Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Á þskj. 48 er frv. til l. um heimild fyrir ríkisstj. til að auka hlutafé Íslands í Norræna fjárfestingabankanum. Eins og fram kemur í grg. með frv. er hér um að ræða samþykkt sem gerð var á fundi stjórnar Norræna fjárfestingabankans 23. mars 1982 um að leggja til við norrænu ráðherranefndina að hlutafé bankans yrði tvöfaldað úr 400 millj. SDR í 800 millj. SDR. Málið hlaut umfjöllun í Norðurlandaráði og var samþykkt af ráðherranefnd Norðurlandaráðs, síðan í Norðurlandaráði og þá gert með samþykki fyrrv. ríkisstj. og þeirra fulltrúa sem Ísland á í Norðurlandaráðinu. Þar er gert ráð fyrir því að Íslands haldi sínum hlut, 1.1%, og aukning á framlaginu verði 330 þús. SDR sem þarf að greiða og 110 þús. úr varasjóði bankans sjálfs. Innborgun vegna Íslands verði því samtals 440 þús. SDR. Um þetta mál hefur verið samstaða allra fulltrúa Alþingis, síðasta þings og ríkisstj. og ég vænti þess að það geti orðið hér í þessari hv. d., eins og í hv. Nd., samstaða um afgreiðslu þessa máls. Ég vil leyfa mér, virðulegi forseti, að leggja til að frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breyt. á lögum nr. 51 frá 1982, um lagmetisiðnað og Þróunarsjóð lagmetisiðnaðarins. Frv. þetta felur í sér að 1. kafli umræddra laga verði framlengdur um tvö ár, þ.e. í stað orðanna „31. des. 1983“ komi „31. des. 1985“. Stjórn Sölustofnunar lagmetis hefur óskað eftir því að framangreind lög verði framlengd og telur áríðandi að nú þegar verði framlengd núverandi starfsréttindi stofnunarinnar, sem felst í lögum þessum, en eins og fram kemur falla þau úr gildi um næstu áramót. Sölustofnunin telur sérstaklega mikilvægt að halda áfram einkarétti til að annast sölu á niðursoðnum og niðurlögðum sjávarafurðum til landa þar sem ríkisstofnun, ríkið sjálft eða aðili fyrir þess hönd er aðalkaupandinn. Rök fyrir einkarétti eru m.a. þau að í löndum Austur-Evrópu er einn kaupandi og því ekki um neina samkeppni kaupanda megin að ræða. Þessi einkakaupandi væri því í aðstöðu til þess áð fara milli seljenda á Íslandi og freista þess að fá verðið lækkað ef ekki væru ákvæði sem kæmu í veg fyrir slíkt háttalag. Einhliða samkeppni kaupenda megin verður að teljast seljendum í óhag. Rétt er að bregðast við þessu með einkarétti seljenda megin og jafna þar með samningsaðstöðu seljenda og kaupanda, er álit stjórnar sölustofnunar lagmetis. Iðnrn. hefur farið yfir málið og telur rétt, eins og nú standa sakir, að framlengja einkarétt Sölustofnunarinnar eins og fram kemur í frv. Ríkisstj. hefur fallist á þau sjónarmið sem fram eru borin með þessu frv. og hv. Nd. hefur lokið við afgreiðslu frv. Ég vænti þess að það verði lögfest á þessu þingi fyrir áramót, enda um mjög einfalt mál að ræða í raun. Samstaða hefur náðst um að framlenging þessi yrði til tveggja ára að þessu sinni, en rétt er að taka fram að stjórn Sölustofnunar lagmetis óskaði eftir framlengingu til fimm ára. Ég vil taka það fram að ég mun beita mér fyrir rækilegri endurskoðun á þessum lögum á gildistímanum ef hið háa Alþingi felst á þetta lagafrv. Virðulegi forseti. Ég legg til að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og iðnn.



Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð til að lýsa því yfir að ég er gersamlega andvígur þessu frv. og tel það í raun og veru óhæfu með öllu að íslensk ríkisstj. sé að flytja inn erlenda þjóðhætti, þ.e. að réttlæta einkasölu hér á landi með því að einkasala sé fyrir hendi í því - ja, illræmda - landi sem þessi verslun fer fram við. Ég legg miklu fremur til að menn reyni að beina markaðsöflun sinni að öðrum mörkuðum, mörkuðum sem reyndar krefjast yfirleitt meiri gæða og meiri fjölbreytni en reyna þá um leið meira á íslenskan iðnað. Í því sé ég miklu augljósari vaxtarbrodd en að mæla með þessari áframhaldandi einokun.



Virðulegi forseti. Ég er ekki formælandi einokunaraðferða og yfirlýsing mín um að lögin yrðu tekin til rækilegrar endurskoðunar á gildistímanum á við að einmitt þetta atriði verði endurskoðað. En ég vil taka það fram að það eru fullyrðingar sem ekki standast að þessi markaður, ef átt er við það, sé okkur ekki mikilvægur. Hann er gífurlega mikilvægur, Rússlandsmarkaðurinn og fiskmarkaðurinn við austantjaldslöndin. Við skulum ekki varpa rýrð á þá staðreynd þótt okkur séu ekki skapfellilegar aðferðir sem gilt hafa um sölu afurðanna.

Davíð Aðalsteinsson Hæstv. forseti. Það er í sjálfu sér ekki ástæða til að hafa langt mál um það frv. sem hér er á ferðinni. Mér er þetta mál nokkuð kunnugt vegna umfjöllunar þingsins undanfarin ár. Það hefur ætíð komið til kasta iðnaðarnefndar að fjalla um það. Í þessu sambandi vil ég minna á - en geri það ekki vegna þess að ég beri brigður á réttmæti þess að fram komi einn aðili gagnvart einum aðila þar eystra vegna sölu umræddra afurða - nál. iðnn. frá árinu 1982 þar sem kemur fram að meiri hl. iðnn. á þeirri tíð lagði áherslu á það að fyrirkomulag þessara sölumála verði endurskoðað að frumkvæði iðnrh. og sjútvrh. í samráði við þá aðila sem starfa í lagmetisiðnaði. Nú geri ég ekki öðru skóna en því að þessi athugun hafi farið fram og að þeirri athugun lokinni hafi sú málsmeðferð, sem hér hefur verið greint frá, framlenging umrædds kafla laganna, að sjálfsögðu verið lögð til á grundvelli þessarar athugunar; ég geri ekki ráð fyrir öðru.



Virðulegi forseti. Þetta mál er nú ekki nýtt eins og hér hefur komið fram í umr. Við höfum fjallað um þetta árlega undanfarin ár. Munurinn er sá að í þessu frv. er gert ráð fyrir framlengingu í tvö ár í staðinn fyrir að venjulega hefur þetta verið framlengt, að því er mig minnir, í eitt ár. Ég hafði mínar efasemdir um þetta mál á sínum tíma en ég held þó að athuguðu máli að ekki sé um annað að ræða en framlengja þetta og spurningin er hvort á að hafa það eitt eða tvö ár. En ástæðan fyrir því, að ég bað um orðið, var sú að það kom fram hjá hv. 8. þm. Reykv. að það væri ástæða til að íhuga þessi mál vegna þess að við ættum ekki að aðlaga okkur að stjórnkerfum landa eins og t.d. sósíalísku ríkjanna. Ég er þeirrar skoðunar að það eigi ekki að blanda saman viðskiptum og pólitík. Við eigum að selja okkar afurðir þar sem við getum og þar sem hagkvæmast er að selja þær og það eigi ekki að blanda saman viðskiptum og pólitík, a.m.k. ekki of mikið. Það urðu miklar umr. og blaðaskrif um þessi mál hér á sínum tíma þegar við stóðum fyrir því, við Ólafur Jóhannesson, að gera samning við Ráðstjórnarríkin um viðskiptamál og það hafði talsverð áhrif í stjórnmálunum því að það voru vissir þm. sem sögðu þáv. stjórn upp hollustu. Þ. á m. var hv. þm. Eggert Haukdal eins og alþjóð veit og ég man ekki hvort hæstv. fjmrh. setti þarna amen á eftir efninu.

Jú, það er rétt.

Það mun hafa verið svo. Það er leitt að hann skuli ekki vera við en það gefst kannske tækifæri til að ræða þessi mál í betra tómi.

Þú hefðir líka átt að segja upp hollustunni þá . . . þá hefði betur staðið á.

Já, þú ert dálítið seinn að átta þig stundum.

Ég sagði þú.

Um þessi mál mætti margt segja og það mætti t.d. upplýsa að svona samning eins og gerður var af okkar hálfu höfðu 46 þjóðir gert, allar þjóðir Efnahagsog framfarastofnunarinnar í París, sem eru aðilar að henni, höfðu gert samninga sem fólu í sér miklu, miklu meiri skuldbindingar en þessi samningur gerði á sínum tíma, margfalt meiri skuldbindingar, því að sannleikurinn er sá að þessi samningur er nauðaómerkilegur. En það, sem ég vildi undirstrika í þessu efni, er þetta að ég álít að við þurfum að leggja áherslu á það að selja okkar afurðir. Það er ekkert auðvelt að selja allar okkar afurðir og ég tek undir það sem kom fram hér áður að vitanlega eigum við að leggja áherslu á markaði sem víðast og í rauninni er ekkert því til fyrirstöðu, þó að þetta fyrirkomulag sé haft gagnvart Austur-Evrópuríkjunum, að leggja áherslu á markaðssetningu í Vestur-Evrópu og í Bandaríkjunum; það er raunar ekkert því til fyrirstöðu. En sannleikurinn er sá að við höfum átt undir högg að sækja einmitt með lagmeti sem þó er að flestra dómi kannske sá vettvangur sem á að vera ör framtíð í en við höfum átt í verulegum erfiðleikum sem kannske sumir hverjir hafa verið byrjunarörðugleikar þó að við seljum úr landi verulega mikið af lagmetisframleiðslu. Virðulegi forseti. Ég vildi aðeins undirstrika að ég álít að menn eigi ekki að blanda um of saman stjórnmálum og viðskiptum heldur eigum við að leggja áherslu á að selja okkar vörur eiginlega alls staðar þar sem við getum en auðvitað eigum við ekki að gera það með öðrum kostum en þeim sem fylgja venjulegum viðskiptaháttum.



Virðulegi forseti. Bara örstutt. Ég tek undir með hv. 4. km. Austurl. að það eigi ekki að blanda öllu saman. Ég held reyndar að hann hafi kannske frekar átt við stjórnarfar en stjórnmál því að ég veit ekki hvað eru stjórnmál ef viðskipti eru ekki stjórnmál því að viðskipti eru einfaldlega það sem ræður og stjórnar okkar lífi að því er ég fæ best séð í dag. Ég er heldur ekki að halda því fram að það eigi ekki að skipta við alla þá sem til greina koma og það á alveg eins við um austurblokkina eins og Vesturlönd. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að mikil viðskipti við Austurlönd séu m.a. ákveðin leið til þess hreint og beint að koma á friði í þessum heimi sem mjög ríður á núna þessa seinustu dagana. Aftur á móti er ég þeirrar skoðunar sem ég lýsti áðan að það að binda sig svona eins og gert er með þessum hætti og þessum lögum, þ.e. að gera ekki meiri kröfur til þeirrar framleiðslugreinar sem hér um ræðir en að hún þurfi að aðlaga sig einum markaði, tel ég óhyggilegt og hreint og beint letjandi fyrir þá sömu iðngrein og ætti tvímælalaust með öðrum ráðum að hvetja til þess að auka gæði framleiðslunnar. Hv. 4. þm. Austurl. kom inn á það að við hefðum átt í örðugleikum með að losna við þessa framleiðslu og allir þeir, sem hér eru inni og hafa opnað íslenska dós, vita í raun og veru hvers vegna það er. Það er einfaldlega vegna þess að gæði framleiðslunnar eru ekki nægileg. Það er það sem mest er um vert og það er með því sem hægt er að selja okkar varning: að gæði hans séu betri en hjá framleiðendum annarra þjóða; því verður ekki náð með þessari löggjöf.



Herra forseti. Ég skal nú ekki lengja þessa umr. en það er ákaflega erfitt að stilla sig þegar hún fer svona almennt úr böndunum - og fjarlægist hið eiginlega funda- eða umræðuefni sem verið er að fjalla um - og farið er að tala um sölumálin. Sölustofnun lagmetis hefur verið vandræðabarn í mörg ár og það vita þeir sem hafa þurft að hlaupa undir bagga með þeirri stofnun þegar fjármagn hefur skort og illa hefur árað innan veggja þeirrar stofnunar. Það hefur svolítið ræst úr henni að undanförnu sem betur fer. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að við Íslendingar værum einhverjir mestu klaufar í sölumálum sem um getur á vesturhvell og okkar megintilgangur í framleiðslumálum hefur verið sá að framleiða vöruna sem einhæfasta og koma henni úr landi sem minnst unninni. Ég minnist þess einu sinni að hafa heyrt þann mæta mann, Lúðvík Jósepsson, halda hér langa ræðu á Alþingi um það hvernig við gætum raunverulega komið á fót stóriðju í vinnslu fiskafla þessarar þjóðar og hvert einasta orð, sem hann sagði þar, var alveg hárrétt. Ég held að það hafi verið á síðasta ári að Danir náðu því marki að þeir selja varla lengur úr landi eitt einasta kg af freðnum fiski. Þeir selja hann ferskan og nýjan beint á markað eða niðurlagðan og niðursoðinn. Þetta er auðvitað stórkostlegt afrek. Hér hefur því sjaldan verið gefinn gaumur að sölumennska af þessu tagi er hrein vísindi og íslenska ríkið og íslenskir aðilar hafa ekki gaumgæft þennan þátt að neinu ráði. Þetta hefur verið algert olnbogabarn í þeirri framkvæmdasemi okkar að koma frá okkur því sem við öflum úr hafinu. Ég vildi þess vegna bara leggja það sem einhvers konar hlut inn í þessa umr. að það yrði farið að huga enn þá meira en gert hefur verið að þessum sölumálum. Við höfðum á tímabili fulltrúa í sendiráði Íslands í París sem sinnti þessu verkefni og ég veit ekki í sjálfu sér hvað kom út úr því og mér hefur sýnst yfirleitt að sölumennskan tækist best þegar í hlut hafa átt svona svolítið stöndug einkafyrirtæki. Ég hef ekki mjög mikla trú á því þegar ríkið fer að blanda sér í sölumál og þar af leiðandi er ég þeirrar skoðunar að við þurfum að huga mjög vel að þessum málaflokki og miklu betur en gert hefur verið vegna þess að það er alveg ljóst að með minnkandi sjávarafla verðum við að fara að nýta hann mun betur og við gætum þess vegna notið leiðsagnar Dana í þeim málaflokki því að mikið má af þeim læra. Mér fannst ég þurfa að koma þessu á framfæri, virðulegi forseti, og mun því ekki lengja umr. Ég tel mig vera búinn að segja það sem mér býr í huga en kjarni þess, sem ég er að koma hér á framfæri, er sá að ég tel að ríkisvaldið hefði fremur átt að reyna að styðja við bakið á einstaklingum og fyrirtækjum þeirra og stofnunum en blanda sér beint sjálft í sölumálin. Það tel ég óráðlegt og óskynsamlegt.



Virðulegi forseti. Samþykkt þessa frv. er auðvitað eingöngu bundin við viðskipti við austantjaldslöndin þannig að engin einokun er bundin við viðskipti við aðra svo að þetta er algerlega frjálst fyrir alla þá sem sinna sölumálum annars staðar; ekki er um að ræða einokun nema austan tjalds. Ástæðan fyrir því að ég kvaddi mér aftur hljóðs var sú yfirlýsing hv. þm. Árna Gunnarssonar að við værum klaufar í sölumálum. Ég er honum ekki sammála þar, alls ekki sammála. Ég álít að við höfum náð miklum árangri í sölu okkar sjávarafurða raunar um allan heim. Ég held t.d. að það hafi verið verulega mikið afrek hjá okkur svona fámennri þjóð að ná þeim ítökum á Bandaríkjamarkaðnum sem við höfum náð á undanförnum áratugum, verulegt afrek, og við höfum þar notið gífurlega góðra kjara um langan tíma sem hefur m.a. verið undirstaðan undir þeirri velmegun sem við höfum búið við. Ég held því að við höfum þar unnið verulegt afrek eða þeir sem að þeim málum hafa starfað. Það er ekki þar með sagt að það þurfi að vera þannig um alla eilífð; það er ekki þar með sagt. En ég held að við höfum unnið verulegt afrek. Í sambandi við ýmis viðskipti, utanríkisviðskipti, þá er ekki svo auðvelt að komast hjá því að blanda ríkinu í þau eins og t.d. viðskiptunum við Sovétríkin svo að maður taki dæmi. En samkvæmt þeirra stjórnarfari er það ríkið og ríkisstofnanir sem þar eru í fyrirsvari og þess vegna fara viðskiptin við Sovétríkin geysilega mikið fram á milli ríkjanna. Það er ekki svo auðvelt að komast hjá því. Þarna held ég að við höfum einnig náð verulegum árangri í okkar sölumálum. Við skulum segja t.d. 1980 þegar gerður var viðskiptasamningur við Sovétríkin til 5 ára þá náðist sá árangur að okkur tókst að selja 150–200 þús. tunnur af síld á hverju ári í þessi 5 ár. Við höfðum áður haft samning um 20–45 þús. tunnur. Þessi samningur er í raun og veru undirstaðan fyrir haustsíldarvertíðina sem hefur gefið mjög góðan arð núna undanfarin ár því að ef við hefðum ekki haft þennan samning við Sovétríkin um kaup á saltsíldinni þá fæ ég ekki séð að við hefðum saltað nema brot af því sem við höfum gert. Við höfum saltað eitthvað um 200 þús. tunnur eða rúmlega það og af því hafa 150–160 þús. tunnur farið til Sovétríkjanna svo að þarna álít ég að við höfum náð verulegum árangri í sambandi við saltsíldina. Ef við rekjum þetta áfram þá er okkar staða þannig á Evrópumörkuðum í dag að við höfum fengið samkomulag sem gert var 1971 á grundvelli EFTA-samningsins - einhliða eða tvíhliða samkomulag við Efnahagsbandalag Evrópu um niðurfellingu tolla af t.d. sjávarafurðum, gífurlega mikla niðurfellingu tolla. Þetta eru geysilegar fjárhæðir sem við losnum við að greiða í tollum vegna þessa samnings og við erum að sækja á í þessum efnum. Það má kannske segja það sama um viðskiptin við Portúgal og Spán. Viðskiptin við Portúgal og Spán hafa verið geysilega mikil og við höfum selt meira þangað en nokkur önnur þjóð, sérstaklega af saltfiski, t.d. höfum við skákað Norðmönnum þar, Kanadamönnum, Færeyingum og ýmsum fleiri þjóðum. Það má segja það sama um Nígeríu. Þó að það hafi verið kreppa í Nígeríuviðskiptunum núna í 2–3 ár þá höfum við í 30 ár selt til Nígeríu skreiðina og ég veit ekki til þess að við höfum nokkurn tíma tapað einum einasta eyri þegar upp er staðið á Nígeríuviðskiptunum, þótt það sé vissulega veruleg kreppa í þeim viðskiptum núna og hefur verið undanfarin tvö ár. Ég vil hins vegar taka undir það með hv. þm. að við þurfum að halda áfram að vinna enn þá meiri verðmæti úr sjávaraflanum en við höfum gert og gerum nú. Það er alveg rétt. Og við þurfum áreiðanlega að halda áfram að leggja í auknum mæli áherslu á okkar sölumál. Það er aldrei gert of mikið í þeim efnum. Varðandi vinnsluna hefur orðið bylting á síðustu örfáum árum, hrein bylting. Við skulum taka þorskinn sem er okkar langstærsti þáttur í þessu. Á árunum 1972–1982 þangað til fram á þennan dag hefur orðið svo mikil framför t.d. í fiskiðjuverunum, í vélvæðingu, í byggingum og fyrirkomulagi að það er hrein bylting hjá því sem áður var. Við skulum nefna t.d. um 1972 og á þeim tíma þá tíðkaðist það um allt land að þorskurinn væri tekinn úr bátunum eða togurunum upp á vörubíla. Síðan óku vörubílarnir inn í frystihúsin og aflanum var sturtað á gólfið og kösin var - ég veit ekki hvað hún var há - hún var kannske 1.5 m eða meira þegar mikið barst að. Nú hefur orðið á sú breyting að menn ísa orðið aflann í togurunum sem eru lengur að veiðum og menn hafa byggt kæld móttökurými í frystihúsunum. Kassarnir eru fluttir inn í kældu móttökurýmin og síðan er unnið eftir hendinni; það hefur orðið alveg gífurleg framför í þessum efnum. Síðan er vélvæðingin í fiskiðjuverunum sem hefur átt sér stað á undanförnum árum. Þetta ásamt fleira er náttúrlega lykillinn að því að við bjuggum á árunum 1970–1980 við 4.7% hagvöxt á Íslandi í 10 ár sem var allmikið meira en meðaltalið hjá efnuðustu þjóðum heimsins, þ.e. meðaltal OECD-landanna sem eru aðilar að Efnahags- og framfarastofnuninni. Auðvitað búum við talsvert að þessu núna í þeirri kreppu sem nú er sérstaklega vegna aflatregðunnar. En um þetta mætti auðvitað margt segja fleira. En ég vildi aðeins varðandi viðskiptin segja það að það er ekki svo auðvelt að komast hjá því að ríkið komi inn í þau á vissum sviðum. Ég er hins vegar ekki talsmaður þess að þetta sé ríkisrekið, ég er það ekki, en það er ekki svo auðvelt að komast hjá því. Og svo hitt að ég álít að við höfum náð miklum árangri í okkar sölumálum og okkar útflutningsafurðum þó að ég geti vel tekið undir það að þar sé mikið verk óunnið og áreiðanlega hægt að bæta þar um.



Virðulegi forseti. Ég hét því að lengja ekki þessa umr. en hv. síðasti ræðumaður gefur mér tilefni til að segja nokkur orð. Hann talar um það að hér hafi náðst mjög umtalsverður árangur í sölumálum og nefndi nokkur dæmi máli sínu til sönnunar. Það er einfalt að segja um markað okkar í Bandaríkjunum að við nutum þar um margra ára bil sérréttinda sem aðrar þjóðir höfðu ekki. Við höfðum líka mikinn tíma, sem aðrar þjóðir nýttu sér ekki, til að ná tökum á þeim markaði og við fengum ekki umtalsverða samkeppni á þeim markaði fyrr en á allra síðustu árum þegar Norðmenn og Kanadamenn komu inn á hann af fullum krafti þannig að það er ekki hægt að hrósa sér af því. Ég vil bara í þessari umr., vegna þess að Sölustofnun lagmetis kemur hér inn í, minna á það að auðvitað erum við dæmigert veiðimannaþjóðfélag sem flytur úr landi raunverulegt hráefni sem aðrar þjóðir nýta og margfalda í verði. Það er nákvæmlega þetta sem hefur verið að gerast á undanförnum árum og ríkisvaldið íslenska hefur sáralítið gert til þess að styðja við bakið á mönnum sem hafa viljað breyta þessu. Það er þetta sem ég gagnrýni. Ég gagnrýni t.d. skreiðarútflutning vegna þess einfaldlega að það er ekkert form á matvælaframleiðslu í raun og veru. Og ég gagnrýni útflutning á grásleppuhrognum sem síðan eru flutt hingað til lands í túbum. Ég gagnrýni jafnframt útflutning á húðum sem hægt væri að nýta hér í iðnaði. Það er þetta sem ég er að gagnrýna og auðvitað eigum við í sambandi við mótun nýrrar atvinnustefnu í þessu landi að huga að öllu þessu hráefni sem við erum að láta útlendingum í té sem þeir eru að margfalda að verðmætum á okkar kostnað og engra annarra þannig að ég get ekki sé að við höfum í þessum sölumálum náð einhverjum sérstökum og stórfelldum árangri. Við framleiðum og búum til eða fiskum eitt besta hráefni sem til er í veröldinni og því skyldu menn ekki vilja kaupa það? Megnið af þessu hefur komið meira eða minna af sjálfu sér, þessi sala. Við búum við eitt mesta matarforðabúr veraldar. Það er ekkert undarlegt þó að við seljum eitthvað af þessu en við þyrftum að gæta þess miklu betur en við höfum gert að selja þetta ekki úr landi eins og t.d. er þekkt í Afríku þar sem fjölþjóðafyrirtæki koma inn og nýta hráefnin, sem þessar þjóðir framleiða, til þess að hafa af því milljarða hagnað. Um samningana við Sovétríkin veit ég ekki hvort menn eiga að berja sér á brjóst og segja: Gott, gott, gott. Það er auðvitað ágætt ef Sovétmenn kaupa af okkur síld en mér finnst það nú ekki verulega mikið atriði og innlegg í þessa umr. þegar þess er gætt hvað við kaupum af þeim og ég held að það hafi heldur hallað á þá en okkur í þeim viðskiptum. Ég veit ekki betur. Þannig að þessi dæmi sem hér hafa verið tekin rökstyðja það ekki að við höfum verið góðir sölumenn fyrir okkar varning á erlendum markaði. En ekki meira um það, virðulegi forseti. Ég vil bara segja það og spyrja kannske um leið hvort það sé raunverulega nauðsynlegt að halda hér upp heilu battaríi sem heitir Sölustofnun lagmetis? Getur ekki rn. séð um þetta? Getur ekki rn. gert samninga við Austur-Evrópuríkin - þá samninga sem Sölustofnun lagmetis hefur gert? Og er það eðlilegt að ríkisvaldið haldi uppi Sölustofnun lagmetis sem hefur gert það áð fara í beina samkeppni við einstaklinga sem hafa verið að reyna að selja í hinum frjálsa heimt? Þetta eru spurningar sem mér finnst að hæstv. ráðh. verði t.d. að svara vegna þess að hann hefur ekki haft verulega mikið á móti hinni svokölluðu frjálshyggju. Ég hef ekki heyrt hann hafa það. Og það er spurning hvort hann telur eðlilegt að svona ríkisapparat sé í gangi þegar viðskrn. t.d. gæti gert þessa hina sömu samninga. Er ekki þarna ein af stofnununum sem mætti leggja niður og kannske bara með einu pennastriki?



Virðulegi forseti. Ég þakka velvild auðsýnda. Út af síðustu orðum sem hér féllu um starfsemi lagmetis þá fannst mér ég mega til með að bæta við þó að ég hafi nú ekki ætlað mér að tala meira að eitt er það fyrirtæki sem síðan gæti tekið við nokkrum hluta þess starfs sem Sölustofnun að vissu leyti fer með, þ.e. undirbúningi og rannsókn á framleiðslumöguleikum og með tilliti til markaðar. Það er fyrirtæki sem heitir Fiskvinnsluskóli Íslands en til hans er litlu sem engu fé varið á þessu ári nema bara til daglegs rekstrar. Það væri náttúrlega, ef menn ætla að byrja á grunninum og byggja hann vel, nauðsynlegt að hugsa til þess strax í náinni framtíð að leggja þessum skóla mjög verulegt fé til svo að í raun og veru megi byggja á íslenskum grunni í framtíðinni.



Virðulegi forseti. Hv. 5. þm. Vesturl. leyfði sér að líta svo á að frv. þetta væri nú borið fram í samræmi við meirihlutaálit iðnn. hinnar háu Ed. trúlega frá 1982, og sú athugun hefði farið fram sem þar var mælst til á þessu máli. Ég trúi að ég hafi skilið þetta rétt. Svo er ekki. Mér er ekki kunnugt um að það hafi í neinu verið farið að þessu áliti nefndarinnar á sínum tíma. A.m.k. hafa engar upplýsingar um það borist í mínar hendur. Ástæðan fyrir því að ég legg nú til tvö át í stað eins áður, sem jafnan var, er að ég vil a.m.k. ekki að það verði kennt um tímaskorti þegar menn kvarta undan því að úttektir hafi ekki farið fram eins og álit manna er að nauðsynlegt sé í þessu máli. Það er hvenær sem er hægt að bera fram frv. sem slítur eldri lögum, þannig að þótt þetta frv. verði að lögum þurfa þau lög ekki að gilda í tvö ár þótt það sé svo afmarkað í frv. Ég vissi ekki um þetta álit fyrr en ég heyrði um það í umr. í hv. Nd. og mér er ekki kunnugt um að neitt starf hafi verið innt af höndum til að gera úttekt á þessu máli. Ég tók fram að ég er ekki formælandi slíks fyrirkomulags, en margs er þó að gæta í þessu sambandi og til að leiðrétta misskilning skal það tekið fram að aðild að þessum samtökum er ekki lögþvinguð, heldur frjáls þótt þau þurfi að segja henni upp með eins árs fyrirvara, ef þau vilja bregða á það ráð. Og auðvitað keppa íslensk niðurlagningarfyrirtæki á mörgum öðrum mörkuðum. Um sölumál hefur hér verið rætt og mætti ýmislegt um það segja. Margt var vel unnið á þeim vettvangi það er rétt. En ég veit ekki hversu lengi menn lifa á þeirri fornu frægð. Ég hef rætt þessi mál á opinberum vettvangi eigi alls fyrir löngu og undirtektir orðið allverulegar á ýmsa vísu, jafnvel tekið undir í fjöllunum. Sú umr. staðfesti fremur en hitt að ég hefi haft rétt fyrir mér þegar ég taldi að margs væri vant í þeim efnum og menn þyrftu að stórbæta ráð sitt. Það er óhagganleg skoðun mín og gæti ég, ef ástæða væri til undir þessari umr., rakið það í miklu ítarlegra máli. Þegar menn gagnrýna fyrirkomutagið á sölu fiskafurða okkar í Bandaríkjunum þá er líka margs að gæta. Menn gera sér væntanlega grein fyrir því að eitt sem við eigum örðugast við að eiga í samkeppni, er fjarlægð okkar frá mörkuðum og sá mikli kostnaður sem fylgir því að flytja vörur okkar á markaðinn. Það er mikill munur á að flytja síld niðurlagða í dósum eða í heilum tunnum, eða þorsk í blokkum eða í neytendaumbúðum og þess vegna er það aðallega sem menn hafa brugðið á þetta ráð að verka fiskinn frekar, stórauka verðmæti hans með erlendum vinnukrafti eftir að hann hefur verið fluttur á markaðinn í ásigkomulagi sem er miklu ódýrara að flytja hann í en ella. En það þarf auðvitað að vera keppikefli okkar að skilja eftir sem mest verðmæti af vörunni í landinu, framleiðsluverðmæti í vinnu og öðru sem að framleiðslunni lýtur. Ég orðlengi ekki þetta, en ég ítreka yfirlýsingu mína um að ég muni þegar í stað hefja athugun á og úttekt á þessu fyrirkomulagi og ef að bestu manna yfirsýn sýnist rétt að bregða á það ráð að breyta þessu þá verður komið til hins háa Alþingis þegar í stað með slíkar breytingar.



Virðulegi forseti. Ég vil aðeins brýna menn til umhugsunar í þessari umr. varðandi okkar markaðsmái. Þegar við ræðum um stöðu og stefnu í íslenskum markaðsmálum eins og gert hefur verið í þessari umr., þá vekur það fyrst forvitni þegar grannt er skoðað að við höfum í landinu hundruð aðila sem stunda innflutningsverslun. En á hinn bóginn eru örfáir aðilar sem stunda útflutningsverslun. Þetta hlýtur að vera röng þróun og röng staða og undirstrika það að við höfum ekki sinnt okkar markaðsmálum sem skyldi. Við sitjum í rauninni uppi með nokkurra áratuga staðnað sölukerfi, hvort sem um er að ræða sjávarútveg eða landbúnað og afurðir á þeim vettvangi. Þetta vekur sem sagt þá spurningu hvort ekki sé ástæða til þess að taka okkur tak í þjálfun og menntun í sölumennsku, hreinni sölumennsku og sölukynningu, á okkar afurðum erlendis, og nýta þá möguleika sem nýjasta tækni býður upp á í fjölmiðlum og á annan hátt í stað þess að sitja í sama farinu eins og við höfum gert um áratuga skeið. Við þurfum að fá meira verð fyrir hvert kg. Við þurfum að stuðla að því fyrst og fremst eins og komið hefur fram í ræðu hæstv. Iðnrh. að fullvinna sem mest af vörunni hér heima. Við flytjum hins vegar nú í dag stærstan hluta sjávarafurða hálfunninn úr landi. Auðvitað koma þá til tollamál og ýmis önnur mál sem eru þröskuldur í vegi þessarar þróunar innanlands, en þarna þarf að berjast. Ég vildi þess vegna varpa þeirri spurningu fram og biðja menn að velta því fyrir sér, hvort ekki sé tímabært að taka fast á í þessum efnum, varðandi menntun sölumanna, sem selja eiga íslenskar afurðir erlendis.



Virðulegi forseti. Frv. það til l. um breyt. á lögum nr. 44 frá 1. júní 1979, um húsaleigusamninga, sem hér er lagt fram, er samið af nefnd er skipuð var af þáv. félmrh. 28. sept. 1978 til að semja frv. til l. um húsaleigusamninga. Það frv. varð að lögum eins og áður segir í júní 1979. Eins og fram kemur í aths. við þetta frv. óskaði þáv. félmrh. eftir því haustið 1980 við fyrrgreinda nefnd að hún gerði athugun á reynslunni af lögunum frá árinu 1979 og sendi síðan brtt. við þau ákvæði þeirra sem hún teldi að betur mætti fara. Þegar nefndin hafði lokið störfum sínum lagði hún fyrir þáv. félmrh. frv. til l. um breytingar á lögum um húsaleigusamninga nr. 44/1979. Nefndarmennirnir Ragnar Aðalsteinsson og Sigurður E. Guðmundsson voru sammála um brtt., en einn nefndarmaður, páll S. Pálsson, skilaði séráliti. Málið var síðan tekið til frekari úrvinnslu í félmrn. eins og það er orðað í aths. við lagafrv. og m.a. leitað til Leigjendasamtakanna um væntanlegar lagabreytingar. Niðurstaða þeirrar vinnu er frv. þetta um breyt. á lögum nr. 44/1979, um húsaleigusamninga. Nefndin hagaði störfum sínum að ofangreindu verkefni á þann veg að hún hafði samband við allar húsaleigunefndir í kaupstöðum landsins, sem kjörnar höfðu verið samkv. 76. gr. laganna og óskaði eftir áliti þeirra á efni laganna og reynslunni af framkvæmd þeirra. Enn fremur voru nefndunum sendar ýmsar brtt. nefndarmanna og óskað umsagnar um þær. Svör nokkurra nefnda bárust. Auk þess átti nefndin fund með húsaleigunefnd Reykjavíkurborgar og einnig með fulltrúum húsaleigunefnda í Garðabæ, Hafnarfirði, Kópavogi og Seltjarnarnesi. Á fundum þessum var fjallað um reynsluna af lögunum og það sem betur mætti fara. Beinar ábendingar komu fram frá ýmsum húsaleigunefndum um ágreiningsefni sem þær töldu að vert væri að taka til athugunar. Af hálfu margra húsaleigunefnda var einnig lagt sjálfstætt mat á brtt. þær sem nefndin hafði sent þeim. Virðulegi forseti. Ég tel ekki ástæðu til að tefja umr. hér með því að fara yfir greinar frv. Það fylgja ítarlegar athugasemdir um allar greinar frv. sem eru lagðar fram. Það er von mín að frv. þetta hljóti skjóta afgreiðstu hér í hv. deild. Ég leyfi mér að leggja til að því verði að lokinni þessari umr. vísað til félmn. þessarar hv. deildar og 2. umr.



Virðulegi forseti. Ég stóð á sínum tíma fyrir setningu þeirra laga um húsaleigusamninga, sem hér er lagt til að verði breytt. Mér sýnist allar brtt. vera til bóta og styð því frv.



Virðulegi forseti. Hv. þm. þekkja þetta mál og þjóðin raunar öll. Þetta er eitt þeirra mála sem tengist efnahagsráðstöfunum á liðnu vori og brbl. sem sett voru 27. maí á þessu ári. Ég held að ástæðulaust sé að ég sé hér að upphefja nokkrar almennar pólitískar umr. um þetta mál. Við höfum rætt um það mjög mikið í hv. fjh.- og viðskn. og fengið fjölmarga aðila okkur til aðstoðar til þess að reikna út eitt og annað, og minni hl. n. flytur sínar brtt. sem eðlilegt er. Þeir gera sjálfir grein fyrir þeim hér á eftir, en við í meiri hl. leggjum til að þetta frv. verði samþykkt óbreytt. Þessar umr., sem fram hafa farið, hafa ekki einungis verið í fjölmiðlum, heldur líka verið almennar stjórnmálaumr. hér á Alþingi og menn þekkja þetta mál að svo miklu leyti sem almenningur getur komist til botns í því neti sem segja má að skattalög og allar slíkar tilfærslur milli manna séu. Það er meira og minna óskiljanlegt fyrir venjulegt fólk, en hins vegar meta menn auðvitað sína eigin pyngju og þá reikninga sem þeir fá í hendur og á því er auðvitað enginn efi að það hefur þrengst mjög um meðal alþýðu, og fólk þyrfti svo sannarlega á einhverjum kjarabótum að halda. Ég held að menn séu þó sammála um að nauðsynlegar hafi verið aðgerðir eitthvað í þá áttina sem gerðar voru á liðnu vori þó að auðvitað deili menn um hvort t.d. hinar svokölluðu mildandi aðgerðir hafi verið nákvæmlega þær einu réttu og hvað þá sé mikilvægast í þeim. Minni hl. mun hér leggja til og leggur raunar til í till., sem hann þegar hefur flutt, að á því verði nokkur breyting og sérstaklega að því er varðar persónuafslátt og barnabætur og er það allt saman skiljanlegt. En fyrsti liður í hinum svonefndu mildandi ráðstöfunum var einmitt á þann veg að reyna að lækka vöruverð beinlínis, verð á nauðsynjavöru. Nokkuð hefur verið af því gert og við ræðum nú einmitt í hv. fjh.- og viðskn. hugsanlegar aðgerðir til þess að reyna að draga enn úr hinu gífurlega háa verði sem er á ýmsum vörutegundum vegna aðgerða ríkisvaldsins í marga áratugi. Neysluskattar á sumar vörur hafa verið hækkaðir stanslaust, venjulega í kjölfar gengisbreytinga og þannig hefur ríkisvaldið sjálft að því stefnt að sprengja vöruverð upp. Svo er komið að þær vörur sem t.d. fellur á hið svokallaða sérstaka tímabundna vörugjald, tekur ríkið oft og tíðum 200% og jafnvel yfir 200% álag á vöruverðið, þannig að vörurnar, þegar álagning kemur til viðbótar, eru kannske allt að fjórum sinnum dýrari en þær eru á hafnarbakkanum. Þetta ræðum við allt saman núna í nefndunum, fjh.- og viðskn. þessa dagana, og kemur þá væntanlega til frekari umr. hér mjög bráðlega, hvort á því sviði verði eitthvað hægt að koma til móts við það fólk, sem áreiðanlega á erfitt með að láta enda ná saman til að kaupa brýnustu nauðsynjar. Menn benda á það að síðustu dagana hafi í ríkum mæli verið tekin upp kreditkort svonefnd. Einhver sagði að þetta kynni að verka eins og magnyl í bili, að fólk hefði þá peninga til að kaupa einhverjar vörur á næstunni. Þó að ég sé eindreginn stuðningsmaður núv. stjórnar og þeirra aðgerða sem gerðar voru á s.l. vori, þá er mér auðvitað alveg ljóst eins og öðrum að nú er boginn mjög spenntur og með einhverjum hætti þarf að auðvelda því fólki, sem heyr erfiðustu lífsbaráttuna, að komast yfir þennan erfiða hjalla. En það eru fleiri ráð til þess en það sem minni hl. bendir hér á þó að ég skilji mjög vel að hann gerir þessar tillögur. Við í meiri hl. teljum engu að síður þar sem þetta ár er nú að líða að við þurfum fremur að hyggja að framtíðinni og grípa til annarra úrræða en þeirra sem hér eru fluttar tillögur um. Ég skal ekki tefja þessa umr. Ég held að það sé rétt að afgreiða þetta mál annaðhvort á þessum fundi eða þá hinum næsta og legg á það áherslu.



Virðulegi forseti. Í brbl. með fallega nafninu frá 27: maí s.l., sem nú á að staðfesta, um fjármálaráðstafanir til verndar lífskjörum eins og þau heita, segir að þau séu sett til að vernda hag þeirra sem við lökust kjör búa. Að því er varðar hækkun persónuafsláttar um 1400 kr. á mann, sbr. 1. mgr. 1. gr. frv., þá er um argasta öfugmæli að ræða. Hækkunin kemur flestum að fullu gagni nema þeim sem við lökust kjör búa. Þeir njóta hennar í engu. Í nái. minni hl. fjh.- og viðskn. eru tekin nokkur dæmi af því hve háar tekjur þurftu að vera á síðasta ári til að hafa fullt gagn af hækkun persónuafsláttar og við hvaða tekjumörk hækkunin gerði ekkert gagn. Einnig eru þessi mörk yfirfærð á tekjur þessa árs og skatta næsta árs eftir því sem næst er hægt að komast miðað við forsendur fjárlagafrv., þ.e. 28% hækkun tekjuskatts á milli ára. Tekin eru dæmi af hjónum með eitt barn undir 7 ára aldri, af einstæðu foreldri með barn undir 7 ára aldri, af einstæðum elli- og örorkulífeyrisþega og af hjónum sem bæði eru elli- eða örorkulífeyrisþegar. Þar kemur m.a. fram að einstætt foreldri með eitt barn undir 7 ára aldri þarf á þessu ári að hafa 156 200 kr. eða meira í tekjur til að hafa fullt gagn af hækkun persónuafsláttarins. Ef tekjurnar verða 151 300 kr. eða minni er gagnið alls ekkert. Þessar tölur hækka um nálægt 38 þús. kr. ef börnin eru tvö. Einnig kemur fram í nál. að elli- og örorkulífeyrisþegar þurfa að hafa umtalsverðar tekjur umfram bætur almannatrygginga til að hafa gagn af hækkun persónuafsláttarins og þegar þeim tekjum er náð þá skerðist tekjutryggingin verulega. Verulegur meiri hluti elli- og örorkulífeyrisþega hefur því alls ekkert gagn af hækkun persónuafsláttarins. Elli- og örorkulífeyrisþegi með fulla tekjutryggingu frá almannatryggingum en engar aðrar tekjur fær nú samtals 7018 kr. á mánuði. Af þessum manni er búið að taka með aðgerðum á þessu ári 2466 kr. á mánuði að meðaltali síðasta árs. Í staðinn fær hann 193 kr. á mánuði vegna 5% hækkunar tekjutryggingar. Hann fær 193 kr. á mánuði upp í 2 466 kr. kjaraskerðingu. Þetta tal um að vernda hag þeirra, sem við lökust kjör búa, er því argasta öfugmæli. Ekki kemur þessu fólki að gagni afnám skatts af ferðamannagjaldeyri. Það hefur einfaldlega ekki efni á að láta sig dreyma um ferðir til útlanda. Varla kemur þessu fólki að miklu gagni lækkun tolla á sykruðum fíkjum eða niðurfelling vörugjalds af hljómplötum eða lækkun innflutningsgjalda af bifreiðum. Svo til allar aðgerðir hæstv. ríkisstj. eiga það sammerkt að hvorki er tekið tillit til þeirra allra tekjulægstu né til elli- og örorkulífeyrisþega. Með sama áframhaldi er verið að búa til örbirgð hér á landi. Þá þróun verður að stöðva. Þrátt fyrir þá staðreynd sem allir viðurkenna að þjóðartekjur hafi lækkað verulega og af því hafi óhjákvæmilega leitt almenna kjaraskerðingu þá má ekki skerða hlut þeirra allra verst settu, hvað þá að skerða hlut þeirra meira en annarra eins og nú er gert. Ég trúi ekki öðru en hv. þm. breyti þessu. Lagfæringar á skattalögum svo sjálfsagðar sem þær annars eru koma þeim tekjulægstu og þar með meiri hluta elli- og örorkulífeyrisþega að alls engu gagni meðan sá hluti persónuafsláttar, sem ekki nýtist til greiðslu annarra gjalda, svo sem útsvara, rennur til ríkissjóðs. Ef nota á skattalögin, sem sjálfsagt er að gera, til að bæta hag þeirra tekjulægstu verður að greiða þann hluta persónuafsláttar út til skattaðila á sama hátt og nú er gert við þann hluta barnabóta sem ekki gengur til greiðslu annarra gjalda. Nú eftir að öll álagning skatta fer fram í tölvum er þetta mjög auðvelt í framkvæmd. Á síðasta þingi flutti ég ásamt öðrum þm. Alþfl. frv. til l. um þetta efni, en áður hafa þm. Alþfl. flutt sams konar tillögur. Fyrri brtt. minni hl. fjh.- og viðskn. gengur út á það að greiða skattaðilum út ónýttan persónuafslátt - er m.ö.o. um neikvæðan tekjuskatt - ekki aðeins þann sérstaka persónuafslátt sem frv. gerir ráð fyrir, heldur allan ónýttan persónuafslátt. Það mundi draga verulega úr kjaraskerðingu þeirra allra tekjulægstu og annarra sem við verst kjör búa. Einstæð móðir með lágmarkstekjur, 10 961 kr. á mánuði fyrir fullan vinnudag, fengi greiddar út nálega 1000 kr. á mánuði í neikvæðan tekjuskatt auk þeirrar sérstöku 1400 kr. hækkunar á árinu sem um getur í 1. gr. frv. Og elli- og örorkulífeyrisþegi, sem ekkert hefur nema bætur almannatrygginga, samtals 7018 kr. á mánuði í grunnlífeyri og óskerta tekjutryggingu, fengi útborgaðan ónýttan persónuafslátt nálægt 2500 kr. á mánuði eða álíka mikið og búið er af honum að taka með ráðstöfunum á þessu ári. Ég hélt satt að segja að allir væru sammála um að kjör þessa fólks mætti ekki skerða, hvað þá að þau séu skert meira en annarra eins og frv. gerir ráð fyrir. Ekki er gert ráð fyrir í brtt. minni hl. fjh.- og viðskn. að unglingar innan tvítugs á tekjuárinu njóti þess, enda margir þeirra í heimahúsum. Það er heldur ekki gert ráð fyrir að menn með sjálfstæðan atvinnurekstur af einu eða öðru tagi njóti þess. Seinni brtt. minni hl. n. gengur út á það að sömu barnabætur verði greiddar vegna allra barna því að alls engin rök hníga að því að barnabætur lækki um helming þegar barn verður 7 ára gamalt. Fjmrn. hefur áætlað kostnað sem af samþykkt brtt. á þskj. 133 mundi leiða. Rn. segir að allur ónýttur persónuafsláttur á þessu ári nemi 311.8 millj. kr. og er þá bæði átt við sérstakan persónuafslátt samkv. 1. mgr. 1. gr. frv. og almenna persónuafsláttinn, þar af vegna hjóna 52.6 millj. kr. og vegna einstæðra foreldra 15.1 millj. kr. Í fyrri brtt. eru ýmsir hópar undanskildir eins og ég kom inn á áðan, sem vega mjög þungt í svona samanburði, allir milli 16 og 20 ára sem yfirleitt eru í skólum og fá því reiknaðan fullan persónuafslátt. Enn fremur eru allir undanskildir sem vinna við eigin atvinnurekstur í hvaða mynd sem er. Rn. getur ekki nema með talsverðri fyrirhöfn reiknað út hve stór hluti ónýtta persónuafsláttarins félli samkv. þessu niður, en giskar á að brtt. kosti 200–300 millj. kr. Það er með öllu fráleitt að mínu mati að það nálgist 300 millj. kr. sem er næstum sama og allur ónýtti persónuafslátturinn. Mér finnst það ótrúlegt, að það nái 200.millj. kr. Ég tel að það geti varla verið meira en 150 millj. kr. ef það nær þeirri upphæð og ber ég þá saman við ónýttan persónuafslátt allra hjóna, sem nemur 52.6 millj. kr. og einstæðra foreldra með 15.1 millj. kr. eins og ég áður kom inn á. Hjón fá miklu fyrr ónýttan persónuafslátt heldur en einstaklingar, ég tala ekki um, ef annað hvort hjónanna vinnur ekki eða vinnur aðeins hlutastarf. Um þetta er þó ekki hægt að fullyrða nema með sérstakri tölvukeyrslu skattagagna. 2. brtt. kostar samkv. upplýsingum fjmrn. 112 millj. kr. Auðvitað er þetta mikið fé. En ekki má heldur gleyma því að hér er um flesta þá að ræða sem við allra lökust kjör búa og á það einkum við um fyrri brtt., það getur verið misjafnara að því er seinni brtt. varðar, þá tekjulægstu og elli- og örorkulífeyrisþega fyrst og fremst, og talsvert má á sig leggja til að bæta hag þeirra eða réttara sagt til að draga úr kjaraskerðingu þeirra. Í þessu sambandi tel ég að mjög vel komi til greina að skoða tillögur framkvæmdastjóra Vinnuveitendasambandsins um að leggja af niðurgreiðslur á landbúnaðarvörur innanlands, sem eru áætlaðar liðlega 1000 millj. kr. á næsta ári eða svipaðar og á yfirstandandi ári, og nota það fé til að bæta hag þeirra tekjulægstu. Erfitt er að gera þetta á einu bretti, en að mínu mati mætti lækka þessa upphæð sem nemur kostnaði við þær brtt. sem minni hl. leggur til á þskj. 133. Það þýðir auðvitað nokkuð aukna kjaraskerðingu hjá þeim, sem betur eða skár eru settir, til hagsbóta fyrir þá allra lakast settu. Hæstv. forseti. Á síðasta landsfundi Sjálfstfl. var sérstaklega ályktað um að beita ætti skattalögum til að bæta hag þeirra verst settu og nýkjörinn formaður flokksins lýsti því yfir í sjónvarpi 15. þ. m. að það mundi aldrei ske að flokkurinn stæði að lagasetningu þar sem meira tillit væri tekið til hinna tekjuhærri en þeirra tekjulægstu. En það er einmitt það sem þetta frv. gerir. Með hliðsjón af þessu hvoru tveggja hlýtur að vera auðvelt fyrir hv. þm. sjálfstfl. að styðja brtt. minni hl. hv. fjh.- og viðskn. a.m.k. fyrri brtt. Annað væri hróplega í mótsögn við ályktanir landsfundar og yfirlýsingar formanns flokksins. Ég sé reyndar ekki hvernig hv. þm. Sjálfstfl. geta annað en samþykkt fyrri brtt. ef þeir vilja að mark sé tekið á ályktunum landsfundarins og formanns flokksins. Og ég þykist líka vita að hv. þm. Framsfl. hafi svipaðar skoðanir og ég í þessum málum. Það gengur ekki, hæstv. forseti, að leggja hlutfallslega þyngstar byrðar á þá allra tekjulægstu og elli- og örorkulífeyrisþega.



Virðulegi forseti. Frv. það sem hér liggur fyrir um fjármálaráðstafanir til verndar lífskjörunum er að ýmsu leyti undarlega úr garði gert. Í fyrsta lagi kveður það á um aukinn persónuafslátt frá skatti á þann veg að þeim sem lægstar tekjurnar hafa í þessu þjóðfélagi og því mesta þörfin á verndun lífskjara sinna kemur þessi persónuafsláttur ekki til góða. Í öðru lagi kveður þetta frv. á um sérstakar barnabætur fyrir börn yngri en 7 ára. Þetta undarlega aldursákvæði virðist grundvallast á þeirri hugsun að aldur barna og efnahagur foreldra þeirra fari saman sem engan speking þarf til að sjá að er hreinasta firra. Annars vegar segir aldur barna ekkert til um efnahag foreldra þeirra. Ég á barn undir 7 ára aldri og þarf ekkert á þessum barnabótum að halda miðað við konuna sem hefur 12 þús. kr. í laun á mánuði, á 12 ára barn og fær ekki þessar bætur svo að dæmi sé tekið. Hins vegar virðist sem börn verði dýrari á framfæri eftir því sem þau eldast, sbr. könnun sem Félag einstæðra foreldra lét gera, en þar kemur fram að áætlaður framfærslukostnaður 6 ára barns er nú rúmar 79 þús. kr. á ári en framfærslukostnaður 12 ára barns t.d. rúmlega 109 þús. kr. á ári. Þetta 7 ára aldursákvæði er því hreinasta endileysa og eins og fram hefur komið hefur minni hl. fjh.- og viðskn. flutt brtt. hér um og um nýtingu persónuafsláttar, og fjölyrði ég ekki meira um það. Hins vegar langar mig til að minnast á það atriði í 2. gr. þessa frv. sem kveður á um hækkun mæðralauna. Í fyrsta lagi má það furðulegt teljast að þessi laun lækka eftir því sem börnin verða fleiri sem er heldur betur öfugsnúið, því að eftir því sem börnin eru fleiri því þyngra er framfærið og því meiri þörfin á aðstoð. Í öðru lagi kemur greinilegast í ljós hér sú sýndarmennska sem einkennir þetta frv. yfirleitt, því að hér er verið að tala um upphæð sem 27. maí s.l. var innan við 300 kr. Það er mjög glæsilegt að geta sagt: „Og svo hækka mæðralaun um 100%“ en það er afskaplega lítið glæsilegt að fá umslag með viðbótarávísun upp á tæpar 300 kr. og síðan innan við 100 kr. í viðbót fyrir hvert barn sem viðtakandi umslagsins á umfram fyrsta barn. Kjarni málsins er sá að hækkun mæðralauna skiptir sama og engu máli fyrir þá sem í hlut eiga. Og það er einmitt það sem er að þessu frv. yfirleitt. Það missir marks. Það nær ekki til þeirra sem raunverulega þarf að aðstoða og þar sem það nær að hjálpa til þar munar lítið um hjálpina. Brtt. þær, sem hér hafa verið lagðar fram, miða að því að ráða hér nokkra bót á. En jafnvel þótt þær nái fram að ganga sem óskandi væri er enn langur vegur í það að gerðar hafi verið fullnægjandi ráðstafanir til verndar lífskjörum þeirra sem við lökust kjör búa.



Virðulegi forseti. Aðeins örstutt. Mér gafst ekki kostur á að sitja fundi fjh.- og viðskn. svo að ég tel rétt að ég láti mína skoðun hér í ljós. Ég hef reyndar lýst minni afstöðu til þessa frv. áður hér og fór í taugarnar á einhverjum með því að kalla innihald laganna brandara. Ég styð brtt. minni hl. fjh.- og viðskn. Ed. svo langt sem hún nær. Það er erfitt að bæta um betur þegar lög eru í raun jafn vitlaus og þessi lög eru. Ég tek undir orð hv. 11. þm. Reykv. Ég þarf ekki á persónuafslætti upp á 1400 kr. að halda. Ég á barn undir 7 ára aldri og ég þarf ekki á barnabótum upp á 3000 kr. að halda og sama má segja um marga fleiri í þessu þjóðfélagi að þeir gætu vel lagt af mörkum til þess að hjálpa þeim sem bágust kjörin hafa. Ég leyfi mér, eins og ég sagði áðan, í upphafi þessarar umr. í byrjun vetrar að kalla þessi lög brandara og e.t.v. hefði meiri hl. fjh.- og viðskn. verið tilleiðanlegri til þess að endurskoða þessi lög ef hann hefði gert sér grein fyrir einstökum bröndurum í þessum lögum, eins og m.a. þeirri hjákátlegu staðreynd að 1400 kr. persónuafsláttur á ári er að krónutölu til nákvæmlega nægilega miklir peningar til þess að kaupa eina tankfyllingu á sparneytinn jeppa.



Virðulegi forseti. Það skal vera stutt sem ég segi hér því að ég talaði hér um þetta við 1. umr. og ekki er ástæða til að orðlengja neitt frekar um það. Ég vil fagna því sem fram kom í máli hv. 5. landsk. þm. hér áðan, frsm. meiri hl. fjh.- og viðskn., um þröngan hag heimilanna í landinu. Hann hefur greinilega betri skilning á þessu en hæstv. ráðherrar sem telja að allt sé í himnalagi. Aðvaranir hv. þm. Eyjólfs Konráðs eða varnaðarorð um kreditkortin og þá vissu hættu, sem af þeim stafar, tek ég einnig undir. Það getur orðið býsna dýrt magnyl fyrir marga. Menn spyrja eðlilega fyrst og fremst hverra lífskjör hafi átt að vernda og í hverra hlut hinar mildandi aðgerðir hafi átt að koma. Um það er búið að fjalla hér og ástæðulaust að eyða í það tíma. Það hefur verið spurt um skattaafsláttinn, fyrir þá skattlausu, ekki þá sem eru það vegna galla á skattalögum eða öðru, heldur þá sem eru skattlausir með réttu. Brtt. sem minni hl. fjh.- og viðskn. flytur eru vissulega í rétta átt. En ég vildi kannske spyrja hér hæstv. forsrh. því að hann er genginn í salinn. Nú þrengir svo að mörgum öryrkjum og öldruðum að til neyðarástands má sums staðar telja. Hyggst ríkisstj. gera einhverjar ráðstafanir til þess að koma sérstaklega til móts við þetta fólk? Ég bendi alveg sérstaklega á það að tekjulausir öryrkjar og aldraðir á stofnunum fá nú í svokallaða vasapeninga 1430 kr. á mánuði. samkv. lögum um fatlaða er gert ráð fyrir verulegri hækkun þessara vasapeninga. Fyrsti áfanginn að því marki hefur komist til framkvæmda, að vísu eftir dúk og disk. Ég hlýt að spyrja vegna þessara aðila, er meiningin hjá hæstv. ríkisstj., að 2. áfangi þeirrar hækkunar taki gildi nú á næstunni? Ég trúi ekki öðru en svo verði gert. Mig minnir að samkv. reglugerð frá í vor hafi þetta átt að gerast 1. okt. s.l. og hefði ekki af veitt, og ég hlýt því að spyrja hæstv. forsrh.: Er ætlunin, þó ekki sé í öðru en þessu, að bæta hér úr, eða á að halda þessum vasapeningum aldraðra og öryrkja í því lágmarki sem er í dag, sérstaklega miðað við þá þröngu og erfiðu stöðu sem ég veit og allir hér vita að þetta fólk er í?



Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um launamál sem er staðfesting á brbl. sem sett voru 27. maí s.l. og voru þáttur í víðtækum ráðstöfunum núv. ríkisstj. í efnahagsmálum. Eins og hv. þm. er öllum kunnugt voru horfur í efnahagsmálum ákaflega alvarlegar í maí s.l., jafnvel á mælikvarða okkar Íslendinga. Eins og í ljós kom við útreikninga á framfærsluvísitölu 1. júní s.l. reyndist verðbólga frá mars til maí vera 131% og fór reyndar vaxandi og mun hafa nálgast 150% eða þar um bil reiknað á ársgrundvelli. Einnig kom í ljós að erlendar skuldir höfðu aukist umfram það sem gert var ráð fyrir. Við nánari athugun reyndust þær vera orðnar um 60% þjóðarframleiðslu. Við þessar aðstæður hygg ég að allir hafi verið sammála um að grípa varð til róttækra ráðstafana til að forða þjóðinni frá þeirri holskeflu verðbólgu, stöðvunar atvinnuvega og atvinnuleysis ásamt erlendri skuldasöfnun sem við blasti. Það frv. sem hér er fjallað um og er flutt til staðfestingar á einum af fimm brbl. sem sett voru fjallar um launamál. Eru aðalgreinar frv. tvær. 1. gr. fjallar um verðbætur á laun. Samkv. henni er bannað með lögum að binda verðbætur á laun við vísitölu frá 1. júní 1983 til og með 31. maí 1985 og ákveðið jafnframt að engar slíkar tengingar skuli heimilaðar á þessu tímabili. Ég þarf út af fyrir sig ekki að fara mörgum orðum um vísitölubindingu launa. Vísitala hefur verið til umræðu m.a. hér á Alþingi mjög oft. Ég hygg að flestar eða allar ríkisstjórnir á undanförnum árum hafi sett sér að gera nokkrar breytingar á vísitölubindingu launa. M.a. starfaði á vegum síðustu ríkisstj. nefnd að þessum málum lengi og hélt mikinn fjölda funda. Samkomulag náðist þó því miður ekki og leiddi það til þess að hæstv. þáv. forsrh. flutti á eigin vegum frv. hér á Alþingi um þetta mál. Ég hygg jafnframt að flestir geti verið sammála um það að breytingu varð að gera á þessu vísitölukerfi. Ég fyrir mitt leyti harma að samstaða náðist ekki fyrr um nauðsynlegar breytingar til að draga úr þeirri víxlverkun sem varð og verður með svo víðtækri vísitölubindingu sem við höfum búið við. Við þær mjög alvarlegu aðstæður sem sköpuðust taldi ríkisstj. ekki um annað að ræða en að afnema þessa vísitölubindingu að öttu leyti tímabundið eins og ég sagði til 31. maí 1985. Í stjórnarsáttmála er fram tekið að gert er ráð fyrir að viðræður hefjist á milli aðila vinnumarkaðarins um vísitölu á laun eftir þetta tímabil, eða hvort æskilegt er yfirleitt að hafa slíka vísitölubindingu. Ég skal ekki fara mörgum orðum um niðurstöður slíkra viðræðna, en ég vil þó lýsa þeirri persónulegu skoðun minni að vísitölubinding launa verði að vera með allt öðrum hætti en við höfum búið við undanfarin ár, ef slík vísitölubinding á að vera við lýði. Í 2. gr. frv. er jafnframt ákveðið að hækkanir á grunnlaun skuli vera 8% 1. júní 1983, en þó 10% á lægstu laun, og 4% 1. okt. 1983. Í tveimur síðustu málsgreinum frv., eins og það var upphaflega lagt fram, var jafnframt gert ráð fyrir því að frekari hækkanir yrðu óheimilar frá 25. maí 1983 til 31. jan. 1984 og jafnframt voru allir samningar framlengdir, sem gildandi voru og síðast gildandi, til 31. jan. 1984. Í meðferð málsins í Nd. hefur þessum tveimur síðustu málsgr. verið breytt að tillögu ríkisstj. þannig, að þetta bann við frekari hækkun grunnlauna er fellt niður. Hins vegar er jafnframt ákveðið að allir samningar skuti lausir frá og með gildistöku þessara laga og þær hækkanir sem um hafi verið samið og áttu að koma til framkvæmda á tímabilinu falli niður. Ástæðum fyrir þessari tillögu ríkisstj. gerði ég grein fyrir í tilkynningu í Sþ. og þarf ekki að fara um það mörgum orðum. Í fáum orðum vil ég þó nefna að fyrst og fremst liggur til grundvallar betri árangur í hjöðnun verðbólgu en menn þorðu að vona. Við teljum okkur geta staðfest nú að verðbólga verði komin niður fyrir 30% í lok þessa árs. Er það reyndar orðið ef reiknað er á grundvelli framfærsluvísitölu þriggja síðastliðinna mánaða. Þetta kemur einnig fram í miklu minni hækkun á byggingarvísitölu, sem er jafnvel töluvert fyrir neðan þessi 30% verðbólgumörk sem sett voru. Einnig kemur þetta að sjálfsögðu fram í lækkun vaxta. Vextir hafa nú verið lækkaðir þrisvar sinnum og eru þegar orðnir u.þ.b. 30%, að sjálfsögðu breytilegir eftir innlánum og útlánum og eftir tegundum lána. Ég get jafnframt upplýst að horfur eru góðar á næstu mánuðum og fastlega gert ráð fyrir að fjórða vaxtalækkun verði upp úr miðjum desembermánuði n.k. Einnig gerði ég grein fyrir því í þessari tilkynningu til Alþingis að horfur í efnahagsmálum eru stórum verri en áður var gert ráð fyrir, fyrst og fremst vegna tillagna Hafrannsóknastofnunar um aðeins 200 þús. tonna þorskafla. Þetta krefst að mati ríkisstj. náins samráðs við aðila vinnumarkaðarins en umrætt ákvæði um bann við hækkun grunnlauna hefur staðið í vegi fyrir slíku. Ríkisstj. vildi því ryðja slíkum þröskuldi úr vegi. Ég get upplýst að ég hef þegar hafið viðræður við formenn launþegasamtaka og vinnuveitenda og munu formlegar viðræður við þessa aðila hefjast strax og frv. er orðið að lögum. Loks telur ríkisstj. að við núverandi aðstæður sé minni hætta á því að einstakir hópar brjótist út úr og hækki laun langt umfram það sem þeir lægst launuðu hafa hlotið. Ríkisstj. er fyllilega ljóst að þær aðgerðir sem hér um ræðir þýða verulega kjaraskerðingu. Þær tölur hafa verið birtar og hafa verið vandlega metnar af Þjóðhagsstofnun og aðilum vinnumarkaðarins. Þó að þar beri nokkuð á milli er það þó kannske minna en vænta mátti. Einkum virðist bera á milti í mati þessara aðila á skerðingu ráðstöfunartekna sem Þjóðhagsstofnun telur vera miklu minni en skerðing kauptaxta. Sjálfur er ég ekki í nokkrum vafa um að ráðstöfunartekjur endast stórum betur í minnkandi verðbólgu en í meiri verðbólgu, þ.e. af hlutfalli, sem kemur kannske gleggst fram í því að 15–20% verðbætur á laun voru yfirleitt horfnar út í veður og vind á 2–3 vikum í verðlagshækkunum. Sátu menn þá óbættir eftir í tvo mánuði eða meira af þremur mánuðum verðlagstímabilsins. Fleira slíkt mætti rekja sem reyndar hefur einnig verið rökstutt af forustumönnum launþegasamtaka. Ég vil upplýsa hér að Hagvangur hf. hefur nýlega gert vandaða könnun á viðhorfum manna til þessarar kjaraskerðingar með tilliti til hjöðnunar verðbólgu. Í könnun Hagvangs, sem framkvæmd er fyrir ýmsa aðila, var jafnframt svohljóðandi spurning: „Ef kjaraskerðing getur haft áhrif til lækkunar á verðbólgu ertu þá sjálfur tilbúinn eða ekki tilbúinn að launahækkanir verði ekki umfram það sem ríkisstj. hefur boðað á næstu 12 mánuðum?“ Menn voru síðan beðnir að merkja við fjóra kosti: 1. Já. 2. Nei. 3. Ef allir gerðu það. 4. Veit ekki. Meginniðurstöður voru eftirfarandi: 1. Yfirgnæfandi meiri hluti svaraði spurningunni játandi, eða 65.4%. Á móti voru einungis 16%. 11.4% svöruðu „ef allir gerðu það“ og óákveðnir, þ.e. svöruðu „veit ekki“, voru 7.2%. 2. Fólk úti á landi er ívið reiðubúnara til að taka á sig tímabundna kjaraskerðingu til að ná árangri í baráttunni við verðbólguna. Af íbúum höfuðborgarsvæðisins svöruðu 60.6% aðspurðra með jái. Í þéttbýli úti á landi var sama hlutfall 71.3% og í dreifbýli 74.4%. Viðhorf fólks til þessarar spurningar var einungis að litlu leyti háð kyni, aldri, tekjum, húsnæði, menntun og fleiri þáttum sem athugaðir voru. Niðurstaða þessarar könnunar gefur því ótvírætt til kynna að allur þorri fólks styður ákveðnar aðgerðir, sem beinast gegn verðbólgunni, þó að það þurfi tímabundið að fórna nokkru í því skyni. Fram kemur m.a. að brúttóúrtak var 1 300 manns, nettóúrtak var 1 167, þar sem náðist ekki í suma, sumir fjarverandi o. s. frv. Svarprósenta af brúttóúrtaki var 76.9% og 85.7% af nettóúrtaki. Mér virðist að könnun þessi hafi verið mjög vel unnin og vel að henni staðið og tölfræðilega marktæk, eftir því sem venjubundið mat segir til um í þeim efnum.  En þrátt fyrir þessar mjög jákvæðu undirtektir, sem svo sannarlega sýna að fólk gerði sér grein fyrir því að svo gat ekki fram haldið sem var með vaxandi verðbólgu og erlenda skuldasöfnun og bera vitanlega vott um mikinn þroska Íslendinga á þessu sviði sem vonandi öðru, þá er ríkisstj. fullkomlega ljóst að þessar aðgerðir hafa orðið þyngstar fyrir þá sem lægstu launin hafa. Skal ég þá víkja að þeim nokkrum orðum sérstaklega vegna spurningar hv. þm. Helga Seljans hér áðan. Ég vil í fyrsta lagi vekja athygli á því, að í því frv. sem var til meðferðar hér áðan er gert ráð fyrir viðbótarhækkun á uppbótum tekjutryggingar og ýmsum öðrum slíkum þáttum. Heimilistryggingar um 5% ef ég man rétt  Ég hef því látið fara fram athugun á skattaframtölum. Ný forrit hafa verið útbúin og gerð tilraun til að einangra betur en áður hefur tekist í skattaframtölum þá sem undir þessa skilgreiningu mundu falla, þ.e. vera í hópi láglaunafólks. Jafnframt hefur verið samið við kjararannsóknarnefnd um - við getum sagt vettvangsathugun á þessu sviði. Ég get upplýst að ég átti í morgun fund með fulltrúum þeirra stéttarfélaga sem helst teljast í láglaunahópi þar sem ég kynnti þessar aðgerðir ríkisstj. og m.a. hvernig kjararannsóknarnefnd hyggst standa að þessum málum. Og mér er kunnugt um það að kjararannsóknarnefnd mun ræða við fulltrúa. þessara hópa núna alveg næstu daga. Ég held að það byrji í fyrramálið. Áhersla er lögð á að hraða þessari úttekt svo að hún geti orðið grundvöllur hæði fyrir aðila vinnumarkaðarins, sem hefja viðræður og samninga um kaup og kjör, og sömuleiðis fyrir hugsanlegar aðgerðir af hálfu ríkisvaldsins til þess að bæta kjör þeirra lægst launuðu. Ég vil taka það fram að að sjálfsögðu er í þessum hópi fólk eins og öryrkjar, ellilífeyrisþegar, einstæðir foreldrar og fleiri. En það er einnig í þessum hópi fólk sem er í lægstu launaflokkum og kann, miðað við erfiðara ástand í þjóðfélaginu, ekki að eiga kost á eins mikilli aukavinnu og áður var. Ég held því að það sé ákaflega mikilvægt jafnframt að reyna að halda atvinnuöryggi sem bestu og sem mestri atvinnu svo að allir þeir geti fengið atvinnu sem óska og jafnvel eitthvað meiri en lögbundna dagvinnu. Frá þessu vildi ég skýra, að þetta er sem sagt núna í mjög ítarlegri athugun. Um niðurstöður get ég að sjálfsögðu ekki fjallað, en legg áherslu á að það er fullur vilji hjá ríkisstj. að nota það svigrúm sem er, bæði innan ríkissjóðs, hugsanlega með einhverjum tilfærslum, til lagfæringa á þessu sviði og stuðla að því að aðilar vinnumarkaðarins geti unnið eftir sömu vísbendingum. Ég vil svo, virðulegi forseti, leggja til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Virðulegi forseti. Þetta mál hefur verið mikið rætt og fengið mikla umfjöllun í Nd. Alþingis og í raun hefur það verið rætt hér beint og óbeint í tengslum við öll þau hliðarfrv. sem hér hafa verið til umr. Ég læt því fáein orð nægja í þessari umr. Hæstv. ríkisstj. trúir því að laun fólks í landinu séu rót alls ills, uppspretta og hreyfiafl verðbólgunnar liggi í launakjörum fólks, alveg sér í lagi þeim verðbótum á laun sem eru bein afleiðing af verðhækkunum sem þegar eru til staðar. Ríkisstj. hefur enn engan þátt fundið sem í alvöru þurfi á að taka til að koma efnahagsástandinu í viðunandi horf, til þess að hjól atvinnulífsins megi snúast eðlilega og fólk fái þar fyrir eðlilegan vinnudag viðunandi kjör. Eina áherslan hefur verið lögð á launin og allar verðbætur í hvers konar mynd verið afnumdar, utan þeirra prósenta sem ríkisstj. sjálf hefur skammtað sem hæfilega af alkunnri mildi og rausn. Inn í þetta blandast spurningin um vísitölukerfi og réttlæti þess og þar felur ríkisstj. sig bak við galla og annmarka þess vísitölukerfis sem gilt hefur, m.a. sér í lagi hvort eðlilegt hafi verið að mæla tvöfaldar eða þrefaldar verðbætur þeim sem þiggja tvöföld eða þreföld laun að grunni. Ég hef aldrei verið talsmaður þessa kerfis, að því mætti ekki breyta og finna ætti eðlilegri farveg fyrir ákveðnar dýrtíðarbætur sem bættu mönnum hag þeirra milli samninga. En ríkisstj. hefur sjálf í skömmtun sinni á hækkun launa um 8% 1. júní og 4% 1. okt. fylgt gömlu reglunni dyggilega. Prósentan hefur gengið upp allan launastigann eins og venjulega með þeim afleiðingum að ráðh. hefur sem fyrr fengið margfalda upphæð á við iðnverkakonuna, svo dæmi sé tekið. Láglaunafólkið hefur enga sérstaka uppbót fengið, utan aldraðir og öryrkjar, sem hæstv. forsrh. gerði hér grein fyrir áðan, en var eingöngu 1. júní s.l. og vart teljandi miðað við þann lága grunn sem þar er við miðað. Alvarlegasta ákvæði þessara laga, samningsbannið, hefur nú verið stytt. Þetta ótvíræða brot á mannréttindum hefur orðið til þess að þúsundum saman hafa launþegar og hreyfingar þeirra risið upp til svo öflugra mótmæla að ríkisstj. hefur hörfað, en aðeins hörfað. Og ástæðan er áreiðanlega allt önnur en vilji til að fara að kröfum fólksins í landinu, ekki heldur að forsendur hafi breyst. Þverbrestir í eigin liði hafa ráðið mestu og ótti við að ekki reyndist meiri hluti fyrir samningsbanninu hér á Alþingi hefur án efa verið það sem leiddi til þess sem varð. Það var því ekki að furða þó fast væri við það staðið að katla Alþingi ekki saman. Þar var á ferðinni áhætta sem ríkisstj. þorði ekki að standa frammi fyrir. Hún sá því sitt óvænna þegar stjórnarþm. voru farnir að gefa ákveðnar yfirlýsingar gegn banninu og gaf eftir að hluta. Áfram standa þó þau meginatriði, að alls engar dýrtíðarbætur eru leyfðar og rammi þeirra samninga sem aðilar kunna að gera er rammi þessarar ríkisstj., sem hlýtur að vera æðiþröngur, ef nokkur í raun, - þröngur sakir þess útlits sem óneitanlega er dökkt fyrir næsta ár, eins og allar spár benda nú til, þó vonandi sé að þær gangi ekki eftir, en ekki síður þröngur sakir þess að við engu öðru er hreyft í efnahagskeðju okkar. Á meðan ráðist er á launin ein fá aðrir þættir að blómstra. Atvinnuvegirnir okkar stynja ekki undan launakostnaði, heldur fjármagnskostnaðinum og lánakjörunum fyrst og síðast og eins og mörg nýleg dæmi sanna undan óhæfilegum milliliðakostnaði, svo sem nýleg frétt í Morgunblaðinu um farskipafélögin og þeirra toll lýsir vel inn í. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta, Gísli Jón Hermannsson framkvæmdastjóri Ögurvíkur um skipafélögin. „Ég veit ekki á hverju þeir hafa lifað eða byggt sig upp, nema á því að flytja fiskinn frá okkur. Þeir geta endurnýjað skipaflota sinn þegar þeim sýnist. Þeir geta keypt fyrirtæki úti í löndum af því að þeir hafa getað flutt frá okkur fiskinn eins dýrt og sést á uppbyggingunni og umsvifunum á sama tíma og við erum að drepast.“ Þetta eru orð Gísla Jóns Hermannssonar og hann segir einnig, með leyfi hæstv. forseta, í Morgunblaðinu í lokin: „Við erum með allt of stóran kaupskipaflota og eitt það skásta sem við gætum gert er að leggja honum. Það er svo miklu ódýrara að láta útlendinga flytja þetta fyrir okkur. Okkur fiskimönnunum gengi þá kannske betur að skila arði, ef við fengjum útlendinga til að flytja þetta fyrir okkur. Ég tala nú ekki um frystu afurðirnar. Þar kastar nú fyrst tólfunum. Er það ekki á útgerðinni sem þeir græða svona mikið - útgerðinni sem skapar gjaldeyri til þess að menn geti verslað? Ekki geri ég ráð fyrir að kaupmennirnir skapi mikinn gjaldeyri og svo hafa þeir ekki vit á því að láta okkur í friði“, sagði Gísli Jón Hermannsson. Ekki er ég að taka undir allt það sem hér er sagt, en ljót er lýsingin sem hefur þá fyrirsögn: „Skipafélögin blómstra á kostnað útgerðarinnar.“ Og um hina fáránlegu skipan olíumála, dreifingar olíunnar og þess þrefalda kerfis sem þar er í gangi, sagði Kristján Ragnarsson formaður LÍÚ í ræðu, með leyfi virðulegs forseta: „Það er óþolandi að útgerðin standi undir olíudreifingu um allt landið, sem nú á sér stað. Þótt við öfundumst ekki yfir góðu gengi annarra er næsta furðulegt, meðan ríkisvaldið er að fást við verðákvarðanir á olíu, að sjá okkar aðalviðskiptavini, olíufélögin, búa við blóm í haga. Þar virðist takmarkaðs aðhalds gætt og litlu hagræði beitt, eins og að koma olíu til skipa í leiðslu í stað þess að aka henni nær allri á bifreiðum, svo ekki sé minnst á kaup eins olíufélags á útgerðarfyrirtækjum.“ Þetta eru orð þeirra sem ég hef hingað til haldið að stæðu fast að baki þessari hæstv. ríkisstj. Og sjálf sölufyrirtækin í sjávarútvegi hafa fengið harða og óvægna gagnrýni, m.a. frá hæstv. iðnrh. sem alkunnugt er, og var hún endurtekin hér áðan úr þessum ræðustól. Við engu er hróflað, enda hagsmunatengslin sterk og þau ná vel og rækilega inn í báða núverandi stjórnarflokka í öllum þessum greinum og miklu fleiri. Hér eru hinar heilögu kýr sem að sjálfsögðu verða að mjólka eigendum sínum eins og ekkert hafi í skorist meðan alþýða manna tekur á sig byrðarnar. Baráttan við verðbólguna og varanlegur árangur þar helgast fyrst og fremst af því hvort ríkisstj. þorir að takast á við þá þætti þar sem fjármagnið er að finna, þar sem fjármagnið blómstrar í höllum milliliðanna, olíufélaganna og umsvifum skipafélaganna að ógleymdu sjálfu steintröllinu, Seðlabankanum, sem ekki síst hefur blóðmjólkað íslenskan atvinnurekstur. Ríkisstj. dembdi gífurlegum hækkunum út í verðlagið og á nær alla þjónustuþætti á sínum fyrstu mánuðum. Þegar þær hækkanir eru í engu bættar almennu launafólki er von að hægt sé að sýna nokkuð laglegar prósentutölur nú. En þrátt fyrir harkalegar aðgerðir í launamálunum er ástandið nú alvarlegra en nokkru sinni í atvinnumálum okkar. Uppsagnir eru hafnar, atvinnuleysisvofan guðar á gluggann, fiskiskipaflotinn er að komast í algert þrot. Ekkert skal úr því dregið hversu aflaverðmæti hefur dregist saman í mörgum greinum. En þegar við stöndum andspænis erfiðleikum er líka samstaða nauðsyn, samráð við launafólk enn meir knýjandi. Aldrei er það hættulegra en þá að kasta stríðshanskanum framan í launamenn þessa lands. En það eitt hefur verið gert, enda gæti samvinna og samráð við launþegasamtökin leitt til þess að ríkisstj. þyrfti við fleirum að hrófla, draga burst úr nefi hinna best settu, þeirra sem blómstra í dag, þeirra sem hirða arðinn beint og milliliðalaust og skila honum aldrei til samfélagsins. Ég vona að sá uggur sem nú er í launafólki vegna versnandi atvinnuástands verði ekki nýttur sem svipa, ef það fólk hyggst heimta sinn rétt að nokkru til baka, heimta þann kaupmátt að hluta til baka sem Morgunblaðið taldi á síðasta ári að væri ekki neinum bjóðandi, með gamla síbyljusönginn um kjaraskerðingarnar 14 að eilífri upphrópun. Nú segja vísir menn, nátengdir þessu stjórnarliði, svo sem ég hef áður rakið hér í ræðu, að kaupmáttur kauptaxta í ár sé að meðaltali 82 á móti 100 1982, það ár sem Morgunblaðið grét fegurstum krókódílstárum yfir aumum kaupmætti. Sömu aðilar telja að kaup yrði að hækka á næsta ári um 18–20% í mars, í júní og í október til þess að ná því marki sem var 1982. Ég vil ekki trúa því að svipa atvinnuleysishótana verði reidd á loft þegar launafólk heimtar eðlilega hlutdeild í þjóðararði sem aðrir hrifsa ómælt til sín í dag. Ég vil heldur ekki trúa því að þessi ríkisstj. sé svo djúpt sokkin í frjálshyggjukenningar þær sem nú ráða mestu í sjálfstfl. að hún telji hæfilegt atvinnuleysi hollmeti hið besta, eðlilegt og sjálfsagt hagstjórnartæki til að halda launafólki niðri. Ýmis váleg tákn eru þar á lofti, en þó ég viti vel hverra hagsmuni þessi ríkisstj. ber fyrir brjósti, þá vil ég ekki ætla henni slíkt, ekki einu sinni átján frumvarpa föðurnum í álfheimum ríkisstjórnarinnar, hæstv. fjmrh. sem því miður er ekki hér. Frv. þetta fer nú til n. þar mun fulltrúi Alþb., í þeirri n. og í 2. umr. þessa máls gera gleggri og ítarlegri grein fyrir afstöðu okkar. Eins og hér hefur verið margsagt af mér áður hefur ekki staðið á okkur Alþb.-mönnum að eitthvað yrði að gert. Við viðurkenndum það í vor. spurningin var um það hvað og hvernig. Ríkisstj. valdi vandarhöggin á íslenska alþýðu og gældi við braskara og milliliði í leiðinni. Hún valdi skipulagsleysið og offjárfestinguna í gerviþjónustu og alls kyns milliliðum. Hún valdi mannréttindabrot með samningsbanninu í stað samvinnu og samráðs. Hún hefur hörfað nokkuð og vonandi sér hún að sér svo a.m.k. lágmarksréttlæti verði náð fyrir launafólk á næsta ári og um leið verði ríkisstj. knúin til að taka á öllum þáttum þjóðlífsins og sækja fjármagnið þangað sem það er að finna til þarfa samfélagsins. Annars á hún engan tilverurétt í siðgæðisvitund fólks, hvað sem allar Hagvangskannanir sýna, og þá stefnir hún í átök og stríð enn frekar. Enn er ekki of seint að iðrast.