Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (JörB): Svo sem undanfarið verður þessari umr. fjárlaga skipt í tvo kafla, og verður fyrst tekið fyrir kaflinn frá 1.–13. gr. með viðeigandi brtt., en síðan kaflinn frá 14. gr. og út ásamt þeim brtt., sem að honum lúta. Atkvgr. fer svo fram um frv. allt í heild, ásamt brtt. við hað, að umr. lokinni.

Frsm. fyrri kafla (Hannes Jónsson) Eitt af hinum þýðingarmestu verkefnum hvers þings er afgreiðsla fjárlaganna. Orkar það ekki tvímælis, hve mikil nauðsyn er á því fyrir þjóðina, að ætlaðar séu nægar tekjur fyrir gjöldum hvers árs, svo að ekki verði rekstrarhalli á þjóðarbúinu. Til þess að ná því marki er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir, hve hin raunverulegu lögboðnu gjöld eru mikil og hve mikilla tekna er að vænta ríkissjóði samkv. gildandi tekjulögum. Um langt árabil hefir verið mikill misbrestur á því, að þing og stj. hafi gert sér nægilega grein fyrir, hver hin lögboðnu gjöld væru. Þetta er nú að færast til betra horfs, og hygg ég, að fjárlögin séu nú betur undirbúin að þessu leyti en nokkru sinni áður. Fyrrverandi fjmrh. gekk mjög vel fram í því að lagfæra þetta, og eins hefir fjvn. unnið að því undanfarin ár að færa þetta til betra og fullkomnara horfs. Er að vísu enn ýmsu áfátt um það, að öll gjöld séu nú tekin í fjárlögin, þau sem vissa er fyrir, að ríkissjóður verður að greiða. Skal ég í því sambandi geta þess, að einn ekki veigaminnsti útgjaldaliður landsreikningsins er ekki tekinn með í fjárlögin í ár frekar en undanfarið, þar sem eru öll þau gjöld, sem á ríkissjóð koma samkv. sérstökum lögum, heimildum í fjárlögum og fjáraukalögum. Hefir þessi upphæð jafnan leikið á háum tölum í seinni tíð. Síðan 1920 hefir hún aldrei numið minnu en 1/2 milljón kr., og stundum mörgum millj., en hæst hefir hún orðið 10 millj. kr., og var þá greiðslan samkv. þessari gr. landsreikningsins meira en helmingur allra útgjalda ríkisins það sama ár. - Þetta er að vísu formsatriði, en þó rétt að leiðrétta það. Er rétt að áætla fyrir þessum útgjöldum, og ef það er ekki gert, verður að ætla fyrir þessari greiðslu á annan hátt og það er ekki hægt öðruvísi en með tilsvarandi tekjuafgangi eða með því að hafa áætlanir fjárlaga svo varlegar, að tekjurnar verði þeim mun hærri, sem greiða þarf samkv. þessum lið landsreikningsins. Að þessu sinni hefir n. ekki gert verulegar breytingar á útgjaldaáætlununum í þessa átt. Fannst n. svo vel að þessu búið með samningi fjárlagafrv., að henni þótti ekki ástæða til að gera miklar breytingar í þessu efni. Hinsvegar hefir n. gengið miklu lengra en hæstv. fjmrh. í niðurfærslu þessara gjalda. Í frv. hefir ráðh. lækkað gjöldin á örfáum liðum með ákveðinni hundraðstölu, en þessi lækkun hafði ekki verið tekin nógu víða til greina, og hefir n. því borið fram brtt. í þá átt. Í nál. á þskj. 293 hefir n. gert grein fyrir heim breytingum, sem á frv. verða samkv. hennar till., og sé ég ekki ástæðu til að fara að fjölyrða um þessa liði út af fyrir sig, því að ég þykist vita, að hv.þdm. hafi kynnt sér nál., en niðurstaðan af till.n. er þessi: Tekjur: Lækkun: Tekjur samkv. 2. gr. .. kr. 650000.00 Tekjur samkv. 3. gr. .. – 20000.00 Kr. 670000.00 Hækkun: Eignahreyfingar skv. 12. gr. (Sjóðsyfirlit) .... – 7670.00 Kr. 662330.00 Gjöld: Lækkun: Gjöld skv. rekstrarreikn. kr. 341530.00 Eignahreyfingar ....... – 65000.00 Kr. 406530.00 Hækkun: Gjöld skv. rekstrarreikn. - 49100.00 Kr. 357430.00 Kr. 304900.00 Eftirstöðvar á sjóðsyfirliti skv. frv. .............. - 45741.87 Halli á sjóðsyfirliti skv. till. n. ................ kr. 259158.13 Ég býst við því, að d. litist ekki á þessa niðurstöðu, og ef til vill hefði mátt ganga lengra í niðurfærslu útgjaldanna og lækka gjöldin til verklegra framkvæmda meira. Mundi með því hafa verið hægt að fá sæmilegan jöfnuð á greiðslum og innborgunum ríkissjóðs, en n. sá sér ekki fært að fara lengra í þessa átt að sinni en hér er gert eða að draga meira úr útgjöldum vegna verklegra framkvæmda en hæstv. fjmrh. hefir lagt til. En til þess að gera nokkuð í þá átt, að rekstur þjóðarbúsins megi verða forsvaranlegur á árinu, hefir n. á þskj. 258 flutt frv. til l. um bráðabirgðabreytingu nokkurra laga, þar sem farið er fram á, að framkvæmd þeirra verði frestað um nokkurn tíma, og hefir sú frestun í för með sér, að útgjöld ríkissjóðs minnka það mikið, ef frv. nær fram að ganga, að það ætti fullkomlega að vega upp á móti þeim greiðsluhalla, sem orðinn er á fjárlagafrv. skv. till.n., jafnframt því, sem þetta mundi létta mikið á ríkissjóði á yfirstandandi ári og þannig draga úr heim tekjuhalla, sem fyrirsjáanlegur er á núgildandi fjárlögum. Ég skal þá víkja nokkrum orðum að hinum einstöku till.n. Ég get að mestu leyti vísað til þess, sem stendur í nál. á þskj. 293. Þær miklu lækkanir, sem n. gerir á tekjuliðunum, eru að vísu nokkuð mikið í lausu lofti. Til þess að hægt sé að gera ábyggilegar áætlanir um tekjur næsta árs, yrði maður að hafa séð, hvernig tekjur yfirstandandi árs myndu verða, en það er ómögulegt að sjá á þessum tímum. Það eina, sem maður sér, er útkoma fyrsta ársfjórðungsins. Á sumarþinginu í fyrra hafði maður við hendina skýrslur um tekjur ríkissjóðs fyrra árshelminginn. Sú skýrsla gaf þær upplýsingar, að tekjur fyrri hl. ársins í fyrra urðu svipaðar og fyrri hl. ársins 1930, en á það ber að líta, að tekjur fyrri hl. ársins eru ekki nema örlítill hl. af árstekjunum, svo að skýrslan gat auðvitað ekki gefið verulega ábyggilegar upplýsingar um það, hvernig afkoman mundi verða fyrir það ár, enda kom það í ljós, að tekjurnar urðu lægri en á árinu áður, sem stafaði af verðfalli á innfluttum vörum og takmörkun á innflutningi. Nú þegar maður lítur yfir fyrsta ársfjórðung, þá getur maður gengið út frá því sem sjálfsögðu, að það gefur ekki fullkomnar upplýsingar um það, hvernig tekjurnar munu reynast á þessu ári; aðeins bendingar. Og út frá því verða menn svo að reikna, og eftir þeirri trú, sem menn hafa á afkomu ársins, sem eftir er. Sá samanburður, sem ég hefi um tekjur ríkissjóðs þennan ársfjórðung, sem liðinn er, og tekjur fyrsta ársfjórðungs í fyrra er bessi: 1931 1932 Aukatekjugjöld .. 93135 kr. 107337 kr. Vörutollur . .. . . .195340 – 194075 – Verðtollur ....... 134847 – 71070 – Aðflutningsgjald 408017 – 224025 – Útflutningsgjald . 57749 – 82204 – Mannt.bókargjald .177472 – 145225 – Ýmislegt 28900 – 22087 – Mismunurinn á tekjum þessa ársfjórðungs og ársins í fyrra er 152 þús. lægri nú í þetta skipti eða nær 15% lægri. Mestur er munurinn á vöru- og verðtollinum og það er eðlilegt. Sá mismunur er fullkomlega 25%. þessir 2 stóru tekjustofnar, sem voru árið 1930 um 3 millj., lækka nú um 25%. Og ef maður gengur út frá því, að árið haldi áfram á þennan hátt með þetta lægri tekjum í ár en í fyrra, þá er sjáanlegt, að verðtollur og vörutollur verða mikið lægri, enda fyrirsjáanlegt, að svo verður, hvort sem sá mismunur verður eins og fyrri ársfjórðungurinn gefur tilefni til að ætla eða ekki. þessa skýrslu hafði n. ekki, þegar hún gerði till. sínar, en það var ljóst, að verðtollur og vörutollur hlaut að verða lægri í ár en síðasta ár. En nú er maður ekki að gera tekjuáætlun í ár, heldur næsta árs, og þá verður álitamál, hvort reikna megi með meiri tekjum á árinu 1933 en á yfirstandandi ári, en vonandi má treysta því, að það verði eitthvað betra. Það verður líka að verða það, ef útkoma þessa árs verður svipuð og þessi ársfjórðungur gefur tilefni til að ætla, til þess að till.n. geti staðizt. En verði hinsvegar árið 1933 ekki lakara en síðasta ár, þá hefir n. kannske verið óþarflega varkar í till. sínum. Á þessum 2 liðum eru það sérstaklega stórar breytingar, sem n. gerir. Ég fer ekki út í það að rökstyðja þær breytingar, sem n. gerir við ýmsa aðra tekjuliði, eins og t. d. tekju- og eignarskatt. Útflutningsgjald, annað aðflutningsgjald, því að þar er um mikið minni upphæðir að ræða. Ég býst við, að ef ætti að fara að véfengja að einhverju leyti till.n., þá væri frekar hægt að segja, að óþarfi væri að lækka tekju- og eignarskattinn. Um útflutningsgjaldið er örðugt að segja. Mér finnst eftir upplýsingum hv.þm. G.-K., að það sé ekki varlegt að treysta á útflutningsgjald 1933. Um brtt. við 3. gr. þarf ég ekki að fjölyrða. Það er aðeins smávægileg leiðrétting, eins og getið er um í nál. Ég vil geta þess, að í sambandi við símalagningar hefir n. lagt til, að þær símalínur, sem áður hafa verið ákveðnar af þingi og fjvn., að lagðar yrðu á árunum 1930 og 1931, og ennþá eru ólagðar, að þær verði að svo miklu leyti, sem þær verða ekki lagðar í ár fyrir ráð fé, sem áætlað er í fjárlogum ársins, lagðar að ári. Með því móti er að mestu leyti ráðstafað því fé, sem í fjárlagafrv. stendur; aðeins um 20 þús. kr. eftirstöðvar að ræða. Og vill n. leggja það á vald landssímastjóra og stj., hvaða línur þá verða teknar, en í áliti sínu hefir hún bent á eina línu, sem er mjög nauðsynlegt, að komi fljótlega, frá Staðarfelli að Skarði. Þá skal ég með fáum orðum víkja að brtt.n. við útgjöld ríkisins. Það er ein brtt. við 8. gr., sem ekki er neitt skrifað um í nál. Það er brtt., um það, að borðfé konungs sé lækkað úr 73200 kr. niður í 60000 kr. Eins og hv.þm. er kunnugt, þá er Það með lögum ákveðið, að borðfé konungs sé 60 þús. kr. Frá byrjun hefir þessi umrædda upphæð verið greidd í d. kr. á landsreikninginn hafa verið færðar 60 þús. kr., en gengismunurinn færður á gengisreikning. Breyting varð á þessu nýlega, þannig, að fjárveitingin er tekin upp í fjárlögin í þessa gr. frv., og er ætlazt til, að það komi þannig fram á landsreikningnum. Um þetta hefir orðið talsverð deila. Vildu sumir láta þetta standa svo á landsreikningnum áfram, og gengismunur kæmi á gengisreikning, en aðrir vildu, að þetta kæmi á þessa gr. landsreikningsins, þar sem gengisreikningur er ekki færður. Áður var gengisreikningur stór upphæð, sem kom á óvissu gjöldin, en á seinni árum hefir það breyzt þannig, að gengisreikningur er færður á tilsvarandi gr. Ég legg ekki mikið upp úr þessari breytingu fyrir mitt leyti og geri ekki ráð fyrir, að ég greiði henni atkv., þótt ég tali fyrir henni fyrir hönd n. Ég býst við, að einhverjir úr n. árétti það frá sínu sjónarmiði, sem þeir vildu sagt hafa um þessa till. Þá kem ég að brtt. við 11. gr., um skrifstofukostnað sýslumanna. Á þessari fjárlagagr. hefir verið veitt til skrifstofuhalds sýslumanna 100 þús. kr. En nú er tekin upp sú stefna að færa niður þær launagreiðslur, sem ekki eru lögbundnar. Þær lögbundnu launagreiðslur hafa lækkað af sjálfu sér með lækkun dýrtíðaruppbótarinnar. N. finnst því sanngjarnt, að þessi liður verði lækkaður um 10%, úr 100 þús. kr. niður í 90 þús. kr. í samræmi við aðrar lækkunartill., sem n. hefir gert, er gert ráð fyrir, að þetta hafi aðeins yfirsézt hjá hæstv. fjmrh., þegar hann útbjó frv. Ég held, að ekki sé ástæða til að fjölyrða um ýmsar aðrar brtt., sem n. hefir gert. Þær skýra sig flestar sjálfar í áliti n. Ég ætla þó aðeins að nefna nokkrar, sem mér finnst helzt þurfa skýringar við. Brtt. við 12. gr., um starfsmenn á Nýjahreppi, fer fram á lækkun úr 30 þús. niður í 25 þús. Í fjárlfrv. er ekki gert ráð fyrir neinni launalækkun starfsmanna á spítalanum, en þar sem slík lækkun hefir almennt farið fram, telur n. sjálfsagt, að hún verði framkvæmd þar eins og annarsstaðar eftir því, sem við verður komið. Vill n. benda á í þessu sambandi, að líklegt sé, að nokkuð megi spara með því að samræma meira störf á þessum tveimur spítölum. Þar munu vera menn við samskonar starf, sinn á hverjum stað, sem líklegt er, að mætti sameina í eitt starf, og þannig spara talsverða upphæð. Þá hefir n. gert nokkra breyt. við frv. viðvíkjandi Kristneshæli. Í frv. stj. er færður inn einn liður til rekstrar, ósundurliðaður. Það mun stafa af því, að stj. hefir litið svo á, að hælið væri sjálfstæð stofnun, sem ríkinu kæmi ekki við að öðru leyti en því, að það væri styrkt til rekstrar eftir þörfum. En nú er það með þetta hæli eins og öll önnur hæli í landinu, að ríkið á það og ber skylda til að reka það að öllu leyti. Það er því tekið upp í áætlun til þessa hælis og sundurliðað í till.n., tekjur og gjöld. Af þessu leiðir, að það kemur viðbótarliður, sem kemur sem hækkun fyrninga í 20. gr. Annars er farið eftir till. forstöðumanns hælisins að öllu leyti. Fjárveiting til þessa hælis verður samkv. till.n. nokkuð minni en í frv., en sýnist þó samkv. upplýsingum vera sæmileg. Þá kem ég að brtt., sem kannske skiptir mestu máli í þessum kafla fjárlaganna, fyrir utan till. um tekjur, og eru það till. um það, hvernig því fé skuli varið, sem stj. hefir ætlazt til, að gengi til nýrra akvega. Í frv. stj. standa í þessu skyni 150 þús. kr. N. var í mjög miklum vafa um, hvað gera ætti í þessu efni. Var úr vöndu að ráða, þar sem n. gat ekki skilað frv. með sæmilegum greiðslujöfnuði. þó þessi upphæð verði öll tekin, þá er það ekki nóg til að koma jöfnuði á frv., enda sýnist ófært að fella niður vegagerðir í landinu. Það leiðir af sér stórkostlegt atvinnuleysi fyrir verkafólkið, og er einnig óheppilegt fyrir yfirstjórn vegamálanna, sem hefir fasta menn í sinni þjónustu, og er erfitt að víkja þeim frá störfum eitt og eitt ár í bili. N. tók það ráð að fylgja till. stj. um það, hve miklu skyldi varið í því skyni, og gerir þar enga breytingu, en fékk hinsvegar vegamálastjóra til að gera till. um það, hvernig þessu fé skyldi varið, og eru till.n. allar eftir till. vegamálastjóra. Í upphaflegum till. til stj. hafði hann gengið út frá því, að varið yrði 270 þús. kr., og benti þá á þá skiptingu, sem á þessu fé ætti að vera. Nú vildi n. á engan hátt taka á sig þá ábyrgð að segja um það, hverja af þessum vegum ætti að leggja fyrir þetta fé, 150 þús. Það varð að draga úr vegagerðum sem nam 120 þús. kr., og fékk n. vegamálastjóra til að gera áætlun, hverjir vegir kæmu til greina, ef ekki væri varið meira en 150 þús. kr., 100 þús. eða 200 þús. Af þessum áætlunum kemur það skýrt í ljós, hvaða vegir það eru, sem vegamálastjóri álítur þörf á að leggja og hvaða vegir eigi að sitja í fyrirrúmi.

Fjarðarheiðarvegurinn?

. Fjarðarheiðarvegurinn gæti kannske komið til mála, ef varið væri 1 millj. kr. til vegagerðar. Ég ætla ekki að fara út í það að sinni að skýra frá sjónarmiði n. og vegamálastjóra þá nauðsyn, sem liggur bak við þessa vegi. Ég ætla áður en ég geri það að hlýða á þær framsöguræður, sem hér verða fluttar um brtt. við brtt.n. Má vera, að þá komi eitthvað í ljós, sem ástæða er að taka til greina, þó að við í n. höfum ekki komið auga á það, enda hafa ekki legið fyrir n. neinar upplýsingar frá þessum mönnum um þá vegi, sem þeir leggja til að verði lagðir. Það eru tvær ólíkar skoðanir um það, hvernig þessu vegafé eigi að verja. Vegamálastjóri lítur á aðra frá því sjónarmiði, hvernig bezt sé borgið samgöngukerfinu milli sveitanna. Aftur á móti hættir einstökum þm. til þess að líta á þessar framkvæmdir meira með tilliti til þess, hvað héruðunum sjálfum gagnar bezt. Frá þessum tveim sjónarmiðum verðum við að líta, þegar við ákveðum, hvaða vegi eigi að leggja mesta áherzlu á. Það skal ekki standa á mér að hlýða á mál þeirra, sem vilja líta á það frá öðru sjónarmiði en vegamálastjóri þótt það verði hinsvegar að vera nokkuð rík skylda n. að fara í öllum aðalatriðum eftir till. vegamálastjóra. Ég hefi áður á þingi deilt á vegamálastjóra fyrir till. hans í vegamálum, en ég játa, að slíkar ádeilur eru út frá öðru sjónarmiði en hann verður að líta á þetta mál. Hinsvegar býst ég við, að happadrýgst væri að skoða þetta mál út frá þessu hvorutveggja, að sem greiðast verði gert fyrir með langleiðirnar, og reynt að stilla svo til, að þær geti komið héruðunum að sem fyllstum og beztum notum. Aðrar brtt. við þessa gr. eru smávægilegar. N. hefir lækkað vetrarflutninga yfir Hellisheiði úr 8000 kr. niður í 5000 kr. Það getur verið vafasamt, hvort hægt er að spara á þessu, hvort ekki verður að leggja fram, sem því nemur, sem í frv. stendur. En þar sem alstaðar er skorið við neglur sér, þótti n. ekki annað fært en að sverfa að þessu líka. Mér er ekki ljúft að mæla með öllum brtt. við þessa gr., t. d. að vetrarferðir yfir Holtavörðuheiði og Fagradal verði lagðar niður, því að ég veit, að þær ferðir hafa verið mjög gagnlegar fyrir hlutaðeigandi héruð. En það verður að gera fleira en gott þykir á þessum tíma. Menn verða að sætta sig við eitt og annað í bili, þótt ekki beri að skilja það svo, að n. sé hér með till. um reglu, sem eigi að gilda í framtíðinni, og ég get hinsvegar tekið það fram, að það mundi gleðja n., ef Alþingi sæi sér fært að halda í horfið í þessu efni. Þá er það smávægileg brtt., sem n. flytur, um að hækka laun aðalaðstoðarmanns vitamálastjóra. Í till. er raunar ekki um launaviðbót að ræða frá því, sem verið hefir, heldur höfðu laun hans verið færð niður í frv. stj. En þegar þess er gætt, að samskonar verkfræðingur og þessi, sem er aðstoðarmaður vegamálastjóra, heldur sínum launum, er verið hafa jafnhá launum þessa manns, þá virðist n. ekki sanngjarnt að gera mun á þessum mönnum, svo að hún tók það ráð að leggja til, að laun þessa manns skyldu haldast óbreytt, heldur en dregið verði af hinum. Ef nú hv.þdm. vilja heldur fara hina leiðina, þá mun n. ekki setja sig á móti því, en ég tel sjálfsagt og sanngjarnt, að þessir menn hafi jafnt. Fjvn. hefir gert brtt. um það, að lagt verði nokkurt fé til hafnargerðar á Akranesi. Það má virðast nokkur kaldhæðni örlaganna, að ég skuli verða til þess að flytja það mál. En það er nú um þessa höfn að segja, að þar stendur alveg sérstaklega á eins og bent er á í nál. þessu fé á að verja til þess að fullkomna það verk, sem þarna er verið að vinna og líklegt er, að komi þessu þorpi mjög að haldi, svo að n. sá sér ekki fært að synja um þetta fé. Það skal tekið fram, að samkv. brtt.n. er hér ekki um alveg nýjan lið að ræða, heldur er þessi upphæð að nokkru leyti tilfærsla. Það stendur í fjárlagafrv. 30 þús. kr. fjárveiting til hafnargerða og lendingarbóta, þar sem viðkomandi héruð eiga að leggja fram fé á móti, en undanfarin ár hefir þessi sama upphæð verið ónotuð að kalla, vegna þess að héruðin hafa ekki getað fyrir fátæktar sakir notað þessa heimild. Ég veit aðeins dæmi þess um eina bryggju, á Vopnafirði, sem líkur eru til að verði byggð á þessu ári fyrir framlag samkv. þessum lið. Vegna þess, að ekki er útlit fyrir það, að þessi 30 þús. kr. upphæð verði notuð á þessu ári, hefir n. lagt til, að hún verði lækkuð um 10 þús. kr., og fært það fé til hafnargerðar á Akranesi, og má þá segja, að n. leggi samt til með brtt., að gjöldin hækki um 15 þús. kr. En það er þó sama upphæð og n. leggur til, að framlag ríkissjóðs til vitabygginga lækki um, svo að þessar brtt.n. leiða ekki til hækkunar á frv., heldur eru þær tilfærslur á tveimur upphæðum. Það má að sjálfsögðu um það deila, hvort forsvaranlegt sé að taka af vitafénu, svo mikið fé sem ríkið árlega fær í vitagjöldum, sem gera strangar kröfur til umbóta á því sviði sanngjarnar. En með tilliti til þess, að tímarnir krefjast þess, að sparað sé eins og hægt er á greiðslum út úr landinu, þá er á það að líta, að vitabyggingar krefjast meira af því efni, sem sækja verður til útlanda, heldur en hafnargerðir, sem í þess stað verða mikið fremur til atvinnubóta. Ég get þá lokið máli mínu um þennan kafla fjárlaganna og brtt.n. við hann. Ég býst við að ræða frekar um vegi og vegagerðir, þegar hv.þm. hafa talað fyrir sínum brtt. um þann lið og ég hefi heyrt, hvað þeir hafa fram að bera. Annars er um þau efni nauðsynlegt að afla sér upplýsinga þess manns, sem þeim er kunnugastur, sem er vegamálastjóri, og að þeim fengnum geta svo hv.þm. dæmt um það, hvort till. okkar eru réttar eða ekki. Eins og ég hefi bent á, er það ekki nema eðlilegt, að hann kunni að líta á vegamálin frá nokkuð öðru sjónarmiði en þm. einstakra héraða.

Halldór Stefánsson Ég ætla ekki út í almennar umr. um fjárlögin að þessu sinni, heldur aðeins víkja nokkrum orðum að brtt., sem ég hefi leyft mér að bera fram á þskj. 334 við 13. gr. fjárlaganna 3. og 8. rómverskum tölulið, sem nokkurt samband er á milli. Í frv. stj. er lagt til, að veitt verði til nýbygginga á vegum 150 þús. kr., ótiltekið til hvaða vega, og hefir n. fallizt á till. um sjálfa upphæðina, en hefir hinsvegar borið fram ákveðnar till. um skiptingu þessarar fjárveitingar milli ýmissa vega. Till. n. um skiptinguna eru byggðar á till. vegamálastjóra og er meginhlutanum af þessu litla fé ætlað að fara til vega í óbyggðum og á heiðum uppi. Eins og hv.frsm. gat um hafa verið og eru uppi tvær stefnur um það, hvernig skipta eigi því fé, sem lagt er til nýbygginga á þjóðvegum. Önnur leggur aðaláherzluna á það að bæta langvegasambandið milli landshlutanna, en hin er sú, að leggja beri aðaláherzluna á að bæta úr brýnustu þörfum til samgöngubóta byggðra héraða, bæði innan héraðanna sjálfra og til akvegasambands við kaupstað eða kauptún. Það er ekki nema eðlilegt, að stefna þingsins mótist nokkuð af skoðunum vegamálastjóra í þessum efnum, og ég er ekki að ásaka þingið fyrir það út af fyrir sig, að vilja bæta langvegakerfið, en það er alveg áreiðanlegt, að þeim sem eiga við að búa alveg ófullnægjandi vegakerfi innan byggðra héraða og ófullkomið eða ekkert samband við viðskiptakaupstað eða kauptún, eiga eðlilega mjög erfitt með að aðhyllast slíkar skoðanir. Þeir finna það manna bezt, að vegabætur héraðanna auka og létta framtíðarmöguleikana, og því er það brennandi áhugamal þessara manna, að flýtt sé fyrir vegabótum í héruðunum. Það getur verið forsvaranlegt, ef mikið er lagt til vegamála, að ætla nokkurn hluta þess til langveganna um heiðar og óbyggðir, en það er alveg óforsvaranlegt, þegar svo litlu fé er varið til vegamála sem nú er, að helmingi þess eða meira verði varið til vega á heiðum uppi, meðan hin byggðu ból eru afskipt. Brtt. mín að þessu sinni er byggð eingöngu á þessari skoðun, þar sem ég legg til, að lítilsháttar fjárupphæðir verði veittar til framhalds nokkurra vega í byggðum á Austurlandi, en eftir till.hv.fjvn. er ekki ætlað nokkurt fé til vega á öllu Austurlandi, til þess að gera ekki með þessum brtt. hækkun á þessum lið fjárlaganna þá legg ég jafnframt til, að jafnmiklu fé verði svipt af heim heiðarveginum, sem mest er ætlað til, en það er Holtavörðuheiði. Það er ekki fyrir það, að ekki sé út af fyrir sig gott og þarft að halda vegagerð þar áfram, sem ég flyt þessa brtt., heldur hitt, að ég tel, að sá vegur megi frekar bíða en vegir innan héraða, með því líka að hann verður að teljast það sæmilegur eins og hann er, að við mætti búa um nokkur ár, enda er heiðin bílfær, og er búin að vera það í nokkur undanfarin ar. Það mál vel vera, að ekki sé síður ástæða til að bera niður til lækkunar á upphæðinni til vegarins um Vatnsskarð. Það mun vera ætlunin að flytja veginn þar til í Skarðinu, og það mun kosta svo mikið, að fé það, er n. leggur til, að fari þangað, hrekkur ekki nema að litlum hluta til hins nýja vegar. Það sem þar verður því gert til vegabóta að þessu sinni kemur ekki að neinum notum, því að hinn nýja veg verður ekki hægt að nota fyrr en búið verður að tengja hann við þjóðveginn aftur, og það verður ekki fyrr en eftir mörg ár, þó ríflega verði til hans lagt. Ég ætla mér ekki að mæla sérstaklega með neinum einstökum af þessum vegum, sem ég flyt brtt. um framlag til. Allt eru það vegir í byggðum, og um að ræða aukning á vegakerfi byggðanna. Ég legg til, að það séu veittar aðeins lágar upphæðir til hvers vegar um sig, af því að af litlu fé er að miðla, en ég vildi með því sýna, að það væri ætlun þingsins að halda áfram að bæta vegakerfi þessara héraða, þótt í smáum stíl væri að þessu sinni. Almenningur mun skilja það, að ekki er hægt að veita stórar fjárhæðir á hverjum stað á þessum tímum, en hann getur ekki sætt sig við það, ef framkvæmdir falla alveg niður á þessum vegum, þar sem þó nokkru er varið til vegamála, og sízt getur hann sætt sig við það, ef það litla fé, sem veitt er, fer aðallega í vegagerðir á heiðum uppi. Ég hygg, að ekki sé of bjartar vonir sveitabyggðanna nú um framtíðina, hvað snertir efnalega afkomu, þótt þeir menn, sem hér heyja stríð við erfiðleika þessa tíma, sem ekki sviptir heim vonum, er þeir hafa gert sér um smábatnandi samgöngur.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) ég tel ekki ástæðu til að segja margt um till.hv.fjvn. Ég er flestum niðurfærslum þeirra samþykkur og vona, að þær nái samþykki. Að vísu eru það nokkrar hinar smærri niðurfærslur, sem ég get ekki verið alveg sammála um, þar á meðal er t. d. styrkurinn til Sögufélagsins, sem n. leggur til, að falli niður. Mér sýnist tæplega fært að taka styrkinn allan af þessu félagi, þegar Bókmenntafélag Íslands og fleiri samskonar félög fá að halda sínum styrkjum að nokkru. Ég efast um það, að hægt verði að færa niður greiðslu til aukakennslu við Háskóla Íslands meir en um 20%, eins og ég lagði til í frv. Ég ætla nú ekki að fjölyrða um hin smærri atriði í brtt.n., því að um þau er ég yfirleitt sammála n. Við samningu fjárlagafrv. reyndi ég yfirleitt að taka tillit til þeirra heimilda, sem felast í gildandi lögum um greiðslur úr ríkissjóði, en náttúrlega er þar ekki tekið tillit til þeirra útgjalda, sem á þessu þingi kunna að verða samþ. á hendur ríkissjóði, og fyrir þeim gjöldum er vitanlega ekki hægt að áætla að svo stöddu nema út í bláinn. Um tekjuáætlun n. ætla ég ekki að deila, en ég hygg, að mín áætlun bregðist ekki, og því sé ekki þörf á að lækka tekjuliðina, eins og n. hefir gert. Ég hygg, að útflutningsgjöld muni ekki lækka á næsta ári, þó að á þessu ári séu þau lægri en áður hafa verið. Um vörutoll og verðtoll má að sjálfsögðu lengi deila, hvort verða muni 100–200 þús. kr. hærri eða lægri, en á þessu ári munu þessir tollar að sjálfsögðu verða mikið lægri en gert er ráð fyrir í till.n., en frv. er byggt á því, að betur gangi á næsta ári en á því yfirstandandi. En ég tel ekki ástæðu til þess að gera ágreining út af þessu, úr því að n. er öll sammála um þessar lækkunartill. þó tel ég rétt að fella fyrstu till.n. Hingað til hefir það oftast farið svo, að tekjuskattur hefir reynzt meiri en áætlað var, en tillit hefir venjulega ekki verið tekið til þess við samningu fjarlaga eins og hægt hefði verið. Nú er það óheppilegt að áætla tekjur mikið lægri en líkur eru fyrir, að þær reynist. Hefi ég því í frv. farið nokkuð hærra en vant er með áætlun tekna og áætlað með tilliti til reynslu undanfarinna ara og gengið jafnframt út frá, að næsta ár verði áþekkt tekjuár og síðastliðið ár reyndist. Hinsvegar skal ég fúslega viðurkenna, að ég þori ekki að fullyrða, að áætlanir mínar um þessa tekjuliði reynist réttar. Meðan þeirri reglu er fylgt, sem nú gildir, að fjárlög eru samin rúmlega ári áður en þau koma til framkvæmda, þá hljóta tekjuáætlanir að vera allmjög í lausu lofti, sérstaklega á breytilegum tímum, og mun svo verða þangað til breytt kann að verða um þinghald eða reikningsár ríkissjóðs þannig, að fjárlög komi til framkvæmda þegar eftir að þau eru samþ. Þangað til að slík skipan hefir verið gerð, mega menn sætta sig við óviss og ónákvæm fjárlög. Um borðfé konungs skal ég geta þess, að ég áætlaði það í íslenzkum krónum, enda er sjálfsagt, að frv. sé allt miðað við okkar eigin krónu, en ef þm. vilja heldur, að borðféð sé tiltekið í dönskum krónum, þá væri vitanlega hægt að færa mismuninn á gengisreikning. En ég tel ekki ráðlegt að lækka þessa samningsbundnu greiðslu. Það er rétt að halda henni óbreyttri meðan við höfum konung yfir landinu, enda lít ég svo á, jafnvel þó brtt.n. um þetta atriði verði samþ., að ekki sé ætlazt til, að breytt verði þessari greiðslu frá því, sem verið hefir. Ég tel og vafasamt, að hægt sé að lækka starfslaun hjúkrunarkvenna, sem vinna við spítala, og hygg ég, að hv.n. hafi ekki notið þeirra upplýsinga, sem henni hefði verið nauðsynlegar í þessu efni frá landlækni og dómsmálaráðuneytinu. Líkt er að segja um skrifstofukostnað sýslumanna, að ég hygg, að vart muni fært að lækka þann lið um 10 þús. kr., eins og n. leggur til, því að þegar í frv. var hann allmjög skorinn við nögl. Annan kostnað spítalanna hefir n. sundurliðað öðruvísi en gert er í frv., og mun það vera gert samkv. nýjum og fyllri upplýsingum frá landlækni. Um Kristneshæli er það að segja, að ég hefi ekki litið á það sem ríkisstofnun eins og hv.n., gerir. Mér er ekki kunnugt um neina lagaheimild fyrir því, að Kristneshæli hvíli algerlega á ríkinu. Ég hygg, að n. hefði eitthvað sagt við því, ef ég hefði t. d. tekið Elliheimilið upp í fjárlög. Ef hinsvegar á nú að taka kostnaðinn við Kristneshæli sundurliðaðan inn í fjárlög, þá má líta svo á, að hælið sé þar með orðið ríkisstofnun. Hér er ekki um stórt fjárhagsatriði að ræða, þar sem Berklavarnalögin standa að kalla undir öllum kostnaði við hælið. Ég þarf svo ekki að lengja mál mitt fram úr þessu. Í mörgum efnum er ég sammála hv.n. um niðurfærslur hennar á gjöldum ríkisins, þeim, sem mögulegt er að lækka. Flest eru það smáar niðurfærslur, sem hv.n. leggur til. Hún sýnist hafa fundið það eins og ég, hve erfitt er að koma gjöldunum niður. - Um sparnaðarfrv. hv.fjvn. vil ég segja það, að ég tel mér skylt að styðja það, þegar til kemur.

Pétur Ottesen Mér skildist á ræðu hæstv. fjmrh., að það hefði mátt skilja hv.frsm. svo, að með 10. lið í brtt.n., um borðfé konungs, hafi það verið meining meiri hl. fjvn., að breytingin yrði aðeins sú, að jafnhá upphæð og lækkuninni nemur eigi að færast á gengisreikning og greiðsla til konungsins þannig að vera hin sama og áður. En þetta er algerður misskilningur hjá hv.frsm., ef hann hefir haldið þessu fram, því að sá var ekki tilgangur n., heldur hitt að lækka upphæðina raunverulega. Borðfé konungs er ákveðið með lögum frá 1919 60 þús. kr. á ári. Hinsvegar hefir verið venja að greiða gengismun á þessa upphæð, svo að í okkar peningum hefir upphæðin orðið nokkuð hærri en lögin ákveða. Það hafa oft áður komið fram till. um það, að haga greiðslu þessari lögum samkvæmt og láta niður falla gengismuninn, en þær tillögur hafa ekki náð fram að ganga. Þessi lækkunartill. n. er borin fram í sparnaðartilgangi, og á þessum tímum, þegar öll gjöld þarf að skera niður að meira eða minna leyti, virðist ekki ástæða til að sýna hér svo mikið oflæti í útlátum, þar sem þá ekki er meiri nauðsyn fyrir hendi en hér er um að ræða. Mér skildist á ræðu hæstv. fjmrh., að hann áliti, að þótt till.n. yrði samþ., þá bæri ekki að skilja það svo sem ætlazt væri til, að greiðsla þessi yrði lækkuð frá því, sem er í frv. Þetta er, eins og ég hefi áður tekið fram, ályktað af misskilningi, og byggir hæstv. ráðh. sennilega þessa skoðun sína á ummælum hv.frsm. En ég ætla þá að taka af skarið með það og lýsa því hér yfir, að það er ákveðin meining þessarar till. að lækka þennan lið niður í 60 þús. íslenzkar krónur, eins og mælt er fyrir í lögum, að hann eigi að vera. Og nái þessi till. samþykki, þá verður að gera kröfu til þess, að hæstv. stj. virði þingmeirihlutann það mikið, að hún greiði ekki hærra en fyrir er mælt, þó að það sé kóngurinn sem á í hlut.

Steingrímur Steinþórsson Ég þarf ekki að flytja langa ræðu. Ég er meðflm. að einni brtt. við þennan kafla fjárl. Er það VI. brtt. á þskj. 334. Hún er um það, að vegatillagið til Vatnsskarðsvegar lækki úr 15 þús. niður í 10 þús. kr., en að þeim 5 þús. kr., er þannig sparast, verði varið til Hofsósvegar. - Ég vildi lítillega gera grein fyrir þessari brtt. og get þá tekið undir með hv. 1. þm.N.-M., sem komst í ræðu sinni inn á tvennskonar stefnur í vegamálunum. Ég ætla nú ekki beinlínis að fara að gera upp á milli þessara stefna. Ég get vel skilið það, að vegamálastjóri leggi aðaláherzluna á það, að teygja langlínunetið á milli landsfjórðunga. Á þann hátt sýnist vegakerfið í fljótu bragði sýna mesta ávexti. En ég get nú, þegar svo mjög er klipið af öllum fjárframlögum til verklegra framkvæmda, tekið undir með hv. 1. þm.N.- M. um það, að ekki nái nokkurri átt að nota nærfellt allt vegafeð til brautabygginga á heiðum uppi, þegar almenn þörf er á aðgerðum niður í byggð. Því er svo háttað með Hofsósveg, að hann er nýtekinn í þjóðvegatölu, og var fyrst gerður, að heita ætti bílfær á síðastliðnu sumri. En svo verður þá ekki áfram, nema hann fái aðgerð. Með nokkru fjárframlagi mætti gera svo við versta kaflann, að hann yrði fær. Þetta er þeim sveitum, sem vegur þessi liggur um, hið mesta nauðsynjamál. Vatnsskarðsvegurinn, sem tekinn er frá Bólstaðarhlíð, verður lagður annarsstaðar en sá vegur, sem nú er farinn. Hann kemur því ekki að notum fyrr en hann er fulllagður. Þessar 15 þús. kr., sem til hans eru ætlaðar, koma því ekki að neinum notum fyrr en margar 15 þús. kr. hafa verið til hans lagðar og hann er fullgerr. Er því varhugavert, og ekki nauðsynlegt að leggja þessar 15 þús. kr. í hann, eins og nú hagar, enda er sama, hvort fram eru lagðar 15 eða 10 hús. í þann veg. Hann er jafnlítilsvirði fyrir samgöngurnar unz meira er í hann lagt. þessi lækkun gerir því hvorki til eða frá um Vatnsskarðsveginn. En séu þessar 5 þúsundir notaðar í Hofsósveg, þá kemur hann þegar að notum fyrir sveitirnar þar í kring. Ég sé svo ekki ástæðu til að ræða þessa brtt. meira. Ég vænti þess, að hv. deild geti fallizt á hana, vegna þeirra upplýsinga, er ég hefi nú gefið.

Sveinn Ólafsson Ég á hér brtt. við 13. gr., á þskj. 334. - Annríkis vegna hefi ég ekki getað setið á fundi né hlustað á umr., og því heldur ekki mælt með mínum till., en þær eru allar um sama efni, um tilfærslu á vegafé. Ég legg til, að nokkrar upphæðir séu teknar frá ákveðnum vegum, svo sem Holtavörðuheiðarvegi 20 þús., Blönduhlíðarvegi 3 þús. og Ljósavatnsskarðsvegi 3 þús. kr. Jafnframt legg ég til, að varið verði lítilli upphæð, miklu minni þó en fella skal niður, til vegagerðar á Austurlandi. Eins og kunnugt er, eru það tveir hlutar landsins, sem jafnan hafa orðið útundan við vegagerðir. Þeir eru Vestfirðir og Austurland. Þar sem nú svo óvenjulega lítið er veitt til vega og lítil efni til framkvæmda, þá ætti að sjálfsögðu um það að hugsa, að veita fénu þangað, sem þörf fólksins er brýnust. Koma þá fjallvegirnir eða skemmtivegir sízt til greina, en flutningabrautir um byggðir verða að teljast fólkinu nauðsynlegar. Ég lít svo á, að Holtavörðuheiði sé aðallega sumarvegur ferðamanna, en oftast þá ófær bílum á vetrum, enda um hana engir þungavöruflutningar. Svipað er um hina vegina að segja, sem ég geri tillögur um, að lækkað sé tillag til. Ég vil líka líta svo á þessar vegagerðir, að þær séu jafnhliða atvinnubótaráðstöfun fyrir þau héruð, þar sem unnið er. Svo hefir það verið og svo mun það verða. Og þegar kreppir að um atvinnu, þá er ástæða til að skipta vegafénu niður á þau héruð, þar sem mest framboð er um vinnu. En till.hv.fjvn. sýna það, að hún hefir ekki tekið tillit til þessa eða haft slíkt fyrir augum. Skipting fjvn. á vegafénu þykir mér eigi viðunandi og hefi ég því, jafnframt tillögum mínum um lækkun, lagt til, að teknir væru inn á fjárl.frv. 2 þjóðvegakaflar á Austurlandi. Er það Geithellavegur með 6000 kr. tillagi og Breiðdalsvegur og Breiðdalsheiðar með nokkru meira, eða 7000 kr. Báðir liggja vegir þessir um tiltölulega þéttbýlar og fjölmennar sveitir, sem enn verða að búa við verstu vegleysur og sætta sig við klakkaflutning, en fyrirhugaður þjóðvegur á að liggja um báða þessa staði. Með vegagerð þessari er tvennt unnið: Möguleikar á því að nota veginn strax til nauðsynlegra flutninga og atvinnubót veitt þeim mönnum, sem búa í námunda við þessa staði og hafa mikla þörf fyrir aukna vinnu. Engin ástæða er til að fjölyrða um vegi þessa og verður að ráðast, hvernig um þetta fer. En ég treysti á nærgætni þeirra manna, sem um þetta eiga að greiða atkv. og kunnugleika hafa til þess að geta metið réttilega allar ástæður. Og ef þeir, sem miður eru kunnugir, leita sér upplýsinga um þetta hjá þeim, sem kunnugir eru, þá vil ég ekki draga í efa sanngjarnlegt álit þeirra og að óskir mínar fái góðar undirtektir. - ég gæti að vísu bent á fleiri rök máli mínu til stuðnings, en býst varla við, að þess þurfi, og mun því ekki eyða tíma þingsins með lengra máli. Ég vænti þess, að hv.fjvn. líti með sanngirni á þetta og að hún og hv. deild láti ekki hlutdrægar fortölur villa sér sýn.

Jón Ólafsson Við þm. Rang. eigum hér nokkrar till., og eru sumar þeirra við þennan kafla. Sú fyrsta er að veita frú Sigríði Kjartansdóttur 3000 kr. vegna sjúkleika manns hennar, síra Jakobs Ó. Lárussonar. Á síðasta þingi bárum við fram till. um sama efni, um 5000 kr. Var henni tekið vel. Nú höfum við gerzt kröfuminni og ekki farið fram á nema 3000 kr. Ástæðan til þess, að við höfum ekki gerzt kröfuharðari er sú, að okkur þykir þröngt í búi ríkissjóðs og erfitt um að sækja þangað styrk. En hinsvegar er þess að gæta, að hér er um mikla þörf og miskunarverk að ræða. En í sambandi við þessa fjarbeiðni getum við sagt þær góðu fréttir hér í d., að heilsufar sr. Jakobs b. Lárussonar er nú á góðum batavegi. Eru því líkur til, að ekki þurfi að koma með slíka fjárbón hingað aftur. Þess vil ég og geta, að við þm. Rang. erum ekki einir um að æskja þess, að þessi styrkur verði veittur. Öll sveitin hefir á fundi, þar sem flest sóknarbörn síra Jakobs voru saman komin, skorað einróma á okkur þm. sína, að við beittum okkur fyrir því, að Holtsprestakalli verði haldið í sama horfi og síra Jakobi veittur sjúkrastyrkur. Skal ég með leyfi hæstv. fors., lesa upp fundarályktun þaðan: „Fundurinn felur þm. sínum að vinna að því, að jafnframt því, sem Holtsprestakalli sé séð fyrir nauðsynlegri prestsþjónustu í sama horfi og verið hefir, þá fái sóknarpresturinn, sr. Jakob Ó Lárusson, að halda launum sínum, og að honum sé áfram veittur sjúkrastyrkur af opinberu fé. Till. var samþ. með öllum greiddum atkv.“ - Þarna kom greinilega fram, að hann og fólk hans nýtur mikilla vinsælda og að sóknarbörn hans vilja allt til vinna, að hann fái heilsu aftur og haldi brauðinu. Og nú er von um, að hann geti við því tekið innan eigi langs tíma. Ég vona nú, að þegar hv. dm. verða varir hins mikla áhuga, er fram kemur frá sóknarbörnum síra Jakobs, þá verði þeir vel við ósk þeirra og samþ. þessa till. Frá mínu sjónarmiði er hér um hið mesta miskunnarverk að ræða, að liðsinna þessu heimili, sem á við hið þunga bol heilsuleysisins að stríða. Þá er V. brtt. á þskj. 334, og XI. brtt. á sama þskj., sem eiga saman. Þær eru um það, að þakka vegatillag til Holtavörðuheiðarvegar um 10 þús. kr., og að samsvarandi upphæð gangi til Fjallabaksvegar í Landsveit. Ég verð að segja það, að við gerum ekki þessar till. algerlega að ástæðulausu. Í till. sínum um skiptingu vegafjárins hefir hv.fjvn. ekki ætlazt til, að unnið væri fyrir eina einustu kr. í Rangárvallasýslu. Engin sýsla mun heldur hafa orðið meira útundan um vegagerðir undanfarin ár. Þeir, sem kunna að efast um, að þetta sé rétt, ættu að líta þangað austur. Það hefir að vísu verið lagður vegur yfir Hvolsvöll og austur undir Stórólfshvol, en á þeirri leið hafa þó verið skilin eftir höft, sem kosta mundi 10 þús. kr. að fullgera, og þau eru tíðast ófær frá veturnóttum og fram á sumar. Í febr. man. s. l. voru þau alveg ófær, þangað til þornaði um, þá mátti slarka yfir þau. Fjallbaksvegur, sem liggur yfir landhrepp, er svo, að sá hreppur er útilokaður frá öllum samgöngum við Reykjavík yfir vetrarmánuðina, nema þá helzt á hjarni, og þegar klaki er í jörð og snjólaust. Við þetta á nú heill hreppur að búa, og stendur þetta honum mjög fyrir þrifum, eins og gefur að skilja, þar sem kostur er góðs markaðar hér í Reykjavík, sem ekki er hægt að nota, þegar ekki er hægt að koma afurðum frá sér. - Við leggjum því til, að veittar verði 10 þús. kr. til þessa vegar og að þær verði teknar af því fé, sem fjvn. ætlar til Holtavörðuheiðarvegar. Okkur þykir mikið, að af ekki hærri upphæð en lögð er til nýbygginga vega alls skuli eiga að verja 50 þús. kr. til þessa vegar. Stingur það mjög í stúf við aðrar framkvæmdir. Ég skal viðurkenna, að sá vegur er ekki í góðu lagi, en eftir honum er ekki um neinn afurðaflutning að ræða, svo að fyrir bændur er það ekkert höfuðatriði, að honum sé fljótt svo mjög. Yfir Holtavörðuheiði gengur líka snjóbíll á vetrum, svo að samgöngur yfir hana geta ekki heitið slæmar, þótt ekki sé hrúgað þangað miklu fé. Það kemur að minnsta kosti ekki framleiðslu bænda að neinni sök, þótt ekki verði unnið mjög mikið þar stunarið 1933. En í ýmsum héruðum, þar á meðal í Rangarvallasýslu, er svo ástatt, að ekki er hægt að koma frá sér framleiðslunni kvalalaust nema svo sem 3 mánuði ársins. En með tiltölulega lítilli endurbót, svo sem er í Landsveit, og ég hefi nú lýst, mætti koma frá sér framleiðslunni nærfellt allt árið. Ég er þá kominn að síðari kaflanum og mun því ekki mæla fleira að sinni.

Jörundur Brynjólfsson ég á hér eina brtt. við þennan kafla, þá I. á þskj. 334. Hún er um það, að veita Lúðvík Nordal lækni á Eyrarbakka 1000 kr. til að sinna læknisstörfum í Árnessýslu. Þessi læknir hefir nú starfað um alllangt skeið þar eystra og getið sér hinn bezta orðstír. Læknishérað þetta er víðlent og torvelt yfirferðar. Er því erfitt fyrir einn lækni, sem einnig er nokkuð við aldur, að gegna öllum erindum. Héraðslæknirinn er að vísu ágætismaður og ekkert nema gott um hann að segja, en nauðsyn þess að hafa tvo lækna þarna er það mikil, að nokkrir menn hafa tekið það ráð að launa öðrum lækni að nokkru, þar sem laun hans sem praktiserandi læknis hafa eigi getað orðið svo mikil, að nægt hafi honum og fjölskyldu hans til framfæris. En nú eiga þeir menn, sem hafa greitt þessi laun, erfitt með greiðslur og þá líka með þetta eins og annað. Áður hefir verið leitað til þingsins í þessu skyni, þótt ekki hafi komið fram till. um það í d. þingsins. En slíkt erindi hefir verið sent til fjvn., og eigi fengið áheyrn hjá henni. Ég hefi nú leyft mér að bera þessa till. fram fyrir hv. d. Vona ég, að hún líti með sanngirni á hana og neiti henni ekki. Ef ekki hefði verið svo erfitt sem er, þá hefði ég latið að ósk héraðsbúa og haft till. hærri. En þar sem henni er nú svo mjög í hóf stillt, þá vona ég, að hún verði samþ. Um einstakar brtt. mun ég ekki fjölyrða. Ég get þó ekki stillt mig um að víkja að því, sem hv.frsm. sagði um vegamálin. Hann hefir vitanlega haldið fram sinni skoðun í því efni. En ég get tekið undir það, sem þeir hv. Í. þm.N.M. og hv. 1. þm. S.-M. sögðu. Þegar eins lítið er lagt af mörkum til vegagerðar eins og er í þessu frv., þá verður fyrst og fremst að leggja til grundvallar fyrir skiptingu þess, að það geri sem mest gagn, þegar miðað er við hagsmuni almennings. En það er flutningur á nauðsynjum frá og til heimila. Ég verð að láta í ljós undrun mína yfir þeim till., sem vegamálastjóri hefir sent Alþingi nú, þar sem það er fyrirfram kunnugt, hvað litlum fjármunum er úr að spila til vegagerða á næsta ári. Og ég mótmæli því, þótt þessi maður hafi góðan kunnugleika á högum lands og þjóðar og láti sér annt um starf sitt, að hann kunni betur skil á þörfum manna á hverjum stað, að því er samgöngur snertir, heldur en einstakir þm., hver í sínu héraði, því til sönnunar þarf ekki annað en líta á, hvernig hann leggur til, að notað sé það litla fé, sem gert er ráð fyrir að leggja í vegagerð á næsta ári. Megninu af því vill hann láta verja til umbóta á fjöllum uppi, þótt víða séu enn í byggðum hinar verstu torfærur, og menn verði sumstaðar að flytja nauðsynjar sínar á reiðingum, vegna þess að ekki er einu sinni hægt að koma hestvögnum við til flutninganna. Að ég kem ekki fram með till. um aukin framlög til vegagerða í sveitum stafar ekki af því, að ekki sé hin brýnasta þörf á því, heldur af hinu, að ég býst ekki við, að fjárhagur ríkissjóðs leyfi það. Ég vildi aðeins láta það koma fram, sem ég nú hefi sagt, vegna þess að mér fannst á ummælum hv.frsm., að þar kenna hins mesta misskilnings í þessum efnum.

Haraldur Guðmundsson Við þennan hluta umr. hefi ég fátt að segja. Mér þykir þó rétt að endurtaka það, sem ég sagði við 1. umr., að fjárlagafrv., eins og það var lagt fyrir þingið af hæstv.ríkisstj., er hreint niðurskurðarfrv. Borið saman við framkvæmdir síðustu ára á sama og ekkert að veita til nýrra verklegra framkvæmda, einar 400 þús. kr. samkv. frv. stj. Ég hefi lýst því yfir áður, að einmitt af því, að árferðið er eins og það er nú, tel ég þetta alveg óverjandi. Þegar dregur úr atvinnu hjá einstaklingsfyrirtækjum, verður ríkissjóður með einhverjum ráðum að halda að minnsta kosti framkvæmdum sínum í horfinu, og helzt að auka þær. Ég játa að vísu, að á því eru nokkrir örðugleikar, sérstaklega þar sem ekki hefir verið í gildi á undanförnum árum löggjöf í þá átt, sem gert er ráð fyrir í frv. okkar jafnaðarmanna um jöfnunarsjóð ríkisins. Ég hygg, að tekjuáætlun hæstv. fjmrh. hafi mátt telja varlega. Ég held, að áætlunin sé komin ráð langt niður, að hún hljóti að standast, svo framarlega að ekki fari allt í kalda kol. Fyrir þá, sem gera ráð fyrir, að allt falli í rústir, er ómögulegt að gera tekjuáætlun, sem nokkurt vit er í. Ef tekjur ríkissjóðs fara niður úr því, sem hæstv. fjmrh. áætlar, þá má eins búast við, að þær falli svo langt niður, að ómögulegt er að gera sér grein fyrir, hvar það mundi lenda. Það er því ekki hægt að gera ráð fyrir, að tekjuáætlun hv.fjvn. sé neitt nær sanni en áætlun hæstv. fjmrh., og sé ég því enga ástæðu til að samþ.brtt. hennar um lækkun tekjuliða. Ég álít, að reynsla undanfarinna ára hafi sýnt það, að ef Alþingi vill ekki sleppa fjárveitingavaldinu úr höndum sér, þá sé sjálfsagt fyrir ráð að gera ekki leik til þess að áætla tekjurnar svo lágt, að fyrirsjáanlega verði miklar umframtekjur, sem stj. svo getur ráðstafað eftir eigin geðþótta. Um aðrar brtt.hv.fjvn. skal ég lítið segja. Ég skal þó taka það fram, að ég er n. sammála um, að rétt sé að fella niður gengisviðaukann á konungsmötunni. En mér þótti hv.frsm.fjvn. of konunghollur, þegar hann fór að tala á móti þessari brtt., sem hann þó átti að mæla fyrir af hálfu n. Og mér skildist hann vera að gefa í skyn, að það væri ekki meiningin að lækka konungsmötuna, heldur væri aðeins um að ræða, að færa gengismuninn á annan lið. Ef svo er, sé ég ekki, að þessi till. hafi neina þýðingu. Annars þykir mér rétt að benda á það innilega bræðralag og þá góðu samvinnu, sem er hjá hinum tveimur mögnuðu andstöðuflokkum í fjvn. Það er meira ósamkomulagið eða hitt þó heldur í þessari n. milli flokkanna, sem alltaf lýsa hvor öðrum sem stórhættulegum þjóðinni, þegar þeir eru að tala við kjósendur, og fjallar hún þó um þau mál, sem talin eru þýðingarmest af störfum löggjafarþinga, sem sé fjármálin; þar virðist ekki ganga hnífurinn á milli. N. er sammála um nál. og sammála um brtt. Íhaldsmenn, sem þykjast vilja kreppa að hæstv. stj. og neita henni um fé til þess að gera henni ómögulegt að sitja við völd og hefta framgang stjórnarskrármálsins, þeir leita nú að hverri hugsanlegri smugu til þess að spara fyrir hana.

Það er gert fyrir kjósendurna

. Ég hélt, að það væri aðallega gert fyrir hæstv.ríkisstj., svo að hún gæti þó hangið áfram. Að hjálpa stj. til að létta af sér lögboðnum gjöldum er alveg það sama og útvega henni tekjur, og verður því lítið úr skrafi hv. sjálfstæðismanna um að neita ríkisstj. um tekjur. Af till.fjvn. sé ég, að íhaldsmenn eru sammála framsóknarmönnum um að létta hálfrar millj. kr. gjöldum af ríkissjóði. Og til viðbótar flytur svo hv.fjvn. sérstakt frv., þar sem um er að ræða að auka beint tekjur ríkisins til óbundinna útgjalda. Samkv. því á að taka tekjur af tóbakseinkasölunni af verkamannabústöðunum og byggingar- og landnámssjóði og leggja þær í ríkissjóð, taka skemmtanaskattinn af þjóðleikhúsinu og leggja hann í ríkissjóð, láta byggingar á prestsetrum niður falla og einnig hið árlega framlag til Landsbankans. Það virðist talsvert ósamræmi í þessum aðgerðum sjálfstæðismanna í fjvn. við það, hvernig þeir tala hér í hv. d. Þeir hrækja ekki eins hraustlega, þegar til verkanna kemur, eins og þeir gerðu hér við eldhúsdagsumr. Ég sé ekki, að það væri auðvelt fyrir Sjálfstæðisflokkinn að greiða atkv. á móti fjárlögunum, eins og þeir eru að gera ráð fyrir, þegar þeirra menn í fjvn. hafa skrifað undir sameiginlegt nál. um þau með framsóknarmönnum og eru þeim sammála um allar brtt. Með því hafa þeir sýnt, að þeir eru sammála Framsókn um framgang fjárlaganna á þeim grundvelli, sem nál. gerir ráð fyrir. Mér þótti rétt að henda á, hversu mjög rétta háttalag skýtur skökku við ýms ummæli, sem fallið hafa hér í hv. d. af hálfu íhaldsmanna. Um brtt. einstakra þm. hefi ég lítið að segja. Ég á nokkrar brtt., en þær eru flestar við seinni hluta fjárlagafrv., og verð ég því að láta bíða að geta þeirra. Eina brtt. á ég þó við brtt.n., sem tilheyrir þessum kafla. Er hún við tölulið 12, þess efnis, að þar komi nýr liður, framlag til Fjarðarheiðarvegar, 15 þús. kr. Þessi vegur hefir ekki átt upp á pallborðið hjá hæstv.ríkisstj. Það eru ýmsir aðrir vegspottar, sem fundið hafa náð fyrir augum hennar og hennar flokks. Ef ég man rétt, fóru fram fjórar atkvgr. um mismunandi há framlög til Fjarðarheiðarvegar á sumarþinginu, tvær hér í hv. d. og tvær í hv.Ed. Við þær allar greiddu allir framsóknarþm. atkv. á móti því að leggja fé til þessa vegar. Nú er rétt að geta þess, að fyrsta áætlunin, sem var gerð um kostnaðinn við að leggja veg yfir Fjarðarheiði, var gerð með það fyrir augum, að lagður væri vegur, sem stæði upp úr snjó mestan hluta ársins, frá Seyðisfirði upp að Egilsstöðum, og átti hann að kosta um eða yfir 300 þús. kr. Nú mun aftur vera skoðun allra, sem til þekkja þarna fyrir austan, og ég hygg líka vegamálastjóra eftir þeim upplýsingum, sem hann gaf fjvn. á vetrarþinginu í fyrra, að ekki sé rétt að halda sér við þessa hugmynd, heldur eigi að ryðja bílfæran sumarveg yfir heiðina. Áætlar vegamálastjóri, að slíkur vegur mundi kosta 90 þús. kr. Ég hefi ástæðu til að ætla, að það sé óþarflega rífleg áætlun, því að aðrir kunnugir menn, sem þetta hafa athugað, álíta, að komast mætti af með 60 þús. kr. til að gera sæmilegan veg yfir heiðina þann tíma árs, sem snjór er ekki til fyrirstöðu. Aðstaðan þarna eystra er sú, að Seyðisfjarðarkaupstaður hefir ekkert vegasamband við héraðið og er hann því algerlega skorinn frá bílveginum, sem liggur ofan við fjallgarðinn og niður á Reyðarfjörð og Eskifjörð. Í þessu sambandi má einnig benda á það, að Austfirðir eru ennþá ekki komnir í samband við aðalvegakerfi landsins. En eftir þeim till., sem fyrir lágu frá vegamálastjóra árið 1930, má telja víst, að fyrir 100–140 þús. kr. megi gera bílfært frá Húsavík við Skjálfanda yfir Reykjaheiði og Kelduhverfi, upp með Jökulsá, upp yfir Fjallasveit, austur yfir öræfin og niður Jökuldal að Jökulsarbrú og bílveginn þaðan. Væri svo ennfremur gerður vegur yfir Fjarðarheiði fyrir um 60 þús. kr., væri kominn nokkurn veginn óslitinn bílvegur frá vötnunum í Rangárvallasýslu eða þaðan, sem bílar komast lengst austur, vestur og norður um land alla leið austur til Seyðisfjarðar. Og þegar litið er á þær feiknafjárhæðir, sem lagðar hafa verið í vegagerðir á undanförnum árum, þá er furðulegt, að ekki skuli hafa verið varið þessari tiltölulega litlu fjárhæð, sem til þarf, til þess að tengja heilan landsfjórðung við aðalvegakerfi landsins. Verði þessi fjárveiting til Fjarðarheiðarvegarins tekin upp í fjárlög, ber á það að líta með tvennt fyrir augum. Annað er nauðsyn kaupstaðarins og hlutaðeigandi héraðs, sem er mjög mikilsvert atriði, þar sem kaupstaðarbúum og héraðsbúum er hægt frá að hafa viðskipti hvorum við aðra til hins mesta skaða fyrir hvoratveggju, meðan ekki er gert bílfært yfir heiðina. Hitt er það, að skoða verður þetta sem spor í áttina til þess að tengja Austfirði við vegakerfi landsins. Að þessu athuguðu vænti ég, að hv.þdm. líti sanngjarnlega á málið og greiði brtt. minni atkv. Hér er ekki farið fram á nema 15 þús. kr. Ég geri mér í hugarlund, að ekki þyrfti þó að dragast í 4 ár að ljúka þessu verki. Er upphæðin tiltekin í þeirri von, að meira fáist seinna. Ef til vill væri ekki vonlaust um, að hægt væri að fá til bráðabirgða eitthvað af fé þar eystra til að flýta verkinu, ef tekin væri upp fjárveiting til þess á fjárlög, sem teljast yrði sem loforð um áframhaldandi framlag. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þessa brtt. mína; vænti ég, að hv. d. taki henni hið bezta.

Frsm. fyrri kafla (Hannes Jónsson) [óyfirl.]: Hv. þdm., sem brtt. flytja við þennan hluta fjárlagafrv., hafa nú talað fyrir þeim. Fjvn. hefir ekki haft tækifæri til að taka afstöðu til hverrar einstakrar brtt. á þskj. 334. Það, sem ég segi um þær, get ég því ekki sagt fyrir hönd n., og verður að skrifa það á minn eigin reikning. Ég skal fyrst víkja nokkrum orðum að þeim till., sem mestu máli skipta, en það eru brtt. um framlög til ýmissa sérstakra vega. Mér kom það ekki á óvart, þótt menn litu á það öðrum augum en vegamálastjóri og n., hvar helzt á að láta vinna fyrir það fé, sem til vegagerða er ætlað á næsta ári. Þar kemur svo margt til greina, og þá ekki sízt sérhagsmunir héraðanna. En vitanlega verður n. að líta á þetta mál með heildarhagsmunina fyrir augum. N. hafði líka óhagstæða aðstöðu að því leyti, að ekki lá fyrir henni erindi um framlag til neins af þessum vegum, sem um ræðir í brtt. einstakra þm. þessir þm., sem till. flytja, hafa heldur ekki fundið n. að máli né mælzt til þess, að hún tæki þessa vegi upp í till. sínar. Og mér finnst það til of mikils mælzt af hv. þn., að ætlast til, að n. tæki þessa vegi upp í till. sínar á móti till. vegamálastjóra, án þess að fyrir lægju neinar upplýsingar um nauðsyn þeirra. Sumir hv.þm., sem brtt. flytja, ætlast þó að vísu til þess, að fylgt sé að nokkru leyti till.n., nefnilega að því, er snertir þær heildarupphæðir, sem gert er ráð fyrir að verja til vegagerða. Hinsvegar leggja þeir til, að færðar séu til upphæðir, þannig, að tekið sé fé af einum vegi til að leggja í annan. Í þessu efni hafa þeir fundið einn verulegan tekjustofn, og það er Holtavörðuheiðarvegurinn. Hv. 1. þm.N.-M. ætlar að taka þaðan 20 þús. kr. og leggja þær í ýmsa vegi í sínu kjördæmi. Hv. 1. þm. S.-N. ætlar líka að taka þar 20 þús. kr. og verja þeim að nokkru leyti til vega í Suður-Múlasýslu, en að nokkru leyti ráðstafar hann heim ekki. Og svo ætla loks hv.þm. Rang. að taka þarna 10 þús. kr. til Fjallbaksvegar í Landsveit. Það var bara hundaheppni, að það skyldi hrökkva til alls þessa, það sem eftir till.n. átti að verja til Holtavörðuheiðarvegar. Ég hefði eftir þetta ekki látið mér bilt við verða, þótt hv. jafnaðarmenn hefðu í brtt. sinni við 16. gr. lagt til, að upphæðin, sem þeir vilja fá til atvinnubóta, væri einnig tekin af tillaginu til Holtavörðuheiðarvegar. Þar er auðvitað ekki nema um eina milljón að ræða. Hv. þm., sem brtt. flytja, halda því fram, að svo miklu hafi verið varið til Holtavörðuheiðarvegar undanfarið, að vel sé fært að klípa af fjárveitingunni til hans nú. Ef gert er ráð fyrir, að þessir hv.þm. hafi ekki vitað um till. hvors annars, virðast þeir ætlast til, að 30 þús. kr. verði veittar til þessa vegar, því að enginn þeirra gengur lengra en það að taka 20 þús. kr. af þeim 50 þús. kr., sem n. ætlaði honum. þótt það væri samþ., mundu þessar 20 þús. kr. hrökkva skammt til 20 þús. kr. vegar í Norður-Mýlasýslu, 20 þús. kr. vegar í Suður-Múlasýslu og 10 þús. kr. vegar í Rangarvallasýslu. Það verður því, ef taka á brtt.hv.þm. til greina, annaðhvort að leggja allar upphæðirnar saman og fella alveg niður framlagið til Holtavörðuheiðarvegarins, eða þá að hækka heildarupphæð þá, sem ætluð er til vegagerða. Um Holtavörðuheiðina er það að segja, að nýi vegurinn er nú að sunnan frá kominn upp undir heiðina, en langversti kaflinn á leiðinni yfir heiðina er á henni sunnanverðri. Á þessa árs fjárlögum eru ætlaðar 30 þús. kr. til þessa vegar, og fyrir þær byst vegamálastjóri við, að hægt sé að leggja 21/2 km. Ef veittar eru 50 þús. kr. á næsta árs fjárlögum, býst hann við, að vegurinn komist niður fyrir Holtastein, en þangað þarf hann að komast, ef hann á að koma að notum, því þar kemur hann fyrst í samband við gamla veginn. Verði ekki lagt fram svo mikið, kemur það, sem búið er að leggja fram, engum að notum. Þetta byst ég ekki við, að hv.þdm. hafi gert sér grein fyrir, þegar þeir gerðu till. um að lækka framlagið til Holtavörðuheiðarvegar. Það verður að játa, að þessi fjárveiting er hlutfallslega nokkuð há, samanborið við það, sem lagt er til vega annarsstaðar eftir till.n., en þar sem um er að ræða að gera nothæfan talsvert dýran vegarkafla á þeim hluta leiðarinnar milli Suðurlands og Norðurlands, sem og reiðastur er yfirferðar, sýnist ekki mega skera framlagið um of við neglur sér. Ég skal fúslega viðurkenna, að fyrir hérað eins og Húnavatnssýslu er þessi vegur ekki bráðaðkallandi. Þeirra hluta vegna þarf ég því ekki að mæla með honum. En á síðasta þingi voru 30 pus. kr. veittar til þessa vegar. Þær koma ekki að neinu haldi, nema haldið sá áfram. Sporið var stigið á síðasta þingi, og það verður ekki aftur snúið. hér er farið fram á hið minnsta, sem hægt er að komast af með til að koma nýja veginum í samband við hann gamla. Þegar það er gert, þá væri forsvaranlegt að láta frekari að gerðir bíða; ef þörf er á í 1–2 ár. þeim, sem farið hafa norðurleiðina, kemur nokkurnveginn saman um, að næstversti kafli þeirrar leiðar sé í Húnavatnssýslunni, í út-Víðidalnum. Það væri því freistandi fyrir mig að slást í hópinn og klípa eitthvað af Holtavörðuheiði í þennan veg. Í allsherjaráætlunum landsverkfræðings frá 1907 og vegamálastjóra 1924 er það tekið fram, að þennan kafla sé nauðsynlegt að leggja á allra næstu árum. En hann er ókominn enn. Ég hefi áður kvartað yfir þessu, en samt fer ég ekki í fótspor þessara hv.þm., að mjólka Holtavörðuheiði til hagsbóta fyrir mitt kjördæmi. Hv. þm. Skagf. hafa farið að kroppa í Vatnsskarðsveg, taka af honum 5000 kr. og leggja í Hofsósveg. Ég skal ekki mæla á móti þörfinni á þessum vegi. En á það er að líta, að vegurinn yfir Vatnsskarð komi að notum og nái á gamla veginn, en til þess að svo verði, verður að leggja 7 km., sem áætlað er að kosti 75 þús. kr. Það er því nauðsyn, að haldið verði vel áfram, eftir að byrjað er, svo að það, sem lagt er, verði ekki lengi ónothæft. Að vísu er að því leyti öðruvísi ásatt með þetta en Holtavörðuheiði, að enn er ekki byrjað á vegarlagningunni. En árlega er varið stórfé í viðhald gamla vegarins, og hafa farið í það undanfarin ár um 4000 kr. á ári. Viðhaldið í þrjú ár nemur því upp undir það eins miklu og þessi spotti kostar. Það eru því beinir hagsmunir ríkisins að koma þessum vegi afram. - ég álít nú samt, að þeir hv.þm. Skagf. hafi að því leyti betri málstað en þeir, sem eru að höggva í Holtavörðuheiði, að þarna er þó ekki búð að leggja í neitt, og því ekkert, sem liggur rentulaust, þótt fjárveitingin falli niður. Það hefði því mátt búast við, að einhverjir fleiri hefðu beint skeytum sínum í þessa átt, en það hrekkur náttúrlega ekki eins langt og Holtavörðuheiði, jafnvel þótt upphæðin sé tekin öll. Það hefir ekki komið neitt fram hjá heim. er talað hafa fyrir brtt. sínum, er sýni það, að þessir umræddu vegir séu nauðsynlegri en þeir, sem n. leggur til að lagðir verði. Hitt vita allir, að þörfin á vegum er mikil. Hv. 1. þm. S.-M. talaði um það, að það væri enn flutt á klökkum í sínu héraði. Ég býst við, að svo sé víðar, og þetta sannar ekki, að nauðsyn nýrra vega sé ríkari þar en annarsstaðar. En það mun vera erfitt að fullyrða hað, að n. hafi farið rangt að og lagt til, að veitt sé fé til vega, sem minni þörf er á en þeim, sem verða að bíða. Við hofum haft álit vegamálastjóra við að styðjast, og þótt hv. 1. þm. Árn. hafi kastað hnútum til okkar fyrir að hafa farið að tillögum hans, þá er þó þar með ekki sannað, að þær hafi verið óréttmætar. Ég ætla nú samt ekki, þar sem n. hefir ekki haft tækifæri til að taka afstöðu til þessara brtt., að slást harðvítuglega móti þeim. Út af því, sem rætt hefir verið um brtt.n. um borðfé konungs, vil ég taka það fram, að í fyrri ræðu minni var ég að skýra frá því, hvernig sú greiðsla hefði verið framkvæmd undanfarið. Upphæðin var færð í ísl. kr. á landsreikningi eins og í fjárlögum, en gengismunurinn settur á gengisreikning, og kom því á óviss útgjöld á landsreikningi. Ég hygg, að þetta sé mörgum þm. kunnugt. Það hefir aldrei komið fram aths. um þetta, og aldrei hefir verið leitað aukafjárveitingar sérstaklega. Úr því þetta hefir verið svona framkvæmt, þá lít ég svo á, að ekki komi til mála að hætta að greiða gengismuninn. Það kemur ekki af neinni sérstakri konungshollustu, en ég skoða þetta vera fyrir löngu viðurkennt af Alþingi, hvort sem það var réttmætt eða ekki. Þingið hefir samþykkt þetta óbeinlínis. Þessi greiðsla hefir áður verið margfalt hærri en hún er nú áætluð; árið I924 nærri jafnhá hinu lögboðna borðfé. Það var ekki síður ástæða til að finna að því þá. Ég tel ekki hjá því verða komizt að greiða þetta, enda hefir hæstv. fjmrh. lýst yfir því, að hvað sem þessari till. liði, þá yrði þessi upphæð greidd sem mismunur á gengisreikningi. Ég er á m6ti þessari greiðslu, en ég álít hana þess eðlis, að ekki verði hjá því komizt að greiða hana eftir fyrri framkvæmdum þings og stj.

Ef ísl. krónan kemst niður í 10 aura, þá verður þetta lagleg súpa!

Þetta var lagleg súpa 1924. En það eru fleiri upphæðir en þessi, sem eins er farið um. Sendiherra er þannig líka greitt í d. kr. Um þessar smábrtt., sem eftir eru, hefi ég lítið að segja. Þar er ein um styrk til Lúðvíks læknis Nordals á Eyrarbakka. Nú situr héraðslæknir á Eyrarbakka, og ég hefi ekki heyrt þau rök, er hafa sannfært mig um nauðsyn þess, að hafa tvo lækna þar. Um II. brtt. á þskj. 334 hefi ég fyrir mitt leyti lítið að segja. Mér skildist í fyrra, að sú fjárveiting, er þá var veitt, ætti að nægja, en ég hefi ekki skap í mér til að mæla gegn till. Hv. þm. Seyðf. var með ýmsar áætlanir um kostnað við vegagerð yfir Fjarðarheiði. Það má vera, að þær áætlanir séu réttar, en þær eru á talsvert annan hátt en áætlanir vegamálastjóra. Hann álítur kostnaðinn um 360 þús. kr. Hv. þm. Seyðf. telur hann 200 þús. kr., og ódýrari leiðina 60 þús. kr., en hana telur vegamálastjóri 100 þús. kr. Auk þess, sem vegur þessi þarf sjálfsagt mikið viðhald, þá verður hann varla fær nema sumarmánuðina, júlí-okt., og þá raunar ekki færari en svo, að þurfa mun að moka snjó úr talsvert mörgum giljum. Hv. þm. geta því séð, að þetta er ekkert glæsilegt fyrirtæki. Ég er ekki nægilega kunnugur Fjallbaksvegi í Landsveit, til þess að ég geti um hann rætt núna. Ég hefi beðið vegamálastjóra um upplýsingar, en ekki fengið þær enn. En hitt er víst, að vegamálastjóri telur vegagerð þarna ekki eins aðkallandi sem víða annarsstaðar. Það er auðvitað ávallt álitamál, hvaða vegi eigi að leggja og hvaða vegi að láta bíða. Ég veit, að hv.flm. þessara brtt. er yfirleitt vorkunn, því alstaðar er þörfin mikil á auknum vegum og bættum samgöngum. Og um allar þessar brtt. má segja það, að um leið og þær fara fram á umbætur á vegakerfinu, þá fara þær líka fram á aukna atvinnu, og það er gott að henni sé dreift sem víðast yfir. En á það má þá líka benda, að heildarkostnaður við slíkar vegalagningar verður tiltölulega meiri, sé fénu dreift mjög mikið.

Pétur Ottesen Af ummælum hv.frsm., er hann talaði um lækkun á borðfé konungs, mátti skilja, að þetta væri í fyrsta sinni, sem það kæmi til tals að færa þessa greiðslu niður. Áður en sambandslögin voru samþykkt, hafði stj. tekið upp í fjárl. 50 þús. kr. til konungs, en á sama þingi var borið fram frv. til 1. um greiðslu á borðfé konungs, og var þá upphæðin hækkuð upp í 60 þús. kr., og náði frv. samþykki þingsins. Mætti þessi hækkun talsverðri mótspyrnu, og hafa á síðari þingum komið fram till. um að lækka þetta, að greiða ekki gengismun, heldur greiða allt í íslenzkum krónum, eins og borgurum landsins eru greidd laun þeirra. Er það því ekkert nýtt, þótt till. komi fram um að færa þetta niður. Það, sem sérstaklega kom mér til að taka hér til máls nú aftur, var það, að hv.frsm. gerði ráð fyrir því, að enda þótt þetta yrði samþ. hér á þingi, myndi hæstv. stj. samt hafa það að engu. Vil ég enn mótmæla því, að henni sé þannig gefið undir fótinn um það, að hún anætti ganga í berhögg við samþykktir Alþingis, ef henni sýndist svo. Finnst mér þingið hafa fulla ástæðu til að halda fast í vald sitt, meir en það hefir gert undanfarið, heldur en að vera að gefa stj. undir fótinn með að virða að vettugi samþykktir þess og lög. Vildi ég mótmæla þessu kröftuglega, því að það er síður en svo, að hv.frsm. hafi nokkra heimild til þess frá fjvn. að mæla svo, hvorki um þetta atriði né önnur fjárlagaatriði, heldur var það þvert á móti brýnt fyrir frsm. í n. að halda því fast að stj., að hún færi hvergi út fyrir ákvæði fjárlaganna, nema í þeim tilfellum, að áætlanir í lögbundnar greiðslur reyndust of lágar.

Sveinbjörn Högnason Hv. samþm. minn gerði grein fyrir brtt. okkar við fjárl., svo að mér hefði verið óþarfi að tala sérstaklega fyrir heim, ef hv.frsm.fjvn. hefði ekki gefið mér ástæðu til þess. Fyrst er brtt. okkar á þskj. 334, um styrk til frú Sigríðar Kjartansdóttur í Holti. Veit ég, að allar styrkveitingar eru nú heldur illa séðar, eins og auðséð er af því, hvernig öllu er í hóf stillt á fjárl. Þess vegna höfum við þm. Rang. ekki farið fram á aðra styrki en þá, sem við höfum verið knúðir til að sækja um. Er ég sannfærður um það, að þótt styrkveitingar séu illa séðar nú, þá muni það ekki eiga við um þessa, því að það myndi einmitt vera illa séð af öllum, sem til þekkja, ef Alþingi synjaði um þennan styrk, enda bendir til þess sú eindregna ósk, sem hv. samþm. minn skýrði frá, að fram hefði komið í prestakalli sr. Jakobs Lárussonar um það, að skora á Alþingi að veita honum þennan styrk. Séra Jakob hefir nú verið veikur hátt á annað ar, en allar líkur benda til, að bati sé nú ekki langt undan. Er því mikils virði, að þessi styrkur fáist, að nú virðist vera að rofa til um það, að styrkurinn geti komið að gagni. Þekki ég góðan hug margra hv.þdm. til þessa máls og treysti ég svo skilningi þeirra og drengskap, að ég held mig ekki þurfa að ræða frekar um þetta mál. Þá vil ég sérstaklega minnast á brtt. okkar, XI., þar sem við förum fram á 10 þús. kr. til Fjallbaksvegarins í Landsveit. Hefi ég orðið var við, að sumir hv.þdm. skilja þetta svo sem verið sé að fara fram á styrk til fjallvegar þess, sem liggur úr Landsveit austur í Skaftartungu, en svo er ekki. Vegur sá, sem liggur frá Suðurlandsvegi upp í Landsveit er einnig kallaður Fjallbaksvegur. Er hér farið fram á styrk, til þess að hægt sé að gera hann færan alla tíma árs, því að þessi sveit er svo stödd, að hún kemst ekki með afurðir sínar frá sér til markaðsstaðar oft og einatt að vetrinum, nema gert sé við hann. T. d. jafn-snjóléttan vetur og nú er, hefir vegurinn verið ófær lengi. Lítum við svo á, að þar sem í fjárl. eru veittar aðeins la0 þús. kr. til nýrra akvega, þá sé sjálfsagt að veita þetta fé til vega, þar sem það getur komið að fullum notum strax. Þykir okkur ekki rétt að taka mikinn hluta þess til vega, sem ekki koma strax að gagni um flutning afurða á markað. Höfum við því lagt til, að þessi fjárveiting til Fjallabaksvegar verði tekin sem lækkun á fénu til Holtavörðuheiðarvegar. Finnst okkur sem aðallega þurfi að gæta tvenns við úthlutun þessa fjár: Fyrst þess, að það, sem lagt er fram, komi að notum strax, þannig, að það létti undir um vöruflutninga og afurða, og svo hins, að það komi nokkurnveginn jafnt niður á héruðin. Þá tel ég þess beri að gæta, að jafnframt og þetta fé kæmi að notum sem samgöngubót, myndi verða að því talsverð atvinnubót á þessum erfiðu tímum. Er því ekki rétt að verja öllu akvegafé í einstöku landshlutum aðeins, þar sem það kemur ekki heldur að fullu gagni. Hv. frsm. sagði, að ef teknar væru 20 þús. kr. af Holtavörðuheiðarvegi, þá kæmu þær 30 hús. kr., sem eftir væru, ekki að neinum notum. En ég verð að segja, að mér þykir það hart, að tekinn sé 1/3 hluti til eins vegar, þegar aðeins eru veittar 150 þús. kr. alls. Það er vitanlegt, að Holtavörðuheiðarvegur er fær á sumrum fyrir bíla, og er þar aðeins um fólksflutning að ræða. Er ekki hægt að sjá, að bjargrað séu í því á þessum erfiðu tímum að ráðstafa fénu svona, þar sem hér er ekki um vöruflutninga eða afurða að ræða þessa leið. Hitt sjá allir, að það er nauðsyn hverri sveit að komast í vegasamband við umheiminn á veturna, þegar hún getur með því skapað sér aðstöðu til afurðasölu, eins og Landsveit myndi geta, ef hún ætti þess kost að koma mjólk til markaðsstaða. Þessar 10 þús. kr., sem við förum hér fram á til vegabóta, myndu koma því til leiðar, að hægt yrði að gera veginn færan allan veturinn, nema alveg sérstaklega illa stæði á. Vegamálastjóri hefir sagt mér, að til þess að gera veginn færan allan veturinn á þessu þriggja km. svæði, þurfi helminga hærri upphæð, en fyrir það fé væri þá líka hægt að gera veginn fullfæran alltaf. En þótt ekki fáist nú nema þessar 10 þús. kr., þá má ganga út frá því vísu, að fyrir þær má gera aðalbót á þessum stað, sem nægði í bráðina. Vona ég, að hv.þdm. sjái, hvílík nauðsyn þessari sveit ber til að fá þetta vegasamband til flutninga á afurðum sínum.

Guðbrandur Ísberg Á þskj. 360 á ég brtt. við brtt.fjvn. á þskj. 257, 13. tölul. Í fjárlagafrv. fyrir 1933 er gert ráð fyrir 100 þús. kr. skrifstofukostnaði sýslumanna og bæjarfógeta. Hefir hv.fjvn. lagt til, að þessi liður verði Iækkaður niður í 90 þús. kr. Ég vil ekki fullyrða, að eigi kunni að vera hægt að lækka þennan lið eitthvað, en mér finnst n. ganga alltof langt í þessu. hér verður að taka tillit til þess, að margskonar breytingar á löggjöfinni, sérstaklega með tilliti til innheimtu tolla og skatta, hefir aukið stórkostlega þau störf, er sýslumönnum og þó sérstaklega bæjarfógetum í kaupstöðum, er ætlað að inna af höndum, og hefir það óhjákvæmilega leitt til þess, að þeir hafa orðið að fjölga starfsfólki sínu. Í þessu sambandi má benda á, hversu gífurlega skrifstofukostnaður í stjórnarráðinu, hjá tollstjóra, logreglustjóra og lögmanni í Rvík hefir hækkað síðustu arin. Þessir embættismenn fá allir skrifstofufé greitt samkv. reikningi, og má því ætla, að reikningar þeirra sýni útgjöldin í réttu hlutfalli við aukningu starfanna, vegna vaxtar bæjarins og breyttrar löggjafar. En í hinum hraðvaxandi kaupstöðum utan Rvíkur hafa hlutaðeigandi embættismenn orðið að greiða hinn aukna embættiskostnað af aukatekjum sínum eða jafnvel launum, að mestu eða öllu leyti. Að því er snertir sýslumenn úti um land, í hreinum sveitahéruðum, kann það að vera, að ekki hafi aukizt til muna skrifstofukostnaður þeirra. T. d. vil ég geta þess, að fólki hefir fjölgað á Akureyri tvö síðustu árin sem svarar íbúatölu Akraneskauptúns, og vil ég sérstaklega beina þeim upplýsingum til hv.þm. Borgf. Má af því ráða, hvort ekki muni slík fólksfjölgun kaupstaðarins ein saman hafa aukin störf í för með sér fyrir bæjarfógetann, sem þó ekki hefir fengið neina hækkun skrifstofukostnaðarins í mörg ár. Get ég í þessu sambandi upplýst það, að á Akureyri hefir skrifstofufé bæjarfógeta aðeins numið 10 þús. kr. á ári. Hefir bæjarfógetinn orðið að hafa 4 menn á skrifstofunni síðustu árin, og borgað þeim 1400–1500 kr. á ári, auk þess sem hann hefir orðið að kaupa ýmsar nauðsynjar til skrifstofunnar. Hefir hann þannig af aukatekjum sínum orðið að borga yfir 5000 kr. á ári í beinan skrifstofukostnað. Nú hafa aukatekjur þessara embættismanna lækkað, og munu gera það enn meira síðar vegna yfirstandandi kreppu. T. d. má benda á, að nú gefa uppboð í kaupstöðum ekki tekjur lengur, en oft skaða. Bæjarfógetinn á Akureyri mun t. d. hafa haft undanfarið 1500–2000 kr. aukatekjur af uppboðum. Eru þessar tekjur nokkurnveginn vissar í sveitahéruðum, en í kaupstöðum eru þær orðnar mjög vafasamar og geta horfið með öllu, og enda orðið neikvæðar, þegar illa árar vegna greiðslugetuleysis fólks þess, sem kaupir á uppboðum og sumt freistast til að kaupa par, af því að það getur ekki keypt nauðsynjar sínar annarsstaðar. T. d. varð nýlega á Akureyri 700 kr. tap á uppboði, er það var gert upp, og leit út fyrir, að embættismaðurinn yrði að greiða það að mestu eða öllu leyti. Kemur þetta af því, hve öll innheimta er erfið nú á tímum, og þá ekki sízt þegar um dreifðar smáskuldir er að ræða. Um aðrar aukatekjur bæjarfógeta í kaupstöðum er það að segja, að þær hljóta einnig að lækka mikið vegna innflutningshaftanna, án þess þó að hægt sé að gera ráð fyrir, að þeir geti þess vegna dregið úr skrifstofufólkshaldi. Að því er t. d. bæjarfógetann á Akureyri snertir, hefi ég áður bent á, að hann hefir orðið undanfarið að greiða ca. 5000 kr. af aukatekjum sínum í skrifstofukostnað. Nú má telja víst, að aukatekjurnar hrökkvi ekki til lengur, og verður hann þá að greiða það, sem á vantar, af sínum föstu launum. Og ef þar á ofan á að klípa af því skrifstofufé, sem hann nú fær greitt, sjá allir hvert stefnir. Ég hefi hér sérstaklega bent á, hvernig viðhorfið er að því er bæjarfógetæmbættið á Akureyri snertir, af því að þar er ég kunnugur, en ég geng út frá því, að sama eða svipað megi segja um bæjarfógetaembætti í öðrum kaupstöðum utan Reykjavíkur. Og menn ættu að geta sagt sér sjálfir, að þeir embættismenn, sem svo lítið skrifstofufé fá, að þeir verða að launa starfsfólk sitt að einum þriðja af aukatekjum sínum, eða jafnvel föstu launum, muni ekki greiða hærri laun en þeir minnst komast af með, og geta því illa lækkað þau laun frá því sem nú er. Ég hefi því gert brtt. um hað, að þessi liður verði hækkaður um 5000 kr. frá því, sem fjvn. leggur til, og er þá eftir till. minni 5000 kr. lækkun frá því, sem er í fjárl.frv. stj. Ég hefi ekki viljað ganga lengra en þetta, því að hugsanlegt er, að eitthvað megi klípa af skrifstofufé sýslumanna, sem litla eða jafnvel enga vinnu þurfa að kaupa til starfrækslu embættisins. Ég er þessu ekki nógu kunnugur, en mér virðist, að lækkunartillaga hv.fjvn. gefi tilefni til að ætla, að þetta kunni að vera hægt. En í kaupstöðum, þar sem fólkinu hefir fjölgað svo mjög síðustu arin og störfin farið sívaxandi ár frá ari, án þess að skrifstofuféð hafi verið hækkað, þar veit ég, að ekki er hægt að lækka skrifstofufé, án þess beinlínis að hrekja hlutaðeigandi embættismenn úr embætti. Ég vil biðja hv.fjvn. að athuga þetta. Ég ætla, að henni hafi ekki verið það ljóst, hvernig afstaða bæjarfógetanna er í þessu efni.

Forseti (JörB): Þar sem brtt. á þskj. 352 og 360 eru of seint fram komnar, verður að leita afbrigða frá þingsköpum, til þess að þær megi koma hér til umr. og atkvgr.

Frsm. samgmn. (Jón A. Jónsson) Samgmn. hefir gert till. til hækkunar á styrk til flóabátaferða fyrir árið 1933. Nál. er í prentun, en því mun verða útbýtt áður en til atkvgr. kemur. Samgmn. var á einu máli um það, að draga bæri sem mest úr útgjöldum ríkissjóðs, og taldi það skyldu sína og þingsins að stuðla að því. En að má segja, að n. átti þarna erfitt verkefni að leysa, því að þessir styrkir höfðu áður verið skornir mjög við neglur og ýms, einkum sum hin stærri batafélög, svo illa stödd, að ekki er sjáanlegt, að þau geti haldið ferðum uppi næsta ar, ef verulega er dregið úr styrk frá ríkissjóði. En þörfin er hinsvegar brýn fyrir þessar ferðir, það eru svo að segja taflslok fyrir atvinnuvegi viðkomandi héraða, ef ferðunum verður ekki haldið uppi. Þessu til sönnunar skal það nefnt, að halli á rekstri þessara báta hefir orðið árið 1931, sem hér segir: Djúpbatsins .............. kr. 18713.04 Flateyjarbátsins:......... – 5385.09 Skaftfellings .............. – 1615.43 Er þó eigi fyrning með talin. Fjárhagur þessara báta er svo þröngur, að þeir eiga langt frá því fyrir skuldum: Svo er það með Djúpbátinn. Þótt allt hans hlutafé sé afskrifað, sem sjálfsagt virðist, þar sem það er tapað, hvort sem er, þá vantar þó yfir 20 þús. kr. til þess, að það félag sem að bátnum stendur, eigi fyrir skuldum. Auk þess hafa Ísafjarðarsýslur og Ísafjarðarkaupstaður tekið að sér skuldir fyrir Djúpbátinn frá fyrri tíð, svo tugum þúsunda nemur. Flateyjarbáturinn er einnig búinn að tapa meiru en hlutafénu. Samgmn. hefir nú ekki séð sér fært að lækka við þá báta, sem þannig eru staddir, hún leggur til, að lækkaður sé styrkurinn til ýmissa annara, svo sem til „Suðurlands“, sem bezta aðstöðu hefir um fólk og flutning, og auk þess stutt svæði yfirferðar. Eftir afkomu síðasta árs virtist n. fært að lækka nokkuð á því. Samgmn. sá sár hinsvegar ekki fært að lækka svo, að þessar ferðir legðust niður og ekki yrði haldið uppi póstflutningi um þá staði, sem bátar hafa til yfirferðar. T. d. mundi póstflutningur um N.-Ísafjarðarsýslu ekki kosta minna en 10-12 þús. kr. Styrkur sá, sem nú er ætlaður til flóabátaferða í fjárl. yfirstandandi árs er 91 þús. kr. Samgmn. leggur til, að hann verði mesta ár 76600 kr., eða um 16% lækkun. Það er algerlega víst, að meiri lækkun er óvarleg, og mundi sýnilega leiða til þess, að ferðunum yrði ekki haldið uppi. Samgmn. hefir viljað verða við óskum Grímseyinga um að veita heim sérstakan styrk til að halda uppi ferðum milli eyjar og lands, en leggur hinsvegar til, að Eyjafjarðarbát sé ekki skylt að hafa fleiri en fimm áætlunarferðir til eyjarinnar. Viðskipti Grímseyinga eru nú mest við Húsavík, og er þeim því nauðsyn á samgöngum þangað. Samgmn. hefir engar brtt. gert um tilhögun strandferðanna. Síðan ríkisstj. setti þau mál undir sérstaka stjórn, hefir ekkert til kasta samgmn. komið, hvorki um áætlun né tilhögun strandferðanna. Stj. hefir því ein öllu ráðið. Efast ég þó um, að það sé heppilegt fyrirkomulag, því að oft hafa einstakir nefndarmenn viljað koma þar á breytingum til hagsbóta fyrir einstök héruð, og n. hefir samræmt ferðir héraða á milli. Og venjulega hefir verið hægt að taka tillit til óska einstakra héraða, án þess að í bága kæmi fyrir áætlun skipanna. Ég hefi þá ekki meira að segja. - Vona, að fjvn. standi ekki á móti þeirri hækkun, sem n. leggur til, að verði gerið frá frv. Minna verður að áliti n. ekki hægt að komast af með. Máske koma og brtt. frá einstökum hv.þm. um hækkun. En ég hygg, að mér sé óhætt að segja, að samgmn. mun öll standa móti þeim.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég er hér meðflm. að tveimur till. Sú fyrri er á þskj. 352, 1. till. á því þskj. Er hún um það, að veita Gísla Andréssyni 1200 kr. sjúkrastyrk. Flyt ég hana ásamt hv.þm. Mýr. - Ég býst við því, að ég geti ekki upplýst þetta mál með öðru betur en því, að lesa kafla upp úr umsókninni. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Veturinn 1928 varð ég fyrir þeirri óhamingju að fá heilablóðfall. Var áfall þetta svo mikið, að ég varð alveg lamaður á annari hlið. Þegar þetta skeði hafði ég, að nýloknu margra ára námi við verzlunarstörf, fyrst hér, en síðan á verzlunarskóla í Kaupmannahöfn, öðlazt mjög álitlega stöðu hér í bænum. Var ég þá nýgiftur og átti eitt barn, þá á fyrsta ári. En eftir áfallið hefi ég, eins og vænta má, verið ómegnugur þess að vinna fyrir konu minni og barni. Ég hefi leitað mér allra þeirra lækninga, sem völ er á, en eins og kunnugt er, standa læknavísindin ráðþrota gegn þessum hörmulega sjúkdómi, og er mér því sennilega kveðinn sá skapadómur að vera um aldur og ævi að miklu leyti sviptur þeirri aðstöðu, sem flestir hafa til sjálfsbjargar. Heilsu minni er þannig farið nú, að ég er máttlítill í vinstri hlið, en alveg máttlaus í vinstri handlegg. Ég get þó gengið um við staf. Að áliti annara mun ég hafa því nær óskerta sálarkrafta, en þreytist fljótt í höfðinu við aðra vinnu en afskriftir. Ég hefi brennandi löngun til að vinna og óska einskis framar en að nota þá krafta, sem mér hafa verið skildir eftir, mér og öðrum til gagns. En nú um langt skeið hafa mér verið allar bjargir bannaðar til slíks“. - ég þarf varla að rökstyðja þetta frekar. Konan vinnur eftir megni fyrir heimilinu, en hefir gengið erfiðlega með að fá atvinnu. Hv. þdm. munu sjá, að hér er mikil þörf á hjálp. Er líka heldur von um, að þessi maður verði færari um að vinna fyrir sér eftir því, sem frá líður, og geti þá ásamt konu sinni bjargað heimili sínu. - ég legg svo þetta mál undir meðferð velviljaðra dm. Þá er ég einnig flm. að II. brtt. á þskj. 360, ásamt hv.þm. Dal. og hv. 3. þm. Reykv. Aðaltill. er um það, að veita Guðmundi Karli Péturssyni lækni styrk til framhaldsnáms í handlækningum erlendis, 2000 kr., en til vara 1500 kr. Þessi læknir, sem hér um ræðir, er nýlega útskrifaður, og gekk honum námið á þann veg, að hann hlaut hæstu einkunn, ágætiseinkunn, sem veitt hefir verið í háskólanum hér. Og ég held, að ekki hafi nema einn læknir áður hér fengið ágætiseinkunn. Hefir hann því sýnt, að hann hefir alveg óvenjulega miklar gáfur. Að vísu eru stundum annað góðar gáfur og miklir hæfileikar. En það sest ljóslega á ummælum þeirra, er veitt hafa honum meðmæli, að hjá honum fara saman góðar gáfur og miklir hæfileikar. Þessi ummæli eru frá yfirlæknum landsspítalans. þeim Guðmundi Thoroddsen, yfirlækni handlækningadeildar, og Jóni Hjaltalín, yfirlækni lyflækningadeildar. Þeir gefa honum hinn bezta vitnisburð um fyrirtaks hæfileika. Umsagnir þeirra, sérstaklega yfirlæknis handlækningadeildar, bera honum vitni um mikinn dugnað, mikla namshæfileika og góðar gáfur. Þá eru einnig meðmæli eins kennara hans, Guðm. Hannessonar prófessors. Ljúka þeir allir upp einum munni um það, hverjum hæfileikum hann sé búinn, og hvetja allir til þess, að honum verði gefinn kostur á því að stunda þetta framhaldsnám. Guðmundur Karl er fátækur og hefir engu úr að spila. Það mætti reyndar segja, að þar sem hann hefir nú lokið námi í læknisfræði, þá gæti hann starfað hér að því, og þannig unnið sér inn fé til framhaldsnáms. En því er til að svara, að það er gott fyrir alla að fara utan, sem vilja afla sér frekari menntunar, og þá ekki sízt fyrir lækna. Það er erfitt að læra þá fræðigrein á bók. Það þarf að sjá hin ýmsu tilfelli með eigin augum, og það er hægast á hinum stóru sjúkrahúsum erlendis. Ég bjóst þó við, an þess að ég geti þó fyllilega um það dæmt, þar sem ég er ekki læknir sjálfur, að þetta eigi þó sérstaklega við um handlækningar, að þær sé erfitt að læra á bók. Í hinum stóru sjúkrahúsum sjá menn hundruð tilfella, er fyrir geta komið, og geta lært af þeim. Ég þarf ekki að útskýra hvers virði góðir skurðlæknar eru. Í smáum þjóðfélögum, eins og okkar, er stór hætta á því, að þau tímabil geti komið, að við eigum engan góðan skurðlækni. Það orkar sízt tvímælis um aðgerðir slíkra góðlækna, að þeir bjarga lífi og heilsu fjölda manna. Ég held, að hv.fjvn., sem vitanlega vill spara, gæti varið það fyrir sjálfri sér og þjóðinni, þótt nokkru væri kostað af ríkisfé í tilraunir til þess að koma upp verulega góðum skurðlækni. Öllum þeim, sem bezt eru færir um það að dæma, ber saman um, að þarna sé frábært efni, sem með meira námi gæti orðið hjálparhella sjúkra og líðandi manna um langt árabil. Þó kreppan sé mikil nú, þá trúi ég varla því, að neitað verði um þennan styrk. Ég skal til gamans geta þess, að auk ágætra andlegra hæfileika, er Guðmundur Karl líka ágætur íþrótttamaður. Var hann fararstjóri íþróttaflokksins, sem fór til Kiel. Hann er og líka hinn mesti reglumaður, eins og íþróttamenn þurfa að vera. Ég segi þetta ekki vegna þess, að ég leggi mjög mikið upp úr því, en góðum skurðlækni er þó vissulega þörf á sterkum líkama, því að hinum miklu og margvíslegu störfum þeirra fylgir oft mikil áreynsla. Þótt okkur kunni að sýnast, að þeir gangi að verki sínu með köldu blóði. Þá er þó enginn vafi á því, að starfi þeirra fylgir oft bæði mikil líkamleg og andleg áreynsla. Vona ég, að hv. deild taki þessari till. líka með velvild.

Frsm. fyrri kafla (Hannes Jónsson) [óyfirl.]: Það er ekkert skemmtiverk að standa hér upp og tala á móti öllum brtt. einstakra hv.þdm., sem hér eru fram komnar, og vita þó, að mikil þörf er að baki sumra þeirra, t. d. eins og er um sjúkrastyrki til einstakra manna. Enga slíka styrki hefir n. tekið upp í sínar brtt., og þó hafa margar slíkar beiðnir legið fyrir n., og henni ljóst, að mikil þörf liggur á bak við sumar þeirra. En þá menn, sem hér er farið fram á að styrkja, virðist ekki nauðsynlegra að styrkja en svo marga aðra, sem sent hafa beiðnir til þingsins í sama skyni og n. kynnt sér eftir því, sem kostur er. Það er þá I. brtt. á þskj. 352, sem þeir bera fram saman, hv. 4. þm. Reykv. og hv.þm. Mýra., um 1200 kr. sjúkrastyrk handa Gísla Andréssyni. N. hefir haft tækifæri til þess að kynna sér ástæður þessa manns og viðurkennir, að þær séu bagar, og ekki nema gott og æskilegt að geta hlaupið undir bagga hans og létt honum stríðið, eins og líka væri gaman að geta gert svo fjölda mörgum öðrum, og jafnvel sumum þeim, sem engar styrkbeiðnir hafa borizt frá. Það þekkja eflaust allir nokkra menn, sem svo eru á vegi staddir, að brýn þörf væri að styrkja þá og létta þeim lífsstríðið. Ég get t. d. nefnt sem dæmi, að í mínu kjördæmi er maður, sem varð fyrir því óláni að missa hægri hönd og fót. Hann er bláfátækur, á fyrir 6–7 ungum börnum að sjá, svo geta má nærri, hvort hann á ekki við erfiðleika að stríða. Í slíkum tilfellum er leiðinlegt að geta ekki hjálpað, svo að um munar. En n. hefir ekki treyst sér til að ganga inn á þessa braut, þótt hún hinsvegar viðurkenni þörfina. Að vísu má segja, að það skipti ekki miklu máli, hvort 1 eða 2 menn séu teknir upp í fjárl. í þessu skyni og að ríkissjóð muni ekkert um það. En þetta gæti leitt til þess, að margir kæmu á eftir, því að sú hefir orðið reyndin hér á Alþ., að margar styrkveitingar hafa hlaðið utan um sig og ýmsir styrkir, eins og t. d. eftirlaunastyrkirnir, eru að verða lengsta gr. fjárl. Fyrir hönd fjvn. verð ég því að lýsa yfir, að hún getur ekki mælt með þessari brtt. Sama er að segja um II brtt. á þskj. 334, frá hv.þm. Rang., sem áður hefir verið minnzt á. N. getur ekki mælt með að samþ. hana. Þó er n. ekki einróma um það, og hafa því sumir nm. óbundin atkv. um till. Um námsstyrkina er sama að segja og sjúkrastyrki. N. hefir ekki séð sér fært að taka neina slíka styrki upp í sínar brtt. hér liggja fyrir till. um 2 námsstyrki, sín á hvoru þskj., 352 og 360. Önnur er um 2000 kr. styrk handa Jóni Gauta Jónatanssyni, til að ljúka námi í rafmagnsfræði í Þýkalandi, en hin fer fram á 2000 kr. styrk, eða 1500 kr. til vara, til Guðmundar Karls Péturssonar læknis, til framhaldsnáms í handlækningum erlendis, og standa að þeirri till. þrír hv.þdm. Fyrir n. lágu margar slíkar umsóknir, en hún sá sér ekki fært, af sömu ástæðum og áður er tekið fram, að sinna neinni þeirra, og er því þarflaust að eyða fleiri orðum að því. Ef n. hefði ætlað sér að taka eitthvað af beiðnum þessum til greina, hefði hún að sjáfsögðu reynt að kynna sér til hlítar, hverjir væru maklegastir, því að venjan hefir verið sú, að það er algerlega happ, sem hlýtur, hverjir fá slíka styrki, og er sú aðferð óheppileg. N. getur því ekki mælt með slík um fjárveitingum og er einhuga um að standa á móti þessum btt., að undanteknum hv.þm. Dal., sem er meðflm. að síðari brtt. Þá var ég búinn að minnast lítilsháttar á I. brtt. á þskj. 334, um 1 þús. kr. styrk til Lúðvíks Nordals læknis, til þess að sinna læknisstörfum í Árnessýslu. N. hefir óbundin atkv. um till., en meiri hl. telur ekki ástæðu til að verða við þessari beiðni, af þeim ástæðum, sem ég hefi áður nefnt. Þá eru það till. um fjárveitingar til vega. Ég hefi áður minnzt á starfsaðferð fjvn., að n. hafi farið eftir till.hæstv. stj. um fjárhag ríkisins en eftir till. vegamálastjóra um skiptingu vegafjárjns. N. getur ekki breytt um skoðun á því, hvernig eigi að verja þessu fé. Þó er hún fús til þess að taka nánar til athugunar till. þessar fyrir 3 umr., ef samkomulag fæst um það að taka till. aftur að þessu sinni. Hv. flm. verða að skýra nokkuð nánar nauðsynina á öllum slíkum fjárveitingum, og ekki nema sanngjarnt, að n. fái tíma til að leita álits vegamálastjóra um þessi mál. Að því fengnu, má vel vera, að n. geti eitthvað vikið frá sínum till. Þó skal ég geta þess, að ég býst við, að n. gæti fallizt á að fella niður fjárveitingu til Vatnsskarðsvegar að þessu sinni vegna aðkallandi þarfa ýmissa héraða í þessum efnum. Af því að farið er að höggva í þessa upphæð, sýnist það geta beðið eitt árið enn, að byrjað sé á vegi þessum. Ég býst við, að skoðanamunur verði um það, hvort fært muni vera að lækka fjárframlagið til Holtavörðuheiðar eða ekki. Hitt gæti komið til mála, sem ég býst þó ekki við, að fái góðan byr í n., að athuga, hvort gerlegt væri að auka enn við fjárveitingu í þessu skyni. Það gæti komið til mála einhver tilfærsla, þannig að lítilsháttar upphæð væri tekin af framlaginu til hvers vegar, til þess að hægt væri að taka upp einhverja af þeim vegum, sem hér hefir verið lagt til, að teknir yrðu upp. Hv. þm. Borgf. hefir misskilið þau orð, sem ég mælti um borðfé konungs, ef hann hefir haldið, að ég væri þar að skýra frá áliti n. Ég skýrði aðeins frá gangi málsins til þessa, og hverja afstöðu stj. hefði haft um þessa greiðslu, og lýsti því yfir sem minni skoðun, að erfitt væri að breyta til, þar sem búið væri um langan tíma að greiða þessa upphæð í dönskum krónum. Ég geri auðvitað ráð fyrir, að stj. skoði sig skylduga til að gera vilja þingsins, þar sem mögulegt er, en það getur verið ómögulegt að framfylgja því, sem þingið ætlast til, og verði að fara þar aðra leið og eyða meiru fé en ætlazt var til. Ég hygg, hvert sem álit n. er í þessu máli, að þá séu þó margir menn í n., sem líta svo á eftir nánari íhugun, að ómögulegt sé að færa þennan lið niður, svo að vanzalaust sé fyrir þjóðina. Hv. þm. Ak. talaði nokkuð fyrir þeirri brtt., sem hann flytur við brtt.n. um styrk til skrifstofuhalds sýslumanna og bæjarfógeta. Hann talaði fyrir till. á þeim grundvelli, að kostnaður við skrifstofuhald bæjarfógetans á Akureyri væri svo mikill, að þar þyrfti fremur að hækka en lækka framlagið. Ég skal játa hað, að ég er ekki vel kunnugur þeim kostnaði, er fylgir því skrifstofuhaldi, en eftir þeim upplýsingum, sem hv.þm. gaf, þá er hann um 13500 kr., en þessi fógeti hefir fengið 10 þús. kr. í skrifstofufé. Ég geri ráð fyrir, að ýms þau störf, sem meiri háttar aukatekjur byggjast á, séu einmitt unnin af þessu skrifstofufólki, svo að það sýnist ekki óeðlilegt, að tekið sé tillit til þess. Ég held, að hér sé eingöngu um skrifstofufé að ræða, því að húsaleigustyrkur til skrifstofuhalds kemur á öðrum stað. Og þar sem það er gegnumgangandi, að nú verði launalækkun hjá opinberum starfsmönnum og fjölda mörgum öðrum, þá er ekki nema eðlilegt, að einnig lækki laun þessara manna frá því, sem verið hefir, og þó að lækkunin nemi 10%, þá er það minni lækkun heldur en orðið hefir sumstaðar annarsstaðar. Ef þessi kenning er rétt, að ekki megi lækka neitt laun þessara manna, þá liggur nærri að segja, að það megi ekki lækka dýrtíðaruppbótina eins og hún er samkv. útreikningi hagstofunnar. Ég veit, að sumt af þessum störfum eru ábyrgðarmikil og vandasöm störf, en sumt hygg ég ekki vera meira en venjuleg skrifstofustörf, og ég veit, að þau eru fyllilega eins vel launuð og önnur skrifstofustörf á þessum stað. Þá hélt hv.þm. því fram, að þessi embættismaður hefði tapað mjög miklu í sumum efnum, t. d. á uppboðum. En ég vil þá leyfa mér að benda á það, að verði hann fyrir töpum vegna uppboða, þá er ekkert annað fyrir hann en að taka upp þá reglu, sem nú hefir verið komið á hér í Reykjavík, að láta greiða allt við hamarshögg. Þá benti hv.þm. á það sínu máli til stuðnings, að fólksfjölgun á Akureyri hefði verið svo mikil, að það samsvaraði öllu fólkinu á Akranesi. Þetta geta nú ekki talizt mikil rök í hans máli, því að ég veit ekki til, að Akranes fái nokkurt fé til slíkrar innheimtustarfsemi, eins og bæjarfógetinn á Akureyri hefir. Ef ætti að taka eitthvert mark á þessu dæmi, þá væri það frekar á móti hans mástað en með, því að ef ætti að setja Akureyri við sama borð og Akranes, þá ætti fógetinn á Akureyri ekki að fá neitt fyrir þessa innheimtustarfsemi. Hæstv. fjmrh. talaði um það í ræðu sinni í dag, að honum þætti n. hafa gengið fulllangt í niðurfærslu á tekjuáætlunum. Það mætti gera ráð fyrir, að árið 1933 yrði svipað og 1931. Eins og ég hefi áður tekið fram, er þetta allt að meira og minna leyti í lausu lofti hjá n.N. hafði ekkert við að styðjast nema tekjuhalla þessa árs, sem hefir gefið miklu minni tekjur en fjárlagafrv. geriði ráð fyrir, og hún hafði einnig þá vissu frá árinu 1931, að þótt greiðslujöfnuður ríkisins virtist hagstæður á pappírunum, þá var hann óhagstæður samkv. útreikningi hagstofunnar, svo að munaði 3 milljónum. En þegar allt kemur til alls, þá er áreiðanlegt, að greiðslujöfnuðurinn verður okkur miklu óhagstæðari en hagstofan hefir fengið út, og líklegt, að munurinn verði a. m. k. 5 millj. kr. Það er því áreiðanlegt, að árið 1933 verður að halda áfram í svipuðu kreppuástandi með innflutning, þar sem ekki er hægt að sjá, að nokkur verðhækkun verði á framleiðslu landsmanna. Og meðan innlendar vörur geta ekki hækkað í verði og útlitið er þannig, að atvinnureksturinn verður að takmarka sig enn meira en verið hefir, og framleiðslan þar af leiðandi minnkar, þá er ekki hægt að fá hagstæðan greiðslujöfnuð, nema þá helzt með því að takmarka eins og unnt er innflutning til landsins. Og þó að leyst yrðu öll viðskiptabönd, sem nú hvíla á, þá hljóta bankarnir af brýnni nauðsyn að takmarka þetta meira og minna, og ennfremur hlýtur ástand verzlunarfyrirtækjanna eftir síðasta ár og það ár, sem nú fer í hönd, að vera svo erfitt, að þau geta ekki flutt meira inn en það, sem brýn nauðsyn krefur. Að öllu þessu athuguðu sýnist mér útlitið með okkar innflutning og útflutning ekki vera svo gott, að hægt sé að byggja þar á að neinu verulegu leyti. Ég vona auðvitað, að þetta ár verði ekki verra en árið 1931, enda þarf það að verða svo, ef áætlanir n. eiga að reynast réttar. Það verður líka að taka það með, að til þess að það geti orðið, þá verður að framlengja verðtollinn og gengisviðaukann, eða þá samþ. aðra skatta í þeirra stað, því að í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir, að þessir tollar verði í gildi næsta ar. Verði það ekki, þá lækka tekjurnar stórkostlega, eins og allir geta séð á því, hverjar tekjur eru áætlaðar af þessum tveimur tollum. Hæstv. fjmrh. gat þess, að Kristneshælið hefði ekki verið talið ríkisstofnun af því, að heimild hefði vantað fyrir að gera svo. Þetta mun vera rétt, en hinsvegar hefir n. fengið þær upplýsingar, að ekki muni verða undan því skorazt að líta svo á, að þetta sé ríkisstofnun eins og allir aðrir slíkir spítalar landsins og ríkið verði því að taka við starfrækslu þessa sjúkrahúss. Hv. 1. þm. Árn. mótmælti mjög eindregið þeim ummælum mínum að taka tillit til till. vegamálastjóra í vegamálum. Það má náttúrlega segja svona lagað, en eins og ég tók áður fram, þá verða einhver rök að vera fyrir því. Það, sem vegamálastjóri hefir gert, er það, að hann hefir sent fjvn.till. sínar um vegamál, og voru þær betur undirbúnar heldur en frá flestum öðrum starfsmönnum ríkisins. Það er auðséð á öllu, sem komið hefir fyrir n. frá hans hendi, að þar er maður, sem hefir mikinn áhuga fyrir sínu starfi, enda allra manna fróðastur á sínu starfssviði og með brennandi áhuga fyrir því, að það verði unnið, sem hann telur mest áriðandi. Hinsvegar dettur mér ekki í hug að halda því fram, að hann sé óskeikull frekar en aðrir menn. En ef bornar eru á hann sakir um hlutdrægni, þá verður að benda á einhver dæmi því til sönnunar, sem ekki er létt að hrekja. Ég hefi áður talað um þær tvær stefnur, sem eru uppi um þessi mál, hagsmunir einstakra héraða og heildarvegakerfið. En svo vaknar auðvitað „interesse“ einstakra manna fyrir hagsmunum síns héraðs, og er það verkefni þingsins að líta á málin frá báðum þessum sjónarmiðum. Það getur verið, að vegamálastjóri líti of einhliða á þessi mál og hugsi of mikið um heildarkerfið, en það má ekki heldur líta á málið eingöngu frá sjónarmiði einstaklinganna. Það verður hér eins og annarsstaðar að líta á málið frá öllum hliðum. Ég vona, að það geti orðið að samkomulagi um brtt. um framlög til vega, að þær verði teknar aftur til 3. umr., svo að unnt væri að fá samræmi í þetta með samstarfi við vegamálastjóra. Ég get ekki séð, að ráð mundi á neinn hátt verða til að spilla fyrir málum þeirra, sem þessar till. flytja, heldur miklu fremur til að greiða fyrir þeim, a. m. k. ættu þeir að vera fúsir til slíks, sem hafa trú á réttmæli till. sinna.

Guðbrandur Ísberg ég hefi ekki ástæðu til að þakka hv.frsm. fyrir undirtektir hans undir brtt. mína á þskj. 360. Ég vil benda hv.frsm. á það, að á síðustu árum hefir skrifstofufé lögreglustjórans í Reykjavík, lögmanns, skattstjóra og tollstjóra hækkað stórkostlega, enda greitt eftir reikningi, og skrifstofufé stjórnarráðsins hækkaði á sama tíma um tugi þúsunda. Orsök þessarar hækkunar eru vafalaust aukin störf, og hin sama orsök kemur að sjálfsögðu til greina að því er snertir hina hraðvaxandi kaupstaði utan Reykjavíkur, þó skrifstofufé hlutaðeigandi embættismanna þar hafi ekki verið aukið síðustu árin, a. m. k. ekki svo hægt sé að telja. Það getur varla talizt sanngjarnt, að um leið og skrifstofufé embættismanna er hækkað um tugi þúsunda hér í Reykjavík, þá sé verið að lækka skrifstofufé annara samskonar embættismanna, þrátt fyrir aukningu á störfum þeirra, svo að þeir verða sjálfir að láta svo og svo mikinn hluta tekna sinna ganga í skrifstofukostnað.

Frsm. síðari kafla (Ingólfur Bjarnarson) Þær till.fjvn., sem ég þarf að mæla fyrir við þennan síðari kafla fjárl.frv., hníga flestar á eina leið. Þær eru allar, svo að segja, mótaðar af þeirri nauðsyn, sem n. taldi vera á því að þrýsta niður útgjöldum ríkissjóðs. Sú nauðsyn hefir skapazt af yfirstandandi fjárhagskreppu. En af því, að hv.frsm. fyrri hl. frv. for nokkuð inn á það efni í ræðu sinni, há get ég sleppt því að mestu. En til þess þó að bregða nokkurri birtu yfir starf fjvn., vil ég benda á, að till. hennar til lækkunar á útgjöldum skv. fjárl.frv. nema samtals 323 þús. kr., en till. til hækkunar aðeins 17 þús. kr., og meiri hl. af þeirri upphæð er einungis tilfærslur á liðum í frv. eða á milli útgjaldaliða. Ég skal þá víkja lítilsháttar að einstökum brtt.n., en get verið mjög fáorður, bæði af því, að rökin fyrir þeim eru mjög áþekk, og eins af hinu, að þeim hefir verið lýst í nál., sem ég geri ráð fyrir, að hv.þdm. sé kunnugt, og leyfi ég mér því að vísa til þess. Þá liggur hér fyrst fyrir 31. brtt.n. á þskj. 257, við 14. gr. Þar leggur n. til, að felldur verði niður úr frv. styrkur til fræðslumálarits, sem um nokkur undanfarin ár hefir verið í fjárl. Ég skal geta þess, að engin beiðni hefir legið fyrir um þennan styrk og engin skýrsla verið um það gefin, hvernig hann hafi verið notaður. Annars er það ekki sérstakt um þennan lið, því að það vantar yfirleitt algerlega skýrslur um, hvernig varið hafi verið því fé, sem veitt var til ýmissa fyrirtækja og framkvæmda. Hefði þó verið eðlilegt, að gerð væri grein fyrir því í hvert sinn. Till. n. er þó ekki byggð þessu, heldur á almennri sparnaðarþörf. Þá er 32. till.n., um að lækka fjárveitinguna til stundakennslu við menntaskólann úr 12 þús. kr. niður í 7 þús. Þess má geta til skýringar, að föstum kennurum hefir fjölgað þar til stórra muna undanfarið, en hinsvegar hefir kostnaður við stundakennslu mikið lækkað, og n. telur gerlegt að lækka hann enn meira, eða niður í 7000 kr., og byggir hún það fyrst og fremst á því, að aðsóknin að skólanum fari minnkandi vegna fjárhagsörðugleika fólksins, og í öðru lagi á því, að sjálfsagt er að gera ráð fyrir, að kaup fyrir stundakennslu lækki samfara lækkun á dýrtíðaruppbótinni og þeirri launalækkun starfsmanna ríkisins, er laun taka utan launalaganna, sem fyrirskipuð var um síðustu áramót. Ennfremur studdist n. við skýrslu frá rektor menntaskólans, sem leiddi það í ljós, að sumir kennarar kenna aðeins fáar stundir á viku, og mætti sýnilega breyta, þannig að stundakennslan minnkaði. Rektor taldi líklegt, að þessi till.n. gæti staðizt. Jafnframt þessu vil ég benda á, að n. ber fram nokkrar aðrar samskonar till. til lækkunar á styrk til stundakennslu við aðra ríkisskóla, og eru þær á sömu rökum byggðar; sé ég því ekki ástæðu til að gera frekari grein fyrir þeim. 33. till.n. er fremur smávægileg, og þess efnis, að namsstyrkur til fátækra nemenda við menntaskólann sé ekki lækkaður frá því, sem hann er nú; er þar aðeins um 300 kr. að ræða til hækkunar frá því, sem er í frv., eða úr 2500 kr. upp í 2800 kr. Það er vitanlegt, að fjárhagserfiðleikarnir koma hart niður á fátækum nemendum, eigi síður nú en áður, en hinsvegar varðar þetta ekki svo miklu fyrir ríkissjóð. Þess vegna leggur n. til, að þessi liður verði hækkaður í sama horf og hann nú er. Út af 34. till. skal ég geta þess, að n. hefir lagt til að lækka framlög til nokkurra skóla til bókakaupa og kennsluáhalda. Vitanlega skilur n., að nokkur nauðsyn muni ætíð vera á einhverju fé til endurnýjunar og viðbótar á kennslutækjum í skólunum, en hún lítur svo á, að sæmilega hafi verið séð fyrir þessu undanfarin missiri, og þess vegna muni það ekki koma að sök, þó að framlög til þessa lækki að þessu sinni. 35. till.n. lýtur að því, að lækka liðinn um kostnað við skólastjórn við menntaskólann úr 1600 kr. niður í 1000 kr. Það mun hafa verið litið svo á, að þetta ætti að skoðast sem risnufé í sambandi við heimavistirnar í skólanum, en þær eru nú fremur fáar notaðar, og meðan svo er telur n. fært að lækka þennan lið. Get ég vísað til þess, sem um þetta er sagt í nál. Þá vill n. með 39. till. sinni fella niður styrk til vornámsskeiða barnakennara að þessu sinni. Undanfarin ár hefir staðið í fjárl. lítilsháttar styrkur til þessara námsskeiða, en þess má geta, að stundum hefir ekkert orðið af þeim sökum lítillar þátttöku frá kennurum, enda er það ljóst, að því fylgir tiltölulega mikill kostnaður fyrir kennara að sækja þessi námsskeið, þar sem þeir þurfa að ferðast frá fjarliggjandi héruðum til Rvíkur. Eins og nú árar, sá n. því ekki ástæðu til að hvetja þá til slíks tilkostnaðar með því að leggja fram þetta fé, og þá sérstaklega af því, að þátttakan hefir ekki verið almenn. Má benda á, að fræðslumálastjóri mun líkrar skoðunar, því að í ráði mun að fella vornámsskeiðið niður komandi vor, þótt ríkisstyrkur sé þá fyrir hendi. Þá kem ég að 42. till.n., um lækkun á launum kennara við fasta skóla, og nemur sú lækkun 10 þús. kr. Þessi till. er byggð á skýrslu fræðslumálastjóra, sein la fyrir n., og sýnir hún, að heildarupphæð sú, sem hér er talin í þessari till., 360 þús. kr., nægir fyrir yfirstandandi vetur, þegar reiknað er með 25% dýrtíðaruppbót, eins og frv. gerir ráð fyrir. Telur n. því líklegt, að sama upphæð muni nægja fyrir árið 1933, vegna þess að nokkur samdráttur muni hljóta að eiga sér stað um rekstur skólanna sökum kreppunnar, og leggur því til, að upphæðin verði 360 þús. í stað 370 þús., sem er í frv. Í 43. till.n. er ætlazt til, að kostnaðarliðurinn í frv. til skólahúsbygginga fyrir barnaskóla verði alveg felldur niður að þessu sinni. Það mun óhætt að fullyrða, að stöðvun verði á húsabyggingum víðasthvar á landinu í þessu árferði að mestu leyti og sumstaðar alveg. Ég býst við, að ýmsar verzlanir flytji t. d. alls ekki inn byggingarefni á þessu ári. Þar sem svo er ástatt taldi n. sjálfsagt að fresta, eftir því sem frekast væri unnt, öllum skólabyggingum, bæði vegna hins þrönga fjárhags ríkisins og héraðanna. Og í samb. við þessa till. vil ég geta þess, að eftir skýrslu fræðslumálastjóra er með upphæð þeirri, sem er í fjárl. þessa árs, fullkomlega séð fyrir útgjaldaþörf ríkissjóðs til þeirra skólahúsa, sem búið er að reisa. Sömu ástæður og þær, sem ég nú hefi nefnt, gilda um 45. till.n., að fella að þessu sinni niður styrk til gagnfræðaskólabygginga í kaupstöðum, enda er upphæðin svo lítil, að sýnilegt er, að hún kemur að sárlitlu gagni, þó að ráðizt yrði í slíkar byggingar. - Í 44. till.n. er ætlazt til, að liðurinn um utanfararstyrk til kennara verði felldur úr frv., og byggist það, eins og flestar aðrar till.n., þeirri almennu reglu, að draga verður úr öllum kostnaði og bíða betri tíma, og auk þess er sérstök ástæða til að spara öll gjöld út úr landinu, eins og þau sem hér um ræðir. Þá er 47. till.n., um að lækka byggingarstyrk til steinsteyptra sundlauga um helming, eða 5000 kr. Eftir öðrum till.n. mætti máske segja, að n. hefði líka att að fella þennan lið alveg úr frv., en ástæðan til þess, að hún gerði það ekki, er sú, að hún óttaðist, að styrkur sá, sem veittur er í núgildandi fjárl., væri máske ekki nægilegur til þess að greiða hluta ríkissjóðs af byggingarkostnaði þeirra sundlauga, sem nú eru fullgerðar, eða því sem næst. N. leggur því til, að áætlaðar verði 5000 kr. í því skyni. Þá er 46. brtt. Hún fer fram á, að styrkur til iðnaðarnams blindra manna verði hækkaður úr 500 kr. í 1000 kr. Verður styrkur þessi þó lægri en í núgildandi fjárlögum, því að þar er hann 1500 kr. N. þótti lækkunin í fjárl.frv. of mikil. Starfsemi þessi miðar að tvennu, að bæta kjör og líðan þessara olnbogabarna þjóðfélagsins, ef svo mætti að orði kveða, og efla innlendan iðnað, þótt í smáu sé, og er hvorttveggja stuðningsvert. N. hefir sannfært sig um, að kennsla þessi er rekin með góðum árangri. 8 manns hafa stundað nam þetta undanfarið, og er ótrúlegt, hve langt sumir hafa komizt í því að búa til fallega muni. Gætu hv.þdm. gengið úr skugga um þetta með því að skoða munina sjálfir. 48. brtt., um að fella niður styrk til Sögufélagsins, er tekin aftur til 3. umr., en um 49. brtt., um að fella niður styrkinn til Fornritaútgáfunnar, er það að. segja, að útgáfan hefir haft árlegan ríkisstyrk síðan 1929, og var ætlazt til, að fyrsta ritið kæmi út 1930 í sambandi við Alþingishátíðina. Enn sem komið er hefir ekkert verið gefið út, og af þeim sökum taldi n. gerlegt að fella niður styrkinn, því að þótt útgáfa kunni að vera í undirbúningi, hlýtur félagið að vera sæmilega statt eftir það, sem á undan er gengið. 50. brtt. er þess efnis að lækka styrkinn til Þórbergs Þórðarsonar úr 2000 kr. í 1600 kr. Styrkur þessi er veittur til orðasöfnunar, en n. eða þinginu hefir engin skýrsla borizt um þessa starfsemi, hvorki síðasta ár né áður. 51. brtt. fer fram á að hækka styrk til Frímanns B. Arngrímssonar úr 800 í 1200 kr. N. ætlast til, að þetta sé viðurkenning til þessa gamla manns fyrir látlaust og óeigingjarnt starf í þágu alþjóðar til að breiða út þekkingu á hagnýtingu raforku, og einnig fyrir það, að hann hefir varið miklum tíma og fé á síðari árum í rannsóknir, til að sýna og sanna, að hér í landi megi fá nóg byggingarefni úr skeljasandi og leirtegundum, og spara þannig innflutning á sementi. Þessi gamli maður er alveg efnalaus, þar sem allar eigur hans hafa gengið til áhugamála hans, og nú heilsulaus - mjaðmarbrotnaði fyrir skömmu. Geta menn því séð, að hér fara verðleikar og þörf saman. 52. brtt. fer í þá átt, að lækka styrkinn til Búnaðarfélags Íslands um 10 þús. kr. Þó má fremur kalla þetta tilfærslu en lækkun, þar sem ætlazt er til, að styrkur til sandgræðslu hækki að sama skapi. Til sandgræðslu eru ætlaðar í núgildandi fjárl. 40 þús., en í fjárlfrv. aðeins 20 þús. N. áleit, að með þessari upphæð væri ekki hægt að reka sandgræðslustarfsemina, og eigi með minni upphæð en 30 þús. kr., ef ætti að vera unnt að annast nauðsynleg án starfsrekstur og viðhald stöðvanna, þótt engum nýjum væri bætt við. Þótt starf Bf. Ísl. sé margþætt og þurfi mikils fjár, bjóst þó n. við, að félagið gæti dregið sem því svaraði úr rekstrarkostnaði sínum, en treysti sér þó ekki til að gera till. um, hvar sú lækkun ætti helzt að koma niður. Skýrslur Bf. Ísl. þær, er lágu fyrir n., voru naumast nógu ljósar til þess, að slíkt væri hægt, enda leit n. svo á, að slíkt heyrði undir stjórn Bf. Ísl. fremur en sig. N. taldi þó víst, að kauplækkun myndi verða hjá starfsmönnum Bf. Ísl. eins og öðrum starfsmönnum hins opinbera. Flokkunin byggist á því, að sandgræðslustöðvarnar eru nú orðnar ekki færri en 27, og þær krefja mikils fjár, ef hægt á að vera að halda girðingu og sáningu í sæmilegu horfi. Margar till. lágu fyrir um að bæta við nýjum stöðvum, en n. ætlast eigi til, að svo verði gert, þar sem 30 þús. mun, eftir þeim skýrslum, sem fyrir liggja, vera hið allra naumasta, sem hægt er að komast af með til að halda þeirri starfsemi við, sem þegar er byrjað á. En í sambandi við þessa brtt. ber n. fram till. um, að 3000 kr. af þessum 30 þús. kr. verði varið til framhalds áveitu í Meðallandi, sem veitt hefir verið til undanfarið. Skýrsla um áveitu þessa lá fyrir frá Sig. Sigurðssyni búnaðarmálastjóra og Pálma Einarssyni ráðunaut, og benti hún á góðan árangur. 53. brtt. leggur til, að niður falli styrkur til tilrauna um grasfræ- og hafrasáningu, sem veittur hefir verið undanfarið. Hefir verið leitast við að ná sem beztum árangri í þessu efni og fræða almenning um þessa hluti með skýrslum og leiðbeiningum. N. telur, að þekking almennings á þessum efnum sé nú orðin svo útbreidd og almenn, að fræðslu og kynningarstarfsemi þessi geti að skaðlausu fallið niður, enda lá nú engin skýrsla fyrir um árangur, né heldur beiðni frá Bf. Ísl. um að þessi liður yrði tekinn upp. Þá kemur 55. brtt., um að tillagið til búfjártryggingasjóðs falli burt. Enn hefir eigi verið greitt ríkistillag í sjóðinn, og taldi n. því rétt að fresta því enn, vegna fjárhagsörðugleika. Er tilætlun n., að þetta gildi einnig fyrir yfirstandandi ár. 56. brtt. felur í sér, að aths. við framlagið til byggingar- og landnámssjóðs í fjárlfrv. falli burt. N. byggir till. sína á því, að í fjárlfrv er ekki lagt meira en skyldugt er samkv. lögum til sjóðsins, og því eigi þessi aths. ekki við, og sé sjálfsagt að fella hana burtu. Framlagið er ákveðið í lögum, og getur því ekki komið tóbakseinkasölunni við. Þá eru 57. og 58. brtt., um að liðirnir bústofnslanadeild og lánadeild smábýla falli burt. Hvorug þessara deilda hefir enn verið látin koma til framkvæmda. N. hefir athugað möguleika fyrir að koma þeim á fót nú með því að tala við aðalbankastjóra Búnaðarbankans, og eftir þeim uppl. er hann gaf, taldi n. engar líkur til, að það gæti orðið á þessu né næsta ári, og taldi því rétt að fella framlagið niður, enda væri tilgangslítið að fara að starfrækja þessar deildir, meðan hinar starfandi deildir hafa ekki það fé, sem svarar til eftirspurnar. 59. brtt. leggur til að liðurinn: „Ráðstafanir um tilbúinn áburð“ falli burt. Þetta er fjórða árið, sem ríkissjóður leggur fram styrk til bænda til flutnings áburðar á sjó og landi. Þessi styrkur var samþykktur sem tímabundinn, enda eru lögin í heimildarformi. Skyldu þau fyrst gilda til 1931, en voru síðar framlengd til 1934. Eftir skýrslum frá Bf. Ísl. og áburðareinkasölunni sest, að ríkið hefir lagt fram rúmar 300 þús. kr. í þessu skyni. Má því segja, að þegar hafi verið lögð fram eigi svo lítil hjálp til að styðja að framgangi þessa máls. En þó er hinn óbeini styrkur enn meira virði fyrir ræktunina, að nú skuli öllum vera kunnugt orðið, hve ómetanlega þýðingu tilbúinn áburður hefir fyrir ræktun landsins. Ráðstöfun þessi hefir því þegar unnið jarðræktinni stórgagn. En með tilliti til þess, hve útlitið er örðugt, vill n. leggja til, að heimild þessi verði ekki notuð lengur en þetta ár, og leggur því til, að upphæðin, sem ætluð er í þessu skyni í fjárlagafrumvarpinu, 60 þúsund krónur, sé niður felld. 60. brtt. er um að fella niður styrk til rannsókna um raforkuveitur utan kaupstaða. Hún er byggð á því, að n. er kunnugt um, að ríkið hefir sagt upp heim manni, sem undanfarið hefir unnið að þessum málum og ferðast um og gert áætlanir. Á að leggja þetta starf undir vegamálaskrifstofuna. N. þótti því sjálfsagt að fella þennan lið niður. 61. brtt. er um að lækka skrifstofukostnað skipaskoðunarstjóra úr 8 þús. kr. í 6 þús. kr. N. þótti þetta hátt áætlað, og þegar borin er saman kostnaður við eftirlit hata 1930 og áætlun fjárlfrv. sest, að áætlun fjárlfrv. er næstum 3 þús. kr. hærri. N. taldi sjálfsagt, að laun starfsmanna á þessari skrifstofu lækkuðu nokkuð sem annarsstaðar, og taldi ólíklegt, að starfið hefði vaxið mjög síðan 1930. Verður þó áætlaður meiri kostnaður en 1930. Þá er 62. brtt. Efni hennar er að veita Guðm. Einarssyni myndhöggvara fjárstyrk, að upphæð 2500 kr., til fullnaðarrannsókna á leirtegundum til postulínsgerðar o. fl. Þessi till. er byggð á því, að maður þessi hefir sýnt hinn mesta dugnað í því að koma hér upp innlendum leiriðnaði, bæði listiðnaði og hagnýtum iðnaði, svo sem postulínsgerð, veggflísagerð. o. fl. Þessi maður hefir að vísu áður fengið styrk til að kaupa leirbrennsluofn, en n. áleit, að hann hefði sýnt svo ljóslega, að hér er um merkilegt mál að ræða, og líkur til að hér megi koma á nýrri iðngrein, að hún vill eindregið mæla með því, að þessi upphæð sé veitt. Þá er það 63. till.n., að tillagið til Slysavarnafélagsins verði hækkað úr 4000 kr. upp í 8000 kr. Til slysavarna er veitt í núgildandi fjárlögum 10000 kr., og samhliða hafði það 4000 kr. á þessu ari frá Fiskifélagi Íslands. En nú hefir styrkurinn í frv. verið lækkaður í 4000 kr., og það, sem verra er fyrir fél., að jafnframt hefir Fiskifélagið kippt að sér hendinni um fjárframlög; er það þó ekki af neinni vantrú á félaginu, heldur einungis fjárhagsörðugleikar, sem hamla. Það er sýnilegt, að ef tillagið lækkar jafnmikið og hér horfir við, verður starfsemi þessi sama sem að leggjast niður. Nú er það viðurkennt, að þessi slysavarnastarfsemi er mjög brýn hér á landi, þar sem sjóslys eru jafntíð og raun ber vitni um. Öllum er þetta kunnugt, og þarf þá naumast að nefna dæmi því til sönnunar, enda held ég, að það sé einnig almennt viðurkennt, að félaginu hafi þegar unnizt nokkuð á í starfi sínu, og að það sé mikil nauðsyn, að félaginu sé gert kleift að vinna að þessum málum áfram, en það mundi tæpast geta orðið, að nokkru gagni, ef styrkurinn væri lækkaður eins og horfir við. Það er með það fyrir augum, að félagið geti starfað verulega áfram, að n. leyfir sér að bera fram þá till. að hækka þennan styrk upp í 8000 kr., og má þó taka það fram, að það er nær hálfu minni styrkur en það hefir nú, svo að vitanlega hljóta framkvæmdir þess að dragast saman. En mér hefir þó skilizt það á form. félagsins, að hann byggist við, að félagið gæti starfað sæmilega áfram, ef það fengi þetta framlag, og rétt er að geta þess, að ég hygg, að tillagið, sem félaginu er ætlað á þessu ári, muni ekki verða greitt hv í út til fulls, svo að ef till.n. yrðu samþ., er mismunurinn ekki eins mikill og hann sýnist á pappírnum. Þar sem ég veit, að þessi starfsemi er vinsæl og þakklát og talin mjög nauðsynleg af öllum almenningi, vænti ég, að till. verði samþ. Þá eru hér liðir um eftirlaun til tveggja prestsekkna og eins prests. N. hefir tekið þetta hér upp eftir till. biskups og samkv. undanfarinni venju. Þá er 67. till.n. um það, að rekstrarhagnaður ríkisvélsmiðjunnar og ríkisprentsmiðjunnar sé látinn renna í ríkissjóð arið 1933. Eftir þeim reikningum, sem fyrir n. lágu um hagnað og horfur þessara stofnana og af viðtali við forstjórana, þótt það sýnt, að sæmilega varlegt væri að áætla hagnað þessara fyrirtækja 65000 kr., eins og gert er í frv. Nú er gert ráð fyrir því í frv., að hagnaðinum af þessum stofnunum sé varið til þeirra sjálfra. En vegna erfiðleika á yfirstandandi tímum finnst n. gerlegt að leggja það til, að féð sé að þessu sinni látið renna í ríkissjóðinn, og þær till., sem hér liggja fyrir, miða í þá átt. Báðir forstjórarnir, sem n. átti tal við um þetta, ganga inn á, að svo yrði gert að þessu sinni, þótt þeir teldu æskilegt, að nota mætti rekstrarhagnaðinn stofnununum til endurbóta, en slíkt yrði að bíða betri tíma. 68. till. er um framlag til vitanna. N. hefir lagt til að lækka þetta framlag úr 65 þús. kr. niður í 50 þús. kr. Hv. frsm. fyrri hl. hefir þegar látið þess getið, að þessi lækkun er í rauninni aðeins til færsla, þar sem ætlazt er til, að hún gangi til nokkurs hluta byggingar bryggju á Akranesi. Það er vitanlega sjálfsagt að játa það, að þetta framlag til vitabygginga er mjög lítið, eins og þörfin er þó mikil fyrir þær, og gildir hið sama um þetta, hvort sem litið er á það, sem til þessa er ætlað í stjórnarfrv. eða till.n. Hvorttveggja er mjög lítið. Nú lágu engar upplýsingar fyrir n. um það, til hverra vitabygginga þetta fé myndi verða notað, en n. taldi líklegt, þar sem framlagið er svona lítið, að það yrði helzt notað til smærri innsiglingavita, sem víða er mikil þörf a. Býst því n. við, að það skipti ekki svo serlega miklu máli, þótt þetta sé lækkað eins og lagt er til. Þá kemur 69. till.n. Fyrir n. lá beiðni frá Jóni Guðmundssyni, eiganda Valhallar á Þingvöllum, um það, að honum væri veitt eftirgjöf af 9000 kr. láni, sem ríkið stendur í ábyrgð fyrir. Ástæður fyrir beiðninni telur hann í fyrsta lagi þær, að hann hafi orðið fyrir miklum skakkaföllum við flutning Valhallar, sérstaklega við flutning ýmissa húsmuna sinna, og vill kenna það ráðstöfun Alþingishátíðarn. Fer hann fram á að fá 4000 kr. skaðabætur. Í öðru lagi kveðst hann hafa fyrir bein tilmæli Alþingishátíðarn. byggt veizluskála á Þingvöllum, sem komi sér að litlu eða engu liði við gistihúsreksturinn þar. Þar sem n. var þetta ekki kunnugt, sendi hún erindið formanni Alþing íshátíðarn. til umsagnar, og hans umsögn hljóðaði á þá leið, að hann teldi Alþingishátíðarn. alls enga ábyrgð geta borið að þeim skaða, sem þessi maður hefði orðið fyrir við flutning búslóðar sinnar, og gerði lítið úr því, en hinsvegar viðurkenndi hann, að bygging veizluskálans hefði orðið n. til mikils gagns við hátíðahöldin. Mælti hann með því og taldi sanngjarnt, að umsækjandanum yrði veittur 5000 kr. styrkur til endurgjalds fyrir það. Að þessu athuguðu leggur n. til, að Jóni Guðmundssyni verði greiddar 5000 kr. upp í þann halla, sem hann hefir orðið fyrir við byggingu veizluskálans á Þingvöllum, og verði það greitt af því fé, sem enn er óinnheimt vegna Alþingishátíðarinnar, svo sem frímerkjaverð og fleira. Þá er 2. liður sömu till., um að Jóhannesi Jósefssyni hóteleiganda á Borg sé veittur nokkur greiðslufrestur á skuld hans við ríkissjóð. Það mun hafa verið árið 1930, sem gefin var heimild til þess í fjárl. að veita þessum manni gjaldfrest á tollgreiðslum af innanstokksmunum og áhöldum til gistihússins um 3 ár. Þetta var gert, og upphæðin, sem þessi greiðslufrestur var veittur fyrir, nam rúmum 40 þús. kr. Samkv. samningum, sem gerðir voru við hann um þetta efni, þá fellur þessi upphæð í gjalddaga á sumri komanda. Nú hefir þessi maður leitað til þingsins með ósk um, að sér væri gefinn kostur á að greiða þessa upphæð á 10 árum með jöfnum afborgunum, og þar sem n. er kunnugt um, að honum myndi verða örðugt, ef ekki um megn, að greiða þessa skuld nú þegar, þá taldi hún hyggilegra að leggja það til, að hann greiddi þetta á næstu 10 árum með jöfnum afborgunum og 6% vöxtum. Á þá fyrsta greiðsla að fara fram 1. júlí 1932. Ég hefi svo ekki meira um það að segja, en býst við því, að hv.alþm. geti fallizt á, að það kunni að vera eins hyggilegt að veita nú þennan gjaldfrest eins og að ganga mjög hart að, þegar greiðslan fellur nú í gjalddaga eftir samningunum. Þá eru aðeins eftir prentvilluleiðréttingar, sem ekki hefir þýðingu að fara frekar út í. Fyrir d. liggja nokkuð margar brtt. frá ýmsum hv.þm., en þó má taka það fram, að það muni vera með fæsta móti eftir undanfarandi venju. En ég mun ekki að þessu sinni ræða þær fyrr en hv.þdm. hafa gert grein fyrir heim.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það eru aðeins örfá orð, sem ég vil láta falla nú við byrjun umr. um þennan seinni kafla fjárl. Það leynir sér ekki af þeim brtt., sem hér liggja fyrir frá hv.fjvn., hverskonar tímar ráð eru, sem nú ganga yfir og búizt er við framundan. Eins og hv.frsm. hafa tekið fram, þá eru brtt.n. þannig, að í viðbót við það, að hæstv. fjmrh. hafði fært allmikið niður útgjöldin frá því, sem er í núgildandi fjárl., þá hefir fjvn. stigið stórt spor til lækkunar útgjalda, sem einungis á þessum seinni kafla nema hundruðum þúsunda. Það kemur einnig fram í brtt. þeim, sem fyrir liggja frá einstökum þm., sem eru, eins og hv.frsm. gat um, mun færri en venjulega, að allmargar þeirra eru þannig, að jafnframt því, sem bornar eru fram till. til útgjalda, þá eru bornar fram till. um lækkanir annarsstaðar, til þess að sýna sinn vilja í því að vera samþykkir stefnu fjvn. Ég fyrir mitt leyti vil láta það í ljós, að ég er algerlega sammála þeirri stefnu, sem n. hefir tekið upp og lagt mikla vinnu í. Mun ég styðja það með mínu atkv. í sambandi við þessa afgreiðslu fjárl. Ætla ég að vona, að þetta, sem kemur nú svo greinilega í ljós í sambandi við flutning þessara till., þýði, að afgreiðsla fjárl. fái mjög sinn svip af þeim till., sem þegar eru komnar fram. Út frá því, að n. hefir stigið þetta spor svona myndarlega, einungis út frá því get ég fallizt á að stiga ýms þau spor, sem snerta ýmsa liði 16. gr. og heyra undir mitt ráðuneyti. N. hefir hnigið að því að fresta og sumpart draga úr fjárframlögum til landbúnaðarins, sem bein vissa er fyrir um, að komið hafa að miklu gagni og myndi koma framvegis, t. d. fresta stofnun bústofnslánadeildar og lánadeild smábýla í Búnaðarbankanum, fresta aðstoð hins opinbera í sambandi við kaup á tilbúnum áburði, lækka styrkinn til Búnaðarfél. Íslands og tilraunastarfsemi o. s. frv. Það kemur ekki til mála að stiga svona spor, nema undir svona kringumstæðum, þegar yfirleitt er farið á fremsta hlunn með að draga úr útgjöldunum. Ég vil einungis segja í því sambandi, að það, sem kom mér kynlega fyrir sjónir og ég hafði ekki heyrt um áður, var það, sem hv.frsm. sagði, að það væru teknar 10 þús. kr. af Búnaðarfélagi Íslands til þess að hækka annan lið, sandgræðsluna. Nú er ég mjög kunnugur þessu hvorutveggja og vil einungis segja það, að ég lít svo á, að rétt sé að láta jafnt ganga yfir hvorttveggja, annaðhvort að lækka hvorttveggja eða láta hvorttveggja haldast. Ég skil ekki þær upplýsingar, sem n. hefir fengið, um að ómögulegt sé að reka sandgræðsluna nema að styrkurinn sé hækkaður. Þá má eins segja, að ómögulegt sé að reka Búnaðarfélag Íslands nema styrkurinn haldist.

En það lækkar svo mikið

. Já, en það er þegar búið að gera ráðstafanir til þess, að allir liðirnir verði ekki einu sinni notaðir. Hér er um nauðsynlega framkvæmd að ræða og maðurinn, Gunnlaugur Kristmundsson, sem hefir hana með höndum, er framúrskarandi duglegur og dyggur maður. En vitanlega er hægt að draga úr ýmsum tilkostnaði þar sem annarsstaðar, t. d. girðingum og öðru slíku. Það er vitanlega ekkert því til fyrirstöðu að gera minni girðingar, þótt ánægjulegt væri að geta veitt sér það að hækka við sandgræðsluna frá því, sem er í frv., en ég verð að álíta, að það, að taka til þess 10 þús. kr. frá Búnaðarfel. Íslands sé í sjálfu sér ekki rétt. Ég sé ekki ástæðu til að lengja þessar umr. Vildi aðeins láta það koma í ljós, að einungis út frá þessu sjónarmiði, að lækka allan mögulegan tilkostnað, verður ekki hjá því komizt að samþykkja þessa miklu niðurfellingu til framkvæmda í 16. gr. Og skoða ég þessar lækkanir sem raðstafanir til bráðabirgða, sem leiðréttist undir eins og fyrst er unnt.

Bernharð Stefánsson Það er augljóst mál, að eins og nú standa sakir er ekki forsvaranlegt að gera till. um hækkun á útgjöldum ríkisins, a. m. k. ekki svo neinu nemi. Mér hefir verið þetta ljóst, eins og öllum ætti að vera. Sökum þess hefi ég ekki borið fram neinar verulegar hækkunartill., þótt mér sé það ljóst, að samanborið við ýms önnur héruð, er mitt kjördæmi frekar afskipt, t. d. hvað snertir framlag til vega. En þótt mér sé það ljóst, að ekki megi auka útgjöld ríkisins, svo að nokkru máli skipti, hefir það atvikast svo, að ég hefi leyft mér að bera fram tvær smátill. til hækkunar á þskj. 352. Auðvitað er þar aðeins um örsmáar fjárveitingar að ræða, og ég skal taka það fram, að ég hefði ekki borið þær fram, eins og nú standa sakir, ef ekki hefði staðið svo á, að í fjárlfrv., eins og það liggur nú fyrir, eru komnir liðir, sem ég get ekki séð, að séu á nokkurn hátt rétthærri en það, sem ég fer fram á. En um þessa liði, sem ég hér á við, hefir engin aths. komið fram, hvorki frá fjvn. né öðrum. Fyrri till. mín á þskj. 352 undir IV. lið, er um 600 kr. styrk til Halldórs Kr. Jónssonar frá Brekku í Svarfaðardal til dýralækninga. Ég flutti þessa sömu till. á sumarþinginu og get eiginlega látið nægja að vísa til þeirra upplýsinga, sem þá komu fram um málið, bæði til þeirra skjala, sem þá lágu fyrir fjvn. og hún mun hafa kynnt sér, og eins þeirra upplýsinga, sem ég gaf hér í d. Í fjárl. þeim, sem nú liggja fyrir, er alveg hliðstæður liður, þar sem einstökum manni er veittur styrkur til dýralækninga. Af þeim upplýsingum, sem áður hafa komið fram, skal ég rifja það upp, að þessi maður hefir stundað dýralækningar frá 1913, og jafnan með góðum árangri. Hann hefir á seinustu árum fengið svo mikla aðsókn, vegna þessara lækninga sinna, að það er orðið erfitt fyrir hann að stunda búskap jafnhliða þessu starfi. Hann hefir á seinni árum verið sóttur 160–180 sinnum árlega í þessu skyni. Nú má búast við, að venjulega fari dagur í það, þegar hann er sóttur. Er því ekki lítill tími, sem eyðist frá bústörfunum til þessara hluta. Nú var hann búinn að ákveða að hætta dýralækningum og gefa sig eingöngu að búi sínu. Styrkbeiðni þessi er því fram komin vegna óska frá fjölda manna, um að hann haldi starfi þessu áfram, en það telur hann sig ekki geta, nema hætta búskap og gefa sig eingöngu við dyralækningum, en tekjur af þeim eru ekki svo miklar, að hann geti lifað eingöngu af þeim. Til þess að sýna áhuga manna norður frá fyrir því að fá manninn til þess að halda lækningunum áfram, má geta þess, að Svarfaðardalshreppur hefir þegar lofað að leggja fram í því skyni 400 kr. og hér er farið fram á 600 kr. Verður það samtals 1000 kr., og er það hið minnsta, sem hugsanlegt er, að maðurinn komist af með. Eins og kunnugt er frá sumarþinginu, þá hefir maður þessi meðmæli frá hreppstjóra, hreppsnefnd og héraðslækni. sé ég svo ekki ástæðu til þess að orðlengja frekar um þetta. Þá á ég enn brtt. á þskj. 352, um 500 kr. eftirlaun til Guðrúnar Jóhannesdóttur frá Samkomugerði, fyrrv. ljósmóður, en til vara 300 kr. - Hv. fjvn. hefir átt kost á að kynna sér öll gögn þessa máls. Styrkbeiðni þessi er alveg hliðstæð mörgum liðum, er staðið hafa í undanförnum fjárl. og enn eru í fjárlagafrv. því, er fyrir liggur. Mér telst svo til, að í fjárlagafrv. því, er við erum nú að ræða, séu ekki færri en 24 styrkir til fyrrv. ljósmæðra, fyrir utan styrki til fyrrv-. hjúkrunarkvenna. Það hefir engin till. komið fram, hvorki frá fjvn. eða einstökum hm., um að fella þessa styrki niður. Er því ekki annað hægt að sjá en að það hafi ekki aðeins verið stefna undanfarinna þinga, heldur sé það einnig skoðun hv.fjvn. nú og þessarar hv. deildar, að ljósmæður, sem staðið hafa vel í stöðu sinni og komnar eru á háan aldur, eigi að fá eftirlaun. Og út frá þeirri hugsun er till. þessi fram borin, því að ég fæ ekki séð eftir þeim upplýsingum, sem fyrir liggja, annað en þessi gamla ljósmóðir sé eins rétthá og aðrar ljósmæður, sem samskonar styrks njóta. Hún hefir starfað milli 40–50 ár við ljósmóðurstörf með ágætum árangri og því eðlilega hjálpað fjölda af konum, og ég hygg, að það sé nær einsdæmum ljósmóður, sem svo lengi hefir starfað, að engin kona hefir dáið af barnsförum hjá henni. Svo vel hefir hún leyst störf sín af hendi. Þá vil ég geta þess, að hún hefir eindregin meðmæli tveggja lækna, sem mest hafa starfað með henni, þeirra Guðmundar Hannessonar prófessors, er var læknir á Akureyri, og Steingríms Matthíassonar, sem nú er héraðslæknir þar. Mér virðist ekki nema um tvennt að ræða, annaðhvort að fella niður styrkinn til hinna 24 ljósmæðra, sem í fjárlagafrv. standa, og það gæti ég fallizt á, eða þá að samþykkja þennan styrk, því að hér er um tvennt alveg hliðstætt að ræða. Þá á ég brtt. 5 þskj. 334, XXIII. lið, um að greiða til Jóhannesar Jörundssonar hafnsögumanns í Hrísey vangoldna dýrtíðaruppbót frá árinu 1928, kr. 102. Satt að segja hefði aldrei átt að þurfa að bera þetta fram sem brtt. við fjárlögin, því að þessi litla upphæð hefði átt að vera fyrir löngu greidd af stj., án þess að til þingsins kasta kæmi. Maður þessi hefir haft 300 kr. styrk á ári frá því 1928, og eins og aðrir, sem standa í 18. gr. fjárlaganna, hefir hann fengið greidda dýrtíðaruppbót af upphæðinni, nema fyrsta árið. Af hvaða óhöppum eða misskilningi það hefir farizt fyrir, veit ég ekki. Það hefir verið farið fram á að fá þetta greitt, en eigi að síður hefir engin greiðsla fengizt ennþá, en nú hefi ég von um, að þetta verði loksins greitt, sé ég því ekki ástæðu til að láta þetta smáræði koma undir atkv. og tek því þessa till. aftur. Ég hefi þá nefnt þær brtt., er ég flyt við þessa umr. fjárlaganna. Að vísu er ég meðflm. að einni brtt., en þar sem annar maður er fyrsti flm., ætla ég ekki að ræða hana nú.

Bjarni Ásgeirsson Ég á brtt. á þskj. 362 ásamt hv.þm. Borgf., um ráð, að heimila ríkisstj. að inna af höndum til Búnaðarbanka Íslands greiðslu á viðlagasjóðsláni mjólkurfélagsins „Mjallar“, ásamt ógreiddum vöxtum 17700 kr. Svo er mál með vexti, að undanfarin ár hafa Borgfirðingar starfrækt mjólkurniðursuðuverksmiðju, er Mjöll heitir. Var verksmiðja þessi stofnuð á stríðsárunum, og því byggð upp á mestu dýrtíðarárunum. Hún varð fljótlega fyrir ýmiskonar óhöppum. Þannig brunnu t. d. öll hús hennar eitt árið. Var hún þá flutt ofan í Borgarnes og reist þar af nýju. Kostaði það ærna peninga og mikla fyrirhöfn. Þar að auki varð hún fyrir ýmsum öðrum óhöppum, sem ekki þýðir að nefna hér. Í einu orði sagt: Hún mun hafa gengið í gegn um alla þá barnasjúkdóma, sem slík fyrirtæki geta hent. Á síðastliðnu sumri hætti hún að starfa, og voru þá hús hennar og vélar seldar Kaupfélagi Borgfirðinga fyrir 60000 kr. Kaupfélagið endurreisti svo verksmiðjuna og gerði úr henni fullkomið mjólkurbú, sem nú er fimmta fullkomnasta mjólkurbúið, sem hér starfar. Þegar gamla „Mjöll“ var gerð upp, var svo komið, að allt hlutaféð var tapað, og skuldir hennar, sem ekkert var til fyrir, orðnar 30 þús. kr. Af þessari upphæð hvílir helmingurinn á Ýmsum bændum í Borgarfirði, en hinn helmingurinn, sem nú er orðinn með vöxtum 17700 kr., hvílir aðallega á þremur bændum þar, sem eru í sjálfsskuldarábyrgð fyrir upphæðinni, og er það sú upphæð sem hér er farið fram á að fá eftir gefna. Það virðist nú ærið hart, að þessir menn, sem hafa lagt á sig mikið erfiði vegna fyrirtækisins, endurgjaldslaust með öllu og tapað hlutafé sínu með vöxtum, skuli nú þurfa að greiða fé þetta líka, sem þeir eru í ábyrgð fyrir, en gengið hefir til almenningshagsmuna. Nú hafa þeir aðiljar efra, sem standa undir hinum hl. upphæðarinnar, boðizt til að greiða sinn hluta, en það eru eins og ég gat um aðan ýmsir bændur auk Sparisjóðs Mýrasýslu. En þá er eftir viðlagasjóðslánið, sem hér er farið fram á, að ríkissjóður greiði. Ég vil nú minna á nokkur atriði, sem mæla með því, að þetta verði gert. Þetta nýja mjólkurbú, sem reist var síðastliðið vor í Borgarnesi, er vafalaust ódýrasta mjólkurbú landsins. Flóabúið kostaði t. d. 300 þús., og styrkur sá, sem því var veittur úr ríkissjóði, nam því 75 þús. kr. Mjólkurbú Ölfusinga kostaði um 200 þús., og styrkur ríkissjóðs til þess nam því 50 þús. En mjólkurbúið í Borgarnesi kostaði fullbúið með velum ekki nema 130 þús. kr. Njóti það nú sama styrks úr ríkissjóði og hin búin, fer hann ekki yfir 30 þús. króna. Þó að ríkissjóður greiði einnig þessa upphæð, sem hér er farið fram á, verður framlag hans til þessa mjólkurbús þó tæplega eins og styrkur sá, sem greiddur var til Ölfusbúsins á sínum tíma. Það sem liggur til grundvallar fyrir því, hve þetta nýja mjólkurbú Borgfirðinga varð ódýrt, er það, hversu lagt hinar dýru vélar frá gömlu Mjöll voru reiknaðar. Hefði mjólkurbú þetta verið reist á sama tíma og hin búin, er enginn vafi á því, að það hefði orðið miklu dýrara og styrkur ríkisins því mun hærri, en sökum þess, að það fær áhöld og hús gömlu „Mjallar“, verður það svona ódýrt. Það mælir því allt með því, að héraðsbúar njóti þess, sem þeir lögðu á sig áður en styrkurinn til mjólkurbúanna var lögtekinn. Þessu nýja mjólkurbúi þeirra Borgfirðinganna yrði því ekkert ívilnað fram yfir hin mjólkurbúin, þó að ríkissjóður greiddi umfram 30 þús. kr. styrkinn þessar 17700 kr. - vegna þess, hve hús og velar þess urðu ódýrar. Auk þess má fullyrða, að ef Borgfirðingar hefðu ekki brotizt í að koma þessu fyrirtæki upp, væri engin verksmiðja starfandi hér, sem gati soðið mjólk niður, en það hefir mikla þýðingu, þar sem með því sparast allur sá erlendi gjaldeyrir, sem annars færi út úr landinu fyrir niðursoðna mjólk. Búið hefir þannig verið endurreist. Erlendur maður með fullkominni þekkingu á þessum hlutum hefir verið fenginn til þess að veita því forstöðu, enda gefa vörur þær, sem það framleiðir, á engan hátt eftir samskonar vörum erlendum. Afkoma fyrirtækis þessa í framtíðinni byggist að sjálfsögðu á því, hvort það nýtur þeirrar verndar hins opinbera, sem það þarf og á heimtingu á. Ég fyrir mitt leyti efast ekki um, að hv.þm. veiti því þá vernd, sem því ber, enda er annað ekki sæmilegt, því að það væri hart að hegna heim mönnum, sem öðrum fremur hafa lagt á sig erfiði og fjárframlög, með því að láta þetta mjólkurbú ekki njóta sama styrks og önnur bú. Ég vænti nú, að allir hv.þm., sem hlýtt hafa á mál mitt, sannfærist um réttmæti þessarar till. okkar hv.þm. Borgf., en því miður hafa þeir ekki verið nógu margir. Vona ég því, að þeir hvísli rökum þessa máls í eyru sessunauta sinna áður en til atkv. verður gengið.

Jónas Þorbergsson Ég á hér brtt. á þskj. 334, sem ég vildi með nokkrum orðum gera grein fyrir. Er þá fyrst brtt. mín undir rómv. XII. á þessu þskj., þar sem ég fer fram á 3000 kr., en til vara 2000 kr., til Kvennabrekkusafnaðar í Dalasýslu, vegna sérstakra fjarhagsvandræða safnaðarins út af kirkjubyggingu. Ég hefi fengið tilmæli frá mörgum málsmetandi mönnum í þessum söfnuði um að bera fram till. í þessa átt. Tildrög málsins eru þau, að fyrir nokkrum árum síðan var kirkja þessa safnaðar flutt frá Sauðafelli að Kvennabrekku og endurreist þar mjög myndarlega. Út af þessum flutningi kirkjunnar reis ágreiningur innan safnaðarins, svo að nokkur hluti hans sagði sig úr þjóðkirkjunni. Ennfremur hafa nokkrir safnaðarmanna látið undir höfuð leggjast að greiða lögboðin gjöld til kirkjunnar, og þykir jafnvel við því búið, að þeir mundu einnig segja sig úr þjóðkirkjunni, ef hart væri gengið eftir gjöldum. Af þessum orsökum er byrði sú, sem hvílir á þeim, sem eftir eru í söfnuðinum og greiða gjöld sín til kirkjunnar, óeðlilega þung, og þyngri en þeir geta staðið undir. Hér er því farið fram á, að Alþingi hlaupi undir bagga með söfnuðinum og létti undir með honum, aðeins þó að litlu leyti. Mörgum kann nú að virðast, að hér sé farið inn á nýja leið, en við nánari athugun hljóta allir að sjá, að svo er ekki. Það hafa þrásinnis legið fyrir Þinginu styrkbeiðnir frá hreppsfélögum, sem hafa verið nauðulega stödd sökum sveitarþyngsla. Beiðnum þessum hefir oft verið sinnt. Hér er alveg um hliðstætt dæmi að ræða. Því að þar sem safnaðarkirkjur eru, er söfnuðunum á það að bera þær uppi. Ég fæ nú ekki séð muninn á því, hvort Alþingi hjálpar sveitarfélagi eða sóknarfélagi. Vænti ég því, að hv. dm. fallist á till. þessa og greiði henni atkv. sitt. Þá á ég brtt. þess efnis að veita Eggert Magnússyni í Fjarðarhorni örlítinn styrk til dýralækninga. Við hv. 1. þm. Eyf. höfum hér svipað mál að flytja. Hann mælti vel fyrir till. sinni, og get ég því að nokkru vísað til röksemda hans. Maður þessi hefir um nokkuð langan tíma stundað dýralækningar á Vesturlandi, og það með mjög góðum árangri. Beiðni um þennan styrk lá fyrir síðasta þingi, og get ég fyrir því vísað til þess, sem ég sagði þá um mann þennan, og sé því ekki átstæðu til þess að fara að endurtaka það nú. Þá eru hér nokkrar fleiri brtt., sem ég er við riðinn, m. a. á þessu sama þskj., XXII,1. Þar er farið fram á, að fyrrv. pósti, Torfa Sæmundssyni, verði greiddar 300 kr., og til vara 200 kr., sem eftirlaun. Ég tek það fram, að fyrst þingið hefir einu sinni gengið inn á þá braut að veita póstum eftirlaun, tel ég, að það geti ekki kippt að sér hendinni með það nú. Þá yrðu allir þeir, sem enn hafa ekki fengið eftirlaun, útilokaðir frá þessum fríðindum, án þess að þeir hafi nokkuð til unnið. Ég bar þessa till. fram hér á Alþingi í sumar, og samþ. þessi hv. d. hana, en hv.Ed. sá sér ekki fært að leggja út í slíkan kostnað og felldi hana. Ég hefi nú tekið till. upp aftur og vona, að hún komist til hv.Ed., og þar hafi þau sinnaskipti orðið, að hún komist nú inn í fjárlögin. Hér er á ferðinni önnur samskonar till., að ég held frá hv.þm. Ak., og get ég með góðri samvizku gefið henni mín beztu meðmæli. Ég þekki manninn, sem þar um ræðir, persónulega, og hefir hann fyllilega unnið til viðurkenningar fyrir sitt dygga starf. Næsta till. mín, á þskj. 334. XXII,2, er þess efnis að veita Önnu H. Eiríksdóttur, ljósmóður, örlítil eftirlaun. Með tilvísun til þess, að hv.fjvn. tekur fram í áliti sínu, að flestar slíkar umsóknir séu svo úr garði gerðar, að með þeim vanti nauðsynlegar skýrslur og upplýsingar, mun ég taka þessa brtt. aftur til 3. umr. og hafa þá útvegað allar þær skýrslur, sem þessari umsókn þurfa að fylgja. Þó að umr. um fyrri kafla fjárlaganna sé nú lokið, vil ég fara fáum orðum um eina till. á þskj. 360, þar sem farið er fram á styrk til Guðmundar Karls Péturssonar til þess að halda áfram nami í skurðlækningafræði erlendis. Ég get gefið þessari till. mín beztu meðmæli. Öllum hv. dm. hlýtur að vera ljóst, hvílík nauðsyn það er, að við sendum úrvalsmenn utan til þess að fylgjast með í handlækningum og ala upp góða sérfræðinga í þeirri grein. Og ég þekki þennan mann ekki að öðru en frábærri reglusemi og dugnaði, enda kunnugt um, að hann hefir tekið hæst próf í sinni grein, sem tekið hefir verið við háskólann. Við eigum svo fáa lækna í þessari grein, að ef þeir fatlast eða falla skyndilega frá, gæti okkur borizt mikill vandi á hendur. Þá kem ég að aðaltill. minni, en ég verið að segja, að mér er þvert um geð að tala um hana yfir tómum stólum, því að ég geri ráð fyrir, að þeir taki rök mín ekki til greina. Ég mun því taka þá till. aftur til 3. umr., og fresta framsögu þangað til.

Guðbrandur Ísberg Ég á hér litla brtt. á Þskj. 334, viðvíkjandi styrkveitingu til Guðmundar Ólafssonar, fyrrv. pósts á Akureyri. Guðmundur Ólafsson hefir gegnt póststarfi í 17 ár og er nú hálfsextugur að aldri. Fyrst var hann póstur milli Akureyrar og Siglufjarðar, en svo fékk hann leiðina frá Akureyri til Staðar í Hrútafirði. Ég vil taka það fram, að á fyrri leiðinni, sem ég nefndi, eru einhverjar þær verstu torfærur, sem póstar hafa þurft að stríða við. Þar er yfir þrjár háar heiðar að fara. Fyrst er Reykjaheiði, milli Dalvíkur og Ólafsfjarðar, og er það góður 8 tíma gangur fyrir lausan mann. Yfir þessa heiði er ekki hægt að koma hestum nema stuttan tíma að sumarlagi; allan annan tíma árs varð að bera póstinn á bakinu yfir heiðina. Og þetta er ekki eina torfæran. Milli Ólafsfjarðar og Fljóta er önnur álíka heiði, og þá er Siglufjarðarskarð ekki auðveldasti spölurinn. Þeir, sem hafa hugmynd um erfiðleikana við að bera þunga bagga yfir erfiða fjallvegi, vita, að menn eru ekki óskemmdir af því. Hin leiðin, frá Akureyri að Stað, er ekki eins erfið; þar er oftastnær hægt að nota hesta, svo að ekki þarf að bera bréf og blöð á bakinu. Þó má benda á, að allt fram á síðustu ár hefir þessi leið ekki verið sem greiðfærust. Þar eru illfærar heiðar og óbrúuð stórvötn, svo sem Héraðsvötn, Víðidalsá, Vatnsdalsá og Miðfjarðará. Það lætur því að líkindum, að maður, sem hefir í mörg ár verið póstur á þessum leiðum, hafi mætt mörgu misjöfnu og jafnvel lent í lífsháska oftar en einu sinni. Ég vil ennfremur henda á, að í 18. gr. fjárlaganna er tekinn upp styrkur til margra pósta, og það meira að segja manna, sem ekki hafa haft það sem sitt aðalstarf, og því ekki gengið frá eins skertir að þreki um aldur fram eins og þessi maður. Eins og þegar hefir verið minnzt á, er Guðmundur Ólafsson nú hálfsextugur og bláfátækur. Starf hans hefir með öllu verið óaðfinnanlegt, enda hefir hann beztu meðmæli frá póstmálastjórninni. Ég mun ekki orðlengja þetta frekar, en vona, að hv. dm. sjái, hvað þetta er mikil sanngirniskrafa, og verði því vel við henni.

Steingrímur Steinþórsson Ég á aðeins eina litla brtt. við þennan kafla fjárlaganna og þarf ekki að fara um hana mörgum orðum. Það er till. XX. á þskj. 334, og er þar mælzt til, að Baldvin B. Bárðdal verði veittur 300 kr. styrkur sem eftirlaun. Þessi maður er nú hálfáttræður, og hefir stundað barnakennslu mestan hluta ævi sinnar. Hann stendur nú uppi févana, heilsan að þrotum komin, og án nokkurra ættingja, sem gætu séð fyrir honum. Þarna er því full þörf fjárhagsstuðnings, og gamlir barnakennarar eiga engu að síður rétt til örlítilla eftirlauna en ýmsir þeirra, sem taldir eru upp í 18. gr. fjárlaganna, enda er hér farið fram á lítilræði, 300 kr. - ég vænti þess, að hv. dm. neiti ekki um þessa smávægilegu upphæð, þar sem maðurinn einnig er orðinn háaldraður, og mest líkindi til, að hann þurfi ekki styrksins lengi með. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að mæla meira með þessari litlu till.; þetta er ekkert fjárhagsmál fyrir ríkið, hvort sem það,verður samþ. eða ekki. Aðrar till. hefi ég ekki við þennan kafla fjárlaganna, sem mér ber að mæla fyrir, en ég er meðflm. að till. nr. III. á þskj. 302 ásamt hv. 4. þm. Reykv., um það, að tónlistarskólinn fái að halda þeirri upphæð, sem hann hafði í síðustu fjárlögum, en nú hefir verið færð niður. Ég ætla ekki að tala langt mál um þessa till.; hv. aðalflm. mun mæla svo með henni, að ekki þurfi við það að bæta. Ég vil þó benda á það, að viðleitni þeirra manna, sem komið hafa upp tónlistarskólanum, er mjög virðingarverð. Hún stefnir að því, að allt það mikla fé, sem nú fer árlega út úr landinu til erlendra hljómlistarmanna, geti orðið kyrrt í landinu sjálfu. Og það er bæði heilbrigt og sjálfsagt, að Alþingi stuðli að því, að hægt sé að nema þessa list til nokkurrar hlítar hérlendis. - Ég vil því eindregið mælast til, að fjárveitingin verði látin óhreyfð. Þá held ég, að óþarfi sé að taka fleira fram viðvíkjandi þessum till., sem ég er riðinn við.

Sveinbjörn Högnason Við þingmenn Rang. eigum hér brtt. saman, á þskj. 334, og er þar farið fram á, að Jóni Ág. Gissurarsyni verði veittur 1000 kr. styrkur til framhaldsnáms í Þýzkalandi. Af því að hv. fyrri flm. er hér ekki viðstaddur, mun ég víkja að henni nokkrum orðum. Þessi maður var í fyrra við nam á verzlunarháskóla í Þýzkalandi, og er þar nú. Hann er mjög efnilegur maður, og stundar nám sitt vel og samvizkusamlega, og liggja hér fyrir ágæt meðmæli frá kennurum hans þar ytra. Þó að nú sé erfitt með allar styrkveitingar, lít ég svo á, að Alþ. verði að halda áfram að veita slíkan námsstyrk sem þennan. Þarna er efnalaus en efnilegur maður búinn að hefja ákveðið sérnám og fá uppörvun Alþ. til þess, og það er mjög tilfinnanlegt, ef Alþ. kippir að sér hendinni með styrk, meðan námið er ekki nema hálfnað. Hér er ekki um upphæð að ræða, sem nokkru getur á riðið fyrir ríkissjóðinn, en þetta er sérstaklega mikils virði fyrir þennan mann, þar sem hann hefir ekki getað komizt undir þann styrk, sem menntamálaráðið úthlutar. Sá styrkur helzt alveg óbreyttur, og æskilegt væri, að þessi maður fengi einnig að halda styrk sínum óskertum, svo að hann geti lokið námi. Þá vildi ég minnast á ummæli hæstv.forsrh. út af sandgræðslunni. Ég er hv.fjvn. þakklátur fyrir það, að hún hefir séð sér fært að hækka þann styrk upp í 30 þús. kr. En þrátt fyrir það er þessi liður lækkaður frá því í fyrra. Í ræðu hæstv.forsrh. gætti þess misskilnings, að ef lækkaður væri styrkurinn til Búnaðarfélags Íslands, ætti líka að lækka fjárveitinguna til sandgræðslunnar. En sú lækkun, sem farið hefir fram á þessum liðum, er alls ekki sambærileg. Í fjárlögum í fyrra voru 40 þús. kr. veittar til sandgræðslu, en nú hafa aðeins 20 þús. verið teknar í fjárl. En Búnaðarfélagið fékk í fyrra 250 þús. kr., en nú er áætlað, að það fái 210 þús. kr. Af þessu er auðsætt, að sandgræðslan hefir sætt langtum meiri lækkun en Búnaðarfélagið. Ég er hæstv.forsrh. því ekki sammála um það, að sandgræðslan sæti samskonar kjörum og önnur búnaðar- og ræktunarmál. Þó að styrkurinn verði hækkaður upp í 30 þús. kr., eins og hv.fjvn. leggur til, yrði lækkunin samt 1/4 af styrknum frá því í fyrra, en þó að styrkur Búnaðarfélagsins yrði lækkaður niður í 200 þús., væri það ekki nema 1/5 hluta lækkun frá síðustu fjárlögum. Ég tel alveg rétt, að eitt sé látið ganga yfir þessa liði báða, og bendi hv. dm. á það, að þótt sandgræðslustyrkurinn verði hækkaður upp í 30 þús. kr., er það þó verr farið en Búnaðarfélagið. Ég vænti þeirrar sanngirni af hv.þdm., að þeir sjái, að hv.n. hefir ekki gengið of langt með þessari till., og leggi henni því lið sitt.

Haraldur Guðmundsson ég hefði kosið, að fleiri þm. hefðu hlýtt á þessa ræðu mína, en ég þykist sjá, að hæstv. forseti muni vera ráðinn í því að beita þingsköpum til hins ýtrasta og slíta umr., ef ekki eru menn til að halda þeim áfram. Hæstv. forsrh. bar fram þakkir til hv.fjvn. og þm. yfirleitt fyrir það, að hafa stillt mjög í hóf brtt. við fjárlögin, komið með fáar og smár hækkunartill., en margar og stórar til lækkunar. Ég held nú raunar, að ekkert af þessu þakklæti hafi átt að fara til mín, enda kærði ég mig ekki um slíkt þakklæti. Ég flyt nokkrar brtt., og þótt þær séu ekkert stórkostlegar, tel ég þó miklu skipta, að vel verði þeim tekið. Hæstv. forsrh. lét þau orð falla, að undirtektir hv.fjvn. undir fjárlagafrv. stj. bæri þess glögg merki, að n. væri sér meðvitandi um þá ábyrgrðarmiklu tíma, sem nú standa yfir. Ég er fullkomlega sammála hæstv.forsrh. um það, að tímarnir séu alvarlegir, en ég er algerlega ósammála honum og hv.fjvn. um það, hvernig eigi að mæta heim. Og ég er ekki í nokkrum vafa um hað, að verði fjárlögin samþ. með líku sniði og hv.fjvn. skilar þeim frá sér, þá verði það til þess að auka stórlega vandræðin í landinu. Frá þessu sjónarmiði ber ég fram brtt. mínar. Við jafnaðarmenn álítum, að skylda Alþingis sé sú, að reyna að bæta úr slíku ástandi sem nú er, en auka ekki á vandræðin. Ég mun þá sökum mannfæðar í d. víkja fyrst að hinum smærri brtt. mínum. Ég flyt brtt. á þskj. 352, ásamt hv.þm. G.-K., um styrkveitingu til Jóns Gauta Jónatanssonar. Þessi ungi maður hefir nú stundað nám í tvö kennslumissiri úti í Þýzkalandi, og á eftir tvö kennslumissiri í viðbót. Jón Gauti hefir getið sér goðan orðstír í námsgrein sinni, og er álitinn hinn efnilegasti maður til starfa í þessari grein. Er hann og glöggskyggn maður, og ég hygg enda, að hann hafi með höndum uppfundningu á þessu sviði, sem megi koma að gagni hér hjá okkur og ef til vill líka annarsstaðar. Þarf ekki orðum um það að fara, hvílík nauðsyn það er fyrir þjóðina, að slíkum mönnum gefist kostur á að frama sig erlendis og njóta þeirrar beztu tilsagnar, sem þar er völ á, til þess að þeir síðar geti orðið að sem mestu gagni hér heima. Ég vil því mælast til þess, að hv.þdm. ljái þessari till.atkv. sitt, en skal þó jafnframt geta þess, að þó að hér sé farið fram á 2000 kr., mundi þessum manni koma að gagni að fá þótt ekki væri nema 1000 kr. fyrir þetta ar, ef hann ætti það víst, að hann fengi 1000 kr. í fjárlögum næsta árs á eftir. Þá flyt ég brtt. á þskj. 334, XIV, við 14. gr., þess efnis, að veittar verði 1200 kr. til unglingaskóla á Seyðisfirði. Eins og frá fjárlögunum er gengið, er ekki séð fyrir neinum styrk til unglingakennslu í kaupstöðunum, þar sem ekki eru gagnfræðaskólar, en til þeirra er veitt fé og til héraðsskólanna í sveitunum. Nú er enginn gagnfræðaskóli á Seyðisfirði, en þar hefir þó stundum verið haldið uppi unglingakennslu með opinberum styrk, og verður sú kennsla að falla niður, ef ekki verður veittur styrkur til hennar eins og undanfarið. Ég hefi því leyft mér að bera fram brtt. í þessa átt, og vænti þess, að hún verði samþ., enda geri ég ekki ráð fyrir, að það sé meining fræðslumálastj. að gera Seyðisfjörð svo afskiptan í þessum efnum. Þá á ég aðra brtt. á þessu sama þskj., XIX, við 17. gr., sem fer fram á það, að styrkurinn til gamalmennahælisins á Seyðisfirði verði hækkaður upp í 1000 kr., úr 800, sem hann er áætlaður í frv. stj. Er það sú sama upphæð, sem hælið hefir haft í styrk undanfarið, og fæ ég ekki séð, ho að nú sé að vísu þröngt í búi fyrir ríkissjóði sem öðrum, að ástæða sé til að fara að lækka þennan litla styrk. Þetta hæli hefir starfað um mörg ár, og get ég borið um það af eigin sjón, að rekstur þess er með miklum fyrirmyndarbrag og að vel fer um þau gamalmenni, sem þarna dvelja. Þó að sparnaðarhugurinn sé nú að vísu mikill í hv.þdm., vona ég samt, að þeir fari ekki að klípa af þessum 1000 kr. styrk, enda fæ ég ekki séð, að hagur ríkissjóðs mundi batna nein ósköp, þó að þessi sparnaður næði fram að ganga, en hér er hinsvegar um gott fyrirtæki að ræða, sem vissulega er góðs maklegt. Þá kem ég að þeirri till. á þessu þskj., sem við Alþýðuflokksmennirnir hér í deildinni flytjum allir samt, XVI, við 16. gr., þess efnis, að veitt verði 1 millj. kr. til atvinnubóta í kaupstöðum og kauptúnum. Þetta er veigamesta till., sem ég er við riðinn fjárlögin að þessu sinni. Skal ég þó ekki hafa mörg orð fyrir henni, því að það hlýtur að vera öllum ljóst, hvílíkt ástandið er í landinu, og hefir enda komið greinilega fram í þessum umr., að þm. ganga þess ekki duldir, að nú þarf sérstakra ráðstafana við, ef þá nokkuð er að marka, það sem menn segja í þessu efni. Ég hefi og vikið að þessu í ræðum mínum áður hér á þinginu, hvílík nauðsyn er á því, að ríkið hlaupi undir bagga með kaupstöðum og kauptúnum í þessu efni, og skal nú aðeins árétta þetta nokkuð með nýjustu tölum Hagtíðindanna um þessi efni. -Samkv. 1. frá 1928 á að fara fram skráning atvinnulausra manna, og hefir þessu verið framfylgt á flestum stöðum, en þó að vísu fallið stundum niður skráning í einstökum kaupstöðum. Eftir skýrslunum hafa 114 menn verið atvinnulausir í 4 kaupstöðum landsins 1. n6v. 1930 - en í nóv. og febr. er atvinnuleysið mest eftir skýrslum að dæma - en 1. nóv. 1931 eru 1526 menn atvinnulausir í 7 kaupstöðum. 1. febr. í ár eru 1339 skráðir atvinnulausir í 6 kaupstöðum, og eftir þeim upplýsingum, sem ég hefi getað aflað mér um þetta, munu nú vera um 2600 atvinnulausir menn í öllum helztu kaupstöðum og kauptúnum landsins. Skýrslur Hagtíðindanna skýra ennfremur frá því, að um helmingur atvinnuleysingjanna eru ómagamenn, og koma 2,4 ómagar á hvern þeirra að meðaltali. Sé gengið út frá því, að atvinnuleysingjarnir séu nú 2600, og að helmingurinn eigi fyrir 2,4 ómögum að sjá, svarar það til þess, að 4400–5000 manns hafi beint liðið atvinnuleysi eða fyrirvinnuna skort atvinnu. Liggur í augum uppi, hve geigvænlegt slíkt ástand er, ekki sízt í landi eins og hér, þar sem ekki er neinn minnsti vísir til opinberra trygginga til að hjálpa mönnum, þegar svo stendur á. Og þó segja þessar tölur ekki nema að litlu leyti frá því, hve atvinnuleysið í raun og veru er víðtækt, því að margir láta það undir höfuð leggjast að skrá sig, þar sem engar atvinnuvonir eru bundnar við skráninguna. Það má því telja það víst, að atvinnuleysið sé miklu meira en fram kemur í þessum tölum, og því miður býst ég við því, að við eigum enn eftir ófarinn versta kaflann af kreppunni, og að svo erfiður sem þessi vetur hefir verið, verði þó næsti vetur enn þyngri í skauti. Við jafnaðarmenn leggjum því til, að lagt verði úr ríkissjóði 1 millj. kr. til atvinnubóta í kaupstöðum og kauptúnum gegn jafnháu framlagi frá hlutaðeigandi bæjar- og sveitarfélögum. En okkur er jafnframt ljóst, að þetta kemur ekki að gagni, nema sveitar- og bæjarfélögunum um leið sé gert það kleift að leggja fram sitt framlag á móti. Annað væri sýnd hjálp, en ekki veitt. Við leggjum því til, að sveitar- og bæjarfélögum sé gefinn kostur á láni úr bjargraðasjóði í þessu skyni. Í bjargráðasjóði mun nú vera upp undir millj. kr., og mikið af því fé mun handbært, þegar til þarf að taka, og geri ég ráð fyrir, að ef sveitar- og bæjarfélögin fengju þannig t. d. 3/4 framlags síns í styrk eða að láni, myndu þau sjá sér fært að leggja fram sjálf þennan 1/4, sem á vantar fullt framlag, á móti. Er ekki vafi á því, að þetta mundi verða mikill léttir fyrir bæjar- og sveitarfélög, því að aukning fátækraframfærslunnar einnar saman hlyti að nema miklu meiru en þessum 1/4, sem þeim er ætlað að leggja fram úr eigin sjóði, ef ekkert verður aðhafzt í þessum efnum. Ef þessi till. því verður samþ., verða þannig 2 millj. kr. í handbæru fé til þess að bæta úr vandræðunum, sem fram undan eru. Í fjárlögum yfirstandandi árs eru veittar 300.000 kr. til atvinnubóta, sem eitthvað meira eða minna er nú þegar búið að eyða af, en ef þetta framlag verður veitt, ætlumst við til, þar sem gera má ráð fyrir, að það, sem eftir kann að vera af fjárveitingu þessa árs í þessu skyni, hrökkvi ekki til, að farið verði að nota þetta framlag strax á næsta hausti, eftir því sem þörf verður á. Ég vildi annars í þessu sambandi skjóta því til hæstv. fjmrh., sem hér er einn staddur af ráðh., þó að slíkt að réttu heyri undir ráðuneyti hæstv.forsrh., hvort enn sé ekki búið að gefa út reglugerðina fyrir þessari atvinnubótavinnu og styrknum til hennar, því að mér er kunnugt um það, að mörgum kaupstöðum og kauptúnum hefir verið synjað um þennan styrk, þó að þeir væru í fullri þörf fyrir hann, með þeim forsendum, að þetta væri ekki hægt, þar sem reglugerðin væri ekki til. Er þetta óþolandi vanræksla af hlutaðeigandi ráðh., svo að ég hafi ekki harðari orð um. Ég þykist vita, að andmælin gegn þessari till. verði þau venjulegu, að ekkert fé sé fyrir hendi. Vil ég því taka það fram, að við flm. erum reiðubúnir til að styrkja flokk stj. til þess að sjá fyrir auknum tekjum í þessu skyni, ef stj. um það vill fara þær leiðir, sem við getum fallizt á. Skal ég henda á eina leið í þessu efni, sem ekki verður neitað, að er vel fær, þótt hinsvegar ýmsum kunni að vera miður ljúft að fara hana. - Í fjárlagafrv. stj. er tekju- og eignarskatturinn áætlaður 850.000 kr., og sé ég, að hv.fjvn. gerir till. um, að þetta verði lækkað niður í 800.000 kr., og er þó þessi áætlun stj. mjög varleg að mínu áliti. Það mun nú láta nærri, að skattskyldar eignir nemi alls um 120 millj. kr., og nemur skatturinn af þessum eignum um 200.000 kr., - og eignarskatturinn breytist lítið eða ekkert vegna misærisins, sem kemur aðallega fram í tekjuskattinum -, og eftir þessu ætti tekjuskatturinn að gefa 600.000 kr. Væri nú eignaskatturinn hækkaður um 200% og tekjuskatturinn um 100%, - sem er miklu sanngjarnari og viturlegri leið en hæstv. stj. virðist vilja fara í þessum málum, sem er að taka ríkistekjurnar með óbeinum sköttum af nauðþurftum almennings -, fengist þarna inn 1 millj. kr. í hækkuðum tekju- og eignarskatti, eða jafnmikið og við jafnaðarmenn leggjum til, að varið verði til atvinnubóta á næsta ári. Getur engum blandazt hugur um það, að þeir, sem hafa svo skiptir tugum þús. skattskyldra tekna og eiga hundrað þúsund skattskyldra eigna, taka ekki út þjáningar vegna kreppunnar, og ef frá nokkrum er hægt að taka, er það frá mönnum, sem svo er ástatt um. - Ég skal svo ekki fara um þetta fleiri orðum, en vænti þess, að allt krepputal manna hér í deildinni sé ekki innantóm orð og að menn sjái ástandið og vilji úr því bæta. Ég get jafnframt bætt því við, að þótt ég hafi bent á þessa leið öðrum fremur til tekjuöflunar í þessu skyni, er ekki útilokað, að við Alþýðuflokksmenn getum fallizt á aðrar, ef féð ekki er tekið frá heim, sem verst eru settir. Þá kem ég loks að síðustu brtt. minni á þessu sama þskj., XXVII. Er sú brtt. í þremur liðum, og fjallar fyrsti liðurinn um það, að stj. heimilist að ganga í ábyrgð fyrir samvinnufélag sjómanna og verkamanna á Seyðisfirði fyrir lánum til kaupa á fiskiskipum, allt að 4/5 kaupverðs skipanna fullbúinna til fiskveiða, samtals allt að 100 þús. kr., gegn þeim skilyrðum, sem þar greinir. Er þetta endurveiting. Heimildin var veitt á sumarþinginu, og hefir hæstv. stj. veitt vilyrði um að nota þessa heimild, en þar sem ekki hefir getað orðið úr skipakaupunum til þessa, hefir heimildarinnar eðlilega ekki verið neytt ennþá, og eins og stendur er tvísýna á því, að félaginu lánist að festa kaup á skipum, sem því líkar, og því er hér farið fram á endurveitingu heimildarinnar. Um nauðsyn þessa máls get ég að mestu vísað til þess, sem ég sagði um það á sumarþinginu, en vil hér aðeins benda á það, að sá atvinnustofn, sem Seyðfirðingar byggja alla sína afkomu á, er 8–9 mótorbátar, auk nokkurra trillubáta. Um helmingur þessara báta er 25 ára, og flestir hinna eru keyptir notaðir frá öðrum verstöðvum, þar sem þeir þóttu ekki nothæfir. Seyðisfirði eru um 1000 manns, en allur aflinn á þessum bátum var um 2200 skp. síðastliðið sumar, og sjá allir, að ef svo fjölmennt bæjarfélag á að byggja alla sína atvinnu- og afkomuvon á þessum skipastól eingöngu, verður meira en helmingur bæjarbúa að fara burtu. Að menn hafa haldizt í bænum til þessa, stafar aðallega af tveim ástæðum. Bæði er það, að talsvert hefir verið keypt að af fiski, einkum af útlendingum, og svo var síðastliðið sumar allmikið sent af fiski til Seyðisfjarðar annarsstaðar að til verkunar, og bætti það nokkuð út atvinnuleysinu í bænum. Á síðastl. sumri voru verkuð á Seyðisfirði til útflutnings liðug 7000 skp. af fiski; þar af voru 3500 skp. send að, 1500 skp. keypt af erlendum skipum og 2000 skp. eigin afli. Eins og stendur, eru engar líkur til þess, að fiskur fáist nú til verkunar annarsstaðar að, því að atvinnuleysið er svo mikið alstaðar á landinu, að við því er ekki að búast, að fiskur verði sendur til verkunar úr einni verstöð í aðra. Bankarnir hafa nú að vísu til þessa lánað fé til fiskkaupa af erlendum skipum, en nú neita þeir um hjálp og eins um allar yfirfærslur. Það er því sýnt, að Seyðfirðingar verða að byggja alla sína atvinnu- og afkomuvon á eigin skipastól eingöngu, en hann er svo lítill, eins og fyrr segir, að aflinn er 5/7 of lítill, til þess að atvinna ekki verði minni en síðastliðið sumar. Og má hún þó alls ekki minni vera. Ef þessi heimild hinsvegar fær að standa afram, tel ég allar vonir til þess, að kaup geti tekizt á skipunum, ef ekki í ár, þá a. m. k. á næsta ári, og mundi þá atvinna Seyðfirðinga hætt og tryggð frá því sem er. Þá er það annar liður till., sem gengur út á það, að stj. sé heimilað að leggja fram allt að 200 þús. kr. til að reisa síldarbræðslustöð á Seyðisfirði. - Mikið af því forspjalli, sem ég lét fylgja fyrsta lið till., get ég einnig látið fylgja þessum lið, því að þótt samvinnufélag sé stofnað til útgerðar og bátar keyptir, er það ekki nóg til að sjá Seyðfirðingum fyrir nægilegum atvinnustofni. Ef hinsvegar yrði reist þarna síldarbræðslustöð, mundu mörg skip sækja þangað að, og þetta hvorttveggja skapa mikla atvinnu. Ég veit það, að sumir álíta ekki heppilegt að reisa þarna síldarbræðslu, og færa það til, að svo lítið sé um síld fyrir Austfjörðum, að hún mundi ekki hafa nóg að starfa. En þetta er ekki á rökum reist. Eftir því, sem þeir segja, sem bezt þekkja til þessara mála og kunnugastir eru síldargöngum hér við land, er síldin hvergi eins viss né stendur eins lengi eins og beggja megin Langaness og þó einkum austanvert við hað. Skýrslur, sem ég hefi safnað í þessu efni, sanna og þetta mal. En það segir sig sjálft, að ekki er fært smábatum að sækja síldina alla leið til Bakkafjarðar og Langaness, en línuveiðarar og togarar geta vel sótt síldina þessa leið, og standa enda um það vel að vígi. Auk þess segja svo kunnugir, að flest sumur sé allt fullt af síld beint út af Austfjörðum, en ýmsir telja þó vafasamt, að þar sé hægt að kasta herpinótum vegna strauma, t. d. út af eða sunnan við Gerpi, en ég hefi átt tal við nokkra togaramenn um þetta, og segja þeir mér, að þetta þurfi ekki að óttast, nema þá í allra stærstu straumum. - Til viðbótar þessu má svo benda á það, að Austfirðir voru á sínum tíma aðalsíldveiðistöðvar hér á landi, og á síðustu árum bendir margt til þess, að hafsíldargöngur séu að hefjast þangað á ný, að ég nú ekki tali um vorsíldina, sem oft fyllir flesta firði á Austfjörðum á ári hverju. Seyðisfjörður fylltist af síld í haust og hefir þar allt verið fullt af síld allt fram á þann dag í dag. Hefi ég hvergi séð eins mikið af síld eins og í Seyðisfirði í haust og vetur. Sá ekki högg á vatni, þó að veiddar væru inn í firðinum um 4000 tunnur á skömmum tíma. Fitumagnið í síldinni var þetta 14–18%, og verður það að teljast mikið. Síldin var mjög innanfeit, eins og jafnan er um millisíld. - Ég hefi aflað mér upplýsinga um það, hvað slík síldarbræðslustöð mundi kosta mikið. Er áætlað, að hún muni kosta uppkomin ca. 700–750 þús. kr., þar af vélar og efni frá útlöndum fyrir ca. 350 þús. kr. samkv. tilboði frá síðastliðnu hausti. Að vísu er þetta tilboð ekki bindandi nú, en ég ætla þó, að það muni fast enn, því að verðlag á þessum hlutum hefir sáralítið breytzt frá því í haust. Maður frá einni af stærstu síldarbræðsluvélasmiðjum í Noregi var mér samtímis á Seyðisfirði í sumar, og fórum við saman yfir áætlanirnar, og taldi hann öruggt, að verksmiðjan mundi ekki þurfa að kosta meira en 750 þús. kr. með öllu tilheyrandi, og er þá gert ráð fyrir, að verksmiðjan geti brætt 1500–2000 mál á sólarhring. Ef tilboðið frá Noregi, sem ég nefndi áðan, stendur enn, eða er hægt að fá það endurnýjað, er hægt að fá efni og vilar til verksmiðjunnar að lani með góðum kjörum. Eru þarna þá komnar 350 þús. kr. Ef ríkið leggur fram að sínu leyti 200 þús. kr., og eignir, sem eru þarna eystra, verða lagðar í fyrirtækið, vantar ekki nema 50 þús. kr. til þess að reisa verksmiðjuna, sem taka verður annarsstaðar frá, ef ríkið jafnframt gefur eftir innflutningstolla af vélum og efni til verksmiðjunnar, eins og farið er fram á í till. Ég verið að telja miklu álitlegra að fara þessa leið, að byggja stóra verksmiðju, en að byggja smærri verksmiðjur og ódýrari. Það þarf að vísu minna fé í upphafi til að byggja smærri verksmiðju, en vinnslan verður dýrari. Auk þess þyrfti þá að byggja stórar þrær til þess að geyma síldina í; kosta þær mikið fé, og auk þess er þess að gæta, að við geymsluna verður varan verri en ella. Mér er sagt, að flestir vilji hafa vélarnar stærri, svo að minna þurfi að geyma af síldinni, því að eftir því, sem þrærnar eru stærri og síldin geymist lengur, verður hún verri, og myndast þá sýra í lýsinu er gerir vöruna lakari. Ég ætla þá að draga saman í höfuðdráttum það, sem mér finnst mæla með því, að komið sé upp síldarbræðslustöð á Seyðisfirði. Það er þá fyrst, að aðstaðan á Seyðisfirði fyrir síldarbræðslustöð er eins góð og á Siglufirði, við Eyjafjörð eða vestur á Sólbakka. Auk þess má, þegar síldin gengur inn á firði, taka innan fjarðar ógrynni síldar, því sem nær án nokkurs kostnaðar, og veit ég ekki dæmi til þess annarsstaðar. Þau ár, sem vetrarsíld fæst, lengist starfstími verksmiðjunnar um helming, og þarf ekki að eyða orðum til að sýna, að bræðslustöð, sem getur starfað allt að 7 mánaða tíma á móts við 3–4 mánuði annarsstaðar, stendur svo langtum betur að vígi, að ekki er saman berandi. Aðstaðan til að fá hafsíld til stöðvar á Seyðisfirði er a. m. k. jafngóð og annarsstaðar, en til yfirburðar má telja vonina um innfjarðarsíld vor, sumar og jafnvel á vetrum. Þá er þriðji liður till., um að leggja fram úr ríkissjóði allt að 75 þús. kr. til þess að koma á fót sögunarverksmiðju á Seyðisfirði í helmingafélagi við kaupstaðinn. Ég býst við, að ég þurfi að skýra þetta dálítið, af því að ætlazt er til, að aðalsmiðið verði tunnustafir, og kann mönnum því að finnast skrítið að setja slíka tunnusmiði niður á stað, þar sem lítið er um síldarsöltun. Ég skal játa, að í byrjun sýnist þetta vera hálfgert öfugmæli, þegar litið er á það eitt, að undanfarið hefir verið sáralítið saltað af síld á Seyðisfirði. En þess er þá fyrst að gæta, að meðan þar er engin síldarbræðslustöð, hlýtur lítið að verða úr síldarsöltun, því að fáir treystast til að gera út á síld, ef þeir verða að fleygja í sjóinn allri síld, sem ekki telst söltunarhæf. Síldarútgerð og síldarsöltun myndi stórum aukast, ef bræðslustöð kæmist þar upp, sem tæki við úrgangssíldinni. Ég geri þó ráð fyrir, að höfuðsöltunarstöðvarnar verði áfram a. m. k. fyrst um sinn á Siglufirði og við Eyjafjörð, og því kann að virðast fljótt á litið, að eðlilegast væri að tunnusmíðin væri bundin við annanhvorn þann stað. Tunnurnar yrðu og að sjálfsögðu settar saman á þessum stöðum, þótt tunnustafir og botnar væri smiðað á Seyðisfirði að einhverju eða öllu leyti. Það mun láta nærri, að við flytjum inn á ári upp undir 200 þús. tunnur til síldarsöltunar, og mun verð þeirra nema um einni millj. króna, sem nú fer allt út úr landinu. Eftir upplýsingum, sem maður, er um skeið dvaldist erlendis að tilhlutun hæstv. stj., til að rannsaka þessi mál, hefir útvegað, er talið, að efni í 150 þús. tunnur kosti um 300–350 þús. kr. En það svarar til þess, að 400–450 þús. kr. verði greitt fyrir vinnulaun og kostnað við tunnusmiðið, ef miðað er við 5 kr. verð á hverri tunnu, en með 6 kr. verði verða það 550–600 þús. kr., er á þann hátt greiðast í vinnulaun og annað kostnað innanlands. Enn hefir ekki verið gerð fullnægjandi áætlun um framtíðarrekstur slíkrar verksmiðju. Slíkt er naumast hægt fyrr en nokkur reynsla er fengin. Hugmynd mín með till. er að koma því til leiðar, að tilraun, sem á má byggja, verði gerð til að smiða hér á landi tunnur úr óunnum við. hér er um svo mikinn innflutning að ræða, að sjálfsagt virðist að gera slíka tilraun nú þegar. Ætlazt er til, að teknir verði til að byrja með 500 standarðar af óunnum trjábolum, en úr því fást 200 standarðar af tunnuefni, sem er jafnt og 30 þús. síldartunnur, og ennfremur um 100 standarðar af borðum og battingum, en afgangurinn fer í niðursögun, og þó má sennilega fá talsvert af kassafjölum og þessháttar úr honum. Í því sambandi vil ég benda á, að ef áframhald verður á því, sem vænta má, að senda út ísvarinn fisk í kössum, þá má nota úrgangsefnið í slíka kassa. Sem sagt, úr þessum 500 standörðum af óunnum trjábolum fæst efni í 30 þús. síldartunnur, 100 standarðar af öðru gagntimbri, og auk þess sennilega talsvert af kassafjölum o. þ. h. Eftir því sem ég veit bezt munu vélar til verksmiðjunnar kosta eitthvað á milli 75–80 þús. kr. En verksmiðjan þarf rúmgóð hús og geysistóra lóð, og þarf hvorttveggja að liggja nærri góðri hafskipabryggju. Og ég þekki engan stað, þar sem um síldveiði er á annað borð að ræða, er hefir slík skilyrði að bjóða, bæði hvað stóra og ódýra lóð snertir og jafnframt ódýr hús og hentugri upp- og útskipunartæki sem Seyðisfjörður. Til þess að reka vélarnar þarf allmikla orku, og þar sem ekki er hentugt vatnsafl nærri verður að notast við motor, sem bæði kostar allmikið, og hlýtur að verða nokkuð dýr í rekstri. Á Seyðisfirði er rafmagnsstöð, sem framleiðir mun meiri orku en bærinn nú þarf að nota, og gætu því vélarnar fengið nóg afl og ódýrt handa sögunarverksmiðjunni. Með því að gera þessa tilraun á Seyðisfirði mælir þá þetta: Þar má fá ódýr hús fyrir verksmiðjuna, stóra, hentuga og ódýra lóð með aðgengilegri hafskipabryggju, og loks nægilegt og ódýrt rafmagn. Þarf því hvorki að festa fé í lóðakaupum, húsum né orkuvélum, ef tilraunin er gerð þar og er það ekki lítilsvert atriði. Ég geri ráð fyrir, að þegar á fyrsta ari mundi reynslan skera úr því, hvort það borgar sig að flytja inn óunninn við og smiða hér allar þær tunnur, sem við þurfum að nota, bæði undir síld og kjöt. En þótt nú svo illa færi, að það sýndi sig að svara ekki kostnaði að saga óunninn við í tunnustafi, þá mundi samt engan veginn því fé, sem lagt yrði til stofnunar verksmiðjunni, á glæ kastað. Þar mætti smíða tunnur úr óunnum en tilsöguðum tunnustöfum á sama hátt og gert hefir verið á Akureyri og Siglufirði undanfarna vetur. Auk þess mætti að sjálfsögðu saga þar ýmiskonar timbur. En ef það sýndi sig, sem er von mín, að smíða mætti hér á landi jafngóða tunnustafi og ekki dýrari en þá, sem inn eru fluttir, þá geri ég ráð fyrir, að settar verði bráðlega upp fullkomnar tunnuverksmiðjur Norðanlands. Gætu þær þá fengið óunninn staf frá Seyðisfirði, sem til þessa hefir verið keyptur frá Noregi. Og jafnvel þótt hentugra þætti, að þær fái sér einnig vélar til að saga staf úr óunnum viði, þá er það ekki stórvægilegt atriði, samanborið við allt það fé, sem nú er greitt árlega út úr landinu fyrir tunnurnar. Með þeim áætlunum, sem strandferðaskip ríkisins fara eftir, þá koma þau oftast syðri leiðina með vörur héðan til Austfjarða og tæmast þar. Gætu þau þá flutt tunnuefni frá Seyðisfirði og til þeirra hafna á Norður- og Vesturlandi, þar sem not eru fyrir síldartunnur. Tel ég engan vafa á, að hægt verði að komast að samningum við Ríkisskip um að fylla upp fyrir lagt farmgjald það rúm í skipunum, sem ekki er nú notað hafna milli vegna ónógra vöruflutninga. Ég held að ég þurfi svo ekki að láta fleiri orð fylgja brtt. mínum, enda mun heim ljóst þessum fáu hv.þm., sem eftir eru í d., hvað fyrir mér vakir. En við hinu get ég búizt, að sumum þyki veru farið fram á of mikið í einu með þessum till. mínum, þar sem í fyrsta lagi beðið er um ríkisábyrgð handa samvinnufélagi sjómanna og verkamanna á Seyðisfirði, allt að 100 hús. kr., í öðru lagi, að ríkissjóður leggi fram 200 þús. kr. til þess að reisa síldarbræðslustöð á Seyðisfirði, og í þriðja lagi, að ríkissjóður leggi fram allt að 75 þúsund krónur til þess að koma á fót sögunarverksmiðju á Seyðisfirði. Þykist ég því vita, að þeim mönnum, sem sýnt er að horfa í sparnað um alla hluti, finnist hér í mikið ráðist fyrir eitt og sama bæjarfélagið. En mín skoðun er sú, að með þessu sé hinu opinbera alls ekki bökuð aukin áhætta frá því, sem nú er. Ég lít svo á, að ef ekki verður gert eitthvað verulegt af hálfu ríkisins til þess að glæða atvinnulíf austur þar og skapa betri afkomuskilyrði, þá muni á skömmum tíma tapast þar miklu meira fé en það, sem hér er um að ræða. Og þau töp hljóta að mestu að lenda á hinu opinbera, ríkinu, sem nú rekur alla bankastarfsemi í landinu. Kunnugir menn telja, að síðustu 10–12 árin muni hafa tapazt á Austfjörðum a. m. k. 15 millj. kr. Fullur helmingur þessa er vitað tap bankaútibúanna tveggja. En það svarar til þess, að tapazt hafi upp og ofan hvert þessara ára 1–11/2 millj. kr. Sjálfsagt er margt, sem þessum töpum veldur. Eitt atriði er án efa fiskveiðalöggjöfin frá 1922, sem komið hefir mjög óþyrmilega niður á Austfirðingum. Nú er svo komið, að tilfinnanlega skortir fjármagn þar eystra, einkum þó á Seyðisfirði, til þess að gera tilraun með fiskiveiðar á skipunum eftir því, sem kröfur tímans heimta. Sá skipastóll, sem til er eystra, er yfirleitt úr sér genginn, bátarnir flestir gamlir og margir voru keyptir þangað eftir að þeir þóttu lítt notandi í öðrum verstöðvum. Allir vita, hvaða þýðingu það hefir fyrir sjávarútveginn og fiskiveiðar að nota gömul og léleg skip, enda er ekki hægt að gera útgerðinni verra en að spara fé með því að kaupa ódýr og lítt nothæf skip. Ef ekkert verður gert til þess að bæta úr ástandinu þar eystra, er ekki annað sýnna en að útgerðin þar haldi áfram að velta upp á sig nýjum töpum í viðbót við þá skuldabagga, sem hún nú ber. Ef menn líta á, að á Austfjörðum hefir tapazt yfir milljón kr. á ári síðustu 10-12 árin, þá er ekki mikið í hættu lagt fyrir ríkið að leggja fram í eitt skipti fyrir öll milli 200–300 þús. kr. og ábyrgð fyrir 100 þús. kr., ef með því lánaðist að stöðva á töpin og skapa skilyrði fyrir heilbrigðu atvinnulífi. Þótt svo illa færi, gegn von minni, að engin síld veiddist á Seyðisfirði eða svo nærri, að fært hætti að flytja hana í síldarbræðslustöðina á Seyðisfirði, þá er ekki féð, sem lagt er í síldarbræðslustöð, allt tapað fyrir því. Vélar og hús má taka og flytja á annan heppilegri stað, því að gert er ráð fyrir, að húsin verði byggð úr járni, en eigi steini, enda eru slíkar verksmiðjur víðast í Noregi úr járnflekum að járngrind. Sama er að segja um sögunarvélarnar. Og skipin er auðvelt að flytja staða í milli. Féð er því til, verðmætin til. Að lokum vil ég benda á, að ef till. mínar ná fram að ganga og komið verður upp þeim fyrirtækjum á Seyðisfirði, sem þar er ráð fyrir gert, þá væri með því gerð merkileg tilraun til að koma á skipulagsbundnum atvinnubótum í kaupstöðum með því að sameina iðnrekstur og fiskveiðar á smáum bátum og stærri skipum og skapa samfellda atvinnu mestan hluta ársins. Ef bæjarfélag eins og Seyðisfjörður byggir afkomu sína á einhverri atvinnugrein eingöngu og hún bregzt, þá er um leið allt í voða. Ef byggja á afkomuna eingöngu á stórum skipum, þá er allt í voða, er stórskipaútgerð bregzt, og ef byggja á á iðnaðinum einum, þá er líka allt í voða, ef þar bjátar alvarlega á. Með mínum till. er reynt að tryggja sem bezt afkomu bæjarfélagsins allt árið með því að skapa skilyrði fyrir meiri fjölbreytni í atvinnuháttum en nú er. Á Seyðisfirði hefir verið lagt mikið kapp á jarðrækt nú síðasta árið, og hún aukizt stórum. Land er þar gott til ræktunar, liggur nærri bænum og allt innan bæjarlandsins, enda bæjareign. Eru þar því ágæt skilyrði til þess jöfnum höndum að stunda jarðrækt og smábátaútgerð. Smábátarnir eru til þess vel fallnir að stunda á þeim fiskveiðar vor og sumar, þegar fiskur gengur á grunnmið eða inn á fjörðinn, og gefa þá oft góðar tekjur um stuttan útgerðartíma. Sama fólkið, sem hefir atvinnu við báta þessa, getur oft gefið sig við jarðrækt og þess háttar jafnframt. En á þessa báta geta ekki valizt þeir menn, sem leggja eingöngu sjómennsku fyrir sig sem atvinnu; til þess er atvinnutíminn á smábátum of stuttur. þeir eiginlegu sjómenn hljóta að vera bundnir við hin stærri skip, sem geta fært sig úr stað og stundað veiðar, hvar sem er í kringum land, eftir því sem fiskigöngurnar haga sér. Þannig er séð fyrir samfelldri vinnu fyrir bæjarbúa regar stærri skip eru fengin, er sótt geta til fiskimiða alla tíma arsins. Venjulega byrjar vertíð þarna snemma á vorin, og verður þá hægt að stunda smábátaveiðar fram eftir sumri jafnframt ígripavinnu í landi. En þá tekur síldveiðin við og síldarbræðslustöðin fram á haust. Og þegar lokið er bræðslu síldarinnar, verður hægt að snúa sér að tunnusmiðinni. Á þennan hátt má skapa samfellda atvinnumöguleika fyrir bæjarbúa, svo að þótt eitt brigðist, þá sé ekki allt í voða. Af þessu öllu, er ég hefi nú sagt, vona ég, að það verði ljóst, að þótt vitaskuld sé ekki hægt að neita því, að áhætta fylgi ábyrgðarveitingum og framlögum eins og hér er ráð fyrir gert, þá er áhætta hins opinbera í engu aukin frá því, sem nú er. Hitt er meiri áhætta að láta það ógert, sem till. mínar fara fram á. Mér þykir leitt, hvað fáir hafa verið áheyrendur að jafnþýðingarmiklu máli og þessu, sem ég hefi nú gert að umtalsefni. Þess vegna læt ég máli mínu lokið að sinni, þó að fleira mætti tína til. Að lokum vildi ég mega mælast til, að hv.frsm.fjvn. léti mig vita áður en umr. lýkur, hvort n. hafi tekið afstöðu til brtt. minna. Ef hún er á móti þeim, þá er ekki um það að fást. En vilji hv.n. við mig tala og óski frekari upplýsinga, þá er ég fús til að láta till. bíða til 3. umr., ef það kynni að geta haft áhrif á afstöðu hv.n.

Jörundur Brynjólfsson Það er nú orðið mjög framorðið, og þeir hv.þdm., sem hér eru enn í sætum sínum, orðnir þreyttir; þess vegna skal ég vera mjög stuttorður. Það eru aðeins tvær brtt., sem ég þarf lítilsháttar að gera grein fyrir, og er báðar að finna á sama þskj., 334. Sú fyrri er XVIII. brtt. í röðinni og er flutt af mér ásamt báðum hv.þm. Rang., og fer fram á 1000 króna styrk til dýralækninga með þeirri aths., að styrkurinn veitist mönnum, er dýralækningar stunda og dýralæknar mæla með, í þeim héruðum, sem erfitt eiga með að ná til dýralækna landsins. Ástæðan til þess, að við flytjum þessa brtt. er sú, að 5 menn, sem stundað hafa dýralækningar í héruðum hér sunnanlands hafa sótt til þingsins um 500 króna styrk handa hverjum þeirra á ári, til þess að þeir geti gefið sig áfram við þessum lækningum. En sakir erfiðleika ríkissjóðs sáum við okkur ekki fært að taka upp í brtt. upphæð í líkingu við það, sem þeir fara fram á. Þó að upphæðin sé lítil, þá er þó hægt með henni að sýna nokkrum þeim mönnum, er dýralækningar stunda, lítilsháttar viðurkenningu og greiða fyrir þeim að afla sér nauðsynlegustu verkfæra. Ég sé, að tveir hv.þm. flytja hér brtt. um að veita tveimur tilgreindum mönnum nokkuð hærri styrk í sama skyni, 500 og 600 krónur til hvors. Að þm. flytja slíkar till. nú, eins og illt er í ári, sýnir nauðsyn þessa máls, enda hygg ég, að þetta hafi meiri hýðingu fyrir bændur og búfjárrækt þeirra en þó að fjölgað væri dýralæknum, sem mikinn kostnað hlyti að hafa í för með sér, ef að gagni ætti að koma. Vænti ég því, að hv. deild taki málaleitun þessari vel og samþ.till. okkar. Ég skal geta þess, að 5 menn, sem til þingsins hafa sótt um styrk í þessu skyni og ég drap á áðan, hafa tvívegis sótt námskeið, sem Hannes Jónsson dýralæknir hefir staðið fyrir. Í grg., sem styrkbeiðni þeirra fylgir, segjast þeir hafa haft frá 50–100 sjúkravitjana á ári. Fyrir einyrkjabændur er slíkt tímafrekt og hlýtur að hafa talsverðan kostnað í för með sér, enda kvarta þeir um, að þeir geti ekki selt fyrirhöfn sína eins og hún kostar. Þá kem ég að hinni brtt., sem er á þskj. 362 I. Hún fer fram á að heimila stj. að greiða Búnðarbanka Íslands eftirstöðvar af láni Áslækjarrjómabúsins við viðlagasjóð ásamt áföllnum vöxtum, kr. 6030.00. Saga þessa máls er sú, að árið 1923 stofnaði Áslækjarrjómabú til smjörlíkisgerðar í sambandi við rjómabúin, og veitti Alþingi lán til þess að kaupa vélarnar. En á næsta ári setti Alþingi leig um að banna smjörlíkisgerð í sambandi við rjómabú. Á þinginu 1924 var þessu búi veitt undanþága frá banninu og ætlazt til, að það gæti starfað áfram. En í sambandi við fregnir, sem bárust frá búinu um samblöndun smjörs og smjörlíkis, gekk sala á smjöri mjög illa, og varð endirinn sá, að rjómabúið varð að leggjast niður og smjörlíkisgerðin líka. Situr hreppsfélagið því uppi með vélarnar og skuldirnar. Síðastliðið haust var skálinn rifinn og brakið úr honum selt fyrir 400 krónur. Þetta hreppsfélag er illa statt vegna ýmissa framkvæmda, sem það hefir ráðizt í á síðari árum. Árið 1929 kom það sér upp skólahúsbyggingu, sem kostaði 57 þús. kr., og lagði 8 þús. kr. í brú á Stóru-Laxá. Þarna eru samtals 65 þús. kr., sem hreppsfélagið hefir ráðizt í svo að engan þarf að furða, þó að hagur þess sé erfiður. Till. mín er því flutt með það fyrir augum að hlaupa hér lítilsháttar undir bagga. Þess skal getið, að áhöld búsins eru enn til, en ekki hefir tekizt að selja þau, þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir. Ég vona því, hvað sem annars mætti um mál þetta segja, að hv. d. líti með sanngirni á málavexti og sjái sér fært að verða við till. minni, að ríkisstj. veitist heimild til að greiða Búnaðarbankanum þessa upphæð. Það er ekki hægt að fara fram á, að upphæðin sé gefin eftir, af því að hundið er með lögum, að bankanum skuli reiknast þetta sem tekjur úr viðlagasjóði. Af því að svo fáir eru orðnir eftir hér í d., ætla ég ekki að orðlengja þetta frekar, en þakka heim fáu, sem hlýtt hafa á þessi erindi mín.

Frsm. (Pétur Magnússon) Brtt. á þskj. 339 er að sjálfsögðu aðeins lagfæring. N. hafði sezt yfir, að það var ekki fram tekið í frv., að 25000 m2 sé hámarksstærð, en þetta er að sjálfsögðu tilætlunin, en ekki hitt, að binda það ákveðið við spildu af þessari stærð. Ég vænti þá, að hv. dm. samþ.till., ef það þykir nauðsynlegt að bera hana undir atkv. á annað borð.

Frsm. (Einar Arnórsson) Allshn. flytur þetta frv. eftir beiðni hæstv.forsrh. Fjallar frv. um það, að stj. verði heimilað að láta ganga í gildi samninga, sem gerðir hafa verið af Íslands hálfu við hin önnur Norðurlönd og undirskrifaðir voru af umboðsmönnum landanna í Kaupmannahöfn 16. marz síðastl. Efni samninganna er það, að aðfararheimild í hverju landanna um sig gildi einnig í hinum löndunum, en til þessa hefir þetta verið svo, að þurft hefir að fara í mál og fá ísl. dóm til staðfestingar á t. d. dönskum dómi, ef dóminum hefir ekki verið fullnægt góðfúslega. Hvíla samningarnir á því, að réttlátir dómar séu yfirleitt felldir í hverju landanna um sig, sem ekki komi í bága við réttarskipunina í hinum löndunum. Hefir þetta nokkra þýðingu t. d. fyrir menn hér, að geta þannig fengið framkvæmdan íslenzkan dóm í hinum Norðurlöndunum. En til þess að þetta geti komizt í kring, þarf að gera ýmsar ráðstafanir; t. d. hefir ísl. fógeti ekki vald til að fullnægja erlendum dómi, og fer frv. fram á það, að stj. sé heimilað að gera allar slíkar ráðstafanir, sem nauðsynlegar eru til þess, að samningarnir geti komið til framkvæmda. Samningarnir eru gerðir af færum mönnum, og því ekki að óttast, að þeir séu illa gerðir, og taldi n. því sjálfsagt að verða við þessari beiðni hæstv.forsrh. og væntir þess, að d. samþ. frv.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég hefi engu við að bæta það, sem hv.frsm.n. hefir sagt um þetta frv., en vil aðeins þakka n. fyrir góðan málaflutning um leið og ég læt í ljós þá ósk, að má1ið megi fá sem fljótasta afgreiðslu.

Frsm. (Páll Hermannsson) Þetta frv. hefir legið fyrir hv.Nd., flutt þar af hv. landbn., og hlaut samþ. þeirrar d. breytingalaust. Fyrirsögn þess segir til um efnið. Samkv. frv. á hér eftir að svæfa þá hesta og nautgripi, sem þessi uppskurður, gelding, er gerður á. Landbn. lítur svo á, að frv. þetta beri að samþ. Hún kvaddi á fund sinn dýralækni og bar frv. undir hann, og það er í samráði við hann, að n. flytur brtt. sínar á þskj. 309. Þessar brtt. ganga báðar í þá átt, að tryggja möguleika á því, að lögunum verði fylgt, ef þau komast í gildi. Fyrri brtt. fjallar um, að þeir, sem eiga að taka að sér svæfingu á þessum gripum, geti átt kost á nægilegum undirbúningi til þess að þeim farist slíkt verk vel úr hendi. Gr. leggur þá kvöð á dýralækna, að þeir kenni mönnum þetta. Síðari brtt. er á þá leið, að lögin komi síðar til framkvæmda en til er ætlazt í frv. Er hún af sömu rótum runnin og hin, miðar að því, að hægt verði að framfylgja lögunum, þegar þau ganga í gildi. N. þótti sá tími, sem frv. tiltekur, helzt til stuttur og áleit, að ekki væri tryggt, að þá yrðu til menn í öllum plássum, sem kynnu þessar aðgerðir. Hv. þm. Snæf. á brtt. við frv. á þskj. 332. Ég held, að mér sé óhætt að lýsa því yfir fyrir n. hönd, að hún fallist alveg á þá till. - Ég minnist þess, að þegar þetta mál var hér til 1. umr. vakti einhver dm., ég hygg að það hafi verið hv. 6. landsk., máls á því, hvort ekki mundi hægt að færa frv. lengra út, svo að það næði til fleiri húsdýra, t. d. sauðfjárins. Landbn. athugaði þetta, en komst að þeirri niðurstöðu, að slíkt væri varla framkvæmanlegt.

Halldór Steinsson Ég verð að láta í ljós það álit mitt, að þetta sé mjög ómerkilegt mál. Það er að vísu ekki ómerkilegt að sýna skepnunum mannúð, en hafi það verið aðaltilgangur þessa frv., nær það allt of skammt. Það tekur út úr tvær dýrategundir, hesta og nautgripi, en vitanlegt er, að það er fjöldi annara dýra, sem þarf að gera sömu aðgerðir a. Það er alveg hárrétt, sem hv. 6. landsk. sagði við 1. umr., að þyki ástæða til þess að gera nefndar ráðstafanir með þessi dýr, því þá ekki eins önnur, t. d. lömbin. Að mínu áliti er ekki síður ástæða til þess að draga úr þjáningum ungviðisins en þeirra fullorðnu. Annars verð ég að segja, að ég tel þessar aðgerðir ekki svo sársaukafullar á fullorðinni og hraustri skepnu, að taki því að gera umfangsmiklar ráðstafanir þess vegna. Enda mætti alveg eins draga úr sársaukanum með staðdeyfingu, og væri það miklu umfangs- og hættuminna. Ég held því, að leið sú, sem farin er í frv., sé ekki sem réttust, og ég held meira að segja, að hv.n. hefi verið á svipaðri skoðun; það sýnir m. a. brtt. hennar, sem kveður svo á, að lögin skuli ekki koma til framkvæmda fyrr en 1935, svo að ekki virðist liggja mikið á þessum umbótum. Ég legg sem sé ekkert upp úr þeirri ástæðu hv.n., að svo langan undirbúning þurfi til framkvæmda. Það þarf ekki margra ára nám til þess að kunna að fara með klóróform. En þetta sýnir, að hv.n. er á sama máli og ég um, að frv. sé nauða ómerkilegt. Ég sé ekkert athugavert við brtt.n., þær eru heldur til bóta, nema það sem sagt er, að orðið „héraðslæknir“ skuli falla burt. Ég held, að héraðslæknir kunni alveg eins vel að kenna meðferð klóróforms eins og dýralæknar. Þar að auki er víðast hvar miklu hægra að ná í héraðslækni en að þurfa að sækja einhver námskeið hjá dýralækni. Þetta gerir framkvæmd laganna bara umstangsmeiri. Þá kem ég að brtt. mínum. Þó að ég telji málið ekki mikils virði, held ég, að yrði það samþ. óbreytt, gæti það verið talsvert varhugavert. Þar stendur, að menn, sem eiga að taka að sér þennan starfa, hafi hindrunarlaust aðgang að svæfingarefni hvenær sem er. Þetta nær ekki nokkurri átt, að gefa ólærðum mönnum slíkan aðgang að þessum sterku eiturlyfjum, sem geta verið stórhættuleg í höndum manna, sem ekki kunna með þau að fara. Þess vegna flyt ég brtt. um, að dómsmrh. skuli setja reglugerð um sölu og afhendingu svæfingarlyfja til geldingamannanna.

Frsm. (Páll Hermannsson) Hv. þm. Snæf. sagðist leggja lítið upp úr þessu frv. Hann verður auðvitað að hafa sína skoðun um það. Ég játa það, að sem læknir hefir einmitt hann mikinn rétt til þess að tala um þetta frv. Hann taldi því það helzt til lasts, að það gengi of skammt. Ef frv. er svo ákaflega þýðingarlítið, sem hv.þm. vill vera láta, þá sakar það minna, þó það taki ekki til fleiri húsdýraflokka. En að því leyti, sem sérstaklega hefir verð minnzt á lömbin eða sauðfé yfirleitt í þessu sambandi, þá vil ég segja um það, að gelding lamba er nú ekki orðin almenn og miklu fágætari en áður var. En ef um það væri að ræða að fara aftur að taka það upp að ala upp sauði, þá leit landbn. svo á, að svæfing gæti varla komið þar til greina, af því að þá væri orðið um svo marga einstaklinga að ræða, sem þyrftu að ná til svæfingamanna, að það þyrfti að vera á hverju heimili maður, sem með svæfingarmeðul kynni að fara, og það áleit n., að varla gæti komið til mála. Hv. þm. Snæf. sagði, að sársaukinn við þetta væri fremur lítill á fullorðnum dyrum. Ég er nú ef til vill ekki eins bær um þetta að dæma og hann, þar sem hann er læknir. En ég hygg þó af minni leikmannsþekkingu, að þessu fylgi meiri sársauki á fullorðnum dýrum en ungviði. Hesti t. d., sem geltur er nokkurra ára gamall, álít ég, að sé það meiri sársauki en unglambi. Hv. þm. hélt fram staðdeyfingu. Ég hefi ekkert vit á því og skal ekki um það deila við hv.þm., en n. leitaði um þetta upplýsinga hjá dýralækninum hér í Reykjavík, og hann taldi það bæði hættulegri og vandasamari aðferð að deyfa en að svæfa. Að við vildum binda það við dýralækna að leiðbeina mönnum um að fara með svæfingarmeðul, stafaði eingöngu af því, að það er skylda þeirra. En hinsvegar þætti okkur bara vænt um, ef læknar yfirleitt gætu leiðbeint um þetta, því það gæti oft komið sér vel, þar sem hér verður um allmarga menn að ræða, er verk þetta þurfa að vinna. Hv. þm. taldi það ófært og galla, að framkvæmd laganna dragist frá því, sem ætlað var í frv. Í frv. var gert ráð fyrir, að þau kæmu í gildi um næstu áramót. N. leit svo á, að það væri engin vissa fyrir því, að þá væru til nógu margir menn, sem kynnu þetta, og þá yrði það aðeins til þess, að það yrði að brjóta l., að láta þau ganga svo fljótt í gildi, nema mikil óþægindi hlytust af, sem n. fannst ekki ástæða til. Hitt er náttúrlega álitamál, hvort þetta er ekki óþarflega langur frestur, rúm 2 ár, en mér skilst þó, að það muni ekki velta á miklu, a. m. k. ekki frá sjónarmiði hv.þm. Snæf., ekki meira en honum þykir um þetta mál vert, hvort þetta kemur til framkvæmda árinu fyrr eða síðar; hitt þótti n. velta á meiru, að þegar það kæmi til framkvæmda, þá væru til nógu margir menn, sem kynnu að fara með svæfingarmeðul, svo ekki þyrfti að brjóta lögin. Með þessu hefi ég í raun og veru svarað hv. 6. landsk. að því leyti, sem ræða hennar var þess eðlis, að hún þurfti svara við.

Halldór Steinsson ég vil aðeins leiðrétta eitt atriði í ræðu hv.frsm. Ég sagði ekki að ég teldi þessar aðgerðir sársaukaminni á fullorðnum dýrum en ungum. Ég býst við, að sársaukinn sé jafn í báðum tilfellum. En ég sagði, að maður gæti betur lagt sársauka á fullorðna, hrausta skepnu en á ungviði. A. m. k. líta læknar svo á, að þeir geti fremur lagt sársauka á hraustan, fullorðinn mann en á barn, þeir vilja frekar hlífa þeim við miklum sársauka. Og ég býst við, að það sama eigi við um menn og skepnur í þessu tilfelli. Fullorðnar skepnur munu harka betur af sér en ungviði. Hitt vil ég ekki við kannast, að staðdeyfing sé umfangsmeiri eða vandasamari en svæfing. Hún er þvert á móti miklu hentugri, því hana geta allir skynbærir menn lært á stuttum tíma og notað hana án þess að það geti orðið að skaða. Þess vegna er staðdeyfing betri og umfangsminni en svæfing, ef á annað borð um deyfingu á að vera að ræða á þessum skepnum.