Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Árið 1874 var haldin þjóðhátíð á Íslandi af tilefni 1000 ára afmælis byggðar á Íslandi. 2. ágúst það ár gekk í gildi stjórnarskrá sú sem enn er gildandi að mestu leyti og þann sama dag var haldin hátíðarguðsþjónusta í Dómkirkjunni í Reykjavík. Þar var fluttur í fyrsta sinn lofsöngurinn „Ó, guð vors lands“ eftir séra Matthías Jochumsson við lag Sveinbjörns Sveinbjörnssonar tónskálds. Það leið nú alllangur tími þangað til „Ó, guð vors lands“ hafði unnið sér hefð sem þjóðsöngur, en svo varð smám saman að það grópaðist æ dýpra í vitund þjóðarinnar að hér væri þjóðsöngur Íslendinga og sem slíkur eitt af táknum hins íslenska þjóðernis. Það gerðist svo alllöngu síðar, eða á árunum 1948–1949, að íslensk stjórnvöld keyptu réttindi bæði að ljóði og lagi og árið 1959 var þjóðsöngurinn gefinn út í vandaðri útgáfu af hálfu forsrn., þar sem skýrt var tekið fram að „Ó, guð vors lands“ væri þjóðsöngur Íslendinga. Það er vissulega orðið tímabært að sett séu lóg um þjóðsönginn eins og að sínu leyti sett voru á árinu 1944 lög um þjóðfána Íslendinga. Í 1. gr. þessa frv. til l. um þjóðsöng Íslendinga segir: „Þjóðsöngur Íslendinga er „Ó, guð vors lands“, ljóð eftir Matthías Jochumsson og lag Sveinbjörns Sveinbjörnssonar.“ Í 2. gr. segir: „Þjóðsöngurinn er eign íslensku þjóðarinnar og fer forsrn. með umráð yfir útgáfurétti á honum.“ Um vernd þjóðsöngsins segir svo nánar í næstu greinum. Í 3. gr.: „Þjóðsönginn skal ekki flytja eða birta í annarri mynd en hinni upphaflegu gerð höfunda hans. Á það jafnt við um ljóð, laggerð, hljómsetningu og hljóðfall þjóðsöngsins.“ Nokkru nánari ákvæði eru svo um rétta notkun þjóðsöngsins í hinum næstu greinum. Ég vænti þess að hv. alþm. verði sammála um að rétt sé og tímabært að set ja lög um þjóðsöng Íslendinga og legg til að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. sagði að það væri tímabært að setja lög um þjóðsönginn hliðstætt því sem sett voru 1944 sérlög um þjóðfána Íslands. Það kann að vera að svo sé, sem hæstv. forsrh. segir, en mér þykir rétt að lita samt nokkru nánar á þetta mál en fram kom í ræðu hæstv. forsrh. Það segir í grg. með þessu frv. að með því sé leitað staðfestingar á fyrri afstöðu stjórnvalda varðandi þjóðsönginn. Tekinn er af allur vafi í máli sem mestur hluti þjóðarinnar mun vera einhuga um. Ég hygg að það sé enginn vafi, ef það er átt við með vafa, hver sé þjóðsöngurinn. Það er þá spurning um vernd þjóðsöngsins og hvað á að gera í því efni. Hann er ekki verndarlaus nú sem stendur, en vera kann að það þurfi að vernda hann betur en er samkv. lögum nú. Þá er spurning hvort setja eigi sérlög um þjóðsönginn eins og gert er ráð fyrir með frv. því sem við nú ræðum. Ég hygg að hjá þeim þjóðum sem okkur eru skyldastar og næstar sé ekki um slík sérlög að ræða. Ég hygg að það sé rétt, að á Norðurlöndum séu ekki sérlög um þjóðsöngva þeirra ríkja né í Bretlandi eða Þýskalandi, svo að eitthvað sé nefnt. En það þýðir ekki að þjóðsöngur þessara ríkja njóti ekki einhverrar verndar. Og hvar er þeirrar verndar að leita? Þeirrar verndar er að leita í hinum almennu höfundalögum hvers ríkis fyrir sig. Þar er líka hjá okkur að leita nokkurrar verndar, sem þjóðsöngurinn hefur í dag. Spurningin er, ef okkur þykir ekki þjóðsöngurinn nægilega verndaður samkv. höfundalögum eins og þau eru hjá okkur, hvort það eigi að bæta úr því með því að setja sérlög, eins og hér er gert ráð fyrir, eða hvort það eigi að bæta úr því með því að breyta höfundalögunum. Ég vil strax segja að mér þykir það eðlilegri leið, ef um er að ræða að setja sérstök ákvæði um þjóðsönginn, að setja þau ákvæði þá með sérlögum, eins og gert er ráð fyrir með þessu frv., en fara að breyta höfundalögum okkar í þeim tilgangi að veita þjóðsöngnum meiri vernd en þar er nú að hafa. Þjóðsöngurinn nýtur samkv. lögum ekki verndar hins almenna höfundaréttar og er ekki háður höfundarétti. En í hófundalögunum er gert ráð fyrir, að þó að svo sé ástatt fyrir þjóðsöngnum eða öðrum verkum, sem verndar þurfa að njóta, njóti þau verndar samkv. ákvæðum í 4. gr. höfundalaganna. Þar er tekið fram að óheimilt sé að breyta verki höfundar eða birta það með þeim hætti eða í því samhengi að skert geti höfundarheiður hans eða höfundarsérkenni. Þjóðsöngurinn nýtur þessarar verndar. Í 53. gr. höfundalaganna er tekið fram, eins og ég hef raunar þegar sagt, að þetta ákvæði, sem ég tiltók, í 4. gr., gildi um bókmenntaverk og listaverk sem ekki eru háð höfundarétti. En hvernig á þá að snúast við ef sá réttur er skertur sem 4. gr. höfundalaganna gerir ráð fyrir? Um það höfum við ákvæði í 53. gr. höfundalaganna, þar sem segir að mál út af slíkum brotum skuli aðeins höfða eftir kröfu menntmrh., enda telji hann þess þörf vegna tillits til almennrar menningarverndar. Mér þykir rétt að víkja að þessu og draga þá staðreynd fram að þjóðsöngurinn nýtur vissrar verndar samkv. lögum. Ég má segja að það sé svipað umbúið t.d. í höfundalögum á Norðurlöndum og hér er gert. Það mun vera í hliðstæðum ákvæðum í lögum á Norðurlöndum kveðið sterkara að orði um hvenær höfða skuli mál í þessu sambandi en hér er gert, og ákvæðin, sem eru í okkar höfundalögum, eru frekar um réttarfarsleg skilyrði en efnisástæður fyrir málshöfðun. En eftir því sem ég veit best er litið nokkuð frjálslega á Norðurlöndum á meiðingar eða misþyrmingar á mikilvægum listaverkum á þeirri forsendu, þ.e. talið að þau muni standa slíkt af sér og það sé ekki nema í undantekningartilfellum sem þurfi að beita löggjöfinni til verndar. Með frv. því sem hér er lagt fram og við ræðum nú er gert ráð fyrir að veita þjóðsöngnum meiri vernd en hann nýtur nú og ef við eigum að gera það, sem ég tel ekki óeðlilegt að gert sé, er ég samþykkur því að fara þá leið, sem hér er gert ráð fyrir, að setja sérlög um þjóðsönginn en ekki að breyta höfundalögunum. Ég vil þá víkja nokkrum orðum að frv. sjálfu, sem hér liggur fyrir. Í 3. gr. frv. er kveðið á um það efni, sem er meginatriði frv., að þjóðsönginn skuli ekki flytja eða birta í annarri mynd en í hinni upphaflegu gerð höfunda hans. Það er ennfremur tekið fram að það á jafnt við um ljóð, laggerð, hljómsetningu og hljóðfall þjóðsöngsins. Það er nokkur spurning hvernig á að orða ákvæði sem þetta og það vakna spurningar í því sambandi. Og það er spurning hvað á að taka stíft til orða í þessari grein. Þetta virðist eiga að hafa almennt gildi, t.d. gilda um hljómplötur og lifandi flutning, og það er spurning, sem ég vil vekja athygli á, hvort hér eru of þröng mörk sett. Það getur verkað spaugilega ef það er brot á lögum þegar menn í góðri meiningu syngja þjóðsönginn hver með sínu nefi og það megi telja að eitthvað skorti t.d. á hljóðfall eða annað slíkt í þeim flutningi. Svo virðist sem það sé séð fyrir þessu með ákvæðum 5. gr. því að þar er gert ráð fyrir að ráðh., þ.e. forsrh., geti veitt undanþágu frá 3. gr. frv., sem ég var að lýsa, þegar sérstaklega stendur á. Það rísa líka spurningar í sambandi við þetta ákvæði um hversu raunhæft þetta er og hvernig framkvæmdir væru á ákvæðum um undanþágur. Ég vil aðeins vekja athygli á þessu og ég dreg þá ályktun af þessum hugleiðingum að það kunni að vera að réttara sé að hafa ákvæðin í 3. gr. eitthvað rýmri en þar er gert ráð fyrir, en hins vegar gera ekki ráð fyrir neinum undantekningum, þ.e. engar undanþágur verði veittar. Ég held að ef hægt væri að koma frv. í það form - ég segi: ef það væri hægt - kynni það að vera betri lausn á þessu máli. Herra forseti. Mér hefur þótt rétt nú þegar við 1. umr. að hreyfa þessum hugleiðingum með sérstöku tilliti til þess að ég á ekki sæti í þeirri nefnd sem þetta frv. gengur til, allshn., en ég vænti þess að frv. fái þar góða meðferð.



Herra forseti. Ég á þeim mun hægara um vik en hv. síðasti ræðumaður, Þorv. Garðar Kristjánsson, að ég á sæti í þeirri nefnd sem fjalla mun um þetta lagafrv., - á hægara um vik að fjalla nánar um það efnislega. Þó að ég hefði ekki átt sæti í n. hefði ég eigi að síður, eins og hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson, kvatt mér hljóðs um það þegar við 1. umr. Ég vil hreint ekki fortaka að eðlilegt sé að setja sérstök lög um þjóðsöng okkar Íslendinga. Ég hefði hins vegar betur kunnað við að hinar raunverulegu ástæður fyrir þessari lagasmíð, kveikjan að þessari lagasmíð, hefðu komið fram af hálfu hæstv. forsrh. þegar hann mælti fyrir frv. Það er á almannavitorði hvers vegna það þykir nú fyrst við hæfi að flytja frv. til l. um þjóðsöng okkar og meðferð hans, þ.e. ósmekklega meðferð á þjóðsöngnum, ljóði og lagi, á opinberum vettvangi. Ég skil það vel, þar sem við búum nú svo vel, Íslendingar, að hafa þann mann á forsætisráðherrastóli sem er ekki aðeins sjálfur músíkalskur maður, heldur einnig smekkmaður á ljóð, að efalítið hafa þessar staðreyndir heldur ýtt undir gerð þess lagafrv. sem hér liggur fyrir. Lofsöngur Matthíasar, þetta upphafna dýrlega kvæði hins frjálslynda klerks og óðsnillings, ásamt lagi Sveinbjarnar Sveinbjörnssonar hefur vissulega hlotið þann sess í vitund fólks, og þá fyrst á þeirri tíð sem ég hygg að lifandi kristin trú hafi átt ríkari sess í þjóðarsálinni en síðar hefur orðið, að þetta sé okkar þjóðsöngur, jafnframt því sem hér er á ferðinni upphafinn sálmur þrunginn frjálslyndri trúarjátningu. Ég get aftur á móti ekki orðið handgenginn þeirri staðföstu trú að það sé hin mesta nauðsyn að þessi lofsöngur sé fluttur á sama hátt sem þjóðsöngur og sem sálmur og að það hljóti að vera nauðsyn og liggi við þjóðarstolt okkar og metnaður að hann verði ávallt fluttur í hinni sömu mynd, hvort heldur um er að ræða ljóð, laggerð eða hljómsetningu og hljóðfall. Ég minnist þess að hafa heyrt þjóðsönginn okkar fluttan í djassútsetningu, sunginn af íslenskri söngkonu og á þann hátt að hann snart mína fremur hrjúfu músíkölsku sál jafnvel ennþá dýpra en í hinni klassísku mynd. Það þóttu mér hvorki vera siðspjöll né óvirðing við lofsönginn og þjóðsöng Íslendinga eins og hann var þá fluttur. Ég minnist þess ekki að hafa heyrt jafnvel hina heitustu meðal amerískra þjóðernissinna fetta fingur út í útsetningu „Stars and stripes“ eins og Mahalia Jackson hefur sungið þjóðsöng þeirra Bandaríkjamanna. Ég hygg að við verðum að eiga það á hættu, vegna þess að þar er nokkurs til að vinna, að hægt verði að bæta þjóðsönginn okkar í flutningi, gera hann við hæfi hvers tíma, fella hann að gildandi og ríkjandi smekk fólksins í landinu á hverjum tíma og opna jafnvel þannig leið fyrir þjóðsönginn okkar að hjörtum fólksins með því að sniða flytjendum ekki svo þröngan stakk að þarna megi hvergi frá víkja. Ég er þeirrar skoðunar, að það gæti orðið farsælla fyrir okkur að setja ekki lög af þessu tagi. Dæmin hafa sannað að afskipti löggjafans af listastefnum og túlkun á landi hér hafa þegar til lengdar lét orðið, í það minnsta stundum, til litillar farsældar og hafi jafnvel átt það til að verða skopleg með aldrinum. Nægir að minna þar á t.d. afskipti Alþingis af því með hvaða hætti íslenskar bókmenntir skuli stafsettar. Ef við víkjum aðeins að 5. gr., þá er ég uggandi um að svo muni verða lengstum, að við munum hafa þá menn fyrir forsrh. sökum þá annarra dyggða sem hvergi nærri komist í jafnkvisti við hæstv. forsrh. Gunnar Thoroddsen, hvorki um músíkþekkingu né smekk á íslenskar bókmenntir og skáldskap, - ekki einu sinni víst að ráðuneytisstjóri hans verði liðtækur til ráðuneytis um hvort vikið sé frá geirnegldum lagaákvæðum um laggerð, hljómsetningu og hljóðfall. Herra forseti. Mér er alls ekki skop í hug, en ég óttast að það kunni enn um sinn að verða svo, að þjóðsöngur okkar verði sunginn vítt um byggðir landsins vegna skorts á músíkþekkingu og þjálfun, gersamlega svo sem verið hefur, án tillits til laggerðar, hljómsetningar eða hljómfalls. Oftar hygg ég að ég hafi heyrt þjóðsönginn okkar sunginn fram eftir ævi án tillits þess arna og þætti það mjög leitt ef við smíðuðum nú þau lög að þjóðelskir Íslendingar, einlægir íslenskir þjóðernissinnar, sem tilbiðja vilja guð síns lands, yrðu gerðir að lögbrjótum með þessum hætti eða yrðu að syngja þjóðsönginn til þess að forðast slík lagabrot á helgum dómum þjóðarinnar. Með þessu er ég ekki að segja að við eigum ekki að íhuga þetta frv. í allshn., þangað sem því er ætlað að ganga, það finnst mér sjálfsagt, en ég vildi koma þessum aths. mínum á framfæri nú þegar.



Herra forseti. Aðeins örfá orð þar sem ég á sæti í þeirri nefnd sem um þetta mál mun fjalla. Að þessari umræðu lokinni sé ég ekki ástæðu til að vera langorður, en örfáum orðum vildi ég þó bæta við þessa umr. Ég efast satt að segja stórlega um nauðsyn laga af þessu tagi. Auðvitað nýtur þjóðsöngur okkar, eins og fram kom hér ágætlega hjá hv. 4. þm. Vestf., verndar samkv. höfundalögum. En ef menn telja alveg nauðsynlegt að staðfesta með löggjöf að þessi skuli vera þjóðsöngur okkar Íslendinga, þá held ég að e.t.v. væri nóg að í þeim lögum væri 1. gr. þessa frv., 2. gr. og 4. gr. 1. gr.: Þjóðsöngur Íslendinga er „Ó guð vors lands“ við ljóð eftir Matthías Jochumsson og lag Sveinbjörns Sveinbjörnssonar. 2. gr.: Þjóðsöngurinn er eign íslensku þjóðarinnar og fer forsrn. með umráð yfir útgáfurétti á honum. 3. gr.: Ekki er heimilt að nota þjóðsönginn á nokkurn hátt í viðskipta- eða auglýsingaskyni. Ég held að það sé, eins og hér hefur fram komið, ákaflega erfitt að binda í lög ákvæði eins og eru í 3. gr. þessa frv. Ég fæ ekki fellt mig við þá hugmynd að Alþingi beinlínis setji lög um listtúlkun. Alþingi getur ekki heldur sett lög um góðan smekk. Þetta getur ekki orðið löggjafaratriði. Hér verða skynsemi og góður smekkur að ráða. Að vísu er alltaf sú hætta fyrir hendi að einhverjum þyki tilfinningum sínum misboðið með flutningi þjóðsöngsins. En öðrum þykir það aftur gott, þannig að ég held að um þessi atriði sé ákaflega erfitt og í rauninni mjög hæpið að Alþingi setji löggjöf. Það er rétt, sem hér hefur komið fram, að það er af ákveðnu tilefni sem þetta frv. til l. kemur hér fram. Ég verð að segja alveg eins og er, að eftir að hafa hlýtt á það tilefni finnst mér það ekki eins stórvægilegt eða stórt mál og upphaflega var úr gert. En um smekk er ekki hægt að deila. Það sem einum þykir gott í þessum efnum þykir öðrum miður og lengra komumst við ekki þar. Ég vildi aðeins láta þessa skoðun mína koma hér fram, herra forseti, en annars mun allshn. þessarar deildar taka þetta mál til meðferðar að þessari umr. lokinni.



Herra forseti. Megintilgangur þessa frv. er sá, að því sé slegið föstu af Alþingi að „Ó, guð vors lands“ sé þjóðsöngur Íslendinga og eign íslensku þjóðarinnar og í annan stað að vernda hann gegn misnotkun. Hér hafa hjá þrem hv. þm., sem talað hafa, komið fram aths. um að sérstaklega ákvæði 3. og 4. gr. kunni að vera fullströng eða þyrftu nánari athugunar við, sem auðvitað er sjálfsagt. Ég vænti þess að hv. allshn., sem væntanlega fær málið til meðferðar, kveðji til fundar við sig þá prófessora tvo sem unnu að samningu frv., Gunnar Schram og Gauk Jörundsson, og ennfremur tónskáldið Jón Þórarinsson, og er sjálfsagt að athuga þessi atriði, sem hér hefur verið á minnst, nánar í nefnd.



Herra forseti. Iðnn. Ed. hefur fjallað um það frv. sem hér um ræðir, þ.e. frv. til l. um breyt. á verðjöfnunargjaldi af raforku ásamt síðari breytingum. Eins og kunnugt er hefur verðjöfnunargjald verið innheimt í allmörg ár. Það hefur verið undanfarin ár um 19% og er tekið af sama stofni og söluskattur. Þetta frv., sem hér er til umfjöllunar og n. hefur afgreitt, er í raun og sannleika framlenging á lögum sem gilt hafa, þ.e. á verðjöfnunargjaldinu, og er gert ráð fyrir að það sé innheimt samkv. þessu frv. til ársloka 1983. Eins og kunnugt er er fjárhagsstaða Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða ekki nægilega traust. Verðjöfnunargjaldið hefur gert það kleift meðal annarra þátta að jafna raforkuverð, þ.e. að færa taxta Rafmagnsveitna ríkisins nær þeim töxtum sem gilda hjá öðrum rafveitum í landinu. Um þessar mundir er t.d. heimilistaxti hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur líklega 20–25% hærri en hjá Rafmagnsveitum ríkisins, þannig að það hefur færst í jafnaðarátt. Samkv. 1. gr. er jafnframt gert ráð fyrir að iðnrh. verði heimilt að fela Orkusjóði að endurgreiða Rafveitu Siglufjarðar verðjöfnunargjald af raforku sem nemi allt að þeirri upphæð sem innheimt verður af raforkusölu veitunnar. Eins og hv. alþm. er kunnugt hefur Rafveita Siglufjarðar átt í allnokkrum fjárhagsörðugleikum á undanförnum árum. Sem betur fer mun nú heldur hafa rofað til í þeim efnum. Ég hirði ekki um að tíunda hér þær ráðstafanir sem stofnað hefur verið til vegna þess arna. Eins og ég gat um áðan hefur nefndin fjallað um frv. og leggur til að það verði samþykki óbreytt.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir um breytingu á lögum um meðferð opinberra mála, fjallar um breytingu á þeim ákvæðum laganna er varða sektaheimildir lögreglumanna og lögreglustjóra. Þessar sektaheimildir eru nú bundnar við 300 kr. að því er varðar lögreglumenn og 3000 kr. að því er varðar lögreglustjóra. Þá er heimild lögreglustjóra til að ákvarða eignaupptöku bundin við 1000 kr. verðmæti. Þessar fjárhæðir eru bundnar við tiltekna málaflokka, þ.e. brot á umferðarlögum, áfengislögum og lögum um tilkynningar aðsetursskipta og lögreglusamþykktum. lætur ríkissaksóknari lögreglustjórum í té skrá yfir þau brot sem sektaheimildin nær til og eru í þeirri skrá leiðbeiningar um sektaupphæðir yfir hverja tegund brota. Vegna verðlagsþróunar undanfarin ár er nauðsynlegt að hækka fjárhæðir þær sem í lögunum standa. Sú skipan að afgreiða mál með lögregluseki hefur gefið góða raun og léttir verulega starfi af dómstólum. Með frv. þessu er lagt til að sektaheimild lögreglumanna hækki í 1200 kr. og sektaheimild lögreglustjóra í 12 þús. kr. Jafnframt hækki verðmæti þess sem lögreglustjóri hefur heimild til að ákveða við eignaupptöku samhliða sektaákvæðum í 4000 kr. Eins og áður segir hafa sektagerðir þessar gefið góða raun og létt verulega starfi af dómstólum. Hins vegar er svo um hnúta búið, að máli verður ekki lokið með þessari aðferð nema aðili samþykki. Ef hann samþykkir ekki þessa málsmeðferð verður máli vísað til meðferðar dómstóla. Herra forseti. Ég hef rakið meginefni frv. þessa. Ég vil mælast til þess að frv. þetta geti hlotið afgreiðslu fyrir jól, en þannig stendur á að eigi mun nú unnt að endurskoða þær leiðbeiningar sem ríkissaksóknari gefur út þar sem eðlileg endurskoðun fjárhæðanna mundi fara upp fyrir þau takmörk sem lögin setja í dag. Hins vegar er nauðsynlegt að sektafjárhæðir þessar verði hækkaðar og þær séu jafnan í samræmi við verðlag á hverjum tíma. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. allshn.