Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þeim tölulegu upplýsingum, sem fylgja þeirri skýrslu, sem hæstv. fjmrh. hefur nú flutt, var ekki útbýtt fyrr en á þessum fundi og hefur lítið tóm gefizt til þess að kanna þær, þó að ýmsar af þeim tölum hafi að sjálfsögðu áður verið kunnar. Mér sýnist strax augljóst af þeim tölum, sem hér eru ráðgerðar fyrir árið 1967, að um enga stefnubreytingu sé að ræða hjá hæstv. ríkisstj. og að ekki beri mikið á viðleitni hér til þess að spjara sig við að rækja þau opinber framkvæmdaverkefni, sem vanrækt hafa verið á undanförnum árum. Ég mun þó ekki gera hér að umræðuefni einstakar tölur og einstaka þætti í skýrslu fjmrh. Það er eðlilegt, að þær skýrslur, sem fram hafa verið lagðar, séu athugaðar og það gefast sjálfsagt önnur tækifæri til þess að ræða þær, en á hinn bóginn gefur skýrsla hæstv. fjmrh. tilefni til nokkurra almennra athugasemda. Óstjórnin í framkvæmdamálum hér á landi hefur ásamt óðaverðbólgunni verið eitt megineinkennið á ísl. efnahagslífi undanfarin ár. Í mesta góðæri, sem yfir landið hefur komið, hafa opinberar framkvæmdir lent í megnasta ólestri og orðið fyrir barðinu á hnífnum hjá hæstv. ríkisstj. oftar en einu sinni, þegar hún hefur þurft að gera ráðstafanir til að hella meiri fjármunum í verðbólgufenið. Þó að hér í landi séu nú orðnar nærri 40 þús. bifreiðar og þó að við flytjum nú inn á ári hverju hátt á fimmta þúsund eða 5 þús. bifreiðar, ef ég man rétt, eru fjölförnustu vegir landsins að verða algerlega ófærir langtímum saman. Hæstv. fjmrh. lýsti því yfir um þetta leyti í fyrra, þegar hann flutti skýrslu af svipuðu tagi, að fjárhagsgrundvöll skorti fyrir framkvæmdir í þessum efnum. Og hann endurtók þá yfirlýsingu hér í skýrslu sinni áðan, þó að hann í öðru orðinu væri nokkuð drjúgur yfir því, að vegaframkvæmdir mundu nú aukast frá því, sem hefði verið. Það er nú ástæða til að benda á það, hver sú aukning raunverulega sé, sem hæstv. ráðh. var svo drjúgur yfir. Í töflu V hér í þessum plöggum, sem útbýtt hefur verið, má sjá, að fjármunamyndun í vegum og brúm hefur á undanförnu 5 ára tímabili numið að jafnaði 182 millj. kr. á ári, miðað við verðlag ársins 1966, og nú er gert ráð fyrir því, að þetta hækki upp í 200 milljónir. Þetta eru nú öll ósköpin. En aftur endurtekur hæstv. ráðh. þá yfirlýsingu, að fjárhagsgrundvöll skorti fyrir bráðnauðsynlegar aðgerðir í vegamálum og skýrir frá því, að hvorki Vesturlandsvegur né Suðurlandsvegur muni koma til neinna framkvæmda á þessu ári. Skortur á skólahúsnæði í landinu fer vaxandi. Sjúkrahúsmálin hafa verið í sviðsljósinu nú að undanförnu. Hæstv. heilbrmrh. hefur keppzt við að sína fram á, að sífellt sé eytt til sjúkrahúsabygginga meiru og meiru fé, og hæstv. fjmrh. vildi halda því sama fram hér áðan um skólabyggingar. Ég hef ekki kannað, hvað rétt kann að vera í þeim fullyrðingum, en séu þær réttar, sýnir ekkert betur óstjórnina í framkvæmdamálum en hvað lítið verður úr þeim fjármunum. Það er enginn vafi á því, að þjóðin finnur mjög til þess og það er flestum ljóst, hversu alvarlegt stjórnleysisástandið í framkvæmdamálum þjóðarinnar er orðið, og hæstv. ríkisstj. og hennar stuðningsflokkar virðast einnig gera sér þetta ljóst, því að nú, þegar kosningar eru að nálgast, verður vart talsverðrar viðleitni af hálfu stjórnarflokkanna og hæstv. ríkisstj. til þess að láta líta svo út sem nú eigi að fara að starfa eitthvað skipulegar en gert hefur verið og nú eigi að fara að taka upp einhvers konar skipulag og áætlanir. Þetta hefur komið fram með ýmsum hætti hér á hæstv. Alþ. að undanförnu. Ég skal ekki eyða tímanum í að rekja það, það má nú nefna þá alkunnu skipulagstiltekt hæstv. ríkisstj., þegar nú er talin á því hin mesta nauðsyn að loka einhverju talsverðu af þeim frystihúsum, sem byggð hafa verið á undanförnum árum. Að vísu teljum við sumir, að þar sé svolítið öfugt að farið og hefði nú átt að hugsa um skipulag svolítið fyrr, en það er nú annað mál. Umr., sem hér urðu á hv. Alþ. fyrir páskana um sjávarútvegsmálin, vörpuðu líka ljósi á það stjórnleysi og skipulagsleysi, sem verið hefur á málum á því sviði. Og í framhaldi af því birtist svo frv. frá allmörgum hv. þm. Sjálfstfl. um að setja nú á stofn nýtt apparat til þess að finna út einhverja stefnu í sjávarútvegsmálum. Einn lið í þessari viðleitni hæstv. ríkisstj. til þess að villa á sér heimildir má nefna frv. til l., sem lagt var fram í hv. Ed. nú fyrir nokkru, um skipulag framkvæmda á vegum ríkisins. Alvaran á bak við það var nú ekki meiri en svo, að þegar til kom, var ekki ætlunin að afgreiða það frv., og það má nú raunar segja í því tilfelli, að það var bættur skaðinn, því þó að meginhugsunin, sem á bak við það frv. liggur, sé rétt og eðlileg, er frv. svo illa úr garði gert, að það var óhugsandi, að hægt væri að samþ. það nema með mjög verulegum breytingum. Nú, og síðasta viðleitnin frá hæstv. ríkisstj. í þessu efni er svo sú skýrsla, sem hæstv. fjmrh. hefur gefið í dag, til þess að láta líta svo út sem hæstv. ríkisstj. ætli að fara að vinna eftir áætlun og nú hefur verið lagt fram það, sem kallað er framkvæmda- og fjáröflunaráætlun fyrir árið 1967, en fjórðungur liðlega af því ári er nú raunar þegar liðinn. Þegar talað er um framkvæmdaáætlun, er þýðingarmikið, að menn geri sér grein fyrir, hvað menn eiga við, þegar um það er talað. Minn skilningur á slíku hefur alltaf verið sá, að þar sé um að ræða áætlun, sem feli í sér stefnumótun - feli í sér markmið, sem keppt skuli að, og þeim tækjum, sem þjóðfélagið ræður yfir, skuli einbeitt skv. þeirri áætlun að þeim markmiðum. Því fer víðs fjarri, að hér sé um slíka áætlun að ræða eða neitt þvílíkt, enda kom það greinilega fram í máli hæstv. fjmrh., að hér er um allt annars konar áætlun að ræða. Hér er um að ræða getgátur um það, hvað muni gerast, ef heldur áfram svo sem horfir. Þetta kom fram í orðalagi hæstv. ráðh. líka, þegar hann var að skýra frá þeim tölum, sem hann birti fyrir árið 1967, þá sagði hann: „eins og telja má sennilegt, að það verði“ í einu tilviki. Í öðru tilviki sagði hann: „Sennilegt er, að þetta muni reynast“ svo og svo. Þetta kalla ég ekki framkvæmdaáætlun. Þetta er getgáta um það, hvað muni verða uppi á teningnum í stjórnleysisástandinu, enda er sannleikurinn sá, að eins og hæstv. ríkisstj. hefur hagað málum, er næsta lítill grundvöllur fyrir gerð framkvæmdaáætlana af því tagi, sem ég er að tala um, sem eitthvert hald eða gagn væri í. Það hefur komið fram af hálfu forstjóra Efnahagsstofnunarinnar við ýmis tækifæri, en sú stofnun er væntanlega sú eina, sem hugsanlega gæti gert eitthvað í þessa átt, að Efnahagsstofnunin hafi engin tök á því að gera raunverulegar framkvæmdaáætlanir, eins og hennar högum sé nú háttað. Það hefur heldur ekki farið fram nein rannsókn né athugun á fjárfestingarþörfum eða framkvæmdaþörfum í atvinnuvegunum. Einn alvarlegasti þátturinn í þróun framkvæmdamála á undanförnum árum er það mikla misvægi, sem hefur átt sér stað milli þróunar í einstökum þáttum atvinnulífsins. Hér verður ekki vart við neina tilburði til þess að rétta þann halla af eða leiðrétta það misvægi. Hér er raunar ekki um neina stefnu að ræða. Hér er um að ræða áætlun um það, hvað mikið fé ýmsir opinberir sjóðir þurfi til þess að láta hlutina veltast áfram með svipuðum hætti og gert hefur verið. En útlánastefna er engin, hvorki í þessu né öðru. Hæstv. ríkisstj. hefur haft mikla trú á því hagstjórnartæki, sem hún kallar ráðstafanir í peningamálum, þ.e.a.s. binding sparifjár, útlánatakmarkanir hjá bönkum og lánastofnunum, en að nokkur stefna hafi nokkurn tímann verið lögð um það, hvernig útlánum skuli í rauninni hagað, að hvaða marki lánapólitík í landinu skuli yfirleitt stefna, það hefur aldrei skeð, það er víðs fjarri og slíkt er ekki heldur hér að finna. En kjarni málsins í þessu sambandi er ekki fólginn í þeim krónufjölda, sem látinn er renna í gegnum ákveðna sjóði, til þess að framkvæma eitthvað, sem menn hafa í rauninni ekki gert sér hugmynd um, hvað skuli vera, heldur í hinu, hvernig þeir fjármunir, sem notaðir eru, nýtast. Í frv., sem ég nefndi áðan, um skipulag á framkvæmdum ríkisins, er að finna nokkra lýsingu á því, hvernig fjármunirnir nýtast í því efnahagsástandi, sem hér hefur ríkt að undanförnu. Þar segir m. a. í skýrslu til fjmrh. frá þeirri n., sem hefur undirbúið það frv.: „Til grundvallar skipunar n. um opinberar framkvæmdir mun hafa legið sú vissa, að opinberar framkvæmdir hér á landi séu að jafnaði dýrari en vera þyrfti. N. telur þessa ályktun rétta og telur liggja til þess fjölmargar orsakir, sem hún telur ógerlegt að gera tæmandi grein fyrir. Viðleitni til að finna slíkar orsakir og fyrirbyggja þær hlýtur eðli málsins samkv. að vera verk, sem er óaðskiljanlegur hluti vinnunnar við undirbúning verka og framkvæmd þeirra, og verður aldrei lokið.“ Enn fremur segir: „Nokkrar helztu orsakirnar vill n. draga saman hér á eftir, orsakir, sem lúta að stefnu í fjármálum opinberra framkvæmda. Ráðizt er í fleiri framkvæmdir í einu en fjármagnið leyfir, sem til þeirra er veitt, svo að unnt sé að halda hverju verkefni áfram með þeim hraða, sem nauðsynlegur er, til að hagkvæm framkvæmd verkanna geti átt sér stað. Þessi aðferð hefur keðjuverkandi áhrif, sem öll leiða til óhæfilegs kostnaðar hvers mannvirkis og fækkunar þeirra mannvirkja, sem lokið er ár hvert. Sífelldur fjárskortur veldur töfum, sem verða beinn kostnaðarauki og draga auk þess verk óeðlilega á langinn og valda þannig óbeinum aukakostnaði. Fjárskortur veldur því, að hugsun þeirra, sem framkvæma verkin, beinist meira að fjáröflun en góðri nýtingu fjárins. Fjárskorturinn leiðir viljandi eða óviljandi til heimildarlausra fjárskuldbindinga og samsafns af reikningum, sem ekki eru tök á að greiða, þegar þeir eru gjaldfallnir.“ Þetta fjallar um framkvæmdir þess opinbera, en það liggur auðvitað í hlutarins eðli, að þetta getur alveg eins átt við ástandið í framkvæmdamálum þjóðarinnar yfirleitt, þegar engin viðleitni er sýnd til þess að raða framkvæmdaverkefnum upp í hæfilega forgangsröð, með tilliti til þarfa þjóðfélagsheildarinnar. Við höfum raunar dæmi um það frá næstliðnum árum, hver áhrif þessa ástands verða hér. Rétt fyrir seinustu kosningar birti hæstv. ríkisstj. þjóðhags- og framkvæmdaáætlun og sú áætlun, eða réttara sagt fjáröflunin í sambandi við hana, var að verulegu leyti byggð á erlendri lántöku. Það eru ófagrar sögur af því, hvernig því láni var í einstökum tilfellum varið. Ég skal nú ekki fara út í það, en víst er um hitt, að þegar það fé var sett út á framkvæmdamarkaðinn, án þess að neinar ráðstafanir væru gerðar til að tryggja, að það þýðingarmesta kæmist fram, þá verkaði þetta auðvitað eins og olía á verðbólgueldinn með svipuðum hætti og lýst var í þeim kafla, sem ég las úr skýrslu n., sem undirbjó frv. um skipulag framkvæmda á vegum ríkisins, hér áðan. Fjármagnið ézt upp í óstjórninni, í verðbólgunni, sem leiðir af skipulagsleysinu, ef ekki er reynt að skapa stefnu og hafa forystu í framkvæmdamálum þjóðarinnar. Ríkisvaldinu er skylt að marka þá stefnu og veita þá forystu. Sú skýrsla, sem hér hefur verið gefin, og þau plögg, sem henni fylgja, virðast ekki benda til þess, að hæstv. ríkisstj. geri sér þessa staðreynd ljósa. Þess vegna er hér ekki um að ræða framkvæmdaáætlun í þeim skilningi, sem þarf að leggja í það orð, í þessu felst engin stefna, það felast getgátur um það, hvað ske muni, ef haldið er áfram svo sem horfir, og það fer nú að verða fleirum og fleirum ljóst, að ekki verður hjá því komizt að taka þessi mál öðrum tökum en gert hefur verið. Kjarni málsins er ekki fólginn í því, hvort hægt er að kría út innanlands eða utan einhverjar lánskrónur til þess að skrifa á blað, að þessar krónur megi nota fyrir þessu eða hinu. Kjarni málsins er ekki fólginn í því, heldur í hinu, hver framkvæmdageta þjóðarinnar í raun og sannleika er, við hana miðast það, sem við getum komið í framkvæmd. Og á undanförnum árum er það alveg ljóst, eins og greinilega kom fram í því nál., sem ég áðan las, að það hefur verið bruðlað með framkvæmdagetu þjóðarinnar. Framkvæmdagetan markast af því vinnuafli, þeim vélum og þeirri verktækni, sem þjóðin hefur yfir að ráða, og það verkefni, sem við stöndum frammi fyrir í þessu sambandi, er tvíþætt, annars vegar að auka framkvæmdagetuna svo sem mest má verða með bættri verktækni, auknum vélbúnaði, og við það verður að miða fjármála- og útlánastefnu í landinu, og hins vegar að tryggja það, að framkvæmdagetan nýtist til fulls við þau verkefni, sem þjóðinni í heild eru nauðsynlegust. Viðleitni í þessa stefnu hefur ekki komið fram hjá hæstv. ríkisstj., hvorki nú eða í annan tíma. Þess er sjálfsagt ekki af henni að vænta, miðað við það, sem á undan er gengið, en eigi að síður hlýtur að verða að harma það.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. hefur nú gefið hér mjög ýtarlega skýrslu um ýmsa mikilvæga þætti fjármálalífsins, og er það þakkarvert út af fyrir sig, en þó þykir mér talsverður galli vera á í sambandi við þessa skýrslugjöf. Ég hef nokkrum sinnum áður fundið að því hér á Alþ., hvernig hæstv. ríkisstj. hefur staðið að því að semja framkvæmdaáætlanir fyrir hin einstöku ár og hver afstaða ríkisstj, hefur verið varðandi þessi verk til Alþ. Þessi ýtarlega skýrsla, sem hæstv. fjmrh. hefur nú gefið, er því aðeins góð og eðlileg, að það gefist eitthvert tækifæri til þess hér á Alþ., að þessi skýrsla verði rædd, og að þm. gefist kostur á því að fá upplýsingar um fjölmörg atriði, sem þessi skýrsla fjallar um og þeir hafa ekki aðstöðu til að ræða við ríkisstj. En mér sýnist alveg augljóst, að eins og staðið er að þessu máli nú, gefst ekki kostur á að ræða þessa skýrslu á þennan hátt. Þessi langa og ýtarlega skýrsla kemur nú á síðustu dögum þingsins, þegar mikið er þó eftir ógert í þinginu og ég þykist alveg vita, að það muni ekki vinnast tími til þess að fá eðlilegar umræður hér á Alþ um þetta mál. Þann þátt skýrslu hæstv. ráðh., sem fjallaði um efnahagsþróunina á undanförnum árum, get ég fyrir mitt leyti verið ásáttur um að leiða alveg hjá mér núna, þó að vissulega væri ástæða til að ræða þær ályktanir, sem hann dró þar af ýmsum tölum. Þar er verið að fjalla um það, hvað hafi verið að gerast í efnahagsmálum þjóðarinnar á undanförnum 5 árum, og hæstv. ráðh. var þar að gera nokkurn samanburð á því, hver útkoman hefði orðið í ýmsum greinum, borið saman við það, sem spáð hafði verið í þjóðhagsáætluninni, sem ríkisstj. lagði hér fram fyrir allmörgum árum síðan. Ég býst við, að þessi þáttur verði m. a. ræddur í almennum stjórnmálaumræðum, sem fara fram innan skamms, og mega því gjarnan, eins og komið er a. m. k., liggja hér að mestu milli mála umræður um þann þátt. En svo var annar þáttur í ræðu hæstv. ráðh., sem fjallaði um framkvæmdaáætlun ríkisins fyrir yfirstandandi ár, 1967, og það er alveg sérstaklega þessi þáttur, sem ég tel að eigi að ræðast hér á Alþ. og það sé í rauninni vanvirða við Alþ. að bjóða því upp á það ár eftir ár, að Alþ. geti ekki fengið að ræða þennan mikilvæga þátt í fjármálum ríkisins. Sú þróun hefur gengið yfir á undanförnum árum, að fleiri og fleiri þættir, sem varða ríkisbúskapinn, eru raunverulega teknir út af valdsviði Alþ. og Alþ. hefur ekkert orðið með þá að gera, og þar tekur ríkisstj. sér svo að segja sjálfdæmi um það, hvernig skuli ráðstafa stórum fjárfúlgum á hverju ári. Það er nú orðið gert í gegnum þessa framkvæmdaáætlun. Fyrst framan af hafði þessi ríkisstj. þann hátt á, að hún samdi þessar framkvæmdaáætlanir án þess að gera Alþ. einu sinni grein fyrir þeim. Að þessu fann ég á sínum tíma, þegar þingmenn gátu ekki einu sinni fengið í hendur afrit af þessari þýðingarmiklu áætlun. Síðan kom þó það frá hæstv. ríkisstj., að hún fór að gera Alþ. stutta grein fyrir framkvæmdaáætluninni og leggja fram nokkrar tölur til upplýsinga um það, hvað væri að finna í þessari framkvæmdaáætlun, og það var til bóta. En enn er sá háttur hafður á, að ríkisstj. kemur með þessa mikilvægu áætlun og tilkynnir hana þinginu svona um það leyti, sem þingið er að leysast upp og þm. að fara heim. Þetta er ósæmilegt að mínum dómi. Þetta ber að víta. Svona á ekki að vinna að þessum málum. Reynslan er sem sagt orðin sú, að t.d. fjárveitingar, sem Alþ. hefur ákveðið til hinna ýmsu framkvæmdaþátta í landinu með afgreiðslu fjárlaga, eins og fjárveitingar til hafnargerða, segja ekki nema litla sögu um það, hvað á að gera í hafnarmálum í landinu á viðkomandi ári. Þessi framkvæmdaáætlun, sem kemur á eftir, tekur að vísu sumar af þeim fjárveitingum, sem Alþ. hefur ákveðið til hafnarframkvæmda á hinum ýmsu stöðum. Sumar af þessum fjárveitingum eru teknar og látnar koma inn á framkvæmdaáætlun og ríkið útvegar svo fé annars staðar, þar sem ríkið ræður yfir því og bætir þar við miklu á þennan stað, engu á hinn staðinn o.s.frv., og eftir því skal síðan unnið að hafnarframkvæmdum í landinu á árinu. Þetta kalla ég að draga vald úr höndum Alþ. og það er vitanlega nauðsynlegt að mótmæla því, að þetta sé gert á þann hátt, sem það er gert nú. En þetta er ekki aðeins um hafnarmál. Þessu er einnig svona varið um skólamál, sjúkrahúsabyggingar og vegaframkvæmdir nú orðið, og stórfelldar ráðstafanir í gegn um ýmsa stofnlánasjóði í landinu, en ríkið aflar til þess arna fjár með ýmsum hætti. Það tekur ekki aðeins þær fjárveitingar, sem hafa verið ákveðnar til þessara einstöku þátta í gegnum fjárlög. Nei, nú er t.d. gert ráð fyrir því, að ríkissjóður bjóði út sérstakt skuldabréfalán innanlands upp á 125 millj. kr., með sama hætti og á undanförnum árum, og auðvitað rennur lánið út á nokkrum dögum, því að þetta eru sérstök vildarkjör og ríkisstj. stendur uppi með þessar 125 millj. kr., og svo ákveður hún bara sjálf, 20 millj. af þessu fara í þetta og 30 millj. í hitt, og hún þykist góð nú orðið að koma og segja Alþ. frá því, að þetta hafi hún gert við peningana, rétt um það leyti, sem Alþ. er að standa upp og fara heim. Og það eru ekki aðeins þessar 125 millj. kr. Hún semur við bankakerfið í landinu, sum árin um það, að bankarnir láni til þess að standa undir framkvæmdum framkvæmdaáætlunarinnar 100 millj. kr., nú er gert ráð fyrir 70 millj. kr., og á þennan hátt ráðstafar ríkisstj. þessu og nokkrir fulltrúar með henni. Og svona er þetta sem sagt gert í fjölmörgum tilfellum. Hér er um stóran hluta af fjárveitingavaldinu í landinu að ræða, sem ríkisstj. tekur bara í sínar hendur og Alþ. er tekið hér í framhjáhlaupi. Væri sá háttur hafður á, að þessi framkvæmdaáætlun fyrir viðkomandi ár væri lögð fram á Alþ. á eðlilegum tíma í upphafi árs, eins og eðlilegt er vitanlega um áætlun fyrir yfirstandandi ár, og Alþ. fengi að ræða áætlunina og menn fengju að koma fram sjónarmiðum sínum og jafnvel gera till. um hina einstöku liði, og það ynnist einhver tími hér á Alþ. til að ræða og fjalla um málið, væri hér eðlilega staðið að, en þessi vinnubrögð, sem hafa viðgengizt nú um nokkurra ára skeið, tel ég alveg forkastanleg. Ég er hins vegar ekki á móti því, að slík framkvæmdaáætlun sé gerð, síður en svo, það er til bóta að gera slíka áætlun til að reyna að gera sér sem bezta grein fyrir því, hvað á að gera í hinum einstöku framkvæmdaþáttum og hvernig á þá að útvega nægilegt fé, til þess að hægt sé að standa við þessar áætlanir. Þetta er til bóta, og þetta er alltaf að lagast í rauninni í framkvæmd, en það er bara staðið rangt að þessu og Alþ. er lítilsvirt með þessum vinnubrögðum. Á þetta hef ég bent hér margsinnis áður, og ég hlýt að finna að þessu enn þá einu sinni. En vegna þess að ég veit, að hér er í rauninni ekki ætlazt til langra umræðna um þessi mál, skal ég ekki fara langt út í þau að þessu sinni, enda er komið fram að kvöldmatartíma og fundur á aftur að hefjast hér kl. 9. En það er eitt atriði, sem mig langar til að gera fsp. út af, varðandi þessi gögn, sem við vorum að fá á borðið til okkar í dag, og varðandi þessa mikilvægu áætlun, og það gæti þá verið svona aðeins sem sýnishorn af því, að það sé þörf fyrir þm. að fá að spyrja um einstaka mikilvæga hluti í svona áætlun. Hér í þessum plöggum er minnzt á svonefnda byggingaráætlun ríkisins, sem hæstv. fjmrh. minntist líka nokkuð á, og við vitum, að þar er um að ræða, að ríkisstj. hefur fyrir rúmu ári síðan gert sérstakan samning við verkalýðsfélög hér í Reykjavík og nágrenni um það, að hún skuli sjá um, að efnt verði til sérstakra íbúðarhúsabygginga hér í Reykjavík og byggðar skuli skv. þessari áætlun 250 íbúðir á ári í næstu 5 ár, eða 1250 íbúðir alls, og að lánakjör á þessum íbúðum skuli vera með allt öðrum hætti en nú eru almennt á íbúðum í landinu. En það er gert ráð fyrir með þessum samningi, að ríkið skuli sjá um, að lán fylgi hverri íbúð, sem nemi 80% af stofnkostnaði íbúðarinnar. Nú er gert ráð fyrir því, að á yfirstandandi ári, 1967, verði unnið að fyrsta áfanga þessarar byggingaráætlunar og eftir því, sem mér hefur skilizt, er gert ráð fyrir að byggja á þessu ári 330 íbúðir. Það fer auðvitað ekkert á milli mála, að 330 íbúðir, sem á að byggja skv. þessum samningi á þessu ári, geta varla kostað undir 280–300 millj. kr., og 80% af þeirri upphæð verða eitthvað talsvert yfir 200 millj., á því er víst enginn vafi, líklega 240–250 millj. kr., sem þarf að útvega að láni skv. þessum samningi. Nú er í þessari grg., sem hér liggur fyrir, dálítið einkennilega farið með upplýsingar varðandi þetta mál. Hér sé ég fyrir framan mig dálk og yfir honum stendur: Á árinu 1967 er áætluð fjárþörf byggingaráætlunar ríkisins 210 millj. kr. Látum nú vera, að það sé nóg, en það þykir ástæða til að setja þessa tölu í sviga, eina allra í öllum þessum upplýsingum. Og svo í næsta dálki á eftir stendur: Til ráðstöfunar eru 180 millj., í sviga. Og svo í næsta dálk þar á eftir segir: Fjárþörf til þessara framkvæmda 30 millj. og upplýsingar eru gefnar um það, að búið muni vera að útvega þessar 30 millj. frá atvinnuleysistryggingasjóði. Nú spyr ég: Hvaðan koma hinar 180, þær sem í sviga standa? Hvaðan kemur þetta fjármagn? Við höfum hvergi fengið neinar upplýsingar um það, hvaðan þetta fé á að koma. Ég læt mér ekki til hugar koma, að ríkisstj. hugsi sér slíka fásinnu, að hún ætli sér að taka þessar sérstöku byggingar, þann kostnað, sem hlýzt af þessum sérstöku byggingum, af því fjármagni, sem almennt hefur verið í húsnæðismálakerfinu til lánveitinga um allt land. Slíkt væri vitanlega algjör svik á því samkomulagi, sem gert var við verkalýðsfélögin, því að þau voru vitanlega að semja fyrir sig um sérstakar framkvæmdir með sérstökum kjörum en þau voru ekki að semja um að taka það fjármagn af öðrum, sem eru að byggja húsnæði í landinu, sem nú skortir stórlega fé. En þá spyr ég: Hvaðan kemur þetta fé? Á það minntist hæstv. fjmrh. ekki á neinn hátt í sinni ræðu og þau gögn, sem hér liggja fyrir, gefa engar upplýsingar um það, en það er vitanlega full ástæða til þess nú, þegar á að fara að byrja að byggja og það á að byggja svona mikið, eins og hér er um að ræða, eftir sérstökum samningi, og það er beinlínis á vegum ríkisins, að upplýsingar séu gefnar um það. Hvaðan á þetta fé að koma? Hvernig á að útvega þetta fé? Nú spyr ég hæstv. fjmrh. og vænti, að hann gefi hér upplýsingar um það. Þó hér væri nú margt annað, sem ég vildi gjarnan spyrja um og ræða, skal ég ekki gera það að þessu sinni, vegna þess að ég sé, að það er í rauninni enginn tími til þess nú, en e. t. v. gefst þá tími síðar til þess að ræða þessi mál hér miklu nánar.



Herra forseti. Eins og þegar hefur komið fram hér á Alþ., hefur verið unnið að skipulegum athugunum á staðgreiðslukerfi opinberra gjalda um meira en eins árs skeið. Í ársbyrjun 1986 var ríkisskattstjóra ásamt tveimur mönnum falinn undirbúningur málsins, og skilaði hann ýtarlegri skýrslu um það s.l. haust. Var þar gerð grein fyrir skipulagi staðgreiðslukerfisins í nágrannalöndum, svo og helztu vandamálum, sem lögfesting slíks kerfis hér á landi mundi hafa í för með sér. Í framhaldi af þessu var skipuð n. fulltrúa frá ríki og sveitarfélögum til þess að gera frekari athuganir á því, hvort hagkvæmt mundi að taka upp staðgreiðslukerfi opinberra gjalda hér á landi. N. þessi hefur nýlega skilað skýrslu um málið, og var henni strax dreift meðal alþm., svo að þeim hefur nokkur tími gefizt til að kynna sér málið. Þar sem sú skýrsla er hins vegar mikið mál og flókið, þykir mér rétt að reyna að draga hér fram í sem stytztu máli meginatriði þess. Í þeim löndum, sem tekið hafa upp staðgreiðslukerfi skatta og gögn eru um, er það nokkuð mismunandi, til hvaða aðila kerfið nær og hvaða skattar eru innheimtir eftir því. Algengast er, að kerfið nái til allra einstaklinga, hvort sem um er að ræða launþega eða sjálfstæða atvinnurekendur. Þó nær kerfið eingöngu til launþega í Bretlandi og Írlandi. Skattar félaga eru yfirleitt ekki innheimtir eftir staðgreiðslukerfi, heldur eftir á. Undantekningu frá þessu er þó að finna í Svíþjóð, þar sem kerfið nær einnig til félaga Kerfið nær yfirleitt ekki til annarra skatta en þeirra, sem reiknast sem hundraðshluti af tekjum, enda hæfa slíkir skattar kerfinu bezt. Algengt er, að stighækkandi tekjuskattar séu innheimtir eftir kerfinu, en þó þekkist það, að einungis sá hluti tekna, sem skattlagður er með jafnri hlutfallstölu, sé háður því. Er hér um að ræða almennan tekjuskatt, þ.e. skatt á tekjur undir ákveðnu marki, og hefur tekjuskattur sums staðar verið breytt þannig við lögfestingu staðgreiðslukerfis, að sá hluti tekna, sem skattlagður er með einni og sömu hlutfallstölu, hefur verið aukinn verulega. Er ástæðan sú, að stighækkunin er til þess fallin að skapa ósamræmi milli bráðabirgðaskattgreiðslna ársins og endanlegs skatts, sem fram kemur við álagningu eftir á. Nefskattar og hliðstæð gjöld eru hvergi tekin með í kerfið, að því er bezt er vitað, enda eru slíkir skattar samkv. eðli málsins ekki vel hæfir sem staðgreiðsluskattar. Á það má benda, að í Svíþjóð voru skattar af þessu tagi lagðir niður við lögfestingu staðgreiðslukerfisins. Yfirleitt eru skattgreiðslur á skattárinu sjálfu aðeins bráðabirgðagreiðslur, og fer þá jafnan fram álagning eftir á samkv. framtali skattþegna Mismunur, sem fram kann að koma, er þá leiðréttur við endanlega álagningu. Sú vinna, sem framkvæma þarf við slíkan endurreikning, er misjafnlega umfangsmikil, og fer það eftir því, hversu einföld ákvæði skattalaga eru. Því einfaldari sem þessi ákvæði eru, þeim mun meiri nákvæmni næst að öllum jafnaði milli skattgreiðslna ársins og endanlegs skatts, en þetta sparar mikla vinnu og þar með kostnað við kerfið. Það þekkist, að skattgreiðslur á skattárinu séu endanlegar og engin álagning fari fram eftir á. Þessi afbrigði frá meginreglunni eru byggð á mjög einföldum reglum skattalaga um tekjur þeirra, sem þau eiga við, og er þá venjulega um að ræða hreina launþega. Innheimta hinna opinberu gjalda, sem staðgreiðslukerfið nær til, er alls staðar sameiginleg fyrir þá aðila, sem gjöldin renna til. Ríkið hefur jafnan innheimtuna á hendi, og er gjöldunum skipt milli aðila eftir fyrir fram ákveðnum reglum á föstum gjalddögum. Að skattárinu liðnu fara svo fram endanleg reikningsskil. Þessi regla gildir á Norðurlöndunum, en í Bretlandi og Írlandi þarf hennar hins vegar ekki með, þar sem sveitarfélög þar hafa engan tekjuskatt. Ástæður þess, að staðgreiðslukerfi hefur verið tekið upp svo víða sem raun ber vitni, eru að sjálfsögðu fólgnar í hinum almennu kostum kerfisins. Einn höfuðkostur staðgreiðslukerfis er það öryggi, sem í því felst, að skattar séu greiddir af sömu tekjum og þeir eru lagðir á því að á þann hátt er stuðlað að samræmi milli skattheimtu og greiðslugetu þegnanna á hverjum tíma Þetta öryggi tekur raunar bæði til skattgreiðenda og þeirra opinberu aðila, sem viðkomandi skattar renna til. Hið opinbera mundi njóta hagræðis af því, að tekjur kæmu inn þegar á álagningarárinu og væru því að verðgildi í samræmi við raunverulegan kostnað við framkvæmdir og veitta þjónustu þessara aðila á sama tímabili. Auk þess er það aukin trygging fyrir fljótri og góðri innheimtu, að skattar eru krafðir, áður en tekjunum er eytt. Við hérlendar aðstæður er það sérstaklega mikilvægt, að tekjur sveitarfélaga yrðu tiltölulega jafnar yfir árið. Fyrir skattgreiðendur, sem hafa mjög breytilegar tekjur frá ári til árs, mundi staðgreiðslukerfið koma í veg fyrir þau vandkvæði, sem skapast í núverandi kerfi, þegar menn þurfa að standa skil á sköttum af hærri tekjum ársins á undan með lægri tekjum yfirstandandi árs. Þetta er raunar alþekkt fyrirbrigði hér á landi og óþarft að gera frekari grein fyrir því. Loks eru þau jafnvægisáhrif á efnahagslifið, sem staðgreiðsla skatta getur haft í för með sér, talin meðal höfuðkosta slíks kerfis. Á hinn bóginn fylgja staðgreiðslukerfi nokkrir ókostir. Þannig er líklegt, að framkvæmd kerfisins og eftirlit muni krefjast aukins átaks og kostnaðar hins opinbera í sambandi við skattamálin. Þetta atriði er þó mjög undir því komið, hversu róttækar breytingar á ákvæðum skattalaga reynist unnt að framkvæma, en síðar verður nánar vikið að þessu efni. Yfirleitt hefur reynsla annarra þjóða verið sú, að staðgreiðsla skatta hefur haft í för með sér verulegan kostnaðarauka, en jafnframt hefur tekjuaukning hins opinbera vegna betri og greiðari skattheimtu gert meira en vega þar á móti. Erfitt gæti orðið að fá næga sérhæfða starfskrafta við framkvæmd skattamálanna. Þá mun bætast nokkur vinna á launagreiðendur við að halda eftir skatti af launum starfsmanna sinna. Þetta hefur þó yfirleitt verið meira vandamál erlendis við lögfestingu kerfisins, þar sem það var viða óþekkt, að vinnuveitendur héldu eftir skatti af launum. Hér á landi er það aftur á móti algengt, eins og kunnugt er, að sköttum sé haldið eftir af vinnuveitendum, og yrði breytingin af þeim sökum ekki eins umfangsmikil og verið hefur víðast erlendis. Loks er rétt að hafa það í huga, að staðgreiðslukerfi hlýtur að krefjast verulegra breytinga á skattalöggjöfinni og framkvæmd skattamála án tillits til þess, hvers konar kerfi verður valið. Þetta er ekki ókostur á kerfinu sem slíku, en getur valdið ýmsum erfiðleikum í framkvæmd við lögfestingu þess. Í skýrslu n. þeirrar um staðgreiðslukerfi opinberra gjalda, sem skipuð var á s.l. hausti og þm. hafa haft til athugunar, kemur fram hugmynd n. um það, hvernig hugsanlegt væri að haga staðgreiðslum hér á landi. N. lætur þess getið, að þessi hugmynd sé niðurstaða viðleitni hennar til að sætta, tvö gagnstæð viðhorf, þar sem annars vegar sé lögð áherzla á sem óbrotnast kerfi, en það mundi krefjast mjög róttækra breytinga á gildandi skattalöggjöf, og hins vegar á sem minnsta röskun gildandi skattkerfis, en það gerir kerfið aftur á móti flóknara og dýrara en ella. Mun ég nú gera gein fyrir hugmynd n. í stórum dráttum. Staðgreiðsla opinberra gjalda á skattárinu yrði bráðabirgðagreiðsla, en að skattárinu liðnu færi fram álagning eftir framtali skattþegna. Mismunur, sem fram kynni að koma vegna skattgreiðslna ársins og endanlegs skatts, yrði krafinn eða endurgreiddur, eftir því sem við á, eftir föstum reglum. Innheimta á skattárinu að því er varðar launþega yrði byggð á einföldu skattheimtureglunni, sem svo er kölluð og skýrð er í skýrslu n. Þeir einstaklingar, sem hafa með höndum atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi, svo og félög, sjóðir og stofnanir, yrðu krafðir um greiðslu opinberra gjalda á skattárinu eftir áætlun þeirra sjálfra eða eftir ákvörðun skattyfirvalda. Gert er ráð fyrir, að staðgreiðslukerfið nái til allra skattskyldra og gjaldskyldra aðila, sem greiða eiga þau opinberu gjöld, sem kerfið nær til. Þessi gjöld eru 21 að tölu, eins og fram kemur í skýrslu n. Í þessu sambandi bendir n. á, að íslenzka skattakerfið sé frábrugðið kerfum flestra annarra landa að því leyti, að beinir skattar og gjöld, sem ekki eru miðuð við tekjur, eru mjög mikilvæg. Væri kerfið hér á landi takmarkað við þá skatta og gjöld, sem miðast við tekjur, mundi skapast óánægja meðal skattþegna, vegna þess að þeir yrðu að standa skil á verulegum hluta eftir á þrátt fyrir staðgreiðslukerfið. Til að koma í veg fyrir, að framkvæmdin yrði óviðráðanleg af þessum sökum, gerir n. þó þann fyrirvara, að svið ákveðinna gjalda verði takmarkað, önnur verði samræmd og viss opinber gjöld verði auk þess alls ekki felld inn í kerfið. Þá má vekja á því athygli, að félög yrðu tekin með í kerfið samkvæmt hugmynd n., en erlendis munu þau ekki vera í kerfinu annars staðar en í Svíþjóð. Enda þótt innheimta skatta af félögum eftir staðgreiðslukerfi sé ýmsum erfiðleikum háð, bendir n. á það, að svonefnd atvinnurekstrargjöld, þ.e. gjöld, sem greidd eru af atvinnurekstrinum í landinu, t.d. viss tryggingagjöld, launaskattur, aðstöðugjald o.fl., séu mikilvægur þáttur opinberra gjalda hér á landi. Mundi því skapast verulegt misræmi milli félaga og einstaklinga, sem hafa með höndum atvinnurekstur, ef félög væru undanskilin. Auk þess er íslenzkri félagalöggjöf svo háttað, að auðvelt er að stofna til félags um rekstur. Með því að láta kerfið ná til félaga fengist bezt samræmi og engum yrði mismunað. Tilhögun staðgreiðslu yrði tvenns konar eftir því, hvort um er að ræða launþega eða atvinnurekanda. Vinnuveitendur héldu eftir skatti af launum starfsfólks síns við hverja útborgun launa, en atvinnurekendur stæðu sjálfir skil á sköttum sínum. Að því er varðar launþega færu skattgreiðslur eftir skattkortum og skatttöflum, gerðum af skattayfirvöldum, og er gerð þessara gagna lýst í skýrslu nefndarinnar. Skattkort launþegans vísar til ákveðinnar skatttöflu, sem byggð er á ýmsum atriðum, er ákvarða skattskyldu hvers skattþegns. Nefndin gerir ráð fyrir nokkrum tegundum skatttaflna, og byggist mismunur þeirra fyrst og fremst á því, að gert er ráð fyrir, að útsvarsstigi verði ekki hinn sami um land allt, heldur verði sveitarfélögum gefinn kostur á að velja milli nokkurra útsvarsstiga, sem yrðu stighækkandi. Aðrir þættir, er ákvarða uppbyggingu skatttöflunnar, eru persónufrádráttur einstaklinga, hjóna og barna, tekjuskattsstigi, sem gert er ráð fyrir að verði stighækkandi, nefskattar og fastafrádráttur. Síðastnefndi þátturinn er byggður á þeirri upphæð frádráttarbærra gjalda, sem flestir launþegar ættu rétt á. Mundu þeir fá þennan frádrátt án tillits til þess, hvort samanlögð raunveruleg útgjöld þeirra af þessu tagi næðu heildarupphæð fastafrádráttarins. Ef skattþegn teldi hins vegar, að þessi frádráttarbæru gjöld væru hærri en fastafrádrátturinn, fengi hann tækifæri til að færa sönnur á það við skattayfirvöld, en í slíkum tilvikum mundu skatta- yfirvöld m.a. reikna til tekna ákveðna liði, sem ekki teldust skattskyldir hjá þeim, sem sættu sig við fastafrádráttinn. Þetta ákvæði, sem er algert nýmæli í framkvæmd íslenzkrar skattalöggjafar, miðar að því að einfalda skattgreiðslukerfið án þess þó að takmarka á neinn hátt rétt skattþegnanna Skattyfirvöld senda þessi gögn til réttra aðila, áður en skattárið gengur í garð. Launþegi skilar skattkorti sínu til aðalatvinnuveitanda, þegar hann mætir til vinnu í fyrsta sinn á akattárinu. Aðalvinnuveitandi heldur kortinu, meðan skattþegninn er í þjónustu hans, og heldur eftir skatti af launum við hverja útborgun í samræmi við upplýsingar á skattkortinu. þetta yrði algengasta aðferðin, en auk þess mundu koma til greina tvær aðrar aðferðir, sem beitt yrði við útborgun launa fyrir aukavinnu og þess háttar. Er hér í fyrsta lagi um það að ræða, að skatti sé haldið eftir samkvæmt hámarkshundraðshluta, þ.e. hæsta hundraðshluta samanlagðs tekjuskatts og útsvarsstiga með álögum, og í öðru lagi samkvæmt aukaskattkorti með sérstökum hundraðshlutum. Hámarkshundraðshluti yrði t.d. ávallt notaður, þegar launþegi gæti ekki framvísað skattkorti, en skattþegn gæti sótt um það til skattyfirvalda að fá aukaskattkort vegna aukavinnu og þess háttar. Mundi slíkt kort útgefið með lægri hundraðshluta en hámarki, ef skattyfirvöld teldu ekki á því líkur, að viðkomandi skattþegn hefði það háar árstekjur, að þær lentu í hámarksstiga Í skýrslu nefndarinnar er að finna nánari greinargerð um notkun þessara þriggja aðferða við skattgreiðslu launþega hjá atvinnuveitanda Þá er gert ráð fyrir sérstökum reglum um skattgreiðslu þeirra skattþegna, sem bæði hafa launatekjur og aðrar tekjur umfram ákveðið mark, t.d. af sjálfstæðri starfsemi og eignum. Mundu þessir aðilar sjálfir greiða þá áætluðu upphæð opinþerra gjalda, sem á vantar, þegar skattur hefur verið greiddur af launatekjum eftir framangreindum reglum. Atvinnurekendum yrði gert að skyldu að gera fyrir upphaf skattársins áætlun um tekjur sínar ag eignir á komandi skattári, en skattyfirvöldum yrði einnig heimiluð slík áætlanagerð. Á grundvelli sjálfsuppgjörs eða áætlana skattyfirvalda yrði atvinnurekendum gert að greiða áætlaða skatta og gjöld, önnur en atvinnurekstrargjöld, samkvæmt gjaldseðlum á fastákveðnum gjalddögum. Yrði gjaldanda ljóst á skattárinu, að áætlun hans eða skattyfirvalda fengi ekki staðizt, þyrfti hann að tilkynna það skattyfirvöldum, sem tækju á ný ákvörðun um staðgreiðslu, sem gæti orðið til hækkunar eða lækkunar. Á sama hátt gætu skattyfirvöld endurákvarðað staðgreiðslu eftir vissum reglum. Staðgreiðsla svonefndra atvinnurekstrargjalda, sem þegar hefur verið rætt um, yrði með sérstökum hætti. Á hverjum ársfjórðungi ekattársins mundu gjaldendur þessara gjalda greiða mánaðarlega bráðabirgðagreiðslur vegna þeirra, er næmu 1/3 hluta gjaldanna samkv. lokauppgjöri fyrir sama ársfjórðung ársins á undan. Ef um nýja atvinnurekendur er að ræða, mundu þessar bráðabirgðagreiðslur miðast við næsta eða næstu ársfjórðunga fyrra árs eða hreina áætlun. Á gjalddaga bráðabirgðagreiðslu 1. dag hvers ársfjórðungs yrði atvinnurekendum skylt að gera lokauppgjör fyrir næstliðinn ársfjórðung. Hugmynd nefndarinnar um skipun staðgreiðslukerfis leiðir óhjákvæmilega til þess, að gera þyrfti veigamiklar breytingar á yfirstjórn skattamálanna, bæði álagningu skatta og innheimtu þeirra. Gerir nefndin ráð fyrir því, að við embætti ríkisskattstjóra verði þrjár deildir: ein deildin hefði með höndum yfirstjórn innheimtu, sem yrði að vera sameiginleg fyrir alla þá aðila, sem fá gjöld þau, sem innheimt verða eftir kerfinu, önnur deild hefði með höndum yfirstjórn álagningar og sú þriðja yfirstjórn skattrannsókna. Leiðir það af uppbyggingu staðgreiðslukerfisins, að allir þessir þættir verða að vera í mjög nánum tengslum. Í sambandi við innheimtudeildina er gert ráð fyrir, að settar verði upp innheimtu- og eftirlitsstöðvar í umdæmum, sem ákveðin verða hæfilega stór til þess að tryggja skynsamlega verkaskiptingu á vinnustöðum. Greiðslur allar gangi annaðhvort til umdæmisstöðvanna eða til banka og sparisjóða Þessir aðilar greiði síðan fé til þeirra, sem það eiga að fá, samkvæmt fyrirmælum yfirstjórnar innheimtunnar. Álagningardeildin við embætti ríkisskattstjóra færi með yfirstjórn álagningar. Stefnt yrði að því að ná sem mestu samræmi um land allt við ákvörðun hreinna tekna. og eigna, svo og annarra stofna til álagningar opinberra gjalda Enn fremur yrði stefnt að því að nýta á sem skynsamlegastan hátt starfskrafta skattyfirvalda við álagningu og ná betri og víðtækari nýtingu og beitingu skýrsluvéla í þessu sambandi. Mundi það m.a. gera álagningu ópersónulegri en nú er. Þegar álagningadeildinni hafa borizt framtalsgögn, er gert ráð fyrir að fari fram lausleg endurskoðun þeirra, þ.e. tölulegur eftirreikningur framtalinna tekna og eigna og gjaldstofna atvinnurekstrargjalda. Auk þess kanni deildin, hvort öll gögn eru fyrir hendi eins og vera ber varðandi staðgreiðslu skattþegna Hún úrskurði og um ívilnanir. En hins vegar er gert ráð fyrir, að sveitarstjórnir úrskurði um ívilnanir samkvæmt tekjustofnalögum sveitarfélaga. Að slíkri endurskoðun lokinni færu framtalsgögnin til skýrsluvéla til vélrænnar álagningar, svo og til ákvörðunar um vangreiðslur eða ofgreiðslur miðað við upplýsingar skattþegna. Reikningsskil á þessu stigi yrðu því í raun og veru gerð eftir eigin framtali og upplýsingum skattþegnanna sjálfra. Skattrannsóknadeildin mundi fara með yfirstjórn rannsókna og eftirreikninga á álagningu opinberra gjalda. Er gert ráð fyrir gagngerri endurskoðun og rannsókn framtala Við þá endurskoðun yrði byggt á þeim upplýsingum, sem skattyfirvöld hefðu handbærar eða öfluðu sér. M.a. færi þá fram athugun með aðstoð skýrsluvéla á launatekjum og staðgreiðslu launþega, fyrri skilagreinum atvinnurekenda, svo og bókhaldsrannsóknir og aðrar nauðsynlegar rannsóknir. Allar nauðsynlegar breytingar á álagningu og beitingu viðurlaga vegna ófullnægjandi framtala yrðu ákvarðaðar þar og einnig teknar ákvarðanir um frekari aðgerðir vegna framtalssvika. Nefndin gerir ráð fyrir, að mikill hluti framtala verði þannig úr garði gerður, að frekari aðgerða sé eigi þörf umfram þær, sem fara fram í álagningardeild. Verði því málum þeirra aðila lokið án mikillar vinnu eða fyrirhafnar af hálfu skattyfirvalda og því unnt að einbeita störfum að þeim rannsóknum, sem þýðingu hafa. Loks er þess að geta, að nefndin gerir ráð fyrir, að viðurlög vegna vanskila og annarra brota á reglum skattalaga verði þyngd verulega frá því, sem nú er, enda sé góður árangur af staðgreiðslukerfi háður því, að eftir reglum þessum sé farið og viðurlögum sé framfylgt af nákvæmni. Af framansögðu má ljóst vera, að núverandi uppbyggingu íslenzkrar skattalöggjafar er þannig háttað, að mjög erfitt er að fella að henni staðgreiðslukerfi í nokkurri mynd. Enda þótt nefndin hafi leitazt við að setja fram hugmynd um þá tilhögun staðgreiðslukerfis, sem ekki krefst mjög róttækra breytinga á gildandi skattakerfi, er það engum vafa undirorpið, að hugmynd hennar felur í sér allviðtækar breytingar, enda er það óhjákvæmlegt. Þannig verður innheimtan að vera sameiginleg fyrir alla þá aðila, sem fá gjöld þau, er kerfið nær til. Afnema þarf rétt sveitarfélaganna til að gefa afslátt frá gildandi útsvarsstiga eða bæta á hann álagi. Koma þarf á samræmingu í álagningu tekjuskatts og tekjuútsvars að öðru leyti, og endurskipuleggja þarf álagningu og innheimtu, þannig að starf skattstofanna í núverandi formi, svo og innheimtumanna ríkissjóðs, gerbreytist. Þetta eru veigamestu breytingarnar, sem leiðir af hugmynd nefndarinnar, en auk þess koma til ýmsar aðrar smávægilegri. Þrátt fyrir þessar óhjákvæmilegu breytingar er sú tilhögun staðgreiðslukerfisins, er nefndin hefur bent á, samt sem áður tiltölulegs flókin, kostnaðarsöm í framkvæmd og mun leiða til töluverðrar ónákvæmni í skattgreiðslu. Allt er þetta líklegt til að leiða til allverulegra framkvæmdaerfiðleika, eins og skýrt kemur fram í skýrslu nefndarinnar. Þegar hafðar eru í huga þær breytingar á skattalöggjöf og framkvæmd hennar, sem gera verður hvort sem er, ef taka á upp staðgreiðslukerfi í einhverri mynd, virðist það koma mjög til álita, hvort ekki sé æskilegt að ganga enn lengra í lagabreytingum og leggja ríkari áherzlu á að fá fram einfaldara kerfi. Með róttækari breytingum væri unnt að gera kerfið mun nákvæmara, en nákvæmni hlýtur ávallt að vera ein höfuðforsenda þess, að markmiðum þeim, sem staðgreiðslukerfið beinist að, verði náð. Mikil nákvæmni slíks kerfis mundi auk þess gera kleift að komast hjá umfangsmiklum eftirreikningi og draga þar með verulega úr kostnaði við kerfið. Í þessu sambandi virðist helzt koma til greina að gera tekjuskatta einn fastan hundraðshluta, er nái til sem flestra skattþegna. Mætti þá taka tillit til aðstöðu hinna tekjulægstu, t.d. með fjölskyldubótum, sem væru á einhvern hátt tengdar tekjum bótaþega. Þá gæti verið æskilegt að beita hátekjur stighækkandi skatti og innheimta skatt af slíkum tekjum á sérstakan hátt. Auk þess kæmi til greina að ganga lengra í að afnema ýmis smærri gjöld og sameina önnur og rannsaka möguleika á því að miða ákveðin gjöld við tekjur, sem hafa annan álagsgrundvöll nú. Breytingar af þessu tagi gætu og leitt til þess, að gera þyrfti umfangsmikla breytingu á verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga og jafnframt endurskoða skiptingu gjaldstofna milli þessara aðila. Svo umfangsmiklar breytingar sem hér hafa verið nefndar, krefjast að sjálfsögðu heildarendurskoðunar á allri skattalöggjöfinni, og yrði nauðsynlegt að vanda mjög mikið til þess verks og veita þeim, sem það verkefni yrði fengið, rúman tíma. Það ber að hafa í huga í þessu sambandi, að margt bendir til þess, að heildarendurskoðun á skattalöggjöfinni sé hvort sem er orðin tímabær, og væri alls ekki ólíklegt, að slík rannsókn leiddi í ljós, að ýmsar þær róttæku breytingar, sem nauðsynlegar eru til að gera staðgreiðslukerfið einfalt í sniðum, séu æskilegar í sjálfu sér. Með þáltill. þeirri, sem lögð hefur verið hér fram og nú er til umr., vill ríkisstj. fá fram álit þingsins á því, hvort æskilegt sé að halda athugun staðgreiðslukerfisins áfram. Skýrsla nefndarinnar ætti að hafa skýrt alla þætti þessa máls það rækilega, að menn gætu tekið afstöðu til þessa atriðis, enda þótt þess sé ekki að vænta, að þm. séu reiðubúnir að taka afstöðu til endanlegrar tilhögunar staðgreiðslukerfisins. Ríkisstj. telur nauðsynlegt, að þingið láti í Ijós álit sitt þegar á þessu stigi, því að verði afstaða þess jákvæð, er enn mikið verk óunnið, áður en unnt verði að lögfesta kerfið og hefja framkvæmd þess. Næsta skrefið yrði þá að kynna kerfið rækilega sveitarfélögum, vinnuveitendum, verkalýðsfélögum og ýmsum öðrum hagsmunahópum þjóðfélagsins. Það hefur alls staðar verið talið grundvallarnauðsyn að taka ekki endanlega afstöðu til málsins fyrr en að lokinni ýtarlegri kynningu af þessu tagi, er enda ógerlegt að innleiða jafnvíðtækar breytingar á skattakerfinu, sem verða nauðsynlegar, ef staðgreiðslukerfið á að verða til verulegra bóta, nema um meginefni málsins sé sem mest samstaða, eigi aðeins pólitísk, heldur eigi síður við sveitarstjórnir og hina ýmsu aðila vinnumarkaðarins. Má vekja á því athygli í þessu sambandi, að í flestum löndum, sem tekið hafa upp staðgreiðslukerfi, hafa jafnan liðið nokkur ár, frá því að formlega var ákveðið að taka kerfið upp, þar til framkvæmd þess hefur hafizt. Hefur sá tími verið talinn nauðsynlegur til kynningar kerfisins fyrir framvangreindum og annars undirbúnings. Nefndin hefur og lagt ríka áherzlu á þetta atriði í niðurstöðum sínum. Hér er einnig um svo umfangsmiklar og kostnaðarsamar athuganir að ræða, að ástæðulaust er að halda þeim áfram, ef meiri hluti Alþingis kynni að telja skýrslu þá er lögð hefur verið fram, benda til neikvæðrar niðurstöðu. Ég sé ekki ástæðu til, herra forseti, að hafa þessi orð mín fleiri. Málið er mjög flókið, en ég vænti þess að sú ýtarlega og glögga skýrsla, sem hér hefur verið útbýtt og verið í höndum þm. um alllangt skeið, hafi gert þeim kleift að átta sig nokkuð á meginkjarna málsins, og að þær skýringar, sem ég hef hér gefið á höfuðatriðum þess, kunni að vera til frekari glöggvunar. Ég legg svo til, herra forseti, að till. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjvn.



Herra forseti. Ég verð að játa það, að ég hef ekki haft möguleika til þess að kynna mér þá skýrslu, sem hér er sögð hafa legið fyrir alllengi. Ég sá hana ekki fyrr en á borðinu í gærdag og hef því ekki haft tíma til að lesa hana að neinu gagni. Það er ekki neinum efa undirorpið, að hér er um vandasamt mál að ræða og áreiðanlega ekkí hlaupið að því að segja, hvað sé bezt og æskilegast í framkvæmd þess. Mál þessi bar hér á góma fyrir nokkru í fyrirspurnatíma, og ég lagði þá áherzlu á áhuga verkalýðshreyfingarinnar á að fá breytingu á skattgreiðslukerfinu. Og áhugi launþega er ósköp augljós, þ.e.a.s. það eru hinar ójöfnu tekjur frá ári til árs, sem eru helzti grundvöllurinn fyrir óánægju manna með það kerfi, sem nú er, eins og hæstv. fjmrh. tók fram. Þegar menn eiga að greiða skatta af mun lægri tekjum ársins á eftir en voru hið fyrra ár, sem skattálagningin er miðuð við, þá koma erfiðleikarnir náttúrlega berlega í ljós. Nú einmitt á þessum vikum, þessum vetrarmánuðum, hefur þetta komið sérstaklega áberandi í ljós hér í Reykjavík, einmitt vegna þess að tekjur manna hafa dregizt verulega saman, og það er ekki óalgengt núna á útborgunardögum, að menn fái lítið annað í umslögum sínum en skattreikninga, vegna þess að tekjurnar hafa lækkað verulega vegna minnkandi vinnu og af öðrum ástæðum. Þegar svona er, verður skattgreiðslan ákaflega tilfinnanleg, og mörg dæmi væri hægt að nefna þess að nú hafa einmitt þessir launþegar naumast tekjur fyrir skattgreiðslum og húsaleigu. Það væri hægt að tilnefna mörg dæmi. Þetta er sá augljósi vandi, sem launþegarnir eiga við að stríða, og ég mundi segja, að það væri þess virði, þó að í framkvæmd gætu orðið ýmsir örðugleikar á öðru kerfi, ef hægt væri að bæta um, og mundi áreiðanlega verða til þess, áð innheimtan yrði betri, eins og virðist líka vera álit þeirrar n., sem um málið hefur fjallað. Ég ætla ekki á þessu stigi málsins að fara að orðlengja um þetta, vegna þess að ég hef ekki heldur getað kynnt mér skýrslu n. En nokkur atriði rakst ég á í niðurlagi grg. n., þar sem taldir eru fram ókostir þessa kerfis. Það er talað um, að það muni verða allmiklu dýrara í framkvæmd og m.a. verða launagreiðendum, þ.e.a.s. atvinnurekendum, mun óhagstæðara, valda þeim auknu álagi. Ég satt að segja efast um, að hér sé um neitt stórvægilegt atriði að ræða. Það er eins og hæstv. fjmrh. tók fram, þá eru atvinnurekendur nú þegar aðalinnheimtumenn skatta í þessu þjóðfélagi, og ég efast um, að breyting til slíks kerfis yrði neitt sem næmi, - ég þori ekki að segja neitt um það, - neitt sem kæmi til frekari byrði fyrir þá heldur en það kerfi, sem nú er notað. Þetta getur sjálfsagt orkað tvímælis, hve mjög á að leggja á atvinnurekendur í þessum efnum, og spurning þá, á hvern hátt eigi að taka tillit til þess máske. En breytingin ein held ég að verði ekki til þess að auka þeim neitt verulega óhagræði. Þá er einnig tekið til, að þetta nýja kerfi gæti haft óhagstæð áhrif á vinnuframboð, vegna þess að menn yrðu ófúsari til þess að leggja á sig aukavinnu. Þetta er að sjálfsögðu alveg órannsakað mál, og reynslan yrði úr að skera. Annað atriði er það, að nm. telja, að þessi breyting gæti orðið til þess að ýta undir frekari launakröfur, vegna þess að menn miðuðu þá við nettótekjur, en ekki við brúttótekjur, eins og nú er. Það má vel vera, að eitthvað yrði í þessa átt varðandi bæði þessi atriði. En ég verð að segja, að ég held, að þar væri ekki neinn þjóðfélagslegur voði á ferðinni. Það vita allir, að yfirvinna hér hefur verið að mörgu leyti vegna þess, að kaupið er of lágt, bæði af þörf verkamannsins og hagræði atvinnurekandans að greiða hið lága kaup, þó að það sé fyrir yfirvinnu, og þá minna hugsað um að hagræða störfum svo, að hægt væri að vera án yfirvinnunnar, og verkin gerð kannske dýrari en ella yrði. Þó að það hefði áhrif í þessa átt, hið nýja kerfí, þ.e.a.s. að menn yrðu ófúsari til þess að leggja á sig aukastörf, og jafnvel gæti ýtt undir launakröfur, þá tel ég þar ekki neinn þjóðfélagslegan voða á ferðinni, því að jafnhliða mundu áreiðanlega þeir, sem við það þyrftu að búa, sjá til þess að búa betur í haginn fyrir sig á annan hátt. Það er einnig talað um, að hér séu erfiðleikar á ferðinni vegna þess, að beinu skattarnir, nefskattarnir, séu svo stór hluti í okkar skattgreiðslum og stærri hluti en annars staðar gerist. Það mundi áreiðanlega að mínum dómi vera til athugunar, hvort ekki ætti einmitt hér að breyta verulega til, og það varðar auðvitað svið þessara breytinga að mörgu leyti, hve langt á að ganga, eins og hæstv. fjmrh. tók fram í sinni ræðu. En ekki teldi ég skaða skeðan, þó að beinu skattarnir yrðu minni og hins vegar meira gert að því að leggja á eftir tekjum, færa beinu skattana inn á það svið. Þá er áreiðanlega hægt að velta því fyrir sér, hve víðtæk breytingin á að verða, hvort hún á að ná til launþeganna einna saman, og gæti jafnvel verið spurning um, hvort taka ætti allt landið í einu. Ég skal ekki leggja á það dóm, en ég held að það væri hægt að athuga þá hlið málsins, hve viðtækar þessar breytingar eigi að vera. Hér virðist nú loks liggja fyrir raunveruleg athugun á breytingum til staðgreiðslukerfisins, - athugun, sem að vísu er búið að margsegja að hafi farið fram á undanförnum árum. Það er í æðimörg ár búið að skýra frá því, að málið hafi sífellt verið í athugun, og æði oft er búið raunverulega að dagsetja framkvæmd málsins, sagt, að það ætti að koma til framkvæmda þetta og þetta árið. En allt þetta hefur reynzt vera orðin ein, en loks nú virðist liggja fyrir sá grundvöllur, sem hægt er að byggja á mat á þessum málum og frekari beinar athuganir. Ég sé ekki annað en sá framgangsmáti, sem hér er lagður til, þ.e.a.s. að Alþ. heimili áframhaldandi athugun á þessu máli og að leitað verði álits þeirra, sem það mjög snertir, m.a. samtaka vinnumarkaðarins, - ég sé ekki annað en það sé eðlilegur framgangsmáti, úr því sem komið er, og ég er sammála hæstv. fjmrh. um, að það er að sjálfsögðu nauðsynlegt að gera öllum, sem hlut eiga að máli, ljósa grein fyrir eðli málsins og framkvæmd þess og því sé samþykkt þessarar þáltill. sjálfsögð, eins og málum er nú komið, jafnframt því sem verður að harma það, að það, sem áður hefur verið sagt um þessi mál, og jafnvel æðistór orð, sem hafa verið látin falla á undanförnum árum um, á hvaða stigi þessi mál væru, virðast hafa verið orðin ein og ekki annað.



Herra forseti. Ég skal ekki fara að lengja umr. um þetta mál á þskj. 178 og skýrslu þeirrar n., sem athugaði um staðgreiðslu opinberra gjalda. En í sambandi við skýrsluna og það, sem fram kom hér hjá hv. síðasta ræðumanni, hv. 3. landsk., vil ég taka það fram, að vinnubrögð þeirra, sem mest unnu í n. og mótuðu stefnu hennar um afgreiðslu málsins, voru fyrst og fremst miðuð við það að gefa sem hlutlausast mat á þeim atriðum, sem telja mætti kosti og galla, en ekki verið að túlka eða reyna að gera of mikið, hvorki úr göllum né kostum þess, sem þarna er við að fást. Hins vegar hygg ég, að það hafi verið skoðun n., a.m.k. er það mín skoðun, að hér sé á ferðinni mál, sem eigi að athuga áfram og gaumgæfilega. Ég tek undir það, sem kom hér fram hjá hv. S. landsk. og hæstv. ráðh., að það, sem hér skiptir meginmáli, er sú áhætta, sem bæði launþeginn og t.d. sveitarfélögin eru í sambandi við sveiflur, sem eru á tekjum manna. Hér getur verið, eins og nú er orðið, um stórkostlegar fjárhæðir að ræða, svo að einstaklingar geta þar af leiðandi verið orðnir stórskuldugir án þess að hafa raunverulega gert sér grein fyrir því. Enginn vafi er á því, að ekkert tryggir þá betur en það, að skattarnir séu teknir jafnharðan, svo að launþeginn hafi ekki þetta fé handa á milli. Og það tryggir líka sérstaklega sveitarfélögin, sem styðjast fyrst og fremst við beinu skattana, það tryggir þau betur en nokkuð annað að fá innheimtuna, um leið og teknanna er aflað, vegna þessarar miklu hættu, sem þau eru í, ef tekjurnar lækka mikið hjá einstaklingunum það árið, sem þeir eiga að greiða háu gjöldin. Allar slíkar sveiflur gætu haft mjög alvarlegar afleiðingar fyrir einstaklinga, sveitarfélögin og þjóðfélagið í heild, og þess vegna ber að leita að leiðum til að forðast það. Þess vegna mæli ég með því, og eftir að hafa unnið í þeirri n., sem samdi þessa skýrslu, sem hér er til umr., mæli ég eindregið með því, að áframhaldandi athugun verði gerð á þessu máli. Það er þess vert, að það verði gert, og mér sýnist, að margt muni benda til þess, að stefnan verði sú, að inn á þessa leið verði farið. Hitt er líka alveg ljóst, þegar farið er að kafa í þessi mál, að hér er um verulega byltingu að ræða frá því, sem er nú í sambandi við skattamál okkar, og við þurfum að vanda mjög undirbúning málsins. Í sambandi við till. þá, sem hér liggur fyrir á þskj. 178, hefði ég talið eðlilegast, að það væri mþn., sem væri kosin af Alþ., sem fjallaði um málið áfram, - eðlilegra en að ríkisstj., hver sem hún kann að verða, skipaði n., sem um málið á að fjalla. Mér sýnist þetta mál vera þannig vaxið, að það geti ekki orðið deilumál á milli flokka. Að vísu geta komið upp í því pólitísk atriði, sem skipta mönnum í flokka síðar meir, en á þessu stigi er það ekki, og ég hefði talið, að það væri mjög æskilegt að fá um þetta mál víðtæka samstöðu flokka á milli, svo og þeirra aðila, sem þetta varðar mestu. Ég hefði viljað skjóta því til hæstv. ráðh. og þeirrar n., sem um mál þetta fjallar, hvort ekki væri hugsanleg samstaða um það, að Alþ. kysi n., en hún yrði ekki stjórnskipuð. En ég legg áherzlu á það, að málið ar þannig vaxið, að það á að halda áfram rannsókn á því.



Herra forseti. Það er aðeins í sambandi við þá hugmynd, sem hv. þm. varpaði hér fram, hvort ekki væri rétt að kjósa mþn. í þetta mál, að ég vildi láta í ljós þá skoðun mína, að ég hef ekki nokkurn hlut á móti þeim vinnubrögðum. Það er ekki fastmótuð hugmynd hjá mér eða ríkisstj. um það, hvernig að málinu verði unnið. Ég tel það höfuðatriði, eins og ég hef lýst í minni frumræðu, að unnið verði á sem breiðustum grundvelli að því, þannig að það má vel vera, að það sé rétt að kjósa í það mþn. Ástæðan til, að það var ekki beinlínis lagt til í till., er fyrst og fremst sú, að það er vitanlegt, að n. sem slík kemur ekki til með að vinna ákaflega mikið í málinu á næstunni, vegna þess að það verður að vinna þarna margvísleg sérfræðileg verkefni, sem er alveg ljóst að verður að ráða ákveðna menn til þess að vinna að, þetta er svo flókið og umfangsmikið mál. En það má vel vera, að það sé rétt, að þingkjörin n. úr öllum flokkum skipuleggi þau vinnubrögð. Það mun taka æðilangan tíma að koma þessum breytingum á, ef það verður niðurstaðan að lögfesta þetta kerfi, og erfitt að segja um, hverjir fara með stjórn landsins, þannig að ég get vel tekið undir það með hv. þm., að það gæti verið æskilegt að reyna að tryggja það, að allir flokkar væru með í þeirri athugun.



Herra forseti. Svo sem kunnugt er, var á s.l. vori kosinn til þess að íhuga og gera till. um, með hverjum hætti minnzt skuli ellefu hundruð ára afmælis byggðar á Íslandi, og hefur hún starfað rösklega og skilað áliti, sem daga. er hina 17. man. Mér þótti rétt, að þetta álit ásamt þeim till., sem í því eru, kæmi til athugunar hjá hv. Alþ. nú þegar, vegna þess að ljóst er, að allur undirbúningur og aðdragandi þessa máls hlýtur að taka langan tíma og hér eru vissulega mörg vafaatriði, sem þarf að skera úr. N. hreyfir í sínu áliti ýmsum hugmyndum og þá sérstaklega, að byggt skuli þjóðarhús á Þingvöllum, sem ætlað sé til samkomuhalds þar. M.a. er því hreyft, að rétt gæti verið að setja Alþingi í því húsi, þar færu fram ýmis fundarhöld, sem mikilvæg þykja, þar yrðu t.d. Norðurlandaráðsfundir haldnir, ef þá ætti að hafa á Íslandi, og ýmislegt fleira kæmi til álita. Það er vafalaust, að mikil þörf er á betri byggingum á Þingvöllum en nú eru þar. Valhöll er orðin gömul og úrelt, og þarna þarf að reisa gististað. Það er nokkuð annað en hér er hreyft, enda hygg ég út af fyrir sig, að ekki ætti að vera vonlaust um, að hægt væri á Þingvöllum að byggja hótel, sem gæti borið sig. Hvort það þyrfti að fá einhvern styrk eða ekki, skal ég ekki um segja, en nú, eftir að rafmagn er komið til Þingvalla og þar væri á sumrum hægt að hita upp sundlaug t.d., ætti að vera þar mjög ákjósanlegur sumardvalarstaður, ef viðhlítandi hótel er. Þar ætti einnig að vera gott að vera að vetri til við skautasvell og aðrar slíkar iðkanir. Þetta mál út af fyrir sig felst ekki í till. n., heldur að byggja þetta svokallaða þjóðarhús, en um það skortir allar nánari hugmyndir, hversu stórt það ætti að vera og þar með hver kostnaður yrði af því. Það er ómögulegt að taka ákvörðun um slíkt, fyrr en þessi hugmynd er betur unnin en kemur fram í nál. Eðlilegast mundi vera að láta fara fram hugmyndasamkeppni eftir tilvísum n. og síðan reikna út kostnað við þær hugmyndir, sem mönnum litist bezt á. En þá kemur einnig til álita, hvort menn telja ráðlegt að byggja slíkt hús á Þingvöllum með takmörkuðum notum, sem þar yrðu af því, eða leggja áherzlu á byggingu nýs þinghúss hér í Reykjavík og/eða stjórnarráðsbyggingar. Það er ekki von, að n. út af fyrir sig taki ákvörðun um þetta. Þetta verða rétt stjórnarvöld ríkisins að taka ákvörðun um, þegar öll gögn eru fyrir hendi. Það er þegar búið að vinna mjög mikið að undirbúningi stjórnarráðsbyggingar og safna nokkru fé til hennar. Þinghúsbyggingin er hins vegar ekkert á veg komin og menn ekki einu sinni búnir að koma sér saman um lóð. En þessar tvær byggingar, stjórnarráð nýtt og þinghús, eru byggingar, sem verða að koma upp á allra næstu tímum. Hvort menn til viðbótar treysta sér til að ráðast í þetta þjóðarhús, sem við út af fyrir sig verðum að játa, að er mjög góð og æskileg hugmynd, úr því treysti ég mér ekki til að skera og gera upp minn hug, fyrr en ég sé nánar unnið úr hugmyndinni og kostnaðaráætlanir liggja fyrir. Náskyld þessu er svo hugmynd, sem einnig kemur fram hjá n. um listamannabúðir á Þingvöllum. Þar vaknar að vísu sú spurning, hvort þær mættu þá vera þannig, að þær sæjust frá hinum forna þingstað, hvort þær yrðu ekki að vera bak við Skjaldbreið eða önnur fjöll, svo að þær trufluðu ekki útsýn frá Þingvöllum. Ég skal ekki um það segja. Menn eru nú orðnir mjög strangir um friðun staðarins, og allra sízt mundu listamenn kjósa að brjóta þá friðhelgi. Þetta er sagt meira til gamans, en vissulega er þetta hugmynd, sem einnig er athugunar og athygli verð, en er auðvitað smáræði miðað við sjálft þjóðarhúsið, sem er sú þýðingarmikla hugmynd. En hvað sem líður byggingu á Þingvöllum, hygg ég, að allir hljóti að verða sammála um, að þjóðhátíð á ellefu hundruð ára afmæli Íslands byggðar getur hvergi farið fram nema á Þingvöllum. Að vísu má segja, að Íslandsbyggð hafi hafizt hér í Reykjavík, en allar okkar miklu þjóðhátíðir eru svo tengdar við Þingvelli, að þar verður slík hátíð að fara fram, og n. bendir réttilega á, að til þess að svo geti orðið, þarf að bæta mjög vegasambandið austur. Ég skil ekki till. svo, eins og ég sá í einhverju blaði, að það sé beinlínis lagt til, að allur vegurinn til Þingvalla og í kringum Þingvallavatn og aftur til baka sunnanvert yrði malbikaður, en það er ljóst, að það þarf mjög að bæta veginn, ef hann á að geta annað nútímaumferð, sem ætla má að verði enn þá meiri að vísu eftir 7 ár en jafnvel nú. Þetta er um byggingarnar, og við sjáum, að þar koma ýmis vafaatriði til greina, sem þarf að skera úr og þarf að undirbúa nánar, áður en hægt er að taka fullnaðarákvörðun. Varðandi útgáfustarfsemi bendir n. á þá hugmynd, að gert sé úrval úr íslenzkum bókmenntum, og er það vissulega mjög freistandi og fyllilega takandi til athugunar. En það þarf einnig að athuga það nánar, hver kostnaður verði af því og hvernig þessu yrði hrundið í framkvæmd í einstökum atriðum og þá hvort þetta gæti orðið samtímis því, sem samin yrði sæmileg Íslandssaga, og ef menn telja hvort tveggja, ef svo má segja, ofrausn, hvort menn kjósa þá fremur. Um þetta þarf einnig nánari grg. og kostnaðaráætlanir, áður en ákvörðun er tekin. Hitt hygg ég, að allir hljóti að verða sammála um nærri því athugunarlaust, að sjálfsagt sé að reyna að koma upp sögusýningu svipaðri og hér var höfð 1944 og í heild tókst mjög vel og er okkur í fersku minni, sem hana sáum, og rifjaði upp fyrir okkur ýmiss konar atburði. Ýmiss konar listahátíðir eru auðvitað einnig sjálfsagður hluti þvílíkrar þjóðhátíðar, sem við hyggjumst efna til. Ég verð aftur á móti að segja, að mér finnst vafasamara hvort eigi að láta smíða víkingaskip og fara að sigla um höfin að Norðurlöndum og kannske alla leið til Vínlands hins góða. Mér finnst sú hugmynd kannske heldur ameríkanaleg, til þess að hún eigi við í þessu sambandi, en segi það ekki í neinu niðrunarskyni. En það er meiri auglýsingabragur á því út á við heldur en það hafi þýðingu fyrir okkur sjálfa. Aftur á móti lízt mér ágætlega á hina hugmyndina, að það verði byggð eftirlíking af bæjum, sveitabústöðum, eins og þeir voru á söguöld. Það er mjög fróðlegt fyrir okkur alla t.d. að koma í Þjórsárdal og sjá þá byggð, sem þar hefur verið grafin upp, og það ætti að vera auðvelt, miðað við þær rústir, sem menn hafa þar, og aðrar upplýsingar, að gera sannsögulega eftirlíkingu, sem yrði til þess að færa alla þessa atburði okkur nær. Eins og ég segi, eru mörg atriði í þessu nál., sem öll eru athyglisverð, en flest þannig, að það þarf að íhuga þau nokkru nánar. N. hefur ekki talið sig að svo stöddu hafa aðstöðu til þess að láta þá íhugun fara fram. Ég skal geta þess, að n. óskaði þess sjálf að starfa launalaust að því verki, sem hún hefur hingað til unnið, og enginn kostnaður hefur orðið af n. annar en lítils háttar ferðakostnaður, vélritunarkostnaður og annað, sem sjálfsagt er að greiða, en að svo miklu leyti sem hér yrði melri háttar undirbúningsstörf að vinna, er eðlilegt, að bæði nm. sjálfir fái einhverja greiðslu, en einkanlega er ekki hægt að ætlast til, að sú mikla undirbúningsvinna, sem verður að leysa af hendi, áður en ákvörðun er tekin, verði gerð, nema til þess sé ætlað fé, til þess að n. geti fengið nauðsynlega aðstoð og greitt fyrir, eftir því sem atvik standa til Til þess að halda þeirri athugun áfram, sem þegar er hafin, og til þess að hafa nauðsynlegt fé, var ákveðið að flytja þá þáltill., sem nú liggur fyrir til umr. Ég tók upp í hana þau helztu atriði, sem ég taldi rétt að athuguð yrðu nánar. Með því kveð ég engan dóm um það, að hin atriðin komi ekki einnig til álita. Það er einungis sagt, að þetta sé það, sem einkanlega þurfi að rannsaka nánar. Þegar þær athuganir liggja fyrir, kemur það svo til kasta ríkisstj. og Alþ. að taka ákvörðun um það í einstökum atriðum, í hvaða meiri háttar mannvirki skuli ráðizt. Minni háttar atriði hljóta að verða í höndum þeirra, sem fyrir hátíðinni standa. Það er ekki ætlan mín á þessu stigi, að n. verði breytt í beina framkvæmdanefnd hátíðarinnar. Um það verði tekin ákvörðun síðar, hvort það verði þessi n. eða önnur n., ein eða fleiri, sem framkvæmd hátíðarhaldanna hafi með höndum. Ég get trúað því, að það þurfi nokkuð að sundurgreinast, þegar menn eru búnir að koma sér niður á, í hvaða mannvirki eigi að ráðast, en þangað til ákvörðun um slíkt verður tímabær, tel ég rétt, að starfsumboð núverandi n. verði framlengt og þá verði ákvörðun tekin um það. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta mál, en legg til, að því verði vísað til síðari umr. að þessari umr. lokinni og til fjvn., vegna þess að hér er efnt til á fyrsta stigi nokkurra útgjalda og á seinni stigum til mjög verulegra útgjalda. Við skulum ekki minnka það í okkar huga, að af þessu hlýtur að verða verulegur kostnaður. Ég hygg hins vegar, að allir muni verða sammála um, að það sé töluvert leggjandi á sig til þess að gera þennan atburð eftirminnilegan. Það er enginn vafi á því, að þjóðhátíðin 1874 hafði mjög vekjandi áhrif á hug Íslendinga. Við, sem vorum ungir 1930, höfðum þá hátíð stöðugt í huga sem einn af merkustu atburðum, sem við höfðum lifað, og við vonumst til þess, að sú hátíð, sem við nú ræðum um, muni í framtíðinni standa í sams konar ljóma fyrir seinni tíma mönnum og þessar tvær hátíðir standa í okkar huga.



Herra forseti. Það eru sjálfsagt allir sammála um það, að ellefu hundruð ára byggðar á Íslandi skuli minnzt með veglegum og eftirminnilegum hætti, og það er ekki efi á því, að það getur haft þýðingu að ýmsu leyti og orðið til vakningar, eins og hæstv. forsrh. drap á hér áðan. En þó að það séu allir sammála um, að þessa merka atburðar skuli minnzt og það á veglegan og myndarlegan hátt, geta auðvitað skoðanir orðið mjög skiptar um það, með hverjum hætti það skuli gert, og ég býst við, að það geti sitt sýnzt hverjum í því efni. Sumir leggja kannske mest upp úr því, að þá sé sýnt, hvað þjóð okkar hefur afrekað á undangengnum öldum með einhverjum hætti, hvort sem það er í bókmenntum, listum eða á öðru sviði. Aðrir aftur á móti telja e.t.v. eðlilegra, að þessa áfanga sé minnzt með því að reisa myndarleg hús eða myndarleg mannvirki, byggingar, sem þjóðin þarf á að halda og lengi er ætlað að standa. N., sem kjörin hefur verið til að gera till. um þetta efni, hefur skilað áliti, og má taka undir það með hæstv. forsrh., að n. hefur unnið rösklega að þessu máli, og ekki er því að neita, að í nál. hennar eru settar fram nokkrar hugmyndir um það, hvernig þessa afmælis skuli minnzt. Sjálfsagt gæti ýmsum virzt, að ýmislegt fleira gæti til greina komið heldur en í þessu nál. segir. En ég tek undir það með hæstv. forsrh., að ýmsar þær hugmyndir, sem koma fram hjá n., eru mjög athyglisverðar og sumar þannig, að fljótt á litið virðist manni þær vera mjög eðlilegar, eins og t.d. að gefa út sýnishorn íslenzkra bókmennta og sögusýningar og því um líkt. Um önnur atriði eða aðrar till. og hugmyndir, sem þarna koma fram, er það hins vegar svo, að þær sýnast þurfa nokkru rækilegri athugunar við, eins og t.d. hugmyndin um byggingu þjóðarhúss eða þjóðhýsis á Þingvöllum, sem er sjálfsagt mjög athyglisverð hugmynd á margan hátt og að ýmsu leyti skemmtilegt til þess að hugsa, ef við gætum og ættum eftir að eignast þvílíkt þjóðhýsi. En það er samt mál, sem mér virðist þurfa að athuga mjög gaumgæfilega og þ. á m. þá um hugsanlega notkun þess húss. Þess vegna fellst ég alveg á þá stefnu, sem kemur fram í þessari þáltill., að fela þeirri n., sem að þessum málum hefur unnið, að athuga þessi málefni betur og gera þá sérstaklega grein fyrir hugmyndum sínum varðandi t.d. þetta þjóðarhús á Þingvöllum og kostnað í því sambandi. Það er í raun og veru erfitt að taka afstöðu til þvílíkrar hugmyndar nema vita nánar um það, bæði kostnaðarhlið og til hvers á að nota það hús. Þess vegna er ég alveg sammála því, að þetta sé athugað nánar, svo sem í þáltill. segir. En ekki stóð ég nú aðeins upp til að segja þetta, heldur hitt, að þegar talað er um byggingu slíks þjóðarhúss á Þingvöllum, minnumst við þess, sem við reyndar minnumst daglega hér, að það vantar ýmis hús á þessu landi og það er þörf margra bygginga yfir opinberar stofnanir og það meira að segja æðstu stofnanir þessa lands, því að enginn mun neita því, að Alþingi og stjórnarráð búi við mjög ófullnægjandi húsakost. Húsnæðisvandræði Alþingis þarf ég ekki að rekja fyrir hv. alþm., þeim eru þau öll kunn, en að því er vilkið í þessu nál., eins og þar segir: „Að lokum vill n, leggja áherzlu á nauðsyn þess, að reist verði tiltekin þjóðhýsi, þ.e. nýtt alþingishús og stjórnarráðshús. Vill n. í því sambandi vísa til fyrrnefndrar ræðu hæstv. forsrh.“ En þegar hæstv. forsrh. gerði grein fyrir þáltill. um skipun þessarar n. á sínum tíma„ mun hann einmitt hafa víkið að því, að ef til vill gæti komið til greina að minnast þessa sögulega áfanga með því að byggja nýtt alþingishús. N. tekur ekki afstöðu til þess máls, en hún gerir ráð fyrir því, að því er virðist, að hugsanlega geti allt þetta farið saman, og að sjálfsögðu getum við gert sitt hvað, jafnvel þótt ekki sé lengri tími til stefnu en til 1974. En þó virðist nokkuð mikið færzt í fang að gera ráð fyrir því, að öll þessi stórhýsi séu höfð í takinu samtímis. Ég held einmitt, að það sé kominn tími til þess, og þessi till., sem hér kemur fram, minni á það, að það er kominn tími til að gera sér grein fyrir því, hvort ekki á að taka þá eitthvað af þessum byggingum, sem þörf er á, fram fyrir og fara að vinna markvisst, eins og það oft er orðað, að byggingu einhverra þeirra, en láta ekki sitja við að tala um þær allar í einni og sömu andrá. Ég fyrir mitt leyti vil nota þetta tækifæri til að lýsa þeirri skoðun minni, að ég er eindregið þeirrar skoðunar, að það eigi að byggja nýtt alþingishús. Og ég álít, að það megi ekki dragast öllu lengur að taka ákvörðun, að Alþingi geti ekki ekið því máli á undan sér án þess að taka hreinlega afstöðu til þess, hvort það á að byggja nýtt alþingishús eða ekki. Það er talað um það, að menn séu ekki á eitt sáttir um staðarval. Hvenær verða þeir 60 menn, sem hér sitja, alveg á eitt sáttir um það, hvar slíkt hús á að vera staðsett? Þeir eru það ekki í dag. Það er engin trygging fyrir, að þeir verði það á morgun né að ári eða að tveimur árum. Auðvitað verður í máli sem þessu að taka ákvörðun og meiri hlutinn verður að ráða því, hvar slíkt hús yrði byggt. Það er út af fyrir sig ekki erfiðara að gera það innan tiltölulega skamms tíma og eftir að gögn hafa verið lögð fyrir þm. en eftir kannske 2-3 ár. Ef ætti að minnast þessa sögulega áfanga, Íslandsbyggðarinnar, með byggingu alþingishúsa, held ég, að það hljóti að vera nauðsynlegt að fara að taka nú þegar ákvörðun um það efni, því að ég held, að undirbúningur að byggingu slíks húss hljóti að taka það langan tíma, að það sé ekki vanþörf á því að fara að ákveða nú staðinn og gera sér grein því, hvernig á að standa að þessu máli, ef það ætti að hugsa til þess, að slíkt hús væri að fullu reist og tekið til nota í tilefni af þessum áfanga. En ég skal ekki fara að eyða tíma þm. í það að tala langt mál um þörfina á nýju alþingishúsi, því að það vita allir, sem hér sitja, og sjá, að sú aðbúð, sem þm. hér er ætluð, er á engan hátt viðunandi né sambærileg við það, sem tíðkast. Og ef við ætlum okkur að byggja að tiltölu jafnglæsilegt hús, - þó að við settum nú ekki markið hærra, -jafnglæsilegt hús, miðað við aðstæður nú, eins og þetta hús hefur verið á sinni tíð, verður talsverður aðstöðumunur fyrir alþm. Ég lít svo á, að sú bráðabirgðalausn, sem fengizt hefur varðandi aðbúð þm. með þeirri annexíu, sem hér er úti í Þórshamri, sé að vísu góðra gjalda verð, en á engan hátt til frambúðar, og þetta hljóta allir að játa. Ég vildi einmitt vekja athygli á þessu í sambandi við þetta mál, bæði af því, að mér sýnist alveg nauðsynlegt að fara að vinna að þessu máli, byggingu alþingishúss, strax, ef það ætti að vera svo, að það ætti að vera komið upp og í not 1974, og í annan stað einmitt, að mér finnst, að áður en haldið er áfram lengi að vinna að þessu máli í máske aðra átt, eins og t.d. með því að undirbúa og vinna að hugsanlegri byggingu þjóðhýsis á Þingvöllum, þurfi einmitt að átta sig á þessu, hvort það er ekki réttara að stefna að byggingu alþingishúss. Það má vel vera, að þetta megi hvort tveggja framkvæma, og þá er það gleðilegt. En ég gæti búizt við því, að það yrði fullmikið færzt í fang að hafa þessi verkefni undir í einu, og á þessu stigi finnst mér, að það verði a.m.k. áður en verulegur tími líður að taka ákvörðun í þessum þinghúsbyggingarmálum. Ég veit ekki betur en hér hafi fyrir alllöngu verið kjörin eða tilnefnd n. til þess að fjalla um þessi þinghúsbyggingarmál, og þáltill. hafa verið fluttar um þessi mál, og nokkrum sinnum hefur verið talað um þessi mál, bæði af þm. og af hæstv. forsrh. og ég held öðrum ráðh., en það hefur ekkert gerzt í þessum málum, og mér er ekki kunnugt um, að það hafi verið lögð fyrir þm. nein skýrsla um gerðir þessarar n. Hvað hefur verið unnið að athugun á staðarvali? Hafa verið undirbúnar einhverjar teikningar eða því um líkt? Hafa einhverjir menn sérstaklega kynnt sér þvílíkar byggingar af nýjustu gerð erlendis o.s.frv.? Mér er ekki kunnugt um það, að þingheimi hafi verið gefin nein skýrsla um þessi efni, og ég veit ekki, hvort það hefur farið fram nokkur athugun í þessum efnum, en ef það hefur ekki farið fram nein athugun í þessum efnum, og það ætti að hugsa til þess að hafa komið upp nýju þinghúsi 1974, er sannarlega tími til kominn að fara að hefjast handa. Eins og ég sagði í upphafi, get ég alveg fallizt á þessa þáltill., sem hér liggur fyrir, vil aðeins nota tækifærið, sem gefst í sambandi við hana, til þess að minna á þetta mál, og mér finnst, að við getum ekki haldið þessum málum og athugunum áfram lengi, án þess að taka ákvörðun um þessi efni, enda kemur það reyndar fram að nokkru leyti í þessu áliti n., að hún gerir, eins og ég minntist á áðan, ráð fyrir því, að það verði byggð þvílík þjóðhýsi eins og alþingishús og stjórnarráðshús, en segir með réttu, að ákvörðun um slíkt sé ekki í hennar höndum, heldur verði Alþingi og hlutaðeigandi stjórnarvöld að taka þar ákvörðun um. þannig að n., sem að þessari athugun hefur unnið, er það út af fyrir sig ljóst, að það þarf að taka ákvörðun um þessi efni. Og mér sýnist, að það sé nauðsynlegt, að það sé gert sem fyrst, og ég dreg satt að segja í efa, að ellefu hundruð ára byggðar á Íslandi yrði minnzt með öðrum og glæsilegri og eftirminnilegri hætti en þeim, að byggja myndarlegt og glæsilegt og þjóðlegt alþingishús, sem hæfði hinu nýja lýðveldi, því að það er þó einu sinni svo, að það er Alþingi, sem er elzta og merkasta stofnun þessa lands; og það hæfir ekki í því landi, sem telur sig eiga eitt elzta þing veraldar, að það sé einatakur kotungsbragur á allri aðbúð þeirrar virðulegu samkomu.



Herra forseti. Þar sem ég átti sæti í þeirri undirbúningsnefnd, sem hefur nú skilað till. eða réttara sagt hugmyndum um það, hvernig æskilegast væri að minnast ellefu hundruð ára afmælis byggðar á Íslandi, vildi ég segja nokkur orð hér nú. Ég vil byrja á því, að þakka hæstv. forsrh. og hv. S. þm. Norðurl. v., þeim sem hér hafa talað, fyrir góðar undirtektir undir þetta nál. Þegar n. fór að starfa, komu brátt fram ýmsar hugmyndir, ég vil segja margar hugmyndir, og það varð fljótlega ofan á í n., að rétt væri, þegar þær hefðu verið ræddar allýtarlega innan n., að koma þeim öllum á framfæri, þ.e.a.s. öllum þeim hugmyndum, sem nm. almennt töldu að væru álits- eða umhugsunarverðar, - koma þeim á framfæri, enda þótt einstakir nm. legðu að sjálfsögðu misjafna áherzlu á þær hugmyndir, sem eru nefndar í áliti n. En nm. varð brátt ljóst, að það kostaði töluverða vinnu og fyrirhöfn, þegar ætti að fara að velja á milli hinna stærri verkefna, sem á er bent í nál., og væri þess vegna eðlilegt, að Alþingi, áður en að því kæmi, segði til um, hverjar af megintill. það teldi þess eðlis, að rétt væri að kanna þær nánar, enda þótt sú könnun hefði nokkurn kostnað í för með sér. Þess vegna má segja, að hér komi fram ef til vill fleiri ábendingar og till. en líklegt má teljast, a.m.k. í fljótu bragði, að hægt verði að gera að veruleika. En í sambandi við störf og hugmyndir n. vil ég þó aðeins benda á það, að hún hefur engan veginn hugsað sér, að allar framkvæmdir í sambandi við það að minnast þessa stórafmælis yrðu á vegum ríkisins, hin hefur alls ekki hugsað sér það, heldur leggur hún ríka áherzlu á það, að kannaðir verði möguleikar á að skipuleggja ýmsa aðila til þess að velja sér ákveðið verkefni og vinna skipulega að því að koma einhverju slíku verkefni í framkvæmd fyrir eða á þessari hátíð. Sem eitt dæmi um slíkt sameiginlegt verkefni ákveðinna aðila er tekin og dálítið útfærð hugmyndin um að gefa út, t.d. á þremur árum, hefur manni dottið í hug, mjög stórt og myndarlegt úrval íslenzkra bókmennta í ellefu aldir, og hugmynd n. er þá ekki sú, að þetta verði fyrst og fremst og eingöngu kostað af ríkinu, heldur verði reynt að fá bókaútgefendur til samstarfs um þetta verkefni og hver a.m.k. hinna stærri bókaútgefenda tæki að sér að gefa út ákveðinn flokk, kannske 4–8–10 bindi, í þessu verki, en heildarskipulag þess yrði þó að vera á vegum einhverra ákveðinna aðila, Sem okkur datt þá í hug að yrði kannske greitt af því opinbera, en þetta væri að öðru leyti kostað af þeim útgefendum, sem fyrir eru í landinu eða hefðu hug á að taka þátt í slíkri myndarlegri útgáfu í tilefni af þessu afmæli. Þannig mætti að okkar dómi skipuleggja eða gera tilraun til þess að skipuleggja ýmis önnur samtök, bæði félagssamtök og hagsmunahópa, til þess að velja sér eða taka upp samkv. ábendingum eitthvert myndarlegt verkefni, sem hægt yrði að hrinda í framkvæmd í sambandi við þetta ár. Varðandi það, hvað gera ætti á Þingvöllum, komu fram ýmsar hugmyndir innan n., og ég held, að ég megi segja, að allir nm. hafi verið á einu máli um, að það sé ekki æskilegt út af fyrir sig að gera Þingvelli að allt of fjölmennum ferðamannastað, þ.e.a.s. það er engan veginn stefna n. að koma þar upp stórum hótelum og öðru slíku, til þess að þar verði sífelldur straumur ferðamanna. En hitt var hugmyndin, að kanna nánar, hvort það væri ekki orðið tímabært að koma upp því, sem hér er kallað „þjóðarhús“, þ.e.a.s. allmyndarlegu húsi, ekki stórhýsi, á Þingvöllum, sem geti orðið til margvíslegra hátíðanota og við meiri háttar tækifæri og það væri tengt svæði, þar sem mannfjöldi gæti horft á og hlýtt á það, sem fram færi, eins og allvíða tíðkast erlendis, þó að það sé vitanlega að sumu leyti örðugra hér við okkar veðurskilyrði en víða erlendis að halda útihátíðir. Þetta var hugmyndin, að þarna þyrfti að koma samkomuhús, sem væri tengt útileikvangi eða hvað sem það yrði nú kallað, og hægt að hafa þar meiri háttar hátíðir og samkomur. Hv. 3. þm. Norðurl. v. lagði allmikla áherzlu á nauðsyn Alþingis á því að koma sínum húsnæðismálum í gott horf og varpaði því frsm, hvort ekki væri myndarlegt verkefni að setja sér það mark að koma upp nýju þinghúsi árið 1974. Vissulega tek ég undir það, að þarna er brýn þörf og hefur lengi verið fyrir hendi. N. taldi hins vegar, eins og fram kemur í álitinu, að hún gæti ekki tekið þetta verkefni út úr öðruvísi en að benda á, að það hafi verið lengi í höndum Alþingis og hlyti að verða í þess höndum að leysa það mál, og vissulega held ég, að n. mundi fagna því, ef það tækist að finna farsæla lausn á því í sambandi við þetta afmæli. Ég er samþykkur meginatriðunum í þeirri þáltill., sem hér liggur fyrir, að n. verði falið að vinna betur að þessum hugmyndum og að hún fáí nauðsynlega aðstöðu til þess að leggja í einhvern kostnað í sambandi við þá úrvinnslu. Ég vil að lokum aðeins leggja á það áherzlu, að ef sú hugmynd n. kæmist í framkvæmd, að hægt yrði fyrir þessa hátíð að virkja, ef svo mætti segja, fjölda stofnana, samtaka, fyrir utan einingar eins og hreppa og sýslur, kaupstaði, um ákveðin, afmörkuð verkefni, sem æskileg væru og þessar stofnanir og þessi samtök hefðu áhuga á og aðstöðu til að vinna að, - ef þetta væri hægt í nokkuð stórum stíl, væri vissulega hægt að gera þessa þjóðhátíð að því leyti eftirminnilega, að þess gæti þá séð margvíslegan stað, að til hennar hefði verið stofnað og hún hefði farið fram. Ég vildi fyrir mitt leyti ekki leggja minnsta áherzlu á þetta atriði í framhaldsstörfum þessarar n., þó að ég játi að vísu, að það er í alla staði eðlilegt, að Alþingi og ríkisvald setji sér myndarlegt mark í sambandi við þessa hátíð, hvort sem það yrði nú nýtt alþingishús, þjóðarhús á Þingvöllum eða þetta hvort tveggja.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að segja hér nokkur orð til íhugunar fyrir þá hv. n., sem væntanlega fær þessa till. til meðferðar: Þegar Alþingi kom saman í fyrra, þ.e.a.s. Alþingi 1965, lágu á borðum okkar þm. á meðal fyrstu þskj. till. frá hæstv. forsrh. um það. hvernig minnst skuli ellefu hundruð ára afmælis Íslandsbyggðar árið 1974. Hæstv. forsrh. mælti fyrir þessari till., að ég ætla hinn 20. okt. 1985, og hóf mál sitt á því, að hér væri um að ræða merkisafmæli og að í sambandi við merkisafmæli í sögu landsins hefði verið siður að efna til stórhátíða í landinu. Í því sambandi nefndi hann Þjóðhátíðina 1874 og Alþingishátíðina 1930. Nú erum við þm. og fleiri í þessu landi alltaf nokkuð veikir fyrir stórhátíðum, og þetta mál hlaut afgreiðslu óbreytt, eins og það var lagt fram hér í þinginu. Því var vísað til hv. allshn. Hún lagði til, að till. yrði samþ., og var ég raunar einn þeirra, sem voru þá í þeirri n., og féllst á það, að till. yrði samþykkt. En hún var um það að kjósa 7 manna n. til að íhuga og gera till. um, með hverjum hætti minnzt skuli á árinu 1974 ellefu hundruð ára afmælis byggðar á Íslandi, og að forsrh. skyldi skipa formann n. N, var síðan kjörin, eftir að Alþingi hafði samþykkt till. með 33 shlj. atkv. Nú hefur þessi n. starfað um hríð og skilað bráðabirgðaáliti til hæstv. ríkisstj., og liggur það hér fyrir á þskj. 177 ásamt nýrri till. til þál. Ýmislegt hata menn að sjálfsögðu hugsað um þetta mál, síðan við afgreiddum það hér á þingi í fyrra, og mér hefur m.a. komið það í hug síðan, sem ég hafði ekki íhugað þá, að það standa fleiri afmæli fyrir dyrum á þessari öld, sem nú er að líða, og sum þeirra gætu sennilega gefið nokkurt tilefni til hátíðarhalds hér í landinu, bæði afmæli mikilla viðburða og afmæli mikilla manna frá þjóðveldistíma, svo að ekki að lengra haldið. Ég vil minna á það t.d., að á þessari öld er, að ég ætla, 900 ára afmæli þess manns, sem kallaður hefur verið faðir íslenzkrar sagnaritunar, þ.e.a.s. Ara prests hins fróða Þorgilssonar, sem lagði grundvöllinn að hinni fyrstu Íslandssögu. Einnig á þessari öld og áður en mjög langt líður er 800 ára afmæli, að ég ætla, annars mikils manns frá þjóðveldistíma, sem nýtur nú kannske meiri frægðar í veröldinni, sem er Snorri Sturluson, og þar sem þess var minnzt með nokkurri viðhöfn hér á landi árið 1941, sem Árni beiskur gerði í Reykholti, ætla ég, að ekki muni þykja annað tilhlýðilegt en að sjálfs fæðingarafmælis Snorra verði minnzt, þegar þar að kemur. Ég nefni þetta og nefni þá það um leið, að einnig á þessari öld, eftir svo sem eitthvað á annan áratug, ef ég man rétt, er ellefu hundruð ára afmæli byggðar á Grænlandi, sem Íslendingar voru nokkuð mikið við riðnir, og sumir kynnu að álíta, að það stæði okkur nærri að minnast þess. Og á síðaata ári þessarar aldar verða tvenn þúsund ára afmæli, þúsund ára afmæli kristnitökunnar á Þingvöllum við Öxará og þúsund ára afmæli þess, er Íslendingar fundu Vínland, sem er heimssögulegur viðburður, auk þess sem það er mikill viðburður í okkar sögu. Nú er ég að nefna þetta vegna þess, að n. situr á rökstólum, og vera má, að hún verði látin halda áfram störfum, og þá væri e.t.v. rétt að benda henni á það eða nefna það sérstaklega við hana, að ástæða gæti verið til þess að hafa þessi merkilegu afmæli síðar á öldinni í huga, um leið og rætt væri um afmælið 1974, vegna þess m.a., að sum þeirra verkefna, sem menn eru að orða í sambandi við ellefu hundruð ára afmæli Íslandsbyggðar, kynnu að eiga fullt svo vel við í sambandi við þau afmæli, þegar þar að kemur, það væri mjög til athugunar, og svo annað til hátíðabrigðis. Í þessari till., sem nú liggur fyrir, felst það, að þjóðhátíðarnefndinni fyrir 1974 er falið að halda áfram störfum og gera nánari grein fyrir till. sínum, og jafnframt er því bætt við, að n. heimilist að afla sér nauðsynlegrar aðstoðar í þessu skyni, en greiða skuli allan kostnað af þessu úr ríkissjóði. Ekki er það nema eðlilegt, að ríkissjóður greiði kostnað við slíka n., en þó vil ég beina því til hv. n., sem þarf sjálfsagt ekki að orða við fjvn þingsins, að vel fer á því í sambandi við slíkan undirbúning og t.d. hugsanleg ferðalög og öflun sérfræðiþekkingar í því sambandi, að öll aðgát sé höfð um notkun fjármuna, og mun það þá ekki síður eiga við, þegar að því kemur að halda sjálfa hátíðina og framkvæma það, sem gera skal til hátíðabrigðis. Þessar hátíðir hafa stundum kostað nokkuð mikið fé, og er mér það m.a. minnisstætt, vegna þess að ég hef verið að lesa merkilega bók, sem kom út núna í lok ársins sem leið, eftir Þorstein Thorarensen blaðamann, um það, sem hann kallar gullöldina á árunum 1901-1910, en þar ræðir hann um þau miklu hátíðarhöld, sem áttu sér stað þá, voru undanfari uppkastsins, sem hann segir, að hafi þá orðið nokkuð dýr og mælzt misjafnlega fyrir í landinu. Þetta er nú aðeins til þess að minna á. að einnig þessa hlið þarf að hafa í huga, þegar við efnum til stórhátíðar. Í áliti n. er minnzt á eitt og annað, sem n. hefur komið til hugar, að gera mætti til hátíðabrigðis. T.d. vill hún stuðla að því, að gefið verði út sýnishorn íslenzkra bókmennta í 58 bindum, og nánar til tekið, hve mörg bindi eigi að vera af hverri grein bókmenntanna: 12 bindi af fornritum, 10 bindi af ljóðum, 12 bindi af skáldsögum o.s.frv., og loks ræður og ritgerðir, alls 6 bindi. Þá er hér rætt um ýmislegt fleira, eins og víkingaskipið, sem var minnzt á áðan og sem ég er sammála höfundum till. um, að við eigum ekki að láta smíða. Ég held, að við Íslendingar eigum margs annars frekar að minnast frá uppruna þessarar þjóðar en þess, að við séum komnir af víkingum. Og ekki ætla ég, af því að Írar eru nefndir sérstaklega í þessari grg., að við gætum ætlazt til þess, að Írar færu sérstaklega að fagna þessu víkingaskipi, þegar það kæmi þar að ströndum, því að hinir fornu norrænu víkingar gerðu mikið að því að fremja þar sams konar verknað og hér var framinn á 17. öld snemma og ekki hefur mælzt vel fyrir meðal Íslendinga. Það er minnzt hér á margt fleira, og í till., sem hér liggur fyrir, er ætlazt til þess, að n. geri nánari till. um þetta og sérstaklega um hugsanlegt þjóðarhús á Þingvöllum og kostnað við byggingu þess, byggingu eftirlíkingar á sögualdarbæ o.s.frv. Mér finnst þessar hugmyndir um byggingu þjóðarhúss á Þingvöllum og byggingu sögaaldarbæjar vera mjög athyglisverðar. Í grg. frá n. er þess getið, að þegar 1000 ára afmælis Íslandsbyggðar var minnzt árið 1874, hafi það verið gert víða um land. Þjóðhátíðirnar voru margar 1874, þær voru víða. Og það hafa menn sjálfsagt fundið, að var mjög tilhlýðilegt, því að hvers var verið að minnast og hvers á að fara að minnast nú? Það á að fara að minnast byggðarinnar í landinu, íslenzkrar landsbyggðar. Og mér finnst, að við ættum að hafa það fyrst og fremst í huga, þegar við erum að ákveða, hvað eigi að gera í ellefu hundruð ára minningu landsbyggðarinnar, hvort ekki er hægt að hafa eitthvað það til hátíðabrigðis, sem tryggir það, að þessi landsbyggð haldi áfram, að landið haldi áfram að vera byggt, að það verði t.d. byggt, þegar aðra stórhátíð þarf að halda árið 2074 í minningu landsbyggðar. Í sambandi við það held ég, að það ætti að leggja fyrir n., ef hún starfar áfram, að hafa samband við héruðin í landinu. 1874 voru, ef ég man rétt, héraðsnefndir starfandi í hverju héraði, og slíkum n. þyrfti að koma upp, og þær n. í héruðunum, héraðsnefndir eða byggðanefndir, ættu að hafa sitt að segja um það, hvernig þessi hátíð fer fram. Það á að leita þeirra till. um þetta og hvað gert verður til hátíðabrigðis. Þá ætla ég, að þær muni ekki gleyma því, sem ég nefndi áðan. Ég hefði álitið, þar sem langt er liðið á þing, að það gerði ekki til, þó að þessi þáltill. yrði ekki afgreidd fyrr en t.d. á næsta hausti, þegar þing kemur aftur saman. Það bendi ég aðeins á til íhugunar, en þá væri ráðrúm til þess að fela kannske n. eða hlutast til um það við n., að hún kanni hugi manna í þessu efni víðs vegar um landið, og það gætu einnig þm. gert. Þeir munu flestir, sem hér eru, eiga erindi út um landið á næsta sumri, og gætu þeir þá í leiðinni e.t.v. kannað hugi manna í þessu máli, þó að það eigi auðvitað ekki að koma sérstaklega inn í þær almennu viðræður, sem verða af því tilefni. Þetta tvennt vildi ég þá láta fram koma, eða kannske þrennt: Í fyrsta lagi, að gætt sé eðlilegrar varúðar í sambandi við fjárútlát í þessum efnum. Í öðru lagi, sem er meira um vert, að við séum þess minnugir, hvers við erum að minnast, að við erum að minnast ellefu hundruð ára landsbyggðar á Íslandi. Við verðum þar af leiðandi að miða undirbúning hátíðarinnar og hátíðina sjálfa að verulegu leyti við það, og þá er eðlilegt, að hér fái fleiri um að fjalla heldur en nefnd, sem kosin er af Alþ. Í því sambandi mundi það ekki skaða, að afgreiðslu till. væri frestað til haustsins. Þetta nefni ég til íhugunar fyrir þá hv. n., sem fær málið til meðferðar.



Herra forseti. Það var einungis út af síðustu orðum hv. síðasta ræðumanns, að það skaðaði ekki, þó að afgreiðslu till. yrði frestað. Um það má auðvitað lengi deila, og út af fyrir sig eru hans aths., sem ég heyrði, íhugunarverðar. Ég þurfti þó að skreppa frá, svo að ég heyrði ekki alveg alla ræðu hans, en ég held, að ég hafi fylgzt með meginefni hennar. En sérstaklega vil ég benda á það út af aths. hv.3. þm. Norðurl. e., að hér þarf ýmiss konar samanburð að gera og tíminn flýgur frá okkur, þannig að áður en hægt er að taka ákvarðanir, þarf að undirbúa þetta mál mun betur en enn hefur verið gert. Ég ítreka það, sem ég sagði áður, að n. hefur unnið gott starf á stuttum tíma og þetta eru mjög merkar till., sem frá henni koma. En ég tek undir það, sem hv. 3. þm. Norðurl. v. sagði, að það er hæpið, að við getum ráðizt í öll þessi mannvirki í einu, eins og raunar kemur fram hjá n. og hv. 5. þm. Reykn. lagði einnig áherzlu á sem nm., að þarna þarf að velja og hafna. Til þess að réttir aðilar geti gert það, þarf að vinna ósleitilega að málinu, þannig að það verði hægt fljótlega, helzt á næsta hausti, hverjir sem þá hafa hér ákvörðunarvald, að gera upp sinn hug, hvað af þessum mannvirkjum menn vilja ráðast í. Nú bendi ég þó á, að ef við eigum að hafa hugmyndasamkeppni og í alvöru að velta fyrir okkur hugmyndinni um þjóðarhús á Þingvöllum, þá tekur það lengri tíma en bara sumarið. Það getur legið ljósara fyrir næsta haust, en það tekur lengri tíma. Alveg eins tek ég undir það með hv. 3. þm. Norðurl, v., að það er auðvitað brýn nauðsyn að gera upp sinn hug um þinghúsbyggingu og það má ekki dragast öllu lengur. Það má ræða um það, hverjum það sé að kenna. Það er eins og fleira engum sérstökum um að kenna, menn hafa hliðrað sér eða skotið sér undan vandasömum ákvörðunum, af því að menn eru ekki sammála um, hvernig vandann elgi að leysa. Þetta má ekki dragast öllu lengur. Það, sem liggur fyrir í þessu máli, er: Vilja menn ráðast í þjóðarhúsið á Þingvöllum alveg án tillits til annarra framkvæmda, eða vilja menn t.d. ráðast í þinghúsbyggingu samtímis eða láta þinghúsbygginguna ganga fyrir? Á þessu má ekki vera neinn dráttur í undirbúningi, vegna þess að sjálf framkvæmdin hlýtur að taka svo langan tíma. Þess vegna held ég, að menn eigi nú þegar að samþykkja þessa till. Það má breyta orðalagi og bæta inn í athugun á fleiri atriðum, en n. þarf að fá umboð til þess að starfa áfram. Samkv. sínu nál. telur hún, að umboð sitt sé nú fallið niður. Hún þarf að fá heimild til þess að verja töluverðu fé til athugunar málsins. Án þess að fá þá heimild stendur málið fast nú um nokkurra mánaða skeið. Ég er ekki að binda mig við neina ákveðna hugmynd á þessu stigi, en segi: Við eigum að hraða málinu héðan af Hv. 3. þm. Norðurl. e. vakti athygli á því, að málið hefur sannast að segja dregizt töluvert, vegna þess að fyrst var till. flutt um þetta snemma þings 1985, en það var ekki kosið í n. fyrr en í þinglok. Það var engum sérstökum um að kenna. Menn voru ekki reiðubúnir til þess að kjósa n. Þeir hafa haft samráð við alla þingflokka um það og menn á víxl skorazt undan að nefna mennina fyrr en undir þinglokin. Þannig leið sá vetur. Sumarið í fyrra leið eins og sumrin oft vilja líða, að menn höfðu öðru að sinna, fóru ekki að starfa fyrr en í vetur. Nú hefur n. lokið starfl, En ég legg áherzlu á að þetta sumar þarf að nota til þess að hrinda af stað tæknilegri athugun, sem fé þarf til að unnið verði.