Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Héðinn Valdimarsson: Ég vil ekki láta þetta frv. fara svo út úr hv. d., að ég láti ekki í ljós óánægju mína yfir því. Hæstv. forsrh. hefir samið við Bændafl. og Sjálfstfl. um lausn þessa máls, eins og þetta frv. ræðir um, og frá sjónarmiði okkar Alþfl.manna er þessum málum miklu verr skipað heldur en áður var. Ég vil aðeins benda á örfá atriði í þessu máli. Í fyrsta lagi er það, að samþykki ráðh., sem heimtað var til þess að búnaðarmálastjóri yrði skipaður, er fellt niður, en í þess stað er stjórn Búnaðarfél. látin ákveða það. Það er því hægt á móti vilja ríkisstj. að setja mann til þess að hafa á hendi „administration“ á því mikla fé, sem veitt er úr ríkissjóði í þessa stofnun. Ég skil ekki í því, að Framsfl. skyldi ganga inn á að láta þetta vald ganga úr greipum stj. Í öðru lagi er ákvæðum jarðræktarlaganna um það, hvernig skyldi háttað kosningarréttinum til búnaðarþings, sleppt, og sá beini kosningarréttur, sem settur var sem skilyrði í jarðræktarlögunum og barizt var um á öllu landinu, er nú eingöngu kominn undir geðþótta búnaðarþings á hverjum tíma, og það er hægt að fella það niður og breyta því í hverskonar annan kosningarétt, ef einhverju búnaðarþingi býður svo við að horfa. Ég veit ekki, til hvers þessi barátta hefir verið, ef það á að falla frá þessu þannig. Loks vil ég taka það fram sem þriðja atriðið í þessu sambandi, að það eru ekki ákvæði í hinum nýju samþykktum Búnaðarfél. um atkvæðisrétt þeirra manna, sem búa í kaupstöðum og kauptúnum og hafa landbúnað sem aukastarf, heldur á þar eingöngu að fara eftir reglugerð. Með þessu móti er verr um atkvæðisrétt þessara manna búið en annara manna, sem hafa atkvæðisrétt um þessi mál, því að það á aðeins að fara eftir reglugerð, þar sem aftur á móti er farið eftir lögum Búnaðarfél. að því er atkvæðisrétt hinna snertir. Ég mun greiða atkv. á móti þessu frv., og ég vil láta í ljós undrun mína á því samkomulagi, sem hér hefir orðið.

Páll Zophóníasson Ég vil láta í ljós gleði mína yfir því samkomulagi, sem varð á búnaðarþinginu. Hv. 2. þm. Reykv. álítur, að þær breyt., sem gerðar hafa verið í þessu efni, séu til hins verra; ég hygg, að það sé sumpart af misskilningi og sumpart af því, að hv.þm. hefir ekki kynnt sér málið nógu vel, að hann segir þetta. Fyrst minntist hv.þm. á það, að úr l. hefði verið felld sú gr., sem gerði ráð fyrir, að landbrh. samþ. val búnaðarmálastjóra. Þetta er rétt, en l. mæla svo fyrir, að landbrh. hafi æðstu stjórn allra búnaðarmála á hendi. Og hvað þýðir það, að hafa æðstu stjórn allra búnaðarmála? Ætli það komi ekki þar inn undir að hafa áhrif á, hvaða menn fari með völd í þessum málum?  Í öðru lagi veit hv. 2. þm. Reykv., að Alþingi getur, ef það kærir sig um, verið aðhald í þessu efni gegnum fjárveitingu sína til Búnaðarfél., því að þá áætlun, sem Búnaðarfél. gerir, verður fjvn. að samþ. áður en búnaðarþing fær það fé frá þinginu, sem því er ætlað á hverjum tíma. Þá telur hv.þm., að það sé mjög illa farið, að úr jarðræktarlögunum hafi verið fellt ákvæðið um beinar kosningar, en í staðinn fært inn í lög Búnaðarfél. Ísl. Ég hygg, að það sé nokkuð sama, og ég held, að þegar það er komið inn í lög Búnaðarfél. Ísl., að hver einasti bóndi á landinu getur með beinum kosningum haft áhrif á val búnaðarþingsfulltrúanna og þar með fengið tryggingu fyrir því, að búnaðarþingið á hverjum tíma sé skipað eftir vilja bænda, þá sé alveg loku skotið fyrir það, að þeir sömu bændur, sem kjósa þessa fulltrúa, fari að gefa þeim umboð til þess að breyta þessu aftur í misjafnan kosningarrétt, eins og áður var, því að hann var svo misjafn, að kjósendur á aðalfundi búnaðarsambandanna fengu einn fulltrúa fyrir hvern hrepp, hvort sem liðlega 100 menn stóðu á bak við fulltrúann, eins og átti sér stað í fjölmennasta hreppnum, eða 6, eins og var í þeim hreppum, þar sem fæst var. Þegar búið er að fá búnaðarþingið til þess að viðurkenna, að bændur eigi allir að hafa jafnan rétt til þess að kjósa, þá er ekki hætta á því, að bændur sleppi þeim rétti og taki aftur upp hitt fyrirkomulagið. Loks vildi hv.þm. halda því fram, að með þessum breyt. væri verr búið um rétt þeirra manna, sem hafa lítið land í nánd við kauptún og kaupstaði, en það var ætlazt til þess í jarðræktarlögunum, að þeir hefðu atkvæðismagn eftir landstærð, þannig að fyrir 20 ha. land fengju menn 1/5 úr atkv. Um þetta er ekkert sagt nú; það á að fara eftir reglugerð um það, en það þori ég að fullyrða, að þeir, sem stóðu að þessum breyt. búnaðarþingsins, munu ekki hafa þrengt meir að rétti þessara manna en gert var með sjálfum jarðræktanlögunum, svo að það er undir engum kringumstæðum breytt um til hins verra að því er þetta atriði snertir, svo að hv.þm. hefir enga. ástæðu til að kvarta undan þessu. Þess vegna held ég, að þessar breyt., sem hafa verið gerðar, hafi yfirleitt verið til hins betra. Það er viðurkennt af búnaðarþinginu, að það beri að kjósa beinum kosningum, og það var aðalatriði málsins. Að vísu hefir verið felld niður gr. um, búnaðarmálastjóra, sem fór inn í l. án þess að þurfa, að vera þar. Það gerir í sjálfu sér ekkert til, hvort hún stendur þar eða ekki, og er því engu sleppt, þótt hún falli niður.

*Emil Jónsson: Ég ætla bara að undirstrika það, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði. Ég er honum að mörgu leyti sammála. Ég er undrandi yfir því, að þetta mál skuli vera komið til 3. umr. án þess að hafa farið til n. Ég vil bera upp þá fyrirspurn, hvort þetta mál eigi ekki leið þangað, eins og önnur þau mál, er fyrir þingið koma. Mér finnst engin ástæða til þess að gera neina undanþágu með þetta, og óska ég, að því verði vísað til n.

*Héðinn Valdimarsson: Ég vil taka undir það, að þessu máli verði ekki skotið í gegnum d. með leynd, og að það fái að ganga til n., eins og önnur mál. - En viðvíkjandi því, sem hv. 2. þm.N.-M. sagði, vil ég taka það fram, að hann hefir ekki getað sannfært mig um, að þessar breyt. sé til bóta. Ég er sömu skoðunar og hann var á síðasta þingi og það eru engar þær ástæður fyrir hendi, sem geri það að verkum, að ég þurfi að taka upp nýja skoðun í þessu máli, eins og hann nú hefir gert. Framsfl. hefir á einhvern hátt verið neyddur til þess að ganga að þessum kostum, viðvíkjandi breyt. á I. kafla. jarðræktarl., þvert á móti því, sem sagt hefir verið úti um landið. Þá vildi hv.þm. afsaka, að það felli burt ákvæðið um beinan kosningarrétt og kosningatilhögun, með því, að nú væri kominn inn í lög Búnaðarfél. beinn kosningarréttur. Ég get nú ekki neitað því, að l. landsins eru stöðugri en l. Búnaðarfél., og það er a. m. k. undarlegt með flokk, sem, heldur eins fast við núv. kosningar rétt og Framsfl., að hann skuli vilja taka þetta út úr hvað snertir Búnaðarfél. Framsfl. heimtaði á sínum tíma, að kjördæmaskipunin gamla yrði sett inn í stjskr., til þess að vera viss um, að ekki væri hægt að breyta henni nema með mikilli röskun. En l. Búnaðarfél. má breyta eftir því sem meiri hl. kann að vilja, og sá meiri hl. getur verið kosinn með allt annað fyrir augum. Og ef fjárhagsáætlun hans, vegna jarðræktarstyrksins, er ekki fram úr hófi vitlaus, þá er ekki hægt að búast við því, að þingið fari að fetta fingur út í það. Það er ómögulegt að neita því, að það sé verið að veikja kosningarréttinn með þessu. Það er einmitt þetta mikla mál, sem framsóknarmenn lögðu undir bændurna og töldu aðalmál þess bardaga, sem nú er verið að koma svo fyrir, að hægt verði að svíkjast aftan að mönnum og koma að öðru kosningafyrirkomulagi, án þess að þeir fái nokkuð um það að segja. Þá er þriðja atriðið, um kosningarrétt þeirra manna, sem búa nálægt kaupstöðum. Hv. þm. sagði, að kosningarréttur þeirra manna myndi ekki lakari en áður, heldur betri. Ég en ekkert að tala um það, hvort kosningarrétturinn er betri eða lakari, en það er víst, að hann er óviss. Það er ómögulegt að segja, hvernig kosninganréttur þessara manna verður, þegar hann er ekki einu sinni ákveðinn í l. Búnaðarfél., hvað þá í l. landsins, heldur eftir sérstakri reglugerð, sem hægt er að breyta ekki síður en l. Búnaðarfélagsins. Réttleysi þessara manna er því tryggt, í stað þess að kosningarréttur þeirra ætti að vera tryggður. Það er ekkert af þessum atriðum, sem samið var um, þar sem hægt er að segja, að þeir, sem stóðu að samþykkt jarðræktarlaganna í fyrra, hafi unnið á með þessu samkomulagi við íhaldið og Bændafl. Í öllum atriðunum er undanhald, og það í stórvægilegum atriðum. Og það er ekki enn búið að koma með neina ástæðu, sem skýri það, hvers vegna hæstv. ráðh. og Framsfl. lét undan búnaðarþinginu í þessu máli.

Forseti (JörB): Út af þeim ummælum, sem fallið hafa um það, að þetta mál hafi gengið í gegnum d. með mestu leynd, vil ég taka það fram, að ég skil ekki, hvaða ástæðu menn hafa til þess að halda slíku fram. Þetta mál hefir verið prentað á dagskrá, en það hefir engin uppástunga komið fram um það, að vísa málinu til n. Og það er ekkert einsdæmi, að mál gangi í gegnum þingið án þess að fara, í n.; má t. d. nefna þau tvö mál, sem búið er að afgr. hér í dag.

*Hannes Jónsson: Ég get tekið undir það með hv. 2. þm.N.-M., að ég gleðst yfir því að samkomulag hefir orðið um þetta mál. Út úr þessari eldraun hefir Búnaðarfél. komið miklu sterkara en áður. Og það er orðið viðurkennt, að félagið á að vera sjálfstætt eins og frekast er hægt. Það hefir þegar fangið fullt vald yfir öllum sínum málum. Þetta er mikið atriði. Og þó að breytt sé um skipulag Búnaðarfél. sjálfs, þá verður að viðurkenna, að sú breyt., sem búnaðarþingið gerði í því efni, hafði mikið fylgi bændanna á bak við sig. Og það út af fyrir sig var ekkert atriði, sem barizt var um, hvernig Búnaðarfélagið sjálft skipaði þessum málum sínum. Hitt var barizt um, hvort löggjafarvaldið ætti, að setja því ákveðnar reglur til þess að fara eftir. Og það er alveg ástæðulaust nú, eftir að fullt samkomulag og friður hefir náðst, að reyna að koma af stað óánægju og deilum milli þeirra aðilja, sem þarna hafa samið. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að nú væri hægt, eins og l. félagsins og jarðræktarlögin væru, að svíkjast aftan að bændum með því að breyta kosningafyrirkomulaginu. Hverjir eiga að svíkjast aftan að bændum? Þeir sjálfir geta ekki svikið sjálfa sig. Þeir munu fara eftir því, sem þeim þykir á hverjum tíma réttast. Ég hefi ekki ástæðu til að ætla, að þeir á næstunni láti sér detta í hug verulegar breyt. í þessum efnum. Þó er vitanlega ekki fyrir það að synja, að einhverntíma geti orðið breyt. á þessum hlutum. En ég geri þá ráð fyrir, að það verði í fullu samræmi við vilja bændanna sjálfra, og er þá ekkert hægt að hafa á móti því. Við erum ekki svo framsýnir, að við getum á hverjum tíma séð langt fram í hinn ókomna tíma og sett það skipulag, sem ástæðulaust sé að breyta nokkurn tíma. Það getur ekki komið til mála, að það verði svikizt aftan að bændum í þessum efnum. Verði gerð einhver breyt., þá er mikil ástæða til að ætla, að hún verði eftir vilja bændanna. Og ég geri ráð fyrir, að það megi treysta dómgreind þeirra og að þeir muni ekki ráðast í neinar slíkar breyt., nema þær séu til bóta. Ég vil vænta þess, að það verði ekki hér á þingi reynt að koma af stað ósamlyndi út af þessum málum alveg að ástæðulausu og öllum til skaðsemdar.

*Sigurður Einarsson: Ég vil segja það, að ég er einn af þeim, sem kemur undarlega fyrir sjónir sú gersamlega stefnubreyting, sem hefir orðið á afstöðu Framsóknarfl. til þessa máls síðan jarðræktarlögin voru til umr. í fyrra. Það er vitanlega öllum ljóst af því, að um þetta hefir verið gerður sérstakur pólitískur samningur og að þeir hafa hlaupizt frá sinni fyrri afstöðu í þessu máli. Það mætti spyrja, hvers vegna sjálfstæðismönnum hefði verið það svo mikið kappsmál að losna við þetta ákvæði, að landbrh. skyldi samþ. val búnaðarmálastjóra, ef svo þetta val væri tryggt með ákvæðum sömu laga. Til þess að þessi snúningur framsóknarmanna verði fullljós, vil ég leyfa mér að rifja upp það, sem sagt var hér á þingi í fyrra. Kem ég þá fyrst að ræðu hæstv. forseta þessarar d., Jör. Brynjólfssonar. Hann sagði í ræðu, sem hann flutti um þetta mál, og ég ætla að leyfa mér að lesa, með leyfi hæstv. forseta: „Ég ætla þá með nokkrum orðum að víkja að þeim atriðum, sem ég hygg, að skipti allmiklu máli, og skal ég þá fyrst víkja að I. kafla, um stj. ræktunarmálanna og verkefni Bf. Ísl. og ákvæði, er þau áhrærir. Þar er gert ráð fyrir, að landbrh. hafi yfirstjórn þessara mála og sé æðsta vald, eins og tíðkazt hefir og er í gildandi lögum.“ Um val búnaðarmálastjóra farast honum svo orð: „Þá er lagt til, að val búnaðarmálastjóra sé bundið samþykki ráðh. Meðan valdsvið hans er jafnvíðtækt og nú er og félagið hefir með höndum jafnmiklar framkvæmdir fyrir hönd þess opinbera, þá virðist það vera rétt, ekki ótilhlýðilegt og í alla staði sanngjarnt, að val hans sé bundið þessu skilyrði, þar sem milli þessara manna hlýtur ætíð að vera mjög náin samvinna, og hefir það því eigi litla þýðingu, að reynt sé að búa svo um, að sú samvinna verði sem bezt.“ Ég hygg, að þessi orð sýni glögglega afstöðu Framsfl. til þessa máls í fyrra. Og þetta má rökstyðja með ummælum nokkurra annara framsóknarmanna, sem töluðu um málið á sömu lund og höfðu þá sömu afstöðu til þess og við Alþfl.menn höfum ennþá. Skal ég ennfremur leyfa mér að minna á það, sem hv. 2. þm.N.-M. sagði um þetta. Hann sagði, með leyfi hæstv. forseta, þegar um I. kafla ræðir: „Mín skoðun er sú, að nú heyri undir Búnaðarfél. fjöldi verkefna, sem á það er dembt, en stjórnarvöldin í landinu ættu í raun og veru að sjá um. Þess vegna lít ég svo á, að búnaðarmálastjóri eigi að standa beint undir ríkisstj., eins og t. d. vegamálastjóri, sem hefir á hendi framkvæmdir fyrir ríkisvaldið.“ Þetta er rétt, því þær framkvæmdir, sem búnaðarmálastjóri hefir, eru í aðalatriðum sama eðlis og þær, sem vegamálastjóri hefir f. h. ríkisvaldsins. Og þessi hv.þm. skýrir þetta betur í fyrra, þegar hann virðist hafa þá afstöðu til þessa máls, sem við höfum nú. Hann segir beinlínis, að Búnaðarfél. eigi ekki að hætta störfum. Það sé misskilningur andstæðinga laganna, að reyna að leggja afstöðu hans út á þann veg. Hann bendir á, að Búnaðarfél. hafi margskonar önnur störf en þau, sem það vinni fyrir löggjafarvaldið. En svo segir þessi þm. það, sem ég vil ekki undirstrika, og sýnir, hvað hann er róttækur: „En framkvæmd jarðræktarl. heyrir ekki að neinu leyti undir umráð ísl. bænda.“ Það sé að öllu leyti sjálfsagt, að búnaðarmálastjóri standi beint undir stj. Það er hægt að finna ótal önnur atriði frá síðasta þingi, sem sýna, hvað framsóknarmenn hafa snarsnúizt í þessum málum; annaðhvort hafa þeir hlaupizt frá sinni fyrri afstöðu eða þeir hafa af einhverjum ástæðum, sem ekki mega koma í ljós, verið hraktir af sínu máli. Ég gæti búizt við, að það kæmi sumum mönnum undarlega fyrir sjónir, sem voru hvattir fram til skeleggjaðrar baráttu, til þess að láta í ljós samstöðu sína við flokkinn í þessu máli, þegar þeir fá nú boð frá flokknum um það, að nú sé hann búinn að afneita afstöðu sinni frá í fyrra. Hvað álítur hv.þm. um búnaðarmálastjóra nú? Á hann að standa beint undir stj., eins og vegamálastjóri? Er framkvæmd jarðræktarlaganna nú hlutur, sem heyrir undir yfirráð íslenzkra bænda? Hvernig ætlar hv.þm. að fá menn til þess að trúa því, að það liggi nokkur skynsamleg rök fyrir því, sem hann heldur fram nú, ef það hafa legið einhver rök fyrir því, sem hann hélt fram í fyrra?

Forseti (JörB): Það hefir komið fram uppástunga um, að umr. yrði frestað og málinu vísað til n. Það er ástæðulaust að ræða málið frekar að þessu sinni, ef það á að fara í n., og ætla ég því að bera það undir hv.þdm.

Páll Zóphóníasson Ég þarf ekki að segja mikið við hv. 2. þm. Reykv., sem sýnilega hefir ekki einu sinni lesið nál. eða grg. um málið á þskj. 116. Það þýðir ekki að ræða við þá menn, sem ekkert hafa um málið lesið, hvað þá sett sig meir inn í það. Þessu til sönnunar má benda á, að hv.þm. sagði, að það væri sett inn í l. Búnaðarfél., að einfaldur meiri hl. gæti hringlað með þau eins og hann vildi. Þetta er ekkert nema vitleysa. Á bls. 3 sér hv.þm., að í stað þess, að áður gátu 9 fulltrúar af 14 samþ.brtt., þó þarf nú 2/3 hluta fulltrúa. Svona mikið hefir hann sett sig inn í málið, að þetta telur hann einfaldan meiri hluta. Hann hefir ekki einu sinni lesið nál., sem fyrir liggur, því síður kynnt sér málið að öðru leyti. Og svo talar hann um málið og þykist tala með þekkingu og viti! Hv. 9. landsk. er orðinn svo vanur að lesa upp það, sem aðrir semja og skrifa, að mér þykir ekkert undarlegt, að hann þurfi að gera það líka í þessari d. Það er ekkert merkilegt, þó hann skilji ekki afstöðu mína í þessu máli; hún var og er sérstök. Þeim verkefnum, sem Búnaðarfél. Ísl. hefir með höndum, má aðallega skipta í tvennt. Það, sem heyrir beint undir ríkisvaldið, og það, sem heyrir beint undir Búnaðarfél. sjálft. Ég hefi talið, að bezt væri að skilja þetta alveg að, en enn hafa fáir þann skilning, en hann kemur síðar. Það þýðir ekkert að tala um það, sem ekki er hægt að fá samþ. Og þegar maður fær ekki það bezta, verður maður að taka það næstbezta. Annars vil ég unna hv.þm. þess, ef hann hefir ánægju af að lesa það, sem aðrir semja, sér til skemmtunar, - öðrum skemmtir hann ekki með því, þó efnið sé gott; það gerir meðferðin á því.

*Héðinn Valdimarsson: Ég sé, að það, sem hv.þm.N.-M. upplýsti, snertir þetta mál ekki að neinu leyti. Hvað snertir þá breyt., að í stað orðanna 9 fulltrúar af 14 komi nú 2/3 hlutar, þá er það vitanlega sama hlutfallið, en munurinn er sá, að nú getur einfaldur meiri hluti breytt lögunum, ef honum býður svo við að horfa.

Er það einfaldur meiri hl.?

. Og hver sannar, að það verði ekki gert eftir eitt ár eða svo. Maður getur búizt við öllu úr þessari átt, eftir þessa breyt.

*Sigurður Einarsson: Hv. 2. þm.N.- M. er fyndinn, þegar hann skilst. En það er ekki alltaf. Hann var að drótta því að mér, að ég læsi upp það, sem aðrir hefðu samið. Ég vil ekki vantreysta þessum þm. til þess að semja eitt og annað, en svei mér ef ég hefði ekki tilhneigingu til þess að láta annan lesa það. Ég vil endurtaka það, að það eru ekki sterk rök, sem hv.þm. flytur fyrir sínu máli. Við hv. 2. þm. Reykv. eru svör hans þau, að hann hafi ekki sett sig inn í málið, ekki lesið þau gögn, sem því fylgja, og þegar lesin er upp ræða eftir hann um þetta mál frá síðasta þingi, þá er því ekki svarandi, vegna þess að þm. hefir lesið það, sem fyrir liggur um málið. Þetta eru býsna einkennileg rök hjá hv. 2. þm.N.-M. Hinsvegar er ekki um það að villast, að það hefir orðið gersamleg stefnubreyting hjá Framsfl. í þessum málum. Ég vil vitna í það, sem hæstv. forseti sagði um þessi mál, þegar rætt var um skipun búnaðarmálastjóra. Honum farast svo orð: „En þegar þess er gætt, hve mörg af störfum stofnunarinnar eru unnin í umboði ríkisvaldsins og hve tengslin eru hinsvegar lítil á milli hennar og ríkisvaldsins, mun mörgum finnast, að þetta sé ekki óeðlilegt fyrirkomulag,“ - þ. e. að búnaðarmálastjóri standi beint undir ríkisstj. og sé skipaður af ráðh., og þetta er einmitt almenn skoðun á málinu. Það hefir ekkert að þýða fyrir hv. 2. þm.N.-M. að þykjast hafa sérstöðu í þessu máli, þegar hann játar í öðru orðinu, að sín stefna sé óframkvæmanleg. Í fyrra barðist þessi hv.þm. fyrir þeirri stefnu í máli þessu, sem hann nú gerir sitt ýtrasta til að afneita. Honum þótti í fyrra sá málstaður réttur og góður, að búnaðarmálastjóri stæði „beint undir ríkisstj.“, eins og hann orðaði það. Hvað er nú orðið af rökum hans í fyrra? Hvað er nú orðið af þeirri staðhæfingu hans í fyrra, að framkvæmd jarðræktarl. heyrði ekki að neinu leyti undir umráð íslenzkra bænda? Hér er svo augljós hringsnúningur í ræðum þessa hv.þm., að hann dylst engum.

*Pétur Ottesen: Aðeins örfá orð. Ég vildi, af því að ég kom nokkuð við þetta mál við umr. á síðasta þingi, láta í ljós ánægju mína yfir því samkomulagi, sem fengizt hefir um breyt. á þessum I. kafla jarðræktarl., að því er Búnaðarfél. Ísl. snertir. Mér virðist þar hafa orðið gott samkomulag um að tryggja sjálfræði og sjálfsákvörðunarrétt þessa aðalfélagsskapar bænda í landinu, Búnaðarfél. Ísl. Og það er vitanlega það, sem deilt var um á síðasta Alþ. að því er snertir þennan I. kafla jarðræktarl. Ég hygg því, að þetta mál hafi fengið mjög heppilega lausn. Og það er sýnt af því, sem fram hefir komið við þessa umr., hvernig hugir sósíalista eru stemmdir í þessu efni, sem sé þannig, að þeir álitu, að með þeirri breyt., sem gerð var á jarðræktarl. í þessu atriði á síðasta þingi, væri hægt að halda niðri sjálfræði og sjálfsákvörðunarrétti bænda í sínum eigin félagsskap. Til þess er nú ekki stofnað með þessari lagabreyt., heldur til hins, að tryggja þessari stofnun sjálfsákvörðunarrétt í sínum eigin málum - og af því er nú öll þessi reiði sósíalista, sem birzt hefir nú með allmiklum þyt hér í hv. d., sprottin. Ég álít, að þetta mál hafi verið fært mjög til betri vegar og því beri að fagna af þeim mönnum, sem unna íslenzkri bændastétt sjálfræðis í hennar eigin málum.

*Bjarni Ásgeirsson: Ég þarf ekki mörgu að svara aðfinnslum jafnaðarmanna út af þeim breyt., sem hér liggja fyrir. Það hefir hv. 2. þm.N.-M. gert. Ég undirstrika það, sem hann kom inn á. Og það munu allir vita, sem fylgdust með umr. um þetta mál, að aðaláherzla var á það lögð hjá okkur framsóknarmönnum, að Búnaðarfél. Ísl. væri þannig uppbyggt, að vilji og skoðanir bænda í landinu gátu sem bezt notið sín. Og vegna þess að álitið var, að það gæti bezt orðið með beinum kosningarrétti og hlutfallskosningu innan þingsins, þá voru sett inn í jarðræktarl. ákvæði um það. Þeir, sem fylgzt hafa með þessari deilu, verða að kannast við, að þetta er þungamiðjan í því, sem Framsfl. hélt fram. En þegar samþ. var að taka þessi ákvæði inn í frv., þá var þessu marki náð og ekki ástæða til að halda þessu í l. á eftir. En ég fullyrði, eins og hv. 2. þm.N.-M., að þegar þessi skipun er einu sinni komin á í Búnaðarfél. Ísl., þá verður hún aldrei afnumin aftur. Það er ekki hægt að breyta þessu með einfaldri meirihlutasamþykkt Búnaðarfél. Ísl., heldur þarf 3/4 búnaðarþings til þess að breyta því. Og ég þori að fullyrða, að þessu verður ekki breytt í sama horf aftur héðan af. Um það, sem hv. 2. þm. Reykv. ræddi um og honum fannst galli á frv., sem sé, að ekki væri ákveðinn kosningarréttur þeirra, sem búa í kaupstöðum og í nágrenni þeirra og stunda jarðrækt að einhverju leyti, - um það get ég upplýst ennþá, eins og hv. 2. þm.N.-M., að þetta var ekki sett inn í l. félagsins eins og sett var inn í jarðræktarl., vegna þess að mönnum þótti of þröngur kosningarréttur þeirra manna. Þess vegna er það víst, eins og hér hefir verið haldið fram, að þessi kosningarréttur þeirra verður rýmkaður, en alls ekki þrengdur frá því, sem í jarðræktarl. stóð. Ég vil segja, út af þeim margendurteknu fullyrðingum hv. 9. landsk. um, að Framsfl. hefði snarsnúizt í þessu máli, að ég neita því með þeim rökum, sem færð hafa verið fram. Og það situr illa á þessum hv.þm. að tala hér um hringsnúning. Ég fullyrði, að hefði sá hv.þm. aldrei tekið á sig snarari snúning á sinni æfi heldur en Framsfl. í þessu máli, þá hefði hann. a. m. k. ekki fengið svima af sínum hringsnúningi.

*Emil Jónsson: Ég ætla ekki að hafa um þetta mörg orð. Ég gekk út frá því, að hv. d. mundi vísa málinu til n., sérstaklega með tilliti til þess, að málið hafði hvergi í n. komið, nema í þá n., sem sett var til þess að sætta Framsfl. og íhaldið. Um þetta mál mega bersýnilega ekki aðrir fjalla. Það er sýnilega tilgangslaust að lemja höfðinu við steininn um þetta mál, þar sem hv. d. hefir tekið þá ákvörðun að hleypa því ekki í n., hvað þá hrófla nokkuð við því. Mér þykir það gegna furðu, að nokkur hv.þdm., sem eru fulltrúar fyrir kaupstaðarbúa eða aðra, sem fást við jarðrækt í smáum stíl, skuli sætta sig við, að réttur þessara umbjóðenda sinna skuli verða ákveðinn með reglugerð. Maður veit ekkert, hvort þeir fá að segja nokkuð eða ekki neitt, heldur eingöngu, að þeirra réttur verði ákveðinn, með reglugerð. Ég þekki ekkert hliðstætt þessu, og ég hygg, að þetta sé alveg dæmalaust ákvæði um kosningarrétt. Og þessu kingja sjálfstæðismenn, sem eru umbjóðendur manna, sem ræktun hafa í smáum stíl og heyra undir þetta ákvæði. Ég undrast yfir því, að það megi ekki athuga málið í n., til þess að reyna að finna möguleika til að ákveða, hvernig réttur þessara manna, skuli vera til kosninganna. Þó ekki væri nema að n. athugaði málið hálftíma eða klukkutíma, mætti sennilega setja skynsamlegri ákvæði í 1. um rétt þessara manna en orðið er. Ég hefi heyrt, að það hafi komið til mála að setja skilyrði fyrir þessum kosningarrétti kaupstaðabúanna þannig, að þeir fengju kosningarrétt eftir því, hve mikil kúaeign þeirra væri. Ég veit, að rætt hefir verið um þetta á búnaðarþingi. Ef þessi leið væri farin, yrði það öruggasta ráðið til þess að útiloka þá alveg frá þessum kosningarrétti, því að margir þeirra rækta í smáum stíl, sem ekki er í sambandi við nautgripaeign. Þá var hv.þm. Borgf. eitthvað að tala um það, að það væri ljóst, hvernig hugur sósíalista væri stemmdur í þessu máli. Það er rétt, að við förum ekkert leynt með það, að við höfum sömu skoðun enn sem fyrr, að eðlilegast sé og réttast, að ríkisstj. hafi einhverja íhlutun um framkvæmd þeirra mála, sem Búnaðarfél. Ísl. fer með í umboði ríkisvaldsins. En nú er búið að ganga inn á það sjónarmið, sem Framsfl. var á móti í fyrra, að Búnaðarfél. Ísl. megi fara með stjórn þessara deilumála án beinnar íhlutunar frá Alþ. eða ríkisstj. Þó það að vísu hafi verið sagt af hv. 2. þm.N.-M., að landbrh. færi með stj. þessara mála, þá hefir hann með því að afhenda þessi mál skilyrðislaust í hendur þessa félagsskapar afsalað þessum réttindum úr sínum höndum. Það er líka í beinu samræmi við þá stefnu, sem komið hefir fram hjá Bændafl. og Sjálfstfl. í þessu máli. Ég skil vel, að þeir flokkar uni vel þessum málalokum. En ég skil ekki, að Framsfl. skuli geta það. Ég held, að ef ekki hefði þurft endilega að afgreiða þetta mál í dag, þá hefði ég komið með brtt. við frv. um kosningarrétt fyrir kaupstaðarbúa, sem jarðrækt stunda, þar sem hann væri að einhverju leyti tryggður. En það er sýnilega ekki hægt, þar sem nú að á keyra málið í gegn í fússi. Það er sýnilega þýðingarlaust að berja höfðinu við steininn í þessu efni, þar sem búið er að ákveða þetta atriði málsins.

Páll Zóphóníasson Ég þarf ekki að tala langt mál fyrir þessari brtt. Það, sem hún fer fram á, er, að sú breyt. verði gerð, að í stað þess, að það þurfi að borga 25 kr. fyrir nöfn á öllum býlum, þá skuli það eingöngu gilda, þegar um er að ræða nafnbreytingar á eldri býlum, en þegar um nýbýli er að ræða, þá þurfi ekki að greiða nema 10 kr. Það er vitað, að á næstu árum verða væntanlega stofnuð mörg nýbýli á landinu, og þó að suma menn muni ekki mikið um þessa peninga, þá munar þá menn, sem hér eiga hlut að máli, talsvert um þá, því að þeir hafa flestir úr litlu að spila. Ég vil því vænta, að hv.þdm. lofi þessu að ganga fram.

1) TT: Ég tel ekki rétt að setja þessa breytingu í l., nema samtímis sé tryggt, að hraðfrystihús verði reist sem víðast í verstöðvum landsins, eins og við sjálfstæðismenn leggjum til með sérstöku frv. Greiði ég því ekki atkv. með frv. nema til 3. umr., en að þessu sinni segi ég já.

*Páll Þorbjörnsson: Ég sé, að hv.þm. Borgf. hafa bætzt tveir liðsmenn við þessa umr., hv.þm. Snæf. og hv.þm. V.-Ísf. Ég get ekki betur séð en verið sé að reka þann hnífil í þetta mál með brtt hv.þm., að ég geri ráð fyrir, að ég mundi ekki geta greitt frv. atkv., eftir að þær væru samþ.Hv. þm. Snæf. talaði fyrir sinni till. og gat þess, að hann bæri mjög fyrir brjósti Ólafsvíkinga í þessu efni, en hinsvegar vildi hann bægja Dönum frá landhelginni með þessu ákvæði. Ég verð að segja, að það fer að verða nokkuð dýru verði keypt þessi varasemi gagnvart Dönum, ef hennar vegna á að ganga gersamlega á rétt vissra landsmanna, eins og gert er ráð fyrir með þessum brtt.Hv. þm. Snæf. leggur til, að á Breiðafirði og Faxaflóa megi aðeins veiða skip, sem þar eiga heima, og svo kemur hv.þm. V.-Ísf. og tekur svæðið frá Gilsfirði inn í Hrútafjarðarbotn, eða Vestfjarðakjálkann allan. Hvorugum þessara þm. dettur í hug að amast við því, að allir megi koma og veiða t. d. við Vestmannaeyjar, norður á Eyjafirði eða hvar sem er annarsstaðar. Ég veit ekki um afstöðu annara hv.þm. til þessara brtt., en ég segi fyrir mig, að ég mundi ekki treysta mér til að greiða frv. atkv., eftir að þær væru samþ.

*Ásgeir Ásgeirsson: Ég flyt hér brtt. áþekka þeirri, er hv.þm. Snæf. flytur, og er hún um það, að Vestfirðingar fái að vera sér um dragnótaveiði undan Vestfjarðakjálkanum. Ég hefi ekki trú á, að algerð opnun fyrir alla alstaðar komi að gagni. Við höfum reynslu fyrir því, að hafi verið opnað þannig á einhverjum stöðum, hafa menn komið eftir eitt eða tvö ár og beðið um lokun aftur. Hitt er að mestu óreynt að hafa það fyrirkomulag, sem nú er á Faxaflóa og Breiðafirði, að skipta landinu niður í veiðisvæði. Inn á þá braut fer ég í minni till., og mundi ég vitanlega styðja samskonar till. frá öðrum hv.þm., ef menn teldu heppilegt að vera út af fyrir sig með veiðisvæði víðar á landinu. *365Það má segja, að mín brtt. sé ekki í samræmi við fyrri till., sem hún er stíluð sem brtt. við, þar sem bæði það svæði, sem ég tiltek, og það svæði, sem hv.þm. Snæf. tiltekur, tekur yfir Breiðafjörð norðanverðan. Því vil ég leyfa mér að bera fram skrifl. brtt. við brtt. á þskj. 275, um að í stað orðanna „á Breiðafirði“ komi: á Breiðafirði sunnanverðum. Þá er Breiðafjörður norðanverður látinn fylgja Vestfjörðum, og er það eðlilegra heldur en að fara að skipta Barðastrandarsýslu, þannig, að t. d. Patreksfirðingum sé bannað að fara suður fyrir Látrabjarg, en aftur Snæfellingum leyft að veiða norðanvert við Breiðafjörð.

*Frsm. (Jóhann Jósefsson): Ég tel mér skylt sem frsm. sjútvn. að taka til máls út af þeim brtt., sem hér eru fram komnar. Við afgreiðslu málsins til 3. umr. virtist það koma greinilega fram í þessari hv. d., að meiri hl. þm. væri nú loks farinn að fá nokkurn skilning á þeirri nauðsyn, sem á því er, ekki sízt á þeim erfiðleikatímum, sem nú eru fyrir smáútveginn, að veita honum aðgang að því bjargræði, sem dragnótaveiðarnar geta verið og hafa verið yfir sumarmánuðina fyrir þá, sem smáútveginn stunda. En hér hafa nú gerzt til þess tveir hv.þm., að koma hreppapólitík inn í málið og fleyga það þannig, að ég tel þessu nauðsynjamáli stofnað í mikla hættu, og geta þeir þá haft það á samvizkunni, ef þeir verða til þess með till. sínum að eyðileggja þá bjargræðismöguleika, sem hér standa opnir fleiri hundruð sjómönnum og aðstandendum þeirra. Ef þeir Vestfirðingar, sem hv.þm. V.-Ísf. ber fyrir brjósti, og þeir Snæfellingar, sem hv.þm. Snæf. ber fyrir brjósti, geta ekki þolað, að neinir aðrir landsmenn veiði í þeim sjó, sem að þeirra lögsagnarumdæmum liggur, þá er engin ástæða að þola þeim, að þeir sæki mið undan landi annara lögsagnarumdæma. Ég hélt satt að segja, að það mundi sízt koma fyrir, að það yrði vakin hér upp aftur sú hreppapólitík, sem felst í 8. gr.l. um bann gegn dragnótaveiðum í landhelgi og samþ. var við 2. umr. að fella niður. Hvernig ætlast menn til, að þetta komi verulega til framkvæmda? Hvernig eiga varðbátarnir að geta greint það í misjöfnu skyggni, hvort bátarnir, sem sjást að veiðum, eru merktir frá Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu, Vestur-Ísafjarðarsýslu eða einhverjum öðrum lögsagnarumdæmum? Ég held, að eftirlitið yrði nokkuð gloppótt í þessu efni. Það mundi sennilega haldast það ófremdarástand, sem með dragnótaveiðunum hefir verið innleitt, að bátarnir veiða jöfnum höndum innan landhelginnar og utan, eru svo dregnir fyrir lög og dóm, veiðarfærin tekin af þeim og þeir dæmdir í sektir, er nema tugum þúsunda og vitanlegt er, að þeir geta ekki borgað. Þessar sektir nema oft hærri upphæð heldur en skipin eru metin. Það er orðinn blettur á íslenzku réttarfari og löggjöfinni til háðungar, að láta þetta ástand haldast. Þetta vilja þeir hv.þm. halda í, sem koma hér og vilja fleyga þetta mál. Ég held, að þeir hv.þm., sem vilja koma málinu fyrir kattarnef með þessu móti - því annar er tilgangurinn sýnilega ekki - ættu að athuga betur en þeir virðast hafa gert, til hvers þeir eru að stofna með sínum brtt. Þeir stofna beinlínis til þess, að engar rýmkanir á l. um bann gegn dragnótaveiðum verði lögfestar, og þar sem þær rýmkanir, sem nú eru í lögum, ganga úr gildi á þessu ári, er þar með loku fyrir það skotið, að landsmenn geti hagnýtt sér þessar veiðar nokkursstaðar innan landhelgi nema á ólöglegan hátt. Til þessa stofna hv.þm., þótt þeir viti bæði það, að árangurinn af dragnótaveiðum síðasta árs var yfirhöfuð ágætur, og eins hitt, að fjöldi bátaútvegsmanna, sem eru aðþrengdir eftir aflaleysi fyrri vertíða og vertíðarinnar í vetur, telja það sína einu bjargarvon, að geta haft gagn af dragnótaveiðum í sumar. Þetta telja víst flm. þeirra fleyga, sem hér eru fram bornir, lítils virði samanborið við þá hreppapólitík, sem þeir bera fyrir brjósti. Ég vil mælast til þess, að hv. d. felli þessar brtt., því að samþ. þeirra mundi sennilega leiða til þess, að þessi lög nái ekki fram að ganga, eða til þess óréttlætis ella, sem ósamboðið er Alþingi að stofna til. Hv. þm. Snæf. minntist á, að þetta ákvæði hefði verið í lögum áður, að bátar, sem gerðir eru út við Faxaflóa og Breiðafjörð, skyldu vera einir um dragnótaveiðar á þessum flóum, og aðrir landsmenn mættu þar ekki nærri koma. Það er rétt, að þetta komst inn í frv. um breyt. á l. um bann gegn dragnótaveiðum við síðustu umr. þess í Ed., ég held á þinginu 1933, og var það gert til þess að snoppunga þm. Vestm. fyrir það, að hann hafði leyft sér að fara fram á breyt. á þessum l. Mér var vel ljóst, hvað til grundvallar lá hjá þeim hv.þm.Ed., sem komu þessu ákvæði inn í frv. En þetta gerðist á næstsíðasta degi þingsins, og var því á engan hátt hægt að nema þetta burtu úr frv. aftur, þegar það var þangað komið, nema það yrði málinu að fjörtjóni. Ég varð því að láta mér lynda, að mínir sveitungar, Vestmannaeyingar, væru ofurliði bornir í þessu máli og látnir sæta misrétti, þannig að öllum landsmönnum var opin leið til að fiska við Vestmannaeyjar, en Vestmannaeyingar máttu hinsvegar hvergi nærri landhelginni koma á Faxaflóa og Breiðafirði með sín veiðarfæri. Ég held, að hv.þm. Snæf. ætti að athuga það betur, ef hann metur nokkurs jafnrétti þegnanna í þessu landi, að þótt þessu ólukkans ákvæði væri smeygt inn í löggjöfina á þann hátt, sem ég hefi lýst, þá er það sízt til eftirbreytni fyrir nokkurn hv.þm. að viðhalda eða koma fram með á ný slík ákvæði, sem mismuna þegnunum svo gífurlega eins og till. hans og hv.þm. V.-Ísf. stefna að. Ég vil svo að lokum endurtaka tilmæli mín til hv. dm., að þeir athugi vel, hvað þeir gera í þessu alvöru- og nauðsynjamáli bátaútvegsins, sem aldrei hefir verið eins þýðingarmikið og nú fyrir afkomu manna.

*Thor Thors: Þessar brtt. virðast koma nokkuð illa við hv.þm. Vestm. Það er tvennt einkennilegt við þessar umr. Annað er það, þegar hv.þm. Vestm. er að tala um hreppapólitík. Það liggur við, að manni flökri við því að heyra þennan hv.þm. tala um hreppapólitík hjá öðrum, því að ef nokkur þm. miðar sitt starf við einstakt kjördæmi, þá er það hv.þm. Vestm. Það má segja honum það að nokkru leyti til hróss, en það er þó ekki eingöngu hrós, sem í því felst. Hitt er það, að hv.þm. Vestm. og hv. 3. landsk., sem annars standa alltaf upp í hárinu hvor á öðrum, falla nú í hin innilegustu faðmlög í þessu máli. Það hlýtur eitthvað einkennilegt að liggja þar á bak við, enda er það líka svo. Hv. þm. var að segja, að ég væri að reyna að fleyga málið og koma því fyrir kattarnef, og ég vildi þannig eyðileggja bjargræðismöguleika margra sjómanna. Ég ber brtt. mína fram til þess að vernda hagsmuni kjósenda minna, og það var skylda mín að gera það. Ólafsvíkingar eru mjög aðþrengdir vegna undangengins aflaleysis, og þeirra eina von til bjargar er það, ef þeir geta náð sér í dragnætur og komið upp hraðfrystihúsi til þess að hagnýta kolamiðin, sem eru rétt við víkina. Nú vill hv.þm. Vestm. stofna til þess að eyðileggja þetta eina úrræði þessa bláfátæka fólks. Ég býst við, að sjómönnunum þarna vestra þætti fara að þrengjast á þessum litlu miðum, þegar Danir væru komnir þangað með stóran flota, auk annara aðkomandi sjóvíkinga, hvort sem þeir nú væru frá Vestmannaeyjum eða annarsstaðar að. Ég hugsa, að það kæmi nægilegur floti til þess að ausa upp af þessum miðum, þótt ekki sé farið lengra en að leyfa öllum bátum frá Faxaflóa og Breiðafirði að komast þar að. Það er rangt hjá hv.þm. Vestm., að mér gangi nokkuð illt til að flytja þessa brtt. Ég er aðeins að reyna að vernda þann rétt, sem sjómenn á þessum stöðum hafa samkvæmt núgildandi lögum, einkum vegna þess að á honum byggist þeirra eina bjargarvon. Ég verð að leggja á móti hinni skrifl. brtt.hv.þm. V.-Ísf., þar sem hann vill skipta Breiðafirði niður í 2 svæði, sunnanverðan og norðanverðan Breiðafjörð. Ég held það verði erfitt að draga markalínu milli þess, hvað er á sunnanverðum Breiðafirði og hvað á norðanverðum Breiðafirði og hafa eftirlit með því, að skipin veiði aðeins þeim megin við þau takmörk, sem þau eiga heima. - Ég vil mjög eindregið mælast til þess við hv.þm., að þeir fallist á brtt. mína, því að það er mikill fjöldi sjómanna og verkamanna, sem beinlínis eiga framtíð sína undir því, að hún verði samþ.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt skrifl. brtt. frá hv. 2. þm.N.-M., hv. 7. landsk., hv.þm. A.-Húnv. og hv.þm. V.-Húnv. við brtt. á þskj. 275. - [Sjá þskj. 289,III]. - Þessi brtt. er of seint fram komin og auk þess skrifl., og þarf því tvennskonar afbrigði.

*Gísli Guðmundsson: Ég get ekki annað sagt en mér sé ánægja að því, að það virðist vera að koma upp sundrung í liði þeirra manna, sem léðu þessu illa máli fylgi sitt hér í hv. d. við 2. umr. Að vísu minnir mig, að hv.þm. Snæf. tæki það fram, að hann greiddi frv. atkv. „til 3. umr.“, enda heyri ég, að honum er nú að verða allljóst, hvílík skaðsemi getur af þessu máli leitt. Hv. þm. Snæf. ber hér fram brtt. á þskj. 275, þess efnis, að á Breiðafirði og Faxaflóa séu dragnótaveiðar aðeins heimilar skipum, sem skrásett eru í þeim lögsagnarumdæmum, sem að þessum fjörðum liggja. Ég get skilið þessa brtt. út frá sjónarmiði þessa hv.þm., en hinsvegar get ég ekki fellt mig við, að slík undantekning ein, sem þarna er um að ræða, verði samþ. Ég verð að segja það, að yfirleitt finnst mér, að hreppapólitík eigi ekki að koma til greina í þessu máli eða öðrum. Það verður að miða þetta mál nokkuð við almenna hagsmuni landsmanna. Þess vegna hefi ég hugsað mér að bera fram skrifl. brtt. við brtt. á þskj. 275. Ég tel, að af öllu óréttlátu, sem er í þessu frv., þá sé það ákvæði óréttlátast, sem afnemur héraðabönnin, er í gildi hafa verið og sett hafa verið eftir tilmælum hlutaðeigandi héraða. Mín brtt. í þessu efni er sú, að undantekning sú, er hv.þm. Snæf. leggur til, að gerð verði frá frv., gildi um alla þá staði, þar sem héraðabönnin eru í gildi við gildistöku þessara laga, ef þau einhverntíma taka gildi. Þessa brtt. við brtt. á þskj. 275 vil ég leyfa mér að leggja fram skrifl. og afhenda hæstv. forseta.

Forseti (JörB): Hv. þm.N.-Þ. hefir lagt fram svofellda skrifl. brtt. við brtt. á þskj. 275: [sjá þskj. 289,II]. - Þar sem þessi brtt. er bæði skrifleg og fram borin á fundinum, þarf tvennskonar afbrigði til þess að till. megi koma fyrir.

*Garðar Þorsteinsson: Ég skal strax taka það fram, að ég er með frv. eins og það liggur fyrir og mun greiða því atkv. eins og það er og móti slíkri hreppapólitík, er kemur fram í ýmsum till.hv.þm. En hinsvegar vil ég játa það, ef á að fara að skipta þessum veiðisvæðum kringum land í nánar tilgreind minni veiðisvæði eingöngu til að veiða þar á skipum, sem skrásett eru í hlutaðeigandi lögsagnarumdæmi, þá get ég ekki annað en komið fram með eina till. í þá átt, að skipum, sem eru skrásett á svæðinu frá Hrútafjarðarbotni til Langaness, skuli einum heimilt að veiða á því svæði. Ég orða þetta þó ekki sem brtt. við þær brtt., sem hafa komið fram, heldur orða þetta sem varatill., er ekki verði borin upp sem brtt., en komi því aðeins til atkvæða, að þær till., sem fram eru komnar á þskj. 278 og 275 verði samþ. Ef þær falla, þá sé þessi þar með sjálffallin. Ég mun greiða atkv. móti þeim till., en með minni till., verði þær samþ.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt skrifl. brtt. frá hv. 8. landsk., sem stíluð er sem varaviðaukatill. við till. á þskj. 278 og 275, að þeim samþykktum, eins og hv.þm. hefir lýst. Till. er á þessa leið: [sjá þskj. 291]. - Þar sem þessi till. er bæði skrifl. og fram borin á fundinum, þarf tvennskonar afbrigði til þess að hún megi koma fyrir.

Magnús Torfason Ég skal strax taka það fram, að ég er á móti þessum brtt. öllum saman, því að þær eru bara kák eitt. Aðalatriðið er, hvað á að gera til þess að friða landhelgina. Og þegar talað er um að friða landhelgina, er aðalspursmálið að friða Faxaflóa. Faxaflói er mesta og bezta klakstöðin fyrir fiskstofninn. Ég vil ekki lá mönnum, þó að þeir sækist hart eftir þessu. Dragnótaveiðar eiga vitanlega að vera einskonar bjargráð í svipinn, meðan verð á þorski er lágt. En ég tel kenna hér nokkurs óhófs. Þó er það eitt, er sérstaklega vakir fyrir mér, þegar ég greiði atkv. á móti þessu frv., og það er, að nú fyrst er farið að bóla á því, að erlendar þjóðir hafi fengið skyn á því, að ekki sé þýðingarlaust, að fiskimiðum okkar sé haldið við. Það er í fyrsta sinni, sem farið er að bóla á því, að erlendar þjóðir hafi tekið í mál að friða Faxaflóa. Og þá segi ég fyrir mitt leyti, að ég er ekki í vafa um, að ef slík lög eins og þessi verða samþ., þá kippa þeir að sér hendinni með þetta, því að það þýðir vitanlega það, að landsmenn ætla sér að taka fiskinn í landhelginni sjálfir og sjá um, að þeir, er fiska utan landhelginnar, fái ekki neitt. Hér á Alþingi hefir þetta atriði ekki verið rætt neitt sem heitir. Það er eins og því sé ekki gefinn verulegur gaumur. Vitaskuld er það eins og nú horfir, að það verður að hafa hraðann á til þess að koma þessu máli fram. En ég hygg, að það sé ekki rétt að hraða slíku máli sem þessu, er getur haft miklar afleiðingar fyrir okkur. Hvað sem öðru líður, er ekkert vit að láta það ganga fram nú, heldur hugsa það betur til næsta hausts og taka það aftur upp. Þá er líka hægt að vita betur, hver alvara hefir fylgt þeirri samþykkt, sem gerð var á Lundúnaþinginu. Mér þykir það koma úr hörðustu átt, að við Íslendingar virðum þær till. að vettugi, og ekki aðeins það, heldur gerum hrein og bein lagafyrirmæli gegn þeim till., sem ég fyrir mitt leyti er viss um, að bólar aldrei á aftur, ef við stígum það spor, sem nú virðist eiga að stíga í þessu máli.

*Jón Ólafsson: Ég er hissa á þeim umræðum og þeim tiltektum, sem ýmsir hafa tekið til í þessu máli með sínum tillöguflutningi. Ég hélt, að menn hefðu fengið nóg að vita um sektarákvæðin út af landhelgisbrotum til þess að upphefja öll þau höft, sem á þessum veiðum eru. Ég veit ekki betur en að nú sem stendur séu 15 eða 16 bátar undir dómi út af landhelgisbrotum. Ég veit um einn bát, sem hefir verið sektaður tvisvar, og í seinna skiptið um 2000 kr., svo að ég hugsa, að ekkert annað sé eftir hjá formanni þessa báts en að missa réttindin. Vitanlega hefir ekki náðst ein króna af öllum þessum sektum, og því er fleygt meðal sjómanna, að þeim detti ekki í hug að virða héraðabönnin, heldur láta sekta sig og dæma. Það er vitað, að þeir eiga engin þau verðmæti, er komið geta upp í sektirnar, og þegar slíkt ástand er skapað, er það þjóðarskömm. Mér skildist á hv.þm. Snæf., að eiginlega vekti fyrir honum að geyma kolann á Breiðafirði, þangað til komin væru frystihús á Sandi og í Ólafsvík. Það er ekki nema einn bátur í Ólafsvík, og yfirleitt svo fáir við Breiðafjörð, að ég get ekki sagt annað en að hv.þm. Snæf. leggi til með sinni till. að geyma kolann, þangað til komin eru frystihús á Sandi og í Ólafsvík. Aftur á móti eru 3 frystihús á Vestfjörðum, en ég veit, að Vestfirðingar hafa ekki nærri nógan flota til þess að fullnægja eftirspurn þeirra, svo að ef banna á Sunnlendingum að fara vestur, þá fá þessi frystihús ekki það, sem þau þurfa. Fyrir Norðurlandi er sama ástandið. Siglfirðingar hafa ekki flota til þess að stunda þessar veiðar. Þeirra bátar fara flestir á síldveiðar, sem hafa stærðina til þess; hinir munu ekki ennþá vera komnir á lag með að hagnýta sér þennan fisk. Verða þeir því að fara eins að og hv.þm. Snæf. leggur til, að geyma þennan fisk, þangað til þeir eru tilbúnir að afla hans. En þetta er mjög bágur hugsunarháttur og alls ekki sæmilegt vitrum mönnum að bera slíkar till. fram. Hv. 2. landsk. kom með friðun Faxaflóa. En hann má vita það, að við sættum okkur ekki við það og munum fagna því, að Faxaflói verði friðaður. En það er út af fyrir sig tilgangslaust, að vera að geyma að létta þessu banni af við aðra landshluta, því að þeir verða aldrei friðaðir, þó að Faxaflói verði friðaður. En ég vil leggja áherzlu á, hver þjóðarskömm landhelgissektirnar eru, þegar komnir eru milli 10 og 20 bátar, sem ekki geta innt af hendi nokkra greiðslu. Sektirnar eru víða orðnar tvöfaldar eða þrefaldar við verðmæti bátanna. Þetta er svo viðbjóðslegt ástand, að það ætti að vera nóg til þess, að hver einasti rétthugsandi maður vildi afnema þessi lög. Ég vona, að menn líti á, þegar þeir greiða atkv. um þetta mál, þröng og fátækt sjómanna annarsvegar og nauðsyn þess, að afla þeim betri afkomumöguleika, og hinsvegar nauðsyn þess, að afla nægra verðmæta úr sjónum til þess að standa straum af þjóðarbúskapnum betur en verið hefir og betur en útlit er fyrir, að þessi vetrarvertíð muni gera. Ég vona því, að menn láti það ekki á sig fá, þó að ýmsir hv.þm. beri fram slíkar brtt. sem þessar, meðfram til þess að gera þá vissari í sínum kjördæmum, af því að þeir halda, að bráðum komi kosningar. En það þýðir ekkert að bera fram till. um að veita þeim einkarétt á þessum veiðum, sem ekki hafa fullnægjandi tök á að hagnýta sér þær. Þess vegna má ekki ætla Breiðfirðingum einum Breiðafjörð og Vestfirðingum að afla nægilegs fiskjar í þau 3 frystihús, sem þar eru, með þeim bátum, er þeir hafa.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt skrifl. viðaukatill. við brtt. á þskj. 275 frá hv. 6. landsk. og hv. 1. þm. S.-M. Till. er á þessa leið: [sjá þskj. 289,IV]. Þar sem till. er bæði skrifl. og fram borin á fundinum, þarf tvennskonar afbrigði til þess að hún megi koma fyrir.

*Frsm. (Jóhann Jósefsson): Það þýðir ekki að flytja langa ræðu um þetta mál. Ég vildi þó aðeins víkja nokkrum orðum að ræðu hv.þm. Snæf. Hann gerði ráð fyrir, að Danir kæmu hingað með stóran flota, ef þetta frv. yrði samþ. Það er ekki í fyrsta sinn, sem þessi danska grýla er dregin upp í þessu máli. Sannleikurinn er sá, að þar sem Danir hafa óhindraðan aðgang að landinu, hafa þeir hvorki komið með stóran eða lítinn flota. Það hefir varla sézt skip frá Danmörku.

Þeir hafa ekki frjálsan nema lítinn tíma ársins

. Hv. þm. Borgf. veit vel, hvaða ákvæði gilda um dragnótaveiðar. Hann veit, að Danir hafa á vissum svæðum við Suðurland óhindraðan aðgang. Hann ætti því ekki að vera að koma með neinar fullyrðingar í þessu efni. Hvað ætli það séu margar till., sem liggja fyrir þinginu um byggingu hraðfrystihúsa? Ég held, að það séu 3 frv. og ein þáltill. Áhugi manna fyrir byggingu hraðfrystihúsa virðist vera svo mikill, að nú er svo að sjá, að hraðfrystihús komi upp í hverri verstöð. Ég skal ekki lasta það, að þau verði sett upp svo víða sem þörf er á. En hvað ætla menn sér með því að reisa hraðfrystihús, en sjá ekki fyrir því, að þessi hús fái nægan afla? Hv. þm. verða að gera sér ljóst, að kolaveiðarnar eru ekki jafnar á sama tíma alstaðar við land. Það eru til vertíðir eftir landshlutum. Hugmynd okkar, sem fluttum þetta frv. í sambandi við fjölgun hraðfrystihúsanna víðsvegar um land, var sú, að rýmka svo fyrir dragnótaveiðunum, að bátaflotinn gæti flutt sig til, eftir því sem vertíðir væru. En það er útilokað með þeim brtt., sem fram eru fluttar til þess að skemma þetta frv. Það verður ekki stórvægilegur skaði, sem við, er flytjum þetta frv., getum gert þeim í Ólafsfirði og Sandi, eftir því, sem hv. 1. þm. Rang. upplýsti, þar sem þeir hafa ekki nema einn bát til þess að stunda þessar veiðar.

Það er hægt að fjölga bátunum

. Já, en það kemur ekki nema smátt og smátt, og reynslan hefir sýnt þar, sem dragnótaveiðar eru stundaðar, að sjómenn þurfa langan tíma, meira en eitt sumar, til þess að læra að hagnýta sér þetta veiðarfæri. Ég geri því ráð fyrir, að hraðfrystihúsin megi bíða nokkuð lengi eftir verkefni, ef einungis á að leyfa innanhéraðsmönnum að stunda þessar veiðar, og engir aðrir mega koma þar nærri. Hér var einn hv.þm. að tala um friðun Faxaflóa. Ég var við 2. umr. þessa máls búinn að láta uppi álit mitt um það mál í sambandi við dragnótaveiðarnar. Það er ekki nema gott eitt um friðun Faxaflóa að segja. Og þegar að þeim tíma kemur, mun ekki standa á mér eða öðrum, sem bera hagsmuni bátaútvegsins fyrir brjósti, að ganga inn á það, að friða Faxaflóa fyrir dragnótaveiðum. En meðan svo er ekki, er ekkert unnið við að meina einhverjum hluta landsmanna að stunda þar dragnótaveiðar. Ég geri ráð fyrir, að Englendingar líti heldur stærra en svo á þessi mál, að það hafi nokkuð að segja í þeirra augum, hvort dragnótaveiðar á Faxaflóa eru eingöngu leyfðar sjómönnum, sem eiga búsetu við flóann, eða Íslendingum yfirleitt. Verði þessar mörgu brtt.samþ., sem mér er ekki ljóst, hvað langt ganga, því að þær eru flestar skrifl., er sjáanlegt, að þetta mál er einskis virði fyrir bátaútveginn, þar sem engin tæki eru til né möguleikar til þess að hagnýta sér þessa veiði. En þar sem veiðiskipin, tækni og kunnáttumenn eru fyrir hendi, er hægt að fiska dragnótaveiðilagalaust eftir sem áður. Sannleikurinn er sá, að dragnótaveiðiskipin fara inn í landhelgina hvar sem er, það er orðin hefð. Og þó að verið sé að stofna til réttarhalda og dæma menn í sektir, þá er ekkert meint með því í framkvæmdinni frá hendi dómstólanna. Dómararnir og ráðh. vita það vel, að það þýðir ekkert að framlengja þessum dómum. Afleiðingin af þessu verður svo lögleysuástand, þar sem hver reynir að bjarga sér eins og bezt gengur. Við, sem fluttum þetta frv., vildum gera lögin þannig úr garði, að menn gætu stundað þessar veiðar sem heiðarlegir menn, en með þessum till. er stefnt til þess, að svo geti ekki orðið. Á því berum við ekki ábyrgð, heldur þeir, sem standa að því að skemma frv.

*Jónas Guðmundsson: Mér þykir miður, að 2 hv.þm. skuli hafa gerzt til þess að koma hreppapólitík inn í þetta mál. Það virðist svo með þeim till., sem samþ. voru við 2. umr., að þá væri loks búið að ganga svo frá málinu, að allri hreppapólitík væri komið fyrir kattarnef. Það er því leitt til þess að vita, að hv.þm. Snæf. og hv.þm. V.-Ísf. skuli hafa gerzt til þess að vekja hreppapólitíkina upp aftur, enda má nú sjá, hvert stefnir, þar sem rignt hefir inn a. m. k. 10 brtt., sem allar stefna í sömu átt, að tryggja, að hver landshluti hafi til afnota sitt afmarkaða svæði.

Þar með ein frá hv. ræðumanni

. Það er rétt. Ég vil segja það, að ef á að gera slíka undanþágu, sem hv.þm. Snæf. vill, þá er ekki minni ástæða til að gera slíka undanþágu fyrir Austfjörðu, því að einmitt þar eru dönsku skipin mest að þessum veiðum. Einmitt þar hafa útlendingar haft bezta aðstöðu til þess að sópa firði og víkur undanfarin ár, því að þar eru varðskipin minna á ferðum heldur en annarsstaðar. Ég skal svo segja það strax, að ég mun greiða brtt.atkv., meðan verið er að koma þeim í samhangandi heild, en síðan á móti þeim að lokum, til þess að frv. geti farið út úr d. eins og það var við 2. umr.

*Pétur Ottesen: Þessar mörgu brtt., sem hér eru fram komnar, sýna hugarástand hv. dm. í málinu, því að þær eru aðeins fram komnar til að friða vonda samvizku, vegna þess að hafa léð málinu fylgi, - til að klóra í bakkann gagnvart þeirri hættu, að Danir og Færeyingar fari nú að hópast inn í landhelgina, ef hún er opnuð upp á gátt. Það, sem heldur þeim frá þessu, er það, að þeir hafa ekki samkvæmt núgildandi l. leyfi til að koma fyrr en síðari hluta sumars. Ef þeir mega aftur á móti koma strax í maí, er aðstaðan orðin breytt, svo að þeir geta notað sér hana til fulls. Ég vorkenni ekki hv.þm. Vestm., þó að hann fái að sjá framan í þessa útlendu notendur landhelginnar, en ég vorkenni sjómönnum í Vestmannaeyjum, sem verða þá að hafa Danina hjá sér.

Þeir eru ekki hræddir við Dani

. Nei, en hvað hefir haldið þeirri hræðslu frá þeim? Það, að bannað er með l., að Danir geti komið þannig til landsins. Hv. þm. brosir, en það er líklegt, að af honum fari brosið, þegar menn fara að koma í land í Vestmannaeyjum með tóma vörpuna og hafa ekki annað fyrir en skellina úr dönskum mótorbátum. Það er að vonum, að hv.þm. gangi illa að verja þetta ógeðslega fóstur sitt. Ef þessar brtt., sem hér liggja fyrir, verða samþ., eru Danir að vísu útilokaðir frá að nota íslenzka landhelgi á nokkuð stóru svæði, en samt væri frv. alveg óforsvaranlegt. Við vorum farnir að vona, að hægt myndi að fá því framgengt, að Faxaflói yrði friðaður, en nú er gersamlega settur fóturinn fyrir, að hægt sé að fá þá viðurkenningu, ef við sýnum þá léttúð, að fara að opna landhelgina upp á gátt, og auglýsum þar með, að við meinum ekkert með kröfum okkar um friðun Faxaflóa. Þetta athæfi brýtur svo mjög í bága við öll rök, er við höfum látið fiskifræðinga okkar flytja fram fyrir nauðsyn þessa máls, að öll sund virðast lokuð fyrir því í bili, að okkur takist að fá því framgengt, ef þetta frv. verður að l. Hv. þm. Vestm. sagði á dögunum, að ég hefði seilzt nokkuð langt til raka í þessu máli og að ég væri ekki alltaf við eina fjölina felldur um rökfærsluna. Ég svaraði þessu þá, en ég vil nú til viðbótar benda á það, hvernig hans málaflutningur er, þar sem hann segir í ræðu sinni, að með brtt.hv.þm. Snæf. sé verið að stofna til þess að taka veiðarfærin af mönnum. Og nú segir hann aftur: Hvað þýðir að vera með þetta eftirlit? Er það ekki brotið af öllum? Hvaða samræmi er í þessu? Þetta er argasti víxlgangur og ekkert annað, þar sem eitt er sagt eina stundina og annað sama daginn, jafnvel sama klukkutímann. Segjum, að hann hefði nú skreiflað á þessu sköturoði við fyrri umr.; þá hefði það getað verið afsakanlegt. Ég vænti þess, að þegar menn fara að átta sig á þessu, sannfærist þeir um, að þetta er mál, sem taka beri afstöðu til frá strangasta alvörusjónarmiði. Við eigum svo mikið á hættu, ef við fáum ekki uppfylltar óskir okkar um friðun við strendur landsins, að öll léttúð í þessu efni væri óafsakanleg.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt skrifl. brtt. frá hv.þm. A.-Sk., svo hljóðandi: [sjá þskj. 290]. - Till. er of seint fram komin og auk þess skrifl., svo að tvöfaldra afbrigða þarf við, til þess að hún megi koma til meðferðar.

*Páll Þorbjörnsson: Hv. þm. Borgf. var í síðustu ræðu sinni aðallega að reyna að skemmta hv.þm. og áheyrendum, og sýnir það ábyrgðarleysi hans. Það er nú sýnilegt, hvernig þessi vetrarvertíð ætlar að fara hér við Faxaflóa og Vestmannaeyjar, og væri ekki vanþörf að bæta það upp með því að gefa mönnum sæmilegri skilyrði til sumaratvinnu. Hér hefir drifið að mesti fjöldi brtt. Er barnaskapurinn svo mikill í sambandi við þessar tillögur, að ég get ekki stillt mig um að nefna eitt dæmi. Hv. 2. þm.N.-M. ber fram till., ásamt fleirum, sem bannar dragnótaveiðar á vissu svæði öðrum skipum en þeim, sem eiga heima í Norður-Múlasýslu, Vestur-Húnavatnssýslu og Skagafjarðarsýslu. Þessar sýslur eru svo að segja skipalausar. Í Skagafjarðarsýslu munu vera 4 skip skrásett, og þar af eitt svo stórt, að það getur ekki stundað dragnótaveiðar. Í Vestur-Húnavatnssýslu er eitt skip, smákoppur, og í Norður-Múlasýslu er víst ekkert skip til. Það er með þessar fiskveiðar sem aðrar, að skipunum er nauðsyn að geta flutt sig til kringum landið. Bátum, sem stunda dragnótaveiðar við Vestmannaeyjar að vori til, er nauðsynlegt að geta með sumrinu flutt sig vestur á Faxaflóa og Breiðafjörð og síðan til Vestfjarða og Norðurlands. Það er svo með allar veiðar hér við land, að það henta ekki sömu miðin allt árið. Hv. þm. Snæf. ætti t. d. að vera því kunnugur, að það hentar ekki, að togararnir séu á Selvogsbanka allt árið. Þessi hreppapólitík, sem hér er verið að halda á lofti, er ekkert einsdæmi. Það liggur t. d. fyrir beiðni frá Vestfjörðum um að banna að veiða flyðru á línu á Breiðafirði öðrum skipum en þeim, sem þar eiga heima. Og ég heyrði það lesið í útvarpinu, að tilætlunin væri að fá því framgengt, að bönnuð yrði reknetaveiði inni á Húnaflóa. Það er í fullu samræmi við skoðanir þessara tillögumanna hér. Ég verð að segja, að ég efast um, að þeir hv.þm., sem flytja þessar till., geri það í umboði sinna kjósenda, því að þó menn séu víða í þessum kjördæmum fáfróðir um þessi mál, sjá þeir þó væntanlega, að hér er verið að skemma fyrir þeim afkomumöguleika. Á laugardaginn hitti mig maður hérna fyrir utan og spurði, hvernig þessu máli liði. Ég hélt, að málið myndi fara í gegn, af því að það var samþ. við 2. umr, með 20:4 atkv. Hann spurði þá, hvort óhætt myndi að fara að fá sér veiðarfæri, án þess að þurfa að óttast, að síðar yrði komið að baki honum í þessu máli. Hér hafa sumir hv.þm. gert sér leik að því að koma að baki slíkum mönnum. Það væri ekki óþokkaleg gjöf, sem þessum mönnum væri færð, eða hitt þó heldur, ef útvegur þeirra yrði þannig eyðilagður næsta sumar.

*Gísli Sveinsson: Ég hefi ekki á nýliðnum þingum tekið þátt í umr. um þetta mál, hvorki utan þings né innan, og ég hefði ekki gert það nú, ef ekki hefði gefizt sérstakt tilefni. Málið er alvarlegt á báðar hliðar, og það svo mjög, að maður hefði ekki búizt við því, og sízt við, sem greiddum atkv. með því til 3. umr., að það kæmist inn á þessar brautir. Það hefir alltaf virzt ríkja full alvara í þessu máli, og ekki sízt af hálfu þeirra, sem bentu á nauðsyn þess að rýmka heimildina til dragnótaveiða og lögðu fram rök sérfróðra manna fyrir því, að þetta væri óhætt. Þetta mál hefir stundum verið talið æsingamál, en það hefir í rauninni aðeins verið einn maður, hv.þm. Borgf., sem hefir flutt æsingar inn í það og gert það að nokkurskonar fíflskaparmáli. Það verður að teljast óhæfilegt að taka svo einstrengingslega á málinu, að fólki, sem á hlýðir, verði á hlátur og sköll. En nú eru hv.þm. orðnir svo smitaðir af áheyrendum, að nú tekur helmingur þingheims þátt í sköllunum. Þegar málið fór til 3. umr., greiddu 20 þm.atkv. með því og ekki nema einstaka maður með fyrirvara. Ég tók eftir því, að sá maður, sem leitt hefir hér asnann inn í herbúðirnar, hv.þm. Snæf., greiddi atkv. með málinu til 3. umr. með þeim fyrirvara, að séð yrði fyrir styrkveitingu til að koma upp frystihúsum á Snæfellsnesi. Ég skil ekki, hvaða áhuga hann getur haft á því að koma upp frystihúsum, ef hann vill ekki leyfa, að veitt sé það, sem á að koma í frystihúsin. Það vita allir, að ógerningur er að koma á tryggu eftirliti með því, að ekki sé veitt í landhelgi. Ef varðskip eru höfð, er hægt að taka einn og einn bát, svo að þessar hömlur eru aðeins til að útvíkka það svið, sem hefir verið lögbrotasvið. En auk þess, sem þetta eftirlit er óframkvæmanlegt, er það í sjálfu sér óforsvaranlegt að banna að veiða með dragnót við strendur landsins. Það hefir komið í ljós, að ekki er ástæða til að hindra rýmkun landhelginnar, heldur öfugt. Hér koma til greina hagsmunaaðstæður, sem ekki má traðka niður. Þetta sjónarmið á sér rót í áliti fiskifræðinga, hvað svo sem hv.þm. Borgf. kann að segja. Á það hefir verið minnzt, að rýmkun þessi á landhelginni, sem hér er um að ræða, myndi aftaka það, að hægt yrði að fá framgengt hagsmunakröfum okkar um alþjóðafriðun ákveðinna svæða hér við land. Ég sé ekki, að þetta geti haft nokkra þýðingu í því máli, því að það er ekki enn komið á neinn rekspöl, svo að ekki getur verið um það að ræða, að hindra það. Ef lítillegar breytingar á löggjöf okkar geta haft áhrif á alþjóðasamþykktir um friðun ákveðinna svæða, þá eru okkar áhrif farin að verða nokkuð mikil og meiri en áður hefir verið vitað um, enda mun því fara alls fjarri. Við verðum að sætta okkur við það og lúta því. Ég sé ekki annað en að málið sé komið í óefni, og ég vildi því beina því til hæstv. forseta, hvort ekki væri heppilegt að vísa málinu til sjútvn., og frv. komi svo í einni heild frá n., en ekki í smápörtum, eins og það liggur nú fyrir. Það er alls ekki hægt að hafa svo margar till. um málið, ef það á að fást nokkurt samræmi í það, og ég vil leggja til, að d. greiði atkv. á móti öllum þessum tillögum.

Forseti (JörB): Ég tel hyggilegt, að sjútvn. fái frv. til nánari athugunar, en tel sjálfsagt, að þær till., sem nú liggja fyrir, verði athugaðar að lokinni umr., ef nokkur tími verður til þess.

*Finnur Jónsson: Ég vil segja það um þetta frv., að ég vil, að því verði vísað til sjútvn. Það hefir ekki neina þýðingu að vera að bera fram svo margar till., eins og nú hafa komið fram í þessu máli, og ég vil leggja til, að þær verði allar felldar. Ég vil taka undir það með hv.þm. V.-Sk., að það getur ekki orðið nóg vítt það ábyrgðarleysi, sem hefir sýnt sig hjá hv.þm. Borgf., þar sem hann hefir ekki getað bent á nokkurt réttmæti í málinu, og það má segja, að það sé einsdæmi. Þessi hv.þm. veit það vel, að Vestmannaeyingar vilja, að þessi svæði, sem hér er um að ræða, verði opnuð fyrir Dönum, svo þeir geti sjálfir komizt þangað, og ef þessi till. verður samþ., þá eru það Vestmannaeyingar, sem hafa orðið fyrir búsifjum af hendi Dana í dragnótaveiðum. - Ég ætla ekki að fara út í ræðu hv.þm. Borgf. Ég tel hana vera eins og allar þær ræður, sem þessi hv.þm. flytur, byggða á fjarstæðum einum, og hrekur því hver aðra. Ég vil segja það, að þær vonir, sem ýmsir sjómenn hafa gert sér um þetta mál, eru að það yrði sem fyrst afgr. sem lög frá Alþingi og þar væri um ákvæði að ræða, sem gætu komið þeim að einhverju gagni. En það verður alls ekki, ef það á að fara að samþ. hinar vitlausu till., sem hér hafa komið fram. Það getur ekki komið til mála að skipta landhelginni niður í smáhluta milli þeirra, sem þessa veiði stunda. Fyrir utan allt ranglæti hljóta þessar till. að leiða til þess, að það verður ekki hægt að halda uppi landhelgisgæzlu. Það er hv.þm. Snæf., sem hefir leitt asnann inn í herbúðir þessa máls. Honum mátti vera það ljóst, að þessi brtt. hans hlyti að leiða af sér fleiri brtt., og þær hafa líka verið bornar fram af sjálfstæðismönnum. Ég veit, að honum er ljós sú staðreynd, að afskipti hans af þessu máli geti orðið til að eyðileggja það. Afstaða Alþfl. er óbreytt eins og áður um þetta mál. Af hálfu hinna flokkanna er um tvennt að ræða, ókunnugleika og ábyrgðarleysi framsóknarmanna, og á hinn bóginn eindregin meðmæli af hálfu sjálfstæðismanna, með margra ára reynslu að baki sér í þessu efni. Í þriðja lagi má nefna menn, sem hafa farið loðnum ummælum um málið, eins og t. d. hv.þm. Snæf. Það er nú kunnugt, að það er alls ekki viðurkennt, að þessi brtt.hv.þm. Snæf. sé nauðsynleg. En þessi mikla kjósendahræðsla, sem hefir gripið þennan hv.þm., hefir komið honum til að koma með þessa till., og það getur orðið til að drepa þetta mál.

Forseti (JörB): Það stendur til, að útvarpsumr. fari fram um þetta mál í kvöld. Flokkarnir hafa orðið ásáttir um að fá afbrigði frá þingsköpum fyrir því að lengja ræðutímann, þannig að hver flokkur fái ræðutímann lengdan upp í eina klukkustund. Vil ég hér með leita þessara afbrigða.

Flm. (Gísli Guðmundsson) Herra forseti! Góðir hlustendur! Frv. það, sem hér liggur fyrir, er ásamt frv. til l. um sáttatilraunir í vinnudeilum flutt af hálfu Framsfl. Bæði þessi frv. eru samin í n. þeirri, sem skipuð var af atvmrh. 15. des. síðastl. eftir áskorun Framsfl. til að undirbúa löggjöf um vinnudeilur, og byggjast þau á rannsóknum hennar á erlendri vinnulöggjöf með hliðsjón af viðhorfi þessara mála hér á landi. Ég skal þó strax geta þess, sem raunar er fram tekið í grg. frv., að frv. hafa ekki verið formlega samþ. í hinni stjórnskipuðu n., og ber því ekki formlega séð að skoða þau till.n. í heild, heldur sem till. frá fulltrúum Framsfl. í n. Hinsvegar er mér óhætt að fullyrða, að ekki hafi komið fram í n. verulegur ágreiningur um nein þau atriði, sem í frv. felast. En fulltrúar Alþfl. í n. voru þeirrar skoðunar, að ekki bæri að afgreiða það efni, sem í frv. felst, út af fyrir sig eða á þessum tíma, heldur ætti n. að semja heildarlöggjöf um vinnudeilur og „félagarétt“ og ekki láta hana koma fram opinberlega að svo stöddu. Fulltrúar Framsfl. gátu aftur á móti ekki séð, að nein ástæða væri til að draga afgreiðslu þessa hluta málsins, og því eru þessi frv. fram komin. Að öðru leyti vil ég taka það fram í þessu sambandi, að samvinna í mþn. hefir verið góð. Frv. það, sem hér liggur fyrir, um félagsdóm, fer fram á það, að settur verði á stofn 5 manna dómstóll, sem skeri úr svonefndum réttarágreiningi milli verkamanna og vinnuveitenda. Sé formaður dómsins skipaður af hæstarétti, tveir dómarar tilnefndir af Alþýðusambandi Íslands og Vinnuveitendafélagi Íslands og tveir (lausir aukadómarar) af deiluaðiljum í einstökum deilum. En frv. um sáttatilraunir í vinnudeilum, sem einnig er flutt að tilhlutun Framsfl., er um að gera sáttasemjarafyrirkomulagið áhrifameira og sterkara en það nú er. Hv. þm. hafa átt kost á að kynna sér þessi frv. í þingskjölum, og fyrir hlustendum hefir þeim áður verið lýst í útvarpi. Ég mun því ekki nota hinn takmarkaða tíma til að rekja einstök atriði frv., heldur til þess að rifja upp fyrir þeim, sem á hlýða, skýringar og staðreyndir, innlendar og erlendar, um málið almennt. Eins og fram er tekið í grg. frv., hefir n. gert sér far um að afla sér sem ýtarlegastra gagna viðkomandi þessum málum. Þegar á fyrsta fundi n. ákvað hún að snúa sér til sendiherra Íslands í Kaupmannahöfn og óska þess, að hann útvegaði henni alla gildandi vinnulöggjöf Danmerkur, Noregs og Svíþjóðar - því að svo var til ætlazt, að hún í starfi sínu hefði einkum hliðsjón af Norðurlandalöggjöfinni - og ennfremur vinnulöggjöf Bretlands og Frakklands. Þá óskaði n. eftir, að útveguð yrði helztu opinber rit, sem út hafa verið gefin á Norðurlöndum í sambandi við undirbúning vinnulöggjafar. Jafnhliða ritaði n. landssamböndum verkamanna og vinnuveitenda á Norðurlöndum og bað þau um álit þeirra á gildandi vinnulöggjöf viðkomandi landa og spurðist fyrir um, hvort á döfinni væru að þeirra tilhlutun till. til breyt. á þeirri löggjöf. Loks ritaði n. alþjóðavinnumálaskrifstofunni í Geneve og mæltist til, að sér yrðu send rit viðkomandi þessum málum, er helzt mættu að gagni koma við undirbúning vinnulöggjafar hér á landi. Þá ritaði n. Alþýðusambandi Íslands og Vinnuveitendafélagi Íslands og óskaði upplýsinga um starfsemi þessara samtaka og meðferð þeirra á vinnudeilum hér á landi. Hún hefir ennfremur átt tal við núverandi sáttasemjara ríkisins í vinnudeilum og fengið hjá honum ýmsar upplýsingar, sem þýðingu hafa, viðvíkjandi starfsemi hans. N. hefir haldið 53 fundi. Henni hefir borizt öll gildandi vinnulög áður umræddra landa ásamt fjölda rita um þessi mál, þar á meðal frá alþjóðavinnumálaskrifstofunni í Geneve. Landssambönd verkamanna og vinnuveitenda á Norðurlöndum hafa öll nema eitt svarað fyrirspurnum nefndarinnar. Þá hafa n. borizt lög Alþýðusambands Íslands ásamt allmörgum vinnusamningum, er Alþýðusambandið og félög innan þess hafa gert, lög Vinnuveitendafélags Íslands og fleiri gögn frá þessum aðiljum. Sú eina vinnulöggjöf, sem nú er til hér á landi, eru lögin um sáttatilraunir í vinnudeilum frá 1925. Framsfl. beitti sér fyrir þeim lögum, og tveir framsóknarmenn fluttu frv. á Alþingi. Og það er einnig Framsfl., sem nú á síðustu árum hefir haft forgöngu í því að skýra nauðsyn þessa máls fyrir þjóðinni og benda á þær leiðir, sem nytsamar og framkvæmanlegar hafa reynzt með öðrum þjóðum til eflingar vinnufriði. Vil ég þar sérstaklega minna á ræður þær, sem núv. hæstv.forsrh. hefir flutt um þessi mál og alþjóðareftirtekt hafa vakið. Þessi afstaða Framsfl. er alveg hliðstæð þeirri afstöðu, sem frjálslyndir milliflokkar annara landa hafa tekið til þessara mála, því að þeir hafa einmitt aðstöðu sinnar vegna yfirleitt gerzt brautryðjendur þess að tryggja vinnufriðinn. Og áhrif milliflokkanna á setningu vinnulöggjafar eru eina tryggingin fyrir því, að hún verði ekki hrein stéttarlöggjöf, sem henni annars hættir til að verða, ef annarhvor hinna stríðandi aðilja á að móta hana ettir sinni lífsskoðun. Til þess að geta gert sér grein fyrir nauðsyn eða réttmæti þess málefnis, sem hér liggur fyrir, er nauðsynlegt, að svarað sé spurningunni: Hvað er vinnulöggjöf? Og til hvers er hún sett? Þessari spurningu vil ég leitast við að svara í fáum dráttum. Og ég hygg, að sérstök þörf sé á að svara henni vegna þess, að málið er tiltölulega nýtt hér á landi, og margir virðast gera sér um það talsvert óljósar og miður réttar hugmyndir. Og ég verð að segja það, að sumar upplýsingar, sem gefnar hafa verið úr vissum áttum um þetta mál, eru ekki til þess fallnar að skýra það á neinn hátt. Ég hefi séð það gefið í skyn á prenti, að ef vinnulöggjöf kæmist á, myndu verkföll vera úr sögunni hér á landi um tíma og eilífð og atvinnurekendum forðað frá gervöllum kauphækkunarkröfum héðan frá. En hitt hefi ég líka heyrt gefið í skyn úr annari átt, að vinnulöggjöf, hvernig svo sem hún er úr garði gerð, væri eitthvert lævíslegt vélræði uppfundið af einstökum mönnum hér á landi til fjandskapar við verkamenn. Hvorttveggja er álíka mikil fjarstæða. Það er að vísu til í einstaka landi vinnulöggjöf, sem útilokar verkföll, en vitanlega ekki kaupkröfur, en það er ekki slík löggjöf, sem til mála kemur hér á landi, eða tíðkazt hefir á Norðurlöndum. Takmark venjulegrar vinnulöggjafar er að draga úr skaðlegum afleiðingum vinnudeilna, en ekki að útiloka þær. Og vinnulöggjöf er heldur ekki uppfundin af einum eða öðrum óvini verklýðssamtakanna hér á landi, heldur er hún orðin sjálfsagður liður í löggjöf allra menningarþjóða, og það engu siður í þeim ríkjum, þar sem verkamannafl, fara með stjórn. Vinnulöggjöf, eins og hún tíðkast í lýðfrjálsum löndum, er löggjöf um það, að verkamenn og vinnuveitendur heyi deilur sínar, þar á meðal verkföll sín og verkbönn, ettir ákveðnum reglum með það fyrir augum, að þjóðfélagsheildin, og þar á meðal deiluaðiljarnir sjálfir, bíði sem minnst tjón af. Hún er ekki fyrirskipun um það, að leiknum skuli hætt, heldur, hvernig hann skuli háður. Jafnvel í hinum grimmustu styrjöldum hefir það á stundum þótt eðlilegt, að slíkar leikreglur væri settar og haldnar. T. d. að taka ekki venjulega herfanga af lífi og að nota ekki allra ómannúðlegustu tegundir vopna. Hví skyldi það þá mega vera, að aðiljar í vinnudeilum í friðsömu lýðræðislandi þyldu það ekki, að þeim væru reglur settar? Á síðara hluta 19. aldar og á 20. öld hefir vinnulöggjöf verið sett svo að segja í hverju landi, þar sem hvítir menn byggja. En aðferðirnar, sem notaðar eru til að lægja vinnudeilur, eru nokkuð mismunandi, og fer það allmjög eftir hugsunarhætti, stjórnarfari og staðháttum hlutaðeigandi ríkja. Ég vil leyfa mér að gefa yfirlit um aðalaðferðirnar, og þá fyrst og fremst á Norðurlöndum. Í Noregi og Svíþjóð gilda lög um vinnusamninga. Í þeim lögum eru ákvæði um, hvernig samningar milli verkamanna og vinnuveitenda skuli gerðir, til þess að þeir hafi gildi, hverskonar ábyrgð félög eða meðlimir beri á slíkum samningum, ákvæði viðvíkjandi samningstíma og uppsagnarfresti og hversu með skuli fara, ef ágreiningur kemur upp um skilning á samningi o. s. frv. Í Danmörku eru ekki til slík lög, en þar er í gildi svonefnd „septembersætt“, sem er samningur, sem verkamenn og vinnuveitendur gerðu með sér árið 1899, og ekki hefir verið hróflað við. Er þessi samningur einskonar „stjórnarskrá“ í vinnudeilum þar í landi, og þingið hefir byggt á henni vinnulöggjöf síðari ára. Í Svíþjóð eru lög um félaga- og samningsrétt 1936. Löggjöf eins og þessi byggist á þeirri skoðun, sem ríkjandi er orðin á Norðurlöndum og víðar, að það sé ávinningur fyrir vinnufriðinn, að verkakaup og önnur vinnukjör í stórrekstri landsins sé að sem allra mestu leyti ákveðið með skriflegum samningum milli vinnuveitenda og verkamannafélaga. Hin gamla tregða vinnuveitenda við að viðurkenna verkamannafélögin sem samningsaðila er því að mestu eða alveg horfin í þessum löndum. Í beinu sambandi við þessa þróun og áður nefnd lög um vinnusamninga eru svo lögin um vinnudómana á Norðurlöndum. Bæði í Danmörku, Noregi og Svíþjóð eru vinnudómar, og eru þeir með mjög svipuðum hætti í þessum þrem löndum. Þessir vinnudómar eru settir á stofn til þess að skera úr ágreiningi, sem rísa kann út af skilningi á vinnusamningi eða út af því, að samningur hefir verið brotinn - eða hvort farið hefir verið í bága við lög. Sænsku og norsku vinnusamningalögin banna verkamönnum og vinnuveitendum að gera vinnustöðvun til að útkljá þann ágreining, sem undir dómstólana heyrir, og sama gerir danska septembersættin. Þetta eru verkefni vinnudómanna á Norðurlöndum og annarsstaðar, þar sem samskonar löggjöf gildir. Og þetta á að vera verkefni félagsdómstólsins, sem frv. það, er hér liggur fyrir, gerir ráð fyrir, að stofnaður verði hér á landi. Þessir dómstólar hafa á Norðurlöndum, einkum í Danmörku, þar sem dómstóllinn hefir verið í lögum síðan 1910, haft fjölda mála til meðferðar. Og þeir hafa komið í veg fyrir mjög margvíslegar vinnustöðvanir, sem vafalaust hefði verið stofnað til af aðiljum til að útkljá þessa tegund ágreiningsins. - Ég tel rétt að geta þess, að í Noregi er til sérstakur dómstóll, sem dæmir í svonefndum boikottmálum, ennfremur starfsmannadómur og dómstóll, sem sker úr vinnudeilan við Áfengisverzlun ríkisins, og hefir hann meira vald en hinn almenni vinnudómstóll. En svo er til í öðrum löndum önnur tegund vinnudóma með verkefni gerólík því, sem norrænu vinnudómarnir hafa. Að því mun ég víkja síðar. Fyrirmyndina að hinum lögákveðnu vinnudómstólum af þessu tagi er að finna hjá aðiljum sjálfum. Það hefir þrásinnis verið sett inn í vinnusamninga á ýmsum tímum, að ágreiningur um skilning á samningum skuli leggjast undir gerðardóm. Hér á landi eru nokkur slík ákvæði. Má þar t. d. nefna samninginn, sem gerður var eftir Sogsdeiluna 1935. Þar komu aðiljar sér saman um slíkan gerðardóm, 5 manna, og skyldi lögmaðurinn í Reykjavík tilnefna 3 dómara, en aðiljar einn dómara hvor. Annað mikilsvert atriði í vinnulöggjöf flestra landa eru hinar opinberu sáttatilraunir í vinnudeilum. Í því sambandi vil ég benda á það, að öllum vinnudeilum má skipta í tvo flokka. Annarsvegar er hinn svokallaði réttarágreiningur, en það er sá ágreiningur, sem norrænu vinnudómarnir skera úr og ég hefi áður lýst. Hinsvegar er það, sem kallað hefir verið hagsmunaágreiningur, þ. e. bein deila um kaup og kjör, þar sem samningur er ekki fyrir hendi eða úr gildi genginn. Af slíkum deilum skipta norrænu vinnudómarnir sér ekki. Þar koma sáttatilraunir til sögunnar - eða þá sú tegund vinnudóma, sem ég kem síðar að. Sáttatilraunir eru í því fólgnar, að ríkisvaldið reynir að miðla málum milli aðilja, þó þannig, að þeir fallist á niðurstöðuna án þess þó að vera skyldugir til þess. Ríkisvaldið skipar þá að jafnaði sáttasemjara í vinnudeilum, stundum sátlanefndir. Hlutverk sáttasemjara er að fylgjast með deilunum og sjá um, að aðiljarnir fáist til að „tala saman“ og reyna alla samkomulagsmöguleika sín á milli. Náist ekki samkomulag um tilboð eða gagntilboð frá aðiljum, ber sáttasemjari að jafnaði sjálfur fram, till. til samkomulags, og er það lokatilraun til þess að jafna vinnudeiluna með þessari aðferð. Sáttasemjurum er oft veitt vald til að framkvæma meira og minna ýtarlega rannsókn málavaxta, t. d. rekstrarafkomu fyrirtækja. Í Svíþjóð hafa verið til lög um sáttatilraunir síðan árið 1906, í Noregi síðan 1915 og í Danmörku síðan 1921. Í Svíþjóð ber sáttasemjarinn ekki sjálfur fram úrslitatillögu. Í dönskum lögum eru ákvæði frá árinu 1934 um það, að til þess að fella miðlunartillögu sáttasemjara þurfi tiltekinn hluti félagsmanna að greiða atkvæði og tiltekinn hluti greiddra atkvæða að vera á móti tillögunni. Sé þátttakan undir 25%, er sáttatillagan samþykkt. - Reglurnar um þetta voru í þinginu bornar fram af Steineke félagsmálaráðherra, sem er einn af þekktustu leiðtogum danskra jafnaðarmanna. En tilgangurinn er sá, að minni hluti félags geti ekki kastað félaginu út í vinnustöðvun, sem meiri hlutinn er á móti eða kærir sig ekki um. Þetta ákvæði hefir verið tekið upp í frv. Framsóknarfl. um sáttatilraunir í vinnudeilum. Bæði í Noregi og Svíþjóð er það fyrirkomulag að skipta landinu í nokkur sáttaumdæmi með sáttasemjara í hverju umdæmi, og er það einnig upptekið í þessu frv. Næst vil ég nefna aðferð, sem víða er notuð til eflingar vinnufriðnum, en það er bráðabirgðafrestun vinnustöðvunar. Aðferðin er í því fólgin, að bannað er að gera verkfall eða verkbann tiltekinn tíma, svo að ráðrúm fáist til að leita um sættir, áður en deilan hefir náð hámarki sínu. Á Norðurlöndum eru ákvæði þessu viðvíkjandi í sáttasemjaralögunum, og eru þau í aðalatriðum þessi: Í Noregi hefir sáttasemjari vald til að banna vinnustöðvun, unz sáttatilraun er lokið, en aðiljar eiga rétt á, að banninu sé aflétt 14 dögum ettir að það var gefið út. Í Danmörku getur sáttasemjari samkv. lögum 1934 gert það að skilyrði fyrir sáttaumleitunum, að ekki sé hafin vinnustöðvun næstu 7 daga. Auk þess er í septembersættinni samningsákvæði, sem fyrirskipa tilkynning vinnustöðvunar með 14 daga fyrirvara. Í Svíþjóð var árið 1935 samþykkt, að tilkynna skuli vinnustöðvun með viku fyrirvara, að viðlagðri 300 kr. sekt. Um þetta atriði, sem er mjög þýðingarmikið, en jafnframt bæði vandasamt og viðkvæmt, tel ég, að setja þurfi sérstök lög hér á landi, en ég álít það ekki nægilega undirbúið eða tímabært á þessu þingi. Ég hefi hér stuttlega lýst þeim aðalaðferðum, sem nú gilda í vinnulöggjöf Norðurlanda og annarsstaðar, þar sem hliðstætt fyrirkomulag er. Þó vil ég nefna það, að í Noregi eru ýms lagaákvæði til að hindra refsiaðgerðir (boikott), líkt og mjólkurverkfallið var hér. Og í Svíþjóð hefir í mörg ár, en árangurslaust, verið reynt að fá samkomulag um lög, sem verndi rétt „þriðja manns“ til að standa utan við vinnudeilu. Það hefir ennþá ekki tekizt. En ég vil, áður en ég kem að hinum strangari aðferðum í vinnulöggjöf, minnast á eitt íhugunarvert atriði: Í enskumælandi löndum er mikið upp úr því lagt, að láta almenningsálitið í landinu hafa áhrif á deiluaðilja til friðsamlegrar lausnar. Í þessu skyni er sérstakri rannsóknarnefnd falið að kynna sér deilumálið til hlítar frá upphafi og birta síðan niðurstöður sínar opinberlega. Á þennan hátt er ætlazt til, að almenningur fái aðstöðu til að mynda sér skoðun um, hvor aðili hafi meira til síns máls, eða hvort annaðhvor þeirra eða báðir hafi sýnt óbilgirni. Síðan er gengið út frá, að almenningsálitið muni hafa áhrif á þann, sem veikari hefir málstaðinn, og gera hann fúsari til sátta. Ákvæði í þessa átt höfum við tekið upp í frv. um sáttatilraunir í vinnudeilum. Ég kem þá að því fyrirkomulagi í vinnudeilum, sem áreiðanlega hefir vakað fyrir sumum mönnum hér á landi og sumstaðar tíðkast eða hefir verið reyni, en það er að ákveða kaup og kjör verkamanna með lögum eða bindandi dómi. Þessi aðferð er algerlega óskyld sáttatilraunum í vinnudeilum eða hinum norrænu vinnudómstólum, sem eingöngu fjalla um réttarágreining, eins og félagsdómur á að gera. - Þetta fyrirkomulag, að ákveða kaup með dómi, var tekið upp í Ástralíu um síðustu aldamót, en hefir nú verið afnumið þar. Það var reynt í Noregi um tíma, en lagt niður attur, af því að það reyndist óframkvæmanlegt og fékk almenningsálitið á móti sér. Nú er það notað í Ítalíu, Þýzkalandi og Rússlandi. Það er einmitt þetta fyrirkomulag, sem íslenzkir verkamenn óttast, þegar um það er að ræða að setja vinnulöggjöf hér á landi. Það er þetta, sem verkamenn í ýmsum löndum hafa kallað „þrælalög“. En þetta fyrirkomulag hefir yfirleitt ekki orðið ofan á í lýðræðislöndunum. Og ég hygg, að þeir séu ekki mjög margir, sem slíkt fyrirkomulag vilja hér á landi. Ég sagði, að þetta fyrirkomulag, að ákveða kaup með dómi, væri yfirleitt ekki notað nú í lýðræðislöndunum. Þó tel ég rétt að nefna tvær undantekningar, sem mér er kunnugt um frá síðustu árum. Þær eru, þótt e. t. v. megi einkennilegt virðast í sumra augum, báðar frá löndum, þar sem verkamannaflokkar hafa valdaaðstöðu. Ríkisþing Dana hefir þrívegis á undangengnum árum, 1933, 1934 og 1936, samþykkt lög, þar sem alvarlegum yfirstandandi vinnudeilum var með lagaboði ráðið til lykta á þann hátt, að bannað var að hefja eða halda áfram vinnustöðvunum og kaupið, sem um var deilt, ákveðið með gerðardómi. Og fjórðu lögin sama efnis er danska þingið einmitt að samþykkja þessa dagana. Stjórn Leon Blums í Frakklandi, sem studd er af frjálslyndum mönnum, jafnaðarmönnum og kommúnistum, hefir á árinu 1936 gripið til hliðstæðra aðgerða til að binda enda á hinar umfangsmiklu vinnustöðvanir á því ári. Samkvæmt lögum frá franska þinginu 31. des. 1936 og stjórnarskipun undirritaðri af forseta lýðveldisins 16. jan. 1937, skal hætta öllum vinnustöðvunum þegar í stað og leggja deilumálin fyrir sáttanefnd. Beri sættir ekki árangur, ákveðst kaupið af gerðardómi. Ég fer nú að ljúka máli mínu. Ef umræðurnar verða til þess að skýra þetta vandasama og viðkvæma mál fyrir þjóðinni og eyða tálvonum eða fordómum, sem við það eru tengdar hjá ýmsum, tel ég þær ávinning. En ef það er tilgangurinn að nota þessar umræður frammi fyrir alþjóð til þess að blása að kolunum milli hinna stríðandi aðilja, þá gera þær samkomulag um málið erfiðara eftir á og eru til tjóns fyrir lausn þess. Þess vegna vil ég eindregið beina því til þeirra, sem kunna að telja sig sérstaklega forsvarsmenn verkamanna og vinnuveitenda í þessum virðulega sal, að flytja ekki viðureign sína í þessum umræðum út á þann vettvang, sem málinu mætti til óþurftar verða. Þetta mál er til þess flutt, að stuðla að friði, og það hentar því að öllu athuguðu bezt, að umræður um það fari fram með sem minnstum ófriði. Eins og tekið er fram í grg. frv., eru þau í öllum meginatriðum sniðin eftir lögum frændþjóða vorra. Öll atriðin í þessum frumvörpum eru ákvæði, sem búin eru að vera í gildi undir stjórnum ýmsra flokka, þar á meðal núverandi verkamannastjórnum Norðurlanda. Hófleg og skynsamleg vinnulöggjöf hefir yfirleitt með reynslunni hvarvetna unnið sér fylgi og traust jafnvel þeirra, sem henni voru andstæðir í fyrstu. Árið 1910 máttu danskir vinnuveitendur t. d. ekki heyra nefndar sáttatilraunir í vinnudeilum. Nú dettur þeim ekki í hug að fara fram á afnám þeirra. Árið 1928 hófu sænskir verkamenn allsherjar mótmæli gegn sænsku lögunum um vinnusamninga og vinnudóm. En nú í vetur lýsir ritari sænska verkamannasambandsins, Sigfried Hansson, yfir því í bréfi til vinnulaganefndarinnar, að eftir nánari kynningu af þessum tvennum lögum og framkvæmd þeirra óski sænskir verkamenn ekki ettir afnámi þeirra. Þeim fjölgar óðum, sem taka undir þessi orð Staunings forsætisráðherra Dana á aðalfundi danska verkamannasambandsins 8. maí 1934: „Við höfum ekki ráð á að láta allt fara í hundana til þess eins að vernda slagsmálaréttinn.“ („Vi har ikke Raad til at lade alt falde for at bevare Friheden til Slagsmaal.“) Til þeirra manna úr verkamanna- og sjómannastétt sem hlýða á þessar umræður, vil ég að lokum beina máli mínu. ég veit, að að því hefir verið unnið sérstaklega, að gera þessi frv. tortryggileg í augum þessara stétta, og að það hefir verið vanrækt að halda uppi nauðsynlegri fræðslu í stéttarfélögunum um þróun þessara mála, t. d. þar sem verkamannaflokkar hafa valdaaðstöðu. Ég spyr vinnandi menn í þessum stéttum: Trúið þið því, þótt ykkur kunni að vera sagt það af einhverjum, að Framsfl. sé líklegur til að bera fram frumvörp til að niðast á verkamönnum og sjómönnum? Vegna Framsfl. og fyrir hans atbeina eru togaravökulögin og lögin um verkamannabústaði orðin til. Það er Framsfl., sem tvívegis hefir hindrað það, að stofnað væri til stéttarlögreglu á hendur verkamönnum. En Framsfl. er lýðræðisflokkur og hann heimtar það, að verkamenn og vinnuveitendur hagi deilum sínum í samræmi við lýðræðið og eftir þeim reglum, sem sjálfsagðar eru taldar í löndum, þar sem hinar vinnandi stéttir í sveit og borg fara með hin æðstu völd.

*Thor Thors: Enda þótt mál það, sem nú er á dagskrá og beint liggur fyrir til umræðu, sé frv. til laga um félagsdóm, en það eru svipaðar till. um vinnudómstól frá hendi hv. framsóknarmanna og við sjálfstæðismenn höfum áður borið fram hér á þingi, þá verð ég að nota þetta tækifæri til að ræða almennt um vinnulöggjöf. Ég mun því í þessari ræðu leitast við að skýra í heild tilgang og nauðsyn vinnulöggjafar og jafnframt geta um afstöðu og aðgerðir sjálfstæðismanna í þessum efnum hér á háttv.Alþ. Það er Sjálfstfl., sem hefir æskt þessara umræðna. Flokknum er ætíð ljúft að mega ræða vandamálin við þjóðina og í áheyrn hennar, en við teljum sérstaklega æskilegt og nauðsynlegt að ræða einmitt um vinnulöggjöfina á slíkum vettvangi, að mál vort megi viða heyrast. Þetta málefni hefir nefnilega verið svo geipilega afflutt og rangfært af hendi kommúnista og bandamanna þeirra í Alþfl., að full þörf er gagngerðrar leiðréttingar. Sá voði, sem vinnulöggjöfinni er beint gegn, eru vinnudeilur og vinnustöðvanir. Vinnudeilurnar eru gamalt og alþjóðlegt vandræðamál, þjóðfélagsböl, sem stöðugt gerir vart við sig og færist sem faraldur frá einum stað til annars. Þær eru hagsmunaágreiningurinn í þjóðfélögunum, togstreitan um skiptingu arðs atvinnulífsins milli hinna ýmsu aðilja þess. Þessi ágreiningur lifir sem eldglóð í hverju þjóðfélagi og þjóðskipulagi. Hann kemur misjafnlega skært í ljós eftir því, hvort blásið er að eldglóðinni eða reynt að lægja hana. Ýmsir halda því fram, að þessi deilu- og ófriðarefni séu aðeins fylgihnettir núverandi þjóðskipulags. Það má þó ljóst vera, að ekkert skipulag getur komizt hjá greinilegri verkaskiptingu milli borgaranna og þar af leiðandi óánægju- og ágreiningsefni um starfssvið og afrakstur. Breytt skipulag færir þessar deilur aðeins í breytt form. Sameign og samvinna mannanna valda hagsmunastreitu milli þeirra eigi síður en séreign þeirra. Hin ytri form breyta ekki eðli mannanna. Friður á jörðu innan þjóðfélaganna og milli þeirra er fögur og háleit hugsjón, sem stöðugt biður lægri hlut í viðureigninni við kaldan veruleikann. - Vinnudeilurnar verða illu heilli ekki umflúnar. Vandamálið er því það, hvernig er unnt að lægja þær og afstýra því í lengstu lög, að þær leiði til vinnustöðvunar. Menn ætti ekki að þurfa að greina á um það, að vinnustöðvanir séu böl, sem rétt sé að leitast við að bægja frá dyrum hvers þjóðfélags. Oftast eru þær til tjóns báðum þeim aðiljum, er þær heyja og ætíð á kostnað þjóðfélagsins í heild. Það er fyrst upp úr aldamótunum, að atvinnubylting verður í þjóðlífi okkar Íslendinga, er landsmenn taka í þjónustu sína þau tæki til framleiðslu sjávarafurða, sem stórvirkust og aflasælust eru. Við það skapast stóriðja til sjávar. Fólkið tekur að streyma úr sveitunum til sjávarins, og straumur þessi fer stöðugt vaxandi. Afleiðingin verður sú, að kaupstaðir landsins og sjávarþorp stækka óðfluga og verkaskipting manna og stéttaskipting verður greinileg. Aðiljar framleiðslunnar verða tveir, annarsvegar atvinnurekendurnir, er ráða yfir framleiðslutækjunum, hinsvegar verkamennirnir, er lifa á vinnu sinni. Deilurnar um vinnukjör tóku hér sem annarsstaðar að gera vart við sig, er þessi atvinnuþróun var orðin. Fyrsta stóra vinnudeilan og vinnustöðvunin varð þó eigi fyrr en árið 1916, er hásetar á togurunum gerðu verkfall. Síðan hafa vinnustöðvanir verið mjög tíðar ýmist af hendi verkamanna eða vinnuveitenda. Á árunum 1916– 1929 eru t. d. 5 vinnustöðvanir við togarana. Tvær þeirra eru að kenna verkföllum af hendi sjómanna, en þrjár má kenna verkasviptingu eða verkbanni af hendi útgerðarmanna. Sumar þessar deilur voru mjög langvinnar, stóðu jafnvel mánuðum saman, og talið er, að verkfallið í ársbyrjun 1929 hafi svipt sjómenn og verkamenn á 3. millj. kr. í kaupgjald. Á síðustu árum hafa vinnustöðvanir mjög færzt í vöxt. Árið 1935 voru ekki færri en 10 vinnustöðvanir víðsvegar á landinu. Árið 1936 var skellt á 6 vinnustöðvunum. Í mörgum tilfellum var þetta næsta ástæðulítið og mundi aldrei hafa komið til, ef skynsamleg vinnulöggjöf hefði verið í gildi hér. Nú sem stendur eru víðtækar vinnustöðvanir ýmist framkvæmdar eða haft í hótunum um framkvæmd þeirra. - Þetta sýnir, að okkar þjóðfélagi er fyllsta nauðsyn þess, að eignast réttláta og sanngjarna vinnulöggjöf, svo sem allar aðrar siðaðar þjóðir, og engin skynsamleg rök geta mælt gegn því. Aðeins ofríki og hóflaus valdagirni örfárra manna yfir heill og hagsmunum fjöldans geta staðið í vegi fyrir slíkum þjóðhollum ráðstöfunum. Íslenzk löggjöf er enn þann dag í dag bæði fáþætt og fátækleg á sviði vinnulöggjafar. Þar eru nú í gildi aðeins tvenn lög. Önnur þeirra eru lög nr. 33 frá 1915 um bann gegn verkföllum opinberra starfsmanna. Þar er svo ákveðið, að hver sá, er tekur þátt í verkfalli, þar sem starfið er unnið samkvæmt embættisskyldu eða sýslanar í þarfir landsins. Landsbanka, spítala, sveitar, sýslu eða kaupstaðar skuli sæta sektum frá 500 til 5000 kr. eða fangelsi eða embættis- eða sýslanamissi. Þetta eru því rétt nefnd þræla- og tugthúslög, og það má merkilegt heita, að hæstv.atvmrh. sósíalista, sem verið hefir við völd í nærfellt 3 ár, en nú er að hallast út úr ráðherrastólnum, skuli ekki hafa hreyft legg né lið til að fá þessi ófrelsislög afnumin. Og enginn kommúnisti hefir öskrað gegn þessum lögum. Hvað er um hinn dýrmæta verkfallsrétt þessara manna? Hin lögin um vinnumálefni eru lög nr. 55 frá 1925, um sáttatilraunir í vinnudeilum. Þar hóf ríkisvaldið í fyrsta sinn bein afskipti af vinnudeilum með því að láta sérstakan sáttasemjara leitast við að leiða aðilja til samkomulags og reyna að afstýra vinnudeilum á þann hátt. Þá má fullyrða, að þessi lög hafa haft mjög heillavænleg áhrif. En þau ná of skammt. Þau voru á sínum tíma sniðin eftir þáverandi löggjöf á Norðurlöndum um þetta efni. Síðan hafa Norðurlandaþjóðirnar allar breytt þessari löggjöf og aukið hana. Við erum því einnig á þessu sviði vinnulöggjafar orðnir á eftir tímanum. Nauðsyn okkar þjóðfélags heimtar nú breytingar og umbætur. Þegar við hverfum að því ráði, að skipa þessum viðkvæmu málum með lögum, er rétt, að við lítum til annara þjóða og hagnýtum okkur það af reynslu þeirra, sem heillavænlegast hefir gefizt. Eins og áður er getið, hafa allar menningarþjóðir skipað þessum málum með lögum. Það hefir nú þegar verið skýrt í þessum umræðum, hverjar eru aðgerðir þjóðanna í þessum efnum. Ég skal því ekki fjölyrða um það. Ég geri ráð fyrir, að enginn hugsandi maður vilji taka upp þá stefnu einræðisríkjanna, Ítalíu, Þýzkalands og Rússlands, að ríkisvaldið ákveði vinnukjör og kaupgjaldið að öllu eða mestu leyti. Að sjálfsögðu hljóta kommúnistar að fagna innilega og í hjartans einfeldni þeirri stefnu einræðis- og ofsóknarherrans í Moskva, að gera alla verkamenn að ósjálfráðum og ánauðugum þrælum ríkisins. En út fyrir hóp kommúnista og nánustu bandamanna þeirra munn allir hafa andstygð á slíkri kúgun. Ég geri ekki heldur ráð fyrir, að sanngjarnir menn vilji fara þá leið, sem stjórn Leon Blums í Frakklandi, sem er samfylking sósíalista og kommúnista, fór um síðastliðin áramót, að lögleiða gerðardóm í vinnudeilum, er skammtar verkamönnum launin. Ég geri ekki heldur ráð fyrir, að menn telji almennt fært að hniga að því ráði, sem hinir rólegu og varfærnu nágrannar vorir, Bretar, hafa þó farið, að lýsa ólöglegar allar allsherjarvinnustöðvanir og allar þær vinnustöðvanir, sem telja má, að beint sé gegn ríkisstjórninni og þjóðfélaginu. Ég geri ekki heldur ráð fyrir, að menn vilji almennt taka upp þá leið, sem sósíalistar í Danmörku eru mjög farnir að tíðka í einstökum tilfellum, nú síðast fyrir nokkrum dögum, að ákveða verkalaunin með sérstökum lögum. Ég býst við, að flestum geti komið saman um, að rétt sé að fylgja hinni almennu sanngjörnu vinnulöggjöf, sem Norðurlandaþjóðirnar hafa lögfest og allir ábyrgir stjórnmálaflokkar þar hafa verið að mestu sammála ýmist um að lögfesta eða að halda í gildi. Allar þær þjóðir á Norðurlöndum, sem okkur eru skyldastar, Danir Norðmenn og Svíar, skipa öllum atriðum þessara mála með lögum. - Á þessari löggjöf byggðum við sjálfstæðismenn frv. það um vinnudeilur, sem við lögðum fyrst fyrir háttv. Alþingi 1936 og attur nú í ár, og flutt er af hv. 8. landsk. og mér. Í það frv. tókum við aðeins slík ákvæði, sem reynzt hafa heillavænleg og friðvænleg með þessum frændþjóðum vorum. Ég verð nú að neyta færis til að skýra það frv., því að það markar að aðalefni afstöðu sjálfstæðismanna til þessara mála, er vér nú ræðum um. Efni frv. okkar sjálfstæðismanna er í aðalatriðum þetta: Í fyrsta lagi eru ákvæði um samninga milli verkamanna og vinnuveitenda, og er þess krafizt, að samningar séu jafnan skriflegir og ákveðinn samningstími og uppsagnarfrestur í hverjum samningi. Ennfremur er svo ákveðið, að bannað er að skella á vinnustöðvun út af ágreiningi um gildi samninga og efni þeirra eða út af réttarágreiningi aðilja, sem aðeins táknar það, hvort annarhvor þeirra sé að svíkja gerðan samning, heldur skal slíkum ágreiningi vísað til sérstaks óhlutdrægs dómstóls, þar sem báðir aðiljar eiga sína talsmenn og ég síðar mun greina frá. Loks eru sett ákveðin skilyrði fyrir því, að unnt sé að koma fram vinnustöðvun, hvort sem um er að ræða verksviptingu af hendi vinnuveitenda eða verkfall af hendi verkamanna. Það þarf til þess samþykkt með 3/4 atkvæða, greiddum á löglegum fundi. Þó vinnustöðvun sé samþ., má hún eiga hefjast fyrr en að 7 dögum liðnum. - Þetta bil er sett, svo að unnt sé að leita sátta innan þessa frests. Allt eru þetta nákvæmlega sömu skilyrðin og nú gilda í Danmörku og hafa gilt þar frá 5. sept. 1899, að báðir aðiljar, verkamenn og vinnuveitendur, gerðu hina svokölluðu septembersætt, eftir langvarandi deilur. Þessi sætt er einskonar stjórnarskrá í öllum vinnumálefnum Dana og hefir haft mjög giftusamleg áhrif þar í landi. Þá eru í frv. okkar ákvæði um sáttatilraunir í vinnudeilum. Eru þau mjög aukin, frá því sem nú er í íslenzkum lögum. Samkv. því skal atvmrh. skipa einn ríkissáttasemjara og þrjá héraðssáttasemjara, sem skulu búsettir á Ísafirði, Akureyri og Seyðisfirði. Eins og í l. frá 1925 er sáttasemjurum ætlað að fylgjast með í því, sem gerist á sviði atvinnulífsins, einkum ef líklegt má telja, að vinnustöðvun sé yfirvofandi, og skulu þeir standa í nánu sambandi hverjir við aðra. Ef sáttasemjari fær vitneskju um, að vinnustöðvun sé í aðsigi, getur hann krafizt skýrslna af aðiljum um málið. Aðiljum er skylt að tilkynna sáttasemjara, ef þeir hyggjast að skella á vinnustöðvun. Vinnustöðvun má ekki hefja, fyrr en liðnir eru 4 sólarhringar frá því, að sáttasemjari fékk slíka tilkynning. Ríkissáttasemjari skal banna vinnustöðvun, meðan á sáttatilraunum stendur; þó getur hann aldrei tafið vinnustöðvun lengur en 10–14 daga. - Eru þetta samskonar ákvæði og lengi hafa gilt í Noregi. Eru þessir frestir settir til þess að freista þess í lengstu lög, að afstýra þeim vandræðum, sem af vinnustöðvun leiða. Loks eru ákvæði um, að tiltekið atkvæðamagn þurfi til að samþykkja miðlunartillögu, sem sáttasemjari hefir borið fram, og er það sama atkvæðamagn og Norðmenn heimta í lögum sínum. Engin slík regla er í núgildandi lögum okkar. Af öllu þessu er auðsætt, að í frv. okkar sjálfstæðismanna eru ákvæðin um sáttatilraunir mjög aukin og skylda og vald sáttasemjara verulega skerpt. Þá eru í frv. okkar ákvæði um að koma upp svipuðum vinnudómstól og hinar Norðurlandaþjóðirnar hafa. Vinnudómstóllinn skal skipaður 5 mönnum. Hæstiréttur tilnefnir 3 menn, sem allir séu lögfræðingar og ekki mega hafa þá aðstöðu, að þeir geti talizt vilhallir í málefnum vinnuveitenda eða verkamanna. Auk þess eigi sæti í dóminum 2 menn, sem tilnefndir séu af aðiljum sjálfum. Þessi dómstóll skal hafa það hlutverk að dæma um allan ágreining út af þeim samningum, sem gilda milli verkamanna og vinnuveitenda. Auk þess eru tiltekin mál, sem annarhvor þessara aðilja getur kært til dómstólsins. Þá eru í frv. nákvæm fyrirmæli um málsmeðferð fyrir vinnudómstólnum, og skal allt kapp lagt á að hraða henni sem mest og málin sem rækilegast undirbúin, þegar þau leggjast fyrir dómstólinn. Dómar vinnudómstólsins skulu endanlegir, og verður þeim því eigi áfrýjað. Það skal skýrt og ákveðið tekið fram, að vinnudómstólnum er aðeins ætlað að skera úr um samningsrof annars hvors aðilja, en hinsvegar er honum ekkert vald fengið til að ákveða með dómi launakjör verkamanna. Vinnudómstóllinn á því ekkert skylt við gerðardóm í vinnudeilum, þar sem hann getur aldrei dæmt um hagsmunaágreining þeirra. Í frv. okkar eru engin ákvæði um lögþvingaðan gerðardóm. Réttur vinnuveitenda til verksviptingar og verkamanna til verkfalls til að knýja fram kröfur þeirra, er látinn haldast að aðalefninu, en ríkisvaldinu er gert að skyldu að reyna til hins ýtrasta að afstýra þessum voða. Þetta er þá aðalefnið í frv. okkar sjálfstæðismanna, - aðeins það eitt, sem sanngjarnast og bezt hefir reynzt hjá nágrannaþjóðunum. En jafnframt höfum við flm. þess lýst því ákveðið yfir, að við værum fúsir til samvinnu við alla þm. um skynsamlegar og nauðsynlegar brtt. En hvernig hefir svo afstaða stjórnarflokkanna verið í þessu máli? Framsfl. hefir látið líklega í málinu. Á þinginu 1936 sagði hæstv.forsrh., að hann hefði mikinn áhuga fyrir setningu vinnulöggjafar, og hann komst svo að orði um frv. okkar: „Því hlýtur það að vera mér ánægjuefni, að þetta frv. er fram komið. Mér virðist þannig gengið frá þessu frv., að það sé mjög líklegt, að því geti orðið vel tekið frá báðum aðiljum.“ - En lítið varð úr áhuga Framsfl. á því þingi. Vilji sósíalistanna rak hinn mikla áhuga á flótta, aðgerðir flokksins urðu engar. En flokksþing framsóknarmanna nú í vetur gaf þingflokknum áminningu í þessu máli. Flokksþingið samþ. áskorun til þingmanna, að vinna nú þegar að setningu nýrrar vinnulöggjafar. Þrátt fyrir þessa ákveðnu áskorun gerir þingflokkurinn ekkert úr málinu fyrr en nú nýlega, að vitað var, að þingrof er í vændum. Þá eru dregin upp úr vasa hv.þm.N.-Þ. tvö frv., annað um sáttatilraunir, en hitt um vinnudómstól, sem ekki má heita réttu nafni, heldur á að kallast félagsdómur - alveg út í lottið. - Þessi frv. eru uppsuða úr frv. okkar sjálfstæðismanna, færð til verra máls og óskýrara. En þremur aðalatriðum er sleppt, þ. e. engin atkvæðagreiðsla ákveðin fyrir vinnustöðvun og enginn fyrirvari settur fyrir henni, og sáttasemjara er heldur ekkert vald gefið til að fresta vinnustöðvun. En vegna þess, að þessi ákvæði vantar, og vegna ýmsra annara galla eru frv. framsóknarmanna algerlega ófullnægjandi og engin lausn á þessu máli. Þau eru ennfremur hrein svik við samþykkt flokksþingsins. Þar var samþ., að vald sáttasemjara skuli aukið og að vinnustöðvun sé einungis hafin með fyrirvara. Þetta þorir þingflokkur framsóknarmanna ekki að taka upp. Þeir eru hræddir við sósíalista jafnvel fyrir kosningar, - hvað mun þá verða ettir kosningar. Það er bersýnilegt, að Framsfl. er vart treystandi í þessu máli. Afstaða Alþfl. er næsta skringileg. Á Alþingi í fyrra er 2. þm. Reykv. látinn lesa upp skrifaða yfirlýsingu frá Alþýðusambandinu um andstöðu gegn frv., en meðmæli með setningu vel og rétt undirbúinnar löggjafar um vinnudeilur og réttindi og skyldur alþýðusamtakanna. En á flokksþingi sósíalista síðastl. haust er það samþ., að engin vinnulöggjöf sé sett, nema sósíalistar séu einráðir um efni hennar og hvenær hún verði lögfest. Hið eina, sem sósíalistar hafa gert, er það, að skipa nefnd í málið og þar með setja tvo flokksmenn á laun til að tefja fyrir málinu. Frá þeim hefir ekkert heyrzt annað en ónot í garð framsóknarmanna, sem einnig voru í nefndinni. - Alþfl. leikur í þessu máli sem flestum öðrum hlutverk kommúnistanna í nágrannalöndum vorum. Hann hefir reynt að spilla framtíðarlausn þessa máls með rangfærslum, blekkingum og æsingum. Slík starfsemi er fjandsamleg þjóðfélaginu og mun hefna sin. - Það, sem sósíalistar á Norðurlöndum telja vernd og hagsmunamál verkalýðsins, nefna sósíalistar hér þrælalög. - Hin órólega deild sósíalista virðist hafa með yfirtökunum innan Sósíalistafl. í þessu máli. Sjálfstæðisflokkurinn hefir haft forystuna í þessu máli og er eini flokkurinn, sem enn hefir sýnt einlægan vilja til að leysa þetta mál á heillavænlegan og sanngjarnan hátt. Hann viðurkennir jafnrétti verkamanna og vinnuveitenda og vill, að þjóðfélagið hjálpi þeim til að leysa vandamál og deilumál sín á friðsamlegan hátt. Sjálfstfl. setur sjónarmið þjóðfélagsins ofar öllum stéttarhagsmunum. Hann vill lýðræði og samninga í stað ofríkis og hnefaréttar. Sjónarmið þjóðfélagsins hlýtur að sigra fyrr eða síðar.

*Stefán Jóh. Stefánsson: Herra forseti! Við þessa umr., þar sem nánast er rætt um setningu vinnulöggjafar almennt, þykir mér hlýða að drepa með nokkrum orðum á afstöðu Alþfl. til slíkrar lagasetningar. Alþingi 1923 og 1925 flutti Bjarni sál. Jónsson frá Vogi frv. til laga um gerðardóm í kaupgjaldsþrætum, þar sem ætlazt var til þess, að dómstóll ákvæði um kaup og kjör verkamanna, þegar um það risu deilur við atvinnurekendur. Frv. þessi sættu á báðum þessum þingum hinni öflugustu andstöðu alþýðusamtakanna, og af þeirri ástæðu dagaði þau uppi á Alþingi, þótt þau ættu þar formælendur. Alþýðuflokkurinn markaði þá, að gefnu tilefni, ákveðna andstöðu sína gegn lögþvinguðum gerðardómum um kaup og kjör verkalýðsins, og sú afstaða er óbreytt enn. Alþingi 1925 voru hinsvegar sett lög um sáttasemjara í vinnudeilum, og var sú löggjöf sett með fullu samþykki Alþfl. Með því sýndi Alþfl., að hann vildi styðja að milligöngu ríkisvaldsins til sátta út af vinnudeilum. Sú afstaða flokksins er enn hin sama. Frá samþykkt sáttasemjaralaganna 1925 var ekki við þessum málum hreyft á Alþingi fyrr en 1929. Þá var nýafstaðin hörð deila á milli sjómanna og útgerðarmanna. Þá fluttu 5 þáverandi þm. frv. til l. um dóm í vinnudeilum. Fjórir af þessum þm. sitja nú á Alþingi, þeir hv. 1. þm. Rang., hv.þm. Borgf. og hv. 7. landsk., sem allir eru í Sjálfstfl., og auk þess hv. 1. þm. Árn. Eftir þessu frv. átti vinnudómstóll að dæma mál út af vinnukjörum, og var þetta frv. því að þessu leyti eins og frv. Bjarna frá Vogi, sem áður greinir. Um þessi frv. urðu allhörð átök á Alþingi. Eins og fyrr snerust alþýðusamtökin sem einn maður gegn frv., og fulltrúar Alþfl. á Alþingi beittu sér af alefli gegn því. Hinsvegar töluðu þm. Sjálfstfl. með frv. og greiddu því atkv. Meginhluti Framsfl., að 2 flm., Jörundi Brynjólfssyni og Lárusi Helgasyni, undanteknum, beittu sér gegn því, og sérstaklega talaði hv.þm. V.-Ísf. ákveðið og prýðilega gegn þessu frv. Málið dagaði uppi í Nd., og var það eins og fyrr fyrst og fremst vegna þess, að alþýðusamtökin beittu öllum sínum mætti gegn framgangi málsins. Fyrir 2–3 árum síðan stofnuðu atvinnurekendur hér á landi með sér allsherjarsamtök, Vinnuveitendafélag Íslands. Eitt af fyrstu verkum þess félagsskapar var að beita sér fyrir setningu allsherjarlöggjafar um vinnudeilur. Framkvæmdarstjóri félagsins, E. Claessen, mun þá hafa samið frv. til laga um vinnudeilur, er flutt var á síðasta Alþingi af hv.þm. Snæf, og hv. 8. landsk. Ég mun ekki rekja verulega efni þess frv., en þar er að finna reglur um ákvörðun á vinnudeilum, ýmsar reglur um sáttatilraunir í vinnudeilum og ákvæði um stofnun vinnudómstóls Íslands. Frv. þetta, sem nú er flutt óbreytt af sömu hv.þm., er svo að segja eingöngu orðréttur útdráttur úr vinnudeilulögum Norðurlanda, án þess að nokkuð sé þar tekið tillit til íslenzkra staðhátta eða atvinnuhátta. Í því felast einnig allverulegar takmarkanir á rétti verkalýðsfélaganna, bæði hvað snertir alla fresti út af vinnustöðvunum, svo og um atkvæðagreiðslu, bæði við ákvörðun vinnustöðvana (6. gr.) og um miðlunartillögur sáttasemjara (21. gr.). En þar sem frv. þetta er bæði undirbúið af vinnuveitendafélagi Íslands og flutt af 2 hv.þm. Sjálfstfl., má ganga út frá því, að þar sé að finna vilja atvinnurekenda og Sjálfstfl. um setningu vinnulöggjafar, og er það, eins og fyrir fram var vitað og í fullu samræmi við fyrri reynslu, mjög alvarleg tilraun til þess að setja fjötur um fót verkalýðsfélaganna í baráttu þeirra fyrir bættum kjörum. Þegar frv. þetta var lagt fyrir Alþingi 1936, gaf hv. 2. þm. Reykv. f. h. Alþfl. skýra yfirlýsingu um afstöðu flokksins til þessa máls, eins og það var inn í þingið flutt af atvinnurekendum og Sjálfstfl. Skal ég með leyfi hæstv. forseta lesa upp lítinn kafla úr ræðu hv. 2. þm. Reykv., þar sem hann gerði grein fyrir afstöðu Alþfl. Honum fórust svo orð í niðurlagi ræðu sinnar: „Alþfl. álítur það ranga aðferð, að bera fram frv. eins og það, sem hér liggur fyrir frá hinu nýstofnaða og óreynda Vinnuveitendafélagi, án þess að alþýðusamtökin hafi lýst sig því fylgjandi. Það hefir sýnt sig alls staðar í lýðfrjálsum löndum, að vinnulöggjöf, sem ekki nýtur fylgis verklýðssamtakanna, á sér enga rót í þjóðfélaginu, veldur miklum og óþörfum deilum og er aðeins til hins verra. Eins álítur flokkurinn það rangt, að byggja upp vinnulöggjöf svo gersamlega ettir erlendri fyrirmynd sem gert er hér án tillits til íslenzkra staðhátta og atvinnuhátta. Eðlilegur gangur þessa máls hefir verið sá, að ríkisstj. hefði látið rannsaka og undirbúa það milli þinga á þann hátt, sem fullnægt hefði getað kröfum alþýðusamtakanna. En Alþfl. hlýtur að beita sér gegn afgreiðslu þessa máls, eins og það er undirbúið, enda þótt flokkurinn áliti að æskilegt væri að setja vel og rétt undirbúna löggjöf um vinnudeilur og réttindi og skyldur alþýðusamtakanna.“ Með þessum orðum voru dregnar upp skýrar línur í stefnu Alþfl. til vinnulöggjafar, sem sé: 1) að í frv. fælist einhliða sjónarmið atvinnurekenda og Sjálfstfl. 2) að frv. væri eingöngu byggt á erlendum fyrirmyndum án nægilegrar hliðsjónar af sérstökum íslenzkum stað- og atvinnuháttum. 3) að slíka vinnulöggjöf ætti alls ekki að setja, án þess að verklýðsfélögin hefðu haft tíma og tækifæri til þess að láta í ljós afstöðu sína. 4) að það sé óréttlátt og tilgangslitið að setja vinnulöggjöf, sem verklýðsfélögin geta ekki unað við. 5) að Alþfl. teldi, að æskilegt væri að setja vel og rétt undirbúna löggjöf um vinnudeilur og réttindi og skyldur alþýðusamtakanna. Eins og kunnugt er dagaði frv. þeirra sjálfstæðismanna uppi á síðasta þingi, og ekkert var gert frekara í málinu þá. Á síðasta hausti hélt Alþýðusamband Íslands 13. þing sitt. Þar voru mættir fulltrúar fyrir rúm 12 þús. manns innan alþýðusamtakanna. Á þessu þingi var rædd talsvert ýtarlega afstaða Alþýðusambandsins til vinnulöggjafar. Allir voru þar á einu máli um það, að frv. atvinnurekenda og Sjálfstfl. um vinnudeilur væri óaðgengilegt með öllu, og á því yrði ekkert sérstaklega byggður grundvöllur að nýrri löggjöf. Hinsvegar samþ. alþýðusambandsþingið í þessu máli ályktun þá, er ég nú skal leyfa mér að lesa upp, með leyfi hæstv. forseta: „13. þing Alþýðusambands Íslands ályktar að vera mótfallið hverskonar nýrri vinnulöggjöf, nema því aðeins að með henni fáist full lagaviðurkenning fyrir rétti Alþýðusambands Íslands og sambandsfélaga þess til verkfalla, auðveld og skjót málssókn vegna samningsrofs af hálfu atvinnurekenda og að öðru leyti verulega aukin réttindi fyrir alþýðusamtökin frá því, sem nú er. Telur þingið heppilegast, að Alþingi láti mþn., þar sem Alþýðusambandið hafi fulltrúa, athuga málið, og leitað verði að nýju álits Alþýðusambandsins, áður en málið er útkljáð, enda yrði engin löggjöf sett um þessi mál áður en aðalatriði hennar yrðu lögð fyrir sambandsfélögin og hefðu náð samþykki Alþýðusambandsins. Þingið er sérstaklega andvígt lögákveðnum gerðardómum um kaupgjald og önnur vinnukjör, sem settir kynnu, að verða án samþykkis alþýðusamtakanna, en telur hins vegar lögákveðna gerðardóma um samningsrof vera heppilegri en venjulega dómstóla, enda yrði þóknun gerðardómsins greidd af því opinbera.“ Í samræmi við stefnu Alþfl., eins og hún var mörkuð á Alþingi 1936 og á alþýðusambandsþingi á síðastl. hausti, ákvað hæstv.atvmrh. að skipa n. manna til þess að gera till. um löggjöf um réttindi verklýðssamtakanna, afstöðu þeirra til atvinnurekenda og meðferð deilumála þeirra á milli. Og þar sem Sjálfstfl. hafði í frv. því, er ég gat um áður, lýst afstöðu sinni til löggjafar um þessi efni, var enginn sérstakur fulltrúi skipaður af þeirra hálfu í nefndina, en hinsvegar 2 nefndir af Alþfl., Guðm. Guðmundsson lögfræðingur og hv. 4. þm. Reykv., og af Framsókn hv.flm. þessa frv., er hér liggur til umræðu, þm.N.-Þ., og Ragnar Ólafsson lögfr. Tel ég rétt að lesa hér upp, með leyfi hæstv. forseta, skipunarbréf þessara nefndarmanna: „Hér með eruð þér, herra ... skipaður í nefnd til þess að gera tillögur til ríkisstjórnarinnar um löggjöf um réttindi verklýðssamtakanna, afstöðu þeirra til atvinnurekenda og meðferð deilumála milli þessara aðilja. Þess er vænzt, að n. kynni sér ýtarlega löggjöf annara þjóða, sérstaklega Norðurlandaþjóðanna, um þessi efni, hverja raun hún hefir gefið og hverjar tillögur til slíkrar lagasetningar þar hafa komið fram á síðari árum, svo og afstöðu verklýðssamtakanna og atvinnurekenda í hlutaðeigandi löndum til téðrar löggjafar og tillagna. Jafnframt er þess óskað, að nefndin taki til rækilegrar athugunar þau ákvæði í íslenzkum lögum, sem sérstaklega fjalla um réttindi verkafólks, að því er snertir greiðslu verkkaups, tryggingar fyrir kaupgreiðslum, hámarksvinnutíma og öryggi á vinnustöðvum og þess háttar, með tilliti til þess, hvort eigi sé heppilegt að steypa þeim ákvæðum og öðrum hliðstæðum, er ástæða þætti til að setja saman, í eina löggjöf.“ Til skýringar frv. því, sem hér um ræðir, á þskj. 139, um félagsdóm, og frv. á þskj. 140, um sáttatilraunir í vinnudeilum, sem bæði eru flutt af hv.þm.N.-Þ., skal ég leyfa mér að skýra nokkuð frá starfi mþn. þeirrar, er ég gat um áðan, því að það varpar nokkru ljósi yfir framkomu þessara frv. og hina einkennilegu og óviðfeldnu afstöðu Framsfl., sem tekin var með flutningi þessara mála. Milliþinganefndin byrjaði störf sín 16. des. síðastl. Í samræmi við skipunarbréf nefndarmanna ákvað nefndin að skrifa sendiherra Íslands í Khöfn, verklýðs- og atvinnurekendasamböndum á Norðurlöndum og vinnumálaskrifstofunni í Genf og óska eftir upplýsingum og ritum um vinnulöggjöf. Sömuleiðis óskaði nefndin ettir upplýsingum frá Alþýðusambandi Íslands. Iðnsambandi Íslands og Vinnuveitendafélagi Íslands um skipulag sambandanna o. fl. Svör verkalýðs- og vinnuveitendasambandanna á Norðurlöndum bárust n. 29. jan. síðastl. og 4., 10. og 15. febr. Svar vinnumálaskrifstofunnar í Genf barst n. 10. febr. Frá sendiherra Íslands í Kaupmannahöfn barst n. talsvert af gögnum fyrir milligöngu atvmrn. N. bárust sendingar sendiherra 8., 11. og 15. febr. Á meðan n. höfðu hvorki borizt upplýsingar um vinnumálalöggjöf Norðurlanda frá sendiherranum í Kaupmannahöfn né samböndum verkalýðsfélaga og atvinnurekenda á Norðurlöndum, gat n. lítið aðhafzt. Samkomulag varð þó í n. um það 14. jan., að taka til athugunar fyrirkomulag á sáttatilraunum í vinnudeilum og skipun dómstóla, er hefði til meðferðar ágreining um skilning á vinnusamningum. Voru þessi atriði nokkuð rædd í n. Einn nm., Ragnar Ólafsson, samdi uppköst að lagafrv. um þessi atriði, sem síðan voru lögð fram í n. Voru uppköstin rædd nokkuð, en engin endanleg ákvörðun eða samþykkt gerð í sambandi við þau. Fulltrúar Alþfl. höfðu athugað uppköstin alveg sérstaklega og skýrðu samnm. sínum frá því, að þeir þyrftu að bera fram margar og viðtækar brtt. við þau. Höfðu þeir fyrir nokkru samið þessar brtt, sínar, en ekki viljað leggja þær fram í n., þar til upplýsingar þær, sem þeir höfðu skrifað eftir, væru komnar og þeim hefði unnizt tími til að athuga þær. Var það álit fulltrúa Alþfl., að útilokað væri, að n. gæti tekið nokkrar ákvarðanir um einstök atriði væntanlegra frv. sinna, fyrr en öll gögn hefðu borizt henni og nm. haft tækifæri til að athuga þau. Þeir töldu einnig ástæðulaust fyrir sig að koma fram með till, sínar, á meðan þeir höfðu ekki haft tækifæri til að athuga þær í ljósi þeirra upplýsinga, sem þeir áttu von á erlendis frá. Hin erlendu gögn bárust n., svo sem áður var sagt, að mestu leyti frá 4.–15. febr. Byrjuðu fulltrúar Alþfl. þegar að kynna sér þau, ettir því sem frekast vannst tími til og tóku að lagfæra till. sínar ettir þeim. Í sjálfri n. hafði hins vegar orðið lítið úr störfum, eftir að henni bárust upplýsingar frá útlöndum. Hv. þm.N.-Þ. var næstum alveg frá störfum í n. frá 11. febr. til 15. marz vegna flokksþings framsóknarmanna og veikinda og Ragnar Ólafsson frá 17. febr. til 15. marz vegna fjarveru úr bænum. Má því fullyrða, að n. hafi ekki haft tækifæri til þess að ræða frv. Ragnars Ólafssonar, frá því hin erlendu gögn bárust n. og þar til á fundi n. þann 19. marz. Var það fyrsti fundurinn, sem haldinn var ettir komu R. Ól. til bæjarins, sem allir nm. voru mættir á. Þegar umr. um þau verkefni, sem fyrir lágu, skyldu hefjast í byrjun fundarins, báru þeir hv.þm.N.-Þ. og R. Ól. fram till. um það, að frv. fulltrúa Framsfl. í n. yrðu borin fram sem allra fyrst á Alþingi. Till. þessi kom fulltrúum Alþfl. mjög á óvart, og voru þeir henni mótfallnir af þrem ástæðum: Í fyrsta lagi lágu ekki fyrir nein frv. í n., sem þeir væru samþykkir. Við frv. þau, sem R. Ól. hafði samið, þurftu þeir að bera fram margar brtt. Voru þeir t. d. alveg mótfallnir ákvæðum frv. um skipun dómsins og dómaraskilyrðin. Studdust fulltrúar Alþfl. þar við umsögn reyndustu manna. Sáttatilraunafrv. töldu þeir þurfa stórfelldra endurbóta við, og höfðu orðið að endursemja það til fulls. Í öðru lagi töldu þeir ekki koma til mála að skipta aðalverkefni n. eins og till. gerði ráð fyrir. Þeim var það fyllilega ljóst, að sáttatilraunum í vinnudeilum og meðferð réttarágreinings verður ekki, svo að vel fari, skipað með lögum nema jafnframt séu lögfest ákvæði um réttindi verkalýðsfélaga og vinnustöðvanir. Þessi atriði eru svo tengd sáttastarfseminni, að með öllu verður að teljast óeðlilegt, að skilja þau að við lagasetningu, fyrst einnig er verið að undirbúa löggjöf um þau. Í þriðja lagi var fulltrúum Alþfl. ljóst, að svo mjög var liðið á þingtímann, að útilokað var að telja, að verkalýðsfélögin gætu fengið tækifæri til að athuga og taka afstöðu til frv., ef þingið ætti að samþ. þau að þessu sinni. Slíka afgreiðslu töldu þeir óforsvaranlega, enda hægt að upplýsa, að hún á sér ekkert fordæmi á Norðurlöndum. Verkalýðsmálalöggjöf Norðurlanda er öll til orðin eftir langar, venjulega margra ára umræður í verkalýðsfélögum og víðar. Benda má á, að í Noregi var fyrst sett löggjöf um þessi efni 1915 eftir látlausar umr. og athuganir frá því um aldamót, í Svíþjóð 1906 eftir langar opinberar umræður, og í Danmörku byggjast þessi málefni á samningum verkamanna og atvinnurekenda. Ef Alþingi hefði átt að afgreiða að þessu sinni lög um sáttatilraunir í vinnudeilum og félagsdóm, þá er útilokað, að nokkrar verulegar umræður eða atkvgr. gætu farið fram í félögum verkamanna. Að dómi fulltrúa Alþfl. í n. kom ekki til mála að fremja slíkt brot á rétti verkalýðsfélaganna, sem hafa svo mikilla hagsmuna að gæta við afgreiðslu málsins. Þeir gátu heldur ekki komið auga á neina skynsamlega ástæðu til að koma fram með frumvörp R. Ól. í þeim tilgangi, að frv. dagaði uppi í þinginu. Er þess og sérstaklega að geta, að frv. eru samin áður en n. höfðu borizt nokkur gögn erlendis frá og að fulltrúar Alþfl. höfðu ekki haft tækifæri til að ræða um frv. við fulltrúa Framsfl. í n., ettir að hin erlendu gögn bárust, vegna fjarveru þeirra frá störfum. Sem svar við till. meðnm. sinna og til að tryggja þeim, að n. lyki störfum sínum í tíma, báru fulltrúar Alþfl. fram svo hljóðandi till. í mþn.: „Með því að fulltrúar Framsfl. í n. hafa upplýst, að frv. til laga um sáttatilraunir í vinnudeilum og félagsdóm þurfa að koma fram á Alþingi því, er nú situr, innan svo skamms tíma, ef það á að geta samþykkt frv., að með öllu verður að teljast útilokað, að verkalýðsfélögin í landinu geti í tíma fengið tækifæri til að taka afstöðu til frv., þá sér n. ekki ástæðu til að koma fram með frv. um sáttatilraunir í vinnudeilum og félagsdóm, fyrr en till.n. um réttindi verkalýðsfélaganna og afstöðu þeirra til atvinnurekenda eru fullgerðar, enda vantar mikið á, að till.n. um sáttatilraunir í vinnudeilum og félagsdóm séu tilbúnar. Nefndin ályktar hinsvegar, að haga störfum sínum þannig, að hún á komandi sumri hafi fullsamið frv. til l. um réttindi verkalýðsfélaganna, afstöðu þeirra til atvinnurekenda og meðferð deilumála milli þessara aðilja, svo að verkalýðsfélögin geti fengið tækifæri til að athuga, ræða og koma fram með till. í sambandi við frv., áður en Alþingi kemur saman 1938.“ Við atkvgr. felldu fulltrúar Framsfl. till. þessa, eftir að við höfðum fellt þeirra till. Þannig er saga frv. um félagsdóm og um sáttatilraunir í vinnudeilum, er hv.þm.N.-Þ. flytur. Sýnir hún, að frv. þessum er flaustrað af án nokkurra ýtarlegra rannsókna og áður en að gögn þau, er mþn. bárust, höfðu verið tekin til athugunar. Frv. þessi eru og í raun og veru lítið annað en uppsuða úr frv. Sjálfstfl. um vinnudeilur, ókarað og lítið athugað. Sést það bezt á 8. gr. frv. um félagsdóm, þar sem m. a. er talað um, að félagsdómur dæmi í málum, sem rísa út af kærum um, að vinnustöðvun sé ólögleg samkv. ákvörðun þeirrar gr., en hvorki í þessari gr. né annarsstaðar er yfirleitt fyrirmæli að finna almennt um ólöglegar vinnustöðvanir. Framkoma þessa frv. er því flaustursverk, að því er séð verður helzt til þess að koma til móts við atvinnurekendur og Sjálfstfl. um setningu vinnulöggjafar gegn vilja verklýðssamtakanna. Með afstöðu þeirri, sem Alþfl. hefir áður markað til vinnulöggjafar, bæði á Alþingi 1936 og á síðasta alþýðusambandsþingi, er andstaða hans gegn framgangi frv. hv.þm.N.-Þ. bæði um félagsdóm og um sáttatilraunir í vinnudeilum auðsæ, þar sem bæði þessi frv. eru aðallega uppsuða úr frv. Sjálfstfl. um vinnudeilur og þessi mál hafa ennþá ekki verið borin undir verklýðsfélögin. Árangur af starfi Framsfl. í mþn. þeirri, sem ég hefi rætt um, hefir því miður ennþá orðið neikvæður. Fulltrúar flokksins í mþn. hafa ekki ennþá reynt að leysa það höfuðverkefni n., að gera till. um réttindi verklýðsfélaganna og afstöðu þeirra til atvinnurekenda. Þar er þó það verkefnið, sem mest er þörf á að leysa. Það væri æskilegt að skapa vinnandi fólki skýlausan lagarétt til að stofna félög og sambönd til þess að vinna að sameiginlegum hagsmunamálum sínum. Það væri þörf á að banna með lögum afskipti atvinnurekenda með ástæðulausum uppsögnum, hótunum eða fortölum til þess að hafa áhrif á stjórnmálaskoðanir verkamanna sinna eða afstöðu þeirra og afskipti af stéttar- eða stjórnmálafélögum. Það væri þörf á að tryggja verklýðsfélögunum trúnaðarmenn á vinnustöðvunum, sem atvinnurekendum væri óheimilt að segja upp vinnu. Og fleiri réttindi mætti nefna, sem alþýðusamtökin vildu gjarnan, að tryggð væru með löggjöf. Slíka vinnulöggjöf vildi Alþfl. styðja. Af reynslu þeirri, er fengizt hefir á undanförnum árum og ég hefi aðeins drepið á í ræðu minni hér á undan, má ótvírætt ráða það, að einskis samstarfs sé að vænta við Sjálfstfl. um setningu löggjafar, er ræði um réttindi verklýðsfélaga og afstöðu þeirra til atvinnurekenda. Þaðan er aðeins að vænta löggjafar um sviptingu réttinda fyrir alþýðusamtökin. Sjálfstfl. og íhaldsöflin í landinu yfirleitt hafa alltaf barizt gegn alþýðusamtökunum og staðið gegn réttlátum kröfum þeirra um kjarabætur alþýðunni til handa. Hinsvegar hefir Alþfl. til þessa vænzt meiri skilnings, meira viðsýnis og réttlætis af Framsfl. í þessum viðkvæmu málum verklýðssamtakanna. En framkoma frv. um félagsdóm og sáttatilraunir í vinnudeilum, svo og ýmislegt annað í framkomu Framsfl. gagnvart verklýðshreyfingunni á Íslandi, sýnir það, að hér sem víða annarsstaðar skortir hina svokölluðu frjálslyndu borgaralegu flokka oft skilning, víðsýni og velvilja, þegar um er að ræða áhugamál alþýðustéttanna. Á meðan verklýðshreyfingin er veik og vanmáttug, eru hinir svokölluðu frjálslyndu stjórnmálamenn í borgaraflokkunum fullir af velvilja og verndarhug. Og venjulega fá þá slíkir flokkar velvild sína endurgoldna með atkvæðum alþýðunnar. En þegar verklýðshreyfingin er orðin öflug og sjálfstæð og neyðist til þess að leggja út í harðar deilur fyrir réttindum sínum og hagsmunum, þá eru hinir frjálslyndu borgaralegu flokkar komnir í andstöðuhópinn. Og það vill jafnvel stundum svo til, að sumir hinna svokölluðu frjálslyndu stjórnmálamanna verða engu óhlífnari andstæðingar verklýðssamtakanna heldur en forystumenn íhaldsflokkanna. Þessum frjálslyndu sljórnmálamönnum lízt ekki á blikuna, er þeir sjá hinn öra vöxt alþýðusamtakanna, og fars þá að skoða þessi samtök sem hættulegan keppinaut um pólitísku völdin í landinu. Af þessum orsökum dofnar oft og dvín hin félagslega réttlætiskennd hinna svokölluðu frjálslyndu flokka, og þá kalla þeir afstöðu sína umbyggju fyrir ríkisheildinni, kalla sig fulltrúa þjóðarheildarinnar bæði gegn verklýðssamtökunum og atvinnurekendum. En um leið gerast þeir í raun og veru liðsmenn atvinnurekenda og auðvalds, af þeirri einföldu ástæðu, að það er verklýðshreyfingin, sem oftast verður að hefja áhlaupin, sá aðilinn, sem stefnir að ummyndun atvinnuháttanna og þjóðfélagsins, sú stéttin, sem „heimtar kúguðum rétt“ og berst fyrir afnámi ánauðarinnar, en verður að sækja rétt sinn í hendur þeirra manna, sem lifa í skjóli sérréttindanna. Það er margt, sem bendir til þess í pólitísku lífi landsins, að Framsfl., sem hefir á að skipa mörgum frjálslyndum umbótamönnum, skorti nægilegan skilning á frelsisbaráttu alþýðunnar í landinu. Að því leyti stendur hann kannske á meiri tímamótum nú en nokkru sinni áður. Og ef Framsókn leggst á sveif með íhaldinu í þeim þætti íslenzkrar félagsmálalöggjafar, sem nú er hér til umræðu, og hjálpar íhaldinu til þess að draga úr samtakamætti verklýðshreyfingarinnar, þá verður það einni ástæðunni ríkara til þess að torvelda samvinnu alþýðunnar til sjávar og sveita, þá samvinnu, sem vissulega er nauðsynlegasta skilyrðið til þess, að hér á landi verði hægt að halda áfram og auka umbótastörf á lýðræðisgrundvelli. Verkamennirnir við sjávarsíðuna skilja fullkomlega þörf bændastéttarinnar til betri kjara og meira menningarlífs. Þess vegna hafa þeir stutt löggjöf síðustu ára um bætta sölu á afurðum bænda innan lands og utan, aðstoð til bændanna vegna fjárkreppunnar og aukin fjárframlög til ræktunar og bygginga í sveitum landsins. En um leið krefjast þeir þess skilnings og viðsýnis af alþýðunni úti um sveitir landsins, að hún leggist ekki á sveif með íhaldsöflunum til þess að hindra með löggjöf né öðru eðlileg og nauðsynleg samtök verkalýðsins, heldur heitir hún á gagnkvæmt fulltingi sveitaalþýðunnar til verndunar og aukningar á rétti sínum til skipulagningar fyrir bættum kjörum.

*Hannes Jónsson: Herra forseti! Góðir tilheyrendur! Það má segja, að atvinnudeilur væru óþekkt fyrirbrigði hér á landi fram til síðustu tíma. Þeirra verður ekki vart, fyrr en kaupstaðirnir fara verulega að stækka, og sjávarútvegurinn, og þá sérstaklega stórútgerðin, fer að soga til sín vinnukraft þjóðarinnar. Áður var atvinnuháttum þjóðarinnar þannig farið, að flestir uppskáru eftir því, sem þeir sáðu. Sjómennirnir tóku hlut, og kaup þeirra varð eftir því, hvað veiddist. Í sveitunum tók verkafólkið oft kaup sitt í skepnufóðrum. Húsbændur og verkafólk lifði friðsömu heimilislífi, þar sem allir sátu við sama borð. Húsbændur og verkafólk gekk sameiginlega til allra starfa og deildi með sér ljósi og skuggum íslenzks sveitalífs. Eftir óskráðum lögum samvinnunnar var búskapurinn rekinn til lands og sjávar. Nú leita vinnukraftar sveitanna til kaupstaðanna í kjötkatla útgerðarinnar, í glaum og gleði bæjarlífsins. Bændur geta ekki keppt um vinnukraftinn, og fleiri og fleiri verða einyrkjar á jörðum, sem áður báru margt verkafólk. Þetta er ein hliðin á hinni svokölluðu þróun atvinnulífsins í landi voru þau ár, sem liðin eru af þessari öld. En þetta var ekki það versta. Í skjóli stórútgerðarinnar rísa hér upp margir tiltölulega stórir atvinnurekendur, sem litu á verkafólkið eins og þjóna, sem þeir gætu skákað fram og aftur eftir eigin vild og skammtað úr hnefa eins og þeim bauð við að horfa. Upp af þessum jarðvegi spretta verkamannasamtökin. Þessi samtök verkalýðsins verður að telja eðlileg. Verkefnið var aðallega tvennskonar. Í fyrsta lagi að vinna á móti kúgun í kaupgreiðslu og finna samræmi í kaupgreiðslu einstakra atvinnurekenda. Í öðru lagi að vinna á móti hóflausri áníðslu atvinnurekenda gagnvart verkafólki, sbr. togaravökulögin. Á þessu hvorutveggja voru margir þverbrestir, þótt hitt sé ekki nema sanngjarnt og sjálfsagt að viðurkenna, að ýmsir atvinnurekendur sáu, hvar skórinn kreppti að, og sýndu virðingaverða viðleitni til að bæta þar um. T. d. voru sumir útgerðarmennirnir farnir að sjá, að hinar hóflausu uppistöður á togurunum, þar sem menn stóðu við vinnu sína, þangað til svefn og þreyta var búin að yfirbuga þá gersamlega, borguðu sig ekki og var ekki sæmandi að bjóða nokkrum manni. Meðan verkalýðssamtökin héldu sér innan þess ramma, að fá samræmi í kaupgreiðslu og vinnutíma við getu framleiðslunnar, voru þau eðlileg og réttmæt. Og það ætti ætíð að vera þungamiðjan í störfum verkalýðssamtakanna, að leita að réttu jafnvægi í atvinnulífi þjóðarinnar, þannig að aldrei sé atvinnuvegunum bundinn þyngri baggi í kaupgreiðslu en þeir eru færir um að bera. Hækkun á kaupgjaldi komi þá fyrst til greina, ef markaðir framleiðsluvaranna bötnuðu eða framleiðsluskilyrðin færðust í arðvænlegra horf á annan hátt, því nær sem hægt er að halda atvinnuvegum þjóðarinnar þessu jafnvægi arðs og tilkostnaðar, því öruggara verður allt fjármálastarf þjóðarinnar. Þá hverfa deilur um skráningu krónunnar, því að gildi hennar réttlætist af heilbrigðu atvinnulífi. Verkamönnum er það fyrst og fremst nauðsynlegt að hafa stöðuga vinnu og vissa afkomu. Hitt verða þeir að sætta sig við, að tímakaupið sé ekki hærra en afkoma atvinnuveganna segir til. Það ætti að vera þeirra verkefni að vinna ásamt framleiðendunum að endurbótum á framleiðslunni, sem skapi möguleika til kauphækkunar og stöðugrar vinnu. En hér hefir farið eins og svo víða annarsstaðar. Verkamannaforingjarnir hafa ekki kunnað hóf á kröfum sínum. Í stað þess að verkamennirnir voru stundum beittir órétti af atvinnurekendunum, beita þeir nú sama órétti og ofbeldi gagnvart atvinnurekendunum. Afleiðingin verður samdráttur og hrun atvinnuveganna. Fleiri og fleiri missa atvinnu sína, og þótt tímakaupið fari hækkandi, minnka stöðugt heildartekjur verkamannanna. Leiðtogum jafnaðarmanna í öllum löndum er ljós sú hætta, sem stafar af þessu öfugstreymi frá þeirra eigin herbúðum. Og þar, sem þeir hafa náð völdum og finna til ábyrgðar á störfum sínum, hafa verið gerðar viðtækar ráðstafanir til að ráða hér bót á með löggjöf, sem hindrar verkföll og verkbönn, bera sáttarorð á milli aðilja og dæma um ágreining, sem upp kann að koma í kaupgjaldsmálum. Ég sé ekki ástæðu til að fara út í að lýsa verkamálalöggjöf annara þjóða. Það hafa aðrir gert hér á undan mér, og læt ég mér nægja að vísa til þess. Það getur engum dulizt, að öll þessi lagasmið í löndum sósíalistanna er framkomin til að fyrirbyggja þá hættu, sem þjóðfélaginu stafar af langvarandi verkföllum eða verkbönnum. En málefnið sjálft er viðkvæmt, og því hefir hvergi verið gengið lengra en frekast þótti þörf til, nema þá helzt í einræðislöndunum, t. d. í Rússlandi, þar sem ríkisvaldið er einrátt um alla kaupgreiðslu. Maður skyldi því ætla, að hér á landi væri ríkjandi meðal allra stétta fullur skilningur á þörf löggjafar á þessu sviði hér eins og annarsstaðar. En nokkur misbrestur er þó á því. Sjálfstæðismenn fluttu á þingi í fyrra og aftur nú frv. til l. um vinnudeilur. Frv. þetta er sniðið eftir löggjöf nágrannaþjóðanna um sama efni, og má telja víst, að flokkurinn standi óskiptur að þessu máli. Jafnaðarmenn hafa tjáð sig andvíga nokkurri lagasetningu um vinnudeilur nema til hagsbóta fyrir verkamannastéttina. Um það má náttúrlega deila í það óendanlega, hvað sé verkamönnunum til hagsbóta í þessu efni. Þar kemur til greina bæði beinn og óbeinn hagur, og ætti fulltrúum þeirra hér á þingi að vera trúandi til að halda þar á málstað þeirra án þess að veikja áhrif löggjafarinnar til heilbrigðrar úrlausnar á málinu. Kommúnistar hafa látið mjög ófriðlega út af framkomnum frv. í þessa átt og segja, að Framsókn leggi til grundvallar vinnulöggjöfinni hið svívirðilega fyrirkomulag, sem dönsku alþýðuflokksforingjarnir hafa gengið inn á, og noti till. Eggerts Claessen sem fyrirmynd. Þeir segja ennfremur: „Vinnufriður verður ekki settur á Íslandi með þessum aðferðum. Með þeim verður aðeins stéttastyrjöldin látin loga upp nú. Til vinnufriðar þarf samvinnu vinstri flokkanna um hagsbætur alþýðu til handa.“ Þeir tylla sér á tá og gera sig líklega til að sýna húsbóndarétt sinn og segja: „Beri Framsókn ekki gæfu til að skilja þetta, áður en verra hlýzt af, þá neyðist íslenzkur verkalýður til að kenna henni það í eldi harðvítugra átaka, sem hún gæti nú strax lært við skynsamlega íhugun.“ Látum svo vera, að vinnufriðurinn verði ekki tryggður nema í samvinnu vinstri flokkanna. En er nokkur skynsamleg ástæða fyrir því, að fulltrúar verkamanna hér séu staðari í þessum málum en flokksbræður þeirra í öðrum löndum? Og er nokkur sanngirni í því, að telja lausn þessara mála t. d. í Danmörku „svívirðilegt fyrirkomulag“. Foringjar jafnaðarmanna verða að gera það upp við sig, hvort þeir vilja heldur fylgja flokksbræðrum sínum í nágrannalöndunum eða apa eftir hatursfullum og heimskulegum áróðri kommúnista. Þá munu deilurnar halda áfram og harðna. Atvinnurekendur neyðast til sameiginlegra átaka, og hættan af stórfelldum verkföllum og verkbönnum fer vaxandi með hverju árinu, sem líður. Þessi samtök hafa orðið seinna til hér en víða annarsstaðar, en þau eru í uppsiglingu, og áhrif þeirra munu fara vaxandi. Þetta ætti jafnaðarmönnum að vera ljóst og grípa nú tækifærið og taka höndum saman við aðra flokka þingsins um lausn málsins á grundvelli heilbrigðrar löggjafar. Afstaða Framsfl. til fullkominnar lausnar á þessu máli er nokkuð vafasöm. Þeir hafa að vísu látið það í ljós, að þeir vildu fá lausn þessara mála með löggjöf. En þeir hafa verið hikandi, og hefir þar sjálfsagt valdið mestu um ótti við andstöðu jafnaðarmanna. Hv. þm.N.-Þ. lét þess getið í framsöguræðu sinni áðan, að Framsfl. hefði haft forgöngu í því, að skýra þessi mál. Hann hefir bent á það, og verið Lent á það af öðrum, að á framsóknarþinginu í vetur hafi verið gerðar ákvarðanir út af þessu máli. En hann hefir líka haldið því fram, að ekki væri tímabært að samþ. á þessu þingi löggjöf um frestun á verkbönnum og verkföllum. Nú var það einmitt það atriði, sem flokksþingið tók afstöðu til, og það er dálítið einkennilegt, ef Framsfl. hefir hatt forgöngu í þessum málum og orðið til þess að skýra þau fyrir almenningi, að honum skuli ekki hafa unnizt tími til að taka afstöðu í málinu á þeim grundvelli, sem hér liggur fyrir. Það er dálítið einkennilegt, hvernig þetta mál ber að hér á þinginu. Eftir þeim upplýsingum, sem hv. 1. landsk. gaf, er það fyrst 19. marz þ. á., sem framsóknarmenn krefjast þess í n., að málið verði afgr., en 2 dögum áður, eða 17. marz, er lagt fram frv. hér á þinginu, sem allir kannast við, út af hinu svokallaða Kveldúlfsmáli. Ég býst við, að menn þurfi ekki að hugsa sig lengi um til þess að finna samræmið milli þessara tveggja atvika, sem þarna áttu sér stað. Það er auðséð, að Framsfl. ætlaði sér, eftir störfum fulltrúa hans í n. að dæma, ekkert að gera í málinu á þessu þingi; fulltrúar flokksins í n. áttu að vera áfram á fullum launum fram að næsta þingi. Nú velja stjórnarflokkarnir þennan tíma, þegar fyrirsjáanlegt er, að þeir eru að fara frá völdum, og bera fram þessi frv., afsaka sig svo fyrir kjósendum með því, að þeir hafi gert skyldu sína og borið málin fram á Alþingi, en að þeim hafi ekki tekizt að gera þau að l. vegna andstöðu samstarfsflokksins. Grg. sú, sem frv. fylgir og er aðeins bráðabirgðagrg., sýnir þetta líka; annars hefði mátt búast við því, að með frv., sem var jafnýtarlega undirbúið og þetta, hefði ekki fylgt bráðabirgðagrg., heldur ýtarleg og fullkomin grg. frá hendi þeirra manna, sem þykjast hafa haft forgöngu í þessu máli undanfarin ár. Hv. 1. landsk. tekur sér kommúnista til fyrirmyndar og bendir Framsfl. á, að hann sé nú á tímamótum og afstaða Framsfl. í þessu máli geti torveldað samvinnumöguleika þessara fl. Það er auðskilið, hvað hér liggur bak við; það er hótun í garð framsóknarmanna um að fara gætilega í þessu máli. Framsóknarmenn hafa að vísu sjálfir að nokkru leyti séð fótum sínum forráð með því að hafa till. sínar í þessu frv. svo lítilfjörlegar og láta þær ná svo skammt, að það eru litlar líkur til, að það geti orðið til nokkurra verulegra nota, og um leið og þeir hafa dregið þannig úr kröfum sínum, sem eru samskonar kröfur og vinstri flokkar annara þjóða hafa lögleitt hjá sér í þessum efnum, hafa þeir undirbúið a. m. k. fyrirgefningu sósíalista sér til handa. En hvernig kjósendur landsins líta á þessa vinnuaðferð Framsfl. og hvort þeir treysta framsóknarmönnum til þess að bera þetta mál fram til sigurs, skal ég láta ósagt, en ósennilegt þykir mér það eftir þá yfirlýsingu, sem samstarfsmenn þeirra, sósíalistarnir, hafa gefið um afstöðu sína í þessu máli.

Forsrh. (Hermann Jónasson) Herra forseti! Góðir hlustendur! Ágreiningur um kaup og kjör milli vinnuveitenda og verkamanna eru, þar sem ekki eru hlutaskipti eða samvinna, hinar tíðu orsakir vinnudeilna. En vinnudeilur eru nú eitt alvarlegasta böl þjóðanna, ekki aðeins fyrir verkamenn og vinnuveitendur, heldur fyrir þjóðfélagið allt. Hið mikla tjón, sem vinnudeilur hafa valdið, hefir fyrir löngu erlendis opnað augu aðilja fyrir því, að það er þeim báðum fyrir beztu að draga úr deilum til hins ýtrasta og hinum allra skaðlegustu afleiðingum þeirra. Þar sem átökin í vinnudeilum hafa staðið annað slagið um nokkurra ára bil verður endirinn jafnan sá, að félög verkamanna og vinnuveitenda mynda með sér sambönd, oft landssambönd, og á þann hátt verða árekstrar milli þessara aðilja ennþá stórtækari og hættulegri. Á þetta stig eru málefnin að komast hér; annarsvegar eru verkamannasamtökin í Alþýðusambandi Íslands og hinsvegar hið tiltölulega unga Vinnuveitendafélag Íslands, þar sem atvinnurekendur hafa sín samtök. Þegar samtök aðilja, verkamanna og vinnuveitenda, eru komin á þetta stig, verður þörfin fyrir vinnulöggjöf brýn. Og það er eftirtektarvert, að mjög oft eftir stórkostlega og varanlega árekstra og vinnudeilur milli þessara tveggja samtaka, hefir erlendis vaknað skilningur á því hjá hinum stríðandi aðiljum, að þeim væri það báðum nauðsynlegt að koma sér saman um ákveðnar reglur, og deilurnar væru háðar samkvæmt þeim. Það má benda á það, að hin svokallaða septembersætt, sem verkamenn og vinnuveitendur gerðu með sér í Danmörku 1899, varð til eftir langvarandi vinnudeilur, þar sem hinir stríðandi aðiljar voru báðir orðnir mjög aðþrengdir eftir hina löngu vinnustöðvun; þá skildu báðir aðiljar þörfina og gerðu með sér þessa merkilegu sætt, án þess að löggjafarvaldið skærist í leikinn. Vinnulöggjöf er því venjulega sett, þar sem þroski aðilja er kominn á það stig, að þeir skilji nauðsyn löggjafarinnar fyrir þjóðina og sjálfa sig, ettir að þeir hafa reynt skaðsemi hóflausra deilna. Og það má ekki ganga framhjá því, að ef þessi löggjöf á að koma að gagni, þá er það eitt af því nauðsynlegasta, að þessi skilningur sé til staðar. Það er fjarri mér að halda því fram, að vinnulöggjöf geti tryggt fullkominn vinnufrið. Slíkar tálvonir mega menn ekki gera sér. En það orkar hinsvegar ekki tvímælis, að góð vinnulöggjöf dregur verulega úr vinnudeilum, og ekki sízt úr skaðsemi þeirra, eins og bezt sést þar, sem góð vinnulöggjöf hefir gilt um mörg ár; má þar fyrst og fremst nefna Norðurlönd. En þar, sem ekki er nein vinnuleggjöf í löndunum, eins og hér, þar sem vinnustöðvun er lýst yfir fyrirvaralaust, þar sem engin takmörk eru sett fyrir því, hvað sárafáa menn þarf til þess að lýsa yfir vinnustöðvun, þar sem ekkert er hugsað um það, þó að stórkostleg verðmæti eyðileggist, og þar sem tiltölulega smávægilegur ágreiningur um gerða samninga er látinn valda vinnustöðvun, þar hlýtur fyrr eða síðar að skapast alvarlegur glundroði í þjóðfélaginu, því að ef þessar aðferðir eru sífellt notaðar af öðrum aðiljanum, þá sýnir reynslan, að hinn aðilinn grípur að lokum til enn harðvítugri aðferða. Deilunum fjölgar, andstæðurnar magnast og að lokum verður ekki við neitt ráðið. Og það er ettirtektarvert, að yfirleitt hefir þessi leikur endað þannig, að verkalýðssamtökin hafa beðið hnekki eða brotnað saman algerlega, eins og ýms einræðislönd eru nú talandi tákn um. Hinsvegar hefir niðurstaðan fyrir verkamannasamtökin alveg orðið gagnstæð þessu annarsstaðar, svo sem á Norðurlöndum, Bretlandi og víðar, þar sem verkamenn hafa skilið það í tíma, að setja deilunum hæfileg takmörk, ýmist með sættum eða lögum. Í þessu sambandi verður ekki hjá því komizt að benda á þá hættu, sem verkamönnum og þeirra samtökum stafar af hinum svokölluðu hvítu verkföllum, sem andstæðingar verkamannasamtakanna hafa víða beitt til þess að brjóta samtök þeirra niður. Hvítu verkföllin eru þannig, að fjandmenn verkamannasamtakanna koma umboðsmönnum sínum inn í samtök verkamanna og koma á hinum hvítu verkföllum í skjóli verkfallsréttarins. Á þennan hátt hafa verkföll víða orðið svo tíð og umfangsmikil, að forystumenn verkamannasamtakanna réðu ekki við þau. Með þessum hætti hafa andstæðingar verkamannasamtakanna komið á ástandi, er nálgast upplausn í atvinnulífi þjóðanna. Fyrir þessi verkföll voru svo verkamannasamtökin gerð ábyrg, og óvinsældir risu gegn verkamönnunum; það skapaðist uggur og andúð gegn þeim, og víða misstu þeir sjálfir trúna á sín eigin samtök. Krafan um hinn sterka mann varð almenn í þjóðfélaginu, og það er einmitt á þann hátt, sem einræðið hefir viða komizt á og verkalýðssamtökin hafa verið brotin algerlega niður. Það er nær algilt lögmál, að ef frelsið er misbrúkað og rétturinn misnotaður, þá endar það með því, að þeir, sem það gera, missa hvorutveggja. Ástandið í hinum niðurbrotnu verkamannasamtökum sumsstaðar erlendis talar sannarlega sínu skýra máli til aðvörunar í þessu efni, og hin sterku verkamannasamtök á Norðurlöndum eru hinsvegar fordæmi, sem áreiðanlega eru til eftirbreytni. Við framsóknarmenn höfum fyrir löngu skilið hina brýnu nauðsyn vinnulöggjafar fyrir verkamannastéttina, fyrir atvinnulífið og fyrir þjóðina í heild. Lögin um sáttatilraunir í vinnudeilum er eini vísirinn til vinnulöggjafar hér á landi. Þessum lögum var komið á fyrir atbeina framsóknarmanna á Alþingi. Þessi lög hafa reynzt til bóta, en þau ná allt of skammt. Ég hreyfði því á flokksþingi framsóknarmanna 1931, hve mikil nauðsyn væri á því, að koma hér á vinnulöggjöf, hliðstætt því, sem tíðkast á Norðurlöndum, og framsóknarmenn hafa einatt staðið óskiptir að þessu, nauðsyn þess hefir verið mikið rædd í blöðum flokksins og reynt að koma aðiljum í skilning um hana. En til þess að vinnulöggjöf komi að gagni, þurfa vinnuveitendur og verkamenn sjálfir að skilja nauðsyn hennar, eins og ég hefi áður bent á, en hér á landi hefir þetta mál því miður mætt sáralitlum skilningi hjá báðum aðiljum. Magnús Guðmundsson sat að völdum áður en þessi ríkisstjórn tók við, sem yfirmaður atvinnumálanna, í rúm 2 ár, án þess að gera nokkuð til þess að koma hér á vinnulöggjöf eða yfirleitt að hreyfa við málinu á nokkurn hátt. Ég hreyfði þessu máli nokkuð í útvarpsræðu, sem ég flutti í byrjun ársins 1936, og reyndi þar að færa rök að því, að þessi löggjöf væri þörf og að hún væri nauðsynleg, ekki síður fyrir verkamenn heldur en vinnuveitendur. Tilefni til þess var m. a. það, að þá var nýafstaðið hið svokallaða bilstjóraverkfall, sem sjálfstæðismenn stóðu aðallega fyrir ásamt kommúnistum og stóð raunverulega utan við hin venjulegu verkamannasamtök. Þetta var því eitt af hinum fyrstu hvítu verkföllum hér á landi, sem var beinlínis til stofnað til að reyna að koma á kné ríkisstjórninni, sem verkamannasamtökin eiga sinn fulltrúa i. Önnur tilraun til að koma hvítu verkfalli á hér á landi var, þegar formaður Sjálfstfl. ásamt nokkrum flokksmönnum sínum ætlaði að koma hér á hinu margumtalaða og fyrirhugaða síldarverkfalli. Var á þann hátt reynt að draga verkamannasamtökin út í verkfall, sem gæti riðið ríkisstjórninni að fullu og ef til vill hefði getað komið hér á algjöru greiðsluþroti ríkisins, ef það hefði tekizt. Á þetta stig eru verkföllin komin hér, og það undrar mig, að verkamannasamtökin virðast ekki hafa veitt því athygli og þeirri hættu, sem af því stafar. Þess hefir verið getið hér í umræðunum, eins og rétt er, að sjálfstæðismenn lögðu fram á síðasta þingi frv. til vinnulöggjafar, og mun það frv. aðallega hafa verið samið af formanni Vinnuveitendafélags Íslands, Eggert Claessen. Í sjálfu sér er nú ekki nema gott um það að segja, eins og við framsóknarmenn létum og í ljós, að ákveðnar till. kæmu fram um þetta á Alþingi, en á þessu var þó sá stóri galli, að þetta frv. var engin sætt milli aðilja, eins og erlendis hefir víða tíðkazt, eða samkomulagsgrundvöllur, heldur aðeins till. frá öðrum aðiljanum, vinnuveitendum. Og það er ekki hægt að neita því, að þetta frv. hefir vakið verulega tortryggni hjá verkamönnum, sjálfsagt ennþá meiri tortryggni heldur en það raunverulega á skilið. Og það verður að teljast eðlilegt. Það er vitað, að sjálfstæðismenn, eða fyrr íhaldsmenn, hafa staðið gegn ýmsum sjálfsögðum réttarbótum fyrir verkalýðinn, og nægir þar að benda á togaravökulögin og verkamannabústaðina, sem við framsóknarmenn komum fram með fulltrúum verkamanna gegn vilja íhaldsmanna. Verkamenn hafa því fulla ástæðu til að vera tortryggnir, þegar till. koma fram frá öðrum aðilja. Það getur því ekki komið til mála, enda er það þvert ofan í þær reglur, sem hafa verið látnar gilda um afgreiðslu þessara mála erlendis, að afgreiða þetta frv. á þingi í fyrra. Æskilegt hefði verið, eins og ég tók þá fram, að setja mþn. í málið, svo sem hæstv. forseti þessarar d. kom fram með till. um, en þá till. dagaði uppi, eins og áður hefir verið skýrt frá. Atvmrh. dró það lengur en æskilegt hefði verið að skipa nefnd til að athuga og undirbúa þetta mál. En eftir að alþýðusambandsþingið kom saman í haust og tók sæmilega í þessi mál, þótt skilningur hefði mátt vera öllu meiri, var n. skipuð, eins og kunnugt er. Það hefir verið fundið að því, að þessi n. var aðeins skipuð fulltrúum frá Alþfl. og Framsfl., en það var í alla staði eðlilegt, þegar það er athugað nánar, að Sjálfstfl. og vinnuveitendur höfðu lagt fram sínar till. á Alþingi, en verkamannasamtökin og S. Í. S., sem er stór atvinnurekandi og hefir staðið utan við samtök atvinnurekenda, höfðu ekki látið í ljós sína skoðun um málið. Ég gerði mér vonir um, að þessi n. mundi geta lokið störfum svo snemma á þessu þingi, að hægt væri að koma fram fullkominni vinnulöggjöf á þinginu, en svo var ekki. N. hefir þó þegar unnið mjög mikið starf, og vinnuaðferðir hennar hafa verið gerólíkar því, sem áður hefir átt sér stað í undirbúningi þessa máls; hún hefir haldið um málið milli 50 og 60 fundi, og framsöguræða hv.þm.N.-Þ. í þessu máli og grg., sem fylgir frv., ber þess ljósan vott, hvernig vinnubrögð n. hafa verið. Með því að leggja fram þessi 2 frv., um sáttatilraunir í vinnudeilum og félagsdóm, er jafnframt grg. þeirri, sem fylgir frv. um félagsdóm, lagður sterkur grundvöllur að undirbúningi og yfirvegun löggjafar um vinnusamninga og samningsrétt og um vinnustöðvanir, sem lögð hafa verið nokkur drög að í n. og enn er skammt á veg komið, því að ágreiningurinn í n. er raunverulega um það, að jafnaðarmennirnir vildu ekkert leggja fram núna, en framsóknarmenn töldu hinsvegar, að þessi frv., sem hér liggja fyrir, væru þegar nægilega undirbúin, eins og þau bera með sér, og vildu svo halda áfram að undirbúa hin frv. og bera þau fram síðar. Og ég álít þessa vinnuaðferð framsóknarmanna ólíkt skynsamlegri, því að með hinni ýtarlegu grg. þessa frv. fá aðiljar, verkamenn og vinnuveitendur, nákvæma skýrslu um það, hvernig þessi mál standa erlendis, og sú fræðsla er hinn rétti grundvöllur undir þann áfanga, sem verður að stiga næst í þessu máli. Við framsóknarmenn álitum, að það væri réttara að stíga skrefið á þann hátt eins og við höfum gert með þessu frv. einmitt vegna þess, að verkamönnum hefir, eins og hv.þm.N.-Þ. minntist á, ekki verið gert það nægilega ljóst, að vinnulöggjöf er fyrir þá ekki réttarskerðing, heldur þvert á móti vernd fyrir þeirra samtök og vernd gegn misnotkun samtakanna og verkfallsréttarins, eins og reynslan erlendis hefir sýnt, og reynslan hér er byrjuð að sýna. Það eru mér líka talsverð vonbrigði, hvernig blöð verkamanna hafa tekið í þetta mál, því að einhvern tíma verður að byrja á því, að skýra þeim frá því satt og rétt og hvaða þýðingu málið hefir fyrir þá. Í Alþýðublaðinu 7. apríl birtist grein með fyrirsögninni „Vinnudómsfrumvarp Framsóknar samið upp úr þrælalagafrumvarpi Eggerts Claessens“. Hér er ótvírætt gefið í skyn eftir þeirri túlkun, sem frv. sjálfstæðismanna hefir fengið, að það frv., sem hér liggur fyrir frá Framsfl., sé einskonar þrælalög fyrir verkamannasamtökin. Ég vil nú spyrja þá menn, sem hafa látið skrifa um þetta mál: Hvar er vinnulöggjöf frjálslyndari og réttlátari fyrir verkamannasamtökin í löndum, þar sem þeirra fóstbræður ráða, en í frv. því, sem hér liggur fyrir, ef það yrði að lögum? Ég vænti þess, að fá svar, og vænti þess, að verkamenn taki vel eftir svarinu. Það kemur mér hinsvegar ekkert á óvart, að dagblaðið „Vísir“ segir 3. apríl í grein um málið: „Vinnulöggjöf Tímamanna er meinlaust kák“. En þetta er einnig jafnósatt, því að samkvæmt því ætti vinnulöggjöfin á Norðurlöndum, sem þó er einna bezt um þetta efni, að hafa verið kák allt fram til ársins 1930, því að þá giltu næstum samskonar lög þar um þessi atriði. Morgunblaðið segir einnig sama dag, að ákvæði þessa frv. gangi of skammt, og kemur það engum á óvart. En blað kommúnista, Þjóðviljinn, kveður við sinn tón og segir í fyrirsögn fyrir grein um málið 7. þ. m.: „Framsókn leggur til að takmarka verkfallsrétt verkalýðsins og banna verkamönnum málfrelsi um tillögur, er varða kjör þeirra. Framsókn leggur til grundvallar löggjöfinni hið svívirðilega fyrirkomulag, sem dönsku alþýðuflokksforingjarnir gengu inn á.“ Þetta er náttúrlega allt saman ósatt í aðalatriðum, m. a. það, að dönsku verkalýðsforingjarnir hafi gengið inn á hina dönsku vinnulöggjöf, því að aðalfrv. báru þeir fram sjálfir. Þessara ummæla vitna ég ekki til vegna þess, að þau séu í sjálfu sér merkileg, heldur vegna þess, að þau eru eftirtektarverð; þau sýna eins og svo ott áður afstöðu Framsfl. og hinna flokkanna, þegar verið er að leysa eitthvert stórt og viðkvæmt vandamál í þessu þjóðfélagi. Það mætti benda á mörg mál, þar sem aðstaðan hefir verið svipuð, það má m. a. minna á lausn lögreglumálanna. annarsvegar stóð Íhaldsflokkurinn og síðan Sjálfstfl., sem vildu hafa fjölmennan her, sem kostaði hundruð þúsunda króna á ári, í baráttunni gegn verkalýðnum, og hinsvegar kommúnistar og Alþfl., sem svöruðu þessum öfgum frá hægri með því að vilja enga umbót og enga aukna lögreglu. Framsfl. valdi sína leið í því máli, og það er hann, sem hefir komið hér upp myndarlegu lögregluliði með tiltölulega vönduðum útbúnaði. Og það er skemmst að minnast útvarpsumræðnanna um Kveldúlfsmálið; þar var það annarsvegar Sjálfstfl., sem stóð að hinu alræmda Pálmatilboði, og hinsvegar Alþfl., sem vildi láta bankana kasta frá sér einni milljón til þess að geta gert félagið gjaldþrota; einnig þar fór Framsfl. sína leið. Og það má enn minna á útvarpsumræðurnar í efri deild um útvegsmálin; þar var annarsvegar Sjálfstfl., sem vildi láta útgerðina halda áfram í sama farinu, hafa skipstjóra með verðlaun af brúttóafla, og oft óhæfilegan tilkostnað að öðru leyti, og láta svo ríkið gefa fyrirtækjunum nógu mikið eftir, þegar þau geta ekki staðið í skilum; hinsvegar var þar Alþfl., sem sá það eina úrræði, að gera fyrirtækin gjaldþrota og láta ríkið taka reksturinn í sínar hendur; einnig þar bendir Framsfl. á sína leið. Við framsóknarmenn krefjumst þess, að vinnudeilur séu háðar að lögum og á lýðræðisgrundvelli. Við vitum, að atvinnulífið á Íslandi er ekki það traustara en annarsstaðar, að það þoli löglausar vinnudeilur á byltingagrundvelli. Við vitum, að hóflausar vinnudeilur, háðar gegn lögum og með ofbeldi, skapa lömun í atvinnulífinu og glundroða og valda upplausn í þjóðfélaginu. Við vitum það, og bendum íslenzkum verkamönnum á reynsluna, að þegar þetta upplausna rástand er skapað, þá nota deyjandi hægri flokkar með deyjandi málstað hin óbilgjörnu og hóflausu verkföll frá vinstri sem réttlætingu þess, að beita sjálfir ofbeldi og brjóta verkamannasamtökin niður til fulls. Þess vegna fylgjum við framsóknarmenn því fast fram, að vinnulöggjöf sé sett hér eins og í öðrum löndum, er hafa siðmenningu. En við viljum, að þessi löggjöf sé eins réttlát fyrir verkamenn eins og þar, sem hún er réttlátust.

Garðar Þorsteinsson Herra forseti! Áður en ég sný mér að efni þessa frv., sem hér liggur fyrir til umr., vil ég fara nokkrum orðum um þau afskipti, sem hinir einstöku flokkar hafa haft af undirbúningi vinnulöggjafar. Að vísu er hér aðeins frv. um félagsdóm til umræðu, en það frv. er aðeins einn þáttur vinnulöggjafar, þannig að ég vona, að hæstv. forseti leyfi, að önnur atriði snertandi vinnulöggjöfina, svo sem vinnusamningar og sáttatilraunir í vinnudeilum, séu einnig rædd. Á landsfundi Sjálfstfl. í byrjun apríl 1929 var samþ. ályktun um það, að nauðsyn bæri til þess, að sett væri vinnulöggjöf. Eftir því, sem ég bezt veit, mun þetta vera fyrsta samþykktin, sem gerð hefir verið af pólitískum flokki í þá átt, að vinna að setningu slíkrar löggjafar. Þessi samþykkt landsfundarins var raunverulega gerð í tilefni þess, að nýlega var afstaðið verkfall á togurum, er bakaði þjóðinni stórkostlegt tap. Nauðsyn slíkrar löggjafar varð oss Íslendingum ekki jafnsnemma ljós og öðrum þjóðum, vegna þess að atvinnulíf vort er frábrugðið. Það er fyrst upp úr aldamótunum, sem landsmenn eignast hin stórvirku atvinnutæki til sjávarins, er gera það að verkum, að fólkið fer að flýja sveitirnar til þess að njóta arðsamari atvinnu kaupstaða og kauptúna. Upp úr þessu myndast verkaskipting, meira en áður var, atvinnurekenda og atvinnuþiggjanda, og deilur byrja að rísa um skiptingu arðsins, og þessi hagsmunaágreiningur, sem þar kemur fram, leiðir til vinnustöðvana. Slíkar vinnustöðvanir, hvort sem þær eru gerðar af vinnuþiggjanda eða atvinnurekanda, hljóta fyrst og fremst að leiða af sér tjón fyrir aðiljana sjálfa, sem að slíkum deilum standa, en sem síðan bitnar á allri þjóðinni og veldur henni stórtjóni. Eins og hv.þm. Snæf. skýrði frá, hafa aðrar þjóðir fyrir alllöngu sett löggjöf snertandi þessi málefni. Verkfallið mikla 1929 opnaði augu manna fyrir nauðsyn einhverrar þeirrar löggjafar, sem mætti verða til þess, að slíkt endurtæki sig síður, eða a. m. k. að framkvæmdarvaldið fengi styrkari aðstöðu til þess að verjast slíku. 1933 skorar landsfundur Sjálfstfl. á þm. hans að beita sér fyrir réttlátri og ýtarlegri vinnulöggjöf. Eftir kosningarnar 1934 tók þingflokkur Sjálfstfl. þetta mál á ný upp, en Vinnuveitendafélag Íslands hafði einnig hafizt handa um undirbúning slíkrar löggjafar, og á árinu 1935 átti stjórn þess félags nokkrum sinnum tal um það við formann Alþýðusambands Íslands, að samvinna yrði um það milli Vinnuveitendafélagsins og Alþýðusambandsins, að samin yrði vinnulöggjöf, sem bezt samrýmdist þeirri reynslu, sem fengin var á slíkri löggjöf á Norðurlöndum, lagaða eftir íslenzkum staðháttum. 4. jan. 1936 voru Alþýðusambandinu síðan sendar till. í því máli, og var til þess ætlazt þá, að þessi félög gerðu með sér samning, svipaðan dönsku septembersættinni 1899, og á slíkum samningi væri reist nauðsynleg löggjöf. Alþýðusambandið svaraði þessu með bréfi, dags. 29. jan. 1936, þar sem það er tilkynnt, að það muni ekki taka afstöðu til þessa máls, fyrr en umsögn stærstu verklýðsfélaganna sé fengin um það, hvort slíkir samningar væru æskilegir. Þar eð þannig sýnt þótti, að Alþýðusambandið vildi ekki sinna þessu, var af Sjálfstfl. samið frv., þskj. nr. 72 1936, um vinnudeilur. Voru þær till., er Vinnuveitendafélag Íslands hafði komið fram með, að mestu leyti lagðar til grundvallar, þó að hinsvegar ýmsu væri þar breytt. Afstaða sósíalista til þessa máls hefir stöðugt verið sú, að reyna að draga þetta mál og beita sér með þeim hætti gegn því, eftir því sem þeir hafa getað. Framsfl. á Alþingi hefir hinsvegar tekið vinsamlega í málið og viðurkennt nauðsyn þess, og hæstv.forsrh. viðhafði þau ummæli á þingi í fyrra, að gengið væri þannig frá frv. okkar sjálfstæðismanna, að líklegt væri, að því væri vel tekið af báðum aðiljum. Ummæli hans nú eru því dálítið einkennileg, þar sem hann segir, að þetta frv. geti ekki orðið nein sætt milli aðilja; það sé samið af vinnuveitendum og það séu þeirra till., sem fram koma í frv., en annara ekki. Ef þessu er þannig farið, - hvers vegna var hæstv. ráðh. það þá ekki ljóst á síðastl. þingi og hvernig stendur á því, að þau 2 frv., sem Framsfl. nú ber fram á Alþ., eru nákvæm upptugga úr þessu frv. Sjálfstfl.? Það er að vísu svo, að ýmsu er sleppt, en það er ekkert það í frv. Framsfl., sem ekki er einnig í okkar frv. Og ég vil til þess að sanna þetta leyfa mér að benda til grg., sem fylgir frv. hv.þm.N.-Þ., þar sem hann skýrir frá því, að þetta frv. sé samið eftir danskri, sænskri og norskri löggjöf. Hvað er frv. Sjálfstfl. annað en að vera samið upp úr löggjöf þessara sömu þjóða? Hver er svo munurinn? Og ég vil spyrja hæstv.forsrh., hvar réttur verkalýðsfélaganna sé gerður. minni í frv. Sjálfstfl. heldur en í hans flokks frv.? Hitt er svo rétt, sem hann hefir eftir Morgunblaðinu, að frv. Framsfl. gengur of skammt, ekki að vísu í þeim skilningi, sem hann vildi reyna að læða hér inn, að það gengi of skammt í því, að halla á rétt verkalýðsfélaganna, heldur gengur það of skammt hvað ýtarleg ákvæði snertir. En það er ekki eitt einasta atriði í frv. okkar sjálfstæðismanna, sem að nokkru leyti gæti gengið á rétt verklýðsfélaganna, án þess, að það einnig væri í frv. Framsfl. Þessi afstaða hæstv. ráðh. nú er því í engu samræmi við ummæli hans á síðasta þingi. Fulltrúi Framsfl. í allshn. á þinginu 1936 gerði síðan till. um, að skipuð væri mþn. til að athuga þetta mál og koma fram með till, í því. Þetta var að vísu gert, og 15. des. 1936 skipaði atvmrh. 4 manna n., en þar var þó gengið algerlega framhjá atvinnurekendum, og fengu þeir þannig engan fulltrúa í þeirri n. Sósíalistar hafa eflaust hugsað sér með því móti að gera hvorttveggja í senn, að koma fram með þær till. einar, er atvinnurekendur ekki gætu sætt sig við og hinsvegar jafnframt að draga málið, eftir því sem hægt yrði. Sósíalistum má þó vera það ljóst, að ekki er hægt að fá friðsamlega lausn þessa máls án þess, að tekið sé tillit til beggja aðilja. Fulltrúar Framsfl. hafa komið fram hér á Alþingi með 2 frv. snertandi vinnulöggjöfina; annað um félagsdóm en hitt um sáttatilraunir í vinnudeilum. Ég verð nú að telja, að ef Framsfl. hefði haft hug á að leysa þetta vandamál, þá hefði hann að sjálfsögðu eins getað samþ. það frv., er Sjálfstfl. bar fram nú á alþingi, eins og að koma fram með 2 frv., sem bera það með sér, að þau eru samin upp úr frv. sjálfstæðismanna, en hinsvegar ýmsu því sleppt, sem brýn nauðsyn er að lögfesta. Frumvarp okkar sjálfstæðismanna er í 3 meginköflum. Fyrsti kaflinn er um vinnusamninga, hvernig þeir verði gerðir og hverjir geri þá. Ákvæði þau, sem þar koma fram, finnast ekki í frv. Framsfl. Það er þó ljóst, að koma þurfa fram í löggjöfinni nánar skýringar á því, hvernig slíkir samningar verði gerðir og hverjir geri þá, svo og hverjir beri ábyrgð á þeim. Þetta var þeim mun sjálfsagðara, þar sem einmitt er tekið fram í frv. Framsfl., að félagsdómur eigi að dæma um brot á vinnusamningum. Í frv. okkar sjálfstæðismanna eru verkalýðsfélögin og Alþýðusamband Íslands jafnt og atvinnurekendafélög, viðurkennd sem réttir samningsaðiljar. - Á 13. þingi Alþýðusambands Íslands í nóv. 1936 er gerð krafa um, að þessi viðurkenning fáist. Sú viðurkenning er löngu fengin og skjalfest í þessu frv., og er hér um eina af vísvitandi blekkingum sósíalista að ræða, gerða til þess að reyna að læða því inn hjá almenningi, að Sjálfstfl. beitti sér gegn viðurkenningu á samningshæfi félaganna. Í þessum kafla eru og ákvæði um það, hverjar samþykktir þurfi að gera innan félaga, til þess að vinnustöðvun megi hefjast, og með hvaða fyrirvara hún skuli hafin. Það er að sjálfsögðu nauðsynlegt að hafa ákvæði um það í lögunum, að verkamenn sjálfir á fundi skuli ákveða, hvort vinnustöðvun eigi að fara fram eða ekki, en ekki nokkrir ábyrgðarlausir æsingamenn. Jafnsjálfsagt er einnig að tilkynna mótaðiljanum með nokkrum fyrirvara, að verkfall eigi að hefja. Heill þjóðfélagsins krefst þess, að slíkur fyrirvari sé gerður, til þess að ríkisvaldið geti látið fram fara tilraunir til að koma á sáttum. Þetta, eða svipað ákvæði, sem gildir á öllum Norðurlöndum og víðar, er alls ekki tekið upp í frv. Framsfl., og ekki heldur eru nein ákvæði um það, að verkalýðsfélögin og vinnuveitendafélögin beri ábyrgð á því, að deildir þeirra og einstakir meðlimir haldi þá samninga, er gerðir hafa verið. Annar kafli frv. okkar sjálfstæðismanna svarar til frv. Framsfl. um sáttatilraunir í vinnudeilum. Frv. er einnig auðsæilega samið eftir þessum kafla, en þess hinsvegar ekki gætt, að endurprenta hann nákvæmlega, heldur sleppa nokkrum atriðum, sem nauðsynlega verða að vera lögfest. Þar vantar t. d. mjög þýðingarmikið ákvæði í frv. Framsfl., sem sé það, að vinnustöðvun megi ekki fara fram fyrr en eftir ákveðinn tíma frá því, að sáttasemjarinn hefir fengið málið í hendur, og að hann geti í einstökum tilfellum bannað vinnustöðvun, á meðan sáttatilraunir fara fram. Ákvæði um þetta, sem gilda í Danmörku, hafa nú nýlega verið notuð af sáttasemjara ríkisins, sem bannaði verkfall. Frv. um félagsdóm svarar til þriðja kafla frv. okkar sjálfstæðismanna, um vinnudómstól, og hefði einnig farið betur á því, að frv. okkar hefði verið nákvæmlega fylgt. Í frv. Framsfl. er gert ráð fyrir, að í félagsdómnum eigi sæti 5 menn, og séu 4 tilnefndir af málspörtunum sjálfum, í stað þess, að við teljum eðlilegt, að hæstiréttur tilnefni 3 menn, til þess að dómstóllinn sé sem mest óháður. Ef 4 eru tilnefndir af málspörtunum, velta úrslit máls raunverulega ætíð á einum manni, en slíkt er hættulegt fyrir réttlát úrslit. Sömuleiðis vantar í þetta frv. ákvæði um það, hvenær vinnustöðvun sé ólögleg o. s. frv. Ýms fleiri ákvæði eru það, sem nauðsynleg mega teljast í slíkri löggjöf og vantar í frv. framsóknarmanna, þó að ég hinsvegar hafi ekki tíma til þess nú, að ræða það nánar. Sósíalistar berjast gegn framgangi þessarar löggjafar. Þeir hafa ásamt vinum sínum, kommúnistum, gert allt, sem í þeirra valdi stendur, til þess að gera þessa löggjöf tortryggilega. Sósíalistar hafa þannig reynt að telja mönnum trú um það, að þessi löggjöf væri einhver þrælalöggjöf, sem svipti einstaklingana eða verkalýðsfélögin rétti til verkfalla og að vinnudómstóllinn ætti að dæma um það, fyrir hvert kaup einstaklingarnir skyldu vinna á hverjum tíma og hvort kaupið skyldi vera þetta eða hitt á hverri klukkustund. En hér er að sjálfsögðu um vísvitandi rangfærslur og blekkingar að ræða, að því er snertir sáttatilraunir í vinnudeilum, er eini munurinn á þeim ákvæðum og gildandi löggjöf sá, að sáttasemjari ríkisins og héraðssáttasemjarar fá aukið vald, að því leyti, að þeir eiga kröfu til að fylgjast meira en nú er með þeim vinnusamningum, sem gerðir eru á milli verkalýðsfélaga og atvinnurekenda. Ef tilefni er til að efast um, að ekki náist samningar um kaupgjald, ber sáttasemjurum að fylgjast með því, fá upplýsingar um allar aðstæður, og síðan verða aðiljarnir, hvort sem það er vinnuveitandi eða verkalýðsfélag, að láta fara fram sáttatilraun, áður en vinnustöðvun skellur á, og sáttasemjararnir geta undir vissum kringumstæðum bannað vinnustöðvun ákveðinn stuttan tíma. Enginn hefir efazt um, að lögin frá 1925 um sáttatilraunir í vinnudeilum hafi gert mikið gagn, og iðulega hefir sáttasemjaranum tekizt að jafna deilurnar. Ríkisvaldið og heill þjóðarinnar hlýtur að eiga kröfu til þess, að gerðar séu af hinu opinbera úrslitatilraunir til þess að koma á sáttum. Ef sættir hinsvegar ekki takast, hafa verkalýðsfélögin og atvinnurekendur allan sama rétt og þau hafa nú til þess að gera verkfall eða verkbann. Þessi áhrifamikli réttur þeirra til stöðvunar atvinnulífsins er því ekki af þeim tekinn, heldur aðeins er framkvæmd hans undir vissum kringumstæðum frestað um stund. Sannleikurinn er einnig sá, að engum vinnuveitanda eða verkamanni dettur í hug að neita því, að ekki skuli gerð ýtarleg tilraun til sátta. Engin löggjöf er t. d. til um það, að vinnuveitendur og verkalýsfélög skuli, áður en slitnar upp úr samningum, kjósa sérstaka samninganefnd úr sínum hópi. En reynslan hefir kennt mönnum þetta. Ég hygg, að nú orðið sé ætíð kosin af hvorum aðilja samninganefnd til að reyna að fá samkomulag, og nú eru t. d. starfandi slíkar nefndir frá vinnuveitendum og Dagsbrún. Áframhaldið af slíkum tilraunum til að ná samningum er að sjálfsögðu það, að óháður, óhlutdrægur maður, sem sé sáttasemjari ríkisins, reynir sættir og kemur með miðlunartillögur. Þetta hvorttveggja finnst nú öllum orðið sjálfsagt, verkamanninum jafnt sem atvinnuveitandanum. En þá koma á eftir til greina pólitískir hagsmunir broddanna, hvort sem þeir bera merki sósíalista eða kommúnista, sem sé þeir, að fá aukið vald verkfallsins með því að fá því skellt á fyrirvaralaust. Slíkir ábyrgðarlausir pólitískir ofstopamenn hugsa þá ekki um hag heildarinnar. Þeir fara ekki heldur eftir því, hvort meiri hlutinn af þeim, sem málið skiptir, óskar ettir vinnustöðvun, heldur hefir reynslan sýnt, að hún er þvinguð fram, - jafnvel borin fram af stólfótum, ef ekki öðru. Þessir forsprakkar sósíalista og kommúnista óttast ekki, að með frv. okkar sjálfstæðismanna eða frv. Framsfl. sé verið að taka einhvern rétt af verkamanninum, heldur óttast þeir, að það sé verið að minnka pólitískt vald þeirra sjálfra. Löggjafarvaldið og framkvæmdarvaldið getur hinsvegar ekki tekið tillit til slíkra persónulegra pólitískra hagsmuna. Það er skylda þess að vernda vinnufriðinn og forðast til hins ýtrasta örlagaríkar og langvarandi deilur. Þetta er það, sem löggjöf um sáttatilraunir á að tryggja, en svipta alls ekki einstaklinga eða félög rétti til vinnustöðvana, ef sáttatilraunir bregðast. Sá dómstóll, sem samkv. frv. okkar á að starfa, er ekki til þess að dæma um upphæð kaupgjalds, heldur er þar um að ræða sérdómstól, sem á raunverulega að dæma um það eitt, hvort samningar hafi verið brotnir af öðrum hvorum aðilja eða ekki. Sá réttur, sem hverjum einstaklingi mun vera einna helgastur, er réttur hans til þess að geta borið mál sitt undir dómstólana, þannig að hann geti fengið af óhlutdrægum mönnum úrskurð um þau mál, er snerta réttindi hans eða skyldur. Sú leið, er menn almennt geta farið, er að leita til hinna hæglátu og seinvirku almennu dómstóla. Hér stendur svo sérstaklega á, að aðiljum er nauðsynlegt að fá enda bundinn á þrætu sína um það, hvort samningur hafi verið brotinn eða ekki, mjög fljótt. Af fjárhagslegum og þjóðhagslegum ástæðum er ekki hægt að bíða úrslita hinna almennu dómstóla, og þess vegna er hér settur á stofn sérdómstóll, skipaður 3 óhlutdrægum mönnum, tilnefndum af hæstarétti, og 2 tilnefndum af málspörtum, er hafi sérstaka þekkingu á öllum málavöxtum. Þessi dómstóll skal síðan kveða upp dóm á mjög skömmum tíma. Með þessu er því ekki verið að taka rétt af hvorugum aðilja, heldur er verið með sérstökum ákvæðum að tryggja rétt þeirra og hagsmuni. Hinu verður svo ekki gleymt, að dómstóllinn dæmir aldrei um það, fyrir hvaða kaup einstaklingurinn eigi að vinna, aðeins um gildi og skilning á samningum. Kaupgjaldið er alveg óviðkomandi þessum dómstól. Vinnulöggjöf, sniðin eftir frv. okkar sjálfstæðismanna, að fenginni reynslu annara þjóða, gerir því hvorttveggja í senn, að viðurkenna rétt beggja aðiljanna, atvinnuþiggjandans og atvinnuveitandans, og heimila þeim eftir sem áður vinnustöðvun, en tryggja þeim jafnframt skjótan dóm sinna mála. Svo tekur hún og tillit til hagsmuna alþjóðar, þannig að það sé tryggt, að allt sé gert af því opinbera, sem megi verða til þess að fyrirbyggja slíka truflun á atvinnulífinu, sem vinnustöðvun hefir í för með sér, og fyrirbyggja það tjón, sem einstaklingarnir og þjóðin í heild sinni ætíð hljóta að bíða við hana.

*Héðinn Valdimarsson: Menn eru ekki í neinum vafa um það, a. m. k. ekki verkalýðurinn, hvað vakir fyrir Sjálfstfl. með þeim stöðugu tilraunum, sem hann gerir til þess að útbúa löggjöf á hendur verkalýðsfélögunum hér á landi. Hann hefir gert margar tilraunir í þá átt og byrjaði harðast, en þetta er eitt af því veikasta, sem frá honum hefir komið. Þessi flokkur hefir hvað eftir annað komið með frv. um lögþvingaðan gerðardóm í vinnudeilum, þar sem hægt væri að ákveða kaup og önnur vinnukjör verkalýðsins. En þetta hefir verið svo óvinsælt af öllum stéttum, nema atvinnurekendum, að flokkurinn hefir horfið frá þessu. Þó hefir flokkurinn bezt sýnt, hvað hann vildi í þessu efni, þegar hann barðist mest fyrir því að koma á varalögreglunni, sem allir vissu, að beint var gegn verkalýðsfélögunum hér í bænum. Og svo koma þessir háu herrar og þm. og segjast vera að vinna fyrir verkalýðinn með því að koma fram með ýmiskonar vinnulöggjöf. Það er öllum kunnugt, að verkalýðurinn hefir ekkert á móti því, að til sé löggjöf um sáttatilraunir í vinnudeilum, enda hafa fulltrúar Alþfl. á þingi samþ. þá löggjöf, sem nú er til um það efni, og sáttasemjarar eru stöðugt kosnir að nokkru leyti af fulltrúum verkalýðsins. Það er líka kunnugt, að Alþfl. hefir ekkert á móti því, að til væri fastur gerðardómur, sem hægt væri að leita til fyrir atvinnurekendur og verkalýðsfélög, þegar þau væru ásátt um það. En það, sem komið hefir fram í frv. Sjálfstfl. um þessi efni og eins mörg ákvæði í frv. þeim, sem nú eru flutt af hv.þm.N.-Þ., er ekki það, sem verkalýðsfélögin vilja í þessum efnum. Þau óska ekki eftir því, að 75% þurfi til þess að samþ. verkfall. Og þau óska heldur ekki eftir því að hafa stórar sektir og skaðabætur við yfirsjónum þeim, sem fram kunna að koma á móti þessari löggjöf, þar sem vitað er, að annar aðilinn, atvinnurekendur, hafa fjármagnið, hvort sem þeir hafa fengið það í milljónavís að láni og geta svo notað það eftir eigin vild eða þeir hafa aflað þess á annan hátt, en hinn aðilinn eru fátækir verkamenn með litla sjóði. En aðalatriðið er þó, að það eru ekki atvinnurekendur, sem eiga að setja slíka löggjöf sem þessa, heldur verkafólkið sjálft. Það er kunnugt, að stj. landsins hefir síðastl. 2 ár hvílt á því, að Framsfl. og Alþfl. hafa starfað saman. Þetta hefir gengið vel. Alþfl. hefir gert sitt til þess að koma fram hagsmunamálum bændanna, og Framsfl, hefir á ýmsan hátt aðstoðað Alþfl. með þau mál, sem snerta verkafólkið og alþýðuna við sjávarsíðuna. En svo undarlega bregður við nú á þessu þingi, að Framsfl. snýst í þessum brennheitu áhugamálum Alþfl. og leggst á sveif með mestu andstæðingum alþýðunnar, atvinnurekendum og sjálfstæðismönnum, svo að ekki er hægt að sjá verulegan mun á frv. Sjálfstfl. og frv. þeim, sem hv.þm.N.-Þ. ber nú fram f. h. Framsfl. Nú er mér spurn: Höfum við alþýðuflokksmenn á þingi farið þannig með bændurna? Höfum við verið með því að taka sjálfsákvörðunarréttinn af þeim? Höfum við ekki viljað láta þá hafa atkvæðisrétt um það, hvernig farið er með þeirra eigin mál? En hér kemur Framsfl. með frv., sem gengur í þveröfuga átt við vilja verkalýðsfélaganna. Það er ekki verið að auka rétt verkalýðsfélaganna, nei, heldur takmarka hann. Verkalýðsfélög í öðrum löndum, og sérstaklega á Norðurlöndum, hafa á margan hátt fengið tryggðan sinn rétt, ekki aðeins með sérstakri vinnulöggjöf, heldur á ýmsan annan hátt. Er það nokkuð á annan veg hér, þar sem verkalýðsfélögin hafa í engu tilfelli fengið rétt sinn tryggðan. Það, sem einkennir frv. þau, sem nú liggja fyrir þinginu um þetta efni, er það, að í þeim felst öllum takmörkun á rétti verkalýðsins, en ekki aukning á honum. Það er t. d. talað um félagslöggjöfina sjálfa, en ekkert um rétt verkalýðsfélagsskaparins gagnvart verkfallsbrjótum og utanfél.-mönnum. Þetta er kannske ekki undarlegt, þegar þess er gætt, að þeir, sem að frv. standa, hafa sjálfir notað verkfallsbrjótana, þegar þeir hafa þurft á að halda. Þá væri og ekki úr vegi að hafa ákvæði í lögum um að vernda rétt alþýðusamtakanna gagnvart einstökum félögum utan þeirra. Þá væri og ekki úr vegi að auka rétt Alþýðusambandsins á þann hátt, að láta heyra undir það ýms mál snertandi verkalýðinn í landinu, eins og t. d. Búnaðarfélag Íslands ræður yfir ýmsum málum bændastéttarinnar. Þá er ekki í frv. verið að reyna að vernda rétt trúnaðarmanna verkalýðsins eða rétt verkalýðsfélagsskaparins. Allt slíkt á að takmarka. Hv. þm.N.-Þ. gat þess í ræðu sinni, að Framsfl. hefði jafnan verið vinveittur málum Alþfl., eins og t. d. vökulögunum, verkamannabústaðamálinu o. fl. Að þessi mál voru flutt hér á þingi og náðu fram að ganga, var ekki að tilhlutun Framsfl. heldur aðeins vegna stuðnings hans við þau. Ég vil nú spyrja: Hvers vegna þarf að flýta þessum málum svo mjög sem raun ber vitni um? Hvers vegna mega verkalýðsfélögin í landinu ekki fá tóm til þess að athuga þau, eins og t. d. bændur landsins fengu til þess að ræða jarðræktarlögin? Liggur Framsókn svo mjög á að komast í flatsængina með sjálfstæðismönnum, að ekki megi bíða með frv., svo að verkalýðnum í landinu gefist kostur á að athuga þau. - Hæstv. forsrh. sagði í ræðu sinni, að öll verkföll væru vandræði, sem þyrfti að afstýra. En hvað segir hæstv. ráðh. um fátæktina? Er hún kannske ekki vandræði? Ég býst tæplega við, að hann geti neitað því. Og eru verkföllin ekki einmitt til að hamla á móti henni? Þá minntist hæstv. ráðh. á hin svonefndu „hvítu verkföll“, en minntist ekkert á neina nauðsyn á að ganga á móti þeim, heldur aðeins á móti rétti verkalýðsfélaganna. Það er nú kunnugt, hverjar undirtektir frv. þessi hafa fengið úti um land hjá verkalýðsfélögunum, og það er líka kunnugt, hvaða samþykktir voru gerðar um þetta á Alþýðusambandsþinginu síðastl. haust. Samkv. þeim undirtektum, sem frv. þessi hafa fengið hjá verkalýð landsins, mun Alþfl. halda á þessum málum. Ég vil svo að síðustu beina því til alls verkalýðs þessa lands, sjómanna, verkamanna og iðnaðarmanna, sem þetta mál mitt heyra, að standa fast saman í þessu máli, eins og öllum góðum málum verkalýðsfélagsskaparins, og vera á móti öllu því, sem getur orðið til þess að skerða rétt hans. Neitið því, að nokkur löggjöf verði sett um þessi mál, sem ekki hefir verið samþ. af landssambandi ykkar. Lofið því að standa saman um kröfurnar um það, að verkalýður landsins hafi ekki minni rétt en aðrar stéttir landsins, og ekki minni sjálfsákvörðunarrétt.

*Hannes Jónsson: Hæstv. forsrh. sagði í ræðu sinni áðan, að einhverntíma yrði að byrja á því að segja verkalýðnum satt frá þessum málum, ef á annað borð ætti að fá lausn á þeim. Út af þessum orðum hæstv. ráðh. vil ég spyrja hann, hvers vegna eigi þá ekki að segja þeim allan sannleika, eins og t. d. hvernig Framsfl. hugsar sér að leysa þetta vandamál í samstarfi við sósíalista? Þá vildi ég og spyrja hæstv. ráðh., hversvegna flokkur hans sé að dylja sinn rétta vilja í þessu máli, og ennfremur, hvers vegna hann sé að bera mál þetta fram nú í þinglokin? Í þessu sambandi er dálítið skemmtilegt að athuga það, sem framsóknarmenn hafa alltaf látið dynja á okkur bændaflokksmönnum, þegar við höfum verið að bera fram hér á Alþingi mál bændanna. Þá hefir jafnan kveðið við: Hvers vegna kemur það ekki með þetta og hitt, á meðan að þið höfðuð aðstöðu til þess að koma því fram? Hvers vegna eruð þið nú fyrst að koma með þetta? o. s. frv. Nú gera þessir háu herrar nákvæmlega það sama og þeir hafa verið að saka okkur um. Þeir koma fram með frv., sem þeir vila, að þeir koma ekki fram í þinginu nema í samvinnu við sósíalista, en þeir eru eindregið á móti því. Hvers vegna er nú verið að leika þennan skollaleik? Og hvernig stendur á því, að hæstv.forsrh. hefir ekki borið fram frv. til fullkominnar lausnar á þessu máli, á meðan hann hafði aðstöðu til þess að koma því í gegn? Honum hefir án efa verið kunnugt um það fyrr en í vetur, hvaða lög gilda í þessum málum hjá nágrannaþjóðum okkar. En nú ber hann það fram, þegar kosningar standa fyrir dyrum. Öll framkoma hæstv. ráðh. bendir ótvírætt til þess, að þetta sé allt einn skollaleikur hjá honum og flokki hans, aðeins til þess að reyna að villa þjóðinni sýn nú við í hönd farandi kosningar, blekkja hana í þessu máli sem öðrum. Þá sagði hæstv. ráðh., að jafnaðarmenn hefðu ekki viljað leggja neitt fram um þessi mál í þetta sinn. En eftir þeim upplýsingum, sem ég hefi fengið af störfum n., sem skipuð var í vetur til þess að athuga þessi mál, þá er ekki annað hægt að sjá en að hvorugur stjórnarflokkurinn hafi viljað leggja neitt fram um þessi mál nú. Það er ekki fyrr en Framsfl. sér, að kosningar eru fyrir dyrum, að hann hrekkur við og kemur með þetta frv. - Þá hefir hæstv.forsrh. ekki neitað því, sem sagt hefir verið, að frv. þetta sé meinlaust kák, enda tæplega hægt fyrir hann, þar sem það er augljóst, að það gengur miklu skemmra en samskonar löggjöf á Norðurlöndum. Eitt var það, sem hæstv. ráðh. sagði í hinni mjög svo einkennilegu ræðu sinni, að kröfur tímans væru þær, að þessum málum væri skipað með skynsamlegri löggjöf. Þetta er vitanlega rétt, en ég vil spyrja: Hvers vegna gerir hann enga tilraun til þess að skipa málunum á þessa leið fyrr en nú, þegar hann sér enga möguleika til þess að koma till. sínum fram? Það er óneitanlega eitthvað bogið við þessa framkomu ráðh. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að frv. sjálfstæðismanna um vinnudóm væri það veikasta, sem frá þeim hefði komið um þessi mál. Mér finnst, að þeir geti verið ánægðir með að fá þessa viðurkenningu, að þeir séu þó dálítið að batna. Annars finnst mér það ekkert ámælisvert, þó að menn vilji sveigja til í málum í von um, að til samkomulags geti leitt. Þó að það sé eðlilegast, að þetta mál sé leyst í sameiningu af vinnuveitendum og vinnuþiggjendum, þá verður varla talið forsvaranlegt að bíða svo lengi með lausn þess, að sósíalistar skilji nauðsynina á að leysa það. A. m. k. verður ekki séð, eftir því sem þýtur í tálknunum á kommúnistum, að útlit sé fyrir, að samkomulag náist við þá fyrst um sinn. - Þá sagði hv. 2. þm. Reykv., að verkalýðsfélögin ættu sjálf að setja sér lög, en ekki aðrir. Þetta er rétt, á meðan þau setja sér ekki þau lög, sem allri þjóðarheildinni getur orðið til hins verra. Slíka löggjöf þarf að hindra. Það er næsta eðlilegt, að þessi hv.þm. spyrji framsóknarmenn, hver sé ástæðan fyrir því, að þeir hraði málum þessum svo mjög nú. Ég þykist nú vita, að hv.þm. fari nærri um ástæðuna, enda þótt hann spyrji. Hann veit það eins og flestir, að það er enginn vilji hjá Framsókn að flýta þessum málum nú, heldur eru þau borin fram sem mótleikur á móti Kveldúlfsleik jafnaðarmanna. Um nauðsyn þess að setja löggjöf um þetta mál eru allir sammála nema sósíalistar; þeir vilja hafa óbundnar hendur til þess að geta otað fólkinu út í vinnudeilur, þegar þeim sýnist. Að vinnudeilurnar geti ekki harðnað frá því, sem þær hafa verið til þessa, hafa engin rök verið færð fram fyrir, og t jónið af þeim orðið meira en ennþá er fram komið. Þvert á móti bendir flest til hins gagnstæða, því að eftir því sem samtök atvinnurekendanna aukast, eftir því vex hættan á því, að þjóðin geti beðið tjón af vinnudeilum. Til þessa hefir það að vísu verið svo, að samtök verkamanna hafa verið sterkari en atvinnurekendanna, og því í flestum tilfellum orðið til þess að ráða úrslitum. En fari svo, að atvinnurekendur verði öflugri, þá er ekki óhugsandi, að verkamenn biðji um löggjöf um þetta efni, en ég tel ekki rétt að bíða eftir þeim árekstrum, sem af því kunna að verða, og því sé réttara í þessu tilfelli sem öðrum, að byrgja brunninn, áður en barnið er dottið ofan í hann.

Flm. (Gísli Guðmundsson) Herra forseti! Ég mun nota mér 7 mínútur, sem ég hefi til umráða, til þess að gera smáaths. við það, sem að mér hefir verið beint. Um ræður hv. síðasta ræðumanns vil ég segja það eitt, að ég teldi æskilegt að hann gæfi upplýsingar um það, hvort hann sé með eða móti frv. Skal ég þá fyrst snúa mér að ræðu hv. 1. landsk. Hann gerði að umræðuefni störf n. þeirrar, sem skipuð var í vetur til þess að athuga þessi mál, og ég held, að hann hafi sagt þar heldur meira en hann vissi. Það var t. d. ekki rétt, að frv. það, sem hér er til umr., sé samið af Ragnari Ólafssyni eða okkur framsóknarmönnum út af fyrir okkur, heldur var það svo, að samvinna var í n., og málið var rætt þar sameiginlega. Hinsvegar er það rétt, að frv. var ekki borið formlega upp til samþykktar í n. Þá var það og heldur ekki rétt hjá þessum hv.þm., sem hann sagði um hinar erlendu upplýsingar, sem n. höfðu borizt, og því til sönnunar skal ég geta þess, að nokkrum dögum eftir nýjár lá fyrir útdráttur, sem n. hafði gert úr allri aðalvinnulöggjöf Norðurlanda. - Ég mun svo láta þetta nægja um þetta atriði, því að ég vil ekki fara að draga störf þessarar n. meira inn í umræður að svo stöddu. Hv. 1. landsk. og hv. 2. þm. Reykv. töldu sig vera á móti því, að frv. um þetta efni kæmi fram nú. Um þetta var mér kunnugt, en ég vildi óska, að þeir gerðu grein fyrir, hvað það er í frv., sem þeir raunverulega eru mótfallnir. Enda þótt ekkert sé í frv., sem samherjar þeirra, sósíalistar á Norðurlöndum. hafa ekki tekið inn í sína löggjöf. Ég hjó eftir einu atriði hjá hv. 2. þm. Reykv. Það var að heyra svo, að hann hefði eitthvað að athuga við vinnudóm. er dæmdi um ágreining út af gerðum samningum, en ég vil þá spyrja hann: Hvernig stóð á því, að öll verklýðsfélögin játuðust undir úrskurð gerðardóms í Sogsdeilunni í fyrra, og var þó meirihluti dómendanna frá vinnuveitendum eða 3 af 5? Hv. þm. hlýtur að sjá, að með tilliti til afstöðu sinnar til þessa Sogsmáls, er það fjarstæða fyrir hann, að vera á móti félagsdómi. Ég læt svo þetta nægja til fulltrúa Alþýðuflokksins. Út af ræðum hv. sjálfstæðismanna, hv.þm. Snæf. og hv. 8. landsk., vil ég taka þetta fram. Þeir vildu báðir gera mikið úr ófullkomleika frv., því að ekki væri tekið upp í það allt, sem fælist í löggjöf Norðurlanda um þessi efni. Það vantaði ýms atriði, og voru þeir með hinar og þessar upptalningar. Mér kemur þetta ekkert á óvart; ég gat þess, að ýmsu hefði verið sleppt af því, sem gildir á Norðurlöndum, um vinnustöðvanir almennt og um rétt verkamannafélaga og vinnuveitendafélaga og samningagerðir þeirra á milli. Ég álit, að síðar eigi að koma löggjöf um þetta efni. En það er sannarlega engin goðgá að bera fram frv. um þessi efni, þótt allt sé ekki tekið með í einu. Vinnulöggjöfin á Norðurlöndum kom smátt og smátt eftir eðlilegri þróun. Fyrst þau ákvæði, er þetta frv. hefir að geyma, en önnur atriði ekki fyrr en á eftir. Það er sannarlega svo mikill vandi að setja lög um þetta viðkvæma efni, að það er ekki rétt, að setja öll atriði í lög í einu, heldur byrja gætilega og haga sér síðan eftir reynslunni. En ef hv. sjálfstæðismenn vilja segja, að ýmislegt vanti í þetta frv., sem búið sé að lögleiða á Norðurlöndum, þá vil ég spyrja þá: Vantar ekki einnig í þeirra frv. ákvæði, sem gilda á Norðurlöndum? Hvernig er t. d. um ýms refsiákvæði? Annars vil ég segja það út af þeirri drýldni hv. sjálfstæðismanna, sem kemur fram í þeirra ræðum, eins og þeir einir sitji yfir allri þekkingu um það, hvað gildi á Norðurlöndum í þessum efnum, að það virðist svo, sem þeim sé ekki svo kunnugt sem ætla mætti um öll atriði í vinnulöggjöf Norðurlanda. Í grg. með frv. þeirra, sem þeir hafa flutt á tveim þingum, er skýrt rangt frá um þetta efni. Ég ætla ekki, að hér sé um fölsun að ræða, heldur stafi þetta af vantandi þekkingu. Og ég get nefnt rétt sem dæmi um þetta, að þeir sögðu í grg. í fyrra frá sérstökum ákvæðum, sem giltu í Noregi um miðlunarstarf sáttasemjara í vinnudeilum. En þessi ákvæði var búið að afnema nokkru áður en þeir létu frá sér þessa grg. Og þeir virðast heldur ekki vita, að í Svíþjóð hefir verið gerð viðbót við sáttasemjaralögin þar í landi, áður en þeir bera fram frv. sitt nú. Ég hefi ekki tíma til að segja meira. Ég vona, að hv.þdm. og hlustendum sé það ljóst, að þessu frv. er mjög í hóf stillt og að við framsóknarmenn erum ákveðnir í því, að hrapa ekki að neinu í þessum efnum. En vinnudeilurnar, þessi alvarlegu vandamál þjóðanna, eru komnar til okkar Íslendinga, og hjá því verður ekki komizt hér fremur en annarsstaðar, að athuga með festu og gætni, hvernig þær eigi að leysa.

*Garðar Þorsteinsson: Herra forseti! Ég ætla lauslega að minnast á nokkur atriði í ræðum hv.þm., sem talað hafa. Hv. þm.N.-Þ., er síðastur talaði, tók það réttilega fram, að ýms atriði vantaði í okkar frv., sem í gildi væru á Norðurlöndum. Þetta er tekið fram í grg. fyrir frv. okkar sjálfstæðismanna. Hér verður að semja lög um þetta efni, er miðast við íslenzka staðhætti. Það er rangt hjá honum, að þetta sé ekki allt tekið fram í grg. okkar, en hv.þm. er kannske vorkunn, því að sú grg. var prentuð á erlendu máli. Hitt er leiðinlegra, ef þessi hv.þm. ætlar nú að fara að draga sig til baka til vinstri í þessu máli, til sinna fyrri félagsbræðra, sósíalista og kommúnista, svo að maður geti búizt við að heyra samskonar gleðihróp úr þeirri átt og heyrðust um daginn frá sameiningarathöfninni á Siglufirði. Hv. 1. landsk. og hv. 2. þm. Reykv. sögðu báðir, að sósíalistar væru ekki á móti því, að ríkið gerði sáttatilraunir í vinnudeilum. Hvers vegna eru þeir þá á móti þeim kafla í okkar frv., er fjallar um þetta efni? Það v:eri fróðlegt að heyra þá færa rök fyrir því, að frv. okkar brjóti í bág við hag alþýðunnar. En hvað hefir gerzt í Danmörku, þar sem jafnaðarmenn eru í meiri hluta? Það er vitað, að sáttasemjari ríkisins þar hefir rétt til að banna verkfall, meðan samningar standa yfir, og það hefir endurtekið sig hvað eftir annað, að miðlunartillögur hans hafa verið lagðar fyrir Ríkisþingið og verið afgreiddar sem lög frá þinginu. Ég býst við, að sósíalistum hér þætti það hart, ef`farið væri fram á slíkt í frv. sjálfstæðismanna, þótt flokksbræður þeirra í Danmörku hiti sér slíkt vel líka. Nei, andstaða sósíalista hér gegn frv. okkar sjálfstæðismanna stafar af því, að kosningar standa fyrir dyrum, en ekki af því, að þeir séu að hugsa um málstað verkamannanna. Sósialistar eru hér, alveg eins og í Kveldúlfsmálinu, að reyna að komast í veg fyrir kommúnista, af því að þeir óttast þá; það eru ekki hagsmunir verkamannanna, heldur pólitískir hagsmunir þeirra sjálfra, sem ráða afstöðu þeirra. Þeir afneita kommúnistum, en taka upp stefnu þeirra í verki, neita þeim í orði, en játa á borði. Þeir ætla sér að reyna að afvopna kommúnista í næstu kosningum, enda hafa þeir sjálfir sagt, að þeir þurfi að bera eitthvað fram til að útiloka kommúnista. Sósialistar samþ. að vísu á 13. þingi Alþýðusambandsins í haust, að alþýðan vildi enga vinnulöggjöf nema eftir sínu höfði. En hvernig er það með Alþýðusambandið, hvernig starfar það, og hvernig eru þing þess saman sett? Það eru ekki verkamenn, sem ráða þar: það eru aðrir, sem ráða. Ég vil út af því leyfa mér að visa til 14. gr. samþykkta alþýðusambandsins; þar segir, að kjörgengi fulltrúa á sambandsþing og í opinberar trúnaðarstöður fyrir sambandsins eða flokksins hönd sé bundið við, að fulltrúinn sé alþýðuflokksmaður og tilheyri engum öðrum stjórnmálaflokki. Og hann verður að gera meira. Áður en kosning fulltrúa er samþ. af fulltrúaráði á fjórðungsþingi eða á sambandsþingi, verður hann að skrifa nafn sitt undir stefnuskrá Alþfl. hjá forseta samkomunnar o. s. frv. Þannig er þessu farið. Það fer vitanlega enginn að halda því fram, að það séu hagsmunir verkamanna, sem hér er verið að tryggja, með því að gera það að skilyrði fyrir réttindum á þingum Alþýðusambandsins, að fulltrúar tilheyri vissum stjórnmálaflokki, eins og allir verkamenn tilheyri þeim flokki. Nei, það er ekki þess vegna, sem fulltrúarnir þurfa að gefa út yfirlýsingu um fylgi við vissan flokk, það er vegna pólitískra hagsmuna sósíalista, vegna pólitískra hagsmuna Héðins Valdimarssonar, en ekki vegna hagsmuna verkamanna Þess vegna er það ekkert skilyrði fyrir góðri lausn þessara mála, að hún verði alveg í samræmi við samþykktir Alþýðusambandsins. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að gerðardómur mætti dæma um vinnusamninga í einstökum tilfellum, ef samið væri um það fyrirfram af báðum aðiljum, að gerðardómur skyldi dæma um ágreininginn. En hver er munur á því, að láta gerðardóm dæma þannig í einstökum tilfellum, og hinu, að setja generalt ákvæði í lög um slíkan dómstól? Þar er vitanlega enginn munur á. Hæstv. forseti tilkynnir mér að tími minn sé á enda. - Ég vil aðeins að lokum minnast á þá áskorun, sem hv. 2. þm. Reykv. flutti hér svo klökkur áðan til allra verkamanna á landinu um að standa fast á móti öllum lagaboðum um þetta mál. Það er ekki til verkamanna, heldur til flokksmanna hv.þm., sem þessi áskorun er flutt, af því að hann er hræddur um, að verkamennirnir séu að yfirgefa sig. Mín áskorun til verkamanna er sú, að þeir geri sér ljóst, að með frv. okkar sjálfstæðismanna er ekki verið að taka neinn rétt af verkamönnunum. Tilgangur frv. er að reyna að sætta þá, sem deila um skilning á gerðum vinnusamningum. Verkamenn hafa sama rétt til verkfalla og þeir höfðu áður. Vinnudómurinn á ekki að dæma um kjör verkamanna, heldur um vinnusamninga.

*Héðinn Valdimarsson: Hv. þm. Snæf. sagði, að með lögum frá 1915 væri opinberum starfsmönnum ríkisins bannað að taka þátt í verkföllum. Þetta er rétt. En síðan alþfl. fékk fulltrúa á Alþingi, hefir stöðugur áróður verið frá hendi íhaldsins fyrir því, að rýra verkfallsrétt verkalýðsins, svo að það hefir ekki verið byrvænlegt fyrir flokkinn, að fá breytt þessum l. En ég tek hv.þm. nú á orðinu, úr því að hann og hans flokkur vill fylgja því, að afnema þetta bann, og skora á hann að bera fram frv. um það. Hv. þm.N.-Þ. sagði, að gerðardómur hefði verið látinn dæma í Sogsdeilunni um árið. En sá var munur á því máli og ákvæðum þessa frv., að þá komu báðir aðiljar sér saman um það fyrirfram, að hlíta dómsúrskurði um ágreininginn, en hér er verið að stofna gerðardóm fyrirfram, áður en til ágreiningsmála kemur. Ég vil heimta sama sjálfsákvörðunarrétt og gildir í hliðstæðum sérmálum fyrir Búnaðarfélag Íslands og bændur una vel við. Og hefir nokkur viljað taka af þeim þann rétt? Hv. 8. landsk. var að spyrja að því, hvers vegna við vildum ekki fylgja vissum kafla í frv. hv. sjálfstæðismanna. Ég hefi skýrt frá því, að það er margt í frv., sem Alþfl. mun aldrei samþ., sérstaklega skaðabótaákvæðin o. fl. Það er öllum kunnugt, að Eggert Claessen, framkvæmdastjóri Vinnuveitendafélagsins, hefir höfðað hvert skaðabótamálið á fætur öðru á hendur Alþýðusambandinu til þess að reyna að gera það gjaldþrota. Þessi skaðabótaákvæði í frv. hv. sjálfstæðismanna eru sett til þess, að Eggert Claessen geti síðar farið í slík skaðabótamál út af vinnudeilum. - Þá var hv. 8. landsk. að segja, að það væru ekki hagsmunir verkamanna, sem réðu í 14. gr. samþykkta Alþýðusambandsins. Ég vil aðeins benda á, að það er fleira en fagleg mál, sem tekin eru fyrir á þingum alþýðusambandsins, þar eru líka til meðferðar pólitísk mál, sem tekin er afstaða til. En úr því að hv.þm. kom inn á þetta, þá væri þess vert að athuga, hvernig kosning fulltrúa á flokksþing sjálfstæðismanna gengur fyrir sig, þar sem fjöldi fulltrúa er tilnefndur af miðstjórn flokksins, eins og hjá Mussolini. Ég vil að síðustu taka það fram, að þegar fara á að takmarka rétt verkalýðsins í þessum efnum, þá verður eitthvað að koma á móti. Lögin þurfa þá að ná til allra vinnustöðvana, líka þeirra, sem vinnuveitendur gera. Gerir þetta frv. það? Nei, það nær ekki til togaranna. Þeir mega enn segja, sem togarana hafa: Við gerum þá ekki út, af því að það borgar sig ekki. Þeir fara ekki út, nema kaupið lækki. Það eru mörg fleiri verkföll, sem ákvæði þessa frv. ná ekki til, t. d. eins og mjólkurverkfallið sæla og síldarverkfallið í fyrra. Nei, þetta frv. nær aðeins til fátækustu stéttarinnar í þjóðfélaginu, sem engin vopn hefir fyrir sig að bera, nema verkfallsréttinn, sem nú á að taka af henni.

*Hannes Jónsson: Hv. þm.N.-Þ. spurði mig að því, hvort ég væri með eða móti frv. Ég býst við, að hann sé sá eini hlustandi, sem ekki hefir fylgzt betur með en það, að hann hefir ekki skilið, hverja afstöðu ég hefi í þessu máli. Báðar mínar ræður voru óslitin rök fyrir þeirri skoðun minni, að ekki væri einasta nauðsynlegt að setja ákvæði í lög til þess að hindra vinnustöðvanir, heldur væri ástandið, sem nú er, og útlitið framundan beinlínis skaðlegt fyrir þjóðfélagið. En ég get sagt hv.þm. það, að ég vildi gera endurbætur á frv. hans, af því að ég tel það ná allt of skammt. Þetta kom meira að segja fram hjá hv. 2. þm. Reykv., sem benti á stórkostlegar vinnustöðvanir, sem frv. nær alls ekki til. Og þótt hann benti aðeins á fá dæmi, þá eru þau vottur þess, að frv. nær ekki eins langt og það þyrfti að ná. Hitt er annað mál, hvort það er rétt hjá þeim hv.þm., að frv. nái aðeins til fátækustu stéttanna. Ég býst við, að frv. sé mjög áfátt til beggja hliða í því efni, af því að nauðsynleg ákvæði vantar í frv., og að það sé aðeins tilviljun ein, hvorum aðilja það verður til framdráttar í einstökum tilfellum. Ég mun því styðja brtt. í þá átt að koma ákvæðum frv. í fullkomnara form., ef það heldur áfram hér á þingi. Hv. 2. þm. Reykv. spurði, hvar jafnaðarmenn hefðu takmarkað sjálfsákvörðunarrétt bænda. Ég furða mig á því, að hann skuli þora að spyrja svo ettir allar árásirnar, sem þess flokkur hefir gert á rétt bænda í félagi við Framsfl. Ég get bent honum á I. kafla jarðræktarlaganna frá síðasta þingi. Þar var gengið inn á starfsvið Búnaðarfélags Íslands og félaginu sett ákveðin skilyrði eða form fyrir sinni eigi löggjöf. Og þessi lög voru keyrð í gegn á þingi í fyrra, án þess að bændurnir sjálfir fengju að láta í ljós álit sitt um lögin. Meiri hl. skellti skolleyrunum við öllum aths. frá félaginu og keyrði l. í gegn, að bændum algerlega forspurðum og í óþökk mikils þorra þeirra. Það hefir nú að vísu komizt á samkomulag um að fella úr gildi þessi þvingunarákvæði, en jafnaðarmenn hafa lýst óþökk sinni á þessum samningum. Og svo kemur þessi hv.þm., Héðinn Valdimarsson, formaður jafnaðarmanna, og spyr: Hvað höfum við beitt okkur gegn sjálfsákvörðunarrétti bænda í þeirra eigin málum? Þeir hafa einnig stutt það, að gert hefir verið eignarnám á félagseign bændanna, ekki sjáanlega í öðrum tilgangi en þeim, að rýra vald bændanna yfir sínum eigin málum. Þetta tiltæki er ekki meinlausara en það, að lögfróðir menn telja það vera stjórnarskrárbrot. Og svo kemur þessi hv.þm. og spyr, hvar þeir hafi reynt að takmarka réttindi annara stétta. Þeir hafa tekið eignir af eigendunum, bændum, og fengið þær í hendur óviðkomandi manna, jafnvel andstæðinga, sem lítil líkindi eru til, að bæru hagsmuni bændanna fyrir brjósti ef þeir rækjust á þeirra eigin hagsmuni. Það er því fyllsta ofdirfska og ósvífni af þessum hv.þm., að koma hér fram og spyrja þannig, eftir það sem á undan er gengið. Ég skal taka það fram, að þær kröfur, sem bændur hafa gert í þessu máli, nálgast það á engan hátt að vera ósanngjarnar á hendur annara. Þeir ganga ekki á rétt neins, en þeir vilja ná sínum rétti, án þess þó að ganga á annara rétt, ráða yfir sínum eigin hagsmunamálum, án þess þó á nokkurn hátt að skaða þjóðfélagið eða hagsmuni annara stétta. En ég býst við, að ég þurfi aldrei að víkja frá stéttarsamtökum bænda fyrir þær sakir, því að þeir hafa sýnt það og munu sýna það, að þeir beita ekki sínum samtakamætti á ólöglegum vettvangi. Þeir heimta ekki meira en þeim ber, og þeim mun ósanngjarnara er að standa á móti þessum sjálfsögðu samtökum þessarar stéttar þjóðfélagsins. Sérstaklega er það óviðeigandi og óverjandi, að heyra forgöngumenn jafnaðarmanna áfellast bændastéttina og hrósa sjálfum sér fyrir, hvað sanngjarnir þeir séu í garð bændanna, þegar þeir beita öllum brögðum til þess að taka völdin á málum bændanna úr þeirra eigin höndum. E. t. v. er þetta bending um það, að samtakamáttur bændanna hafi sýnt jafnaðarmönnum það og öðrum, að það er ekki hægt að fara með bændur eins og skynlausar skepnur og taka af þeim allan rétt á framfærslu- og lífsmöguleikum sínum. Ég fagna þeim aukna skilningi á réttmætum samtökum bændanna, sem sýnist vera kominn fram hjá sósíalistum, þótt hann komi kannske á síðustu stundu og sé aðeins látalæti frá þeirra hálfu til þess að gera sig góða í augum bændanna, því að áður fyrr hefir það heyrzt, að þeir telji sig sjálfkjörna umboðsmenn bændanna, alveg eins og þeir telja sig sjálfkjörna forystumenn verkalýðsins í kaupstöðunum. En ég vænti þess, að bændastéttin íslenzka afsali sér ekki neinum rétti til annara heldur en sinna eigin samtaka um sigurvænlega lausn sinna mála. Það munu bændur sýna við þær kosningar, sem væntanlega fara fram í vor.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Herra forseti! Góðir hlustendur! Hv. þm. V.-Húnv. var aðallega kominn út í að tala um Búnaðarfélag Íslands, og skal ég ekki eyða orðum að því að svara honum um það mál. Aðeins vildi ég beina því til hans, að ég held, að það hafi ekki verið heppilegt fyrir hann að innleiða umr. um það mál. Það varð samkomulag um það mál, sem var komið fram af meiri hl. valdi bændanna sjálfra, þeim meiri hluta, sem fylgdi Framsfl. að málum. Það má segja, að það hafi ekki verið ég, sem sigraði í þeim málum; það voru bændurnir, sem stóðu með Framsfl., sem sigruðu, og um það hefir blað hv.þm. V.-Húnv. látið þau orð falla nýlega, að þeir hefðu fullmikið unnið til sátta, en það var að fá beinan kosningarrétt, sem Framsfl. bar fram. Viðvíkjandi þessum umr. get ég tekið fyrsta atriðið, sem hv., 8. landsk. minntist á, að sáttasemjari Dana hefði nýlega samkv. valdi í lögum stöðvað vinnudeilur. Þetta er ekki rétt. Hann hefir ekki þetta vald samkv. lögum, og þetta sýnir, að þeir, sem fluttu frv. sjálfstæðismanna, hafa ekki kynnt sér sem bezt löggjöf Norðurlanda um þetta efni. Sáttasemjarinn getur aðeins gert að skilyrði, að leitað sé sátta. Um þau rök, að hv.þm.N.-Þ. hafi ekki skilið grg. fyrir frv., vegna þess að hún var á erlendu máli, vil ég segja, að það sýnir bezt ástandið með rök, því að sennilega vita flestir hv. dm., að hv.þm.N.-Þ. muni ekki vera lakari tungumálamaður en hv. 8. landsk. Annars kemur það fram í þessum umr., að aðalkrafa sjálfstæðismanna er, eins og kom fram á síðasta þingi, að málið verði komið fram þegar í stað. Ég benti á það í umr. í fyrra - það er rangt hjá hv. 8. landsk., að ég hafi ekki bent á það -, að galli á því frv., sem þá var til umr., var, að það var ekki byggt á samvinnugrundvelli. Ég vil ekki vera að lesa það upp, en get aðeins bent á, að það stendur á 276. bls. Alþt. 1936. Það er vitað mál, að ekki er hægt að koma þessu máli fram nema með því móti, að skilningur beggja aðilja sé vakinn á því. Það er ekki hægt að knýja það fram með því móti, að annar aðilinn leggi fram sínar till. Þess vegna þarf mikla baráttu fyrir þessu máli. En hitt er annað mál, að annar aðilinn verður að gera einhverja tilraun til þess að skilja málið, og forgöngumennirnir verða að gera tilraun til þess að skýra málið og flytja um það fyrirlestra, en það er ágallinn hjá jafnaðarmönnum, að þetta hafa þeir ekki gert. Það hefir gætt meiri tregðu í þessu máli hjá þeim en hefði þurft að vera. Það var dregið að skipa n. til að undirbúa málið. Málið var ekki skýrt í verkalýðsfélögunum. Kommúnistar höfðu forystuna og voru látnir gera samþykktir um málið, sem voru byggðar á misskilningi og rangri málfærslu, m. a. að hér væri á ferðinni vinnudómur, sem ætti að ákveða um kaup og kjör verkalýðsins. Það var reynt að láta líta svo út af hálfu hv. 2. þm. Reykv., að Framsfl. hefði snúizt í þessu máli, snúizt á sveif með sjálfstæðismönnum, eins og hann orðaði það. Þetta er vísvitandi rangt hjá hv. 2. þm. Reykv. Hann hlýtur að vita, að við framsóknarmenn höfum stöðugt barizt fyrir þessu máli á undanförnum árum. Við komum fram lögum um sáttasemjara, og við hreyfðum þessu máli á flokksþingi okkar 1931, og ég hreyfði því í útvarpsræðu 1936. Það lá fyrir yfirlýsing frá okkur um þetta mál á þinginu í fyrra, og það liggur fyrir greinileg yfirlýsing frá flokksþinginu síðasta, sem samþ. var með einróma atkv. Afstaða Framsfl. hefir stöðugt verið hin sama í þessu máli. Við vitum, að það kostar baráttu að koma þessu máli fram, þegar skilningurinn á því er ekki nægilega mikill hjá þeim flokkum, sem standa sinn til hvorrar handar. Það kostar baráttu að skýra málið fyrir þeim, sem eiga undir lögunum að búa, og fá þá til að ganga inn á það. Þess vegna verðum við framsóknarmenn að heyja baráttu fyrir málinu, unz sigrinum er náð. - Það var líka látið skína í það hjá hv. 2. þm. Reykv., að það væri á einhvern hátt verið að níðast á verkalýðnum með því að koma fram með þessi frv. Þetta er rangt, og ég vil enn leiða athyglina að því, að þau frv., sem hér liggja fyrir, eru eins réttlát eins og þar sem vinnulöggjöf er réttlátust í þeim löndum, er flokksbræður jafnaðarmanna stjórna. Ég vil líka vekja athygli á því, að ekki var svarað einu orði þeirri fyrirspurn, sem ég bar fram og óskaði eftir að yrði svarað -– og óskaði eftir að verkamenn tækju eftir -, að á hvern háu og í hvaða atriðum þau frv., sem hér liggja fyrir þinginu, gengju lengra heldur en vinnulöggjöf flokksbræðra jafnaðarmanna á Norðurlöndum. Það verður, eins og ég sagði í frumræðu minni, að segja verkamönnunum satt um þessi mál. Hér er ekki verið að takmarka neinn verkfallsrétt. Það, sem verið er að gera með þessu frv. og á að gera, er að takmarka slagsmálaréttinn. Það er verið að takmarka slagsmálaréttinn í þjóðfélaginu, slagsmálarétt, sem þjóðin hefir ekki efni á að eyða kröftum í, eins og forsrh. Dana benti á og vitnað var í í ræðu hv.þm.N.-Þ., og ég fyrir mitt leyti er sannfærður um og hefi bent á það með nokkrum rökum, að það er slagsmálarétturinn, sem er samtökum verkamannanna einmitt fyrir verstu að nota. Það hefir alstaðar sýnt sig, eins og ég benti á, að slagsmálarétturinn hefir leitt til niðurdreps fyrir verkamannasamtökin. Það er slagsmálarétturinn, sem hefir gefið þeim mönnum vopnin í hendurnar, sem hafa brotið niður verkamannasamtökin í einræðislöndunum. Ég þarf ekki að nefna neitt land. Dæmin eru nægilega ljós. Við ættum að muna eftir því, þegar nasistaforingi stóð nýlega í einu þessara einræðislanda á bak við hvítt verkfall til þess að brjóta niður verkamannasamtökin og notaði slagsmálaréttinn út í æsar. Ég trúi því og ég veit það, að málstaður verkamannanna er góður, og þess vegna er alltaf til hins verra að nota slagsmálaréttinn, því að það gefur þeim, sem hafa vondan málstað, rétt til þess að nota hann líka. Þá er ekki víst, að góði málstaðurinn sigri, Þess vegna ættu verkamannaforingjarnir fyrst og fremst að greiða fyrir þessu máli, einmitt vegna þess, að það er þeirra eigin samtökum fyrir beztu. Síðan býð ég hlustendum góða nótt, því að ég býst ekki við að taka til máls aftur í kvöld.

*Thor Thors: Herra forseti! Góðir áheyrendur! Hv. þm.N.-Þ. sagðist síðar vilja setja lög um fyrirvara á vinnustöðvun og vald sáttasemjara til þess að fresta vinnustöðvun. því þá ekki að setja þau nú? Það ákvæði heyrir beint til efni þeirra frv., sem framsóknarmenn bera fram um vinnudómstól og sáttatilraunir. Það ákvæði felst alstaðar í samskonar löggjöf á Norðurlöndum, enda eru slík lög gagnslaus án ákvæðis um frestun á vinnustöðvunum. Og halda menn, að framsóknarmenn öðlist þann skilning eftir kosningarnar, úr því að þeir stiga skrefið ekki til fulls fyrir kosningarnar, enda þótt vinnulöggjöfin sé eitt af þeim málum, sem nota á í kosningabaráttunni til þess að láta líta svo út, að stjórnarflokkarnir séu að fullu skildir. Ég legg því lítið upp úr loforðum um það, að löggjöf um þetta efni verði sett síðar. Hv. 1. landsk. talaði fyrir hönd sósíalista, og var ræða hans full af slagorðum um stefnu síns flokks í þessu máli og að öðrum þræði ónotum í garð okkar sjálfstæðismanna, sem er ekki nýtt hljóð úr því horni. En hann gat ekki með rökum bent á neitt atriði í okkar frv., sem væri ósanngjarnt og ekki samþ. af sósíalistum á Norðurlöndum. Hann talaði um, að ekki væri í því frv. tekið tillit til staðhátta hér á landi, og vil ég spyrja hv.þm. að því, í hverju það lýsi sér? Það eru engin ákvæði í frv., sem ekki eiga við hér á landi. Sósíalistar telja, að okkar frv. sé einhliða takmarkanir á rétti verkalýðsfélaganna. Þetta er vísvitandi blekking, því að frv. okkar takmarkar jafnt rétt vinnuveitenda og vinnuþiggjenda. Í því eru bæði ákvæði um, hvenær megi skella á verkfalli, og eins og hv. áheyrendur hafa heyrt, einnig tilraunir til þess að vernda verkalýðinn gagnvart vinnustöðvunum. Frv. okkar leggur valdið til þess að ákveða verkfall í hendur verkafólksins sjálfs. Það tryggir rétt verkafólksins og lýðræðið í landinu. „Enga vinnulöggjöf,“ segja sósíalistar, „nema hún feli í sér aukin réttindi fyrir verkalýðssamtökin.“ Hvernig er hægt að setja lög, sem fela í sér aukin réttindi í þessu efni, þar sem óskorað vald er til þess að skella á verkfalli hvenær sem er? Verkalýðsforinginn(!) og olíukóngurinn, hv. 2. þm. Reykv., getur, hvenær sem honum þóknast, látið verkalýðinn skella á verkfalli, hann þarf ekki annað en vera í vondu skapi, sem ekki er heldur óþekkt fyrirbrigði hjá þessum hv.þm. Hv. 1. landsk. var að tala um íhald í þessu máli. Hverjir eru íhaldsmenn í þessu máli? Það eru sósíalistarnir, sem vilja halda í öryggisleysið og fórna hagsmunum verkafólksins fyrir yfirráð og ofríki forsprakkanna. - Hv. 2. þm. Reykv. er sá eini í þessum umr., sem hefir flutt æsingaræðu, enda var þess að vænta. Hann fór inn á einstök atriði í frv., sem hann vildi ekki samþ. Hann er á móti því að hægt sé að fresta vinnustöðvun, og hann vill, að verkalýðsfélögin og vinnuveitendur geti svikið samninga. Svo er hv.þm. á móti atkvæðagreiðslu um vinnustöðvanir. Hann er á móti því, að verkalýðurinn ráði, og yfir höfuð á móti allri vinnulöggjöf. Ég held því fram, að verkalýðurinn heimti þennan rétt, sem honum er gefinn samkv. okkar frv., en það er vitað, að hv. 2. þm. Reykv. vill, að hnefarétturinn, geðofsinn og stólfæturnir ráði í þessum málum, Það kemur úr hörðustu átt, þegar hv. 2. þm. Reykv. talar um, að bændur hafi fengið rétt til þess að fjalla um jarðræktarlögin, þar sem einmitt hann var að skamma Framsfl. fyrir að hafa látið undan réttmætum kröfum bændanna í því efni. Ég ætla ekki að ræða um síldarverkfallið svonefnda. Það er vitað, að Sjálfstfl. tók upp öfluga baráttu til þess að tryggja sjómönnum réttlátt verðlag fyrir síldina, með þeim árangri, að síldarverðið hækkaði um kr. 1.30 málið, og útvegsmenn og sjómenn fengu mörg hundruð þús. kr. fyrir forgöngu og öfluga baráttu sjálfstæðismanna. Hæstv. forsrh. sagði, að aðalkrafa sjálfstæðismanna væri að knýja málið fram. Það er rétt, að við berum það fram af því, að við meinum það, sem við segjum. Við álítum, að það eigi að fá framgang, og til þess er það borið fram, en ekki af leikaraskap, eins og þetta frv., sem hér er til umr.Hæstv. ráðh. sagði, að okkar frv. væri ekki borið fram á samkomulagsgrundvelli. Það er þeirra frv. ekki heldur, því að sósíalistar eru því andvígir. Tími minn er á þrotum, en ég vil að lokum beina nokkrum spurningum til áheyrendanna og biðja þá að athuga þær án allra utanaðkomandi æsinga. Eru ekki vinnustöðvanir hættulegt þjóðfélagsböl, sem ber að afstýra og ávallt hefir í för með sér aukið atvinnuleysi? Ef þeim ber að afstýra, ber þá ekki þjóðfélaginu skylda til að setja löggjöf um, að reynt skuli að leita friðsamlegrar lausnar á þeim og leita um sættir? Er ekki rétt að láta hlutlausa menn skera úr um, hvenær aðiljar rjúfa gerða samninga? Þetta er efnið í okkar frv. Það er ekki annað en það, sem allir ábyrgir stjórnmálaflokkar eru sammála um. Við sjálfstæðismenn viljum halda við rétti verkamannanna til þess að gera verkfall og rétti vinnuveitendanna til þess að gera verksviptingu, en aðeins sem örþrifaráð, þegar allar aðrar leiðir eru þrotnar. Hvernig stendur á því, að það er andstaða gegn slíku máli? Það þarf engan að undra óp kommúnista. Þeir vilja ríkisrekstur, og til þess að nálgast það takmark, vilja þeir láta allt ólga í vinnudeilum; það skapar óánægju og öryggisleysi, en á því þrífast þeir, eins og vissar persónur á ókvæðisorðunum. En hvernig stendur á andstöðu sósíalista, þar sem flokksbræður þeirra í nágrannalöndunum hafa samþ. slíka löggjöf? Sósíalistar hér reyna þó að telja fólkinu trú um, að þeir séu samskonar flokkur og sósíalistar á Norðurlöndum. En það er rangt. Það sýnir afstaða sósíalista hér til þjóðnýtingarinnar. Sósíalistum á Norðurlöndum kemur ekki til hugar þjóðnýting, en sósíalistar hér bera fram hvert þjóðnýtingarfrv. á fætur öðru. Það lítur helzt út fyrir, að þjóðnýta eigi allt nema benzín og olíu. En andstaða þeirra gegn vinnulöggjöf byggist á því, að forsprakkarnir vilja hafa takmarkalaust vald yfir verkafólkinu. Þess vegna má verkafólkið ekki greiða atkv. um það, hvort eigi að leggja út í vinnustöðvun eða ekki, að ráðríkis valdasjúkir forsprakkar vilja öllu ráða. En hvernig stendur á framkomu Framsfl. í þessu máli? Hvers vegna er hv.þm.N.-Þ. og Framsfl. tvístígandi í þessu máli? Flokksþing þeirra var ákveðið í þessum málum, en þm. þeirra og ráðh. eru reikandi; frv. þeirra er kák eitt og engin fullnægjandi lausn. Það er auðséð, að hv. 2. þm. Reykv. heldur þeim óttaslegnum. Hver hugsandi maður og sanngjarn, sem vill leysa þetta vandamál, hlýtur að fylgja till. okkar sjálfstæðismanna. Þær eru byggðar á traustum grundvelli og í samræmi við reynslu nágrannaþjóða okkar. Þær setja velferð þjóðarheildarinnar ofar stundarhagsmunum og vernda verkafólkið gegn ofríki forsprakkanna, vernda það gegn óréttlátum verkbönnum vinnuveitenda og tryggja vinnuveitendum aukinn vinnufrið. Barátta gegn vinnulöggjöf er barátta blekkinga og ofríkis örfárra manna gegn réttlæti og velferð þjóðfélagsins. Slík barátta getur ekki orðið á annan veg en með sigri þjóðfélagsins. Ég vil vona, að þessar umr. hafa orðið til þess að skýra þetta mál fyrir áheyrendunum og þeim hafi orðið það ljóst, að hér er gott og þjóðhollt mál fram borið. - Góða nótt.

*Stefán Jóh. Stefánsson: Herra forseti! Ég ætla fyrst að leyfa mér að minnast á nokkur atriði í ræðu hv.þm.N.-Þ., sem sérstök ástæða er til að taka til athugunar. Hv. þm.N.-Þ. minntist á frásögn mína um starf mþn., sem skipuð var í þetta mál. Ég verð að segja það, eins og hann sagði, að samvinna mþnm. var góð og eðlileg, þar til 19. marz í vetur, að einhver fítonsandi greip fulltrúa Framsfl., einskonar kvöldúlfsveiki, þar sem þeir klufu n. og báru fram lítt undirbúin og ekki nægilega athuguð frv. sín, sem hér liggja fyrir í þinginu. Ég skal svo geta þess, að frásögn mín af starfi n. var í öllum greinum rétt. Hæstv. forsrh, varpaði fram spurningum í báðum ræðum sínum um það, hvar væri á Norðurlöndum frjálslyndari löggjöf en í frv. Framsfl. Hann óskaði sérstaklega eftir svari við þessari spurningu. Það er auðvelt að svara því. T. d. er hægt að benda á það, að í Svíþjóð hefir ekki verið skylda að nota sáttasemjara; eftir frv. framsóknarmanna er það skylda. Í Svíþjóð er og ekki tilskilið ákveðið atkvæðamagn til að fella till. sáttasemjara. Í frv. Framsfl. eru ákvæði um þetta mjög þröng og tekið úr þeirri löggjöf Norðurlandaþjóðanna, sem lengst gengur í þessu efni, Það hefir ekki verið skylda í Svíþjóð að útkljá deilur í fleiri en einni atvinnugrein í einu. Þetta er skylda í frv. Framsfl. Þarna hefi ég bent á þrjú atriði, sem öll ganga lengra í þá átt að binda frjálsræði verkalýðsins heldur en í löggjöf í neinu Norðurlandanna. - Hér er sagt satt frá eins og hæstv.forsrh. óskaði eftir. Hæstv. forsrh. sagði, að Framsfl. vildi hafa sanngjarna löggjöf um vinnudeilur, en í frv. hv.þm.N.-Þ. eru engar reglur um það, hvort vinnudeilur séu löglegar yfirleitt eða ekki. Það vantar ákvæði um það í till. framsóknarmanna. Þess vegna verður ekki ráðið neitt af framkomnu frv. Framsfl. um frjálsyndi þeirra í þessu efni. Það biður sín; tíma, og ég vildi vænta þess, að orð hæstv.forsrh. megi skoða sem yfirlýsingu flokks hans um þetta efni, þegar þetta mál kemur til úrlausnar hér á Alþingi. - Hæstv. forsrh. minntist allmikið á slagsmálaréttinn. Mér virðist frv. framsóknarmanna á engan hátt hindra þennan slagsmálarétt. Hv. þm. Snæf. sagði, að frv. sjálfstæðismanna væri það bezta og nauðsynlegasta úr vinnulöggjöf Norðurlanda. Þetta er með öllu rangt. Löggjöf Norðurlanda er ólík í einstökum atriðum. Verkamenn eru misjafnlega ánægðir með ákvæðin, en það er væntanlega engin tilviljun, að Sjálfstfl. hefir í frv. sínu valið þau ákvæði, sem eru óvinsælust í því landi, þar sem þau gilda. Svo er t. d. í löggjöf Dana um hinar flóknu og óeðlilegu reglur um atkvgr. og þátttöku til þess að samþ. eða fella till. sáttasemjara. im það ákvæði hefir verið mjög mikil óánægja í Danmörku. Sama er að segja um það ákvæði í löggjöfinni í Danmörku, sem segir, að það megi afgera fleiri en eina deilu í sömu atkvgr. fyrir meira en eina atvinnugrein sbr. 15. gr. frv. á þskj. 140. Þessi ákvæði hafa sætt mótspyrnu yfirleitt í Danmörku. Það þarf ekki að ræða mikið um það vald, sem fylgir frv. sjálfstæðismanna. Hv. 2. þm. Reykv. hefir gert það. Það hefir verið bent á það, að eftir frv. sjálfstæðismanna hefir sáttasemjari vald til að hindra vinnudeilur í allt að 10–14 daga, og hvernig á það við eftir staðháttum hér á Íslandi? Segjum t. d., að það eigi að stöðva uppskipun úr togara. Sáttasemjari segir: ég fresta deilunni í 10–14 daga, - en það tekur einn dag að skipa upp úr einum togara. M. ö. o., þessar reglur er svo einstrengingslegar, miðað við íslenzka staðhætti, að það verður algerlega hindrað samkvæmt frv. Sjálfstfl. að hefja verkfall í mörgum starfsgreinum í lausavinnu hér á landi. Þetta er eitt dæmi um það, hvað frv. sjálfstæðismanna er tekið hrátt og ósoðið upp úr löggjöf Norðurlanda, þar sem meiri hluti verkamanna vinna í iðnaðinum og eru ráðnir til vinnunnar, en hér á þetta hinsvegar ekki við um lausavinnu. Ég vil að lokum draga saman það, sem umræður þessar og afstaða flokkanna hefir sýnt, og af því má draga þá niðurstöðu, að Sjálfstfl. hefir sýnt á Alþingi 1929, að hann er reiðubúinn til að koma á lögþvinguðum gerðardómi um kaup og kjör verkalýðsins. Hann hefir sýnt það á Alþingi 1936 og 1937 með frv. um vinnudeilur, að hann vill skerða ýms réttindi verkalýðssamtakanna til verkfalla, með því að geta bannað þau fyrir atbeina sáttasemjara í 10–14 daga og heimta óeðlilega mikið atkv.magn til að fella till. sáttasemjara. Þannig eru allar till. Sjálfstfl. á Alþingi í þessu máli beinlínis fjandsamlegar gegn verkalýðssamtökunum. Sjálfstæðismenn eru því í þessu máli sem í öðrum höfuðandstæðingar alþýðusamtakanna. Framsfl. er í þessu máli sem mörgum öðrum tvístígandi og hikandi. Nokkur hluti hans hefir á Alþingi 1929 gengið með lögþvinguðum gerðardómi um vinnukjör. Á þessu þingi flytur hann lítt undirbúið og að sumu leyti varhugaverðar till. um vinnulöggjöf, sem að nokkru leyti ganga gegn hagsmunum verkamanna, en hefir hinsvegar engar till. fram að bera, er mættu vera til beinna hagsmuna fyrir verkalýðssamtökin. Í afstöðu Framsfl. liggur því hætta, sem getur verið alvarleg, ef hin íhaldssamari öfl flokksins ráða. Hér þarf því einnig mjög að vera á verði, Alþfl. einn allra flokka berst af alefli, gegn öllum skaðsemdartill. út af vinnudeilum. Hann er hinsvegar fús til að vinna að lögfestingu ákvæða til aukinna réttinda og eðlilegrar lausnar á ákvæðum um sáttatilraunir í vinnudeilum og úrskurði um ágreining út af skilningi samninga. Alþfl. vill þannig einn vernda rétt alþýðusamtakanna og auka hann; þar skilur í þessu máli sem öðrum á milli Alþfl. og hinna flokkanna.

*Hannes Jónsson: Hæstv. forsrh, talaði um það í ræðu sinni, að ég hefði aðallega rælt um Blinaðarfélag Íslands, en ég nefndi það að gefnu tilefni frá hv. 2. þm. Reykv., þar sem hann var að tala um, að sósíalistarnir hefðu hvergi ráðizt inn á hagsmunasvið bændastéttarinnar. Hæstv. ráðh. sagði, að í búnaðarfélagsdeilunni hefði skoðun framsóknarmanna sigrað. Það er dálítið skrítinn sigur, a. m. k. er það hálfgerð kaldhæðni örlaganna, að hann skuli sjálfur verða til þess á þessu þingi að bera fram frv. sem nemur úr I. kafla jarðræktarlaganna öll ágreiningsatriði, sem voru í sambandi við frv., þegar það var til meðferðar hér á þinginu í fyrra. Þessi sigur er þannig frá sjónarmiði hæstv.forsrh., að framsóknarmenn hafa tekið aftur það, sem þeir börðust mest fyrir í fyrra. Félagið verður nú sjálfstæð stofnun, sem hefir fullkominn rétt yfir sínum málum án íhlutunar ríkisvaldsins; það er meira að segja búið að nema ákvæðið um skipun búnaðarmálastjóra úr jarðræktarlögunum, eins og það var. Hæstv. ráðh. fór líka skakkt með tilvitnun viðvíkjandi sáttum þeim, sem urðu á búnaðarþinginu og skrifað var um í blaði Bændafl.; ég hefi það ekki við höndina, en þeir, sem hafa það með höndum, geta flett upp í 14. tbl. og þar er greinin, sem hæstv. ráðh. vitnaði í. Hv. 1. landsk. staðfesti þá skýringu, sem ég hafði gefið á framkomu þessa frv. Það er nefnilega hin svokallaða kvöldúlfsveiki, sem hefir gripið stjórnarflokkana og valdið því, að Framsóknarfl. bar fram frumv. Það er á sama hátt borið fram af Framsfl. eins og Kvöldúlfsmálið af sósíalistum, til þess að sýnast fyrir kjósendum, þegar séð er, að þeir fá ekki lengur haldið völdunum í landinu, a. m. k. ekki fyrr en þeir hafa séð, hvaða dóm þjóðin leggur á verk þeirra við næstu kosningar. - Þá sagði hv. 1. landsk., að verkamenn nágrannalandanna væru misjafnlega ánægðir með verkamálalöggjöf sína. Ég get vel trúað því, og ég býst við, að í þessum lögum hafi forráðamenn verklýðssamtakanna, sem bera ábyrgð á stjórnarfarinu í þessum löndum, orðið að ganga nokkuð lengra í þessa átt en verkalýðurinn hefir viljað, en það sannar aðeins það, hversu rík nauðsyn er á fullkominni löggjöf um þetta efni. Hv. þm. benti á það, að í þessum frv. væri t. d. ekkert ákvæði um það, hvenær vinnudeilur væru lögmætar og hvenær ekki. Hv. 1. landsk. taldi það höfuðókost við þetta frv., að í því fælist ákvæði, sem hindraði verkamenn í mörgum tilfellum í því, að gera verkfall, þegar svo stæði á, að það þyrfti að vinna viðkomandi verk á stundinni. Þetta atriði sýnir einmitt, hversu nauðsynlegt það er að hafa löggjöf um þetta efni, því að verklýðssamtökin hafa oft reynt að setja á verkfall, þegar svo hefir verið ástatt fyrir atvinnurekendum, að þeim hefir verið nauðugur einn kostur að ganga að öllum kröfum, sem fram hafa verið bornar, hversu ranglátar sem þær hafa verið, aðeins til þess að koma í veg fyrir stórkostlegt tjón. Þessar umræður eru nú að enda. Öllum landslýð mun vera það ljóst, að útvarpsumræður um þetta mál hafa ekki farið fram vegna þess, að flokkarnir telji svo nauðsynlegt, að mál þetta fái afgreiðslu á þessu þingi, heldur er málið aðeins borið fram sem pólitískt mál, kosningamál, eingöngu til að auka traust flokkanna meðal kjósenda. Í þessu ljósi verður að skoða þetta mál, bæði frá hendi hv.flm. og aðstoðarmannanna, sósíalistanna, en þessi framkoma verður dæmd og léttvæg fundin af landsmönnum við komandi kosningar. - Góða nótt.

*Flm. (Hannes Jónsson): Aðeins örfá orð. Ég hefi borið þetta frv. fram á undanförnum þingum, en málið hefir ekki verið afgr. Síðan hafa verið flutt frv. um tekjuöflun sveitar- og bæjarfélaga. Nú hefi ég heyrt, að hvorugt þessara frv. muni ná fram að ganga á þessu þingi. Þessi frv. liggja nú sitt fyrir hvorri deild. Þykir mér því ekki vonlaust um, að hv.þm. geti sameinað sig um að vilja þó eitthvað starfa til viðreisnar fyrir sveitarfélögin, þó í smáum stíl sé. Hér er um smáupphæð að ræða, sem farið er fram á að komi sýslusjóðum til tekna, en tiltekið, að hækka megi þá upphæð um helming. Ég ætla ekki að fjölyrða um málið, en vænti þess, að hv.þd. fáist til að samþ. frv. sem spor í áttina til að leysa vandamál, sem tafizt hefir fyrir Alþ. að leysa. Þessi úrlausn á málinu getur ekki talizt nema rétt aðeins byrjunarlausn. En ég hygg, að það mundi þó flýta fyrir því, að greiðari lausn fengist á málinu á næstu þingum, ef þetta spor væri stigið nú. Vil ég svo mælast til þess, að frv. verði að umr. lokinni vísað til allshn.

*Bjarni Ásgeirsson: Hv. flm. frv. eru hvorugur viðstaddur. Ég ætla þó ekki að tala um málið sem flutningsmaður. Ég mun leggja til, að það fari til n. En ég ætlaði aðeins að lýsa afstöðu minni til þess, sem er í fám orðum þessi, að ég álít, að frv. hafi þann rétt á sér, bæði af því, að landfræðilega séð liggur þetta Grísartunguland þannig, að eðlilegast væri, að Borgarhreppur fengi það til eignar og umráða, og einnig af því, að það er afskekkt og lítil líkindi til, að þetta býli verði byggt til lengdar. En svo stendur á, að Eystritungur vantar mjög upprekstrarland. Og það er mikil ásókn frá þeim líka um að eignast þetta land. Nú tel ég, að unnt verði að útvega Stafholtstungum afréttarland annarsstaðar, og að því beri að stefna. Þegar það er fengið, álít ég sjálfsagt, að Borghreppingar fái þetta land, sem hér er um að ræða. En meðan þetta mál er óleyst að því er Stafholtstungur snertir, mun ég leggja til, að þetta frv. verði ekki afgreitt. Ég tel víst, að í framtíðinni beri að stefna að því, að Borghreppingar fái þetta land til eignar og umráða. Það verður að gæta þess, að hagsmunir þeirra aðilja annara, sem svipaðan rétt hafa í þessu efni, séu ekki fyrir borð bornir. Annars legg ég til, að frv. verði vísað til n.

*Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson): Um frv. þetta segir lítið í nál. annað en það, að n. er sem heild í öllum aðalatriðum því samþykk. Ég hygg að tveir nm., hv. 2. þm. S.-M. og ég, hafi ekkert við frv. að athuga eins og það nú liggur fyrir. En hv. 1. þm. Skagf. hefir skrifað undir nál. með fyrirvara og þar með áskilið sér rétt til þess að bera fram brtt. við frv., og mun hann að sjálfsögðu gera grein fyrir sínum fyrirvara. Um frv. þetta er í raun og veru ekki mikið að segja umfram það, sem ég sagði við 1. umr. þessa máls. Það er eins og sjá má, að til þess er ætlazt samkv. 2. gr. frv., að skipuð verði verðlagsn., 5 mönnum, er tilgreindar stofnanir skipi sinn manninn hver. Hlutverk n. er, eins og ákveðið er í 3. gr., að ákveða hámarksverð eða hámarksálagningu. hvort heldur er hentara þykir í heildsölu eða smásölu, á þeim vörum, sem ríkisstj. þykir nauðsyn á hverjum tíma, er störf n. taki til. Samkv. 4. gr. á n. að öðlast vald til þess að afla sér þeirra upplýsinga, sem hún telur nauðsynlegar til þess að geta með fullkomnu réttlæti ákveðið verðlag, sem henni er ætlað samkv. 3. gr. Í 5. gr. er gert ráð fyrir að n. tilkynni ráðh. ákvarðanir sínar, er síðan tilkynnir þær lögreglustjórum til þess að birta þær almenningi. Ég geri svo ráð fyrir samkv. 6. gr., að ráðh. setji í reglugerð nánari fyrirmæli um það, hvernig þessu skuli hagað í framkvæmdinni. Ég tel ekki þörf á að ræða frekar um einstakar gr. frv., en skal bæta við, að ég tel, að allt útlit um verðlag hér á okkar landi sé komið á það stig, að full ástæða sé fyrir ríkisvaldið að hafa þar hönd í bagga með. Ég benti á það við 1. umr. þessa máls, að innflutningstakmarkanirnar hefðu bein og óbein áhrif á það, að ekki væri nægilega mikið af vörum í landinu, og þar af leiðandi skapaðist hærra verð á þeim heldur en ella myndi vera. En það þarf ekki að fjölyrða um það, ég hygg, að allir séu sammála um, að þessar innflutningstakmarkanir séu nauðsynlegar af mörgum ástæðum. Að því er snertir þær vörur, sem framleiddar eru í landinu sjálfu, má taka það til athugunar, hvort álagningin á þær sé ekki hærri heldur en þörf er á, því að með innflutningshöftunum hefir skapazt allmikill iðnaður innanlands, sem samkeppni frá öðrum löndum nær ekki til. Það er að sjálfsögðu mjög hægt fyrir þau fyrirtæki, sem hafa tekið að sér þessa framleiðslu, að setja hærra verð á sínar vörur heldur en með réttu mætti teljast nauðsynlegt. Ég ætla ekki, nema sérstakt tilefni gefist til, að benda á dæmi, en þau eru svo nærtæk, að ég álít, að almenningsheill krefjist þess, að slíku eftirliti verði komið á, sem hér er gert ráð fyrir. N., sem hafði til athugunar og rannsóknar verð á ýmsum vöruflokkum, varð þess fyllilega áskynja, að í ýmsum tilfellum, þar sem fengust fullkomnar upplýsingar, var óþarflega hátt verð á vörunum sjálfum, sem nú þegar er farið að framleiða í landinu. Um ástæður fyrir því skal ég ekki fara nákvæmlega út í, en sú almenna ástæða, sem alltaf er til staðar. er, að eftirspurnin eykst, þegar enginn er til að keppa við og bjóða lægra verð. Það liggur í hlutarins eðli, að slíki ástand skapar harra verð heldur en með góðu móti er hægt að komast af með. Ég tel, að þetta mál sé þess eðlis, að full nauðsyn sé að gera það að lögum, áður en þingi slitur. og þar sem ég hefi fulla ástæðu til að ætla, að hv. sjálfstæðismenn í þessari d. séu ekki mótfallnir „principi“ frv., þá hefi ég nokkra von um, að það megi takast.

*Magnús Jónsson: Hv. sessunautur minn, sem á sæti í allshn., hefir skrifað undir nál. með fyrirvara, og ég get verið honum sammála um það; ég mun skrifa undir frv. með fyrirvara, og það stórum fyrirvara. Það er vitanlegt, að þau getur verið ástæðu til að hafa eftirlit með verði á ákveðnum vörutegundum. En mér er það ljóst, að lög eins og þessi eru ekki nema að 1/10 og, en 9/10 framkvæmdin. Það er vegna þess, að ég hlýt að hafa þennan fyrirvara, að slík lög sem þessi eru svo rúm, að inn í þau má koma bæði skynsamlegum og líka ákaflega óskynsamlegum ákvæðum. Það stendur í 1. gr., að heimilt sé að ákveða hámarksverð á vissum vörutegundum. Það er ekkert tiltekið, hvaða vörutegundir þetta séu; það er að vísu í grg. talað sérstaklega um ýmsar stórvörur, svo sem kol, olíu og salt, en svo er líka gefið undir fótinn með ýmsar aðrar vörutegundir. Það á ekki saman nema að nafninu til, hvort um er að ræða að setja hámarksverð á ýmsar einfaldar vörutegundir eða hvort á að ganga lengra í þessum efnum. Það er rétt, sem frsm.n. sagði, að þessi l. eru afleiðing af innflutningshöftunum. Þau eru gott dæmi um það, hvernig ein syndin býður annari heim, eða í þessu tilfelli, hvernig ein neyðarráðstöfunin verður til þess, að gera verður aðra til þess að bjarga sér. hér er þetta þannig, að innflutningshöftin leiða af sér verðhækkun, verðhækkunin leiðir af sér það, að skipa verður n. til þess að setja hámarksverð á vörurnar, og sú n. getur leitt af sér, að setja verður upp seðlaúthlutun, því að ef of lítið flytzt inn af vörum og verðið er ekki látið vera frjálst, þá er engin meining í því, að þeir menn, sem bezta hafa aðstöðuna til að ná í vörurnar, hrifsi þær allar, en hinir verði látnir sitja á hakanum; nei, þá kemur þriðja neyðarráaðstöfunin, seðlaúthlutun, og þá höfum við allt apaspilið gangandi í allri þessari skemmtilegu skipulagningu. Hinsvegar, ef farið væri varlega í þetta og ákveðið verð á vissum ákveðnum vörutegundum sem í sjálfu sér flyt nokkurnveginn nóg inn af, eins og t. d. olíu, kolum og salti, sem alltaf verður að flytja inn svona nokkurnveginn eftir þörfum landsmanna, þá er ekkert hægt að hafa á móti því. Ég vil að lokum benda á það, að í 3. gr. muni vera prentvilla; þar stendur: „Skal verzlunarmálaráðherra, þegar lög þessi koma til framkvæmda, gefa út auglýsingu um þær vörutegundir eða vöruflokka, sem hún ætlast til, að verðagsákvæði verði sett um“. Ég geri ráð fyrir, að þarna sé átt við, að ráðh. gefi út auglýsinguna og því eigi að standa „sem hann ætlast til“, en ekki „sem hún ætlast til“, og sé þetta því aðeins prentvilla. Ég mun geta fylgt þessu máli til næstu umr. og mun þá athuga, hvort ég treysti mér til að bera fram brtt. í þá átt, sem ég hefi talað um. Eins og frv. er nú, þá er það ákaflega rúmt og segir lítið til um, hvaða afleiðingar þessi l. kunna að hafa í för með sér.

Magnús Guðmundsson Eiginlega ætlaði ég nú ekki að taka til máls, en af því að ég hefi skrifað undir nál. með fyrirvara, þá vil ég segja nokkur orð. Fyrirvarinn lýtur að því, að ég vildi áskilja mér rétt til að bera fram brtt. við frv., en það get ég alveg eins gert við 3. umr., sérstaklega ef útlit er fyrir, að frv. verði að l. á þessu þingi. En ég verð að segja það sama eins og ég sagði í n., að ég sé mér ekki fært að setja mig upp á móti því, að sett sé n. til þess að hafa hönd í bagga með álagningu og verðlagi, einmitt vegna þess að það er orðið mjög lítið um vörur og þess vegna miklar freistingar fyrir kaupmenn að setja verðið of hátt. - Það er alveg rétt, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði, að þetta er bein afleiðing innflutningshaftanna. En það er ekki annað að gera en að taka því, fyrst ekki er hægt að losa sig við öll þessi höft. Meira að segja, það lítur út fyrir, að beita verði ennþá strangari höftum á næsta ári, vegna þess, hve illa lítur út með öflun fiskjar. Fyrir því sé ég mér sem sagt ekki fært að setja mig upp á móti þessu frv. jafnvel þó að mér sé það ljóst, að hægt sé að misbeita þessum l., en það verður þá að vera á ábyrgð þeirrar stj., sem l. framkvæmir, að n. fari sanngjarnlega með sitt vald.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég get verið sammála hv. 1. þm. Skagf. um það, að að sjálfsögðu veltur mikið á því, hvernig l. eru framkvæmd. Mér skilst, að hv. 1. þm. Skagf. og hv. 1. þm. Reykv. telji það helzta ágalla á frv., að ekki sé tiltekið, hvaða vörutegunda l. eigi að ná til. Ég hygg, að það sé með öllu ókleift að taka tæmandi upptalningu á þessu upp í frv. Og það getur líka beinlínis í því legið bending til kaupmanna um að nota sér hinar vörurnar, sem ekki eru taldar þarna upp. Auk þess þá geta náttúrlega alltaf komið fyrir einstök tilfelli, þar sem nauðsynlegt væri að hafa hönd í bagga með álagningunni. Ég get nefnt t. d. dæmi, sem kom fyrir í haust fyrir jólin, um hina miklu og óeðlilega álagningu á eplunum hér í bænum; í slíkum tilfellum er nauðsynlegt að geta gripið inn í fyrir stjórnarvöldin. Og ég get vel hugsað mér, að einn meginkostur þessarar lagasetningar sé einmitt sú, að l. séu til og menn viti af þeim. Ég tók eftir því, að þessir 2 hv.þm. voru báðir á einu máli um það, að þetta væri afleiðing af innflutningshöftunum. Ég verð að draga það í efa, að svo sé. Ég sé ekki, að gjaldeyrir okkar hefði aukizt minnstu vitund, þó að höftin hefðu ekki verið, en eini munurinn hefði hinsvegar verið sá að gjaldeyrinum hefði frekar verið beint til ónauðsynlegri varnings, og þar af leiðandi hefði verið minna öryggi í því, að nauðsynjavörurnar kæmu fyrst og fremst inn í landið. Ég sé því ekki betur en að málinu verði bezt borgið með því, að afgreiða það í því formi, sem það nú hefir. En í sambandi við þær verðlagsathuganir, sem gerðar voru á síðasta hausti, þá þykir mér rétt að taka það fram, að einmitt síðan þær voru gerðar, hafa orðið stórfeldari verðlagsbreytingar á vörum á erlendum markaði heldur en um langt árabil á undan, þannig að þær athuganir hafa nú litið gildi. En ef menn vilja fylgjast með þessum efnum, þá er að sjálfsögðu nauðsynlegt, að til sé stofnun, sem hafi með höndum þessar rannsóknir og hafi heimild til að krefjast þeirra upplýsinga, sem nauðsynlegar þykja, svo að starf n. geti komið að notum.

*Magnús Jónsson: Ummæli hæstv. ráðh., að svo miklu leyti, sem þau komu inn á framkvæmd þessara laga, voru ekki sérlega traustvekjandi. Eftir þeim ummælum skildist mér vera hægt að grípa nokkuð víða inn í. Hann nefndi verð á ávöxtum, sem hefðu verið óhæfilega dýrir ber fyrir jólin í vetur. Ég skal nú ekkert um það segja. Það lek grunur á því, að verðið á þessum hlutum hefði verið óhæfilega hátt; hinsvegar þá er þetta nú ekki nein nauðsynleg vara, svo að það má nú kannske segja, að það skipti nú litlu máli með þetta. En ég held, að ef ætti að fara að setja hámarksverð á slíkar vörur þá mundi verða gripið nokkuð víða inn í. Ég skal ekki fara út í einstök atriði í ræðu hæstv. ráðh.; það yrði allt of langt mál. Ég get ekki séð, hvers vegna ekki er hægt að telja upp þær vörutegundir, sem heimilað er að leggja hámarksverð á. Viðvíkjandi því, sem hæstv. ráðh. var að tala um, að rannsakað hefði verið verðlag á ýmsum vörutegundum, þá vildi ég gjarnan spyrja hann um það, hvað sú rannsókn hefði leitt í ljós um verðlag á olíu; hvort hún hefði leitt í ljós, að verðlagið á olíu væri of hátt, og hvað hún hefði yfirleitt leitt í ljós um olíuverðið.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Hv. 1. þm. Reykv. var að tala um það, að ummæli mín hér áðan hefðu ekki verið traustvekjandi, þar sem ég hefði nefnt vörutegund eins og ávexti, sem hann taldi fráleitt, að kæmu undir þessi l. Ég skal játa, að margir mundu líta svo á, að ávextir séu ekki almenn nauðsynjavara, en ég tel það stappa nærri, að svo sé fyrir margt fólk. Og ég hygg, að við getum verið sammála um það, að sú álagning, sem átti sér stað á eplunum í haust og mun hafa verið um 170%, hafi verið alveg hóflaus. Og ég hygg, að ef slík l. sem þessi hefðu þá verið til, þá hefði slík álagning aldrei komið til. bara af ótta við, að l. kynni að verða beitt. Hv. þm. var að spyrja um, hvaða niðurstöður hefðu fengizt um verðlag á olíu við rannsóknirnar, sem fram fóru í fyrra. Ég geri ráð fyrir, að innan fárra daga berist mér heildarskýrsla um þessar rannsóknir; áður en ég fæ hana, get ég ekki gefið neinar upplýsingar um þessi efni, en ég geri ráð fyrir, að þegar ég fæ þessa skýrslu, þá verði niðurstöðurnar gerðar almenningi kunnar a. m. k. að einhverju leyti.