Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Björn Kristjánsson) Jeg hefi ekki annað um frv. að segja en að nefndin leggur til, að það verði samþykt óbreytt.

Frsm. (Sigurður Eggerz) Þetta frv. er samskonar og frv., sem felt var á síðasta þingi, og er komið fram sem liður af samsteypufrv. fyrverandi stjórnar. Hv. Nd. hefir samþykt þetta frv. nú, og nefndin leggur til, að frv. nái að verða að lögum.



Eina og sjá má á frv. á þskj. 98, þá er frv. borið fram eftir ósk stjórnar ljósmæðrafjelagsins. Aðalbreytingarnar í frv. háttv. Nd. eru þessar: Í fyrsta lagi, að námstíminn er lengdur um 3 mánuði, eða úr 6 mánuðum upp í 9 mánuði; í öðru lagi, að landlækni er gert að skyldu að kenna kauplaust við skólann og samkvæmt embættisstöðu sinni; í þriðja lagi, að þær námskonur einar fá styrk, sem skuldbinda sig til þess að þjóna ljósmóðurumdæmi að afloknu prófi ekki skemur en 3 ár samfleytt, og í fjórða lagi, að tala námskvenna skuli að jafnaði ekki vera hærri en 10–12. Þetta eru þá aðalbreytingar hv. Nd. á lögunum frá 1912. Við nefndarmenn höfum ekki hreyft við ákvæðinu um námstímann í frv. hv. Nd., en hinsvegar höfum við gert þá athugasemd við 3. gr. frv., að núverandi landlæknir verði, þrátt fyrir ákvæði gr., látinn halda þeim sjerstöku launum, sem honum eru ætluð fyrir forstöðu skólans. Þá hefir nefndin hækkað lágmark starfstíma ljósmæðra að afloknu prófi um 2 ár, úr 3 árum upp í 5 ár. Sumir álíta að vísu breytingu þessa óþarfa, og er slíkt auðvitað álitamái. En hækkunin er gerð eftir ósk kennara skólans. Þá hefir nefndin orðið ásátt um það að einskorða hámarkstölu námskvenna við töluna 12, en ekki 10–12, eins og gert er í frv., enda álítur nefndin, að talan megi ekki vera hærri, ef kenslan á að koma að verulegum notum. Af því leiðir, að nefndin hefir felt niður úr 7. gr. frv. orðin „að jafnaði“. Um hækkun launanna þarf ekki að tala, þar sem þau eru í fjárlögunum. Kostnaðinn við breytingarnar mun ekki þurfa að óttast, þar sem fækkun námskvennanna mun vega upp á móti lenging námstímans. Jeg vona, að frv., svo breytt, fái að ganga áfram í gegnum þessa hv. deild.

Halldór Steinsson Aðalefni frv. þess, sem hjer liggur fyrir, er það að lengja námstíma yfirsetukvenna. Að því leyti miðar frv. í rjetta átt. Námstíminn hefir hingað til verið alt of stuttur, miðað við það, sem konunum hefir verið ætlað að læra. Hjá öðrum þjóðum er námstíminn miklu lengri, enda eru ljósmæður erlendis miklu betur að sjer en hjer á landi. Teldi jeg mjög æskilegt, að breyting þessi kæmist á. Hjer liggja fyrir 2 brtt. við frv., frá mentmn. Er hin fyrri meinlaus og gagnslaus. Tillagan gengur í þá átt, að lengja skyldustarfstíma ljósmæðra í hjeraði, að afloknu prófi, um 2 ár, eða úr 3 árum upp í 5 ár. Hlýtur þetta að stafa af ókunnugleika hv. nefndar í þessu efni. Við læknar þekkjum það betur, að það er ekki til neins að setja svona ákvæði. Konan fer eftir vilja sínum í þessu efni, hvernig svo sem lög mæla fyrir um það. Við skulum aðeins hugsa okkur það dæmi, að ung og ógift ljósmóðir kyntist ungum bónda. Hún fer með honum úr hjeraðinu, ef svo býður við að horfa, þrátt fyrir öll lagafyrirmæli. Og mörg svipuð dæmi eru til. Ef konurnar ætla sjer að fara, þá halda þeim engin bönd. Því er ákvæðið gagnslaust, hvort sem það er 5 ár eða 3 ár. Hin síðari brtt.hv. nefndar fer í þá átt, að einskorða tölu nemenda við töluna 12. Tel jeg það til spillis. Reynslan hefir sýnt, að þörfin á ljósmæðrum er misjöfn og fer eftir ýmsum atvikum. Á ófriðarárunum var ekla á ljósmæðrum. Nemendafjöldinn hefir stundum verið 15–20, en aftur á móti stundum, t. d. í vetur, ekki nema 6–8. Verður að aka seglum eftir vindi í þessu efni og miða nemendafjöldann við þörfina í hvert sinn. Álít jeg því till.hv. nefndar til spillis. Fyrir utan þessa aðalástæðu, þá tel jeg það mjög illa farið, vegna þess að frv. er til bóta, að það falli; en á því er hætta, ef brtt.hv. nefndar verða samþyktar og frv. fer að hrekjast á milli deilda, en nú orðið áliðið þingið. Vil jeg því beina þeirri ósk minni til hv. nefndar, að hún taki brtt. sínar aftur, en vilji hún það ekki, þá vona jeg, að hv. deild felli þær.



Eina og sjá má á frv. á þskj. 98, þá er frv. borið fram eftir ósk stjórnar ljósmæðrafjelagsins. Aðalbreytingarnar í frv. háttv. Nd. eru þessar: Í fyrsta lagi, að námstíminn er lengdur um 3 mánuði, eða úr 6 mánuðum upp í 9 mánuði; í öðru lagi, að landlækni er gert að skyldu að kenna kauplaust við skólann og samkvæmt embættisstöðu sinni; í þriðja lagi, að þær námskonur einar fá styrk, sem skuldbinda sig til þess að þjóna ljósmóðurumdæmi að afloknu prófi ekki skemur en 3 ár samfleytt, og í fjórða lagi, að tala námskvenna skuli að jafnaði ekki vera hærri en 10–12. Þetta eru þá aðalbreytingar hv. Nd. á lögunum frá 1912. Við nefndarmenn höfum ekki hreyft við ákvæðinu um námstímann í frv. hv. Nd., en hinsvegar höfum við gert þá athugasemd við 3. gr. frv., að núverandi landlæknir verði, þrátt fyrir ákvæði gr., látinn halda þeim sjerstöku launum, sem honum eru ætluð fyrir forstöðu skólans. Þá hefir nefndin hækkað lágmark starfstíma ljósmæðra að afloknu prófi um 2 ár, úr 3 árum upp í 5 ár. Sumir álíta að vísu breytingu þessa óþarfa, og er slíkt auðvitað álitamái. En hækkunin er gerð eftir ósk kennara skólans. Þá hefir nefndin orðið ásátt um það að einskorða hámarkstölu námskvenna við töluna 12, en ekki 10–12, eins og gert er í frv., enda álítur nefndin, að talan megi ekki vera hærri, ef kenslan á að koma að verulegum notum. Af því leiðir, að nefndin hefir felt niður úr 7. gr. frv. orðin „að jafnaði“. Um hækkun launanna þarf ekki að tala, þar sem þau eru í fjárlögunum. Kostnaðinn við breytingarnar mun ekki þurfa að óttast, þar sem fækkun námskvennanna mun vega upp á móti lenging námstímans. Jeg vona, að frv., svo breytt, fái að ganga áfram í gegnum þessa hv. deild.

Frsm. meiri hl. (Eggert Pálsson) Þá er loks laxinn kominn aftur á ferð hjer í hv. deild. Er eins og hann hafi legið við hrygningar um tíma, og hann getur, eins og kunnugt er, orðið nokkuð sprettharður, þegar því er að skifta. Og jeg býst við, að svo muni hann reynast að þessu sinni. Mál þetta er þó í sjálfu sjer mjög einfalt og óbrotið. Það miðar að því einu að kippa í lag aftur því ólagi, er síðasta þing kom á í þessu efni. Eins og kunnugt er, var gerð undanþága á síðasta þingi um friðun á laxi, að því er snertir Ölfusá. Þingið komst þá að þeirri niðurstöðu, að um Hvítá og þverár hennar skyldu gilda áfram ákvæði laga frá 1886, um það, að net skuli upp taka 36 klukkutíma í viku hverri. En í Ölfusá skyldu þau fá að liggja óhreyfð allan veiðitímann. Virðist þetta óneitanlega vera dálítið undarleg ráðstöfun. Þó má segja, að þinginu þá hafi verið nokkur vorkunn í þessu efni, þar sem það mun hafa litið svo á, að vatnsmagn Ölfusár trygði það, að laxinn gæti gengið upp í ána þrátt fyrir þetta, og auk þess mun það hafa skoðað þetta sameiginlegan vilja sýslubúa, þar sem engum mótmælum gegn þessu var þá hreyft. En nú hafa menn risið öndverðir gegn þessu ákvæði. Er það rjett, sem hv. minni hl. hefir tekið fram, að þetta er allmikið hitamál fyrir austan heiði, enda hjer um hagsmunamál að tefla fyrir mörgum þar eystra. En fyrir okkur nefndarmönnum er þetta ekki og á ekki að vera neitt hitamál, þar eð við engir eigum heima þar og höfum engra eiginhagsmuna að gæta. Vitanlega höfum við margir komið þarna, eigi hvað síst þar sem leið liggur, svo sem t. d. að Selfossi, og sumir nefndarmanna setið þar vikum saman og notið þar góðrar gestrisni, en slíkt á ekki að hafa áhrif á sanngjarna lausn málsins. En það getur ekki talist sanngjarnt, að önnur lög gildi um Ölfusá en Hvítá eða aðrar ár í þessu efni. Er með undanþágunni verið að veita einstökum mönnum einkarjett, en það er ranglátt gagnvart hinum, sem ekki njóta þess sama rjettar. Eins og tekið er fram í nál. minni hl. þá er aðalorsökin til þverrandi laxveiði talin sú, hve mikið sje um sel í Ölfusá neðan til, og ennfremur stafi það töluvert af ólögmætri veiði. Hvað fyrra atriðið snertir, þá hygg jeg, að of mikið sje gert úr eyðileggingu vegna selsins. Hann er þögull í þessu máli og getur ekki borið hönd fyrir höfuð sjer. En þegar þess er gætt, að þegar landið fyrst var bygt, voru allar ár og lækir, eftir því sem fornsögurnar skýra frá, fullar af laxi, enda þótt selurinn gengi þá eigi síður upp í ármynnin, þá virðist sökin um þverrandi laxveiði ekki hvíla öll á selnum. Miklu meiri ástæða er því til að ætla, að það sje ólögmæta veiðin en selurinn, sem spilli laxveiðinni. Enda sýna friðunarlögin frá 1886, að fyrirrennarar okkar í löggjöfinni hafa litið þannig á; því þess vegna hafa þeir sett ákvæðið um, að net skuli taka upp 36 klukkutíma í viku hverri. Og hafi þeir hjer ratað rjetta leið, þá megum við því ekki fara til baka í þessu efni. Þvert á móti mætti segja, að það hefði verið rjettara að ganga feti framar um friðunina. Hv. minni hl. minnist á það, að hann hafi í fyrra komið fram með till. um sameiginlegt klak og ráðstafanir til að drepa selinn, er gilda skyldi fyrir alla, er búa við Ölfusá og Hvítá. Jeg skal ekkert um þessar tillögur segja. Getur verið, að þær hafi haft við einhver rök að styðjast. En hitt vil jeg segja, að það dugir ekki að skipa mönnum að ganga í svona lagaðan fjelagsskap. Þó að leiðbeining í þessu efni kunni vitanlega að vera góð þá verður þó slíkur fjelagsskapur að byggjast fyrst og fremst á frjálsum vilja hlutaðeigenda, eða alls þorra þeirra. En slíkar till. liggja ekki fyrir nú, heldur það, hvort undanþágan frá friðunarlögunum eigi að haldast eða ekki. Hv. minni hl. segir, að laxinn haldi sig í miðjum ánum, en ekki við löndin. Jeg held, að hann fari eingöngu eins og honum þykir best í því efni, en fari ekki þar, sem hv. minni hl. segir honum að fara. En ef svo væri, að hv. minni hl. hefði rjett fyrir sjer um þetta, þá væri tilgangslaust að setja net út frá löndunum. En að menn gera það og veiða í þau, sýnir, að laxinn er þar fyrir. Hv. minni hl. segir, að afnám undanþágunnar sje bygt á 3 ósönnum ástæðum. Hin fyrsta sje sú, að því sje haldið fram, að áin sje stokklögð. Jeg hefi aldrei heyrt þetta fyr, enda mun það vera ómögulegt. Þá segir hv. minni hl., að önnur og þriðja ósanna ástæðan, sem haldið sje fram, sje sú, að veiðin sje mikil neðra, en hinsvegar lítil eða engin efra. Með tilliti til þessa skal jeg geta þess, að einn hlutaðeigandi hefir sagt, að hann hafi veitt lax fyrir 6 þús. kr. neðan til. Og þótt það hafi verið í fleiri lagnir, bendir það óneitanlega á, að veiðin hafi verið allmikil að neðanverðu. Aftur á móti, að því er snertir veiðina upp með Hvítá, þá hefir hv. minni hl. prentað brjef í nál. sínu frá Jóni Pálssyni um það, að veiðin hafi verið sjerstaklega mikil þar frá 2 bæjum. Auðvitað er ekki gott að hrinda slíku, nema tilgreindar sjeu fullar heimildir, en það hefir hv. minni hl. ekki gert, heldur tilfærir sem heimild einhvern ónafngreindan dreng. En jeg hygg, að hjer sje ekki rjett frá skýrt. Svo vill til, að jeg hefi hjer í höndum brjef, er sýnir hið gagnstæða, og skal jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa það upp. Jeg get ekki nafns brjefritarans hjer, en er hinsvegar reiðubúinn til að segja hv. minni hl. frá því utan fundar, ef hann óskar. Brjefið hljóðar svo: „Á síðasta þingi var samþykt, eins og yður mun kunnugt, undanþága frá laxveiðilögunum fyrir Ölfusá. Samkvæmt þeirri undanþágu ljetu svo bændur við þá á net sín liggja allan veiðitímann hvíldarlaust, og afleiðing þess varð sú, að þrátt fyrir feikimikla veiði þar, veiddist sárlítið, og svo að segja ekkert, hjer ofan til; og þeir fáu laxar, sem veiddust og voru yfir 5 pd., voru allflestir meira og minna skaddaðir eftir net, sem líka er mjög skiljanlegt, þar sem við Selfoss er hægt að stokkleggja ána að miklu leyti, þótt það hafi ekki verið gert fyr en í sumar sem leið. Af undanþágu þessari höfðu aðeins þrjár jarðir stundarhagnað, nefnilega jarðirnar Selfoss og Sandvík í Sandvíkurhreppi og Hellirinn í Ölfushreppi, en beint tjón allir þeir bændur, sem búa við Hvítá og ár þær, sem í hana falla, sem eru Stóra- og Litla-Laxá að austan, en Tungufljót, Brúará og Sog að vestan. En fyrir óbeinu tjóni af undanþágunni verða þessar sveitir, sem allar liggja við Hvítá og ár þær, sem áður eru nefndar og falla í hana: Gnúpverjahreppur, Hrunamannahreppur, Skeiðahreppur, Hraungerðishreppur, Grafningshreppur og Ölfushreppur að svo miklu leyti, sem hann liggur við Sogið og Ölfusá ofan Selfoss (Alviðra, Tannastaðir, Laugarbakki). Eins og áður er sagt, eru aðeins þrjár jarðir, sem hagnað hafa af undanþágunni, og er sá hagnaður aðeins stundarhagnaður. Því þegar enginn lax kemst á hrygningarstöðvarnar (sem eru mestar og bestar í svo nefndum Laxárgljúfrum, og þar nær engin mannleg hönd að trufla þær), og bændur þeir, sem farnir voru að leggja stund á laxaklak og almennur áhugi var vaknaður fyrir, kippa að sjer hendinni eða hætta að selja seiði burt og sleppa þeim í veiðiárnar heima við tún hjá sjer, þá að öllu þessu athuguðu, ættu menn að sjá, að öll veiði hlýtur að hverfa með tímanum úr ánni.“ Þannig hljóða þá þessi orð. Og það verð jeg þó að álíta, og býst við, að hv. deildarmenn sjeu mjer sammála um, að þau sjeu fult svo gott og gilt „innlegg“ í málinu eins og ummælin eftir hinum ónafngreinda unglingi úr Hreppunum, sem háttv. minni hl. hefir látið prenta með nefndaráliti sínu. Auk þess veit jeg til, að einn flokksmaður hans, sem er þessu kunnugur, hefir haldið þessu sama fram. Það er bóndinn í Skálholti. Þykist jeg vita, að hv. minni hl. fari ekki að rengja hann um sannsögli. Hv. minni hl. getur þess í nál. sínu, að sýslunefnd Árnessýslu hafi seilst út fyrir leyfileg takmörk, þegar hún fór að ákveða veiðitímann. Jeg sje ekki betur en lögin frá 1886 heimili sýslunefndum að gera það, sem hún hefir gert. Það verður ekki með neinu móti sagt, að hún hafi gert nokkuð rangt í afskiftum sínum af málinu, heldur þvert á móti. Ennfremur segir í nál.hv. minni hl., að það myndi sýnast nokkuð hverful lagasmíð þingsins, ef farið væri að breyta lögum, sem samþykt voru í fyrra. Jeg álít, að þingið geri ekki nema rjett, þegar það hefir fengið upplýsingar í málinu, að taka þær til greina. Hitt væri miklu fremur þinginu til lasts, ef það skeytti ekkert um slíkar upplýsingar og virti þær að vettugi. Enda sjáum við þessa skoðun koma fram hjá hv. minni hl. í öðrum málum. í dag er sem sje útbýtt hjer í hv. deild nál., sem hv. 5. landsk.þm. (JJ) hefir skrifað undir, og er þar lagt til að afnema lög, sem samþykt voru hjer á þingi í fyrra, lögin um atkvæðagreiðslu utan kjörstaða við alþingiskosningar. Það er nú komið berlega í ljós, að það er eindreginn vilji sýslubúa og sýslunefndar í Árnessýslu, að þessu máli verði kipt í lag. Hygg jeg, að það ætti að vera hverjum manni nóg til að ganga inn á frv., enda veit jeg, að það verður samþykt.

Frsm. minni hl. (Jónas Jónsson) Þetta mál er búið að vera æðilengi á leiðinni. Samt hafa ekki aukist röksemdir þeirra, sem vilja afnema þessi lög frá 6. júní 1923. Jeg vil fyrst snúa mjer lítið eitt að áliti hv. meiri hl. Þar er haldið fram, að þingið í fyrra hafi samþykt undanþáguna af því, að talið var, að vatnsmagn árinnar væri nægileg trygging fyrir því, að laxinn gæti gengið upp þrátt fyrir netin, og því hafi ekki verið mótmælt í Árnessýslu. Ekki hafa enn komið mótmæli frá sjálfum bændum, nema ef telja ætti nafnlaust brjef það, sem hv.frsm. meiri hl. las upp. En ástæðan til að breyta hlýtur þá að vera sú, að vatnið í Ölfusá hafi minkað síðan í fyrra.

Það er hvergi sagt

. Það er einmitt sagt, að nú sje hvorug ástæðan fyrir hendi.

Ekki lengur trygging fyrir því

. Tryggingin er sú sama og í fyrra, nema ef vatnið í Ölfusá hefir minkað. En fyrir því eru engar sannanir.

Þetta er útúrsnúningur

. Þá hefi jeg leyft mjer að taka fram nokkur atriði í nál., en rifja sum upp aftur. Mjer sýnist það ærinn stuðningur mínu máli, að þeir menn, sem þarna eru vel kunnugir, telja, bæði í fyrra og nú, að óhætt megi treysta á vatnsmagn árinnar. Við meðferð málsins í fyrra tóku í sama streng bæði í hv.Ed. og Nd. tveir leiðtogar Íhaldsflokksins. Hæstv. fjrh. (JÞ) er vel kunnugur í Flóanum, og tel jeg víst, að hv. flokksbræður hans taki vitnisburð hans gildan. Ef jeg man rjett, voru það aðeins tvö atkvæði á móti þessum lögum í fyrra hjer í deildinni. Það er máske rjett að taka það fram nú, að í fyrra, áður en það frv. kom frá hv.Nd., bar jeg fram frv., sem gekk í þá átt að banna þvergirðingu í veiðiám, eins og nú er gert með laxakistum sumstaðar á landinu. Á Laxamýri er laxagangan stífluð með kistum, svo að varla nokkur lax kemst upp fyrir. Mitt frv. gekk í þá átt að banna kisturnar, með því að þær gerðu að engu veiðina ofar í ánni. Hv. Ed. áleit þetta ekki nægilega sannað og vísaði frv. til hæstv. stjórnar. Þetta hefir verið borið undir sýslunefnd hlutaðeigandi sýslu, og kemur væntanlega svar til núverandi hæstv. stjórnar nú í vor. Getur hún þá á næsta þingi borið fram frv. um laxamálið í heild sinni, og var sú tilætlun þingsins í fyrra. Í fyrra þóttist hv.Ed. ekki sjá sjer fært að taka til greina kröfu frá 60–70 bændum í Þingeyjarsýslu, sem þeir höfðu sent Alþingi á undirskriftaskjali frá 1918 og beðið um, að Laxá væri opnuð hjá Laxamýri. Allir veiðieigendur í Þingeyjarsýslu hafa mikinn skaða af núverandi ástandi - nema bóndinn á Laxamýri Jeg vil benda hv. 1. þm. Rang. á það, að það er alt annað að þvergirða bergvatn með laxakistu eða Ölfusá, þar sem meginállinn, 30–40 faðmar og hyldjúpur, er opinn og öndverður fyrir laxinn. Jeg lít svo á, að í laxamálið þurfi að taka á miklu breiðari grundvelli en gert hefir verið. Sumstaðar á landinu ríkir gamalt ranglæti, sem þó ekki er kvartað undan nema svo sem einu sinni á 20 árum, af því að menn búast ekki við neinni leiðrjettingu. Í öðru lagi er veiðin víðast hvar stunduð sem rányrkja; þarf að koma nýju skipulagi á klakið. Það er engin meining í því, a' einn maður kosti klakið við hverja á, eins og nú tíðkast við Sogið.

Hann selur seiðin

. Til Reykjavíkur, en ekki Árnessýslu. Ef þingið álítur það óskaplega mikið ranglæti að hafa stutt net við bakkana á hinni breiðu og straumhörðu Ölfusá, getur það ekki komist hjá að rökstyðja það rjettlæti að breyta þvert ofan í mótmæli þeirra 60 bænda í Þingeyjarsýslu, sem telja sig beitta ranglæti með gerðri þvergirðingu ágætrar veiðiár hjá Laxamýri. Hv. þm. talaði um að hafa sterkt eftirlit með ólöglegum veiðum, þ. e. haustveiðum, í Árnessýslu. Þær veiðar munu eiga talsverðan þátt í fækkun laxins. En það er ómögulegt að hindra þær með keyptu aðhaldi; menn verða sjálfir að sjá, hvað þeir gera sjer mikinn skaða. Sumstaðar ofan til í Árnessýslu er vatnið í veiðiánum svo tært, að vel er hægt að gersópa hyljina með ádrætti. Gamlir menn austanfjalls segja, að eins og menn hafi brotið ofan til í sýslunni með því að veiða á haustin, þá hafi verið föst venja hjá bændum við Ölfusá að láta netin liggja um helgar. Þetta var látið óátalið. En laxarnir komust upp eftir samt. Þessari venju verður ekki breytt með því að fella lögin úr gildi. Aðhaldið verður að koma frá fólkinu sjálfu. Hv. frsm. meiri hl. mintist á, að þetta mál væri hitamál. Veiðieigendur þurfa að finna, að þeir hafa sameiginlegra hagsmuna að gæta. Frv. mitt frá í fyrra um skipulagsbundið klak, með stuðningi af almannafje, stefndi í þessa átt. Þegar tveir aðiljar með sameiginlegri sök deila, er venjulegt, að hvorugur vill láta sinn hluta. Hv. þingdeildarmenn ættu að sjá, að það er engin leið til að gera neitt í þessu máli, sem skynsamt gæti talist, nema byggja fyrst brú á milli deiluaðilja, - og hugsa málið á nýjum grundvelli. Bændur í Árnessýslu, sem búa á veiðijörðum, þurfa að gera samtök um klakið. En það er misskilningur, að jeg hafi stungið upp á að hafa sameiginlega veiði. Það væri líka vitleysa. En klakið á að vera sameiginlegt og kostað af hverjum bónda í hlutfalli við veiðina. Það voru viss atriði í ræðu hv.þm., sem jeg vildi taka til athugunar. Mjer er persónulega kunnugt um, að á tveim veiðijörðum ofan við Ölfusárbrú, Laugardælum og Kiðjabergi, veiddist vel síðastl. sumar. Jeg veit, að hv.þm. gerir ekki ráð fyrir, að áin verði þvergirt ofan við Laugardæli. En á Kiðjabergi veiddist fremur vel. Jeg þekki minna til í sýslunni ofan til, en jeg býst við, að það sje rjett hermt, að lítið hafi veiðst á sumum jörðum þar. En það eru altaf áraskifti að veiðinni, sem stafar eingöngu af breytingu á laxgengdinni. Síðastl. sumar var kalt, og hefir það kannske haft sín áhrif. Mjer skildist hv.frsm. meiri hl. gera ráð fyrir, að hjá einhverjum þeim, sem ekki vilja breyta lögunum, kynni að liggja til grundvallar gestrisni meðtekin á þessum stöðvum. Vil jeg minna á það, að ef jeg og fleiri hafa orðið fyrir gestrisni Árnesinga, þá mundu þessar dylgjur ekki síst ná til hæstv. fjrh., sem dvalið hefir langdvölum á þessum stöðvum. Þar sem hv.frsm. meiri hl. vildi tortryggja flokksbróður minn, hv. 2. þm. Árn. (JörB), að hann segði satt í þessu máli, þá nær það sama til hv. 1. þm. Rang. (EP) gagnvart hæstv. fjrh. (JÞ), og í raun og veru gagnvart flokksbræðrum hans öllum, sem samþyktu frv. í fyrra, og sem hefðu þá átt að gera það af eigingjörnum hvötum. Þá er selurinn í Ölfusá. Virðist nokkuð undarlegt að rækta heila hjörð af rándýrum, eins og gert er á tveim bæjum við Ölfusá, og láta hagsmuni þessara tveggja jarðeigenda spilla laxveiði í allri ánni. Þarna eru mörg hundruð selir, sem löggjafarvaldið friðhelgar. Það var þessi sama hv. deild, sem hindraði í fyrra, að selurinn væri ófriðaður á þessum bæjum. Sú skoðun, að selur í laxám spilli ekki veiðinni, er svo vitlaus, að jeg býst við, að hv. 1. þm. Rang. (EP) standi einn uppi á þeim hólum. Dráp laxa um hrygningartímann og selurinn í veiðiánum eru höfuðmeinin í laxveiðamálinu austanfjalls. Það var dálítill misskilningur hjá hv.frsm. meiri hl., að jeg hefði haldið því fram, að sýslunefndin hefði seilst út fyrir sín takmörk. Jeg sagði, að það liti út fyrir, að hún hafi misbrúkað vald sitt með því að stytta veiðitímann. Það stendur sem sje skýrt í lögunum, að þingið hafi úrskurðarvaldið um lengd veiðitímans. Og það kemur ekki þinginu við, hvað samþykt er með 9:7 atkvæðum á sýslufundi um það efni. Sýslunefndum er einungis falið að ákveða, hvenær megi byrja veiði og hvenær skuli hætta. En þar finst mjer sýslunefndin hafa misbeitt valdi sínu, þegar hún bannaði þeim niður frá að leggja net fyr en um miðjan júní, þó Borgfirðingar byrji 15. maí. Jeg verð að halda því fram, að þar sem sýslunefnd Ámessýslu sýnist beita tvo hreppa, Sandvíkur- og Ölfushrepp, ofríki með því, hvernig hún ákveður veiðitímann, þá sje ástæða fyrir þingið að bæta þessum hreppum upp svona meðferð á þann hátt, að þeir megi nota sem best, þó innan sanngjarnra takmarka, þann stutta tíma, sem þeim er úthlutaður til veiðinnar. Því hefir að vísu verið haldið fram, að þessar ákvarðanir sýslunefndar um veiðitímann sjeu gerðar í samráði við og með samþykki bænda í áðurnefndum 2 hreppum. Jeg hefi spurst fyrir um þetta og fengið þær upplýsingar, að það sje ekki rjett, enda væri það undarlegt, að þeir hefðu lagt samþykki sitt á það, að þeir væru hindraðir í að veiða, bæði síðari part maí og fyrri hluta júnímán., þar sem þeir hafa lítil not af veiðinni eftir að komið er fram í ágúst, með því að laxinn er þá að mestu genginn upp úr. Í brjefi, sem hv.frsm. meiri hl. las upp, er sagt, að hægt sje að stokkleggja Ölfusá hjá brúnni. Jeg vil mótmæla því, að slíkt sje hægt með þeim tækjum, sem enn eru þekt. Straumþungi árinnar er svo mikill, að ef þverleggja ætti þar með netum, sem þyldu hann, þá mundi sá útbúnaður kosta tugi þúsunda. Netin eru nú lögð undan straumnum, oftast örskamt út frá bakkanum. Eru bygðar stuttar bryggjur fram í ána og netin lögð frá þeim. Þau eru aldrei lögð beint út í ána, enda væri slíkt ekki viðlit, sakir straumþungans. Ástæður þær, sem báðar hv. þingdeildir tóku til greina í fyrra, þegar þær samþyktu undanþáguna, eru því enn óbreyttar, og því engin ástæða til að hrófla við þessum lögum nú. Enn er sami ómöguleikinn að stöðva laxgönguna með netum, er víðast hvar taka aðeins 1/20 breidd árinnar. Alt skraf um stokkleggingu sýnir aðeins, að einstakir menn í upphreppum sýslunnar hafa gert mál þetta að hitamáli og blásið talsvert upp ýmiskonar ósannindum í sambandi við það. Það sýnist sem sje vera búið að stokkleggja sannleikann í þessu máli.

Frsm. meiri hl. (Eggert Pálsson) Jeg geri ekki ráð fyrir því, að langar umr. um mál þetta hafi mikið að þýða, því að varla skil jeg í öðru en að hv.þm. hafi fyllilega getað áttað sig á því þann langa tíma, sem dregist hefir, að það kæmi til umr. aftur. Ástæðan til þess, að jeg stend upp aftur, er sú, að hv. minni hl. (JJ) las nál. okkar ekki sem vingjarnlegast. Þar er það tekið fram, sem vitanlega er ágiskun að því er mig snertir, - þar sem jeg átti ekki sæti á síðasta þingi, - að orsökin til undanþágunnar í fyrra hafi verið sú, að þingið hafi álitið vatnsmagn árinnar svo mikið, að undanþágan sakaði ekki. Út úr þessu virtist hv. minni hl. reyna að snúa, með því að halda því fram, að við álitum vatnsmagnið ekki hið sama nú og í fyrra. Þessu höfum við vitanlega aldrei haldið fram, heldur hinu, að álit manna í þessu efni hafi breyst. Í fyrra hjeldu menn, að vatnsmagn árinnar væri svo mikið, að undanþágan sakaði ekki. Nú virðast menn komnir að raun um, að svo sje ekki. Hv. minni hl. segir svo í nál. sínu: „Oft koma svo miklir vatnavextir og hlaup í ána, að taka verður upp netin dögum og jafnvel vikum saman. Laxinn gengur í torfum, og hittist þá stundum vitanlega svo á, að laxagöngurnar geta komist alla leið upp í smáárnar, meðan engin tök eru til að veiða neðan til við ána.“ Væri þetta óbrigðult, þá kæmi til greina, að laxinn kæmist árlega upp úr; en því er ekki að heilsa. Þetta bregst iðulega, og þá reynist vatnsmagnið of lítið til þess að laxinn komist upp í þverárnar. Hv. frsm. meiri hl. allshn. í Nd. (JörB) hefir t. d. upplýst, að síðastl. sumar hafi enginn slíkur vöxtur hlaupið í ána, og laxinn því ekki komist upp.

Hann komst samt upp úr

. Um það eru ærið skiftar skoðanir. Veiðin var áreiðanlega lítil ofan til, og jafnvel hv. minni hl. vill ekki rengja það, að lítið hafi veiðst síðastl. sumar á efstu bæjunum við árnar, en heldur því hinsvegar fram, að mikið hafi veiðst á Kiðjabergi. Jeg er þessu persónulega ókunnugur, því að jeg hefi ekki ferðast þar um síðan. En því er nú skotið að mjer af hv. 2. þm. Árn. (JörB), að þar hafi veiðst allmikið fyrstu vikuna, en sama og ekkert úr því. Læt jeg háttv. 5 landsk. um það, hvort hann vill rengja þessi ummæli. Að því er snertir Laxá í Suður-Þingeyjarsýslu, sem hv. 5. landsk. sagði, að væri þvergirt, þá get jeg lýst því yfir, að jeg er ókunnugur norður þar, og get því tekið hann trúanlegan í þessu atriði. En ef þetta er sambærilegt við Ölfusá eða Hvítá, þá er þessi aðferð þarna fyrir norðan alveg óforsvaranleg. En mjer hefir reyndar verið sagt, að sami maðurinn eigi Laxá upp úr, svo langt sem lax gengur.

Nei, en hann á land báðum megin árinnar, þar sem þvergirt er

. Þó að þessu sje svona varið þarna, þá er ekki þar með sagt, að slíkt hið sama eigi sjer stað annarsstaðar. Jeg skal kannast við það, að ekki er hægt beinlínis að stokkleggja Ölfusá fyrir neðan brúna, enda veit jeg, að þó að menn noti það orð, þá meina þeir það ekki bókstaflega, heldur eiga þeir við, að hægt sje að hindra laxgönguna til muna. Og jeg þekki lagnir í Ölfusá, t. d. hjá Selfossi, þar sem sýnist mjög auðvelt að ná i megnið af þeim laxi, sem gengur í ána. Hvað snertir selinn, sem háttv. 5. landsk. sagði að væri ræktaður í ósum Ölfusár, þá er ekki hægt að tala um slíkt, að minsta kosti er hann ekki fremur ræktaður nú en áður en landið bygðist. Jeg skal ekki neita því, að selurinn geti að einhverju leyti orðið laxinum að tjóni, en jeg sagði, og segi enn, að ef við litum á reynsluna, sem liðnir tímar hafa leitt í ljós, þá getur selurinn ekki verið nein aðalorsök þess að hindra laxgöngu í ána, því að ef svo væri, hefði hann fyrir löngu, eða áður en land var numið, þegar hann var alfriðaður, átt að vera búinn að eyðileggja allar laxgöngur í þessa á og reyndar fleiri. Þá er það ekki rjett, að sýslunefnd Árnesinga hafi misbeitt valdi sínu, þegar hún hefir ákveðið veiðitímann í Ölfusá. Mjer hefir verið sagt, að hún hafi breytt til veiðitímanum eftir samkomulagi við bændur, búsetta fyrir neðan brú, og jafnvel samkvæmt tillögum þeirra. Ef þeir, sem búa ofarlega við ána, eyðileggja veiðina með því að veiða ólöglega á klakstöðvunum, þá ætti það ekki að vera ofverk þeirra, sem neðar búa, að líta eftir því. Því að þegar þeir geta fengið unglinga ofan úr Hreppum til þess að votta, hversu mikið hver bóndi þar efra veiðir af laxi árlega, þá ættu þeir að geta fengið vitneskju um þau lagaforot, sem framin eru þar af sömu bændum að þeirra dómi. Þá sagði háttv. 5. landsk., að ekki væri ástæða til að nema undanþáguna úr gildi, vegna þess, að lögin hefðu altaf verið brotin.

Þau eru brotin, bæði af þeim, sem búa neðarlega og ofarlega við ána

. Jeg skal ekki dæma um það, hvort laxafriðunarlögin eru yfirleitt brotin þarna austur frá. En ef svo er, þá er síst ástæða fyrir þingið að verðlauna sökudólgana með því að afnema friðunina, svo að þeir þurfi ekki lengur að óttast nein lög. Jeg hygg satt að segja, að hvorki hv. 5. landsk. nje aðrir vilji yfirleitt ganga inn á þessa braut, að verðlauna fyrir lögbrot, enda gæti það dregið alvarlegan dilk á eftir sjer. Það, sem hjer um ræðir, er það, hvort þeir fáeinu bændur, sem búa við Ölfusá, eigi að búa við sömu lög og aðrir landsmenn, eða hvort rjett sje að gera undantekningar með þá í þessu efni, svo sem þingið í fyrra gerði. Nú veit þingið, að það, sem það gerði í fyrra, var ekki rjett. Vatnsmagnið í ánni er ekki nægilegt til þess, að undanþágan megi standa. Sýslunefnd Árnesinga, með langmestan hluta sýslubúa að baki sjer, hefir svo að segja í einu hljóði óskað eftir því, að undanþágan verði úr gildi numin, og trúi jeg því vart öðru en að þingið verði við þeim óskum.

Forsætisráðherra (JM): Það er rjett, að jeg var í þeirri nefnd í fyrra, sem fjallaði um þetta mál og lagði þá til, að þessi undanþága yrði veitt. Vel má vera, að þá hafi verið fullfljótt að samþykkja lög um þetta efni, en eftir þeim gögnum, sem fyrir lágu, sýndist ekkert því til fyrrstöðu, svo að jeg gat þá verið með því að samþykkja lög þau, sem nú á að nema úr gildi, enda er jeg ekki enn alveg viss um, að ástæða sje til þess. En það er ómögulegt fyrir Alþingi, þegar málið liggur svo fyrir, að svo að segja öll sýslunefndin - það mun einn sýslunefndarmaður hafa verið á móti - biður um að afnema undanþáguna, að daufheyrast við þeim óskum, enda þótt málið heyri í raun og veru ekki undir valdsvið sýslunefndar. Mikill meiri hl. sýslubúa, svo að segja öll sýslunefndin og báðir þingmenn kjördæmisins óska breytingarinnar, og þá get jeg ekki betur sjeð en að rjett sje að gera hana. En ef til kæmi, að laxafriðunarlögin yrðu endurskoðuð í heild, þá er sjálfsagt að taka þetta atriði til sjerstakrar yfirvegunar.

Sigurður Eggerz Jeg skal játa, að jeg er enginn „fag“maður í því máli, sem hjer er til umræðu. Því hefir verið haldið fram, bæði af hv. 5. landsk. og öðrum, að lax geti gengið upp í Ölfusá þrátt fyrir þau ákvæði, sem samþykt voru hjer á þinginu í fyrra, og það svo, að síðastliðið sumar hafi jafnvel veiðst betur á næstu bæjum fyrir ofan brú en oft áður. Um þetta skal jeg ekki dæma. Aðalatriðið í máli þessu sýnist mjer vera það, að þar sem síðasta Alþingi setur lög í þessu efni, þá sje mjög athugavert, að nú sjeu samþykt lög, sem ganga í þveröfuga átt. Hæstv. forsrh. (JM) sagði reyndar, að sýslunefnd Árnesinga hafi tekið greinilega afstöðu til þessa máls. En það er ekki nóg - og það því síður, sem vitanlegt er, að það hefir hlaupið pólitík í laxinn þar austur frá, og hafði borið mjög á því við kosningarnar í haust. Jeg vil nú samt vona, að hjer eftir verði ekki pólitískt bragð að laxinum, því að mjer þykir hann svo góður eins og hann hefir verið til þessa. Þegar allur þorri þeirra manna, sem búa fyrir neðan brú, er fylgjandi þeim ákvörðunum, sem þingið í fyrra tók í þessu efni, en hinir, sem eru búsettir þar fyrir ofan, eru aftur á móti andstæðir þeim, þá er hið einasta, sem nokkurt vit er í fyrir þetta þing að gera, að fela hæstv. stjórn að láta rannsaka málið til hlítar, áður en þingið hverfur aftur frá því, sem það gerði í fyrra. Hæstv. forsrh. var líka í vafa um það, hvort rjett væri, eða nokkur ástæða til, að samþykkja nú þetta frv. Og þegar svo er ástatt um hann, sem þó hefir fengið tækifæri til þess að setja sig vel inn í málið, þá má nærri geta, að erfitt muni vera fyrir okkur hina að greiða atkvæði um málið. Það er því einasta sæmilega lausnin á þessu máli, að vísa því til stjórnarinnar. Ef hún kemst að þeirri niðurstöðu, að rjett sje að fella undanþáguna úr gildi, þá verður öðru máli að gegna og þá verður hægara að greiða því atkvæði á næsta þingi. En mjer er mjög illa við þetta sífelda hringl í löggjöfinni, að lítt rannsökuðu máli.

Sigurður Jónsson Í tilefni af því, að Laxá í Suður-Þingeyjarsýslu var blandað í umr., vil jeg segja nokkur orð, af því að jeg hygg, að jeg sje því máli kunnugri en flestir aðrir þingmenn, og hefi einmitt fengist talsvert við það. Háttv. frsm. meiri hl. (EP) sagði, að ef Laxá væri þvergirt, þá myndi slíkt vera ólöglegt. Jeg get upplýst það, að sú veiðiaðferð, sem notuð er þar, t. d. á Laxamýri, er í fylsta máta lögum samkvæm, enda má geta nærri, að bændur, sem búa ofar við ána, ljetu ekki ólöglega veiði þar óátalda. Jeg vildi ekki láta fólk skilja við lestur þingtíðindanna, að þessi veiðiaðferð í Laxá væri álitin ólögmæt. Nei, hún er fyllilega lögleg; en hitt kann að vera annað mál, hvort hún sje að sama skapi heppileg.

Frsm. minni hl. (Jónas Jónsson) Mjer finst, að hv.frsm. meiri hl. (EP) hafi ekki komist vel frá þessu máli í ræðu sinni. Það stendur svo á, að það var hjer á þingi á sínum tíma talað um það, að vatnsmagnið trygði það, að laxinn gengi upp í ána, þrátt fyrir þær hindranir, sem samþyktar voru á þinginu í fyrra, og sama játar hv. meiri hl. í nál. sínu. Eina ályktunin af ræðu hv.frsm. meiri hl. hlýtur því að verða sú, að áin hafi minkað síðan í fyrra, - en því leyfi jeg mjer að mótmæla. Þá rangfærði hv.frsm. meiri hl. orð mín viðvíkjandi vexti árinnar. Venjulega er áin svo, að hægt er að leggja net við bakka hennar, en ekki út í miðja ána, vegna straumsins, er leggur möskvana saman. Þá tók sami hv. ræðumaður það fram, að veiðin hætti snemma á Kiðjabergi. Jeg skal ekki neita því, en jeg veit með sannindum, að á Kiðjabergi hafa veiðst 150–200 laxar í sumar sem leið, og það er meðaltal á þeim bæ, en hvað seint eða snemma, veit jeg ekki. Stafar það af ókunnugleik hv.frsm. meiri hl., er hann heldur því fram, að hægt sje fyrir bændur neðan til við ána að hafa eftirlit með ádrætti ofan til í sýslunni. Borgar sig ekki að halda „spion“ upp á kaup til þeirra hluta. Ef hv. 1. þm. Rang. vildi taka þetta að sjer, er hann lætur af prestsskap fyrir aldurs sakir, og vinna fyrir nógu lítið, gæti hann með því friðþægt fyrir eitthvað af gömlum syndum, þá er það gott. En alment eftirlit er óframkvæmanlegt, því svo hagar til, að árnar eru bæði langar og margar. Er alt annað að hafa eftirlit með netum á fáeinum stöðum eða að vera á verði um alla hylji, þar sem ádrætti má koma við. Þetta er ástæðan til, að málið er hitamál. Bændur neðan til skoða sig ekki siðferðilega bundna við friðun, ef þeir, sem ofan til eru við veiðiárnar, gera sig seka um að brjóta laxfriðunarlögin á haustin og þurka hyljina í nánd við það, sem laxinn hrygnir. Hv. frsm. meiri hl. kvað ekki ástæðu til að taka tillit til þess, þó að bændur brytu friðunarlögin. Það væri eins um það og um lögin um friðun á æðarfugli - menn brytu þau á þeim stöðum, þar sem þeir hefðu ekki hagsmuni af því, að fuglinn væri friðaður. Þessi skoðun hv.frsm. meiri hl. er ekki í fullu samræmi við skoðun þess flokks, sem hann telst til, því allur þorri þess flokks hefir viljað afnema áfengisbannlögin, vegna þess að farið væri á bak við þau. Málið heyrir ekki undir valdsvið sýslunefnda, enda hefir það ekki verið borið undir þær. Hv. 2. landsk.þm. (SJ) játar, að kisturnar í Laxfossi hafi verið í trássi við alla bændur ofan við Laxamýri, og hafi þeir kært til þingsins 1918. Hann tók ennfremur fram, að þessi þvergirðing á Laxá hafi verið algerlega lögleg. Þetta vil jeg láta banna, svo að ekki haldist við það ástand, að einn bær hafi svo að segja alla veiðina í heilli á, en um 60 bæir ofan við enga. Jeg lít svo á, að mál þetta komi fyrir næsta þing, og treysti jeg því, að hv. 1. þm. Rang. styðji þá að lagabanninu. Tel jeg ekki rjett að vera að grauta í lögunum nú, þar sem það stendur til, að stjórnin leggi fyrir næsta þing ítarlegt frv. um laxamálin, þar sem væntanlega verður tekið tillit til staðhátta.

Sigurður Eggerz Jeg vildi aðeins leyfa mjer að koma fram með þá till., að málinu verði vísað til stjórnarinnar. Eins og hv. 5. landsk. hefir upplýst, þá er málið órannsakað, og sje jeg því ekki ástæðu fyrir hv. deild að ræða það meira að þessu sinni.

Jóhannes Jóhannesson Jeg hefi kynt mjer lög nr. 7, 6. júní 1923. Jeg hefi komist að þeirri niðurstöðu, að það sje rjett, sem hæstv.forsrh. (JM) hefir skýrt frá, að eins og málið lá þá fyrir, þá var engin ástæða til að neita því, að það fengi fram að ganga. Frv. var þá flutt af báðum þm. Árn., en var ekki borið undir hlutaðeigandi sýslunefndir. Þinginu var þá talin trú um, að ekki væri um neina mótspyrnu hjeraðsbúa að ræða. Hv. þm. V.-Húnv. (ÞórJ) talaði þá á móti málinu í Nd., en brast nægilega þekkingu á staðháttum. Nú hefir það komið í ljós, að þinginu hafi ekki verið skýrt rjett frá í þessu efni, þar sem það er sannað, að sýslunefndin er á móti þessu. Lögin frá því í fyrra komu því yfir ýmsa hlutaðeigendur eins og þjófur á nóttu, og er það skylda þingsins að bæta úr því, sem þá var sett í trausti til þess, að þm. Árn. skýrðu rjett og hlutdrægnislaust frá öllum málavöxtum, og nema lögin úr gildi. Jeg legg því eindregið til, að málið nái fram að ganga.

Frsm. (Jónas Jónsson) Jeg vildi fyrir hönd allshn. segja fáein orð um þetta mál. Nefndin hefir athugað það og komist að þeirri niðurstöðu, að rjett sje að mæla með frv. sökum þess, að hlutfallskosning er helguð sumpart með lögum og sumpart með venju í kaupstöðum yfirleitt. Telur nefndin ekki ástæðu fyrir þingið að hindra það, að minni hlutinn taki þátt í nefndarstörfum í bæjarstjórn Hafnarfjarðar. Eins og tekið hefir verið fram af háttv. 2. þm. G.-K. (BK), þá er heilsufari eins bæjarfulltrúans svo farið, að hann hefði betra af að sitja ekki í nefndum. En úr því að hann hefir verið kosinn í bæjarstjórn, þá sje jeg ekki ástæðu til þess, að þingið verndi heilsu hans með sjerstakri löggjöf. Er ekki vafi á því, að ef sama regla yrði útfærð á öðrum sviðum, þá mundi oft koma fram sú krafa hjer á Alþingi, að hlífa mönnum frá nefndarstörfum.

Frsm. (Jónas Jónsson) Þetta frv. er komið frá allshn. Vil jeg fyrir hönd hennar mæla með því, að frv. verði samþykt. Sumstaðar á landinu hagar þannig til, að verslunarstaður er partur af hrepp, og undir þeim kringumstæðum getur komið sjer betur að hafa þessi lög.

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Þetta frv. kom til Ed. þegar tveir mánuðir voru liðnir af þinginu og var þá vísað til allsherjarnefndar. Nefndinni var ljóst, að hjer var um stórmál að ræða, og einnig það, að hefði hún átt að rannsaka og yfirvega það þannig, að hún gæti borið ábyrgð á því, myndi það taka allan tíma hennar og koma svo seint frá henni, að það gæti ekki náð fram að ganga á þessu þingi. Eins og kunnugt er, berst hingað fjöldi mála úr hv.Nd., og mörg af þeim lenda í allshn.; svo hún hefði ekki getað afgreitt nema fá mál með því að verja tíma til að athuga þetta frv. svo sem þurfti. Þetta stórmál hefir verið lengi á döfinni; fyrst borið fram 1917. Frv., sem hjer liggur fyrir, felur í sjer margar rjettarbætur fyrir bæjarfjelagið og er undirbúið af bæjarstjórninni. Maður verður að líta svo á, að venjan sje sú, að bæjarstjórnir eigi að hafa sem mest að segja um þau mál, sem bæina varða eingöngu. Verð jeg að halda því fram, að það er bæjarstjórn Reykjavíkur, sem ber í raun og veru alla ábyrgð á þessu frv. Það hefir tekið breytingum í hv.Nd., aðskilinn fasteignaskatturinn, skift í húsaskatt og lóðarskatt, svo hækka má eða lækka annanhvorn án þess að áhrif hafi á hinn, og er það til bóta. Hv. Nd. hefir lækkað lóðarskattinn frá 20‰ niður í 8‰. Jeg gæti verið með því að færa hann nokkuð niður enn, en engin brtt. hefir komið fram um það. Nú er lóðarskattur lagður á eftir flatarmáli, en eftir frv. skal hann lagður á samkv. virðingarverði lóðanna. Jeg sje ekki í frv. neitt nýtt princip að því er snertir lóðarskattinn. Hann hefir hvílt á lóðum síðan 1870; munurinn sá, að nú verður hann verðskattur, áður var hann „areal“-skattur, En hann hækkar auðvitað mikið. Mjer finst rjettlátt að miða skattinn við virðingarverð lóða, en ekki stærð, því að lóðir í miðbænum eru miklu verðmeiri en utan til í bænum; er ósanngjarnt að hafa sama skatt á þeim. Jeg er ráðinn í að greiða atkv. með frv., en vil taka það fram, að frv. hefir ekki sætt svo rækilegri meðferð í allshn., að hv. deild geti reitt sig á, að því sje í engu ábótavant. En verði frv. breytt hjer, er auðsætt, að það nær ekki fram að ganga á þessu þingi. Ýms ákvæði eru í frv., sem bæjarfjelaginu er nauðsynlegt, að verði að lögum sem allra fyrst, sjerstaklega ákvæðið um að leggja gjöld á menn, sem hafa hjer atvinnu, þótt þeir sjeu ekki búsettir í bænum. Það er einnig nauðsynlegt að setja lög um, hvernig skifta eigi gjaldþoli á milli, þar sem menn eru gjaldskyldir á fleiri stöðum. Mjer þykir leitt, að hæstv. stjórn er ekki hjer við, því jeg vildi beina áskorun til hennar um að taka það mál til yfirvegunar og koma fram með frv. um það á sínum tíma. Jeg sje ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um frv.; jeg mun greiða því atkv. eins og það liggur fyrir, þó með þeim fyrirvara, að jeg vil ekki bera ábyrgð á, að ekkert sje athugavert í því, en sú ábyrgð held jeg hljóti að lenda á bæjarstjórn Reykjavíkur.

Guðmundur Ólafsson Jeg hjelt ekki, að jeg þyrfti að taka til máls við þessa umr. En mjer líst illa á það, að þingið varpi af sjer ábyrgð á lögum, jafnvel á svo virðulegan aðilja sem bæjarstjórn Reykjavíkur. Þetta álít jeg hála braut.  Eitt af þeim málum, sem voru til meðferðar í dag, gæti bent okkur á að vera ekki fljótfærir með að semja lög. Það er engan veginn skemtilegt fyrir þingið að þurfa að gera stórfeldar breytingar á lagasmíðum sínum á næsta ári, eða nema lög frá síðasta þingi úr gildi nú, eins og farið er að tíðkast. Jeg vil ekki fá ábyrgð bæjarstjórnar fyrir mínu atkv. En mjer finst ekki mega minna vera en nefndin láti í ljós ákveðið álit um frv.

Eggert Pálsson Jeg hefi skrifað undir þetta nál. með fyrirvara. Jeg álít málið stórmál og fylstu rannsóknar vert. Þess vegna skrifaði jeg ekki undir fyrirvaralaust. Mjer dylst ekki, að hjer verður stigið þýðingarmikið spor, þar sem á að leggja skatt á hús og lóðir í bænum og það gjald á að hafa forgangsrjett fyrir öllu. Mjer skilst, að í sumum tilfellum geti þetta orðið óþægilegt fyrir lánsstofnanir. Það er ekki ósennilegt, að þær hafi lánað of mikið út á sumar húseignir, þegar þessi skattur bætist á þær. Sama er að segja um lóðir. Skattálaga þessi gæti leitt til þess, að lóðir seldust ekki fyrir það, sem lánið gilti. Yfir höfuð að tala er hjer verið að stíga út á nýja braut, a. m. k. að því er snertir Reykjavík. Þó að þetta skattafyrirkomulag kunni að vera notað í öðrum kaupstöðum landsins, þá ber þess að gæta, að þar eru hús og lóðir virtar miklu lægra en í höfuðstaðnum. Þess vegna er ekki hægt að fara beint eftir því, sem á sjer stað annarsstaðar í kaupstöðum landsins. Jeg álít rjettast að fara varlega á stað inn á þessa braut og hafa skattinn sem allra lægstan að menn sjá sjer fært. Ef þessi breyting gefst vel, þá er altaf innan handar að auka skattinn. En að fara geyst af stað getur haft mikið tjón í för með sjer, með því að mjög erfitt er að snúa við aftur. Jeg vildi því með fyrirvaranum tryggja mjer rjett til að geta greitt atkvæði með brtt., ef þær kæmu fram. Jeg viðurkenni, að ákvæðið um það, að menn, sem hafa atvinnu í bænum, en búsetja sig fyrir utan hann, skuli samt sem áður greiða gjald til bæjarþarfa, er mjög nauðsynlegt. Hinsvegar er það varhugavert að leggja útsvar á menn, sem koma hingað til að leita sjer atvinnu. Jeg veit um bláfátæka menn eða syni fátækra foreldra, sem verið hafa hjer nokkra mánuði til þess að leita sjer atvinnu, þá hefir verið á þá skelt 60–70 kr. útsvari, enda þótt þeir teldust ekki heima fyrir færir um neitt útsvar. Slíkir menn eru oft hin eina stoð fátækra foreldra, og tel jeg það ekki rjettláta meðferð að íþyngja þeim með svona gjöldum, þó þeir skreppi hingað sjer eða þeim til bjargar um fáeinar vikur. Jeg býst ekki við að koma sjálfur með brtt. við frv., en ef einhverjum sýndist rjett að lækka gjöldin frá því, sem nú er í frv., þá mun jeg greiða þeirri brtt.atkv. Með fyrirvara mínum vildi jeg vera við því búinn.

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Það er út af ummælum hv.þm. A.-Húnv. (GÓ). Jeg tók það fram, að nefndin leggur til, að frv. nái að ganga fram. Alt um það ber nefndin ekki sjerstaka ábyrgð á því og auðvitað verður hv.þm. að greiða eins og aðrir um það atkvæði á sína eigin ábyrgð, en það er ekkert nýtt í þessu máli. Jeg benti á, að allshn. þessarar hv. deildar hefði ekki haft tíma til að rannsaka málið eins og hún hefði viljað. Aftur á móti er það rækilega undirbúið af hv.Nd. og hefir tekið þar miklum bótum að mínu áliti. En við getum ekki losað hv.þm. við að greiða atkv. upp á eigin ábyrgð.

Jónas Jónsson Af því jeg er einn af þremur í allshn., vildi jeg gera grein fyrir mínu atkvæði eins og fjelagar mínir. Jeg held ekki, að hv. deild þurfi að verða hissa, þó þetta frv. sje komið fram. Málið er búið að veltast í bæjarstjórn í 6–7 ár, og það hefir svo mikið fylgi bak við sig, að aðeins einn eða tveir bæjarfulltrúar greiddu atkvæði á móti því við síðustu umr. þar. Í bæjarstjórn eru þrír flokkar, en voru þó samhuga um þetta mál. Vitanlega er einn flokkur til í bænum, sem er frv. mótfallinn, og þarf engan að undra. Það eru mennirnir, sem eiga dýrar lóðir, en borga lítið af. Ríkur maður mótmælir eignaskatti, og sá, sem hefir tekjur, vill ógjarnan láta hækka tekjuskattinn. Borgarstjóri kom á nefndarfund í allshn. Mun hann vera forustumaður Íhaldsflokksins í bæjarstjórn. Lagði hann mikla áherslu á, að frv. næði fram að ganga vegna þess, að fjárhagur bæjarins væri í voða, ef hann fengi ekki þessar tekjur. Það er t. d. mjög óviðkunnanlegt - jeg veit, að menn utan af landi skilja það -, að menn flytji sig út á Seltjarnarnes eða inn að Skerjafirði í þeim tilgangi að komast undan útsvari í Reykjavík, en reki síðan atvinnu hjer eftir sem áður. Jeg get vel trúað því, að maður, sem borgar 10 kr. útsvar í Rangárvallasýslu, en kemur hingað á togara, þurfi að borga hjer 60–70 kr. Honum er ekkert rangt gert með því, borið saman við það, að hann ætti heimili hjer. Reykjavík er nú orðin dýr bær í rekstri, og verður því að leggja á alla, sem búa hjer, þung gjöld. Þykist jeg vita, að hv.þm. hafi lesið brjefið frá borgarstjóra, þar sem hann skýrir frá, að ýmsir tekjustofnar bæjarins hafi horfið á síðustu árum. Og nú liggur fyrir að ljetta skatti af Eimskipafjelaginu, til að gera því hægra fyrir að standast samkepni við útlend fjelög. Að ljetta verður af Eimskipafjelaginu nær öllum opinberum gjöldum, af því að það þolir ekki samkepnina við hin erlendu fjelög, er hjer sigla, og þá sjerstaklega Bergenska fjelagið, er gott dæmi upp á dýrtíðina hjer í Reykjavík. Aðalástæðan, sem liggur til grundvallar fyrir því, er sú, að alt kaupgjald hjer er hærra en í Noregi. Eimskipafjelagið verður að greiða fólki sínu, bæði því, er vinnur í skrifstofum og skipum, hærra kaup en norska fjelagið. Þessa geldur svo bærinn aftur. Hann verður líka að borga starfsfólki sínu hærra kaup, það kaup, sem er í hlutfalli við dýrtíðina. Það liggur því í hlutarins eðli, að bærinn verður einnig að fá tekjuauka í hlutfalli við dýrtíðina. Þessi lóðarskattur, 80 au. af hverjum 100 kr., getur alls ekki talist voðalegur, þegar þess er ennfremur gætt, að sumir aðrir kaupstaðir landsins hafa þegar fengið leyfi til að leggja skatt þennan á; þannig fjekk Seyðisfjörður í fyrra leyfi til að taka 2% af verði lóðanna, og Akureyri og Húsavík hafði fengið slíkt leyfi áður, og það til að taka hærri skatt. Þegar nú litið er á það, að nær því öll bæjarstjórnin hefir óskað að fá skatt þennan, að undanteknum sárlitlum minni hluta, sem hagsmuna sinna vegna hefir ekki getað fylgst með meiri hlutanum, og annarsvegar á þörf bæjarins fyrir skattinn, getur tæplega verið álitamál að veita bæjarstjórninni leyfi til þess að leggja skattinn á. Að hefta framgang hans er því ekkert annað en sjúkt móthald gegn bæjarfjelaginu.

Guðmundur Ólafsson Mjer fanst hv.þm. Seyðf. (JóhJóh) taka óstint upp fyrir mjer það, sem jeg sagði. En hv.þm. verður að virða mjer til vorkunnar, þó að jeg sje ekki ánægður með nefndarálit, sem er aðeins ½ lína, þegar því jafnframt er lýst yfir af frsm. nefndarinnar, að málið sje stórmál og að ýmsu leyti athugavert, sem þingið ber vitanlega ábyrgð á, hvernig það afgreiðir; því að þó háttv. nefnd vilji skella ábyrgðinni á bæjarstjórnina, getur það ekki komið til mála. Jeg býst nú við, að síðari ræða hv.þm. Seyðf. (JóhJóh) og sömuleiðis ræða hv. 5. landsk.þm. (JJ) hafi verið mjer að kenna. Háttv. 5. landsk. sagði, að þetta væri aðeins sjúkt móthald, en því fer fjarri, því að jeg var ekki að mótmæla frv. sjálfu, heldur því, hve illa það væri athugað og skýrt hjer í þessari hv. deild, því að jeg get ekki látið mjer nægja fyrir mig, þó að málið hafi fengið góðan undirbúning í Nd. Það, sem jeg því heimta, er að fá skýrt frá allshn. þessarar deildar, að hún hafi athugað málið vel, og álit hennar á því. Hvað snertir það, að þingmenn greiði atkvæði á eigin ábyrgð, er það aldrei nema satt. Og jeg þykist altaf hafa gert það og hefi ekki orðið í meiri vanda staddur með það en sumir aðrir háttv. þingmenn.

Frsm. (Eggert Pálsson) Jeg býst ekki við, að það þurfi langa framsögu um þetta mál, þar eð hv.flm. (EÁ) hefir skýrt tekið fram ástæðurnar til þess, að það er fram komið. Því er svo varið, að Siglufjarðarkaupstað vantar mjög land til afnota fyrir fje - beitiland - og hefir bærinn augastað á jörðinni Leyningi í því skyni. Siglufjörður hefir áður farið fram á það við þingið að fá líka keypta kirkjujörðina Hvanneyri, að undantekinni eyrinni, sem bærinn stendur á, en þar sem það fjekst ekki, þá kemur bærinn nú fram með þessa málaleitun. Jeg skal geta þess, að þau stjórnarvöld, sem hjer eiga hlut að máli, eru þessu ekki andstæð, hvorki hlutaðeigandi prestur nje biskupinn. Og nú hefir þinginu borist skeyti frá bæjarfógeta Siglufjarðarkaupstaðar, sem sýnir ekki aðeins, að bæjarstjórnin öll æskir eftir þessum kaupum, heldur einnig, að hlutaðeigandi prestur er sölunni meðmæltur. Að bæjarfjelagið hefir snúið sjer til þingsins í þessu efni, kemur af því, að þar sem það sjálft er kaupandi, þá getur það ekki metið jörðina. Og hinsvegar er heldur ekki hægt að leita umsagnar sýslunefndar Eyjafjarðarsýslu um söluna, þar eð jörðin er nú ekki lengur í því lögsagnarumdæmi. Þess vegna hefir orðið að fara beint til þingsins með þetta litla og einfalda mál, sem jeg vona, að fái framgang. Jeg vona, þar sem enginn hlutaðeigenda er sölunni mótfallinn, eins og þegar hefir verið sýnt fram á, að enginn hv. deildarmanna mæli í gegn þessu frv. og að því verði hraðað eftir föngum í gegnum hv. deild, svo að það komi sem fyrst til hv.Nd. og verði að lögum.

Einar Árnason Jeg stend aðeins upp til þess að þakka hv. landbn. fljóta afgreiðslu málsins og vænti, að hv. deild greiði sem best fyrir frv.

Frsm. (Jónas Jónsson) Þetta frv. er eitt af þeim mörgu smámálum, sem allsherjarnefnd hefir haft til meðferðar og leggur til, að verði samþykt. Frv. þetta er í aðalatriðum þess eðlis, að spara þessum bæ töluvert fje, með því að gera mögulegt að nota sömu kjörskrá til bæjarstjórnarkosninga sem alþingiskosninga. Upphæðin, sem bænum sparast við það fyrirkomulag, skiftir þúsundum króna. Annað mikilvægt atriði frv. er rýmkun kosningarrjettarins til bæjarstjórnarkosninga, að hann sje ekki lengur bundinn við skattgreiðslur. Hv. Nd. og allshn. þessarar háttv. deildar hafa ekki sjeð ástæðu til að amast neitt við þessari breytingu, úr því bæjarstjórn Reykjavíkur vill, að sami kosningarrjettur gildi til þessara tveggja kosninga.

Eggert Pálsson Jeg hefi skrifað undir þetta nál. með fyrirvara, og vil jeg með nokkrum orðum gera grein fyrir honum. Jeg álít sem sje ekki rjett, að þeir menn, sem engan eyri greiða til sveitarþarfa eða bæjar, eigi kosningarrjett í sveitar- og bæjarmálefnum. Það er eðlilegt, að menn hafi kosningarrjett til þings án tillits til beinna opinberra útgjalda, vegna þess að þeir greiða meira og minna til landssjóðsþarfa óbein gjöld. Má því skoða þessa menn sem skattgreiðendur í landssjóð. Hjer eru menn ekki taldir skattgreiðendur í sveitarsjóð, ef ekkert er á þá lagt. Þess vegna er skakt, að þeir hafi öll rjettindi í sveitarmálefnum á við hina, sem gjöldin greiða. Þó þetta yrði að lögum hvað Reykjavík snertir, þá vil jeg ekki láta það mynda fordæmi fyrir landsbúa alla í heild, þannig, að allir fengju atkvæðisrjett í sveitar- eða bæjarmálum, þótt þeir greiði ekkert til sveitar- eða bæjarþarfa. Jeg viðurkenni, að það sparar afarmikið ómak hjer í Reykjavík að nota sömu kjörskrá bæði við bæjarstjórnar- og alþingiskosningar. Jeg skil, að það hlýtur að kosta mikið að semja nýja kjörskrá til kosninga í bæjarmálefnum og geta ekki stuðst við alþingiskosningakjörskrána. Þess vegna setti jeg mig ekki beint upp á móti frv. þessu, heldur skrifaði undir nál. aðeins með fyrirvara. Jeg vil því ekki leggja beint á móti frv., en jeg vil ekki, að það verði til að skapa fordæmi fyrir sveitirnar. Í sveitum er engin nauðsyn á þessu fyrirkomulagi; þar er ekki svo erfitt að taka saman kjörskrárnar.