Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill tilkynna að kl. 4 í dag hefst utandagskrárumræða samkvæmt fyrri mgr. 50. gr. þingskapalaga sem þýðir að hún mun standa í hálfa klukkustund. Umræðan fer fram að beiðni hv. 8. þm. Reykn. og fjallar um stöðu samninga milli aðila vinnumarkaðarins.

Virðulegi forseti. Skýrsla sú um utanríkismál sem ég mæli hér fyrir og dreift var á Alþingi þriðjudaginn 6. apríl sl., er hin önnur í röðinni sem lögð er fram í tíð núv. ríkisstjórnar. Á liðnum árum hafa bæði skýrslur um utanríkismál og umræður þingsins í kjölfar þeirra tekið mið af þeim viðfangsefnum sem efst voru á baugi hverju sinni í íslenskum utanríkismálum eða í alþjóðamálum. Fyrir ári eins og raunar nokkur undanfarin ár voru Evrópumál og hagsmunir Íslands í tengslum við Evrópska efnahagssvæðið í brennidepli og því vart við öðru að búast en að þeim málum yrði meiri gaumur gefinn i umfjöllun þingsins en öðrum þáttum alþjóðamála. Af ástæðum sem ekki þarf að tíunda á þessum vettvangi verða utanríkisviðskiptin og málefni Evrópska efnahagssvæðisins óhjákvæmilega veigamikil og tímafrek enn um sinn en mikilvægir þjóðarhagsmunir mega ekki verða til þess að byrgja Íslendingum sýn gagnvart heimsatburðum í stærra samhengi. Fjarlægðir milli heimshluta skipta æ minna máli með þeim afleiðingum að atburðir víðs fjarri Íslandsströndum kunna að hafa áhrif hér á landi líkt og komið hefur í ljós hvað eftir annað, t.d. í ófriðnum á Balkanskaga og Persaflóastríðinu þar á undan svo að nefnd séu dæmi. Við þetta bætist að skilin milli einstakra þátta í utanríkismálum eru ekki eins skýr og áður þar sem öryggismál svo tekið sé dæmi eru nú samþætt efnahags- og viðskiptamálum, mannréttinda- og umhverfismálum sem aldrei fyrr. Aðstæður í heiminum hafa bein og óbein áhrif á lífsskilyrði okkar þjóðar og í meira mæli en nokkru sinni. Þjóðleg utanríkisstefna krefst því fullnægjandi heildarsýnar yfir marga og afar ólíka þætti alþjóðamála samtímis. Við gerð þessarar skýrslu hefur hliðsjón verið höfð af þessum veruleika. Áhersla hefur verið lögð á almenn frekar en sértæk viðfangsefni, á nauðsynlega aðlögun íslenskrar utanríkisstefnu á tímum stórfelldra breytinga í alþjóðamálum. Ég vona því að skýrslan ásamt bæði þeim umræðum sem þegar hafa átt sér stað í tilefni aukaaðildar Íslands að Vestur-Evrópusambandinu og umræðum sem boðaðar hafa verið vegna nýútkominnar skýrslu nefndar um öryggis- og varnarmál --- að allar þessar umræður geti stuðlað að ítarlegri og málefnalegri umfjöllun um utanríkismálin á þeim tímamótum sem Íslendingar standa á um þessar mundir. Í fyrri skýrslum mínum til Alþingis hef ég lagt á það áherslu að stjórnvöld í samvinnu við Alþingi gerðu sér far um að meta áhrif umskiptanna á alþjóðavettvangi á forsendur og framkvæmd utanríkisstefnunnar. Nú á tímum umróts er ekki síður brýnt en á tímum kyrrstöðu kalda stríðsins að Alþingi og ríkisstjórn standi saman um meginmarkmið utanríkisstefnunnar. Ég tel ástæðu til að fagna þeim vísbendingum sem nýlega hafa komið fram á Alþingi af hálfu eins forustumanna stjórnarandstöðunnar um að flokkur hans kunni e.t.v. við hinar breyttu aðstæður í alþjóðamálum að vilja leggja lið aukinni samstöðu, samstöðu af því tagi sem öðru fremur hefur gert Íslendingum kleift á undanförnum áratugum að standa vörð um sjálfstæði þjóðarinnar og ná fram mikilvægum markmiðum í samskiptum við aðrar þjóðir. Slík viðhorfsbreyting verður vonandi til þess ef hugur fylgir máli, sem væntanlega kemur í ljós við þessa umræðu, að skapa rökræðum um íslensk utanríkismál vinsamlegra og skynsamlegra umhverfi en verið hefur. Breyttar aðstæður gefa einnig tilefni til að huga sérstaklega að tilhögun skýrslugjafar utanrrh. til Alþingis í framtíðinni og mun ég víkja nánar að því síðar. Virðulegi forseti. Staða Íslands í heiminum hefur breyst í veigamiklum atriðum á örstuttum tíma. Á tímum kalda stríðsins tryggði lykilstaða landsins í varnarsamstarfi vestrænna ríkja Íslendingum áhrifastöðu í Evrópu langt umfram það sem stærð þjóðarinnar eða efnahagslegir burðir gáfu tilefni til. Við hinar breyttu aðstæður verður ekki lengur gengið að því sem vísu að tillit verði tekið til íslenskra hagsmuna í evrópsku samstarfi af þeim sökum. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að Ísland muni ekki slást í hóp þeirra EFTA-ríkja sem sótt hafa um aðild að Evrópubandalaginu. Umsókn Noregs, Svíþjóðar og Finnlands að Evrópubandalaginu veldur því að þungamiðja norræns samstarfs mun á næstunni færast nær Brussel. Ísland á því það á hættu að verða nokkuð afskipt, jafnvel einnig í norrænu samstarfi. Þessum breytingum þurfa Íslendingar að mæta af fullri einurð, hvort heldur sjálfvalin einangrun í tortryggni eða gagnrýnislaus undanlátssemi við volduga nágranna eru óásættanlegir kostir sem stuðla mundu að jaðarstöðu Íslands. Því er óhjákvæmilegt að Íslendingar hafi sjálfir að því frumkvæði að koma ár sinni betur fyrir borð í breyttu alþjóðlegu umhverfi með jafnvel virkari utanríkisstefnu en hingað til. Haldi Íslendingar hins vegar að sér höndum getur fátt komið í veg fyrir að stefnumörkun og ákvarðanir annarra ríkja hafi æ meiri áhrif á hagsmuni Íslands í framtíðinni. Á sviði öryggis- og varnarmála hefur ríkisstjórnin ákveðið að Ísland gerist aukaaðili að Vestur-Evrópusambandinu til að tryggja Íslendingum hlutdeild í samráði Evrópuríkja Atlantshafsbandalagsins. Í júní 1992 setti ég á fót nefnd fulltrúa samstarfsflokka í ríkisstjórn og embættismanna til að fjalla um öryggis- og varnarmál Íslands við breyttar aðstæður í alþjóðamálum. Nefndin skilaði nýlega áliti þar sem koma fram athyglisverðar ábendingar sem hafðar verða til hliðsjónar við stefnumörkun í náinni framtíð. Sókn ríkja Evrópubandalagsins í átt til nánara pólitísks sambands hefur einnig bein áhrif á íslenskt viðskiptaumhverfi. Að sönnu leiðir þróun þess ekki nauðsynlega til aukinna viðskiptahindrana, en hefur þó óhjákvæmilega áhrif á samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja. Þess vegna þurfi að grípa til aðgerða til að tryggja stöðu Íslands á mikilvægasta markaðssvæðinu, Evrópu. Með samningnum um Evrópska efnahagssvæðið gafst ekki aðeins tækifæri til að tryggja aðgang að mörkuðum, heldur leiðir hann einnig til hraðari aðlögunar íslenskra fyrirtækja að nútímalegu viðskiptaumhverfi og aukinni samkeppni. Við lok kalda stríðsins bundu margir við það vonir að takast mætti að koma á nýrri skipan heimsmála sem mundi einkennast af friðsamlegum samskiptum og samstarfi lýðræðisríkjanna. Alþjóðlegum og svæðisbundnum samtökum, ekki síst Sameinuðu þjóðunum, var ætlað að renna styrkum stoðum undir hina nýju skipan. Dregið skyldi úr spennu og hættu á átökum, landamæri opnuð og stuðlað að aukinni hagsæld í skjóli frjálsrar verslunar þjóða í millum. Frjáls viðskipti kæmu loks með afgerandi hætti í stað verndarstefnu og einangrunarhyggju. Eftirleikurinn hefur orðið allur annar. Fáir gera sér lengur vonir um að fram undan bíði viburðasnautt þúsund ára sæluríki. Ofstæki, hatur og þjóðernishroki í einstökum ríkjum hefur á örstuttum tíma opinberað vanmátt hins alþjóðlega samfélags til að hafa hemil á skærum og átökum og þetta hefur minnt á að markmiðum lýðræðisríkjanna verður ekki náð nema með hægfara þróun og þrotlausu starfi til langs tíma. Snurður hafa einnig hlaupið á þráðinn í tilraunum ríkja Vestur-Evrópu til að koma á nánara sambandi sín í milli á viðskipta- og efnahagssviðinu. Ekki verður séð fyrir endann á GATT-viðræðunum og átti þeim þó að ljúka fyrir árslok 1990. Mikið er í húfi að þar takist vel til því renni þær út í sandinn aukast líkur á því að viðskiptaerjur magnist milli Bandaríkjanna, Evrópu- og Asíuríkja og brjótist jafnvel út í viðskiptatríði. Víst má telja að enginn fer með sigur af hólmi í slíkum átökum. Þar tapa allir. Umrót hefur farið vaxandi í öðrum heimshlutum, m.a. í mörgum þróunarlöndum þar sem stjórnleysi hefur leyst einræði af hólmi. Það verður að teljast ógnvekjandi að hátt á annar tugur ríkja um heim allan er talinn eiga eða geta framleitt gereyðingarvopn. Þetta ótrygga ástand í heiminum veldur því að óhjákvæmilegt er að hugað verði áfram að öryggi og landvörnum. Þrátt fyrir að skipting Evrópu í andstæðar fylkingar og sú beina hernaðarógn sem henni fylgdi heyri nú sögunni til, um sinn a.m.k., getur engin þjóð leyft sér að láta öryggi sitt og landvarnir fyrir róða. Ekki væri þó síður háskalegt að láta undir höfuð leggjast að leita allra þeirra færa sem nú gefast til að stuðla að auknum friðsamlegum samskiptum og samvinnu þjóða, ekki síst þeirra sem fyrir stuttu voru sitt hvorum megin markalínu austurs og vesturs. Þetta á við um samvinnu í öryggis- og varnarmálum en einnig á sviði efnahags- og viðskiptamála, umhverfismála og mannréttinda. Í þessu efni getur Ísland lagt lóð sitt á vogarskálarnar með virkri þátttöku í fjölþjóðasamstarfi. Virðulegi forseti. Í skýrslu nefndar um öryggis- og varnarmál sem áður er á minnst er réttilega á það bent að á tímum örra breytinga í heimsmálum standi Íslendingar ekki vörð um öryggi sitt nema með virkri þátttöku í alþjóðlegu samstarfi og með varnarsamstarfi við vinveitt nágrannaríki. Breytingar sem átt hafa sér stað valdi því að renna þurfi fleiri stoðum undir íslenska öryggishagsmuni en gert er með varnarsamningnum við Bandaríkin og aðildinni að Atlantshafsbandalaginu. Jafnframt er áréttað að varnarsamstarfið við Bandaríkin og þátttaka Íslands í samstarfinu innan Atlantshafsbandalagsins séu og verði hin bjargfasta undirstaða öryggis landsins. Þrátt fyrir óhjákvæmilegar stefnubreytingar innan Atlantshafsbandalagsins og í varnarsamstarfinu hafa hvorki Ísland né önnur bandalagsríki hug á grundvallarbreytingum. Á sama hátt og íslensk stjórnvöld hafa tekið þátt í aðlögun Atlantshafsbandalagsins að nýjum aðstæðum hafa þau átt skoðanaskipti við fulltrúa bandarískra stjórnvalda á ýmsum stigum um framtíð og framkvæmd varnarsamstarfsins bæði í ljósi breyttra aðstæðna á Norður-Atlantshafi og niðurskurðar útgjalda til varnarmála í Bandaríkjunum. Af hálfu bandarískra stjórnvalda og í öðrum nálægum bandalagsríkjum hefur hernaðarlegt mikilvægi hnattlegu Íslands verið ítrekað, ekki síst samfara fækkun í bandarísku herliði á meginlandi Evrópu og aukinni hættu á svæðisbundnum átökum. Á það má benda að varnaráætlanagerð Atlantshafsbandalagsins byggist nú æ meir og mun meira en áður á liðsauka og birgðaflutningum frá Norður-Ameríku til Evrópu. Á undanförnum árum hefur Ísland ásamt öðrum aðildarríkjum Atlantshafsbandalagsins tekið þátt í að laga bandalagið að breyttum aðstæðum og nýjum verkefnum. Aðlögun þessi endurspeglast m.a. í nýrri öryggismálastefnu, sem byggist á fækkun í herjum og áherslu á fjölþjóðlegar viðbragðsskjótar hersveitir, stofnun Norður-Atlantshafssamstarfsráðsins, þátttöku í friðargæslu og aukinni ábyrgð evrópskra aðildarríkja á sameiginlegu öryggi okkar. Af hálfu íslenskra stjórnvalda hefur áhersla verið lögð á varfærna aðlögun bandalagsins þannig að ekki yrði dregið úr stjórnmálalegri samstöðu eða kjarna varnarsamstarfsins, einkum hvað varðar sterk tengsl aðildarríkjanna í Norður-Ameríku og Evrópu. Einnig hefur það verið afstaða íslenskra stjórnvalda að æskilegt væri að stofna til sem nánastra tengsla og samvinnu Atlantshafsbandalagsins við aðrar stofnanir og samtök í Evrópu. Þrátt fyrir nokkra umræðu um fjölgun bandalagsríkja hefur ekki verið talið tímabært að skilgreina sérstök inntökuskilyrði. Íslensk stjórnvöld munu hvetja til þess að umsóknir um fulla aðild eða beiðnir um öryggisskuldbindingar verði skoðaðar fyrst og fremst með tilliti til þess hvort það styrki bandalagið og stuðli að stöðugleika í Evrópu til lengri tíma litið. Þótt aðlögun Atlantshafsbandalagsins hafi að flestu leyti verið árangursrík er enn óljóst hvernig bandalagið mun þróast og hvert meginhlutverk þess verður. Stórfelld svæðisbundin átök verða yfirleitt ekki til lykta leidd af einni stofnun eða samtökum, heldur þarf sameiginlegt átak til að koma á friði og finna lausn á deilumálum. Þar getur Atlantshafsbandalagið vissulega gegnt lykilhlutverki vegna hernaðarlegra burða og stjórnmálalegra áhrifa, ekki síst í Mið- og Austur-Evrópu. Það hefur burði til að annast friðargæslu eða jafnvel aðgerðir til að stilla til friðar í Evrópu ef Sameinuðu þjóðirnar eða Ráðstefnan um öryggi og samvinnu í Evrópu óska eftir því að bandalagið taki að sér slík verkefni, enda samrýmist það stofnskrá og markmiðum þess. Öðrum aðilum er ekki til að dreifa til þess að gegna þessu hlutverki. Tillaga ríkisstjórnarinnar til þál. þar sem lýst er stuðningi við ákvörðun ríkisstjórnarinnar um aukaaðild Íslands að Vestur-Evrópusambandinu endurspeglar þau varanlegu áhrif sem umskiptin í Evrópu hafa haft á samstarf vestrænna ríkja í öryggismálum. Aukaaðild Íslands að sambandinu er ekki aðeins í samræmi við íslenska öryggishagsmuni heldur þjónar hún einnig hagsmunum Atlantshafsbandalagsins sem heildar. Er það í samræmi við sjónarmið sem fram kom í viðræðum nefndarinnar um öryggis- og varnarmál við stjórnvöld í Bandaríkjunum, Noregi og Bretlandi og við forustumenn Atlantshafsbandalagsins þar sem allir viðmælendur okkar lýstu ánægju sinni með þá ákvörðun Íslands að taka boði um aukaaðild að Vestur-Evrópusambandinu. Virðulegi forseti. Á undanförnum árum hafa Evrópuríki, hvert með sínum hætti, þurft að taka afstöðu til þess hvernig framtíðarsamstarf ríkja álfunnar væri best háttað. Evrópubandalagið hefur nú öðlast slíkt vægi að allt milliríkjasamstarf innan Evrópu tekur mið af því sem þar gerist. Sókn Evrópubandalagsríkjanna í átt til nánara pólitísks sambands virtist um skeið óstöðvandi, en úrslit þjóðaratkvæðagreiðslu um Maastricht-samkomulagið í Danmörku, naumur stuðningur Frakka við það og tregða Breta hafa valdið því að jafnvel þótt Maastricht-samkomulagið verði að lokum samþykkt, bæði í Bretlandi og Danmörku má heita að allur vindur sé úr seglum heitustu talsmanna sambandsríkis Evrópu. Umrót á gjaldeyrismörkuðum Evrópu hefur einnig leitt til efasemda að efnahagslegar forsendur séru fyrir evrópskri gjaldeyriseiningu. Alkunna er að innan Evrópubandalagsins hefur því gjarnan verið haldið fram að erfitt væri að gera hvort tveggja í senn, fjölga aðildarríkjunum og styrkja innviði bandalagsins. Því var það skilyrði upphaflega sett á leiðtogafundi Evrópubandalagsins í Lissabon að aðildarviðræður við EFTA-ríkin, þau sem sótt hafa um aðild, gætu ekki hafist fyrr en eftir samþykkt Maastricht-samkomulagsins. Fjögur EFTA-ríkjanna hafa nú engu að síður hafið aðildarviðræður við Evrópubandalagið. En fari svo að Bretar eða Danir felli Maastricht-samkomulagið munu aðildarviðræður þessar greinilega lenda í uppnámi. Margt annað getur orðið til þess að draga aðildarviðræður á langinn. Ekki er heldur víst að sú niðurstaða náist að lokum sem verði samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu í ríkjunum fjórum. Umsækjendur úr röðum EFTA-ríkjanna geta því þurft að treysta á EES-samninginn lengur en næstu tvö ár. Hvert nýtt aðildarríki breytir eðli og svipmóti Evrópubandalagsins og raskar viðkvæmu valdajafnvægi innan þess. Það er því farið varlega í sakirnar áður en nýjum ríkjum er hleypt að samningaborðinu. Tilboð leiðtogafundarins í Lissabon til EFTA-ríkjanna um að aðildarviðræður skyldu hefjast fljótt fékkst ekki fram nema fyrir verulegan pólitískan þrýsting og verður því vart endurtekið í bráð. EFTA-ríkin hafa nú þegar hvert á sinn hátt svarað því tilboði. Vangaveltur um mögulega aðild Íslands að EB eru því fjarlægari nú en fyrir ári síðan. Næst þegar Evrópubandalagið vekur máls á því að fjölga aðildarríkjum, þá verður það að takast á við umsóknir nýfrjálsra ríkja Austur-Evrópu þar sem svokölluð Visegrad-ríki, þ.e. Tékkland, Ungverjaland og Pólland, verða fremst í biðröðinni. Sú lota getur teygst fram á næstu öld ef af henni verður. Fjölgi aðildarríkjum mikið fram yfir 16 er ljóst að taka verður allar stofnanir EB til gagngerrar endurskoðunar og óvíst er hversu langan tíma það tekur, en því verkefni munu þeir væntanlega sinna samkvæmt þegar gerðu samkomulagi eftir 1996. Hinir kredduföstustu talsmanna Evrópubandalagsins hafa jafnan haldið því á loft að ekki þýði annað í samstarfi Evrópuríkja en að taka við öllum skuldbindingum án undantekninga, ekki gefist kostur á að velja og hafna. Þess sjást nú nokkur merki að þessi bókstafstrú er á undanhaldi þótt hún sé langt frá því að vera horfin af sjónarsviðinu. EES-samningurinn markar að því leyti tímamót að með honum var í fyrsta skipti vakið máls á því að veita ríkjum utan Evrópubandalagsins hindrunarlausan aðgang að innri markaðnum án þess að því fylgdi að taka við öðrum skuldbindingum en þeim sem nauðsynlegar væru fyrir snurðulausan rekstur Evrópska efnahagssvæðisins. Gamlar starfsaðferðir innan Evrópubandalagsins sem miðuðust við að staðla og samræma öll tæki og starfsaðferðir hafa þróast í þá átt að setja aðildarríkjunum almenn markmið sem þau uppfylla síðan hvert á sinn hátt. Með Maastricht-samkomulaginu er fest í sessi þessi starfsregla að enga ákvörðun beri að taka á efra stjórnsýslustigi sem hægt væri að taka á neðra stigi án vandkvæða eða viðskiptahindrana. Samkvæmt þessari reglu, sem kennd hefur verið við dreifræði, er tryggt að sameiginlegar stofnanir EB gangi ekki um of inn á valdsvið einstakra aðildarríkja eða sveitarstjórna. Þess er þegar farið að gæta í stjórnkerfi Evrópubandalagsins að tekið er tillit til þessa því að tilskipanir eru að verða æ færri og almennari að eðli. Vaxandi sveigjanleiki EB tekur á sig aðrar myndir. Innan Evrópubandalagsins hefur hvort tveggja gerst að nokkur aðildarríki hafa tekið sig saman um að efla samstarf sín í milli án þess að öll aðildarríkin væru þar með og það að einstök ríki hafa verið undanþegin nýrri samþykktum EB á tilteknum sviðum. Má þar nefna undanþágu Dana frá hlutum Maastricht-samkomulagsins og Breta frá félagsmálasáttmála Evrópubandalagsins. Ef byggja á upp frekara samstarf allra Evrópuríkja verður að taka tillit til sérstöðu hvers og eins þeirra, finna hverju sína vistarveru. Að öllu þessu samanlögðu getur þróunin auðveldlega orðið á þann veg að EES-samningurinn geti átt fyrir höndum lengri lífdaga en menn ætluðu fyrir fáeinum missirum. Hvernig sem öðrum aðildarríkjum EFTA vegnar í aðildarviðræðunum verður EES-samningurinn traustur grunnur sem hægt verður að byggja á þegar samskiptum Íslands og Evrópubandalagsins verður ráðið til lykta í framtíðinni. Þær skuldbindingar og þau réttindi sem EES-samningnum fylgja munu standa þótt semja verði um einfaldara fyrirkomulag stofnana verði samningsaðilar ekki aðrir en Ísland og Evrópubandalagið. Virðulegi forseti. Tilraunir til að hemja borgarastyrjöldina í fyrrverandi Júgóslavíu hafa enn ekki borið árangur. Íbúar Bosníu-Hersegovínu hafa orðið hart úti og hætta er á að átökin breiðist út til annarra landsvæða. Ísland var á sínum tíma fyrst vestrænna ríkja til þess að viðurkenna sjálfstæði Slóveníu og Króatíu og viðurkenndi Bosníu-Hersegovínu skömmu síðar. Ísland stóð fyrir aðildartillögu Slóveníu að allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna og utanrrh. þáði heimboð til Slóveníu dagana 14.--15. okt. sl. Á sama tíma stóð til að sækja heim Króatíu en af því gat ekki orðið af óviðráðanlegum ástæðum. Makedóníu var nýlega veitt aðild að Sameinuðu þjóðunum. Ísland var í síðustu viku meðflytjandi að tillögu á allsherjarþinginu um aðildina og hef ég sent utanríkisráðherra landsins heillaóskaskeyti og tilkynnt honum að íslensk stjórnvöld séu reiðubúin til viðræðna um stjórnmálasamband ríkjanna. Stjórnvöld hafa á undanförnum mánuðum tekið virkan þátt í alþjóðlegu starfi um málefni fyrrverandi Júgóslavíu. Auk almennra framlaga til hjálparstofnana var framlag Íslands á sl. ári til friðargæslusveita Sameinuðu þjóðanna í fyrrverandi Júgóslavíu tæpar 5 millj. kr. og viðbótarframlag til flóttamannastofnunar 3 millj. Ríkisstjórnin hafði samstarf við Rauða kross Íslands og Hjálparstofnun kirkjunnar um fjársöfnun til stuðnings stríðshrjáðum þegnum í fyrrverandi Júgóslavíu og Sómalíu og söfnuðust um 22 millj. kr. Þar af voru 4 millj. kr. framlag stjórnvalda. Einnig ákvað ríkisstjórnin að stofna vinnuhóp um aðgerðir til aðstoðar í fyrrverandi Júgóslavíu með fulltrúum utanrrn., Rauða kross Íslands og Hjálparstofnunar kirkjunnar. Tillögum vinnuhópsins var hrundið í framkvæmd. Þær fólu í sér kaup á fæði fyrir níu þúsund flóttamenn í Slóveníu, fatasöfnun, matvælasendingar og endurbyggingu húsnæðis fyrir flóttamenn fyrir 16 millj. kr. Fatasöfnunin heppnaðist vel og söfnuðust alls um 150--160 tonn af hlýlegum skjólfatnaði, en verðmæti hans er áætlað um 30--50 millj. kr. Það samstarf sem ríkisstjórnin hefur átt við óopinber félagasamtök hefur því skilað góðum árangri og er vonast til að framhald geti orðið á þessu samstarfi. Til viðbótar þessu ákvað ríkisstjórnin að veita 6,4 millj. kr. til að greiða laun allt að þriggja einstaklinga sem kunna að verða ráðnir til friðargæslustarfa í ríkjum fyrrverandi Júgóslavíu. Slík ákvörðun hefur ekki verið tekin áður og er liður í því að Ísland axli aukna ábyrgð á alþjóðavettvangi. Loks ákvað ríkisstjórnin að afsala sér 115 millj. kr. lánsheimild á niðurgreiddum vöxtum frá Viðreisnarsjóði Evrópuráðsins að því tilskildu að lánið yrði notað til uppbyggingar og aðstoðar við flóttafólk í fyrrverandi Júgóslavíu en vextir af umræddu láni eru mun lægri en af öðrum sambærilegum lánum sem Ísland á kost á. Þátttaka Sameinuðu þjóðanna í friðarumleitunum hefur farið stigvaxandi. Öryggisráðið hefur samþykkt ályktun um efnahagslegar refsiaðgerðir auk annarra ályktana til þess að auka skilvirkni refsiaðgerðanna. Aðgerðirnar hafa hins vegar ekki enn þá skilað þeim árangri sem vonir voru við bundnar. Atlantshafsbandalagið hefur jafnt og þétt aukið þátttöku í framkvæmd refsiaðgerða Sameinuðu þjóðanna. Flotadeild bandalagsins hefur aðstoðað við framkvæmd ályktana öryggisráðsins. Nýlega ákvað bandalagið að aðstoða Sameinuðu þjóðirnar við framkvæmd ályktunar öryggisráðsins frá 31. mars sl. um aðgerðir til að framfylgja banni við flugi yfir Bosníu-Hersegovínu. Auk þess er hafinn undirbúningur að þátttöku Atlantshafsbandalagsins í framkvæmd Vance/Owen-friðaráætlunarinnar. Þess má geta að íslensk stjórnvöld styðja að fullu aðgerðir á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og Atlantshafsbandalagsins til að knýja Serba í Bosníu-Hersegovínu og serbnesk stjórnvöld til að virða friðaráætlunina. Virðulegi forseti. Samskipti Íslands og Rússlands hafa verið vinsamleg á undanförnun áratugum. Stjórnmálaástandið í Rússlandi og breytingar á viðskiptum ríkjanna hafa nú sett þessum samskiptum þrengri skorður en ella og þrengri skorður en æskilegt væri. Þótt enn hafi ekki gefist tækifæri til beinna viðræðna íslenskra og rússneskra ráðamanna hafa íslensk stjórnvöld tekið þátt í samráði og aðgerðum vestrænna ríkja til aðstoðar nýfrjálsum ríkjum í Mið- og Austur-Evrópu, þar á meðal Rússlandi, innan hins svokallaða 24 landa samstarfs. Kanna þarf sérstaklega með hvaða hætti auka má samskipti Íslands og Rússlands með það fyrir augum að Ísland geti frekar stutt við bakið á lýðræðisþróuninni í Rússlandi. Á árinu 1992 voru haldnar tvær ráðstefnur í Washington, Lissabon og Tókíó að frumkvæði Bandaríkjastjórnar til þess að hvetja til og samræma aðstoð við fyrrverandi Sovétlýðveldin. Ríkisstjórn Íslands ákvað að veita 17 millj. kr. á síðasta ári í aðstoð. Stofnanir, fyrirtæki og félög á Íslandi lögðu fram svipaða upphæð. Stórum hluta framlags ríkisstjórnarinnar var varið til tækniaðstoðar við sjávarútveg í Kamtsjatka. Æskilegt er að Ísland taki þátt í að festa í sessi lýðræði og markaðshagkerfi í Rússlandi með aðstoð af þessu tagi. Hvað varðar viðskipti ríkjanna tveggja hafa endalok miðstýringarinnar þegar haft áhrif á þá tilhögun sem verið hefur við lýði í marga áratugi. Viðskiptafrelsi í stað miðstýringar ríkisverslunar gerir nýjar kröfur til þeirra sem vilja stunda viðskipti í Rússlandi en skapar jafnframt nýja möguleika, ný tækifæri. Sá vaxtarbroddur sem gefur sérstakt tilefni til bjartsýni í viðskiptum Íslands og Rússlands er samstarf á sviði orkumála, þar með talinn undirbúningur jarðhitaveitu á Kamtsjatka. Samvinna í sjávarútvegi er enn á byrjunarstigi. Íslensk fyrirtæki gætu hugsanlega látið í té vel búin skip, tækni- og markaðsþekkingu ef viðunandi lausn finnst varðandi greiðslufyrirkomulag, t.d. við Kamtsjatka og í Barentshafi. Og í því lagafrv. sem nú liggur fyrir um þróunarsjóð sjávarútvegsins eru ákveðin ákvæði sem eiga að auðvelda íslenskum fyrirtækjum að taka þátt í verkefnum af þessu tagi. Viðskiptabókun Íslands og Rússlands féll úr gildi um síðustu áramót en hefur nú verið framlengd til áramóta. Þótt litið hafi verið á Jeltsín, forseta Rússlands, og ríkisstjórn hans sem eins konar persónugerving umbótastefnunnar er ekki þar með sagt að umbætur standi og falli með þessum einstaklingum. Á hinn bóginn skiptir miklu að réttkjörnir leiðtogar, sem sannanlega hafa umboð þjóðarinnar, veiti Rússlandi forustu í erfiðum hamskiptum frá kommúnísku alræði til lýðræðis og blandaðs hagkerfis. Ef ekki tekst fljótlega að leysa stjórnarfarslegar deilur og höggva á þann hnút sem torveldar róttækar efnahagsaðgerðir er alls óvíst hvað gerast kann í Rússlandi. Alls ekki er hægt að útiloka almenna upplausn og átök sem gætu haft afdrifaríkar afleiðingar um gervalla heimsbyggðina. Þrátt fyrir að afturhaldsöfl í Rússlandi hafi styrkst á undanförnum mánuðum er víst að ekki verður aftur horfið til þess ástands sem ríkti á valdatímum kommúnista. Á hinn bóginn er óljóst hvað við tekur. Ekki verður gengið að því vísu að það verði lýðræði og frjálst markaðshagkerfi að vestrænni fyrirmynd. Fundur Jeltsíns og Clintons forseta Bandaríkjanna í Vancouver og þjóðaratkvæðagreiðslan í Rússlandi síðar í þessum mánuði vekja nokkrir vonir um að Rússlandi geti sigrast á fyrrnefndum vandamálum sem vissulega eru risavaxin. Ísland viðurkenndi sjálfstæði og fullveldi allra aðildarríkja Samveldis sjálfstæðra ríkja í byrjun liðins árs. Stofnað hefur verið til formlegs stjórnmálasambands við Úkraínu og Georgíu. Sú stefna var mörkuð í upphafi að láta ákvörðun um stjórnmálasamband við samveldisríkin, önnur en Rússland, einkum ráðast af möguleikum á sviði viðskipta eða annarra áþreifanlegra samskipta. Íslensk sérþekking á nýtingu jarðhita getur komið að góðum notum í ýmsum samveldisríkjanna. Auk Rússlands hafa Úkraína, Armenía og Georgía látið í ljós áhuga á samvinnu við Íslendinga á þessu sviði. Þess má vænta að víðtæk samvinna geti komist á á komandi árum þannig að íslenskir sérfræðingar taki þátt í að flýta jarðhitanýtingu í sumum þessara ríkja. Nú þegar liðið er á annað ár frá því að samveldi sjálfstæðra ríkja var stofnað og þrátt fyrir nokkrar væntingar í upphafi hefur það enn ekki orðið meira en mjög laustengt ríkjabandalag. Aðildarríkin eiga öll við risavaxna stjórnmálalega og efnahagslega erfiðleika að stríða og ekki bætir úr skák að tvíhliða samskipti einstakra samveldisríkja eru mjög misjöfn og minna en friðsamleg í mörgum tilvikum. Rússland og Úkraína komust að samkomulagi um skiptingu Svartahafsflotans í fyrra en deilan um yfirráð yfir Krímskaga er enn óleyst. Það sem veldur jafnvel enn meiri áhyggjum innan samveldisins sem utan er tregða úkraínskra stjórnvalda til að leyfa flutninga á langdrægum kjarnaflaugum frá Úkraínu til Rússlands þrátt fyrir samningsbundnar skuldbindingar í þessum efnum. Samkvæmt Minsk-samkomulaginu á síðasta ári voru öll skammdræg kjarnavopn flutt frá Úkraínu til Rússlands, en um þriðjungur allra langdrægra kjarnaflauga Sovétríkjanna fyrrverandi eru enn í Úkraínu í trássi við svonefnt Lissabon-samkomulag sem Kasakstan og Hvíta-Rússland stóðu einnig að. Úkraína hefur ekki fullgilt samninginn gegn útbreiðslu kjarnavopna eða START I samninginn um takmörkun langdrægra kjarnavopna. Margt bendir til þess að Úkraínustjórn reyni að nota kjarnavopnin sem tromp á hendi í samskiptum við Rússland og Vesturlönd, einkum Bandaríkin. Vestræn ríki, sem hafa heitið umtalsverðu fjármagni til aðstoðar við eyðingu kjarnavopna og til endurþjálfunar vísindamanna í samveldisríkjunum, leggja mikla áherslu á að koma í veg fyrir frekari útbreiðslu kjarnavopna. Því gæti ákvörðun Úkraínu um að virða að vettugi umsamdar skuldbindingar til skemmri eða lengri tíma hafi mjög neikvætt fordæmisgildi varðandi útbreiðslu slíkra vopna. Stuðningur íslenskra stjórnvalda við baráttu Eystrasaltsríkjanna fyrir endurheimt sjálfstæðis og fullveldis á árunum 1990--1991 hefur valdið því að sérstök tengsl hafa myndast á milli Íslands og ríkjanna þriggja. Þetta endurspeglaðist m.a. í nýlegri heimsókn Brazauskas, nýkjörins forseta Litáens, hingað til lands. Áframhaldandi stuðningur vinveittra ríkja getur jafnvel ráðið úrslitum um hvort takast muni að renna nægilega styrkum stoðum undir sjálfstæði Eystrasaltsríkjanna í framtíðinni. Íslensk stjórnvöld hafa af fremsta megni reynt að aðstoða Eystrasaltsríkin við að hefja þátttöku í alþjóðlegu og fjölþjóðlegu samstarfi, m.a. með því að kynna þeim rekstur og skipulag utanríkisþjónustu. Einnig hafa Norðurlöndin verið samtaka í aðstoð við ríkin þrjú, t.d. með því að standa straum af þátttöku þeirra í starfsemi Ráðstefnunnar um öryggi og samvinnu í Evrópu í Vínarborg á síðasta ári. Ísland veitti Eystrasaltsríkjunum 1 millj. Bandaríkjadala í greiðslujafnaðaraðstoð á síðasta ári. Þá hafa stjórnvöld staðið að þjálfun og námskeiðum fyrir fjölda einstaklinga frá ríkjunum þremur, þar á meðal með styrkveitingum til náms við Háskóla Íslands og þjálfun í stjórnun fyrirtækja. Síðastnefnda verkefnin var einnig styrkt af íslenskum félögum og fyrirtækjum. Einnig hafa verið veittir styrkir vegna hugsanlegra samstarfsverkefna og til stofnunar lyfjaverksmiðju í Litáen, til rannsókna á jarðvarma og til ráðgjafar um flugöryggismál. Fjármálaráðherrar Norðurlanda undirrituðu samkomulag í Helsinki um fjárfestingaráætlun fyrir Eystrasaltsríkin í þeim tilgangi að aðstoða þar lítil og meðalstór fyrirtæki. Samkvæmt áætluninni verður varið meira en 7,5 milljörðum íslenskra króna til fjárfestinga í formi ábyrgða á lánum sem renna til þessara ríkja og hefur m.a. verið leitað til Evrópubankans og Norræna fjárfestingarbankans um þessa fjármögnun. Af skiljanlegum ástæðum hefur verið tilhneiging á Vesturlöndum á undanförnum árum til að spyrða saman Eystrasaltsríkin þrjú og móta heildarstefnu gagnvart þeim þótt í raun séu ólíkar aðstæður og hagsmunir í hverju ríki. Þetta er m.a. afleiðing af nauðsynlegri samstöðu Eystrasaltsríkjanna meðan þau voru að brjótast undan sovéskum yfirráðum og afleiðing af landfræðilegri og efnahagslegri smæð þeirra. Nú um tveimur árum eftir að ríkin þrjú öðluðust fullt sjálfstæði á ný fer hvert þeirra í auknum mæli eigin leiðir. Tvíhliða samskipti þeirra við önnur ríki eru að komast í fastari skorður. Eftir sem áður eiga Eystrasaltsríkin sameiginlegra hagsmuna að gæta á sviði öryggismála og einkum hvað varðar samskiptin við Rússland. Mjög hefur verið lagt að rússneskum stjórnvöldum á alþjóðavettvangi að ljúka samskiptum við Eystrsaltsríkin um áætlun um brottflutning rússnesks herliðs. Vonast er til að brottflutningur rússnesks herliðs frá Eystrasaltsríkjunum haldi áfram þrátt fyrir yfirlýsingu stjórnvalda í Moskvu nýlega um að brottflutningur hafi verið stöðvaður sökum húsnæðiseklu í Rússlandi. Einstök ríki hafa staðið að fjölþjóðlegu samráði um hvernig hugsanlega væri hægt að auðvelda brottflutninginn með efnahagsaðstoð, ekki síst fjárveitingum til byggingar íbúðarhúsnæðis. Íslensk stjórnvöld hafa tekið undir áskoranir um umsamin en skilyrðislausan brottflutning rússnesks herliðs frá Eystrasaltsríkjunum. Vestræn ríki, þar á meðal Ísland, hafa algjörlega hafnað óbeinni tengingu rússneskra stjórnvalda milli brottflutnings og réttinda rússneskra minnihlutahópa í ríkjunum þremur. Ísland og önnur Norðurlönd hafa gengið frá tvísköttunarsamningum við Eystrasaltsríkin þrjú og undirbúningur er hafinn að gerð fríverslunarsamnings við þau einnig. Þótt öll ríki Mið- og Austur-Evrópu hafi virst vera órofa heild á tímum kalda stríðsins, ofurseld sovéskri yfirdrottnun og miðstýrðu hagkerfi í rúmlega fjóra áratugi kemur stjórnmálalegur, efnahagslegur og menningarlegur munur þeirra í millum æ betur í ljós. Aðlögun þessara ríkja að lýðræði og markaðskerfi verður óhjákvæmilega misjöfn að umgangi og í tíma, en miklu skiptir fyrir öll ríki álfunnar að múr velmegunar og öryggis komi ekki í stað járntjaldsins sem fyrir var. Samskipti Íslands við ríki Mið- og Austur-Evrópu hafa löngum fyrst og fremst verið á sviði viðskipta, en verulega hefur dregið úr þeim frá því sem var. Ísland á eftir sem áður gott samstarf við þessi ríki innan alþjóðlegra og fjölþjóðlegra stofnana og samtaka. Öryggismál eru ofarlega á baugi víðast hvar í Mið- og Austur-Evrópu. Endalok Varsjárbandalagsins og upplausn Sovétríkjanna skildu þar eftir tómarúm sem flest ríkin á svæðinu reyna nú að eyða í krafti samvinnunnar innan Norður-Atlantshafssamstarfsráðsins og Ráðstefnunnar og öryggi í Evrópu fremur en með svæðisbundinni varnarsamvinnu. Nú og um næstu framtíð verða næg tilefni í Mið- og Austur-Evrópu til deilna og jafnvel átaka sem erfitt gæti reynst að reisa skorður við. Þar koma við sögu staða þjóðernisminnihluta, skipan landamæra, nýting náttúruauðlinda, að ónefndum afleiðingunum af styrjöldinni í fyrrverandi Júgóslavíu og erfiðri sambúð Sovétlýðveldanna fyrrverandi. Einnig stendur flestum fyrrverandi bandalagsríkjunum Sovétríkjanna stuggur af hugsanlegri valdatöku kommúnista eða þjóðernis- og öfgasinna í Rússlandi. Miklu skiptir því að það takist að brúa bilið til meiri stöðugleika með friðsamlegum hætti. Íslensk stjórnvöld hafa á undanförnum árum talið eðlilegt og æskilegt að Atlantshafsbandalagið stofnaði til samskipta við fyrrverandi aðildarríki Varsjárbandalagsins á sem flestum sviðum. Þess vegna var Ísland frá upphafi fylgjandi tillögunni um stofnun Norður-Atlantshafssamstarfsráðsins og hefur síðan hvatt til þess að samstarfið yrði eflt í áföngum. Auk fyrrverandi Varsjárbandalagsríkja hefur Albaníu nú verið veitt aðild að þessu samstarfsráði og Finnlandi áheyrnaraðild. Starfsáætlun Norður-Atlantshafssamstarfsráðsins er umfangsmikil. Hún kveður á um samstarf á sviðum öryggis- og varnarmála, efnahagsmála, vísinda og rannsókna, umhverfismála og upplýsinga. Í áætluninni fyrir þetta ár er sameiginleg friðargæsla eitt þeirra verkefna sem vonir eru bundnar við að geti leitt til nánari tengsla bandalagsins og samstarfsríkjanna á sviði hermála. Þrátt fyrir að stofnun Norður-Atlantshafssamstarfsráðsins komi um tíma til móts við þarfir ríkja í Mið- og Austur-Evrópu er engu að síður nauðsynlegt að ráðið öðlist annan og meiri tilgang. Meðan bandalagið er ekki tilbúið að koma til móts við ríki þessi með öryggisskuldbindingar eða gera greinarmun á einstökum samstarfsríkjum er ekki raunhæft að gera ráð fyrir að þau láti sér nægja til frambúðar að ráðið sé eins konar biðstofa hugsanlegrar aðildar að Atlantshafsbandalaginu sem hugur margra þessara ríkja vissulega stendur til. Hafi Norður-Atlantshafssamstarfsráðið einungis óbein áhrif á öryggismál í Evrópu er sennilegt að sum samstarfsríkjanna í Mið- og Austur-Evrópu leggi aukna áherslu á bein tvíhliða samskipti við Atlantshafsbandalagið. Virðulegi forseti. Í tæpa tvo áratugi hefur Ráðstefnan um öryggi og samvinnu í Evrópu verið snar þáttur í skipan öryggismála í Evrópu. Frá upphafi miðuðust helstu verkefni ráðstefnunnar við hina þrjá meginþætti Helsinki-skjalsins, öryggismál, efnahagssamvinnu og mannréttindi. Meðan kalda stríðið var í algleymingi var mestum árangri náð á sviði öryggismála og mannréttinda, en í kjölfar leiðtogafundar í París árið 1990 og Helsinki-fundarins á síðasta ári eignaðist ráðstefnan sínar fyrstu stofnanir og er nú orðin mun margþættari en áður. Ísland hefur tekið þátt í störfum ráðstefnunnar frá upphafi eins og öll önnur Atlantshafsbandalagsríki og talið hana nauðsynlegan hluta evrópskrar öryggisskipunar seinni ára, ekki síst á dögum kalda stríðsins. Ráðstefnan hefur lengi verið eini sameiginlegi vettvangur allra Evrópuríkja þar sem fjallað er um öryggismál í víðu samhengi. Þó svo að verkefnin hafi í vaxandi mæli skarast við verkefni annarra stofnana og samtaka í Evrópu eftir að kalda stríðinu lauk hefur það verið afstaða Íslands líkt og annarra Atlantshafsbandalagsríkja að ekki sé nauðsynlegt að kveða afdráttarlaust á um verkefni og verkaskiptingu stofnana og samtaka meðan breytingaskeiðið stendur enn yfir. Á tímum óvissu og öryggisleysis er slík skörun betri en aðgerðaleysi. Vegna aukinna umsvifa ráðstefnunnar var ákveðið á síðsta ári að opna skrifstofu Íslands í Vín. Fylgst verður með þróun ferlisins og ákvörðun tekin um frekari tilhögun á þátttöku Íslands í þessu samstarfi að fenginni reynslu. Evrópuráðið hefur unnið mjög árangursríkt starf á mörgum sviðum, sérstaklega á sviði mannréttindamála. Í kjölfar stjórnmálalegra umbrota á undanförnum árum hefur mikilvægi Evrópuráðsins aukist og stendur nú yfir allsherjarendurskoðun á starsemi stofnunarinnar. Slík endurskoðun miðar ekki síst að því að gera Evrópuráðinu betur kleift að greiða götu ríkja Mið- og Austur-Evrópu sem reyna nú að tileinka sér lýðræðislegt stjórnarfar að vestrænni fyrirmynd. Í ríkjum þessum er litið á aðild að Evrópuráðinu sem upphaf aukinnar samvinnu við vestræn ríki og sem lið í varðveislu öryggishagsmuna. Við núverandi aðstæður í alþjóðamálum, þar sem aukin áhersla er lögð á virðingu fyrir mannréttindum og lýðræði sem undirstöðu réttlætis og varanlegs friðar, getur Ísland hiklaust lagt skerf af mörkum ekki síst með virkari þátttöku í Evrópuráðinu. Norðurlöndin standa nú á mikilvægum krossgötum í alþjóðamálum. Hinar föstu skorður sem einkenndu samskipti austurs og vesturs á tímum kalda stríðsins áttu sinn þátt í því að Norðurlöndin gátu einbeitt sér að samstarfi sínu innbyrðis á þeim sviðum sem það tók til. Hinar stórfelldu pólitísku breytingar sem átt hafa sér stað í umheiminum valda því að norrænt samstarf þarf í auknum mæli að laga sig að kröfum nýrra tíma, þeirri óvissu sem einkennir þróunina í austanverðri Evrópu annars vegar og samrunaferlinu í álfunni vestanverðri hins vegar. Þrátt fyrir þessar breytingar eða jafnvel vegna þeirra munu Norðurlönd áfram hafa sameiginlega hagsmuni og áhugamál sem best verður unnið að í þeirra hópi. Aukin áhersla á svæðisbundna samvinnu í Evrópu og nauðsyn á nálgun við evrópska samrunaferlið stuðlar enn frekar að norrænni samvinnu og samstöðu. Þar vegur EES-samstarfið þyngst en nú er fyrirsjáanlegt að öll Norðurlönd taki í fyrsta skipti sameiginlegan þátt í viðskiptasamstarfi Evrópu. Þegar fram líða stundir og fleiri Norðurlandanna kunna að hafa gerst aðilar að Evrópubandalaginu þarf að endurmeta norræna samvinnu þannig að hún verði áfram í samræmi við þarfir allra Norðurlanda. Fyrrnefnd atriði, og einkum það síðastnefnda, sýna að það verður að leggja sérstaka áherslu á að efla óformlegt samráð og samstarf Norðurlandaþjóðanna sem hefur á ýmsan hátt auðveldað Íslandi þátttöku í alþjóðlegu og fjölþjóðlegu samstarfi til þessa. Samstarfshópur forsætisráðherra Norðurlandanna hefur lagt fram skýrslu um endurmat á norrænni samvinnu. Virkari þátttaka forsætisráðherranna í norrænu samstarfi er vissulega af hinu góða, enda getur hún leitt til þess að samstarfið fái aukið pólitískt vægi. Hins vegar er full ástæða til að minna á hlutverk fagráðherra, ekki síst utanríkisráðherra og utanríkisviðskiptaráðherra þar sem ýmsar þær breytingar, sem kallað hafa á endurmat á norrænu samstarfi, falla undir verksvið þeirra. Lok kalda stríðsins hafa opnað nýjar leiðir í svæðisbundnu samstarfi ríkja jafnframt því sem ríki gera sér í auknum mæli grein fyrir mikilvægi þess að fást við uppsafnaðan vanda með sameiginlegum aðgerðum. Þessi þróun hefur m.a. leitt til endurskoðunar hefðbundinna leiða í öryggismálum. Ríkari áhersla er lögð á að samvinna á sviði efnahags- og viðskiptamála, stjórnmála, umhverfismála og menningarmála stuðli að friði og öryggi í heiminum. Svæðisbundið samstarf um umhverfisvandann á norðurslóðum hefur aukist verulega og má t.d. nefna Rovaniemi-ferlið á sviði umhverfisnefndar með aðild átta ríkja: Rússlands, Kanada Bandaríkjanna og Norðurlandanna. Þessi sömu ríki tóku þátt í stofnun Barentsráðsins í byrjun þessa árs. Tilgangur ráðsins er að stuðla að auknum samskiptum ríkja á Barentshafssvæðinu og í næsta nágrenni og brúa bilið milli Rússlands og Vesturlanda. Af hálfu Íslands hefur höfuðáhersla verið lögð á tvo málaflokka innan þessa samstarfs, annars vegar umhverfismál, sem litið er á sem helsta viðfangsefni ráðsins, en hins vegar viðskiptasamstarf. Stofnun Barentsráðsins á sér að hluta til fyrirmynd í Eystrasaltsráðinu, enda eru marmið samtakanna að mörgu leyti svipuð. Aðilar að Eystrasaltsráðinu eru ríki sem liggja að Eystrasalti ásamt Noregi. Íslandi var upphaflega ekki boðin aðild að ráðinu og synjað um stöðu áheyrnarfulltrúa. Ísland hefur látið í ljós áhuga á því að nálgast þetta samstarf og er sú ósk nú til umræðu innan ráðsins. Virðulegi forseti. Atburðir í Mið-Austurlöndum hafa á undanförnum áratugum verið orsök deilna og átaka sem ekki hafa einungis verið svæðisbundin heldur hafa oft og tíðum ógnað stöðugleika og friði á alþjóðavísu á alþjóðlegum vettvangi. Langvarandi togstreita Ísraels og Arabaríkja, vandi Palestínumanna og efnahagsleg misskipting í þessum heimshluta hafa tengst útflutningi olíu til iðnvæddra ríkja og leitt til vígbúnaðarkapphlaups sem virðist óstöðvandi. Af þessum sökum voru Mið-Austurlönd átakasvæði kalda stríðsins. Eftir sem áður hafa iðnríkin verulegra hagsmuna að gæta í þessum heimshluta. Stjórnvöld á Íslandi hafa ekki haft bein afskipti af deilum í Mið-Austurlöndum eða nálægum svæðum, en hafa á hinn bóginn tekið þátt í umræðum og samráði um málefni þessa heimshluta á alþjóðavettvangi og tvíhliða við einstaka deiluaðila þegar tækifæri hafa gefist. Ríkisstjórnin hefur stutt friðarumleitanir Bandaríkjastjórnar í Mið-Austurlöndum. Hún hefur látið í ljós áhyggjur vegna atburða eða aðgerða deiluaðila sem spillt gætu fyrir friði. Þetta á t.d. við um nýlegan brottflutning ísraelskra stjórnvalda á rúmlega 400 palestínskum liðsmönnum heittrúarsamtaka frá herteknu svæðunum til Líbanons. Af því tilefni gerði utanrrh. stjórnvöldum í Ísrael bréflega grein fyrir afstöðu Íslands þar sem lögð var áhersla á að stjórnvöld í Ísrael fari að alþjóðalögum og afturkalli ákvörðun sína um nauðungarflutninga Palestínumanna jafnframt því sem nauðsyn varna gegn hryðjuverkum var áréttuð. Ísland hefur einnig látið sig varða almenn mannréttindi í Mið-Austurlöndum. Þannig hefur Ísland gerst meðflytjandi að tillögum á þingi Mannréttindaráðs Sameinðuu þjóðanna um byggðir ísraelskra landnema á herteknu svæðunum og um mannréttindi í Írak og Íran. Einnig hafa íslensk stjórnvöld fordæmt brot Íraksstjórnar á ályktunum öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna og refsiaðgerðir samtakanna gegn Írak og Líbíu eru enn í gildi hér á landi. Nú þegar betur horfir en lengi áður um friðsamlega lausn deilumála milli Ísraela og Arabaríkja og þegar hlutskipti Palestínumanna er ofarlega á baugi vill svo til að ekki er hægt að útiloka að aðstæður í Arabaríkjunum verði til að viðhalda og jafnvel auka spennu allt frá Persaflóa til Atlantshafs. Hér er einkum átt við vöxt og viðgang heittrúarstefnu múhameðstrúarmanna. Þótt heittrúarstefnan hafi staðbundin sérkenni og sé stjórnmálalega frumstæð getur hún með tíð og tíma orðið alvarleg ógnun við sunnanverða Evrópa og við lýðræði og mannréttindi víða um heim. Pólitísk samskipti Íslands og Kína hafa verið með takmarkaðra móti undanfarin ár. Með hliðsjón af þeirri jákvæðu þróun sem átt hefur sér stað í Kína á undanförnum árum er eðlilegt að hugað verði að eflingu samskipta Íslands og Kína en jafnframt að lögð verði áhersla á úrbætur í mannréttindamálum. Nýlega var lagt fram frv. á Alþingi með ítarlegri greinargerð um afnám viðskiptaþvingana gegn Suður-Afríku. Það er mat íslenskra stjórnvalda að þrátt fyrir hörmulegt ofbeldisástand í landinu verði umbótaþróuninni ekki snúið við. Mannréttindabrot eru ekki lengur framin í skjóli stjórnvalda og kynþáttaaðskilnaðarstefnan hefur verið afnumin. Forsendur viðskiptabanns íslenskra stjórnvalda eru þar með brostnar. Viðskiptabann Íslendinga hefur engin efnahagsleg áhrif á Suður-Afríku. Nágrannaþjóðir okkar og mikilvægir viðskiptaaðilar Suður-Afríku hafa aflétt banninu. Viðskiptabann Íslendinga hefur því ekki gildi lengur. Þrátt fyrir að viðskiptahagsmunir Íslendinga í Suður-Afríku séu óverulegir er óeðlilegt með hliðsjón af framangreindu að íslensk fyrirtæki búi við verri viðskiptaskilyrði en samkeppnisaðilar í öðrum ríkjum. Virðulegi forseti. Að kalda stríðinu loknu skapaðist loks grundvöllur fyrir Sameinuðu þjóðirnar til þess að gegna hlutverki sínu eins og það var upphaflega hugsað. Nú síðustu árin hafa völd öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna aukist og verkaskipting þess og allsherjarþingsins er ekki eins skýrt afmörkuð og áður. Auknar kröfur eru nú gerðar til öryggisráðsins við framkvæmd mannúðaraðstoðar vegna aðgerða gegn stórfelldum mannréttindabrotum og jafnvel við eflingu lýðræðislegra stjórnarhátta sem áður voru af pólitískum ástæðum frekar túlkuð sem úrlausnarefni allsherjarþingsins. Þetta aukna mikilvægi öryggisráðsins og hugsanlegar breytingar á skipan þess veldur því að íslensk stjórnvöld þurfa að fylgjast sérstaklega vel með störfum ráðsins, jafnvel með tímabundna setu Íslands í huga. Alls eru nú friðargæslusveitir Sameinuðu þjóðanna á þrettán stöðum í heiminum og starfa rúmlega 60 þús. manns í þessum friðargæslusveitum. Árlegur kostnaður við friðargæslu á vegum Sameinuðu þjóðanna nemur nú meira en þremur milljörðum Bandaríkjadala. Þá hafa ríki sem freista þess að tileinka sér lýðræðislega stjórnarhætti óskað eftir því að Sameinuðu þjóðirnar sendi eftirlitsmenn til að fylgjast með frjálsum kosningum. Þannig hafa íslenskum stjórnvöldum borist óskir frá Sameinuðu þjóðunum um að tilnefndir yrðu starfsmenn til starfa við friðargæslu í ríkjum fyrrverandi Júgóslavíu og víðar og einnig að tilnefndir yrðu aðilar sem starfað gætu við kosningaeftirlit. Ríkisstjórnin hefur þegar orðið við ósk um tilnefningu starfsmanna til friðargæslu. Einnig hefur verið lagður fram listi yfir starfsmenn sem til greina koma til eftirlits með kosningum. Þegar hefur verið óskað eftir íslenskum starfsmanni vegna kosninga í Erítreu og hefur verið brugðist jákvætt við þeirri beiðni. Ég vil taka það fram að af hálfu ríkisstjórnarinnar verður áhersla lögð á liðveislu íslenska ríkisins við verkefni af þessu tagi. Í framhaldi af ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um umhverfi og þróun sem haldin var í Rio de Janiero í júní 1992, samþykkti allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna í desember sl. að stofna sérstaka umhverfisnefnd (Commission on Sustainable Development) sem hefði það verkefni að fylgjast með og vinna að framgangi samþykkta ráðstefnunnar. Kosið var í nefndina í fyrsta skipti í febrúar sl. og hlaut Ísland kosningu í nefndina. Þátttaka Íslands í umhverfisnefnd Sameinuðu þjóðanna hefur í för með sér verulega aukin verkefni fyrir íslensk stjórnvöld. Mikilvægt er að vel og skipulega verði að þessu starfi staðið. Umhverfisnefndin verður mikilvægasta stofnun Sameinuðu þjóðanna í umhverfismálum. Hún mun annast samræmingu aðgerða hinna ýmsu stofnana Sameinuðu þjóðanna á sviði umhverfismála og fylgjast með starfi nefnda sem vinna að framgangi einstakra samþykkta Ríó-ráðstefnunnar. Í samræmi við framkvæmdaáætlun Ríó-ráðstefnunnar er nú starfandi fjöldi alþjóðlegra nefnda um einstök framkvæmdaatriði áætlunarinnar og munu þær hafa mikil áhrif á störf þessarar umhverfisnefndar. Unnið verður m.a. að málaflokkum sem skipta sérhagsmuni Íslands miklu, svo sem að því er varðar fiskveiðar, nýtingu lifandi auðlinda hafsins og verndun andrúmsloftsins. Virðulegi forseti. Alvarleg mannréttindabrot eiga sér stað í flestum ríkjum heims. Það er stjórnvalda í hverju ríki að sjá til þess að mannréttindi séu virt, en jafnframt er nauðsynlegt að leggja ríka áherslu á alþjóðlegt samstarf og aðhald. Eðlilegt er að ríki, sem staðið hafa framarlega í baráttunni fyrir mannréttindum, miðli reynslu sinni til þeirra sem af stjórnmálalegum, efnahagslegum, félagslegum eða öðrum ástæðum standa öðrum þar að baki. Lok kalda stríðsins hafa gert ríkjum kleift að endurskoða hefðbundnar áherslur í öryggismálum. Umburðarlyndi, skilningur og virðing fyrir mannréttindum og grundvallarfrelsi eru í auknum mæli talin vera undirstaða friðar og öryggis í heiminum. Viðfangsefni alþjóðlegra stofnana og samtaka endurspeglar þetta í auknum mæli. Þótt íslensk stjórnvöld geti ekki teflt fram herliði til varðveislu friðar geta þau lagt mikilvægan skerf af mörkum þar sem mannréttindamál eru annars vegar. Þannig hefur mannréttindamálum verið gefinn aukinn gaumur á undanförnum árum m.a. með vaxandi þátttöku í mannréttindadráði Sameinuðu þjóðanna. Friðargæsluverkefni miðast í auknum mæli við þætti sem eru taldir undirstaða friðar þar á meðal virðingu fyrir lýðræði og mannréttindum, þ.e. hér er um að ræða þætti sem eru utan hins hernaðarlega sviðs. Miklar vonir voru bundnar við stóreflt mannréttindastarf við lok kalda stíðsins. Síðastliðin tvö ár hefur orðið vart við vandamál sem hamlað hafa þessu starfi. Þá á ég við ágreining milli ríkja í norðri og suðri sem farið hefur vaxandi. Krafa nokkurra þróunarlanda um svokallaða menningarlega afstæðishyggju sem felur í sér að mannréttindi geti verið breytileg eftir aðstæðum, efnahagslegu þróunarstigi og fleiru, verður æ háværari. Reglan um algildi mannréttinda er því mikilvægari nú en nokkru sinni fyrr sem einn af hornsteinum alþjóðlegs mannréttindastarfs. Eitt af mikilvægari verkefnum 47. allsherjarþingsins var undirbúningur og samþykkt dagskrár alþjóðlegrar mannréttindaráðstefnu Sameinuðu þjóðanna sem haldin verður í Vín á komandi sumri þar sem ákveðið hefur verið að Íslendingar muni taka fullan þátt. Virðulegi forseti. Takmörkun á útbreiðslu gereyðingarvopna og búnaði til að beita þeim er orðin eitt mikilvægasta viðfangsefnið á sviði afvopnunarmála. Íslensk stjórnvöld hafa brugðist við þessari þróun með því að gerast nýlega aðili að sérstöku samstarfi ríkja til að hefta útbreiðslu á langdrægum eldflaugum og tækni eða búnaði til framleiðslu þeirra. Þetta samstarf (Missile Technology Control Regime) hefur miðast við að koma í veg fyrir að slíkar eldflaugar og búnaður kæmust til ríkja sem beitt gætu þeim til árása eða ógnana með samræmdum útflutningstakmörkunum og upplýsingaskiptum. Ráðgert er að Ísland verði einnig þátttakandi í hliðstæðu samstarfi annars hóps, svonefndum Ástralíu-hópi, um takmörkun á útbreiðslu efna- og lífefnavopna og efna eða búnaðar til framleiðslu þeirra. Mikil áhersla hefur verið lögð á að tryggja framkvæmd samningsins um bann við útbreiðslu kjarnavopna (Non Proliferation Treaty) sem tók gildi árið 1970. Íslensk stjórnvöld fordæmdu nýlega ákvörðun Norður-Kóreu um að rjúfa samninginn og hvöttu stjórnvöld til að hlíta ákvæðum samningsins um eftirlit Alþjóðakjarnorkumálastofnunarinnar. Samningurinn við bann við útbreiðslu kjarnavopna verður endurskoðaður árið 1995 auk þess sem þá verður tekin ákvörðun um frekari gildistíma hans. Mörg ríki þar á meðal Ísland hallast að því að samningurinn eigi að hafa ótakmarkaðan gildistíma. Ísland átti þátt í öðrum mikilvægum áfanga í takmörkun á útbreiðslu gereyðingarvopna sem stofnaðili að samningnum um bann við framleiðslu, öflun, þróun og notkun efnavopna, sem var undirritaður í París í byrjun þessa árs. Samningurinn tekur gildi árið 1995 en um þessar mundir er unnið að undirbúningi fullgildingar af hálfu Íslands. Athygli manna beinist nú í æ ríkari mæli að samningaviðræðum um algjört bann við tilraunum með kjarnorkuvopn. Íslensk stjórnvöld eru í grundvallaratriðum hlynnt umsömdu allsherjarbanni við tilraunum þegar til lengri tíma er litið og hafa gerst meðflytjendur að ályktunartillögu um það efni á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Ekki verður þó unnt að útiloka tilraunir með kjarnavopn með öllu svo lengi sem þau eru snar þáttur í öryggis- og varnarstefnu Atlantshafsbandalagsins. Afvopnun á höfunum var gerð ítareg skil í skýrslu minni til Alþingis á síðasta ári. Ég vil minna á það að eftir yfirlýsingu Bandaríkjaforseta um niðurskurð kjarnavopna á höfunum í september 1991 og viðbrögð stjórnvalda í fyrrverandi Sovétríkjum, en þetta til samans fól í sér að öll skammdræg kjarnavopn og stýriflaugar búnar kjarnaoddum skyldu fjarlægðar úr flotum ríkjanna og eyðilögð að miklum hluta, hefur orðið mikil breyting til hins betra á þessum vettvangi. Einnig kveða báðir sáttmálarnir, START I og START II, á um verulega fækkun kjarnorkuvopna í höfunum. Ég vil benda á að áhugi Íslendinga á kjarnorku í höfunum er öðru fremur af umhverfislegum toga spunninn. Hin síðustu ár hefur það gerst að komið hefur til sögunnar sérstakt umhverfisráðuneyti sem fjallar um mál sem þessi og hafa ráðuneytin tvö, umhvrn. og utanrrn., að sjálfsögðu náið samráð um þessi og önnur mál þar sem þau láta til sín taka á vettvangi ýmissa alþjóðastofnana. Virðulegi forseti. Á sama hátt og aðrar þjóðir hefur Ísland tekið þróunaraðstoð sína til endurskoðunar. Ríkisstjórnin hefur ákveðið og fylgir því eftir í verki í fyrsta sinn að auka verulega fjárframlög til þessa málaflokks. Í byrjun árs 1992 skilaði starfshópur á vegum forsrn. skýrslu um framtíð þróunarsamvinnu á vegum íslenska ríkisins. Þessi skýrsla var síðan til meðferðar í hópi embættismanna frá fimm ráðuneytum og skilaði hópurinn áliti í desember. Enn hefur ekki verið tekin afstaða til álitsins í ríkisstjórn. Árangur þróunarmála hefur verið minni en vonir stóðu til við lok seinni heimsstyrjaldarinnar. Oft er jafnvel talað um að áratugi hinna glötuðu tækifæra í þessum efnum. Þessu valda ýmsar ástæður. Iðnríkin hafa greitt minna til þróunarmála en þau höfðu lofað, aðstoðin var oft ómarkviss, tilgangur þróunarsamvinnu var í mörgum tilvikum lausn efnahagslegra vandamála heima fyrir og var oft veitt misjafnlega spilltum stjórnvöldum í pólitískum tilgangi. Lok kalda stríðsins hafa gert það að verkum að iðnríkin og alþjóðlegar stofnanir hafa á undanförnum árum endurskoðað tilgang og markmið þróunaraðstoðar. Um þessar mundir er þróunaraðstoð í auknum mæli beint til einkaaðila, stuðlað er að stofnun og eflingu smáfyrirtækja, aukin áhersla er lögð á svokallaða sjálfbæra þróun, lausn fólksfjölgunarvandamálsins, aukna þátttöku kvenna í atvinnulífi og útrýmingu sárustu fátæktar. Einnig hafa iðnríkin í auknum mæli tengt þróunaraðstoð við pólitískar úrbætur, sem jafnframt hefur leitt til aukinna vandamála í samskiptum við þróunarlöndin sem kvarta sáran yfir yfirlætislegri góðvild fyrrverandi nýlenduherra í ýmsum tilvikum. Fara verður varlega í þessum efnum og allar aðgerðir verða að taka mið af tilgangi og markmiði þróunaraðstoðar, sem er velmegun og hagsæld einstaklingsins í viðkomandi löndum. Þessi þróun er vísbending um að iðnríkin gera sér í auknum mæli grein fyrir að þörfin fyrir stórfellt átak á sviði þróunarmála hefur líklega aldrei verið meiri en á núverandi tímamótum þegar fjöldi ríkja hefur sett stefnuna á lýðræði og aðrar pólitískar og efnahagslegar úrbætur. Virðulegur forseti. Í upphafi máls míns vék ég að því að breytingarnar í alþjóðamálum gæfu tilefni til að endurskoða fyrirkomulag skýrslugjafar til Alþingis um utanríkismál. Á undanförnum árum hefur sú venja verið viðhöfð að utanrrh. gefi þinginu ársyfirlit um utanríkismál þar sem safnað er á einn stað ítarlegum upplýsingum um þá fjölmörgu málaflokka sem undir utanrrh. heyra. Eðlilegt er að utanrrn. gegni áfram þeirri sjálfsögðu skyldu að upplýsa bæði Alþingi og almenning um stöðu íslenskra utanríkismála á hverjum tíma. Spurningin er hins vegar hvort hinar öru breytingar á alþjóðavettvangi og sífellt flóknari samþætting hinna ýmsu þráða utanríkismálanna valdi því ekki að stuðla beri að reglubundnari og markvissari umræðu á Alþingi um utanríkismál en tíðkast hefur hin síðustu ár. Ég vil, áður en ég lýk máli mínu, virðulegi forseti, gera það að tillögu minni að í stað árlegrar prentaðrar yfirlitsskýrslu geri utanrrh. Alþingi reglulega grein fyrir stöðu utanríkismála á haustþingi og vorþingi en komi upplýsingum um afmarkaða málaflokka, þar á meðal utanríkisviðskipti, þróunarmál eða starfsemi tengda varnarsvæðum, á framfæri með öðrum hætti eftir því sem tilefni er til. Vonast ég til að þannig megi beina umræðum um utanríkismál í skipulegri og árangursríkari farveg eftirleiðis, Alþingi og þjóðinni allri til heilla. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Virðulegi forseti. Ég þakka skýrslu um utanríkismál og lestur hæstv. utanrrh. úr þeirri skýrslu. En ég vil hefja mál mitt með því að taka undir það sem hæstv. utanrrh. sagði í lok síns máls að ég held að það sé ákaflega mikilvægt að breyta þessari skýrslugerð og umræðu, sem er að sjálfsögðu afar nauðsynleg, um utanríkismál. Ég tek undir það sem segir í upphafi skýrslunnar að utanríkisstefnan er á vegamótum. Mér þótti hins vegar ekki horft nægilega vítt um svið á þessum vegamótum, hvorki í skýrslu hæstv. utanrrh. né því sem hann sagði hér sem mér heyrðist reyndar vera lestur af þessum fyrsta kafla eða hinni eiginlegu skýrslu um utanríkismál. Mér þótti allt of þröngt litið á það sem er að gerast í Evrópu. Þó að það sé afar mikilvægt þá er þó fjölmargt fleira í minnkandi heimi sem kemur okkur Íslendingum mjög mikið við. Ég hef hugsað mér að fara kannski dálítið víðar yfir þetta svið. Ég vildi í upphafi nefna fáein atriði sem koma fram í skýrslunni. Ég vil í fyrsta lagi fagna því að í upphafi skýrslunnar kemur nú fram í fyrsta sinn mjög eindregið að því er ég fæ séð að það sé ákvörðun íslensku ríkisstjórnarinnar að sækja ekki um aðild, eins og önnur EFTA-ríki eru að gera, að Evrópubandalaginu. Þessu vil ég að sjálfsögðu fagna. Ég sakna þess hins vegar að sjá ekki skýrar og ákveðið koma fram hvaða stefnu við Íslendingar hyggjumst hafa til framtíðar litið í tengslum okkar við Evrópubandalagið. Ég ætla ekki að fara að ræða það hér. Við höfum haft tækifæri til að ræða þá þáltill. sem liggur fyrir um tvíhliða samninga og ég geri mér vonir um að um þá tillögu náist hér samstaða og þannig markist sú stefna sem ég fyrir mitt leyti og ég hygg æðimargir fleiri telja sjálfsagða og eðlilega fyrir okkur Íslendinga. Í máli hæstv. utanrrh. og í skýrslunni komu að vísu fram enn nokkrar efasemdir um þær spár sem hingað til hafa verið um framtíð hins Evrópska efnahagssvæðis. Kann vel að vera að rétt reynist það sem hæstv. utanrrh. nefndi að þessi samtök muni verða langlífari heldur en menn höfðu yfirleitt talið. En um það ætla ég ekki að ræða nú, við höfum rætt það svo ítarlega við önnur tækifæri. Ég vil aðeins koma inn á það sem segir í viðauka með skýrslunni um varnarsvæðið eða sérstaklega Flugstöð Leifs Eiríkissonar og Fríhöfnina. Mér finnst nauðsynlegt að leiðrétta þann málflutning og þann fréttaflutning sem frá því hefur heyrst. Í skýrslunni kemur fram að halli hafi verið á rekstri Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar um u.þ.b. 54 millj. kr. á síðasta ári. Hins vegar kemur fram í skýrslunni að Fríhöfnin hefur skilað í ríkissjóð 510 millj. kr. Raunar sé ég ekki annað en nauðsynlegt sé að skoða þessa hluti saman. Það hefur komið fram á öðrum vettvangi að hæstv. utanrrh. telur sér það til tekna að hafa ekki tekið ákvörðun um byggingu þessarar flugstöðvar og reyndar get ég sagt að ég hafði mínar efasemdir um þessa byggingu, mér þótti mikið í lagt. Ég held hins vegar að þegar nú er litið á þessa framkvæmd og þá raun sem af henni er fengin þá hljótum við Íslendingar að fagna því að á Keflavíkurflugvelli er þó risin núna mannsæmandi móttaka fyrir þá ferðamenn sem hingað koma. Það getur vel verið að það hefði mátt byggja þessa byggingu á einhvern annan máta og leggja minna til hennar en ég held að við getum í raun verið stoltir af því mannvirki sem þarna er risið og borið höfuðið hátt þegar við tökum á móti erlendum gestum. Ég held einnig að það verði að líta á afkomu þessarar stöðvar í heild og þá verði að sjálfsögðu að taka tillit til þess gífurlega fjármagns sem frá Fríhöfninni rennur í ríkissjóð. Mér er tjáð að verslun í þessari fríhöfn sé nú einhver sú mesta á hvern farþega sem þekkist í nokkurri fríhöfn a.m.k. hér í kringum okkur. Mér sýnist því allt benda til þess að þarna hafi reksturinn í raun verið mjög árangursríkur. Ég vil einnig nota tækifærið og vara við þeim hugmyndum um svokallaða einkavæðingu Fríhafnarinnar. Ég sé satt að segja ekki ástæðu til þess þegar reksturinn gengur svona vel og skilar svona miklu í ríkissjóð og ég hef sérstaklega áhyggjur af því að útboð á rekstri Fríhafnarinnar kunni að stefna í hættu þeirri atvinnu sem fjölmargir Suðurnesjamenn hafa þarna og ekki er á það ástand bætandi. Mér þótti því rétt við þessa umræðu, þar sem þetta kemur þarna fram, þegar í upphafi míns máls að vekja aðeins athygli á þessu og vildi gjarnan spyrja hæstv. utanrrh. hvert sé hans sjónarmið á bæði þessari fjárhagsafkomu eins og ég hef rakið hana núna og af þeim hugmyndum að einkavæða Fríhöfnina. Ég held satt að segja að það sé afar mikilvægt að hafa í huga að rekstur Keflavíkurflugvallar og flugstöðvarinnar má ekki vera á einni hendi. Ég held að það væri að fara úr öskunni í eldinn. En svo gæti vel farið ef þetta yrði allt saman boðið út. En svo ég snúi mér að hinum eiginlegu utanríkismálum þá, eins og ég sagði áðan, þótti mér ekki horft nógu vítt frá þessum vegamótum sem ég er sammála hæstv. utanrrh. að utanríkisstefnan stendur nú á. En vegamótin eru mjög stór, þau ná yfir heiminn allan. Í raun og veru hefur orðið bylting í heiminum öllum. Kalda stíðinu er væntanlega lokið og komið hefur í ljós að í heiminum hafa verið að þróast nýir pólar og nýjar áherslur og nýir erfiðleikar líka sem verður að skoða og eru miklu, miklu víðtækari heldur en að þeir snúi að Evrópu fyrst og fremst eða henni einni. Evrópa er ekki nema einn þáttur í þessu. Margir telja að í heiminum séu að skapast þrír pólar í efnahagsmálum og svo geti jafnvel farið að átökin á milli þessara efnahagssvæða verði í raun engu minni og jafnvel engu síður hörð heldur en átökin í kalda stríðinu. Evrópa hefur stefnt og stefnir að því eins og allir þekkja að þar verði efnahagslegur eða jafnvel pólitískur samruni. Ég kem að því síðar hvernig það hefur tekist. Við þekkjum að sjálfsögðu viðleitni Norður-Ameríku til að mynda þar efnahagssvæði og margir eru þeir sem telja að jafnvel öflugasta efnahagssvæðið kunni að verða austursvæði Asíu með Japan í broddi fylkingar þó það sé töluvert skemmra á veg komið. Hins vegar er alveg ljóst að þar er gífurlegur markaður sem er óunninn og á ég þar fyrst og fremst við Kína. Ég hygg að þeir séu líka fleiri og fleiri sem óttast satt að segja að viðleitni GATT til þess að draga úr eða fá afnumdar viðskiptahindranir með tollum verði til lítils í þeim átökum sem kunna að vera fram undan og eru reyndar þegar hafin og alveg augljós í raun. Þau eru augljós t.d. í þeirri verndarstefnu sem komið hefur mjög sterkt fram í Evrópu og hæstv. utanrrh. hefur manna mest lagt áherslu á að þar réði mjög miklu. Og mér sýnist sömuleiðis að í skýrslunni sé ekki nægilega tekið á þeim gífurlega stóru vandamálum, þó að þau séu sannarlega nefnd, sem við mannkyninu blasa, ekki aðeins á sviði umhverfismála sem eru sannarlega mjög stór og margir telja að muni setja afar stórt strik í reikning allrar efnahagsþróunar á næstu árum. Ég fagna því svo sannarlega að Íslendingar hafa tekið virkan þátt í starfi á sviði umhverfismála og ég fagna því að umhvrn., sem um stóðu mikil átök hér á þingi fyrir fáum árum og Sjálfstfl. lagði sig allan fram um að stöðva, hefur fengið að starfa og sýnt sitt mikilvægi. Ég held að það sé rétt þróun. Ég held hins vegar að við höfum ekki enn þá dregið upp rétta mynd af þeim gífurlega stóru vandamálum sem þar eru fram undan og hljóta að snerta okkur, eyðing ósonlagsins er mjög nefnd en síðustu skýrslur um eyðingu ósonlagsins gefa eindregið til kynna að þar séu miklu alvarlegri mál á ferðinni heldur en menn hafa hingað til talið. Einnig hefur sannarlega verið rætt um hluti eins og upphitun jarðar o.s.frv., en á þeim hefur ekki verið tekið nægilega mikið. Ég hygg að þeir séu fleiri og fleiri sem núna horfa til þess að öll efnahagsþróun verði að taka miklu meira tillit til þessara mála og lýsir það sér í því að menn eru farnir að tengja saman efnahagsþróun og umhverfismál í því sem menn kalla sjálfbæra þróun, sem mér finnst nú vera ákaflega lélegt orð fyrir þetta en þetta er þýðing á ,,sustainable development`` á ensku. Mér finnst sjálfbær þróun ekki lýsa nægilega vel því sem þarna er um að ræða. En ég hygg að menn skilji við hvað ég á. En þau eru fleiri vandamálin, t.d. offjölgun í heiminum. Ég átti þess tækifæri nýlega að sitja ráðstefnu í Róm sem fjallaði um þetta mál. Þar voru mættir menn, bæði frá þeirri stofnun Sameinuðu þjóðanna sem um þetta fjallar og sömuleiðis frá FAO, Matvælastofnun Sameinuðu þjóðanna. Þar kom fram að raunar er ekkert sem bendir til þess að takast megi að draga úr fjölgun mannkynsins. Talið er að mannkynið tvöfaldist fyrir árið 2030 og verði þá orðið um 11--12 milljarðar manna. Einnig kom fram hjá fulltrúum FAO að ekkert bendir til þess að takast muni að fæða þetta fólk, að auka svo framleiðslu matvæla að það megi fæða. Þvert á móti er margt sem bendir til þess að halli undan fæti. Gífurlega mikil umhverfisspjöll hafa orðið þar sem þessi fjölgun er hvað mest, t.d. um miðbik jarðar. Skógar hafa horfið í löndum eins og Eþíópíu t.d. sem var 40% þakið skógi fyrir 40 árum en nú er talið að skógur þeki þar aðeins um 1% lands. Þeir eru fleiri og fleiri sem telja að þetta hljóti að hafa gífurleg áhrif á efnahagsþróun líka vestrænna landa og allra þeirra svæða sem ég nefndi fyrr í mínu máli, allra þeirra efnahagssvæða. Þessi lönd verða ekki lengur mjólkuð eins og gert hefur verið af hráefni fyrir framleiðslu iðnríkjanna. Búið er að þurrmjólka þessi svæði. Ekki verður lengur gengið fram hjá því ef þarna á að verða einhver von um endurreisn að veita mjög vaxandi aðstoð til þessara svæða sem mun verða kostnaðarsöm fyrir hin háþróuðu lönd. Þeir eru því æðimargir í dag sem spá því að sú hraða efnahagsþróun sem var sé í raun liðin. Hún muni a.m.k. í framtíðinni alls ekki byggjast á því að ausa hráefni úr auðlindum jarðar eða jafnvel á fjármagni, heldur muni hún fyrst og fremst byggjast á þekkingu og á það leggja öll þau svæði sem ég nefndi áðan höfuðáherslu í dag. Þeir eru margir sem telja að í raun sé heimurinn kominn upp á einhvers konar hásléttu og menn þurfi að fara að athuga hvernig þeir ætla að fóta sig þar því svellið getur verið hált. Þetta finnst mér skorta mjög mikið í umræðuna hér heima, og algjörlega í skýrslu hæstv. utanrrh., hver er í raun og veru framtíð okkar Íslendinga á þessari hásléttu. Hver er hún? Ætlum við að setja okkur ákveðin markmið sem við síðan vinnum að? Ætlum við að verða einhvers konar framleiðendur hráefnis, hrááls og lítt unnins fisks og útflytjendur á raforku án þess að fá tækni og þekkingu inn í landið? Ætlum við að verða eins konar láglaunasvæði? Eða getum við fundið okkur þar stöðu sem gerir okkur kleift að halda landinu sem hálaunalandi? Því það höfum við verið þó mjög hafi hallað undan fæti núna upp á síðkastið. Ég held að þetta sé satt að segja umræða sem þurfi að taka miklu alvarlegar heldur en verið hefur og á miklu víðara plani en kemur fram í skýrslu hæstv. utanrrh., langtum víðara plani. Ég held að þetta séu hlutir sem við verðum að taka tillit til í mótun á okkar stefnu t.d. í menntamálum og þróun okkar atvinnulífs. Á hvað ætlum við að leggja áherslur þar með tilliti til umhverfisins í heiminum? Ætlum við að hverfa frá því sem hér var hafið einu sinni að leggja opinbert fjármagn í markaðsleit og markaðsrannsóknir sem verða stöðugt mikilvægari? Ég hlýt að gagnrýna það sem hefur gerst í þeim málum. Ég held að ríkisvaldið verði að leggja meira fjármagn í markaðsleit heldur en gert hefur verið. Ætlum við ekki eins og aðrar þjóðir að stuðla að því að hér myndist háþróaður iðnaður til útflutnings og leggja til hans áhættufé? Ætlum við ekki að auka átak í menntun sem gerir okkur kleift að starfa í þessu nýja alþjóðlega umhverfi? Allt eru þetta hlutir sem því miður hefur mjög dregið úr í tíð núv. ríkisstjórnar og engin stefna sést mörkuð á þessu sviði. Ef til vill kann einhverjum að þykja að ég sé kominn hér út í annað svið heldur en utanríkismál en það tel ég ekki því að framtíð okkar þjóðar sem sjálfstæðrar þjóðar byggist ekki síst á því að okkur takist að fóta okkur á þessum vegamótum sem hæstv. utanrrh. segir réttilega að utanríkisstefnan sé á en ég segi: miklu meira en utanríkisstefnan í raun heldur heimurinn allur og ekki síst framtíð þessarar þjóðar. Þarna vantar alla stefnumörkun. Ég get tekið undir það sem segir í grein í Morgunblaðinu í gær þar sem talað er um það hvort við Íslendingar ætlum að gerast útflytjendur hráefnis og það er það sem ég er að segja. Ætlum við að gerast það eða ætlum við okkur eitthvað hærra og meira markmið? Ég gæti haldið áfram að tala um þessa hluti nokkuð lengi en ég ætla að ræða dálítið um það sem utanrrh. leggur hvað mesta áherslu á, þ.e. sambandið við Evrópu og það sem þar er að gerast, og reyna að gera það í aðeins víðara samhengi heldur en gert var. Ég tel afar mikilvægt fyrir okkur Íslendinga í þeirri heimsmynd sem ég hef reynt að draga hér upp í örfáum orðum að við sogumst ekki inn fyrir tollmúra Evrópu, alls ekki. Ég tel að við verðum að setja upp sterkar varnir gegn því. Ég tel einnig afar mikilvægt að við missum á engan máta tök á þeim auðlindum sem þetta land hefur og reyndar furða ég mig á því að ekkert skuli vera rætt um það hvernig við getum aukið okkar sókn á þeim sviðum. Hvað um fiskimiðin sem eru rétt á mörkum 200 sjómílna? Eigum við Íslendingar ekki að beita okkur fyrir því að ná einhverjum yfirráðum yfir þeim eins og reyndar hefur komið fram hjá einstökum hv. þm.? Hljótum við ekki að taka upp sókn í stað varnar á þessum sviðum? Ég tek undir það sem kemur fram í skýrslu hæstv. utanrrh. að það hefur valdið ýmsum verulegum vonbrigðum sem er að gerast í Evrópu. Ég viðurkenni að ég sá allt aðra mynd fyrir mér þegar gengið var til viðræðna um þátttöku í hinu Evrópska efnahagssvæði fyrir þremur árum eða rúmlega það. Þá héldu menn að þarna væri að myndast einhvers konar efnahagseining, en svo er alls ekki og því fer víðs fjarri. Reyndar hefur komið fram að þarna er ekki síst um sókn fjármagnsins, hins stóra fjármagns í Þýskalandi og kannski eitthvað í Frakklandi að ræða. Og það sem fyrst og fremst hefur gerst í Evrópu er það að þetta fjármagn hefur náð miklu meiri áhrifum heldur en menn gerðu ráð fyrir. Mig grunar að það verði ekki til þess að skapa frið um þróunina í Evrópu, heldur þvert á móti kunni það að verða til þess að skapa þar vaxandi ófrið. Þetta hlýtur að vekja okkur Íslendinga til umhugsunar um það hvernig við getum forðast að verða fórnarlamb þessarar þróunar. Það vekur vissulega líka til umhugsunar að þarna hafa orðið atburðir sem hafa bókstaflega leitt í ljós veikleika þessarar samstöðu. Í skýrslunni er réttilega rætt um fyrrverandi Júgóslavíu og ég vil reyndar taka undir það sem hefur komið fram hjá hæstv. utanrrh. og Margréti Thatcher, þau eru þar á sama bát, að ég tel að það hafi verið haldið á þeim málum af ótrúlega mikilli skammsýni. Ég tel að það sem þarna hefur viðgengist sé óafsakanlegt. En það er kannski því að kenna að þarna er ekki olía. Það var olía í Kúvæt en það er ekki olía í Júgóslavíu. Þarna eru framin slík mannréttindabrot að hver maður hlýtur að bera höfuðið lágt þegar um það er rætt. En það sem ég vildi fyrst og fremst nefna er að þarna hefur komið fram algjör veikleiki Evrópu við að taka á slíkum málum. Það er ekki neinn styrkur í þessari sterku Evrópu sem átti að verða til að taka á svona málum heldur bara veikleikinn. Er það hlutur sem við viljum taka þátt í? Þetta svokallaða Vestur-Evrópusamband sem við erum núna að flækjast inn í sem aukaaðilar er ekki nokkur hlutur fyrir okkur til að taka þátt í, enginn. Og ég hlýt enn að gagnrýna það að við séum að gerast aukaaðilar. Það hefur reyndar sýnt sig að sá eini aðili sem kynni að vera fær um að taka þátt í þessu ef aðilar að Atlantshafsbandalaginu vilja er Atlantshafsbandalagið. Ég er sammála því að við eigum að halda áfram þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu. Ég tel reyndar að við eigum í öryggismálum heimsins að skoða nýjar leiðir og beita okkur fyrir því að Sameinuðu þjóðirnar taki sem allra mest yfir það eftirlitshlutverk sem sýnir sig að þarf að hafa í heiminum auk þess hlutverks að halda friðinn og stofna til friðar þar sem ófriður hefur skapast. Það er innan Sameinuðu þjóðanna sem við eigum að beita okkur en ekki í Vestur-Evrópusambandinu sem var í upphafi fætt andvana, má segja, og ég hef ekki trú á að verði mikið úr og er kannski að því leyti ekki svo hættulegt fyrir okkur Íslendinga að taka þátt í. En við eigum að leggja áherslur á það sem við viljum að verði ofan á í öryggismálum í þessari nýju heimsmynd. Og það er að mínu mati fyrst og fremst eftirlitshlutverk Sameinuðu þjóðanna. Þá gætum við tekið góðan þátt í því að hafa eftirlit með því brölti sem kann að vera hér á Norður-Atlantshafinu og allur heimurinn notið góðs af því. Ég tel með öðrum orðum að við eigum í þessari nýju heimsmynd að draga úr þeirri Evrópuhyggju sem hefur gagntekið ýmsa menn hér og fara að horfa miklu víðar í kringum okkur. Þó það sé svo að viðskipti okkar við Bandaríkin hafi mjög dregist saman þá tel ég að við eigum að leggja á það mjög mikla áherslu að hafa gott samband við Bandaríkin og ég held að þar séu mjög margir möguleikar. Ég held að ekkert séu síður möguleikar í sambandi við Bandaríkin t.d. að koma hér upp hátækniiðnaði. Ég vil taka það fram að ég er mjög sammála þeirri áherslu sem er lögð á frísvæðið, t.d. við Keflavíkurflugvöll og ég vona að úr því verði. Ég tel stórum meiri líkur til þess að við getum fengið Bandaríkjamenn og Japani til að starfa þar heldur en Evrópuþjóðirnar, m.a. vissulega vegna tengsla okkar við Evrópu í gegnum hið Evrópska efnahagssvæði. En ég tel að við eigum að ganga lengra og við eigum að leita eftir samstarfi á ýmsum sviðum efnahagsmála við Bandaríkin og við svæði í Austur-Asíu. Ég tel með öðrum orðum að við eigum að forðast það að dragast inn í nokkurt af þessum efnahagsbandalögum en reyna að hafa við þau öll hið besta samstarf. Einhverjum kann kannski að þykja að þetta sé ófær leið fyrir smáríki því að við tölum stöðugt um það að við séu úti á jaðri eins og kom fram hjá hæstv. utanrrh. Einu sinni var sagt að við væru á mörkum hins byggilega heims. Þetta er endaleysa. Við erum ekki úti á neinum jaðri. Við erum á miðju hins byggilega heims. Samgöngurnar hafa gjörbreytt þessu. Flugsamgöngur t.d. eru óvíða betri til allra þessara efnahagssvæða en frá Íslandi og ég sé ekki nokkra minnstu ástæðu til þess að óttast um framtíð þjóðarinnar þótt hún tengist ekki Evrópu þeim böndum sem sumir kjósa. Ég tel feykinógu langt gengið í þeim efnum og vissulega allt of langt á sumum sviðum, t.d. samning um veiðar hér heima, í sjávarútvegi og fleira þess háttar, en ég ætla ekki að fara að ræða það hér. Við höfum rætt það mikið. Ég skal ekki lengja mál mitt mikið en vil leggja áherslu á að þessi vegamót eru miklu stærri en kemur fram í skýrslu hæstv. utanrrh. Þau ná til heimsins alls og það er afar mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að marka okkar stefnu í utanríkismálum með tilliti til þess sem er að gerast og tengja þar inn mörkun stefnu í uppbyggingu atvinnulífs hér og þá til langs tíma, verja til þess verulegu fjármagni, hætta þessum samdráttartilhneigingum sem eru hjá hæstv. núv. ríkisstjórn. Það er engin ástæða til þess að vera með þennan bölmóð og svartsýnistal, sem einkennir hæstv. ríkisstjórn, ef við tökum á málum á framsýnan máta og með þá framtíð í huga sem ég hygg að flestir hugsandi menn hallist nú að að fram undan sé. Ég vil að lokum taka undir það að utanríkismál og starfsemi okkar á utanríkissviðinu verðum við að efla. Við erum ekki einir í heiminum, við verðum að styrkja okkar starfsemi til þess að geta verið sjálfstæð þjóð í þessum heimi, sjálfstæð þjóð í heimi þar sem efnahagslandamæri eru að hrynja. Við þurfum í raun og veru að endurvekja þá þjóðræknistilfinningu sem hér var og sem lyfti þessari þjóð úr vesöld í sjálfstæða þjóð, og mér finnst sumir hafa gleymt. Ég held að það sé ekkert síður þörf á henni í þessum litla heimi sem við erum í í dag heldur en þegar við brutumst undan Dönum.

Virðulegi forseti. Ég beið með nokkurri forvitni eftir þeirri skýrslu sem hæstv. utanrrh. hefur lagt hér fyrir Alþingi. Ástæðurnar voru margar. Í fyrsta lagi velti ég því fyrir mér hvaða ályktanir ráðherrann mundi draga af því mikla umróti sem hefur verið í veröldinni allri á síðustu missirum. Í öðru lagi velti ég því fyrir mér hvernig ráðherrann mundi, sérstaklega í ljósi skýrslu hans í fyrra, taka á þeirri staðreynd að flest það sem menn töldu að mundi gerast í málefnum Evrópubandalagsins og þeirra þjóða sem því tengjast, sérstaklega fyrir einu til tveimur árum síðan, snýr nú að okkur með öfugum formerkjum. Í stað hinnar glæstu framtíðarsýnar Evrópu skrifa menn nú um upplausn álfunnar, um afturför, um svartsýni og um gífurlega efnahagslega kreppu sem enginn endir virðist vera á. Í þriðja lagi velti ég því fyrir mér hvort ráðherrann mundi í þessari skýrslu sýna raunveruleg merki þess að vilji væri til þess að skapa við þessar nýju aðstæður vettvang fyrir umræður allra flokka hér á Alþingi um ályktanir sem menn kynnu að draga af þessu öllu saman. Ég vil segja það strax í upphafi að ég varð fyrir nokkrum vonbrigðum með skýrsluna hvað þetta snertir. Að vísu kemur fram í þriðju málsgrein upphafskafla skýrslunnar sú yfirlýsing að það sé nauðsynlegt á þessum miklu óvissutímum að Alþingi og ríkisstjórn standi saman í þessum málum. Ég er alveg sammála því. En síðan er skýrslan samfelld lýsing á því að ríkisstjórnin hafi ein ákveðið þetta og hitt og það kemur strax fram á þessari sömu síðu að ríkisstjórnin hafi ákveðið aðild að Vestur-Evrópusambandinu. Mér finnst þess vegna mjög mikilvægt að menn átti sig á því í þessari umræðu hvort raunverulegur vilji er fyrir hendi hjá hæstv. utanrrh. og hæstv. ríkisstjórn til þess að skapa skilyrði fyrir því að áður en ákvarðanir séu teknar leggi menn í þá miklu vinnu að endurmeta allar þær nýju aðstæður sem nú blasa við. Ég vil líka segja það að mér finnst nokkuð þröng heimssýn í þessari skýrslu. Ég tek sem dæmi að það er fyrst á bls. 26 í skýrslunni eftir að búnir eru að vera fjölmargir kaflar um hin og þessi umfjöllunarefni sem vikið er að þeirri nýju umræðu og þeim nýju verkefnum sem við blasa á vettvangi Sameinuðu þjóðanna varðandi öryggismál. Og grundvallarskjalið í þeirri þróun, tillögugerð aðalframkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna, sem hann setti fram samkvæmt ósk leiðtogafundar öryggisráðsins, fær í þessari skýrslu aðeins eina stutta málsgrein á bls. 26. Mér finnst endurspeglast í þessu, virðulegi utanrrh., það sem ég vék aðeins að hér um daginn að þegar utanrrn. og þar með Ísland hefur verið án fastskipaðs sendiherra hjá Sameinuðu þjóðunum núna um langt bil, rúmlega ár ef ekki meir nú þegar, þá sést það greinilega á þessari skýrslu að annaðhvort hafa menn ekki upplýsingar eða ekki vilja til að setja þessar miklu breytingar í rétt samhengi. Ég vil líka nefna það hér, þó að ég muni koma að því nokkru síðar, að það er mjög sérkennilegt að sjá það að utanrrh. Íslands skuli í afstöðu sinni til kjarnorkuvopnatilrauna vera vígbúnaðarsinnaðri heldur en fulltrúadeild Bandaríkjaþings og öldungadeild Bandaríkjaþings því sú afstaða sem lýst er á bls. 31 gengur gegn nýsamþykktum lögum á Bandaríkjaþingi um bann við tilraunum með kjarnorkuvopn. Í skýrslunni segir að ekki sé unnt að útiloka tilraunir með kjarnorkuvopn með öllu svo lengi sem þau eru stór þáttur í varnarstefnu Atlantshafsbandalagsins. En það er einmitt það sem bandaríska þingið gerði í október í fyrra, það útilokaði slíkar tilraunir eftir 1996. Það eru lög í Bandaríkjunum í dag. Ég velti því fyrir mér: Er þessi texti í skýrslunni byggður á svo hróplegri vanþekkingu í utanrrn. að menn hafi ekki skilning á því hvað þessi lög þýða sem höfðu stuðning 2 / 3 í öldungadeildinni til þess að Bush gæti ekki beitt neitunarvaldi, að menn setja á blað texta af þessu tagi? Eða er það virkilega stefnuaðstaða utanrrh. að vera vígbúnaðarsinnaðri heldur en 2 / 3 bandarísku öldungardeildarinnar í þessum málum? Ég vænti að svo sé ekki og skýringin sé frekar alveg ótrúleg vanþekking á því sem hefur verið að gerast í Bandaríkjunum á síðustu missirum sem liggur hér að baki. Svo stendur meira að segja hér að stjórnvöld í Bandaríkjunum séu treg til að semja um allsherjarbann og telji nauðsynlgt af öryggisástæðum að halda tilraunum áfram. Virðulegi utanrrh. Þetta var stefna ríkisstjórnar George Bush. Þessi skýrsla er send Alþingi í apríl 1993. Hinn nýi forseti Bandaríkjanna hefur það á stefnuskrá sinni að koma á allsherjarbanni við tilraunum með kjarnorkuvopn. Það er yfirlýst stefna hinnar nýju ríkisstjórnar Bandaríkjanna og hún hefur afneitað því að nauðsynlegt sé að halda tilraunum áfram af öryggisástæðum. Og það hefur þingið líka gert. Þingið hefur leyft að hámarki 15 tilraunir fram að 1996, þar af fjórar, ef ég man rétt, sem Bretar eiga að fá að framkvæma í tilefni af stöðu Bandaríkjanna. Eftir 1996 er varanlegt bann á tilraunum með kjarnorkuvopn nema aðrar þjóðir hefji þær tilraunir á tímabilinu þannig að stefnan er þvert á móti að koma á allsherjarbanni við tilraunum með kjarnorkuvopn. Mér finnst satt að segja dálítið dapurlegt að slík vanþekking, sem ég reikna nú frekar með að þetta sé, skuli vera augljós í utanrrn. á Íslandi, að menn fylgjast ekki með heldur endurtaka bara gamlar lummur frá ríkisstjórn sem var felld í kosningunum í Bandaríkjunum því að þessi texti hefur út af fyrir sig sómt sér vel í 12 ár undir Reagan og Bush. Þá var hann réttur en hann er það ekki í dag. Virðulegi forseti. Það er alltaf nokkuð flókið að taka á skýrslu af þessu tagi vegna þess að auðvitað víkur hún að fjölmörgum atriðum þó í stuttu máli sé. Ég ætla þess vegna ekki að fara með einhverjum tæmandi hætti yfir skýrsluna heldur frekar nefna ýmsa þætti inn í umræðuna sem ég tel nauðsynlegt að vakin sé athygli á. Það fyrsta sem ég vil nefna í því samhengi er spurningin um það hvort raunverulegur vilji sé til þess að Alþingi og ríkisstjórn standi saman um meginmarkmið utanríkisstefnunnar. Ef svo er, þá er það auðvitað ekki hægt að ríkisstjórnin ákveði einhliða hver stefnan eigi að vera og segi svo við þingið: Nú skulið þið samþykkja það sem við erum búnir að ákveða. Þess vegna blasir það við okkur að finna farveg fyrir umræður um þessi mál á næstu mánuðum. Hann getur verið innan utanrmn. Vissulega. Ég tel það alveg geta komið til greina með vissum hætti. En það má líka finna honum annað form. Aðalatriðið er, held ég, að reynslan af síðustu missirum kenni okkur það að það má ekki halda áfram með þeim hætti. Í öðru lagi, virðulegi utanrrh., er notað hér nokkuð oft hugtakið samrunaþróunin í Evrópu og í skýrslunni er að finna þá grundvallarforsendu að í Evrópu sé í gangi eitthvað sem kalla mætti samrunaþróun. Það er hægt að draga það mjög í efa að atburðarásin í Evrópu, virðulegi utanrrh., beri þess merki. Þvert á móti hefur stór hluti Evrópu verið að skilja sig frá því sem hann áður tilheyrði. Tékkóslóvakíu hefur verið skipt upp í tvö ríki. Júgóslavía er sundruð. Innan fyrrverandi Sovétríkjanna eru þegar komin fram þó nokkuð mörg sjálfstæð ríki. Sum þeirra munu kannski klofna upp í enn fleiri ríki þannig að ef litið er yfir Evrópu í heild sinni, þá fullyrði ég að það er miklu frekar hægt að færa rök fyrir því að þar sé ekki í gangi samrunaþróun. Sjálfsagt hvílir hér á bak við hugmyndin um að það sem hefur verið að gerast innan Evrópubandalagsins sé samrunaþróun, en þar ber fyrst að vekja athygli á því að Evrópubandalagið er ekki Evrópa. Hvað eftir annað er í þessari skýrslu orðanotkun sem felur það í sér að þegar menn eru í reynd að tala um Evrópubandalagið segja menn bara Evrópa. Ég veit að þetta er gert víða úti í heimi. Margir fulltrúar Evrópubandalagsins tala svona. Hugtakið Evrópa er notað mjög lauslega. En við getum ekki gert það þegar við erum að reyna að fást við grundvallarþætti í utanríkisstefnu Íslendinga. Hefur samrunaþróun verið að styrkjast í Evrópubandalaginu á því tímabili sem liðið er frá því að utanrrh. gaf Alþingi síðast skýrslu? Svarið er tvímælalaust nei. Samstarfið í gjaldeyrismálum og gengismálum er miklu veikara nú en það var fyrir einu til tveimur árum síðan og mjög vafasamt að það muni styrkjast í bráð. Maastricht-samkomulagið er enn þá í fullkominni óvissu og það er auðvitað mjög merkilegt að fylgjast með því hve erfiðlega gengur í Bretlandi, ekki í Danmörku heldur í Bretlandi fyrst og fremst að fá það staðfest. Stjórnkerfi sumra lykillanda eins og Ítalíu er t.d. í upplausn og samstarf Þjóðverja og Frakka er nú með töluvert öðrum hætti en það var um langt árabil. Það sem kannski skiptir höfuðmáli er að við veikleikann, bæði pólitískan og efnahagslegan hjá öðrum ríkjum í Evrópubandalaginu, hefur Þýskaland í æ ríkari mæli farið sínar eigin leiðar efnahagslega og að nokkru leyti pólitískt. Þannig að ef litið er á þróunina á síðustu missirum, þá er kannski meira um það að ræða að Evrópubandalagið sjálft hefur verið að togast í sundur og þjóðareiningarnar að skipa sér sérstöðu í gengismálum, í gjaldeyrismálum og í öðrum þáttum efnahagsmála. Ég held þess vegna að það sé ekki hægt að líta þannig á að í Evrópu sé í gangi einhver samrunaþróun sem þurfi að vera grundvallarforsenda í umræðu hér á landi. Þvert á móti má færa fyrir því rök að það sé hið nýja sundurþykki og hin nýju átök og hin nýja óvissa í málefnum álfunnar í heild sinni sem skapi nýjar aðstæður. Það er auðvitað líka mjög athyglisvert þegar maður horfir tvö ár, jafnvel eitt ár aftur í tímann, að vonir manna um það að stofnanir Evrópu, Evrópubandalagið, Vestur-Evrópusambandið, kannski Ráðstefnan um öryggi og samvinnu þó að fleiri ríki taki þar þátt, gætu orðið grundvöllur að lausn vandamála eins og t.d. í Júgóslavíu, þessar vonir hafa að engu orðið og það hefur orðið að leita til Sameinuðu þjóðanna og síðan NATO til þess að taka að sér verkefni sem ýmsir töldu fyrir einu eða tveimur árum síðan að þessar nýju evrópsku stofnanir ættu að annast. Þess vegna er kannski miklu meira verkefnið að glíma við það hvernig stendur á því að allt þetta liggur nánast í rúst hvað hugmyndaheim höfundanna um hvað hina miklu, nýju Evrópu snertir. Virðulegi forseti. Vissulega kemur utanrrh. í skýrslunni við og við að óvissu í þessum efnum eins og hann gerir á bls. 6 þar sem hann segir: ,,Óvissa setur nú svip á stjórnmálaástandið í Evrópu.`` Og segir: ,,Snurður einnig hafa hlaupið á þráðinn í tilraunum ríkja Vestur-Evrópu til að koma á nánara sambandi sín á milli á viðskipta- og efnahagssviðinu.`` Ég verð að segja með fullri virðingu að mér finnst orðið ,,snurður`` vera ansi vægt orð í þessu samhengi. Það eru satt að segja miklu stærri grundvallarvandamál sem þar hafa komið fram heldur en að hægt sé að gefa þeim þetta heiti. Í því samhengi er fróðlegt að benda líka á það að á bls. 11 segir hæstv. ráðherra: ,,EES-samningurinn getur átt fyrir höndum lengri líftíma en marga grunar.`` Það kann vel að vera, en hann er bara ekki fæddur enn, hæstv. ráðherra, sem lögformlegur gerningur milli þjóðanna. Hann er enn þá í meðferð. Og fréttir gærdagsins voru þær að fæðingunni yrði frestað enn um sinn þannig að við erum hugsanlega komin fram í síðari hluta kjörtímabils núv. ríkisstjórnar án þess að þessi ungi hafi komið úr egginu. Þess vegna er fullkomlega ótímabært að fara að velta því fyrir sér hvað hann muni lifa lengi. Fyrst þarf hann nú að fæðast, hæstv. ráðherra. Það hefur hann ekki gert enn. Það er líka mjög fróðlegt að velta því fyrir sér, af því að hér hefur nú staðið mikil umræða um það hvað Íslendingar hafi verið sérkennilegir í þessu og hæstv. ráðherra fór á alþjóðlegan vettvang og gaf lýsingar á ræðustíl og þingsköpum og líffæraástandi þingmanna á Íslandi. Svo kemur bara í ljós að Ísland er í hópi þeirra aðildarríkja Evrópska efnahagssvæðisins sem hafa verið landa fyrst til þess að ganga frá málinu. Það er röð af ríkjum sem eru sum hver ekki einu sinni búin að leggja samninginn fyrir þjóðþingin. Það kom fram í gögnum sem hæstv. utanrrh. afhenti utanrmn. að minni beiðni fyrir skömmu síðan að það er ekki búið að leggja frv. um Evrópskt efnahagssvæði fyrir franska þingið enn þá, ekki einu sinni búið að leggja grunnfrv., frv. sem við vorum að afgreiða hérna í janúar, fyrir franska þingið. Og hefur verið kvartað yfir þingsköpum í Frakklandi eða líffæraástandi franskra þingmanna? Eða hvað er það sem veldur að ríkisstjórnin í Frakklandi er ekki enn búin að leggja frv. fyrir franska þingið? Ég nefni þetta bara sem eitt dæmi af mörgum. Þannig hlýtur lærdómur okkar, jafnvel þótt menn væru miklir stuðningsmenn Evrópska efnahagssvæðisins, að vera sá að þeir sem eru með okkur í þessari farþegalest eru sífellt að grípa í bremsurnar. Á sama tíma hafa svo íslensk fyrirtæki og ýmsir aðrir verið að gera sér vonir um það og miðað kannski verkefni sín við það að hægt væri að koma þessu í gang, en þá eru bara félagar okkar í þessari lest að koma í veg fyrir það. Allt þetta finnst mér kalla á umræður um það hvernig 260 þús. manna hagkerfi á að haga sér í þessari þróun allri saman og þar vil ég nefna hlut sem er ekki vikið að í þessari skýrslu en hefur orðið mér æ meira umhugsunarefni. Það eru þær ályktanir sem við getum dregið út frá því að við erum bara 260 þús. manna þjóð. Kannski er tími til kominn að við setjumst niður og förum bara að velta þeirri staðreynd fyrir okkur einni og sér, látum allt annað bara bíða í bili, veltum því fyrir okkur að það hljóta að vera efnisleg takmörk fyrir því hvað 260 þús. manna þjóð getur tekið mikið að sér af alþjóðlegum verkefnum. Það eru takmörk fyrir því hvað hún getur teygt sig mikið til verkefna og samstarfs á alþjóðavettvangi. Hún hefur ekki mannafla til þess, hún hefur ekki embættismenn. Fyrirtækin geta ekki hagnýtt er möguleikana o.s.frv. Ég held að ég hafi einu sinni áður sagt það við hæstv. utanrrh. að það ruglar menn kannski í ríminu að sitja í mörg ár á fundum erlendis kringum þessi stóru hringborð sem þar eru. Þar mætir utanríkisráðherra Bandaríkjanna og hann fær svona spjald og svo situr hann einn fyrir aftan það með kannski einum embættismanni og svo utanríkisráðherra Bretlands og svona koll af kolli. Og svo kemur þessi utanríkisráðherra frá 260 þús. manna þjóðinni og hann fær sams konar spjald og hann fær líka einn stól og annan stól fyrir annan mann. Þannig að þeir sitja þarna alveg í sama þungavigtarflokki, sá sem er fulltrúi Bandaríkjanna, Bretlands og Frakklands og sá sem er fulltrúi 260 þús. manna þjóðar. Það er kannski engum manni hollt til lengdar að sitja marga svona fundi. Þetta snertir líka hið efnahagslega samstarf okkar. Ég óttast það dálítið að menn séu að dreifa þar kröftunum allt of víða. Í raun og veru þarf kannski ekki mjög stórt svæði af markaði veraldarinnar, litlar hillur fyrir íslenska hagkerfið til að gera það nokkuð gott. Ef við erum aftur á móti að teygja okkur allt of víða og alls staðar án þess að nýta þau tækifæri sem gefast til fullnustu þá verður kannski lítið úr þeim möguleikum sem opnaðir eru. Ég vil biðja hæstv. utanrrh. að hugleiða þennan þátt stærðarinnar í allri þessari umræðu því að í raun og veru er það þannig að þegar maður les þessa skýrslu í gegn, þá skín víða orðalag og hugsunarháttur sem gefur það til kynna að hér sé nokkuð öflugt ríki að útskýra sín viðfangsefni og marka stefnuna. Og það kunni kannski að vera ágæt byrjun á umræðu milli flokkanna að menn geri sér grein fyrir þeim takmörkunum sem við höfum. Virðulegi forseti. Hér að undanförnu hafa verið nokkrar umræður um Atlantshafsbandalagið og Sameinuðu þjóðirnir og tengsl okkar við Atlantshafsbandalagið og að hluta til einnig samning við Bandaríkin um þá starfsemi sem þau hafa haft hér á landi. Mér finnst því miður í þessari skýrslu nánast engin tilraun vera gerð til þess að draga einhverjar nýjar ályktanir af því mikla sem gerst hefur. Ég veit að ég þarf ekki að rifja það upp hér í þessum sal að í áratugi hefur sú röksemd verið notuð fyrir aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu, fyrir dvöl bandaríska hersins á Íslandi að Íslandi sé ógnað frá fyrst og fremst Sovétríkjunum. Eins og við vitum eru Sovétríkin ekki til og Varsjárbandalagið ekki lengur til. Bandaríkin og Rússland hafa gert formlegan vináttusamning og þó ég hafi nú ekki lesið þessa skýrslu grannt, hæstv. utanrrh., hverja einustu setningu, þá vil ég spyrja að því: Er það virkilega þannig að í þessari skýrslu sé hvergi minnst á hinn formlega vináttusamning Rússlands og Bandaríkjanna, hæstv. utanrrh.? Ég get að vísu farið aftur yfir skýrsluna og reynt að leita þetta uppi. En mér finnst það líka dálítið merkilegt ef hægt er að leggja skýrslu fyrir Alþingi um þessi mál þar sem drepið er á mörgu og hér er búinn að vera síðan 1951 samningur við Bandaríkin um varnir Íslands, fyrst og fremst vegna ógnar frá Sovétríkjunum, og menn ætla bara ekkert að fjalla um það að nú er höfuðóvinurinn búinn að gera formlegan vináttusamning við þann sem er hér til að verja okkur fyrir þessum sama höfuðóvini. Menn mega passa sig mjög á gamla orðfærinu í þessari nýju umræðu Hér stendur t.d. á bls. 7 í þessum stutta kafla: Bjargföst undirstaða öryggis --- þetta er nú skáldlegt orðalag, alltaf mjög hættulegt að tala um bjarg, utanrrh., í alþjóðamálum um þessar mundir. Þau hafa haft mikla tilhneigingu til þess að klofna. ,,Bjargföst undirstaða öryggis`` --- og þar stendur þessi gullvæga setning: ,,Í skýrslu nefndarinnar um öryggis- og varnarmál er réttilega á það bent að á tímum örra breytinga í heimsmálum standi Íslendingar ekki vörð um öryggi sitt nema með virkri þátttöku í alþjóðlegu samstarfi og með varnarsamstarfi við vinveitt nágrannaríki.`` Lykilhugtak, ,,vinveitt nágrannaríki``, í þessum stutta kafla um hina bjargföstu undirstöðu öryggis. Og nú vil ég spyrja bæði af stjórnmálaástæðum og rökrænum ástæðum, hæstv. utanrrh.: Hver eru hin óvinveittu nágrannaríki? Eða eru einhver nágrannaríki sem ekki flokkast undir þetta heiti ,,vinveitt nágrannaríki``? Ég veit ekki betur en Ísland starfi í Atlantshafsráðinu þar sem fyrrverandi ríki Austur-Evrópu og NATO-ríkin hafa gengið að einu borði til þess að starfa saman. Ég veit ekki betur en að Ráðstefnan um öryggi og samvinnu í Evrópu sé búin að fá nýtt hlutverk þar sem þessi ríki sitja einnig. Og ég nefni enn hinn formlega vináttu- og friðarsamning Rússa og Bandaríkjanna. Ef Rússland er orðið formlegt vinátturíki Bandaríkjanna, eins og það er orðið með formlegum samningi, er það þá enn þá óvinaríki Íslands, hæstv. utanrrh.? Eða er ríki sem er orðið formlega, samkvæmt alþjóðlegum samningi, vinátturíki Bandaríkjanna ekki vinátturíki okkar? Hvers konar hugmyndafræði og rökfræði liggur á bak við það að segja ,,með varnarsamstarfi við vinveitt nágrannaríki``? Og þetta á að vera bjargið, hæstv. ráðherra. Ég nefni þetta bara sem lítið dæmi um það að mér finnst í þessari skýrslu ekki nokkur tilraun gerð til þess að fara undir yfirborðið á því sem verið hefur að gerast. Ég get skilið það, af því að maður þekkir dálítið til í ráðuneytum, að svona skýrslur eru oft samdar þannig að embættismenn eru látnir semja einhvern texta og svo er þessu hrúgað svona saman og það er kannski tilviljunum háð hvað í þessu stendur. En hæstv. utanrrh. hefur þó sagst hafa og oft sýnt meiri metnað en þann að taka bara einhver plögg frá embættismönnum og endurprenta þau sem álitgerðir frá sér. Mér finnst vera mjög brýnt að menn fari að setja sig í það að fara undir yfirborðið á þessu af því að það þarf að skoða hugtökin upp á nýtt. Hér er notað hugtakið ,,vinveitt nágrannaríki``. Hvað merkir það í þessari nýju umræðu, við þessar nýju aðstæður, við brotthvarf Varsjárbandaglagsins, við stofnun Atlantshafsráðsins, við vináttusamning Rússlands og Bandaríkjanna? Og svo er sett hér innan gæsalappa hugtakið ,,hin bjargfasta undirstaða öryggis landsins``. Síðan er þar á eftir kafli sem heitir ,,Óbreytt hlutverk varnarliðsins``. Það er satt að segja, virðulegi forseti, afar sérkennilegur kafli. Hvernig getur varnarliðið haft óbreytt hlutverk við þær aðstæður sem nú eru orðnar? Það getur ekki verið óbreytt, hæstv. ráðherra. Það má hins vegar ræða það að hve miklu leyti það kann að breytast og hvernig þær breytingar eiga að verða, en það getur alls ekki verið óbreytt. Og hvers vegna getur það ekki verið óbreytt? Það eru margar ástæður, ekki bara þessar formlegu sem ég hef hér rakið um stofnun Atlantshafsráðsins og brotthvarf Varsjárbandalagsins og um vináttusamning Bandaríkjanna og Rússlands. Það er líka sú staðreynd að samkvæmt upplýsingum Bandaríkjamanna sjálfra eru flugvélar Rússa hættar að fljúga hér í kring að mestu eða öllu leyti. Það væri t.d. fróðlegt að utanrrh. upplýsti hér hvenær herflugvél frá Rússlandi flaug síðast inn í okkar lofthelgi. Í öðru lagi væri fróðlegt að ráðherrann upplýsti, hvers eðlis hefur umferð kjarnorkukafbáta Rússlands verið hér á undanförnum missirum? Eða er það kannski staðreynd að vegna efnahagserfiðleikanna í Rússlandi hafi þeir einfaldlega ekki lengur efni á því að verja eldsneyti, mannafla og orku, fjármagni og tækjabúnaði í að endurnýja þennan flota og halda honum gangandi, bæði flugflotann og kjarnorkuvopnaflotann. Ætli það sé ekki þannig? Þar að auki er það auðvitað þannig að í Bandaríkjunum er í gangi markviss stefna um að skera niður hernaðarumsvif Bandaríkjanna í Evrópu. Ég held, virðulegi forseti, að það sé heldur hvergi að finna í þessari skýrslu tilvísun til þess að hin nýja stjórn Bandaríkjanna tilkynnti fyrir þó nokkrum vikum síðan á fundi Atlantshafsbandalagsins að hin nýja stjórn stefni að enn meiri fækkun hermanna Bandaríkjanna í Evrópu heldur en fyrri stjórn stefndi að. Ég held að það sé hvergi í þessari skýrslu. Og það kom heldur ekki fram í ræðu hæstv. ráðherra að hann gerði nokkra tilraun til þess að draga ályktanir af því. Það eina sem sagt er hér er að fram hafi komið á Bandaríkjaþingi tillögur um að leggja niður varaliðsherdeildir sem tengdar hafa verið Íslandi á árunum 1995--1996. Bandaríkin hafa sem sagt ákveðið sjálf að leggja fram tillögur um það að nú sé ekki lengur þörf á þessum varaliðsherdeildum. Þá kemur utanrrh. Íslands og vill endilega halda þeim áfram eða finna einhverjar nýjar. Er það virkilega þannig að utanríkisráðherra Íslands sé að biðja um meiri hernaðarumsvif heldur en Bandaríkin telja nauðsynlegt út frá þeirra upplýsingum? Og hvaðan koma þá utanríkisráðuneytinu á Íslandi upplýsingar sem kalla á það að það telur þá nauðsynlegt að finna nýjar varaliðsherdeildir fyrir þær sem Bandaríkin ætla að leggja niður? Er þetta virkilega þannig að sú stefna sem er ríkjandi innan ráðuneytisins, hvort sem það er hjá ráðherrunum eða embættismönnunum, sé að loka augunum fyrir því sem er að gerast, það skuli bara halda áfram öllu því sem verið eins og heimurinn hafi ekkert breyst? Það sé bara óbreytt hlutverk varnarliðsins, bjargföst undirstaða öryggis, svo að maður vitni í nokkrar kaflafyrirsagnir? Mér finnst, virðulegi ráðherra, þetta ekki vera vitnisburður um það að menn séu reiðubúnir að skoða þetta með opnum huga, mér finnst þetta vera svona álíka og þessi tilvitnun sem ég gat um hér áðan, í kjarnorkuvopnatilraunastefnu Bandaríkjastjórnar, að það er vitnað í gömlu stefnu Bush í þessari skýrslu. Þó að skýrslan sé lögð fyrir Alþingi um það bil hálfu ári eftir að Bush féll, þá eru forsendurnar bara gamla stefna Bush í þessari skýrslu og Ísland ætlar að fylgja henni áfram, takk fyrir. Eins er umræðan hér um herstöðina. Hún ber engin merki þess að gerð sé tilraun til að draga ályktanir af hinum nýju viðhorfum sem hafa verið að koma fram í Washington. Er Ísland þó með sendiherra enn þá í Washington. Þó að ekki sé sendiherra hjá Sameinuðu þjóðunum, þá er enn þá sendiherra í Washington. Það er heldur ekki, virðulegi forseti, ef ég hef lesið þessa skýrslu grannt, ég skal þó ekki útiloka að það hafi farið fram hjá mér, gerð mikil tilraun til þess í skýrslunni að fjalla um kjarnorkuafvopnun á höfunum. Þó var það nú þannig að utanríkisráðherra Íslands, Jón Baldvin Hannibalsson, hafði merkilegt frumkvæði að því fyrir nokkrum árum síðan að flytja það mál inn á alþjóðlegan vettvang. Síðan það var gert hafa verið að koma fram staðreyndir og upplýsingar sem sýna enn meiri þörf á þeirri stefnu nú en áður vegna þess að nú er að koma fram í dagsljósið hvernig Sovétríkin höguðu sér varðandi umhverfisöryggi hafsins í meðferð búnaðar kjarnorkukafbátanna og kjarnorkukafbátanna sjálfra á hafsvæðum sem eru í nágrenni Íslands. Það hefði þess vegna verið full ástæða til þess að endurvekja nú þá stefnu af miklum krafti. Það er hins vegar ekki gert í skýrslunni og sakna ég þess að hæstv. utannrrh. skuli ekki hafa reynt að endurvekja sínar fyrri hugmyndir og tengja þær við þær staðreyndir sem nú renna miklu sterkari stoðum undir það stefnufrumkvæði sem hann tók á sínum tíma heldur en þó lágu fyrir. Ég minni t.d. á að hann hefur sagt frá því að hann og þáv. forsrh. Steingrímur Hermannsson hafi háð nokkra lotu við Margréti Thatcher og aðra á leiðtogafundi NATO, að mig minnir í London, sællar minningar, þar sem utanrrh. stóð vaktina langt fram eftir nóttu meðan aðrir sátu að veisluborði í orðahríð við fulltrúa annarra ríkja sem ekki vildu samþykkja að afvopnun á höfunum væri tekin inn í stefnumótunina. Nú eru aftur á móti komin fram skýr og efnisleg rök sem liggja á hafsbotninum og upplýsingar úr hinu nýja stjórnkerfi í Rússlandi sem eiga að gera þennan málflutning svo sterkan í dag að ég efast um að jafnvel baráttuglaðir menn á fundum NATO mundu treysta sér til að leggjast gegn hugmyndum og tillögum sem þeir gerðu þó á fundinum í London á sínum tíma. Eins er þetta auðvitað með herstöðina, hæstv. utanrrh. Það liggur alveg ljóst fyrir það þær breytingar sem hafa orðið hljóta að breyta eðli hennar með afgerandi hætti og eins og ég sagði fyrir páska, þá getur enginn maður fullyrt það í dag að Bandaríkjastjórn muni ekki einhliða taka ákvarðanir um það að minnka og jafnvel skera niður með afgerandi hætti þá starfsemi sem hér hefur verið. Hver á að vera afstaða Íslands í þessu? Á afstaðan að vera bara að bíða, búa til frasa eins og bjargföst undirstaða öryggis, óbreytt hlutverk varnarliðsins eða eigum við að reyna að búa hér til grundvöll fyrir sameiginlega afstöðu Íslendinga gagnvart hinu nýja öryggiskerfi? Hver er ástæðan fyrir því að það er í gangi mjög víðtæk umræða um alþjóðlegt öryggiskerfi, umræða sem nánast hverfur í þessari skýrslu? Henni er hvergi lyft í þessari skýrslu. Þó er það að dómi kunnáttumanna það merkilegasta sem hefur verið að gerast á vettvangi öryggismála á síðustu missirum, að í fyrsta skipti frá því að kalda stríðið frysti Sameinuðu þjóðirnar skömmu eftir síðari heimsstyrjöldina eru menn nú að koma fram með fjölda tillagna og framkvæma breytingar sem allar fela í sér nýtt öryggiskerfi. Ástæðurnar eru margar: 1. Lok kalda stríðsins sýna það að vandamál sem hafa verið falin knýja á um fjölþjóðlegar lausnir. Menn ráða ekki við átök af þjóðernisuppruna eða uppbrot ríkja án þess að fara í fjölþjóðlegar lausnir af því tagi. 2. Hættan sem umhverfinu stafar af margvíslegum mengunarorsökum er orðin slík og svo víðtæk að hún ógnar ekki síður öryggi ríkja heldur en vígbúnaðarkapphlaupið áður fyrr. Og menn geta ekki tekist á við þetta vandamál nema með nýju öryggiskerfi. 3. Það er staðreynd að þekkingin á að búa til kjarnorkuvopn, tæknigetan til að búa til kjarnorkuvopn og efnahagslega getan til að búa til kjarnorkuvopn er orðin mjög útbreidd og það eru núna milli 15 og 20 ríki sem geta hæglega komið sér upp kjarnorkuvopnum ef þau svo kjósa. Hvernig ætla menn að glíma við það vandamál? Menn fengu sýnishorn af því vegna Norður-Kóreu fyrir nokkrum vikum síðan. Og sýnishornið sýndi auðvitað að eina raunhæfa leiðin til þess að glíma við að vandamál var í gegnum fjölþjóðlegt öryggissamstarf tengdu Sameinuðu þjóðunum. Þetta var auðvitað ástæðan fyrir því að öryggisráð Sameinuðu þjóðanna steig það skref að boða í fyrsta skipti í sögu sinni til leiðtogafundar öryggisráðsins. Það hefur aldrei gerst áður. Í áratugi komu varla utanríkisráðherrar inn í sal öryggisráðsins, hvað þá heldur forsætisráðherrar eða forsetar. Það voru annaðhvort sendiherrar eða minni háttar embættismenn í ráðuneytunum heima fyrir sem þar sátu. En á síðustu missirum eru þeir orðnir svo margir fundirnir sem hæstv. utanríkisráðherrarnir mæta á að menn eru hættir að telja þá. Og það sem löndin telja mikilvægast er að sumir af þeirra æðstu mönnum sitji í sætunum þegar atkvæðagreiðslan fer fram og leiðtogar allra ríkjanna töldu nauðsynlegt að koma saman til fundar og taka ákvörðun um að biðja hinn nýja framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna að skila þeim tillögum um nýtt öryggiskerfi. Það gerði hann fyrir tæpu ári síðan. Og nú fer reglulega fram hjá Sameinuðu þjóðunum í hverjum mánuði umræða milli ríkjanna í öryggisráðinu þar sem þau taka afstöðu til þessara hugmynda lið fyrir lið þannig að þau eru í reynd að smíða þetta nýja kerfi frá einum mánuði til annars. Það er ekki einhver umræða eða hugtök eða vangaveltur. Sú smíði er í gangi. Eðli þess kerfis hlýtur að vera það að smáþjóðir sem ekki hafa eigin her hljóta að hafa varanlega hagsmuni af því hvernig sú umræða verður og hvaða ákvarðanir verða teknar. Þá kem ég enn og aftur að því að það er bókstaflega óskiljanlegt að á slíkum umbrotatímum og nýsköpunartímum í sögu Sameinuðu þjóðanna skuli utanrrh. Íslands einmitt kjósa að Ísland hafi þar ekki sendiherra. Það er nánast eins og tilkynning til Sameinuðu þjóðanna að Ísland eitt örfárra ríkja í Sameinuðu þjóðunum telji ekki mikilvægt að fylgjast með því sem þar er að gerast og hafa fullmektuga sveit manna. Það er ekki hægt að kalla sendiherra Íslands Sameinuðu þjóðanna til fundar. Það hefur ekki verið hægt missirum saman því hann er ekki á staðnum. Hann er ekki til. Og það er satt að segja dálítið sérkennilegt miðað við að úrval manna sem rætt er nú um að séu að sækjast eftir hinum og þessum embættum á vegum ríkisstjórnarinnar að ráðherrann skuli ekki geta fundið einhvern til að gegna þessari stöðu. Fyrir örfáum árum síðan voru ýmsir sem sögðu að þessi umræða um nýtt, alþjóðlegt öryggiskerfi væri nánast í blámóðu fjarskans, draumórar sem ekki tæki því að tala um. Það sem skipti máli væru þær stofnanir sem fyrir væru, hernaðarbandalögin og annað þeim tengt. Nú er þetta gjörbreytt. Nú er þetta bara að gerast. Og menn þurfa ekki annað en fara hérna inn í lesherbergi þingsins, taka International Herald Tribune á hverjum einasta degi og það er ekki bara ein, ekki bara tvær, ekki bara þrjár, það er fjöldi frétta í þessu blaði sem eingöngu fjallar um það hvernig Sameinuðu þjóðirnar eru að taka upp þessi nýju verkefni, frétt eftir frétt eftir frétt eftir frétt. Og ef maður lítur yfir þennan vettvang frásagnanna á síðustu tveim til þremur missirum og ber það saman við það sem var fyrir tveimur til þremur árum, þá sjá menn þessar breytingar í raunveruleikanum. Væntanlega er það ekki stefna Íslendinga að vera hér með erlenda herstöð varanlega. Það hefur a.m.k. enginn íslenskur stjórnmálamaður sagt það fram að þessu. Menn tala stundum um þessi mál núna út frá atvinnuhagsmunum og öðrum slíkum, gjaldeyrishagsmunum. En ég minni á það að menn eins og núv. formaður utanrmn. hafa ávallt sagt það að menn gætu ekki dæmt varnarsamninginn við Bandaríkin og tilvist herstöðvarinnar út frá peningalegum hagsmunum eða atvinnuhagsmunum. Menn yrðu að gera það út frá öryggishagsmunum. Og það er alveg ljóst, ef maður gerði innihaldsgreiningu og hefði það sem verkefni, jafnvel doktorsverkefni í stjórnmálafræðum, að framkvæma innihaldsgreiningu á röksemdum fyrir dvöl hersins á Íslandi á undanförnum 40 árum, þá er það alveg ljóst að þær röksemdir eiga flestar ekki við í dag. Þær eru úreltar. Og eiga íslensk stjórnvöld þá að bregðast við með þeim hætti að fara að leita dauðaleit að nýjum röksemdum, bara einhverjum röksemdum til þess að geta rökstutt að þetta verði að vera svona áfram? Eða á að breyta því? Á virkilega að fara að halda áfram að gefa skýrslu hér til Alþingis að þegar jafnvel Bandaríkin sjálf gera tillögu um það að hætta að vera með varahersveitir á Íslandi, þá komi endilega utanrrh. Íslands og segi: Nei, það þarf að halda þeim áfram? Ég hef nefnt þetta hér, virðulegi forseti, vegna þess að mér finnst nauðsynlegt að þegar hæstv. ráðherra --- og ég fagna því --- tekur jákvætt undir það að menn hefji nýja umræðu, þá geri hann sér líka grein fyrir því að heimurinn hefur breyst með þeim hætti að þeir sem hafa setið báðum megin við þetta borð þurfa að endurskoða sín vinnubrögð og sínar hugmyndir. Ég sagði í október í þessum ræðustól í umræðum um stefnuræðu forsrh. að það væri nauðsynlegt að bæði stjórn og stjórnarandstaða tækju upp ný vinnubrögð, hættu fyrri vinnubrögðum varðandi efnahagsmál í landinu. Hæstv. utanrrh. kaus þá, og reyndar hæstv. forsrh. líka, að henda þessa yfirlýsingu á lofti og endurtaka hana hvað eftir annað á þann veg að nú hefði ég sagt að nú yrði stjórnarandstaðan að taka upp ný vinnubrögð, hætta úreltum, gömlum stjórnarandstöðuvinnubrögðum. Þetta var svona sniðugt í nokkra mánuði. En ég held, hæstv. ráðherra, ef horft er til atburðanna á sviði íslensks efnhagslífs og kjaramála á þeim tíma sem liðinn er frá því í október, þá geti menn dregið þá ályktun að það hafi verið rétt sem ég sagði, það hefði verið skynsamlegt fyrir bæði fyrir stjórn og stjórnarandstöðu að setjast niður og reyna að ná nokkuð breiðri samstöðu um þá miklu erfiðleika sem hér er við að glíma. Það var ekki gert. Þvert á móti fóru menn að reyna að fleyta flokkspólitískar keilur í þeirri orðræðu. Niðurstaðan er sú að ríkisstjórnin og þjóðin situr uppi með mikinn vanda. Ég vona að það verði ekki vinnubrögðin í þessari umræðu um utanríkismál. Ég hef af fullum heilindum komið hér fram og sagt: Við skulum ræða þessa hluti með nýjum hætti. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því að það eru ekki allir ánægðir með það, t.d. í mínum flokki eða annars staðar í þjóðfélaginu sem hafa stutt ýmis þau sjónarmið, ég geri mér fyllilega grein fyrir því. Ég er ekki svo blindur. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því að þegar menn koma fram með slíkar yfirlýsingar, þá taka menn þá áhættu að skammsýnir, ungir stjórnmálamenn fari fram í fjölmiðlum og komi með billegar og ómerkilegar tilgátur um það hvað liggi þarna á bak við eins og formaður þingflokks Alþfl. gerði á Stöð 2.

Vertu ekki spældur, Ólafur minn.

Já, þetta frammíkall er ágætt dæmi um pólitískan þroska stuðningsliðs utanrrh. að kalla hér fram í: ,,Vertu ekki spældur, Ólafur minn.`` Ef þetta er standardinn á umræðunni sem helstu forustumenn stjórnarflokkanna, eins og formaður þingflokks Alþfl. vilja hafa, þá er það auðvitað alveg ljóst að það er vonlaust að fara hér inn í þann farveg að bjóða upp á opna umræðu um þessi mál. Ég segi hins vegar við hæstv. utanrrh.: Þessi mál eru miklu alvarlegri en svo að menn geti leyft sér það að taka á þeim með þessum hætti. Menn geta ekki leyft sér það. Og það verður prófraun á hæstv. ríkisstjórn á næstu mánuðum hvort hún er reiðubúin í þessar umræður eða ekki með einhverjum hætti að finna þeim formlegan farveg eða hvort þetta verður eins og í efnahagsmálunum að skammsýnin, hrokinn og spíssfyndugheitin fái að ráða ferðinni. Verður það leiðbeinandi það sem formaður þingflokks Alþfl. hefur sagt við upphaf þessarar umræðu eða verður það leiðbeinandi sem Björn Bjarnason hefur sagt við upphaf þessarar umræðu? Það verður mjög fróðlegt að fylgjast með því hvor þeirra mun ráða þessum viðbrögðum, hv. þm. Björn Bjarnason eða hv. þm. Össur Skarphéðinsson. Að lokum, virðulegi forseti, ætla ég að fara örfáum orðum um Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Hv. þm. Steingrímur Hermannsson vék aðeins að því máli hér áðan og ég tel líka nauðsynlegt að gera það hér með örfáum orðum. Nú er það nokkuð ljóst, greinilega, að það voru mikil mistök að byggja þessa flugstöð á sínum tíma einfaldlega vegna þess að hún var of dýr. Við vorum margir sem sögðum það 1983, 1984 og 1985: Þessi flugstöðvarbygging er allt of dýr. Ég sat í nefnd um þá byggingu, ég lagðist gegn henni. Ég benti á það að á Heathrow, Kastrup, Lúxemborg og annars staðar létu menn sér nægja kassabyggingar, ekkert mjög glæsilegar en einfaldar kassabyggingar sem hægt var þá að stækka ef þörf væri. Nei takk, það var ekki gert hér. Bandaríkjamenn höfðu boðið, ef ég man rétt, 40 millj. dollara. Þeim dollurum var veifað framan í þjóðina og sagt: Ætla menn að hafna þessu tilboði frá Bandaríkjamönnum? Hvað er þetta? Eru menn á móti vestrænni samvinnu? Og ég veit ekki hvað og hvað. En Bandaríkjamenn höfðu auðvitað vit á því að segja: Þetta eru 40 millj. dollarar og ekki dollar meir. Niðurstaðan varð sú að íslenska þjóðin skuldar nú, hæstv. ráðherra, 4 milljarða í þessari byggingu. Og það hefur verið viðfangsefni stjórnvalda um langt árabil að glíma við þennan fortíðarvanda. Þá gerist það, virðulegi ráðherra, að aðstoðarmaður utanrrh., Þröstur Ólafsson, tilkynnir það að búið sé að taka ákvörðun um útleigu Fríhafnarinnar, þessarar meginviðskiptastarfsemi sem fer fram í flugstöðinni. Og það eigi að bjóða reksturinn út í haust. Hér er greinilega á ferðinni enn á ný eitthvert einkavæðingarflipp af hálfu stjórnarflokkanna án þess að nokkur efnisrök séu færð fyrir því að það sé hagkvæmt. Ég vil þess vegna spyrja hæstv. ráðherra: Í fyrsta lagi: Hvar hefur verið tekin ákvörðun um að leigja út Fríhöfnina í haust? Í öðru lagi: Er þetta ákvörðun stjórnarflokkanna beggja, ef þessi ákvörðun hefur verið tekin, eða er hún ákvörðun ráðherrans eins? Er formið á þessu með þeim hætti að ráðherra geti ákveðið þetta nánast einn og sér án þess að spyrja Alþingi að því? Og ég vil spyrja: Hver eru rökin? Eru rökin efnahagsleg? Hefur rekstur flugstöðvarinnar í núverandi formi ekki verið hagkvæmur? Og ég vil spyrja t.d. hæstv. utanrrh. hvort hann hafi kynnt sér opinberar tölur um hagkvæmni flugstöðva. Ég er hér með fyrir framan mig skrá yfir hagkvæmni 500 flugstöðva í veröldinni og það sem á ensku stendur: ,,The world's top 500 duty free shops 1991.`` Hvað kemur í ljós þegar þessar tölur eru skoðaðar? Hagkvæmnismælikvarðinn er sala á farþega. Þá kemur í ljós að í flugstöðinni í Keflavík er salan 43,78, í Vínarborg 11,09, í Kaupmannahöfn 14,24, í Frankfurt 16,88, í Amsterdam 27,55, í London 16,58. Ég gæti haldið áfram að þylja þessar tölur hér, en þær sýna það að flugstöðin, Fríhöfnin, salan, viðskiptastarfsemin sem fram fer í flugstöðinni hér á Íslandi er miklu hagkvæmari heldur en þær helstu flugstöðvar sem Íslendingar koma í. Og hver eru þá rökin fyrir að breyta þessu formi ef þegar er ljóst að það hefur náðst miklu meiri hagkvæmni í rekstrinum hér hjá okkur á Íslandi heldur en í þessum helstu nágrannalöndum? 

Hæstv. ráðherra verður að yfirgefa . . .

Já, ég veit það að vegna annarra skyldustarfa verður ráðherrann að fara, en ég vil hins vegar biðja hann hér síðar í umræðunni að víkja að þessu máli og það gefst þá kannski tækifæri til þess að fara um það fleiri orðum. Ég er hér með í höndum tölur yfir launakostnað í flugstöðinni sem hefur farið hraðminnkandi á undanförnum árum. Ég er með tölur yfir söluaukningu sem hefur farið hraðvaxandi. Ég er með tölur yfir umsvifin og annað, farþegafjöldann og fleira, sem allt bendir til þess að sá rekstur sem þar hefur verið sé einstaklega hagkvæmur. Og hvaða aðilar gætu boðið í þennan rekstur? Eru það kannski Flugleiðir og Eimskipafélagið enn á ný sem eiga þá líka að fara að teygja sína anga inn í þessa starfsemi? Mér finnst þetta vera enn eitt dæmið um fljótræðislega ákvörðun sem ekki sé nokkurt vit í að vera tilkynna af hálfu utanrrn. að eigi að verða að veruleika í haust án þess að menn hafi tækifæri til þess að fara efnislega og af skynsemi ofan í þessa þætti. Ég vona að hæstv. ráðherra svari þessu síðar í þessari umræðu svo að við getum vikið að þessum afmarkaða þætti.

Frú forseti. Ég vil í upphafi máls míns setja fram þá skoðun að mér finnst þessi skýrsla utanrrh. vel úr gerði gerð. Það er á henni nokkuð nýtt snið miðað við það sem áður hefur verið. Hún er skipulegri í uppbyggingu og þess vegna ætti að vera auðveldara fyrir hv. þm. að kynna sér efni hennar og aðra sem áhuga hafa á því máli. En því miður verður að segja það eins og er að miðað við þátttökuna í þeim umræðum sem hér fara fram virðast þeir ekki vera mjög margir. En hvað sem því líður þá er nauðsynlegt að þessi skýrsla sé rædd hér á Alþingi og menn geri grein fyrir skoðunum sínum á stöðu alþjóðamála. Ég lít þannig á að í þessum umræðum gefist mönnum tækifæri til þess að lýsa sjónarmiðum sínum varðandi ýmsa meginþætti alþjóðamálanna og það sé frekar í tengslum við einstök mál sem hér eru til afgreiðslu á hinu háa Alþingi þar sem menn lýsa afstöðu sinni til þeirra ákvarðana sem við blasa á vettvangi utanríkismála hér hjá okkur Íslendingum. Þannig var skömmu fyrir páska umræða um þátttöku okkar í Vestur-Evrópusambandinu og það munu fara fram hér umræður síðar um skýrslu nefndar um öryggis- og varnarmál og þá gefst mönnum tækifæri til þess að ræða nánar stöðu Íslands í öryggis- og varnarmálum. Ég lít sem sagt þannig á að í þessum umræðum gefist okkur þingmönnum tækifæri til að ræða fremur almennt um stöðu alþjóðamála og þróun þeirra en einstök ákvörðunaratriði sem við okkur blasa við stefnumótun Íslands í utanríkis- og alþjóðamálum. Það segir á bls. 6 í skýrslunni, þegar rætt er um þær breytingar sem orðið hafa á þróun alþjóðamála frá því að sovétkerfið hrundi og stjórnkerfi kommúnismans í Sovétríkjunum og í austurhluta Evrópu, að þær breytingar hafi orðið á þann veg, eins og segir í skýrslunni, með leyfi hæstv. forseta: ,,En veruleikinn hefur þó orðið annar og fáir gera sér lengur vonir um að fram undan bíði viðburðasnautt þúsund ára sæluríki. Ofstæki, hatur og þjóðernishroki í einstökum ríkjum hafa á örstuttum tíma opinberað vanmátt hins alþjóðlega samfélags til að hafa hemil á skærum og átökum og minnt á að markmiðum lýðræðisríkjanna verður ekki náð nema með hægfara þróun og þrotlausu starfi til langs tíma.`` Við hljótum öll að vera sammála því mati sem þarna kemur fram, þessari lýsingu sem þarna kemur fram í þann mund sem Sovétríkin voru að byrja að liðast í sundur og kommúnisminn að hrynja þá urðu nokkrar umræður um það á alþjóðlegum vettvangi hvort þetta táknaði endalok sögunnar, þessi mikla umbylting en flestir voru sammála um að svo væri ekki og þróunin síðar sýnir okkur svart á hvítu að svo er alls ekki. Í sumum löndum Evrópu, í austurhluta álfunnar og í Sovétríkjunum fyrrverandi má segja að sagan sé að hefjast, það sé að hefjast --- og við hljótum að vona að svo sé --- það sögulega skeið hjá þessum þjóðum sem við á Vesturlöndum höfum kynnst þegar við höfum þróað stjórnarhætti í átt til lýðræðis, og að svipað sé að hefjast í þessum ríkjum að í þessum óróa og upplausn allri séu vonandi að skjóta rótum hugmyndir um lýðræðislega stjórnarhætti og það kunni að skapast grundvöllur fyrir því að slíkir stjórnarhættir þróist í þessum ríkjum. En það sem segir í skýrslunni um vanmátt hins alþjóðlega samfélags hlýtur að vera okkur mikið umhugsunarefni sem Íslendingum þegar talað er um að hið alþjóðlega samfélag sé vanmáttugt til að hafa hemil á skærum og átökum. Við hljótum að þurfa að velta því fyrir okkur eins og aðrir hvernig hið alþjóðlega samfélag eigi að bregðast við aðstæðum eins og við fylgjumst nú með í Júgóslavíu fyrrverandi og í öðrum ríkjum þar sem greinilega herðir mjög að fólki ef það er ekki beinlínis myrt af algeru miskunnarleysi. Í dag hafa okkur borist fréttir um það að serbneski herinn sé að sækja inn í bæinn Srebrenica sem hefur verið mjög í fréttum og friðargæslulið Sameinuðu þjóðanna sé við því búið að flytja tugi þúsunda á brott frá borginni, fólk sem hefur búið við hungur og vosbúð um margra mánaða skeið vegna hernaðarátakanna og þeirra aðstæðna sem skapast hafa vegna þess að hjálparsveitum og friðargæslusveitum hefur verið meinað að fara inn í bæinn og hjálpa þessu fólki. Frammi fyrir þessu finnst mörgum að við sem búum við frelsi og efnahagslega velsæld höfum verið allt of aðgerðalitlir og það sé unnt að gera til okkar ríkari kröfur en gerðar hafa verið um að við leggjum þessu fólki lið. Nú í vikunni var viðtal við Margréti Thatcher, fyrrverandi forsætisráðherra Breta, sem tók af skarið mjög afdráttarlaust í þessu efni og sagði sem svo að Vesturlönd og hinar frjálsu þjóðir ættu að leggja þeim lið sem berjast gegn Serbum, það ætti að afnema vopnasölubann á múhameðstrúarmenn í Bosníu og gefa þeim færi á því að vígbúast til þess að geta snúist gegn serbneska hernum. Aðrir benda hins vegar á það að yrði gripið til slíkra aðgerða þá mundi serbneski herinn eflast og Rússar kynnu að leggja honum lið og rjúfa þannig það vopnasölubann sem allir telja í orði a.m.k. að eigi að gilda gagnvart Serbum. Þarna er í hnotskurn minnt á þann vanda sem við blasir þegar að því kemur að taka ákvarðanir eins og þessar. Menn óttast annars vegar að aðstoð kunni að leiða til langvinnari hernaðarátaka en standa síðan aðgerðalausir hjá og horfa á þegar bæir falla eins og sá sem er að falla í dag. Í blaði sem gefið er út af samtökunum Læknar án landamæra, sem eru frönsk að uppruna, þetta eru frönsk samtök lækna sem hafa lagt sig fram um að aðstoða fólk á hættusvæðum og þá sem búa við styrjaldarástand eða hungursneyð, í nýjasta blaði þessara samtaka er forustugrein þar sem fjallað er um hvernig eigi að standa að hjálpar- og mannúðarstörfum á alþjóðavettvangi og hvernig eigi að draga mörkin á milli þess þar sem menn beita annars vegar hervaldi og hins vegar láta sér nægja, ef þannig mætti að orði komast, að senda hjálparsveitir á vettvang og sveitir lækna eða annarra sem veita aðstoð. En eins og við vitum hefur markmiðið með íhlutun herja á vegum Sameinuðu þjóðanna og annarra í löndum fyrrverandi Júgóslavíu miðað að því að auðvelda vistflutning og flutning á hjálpargögnum til þeirra sem eiga um sárt að binda vegna átakanna. Í þessari forustugrein er komist þannig að orði, með leyfi hæstv. forseta: ,,Mannúðaraðstoð getur stuðlað að því að almenningur einfaldi fyrir sér hættuástand. Annars vegar sjáum við hungruð og deyjandi saklaus fórnarlömb og hins vegar matvæli og hjálpargögn sem verður að koma til þeirra hvað sem það kostar. Í Mogadishu, Sarajevo og Monróvíu sjáum við sams konar myndir af fórnarlömbum sem kalla á hjálp. Frá þeim sjónarhóli séð mætti líkja landgöngu bandarískra hermanna í Sómalíu við fyrsta skref mannsins á tunglinu. En Sómalía er alls ekki tunglið. Hermennirnir áttuðu sig smátt og smátt á því að þeir voru við störf í raunverulegu landi sem á sér flókna sögu, eigin hefðir og stjórnmál. Nú er komið að okkur að átta okkur á því hvernig hugsanagangur okkar er einfaldaður með því að leggja aðeins mannúðarmál til grundvallar í samskiptum fórnarlambs og bjargvættar. Það er ákaflega hættulegt fyrir samfélag þjóðanna að leyfa einu ríki að hlutast hernaðarlega til um málefni annars ríkis aðeins með mannúðleg markmið. Í tveimur undantekningartilvikum er unnt að beita herafla. Fyrra tilvikið er þegar öflug og ofbeldisfull ríkisstjórn kúgar hluta þegna sinna. Síðara tilvikið er þegar ríki hættir að starfa og fólkið er skilið eftir varnarlaust. Við þessar aðstæður verður alþjóðlegur herafli að láta að sér kveða með öðrum fyrirmælum en þeim að láta mannúðarsjónarmið ráða. Við pólitískum hörmungum verður að bregðast með pólitískum aðgerðum. Ef ætlunin er að berjast gegn glæpastjórn er ekki nægilegt að koma hjálpargögnum til þeirra sem óttast glæpamennina. Lítum á það sem gerðist í síðari heimsstyrjöldinni. Engum datt í hug að fara með mat og ábreiður til Auschwitz. Eina hugsanlega svarið var hernaðarlegt. Hjálparstofnanir sem reyndu að koma hjálpargögnum í útrýmingarbúðirnar voru réttilega gagnrýndar þegar sannleikurinn kom í ljós.`` Það er fast að orði kveðið í forustugrein þessara samtaka, fast að orði kveðið um það hvernig bregðast þurfi við og niðurstaða höfundarins er sú að ástandið í Bosníu sé t.d. á þann veg að þar verði ekki lengur við það unað að menn sinni einungis mannúðarstörfum eða hjálparstörfum heldur verði að láta til skarar skríða með herafla til að binda enda á það ógnarástand sem ríkir í þessum hluta Evrópu. Þetta er mikilvægt málefni sem við Íslendingar þurfum að ræða og velta fyrir okkur og erum knúnir til vegna þátttöku okkar í alþjóðlegu samstarfi að taka afstöðu til. Við höfum látið að okkur kveða með ýmsum hætti. Við höfum ekki staðið gegn því t.d. á vettvangi Atlantshafsbandalagsins eins og okkur hefði verið fært sem aðildarþjóð að því bandalagi að herstjórnum bandalagsins hafi verið gefin fyrirmæli um að beita flugher til þess að halda uppi öryggi í lofthelginni yfir Bosníu-Hersegovínu í umboði Sameinuðu þjóðanna en spurningin er hvort sú aðgerð ein er nægjanleg og hvort ekki verður að grípa til enn þá harkalegri aðgerða með herafla. Þannig heyrði ég í fréttum í hádeginu haft eftir Owen lávarði, sem er annar höfunda friðaráætlana Sameinuðu þjóðanna, að það væri ekki nægilegt að láta orrustuþoturnar fljúga yfir Bosníu-Hersegovínu og fylgjast með því sem þar sé að gerast í lofthelginni heldur ættu þær að nota vopnabúnað sinn til að sprengja upp aðgönguleiðir og vegi og brýr og samgöngumannvirki til þess að hindra framgang herafla Serbíu. Við kunnum að standa frammi fyrir því núna að ákvarðanir verði teknar um frekari aðgerðir hernaðarlegs eðlis til að binda enda á þau voðaverk sem unnin eru í þessum hluta Evrópu því það hefur verið sagt að ef ætlunin sé að beita utanaðkomandi herafla til þess að stilla til friðar, því það er það sem þarf að gera en ekki að gæta friðar þar sem enginn friður ríkir, þá þurfi kannski að senda 70--100 þúsund manna herafla á vettvang. Og menn sjá það fyrir sér að slíkar ákvarðanir tekur enginn stjórnmálamaður án þess að íhuga vel alla kosti málsins. Það er nauðsynlegt fyrir okkur að velta þessu fyrir okkur hér á þessari stundu því að þeir atburðir eru að gerast í Evrópu, eru að gerast með þátttöku okkar ef svo má að orði komast, sem aðila að Atlantshafsbandalaginu, aðila að Sameinuðu þjóðunum og aðila að Ráðstefnunni um öryggi og samvinnu í Evrópu. Til þess kann vissulega að koma að óskað verði eftir því við okkur Íslendinga að við látum meira af hendi rakna, ekki aðeins fjárhagslega heldur einnig með öðrum hætti, til þess að unnt sé að stilla til friðar á þessum slóðum. Þess verður ekki óskað af okkur að við leggjum til mannafla til hernaðar heldur í friðargæslu og mannúðarstörf og við hlytum að taka slíkt til athugunar eins og við höfum gert þegar kallað hefur verið til okkar af hálfu Sameinuðu þjóðanna en eins og við vitum hafa margir Íslendingar látið að sér kveða við friðargæslustörf á vegum Sameinuðu þjóðanna. Ákvarðanir um að auka þátttöku okkar í þeim voru teknar nú í vetur og kom í ljós að það er mikill áhugi hjá mörgum hér að taka þátt í slíku starfi. Í utanrmn. Alþingis hefur verið rætt um þátttöku Íslands í friðargæslu og ég vil reifa það sjónarmið mitt að mér finnst ákaflega mikilvægt að ef til þess kæmi að um það yrði beðið að við létum frekar að okkur kveða, hvort heldur væri á vegum Sameinuðu þjóðanna eða einhverra annarra samtaka, þá verði að búa þannig um hnúta að þeir sem fari í slík störf hljóti góðan undirbúning og þjálfun og fullkomna vitneskju um það hvaða hættur kynnu að vera á ferðinni þegar menn taka sér slík störf á hendur sem má líta á sem fórnarstörf í þágu friðar og viðleitni til þess að búa þeim sem hér búa á jörðinni með okkur betri aðstæður. Þannig finnst mér að út frá þessu orðalagi sem er á bls. 6 í skýrslunni um vanmátt hins alþjóðlega samfélags, þá þurfum við að velta því fyrir okkur hvaða kröfur á að gera, hvaða sjónarmið við höfum um það yfirleitt hvenær á að hlutast til um málefni annarra ríkja með hervaldi og hvað það er sem réttlætir það að farið er inn í önnur ríki á grundvelli ákvarðana Sameinuðu þjóðanna eða annarra alþjóðastofnana og hlutast til um málefni þessara ríkja. Ég las hér upp úr forustugrein þessara læknasamtaka sem njóta alþjóðlegrar viðurkenningar og þar dregur höfundurinn t.d. skil á milli atburða í Sómalíu annars vegar þar sem herafli fór á vettvang á vegum Sameinuðu þjóðanna og hins vegar bendir hann á það sem er að gerast í Bosníu. Það er greinilegt af orðum hans að hann telur réttlætanlegra að beita herafla í Bosníu heldur en í Sómalíu, ef menn hafa farið inn í Sómalíu einungis í mannúðarskyni því að það komi að því þegar herafla er beitt að þá þurfi menn einnig að taka pólitískum afleiðingum þess og uppræta þá með hervaldi það sem veldur íbúunum og fólkinu mestri hættu og mestu tjóni. Þessar spurningar eru mjög áleitnar, allar þessar spurningar í samstarfi ríkja hvað eigi að gera og hverjar séu skyldur okkar sem búum við frið og öryggi til þess að auka og koma á slíku ástandi hjá þeim þjóðum sem búa við öryggisleysi og ófrið. Evrópuráðsins er getið hér í skýrslunni og sagt að ráðið hafi öðlast aukið hlutverk við þær breytingar sem eru að verða í Evrópu með fjölgun lýðræðisríkja og hruni einræðisstjórna í austurhluta álfunnar. Þar hafa menn tekist á við þessa spurningu: Hvað getum við gert án þess að beita hervaldi til þess að koma á stjórnarháttum í þessum ríkjum þar sem mannréttindi eru virt, þar sem lýðræðislegir stjórnarhættir eru í heiðri hafðir og þar sem fólk býr við sæmilegt öryggi þrátt fyrir afskipti stjórnvalda? Það má velta því fyrir sér hvort það sé skynsamleg leið í slíkum málum að þröngva, ef þannig mætti að orði komast, lýðræðislegum stjórnarháttum upp á ríki. Ef til vill má segja sem svo að slíkt felist í þeirri kröfu sem Evrópuráðið gerir til stjórnarhátta í aðildarríkjum sínum og þær ströngu kröfur sem þar eru gerðar og sú mælistika sem notuð er við umsóknarríki, þar er þess krafist að þau hafi tileinkað sér lýðræðislega stjórnarhætti, þar hafi t.d. farið fram frjálsar kosningar, þar hafi verið gerðar ráðstafanir til þess að tryggja rétt minni hluta o.s.frv. En Evrópuráðið fer ekki til þessara ríkja með einhverja forskrift og segir: Þetta er það sem þið eigið að taka upp, heldur skoðar það hvern þátt í stjórnarfari landanna fyrir sig og metur þróun hans og stöðu. Og ég held að þetta sé sú rétta aðferð. Ég held að við eigum ekki að nálgast þessi ríki með einhverja forskrift og segja: Svona á þetta að vera. Við höfum þetta svona og þið eigið að laga ykkur alveg að okkar forskrift í þessu efni. Þvert á móti verðum við að líta á aðstæður í hverju ríki fyrir sig, skoða og meta, setja fram ákveðnar lágmarkskröfur og síðan að leggja þessum þjóðum lið við að þróa þá þætti í stjórnkerfinu, í samfélaginu sem við teljum að samrýmist best þeim sjónarmiðum sem byggjast á lýðræðislegum stjórnarháttum. Með öðrum orðum að í stað þess að fara til þessara ríkja með forskrift, þá eigum við að segja við þau: Við skulum leggja ykkur lið. Við skulum auðvelda ykkur að þróa stjórnarhætti ykkar og koma á nýrri stjórnskipan, taka upp málfrelsi og skoðanafrelsi og virðingu fyrir minnihlutahópum. Þetta skulum við aðstoða ykkur við, en við ætlum ekki að gera til ykkar meiri kröfur um það hvernig þið standið að þessu heldur en þið sjálfir eruð reiðubúnir til að gera. Í þessu felst með öðrum orðum eins konar fræðslustarf og ræktunarstarf og þar held ég að við Íslendingar sem vopnlaus smáþjóð ættum einnig að huga að verkefnum fyrir okkur í þessu starfi. Þegar krafa er gerð til hins alþjóðlega samfélags um að það leggi eitthvað af mörkum í því efni að bæta kjör þeirra sem nú búa við vandkvæði eftir hrun einræðisstjórnanna, þá ættum við að huga að því hvort við gætum ekki látið meira að okkur kveða á þessu lýðræðislega sviði varðandi vernd mannréttinda, stjórnskipun, málfrelsi og skoðanafrelsi. Það sé viðfangsefni sem við ættum að huga að og ef óskir koma til okkar um framlag til friðargæslu, þá hljótum við einnig að beina athygli okkar að mannúðarstörfum frekar en þeim sem eru hernaðarlegs eðlis. Ég held að það sé mikilvægt fyrir okkur að ræða þetta og velta þessu fyrir okkur og mér finnst að skýrsla utanrrh. gefi tilefni til þess og sérstaklega vangavelturnar í henni um hlutverk hins alþjóðlega samfélags við það að uppræta það sem nú veldur mestum óróa og vandkvæðum í ýmsum ríkjum Evrópu. Það hlýtur einnig að vera markmið okkar hér í vesturhluta álfunnar að stuðla sem mest að því að þeir sem nú búa við vandkvæði í austurhlutanum geti leyst úr sínum vanda á sínum heimaslóðum því að ella kynnum við að kalla yfir álfuna mikinn flóttamannastraum sem þegar hefur vakið ótta og dregið fram í dagsljósið, ef þannig mætti að orði komast, mjög frumstæðar hvatir eins og brjótast fram í útlendingahatri og voru t.d. mjög til umræðu í þýskum stjórnmálum í Þýskalandi fyrr í vetur. Það hlýtur að vera markmið í sjálfu sér að halda þannig á málum að þróunin í þeim ríkjum sem nú eru að berjast fyrir nýjum stjórnarháttum leiði ekki til upplausnar í þeim ríkjum þar sem tiltölulega góð festa hefur verið í stjórnarháttum og það verður best gert með því að leggja þessum þjóðum lið á þeirra heimavelli og auðvelda þeim að leysa sín vandamál heima fyrir. Og þá verðum við líka þá að draga nokkur mörk á milli þeirra ríkja sem eru vestan fyrrverandi Sovétríkjanna og síðan ástandsins í Sovétríkjunum fyrrverandi þar sem ástandið virðist því miður vera mun verra en t.d. í Póllandi, Ungverjalandi, Tékklandi og Slóvakíu. Ástandið í Úkraínu, Rússlandi og Hvíta-Rússlandi er mun verra en í þessum ríkjum og þar er greinilega nauðsynlegt að draga einhver mörk og huga að aðgerðum með mismunandi hætti eftir aðstæðum í hverju ríki fyrir sig. En þessu þurfum við að sinna eins og aðrar þjóðir. Þótt við séum fámenn þjóð þá erum við þátttakendur eins og hér hefur komið fram, þá sitjum við við sama borð og hin stærri ríki og það eru gerðar kröfur til okkar í þessu sambandi eins og til annarra þjóða. Ég vildi, frú forseti, gera þetta að meginefni í mínu máli, þessar hugleiðingar um þessi atriði. Eins og ég sagði tel ég að við munum ræða nánar um öryggi og varnir Íslands síðar þegar skýrsla um það efni verður tekin til meðferðar hér á Alþingi. Þó vil ég aðeins drepa á þátttöku okkar í fjölþjóðasamstarfi í Evrópu. Ég hef þegar minnt á Evrópuráðið og ég er sammála því mati hér í skýrslunni að mikilvægi þess er að aukast. Ég tel einnig að það sé rétt mat að Atlantsharfsbandalagið sé hornsteinn okkar utanríkisstefnu og þátttaka í því og mér finnst líka sjálfsagt að þróa Atlantshafsbandalagið á þann veg sem gert er með svokölluðu Norður-Atlantshafssamstarfsráði þar sem ríkin í Austur-Evrópu og Sovétríkjunum fyrrverandi koma til viðræðna og samstarfs við Atlantshafsbandalagsríkin. Og loks finnst mér sjálfsagt að við Íslendingar tökum þátt í samstarfinu á vettvangi Vestur-Evrópusambandsins og ég tel að það sé eðlilegt skref að stíga það eins og fram hefur komið í ræðum sem ég hef flutt um það mál hér á þingi. Þá er það Ráðstefnan um öryggi og samvinnu í Evrópu. Í mínum huga er sá samstarfsvettvangur afsprengi kalda stríðsins. Til hans var stofnað árið 1975 til að reyna að sætta viðhorf Varsjárbandalagsríkjanna og Atlantshafsbandalagsríkjanna og hlutlausra ríkja í Evrópu á tímum kalda stríðsins. Þessi ráðstefna þjónaði ákveðnu og töluvert mikilvægu hlutverki á þeim tíma og ekki ber að gera lítið út hlutverki ráðstefnunnar á því breytingaskeiði sem gengið hefur yfir. En að mín mati fer hlutverk þessarar ráðstefnu nú síminnkandi. Ég er þeirrar skoðunar að ekki sé ástæða til að búast við því að hún verði endilega mjög langlíf. Eftir því sem fleiri ríki eiga aðild að Evrópuráðinu og eftir því sem samstarfið á vettvangi Norður-Atlantshafssamstarfsráðsins verður meira, svo að ekki sé nú talað um hugmyndir ríkja í austurhluta Evrópu um aðild að Evrópubandalaginu, sem kunna að koma til ákvarðana innan fárra ára, þá held ég Ráðstefnan um öryggi og samvinnu í Evrópu gegni minna hlutverki. Mér finnst að við Íslendingar ættum að miða okkar þátttöku í alþjóðlegu samstarfi við það að þessi vettvangur eigi eftir að dragast saman og e.t.v. hverfa alfarið úr sögunni og þá verði að líta til þess að samstarf þeirra þjóða sem þarna sitja stendur traustari fótum innan stofnana sem urðu til í lok fimmta áratugarins og upphafi þess sjötta og hafa áunnið sér traust og eru nú þær stofnanir sem ríkin í austurhluta Evrópu vilja helst tengjast, og þar á ég við Atlantshafsbandalagið, Evrópbandalagið og Evrópuráðið. Mér finnst því líklegast að Ráðstefnan um öryggi og samvinnu í Evrópu verði ekki langlíf, og mér finnst í sjálfu sér ekki nauðsynlegt að hún verði langlíf, eftir að fjölgað hefur ríkjum í þessum stofnunum. Þannig kynni þar að verða á breyting og auðvitað kunna að verða fleiri breytingar sem valda því að verkefni og viðfangsefni alþjóðastofnana taki breytingum. Hér kom fram í máli hv. 7. þm. Reykn. það sem hann kallaði Evrópuhyggju sem hann óttast og telur að sé of ríkjandi hér á Íslandi --- þetta hefur komið fram í umræðum okkar um þátttökuna í Evrópska efnahagssvæðinu --- og það mátti skilja á máli hv. 7. þm. Reykn. að Evrópuhyggjan væri andstæða við náið samstarf við Bandaríkin eða ríkin í Norður-Ameríku eða annars staðar en í Evrópu. Ég held að þetta sé mikill misskilningur. Ég held að menn geti tekið virkan þátt í samstarfi Evrópuríkjanna án þess að fórna nokkru í samstarfi við önnur ríki og á þessum breytingatímum sé nauðsynlegt fyrir ríki að skoða alla þá möguleika sem þau hafa til þátttöku í alþjóðlegu samstarfi. Okkur Íslendingum bjóðast slík tækifæri í samvinnu Evrópuríkjanna og við eigum að skoða þau og vega og meta en ekki nálgast þau með því hugarfari að þátttaka í Evrópusamstarfi útiloki okkur frá nánum og góðu samskiptum við nánar samstarfsþjóð eins og hina bandarísku sem við höfum auðvitað tengst nánar en nokkurri annarri á grundvelli varnarsamningsins. Ég held að við þurfum ekki að óttast að þar rofni um eða skilji á milli vegna þess að við lítum á okkur sem Evrópuþjóð og tökum þátt í þessu Evrópusamstarfi. Ég ætla ekki á þessum vettvangi að leggja mat á þróunina innan Evrópubandalagsins. Ég er þeirrar skoðunar að hún endurspegli nú mjög þær efnahagslegu þrengingar sem eru í Evrópu. Það er staðreynd sem unnt er að rökstyðja með dæmum að það hægir yfirleitt alltaf á samrunaþróuninni í Evrópu þegar Evrópuríkin ganga í gegnum efnahagslegar þrengingar eins og nú hafa gengið yfir, og þá þurfa ríkisstjórnir og stjórnmálamenn og fyrirtæki að huga að sínum eigin málum frekar en að sinna framvindu mála eins og Evrópumálanna og það virðist alltaf hafa gerst að það hefur hægt á þessari samrunaþróun á slíkum erfiðleikatímum. Ég minni einnig á það að þróunin í Evrópubandalaginu á eftir að mótast mjög af því sem gerist í Danmörku nú 18. maí nk., þegar Maastricht-samkomulagið verður borið þar undir þjóðaratkvæði í annað sinn. Og síðan, eins og hér hefur komið fram, hefur breska þingið ekki enn þá tekið endanlegar ákvarðanir varðandi Maastricht-samninginn eða samkomulagið, en eftir að línur hafa skýrst varðandi afstöðu Dana og Breta, þá kann það einnig að taka mjög skamman tíma fyrir Evrópuríkin að ná vopnum sínum og halda áfram þannig að við erum nú á óvissutíma í þessu en mér finnst ástæðulaust að líta þannig á eins og hann þurfi að vara mjög lengi. Við Íslendingar þurfum að fylgjast mjög náið með þessu og ég held að það sé samdóma álit allra, hvar í flokki sem þeir standa og hér hafa tekið til máls, að það sé okkur Íslendingum ákaflega brýnt að fylgjast náið með framvindunni í Evrópubandalaginu og huga að því hvernig hagsmunum okkar er best borgið gagnvart því. Ég tel að það sé skynsamlegt að gera það á grundvelli EES-samningsins. Það er rétt sem hér hefur komið fram að EES-samningurinn er ekki kominn í gildi enn, en allar líkur benda nú til þess að hann komist í gildi og ég held að það sé frekar formsatriði heldur en efnisatriði sem tefja málið úr þessu og við eigum á grundvelli þátttöku okkar í Evrópska efnahagssvæðinu að móta okkur stefnu um framtíðarsamskiptin við Evrópubandalagið. Og mjög æskilegt væri að sem víðtækust samstaða tækist um slíka stefnumótun á Alþingi eftir hinar miklu og langvinnu deilur sem hér hafa staðið yfir um þátttökuna í Evrópska efnahagssvæðinu og okkur eru í fersku minni. Þetta verður sífellt viðfangsefni okkar hér að fylgjast með þróuninni innan Evrópubandalagsins og eins og ég segi, þá væri æskilegast að það myndaðist sem víðtækust pólitísk samstaða um það hvernig að því starfi verður staðið eftir að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið hefur tekið gildi. Hv. 8. þm. Reykn. vék í máli sínu að samstarfi Bandaríkjanna og Rússlands og ég tek undir það með honum að sá samningur sem þar var gerður og þeir undirrituðu Jeltsín og Bush í Washington í júní sl., ef ég man rétt, er mjög merkilegur. Það er mjög merkilegt að lesa þann samning og ef hann er túlkaður frá orði til orðs og lögð sú merking í hann sem orðin gefa til kynna, þá er þetta mikill vináttusamningur. En mitt mat á þessum samningi er að hann sé nú frekar pólitísk viljayfirlýsing heldur en honum hafi verið hrundið í framkvæmd og ég hallast að þeirri skoðun sem Henry Kissinger setti fram skömmu eftir að samningurinn var gerður þar sem hann flutti nokkur varnaðarorð af þessu tilefni að menn mættu ekki láta blekkjast af því sem þarna stæði því að það væru svo mikil óvissuatriði, sérstaklega hjá öðrum samningsaðilanum, þ.e. hinum rússneska, að það væri mjög óvarlegt að ganga þannig fram og treysta til fullnustu orðum þessa samnings. En ég tek undir það með hv. 8. þm. Reykn. að samningurinn er merkilegur og orðin sem í honum standa eru mörg mjög athyglisverð miðað við samskipti Bandaríkjanna og Sovétríkjanna og það hvernig þau þróuðust og hvaða þáttaskil urðu með þessari samningsgerð. En ég held að það sé nauðsynlegt að líta til þess að framkvæmd samningsins byggist á ákveðinni þróun í Rússlandi sem því miður hefur ekki orðið. Það hefur ekki myndast stöðugleiki innan rússneska stjórnkerfisins og það hefur ekki þróast með þeim hætti að það sé við því að búast að Bandaríkjamenn sem annar aðili samningsins líti þannig á að unnt sé að treysta orðum hans 100% ef þannig mætti að orði komast eða að nokkru gagni fyrr en tekist hefur að breyta stjórnarháttum í Rússlandi. Eins og við vitum standa þau átök núna yfir einmitt þessa dagana og ef rétt er munað, þá verður núna 25. apríl atkvæðagreiðsla í Rússlandi um þessi mál og þá fæst leiðbeining a.m.k. frá þjóðinni um það hverjum hún treystir fyrir stjórn landsins og síðan eftir það verða væntanlega frekari ákvarðanir teknar þar um framvindu stjórnmála. En ég er einn þeirra sem enn efast um að það sé unnt að gera samninga af þessu tagi við Rússland og treysta þeim alfarið. Ég held að það sé nauðsynlegt að hafa borð fyrir báru í þessu efni og menn eigi ekki að rasa um ráð fram þó að þeir eigi að leggja þessari þróun lið. Ég leit þannig á að þessi samningur væri gerður m.a., eins og síðan Clinton gerði þegar hann hitti Jeltsín á dögunum í Vancouver, þegar hann tilkynnti honum um fjárhagsaðstoð, að þessi samningur hafi verið viðleitni Bandaríkjastjórnar undir forustu Bush til þess að ýta undir lýðræðislega þróun í Rússlandi og samningurinn sé gerður með því fororði að árangur náist í því að breyta stjórnarháttum í Rússlandi. Þetta er mín skoðun á þessu og ég skipa mér í þá sveit sem vill bíða frekar og sjá og fylgjast með hver framvindan verður í Rússlandi og hvernig mönnum tekst þar að komast út úr þeim hremmingum sem þar eru. Ég ætla að öðru leyti ekki að gera að umtalsefni það sem komið hefur fram í þessum umræðum. Ég vil aðeins minna á það vegna þess að það hefur verið rætt um hlutverk Atlantshafsbandalagsins í þágu Sameinuðu þjóðanna að að sjálfsögðu var það strax í upphafi ljóst að Atlantshafsbandalagið var myndað sem hluti af því öryggiskerfi sem Sameinuðu þjóðirnar urðu eftir lok síðari heimsstyrjaldarinnar. Í stofnsáttmála Atlantshafsbandalagsins er vísað í 51. gr. stofnskrár Sameinuðu þjóðanna og það skýrt fram tekið að til bandalagsins sé stofnað í fullu samræmi við Sameinuðu þjóða kerfið þannig að það er í sjálfu sér ekkert nýtt að Atlantshafsbandalagið starfi innan þess ramma sem Sameinuðu þjóðirnar mynda og þess öryggiskerfis sem þar var komið á laggirnar þó að hitt sé nýtt eins og fram hefur komið að á ráðherrafundi Atlantshafsbandalagsins í Ósló nýverið var ákveðið að bandalagið mundi leggja fram herafla í þágu Sameinuðu þjóðanna og Ráðstefnunnar um öryggi og samvinnu í Evrópu ef þess yrði óskað til þess að stilla til friðar á svæðum utan varnarsvæðis bandalagsins. Í lok máls míns, frú forseti, vil ég láta þess getið að ég er sammála því sem kom fram í ræðu utanrrh. að það væri æskilegt að finna þessari umræðu um utanríkismál hér á þinginu nýtt form. Það er mikið sem er hér undir þegar þessi skýrsla er rædd með þeim hætti sem hér er gert og það væri betra að afmarka sig kannski meira við einstaka þætti hverju sinni heldur en að hafa jafnmmikið undir eins og óhjákvæmilegt er þegar þessi stóra skýrsla er rædd. Ég vona að það takist samkomulag um það hér í þinginu að taka upp nýja skipan varðandi þessa málsmeðferð.

Hæstv. forseti. Ég vil hefja mál mitt á því að þakka hæstv. utanrrh. fyrir það að leggja nú fyrir Alþingi viðamikla skýrslu um utanríkismál. Því miður er hann af óviðráðanlegum ástæðum ekki enn mættur hér en ég féllst á að mælendaskrá gæti verið óbreytt engu að síður þó að hann væri ekki mættur, en hann kemur hér síðar og við getum þá skipst á skoðunum ef svo ber undir, en ég held að ekkert af því sem ég hafði hugsað mér að segja sé særandi á nokkurn veg. Það er málefnaleg umræða sem hér fer fram og ekki ómerk. En þetta plagg er þannig að það á auðvitað eftir að fá frekari skoðun, bæði megintextinn og viðaukar og fylgiskjöl. Hæstv. utanrrh. fer vítt yfir völlinn í þessari skýrslu þegar fjallað er um lífshagsmunamál íslensku þjóðarinnar, utanríkismálin, og þar með fullveldis- og sjálfstæðismálin. Það er nú hvorki meira né minna en þetta sem við erum að ræða. Það gætir því margra grasa og auðvitað misjafnra. Ekki mun ég í þessu stutta máli reyna að fjalla um nema lítið eitt af því sem í hugann kemur og frekar þá það sem mér er hugleikið heldur en eitthvað sem ógeðfelldara er og það finnst auðvitað líka. En von mín er sú, eins og ráðherrans sem hann lét í ljósi í morgun, að í umræðunni í dag og næstu daga og kannski ár þar muni menn skiptast á skoðunum, slíkar umræður munu leiða til varúðar í öllu málinu og umræður verði þar til þess vaxnar, eins og eðlilegt og sjálfsagt er og alltaf hefur verið á Alþingi Íslendinga, að í lokin reynum við að sameinast um það sem við náum samkomulagi um að sé mikilvægast fyrir þjóðina í heild sinni. Að því erum við að keppa og til þess erum við hér og það á þess vegna að vera ástæðulaust að fárast yfir því að menn ræði í hreinskilni um málið. Það er þannig að strax um miðbik fyrstu síðu þessarar skýrslu getur að líta eftirfarandi setningu, sem vissulega gladdi mig. Setningin er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Ríkisstjórnin hefur ákveðið að Ísland muni ekki slást í hóp þeirra EFTA-ríkja sem sótt hafa um aðild að Evrópubandalaginu.`` Hér er komin staðfesting á þeirri stefnu sem raunar hefur verið ríkjandi nú um þriggja til fjögurra ára skeið því að í þeirri merku bók sem Evrópustefnunefnd gaf út er í lokin dregið saman það sem menn eru sammála um í nefndinni --- þetta var níu manna nefnd þingmanna eins og hv. þm. vita --- þar segir í 1. tölul. í fyrirsögn: ,,Aðild að Evrópubandalaginu er ekki á dagskrá.`` Og síðan segir: ,,Enginn íslensku stjórnmálaflokkanna hefur á stefnuskrá sinni aðild að Evrópubandalaginu. Sumir flokkanna orða það svo í stefnuyfirlýsingum sínum og samþykktum að umsókn um aðild sé ekki á dagskrá. Aðrir kveða svo að orði að aðild komi ekki til greina.`` Síðan gera einstakir nefndarmenn frekari grein fyrir sjónarmiðum sínum og þar er það sérstaklega tekið fram sem menn voru meira og minna sammála um, en síðan er vitnað frekar í sérákvæði eða sérskoðanir, en um þetta meginmál sem öllu skiptir, var algjör samstaða og við glöddumst öll yfir því og vonum að það haldi áfram að samkomulag geti náðst um meginmálið. Ef ég vík þá aftur að skýrslunni, þá er síðar á þessari fyrstu blaðsíðu setning sem hljóðar svo: ,,Á sviði öryggis- og varnarmála hefur ríkisstjórnin ákveðið að Ísland gerist aukaaðili að Vestur-Evrópusambandinu til að tryggja Íslendingum hlutdeild í samráði Evrópuríkja Atlantshafsbandalagsins.`` Þessi setning gleður mig svo sem ekki á sama hátt og hin fyrri en engu að síður er við það allt saman unandi og þarf ekki frekar um það að ræða. Í sambandi við þessi mál var það raunar svo að þegar ég las skýrsluna yfir fannst mér ég sakna einhvers. Það væri eitthvað meira en lítið sem vantaði í þessa skýrslu og ég fletti síðan áfram til að finna hvað það gæti verið og kannski grunaði mig það sem verst var að það vantaði algerlega að ræða um okkar mestu og mikilvægustu mál, þ.e. landhelgismálið og þá landgrunnsmálið, því að þar eigum við gífurleg auðæfi óheimt, úr greipum Ægis getum við sagt, því að hafsbotninn er auðvitað undirstaða alls þess sem yfir honum er. Og það er kannski rétt að minna á það að þegar allt þetta byrjaði að gerast með stóra landhelgislínu, þá voru það Bandaríkjamenn sem árið 1945 frekar en 1946 tóku sér 200 mílna landgrunnsréttindi fyrir öllum sínum ströndum. Síðar var það alveg ljóst og kennimenn og stjórnmálamenn bentu á það að sá sem ætti hafsbotninn mundi líka eignast sjóinn þar fyrir ofan og allar þær auðlindir sem þar var að finna. Sú varð líka raunin á að smám saman voru Suður-Ameríkuþjóðirnar að heimta 200 mílna réttindi. Við vorum tiltölulega seinir, Evrópumenn, að átta okkur á því hvað væri að gerast. Það var sem sagt ekki nein sérstök forusta af okkar hálfu þá. En raunar er landhelgissaga Íslendinga orðin það mikil að menn mættu gjarnan hugsa um hvað var þar að gerast þegar við höfðum fengið takmarkað frelsi að vísu, ekki fullkomið. Árið 1918 byrjuðu okkar bestu menn strax að vinna að því að reyna að fá úr gildi felldan eða breytt samningi sem var gerður milli Breta og Dana um viðskiptamálefni sem voru þess valdandi að erlend skip gátu verið í okkar landhelgi allt inn að þremur mílum og síðan smáþróaðist þetta upp í það að við jukum þessi réttindi okkar. En það sem vakti mig til vitundar um hvað það væri sem skorti svona sáran í þessa skýrslu hæstv. ráðherra var það að maður að nafni dr. Manik Talvani, sem var okkar aðaltrúnaðarmaður og sérfræðingur á hafréttarráðstefnunni árum saman, á annan áratug, mikill vinur Hans G. Andersens og samstarfsmaður þennan langa tíma, kom hér við á ferð sinni til Evrópu á leið til síns heima í Bandaríkjunum og ég notaði tækifærið til þess og nokkrir fleiri að ná af honum tali. Raunar hafði hann nú frumkvæðið að því að ná í okkar því hann stoppaði hér, hann langaði til þess, hafði komið hér svo oft áður, langaði til að koma við. Og þá orðaði ég það við hann hvort hann gæti, ef um það kæmi ósk frá réttum íslenskum yfirvöldum, hjálpað okkur að átta okkur á því hvernig við gætum heimt þau réttidi sem við eigum á Reykjaneshrygg út í 350 mílur á Hatton-banka og út í 600 mílur allt norður að Pól, á Norðurpólinn ef farið er þá leiðina, og svo aftur á hafsbotnssvæðið sem er autt enn þá, 200 mílur milli Noregs og Íslands. Það er skemmst frá að segja að hann leyfði mér að greina réttum yfirvöldum frá því að hann mundi skoða það með miklum áhuga vegna þess að þetta svæði, norðurslóðirnar, var nú víst held ég einmitt hans prófverkefni en hann er eins og ég sagði merkur vísindamaður á þessum sviðum. Það gerðist sem sagt að hann er til þess reiðubúinn að athuga það að aðstoða okkur við að heimta þessi réttindi okkar. Þegar við höfum byrjað að berjast fyrir einhverju á sviði landgrunnsmála og landhelgismála yfirleitt, þá hefur verið alveg ótrúleg deyfð yfir Alþingi, hvað þá framkvæmdarvaldinu. Menn máttu helst aldrei heyra það nefnt að það væri nokkur möguleiki að hreyfa sig í eina átt eða aðra því að það hlytu að koma einhverjar hefndarráðstafanir og við gætum aldrei komið þessu fram, þetta væri brot á alþjóðalögum. En alþjóðalög myndast nú aldrei nema fyrir venju og þess vegna væri það gjörsamlega vonlaust að hreyfa þessu máli. Ég veit ekki hvað oft ég hef farið í þetta púlt til þess að segja þessa sömu setningu. Nú er að því komið að þetta getur ekkert gengið lengur. Við erum að reyna að rækta upp og verja okkar meginauðlegð og varðveita frá bæði mengun og ofveiði og við eigum þessi gífurlega miklu réttindi hvort sem mönnum líkar það betur eða verr. Og skyldi ekki alþingismönnum líka það betur að við eigum þessi réttindi til sjávarins og alls sem er yfir honum nú þegar er svo komið. Þessi réttindi byggjast á því sem kallað er framlenging landgrunnsins, the natural prolongation of the sea bed, út á höfin og allt sem þar hreyfist ekki öðruvísi en í snertingu við botninn og síðan allar botnlægar tegundir og allt sem í botninum er þar að auki, olían og það allt saman sem við höfum rætt um áður og komist alllangt í því í samningum við Breta að geta náð samningum á Hatton-Rockall svæðinu eins og allir hér vita. En þetta hefur verið trassað. Og við höfum ekki leyfi til þess að fara með það vald að vera þingmenn og ráða þar af leiðandi yfir æðstu stjórn landsins án þess að við könnum öll þessi atriði og þrýstum á um framkvæmdir ef þrýsting þarf að hafa. En þá er komið að því að minna á að sá styrkleiki, sem við Íslendingar höfum þegar við lítum á 74. gr. hafréttarsáttmálans sem fjallar um hafsbotninn, er m.a. fólginn í 6. tölul. þeirrar greinar. Þar segir að þrátt fyrir önnur ákvæði skuli ytri mörk landgrunnsins á neðansjávarhryggjum ekki vera lengra en 350 mílur frá grunnlínu. En þar sem ekki er um neðansjávarhryggi að ræða heldur framlengingu af öðrum sökum, t.d. framburður ánna o.s.frv. og landris að fornu og nýju, geta mörkin náð lengra, t.d. fara Indverjar út í einar 1.300 mílur og margir aðrir nokkuð skemmri leið en þeir. Það sem er aðalatriðið í sambandi við þetta er að það voru Íslendingar og Rússar af öllum mönnum sem á hafréttarráðstefnunni gengu til samninga um það hve langt menn mættu fara út eftir hafsbotninum á neðansjávarhryggjum, því eins og allir vita eru bæði í Atlantshafinu og þó einkum og sér í lagi í Kyrrahafinu langir og mjög víðáttumiklir neðansjávarhryggir sem eru jafnvel þúsundir mílna. Og þegar um það var orðið samkomulag á hafréttarráðstefnunni um að þjóðirnar ættu meira en 200 mílur, það væri fullveldisréttur að einnig þessari framlengingu sem ég var að nefna og menn þekkja, þá var það auðvitað alveg ljóst að það var ekki hægt að við Íslendingar, sem erum á hæsta punktinum á Norður-Atlantshafinu og njótum þess þar af leiðandi að eiga þessa framlengingu í allar áttir því að enginn getur framlengt að okkur heldur frá okkur, þegar þetta var síðan skoðað nánar, þá gengum við til óformlegra samninga. Ég man það vel og hef sagt frá því hér þegar Hans Andersen ræddi við aðalsamningamann Rússa á hafréttarráðstefnunni. Sá rússneski var mjög yggldur og þegar búið var að halda eina þrjá, fjóra fundi var farið að reyna að tala saman í alvöru. Hann hafði haft orð á því að værum mestu ,,imperíalistar`` veraldarsögunnar því að við ætluðum okkur að eignast hafsbotnssvæðið 2.000 mílur suður í höf. Og við sögðum það náttúrlega vera mikla fjarstæðu, en hvað þeir gætu hugsað sér að við gætum farið langt því að varla ættum við að fara skemmra en margir aðrir sem hefðu framlengingu bara frá framburði ánna en ekki beina óslitna framlengingu landgrunnsins. Og þá man ég það eins og það hefði gerst í gær að á lokafundinum sagði sá rússneski eitthvað í þá áttina: ,,Jæja, við verðum að klára þetta. Þið verðið auðvitað að fá eitthvað og getum við þá ekki sagt að þið fáið 100 mílur í viðbót?`` Og við sögðum: ,,Nei, við verðum að fá a.m.k. 200, ekki má það vera minna heldur en hitt.`` Þá hló einhver og sagði: ,,Við segjum þá 150 þannig að heildarlandhelgin verði 350.`` Þessi tillaga fór beint inn í hafréttarsáttmálann og enginn mótmælti. Síðan er komið nokkuð á annan áratug og enn þá horfum við upp á það að verið er að rányrkja Reykjaneshrygginn og við erum minnt á það núna á hverjum degi að það er verið að gjöreyða stofnum sem þar eru og það er ekkert aðhafst eða lítið, varla að Landhelgisgæslunni sé beitt, en hún er peningalaus og varð að skera niður eins og allir aðrir því að það nú orðið móðins að skera niður, sérstaklega að halda því í skefjum sem mikilvægast er, en eyða þá kannski í eitthvað þarflausara. Þetta er nú það sem við þurfum að kljást við núna og sameinast um reyndar áfram. Þá kemur að EES-samningnum blessaða. Við höfum deilt um það mál og eigum ábyggilega eftir að gera það áfram. En við þurfum fyrst að átta okkur á því að það er enginn EES-samningur til. Hvar er sá samningur? Ég hef lýst eftir honum æ ofan í æ. Hann er hvergi til.  Fyrir eitthvað tveimur árum síðan eða svo komu þeir heim hæstv. ráðherra og hans aðalsamningamaður, Hannes Hafstein. Það var mikið um dýrðir og það var komið hér upp í pontu og sagt: ,,Við fengum allt fyrir ekkert.`` Það hljóta allir Íslendingar að muna þetta. Við fengum allt fyrir ekkert. Hvers vegna voru þeir þá að leita eftir einhverju öðru ef þeir voru búnir að fá allt fyrir ekkert? Þetta hefur allt verið á þessum nótunum. Og nú fréttum við það í gær eða fyrradag að það er kominn nýr utanríkisráðherra í Finnlandi. Hann afneitar öllu þessu EES og Evrópubandalagi meira og minna. Menn eru að sjá það nú í vaxandi mæli, fleiri og fleiri sjá það víða um heim að það er ekkert hagstætt að vera endilega stórveldi. Það er ekkert unnið við það. Það eru miðlungsstóru ríkin og smáríkin sem eru að komast í tísku. --- Velkominn ráðherra, ég var einmitt að vonast til að þú kæmir. Ráðherrann hefur að vísu heyrt mig segja þetta allt saman áður svo ég get endurtekið það við hann bara prívat, en þetta var nú það sem ég vildi þó segja nú að það eru minni löndin sem eru að komast í tísku. Það er verið að skipta upp stórum ríkjum sem að vísu hafa verið til komin með óeðlilegum hætti en engu að síður er það nú svo. Þá er að athuga það sem hv. þm. Steingrímur Hermannsson gat sérstaklega um í sinni ræðu, að viðskiptaerjur, eins og hann kallaði það hóflega, munu verða með Evrópubandalaginu annars vegar og Japönum og nágrönnum Japana hins vegar og síðan Bandaríkjamönnum, að þarna mundi verða þrefalt átakasvæði, þrír pólar sem mundu berjast á sviði viðskipta. Ég held að það sé ekki heppileg þróun að það gerist þannig. Ég held að við eigum að hugsa núna rækilegar en oft áður um tvíhliða samninga við Evrópubandalagið. Það hefur alltaf legið á borðinu að geta hafið þá samninga og það hefur eingöngu verið trassað að fullkomna þá og það hefur staðið upp á okkur en ekki aðra að reyna að hrinda því fram, alveg eins og samningur við Breta, það stendur opið að ræða við þá hvenær sem er. Auðvitað hljótum við að hugleiða betur en við höfum gert hvað hægt er að gera innan vébanda GATT. Ég held að það sé einmitt leiðin og við getum gert það í rólegheitunum að taka þá samninga upp og styðja auðvitað alla þá sem vilja raunverulegt frjálsræði í viðskiptum því að það er auðvitað ekki frjálsræði í viðskiptum, ef við tökum Evrópubandalagið sérstaklega, þá er það ekki frjálsræði gagnvart öðrum sem vilja flytja inn á þeirra svæði. Evrópubandalagið getur auðvitað ekki kallast fríverslunarbandalag, heldur þvert á móti. Það er haftabandalag. Það lokar sínum mörkuðum fyrir öðrum og það verður ekkert frjálsræði úr því ef allir loka sínum mörkuðum fyrir öllum utanaðkomandi. Þetta er nú svo augljóst mál að ég held að ég sé ekkert að ræða frekar um þetta nú. --- Ráðherrann hefur brugðið sér frá og það er ekkert sérstakt við hann að tala frekar en það sem ég sagði hér áðan. Ég vænti þess að menn gefi sér tíma til að hugsa sitt ráð og séu ekki að flasa að neinu. Við eigum þessi miklu réttindi sem ég var að geta hér um og við erum sjálstæð þjóð og ætlum okkur ekkert að fórna sjálfstæðinu, ekki einu sinni hluta af frjálsræðinu sem við auðvitað mundum gera ef við sökkvum okkur á kaf í þetta Evrópuævintýri allt saman. Við getum bara tekið lífinu með ró og við munum sigra.

Virðulegur forseti. Ég vona að ég nái athygli manna þó að hér sé mikið að gerast fyrir utan gluggann og það sé kannski erfitt að keppa við forseta vorn sem ríður um í söðli hér utan dyra, en ég ætla nú samt að reyna. Ég skal játa það að a.m.k. framan af þessari umræðu hér í dag fannst mér dálítið erfitt að átta mig á henni, kannski ekki síst vegna þess að við höfum dálítið mikið og munum ræða mikið um utanríkismál hér á þinginu. Við munum a.m.k. þrisvar núna með stuttu millibili ræða um utanríkismál og þó að það sé sífellt gert undir nýjum formerkjum, þá finnst mér eins og við séum alltaf að ræða sama hlutinn. Það er kannski ekki rétt að segja þrisvar sinnum því að það er auðvitað miklu oftar. Fyrir skömmu ætluðum við að ræða aðild að Vestur-Evrópusambandinu og þá kom í ljós að menn höfðu gert með sér þegjandi samkomulag um það að ræða þá ekki skýrslu um öryggis- og varnarmál sem jafnframt lá fyrir, en auðvitað er ekki hægt að ræða aðild að Vestur-Evrópusambandinu án þess að tala jafnframt um öryggis- og varnarmál, það segir sig eiginlega sjálft. Við munum því væntanlega fá sérumræðu um öryggis- og varnarmálin eða þá skýrslu. Engu að síður finnst mér að þau mál hafi fengið afskaplega mikið rúm hér í umræðunni, öryggis- og varnarmálin, og við munum svo ræða þau aftur þriðja sinni þegar sjálf skýrslan verður tekin til umfjöllunar. Það má því segja að allt er þegar þrennt er. Við verðum þá búin að ræða öryggis- og varnarmál hér í þrígang og það hlýtur að vera orðið nokkuð gott --- skyldi maður ætla. Þar fyrir utan er auðvitað önnur hlið á þessum málum, utanríkismálum, en á henni virðast bara vera tvær hliðar, og sú hliðin snýr að Evrópubandalaginu og Evrópska efnahagssvæðinu því að það höfum við auðvitað rætt hér nánast í síbylju í langan tíma. En það er kannski eins farið með okkur þingmenn og Soffíu frænku sem sagðist bara kunna eitt lag, en ólíkt henni finnst okkur einhvern veginn eins og það eigi alls staðar við en það fannst ekki Soffíu frænku. Ef menn þekkja þær bókmenntir, þá muna þeir það. Ég ætla samt að reyna að taka þátt í þessari umræðu um utanríkismál. Ég ætla nú ekki nema lítillega að fjalla um þetta tvennt, ef þá eitthvað, heldur að snúa mér að öðrum hlutum sem mér finnst ekki síður skipta máli að við ræðum hér á Alþingi. Það varðar m.a. þróunaraðstoð, það varðar mannréttindamál, það varðar stöðu mála bæði við Persaflóa og í Júgóslavíu, það varðar GATT o.fl. Okkur hefur orðið tíðrætt hér á þingi að undanförnu um hina breyttu heimsmynd og reyndar höfum við verið að ræða um breytta heimsmynd allt frá því að segja má að hún hafi breyst eða frá 1989. Ég held að síðan þá hafi engin umræða átt sér stað um utanríkismál án þess að við höfum lagt áherslu á hina breyttu heimsmynd. Stundum finnst mér að við tölum eins og við séum fyrsta kynslóðin sem upplifi breytta heimsmynd. Það hafi aldrei nein kynslóð á undan okkur upplifað það að fara í gegnum slíkt breytingaferli, þetta sé eitthvað alveg nýtt í sögunni. Það eru miklar breytingar á öllum sviðum núna. Það eru breytingar í tækni, það eru breytingar í hugmyndum, það eru breytingar í stjórnmálum, það eru breytingar í umhverfi, í lífsháttum o.s.frv. Og þetta er ekkert nýtt. Þetta hafa allar kynslóðir gengið í gegnum með einum eða öðrum hætti, auðvitað mishastarlega en þær hafa allar þurft að takast á við þetta og þá dugir ekki bara að fara í gömlu hjólförin heldur þurfa menn að reyna einhvern veginn að koma sér upp úr þeim og skoða hlutina frá svolítið nýju sjónarhorni. Mér dettur stundum í hug ef við lítum til baka, ef maður hugsar til kynslóðarinnar sem var að taka út þroska sinn um og eftir síðustu aldamót, sem upplifði tvær heimsstyrjaldir, sem upplifði að heiminum væri skipt í tvö áhrifasvæði. Þetta voru auðvitað alveg gífurlegar breytingar sem þessi kynslóð upplifði og ég hugsa að hvergi sé því lýst eins vel og í bókinni ,,Veröld sem var`` eftir Stefan Zweig. Það er auðvitað mjög góð aldarfarslýsing og sýnir hvernig hægt er í rauninni að kippa fótunum undan heilli kynslóð og hvernig hún þarf að takast á við og horfast í augu við breytta heimsmynd sem var auðvitað alveg hræðileg fyrir þá kynslóð. Sú kynslóð var ekki heldur sú eina sem þurfti að horfa upp á þetta. Ef maður hugsar til baka aftur í tímann til þess tíma sem okkur finnst alltaf vera hvað stórfenglegastur sem er endurreisnartíminn --- við tölum um endurreisnartímann með glampa í augum því þá gerðist allt, þá voru þessir stóru snillingar uppi, þessir andans menn sem sköpuðu hér ódauðleg listaverk --- en ef við hugsum nú um endurreisnarkynslóðina og það sem hún upplifði frá miðju 15. aldar og fram á miðja 16. öld. Hún upplifir landafundina. Það finnst heil heimsálfa --- að vísu má víst ekki segja það hér að það hafi fundist heil heimsálfa því að auðvitað voru Íslendingar búnir að finna þessa heimsálfu áður svo að við skulum halda því til haga.  prentverkið, Gutenberg. Það er nýr fjölmiðill sem kemur til sögunnar. Við getum tekið trúarbrögðin. Það kemur til sögunnar að kirkjuskipanin breytist. Allt þetta þurfti þessi kynslóð að horfast í augu við og takast á við og gerði það auðvitað að mörgu leyti með glæsibrag. Þetta þurfum við að gera líka. Við getum horft til baka eins og ég geri núna og greint þetta allt í sundur og séð hvað menn gerðu og hvað þeir gerðu rétt og hvað var á ferli á þessum tíma, hvaða öfl voru að verki. Það er mjög auðvelt að horfa til baka og segja það. Það er miklu erfiðara að segja það þegar maður er í deiglunni miðri eins og við erum í dag og kannski upplifum við mjög mikla kaos í veröldinni. En kaos getur bæði verið tortímandi en hún getur líka verið mjög skapandi. Og það er kannski einmitt það sem menn náðu þá út úr kaos á endurreisnartímanum. Þeir náðu að nýta hinn skapandi kraft og það er einmitt þetta sem við erum að gera núna, og þá er ég ekki bara að tala um okkur Íslendinga heldur í miklu stærra samhengi. Við sem erum að fjalla um málin og skoða heiminn í dag þurfum að reyna að nýta þennan skapandi kraft sem er í kaos og hann verður ekki nýttur öðruvísi en menn hugsi upphátt. Og í því felst auðvitað tjáningarfrelsið að mönnum leyfist að hugsa upphátt og setja hugsanir sínar í orð þó þær séu ekki endilega fullmótaðar, þó þær standist ekki allar árásir sem á þær eru gerðar. Og það hefur mér stundum fundist brenna við í pólitískri umræðu á Íslandi að mönnum leyfist þetta ekki af því að þeir verði alltaf að koma fram með hugmyndir sínar algerlega fullskapaðar og fullmótaðar og skotheldar og menn megi hvergi reka í vörðurnar og þeir eigi sérstaklega í pólitík að vera eins konar leiðsögumenn, þeir eigi að koma fram sem leiðsögumenn og vísa lýðnum veginn með einhverjum hætti. Þetta er ekki mín pólitíska sýn og þess vegna hlýt ég að fagna því að formaður Alþb., Ólafur Ragnar Grímsson, skuli hafa hugsað upphátt hér í ræðustól um Sameinuðu þjóðirnar, um NATO, um þær breytingar sem fram undan eru, þó að ég sé ekki --- ég tek það fram --- sammála honum um þessa hluti, þá finnst mér það skipta máli að menn hugsi upphátt, að menn fari upp úr hjólförunum. En ég er ekki að segja það, ég er ekki endilega sammála honum vegna þess að ég hef ekki þá trú á NATO og slíkum bandalögum að þau breyti um eðli rétt si svona. Ég held þvert á móti að það þurfi að búa til ný kerfi með nýjum tímum. En auðvitað verð ég að segja það að ég er svo sem ekki laus við það sem á dönsku er kallað ,,skadefro`` fremur en aðrir, við ákveðna meinfýsni. Mér fannst formaður Alþb. þarna kominn að vissu leyti í svipaða stöðu gagnvart sínum flokki eins og ég komst í gagnvart hans flokki, ekki síst í EES-málinu þar sem ég var að reyna að komast upp úr einhverjum hjólförum og horfa á málið frá svolítið víðara sjónarhorni og fékk nú bágt fyrir frá sumum. 
            

Þetta er eðlilegt.

Já, það kann að vera eðlilegt. Mér finnst eðlilegt að . . .

Hjörleifur er ekki hérna. Mér fannst skylt til að segja eitthvað . . .

Já, við megum ekki persónugera þetta um of þó að mönnum hætti stundum til þess í pólitískri umræðu þá má nú ekki gera það um of. En þetta segi ég ekki vegna þess að ég líti svo á að þeir sem endilega tala hæst fyrir EES eða ráða núna för t.d. í utanrrn. og móta stefnu okkar í utanríkismálum séu komnir upp úr einhverjum hjólförum. Ég lít ekki svo á, alls ekki. Mér finnst t.d. þessi skýrsla sem hér liggur fyrir að mörgu leyti óskaplega mikið því marki brennd að þeir sem skrifa hana og þeir sem hugsa sig í gegnum þessi mál eru mjög brenndir eða markeraðir af kaldastríðshugmyndum. Þær lifa góðu lífi enn þá og í rauninni finnst mér merkilegt hvað þessi skýrsla hefur lítið breyst þrátt fyrir þessa breyttu heimsmynd sem við erum alltaf að tala um, hvað hugmyndirnar hafa lítið breyst og útsýnið hefur lítið breyst. Hér hefur sem sagt verið bent á það að hér er enn þá gömul hugtakanotkun á ferðinni. Það eru enn þá gömlu óvinaímyndirnar í skýrslunni og ótrúleg í rauninni vil ég segja skammsýni og fordómar oft og tíðum. Þannig er fjallað í skýrslunni um hinn svokallaða velmegunarmúr í stað járntjalds sem er verið að tala um umhverfis Austur-Evrópu, en þegar ég les þennan kafla, þá verð ég að segja að mig rekur svolítið í vörðurnar því að í byrjun þessa kafla, segir svo, með leyfi forseta: ,,Þótt öll ríki Mið- og Austur-Evrópu hafi virst órofa heild á tímum kalda stríðsins, ofurseld sovéskri yfirdrottnun og miðstýrðu hagkerfi í rúmlega 4 áratugi, kemur stjórnmálalegur, efnahagslegur og menningarlegur munur þeirra í milli æ betur í ljós.`` Þessi munur hefur alltaf verið og hann hefur alltaf verið ljós. Það er bara spurning hvort menn hafa komið auga á hann. Og ég furða mig á því að menn skuli steypa öllum þessum ríkjum hér saman þó þau hafi verið ofurseld sovéskri yfirdrottnun, þó þau hafi haft sama hagkerfi, þá hefur hver þjóð sín einkenni, hver þjóð hefur sínar rætur, á sinn menningarlega bakgrunn, sína sögu. Og það hefur alltaf verið til staðar. Hefur mönnum einhvern tíma dottið í hug að bera saman Tékkóslóvakíu og Rúmeníu? Það er algerlega fráleitt. Þjóðir sem eiga svo gerólíka sögu, búa við svo gerólíkar aðstæður. Og þetta segir manni það að það er þessi kaldastríðsútsýn, það eru bara einhverjir kleppar einhvers staðar, það er Austur-Evrópa sem er einn kleppur í merkingunni hópur, ekki þessari nútímamerkingu þess hugtaks, og síðan er Vestur-Evrópa einn hópur og Norðurlöndin einn hópur o.s.frv. Þannig er auðvitað heimsmyndin ekki síst af öllu þegar við tölum um þessi ríki Austur-Evrópu því að þau eru auðvitað svo gerólík og eiga sér svo ólíka sögu. Þetta finnst mér eitt af dæmunum um það hvernig menn eru enn þá í hjólförunum í þessum málum. Ég gæti nefnt fleiri dæmi úr þessari skýrslu en hirði út af fyrir sig ekki um það. Átök í Júgóslavíu og hörmungarnar í Júgóslavíu hafa orðið mönnum hér að umtalsefni og ekki síst hv. 3. þm. Reykv., formanni utanrmn. og margt þar ágætlega gert í þeirri umfjöllun. Kannski erum við að horfa upp á núna, bæði í Bosníu-Hersegovínu eða í fyrrum ríkjum Júgóslavíu og eins fyrir Persaflóa nú nýverið, þau átök sem eru og munu væntanlega verða dæmigerð fyrir framtíðina. Þessi átök eru staðbundin. Menn eru annars vegar að tala um átök sem spretta m.a. út af hagsmunatogstreitu múslimaríkis við Vesturlönd og þar sem miklir auðlindahagsmunir Vesturlanda eru í húfi, aðgangur að auðlindum sem Vesturlönd leggja auðvitað mikið upp úr og hafa alltaf gert að hafa þann aðgang tryggðan. Þá er eins og það sé eiginlega einskis svifist til þess að tryggja þann aðgang. Þetta sáum við fyrir botni Persaflóa. Hins vegar erum við með staðbundin átök sem rísa af þjóðernisdeilum og það eru átök sem kannski miklu fremur kalla á það að Vesturlönd blandi sér í þau vegna þess að almenningur á Vesturlöndum þrýstir mjög á um það að stjórnvöld láti sig þetta varða, að stjórvöld skipti sér af því sem þarna er að gerast. Þetta eru sem sagt kannski dæmigerð átök fyrir framtíðina. Aðstæður eru engu að síður gerólíkar og viðbrögðin eru líka gerólík í þessum tveimur tilvikum. Þannig sjáum við að í rauninni var ekkert til sparað, ef við getum sagt sem svo, í stríðsrekstrinum fyrir botni Persaflóa, öll nútímatæki og tól notuð sem hönd á festi og ekki segi ég þetta vegna þess að ég telji að það hafi verið til fyrirmyndar, alls ekki. Ég er bara að benda á hvernig viðbrögðin eru ólík. Hins vegar virðast menn svolítið hafa dregið lappirnar þegar Júgóslavía er annars vegar. Þá er líka sá munur að hörmungarnar við Persaflóa hafa legið nánast í þagnargildi. Það hefur farið afskaplega lítið fyrir frásögnum af þeim hörmungum sem þar áttu sér stað í kjölfar stríðsrekstursins. Hins vegar höfum við hörmungarnar í fyrrum ríkjum Júgóslavíu og sérstaklega í Bosníu-Hersegovínu daglega fyrir augunum og vitum mjög gjörla hvað fólkið þar þarf að ganga í gegnum. Ég tók eftir því að formaður utanrmn. vitnaði í sinni ræðu í leiðara í blaði Lækna án landamæra ef ég skildi hann rétt, þar sem eru tekin tvö dæmi um það hvenær réttlætanlegt sé að beita hervaldi. Annars vegar sé það þegar ríkisstjórn eða ríkisvaldið beiti þegna sína verulegu kúgunarvaldi með einhverjum hætti. Í öðru lagi sé það þegar þjóðir séu nánast skildar eftir á köldum klaka. Hvorugt þessara tilvika átti í raun og veru við í Persaflóadeilunni, hvorugt átti við. Það sem var notað auðvitað sem átylla í því máli var innrás Írak í Kúvæt sem auðvitað var með öllu óréttlætanleg, en engu að síður er sú innrás í sjálfu sér ekkert ólík innrás Bandaríkjamanna í Panama á sínum tíma. En það er bara ekki sama hver í hlut á. Þá vitum við mjög gjörla um hina hræðilegu stríðsglæpi í Bosníu-Hersegovínu, sem eru auðvitað óvenjulega grimmilegir og sérstaklega vil ég í því sambandi nefna hvernig konur hafa verið beittar þar ofbeldi, hvernig konum hefur verið nauðgað þar til þær verða barnshafandi og haldið í fangabúðum þar til það gerist. Það er út af fyrir sig heldur ekkert nýtt þó það hafi komist í umræður núna, þetta mun m.a. hafa gerst í seinni heimsstyrjöldinni að Þjóðverjar hafi m.a. beitt þessu. Þetta auðvitað fylgir öllum stríðum, að hermenn fari um eins og logi yfir akur og nauðgi konum. Það fylgir öllum stríðsrekstri, held ég. En stríðsglæpir þeir sem voru framdir í Persaflóastríðinu hafa hins vegar legið í þagnargildi og kannski er það vegna þess að að vissu leyti var ákveðin þjóðasátt, og er ég að tala í fleirtölu, þjóðasátt í Persaflóadeilunni um það að leiða hana til lykta með hervaldi og Sameinuðu þjóðirnar gáfu í rauninni út óútfyllt leyfi til þess að aðildarríkin gætu farið með hervaldi þar. Tölur benda hins vegar til og því hefur ekki verið mjög haldið á lofti, það er reyndar stórt hlaup í því, að þar hafi verið drepin um 125--300 þús. manns, segja tölur og á sama tíma hafi fallið eftir því sem mér skilst 148 bandarískir hermenn. Þarna er auðvitað um alveg gífurlegt mannfall að ræða. Nú nýverið var sett á laggirnar í Bandaríkjunum rannsóknarnefnd um stríðsglæpi Bandaríkjanna við Pesaflóa undir forustu Ramsey Clarke, sem var dómsmálaráðherra Bandaríkjanna árin 1961--1968. Sú nefnd kemst að því að þar hafi verið framdir það sem nefndin kallar stríðsglæpir og þá er þar um að ræða brot á Genfarsamningunum frá 1948, að það hafi átt sér stað í Persaflóa. Það væri út af fyrir sig hægt að benda á ýmislegt sem sagt er í þeirri álitsgerð sem sú nefnd sendi frá sér, en ég nefni hér örfá sláandi dæmi. Það segir t.d. í þessari skýrslu að farnar hafi verið 110 þús. árásarferðir gegn Írak og 88 þúsund tonnum af sprengjum hafi verið varpað sem jafngildir um það bil 7 Hiroshima sprengjum. Og svo segir: ,,Af þeim 7% sprengjanna sem tilheyrðu rafeindakerfi missti rúmur fjórðungur marks.`` Þetta voru þessar rafeindastýrðu sprengjur sem áttu einungis að hitta hernaðarlega mikilvæg mannvirki, en um fjórðungur þeirra hafi misst marks, segir í þessari skýrslu og það hefur þá verið svolítið undir hælinn lagt hvar þær lentu. Þeir atburðir sem þarna gerðust og er svo sem alls ekki lokið vekja kannski ekki óskaplega bjartar vonir í brjósti manns um Sameinuðu þjóðirnar vegna þess að auðvitað voru Sameinuðu þjóðirnar ábyrgar fyrir því sem þarna gerðist að vissu leyti með því að gefa út svona opið leyfi. En engu að síður eru held ég Sameinuðu þjóðirnar það sem við hljótum að setja traust okkar á núna og höfum ekki önnur betri samtök til þess. Atburðirnir í Bosníu-Hersegovínu eru auðvitað mjög ofarlega í huga allra núna og ég held að ekkert okkar sem hér erum séum kannski í stakk búin til þess að segja nákvæmlega fyrir um það hvernig við því eigi að bregðast. Það er staða sem er mjög vandasöm og erfið og það vakti óneitanlega athygli þegar Margrét Thatcher kom fram í sjónvarpið og lýsti því sem sinni skoðun, að það ætti að vígvæða múslimana í Bosníu-Hersegovínu vegna þess að það væri ekki hægt að skilja þá eftir með þessum hætti vopnlausa andspænis Serbum sem hafa allt vopnabúr júgóslavneska hersins á sínum snærum. Þetta eru út af fyrir sig mjög eðlileg viðbrögð og skiljanleg og það verð ég að segja að maður freistaðist til þess að hrífast að vissu leyti að þessum málflutningi, enda þó að ég hafi yfirleitt aldrei verið sammála frú Thatcher, þá verður ekki annað um hana sagt en það að hún er ekki svona geðlurða eins og manni finnst hægt að segja um ansi marga vestræna pólitíkusa nú um tíðir. Það er sem sagt kraftur í henni. En það er ekki víst að það sé betra illt að gera en ekki neitt í þessum málum og í því sambandi má kannski minnast þess að Bandaríkjamenn vopnuðu Kúrda á 8. áratugnum. Þeir létu Kúrda hafa vopn og skildu þá síðan eftir með þessi vopn og í rauninni kom afskaplega lítið út úr því fyrir þá annað en að þeir voru stráfelldir í þessum átökum. Ábyrgð Vesturlanda á þessum málum er vissulega mikil og ef maður spólar aðeins til baka, þá hafa Vesturlönd að vissu leyti borið ábyrgð á því í hvaða hnút þessi mál eru komin og kannski byrjunin hafi nú verið sú þegar Vesturlönd með Þjóðverjana reyndar og EB í broddi fylkingar viðurkenna sjálfstæði Bosníu-Hersegovínu þann 6. apríl 1992. Þann 6. apríl 1992 voru liðin 51 ár frá því að Hitler gerði árás á Belgrad og það segir sig eiginlega sjálft að Serbar hljóta að upplifa þetta sem ögrun. Fyrir Serbum var seinni heimsstyrjöldin háð í gær. Hún er það lifandi í minningu þeirra allra enn þá. Þar að auki lá það fyrir á þessum tíma að Bosníu-Serbar sem eru 33% íbúanna voru ósáttir við það að þetta sjálfstæði yrði veitt og það var ekki búið að útkljá nein þau mál sem venjulega fylgja sjálfstæðum ríkjum. Þannig að þarna hafa kannski Vesturlönd lagt mjög þungt lóð á þær vogarskálar sem síðan hafa hallast æ meir og leitt til þeirra átaka sem þarna eiga sér stað. Í þessu sambandi langar mig aðeins til þess að koma inn á mannréttindamálin sem fá reyndar afskaplega lítinn hlut, finnst mér, í þessari skýrslu en þar finnst mér almennt frammistaða íslenskra stjórnvalda hafa verið ákaflega slæleg og það snýr bæði að okkur hér innan lands og eins að ríkjum sem þau hafa haft samskipti við. Innan lands ætla ég bara að nefna það sem dæmi um frammistöðu stjórnvalda í mannréttindamálum að mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna frá 1948 hefur aldrei verið opinberlega birt á Íslandi. Hún var að vísu þýdd og birt í Andvara 1951 og síðan í sérprentun sem gefin var út á vegum ríkisstjórnarinnar, en hún hefur aldrei verið birt opinberlega. Þó er hún núna fáanleg í riti sem Ragnar Aðalsteinsson lögfræðingur hefur gefið út og það er dálítið sérkennilegt að það skuli þurfa lögfræðistofu úti í bæ til þess að gefa út slíkt grundvallarplagg sem maður skyldi ætla að mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna væri. Þá má líka nefna Genfarsáttmálana frá 1949 og bókanirnar við þá frá 1977. Þessir sáttmálar hafa aldrei verið þýddir né heldur birtir opinberlega og það er nú kannski enn þá verra ef þeir hafa ekki einu sinni verið þýddir eftir því sem mér skilst best. Rauði krossinn gaf þá út 1991, þ.e. meginreglur þessara samninga, en ekki samningana í heild sinni. Og þó að þetta rit sé að mörgu leyti ágætt, þá er það svolítið erfitt aflestrar. Það er mín skoðun að þetta eigi auðvitað að þýða og gefa út og kynna almenningi. Ég held að það sé mjög mikilvægt einmitt núna þegar öll þessi umfjöllun er um stríðsglæpi í Evrópu í rauninni rétt fyrir utan dyrnar hjá okkur að fólki séu kynntir þessir samningar sem eru ákveðnir grundvallarsamningar i samskiptum þjóða. Og brot þjóða á þessum grundvallarsamningum eru alveg jafnalvarleg og bara brot einstaklinga á landslögum. Þá má nefna það eins og hér hefur nú kannski komið fram einhvern tíma áður að það er enginn mannréttindakafli í stjórnarskránni okkar. Burt séð frá þessu sem þá snýr að Íslendingum og innanlandsmálum, þá finnst mér að stundum stjórnist íslensk stjórnvöld af því sem reyndar er kallað hér í skýrslunni menningarleg afstæðishyggja. Mér finnst sett svolítil gagnrýni fram í skýrslunni að þróunarlöndin vilji hafa menningarlega afstæðishyggju að leiðarljósi, en mér finnst íslensk stjórnvöld stjórnast af þessari afstæðishyggju í mannréttindamálum þegar kemur að þróunaraðstoðinni. Það finnst mér m.a. endurspeglast í Malaví-málinu nú nýverið, þegar hæstv. utanrrh. fór til Malaví og heiðraði þar Hastings Banda með nærveru sinni því að auðvitað er utanrrh. ekki þar bara í einhverri persónulegri heimsókn og þessi heiður tengist ekki hans persónu heldur íslenska ríkinu og íslenskri þjóð, hann er þarna sem fulltrúi hennar og ég hefði haldið að það væri nær að heiðra einhvern annan en Banda með nærveru sinni. Við getum kannski látið vera þá aðstoð sem þar var reidd fram, en ég held að sjálf heimsóknin hafi verið satt að segja mjög misráðin og skil eiginlega ekki hvað lá þar til grundvallar. Þetta kallar hins vegar á umræður að mínu mati, t.d. umræður um það hvort skilyrða eigi þróunarhjálp með einhverjum hætti, sérstaklega ef þróunarhjálpin er veitt tilteknum ríkjum og ríkisstofnunum eða ríkisapparötum, hún sé þá skilyrt hugsanlega með því að þau sýni fram á einhverjar framfarir eða að þau standi sig í mannréttindamálum og þau þurfi að gera það. Það gæti gilt öðru máli ef þróunaraðstoðin fer til samtaka. Eins ef um er að ræða neyðarhjálp því að í neyðarhjálp er einfaldlega um það að ræða að halda lífinu í fólkinu sem býr á þessum tilteknu svæðum og ekki hægt að vera að spyrja um það hvernig mannréttindamálum sé háttað á slíkum augnablikum. En ég vil aðeins skilja þarna á milli annars vegar þróunarhjálpar og hins vegar neyðarhjálpar. Enn eitt varðandi mannréttindamálin. Mér finnst eins og það sé engin afstaða tekin til þess og engin umræða í rauninni um það hver samskipti okkar eigi að vera við ríki sem brjóta gróflega mannréttindi. Þá er ég að tala um efnahagsleg samskipti eða pólitísk samskipti og í því sambandi vil ég t.d. nefna Ísrael. Ég held að það sé alveg ljóst, við þurfum ekki að nefna annað en þessar síðustu aðgerðir þegar þeir reka Palestínumenn úr landi. Það er klárlega brot á Genfarsáttmálanum, alvarlegt brot á Genfarsáttmálanum og þar af leiðandi skilgreinist sem stríðsglæpir. Engu að síður held ég að sé á dagskránni hér í dag fríverslunarsamningur Íslands og Ísraels og það er auðvitað liður í þessum samningum sem EFTA er að gera við ýmis ríki. Og til þess að það valdi nú engum misskilningi, þá vil ég að það komi fram, fyrst það tækifæri gafst, að ég hef komið á framfæri athugasemdum innan þingmannanefndar EFTA út af þessum fríverslunarsamningi og komið á framfæri þeirri skoðun minni a.m.k. að ég telji að hann renni ekkert svona alveg ljúflega ofan í okkur hérna, hvort sem hann gerir það eða ekki. Um GATT hef ég rætt lítillega áður, enda tengist það að ýmsu leyti alþjóðasamningum í viðskiptum og þá EES m.a. og þeirri umræðu allri saman, en GATT beinist gegn viðskiptahömlum og beinist að því að auka frelsi í viðskiptum rétt eins og EES-samningurinn. Munurinn er sá hins vegar að það er ekki sama stofnanauppbygging og heimsviðskiptin eru öll undir í GATT. Þetta hljómar kannski ekkert illa og GATT hefur stundum verið tekið eins og ég hef bent á sem nokkurs konar valkostur við EES, að menn eigi að beina sjónum sínum meira að GATT og hafa heiminn allan undir og berjast fyrir frjálsum viðskiptum um heim allan. Það hljómar ekki illa, en það skapar hins vegar óendanleg vandamál og það er auðvitað engin tilviljun hversu illa gengur að koma GATT-samningnum á koppinn. Það er auðvitað vegna þess að það eru mjög miklir hagsmunir á ferðinni og það eru mikil vandamál sem fylgja því að auka frjálsræði í viðskiptum, ekki bara svæðabundið heldur um heim allan eins og þarna er gert ráð fyrir. Og það er engin tilviljun og það er ekki nein meinbægni í frönskum bændum að vera að mótmæla GATT-samkomulaginu. Það er ekki einhver rótgróin íhaldssemi eða forpokun eða neitt slíkt. Það eru bara gallharðir hagsmunir sem þar eru á ferðinni því að Bandaríkjamenn gera kröfu um það að Frakkar dragi úr framleiðslu sinni á olíufræjum, og það er m.a. minnst á það í skýrslu utanrrh. að þeir eigi að draga úr þessari framleiðslu, um ég man ekki hvort það er þriðjung eða fjórðung. Það er úr 13 millj. tonnum af olíufræjum í 9 millj. tonna og Bandaríkjamenn ætla sér þennan hlut sem Frakkar eiga að minnka við sig. Franskir bændur segja: Verði þetta að veruleika og verði umbætur eða hugmyndir Evrópubandalagsins í landbúnaðarmálum að veruleika, þá mun það þýða að 1 / 3 hluti ræktaðs lands í Frakklandi verður sennilega tekin úr ræktun, það sé þá ekki lengur arðvænlegt að rækta á þessum landsvæðum. Þeir benda hins vegar á að það sé hægt að breyta framleiðslunni, þeir geti farið að framleiða pappír, þeir geti farið út í lífræna ræktun o.s.frv. en það taki allt tíma. Og þetta er auðvitað spurningin um lífsbjörgina hjá þessum bændum. Einn er sá þáttur líka um GATT sem hér hefur nánast aldrei verið gerður að umtalsefni og það er umhverfisþáttur GATT. Þannig er ekki minnst á það einu orði hér í skýrslu utanrrh. Ég var líka með samantekt sem var gerð á vegum ASÍ og BSRB um GATT-samkomulagið og þar er heldur ekki minnst á umhverfisþáttinn. Og svo virðist sem menn hafi alveg sleppt honum í allri umfjöllun hérna, en hins vegar er hann mikið til umræðu erlendis og það er eitt af því sem kannski strandar á núna í þessum GATT-málum, það er umhverfisþátturinn. Í Bandaríkjunum hafa 300 samtök og hópar mótmælt GATT-samningnum og þar á meðal eru umhverfisverndarhópar því að í GATT kemur alveg sama vandamálið upp og í EES, þ.e. hvernig á að vega og meta umhverfiskröfur andspænis viðskiptahindrunum. Hvenær eru umhverfiskröfur viðskiptahindranir, dulbúnar viðskiptahindranir og hvenær eru þær það ekki? Þetta er það vandamál sem við er að eiga. Þetta umhverfisverndarfólk óttast m.a. að aukið frelsi í viðskiptum dragi úr vilja stjórnvalda til þess að gera kröfur í umhverfismálum. Á móti má segja að mjög harðar kröfur í umhverfismálum, sérstaklega harðar kröfur um framleiðsluaðferðir, muni kannski dæma þróunarlöndin að vissu marki úr leik og muni gera það að verkum að þau eigi miklu erfiðara með að uppfylla þær kröfur en iðnaðarríkin. Þannig að á þessu eru auðvitað margar hliðar. Í því sambandi má kannski nefna að um það er rætt að Þjóðverjar hyggist, og hvort þeir hafa gert það, ég þekki það ekki svo vel, gera kröfur um það að bílaframleiðendur taki sína bíla aftur og endurnýti þá eða komi þeim í einhverjar stálbræðslur. Þetta er auðvitað eitthvað sem er miklu þægilegra fyrir þýska bílaframleiðendur að gera heldur en við skulum segja japanska. Þeir eiga erfiðra með að taka á móti þessum japönsku bílum og flytja þá aftur til Japan og endurvinna þá þar og þetta sé dulbúin viðskiptahindrun sem í þessu felist. En jafnframt er það auðvitað mjög mikilvægt umhverfismál að þetta sé gert með einhverjum hætti og ég held að þetta sé m.a. eitt af því sem Kassagerð Reykjavíkur stendur andspænis núna og fleiri umbúðafyrirtæki hér með allt sem flutt er til Þýskalands. Þau verða að taka á móti því aftur og það verða þeir einfaldlega að gera og þetta er mikilvægt umhverfismál, eins og ég segi, en þetta kannski ívilnar fyrirtækjum sem eru að framleiða fyrir heimamarkað, þennan litla, þjóðlega markað. En ég held að GATT sé ekkert í höfn og það sé enn nokkuð í land að GATT-samningurinn verði að veruleika og það verði gerðar á honum talsverðar breytingar áður en það gerist. En ég sakna þess að vissu leyti hversu lítil umræða fer fram hér um GATT-samninginn og hvað í honum felst og mér þykir miður ef við stöndum aftur í sömu sporum, verði nú GATT-samningur gerður, og við stóðum þegar Dunkel setti fram sínar hugmyndir, þá kom það yfir okkur eins og hvítur stormsveipur og einhvern veginn öllum að óvörum og það sama muni gerast núna ef við ekki höldum þessari umræðu vakandi. Um þróunarmálin vil ég segja nokkur orð. Það sem er dapurlegast í þeim efnum er að maður sér það að bilið milli ríkra þjóða og fátækra hefur stækkað á sl. 30 árum þrátt fyrir ýmsar aðgerðir. Og af því að ég var að tala um GATT-samninginn, þá er það auðvitað umhugsunarefni, að svo virðist sem alþjóðlegar viðskiptahindranir af ýmsu tagi --- þá eru það hindranir sem Vesturlönd setja á þróunarlöndin --- kosti þróunarlöndin tíu sinnum meira, eftir því sem skýrslur telja, en hjálpin sem þau fá, þróunaraðstoðin. Þetta er úr skýrslu sem nefnist Human Development Report frá 1992 en þar kemur fram að fórnarkostnaður þróunarlandanna sé tíu sinnum meiri vegna viðskiptahindrananna heldur en þróunarhjálpin sem þessi lönd fá. Og ástæðan er einfaldlega sú eins og ég kom hér aðeins inn á áðan að alþjóðlegir markaðir eru hvorki frjálsir né hagkvæmir. Þeir eru bara frjálsir fyrir suma en ekki aðra. Og hindranirnar hitta verst fyrir þróunarlöndin vegna þess að þær hitta fyrir vinnuaflsfrekar greinar eins og textílframleiðslu, fataframleiðslu, skóframleiðslu, landbúnað o.s.frv. og þetta eru yfirleitt allt greinar þar sem eru miklar viðskiptahindranir í gangi. Þess vegna er auðvitað mjög mikilvægt að reyna að opna glufur á þessum alþjóðlegu mörkuðum fyrir þróunarlöndin, en þá legg ég fyrst og fremst áherslu á að það verður auðvitað að vera fyrst og fremst fyrir þróunarlöndin en Vesturlönd sigli ekki inn í þær glufur undir fölsku flaggi. Þá er eitt sem skiptir verulegu máli þegar við erum að tala um þróunarlöndin og það eru þeir vextir sem þau eru látin greiða af erlendum skuldum, en þeir munu á síðasta áratug hafa verið 17% raunvextir sem þessi ríki þurftu að greiða af sínum erlendu skuldum þegar önnur ríki þurftu að greiða 4% vexti. Þarna er auðvitað gífurlegur aðstöðumunur og þau þurfa að greiða peningana miklu hærra verði en aðrir. Í þessari skýrslu utanrrh. finnst mér vanta alla stefnumörkun varðandi þróunaraðstoð. Mér finnst t.d. vanta skýra stefnumörkun um það hvort eigi að vega þyngra, atvinnuhagsmunir okkar eða hagsmunir hinna fátæku. Og stundum finnst mér að þróunaraðstoðin hjá okkur taki miklu frekar mið af íslenskum atvinnuhagsmunum heldur en hagsmunum hinna fátæku þjóða. Við þurfum ekki annað en rifja upp allan þann mat sem við erum að reyna að setja ofan í þessar þjóðir hvort sem þær eru vanar því að borða þennan mat eða ekki af því að við þurfum að koma þessu í lóg hjá okkur sjálfum. Nú forsmái ég ekki þennan mat ef hann kemur að notum, en oftar en ekki hefur hann ekki gert það. Í skýrslunni er lögð áhersla á að það þurfi að breyta skipulagi Þróunarsamvinnustofnunar og þar er m.a. lagt til að sett verði á stofn sérstök skrifstofa þróunarmála innan utanrrn. og Þróunarsamvinnustofnun Íslands verði lögð niður og skrifstofa þróunarmála í utanrrn. yfirtaki verkefni hennar og síðan að framkvæmd verkefna verði ýmist boðin út eða falin hæfum aðilum. Þá er gert ráð fyrir því að þessu stjórni eitthvert ráð, þróunarmálaráð, skipað fulltrúum utanrrh., fjmrh., iðnrh. og viðskrh. og umhvrh. og fulltrúum sem tilnefndir verða af frjálsum félagasamtökum. Ég vil segja það að mér finnst það mjög varhugaverð leið sem hér á að fara í þessum þróunarmálum. Þetta þýðir það að þetta fer allt saman inn í utanrrn. og sjálfstæði Þróunarsamvinnustofnunar er þar með úr sögunni en það sem er kannski mikilvægt við slíkar sjálfstæðar stofnanir er einmitt að það kemur fleira fólk að málunum en þegar þetta er inni í ráðuneyinu. Og við sjáum það alveg fyrir okkur þegar þetta er komið inn í utanrrn. og þar eru ráðherrar utanríkismála, fjármála, iðnaðar og umhverfis sem eiga að skipa í þetta, þá er þetta alls staðar sama fólkið. Mér þætti gaman að vita hvað margir einstaklingar úr þessum ráðuneytum, hvað þeir hver og einn sitja í mörgum svona ráðum, nefndum og stjórnum.  Að lokum, virðulegi forseti, ég ætla ekki að hafa þetta lengra. En það er ekki hægt að fara héðan úr pontu án þess aðeins að drepa almennt á umhverfismálin vegna þess að þau eru í rauninni orðin alfa og ómega allra hluta og ég held að við þurfum að beygja pólitíska stefnumörkun á nær öllum sviðum undir umhverfismálin. Við stöndum einfaldlega í þeim sporum og að því leytinu til get ég tekið undir mjög margt sem kom fram í máli hv. 7. þm. Reykn., Steingríms Hermannssonar í þessum málum, við erum komin upp á ákveðna hásléttu. Og kannski er þetta einmitt stærsta ögrun okkar kynslóðar og þarna er kannski ákveðinn vaxtarbroddur fólginn í hugmyndalegri nýsköpun. Og ég held að við þurfum bæði að hugsa okkur í gegnum og tala upphátt og hugsa upphátt um það sem ég vil kalla vistvæna efnahagsstefnu og vistvæna varnarstefnu. Ég kem því enn einu sinni á framfæri hér að við skoðum þau mál þegar við ræðum um öryggis- og varnarmál og finnst mér ég stundum verða eins og Kato gamli þegar ég nefni það og sakna þess nú að menn skuli ekki aðeins velta vöngum yfir þessu, hugsa upphátt um það hér í þessari pontu. Eins og ég segi, mér finnst þetta vera mikilvægasti þátturinn. Ég vil segja það hér að það er ekki mín skoðun að við þurfum að afneita hagvexti. Hagvöxtur og hagvöxtur er sitt hvað en við þurfum að beygja hagvöxtinn undir sjálfbæra þróun og ef það er gert er hann ekki skaðlegur, en ef hann er ekki beygður undir sjálfbæra þróun, þá getur hann unnið óbætanlegt tjón.

Þessari umræðu verður nú frestað um sinn á meðan fram fer utandagskrárumræða sem áður hafði verið tilkynnt og átti að hefjast kl. 4. Þessi umræða fer fram að beiðni hv. 8. þm. Reykn. og er um stöðu samninga milli aðila vinnumarkaðarins.

Virðulegi forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs utan dagskrár vegna þeirra tíðinda að Alþýðusamband Íslands hefur slitið viðræðum um nýja kjarasamninga að sinni vegna þess að viðbrögð ríkisstjórnarinnar og ákvarðanir hennar hafa á engan hátt getað orðið grundvöllur nýrra kjarasamninga. Í margar vikur hefur þjóðin hlustað á það að bæði forsrh. og aðrir forráðamenn ríkisstjórnarinnar hafa lýst því yfir að á vegum ríkisstjórnarinnar væri unnið að grundvelli nýrra kjarasamninga. Þjóðin hefur í sjónvarpi horft á forustumenn launafólks og atvinnulífs ganga í Stjórnarráðið dag eftir dag og fylgst með fundum ríkisstjórnarinnar um þessi efni. Niðurstaðan er hins vegar sú að sú tilkynning, sem ríkisstjórnin lét frá sér fara í gær, hefur siglt samningunum í strand. Í upphafi er nauðsynlegt að ítreka að það er mikilvægt að skapa stöðugleika og traustan grundvöll fyrir endurreisn íslensks efnahagslífs. Langtímakjarasamningar voru tvímælalaust forsendan fyrir því að það væri hægt. Það sagði utanrrh. um páskana og það er rétt hjá honum. En forsenda fyrir slíkum langtímasamningum var hins vegar sú að ríkisstjórnin legði fram grundvöll efnahagslegra ákvarðana sem bæði launafólk og fulltrúar atvinnulífsins gætu unað við og byggt á. Vikum saman hefur verið sagt að forsenda þess að gera kjarasamning til eins og hálfs árs væri viðunandi efnahagsleg stefnumótun af hálfu ríkisstjórnarinnar. Það sem nú hefur gerst er það að ákvarðanir ríkisstjórnarinnar ná ekki þessu marki og þess vegna er nauðsynlegt að spyrja hæstv. forsrh.: Hvað hyggst ríkisstjórnin nú gera? Greint hefur verið frá því að Alþýðusamband Íslands telur að ákvarðanir ríkisstjórnarinnar dugi á engan hátt sem grundvöllur kjarasamninganna. Hyggst ríkisstjórnin breyta ákvörðunum sínum, taka þær til skoðunar og leggja fram nýjar tillögur sem launafólk getur unað við og byggt á? Ég vil í þessu sambandi minna á að okkur hafa borist í dag tölur um vaxandi atvinnuleysi. Forsrh. sagði í janúarmánuði þegar hann var spurður um nýjar atvinnuleysistölur: Þetta mun lagast í vor þegar áhrif efnahagsaðgerða ríkisstjórnarinnar frá sl. vetri fara að koma í ljós. Nú sýna nýjustu tölur að atvinnuleysi fer vaxandi en ekki minnkandi. Allir vita sem til þekkja á vettvangi atvinnulífsins að forsendan fyrir vaxtalækkun, forsenda fyrir því að forsvarsmenn fyrirtækjanna vítt og breitt í atvinnulífinu væru reiðubúnir að fara í þær aðgerðir sem þarf til þess að koma hjólum atvinnulífsins í gang á nýjan leik er sá stöðugleiki sem Alþýðusambandið hefur stefnt að. Fulltrúar launafólks hafa sýnt á undanförnum vikum og mánuðum að ríkur vilji er hjá launafólki að ganga til samstarfs af því tagi sem ég hef gert að umræðuefni og það er mikill ábyrgðarhluti fyrir ríkisstjórnina að gera nú að engu með ákvörðunum sínum að slíkt víðtækt samkomulag geti náðst. Framganga ríkisstjórnarinnar í þessu máli hefur verið þannig að fyrir páska voru fulltrúar ASÍ og Vinnuveitendasambandsins reiðubúnir að ganga þá frá kjarasamningum. Þá beið sveit samningamanna á miðvikudegi, fyrst fram að kvöldmat, síðan eftir kvöldmat eftir því að ríkisstjórnin skilaði ákvörðunum sínum. Ríkisstjórninni tókst þá ekki að ná samkomulagi um ákvarðanir sínar og varð að senda samningamenn launafólks aftur heim vegna þess að ríkisstjórninni tókst ekki að verða við óskum þeirra um að skila ákvörðunum sínum fyrir páska þótt ljóst væri að ríkisstjórnin væri búin að hafa margar vikur til þess að taka þessar ákvarðanir. Hvað veldur því að ríkisstjórnina tekur margar vikur að veita svör við tiltölulega einföldum spurningum? Það er nauðsynlegt að forsrh. skýri það. Hvað gerist svo eftir páska? Það sama kemur í ljós. Þegar ríkisstjórnin sendir frá sér skjalið kemur í ljós að spurningunum er ekki svarað. Ekki er svarað hvernig á að ná vaxtalækkun. Ekki er svarað hvernig á að fjármagna lækkun matarskattsins, virðisaukaskatts af matvælum í 14%. Ekki er svarað hvernig eigi að lækka kostnað heimilanna í heilbrigðisþjónustu og varðandi lyf. Það sem verkalýðshreyfingin er búin að bíða eftir í rúman mánuð fær hún loksins á þann hátt að svörin eru ekki fullnægjandi. Það er mikill ábyrgðarhluti fyrir ríkisstjórn að stefna íslensku þjóðfélagi út í óvissuna á nýjan leik. Ég skora þess vegna á hæstv. forsrh. að taka ákvarðanir ríkisstjórnarinnar til endurskoðunar yfir helgina þannig að þegar samningamenn koma saman að nýju á mánudagsmorgun verði ríkisstjórnin búin að leggja þann grundvöll að nýjum kjarasamningum sem þarf. Það er hlutverk ríkisstjórnar Íslands.

Virðulegi forseti. Ég geri ekkert með það þó hv. þm. reyni að nota tækifærið til þess að koma höggi á ríkisstjórnina, honum ber að gera það í starfi sem leiðtogi stjórnarandstöðuflokks. En það er einnig þarft að ræða þetta mál málefnalega. Ekkert þýðir að halda því fram að kjarasamningar hefðu náðst fyrir mörgum vikum ef legið hefðu fyrir ákvarðanir ríkisstjórnar. Allur þingheimur og þjóðin öll veit að forsenda af hálfu Alþýðusambandsins fyrir því að kjarasamningar tækjust var að greitt hefði verið úr þeirri flóknu stöðu sem var í áldeilunni, og það gerðist fyrir fáeinum dögum. Þetta veit hv. þm. og hefði átt að átta sig á þegar hann talaði áðan. Þegar gengið var til umræðna um kjarasamninga nú voru uppi sjónarmið hjá aðilum, beggja vegna við borðið, um það að staðan í þjóðfélaginu væri slík að ekki væri skynsamlegt að ganga til samninga til lengri tíma. Þær raddir voru mjög sterkar innan Vinnuveitendasambandsins vegna stöðunnar í sjávarútvegi, ekki síst vegna lækkandi verðs og almennrar óvissu. Þær raddir voru líka uppi innan Alþýðusambandsins að ekki væri skynsamlegt við núverandi aðstæður að ganga til samninga sem tækju til lengri tíma. Þær raddir voru á hinn bóginn líka uppi innan beggja þessara raða að það væri reynandi og eftir því leitandi að reyna að ná samningum til lengri tíma. Þær raddir urðu ofan á að leita þessara leiða. Ég fyrir mitt leyti og ríkisstjórnin var þess fýsandi að þessir kostir væru skoðaðir. Það var vegna þessara kosta sem atbeini ríkisstjórnarinnar og ríkisins urðu að koma til vegna þess að forsendan fyrir kjarasamning til lengri tíma var atbeini ríkisins. Ríkisstjórnin hefur unnið að þessu markmiði með þeim öflum sem vildu samning til lengri tíma og ég tel að ríkisstjórnin hafi teygt sig afskaplega langt í þeim efnum. Ég tel að ekki sé hægt að sýna fram á það með rökum eða dæmum að ríkisstjórnin hafi í annan tíma, um háa herrans tíð mælt, teygt sig svo langt til þess að stuðla að kjarasamningum og að hlutdeild ríkisins í kjarasamningi hafi átt að vera jafnmikil og stóð til í þessum kjarasamningum. Það er því rangt og eingöngu pólitískir sleggjudómar að halda því fram að ríkisstjórnin hafi með afstöðu sinni gert það að verkum að menn hafa nú um stund hrokkið frá því að stefna að kjarasamningum til lengri tíma. Ég tel að þeir aðilar, sem vildu kjarasamningana til skemmri tíma, hafi því miður orðið ofan á innan Alþýðusambandsins og vilji nú leita eftir samningum til skemmri tíma. Ljóst er að til bráðabirgðasamninga þarf ekki atbeina ríkisvaldsins. Þess vegna er það svo að staðan í augnablikinu er sú að aðilar á vinnumarkaði munu leita eftir því sín á milli að ræða samninga sem gilda til skemmri tíma. Þeir hafa báðir tilkynnt það að það sé dagskrárefni viðræðna næstu daga að leita eftir samningum til skemmri tíma sem ég vildi kalla bráðabirgðasamninga. Við þær aðstæður þarf ekki að koma til atbeini ríkisstjórnarinnar með þeim hætti sem við vorum fús í ríkisstjórn að fylgja fast eftir. Ég vonast til að viðræðurnar muni þó leiða til þess að menn hugsi sinn gang á nýjan leik og hverfi að þeim hugmyndum að þrátt fyrir allt sé skynsamlegra að leita eftir mögulegum og færum til þess að samningar séu til lengri tíma. Ég er sammála því sem hv. þm. nefndi að vissulega er mikilvæg forsenda fyrir stöðugleika, fyrir batnandi kjörum vegna þess að vextir kunna að lækka og önnur slík skilyrði fyrir því að atvinnulífið fari af stað, að samningar séu gerðir til lengri tíma. Þess vegna var ríkisstjórnin þrátt fyrir allt tilbúin til að ganga jafnlangt og hún gerði. Ef menn horfa á þau dæmi sem eru tiltekin sem skýring á því að Alþýðusambandið hafi fallið frá því að ganga þá götu til enda að reyna lengri samninga, sjá þeir að þau eru þess eðlis að það er bersýnilega fyrirsláttur. Það hefur ekki verið eining innan þess hóps að fara þá leið sem áður var talað um af hálfu Alþýðusambandsins. Vissulega er mikill skaði að sú hafi orðið niðurstaðan hjá þessum ágætu samtökum.

Frú forseti. Ég er ekki sannfærður um að þessi umræða sé fyllilega tímabær og aukin heldur verður hún ekki tæmd á hálftíma. Ef slitnar upp úr samningum, sem ekki hefur gerst enn þá, a.m.k. ekki formlega, þá held ég að óhjákvæmilegt sé að fá langa umræðu eftir helgina. Ég er ekkert hissa þó að það slitni upp úr samningaumleitunum vegna þess að sá grundvöllur sem ríkisstjórnin lagði fram frá sinni hendi er mjög veikur. Að vísu er sumt í þessu tilboði skynsamlegt að mínum dómi og virðingarvert hjá ríkisstjórninni, en sumt er nokkuð skrumkennt og í óskalistastíl. Mér finnst sönnun þess að ríkisstjórnin hafi fundið það sjálf að þetta var ekki raunhæft, heldur fyrst og fremst auglýsingamennska að hún skyldi senda tilboðið í sjónvarpið jafnhliða því sem samningamennirnir fengu það. Það sem mér finnst vanta í þennan grundvöll er í fyrsta lagi kjarajöfnunin. Sáralítil kjarajöfnun er í þessum hugmyndum. Raunhæfar hugmyndir um vaxtalækkun vantar. Sjávarútvegurinn er skilinn eftir á köldum klaka. Sá mikli halli sem hann er rekinn með núna lagast ekki nema að litlu leyti við þessar aðgerðir. Síðast en ekki síst ber að hafa í huga að ekki var neinn allsherjarvinnufriður tryggður með því þó þessir samningar gengju saman því að BSRB er eftir og BSRB hefur a.m.k. fram að þessu verið hunsað af ríkisstjórninni. Taktík þessarar ríkisstjórnar þegar í nauðirnar hefur rekið hefur verið að draga ofurlítið af slæmum verkum sínum til baka og láta margt standa eftir. 

Virðulegi forseti. Það er hafið yfir allan vafa að það voru og eru sameiginlegir hagsmunir launþega í landinu, forsvarsmanna atvinnulífs og þjóðarheildarinnar að það hefðu tekist samningar til langs tíma. Hitt er jafnljóst að það var engan veginn auðvelt að ná slíkum samningum. Á þeim stutta tíma sem ég hef hér til umráða, ætla ég aðeins að svara einni spurningu og hún er þessi: Þeir sem halda því fram að þessir samningar hafi strandað á því að ríkisstjórnin hafi verið ófús til þess að leggja fram af sinni hálfu það sem til þurfti hafa annaðhvort ekki kynnt sér málið eða talað gegn betri vitund. Sannleikurinn er sá að við þessar kringumstæður þegar nánast allir vegvísar um efnahags- og atvinnulíf okkar stefna niður á við og þegar það er orðið ljóst að það er um nánast ekkert að semja milli atvinnuveitenda og launþega, sneru þessir aðilar sér sameiginlega til ríkisstjórnarinnar. Við vísum í fyrsta lagi til þess að ríkisstjórnin greip til efnahagsaðgerða á sl. hausti. Í því fólst að létta sköttum af atvinnulífinu svo nam mörgum milljörðum króna. Í því fólst að auka útgjöld ríkissjóðs til atvinnuskapandi aðgerða. Í því fólst að grípa til sérstakra aðgerða, m.a. stóraukinna framlaga til hagræðingar og skuldaskila í sjávarútvegi fyrir utan þá gengisaðlögun sem þá fór fram. Núna liggur fyrir að af hálfu ríkisstjórnarinnar var í boði að greiða fyrir þessum samningum með verulega auknum framlögum til atvinnuskapandi aðgerða, með breytingum á skattkerfinu, fyrst og fremst til þess að koma til móts við kröfur forustumanna Alþýðusambands Íslands þannig að teflt var á tæpasta vað um það að sameiginleg markmið næðust. Þá á ég einfaldlega við það að teflt var á tæpasta vað um stöðuna í ríkisfjármálum, en aukinn halli á þeim stefndi auðvitað á móti markmiðinu um lækkun vaxta. Ég endurtek: Það er staðreynd að af hálfu stjórnvalda, ríkisstjórnarinnar, var gengið mjög langt til móts við þessa aðila. Sú staðreynd að samningar tókust ekki er ekki ríkisstjórninni að kenna heldur því, eins og fram kom hjá forsrh., að þau öfl sem vildu ekki standa að slíkum langtímasamningum af pólitískum ástæðum urðu einfaldlega ofan á.

Virðulegur forseti. Nú hefur slitnað upp úr samningaviðræðum ríkisstjórnar og ASÍ, a.m.k. í bili. Hæstv. forsrh. sagði í hádegisfréttum eitthvað á þá leið að hann dragi í efa samningsvilja ASÍ. Þó fólk standi upp frá samningsborði þarf það ekki að merkja skort á samningsvilja, það er alveg marktæk afstaða að líka ekki innihald samningsboða. Ég fullyrði að það hafi einmitt verið óánægja með tilboð ríkisstjórnarinnar eða yfirlýsingu, eins og það er kallað, sem olli samningsslitum en ekki skortur á samningsvilja. Hverjum ætti að vera meira í hag en einmitt launþegum að ná samningum og það sem fyrst? En af hverju stafar þá óánægjan? Ekki þarf að rýna fast eða lengi í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar til að skilja afstöðu ASÍ því það er fátt þar fast í hendi og með tilliti til þess að launþegar þurfa nú meira en áður að treysta á aðgerðir stjórnvalda. Í ljósi þeirra staðreynda að bágt ástand atvinnuveganna í landinu gerir þá lítt aflögufæra er ljóst að í tilboðum ríkisstjórnarinnar verða að felast áþreifanlegar kjarabætur, ekki óljósar yfirlýsingar um að stefnt skuli að eða unnið skuli að. Slíkt og þvílíkt hafa menn oft heyrt áður og oftar en ekki orðið lítið úr efndum. Nú verður í ljósi þess sem ég sagði áðan með mikilvægi aðgerða ríkisstjórnarinnar að liggja fyrir tryggingar um hvað skuli gert og hvernig og ekki síður hvernig skuli fjármagna aðgerðirnar. Mig hefði langað til að gera aðeins að umræðuefni hvernig tilboð ríkisstjórnarinnar um fé til atvinnuskapandi aðgerða snúa að konum. Það virðist fyrst og fremst vera hugsað um að bæta atvinnuástand karlkynsins en þar sem launþegahreyfingarnar sjálfar virðast ekki frekar en fyrri daginn hafa mikið við það að athuga fjölyrði ég ekki um það frekar en beini þess til kvenfólks í launþegahreyfingunni til umhugsunar. Mjög mikilvægar kjarabætur, ekki síst fyrir láglaunafólk og barnafólk, er vissulega loforð um lækkun virðisaukaskatts á matvælum. Að vísu er launþegum ætlað að bíða í átta mánuði eftir að þær aðgerðir komi að fullu til framkvæmda en ekki liggja fyrir fullunnar tillögur þar um fjármögnun frekar en í öðru og sama gildir um heilbrigðismálin þar sem sagt er að unnið verði að því að lyfja- og lækniskostnaður verði ekki fólki ofviða. Ég hefði gjarnan viljað gera það að umræðuefni aðeins líka en það er auðvitað skylda ríkisstjórnarinnar að vinna heimavinnuna sína almennilega og koma með tilboð 

Virðulegi forseti. Það er alveg ljóst að það ferli sem hefur verið frá sl. hausti í samningamálunum er ferli glataðra tækifæra fyrir ríkisstjórnina. Það hefur verið alveg ljóst frá því í haust að verkalýðshreyfingin hefur verið fús til samninga án verulegra kauphækkana. Hins vegar hafa vinnubrögð ríkisstjórnarinnar verið sein og fálmkennd, þau hafa verið í því fólgin að leggja nýjar álögur á fólkið í landinu, nýjar álögur í skattamálum, nýjar álögur í heilbrigðiskerfinu og tryggingakerfinu, setja fram ákvarðanir um atvinnuskapandi aðgerðir sem hafa svo verið dregnar til baka eins og ákvarðanir um viðhald opinberra bygginga, vegagerðar o.s.frv. og ekkert samráð hefur verið haft t.d. í fjárln. um aðgerðir í ríkisfjármálum núna upp á síðkastið. Störf í þeirri nefnd hafa alveg legið niðri. Það er engin furða við þessar aðstæður þó að verkalýðshreyfingin sé treg og tortryggin að semja á grundvelli almennt orðaðar yfirlýsingar frá ríkisstjórninni um að stuðla skuli að lækkun vaxta og það skuli tekin upp öflug sókn í atvinnumálum til að treysta íslenskt atvinnulíf. Þetta hefur heyrst áður. Og að ríkisstjórnin sé reiðubúin til samstarfs við samtök launafólks um slíka sókn. Þetta eru bara almennt orðaðar yfirlýsingar og sú yfirlýsing sem birtist í Morgunblaðinu í morgun er í stórum dráttum eins og kosningastefnuskrá. Það mætti halda að það væru kosningar fram undan. Þessi bið hefur auðvitað stórskaðað efnahagslífið og sett efnahagsmálin í mjög mikla óvissu.

Virðulegi forseti. Þegar röðin er komin að láglaunafólki og konum, sem oftar en ekki eru reyndar sömu manneskjurnar, þá er venjulega lítið svigrúm og það er einmitt það sem við stöndum frammi fyrir núna. Ríkisstjórnin hefur létt álaginu af fyrirtækjum með því að lækka tekjuskatt og afnema aðstöðugjald og reyndar á þann hátt að það nýtist síst þeim sem mest þurfa á að halda. Það má heldur ekki gleyma því að ríkisstjórnin ber ábyrgð á því hversu slæm lífskjör eru núna. Það er hennar ábyrgð ekki síst og þar má t.d. nefna hinn aukna kostnað við heilsugæslu, læknishjálp og lyf sem er kominn á einu ári, síðasta ári, upp um 30% þannig að það er ekki að furða þó krafa sé gerð til þess að ríkisstjórnin komi þarna inn í þetta mál því að hennar er svo sannarlega ábyrgðin. Það er ríkisstjórninni sannarlega ekki til sæmdar að hafa hundsað BSRB í þessum viðræðum núna og ég held að það sé alveg óhjákvæmilegt að nú verði reynt til þrautar að byrja ærlega aftur og halda þessum samningaviðræðum áfram og ekki að reyna að kljúfa launþegahreyfinguna eins og mér sýnist að sé fyllilega ásetningur ríkisstjórnarinnar. Það má líka benda á það að fólk hefur nú minni tekjur vegna minni vinnu og atvinnuleysisbætur eru tekjur sem enginn á auðvelt með að lifa af þannig að við lifum í umhverfi sem við verðum að viðurkenna og það þarf að opna á allar hugmyndir, m.a. til atvinnusköpunar. Það mætti fara að hugsa sér að stytta vinnutíma og deila þeim störfum sem nú eru til skiptanna á fleiri.

Hæstv. forseti. Það úrræða- og aðgerðaleysi sem einkennt hefur stefnu þessarar hæstv. ríkisstjórnar í efnahags- og atvinnumálum kemur e.t.v best fram gagnvart aðilum vinnumarkaðarins við gerð þeirra kjarasamninga sem staðið hafa yfir að undanförnu. Þjóðarsáttin sem rofin var á sl. hausti var auðvitað upphafið að þessu öllu saman, en síðan hefur tíminn allur einkennst af úrræðaleysi og úrtölum. Stjórnin hefur m.a. reynt að leika biðleiki eins og t.d. í uppákomunni í kringum Landsbankann og ég hygg að að hluta til hafi þeirri uppákomu verið ætlað það hlutverk að draga mátt og kjark úr launþegahreyfingunni. Eftir mikið þóf og þrýsting kemur loksins plagg frá hæstv. ríkisstjórn og hæstv. forsrh. sem er svo loðið og máttlaust að launþegasamtökin geta að sjálfsögðu ekki tekið mikið mark á því plaggi, enda sýna atburðir næturinnar og dagsins í dag hverjar afleiðingarnar eru. Og maður getur auðvitað spurt hvað ríkisstjórn hugsi, líklega ekki neitt, sem setur fram setningu eins og t.d. þessa: Til að treysta íslenskt atvinnulíf þarf öfluga sókn í atvinnumálum. Þetta vita auðvitað allir og þetta hafa menn oftsinnis heyrt. En það er eins og öfugmæli þegar það kemur frá þessari hæstv. ríkisstjórn sem ekkert hefur gert annað en vera með úrtölur og barlómurinn hefur verið það sem mest hefur verið áberandi í umræðum hjá þessari hæstv. ríkisstjórn. Sama er auðvitað að segja með textann sem varðar vaxtamálin sem hefur verið ein aðalkrafa launþegahreyfingarinnar í sambandi við þessa kjarasamninga og reyndar vinnuveitendanna líka. Þar segir: Ríkisstjórnin mun stuðla að áframhaldandi lækkun vaxta og aðgerðum í peningamálum verður hagað þannig að vextir geti lækkað. Það á að gera í auknum mæli með frjálsu útboði á markaði, fjölbreytni í framboði bréfa, ríkisverðbréfum í erlendri mynt o.s.frv. Þetta er nú varla orðalag sem er líklegt til þess að styrkja mjög samningastöðuna. Nei, hæstv. forseti. Ég held að það sé nauðsynlegt fyrir hæstv. ríkisstjórn og hæstv. forsrh. að vinna heimavinnu sína betur nú um helgina og ég tek undir það með frummælanda hér í þessum umræðum að það verði gert vegna þess að það hlýtur að vera eitt af meginmarkmiðunum að koma á langtímasamningum sem geta skapað stöðugleika hér í efnahags- og atvinnulífi.

Virðulegur forseti. Forsrh. gat þess áðan þegar hann svaraði upphafsmanni þessarar umræðu að í þessum samningaviðræðum sem nú hafa staðið yfir hafi verið mismunandi skoðanir beggja vegna borðsins, eins og hann sagði. Hugtakið ,,beggja vegna borðsins`` í kjaraviðræðum hefur hingað til haft þá merkingu að öðrum megin séu atvinnurekendur og hinum megin sé launþegahreyfingin. Ég skil þetta hugtak ekki lengur vegna þess að ég veit ekki hverjir sitja hvorum megin borðsins í þeim kjaraviðræðum sem nú fara fram vegna þess að mér hefur sýnst að ríkisvaldið sitji öðrum megin og atvinnurekendur og ASÍ sitji hinum megin. Spurningin er því hvort það verði þá mismunandi og tvær skoðanir uppi hjá ríkisstjórninni og tvær hjá ASÍ og VSÍ eða hvað á forsrh. við vegna þess að hugtakið ,,beggja vegna borðsins`` hefur öðlast alveg nýja vídd í þeim viðræðum sem nú hafa farið fram. Forsrh. sagði líka áðan að hlutdeild ríkisins hefði aldrei verið stærri í kjaraviðræðum og ríkisvaldið hefði aldrei gengið eins langt í kjaraviðræðum og nú hefur verið og var að telja það þessari ríkisstjórn til ágætis. Ég veit ekki hvort það er rétt að ríkisstjórnin geri það vegna þess að ástæðan fyrir því að hlutdeild ríkisins er svona stór er sú að sjaldan hefur ríkisstjórn verið jafnmikill örlagavaldur í kjaramálum og efnahagsmálum eins og þessi ríkisstjórn, ýmist með aðgerðum sínum eða aðgerðarleysi. Í aðgerðum getum við nefnt aðgerðir ríkisstjórnarinnar gegn launafólki. Hún hefur verið dálítið mikilvirk í þeim og svo hefur hún sýnt aðgerðarleysi í efnahags- og atvinnumálum þannig að hún er mikill örlagavaldur og það er eðlilegt að hlutur hennar sé stór við þessar aðstæður. Það sem hefur hækkað að undanförnu og haft áhrif á kjör launafólks er ýmislegt sem ríkisvaldið hefur hækkað. Við getum tekið orkukostnaðinn, húshitunarkostnað, heilbrigðisþjónustuna o.s.frv. Matur hefur ekki hækkað. Bændur hafa ekki hækkað afurðir sínar og matur hefur ekki hækkað hér í búðum. Það er ríkisvaldið sem hefur gengið á undan og hækkað vörur og þess vegna er það auðvitað mjög eðlilegt að það spili stórt hlutverk í þessu og það ráði miklu um framgang þessara viðræðna og það verður að axla þá ábyrgð.

Virðulegi forseti. Forustumenn ríkisstjórnarflokkanna hafa í margar vikur rætt við forsvarsmenn ASÍ og VSÍ. Það hefur verið forsrh. og utanrrh. ljóst í margar vikur hvaða ákvarðanir þurfti að taka til þess að hægt væri að skapa grundvöll fyrir langtímakjarasamningum. Það var ljóst fyrir páska. Ríkisstjórninni tókst hins vegar ekki að taka þær ákvarðanir, virðulegi ráðherra, og þess vegna varð að senda alla samningamennina heim. Síðan kemur það loksins í ljós þegar ríkisstjórnin sendir frá sér ákvarðanir að þær duga ekki og ráðherrunum hlýtur að hafa verið það ljóst að þær mundu ekki duga. Þess vegna er það auðvitað alveg furðuleg óskammfeilni í bæði hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. að koma hér upp og fara að drótta því að forustu Alþýðusambandsins að það sem forusta Alþýðusambandsins hefur sagt núna á þessum sólarhring sé fyrirsláttur. Er forsrh. að væna Benedikt Davíðsson, forseta Alþýðusambands Íslands, um að mæla ekki af heilindum eða sannferðuglega það sem hann hefur sagt í þessum málum? Og síðan kemur hæstv. utanrrh. og fer að tala í dularfullum tón um það að það séu einhver öfl inni í Alþýðusambandinu sem hafi ekki viljað þessa samninga. Getgátur af þessu tagi eru ekki ráðherrum sæmandi sem eiga að taka það hlutverk alvarlega að koma á sáttum í samfélaginu til þess að endurreisn íslensks atvinnulís geti hafist. Því miður sýnist mér það vera þannig að ríkisstjórnin ætlar ekki að gera neitt meir. Hún ætlar að láta duga þessi ófullnægjandi svör og þá er alveg ljóst að hér blasir við áframhaldandi atvinnuleysi. Hér blasa við áframhaldandi svo háir vextir að það hefur skapað gífurlega rekstrarerfiðleika fyrir útflutningsgreinarnar og ógna stöðugleika gengisins. Það er alveg ljóst að óvissan á vinnumarkaðinum mun skapa þannig ástand í íslenskum efnahagsmálum núna í sumar að það er ekki viðunandi að ríkisstjórnin hagi verkum sínum með þessum hætti. Þess vegna endurtek ég tilmæli mín til hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. að þeir sýni nú ábyrgð og taki málefni sín til endurskoðunar en láti það ekki duga að mæta í þingsalinn með aðdróttanir í garð forustumanna samtaka launafólks í landinu.

Hæstv. forseti. Fyrst vegna aukaatriðis sem hefur verið gert að nokkru atriði í umræðum hér með hvaða hætti þessi yfirlýsing var kynnt. Það var gert með nákvæmlega þeim hætti sem aðilum vinnumarkaðarins hafði verið greint frá af að gert yrði og það var hálftíma millibil milli sendinga til þeirra og til sjónvarps. Og það er nú svo að eftir að forsrh. hefur skrifað undir yfirlýsingu fyrir ríkisstjórnarinnar hönd, þá á öll þjóðin á sama tíma rétt á að vita hvað í slíkri yfirlýsingu felst. Varðandi það sem spurt var um ,,beggja vegna borðsins`` sem ég hafði nefnt, þá var ég að tala um aðdraganda samninga. Áður en kom til kasta ríkisstjórnarinnar var ljóst að beggja vegna þess borðs, sem menn sátu við þá, voru uppi deildar meiningar um það hvort ætti að semja til langs eða skamms tíma. Þegar niðurstaðan varð sú að reyna að semja til lengri tíma, þá var komið að borði ríkisstjórnar og ríkisstjórnin hefur svo sannarlega reynt að stuðla að því að það yrði gert. Menn hafa tekið upp hér eina og eina setningu úr þessari yfirlýsingu sem hér hefur verið til umræðu og sagt að það væri þunnt sem þar væri kynnt, óskir og væntingar sem þar voru nefndar. Auðvitað geta menn tekið slíkar setningar út úr öllum slíkum yfirlýsingum. Ég fullyrði það og er tilbúinn til að fara í samanburð um þau efni. En þegar menn horfa á þann veruleika sem í þessari yfirlýsingu var, þá er um það að ræða að ríkisstjórnin var tilbúin til þess að verja meiri fjármunum af sinni hálfu til að skapa grundvöll fyrir kjarasamningum en menn hafa í annan tíma verið tilbúnir til að gera. Þetta er ekki hægt að hrekja og þetta er mjög mikilvægt. Ég tek undir með þeim sem hér hafa sagt að það sé mikilvægt, mjög mikilvægt, að samningar séu gerðir til langs tíma. Og ég tel að það sé mikill ábyrgðarhluti hjá aðilum vinnumarkaðar sem hafa fengið þann grundvöll sem yfirlýsing ríkisstjórnarinnar sannarlega var ef þeim tekst ekki á þeim grundvelli að ná samningum til lengri tíma. Meðan aðilar hins vegar kjósa sjálfir, þeir hafa forræði máls, gáum að því, meðan þeir kjósa sjálfir að fjalla um samninga til skemmri tíma, þá eru þeir við það borð en ríkisstjórnin ekki. Kjósi þeir hins vegar að halda áfram viðræðum um samninga til lengri tíma, þá er ríkisstjórnin auðvitað við það borð áfram.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka þessa skýrslu sem hér liggur fyrir til umræðu. Hún er ítarleg og hún er að mínu mati vel unnin að ýmsu leyti og ég get tekið undir margt sem þar er sagt þó að ég áskilji mér rétt til að gera athugasemdir við annað. Mér finnst það í sjálfu sér mjög gleðileg breyting að utanríkismálum er gefið miklu meira rúm í störfum Alþingis nú á síðustu árum en var hér fyrrum og utanríkismál hafa sannarlega fengið mikla athygli á þessu þingi og sjaldan eða aldrei verið rætt meira um utanríkismál eða mál tengd utanríkismálum en á þessu þingi. Ekki er reyndar allt jafngæfulegt sem ákvarðað hefur verið hér í þeim efnum en nóg um það. Ég mun, frú forseti, stikla á nokkrum stikkorðum í þessari skýrslu sem mig langar til að gera að umtalsefni. Á síðu 5 segir frá því og ég get út af fyrir sig tekið undir með skýrsluhöfundi: ,,Fátt rýrir orðstír ríkja meira en óvæntar byltur í utanríkismálum.`` Þetta er a.m.k. rétt að misvissu marki, enda hafi utanríkisstefnan verið í sæmilegu lagi, góð og siðmannleg. Ég held hins vegar að bylting á utanríkisstefnu Austur-Evrópuríkjanna t.d. sem við höfum horft upp á á undanförnum árum auki fremur traust á þeim heldur en ef þau hefðu haldið áfram óbreyttri stefnu þannig að í þessu er e.t.v. nokkur mótsögn. Hins vegar hefur utanríkisstefna íslensku ríkisstjórnarinnar breyst að nokkru leyti. Aðildin að Vestur-Evrópusambandinu t.d. er algerlega óvænt bylta, aukaaðildin að Vestur-Evrópusambandinu. Það má jafnvel segja að það sé óvænt bylting í utanríkisstefnu Íslendinga að meiri hluti Alþingis skuli hafa samþykkt uppkast að samningi um Evrópskt efnahagssvæði, svo sem hann varð í endanlegri gerð og opnun fiskveiðilögsögu okkar sem endurgjald fyrir tollaívilnanir er líka stefnubreyting sem er byltingarkennd. Ég lít svo á að utanríkisþjónustan sé okkur ákaflega mikilvæg og ég er ekki viss um að allir Íslendingar hafi skilning á því hve geysimikilvæg vel rekin utanríkisþjónusta er og hvað utanríkisráðherraembættið í sjálfu sér er geysilega mikilvægt. Ég hygg hins vegar að hæstv. utanrrh. sé sjálfum vel ljóst hverja vigt embættið getur haft. Hann hefur sjálfur stært sig af því í útvarpsþætti að í gegnum starf sitt sem utanrrh. hafi honum tekist t.d. að koma að verulegu leyti í framkvæmd eða sé vel komin á veg með að koma í framkvæmd landbúnaðarstefnu Alþfl. í gegnum EES-samninginn og í gegnum GATT-samningana sem ég mun gera að umræðuefni síðar í þessu spjalli mínu. Þessi utanríkismálaskýrsla ber auðvitað mjög keim af hinni miklu Evróputilhneigingu ríkisstjórnarinnar og samskiptunum við Evrópu, sú áherslubreyting, sem orðið hefur á utanríkisstefnu Íslendinga í tíð þessarar ríkisstjórnar í þá átt að tengja okkur fastar við Evrópu og losa um tenglsin við Bandaríkin er veruleg breyting. Ég lít svo á og hef nýlega látið þá skoðun koma fram hér úr ræðustól að aukaaðildin að Vestur-Evrópusambandinu hafi verið mistök og það sé rangt hjá ríkisstjórninni að leggja svo mikla áherslu á að tengja sem fastast böndin við Evrópubandalagið. Ég tel að það sé ekki einungis rangt heldur sé það benlínis hættulegt og geti í mörgum tilfellum skaðað hagsmuni Íslendinga í bráð og lengd. Það hafa þrjú stór skref verið tekin til að tengja okkur Evrópubandalaginu. Í fyrsta lagi að við skulum ganga inn í það fordyri Evrópubandalagsins sem Evrópskt efnahagssvæði er orðið. Í öðru lagi að við skulum gerast aukaaðilar að hernaðararmi Evrópubandalagsins, þ.e. Vestur-Evrópusambandinu, og í þriðja lagi að við skulum hafa opnað fiskveiðilögsögu okkar fyrir flota Evrópubandalagsins. Í þessari skýrslu hef ég ekki rekist á landhelgismál og það hefur verið gert að umræðuefni í þessum umræðum af hv. 4. þm. Reykv., réttilega, því að sannarlega eru landhelgismálin málefni sem eiga heima í þessari umræðu og eiga heima í svona skýrslu. En það stendur bara svo illa á tungli að með hinum miklu tengslum okkar við Evrópubandalagið erum við að glata síðasta tækifærinu til frekari útfærslu landhelginnar. Hverjum dettur það í huga að eftir að við erum orðnir formlega aðilar að Evrópsku efnahagssvæði sem kannski gerist undir árslok eða innan árs, að við gætum fært út fiskveiðilögsögu okkar enn frekar? Ég tel að ríkisstjórnin hafi haldið að mörgu leyti illa á málum í utanríkismálum og af ótrúlegri skammsýni. Á bls. 8 í þessari skýrslu er fjallað um herinn og ég vil, með leyfi forseta, lesa nokkrar línur úr þeirri klausu: ,,Eftirlits- og varnarhlutverk varnarliðsins á Íslandi er óbreytt og ekki hafa orðið verulegar breytingar á liðsafla eða búnaði þess á sl. ári. Á hinn bóginn má búast við að vart verði við almennan niðurskurð útgjalda til varnarliðsins og á Bandaríkjaþingi eru nú til meðferðar tillögur um verulega skerðingu á varaliði bandaríska hersins. Verði þessar tillögur samþykktar er hugsanlegt að þær varaliðsherdeildir, sem eru ætlaðar til varna á Íslandi, verði lagðar niður á tímabilinu 1995--1996. Íslensk stjórnvöld fylgjast vel með þessum tillögum og er þegar farið að huga að öðrum bandarískum herdeildum sem geta e.t.v. komið í staðinn. Enn er nauðsynlegt að varaliðið, sem hefur það verkefni að verja hernaðarlega mikilvæga staði á landinu á hættu- eða ófriðartímum samkvæmt sérstakri varnaráætlun, haldi reglubundnar æfingar á Íslandi til að kynnast staðháttum, veðurfari og landslagi. Virk þátttaka Íslendinga í vörnum landsins hefur verið á dagskrá íslenskra stjórnvalda allt frá árinu 1985 og kemur það m.a. fram í fundasókn innan hermálanefndar Atlantshafsbandalagsins, þátttöku í gerð varnaráætlana fyrir Ísland, heræfingum hér á landi og rekstri Ratsjárstofnunar. Með hliðsjón af ofangreindum breytingum er tímabært að auka þátttöku íslenskra sérfræðinga og starfsmanna í verkefnum sem tengjast beinlínis framkvæmd varnarsamnings Íslands og Bandaríkjanna frá árinu 1951. Þannig er æskilegt að kanna í samráði við dómsmrn. hvort Landhelgisgæslan geti í samvinnu við varnarliðið tekið þátt í auknu eftirliti með hafsvæðum umhverfis Ísland. Þess má og geta að nú er í gildi samningur um samstarf Landhelgisgæslunnar og bandaríska sjóhersins um sjómælingar við Ísland, en slíkar mælingar koma m.a. að notum við tundurduflavarnir. Einnig þarf að stefna að nánara samstarfi Landhelgisgæslunnar og þyrlubjörgunarsveitar varnarliðsins.`` Ég verð að játa það að mér finnst öðrum þræði hér verið að undirbúa hervæðingu á Íslandi og því er ég í grundvallaratriðum ósammála. Ég tel að við eigum að halda áfram að vera vopnlaus þjóð og við eigum ekki að taka að okkur, a.m.k. ekki í ríkum mæli, hernaðarstörf. Ég lít svo á þrátt fyrir fullyrðingar á bls. 10, þá sé Vestur-Evrópusambandið ögrun við Atlantshafsbandalagið. Nú er ég ekki eins og hv. 8. þm. Reykn., Ólafur Ragnar Grímsson, orðinn neinn lautinant í hjálpræðisher NATO, en ég tel að aðild að NATO dugi okkur og varnarsamningurinn sé yfirleitt nægilegur til þess að friða þá sem hræddastir eru í þessum efnum. Á bls. 11 segir svo með leyfi forseta: ,,Vangaveltur um mögulega aðild Íslands að EB eru því fjarlægari nú en fyrir ári.`` Þessi setning finnst mér koma eins og skrattinn úr sauðarleggnum miðað við annað innihald skýrslunnar því ég lít svo á að við séum nær Evrópubandalaginu nú, miklu nær og miklu nær aðild að Evrópubandalaginu en við vorum fyrir ári síðan og var þá tekið öðruvísi til orða í skýrslunni þar sem utanrrh. fjallaði um það mál af miklu gáleysi. Í þessari skýrslu getur á einum stað um hugsanlegan velmegunarmúr sem kæmi í stað járntjaldsins. Það kann að vera og það er vafalaust mjög mikilvægt að lífskjör jafnist og batni austan hins gamla járntjalds, en ég er hræddur við að reisa annan múr, þ.e. múr viðskiptahindrana, múr peningavalds á milli Bandaríkjanna og Evrópubandalagsins. Járntjaldið hafi með nokkrum hætti færst í vestur, vestur fyrir Evrópu og ríkisstjórn Íslands hefur skipað okkur Evrópumegin við þann múr. Hér er fjallað nokkuð um norrænt samstarf og öðruvísi mér áður brá. Ég er ekki samþykkur því sem segir hér á bls. 22: ,,Hinar föstu skorður sem einkenndu samskipti austurs og vesturs á tímum kalda stríðsins áttu sinn þátt í því að Norðurlönd gátu einbeitt sér að samstarfi sínu innbyrðis.`` Mér finnst þetta vera tóm vitleysa. Ég held að kalda stríðið hafi út af fyrir sig ekki verið neinn hvati til norræns samstarfs. Hitt er rétt að norrænt samstarf hefur breyst mjög mikið á þessu ári og vægi þess hefur að mínum dómi minnkað ákaflega sorglega. Norrænt samstarf er að verulegu leyti komið til Brussel og þar tel ég að það eigi ekki heima. En við Íslendingar fáum ekki verulega um það ráðið og hinar norrænu þjóðirnar verða auðvitað að fá að ráða sínum málum sjálfar, en ég harma þá breytingu sem þar hefur orðið jafnframt því sem það vekur furðu mína að allt í einu taka menn til, menn sem hafa á undanförnum árum gert við hvert tækifæri sem boðist hefur lítið úr norrænu samstarfi, að lofsyngja mikilvægi norræns samstarfs þegar það er komið til Brussel og er hætt að vera norrænt samstarf nema að tiltölulega litlu leyti. Í þessari skýrslu er réttilega nokkuð fjallað um umhverfismál og ég tel að það sé af hinu góða þó að ástæða væri til að gera það ítarlegar en gert er í skýrslunni því að umhverfismál eru að verða mál málanna og Íslendingum er lífsnauðsyn að taka þar virkan þátt og reyna að hafa áhrif á þróunina. Hér er getið um þátttöku í afvopnunartilraunum. Ég tel að Ísland eigi að taka þátt í afvopnunartilraunum sem mest en mér finnst gæta nokkurrar þversagnar í því þegar við viljum afvopna heiminn annars staðar en jafnframt leggja áherslu á svo sem gert er í þessari skýrslu að vopnabúnaður hér á landi minnki ekki. Þetta finnst mér vera mikil þversögn. Í skýrslunni er nokkuð fjallað um GATT og þróunin rakin. Eins sakna ég þó í þeirri umfjöllun sem kemur okkur Íslendingum verulega við. Það er hvergi minnst á það hér í skýrslunni að ríkisstjórn Íslands hafi gert neinn fyrirvara út af GATT-málinu. Ég hef að vísu orðið var við það eftir því sem ég hef kynnst GATT-samningunum í sambandi við þingmannanefnd EFTA, að þar hefur ríkisstjórn Íslands ekki haldið á lofti þeim fyrirvara og þeim skilyrðum sem ríkisstjórnin setti þann 10. jan. 1992 og friðaði okkur þingmenn á Alþingi og ég tel að á því máli hafi verið illa haldið. Ég vil leyfa mér til þess að öllu sé til skila haldið að lesa þessa samþykkt ríkisstjórnarinnar eins og hún er prentuð í Alþingistíðindum 10. jan. 1992. Þá fóru fram að tilhlutan þess sem hér stendur umræður utan dagskrár um samþykkt ríkisstjórnarinnar um GATT og ég vitna til ræðu hæstv. forsrh. þar um en hann sagði, með leyfi hæstv. forseta: ,,Við frekari vinnslu þessa máls á Norðurlandavettvangi og innan viðskiptasamninganefndar GATT í Genf verður lögð áhersla á eftirfarandi atriði: 1. Unnið verður að því að fá fram þriðjungs lækkun allra tolla á sjávarafurðum til samræmis við aðra vöruflokka. Enn fremur leggur Ísland áherslu á að sambærilegar tillögur og fyrir liggja um lækkun ríkisstyrkja til landbúnaðar nái einnig til sjávarútvegs. 2. Ísland mun gera mjög strangar kröfur á sviði heilbrigðiseftirlits vegna innflutnings á landbúnaðarafurðum. Hér kemur sérstaklega til næmi íslenskra búfjárstofna fyrir smitsjúkdómum vegna langrar einangrunar og er í þeim efnum vitnað til biturrar og dýrkeyptrar reynslu þegar á hefur verið slakað. Ísland ætlast til viðurkenningar á þessum sérstökum aðstæðum. 3. Nauðsynlegt er að leyfilegt sé að framreikna stuðningsaðgerðir miðað við verðbólgu og verðtryggja skuldbindingar, einkanlega í tollaígildum og innanlandsstuðningi. Það er út í hött að sveiflur í verðlagi eða gengi eða skattkerfisbreytingar leiði til þess að sumar þjóðir taki á sig meiri skuldbindingar en aðrar. 4. Íslendingum þykir miður að tillögur Dunkels varðandi niðurskurð útflutningsuppbóta skuli ná svo skammt sem raun ber vitni. Útflutningsbæturnar eru þó sá þátturinn sem hefur verst áhrif á heimsviðskipti. Í tilboði sínu bauðst Ísland til þess að draga úr útflutningsbótum um 65%. Íslensk stjórnvöld hafa í millitíðinni ákveðið að stefna að algeru afnámi útflutningsbóta frá haustinu 1992. Ísland mun telja það afturför ef hverfa þarf frá þeirri stefnu vegna þrýstings sem skapast af öðrum ákvæðum í samningsdrögunum. Sú aðgerð að hverfa frá útflutningsbótum er sársaukafull og hefur m.a. í för með sér verulegan samdrátt í landbúnaðarframleiðslu. Ísland kýs hins vegar að halda sig við þessa stefnu en telur að taka eigi tillit til slíkra aðgerða í samkomulaginu og telja það viðkomandi landi til góða. Af þessum sökum telur Ísland að inn í samningsdrögin ætti að koma ákvæði sem hvetji til meiri samdráttar í útflutningsbótum og veita viðurkenningu fyrir slíka aðgerð. Að dómi Íslands er álitlegast að gera það með eftirfarandi hætti: a. Ríki sem skuldbindur sig til að afnema allar útflutningsbætur hafi rétt til þess frá þeim tíma sem slík aðgerð kæmi til framkvæmda að grípa til magntakmarkana á innflutningi á vörum sem útflutningsbætur eru afnumdar á. b. Þá fjárhæð sem útflutningsbætur eru skornar niður um umfram hina almennu umsömdu prósentu, 36%, skal heimilt að reikna til góða sem sérstakt álag við tollaígildun fyrir þær vörur sem í hlut eiga og/eða sem sérstakar niðurskurðarfríar innanlandsgreiðslur sem bætast við ,,græna boxið``. 5. Studdar verða kröfur um meiri sveigjanleika við skilgreiningu svonefndra grænna greiðslna beint til bænda og áskilið að þær verði ekki bundnar einstaklingum heldur geti þær flust milli bænda og bújarða. Ekki er enn komið að því Ísland taki bindandi afstöðu til hins nýja fyrirkomulags heimsviðskipta sem nú er í smíðum. Verði hins vegar hægt að samræma þau sjónarmið sem taka þarf tillit til innan ramma heildarsamkomulags er óhugsandi að Ísland velji þann kost að standa utan þess. Íslendingar munu sem aðrar þjóðir áskilja sér rétt til að taka afstöðu til samkomulagsins þegar það liggur fyrir í heild í ljósi jafnvægis samningsins og gagnkvæmra hagsmuna aðildarríkja.`` Síðan segir hæstv. forsrh.: ,,Þetta er sú samþykkt sem ríkisstjórnin gerði í dag. Það er verið að fjölfalda hana og ég vona að hún komi til þingmanna sem allra fyrst.`` Frú forseti. Ég taldi mér skylt að rifja þetta upp vegna þess að þetta hefur fallið niður úr skýrslunni. Þetta er utanríkispólitísk yfirlýsing sem gefin var á árinu 1992 og ég tel að eigi heima í þessari skýrslu. Og jafnframt ætti það að fylgja hvernig hefur verið unnið eftir þessari yfirlýsingu. Ég óttast að það hafi lítið sem ekkert verið gert. Hins vegar eru engin tvímæli á því að þetta var kynnt fyrir okkur á Alþingi sem fyrirvari ríkisstjórnarinnar og ég gríp aftur niður síðar í umræðunum þar sem hæstv. forsrh. er að svara fyrirspurn frá mér, þ.e. um eðli þessarar samþykktar. Ég spurði: ,,Ber að skoða þessa samþykkt sem formlegan fyrirvara sem lagður verður fram sem svar ríkisstjórnar Íslands við hugmyndum eða tillögu Dunkels eða ber að skilja þetta sem yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar sem ætluð sé til heimabrúks eða verður henni einungis komið á framfæri sem innlegg í ræðu hæstv. utanrrh. eða formælanda Íslands í þessum umræðum?`` Hæstv. forsrh. svaraði svo: ,,Virðulegi forseti. Þessi samþykkt ríkisstjórnarinnar eða svar, athugasemd, sem formlega verður lögð fram á mánudaginn kemur vegna þeirrar tillögu sem herra Dunkel hefur lagt fram sem andsvar og fyrirvarar af Íslands hálfu en jafnframt verður þetta plagg notað`` og þá er gripið fram í: ,,Sem fyrirvari?`` og forsrh. svarar: ,,já, fyrirvari af Íslands hálfu vegna þess tilboðs sem herra Dunkel lagði fram og þjóðirnar hafa nú til meðferðar. En jafnframt verður þetta plagg notað í dag af hálfu Íslendinga í viðræðum norrænu þjóðanna í Ósló sem eru að móta sína sameiginlegu afstöðu eða ná fram sem víðtækastri samstöðu varðandi það hvernig þær vilji sameiginlega svara þessu tilboði. En óháð því hvaða niðurstaða verður þar, þá stendur þetta plagg sem svar íslensku ríkisstjórnarnnar.`` Og aftur er gripið fram í: ,,Sem fyrirvari?`` Forsrh. segir: ,,Ég held að ég sé búinn að svara þessu alloft, ágæti þingmaður. Ég vona að aðrir heyri betur hér í salnum heldur en þessi virðulegi ágæti þingmaður.`` Því miður sé ég ekki betur en þetta hafi verið plagg sem einungis hefur verið til innanlandsbrúks. Mér er ekki kunnugt um að eðlilega hafi verið haldið á þessu máli af utanrrh. eða utanríkisþjónustunni og a.m.k. eru þessir fyrirvarar Íslands ekki ofarlega í huga þeirra manna sem greina okkur íslenskum þingmönnum frá gangi GATT-viðræðna. Þá langar mig til að fara nokkrum orðum, frú forseti, um þátttöku Íslands í Sameinuðu þjóðunum. Ég lít svo á að Sameinuðu þjóðirnar séu með nokkrum hætti von heimsins, en mér sýnist að Sameinuðu þjóðirnar séu hornreka núv. ríkisstjórnar. Núv. ríkisstjórn hefur ekki séð sóma sinn í því einu sinni að setja íslenskan sendiherra til Sameinuðu þjóðanna heldur ríkir þar bráðabirgðaástand. Kannski fæst einhver krati eða þarf að geyma þetta pláss handa einhverjum krata. En ég tel að það sé óviðunandi að láta við svo búið standa að setja ekki þarna fullmektugan sendiherra til Sameinuðu þjóðanna sem fylgi þar eftir af fullum myndugleik og í fullu umboði málefnum Íslands. Ég hef líka ákveðnar athugasemdir fram að færa varðandi afstöðu Íslands á vettvangi Sameinuðu þjóðanna til ýmissa mála. Ég nefni einungis eitt dæmi. Það er um ríkjahóp þann sem Ísland hefur verið aðili að um Vestur-Evrópuríki og önnur sem eru þau ríki sem við viljum helst eiga félagsskap við á alþjóðavettvangi. Ísrael hefur sótt ákaflega á að komast í þann hóp og mætt andstöðu sumra þessara ríkja þannig að það hefur ekki enn þá verið tekið inn í þennan hóp. Sú hefur verið afstaða Íslands þangað til í vetur að standa gegn innkomu Ísraels í hópinn, en í vetur fékk sendifulltrúinn fyrirmæli um það að breyta um afstöðu og styðja inntökubeiðni Ísraels. Nú er það út af fyrir sig gott að vera gestrisinn og þægilegur við Ísraelsmenn og það hafa Íslendingar reyndar oft verið á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og annars staðar, en ýmis verk Ísraels nú í seinni tíð eru þess eðlis að þeir eru ekki sérstaklega geðfelldir félagar á alþjóðavettvangi og það er því verra að þessi ríki í ríkjahópnum skiptast á um að vera formælendur hópsins og það hefur það í för með sér að ef Ísrael væri tekið í hópinn að við yrðum að lúta því að Ísrael talaði fyrir hönd Íslands á vettvangi Sameinuðu þjóðanna tímunum saman og kannski í viðkvæmum málum. Þetta finnst mér vera óskynsamlegt og ekki eðlileg íslensk utanríkispólitík. Ég nefni einungis þetta eina dæmi þó fleiri mætti til tína. Ég lít svo á að verkefni Sameinuðu þjóðanna séu þess eðlis að það sé full ástæða til þess að Ísland taki þar þátt af fullum heilindum, fullri atorku og þá á ég sérstaklega við umhverfismál sem nú eru að verða eitt meginviðfangsefni Sameinuðu þjóðanna. Í kjölfar ráðstefnunnar í Ríó hefur komist hreyfing á þessi mál og þau eru orðin mjög mikilvæg í starfi og umfjöllun á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Umhverfismálaumræðan þar er ekki að öllu leyti eins og ég tel að þjónaði best hagsmunum Íslendinga vegna þess að umhverfismálaumræðan þar fer fyrst og fremst fram um land og reyndar loft. Hafið er að miklu leyti undanskilið og ég tel að Íslendingar eigi að nota hvert tækifæri til þess að reyna að beita sér fyrir því að athyglin beinist að hafinu, skynsamlegri nýtingu hafsins og siðmannlegri umgengni um hafið. Í skýrslu hæstv. utanrrh. varð ég ekki var við það við skjótan yfirlestur að mál væri gert að þeirri hættu sem okkur stafar af losun kjarnorkuúrgangs í hafið eða þeirri ógn sem okkur stafar af hugsanlegum kjarnorkuslysum í hafinu í kringum Ísland. Það tel ég vöntun og ég tel að íslenska utanrrn. megi ekki láta neitt tækifæri ónotað og íslenska ríkisstjórnin til þess að vekja athygli á þessari hættu og á því að þetta er ástand sem verður að breyta. Ég lít svo á að utanríkispólitík núv. ríkisstjórnar sé ekki ásættanleg vegna þess að hún gengur fyrst og fremst út á það að tengja okkur Evrópubandalaginu. Hér hefur verið talað um þróunaraðstoðina og ég ætla að leiða hest minn frá því. Sumt hefur kannski tekist sæmilega hjá okkur en sumt er okkur til minnkunar. Við höfum lofað fjármagni til þróunaraðstoðar, við höfum innágengist að verja til þess fjármunum og við höfum ekki staðið við það og það er náttúrlega ekki gott. Hins vegar höfum við efni á því að verja peningum í mislukkaðar aðgerðir í þróunaraðstoðarmálum eins og t.d. þegar hæstv. utanrrh. brá undir sig betri fætinum og heimsótti Hastings Banda í Malaví sem mér finnst ekki vera geðfelldur gestgjafi eins og stendur. Hæstv. utanrrh. var hrifinn af þessari persónu og fór um hann lofsamlegum orðum í íslenskum fjölmiðlum, mig minnir að honum hafi fundist hann vera ákaflega hygginn maður. Það getur vel verið að hann sé hygginn á sinn hátt  Á fyrri árum hefur mér stundum þótt ríkisstjórnir Íslands óþarflega fylgispakar Bandaríkjamönnum. Gildir þar einu þó ég hafi stutt flestar þær ríkisstjórnir en nú er þó svo komið að ég óttast þá kollsteypu sem mér finnst íslensk utanríkispólitík vera að taka, þ.e. að fjarlægjast Bandaríkin með þeim hætti sem hér er gert og er þó þar flest á uppleið og von um bætta og breytta stjórnarhætti undir nýjum forseta og traustara efnahagslífi en þar hefur verið um sinn í Reagan/Bush kreppunni. Ég óttast þá kollsteypu að snúa okkur alfarið til Evrópubandalagsins sem núv. ríkisstjórn gerir. Ég tel að okkur sé mikilvægt að halda uppi myndugri og sjálfstæðri íslenskri utanríkisstefnu, gæta viðskiptahagsmuna okkar hvarvetna, bæði í austri og vestri, norðri og suðri, og láta sjálfstæða og mynduga rödd Íslands heyrast á alþjóðavettvangi og kannski er besta tækifærið í starfi Sameinuðu þjóðanna.

Hæstv. forseti. Fyrir tveimur árum mátti heyra margan halda því fram að við lifðum á ánægjulegum breytingartímum, við slaka á spennu milli austurs og vesturs, vaxandi einingu, ekki í einungis hefðbundinni Vestur-Evrópu heldur teygðist samstarfið stöðugt í austurátt og samvinna tækist væntanlega loksins um fækkun kjarnavopna. Í dag má vissulega segja að við lifum á athyglisverðum tímum breytinga en svo sannarlega er nú erfiðara að hamra á því jákvæða. Þrátt fyrir gott samstarf núverandi stjórnarherra í Moskvu og Washington verður ekki með góðu móti séð hvað framtíðin felur í skauti sér við ótryggt ástand í Rússlandi. Eins og komið hefur fram í dag hefur Balkanskagi logað í hræðilegu stríði undanfarin tæp tvö ár og spennan þaðan teygir sig í suður, norður, austur og vestur. Sú samvinna sem Vestur-Evrópa var markvisst sögð byggja upp innan vébanda sinna hefur gengið hægar og tregar en vonast var eftir og eftir að járntjaldið hvarf er silfurmúrinn að hlaðast upp milli Vestur- og Austur-Evrópu. Loks er önnur kjarnorkuvá fyrir dyrum. Vá sem ekki byggir að mestu leyti á vopnakapphlaupi heldur á afleiðingum lélegrar uppbyggingar kjarnorkuvera, aðallega í fyrrverandi austantjaldslöndum þar sem tíðir lekar hafa orðið undanfarið og vá sem felst í kjarnorkuúrgangi jafnt á láði sem legi. Þetta er sú sýn sem blasir við okkur héðan af Íslandi þegar horft er til meginlandanna úr miðju Atlantshafi. Þrátt fyrir landfræðilega legu okkar má ekki á neinn hátt segja að það ástand sem ríkir í kringum okkur snerti okkur lítið. Bæði í efnahagslegu og öryggislegu tilliti erum við samofin því sem gerist í kringum okkur. Það er því mikilvægt að við gerum það sem í okkar valdi stendur til að hafa áhrif á gang mála og reyna þannig að tryggja afkomu okkar, öryggi og framtíðarmöguleika. Í því sambandi er rétt að gera sér grein fyrir því hvort, hvert og hversu hratt eigi að stefna í samrunaþróun Evrópuríkja, ekki aðeins milli ríkjanna 12 og EFTA heldur allrar Evrópu. Í umræðum á alþjóðavettvangi hefur talsvert verið rætt um hver mörk Evrópu muni verða í framtíðinni, hvort mörkin muni skorðast við Úralfjöll og Atlantshaf, hvort þau þrengist eða víkki út. Ljóst er að ríkin í austri hafa af efnahagslegum ástæðum áhuga á nánari tengslum við vesturhluta meginlandsins og muni væntanlega í framtíðinni er umrótinu linnir leita eftir slíku. Með tilliti til þess hversu erfiðlega hefur gengið að ná einingu um samruna þeirra landa sem nú reyna slíkt má sjá hvílík hyldýpisgjá í menningarlegu og efnahagslegu tilliti hlýtur að vera milli Vestur-Evrópulanda og þeirra ríkja sem liggja austast í þeirri Evrópu sem við skilgreinum í dag, hvað þá heldur þeirra ríkja sem liggja enn austar. Því er brýn nauðsyn að fara sér hægt í samrunaferlinu og meta gaumgæfilega hvert skref. Tel ég einsýnt að í þeirri þróun muni menningararfur einstakra þjóða og þjóðarbrota leika stórt hlutverk í endanlegri samsetningu Evrópu þannig að bandalög myndist milli þeirra ríkja sem standa næst hvert öðru í menningarlegu tilliti. Skilgreining Evrópu gæti því hugsanlega endað sem skilgreining á sameiginlegum menningararfi sem geti fallið saman í eina heild, Evrópu. Það þykir einsýnt að gildistaka EES-samningsins muni dragast, jafnvel allt fram á næsta ár og lengra er vart unnt að spá. Jafnframt er víst að ef úr samningnum verður muni hann vara lengur gagnvart flestum EFTA-ríkjum en spáð var fyrr í vetur. Mun samningurinn þá væntanlega hafa borgað sig og línur breyst og e.t.v. skýrst innan Evrópu eins og ég benti á í framsöguræðu minni við 1. umr. um EES-samninginn á sl. hausti. Enn fremur hafa úrslitin í atkvæðagreiðslu í Danmörku um Maastricht-samninginn haft meiri áhrif en ætla hefði mátt í fyrstu. Nú velta margir vöngum yfir því hvort Maastricht verði nokkurn tímann að veruleika í nánast upphaflegri mynd. Efnahagsbandalagið mun þannig verða laustengdara en ráð var fyrir gert. Auðvitað munu slíkar niðurstöður valda ýmsum ráðamanninum innan EB vonbrigðum. Á hinn bóginn má velta fyrir sér hvort æskilegt sé með tilliti til þess ástands, sem nú ríkir og ríkja mun í nánustu framtíð í Austur-Evrópu, að svo þéttur efnahags- og samrunakjarni sem EB gæti orðið og jafnvel EES þó í minna mæli sé að það hafi jákvæð áhrif á gang mála í Austur-Evrópu, þ.e. hvort slíkt muni flýta fyrir uppbyggingu þar og hvort slíkur kjarni muni geta haldið niðri spennu sem óhjákvæmilega myndast milli svo nálægra ríkja með svo mismunandi efnahag. Ég minntist áðan á silfurmúrinn. Þetta orðatiltæki er að verða æ algengara þegar rætt er um mismuninn á lífsafkomu Austur- og Vestur-Evrópubúa. Þess hefur gætt í umræðum að þessi silfurmúr geti orðið hátt í jafnskeinuhættur og járntjaldið var áður ef Vestur-Evrópuríki gæta þess ekki að styðja fjárhagslega við þá þróun sem þar verður að eiga sér stað. Þegar gætir innan Austur-Evrópu spennu, vonbrigða og reiði í garð efnaðra ríkja. Því er afar brýnt að þessi nýfrjálsu ríki fái markvissa aðstoð til að flýta fyrir uppbyggingu í hvaða formi sem þessi aðstoð verður veitt. Slíkt verður á endanum beggja hagur, veitenda og þiggjenda. Það er ekki eingöngu á sviði efnahagslegrar uppbyggingar sem nauðsynlegt er að eiga samvinnu við Austur-Evrópuríkin. Eins og ég gat um hér áðan þá steðjar að mikil kjarnorkuógn úr austri og sú ógn stafar að þessu sinni ekki aðallega af kjarnorkuvopnum heldur af kjarnorkuverum og kjarnorkuúrgangi. A.m.k. 20 kjarnorkuver í Austur-Evrópu eru nánast að hruni komin. Þegar hafa orðið nokkur slys og nú síðast í Tomsk í Síberíu og nú er ekki lengur spurning hvort um annað slys verði að ræða heldur hvenær. Enn er kjarnorkuúrgangur ekki urðaður nægilega tryggilega í jörðu og síðast en ekki síst eru höfin farin að fá sinn skammt af geislun vegna úrgangs. Einn er sá þáttur sem hefur ekki nægilega verið ræddur opinberlega en það eru afleiðingar geislunar á menn og annað umhverfi. Til að gefa litla hugmynd um afleiðingar Tsjernóbíl-slyssins, þess slyss sem hingað til hefur verið talið stærsta kjarnorkuslys sögunnar, þá er vitað með vissu að á þriðja þúsund manns hafa þegar látist vegna geislunar. Talið er að alls 11 milljónir manna hafi orðið fyrir beinum áhrifum geislunar í meira eða minna mæli og af þeim hópi hefur aðeins lítill hluti hlotið reglulegt eftirlit. Vestur-Evrópulönd hafa heitið fjármunum til að hefja verkefni sem miðast að því að leita uppi, fylgjast með og lækna eða fremur lina þjáningar þeirra sem fyrir geislun urðu. Þetta verkefni á einnig að vera fyrirmynd fyrir þau viðbrögð sem beita á við sams konar slys. Meira en tvö ár hafa liðið frá því að ýta átti verkefninu úr vör en sökum erfiðs efnahagsástands í Vestur-Evrópu hefur það ekki hafist enn. Ég vil benda á að áætlaður lækniskostnaður vegna þessa slyss mun nema um 55 milljörðum Bandaríkjadollara en aðeins brot af þeirri upphæð hefur þegar verið reitt fram. Það er mjög miður að ekki skuli hafa tekist betur með að hefja framkvæmd þessa verkefnis. Afleiðingar kjarnorkuslysa eru ekki einangruð fyrirbæri, þær snerta alla heimsbyggðina og þar er Ísland engan veginn undanskilið. Það er því brýnt að vera á verði og taka virkan þátt í að koma á auknu öryggi í kjarnorkumálum. Þessi mál verða okkur æ tengdari með hugsanlegri vaxandi geislun sjávar norðan Íslands og við verðum að beina kröftum okkar í að gera það sem í okkar valdi stendur til að bægja slíkri ógnun frá gjöfulum fiskimiðum okkar. Kjarnorkuvá er ekki óraunhæfur eða fjarlægur möguleiki, heldur gæti slík ógn dunið yfir fyrr en varir í okkar nánasta umhverfi. Því er skylda okkar Íslendinga að beita okkur af öllu afli til að tryggja kjarnoruöryggi hvar sem er í heiminum. Ég hef beint augunum aðallega í austurátt, til Evrópu og því sem þar hefur gerst að undanförnu enda eðlilegt þar sem svo miklar umbreytingar eða umbylting er þar að verða. Við höfum hins vegar átt gott og náið samstarf við nágranna okkar í vestri, Bandaríki Norður-Ameríku og Kanada. Til skamms tíma áttum við mun meiri viðskiptahagsmuna að gæta þar en í dag og e.t.v. skapast slíkt tækifæri aftur fyrr en varir. Við höfum einnig haft varnarsamning við Bandaríkin og tryggt þannig öryggishagsmuni okkar. Mikilvægt er að við rjúfum hvergi þau góðu tengsl sem við höfum við þessa granna okkar. Eins og stendur er mikil spenna á viðskiptasviðinu milli vina okkar í austri, EB og Bandaríkjanna, vegna GATT-samningsins. Vonandi tekst okkur að finna lausn á þeim samningsörðuleikum sem allra fyrst. Hætta er á að ef slíkt næst ekki sem fyrst muni skapast aukin spenna almennt milli þessara ríkja og afleiðingarnar af því ástandi eru ófyrirsjáanlegar. Nauðsynlegt er fyrir okkur að gæta þess að halda því góða sambandi sem við höfum átt við granna okkar beggja vegna Atlantshafsins og leggja okkar af mörkum þar sem kostur er. Við eigum að styðja vel við samstarfsþætti beggja aðila, þ.e. NATO og RÖSE, og við eigum jafnframt að fylgjast vel með þeirri þróun sem fram fer á hvoru meginlandinu fyrir sig, hvort heldur er á öryggis- eða viðskiptasviðinu og hvort heldur er Vestur-Evrópusambandinu eða NAFTA. Með virki þátttöku í alþjóðasamstarfi og árvökulum augum okkar mun okkur væntanlega takast að fyrirbyggja einangrun eða að við heltumst úr lestinni en fylgjast heldur með þróuninni og jafnvel hafa hlutfallslega meiri áhrif á þróunina en ætla mætti miðað við stærð þjóðar og legu landsins.

Hæstv. forseti. Ég vil nota þetta árlega tækifæri þegar skýrsla hæstv. utanrrh. um utanríkismál er til umræðu til að koma inn á nokkur atriði, bæði úr skýrslunni sjálfri og eins önnur sem hæst ber í umræðu um utanríkis-, afvopnunar- og friðarmál og öryggismál og annað þar sem hér heyrir undir. Ég vík fyrst að aðstæðum okkar Íslendinga heima fyrir og ræði lítillega um stöðu okkar í ljósi breyttra aðstæðna umhverfis og í heiminum. Því neitar auðvitað enginn að það séu breyttir tímar og enda sennilega sagt oftar en nokkuð annað í þessum umræðum öllum. En eins og réttilega var minnt á fyrr í umræðunni í dag þá hafa hlutir í mannkynssögunni auðvitað áður tekið breytingum og menn verða svolítið að halda aftur af sér að upplifa sjálfa sig ekki sem hina merkilegustu allra kynslóða þar sem allt sé með öðrum og merkilegri hætti en áður hefur verið eða verða muni eins og segir í ritningunni. Það er auðvitað talsvert hátt reitt til höggs að dæma sig svo hátt.  Lengi var það svo að ein helsta réttlæting þeirra sem mæltu fyrir veru erlends hers í landinu var sú að Vesturlöndum stafaði slík ógn af hernaðarmætti Sovétríkjanna og af þeim sökum væri ófriðvænlegt í heiminum og þess vegna yrði herinn að vera hér. Menn muna og þekkja að lengst af hefur það verið svo í orði kveðnu að allir stjórnmálaflokkar á Íslandi hafa verið sammála um að ekki væri æskilegt að hafa hér erlendan her og lengi vel var sagt: Hann mun ekki verða hér á friðartímum. Um það erum við sammála. Miklir svardagar fóru fram um það að þó svo að menn yrðu nú við erfiðar aðstæður og ófriðvænlegar horfur í heiminum að fá hingað erlendan her eða sætt sig við veru hans þá kæmi eitt ekki til greina og það væri það að hann væri hér á friðartímum. Svo deildu menn um það hvað skyldu kallast friðartímar. En veigamesta röksemdin var jafnan sú, eftir jafnfjarlægar röksemdir og átök á Kóreuskaganum og annað slíkt sem gripið var til þegar allt um þraut, að hin mikla hernaðarógn, sem stafaði af Sovétríkjunum, gerði það nauðsynlegt að hér væri erlendur her. Nú stendur í þessum skýrslum að þaðan sé ekki ógnar að vænta lengur. Að vísu er talsvert til þarna af vopnum en eins og mál hafa þróast hafa sérfræðingar utanrrn. og höfundar bæði þessarar skýrslu utanrrh. og líka skýrslu stjórnskipaðarar nefndar komist að því að þaðan sé ekki ógnar að vænta. Maður skyldi þá ætla að þetta gamalgróna atriði kæmi á dagskrá hvort ekki séu komnir friðartímar sem gera það að verkum að allir stjórnmálaflokkar á Íslandi geta þá staðið við þau loforð og þá svardaga að hér verði ekki erlendur her á friðartímum. Ég leyfi mér að inna eftir því, ekki síst hæstv. utanrrh., eru komnir friðartímar? Eða er verið að búa sér til einhver ný hugtök í þessum efnum? Það sýnist mér reyndar og gangi út á það að segja: Jú, þrátt fyrir það að hér séu út af fyrir sig komnir friðartímar og að Íslandi stafi í raun og veru engin ógn, sem vænta megi að bregðast þurfi við, þá eru samt af öðrum ástæðum forsendur eða skilyrði sem kalla á að hér verði erlendur her. Ég tel að menn eigi auðvitað að ræða þetta svona og talsmenn Sjálfstfl., Alþfl. og fleiri flokka eiga að koma til dyranna eins og þeir eru klæddir í þessum efnum og segja: Niðurstaða skýrslu nefndar um öryggis- og varnarmál Íslands og boðskapurinn í skýrslu hæstv. utanrrh. er sá að þessi gamla hugsun sé úrelt. Hvað sem líði friðartímum í heiminum og í kringum okkur, þá erum við að breyta um stefnu og leggjum til að hér verði til frambúðar erlendur hér í landinu. Það er kannski barnaskapur og bernska, eins og áðan var hermt var upp á ræðumann, sem gerir það að verkum að ég hafði alltaf ímyndað mér að þeir tímar gætu komið að Íslendingar yrðu á nýjan leik sammála um að nú væru friðartímar, friðvænlegt í heiminum og við gætum látið erlendan her hverfa á brott. Á engri stund hefði ég orðið glaðari en þeirri. Ég er auðvitað þeirrar skoðunar að þeir tímar geti komið og séu kannski í nánd, að nokkru leyti þegar runnir upp, það verðum ekki við sem tökum ákvarðanir um veru erlends hers í landinu, heldur sá hinn sami erlendi her, taki það upp hjá sjálfum sér að segja einn góðan veðurdag: Góðan daginn, nú er þetta þannig að hér höfum við ekkert að gera lengur. Verið þið sæl. Good bye. Og þeir taka saman pjönkur sínar og fara. Ég segi alveg eins og er, miklu frekar vildi ég sjá Íslendinga sjálfa hafa manndóm í sér að taka slíkar ákvarðanir en að mæta þeim með þessum hætti og standa eftir með kjálkann niður á bringu og vita ekki hvað þeir ættu af sér að gera. Eitt það allra nöturlegasta í umræðum undanfarinna missira finnst mér stundum vera það að það bryddar á því að menn séu næstum eins og að biðja hinn erlenda her um að vera hér áfram, draga sem minnst saman seglin. Þá er sú nöturlega staðreynd orðin óhrekjanleg sem andstæðingar þessarar hersetu um áratugi hafa haldið fram og varað við að svo geti farið að við verðum svo efnahagslega háð veru hans hér að við lendum í því sjálf að óska eftir veru hans án þess að fyrir því séu e.t.v. lengur nokkur haldbær rök, hafi þau yfirleitt einhvern tímann verið til. Ég er þeirrar skoðunar að það ætti að taka þetta mál á dagskrá undir þeim formerkjum að í ljósi breyttra aðstæðna og þeirra tíma sem nú eru uppi yrði reynt að leita sem mestrar samstöðu um það að herinn hyrfi úr landinu, staðið yrði að því með þeim hætti sem auðveldastur yrði fyrir alla aðila. Íslendingar sjálfir gætu þá tekið að sér, ef einhverjir væru, þá þætti mála sem tengjast þessu sviði sem talið væri ástæða til að halda uppi og leggja síðan aðra af. Mér finnast þær miklu þverstæður, sem eru á ferðinni í málflutningi manna um þessar mundir þar sem annars vegar er varað við því og sagt berum orðum, væntanlega réttilega af mönnum sem hafa verið í viðræðum við hina erlendu aðila, eins og höfundum skýrslu um öryggis- og varnarmál, að búast megi við áframhaldandi samdrætti hjá hinum erlenda her í landinu, eins og víðar í útlöndum, bæði vegna þessa alþjóðlega umhverfis sem hefur breyst, líka vegna þess sem þekkt er að nú leggja menn mikið kapp á að skera niður útgjöld til hermála, sérstaklega í Bandaríkjunum. Þetta er viðurkennt, og Íslendingar þurfa að búa sig undir þetta og horfast í augu við að þetta geti gerst á næstu missirum. En í hinu orðinu er svo blaðinu snúið við og sagt: En herstöðin hér á Íslandi hefur aldrei verið mikilvægari en nú. Það er mjög merkilegur málflutningur. Þetta mundi útvarpsstjóri sennilega kalla þverstæður, ekki satt, hæstv. utanrrh., ef ekki óleysanlegar, a.m.k. illeysanlegar þverstæður. Ég sé ekki alveg samhengið í því að annars vegar séu Bandaríkjamenn að draga saman og skera niður og fækka í herstöðinni og fækka vígtólum, en hins vegar sé stöðin orðin mikilvægari en nokkurn tímann fyrr. Ég sé ekki alveg samhengið. Vildi kannski hv. þm. Björn Bjarnason útskýra það fyrir mér? Hann á einhverja aðild að einu af þessum plöggum sem hér liggja fyrir þingmönnum, þó kannski ekki því sem nú er á dagskrá en öðru sem hér er fyrir hendi. Ég held að við ættum að taka þetta á dagskrá undir þessum formerkjum og auðvitað manna okkur upp í það að taka þessa ákvörðun sjálfir og stýra því hvernig að henni verði staðið, hún undirbúin og henni hrint í framkvæmd. Vissulega fylgja því miklar breytingar sem við Íslendingar þurfum að taka á eins og menn ef erlendi herinn og sá stóri vinnuveitandi, sem hefur skapað störf og veitt mikið fjármagn inn í landið, sérstaklega á ákveðin landsvæði, hverfur með sitt hafurtask og að verulegu leyti með honum þau umsvif sem hafa stafað af veru hans hér. En ætlum við að láta stranda á því að leysa það verkefni? Ég segi nei, ég vona ekki, og ég held að þjóðin hafi ráðið við stærra átak en það að mæta því og byggja upp annað í staðinn. Þetta er þó þrátt fyrir allt í stærðargráðu mælt miklu minni sveifla, miklu minna útslag en við höfum oft orðið fyrir á undanförnum árum og áratugum, t.d. í gegnum sveiflur í afla eða verðmæti í sjávarútvegi okkar. Að þessu eiga menn að snúa sér og ganga uppréttir til þess. Ég tel að heilmiklir möguleikar séu til að mæta þessu, t.d. með því að nýta þá aðstöðu og þá möguleika sem eru á Keflavíkurflugvelli. Að mínu mati hafa menn alls ekki náð að spila þar úr hlutunum eins og hægt væri og það strandar m.a. að mínu mati á fornaldarlegu skipulagi að hluti af samgöngumálum landsmanna heyrir þarna undir utanrrn. en ekki réttbær yfirvöld og það hefur staðið framþróun í þessum málum á því sviði fyrir þrifum. Því þarf auðvitað að breyta og taka á fleiru í þessu sambandi. Ef við hverfum svo aðeins út fyrir landsteinana, hæstv. forseti, svona meira til hins alþjóðlega ástands, er það svo að tilfinningar manns eru býsna blendnar gagnvart því sem þar hefur verið að gerast. Því miður. Það er nefnilega ekki svo að það sé eingöngu hægt að standa upp og fagna þó margt jákvætt hafi gerst því það eru líka mjög alvarlegir hlutir að gerast. Á ýmsum stöðum sér ekki fyrir endann á umróti og upplausn sem ríkir. Auðvitað fagna allir endalokum kalda stríðsins, eða a.m.k. þeir sem hafa fallist á að því sé lokið. Nú hefur leikið vafi á því fram á síðustu stundu að þau skilaboð hafi komist til allra. Lengi vel lék grunur á því að t.d. Morgunblaðið hefði ekki frétt af því að kalda stríðinu væri lokið. Nú tel ég að það sé komið á hreint þar á bænum og jafnvel innstu hringir í Sjálfstfl. séu komnir með þetta nokkuð á hreint. Þó hefur mér stundum fundist að hv. formaður utanrmn. þyrfti að lesa sér aðeins betur til í þessum efnum og honum hætta dálítið til að falla í gamla kaldastríðstransinn af og til þegar þessi mál ber á góma. En við skulum fagna því að kalda stríðinu sé lokið og við skulum fagna því að hið ómanneskjulega, miðstýrða kerfi, sem fyrir löngu var gengið sér til húðar í austanverðri Evrópu, hefur fallið. Þá kemur að því sem ekki er hægt að fagna og það er því ófremdarástandi sem ríkir þar og víðar og engan veginn séð fyrir endann á hvaða afleiðingar hefur fyrir heimsfriðinn, fyrir efnahagsþróun o.s.frv. Auðvitað er mála sannast að meira og minna öll austanverð Evrópa er í upplausn og alls ekki séð fyrir endann á því hvernig því reiðir af. Hin gömlu lýðveldi Sovétríkjanna, fleiri en færri, eiga við gífurlega erfiðleika að etja í samskiptum innbyrðis, líka á stjórnmálasviðinu. Þar eru deilur milli lýðvelda og milli þjóðarbrota og jafnvel bein hernaðarátök eins og menn þekkja. Í Júgóslavíu er ástand mála öllum kunnugt og því miður er ekki miklu fegurri sögu að segja af ástandinu á ýmsum öðrum svæðum. Þar má nefna Afríku, Mið-Austurlönd og fleiri staði. Ég er þeirrar skoðunar að ástand mála í Júgóslavíu í dag sé einhver átakanlegasta sönnun þess sem uppi er í heiminum hvílíkt böl vígbúnaðarkapphlaup kaldastríðsáranna var mannkyninu. Auðvitað er engin leið að horfa fram hjá því að aðalógæfan í dag er sú vopnaupphleðsla, sem átti sér stað á þessum svæðum, og því miður víðar í heiminum, í skjóli og skugga kalda stríðsins þar sem allir hlutir voru réttlættir og bláfátæk ríki eyddu tugum prósenta af ráðstöfunartekjum sínum árum og áratugum saman í brjálæðisleg kaup á vopnum. Hver er afleiðingin? Jú, hún er sú að vítt og breitt um heiminn eru til óhemjubirgðir af vopnum og svo gerast hlutir eins og gerst hafa um austanverða Evrópu, eða á Balkanskaga, og þá er þetta ein púðurtunna, ein samfelld púðurtunna vegna þess að átök milli þjóða, lýðvelda og þjóðarbrota, eru auðvitað af allt öðrum toga þegar þau eru háð með mannskæðum drápstólum af því tagi sem vígbúnaðaruppbyggingin á kaldastríðsárunum hafði í för með sér. Það er líka allt annar hlutur fyrir alþjóðlega aðila að reyna að stilla þar eitthvað til friðar. Ég endurtek að ég held að ástand mála í Júgóslavíu og reyndar miklu víðar í heiminum, því miður, sé átakanleg sönnun þess böls sem vígvæðingin og vígbúnaðarkapphlaupið var á kaldastríðsárunum. Að mínu mati er það gjaldþrot þeirrar hugmyndafræði að í gegnum vígbúnað fælist helsta öryggi mannkynsins. Eða ætla menn virkilega að réttlæta ástandið í Júgóslavíu og vígvæðinguna sem þar hefur orðið og það sem þar er að gerast blákaldir og standa á því að þetta hafi verið réttlætanlegt frá einhverju sjónarhorni séð? Ég treysti mér ekki til þess. Ég er þess vegna enn í dag jafnsannfærður og ég hef alla tíð verið um það að lausnin fyrir mannkynið í þessum efnum felst ekki í vígvæðingu. Hún felst ekki í hernaðarbandalögum, hún felst ekki í því að vopnast og vopnast, hver sem betur getur, því að það endar með því að vopnunum verður beitt einhvers staðar, ef ekki í átökum á milli þjóða þá innbyrðis eins og dæmin sanna. Auðvitað er engin önnur lausn í þessu en sú að afvopna heiminn. Hin eina varanlega lausn er að afvopna heiminn þannig að þessi gígvænlegu morðtól úti um allt geti ekki lent í höndum hópa, manna eða þjóðarbrota þegar ríki liðast í sundur eða upplausnarástand verður af einhverjum sökum. Hversu oft hafa menn ekki lent í því, t.d. Vesturlönd, Bandaríkjamenn, Bretar, Frakkar, að við stjórnarskipti, byltingar eða annað umrót einhvers staðar í löndum þriðja heimsins hafa þeir allt í einu staðið frammi fyrir því að ríki sem þeir hafa sjálfir vopnað í gríð og erg á undanförnum árum voru komin niður í andstæðar raðir og börðust jafnvel við þá sjálfa? Vita menn hve stór hluti vopnanna sem Írakar notuðu var frá Bandaríkjamönnum sjálfum þegar þeir fóru að berjast við þá? Drjúgur hluti. Þannig hefur það víðar verið. Er ekki hægt að læra eitthvað af þessu? Ég spyr. Af því að miklar umræður hafa af eðlilegum ástæðum sprottið um það hvað á að gera þegar ástand mála verður eins og það er í Júgóslavíu þá held ég að menn eigi að ræða þetta í tvennu lagi. Annars vegar þær aðstæður sem þar eru fyrir hendi og menn verða auðvitað að horfast í augu við og verður ekki breytt, þ.e. sagan verður ekki endurtekin og við getum ekki spólað aftur á bak og byrjað upp á nýtt árið 1945, því miður, því að þá mundum við væntanlega reyna að gera ýmislegt betur. Hins vegar eiga menn að halda aðgreindri umræðu um það hvernig við ætlum svo að fyrirbyggja varanlega í framtíðinni að slíkir hlutir geti gerst. Það er auðvitað eðlilegt að menn leiti allra leiða til þess, liggur mér við að segja, að reyna að grípa inn í ástand mála eins og það er nú á Balkanskaga þegar konur og börn eru að verða aðalfórnarlömb í harmleiknum eins og alltaf verður í styrjöldum, saklaust fólk. Á hinn bóginn verða menn líka samtímis að reyna að átta sig á því hvernig við ætlum svo að fyrirbyggja þegar þessum hildarleik einhvern veginn lýkur, sem vonandi verður sem fyrst, að slíkt geti endurtekið sig. Þá hefur nokkuð umræða orðið um það hvernig á að gæta öryggisins í þessu sambandi og hver getur tekið að sér það hlutverk. Ég held að lausnin liggi ekki í því að Bandaríki Norður-Ameríku, þó öflug séu, eða hernaðarbandalög eins og NATO taki að sér eitthvert alþjóðlegt lögregluhlutverk. Ég held að það sé mikil skammsýni, byggð á úreltum hugsunarhætti, að ímynda sér að þær leifar kalda stríðsins sem birtast í þessum myndum, séu lausnin í framtíðinni. Það er a.m.k. ekki sú lausn sem ég vil sjá og mig dreymir um. Ég held að menn ættu að hyggja að því hvar standa þeir ef menn setja traust sitt á slíka hluti gagnvart svæðisbundnum átökum eða aðstæðum af einhverju tagi þar sem þessir hinir sömu aðilar væru þátttakendur í deilunum. Hvað ætla menn að gera þá, ef menn ætla að byggja öryggiskerfi framtíðarinnar upp á þeim, á þessum kjarnorkuvígbúnu stórveldum? En hvað með það nú ef átökin verða við bæjardyrnar hjá annaðhvort Bandaríkjamönnum eða Evrópuþjóðunum í NATO? Segjum sem svo að annaðhvort Bandaríkjamenn sjálfir eða Frakkar séu þátttakendur í þeim hildarleik eða aðilar að honum eða tengjast honum af einhverjum ástæðum. Segjum sem svo að um sé að ræða átök í norðanverðri Afríku á því svæði sem Frakkar hafa haft og hafa mikil ítök og þeir hafa með einum eða öðrum hætti dregist inn í þann hildarleik, því eins og menn vita hefur þar verið og er af og til franskur her á ýmsum svæðum. Hvað gera menn þá? Dugar þá NATO til að gæta öryggisins og stilla til friðar í slíkum leik ef eitt aðildarríkjanna er þátttakandi í honum eða aðili að deilunni? Gengur það upp, samanber 5. grein stofnsamþykktar NATO um árás á eitt ríki eða aðild eins ríkisins að deilum geri það að verkum að þau eigi öll aðild að henni? Ég held að menn verði að fara í gegnum slíkar spurningar og ræða þetta út frá slíkum grundvallaratriðum ef menn ætla að komast til botns í málunum. Ég held þess vegna að leitin standi áfram að einhverju því alþjóðlegu öryggiskerfi sem við getum treyst á til frambúðar og er ekki jafnmiklum annmörkum háð og þær hugmyndir ýmsar sem menn hafa haft til umræðu upp á síðkastið. Þá kemur kannski að hlutverki Sameinuðu þjóðanna og möguleikum þeirra að menn undir stjórn þeirra með einhverjum hætti stilli þarna til friðar og tryggi síðan í framhaldinu friðvænlegar horfur í heiminum. Ég held að flestir fagni því að á allra síðustu árum hefur öryggisráð Sameinuðu þjóðanna tekið mun virkari þátt í lausn deilumála af þessu tagi og verið miklu virkari stofnun á allan hátt en áður var. Sumir segja að það gangi svo langt að öryggisráðið skyggi nú orðið á stofnunina sjálfa, Sameinuðu þjóðirnar, og hin pólitíska þyngd og þungamiðja samstarfsins á vettvangi Sameinuðu þjóðanna sé nú í öryggisráðinu fremur en á allsherjarþingi eða í stofnuninni sem slíkri. Það er ekki aðalatriðið í mínum huga heldur hitt að starfið þar skili árangri og það hefur það sannarlega gert í ýmsum tilvikum. En meira þarf til og menn benda auðvitað á að það sé kannski að nokkru leyti líkt á komið með Sameinuðu þjóðunum í dag og Alþingi hinu forna, hinu forna þjóðríki á Íslandi sem hafði þing og lög en vantaði framkvæmdarvald og það má til sanns vegar færa að þetta sé ekki með öllu óskylt ástand. Þá er spurningin: Er hægt að búa Sameinuðu þjóðunum til framkvæmdarvald? Ég svara því hikstalaust að það er sú leið sem ég tel að menn eigi að hyggja fyrst og fremst að og þó kannski spyrja sig fyrst að því að hve miklu leyti þarf slíkt að vera fyrir hendi ef hægt er að tryggja áframhaldandi þróun afvopnunar og alþjóðlegra samninga um þau mál sem geri það að verkum að smátt og smátt hverfi þessi hættulegustu manndrápstól úr sögunni. Þá verður auðvitað smátt og smátt þetta verkefni viðráðanlegra og þá þurfa menn ekki endilega að sjá það fyrir sér að það þurfi stórveldi með gífurlegan hernaðarstyrk eða heil hernaðarbandalög til þess að annast einhverja öryggis- og friðargæslu. Hernaðarmátturinn er þá fyrst og fremst til kominn í þessu sambandi vegna þess vígbúnaðar sem hlaðist hefur upp á undanförnum áratugum vítt og breitt um heiminn. En ég held að við eigum ekki að ganga út frá því eða gefa okkur að hann eigi að verða þar eða verði þar um aldur og ævi. Ég er ekki þeirrar skoðunar að hernaðarbandalög í tilvistarkreppu séu sá grundvöllur sem við eigum að byggja framtíð okkar á í þessu sambandi. Á Kyrrahafssvæðinu starfaði merkilegt hernaðarbandalag sem hét ANZUS og heitir kannski enn, leifarnar af því, ekki man ég það nú. Það þótti merkilegur klúbbur á þeim tíma sem ég hafði nokkra þekkingu á málum á því svæði og bjó á Nýja-Sjálandi um skeið. En svo kom allt í einu babb í bátinn. Það kastaðist í kekki með þeim Nýsjálendingum og Bandaríkjamönnum, þeir urðu ekki sammála um afstöðuna til kjarnorkuvígbúnaðar. Þá leystist hernaðarbandalagið upp, bara hvarf þegar Nýsjálendingar samþykktu lög um friðlýsingu Nýja-Sjálands og nýsjálenskrar lögsögu fyrir kjarnorku- og eiturefnavopnum. Þannig að ekki hefði verið gott fyrir menn að stóla á það. Ég tel að þær hugmyndir sem ræddar hafa verið á vettvangi Sameinuðu þjóðanna síðustu missirin og lúta m.a. að endurskipulagningu öryggisráðsins séu mjög athyglisverðar í þessu sambandi. Ég er eindregið þeirrar skoðunar að Íslendingar eigi að styðja fjölgun fastafulltrúa í öryggisráðinu. Ég tel að svæðisbundnu stórveldin, ef svo má kalla, Indland, Brasilía, Nígería, sem gjarnan hafa verið nefnd í þessu sambandi, eigi tvímælalaust að koma inn sem fastafulltrúar í öryggisráðið ef við ætlum að halda áfram á þeirri braut að byggja öryggisráðið upp sem þá virku stofnun á vettvangi Sameinuðu þjóðanna sem fari með þessi mál, vegna þess að eitt af því sem hefur verið haft á öryggisráðið og Sameinuðu þjóðirnar í þessu sambandi er tortryggni þriðja heims ríkjanna í garð þess, mannað fastafulltrúum eins og það hefur verið fyrst og fremst frá herveldunum og vesturveldunum. Ég er þess vegna þeirrar skoðunar að Íslendingar ættu að styðja það að t.d. þessar þrjár þjóðir gerist fastafulltrúar í öryggisráðinu og síðan liggur það fyrir að Þýskaland og Japan í krafti stærðar og efnahagslegs styrks hafa einnig gert um það tilkall að koma þarna inn þó það sé e.t.v. af ofurlítið öðrum toga og tengist ekki beint með sama hætti þeirri hugsun að öryggisráðið sjálft verði á komandi árum hinn virki vettvangur fyrir þessi mál. Ég er sem sagt sannfærður um að það væri til bóta að breikka ráðið með þessum hætti ef það mundi þá í kjölfarið þýða virkari þátttöku og breiðari samstöðu þriðja heims landanna og þeirra heimsálfa sem þar eiga fyrst og fremst hlut að máli. Ég held að það mundi líka falla vel saman við þá þróun alþjóðlegra samninga um þessi mál sem hefur verið ánægjuleg og kannski það stórkostlegasta fyrir utan tvíhliða samninga Bandaríkjamanna og Sovétríkjanna sálugu og síðar Rússa um afvopnun, þá eru það þeir stóru alþjóðlegu samningar sem eru í burðarliðnum eða hafa verið að nást undanfarin missiri. Þar ber auðvitað hæst framlengingu samnings um bann við frekari útbreiðslu kjarnorkuvopna, þar eru samningar sem eru á döfinni eða umræður standa um, t.d. um afar þýðingarmikinn þátt þessara mála sem er eftirlit með og upplýsingar um vopnaviðskipti í heiminum. Það er angi af því máli sem ég gerði áðan að umtalsefni að menn reyni að snúa af þessari braut upphleðslu vígbúnaðar og vopna hist og her í heiminum, bæði af öryggisástæðum en líka öðrum, efnahagslegum og umhverfislegum sem ég kem síðar að. Ég nefni að sjálfsögðu einnig hinn nýja og stóra samning um bann við þróun, framleiðslu og birgðasöfnun og beitingu efnavopna og eyðileggingu núverandi birgða. Auðvitað er það stórkostlegur árangur að sá samningur er núna kominn á koppinn. Vonandi verður hægt að ljúka því sem til þarf að festa hann og aðra slíka í sessi sem þarna mætti nefna í sama hópnum. En samt er það nú svo að þó að maður gleðjist auðvitað yfir þessari þróun allri þá get ég að nokkru leyti tekið undir það með hv. 10. þm. Reykv., Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur, að mér finnst samt ekki gæta í þessum skýrslum og umræðum um þessi mál í raun nægjanlega mikilla breytinga á framsetningu manna. Mér finnst of mikill eimur og keimur eftir af kaldastríðshugsunarhættinum víða í þessum efnum. Ég tók mér það m.a. fyrir hendur í sambandi við þessa umræðu eða undirbúnings henni að fara í gegnum þennan hefðbunda lista ályktana á vettvangi Sameinuðu þjóðanna um öryggis- og friðarmál. Ég var svona að velta því fyrir mér, hlýtur að ekki að hafa gerst í ljósi allrar þessar jákvæðu þróunar, þessara samninga og þessara tíðinda að þjóðirnar séu að verða meira sammála um þessi efni? Ég held að það væri kannski fróðlegt fyrir fleiri hv. alþm. heldur en mig að fara yfir blaðsíður 53 til 75 í skýrslu um 47. allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna, þær ályktanir úr fyrstu nefnd sem lúta að afvopnunar- og öryggismálum. Hver er staðan þar? Hún er sú að við afgreiðslu á drjúgum hluta þessara tillagna þá meira og minna þverklofna þjóðirnar. En það er mjög athyglisvert að í langflestum tilvikum eru það sömu örfáu löndin sem eru þar ein á báti, sitja hjá eða greiða atkvæði gegn tillögu sem kannski yfirgnæfandi meiri hluti fulltrúa eða aðildarríkja Sameinuðu þjóðanna samþykki að öðru leyti. Það má renna aðeins yfir þá hluti eins og þetta er númerað upp þarna í skýrslunni. Ef við tökum tillögur númer 47/46, þ.e. 46. tillögu á 47. þingi, þá er það samningur við bann um kjarnorkuvopnatilraunir. Þetta er tillaga sem er vel þekkt, flutt af Mexíkó og eitthvað yfir 20 öðrum ríkjum. Hvernig er afgreiðslan? Hún er samþykkt með 118 atkvæðum en 2 ríki greiða atkvæði gegn henni. Hver eru það? Bandaríkin og Bretland. Um 40 sitja hjá, þar með yfirleitt Norðurlöndin og Vesturlöndin. Önnur tillaga, nr. 47, um bann við kjarnorkuvopnatilraunum sem er flutt af Mexíkó, Íslandi og öðrum Norðurlöndum og 93 öðrum ríkjum, þannig að maður skyldi ætla að þokkalegar horfur væru á því að sú tillaga yrði samþykkt. Hver var afgreiðslan? Hún er samþykkt með 159 atkvæðum, 1 ríki greiðir atkvæði gegn henni og 4 sitja hjá. Bandaríkin leggjast leggjast gegn tillögunni, Bretland, Frakkland, Ísrael og Kína sitja hjá. Í hverri tillögunni á fætur annarri birtist þessi klúbbur, gjarnan og oftast undir forustu Bandaríkjanna en studdur af Bretum og Frökkum þar sem þeir leggjast gegn tillögum, aðgerðum á sviði öryggismála, sérstaklega í sambandi við kjarnorkuvopn, sem studdar eru af kannski 100 eða 150, þ.e. yfirgnæfandi meiri hluta aðildarríkja Sameinuðu þjóðanna. Það verður auðvitað að segjast alveg eins og er að þegar maður fer í gegnum þessa hluti þá slær á þá bjartsýni sem að öðru leyti maður gæti verið haldinn þegar maður lítur yfir þróun mála undanfarin missiri. Mér finnst að þessir hlutir hefðu átt að breytast ef allt væri þarna með felldu. Ég nenni ekki að fara að lesa upp fleiri af þessum tillögum en bendi hv. alþm. á að gera það þeir sem áhuga kunna að hafa á, það er býsna fróðleg lesning. Þá verð ég að segja alveg eins og er að mér finnst þarna allt of lítið hafa gerst. Ég hefði viljað sjá að samstaðan væri að aukast um þessi mál og það birtist til að mynda í atriðum eins og þessu. Hæstv. forseti. Ég vil svo lítillega nefna það sem fleiri ræðumenn hafa gert og þarf ekkert að fjölyrða um að það eru auðvitað fleiri rök fyrir nauðsyn afvopnunar í heiminum heldur en öryggisrökin ein og þar eru sérstaklega og efst á blaði efnahagslegu rökin og umhverfisrökin. Það er þannig að sú sóun auðlinda sem vígbúnaðarkapphlaupið hefur haft í för með sér hún getur ekki gengið áfram. Það er ekkert eitt atriði mikilvægara ef koma á einhverju lagi á efnahags- og umhverfismál í heiminum heldur en að beina kröftunum úr þessum farvegi í eitthvað annað þarfara. Nærtækast er auðvitað það að beina þeim yfir í það að taka til eftir þetta brjálæði, að hreinsa upp eftir þessa áratugi sóunar, mengunar og hörmunga sem vígbúnaðarkapphlaup kaldastríðsáranna hefur verið. Og ætli það sé ekki ærið verkefni fyrir þá krafta sem vonandi verður hægt að sameina í heiminum að taka til, t.d. í Sovétríkjunum gömlu, að hreinsa þar upp eftir ósköpin og ætli þurfi ekki eitthvað að taka til í eigin garði líka í Bandaríkjunum, Bretlandi, Frakklandi og víðar. Þangað er auðvitað nærtækt að beina fyrst kröftunum í það að uppræta þá hluti sem eru afleiðing þessa brjálæðis. En það er auðvitað síðan lífsspursmál af öðrum ástæðum, einfaldlega þeim að svo er gengið á auðlindir jarðar og svo er búið að fara með móður náttúru í þessum darraðardansi að það er lífsnauðsynlegt að þar verði staðar numið. En því miður er það nú svo að það virðist hægara sagt en gert þó margir tali á þessum nótum um að hrinda þar einhverju verulegu í framkvæmd og enn er það svo að vígbúnaðariðnaðurinn er kannski öflugustu hagsmunasamtök heimsins og fara býsna mikið sínu fram. Í fréttunum í gær eða fyrradag kom lítil sakleysisleg frétt um einhverja snillinga sem höfðu fundið upp afar hitaþolið plast, það þyldi 7.000 gráðu hita, ef ég man rétt. Og hverjir voru það sem kveiktu á þessu? Það var auðvitað hergagnaiðnaðurinn. Þetta fundust þeim dýrmætar fréttir, þarna væri eitthvað sem hægt væri að nota í ný vopn. Þannig er það nú því miður að ósköp lítið virðist hafa breyst í þessum efnum, enda kannski varla við því að búast. Það er jú einu sinni eðli allra stofnana, samanber Parkinson heitinn, að reyna að viðhalda sjálfum sér og auðvitað er það nákvæmlega eins með vopnaiðnaðinn, hernaðarbandalögin og önnur slík úrelt fyrirbæri sem ættu að vera, þau hafa auðvitað innbyggða þessa tilhneigingu til að reyna að viðhalda sjálfum sér, réttlæta sjálf sig og finna sjálfum sér tilgang, jafnvel þó þau týni óvininum og búi við tilvistarkreppu þá fara menn af stað og reyna að skapa sér ný verkefni, nýjan tilgang. Það verður einnig að nefna þá í þessu sambandi sem hér hefur líka verið gert að auðvitað er það svo að augu manna hafa á undanförnum áratugum opnast æ betur fyrir því að í sjálfu sér stafar mannkyninu ekkert minni ógn af þeirri misskiptingu auðs og gæða í heiminum sem er við lýði milli norðurs og suðurs og fátækra þjóða og ríkra, heldur en því stafar af vígbúnaðinum sjálfum. Þetta eru meira og minna tvær hliðar á sama peningnum. Forsenda stöðugleika og framfara á þessu sviði er auðvitað að það takist að jafna lífskjörin í heiminum, það er alveg augljóst mál og að því verður að vinna jöfnum höndum og ekki minni krafti en hinu að ná samningum um afvopnun og meðferð þeirra mála. Ég hafði, hæstv. forseti, líka lítillega hugsað mér að nefna við þetta tækifæri ástand mála í Palestínu og stöðuna þar. Það hefur reyndar áður verið rætt á þessu þingi utan dagskrár og innan og satt best að segja er það þannig að það er í manni nokkur hrollur stundum þegar maður veltir því fyrir sér hversu mikið vantar upp á að þjóðirnar séu sjálfum sér samkvæmar, m.a. þegar kemur að því að taka ákvarðanir og beita viðkvæmum vopnum eins og refsiaðgerðum á viðskiptasviðinu. Þeim hefur þó verið beitt og það með miklum árangri að ég held að flestir viðurkenni, t.d. í Suður-Afríku og nú hefur það verið reynt um skeið á Balkanskaganum. En ýmislegt virðist þar spila inn í og menn hafa spurt sig að því hvort það sé mikil samkvæmni í viðbrögðum til að mynda Vesturlanda við brottrekstri Palestínumanna af hálfu Ísraelsstjórnar annars vegar og ýmsum öðrum viðbrögðum hins vegar. Annað dæmi um þetta er býsna hrollvekjandi og það er það að af fundi sjö stærstu iðnríkja heims bárust þær fréttir að þar sætu menn og veltu því fyrir sér hvort þeir ættu ekki að bíða með hertar efnahagsráðstafanir, efnahagsþvinganir gagnvart Serbum, fram yfir kosningar hjá Jeltsín. Ég verð að segja alveg eins og er að það fer hrollur um mig þegar hugsunarháttur af þessu tagi opinberast. Sem sagt: Snillingarnir sátu þarna á fundi og veltu því fyrir sér, verður þá ekki að hafa það þó að nokkur hundruð eða einhver þúsund í viðbót deyi í Júgóslavíu og það ástand haldist óbreytt um sinn í einhverjar vikur ef það skyldi hafa góð áhrif á kosningabaráttuna hjá Jeltsín að við bíðum með að afgreiða ályktanir um hertar efnahagsþvinganir gagnvart Serbum? Er þetta mikil samkvæmni í framkvæmd þessara mála? Ég held að það sé ekki mjög skrýtið og á því verða menn að átta sig að ýmis þróunarlönd og þriðja heims ríki bera ekki alltaf taumlausa virðingu eða lotningu fyrir Vesturveldunum sem oft og tíðum ganga fram með þessum hætti. Að lokum, hæstv. forseti, ætla ég að gerast spekingslegur eins og fleiri og tala um þessa merkilegu tíma sem við höfum verið að upplifa og þar á meðal í evrópsku og norrænu samstarfi. Þar er margt á hverfanda hveli eins og kunnugt er og enginn EES-samningur til segir helsti sérfræðingur okkar í þeim málum, Eyjólfur Konráð. Margt er óljóst um hvernig þau mál þróast á næstu mánuðum, til að mynda hver verða afdrif aðildarumsókna sumra nágrannaríkja okkar að Evrópubandalaginu og í hvaða sporum við Íslendingar stöndum einir eða ásamt einhverjum öðrum þjóðum á næstu missirum. Ég hef einhvern veginn þá eðlislægu tilhneigingu við slíkar aðstæður að menn eigi að fara frekar varlega og rjúka ekki upp til handa og fóta þegar slíkir sviptingatímar ganga yfir og taka einhverjar fljótræðislegar og lítt undirbúnar ákvarðanir. Ég hef þess vegna verið dálítið hissa á því hversu langt menn hafa gengið t.d. í umræðum um norrænt samstarf á síðustu missirum að vera að rótast í því. Er það bara ekki í ágætu lagi eins og það er og liggur eitthvað á að gefa sér fyrir fram að á því þurfi að verða einhverjar stórkostlegar breytingar? Eigum við ekki að sjá til hvað verður og taka svo ákvarðanir í ljósi staðreynda en ekki á grundvelli einhverra spádóma, sem ganga ekki alltaf eftir, um það hvað kunni að verða? Það er afar hæpið og hættulegt að vera að rótast í viðkvæmum og vandasömum verkefnum eins og utanríkismál og samstarf þjóða eru, hvort sem það er í menningarlegum, efnahagslegum eða öryggislegum tilvikum á grundvelli þess að menn hafa einhverjar spár eða hugmyndir um það hvernig hlutirnir kunni að þróast eða verða í fyllingu tímans. Þá held ég að vænlegra sé að fara rólega, gá vel að sér og kasta því ekki á glæ sem menn hafa í höndunum, það tel ég tvímælalaust eiga við um norrænt samstarf. Eins og ég segi hef ég þess vegna verið nokkuð hissa á því hversu mér virðast menn vera óðfúsir til þess að rjúka upp til handa og fóta, gefa sér að það sé meira og minna búið að vera í sinni hefðbundnu mynd og hljóti að þurfa að taka einhverjum kollsteypum á næstu árum. Ég vil ekki gefa mér að svo sé. Ef það kemur á daginn að hraðlestin mikla til Brussel fari að einhverju leyti út af sporinu, einhverjir vagnar detti aftan úr lestinni o.s.frv., eigum við þá ekki bara að taka á þeim ástæðum sem uppi verða þegar þar að kemur en varðveita og standa vörð um gott samstarf norrænna þjóða, þeirra sem það a.m.k. vilja áfram, á meðan það er við lýði og forsendur eru fyrir því? Ég held að þeir tímar gætu vel komið að innan tveggja til þriggja ára væru Norðurlöndin á nýjan leik að skoða það hvernig þau gætu að einhverju leyti breytt áherslum eða endurskipulagt sitt ágæta samstarf en það væri ekki í þeim skilningi að þetta snerist um það að fara að leigja sér einhverja fundarsali niðri í Brussel til þess að hittast þar eins og mér virðast sumir láta í veðri vaka þegar um þetta er rætt. Við skulum a.m.k. láta það gerast fyrst áður en við förum að fara út í slík fasteignakaup.

Frú forseti. Hv. síðasti ræðumaður beindi til mín fyrirspurn sem ég ætla ekki að svara í þessari umræðu enda verða umræður síðar um þá skýrslu sem hann ræddi, skýrslu um öryggis- og varnarmál Íslands. Sú umræða verður að tilhlutan Alþb. eins og kunnugt er. En ég get ekki orða bundist um það að í máli hv. ræðumanns kom fram að það er djúpstæður ágreiningur á milli hans og formanns Alþb. um afstöðuna til þeirra mála sem hér eru til umræðu. Annars vegar til hlutverks Atlantshafsbandalagsins og ekki síst til varnarstöðvarinnar á Keflavíkurflugvelli. Í ræðu sem hv. 8. þm. Reykn., formaður Alþb., flutti 6. apríl sl. komst hann þannig að orði, með leyfi hæstv. forseta: ,,Þess vegna kann það vel að vera að þeir sem hafa áhuga á að starfrækja þá starfsemi sem hér hefur verið, og þá á ég við þessa herstöð, geti velt því fyrir sér hvort hún eigi kannski vænlegri framtíð, ef það má nota það orðalag, sem hluti af nýju öryggiskerfi tengdu Sameinuðu þjóðunum og breiðri samvinnu milli kannski Vesturheims annars vegar og Evrópu hins vegar og síðan hinna heimshlutanna heldur en sem skipulagsbundinn hluti af því stofnanaverki sem Evrópubandalagið hefur komið sér upp.`` Hv. síðasti ræðumaður útlistaði varnarstöðina á Keflavíkurflugvelli þannig að hann er gjörsamlega fastur í gömlum tíma og ræða hans í heild var að verulegu leyti tímaskekkja. Honum ferst mjög illa að saka aðra um að vera fasta í gömlum tíma miðað við þann málflutning sem hann hafði uppi. Það er þessi ágreiningur, milli hans og formanns Alþb., sem endurspeglaðist mjög greinilega í ræðu hans og það virðist vera að innan Alþb. séu, því hv. ræðumaður er varaformaður Alþb., öflugir talsmenn óbreyttrar afstöðu í utanríkis- og öryggismálum þrátt fyrir þær miklu breytingar sem orðið hafa.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að svara hv. þm. Birni Bjarnasyni, ég er ekki í neinni yfirheyrslu hjá honum. Það er ekki þannig og þetta var ekki andsvar við neinu í minni ræðu, heldur einhverjar túlkanir út í loftið á mínu máli sem eru mér óviðkomandi. Hv. þm. Björn Bjarnason getur leikið sér með það eins og hann vill. Ég held að hann hafi algjörlega snúið öfugt því í því litla sem hann vitnaði í mitt mál, ég tók það einmitt fram að Íslendingar gætu sjálfir annast í fyllingu tímans að svo miklu leyti sem ástæða þætti til einhverja þætti sem eru á skyldum sviðum þeim sem herstöðin í Keflavík eða ratsjárstöðvakerfi eða aðrir slíkir þættir hafa gegnt hér enda verði það þá í slíka þágu sem hér er um að ræða, þ.e. hluti af einhverju skipulögðu alþjóðlegu öryggiskerfi en ekki á þeim forsendum sem það er í dag, hluta af hernaðaruppbyggingu og vígbúnaði eins herveldis eða hernaðarbandalags. Ég held að engin ástæða sé fyrir hv. þm. Björn Bjarnason að hafa áhyggjur af því að einhver ágreiningur sé um þessi mál í Alþb. Það liggur alveg skýrt fyrir hvaða afstöðu Alþb. hefur í þessum grundvallarmálum og hefur lengi haft. Það er á móti erlendum her í landinu og það er á móti hernaðarbandalögum. Það stendur skýrt skrifað í stefnuskrá þess. Hins vegar þakka ég hv. þm. Birni Bjarnasyni umhyggjuna fyrir velferð okkar, honum hefur lengi þótt vænt um Alþb. eins og kunnugt er og auðvitað er gott að eiga slíka vini að.

Frú forseti. Ég var ekki að efna til yfirheyrslu yfir hv. þm., þvert á móti var ég að vekja athygli á þeirri staðreynd að hans málflutningur stangast alfarið á við það sem fram hefur komið í málflutningi formanns Alþb. í þessum umræðum og umræðum sem fóru fram 6. apríl. Enginn þarf að fara í grafgötur um það ef hann settist niður með hv. þm. og ræddi við hann um utanríkis- og öryggismál hvaða niðurstöður hann vildi fá í slíkum umræðum. En hv. 8. þm. Reykn. sagði einmitt í umræðunum 6. apríl, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ég tel ekki að það sé hægt fyrir nokkurn ábyrgan stjórnmálamann að gefa sér það fyrir fram áður en slík umræða fer fram, umræða sem er byggð á þessum nýju aðstæðum, að gefa sér það fyrir fram um hvað ágreiningur yrði.`` Ef ég ætti að setjast niður með hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni væri ég í engum vafa um hvað við mundum deila. Hins vegar eru þetta orð formanns Alþb. og ég vil aðeins ítreka þá skoðun mína að hér hefur komið fram djúpstæður ágreiningur á milli formanns og varaformanns Alþb. um afstöðuna til utanríkis- og öryggismála.

Hæstv. forseti. Hv. 3. þm. Reykv., Björn Bjarnason, er ósporlatur og viljugur að koma í ræðustólinn og leggja óumbeðinn framlag sitt til málanna. Ég held að það sé langbest að menn lesi bara þær umræður og þau orð sem hafa fallið og láti það tala fyrir sig sjálft en reiði sig ekki um of á túlkanir hv. þm. Björns Bjarnasonar. Hins vegar er líklega rétt hjá hv. þm. að viss ágreiningur á milli okkar, þ.e. mín og hv. þm. Björns Bjarnasonar í þessum efnum, er nokkuð ljós. T.d. þegar ég les þá skýrslu, sem hann á aðild að um öryggis- og varnarmál Íslands, eru þar náttúrlega brandarar sem ég veit svo sem ekki hvort á að taka allt of alvarlega en er alveg ljóst að ég gæti ekki skrifað undir. Ég fór bara yfir það í máli mínu t.d. hvernig ég teldi vænlegast í framhaldinu að reyna að tryggja nýskipan öryggismála í heiminum. Ég er sammála því að menn eiga ekkert að gefa sér fyrir fram í þeim efnum að um þá hluti þurfi að verða ágreiningur. En það er fullkomlega eðlilegt á þessu stigi málsins þegar mjög margt af þessu er breytingum undirorpið og mjög frjó umræða fer fram um þessa hluti, m.a á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, séu uppi ýmis sjónarmið í þeim efnum. Sumir eru e.t.v. þeirrar skoðunar að eitthvað sé púkkandi upp á þessar leifar kalda stríðsins sem hernaðarbandalögin eru. Ég er það ekki. Ég hef ekki þá tilfinningu að það sé til frambúðar vænlegasta lausnin, jafnvel þó að menn kunni að þurfa að grípa til þess við ríkjandi aðstæður þegar hörmungar ganga yfir að fela slíkum aðilum eitthvert hlutverk og allt gott um það að segja. Menn verða auðvitað að grípa það og reyna að leita allra leiða og nota það sem hægt er við aðstæður eins og nú eru í Júgóslavíu en menn eiga ekki að rugla því saman við hvað menn telji vænlegast fyrirkomulag þessara mála til framtíðar litið. Það held ég að alþjóðlegt öryggiskerfi á vegum Sameinuðu þjóðanna, sem sé allt öðruvísi upp byggt en gömlu hernaðarbandalögin, sé miklu vænlegri kostur.

Virðulegi forseti. Utanríkismál eru áreiðanlega ekki aðeins eitt eða aðeins tvennt eins og stundum hefur virst á umræðum um málið. Umræðan í dag hefur mjög berlega leitt margbreytileikann í ljós og ekki síður skýrsla hæstv. utanrrh. Að því leyti til tel ég að umræðan í dag hafi verið jákvæðari en hún hefur oft verið vegna þess einfaldlega að það hefur verið víðari sjóndeildarhringur. Eitt af því sem hefur komið fram hér er það að utanríkismál eru allt í senn, spurning um viðskipti og vináttu, stríð og frið, umhverfið, bestu-vina-bandalög, varnarstefnu, mannréttindi og mannúð og raunar ýmislegt fleira. Herinn, NATO og varnarmálin hafa óneitanlega sett svip sinn á utanríkismálaumræðuna allt frá stofnun lýðveldisins. Þessi mál hafa fengið töluverða umfjöllun hér í dag og það vakti raunar athygli mína að fyrsta áherslan sem hæstv. utanrrh. sá ástæðu til að leggja í máli sínu var afstaða eins manns til þessara mála, þ.e. hv. 8. þm. Reykn. Út af fyrir sig eru skoðanir hans góðra gjalda verðar og ég veit að í eina tíð var kært með þessum tveimur mönnum í tíð lifrabandalaga en mér þykir þetta samt sem áður býsna sérkennileg áhersla. Því miður er hæstv. ráðherra fjarri í umræðunni og þykir mér það óheppilegt en hafi hann einhverjum svo brýnum störfum að gegna að hann geti ekki verið við þann dag sem skýrslan er til umræðu þá verður það að vera hans mál en ekki mitt. Umræðan um varnarmál Íslands og aðild okkar að hernaðarbandalaginu NATO er út af fyrir sig alltaf gild en ég verð að segja að þrátt fyrir að allir virðist á einu máli um að gjörbreyttar aðstæður séu í heiminum þá fannst mér ótrúlega fátt nýtt koma fram í umræðunni í dag. Við höfum heyrt flest af þessu á tíma kaldra, heitra eða engra stríða ef maður telur að hið síðasta hafi einhvern tímann átt sér stað og við höfum heyrt það áður að enn um sinn sé þörf fyrir hernaðarbandalög á borð við NATO. Við höfum áður heyrt að þess bíði nýtt hlutverk en kannski er auðveldara að færa rök fyrir því máli nú en oft áður. Það þýðir ekki þar með að það sé rétt. Umræðan er hins vegar opnari. Ég ætla ekki að eyða fleiri orðum að þessu þar sem ég vænti þess að frekar sé efni til þess að taka þetta mál sérstaklega fyrir þegar umræðan verður um skýrsluna um öryggis- og varnarmál eins og boðað hefur verið. Ég get þó ekki alveg horfið frá hinni almennu umræðu sem hefur verið í dag án þess að nefna utanríkisviðskipti. Þau eru stærri þáttur af efnahagslífi okkar Íslendinga en flestra annarra þjóða. Umræða um þau er sífellt fyrirferðarmeiri er utanríkismál eru rædd. Tilfærsla utanríkisviðskipta yfir í utanrrn. hefur án efa orðið til þess að tengja þessa umræðu enn frekar annarri utanríkismálaumræðu og það held ég að hljóti að vera af hinu góða. Hitt er svo annað hvernig sú umræða hefur gengið fyrir sig. Það hlýtur að mörgu leyti að gera þessa umræðu ómarkvissa nú hversu mikið er verið að ræða um smærri atriði en ekki hinar heilu línur og ég sakna þess dálítið að heyra of mikið af smáatriðum rædd og of lítið af beinni stefnumörkun. Þess vegna vísa ég í þá ræðu sem ég held ég geti sagt að sé undantekning í dag öðru fremur en það er starfssystir mín úr Kvennalistanum, hv. 10. þm. Reykv., sem náði að setja þetta mál í víðara samhengi en ýmsir aðrir í dag. Vissulega er klárt að vegna þess hve óljóst er um afdrif hins Evrópska efnahagssvæðis og vegna þess í hvaða lamasessi öll skipan utanríkisviðskipta okkar er þar sem verið er að bíða úrslita í því máli er eðlilegt að þetta beri á góma. En ég verð að óska þess að EES-draumarnir, hvernig svo sem þeir munu rætast eða ef þeir munu á einhvern hátt rætast, verði ekki eins lamandi fyrir íslensk utanríkisviðskipti og stóriðjudraumar hafa verið fyrir atvinnuþróun hér á landi í allt of mörg ár. Við höfum nefnilega því miður fordæmi fyrir því að það að einblína of mikið á eitt mál hefur staðið annarri og merkilegri umræðu og öðrum málum fyrir þrifum. En ég ætla að geyma mér það a.m.k. að sinni að fjalla nánar um framtíð utanríkisviðskipta Íslendinga. Í EES-umræðunni fyrr í vetur var tekist á um grundvallaratriði í því máli, þ.e. hvort við stefndum inn fyrir Evróputollmúrana eða ekki. Í því máli var að sinni a.m.k. knúin fram pólitísk niðurstaða á Alþingi. Þjóðin var ekki spurð álits og það er hneisa og ég vil benda á að ekki er of seint að bæta fyrir það. Við megum hafa það hér í huga. Það er ósk mín að við munum fyrr frekar en síðar komast úr þeim þrönga farvegi sem Evrópusamstarfið virðist stefna í og geta fjallað af meira frelsi og víðsýni um utanríkisviðskipti og utanríkispólitík gagnvart EB-löndunum eins og öðrum löndum en unnt er í skugga þessa bákns sem upp er að rísa. Í rauninni verður að fara að líta víðar og ég sé ekki að hægt sé á meðan við eyðum þeirri orku sem við gerum nú í það að líta einungis til þeirrar Evrópu sem innan þessara tollmúra er. Áður hefur verið sagt í dag og ég tek undir það að það er afskaplega hvimleitt að heyra þau sjónarmið enduróma æ ofan í æ að Evrópa byrji og endi við tollmúra innri markaðarins. Þetta er þeim mun furðulegri sjálfhverfa í ljósi þeirra atburða sem eiga sér nú stað við þröskuld Evrópubandalagsins, bakdyrnar segja sumir, ég vil ekki skilgreina þar hvað er þar fram og aftur, hverjir fá að fara sparidyramegin inn. Í rústum fyrrverandi Júgóslavíu eiga sér nú stað atburðir sem ég hygg að muni hafa meiri áhrif á framtíð Evrópu og raunar alls heimsins en allar tilskipanir sem borist hafa og berast munu frá Brussel. Ég held að nauðsynlegt sé að útskýra þetta nánar, þetta er ekkert endilega augljóst. Þarna er að gerast dæmi eða svipmynd af því sem sagan sýnir okkur að getur gerst þá minnst er varir og næstum því hvar sem er ef viss skilyrði skapast. Ég held að ástæða sé til að gefa sérstaklega gaum að skilyrðunum vegna þess að við erum ekki laus við þessi einkenni nokkurs staðar og við erum hvergi örugg í rauninni nema við gerum okkur grein fyrir því við nákvæmlega hvaða skilyrði svona lagað getur gerst. Þetta eru ekki einu skilyrðin en þetta er samt sem áður mikilvæg vísbending. Þau skilyrði sem þarna eru fyrir hendi eru að þarna er töluvert mikið vald á fárra höndum. Það er misbeiting valds, það er mögulegt að ógnarstjórn geti ríkt, þarna er ákveðin hernaðarhyggja. Í þessu stríði höfum við því miður orðið vör við óskaplega margt af hinu neikvæða sem getur gerst, þ.e. bæði mannfyrirlitning, kvenfyrirlitning, þrælsótti, pólitískt siðleysi, hatur, misrétti, þjóðernishroki og trúarofstæki. Allt er þetta til staðar með einum eða öðrum hætti í ríkjum fyrrverandi Júgóslavíu, því miður. Þetta er ekki vegna þess að fólkið sem byggir Balkanskaga sé eitthvað verr af guði gert en annað fólk. Þvert á móti held ég að ótrúleg þrautseigja og langlundargeð við hörmulegar aðstæður hafi sýnt sig seinustu tvö árin. Ég bendi á það að þessi skilyrði, öll eða einhver, nærðu einnig nasisma og fasisma. Þessi skilyrði áttu sinn hlut í kúgun nýlenduveldanna á ríkjum þriðja heimsins á nýlendutímabilinu, í útrýmingu indíána í Ameríku og öllum þeim blóðuga yfirgangi sem við þekkjum úr sögu allra heimsálfa. En ef eitthvað er þá er návígið nú meira en var á nýlendutímanum til að mynda. Nú er það fjórði heimurinn, þ.e. þjóðernisminnihlutar, trúarminnihlutar og smáþjóðir sem verða fyrir barðinu á yfirgangi, ekki síður en þriðji heimurinn sem var svo þægilega fjarlægur og okkur sem byggjum hinn vestræna heim gengur enn mjög vel að aðgreina okkur frá og það er kannski einn okkar helsti vandi. Það eru skilyrði af þessu tagi sem hafa nært kúgun svarta meiri hlutans í Suður-Afríku, Kúrda í Tyrklandi, Írak og Íran. Rósturnar í Indlandi og grimmdarverk í Kambódíu eiga einnig rætur í atburðum og aðstæðum af þessu tagi. Ef grannt er skoðað er ýmislegt sameiginlegt með þeim svæðum þar sem upp spretta grimmdarleg átök og þetta er e.t.v. sú lexía sem skiptir okkur ekki síður máli ef við erum í alvöru að tala um það hver framtíðin verði í öryggis- og varnarmálum heimsins en það að hyggja að því hvaða tæki við höfum til að glíma við slíkan vanda. Það er vinsæl kenning og eiginlega alveg furðu lífseig að það sé fyrst og fremst í glundroða sem mestu grimmdarverkin spretta. Það er einfaldlega ekki rétt. Oft og tíðum er það einmitt þar sem stjórnvöld hafa sterka valdaaðstöðu og öflugan, hlýðinn og þýlyndan her þar sem getur skapast miðstýrt ógnarvald og þar geta grimmdarverkin einnig sprottið upp þótt með yfirbragði glundroða sé. Það er hættuleg tilhneiging að varpa ábyrgðinni yfir á stjórnleysi, að það hafi allt farið úr böndunum en það er mjög oft reynt. Þessi skilyrði eru fyrir hendi í Serbíu, þ.e. valdið. Í ríkjum fyrrverandi Júgóslavíu háttar þar raunar svo til að herinn var að stærstum hluta mannaður Serbum, allt að 80%, þótt fólksfjöldi innan fyrrverandi Júgóslavíu endurspegli alls ekki þessi hlutföll þar sem Serbar voru alls ekki 80% af íbúum fyrrverandi Júgóslavíu. Pólitísk stjórn hefur verið meira og minna í höndum Serba frá stofnun konungsríkis Serba og Króata í lok fyrri heimsstyrjaldarinnar en það ríki fékk nafnið Júgóslavía árið 1929. Þótt Tító væri að króatísku bergi brotinn þótti löndum hans, Króötum, hann draga taum Serba á kostnað Króata og Slóvena og það á sér að hluta til sögulegar skýringar sem ég tel ekki ástæðu til að fara hér nánar út í. Það er staðreynd að Serbar höfðu tök á her og á öflugu miðstýrðu valdakerfi þegar nú fyrir stuttu sauð upp úr á Balkanskaga og afleiðingarnar eru ekki tilviljun. Af þessum sökum hefur serbneskum stjórnvöldum, ekki þjóðinni heldur stjórnvöldum, tekist að beita hernum til þeirra hroðalegu grimmdarverka sem raun ber vitni. Þarna er um skipuleg, kerfisbundin voðaverk að ræða, ekki stjórnlausan her sem enginn getur hamið. Stjórnvöld í Serbíu bera fulla pólitíska ábyrgð á því sem er að gerast. Tilgangurinn er augljós svo langt sem hann nær, þ.e. að skapa sér ótvíræða yfirburðastöðu á Balkanskaga með því að ná undir sig landi, völdum og þarna erum við enn og aftur að sjá stórveldisdraum í reynd, Stór-Serbía er ekkert nýtt hugtak. Í þessu sorglega stríði hafa vissulega verið framin grimmdarverk af allra hálfu. Það má ekki gleymast. En nú orðið liggja fyrir of margar skýrslur og of skipulegar rannsóknir til þess að líta fram hjá því að skipulegust og þar með skelfilegust eru þessi grimmdarverk þar sem valdhafarnir ráða yfir öflugasta hernum þar sem Serbar flæða yfir sitt land og annarra. Því miður hafa fullyrðingar um skipulagt þjóðarmorð Serba á múslímum reynst réttar og skelfilegar skýrslur hafa nú borist um kerfisbundnar nauðganir á múslímakonum og enginn getur vefengt að eru í stærri stíl en nokkurn hafði órað fyrir. Sú opinbera tala sem oftast er vitnað til er að um 20.000 konur hafi orðið fyrir barðinu á þessum hroðalegu misþyrmingum en ég held að ekki nokkur maður treysti sér til þess að nefna miklu lægri tölu. Sameinuðu þjóðirnar hafa tekið saman býsna greinargóða skýrslu um þessi mál og sú skýrsla er talin einna áreiðanlegust þeirra pappíra sem til eru og þar er tekið mjög sterkt til orða enda ekki að ástæðulausu. Einnig hefur Evrópuráðið safnað gögnum sem eru talin mjög áreiðanleg og allt ber að sama brunni, við erum að horfa upp á ástand sem er ekki hægt að sætta sig við, það held ég að sé alveg hægt að fullyrða fyrir hönd allra. Ég talaði fyrir stuttu síðan við konu sem er geðlæknir að mennt og hefur verið á ferð á þessum slóðum. Hún benti réttilega á að ef hægt væri að stoppa þetta stríð með pappírum þá væri búið að því. Skýrslunar eru til, staðreyndirnar eru til og engin furða að nú séu margir orðnir afskaplega óþolinmóðir á að sýna hug sinn og vilji helst grípa til einhverra aðgerða. Íslendingar hafa vissulega sýnt hug sinn til þessara mála. Í skýrslu hæstv. ráðherra kom fram greinargott yfirlit yfir ástandið á þessum slóðum en aftur á móti verð ég að segja að ég er mjög óánægð með það svar sem ég fékk nýverið frá hæstv. ráðherra varðandi flóttamenn --- ég man reyndar ekki hvort það var hæstv. utanrrh. eða forsrh. sem tók að sér að svara þeirri spurningu --- en það er staðreynd að mjög mikill flóttamannastraumur er frá ríkjum fyrrverandi Júgóslavíu og nágrannaþjóðir okkar hafa tekið við þúsundum og tugþúsundum flóttamanna og þar sem mest er þá skipta flóttamennirnir hundruðum þúsunda en það er í nágrannalandinu Þýskalandi. Öll viljum við auðvitað að Króatar, Slóvenar, Bosníu-múslímar, Bosníu-Serbar, Bosníu-Króatar, Makedónímenn, Svartfellingar og Serbar geti átt sér friðsælt líf heima hjá sér en það er staðreynd að þessi flóttamannastraumur er núna og margir sjá ekki fram á líf í sínu eigin landi og við verðum að axla okkar eigin ábyrgð þar. Ég get gagnrýnt íslensk stjórnvöld fyrir það að ekki hefur verið hugað að því. Hins vegar hafa íslenskir þingmenn, nánast allir sem einn, mótmælt þeim grimmdarverkum sem hafa verið framin í Bosníu, þ.e. nauðgunum, og íslenskar konur tóku höndum saman með kynsystrum sínum um alla Evrópu í eftirminnilegri mótmælastund fyrir utan þetta hús á Austurvelli fyrir skömmu. Það er eðlilegt að spurt sé og sú spurning verði sífellt áleitnari: Hefur verið gripið til réttra ráðstafana til að stöðva þessa ógn? Er of seint að grípa inn í með vopnavaldi? Er það rétt sem Bosníu-múslímar segja að ef þeir hefðu auðugar olíulindir í fjallshlíðunum sínum væri stríðinu löngu lokið? Er það rétt sem Margrét Thatcher sagði í sjónvarpsviðtali nýverið, með leyfi forseta vitna ég í þýðingu af því: ,,Það er rangt að neita múslímum Bosníu um vopn til verndar sér. Ef við hefðum ekki haft flugvélar til að verja okkur með í orrustunni um Bretland hefðum við farist og einnig frelsið í Evrópu. En við börðumst og sigruðumst á einræðinu og frelsuðum heiminn undan því. Þannig er ferill Vesturlanda. Á að skilja eftir börn, konur og varnarlaust fólk, gegn morðóðum harðstjóra og Vesturlönd að hafast ekkert að? Er það stefna okkar? Þetta er ekki samboðið Evrópu og Bandaríkjunum.`` Svo mörg voru þessi orð og það eru margir sem deila þessari heilögu reiði með Margréti Thatcher og öðrum sem hafa tjáð sig um þetta og vilja stöðva þann hrylling sem á sér stað með hvaða hætti sem er. En ég hlýt að benda á að margir, sem þekkja gleggst til þessara mála, hafa efasemdir um þær leiðir sem hún bendir á, þ.e. að ,,Vesturlandalöggan``, við þessi góðu, geti alltaf komið á friði og réttlæti alls staðar. Í fyrsta lagi er þetta náttúrlega mjög hrokakennd afstaða. Látum vera ef hún væri rétt þá væri þetta réttlætanlegt en þetta er einnig afstaða sem ekki stenst og ég held að sýni sig best að hefur ekki átt uppi á pallborðið í þeim aðgerðum sem þó hafa verið á vegum Sameinuðu þjóðanna. Þær hafa verið máttminni en við hefðum viljað en þær hafa a.m.k. ekki enn að mínu mati gert illt verra og það er hægt. Við höfum fleiri dæmi um inngrip í alþjóðamál og ég hlýt að benda á það að Persaflóastríðið skilur eftir sig siðferðilegar spurningar sem er ekki auðvelt að svara, Falklandseyjastríðið einnig svo ég nefni eitthvað sem kemur nálægt þeirri konu sem ég vitnaði til áðan. Við megum heldur ekki gleyma því að það er mögulegt að einhverjum ríkjum fyrrverandi Sovétríkjanna fyndist nauðsynlegt að leggja Serbíu lið í nafni einhvers samslavnesks arfs a.m.k. með ófyrirsjáanlegum afleiðingum ef farið væri af stað með ,,Vesturlandalögguna`` og reynt að grípa þarna inn í með of miklu offorsi. Ég held að þrátt fyrir allt þá séu þau tæki sem notuð hafa verið og sú stefna sem mörkuð hefur verið fyrst og fremst að nýta Sameinuðu þjóðirnar í þeirri viðleitni til friðar sem hefur verið á Balkanskaga. Ég held að við séum þar á réttri leið. En ég er sannfærð um það að pressan verður sífellt meiri á lönd utan Balkanskaga að grípa inn í með öðrum hætti en gert hefur verið nú. Verði það gert þá er nauðsynlegt að allir þeir sem hafa einhverja rödd á alþjóðlegum vettvangi tjái sig af fullri ábyrgð í því máli og ég held að þar sé fyrst og fremst hægt að grípa til þess íslenska orðtaks ,,að rasa ekki um ráð fram``. Frá upphafi hafa Króatar og múslímar knúið mjög á um beina hernaðaríhlutun Vesturlanda í Bosníu og það mun verða áfram. En það er sorgleg staðreynd að ein af ástæðunum fyrir því að ástandið er eins og það er í ríkjum fyrrverandi Júgóslavíu er sú að löndin sem Serbar hafa herjað á hafa ekki staðið saman. Serbum hefur tekist að deila og drottna fyrst gegn Króötum en þá studdu Slóvenar og Bosníumenn Króata mjög takmarkað. Síðan í Bosníu þar sem Króatar hafa jafnvel í sumum tilvikum lagt Serbum lið gegn umbun og eigin ávinningi. Hvernig má vera að í landi, þar sem þjóðir bjuggu í tiltölulega góðri sátt og samlyndi þar sem fjölskyldubönd voru bundin þvert á trú og þjóðerni, er nú allt farið í bál og brand og hvernig er hægt að bregðast við því? Þessi spurning á ekki bara við um Júgóslavíu og þau ríki sem sprottið hafa upp úr því fyrirbæri heldur á þetta við hvar og hvenær sem slíkar aðstæður geta komið upp aftur. Ég held að það sé nauðsynlegt að þessi lærdómur sé veganesti í allri alþjóðaumræðu nú. Hvað er þá til ráða? Það er að vera stöðugt með samvinnu, þrýsting, upplýsingamiðlun og samstarf við fólk sem vill stöðva ófriðinn innan þeirra landa þar sem ófriður er. Viðskiptabann getur vissulega skilað árangri og ég tel að viðskiptabannið á Serbíu hafi skilað árangri en kannski ekki eins miklum og vonast hafði verið eftir. En ég hef efasemdir um árangur af því að bara sé hægt að valtra yfir á ákveðnum svæðum. Ég held að þetta sem ég er að fjalla um sanni það og sýni að við verðum að gera Sameinuðu þjóðirnar að virkara afli í friðargæslu við mismunandi aðstæður en nú er og þarna erum við hugsanlega að tala um að byggja upp aðra hefð en verið hefur. Það er einfaldlega þannig að hér og á nokkrum öðrum stöðum hefur friðargæsla Sameinuðu þjóðanna ekki skilað mjög miklum árangri en það þýðir ekki að hún hafi ekki skilað neinum árangri. Ég held einnig að það sé allt of lítið gert af því að ná óformlegu samstarfi, bæði við hjálparhreyfingar og friðarhreyfingar, innan þeirra landa sem ófriðurinn er. Það hefur því miður sýnt sig á Balkanskaga að þar hafa sérfræðingar mætt og ekki náð ýkja miklum tengslum við þá sem þar eru fyrir þrátt fyrir tvímælalaust góðan vilja. Ég vil minna á að það eru sjálfsagt flestir búnir að gleyma því þegar mæður serbnesku hermannanna mótmæltu linnulítið í Belgrad og heimtu að lokum syni sína úr stríðinu í Króatíu. Þetta var árangur á þeim stað og þeirri stund sem þá var þótt því miður þurfi núna meira til. Ég hef séð ástæðu til þess að eyða nokkrum tíma í þetta mál einfaldlega vegna þess að ég held að við munum standa frammi fyrir átökum vegna hins svokallaða fjórða heims, vegna þjóðernisminnihluta, vegna trúarbragðaminnihluta og vegna smáþjóða í framtíðinni þar sem landakortið er mjög margslungið, ekki bara í Evrópu heldur víðast hvar um heiminn. Við verðum að reyna að gera okkur grein fyrir því við hvaða aðstæður getur orðið suðuhætta þar sem þetta ástand er. Ég held að það sé einmitt þar sem mikil kúgun myndast gagnvart þessum minni hlutum. Þetta verðum við að horfast í augu við, ekki síst innan þessarar vestrænu Evrópu því að þar held ég að sé verið að loka augum fyrir ákveðnum vandamálum sem hverfa ekki. Það eru býsna mörg atriði sem er kannski ábyrgðarhluti að fjalla ekki um í þessari utanríkismálaumræðu en hér verður maður alltaf að velja og hafna og sem betur fer höfum við kvennalistakonur þegar í yfirgripsmikilli ræðu hv. 10. þm. Reykv. komið að allmörgum atriðum og ég hlýt að vísa til þeirrar ræðu. Áður en ég fer úr ræðustól vil ég nefna sérstaklega eitt annað atriði en það er hversu nauðsynlegt það er að finna þróunaraðstoð farveg sem virkar. Fyrr í vetur og raunar á undanförnum árum hef ég og fleiri kvennalistakonur bent sérstaklega á það að menn líta nú í vaxandi mæli til þeirrar þróunaraðstoðar sem fer um hendur kvenna af hreinum praktískum ástæðum af mun meiri alvöru en áður hefur verið gert. Þetta er engin tilviljun. Það hefur nefnilega komið í ljós að sú þróunaraðstoð sem fer um hendur kvenna nýtist mjög vel. Við verðum t.d. að líta á það að það eru konur, ekki karlar, sem eru kjölfestan í landbúnaði í Afríku þar sem því miður eru enn mjög víða erfiðar aðstæður. Ef þekking á að berast áfram hefur það sýnt sig að konurnar eru líklegri til að miðla þekkingunni til annarra kynslóða en karlarnir eins og staðan er núna. Það er líka staðreynd sem Alþjóðabankinn hefur meira að segja sérstaklega séð ástæðu til þess að nefna að sá peningur sem fer um hendur kvenna nýtist sérstaklega vel og ekki síst í þriðja heiminum. Þarna eru því tvö atriði sem er sérstaklega ástæða til að geta um. Ég tek undir með hv. 10. þm. Reykv. að vara við að við förum að taka þróunaraðstoð inn í stofnunina undir framkvæmdarvaldið þangað sem ætlunin mun vera að færa starfið sem hefur farið fram innan Þróunarsamvinnustofnunar til utanrrn. Ég tel að þetta sé öfugþróun og að þrátt fyrir falleg orð um samvinnu við frjáls félagasamtök sé verið að stíga skref frá því að geta náð þeirri bestu virkni sem hægt er í þróunaraðstoð en fara ekki í þá átt sem ég efast ekki um að stefnt er, þ.e. að þróunaraðstoð verði virkari og áhrifaríkari en fyrr hefur verið. Ýmsar leiðir eru til þess að miðla þróunaraðstoð til góðra verkefna og við höfum ágætis dæmi innan lands um frjáls samtök sem hafa gert mjög góða hluti í þróunaraðstoð og ég vil líka nefna að samtökin UNIFEM, sem starfa á vegum Sameinuðu þjóðanna, hafa unnið þrekvirki. Nýlega var hér á ferðinni formaður þessara samtaka, Sharon Capeling-Alkakija, og hún miðlaði upplýsingum sem ég held að hefðu verið ýmsum að gagni. Því miður virtist áhugi ráðamanna á heimsókn hennar vera sorglega lítill. En ég vona að hún verði engu að síður til þess að það verði hægt að miðla þeim boðskap sem hún hafði fram að færa. Sambúð norðurs og suðurs í framtíðinni mun verða mjög mikilvæg og sífellt fleiri eru farnir að gera sér grein fyrir því. Þar komum við m.a. inn á umhverfismálin en ég vil benda á það auk þess sem ég gat áðan, að einnig hefur sýnt sig að það er mjög mikilsvert í umhverfismálum að hafa konurnar í liði með sér þegar verið er að byggja upp þróunarhjálp í löndum þriðja heimsins og það á að virkja þennan kraft sem er fyrir hendi. En umhverfismálin verða því aðeins það sem þau verða að vera í framtíðinni, að þjóðirnar í norðri séu reiðubúnar til þess að hugsa öll mál upp á nýtt, mæla hagvöxt eftir öðrum stærðum en gert hefur verið núna og þjóðirnar í suðri hafi möguleika á því að brauðfæða sig án þess að gera þá sömu reginskissu og við höfum gert víða í norðrinu, þ.e. að gereyða skógum og menga allt umhverfi okkar. Til þess er sagan að við lærum af henni, bæði nútímasagan og fyrri saga.

Virðulegi forseti. Einn þeirra hv. þm., sem talaði áðan, taldi ástæðu til að fagna því sérstaklega að umræður um utanríkis- og alþjóðamál væru æ fyrirferðarmeiri á dagskrá Íslendinga og mátti á honum skilja að af því mætti álykta að þingheimur hefði ekki asklok fyrir himin. Ef við lítum hins vegar yfir salinn þá má telja hér átta hv. þm., kannski níu, og segir það kannski sína sögu um þann brennandi áhuga sem er á þessari merku tímamótaumræðu. Ég nefndi orðið tímamót. Margir hafa nefnt það orð í umræðunni. Það er sjálfsagt ekki við hv. þm. að sakast þótt sú umræða hafi drepist á dreif. Að einhverju leyti má kenna forminu um sem minnir þá á þær hugmyndir sem voru nefndar um að æskilegt væri að breyta þessu formi þannig að umræðan væri einbeittari, við einskorðuðum okkur við afmarkaðri efni. En um tímamótin langar mig að segja örfá orð. Stundum er gagnlegt að reyna að setja sig í annarra spor þegar menn meta umræðuefni af þessu tagi. Fyrir fáum dögum buðu Danir, sem formenn þetta missirið fyrir Evrópubandalagið, til fundar í Kaupmannahöfn þar sem saman voru komnir utanríkisráðherrar, Evrópuráðherrar, Evrópubandalags- og EFTA-ríkja og tíu svokallaðra nýfrjálsra ríkja í Mið- og Austur-Evrópu og Eystrasaltsríkin. Þar voru ekki fulltrúar hinna 16 samveldisríkja. Þarna vildu menn bera saman bækur sínar um hvað hefði orðið úr tímamótunum, hvernig mál hefðu þróast á breytingaskeiðinu frá hinum herfilega viðskilnaði kommúnismans í Austur-Evrópu og í viðleitni þeirra til þess að byggja upp annars konar þjóðfélag, byggt á lýðræði og blönduðu hagkerfi. Einnig að bera saman bækur sínar um það hvert hald hefði verið í fyrirheitum vestrænna stjórnmálaleiðtoga um aðstoð og stuðning á þessum háskalegu tímum og í þriðja lagi að spyrja spurninga um það hver framtíðin yrði að því er varðaði samstarfsform Evrópubúa. Auðheyrt var af þessum umræðum að það er mjög takmarkaður skilningur meðal hinna makráðari stjórnmálamanna á Vesturlöndum við hvers konar sálarháska og við hvers konar tilvistarvanda þeir menn eiga sem eru í forustuhlutverki í þessum þjóðfélögum og þá á ég við Austur-Evrópuþjóðirnar. Hrun kommúnismans var algert vegna þess að hann reyndist vera ekki aðeins siðferðilegt slys, hugmyndafræðilegt slys, hann reyndist vera efnahagslegt óráð og hann reyndist vera hið herfilegasta umhverfisslys sem sagan kann frá að greina. Þessir menn hafa orðið að standa frammi fyrir því að væntingar voru miklar um skjót umskipti til hins betra. Þeir hafa hins vegar mátt upplifa það að ástandið hefur á mörgum sviðum versnað mjög verulega áður en nokkur von er til þess að það fari batnandi. Það fer ekki á milli mála hvert þeir beina vonum sínum og hvert þeir líta sér til halds og trausts, hinir lýðræðislega kjörnu leiðtogar Austur-Evrópu. Þeir hafa viljað líta til Evrópubandalagsins sem bakhjarls og í ræðum þeirra vitnuðu þeir í hástemmdar yfirlýsingar hinna pólitísku leiðtoga Evrópubandalagsins um það að þar væri bakhjarlinn að finna; að Evrópubandalagið mundi vissulega styðja við bakið á þeim; að það væri hin sterka stóra heild sem hefði til þess burði og afl. Í annan stað litu þeir til Atlantshafsbandalagsins. Þeir voru hófstilltir í orðum í ræðum sínum en í samtölum utan funda fór ekki á milli mála að þeir eru í angist og kvíða yfir því hvernig hlutirnir gætu axlast í fyrrverandi Sovétríkjum, í Rússlandi. Þeir bera mikinn kvíðboga fyrir því að þar séu lýðræðisöflin blaktandi á veiku skari, þar geti hæglega farið svo að þjóðernisöfl, hernaðaröfl, byggð á gömlu nomenklatúru, valdastétt kommúnismans, kæmist afur til valda. Þeim er mjög í mun að áður en þau ótíðindi gerist þá geti þeir varpað akkerum sínum í örugga höfn í vestrænum samtökum. Þess vegna líta þeir til Evrópubandalagsins. Þess vegna líta þeir til Atlantshafsbandalagsins sem þessir menn líta á sem voldugasta friðarafl heims. Engan mann hef ég heyrt lýsa því bandalagi með innblásnari hætti en Václav nokkurn Havel, forseta tékknesku flauelsbyltingarinnar en málflutningur hans var hins vegar dæmigerður fyrir málflutning hinna. Þar var ekki verið að tala í slagorðunum gömlu sem gömlu íslensku sossarnir hafa haft uppi í umræðum sínum um utanríkismál hingað til. Og þar fór ekkert á milli mála hver væru forgangsmálin, hvað þeir mætu sem raunverulegan bakhjarl. Þeir ræddu ekki mikið um Sameinuðu þjóðirnar. Sannleikurinn er sá þótt menn geri sér vissulega vonir um að hrun kommúnismans og endalok tvískiptingar heimsins í tvær valdablokkir gefi Sameinuðu þjóðunum nýtt tækifæri, mun það taka langan tíma. Hitt er alveg augljóst mál að nokkurrar beiskju gætti í þeirra ræðum að því er varðar Evrópubandalagið. Þeir sögðu: Við erum ekki fyrst og fremst að biðja um aðstoð, við viljum ekki fyrst og fremst koma fram fyrir ykkur sem beiningarmenn. Þeir nefndu tölur máli sínu til stuðnings og sögðu: Öll efnahagsaðstoð allra G-24 ríkjanna við Ungverjaland, sem er einna efst á blaði sem þiggjandi, er innan við 1% af þjóðarframleiðslu okkar. Það er ekki það sem skiptir sköpum. Miklu meir munar um beina fjárfestingu, t.d. þýskra fyrirtækja í Ungverjalandi, en það sem skiptir sköpum er það að við viljum fá að versla við ykkur vegna þess að við vitum af reynslu ykkar að verslunin er farartæki efnahagslegra framfara. Þar hafið þið algjörlega brugðist vegna þess að við höfum orðið að upplifa það að sá partur Evrópubandalagsins eða sú hlið þess sem að okkur snýr er ekki fríverslunarbandalag heldur framsóknarbandalag, þ.e. verndarstefnubandalag, sem boðar afturhaldssama, innhverfa sérhagsmunastefnu að því er varðar verslun og viðskipti með landbúnaðarafurðir, matvörur og hráefni sem er það sem þessar þjóðir hafa upp á að bjóða. Þar er boðið upp á innflutningsbann í anda íslenskrar landbúnaðarstefnu, þar er boðið upp á kvóta, þar er boðið upp á boð og bönn og skammtanir. Þar er þeim boðið að keppa við gerviverð vegna niðurgreiðslna, styrkja, ríkisforsjár með svipuðum hætti og við stöndum frammi fyrir þessu bandalagi sem sjávarútvegsþjóð. Þeir sögðu: Þið hafið brugðist vonum okkar og ef ekki verður breyting hér á þá megið þið vita að þið hafið valdið almenningi í þessum þjóðum, þeim hundruðum milljóna sem byggja þessi þjóðfélög, sárum og alvarlegum vonbrigðum og megið eiga von á því að þetta verði nýtt af gömlu kommúnista-fasista öflunum, nomenklatúrunni, til að byggja upp valdastöðu sína í þessum þjóðfélögum. Til sannindamerkis dreifðu þeir leiðara úr aðalmálgagni gamla tékkneska kommúnistaflokksins sem nú kennir sig náttúrlega við sósíalisma og vinstri stefnu þar sem tíundað var að loforðin og boðorðin um stuðninginn við hið frjálsa markaðskerfi hefðu orðið sér til skammar, enginn skilningur væri á hinni félagslegu neyð sem fólk byggi við á umþóttunartímanum og að þessi ríki, eða allur almenningur, væri í vaxandi mæli að upplifa það að vera þægilegt fjárfestingartækifæri fyrir stórfyrirtæki og síðan væri borgvirkinu, Evrópubandalaginu, lokað við nefið á þeim. Í vesturhópnum sögðu menn sem svo sér til afbötunar: Já, en það er samdráttarskeið, það er eiginlega kreppa á Vesturlöndum og menn vita það að kreppan er gróðrastía verndarhyggjusjónarmiða og verndarstefnu. Menn segja: Við verðum að vernda landbúnaðinn okkar, við verðum að vernda vefnaðariðnaðinn okkar, við verðum að vernda stáliðnaðinn okkar, við verðum að vernda járniðnaðinn okkar, við verðum því miður að loka á ykkur, eins og vestrið hefur sagt við hinar snauðu þjóðir Afríku, Suður-Ameríku o.s.frv. Þá er þeim bent á að þetta sama Evrópubandalag getur skipt sköpum um aðra samninga í heimsbyggðinni sem þessar þjóðir í Austur-Evrópu binda miklar vonir við. Það eru GATT-samningarnir. Þeir voru spurðir út úr um það: Hafið þið ekki sagt að ef Uruguay-lotunni yrði lokið þá mætti heimshagkerfið búast við því að aukin viðskipti, ekki síst með matvæli, mundu auka þjóðarframleiðslu heimsins um 200 milljarða Bandaríkjadala á ári? Það munar um minna. Nú var aftur komið að tómum kofanum þegar leitað var eftir svörum vegna þess að forustumenn Evrópubandalagsins fóru náttúrlega að verja sérhagsmunina sína, reyna að varpa sök á Bandaríkin og eitthvað þess háttar þannig að ekki bætti þetta mikið úr skák. Mér kom það í hug þegar mér fannst togna úr þræðinum um tímamótin eða honum væri drepið á dreif að ekkert væri úr vegi að íslenskir alþingismenn reyndu að setja sig í spor þeirra manna, sem eru að upplifa þessi tímamót, sem eru að fara í gegnum reynslu sem mun vissulega hafa mótandi áhrif á þróun mála í okkar heimshluta. Einn þessara ræðumanna setti málið upp eitthvað á þessa leið: Hvernig má það vera úr því að við erum öll orðin svona sammála eftir hrun kommúnismans, við erum öll sammála um það að hann er fallinn og farinn og farið hefur fé betra og vonum að hann komi aldrei aftur? Við höfum öll verið að segja að við höfum sameiginleg pólitísk markmið. Við stefnum að því að byggja upp valddreift lýðræðisþjóðfélag. Við viljum byggja það á reynslu þeirra þjóða sem best hefur vegnað, þ.e. á markaðskerfi eða samkeppni, blönduðu hagkerfi. Við viljum viðurkenna réttarkerfi, fjölflokkakerfi o.s.frv. En hvernig stendur þá á því, úr því að við erum öll svona sammála um þetta, að í skipulagsformum samstarfsins þá erum við öll í hólfum og skotum? Hér er Evrópubandalagið, þarna eru EFTA-ríkin, hérna er þetta Evrópska efnahagssvæði, síðan erum við, við erum á öðru þróunarstigi, við erum ekki tæk í félagsskapinn, hvað þá heldur einhverjar þjóðir sem eru kannski enn skemmra á veg komnar svo maður nefni ekki Afríku eða eitthvað þess háttar. Mér fannst fróðlegt að heyra þessar umræður og taka þátt í þeim vegna þess að mér fannst vera meira innihald í þessari umræðu um tímamótin og hvað í þeim fælist og hvernig menn eru raunverulega að upplifa þessar breytingar en í retoríkinni, skrúðmælginni og fíneríinu sem oft má heyra í ræðum leiðtoganna á hátíðlegum stundum. Hvað kemur það þessari umræðu við? Jú, það kemur henni mikið við. Menn hafa sagt: Samrunaferillinn í Evrópu er bara blaður, er ekki Evrópa öll að leysast í sundur? Með samrunaferlinum í Evrópu erum við að sjálfsögðu að tala um þær breytingar sem hafa átt sér stað innan Evrópubandalagsins og þær breytingar sem hafa átt sér stað með því að reyna að opna innri markaði Evrópubandalagsins fyrir öðrum þjóðum fyrir utan, þ.e. EES-samningurinn. Ég þarf ekkert að fara í grafgötur um það að vonir þessara leiðtoga, í Mið- og Austur-Evrópu og það á við um marga a.m.k. í fyrrum Sovétríkjunum líka, er að þessi markaður verði opnaður fyrir þeim. Veruleika hinnar pólitísku tvískiptingar í Evrópu má lýsa í fáum orðum --- það er verndarstefna versus krafan um fríverslun. Og líti þá hver í eigin barm. Hverjir eru það sem eru málsvarar verndarstefnu og taka til varnar fyrir sérhagsmuni í þjóðfélagi okkar eða í þjóðfélögunum í kringum okkur? Hverjir eru það sem eru sjálfum sér samkvæmir þegar þeir reyna að boða opnun þessara þjóðfélaga, líka á markaðssviðinu? Það er pólitík. Það er þetta sem ég á við þegar ég tala um hættuna á því að hin nýja skipting Evrópu verði í kringum múra velmegunarkerfanna, þ.e. að hér verði einhvers konar virki utan um forréttindi og sérhagsmuni en hinum snauðu, sem eru skildir eftir í rústum kommúnismans, verði haldið niðri eða haldið utan dyra í nafni þessarar verndarstefnu. Hvað þýðir fríverslun? Auðvitað mun það þýða breytingar, aðlögun, líka fyrir hin ríku þjóðfélög Vestur-Evrópu. En ef menn hafa trú á að fríverslun á heimsvísu sé sé öllum til góðs þegar til lengri tíma er litið, því aðeins að menn hafi trú á því, þá eru menn reiðubúnir til að opna þessi þjóðfélög. Það er ákaflega dapurlegt til þess að vita að stjórnmálaleiðtogar koma hver á fætur öðrum á alþjóðlegar ráðstefnur og fara þar með faðirvorið sitt um fríverslun en eru ekki fyrr komnir heim en þeir fara að dekra við sérhagsmunina. Það er með öðrum orðum hægara að boða heilræðin en að halda þau. Virðulegi forseti. Kannski er ekki ástæða til að víkja að einstökum atriðum sem hefur borið á góma í umræðunni vegna þess einfaldlega að hv. alþm. eru flestir hverjir horfnir á braut, meira að segja flestir þeirra sem báru fram einhverjar fyrirspurnir. Ég ætla að staldra við örfá atriði. Spurt var um hver væri afstaða íslenskra stjórnvalda til tillagna sem eru uppi um bann við tilraunum með kjarnavopn. Út af fyrir sig er svarið einfalt: Ísland hefur stutt tillögur á vettvangi Sameinuðu þjóðanna um það að ná fram samningum um slíkt bann. Að þessu leyti er stefna íslensku ríkisstjórnarinnar nákvæmlega hin sama og fram hefur komið hjá hinum nýja forseta Bandaríkjanna. Hann sagði t.d. í ágætri ræðu í mars 1992: ,,Íhuga mætti algjört bann við tilraunum með kjarnavopn í tveimur áföngum. Þannig yrði fjöldi tilrauna takmarkaður samkvæmt samkomulagi ef reynslan af slíkri takmörkun yrði vænleg og ekkert óvænt gerðist yrði hægt að stefna að algjöru banni.`` --- Þetta er vel og skynsamlega mælt. Hitt er svo annað mál að það er staðreynd að Bandaríkin eru forusturíki Atlantshafsbandalagsins og að Atlantshafsbandalagið byggir enn varnarstefnu sína að hluta til á því að viðhalda kjarnavopnum. Spurningin er einfaldlega þessi: Ætla menn að ná fram samningum um slíkt bann eða ætla menn að gera það einhliða? Hingað til hafa hvorki stjórnvöld í Bandaríkjunum né forsvarsmenn Atlantshafsbandalagsins treyst sér til að lýsa því yfir að það verði hægt að gera einhliða. Auðvitað tengist þetta viðleitni manna til þess að koma í veg fyrir útbreiðslu kjarnavopna. Ég nefndi í ræðu minni að tæpir tveir tugir ríkja væru við það að ráða yfir kjarnavopnum og stoða þá lítt einhliða yfirlýsingar til að halda aftur af þeim. Að því er varðar afvopnun á höfunum þá vísaði ég til þess í ræðu minni að um það hefði ég fjallað mjög ítarlega í skýrslu minni til Alþingis seinast og ég fjallaði um það í ræðu minni áðan og þarf ekki miklu við það að bæta. Ég var spurður að því hvernig á því stæði að hinn gagnmerki vináttusamningur Bandaríkjanna og Rússlands væri ekki nefndur á nafn í skýrslunni. Vikið er að breyttum samskiptaháttum og nánari samstarfi Bandaríkjanna og Rússlands á nokkrum tugum staða í skýrslunni en ekki á þennan merkilega samning, vegna þess að hann er enginn samningur. Hann er yfirlýsing, pólitísk yfirlýsing, og byggir á því að það er samstarf milli þessara ríkja, fyrst og fremst um það að styðja þróun í átt frá alræðisstefnu til lýðræðis og samstarf á grundvelli samninga sem þegar hafa verið gerðir um afvopnun. Tvíhliða samningar og yfirlýsingar er út af fyrir sig ágætt. Þetta er yfirlýsing en hún mun duga skammt til að tryggja frið. Ætli við getum ekki nefnt nokkra tugi tvíhliða samninga, ekki bara yfirlýsinga, milli ríkja sem kveða á um það að öll vandamál skuli leyst með friðsamlegum hætti, um það að ríkin afsali sér rétti til valdbeitingar með vopnum? Og allir hafa verið rifnir í tætlur. Það hefur reynslan kennt okkur. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson furðaði sig mikið á því að það orðalag hefði verið notað að hlutverk varnarliðsins, sem er hér á grundvelli tvíhliða samnings við Bandaríkin, væri óbreytt og hvernig mætti slíkt vera? Er ekki óvinurinn fallinn í valinn? Hvernig getur það haft óbreytt hlutverk? Skýring á þessu er einföld. Við ræðum það kannski nánar ef við ræðum skýrslu nefndarinnar, sem ég skipaði til þess að meta stöðu okkar í öryggismálum. En kjarninn í svarinu er sá að hlutverk varnarliðsins samkvæmt samningnum er fyrst og fremst það að tryggja öryggi siglingaleiða yfir Atlantshaf með öruggum hætti en á því er Atlantshafssamstarfið byggt, það er líflína Atlantshafsbandalagsins. Enn er þörf á því, þrátt fyrir allt. Það er sameiginlegt mat forustuþjóða Atlantshafsbandalagsins að þær breytingar sem orðið hafa á heiminum séu ekki slíkar að svo stöddu að hægt sé að láta öryggi þessara siglingaleiða eins og vind um eyrun þjóta. Enn verði að tryggja vegna óvissu og áhættu sem tengd er breytingaskeiðinu, hvað sem síðar kann að verða. Virðulegi forseti. Ég tek undir það sem fram kom í umræðunni, ég held hjá hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur, að þörf er á því fyrir okkur Íslendinga að taka upp ítarlegri umræður um GATT-samningana. Þeir eru vissulega þýðingarmestu samningar sem eru á smíðaborðinu í alþjóðamálum, snerta þjóðarhagsmuni okkar og hagsmuni allra þjóða og væri mjög þarft og gagnlegt ef skipulega væri reynt að efla skilning manna á því, ekki síst meðal þeirra sem hvað helst eru ánetjaðir hinni úreltu verndarstefnu, hvað þar er í húfi. Þá vil ég loks nefna að hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson beindi til mín spurningum um tillögur nefndar til lausnar fjárhagsvanda Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar. Reyndar er rétt að geta þess að hv. þm. Steingrímur Hermannsson beindi þeirri spurningu til mín fyrst í umræðunni en hann er sem kunnugt er fyrir löngu horfinn á braut og hefur engan áhuga á að bíða eftir þeim svörum.  Til þess að svara spurningu hv. þm. er þess að geta að starfshópurinn gerði tillögur um lausn á þessum fjárhagsvanda á þessa leið: Aðgerð til tekjuaukningar, það var hækkun innritunargjalds, hækkun lendingargjalds og hækkun húsaleigu, alls 122 millj. kr. Aðgerðir til gjaldalækkunar, fasteignaskattur lagður af, breyting á innskatti virðisaukaskatts og heildaráhrif á afkomubata, 167 millj., eða nokkurn veginn nákvæmlega hin sama upphæð og rennur til óskyldrar starfsemi af tekjum flugstöðvarinnar. Síðan segir: ,,Framangreindar tillögur miða að því að rekstrarstjórn flugstöðvarinnar verði efld með stofnun sérstaks félags er verði í eign ríkisins. Meginverkefni þess félags verður að standa straum af greiðslum vegna skuldbindinga flugstöðvarinnar. Ekki er ráðlegt að hagsmunaaðilar í flugstöðinni eigi aðild að því félagi eða sitji í stjórn þar sem eitt verkefni þess yrði að annast samskipti stjórnvalda við þá og annast um útboð rekstrar í stöðinni. Í þessu sambandi verður að gæta sérstöðu flugstöðvarinnar vegna samninga við Bandaríkjamenn og staðsetningar hennar á varnarsvæðinu.`` Með öðrum orðum, hér eru tillögur um lausn á fjárhagsvandanum sem er auðvitað af hinu góða og felur þá í sér að það verði stofnað sérstakt rekstrarfélag sem verði í eigu ríkisins. Tillögur hafa út af fyrir sig verið samþykktar í ríkisstjórn en með fyrirvara um að samkomulag náist milli utanrrn. og samgrn. um svokölluð eldsneytisgjöld eða afnám þeirra.

Frú forseti. Ég kynni nál. frá utanrmn. á þskj. 970 um till. til þál. um fullgildingu samnings milli ríkisstjórnar Íslands annars vegar og ríkisstjórnar Danmerkur og landsstjórnar Færeyja hins vegar um fríverslun milli Íslands og Færeyja. Álitið er svohljóðandi: ,, Nefndin hefur fjallað um tillöguna og fékk á sinn fund til viðræðna um hana Guðmund Sigþórsson frá landbúnaðarráðuneytinu, Arndísi Steinþórsdóttur frá sjávarútvegsráðuneytinu og Gunnar Snorra Gunnarsson frá utanríkisráðuneytinu. Nefndin mælir með samþykkt tillögunnar.`` Undir þetta rita 6. apríl sl. Björn Bjarnason, Rannveig Guðmundsdóttir, Steingrímur Hermannsson, Ólafur Ragnar Grímsson, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, Geir H. Haarde, Páll Pétursson, Árni R. Árnason og Lára Margrét Ragnarsdóttir.

Virðulegi forseti. Með þáltill. þessari fer ríkisstjórnin þess á leit að Alþingi heimili fullgildingu samnings frá 1979 um verndun villtra plantna og dýra og lífsvæði í Evrópu. Markmið samningsins er að vernda evrópskar tegundir villtra plantna og dýra og lífsvæði þeirra. Sérstök áhersla er lögð á tegundir sem hætt eru komnar eða eru fágætar. Samningurinn hefur að geyma almenn ákvæði um náttúruvernd og sérstök ákvæði um friðun eða verndun þeirra tegunda sem skráðar eru í viðaukum I--III. Auk þess eru ákvæði um veiðiaðferðir sem tilgreindar eru í viðauka IV. Gerist Ísland aðili að samningnum verður að gera nokkra fyrirvara við hann vegna íslenskra laga og íslenskra aðstæðna. Þessir fyrirvarar eru birtir í fskj. með till. Viðauki I er skrá yfir 475 tegundir háplantna og 26 tegundir mosa sem eru friðaðir samkvæmt samningnum. Aðilar að samningnum skulu friða þessar tegundir og tryggja að vaxtarstaðir þeirra njóti sérstakrar verndar. Aðeins þrjár þessara tegunda vaxa á Íslandi með vissu. Tvær þessara tegunda, davíðslykill (Primula egaliksensis) og dvergtungljurt (Botrychium simplex ), eru mjög sjaldgæfar hér á landi og því friðaðar. Þriðja tegundin er gullbrá, en hún er algeng í mýrum, einkum inn til landsins. Hún er ekki friðuð hér á landi enda ekki talin ástæða til þess. Gera þarf fyrirvara við samninginn af Íslands hálfu um þessa tegund. Viðauki II er skrá yfir þær tegundir dýra sem aðilar að samningnum skuldbinda sig til þess að friða nema gerðir séu sérstakir fyrirvarar um annað, sbr. 6., 10. og 22. gr. Friðun fuglategunda tekur einnig til eggjatöku. Aðilum samningsins ber jafnframt að tryggja að lífsvæði þessara tegunda njóti verndar, einkum fengi- eða varpstaðir og viðkomu- eða hvíldarstaðir, sbr. 4. gr. Í skránni eru 30 tegundir íslenskra varpfugla og reglulegra fargesta sem eru nú þegar friðaðar allt árið á Íslandi samkvæmt lögum um fuglaveiðar og fuglafriðun, nr. 33/1966. Takmörkuð eggjataka í kríuvarpi er þó heimil hér á landi og leyfilegt er að taka húsandaregg úr hreiðrum sé þeirri reglu fylgt að skilja minnst fjögur egg eftir í hverju hreiðri. Gera þarf fyrirvara við samninginn af hálfu Íslands um töku eggja frá kríu og húsönd hérlendis. Í viðauka II eru taldar upp nítján tegundir hvala. Það er stefna íslenskra stjórnvalda að sjávarspendýr beri að nýta á sjálfbæran hátt, jafnt og aðrar lifandi auðlindir hafsins. Því er nauðsynlegt af Íslands hálfu að gera fyrirvara um allar hvalategundir sem finnast hér við land. Slíkir fyrirvarar verða samkvæmt ákvæðum 22. gr. samningsins aðeins gerðir í upphafi eða þegar nýjar dýrategundir eru teknar upp í viðauka. Því verður fyrirvarinn nú að ná til allra hvalategunda, einnig þeirra fjögurra tegunda sem nú eru friðaðar samkvæmt reglugerð nr. 163/1973, um hvalveiðar. Ástand einstakra stofna verður síðan að ráða því hvenær rétt þykir af Íslands hálfu að nýta hvern stofn. Þá eru í þessum viðauka sex tegundir íslenskra spendýra sem ekki eru friðaðar á Íslandi og þarf að gera fyrivara um þær. Auk þess eru í viðaukanum átta tegundir hvala sem ekki eru friðaðar samkvæmt íslenskum lögum, fimm tegundir íslenskra hvala og þrjár tegundir hvala sem flækjast stöku sinnum til landsins. Enn fremur verður að gera fyrirvara við samningin vegna friðunar á tófu og ísbirni sem eru einnig á skrá í viðauka II en þessi dýr eru ekki friðuð á Íslandi. Í viðauka III eru skrár yfir dýratgundir sem eru verndaðar. Veiði þessara tegunda er heimiluð en henni skal stjórna þannig að þessum tegundum sé ekki stofnað í hættu. Samningsaðilar eru skuldbundnir til þess að vernda þær dýrategundir sem upp eru taldar í þessum viðauka og forða þeim frá útrýmingu með lagalegum og stjórnunarlegum ráðstöfunum. Í viðauka II eru allar fuglategundir sem ekki eru nefndar í viðauka II, að 11 tegundum undanskildum. Aðeins tvær íslenskar tegundir, sem falla undir viðauka III, njóta ekki verndar samkvæmt íslenskum lögum, en það eru hrafn (Corvus corax) og kjói (Stercorarius parasiticus) sem veiða má allt árið samkvæmt lögum um fuglaveiðar og fuglafriðun, nr. 33/1966. Þessar tegundir ættu samkvæmt samningnum að hljóta vernd og þarf því að gera fyrirvara við hann vegna þeirra. Af þeim 11 tegundum sem undanskildar eru í viðaukanum eru fjórar íslenskar. Ein þeirra, stari (Sturnus vulgaris), er friðuð samkvæmt lögum um fuglaveiðar og fuglafriðun, en hinar þrjár, silfurmávur (Larus argentatus), sílamávur (Larus fuscus) og svartbakur (Larus marinus), eru ekki friðaðar á Íslandi. Í viðauka III eru einnig allar hvalategundir sem finnast við Ísland, aðrar en þær sem nefndar eru í viðauka II yfir friðuð dýr. Landselur og útselur eru einnig í skránni, auk nokkurra selategunda sem stundum flækjast til landsins. Það er ekkert sem mælir á móti því að Íslendingar skuldbindi sig til að vernda þessar tegundir, enda má nytja þær á hefðbundinn hátt samkvæmt Bernarsamningnum. Í viðauka IV eru ákvæði þar sem lagt er bann við tilteknum dráps- og veiðiaðferðum. Meðal annars er bannað að nota eitur og svefnlyf við veiðar. Einnig er bann lagt við því að elta uppi og veiða dýr á vélknúnum ökutækjum og bannað er að svæla út dýr með gasi eða reyk. Þá eru í viðaukanum ákvæði um gerð skotvopna sem notuð eru til veiða. Sumar þær veiðiaðferðir, sem taldar eru upp í viðauka IV, eru notaðar hér á landi við veiðar á dýrum sem valdið geta tjóni eins og t.d. þær aðferðir sem tíðkaðar hafa verið frá fornu fari við að svæla ref úr greni. Í 9. gr. Bernarsamningsins er kveðið á um að veita megi undanþágur frá banni við notkun þessara veiðiaðferða finnist engin önnur viðunandi lausn og undanþágan stefni viðkomandi dýrastofni ekki í útrýmingarhættu. Það er því ástæðulaust að gera fyrirvara við einstök atriði í viðauka IV. Ég leyfi mér, virðulegur forseti, að leggja til að till. þessari verði að lokinni umræðunni vísað til síðari umræðu og hv. utanrmn.

Virðulegur forseti. Með þingsályktunartillögu þessari fer ríkisstjórnin þess á leit að Alþingi heimili staðfestingu á breytingum á samþykkt um votlendi sem hefur alþjóðlegt gildi, einkum fyrir fuglalíf. Markmið samþykktarinnar er að vernda votlendissvæði heimsins, sérstaklega sem lífsvæði fyrir votlendisfugla. Hverju aðildarríki ber að tilnefna a.m.k. eitt votlendissvæði á skrá samþykktarinnar yfir alþjóðlega mikilvæg votlendissvæði. Tvö votlendissvæði hafa verið tilnefnd af hálfu Íslands: Mývatn-Laxá og Þjórsárver. Helstu atriði breytingarinnar eru að stofnsett er ráðstefna samningsaðila sem skal koma saman til fundar reglulega til að meta og stuðla að framkvæmd samþykktarinnar. Jafnframt er tekið upp ákvæði um fjárframlög samningsaðila, sem ákveðin skulu samkvæmt framlagakvarða sem samþykktur er af aðilum samþykktarinnar. Ég leyfi mér að leggja til að till. þessari verði að lokinni umræðunni vísað til síðari umræðu og hv. utanrmn.

Virðulegur forseti. Með þingsályktunartillögu þessari fer ríkisstjórnin þess á leit að Alþingi heimili fullgildingu alþjóðasamnings frá 1990 um viðbúnað og viðbrögð gegn olíumengun og samstarf þar um. Árið 1989 samþykkti aðalþing Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar (IMO) ályktun þess efnis að haldin skyldi alþjóðleg ráðstefna um viðbúnað og viðbrögð við olíumengun á sjó. Ályktun þessi var samþykkt í ljósi undanfarinna olíumengunaróhappa sem mörg hver voru mjög alvarleg. Í kjölfar ályktunarinnar var umhverfisnefnd stofnunarinnar (MEPC) falið að gera drög að alþjóðasamningi. Drögin voru lögð fyrir ráðstefnu á vegum Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar árið 1990. Samningurinn sem hér um ræðir var samþykktur á ráðstefnunni og var hann undirritaður af hálfu flestra aðildarríkja Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar. Markmið samningsins er að stuðla að alþjóðlegri samvinnu um viðbrögð við mengunaróhöppum er stafa af olíu. Með aðild að samningnum getur sérhvert ríki reitt sig á aðstoð frá öðrum aðildarríkjum þegar veruleg mengunaróhöpp eiga sér stað á hafsvæði þess. Helstu skuldbindingar samningsins eru: Þess er krafist að sérhver samningsaðili hafi á að skipa áætlunum og lágmarksútbúnaði, þar á meðal fjarskiptabúnaði, til að bregðast við olíumengunaróhöppum. Í samningnum eru ákvæði um tilkynningarskyldu í aðildarríkjum um atvik sem hafa eða geta haft í för með sér losun olíu í hafið. Enn fremur hefur samningurinn að geyma ákvæði um með hvaða hætti samningsaðilar skuli bregðast við mengunaróhöppum er stafa af olíu og hvenær eðlilegt sé að tilkynna slík óhöpp til annarra ríkja. Í samningnum eru ákvæði um samstarf samningsaðila á sviði rannsókna og þróunar í því skyni að draga úr áhrifum olíumengunar og óhappa. Unnið er að því að auka tækjabúnað og þjálfa mannafla til að mæta mengunaróhöppum í íslenskri lögsögu í samræmi við ákvæði samningsins, og verður því lokið á næstu árum. Samkvæmt 4. gr. samningsins er sérhver samningsaðili skuldbundinn til þess að tryggja að tilkynnt sé um mengunaróhöpp í lögsögu sinni. Ákvæði þetta er í samræmi við 20. gr. laga um varnir gegn mengun sjávar, nr. 32/1986. Í 4. gr. samningsins er enn fremur kveðið á um að samningsaðili skuli skylda stjórnendur skipa, sem sigla undir fána þess og eru utan lögsögu þess, að tilkynna um losun eða ummerki olíu til næsta strandríkis sem er aðili að samningnum. Endurskoða verður ofangreind lög um varnir gegn mengun sjávar hvað þetta varðar og miðað verður við að niðurstaða liggi fyrir áður en samningurinn tekur gildi. Ég leyfi mér, virðulegur forseti, að leggja til að till. þessari verði að lokinni umræðunni vísað til síðari umræðu og umhvmn.

Virðulegur forseti. Með þingsályktunartillögu þessari fer ríkisstjórnin þess á leit að Alþingi heimili fullgildingu rammasamnings Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar. Rammasamningur Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar er afrakstur þeirrar alþjóðlegu samvinnu sem átt hefur sér stað á undanförnum árum, um rannsóknir á gróðurhúsaáhrifum, mat á niðurstöðum og mótun leiða til úrbóta. Samningurinn var lagður fram til undirritunar á ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um umhverfi og þróun í Rio de Janeiro. Eiður Guðnason umhverfisráðherra undirritaði samninginn fyrir Íslands hönd 12. júní 1992. Samningurinn fjallar um loftslagsbreytingar af manna völdum. Um er að ræða stefnumarkandi rammasamning sem kveður ekki á um ákveðnar aðgerðir, en gert er ráð fyrir að aðildarríki semji og samþykki bókanir við samninginn. Með aðild að honum gangast samningsaðilar, hver um sig og sameiginlega, undir þá skuldbindingu að stemma stigu við auknum gróðurhúsaáhrifum með því að draga úr útstreymi gróðurhúsalofttegunda af manna völdum og vega upp á móti útstreymi gróðurhúsalofttegunda með því að vernda og auka, þar sem við á, lífmassa, skóga og höf og önnur vistkerfi á landi, á ströndum og í hafi. Samningurinn hefur þannig ekki að markmiði að stöðva loftslagsbreytingar af manna völdum, heldur að stuðla að aðgerðum sem miðast við að halda loftslagsbreytingum í því horfi sem vistkerfi jarðar getur lagað sig að. Í 4. gr. samningsins er að finna þær skuldbindingar sem íslensk stjórnvöld taka á sig, gerist Ísland aðili að samningnum. Þær eru eftirfarandi: Að gefa út og leggja fyrir þing aðila, innan sex mánaða frá gildistöku samningsins hvað Ísland varðar og reglulega eftir það, skrá yfir áætlað útstreymi gróðurhúsalofttegunda af manna völdum fram til aldamóta, eftir uppsprettum og fjarlægingu þeirra eftir viðtökum. Að semja, framkvæma og endurskoða reglulega áætlun um aðgerðir til að draga úr og vega upp á móti útstreymi gróðurhúsalofttegunda af manna völdum. Hún skal ná til aldamóta og fela í sér stefnumið og ráðstafanir sem miða að því að Ísland, eitt sér eða í samvinnu við önnur ríki sem upp eru talin í viðauka I (OECD-ríki), takmarki útstreymi á koltvísýringi og öðrum gróðurhúsalofttegundum af manna völdum. Miða skal við að útstreymið verði ekki meira um aldamót en það var árið 1990. Þess ber þó að geta að ofangreint markmið sem vísað er til í samningnum felur ekki í sér lagalega skuldbindingu. Að vernda og auka viðtaka og geyma fyrir gróðurhúsalofttegundir, þar með talið lífmassi, skógar og höf og önnur vistkerfi á landi, á ströndum og í hafi. Að taka tillit til sjónarmiða er varða loftslagsbreytingar í framkvæmdum og við stefnumótun og gera viðeigandi ráðstafanir til að meta og draga úr áhrifum þeirra á loftslagið. Að stuðla að menntun, þjálfun og aukinni meðvitund almennings varðandi loftslagsbreytingar. Að taka þátt í vísindalegri samvinnu og samvinnu um miðlun tækni, rannsóknir og vöktun, og miðlun ýmiss konar upplýsinga. Að veita fé til aðstoðar þróunarlöndum við að framkvæma skuldbindingar þeirra samkvæmt samningnum. Þess ber að geta að í samningnum er lögð rík áhersla á að samningsaðilar beiti kostnaðarhagkvæmum aðgerðum til að ná settum markmiðum, m.a. með sameiginlegum aðgerðum einstakra ríkja. Í 14. gr. samningsins er fjallað um lausn deilumála og ýmsir valkostir taldir upp. Talið er rétt að Ísland samþykki gerðardómsmeðferð vegna deilna sem upp koma vegna túlkunar eða framkvæmd samningsins. Í framhaldi af ofangreindri samþykkt umhverfisráðherra á annarri veðurfarsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna árið 1990, skipaði þáverandi umhverfisráðherra, Júlíus Sólnes, sérfræðinganefnd til að kanna útstreymi koltvísýrings hér á landi og semja framkvæmdaáætlun um hvernig ná megi settu markmiði árið 2000. Fyrsta verk nefndarinnar var að kanna uppsprettu koltvísýrings og annarra gróðurhúsalofttegunda hér á landi og meta hve mikið af þessum efnum er losað út í andrúmsloftið árlega. Nefndin birti niðurstöður úr þessari könnun í skýrslu sem ber heitið Útstreymi gróðurhúsalofttegunda á Íslandi árið 1990 og gefin var út af umhverfisráðuneytinu í maí 1992. Þannig hefur hluta þeirra skuldbindinga sem samningurinn felur í sér verið fullnægt. Næsta verkefni nefndarinnar verður að meta útstreymi gróðurhúsalofttegunda á Íslandi fram til aldamóta og gera áætlun um ráðstafanir og aðgerðir til að fullnægja markmiði samningsins. Ýmsir möguleikar eru fyrir hendi hér á landi til að draga úr gróðurhúsaáhrifum af manna völdum. Þær aðgerðir sem hér um ræðir mundu einnig stuðla að þjóðhagslegum hagnaði, lausn annarra verkefna á sviði umhverfismála og aukinni framkvæmd þeirra skuldbindinga sem Ísland hefur undirgengist á sviði þróunaraðstoðar. Má þar nefna aukna notkun innlendra orkugjafa í stað innflutts jarðefnaeldsneytis í iðnaði og samgöngum, úrbætur í sorphirðu og sorpförgun, orkusparnað í samgöngum og við fiskveiðar, aukna skógrækt og landgræðslu, bætta náttúruvernd og samvinnu Íslands og annarra ríkja á sviði nýtingar jarðvarma og virkjunar fallvatna. Þegar er unnið að framgangi þessara verkefna. Ríkisstjórnin hefur samþykkt stefnumótun í umhverfismálum þar sem m.a. er lögð áhersla á ýmsar aðgerðir til að draga úr og vega upp á móti útstreymi gróðurhúsalofttegunda hér á landi. Stefnumótunin kveður jafnframt á um að gerð verði framkvæmdaáætlun fyrir hvern atvinnuveg er stuðli að sjálfbærri þróun atvinnuvegarins, m.a. með tilliti til sjónarmiða er varða loftslagsbreytingar. Ég leyfi mér, virðulegur forseti, að leggja til að till. þessari verði að lokinni umræðunni vísað til síðari umr. og utanrmn.

Virðulegur forseti. Með þingsályktunartillögu þessari fer ríkisstjórnin þess á leit að Alþingi heimili fullgildingu samnings um alþjóðlegt gildi refsidóma sem gerður var í Haag 28. maí 1970 og samnings um flutning dæmdra manna sem gerður var í Strassborg 21. mars 1983. Megintilgangur samninganna er að gera fullnustu viðurlagaákvörðunar mögulega í öðru ríki en þar sem ákvörðunin var tekin. Að baki samningunum búa mannúðarsjónarmið og refsigæslusjónarmið. Það eru annars vegar hagsmunir dómþola að fá að afplána refsingu í heimalandi sínu og jafnframt það sjónarmið að með þeim hætti sé auðveldara að vinna að félagslegri endurhæfingu hans og búa hann undir komu út í þjóðfélagið á ný. Hins vegar er það sjónarmið að samningarnir stuðli að því að unnt sé að láta mann, sem flúið hefur land eða sætt útivistardómi, taka út refsingu sem hann hefur hlotið í öðru ríki. Á þessu sviði sem og mörgum öðrum hefur þörf á alþjóðlegri samvinnu aukist undanfarin ár í kjölfar aukinna samskipta og ferðalaga milli ríkja sem m.a. leiða til þess að afbrot eru oftar en áður framin af mönnum sem ekki eru búsettir í því ríki sem afbrotið er framið í. Efni samninganna er nátengt og má raunar segja að yngri samningurinn hafi verið gerður til fyllingar hinum eldri sem uppfyllti ekki að öllu leyti þær væntingar sem til hans voru gerðar. Ástæðan er einkum sú að hann hefur að geyma flóknar og nákvæmar reglur um málsmeðferð og af þeim ástæðum hefur aðild að honum ekki orðið eins víðtæk og vonast var til í upphafi. Við gerð samningsins um flutning dæmdra manna var farin sú leið að hafa einfaldari reglur en í eldri samningnum til að tryggja einfaldari og skjótvirkari málsmeðferð. Ákvæði yngri samningsins eru flest rammaákvæði sem veita svigrúm til mats. Í honum eru ekki ákvæði sem fela í sér skyldu fyrir samningsríki til að verða við beiðni um flutning á fullnustu. Það er hins vegar meginreglan samkvæmt samningnum um alþjóðlegt gildi refsidóma en í honum eru einnig nákvæmar reglur um skilyrði fyrir flutningi á fullnustu og á hvaða grundvelli sé unnt að synja beiðni. Samkvæmt honum getur eingöngu það ríki þar sem ákvörðun er tekin (dómsríkið) óskað eftir flutningi á fullnustu en samkvæmt hinum samningnum getur dómþoli og ríki sem hann er ríkisborgari í (fullnusturíkið) einnig sett fram beiðni um fullnustu í því ríki. Til þess að geta framfylgt ákvæðum samninganna hér á landi hafa verið lögð fram á Alþingi frumvörp til laga um alþjóðlega samvinnu um fullnustu refsidóma og um breyting á almennum hegningarlögum. Það er meginregla samkvæmt samningunum að hvert ríki skuli bera þann kostnað sem á fellur vegna samninganna í því ríki, sbr. 14. gr. samningsins um alþjóðlegt gildi refsidóma og 5. mgr. 17. gr. samningsins um flutning dæmdra manna. Fullnusturíkið ber því allan kostnað vegna fullnustu og getur ekki endurkrafið dómsríkið um hann. Samningarnir fela því í sér kostnaðarskuldbindingar en ólíklegt er að kostnaður verði mikill í raun hér á landi þar sem málafjöldi verður ef að líkum lætur ekki mikill og einnig má hugsa sér að einhver kostnaður sparist vegna flutnings fullnustu úr landi. Um ákvæði samninganna leyfi ég mér að vísa til athugasemda með tillögunni en um einstök ákvæði þeirra og framkvæmd hér á landi vísast enn fremur til athugasemda með frv. til laga um alþjóðlegrar samvinnu um fullnustu refsidóma og um breytingu á almennum hegningarlögum. Ég leyfi mér að leggja til að tillögu þessari verði að lokinni þessari umræðu vísað til síðari umr. og hv. utanrmn.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir þáltill. um fullgildingu fríverslunarsamnings milli ríkja Fríverslunarsamtaka Evrópu (EFTA) og Ísraels. Samningurinn var undirritaður í Genf 17. sept. 1992. Ein af meginástæðum þess að EFTA-ríkin hófu fríverslunarviðræður við Ísrael var sú að ríkisstjórn Ísraels ákvað á árinu 1991 að hækka verulega innflutningstolla sína frá 1. jan. 1992. Útflytjendur í EFTA-ríkjum töldu að með þessum aðgerðum Ísraelsstjórnar mundu þeir tapa markaðshlutdeild í Ísrael, einkum til bandarískra aðila og aðila ríkja Evrópubandalagsins, þar sem þau ríki höfðu fríverslunarsamning við Ísrael. Bandaríkin gengu frá slíkum samningi 1985 og Evrópubandalagsríkin 1975. Samningurinn við Ísrael er að mestu byggður á fríverslunarsamningum milli einstakra EFTA-ríkja og Evrópubandalagsins frá 1972--1973, þ.e. fríverslun með iðnaðarvörur og heimild til verðjöfnunar, í tilviki Íslands álagningu tolla og fjáröflunartolla eða verðjöfnunar á vörur unnar að hluta eða öllu leyti úr landbúnaðarhráefnum. Í samningaviðræðunum var það afstaða Ísraels að hafa sem mesta samsvörun við fríverslunarsamninga þeirra við Bandaríkin og EB. Þetta olli ýmsum erfiðleikum. Ekki síst að fulltrúar Ísraels bentu á að fiskur og fiskafurðir féllu alveg fyrir utan þessa samninga og auk þess væri fiskur og fiskafurðir flokkaðar sem landbúnaðarvörur og hluti af landbúnaðarstefnu þeirra. Þó nokkur veiði væri í vötnum og væri þessi veiði oft hluti af starfsemi samyrkjubúa. Einnig væri veiði stunduð af þeirra hálfu í Miðjarðarhafi. Af hálfu EFTA-ríkjanna var bent á að það væri ófrávíkjanleg stefna í fríverslunarviðræðum þeirra að fríverslun skyldi ná til fisks og fiskafurða. Þetta deilumál var það síðasta sem leystist í samningaviðræðunum og varð til þess að samningaviðræðurnar tóku nokkrum mánuðum lengri tíma en stefnt hafði verið að. Niðurstaðan er mjög ásættanleg fyrir Ísland. Ísrael mun með fáeinum undanþágum koma á fullri fríverslun með fisk og fiskafurðir að loknum aðlögunartíma. Ísrael lækkaði tolla í 80% af grunntolli 1. jan. 1993 og fjórar frekari lækkanir, hver um sig 20% af grunntolli, koma til framkvæmda ár hvert þannig að tollurinn verður að fullu afnuminn 1. jan. 1997. Kvótar verða einnig smám saman hækkaðir og felldir úr gildi að loknum aðlögunartíma. Undanþágur frá fullri fríverslun með fisk og fiskafurðir varða fyrst og fremst nokkrar sjaldgæfar tegundir vatnafisks. Landbúnaðarvörur sem slíkar falla utan fríverslunarsamningsins. Einstök EFTA-ríki gerðu þó samhliða samningnum um fríverslun tvíhliða samning um þær vörur við Ísrael. Í tvíhliða samningi Íslands og Ísraels er einungis um að ræða vörur sem ekki eru framleiddar hér á landi, einkum ávexti. Með þessum samningi og fríverslunarsamningum EFTA-ríkjanna við Mið- og Austur-Evrópuríki og Tyrkland ætti í framtíðinni að skapast meiri möguleikar við að auka markaðshlutdeild okkar í þessum ríkjum. Ísrael og hin EFTA-ríkin hafa þegar staðfest samninginn. Í athgasemdum við þáltill. er gerð ítarleg grein fyrir samningnum og viðskiptum Íslands við Ísrael undanfarin ár og vísast til þess. Ég leyfi mér að leggja til að tillögu þessari verði að lokinni þessari umræðu vísað til síðari umræðu og hv. utanrmn.

Virðulegur forseti. Þessi till. til þál. sem hér er lögð fram kemur til kasta utanrmn. eins og aðrar sem mælt hefur verið fyrir hér og þar sem ég á sæti þar mun ég auðvitað hafa tækifæri til að skoða þennan samning þar. Til þess hins vegar að öllu sé nú til haga haldið, þá vil ég að fram komi hér strax við 1. umr. ákveðnar efasemdir frá minni hendi um ágæti þessa samnings og þess að gera þennan samning. Þá vil ég sérstaklega benda á það að þarna er ekki um fríverslunarsamning við venjulegt ríki að ræða, heldur er þarna um fríverslunarsamning að ræða við ríki sem hefur staðið í og stendur enn í hernaðarátökum, hefur hertekið svæði sem Palestínumenn búa á og innlimað þau í ríki sitt. Það skiptir auðvitað verulegu máli í þessu sambandi, bæði mannréttindaþáttur þessa máls og eins að skoða hvernig viðskiptum við þessi svæði er háttað og hvernig þau tengjast inn í þennan samning. Og ég vil minna á það að hér var staddur ekki alls fyrir löngu fulltrúi frá Palestínumönnum sem kom hingað gagngert til þess að ræða einmitt slík mál, m.a. við Verslunarráð Íslands og lagði áherslu á það að viðskipti yrðu aukin við Palestínumenn, en það hafa ýmsir bent á það, og vil ég m.a. vitna þar í umræður sem áttu sér stað í þingmannanefnd EFTA, að Ísraelsmenn geri þessi viðskipti með ýmsum hætti erfið og það hafði verið þar ákveðinn þrándur í götu. Og þess vegna hljótum við í utanrmn. að skoða m.a. þennan þátt málsins.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þáltill. um fullgildingu fríverslunarsamnings milli ríkja Fríverslunarsamtaka Evrópu, EFTA, og lýðveldisins Póllands sem undirritaður var í Genf 10. des. 1992. Samningurinn er að mestu byggður á fríverslunarsamningum milli einstakra EFTA-ríkja og Evrópubandalagsins frá 1972--1973, þ.e. fríverslun með iðnaðarvörur og heimild til verðjöfnunar, í tilviki Íslands álagningu tolla og fjáröflunar eða verðjöfnunar á vörur unnar að hluta eða öllu leyti úr landbúnaðarhráefnum. Jafnframt felur svo samningurinn við Pólland í sér að smám saman verði komið á fullri fríverslun með fisk og fiskafurðir milli EFTA-ríkjanna og Póllands og ákveðnum aðlögunartíma, sbr. II. viðauka samningsins. Pólland mun fella niður innflutningstolla á öllum fiski og fiskafurðum um 10% við gildistöku samningsins. Afgangurinn fellur svo niður á sama aðlögunartíma og gildir fyrir innflutning iðnaðarvara, þ.e. í fimm jöfnun áföngum frá 1. jan. 1995 þannig að full fríverslun verði komin á 31. des. 2001. Á undanförnum árum hafa helstu útflutningsvörur Íslands til Póllands verið síld og fiskimjöl. Núverandi tollar á þessum vörum eru 15% á síld og 10% á fiskimjöli. Við gildistöku samningsins mun tollur á síld verða 5% og á mjöli 0%. Mjög erfitt ef ekki útilokað væri í framtíðinni að keppa við aðrar þjóðir t.d. Norðmenn um útflutning á þessum vörum ef Ísland gerði ekki þennan fríverslunarsamning. Landbúnaðarvörur eru ekki hluti fríverslunarsamningsins. Einstök EFTA-ríki gerðu þó samhliða samningnum um fríverslun tvíhliða samning um ákveðnar landbúnaðarvörur við Pólland. Í tvíhliða samningi Íslands og Póllands er hins vegar um að ræða vörur sem ekki eru framleiddar hér á landi, einkum ávexti. Svíþjóð hefur staðfest samninginn og austurríska þingið hefur samþykkt hann. Samningurinn er til umfjöllunar í finnska, norska og svissnesku þingunum og búist er við því að Póllandi leggi hann fyrir þingið fljótlega. Í athugasemdum við þáltill. er gerð ítarleg grein fyrir samningum og viðskiptum Íslands við Pólland undanfarin ár og vísast til þess. Ég leyfi mér, virðulegi forseti, að leggja til að tillögunni verði að lokinni þessari umræðu vísað til síðari umr. og hv. utanrmn.