna nokkuð í því, sem megi telja til verulegra bóta frá því, sem verið hefur, utan það ákvæði, sem er að finna í 2. gr. frv., þar sem bifreiðastjórum er bannað að aka drukknum unglingum eða stuðla að því á einn eða neinn hátt, að unglingar geti haft vín um hönd í bifreiðum þeirra. Breyting eins og sú, sem er að finna í 1. gr., þar sem sú endurbót er gerð á lagaákvæðinu um það, að óheimilt sé að selja ungmennum, sem eru yngri en 21 árs að aldri, áfengi eða veita þeim áfengi, en við þetta ákvæði er bætt í þessari frvgr. þessum orðum, að það sé óheimilt að veita þeim áfengi með nokkrum hætti, - ég á afskaplega erfitt með að finna það, að þetta breyti á nokkurn hátt frá því, sem verið hefur, um sjálft efni málsins. Sem sagt, mín skoðun er sú, að breytingarnar, sem er að finna í frv., séu fremur smávægilegar og þær hljóti eðli málsins samkvæmt að áorka lítið til bóta í sambandi við vaxandi drykkjuskap í landinu og alveg sérstaklega vaxandi drykkjuskap unglinga. Mér sýnist, að þetta frv. beri þess öll merki, að það er í rauninni verið að snúast í kringum vandamálið eins og köttur snýst í kringum heitan graut. Það er engin dirfska til í því, hvernig taka á á sjálfu vandamálinu. Sannleikur málsins er sá að mínum dómi, að það skortir ekki fyrst og fremst lagaákvæði í þessum efnum. Það er að finna talsvert mikið af bönnum og boðum í löggjöf í sambandi við sölu og veitingar á áfengi og í sambandi við drykkjuskap. En samt flæðir nú allt út í ósóma í þessum efnum, eins og flestir verða að viðurkenna, og þá er fitjað upp á því: Ja, er nú ekki rétt að halla til orðalagi einhvers staðar á því, sem fyrir er að finna, eða þá, eins og æðioft hefur komið fram hér á Alþingi, að menn tala um það að létta eitthvað á bönnunum, breyta eitthvað svolítið til, þá muni verða minna um lögbrot, þá muni þetta vera allt auðveldara í meðförum. Þetta fengum við mjög að heyra hér, þegar þau áfengislög voru sett, sem enn eru hér í gildi og tóku gildi á árinu 1954. Þá var því mjög haldið fram, að þær breytingar, sem þá var verið að gera á áfengislögunum, ættu að bæta stórkostlega um það ástand, sem þá ríkti í áfengismálunum. Þá höfðu þær reglur verið í gildi hér um alllangan tíma, að aðeins eitt veitingahús í höfuðborginni hafði leyfi til vínveitinga, það var Hótel Borg. Þetta þótti ýmsum ekki fullnægjandi, eins og ástandið var, og það reis upp allmikið stríð um þetta. Fulltrúar annarra veitingahúsa hér í höfuðborginni gerðu miklar kröfur til ríkisvaldsins og heimtuðu þennan rétt sér til handa líka, og það var mjög dregið fram, að hvers konar spilling og vandræði fylgdu þessu einokunarfyrirkomulagi, sem þarna væri um vínveitingar hjá þessu eina hóteli í bænum. Og svo kom fram frv. hér á Alþ. um það, að nú skyldu mörg önnur veitingahús í bænum fá sams konar vínveitingaleyfi, þá gætu menn losnað við alla þá spillingu og þau leiðindi, sem fylgdu því, að menn væru að potast inn á samkomustaði á ólöglegan hátt með áfengi, þá gæti þetta allt saman farið fram eftir settum reglum og hér yrði tekin upp miklu meiri vínmenning, eins og það var orðað. Sem sagt, breytingarnar, sem þá voru gerðar, voru gerðar undir þessu kjörorði, að það átti að gera framkvæmtlina í þessum efnum á allan hátt betri en áður var, auðveldara að fylgja fram lagaákvæðum og koma á meiri reglu í þessum efnum. En reynslan hefur nú alveg ótvírætt sannað það, sem við héldum þá fram hér á Alþingi, sem vorum á móti þessari breytingu. Hér var ekki á ferðinni nein tilraun til þess að gera ástandið í áfengismálum þjóðarinnar betra. Hér var verið að knýja fram breytingar, sem miðuðu að því að gera drykkjuskapinn í landinu útbreiddari en hann var nokkurn tíma áður, að gera t.d. ungu fólki, sem sækir samkomustaðina, auðveldara um að fá keypt áfengi á samkomustöðum en áður var. Og þetta hefur líka orðið útkoman. Drykkjuskapurinn hefur ekki minnkað hér á samkomustöðum frá því, sem var, heldur þvert á móti. Afleiðingin hefur m.a. orðið sú, að upp úr hefur soðið á þann hátt, sem gerði á hvítasunnuhátíðinni á s.l. ári og frægt er orðið. Drykkjuskapurinn hefur ekki farið minnkandi hjá ungu fólki, heldur hefur hann aukizt. Og nú er enn boðað hér í sambandi við afgreiðslu á þessu máli frá meiri hl. þeirrar n., sem fjallað hefur um þetta frv., till. um það, að nú skuli rýmka enn nokkuð til, m.a. undir kjörorðinu um, að þá verði betra að halda reglurnar, þá verði auðveldara að framkvæma lögin. Nú skuli ekki gilda áfram bann, sem búið er að gilda í langan tíma, að óheimilt sé að selja ungmennum áfengi eða veita þeim áfengi, séu þeir undir 21 árs aldri. Nú sé rétt að færa þetta niður í 18 ár, svo að 18 ára unglingar geti þó gengið í áfengisútsölur og keypt sér þar alveg refjalaust áfengi. Og að þeir geti þá fengið einnig fulla afgreiðslu á vínveitingahúsum, þeir sem eru á þessu aldursstigi, á milli 18 og 21 árs, en hefur verið bannað það að undanförnu. Og því er haldið fram, að það eigi að gera þessa breytingu til þess að auðvelda framkvæmd laganna. Ég dreg auðvitað enga dul á það, að ég er algerlega á móti þessari breytingu, tel hana til hins verra og hættulega, eins og ástandið er í þessum málum í dag, að koma fram með slíkan boðskap sem þennan, því að hann geri ekki annað en ýta undir það, að fleiri og fleiri ungmenni stundi drykkjuskap að meira eða minna leyti. En það skal ég fyllilega játa, að ef ég hefði trú á því, að nú ætti virkilega að halda sér við þetta ákvæði í framkvæmdinni og héðan af yrði séð um það, að jafnt út úr áfengisverzlunum landsins sem á vinveitingahúsum gæti enginn án verulega mikillar áhættu, sem yngri er en 18 ára, fengið afhent áfengi, þá mundi ég ekki standa í deilu við einn eða neinn um það, hvort aldursmarkið væri 18 eða 21 ár, það skal ég játa. En það er bara ekki þetta, sem vandinn snýst um. Ég er alveg sannfærður um það, að það fer auðvitað eins í þetta skiptið og hin fyrri skiptin, að þó að aldursmarkið væri bundið við 18 ár, en ekki 21, yrði það brotið, eins og hitt ákvæðið hefur verið brotið, með aldursmarkið 21 árs. En eigi að síður er þessi niðurfærsla ákveðin tilkynning frá hálfu Alþ., ef hún verðum samþykkt, um það, í hvaða átt þessi mál stefna hjá okkur, og það hefur sín áhrif. Aðalvandamálið í þessum efnum er, að það er ekki séð um að framfylgja þeim lagaákvæðum, sem í gildi eru um áfengismál. Það er fullkominn óvilji ríkjandi hjá yfirmönnum lögregluvaldsins í landinu að framfylgja þeim lagaákvæðum. Það væri vitanlega hægt að standa að framkvæmd þessara mála á allt annan hátt en gert hefur verið. Eins og ég sagði, er það búið að standa lengi í lögum hjá okkur, að það er bannað að afhenda eða veita ungmennum undir 21 árs aldri áfengi. En samt koma upp slík tilfelli eins og gerðust á síðustu hvítasunnuhátíð í Þjórsárdal, að mörg hundruð ungmenna, allt niður í 14 og 15 ára aldur, eru tekin ósjálfbjarga af drykkjuskap og lögreglan stendur í því að taka þetta fólk. En hvert var svo áframhaldið í sambandi við þetta mál? Var leitað eftir þeim, sem virkilega höfðu brotið lögin? Var einhver gangskör gerð að því að hafa upp á þeim, sem höfðu selt eða afhent með einhverjum hætti unglingunum þetta áfengi, sem olli drykkjuskapnum? Var reynt að hafa upp á lögbrjótunum, þeim sem brutu lögin? Nei, það var ekkert gert í því, og það er aldrei gert neitt í því. Það er sannleikur málsins. Það er auðvitað enginn vafi á því, að þar sem það gerist, að ungmenni undir 21 árs aldri eru tekin á einn eða annan hátt ölvuð, á vitanlega að fara fram rannsókn á því, hvaðan áfengið kom, hver afhenti þeim áfengið, hver braut lögin. Og það á að láta þá, sem brotið hafa lögin, sæta sektum, missa vínveitingaréttindi, ef það eru einhverjir slíkir menn. Og við skyldum bara sjá, ef þetta væri gert og gert alveg svika- og undanbragðalaust, hvort menn höguðu sér ekki nokkuð öðruvísi í þessum efnum, að afhenda áfengi og selja áfengi til þeirra, sem má ekki afhenda áfengi, heldur en nú hefur verið gert. Þetta er vandinn í málinu. Er hægt að koma því fram, að lögregluyfirvöldin í landinu vilji raunverulega framkvæma þau ákvæði, sem í gildi eru í áfengislöggjöf okkar? Ég er á þeirri skoðun, að það beri miklu fremur að stefna að því að herða á ýmsum sektar- og refsiákvæðum, sem í áfengislögunum eru, heldur en að draga úr slíkum ákvæðum. Og ég held, að það eigi að hamra á því áfram, eins og gert hefur verið af ýmsum mönnum á undanförnum árum, að þeir, sem hafa með framkvæmd l. að gera, standi betur í stöðu sinni en þeir hafa gert. í gildandi lögum eru nú ákvæði um það, að jafnan skuli hver og einn, sem kaupir áfengi eða fær áfengi afhent, verða að framvísa vegabréfi til sönnunar aldri sínum. Hvernig hefur þessu ákvæði verið framfylgt? Hafa menn í vínveitingahúsunum hér í bænum verið látnir framvísa vegabréfum, eins og stendur í l.? Nei. Enn á auðvitað að endurtaka þetta í þessum breytingum. Vegabréfi skal framvísa, og nú er mikið talað um, að það eigi að taka upp þessa reglu. En verður það gert? Verður séð um framkvæmdina á heiðarlegan hátt? Ég held, að það, sem eigi að gera í þessum efnum, eins og málin standa nú, sé í fyrsta lagi að gera ýmis refsiákvæði l. allmiklu strangari en þau eru. Í öðru lagi eigi að ganga fast eftir því, að t.d. vegabréfaskyldunni sé framfylgt. Og svo er nauðsynlegt, að allir opinberir aðilar hætti öllu dekri við drykkjuskapinn í landinu. Það á hvorki að verðlauna einn né neinn fyrir það að stunda drykkjuskap. Það á ekki að hlífa einum eða neinum, hvorki í dómum né á annan hátt, vegna þess, að hann hafi verið drukkinn, eins og mörg dæmi eru til um. Það á ekki að afsaka menn með ölvun, og það á ekki að vera í gildi hér hjá okkur lengur, að við séum að verðlauna eða heiðra einn eða neinn, t.d. hér á Alþingi eða í ríkisstj., með sérstökum hlunnindum í sambandi við vínveitingar. Slíkt á að leggjast niður. Svo er auðvitað mjög þýðingarmikið í þessum málum að auka verulega fjárframlög til æskulýðsstarfsemi í landinu og gera miklu meira að því að reyna að beina hugum æskufólksins að öðru en að þeim samkomustöðum í landinu, sem þykjast endilega þurfa að hafa vin til afgreiðslu. Við þurfum virkilega samkeppni, m.a. á samkomustöðum, samkeppni við vinveitingasamkomurnar. Við þurfum á samkeppni að halda við slíka staði. Ég hef hugsað mér að flytja hér ásamt hv. 10, landsk. þm. (GeirG) tvær brtt. við frv., eins og það liggur hér fyrir. Fyrri brtt. okkar er við 1. gr. frv., að við hana bætist svo hljóðandi mgr., með leyfi hæstv. forseta: „Verði ungmenni undir 21 árs aldri uppvíst að ölvun, skulu vilkomandi lögregluyfirvöld skyld að hefja rannsókn á því, hver selt hefur eða veitt áfengið, og skulu hinir seku sæta sektum.“ Með þessari till. er beinlínis gert ráð fyrir því að skylda lögregluyfirvöldin til þess, þegar slíkt kemur fyrir, að ungmenni innan 21 árs aldurs er tekið ölvað, að láta rannsókn fara fram á því, hver er raunverulega sá seki, og koma fram sektum á slíka aðila. 2. brtt. er við 3. gr. frv., en í 3. gr. frv. stendur m.a.: „Ungmennum 18 ára eða yngri er óheimil dvöl eftir kl. 8 að kvöldi á veitingastað, þar sem vínveitingar eru leyfðar, nema í fylgd með forráðamönnum sínum.“ Við leggjum til, að þetta undanþáguákvæði: „nema í fylgd með forráðamönnum sínum,“ verði fellt niður. Það er vitanlega engin trygging fyrir því, að þau ungmenni, sem eru inni á vínveitingastöðum og mega ekki samkv. lögum þiggja þar slíkar veitingar sem áfengið er, geri það ekki, þó að þau séu í fylgd með forráðamönnum sínum. Það á vitanlega að afnema þetta og banna með öllu, að þeir, sem yngri eru en 18 ára, séu inni á þessum vinveitingastöðum eftir kl. 8 á kvöldin. Þá mætti vel segja mér það, að ef staðið yrði heiðarlega að því, færu sumir staðirnir, sem hafa sótt mjög eftir vínveitingaleyfi, að hugsa sig um, hvort væri nú betra að hafa vínveitingaleyfið og vera laus við öll ungmenni upp að 18 ára aldri í landinu eða hvort þeir vildu fá ungmennin á samkomu til sín. En það er auðvitað nokkuð gott að hafa unglingana alla, eins og nú er gert, og vínveitingaleyfið til viðbótar. Það á að loka fyrir þessa smugu að okkar dómi, og það gæti orðið nokkuð til bóta. Um afstöðu til þeirrar till., sem hér hefur verði flutt um það að afnema þau sérstöku vínréttindi, sem í gildi hafa verið hér um sinn til forseta þingsins og ráðh., þá er ég einnig á þeirri skoðun, að það sé rétt að samþykkja slíka till., það beri að afnema þessi sérstöku réttindi. Þau eru til ills í þessum málum. Á því er auðvitað enginn vafi, að þær vínveitingar, sem fara fram á vegum ríkisins í opinberum veizlum, þegar slíkar veitingar eru þar hafðar um hönd, verða greiddar af ríkinu og eru greiddar af ríkinu. En þær vínveitingar, sem eru á vegum þessara aðila sjálfra, eiga þeir þá að borga á því verði, sem almennt gildir í landinu, og slík fríðindi sem þessi eiga að leggjast af. Ég held, að afnám þeirra mundi út af fyrir sig, þó að segja megi, að það sé ekkert stórmál, hafa heldur góð áhrif í þessum málum og það ætti því að samþ. till. um afnám þessara réttinda.



Herra forseti. Þetta frv. um menntaskóla Vestfirðinga á Ísafirði hefur verið flutt nokkuð oft hér á hv: Alþingi. Fyrst flutti ég frv. um menntaskóla Vestfirðinga á Ísafirði einn, skömmu eftir að ég kom hér á þing. Tilefnið var það, að ég hafði þá um allmörg ár veitt forstöðu gagnfræðaskóla á Ísafirði og þá öðlazt þá reynslu, að fólk í kaupstaðnum harmaði það mjög að þurfa að senda frá sér í fjarlæga landshluta börn sín, undireins og gagnfræðaskólanámi sleppi, og allmargir foreldrar brugðu á það ráð undir þessum kringumstæðum að flytjast búferlum til Reykjavíkur til þess að geta fylgt ungmennum sínu m þannig eftir til menntaskólanáms. Þetta leiddi til þess, að ég beitti mér fyrir því að leita eftir því við stjórnarvöld, að gagnfræðaskólinn á Ísafirði fengi heimild til þess að kenna 1. bekkjar kennslu menntaskóla, og var sú heimild veitt, og fór svo, að svo að segja allir nemendur, sem miðskólaprófi luku og ákváðu að hefja framhaldsnám í menntaskóla, stunduðu nám í þessari deild. Menntaskólinn á Akureyri snerist þannig við þessari kennslu gagnfræðaskólans, að hann hét því að fenginni reynslu að taka próf upp úr þessari 1. bekkjar deild gagnfræðaskólans gild sem próf upp í 2. bekk menntaskólans á Akureyri. Þannig var aðeins greidd gata þeirra ungmenna, sem hugðu á framhaldsnám í menntaskóla, og foreldrar þurftu þá að sjá á bak börnum sínum í fjarlæg héruð til framhaldsnámsins ári síðar. Má kannske segja, að það skipti ekki miklu máli, hvort ungmenni færu að heiman einu árinu fyrr eða siðar. En þó er það ekki algert hégómamál, þegar um þetta aldursskeið er að ræða. Foreldrar þykjast að nokkru öruggari með ungmenni sín að geta haft þau innan vébanda heimilis árinu lengur og meta það nokkurs. Ég skal ekki rekja þessa sögu lengur, en þetta var sem sé tilefni þess, að ég samdi þetta frv. upphaflega og flutti það á hv. Alþingi. Næsta sinn, þegar það var flutt, var þess farið á leit við mig, að frv. væri breytt í það horf, að þetta frv. væri einnig um menntaskóla á Austurlandi. Mér fannst aðstaða Austfirðinga og finnst hún ávallt vera nokkuð hliðstæð aðstöðu Vestfirðinga um þetta efni, og það hefur verið og er skoðun mín, að eitt atriðið til þess að stöðva fólk í sínu m heimabyggðum, koma í veg fyrir flótta fólks af Vestur- og Austurlandi, sé m.a. ráðstafanir til jafnréttis í aðstöðu til menntunar ungmenna. Þess vegna held ég að það eigi að vera einn liður í baráttu þeirra manna, sem vilja af alvöru starfa að jafnvægi í byggð landsins, að stuðla að því, að aðstaða ungmenna til mennta verði a.m.k. gerð jöfn, hvar sem þau eru búsett á landinu. Málið var því flutt í annað sinn af mér og hv. þáv. fyrri þm. N-M., Páli Zóphónassyni. Málið fékk ekki afgreiðslu á þinginu í hvorugt þetta skipti og hefur ekki fengið það enn, svo sem kunnugt er. Nú lá málið niðri í nokkur ár, en við næstseinustu alþingiskosningar bar þetta mái mjög á góma í kosningabardaganum á Vestfjörðum, og hófu þá þm. núv. stjórnarflokka umræður um málið og hétu kjósendum því alveg óhikað, að þeir skyldu beita sér fyrir framgangi þess, ef þeir næðu kosningu. Þetta varð til þess, að ég taldi sjálfsagt að leita samstarfs við alla mína samþingismenn úr Vestfjarðakjördæmi, og hefur frv. ávallt síðan verið flutt af öllum þm. Vestfjarða og notið stuðnings þeirra í báðum deildum, og hefur það verið tekið fram í grg., að allir þm. Vestfjarðakjördæmis stæðu að flutningi málsins, einnig þeir, sem sæti áttu í þeirri þd., sem málið var ekki flutt í. Málið er því langt frá því að vera flokkspólitískt mál, heldur er þetta allsherjarkrafa Vestfirðinga, og þm. allir hafa tekið að sér að beita sér fyrir þessu máli. Ég sé nú, að þm. Austfirðinga hafa tekið málið upp að því er snertir menntaskóla fyrir Austfirði, og tel ég það sanngirnismál og alveg frambærilegt með sömu rökum og þetta frv. okkar Vestfjarðaþm. Það á að mínu áliti að stofna til lítils menntaskóla fyrir Vestfirði og einnig fyrir Austfirði, a.m.k. áður en fjórða menntaskóla er bætt við í Reykjavík, og viljum við þó á engan hátt hindra það, að ungmenni Reykjavíkur eigi greiðan og öruggan aðgang að menntaskólanámi. Efni frv. er mjög í samræmi við efni laga um menntaskólann í Reykjavík, þó einkum í samræmi við ákvæði máladeildar og stefnt að því, að þessi litli menntaskóli á Vestfjörðum yrði fyrst og fremst máladeildarskóli með stúdentspróf sem lokatakmark. Ég skal í þessu sambandi taka það fram, að ég er raunar þeirrar skoðunar, að skipting menntaskólanámsins í tvær megináttir, máladeildar og stærðfræðideildar, sé að nokkru leyti orðin úrelt, þarna þurfi að koma þriðja greinin innan menntaskólanámsins, þ.e.a.s. náttúrufræðilína. Teldi ég eðlilegast, að einhver af þeim skólum, sem útskrifa nemendur með stúdentsprófi í Reykjavík, þar sem fjölmennið er mest, sæi um þessa grein, tæki þannig tillit til breyttra tíma og krafna. Það eru náttúruvísindin og verkvísindin, sem eiga og hljóta að fá aukið rúm í okkar þjóðfélagi, og með tilliti til þess á að taka upp kennslu í menntaskólunum, sem sérstaklega miði við verklega framhaldsmenntun í háskólum. En til þess er ekki tekið nægilegt tillit með hinni gömlu skiptingu í máladeild og stærðfræðideild. Verra er og erfiðara að koma slíkri skiptingu við, þar sem skólarnir væru fámennari og því minna um deildaskiptingu. Ég skal ekki að þessu sinni rekja efni frv. að öðru leyti, en ég hef hér gert grein fyrir því, að það sé mjög sniðið eftir lögunum um menntaskóla í Reykjavík, aðallega máladeildina, og prófkröfur aliar skulu vera með sama hætti og eftirlit af hendi ráðh. og menntamálayfirvalda með sama hætti og varðar menntaskólana hina, þá sem nú starfa. Nú er það svo, að Norðlendingar hafa fengið sinn menntaskóla. Það kostaði þá mikla baráttu, þótti alls ekki sjálfsagt mál, þegar það var flutt, og var flutt eins og þetta mál hvað eftir annað. Fyrir því varð lengi að berjast og Norðlendingar töldu það mikinn sigur, þegar þeir fengu viðurkenninga fyrir menntaskóla Norðurlands á Akureyri. Þegar sá sigur vannst, sagði þáv. skólameistari gagnfræðaskólans á Akureyri: „Eftir stofnun menntaskóla Norðurlands er íslenzk menning orðin einu víginu auðugri“. Það hygg ég, að reynslan af starfi menntaskólans á Akureyri hafi líka sýnt og sannað, að það var rétt, sem hann þar sagði, og það hafði að ófyrirsynju og af skilningsskorti verið barizt á móti því menningarmáli þjóðarinnar. Sunnlendingar hafa fengið menntaskóla að Laugarvatni, og gekk það mál fram með nokkru greiðari hætti en menntaskólamál þeirra Norðlendinganna,en þó varð nokkra baráttu að heyja til að fá það fram. Þá eru nú hér í Reykjavík 3 skólar, sem hafa fengið rétt til þess að útskrifa stúdenta. Það er að sjálfsögðu fyrst og fremst hinn almenni menntaskóli, hin aldna og virðulega stofnun, það er Verzlunarskóli Íslands, og það er samkv. lögum frá síðasta þingi Kennaraskóli Íslands. Og nú er mjög rætt um það, að menntunarþörf ungmenna í höfuðborginni sé ekki fullnægt með þessu, það sé brýn nauðsyn að reisa hér fjórða skólann, sem einnig útskrifi stúdenta. Má vera, að svo sé. En verði það gert, þá teldi ég, að sá skóli ætti að krefjast nokkurs annars náms með tilliti til verkvísinda sem framhaldsnáms heldur en hinir skólarnir gera eða jafnvel einhver af hinum 3 skólunum, sem nú útskrifa stúdenta í höfuðborginni, gæti tekið að sér það hlutverk. Skólarnir, sem nú brautskrá stúdenta, eru því 5 í landinu, 3 í Reykjavík og 2 utan Reykjavíkur, norðanlands og sunnan, en enginn slíkur skóli er starfandi á Austfjörðum eða Vestfjörðum. Eftir að gagnfræðaskólinn á Ísafirði hafði af ráðh. verið sviptur þeirri heimild, sem hann hafði haft, að hafa 1. bekkjar kennslu í menntaskóla, sem þó hafði verið framkvæmd með góðum árangri og með viðurkenningu menntaskólans á Akureyri, var hann sviptur þeirri heimild, en eftir nokkur ár veitti ráðh. skólanum þá heimild aftur, og hefur nú gagnfræðaskólinn á Ísafirði aftur heimild til þess að kenna nemendum, sem menntaskólanám vilja stunda, 1. bekkjar fræði, þannig að próf þeirra nægir upp í 2. bekk menntaskóla. Fyrst veitti menntaskólinn á Akureyri þessum prófum viðurkenningu, en aðrir menntaskólar ekki, en nú hafa menntaskólinn í Reykjavík og menntaskólinn á Laugarvatni einnig viðurkennt þessi próf og taka við nemendum frá þessari framhaldsdeild. Á Vestfjörðum eru nú 2 gagnfræðaskólar, sem samtals útskrifa árlega 25-40 nemendur, sem þannig eiga rétt á að hefja menntaskólanám. Þetta er gagnfræðaskólinn á Ísafirði og héraðsgagnfræðaskólinn að Núpi í Dýrafirði. Af þessu má sjá, að ungmenni af Vestfjörðum úr vestfirzkum framhaldsskólum eru líkleg til þess að fylla eina bekkjardeild í menntaskóla. En ég tei, að slíkur skóli ætti ekki, a.m.k. ekki til að byrja með, að vera fjölmennari en svo, að hann tæki 20-25 nemendur í 1. bekk og síðan álíka tölu í hver,ja hina ársdeildina, en þær eru sem kunnugt er 4. Hér væri því um að ræða skóla með um 80-100 nemendum. Það er mín sannfæring, að menntaskólar sem aðrir skólar hafi því betri skilyrði til þess að móta sína nemendur og mennta þá á ýmsan hátt, ef þeir eru ekki mjög fjölmennir. Þegar skóli er orðinn með fleiri en 300 nemendur, þá er það mín sannfæring, að þá fer skólinn að hafa minni uppeldisleg áhrif á nemendur sína. Tengslin milli kennara og nemenda og skólastjóra og nemenda verða áreiðanlega lauslegri og áhrifaminni allt hvað nemendafjöldinn fer fram úr því. Ég held því, að smáir menntaskólar, fámennir tiltölulega, á Vestfjörðum og Austfjörðum ættu fyllilega rétt á sér og væru ekki ólíklegri en aðrir menntaskólar landsins til þess að geta orðið þjóðinni hollar menningar- og menntastofnanir. En hitt er tvímælalaust, að slíkar stofnanir mundu stuðla að jafnvægi í byggð landsins, mundu forða því, að fólk, sem tekur sig annars upp með ungmennum sínum, þegar þau hafa lokið gagnfræðanámi, flytji úr þessum landsfjórðungum og fylgi sínum ungmennum eftir til höfuðborgarinnar. Ég álít, að þjóðinni sé að því enginn greiði og fólkið sé bezt þar komið, sem það hefur rætur fest og getur starfað eðlilega, vegna þess að það hafi jafna þjóðfélagsaðstöðu, hvar sem það sé, við uppeldi barna sinna og mannbætur sem önnur störf fyrir þjóðfélagið. Ég skal ekki hafa fleiri orð um þetta mál. Ég hef margoft flutt framsöguræðu fyrir því, og málið er þess vegna hv. alþm. kunnugt, vita, að þm. allra flokka standa að flutningi þess og vilja einungis koma þessari menntastofnun í höfn, gera hana að raunveruleika. Vegna þessa er málið flutt þing eftir þing, þangað til það að síðustu mun verða lögfest, eins og menntaskólafrv. Norðurlands, sem leiddi til þess, að menntaskóli Norðlendinga var stofnaður. Ég vil að lokum minna á ummæli, sem mér þykja athyglisverð og ég tel að feli í sér mikinn sannleika. Þau eru einnig eftir Sigurð Guðmundsson skólameistara, hinn merka skólamann. Hann sagði um menntaskólana: „Það liggur í augum uppi, að hverjum skóla er ætlað að vera menningarvígi eða menningarmiðstöð. Hvert skyldi annars vera markmið þeirra?“ Og hann sagði með áherzlu: „Slíkar menningarstöðvar mega ekki allar vera á einum stað. Menningarblóðið verður að renna um allar æðar þjóðlíkama vors.“ Þetta var hans skoðun, og ég er alveg sannfærður um, að þessi skoðun er rétt. Þetta er engin falskenning. Og annað segi ég frá eigin brjósti að lokum: Það er rétt stefna, að menntaskólar rísi í öllum landsfjórðungum, því að það er tvímælalaust rétt, að þjóðfélaginu ber skylda til að sjá um, að ungt fólk, sem hefur hæfileika og áhuga til mennta, eigi sem jafnasta aðstöðu til þess, hvar sem það er búsett á landinu. Jöfn aðstaða til að mennta sig, það verður að vera ein af fyrstu kröfum þjóðfélagsins. Ég vil vænta þess, að hv. alþm. gefi þessu máli nú gaum og fylgi því fram, að það fái fljóta afgreiðslu í nefnd og að það mætti nú loks verða að lögum. hað er sannfæring okkar flm., að hér sé um þjóðnytjamál að ræða, mál, sem hafi menningarlega þýðingu, en þurfi ekki að kosta of fjár.



Herra forseti. Eins og ég vék lítillega að með grg. við atkvgr. við 2. umr., hef ég nú flutt smábrtt. við þetta frv. á þskj. 313, og hún er í raun og veru í samræmi við það, sem ég held að ég hafi áður látið koma fram, að ég teldi óeðlilegt að miða heimild til sölu á jörðum ríkisins við tilteknar persónur, einstaka menn. Því hef ég lagt til á áðurnefndu þskj., að á eftir orðunum „sýslumanni Þingeyjarsýslu“ komi: eða öðrum, - og verður frv, þá, ef þessi breyting verður samþykkt, að almennri heimild til þess að selja þessa jörð. Ég get fyllilega metið þann hugsunarhátt, sem fram kemur í grg. hjá flm. og sagður er liggja á bak við ósk sýslumannsins í Þingeyjarsýslu um að kaupa þessa jörð, að vilja hlúa að henni og gera henni til góða. Með umorðun á frv. eins og það er, þar sem þessu er ekki beinlínis breytt í almenna heimild, nafn sýslumanns sérstaklega í frv. áfram, þó að almennari heimild sé tekin með, þá er aðstaða til þess að kanna, hvort aðrir hafi áhuga fyrir kaupum á jörðinni, og það kann að hafa nokkra þýðingu í sambandi við þær verðhugmyndir, sem fram koma. Eins er ekki alveg útilokað, að nokkur breyting geti orðið á óskum eða vilja eins tiltekins manns til þess að kaupa jörð, þó að hún sé einu sinni fram sett, og ef svo væri, væri frv. tengt við hans eigið nafn ekki lengur um heimild til sölu jarðarinnar, ef hann gengi frá. Þetta eru aðalástæðurnar fyrir því, að ég hef leyft mér að flytja þessa brtt.



Herra forseti. Það er ekki vegna þess, að ég hafi út af fyrir sig eitthvað sérstakt að athuga við söluna á þessari jörð frekar en öðrum þjóðjörðum, heldur hitt, að mér finnst tími til kominn, að það sé farið að stöðva þessa sölu þjóðjarða, og þess vegna tek ég hér til máls og flyt till. í sambandi við þetta. Að vísu bregður nokkuð út af með þetta frv., sem hér er, að venjulega hefur það verið svo, að þær þjóðjarðir, sem fram að þessu hafa verið seldar, hafa verið seldar sínum ábúendum, eða þá að þær hafa verið seldar til þess að leggja þær að einhverju leyti undir jörð þess bónda, sem býr þar næstur, og með hvoru tveggja þessu mætti þó segja, að það væri verið að halda þeirri reglu, sem raunverulega var undirstaðan undir sölu þjóðjarðanna, að það væru þeir menn, sem ynnu á jörðinni, sem ættu að eiga hana. Ég held, að það sé tími til kominn, að Alþingi fari alvarlega að athuga sinn gang í sambandi við þessi mál. Það er að verða svo nú, sérstaklega þegar kynslóðaskipti eru nú að verða í landbúnaðinum, að það er að verða fullerfitt fyrir bændur og sérstaklega þó börn þeirra að taka við jörðunum með einstaklingseignarrétti á þessum jörðum, þegar um er að ræða t.d. allmörg systkini, og þá á að meta jörðina til fjár, kapítalísera hennar andvirði, þá er það venjulega svo, að eitt systkini hefur varla efni á að kaupa hana upp á að reisa þar bú. Ég veit þess dæmi, að þessir erfiðleikar eru miklir og það með jörð, sem ekki er mjög langt hér frá og liggur vel í sveit, mikil og góð jörð og mörg systkini, sem eiga þá jörð, og það systkinanna, sem helzt treystir sér til þess að taka við henni, rís ekki undir því að kaupa hana af hinum systkinunum. Jafnvel hin systkinin eru helzt á því að gefa þessu eina systkini jörðina, vegna þess að þeim er ljóst, að eigi að fara að reikna jörðina með í fjármögnuðu verði, ef ég má nota það orð, sem sé kapítalísera það, þá er það ofvaxið, þá er það of mikil byrði fyrir þann bónda, sem á að vinna á jörðinni, að eiga að borga af henni vexti og annað slíkt. Það er að verða þannig, að það er að verða lífsnauðsyn, til þess að búreksturinn þrífist og haldi áfram í landinu, að enginn bóndi þurfi að reikna sér neitt afgjald af þeirri jörð, sem hann býr á. Það er nógu erfitt fyrir hann að sjá um ræktunina þar, sjá um að koma upp húsum og halda þeim við. En jörðin sjálf á í raun og veru ekl:i að reiknast sem andvirði. Og þetta verður raunverulega ekki framkvæmt, þegar til lengdar lætur, með öðru móti en því, að það sé raunverulega þjóðin, sem eigi jarðirnar, en að bændurnir og þeir, sem búa á þeim, og þeir, sem vinna á þeim, hafi á þeim erfðaábúð endurgjaldslaust. Ég segi þetta almennt, að þetta er það, sem við þurfum að athuga, vegna þess að þetta er það, sem bændurnir eru að komast í vandræði með núna, einmitt þegar kynslóðaskipti fara að verða, þegar þeir bændur, sem hafa unnið og þrælað á sínum jörðum í 30-40 ár, eiga að fara að afhenda þær til sinna eftirkomenda og eftirkomendurnir rísa ekki undir að eiga að taka þar við, m.a. vegna einstaklingseignarréttarins á jörðinni. Þetta á svo sem ekki að vera neitt nýtt fyrir okkur. Þetta var það, sem framsýnustu bændur Íslands sáu fyrir 1910-J920, þegar auðvaldsskipulagið var að halda sína innreið á Íslandi og þegar þess vegna var við búið, að brask mundi færast í jarðirnar. Það var engin tilviljun, að hjá framsæknustu bændum á Íslandi þá kom upp kenning eins og jarðnæðiskenningin. Það var engin tilviljun heldur, að maður eins og Helgi í Þykkvabæ gefur þá sínum hreppi sinar jarðir með því skilyrði, að þær - gangi í erfðaábúð til hans afkomenda, ef þeir vilji þar búa, en megi aldrei veðsetja jarðirnar, til þess að hindra þannig, að það verði nokkurn tímaveðskuld á jörðunum og að jarðirnar geti þess vegna orðið metnar til fjár og lent í greipum bankanna. Og þeir, sem hafa setið hér á þingi nokkurn tíma, muna máske eftir því, þegar lagafrv. kom hér um það að breyta þessu gjafabréfi Helga í Þykkvabæ með lögum frá Alþingi til þess að það mætti veðsetja þá jörð. Ég gerði þá fyrir mitt leyti aths. við það og lagði áherzlu á, að þessi framsýni bóndi hefði séð fyrir fram þá þróun, sem mundi verða, og hve erfitt það mundi verða fyrir þá bændur, búendur á jörðunum, að eiga að standa undir þeim, þegar búið væri að fjármagna þeirra andvirði og ætti að fara að gjalda vexti og afborganir af því fé, sem þannig væri reiknað að fælist í því. Ég held þess vegna, að það sé tími til kominn í fyrsta lagi, að við stöðvum sölu á þjóðjörðum vegna framtíðarinnar og vegna bændanna og búum um leið þannig um hnútana, að ríkið reynist betri jarðardrottinn en það hefur gert, bæði ódýrari og betri, og skapi meira öryggi handa þeim, sem á jörðinni vilja búa. Ég held jafnframt, að það ætti að fara að stefna að því, að ríkið kaupi upp aliar þær jarðir, sem nú fara í eyði, þær jarðir, sem nú eru í eyði, og þær jarðir, sem koma til með að fara í eyði nú á næstunni, og það séu þjóðjarðir, sem ekki megi selja. Hvernig er að verða með þessar jarðir núna, þegar allmargar jarðir eru að fara í eyði? Ef bónda langar til að láta sín börn taka þarna við, er hann oft í hreinustu vandræðum með þetta, eins og ég gat um áðan. Sé enginn þarna, sem vill taka við, er um tvennt að ræða: Annaðhvort að gömlu hjónin reyna að hjara á jörðinni eins lengi og hægt er að þræla sér þar út, vera í mestu vandræðum með það, í staðinn fyrir að þau hefðu einmitt átt að fá að losna við þessa jörð og jafnvel að ríkið kaupi hana af þeim og geri þeim mögulegt að flytja burt, þau væru búin að þræla nógu lengi á þessari jörð. Ef svo hins vegar það er einhver lækjarspræna þarna, sem einhver silungur eða lax er í, þá er undireins kominn auðmaður úr Reykjavík og býður í jörðina 700 þús., 900 þús., 1 millj., 1.2 millj., - ef jörðin á allt í einu að fara að verða leikfang fyrir auðmennina úr Reykjavík, þá er komið nægilegt fé, þó að ekki sé fé til þess að halda áfram búskap á jörðinni, til þess að rækta þar, - ef hún á að verða leikfang fyrir ríkan mann úr Reykjavík, þá er undireins hægt að setja fé í hana. Menn þekkja flestir þessi dæmi, ég þarf ekki að nefna þau. En við skulum gera okkur hitt ljóst, að um næstu aldamót verður allt, sem ræktanlegt er á Íslandi, ræktað milli fjalls og fjöru. Þó að ástandið sé þannig í dag, að menn séu að flýja sveitirnar, þá skulum við ekki halda, að sú þróun haldi áfram. Það er eins og hvert annað öfgakennt fyrirbrigði auðvaldsskipulagsins í dag, að menn skuli ekki rækta alla þá jörð, sem hér er. Það er bara einn þáttur í því vitlausa skipulagi, að það skuli vera til í veröldinni, að um 2000 millj. manna á jörðinni, 2/3 mannkynsins, skuli skorta mat, en jörð sé látin liggja óræktuð. Það er bara eins og hvert annað skipulagsvandamál í mannfélaginu, sem vafalaust verður ráðið fram úr á næstu áratugum. Ístand verður ræktað milli fjalls og fjöru um árið 2000, ef ekki fyrr, allt það, sem ræktanlegt er. En gagnvart þeim, sem eiga að rækta þetta þá og standa þarna dálítið betur að vigi en við gerum að sumu leyti, þó að margt hafi okkar kynslóð gott gert í þessum málum og unnið stórvirki miðað við aðrar kynslóðir, þá skulum við gera okkur ljóst, að það mundi létta þeirri kynslóð, sem nú fer smám saman að verða að taka við þessu, að leysa þessi vandamál, ef jarðirnar eru ekki komnar ýmist í brask eða algerlega í eyði. Ég held þess vegna, að það væri holi stefna, að við athuguðum að kaupa þær jarðir, sem nú eru í eyði. Ég býst við, að það sé ekki sérstaklega dýrt í svipinn. Ég býst við, að það sé mjög praktískt fyrir ríkið að kaupa þessar jarðir í dag, einmitt í dag, sé mjög ódýrt, það sé ekki nema lítill hluti af því, sem fleygt er í uppbót, annaðhvort til sjávarútvegs eða landbúnaðar, sem kallað er, að kaupa allar eyðijarðir á Íslandi. Ef einhverjum finnst miðbærinn hérna í Reykjavík dýr, og ég býst við, að mönnum finnist það nokkuð, ef ætti að kaupa lóðirnar hérna í Reykjavík í dag, það eru nokkur hundruð millj., en hvað kostuðu þær um aldamótin? Þær kostuðu svo að segja ekki neitt. Og hvað haldið þið, að eyðijarðir á Íslandi í dag, jafnvel í miðri byggð, meira að segja í Fljótshlíðinni, og hérna nær okkur eru jarðir að fara í eyði núna, - hvað haldið þið, að þær muni kosta um næstu aldamót? Nei, við eigum alvarlega að athuga það að kaupa þær jarðir, sem eru að fara í eyði, og þær, sem eru komnar í eyði, og geyma þær, geyma þær hara ósköp rólega. Við höfum efni á því, og það verður þakkað fyrir það seinna. Meira að segja álít ég, að ætti helzt að kaupa þær líka, sem lax og silungur er í, því að það er hreinasta ómynd að gera þær ár, þar sem hægt er að hafa nógan lax og silung með almennilegu klaki, að einhverju sporti eingöngu fyrir örfáa menn, ég tala nú ekki um útlendinga. Það er hægt að hafa lax og silungsræktina á Íslandi eins ágóðavænlegan búskap og sauðfjárrækt, ef það er hugsað eitthvað um að rækta, rækta lax og rækta silung, og ekki til sports, ef íþróttasjónarmiðið er ekki látið ráða eða sumarfríasjónarmiðið. Ég held þess vegna, að í staðinn fyrir, að við hættum að líta á þetta sem leikföng og við lítum á það sem búskap, þá sé það ein bezta fjárfesting, sem íslenzka ríkið gæti gert í dag, að kaupa upp allar þær eyðijarðir, sem nú eru til á Íslandi, og þær, sem koma til með að fara í eyði. Og það mun létta fyrir þeirri kynslóð, sem nú er að taka við og kemur til með að vilja vinna á þessum jörðum, að geta fengið þær frá ríkinu endurgjaldslaust að láni og fengið þær í erfðaábúð, ef þeir vilja, eins og ætti að vera. Ég vil þess vegna leyfa mér, herra forseti, að leggja til, að þessu frv. verði vísað frá með rökstuddri dagskrá, og ég orða þá dagskrá þannig, ég fel ekki í henni þær hugmyndir, sem ég hef verið að setja fram í þessari ræðu, ég tók þær fram eingöngu til þess að menn vissu, hvað fyrir mér vakti, en ef hugsanlegt væri, að menn gætu orðið sammála um þetta, þá hef ég orðað þessa dagskrá svona: „Þar eð deildin álítur, að eigi beri að selja fleiri þjóðjarðir nema þá máske ábúendum, felur hún ríkisstj. að láta fram fara athugun á því annars vegar, hve margar þjóðjarðir eru enn óseldar, og hins vegar, hve margar jarðir í einstaklingseign eru í eyði eða að fara í eyði, og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“ Ég segi fyrir mitt leyti, ég er á móti og hef alltaf verið á móti þjóðjarðasölu, en hins vegar veit ég, að það eru margir hér, sem eru því fylgjandi, að þjóðjarðasala sé framkvæmd, þegar um er að ræða ábúendur, og því hef ég sett það þarna inn í. Ég veit, að ríkisstj. þarf ekki nema fletta upp í sínum bókum til þess að vita, hve margar þjóðjarðir eru enn óseldar, en hins vegar það, hve margar jarðir eru í einstaklingseign og komnar í eyði eða eru að fara í eyði. Það er nokkuð í athugun. En ég held, að þessa athugun ættum við einmitt að biðja hæstv. ríkisstj. að framkvæma fyrir okkur og að þetta lægi fyrir okkur til umr., áður en við gerum fleiri ráðstafanir í þessu efni. Ég skal taka það fram, að þetta miðast ekki að neinu leyti sérstaklega við þetta dæmi, sem hér er nm að ræða, ég met fyllilega þá ræktarsemi og slíkt, sem þar kemur fram, en þegar einu sinni væri búið að selja þá þjóðjörð, þó að sá maður, sem þarna vill kaupa hana, geri henni allt til góða og annað slíkt, þá er sama vandamálið með hana, þegar búið er að því og þegar einhver á að fara að taka við af honum, ef nokkur yrði til þess að taka við þeirri jörð á eftir, þannig að ég vil eingöngu „prinsipialt“ leggja þetta fyrir til þess að vita, hvort ekki væri hægt að fá samkomulag um, að við athuguðum okkar gang, áður en fleiri þjóðjarðir yrðu seldar.