Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þetta er fyrsti fundur að afloknu jólahléi. Ég vil af því tilefni bjóða hv. þdm. velkomna aftur til starfa og óska þeim alls velfarnaðar á nýju ári.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Tilefni þess að þetta frv. var samið er þáltill. nr. 5 frá 1983, sem samþykkt var á Alþingi 1. mars á s.l. ári, um staðfestingu alþjóðasamnings um varnir gegn mengun frá skipum 1973 og bókunar 1978. Frv. sama efnis var flutt á síðasta þingi í byrjun marsmánaðar en náði ekki að verða afgreitt sem lög á því þingi. Um ítarlega grg. er vísað til athugasemda við þáltill. og einnig athugasemda við þetta lagafrv. Með þáltill. voru tvö fskj. Í fyrsta lagi alþjóðasamningur um varnir gegn mengun frá skipum frá 1973 og bókanir varðandi hann frá árinu 1978. Þetta frv., ef að lögum verður, er hugsað sem heimild til þess að unnt sé að framfylgja samningnum frá 1973 um varnir gegn mengun frá skipum og bókunum frá 1978. Einnig er ætlunin að lögin geri kleift að staðfesta breytingar á samningnum svo og aðra samninga um sama efni er kunna að verða gerðir. Í viðauka I við samninginn eru ítarlegar reglur um varnir gegn mengun frá skipum. Flestar þeirra snerta ekki íslenskan skipaflota nema að mjög litlu leyti. Rétt þykir að fara þá leið hér á landi að setja reglur um þau atriði sem geta varðað íslensk skip sérstaklega til þess að geta fylgt ákvæðum samningsins og bókunarinnar gagnvart erlendum skipum í íslenskri lögsögu. Þess má geta í þessu sambandi að í lögum nr. 41 frá 1. júní 1979 kemur fram að innan efnahagslögsögunnar hafi Ístand lögsögu að því er varðar verndun hafsins. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. samgn.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Samhljóða frv. þessu var lagt fyrir Alþingi í mars á s.l. ári en náði ekki fram að ganga. Þann 18. júlí s.l. tók gildi ný alþjóðasamþykkt um mælingu skipa sem gerð var á ráðstefnu Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar í London 1969. Með þessari samþykkt var leitast við að samræma og einfalda þær aðferðir sem hinar ýmsu þjóðir viðhafa við mælingu skipa. Skv. lögum nr. 50 frá 12. maí 1970, um skipamælingar, var samþykkt að Ísland staðfesti þessa samþykkt og hefur það verið gert. Hins vegar er nauðsynlegt að breyta lítillega lögunum frá 1970 um skipamælingar. Með þessu frv. er lagt til að Siglingamálastofnun Íslands verði heimilað að mæla skip eftir núgildandi reglum jafnframt nýju reglunum, svo lengi sem ástæða þykir til. Eftir núgildandi mælingareglum, svokallaðri Oslósamþykkt, er mælieiningin rúmlestir, en skv. nýju mælingareglunum er stærð skipa mæld í tonnum. Vegna þess að fjölmörg ákvæði í lögum og reglugerðum hér á landi nota rúmlestir sem viðmiðunarmörk mundi tonnaviðmiðun eingöngu valda ruglingi í skipamælingum hér á landi. Til þess að unnt sé að ákvarða rúmlestatölu skips, þegar stærð þess skv. hinni nýju mælingasamþykkt er fundin í tonnum, er nauðsynlegt að mæla skipið aftur skv. núgildandi mælingareglum. Þá skal þess getið, að alþjóðasamþykktin frá 1969 nær aðeins til skipa sem eru 24 metrar að lengd eða meira. Því er óhjákvæmilegt að hafa reglur, sem ráðh. setur að fengnum till. siglingamálastofnunar um hvernig skip, sem alþjóðasamþykktin nær ekki til, skuti mæld. Heimildarákvæði þess efnis er í frv. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til hv. samgn.



Herra forseti. Menntmrn. hefur rætt þetta mál á fundi sínum. Hér er um þá breytingu á núgildandi lögum um skipun prestakalla og prófastsdæma og um Kristnisjóð að ræða að gerð er till. um að annar Vestmannaeyjapresta verði héðan í frá farprestur. Er um þetta fullt samkomulag innan kirkjunnar. Með hliðsjón af því, að þessi breyting hefur í för með sér sparnað á opinberu fé og stuðlar að betri kristni í landinu, þá mælir nefndin með að frv. verði samþykkt.



Herra forseti. Frv. til laga um breytingu á lögum nr. 52 14. ágúst 1959, um kosningar til Alþingis, er flutt hér til staðfestingar á brbl., sem útgefin voru hinn 22. apríl 1983, um það að heimilt væri að hafa kjördaga tvo, ef erfiðleikar yrðu svo miklir í samgöngum við kosningarnar sem fram áttu að fara þann 23. apríl, að ekki yrði unnt fyrir alla kjósendur að koma til kjörfundar þann dag. Sem betur fer rættist betur úr en á horfðist með samgöngur, þannig að ekki kom til að hafa þyrfti kjördagana tvo. En þetta frv. er hér flutt til staðfestingar á þessum brbl. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingar á lögum nr. 73 26. nóv. 1980 um tekjustofna sveitarfélaga. Hér er um að ræða frv. sem var lagt fram í Ed. fyrir jól og var afgreitt þaðan í gegnum þrjár umr. Hér er um að ræða fylgifrv. með frv. til laga um breytingar á lögum um tekju- og eignarskatt sem liggur til meðferðar á hv. Alþingi. Hér er um að ræða nauðsynlegar breytingar sem þarf að gera í sambandi við útsvarsstigann. Eins og kemur fram í frv. er hér um að ræða tölulegar breytingar fyrst og fremst í sambandi við 26. gr. gildandi laga um tekjustofna sveitarfélaga og í athugasemdum við einstakar greinar frv. er greinilega fram sett það sem um er að ræða í sambandi við þetta litla frv. Ég legg á það áherslu að þessi breyting á tekjustofnalögum þarf að afgreiðast samhliða breytingum á lögum um tekju- og eignarskatt. Eins og hv. Ed. afgreiddi málið kemur fram í nál. frá félmn. Ed. að nefndin hafi fjallað um frv. og lagt til að það verði samþykkt óbreytt. Á fund nefndarinnar kom ríkisskattstjóri, Sigurbjörn Þorbjörnsson, og Magnús R. Guðjónsson, framkvæmdastjóri Sambands ísl. sveitarfélaga, og gerðu nánari grein fyrir þessum breytingum. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um frv. en legg til að því verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og félmn.



Herra forseti. Eins og hæstv. félmrh. gat um er hér um að ræða fylgifrv. með frv. til laga um breytingu á lögum um tekju- og eignarskatt sem er nú til meðferðar í hv. fjh.- og viðskn. þessarar deildar. En hluti þess frv. var þó afgreiddur sem lög núna fyrir áramót, þ.e. 1., 9. og 10. gr. þess stjórnarfrv. sem lagt var fyrir í upphafi. Það var gert að beiðni ríkisskattstjóra til þess að unnt væri að útbúa framtalsleiðbeiningar með eðlilegum hætti núna áður en framtalsfrestur rennur út. Þetta frv. er þess vegna í rauninni sama málið og skattamálin í heild eru og í sjálfu sér ekki margt frekar um það að segja að öðru leyti en því að ljóst er að með þeim álagningarreglum sem ákveðnar hafa verið í mörgum sveitarfélögum verður um að ræða hækkun á heildarskattabyrði landsmanna til opinberra aðila milli áranna 1983 og 1984 sem hlutfall af tekjum greiðsluárs. Þessi hækkun er sennilega nokkuð misjöfn og vafalaust nokkuð misjöfn eftir byggðarlögum og aðstæðum en alla vega er ljóst að hér er um að ræða hækkun og hækkunin liggur ekki síst í því að sveitarfélögin taka meira til sín í gegnum útsvarið. Þess vegna er hér um að ræða frv. sem leynir nokkuð á sér þó að það sé auðvitað fyrst og fremst samræmingarfrv. við frv. um tekju- og eignarskatt. Til viðbótar við þetta er augljóst mál, að sveitarfélögin eru að taka til sín stórkostlega auknar tekjur í gegnum gjaldskrár sveitarfélaganna. Verið er að hækka þær í sumum tilfellum mjög verulega, eins og t.d. hjá Reykjavíkurborg þar sem gert er ráð fyrir því að hækka gjaldskrá Hitaveitu Reykjavíkur núna fljótlega, hefur mér sýnst, um 25% þannig að hækkanir á Hitaveitu Reykjavíkur eru komnar langt umfram allar aðrar verðlagshækkanir á tiltölulega skömmum tíma. Ríkisstj. mun hafa ákveðið að skipta sér ekki af þeirri hækkun sem þar er gert ráð fyrir skv. blaðaviðtölum sem ég hef séð við hæstv. iðnrh. Það væri fróðlegt að inna eftir því hvort það verði almenn regla hér og nú að sveitarfélögin ákveði í einu og öllu allar sínar gjaldskrár án afskipta ríkisstj. og hvort engin viðleitni verði höfð uppi af hálfu ríkisstj. til að stemma stigu við þeim miklu hækkunum sem eiga sér stað í ákveðnum sveitarfélögum þar sem mér sýnist að Reykjavíkurborg, borgarstjórnaríhaldið hér í Reykjavík, gangi lengra en flestar aðrar sveitarstjórnir. Er nú svo komið að mér er tjáð að í sumum tilvikum er það ekki einasta svo að gjöldin af viðkomandi þjónustu beri uppi kostnaðinn af henni heldur hefur sveitarfélagið í nokkrum tilvikum tekjur af þessum gjöldum eftir að búið er að greiða tilkostnaðinn við þá þjónustu sem um er að ræða í hverju tilviki. Þannig að þetta er ekki lengur gjaldskrá fyrir tiltekna þjónustu hjá sveitarfélögunum heldur tekjustofn. Jafnvel þó að ríkisstj. hafi hugsað sér að leyfa sveitarfélögunum að hækka gjaldskrár þannig að þær standi undir kostnaði og væri fróðlegt að vita, eins og ég gat um áðan, hvort svo er, að ríkisstj. muni láta slíkt alveg afskiptalaust. En þá fyndist mér hitt engu að síður umhugsunarvert hvort ríkisstj. á ekki að setja þó þær reglur að menn séu ekki að hirða aukapeninga í sveitarsjóðinn á þessum ákveðnu gjöldum eins og vatnsskatti, sorptunnugjaldi og hvað það nú allt er sem sveitarfélögin leggja á. Ég vildi sem sagt vekja athygli á þessu um leið og þetta frv. fer hér fram, herra forseti, jafnframt því sem ég spyr hæstv. félmrh. tveggja spurninga. Annars vegar hvort ríkisstj. er staðráðin í að láta sveitarfélögin alveg afskiptalaus framvegis varðandi sínar gjaldskrár og hins vegar hvort hann telur ekki eðlilegt að setja engu að síður þær reglur að sveitarfélögin séu ekki að hirða í sveitarsjóði aukatekjur af þessum gjöldum umfram þann tilkostnað sem verður til við að veita þá þjónustu sem um ræðir hverju sinni.



Herra forseti. Vegna fsp. hv. 3. þm. Reykv. varðandi þetta mál vil ég aðeins í fyrsta lagi geta þess að í sambandi við ákvörðun sveitarfélaga varðandi tekjustofnana skrifaði félmrh. fyrir hönd ríkisstj. sveitarfélögum og óskaði eftir því að þau gættu hófs í meðferð gjaldstofna sinna þannig að fara eins vægilega með þá eins og mögulegt væri miðað við ríkjandi ástand. Ennfremur var gefin út ákveðin tilkynning um að sveitarfélög gætu ekki reiknað með aukaálagi á útsvar eins og hefur verið í gildi undanfarin ár og var í gildi á s.l. ári nema um neyðarástand væri að ræða í viðkomandi sveitarfélagi með gildum rökum. Sveitarfélögin tóku þessu mjög jákvætt og það kemur í ljós núna mjög fljótlega hvernig þau taka á þessu. En ég veit ekki til að neitt sveitarfélag hafi sótt um að fara framhjá gildandi lögum um 11% álagningu. Frekar hafa upplýsingar komið um að sveitarfélög ætla ekki að beita til fulls þessu ákvæði nema í færri tilfellum. Í sambandi við það sem hv. þm. spurði um er það á allra vitorði að í yfirlýstri stefnuskrá ríkisstj. kemur fram að gert er ráð fyrir að sveitarfélögin sjálf taki ákvörðun um gjaldskrár þjónustugjalda sinna og fái til þess sjálfræði. Reiknað er með því að þetta komi til framkvæmda núna um næstu mánaðamót eða 1. febr. n.k. Hins vegar er jafnframt rétt að upplýsa það að ríkisstj. hefur nýlega gert formlegan samstarfssamning við sveitarfélögin þar sem gert er ráð fyrir að hafa ákveðið samráð sem tekur mið af efnahagsstefnunni á hverjum tíma. Þar verða öll þessi mál sem varða samskipti ríkis og sveitarfélaga, ákvörðun sveitarfélaga í sambandi við framkvæmdir og annað rædd og allt sem skiptir máli í sambandi við efnahagsstefnu verður tekið til meðferðar. Það hefur ekki verið sett ákveðin regla ennþá. Það er ákveðið að halda fund núna næstu daga með fulltrúum sveitarfélaga varðandi þetta ákvæði í sambandi við gjaldskrár, að sveitarfélögin sjálf ákveði gjaldskrár. Það er í sambandi við ákvörðun um verðlagsmál almennt. Þar verður gengið frá ákveðnum meginreglum við meðferð þessara mála. Sveitarfélögin sjálf eiga í mörgum tilfellum eftir að mynda sér verklagsreglu um það hvernig þau standa að slíkum ákvörðunum. Aðeins ein samtök sveitarfélaga hafa mótað þessa stefnu á undanförnum árum, það eru Hafnasamband sveitarfélaga þar sem tekin er sameiginleg ákvörðun um gjaldskrár hafna og verið hefur um nokkurt árabil. Þar er komið fast form á sem hefur gefist mjög vel. Ég kannast ekki við og vil ekki taka gilt að óathuguðu máli að sveitarfélög hafi yfirleitt aukatekjur af þjónustugjöldum umfram það sem kostar að veita þá þjónustu. Ég kannast ekki við það atriði í rekstri sveitarfélaga og tel að það sé þá undantekning ef það er og á ekki von á að svo sé. Sem sagt, ekki hafa verið gefnar út neinar ákveðnar reglur ennþá um þetta atriði en eins og ég sagði áðan fer fram umr. núna milli viðskrn. og félmrn. við fulltrúa sveitarfélaganna um þá breytingu sem ráðgerð er miðað við stefnu ríkisstj. að komi til framkvæmda.



Herra forseti. Það er alkunna og kom reyndar fram hjá hæstv. félmrh. að það er yfirlýst stefna ríkisstj. að sveitarfélög fái sjálf að ráða verðlagði á þjónustugreinum sínum. Yfirleitt held ég að reiknað sé með því að það taki gildi og komist í framkvæmd frá og með 1. febr. n.k. Þó hygg ég að eins og ástandið er erfitt að lagt verði til við sveitarfélögin að þau fari sem vægilegast í sakirnar. Það stendur alveg sérstaklega á fyrir mér því að í landinu eru lög sem veita mér úrslitaatkv. um orkuverð t. a. m. frá hitaveitum og á rafmagni til heimilisnota. Ég mun þess vegna verða ákaflega staður til að samþykkja verulegar hækkanir yfirleitt á raforku til húshitunar eða á töxtum hitaveitna. En fyrir Reykjavíkurborg stendur alveg sérstaklega á. Taxti Hitaveitu Reykjavíkur er 21% af óniðurgreiddri olíu. Þær hitaveitur finnast þar sem taxtarnir eru 78% af óniðurgreiddri olíu og vill reyndar svo til að þær eru þann veg settar að þær þyrftu hærra til þess að geta staðið við skuldbindingar sínar og nefni ég þar sérstaklega hitaveitur sem þó voru kallaðar hagkvæmar eins og t. a. m. Hitaveita Akraness, Borgarfjarðar og Akureyrar. Borgarstjórn hefur samþykkt að sækja um staðfestingu iðnrn. á 25% hækkun á hitaveitutöxtum, lægra á öðrum töxtum sem gilda um þjónustu þessa fyrirtækis. Ég hef ákveðið að staðfesta það fyrir mitt leyti. Þá myndu taxtar hitaveitunnar e.t.v. vera u. þ. b. á milli 26 og 27% af óniðurgreiddri olíu eða töluvert miklu miklu lægri en gengur yfirleitt hjá varmaveitum landsins. Vísitölufyrirkomulagið - að ég ekki segi geðveiki, vísitölugeðveiki - sem hefur verið í gangi í þessu landi um langa hríð hafði leikið þann veg þetta þjónustufyrirtæki að öll nauðsynleg þjónusta þess var að skreppa saman. Það hafði ekki fjármuni til eðlilegs viðhalds, hvað þá heldur að auka og bæta þjónustuna eins og mikil nauðsyn er á. Ef við tökum sem dæmi að fyrirtækið hafði ekki ráð á að ráðast í frekari orkuöflun t. a. m. í Nesjavallalandi við Þingvallavatn þar sem nú eru reyndar hafnar boranir. Auðvitað kom ekki til greina að halda áfram að svelta þetta glæsilega og lífsnauðsynlega fyrirtæki með þeim hætti sem gert hafði verið. Það er enginn búskapur. Þetta er gamla lagið sem gilti hér t. a. m. í stjórnartíð hv. 3. þm. Reykv., að geyma að borga skuldir sínar til morguns eða næsta mánaðar eða næstu ára, horfast ekki í augu við vandann og slá svo lán til þess að standa undir hallabúskapnum, greiðsluþrota- og gjaldþrotabúskapurinn. Við það ætlum við ekki að búa lengur. Með sérstöku tilliti til þessara ástæðna, þar sem hér er einvörðungu verið að fallast á hækkun taxta Hitaveitu Reykjavíkur sem er langt undir því sem yfirleitt gerist í landinu, getur þetta ekki verið gagnrýni vert. Það er að vísu svo að mjög herðir að heimilum í landinu af ástæðum sem auðvelt er að rekja og var reyndar minnst á hér í gær þar sem ýmsir töluðu þó með öfugum formerkjum, þ. á m. mál sem rennur til þessa atriðis nú. En ég mun verða mjög staður að samþykkja neinar hækkanir meðan þann veg stendur á að allsherjar úttekt fer fram á stöðu orkuveitnanna í landinu, á Rafmagnsveitum ríkisins, á Orkustofnun, hjá Landsvirkjun og orkuveitum öðrum, eins og Akraness og Borgarfjarðar og Akureyrar. Það fer fram á þessu allsherjar úttekt og athugun á rekstrinum. Væntanlega verður gerð gaumgæfileg athugun og endurskoðun á öllum reglum og lögum sem um verð og orkuverð í landinu gilda. Þetta er það margbrotið og vangætt að á því er hin mesta nauðsyn. T.a.m. nefni ég, sem ég lýsti yfir fyrir hátíðar, að nú í þessari viku þó skammt lífi hennar verður skipuð nefnd til þess að endurskoða verðjöfnunargjald af raforku í því skyni að fella það niður enda verði séð fyrir fjárhag þeirra orkuveitna sem þessa gjalds hafa notið. Allar þessar álögur, þessi skattheimta þvers og kruss, við hana er ekki búandi. Hægt er að nefna mörg dæmi sem engu tali taka í þessu sambandi og eru þó ekki öll kurl komin til grafar. Eins og ég segi, meðan verið er að reyna að ráða fram úr þessum miklu vandamálum og þessari vanhæfni sem orkumálin eru í skipulagslega séð verð ég áreiðanlega ákaflega staður að samþykkja neinar hækkanir sem máli skipta nema, eins og ég segi, þessa. Það blasti við fyrir löngu að við svo búið mátti ekki standa lengur hvað snertir þetta mikilvæga fyrirtæki og þegar við hugsum til þess að þetta er kannske aðeins 1/5 af því sem heimili á köldu svæðunum í landinu þurfa að greiða fyrir hitun híbýla sinna er þetta einn veginn ekki of í lagt. Þetta vildi ég að kæmi fram þessa vegna, en ég ítreka að það er stefna ríkisstj. að í framtíðinni verði þann veg að þessum málum staðið að sveitarfélögin fái sem mest sjálfræði um verðlagningu á þjónustu sinni.



Herra forseti. Þær fréttir berast með dagblöðum landsins að Thatcher sé búin að setja lög á sveitarstjórnir í Bretlandi til að koma í veg fyrir að þær vaði áfram með hækkanir á almenning í landinu. Annað tveggja hefur nú gerst að hv. 3. þm. Reykv. hefur gerst skoðanabróðir frúarinnar þar ytra eða að hv. 3. þm. Austurlands hefur villst út af hinni réttu línu. Ég ætla ekki að leggja á það dóm hvort heldur er en satt er það að ákveðið hefur verið að kanna hversu það gefist að láta sveitarstjórnir ákveða gjaldskrárstofna. Lög eru stundleg eins og hæstv. iðnrh. veit hvort sem þau eru um setuna eða annað. Ég vil bæta því við að vissulega höfum við horft á það hér á stór-Reykjavíkursvæðinu að smærri sveitarfélög í nágrenni höfuðborgarinnar hafa komist af með minni skattatekjur af borgurunum vegna þess að Reykjavíkurborg greiddi þeim raunverulegar fjárhæðir í gegnum sínar þjónustustofnanir. Hitt er svo annað mál að þegar slík stefna er mótuð eins og hér er verið að gera er rétt að spyrja sig að því hvort að það eigi við um öll þjónustugjöld að réttlátt sé að sveitarfélögin ákveði þau sjálf. Eitt af þeim þjónustugjöldum sem ekki kemur til greina að sveitarfélög fái sjálf að ákveða er hið svokallaða námsvistargjald sem sett hefur verið á og er notað af stærri sveitarfélögum þessa lands sem tekjustofn, skattheimta á þau sveitarfélög þar sem skólakostur er ekki til staðar og nemendur eru sendir utan af landi til hinna stærri staða. Sú spurning hlýtur fyrst að vakna þegar til þessa er hugsað hvort ekki sé þá eðlilegt að það sveitarfélag sem hefur borið ábyrgð á grunnskólanámi viðkomandi fólks geti sent reikning til þeirra sem fá þessa nemendur e.t.v. sem skattgreiðendur þegar þeir koma á þann aldur. Það hlýtur að vera stór spurning hvort eðlilegt sé að fjárveitingavald Alþingis eða Alþingi standi þannig að málum að það veiti svo mikið fjármagn til uppbyggingar skólakerfa á vissum stöðum að menn sjái sér hreinlega hag í því að byggja þar upp skóla langt fram yfir þarfir til þess að smala svo fólki annars staðar að í þessa skóla með það fyrir augum að hafa skattheimtu af öðrum sveitarfélögum. Ég tel að þarna hljóti menn að staldra við og spyrja: Er það réttlátt að sveitarfélögin fái að ákveða sjálf námsvistargjald eins og gert hefur verið í þessu landi? Ég vil sérstaklega beina þeirri fsp. til félmrh. hvort hann hafi verið með þessi námsvistargjöld í huganum þegar hann ræddi um að sanngjarnt væri að sveitarfélög fengju að ráða sinni gjaldheimtu, sinni þjónustu eins og getið var um hér áðan. Ég vil taka fram að í þeim efnum hygg ég að skynsamlegt sé fyrir Alþingi að leggja hið bráðasta til breytingar á þeim lögum ef menn vilja komast hjá óþarflega hörðum deilum í þessu landi milli hinna smærri sveitarfélaga og hinna stærri.



Virðulegur forseti. Ég má til, þar sem í hlut á svo breiðvaxinn stuðningsmaður hæstv. ríkisstj. sem hv. 5. þm. Vestf. er, að koma hér strax á framfæri leiðréttingu. Þannig segir í Steingrímskveri: „Sveitarfélög ákveði sjálf gjaldskrá þjónustufyrirtækja sinna.“ Það stendur nefnilega ekki til að gera neina sérstaka athugun á þessu. Þessu er slegið í gadda í þessu kveri.



Virðulegi forseti. Til að fyrirbyggja misskilning vil ég endurtaka það sem ég sagði hér fyrr að ráðgerðir eru samráðsfundir milli viðskrn. og félmrn. annars vegar og fulltrúa sveitarfélaganna hins vegar um meðferð þessarar ákvörðunar ríkisstj. sem er í stefnu hennar og er rétt upp lesið hér af hæstv. iðnrh. Hv. 5. þm. Vestf. spurði og talaði um skólakostnaðarlög eða réttara sagt um grunnskólalögin eða framkvæmd þeirra eins og þau eru og námsvistargjaldið sem Reykjavíkurborg hefur reynt að innheimta hjá sveitarfélögum með misjöfnum árangri því mörg sveitarfélög neita þessu. Ennþá hefur ekki verið kveðinn upp neinn úrskurður um að þau væru skyldug til að greiða þetta gjald. Ég tel þetta gjald ekki undir þeim flokki þjónustugjalda sem við erum að tala hér um í sambandi við frelsi sveitarfélaga. En hitt vil ég segja ákveðið og benda á að ekki má dragast öllu lengur að Alþingi taki þessi mál föstum tökum og setji skólakostnaðarlög. Það hefur staðið upp á Alþingi að setja lög um framhaldsskóla og þar í blandast þetta mál í sambandi við skiptingu verkefna milli ríkis og sveitarfélaga að því er varðar skólakostnað. Skýr ákvæði vantar um þetta atriði, um þetta er deilt og ég tel að Alþingi verði sem fyrst að taka ákvörðun um það hvernig með þessi mál verður farið. Hér er vissulega um stórt mál að ræða því allir eru sammála um að allir eigi að njóta réttlætis og jafnréttis í sambandi við aðgang að menntun. Þetta er mál sem er alveg sérstaks eðlis og er laust við það sem við erum að tala um hér almennt um gjaldskrár og þjónustugjöld sveitarfélaga.



Virðulegi forseti. Já, það er mikill munur fyrir fyrirtækin í landinu, m.a. opinberu fyrirtækin, eftir að núv. ríkisstj. tók við. Ekki er nú hallærisbúskapurinn á þeim þessa dagana, þessum fyrirtækjum. Eins og hæstv. iðnrh. hefur margoft bent á er runnin upp gullöld og gleðitíð hjá þessum fyrirtækjum, þau hafa aldrei lifað upp annað eins. Það er sumstaðar þannig hjá þessum fyrirtækjum sem ríkisstj. hefur velþóknun á að þau eru í vandræðum með að koma gróða sínum fyrir þannig að maður gengur undir mannshönd að finna leiðir til að koma gróðanum í lóg eins og hjá fyrirtæki eins og t.d. Póst og síma sem er með margfalt og verulega miklu meira framkvæmdafé á þessu ári en á árinu 1983. Ekki er nú verið að klípa af því þegar þessi fyrirtæki eru annars vegar, ekki verið að fara nákvæmlega ofan í saumana á hlutunum þar heldur eru þau nánast með sjálfsafgreiðslu, þessi fyrirtæki. Svo koma fyrirtækin hjá hæstv. iðnrh., þau eru að fá sjálfsafgreiðslu líka. Og þó hann ætli að vera staður að eigin sögn varðandi húshitunartaxta ætlar hann ekki að láta það gilda þegar kemur að orkufyrirtækjum í Reykjavík. Þá á allt að hækka upp úr öllu valdi, þá er hann ekki staður, þá leggur hann sig á hlemmiskeið og fer á kostum og lætur þetta hækka upp úr öllu valdi. Auðvitað eru taxtarnir hjá þessum fyrirtækjum hér í Reykjavík partur af þeim lífskjörum sem fólkið býr við hér í borginni og auðvitað er ekki hægt fyrir hæstv. iðnrh. að láta sem ekkert sé þegar verið er að hækka Hitaveitu Reykjavíkur margfalt umfram það sem er um annað verðtag í landinu. Auðvitað er það rétt hjá hæstv. iðnrh. að Hitaveita Reykjavíkur var oft hart leikin af ríkisstj. liðinna ára vegna þeirrar aðferðar sem þá var fylgt við að halda verðlagi niðri og gekk þó brösuglega eins og allir vita. Iðulega gekk það nærri fyrirtækjum eins og Hitaveitu Reykjavíkur eins og kunnugt er. En hitt er engu að síður ljóst að staðan er þannig núna að búið er að banna einum hópi í þjóðfélaginu að hækka við sig sína taxta, það er fólkið, bannað er að hækka verðlagið á vinnuaflinu, það er eini taxtinn sem má ekki hækka undir nokkrum kringumstæðum. Ríkisstj. sagði þegar hún var mynduð að hún væri að afnema sjálfvirknina í efnahagskerfinu með því að taka vísitölukerfið úr sambandi. En hvað er það sem hefur í raun og veru gerst? Ríkisstj. hefur tekið vísitölukerfið úr sambandi og bannað sjálfvirknina á kaupið, þar er allt helfrosið og fast, en svo eru aðrir aðilar sem eru með sjálfvirknina í fullum gangi. Einkafyrirtækin fá að hækka eins og þeim sýnist, stöðugt er verið að tala um meira frelsi hjá einkafyrirtækjunum. Fyrirtæki sveitarfélaganna fá að hækka eins og þeim sýnist, þar er sjálfvirknin í gangi, þar er frelsið í blóma, þar er ekki verið að súta það þó að hækkað sé um 1–3% umfram það sem hefur verið og þarf vegna brýnustu verðlagsforsendna. Eins fá ríkisfyrirtækin að hækka grimmt, þar er sjálfvirkni hæstv. ríkisstj. í fullum gangi. Og bankarnir, þar er nú aldeilis sjálfvirknin eins og hv. þm. Stefán Valgeirsson veit. Þeir fá að hækka vaðandi upp úr öllu valdi og vaxtamunur hefur í engu dregist saman hjá núv. hæstv. ríkisstj. Raunvextir eru núna hærri en þeir hafa nokkru sinni verið og liggja með ofurþunga á húsbyggjendum og atvinnufyrirtækjunum í landinu. Þannig að sveitarfélög, ríkisfyrirtæki, einkafyrirtæki, bankar, allir þessir aðilar fá að hækka eins og þeim sýnist sína þjónustu. Þar er allt svo óskaplega frjálst eins og konan sagði í sjálfstæðu fólki og ég veit að hæstv. iðnrh. man hver hún var. Þar er nú aldeilis munurinn, þar er það frelsið. En þegar kemur að verkafólkinu í landinu liggur málið þannig að þar er allt saman rammslegið, þar eru hlutirnir gaddaslegnir fastir og ekkert má hækka, ekki neitt af neinu tagi. Það er þetta sem verið er að tala hér um, að það er sitt hvað Jón og séra Jón gagnvart þessari ríkisstj. Launamennirnir fá ekki að hækka vinnuafl sitt í verði en fyrirtækin búa við gullöld í landinu sem aldrei fyrr, mörg þeirra. Hæstv. félmrh. sagðist ekki vilja viðurkenna að fyrirtæki sveitarfélaganna tækju meira en þyrfti til að standa undir tilkostnaði við ákveðna þjónustu. Ég fer fram á það við hæstv. félmrh. að hann láti gera úttekt á nýjustu taxtaákvörðunum borgarstjórnar Reykjavíkur og sú úttekt verði lögð fram hjá félmn. Nd. Ég fer fram á það við félmn.-menn hv. sem hér eru í salnum núna að þeir sjái til þess að þessi úttekt á töxtum borgarfyrirtækja liggi fyrir þannig að í ljós komi fyrir hæstv. félmrh. hvernig meirihl. í borgarstjórn Reykjavíkur hefur hagað ákvörðunum sínum á töxtum fyrirtækja að undanförnu. Ég er sannfærður um að í mörgum tilvikum hafa þessi fyrirtæki fengið hækkanir langt umfram tilkostnaðarnauðsyn. Þetta hefur verið sýnt fram á af borgarfulltrúum minnihlutaflokkanna í Reykjavík, m.a. Kristjáni Benediktssyni borgarfulltr. Framsfl. í ítartegri grein sem ég sá eftir hann í blaðinu Tímanum fyrir nokkru sem ég geri ráð fyrir að hæstv. félmrh. lesi enn þrátt fyrir hinn nýja útgáfuaðila. Þegar um er að ræða þessar miklu hækkanir hjá fyrirtækjunum verður væntanlega líka að horfa á það hvaða verðbólguáhrif þessar hækkanir hafa og hvaða vandi í efnahagslífinu nú veldur því að Þjóðhagsstofnun spáir auknum verðbólguhraða á næstunni. Hvað er það sem veldur því að Þjóðhagsstofnun spáir að verðbólgan fari vaxandi núna næstu mánuði? Það eru gjaldskrár fyrirtækja hæstv. iðnrh. sem hann á að sjá um. Í grg. Þjóðhagsstofnunar um efnahagsástandið í byrjun þessa árs sem send hefur verið forustumönnum stjórnmálaflokkanna kemur fram að hætta er á að framfærsluvísitalan „sýni örari breytingar á næstunni einkum vegna áhrifa taxtahækkana ýmissa þjónustufyrirtækja“. Hér er bersýnilega um það að ræða að þessi fyrirtæki, m.a. opinber fyrirtæki, eru að breytast í einn helsta verðbólguvaldinn, efnahagsvandamálið, sem Þjóðhagsstofnun bendir í raun og veru á númer eitt þegar hún ræðir um að verðbólga muni fara hér vaxandi á næstunni. Þetta er þáttur sem verður að hafa hér til hliðsjónar líka. Ég vil svo aðeins að lokum benda á að miðað við áætlun Þjóðhagsstofnunar verða skattar til sveitarfélaganna á þessu ári um 8.2% af tekjum greiðsluárs. Þessi tala var 6.8% á árinu 1983 þannig að ljóst er að álagðir skattar til sveitarfélaganna verða hærra hlutfall af tekjum greiðsluársins en nokkru sinni síðan 1974. Hæsta hlutfallið á undan árinu 1984 er árið 1975, þá fór þetta hlutfall upp í 7.6%. Það er mat Þjóðhagsstofnunar að þessi hækkaða álagning sveitarfélaganna þýði 7–800 millj. kr. í skattabyrði á landsmönnum í heild. Nauðsynlegt er að þetta liggi fyrir. Ég fer fram á það við hæstv. félmrh. að hann útvegi félmn. Nd. upplýsingar og yfirlit um heildarálagningu sveitarfélaganna á þessu ári. Nú eru flest stærstu sveitarfélögin búin að ákveða sína útsvarsprósentu þannig að það ætti að liggja fyrir hvað álagðir skattar sveitarfélaganna verða háir sem hlutfall af tekjum greiðsluársins 1984. Það stefnir sem sagt á 8.2% af tekjum greiðsluársins sem er hæsta tala í 10 eða 11 ár, þannig stendur það. Þó að þetta frv. sem hér er á dagskrá láti lítið yfir sér felur það staðreyndir í sér engu að síður.



Virðulegi forseti. Auðvitað er eðlilegt og sjálfsagt að miðað við ríkjandi kringumstæður í þjóðfélaginu gæti ráðh. þess ekki hvað síst að ekki sé hreyft um of fram álögum á almenning í landinu umfram það sem verið hefur. Ég fagna því þess vegna að hæstv. iðnrh. gefur yfirlýsingu um að hann ætli sér að vera staður þó að vissulega, eins og hann greindi frá, kunni að koma til undantekninga í þeim efnum. Hins vegar er ekki að sjá að hæstv. ríkisstj. sem heild hafi verið mjög stöð í því að taka til sín auknar álögur af almenningi í landinu við afgreiðslu t.d. síðustu fjárlaga og það virðist ætta að halda áfram, a.m.k. á sumum sviðum. Ekki er síst ástæða til að bæjar- og sveitarstjórnir hugi líka að því að nánast er kreppuástand í þjóðfélaginu. Búið er að skerða kjör launþega meira en nokkru sinni hefur verið gert áður, a.m.k. um margra áratuga skeið, og ástæða til að vekja athygli þeirra bæjar- og sveitarstjórnarmanna á því sem ekki hafa vitneskju þar um ef þeir skyldu vera einhverjir sem ég hygg þó að ekki séu fyrir hendi. Því öllum hlýtur að vera ljóst hversu mikið er búið að rýra kaup og kaupmátt og kjör allra launþega í landinu á undangengnum nokkrum mánuðum. Það er rétt sem fyrrv. hæstv. félmrh., núv. hv. 3. þm. Reykv., sagði áðan að taxtarnir á heita vatninu í Reykjavík eru partur af launakjörum fólksins hér. En þessi ágæti hv. þm. hefði átt að huga að þessu fyrr. Þetta er líka partur af launakjörum launafólks úti á landi, þ.e. raforkuverð og sá upphitunarkostnaður sem það hefur orðið að búa við og verður að greiða. Ekki var að sjá á hæstv. félmrh. fyrrv. ríkisstj. að hann tæki nærri sér að hrifsa til sín fjármagn sem búið var að skattleggja til að greiða til þessa fólks og nota það í annað. Þá heyrðust ekki hér yfirlýsingar um að það væri partur af launakjörum fólksins sem hér væri verið um að fjalla. Ég er ekkert hissa á því þó að hann sem þm. Reykv. taki þetta mál upp nú í því formi sem hann gerir. En mér hefði fundist að hv. þm. hefði átt að muna eftir þessu öll sín ráðherraár þegar hann hlunnfór launafólk víðs vegar út um landið, ekki síst á köldu svæðunum, með því að taka ófrjálsri hendi peninga sem hann átti að skila til þess. Það er líka rétt hjá hv. 3. þm. Reykv. að í raun og veru er hin eina sjálfvirkni sem bönnuð er af kaupinu. En það er eins og mig minni - hv. 3. þm. Reykv. leiðréttir ef það er ekki rétt - að við afgreiðslu á brbl. ríkisstj. í lok síðasta árs, við bann á vísitölubótum, að hv. 3. þm. Reykv. svo og fleiri Alþb.-menn greiddu atkv. gegn þeirri brtt. okkar Alþfl.-manna að afnema líka sjálfvirknina hjá ríkinu. Ég hygg að þetta sé rétt, hv. þm. Svavar Gestsson, og mér þætti vænt um ef hv. þm. kæmi hér upp á eftir ef þetta er rangt og lýsti því yfir að hann hefði ekki greitt atkv. gegn þessu. Þá yrði flett upp á því til sönnunar. En það er auðvitað tvískinnungsháttur að greiða atkv. gegn því að afnema sjálfvirknina hjá ríkisfyrirtækjunum, að þau geti alltaf velt áfram eftir verðbólgunni, en á sama stigi að gagnrýna að það sé gert í sambandi við launin. Hér hefur aðeins komið inn í umræðuna margumtalað námsvistargjald. Mér þætti fróðlegt að fá um það vitneskju t.d. hvaða afstöðu hæstv. félmrh. hefur til þess sem fyrrv. sveitarstjórnarmanns og framarlega í herbúðum sveitarstjórnarmanna í landinu, hvort hann telur slíkt námsvistargjald eiga rétt á sér eða eðlilegt. Mér þætti líka gaman að heyra afstöðu hæstv. iðnrh. í þessum efnum, hver hans afstaða er til þessa. Ég veit ekki betur en a.m.k. vel flestir ef ekki allir sveitarstjórnarmenn í hans kjördæmi hafi mótmælt þessari gjaldtöku. Þess vegna væri fróðlegt að heyra afstöðu hans. Ef þetta á svona fram að ganga með því að Reykjavíkurborg líðist að taka slíkt gjald af skólafólki á þessu svæði sem kemur utan af landsbyggðinni hlýtur að koma upp sú eðlilega krafa frá hinum ýmsu t.d. sjávarplássum og fleirum úti á landsbyggðinni að greitt sé sérstakt gjald af því skólafólki héðan úr Reykjavík sem aflar mikilla tekna úti á landi við fiskvinnslu yfir sumarmánuðina. Það er ekki síður réttlætanlegt að taka upp slíkt gjald til þess að taka af fólki sem kemur á svæði til að afla sér stórra peninga á svipaðan hátt og menn ætla hér að fara að taka gjald af fólki sem kemur til þess að afla sér menntunar. Sem í raun og veru þýddi það einvörðungu ef af yrði að þetta fólk utan af landi mundi ílengjast og festast hér miklu frekar en nú gerist. Ég vildi líka gjarnan heyra hver afstaða hv. 3. þm. Reykv. er í þessu námskostnaðargjaldi, hvort hann tetur það eðlilegt og réttlætanlegt eða sjálfsagt að Reykjavíkurborg taki upp slíka gjaldheimtu af nemendum utan af landsbyggðinni. Það væri fróðlegt að heyra slíkt. Og með áframhald af þessu bíð ég eðlilega eftir því að fá þá vitneskju sem hér hefur verið beðið um. Ég geri mér vonir um að hún sé föl og komi hér fram.



Virðulegi forseti. Ég heyrði það áreiðanlega rétt að hv. 3. þm. Reykv. héldi því hér fram í ræðu sinni að það væri gullöld hjá ýmsum fyrirtækjunum í þessu landi. Hrein gullöld. Hvaðan ber mann að garði sem heldur slíku og þvílíku fram?  Þá stefndi hallarekstur Landsvirkjunar í 400 millj. kr. Það hafði verið búið þannig að henni árið 1982 að halli hennar varð 152 millj. kr. Hvernig var hann jafnaður? Með erlendri lántöku auðvitað, dollaralánum. Með hverju - og nú bið ég um útreikning og upplýsingar - ef svo hefði haldið fram sem horfði og 400 millj. kr. hallarekstur hefði orðið á Landsvirkjun árið 1983, með hverju átti að borga hann? Við þessu verða að gefast skýr svör, því annars er ekki tekið mark á málflutningnum, sem heldur því fram að það sé af einhverri sérstakri góðvild að teknar eru svo erfiðar ákvarðanir um stórhækkun orkuverðs til heimilanna í landinu til þess að þessi fyrirtæki verði rekin. Menn þekkja e.t.v. þá útreikninga. Ef við hefðum greitt verðgildi raforkunnar, hefðum aðeins haldið við verðgildinu frá 1972–1982, þá hefði Landsvirkjun skuldað 100 millj. dollara minna en hún gerir í dag. Þetta heitir að fresta til næsta árs eða næsta áratugar því sem þyrfti að vinna á þessu nú. 100 milljónum dollara minna, ef við hefðum staðið undir og greitt verðgildi raforkunnar þennan áratug. En það var ekki gert og því er nú svo komið sem komið er, að menn uppskera eins og þeir sá og þetta hvílir á og skellur yfir með ofurþunga. En ég vil líka minna þá á það, sem ofbýður hið stórhækkaða orkuverð, að á fjárlögum fyrir árið 1983, sem fyrrv. ríkisstj. afgreiddi, voru 35 millj. kr. ætlaðar til orkujöfnunar í landinu. Á þeim fjárlögum sem síðast voru afgreidd eru það 230 millj. kr. eða 700% hækkun milli ára. Ég get upplýst það að sótt var á um hækkun hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur. Af ýmsum ástæðum var talin þörf á hækkun raforkuverðs Rafmagnsveitu Reykjavíkur. Það varð samkomulag við borgaryfirvöld um það að ekki yrði um hækkun að tefla. Það varð samkomulag um það. Og ég held að ef ekki breytist annað stórlega til hins verra þá megi fullyrða að á árinu 1984 verði engar rafmagns- eða orkuverðshækkanir yfirleitt, ekki rafmagnshækkanir, segi ég. En þessi hækkun, sem ég tel sjálfsagða, verður hjá Hitaveitu Reykjavíkur. Ég endurtek að ég mun verða mjög staður og reyna til hins ýtrasta að sporna gegn öllum orkuverðshækkunum, og hef enda enn sem komið er vald til þess. En þær röksemdir voru löngu fluttar fram við mig um nauðsyn Hitaveitu Reykjavíkur á hækkunum og hefði raunar þurft að koma fyrr til, hinn 1. nóv. raunar ef vel hefði átt að vera. En samkomulag varð um að fresta því þá. Auðvitað er þetta þáttur í kjörum, þó það sé ekki í launakjörum, fólksins sem hér býr. Hverjum dettur annað í hug? Gengur einhver í grafgötur um það? Og þess vegna er það auðvitað sem menn hika við og hugsa sig um vandlega og taka ekki slíkar ákvarðanir eða samþykkja slíkar hækkanir nema í hinni ýtrustu nauðsyn. Um það sem spurt var um námsvistargjald er mér ekkert umhendis að lýsa því yfir að það er mikill fleinn í mínu holdi. Og vænti ég þess að menn reyni til við að ná annarri skipan mála eða öllu heldur að ekki verið horfið að þessu fyrirhugaða ráði.



Virðulegi forseti. Vegna þeirrar fsp. sem hér hefur komið fram sé ég mig tilneyddan að koma aftur í ræðustól. Við erum að vísu komin langt frá því umræðuefni sem er hér á dagskrá. Ég vil í sambandi við þær óskir sem hv. 3. þm. Reykv. bar hér fram lýsa því yfir að ég mun að sjálfsögðu leita eftir því við Reykjavíkurborg að láta gera úttekt á því sem hann spurði um í sambandi við taxta fyrirtækja Reykjavíkurborgar og reyna að fá greinargóð svör fyrir félmn. og enn fremur upplýsingar um álagningaráform sveitarfélaganna 1984. En ég vil benda á það sem staðreynd að aðeins örfá sveitarfélög í landinu eru búin að taka lokaákvörðun um álagningarprósentu. Fá þeirra eru búin að ganga frá fjárhagsáætlun fyrir árið 1984 en þessi mál eru nú til umræðu hjá flestum sveitarfélögum, a.m.k. stærri sveitarfélögum. Ég vil einnig endurtaka það, að ég dreg mjög í efa þá fullyrðingu hv. 3. þm. Reykv. að sveitarfélögin misnoti álagningu þjónustugjaldanna. Ég þekki það ekki og ég vil benda á það, að ef við eigum að tala um einhver rök í þessu máli þá getum við bent á það að skuldastaða sveitarfélaga við síðustu áramót var neikvæð um yfir 500 millj. Svo erfið var fjárhagsstaða þeirra á s.l. ári. Í sambandi við ræðu hv. 3. þm. Vestf. fullyrði ég það, og ég veit að hann þekkir það ósköp vel sjálfur úr sinni heimabyggð eða sínu kjördæmi, að sveitarstjórnir í landinu gera sér fulla grein fyrir gjaldþoli sinna þegna. Ég tel að þeir séu það nálægt þeim vettvangi að þeir geri sér fulla grein fyrir hvernig þau mega beita sínum gjaldstofnum með tilliti til þeirra aðstæðna sem eru á hverju svæði. Það er alveg ljóst. Í sambandi við námsvistargjaldið, af því hann spurði mig beint um það, vil ég lýsa því yfir að ég hef alltaf verið andvígur þessu gjaldi, og ef barist gegn því og beitt þeirri aðstöðu sem ég hef haft í samtökum sveitarfélaga til að mótmæla þessu gjaldi. Og mér er kunnugt um að fjöldi sveitarfélaga í landinu hefur mótmælt þessu gjaldi og alls ekki greitt það þó að óskað hafi verið eftir því. Eins og hv. þm. sjálfsagt vita er þetta gjald byggt á iðnfræðslulögunum sérstaklega. Það er vísað til þeirra þegar reynt er í sambandi við framhaldsskólana, aðallega fjölbrautaskólana, að ná þessu gjaldi af sveitarfélögunum. Ég vil endurtaka að það er óhjákvæmilegt að Alþingi fari að takast á við þessi mái. Ég vona að hæstv. menntmrh. leggi fljótlega fram frv. til laga um framhaldsskóla og frv. til l. um skólakostnaðarlög sem taka af öll tvímæli um það hvernig á að fara með þessi mái. Á því er mikil þörf. Við höfum ekki efni á því í okkar þjóðfélagi að skapa ófrið milli þéttbýlis og dreifbýlis hvað þetta varðar. Við viðurkennum að allir eiga sama rétt á aðstöðu til náms og það er mjög óeðlilegt að gera þann mikla mismun sem liggur í þessu gjaldi. Ég vonast til þess að unnt verði að koma því þannig fyrir að þetta gjald verði ekki innheimt.



Virðulegi forseti. Það er nú alllangt liðið síðan fyrri hluti umræðunnar um þetta mál, breyt. á lögum um verslunaratvinnu, fór hér fram, en frv. sem hér um ræðir og er nú á dagskrá gerir ráð fyrir að settar verði ákveðnar reglur varðandi leyfi til að stunda innflutningsverslun. Ég held að í rauninni hafi flest það verið komið fram sem máli skiptir um mál þetta í þeirri ítarlegu umr. sem fór hér fram fyrir hátíðarnar. Ég tel ekki ástæðu til að orðlengja frekar þar um og vænti þess að málið fái skjóta og skýra meðferð í hv. fjh.- og viðskn., sem væntanlega fær málið til meðferðar.



Herra forseti. Fyrir því getur varla fundist nokkur réttlætisvottur að menn geti auðgast á því eða setið yfir hlut annarra vegna þess eins að á landi þeirra sé jarðskorpan eitthvað þynnri en annars staðar. Þetta frv., sem ég mæli hér fyrir, er flutt út frá þeirri réttlætiskennd að við viljum ekki að menn auðgist með svo einkennilegum hætti eða vegna þess eins hvernig hagar til með jarðskorpuna á hverjum og einum stað. Þetta frv. felur í sér þá stefnumörkun, að sú orka sem fólgin er í háhitasvæðum sé sameign þjóðarinnar. Djúphiti yrði sem sagt almannaeign. Hins vegar er gert ráð fyrir að jarðvarmi á lághitasvæðum og yfirborðshiti yrði hvarvetna háður einstaklingsrétti landeigenda. Það er kunnara en frá þurfi að segja að Alþfl. hefur lengi haft á stefnuskrá sinni að binda það í lög að eignarráð íslensku þjóðarinnar á landinu og miðunum séu sameign, að landið verði þjóðareign, að orkulindirnar verði sameign þjóðarinnar og byggðin í landinu háð vaxtarrými án þess að þurfa að greiða okurgjald fyrir. Viðgangur byggðar og atvinnu í landinu þarfnast þess að orkulindir fallvatna og jarðvarma séu virkjaðar í almannaþágu og landrými sé ráðstafað til mannvirkjagerðar. Það er vitaskuld gagnstætt öllu réttlæti að einstakir landeigendur geti hirt stórgróða vegna þess eins að þjóðarnauðsyn og atþjóðarþörf hafi gert lönd þeirra verðmæt án nokkurs tilverknaðar þeirra sjálfra. Vegna þessarar stefnumörkunar hefur Alþfl. á undanförnum þingum flutt nokkur lagafrv., þar á meðal frv. til l. um endurskoðun á eignarnámsbótum sem gilda munu fyrst og fremst í nágrenni við þéttbýli. Í annan stað um að afréttir, sem ekki eru skilmerkilega í eign annarra, séu lýstir sameign þjóðarinnar og í þriðja lagi, svo ég telji aðeins þrennt, það frv. sem ég mæli hér fyrir. Þetta lagafrv. fjallar sem sagt sérstaklega um þann djúphita sem fólginn er í iðrum jarðar og að gera hann að almannaeign. Það má segja að hugmyndin um þjóðareign landsins sé jafngömul jafnaðarstefnunni og hún var í fyrstu stefnuskrá Alþfl. Sá hugsunarháttur hefur ríkt hér á landi til skamms tíma að landrými sé feikinóg og náttúruauðlindir takmarkalausar. Fleiri þjóðir hafa reyndar vaðið í þeirri villu. Nú er annað komið á daginn. Allt er þetta takmarkað og þjóðin deilir um auðlindir landsins, en óttast eyðingu lands og nytjafiska. Þau frv. sem Alþfl. hefur flutt áður um þetta efni hafa oft mætt harðri mótspyrnu íhaldssamra afla, en það verður að segjast eins og er að þær hafa vakið þjóðarathygli og fengið undirtektir um land allt. Við höfum stundum orðað það svo, Alþfl.-menn, að grundvallarsetning íslenskrar stjórnarskrár ætti í rauninni að vera eitthvað á þessa leið að því er þetta mál varðar, að íslenska þjóðin öll, einn fyrir alla og allir fyrir einn, á Ísland allt, gögn þess og gæði og miðin umhverfis það. Það er vitaskuld ljóst að æðsta stofnun þjóðarinnar, Alþingi, fer með umráðarétt á þessari eign, en getur með sérstökum lögum og reglum veitt einstaklingum, fyrirtækjum og félagsheildum, t.d. sveitarfélögum, tiltekinn rétt til þessara gæða. Við jafnaðarmenn lítum svo á að það sé fráleitt að fjölmennar byggðir nái ekki að virkja nærtæk fallvötn til framleiðslu á orku og á sama hátt að virkja jarðhita til framleiðslu á hita, hvort heldur er til húshitunar eða iðnaðar. Við teljum fráleitt að einstakir landeigendur geti staðið í vegi fyrir framförum af þessu tagi. Við teljum að sá jarðvarmi, sem ríki og samfélagslegt fjármagn og framtak þarf til almannanota, eigi að vera þjóðareign og taka skuli hann til almannaþarfa án stórgjalds til hugsanlegra landeigenda. Við teljum að það stríði gegn eðlilegri réttarkennd að land- eða lóðareigandi grípi af því offjár að þétt byggð hafi án hans tilverknaðar myndast í eða við landareign hans og þurfi vaxtarrúm. Það er af þessum sökum sem við höfum flutt þau lagafrv. sem ég gat um áðan varðandi sameign þjóðarinnar á landinu. Að því er varðar það mál sérstaklega sem ég mæli hér fyrir, þ.e. breytingu á orkulögum, er það svo, að um það hafa oftlega áður verið flutt lagafrv. hér á Alþingi af fulltrúum ýmissa flokka og þm. Alþfl. hafa oft áður verið meðal flm. lagafrv. um almannaeign á jarðhita. Það má segja að megindrögin í því frv. sem ég mæli hér fyrir séu hin sömu og í þeim frv. sem áður hafa verið flutt, t.d. á árunum 1972–1977, og þar á meðal sem stjfrv. af þáv. hæstv. iðnrh. Magnúsi Kjartanssyni og síðar sem þmfrv. sem flutt var af ýmsum þm. Í þessu frv. er þó gerð ein veigamikil breyting frá fyrri frv., nefnilega sú, að sveitarfélög eða samtök sveitarfélaga eða fyrirtækja þeirra, sem keypt hafa sér land með vinnslu háhita í huga eða rétt til vinnslu fyrir gildistöku laganna, skuli halda rétti sínum óskertum. Eins og ég gat um fyrr í máli mínu er í þessu lagafrv. greint á milli umráða- og hagnýtingarréttar á jarðhita eftir því hvort hann er að finna á háhitasvæðum eða lághitasvæðum. Allur jarðhiti á lághitasvæðum er háður einstaklingsrétti landeigenda samkv. þessu frv., en annar jarðhiti, þ.e. á háhitasvæðum, er í almannaeign og í umráðum ríkisins samkv. þessu frv. Þó er gert ráð fyrir að þeir sem borað hafa eftir jarðhita á háhitasvæðum og byrjað vinnslu hans fyrir gildistöku laganna eða keypt sér þar rétt til vinnslu hafi þann rétt óskertan áfram. Samkv. þessu frv. er líka óheimilt að aðrir aðilar en ríkið og þeir sem leyfi ríkisins fá bori eftir jarðhita á háhitasvæðum. Ráðh. sá sem fer með orkumál hefur samkv. frv. heimild til að leyfa vinnslu jarðhita á háhitasvæðum til minni háttar nota, en að öðru leyti skal skipa því með löggjöf hverju sinni. Með því er tryggt að nýting þessara orkulinda verði sem hagkvæmust fyrir þjóðina. Í samræmi við 2. gr. orkulaga er Orkustofnun ætlað það hlutverk að ákveða nánar hver séu mörk háhitasvæða, en til að auðvelda Orkustofnun eftirlit með hagnýtingu jarðhitans er ákveðið að skylt sé að tilkynna henni allar boranir eftir jarðhita sem eru dýpri en 100 metrar. Enn fremur eru sett ákvæði um heimild til eignarnáms á aðstöðu vegna borunar og vinnslu jarðhita á háhitasvæðum. Með þessu frv., ef að lögum verður, eru eignarrétti einstaklinga sett tiltekin almenn takmörk án þess að bætur komi fyrir, en heimild löggjafans til að setja eignarréttindum almennar takmarkanir er fyrir löngu viðurkennd af dómstólum. Það verður að segja að nýting háhitaorkunnar telst ekki til þeirra nota af landi sem heyra til venjulegrar hagnýtingar á eignarrétti fasteigna. Verðmæti fasteigna í jörðu hafa ekki orðið til fyrir mannlega starfsemi. Það er líka ljóst að til rannsókna á hagnýtingargildi hinna einstöku háhitasvæða þarf að kosta miklu fé, en þar sem niðurstöður slíkra rannsókna hljóta ávallt að vera óvissar er vafasamt að einstakir landeigendur hætti fé sínu til slíkra rannsókna. Fjárfesting í tækjum til rannsókna og vinnslu jarðhitans á háhitasvæðum hlýtur að verða a.m.k. flestum einstökum landeigendum ofviða, svo að ekki sé tekið dýpra í árinni. Það er líka nauðsynlegt að nýting jarðhita á hverju einstöku háhitasvæði lúti stjórn eins aðila, þar sem skipulagslausar boranir á sama svæði af hálfu fleiri aðila mundu leiða til óþarfa sóunar og árekstra þar sem síðari boranir gætu raskað vinnslu jarðhita úr borholum sem áður hafa verið boraðar. Af þessum ástæðum hefur þótt rétt að tryggja með lögum, eins og þetta frv. gerir ráð fyrir, að jarðhiti á háhitasvæðunum verði nýttur á þjóðhagslega hagkvæman hátt án þess þó að koma í veg fyrir eðlileg not landeigenda af fasteignum sínum. Að svo miklu leyti sem landeigandi verður fyrir takmörkunum á eignarrétti sínum á landi vegna borunar og vinnslu jarðhita á háhitasvæðinu ber honum að sjálfsögðu að fá fullar bætur fyrir. Með þessu lagafrv. er fylgirit þar sem þekkt háhitasvæði eru talin upp. Það er reyndar gert í lagafrv. sjálfu og gerð grein fyrir því að líklegt sé að finnast muni fleiri háhitasvæði innan gosbeltanna á Íslandi. Flest þessi háhitasvæði eru allhátt yfir sjó, en á tveimur þekktum háhitasvæðum, Reykjanesi og Svartsengi og líklega í Eldvörpum, er djúpvatnið sjór, en annars staðar ósalt grunnvatn sem hitnað hefur við hringrás djúpt í jörðu. Hvert háhitasvæði er sjálfstætt rennsliskerfi og getur vinnsla á einum stað raskað rennsli á öðrum stöðum í kerfinu. Af þessum sökum er mikilvægt að vinnsla jarðvarma á hverju svæði sé undir yfirstjórn eins aðila. Í 1. gr. frv. er að finna skilgreiningu á háhitasvæðum. Jafnframt eru talin upp þau jarðhitasvæði sem ekki falla undir þessa skilgreiningu. Í 1. gr. er líka kveðið á um að ríkið eigi allan umráðarétt til hagnýtingar á jarðhita- og háhitasvæðunum, en landareign hverri fylgir réttur til umráða og hagnýtingar jarðhita á lághitasvæðunum og takmarkaður réttur til nýtingar á háhita landeiganda til handa. Síðan er tiltekið í 2. gr. að ríkið eigi rannsóknarréttinn að því er þessi svæði varðar og landeiganda sé skylt að leyfa þeim mönnum sem ríkið eða leyfishafi gerir út í þeim tilgangi aðgang að landareigninni í rannsóknarskyni, en skemmdir ef einhverjar verða skuli bættar að fullu eftir mati. Ákveðið er að leyfi ráðh. skuli bundið þeim skilyrðum að Orkustofnun eigi þess kost að fylgjast með rannsókninni. Í 3. gr. er tiltekið að til vinnslu jarðhita á háhitasvæði þurfi að öllu jöfnu leyfi Alþingis. Ráðh. sé þó heimilt að veita leyfi til minni háttar vinnslu, eins og nánar er tiltekið í greininni. Síðan er tiltekið að þau sveitarfélög eða samtök sveitarfélaga eða fyrirtæki sveitarfélaga sem keypt hafa sér land með vinnslu háhita í huga eða rétt til vinnslu jarðhita á háhitasvæði fyrir gildistöku þessara laga skuli halda rétti sínum óskertum. Nánari ákvæði eru síðan um hver sé réttur sveitarfélaganna og hvernig fara skuli með umsóknir sem berast og þá einkum og sér í lagi það sem þegar hefur átt sér stað á háhitasvæðum áður en lögin taka gildi. Það er þetta atriði einkum og sér í lagi, þar sem komið er til móts við sveitarfélögin og fyrirtæki þeirra og stofnanir, sem er frábrugðið því sem var í hinum fyrri frv. sem ég gat um. Ég sé tæpast ástæðu til þess, herra forseti, að rekja efnisþætti öllu nánar. En ég vil leggja áherslu á að eins og þetta frv. er nú búið er leitast við að ná þeim markmiðum sem ég held að hafi komið fram í máli mjög margra þm. á Alþingi og hefur víða komið fram meðal almennings í landinu án þess að gengið sé svo langt í því að ríkið eignist allar orkulindir af þessu tagi að menn ættu að þurfa að hrökkva í kút þess vegna. Eins og ég gat um er hér um það að ræða að taka háhitann sérstaklega fyrir og setja lög um það efni, en láta lághitasvæðin óhreyfð. Hugmyndin er sem sagt sú, að með því að flytja þetta í þessu formi geti fleiri um það sameinast, en það er ekki vansalaust að svo lengi sem þetta mál hefur verið í umr. meðal þjóðarinnar og á Alþingi skuli Alþingi ekki enn hafa haft uppburði í sér til að setja lög og taka afstöðu í þessum efnum. Það er slæmur ljóður á þinginu að það kinoki sér við ýmiss konar lagasetningu sem mjög brýn er í þessum efnum. Ég tel einmitt að það mál sem ég mæli hér fyrir sé af því tagi þó að þessi hafi því miður orðið örlög þess alloft. Þess vegna vil ég skora á alþm. að hyggja nú vel að þessu máli og koma þá frekar fram með brtt. og semja sig fram til lausnar á málinu en láta það enn einu sinni daga hér uppi óafgreitt. Að endingu, herra forseti, vænti ég þess að við munum njóta ötuls stuðnings hæstv. iðnrh. í þessu máli og legg til að að lokinni umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. iðnn. þessarar deildar.



Virðulegi forseti. Ég hygg að þing þau sem ég hef setið séu færri en hin, að ekki hafi komið fram frv. í þessa veru frá þm. Alþfl. Margt er í þessu frv. rétt og vel athugað. Ég vænti þess að þótt ég taki þann veg undir verði það ekki metið á þann veg að ég sé með öllu að fallast á grundvallarsjónarmið jafnaðarmanna til eignarréttarins. Ég er að vísu eignarréttarsinni og jafnvel séreignarréttarsinni, en á hinn bóginn er ég ákafur fylgismaður þess að hagsmunir fárra verði að víkja fyrir hagsmunum fjöldans og þá alveg einkum og sér í lagi í því falli sem einstaklingurinn getur ekki nýtt sér hagsmunina eins og hann í fæstum tilfellum getur eða einkum þegar um er að tefla háhitann í landinu. Þar verður þjóðfélagið sjálft að koma til skjalanna. Ég hef leitað mér lögfræðilegrar aðstoðar og ráðgjafar til að gera athugun á eignarréttarmálum vegna háhitans, jarðhitans og virkjunarréttar. Það er rétt sem hv. 3. þm. Reykn. tók fram, það er ekki vansalaust að reyna ekki að ná festu í þessu máli og ég verð að segja að mér sýnist þetta frv. vera í átt til þess samkomulags sem við hljótum að leita eftir að við náum um þessi mikilvægu mál, að við höfum fast undir fótum. Að athuguðu þessu frv. og grg. þess held ég að það skilji ekki eins margt að og menn skyldu að ósynju halda. Ég mun þess vegna beita mér fyrir því í framhaldi af niðurstöðu þeirrar athugunar sem nú fer fram á vegum iðnrn. að þetta mál verði hið allra fyrsta tekið upp í því skyni að við náum samkomulagi sem hið háa Alþingi geti sæmilega við unað og við búið og þjóðin við búið á næstunni. Ég á von á því að þess verði ekki langt að bíða að þau atriði skýrist, en ég er auðvitað meðmæltur því að þetta frv. fái þinglega meðferð og athugun í sérstakri nefnd. Það getur líka orðið til hjálpar við að ráða þessu endanlegan farveg.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. undirtektir hans við þetta mái. Ég óttaðist það undir fyrri hluta ræðu hans að hann ætlaði að falla í sömu gryfjuna og maður hefur oft heyrt hjá hæstv. ráðherrum að ekki væri hægt að standa í þessu stússi vegna þess að málin væru í athugun í rn. sem orðið er heldur leiðigjarnt. Ég hef hlustað á það í ýmsum málum, þ. á m. í þessu máli einhvern tíma áður. En svo skemmtilega brá við að hæstv. iðnrh. féll ekki í það farið. Hann sagði að vísu að hann hefði leitað sér lögfræðilegs álits á þessu máli og um það er ekki nema gbtt eitt að segja, en að öðru leyti kvað við þann tón að sjálfsagt væri að reyna að ná samstöðu um málið og það gæti fengið þinglega meðferð. Ég læt í ljós sérstaka ánægju mína með þessi viðbrögð iðnrh. og að hann skuli vera sammála mér og okkur Alþfl.-mönnum um það mat að frv. í þeim búningi eins og það er hér núna sé á þann veg að verið sé að teygja sig til samkomulags þannig að sem flestir geti bærilega við unað. Ég vænti þess að þeir lögfræðingar sem hæstv. iðnrh. hefur á sínum snærum og hefur til verksins ráðið hraði nú frekar störfum sínum. Ég veit að hæstv. iðnrh. getur verið harla drjúgur við að reka á eftir mönnum ef því er að skipta þannig að farið geti saman í starfi nefndarinnar við athugun á þessu frv. að njóta þeirra gagna sem hæstv. iðnrh. mundi þá fá í þessu máli. Það mundi geta auðveldað afgreiðslu málsins og ég lýsi yfir fullum vilja til samstarfs um málsmeðferðina. Eins og ég sagði í upphafsorðum mínum er það ósk okkar að menn teygi sig nú frekar til samkomutags um þetta mál og reyni að afgreiða það því að það er ekki vansalaust, eins og bæði ég og hæstv. ráðh. höfum bent á í máli okkar áður, að mál eins og þetta liggi óhreyft árum saman, komist ekki til afgreiðslu þegar í rauninni er orðin svo brýn nauðsyn á að setja lög um þetta efni og fyrir því almennur vilji og skilningur í þjóðfélaginu og síðast en ekki síst þegar ljóst er að væntanlega mun mikill meiri hl. alþm. gjarnan vilja setja lög sem eru í þá veru sem hér er mælt fyrir, svo að ég fari nú ekki út í að togast á um einstök orð, málsgreinar, kommusetningu eða þvílíka smámuni. Sem sagt, herra forseti, þakka ég hæstv. iðnrh. fyrir þessar undirtektir og vona svo sannarlega að gott á viti.



Herra forseti. Ég hef leyft mér þskj. 117 að flytja frv. til l. um breytingu á lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Frv. fjallar um að ef sjóðfélagi lætur ekki eftir sig maka, en aftur á móti börn, sem voru að hluta eða að öllu leyti á framfæri hins látna sjóðfélaga, skal makalífeyririnn ganga til barnanna fram til 24 ára aldurs. Heimilt er að framlengja þær greiðslur samkv. nánari ákvörðun sjóðsstjórnar ef um er að ræða langvarandi sjúkdóm, fötlun eða aðrar erfiðar félagslegar aðstæður barna sjóðfélaga. Reglur um makalífeyri eru nokkuð mismunandi hjá lífeyrissjóðunum. Að því er varðar Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins gilda eftirfarandi reglur: 1. Við lát sjóðfélaga fær maki greiddan makalífeyri sem er 20% af greiddum launum að viðbættu 1% fyrir hvert iðgjaldagreiðsluár. 2. Hafi sjóðfélagi verið tvígiftur og lætur eftir sig tvo maka skiptist makalífeyririnn milli þeirra í hlutfalli við þann tíma sem hvor þeirra hefur verið giftur hinum látna á þeim tíma sem hann ávann sér lífeyrisréttindi. Mér er ekki kunnugt um að slíkt ákvæði um tvískiptingu makalífeyris sé hjá öðrum lífeyrissjóðum. 3. Í þriðja lagi er að auki heimilt, ef sjóðfélagi lætur ekki eftir sig maka en einstæð móðir hans, ógift systir hans eða annar ógiftur aðili hafi sannanlega annast heimili hans um árabil fyrir andlát hans, að greiða hlutaðeigandi makalífeyri eins og um ekkju eða ekkil væri að ræða. Með þessu síðasta ákvæði, sem ég hef hér rakið, er því opnaður möguleiki á að greiða öðrum aðilum en maka makalífeyri. Breytingin sem í þessu frv. felst er að undir sérstökum kringumstæðum, ef sjóðfélagi lætur ekki eftir sig maka, geti makalífeyririnn gengið til barna sjóðfélaga fram til 24 ára aldurs. Ennfremur er lagt til að heimilt sé að framlengja greiðslur ef um er að ræða langvarandi sjúkdóm, fötlun eða aðrar erfiðar félagslegar aðstæður barna sjóðfélaga. Fordæmið er fyrir hendi, eins og ég hef áður frá greint, að aðrir en makar geti fengið greiddan makalífeyri. Eins og nú er háttað um reglur lífeyrissjóðanna fá börn látins sjóðfélaga greiddan barnalífeyri til 18 ára aldurs. Ef barn á ekki foreldri eða kjörforeldri á lífi er greiddur úr lífeyrissjóðnum tvöfaldur barnalífeyrir almannatrygginga eða rúmar 1600 kr. Lífeyrisréttindi, sem einstætt foreldri hefur áunnið sér, tryggja því ekki afkomu barnsins lengur en til 18 ára aldurs. Jafnvel þótt einstætt foreldri hafi greitt áratugum saman 4% af launum sínum til lífeyrissjóðsins tryggja lífeyrisréttindi þess ekki fjárhagslega afkomu barnsins betur en hér hefur verið lýst. Munaðarlaus börn eða börn einstæðra foreldra eiga því ekki margra kosta völ þegar lífeyrisréttindi móður eða föður tryggja þeim aðeins þessa litlu lífeyrisupphæð til 18 ára aldurs. Hér er lagt til að opnaður verði möguleiki til þess að greiða barni sjóðfélaga lífeyri til 24 ára aldurs og í undantekningartilfellum til lengri tíma eins og hér hefur verið lýst. Eins og fram kemur í grg. er það orðið æ algengara að ungt fólk fari í framhaldsnám að loknu skyldunámi. Þó vissulega sé það ekki algengt þá á ungt fólk oft bakhjarl í einni eða annarri mynd í foreldrahúsum á þeim tíma. En foreldralaus ungmenni eiga síður nokkurn slíkan bakhjarl við þær aðstæður. M.a. þess vegna er miðað við 24 ára aldur í þessu frv. Benda má einnig á það, að í frv. til barnalaga, sem var til meðferðar í 103. löggjafarþingi, var lagt til að framlag til menntunar eða starfsþjálfunar barns væti heimilt að ákveða allt til þess að barn nær 24 ára að aldri. Var þar vísað til þess að þetta ákvæði væri í dönskum barnalögum frá 1960. Í annan stað hlýtur það að vera sanngirnismál að einstæðir foreldrar, sem mjög lengi hafa greitt í lífeyrissjóð, geti búið við það öryggi og réttlæti að lífeyrisréttindi, sem þeir hafa áunnið sér og skv. lögum um Lífeyrissjóð opinberra starfsmanna renna til maka og barna sjóðfélaga, geti, ef maki er ekki á lífi, runnið til að tryggja m.a. skólagöngu barna þeirra til 24 ára aldurs. Einnig verður á það að líta að skv. barnalögum er nú heimilt að framlengja framfærsluskyldu meðlagsaðila til 20 ára aldurs vegna menntunar eða starfsþjálfunar barna. Ekki hefur þó verið hugað að greiðslum vegna menntunar eða starfsþjálfunar barna einstæðra foreldra sem ekki hafa til neins meðlagsskylds aðila að leita. Ég vil benda hv. þm. á að líta á það sem fram kemur í grg. með þessu frv. Þar eru tekin tvö dæmi sem sýna ljóslega að við fráfall sjóðfélaga, sem lætur eftir sig maka og börn, nýtast áunnin lífeyrisréttindi miklu betur nánustu ættingjum, þ.e. maka og börnum, heldur en áunnin lífeyrisréttindi ekkju nýtast börnum hennar undir sömu kringumstæðum, jafnvel þótt hún hafi greitt jafnlengi og jafnmikið í lífeyrissjóð og sá sjóðfélagi sem lætur eftir sig maka og börn. Er munurinn í þeim dæmum tveim sem hér eru tilgreind um 5700 kr. á mánuði. Þar sem lífeyrissjóðirnir hafa opnað möguleika fyrir það að makalífeyrir geti undir vissum kringumstæðum runnið til annarra en maka, þá tel ég það réttlætismál að opnað sé fyrir það að því er varðar börn einstæðra foreldra, ekkju og ekkla að makalífeyririnn geti undir ákveðnum kringumstæðum einnig runnið til þeirra. Ljóst er að afkoma foreldralausra barna getur verið mjög ótrygg og til að mynda komið í veg fyrir frekari skólagöngu þeirra þar sem greiðslu úr lífeyrissjóði lýkur við 18 ára aldur og ekki til neins meðlagsskylds aðila að leita. Það gæti því skipt verulegu máli fyrir foreldralaus börn og ungmenni að lögum um Lífeyrissjóð opinberra starfsmanna yrði breytt á þann veg sem hér er lagt til. Er ég sannfærð um það að ekki getur verið um fjölmennan hóp að ræða, sem nyti réttar ef lögum um Lífeyrissjóð opinberra starfsmanna yrði breytt á þann veg sem hér er lagt til, og því varla mikill kostnaður fyrir lífeyrissjóðina samfara þessari breytingu. Það gæti aftur á móti haft veruleg áhrif á framtíð þeirra barna og ungmenna sem standa uppi foreldralaus, ef þessa frv. næði fram að ganga. Þeir forustumenn lífeyrissjóða sem ég hef talað við um þetta mál og þá breytingu sem hér er lögð til eru sammála mér í því, að hér sé mikið réttlætismál á ferðinni, og einnig hitt, að ekki muni vera nema um óveruleg útgjöld fyrir lífeyrissjóðina að ræða, sem aftur á móti gætu haft mikla þýðingu fyrir þá sem réttar nytu samkvæmt breytingunni sem hér er lögð til. Ef frv. þetta yrði samþykkt er nauðsynlegt að stjórnvöld beiti sér fyrir því í samráði við aðra lífeyrissjóði í landinu að sett verði sambærileg ákvæði í reglugerð allra starfandi lífeyrissjóða í landinu. Ég sé ekki ástæðu til, herra forseti, að fjölyrða frekar um þetta frv. en legg til, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breyt. á lögum nr. 120/1976, um tollskrá o.fl. Frv. þetta var flutt á síðasta þingi en hlaut þar ekki afgreiðslu og er hér endurflutt. Flm. eru þeir alþm. er sæti eiga í Nd. Alþingis og kjörnir hafa verið sem stjórnarmenn í Rannsóknaráði ríkisins. Meginefni frv. er það að 39. tölul. 3. gr. tollskrárlaganna breytist og orðist svo: „Að fella niður eða endurgreiða gjöld af vísindatækjum og búnaði sem ættaður er til notkunar hjá viðurkenndum rannsóknaraðilum.“ Hér er m.ö.o. verið að fara fram á heimild með breytingu á tollskrárlögum til þess að fella niður eða endurgreiða gjöld af vísindatækjum ætluðum til vísindarannsókna á íslandi. Í tengslum við þetta lagafrv. hafa sömu þm. hér í Nd. flutt till. til þál. í Sþ. um staðfestingu hins svonefnda Flórens-sáttmála. Meginefni þeirra þáltill. er að Alþingi álykti að fela ríkisstj. að staðfesta aðild Íslands að atþjóðasáttmála um niðurfellingu aðflutningsgjalda á varningi til mennta, vísinda og menningamála, svonefndan Flórens-sáttmála UNESCO, en án viðaukabókunar sáttmálans. En jafnframt þessu, segir í þáltill., verði gerðar nauðsynlegar breytingar á lögum um tollskrá. Kannske má spyrja: Hví er verið að bera fram þetta frv. hér í Nd. og þáltill. í Sþ.? Svarið við því er m.a. að finna í nýju fréttabréfi sem út er gefið af Eðlisfræðifélagi Íslands. Þar er bent á þá furðulegu staðreynd, sem ég leyfi mér að orða svo, að tekjur ríkissjóðs af innfluttum rannsóknatækjum í formi aðflutningsgjalda, tolla og annars eru meiri en framlag ríkissjóðs til raunvísinda í gegnum Vísindasjóð. Að því leyti væri Vísindasjóði betur borgið með því að afþakka framfagið úr ríkissjóði þegar maður lítur á það hvernig þetta bókhald kemur fyrir miðað við reynslu liðinna ára. Þessi staðreynd bendir á hvílík nauðsyn er að gera breytingu í þessum efnum. Í fyrsta lagi að Ísland gerist aðili að Flórens-sáttmálanum svokallaða, en þá ekki síður - og það er mál sem hér er á dagskrá - að tollskrárlögunum verði breytt þannig að þessi gjöld verði niður felld. Þetta er ekki síst nauðsyn vegna þess að Ísland er í hópi þeirra Evrópuríkja sem einna minnst leggja til vísindalegra rannsókna og er þó kannske óvíða meiri þörf á grundvallarrannsóknum, sérstaklega á sviði vísinda, en einmitt hér á landi, því landi sem á svo margar auðlindir, lítt rannsakaðar og lítt nýttar. Í þessu sambandi er ástæða til að minna á að nýlega hefur fjmrn. auglýst að ýmis tæki til rannsókna, gæðaeftirlits og vöruþróunar sem flutt eru inn af fyrirtækjum í útflutnings- og samkeppnisgreinum fái niður felld aðflutningsgjöld eins og um tæki og framleiðslubúnað væri að ræða í samræmi við 12. tölul. þessarar sömu 3. gr. í tollskrárlögum. Þar sem flest stærri innlend fyrirtæki í framleiðslugreinum fatla nú orðið undir þessa skilgreiningu eru það nánast eingöngu opinberar stofnanir sem ekki njóta þessara skilyrða. Þar með er brostin sú röksemd að ekki skuli mismunað í þessum efnum og jafnframt virðist nú talið gerlegt að taka afstöðu til þess hvaða tæki eru flutt inn til rannsóknar. Hér er um það að ræða að fella niður gjöld á vísindalegum tækjum og búnaði sem eingöngu er ætlaður til kennslu eða hreinna vísindastarfa að því tilskildu eins og sagt er í þeim Flórens-sáttmála sem ég nefndi, að þessi tæki séu ætluð til vísinda- og menntastofnana í opinberri eigu eða einkaeign sem fengið hafa heimild þar til bærra yfirvalda í innflutningsstandinu til að flytja inn slík tæki eða búnað og eiga að notast án viðskiptalegs tilgangs undir eftirliti og ábyrgð þessara stofnana. Hér er vissulega um nokkurt tekjutap fyrir ríkissjóð að ræða af innflutningsgjöldum. Þær tekjur sem ríkissjóður hafði af innflutningsgjöldum af þessum tækjum 1981 voru rúmlega 26 millj. kr. Af þeirri upphæð er ljóst að aðflutningsgjöld af vísindatækjum eru umtalsverð fjárhagsleg byrði fyrir íslenska rannsóknastarfsemi og veruleg hindrun á framförum á því sviði. Íslenskar rannsóknastofnanir fjármagna tækjakaup sín annars vegar af fjárveitingum til tækjakaupa og hins vegar af eigin aflafé sem þær fá fyrir greidda þjónustu og rannsóknarverkefni sem greidd eru af utanaðkomandi aðilum, þ. á m. atvinnufyrirtækjum. Í báðum tilfellunum verður að telja álagningu aðflutningsgjalda óskynsamlega ráðstöfun, ekki síst eftir að slík aðflutningsgjöld hafa verið felld niður af flestum atvinnufyrirtækjum í landinu. Fjárveitingar á fjárlögum til tækjakaupa eru venjulega af skornum skammti og eru því miður oft látnar mæta afgangi við afgreiðslu fjárlaga. Mörg dæmi eru til þess að þegar umsóknir um fjárveitingar til tækjakaupa hafa verið skornar niður nægir fjárveitingin ekki nema til greiðslu aðflutningsgjaldanna einna saman af hinum fyrirhuguðu tækjakaupum. Þá þykir sárt að sjá verulegan hluta naumra fjárveitinga renna aftur til ríkissjóðs. Þegar um ráðstöfun á eigin tekjum stofnana til tækjakaupa er að ræða sýnist jafn órökrétt að ríkissjóður skuli taka hluta af þeim tekjum í opinber gjöld, ekki síst þegar nú liggur fyrir sú stefnumótun að hvetja þær stofnanir sem tök hafa á að leita eigin tekna utan fjárlaga, þ. á m. frá atvinnuvegunum. Það er í ljósi þessara röksemda sem frv. þetta er flutt hér í deild. Ég vildi mælast til þess að að lokinni þessari umr. verði því vísað til 2. umr. og til fjh.- og viðskn. deildar.