Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti. Allt of oft þurfum við að ræða tregðu ráðherra við að svara fyrirspurnum þingmanna. Mig langar að benda hæstv. forseta á tregðu fjármálaráðherra til að svara fyrirspurn, ekki bara þingmanna heldur tveggja þingnefnda. Svo háttar til að þann 7. apríl samþykkti umhverfis- og samgöngunefnd að óska eftir samantekt á útgjöldum til loftslagsmála í fjármálaáætlun, upplýsingar sem ég hefði haldið að lægju bara einhvers staðar uppi á hillu í ráðuneytinu. Við fengum fjárlaganefnd til að kalla eftir þessum upplýsingum fyrir okkur og nú hálfu ári síðar eru engin svör. Hálft ár er liðið án þess að þessum tveimur nefndum hafi verið svarað. Í síðustu viku fylgdi 140 síðna fylgirit fjárlagafrumvarpi norsku ríkisstjórnarinnar. Til samanburðar höfum við autt blað sem er það sem fjármálaráðherra Íslands skilar þinginu. Þetta snýst ekki bara um að Alþingi sé hunsað, heldur gefur þetta til kynna að ríkisstjórnin sé í algjöru blindflugi í þessum málaflokki. Þetta sýnir alla vega ekki mikinn metnað í loftslagsmálum, svo mikið er víst.

Hæstv. forseti. Ég vil líkt og málshefjandi leita atbeina forseta um að ná þessum upplýsingum út úr framkvæmdarvaldinu. Ég hef reyndar af því áhyggjur, hafandi nýlega tekið sæti í hv. umhverfis- og samgöngunefnd og heyrandi af því sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson hefur greint frá, að þessar upplýsingar séu hreinlega ekki til í íslenska stjórnkerfinu. Þá fyrst erum við í vondum málum. Þá fyrst þyrfti að fara að grafa djúpt eða stinga djúpt, eins og maðurinn sagði um árið, til að leita uppi þær upplýsingar sem fjármálaráðuneytinu ber að veita hv. Alþingi. Ég ætla rétt að vona að embættismenn í ráðuneytinu hafi unnið þessar upplýsingar og þær séu á reiðum höndum. Af því að ef við vitum ekki hvað við erum að gera í loftslagsmálum þá erum við í verri málum en nokkurn grunaði.

Forseti. Þetta er nefnilega gömul saga og ný hvernig ráðherrar hafa verið gríðarlega lengi að svara fyrirspurnum frá þinginu. Við skulum gera okkur grein fyrir þeirri einföldu staðreynd að Ísland er lýðveldi með þingbundinni stjórn. Það er þingið sem hefur forgang hérna, þingið sem á að ganga fyrir. Þegar þingið, nefndir þingsins, eru að biðja um upplýsingar frá framkvæmdarvaldinu þá þýðir það samkvæmt þeim lögum og reglum sem við erum með hérna sjö daga frest til að svara, ekki hálft ár, hvað þá í svona málaflokki sem ríkisstjórnin segist leggja rosalega mikla áherslu á en kemur síðan upp úr kafinu að er, einmitt eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson benti á, tómt blað hálfu ári seinna. Það er ekki boðlegt, forseti. Ég óska eftir því að forseti, enn og aftur, sendi áminningarbeiðni á alla ráðherra ríkisstjórnarinnar.

Herra forseti. Ég kem hingað til að taka undir þessar áhyggjuraddir, þessa gagnrýni á það hversu djúpt er á upplýsingum sem þingið þarf og á allan rétt á að fá. Ég get varla hugsað þá hugsun til enda ef það er rétt sem hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir nefnir hér, að mögulega sé ástæðan sú að upplýsingarnar séu ekki til. En þetta er eitthvað sem við verðum að fá á hreint og ég hef áhyggjur af því að hér sé að myndast ákveðin hefð. Það hefur alltaf viljað brenna við að þetta eigi við um einstaka ráðherra, einstök ráðuneyti, einstaka málefni, en þetta fer að verða hefð. Það er hægt að nefna baráttu þingsins við ráðherra útlendingamála og stofnanir hans um upplýsingagjöf sem þingið á rétt á samkvæmt lögum. Það er hægt að tala um loftslagsmálin og það er hægt að tala um fjárlögin. Ég skil hreinlega ekki, verandi ekki þingmaður fjárlaganefndar, hvernig fjárlaganefnd er ætlað að vinna sína vinnu. Þetta er ekki einu sinni upplýsingaóreiða, þetta er bara fjarvera upplýsinga. 

Forseti. Hatursorðræða er ekki bara brot gegn þeim sem henni er beint að. Hatursorðræða er beinlínis hættuleg samfélaginu. Þegar fólk í valdastöðum talar hefur það víðtæk áhrif. Almenningur gengur út frá því að einstaklingar sem falin hefur verið sérstök ábyrgð í þágu þjóðarinnar tali af þekkingu og heiðarleika. Fólk trúir þeim. Fólk í valdastöðum fullyrðir eitthvað í viðtölum án þess að blaðamenn fari í sérstaka rannsóknarvinnu til að kanna hvort fullyrðingin sé sönn eða ekki, því almennt er gengið út frá því að fólk í valdastöðum segi satt. Óljósar fullyrðingar og óræð skilaboð inn á milli lína geta haft hughrif langt umfram tilefni. Hér í þingsal og víðar hefur hæstv. dómsmálaráðherra látið ýmis ummæli falla sem tilefni er til að gera athugasemdir við og hafa áhyggjur af. Óljósar staðhæfingar og fullyrðingar sem senda þau skilaboð að fólk á flótta, sem leitar hingað skjóls frá stríði og öðrum hörmungum, sé upp til hópa óheiðarlegt, ekki hingað komið til að vinna og vera þátttakendur í samfélaginu og jafnvel hættulegt. Þetta snýst ekki bara um einhvern pólitískan ágreining á milli hæstv. dómsmálaráðherra og annarra sem eru honum ósammála um stefnu Íslands í flóttamannamálum. Þetta er alvarlegt mál upp á líf og dauða fjölskyldna sem eru venjulegt fólk eins og við. Það að sjálfur dómsmálaráðherra landsins taki undir og jafnvel stuðli að orðræðu sem er til þess fallin að auka jaðarsetningu fólks sem þegar tilheyrir minnihlutahóp er grafalvarlegt mál. Ég skora því á hæstv. dómsmálaráðherra og samstarfsfólk hans í þessari ríkisstjórn að sýna því valdi sem þeim hefur verið falið virðingu og byrja að tala skýrt og segja satt. Þjóðin á það skilið.

Virðulegi forseti. Ein alvarlegasta birtingarmynd kynjamisréttis er kynbundið ofbeldi. Kynbundið ofbeldi er ekki einstaklingsbundinn vandi heldur samfélagsmein sem er ein mesta ógn við líf og heilsu kvenna. Vændi er ein birtingarmynd þess ofbeldis. Vændi á Íslandi er staðreynd. Þótt sífellt háværari raddir kalli á lögleiðingu vændis eru engar vísbendingar um að það hjálpi þeim konum sem eru brotaþolar vændis. Í nýlegri rannsókn Stígamóta sjáum við vísbendingar um langvinnar og alvarlegar afleiðingar vændis, m.a. áfallastreituröskun, þunglyndi, kvíða, misnotkun vímuefna og áfengis og sjálfsvígshugleiðingar og tilraunir. Einnig má sjá að tengsl eru milli fátæktar og slakrar félagslegrar stöðu og vændis. Stígamót hafa síðustu áratugi unnið þrekvirki í baráttunni gegn kynferðisofbeldi og hafa hlotið alþjóðlega viðurkenningu fyrir baráttu sína og aðferðir. Forseti. Það þarf að auka þekkingu í samfélaginu á afleiðingum vændis. Með byltingum síðustu ára hefur umræða um kynferðisofbeldi breyst. Áherslan hefur í auknum mæli varpað ljósi á gerendur og ábyrgð þeirra. Þörf er á frekari innlendum rannsóknum sem varpa ljósi á vændiskaupendur, karla sem kaupa vændi, sem rannsóknir sýna að eru yfirgnæfandi meiri hluti gerenda. Ég trúi því að við getum gert betur. Ég trúi því að með betri upplýsingum um afleiðingar vændis á brotaþola fækkum við þolendum og gerendum. Mikilvægt er að standa með banni við kaupum á vændi og efla bæði viðbrögð og frumkvæði lögreglu og dómstóla við brotum á þeim lögum. Líkami manneskju má aldrei vera söluvara.  
            

Virðulegur forseti. Í hádeginu fór ég á áhugaverðan fyrirlestur hjá Félagi háskólakvenna sem bar yfirskriftina: Við sættum okkur ekki við ofbeldi. Fyrirlesturinn var byggður á meistararitgerð Soffíu Ámundadóttir og var rannsókn sem var gerð meðal skólastjórnenda í grunnskólum Reykjavíkur. Rannsóknin varðar málefni sem hefur verið tabú að ræða en það er mikilvægt að við opnum á umræðu um þetta mikilvæga mál, barnanna okkar vegna. Rannsóknin sem ég tala um hér er byggð upp á samtölum við skólastjórnendur í Reykjavík. Niðurstöður rannsóknarinnar eru þær að skólastjórnendur upplifa aukningu ofbeldis meðal barna og alvarlegri birtingarmyndir nú heldur en áður. Um leið upplifa skólastjórnendur líka úrræðaleysi. Börnin sem talað er um hér og beita ofbeldi eru mörg hver að berjast við vanlíðan, kvíða, þunglyndi eða slaka félagsfærni. Í rannsókninni kemur fram að mikilvægt sé að skólasamfélagið hlúi vel að námi og velferð barna. Starfsmenn skólasamfélagsins bera mikla ábyrgð á að koma til móts við ólíkar þarfir nemenda og hjálpa þeim að þroskast við öruggar aðstæður. Það sama gildir vissulega um samfélagið í heild sinni, þ.e. sveitarfélögin, ríkisvaldið og auðvitað foreldra og forráðamenn. Herra forseti. Ég geri mér fulla grein fyrir því að skólinn er rekinn af sveitarfélögum en þetta er samfélagslegt verkefni sem við stöndum frammi fyrir. Ég fagna því að farsældarlögin og menntastefnan hafi verið samþykkt hér á Alþingi og þakka fyrir framgang þeirra verkefna. Það er verkefni sem kemur okkur í rétta átt en við verðum að ganga lengra. Ríkisvaldið, sveitarfélögin og hlutaðeigandi aðilar verða að taka höndum saman, koma saman og eiga samtal um það hvernig eigi að koma 

Forseti. Við þurfum að ræða ofbeldi, andlegt ofbeldi, líkamlegt ofbeldi, kynferðisofbeldi, stafrænt ofbeldi, fjárhagslegt ofbeldi, trúarofbeldi. Við þurfum að ræða ofbeldi af því að það er út um allt: í skólum meðal nemenda, á heimilum milli foreldra, á vinnustöðum milli samstarfsfólks, á netinu milli ókunnugra og á Alþingi milli samherja. Við verðum að spyrja okkur mjög einlægra spurninga þegar aldrei hafa verið framin fleiri alvarleg ofbeldisbrot, tvöföldun á 15 árum. Við verðum að spyrja af hverju og við verðum að þora að hlusta á svarið, jafnvel þó að það komi í ljós að það sé okkur sjálfum að kenna. Forseti. Við þurfum að ræða ofbeldi vegna þess að það er vandamál. Það er glæpsamlegt vandamál en einnig heilbrigðisvandamál og félagslegt vandamál. Það er vandamál sem stjórnmál eiga að leysa, vandamál sem við leysum ekki með aukinni vopnvæðingu eða vanfjármögnun á heilbrigðiskerfinu og félagslega kerfinu og alls ekki með því að daðra við fordóma, mismunun og rasisma í pólitískum tilgangi. Við eigum ekki að byggja hærri girðingar og grafa dýpri skotgrafir. Það mun einungis auka á vandann. Við verðum að sýna að við séum traustsins verð og gerum það einungis með því að axla ábyrgð á því að selja ættingja hlut í ríkisbanka í lokuðu útboði, ábyrgð á því að hækka laun kjörinna fulltrúa langt umfram aðra, ábyrgð á því að framfylgja ekki niðurstöðum þjóðaratkvæðagreiðslu og svo mætti lengi telja. Skortur á ábyrgð og afskiptaleysi gagnvart vanda í heilbrigðiskerfinu og félagslega kerfinu rýfur samfélag okkar. Það veldur því að fólk fer að leita að blórabögglum sem það mun finna í útlendingum, samkynhneigðum, trans, múslimum því að það eru alltaf þau minnstu sem verða undir í slagsmálum þeirra stærstu.

Virðulegur forseti. Margar ákvarðanir Alþingis eða stofnana samfélagsins virðast ekki alltaf hugsaðar til enda. Lög og reglur eru settar án þess að hirt sé um hvaða afleiðingar það hafi á þá sem starfa undir götóttum reglugerðarhimni þeirra sem ekki sjá málin í samhengi hlutanna. Frá og með næstu áramótum verður bannað að urða lífrænan úrgang og dýrahræ. Þá verður ekki hægt að fara með dýrahræ til förgunar, til að mynda í starfsstöð Sorpurðunar Vesturlands í Fíflholti. Frá næstu áramótum þurfa sveitarfélögin því að huga að nýju kerfi við að fjarlægja dýraleifar og koma þeim í förgun. Þarna vandast málin. Í dag er það einungis móttöku- og brennslustöðin Kalka í Helguvík á Reykjanesi sem getur tekið á móti hræjum til brennslu. Kalka er ekki í alfaraleið fyrir bændur sem þurfa að koma dýrahræjum í brennslu og búa allt í kringum landið. Ef við tökum sem dæmi eru akstursleiðir frá Búðardal í Fíflholt um 80 km leið, frá Búðardal í Kölku eru um 220 km og 650 km eru austur á Hérað, sem gefur vísbendingu um kostnaðarhækkun ef brenna þarf dýrahræ fyrir allt landið í Kölku. Það lítur út fyrir að vinstri höndin viti ekki hvað sú hægri gerir í loftslagsmálum þegar lengja þarf akstursleiðir bifreiða, sem drifnir eru áfram af jarðefnaeldsneyti, um allt að 140–600 km í hverri ferð, aðra leiðina, en ferðirnar skipta hundruðum á ári. Nú virðast engar lausnir í sjónmáli og skammur tími er til stefnu. Á höfuðborgarsvæðinu einu saman falla til 7.000 tonn á ári af lífrænum úrgangi sem lítt hefur verið hugað að hvernig megi farga. Það þarf því að kanna allar mögulegar lausnir áður en farið er út í kostnaðarauka fyrir bændur og þá sem eiga hesta og dýr í útigöngu. Virðulegur forseti. Munu bændur þurfa að búa við þjónustuskerðingu vegna þess að málin eru ekki hugsuð til enda og örugg förgun dýrahræja ekki í boði? Eru sveitarfélögin og við, sem berum ábyrgð á lögum og reglugerðum um þessi mál, með lausnir sem taka tillit til kostnaðar við förgun og minni losun gróðurhúsalofttegunda við flutninginn?

Hæstv. forseti. Ég kem hér upp til að vekja athygli þingheims á grein sem birtist á fréttamiðlinum Vísi í dag og er eftir formann Samtaka um endómetríósu, Lilju Guðmundsdóttur. Þar birta einnig 40 íslenskar konur nöfnin sín og þær upphæðir sem þær hafa greitt úr eigin vasa til að fara í lífsnauðsynlegar aðgerðir vegna endómetríósu. Þessar 40 konur eru á aldrinum 22–64 ára. Þær eru hins vegar 124 alls sem Samtökin hafa vitneskju um sem greitt hafa úr eigin vasa til að komast í nauðsynlegar aðgerðir. Hæstv. forseti. Þessar konur eru ekki allar hysterískar. En skyldi það vera tilviljun, forseti, að greiðsluþátttaka vegna sjúkdóms sem leggst að mestu leyti og nær einvörðungu á þær sem fæðast með leg sé svo takmörkuð sem raun ber vitni? Hvers vegna er það látið viðgangast að konur sem þjást af endómetríósu séu látnar greiða úr eigin vasa fyrir aðgerðir sem eru algjörlega nauðsynlegar til að bæta lífsgæði þeirra og jafnvel endurreisa þær þannig að þær nái fullri starfsgetu aftur? Hvernig má það vera? Hvernig má vera að við séum enn stödd þar að konur sem glíma við þennan sjúkdóm mæti skilningsleysi, tortryggni og jafnvel óvinveittum hugsunarhætti innan heilbrigðiskerfisins? Hvernig má það vera? Endómetríósa er sjúkdómur sem er mjög kvalafullur þegar hann er sem verstur. Það er ósköp einfaldlega þannig að þessir verkir eru engum bjóðandi, ekki körlum, ekki konum, engum sem eru með leg og engum sem þjást af þessum sjúkdómi.

Virðulegi forseti. Haustveðrin koma svo sannarlega með látum í ár og nú þegar hafa gengið yfir tvö veður sem bæði höfðu áhrif á dreifi- og flutningskerfi raforku auk ýmislegs annars. Í kjördæmaviku hittum við þingmenn Norðausturkjördæmis fulltrúa Landsnets og Rarik og fórum yfir stöðu raforkukerfisins. Þótt það hafi orðið raforkutruflanir í þessum verð veðrum sýndi það sig svo sannarlega að framkvæmdir síðustu ára skila árangri og auka raforkuöryggið verulega. Verkefni eins og Hólasandslína 3, Kröflulína 3, yfirbyggð tengivirki og dreifikerfi í jörð skipta sköpum þegar svona veður ganga yfir. Það liggur jafnframt fyrir að með frekari reynslu og þjálfun við að nýta sjálfvirkni nýrra mannvirkja er hægt að gera enn betur. Starfsmenn þessara fyrirtækja unnu hörðum höndum meðan á veðrunum stóð og í kjölfarið stýrðu kerfum í takt við áhrif veðursins, gerðu við staura, þrifu seltu, börðu niður ísingu, komu upp varaafli og þurftu meira að segja að vefja bárujárnsplötur utan um spenni á rafmagnsstaur. Samt sem áður bjuggu íbúar á einstökum bæjum og í einstökum sveitum við rafmagnsleysi klukkustundum saman. Þetta gerðist þar sem dreifikerfið er ekki komið í jörð eins og á Jökuldal, í Bárðardal, á suðurfjörðum Austfjarða og víðar. Lengstu kaflar dreifikerfisins sem enn eru tengdir með loftlínu eru á Austurlandi. Eftir aðventustorminn 2019 var áætlun um að koma dreifikerfi Rarik í jörð flýtt og nú er áætlað að ljúka því verkefni 2030. Í ljósi nýliðinna atburða og kröfu um þriggja fasa rafmagn í svo til allri nýsköpun og atvinnuuppbyggingu til sveita tel ég að við getum ekki beðið svo lengi. Stjórnvöld verða að stuðla að hraðari vinnu við að koma dreifikerfinu í jörð og jafnframt uppbyggingu byggðalínunnar.

Virðulegur forseti. Það er sorglegt að skoða framlög til Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja. Það er ekki hægt að lesa neitt annað út úr því en að ólin sé svo hert að það bitni verulega á íbúum svæðisins og hafi gert um langt árabil. Samantekt Deloitte staðfestir þetta. Þegar fjárveitingar til Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja eru skoðaðar kemur í ljós að þær hafa hækkað um 10% frá árinu 2008–2022. Séu þessi framlög hins vegar skoðuð miðað við fjölda íbúa kemur í ljós að framlögin hafa lækkað um 22%. Fjárveitingar vegna sjúkrasviðs, sem sinnir m.a. slysa- og bráðaþjónustu, hafa lækkað talsvert á tímabilinu 2008–2022. Lækkunin nemur 23% þegar framlög á hvern íbúa eru skoðuð en lækkunin er heil 45%. Á tímabilinu hefur íbúum á Íslandi fjölgað um 17% en á sama tíma hefur íbúum Suðurnesja fjölgað um 36,6%. Þá er einnig rétt að minnast á að kröfur til heilbrigðisstofnana hafa aukist mikið, m.a. með stofnun geðheilbrigðisteyma. Það gefur því augaleið að möguleikar stofnunarinnar til að veita þá þjónustu sem veita þarf hafa verið skertir verulega og í raun miklu meira en kemur fram í þessum tölum. Það er ekki eins og svigrúm stofnunarinnar sé mikið til þess að auka þjónustuna. Launavísitala opinberra starfsmanna hefur hækkað um 129% og launakostnaður nemur samkvæmt samantektinni 88% af heildarútgjöldum Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja. Þessar tölur draga upp skýra en jafnframt afar dökka mynd. Virðulegi forseti. Það er bersýnilega ekki til hagsbóta fyrir nokkurt samfélag að viðhalda slíkri sveltistefnu í heilbrigðisþjónustu 

Herra forseti. Ég hef áður mætt hér í ræðustól Alþingis og lýst yfir þungum áhyggjum af auknu ofbeldi á Íslandi. Í svari dómsmálaráðherra við fyrirspurn minni um tíðni ofbeldisbrota kemur fram að á níu árum hefur ofbeldisbrotum fjölgað um 64%. Þessi aukning er vægast sagt ógnvænleg. Þetta eru staðreyndir sem koma frá dómsmálaráðuneytinu. Ég velti því fyrir mér hvernig ráðherra og ráðuneyti hans hyggist bregðast við þessu aukna ofbeldi. Fyrstu viðbrögð benda til þess að viðbrögð dómsmálaráðherra snúist helst um vopnavæðingu lögreglunnar, að leyfa rafbyssur. Svar ríkisstjórnarinnar virðist vera að reyna að útrýma ofbeldi með ofbeldi. Fyrir mér hljómar það undarlega. Hegðun er nú einu sinni þannig að hún er lærð með herminámi, oft með fyrri hegðun. Ef við viljum að unga fólkið okkar hætti að beita ofbeldi þá er svarið ekki að veita auknar heimildir fyrir löggæslu að beita ofbeldi. Það þarf að hugsa dæmið upp á nýtt og ráðast í fyrirbyggjandi aðgerðir sem snúast um að vernda fólk fyrir ofbeldi. Vissulega þarf að tryggja að starfsfólk lögreglu sé öruggt, en ef vandamálið er aukið ofbeldi tel ég augljóst að verið sé að byrja á öfugum enda. Í átakanlegum Kastljóssþætti gærkvöldsins var rætt um andlegt ofbeldi gagnvart hinsegin börnum. Það er aukning á ofbeldi á öllum vígstöðvum og ríkisstjórnin verður að átta sig á því að svarið við ofbeldi er ekki meira ofbeldi. Það þarf að taka þessa hræðilegu þróun alvarlega. Við erum að missa einstaklinga og stundum börn úr sjálfsvígum vegna ofbeldis sem þau verða fyrir. Þetta er ekki í lagi og ríkisstjórn þessa lands ber ábyrgð á því að bregðast við þessu ekki seinna en í dag.

Herra forseti. Það stendur yfir bylting í Íran, bylting leidd af ungum vopnlausum og valdalausum stúlkum sem segja nei við áratugalangri kúgun, sem hætta lífinu við það að krefjast frelsis. Þetta er líka bylting ungra manna og eldra fólks sem hefur sömu markmið og sömu sýn á það hvernig lífið á að vera. Þetta eru sömu markmið og sama sýn og við höfum. Þetta er ekki okkar barátta en hún ætti að vera það. Stríð í Evrópu, landfræðilega nálægt okkur, í okkar menningarheimi, snertir okkur eðlilega djúpt, vekur ótta og við viljum aðstoða bræður okkar og systur, nágrannana sem við tengjum við, sem eru Evrópubúar eins og við. Þó að Íran sér landfræðilega og menningarlega fjarlægt okkur, þó svo að við lítum bara til eiginhagsmuna, eru samt ótal ástæður fyrir okkur til að grípa þar inn í eftir bestu getu, nánar tiltekið um 380.000 ástæður, ein fyrir hvern íbúa Íslands. Ungu vopnlausu stúlkurnar í Íran og það hugrakka fólk sem mótmælir með þeim er að berjast fyrir gildunum okkar, fyrir frelsi, fyrir mannréttindum og fyrir lýðræði. Þau eru að hætta lífi sínu í baráttu fyrir heimsmyndinni sem við viljum vernda. Herra forseti. Kannski ætti ung, hugrökk írönsk stúlka, ein byltingarleiðtoganna í Íran, að vera næst til að ávarpa Alþingi hér í þessum sal, setja okkur inn í málið, setja fram óskir um aðstoð, mála tvær framtíðarsýnir, eina þar sem byltingin þeirra er brotin niður og aðra þar sem frelsið sigrar, þar sem baráttan fyrir okkar gildum sigrar. Erum við ekki alltaf í liðinu með frelsinu og þurfum við þá ekki að gera betur, gera eitthvað hér til að aðstoða við þessa baráttu líka?

Virðulegi forseti. Það er ódýr málflutningur að spila inn á ótta fólks til að knýja fram einhverjar tilteknar breytingar, ekki síst þegar stórfelldar breytingar eru boðaðar á kerfi sem á að verja fólk sem er í ákaflega viðkvæmri stöðu. Hæstv. dómsmálaráðherra Jón Gunnarsson féll því miður í þann fúla pytt í umræðum hér í þingsal í gær. Hann fullyrti að verið væri að misnota flóttamannakerfið og brjóta flóttamannasáttmála Sameinuðu þjóðanna án þess að gera minnstu tilraun til að rökstyðja þessa fullyrðingu sína og boðaði harðari aðgerðir sem munu bitna á saklausu fólki. Ef verið er að misnota kerfið og flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna þá þarf að segja okkur skýrt hverjir eru að gera það, hvernig það er gert og hvert umfangið er. Hingað til hafa menn forðast þá umræðu. Eru þetta tveir af heildinni eða 500? Eru til sannanir fyrir þessum brotum og er umfang þeirra svo mikið að það réttlæti að við herðum enn frekar á, reisum hærri girðingar og voldugri múra svo að venjulegt fólk í neyð, feðrum, mæðrum og börnum sem búa við ömurlegar aðstæður í öðrum löndum, stríð, ofsóknir og örbirgð, verði gert það enn erfiðara að fá skjól og frið hér á Íslandi? Því að það verður svo sannarlega afleiðingin af þessum hertu reglum eins og við þekkjum vel. Er það virkilega svo að möguleg misnotkun fárra á kerfi eigi sjálfkrafa að leiða til þess að þeim sem þurfa svo sannarlega skjól verði úthýst? Það verður afleiðingin. Við skulum heimfæra þessi ummæli upp á annað kerfi. Ef ráðherra kæmi hér upp og segði að heilu hóparnir væru að misnota almannatryggingakerfið og boðaði á sama tíma breytingar sem myndu þrengja að rétti þeirra sem ekkert hafa brotið af sér og eru algjörlega upp á samhjálp kerfisins komnir myndi Austurvöllur fljótt fyllast af mótmælendum. Það er löngu orðið tímabært að íslensk stjórnvöld átti sig á því að samkvæmt íslenskum lögum er bannað að senda fólk úr landi í hættulegar og ómannúðlegar aðstæður. Menn eiga að tala í samræmi við það.

Hæstv. ráðherra. Ég ætla að nota tækifærið hér og ræða endómetríósu. Ástæðan er sú að það eru nánast akkúrat átta mánuðir síðan ég spurði hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hann teldi ekki fýsilegan kost að ganga til samninga við Klíníkina vegna þess að þar var kominn til starfa sérfræðingur sem er talinn sá besti í faginu. Hæstv. ráðherra brást mjög vel við fyrirspurn minni og sagði að þetta yrði tekið til skoðunar og framkvæmdar bara nokkrum dögum síðar. Hann sagði, með leyfi forseta: „Ég vonast til þess að á næstu dögum verði gengið frá því að þessi meðferð verði í boði.“ Síðan hefur ekkert frést, ekkert gerst. Í morgun birtist grein á Vísi, minnir mig, eftir Lilju Guðmundsdóttur, formann samtakanna, þar sem hún tekur til 40 konur sem hafa greitt úr eigin vasa yfir 800.000 hver til þess að fá bót meina sinna. Það er núna komin sú staða upp að við getum ekki endalaust verið að tala um þessi mál hér í þingsal eða í samfélaginu. Nú verður ráðherra að standa við þau loforð sem hann gaf hvað sem líður miðlægum biðlistum á Landspítala.  
            

Virðulegur forseti. Þing Alþýðusambands Íslands var sett í gær og óska ég þingfulltrúum velfarnaðar í þingstörfum sínum og að þeim auðnist að stilla saman strengi í baráttunni fyrir bættum kjörum launafólks í landinu og verja þau kjör sem áunnist hafa í gegnum tíðina með miklum samtakamætti. Það vill oft gleymast hve stór hlutur verkalýðshreyfingarinnar er í framförum á Íslandi, miklum framförum sem orðið hafa á síðustu 50–100 árum, og hversu margir málaflokkar eru sterkari en annars hefði verið vegna aðkomu verkalýðshreyfingarinnar í samningagerð og í samstarfi við ríkisvaldið. Sterk verkalýðshreyfing veitir stjórnvöldum hverju sinni aðhald og kemur brýnum málum á dagskrá sem snerta hagsmuni launafólks frá vöggu til grafar, eins og sagt er. Þess vegna er það aldrei brýnna en nú, þegar kjarasamningar eru fram undan, að hefja sig upp yfir deilur og innanhússátök og koma sterk og samtaka að samningaborðinu við atvinnurekendur, ríki og sveitarfélög. Síðustu lífskjarasamningar tókust að mörgu leyti mjög vel og þar var aðkoma ríkisins til hagsbóta fyrir ýmsa málaflokka sem snerta launafólk. En nú þegar verðbólgan geisar og stöðugar vaxtahækkanir eru þá verður að sameinast um það, bæði af hálfu ríkisins og verkalýðshreyfingarinnar, að standa vörð um kjör launafólks í landinu. Það er óþolandi þegar tal málsmetandi manna er um að nú þurfi launafólk að sýna ábyrgð. Enn og aftur á launafólk að sýna ábyrgð en ekki efri lög þjóðfélagsins með ofurlaun og margföld laun verkafólks sem stendur nú frammi fyrir því að afborganir af húsnæðislánum rjúka upp og framfærsla öll hækkar. 

Herra forseti. Formaður Framsóknarflokksins vill leggja sérstakan skatt á fólk sem keyrir í gegnum göng. Ég held við þurfum aðeins að ræða þessa nýju leið Framsóknarflokksins til að fjármagna samgöngukerfið á Íslandi því hún er hvorki skynsamleg né réttlát. Ofurskattur á tiltekna notendur kerfisins: Hér erum við annars vegar að tala um Vestlendinga sem hafa nú þegar borgað að fullu fyrir Hvalfjarðargöngin og hins vegar íbúa á svæðum sem búa við landfræðilega einangrun og mjög takmarkaða grunnþjónustu, ég gæti nefnt Vestfirði, Siglufjörð, Ólafsfjörð og Neskaupstað. Við hljótum að geta gert betur og ég vil nota tækifærið hér undir þessum lið til að skora á þingmenn, sérstaklega þingmenn Framsóknarflokksins, að gera formanninn sinn afturreka með þessi áform, þessar fráleitu hugmyndir um að íbúar sem keyra í gegnum göng en ekki yfir brú eða mislæg gatnamót séu skattlagðir sérstaklega umfram aðra. Þetta er gamaldags aðferðafræði, mismunun eftir búsetu og forsendubrestur fyrir Vestlendinga og aðra sem þurfa að nota þessa tegund samgöngumannvirkja - hrein svik við íbúa svo ég vitni í Valgarð Lyngdal Jónsson, forseta bæjarstjórnar Akraness. Þetta mál snýst um grunninnviði í landinu og hvernig við fjármögnum þá og það gengur ekki að formaður Framsóknarflokksins ætli einhvern veginn að koma aftan að fólki með refsisköttum, refsa fólki fyrir að búa þar sem það býr. Hvað varð um samvinnuna? Samtalið? Að hlusta á fólkið í landinu og finna skynsamlegar lausnir á málunum? Það er verkefni okkar í þessum sal. Það er ábyrgð okkar og undir þeirri ábyrgð verðum við að rísa.

Virðulegur forseti. Að borga 20, 30 eða jafnvel 40% af launum sínum í afborganir á húsnæðisláni er ekkert óeðlilegt en að borga 60 eða jafnvel 80% af launum sínum í afborganir er ávísun á svelti hjá viðkomandi einstaklingi og hann verður jafnvel að selja íbúðina sína áður en hann missir hana. Seðlabankastjóri lýsti skoðun sinni á þessu unga fólki þegar hann talaði um támyndatöku á Tenerife sem ástæðu hækkana stýrivaxta. Það að setja dæmið þannig upp að hækkun stýrivaxta sé vegna þess að ungt fólk sem er að kaupa sína fyrstu íbúð sé að flatmaga á Tenerife er fáránlegt, ömurlegur málflutningur af verstu gerð. Að stórhækka stýrivexti á húsnæðislánum ungs fólks eins og gert hefur verið, og þá einnig afskiptaleysi ríkisstjórnarinnar á stöðu þess, er ekkert annað en gróft fjárhagslegt ofbeldi. Ég spyr mig hvar seðlabankastjóri lærði hagfræði. Miðað við gjörðir hans mætti halda að hann hefði farið í hagfræði í Rússlandi og síðan í framhaldsnám í Norður-Kóreu. Síðan má spyrja sig hvers vegna ríkisstjórnin situr auðum höndum og samþykkir að gera ekkert fyrir þennan hóp sem er núna að borga yfir 100.000 kr. meira á mánuði og kominn upp undir 80% af launum sínum í afborgun á mánuði. Nei, ríkisstjórnin er auðvitað að skoða málin, athuga málin, vakta málin, sem sé að gera það sem hún gerir best sem er að gera ekki neitt. Breiðu bök þessarar ríkisstjórnar eru öryrkjar, aldraðir, ungt fólk sem er að kaupa sína fyrstu íbúð. Að eiga ekki fyrir mat, lyfjum eða öðrum nauðsynjum er það sem ríkisstjórnin býður upp á. Í ályktun aðalfundar Öryrkjabandalagsins kemur fram að 42% fatlaðs fólks var hjá umboðsmanni skuldara og hefur fjölgað stórlega frá því 2019. Það að setja ungt fólk, fatlað fólk, í þær aðstæður að það sé bara kostnaður og fyrir er þessari ríkisstjórn til háborinnar skammar. Það er kominn tími til að ríkisstjórnin geri eitthvað fyrir þetta fólk.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þetta tækifæri til að fá að gera hér grein fyrir skýrslu sem unnin var fyrir þjóðaröryggisráð um birgðastöðu landsins, þ.e. neyðarbirgðir ef upp koma þannig aðstæður að ekki sé hægt að flytja inn aðföng til landsins. Af hverju er þetta mikilvægt? Þetta er nú fyrir okkur sem sátum hér á þingi eftir efnahagshrun að einhverju leyti gamalkunnug umræða því að þá var töluvert rætt um að marka þyrfti stefnu um hvað væru ásættanlegar birgðir í landinu í tilteknum vöruflokkum. Slík ábending var áréttuð í matsskýrslu þjóðaröryggisráðs árið 2021 þar sem bent var á að það þyrfti að skilgreina hvað félli í raun undir svokallaðar hagvarnir og setja viðmiðanir um þær nauðsynlegu birgðir og viðbúnað sem þyrfti að vera til í landinu á hverjum tíma þegar hættu- eða neyðarástand skapaðist. Þar voru taldar upp olíubirgðir, viðhaldshlutir í raforku- og fjarskiptakerfi, lyfjabirgðir sem og lágmarksbirgðir af matvælum og aðföngum til matvælaframleiðslu. Þessi ábending í matsskýrslu þjóðaröryggisráðs endurspeglast í stefnu í almannavarna- og öryggismálum 2021. Þar er lagt til að forsætisráðuneytið leiði starfshóp allra ráðuneyta sem kalli til sín þá aðila sem koma að því verkefni að tryggja nauðsynlegar birgðir til að tryggja lífsafkomu þjóðarinnar á hættutímum. Þetta er auðvitað verkefni sem hefði líklega átt að ráðast í beint eftir hrun en varð út undan þá í öllu því sem gekk á. En þjóðaröryggisráð ákvað að setja þessa vinnu af stað í raun og veru í kjölfar þess að við legðum fram ástandsmatsskýrslu okkar og undir það var tekið af almannavarna- og öryggisráði. Hingað erum við komin og þessi skýrsla hefur verið birt. Það er kannski ekki skrýtið að þetta sé ekki ofarlega í huga almennings á þeim tímum sem við lifum þar sem við erum búin að venjast því að geta í raun og veru pantað vörur frá öðrum heimshornum og fengið þær sendar nánast daginn eftir. Að sjálfsögðu hafa tækniframfarir með tilkomu internetsins og pantana sem og greiðar leiðir í samgöngum orðið til þess að ekki telst endilega ákjósanlegt að liggja með miklar birgðir hjá þeim aðilum sem eru í innflutningi, eðlilega. Þess vegna er svo mikilvægt að stjórnvöld setji ákveðin viðmið, að Alþingi fjalli um slík viðmið. Hvaða kröfur er hægt að gera á hendur t.d. einkaaðila sem annast innflutning á tilteknum vörum og hvaða stefnu viljum við marka varðandi okkar eigin framleiðslu á vörum? Ísland er lítið opið hagkerfi og við erum háð innflutningi á flestu. Það er svo, eins og ég nefndi, að það hefur orðið þessi hraða þróun í samskipta- og flutningatækni og flutningum um heim allan. Viðskipti hafa auðvitað bara aukist á heimsvísu sem hefur leitt til samþættingar á vöruþróun og framleiðslu á flestum sviðum þannig að hráefni, vöruframleiðendur og viðskiptavinir eru dreifðir um allan heim. Það þykir ekkert tiltökumál að eiga viðskipti við verslanir í öðrum heimshlutum. Það er bara hluti af nútímanum og birgðahald hér á landi tekur mið af þessu. Það má segja að birgðahald flestra fyrirtækja hafi minnkað vegna þessarar þróunar og miðist við lágmarksbirgðir með tilliti til tíðni flutninga og eftirspurnar. Margt af því sem telst hins vegar til grundvallarlífsnauðsynja er algerlega háð innflutningi til landsins og þess vegna er svo mikilvægt að við setjum ákveðin viðmið og látum það ekki eingöngu eftir því hvað hentar hverjum aðila á markaði hvað er æskilegt að sé til staðar í landinu. Við erum auðvitað nýkomin út úr heimsfaraldri sem hafði mikil áhrif á aðfangakeðju. Þar komu upp dæmi sem kannski öll eru búin að gleyma núna, því að við gleymum svo hratt, en ég vil bara rifja það upp að ekki löngu fyrir heimsfaraldur ákváðu sænsk stjórnvöld að farga töluverðum birgðum af hlífðarbúnaði, sem þau hefðu betur ekki gert, vegna þess að þau vildu ekki liggja með umfangsmiklar birgðir, sem við skiljum algerlega. Við fundum það líka að það þurfti verulega mikla vinnu til að tryggja aðföng til Íslands af lækningatækjum, hlífðarbúnaði, bóluefnum og raunar var það ekki síst vegna góðra samskipta við sænsk stjórnvöld, svo ég nefni þau aftur, og svo í gegnum Evrópusambandið í gegnum Svía, vegna þess að aðfanga- og vörustjórnunarkeðjur röskuðust sem og samgönguleiðir. Og nú geisar stríð eftir ólögmæta innrás Rússa í Úkraínu sem að sjálfsögðu hefur áhrif á þessar aðfangakeðjur líka. Ég skipaði þennan hóp í mars síðastliðnum sem átti m.a. að skilgreina, því að það eru ekki allt endilega neyðarbirgðir og það lærðum við í hruninu þegar við vorum að ræða hvað í raun og veru mætti flytja inn og hvað ekki, það þurfti að forgangsraða. Þannig að hér er gerð atlaga að því að skilgreina hvað teljist til neyðarbirgða, hvert umfangið eigi að vera og hvar skyldan eigi að liggja til nauðsynlegs birgðahalds. Líka er fjallað um söfnun upplýsinga um stöðu birgðahalds og hvernig fari best á því að halda utan um þær upplýsingar til að tryggja lífsafkomu þjóðarinnar, bregðast við óásættanlegri birgðastöðu og hafa þá sömuleiðis verkferla til að geta stýrt því hvernig þær birgðir eru nýttar. Þarna sátu fulltrúar ráðuneyta, Sambands íslenskra sveitarfélaga, Rauða krossins á Íslandi, Bændasamtakanna auk tengiliða Skattsins og Hagstofunnar. Í skýrslunni eru nokkrir flokkar skilgreindir. Í fyrsta lagi matvæli og nauðsynleg aðföng vegna matvælaframleiðslu, jarðefnaeldsneyti, lyf, lækningatæki og hlífðarbúnaður, viðhaldshlutir og þjónusta vegna mikilvægra innviða, svo sem rafmagns- og fjarskiptaveitna, samgangna, neyðar- og viðbragðsþjónustu, mannvirkja og annars, og hreinlætisvörur og sæfivörur. Það er t.d. sótthreinsir og eitthvað slíkt. Það er fjallað ítarlega um hvert einasta svið, greint hvaða áskoranir eru fyrir hendi og komið með tillögur til úrbóta um hvert svið og að lokum eru í skýrslunni almennar tillögur til úrbóta. Við höfum tekið skýrsluna til umfjöllunar bæði á vettvangi ríkisstjórnar og þjóðaröryggisráðs og það varð niðurstaða þjóðaröryggisráðs að við vildum birta þessa skýrslu vegna þess að okkur finnst þetta vera mikilvægar upplýsingar sem eiga erindi við almenning. Í kringum þessa vinnu hefur hvert og eitt ráðuneyti sem ber ábyrgð á viðeigandi málaflokki sett af stað vinnu til að tryggja að þessi mál verði með ásættanlegum hætti. Í samræmi við ábyrgð hvers ráðuneytis er það þeirra hlutverk að leiða samráð ríkisaðila, atvinnulífs og þriðja geirans innan um tillögur um eftirfarandi til að styrkja áfallaþol: Hvaða vörur og tæki nákvæmlega teljast nauðsynlegar til að tryggja lífsafkomu? Hvað getum við kallað nauðsynlegt magn af birgðum á þessu sviði? Hvernig á fyrirkomulag birgðahalds að vera og hvernig á að hátta upplýsingagjöf um birgðastöðu í rauntíma til eftirlits og umsjónaraðila innan hvers geira á þeim vörum og tækjum sem teljast til neyðarbirgða sem hefur þá yfirsýn um stöðu neyðarbirgða á grundvelli skýrra lagaheimilda? Þegar um er að ræða birgðir og íhlutun til viðhalds á nauðsynlegum samfélagsinnviðum fer best á því að opinberir eftirlitsaðilar með viðkomandi starfsemi fái nýtt lögbundið hlutverk, að sinna jafnframt eftirliti með skilgreindum nauðsynlegum viðhaldsbirgðum eftirlitsskyldra aðila. Það þarf þá að gæta að því að það getur verið um viðkvæmar viðskiptaupplýsingar að ræða og gera þarf nauðsynlegar ráðstafanir í því skyni til að tryggja öryggi þeirra. Það þarf einnig að meta þörf á lagabreytingum. Ein af lykiltillögum skýrslunnar er rauntímaupplýsingar um birgðahald og að það verði rafrænn upplýsingabrunnur og lagt er til að forsætisráðuneytinu verði falið að hafa forgöngu um samvinnu hlutaðeigandi ráðuneyta og stofnana við að koma á laggirnar slíkum miðlægum grunni. Það þarf að tengja fyrirliggjandi gagnagrunna, eins og t.d. hjá Orkustofnun og Lyfjastofnun, og búa til nýja á hverju sviði en slíkar upplýsingar í rauntíma eru forsenda þess að það sé hægt að leggja mat á raunverulega birgðastöðu og forsenda þess að ríkisstjórnin geti tekið málefnalega ákvörðun um heimild um að nýta neyðarbirgðir, forgangsraðaða þeim og stjórna þeirri nýtingu. Í skýrslunni er það reifað að rétt sé að miðlægum aðila á vegum ríkisins verði falið að hafa yfirumsjón og eftirlit með neyðarbirgðum, að fylgjast með birgðahaldi á einstökum sviðum og annast rekstur og viðhald hins miðlæga gagnagrunns á grundvelli fullnægjandi lagaheimilda. Það er sem sagt lagt til að forsætisráðuneytið undirbúi þá vinnu en nefndir eru tveir aðilar sem þar kynnu að þurfa að koma að. Það er annars vegar ríkislögreglustjóri sem hefur samkvæmt almannavarnalögum víðtækt umsjónar- og eftirlitshlutverk og það kann að koma til greina að fela því embætti yfirumsjón og eftirlit með neyðarbirgðum. Hagstofan er auðvitað miðstöð opinberrar hagskýrslugerðar og það væri þá nýtt hlutverk ef Hagstofunni væri falið að hafa eftirlit með rauntímaupplýsingum um stöðu neyðarbirgða. Ljóst er alla vega að báðir þessir ríkisaðilar þurfi að hafa aðkomu að þessu verkefni en hvernig nákvæmlega útfærslan verður er nokkuð sem við eigum eftir að vinna úr á vettvangi forsætisráðuneytisins. Samkvæmt 27. gr. laga um almannavarnir tekur ríkisstjórn ákvarðanir um skömmtun og stýringu neyðarbirgða þegar almannaheill krefur vegna hættu á náttúruhamförum, farsóttum, hernaðaraðgerðum, hryðjuverkum eða annarrar hættu. Þá eru gefin tilmæli að fengnum tillögum hlutaðeigandi ráðherra í ljósi ábyrgðarsviðs hans eftir að hættustigi eða neyðarstigi almannavarna hefur verið lýst yfir. Þær yrðu mótaðar í samráði við viðkomandi umsjónar- og eftirlitsaðila birgðahalds á tilteknum sviðum. Ég ætla að hlaupa hratt yfir skýrsluna sjálfa þar sem er byrjað á að fjalla um matvæli og aðföng til matvælaframleiðslu þar sem annars vegar eru reifuð þessi almennu sjónarmið sem ég hef þegar farið yfir og sé ekki ástæðu til að endurtaka hér. Kveðið er á um að það sé æskilegt að matvælaráðuneytið hafi samráð, sérstaklega við landlækni, um hvers konar birgðir eigi að vera aðgengilegar en einnig að það þurfi að eiga samráð við helstu afurðafyrirtæki landbúnaðarins á sviði mjólkur-, kjöt- og grænmetisframleiðslu, funda með helstu fóðurframleiðendum, kornvöruinnflytjendum til að fá upplýsingar um birgðastöðu á kornvörum og geymslurými þeirra sömuleiðis, bæði hvað varðar dýrafóður og hins vegar kornvörur til manneldis, manneldisfóður, þetta er óheppilegt. Enn fremur að eiga samráð við áburðarinnflytjendur til að fá upplýsingar um almenna birgðastöðu áburðar. Það þarf að eiga samráð við Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi, Félag atvinnurekenda um innflutt matvælin sem og Samtök verslunar og þjónustu. Eins og ég nefndi áðan þá getur stundum verið um að ræða viðkvæmar viðskiptaupplýsingar en þarna skiptir svo miklu máli að finna þetta jafnvægi þannig að við tryggjum gott samráð við einkaaðila og þriðja geirann en setjum um leið þessi skýru viðmið um birgðir. Hér er fjallað um lyf, lækningatæki og hlífðarbúnað og er rætt um að lágmarksbirgðir flestra lyfja eru að jafnaði til í landinu ef undanskilin eru samningslyf. Það er engin framleiðsla á almennum lyfjum í landinu sem sinnir innanlandsmarkaði þannig að það er áskorun. Það er mikilvægt að skilgreina áhættulyf og nauðsynleg lyf til að hægt sé að horfa til aukins birgðahalds á hættustundu, hraða vinnu við skilgreiningu lyfja á lyfjalista sem eru nefndir hér í skýrslunni. Enn fremur er bent á að það sé ekki finna skýra heimild eða skyldur stjórnvalda í lögum til miðlægs öryggisbirgðahalds lyfja, lækningatækja og annars búnaðar. Í frumvarpi til nýrra sóttvarnalaga sem von er á hér á þessu þingi er lagt til að bætt verði úr þessu og sóttvarnalæknir hafi umsjón með slíku birgðahaldi en unnt sé að fela einstökum stofnunum tiltekin hlutverk. Lagt er til, og ég er að vitna í skýrsluna þegar ég segi þetta, að endurskoða lyfjalög með tilliti til að opna heimildir til að takmarka notkun og ávísun lyfja á hættustundu, fylgja eftir innleiðingu Evrópureglugerðar um birgðahald lyfja og lækningatækja á hættustundu. Hún hefur enn ekki verið tekin upp í EES-samninginn. Hér er sérstaklega rætt um sameiginleg innkaup lyfja á hættustundu með alþjóðlegu samstarfi. Þetta er gríðarlega mikilvægt mál og við erum nýkomin út úr heimsfaraldri sem sýndi fram á mikilvægi þess að eiga gott alþjóðlegt samstarf um slík innkaup, þannig að ég get ekki undirstrikað þetta nægjanlega. Enn fremur þarf að skilgreina lista nauðsynlegra lækningatækja. Hér er síðan fjallað um jarðefnaeldsneytisbirgðir. Það er lagt til að lögfest verði 90 daga lágmarksviðmið olíubirgða hér á landi og það mætti skoða innleiðingu slíkrar kröfu í einhverjum áföngum. Það þarf sömuleiðis að skilgreina hlutverk aðilanna, þ.e. hver ber ábyrgð á hverju, og eiga samráð við helstu aðila. Og greina aukinn kostnað, og þetta hefur verið bent á af þeim aðilum sem eru að flytja inn olíu- og jarðefnaeldsneyti, að það hafi í för með sér aukinn kostnað að liggja með auknar birgðir og það þarf auðvitað að ræða það hver eigi að bera þann aukna kostnað ef birgðirnar eru svo ekki nýttar. Viðhaldshlutir - þetta er eitt af því sem kemur einhverjum á óvart, að þetta sé skilgreint sem neyðarbirgðir en augljóslega er þetta grundvallaratriði til þess að innviðir samfélagsins virki sem skyldi. Þar er lagt til að skilgreina hvaða viðhaldshlutir þurfi að teljast til neyðarbirgða. Enn fremur að miðlægar stofnanir komi á laggirnar þessum miðlæga upplýsingagrunni með rafrænni skráningu upplýsinga um innflutning og birgðastöðu nauðsynlegra viðhaldshluta eða íhluta til að tryggja virkni mikilvægra innviða. Framkvæmd verði veikleika- og styrkleikagreining á öllu viðbragðskerfinu, hvort birgðir séu nægjanlegar og endurspegli þarfir, áhættumat og aðgengi. Síðan eru það sæfivörur og hreinlætisvörur. Þar er velt upp, eins og raunar í matvælakaflanum þar sem er rætt um möguleika á því að við setjum okkur markvissa stefnu um eflingu innlendrar matvælaframleiðslu til að auka hér fæðuöryggi, mögulegri innlendri framleiðslu t.d. á handsótthreinsi. Enn fremur að fela viðeigandi stofnun eftirlit með birgðastöðu almennra hreinlætisvara. Það er fjöldi fyrirtækja sem flytur inn slíkar vörur auk þess sem einhver framleiðsla er í landinu. Í lokakaflanum eru svo almennari skref. Eins og þið heyrið er þetta í raun og veru misþróað eftir geirum en eigi að síður eru það sömu lögmál sem gilda. Nú er það svo að ráðuneytin eru komin af stað. Á þingmálaskrá umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra er til að mynda þingmál á vormisseri sem fjallar um viðmið fyrir nauðsynlegar eldsneytisbirgðir. Þar búum við að því að við erum með alþjóðleg viðmið sem hægt er að byggja á. Síðan er það skref tvö sem er rauntímaupplýsingar um birgðahald sem ég fór hér yfir og skiptir máli einmitt að tengja fyrirliggjandi gagnagrunna saman. Svo er það yfirumsjón og eftirlit með þessum rafræna upplýsingagrunni og það þarf þá að meta það hvaða aðilar eru best til þess fallnir að hafa þá umsjón og ég fór yfir það áðan. Síðan að sjálfsögðu er það skömmtun og stýring á úthlutun neyðarbirgða ef svo illa vildi til að við þyrftum að nýta þessar birgðir. Ég vil segja það hér í lokin að ég hef verið mjög ánægð með þá vinnu sem þjóðaröryggisráð hefur lagt í á þeim vettvangi. Fram undan er endurskoðuð þjóðaröryggisstefna og ég held að ráðið sem slíkt hafi sýnt það á þessum árum sem það hefur verið starfandi að þetta er mikilvægur vettvangur. Það er verið að vinna í anda þjóðaröryggisstefnunnar þar sem við erum að reyna að horfa á öryggishugtakið út frá þessari breiðu sýn og horfa í þessu tilfelli á það út frá hagvörnum og áfallaþoli samfélagsins. Þessi skýrsla er því auðvitað löngu tímabær en ég tel að hún sé vel unnin og leggi grunninn að því sem þarf að koma í framhaldinu. Ég held að það skipti miklu að það takist vel til með samráðið sem er fram undan við þá aðila sem eru að flytja inn þessa mikilvægu hluti sem skipta máli fyrir neyðarbirgðir og ég hef reyndar ekki áhyggjur af því. Ég held að það hljóti að vera hagur okkar allra, fyrirtækja og almennings, að sýna samfélagslega ábyrgð í þeim efnum. En ég ítreka það að ábyrgðin er auðvitað stjórnvalda að setja viðmiðin í góðu samráði þannig að þetta sé allt innan skynsamlegra marka, því að við viljum heldur ekki sitja uppi með haug af einhverjum birgðum sem aldrei eru nýttar. Það hefur eingöngu í för með sér kostnað og sóun. Við megum ekki bara nálgast þetta út frá því að sanka að okkur öllu því sem þarf til þess svo að henda því öllu einhverjum árum eða áratugum síðar. Það er gert ráð fyrir því að fyrsta skrefinu, sem er sem sagt vinnan á vettvangi ráðuneytanna, verði lokið á fyrsta ársfjórðungi ársins 2023. Þá verðum við komin með tillögur um nauðsynlegar birgðir á hverju sviði og mat á stöðunni og sömuleiðis munu liggja fyrir á sama tíma niðurstöður um tilhögun upplýsingagjafar um birgðastöðu í rauntíma, þannig að við séum komin þangað. Ég hef þá trú að við eigum eftir að vera að vinna úr þessari skýrslu allt næsta ár því að við eigum eftir að sjá að þetta eru misflókin, vil ég segja, viðfangsefni eftir geirum og geirarnir mislangt komnir. Til að mynda hefur verið innleitt töluvert af Evrópuregluverkinu á sviði heilbrigðisvara og lyfja sem hefur skipt verulegu máli í þessum efnum en við sjáum samt að þar þarf að gera meira. Annars staðar eru til alþjóðleg viðmið sem tiltölulega einfalt ætti að vera færa í íslensk lög en það skiptir máli hvernig samráðið tekst til við innflutningsaðilana þannig að við séum heldur ekki að leggja óhóflegar byrðar á þá. Þegar kemur að matvælunum er þetta samspil innflutnings og svo frumframleiðslu á matvælum sem þarf að leggja mat á þannig að viðfangsefnin eru aðeins ólík eftir flokkum. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra því að tími minn er á þrotum en ég tel að þessi skýrsla sé góður grunnur fyrir framhaldið. Vinnan er komin af stað og ég vonast til þess að á komandi ári verðum við komin á þann stað að við getum sannarlega sagt að við séum búin að huga að áfallaþoli samfélagsins og nauðsynlegum birgðum fyrir lífsafkomu þjóðarinnar.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra kærlega fyrir framsöguna og fyrir það framtak að setja þessa vinnu af stað. Það kom mér eiginlega svolítið á óvart á hversu miklum byrjunarreit við erum á þegar kemur að því að koma skikki á þessi mál. Ég man, og við væntanlega flest, stöðuna t.d. í gjaldeyrismálum þjóðarinnar eftir bankahrunið. Þá var farið í þessa vinnu. Þá fengum við högg af því að þessar upplýsingar lágu ekki fyrir þá. Það lá ekki fyrir hvaða neyðarbirgðir af lyfjum við þyrftum o.s.frv. Eins og hæstv. ráðherra kemur hér sjálf inn á í ræðu sinni þá datt ýmislegt á milli í verkefnalistanum á þeim tíma og því er gleðiefni að þetta sé komið. Vissulega væri þó gott ef þetta yrði ekki enn eitt átaksverkefnið, sem við erum býsna flink í, heldur upphafið að einhverri vinnu sem lægi þá bara fyrir á hverjum tíma því að áföllin eiga það til að gera ekki boð á undan sér. Hæstv. ráðherra talar réttilega um að það þurfi að gera t.d. viðmiðunarkröfu til einkaaðila sem sjá um annað hvort innflutning eða framleiðslu eða innflutning til framleiðslu á ákveðnum mikilvægum atriðum. Í starfshópnum höfðu þessir aðilar ekki fulltrúa, ef ég tók rétt eftir, og langar mig aðeins að fá sýn hæstv. ráðherra á það hvernig þeir geta komið að málum. Ég nefni þetta sérstaklega vegna þess að í mikilvægum málaflokki, t.d. lyfjageiranum, er þegar orðinn til ágreiningur við aðila úr viðskiptalífinu og innflytjendur lyfja sem segja rangt farið með ákveðna hluti í skýrslunni. Mig langar aðeins að fá sýn hæstv. ráðherra á þetta af því að þetta snýst um að við þurfum að geta gert ákveðnar kröfur til þessara einkaaðila sem og opinberra. En þeir verða líka að hafa það sem þarf til að standa undir þeim kröfum. Hvernig sér hæstv. ráðherra fyrir sér aðkomu þeirra að vinnunni í framhaldinu?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er alveg rétt, í hópnum sátu fulltrúar ráðuneytanna. Í þessu tilviki sat t.d. fulltrúi heilbrigðisráðuneytis í þessum starfshópi. Núna er verkefnið einmitt að fara út með þetta samtal við t.d. þá aðila sem flytja inn lyf. Ef það eru einhverjar athugasemdir við það sem hér kemur fram þarf að sjálfsögðu að fara yfir það og taka tillit til þeirra. Eftir að hafa farið yfir þessi mál held ég að verið sé að gera mjög margt af hálfu Lyfjastofnunar, af hálfu innflutningsaðila þegar kemur að lyfjum, en um leið hefur líka umhverfið breyst alveg gríðarlega mikið. Við erum með tiltölulega ný lyfjalög, frá árinu 2020, sem kveða á um skyldu heildsölu leyfishafa til að hafa nægar birgðir af tilteknum nauðsynlegum lyfjum sem veitt hefur verið markaðsleyfi fyrir hér á landi. Ekki er kveðið skýrt á um magn birgða sem heildsöluleyfishöfum er skylt að halda úti en horft er til þess að það þurfi að skilgreina lágmarksmagnið samkvæmt áhættumati hvers lyfjaflokks í lögum eða reglugerð. Þetta er verkefni sem bíður augljóslega og þarf augljóslega ekki bara að ræða við þau sem flytja inn lyf, það þarf líka að eiga samtal við heilbrigðisstofnanirnar sem eru þeir aðilar sem vinna með fólkinu, ávísa lyfjum og annað slíkt, og ættu að hafa þessa þekkingu bara á planinu í raun og veru, ef við getum orðað það þannig. Þetta er fólkið sem stendur á planinu og er að vinna með þetta þannig að það skiptir líka máli að eiga samráð þar. Þess vegna vil ég ekki lofa því að allt liggi fyrir á fyrsta ársfjórðungi 2023. Ég held að það sé ansi mikið samráð sem þurfi að fara fram núna þegar við erum komin með þennan grunn til þess að gera þetta skynsamlega, því að áhættan, eins og ég nefndi hérna áðan, er alltaf sú að við göngum of langt í aðra hvora áttina og það er þetta mikilvæga jafnvægi sem þarf að koma á.

Herra forseti. Ég þakka andsvarið og heyri að verið er að hugsa þetta á þessum nótum. Ég hef stuttan tíma og ætla því að halda mig aðeins við þessar hugleiðingar og halda mig við lyfin úr því að við vorum komin þangað, vegna þess að í eftirfylgninni þá erum við að tala um atvinnulífið með stjórnsýslunni eða ráðuneytunum og þriðja geiranum. Þá langar mig aðeins að velta upp spurningunni um aðkomu okkar hér, vegna þess að að mörgu leyti er staðan eins og hún er vegna þess að það eru í gildi lög eða reglugerðir sem binda hendur einhverra af þessum aðilum sem eiga að koma saman og þá er það okkar að laga til þar. Og af því að hæstv. forsætisráðherra talaði um ný lyfjalög sem leggja skyldur á heildsalana um birgðir þá er það líka svo að það eru í gildi lög og reglugerð sem draga úr ákafa lyfjaframleiðenda til að láta skrá lyf hér á landi þannig við munum fækka skráðum lyfjum og fjölga svokölluðum undanþágulyfjum. Það er ekki hægt að setja skyldur á birgðahald á undanþágulyfjum. Þetta er eitthvað sem pólitíkin þarf að taka þátt í að skoða. Þannig að ég velti því upp og langar líka að heyra hugleiðingar ráðherra um hvort hún sjái ekki þessa vinnu eiga sér stað hér inni, a.m.k. að einhverju marki.

Herra forseti. Hv. þingmaður þekkir auðvitað vel til í þessum geira og þetta er aðeins reifað í skýrslunni, þ.e. þegar kemur að undanþágulyfjunum sem hefur fjölgað á meðan skráðum lyfjum hefur fækkað, þar gilda aðrar reglur um birgðahald. Þetta er mjög tæknilegt og þetta er áskorun fyrir okkur: Hvernig ætlum við þá að tryggja þessar birgðir? Eitt af því sem er nefnt sem möguleiki í því samhengi er að vera hluti af stærra innkaupaneti. Þetta hefur verið rætt á norrænum vettvangi, að Norðurlöndin geti sameinast um lyfjainnkaup. Við sjáum líka aðfangakeðjuna breytast og miklu stærri hluti lyfjaframleiðslunnar fer fram t.d. í Kína og á Indlandi. Í því samhengi er Ísland örsmátt ríki. Ég hef til að mynda talað mjög fyrir því að við nýtum okkur norrænt samstarf í þessum efnum og það hefur verið rætt á þeim vettvangi. Aðeins um aðkomu Alþingis. Ég tek hjartanlega undir með þingmanninum um það. Það er alveg ljóst að við munum þurfa að taka fyrir lagabreytingar í þessum efnum. Það er líka hreinlega áhugavert að skoða hvað önnur ríki eru að gera, og ég nefndi hér áðan Evrópureglugerð þar sem verið er að leggja þær kröfur bæði á EFTA og EES-ríkin, sem sagt ekki bara ESB-ríkin, að koma á fót hugbúnaðarkerfi sem skráir í rauntíma birgðastöðu, framvirka eftirspurn og dreifingu innan lands fyrir lyf og lækningatæki. Þetta verður hluti af skyldum fyrir veitingu starfsleyfa fyrir aðila sem sýsla með lyf og lækningatæki á Íslandi frá febrúar 2025. Ég held að það væri alveg verðugt viðfangsefni fyrir þingið og gott og mikilvægt ef til að mynda hv. velferðarnefnd tæki fyrir það sem varðar lyfjabirgðirnar og hvað er á leiðinni t.d. hvað varðar evrópskar regluverkið. Því að auðvitað erum við ekki ein að fjalla um þetta núna, það eru allar þjóðir í Evrópu og örugglega miklu víðar að fjalla um þetta eftir heimsfaraldur þar sem við sáum öll bæði styrkleika og veikleika okkar kerfa birtast.

Virðulegur forseti. Það ber að þakka þessa skýrslu um neyðarbirgðir. Það er kannski það góða líka við þetta að núna erum við að ræða þetta áður en við dettum ofan í brunninn, byrgja brunninn aðeins áður. Ég ætla að halda mig aðeins við lyfjamálin vegna þess að ég er í velferðarnefnd og líka velferðarnefnd Norðurlandaráðs og þar hefur þetta verið, finnst mér, rætt allt of lengi vegna þess að það slær mann rosalega að við erum með 3.000 skráð lyf, 4.000 með undanþágulyfjum, eitthvað í kringum það, en í Svíþjóð og Noregi erum við að tala um 14.000 tegundir. Eftir þeim upplýsingum sem ég fékk þá virðist vera að við séum meira með gömul lyf og þeir meira með ný lyf. En það sem slær mig mest er hversu litlu munaði bara fyrir stuttu síðan að einstaklingur yrði fyrir varanlegum stórskaða vegna þess að hann vantaði lyf, vantaði lyf í heila viku. Þetta er einstaklingur í hjólastól og hann var kominn í það ástand að það var bara skelfilegt. Þegar ég fór að tala um það mál þá var mér líka bent á að börn hafi lent í svipuðu ástandi. Ég spyr mig: Verðum við ekki að gera eitthvað strax? Verðum við ekki að reyna að flýta fyrir því að tryggja það að það sé ekki lyfjaskortur, að alvarlega veikt fólk sem þarf nauðsynlega á lyfjum að halda lendi ekki í þessari skelfilegu aðstöðu? Ég held að það sé alveg nóg að vera í hjólastól, vera lamaður en lenda ekki líka í þeirri aðstöðu að fá ekki lyfin sem eiga að hjálpa viðkomandi til þess að geta alla vega lifað nokkuð eðlilegu lífi miðað við aðstæður.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er greinilegt að lyfin og lækningatækin eru ofarlega í huga margra hv. þingmanna, eðlilega eftir það sem á undan er gengið í heimsfaraldri. Hv. þingmaður nefnir hér þessa umræðu sem verið hefur á norrænum vettvangi sem mér finnst áhugaverð, bæði um þann fjölda lyfja sem undir er, annars vegar lyf skráð sem undanþágulyf og hins vegar skráð lyf. Það væri áhugavert að taka það til skoðunar af hálfu heilbrigðisráðherra hvort þessi hlutföll séu ólík hér á landi miðað við annars staðar á Norðurlöndum. Þetta finnst mér mjög góð ábending. Ég vil aðeins nefna það hér, af því að sóttvarnalög eru fram undan á þingmálaskrá heilbrigðisráðherra, að þar er fjallað að einhverju leyti um skyldur sóttvarnalæknis þegar kemur að því að til séu nauðsynlegar birgðir. Í reglugerð um sóttvarnaráðstafanir frá 2012 er kveðið á um að sóttvarnalæknir hafi umsjón með afhendingu, dreifingu og notkun öryggisbirgða lyfja sem er kveðið á um í viðauka þeirrar reglugerðar sem og annars nauðsynlegs búnaðar í landinu til að bregðast við heilbrigðisógnum. Síðan er það innkaupadeild Landspítalans sem hefur séð um að tryggja slíkt öryggisbirgðahald lyfja með því að tryggja að nægur veltulager sé til hjá birgjum landinu. Þá er samið við birgjana um að tryggja þennan veltulager gegn gjaldi. Þennan viðauka sem fjallar um öryggisbirgðir þarf að endurskoða. Það þarf að skilgreina vábirgðir og neyðarbirgðir, tryggja líka að hann sé endurskoðaður reglulega, að hann sé ekki bara endurskoðaður einu sinni og svo lagður til hliðar, og einnig að skilgreina ábyrgðaraðila þessara birgða, hvað er á hendi Landspítala, hvað er á hendi sóttvarnalæknis og hvað á hendi Lyfjastofnunar. Til að mynda heldur Landspítali úti neyðarlyfjalista fyrir allt landið. Sá listi er ekki lögbundinn. Þetta tel ég að við höfum tækifæri til að skilgreina miklu betur í löggjöf þannig að það sé með viðunandi hætti gert.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svörin. Ég er innilega sammála henni og ég held að við þurfum að bretta upp ermarnar og sjá til þess að við séum með lyfjabirgðir. Við þurfum líka að einfalda regluverkið. Það er svolítið skrýtið og flókið kerfi. Það er búið að benda á að það háir okkur að við viljum hafa íslenska bæklinga og þurfum að setja bækling ofan í hverja pakkningu. Við erum komin með tækni, við getum verið með skanna, það er hægt að skanna þetta inn og þá er hægt að fara á netið og lesa þetta. Því miður, í flestum tilfellum, virðist fólk ekki lesa þessa bæklinga. Það þarf að einfalda hlutina. Hæstv. forsætisráðherra sagði áðan að hún vildi ekki vera með birgðir í landinu sem yrðu kannski aldrei notaðar. Þar er ég ósammála. Það er eitt sem ég myndi vilja að væri til hérna og er lagt til í skýrslunni og það eru slökkviskjóður. Þrjú stykki slökkviskjóður til að slökkva gróðurelda og skógarelda. Ég yrði alveg guðs lifandi feginn ef þær yrðu aldrei notaðar en ég myndi vilja hafa þær hérna og ég hef barist fyrir því. Við erum einhvern veginn ekki að taka á þessu, höldum alltaf að þetta komi ekki fyrir hér. Við höfum Mýraeldana og fleira okkur til aðvörunar og við eigum að vera tilbúin. Svo er annað í sambandi við grænmeti. Við eigum að geta stóraukið grænmetisrækt. Við höfum allt, við höfum rafmagnið, vatnið, bæði heitt og kalt. Ef við getum verið með álverksmiðjur og annað, þá hljótum við að geta verið mjög stórtæk í grænmetisframleiðslu, jafnvel verið það stórtæk að við gætum flutt það út. Það segir sig sjálft að ef lönd eins og Holland getur staðið í stórfelldum útflutningi á grænmeti í þeirri aðstöðu sem þeir eru í, þá hljótum við að geta gert þetta á svipaðan hátt og jafnvel betur. Ríkið á að koma þarna að og sjá til þess að grænmetisbændur standi þá jafnfætis og geti gert þetta vel.

Herra forseti. Hv. þingmaður kom inn á nokkur atriði í síðara andsvari, fyrst með slökkviskjóðurnar. Ég held líka að þær spillist ekkert þó að þær séu til. Ég veit að það er fyrirhugað að kaupa slíkar slökkviskjóður og vonandi verða þær aldrei notaðar, segi ég nú bara. Ég tek undir líka með hv. þingmanni þegar kemur að grænmetisrækt og það hef ég margoft rætt hér. Við jukum stuðning til grænmetisbænda um fjórðung á síðasta kjörtímabili sem var mjög mikilvægt skref. Ég held að við eigum að halda áfram á þeirri braut og líka að skoða möguleika til aukinnar kornræktar því að við sjáum að þar er megnið innflutt. Þar eru auðvitað tækifæri. Þannig að bæði hvað varðar grænmetisrækt -þrátt fyrir að við framleiðum frábært grænmeti þá flytjum við inn allt upp undir 90% af því sem neytt er. Auðvitað getum við ekki annað allri eftirspurn en ég held að það séu óteljandi tækifæri til að auka hlutfall þess sem ræktað er hér innan lands. Hv. þingmaður fór svo aðeins aftur yfir lyfin og um það langar mig að segja tvennt. Ég nefndi hér norræna samstarfið og síðan samstarfið við Evrópusambandið í gegnum Svíþjóð og bóluefnin. Ég vil nefna líka HERA sem er sérstakt evrópskt samstarf um aðgengi að lyfjum þar sem við eigum að tryggja okkur aðgang eins og Norðmenn hafa ákveðið að gera. Við höfum verið eins og Norðmenn, hluti af samstarfi sem heitir EU for Health, og það hefur verið rætt að við förum inn í þetta HERA-samstarf sem ég held að sé algjört lykilatriði til þess bæði að tryggja aðgengi okkar og auka skilvirkni í þessum málum. Hvað varðar íslensku leiðbeiningarnar er það örugglega rétt hjá hv. þingmanni að fólk les ekki nægjanlega þessar leiðbeiningar en ég held líka að það skipti máli að þær séu aðgengilegar á tungumálum sem fólk skilur, ég er nú þar stödd, en mögulega má nýta tæknina til þess að gera það með einhverjum einfaldari hætti. En ég legg áherslu á leiðbeiningar á íslensku og mér sýnist hv. þingmaður vera sammála, það er bara spurning um formið á þeim leiðbeiningum.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir að hæstv. forsætisráðherra hafi tekið vel í að flytja þinginu skýrslu starfshóps um neyðarbirgðir. Heimsfaraldur og stríð í Evrópu hefur ýtt við okkur og spurningarnar verða áleitnari um hvað við gerum og hvernig við stöndum þegar neyð steðjar að. Það er mikilvægt að við áttum okkur á hvernig við stöndum heima fyrir og eftir hvers konar hjálp við verðum að leita út fyrir landsteinana. Við búum á eyju og erum mjög háð innflutningi á ýmsum sviðum. Vissulega getum við gert betur og það er augljóst af lestri skýrslunnar að það er nauðsynlegt að setja niður viðmið um birgðir og búnað, tæki og tól sem þurfa að vera til staðar í landinu þegar hættu- eða neyðarástand skapast líkt og þjóðaröryggisráð hefur bent á. Þetta á við um lágmarksbirgðir matvæla, lyfjabirgðir, olíubirgðir og viðhald raforku- og fjarskiptakerfis. Einnig um hreinlætisvöru, sótthreinsiefni, skordýraeitur, salt til hálkuvarnar og íseyðingar fyrir flugvélar og fleira mætti telja. Í skýrslunni er leitast við að skilgreina hvaða vörur og tæki teljast nauðsynleg til að tryggja lífsafkomu þjóðarinnar og þurfi að vera aðgengileg á hættustundu svo unnt sé að vernda líf og heilsu almennings. Einnig til að tryggja órofa virkni mikilvægra innviða samfélagsins og þjónustu sem er nauðsynleg svo að unnt sé að sinna brýnustu þörfum íbúa samfélagsins við slíkar aðstæður. Ljóst er að mikil vinna er enn óunnin við þetta verkefni og aðkallandi að haldið verði áfram við setningu viðmiða og ákveða ferla og ábyrgðaraðila þannig að stjórnvöld hafi aðgang að upplýsingum um raunverulega birgðastöðu á hverjum tíma. Fjallað er um fæðuöryggi og framboð matvæla á Íslandi í skýrslunni og þar segir að fæðuöryggi á Íslandi sé háð innflutningi matvæla, innlendri matvælaframleiðslu og aðföngum til hennar. Við flytjum t.d. inn áburð, fóður, vélbúnað og olíu til matvælaframleiðslu, hvort sem er í landbúnaði eða fiskveiðum og fiskeldi. Þess vegna hlýtur að vera forgangsmál að lágmarka truflanir á innlendri matvælaframleiðslu ef innflutningur raskast og bæta upplýsingaöflun um birgðir. Í skýrslunni er talað um nauðsyn þess að fela skilgreindum aðila að annast söfnun upplýsinga um birgðastöðvar á landinu á sviði matvælaframleiðslu í sjávarútvegi, fiskeldi, landbúnaði og innflutningi matvæla og bent er á þá athyglisverðu staðreynd að landlæknir hefur gefið út lista yfir æskilegar neyðarbirgðir heimila í heimsfaraldri og á þeim lista eru aðallega tilgreindar innfluttar vörur. Við framleiðum næstum allt kjöt, mjólk og fisk sjálf, en aðeins 43% af grænmeti sem við neytum, mjög fáa ávexti og 1% af kornvörum. Við ættum að geta gert mun betur í grænmetisframleiðslu og sparað okkur gjaldeyri með minni innflutningi. Við ættum einnig að eiga góða möguleika á fóðurframleiðslu og framleiðslu á áburði. Þarna eru tækifæri í matvælaframleiðslu sem mikilvægt er að nýta sem allra fyrst. Óumdeild eru tækifærin í orkuskiptum. Það að skipta út olíu fyrir rafmagn er ekki bara gjaldeyrissparandi heldur ákveðið öryggisatriði en þá þurfa flutningskerfi rafmagns að standast ágjöf. Um leið og búvísindi eru efld svo við lærum að gera betur þarf að gæta auðlinda okkar sem felast í nægu vatni og landi til nýtingar. Herra forseti. Í Covid-faraldrinum varð okkur ljóst að heilbrigðiskerfið stóð veikt fyrir og þoldi illa álagið sem faraldrinum fylgdi. Uppbygging heilbrigðiskerfisins varðar þjóðaröryggi, líf og heilsu fólksins í landinu. Aðgerðir til skamms og langs tíma til að mæta mönnunarvanda og þeim lúxusvanda að þjóðin er að eldast ættu því að vera efst á forgangslista stjórnvalda. Það er einnig öryggisatriði að til sé í landinu nægur forði af lyfjum, lækningatækjum og hlífðarbúnaði. Íslendingar reiða sig nær alfarið á innflutning lyfja. Evrópsk lyfjaframleiðsla hefur færst í auknum mæli til Indlands og Kína sem gerir allar aðfangakeðjur viðkvæmari á hættustund. Við erum fá hér á landi og ekki góður kostur ef markaðslögmálin eru ein látin ráða. Ef Ísland væri hluti af stærri markaði myndi afhendingaröryggi lyfja aukast, samstarf við hin norrænu ríkin í þessum efnum gæti vafalaust bætt stöðu okkar og einnig þéttara samstarf við Evrópusambandið. Það var Svíþjóð, eins og fram hefur komið hér í umræðunni, sem reddaði okkur bóluefnum við Covid í gegnum ESB í heimsfaraldri. Án þess góða greiða frænda okkar og vina hefðum við ekki staðið vel gagnvart þeirri hættu sem heimsbyggðin stóð frammi fyrir. Það verður að tryggja aðgang Íslendinga að eftirsóttum lyfjum á hættustund með þátttöku í Evrópusamvinnu og norrænni samvinnu og stjórnvöld verða að beita sér fyrir formlegum samningum þar um. En það þarf ekki hættuástand til að skortur sé á lífsnauðsynlegum lyfjum hér á landi. Skráð vörunúmer lyfja eru um 3.000 hér á landi en um 14.000 í Noregi og Svíþjóð. Fylgst er með birgðum skráðra lyfja en enginn fylgist með undanþágulyfjum sem læknar sækja um og eru einir ábyrgir fyrir. Þau lyf eru mun fleiri en þau skráðu og Lyfjastofnun telur að mörg óskráð lyf falli í raun undir skilgreiningu nauðsynlegra lyfja og því er mikilvægt að til séu upplýsingar um hvaða lyf, óháð markaðsstöðu, sé nauðsynlegt að eiga birgðir af. Í skýrslunni sem við ræðum hér kemur fram að lyfjabirgðir hafa farið minnkandi síðastliðin ár og að bregðast þurfi við þeirri þróun. Í þessum málum er verk að vinna og lausnin fyrir okkur er fólgin í nánara og formlegra samstarfi við ESB og Norðurlöndin. Herra forseti. Þær eru sláandi upplýsingarnar í skýrslunni um birgðastöðu jarðefnaeldsneytis í landinu. Samkvæmt greiningu Orkustofnunar duga birgðirnar fyrir um 20–50 daga eldsneytisþörf miðað við meðaltalsnotkun hvers árs og dæmi eru um að birgðir þotueldsneytis hafi farið undir tíu daga. Hvergi í lögum er tilgreindur aðili sem ber ábyrgð á að til séu neyðarbirgðir eldsneytis eða hversu miklar þær skulu vera, jafnvel þó að vöruflutningar, samgöngur og atvinnulíf geti lamast ef ekki er til taks orkugjafi til að knýja slíkt áfram. Ísland skorar 56 stig af 100 mögulegum um orkuöryggi og situr í 52. sæti af 100 löndum innan Alþjóðaorkuráðsins, fyrir neðan flest lönd Evrópu. Evrópusambandið og Alþjóðaorkumálastofnunin gera kröfu til aðildarríkja sinna um 90 daga neyðarbirgðir eldsneytis miðað við innflutning næstliðins árs. Eldsneyti til millilandasiglinga er ekki innifalið í þessum kröfum og við þurfum því í það minnsta að lögfesta 90 daga birgðir og ganga í það hratt og örugglega að skilgreina hlutverk aðila og greina kostnað við birgðahald líkt og skýrsluhöfundar leggja til. Það er svo margt annað en stríð og heimsfaraldur sem getur ógnað öryggi okkar. Hlýnun jarðar með öfgaveðrum er staðreynd sem við þurfum að búa okkur undir líkt og aðrar þjóðir. Innviðir létu undan í ofsaveðrinu árið 2019 og stóðust ekki það álag. Við vorum betur undirbúin undir hvellinn sem gekk yfir landið á sunnudaginn. Við verðum að vera betur undirbúin fyrir þann næsta því álagið mun bara aukast. Við erum mjög háð rafmagni, fjarskiptum og samgöngum. Við þurfum t.d. rafmagn til að hlaða símana okkar sem eru eitt af helstu öryggistækjum heimila. Vatnsöflun er háð rafmagni og sömuleiðis dælu- og hreinsistöðvar fráveitu. Á Landsneti og dreifiveitum hvílir sú skylda samkvæmt raforkulögum að tryggja áreiðanleika í rekstri flutnings- og dreifikerfisins. Þegar rafmagnið eða flutningsgetan verður af skornum skammti á að grípa til skömmtunar og tryggja raforku til þeirra fyrirtækja og stofnana sem veita almenningi bráðaþjónustu og tryggja öryggi borgara. Orkustofnun og Landsnet eru í norræna samstarfinu NordBer um neyðarráðstafanir og krísustjórnun fyrir orkugeirann. Landsnet er með í vinnslu almenna viðbragðsáætlun til lengri tíma segir í skýrslunni. Áætlunin er sem sagt ekki til, sem er algjörlega óásættanlegt í ljósi þess hversu háð allt samfélagið er rafmagni og þessu verður að kippa í lag. Salan á fyrirtækinu Mílu til fjárfestingarsjóðs í Frakklandi vakti umræðu um þjóðaröryggi og hvað gæti gerst þegar fyrirtæki sem þjóðin treystir á gengur kaupum og sölum, enda varðar starfsemi Mílu sannarlega íslenskan almenning og öryggi þjóðarinnar, varðar efnahagsöryggi, varnar- og almannahagsmuni. Því lagði ég ríka áherslu á hvar sem ég gat að Míla færi ekki í hendur fjárfestingarsjóðsins án skilyrða um samfélagsöryggi sem héldu. Ef illa fer verður almenningur fyrir skaða. Nauðsynlegt er að setja lög og regluverk sem tryggir viðhald, öryggi og heimild yfirvalda til að taka fyrirtækið yfir ef neyðarástand skapast eða einkaaðilinn er ekki hæfur til að sinna svo mikilvægri starfsemi. Það verður að koma í veg fyrir að eigendur geti af geðþótta eða vegna vanhæfni lamað íslenskt samfélag, farið með fyrirtækið út fyrir lögsögu Íslands eða selt úr landi nauðsynleg tæki til starfseminnar. Mér er ekki ljóst hvort aðgerðir og lagasetning stjórnvalda í kjölfar sölunnar duga. Ég vona að ráðherrar sem fara með málaflokkinn hafi sett almannahagsmuni fremst í samtali við fyrirtækið og setningu skilyrða og laga. Sala Mílu vakti upp spurningar um hvernig verja má sem best nauðsynlega innviði samfélagsins til að gæta hags almennings og samfélagsöryggis. Það er Fjarskiptastofa sem á að stuðla að áreiðanlegum fjarskiptum út frá hagsmunum almannavarna, neyðarfjarskipta og netöryggis, og skal vera ráðgefandi aðili fyrir yfirvöld þegar almannavarnaástand er yfirvofandi, stendur yfir og er afstaðið. Ég sagði áðan að það væri svo margt annað en heimsfaraldur og stríð sem gæti ógnað öryggi okkar og nefndi hlýnun jarðar og öfgaveður. Netárásir eru annað sem við þurfum að verjast og líkt og á svo mörgum öðrum sviðum þurfum við að treysta á alþjóðlegt samstarf í þeim efnum. Við erum meðlimir í NATO sem hefur beint sjónum sínum í auknum mæli að vörnum gegn netárásum. Áætlanir um forvarnir eru stöðugt í vinnslu innan ESB, og á milli NATO og ESB, og á þekkingu þar á bæ þurfum við að treysta og gæta um leið að því að tækin og tólin séu til staðar hér á landi ásamt varahlutum. Alheimsskortur á hálfleiðurum segir í skýrslunni að sé til kominn vegna röskunar á aðfangakeðjum í kjölfar Covid og stríðsins í Úkraínu og hafi haft mikil áhrif á framboð og afhendingartíma tæknibúnaðar, svo sem í fjarskiptanetum. Forseti. Ekki þarf að orðlengja það hér hversu mikilvægar samgöngur eru okkur, bæði innan lands og einnig til og frá landinu. Ef ekki er hægt að tryggja samgöngur við umheiminn á hættustund með flugi eða siglingum hefur það víðtæk áhrif og skapar hættuástand, hefur áhrif á allt annað sem skiptir máli til að tryggja þjóðaröryggi. Ef Keflavíkurflugvöllur lokast hefur það alvarlegar afleiðingar fyrir farþegaflutninga en einnig fyrir innflutning á nauðsynlegum vörum og útflutning á ferskvöru frá landinu. Tryggja þarf birgðir af eldsneyti, varahlutum og efnum, svo sem salti og afísingarefnum til að tryggja þjónustu sem best í ákveðinn viðmiðunartíma. Aðgengi að vatni, hita, rafmagni, fráveitu, hreinlætisvöru og mannafla þarf að vera til staðar svo flugsamgöngur rofni ekki. Á það er bent í skýrslunni að engin farmflutningaskip eru á íslenskri skipaskrá. Hefur það áhrif á siglingar hingað til lands á hættutímum? Það þarf að ganga úr skugga um það og möguleiki þarf að vera á strandflutningum ef vegir og/eða flugsamgöngur rofna. Krafan hlýtur að vera sú að samstarf á milli ríkis, sveitarfélaga, stofnana og félagasamtaka sé virkt og heildaryfirlit allra almennra birgða viðbragðsaðila liggi fyrir á einum stað. Heimilin í landinu ættu að koma sér upp vikuforða sem grípa má til, til að minnka álag á viðbragðskerfin á hættutímum. Herra forseti. Loftslagsváin með ofsaveðrum, heimsfaraldur, eldgos, skipulögð glæpastarfsemi, tölvuárásir, stríð, allt þetta og meira til getur ógnað velferð okkar og öryggi. Við verðum að vinna skipulega að því að safna neyðarbirgðum, koma á viðmiðum, ferlum og heildaryfirsýn um stöðuna hverju sinni og skýrslan segir okkur á hvaða sviðum við þurfum að gera enn betur. Þetta reddast má ekki vera efst í huga stjórnvalda þegar kemur að þjóðaröryggi. Þar þurfum við að vera raunsæ og skipulögð og gera okkur grein fyrir því sem við getum gert og hvað er ómögulegt. Til að tryggja öryggi og sjálfstæði þjóðarinnar sem best verðum við að vinna enn nánar með öðrum þjóðum og auka alþjóðlega samvinnu á öllum sviðum. Samvinnu og samhjálpar liggur beinast við að leita hjá vinum og nágrönnum. Norðurlöndin standa öll betur að vígi ef þau leggja þekkingu sína saman, deila reynslu og viðbúnaði. Og að lokum þetta, forseti. Við verðum að gæta að lýðræðinu líkt og við gætum að öðrum innviðum sem aldrei mega rofna. Lýðræðið er stoðin undir öruggt og gott samfélag.

Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða skýrslu um neyðarbirgðir, bráðnauðsynlega skýrslu og eina af þeim skýrslum sem við verðum eiginlega bara að hafa undir koddanum og fyrir framan nefið á okkur en ekki láta uppi í hillu að rykfalla, vegna þess að við getum lent seinna meir í þeirri stöðu að segja að við hefðum átt að vera búin að lesa þessa skýrslu, hefðum átt að vera búin að bregðast við og gera eitthvað. Það er talað um nægar neyðarbirgðir. En hvað eru nægar neyðarbirgðir? Það er ekki skilgreint í þessari skýrslu og það er eitthvað sem við verðum að fara að skilgreina nákvæmlega á allan hátt. Hvað er nægilegt af fæðu, eldsneyti og öllu því sem við þurfum að hafa? Er það nægilegt í einn mánuð, þrjá mánuði, sex mánuði, og í hvaða flokkum þurfum við að skilgreina þetta? Við þurfum auðvitað að koma upp þessum miðlæga gagnagrunni til að skrá þessar nauðsynlegu neyðarbirgðir þannig að við vitum nákvæmlega á hverjum tíma, í rauntíma hreinlega, hvað er til og getum þar af leiðandi brugðist við ef eitthvað vantar. Við þurfum þar af leiðandi líka að bretta upp ermarnar og fara að skrá hlutina um leið. Matvæli, áburður, korn og aðrar nauðsynjar eru eitt af því sem við erum háð og erum því miður ekki að framleiða og þar af leiðandi þurfum við líka að átta okkur á því hvaða neyðarbirgðir þarf og hvernig við eigum að standa að því að tryggja að það sé til sem við þurfum á að halda. Það er mjög gott í þessu að það eru ýmsar ábendingar um næstu skref en það þarf samt að skilgreina ýmsa hluti mun betur og hefja, eins og ég sagði áðan, strax undirbúning á því að gera eitthvað í málinu. Ég vil aðeins snúa mér að lyfjum, lækningatækjum og ýmsum búnaði sem varðar lækningar og sérstaklega lyfin. Ég skal viðurkenna að það kemur manni svolítið á óvart þegar maður er búinn að vera í velferðarnefnd og síðan í velferðarnefnd Norðurlandaráðs að þar er búið að vera að ræða sameiginleg lyfjakaup Norðurlandanna. Svo er það líka, sem er auðvitað mjög nauðsynlegt mál, að aðili sem fær lyfseðil á Íslandi geti auðveldlega gengið með þennan sama lyfseðil, hvort sem hann er rafrænn eða skrifaður, inn í hvaða apótek sem er á Norðurlöndunum og fengið lyfin afhent. Upp kom sú staða hjá Norðurlandaráði að einstaklingur sem þurfti á lyfjum að halda var með lyfseðil en gat ekki leyst lyfin út af því að hann var kominn út úr sínu landi. Þetta er auðvitað bagalegt og segir okkur að þetta á ekki að vera flókið vegna þess að við erum í það miklu samstarfi að við eigum að geta komið þessu á, bæði þessum lyfseðlum og líka þessum lyfjagrunni, vegna þess að það skiptir okkur hér á Íslandi gífurlega miklu máli að komast inn í lyfjagrunninn sem t.d. Norðmenn og Svíar eru með um 14.000 tegundir lyfja. Þar fyrir utan fáum við þar af leiðandi líka lyf á mun hagkvæmara verði vegna þess að við verðum að gera okkur grein fyrir því að við erum örmarkaður. Við erum svo lítill markaður að flest lyfjafyrirtæki hafa engan áhuga á því að fara að senda og framleiða lyf fyrir okkur sérstaklega, hvað þá að þurfa bæði að íslenska umbúðirnar og íslenska leiðbeiningar ofan í viðkomandi umbúðir. Þannig að við verðum að finna aðrar lausnir og við megum ekki bíða með það vegna þess að, eins og ég sagði hér í andsvörum við hæstv. forsætisráðherra, það er of seint að bregðast við þegar skaðinn er skeður. Vöntun á lyfjum, lífsnauðsynlegum lyfjum, fyrir fólk er ekki ásættanleg. Við erum ríkt samfélag og eigum að sjá til þess að lyf séu til staðar. Það er ekki eðlilegt að það skuli geta orðið lyfjaskortur hjá fötluðum einstaklingum, hvað þá börnum einnig. Þetta er hlutur sem við eigum að taka á og drífa okkur í. Það er líka eins og hv. þm. Oddný G. Harðardóttir sagði hérna áðan og benti á, það er í skýrslunni, að það er auðvitað með ólíkindum að það hafi einhvern tíma verið bara tíu daga þotueldsneyti til og að við séum að meðaltali ekki með nema mánaðarbirgðir af olíu. Maður trúði því ekki. Ég hefði talið að það væri alveg lágmark að við hefðum þrjá mánuði. Það sýnir bara að við höfum ekki verið að hugsa út í hvernig þetta er. Það er einmitt tekið fram í skýrslunni að það væru lögfestar 90 daga lágmarksbirgðir, sem ég myndi segja að væri algjört lágmark og er eiginlega óskiljanlegt að það skuli ekki vera. Við þurfum að huga líka að mikilvægum rekstri og innviðum í samfélaginu. Eitt af því sem ég talaði um hérna er slökkviskjóla sem ég vil hafa, hefði helst viljað eina í hverjum landshluta en þrjár segja þeir og vonandi þurfum við aldrei að nota þær. En við erum líka í þeirri stöðu, sem hefur komið upp, sem er búið að benda á, sem er auðvitað eitt af því sem þarf - það eru neyðarbirgðir slökkviliðs. Við vitum að þetta er úrelt úti um allt land. Við erum einhvern veginn steinsofandi því að við höldum að hlutirnir reddist þegar á þarf að halda en svoleiðis eru hlutirnir ekki vegna þess að ef hlutirnir eru ekki til staðar þegar váin kemur yfir þá erum við í slæmum málum. Við verðum að fara að taka okkur til og stefna að því að hrinda í framkvæmd því sem er t.d. bent á hérna í skýrslunni. Ég er eiginlega sannfærður um að við hljótum að gera það og það kemur nefnilega vel fram í þessum ábendingum um næstu skref í þessum málum. Ég ætla ekki að hafa neina langlokuræðu um þetta. Við verðum bara að hætta að undirbúa, við verðum að fara að framkvæma. Ég held að best væri að við tækjum þessa skýrslu og færum vel ofan í hana og ég vona svo að ríkisstjórnin fari þar af leiðandi næst í það að reyna að koma í framkvæmd þeim málum sem nauðsynleg eru til að tryggja að við séum þó alla vega að fara í að forgangsraða þeim málum sem þarf að taka á, byrja á þeim nauðsynlegu málum sem varða lyfjamál og heilsufarsmál og síðan koll af kolli þangað til við erum búin að uppfylla þessa skýrslu, við náum kannski aldrei að uppfylla hana fullkomlega, en ég held að okkar skylda sé sú að fara vel í gegnum og gera okkar besta til að byrja a.m.k. að gera það vegna þess að þannig byrgjum við brunninn áður en nokkur þarf að detta ofan í hann.

Frú forseti. Við ræðum niðurstöður starfshóps um neyðarbirgðir. Ég vil kannski byrja þessa umræðu á að taka undir með hæstv. forsætisráðherra að það er löngu tímabært að við ræðum þessi mál hér í þingsal og ég vil færa þakkir til þjóðaröryggisráðs að hafa ákveðið að kynna skýrsluna fyrir þinginu og taka umræðu um hana. Við höfum kannski allt of lítið verið að ræða þessi mál. Ég hef ítrekað á ýmsum sviðum þjóðaröryggismála verið að taka upp þessi mál en þetta er klárlega hluti af því sem við þurfum að taka upp með öflugum hætti og almennt vera vel að okkur í þessum málum. Covid-19, innrás Rússa í Úkraínu, orkukrísa í heiminum og þá ekki síst þegar litið er til Evrópu, allt alvarleg mál, og óveðrið á norðanverðu landinu í desember 2019, sem oft hefur verið nefnt aðventustormurinn. Í framhaldi af þessu hefur öll umræða um þjóðaröryggismál tekið stakkaskiptum hér á Alþingi sem og annars staðar miðað við sem áður var eða a.m.k. um töluvert skeið. Fleira má telja til, svo sem netöryggismál, fæðu- og matvælaöryggi, umræðu um grunninnviði samfélagsins o.s.frv., þá er ég að tala um flutningskerfi raforku, flugvallarkerfið okkar, alþjóðaflugvellina, samgöngumál og annað. Í þessari skýrslu sem við ræðum hér, sem hæstv. forsætisráðherra skipaði starfshóp til að gera, er farið yfir stöðu neyðarbirgða á Íslandi og nauðsynlegar birgðir til að tryggja öryggi þjóðarinnar á hættutímum eða við þær aðstæður sem geta skapað hættu. Hún er unnin með stefnu stjórnvalda í almannavarna- og öryggismálum að baki. Við sjáum þegar við lesum skýrsluna, sem er um 70 blaðsíður, að við getum enn styrkt innviði landsins og áfallaþol íslensks samfélags. Það er af nógu að taka. Þessi skýrsla er opinská og bendir á marga veikleika í samfélaginu en það er betra að ræða það hér heldur en að fela það inni í einhverjum skáp. Þetta er þörf umræða. Frú forseti. Ég vil vitna í fréttatilkynningu Stjórnarráðsins þegar skýrslan var kynnt: „Í skýrslu starfshópsins er lagt til grundvallar að eftirtaldar birgðir þurfi að vera tiltækar til þess að tryggja lífsafkomu þjóðarinnar á hættustundu svo að unnt sé að vernda líf og heilsu almennings, tryggja órofa virkni mikilvægra innviða samfélagsins og þjónustu sem er nauðsynleg svo að unnt sé að sinna brýnustu þörfum íbúa og samfélags við slíkar aðstæður.“ Eins og hæstv. forsætisráðherra fór yfir í sinni ágætu ræðu er eftirfarandi tekið sérstaklega fyrir: Matvæli og nauðsynleg aðföng vegna matvælaframleiðslu, jarðefnaeldsneyti, lyf, lækningatæki og hlífðarbúnaður, viðhaldshlutir og þjónusta vegna mikilvægra innviða samfélagsins, þar með talið rafmagns og fjarskipta, veitna, samgangna, neyðar- og viðbragðsþjónustu, mannvirkja og veitna, einnig hreinlætisvörur og sæfivörur. Það kemur fram í ábendingum starfshópsins um næstu skref að það megi kannski líta á það sem þríþætt verkefni sem tengist því sem fjallað er um í skýrslunni; að hvetja atvinnulífið til að tryggja heilindi sinnar aðfangakeðju svo hún þoli áföll, að semja við fyrirtæki á markaði að halda uppi veltulager af tilteknum vörum eða tækjum til ákveðins tíma á ákveðnum aðföngum og að gera tillögur um fyrirkomulag opinbers birgðahalds í þeim tilvikum þar sem aðrar leiðir eru ekki raunhæfar. Svo þarf náttúrlega að gera þær lagabreytingar sem þurfa að koma til svo að hægt sé að vinna verkið. Það er auðvelt að skilja þegar skýrslan er lesin hversu alvarlegt það er og reyndar ótrúlegt hvernig staða olíubirgða er í landinu. Mig minnir að myndin í skýrslunni sýni um tíu ár aftur í tímann að aðgengilegar birgðir í lok hvers árs dugi fyrir um 20–50 daga eldsneytisnotkun miðað við meðaltalsnotkun þess árs. Þá er dæmi um að birgðir þotueldsneytis hafi verið undir tíu dögum, tíu daga birgðir um áraskeið. Það koma þarna mörg ár í röð. Það er súrrealískt í sjálfu sér að lesa þetta. Land sem á ótrúlega mikið undir því að þetta sé í lagi. Manni fannst alveg nóg um þegar maður las þennan þátt skýrslunnar. Reyndar viðurkenni ég að það kom upp í hugann hvort þetta væru bara opinberar birgðir á Íslandi eða hvort þetta væri með birgðum Atlantshafsbandalagsins og NATO, hvað væri nákvæmlega undir vegna þess að talan er svo, við skulum bara orða það þannig, skrýtin, ég ætla ekki að taka dýpra í árinni en það. Í skýrslunni kemur einnig fram að í íslenskri löggjöf er ekki tilgreindur aðili sem ber ábyrgð á því að til séu neyðarbirgðir eldsneytis eða hversu miklar þær skulu vera. Engin krafa er sett á stjórnvöld eða atvinnulíf til að halda uppi lágmarksbirgðum eldsneytis sem nýta mætti í aðstæðum sem takmarka eða útiloka afgreiðslu eldsneytis til Íslands. Það er engin löggjöf sem tekur á þessu. Hér erum við náttúrlega líka að ræða um markaðslögmálið og hæstv. forsætisráðherra kom inn á það varðandi birgðahald og kostnað við það. Þetta er ekki ágreiningsmál endilega, það þarf bara að taka á þessu og hvernig eigi að fara með þetta. Það er nú reyndar þannig með geymslu á eldsneyti að það þarf líka að passa upp á að það sé mikil hreyfing á því þannig að það ónýtist ekki ef það er geymt lengi. En þetta er klárlega eitt af stóru málum sem þarf að fara hratt og vel í. Ég vil líka koma því að í orkustefnu Íslands, við unnum að orkustefnu Íslands um tveggja ára skeið og ætli það séu ekki komin tvö ár síðan hún kom fram og var kynnt hér í þinginu, í henni kemur einmitt fram að horft sé til alþjóðlegra viðmiða við setningu lágmarksbirgða, og þar er horft til Evrópusambandsins og Alþjóðaorkumálastofnunar þar sem gerðar eru kröfur til aðildarríkja um 90 daga neyðarbirgðir eldsneytis miðað við innflutning næstliðins árs. Því er ljóst að það þarf gera mun betur hjá okkur hér á Íslandi. Við þurfum líka að skoða hvernig við sjáum þetta fyrir okkur í tengslum við orkuskiptin og okkar grænu orku. Ég held að það sé mjög mikilvægt vegna þess að það var aldrei fjallað um það hvernig við myndum taka það fyrir í orkuskiptunum þegar við ætlum að reyna að rafvæða samgöngur landsins og tæki og tól, þ.e. varðandi neyðarráðstafanir sem snúa að neyðarbirgðum eldsneytis og hvernig við ætlum að takast á við það og hvort einhver hluti af okkar tækjum og tólum noti olíu, bara í þessu stóra samhengi. Þetta datt mér nú bara í hug í gærkvöldi þegar ég var að velta þessu fyrir mér. Þetta var t.d. ekki rætt í orkustefnunni og þetta vekur miklar spurningar um það, t.d. um batterístækni og annað, hvernig ætlum við að taka á þessu. En auðveldasta leiðin til að geyma orku er að geyma jarðefnaeldsneyti. Síðan er komið í skýrslunni með ítarlegum hætti inn á viðhald og rekstur mikilvægra innviða samfélagsins og er mjög áhugaverð umfjöllun, ótrúlegt hvað það hefur verið rætt lítið í gegnum tíðina. Það er bent á að ekki er í lögum fjallað með beinum hætti um viðhaldshluti eða eftirlit með stöðu viðhaldshluta, en ljóst sé að framleiðendur, flutningsfyrirtæki og dreififyrirtæki verði að tryggja birgðastöðu sína til að sinna lögbundnum skyldum sínum, sem eru raktar í þessum kafla. Auðvitað er það erfitt í flóknu nútímasamfélagi að gæta allra þátta en þarna er víða komið við. Í skýrslunni er t.d. bent á Orkuveitu Reykjavíkur, þar er töluvert til af varahlutum og íhlutum og annað og hugsað til lengri tíma, til 200–270 daga á flestum sviðum. En það væri fróðlegt að vita hvernig þessu er háttað annars staðar, eins og hjá Landsneti og Landsvirkjun, í því sem snýr að orkukerfi landsins. Það er margt gott í skýrslunni og fróðlegt. Auðvitað er bent á að samkvæmt lögum eiga þessi fyrirtæki að gæta að þessum öryggisþáttum í sínum rekstri. Það er líka fjallað um fjarskipti og þá komum við kannski inn á það sem við höfum verið að fjalla svolítið um í fjarskiptalögum. Við höfum oft rætt netöryggismálin og slík mál á undanförnum árum, þá er ég að tala um síðustu tvö, þrjú ár, að þessi kerfi öll virki og við höfum rætt hérna einmitt töluvert fjarskipti og öryggismál þjóðarinnar. Við kynntumst því nú bara síðast um helgina hversu stór og mikilvægur þáttur það er að halda einmitt fjarskiptasambandi þegar óveður geisa og annað. Fólk finnur strax til óöryggis þegar rafmagnið fer af og fjarskiptin fljótlega eftir það. Við höfum þó gert mikið eftir aðventustorminn í desember 2019, í framhaldi af vinnu átakshópsins og þeirrar vinnu sem hefur verið unnin í sambandi við fjarskiptin og raforkumálin. Það er búið að gera ótrúlega mikið eins og við sjáum núna innan við þremur árum seinna í veðrinu sem kom um helgina og fyrir hálfum mánuði. Það er gríðarleg breyting. Margt sem er búið að gera á síðustu tæpum þremur árum, það eru bara 34 mánuðir frá því í desember 2019, er að hjálpa okkur gríðarlega mikið í þessu ástandi eins og núna og það eru kannski helst einmitt Kröflulína 3, sem er stærst og veigamest, og Hólasandslína 3 sem breyttu þessum leik algjörlega, bæði um þessa helgi og fyrir hálfum mánuði líka. Við höfum því séð töluverðar breytingar. En þetta er náttúrlega mjög áhugaverð nálgun að komið sé inn á þetta vegna þess að ég hef ekki séð fjallað mikið um einmitt þessa þætti eins og fjarskiptin með þessum hætti áður. Ég hleyp hérna á nokkrum punktum sem ég tók eftir en gæti fjallað lengi um þetta. En á bls. 39 er aðeins fjallað um flugvelli landsins og þar vil ég koma með athugasemdir. Þar er fyrst og fremst eða reyndar bara talað um Keflavíkurflugvöll. Ég geri athugasemdir við það og ég held að nefndin verði að skoða þetta í framhaldinu. Þetta er orðað svona: „Ef Keflavíkurflugvöllur lokast hefur það fljótt alvarlegar afleiðingar fyrir farþegaflutninga til og frá landinu sem og út- og innflutning, t.d. ferskvöru og lyfja. Rof á flugsamgöngum getur verið vegna náttúruvár, t.d. eldgoss (aska eða hraunrennsli yfir aðkomuleiðir), jarðskjálfta (skemmdir á flugbrautum eða öðrum innviðum) eða veðurofsa, sem og manngerðar hættu, t.d. skemmdarverka, netárása eða hernaðar.“ Ég les þetta beint upp, hæstv. forseti. Síðan kemur það sem truflaði mig kannski einna mest í þessu. Það er minnst á flugvelli í grunnkerfi, allt í góðu með það, mikilvægi þess varðandi innanlandsflugið og þátt þess í sjúkra- og aðfangaflugi á neyðarstundu. Neyðartilfellum er sinnt af þyrlum sem eru ekki eins háðar innviðum og flugvélar. Rofni innanlandsflug er slíkt leyst með tímafrekari landsamgöngunum eða ferju. En það er þessi setning sem truflaði mig helst: „Ekki hefur verið unnið eitt heildaráhættumat fyrir flugvöllinn. Til þess vantar sérhæft mat m.t.t. náttúruvár, sérstakra áhrifa stærri jarðskjálfta …“ Það er ekki minnst á aðra alþjóðaflugvelli landsins og samhengi flugvallakerfisins. Ég vil benda í þessu samhengi sérstaklega á skýrslu Þorgeirs Pálssonar, fyrrverandi flugmálastjóra, frá 2017 þar sem er verið að ræða almannavarnir og hlutverk t.d. Reykjavíkurflugvallar og þessa kerfis og sérstaklega þörfina á því að það séu tveir flugvellir á suðvesturhorni landsins. Það er komið inn á þetta og komið mjög víða við í þeirri viðamiklu og ágætu skýrslu og ég vildi koma sérstaklega með ábendingu um hvernig tekið er á þessu í henni. Það er alveg lygilegt hvað það fer að styttast í tímanum og ég er engan veginn kominn í gegnum þetta, það er bara þannig. Ég vildi bara rétt í lokin nefna aðfangakeðjurnar. Þetta er gríðarlega mikið rætt í NATO-þinginu. Þetta er orðið stóri hluturinn í vestrænni samvinnu. Við þurfum virkilega að fara að skoða þær á ýmsum sviðum. Varðandi lyfin þá er mjög fróðlegt að lesa hvernig framleiðsla lyfja hefur flust úr landi, fyrst til Evrópu og síðan er hún komin til Kína og Indlands meira og minna. Þetta er í stuttu máli eitthvað sem verður að fara að skoða og ég held að Evrópa verði líka að fara að skoða þetta. Kornrækt, uppbygging þar, framleiðsla á byggi, útiræktun og grænmetisframleiðsla, möguleikar í áburðarframleiðslu tengdir rafeldsneyti - það eru 

Frú forseti. Þetta reddast. Sem betur fer var hæstv. forsætisráðherra ekki að koma hingað upp til að segja okkur það eitt að þetta reddist. En það hefur því miður allt of lengi verið það sem við hér á Íslandi segjum þegar kemur að því að höndla krísur. Við vonum að það reddist. Það er svo sannarlega ánægjulegt að verið sé að skoða hluti eins og birgðastöðu og ýmislegt annað, þó svo að ég hefði gjarnan viljað sjá þessa skýrslu ganga enn lengra. Það er von mín að það sem hæstv. forsætisráðherra nefndi hér áðan, um að hvert og eitt ráðuneyti ætli að halda áfram vinnunni, verði gert og að við fáum að vita um slíka hluti hér á Alþingi. Það er ekki nóg að búið sé að skrifa fallega skýrslu með fallegri mynd framan á. Við þurfum að skoða þær tillögur sem nefndin sem setti skýrsluna saman er með. Við þurfum að ræða þær tillögur og við þurfum að framkvæma þær. Við þurfum að kafa dýpra á mjög mörgum stöðum þar sem kannski var ekki farið nógu langt niður. Við þurfum að byggja upp viðbragðsáætlanir, ekki eftir að hlutirnir gerast heldur áður. Mig langaði líka að byrja að nefna eitt sem kom fram í skýrslunni og það er hver ætti að hafa yfirumsjón með þessu. Miðað við mína reynslu myndi ég segja að almannavarnadeild ríkislögreglustjóra væri vel til þess fallin að halda utan um slíkt, enda heldur hún utan um alls konar hluti tengda því ástandi sem er í landinu. En við megum ekki bara henda enn einu verkefninu þar yfir án þess að fjármagn fylgi. Við megum ekki gleyma því að almannavarnadeildin okkar hjá ríkislögreglustjóra er pinkulítil. Þau eru með ótal verkefni, eru akkúrat núna jafnvel að spá í hvort Grímsvötn fari að gjósa eða ekki. Það sem mér finnst kannski svolítið vanta í þessa skýrslu er umfjöllun um allar þær sviðsmyndir sem geta komið upp og alls konar krísur sem geta gengið yfir en áhrif þeirra á það hvað við þurfum að hafa miklar neyðarbirgðir eru mjög misjöfn. Við megum heldur ekki gleyma því að stundum gerast krísur hver ofan á aðra. Í miðri fjármálakreppunni fengum við gos í Eyjafjallajökli og árið á undan fengum við svínaflensu. Ég fékk einmitt skilaboð frá bróður mínum sem var að vinna hjá Seðlabankanum þar sem stóð: Getið þið ekki farið að hætta með þessar krísur? Það er alveg nóg að díla við eina, við megum ekki gleyma því. Það hvað við þurfum mikið af neyðarbirgðum fer, eins og ég sagði, eftir sviðsmyndunum. Lokast landið alveg? Verðum við ein eftir, alveg lokuð af? Lokast kannski bara skipaflutningar eða flug eins og gerðist að vissu leyti þegar heimsfaraldurinn hófst, eða lokast fyrir viðskipti eins og gerðist hér á tímum fjármálakreppunnar þar sem allt í einu var engin leið fyrir okkur til að stunda viðskipti við útlönd? Og já, starfsfólk Seðlabankans var kallað inn til þess að búa til áætlun tveimur dögum fyrir hrun um það hvernig við gætum farið í vöruskipti með fisk fyrir lyf, olíu og mat. Það er oft talað um það, þegar kemur að krísum, að einstaklingar og fjölskyldur þurfi að geta verið sjálfum sér nægar í 72 klukkustundir, að hvert og eitt heimili þurfi að eiga mat, lyf, vatn og annað til að endast í 72 klukkustundir. Eftir þessar 72 klukkustundir geti ríkið eða viðbragðsaðilar komið og hjálpað. Í sumum löndum var þetta tekið mjög langt, t.d. í Sviss þar sem það var í byggingarreglugerð að neyðarherbergi þyrfti að vera í hverju einasta húsi og þar þyrftu að vera matarbirgðir fyrir 72 klukkutíma. Þeir hættu þessu reyndar fyrir tæpum tíu árum hvað varðar matarbirgðirnar. Svisslendingar notuðu þessi neyðarherbergi, sem enn þurfa að vera til staðar, sem víngeymslu, enda er kannski hægt að endast í 72 klukkutíma á rauðvíni einu saman. Það er eitt að endast í 72 klukkutíma sem einstaklingur eða fjölskylda en þegar kemur að því að við hugsum um sjálf okkur sem land, hvað ætlum við að geta sinnt okkur sjálf í langan tíma? Höfum við sett okkur einhver mörk? Eru það 30 dagar, 60 dagar, 90 dagar, 180 dagar, 360 dagar? Þetta þurfum við að ræða og við þurfum að átta okkur á þessu og finna út úr því hvernig við getum náð ákveðinni birgðastöðu miðað við þau mörk sem við setjum okkur. Það er líka mikilvægt, eins og hefur komið hér fram hjá öðrum, að við byggjum upp samstarf þegar kemur að þessu. Við höfum séð hvernig samstarfið hefur horfið eins og gerðist þegar fjármálahrunið varð. Allt í einu voru okkar bestu vinir ekki lengur tilbúnir að lána okkur. Nú eða heimsfaraldurinn þar sem við gátum nýtt okkur góð tengsl við Svía. Þeir stóðu með okkur í því að afla bóluefna. Það er mjög mikilvægt að við ræktum slíkt samstarf áður en krísurnar gerast, áður en stríðið í Úkraínu herðist, áður en netöryggið versnar. Við þurfum að vera búin að byggja slíkt upp áður en allir þessir hlutir gerast. Það er mikilvægt að byggja þetta upp bæði á stjórnmálalegu leveli en líka persónulegu. Það er svo mikilvægt, eins og sýndi sig í fjármálahruninu, þegar hægt var að halda einni pípu til útlanda opinni til að skiptast á dollurum og íslenskum krónum í gegnum JPMorgan bankann. Þá gerðist það í gegnum persónuleg tengsl sem hægt var að nýta til að búa til tengsl fyrir landið. Þetta þurfum við að læra og vera óhrædd við þetta. Mig langaði hins vegar að renna hratt í gegnum hina ýmsu hluti sem farið var í. Þegar kemur að matnum fannst mér skýrslan vera svolítið þunn. Þar sagði eiginlega að nauðsynlegt væri að rannsaka enn og meira, komast betur að birgðastöðunni og hvað væri að gerast. Lykillinn þar, og við höfum rætt þetta hér áður á þinginu, er fæðuöryggi og innlend matvælaframleiðsla. Við þurfum að finna út úr því hvernig við getum eflt innlenda framleiðslu á sama tíma og við tryggjum að loftslag og umhverfi gjaldi ekki fyrir þá eflingu. Við þurfum t.d. að horfa á það, eins og nefnt var hér áðan, hvernig við getum ræktað meira grænmeti. Þurfum við einhverja ákveðna hvata, t.d. í raforkuverði, hvað það varðar? Eða aðgengi að raforku? Þetta eru allt þættir sem við þurfum að skoða. Og þegar kemur að matnum er ekki nóg að vita hver birgðastaðan er, heldur þurfum við líka að skrá aðfangakeðjurnar og átta okkur á því hvar hættan er á að eitthvað gerist. Eins og bændur hér inni vita þarf líka að hugsa um áburð og fóður og við þurfum að hugsa hvort það eru einhverjir aðrir valkostir. Getum við búið til eitthvað hér innan lands? Getum við nýtt eitthvað annað? Þetta þurfum við að vera búin að hugsa og búin að finna þessa valkosti og koma þeim í réttan farveg. En það er líka mikilvægt að við séum búin að hugsa það út hvað við ætlum að gera ef við erum ekki með nægan mat og þurfum að skammta og forgangsraða. Það er betra að vera búin að taka þá umræðu fyrr en seinna. Varðandi lyfin höfum við séð það á undanförnum mánuðum og árum, þar sem við höfum verið í ákveðnu krísuástandi, heimsfaraldri og stríði í Úkraínu, að aðgengi að lyfjum, sér í lagi þeim sem eru á undanþágum en líka af almennum lyfjum, hefur verið af skornum skammti. Fólk hefur ekki verið að fá sérlyfin sín, fólk hefur jafnvel ekki verið að fá einfalda hluti eins og getnaðarvarnarsprautu - þetta hefur einfaldlega ekki verið til í landinu. Þarna þurfum við að fara í gagngera endurskoðun og við þurfum að vera viss um að við eigum nægt magn af lyfjum, ekki bara á krísutímum heldur líka á venjulegum tímum. Við þurfum að leysa þetta með merkingarnar og leiðbeiningarnar, hvort sem við látum t.d. apótekin prenta leiðbeiningarnar út og þær fylgi með í stað þess að þær þurfi að vera inni í pakkanum sem eykur framleiðslukostnaðinn mikið. Eitthvað þurfum við að gera þarna. Við þurfum líka að hugsa svolítið vítt og breitt og ekki bara um lyf heldur heilbrigðiskerfið sem slíkt. Það eru alls konar hlutir sem heilbrigðiskerfið þarf að hafa aðgang að og við þurfum að tryggja. Gott dæmi um það er súrefni, við þurfum t.d. að hugsa um það hvar verið er að framleiða það hér á landi og hvar verið er að flytja það inn. Er það nægilega vel hugsað? Við þurfum líka að hugsa hvort við getum nýtt okkur eitthvað sem við höfum í dag á annan máta. Mig langar að taka dæmi úr heimsfaraldrinum í Bandaríkjunum. Þar stöðvuðu bruggverksmiðjur t.d. alla framleiðslu á áfengi og bjuggu til handspritt. Erum við með eitthvað slíkt? Erum við búin að tala við aðila? Þarna kemur aftur að samstarfi, við þurfum að vera búin að tala við aðila í þeim geirum sem við erum með og vera búin að tala um það. Eruð þið til í að vera með og styðja Ísland í gegnum þetta með því að framleiða ekki vodka í smátíma og framleiða handspritt eða hvað annað sem okkur vantar? Enn og aftur er það skömmtun og forgangsröðun. Við gætum þurft að skammta lyf og lækningatæki eða jafnvel hversu mörgum við hleypum inn á spítala. Við þurfum að vera búin að taka þessa umræðu áður en krísuástand skapast. Ég ætla að reyna að komast í gegnum aðeins meira en ég sé fram á að ég muni þurfa að biðja virðulegan forseta að bæta mér aftur á mælendaskrá. Eldsneyti - það er dálítið mikið talað um jarðefnaeldsneytið en við þurfum líka að hugsa um rafmagnsframleiðslu. Eru hlutir í rafmagnsframleiðslunni sem við þurfum að vernda? Við höfum talað um netárásir. Það er orðið þannig í dag að við erum að fá smartmæla í öll hús, við erum með kerfisstjórnun á raforkukerfinu hjá Landsneti og fleirum. Þetta eru orðin skotmörk, og hvað ætlum við að gera ef þetta dettur niður? Þarna þarf fjármagn. Við erum með níu aðila í netöryggismálum hjá CERT-IS. Það er alls ekki nóg. Þetta er miklu stærri hætta en það. Við þurfum að tryggja fjármagn í eftirlit og í þessa vinnu. Ef við lendum í því að einhverjar virkjanir detta út vegna náttúruhamfara eða netárása eða hvað sem er, hvernig ætlum við að skammta rafmagnið? Erum við búin að ræða það? Erum við búin að ákveða hvernig við ætlum að forgangsraða því hverjir fá orku og hverjir ekki? Allt þetta þurfum við að horfa á og tryggja að við séum búin að hugsa upp forgangsröðun og skömmtun á eldsneyti og rafmagni. Ég ætla að biðja virðulegan forseta um að bæta mér aftur á mælendaskrá.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir sína framsögu hér í upphafi og kynningu á þessari skýrslu starfshóps um neyðarbirgðir. Eftir lestur skýrslunnar verð ég að segja að manni hafi aðeins brugðið við þó svo að umræðuefnið sé kannski ekkert nýtt af nálinni. Það vill þannig til að stundum er maður bara með einn málaflokk í huga og horfir mikið til hans og það snýr að fæðuöryggi þjóðarinnar, og er það nefnt hér. En síðan komu aðrir þættir sem eru verulega sláandi eins og þeir sem snúa að eldsneytisbirgðum og þess háttar. Aftur á móti ber að þakka það að forsætisráðherra, með þjóðaröryggisráð með sér í liði, hafi tekið af skarið með þetta og birt þessa skýrslu og kynni hana nú fyrir almenningi. Þetta verkefni verður ekki leyst á einum degi og það þurfa allir að leggjast á árar til þess að uppfylla megnið af þeim skilyrðum sem eru nefnd í skýrslunni. Í framsögu sinni kom hæstv. forsætisráðherra inn á að þetta hefði svolítið verið rætt í lok bankahrunsins eða efnahagshrunsins hér á landi, síðan náttúrlega reis landið aftur og þá gleymdu þessu allir. Eins og vill oft verða með okkur Íslendinga þá erum við svolítið fljótir að gleyma og segja þetta reddast, eins og hv. þingmaður Gísli Rafn Ólafsson kom inn á áðan. Aftur á móti er það þannig, og ég myndi segja að það væri alveg séríslenskt fyrirbrigði, að við sjáum stundum ekki fram fyrir tærnar á okkur fyrr en við stöndum á bjargbrúninni og þá ætlum við að stökkva til og snúa til baka. Það er því mjög mikilvægt í því samhengi að taka þessa umræðu hér og umræðan hefur verið virkilega fræðandi frá öllum sem tekið hafa til máls og merkilega hófstillt líka. Í grunninn er það þannig að það sjá allir sem lesa þessa skýrslu að við þurfum að bregðast við og í því samhengi vil ég minna á að við ræddum hér fæðuöryggi fyrr á þessu ári, 9. febrúar. Það lýsir því svolítið vel hvernig við erum sem þjóð að fólki var svo sem ekkert verulega brugðið. Síðan liðu tvær til þrjár vikur þangað til styrjöld braust út í Úkraínu og þá fórum við verulega að hugsa um þetta og hæstv. forsætisráðherra hvatti að sjálfsögðu til, eins og kemur fram í skýrslunni, að farið yrði af stað og þetta skoðað. Ég ætla aðeins að grípa niður í þann hluta skýrslunnar sem snýr að því hvernig verkefnið var afmarkað, sem snýr að matvælum og nauðsynlegum aðföngum til matvælaframleiðslu. Síðan er komið inn á jarðefnaeldsneyti, lyf og lækningavörur, varahluti og hreinlætis- og sæfivörur. Ég ætla að dvelja aðeins við matvæli, áburð, korn og nauðsynjar sem eru á bls. 12 í skýrslunni. Þessi atriði koma svo sem vel fram í skýrslu sem Landbúnaðarháskóli Íslands sendi frá sér 2021 þar sem fjallað er um fæðuöryggi og hvað þarf til að uppfylla það. Við stöndum okkur að mörgu leyti vel víða en við erum vissulega mjög háð innflutningi á mörgum vörum, þ.e. aðföngum til að geta framleitt. Við breytum því ekki sisvona, við verðum alltaf háð ýmsum vörum. Vissulega getum við farið í það að framleiða einhvern hluta af áburði, við getum framleitt köfnunarefni en við þurfum alltaf að flytja inn fosfór, kalín og fleiri snefilefni til að geta framleitt áburð. Einnig getum við horft til þess að reyna að minnka áburðarnotkun en um ókomna tíð tel ég að við þurfum alltaf að notast að einhverju leyti við tilbúinn áburð. Því eru vissulega tækifæri fyrir okkur að skoða það að framleiða einhvern hluta af þessum tilbúna áburði, þ.e. köfnunarefni. Það er samt augljós vaxtarbroddur í matvælaframleiðslunni sem snýr að kornvöru- og grænmetisframleiðslu. Það kemur fram í skýrslunni að við erum ekki að framleiða nema 1% af þeim kornvörum sem við nýtum. Við þekkjum það vel og vitum að við búum á Íslandi og það getur brugðið til beggja vona um hvernig viðrar og þess háttar varðandi uppskeru sem tengist akuryrkju. Við höfum náð verulega góðum árangri í mörgum þáttum en það eru margir þættir sem standa í vegi fyrir því að menn taki af skarið með það að framleiða kornvörur á fullu. Það snýr t.d. að því að við þurfum að stuðla að uppbyggingu innviða. Einnig þurfum við að horfa til þess sama og við þekkjum erlendis frá þar sem eru tryggingarsjóðir sem menn geta sótt í og tryggt sína framleiðslu. Í veðri eins og var hér fyrir hálfum mánuði síðan varð tugmilljóna króna tjón á kornökrum norður í Eyjafirði þar sem allt fauk af á einni nóttu. En ég veit að hæstv. matvælaráðherra er þegar byrjaður að skoða það sem snýr að sameiningu Bjargráðasjóðs við Náttúruhamfaratryggingu Íslands. En í því samhengi þá þurfum við alltaf að búa til ákveðinn farveg. Það er ekki nóg að segja bara: Eflum þetta og eflum hitt. Við þurfum líka að búa til ákveðin starfsskilyrði fyrir atvinnugreinina til að hún geti tekist á við þau verkefni sem við ætlum henni svo sannarlega. Orkuskipti eru síðan fram undan í landbúnaði, eins og við erum þegar byrjuð að eiga við í okkar almenna lífi. Þróunin er verulega ör. Við sjáum að verið er að fara að flytja inn vörubíla sem ganga fyrir rafmagni, menn eru þegar byrjaðir að þróa dráttarvélar sem ganga fyrir rafmagni vegna þess að öll framleiðsla í dag er náttúrlega verulega háð innflutningi á jarðefnaeldsneyti sem er hluti af því sem við eigum að eiga birgðir af, eins og kemur fram í skýrslunni. Þegar við horfum til þeirra birgða sem við þurfum að eiga þá er stundum vandkvæðum bundið hvernig við geymum þær og þess háttar. Sumt af því sem nefnt er í þessari ágætu skýrslu er nú kannski með mjög misjafnt geymsluþol. Ef við horfum til þess að vera með 90 daga birgðir af eldsneyti þá erum við með einhverjar birgðir sem við tökum af og höldum síðan birgðunum við. Menn láta það rúlla þannig. Við þekkjum það vel sem stöndum í því að reyna að framleiða mat að menn eiga alltaf birgðir fyrir veturinn og hafa ágæta reynslu af því að umgangast þær birgðir. En þetta er kostnaðarsamt. Það hefur ekki komið nægilega vel fram í umræðunni í dag hver eigi að bera þann kostnað. Mér finnst ekki hægt að segja bara að ríkið eigi að gera það. Það er alltaf auðvelt að segja það. En ef við horfum á þessa skýrslu og veltum fyrir okkur öllum þeim kostnaði sem þarna fellur til varðandi birgðahald þá þarf hann að leggjast á fleiri en hið opinbera, fleiri þurfa að koma að. Í því samhengi er stórt verkefni í framhaldinu að fylgja þessari skýrslu eftir. Það er einnig mjög stórt verkefni, og verður sennilega frekar snúið, að samþætta aðgerðir varðandi birgðahald, þ.e. innlenda birgðastýringu varðandi innflutning og þess háttar, vegna þess að mönnum finnst þeir liggja á ákveðnum viðskiptaupplýsingum sem þeir vilja ekki láta frá sér. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að teygja lopann mikið lengur en ég vil þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að koma fram með þessa skýrslu og vona innilega að í framhaldinu verði þessu fylgt eftir af krafti vegna þess að þetta er ekki síðasta krísan sem við lendum í. Því miður er það þannig og ég ætla líka að vona að almenningur verði ekki jafn fljótur að gleyma þegar þessu ömurlega stríði lýkur í Úkraínu eins og í efnahagshruninu á sínum tíma. Það er mikilvægt atriði. Nú er lag til að vinna svona hluti og koma þeim á koppinn. Allt segir okkur hversu mikilvægt það er að taka þessa skýrslu alvarlega.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu um þessa skýrslu og þetta mikilvæga mál sem birgðahald er. Þó að það sé vissulega gott að þessi skýrsla sé komin fram þá verður að segjast að það kemur manni á óvart hversu seint var farið af stað að vinna skýrsluna. Hér geisaði heimsfaraldur í rúm tvö ár og í honum sáum við aðfangakeðjur rofna víða um heim. Þjóðaröryggisráð tók saman skýrslu á árinu 2021 sem snertir á flestu því sem hér hefur verið farið yfir. Þá komu margir vankantar í ljós en hér erum við, tæpum tveimur árum síðar, að ræða þessa sömu vankanta, sömu stöðu. Það lýsir kannski þessari ríkisstjórn vel, það er mikið rætt en minna gert. Það var ekki pælt í því að við þyrftum kannski að ná utan um það hvað væri til í landinu fyrr en eftir faraldurinn, t.d. eftir ítrekaðar fréttir af lyfjaskorti. Það er m.a. haft eftir fulltrúum frá heilbrigðisráðuneyti að skortur hafi verið á 41% lyfja á Íslandi á síðasta ári. Ég verð að viðurkenna að það var kannski barnalegt af mér að halda að einn af grunnþáttum þjóðaröryggis væri að tryggja að ákveðnar nauðsynjar vegna grunnþarfa væru alltaf tryggðar. Það var greinilega ekki svo. En vonandi horfir nú til betri vegar. Skýrslan er góð og varpar vissulega ljósi á stöðuna þegar horft er á mikilvægar undirstöður samfélagsins. En staðreyndin er sú að það var búið að greina þetta áður í öðrum skýrslum af öðrum aðilum en lítið hefur verið gert við þær skýrslur. Því hræðir það mann aðeins að við stöndum hér að ræða enn aðra skýrsluna um hvað þarf að gera. Við erum ekki að ræða hvað við ætlum að gera og hvenær við gerum það. Við erum alltaf að ræða hvaða vandamál eru til staðar en ekki lausnirnar. Þannig er þessi ríkisstjórn í hnotskurn. Ég ætla samt að leyfa mér að vera bjartsýnn og vona að þessi skýrsla verði til þess að við undirbúum okkur betur en við höfum áður gert. Ef við skoðum helstu þætti skýrslunnar er margt sem maður staldrar við og sem ég vil fá að ræða hér. Það sem kemur í ljós er að það voru engin lágmarksviðmið í neinum flokki um hvað ætti að vera til, þ.e. hversu lengi birgðir í landinu skyldu endast. Við vitum hins vegar að auðvitað eiga heildsölur landsins til einhvern lager, t.d. af matvælum. En engin viðmið eru um það hversu miklar þessar birgðir eiga að vera. Í upphafi kórónuveirufaraldursins var rætt við nokkrar heildsölur og töluðu þær um að vanalega væru þær með þriggja mánaða birgðastöðu en væru núna að horfa til þess að eiga birgðir til fimm mánaða út af stöðunni. Heimili landsins eiga almennt ekki neinar birgðir eins og gefur að skilja, en árið 2020 gaf landlæknir út lista yfir æskilegt birgðahald heimilanna í heimsfaraldri. Meiri hluti þess sem þar var nefnt var hins vegar innflutt vara eins og niðursuðuvörur, ávaxtasafar með langt geymsluþol, kornvörur eins og pasta og hrísgrjón, morgunkorn og annað með langt geymsluþol. Það er því ljóst að við erum mjög upp á aðra komin. Í skýrslu starfshópsins er bent á niðurstöður og ábendingar úr skýrslu þjóðaröryggisráðs frá upphafi ársins 2021 og þar stendur m.a., með leyfi forseta: „Gera þarf reglulegar úttektir á matvælabirgðum í því skyni að tryggja að nægar birgðir séu til í landinu af matvælum til a.m.k. sex mánaða og skilgreina lágmarksbirgðir af matvælum og aðföngum til matvælaframleiðslu. Þá er þörf á að gera viðbragðs- og neyðaráætlun vegna matvælaskorts, m.a. í samráði við helstu birgja.“ Ég velti því fyrir mér hvort næsta skýrsla vitni líka til þess sem áður hefur verið ritað, áður en eitthvað gerist. En það er ljóst af báðum skýrslum að þörfin á aukinni sjálfbærni í matvælaframleiðslu er stór þáttur í matvælaöryggi okkar. Stjórnvöld þurfa að sýna kjark til að hjálpa bændum að taka stór skref í eigin áburðarframleiðslu og þróun hennar í grænmetisrækt og í því skyni að framleiða prótein til manneldis úr jurtaríkinu. Það er framleiðsla sem með réttum pólitískum stuðningi hefur burði til þess að verða raunverulega sjálfbær á skömmum tíma. Virðulegur forseti. Eins og kemur fram í skýrslunni er staða lyfja viðkvæmur punktur. Í lok júlí birtust fréttir af því að tilkynningar um lyfjaskort hefðu verið allmargar undanfarið. Vandinn er hins vegar ekki bara bundinn við Ísland en birgðastaðan virðist vera, samkvæmt skýrslunni og birgjum, til eins eða tveggja mánaða. Árið 2019 var talsverður lyfjaskortur hér á landi og má mögulega rekja það hreinlega til náttúruhamfara í Kína. Svona er birgðakeðjan löng. Hérlendis eru líka meiri líkur á að afleiðingarnar verði alvarlegri en í nágrannalöndum þegar og ef upp kemur skortur. Ástæður eru margvíslegar en stefnu stjórnvalda er líklega sú umfangsmesta. Skráð hámarksheildsöluverð sjúkrahúslyfja skal miðast við lægsta verð í öðrum norrænum ríkjum í stað meðalverðs sem áður gilti. Þessi breyting var gerð eftir hrun en hún hefur valdið því að Ísland er síður aðlaðandi markaðssvæði fyrir lyfjaframleiðendur. Vandann sem fylgir smáum markaði má leysa með því að verða hluti af stærri kaupendamarkaði, t.d. í samstarfi við Norðurlöndin. Það væri líka hægt að fjölga skráðum lyfjum á markaði en þar stöndum við okkur mjög illa og hjálpar ekki að vanfjármagna lyfjakaup hvert einasta ár, fjárlög eftir fjárlög, eins og kemur í ljós þegar aukafjárlög eru gerð. Í skýrslunni er lagt til að lyfjaskráning verði gerð miðlæg en það eitt og sér leysir ekki vandann. Í tilkynningu frá Parlogis kemur fram að skilvirkasta leiðin til að takmarka neikvæð áhrif lyfjaskorts er án efa að fjölga skráðum lyfjum á íslenska markaðnum. Til þess að það megi gerast þurfa yfirvöld að breyta leikreglum á þann hátt að þær taki mið af sérstöðu Íslands. Ég velti fyrir mér hvort það sé til skoðunar að breyta þessu. Er til skoðunar að við fylgjum Norðurlöndunum meira og ef það er til skoðunar, hver er þá tímaramminn? Það er oft sagt að við lifum á viðsjárverðum tímum og það hlýtur að vera grundvallaratriði að við eigum lyf í landinu til að lækna fólk. Eða á bara að búa til annan starfshóp til að komast að því sama eftir tvö ár o.s.frv.? Það kom einmitt fram í skýrslu þjóðaröryggisráðs frá 2021 að við ættum birgðir af lyfjum að meðaltali fyrir í einn mánuð í senn en fyrirhugað sé að endurmeta birgðaþörf og hér erum við tæpum tveimur árum síðar að ræða um birgðastöðu upp á einn mánuð og að það þurfi að skoða Næst skulum við skoða orkumálin okkar. Í orkustefnu Íslands frá árinu 2020 er kallað eftir því að horft sé til alþjóðlegra viðmiða um lágmarksbirgðir af eldsneyti í landinu. Samkvæmt orkustefnu eiga birgðir hér að vera til 90 daga en núna erum við að horfa upp á 20–50 daga birgðir í landinu. Þotueldsneytisbirgðir hafa hins vegar farið niður í tíu daga. Þessi skýrsla kallar eftir aðgerðum til að ná markmiðum orkustefnu. Ég verð að segja að það er sorglegt en á sama tíma kómískt að lesa skýrslu um stefnu sem kallar á aðgerðaáætlun. Ég get ekki ímyndað mér neitt fyrirtæki eða heimili sem myndi sætta sig við slík vinnubrögð. Við tölum svo oft um hvað við erum heppin þegar kemur að orkuöryggi en raunin er sú að við erum í 52. sæti af 100 löndum þegar kemur að orkuöryggi og erum við fyrir neðan flest lönd í Evrópu. Það kemur til vegna skorts á neyðarbirgðum. Í þessu ljósi má benda á að ef við hefðum gengið í Evrópusambandið þá værum við með tilskipun um 90 daga birgðaskyldu. Þar sem hún fellur utan EES-samningsins hefur sú tilskipun ekki verið innleidd hér á landi. Þar sem margir andstæðingar Evrópusambandsins segja svo oft að við getum bara gert hlutina sjálf þá má benda á að þetta var rætt 2011 og nú, rúmum áratug síðar, hefur ekkert gerst. Við getum kannski gert þetta sjálf en við verðum þá að gera það. Það er gott að við erum sjálfum okkur nóg í raforkumálum að mestu en við erum víðs fjarri því markmiði þegar kemur að öðrum orkugjöfum. Matvælaframleiðslan okkar byggist að stórum hluta á olíu, traktorarnir keyra á olíu og gleymum því ekki að þeir eru líka framleiddir erlendis sem og öll önnur framleiðslutæki. Svo má nefna að þó að margt sé gott í okkar raforkukerfi erum við í þeirri stöðu að geta framleitt orku sjálf en ef til bilana kemur, t.d. í dreifikerfinu, þarf íhluti og þessir íhlutir eru flestir búnir til annars staðar. Við þessu er kannski ekki til nein töfralausn en við þurfum að vera meðvituð um stöðuna. Mig langar, virðulegur forseti, hér undir lok þessarar ræðu að benda á efnisgrein úr þverfaglegri áhættumatsskýrslu frá 2009 eða fyrir 13 árum sem samin var þegar varnarliðið fór frá landinu. Í henni segir, með leyfi forseta: „Bankahrunið sýndi að vöruskortur getur orðið ef greiðslumiðlunarkerfið innanlands og viðskipti við útlönd stöðvast í einhvern tíma. Meta þarf í samráði við einkaaðila nauðsyn þess að auka birgðir ákveðinna matvælategunda í landinu, t.d. þannig að þær nægi í sex mánuði. Eins og staðan er núna nægðu þær aðeins í fáar vikur. Enn fremur væri æskilegt að koma upp neyðarbirgðum af olíu. Leggja þarf mat á hversu mikla olíu þyrfti til að tryggja að grundvallarstarfsemi héldi áfram þótt neyðarástand skapaðist í nokkurn tíma. Auka þarf birgðahald á nauðsynjalyfjum og ákveðnum hjúkrunarvörum í landinu. Tryggja þarf með skipulegri hætti að bóluefni og önnur lyf séu geymd á öruggum stað með góðu aðgengi svo að unnt sé að dreifa þeim þegar á þarf að halda.“ Nánast allt þetta kemur fram í skýrslunni sem hér um ræðir og staðan virðist vera svipuð og hún var fyrir 13 árum síðan þrátt fyrir bankahrun, heimsfaraldur og nú stríð. Ég hreinlega velti því fyrir mér hvað þarf að gerast svo einhver fari að bretta upp ermar og lagar stöðuna. Virðulegi forseti. Skilaboðin eru skýr þegar maður les þessa skýrslu. Það þarf að halda utan um almenna birgðastöðu á mikilvægum innviðum og það þarf einhvern miðlægan aðila til að halda utan um það. Það þarf síðan að gera ákveðnar lagabreytingar til að ákveðið lágmarksviðbragð sé til í landinu. Við þurfum að vera meira sjálfbær þegar kemur að mörgum sviðum samfélagsins, sérstaklega þegar horft er á matvælaframleiðslu. Í skýrslunni er nefnt á mörgum stöðum að kalla þarf aðila að borðinu til að skipuleggja næstu skref, sem ég hefði talið rétt að þessi starfshópur hefði hreinlega gert og við værum hér að ræða um aðgerðaplan. Það sem þarf er auðvitað aðgerðaplan. Það mega ekki líða fleiri ár með fleiri skýrslum áður en eitthvað gerist. Virðulegur forseti. Nú þarf að bretta upp ermar og vinna vinnuna.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að taka undir orð síðasta ræðumanns sem talaði hér áðan. Skilaboðin í skýrslunni eru býsna skýr sem leiðir okkur að þeirri niðurstöðu að við þurfum að fara í aðgerðir til að koma saman öllum þeim þráðum sem koma fram í henni. Að því sögðu vil ég þakka hæstv. forsætisráðherra kærlega fyrir að leggja þessa skýrslu fram. Hún er orðin löngu tímabær, hefði náttúrlega mátt koma fyrr, við getum oft sagt það. Við höfum haft ágætistíma. Meðan við lágum í Covid-dvala hefðum við getað tekið þessa skýrslu fram og rætt hana í þaula. Ég held að það sé hægt að ræða hvern einasta þátt skýrslunnar ansi ítarlega og fá jafnvel þannig fram þá aðgerðaáætlun sem þarf að ráðast í á hverju sviði og það tímasett. Ég ætla að byrja á því að ræða aðeins um kaflann um matvæli. Mér finnst hann áhugaverður af því að mér finnst hann vera undirstaða þess sem við þurfum á að halda nú og í framhaldinu. Ég verð því að minna á þingsályktunartillögu okkar í Miðflokknum, um stóreflingu innlendrar matvælaframleiðslu, sem við lögðum fram fyrir nokkru. Hún var einnig lögð fram á síðasta þingi. Að því sögðu er líka mikilvægt að líta til þess að bændur og fyrirtæki og einstaklingar vítt og breitt um landið hafa ítrekað lýst yfir því að þeir séu tilbúnir að ráðast í það sem þarf að gera en það kemur einmitt fram í þingsályktunartillögunni hvernig við getum best staðið að rekstrarumhverfi þeirra aðila sem sinna þessari mikilvægu grundvallarstoð í íslensku samfélagi. Við þurfum að tryggja matvælaöryggi og gera ráð fyrir þessum birgðum í landinu. Ég held að við séum öll sammála um það, þó það nú væri. En það er staðreynd að sótt hefur verið að íslenskum landbúnaði úr mörgum áttum síðastliðin ár. Ef við viljum raunverulega tryggja matvælaöryggi þurfum við að auka stuðning við landbúnað og við þurfum að draga úr íþyngjandi reglubyrði. Þegar maður fer austur á land og hittir þar bændur í lífrænni framleiðslu eru þeir á harðahlaupum við að finna upp hvernig þeir geta svarað nýjustu reglugerðarbreytingum frá Evrópusambandinu. Þetta er oft gríðarlega flókið og erfitt að ferðast í því umhverfi sem þeir búa við og við ættum að geta gert betur til að lífræn framleiðsla geti vaxið og dafnað. Landbúnaðurinn okkar er í samkeppni við landbúnað annars staðar og því þurfum við að standa okkur betur. Við viljum að landbúnaðurinn og þessi matvælaframleiðsla skapi öryggi, það verður aldrei nógu oft sagt, og það kostar fjármuni að fjárfesta í þessari matvælaframleiðslu. Annar punktur sem mig langar að snerta á er skipulag áhættugreiningar fyrir einstaka atburði, eins og það kallast í skýrslunni, þegar um er að ræða ófyrirsjáanlegar aðstæður. Það getur verið heimsfaraldur, stríðsógnir og náttúruhamfarir, jafnvel af ýmsum toga, ég vil taka það sérstaklega fram. Því miður þekkjum við nú þegar þessar ógnvænlegu aðstæður og í skýrslunni eru ágætisleiðbeiningar um næstu skref. Það þarf að taka þau með ákveðnum hætti, eins og ég nefndi hér í byrjun, við þurfum tímasetta aðgerðaáætlun og við þurfum að bregðast ansi hratt við, t.d. ef við horfum enn og aftur á matvælaframleiðslu og það rekstrarumhverfi sem þar er til staðar. Annar þáttur sem er mikilvægur eru samgöngur. Það er ágætiskafli um þær þar sem fjallað er um að ef rof er á samgöngum vegna ófyrirséðra atburða geti samgöngukerfi hreinlega legið niðri innan lands og jafnvel til og frá landinu. Ef samgöngurof verður mun það hafa gríðarleg áhrif á íbúa landsins. Í skýrslunni segir, með leyfi forseta: „Samgöngurof kann að hafa stórfelld áhrif á fólks- og vöruflutninga til lengri eða skemmri tíma og því haft mikil áhrif á öryggi fólks og þýðingarmikla starfsemi samfélagsins, t.d. ef hafnir lokast eða flug stöðvast eða vegasamgöngur liggja niðri. Ef siglingar stöðvast til landsins hefur það alvarlegar afleiðingar fyrir aðföng erlendis frá.“ Þetta vitum við og við þurfum að bregðast við. Það er mikilvægt að hafa í huga, þegar við áttum okkur á því hvaða vörur og aðföng eru framleidd hér á landi, hvaða vörur það eru sem við reiðum okkur á frá útlöndum. Við verðum að vera viðbúin því að rof geti orðið og með matvælaframleiðslunni getum við hugsanlega byggt einhvers konar brú þannig að ekki skapist ófremdarástand. Eins verðum við að huga að því, hvað varðar samgöngur innan lands, að íbúar landsins geti verið fullvissir um að næg aðföng séu til í öllum landshlutum. Það væri líka áhugavert að sjá greiningu á heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni, sérstaklega ef þetta títt umrædda rof verður á samgöngum og hvernig við ætlum þá að þjóna íbúum ef slíkt rof verður á samgöngum. Þetta er stórmál í mínum huga vegna þess að við vitum nú þegar að fólk býr við skerta færni til að koma sér til læknis án þess að það kosti hreinlega vesen og fjármuni. Það er líka mikilvægt að almenningur sé upplýstur um þessi mál þannig að íbúar landsins geti fullvissað sig um, ef hætta steðjar að, að ekki verði skortur á nauðsynjavöru. Það er virkilega áhugavert að sjá niðurstöður skýrslunnar og sjá hvaða úrbætur eru lagðar til. Hins vegar hefði verið áhugavert að sjá nákvæmari úrlausnir, eins og ég ræddi um í byrjun, á því hvað það er sem við þurfum að ráðast í sem næstu skref. Ef við tökum t.d. matvælaöryggi þurfum við að huga að því hvernig við ætlum að tryggja og efla íslenskan landbúnað. Við verðum líka að hafa í huga það sem allmargir þingmenn hafa rætt hér í dag, þ.e. lyfjaskort, og ég tek sérstaklega undir orð hv. þm. Hönnu Katrínar Friðriksson í sambandi við undanþágulyf. Það er mjög stórt mál sem við verðum að taka á sem fyrst, ekki endilega vegna þessa heldur þurfum við hreinlega að ráðast í aðgerðir þar. Það verður áhugavert að sjá hvernig þetta mun ganga. Ég vona að þetta verði ekki enn ein skýrslan. Einhverjar skýrslur hafa verið gerðar en ég vil sjá áhrif af því. Hæstv. forsætisráðherra talaði um að þessi vinna færi örugglega fram allt næsta ár. Ég vona að það verði strax í byrjun næsta árs sem við förum að sjá ákveðin skref stigin og ríkisstjórnin muni fara enn lengra og þá með tímasetta aðgerðaáætlun.

Frú forseti. Ég tek undir með þeim sem hér hafa talað og þakka fyrir umræðuna hér í dag sem ég held að sé afskaplega mikilvæg, að ræða neyðarbirgðir í hinu risastóra samhengi sem það nú er á Íslandi, sérstaklega þar sem, eins og hér hefur margoft komið fram í dag, við erum svo mjög öðrum háð þegar kemur að slíku. Af því að hér hefur aðeins verið komið inn á netárásir og fjarskiptaöryggi þá vorum við í atvinnuveganefnd á fundi í morgun hjá Orkustofnun og þar var m.a. verið að ræða hversu auðvelt það væri orðið, þar sem við værum svo snjallvædd, að brjótast inn í hin ýmsu kerfi og það ætti líka við um orkuöryggi. Og hvað ef ekkert er rafmagnið? Við værum illa stödd ef brotist yrði inn í kerfi Landsvirkjunar eða eitthvað slíkt. Það er að mörgu að hyggja í stóra samhenginu. Ég ætla líka aðeins að drepa á fjarskiptaöryggi, það er mjög mikilvægt og við þekkjum það. Hér höfum við rætt um samgöngur og annað slíkt öryggi en þegar ekki er um að ræða fjarskiptaöryggi þar sem aðilar þurfa að fara um og ekki einu sinni Tetra-samband, er það eitthvað sem við verðum að taka til greina og fara betur yfir, skilgreina enn frekar. Við höfum verið að gera mjög góða hluti í þessum málum undanfarin ár. En það eru nokkrir bútar eftir af landinu þar sem þarf alveg augljóslega að gera betur eins og komið hefur í ljós, ekki síst í veðurofsa sem við höfum þurft að takast á við nýlega. Hér var aðventustormurinn 2019 nefndur og sannarlega mikið búið að gera síðan þá og er á verkáætlun að gera ýmislegt fleira en það sýndi sig um helgina að Hólasandslínan hélt og kerfið stóð þetta af sér að mestu leyti, sem betur fer var veðrið ekki alveg jafn slæmt og við áttum von á. En við sjáum að með því að huga betur að innviðunum þá erum við auðvitað að tryggja að þeir a.m.k. haldi. Ég ætlaði eins og fleiri hér að ræða sérstaklega um matvæla- og fæðuöryggi, það er jú mikilvægt og á sannarlega við hjá okkur núna eins og heimsmyndin hefur verið að málast upp á síðustu árum. Í heimsfaraldrinum sáum við hvernig truflanir á aðfangakeðjum höfðu áhrif á efnahagsástandið um heim allan og við höfum ekki farið varhluta af því hér á Íslandi, svo sannarlega ekki. Nú sjáum við því miður þetta gerast vegna áhrifa af hinum ólögmæta stríðsrekstri rússneskra stjórnvalda í Úkraínu. Það ýtir ekki bara undir hækkandi heimsmarkaðsverð á matvælum og nauðsynlegum aðföngum til matvælaframleiðslu heldur svo mörgu öðru. Þau eru ótvíræð, þessi áhrif, og þau sjást um heim allan og við eigum eftir að sjá mikið gerast, ekki síst þegar kemur að því að Evrópubúum verður kalt í vetur vegna þess að orkan er svo dýr. En hér á landi þá treystum við á innflutning fyrir innlenda matvælaframleiðslu vegna þess að við þurfum að kaupa eldsneyti, fóður, áburð, sáðvöru og ýmsar aðrar nauðsynjavörur. Við vitum alveg að við verðum aldrei sjálfbær að öllu leyti og það er í sjálfu sér kannski engin þjóð en það eru þrátt fyrir það ýmis tækifæri til að gera betur. Það sýnir skýrslan sem hér er til umræðu en þar er bent á að við Íslendingar framleiðum aðeins um 1% af þeirri kornvöru sem til þarf. Og af því að við þingmenn vorum nú á ferð í Norðausturkjördæmi í síðustu viku þá kom einmitt fram að þarna er þörf á að gera betur. Það er líka þörf á því að halda áfram stuðningi við ylrækt og útiræktun. Þar getum við gert svo miklu betur en við erum að gera í dag. Það sýndi sig bara strax þegar veittur var viðbótarstuðningur á síðasta kjörtímabili hvers lags innspýting það var og þarna þurfum við að halda áfram og gera betur. Við stöndum ágætlega í framleiðslu á mjólk og kjöti og fiski en öll sú framleiðsla er samt háð þeirri heimsmynd að hnökralaust framboð sé á ódýrum aðföngum til framleiðslu. Fæðuöryggi hefur því, eins og áður segir, hlotið meiri þunga eftir að stríðsreksturinn hófst á mikilvægum landbúnaðarsvæðum í Úkraínu. Þá verðum við að horfast í augu við þessar öfgar sem við sjáum í veðurfari og sáum t.d. í Evrópu í sumar og við erum auðvitað líka að upplifa hér á Íslandi að einhverju leyti. Það mun líklega hafa, eins og við gerum öll ráð fyrir, enn frekari áhrif á uppskeru, ekki síst. Við ræddum í þessari ferð við bændur í Eyjafirði og fyrir austan og eins og hefur komið fram í fréttum varð talsverður uppskerubrestur í Eyjafirði en bændur höfðu haft væntingar um góða uppskeru. Það er víða áætlað að um 50–70% korns á ökrum hafi skemmst vegna hvassviðris sem gekk yfir landið. Svo eru auðvitað þessir ógnvænlegu þurrkar í Evrópu sem hafa valdið talsverðu uppskerutjóni á síðustu mánuðum. Það hlýtur að vera áhyggjuefni í ljósi þess að 80% af grænmeti og ávöxtum sem við erum að flytja inn koma frá Evrópusambandssvæðinu og 8% frá Bretlandi. Bændur bæði í Eyjafirði og fyrir austan ræddu það sérstaklega við okkur að huga þyrfti að einhvers konar tryggingavernd varðandi kornið vegna þess að ekki væri hægt að tryggja sig fyrir þessu. Það koma kannski tvö ár mjög góð og svo er eitt ár eins og núna þar sem bresturinn er mikill og bændur bera þetta einir. Það er alveg ljóst að þetta er framleiðsla sem kemur til með að vera háð opinberum stuðningi. En þá verðum við líka að horfa í, þótt ekki sé nema kolefnissporið, á móti, það skiptir miklu máli. Ráðherra hefur sagt að það sé þess virði að skoða sameiningu náttúruhamfaratryggingasjóðs og Bjargráðasjóðs þannig að til sé sterkur sjóður sem geti m.a. tekið utan um svona hamfarir. Það er alveg ljóst í mínum huga að þurrkar og önnur náttúruvá mun spila veigameiri þátt vegna loftslagsbreytinga sem eru jú af mannavöldum og líka vegna ósjálfbærra búskaparhátta. Það er ekki ósennilegt að það muni koma verst niður á þeim sem minnst mega sín eins og gjarnan vill vera. Við megum heldur ekki gleyma því að fæðuskortur leiðir oft til frekari átaka, sér í lagi þegar litlu er til að skipta. Þannig hefur innrás rússneskra stjórnvalda keðjuverkandi áhrif á fæðuöryggi um allan heim sem í senn ógnar þessu viðkvæma ástandi víða, enda er það þekkt stærð í stríðsrekstri að mynda þrýsting á önnur ríki heimsins að halda að sér höndum og blanda sér ekki í átökin með því að hafa áhrif á framboð á nauðsynjavörum. Forseti. Það er ljóst að við þurfum að auka innlenda framleiðslu á aðföngum sem þarf til matvælaframleiðslu á sama tíma og við byggjum upp sjálfbæran landbúnað. En það gerist ekki með pennastriki. Til þess þarf að lágmarka áhrif utanaðkomandi þátta á matvælaframleiðslu og auka fæðuöryggi á Íslandi og við þurfum til þess víðtækt samstarf fjölda aðila. Á síðustu árum hefur vitund framleiðenda og fyrirtækja um samfélagslega ábyrgð aukist. Til að tryggja viðunandi birgðastöðu matvæla í hættuástandi þarf samstarf allra hagaðila, fyrirtækja í innflutningi og sölu á vörum, stjórnvalda og þeirra sem stunda framleiðslu á matvælum til að best megi tryggja að til staðar séu vörur og búnaður sem nauðsynlegur er svo best megi tryggja lífsafkomu þjóðarinnar. Það er mín trú að hér á landi ríki mikill skilningur á utanaðkomandi ógnum og hamförum. Við búum í návist eldfjalla og höfum lengi þurft að takast á við náttúruöflin. Tímarnir sem við nú lifum minna okkur á hvað við þurfum að gera betur til að best megi tryggja matvælaöryggi til framtíðar. Þess vegna fagna ég þessari skýrslu sem eykur sannarlega yfirsýn og skýrir umfang þess sem við þurfum að takast á við til að tryggja matvælaöryggi sem og öryggi annarra neyðarbirgða. Verkið fram undan er auðvitað að taka þessa skýrslu og fara enn frekar yfir hana með hagaðilum og útbúa gott verklag, m.a. við að safna upplýsingum, sinna eftirliti og setja fram aðgerðaáætlun.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra yfirferðina á þessari mikilvægu skýrslu og öllum þeim sem hafa tekið þátt í þessari umræðu í dag. Það er jákvætt að heyra frá hæstv. ráðherra að vinna sé hafin við að bregðast við tillögum skýrslunnar, m.a. víðtækt samráð í samfélaginu til að styrkja áfallaþol og aðgerðir til að tryggja að eftirlit verði haft með neyðarbirgðum í landinu. Við þekkjum það sem hér búum að við erum mjög háð flutningum til og frá landinu en þetta er vel undirstrikað í skýrslunni sem er hér til umræðu í dag, undirstrikað hversu margt af því sem telst vera lífsnauðsynjar er algerlega háð innflutningi til landsins. Hæstv. forsætisráðherra minntist á að e.t.v. hefði eitthvað í skýrslunni, sem sagt í þessari nauðsynjaflokkun, komið fólki á óvart en það á væntanlega ekki við um umfjöllun um framboð jarðefnaeldsneytis enda er það forsenda þess að við séum örugg á fjölmörgum sviðum, m.a. í ýmiss konar samgöngum, matvælaframleiðslu og fiskveiðum. Virðulegi forseti. Niðurstöður skýrslunnar varðandi birgðastöðu jarðefnaeldsneytis á Íslandi eru sláandi og eins og fleiri hafa undrast yfir þá kemur þar fram að aðgengilegar birgðir í lok hvers árs dugi fyrir um 20–50 daga eldsneytisþörf og eru dæmi um að birgðir þotueldsneytis hafi farið undir tíu daga. En það er líka hægt að nefna að löggjöfin sé þannig úr garði gerð að enginn ábyrgðaraðili sé tilgreindur og engin krafa gerð um magn birgða. Þótt við séum hér mun betur í stakk búin en margir, ef ekki flestir, varðandi það hversu háð við erum jarðefnaeldsneyti, og við höfum sett okkur háleit markmið hvað það varðar, er staðan enn sú að skortur á því getur takmarkað verulega hefðbundna virkni samfélagsins. Margoft hefur reyndar verið vakin athygli á þessari stöðu, til að mynda í orkustefnu Íslands, skýrslu þjóðaröryggisráðs frá 2021 og við höfum fengið falleinkunn fyrir orkuöryggi í úttektum Alþjóðaorkuráðsins og þá aðallega vegna skorts á neyðarbirgðum eldsneytis. Við sem búum á eyju og erum ótengd orkukerfum annarra ríkja getum auðvitað ekki sætt okkur við lakari stöðu en nágrannaríki okkar hafa í þessum efnum og það er undirstrikað í niðurstöðum starfshópsins. Þess vegna er lögð áhersla á að við tryggjum a.m.k. 90 daga birgðir eins og alþjóðleg viðmið gera kröfu um og hæstv. ráðherra fór yfir í framsögu sinni. Sömuleiðis er lagt til að við komum á rafrænni skráningu innflutningsaðila jarðefnaeldsneytis til að auðvelda eftirlit og mat á stöðunni í rauntíma og tel ég það vera mjög mikilvægt. Virðulegi forseti. Eins og hæstv. ráðherra fór yfir er að finna á þingmálaskrá frumvarp hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra um eldsneytisbirgðir þar sem kveðið verður á um lágmarksbirgðahald jarðefnaeldsneytis í samræmi við orkustefnu Íslands, skýrslu þjóðaröryggisráðs frá 2021 og aðgerðirnar sem átakshópur um úrbætur á innviðum skilgreindi í kjölfar óveðursins 2019. Það er síðan mikilvægt að í þessum lögum verði sömuleiðis skilgreint við hvaða aðstæður megi leysa út neyðarbirgðir og hver komi að slíkri ákvörðun. Það er jákvætt að þetta standi til og vonandi er samþykkt laganna forgangsmál enda þolir það enga bið. Við búum ekki við öryggi þegar aðgengilegar birgðir jarðefnaeldsneytis duga einungis fyrir nokkurra daga eldsneytisþörf.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því, líkt og aðrir sem hafa komið hér upp í dag, að þakka fyrir þessa nauðsynlegu umræðu. Einnig vil ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir yfirferðina á skýrslunni. Þessi umræða er ekkert endilega skemmtileg, þ.e. að ræða lífsafkomu þjóðarinnar á hættutímum, en eins og staðan hefur verið að þróast á síðustu mánuðum er nauðsynlegt að vera undir allt búin en þó með von um að aldrei þurfi að bregðast við með neinum hætti. Þau sem hafa lesið bókina Eyland eftir Sigríði Hagalín gera sér grein fyrir því hversu mikilvægt það er að vera í góðri tengingu við umheiminn. Við erum sjálfbær að mörgu leyti hér á landi en einnig erum við verulega háð viðskiptum við önnur lönd. Innrás Rússa í Úkraínu hefur gert það að verkum að þjóðir heimsins sjá með áþreifanlegum hætti að fæðuöryggi er ekki sjálfsagður hlutur. Líkt og kemur fram í skýrslunni er eigin matvælaframleiðsla Íslands metin 53% af neyslu landsmanna miðað við orkubirgðir. Við framleiðum nær allt kjöt, fisk og mjólk sjálf, sem er ekki sjálfgefið í þeim viðskiptaheimi sem við búum við í dag og sýnir mikilvægi þess að standa vörð um íslenska bændur og sjávarútveg. Grænmetisframleiðsla á Íslandi dekkar nær 43% sem er vel en þar liggja einnig fjöldamörg tækifæri til að gera jafnvel enn betur. Við tryggjum ekki innlenda matvælaframleiðslu án þess að hafa bændur í brúnni en staða þeirra er grafalvarleg. Á sama tíma og bændur eru að kikna undan verðhækkunum á áburði og olíu keppast aðilar í atvinnulífinu sem og á fleiri stöðum við að stilla bændum upp gegn neytendum. Við í Framsókn þreytumst ekki á að minna á mikilvægi innlendrar matvælaframleiðslu og sú skýrsla sem við ræðum hér í dag staðfestir enn frekar það mikilvægi. Líkt og skýrslan ber einnig með sér getur brugðið til beggja vona um að tryggja nauðsynleg aðföng til matvælaframleiðslu, svo sem korn og áburð ef hættuástand vofir yfir. Auk þess er ljóst að leita þarf leiða til þess að efla kornrækt enn frekar í landinu. Í skýrslu spretthóps vegna stöðu í matvælaframleiðslu á Íslandi segir, með leyfi forseta: „Í skýrslu Landbúnaðarháskólans um fæðuöryggi á Íslandi kemur fram að öryggið er hvað minnst hérlendis þegar kemur að kornvörum, hvort sem er til manneldis eða fóðrunar búfjár. Fram hafa komið margar hugmyndir um hvað þurfi til að efla kornrækt á Íslandi og í því sambandi hefur verið nefnt að skapa þurfi efnahagslega möguleika á úrvinnsluiðnaði og kornsamlagi að norrænni fyrirmynd, jafnvel með beitingu skattalegra hvata“ - og styrkja til uppbyggingar innviða. - „Þá hefur einnig verið talað um að koma þurfi upp afkomutryggingu fyrir þá sem stunda kornrækt og að styðja kröftuglega við rannsóknar- og kynbótastarf.“ Á dögunum sendi ég fyrirspurn til matvælaráðherra um kornrækt á Íslandi. Þar spurði ég hvort einhver vinna stæði yfir á vegum ríkisins til að efla kornrækt ásamt því að spyrja hvort fyrirhuguð væri innviðauppbygging vegna kornræktar á Íslandi, hvort ríkið ætti að styðja við stofnun kornsamlags á Íslandi. Ég tel að ef við ætlum okkur raunverulega að efla kornrækt á Íslandi þurfi ríkið að stíga þar inn og aðstoða við uppbyggingu innviða, a.m.k. til að byrja með. Í þessu samhengi þarf einnig að huga að tryggingavernd til kornbænda. Í dag sitja bændur einir uppi með tjón á uppskeru líkt og gerðist í kjölfarið á óveðrinu hér um daginn. Í Evrópu má finna tryggingakerfi sem tekur á slíku tjóni og við verðum að huga að því að búið verði svo um hnútana að eins verði fyrir íslenska kornbændur. Komið er inn á fleiri þætti í skýrslunni, m.a. tryggingu lyfjaöryggis í landinu. Því miður höfum við þurft að horfa á eftir innlendum lyfjaverksmiðjum úr landi á síðustu árum. Það kann að vera að erfitt sé að berjast við þessa þróun en þá þurfum við líka að vera þeim mun betur undirbúin til að standast álagið ef erfiðleikar og hættuástand steðjar að. Þótt ekki séu eiginlegir hættutímar á Íslandi í dag ber þó við að vart verði við lyfjaskort. Við teljumst til örmarkaðar og því er mikilvægt að tryggja okkur með einhverjum hætti í samvinnu við önnur Evrópulönd eða með norrænu samstarfi. Mikilvægt er að komið verði á samstarfi bæði um lyfjakaup vegna nauðsynlegra lyfja en einnig vegna lækningatækja. Við lærðum margt þegar heimsfaraldur Covid gekk yfir og það má vel byggja á reynslu af þeirri vinnu og nota tækifærið til að bæta enn frekar í þekkinguna. Að lokum vil ég koma inn á mikilvægi innviða samfélagsins. Við stefnum að orkuskiptum hér á landi með grænni, endurnýjanlegri orku og er mikilvægt að sú þróun gangi hratt og örugglega fyrir sig. Í raun má segja að það sé hreint og klárt öryggismál fyrir þjóðina. Það þarf mikið að gerast í heiminum svo að vatn hætti að renna og vindar hætti að blása. Því erum við nokkuð vel sett þegar kemur að aðgengi að grænni orku en aftur á móti þarf að tryggja að nauðsynlegir innviðir séu til staðar til að framleiðsla orkunnar og flutningskerfi okkar sé áfallaþolið. Síðustu óveður hafa rækilega minnt okkur á að þar getum við gert mun betur, þótt vissulega hafi margt breyst til batnaðar eftir að óveðrið gekk yfir í desember árið 2019. Raforkukerfið er grundvöllur margra þátta í okkar samfélagi. Smávirkjanir leika hér mikilvægt hlutverk en þær geta gripið inn í á einstaka svæðum þegar línur detta út. Því er mikilvægt að haldið sé áfram uppbyggingu víða um land og þá sérstaklega treysta þau svæði sem búa enn við orkuóöryggi. Frú forseti. Ég vil að lokum þakka fyrir að þessi skýrsla sé hér fram komin. Það er greinilegt að það er ýmislegt sem við þurfum að huga að í þessum málum og verkefnið getur ekki verið einungis á færi ríkisins heldur þarf samstarf við sveitarfélög í landinu, atvinnulífið sem og aðra hagaðila. Í skýrslunni er lagt til að funda með öllum tengdum aðilum sem er gott og í raun bráðnauðsynlegt. Ég er viss um að öll þau samtöl sem koma í kjölfarið komi til með að ganga vel og samstaða komi til með að nást um þessi mál, enda skiptir það máli fyrir samfélagið allt að við séum viðbúin ef hætta steðjar að, því það er jú enginn eyland í þessu máli.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir framlagða skýrslu og umræður um þetta brýna mál hér í dag. Ég hef fylgst með ræðum þingmanna og er ánægð með þátttökuna í þessari umræðu. Þjóðaröryggisráð tók saman skýrslu árið 2021 sem snertir í sjálfu sér á mörgu ef ekki flestu því sem hér er farið yfir. Þá komu margir vankantar í ljós og hér erum við nú aftur að ræða að miklu leyti óbreytta stöðu. Skýrslan er góð og varpar ljósi á stöðuna þegar horft er á mikilvægar undirstöður en ég staldra strax við þann punkt að hliðstæð greiningarvinna hefur farið fram áður og fremur nýlega. Mér finnst skorta upp á að næsta skref hafi verið tekið í kjölfar þessara skýrslna, það þarf einfaldlega aukinn fókus á lausnir í ljósi þess að staðan hefur nú þegar verið greind, við þekkjum vankantana og það er tímabært að setja fram tilteknar aðgerðir til að bregðast við. Það kemur í ljós í skýrslunni að það voru engin lágmarksviðmið í flokkum um hvað ætti að vera til, þ.e. hversu lengi birgðir í landinu skyldu endast. Við munum öll eftir því að í upphafi heimsfaraldurs var þessi umræða mjög í deiglunni. Rætt var við heildsölur sem töluðu um að staðan hjá þeim væri alla jafna þannig að þær væru með birgðastöðu til þriggja mánaða en þá snerist samtalið um að horft væri til þess að eiga birgðir til 5 mánaða hið minnsta út af ástandinu. Heimili landsins eiga almennt ekki neyðarbirgðir eins og gefur að skilja, en árið 2020 gaf landlæknir út lista yfir æskilegt birgðahald heimila í ljósi stöðunnar vegna heimsfaraldurs. Á þeim lista voru nefndar vörur sem ég held að við tengjum öll við krísuástand; niðursuðuvörur, ávaxtasafar með langt geymsluþol, pasta, hrísgrjón, kornvörur og aðrar vörur með lengra geymsluþol. Það er ljóst af þessum lista að við erum upp á aðra komin í þessum efnum. Ég held að við og stjórnvöld ættum að einbeita okkur að því að einfaldlega auka fræðslu til almennings. Það væri gott og brýnt skref og einföld aðgerð að upplýsa almenning í landinu betur um hvaða vörur þetta eru og hvert æskilegt viðmið og magn er í þessum efnum. Í skýrslu starfshópsins er bent á niðurstöður og ábendingar í skýrslu þjóðaröryggisráðs frá 2021, en með leyfi forseta segir þar: „Gera þarf reglulegar úttektir á matvælabirgðum í því skyni að tryggja að nægar birgðir séu til í landinu af matvælum til a.m.k. sex mánaða og skilgreina lágmarksbirgðir af matvælum og aðföngum til matvælaframleiðslu. Þá er þörf á að gera viðbragðs- og neyðaráætlun vegna matvælaskorts, m.a. í samráði við helstu birgja.“ Það er ljóst af báðum skýrslum að þörfin á aukinni sjálfbærni í matvælaframleiðslu er mikilvægur þáttur í matvælaöryggi okkar á Íslandi. Ég er á því að stjórnvöld eigi að stíga skref í þessum efnum, liðsinna bændum við að þróa grænmetisrækt og í því að framleiða prótein til manneldis úr jurtaríkinu. Það er framleiðsla sem með rétt fram settum, pólitískum aðgerðum og stuðningi getur orðið raunverulega sjálfbær. Mig langaði eins og aðrir hér að koma inn á stöðu mála hvað varðar lyf. Í sumar birtust af því fréttir að tilkynningar um lyfjaskort væru allmargar. Ég man eftir fréttum þar sem sérstaklega var fjallað um lyfjaöryggi barna. Þessi vandi og staða er ekki bundin við Ísland en birgðastaðan virðist samkvæmt skýrslunni vera um einn til tveir mánuðir. Ég óskaði sérstaklega eftir fundi í velferðarnefnd um þetta efni í sumar eftir að hafa heyrt yfirlækni á Barnaspítala Hringsins lýsa því yfir að það kæmi upp með reglubundnum hætti að það vantaði lyf fyrir börn vegna þess að kerfið virkaði ekki sem skyldi við að flagga því þegar skortur væri fyrirsjáanlegur. Blessunarlega var þar nefnt að þarna væri um að ræða lyf sem fá börn þyrftu á að halda en gætu þó verið þessum börnum lífsnauðsynleg. Sú staða kom upp að foreldrar stæðu í apóteki með lyfseðil frá lækni og ekki bara voru lyfin ófáanleg í því apóteki heldur á landinu öllu. Hérlendis eru auðvitað, vegna stöðu okkar, meiri líkur á því að afleiðingar af þessu verði alvarlegri en í nágrannalöndum og þess vegna er sérstaklega brýnt að allur mekanismi virki í þessum efnum. Ástæðurnar eru margvíslegar en stefna stjórnvalda er þar á meðal. Ég nefni t.d. að skráð hámarksheildsöluverð sjúkrahúslyfja skal miðast við lægsta verð í öðrum norrænum ríkjum. Síðan mætti leysa aðrar breytur sem fylgja smáum markaði með því að vera hluti af stærri kaupendamarkaði, t.d. í samstarfi við Norðurlöndin, og ég verð að nefna, sem nefndarmaður í fjárlaganefnd, að mér finnst mikið áhyggjuefni og sérstakt að verða vitni að því hverjar umsagnir Landspítalans eru, hver umfjöllun formanns Læknafélagsins er í fjölmiðlum um það sem sett er í lyfjakaup í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2023 á Íslandi. Þegar litið er til þess hver staða Íslands er í samanburði við önnur lönd þá finnst mér óþarfi að við skulum vera í þeirri stöðu að læknar lýsi því yfir í fjölmiðlum að fjárlögin geri ekki ráð fyrir því að framförum heilbrigðisvísinda sé mætt með þeim hætti að kaupa ný og betri lyf, þau einfaldlega kosta meira, og óskandi er að breyting verði á þessu í meðförum frumvarpsins fyrir 2. umr. Mig langaði líka til að nefna orkumálin. Í orkustefnu Íslands frá 2020 er kallað eftir því að horft sé til alþjóðlegra viðmiða um lágmarksbirgðir af eldsneyti í landinu og orkustefnan gerir þá ráð fyrir því að hér séu til birgðir til 90 daga, en sem stendur eru 20–50 daga birgðir í landinu. Þotueldsneytið hefur farið undir tíu daga og skýrslan kallar eftir aðgerðum til að ná markmiðum orkustefnunnar fram. Við erum upptekin af því að við séum að mörgu leyti mjög lánsöm þjóð hvað varðar orku og ekki þarf að orðlengja um það, en í þessu samhengi erum við í 52. sæti af 100 löndum, þ.e. þegar kemur að orkuöryggi, og fyrir neðan mörg lönd í Evrópu. Ástæðan virðist að mestu leyti vera skorturinn á neyðarbirgðunum. Mér finnst þessi punktur töluvert sláandi og nefni í því sambandi efnisgrein úr þverfaglegu áhættumatsskýrslunni frá 2009 sem var gefin út í kjölfar þess að varnarliðið fór, en þar segir, með leyfi forseta: „Bankahrunið sýndi að vöruskortur getur orðið ef greiðslumiðlunarkerfið innanlands og viðskipti við útlönd stöðvast í einhvern tíma. Meta þarf í samráði við einkaaðila nauðsyn þess að auka birgðir ákveðinna matvælategunda í landinu, t.d. þannig að þær nægi í sex mánuði. Eins og staðan er núna nægðu þær aðeins í fáar vikur.“ Þar segir einnig að æskilegt væri að koma upp neyðarbirgðum af olíu. Leggja þyrfti mat á magn olíu sem þyrfti til að tryggja grundvallarstarfsemi þegar neyðarástand skapast í nokkurn tíma. Allt, eða nánast allt sem kemur fram í þessari skýrslu frá 2009 er hið sama og hefur lítið breyst, þrátt fyrir að við höfum gengið í gegnum bankahrun, 

Frú forseti. Á meðan við vorum að ræða hér um birgðir, m.a. lyfjabirgðir og annað, þá birtist einmitt frétt í Finnlandi, eftir fréttamannafund ríkisstjórnarinnar um aukna hættu á kjarnorkuslysi, um það að allar joðbirgðir í landinu hefðu selst upp. Þetta er dæmi um að nágrannalönd okkar eru að fara í gegnum krísu þar sem birgðirnar hreinlega klárast á nokkrum klukkutímum. En mig langaði að ræða nokkur atriði í viðbót. Fjarskipti eru rétt nefnd í skýrslunni og eitt af því sem við þurfum að ræða og taka til skoðunar þegar kemur að krísuástandi, hvort sem það er af völdum náttúrunnar eða mannavöldum, er að við erum mjög háð þeim örfáu sæstrengjum sem hingað liggja. Þeir eru þrír í augnablikinu, ef ég man rétt, og ef þeir fara allir út í einu vegna einhverrar bilunar, árásar, jarðskjálfta á sjávarbotni, eldgoss eða hvers sem er, þá þurfum við að ræða hvernig við ætlum t.d. að forgangsraða fjarskiptum til útlanda. Í dag erum við í raun búin að losa okkur við flestallar gervihnattatengingar sem við höfum haft og erum þar af leiðandi í miklum vanda ef þetta gerist. Við þurfum að vera búin að ræða við framleiðendur og þá sem eru með gervihnattabúnað um hvort hægt sé að fá slíkan búnað hingað til lands hratt og auðveldlega ef eitthvað slíkt gerist. Við gleymum því líka allt of oft hvað getur raunverulega gerst. Við þurfum ekki annað en að líta til þess að á Reykjanesi varð eldgos og allt í einu vöknuðum við upp við að það getur gosið þar sem aðalflugvöllurinn okkar er staðsettur. Hvað ætlum við að gera ef Keflavíkurflugvöllur er úti í marga mánuði? Hvernig ætlum við að tryggja flutninga til og frá landinu? Mig langaði líka að ræða um viðbragðsaðila. Við erum með kerfi sem byggir mikið á sjálfboðaliðum og þurfum að hugsa um hvernig við tryggjum að þessir viðbragðsaðilar geti tekið þátt. Það kom t.d. mikið til umræðu í kringum bólusetningar að sjálfboðaliðar í björgunarsveitum og Rauða krossinum voru ekki í neinum forgangi þrátt fyrir að gegna mjög mikilvægu hlutverki. Við þurfum einnig að byggja upp samstarf við einkageirann og horfa til alls konar fyrirtækja sem geta leikið mikilvægt hlutverk og þurfum að byggja upp þetta samstarf áður en eitthvað gerist. Það sem gerðist hjá okkur í eldgosinu fyrir ári síðan má ekki endurtaka sig; allt í einu uppgötvuðu menn að gasgrímurnar sem til voru í landinu frá 1956 - hluti af Marshall-aðstoðinni og búnar að vera í gám hjá almannavörnum í 70 ár - virkuðu ekki mjög vel til notkunar upp við gosstöðvarnar og það þurfti að kaupa mikið af búnaði. Sama var með gasmæla þegar eldgosið var í Holuhrauni; menn uppgötvuðu að engir færanlegir gasmælar væru til. Í dag er sem betur fer búið að kaupa slatta af gasmælum, t.d. af sjálfboðaliðum, en Slysavarnafélagið Landsbjörg á nokkuð af mælum sem það keypti til að tryggja öryggi viðbragðsaðila. Við á Alþingi megum ekki bara segja hæstv. forsætisráðherra að gera eitthvað heldur þurfum við líka að taka þátt. Við þurfum að tryggja fjármagn sem þarf til að geta framkvæmt þessa hluti. Við þurfum líka að vera dugleg við að taka á móti lagabreytingum sem eru lagðar til. Við þurfum að hugsa svolítið út í hvort það sé eitthvað sem við getum sett í lög núna til að þurfa ekki að taka neyðarákvarðanir á krísutímum. Að lokum langar mig að segja: Við þurfum líka að æfa okkur. Þar koma skrifborðsæfingar og annað slíkt að gagni eins og við þekkjum úr hamförum. Þetta þurfum við að gera fyrir allar krísurnar. 

Frú forseti. Ég vil fyrst og fremst koma hér upp og þakka fyrir ágæta umræðu, mjög góða umræðu. Hv. þingmenn hafa tæpt á ýmsum atriðum sem þarf að skoða betur en fyrst og fremst dreg ég það út úr þessari umræðu að allir hv. þingmenn leggi áherslu á eftirfylgni. Auðvitað er hægt að ræða málið fram og til baka: Þetta hefði kannski átt að gera fyrr. Af hverju var þetta ekki búið? Af hverju er þetta svona en ekki hinsegin? En punkturinn er: Hér komu fram ábendingar í ástandsmatsskýrslu þjóðaröryggisráðs og við því var brugðist og ráðist í þessa vinnu. Ég ætla að ítreka það sem ég hef sagt áður, bæði í minni fyrri ræðu hér í dag en líka áður hér í þingsal: Það hefur sýnt sig að þetta ráð virkar. Það var rétt ákvörðun að setja það á laggirnar. Þetta er mikilvægur samráðsvettvangur, ekki bara ráðuneyta heldur aðila úti í samfélaginu og Alþingis Íslendinga. Þjóðaröryggisráð er eðli málsins samkvæmt ekki yfirskipað einstökum ráðuneytum. Það sem gerist næst er það að einstök ráðuneyti þurfa að standa sig í stykkinu og þau þurfa að skila niðurstöðum, þau þurfa að segja hvað þau ætli að gera. Ég hef nefnt það hér að samráðið sé hafið en við þurfum að sjá mál á þingmálaskrá. Við þurfum að sjá aðgerðir hjá einstökum ráðuneytum og þar kemur aftur til kasta þjóðaröryggisráðs því að við munum svo sannarlega fylgja þessu eftir og kalla einstaka ráðherra til fundar til þess að fá skýra sýn á það að verið sé að vinna samkvæmt skýrslunni. Auðvitað hafa margir hv. þingmenn heyrt þetta áður frá mér en það er auðvitað svo að stjórnskipan okkar er sú að ráðuneytin bera ábyrgð hvert á sínum málaflokki. Yfir þeim er enginn yfirmaður heldur er hver og einn ráðherra yfirmaður síns málaflokks. Stærsta verkefnið er alltaf að láta ráðuneytin vinna saman og vinna samkvæmt heildarstefnu. Það er m.a. hlutverk okkar í þjóðaröryggisráði að tryggja að ráðuneytin vinni samkvæmt samþykktri þjóðaröryggisstefnu Alþingis og að það sé ekki einfaldlega lagt í hendur hvers og eins ráðuneytis að sjá um það. Það er stóra verkefnið. Mér finnst við vera komin vel áleiðis með þessa skýrslu. Ég vil líka nefna að hv. þm. Oddný Harðardóttir átti frumkvæði að því að þessi skýrsla var sett á dagskrá þingsins. Ég veit hreinlega ekki hvort það hefur komið fram hér í dag en ég vil nota tækifærið og þakka henni fyrir það en hún situr í þjóðaröryggisráði. Ég held að það skipti töluvert miklu máli að við eigum þetta samtal, eins og við höfum gert um fleiri þætti sem heyra undir þjóðaröryggisráð hér á vettvangi Alþingis, að við séum ekki bara að ræða þetta í okkar lokaða hópi. Eðli máls samkvæmt eru mörg þau mál sem við ræðum trúnaðarmál sem við getum ekki farið með út, en þegar færi gefst þá eigum við að eiga þetta samtal hér á vettvangi Alþingis. Mér hefur fundist þetta mjög gagnleg umræða. Margar athugasemdir hafa komið inn. Ég hef skrifað það hjá mér, en ætla ekki að fara að telja það upp hvað hv. þingmenn hafa bent á að vanti, til að mynda hvað varðar flugvelli, að það megi kafa dýpra í matvælaframleiðslu, hvað varðar þætti sem eru ekki nefndir sérstaklega. Ég held þessu öllu til haga en okkar verkefni verður að tryggja eftirfylgnina og tryggja að ráðuneytin skili aðgerðaáætlunum í samræmi við tillögur skýrslunnar. Þar er forsætisráðuneytið ekki undanskilið. Á mér hvílir það verkefni að vinna að þessum gagnagrunni um rauntímaupplýsingar um birgðastöðu. Ég held að ég muni áfram þurfa að eiga samráð og ekki bara innan þjóðaröryggisráðs heldur líka við þingið um það hvernig við sjáum því best fyrir komið á endanum að halda utan um hann, bæði hafa umsjón með upplýsingunum og gögnunum en ekki síður ef til þess kemur að við þurfum að nýta þessar birgðir. Ég veit að við erum öll sammála um að við vonum að það gerist ekki en eins og síðasti ræðumaður sem talaði hér á undan mér, hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson, bendir á, erum við á þeim stað núna, eftir allt sem á hefur gengið, að við viljum byggja upp forvarnirnar. Við viljum vera tilbúin. Við vitum að það eiga eftir að koma fleiri vond veður. Við vitum að við eigum eftir að fá fleiri faraldra. Við vitum ekkert hvert stríðið í Evrópu leiðir okkur en það getur svo sannarlega versnað enn og virðist vera að versna með hverjum deginum sem líður. Okkar hlutverk hér er að tryggja að við séum sem best í stakk búin til að takast á við þetta. Þessi skýrsla er góður áfangi í því. Umræðan hér segir mér að við erum sammála um að leggja áherslu á þessi mál í framhaldinu.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um Vísinda- og nýsköpunarráð sem felur í sér heildarendurskoðun laga um vísinda- og tækniráð, nr. 2/2003. Eins og gefur að skilja hafa miklar breytingar orðið á málaflokki vísinda, tækniþróunar og nýsköpunar frá því að þau lög voru samþykkt en yfirstjórn málaflokksins og hlutverk ráðsins hafa staðið óbreytt. Á þessu tímabili hafa ítrekað komið fram ábendingar í erlendum og innlendum úttektum á íslenska vísinda- og nýsköpunarkerfinu um að endurskoðun sé nauðsynleg og breytinga þörf og voru raunar slíkar ábendingar þegar komnar fram þegar ég gegndi embætti mennta- og menningarmálaráðherra á árunum 2009–2013. Það var því svo að ég ákvað að skipa verkefnahóp til að rýna lagaumhverfið hér á Íslandi og bera saman við þau lönd sem við berum okkur saman við. Guðrún Nordal, prófessor og forstöðumaður Árnastofnunar og fyrrverandi formaður vísindanefndar til margra ára, veitti þessum hópi forstöðu. Verkefnið var sem sagt þetta, ekki bara að fara yfir stöðu vísinda- og nýsköpunarmála hérlendis heldur einnig reynslu annarra þjóða af margvíslegu fyrirkomulagi á yfirstjórn málaflokksins og reynslu af Vísinda- og tækniráði í alþjóðlegum samanburði. Þessari samantekt var skilað í ágúst 2020 og setti hópurinn þar fram tillögu um framtíðarfyrirkomulag yfirstjórnar vísinda-, tækni- og nýsköpunarmála. Þar kemur fram, þ.e. í þeirri samantekt, sem er aðgengileg á veraldarvefnum, að mörg samanburðarlönd hafa gert viðamiklar breytingar á stjórn vísinda- og nýsköpunarmála á síðustu árum til að bregðast við örum samfélagsbreytingum og vaxandi alþjóðlegri samkeppni. Rannsóknir sýna að samhengi er á milli öflugs vísinda-, háskóla- og nýsköpunarstarfs og samkeppnishæfni þjóðar og hafa því margar þjóðir sett þennan málaflokk í öndvegi. Eins og glöggir hv. þingmenn muna var þetta frumvarp áður lagt fram á 151. löggjafarþingi og gekk þá til allsherjar- og menntamálanefndar en var ekki útrætt. Ég mæli nú fyrir frumvarpinu í breyttri mynd, m.a. vegna fram kominna umsagna við það í þinglegri meðferð og samráðs forsætisráðuneytis og háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytis í kjölfar þeirra breytinga sem gerðar voru á skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands í byrjun ársins 2022. Sú skipan felur auðvitað í sér að lykilmálefni Vísinda- og tækniráðs eiga heima í sama ráðuneyti sem hefur það hlutverk að vera leiðandi í stefnumótun og stjórnsýslu á málefnasviðinu. Frú forseti. Markmið frumvarpsins er að efla vísindastarf, tækniþróun og nýsköpun hér á landi svo styrkja megi íslenskt þekkingarsamfélag og auka samkeppnishæfni íslensks efnahags og atvinnulífs með því að efla stefnumótun og auka samhæfingu á sviði vísinda, tækniþróunar og nýsköpunar. Veigamesta breytingin á núverandi fyrirkomulagi sem lögð er til er aðskilnaður ráðgefandi og stefnumótandi hlutverks ráðsins. Þannig verði annars vegar starfandi ráðherranefnd um vísindi og nýsköpun sem samræmi stefnu stjórnvalda og hins vegar sjálfstætt, faglegt Vísinda- og nýsköpunarráð sem verði ráðgefandi fyrir stjórnvöld. Þá er lagt til að innan þess ráðuneytis sem fer með málefni vísinda starfi sérfræðingar á sviði greiningar, mats og úttekta sem styðji starfsemi ráðherranefndar og styrki grunnstefnumótun. Þessi niðurstaða byggist á vandlegri skoðun verkefnahópsins sem ég nefndi hér í upphafi sem skoðaði þetta málefnasvið í samanburðarlöndunum og öðrum OECD-ríkjum. Í tillögu verkefnishópsins er vísað til skýrslu OECD um fyrirkomulag yfirstjórnar vísinda-, tækni- og nýsköpunarmála í 35 aðildarríkjum stofnunarinnar frá árinu 2018. Þar kemur margt áhugavert fram. Í fyrsta lagi að yfirgnæfandi meiri hluti landanna eða 31 af 35 hefur á að skipa einhvers konar vísinda-, tækni- eða nýsköpunarráði. Í öðru lagi eru nær öll ráðin ráðgefandi eða um 90% þeirra og 74% þeirra taka þátt í að þróa stefnumiðaða forgangsröðun. Um helmingur ráðanna stýrir svo mati á stefnunni og sama hlutfall hefur það hlutverk að samhæfa stefnu á sviðinu hjá ráðuneytum í ríkisstjórn og við hagaðila sem ekki eru hluti af hinu opinbera. Algengast er að í ráðum af þessu tagi sitji ráðherrar og fulltrúar háskóla, rannsóknastofnana og atvinnulífs. Í 12 löndum af 31 er forsætisráðherra eða þjóðarleiðtogi þátttakandi í stefnumótun á málefnasviðum vísinda, tækniþróunar og nýsköpunar, t.d. í Finnlandi, Svíþjóð, Slóveníu, Frakklandi, Ástralíu, Þýskalandi og Portúgal. Samkvæmt gildandi lögum á Vísinda- og tækniráð að vera stefnumótandi en hefur í raun fremur gegnt ráðgefandi hlutverki. Stefnumótandi hlutverk ráðsins hefur ekki samræmst vel íslenskri stjórnskipun og hefðum þar sem ráðherrar eru æðstu handhafar framkvæmdarvaldsins hver á sínu málefnasviði, eins og ég nefndi hér áðan í tengslum við neyðarbirgðir, og það er sú stjórnskipan sem við búum við. Ráðherrar eru þannig ekki lagalega bundnir af stefnu ráðsins, jafnvel þó að þeir sitji í ráðinu og samþykki stefnuna og því hefur á köflum borið á því að þær væntingar sem stefnan hefur gefið hafi ekki verið uppfylltar. Það er undir ráðherrunum sjálfum komið að hve miklu leyti þeir nýta sér þennan vettvang og fagþekkingu starfsnefnda þegar þeir móta stefnu í sínum málaflokkum. Fjármögnun verkefna eða forgangsröðun er enn fremur á könnu hvers ráðuneytis fyrir sig. Framgangur stefnunnar byggist fyrst og fremst á því hvort þeir ráðherrar sem bera ábyrgð á tilteknum verkum og fjármögnun þeirra sjái til þess að verkefnunum verði hrint í framkvæmd. Það er því afar mikilvægt að tryggja eignarhald ráðherranna á stefnunni við mótun hennar. Óskýrt hlutverk ráðsins hefur gert það að verkum að stefnan hefur á köflum vakið væntingar, eins og ég nefndi hér áðan, sem ekki alltaf hefur verið hægt að standa undir. Staðan hefur jafnvel haft vantraust í för með sér, einkum þegar einstök stefnumarkmið, svo sem aukin fjármögnun sjóðanna, nær ekki fram að ganga. Auðvitað er það svo að við búum við það að þurfa að takast á við hagsveiflur. Sjálf var ég einmitt mennta- og menningarmálaráðherra á árunum 2009–2013 með stefnu frá Vísinda- og tækniráði sem snerist um stórfellda aukningu og uppbyggingu á samkeppnissjóðum, sem ég var vissulega sammála, en eigi að síður bjó ég við þá stöðu að skera fremur niður í því ráðuneyti allan minn tíma þar, einfaldlega vegna þeirra aðstæðna sem hér urðu eftir hrun, þannig að eðli máls samkvæmt getur þetta skapað árekstra. Auðvitað sýndu þessu allir skilning en þarna þurfti að vega og meta hverju átti að forgangsraða í stefnu ráðherrans. Var það stefnan sem samþykkt var af Vísinda- og tækniráði? Var það undirstöðustarfsemi háskólastofnana á sama sviði? Hvar átti að grípa niður þegar niðurskurður var fyrir dyrum? Þarna erum við alltaf með þessa eðlilegu togstreitu, getum við sagt, og eðlilega, þegar ráðherrar og fagaðilar frá ýmsum stofnunum sitja við sama borð, þá gera þeir sem ekki eru handhafar framkvæmdarvaldsins þar þá kröfu að ráðherrarnir fylgi þeirri stefnu sem er samþykkt jafnvel þó að ytri aðstæður kunni að gera þeim það erfitt. Svo ég víki aftur að þessu frumvarpi vil ég nefna það að þegar lögin um Vísinda- og tækniráð voru sett þá var það mikilvægt markmið að efla tengsl stefnu um vísindi og nýsköpun við aðra stefnumótun ríkisstjórnarinnar, t.d. á sviði efnahags-, atvinnu- og menntamála. Í erlendum úttektum á ráðinu hefur verið bent á að pólitísk áhrif Vísinda- og tækniráðs á stefnu í efnahags- og atvinnumálum hafi verið fremur lítil þótt það hafi vissulega verið opinbert markmið laganna frá árinu 2003. Tillaga þessa frumvarps um tvískiptinguna, þ.e. tvískiptingu verksviðs Vísinda- og nýsköpunarráðs, tel ég vera ákveðið svar við þeim vanda sem hér hefur verið lýst, þ.e. ný lögbundin ráðherranefnd um vísindi og nýsköpun með skýrt hlutverk um samræmingu stefnu stjórnvalda annars vegar og hins vegar Vísinda- og nýsköpunarráð sem sinni ráðgefandi hlutverki sem byggist á traustum greiningum. Lagt er sömuleiðis til að ráðherranefndin gefi reglulega út framtíðarsýn í málefnum vísinda, nýsköpunar og tækni til 10 ára. Fordæmi um slíkt eru sótt til sambærilegs ráðs í Finnlandi og svipaðrar stefnu fyrir háskóla og vísindi í Noregi. Líkt og verið hefur gefi nefndin einnig út stefnu og aðgerðaáætlun með mælanlegum markmiðum til skemmri tíma og það höfum við vissulega gert og í minni tíð sem formaður Vísinda- og tækniráðs núna sem forsætisráðherra hef ég lagt á það áherslu að fá reglulega inn stöðu þeirra aðgerða sem samþykktar hafa verið og margar þeirra hafa gengið eftir. Þannig að ég tel að við höfum verið að ná ákveðnum árangri við að láta stefnuna koma til framkvæmda. Hér er svo lagt til að forsætisráðherra skipi Vísinda- og nýsköpunarráð að höfðu samráði við ráðherra sem fer með málefni vísinda og nýsköpunar til fjögurra ára í senn. Þar sitji níu fulltrúar með afburðaþekkingu og -reynslu, jafnt af innlendum vettvangi sem erlendum. Ráðið yrði fámennara en nú er og skipað til lengri tíma og ekki yrði það lengur tengt tilnefningum hagsmunaaðila eða einstakra stofnana heldur yrði tilnefningarnefnd falið að tilnefna fulltrúa í ráðið, meira um það síðar. Þá aðeins um kerfið í kring. Þá sjáum við fyrir okkur að ráðið yrði stutt af faglegu starfi sérfræðinga innan þess ráðuneytis sem fer með málefni vísinda og nýsköpunar, verði sjálfstæðara í störfum en núverandi ráð og frjálsara til breiðari upplýsingamiðlunar til þings og þjóðar og þar af leiðandi vonandi styrkara í sínu ráðgefandi hlutverki. Aðeins aftur að tilnefningarnefndinni, því að mikil áhersla er lögð á að ráðið verði vel skipað og eðli máls samkvæmt spyrja hv. þingmenn: Bíddu nú við, á nú forsætisráðherrann að skipa öll sem að þessu koma? Í núverandi kerfi er það þannig að forsætisráðherra skipar alla aðra fulltrúa en ráðherra í Vísinda- og tækniráð en gerir það samkvæmt tilnefningum annarra ráðherra og hagsmunaaðila. Vandinn við þetta fyrirkomulag er að það gerir forsætisráðherra á hverjum tíma, hver sem hún eða hann er, erfitt um vik að horfa á heildarsamsetningu ráðsins með tilliti til ólíkrar þekkingar og reynslu sem skapar ákveðna hættu á að stór hluti tilnefningaraðila leggi til aðila með svipaðan bakgrunn. Ég hef setið í þremur Vísinda- og tækniráðum og þar sitja raunar alveg afbragðssterkir einstaklingar, en þetta fyrirkomulag við skipan getur hins vegar leitt til ákveðins ójafnvægis sem snýr að þekkingu og reynslu þegar litið er til samsetningarinnar. Hugsunin á bak við þetta er að efla heildarhugsun við skipun ráðsins þannig að það sé ekki svo að margir tilnefni heldur að tilnefningarnefnd leggi fram tillögu til forsætisráðherra um skipan og þar verði fimm aðilar í tilnefningarnefndinni, tveir samkvæmt tilnefningu samstarfsnefndar háskólastigsins, einn samkvæmt tilnefningu fyrirtækja í atvinnurekstri, einn samkvæmt tilnefningu samtaka launafólks og einn án tilnefningar, og skal hann vera formaður. Þessi nefnd vinni í samráði við ráðuneyti, hagaðila, óski eftir hugmyndum, tillögum, ekki sem sagt tilnefningum heldur tillögum og hugmyndum, og á grundvelli samráðs geri hún tillögu að ráði með hliðsjón af samsetningu þannig að við sjáum fulltrúa með bæði fjölbreytta reynslu, þekkingu á vísindum, tækni og nýsköpun og opinberri stefnumótun bæði á innlendum og erlendum vettvangi. Ég man á sínum tíma, og þetta vil ég nefna hér bara sem dæmi um að mínu viti ágætlega heppnað fyrirkomulag, þegar við ákváðum að stofna gæðaráð háskóla einmitt á sama tíma og ég var mennta- og menningarmálaráðherra. Ég held að það hafi verið gríðarlega mikilvægt skref fyrir háskólastarf á Íslandi að stofna þetta gæðaráð og það var gert þannig að við sóttum erlenda aðila til að vinna gæðamat á háskólastofnunum á Íslandi. Mörg voru ekki sannfærð um að þetta yrði til góðs en þarna reyndum við að fá aðila með mjög fjölbreyttan bakgrunn, frá ólíkum löndum, með færni til að setja sig inn í háskólaumhverfi á Íslandi. Þetta var í raun og veru gert án þess að breyta lögum en hefur breytt gríðarlega miklu fyrir háskóla sem hafa verið að fá gæðaúttektir á sínu starfi sem byggjast á því að þeir geti bætt sig, að þeir geti gripið til úrbóta og skapað þetta mikilvæga samtal við erlenda sérfræðinga um hvernig við getum gert betur í háskólastarfi og hvaða leiðir eru til úrbóta. Þetta er dálítið sama hugsunin nema í því tilviki ákvað ég bara sjálf hverjir skyldu sitja í þessu gæðaráði, leitaði að sjálfsögðu samráðs við fjölda fólks sem vissi betur en ég hverjir væru bestir í þessu. Þarna erum við að reyna að breikka þennan grundvöll á bak við Vísinda- og nýsköpunarráð þannig að þarna sitji svona fjölbreyttur hópur. Svo vil ég nú segja að einu sinni reyndi ég að leggja þetta til líka hvað varðar stjórn Ríkisútvarpsins þar sem ég lagði það til að tilnefningarnefnd tilnefndi í stjórn Ríkisútvarpsins til að tryggja slíka breidd. Alþingi samþykkti það en því var snúið við og ákveðið að flokkarnir héldu áfram að tilnefna fólk í stjórn Ríkisútvarpsins, enda fannst fólki þetta orðið aðeins of róttækt hér í þingsal. Þarna byggði ég á norrænum fyrirmyndum og trúi því enn að þetta hafi verið góð hugmynd þó að þingið hafi snúið því við eftir kosningar og breytta skipan þingsins. En, frú forseti, nú er ég komin út fyrir efnið og ætla að snúa mér aftur að Vísinda- og nýsköpunarráði. Gert er ráð fyrir því í frumvarpinu að það fundi a.m.k. þrisvar á ári og haldi tvo fastafundi með ráðherranefnd um vísindi og nýsköpun, annan að vori í tengslum við fjárlagagerð og hinn að hausti þar sem stöðuskýrsla verði kynnt. Hlutverk ráðsins er að veita ráðherranefnd ráðgjöf um samræmingu stefnu stjórnvalda á sviði vísinda og nýsköpunar og vekja athygli á mikilvægum málum. Ráðið skal veita nefndinni endurgjöf með því að fjalla um stefnu stjórnvalda og setja fram rökstuddar tillögur að umbótum með tilvísun í alþjóðlega þróun á sviði vísinda, nýsköpunar og tækni. Ráðið skal stuðla að upplýstri og gagnrýnni umræðu um vísindi, tækni og nýsköpun, stöðu greinanna og mikilvægi þeirra fyrir íslenskt samfélag með skýrslum á opnum fundum. Þá er gert ráð fyrir að Vísinda- og nýsköpunarráð skili árlega skýrslu til forsætisráðherra og þess ráðherra sem fer með málefni vísinda þar sem fjallað verði um stöðu málaflokksins hér á landi í alþjóðlegu tilliti, um stefnumótun stjórnvalda, framfylgd stefnu og helstu samfélagslegar áskoranir. Ráðherra sem fer með málefni vísinda skal leggja skýrsluna fram á Alþingi þannig að hún verði grundvöllur víðtækrar umræðu, vonandi í fjölmiðlum og auki sýnileika málaflokksins því að staðreyndin er sú að þessi málaflokkur fær kannski ekki endilega mikið rými í opinberri umræðu á Íslandi, a.m.k. ekki hér á Alþingi. Við höfum hins vegar átt því láni að fagna að hér hefur verið mikil samstaða um fjárveitingar til þessa málaflokks, þ.e. þegar við höfum verið að auka þær. Það breytir því þó ekki að við þurfum stöðugt að vera að endurmeta þær ákvarðanir sem við höfum hingað til tekið og ég nefni bara sem dæmi að við höfum ákveðið að endurgreiða kostnað við rannsóknir og þróun hjá fyrirtækjum. Þetta hefur skipt miklu máli fyrir þessi fyrirtæki en það sem við höfum séð gerast er að þessi fjárveiting hefur aukist mjög mikið og mun meira en til að mynda fjárveitingar sem höfum lagt inn í samkeppnissjóðina. Þetta þarf Alþingi að ræða og velta því fyrir sér hvort hér sé eðlilegt jafnvægi á ferð eða hvort við viljum eitthvað aðeins stilla betur af fjárveitingar til málaflokksins, hvort undirstöðurnar eru nægilega sterkar á sama tíma og það má segja að fjárveitingar til afleiddra áhrifa hafi aukist. Ég ætla ekki að dæma um það. Ég veit að þetta er til sérstakrar skoðunar hjá háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, en þetta finnst mér eðlilegt að Alþingi ræði því þarna birtist auðvitað að stefna. Ég vil líka segja að við þurfum alltaf, þegar við ræðum þessi mál, annars vegar að horfa á það - og þar á meginþunginn í vísinda- og nýsköpunarstarfi að vera, meginþunginn á að liggja í því að efla vísindi, þekkingu og rannsóknir, algerlega án pólitískra afskipta. Þekking þekkingarinnar vegna, við viljum styrkja rannsóknirnar sem eru einfaldlega bestar. Við viljum að þær séu metnar af fagmönnum og við vitum, þó að við sjáum það kannski ekki endilega fyrir, að það mun skila samfélaginu mestum ábata þó að við stjórnmálamennirnir áttum okkur ekki endilega á því. En við erum með farveg og sá farvegur heitir markáætlun. Á síðasta kjörtímabili var ráðist í að skilgreina svokallaðar samfélagslegar áskoranir sem taka þurfti á innan vísindasamfélagsins. Hluti af því ferli var að efna til svokallaðs almenningssamráðs þar sem fólki gafst kostur á að segja hvað það teldi mikilvægast að stjórnvöld beindu kröftum sínum í þegar kæmi að fjárveitingum til vísinda og nýsköpunar. Þar komu loftslagsmálin fremst, síðan voru það heilbrigðisvísindi og heilbrigðistækni og að lokum tæknibreytingar, það sem við köllum gjarnan fjórðu iðnbyltinguna. Um þessar áskoranir snýst núna ný markáætlun. Við erum að eyrnamerkja ákveðna fjármuni í að styðja sérstaklega við rannsóknir á þessu sviði og ég sé fyrir mér að stjórnvöld muni, að fengnum ráðleggingum Vísinda- og nýsköpunarráðs, leggja línurnar fyrir markáætlanir framtíðar með þessum hætti. Áfram verður meginþunginn, ef ég fæ einhverju ráðið um það, í samkeppnissjóðunum þar sem gæðin eru í raun og veru eini mælikvarðinn en þarna gefst tækifæri til að leggja aukna vigt á samfélagslegar áskoranir. Persónulega tel ég það vera umhugsunarefni aftur fyrir þingið sem fer með fjárveitingavaldið að við sjáum þá tilhneigingu endurtaka sig og endurtaka sig í þau 15 ár sem ég hef verið hér að einstök ráðuneyti og ráðherrar stofna nýja sjóði til að styðja við góð og gild verkefni á tilteknum sviðum en aldrei tekst einhvern veginn að veita þessa fjármuni með einfaldari hætti í gegnum eina markáætlun þar sem stjórnvöld segja: Við leggjum línurnar um einhver fjögur, fimm málefni og síðan eru fjármunir veittir til þeirra málefna með mjög faglegum hætti. Við erum einhvern veginn alltaf að sjá nýja og nýja sjóði spretta upp samhliða. Þetta finnst mér líka vera umhugsunarefni þar sem við fáum ítrekað ábendingar frá erlendum aðilum um að einfalda styrkjakerfið okkar, að vera ekki með fjóra sjóði sem allir styrkja sömu hlutina. Kannski endurtekur sagan sig í þessu en þetta finnst mér alla vega þess virði að ræða. Hér er lagt til að nafn ráðsins verði Vísinda- og nýsköpunarráð fremur en Vísinda- og tækniráð. Er sú breyting lögð til í takt við breytta hugtakanotkun á undanförnum 20 árum þar sem hugtakið nýsköpun hefur víða komið í stað hugtaksins tækniþróun. Hugtakið nýsköpun er víðara en tækniþróun enda tekur það einnig til nýsköpunar sem ekki felur í sér þróun tækni; nýsköpun í þjónustu, nýsköpun á sviði lista, skapandi greina. Finnar gerðu sambærilega nafnbreytingu árið 2009 þannig að við erum aðeins að feta í þeirra fótspor nokkrum árum síðar. OECD hefur skilgreint nýsköpun sem innleiðingu nýrrar eða mjög endurbættrar vöru, þjónustu eða ferils, nýrrar aðferðar til markaðssetningar eða nýrrar skipulagsaðferðar í viðskiptaháttum, skipulagi á vinnustað eða ytri samskiptum. Ég fer nú að koma að lokum, frú forseti. Við endurskoðun laganna var haft víðtækt samráð við sérfræðinga og hagsmunaaðila. Efni frumvarpsins hefur þrívegis verið birt í samráðsgáttinni. Fyrst voru niðurstöður verkefnahópsins birtar haustið 2020, drög að frumvarpinu voru birt í mars 2021 og í ágúst síðastliðnum á nýjan leik. Gert er ráð fyrir að útgjöld muni aukast um u.þ.b. 20 millj. kr. á ári þar sem gert er ráð fyrir viðbótarsérfræðingi í háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneyti til að styðja betur við starf ráðherranefndar og Vísinda- og nýsköpunarráðs. Núverandi útgjöld eru um 18–22 millj. kr. á ári sem hafa fallið á þrjú ráðuneyti en nú er gert ráð fyrir 40 millj. kr. auk 3 millj. kr. stofnkostnaðar á fyrsta ári. Ekki er gert ráð fyrir viðbótarfjárveitingu en ég vil nú minna á það að útgjöld til rannsókna og nýsköpunar hafa aukist stórum á undanförnum árum og þessar 20 viðbótarmilljónir eru dropi í hafið hjá þeim milljörðum sem runnið hafa í þetta. Ég lít svo á að hægt sé að forgangsraða útgjöldum með þessum hætti þannig að við tryggjum faglegri og betri stefnumótun og tel að skilningur ríki um það á milli þessara ráðuneyta, þ.e. forsætisráðuneytis og háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytis. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins, frú forseti, og legg til að því verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar að lokinni þessari umræðu og til 2. umr. að þeirri meðferð lokinni.

Frú forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að leggja fram þetta mikilvæga frumvarp en það er löngu kominn tími til að endurskoða þetta gamla Vísinda- og tækniráð sem var því miður ekki að skila því af sér því sem vænst hafði verið til enda stórt ráð, margir hagaðilar og aðrir og kannski ekki auðvelt í 23 manna ráði að ná fram einni sýn. Við sjáum bara hvað er stundum erfitt að fá níu manns í nefndunum til að hlusta hér á þinginu. Þeir sem ég hef talað við úr nýsköpunarsamfélaginu, en þar þekki ég mjög marga, eru mjög ánægðir með breytingarnar og bera miklar vonir til þess að þær hafi góða hluti í för með sér. Þá er sérstaklega horft til þess að fólk sem er skipað í Vísinda- og nýsköpunarráð sé, eins og fjallað er um í frumvarpinu og greinargerðinni, með faglega og góða þekkingu en ekki skipað af því að það er tengt einhverjum hagsmunaaðila í réttum flokki eða hvað sem er stuðst við í ýmsum skipunum í nefndir og ráð. Það er mjög mikilvægt að við veitum ríkisstjórninni ráðleggingar í gegnum fagaðila en ekki einungis í gegnum pólitíska eða hagsmunaskipaða aðila. Því er þetta mjög mikilvægt skref og ég lýsi fullum stuðningi við það. Mig langaði samt að nefna nokkur atriði í þessu. Eitt varðar það að ég hefði viljað sjá þetta ráð funda oftar. Ég er ekki viss um að þrjú skipti á ári nægi til þess að ræða þær miklu breytingar sem eiga sér stað í heiminum. Jafnvel mætti hugsa svolítið um hvort þetta ráð gæti t.d. fundað a.m.k. einu sinni á ári með grasrótinni úr nýsköpunarsamfélaginu, það þyrfti ekki að vera á mjög formlegan hátt, vegna þess að það er mjög mikilvægt að einnig sé hlustað á raddir þeirra sem eru í nýsköpuninni og að þær séu með. Ég held það væri bara af hinu góða fyrir ráðið að hitta slíkt fólk. Mig langar líka að ræða hversu mikið við setjum í nýsköpun. Það er að mínu mati af hinu góða og mun skila sér í miklum tekjum til ríkisins í framtíðinni og samfélagsins alls. Þá er mikilvægt atriði, t.d. þegar við skipum í þetta ákveðna ráð, að mikið af þeim breytingum og nýsköpun sem munu eiga sér stað á næstunni verða á sviði loftslags- og orkumála. Þar væri mikilvægt að horfa til þess hvort einhver í nýsköpunarráðinu hafi til að mynda góða og mikla þekkingu á grænni nýsköpun. Síðan getum við sennilega talað lengi um samkeppnissjóðina og endurgreiðslurnar en það á kannski ekki við þetta ákveðna frumvarp. Það eru kostir og gallar við hvora leiðina fyrir sig og við þurfum að ræða á þinginu hvora leiðina við viljum fara. Að lokum held ég að við ættum að reyna að finna leið til að gera svona lagabreytingar auðveldari. Allt of oft er bara verið að skipta út Vísinda- og tækniráði fyrir Vísinda- og nýsköpunarráð í mörgum greinum. Svo sé ég að það er búið að leysa þetta með ráðherrana. Nú er ekki lengur talað um nýsköpunarráðherra heldur ráðherra sem fer með nýsköpun. Við þurfum að finna einhverja góða lausn á því. Annars er þetta hið besta mál sem ég vona að fari hratt og vel í gegnum þingið. Mig langar samt að hvetja til þess að allsherjar- og menntamálanefnd tali við atvinnuveganefnd, sem hefur mikið með nýsköpun að gera, og fái hennar álit á þessu. Við í atvinnuveganefnd getum gert það hratt og vel þannig að það tefji ekki málið. En ég held að mikilvægt sé að hafa í huga, eins og hæstv. forsætisráðherra talaði um, að þetta hefur áhrif á alla atvinnuvegi. Þetta hefur áhrif á svo margt sem snertir það sem atvinnuveganefnd gerir, þó svo að þetta hafi líka með vísindi að gera sem eru undir allsherjar- og menntamálanefnd, og því held ég að væri gott að þessar tvær nefndir töluðu saman um málið.

Frú forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna en þakka hv. þingmanni fyrir gott innlegg. Ég mun nefna það við formann hv. allsherjar- og menntamálanefndar að eiga einmitt þetta samráð við atvinnuveganefnd. Þetta er tvískipt mál. Það var auðvitað svo að í Vísinda- og tækniráði skipuðu fulltrúar atvinnuveganna fulltrúa vegna þess að ætlunin var að tengja nýsköpun og vísindi inn í alla atvinnuvegi. Við höfum auðvitað séð ótrúlegar breytingar eiga sér stað á undanförnum árum þar sem við sjáum hugverka- og þekkingariðnaðinn vaxa og þekkingu vaxa í hverjum einasta atvinnuvegi. Því höfum við verið að gera eitthvað rétt þótt alltaf sé hægt að gera betur. Ég held að það sé góð hugmynd að þetta verði borið undir hv. atvinnuveganefnd og fagna því sérstaklega að hv. þingmaður talaði um að við ættum að klára þetta mál sem fyrst. Ég er mjög fylgjandi því og vona að þetta verði afgreitt fyrir áramót.

Frú forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd fjórar ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar á sviði fjármálaþjónustu frá árunum 2021 og 2022 með breytingum á 9. viðauka EES-samningsins. Ég mun hér stuttlega gera grein fyrir efni þeirra efnisreglna sem hér eru felldar inn í samninginn með hverri ákvörðun fyrir sig. Í fyrsta lagi eru með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 53/2001 felldar inn í EES-samninginn reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins 2019/1156 frá 20. júní 2019 um að auðvelda dreifingu sjóða um sameiginlega fjárfestingu yfir landamæri og breytingar á nokkrum tengdum gerðum ásamt tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2019/1160 frá 20. júní 2019 um breytingu á tilteknum tilskipunum sem varða dreifingu sjóða um sameiginlega fjárfestingu yfir landamæri. Markmið þessara gerða er að auðvelda dreifingu sjóða yfir landamæri með því að draga úr tilteknum laga- og reglubundnum hindrunum. Á sama tíma er þó gætt að fjárfestavernd. Áformað er að innleiða gerðirnar með nýjum heildarlögum um sölu sjóða og um sameiginlega fjárfestingu yfir landamæri. Stefnt er að framlagningu frumvarps þess efnis á þessu löggjafarþingi. Gera þarf breytingar á lögum um verðbréfasjóði og lögum um rekstraraðila sérhæfðra sjóða. Einnig þarf að breyta lögum um evrópska áhættufjármagnssjóði og evrópska félagslega framtakssjóði við innleiðingu gerðanna. Næst er ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 54/2001. Með henni er felld inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2016/2341 frá 14. desember 2016 um starfsemi og eftirlit með stofnunum sem sjá um starfstengdan lífeyri. Um er að ræða endurútgáfu á eldri tilskipun um sama efni. Tilskipunin sem hér er felld inn í samninginn felur í sér nokkrar breytingar en henni er ætlað að tryggja góða stjórnunarhætti, upplýsingagjöf til sjóðfélaga og gagnsæi, auk öryggis starfstengda lífeyriskerfisins. Með þessu er stuðlað að auknum hreyfanleika launafólks innan EES-svæðisins. Innleiðing á þessari tilskipun kallar á breytingar á lögum nr. 78/2007, um starfstengda eftirlaunasjóði, eða ný lög í þeirra stað. Stefnt er að framlagningu frumvarps þess efnis á yfirstandandi löggjafarþingi. Engir starfstengdir lífeyrissjóðir eru starfandi hérlendis og óvíst hvort innleiðingin hafi einhver áhrif á stofnun slíkra sjóða. Næst er ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 385/2021, en með henni er tekin inn í samninginn reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins 2015/2365 frá 25. nóvember 2015 um gagnsæi í fjármögnunarviðskiptum með verðbréf og um endurnotkun og breytingu á tengdri reglugerð. Reglugerðin er almennt kölluð SFTR úr enska heitinu „Securities financing transactions regulation.“ SFTR felur í sér nýjar skyldur hvað varðar gagnsæi vegna fjármögnunarviðskipta. Einnig er felld inn í samninginn reglugerð framkvæmdastjórnarinnar sem varðar aðila sem njóta undanþágu. Henni er ætlað að viðhalda sama réttarástandi hvað varðar undanþágur aðila frá SFTR eftir útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu. Við upptöku á SFTR í EES-samninginn er þörf á efnislegum aðlögunum til að virða tveggja stoða kerfi EES-samningsins og veita Eftirlitsstofnun EFTA tiltekið hlutverk í stað Evrópsku verðbréfamarkaðseftirlitsstofnunarinnar. Þetta er allt í samræmi við það sem hefur verið gert í sams konar tilvikum á sviði fjármálaeftirlits. Gert er ráð fyrir að sett verði sérlög um gagnsæi í fjármögnunarviðskiptum til að veita reglugerðunum lagagildi hér á landi og fyrirhugað er að leggja fram frumvarp þess efnis á yfirstandandi löggjafarþingi. Að lokum skal nefnd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 146/2022 sem tekur inn í EES-samninginn framselda reglugerð framkvæmdastjórnarinnar 2002/27 frá 27. september 2001 um lækkun viðmiðunarmarka fyrir tilkynninguna um verulegar hreinar skortstöður í hlutabréfum. Varðar þetta félög þar sem hlutabréf hafa verið tekin til viðskipta á viðskiptavettvangi. Það þarf að veita reglugerðinni lagagildi með breytingu á lögum um skortsölu og skuldatryggingar. Fyrirhugað er að leggja fram frumvarp þess efnis á yfirstandandi löggjafarþingi. Upptaka framseldu reglugerðarinnar í íslenskan rétt mun auka upplýsingagjöf og gagnsæi vegna skortsalna í hlutabréfum sem tekin hafa verið til viðskipta á viðskiptavettvangi hér á landi. Frú forseti, haft var samráð við viðeigandi þingnefndir Alþingis vegna upptöku umræddra gerða í samninginn sem gerðu ekki athugasemdir við upptöku þeirra á þann hátt sem þingsályktunartillagan tilgreinir. Ekki er gert ráð fyrir að innleiðing gerðanna hafi veruleg áhrif á stjórnsýslu eða fjárhag ríkisins og ég legg því til hér, virðulegi forseti, við lok þessarar umræðu að tillögunni verði vísað til hæstv. utanríkismálanefndar.

Frú forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar, nr. 6/2002, frá 4. febrúar 2022 um breytingu á 2. viðauka við EES-samninginn. Ákvörðunin fellir inn í samninginn tvær tilskipanir á sviði tóbaksvarna, annars vegar tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins, 2014/40/ESB, sem kveður á um reglur um tóbaksvörur. Markmið hennar er m.a. að samræma lög og stjórnsýslufyrirmæli innan EES-svæðisins um innihaldsefni og losun tóbaksvara og skýrslugjöf. Hún kveður m.a. á um hámarkslosun tjöru, nikótíns og koltvísýrings úr vindlingum. Einnig fjallar hún um merkingu og umbúðir tóbaksvara, þar með talið viðvörunarmerkingar sem eiga að vera á tóbakspökkum. Með tilskipuninni eru jafnframt settar reglur um rekjanleika og öryggisþætti varðandi tóbaksvörur. Meðal nýmæla er að setning tóbaksvara með einkennandi bragði á markað verður takmörkuð. Jafnframt verður veitt heimild til að takmarka fjarsölu á tóbaksvörum yfir landamæri en EES-ríkjunum verður í sjálfsvald sett hvort hún sé nýtt. Þá er sett á skylda um að leggja fram tilkynningu um nýjar tóbaksvörur og tengdar vörur sem eiga að fara á markað. Hins vegar er felld inn í samninginn framseld tilskipun 2014/109/ESB sem er til fyllingar þeirri fyrrnefndu og varðar safn af myndaviðvörunum til nota á tóbaksvörur. Haft var samráð við viðeigandi þingnefndir Alþingis vegna upptöku tilskipunar 2014/40/ESB í EES-samninginn. Nefndirnar gerðu ekki athugasemdir við upptöku tilskipunarinnar á þann hátt sem þingsályktunartillagan tilgreinir. Þar sem framseld tilskipun 2014/109/ESB leiðir af hinni tilskipuninni krafðist hún ekki sérstaks samráðs við Alþingi. Virðulegur forseti. Upptaka fyrrgreindra gerða í EES-samninginn og innleiðing þeirra hér á landi kallar á lagabreytingar. Gerðirnar verða innleiddar með breytingu á lögum um tóbaksvarnir, nr. 6/2002, og verður frumvarp þar að lútandi lagt fram á þessu löggjafarþingi. Þá kallar innleiðingin einnig á reglugerðarbreytingar. Ég legg til, virðulegi forseti, að að aflokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til hæstv. utanríkismálanefndar.

Frú forseti. Samþjöppun í sjávarútvegi er mikil og fáir útgerðarrisar verða stöðugt ríkari og valdameiri í samfélaginu. Staðan veldur deilum og tilfinningu um að ekki sé rétt gefið við nýtingu auðlindarinnar og úthlutun takmarkaðra gæða. Það er aðkallandi að bæði forsvarsmenn útgerðarfyrirtækja og hið opinbera leiti leiða til sátta um rekstrarumhverfið í sjávarútvegi. Ósætti um fiskveiðiauðlindina er einkum vegna þess að fiskveiðistjórnarkerfið er lokað og nýliðun erfið. Kvótinn safnast á fárra hendur og veiðigjaldið er of lágt. Einfaldasta leiðin að mínu mati og okkar í Samfylkingunni til að opna kerfið og fá það gjald sem greinin er í raun tilbúin til að greiða fyrir tímabundna nýtingarsamninga er útboð á kvóta. Við í Samfylkingunni höfum talað fyrir því að greinin búi við þann ágæta fyrirsjáanleika að halda allt að 95% af úthlutuðum kvóta fyrra árs en 5% af úthlutuðum kvóta verði boðinn út á hverju ári og möguleiki gefinn á nýtingarsamningum til mislangs tíma. Útboð eru hin almenna regla og viðhöfð þegar ríkið úthlutar réttindum eða verkefnum til fyrirtækja, hvort sem úthluta á takmörkuðum gæðum líkt og losunarheimildum og tíðnisviði eða úthlutun stórframkvæmda og veitingu sérleyfa í samgöngum. Forréttindaúthlutun sem tíðkast í sjávarútvegi gengur gegn stefnu jafnaðarmanna. Í dag greiða útgerðirnar rúmar 17 kr. í veiðigjald fyrir kíló af þorski sem rennur í ríkissjóð en leiguverð er rúmar 400 kr. samkvæmt vef Fiskistofu um aflamarksviðskipti, útboði útgerðarmanna sín á milli. Þar gilda markaðslögmálin og krónurnar renna í vasa útgerðarmanna og þaðan í vasa erfingja þeirra líkt og stærsti hluti arðseminnar af nýtingu auðlindarinnar. Óréttlætið og ójöfnuðurinn viðhelst og erfist. Sáttin gæti auk þess verið fólgin í því að hluti veiðigjalds gengi til sveitarfélaga til atvinnuuppbyggingar. Forseti. Hvað sem gert verður í þessum efnum þarf að skýra lagagreinarnar í lögunum um stjórn fiskveiða um tengda aðila og raunveruleg yfirráð þannig að lögin vinni í raun gegn samþjöppun líkt og þeim var ætlað að gera. Samkvæmt nýjustu upplýsingum frá Skattinum hagnast flestir úr tekjuhæsta eina prósentinu hér á landi af auðlindum þjóðarinnar og allir þeir sem greiða meira en 300 millj. kr. í fjármagnstekjuskatt eru útgerðarmenn, nema einn. Skattur af fjármagnstekjum er 22% og ekkert útsvar rennur af þeim tekjum til sveitarfélaga. Þeir sem fá fjármagnstekjur greiða því lægri skatta en launamenn. Við Íslendingar höldum takmörkuðum gæðum hjá fáum útvöldum og komum okkur ekki saman um sanngjörn auðlindagjöld. Mikil samþjöppun hefur átt sér stað í sjávarútvegi á undanförnum áratugum. Tíu stærstu útgerðirnar fara með meira en helming kvótans og 20 stærstu meira en 70% kvótans. Ofan á þetta bætist svo eignarhald þessara útgerðarrisa í öðrum útgerðum. Fyrir rúmum 20 árum voru lagagreinar samþykktar til að vinna sérstaklega gegn samþjöppun aflahlutdeildar sem talin var skaðleg, ekki síst út af mikilvægi fiskveiða fyrir íslenskan þjóðarbúskap. Of sterk yfirráð fárra aðila yfir fiskveiðiauðlindinni þýddi meiri völd í þjóðfélaginu en heilbrigt gæti talist og of sterka stöðu gagnvart stjórnvöldum. Samþjöppun kæmi í veg fyrir samkeppni og hamlaði nauðsynlegri endurnýjun. Þá var bent á að samþjöppun gæti beinlínis unnið gegn þjóðarhag, sérstaklega ef viðkomandi stæði sig ekki í því að skapa sem mest verðmæti úr auðlindinni. Tilfærsla milli byggða myndi skaða sveitarfélög og tilfærsla milli útgerðarflokka gæti leitt til þess að minni útgerðir færu halloka. Á þessu öllu áttu lögin að taka. Lögin hafa ekki náð tilgangi sínum enda getur einn aðili nú átt hlutdeild í meira en helmingi kvótans sem árlega er úthlutað. Þessi túlkun á lögunum ýtir augljóslega undir samþjöppun og gengur þannig gegn anda þeirra. Það þarf að breyta lögunum og koma þannig í veg fyrir frekari samþjöppun eða núverandi túlkun á lögunum. Fyrirmynda og fordæma liggur beinast við að leita í þeirri þróun sem hefur átt sér stað á fjármálamarkaði um hvenær aðilar teljast tengdir og hvað felst í raunverulegum yfirráðum. Þar hefur þetta mark verið lækkað og sú staða viðurkennd sem aðilar eru í ef þeir hafa veruleg áhrif í félögum. Frumvarp sama efnis og þetta frumvarp sem við ræðum nú var áður lagt fram á 151. og 152. löggjafarþingi. Það er því lagt fram hér og fyrir því mælt í þriðja sinn. Frumvarpið miðar að því að hrinda í framkvæmd tillögum verkefnisstjórnar um bætt eftirlit með fiskveiðiauðlindinni sem verkefnisstjórnin skilaði til sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra 30. desember árið 2019. Verkefnisstjórninni var m.a. falið að bregðast við ábendingum í stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar um eftirlit Fiskistofu er varðar samþjöppun aflaheimilda. Sú sem hér stendur og er fyrsti flutningsmaður frumvarpsins átti sæti í stýrihópnum. Í kjölfar skýrslunnar birti sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra drög að frumvarpi í samráðsgátt stjórnvalda sem byggðist á niðurstöðum hennar. Frumvarp ráðherra hefur ekki verið lagt fram á Alþingi en frumvarp þetta sem við ræðum hér byggist að meginstefnu til á þeim drögum sem birtust í samráðsgátt. Þó er vikið frá efni draganna að nokkru leyti þar sem ósamræmis gætir á milli þeirra og niðurstaðna verkefnisstjórnarinnar. Þá eru lagðar til breytingar til samræmis við fyrirvara fyrsta flutningsmanns frumvarps þessa, þeirrar sem hér stendur. Frá því að reglur um hámarksaflahlutdeild voru fyrst lögfestar hefur orðið samþjöppun á aflahlutdeildum og fara nú, eins og áður sagði, tíu stærstu útgerðarfélög landsins með meira en helming aflahlutdeildar. Samhliða þeirri þróun hefur aðilum í sjávarútvegi fækkað ört. Í skilgreiningu laganna á hugtakinu tengdir aðilar er miðað við að aðilar séu tengdir eigi annar aðilinn beint eða óbeint meiri hluta hlutafjár eða stofnfjár í hinum aðilunum eða fari með meiri hluta atkvæðisréttar. Þannig getur einn aðili farið með hámark leyfilegrar aflahlutdeildar skv. 1. mgr. 13. gr. en þar að auki átt allt að 49,99% hlut í öðrum fyrirtækjum sem fara með aflahlutdeildir samkvæmt lögunum. Nýlegt dæmi um aukna samþjöppun í greininni eru kaup Síldarvinnslunnar í Neskaupstað á Vísi í Grindavík. Með því að samþykkja þetta frumvarp sem við ræðum nú mun skilgreiningin á hugtakinu tengdir aðilar breytast og umrædd kaup leiða til þess að samanlögð aflahlutdeild tengdra aðila færi yfir leyfilegt mark. Núgildandi skilgreining um að aðili þurfi að eiga meiri hluta hlutafjár til að teljast tengdur aðili er í ósamræmi við skilgreiningu raunverulegra eiganda samkvæmt lögum um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, nr. 140/2018. Samkvæmt þeim lögum telst m.a. til raunverulegra eigenda einstaklingur sem í raun á eða stjórnar lögaðila í gegnum beina eða óbeina eignaraðild að meira en 25% hlut í lögaðilanum, ræður yfir meira en 25% atkvæðisréttar eða telst á annan hátt hafa yfirráð yfir lögaðila. Munurinn á þessum tveimur lögum skýtur skökku við enda getur aðili talist raunverulegur eigandi lögaðila án þess að teljast tengdur aðili samkvæmt lögum um stjórn fiskveiða. Efni frumvarpsins er á þessa leið. Lagðar eru til breytingar á skilgreiningu hugtaksins tengdir aðilar í lögum um stjórn fiskveiða. Í 1. tölul. 4. mgr. 13. gr. gildandi laga er kveðið á um að aðilar séu tengdir þar sem annar aðilinn, einstaklingur eða lögaðili á beint eða óbeint meiri hluta hlutafjár eða stofnfjár í hinum aðilanum eða fer með meiri hluta atkvæðisréttar. Lagt er til að miðað verði við að aðilar teljist tengdir fari annar aðili með a.m.k. 25% hlutafjár, stofnfjár eða atkvæðisréttar í hinum. Þetta er til samræmis, eins og áður sagði, við lög um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, nr. 140/2018, og lög um skráningu raunverulegra eigenda, nr. 82/2019. Er því gert ráð fyrir að ef aðili telst raunverulegur eigandi annars teljist þeir tengdir aðilar í skilningi laganna. Í öðru lagi er lagt til að til tengdra aðila teljist lögaðilar sem stjórnað er af sömu einstaklingum og hjón, sambúðarfólk, börn þeirra og fósturbörn auk lögaðila í þeirra eigu. Í þriðja lagi er lögð til ítarlegri skilgreining á því hvað felst í raunverulegum yfirráðum en kveðið er á um í gildandi lögum um stjórn fiskveiða. Er lagt til að með raunverulegum yfirráðum sé átt við rétt sem skapast með samningum eða með einhverjum þeim hætti sem gerir aðila kleift að hafa afgerandi áhrif á félag með eignarhaldi eða rétti til að nota eignir félags, allar eða að hluta, eða með rétti til að hafa afgerandi áhrif á samsetningu, atkvæðagreiðslu eða ákvarðanir stofnanafélags. Að lokum er kveðið á um málsmeðferð Fiskistofu þegar samanlögð aflaheimild einstakra aðila og tengdra aðila er yfir 6% af heildarverðmæti allra tegunda sem sæta takmörkunum á leyfilegum heildarafla. Beri í þeim tilvikum að tilkynna til Fiskistofu hverja þá ráðstöfun sem leiði til hækkunar á aflahlutdeild áður en slík lögskipti koma til framkvæmda. Kemur ráðstöfunin ekki til framkvæmda fyrr en að loknum athugunum Fiskistofu á málinu. Það er lagt til að lögin öðlist gildi 1. júní 2023 en þeim aðilum sem fara umfram leyfilega aflahlutdeild samkvæmt frumvarpinu verður veittur frestur til loka fiskveiðiársins 2024/2025 til að gera þær ráðstafanir sem nauðsynlegar eru til að aflahlutdeild rúmist innan lögbundinna marka. Frú forseti. Þetta var efni frumvarpsins og markmið þess er að vinna gegn samþjöppun aflaheimilda í sjávarútvegi og stuðla að réttlætistilfinningu meðal þjóðarinnar þegar kemur að þessari mikilvægu auðlind og úthlutun á þeim takmörkuðu gæðum sem þar eru undir. Auk þeirra brýnu verkefna að vinna gegn samþjöppun aflaheimilda líkt og gera má með samþykkt þessa frumvarps, ásamt því að opna kerfið með reglulegum útboðum og sanngjörnu veiðigjaldi, þurfum við að fá áreiðanlegri upplýsingar um nýtingu auðlindarinnar en við fáum í dag og vinna gegn þeirri skipulögðu glæpastarfsemi sem felst í brottkasti og vigtarsvindli. Nauðsynlegt er að styrkja Fiskistofu með lagaheimildum og fjármunum til að sinna skyldum sínum. Við þurfum að vinna gegn ójafnvægi á milli þeirra sem stunda bæði veiðar og vinnslu og hinna sem stunda annaðhvort bara veiðar eða bara vinnslu. Fiskvinnslur sem treysta á fiskmarkaði horfa á eftir óunnum afla fara úr landi í stórum stíl og kalla eftir fleiri tonnum á fiskmarkaði. Minni fiskvinnslur úti um landið líða fyrir þetta ástand og þegar þær gefast upp tapast störf og þekking úr samfélögunum. Að lokum þetta, forseti. Jafnvel þó að talið sé að sjávarútvegurinn standi sig vel í að gera reksturinn grænni þarf meira til. Bæði ríki og sveitarfélög þurfa að koma að uppbyggingu innviða til að flýta fyrir þeirri nauðsynlegu þróun. Þetta á líka við um umhverfisvænni veiðarfæri. Að lokum legg ég til að frumvarpið gangi til hv. atvinnuveganefndar að lokinni þessari umræðu.

Frú forseti. Mig langar að vekja athygli á því í þessu frumvarpi sem hv. þingmaður var að mæla fyrir að það er látið í það skína í greinargerð þessa frumvarps að meginreglan sé sú að til að tengdir aðilar séu skilgreindir í lögum þá þurfi 25% eignarhlutur í lögaðilum að vera til staðar, þegar meginreglan samkvæmt íslenskum lögum er sú að það er meirihlutaeign sem skilgreinir tengda aðila. Þetta er í lögum um tekjuskatt eins og hv. þingmanni er væntanlega kunnugt um. Þetta er líka í lögum um hlutafélög þar sem gengið er út frá því að það sé meirihlutaeign sem tryggir yfirráð yfir félagi. Það er látið í það skína að íslenskur sjávarútvegur búi við eitthvert regluverk í þessum efnum sem er öðruvísi en gildir um aðrar atvinnugreinar. Það er ekki rétt. Meginreglan er sú að það er meirihlutaeign sem gildir, 50%. Í tilviki sjávarútvegsins, samkvæmt lögum um stjórn fiskveiða, þá er þetta meira að segja aðeins strangara þar sem hlutlægt mat Fiskistofu kemur til viðbótar við meirihlutaeignina. Þetta finnst mér vera gagnrýnisvert í greinargerð þessa frumvarps og mér er líka umhugað um hvort greinarhöfundar átti sig á samanburðinum á því að tengja saman lög um peningaþvætti og aðgerðir gegn hryðjuverkum við stjórn fiskveiða? Hvaða verndarhagsmunir eru þarna undir og telur hv. þingmaður þá vera sambærilega?

Frú forseti. Nú get ég svo sem lítið sagt um lesskilning hv. þingmanns en það er auðvitað hvergi gefið í skyn að þetta sé almenna reglan. Hins vegar er það dagljóst að í samfélaginu eru deilur um sjávarútveginn. Við horfum upp á að kvótinn og yfirráð yfir kvóta safnast á fárra hendur. Í kjölfarið safnast mikill auður á fárra hendur og útgerðarrisarnir hafa ruðningsáhrif í samfélaginu, því hefur jafnvel verið haldið fram að völd þeirra í gegnum auð og aðstæður séu það mikil að stjórnmálamenn kikni í hnjáliðum gagnvart kröfum þeirra. Í greinargerð frumvarpsins er vitnað í lög sem við höfum nýlega samþykkt um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka og í lög sem komu í kjölfarið um skráningu raunverulegra eigenda sem við samþykktum hér árið 2019. Það er vitnað í þetta til að skapa fyrirmynd fyrir tengda aðila þegar við úthlutum þessum takmörkuðu gæðum okkar vegna þess að í þeim lögum, sem voru samþykkt hér í ágætis sátt, er viðurkennt að ef þú átt 25% í fyrirtæki þá hefur þú sannarlega áhrif og mikilla hagsmuna að gæta. Þess vegna finnst mér og okkur sem flytjum þetta frumvarp skynsamlegt að miða við þau lög 

Frú forseti. Ég held að ástæða sé til að staldra aðeins við þetta atriði. Af hverju er eingöngu verið að horfa til laga um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka? Hvers eðlis eru þau lög? Markmið laganna, með því að skilgreina þessi 25%, er að kalla eftir upplýsingum frá fyrirtækjum um hverjir séu raunverulegir eigendur. Þetta er ákveðið eftirlit af því að reynt er að sporna gegn mjög alvarlegum brotum. Öðruvísi verndarhagsmunir eru þar undir en gildir um allt atvinnulífið í heild sinni eins og fram kemur í lögum um tekjuskatt, þar sem er 50% meirihlutaeign, eða í hlutafélagalögunum sjálfum þar sem aftur er meirihlutaeign. Því er engan veginn ljóst af hverju sjávarútvegur, einn atvinnugreina, eigi að búa við að vera spyrtur saman við annars konar verndarhagsmuni, í öðrum lögum en aðrar atvinnugreinar. Og fyrst sagt er að samþjöppun í sjávarútvegi sé svo alvarleg þá er líka forvitnilegt að vita hvort samþjöppun íslensks sjávarútvegs sé gagnrýnisverð út frá samanburði við aðrar atvinnugreinar á Íslandi? Er til að mynda minni samþjöppun á matvörumarkaði, sem er á neytendamarkaði? 98% af tekjum sjávarútvegsins eru vegna sölu erlendis þannig að hann er ekki á innlendum neytendamarkaði. Er ástæða til að hafa áhyggjur af samþjöppun einhvers staðar annars staðar í samfélaginu en einmitt í sjávarútvegi? Eða er samþjöppunin mikil í samanburði við önnur lönd? Hver er þessi samþjöppun?

Frú forseti. Það er beinlínis rangt hjá hv. þingmanni að eingöngu sé miðað við lög um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka og lög um skráningu raunverulegra eigenda í þessari greinargerð vegna þess að meginviðmiðið er skilgreining á tengdum aðilum á fjármálamarkaði. Þar eru þau viðmið sett vegna þess að það er talið skipta máli fyrir samfélagið að ekki séu miklar tengingar þar á milli. Fjármálafyrirtæki eru lykilstofnanir í samfélaginu, líkt og sjávarútvegsfyrirtækin eru úti um allt land. Markmiðið með þessu frumvarpi er að skilgreina hvað eru tengdir aðilar þannig að samþjöppunin verði ekki meiri en orðið er. Hún er mjög mikil. Við sjáum að stór útgerðarfyrirtæki eru tengd í gegnum stjórnarsetu, alls konar eignatengsl, fjölskyldutengsl o.s.frv. og samráð er haft um veiðar, vinnslu og sölu afurða. Það er beinlínis hættulegt fyrir samfélagið að leyfa slíka samþjöppun og ekki réttlátt. Það má vera að hægt sé að færa efnahagsleg og meira að segja umhverfisleg rök fyrir því að þetta sé gott. En samfélagslega er það ekki gott að vera með fáa útgerðarrisa sem hafa töglin og hagldirnar í samfélögum og hreðjatak á stjórnvöldum, leyfi ég mér að segja.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir framsögu á þessu mikilvæga máli. Eins og kom fram í máli hv. þingmanns er mjög sterk krafa í samfélaginu að þessar takmörkuðu auðlindir þjóðarinnar séu ekki í höndum kannski 20 einstaklinga sem eiga í raun, í gegnum alls konar flækjur, eignarhaldsfélög og annað, tæp 60–80% kvótans. Það er áhugavert að heyra að menn vilji berjast gegn því að raunverulegir eigendur séu skilgreindir sem 25%. Kannski er það vegna þess að þá myndu ansi mörg fyrirtæki ekki standast þær kröfur. Rétt eins og hv. þingmaður benti á virðist ekki mega hrófla við neinu í tengslum við sjávarútveginn. Stundum spyr maður sig hvort það sé vegna þess hversu mikið er um styrki frá þessum aðilum til ákveðinna flokka.

Virðulegur forseti. Ég flyt hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar (skerðing á lífeyri vegna búsetu). Auk mín eru flutningsmenn á frumvarpinu Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Í 1. gr. segir, með leyfi forseta: „Við 1. mgr. 17. gr. laganna bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Ekki skal takmarka réttindi samkvæmt lögum þessum vegna búsetu í öðru landi nema að því marki sem hlutaðeigandi nýtur fjárhagslegra réttinda vegna þeirrar búsetu.“ Í 2. gr. segir: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Frumvarp þetta var áður lagt fram á 151. og 152. löggjafarþingi, 71. mál, og er nú lagt fram með þeirri breytingu að orðalag 1. gr. hefur verið gert hlutlaust gagnvart ríkisfangi, samkvæmt ábendingum í umsögnum um málið á fyrri stigum. Þetta mál um búsetuskerðingar er eitt af ljótum málum þessarar ríkisstjórnar. Ríkisstjórnin tók á síðasta kjörtímabili upp þetta stórfurðulega mál og ákvað að hún væri búin að finna einhvern hóp sem ætti að hafa það verra en aðrir, hóp sem einhverra hluta vegna á ekki að njóta jafnréttis eða mannréttinda á við aðra í landinu. Það er eiginlega stórfurðulegt að það sé látið viðgangast að hægt sé að mismuna fólki svona gróflega á fjárhagslegan hátt, og, eins og mun koma fram í seinni ræðu minni, sem er það ömurlegasta í þessu öllu saman, á sama tíma og ríkisstjórnin setur þetta inn tekur hún aftur upp krónu á móti krónu skerðingu. Krónu á móti krónu skerðing er ein ljótasta skerðingin sem hefur verið sett á í almannatryggingakerfinu og allir flokkar hafa komið fram með það fyrir kosningar, ekki núverandi heldur síðustu kosningar, að taka á krónu á móti krónu skerðingu. Við vitum hvernig það fór, jú, hún fór niður í 65 aura á móti krónu en það er þó skömminni skárra en króna á móti krónu. Réttur almennings til almannatrygginga á Íslandi er skertur hafi hinn tryggði verið búsettur erlendis á milli 16 og 67 ára aldurs. Fjöldi fólks líður því skerðingar á lífeyri sínum vegna búsetu erlendis. Þessar skerðingar eru í dag framkvæmdar óháð því hvort fólk á rétt á greiðslum frá erlendu ríki vegna búsetu sinnar. Undanfarin ár hafa verið miklar deilur milli stjórnvalda og lífeyrisþega vegna búsetuskerðingar. Sú aðferð sem Tryggingastofnun hefur beitt við ákvörðun búsetuhlutfalls var borin undir umboðsmann Alþingis og taldi hann að aðferðin væri ólögleg. Spáið í það. Í áraraðir gekk Tryggingastofnun í það að beita ólöglegum búsetuskerðingum og við vitum líka að niðurstaðan um endurgreiðsluna var gerð á þann hátt að það á ekki að endurgreiða 13 ár heldur eingöngu 4 ár sem sýnir að það er erfitt að sækja réttlæti, hvað þá fyrir þá verst settu. Að auki komst Hæstiréttur Íslands að þeirri niðurstöðu 6. apríl 2022, í máli nr. 52/2021, að óheimilt hafi verið að skerða sérstaka framfærsluaðstoð þar sem ákvæði í reglugerð ráðherra skorti lagastoð. Þetta sýnir okkur svart á hvítu hversu einbeittur brotaviljinn er gagnvart þessum hópi. Maður á að spyrja sig: Hvers vegna í ósköpunum er ríkisstjórnin svona ofboðslega ákveðin í því að ekki bara brjóta á þessu fólki heldur brjóta lög á þessu fólki? Hugsið ykkur óskammfeilnina - þegar þetta kemst upp og búið er að sanna að brot hafi átt sér stað þá hvarflaði það ekki að þeim í eina mínútu að endurgreiða brotin að fullu. Nei, þeir ætla bara að nota fjögurra ára fyrningartímann. Ég veit varla hvernig á að lýsa svoleiðis aðferðum. Eftir mikla baráttu eldri borgara samþykkti Alþingi í vor lög um félagslegan viðbótarstuðning við aldraða. Þau lög veita öldruðum rétt á framfærslustuðningi sem nemur allt að 90% af fjárhæð fulls ellilífeyris. Þessi viðbótarstuðningur er ætlaður þeim sem vegna búsetu sinnar erlendis eiga ekki rétt á fullum ellilífeyri. Þrátt fyrir að stuðningurinn veiti kærkomna aðstoð eru skilyrðin fyrir aðstoðinni ströng. Þar er til að mynda aftur komið á krónu á móti krónu skerðingu. Vegna baráttu lífeyrisþega gegn stjórnvöldum er nú búið að leiðrétta hlut margra sem liðu ólöglegar skerðingar árum saman. Eftir stendur þó að í fjölmörgum tilvikum viðgangast umfangsmiklar skerðingar á lífeyri almannatrygginga vegna búsetu lífeyrisþega erlendis. Auk þess fá ellilífeyrisþegar sem fá greiddan viðbótarstuðning aðeins 90% af réttindum sínum. Til þess að réttlætið nái fram að ganga þarf að breyta lögunum. Í 1. mgr. 17. gr. laga um almannatryggingar er kveðið á um hvaða áhrif búseta lífeyrisþega hafi á rétt hans til ellilífeyris. Í öðrum réttindaflokkum laganna er vísað í þær reglur sem koma fram í 17. gr. og er því miðað við sömu reglur til að reikna út örorkulífeyri, aldurstengdra örorkuuppbót og tekjutryggingu. Sú reikniregla sem kemur fram í 1. mgr. 17. gr. laganna leggur til grundvallar að full réttindi til ellilífeyris ávinnist með búsetu hér á landi í a.m.k. 40 almanaksár frá 16 ára til 67 ára aldurs. Hafi viðkomandi búið hér á landi skemur en 40 ár á umræddu tímabili skerðast réttindi hans hlutfallslega í samræmi við það. Þessar búsetuskerðingar eru framkvæmdar óháð því hvort búseta viðkomandi erlendis veiti honum sams konar fjárhagsleg réttindi. Í 68. gr. laga um almannatryggingar er fjallað um að heimilt sé að semja á milli ríkja um hvernig skuli ákvarða réttindi fólks út frá búsetutíma. Ísland hefur gert slíka samninga við nokkur ríki og á milli EES-ríkjanna gildir sérstakur samningur sem kveður á um að réttindi glatist ekki við flutning til annars EES-ríkis. Eftir stendur að fjöldi ríkja hefur ekki gert slíka samninga við Ísland. Sem dæmi getur það skert rétt til örorku ef viðkomandi hefur verið búsettur í Bandaríkjunum um árabil, þó svo að viðkomandi hafi fyrst verið metinn öryrki eftir að hafa flust aftur til Íslands. Í slíku tilviki á viðkomandi engan rétt á sambærilegum greiðslum erlendis frá og þeim sem hann missir. Þetta er ekkert annað en mismunun á grundvelli búsetu og fer á svig við jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Það er eitt að lífeyrir skerðist vegna lífeyrisgreiðslna erlendis frá, en þegar lífeyrir er skertur vegna þess eins að einstaklingur hefur um tíma verið búsettur í öðru landi þá er það ekkert nema mismunun. Til að koma í veg fyrir slíka mismunun er lagt til að einungis verði heimilt að skerða réttindi almannatrygginga vegna búsetu þegar ljóst liggur fyrir að viðkomandi eigi rétt á og njóti sambærilegra réttinda erlendis frá vegna búsetu þar. Þannig yrði komið í veg fyrir grimmilegar búsetuskerðingar gagnvart öryrkjum og ellilífeyrisþegar áður búsettir erlendis fengju 100% réttinda sinna en ekki 90%. Við eigum að spyrja okkur að því hvers vegna í ósköpunum þessi hópur á að fá 90%. Við getum líka sagt að 90% af lægstu ellilífeyrisgreiðslum var gífurleg réttarbót í sjálfu sér en það hefði verið fullkomin réttarbót ef þær hefðu verið 100%. Að hafa það 90% er óskiljanlegt vegna þess að áður en þessi lög komu þá fékk fólk eiginlega engin réttindi, kannski 70.000–80.000 kr. á mánuði til að lifa. Við fáum þó alla vega núna rétt um 200.000 kr. Hver er tilbúinn til að lifa á rétt um 200.000 kr. á mánuði og vera í þeirri aðstöðu að ef króna fæst annars staðar skerðist hún að fullu og skilar engu - núll? Þetta eru skattar og skerðingar upp á 100% og það er ömurlegt til þess að vita að við séum með ríkisstjórn sem telur þörf á því að skerða svona gífurlega mikið. Látum vera ef bætur almannatrygginga væru skertar ef viðkomandi væri kominn upp í einhver meðallágmarkslaun, kannski væri þá erfiðara að mótmæla skerðingu. En þegar verið að skerða ekki bara fátækt heldur sárafátækt krónu á móti krónu, þá er eitthvað að. Þá er þetta eitthvert fjárhagslegt ofbeldi, eitthvað undarlegt í sálartetri þeirra sem geta stutt við þetta vegna þess að þetta stenst enga skoðun, stenst ekki mannréttindi og ég efast um að það standist stjórnarskrá að setja fólk í þá aðstöðu að eiga ekki möguleika á að bjarga sér, og á sama tíma og þetta er í gangi erum við með kerfi með ýmsum frítekjumörkum sem duga oft ekki til vegna þess að sérstaka uppbótin er strax skert, króna á móti krónu. Við erum líka með þannig kerfi að ríkisstjórnin segir stolt: Við erum með frítekjumörk í atvinnutekjum, lífeyrissjóði og fjármagnstekjum. Hvernig fara þeir að því að misnota þessi frítekjumörk? Jú, með því að búa þau til og hækka síðan ekki neitt, láta þau vera óbreytt. Þetta er nákvæmlega sama aðferð og þeir hafa beitt gagnvart persónuafslætti. Árið 1988 var ellilífeyrir skattfrjáls og fólk átti 30% upp í lífeyrissjóð. Ef við heimfærum þetta upp á daginn í dag þá væru þetta nærri 400.000 kr. skattleysismörk. En hver eru skattleysismörkin? Ekki nema rétt rúm 160.000–170.000 kr. Fólk sem áður borgaði ekki skatta er að borga 50.000–60.000 kr. á mánuði í skatt. Þetta er peningur sem fólki veitir svo sannarlega ekki af og myndi kannski draga það úr sárafátækt upp í fátækt. Ég vona heitt og innilega að þetta frumvarp fái núna að fara í gegn og að við sjáum til þess að taka ekki einn hóp út og mismuna honum. Ég mun ekki trúa því að óreyndu að ríkisstjórnin muni láta á það reyna, eftir að hafa brotið lög á þessu fólki sem Hæstiréttur hefur staðfest, að borga ekki að fullu til baka með vöxtum það sem hún skuldar. Þetta er verst setta fólkið. Það hlýtur að vera lágmarkskrafa að verst setta fólkið á Íslandi fái réttlæti. Þetta kostar enga rosalega peninga og þar af leiðandi ætti það að vera auðvelt mál fyrir ríkisstjórnina að hysja einu sinni upp um sig buxurnar, bretta upp ermarnar og hætta að klekkja á fólki sem getur ekki varið sig. Þetta fólk á enga möguleika á að verjast því fjárhagslega ofbeldi sem það er beitt. Það er löngu tímabært að ríkisstjórnin taki á þessu máli, en það er borin von og vonandi að líftími þessarar ríkisstjórnar líði þá undir lok og það komi ríkisstjórn sem sýnir réttlæti og tekur á þessum málum. Þetta mál fer til velferðarnefndar og þar mun ég fylgja því eftir.

Forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir framsöguna með þessu frumvarpi. Ég er ekki sérfræðingur á þessu sviði en mér finnst mjög áhugavert að fræðast um þetta, hvernig skerðingarnar og framkvæmd þeirra virkar, um það sem er gott og slæmt og það sem reynt er að laga. Mér þætti áhugavert að vita hvort hv. þingmaður myndi telja það góða lausn eða ekki að gera fleiri samninga við önnur ríki? Myndi það hjálpa okkur til lengdar eða viljum við nálgast þetta á annan hátt? Eru samningar góðir milli þessara EES-ríkja?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þetta er svolítið flókið mál vegna þess að einstaklingur gæti hafa unnið í öðru landi og átt einhvern rétt. En spurningin snýst um að ná þessum rétti, hvort hann fæst. Þetta er flókið mál að mörgu leyti vegna þess að Tryggingastofnun gerir kröfu um að fólk sæki þennan rétt sjálft, en við erum að tala um veikt og gamalt fólk og svo eru sumir sem eiga bara engan rétt. Tvítugur einstaklingur sem býr erlendis með foreldrum sínum og er kannski öryrki, hann er skráður erlendis og getur lent í þessu. Kerfið er þannig, og við eigum og okkur ber skylda að sjá fólki fyrir lágmarksframfærslu þannig að það geti lifað. Við værum í allt annarri stöðu ef því væri þannig háttað. Ef framfærsla kemur til þá á hún ekki að skerða frekar en t.d. lífeyrissjóðurinn. Þá hefði ellilífeyrisþeginn kannski 25% frítekjumark í lífeyrissjóðnum. Þetta snýst um að nota sama kerfi en ekki skerða alltaf krónu á móti krónu, það er svo ósanngjarnt. Til hvers í ósköpunum ætti einstaklingur að ná í þennan rétt sinn sinn ef hann veit að það skilar engu. Það er miklu betra að það sé hvati fyrir hann að biðja um réttinn og finna hann, að það sé einhver hagur af því. Ef það er enginn hagur þá veit ég ekki af hverju hann ætti að standa í því.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir svar sitt. Það er áhugavert að skoða þetta í þessu samhengi. Mér þætti líka forvitnilegt að vita hvers vegna hv. þingmaður telur að réttindin séu 90% en ekki 100%. Hvað er verið að reyna að gera með því? Það er áhugavert að velta fyrir sér hvers vegna þetta er gert vegna þess að stundum skilur maður ekki ástæðuna fyrir svona lítilli skerðingu, eins og annars væri mögulega meiri undirliggjandi hvati til að búa erlendis, eða hvað? Hvers vegna telur hv. þingmaður að þetta hafi verið ákveðið en ekki 100% réttindi?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég skal alveg viðurkenna að þegar þetta kom upp á sínum tíma - þá vorum við að vinna í velferðarnefnd - þá trúði ég ekki mínum eigin augum þegar ég sá frumvarpið og hvers vegna í ósköpunum þeir hefðu sett þetta inn. Þetta var gert á síðustu metrunum og ég fór að skoða málið. Ef ég man rétt þá barst athugasemd frá ASÍ, held ég, alla vega frá verkalýðshreyfingunni þar sem beðið var um að hlutfallið færi ekki upp í 100%. Ég man ekki hver ástæðan var en ef hún var einhver þá var hún bara fáránleg. Í fyrsta lagi: Ef þú ert að hjálpa fólki þá ertu að búa eitthvað til. Lágmarksellilífeyrir er ekkert svakaleg upphæð heldur eitthvað sem þú tórir á, við vitum það. En að detta í hug að lækka þetta um 10% af engri ástæðu annarri en þeirri að það þurfi að refsa þessu fólki sem bjó erlendis og það sé einhvern veginn öðruvísi - ég gat aldrei fengið rökstuðning fyrir því. Það gerði mig foxillan að einhver gæti gert þetta, og þegar þeir settu síðan krónu á móti krónu skerðinguna inn í þetta líka þá hugsaði ég með mér: Gott og vel, við fórum eitt skref áfram en þeir tóku þrjú skref aftur á bak. Þetta eina skref áfram var að lækka krónu á móti krónu skerðingu niður í 65 aura á móti krónu, en þá sáu þeir allt í einu að þarna gætu þeir skellt á krónu á móti krónu og haft þetta 90%, einungis af því að þeir gátu það. Það held ég að hafi verið niðurstaðan.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir að leggja fram þetta frumvarp sem er enn einn plásturinn á kerfi sem er kolvitlaust frá upphafi, en mikilvægur plástur samt sem áður. Það er dálítið merkilegt með mörg okkar kerfi að við höfum ekki enn uppgötvað að hlutirnir hafa breyst svolítið frá því að ég var fimm ára gamall og fór í fyrsta skipti til útlanda, og fór svo ekki aftur í einhver fimm ár þar á eftir. Heimurinn er aðeins opnari en hann var og við getum valið að búa nokkurn veginn hvar sem er í heiminum. Það er mjög skrýtið að þegar við gerum það töpum við alls konar réttindum. Ég er sjálfur með mál í vinnslu sem kemur hingað eftir einhverja daga. Málið snýst um að þeir sem fá meðlag og eru búsettir erlendis fá það ekki greitt í gegnum Tryggingastofnun. Hvers vegna? Jú, það var bara ákveðið að gera það ekki. Ástæðurnar, eins og hv. þingmaður benti á varðandi þessi 90 og 100%, eru ekkert alltaf á hreinu. Þetta er svona, af því bara. Mér var kennt sem krakka að það væri bannað að segja af því bara og ég held að við ættum að hafa þá reglu í tryggingakerfinu að það mætti ekki vera neitt af því bara heldur yrðu að vera góð og gild rök að baki. Einnig er það þó líka þannig að fólk sem hefur verið búsett erlendis í einhvern tíma, rétt eins og ég sjálfur, hefur einhvers staðar unnið sér inn réttindi. Mér skilst ég fái 150 kr. sænskar á mánuði í ellilífeyri þegar ég verð eldri vegna þess að ég er borgaði í tryggingakerfið þar í eitt ár. Ég hins vegar borgaði líka í tryggingakerfið í Bandaríkjunum, „social security“, eins og það heitir með leyfi forseta, en þar var ég ekki í nógu mörg ár til að það borgi mér nokkuð út. Þetta þýðir að ég sit kannski uppi með að þegar ég ákveð að þiggja ellilaun verð ég ekki kominn með einhver 40 ár eins og miðað er við. Kannski verða 157 kr. sænskar dregnar frá mér. Við þurfum nefnilega að hugsa um að kerfið þarf að taka á breyttum heimi. Það sem ég fæ frá einu eða öðru landi, frá Íslandi o.s.frv., ætti ekki að vera skert af þeirri ástæðu að enginn samningur við það sé til. Við þurfum einmitt að fara að skoða hvar samningar, eða skortur á þeim, eru til staðar. Við höfðum kannski ekki miklar áhyggjur af því í gamla daga en núna er það þannig að fólk vinnur og býr úti um allan heim. Ef ég, eftir að ég byrja að þiggja ellilaun, ákveð að ég vilji eyða tímanum í sólinni á Spáni frekar en kuldanum á Íslandi þarf ég að geta gert það án þess að tapa einhverjum réttindum og það er óendanlega mikið af svona vitleysu í kerfinu. Ein vitleysan sem ég nefni mjög oft er sú að ef ég flyt t.d. frá Íslandi til Spánar, undir EES, þá flyst sjúkratryggingin mín milli þessara tveggja landa. Ef mér dettur hins vegar í hug að flytja til Bandaríkjanna þá fer ég til Hagstofunnar og tilkynni það. Degi síðar uppgötva ég kannski að Ameríka er ekkert frábær og fer í annað sinn niður á Hagstofu og segist ætla að flytja lögheimili mitt aftur til Íslands. Þá er ég allt í einu ekki heilbrigðistryggður í sex mánuði af því ég bjó í einn dag erlendis fyrir utan EES. Þetta kerfi gengur náttúrulega alls ekki upp. Við höfum verið að vinna í þessu með öðrum flokkum og munum leggja fram frumvarp síðar í haust þar sem tekið er á mörgu því sem Íslendingar búsettir erlendis lenda í. Kerfið okkar er einfaldlega svo gamalt og úrelt að það heldur að allir Íslendingar búi á Íslandi og muni alltaf gera, muni einungis hafa tekjur á Íslandi og alls ekki flatmaga í sólinni á Tenerife nema kannski í viku áður en flogið er til baka. En svona er þetta og þess vegna er mikilvægt að við förum í gegnum þessi kerfi, bæði í almannatryggingakerfið og sjúkratryggingakerfið, og komum þeim til 21. aldar - þótt það sé ekki nema einungis til þess að við skiljum að 21. öldin er komin og hlutirnir eru ekki eins og þeir voru þegar ég var fimm ára gamall.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir ræðuna. Það er nefnilega eitt sem við gleymdum í allri umræðunni. Einstaklingur sem flytur til útlanda, búinn að vera í námi á Íslandi til kannski 25 ára aldurs, ákveður að fara í framhaldsnám erlendis og vera þar til kannski 35 ára aldurs áður en hann kemur heim, hann nær ekki 40 ára búsetu. Honum er refsað. Hugsa sér vanmáttinn í kerfinu, að við skulum geta verið með svona kerfi. Hitt er líka, eins og hefur oft komið fram, að ef einstaklingur í almannatryggingakerfinu ákveður að fara utan, til dæmis öryrki, og er búsettur erlendis þá missir hann öll önnur réttindi fyrir utan grunnréttindi. Almannatryggingakerfið er byggt upp sem refsikerfi. Ef viðkomandi einstaklingur er inni í þessu kerfi er hann orðinn hálfgerður glæpamaður og það þarf að refsa honum ef hann skyldi nú einhvers staðar fá eitthvað aukalega. Þess vegna hef ég kallað þetta keðjuverkandi skerðingarkerfi. Ég spyr hv. þingmann að því hvort hann sé ekki sammála mér um að það einfaldasta sem við gætum gert væri að núllstilla almannatryggingakerfið og einfalda það. Við eigum að geta gert það svo einfalt að hvert einasta mannsbarn skilji það og tekið út allar þessar skerðingar þannig að við skerðum ekki fyrr en viðkomandi er kannski kominn upp í meðallaun eða miðgildi lágmarkslauna viðkomandi stéttar.

Frú forseti. Ég er hjartanlega sammála. Það þarf að núllstilla kerfið og hætta að byggja það upp þannig að það haldi að allir séu glæpamenn. Þetta er rétt eins og þegar einhverjum dettur í hug að verða ástfanginn af útlendingi, þá reiknar kerfið með því að það hljóti að vera plat. Forsendan er ekki að ástin sé grunnurinn heldur að svindlið sé til staðar. Sama gildir um þetta kerfi sem við ræðum, miðað er við að einhver muni örugglega reyna að svindla á kerfinu og þess vegna þarf að takmarka allt, alls staðar. Það er miklu auðveldara að hafa kerfi sem er bara hreint, beint og skerðingarlaust og gert þannig að þetta sé réttur sem þú hefur áunnið þér og þurfir ekki að hafa áhyggjur af því að fá eitthvað annars staðar frá eða að þú fáir skerðingar fyrir það að reyna að vinna. Við eigum að vera með vinnuhvetjandi kerfi fyrir t.d. öryrkja en ekki vinnuskerðingarkerfi. Ég er því hjartanlega sammála hv. þingmanni um að við þurfum að einfalda kerfið, afnema skerðingar og gera hlutina miklu skilvirkari.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Ég er innilega sammála, enda hef ég alltaf sagt að það heimskulegasta sem okkur hefur tekist að gera á Íslandi er að banna fólki að vinna eða setja hömlur á vinnugetu. Einstaklingur sem fer að vinna, hvort sem hann er ellilífeyrisþegi eða öryrki, borgar skatt og bætir líf sitt og aðstöðu. Og að við skulum geta sagt: Nei, þú mátt bara vinna fyrir 200.000 kr. vegna þess að þú ert ellilífeyrisþegi. Hver eru síðan rökin fyrir því að þú megir bara vinna fyrir 109.500 kr. af því að þú ert öryrki og hafir bara 25.000 kr. frítekjumark á lífeyrissjóðsgreiðslur? Þú mátt hafa 90.000 kr. frítekjumark á fjármagnstekjur ef þú ert öryrki en 300.000 kr. sem ellilífeyrisþegi. Ég hef engin rök séð fyrir svona vitleysu en samt er þetta staðreynd. Í allri þessari óðaverðbólgu sem við höfum núna þá held ég að við hljótum að vera eina þjóðin í heiminum, nema kannski í Tyrkland eða annars staðar, sem gæti dottið eitthvað svoleiðis í hug. Við erum með fjármagnstekjur sem við sköttum og sumir eru í mínus. Við látum það ekki duga heldur skerðum þær líka allt upp undir 80–90%. Svo erum við með vexti sem ná ekki einu sinni að dekka verðbólguna og eru þar af leiðandi tap. Þetta er svo heimskulegt að maður spyr sig oft hver hafi fundið þetta upp og hvers vegna í ósköpunum er þessu viðhaldið? Ég hélt það væru mistök en er sannfærður um að þetta er útspekúlerað kerfi til að klekkja á ákveðnum hópi fólks.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið og ég legg til að hv. þingmaður leggi fram fyrirspurn með nákvæmlega þessum spurningum: Hverjum datt þetta í hug og af hverju er þetta svona? Í umræðum um neyðarbirgðir fyrr í dag sagði ég að það væri gott að hæstv. forsætisráðherra segði ekki bara: Þetta reddast. Ég vona líka að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra segi ekki bara: Af því bara.