Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögumaður (Sig. Hjörleifsson) Það hafa komið frá nefndinni 2 litlar breytingartillögur sem í rauninni eru ekki annað en orðabreytingar. Eg skal líka geta þess, að í 7. gr. stendur 10 en á að vera 11; en þetta mætti víst leiðrétta sem prentvillu. Hér í deildinni urðu nokkrar umræður um frv. við 2. umræðu, og varð satt að segja nokkuð snögt um hvernig þeim lauk; mér sýnist því nokkur ástæða til þess að minnast lítilfjörlega á þær mótbárur, sem fram komu þá gegn málinu. Eg skal vera stuttorður, því þessi andmæli voru ekki veigameiri en svo, að það var naumast hægt að muna þau stundinni lengur. Einn háttv.þm. komst svo að orði, að hann vildi þvo hendur sínar af samþykt frumv. Það tel eg honum ekki of gott. Ein mótbára festist í minni mínu. Það var sagt að frv. væri skerðing á persónulegu frelsi manna. Eg er á alt öðru máli um þetta atriði. Eg veit ekki betur en að þjóðfélagið hafi leyfi til þess að hefta persónulegt frelsi, ef því þykir þess þurfa. Og þá er spurningin sú, hvort hér standi svo á í þessu máli. Hér er um eitur og meðferð á eitri að ræða, og það má líta svo á, sem þetta sé útvíkkun á eiturlöggjöfinni hér á landi. En því hefir líka verið neitað hér í deildinni, að um eitur væri að ræða, og það eitt kallað eitur, sem hefði skaðleg áhrif á mannlegan líkama í smáum skömtum. Eg vil ekki segja að þessi »definition« sé beint röng, en hún er mjög ónákvæm. Hins vegar er það vísindalega sannað, einmitt að því er snertir áfengi, að það hafi skaðleg áhrif á mannlegan líkama - að það sé eitur - enda þótt það sé gefið í smáskömtum. Það er t. d. enginn vafi á því, að áfengi verkar lamandi á skynjunarfæri mannsins þegar það er gefið í smáskömtum. En nú er rétt að gera mun á eitri og eitrun, gera mun á því að vera drukkinn og að vera drykkjumaður. Eiturverkanir áfengis eru svo ótvíræðar og kunnar, að það þarf ekki að færa nein rök að því, að þær eigi sér stað. Eitrunin er tvennskonar, »akut« og »kronisk«. Önnur eitrunin segir fljótt til sín; ef einhver sést drukkinn, þá vita allir, að hann hefir eitrið í sér. Hin eitrunin leynir sér meira fyrir almennings augum. Áfengiseitrun yfir höfuð er svo almenn, að þjóðfélagið hefir ekki að eins rétt, heldur og skyldu, til að taka hana til greina, og reyna að koma í veg fyrir hana. Þessi eitrun er hér miklu almennari og gerir meira tjón en nokkur önnur eitrun. Nú er bannað að selja hér aðrar tegundir eiturs, og þjóðfélaginu ætti að vera því meiri ávinningur að koma í veg fyrir áfengiseitrunina, sem bæði er almennust og hættulegust þjóðinni. Því að þess er einnig að gæta, sem eg hefi ekki minst á, að auk þess sem einstaklingarnir verða fyrir eitrun af áfenginu, þá hefir áfengisnautnin líka í för með sér eitrun kynslóðarinnar allrar smátt og smátt. Það er reynsla fyrir því, að þar sem áfengisnautn er mikil, deyja kynslóðirnar út, ef ekkert er að gert. Eg skal aðeins drepa á það, að menn hafa fært það til sem ástæðu á móti þessum lögum, að það væri hart að leyfa ekki útlendingum að drekka hér í landinu. Já, það eru ljótu vandræðin! Eg held að þetta sé fremur léleg ástæða, frá siðferðislegu sjónarmiði séð. Eigum við að láta okkur standa á sama, hvernig útlendingar hegða sér hér í landinu, þó að þeir gangi hér um meira og minna vitlausir af ölæði, bara ef landsins börn eru laus við löstinn? Eg held síður en svo. Það eru til staðir hér á landi, þar sem herða þarf á lögreglueftirliti einmitt vegna drykkjuskapar útlendinga. Og slíkt hefir í för með sér kostnað fyrir landsjóð, þó ekki væri annað. Háttv. 4. kgk. þm. sagði við 2. umr. þessa máls, að áfengiseitrið að vísu dræpi, en það dræpi mjög seint. Þetta er ekki alls kostar rétt. Áfengið verður þess oft valdandi, að menn deyja mjög fljótlega. Hefir ekki hver maður heyrt ótal dæmi þess, að slysfarir hljótast beint af því, að menn hafa verið ölvaðir? Menn detta af hestbaki í á, fara óvarlega á sjó, svo það veldur slysi o. s. frv. í öllum slíkum tilfellum drepur áfengið sannarlega ekki seint, það drepur einmitt mjög fljótt. Og þess konar tilfelli eru alls ekki fágæt. Það hefir verið sagt, að menn hafi ekki haldið uppi neinni vörn fyrir áfengið fyrir 10. sept. í haust, og því sé ekki að marka atkvæðagreiðsluna. En af hverju vantaði vörnina? Af engu öðru en því, að þeir menn, sem halda vilja áfenginu, eru orðnir í miklum minni hluta. Mótspyrnan á móti þeim, sem berjast fyrir útrýming áfengisins, er orðin algerlega lömuð. Það eru ekki mörg ár síðan að hver maður, sem »agiteraði« fyrir bindindishreyfingunni, var svívirtur á allar lundir. Nú er hugsunarhátturinn orðinn alt annar, hann er orðinn svo breyttur, að nú er ekki hægt að halda uppi »agitation« á móti útrýming áfengis úr landinu. Það hefir enn verið haft á móti bannlögunum, að við værum fyrstir allra þjóða til að lögleiða þau. Eg veit ekki hvort þetta er rétt. En ef svo er, þá vil eg segja: Guði sé lof, að við erum fyrstir. Alstaðar er verið að berjast á móti áfenginu, og það væri mikill sómi fyrir okkur, ef við yrðum fyrstir til að leiða þá baráttu til sigurs. Eg er viss um, að við getum ekkert gert það, er veki meiri eftirtekt á okkur á meðal menningarþjóða heimsins.

Júlíus Havsteen Eg skal ekki tala margt um þetta frumvarp nú. Eg ætla að eins að kveðja það, áður en það verður afgreitt héðan úr deildinni. Það hefir verið talað um, að hjá öðrum þjóðum væri fordæmi fyrir slíkum lögum, og þá sérstaklega vitnað í ýms fylki í Ameríku, einkum Maine, þar sem templarar hafa sagt að væri algert aðflutningsbann og hefði gefist vel. Eg hefi fengið nokkrar upplýsingar um þetta og komist að því, að frásagnir templara eru ekki alveg réttar. Bannið í Maine er ekki algert, heldur »partielt«. Það eru bannaðar sumar tegundir áfengis til þess að innflutningur þeirra skaði ekki atvinnu landsmanna, sem stunda eplarækt, en úr eplunum er búinn til sá drykkur, er nefnist »Cider«, og sem er alláfengur og nær alt að því 7 gráða styrkleika. Það hefir verið reynt að koma algerðu aðflutningsbanni á í 17 fylkjum, en það hefir alstaðar mistekist, nema ef til vill í einu þeirra. Lögin hafa verið brotin og þótt gera meiri skaða en gagn. Háttv. 6. kgk. þm. leiddi ljós rök að því, að slík lög væru illa viðeigandi og óhæf, þar sem þau skertu rétt manna til að ráða sér sjálfir, skertu persónulegt frelsi manna. En háttv.þm. V.-Ísf. kvað slíka skerðing frelsisins réttlætast af því, að hér væri að ræða um þjóðarböl, sem nauðsynlegt væri að stemma stigu við. Þetta er léttvæg ástæða þegar þess er gætt, að Íslendingar eru nú sú þjóð, sem minst neytir víns allra mentaðra þjóða. Háttv. þm. Akureyrar komst töluvert út frá aðalefninu og fór að tala mikið um, að áfengið væri eitur. En hvað kemur það málinu við? Það getur ekki réttlætt það, að skerða frelsi manna, enda reyndi háttv.þm. ekki að færa fram neinar röksemdir í þá átt. Aðalástæðan á móti þessum lögum er sú, að þau verða ekki til neins gagns. Þá ástæðuna legg eg mesta áherzlu á, og hitt einnig, að þau verða okkur til minkunar í augum annara þjóða. Aðrar þjóðir halda að við séum drykkjuræflar, úr því nauðsyn er á slíkum lögum. Það er þvert á móti því, að bannlög verði okkur til lofs og frægðar; þau setja brennimark á þjóðina, sem ef til vill verður ómögulegt að afmá aftur. Því að ef við nemum lögin úr gildi aftur, þá segja útlendingar: Þarna sjáum við, þeir gátu þó ekki án áfengis verið. Enn er þess að geta, að við megum vel búast við því, að útlendar þjóðir vilji ekki láta okkur haldast uppi slík lög. Það eru stór lönd til, sem lifa aðallega á vínframleiðslu, og þeim er eðlilega illa við bannlög á móti víni. Mikið af því víni, sem hingað kemur til lands, kemur frá Frakklandi, sumpart framleitt þar og sumpart flutt þangað frá Spáni og Ítalíu. Eg tel víst, að háttv. þingmönnum sé kunnugt um, að einn fjármálaráðgjafi Dana ætlaði að innleiða stimpilgjald á víni í Danmörku. En hann varð að hætta við það af því, að þá komu hótanir frá Frakklandi um, að Danir fengju þá ekki lán, sem þeir voru þá að sækja um þaðan, og að dönsk verðbréf yrðu ekki »nóteruð« í kaupmannahöllinni í París. - Þetta sýnir, að aðrar þjóðir láta ekki bjóða sér alt, þegar um það er að ræða að leggja bönd á viðskifti manna. Eg held að þessi lög gætu orðið okkur til skaða á marga lund, og hlýt eg því að vera þeim algerlega mótfallinn.

Ágúst Flygenring Það er eitt atriði í sambandi við þetta mál, sem eg vildi minnast á. Hafa bannmennirnir gert sér ljóst, hvort frumvarpið muni ná konungsstaðfestingu? Eg vil ekki greiða atkvæði með neinu máli, sem líklegt er að ekki nái samþykki konungs. Í öðru lagi vildi eg gjarnan vita, hvort menn hafa gert sér ljóst, hver áhrif slík lög kunna að hafa á viðskifti landsins við útlönd. Eg álít undirbúning málsins óforsvaranlegan, svo lengi sem þetta atriði er ekki rannsakað. Eg veit ekki betur, en að þessi lög yrðu skýlaust brot á móti verzlunarsamningi á milli Dana og Spánverja, og gæti því vel svo farið, að þetta yrði til stórvægilegs hnekkis fyrir aðra helztu atvinnugrein okkar Íslendinga, ef út af því risi umkvörtun eða ýfingar frá Spánverjum eða öðrum erlendum þjóðum, er Danir hafa gert verzlunarsamning við. Eins og allir vita, eru það Spánverjar, sem kaupa mestallan okkar saltfisk. Eg get ekki verið með málinu fyr en þetta atriði er rannsakað. Og það því síður, sem ástandið í landinu, hvað áfengisnautn snertir, er ekki verra en svo, að vel má við una á meðan verið er að afla sér upplýsinga að þessu leyti. Vínsölubann er nú orðið víða á landinu, og er alt af að smá komast á á fleiri og fleiri stöðum. Bindindishreyfingin fer alt af vaxandi í landinu. Templurum er þakkað það, og eflaust eiga þeir mikið af því þakklæti skilið. En eg vil þó benda á, að það er ekki eingöngu templurum að þakka, að minna er drukkið og öðru vísi drukkið en áður var. Það er líka að þakka því, að háttsemi manna yfirleitt hefir breyzt, eftir því sem þjóðin hefir komist á hærra þroskastig. Það er með þetta sem annað, að siðir manna breytast jafnframt því sem menningin vex. Og hvað vínnautn snertir, er breytingin svo mikil, að nú orðið sjást varla nein hneyksli af víndrykkju. Eg get mörgum fremur dæmt um þetta, því að eg hefi verið mikið með þeirri stétt manna, sem helzt misbrúkar áfengi; það er sjómannastéttin. Misbrúkun áfengis meðal þeirra fer alt af minkandi. Það þýðir því ekki neitt að vera að tala um yfirvofandi eymd og hörmungar, ef aðflutningur víns verður ekki bannaður með lögum. Og það að tala um, að almenningur hafi eitrast af áfengisnautn, er æði mikið sagt. Slík eitrun á sér auðvitað stað um einstöku menn, en hitt er alt of djúpt tekið í árinni, að segja slíkt alment. Það vantar á undirbúning málsins, að rannsaka þessi atriði, sem eg gat um áðan. Og í öðru lagi að upplýsa þjóðina um það, hvernig þeir skattar eigi að koma niður, sem eiga að koma í staðinn fyrir víntollinn. Það er ekki víst að mönnum sé alveg sama, hvar eða. hvernig þeir peningar verða teknir. Því væri rétt að benda þjóðinni á þann gjaldstofn, sem koma á í staðinn, áður en bannlögin eru samþykt. Fyr er málið ekki nægilega undirbúið.

Framsögumaður (Sig. Stefánsson) Eins og eg gat um við 2. umr. hefir nefndin leyft sér að koma fram með 2. dálitlar br.till. við 2. gr. 1. br.till. er gerð til þess að það sé glögt tekið fram, hver skuli taka móti gjaldinu, það þótti réttara, að enginn vafi gæti leikið á því atriði. Hin breyt.till. er aðeins gerð til þess, að gera 2. gr. enn þá skýrari, nefnilega að þar standi tvímælalaust, að skráningarstjóri skuli senda skrána. Nefndin álítur frumv. gott, og býst eg ekki við að eg þurfi að segja fleira en sagt var við 2. umr. því til stuðnings. Eg vona fyrir hönd nefndarinnar að háttv. deild sýni frumv. sömu velvild og áður og samþykki það.

Ágúst Flygenring Eg skal leyfa mér að segja að eins örfá orð til þess að skýra, hvernig stendur á þessu frv. Nefndin í fiskiveiðamálum hefir borið það fram og háttv.Nd. hefir samþykt það. Undanþágan frá 2. gr. laga 8. júlí 1902 er fólgin í því, að eftir þeim lögum eiga allir botnvörpungar, hvort sem þeir eru íslenzkir eða ekki, að hafa öll veiðarfæri sín í búlka, þegar þeir koma inn á hafnir, en eftir þessu frv. þurfa íslenzk skip ekki að gera slíkt, ef þau hafa fengið sérstakt leyfi til þess. Það er mikil fyrirhöfn að taka vörpuhlerana innanborðs og loka þá niður undir þiljur; menn hafa kvartað mikið undan því. Eg lít nú svo á, að þessa undanþágu ætti að veita öllum innlendum botnvörpungum. En hitt væri þó máske viðkunnanlegra, að það væri tekið skýrar fram í frv., undir hvaða kringumstæðum má veita undanþáguna. Mér sýnist ekki frekari ástæða til þess að skylda þessi skip til að ganga undir sérstöku merki. Eg skal svo ekki fara fleirum orðum um þetta, en að eins lýsa því yfir, að mér findist það réttast, ef háttv. deild samþykti frv., án þess að nefnd yrði skipuð í það.

Gunnar Ólafsson Eg greiddi atkvæði á móti því, að nefnd yrði skipuð í þetta mál við 1. umr. En nú skal eg leyfa mér að stinga upp á því, að þessari umræðu verði frestað og kosin 5 manna nefnd til að íhuga málið. Eg hafði ekki átt kost á að kynna mér þetta frumv. nógu vel á undan 1. umr., en eg hefi síðar séð, að staðhæfingar háttv. 5. kgk. þm. um það, að óþarfi væri að íhuga þetta mál í nefnd, hafi ekki verið réttar, og var það að vonum, að hann yrði viðsjáll í þessu máli. Það er ýmislegt athugavert við frumv., t. d. að áfrýjun er bundin við 100 kr., stefnufrestur er settur of stuttur o. s. frv. Þess vegna leyfi eg mér, eins og eg tók fram áðan, að stinga upp á að umræðu verði frestað og kosin 5 manna nefnd.

Lárus H. Bjarnason Eg bjóst sízt við, að háttv. meiri hluti mundi fara svona með háttv.þm. V.-Sk. - Eg bjóst auðvitað við ýmsu. af háttv.þm. sjálfum, - en að láta hann, sem greiddi atkv. með nafnakalli á móti nefndarkosningu við síðustu umr., nú flytja slíka till., það sýnist mér helzt varða við vissa gr. í hegningarlögunum, þar sem lögð er refsing við illri meðferð á (já - greindur nærri getur). Nú er það komið í ljós, að meiri hl. ætlar sér að drepa þetta frumv. Það er honum samboðið, að hann ætlar líklega á einum og sama degi að drepa 4 stærstu mál þjóðarinnar: hæstaréttarmálið, sambandsmálið, háskólamálið og landsbankann.

Framsögumaður meiri hlutans (Jón Þorkelsson) Eg ætti í rauninni ekki að þurfa, að vera langorður hér að sinni um þetta afar-mikilvæga mál. Það hefir nú verið svo þaulrætt, svo að segja alt frá jafnlengd í fyrra á hverjum mannfundi, svo að kalla, sem haldinn hefir verið um endilangt þetta land, að þar getur nú litlu verið við að bæta, er geri málið ljósara. Síðan hefir það nú og verið tekið til meðferðar, umræðu og atkvæða á öllum þingmálafundum landsins, síðastliðið ár, svo að það er nú orðið öllum þraut-kunnugt út í æsar í hverju einstöku atriði. Og eins og von er, þá hefir þjóðin látið sig þetta mál svo miklu skifta, að varla munu dæmi til þess, að landsmenn hafi gert sér jafnglögga grein fyrir nokkru máli öðru. Það hefir komið alveg skýlaust fram, hver vilji alls þorra landslýðsins sé um þessa sök, hverjar kröfur þjóðin gerir sjálfri sér til handa og til hvers hún ætlast af þinginu, en það er að halda fram fullveldi lands og þjóðar í öllu gagnvart Dönum. Hér er því um ekkert að villast. Allur þorri landsmanna kannast ekki við það, að í frumvarpi því frá millilandanefndinni, sem hér liggur nú fyrir, sé landi þessu og þjóð ætlað fullveldi yfir öllum málum sínum. - Eftir frumvarpi þessu er að vísu ætlast til þess, eða gert ráð fyrir því, að vér, þegar stundir líða og með ófyrirsjáanlegum eftirgangsmunum, getum fengið fullveldi yfir öllum málefnum vorum, að undanskildum þremur: konungssambandi, utanríkismálum og hermálum, sem vér eigum að hafa sameiginleg með Dönum og þeir að ráða yfir. Að vísu er gert ráð fyrir því, að endurskoðun geti eftir ákveðinn tíma átt sér stað á frumvarpi eða lögum þessum, en þar stendur ekki eitt orð um það, að vér eigum nokkurn rétt á því, að fá þessi mál nokkurn tíma í vorar hendur. Þessi mál skulu því um aldur og æfi, ef þeim er ekki góðmótlega sleppt við oss, vera sameiginleg fyrir bæði ríkin, Ísland og Danmörku, og vér ekkert hafa yfir þeim að segja. En utanríkismál og hermál eru þau stórmál, og oss svo áríðandi, hvort upp á sinn máta, að vér um fram alt megum ekki láta þau svo af höndum, að þau sé ekki laus við oss í framtíðinni og niðja vora, þegar vér heimtum þau, eftir einhverjum ákveðnum reglum. En auk þessa er frumvarp þetta óljóst um margt, og svo sem orðað á huldu í ýmsum atriðum, og eftir því verður réttarstaða landsins heldur óákveðin. Að vísu hefir því verið haldið fram af meiri hluta millilandanefndarinnar, að landinu sé ætlað að vera ríki. En sá galli er þó á því, að það er í öllu frumvarpinu endanna á milli forðast að nefna það »ríki«. Í 1. gr. frumvarpsins, þar sem áríðandi var að orðið »ríki« einmitt stæði, stendur orðið »land«, sem ekki gefur neina ákveðna réttarstöðu til kynna. Þó að í athugasemdum við frumvarp þetta hafi verið á einum stað tæpt á orðinu »en særlig Stat«, þá er ekki mikið upp úr því að leggja. Orðið »Stat« þarf ekki að þýða annað en »fylki« í ríkisheild með meira eða minna lítilfjörlegri heimastjórn (homerule) í nokkrum fylkismálum. Að hér sé heldur ekki annað meint en »fylki« - og ekki »ríki« - vottast nú og af því, að Danir játa það nú sjálfir, að þeim hafi aldrei dottið í hug, að Ísland ætti að verða »ríki« og því síður »fullvalda ríki« jafn rétthátt við Danmörku. Þó að mönnum hafi nú ekki geðjast að því, hvernig til þessa frumvarps var stofnað og hvernig það er til orðið, eins og tekið er fram í nefndaráliti voru, höfum vér þó, meiri hluti nefndarinnar, ekki viljað ráða til þess, að fella það umsvifalaust, heldur höfum vér valið þann veg, að gera við það breytingar, er bæði gerðu ákvæði þess skýr, ljós og ótvíræð, og að það kæmi ljóst fram, að landið væri fullveðja ríki, sem og ætti lausn á öllum málum sínum, að undanteknu konungssambandinu einu og borðfé til konungs og ættmenna hans. Breytingartillögur vorar skal eg nú fara lauslega yfir, og gera stuttlega grein fyrir þeim. 1. gr. er með breytingum okkar þannig: »Ísland er frjálst og fullvalda ríki í sambandi við Danmörku um einn og sama konung og þau mál, er dönsk stjórnarvöld fara með í umboði Íslands samkvæmt sáttmála þessum«. Í stað þess er stendur í sambandslagafrumv.: »Ísland er frjálst og sjálfstætt land« í veldi Danakonungs o. s. frv. Sömuleiðis höfum vér breytt 2. gr. all-mikið. Fyrir orðin (í 1. línu) »er gildir« komi »er nú gildir« (1.-2. lína). Vildum vér eigi, að þessi ákvæði tæki lengra, en til Glücksborgarættar þeirrar, sem nú er rétt borin til ríkis með Dönum. Eins er það, hvað snertir rétt konungs til þess, að hafa á hendi ríkisstjórn í öðrum löndum. Er í breytingartillögum vorum nokkurn veginn skýrt ákvæði um það, að hann megi ekki hafa slíka ríkisstjórn á hendi, þó að ríkisdagurinn danski samþykki, nema því að eins, að það fyrirkomulag sé líka samþykt af alþingi Íslands. Eigi höfum vér heldur viljað, að sama gildi hér og í Danmörku, þegar konungur er »ófullveðja« barn eða þjáður af langvarandi sjúkdómi, t. d. geðveiki eða fásinnu, er geri hann óhæfan til ríkisstjórnar, heldur er þá ætlast til, að Íslendingar sjálfir geri ráðstafanir, að sínu leyti um það, hver hafa skuli ríkisstjórn á hendi á Íslandi, og hvernig ríkisstjórn þar þá skuli hagað. Þá höfum vér og felt niður orðin: »svo og ... ríkisarfi til«, og merkir sú tillaga enn, svo sem sú, er talin var fyrir skemstu, að vér viljum ekki binda oss að svo stöddu við neina aðra konungsætt, er koma kynni til valda í Danmörku, en Glücksborgarætt, þá sem nú er þar réttborin til ríkis. Verði hún aldauða til ríkiserfða, þá viljum vér, að Íslendingar hafi óbundnar hendur. Eins hefir oss þótt nauðsyn til bera, að gera orðabreytingar við upphaf á 3. grein. Við kunnum ekki við »sameiginleg mál«, en vildum heldur hafa »sambandsmál«. Við 2. lið 3. gr. höfum vér gert breytingartillögu. Eins og menn vita, þá hefir það vakið all-mikla eftirtekt og umtal, að mönnum þykir íslenzki textinn og sá danski ekki í góðri samhljóðan einmitt í þessari málsgrein. Í íslenzka textanum stendur »samþykki«, þar sem í danska textanum stendur »Medvirkning«. Orðið »Medvirkning« getur að vísu merkt »samþykki«, en þarf ekki að merkja það, þarf ekki að merkja annað en »meðverknað«, »samverknað«, tilstyrk, atbeina, aðstoð, sem sá, er minni máttar er getur verið neyddur til að gera nauðugur. Með breytingartillögu vorri, þá höfum vér nú viljað sameina það tvent, að engir utanríkissamningar verði af hendi Dana gerðir, er snerta íslenzk mál, nema því að eins, að rétt íslenzk stjórnarvöld bæði taki þátt í því, að gera samningana, og jafnframt samþykki þá. Þarf því þá bæði við »Medvirkning« Íslendinga og þeirra »Samtykke« til þess, að slíkir samningar sé gildandi fyrir oss, Eg sé, að háttv. minni hluti hefir einnig gert breyt.till. við þennan lið (3. gr. frv. 2. lið), en sú breyt.till. er að minni hyggju að eins óbótatillaga, skemdartillaga, réttarspillir; hún gerir enn skýrara en áður, að hér sé að eins að ræða um sérmál landsins, en ekki um utanríkismál. Af þessu er það full-ljóst, að t. d. Spánarsamningur (um íslenzkan fisk), er gerður væri við Spánverja sérstaklega hlyti að liggja fyrir utan þetta »samþykki«  (Hannes Hafstein: Þetta er misskilningur)  . Eg leyfi mér nú að halda fram þessum skilningi, á meðan engin rök koma á móti. Aðal-breyting meiri hluta nefndarinnar við 3. gr. er sú, að 3. liður þeirrar gr. falli niður. Hermál höfum vér engin og höfum aldrei haft frá alda öðli, hvorki með Norðmönnum eða Dönum. Það er þó svo að vísu, að stjórnarskráin (57. gr.) heimtar af oss landvarnir hér á landi, en ekkert út fyrir það. Vér höfum í raun réttri ekki önnur lög um þetta en sáttmálann við Ólaf konung helga frá 1022. Árið 1857 kom það til tals, að fá menn héðan af landi kvadda í danska herinn, en þeirri málaleitun var svarað svo, meðal annars í bréfi frá gamla Havsteen amtmanni, að það myndi mælast illa fyrir, með því að engin lög væru til þess. Slík lagaákvæði hafa aldrei verið til hér og Íslendingar hafa því að lögum engin hermál; þeir eiga að vera hlutlausir, það er þeim hentast, enda ætti það ekki að verða ókleyft. Varnir Dana hrökkva þeim ekki, ef í hart fer, og þeir geta ekki hjálpað Dönum í ófriði, þótt Dönum lægi lífið á. Sameiginleg hermál með Dönum og Íslendingum eru Dönum gagnslaus og oss jafnvel háskaleg. Þá hefir meiri hlutinn breytt 4. lið 3. gr., en það er ákvæðið um fiskiveiðaréttinn í landhelgi. Það ákvæði frumv. er ófrjálslegt og jafnvel háskalegt, þar sem oss er heimilað að auka eftirlitið með fiskiveiðunum við Ísland að eins eftir samkomulagi við Dani. Íslendingum á að vera full heimild á að auka fiskiveiðagæzluna alveg eftir því, sem þeir vilja og geta, án þess að spyrja nokkurn að því. Vér höfum því lagt það til, að 4. liður orðist þannig: »Gæzla fiskveiða í landhelgi Íslands, að óskertum rétti Íslands til að auka hana«. En fyrir orðin »fiskiveiða í landhelgi Íslands« stendur í frv. »fiskiveiðar þegnanna«, þ. e. bæði Íslendinga og Dana, sem oss þótti eigi haldast mega. Helmingur meiri hluta nefndarinnar (eg og 2 aðrir) leggur til, að ákvæðið um endurgjaldið til Dana fyrir gæzluna orðist þannig: »Endurgjald fyrir gæzlu þessa greiðir Ísland eftir því, sem málsaðilum kemur saman um með sérstökum samningi, er leggist fyrir alþingi til samþykkis«. En hinn helmingur meiri hluta nefndarinnar vill orða þetta ákvæði þannig: »Meðan Danir annast strandvarnirnar, njóta þeir jafnréttis við Íslendinga, að því er til fiskiveiða í landhelgi Íslands kemur, nema um annað endurgjald semji«. Þetta ákvæði er ætlast til að verði ný málsgrein, er bætist aftan við 4. lið 3. gr. Hin síðari tillagan þótti mér og 2 af nefndarmönnunum fara miður, bæði af því að vér kunnum ekki við að bjóða fram landhelgina, og af því að í sumar kom það ótvírætt í ljós í landinu, að mönnum þótti ilt að Íslendingar væru ekki einir um landhelgina, og að síðustu yrði þetta sérmál vort eftir þessari tillögu eitt af sameiginlegu málunum. Fæðingjaréttur hér í landi teljum vér að vera eigi undir oss einum kominn, en megi ekki vera sambandsmál. Vér leggjum því til, að 5. liður 3. gr. falli niður. Ákvæðinu um hæstarétt þótti oss og rétt að breyta, af því að orðalag frv. er hált í þessu atriði og eins víst, að Danir sjálfir þættist eiga að meta það nær dómaskipun landsins væri nægilega breytt til þess, að vér ættum rétt á því, að losna við hæstaréttinn danska. Það þurfti því að taka það skýrt fram, hvenær vér gætum fengið æzta dómsvaldið í landið. Fyrir því höfum vér lagt til að það ákvæði orðist svo: ». . . . þangað til löggjafarvald Íslands setur á stofn æzta dóm í landinu sjálfu«. Ísland á með öðrum orðum að ráða því sjálft, hvenær það fái æzta dóm í landinu. Þá teljum vér og kaupfánann út á við sérmál vort; vér leggjum því til, að það ákvæði falli burt. Sama er að segja um 4. gr., það er till. nefndarinnar, að hún falli niður sem óþörf. Á 5. gr. hefir meiri hl. nefndarinnar gert miklar breytingar. Fyrst er það, að jafnréttis-ákvæðinu er breytt þannig, að Danir heimilisfastir á Íslandi o. s. frv. skuli njóta hér jafnréttis við oss. Um það varð lítilsháttar ágreiningur í meiri hluta nefndarinnar, hvort nema skyldi burt úr þessari gr. ákvæðið um forréttindi íslenzkra stúdenta við Kaupmannahafnarháskóla. Eg leit svo á - og 2 af meðnefndarmönnum mínum - að þessi klausa mætti ekki í sambandslögum standa ; hún væri ótvírætt innlimunarmerki. Það kemur að voru áliti ekki sambandslögum við, hvort ísl. nemendur fá »legat« eða ekki, sem þeir í rauninni eiga fult tilkall til, eftir fornum lagaákvæðum og »statútum«. Hið svo nefnda »kommúnitet«, er hér ræðir um, er í rauninni »legat«, sem konungur lagði til háskólans seint á 16. öld; hann hafði, sem kunnugt er orðið, rænt klaustragóssi bæði hér og í öllum öðrum ríkjum sínum. Fyrir því var fé þetta líka lengi kallað »klaustrafé«, og að hafa »klaustur« eða vera á »klaustri«. Konungur hafði haldið klaustrafénu héðan meir en í 30 ár, án þess nokkuð kæmi í móti áður en íslenzkir námsmenn tæki að njóta þessa fjár. Vér höfum því að vorri ætlan kröfu til endurgreiðslu á þessu fé, ef vér eigum að vera óræntir réttar vors. Um þetta atriði klofnaði meiri hl. nefndarinnar eins og eg tók fram áðan; en um það varð nefndin á einu máli, að 2 síðustu málsgr. 5. gr. skyldu falla burtu. Vér litum svo á, að ekkert ákvæði um herþjónustu af vorri hálfu gæti átt sér stað hér, með því að engin sameiginleg hermál viljum vér hafa við Dani, og höfum lagt það til, að 3. liður 3. gr. verði feldur niður. 57. gr. stjórnarskrárinnar stendur óhögguð fyrir því, með því að til landvarnar hér á landi erum vér skyldir eftir sem áður. Ennfremur þótti full ástæða til að fella burtu fiskiveiðaákvæðið: að Danir og Íslendingar séu hér og í Danmörku jafnréttháir í því efni. Og hvaða gagn er það oss, þótt vér njótum jafnréttis við Dani, að því er fiskiveiðar við Danmörku snertir. Þau skifti væri hinn mesti ójöfnuður fyrir oss. Fiskimið þeirra geta á engan hátt jafnast við fiskimið vor, enda oss annað hentugra en að gera menn til róðra í útver til Danmerkur. Þá vildum vér breyta orðalagi 6. gr. algerlega. Fyrri málsgr. orðist svo: »Í umboði Íslands fara dönsk stjórnarvöld með mál þau, er talin eru í 3. gr., unz uppsögn fer fram af annari hvorri hálfu, samkvæmt fyrirmælum 9. gr.« (er nú verður 7. gr.). Vér vildum, að það kæmi skýrt fram, að hér væri um umboðsmál að ræða, og að hægt væri að segja þeim lausum á 25 ára fresti, öllum nema konungssambandinu einu. Á 7. gr. gerðum vér orðabreytingar, samkv. því, sem á undan er farið. Þar ætlumst vér til að standi svo: »Meðan Ísland tekur ekki frekari þátt í meðferð sambandsmálanna en um getur í 3. gr., tekur það heldur ekki þátt í kostnaði við þau, nema hvað Ísland leggur fé á konungsborð.« Þá kemur þessi 8. gr., sem að mörgu leyti er einhver leiðinlegasta hneykslunarhellan í öllu frumv. Þar er ákvæðið um, að dómsforseti hæstaréttar skuli sjálfkjörinn oddamaður, ef ágreiningur verður. Hér er misréttið svo gínandi, að engin von er til þess, að Íslendingar vilji á nokkurn hátt hafa slíkt ákvæði í þvílíkum sambandssáttmála sem þessum. Það hefði getað komið til mála, að hlutkesti milli dómstjórans í hæstarétti Dana og æzta dómarans á Íslandi hefði ráðið, ef ágreiningur varð um oddamann. En vér álítum grein þessa ekki nauðsynlega, og höfum því lagt það til, að hún falli niður með öllu. 9. gr. frumv. er í rauninni flækjugrein; hún er staglsöm og illa orðuð. Henni vildum vér því breyta og gera hana einfaldari, en 25 ára frestinum vildum vér þó halda, og jafnframt, að ákveðið væri, að alt, nema konungssambandið eitt, geti orðið uppsegjanlegt eftir þann tíma með eins árs fyrirvara, hvort heldur ríkisþingið danska eða alþingi Íslendinga óskar þess. Hinn háttv. minni hluti hefir gert ráð fyrir, að Danir myndu ekki taka slíku sambandi og hér er farið fram á, þar sem öll mál séu uppsegjanleg, en vér höfum þó ekki vílað fyrir oss, að halda fram slíku sambandi, sem oss hentugustu og því eina tiltækilega, ef samband skal haldast. En það hafa vitrir menn sagt oss, að ekki muni það verða oss mikið dýrara að ráða oss að fullu og öllu sjálfir, en að hafa konungssambandið eitt. Má vera, að háttv. minni hluti segi nú, að þetta sé nú ekki annað en »grímuklæddur skilnaður«; hann um það, og mun eg víkja að því atriði síðar. Hefi eg þá farið í gegn um allflestar breyt.till. meiri hluta nefndarinnar. Vænti eg þess, að háttv.þm., sem nú hafa átt kost á að kynna sér þessar breyt. vorar, sjái hér ekki gægjast fram neinn »grímuklæddan aðskilnað«.  (Jón Jónsson, S.-Múl.: Danir geta sagt upp, þegar þeir vilja)  . Geri þeir svo vel. En eg held menn geti þó sofið rólega fyrst um sinn og kvíðalitið fyrir því, að þeir geri það. Eg hugsa, að þeim sé annara um eitthvað annað en að sleppa oss úr sambandi við sig. Eins og vér leggjum til að frumv. verði, má ganga að því nokkurn veginn vísu, að 25 fyrstu árin verður ekki um annað samband en málefnasamband að ræða - ekki persónusamband, konungssamband eitt. Hitt er annað mál, að vér viljum nú með sáttmála þessum búa svo um hnútana, að eftir 25 ár sé oss heimilt hreint konungssamband við Dani. Skal eg svo leyfa mér að koma lítið eitt við álit hins háttv. minni hluta; þess er þó að vísu ekki mikil þörf, með því að það líkist miklu fremur almennri blaðagrein ritaðri sérstaklega »fyrir fólkið«, en rökstuddu skjali. Og það hygg eg vera hið allra kynlegasta nefndarálit, er enn hefir komið fram hér á þingi. Álitið hefst á bullandi skömmum til meiri hlutans fyrir drátt í nefndarstarfinu - og þó hefir hinn háttv. minni hluti orðið langt á eftir með álit sitt, sem er miklu styttra og miklu efnisminna, og einkum eftirtakanlegt fyrir stór orð og staðhæfingar. Allar breyt.till. hins háttv. minni hluta eru alveg gagnslausar, nema þar sem ríki er sett í 1. gr. og tekið er burt ákvæðið um, að Danmörk og Ísland sé í ríkjasambandi o. s. frv. Þessi breyt. er til bóta, og hefði vel verið, ef öllu hefði verið breytt á líka lund; það hefði þá verið nokkur bröggun að því. Breyt.till. minni hl. við 9. gr. væri auðvitað til bóta, ef hún næði yfir öll málin, að undanskildu konungssambandinu, en svo er ekki. Sömu málin standa föst og áður, og þau verða því að eins laus, að Danir vilji svo vera láta. Aðrar breyt. háttv. minni hluta, eru að mestu bráðónýtar orðabreyt. einar; því eg veit varla, hvort breyt.till. um landhelgina er til bóta eða ekki. Nefndarálit hins háttv. minni hluta er að mörgu einkennilegt, eins og þegar hefir verið sagt; þar eru staðhæfingar margar, og allar eiga þær sammerkt í því, að ekki er reynt að rökstyðja neina þeirra, þar er t. d. sagt (bls. 3), að persónusamband hafi aldrei verið, sé ekki og geti aldrei verið milli tveggja ríkja, er bæði hafi þingbundna konungsstjórn, og skal eg víkja nokkuð frekar að því síðar. Persónusamband er furðu gamalt. Eða mun nokkur hér á þingi þora að neita því, að vér gerðum persónusamband við Noreg, konungssamband eitt, 1262, og var þó konungurinn þá hvorki einvaldur í Noregi né á Íslandi; hann var að vísu einvaldur yfir hermálum í Noregi en ekki á Íslandi. Hann var annars um löggjöf bundinn við lögþingin norsku fram undir 1300; hann gaf ekki nein alsherjar lög á eigin hönd án samþykkis þinganna. Landslög Magnúsar konungs lagabætis, bæði Gulaþingslög, Frostaþingslög og Eiðsifjaþingslög eru öll lögtekin á lögþingunum norsku, en ekki gefin út upp á eindæmi konungs. Eg heyri hér leggja í eyra mitt eitthvað, sem hinn virðulegi 5. kgk. þm. (L. H. B.) úr efri deild er að tuldra, en mætti eg ekki biðja þann háttv.þm. að þegja, þangað til honum gefst kostur á að tala um þetta mál upp í Ed.? Hér á landi gátu menn gefið út lög, án þess að samþykki konungs þyrfti til, en konungur gat engin lög gefið út án samþ. þingsins, ella að þess undirlagi. Ísland og Noregur sameinuðust um einn og sama konung, gerðu með sér »personalunion«. Má eg nú spyrja: Vilja þeir hinir háttv. herrar, minni hlutamenn hér á þingi, þá standa við það, samkvæmt nefndaráliti sínu, að þessi »sameining« hafi verið »grímuklæddur skilnaður«? Eða var það »grímuklæddur skilnaður«, þá er Svíar og Norðmenn sameinuðust undir einum og sama konungi 1319. Þeir höfðu ekki verið í sambandi áður, en voru nú að ganga í samband. Er minni hlutanum alvara með að þeir hafi verið að skilja, þegar þeir voru að sameinast? Eða er samband að viti minni hlutans sama og skilnaður? Eða var það »grímuklæddur skilnaður«, er öll Norðurlönd gerðu samband sín í milli undir einum og sama ríkiserfingja 1397 (Kalmarsambandið)? Það skín glögt út úr nefndaráliti minni hlutans, að hann hefir ekki athugað það, að ríkiserfinginn var einn og hinn sami í öllum þessum ríkjum, eða að ríkiserfingi getur verið sá sami í mörgum ríkjum, þar sem um persónusamband ræðir, og annað en sameiginlegan ríkiserfingja þarf ekki til þess að konungssamband verði.  (Jón Ólafsson: Var Ísland þá aðspurt?)  Það veit eg ekki og það veit enginn, enda kemur það ekki þessu máli við. Engin skjöl eru nú til, er segi til eða frá um það efni. En hitt mætti háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) vera fullkunnugt, að bæði var Ísland aðspurt 1319 og svo var það spurt seinna, hvort það vildi hylla hinn sameiginlega konung. Kalmarsambandið hélzt til 1523, er Svíþjóð losnaði úr sambandinu ettir Stokkhólmsvígin; hin ríkin héldu saman á svipaðan hátt og áður fram til 1537. Þá myndi Noregur eftir kenningum háttv. meiri hluta hafa verið innlimaður, þegar hann var sviftur ríkisráði sínu, þó að hann héldi áfram að vera og nefnast konungsríki. Staða Noregs varð þá í raun og veru alveg hin sama og staða Íslands, nema rýrari um löggjöf. Ísland var því eftir stöðu sinni ríki eins og Noregur. Eg vil nú enn fremur leyfa mér að spyrja háttv. minni hluta.: Var það »grímuklæddur skilnaður«, þá er England og Hannóver sameinuðust undir einn og sama ríkisarfa, Georg kjörfursta Englakonung 1714, - þessi ríki höfðu ekki verið í sambandi áður-?  (Hannes Hafstein: Það var enginn samningur)  . Það var sá samningur, sami, staddi, statutum, sem vanalega heldur vel, það voru ríkiserfðalög beggja landanna, sem sögðu, að svo skyldi vera. Ríkiserfinginn var einn, og undir hann bar bæði ríkin að lögum, hvernig svo sem stjórnarskipun hvors ríkisins var að öðru leyti háttað. Þetta samband stóð svo til 1837, er Viktoria drottning kom til ríkis á Englandi. Þá var karlleggur konungsættarinnar þrotinn, og kona mátti ekki taka ríki í Hannover, svo að þar kom til ríkis fjarskyldur karlfrændi. Löndin skildu, þegar persónusambandið hætti, en ekki þegar það byrjaði. Á 18. öld var og enn persónusamband milli Austurríkis, Ungverjalands og Bæheims, er stóð þangað til Karl keisari hinn 6. gerði hina svo nefndu »pragmatisku sanktion« til þess að tryggja Mariu Theresiu dóttur sinni ríkiserfðir í Austurríkislöndum. Frá nýrri tíð má einnig að nokkru leyti nefna sem dæmi hér upp á Belgíu og Kongo.  (Jón Ólafsson: Kongo?!)  - Eg bið háttv. framsm. minni hlutans (J. Ó.) að reyna að þegja þangað til eg hefi lokið máli mínu, þá gefst honum kostur á að sýna sinn fróðleik. Kongo var til skamms tíma stjórnað af Belgíukonungi sem einvaldskonungi með nokkurs konar miðstjórn í Bruxelles, þangað til það var afhent Belgíu sem nýlenda. Það er þingbundin stjórn bæði í Danmörk og Grikklandi. Og einmitt þau tvö ríki hafa vitrir menn tekið sem dæmi upp á það, hvernig konungssamband (personalunion) milli ríkja myndist eðlilega. Ef karlleggur yrði aldauða frá Friðriki Danakonungi VIII. og frá Valdemar prinzi bróður hans, þá bæri ríkiserfðir í báðum þessum löndum undir niðja Georgs Grikkjakonungs. Og mundi það ekki verða persónusamband ?  (Jón Ólafsson: Georg Grikkjakonungur hefir afsalað sér og niðjum sínum tilkall til ríkiserfða í Danmörku)  . Veit eg það, spyr heldur ekki hinn háttv.þm. að því. En að Georg Grikkjakonungur þurfti beint að segja þessum rétti frá sér og sínum örfum - svo að jafn óhentugt persónusamband eins og milli Grikklands og Danmerkur kæmist ekki á nokkuru sinni - sýnir einmitt, að eg fer með rétta kenningu. Eitt er það, sem tekið hefir verið eftir spekingnum danska Knud Berlin, er í hvívetna hefir haft allan vilja og viðleitni á því að reynast oss erfiður. Það eru þau ummæli hans, að samband það, er vér gerðum fyrrum við Noregskonung væri innlimun, af því að vér hefðum samið við konung í öðru landi, gert konung í öðru landi að vorum konungi. Á þessa kenningu hans féllst að því er virðist, meiri hluti millilandanefndarmannanna íslenzku. Nú vil eg spyrja: Höfðu öll ríkin, Ísland, Noregur, Danmörk og Svíþjóð konung í sínu landi á tímabilinu 1319 -1523, höfðu þau konung hvert hjá sér? Eða hverju ríkinu heyrði konungurinn til? Hver af þeim höfðu annars lands konung yfir sér? Varð Noregur skattland Svíþjóðar eða varð Svíþjóð skattland Noregs 1319? Eða urðu Noregur og Svíþjóð skattlönd Danmerkur 1397? Eða varð þá Danmörk og Noregur skattland Svíþjóðar eða Svíþjóð og Danmörk skattlönd Noregs? Öll þessi ríki höfðu hvort um sig, alveg eins og Íslendingar 1262 -64 gert annars land, hvert annars konung að sínum konungi, og ríkin voru öll jafnrétthá. Eg ætla ekki að fara langt út í það gaman, sem stendur á bls. 4 í nefndaráliti minni hlutans, þar sem verið er að brýna það fyrir kjósendum í landinu, hvað sjálfstæðið kostar. Mér sýnist það efni framsett á þann hátt hjá minni hlutanum, að mál þeirra ætti betur heima í blaðagrein heldur en í nefndaráliti, sem frambærilegt ætti að vera hér á þingi. Ein spekin, sem eg rek augun í í þessu einkennilega nefndaráliti, og sem er gott sýnishorn þess, hvernig það er í heild sinni rökstutt, er það, að Danmörk sé »elzta« konungsríkið í Norðurálfu heims. Eg hafði hugsað, að sá maður væri ekki til heimsendanna á milli, sem gæti sagt nokkuð með vissu um það, hvert væri elzta ríkið í álfu vorri. En hér kom sá, sem vissi, minni hluti nefndar á alþ. úti á Íslandi! í grárri fornöld og fyrir allar aldir voru öll Norðurlönd smærri eða stærri konungsríki, þegar fyrst fara af þeim nokkrar sagnir, og England t. d. er eftir sögnum orðið konungsríki rétt um daga Trjóumanna. En um ár eða aldabil veit þar enginn maður neitt. Önnur eins speki og þessi fullyrt með hik- og hispurslausri einurð, gefur grun um, að eitthvað fleira muni staðhæft að ástæðulitlu í nefndaráliti minni hlutans. Minni hlutinn heldur því fast fram í áliti sínu, að vér séum af Dönum innlimaðir í Danmörku með stöðulögunum frá 2. jan. 1871, og að í þeirri innlimun verðum vér að dúsa, hvort sem vér viljum eða ekki. Af þessu dregur svo minni hlutinn þá ályktun, að vér eigum engan annan kost en að samþ. þetta millilandanefndarfrumv. til þess að losa oss við stöðulögin, og - innlima oss þar með sjálfir, en sú innlimun sé tilvinnandi, af því sú innlimun sé með nokkru betri kostum en innlimun Dana á oss 1871. Hér skilur meiri hlutann og minni hlutann. Vér viljum ekki samþ. neitt það sjálfir, sem skert geti rétt vorn þann, er vér teljum oss eiga, en minni hlutinn álítur oss réttlausa, og vill því taka það, sem fæst. Það má auðvitað lengi deila um það hver réttur okkar er að lögum. En fyrir mér er hann skýr, ljós og ótvíræður. Frá því er skýrt í stuttu máli í nefndaráliti voru, hvern rétt meiri hlutinn telur oss eiga. Minni hlutinn vill ekki byggja mikið á því, hver þjóðréttur vor sé, samkvæmt sáttmálum, lögum og rökum sögunnar. Oss er það kunnugt að fornu og nýju frá því er saga minni hlutans hófst. Hann vildi byggja alt á náttúrlega réttinum svo kallaða. Enginn neitar því að hann sé góður nái honum. En hann er svo beztur að pappírarnir séu í reglu, að skjöl og skilríki sé til fyrir eigninni. Með hinum sögulega rétti vorum er hinn náttúrlegi réttur vor einmitt trygður. Vor eðlilegi þjóðréttur, að vera frjálst ríki og fullvalda þjóð, er einmitt nákvæmlega vor forni réttur, sem ríkisskjöl vor, hinir gömlu sáttmálar, eru hlaðin um sem varnargarður. Þeir, sem þá heimta hinn náttúrlega rétt oss til handa, en þykjast ekkert vilja hafa með vor fornu skjalföstu og sáttmálum vörðu réttindi að gera, krefjast þó að vísu hins forna réttar vors, þó að þeir annaðhvort viti það ekki eða loki fyrir því augunum. Það er eins og þeir haldi það gangi betur að sækja þrætulandið eignargagnalaust. Þar skilur oss og þá. Vér viljum sækja vorn náttúrlega rétt, vorn forna þjóðarrétt, en vér viljum styðja þá sókn og efla með öllum þeim lögheimildum og eignargögnum, sem vér eigum til og sýna, að þrætulandið sé vor eign. Menn skulu því vara sig á því, að gera lítið úr gildi hinna fornu ríkisskjala vorra. Fyrir mótstöðumenn vora, Dani, eru þau sá örlagagarður, sem þeir hafa aldrei komist yfir og munu aldrei komast yfir. Það eru þau, sem þeir verja stórfé til að reyna að hrekja og vefengja. Þar þykir þeim alt á ríða. Meðvitundin um það, að vér eigum í raun og veru lögum og heimildargögnum varinn rétt fullvalda þjóðríkis ofan úr öldum, hefir einnig haft og hefir enn mikla þýðingu fyrir oss. Það hefir gefið þjóð vorri það þrek í baráttunni fyrir réttindum sínum og lyft henni til þeirrar djörfungar, sem vanséð er, að hún hefði annars haft. Meðvitund þessi er góð, að vér höfum aldrei glatað þeim réttindum, er ríkisgögn vor frá þeim tímum, sem vér gengum undir konungsvaldið sýna að oss voru þá skilin, heldur varið þau eftir megni til þessa dags fyrir löglausri ágengni og áleitni útlends valds. Vér getum því nú komið fram upplitsdjarfir, að vér höfum ekki spilað þessum arfi frá forfeðrunum úr höndum oss. Vér erum ekki að heimta neitt af Dönum, sem þeir eiga, vér erum ekki að seilast á þeirra rétt, ekki að biðja um neitt, sem aðrir eiga, vér erum ekki að rekast eftir neinu óskilafé, - vér erum að heimta vitafé, eign vora, sem vér sýnum lagagögn fyrir, að vér eigum. Danir þykjast vilja viðurkenna hinn náttúrlega rétt vorn, en hinn forna þjóðrétt vorn vilja þeir ekki kannast við. En af hverju? Af því að sá náttúrlegi réttur, sem þeir telja oss beri, er svo langtum lítilfjörlegri en sá réttur, er hin fornu ríkisskjöl vor segja til. Allir þekkja þann rétt, sem þeir hafa skamtað oss með stöðulögunum 1871 fyrir 38 árum. Og hver er sá náttúrlegi réttur, sem þeir vilja nú unna oss, hversu hátt rís hann? Hérna er verðlagsskráin, frumv. millilandanefndarinnar, sem þjóð þessa lands hefir nú einnig metið, og að verðleikum. Þess hefir lítt verið gætt í sambandi við þetta mál, hvernig hin önnur eylönd í norðurhöfum en Ísland gengu í öndverðu undir Norðmannakonung, og sé eg þó ekki betur en það geti verið eftirtakanlegt til samanburðar við Íslendinga. Að vísu ganga þau öll undir konungsvaldið hvert á sinn hátt, en þar munar stórum, hve Íslendingar gera það mennilegast, og þeim er ábyrgð þess ljós, sem þeir eru að gera. Þeir eru og þeir einu, sem gera skriflegan sáttmála, og eru sér þess meðvitandi, að þeir sé fullveðja samningsaðilar. Orkneyjar og Hjaltland komust undir Noregskonung á dögum Haralds harðráða nær 880. Kastaði hann eign sinni á öll óðul í eyjunum, enda þóttust Noregskonungar eiga þau æ síðan, og léðu þau jörlum sínum, Eyjajörlum, og gekk jarlsdæmið í erfðir. Færeyingar gengu Noregskonungi á hönd á dögum Ólafs helga. Hann var yfirgangsmaður og áleitinn eftir því að ná bæði Íslandi og Færeyjum undir sig, enda höfðu Noregskonungar alt frá dögum Haralds hárfagra við og við verið að sæta lagi að ná valdi yfir þessum löndum. Allir þekkja Una hinn danska, sem Haraldur sendi hingað á að gizka um 890 og ætlaði að gera að jarli hér, en landsmenn gerðu þann aðsúg að sem nægði. Enginn lá þó á slíku lúalagi, að reyna að fleka Íslendinga, sem Ólafur konungur helgi, og það var hann, sem vildi fá Grímsey 1024 að gjöf, þegar Einar Þveræingur varð fyrir svörum á alþingi og ónýtti það ráð konungs með hinni minnilegu tölu, sem allir kannast við. Færeyingar gengu Ólafi konungi á hönd 1024 með þeim skildaga, að þeir skuldbundu sig til »að halda þau lög, þann rétt, er hann setti þeim, og skattgildi það, er hann kvað á«. - Munurinn á afsali þeirra og sáttmálum vörum við konung er því gífurlegur. Á Færeyjum verður konungurinn strax einvaldur, en vér áskiljum oss löggjafarvald auk margs annars. Konungur ákveður ótiltekið skatt þeirra, svo háan sem honum sýnist, en vér einskorðum sjálfir, hvað vér viljum í láta af hendi rakna. Færeyingar ganga næstum undir konungsvaldið eins og kindur, en Íslendingar vaka yfir rétti sínum eftir föngum með því að binda konung með skriflegum sáttmála. Síðan dauða Þrándar í Götu 1035, sem var eini þjóðrækni maðurinn í eyjunum, er nokkuð kvað að, hafa Færeyingar verið óslitið undir erlendu valdi. Grænlendingar gengu Noregskonungi á hönd á dögum Hákonar gamla, eins og Íslendingar. Sama árið, sem hann sendi Henrik biskup að Hólum til Íslands (1247) til þess að reka þar erindi sín um vald yfir landinu, þá sendi hann einnig annan biskup til Grænlands, Ólaf að nafni, án efa í sömu erindagerðum, og hefir hann víst verið dyggur snati konungs, því að árið áður en Íslendingar gengu konungi á hönd átti Ólafur þessi einnig erindi hingað og dvaldi hér eitt ár, áður en hann færi til Grænlands. Árið 1257 sendi Hákon konungur þrjá af trúnaðarmönnum sínum til Grænlands, og voru þeir þar í fjögur ár, og höfðu þá unnið svo ósleitulega, að þá gengu Grænlendingar undir konung (1261). Enginn er til sáttmáli af Grænlendinga hálfu við konung, en Sturla lögmaður Þórðarson segir svo frá þessum atburði í Hákonarsögu (311. kap.): »Þetta haust kómu þeir útan af Grænlandi Oddr af Sjöltum, Páll Magnússon, Knarrar-Leifr. Þeir höfðu verit útan fjóra vetr; þeir sögðu þat af Grænlandi, at þeir hefði gengit undir skattgildi, svá at öll manndráp skyldi bæta við konginn, hvárt er drepnir væri norrænir menn eða grænlenzkir, ok svá hvárt sem þeir væri drepnir í bygð eðr Norðrsetu. Svá ok þó þeir sæti alt norðr undir stjörnuna, þá skyldi konungur eigi at síður taka þegngildi eptir þá«. Þó að Grænlendingar - sem þá voru Íslendingar, eins og vér erum - sýnist hafa gengið nokkuru mennilegar undir konungsvaldið en Færeyingar gerðu fyrrum, er munurinn á þeim og Íslendingum um þetta efni svo stór, að þar er engu saman að jafna. Sáttmálar vorir tryggja oss fullveldi yfir öllum málum vorum, og alt konungssamband laust, ef út af ber, en hin löndin tryggja sér ekki neitt, og hjá Færeyingum er full uppgjöf á öllum rétti. Enginn maður hefir skrifað jafn viturlega og ljóst um þetta málefni vort sem prófessor Gjelsvik, norrænn maður. Er hann talinn einn af beztu lögfræðingum Norðmanna. Hann álítur þjóð- og ríkisrétt vorn enn alveg óskertan til þessa dags. Vér þurfum því ekki að koma fram sem beiningamenn fyrir Dani. Vér eigum einungis að heimta það, sem vér eigum og þeir halda fyrir oss. Báðir flokkar hér á þinginu eru auðvitað sammála um það, að vér eigum að ná sem beztum rétti oss til handa að verða má, en um veginn greinir á að takmarkinu. Minni hlutinn leyfir sér og nú að fullyrða furðu mikið um það, hvað fáanlegt sé. Er það svo að skilja, má eg spyrja, að hinn fyrverandi ráðherra hafi fengið vitneskju og vissu um það, að óhætt væri að setja orðið »ríki« fyrir »land« í 1. gr. frv. og að fella megi í burtu »Det samlede danske Rige«? Hefir hann fengið tilsögn um það, að óhætt væri að breyta frumv., en leynt þingið því? Eða hvaðan kemur minnihlutanum sú speki að þessar breytingar séu frekar fáanlegar en breyt.-till. meiri hlutans? Þegar forsetarnir töluðu við Neergaard forsætisráðherra nú í utanför sinni, voru engar breytingar fáanlegar. Hvaðan er þá minnihlutanum komin sú vizka, að breytingar hans fáist samþyktar af Dönum? Eða er minnihlutinn hér að fara með vísvitandi ósannindi framan í öllum þingheimi? Eg krefst þess nú í nafni alls landslýðs, að minnihlutinn sýni það hér á þingi og sanni vafningalaust, hvað hann hefir fyrir sér um þessar staðhæfingar sínar. Skýrsla sú um samtal forsætisráðherrans og ráðherra Íslands nú síðast er áreiðanleg í öllum greinum, og hefir meðal annars staðið 16. þ. m. Í »Þjóðólfi«, blaði forseta vors, sem sjálfur var áheyrsla þess samtals, og allir vita, hversu réttorður sá maður er. Þar er það skýlaust sagt, að ekki sé það tilætlunin með millilandafrv., að íslenzk mál séu þar með laus úr ríkisráði Dana. Ekki einungis það er því fengið með frumv. þessu, og hafa þó ýmsir haldið því fram, að svo væri og aðrir bygt á því fylgi sitt við frv. Það sem vér fáum með millilandanefndarfrumv. er þannig vaxið, að ef vér göngum að því óbreyttu, þá játum vér af oss rétt, sem vér höfum haft til þessa dags, og fullveldi vort engu að nær. Verði það hins vegar samþykt með breyt.till., meiri hlutans, þá er fullveldi voru borgið og engum þjóðréttindum landsins afsalað.

Framsögumaður minni hlutans (Jón Ólafsson) Herra forseti! Eg ætla að biðja deildina að taka vægt á mér, þótt eg fari ekki langt út í ræðu hv.frsm. meiri hl. - Eg er illa fyrirkallaður, þreyttur, hef staðið í striti við búferlaflutning og ekki farið úr fötum í nótt. Það var þá fyrst í ræðu háttv.frsm., er hann sagði að meiri hlutinn vildi gera þá breyting á frumv., að Danir færu með sameiginleg mál »eftir umboði voru« - sagði, að engin slík ákvæði stæði í frv. stjórnarinnar. Annað tveggja er, að hann hefir verið svo sokkin niður í gömul skjöl, að hann hefir engan tíma haft til að lesa frv., eða þá stórlega yfirsést við lesturinn, líkt og öðrum gömlum doktor, þegar hann les biblíuna. Því þetta stendur einmitt í 6. gr. Þar stendur, að Danir fari með þessi mál »fyrir Íslands hönd«, og það er að eins með því að vér samþykkjum þessi lög, að vér veitum þeim umboð til þessa. Sé þetta ekki að fara með mál »eftir umboði«, þá skil eg ekki mælt mál. Það næsta, sem eg tók eftir, var það, að hann vildi gera lítið úr brtill. minni hlutans; þótti honum þær allar einkis virði nema sú fyrsta. »Sínum augum lítur hver á silfrið«. Allar brtill. minnihl. eru orðabreytingar til þess gerðar, að gera það ótvírætt, sem andstæðingar þess höfðu talið tvírætt, því höfum vér og breytt hinum danska texta frumv. líka, þar sem þess var þörf til að taka af allan efa um samræmi textanna á báðum málum. Auðvitað álitum vér, að alt það, sem brt. vorar fara fram á, hafi áður verið fólgið í frumv., en andstæðingar þess voru á öðru máli, og því vildum vér velja það orðalag, er þeir misskildu ekki. Einmitt af því, að Neergaard og aðrir danskir nefndarmenn eru oss samdóma um, að þessi sé sá skilningur, sem þegar lá í frumv., álíta þeir þetta orðabreytingar einar. Og því er engin mótsögn í því, að Neergaard segi, að Danir gangi að eins að orðabreytingum, og vér segjum, að þeir gangi að þessum breytingartill. vorum. Það samrýmist vel, er þeir telja þær að eins orðabreytingar, samkvæmar því, sem áður lá í frumv. En þar fyrir hljóta þær samt að vera mikilsverðar efnisbreytingar í augum þeirra manna, sem öðruvísi skildu nefndarfrumv. áður. Háttv. framsm. meiri hlutans (J. Þ.) spurði, hvaðan oss kæmi sú vitneskja, er nefndarálit vort getur um, að vér teljum oss geta fullyrt, að breytingar vorar mæti eigi mótspyrnu at Dana hálfu. Eg skal lýsa hér yfir því, ekki að eins í nafni minnihl. nefndarinnar, heldur í nafni vor 15 þingmanna í báðum deildum, sem fylgjumst að máli um frv. þetta, að vér höfum þá vitneskju svarta á hvítu, og má framsm. meirihl. (J. Þ.) standa á sama, á hvern hátt vér höfum fengið hana. Eg er þess fullviss, að þegar eg lýsi yfir því hér í áheyrn alls þingheims, í nafni vor allra 15, og legg það undir drengskap vorn, að vér hermum hér rétt frá, þá mun hvorki háttv. framsm. meirihl. (J. Þ.) eða neinn maður annar rengja orð vor allra um þetta mál. Eg get sagt sama um nefndarálit meirihl., sem hv. framsm. hans (J. Þ.) sagði um nefndarálit vort, að það er »einkennilegt« - eða eg vildi öllu heldur segja fáránlegt. Það er ekki annað en einu sinni enn á ný upp soðin súpa af hinum mögru, dauðu beinum í beinagrindinni »Ríkisréttindi Íslands« og nokkrum skammrifum úr gömlum þjóðfundarskjölum og þingskjölum, og synd er að segja það, að súpan sé lystug. Nefndarálit meirihl. er svo leiðinlegt, að ýmsir háttv. þingmenn úr báðum flokkum hafa fullyrt við mig, að eg muni vera eini maðurinn, auk höfundarins sjálfs, sem hefir haldið út, að lesa það alt, með fylgiskjölum. Og full í lagt mun það vera, að l½ blaðsíða í öllu því langa máli snúi sér eiginlega beinlínis að efni frumvarps þess, sem nefndin fékk til meðferðar. »Einkennilegt« er það og, að í 9 manna nefnd, með 6 manna meirihl., þá fær höfundur frumv. og framsm. meirihl. (J. Þ.) eina þrjá meðnefndarmenn sína til að verða sér samdóma um röksemdaleiðslu sína: tveir hygnustu mennirnir (þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) og 1. þm. Skagf. (Ól. Br.) eru honum ósamdóma. Háttv. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) vill byggja á sama grundvelli, sem minni hlutinn - þótt kynlegt sé -, og háttv. 1. þm. Skagf. (Ól. Br.) virðist í áliti sínu um frv. stjórnarinnar svífa einhversstaðar í lausu lofti mitt á milli meirihl. og minnihl. Honum þykir framsm. (höf. meirihl. nefndarál.) gera of lítið úr þeim réttindum, sem stjórnarfrumv. gefur okkur, og vill byggja meira á þeim, en gert er í nefndaráliti meirihl. Það er því svo langt frá því, að hann geri lítið úr þeim réttindum, sem frumv. veitir, að eg ímynda mér, og þykist viss um, að ef þær br.till., sem minnihl. nú hefir komið með, hefði legið fyrir í sumar, áður en hann bauð sig fram, þá hefði hann boðið sig fram, sem frumvarpsmaður, þótt hann sé nú orðinn svo rígbundinn flokksböndum, að hann hafi ekki kjark til þess að fylgja minni hlutanum að máli. Allur vefur háttv. framsm. meirihl. (.1. Þ.) um, að það væri rangt, sem sagt er í nefndaráliti voru, að persónusamband eitt hefði aldrei og gæti ekki átt sér stað í 2 ríkjum með fullri þingstjórn er bull, og alt, sem hann sagði um það lýsti að eins vanþekking hans á sögunni, og var - tómt bull og misskilningur og mishermi. Það sem sagt er í nefndarál. voru er rétt í alla staði og verður aldrei hrakið. Dæmið af sameining Noregs og Íslands sannar ekkert, af því að þar var konungur, eins og háttv. framsm. meirihl. (J. Þ.) játaði, einvaldur í hermálum og utanríkismálum - hann sagði í Noregi; eg segi í báðum löndunum. En þótt hann hefði verið það í Noregi að eins, þá var það nóg. Í nefndaráliti voru stendur: »þar sem slíkt samband hefir átt sér stað, þá hefir konungur verið einvaldur í báðum löndunum, eða öðru að minsta kosti, í hermálum og utanríkismálum«. Eg hefi áður bent á það í ræðu hér í deildinni, að um 1262 voru engin utanríkismál til hjá oss nema verzlunarmál. Svona var, þegar Íslendingar gengu konungi á hönd. En 5 árum síðar, þá gerir konungur samning við aðrar þjóðir um verzlun landsins. - Þetta var árið 1269. - 1302 bannaði Hákon Noregskonungur þýzkum kaupmönnum að verzla við norðurhluta Noregs og á Íslandi. Mætti nefna fleiri dæmi því til sönnunar, að konungur hafi verið algerlega einvaldur í utanríkismálum. - Þá nefndi hann Kongó-ríkið, sem dæmi upp á »Personal-Union«; en þar var konungurinn einvaldur í öllum málum. Svona er þekking þessa hv. framsm. meirihl. (J. Þ.) á sögunni! Hinum dæmunum (Hannover - Bretland - o. s. frv.) er alveg eins farið. Konungurinn var t. d. Í Hannover einvaldur í öllum málum allan þennan tíma, þar til 1833, og einvaldur þar í utanríkismálum og hermálum til 1837, að sambandið hætti. Þá vildi háttv. framsm. meirihl. (J. Þ.) sýna fram á, að persónusamband gæti komizt á við konungserfðir í löndum með fyllilega þingbundinni konungsstjórn, og tók til dæmis, ef niðjar Friðriks VIII. dæju út í Danmörku, þá væru niðjar Georgs Grikkjakonungs réttbornir til ríkis í Danmörku, eins og í Grikklandi. Hann vissi það ekki, fyrri en eg skaut því að honum, að Georg varð að afsala sér og sínum erfingjum öllum erfðarétti til konungdóms í Danmörku, þá er hann varð konungur á Grikklandi. Hann hefir heldur ekkert hugboð um, að samkvæmt stjórnarskrá Danmerkur, þá getur Danakonungur ekki verið konungur í neinu öðru ríki án samþykkis ríkisþings Dana. Þá vildi háttv. framsm. meirihl. (J. Þ.) bera brigður á það, að Danmörk væri elzta konungsríkið í Norðurálfunni, en því er ekki til neins að mótmæla, að Danmörk hefir verið óslitið konungsríki lengur en nokkurt annað ríki í Norðurálfunni. Bretland hefir, eins og allir vita, á sögulegum tíma lotið Danaveldi, en Danmörk aldrei síðan sögur hófust neinu öðru ríki. Þegar uppkastið kom hingað til landsins í fyrra, þá voru allir fagnandi því í fyrstu, enda hafði það í sér alt, sem þingmálafundir höfðu haldið fram. - Þótt flokkurinn ekki sjái neina brýna nauðsyn til þess, að breyta frv., þá vill hann þó gera það til samkomulags, ef auðið væri, að koma með nokkrar breyt.till. Í þá átt, að skýra orðalagið á frumv. Það er þá 1. gr., að í stað orðanna »frjálst og sjálfstætt land« komi: »Ísland er frjálst og sjálfstætt ríki«. Við sömu grein, að orðin: »Danmörk og Ísland - - - veldi Danakonungs« falli burt, eða, að orðin haldist í íslenzka textanum, en í hinum danska komi: »Det danske Monarki«. Þá tók háttv. framsm. meirihl. (J. Þ.) ómjúkt á breyt.till. vorum við 3. grein, 1. tölul. Orðin: »engan þjóðarsamning má gera«, og svo framvegis. Þá höfum við og lagt til, að í staðinn fyrir »er Ísland snertir sérstaklega, skal þó gilda« komi: »Er snertir íslenzk mál, þau er ekki er með farið sem sameiginleg samkvæmt þessum lögum, skal gildur vera«. Og verð eg að játa, að eg skildi ekki ummæli hv. framsm. meirihl. (J. Þ.) um þetta atriði. Eftir orðalagi breyt.till. vorrar, þá nær samningaréttur Dana við útlendar þjóðir ekki til vor í neinum málum fyrir utan dönsk hermál og konungsættina - ekki t. d. til verzlunar- og siglinga, sem ekki eru sameiginleg mál. Þá er Danir gera samninga við aðrar þjóðir, ná þeir samningar því eigi til vor, nema vér samþykkjum þá sjálfir. Þá er breyting við 6. gr., að á eftir 3. gr. bætist við og »9. gr.« til þess, að sýna það, að þau mál séu ekki sameiginleg lengur, en meðan um semji. Þá er í 7. gr., að fyrir »landssjóður« komi: »ríkissjóður« samkv. 1. gr. Því hefir verið haldið fram af meiri hlutanum, að ef ágreiningur risi út af ákvæðum í 9. gr., þá mundi svo geta farið, að ákvæði hennar gætu orðið okkur til tjóns. Til þess að taka af allan efa í þessu efni, þá höfum við komið með breyt.till. þannig, að aftan við greinina bætist »alt samkvæmt tillögu þeirri, sem fram er komin, eða ef tillögur eru framkomnar frá þingum beggja ríkjanna, þá samkv. þeirri er lengra fer«. - Það sem aðallega skilur leiðirnar, er því það, að meiri hlutinn vill taka þær einar breyt. góðar og gildar, sem hann veit fyrirfram, og játar að hann viti, að enginn kostur er á að fá samþ., en við minni hlutinn viljum gera þær einar breyt., sem kostur er á og tryggja sem bezt sjálfstæði okkar, og það hugsa eg að hafi vakað fyrir þjóðinni og vaki enn. Við erum þess vissir, að háttv. meiri hluti eða þeir af honum, sem engar breyt. vilja, aðrar en þær sem ónýta málið - eg segi ekki að þeir séu margir, en þeir eru til - þeir geri það einungis af því, að þeir vilja ekki unna landinu meira sjálfstæðis en það hefir. En hinir eru þó nokkrir, það er eg viss um, sem, ef þeir hefðu séð breyt. minni hlutans fyrir kosningarnar, hefðu þá sagt: »nú býð eg mig fram sem frumv.mann, en ekki sem andstæðing«. En þeir munu þó vera flestir, sem hyggja, að þeir haldi við gömul söguleg réttindi, sem þeir vilja ekki fyrirgera. En hver eru þessi réttindi? Hver hefir viðurkent þau? Mér er ekki kunnugt um, að þau séu viðurkend af neinu ríki. Hvað skilur þá flokkana? Jú, það að hafa sameiginleg hermál og utanríkismál við Dani. Hvaða þýðingu hafa þá þessi mál fyrir okkur? Hvaða þýðingu hafa hermálin? Jú, þau hafa þá þýðingu, að Danir taka að sér að verja okkur eftir megni án nokkurs framlags frá okkar hálfu; með öðrum orðum, Danir skuldbinda sig til að verja okkur eins og sjálfa sig. En það var einmitt eitt at því, sem freklegast var látið klingja við almenning í sumar í sumum kjördæmum, einkum hinum afskektari, að nú ætti að fara að gera okkur herskylda - og veslings bændurnir, sem voru svo fákænir að trúa lyginni, sögðu: »Ekki held eg vilji stuðla til þess að börn okkar og afkomendur verði send suður til Danmerkur til þess að slátra þeim þar«, og svo greiddu þeir atkv. á móti frumv. þessu. Slíkar og þvílíkar ástæður hafa verið færðar á móti frumv. - og meira að segja: eg og fleiri þm. höfum heyrt framsm. meiri hlutans (J. Þ.) segja kjósendum sínum hér í Reykjavík þessi ósannindi á almennum fundi hér í bænum! Og þá eru nú utanríkismálin. Mér er ekki kunnugt um, að við höfum önnur utanríkismál en samninga við önnur ríki um verzlunarmál - og þegar engan þjóðarsamning má gera, er þau mál snertir, nema hann sé samþ. af oss, já, þá sé eg ekki hvaða ógagn það ákvæði getur gert okkur. Ummæli blaðrara eins og prófessors Gjelsvik og hans nóta í útlendum blöðum, þarf eg ekki á að minnast - greinir, sem að nokkru leyti hefir verið upplýst um, að voru pantaðar af »Ísafold«. Frumv. þetta gerir Ísland að frjálsu og óháðu ríki í sambandi við annað ríki um konungserfðir og tvær tegundir mála - utanríkismál og hermál - og jafnrétthátt Danmörku í öllu. Nú erum vér, hvort heldur með réttu eða röngu, »óaðskiljanlegur hluti Danaveldis«, en með þeirri einni réttarstöðu, sem stöðulögin veita. Vér erum, hvort heldur með réttu eða röngu, háðir alveg Danmörku í öllum málum. Þessi ein réttarstaða vor er viðurkend af öllum þjóðum. Ettir frv. yrðum vér af öllum viðurkendir að vera sjálfstætt ríki. Það hefir mikið verið talað um innlimun bæði hér á þingi og utan þingsins. En eg vil segja, að þeir góðu herrar, sem nú sporna af alefli móti þessu sjálfstæði voru eftir frumv., þeir séu einir réttnefndir innlimunarmenn, því að þeir vilja halda oss í þeirri innlimun, sem vér erum í. En vér, sem viljum taka frumv. og afla landi voru þannig fulls sjálfstæðis og ríkisréttinda, vér erum þeir sannnefndu sjálfstæðismenn.

Framsögumaður meiri hlutans (Jón Þorkelsson) Það var auðvitað margt í ræðu framsm. minni hlutans (J. Ó.) sem svara þurfti, þótt eg kannske taki það ekki alt með í þetta sinn. Og gríp eg þá í það eftir því, sem eg minnist þess. Meðal annars sagðist háttv.þm. ekki taka mikið mark á þeim »blaðablöðrurum« úti um lönd, sem ritað hefðu um þetta mál. Hefir hann þar líklega einkum átt við Norðmenn. Það situr dável á hinum háttv.þm. (J. Ó.) að tarna, og af eigin reynslu getur hann talað um það, hvers virði orð »blaðamanna« sé. Hann sjálfur hefir fengist við blaðamensku um 40 ára skeið. Eg skal því ekki þrátta við hann um þetta. En það skrifa fleiri í blöð en »blaðamenn« einir. Og þeim, sem í blöðin rita er ekki öllum skipandi á sama bekk. Orð þeirra hafa mjög misjafnt gildi, alt eftir því, hverjir það eru, sem rita, og eftir því, hvernig ritað er. Orð sumra hafa lítið eða ekkert gildi. Aftur geta orð annara manna haft hina mestu þýðingu, þó aldrei nema þau standi í dagblaði. Þetta veit og hinn háttv. framsm. minni hlutans (J. Ó.) þó að hann vilji nú ekki kannast við það. Á orðum prófessors Gjelsviks ætla eg, að oss sé öllum vanzalaust að taka nokkurt mark. Það sýnist og ljóst, hvers virði sá maður þyki í sínu landi, sem Mikkelsen forsætisráðherra Norðmanna tók með sér einan allra lögfræðinga til samninga við Svía 1905. Orð einstakra manna geta oft verið mikils virði, og hátt upp í það eins og þó það væri eitthvert goðasvar á huldu, út talað af stjórn einhvers lands. Auk þess eru blöðin í heild sinni stórveldi, og þau geta oft breytt almenningsálitinu og almennum hugsunarhætti, jafnvel á örstuttum tíma. Fyrir fáum árum - ekki fullum þremur - voru þeir menn fáir hér á landi, sem þyrðu að segja, að Ísland væri að réttum lögum og ætti að vera sjálfstætt ríki og engum háð. Þá var sjálfur hinn háttv. framsm. minni hl. (J. Ó.) ekki kominn lengra en það, að hann hæddist þá mjög að því í blaði sínu, að Íslendingar ætluðu að fara að »leika« ríki í En nú er svo umskift orðið hugsunarháttinn í landinu - mest fyrir aðgerðir blaðanna og einurð yngri manna - að þessi sami þm. þorir ekki annað en halda því fram að Ísland eigi að vera ríki, og kemur nú með breytingartill. um það. Bæði út af orðum háttv.frsm. minni hlutans (J. Ó.) og út af því sem stendur í nefndaráliti minni hlutans um mannakvaðir héðan af landi til hernaðar, skal eg enn taka það fram, að engin lög eru til, sem heimili útboð héðan. Frumv. þetta þurfti því engin ákvæði gegn því að setja, og það því síður, sem sáttmálinn við Ólaf konung helga 1022 er enn gildandi lög, þótt gamall sé, um það hverja herþjónustu Íslendingum beri að inna erlendis. Þar er svo ákveðið, að Íslendingar þeir, sem staddir voru í Noregi skyldu landvarnarskyldir þar innan lands, 2 af hverjum 3, en hinn 3. skyldi sitja heima og hafa eftirlit með farangri þeirra allra þriggja. Það er engin nýlunda í sjálfu sér, og hinn háttv.þm. þarf ekkert að furða sig á því né getur dregið af því neinar ályktanir máli sínu til stuðnings, að konungur var í fyrirsvari í öllum málum landsins, jafnt utanríkismálum og öðrum, því að hann hafði að lögum alt framkvæmdarvald á hendi, bæði utan lands og innan. Hitt gæti verið eftirtakanlegra, hverjir fóru með utanríkismálin og höfðu framkvæmdir á þeim í nafni konungs. Í lögbókunum og sáttmálunum finnast eins og kunnugt er engin ákvæði um utanríkismálin, en nóg dæmi má finna þess, að konungar fóru ýmist með þau sjálfir og hirðstjórarnir eða jafnvel sjálft alþingi. Má sem dæmi þess nefna verzlunarleyfi Arnfinns hirðstjóra Þorsteinssonar frá 1419 handa útlendingum hér í landi. En slík leyfi voru konungarnir á þeim tíma jafnan vanir að gefa út sjálfir. Þá má nefna Píningsdóm um verzlun útlendinga 1490, sem aldrei var staðfestur af konungi, en þó jafnan talinn fullgild lög, sömuleiðis alþingisdóm um sekkjagjöld útlendinga til konungs frá árinu 1500, og hirðstjóraskipan um sama efni frá 1501; staðfesti konungur hvorugt og var þó hvorttveggja haldið lög. Þá er samningur alþingis frá 1527 við Hamborgarkaupmenn og stjórn Hamborgarríkis um vigt og mæli, sem er auðvitað beint efni í þjóðasamning. Af þessu sér háttv.þm., að þótt utanríkismálin heyrði undir konung, þá er það annað mál, hvort hann lét Íslendinga eða Norðmenn annast þau, er hann sjálfur gerði það ekki beint. Annars var hinn háttv.þm. óheppinn, þar sem hann fór að vitna til gamalla skjala um það, að konungur hefði farið með utanríkismál vor 5 árum eftir að landið gekk undir hann. Bréf Eiríks konungs frá 1269 um verzlunarleyfi fyrir Hamborgara á Íslandi, sem þm. ber fyrir sig, hefir aldrei verið til, og þá var enginn Eiríkur konungur heldur til í Noregi. Þingmaðurinn mun hafa farið hér eftir prentvillu í »Reykjavík« í fyrra. Bréf það, sem hann mun eiga við, er mörgum árum yngra og nefnir ekki Ísland á nafn. Hann er heldur ekki vel heppinn með hitt bréfið, sem hann vitnar í, verzlunarbannsbréf Hákonar konungs háleggs frá 1302, því að það er lögleysa. Hinn háttv. framsm. minni hlutans (J. Ó.) talaði um, að notað hefði verið hér á landi í »agitationir« í sumar, að nú ætti að fara að taka Íslendinga í herþjónustu. En það hefði þá kannske eins mátt geta þess, að þessi aðferð var notuð að sagt var á Hornströndum hérna um árið; veit eg ekki nema háttv.þm. kannist við, að hafa heyrt þess getið, ellegar nema háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) kynni að reka eitthvað minni til þess. Þá koma varnirnar. Danir sjálfir játa, að þeir geti eigi varið oss til hlítar, ef til kæmi, og hverju erum vér þá bættari, þó aldrei nema þeir vinni það til sambandsins að gera það fyrir ekki neitt, sem þingmaðurinn dáist svo að? Hér í nefndarálitinu segir, að eins og nú standi geti manna-framlög til hers Dana orðið heimtuð héðan af landi.  (Jón Ólafsson: Meira hlutans?)  Nei, minna hlutans.  (Jón Ólafsson: ósatt!)  En þótt það standi í nefndaráliti sjálfrar sannsöglinnar, þá er það ósatt og rangt, eins og eg hefi áður sýnt fram á, enda hefir slíku ætið verið frávísað hér sem lögleysu, ef fram á það hefir verið farið. Enn fremur tók þingmaðurinn (J. Ó.) fram, að hin fornu réttindi vor, sem vér byggjum á, séu svo langt uppi í skýjunum, að enginn stuðningur sé í þeim, því að engir kannist við þau nema vér. Þetta er nú að vísu ekki satt. En Danir vilja vitanlega ekki kannast við þau. Og þó munu þeir þykjast eiga góða og nytsama réttindagrein viðvíkjandi Slésvik í samningi einum, sem þeir meta stórmikils, þótt ekki nái þeir þeim réttindum. Eg skal ekki segja, hvað þeir leggja nú upp úr ábyrgðarskjölum Englendinga um Slésvik. En vilji Danir ekki fleygja frá sér skjallegum rétti sínum, sem þeir þó ná ekki, hvers vegna skyldum vér þá afsala oss vorum gömlu skjallegu réttindum, þótt Danir vilji ekki kannast við þau? Erum vér nokkru bættari fyrir það? Eg heyrði ekki, að hinn háttv.þm. (J. Ó.) svaraði því áðan, og krefst þess því aftur, að hann skýri frá því, hvaðan honum koma heimildir, og hverjar þær eru fyrir því, að nú muni fást þær breytingar á frumvarpinu, sem minni hlutinn fer fram á. Skora eg á þingmanninn, að segja hér afdráttarlaust og í heyrandi hljóði, hvað hann hefir fyrir sig að bera. Af því, sem hinn háttv.þm. (J. Ó.) lagði mér í munn um ríkiserfðirnar og Ísland í sambandi við Grikkjakonung hefi eg ekki talað eitt einasta orð. Hann bjó það til sjálfur. Staðhæfing hans á ný um aldur Danmerkur sem konungsríkis er hvorki verri né betri en staðhæfing minni hlutans hér um í nefndarálitinu, enda stendur það efni hér á engu. Eg ætla ekkert að metast um það við þingmanninn (J. Ó.), hvorir sé innlimunarmenn, meiri eða minni hlutinn. Landsfólkið hefir dæmt það á minni hlutann að heita það. Eg ætla svo ekki að fara fleirum orðum um mál þetta að sinni. Það taka ef til vill fleiri til máls, sem eg þarf að svara síðar.

Hannes Hafstein Hinn háttv.frsm. meiri hlutans (J.Þ.) vildi fá að vita, hvaðan minni hlutanum kæmi vitneskja um, að gengið mundi að breyt.till. hans, og kastaði hann fram þeirri spurningu, hvort eg, sem fyrv. ráðherra, hefði í síðustu utanför minni fengið tilboð um breytingar, og þagað yfir þeim fram á þennan dag. Því er skjótsvarað þannig, að eg hefi engin tilboð né loforð fengið um breytingar á frumv., og hefi ekkert umboð til þess að bera þinginu nein skilaboð um slíkt. Eg hefi aldrei ætlað mér að gerast forgöngumaður að breytingum á efni þess, því að eg er ánægður með það eins og það er; en eitt hefi eg viljað reyna eftir megni: að ryðja steinum úr götu þess og létta fyrir þeim orðabreytingum, er verða máttu til þess að efnið kæmi enn skýrara fram. Þegar eg kom til Kaupmannahafnar síðast, var þar allmikill óhugur vaknaður út af frumv.-undirtektunum; lét eg það því vera meðal minna fyrstu og fremstu verka, að ná tali hinna dönsku nefndarmanna, skýra fyrir þeim, hvað fundið hefði verið frumv. til foráttu í kosningahríðinni hér heima, og benda á, hvernig mætti girða fyrir hinar algengustu rangfærslur og útúrsnúninga út úr orðum frv. Eg átti skömmu fyrir jól fund með þeim öllum saman, og reyndi þá að útskýra eins vel og eg gat gang málsins allan og skilning frumvarpsandstæðinga hlutdrægnislaust, jafnframt og eg skýrði þeim frá afstöðu okkar íslenzku nefndarmannanna, hversu vér höfðum skilið og skýrt frumv. og einstök ákvæði þess, og hverjar orðabreytingar mundu nægja til þess að taka af allan vafa og girða fyrir öll tvímæli um samræmi textanna; þessar breytingar hnigu mjög í sömu átt og breyt.-till. minni hlutans nú. Þessi fundur var eingöngu kallaður saman til þess að hlýða á skýrslu mína, en alls ekki til þess að ræða málið né gera neinar ályktanir, enda tóku eigi aðrir til máls, svo að á honum byggi eg ekkert að því er snertir afstöðu dönsku nefndarmannanna til þessara atriða. En síðar héldu þeir fund með sér, sem eg var ekki viðstaddur, og eg talaði bæði fyr og síðar við mjög marga þeirra einn og einn, og enginn af nefndarmönnum eða öðrum málsmetandi mönnum atkvæðisbærum um málið, sem eg átti tal við, vefengdu það, að skilningur minn á ákvæðum frumv. væri réttur og í samræmi við niðurstöðu nefndarinnar í heild sinni. Á því, sem dr. Knud Berlin hefir verið að leggja til málanna í seinni tíð, er alls ekkert byggjandi. Hann er æstur mótstöðumaður okkar Íslendinga í sambandsmálinu og sjálfstæðismáli voru yfir höfuð, ramdanskur þjóðbelgur, sem fyrir hvern mun vill halda Íslandi undir Danmörk, sem hjálendu. Það var mjög óheppilegt, að hann skyldi vera gerður að skrifara nefndarinnar. Auðvitað átti hann þar engan atkvæðisrétt; hann átti að eins að útvega skjöl og skilríki fyrir nefndarmenn og ganga nefndinni til handa. En hann gat þó ekki á sér setið að sletta sér fram í umr. og yfir höfuð gang málsins, og reyndi að spilla sem mest fyrir því, að Danir yrðu við óskum vorum, enda var hann að loknu starfi nefndarinnar mjög argur út af því, hve eftirgefanlegir Danir hefðu verið, og að við hefðum fengið alt of mikið. Það muna víst fleiri en eg, að þegar nefndarstörfunum var lokið, þóttist hann vera alveg hissa á því, að ekki hefði verið sett með berum orðum í frv., að Ísland væri sérstakt ríki, úr því að Danir hefðu látið svo mikið undan, að enginn vafi væri á því, að það væri það í raun og veru. Þegar hann svo heyrði um mótbárurnar og útúrsnúningana hér, þá hefir hann talið þann kostinn líklegastan til þess að eyðileggja málið, að taka upp bardaga aðferð frumvarpsfénda hér, og séð sér leik á borði í því, að gera sem minst úr því er fengið var, og neita því, sem hann áður staðhæfði. Eg hefi, þótt eg hafi ekki tilboð eða samþyktir, nægilega vissu fyrir því, - án þess að eg nefni nein nöfn - að svo framarlega sem frumv. hefði verið samþ. hér á þinginu með þeim breytingum eða svipuðum breytingum, eins og minni hluti nefndarinnar vill aðhyllast, þá hefðu þær ekki orðið frumv. til foráttu hjá Dönum. Eg veit raunar ekki, hversu skipast hefir við forsetaförina. En eg legg ekki svo mikið upp úr því, þó forsetarnir telji ófáanlegar allar breytingar. Eftir þeirri einu skýrslu, sem eg hefi séð um viðtal forsetanna við Neergaard forsætisráðherra, dylst mér ekki, að hann hefir þegar á fyrstu kröfu þeirra um uppsegjanleika allra mála - þótst sjá, að um alls ekkert samkomulag gat verið að ræða, og var þess þá engin von, að hann færi að bjóða upp á tilhliðranir í smærri atriðum. Enda stóð það aldrei til, að Danir færu að halda að okkur neinum breytingum á frumv. Það eru ekki Danir, sem sækjast eftir umbótum á sambandinu við Ísland; það erum vér Íslendingar, sem breyting viljum, það er í vora þágu, Danir eru ekki að troða upp á oss breytingum. Hitt er annað mál, þótt þeir hefðu til samkomulags getað gengið inn á breytingar til skýringar, ef alþ. hefði farið þess á leit, og málinu þar með verið borgið. Frá mínu sjónarmiði eru breyt.till. minni hluta nefndarinnar formbreytingar einar, því að eg hefi alt af lagt þann skilning í frumv., sem felst í þessum skýringarbr.till. En frá sjónarmiði hinna, sem hafa neitað því, að þetta feldist í frumv. get eg ekki annað skilið, en að breytingarnar hljóti að vera mikils verðar. Það hefði því mátt teljast sigur fyrir þá, að koma þeim fram. Og þess sigurs, að bjarga málinu við, vildi eg unna þeim. Eftir því sem fram er komið er það naumast ólíklega til getið, að það mundi ekki hafa orðið til að greiða götu samkomulagsleitana í þessa átt, ef það hefði vitnast, að eg ætti einkum þátt í þessum breytingum Eg áleit mér því skylt að halda mér til baka og vita hvort nefndin sjálf eða einhverjir af hinum samningsfúsari meiri hluta mönnum fyndu ekki upp á því, að leita hófanna um þetta. Hið eina, sem eg hefi getað gert, án þess að eiga á hættu að draga mínar óvildir yfir málaleitanir í þessa átt, er því það, að láta einstaka menn í nefndinni fá njósn af því, að þessar breytingar mundu vera reynandi. Það munu þeir menn kannast við. Nú er loks útséð um það, að engar tilraunir verða gerðar af meiri hlutans hálfu í þessa átt, og því hefi eg fyrst getað sagt þetta opinberlega. Þótt eg sem sagt geti ekki ábyrgzt, hvernig skipast kann að hafa eftir forsetaförina, þá held eg þori samt enn að fullyrða, að ef þingið samþykkir frumv., þá mundu þessar breyt.till. eða svipaðar ekki verða þess valdandi, að frumv. færi forgörðum, heldur mundi þá málinu borgið. Þetta svar læt eg nægja fyrirspurn háttv. framsm. meiri hlutans (J. Þ.); meira get hvorki eg né væntanlega heldur ekki háttv. framsm. minni hlutans (J. Ó.) sagt honum um þetta efni. Eg ætla mér ekki að tala margt né mikið um þetta mál. Það er ekki til neins, enda er háttv.frsm. minni hlutans (J. Ó.) einfær um að halda uppi svörunum gagnvart háttv.frsm. meiri hlutans (J. Þ.). Það eru að eins örfá atriði, sem eg vil minnast stuttlega á. Háttv. framsm. meiri hlutans (J. Þ.) sagði, að breyt.till. minni hlutans við 3. gr. 2. væri »óbótatillaga«. Í frumv. stendur: »Enginn þjóðarsamningur, er snertir Ísland sérstaklega, skal þó gilda fyrir Ísland, nema rétt stjórnarvöld íslenzk samþykki«. Þetta var af sumum andstæðingum frumv. talið þýðingarlaust ákvæði. Menn sneru út úr þessu á ýmsar lundir, sem eg ekki nenni upp að telja; meðal annars fettu menn fingur út í orðið »sérstaklega«, og sögðu að ákvæðið ætti ekki við aðra samninga en þá, sem væru gerðir sérstaklega eða eingöngu fyrir Ísland, en þeir væru engir til. Til þess að girða fyrir alla þessa útúrsnúninga hefir minni hlutinn komið fram með þessa tillögu, sem framsm. nefnir »óbótatillögu«. Hún segir ekkert nýtt, en breytir að eins um orð, þannig, að sagt er berum orðum, að enginn samningur skuli gilda fyrir Ísland, ef hann snertir eitthvert sérmál þess ?: íslenzkt mál, sem ekki er farið með sem sambandsmál eftir sambandslögunum, nema rétt íslenzk stjórnarvöld eigi þátt í því og leggi á samþykki sitt. Yfir höfuð þarf samþykki Íslendinga, eða réttra stjórnarvalda þeirra að koma til í öllum samningum, sem snerta einhver mál, sem Ísland sjálft fer með. Í þeim sameiginlegum málum eða sambandsmálum, sem Danir í umboði voru fara með valdið fyrir Íslands hönd t. d. um peninga láttu, fyrirkomulag utanríkisstjórnar o. s. frv. eigum vér auðvitað ekki atkvæði. Aftur á móti hljóta allir verzlunarsamningar og siglingasamningar, alt sem snertir atvinnumál, réttarfar eða hegningarlöggjöf á einhvern hátt, að falla undir fyrirmæli ákvæðisins. Þetta er svo mikil takmörkun á umboði því, er vér veitum Dönum til þess að fara með utanríkismálefni vor, að vér höfum tögl og hagldir í flestu, sem fyrir getur komið. Þeir geta ekki upp á sitt eindæmi gert utanríkisráðstafanir viðvíkjandi neinum málum, sem oss varða, öðrum en þeim, sem þeim eru falin af oss sem sambandsmál. Þetta er nú »óbótatillagan«. Háttv. framsm. meiri hlutans (J. Þ.) kallaði það hneykslunarhellu, eða jafnvel hneyksli, að dómstjóri hæstaréttar væri oddamaður í gerðardóminum, sem kveðið er á um í 8. gr. Eg efast um, að háttv. meiri hluti finni þó nokkurt betra ráð, þegar öllu er á botninn hvolft. Eg hefi séð ýmsar tillögur frá háttv. meiri hluta um þetta atriði, en sú hefir þó orðið niðurstaðan, að þeir hafa ekki haft önnur úrræði eftir alt saman en að sleppa gerðardóminum alveg. Eg sé ekki að meiri hlutinn hafi getað haft neina ástæðu aðra til þess að sleppa 8. gr. en einmitt þessa, að hann hefir þótst vera búinn að finna helzt til mikið að oddamannsákvæðinu, sem hann gat ekki bætt sig á. Annars er ekki mikið um þessa 8. gr. frumv. að gera. Gerðardómurinn átti að eins að vera um ágreining, er rísa kynni um það, hver mál væri sameiginleg eftir 3. gr. frumv., og gat naumast til slíks ágreinings komið, því ákvæðin eru svo skýr. En vér Íslendingarnir í nefndinni lögðum áherzlu á, að fá þessi ákvæði tekin inn í frumvarpið, til þess þar með að fá því slegið föstu óbeinlínis, að Ísland væri sérstakt ríki við hlið Danmerkur, og þetta ákvæði meðal annars leiddi síðar til þeirrar viðurkenningar af dönsku nefndarmannanna hálfu. Gerðardómur er óhugsanlegur nema um sérstakt ríki sé að ræða. Meðan Ísland er óaðskiljanlegur hluti Danaveldis, sker ríkisvaldið úr ágreiningsmálum milli heildarinnar og hlutans. Þannig ályktuðu dönsku nefndarmennirnir. En þegar sérstakur gerðardómur á að skera úr ágreiningi milli landanna, gerðardómur, sem bæði löndin hafa stofnsett og tilnefnt, þá er auðstætt, að um tvo jafnréttháa aðila er að ræða. En þegar til þess kom að ákveða oddamanninn, varð það bert, að það varð að tiltaka einhvern, sem löggjafarvald Danmerkur og Íslands náði yfir. Það var hvorki hægt að ákveða í lögunum, að útlendur þjóðhöfðingi né útlendur sendiherra skyldi takast þetta á hendur, því þeir gátu auðvitað neitað því. Þegar útlendir þjóðhöfðingjar hafa skorið úr þrætum milli annara þjóða, hefir það auðvitað verið eftir beiðni í hvert skifti; og stundum hefir þjóðum, sem þó hafa viljað leggja ágreining í gerð, ekki lánast að fá neinn þjóðhöfðingja til þess. Þess vegna urðu Bandamenn og Englar hér um árið að leggja ágreiningsmál sitt í gerð - dómenda úr hæstarétti Bandaríkjanna. Eftir vandlega íhugun komumst vér Íslendingarnir að þeirri niðurstöðu, að eftir atvikum væri bezt að taka dómstjóra hæstaréttar, og man eg ekki betur en háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th .) væri þessu samþykkur. Vér töldum víst, að slíkur maður mundi ekki hætta heiðri sínum fyrir öllum heiminum með því að sýna hlutdrægni, enda bjuggumst ekki einu sinni við, að tækifæri mundi verða til slíks, þar eð slíkt gerðardómsákvæði átti, eins og eg áður tók fram, aðallega að vera sönnun fyrir stöðu Íslands sem hliðstæðs aðila. Eg skal játa, að þessa gerðardómsákvæðis er síður þörf nú, eftir að vér fengum það viðurkent með berum orðum í athugasemd nefndarinnar við frumvarpið, að Ísland yrði sérstakt ríki, en það var það takmark, er vér þokuðumst smám saman að í nefndinni, fet fyrir fet. Háttv. andmælendur hafa stundum sagt, að vér íslenzku nefndarmennirnir höfum byrjað vel og á réttum grundvelli, en gugnað síðar og horfið frá réttum grundvelli af ótta við Dani eða meðfæddum heigulskap  (Jón Þorkelsson: Það stendur ekki í nefndarálitinu)  . Nei, að vísu. Háttv. framsm. meiri hlutans (J. Þ.) er svo kurteis maður, að hann segir auðvitað ekki slíkt með berum orðum, en það hefir komið fram bæði á fundum og í blöðunum, og eg hygg að hér í salnum séu nokkrir þeir menn, sem látið hafa sér eitthvað slíkt um munn fara. En þetta er ástæðulaus getsök, eins og allir geta fullvissað sig um, sem lesa gerðir sambandslaganefndarinnar. Í fyrsta skjali voru íslenzku nefndarmannanna, undirstöðuskjalinu, sem háttv. meiri hluta hefir litist svo vel á, að hann hefir tekið allmikið af því upp í nefndarálit sitt, er einmitt algerlega sneitt hjá því að slá neinu föstu um uppsegjanleik sameiginlegra mála. Eg skal með leyfi hæstv. forseta því til sönnunar lesa upp niðurlagsatriðin úr þessari grundvallarstefnuskrá vorri, sem prentuð er í »bláu bókinni á bls. 26. Þar segir svo: ». . . . maa vi som Basis for Forhandlinger angaaende Islands forfatningsmæssige Stilling í det samlede danske Rige fastholde, . . . at Island de jure bör opfattes som et frit Land under Danmarks Kongekrone, sammen med Kongen fuldt raadigt over alle sine Anliggender, med mindre nogle af disse ifölge Overenskomst mellem Danmark og Island matte være eller blive overdragne til Danmarks særlige Varetægt«. Hér er gert ráð fyrir málum, sem Dönum séu falin og alls ekki sagt neitt um, að þau skuli vera uppsegjanleg. Þetta grundvallarskjal vort, sem vér skrifuðum allir undir hinir íslenzku nefndarmenn 7 saman, sýnir ekki, að vér höfum haft aðra skoðun þá en nú. Vér höfum í engu frá því vikið. Þegar það var lagt fyrir Dani, þótti þeim of langt farið, og þóttust þá þegar finna, að skoðunarmunurinn væri meiri en þeir hugðu. Kröfðust þeir þess, að vér legðum kröfur vorar fram í frumvarps formi, og það gerðum vér. Sem fulltrúar fyrir alla flokka á Íslandi töldum vér það skyldu vora að byrja með því að taka í frumv. hið ítrasta, sem krafizt hafði verið, þótt vér vissum fyrirfram, að sumt af því væri ekki þannig vaxið, að halda bæri því til streitu, ef samkomulag ætti að geta náðst. En vér álitum rétt að láta ekki sjást gagnvart Dönum neinn skoðanamun okkar á milli, er vér settum fram almenna uppsegjanleika-kröfu - þótt sumir okkar að minsta kosti væru henni ósamþykkir. Við vildum haga svo samningaleitununum, að enginn gæti eftir á sagt, að þetta eða hitt hefði ekki fengist, af því að þess alls ekki hefði verið farið á leit eða þá ekki einróma af Íslendinga hálfu. Við vildum halda hópinn í lengstu lög, með því varð staða okkar sterkari, en hefði hver haldið fram sinni sérstöku skoðun í hverju smáatriði hefði staða vor orðið veikari en raun varð á. Það kom nú skjótt í ljós, að ekki var auðið að ná samkomulagi á þessum grundvelli. Nú vita það allir, að þess eru ekki dæmi í samningum milli þjóða, nema um yfirunna þjóð sé að ræða, að annar aðilinn fái alt en hinn segi já og amen við öllu. Til þess að samkomulag verði, verða báðir að láta undan í einhverju. Eg ímynda mér, að enginn, sem les gerðir nefndarinnar, geti verið í vafa um það, hvorir voru nær sínum upphaflegu kröfum og grundvallarsetningum, við Íslendingarnir eða Danir í nefndinni, þegar nefndarstarfinu lauk, og niðurstaðan var komin í ljós. Eg vísa því algerlega á bug til höfundanna þeirri ákæru, að vér höfum hopað frá þeim grundvelli, sem vér lögðum fyrst. Vér stöndum á honum enn þann dag í dag, og í samningaviðskiftunum álít eg, að beitt hafi verið réttri aðferð og hún hafi reynst affarasæl og sigurvænleg. Það er handhægt vopn að slá um sig með þessu »innlimunar« orði, sem nú er svo mjög tíðkað; það er hægt að brúka það orð um alt, enda er farið til þess í seinni tíð. En sé það, sem sambandslaganefndin samþykti og vér núverandi minni hluta menn höfum fylgt, innlimun, þá býst eg við, að fleiri verði innlimunarmenn en margan grunar. Eg skal leyfa mér að minna á það, að bæði 1867 og 1869 samþykti alþingi undir forustu Jóns forseta Sigurðssonar stjórnarskrárfrumvörp, sem höfðu inni að halda ákvæði um sömu atriði, eins og þau, sem ágreiningi hafa valdið í frumvarpi sambandslaganefndarinnar. Eg ímynda mér, að þeir menn sem þá sátu á þingi, hafi ekki síður haft það hugfast en vér nú að glata ekki réttindum landsins, að þeir hafi ekki síður en vér sett sóma sinn og stolt í það, að vér Íslendingar höfum aldrei spilað réttindum vorum úr höndunum, eins og hv. framsm. meiri hlutans (J. Þ.) komst svo vel að orði. Þá var barist undir merkjum þess manns, Jóns Sigurðssonar, sem eg býst ekki við að neinn kalli föðurlandssvikara eða innlimunarmann. En sjáum til, hvað það var, sem þeir börðust fyrir og samþyktu þá, forvígismennirnir fyrir frelsis- og sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar: Í stað þess, er í frumv. sambandslaganefndarinnar er ákveðið, að Ísland skuli vera frjálst og sjálfstætt land í ríkjasambandi (Statsforbindelse) við Danmörku, er í báðum þessum frv. Jóns Sigurðssonar og alþingis kveðið svo á, að Ísland sé óaðskiljanlegur hluti Danaveldis með sérstökum landsréttindum. Eftir frumvarpi sambandslaganefndarinnar eru, auk konungssambandsins, engin mál óuppsegjanlega sameiginleg með Íslandi og Danmörku önnur en hermál og utanríkismál, hin síðarnefndu þó með stórmikilli takmörkun Íslandi í vil. En eftir báðum hinum frumvörpunum, er nefnd voru, eru óuppsegjanlega sameiginleg mál, auk þess, er að konungdóminum lýtur: viðskifti ríkisins  Undir forustu Benedikts Sveinssonar voru fjórum sinnum (1885, 1886, 1893 og 1894) samþ. á alþ. til fullnustu frv. til endurskoðaðrar stjórnarskrár, og í þeim öllum er gengið út frá því, að Ísland sé hluti ríkisins (Danaveldis) og öll mál Íslands, að undanskildum 9 tilgreindum málaflokkum, með berum orðum talin »almenn ríkismál«, þar á meðal auðvitað alt um ríkiserfðir og ráðstafanir um nýja konungsætt, öll utanríkismál óskorað, varnir til lands og sjávar, innborinna manna réttur o. s. frv., og ákveðið, að það sé komið undir bæði hinu sérstaka löggjafarvaldi landsins og löggjafarvaldi ríkisins, hvort Ísland skuli senda fulltrúa á ríkisþingið í Danmörku og borga fé til »almennra ríkisþarfa«. Þetta var hvað eftir annað lögformlega samþ. af alþ. eftir frumkvæði og eindreginni ósk þjóðarinnar sjálfrar og helztu trúnaðarmanna hennar og réttarvarða. Það vantaði ekkert annað en undirskrift konungs til þess, að þetta yrði að stjórnarskipunarlögum. Og þá hefðu allar kenningar um, að Íslendingar hefðu eigi samþ. nein afskifti Dana af málum vorum, allar skírskotanir til Gamla sáttmála sem þess einasta, er Ísland hefði samþ. gagnvart konungi og Danmörku, verið gersamlega úr sögunni. Enginn lifandi maður hefði getað komið fram með slíkt, ef eitthvert af alþingisfrumv. frá 1867, 1869, 1886 eða 1894 hefði náð staðfesting konungs, og þá hefði gersamlega skort grundvöllinn undir allar þær mótbárur, sem nú hafa komið fram gegn frumvarpi sambandslaganefndarinnar. Hepnir hafa þeir verið Jón Sigurðsson og Benedikt Sveinsson, að Danir skyldi hafa vit fyrir þeim, og neita að samþ. þessi lög, sem þeir vörðu æfi og kröftum til að berjast fyrir. Hefðu Danir ekki verndað fyrir oss landsréttindin með lagasynjunum og neitun á kröfum vorum, þá hefðu þeir Jón Sigurðsson og aðrir íslenzkir stjórnmálamenn nú orðið að liggja undir ámæli núverandi stjórnmálagarpa, sem innlimunarmenn og réttindaglatarar. Mikið megum við þakka Dönum fyrir handleiðsluna! En eins og eg þegar hefi tekið fram, ætla eg ekki að þreyta sjálfan mig né aðra með því að tala langt um þetta mál á þessum stað, eins og nú er komið málunum. Það mundi ekki breyta atkv. nokkurs manns. En það vil eg segja, að þótt við nú hættum að tala um málið hér að sinni, og heiðruðum meiri hluta takist að hefta framgang þess í bráð, þá er málið ekki dottið niður. Það er eftir að tala um það aftur síðar; þjóðin á eftir að líta á það enn á ný, og yfirlíta gerðir þeirra herra. Þeir eiga eftir að bíta úr nálinni.

Ráðherrann (B. J.) Eg vildi leyfa mér að leiðrétta það sem háttv.l.þm. Eyf. (H. H.) sagði um viðtal okkar alþingisforsetanna við Neergaard, yfirráðgjafann danska. Yfirráðgjafinn vildi segja sem fæst ákveðið um málið, og hann lauk máli sínu við okkur á þá leið, að engar efnisbreytingar fengjust á frumv. Þó er alls ekki þar með sagt, að ekki kynnu Danir að slaka til í einstaka atriði, en sem sagt er lítil von um það nú að þessu sinni. Því hefir verið haldið fram, að við forsetar alþ. höfum í utanför okkar spilt fyrir þessu máli. Það er gersamlega tilhæfulaust. Gat heldur ekki verið um neina tilslökun að ræða, frá vorri hálfu, þar sem forsætisráðherrann gaf engan ádrátt. Það má að vísu segja, að forsætisráðgjafinn hafi ekki haft neitt umboð til þess að gefa nokkra yfirlýsingu þetta mál áhrærandi. En eg get bent á það, að eg átti tal við tvo aðra danska menn, er átt höfðu sæti í sambandslaganefndinni, og voru þeir alveg samdóma forsætisráðgjafanum um það, að engar efnisbreytingar væru fáanlegar.

Framsögumaður minni hlutans (Jón Ólafsson) Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) hefir fært svo skýr rök fyrir okkar hlið í þessu máli, að eg hefi ekki miklu að svara. Það er helzt ofurlítill sparðatíningur úr ræðu háttv. vinar míns, framsm. meiri hlutans, sem eg hefi dálítið að athuga við. Hann var enn að halda því fram, að Ísland hefði verið í personal-union 1262, og sagði að konungur hefði þó ekki verið einvaldur, en eg tók það fram að fimm árum síðar hefði hann þó farið með þessi mál, sem einvaldur. Og þar er um enga prentvillu í »Reykjavík« að tala. Eg hefi engan staf í það blað ritað síðan eg hætti við ritstjórn þess, og tók ekki dæmi mitt úr því blaði, heldur eftir riti Jóns Jónssonar sagnfræðings. Og það sem framsm. meiri hlutans sagði, að bréf það er eg vitnaði í, væri ekki til, er ósatt mál. En hitt er ekkert utanríkismál, þótt alþ. hafi sett á sekkjagjöld, heldur ekki utanríkismál ákvæði um vog og mæli. Hvorttveggja er alinnlent löggjafarmál. Háttv. framsm. meiri hlutans (J. Þ.) spurði, hvert gagn okkur gæti verið að því, að hafa sameiginleg hermál með Dönum. Ef við göngum að sambandslagafrumv., þá höfum við ómetanlegt gagn af því, að hafa hermálin sameiginleg. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) sagði að nefndarmennirnir íslenzku hefðu hvergi slakað til. Þetta er sannleikur. En hefir nú háttv. meiri hluti haldið fram kröfum Þingvallafundarins án þess að slaka til? Nei. Hvað hafa þeir gert við flaggmálið? Hafa þeir neitað að semja við Dani ? Nei! Háttv. framsm. (J. Þ.) veit, að nú höfum vér ekkert vald yfir þessum sameiginlegu málum. Hvernig ætlar hann að kippa þessu í lag? Hvernig ætlar hann yfir höfuð að tala að fá nokkru framgengt, án samkomulags við Dani? Hæstv. ráðherra gat þess, að forsætisráðgjafinn danski hefði ekki viljað gefa nokkra von um, að efnisbreytingar fengjust. Vér minni hluta menn segjum, að þær breytingar, sem vér höfum leyft oss að koma fram með séu einungis orðabreytingar. Og vér allir saman, þessir 15 minni hluta menn, höfum vissu fyrir því, að Danir mundu ganga að okkar breytingum, þótt ekki þurfi að skýra frá því hér, hvernig vér höfum aflað oss vissunnar. Eg þóttist gefa full og næg svör um það efni í fyrri ræðu minni. Háttv. framsm. meirihl. (J. Þ.) veit, að frumv. með breyt.till. háttv. meirihl. nær ekki fram að ganga, og meiri hlutinn játar hér aftur og aftur berum orðum, að allir viti þetta. Sú eina hugsjón þessara manna er, að láta alt sitja við það sem er. Það eina, sem fyrir þeim vakir, er það, að varna því, að Ísland verði sjálfstætt ríki. Það er til einskis fyrir þá, að neita þessu, því að allir heilskygnir menn hljóta að sjá það, og reynslan mun gera það bráðlega enn berara, að hugsjón þeirra hin eina nú er sú: Enga breyting frá því sem er. Til þess á þjóðin að halda þessari stjórn, sem nú er, við völd, að hún geti látið alt dúsa við það sem er.

Framsögumaður meiri hlutans (Jón Þorkelsson) Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) sagði, að það væri hyggja sín - vissa, sagði hann ekki -, að Danir mundu samþykkja breyt.till. minnihl. En háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) lést ekki mega segja frá því á hverju hann bygði þá skoðun sína; en það er nú einmitt aðal-alriðið, að fá að vita, á hverju slík ætlun þeirra byggist. Á meðan það fæst ekki, þá liggur nærri að skoða staðhæfingu minni hlutans að eins sem blekkingu. Án allra röksemda gæti eg alveg eins staðhæft, að breyt.till. meirihl. yrðu samþyktar af Dönum. Og í sjálfu sér held eg, að það séu litlar líkur til, að breyt.till. minni hlutans verði miklu fremur samþyktar en breyt.till. meiri hlutans. Eg skal ekki deila mjög um það, hvort breytingarnar við 3. gr. séu til bóta eða ekki, en eg get að minsta kosti ekki séð, að þær séu það. Háttv. 1. þingm. Eyf. (H. H.) talaði langt mál um 8. gr. og gerðardóminn og taldi hann eitthvert helzta merki og ljósastan vott þess, að Ísland væri sjálfstætt og fullvalda ríki. Ekki finn eg að svo sé né svo þurfi að vera. - Þótt land vort væri ekki annað en hluti úr Danmerkurríki með nokkurri heimastjórn, þá gæti vel verið svo ákveðið, að ágreiningsefni um það, hvað væri heimastjórnarmál eða ekki, skyldi útkljást með svipaðri gerð sem þessari, þar sem Danir hafa öll yfirtökin. Gerðardómur þessi hefir því ekkert sjálfstæðisgildi fyrir oss. Eg skal heldur ekki þrátta um það, hvort minni hlutinn hefir vikið frá kröfum sínum, þó að meiri hlutanum sýnist svo. En það er minni hlutanum gott, ef þeir eru sér þess meðvitandi, að hafa unnið sigur og ekki slakað til. Vér höfum aðra skoðun á því máli. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) mintist á pólitik okkar frá árunum 1867, 1869, 1871, 1873 og síðar. Nefndi hann í því sambandi bæði Jón Sigurðsson og Benedikt Sveinsson, og gat þess, að helztu menn þjóðarinnar hefðu þá viljað ganga að því fyrirkomulagi, sem var miklu verra en það, er nú væri í boði. Þeir hefðu gengið að því, að innlima landið í Danmerkurríki, og ákveðið og talið sjálfsagt, að það væri óaðskiljanlegur hluti Danaveldis. En háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) gáir ekki að því, hvernig þá stóð sérstaklega á. Þörfin á stjórnarbótinni var á árunum 1867-1873 svo óskapleg, en horfurnar tvísýnar. Réttmætar kröfur Íslendinga á þjóðfundinum 1851 höfðu verið barðar niður og að engu hafðar, og þessu máli ekki sint í mörg ár. Hvern eyri varð að sækja í gegnum ríkisþing Dana; allar framfarir landsins teftar og ekkert gert til neinna þarfa landinu né þrifa. Menn voru því neyddir til, að leita als lags um það, hvað hægt væri að fá til bóta á því ástandi, sem var alveg óþolandi og ekki mátti fresta eina stund, að fá lagfæring á. Eigi þeir menn ámæli skilið, sem samþyktu stjórnlagafrumv. á þingunum 1867, 1869, 1871 og 1873, þá réttlætir það ekki minna hlutann nú, að vilja afbata sig með þeirra verkum. En auk þess hafa þeir hinir fyrri menn afsökun sína á ástandinu, sem þá var. Þess utan þá fæ eg ekki séð svo til fulls, að það hafi verið annað en bragð (manövre), að láta það heita svo, að Ísland skyldi vera óaðskiljanlegur hluti Danaveldis, til þess að geta náð einhverju hagræði og verða heyrðir um eitthvað. Jón Sigurðsson hefir og gert grein fyrir því, hvernig þingin þá skoðuðu þessi ákvæði ekki sem innlimun, heldur sem neyðarúrræði til þess að komast hjá öðru verra og vinna nokkur réttindi. Þeir vissu og að alþingi þá var ekki að gefa nein skuldbindandi lög, heldur bendingar. Það hafði þá ekki löggjafarvald, heldur ráðleggingar- eða bendingarvald. Og svo þegar stöðulögin komu frá 2. jan. 1871 mótmælti þingið þeim öllum eins, og þau voru, og tók þar með nokkurn veginn af skarið. Um stjórnarbaráttu vora eftir 1874 má nokkurn veginn segja hið sama. Þar var við ramman reip að draga, stjórnin þverskallaðist við öllu og daufheyrðist. Þar varð því að leita lags sem fyrri. En hafi þingið þar gengið að ákvæðum, sem hættuleg voru, þá getur það ekki verið nú nein fyrirmynd fyrir minni hlutann né nein afsökun. Örlagaorð þau, sem háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) mælti, skal eg ekki fara mörgum orðum um. Reynslan sýnir bezt, hvort úr þeim rætist. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) taldi það ekki heyra til utanríkismála, að þingið hefði lagt á sekkjagjöld; það væri alveg eins og löggjafarþing Íslendinga færi nú að leggja á farmgjöld, en hann gleymir því, að þessi gjöld runnu ekki til landssjóðs, heldur voru þau »regalia«. En þyki þingmanninum þetta ekki duga, þá er til samningur sá, sem þingið gerði 1527 við Hamborgarráð, stjórn Hamborgarríkis, um vog og mæli, jafn þýðingarmikið atriði og það er. Tvö ríki geta vitanlega hvort í sínu lagi sett innanlands ákvæði um vigt og mæli, sem að eins er bindandi fyrir það ríkið, er setur þau. En þau geta því að eins gert ákvæði, er gildi fyrir bæði ríkin, að þau geri það í sameiningu og með samningi af beggja ríkja hálfu. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) má því til að kannast við það, að alþingi hér í þessum samningi er að gera sama við annað ríki af hendi Íslendinga og stendur þar út á við í fyrirsvari landsins. Það var enn að heyra á sama þm., að Íslendingar gætu átt það á hættu að vera kallaðir í danska herinn, ef þeir samþyktu ekki frumvarp þetta óbreytt. En mér er spurn, hvaðan skyldi Dönum koma það vald? Fyrir því er engin heimild né lagastafur. Eg hefi áður bent á það - en menn virðast ekki hafa látist heyra það, svo að eg verð nú að endurtaka það -, að þegar danska stjórnin fór fram á það 1857, að Íslendingar gengju í herþjónustu suður í Danmörku, þá var þeim sýnt fram á, að þar væri farið fram á lögleysu eina, og Havsteen amtmaður meðal annara lagðist eindregið á móti slíkri kröfu. Sú krafa var því látin falla niður sem löglaus fjarstæða. Og síðan hafa engin lög heimilað Dönum neina mannakvöð héðan af landi. Eg held það sé því ekki vert að veifa mikið þessari grýlunni. Reynslan hefir kent oss það, að vér höfum farið hyggilega að í því, að vera ekki of fljótir til þess að gína við hverjum þeim kostum, sem oss hafa verið boðnir. Eftir því sem stundir hafa liðið, hefir málum vorum jafnan þokað fram til réttara og betra horfs, fyrir það, að vér sýndum þrautseigju og þrokuðum við. Hugsunarhátturinn hefir jafnan smámsaman breytst, bæði hér á landi til djörfungar og í Danmörku til mannúðlegri undirtekta og meira skilnings á málum vorum. Svo mun enn fara, að vér vinnum við biðina, ef vér höfum þrautseigju í oss til þess að halda kröfum vorum fast og einbeitt fram með hófsemd og stillingu. Þá mun lagið koma, sem skilar málefnum vorum í höfn um síðir, ef vér gætum þess að verða ekki of veiðibráðir og ætlum að ná lendingu á einhverju ólaginu, sem brýtur knörinn eða hvolfir honum. Það skiftir meira að vér gerum vel þá samninga, sem vér gerum við Dani, heldur en að samningarnir takist fljótt, og að vér rösum fyrir ráð fram og niðjar vorir taki þar af langan skaða, og vér óþökk þeirra í marga liðu. Mig furðar á því, að hinn háttv. framsm. minni hlutans (J. Ó.) skuli enn vera að bera fyrir sig konungsbréfið frá 1269, sem aldrei hefir verið til. Sami háttv.þm. staðhæfði það, að meiri hlutinn væri nú að slaka til frá kröfum Þingvallafundarins 1907. En staðhæfing þessi er á engu bygð. Frumvarpið verður, samkvæmt till. vorum í nákvæmasta samræmi einmitt við ályktun Þingvallafundarins. Og að mínu áliti kemur skilnaðarpólitík þá fyrst til greina, ef ekki er tekið í mál af Dana hendi að sinna kröfum þeim, sem meiri hlutinn nú heldur fram, og það sé þrautreynt. Reynslan síðar verður því úr því að skera, hvort slakað verður til frá kröfum Þingvallafundarins. Enn þá hefir það ekki verið gert. Bæði framsögumaður minni hlutans (J. Ó.) og 1. þm. Eyf. (H. H.) halda því nú fram, að breyt.till. þeirra sé ekki annað en orðabreytingar. Eg veit það, að »ríki« er annað orð en »land«. En eg veit líka, að það merkir annað, og að þeir ætlast til, að það merki annað meira og ákveðnara.

Jón Magnússon Eg vil að eins leyfa mér að bera litla fyrirspurn upp fyrir háttv. framsm. meiri hlutans (J. Þ.) Eg veit ekki betur, en að meiri hlutinn hafi talið það sem galla á tillögum sambandslaganefndarinnar, að þær nefna sig »frumv. til laga«, og hafa í því efni vitnað til Gjelsviks og Knud Berlins, sem lagt hafa alt kapp á að níða frv. niður fyrir allar hellur og spilla öllu samkomulagi og sem hafa lagt mikið upp úr þessu atriði. Því einkennilegra er, að flokkurinn skuli hafa þetta - af honum áður fordæmda - orðalag. Hefði meiri hlutinn talið það svo mikinn galla, sem hann lét í veðri vaka í sumar, þá hefði hann breytt því.

Framsögumaður meiri hlutans (Jón Þorkelsson) Hinn háttv.þm. Vestm. (J. M.) gerði til mín þá fyrirspurn, hverja leið meiri hlutinn hugsaði sér að fara til þess að koma máli þessu fram, úr því að hann teldi það ekki koma danska ríkisþinginu við. Þó að eg hafi ekki búist við þessari spurningu frá mínu sjónarmiði, og - þó að eg hafi ekki umboð til að segja það - eg hugsa frá sjónarmiði meira hlutans í heild sinni, þá hefir það verið skoðað svo af mörgum, og liggur næst að skoða það svo, að konungur sé enn einvaldur yfir öllum þeim málum vorum, sem hann hefir ekki takmarkað vald sitt í með stjórnarskránni frá 5. janúar 1874. Mál vor koma því dönsku löggjafarvaldi ekkert við og frumv. frá oss um þetta mál ætti því í rauninni aldrei að leggjast fyrir ríkisþingið danska.  (Jón Magnússon: Kemur það ekkert Dönum við eða dönsku löggjafarvaldi að veita Íslendingum rétt í Danmörku?)  Vér erum ekki að biðja um nein réttindi í Danmörku, en viljum að eins mega njóta allra réttinda í voru eigin landi. Vér teljum það rétt, að konungur staðfesti frumv. um þetta efni, eins og það er samþ. af þinginu nú. Vilji danska ríkisþingið einnig að sínu leyti gefa út lög um sama, gerir það það þá líka einungis í sameiningu við konung. Mundi þá fara um þessi lög hvorutveggja eins og sambandslög Austurríkismanna og Ungverja, að það eitt væri skuldbindandi í þeim, sem væri samhljóða í báðum. Háttv. sami þm. spurði, hvers vegna vér hefðum ekki kallað frumv. í fyrirsögninni frumvarp til sáttmála, en ekki til laga, eins og prófessor Gjelsvik hafði lagt til. Þar til má því svara, að það varð nú ofan á hjá meiri hlutanum að leggja það til að nefna það frumv. til laga. Enn fremur má geta þess, að ekki þarf meiri hlutanum að vinnast samþ. til þess að skrifa undir hvert orð, sem Gjelsvík segir, þó að vér metum mál hans mikils. Það má líka benda á það, að í frumv. sjálfu er það jafnan kallað sáttmáli. Mönnum hefir þótt meir á ríða, að efni frumv. væri eins og það ætti að vera, heldur en að gera nafnið á því að ágreiningsefni.

Framsögumaður minni hlutans (Jón Ólafsson) Það er auðheyrt, að frsm. meiri hlutans er farinn að ryðga í þingsögu seinni þinga. Í frumv. því, sem lagt var fyrir þingið 1867 var slegið saman bæði stjórnarskránni og ákvæðum um samband landanna. - Stjórnarskráin átti að taka upp sérstöku málin, en jafnframt innihalda reglur um samband landanna. Í 3. gr. sem þingið félst á óbreytta, stendur: »Í öllum þeim málum sem eru sameiginleg með Íslandi og Danmörku, það er að segja í öllum þeim málum sem um er rætt í 1. gr. eða þeim, sem snerta konungsmötuna, lífeyri handa konungsættinni, enn fremur viðskifti ríkisins við önnur lönd, vörn ríkisins á sjó, ríkisráðið, réttindi innborinna manna, myntina, ríkisskuldir og ríkiseignir svo og póstgöngur milli Danmerkur og Íslands, hefir Ísland löggjöf og stjórn saman við konungsríkið«. - - - - Svo er gert ráð fyrir, að þegar Ísland tekur hlutdeild í stjórn sameiginlegu málanna, þá geti það sent menn á ríkisþingið. Það er því gersamlega rangt hjá framsm. meiri hlutans, (J. Þ.), að það hafi eingöngu verið sérstöku málin, sem tekin hafi verið upp í stjórnarskrárfrumv. 1867 og 1869. Sami þm. hélt því fastlega fram og lagði mikla áherzlu á, að við ættum að semja við konung einan, en alls ekki dönsku þjóðina eða ríkisþingið. Í þessu er hann á alt annari skoðun en flokkur hans og formaður meiri hlutans á þingi hér, þm.N.-Ísf. (Sk. Th.). Hann sagði á þingi 1907: »Við danska ríkisþingið verðum við að semja af því að konungurinn skoðar sig ekki sem einvaldan«. Þar með eru víst ummæli framsm. (J. Þ.) fallin um koll, líka frá sjónarmiði meiri hlutans. Það er naumast ætlandi að frmsm. hafi sagt þetta til annars en að slá ryki í augu manna, ekki til að byggja á því neina fasta stjórnarstefnu fyrir sig og sinn flokk. Annars skal eg leyfa mér að slá föstu og undirstryka, að meiri hlutinn er í mesta ráðaleysi með, hvað gera eigi, Það væri ekki undarlegt, þótt hann væri hræddur að koma fram fyrir kjósendur sína eftir öll þau miklu og stóru loforð, sem hann ekkert hefir efnt af; hann hefir gefið kjósendum sínum steina fyrir brauð.

Framsögumaður meiri hlutans (Jón Þorkelsson) Eg þarf í sjálfu sér litlu að svara háttv. frmsm. minni hlutans (J. Ó.). Eg hefi áður tekið flest fram sem nauðsynlegt var. Þó skal eg geta þess, að það var þá fyrst, eftir 1862, þegar farið var að blanda saman í eitt fjármálunum eða fjárskilnaðarmálinu við Dani og stjórnarmáli landsins, að þingið léði máls á því að ríkisþingið hefði atkv. um stjórnarmálið, en það óskaði ekki eftir því; það var í rauninni neytt til þessa. Með fjárskilnaðarmálið var ekki hægt að komast fram hjá fjárveitingavaldinu danska og úr því að málin nú urðu samtvinnuð, þá fylgdi stjórnarmálið á þá leið með. Þýðir lítið að deila um þessa sök nú, enda vitum við báðir nokkurn veginn ljóst, hvernig þetta ækslaðist svo. Þingin þá lögðu og lítið upp úr þessu, og skoðuðu konung á þeim tímum einvaldan hér um alla löggjöf. Og flestir munu telja svo, að konungur gæfi út stjórnarskrána 1874 sem einvaldur konungur, og að vér höfum ekki með því að taka við henni játað af okkur neinum rétti. En ábyrgist minni hlutinn sjálfan sig, að ekki sé réttarafsal í till. hans nú hér á þingi.

Framsögumaður minni hlutans (Jón Ólafsson) Allur þessi vefur er hreinasti kongulóar-vefur. Meiri hlutinn þykist standa á prógrammi Þingvallafundarins - beinu persónusambandi eða skilnaði. Skilnaðinn þorir flokkurinn nú ekki að hafa á dagskrá sinni og persónusamband geta þeir ekki fengið. Þeir koma því svo búnir heim og halakliptir, vitandi sig hafa ekkert gagnsamlegt aðhafst í þarfir þjóðarinnar. Enda þótt þeir láti glymja hátt og berji óspart skrolltóma landvarnarbumbuna, þá mun íslenzka þjóðin væntanlega úr þessu fara að heyra tómahljóðið í þeim bumbuslætti.

Framsögumaður meiri hlutans (Jón Þorkelsson) Eg verð að lýsa vin minn, hinn háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) ósannindamann að því, að Þingvallafundurinn 1907 hafi ætlast til þess, að farið skyldi að berjast fyrir skilnaði Íslands og Danmerkur nú á þessu stigi málsins, sem eg og hefi tekið skýrt fram áður, að ekki hafi verið meiningin. Slíkt er fjarri öllum sanni, og ef þm. vill halda fast við þá staðhæfingu sína, að meiri hlutinn víki nú frá kröfum Þingvallarfundarins, get eg ekki álitið slík ummæli annað en vísvitandi ósannindi.

Skúli Thoroddsen Eg ætla að láta þess getið, að eg ætlaði ekki að taka til máls í þessu margrædda máli, en vegna ummæla, er fram hafa komið, verð eg að gera fáeinar stuttar athugasemdir. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.), heldur því fram, að ef þetta mál strandar í Danmörku, þá bregðist þm. loforðum sínum við kjósendur, og rjúfi heit sín við þá. Eg veit ekki hvað þingmenn hafa sagt kjósendum sínum. En mér hefir skilist svo, sem við síðustu kosningar hafi af hálfu hins núverandi meiri hluta verið aðalatriðið, að fá þjóðina til að afsala sér engum landsréttindum, og sannfæra hana um það, að betra væri, að núverandi ástand héldist óbreytt, en að svo væri gert. Eftir frumv. meiri hluta sambandslaganefndarinnar eiga tvö mál að vera óuppsegjanleg, hermál og utanríkismál, og það hafa blöð sjálfstæðismanna að sjálfsögðu bent á, sem »innlimun« í dönsku ríkisheildina, jafnframt því er bent hefir verið svo ítarlega og þráfalldlega af mér og öðrum á ýmsan réttarmissi, sem af samþykt frumv. myndi leiða, að mér virtist algerlega óþarft að fara að taka það alt upp að nýju. Fyrir mér vakir það í þessu máli, að þjóðin láti Dani heyra óskir sínar og fullar kröfur og uppgefist ekki, þó hún fái nei á nei ofan. Hver þjóð á heimtingu á, að vera sjálfstæð gagnvart öðrum þjóðum. - Danska þjóðin er sjálf smáþjóð, og Dönum þykir leitt, að Danir í Slésvik verða að lúta erlendu valdi, og því ætti þeim að veita enn auðveldara en ella, að gera sér sjálfstæðiskröfur vorar skiljanlegar. - Ágreiningurinn, sem er á milli flokkanna er fólginn í því, að meiri hlutinn vill heldur sætta sig við, að núverandi ástand haldist óbreytt, en að glatað sé nokkru af réttindum landsins, en minni hlutinn lítur á það, hvað fáanlegt er í svip, og vill heldur taka því, en að alt standi í stað. Á Þingvallafundinum sumarið 1907, var haldið fram hreinu persónusambandi (personalunion), og þá stefnu hefir þjóðin aðhylst á þingmálafundum. Hvað skilnað snertir, þá vil eg í tilefni af því sem tilrætt hefir orðið um hann í Danmörku vekja máls á því, að réttast væri, að leitað væri atkvæða um það hér á landi, að tilstuðlan alþingis, þótt eigi sé til skilnaðar efnt, eða í því skyni gert, hver vilji þjóðarinnar er í því efni, svo að eigi sé verið að segja Dönum sitt í hvert skiftið um það, bygt á ágizkunum. Út af ummælum háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.), skal eg geta þess, að sé litið á sögulega hlið málsins, getur það að minsta kosti verið vafasamt, hvort vér Íslendingar getum eigi talið það rétt vorn, að semja við konung einan, en á hinn bóginn, þá er því svo varið, eins og sakir standa, að hann getur ekki framkvæmt neitt, nema ríkisþingið samþykki það. Vonir mínar byggjast einmitt aðallega á þeirri siðferðiskröfu, sem hver þjóð hefir, til að vera sjálfstæð, án þess eg þó geri lítið úr sögulegum og lagalegum rétti, eins og sumir. Aðalatriðið er, að við séum sammála um, hvað við viljum, og gerum dönsku þjóðinni það aftur og aftur sem skiljanlegast. - Eg ætla svo ekki að fara fleiri orðum um þetta, en vil að eins minna á það, að alt veltur á þjóðinni í þessu máli. Sýni hún þrautseigju og stöðuglyndi í baráttunni mun alt vinnast að lokum, en ella eigi.

Hannes Hafstein Eg ætla mér ekki að fara í orðakast við háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) um það, hvort Ísland fái »fullveldi« (souverænitet) með frumv. eða ekki. Þetta eru orð, sem toga má og skýra á ýmsa vegu, enda er það eftirtektavert, að engin ríki hafa tekið þetta orð eða þessa lýsingu á sér upp í stjórnarskrár sínar nema nokkur smáríki, sem ekki eru »souveræn« eða hafa fullveldi í orðsins venjulegu merkingu, ekki einu sinni eins mikið eins og við höfum í framkvæmd og reynd. Það mundi ekki auka tangri né tegund við réttindi Íslands eða bæta stöðu þess á neinn hátt, þó að þessu orði væri aukið inn í 1. gr. sambandslagafrumv. Ef Ísland hefir ekki »fullveldi« eftir öðrum ákvæðum frumv., þá nær það því ekki, þó að þessu orði sé troðið inn. Annars virðist það auðsætt, að svo framarlega sem fullveldi Íslands skerðist við málasambandið um hermál og utanríkismál, eins og frá því er gengið í frv. sambandslaganefndarinnar, þá hlýtur fullveldi Danmerkur að skerðast að sama skapi við samning þennan. Eins og Ísland felur Danmörku mál þessi Dönum til meðferðar án uppsegjanleika, eins skuldbinda Danir sig til þess að hafa þessi mál á hendi og standast fyrir oss kostnað af þeim án uppsegjanleika, og væri svo að Ísland ætti þá fólksfjölgun fyrir höndum, sem meiri hlutinn hefir gert ráð fyrir, þegar hann hefir verið að berjast móti jafnréttisákvæðinu, þá mundi með tímanum vera allmikið misrétti í því, að Danir einir bæru allan kostnað af vörn og utanríkispólitík ríkjasambandsins. En þeir gætu ekki losað sig við það. Þeir væru bundnir, þangað til sambandslögunum væri breytt. En til þess þyrfti Íslands samþykki. Sannleikurinn er auðvitað sá, að hvorugt landið glatar þjóðarfullveldi sínu, þótt þau leggi á sig þær takmarkanir, sem samningur þessi hefir í för með sér, og láti ríkjasambandið (Statsforbindelsen) framkvæma í einu fullveldi beggja landanna í vissum greinum. Viðvíkjandi tali forsetanna við Neergaard forsætisráðherrann skal eg að eins taka það fram, sem áður hefir sagt verið, að þar sem þeir frá upphafi settu á odd þá efnisbreyting, sem ekki gat komið til tals, og hver einasti flokkur í ríkisþinginu skýlaust hafði aftekið, þá var engin von til þess að hann færi að fyrra bragði að brjóta upp á formbreytingum.

Framsögumaður minni hlutans (Jón Ólafsson) Herra forseti! Háttv. frsm. meiri hlutans sagði, að frumvörpin 1867 og 1869 hefði ekki átt að leggjast fyrir ríkisþingið, heldur fyrir konung einan. Þetta eru staðlaus ósannindi. Það þarf ekki lengra að leita en í frv. sjálf í alþ.tíð. þeirra ára, til að sjá, hvor okkar fer með rétt mál, og hvor með rangt. Allir vita líka, að konungur hefir engan rétt til að semja við okkur um afstöðu Íslands og Danmerkur, nema með samþ. ríkisþingsins. Enginn annar en einvaldskonungur gæti undirskrifað slíka samninga án samþykkis ríkisþingsins. Það ætti því naumast að þurfa að endurtaka það, að ríkisþingið hefir samþykkisrétt í þessu máli alveg eins og vér. Ástæður hv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.), eru að eins þær, að Danir muni láta undan. Slíkt er auðvitað að eins út í bláinn. Háttv. þm.N.-Ísf. kannaðist við orð þau, er eg las úr ræðu hans í alþt. 1907. En höfum vér nokkurn veg nema sannfæringarveginn eða samkomulagsleiðina? Og það er engu spilt, þó við samþykkjum, að láta Dani fara með utanríkismál okkar og hervarnir, þangað til, ef sá tími kemur, að við verðum einfærir um að annast þau sjálfir algerlega. Það er alt af auðið að ná þeim í vorar hendur, þá er vér höfum bolmagn til þess (og fyrri höfum vér ekki við þau að gera); sá vegur raskast ekki með neinu frumv. eða neinum lögum. Sami háttv.þm. sagði, að ef við hefðum nokkur mál sameiginleg, þá létum við fullveldi okkar af hendi. Danir geta eftir þessu frumv. ekki ráðið nema í sameining við oss sumum málum. Láta þeir þá ekki fullveldi sitt af hendi? Þeir hafa þó nú einir rétt til að fara með öll utanríkismál alls Danaveldis; vér höfum engan rétt nú í þeim málum. Hvorir takmarka þá fremur fullveldi sitt, vér eða Danir? Hvorugir afsala sér því, en báðir ganga að því, að framkvæma það í sameiningu. Vér missum ekkert en öðlumst alt.

Ráðherrann (B. J.) Eg sé ekki, að neitt sé vantalað til stuðnings stefnu meiri hlutans í nefndinni, þeirri stefnu, sem eg aðhyllist, enda býst eg ekki við, að umræður verði öllu lengri. Eg skal taka það fram, að það er nú engin leið önnur, eða annað er nú ekki ógert, en að kveða skýrt á um það, hvað vér viljum, hvert sé takmark vort, og tjá það hinum aðilanum, Dönum. Danir hafa nú fortekið fyrir, að til nokkurs sé fyrir oss, að fara fram á nokkurar efnisbreytingar við uppkast millilandanefndarinnar. Því eigum vér einskis annars úrkosti en segja: Þetta viljum vér og annað ekki. Hvort sem þetta er gert með samþyktum í báðum deildum eða með rökstuddri dagskrá, skiftir minstu; viljinn er jafn ljós fyrir því. Ef meiri hlutanum á þingi þykir öruggara, að hafa atkvæðagreiðslu um málið, þá læt eg flokkinn ráða, enda ræður hann því alt um það. - Ef flokknum þykir hlýða, að skilja við málið í frumvarps formi, þá mun eg styðja það. Eg skal engu spá um afdrif frumv. Í þetta sinn er afsvarið víst. Eftirleiðis verður ekki sagt um, hversu fara muni. Það er rétt, að leita hófanna um það, að komast sem næst þessu takmarki, og það heldur fyr en síðar.

Skúli Thoroddsen Háttv. framsm. minni hlutans (J. Ó.) lagði áherzlu á það, að eg hefði sagt, að vér fengjum ekki vilja vorum framgengt, nema því að eins, að vér gerðum samninga við konung, í sameiningu við ríkisþing Dana, og kvað hann þessi ummæli mín leiða til þess, að mér bæri að aðhyllast það. En orð mín voru að eins á þá leið, að hið »faktiska ástand« þ. e. ástandið, sem nú er, væri svo, að vér yrðum að leita samninga við Dani, þótt vér hefðum rétt til þess, að semja við konung einan. Stjórnarskrá vor og stöðulögin eru orðin til, sem valdboð. Þetta sjá nú Danir, og vilja því fá samþykki Íslendinga til skipunar þeirrar, sem felst í frumv. meiri hluta millilandanefndarinnar til þess, að þurfa ekki alt af að heyra það klingja, að samband vort við þá byggist á valdboði. Í frumv. eru ákvæði um það, að Danir og Íslendingar skuli vera jafnréttháir hér á landi, sem og í Danmörku. Þetta ákvæði getur haft mikla þýðingu fyrir oss, og hana eigi heppilega. Þegar mjög er orðið áskipað í Danmörku, þá geta Danir flykst hingað þúsundum saman, og tekið sér bólfestu í frjósömustu héruðunum hér á landi. Það sjá allir, að af slíku getur þjóðerni voru stafað mikill háski. - Eftir stöðulögunum er það sérmál vort, að skipa atvinnulöggjöfinni, sem oss þóknast, og getum því veitt sjálfum oss forréttindi fram yfir Dani, ef vér viljum; en það getum vér eigi, verði frumv. samþykt. Að því leyti er í frumv. fólginn réttarmissir. Verzlun og siglingar eru og sérmál vort, og því getur löggjafarvald vort skipað fyrir um sérstakan kaupfána.  (Hannes Hafstein: Þetta er sérkredda)  . Þetta er engin sérkredda. Eg veit ekki betur, en að fánar séu nauðsynlegir hverju skipi, og fyrst að siglingar eru sérmál vort, þá leiðir af því, að kaupfáninn er það einnig. - Eg veit það vel, að Dönum er þetta viðkvæmt; þeir vilja helzt sjá dannebrog blakta hér á hverri stöng.- Fánamálið er orðið þjóðinni kært, einkum yngri kynslóðinni, þótt áhugi vor, sem eldri erum, sé ef til vill minni. Mér er þó orðinn fáninn svo kær, að mér þykir óviðkunnanlegt, að danskur fáni skuli blakta yfir oss hér á þinghúsinu, hve nær sem vér erum hér saman komnir til þess, að tala um landsins gagn og nauðsynjar. Þá er og réttarmissir fólginn í því, að Danir hafi jafnrétti á við oss til fiskiveiða í landhelgi. Þar sem fiskiveiðar í landhelgi eru nú sérmál vort getum vér útilokað Dani og aðra þegna þeirra frá þeim, ef oss sýnist. - Af þessu er ljóst, hver óhagnaður er fólginn í frumv. oss til handa. Þá vil eg enn fremur geta þess, að viðvíkjandi orðum hins háttv. framsm. minni hlutans (J. Ó.) þess efnis, að vér mistum engin landsréttindi, þótt frumv. yrði samþykt, að hér á landi er þó fjöldi manna, sem heldur því fram, að gamli sáttmáli sé hinn eini gildi samningur, sem vér höfum gert um samband vort við annað ríki. - Gæti svo farið, að oss þætti það eigi þýðingarlítið, að hafa ekki bundið oss á höndum og fótum, ef svo bæri undir, að Danir lentu í höndum einhverrar stórþjóðarinnar. Eftir skoðun ýmsra á gamla sáttmála, gátu Íslendingar sagt sig lausa, ef rofinn væri. - En eftir frumv. mundu Íslendingar fylgja með sem innstæðu kúgildi, ef Danir yrðu gleyptir af öðru ríki, sem vonandi er, að ekki verði, og hefðu Íslendingar þá ekkert fyrir sig að bera. - Þar sem hæstv. ráðh. (B. J.) sagði, að minstu skifti um það, hvort frumv. yrði útrætt á þinginu, eða samþykt rökstudd dagskrá, en því léti hann þó flokkinn ráða, þá er mín skoðun sú, að ekki eigi að slíta þessu þingi fyrr en samþykt er frumv., svo að Danir sjái kröfur vorar í sem glegstri mynd. Rökstudd dagskrá er of sljóft vopn.

Framsögumaður minni hlutans (Jón Ólafsson) Það var eitt atriði í ræðu háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.), er gefur mér tilefni til að bera fram nokkrar spurningar. Hinn háttv.þm. sagði, að vér hefðum rétt til að gefa sjálfir út lög um sérstakan íslenzkan fána. En hvers vegna hefir þá ekki hinn háttv. meiri hluti, annaðhvort hinn háttv.þm. sjálfur eða þá ráðh. komið fram með neitt lagafrumv. í þessa átt? Hverju svara þeir nú kjósendum sínum, er áttu að hafa valið þá einnig með tilliti til þessa máls, hverju svara þessir háttv.þm.? Nei, þeim verður óhægt um svarið - þeir eru nú ekki vissir um að þetta heyri undir núveranda löggjafarvald vort! Svo að eg snúi mér að því, er hinn háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) var að minnast á danska fánann hér á þinghúsinu, þá vil eg leyfa mér að spyrja hinn háttv. meiri hluta, hvers vegna hann hefir ekki dregið hér niður Danaveldisfánann, þar sem honum væri það nú í lófa lagið, að láta hér blakta þann fána, er hann ber svo mjög fyrir brjósti? Eg vil að eins benda á, að háttv. meiri hluta þm. virðast helzt til gjarnir á að veifa stóru orðunum og feita fleskinu, og það svo mjög, að jafnvel hinn háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) gat ekki varist þess að láta sér önnur eins orð um munn fara og þessi: að hin síðari kynslóð myndi þeim mönnum þakklát, er eigi hefðu viljað binda hana á höndum og fótum með sambandslagafrumv. Hinn háttv.þm. hefir játað, að vér gætum verið lausir við allan tilkostnað, þótt vér hefðum hermál og utanríkismál sameiginleg með þeim.  (Skúli Thoroddsen: Danir gætu sett hér upp herkastala eftir frumv., ef þeim sýndist svo)  . Ekki nema sápubóla, sem þm. er að blása upp í skýjunum. Þeir öðlast ekki rétt til eins þumlungs af yfirborði þessa lands. Þá sagði hann, að vér bindum oss í utanríkismálum. Það er þó svo skýrt og skilmerkilega tekið fram í frumv. 3. gr. 2. lið að »enginn þjóðarsamningur, er snertir Ísland sérstaklega, skal þó gilda fyrir Ísland, nema rétt stjórnarvöld íslenzk samþykki«. Er þetta að binda oss? Ef svona löguð ummæli, eins og hins háttv.þm., eru á rökum bygð, já - þá held eg að örðugt verði að finna þær fullyrðingar, sem séu rétt nefndar staðleysur.

Bjarni Jónsson Það hefir nú borið svo margt á góma í þessu máli, að eg ætla mér ekki að fara að rekja það alt nú, eða svara því öllu nú, er þurfa kynni. En af því að ýmsir háttv.þm. hafa vakið upp endurminningar um starf vort í þessu máli á síðastliðnu sumri, um baráttuna þá og efndirnar, er nú ætluðu að verða á loforðum þeim, er vér hefðum heitið kjósendum vorum, þá get eg ekki gengið þegjandi fram hjá því atriði. Það vita allir, að þessi barátta hefir verið háð aðallega á grundvelli sögunnar, meiri hluti nefndarinnar hefir að mestu bygt á þessum grundvelli álit sitt, er skrifari nefndarinnar hefir samið. Eg er því einnig samþ., að sá grundvöllur sé réttur, og er hinn sögulegi réttur að vísu biturt vopn og gott, en sljófga má hann, sem hvert annað vopn, þótt gott sé í sjálfu sér; það má slá það úr höndum sér, með því að viðurkenna það, sem mótmælir hinum sögulega og lagalega rétti vorum. Það hefði sambandslagafrumv. gert, ef það hefði orðið samþ. Bæði eg og aðrir höfum litið svo á, að auk þessa sé það skýlaus og eðlilegur réttur hverrar þjóðar, að mega ráða sér sjálf - og þann rétt getur enginn af henni tekið; það má að vísu gera þá samninga, að þjóðin fái ekki notið þessa réttar síns, en jafngilda kröfu hefir hún til hans eftir sem áður. Því að þótt eg hafi með samningi játað það í gær, að eg væri þræll, þá þarf eg þó ekki að vera það í dag, ef eg vil það ekki og get losað mig. Sama mætti nú segja um þetta frv., að vér glötuðum ekki eðlisrétti vorum, þótt það yrði samþ., en vér mundum koma á hann herfjötri þeim, sem erfitt yrði að leysa; vér stæðum ver að vígi eftirleiðis, ef vér nú semdum af oss réttindi vor. Það hefir verið sagt hér í dag, að utanríkismál og hermál hefðum vér sameiginleg með Dönum - oss í hag. Og gaman þótti mér að heyra, er hv. 1. þm. Eyf. (H. H.) sagði, að Danir byndu sig sjálfa einungis til að verja oss þangað til oss lysti að losna við Þá. En af hverju ætli Danir geri nú þetta, nema einungis af því, að þeir vilja vera yfirþjóðin, þeir vilja eiga oss með húð og hári! Það kom skýrt í ljós í sumar, það hefir einnig komið fram nú á þingi - síðast í dag, að þessar yrðu afleiðingarnar, ef frv. yrði samþ. Allar breyt.till. meiri hluta nefndarinnar lúta að því, að forðast að leggja nokkurn herfjötur á hinn eðlilega rétt þjóðarinnar, að binda hendur eftirkomendanna. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) gat þess, að hann hefði ekki borið fram neina till. í þessu máli nú, af því að hann hefði ekki viljað afla málinu óvinsælda með því að beita sér fyrir það; þetta þótti mér undarlegt, af því að á þessu þingi og áður hefir ekki borið á því, að hinn háttv.þm. hafi verið lagður sérstaklega í einelti. Nei, það mætti miklu fremur segja, að sambandsmálið hefði lifað á vinsældum þessa manns, heldur en að það í hafi dáið fyrir óvinsæld hans. Þetta eða þvílíkt hefir hinum háttv.þm. einnig verið gefið í skyn hér á þinginu áður. Ummæli hans í þessa átt geta því ekki verið annað en órökstudd brigslyrði. Enda vænti eg þess, að flestir séu svo skynbærir menn, að þeir láti ekki vináttu eða óvináttu ráða hér mestu um. Sami háttv.þm. mintist þá á hinn alkunna nefndarskrifara Knud Berlin, er nú er á allra vörum, hann hefði átt að segja eitthvað í þá átt, hvers vegna »fullvalda« ríki hefði ekki verið tekið upp í frumv., þar sem ;það þó væri tekið fram í ástæðunum, en svo hefði hann (Kn. B.) snúist til þess að blekkja Íslendinga, af því að honum hefði þótt frv. of gott oss til handa. En mætti nú ekki með jöfnum rétti segja, að Knud Berlin hefði sagt þetta við nefndarmennina íslenzku, þegar þeir fóru, í því skyni að hlakka yfir því, að þeir hefðu ekki náð takmarkinu, sem þeir áttu að ná, og stungið upp í þá þessari dúsu til bragðbætis? Þá gat sami háttv.þm. þess einnig, að gerðardómsákvæðið sýndi ljósast fullveldishugmyndina. En eg verð nú að taka undir með hinum háttv. frmsm. meiri hlutans (J. Þ.) að slíkt ákvæði er engan veginn órækur sjálfstæðisvottur; gerðardóm má setja milli landshluta og landsins sjálfs. Hinn háttv.l.þm. Eyf. (H. H.) vildi einnig vísa á bug þeim fullyrðingum frumv.andstæðinga, að sambandslaganefndin hefði í nokkru hopað af sínum upprunalega grundvelli. En þessi ummæli hins hv.þm. eru að eins ósönnuð orð, sem ekki þarf að svara. í lok ræðu sinnar gat sami hv.þm. þess einnig, að bardagaaðferð millilandanefndarinnar hefði reynst heilladrjúg; má vera að hún hefði orðið það, ef frumv. hefði orðið samþ. - fyrir Dani en ekki Íslendinga! Ekki get eg heldur fallist á þá fullyrðing hins háttv.þm., að Íslendingar hefðu með þessu frumv. fengið það, sem þeir þörfnuðust og - þyldu. Og það virðist mér undarlegt, þegar þessi háttv.þm. og fleiri eru að vitna til þinganna 1867 og 1869. Slíkt kemur oss ekkert við hér. Má vel vera, að oss hafi orðið það að happi, að Danir samþ. ekki það, sem þá var farið fram á - en það hefir engin áhrif á þetta mál. Þeim ummælum hins háttv.þm. vil eg leyfa mér að mótmæla, að vér værum altaf að gera »auktion« eða yfirboð yfir kröfur sjálfra vor, að vér viðhefðum stóru orðin, er ekkert feldist þó í. Þessi ummæli eru með öllu óréttmæt. Hv. 1. þm. Eyf. (H. H.) talaði um að ilt væri að koma heim til kjósenda með svikin loforð. Hann skýrði rangt frá því, að vér hefðum ætlað oss að útvega konungssamband eitt eða skilnað. Vér höfum að eins sagt, að vér vildum fá betri samninga og ekki fara fram á minna en konungssamband í framtíðinni. Vér höfum því ekki rofið nein heit við kjósendurna, því að þessu höfum vér unnið á þessu þingi og einmitt það starf gaf háttv.þm. tilefni til að svara oss í þetta sinn. Leiðin, sem vér ætlum oss að fara, er sú, að láta kröfur vorar ljóst og greinilega í ljósi við Dani, segja þeim allan sannleikann í málinu, og Danir svara svo, hvort þeir ganga að þeim eða ekki. Ef þeir samþykkja þær ekki að þessu sinni, þá skýrum vér réttmæti þeirra fyrir dönsku þjóðinni, og þá mun hún skipa fulltrúum sínum að verða við þeim. Eg veit, að slíkt verður niðurstaðan, þótt það vari að sjálfsögðu lengra eða skemmra árabil, áður en vér fáum kröfunum framgengt eftir þessari braut. Eg er mótfallinn því að afgreiða málið með rökstuddri dagskrá, enda veit eg eigi, af hversu heilum hug 1. þm. Eyf. (H. H.) mælti, er hann gaf oss það ráð. Það er miklu meira afl og kraftur, sem lýsir sér í því, að vér afgreiðum það sem lög frá þinginu. Ef vér afgreiðum það sem rökstudda dagskrá, þá sannast það á meiri hlutanum, sem háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) sagði, að hann fái vonda samvizku eftir verkið. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) sagði, að vér ættum eftir að bíta úr nálinni í þessu máli. Eg vil svara þeim ummælum með því sem stúlkan sagði, er hún var að sauma utan um dauðan mann; hann reis þá upp og sagði hún væri ekki enn búin að bíta úr nálinni. »Þá skal slíta en ekki bíta, bölvaður!«

Framsögumaður meiri hlutans (Jón Þorkelsson) Eg get verið stuttorður um þetta mál nú; það var rætt ítarlega við 2. umr. og ekki hefir neitt það verið sagt, sem þá var ekki svarað, eða svara þyrfti. Það er að eins br.till., eða réttara sagt viðaukatill. frá meiri hluta nefndarinnar, er eg nú vil fara nokkrum orðum um. Helmingur nefndarinnar (eg þar á meðal) leit svo á, að klausan í sambandslagafrv. stjórnarinnar um forréttindi íslenzkra námsmanna við háskólann í Kaupmannahöfn ætti að falla með öllu í burt; í fyrsta lagi af því, að hér getur ekki verið um sambandsmál að ræða, heldur er það eftir eðli sínu »legat«, sem stofnað var af konungi á 16. öld, og kemur ekki sambandslögum við. Þarnæst liggur sú ástæða til þess, að vér höfum nú nýlega samþ. frumv. um stofnun háskóla á Íslandi, og væri því óráðlegt að binda þessi forréttindi með sambandslögum á þann klafa, að vér gætum ekki samið svo um, að eitthvað af þeim með tímanum legðist til háskóla vors. Enn fremur var það hvöt til að fá þessu ákvæði breytt, að á þingi 1905 var samþ. þingsál.till. um það, að yfirstjórn háskólans í Kaupmannahöfn samþyktist það, að leggja eitthvað af umgetnum styrk til hinna æðri mentastofnana hér: prestaskóla, læknaskóla og hins væntanlega lagaskóla. Þess vegna var það nauðsynlegt, að ganga svo frá þessu atriði, að það gæti verið laust og utan við sambandslög, þegar á þyrfti að halda. Meiri hluti nefndarinnar hefir fallist á þetta og ræður hinni háttv. deild sterklega til að samþykkja þessa viðaukatill. Eg þarf svo ekki að segja fleira nú í þessu máli, en mun gera það síðar, ef mér þykir þess þurfa.

Jóhannes Jóhannesson Eg gat þess í umr. um vantraustsyfirlýsinguna til fyrverandi ráðherra hér í deildinni, að eg, er sambandsmálið kæmi hér til umr., myndi leiða rök að því, er eigi yrði mótmælt, að sambandslagafrumv. það, er hann lagði fyrir þetta þing, væri í fullu samræmi við stefnuskrá flokks þess, sem eg hefi að undanförnu talist til, og nú er í meiri hluta á þessu þingi, og að það því sætti hreinni furðu, að háttv. meiri hluti skyldi gefa honum að sök forgöngu hans og afskifti af því máli. Eg verð þá að rifja upp í stórum dráttum, hver stefna flokksins hefir verið í sambandsmálinu síðustu árin, og bera sambandslagafrv. stjórnarinnar saman við hana. Eg skal að eins lauslega minna á, að alþingi 1901 - fyrsta þinginu, sem eg sat á - vildi flokkurinn sætta sig við það, að vér fengjum sérstakan ráðherra fyrir sérmálin - um sameigin- legu málin var þá eigi rætt - þótt hann væri búsettur í Danmörku og launaður af dönsku fé, og eins á hitt, að á þingunum 1902 og 1903 greiddi allur flokkurinn undantekningarlaust atkvæði með stjórnarskipunarlögunum frá 3. október 1903, þótt skifting sameiginlegra mála og sérmála væri hin sama og í stöðulögunum frá 1871 og bygð á þeim. Þó voru ýmsir óánægðir með ríkisráðsákvæðið, er Alberti, sællar minningar, smeygði inn í stjórnarskrárfrv., og eins mæltist hitt mjög illa fyrir, er skipunarbréf Íslandsráðherrans var undirskrifað af forsætisráðherra Dana. Það varð því þegar bert, að flokkur vor myndi eigi til frambúðar sætta sig við fyrirkomulagið frá 1903, og jafnframt var farið að krefjast þess, að stöðulögin frá 2. janúar 1871 - grundvöllurinn undir stjórnarskipuninni - yrðu endurskoðuð og þeim breytt þannig, að sameiginlegu málin yrðu talin upp, og að lögin skyldu samþykt bæði af ríkisþingi og alþingi, svo fyrir það væri girt, að Danir gætu einhliða kipt burt lögunum og þar með grundvellinum undir sérmálastjórn vorri. Blöð flokksins unnu svo ósleitulega að útbreiðslu þeirrar skoðunar, að hið núverandi fyrirkomulag væri meingallað, að í þingmannaförinni 1906 voru margir af þingmönnum meiri hlutans orðnir sannfærðir um hið sama og bundust samtökum við stjórnarandstæðinga um það, að nota ferðina til þess að reyna að fá breytingar á fyrirkomulaginu í framangreinda átt. Um það, hverjar kröfur hinn núverandi háttv. meiri hluti vildi þá gera í sambandsmálinu, hefir maður glögga skýrslu í grein, er háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) ritaði í danska blaðið »Politiken« meðan á þingmannaförinni stóð, en um þá grein segir svo í skýrslu hans sjálfs um málið, sem skrásett er á heimleiðinni úr þingmannaförinni, og eg hefi í höndunum: »Jafnframt skrifaði og ritstjóri Skúli Thoroddsen grein í blaðið »Pólitiken«, þar sem hann skýrði frá kröfum Íslendinga frá sjónarmiði stjórnarandstæðinga, sem sé um endurskoðun stöðulaganna, er samþykt yrði bæði af alþingi og ríkisþingi, og að danskir ráðherrar hefðu engin afskifti af íslenzkum sérmálum, Íslendingar yrðu látnir einir um að ráða fyrirkomulaginu á sérmálastjórn sinni eftir eigin geðþótta o. s. frv«. Eg þarf eigi að benda á, að hér er Íslandi ætlað að vera hluti úr danska ríkinu með fullum yfirráðum yfir sérmálum sínum, en engin afskifti af sameiginlegu málunum. Sama haustið komu ritstjórar allra blaða þáverandi minni hluta, þar á meðal hæstv. ráðherra (B. J.), þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) og þm. Ak. (S. H.) - og ritstjóri Þjóðólfs (H. Þ) - sér saman um ávarp til hinnar íslenzku þjóðar, er nefnt hefir verið Blaðamannaávarpið og gefið var út 12. nóv. 1906. Aðalkafli þess hljóðar svo: »Ísland skal vera frjálst sambandsland Danmerkur, og skal, með sambandslögum, er Ísland tekur óháðan þátt í, kveðið á um það, hver málefni Íslands hljóti, eftir ástæðum landsins, að vera sameiginleg mál þess og ríkisins. - í öllum öðrum málum skulu Íslendingar vera einráðir með konungi um löggjöf sína og stjórn, og verða þau mál ekki borin upp í ríkisráði Dana. Á þessum grundvelli viljum vér ganga að nýjum lögum um réttarstöðu Íslands, væntanlega með ráði fyrirhugaðrar millilandanefndar«. Hér er Íslandi eigi ætlað að verða sérstakt ríki, heldur hluti úr danska ríkinu, er eftir ástæðum landsins hljóti að hafa sameiginleg mál með því, og það eigi gefið í skyn, að Ísland eigi að taka nokkurn þátt í meðferð þeirra. Hefði millilandanefndin verið skipuð þá um veturinn, mundu fulltrúar minnihluta Íslendinga í henni hafa fengið þannig lagað umboð frá flokksbræðrum sínum, því allur flokkurinn aðhyltist Blaðamannaávarpið. Nú kemur Þingvallafundurinn 29. júní 1907 til skjalanna. Til hans var boðað af þeim, sem áður höfðu aðhylst Blaðamannaávarpið og hann eingöngu sóttur af stjórnarandstæðingum. En bæði af því að samþykt hans er nokkuð óskýrt orðuð - það sýnir blaðadeilan, sem varð á eftir um það, hvernig hana beri að skilja - og eins hinu, að þingflokkur sá, er eg tilheyrði bygði á henni, en skýrði hana jafnframt í því, er hann fékk oss fulltrúum sínum í millilandanefndinni í hendur, ætla eg ekki að dvelja við hana, heldur snúa mér að umboðinu. Umboð þetta fékk ítarlegan undirbúning; uppkast að því var í fyrstu samið af 3 mönnum - ef eg man rétt, háttv. þingm. N.-Ísf. (Sk. Th.) og dr. Valtý Guðmundssyni, sem fulltrúum þjóðræðisflokksins, og Jóni yfirdómara Jenssyni sem fulltrúa landvarnarflokksins - síðan var það rætt á tveim fundum í þingflokknum - en í honum var sá eini fulltrúi, sem landvarnarmenn áttu á þingi - og samþykt lið fyrir lið við síðari umræðuna. Umboðið kemur í forminu fram sem: »Útdráttur úr gerðabók þjóðræðisflokksins á alþingi«, og skal eg með leyfi hæstv. forseta leyfa mér að lesa það hér upp. Það hljóðar svo: »Útdráttur úr gerðabók þjóðræðisflokksins á alþingi. 11. fundur fimtudaginn 11. júlí 1907, kl. 9 síðd. Á síðasta fundi voru fram lagðar og bornar upp tillögur til fundarsamþyktar um verksvið millilandanefndarinnar frá nefnd þeirri, er kosin var til að semja þær. Eftir nokkrar umræður voru einstakir liðir bornir undir atkvæði og samþyktir, en fullnaðarályktun frestað. Var nú málið aftur tekið til meðferðar og samþykt í einu hljóði svo látandi Fundarályktun um samningsgrundvöll í sambandsmáli Íslands og Danmerkur: Ísland skal vera frjálst sambandsland Danmerkur í konungssambandi við hana með fullveldi yfir öllum sínum málum. Fela má þó Dönum að fara með ýms mál fyrir Íslands hönd meðan um semur, þau er eftir ástæðum landsins þykir gerlegt t. d. konungserfðir, hervarnir, utanríkismál, mynt. Öll önnur mál skulu Íslendingar vera einráðir um með konungi, og verða þau að sjálfsögðu eigi borin upp í ríkisráði Dana. Sérstaklega skal það tekið fram, að auk þeirra mála, sem nú eru talin íslenzk sérmál, skal áskilinn sérstakur íslenskur þegnréttur; semja má þó svo, að Danir fái að njóta þegnréttar á Íslandi gegn því, að Íslendingar hafi sama rétt í Danmörku og Danir. Fáni skal og vera sérstakur fyrir Ísland, en til samkomulags má vinna, að íslenzk skip hafi danskan fána í utanríkishöfum. Rétt til fiskiveiða í landhelgi hafa Íslendingar einir, en með samningi má veita Dönum rétt til þeirra gegn því, að þeir annist landhelgisvarnir hér við land, meðan þörf er, eða láti önnur hlunnindi í móti koma. Fé á konungsborð má bjóða fyrir Íslands hönd að tiltölu við fólksfjölda. Framanritaðri fundarályktun til staðfestingar eru undirrituð nöfn allra flokksmanna. Björn Kristjánsson, Einar Þórðarson, Jóh. Jóhannesson, Ólafur Ólafsson, Ólafur Briem, Ólafur Thorlacius, Sigurður Stefánsson, Skúli Thoroddsen, Sigurður Jensson, Valtýr Guðmundss., Stefán Stefánsson, Þorgr. Þórðarson«. Eg skal nú taka þetta umboð, liða það niður lið fyrir lið og sanna með tilvitnunum í frumv. millilandanefndarinnar, svo skýrt og ótvírætt, að eigi verði með rökum móti mælt - nema ef til vill megi deila um eitt einasta atriði - að öllum atriðum þess er fullnægt í frumv. og meira til. Eftir umboðinu »skal Ísland vera frjálst og sjálfstætt sambandsland Danmerkur í konungssambandi við hana . . .«. í 1. gr. frumv. stendur: »Ísland er frjálst og sjálfstætt land, er eigi verður af hendi látið. Það er í sambandi við Danmörku um einn og sama konung . . «. Þegar þar við bætist, að Ísland í álitsskjali millilandanefndarinnar er nefnt ríki og í 1. gr. frumv. talið vera í »ríkjasambandi« við Danmörku virðist þessu atriði umboðsskjalsins náð í frumv. og freklega það. Þá er það áskilið í umboðinu, að Ísland skuli hafa »fullveldi yfir öllum sínum málum«. »Frjálst og sjálfstætt land«, eins og stendur í 1. gr, frumv., gæti Ísland eigi með réttu kallast, ef það hefði eigi fullveldi yfir öllum sínum málum. Sá er eigi frjáls, sem eigi ræður fyrir sér. I En aðalsönnunin fyrir því, að Ísland hafi fullveldi yfir öllum sínum málum, er að finna í 6. gr. frumv. og 9. gr. þess. Að því er sérmálin snertir, stendur í niðurlagi 6. gr.: »Að öðru leyti ræður hvort landið (Danmörk og Ísland) að fullu öllum sínum málum«. Hér er það tekið fram með svo skýrum orðum, sem frekast þörf er á, að Ísland hafi eigi einasta fullveldi, heldur og full og óbundin umráð og meðferð þessara mála; því færi það með vald einhvers annars en sjálfs sín í þessum málum, væri það að sjálfsögðu tekið fram, eins og það er tekið fram framar í greininni, að Danir fari einnig með vald vort í sameiginlegu málunum. Að því er sameiginlegu málin snertir, þá er það tekið fram í sömu grein, að dönsk stjórnarvöld fari með þau »einnig fyrir Íslands hönd«. Hvað liggur nú í þessu? Er hægt að draga þá ákvörðun af þessu ákvæði frumv., að vér afsölum oss fullveldi voru yfir þessum málum í hendur Dönum og innlimum oss Danmörku? Síður en svo. Hér er það einmitt tekið fram svo skýrt, að hverjum í meðallagi greindum og upplýstum manni ætti engin vorkunn að vera á, að sjá, að hér er fullveldi vort yfir sameiginlegu málunum að fullu viðurkent. Ef sú kenning væri rétt, að vér með frumv. afsöluðum oss fullveldinu í sameiginlegu málunum í hendur Dana, þá væru málin eigi lengur vor mál, heldur Dana, sem fengið hefðu fullveldi. Danir færu því að sjálfsögðu með málin sem sín eigin mál að öllu leyti, einnig að því er Ísland snerti, því meðferðarrétturinn fylgir fullveldinu að sjálfsögðu, svo framarlega sem skýr ákvæði eigi sýna, að meðferðarrétturinn (og skyldan) sé færð yfir á aðra en þá, er fullveldið hafa. Orðin í greininni: »einnig fyrir Íslands hönd« sanna því ómótmælanlega, að málin eru vor mál eftir sem áður og að vér höfum fullveldið í þeim, en höfum að eins fengið Dönum í hendur umboð til þess að fara með þau, einnig að því er til vor tekur og í umboði voru, meðan lögin  Ein af hættulegustu villukenningunum, sem andstæðingar frv. hafa barið inn í þjóðina, er sú, að vald sé sama og meðferð, og að vér því afsöluðum frá oss og í hendur Dana fullveldinu í sameiginlegu málunum. Þetta er jafnfjarstætt eins og að segja, að eignarréttur sé sama og umráðaréttur, og að jarðareigandi, sem byggir jörð sína hafi afsalað sér eignarrétti að jörðinni í hendur ábúanda, því eins víst og það er, að sá sem bygt hefir jörð sína til ákveðins tíma, til lífstíðar, eða jafnvel selt hana á erfðafestu, er eftir sem áður eigandi jarðarinnar, eins víst er hitt og, að vér höldum fullveldi voru í sameiginlegu málunum, þótt vér fáum Dönum umboð til þess að fara með þau einnig fyrir vora hönd. Þá skal það og tekið fram, að í 6. gr. áskiljum vér oss rétt á að taka þátt í meðferð sameiginlegu málanna, en slíkt væri fjarstæða, ef vér hefðum afsalað fullveldi voru yfir þeim í hendur Dana. Þá felst og í 9. gr. frv. ótvíræð sönnun fyrir því, að vér höfum fullveldi í sameiginlegu málunum. Þar er það tekið skýrt fram, að alþ. geti eftir að 25 ár eru liðin frá því að lögin öðlast gildi, krafist endurskoðunar á þeim. Ef vér afsöluðum oss fullveldinu yfir sameiginlegu málunum, væri eigi rétt hugsun í því, að vér getum krafist endurskoðunar á 3. gr., sem ákveður hver mál skuli vera sameiginleg, eða 6. gr., er ákveður, hvernig með þau skuli farið. Þau væru þá ekki sameiginleg mál, heldur aldönsk mál - eins og sameiginlegu málin verða nú að teljast eftir stöðulögunum - sem vér hefðum engin afskifti af og Danir færu með að öllu leyti sem sín eigin mál. En samkvæmt 9. gr. getum vér krafist þess, að öll lögin -, að ekki einasta einu ákvæði þeirra undanskildu - verði endurskoðuð. Þá er svo að orði komist í umboðinu, að fela megi þó Dönum að fara með ýms mál fyrir Íslands hönd meðan um semji, þau er eftir ástæðum landsins þyki gerlegt, t. d. konungserfðir, landvarnir, utanríkismál, mynt. Eg skal þá fyrst benda á, að mál þau, er umboðið veitir heimild til að fela Dönum, eru að mestu leyti sömu málin og talin eru í 3. gr. frv., og að orðin »fara með fyrir Íslands hönd« eru nákvæmlega hin sömu og standa í 6. gr. Orðin: »meðan um semur« eru því það eina í þessari klausu, er valdið getur ágreiningi. Hvað þýða þá þessi orð? Þau þýða að sjálfsögðu það og ekkert annað, en að fela megi Dönum meðferð málanna þann tíma, stuttan eða langan, ákveðinn eða óákveðinn, seni Íslendingum og Dönum kemur saman um, og ættu því alveg eins við, þótt sú kenning væri rétt, að Dönum væri falin meðferðin »um aldur og æfi«, eins og þó hún væri eigi falin þeim nema 2-3 ár. En þessi kenning er ekki rétt. Orðin »um aldur og æfi«, sem notuð hafa verið ósleitulega af frumv.-andstæðingum, standa hvergi í frv., þótt margur ætli svo vera. Hins vegar stendur í 9. gr. frumv., eins og áður er getið, ákvæði um það, að alþingi geti krafist endurskoðunar á lögunum eftir 25 ár, þar á meðal ákvæðinu í 6. gr., um meðferð sameiginlegu málanna, svo í raun og veru er þeim eigi falin meðferðin á nokkru máli lengur. En þótt kenningin væri rétt, er þá nokkur háski á ferðum? Þau einu mál, er vér gætum ekki sjálfir verið búnir að taka til meðferðar eftir 37 ár, væru þá hermál og utanríkismál. En þegar betur er að gáð, þá höfum vér eftir frumv. í raun og veru engin hermál. Þar er skýrt ákveðið, að hvorki verði af oss heimtað fólk né fé til hernaðar. Ákvæðið um, að vér höfum hermál sameiginleg með Dönum, hefir því í raun og veru eigi annað að þýða en það, að Dönum sé skylt að verja land vort, meðan vér erum í sambandi við þá, án þess að geta krafist nokkurs í móti. Þá eru utanríkismálin. Mér er eigi kunnugt, að vér höfum eða æskjum að hafa utanríkismál, er oss varði nokkru, önnur en verzlunar- og siglingasamninga, en í 3. gr. frumv. er oss það trygt, að engir slíkir samningar skuli gilda fyrir oss, nema vér sjálfir kjósum. Það er eigi lítið varið í það fyrir mig, að geta skírskotað til þess, að Jón yfirdómari Jensson, sem var einn af 3, er orðaði umboð vort, hefir opinberlega látið í ljósi, að skilja beri orðin »meðan um semur«, eins og þau eru skýrð hér. Þá stendur í umboðinu: »Öll önnur mál skulu Íslendingar vera einráðir um með konungi, og verða þau að sjálfsögðu eigi borin upp í ríkisráði Dana«. Um þessa klausu get eg verið stuttorður, því eg get skírskotað til þess, er eg sagði áðan um 6. gr. og vald vort yfir sérmálunum og meðferð þeirra, að því viðbættu, að í athugasemdunum við frumv. er það skýrt tekið fram, að vér ráðum því sjálfir, hvar sérmál vor verða borin upp fyrir konungi, og eins hinu, að ráðherra vor skrifi sjálfur undir skipunarbréf sitt. Þá stendur í umboðinu: »Sérstaklega skal það tekið fram, að auk þeirra mála, sem nú eru talin íslenzk sérmál, skal áskilin sérstakur íslenzkur þegnréttur; semja má þó svo, að Danir fái að njóta þegnréttar á Íslandi, gegn því, að Íslendingar hafi sama rétt í Danmörku og Danir«. Hér kemst nefndin lengra en umboðið heimtar, því í 5. tölulið 3. gr. stendur: »Löggjafarvald hvers lands um sig getur þó veitt fæðingjarétt með lögum, og nær hann þá til beggja landa«. Vér getum með öðrum orðum eigi að eins veitt fæðingjarétt á Íslandi, heldur einnig í Danmörku. Þá stendur í umboðinu: »Fáni skal og vera sérstakur fyrir Ísland, en til samkomulags má vinna, að ákveðið sé, að íslenzk skip hafi danskan fána í utanríkishöfnum«. Í 8. tölulið 3. gr. frumv. stendur, að kaupfáninn út á við sé sameiginlegur, meðan því er eigi sagt upp eftir 9. gr. Enn stendur í umboðinu: »Rétt til fiskiveiða í landhelgi hafa og Íslendingar einir, en með samningi má veita Dönum rétt til þeirra gegn því, að þeir annist landhelgisvarnir hér við land meðan þörf er, eða láti önnur hlunnindi í móti koma«. Í 3. tölulið 5. gr. frumv. stendur: »Um fiskiveiðar í landhelgi við Danmörku og Ísland skulu Danir og Íslendingar jafnréttháir meðan 4. atriði 3. gr. er í gildi, þ. e. a. s.: þegar er vér samkv. 9. gr. segjum gæzlu fiskiveiðaréttarins upp sem sameiginlegu máli, missa Danir allan rétt til fiskiveiða í landhelgi Íslands. Loks stendur í umboðinu: »Fé á konungsborð má bjóða fyrir Íslands hönd, að tiltölu við fólksfjölda«. Í 7. gr. frv. stendur: »Þó leggur Ísland fé á konungsborð og til borðfjár konungsættmanna hlutfallslega eptir tekjum Danmerkur og Íslands«. Hér komst millilandanefndin að betri kjörum en umboðið gerir ráð fyrir. Ef vér Íslendingar ættum að greiða fé á konungsborð móti Danmörku, hlutfallslega eftir fólksfjölda, yrðum vér að greiða ?30 af borðfénu, en þar sem á að leggja tekjur landanna til grundvallar, þurfum vér eigi að greiða nema c. ?100því munurinn á tekjum landanna er því meiri en munurinn á fólksfjölda. Eg þykist nú hafa sýnt og sannað með ljósum rökum, að það er stefnuskrá Þjóðræðisflokksins á þingi 11. júlí 1907, sem leidd hefir verið fram til sigurs í frumv. millilandanefndarinnar. Eg hefi eigi gert það til þess að deila á nokkurn mann, heldur til þess að leiða hið sanna og rétta í ljós í þessu máli, því þótt undarlegt megi virðast, hafa Þjóðræðismenn, er snerust móti frumv. millilandanefndarinnar, eigi viljað kannast við þennan sannleika. Eg hef gert það til þess að sýna, að það erum ekki við, háttv. 6. kgkj. þm. og eg, sem höfum svikið flokk vorn, er vér samþyktum millilandanefndarfrumv., heldur fyrri flokksbræður vorir, sem hlupu frá stefnuskrá sinni í málinu, er þeir snerust á móti því. Það er meðvitundin um þetta, sem gerir það að verkum, að við höfum tekið okkur létt, og munum taka okkur létt vanþakklæti það, skammir og brigzlyrði, er við höfum orðið fyrir og kunnum að verða fyrir af hálfu fyrverandi flokksbræðra okkar og blöðum þeirra, fyrir starf okkar í millilandanefndinni, og leggjum þá starfsemi ókvíðnir undir dóm sögunnar.

Skúli Thoroddsen Háttv. 2. þm.N.-Múl. (Jóh. Jóh.) mintist á »erindisbréfið«, er Þjóðræðisflokkurinn fékk oss í hendur, er hann kaus í nefndina, og taldi framkomu sína í millilandanefndinni hafa verið að öllu leyti í samræmi við það. - En um þetta get eg als ekki verið honum samdóma. Það eru einmitt orðin í erindisbréfinu: »meðan um semur«, sem eg taldi mér skylt, að fara eftir, enda skoðun minni samkvæmt, þar sem háttv. 2. þingm. N.-Múl. (Jóh. Jóh.) og háttv. þingm. Skagf. (St. St.) á hinn bóginn hurfu frá þeim í nefndinni, vitandi þó að líkindum vel, að þessi margumræddu orð í erindisbréfinu gátu ekki þýtt neitt annað, en það, að öll málin skyldu vera uppsegjanleg. Háttv. 2. þm.N.-Múl. (Jóh. Jóh.) sagði, að hann og skoðanabræður hans hefðu fengið því framgengt, að Ísland yrði í konungssambandi einu við Danmörk með fullveldi yfir öllum sínum málum; en þessu mótmæli eg algerlega, því að auk þess, sem orðin: »Statsforbindelse«, »Söterritoriet« o. fl. o. fl. sýna, hve ant Dönum er um, að það komi glögt fram í frumv., að ríkið sé eitt, þá tekur síðasta grein frumv. af allan vafa, hvað fullveldið snertir; það er ómögulegt að kalla þá þjóð fullvalda, er eigi getur nokkuru sinni fengið nokkur umráð yfir hermálum og utanríkismálum. Réttindin, sem vér Íslendingar fáum, ef frumv. nær fram að ganga eru næsta lítilvæg. En Danir fá aukin réttindi, að því leyti, að við fullveldi þeirra bætast íslenzk hermál, utanríkismál, sem og jafnrétti við Íslendinga á Íslandi. - Þá var hinn háttv. 2. þingm. N.-Múl. (Jóh. Jóh.) að vitna í grein yfirdómara Jóns Jenssonar um skilning hans á orðum erindisbréfsins: »Meðan um semur«; en skilningur þess manns á greininni hefir í mínum augum eigi meiri þýðingu, en skilningur hvers annars, ekki sízt þegar þess er gætt, hversu hann snerist við frumv., sem mun hafa stafað af því, að honum þótti alt fengið, ef sérmálin yrðu losuð úr ríkisráðinu, enda eigi neitt annað verulegt fyrir honum vakað. - En þar sem Danir hafa með jafnréttisákvæðinu o. fl. trygt sér þau atvinnuréttindi hér á landi, sem ríkisráðinu var ætlað að hafa eftirlit með, að íslenzka löggjafarvaldið svifti þá eigi, þá skiftir þá auðvitað engu, hvort sérmál Íslands eru borin fyrir konung í ríkisráðinu eður eigi. En hvað nefnt »erindisbréf« snertir, þá hefir það vitanlega enga þýðingu, að vera að gefa það upp, hverjir hafa farið eftir umboðinu og hverjir ekki. Eg býst ekki við því, að geta sannfært háttv. 2. þm.N.-Múl. (Jóh. Jóh.) og hann sannfærir mig líklegast ekki heldur.

Jóhannes Jóhannesson Eg er sammála háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) um það, að ekki þýði nokkuð að við förum að þrátta um einstök atriði þessa máls. En á það vil eg þó enn benda, að við nefndarmenn áttum ekkert að gera og gerðum ekkert annað, en að útvega tilboð, sem skyldi lagt fyrir þingið. Af þessu er það og auðsætt, að þótt innlimun hefði falist í frumv. millilandanefndarinnar, þá var það þingið, en ekki við, sem hefði innlimað landið, ef frumv. hefði orðið að lögum. Það er því eigi hægt að nota það sem ástæðu gegn skilningi mínum á orðunum: »meðan um semur« í umboði voru. En sá skilningur styrkist mjög við það, að eitt af þeim málum, sem við áttum að fela Dönum »meðan um semur«, voru konungserfðirnar, en þær datt engum í hug að fela þeim að eins um vissan árafjölda eða láta þær vera uppsegjanlegt mál. Eg vil einnig leyfa mér að benda á það, að orðið »Statsforbund« á alls ekki við um slíkt ríkjasamband, sem hér um ræðir, en þó að það hefði nú staðið í frumv., þá sýndi það ekkert frekara fullveldi vort en orðið »Statsforbindelse«. Háttv. framsm. (Sk. Th.) vildi halda því fram, að jafnréttis-ákvæðið væri Dönum einum í hag, en okkur í óhag. Hann hlýtur þó að játa, að það er allur munur á því, að eiga eins og við eftir frumv. ríkisborgararétt í ríki, sem ver yfir 100 miljónum kr. árlega til ríkisþarfa eins og Danmörk, heldur en eins og Danir á Íslandi, sem ver eigi meiru en rúmri miljón króna árlega til ríkisþarfa. Þetta jafnar fullkomlega upp þann mun, sem er á fólksfjöldanum í Danmörku og á Íslandi og meira til.

Jón Magnússon Eg er gersamlega samdóma háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) um, að gagnslaust sé að deila frekar um málið að sinni, enda er það ekki skemtilegt verk. Eg vildi að eins bæta dálítilli athugasemd við það, sem háttv. 2. þingm. N.-Múl. (Jóh. Jóh.) sagði viðvíkjandi því sérstaklega, hvort Ísland verði fullvalda eftir frumv. Eg vil annars skjóta inn í þeirri athugasemd svo sem í innilokunarmerki, að mér virðist það harla óviðkunnanlegt, að háttv. framsm. (Sk. Th.) í þessu stórmáli skuli hlaupa í burtu meðan á umræðum stendur. Eg hefi því miður ekki enn þá haft tíma til að lesa alt þetta einkennilega nefndarálit meiri hlutans, en meðal þess sem eg hefi lesið þar er þó ein grein, blaðagrein - fremur ómerkileg - eftir prófessor Gjelsvik, sem nefndin hefir látið prenta sem fylgiskjal, og hátíðlega lýst yfir að sú grein sé góð og blessuð, »það ljósasta, réttasta og bezta sem skrifað hefir verið í því máli«, sagði framsm. (J. Þ.) nú í ræðu sinni í dag; þetta er því einkennilegra, sem þessi fræðimaður er á alt annari skoðun en meiri hlutinn um aðalatriði í réttarstöðu Íslendinga eftir gamla sáttmála. Hann segir t. d., að Íslendingar hafi gert samband við norska ríkið, (en ekki konung Norðmanna einan, sem meiri hlutinn heldur fram). Sami maður talar líka um, að hinn norski ríkisforingi (Statschef) hafi drotnað yfir Íslandi, en Íslendingar hafi engin áhrif haft á val hans. Þetta lætur meiri hluti nefndarinnar svo prenta og er heldur en ekki hrifinn af slíkum ummælum. Þessu sama skjali var annars óspart veifað að kjósendum. Það er allhlægilegt - og lítill frami fyrir fræðimenn meiri hlutans - að þeir skuli þykjast vera samdóma þeim manni, sem fer með kenningar, sem í meginatriðum eru svo mjög á móti þeirra eigin. Það hefði verið hyggilegra hjá meiri hlutanum, að gera minna úr og byggja minna á slíkum ummælum, og þar að auki svo flausturslegum og órökstuddum. En það var annar maður miklu nafnkunnari, Bredo Morgenstjerne, sem hafði skrifað rækilega um málið og af mikilli alúð í hið merkasta lögfræðislegt tímarit á Norðurlöndum; til dóms hans tekur meiri hlutinn ekkert tillit, hreytir meira að segja ónotum í hans garð og óvirðingarorðum. Eg skal geta þess, að það hefir verið mikið deilt um, hvort Ísland væri fullvalda ríki eftir frumv. Eg hygg að ákvæðin um það séu nú svo skýr, að það geti ekki dulist neinum meðallagi skynsömum manni, sem skyn ber á málið, því að ekki að eins sambandsfrumv. ber það ljóslega með sér, heldur líka sést það svo ótvírætt af frumv. því til stjórnskipunarlaga, sem lagt hefir verið fyrir þingið. Til enn frekari skýringar skal eg benda á, að það sem er aðalatriði, þegar um fullveldi ríkja í sambandi er að ræða, að annað eða eitt ríkið eða yfirríki ekki hafi áhrif á stjórnarskipun sambandsríkjanna. Hér er það ljóst, að hvorki annað sambandsríkið, né neitt yfirríki yfir báðum ríkjunum hefir neitt vald yfir stjórnarskipun Íslands. Það er nú alveg ljóst, að væri Ísland ekki fullvalda, þegar búið væri að segja upp hinum uppsegjanlegu málum, þá ætti fullveldi beggja ríkjanna að vera hjá þeim í sameiningu, hjá yfirríki, er myndaðist af þeim báðum, hjá sjálfu ríkjasambandinu (statsforbindelsen), en hitt er eins ljóst, að ekkert slíkt ríki myndast eða verður til, því að hér vantaði fyrstu skilyrðin fyrir því að ríki geti myndast, nfl. eitt ríkisland (terretorium), sameiginlegra ríkisborgara. Ríkislöndin, territoríin, verða tvö, og ríkisborgararnir tvennir, sérstakur ríkisborgararéttur fyrir hvort landið. Þetta eitt er nægilegt til að sýna, að Ísland sé sjálfsætt ríki, fullvalda þjóðfélag; aftur á móti getur ríki verið fullvalda, þótt það feli öðru ríki að fara með sum mál sín útávið. Það missir ekki fullveldi sitt fyrir það.

Ólafur Briem Það er að eins eitt atriði, sem eg vildi gera lítilsháttar aths. við, af því að eg er í nokkrum vafa um, hvort því sé haganlega fyrir komið í frumv. Það sem eg á við er það ákvæði 7. gr., að með eins árs fyrirvara geti ríkisþing Dana og alþ. hvort um sig sagt upp sáttmála þessum að nokkru leyti eða öllu, þá er 25 ár eru liðin, frá því er hann gekk í gildi. Nú er það vitanlegt, að ýms af sambandsmálunum, t. d. strandvarnir og peningaslátta og þó einkum utanríkismálefni, eru þess eðlis, að hvenær sem Ísland tekur þessi mál að sér til halds og trausts, þarf að hafa til þess talsverðan undirbúning, er útheimtir bæði tíma og fé. Ef svo bæri til, að ríkisþingið beitti rétti þeim, sem því er áskilinn til að segja upp einhverju af þessum málum með eins árs fyrirvara gæti svo farið, að téður ársfrestur reyndist alt of naumur til undirbúnings, ekki sízt ef uppsögn ætti sér stað á því ári, sem alþ. væri ekki haldið og þar af leiðandi vantaði nauðsynlega fjárveitingu til lúkningar þeim kostnaði, er slík ráðstöfun hlyti að hafa í för með sér. Að öðru leyti skal það tekið fram, að eg fyrir mitt leyti get ekki lagt sérlega mikið upp úr því, að í sambandslögunum sé tiltekinn tímabundinn uppsagnarfrestur á einstökum málum, með því að eg verð að líta svo á, að réttur sá, sem þar í á að vera fólginn Íslandi í vil, sé nægilega trygður með öðrum gr. frumv., eins og það var samþ. hér í deildinni við 2. umr. málsins, sem sé 1. gr., þar sem svo er ákveðið, að Ísland sé fullvalda ríki, og 5. gr., er skipar svo fyrir, að dönsk stjórnarvöld fari með sambandsmálin í umboði Íslands. Með þessum ákvæðum er Íslandi eftir minni skoðun veitt skýlaust vald til þess að taka í sína hönd og undir sín umráð sambandsmálin í heild sinni eða hvert einstakt þeirra út af fyrir sig, að því leyti sem málefnasambandið byggist ekki á öðru en samningi þeim, sem gerður er með þessum lögum. Þetta virðist því síður þurfa að valda neinum vafningum eða vífilengjum, þar sem í álitsskjali millilandanefndarinnar er með einróma yfirlýsing nefndarmannanna dönsku fengin viðurkenning frá fulltrúum allra stjórnmálaflokka í Danmörku um að frá Dana hálfu verði aldrei beitt neinu valdi við Ísland, til þess að halda nokkru forræði yfir því. Samkvæmt þessu er það álit mitt, að áminst uppsagnarákvæði, hvort heldur eins og það er orðað í uppkasti millilandanefndarinnar eða í frumv. því, er nú liggur fyrir deildinni, hefði ekki átt að komast inn í frumv. og að það væri enginn skaði þó að það væri felt burtu. Ástæðan til þess, að eg samt sem áður hefi ekki gert ágreiningsatkvæði í sambandslaganefndinni um þetta efni, er sú, að eg gat búist við, að þar að lútandi breyt.till. yrði skoðuð sem fleygur til að koma málinu í ónýtt efni, enda lítil líkindi til eins og nú stendur, að sú till. fengi fylgi. En hvenær sem sambandsmálið verður tekið upp aftur til meðferðar með von um árangur, ætti það að vera alvarlegt íhugunarefni, hvort ekki væri rétt að sleppa ákvæðinu um tímabundinn uppsagnarfrest sambandsmálanna, og það því fremur, sem hætt er við að það ákvæði verði sá þrándur í götu, sem öll samningaumleitun strandi á í bráð og lengd. En hvort sem þeir samningar takast fyr eða síðar, hljóta allir að kannast við, að meðan sambandið helst milli landanna, er báðum þjóðunum bezt og affarasælast, að öll viðskifti gangi sem friðsamlegast, eins og það á hinn bóginn er óskandi og vonandi, að Íslendingar þurfi ekki til langframa að slíta kröftum sínum í árangurslausum deilum um málið.

Framsögumaður minni hlutans (Jón Ólafsson) Herra forseti! Það væri að bera í bakkafullan lækinn að fara nú að tala mikið um þetta mál, er svo hefir verið þaulrætt bæði við 2. umr. og nú í dag. Eg ætla heldar ekki að fara að tala um það frv., er nú liggur fyrir hér, en eg ætla að leyfa mér að gera grein fyrir framkomu vorri, minnihlutaflokksins. Vér ætlum ekki að greiða atkv. um þetta mál; vér viljum ekki taka neinn þátt í þeim leikaraskap, sem allir játa að sé nú verið að fremja, því að það er ekki annað en uppgerðar-skrípaleikur. Vér viljum ekki brjóta skip vort á því eyðiskeri, er nú blasir við afdrifum þessa máls. Þess skal eg þó geta, að ef nafnakall fer fram, þá munum vér greiða atkv. á móti, því að með þessu frumv. meiri hlutans er, eins og hátt. 1. þm. Eyf. (H. H.) tók réttilega fram, verið að draga slagbrand fyrir alt samkomulag síðar meir. Eg get þó ekki bundist þess, áður en eg sezt niður, að beina þeirri spurningu að hinum háttv. meiri hluta, hverjar hann ímyndi sér að afleiðingarnar verði, ef frv. þetta verður nú samþ. sem lög frá alþ.; það er auðvitað, að þá neyðir flokkurinn ráðh. til að bera það fram fyrir konung, þótt skýlaust nei liggi þegar víst fyrir af konungs hálfu. Það stóð fyrir skemstu í blaði hins háttv. formanns meiri hlutans, nei, háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.), að ráðh. hefði enga heimild meiri hluta flokksins, til að gefa Dönum neinar vonir um samkomulag með tilhliðrunarsemi, það væri með öllu heimildarlaust. En í hverja stöðu setur nú hinn hv. meiri hluti ráðherrann með þessu? Á hann að bera það mál fram, sem fyrir fram er ákveðið að neita og sitja svo kyrr við völdin - halda áfram að vera ráðherra konungs, þó að konungur vilji ekki þýðast ráð hans og geti ekki borið traust til hans? Eða er ætlast til að ráðh. rjúfi þing, til þess að sýna, hvort þjóðinni er alvara að veita enn þessum flokki fylgi sitt - og leika svo norska leikinn á ný: að ráðherrann leggi niður völd til að sýna konungi í tvo heimana, sýna honum, að hann geti ekki fengið neinn til að vera ráðherra og stýra landinu - því að vel vita þeir, að enginn Íslendingur vill taka að sér ráðherravöld í trássi við meiri hluta þjóðarinnar. Og á þá ekki næsta sporið að vera, að lýsa konunginn afsettan eins og í Noregi og sambandinu slitið við Dani? Þessu vænti eg að hæstv. ráðherra svari. Þjóðin á heimting á að vita, hvert verið er að stefna.

Pétur Jónsson Eg ætla ekki að halda ræðu, en að eins spyrja forkólfa hins háttv. meiri hluta, hvort þeir ætla ekki að svara fyrirspurnum hins háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) Mér finst þjóðin eiga heimting á að fá að vita, hvað þessir menn hugsa sér um framgang þessa máls framvegis. Eg vil því að eins árétta þessa spurningu fyrir mína hönd og margra annara á þessu landi, hvað þeir hugsa sér um framgang þess, þar sem Danir eru búnir að neita í áheyrn forseta alþ. og þar sem forsprakkar meiri hluta flokksins hafa lýst því yfir, að tilhliðrun við Dani eigi ekki að eiga sér stað í þessu máli. Hvað hugsa þeir sér? Þetta gæti mint menn á fornar tíðir, þegar líkt stóð á, þá var skylt mál á ferðinni, er átti að halda til streitu. Það var endurskoðunarbaráttan, er hófst 1885 og var endurnýjuð 1888. Þá var gerð sú heitstrenging, að halda þessu máli til streitu með kappi og hiklaust og röggsamlega. Öllum er kunnugt, hve sú röggsemi dignaði upp á áraskeiðinu frá 1897 til 1903 og hvernig sumir áköfustu kraftarnir gugnuðu. Eru nú líkur til röggsamlegri framgöngu, þegar sem engin von er um sigur þess, sem barist er fyrir?

Skúli Thoroddsen Það er undarleg ástríða hjá háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) að vera alt af að titla mig sem formann flokksins, enda þótt eg hafi margsagt, að eg sé það ekki  (Jón Ólafsson: Eg leiðrétti líka orð mín sjálfur)  . Eins og menn vita, þá er það nú annar, sem því nafni ber að kalla, og kæri mig ekki um neina titla, sem eg á ekki. Ræðu h. 1. þm. Eyf. (H. H.) þykir mér ástæða til að svara fáum orðum, enda þótt háttv.þm. Dal. (B. J.) hafi svarað flestu, sem svars þurfti. Hinn hv.þm. gerði mikið úr þeirri hættu, er stafað gæti af því, að Danir gætu sagt upp sameiginlegu málunum, hve nær sem þeim sýnist, svo að vér yrðum þá að sigla vorn eigin sjó. Hinn háttv.þm. gerir meira úr vernd Dana, en eg get gert; það er öllum kunnugt, að Danir eru ekki færir um að verja sjálfa sig, hvað þá heldur aðra. Eg byggi þá skoðun mína á vaxandi réttlætistilfinning þjóðanna, að vér myndum í engu ver farnir, þótt Danir sleptu af oss verndarhendi sinni. Þá talaði hinn háttv.þm. mikið um það, að hinn núverandi meiri hluti væri í sífellu að gera ný og ný yfirboð, og gat hann þess, að þetta hefðum vér aðallega gert til þess, að koma honum frá völdum. Eg hefi áður lýst því yfir í blaði mínu, hvílík fjarstæða það væri, að gera mér slíkar getsakir, því að það var svo langt frá, að eg í fyrstu gæti búist við því, að stefna sú, er eg fylgdi í millilandanefndinni yrði ofan á, þótt sú hafi nú orðið raunin á, að eg taldi þess enga, eða þó sárlitla von. Eg stóð ekki í símasambandi við neinn hér heima, og þegar þess er gætt, að 2 af nefndarmönnunum, er til þjóðræðisflokksins töldust fylgdu þáverandi stjórnarflokki að málum í nefndinni, sem og auk þess einn þeirra þm., er staðið hafði mjög framarlega í þjóðræðisflokknum dr. Valtýr Guðmundsson, - þá ætti öllum að geta verið það ljóst, að slík hugsun hlaut að vera mér mjög fjarri, að ágreiningsatkvæði mitt í millilandanefndinni væri vegur til að steypa stjórninni, enda leið nokkur tími, eftir að álit millilandanefndarinnar varð hljóðbært hér á landi, unz kunnugt varð um, hvernig sum þjóðræðisblöðin myndu snúast í þessu máli. Að því er snertir spurningar háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) um það, hvað meiri hlutinn ætlast fyrir, eða hvað ráðherranum sé ætlað að gera, þá get eg sagt það fyrir mitt leyti - og líkt mun vera um marga aðra -, að eg vænti þess, að hæstv. ráðherra (B. J.) leggi fram alla sína krafta, til þess að vinna konung vorn, og hið danska löggjafarvald á vort band. Um undirtektir úr þessari átt er enn ekki fullreynt, og þinginu er því áríðandi að samþ. frumv., þar sem kröfur þess koma skýrt í ljós. En fari nú svo, sem allar horfur eru á, að kröfum vorum verði ekki sint að þessu sinni, þá er sjálfsagt að halda þessu máli vakandi, og nauðsynlegt að þingið samþ. þetta frumv. aftur og aftur, - unz til sigurs leiðir. Eg hefi áður bent á einn veg í þessu máli, en hann er sá, að einhverntíma bráðlega fari fram atkv.gr. hér á landi um það, hve margir vilji aðhyllast sambandið við Dani, og hve margir vilji að því sé slitið. Að því má ganga sem vísu, að Danir vilja sízt af öllu, að upp úr því slitni, en það getur haft sína þýðingu, að vilji þjóðarinnar komi sem glöggvast fram í þessu efni, og að danska þjóðin sé hans eigi dulin, þótt eigi sé í framkvæmdaskyni fyrst um sinn. En færi nú svo - sem eg tel einna líklegast - að meiri hluti þjóðarinnar kærði sig ekki um þessa vernd Dana, sem háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) gerir svo mikið úr  (Jón Ólafsson: Á þetta að verða bráðlega?)  , og þó að baráttan standi í 10-20-30 ár, þá vekur hún þjóðina til sjálfsmeðvitundar, og gæti því orðið henni þarfur skóli til að læra að stæla vöðvana, reyna á krafta sína. Þessi barátta mundi því ekki verða til einskis, heldur til mikils gagns, enda þótt ekki sé þegar séður ávöxturinn, sem af henni kann að verða. Hinn háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) gat þess, að þrautseigja þessarar þjóðar hefði verið lítil, er um landstjóra fyrirkomulagið var að ræða. Já, hún var þá of lítil, og var mér það sérstaklega tilfinnanlegt, er horfið var frá því árið 1895, með því að alveg sérstakar ástæður voru til þess, að eg hlaut að skilja það betur, en flestir aðrir, að undanhaldið var óheppilegt, ekki sízt eins og stjórnarástandinu þá var háttað. Þá var þingið máttlaust, og jafnan mátti búast við, að þeim frumv., er þingið samþ., yrði synjað staðfestingar, enda var þá ráðgjafinn útlendur, og hafði lítinn áhuga á íslenzkum málum, enda ókunnugur högum vorum, svo að undirbúningur þingmála af hálfu stjórnarinnar var mjög ónógur og ófullkominn. Það stóð heldur ekki á lagasynjununum, og það var ekki nema eðlilegt, að slíkt hlyti að draga úr kjarki þjóðarinnar og áhuga þingsins. Þing var þá ekki til líka eins öflugt, eins og það er nú. En þótt nú fari svo, að dráttur verði á, að fá því framgengt, sem sambandslagafrumv. vill veita, þá stendur oss það ekki fyrir þrifum í svipuðum skilningi, sem hið óheppilega stjórnarástand, sem var, áður en stjórnarskrárbreytingin var staðfest árið 1903. Eg vildi óska, að háttv. minni hluti gæti nú felt sig við þessa hugsun, og tekið höndum saman við meiri hlutann til þess að bera fram sem fylstar kröfur Íslendinga, því að það er deginum ljósara, að ef vér erum sundraðir sjálfir, þá er miklu minni von sigurs, heldur en ef vér stæðum jafnan, sem einn maður. Hitt er líka jafnljóst að ef alt af er hér uppi flokkur manna, er hallast að því er Danir vilja, þá veikir það kraftana eigi all-lítið. Það væri því æskilegt að hinn hv. minni hluti gæti nú felt sig við að víkja frá undanfarandi stefnu sinni. Hinum háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) fórust orð í þá átt, að samþ. þessa frumv., er nú liggur hér fyrir, gæti varnað því, að þjóðin vitkaðist aftur. Eg vildi nú óska, að þjóðin ætti ekki eftir að vitkast í þeim skilningi, er fyrir hinum háttv.þm. vakir. Eg óska, að þjóðin láti ekki staðar numið, fyr en hún hefir fengið það, sem hún að réttu á heimting á. Og það er undir sjálfum oss komið, hvort það tekst, eða ekki; það er undir því komið, að vér með þrautseigju og öllum heiðarlegum meðulum reynum að gera málstað vorn gagnvart Dönum skiljanlegan þeim og öðrum þjóðum, og látum sjálfir eigi hugfallast. Þá mintist hinn háttv.þm. á það, að stjórnarskrármálið svæfi enn í nefndinni. En það stafar af því, að fyrir meiri hlutanum hefir ekki vakað, að það mál ætti fram að ganga að þessu sinni, með því að vonirnar um það, að sambandsmálið verði leitt til heppilegra lykta, nái samþykki danska löggjafarvaldsins, eru mjög litlar, en þýðingarlaust að gera stjórnarskrárbreytingar, sem á ýmsan hátt eru samtvinnaðar sambandsmálinu. Hitt er á hinn bóginn mikilsvert að fá stjórnarskránni breytt, bæði að því er snertir kosningarréttinn, konungkjörna þingmenn o. s. frv. Það mál ætti því að verða tekið til meðferðar á næsta þingi; en ekki veit eg, hvað hæstv. ráðherra hefir hugsað sér í þessu efni. Þykist eg svo ekki þurfa að tala meira um þetta mál að sinni.

Framsögumaður minni hlutans (Jón Ólafsson) Af orðum hins háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) verður ekki annað dregið en það, að hann hugsi sér þann endi þessa máls, að vér höfum sama ástandið óbreytt og nú höfum vér, að vér berjum í sífellu höfðinu við steininn, eða gefumst upp að öðrum kosti - eftir 30 ár eða hver veit hvað langan tíma; að vér þá gefum upp loftkastalavígin! En hvar eru þá öll skilnaðarstóryrðin? Voru þau öll ekki annað en »reykur, bóla, vindaský« - tómur vindur? Eg gerði þá fyrirspurn til hæstv. ráðh. (B. J.) áðan, hversu hann ætlaði að fara að, þá er hann hefir flutt fyrir konungi þetta frumv. og fengið neitað staðfesting þess - hvort hann ætlaði þá að leika norska leikinn upp aftur. Eg sé, að hæstv. ráðh. (B. J.) er hér nú ekki sýnilega nálægur í holdinu - í sæti sínu, en eg þykist sjá hér inn um gættina á ráðherra-herberginu, að hann sé svo nálægur, að hann megi vel nema mál mitt. Þjóðin á fylstu heimting á, að hann skjótist ekki í felur fyrir orðum mínum, heldur svari þessari spurningu vífilengjulaust. - Eða getur hann ekki svarað? Þarf hann að halda flokksfund fyrst og leita véfréttar hjá þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) um, hverju hann megi svara? Eða hefir flokkurinn skipað honum að þegja við öllum óþægilegum spurningum? Það lítur út fyrir, að það sé ekki hæstv. ráðherra (B. J.), er flokknum ræður, heldur sé það flokkurinn, er honum ræður. En hvað sem því líður nú, þá er svar hins hæstv. ráðherra (B. J.) ókomið enn. Kemur það?

Hannes Hafstein Háttv. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) gerði mikið úr »framfluginu«, sem verið hefði í skoðunum hans og flokksbræðra hans í sambandsmálinu á síðustu tímum. Öllu má nafn gefa. Flug hefir í öllu falli verið á þeim, flug og flótti frá hverri sigurvænlegri kröfu, frá hverju náðu takmarki. Á harða hlaupi hafa þeir yfirgefið fyrri kröfur sínar og stefnuskrár og markmið í þessu máli, jafnóðum og eitthvað hefir verið fengið eða framkvæmanlegt af því, alveg án tillits til þess, hve mikið er fengið eða framkvæmanlegt. Nú er kappið að eins þetta: eitthvað annað! Ný krafa, nýtt yfirboð. Jafnóðum og tekist hefir á síðustu árum að komast fram hjá gömlum, rótgrónum skoðunum og kenningum viðvíkjandi afstöðu Íslands gagnvart Danmörku, sem verið hafa ríkjandi með sambandsþjóð vorri, jafnóðum og lánast hefir að koma fram eða ryðja braut óskum og kröfum af Íslands hálfu, sem til skams tíma voru taldar framtíðarhyllingar einar, jafnótt hafa þeir, er lítilþægastir voru til umbótanna áður, rifið niður og forsmáð það sem fengið var, úthúðað því sem einskisvirði og verra þó, og sett upp nýjar kenningar og kröfur. Síðasta yfirboðið er þannig lagað, að vissa er fyrir því, að á fleiri yfirboðum þarf eigi að halda að sinni, og það af þeirri einföldu ástæðu, að því getur ekki orðið framgengt. Það er til hlítar búið að ganga fyrir allar æsar um það, að það er óframkvæmanlegt. Þetta er viðurkent af þeim h. þm. sjálfum, sem nú hafna sambandslagafrumv. og bjóða í staðinn fyrirkomulag, sem þeir vita að ekki er unt að fá, og þeir láta sér ekki nægja, að koma fram með þessar hugsjónir sínar sem ástæðu fyrir því, að samþ. ekki sambandslagafrumv., heldur hafa þeir nú loks komið sér saman um, að knýja skýjaborgir sínar fram í frumvarpsformi, sem lög frá alþingi. Samþykt meirihlutatillaganna í lagaformi setur í tvennum skilningi slagbrand fyrir frekari framgang sambandsmálsins. Í fyrsta lagi þvergirðir hún fyrir alt samkomulag út á við, meðan þessu frv. er haldið að Dönum sem vilja þings og þjóðar, og leysir Dani í öllu falli af öllum loforðum og tilboðum, sem fengin eru með erfiði undanfarinna ára; í öðru lagi gerir hún miklu erfiðara inn á við að ná samkomulagi meðal íslenzku þjóðarinnar um skynsamlega og heilbrigða stefnu í þessu velferðarmáli hennar. Að knýja þessar óframkvæmanlegu kröfur fram sem samþykt lagafrumv., getur eftir öllum atvikum og ástandi naumast þýtt annað en það, að núverandi virðulegur meiri hluti á þingi vilji slá fastri ófrávíkjanlegri stefnuskrá fyrir þjóðina. Það á að gefa kreddum þeirra manna, sem nú drotna á þinginu, einskonar löghelgi með því móti, það á að láta sýnast svo, sem þetta sé ófrávíkjanlegur vilji þings og þjóðar. Ef einhverjir síðar komast að annari niðurstöðu, sjá glapræðið, sem gert er nú, og vilja halda fast við hinn gamla grundvöll Jóns Sigurðssonar og annara forvígismanna íslenzks þjóðernis, þá á þetta samþykta frumv. alþingis að vera heimildin til þess að hrópa um, að menn séu að hopa og hörfa, svíkjast undan merkjum, og »innlima« landið. Það er reiknað upp á það ístöðuleysi manna, að þora ekki að fylgja sannfæringu sinni af ótta fyrir því, að sagt sé um þá, að þeir séu ístöðulausir. Það á að negla þjóðina, fyrirskipa henni með harðri hendi, hvað hún megi hugsa og gera. Til þess tekur þessi virðulegi meiri hluti sér vald. Til þess vill hann nota hið bráðfleyga tækifæri. En ekki kæmi mér á óvart, að jafnvel sumum af þeim kjósendum, sem mest og bezt hafa stutt kosning þessara herra, þyki hér vel langt gengið af þeim trúnaðarmönnum sínum. Þjóðin hefir í hæsta lagi sagt með kosningunum 10. sept. í fyrra, að hún vilji ekki aðhyllast sambandslagafrumv. óbreytt. En hefir hún gefið þessum herrum umboð til þess, að taka ákvarðanir um alla framtíð hennar? Nei, og aftur nei. Eg held að það sé sízt ofsagt, að slíkt sé gerræði. Margur hugsandi maður úr þeim flokki, sem þeir telja sér út um landið, mun segja: Hvers vegna þorðu þm. vorir ekki að láta þjóðina greiða atkv. um þetta mál af nýju, áður slagbrandur var settur fyrir alt samkomulag? Og eg vil fyrir mitt leyti spyrja nú: Hvers vegna þora þessar frelsishetjur ekki að eiga undir því? Það virðist augljóst, að þeim ætti að nægja að svo stöddu, að láta kröfur sínar í ljósi t. d. með rökstuddri dagskrá, úr því þeir segja sjálfir, að þeir viti, að tillögur þeirra nái ekki fram að ganga, ef ekki byggi annað undir. Eg skyldi þó ekki leggja þungan dóm á þetta atferli meiri hlutans, ef frumvarp hans væri eftirsóknarvert, ef það væri holt og gott framtíðartakmark, og betra en það sem í boði er. En það er síður en svo. Hvorki inn á við né út á við er það oss betra í nútíð, né tryggilegra fyrir frelsi og sjálfstæði landsins í framtíðinni. Það mun sannast, þegar glímuskjálftinn og flokksæsingin rennur af þjóðinni, að það verður viðurkent, að það frumvarp, sem meiri hlutinn nú drepur, býður Íslandi alt það frelsi og alt það sjálfstæði, sem það á þessum tímum þarfnast og þolir, og gefur því, hvernig sem á er litið, margfalt betri aðstöðu fyrir framtíðina. Eg hef lagt fyrir þetta þing frumvarp til nýrrar stjórnarskrár fyrir Ísland, sem sérstakt ríki. Það frumvarp er bygt á þeirri stöðu meðal landanna, sem Ísland mundi fá eftir sambandslagafrumvarpinu, sem nú á að hafna. Það er samþykt af konunginum í ríkisráðinu, og hefði átt sér vísa staðfesting, ef alþingi hefði samþykt sambandslagafrumvarpið, óbreytt að efni. - Þetta frumvarp sefur enn í nefnd, og getur ekki orðið útrætt á þessu þingi. Hvers vegna? Af því einu, að meiri hlutinn vill vegna flokkshagsmuna þegja það í hel. Þetta frumvarp, sem eg nú held á í hendinni, sýnir svo áþreifanlega sem unt er, að sambandslagafrumvarpið, sem það byggist á, stendur landinu ekki í ljósi fyrir svo víðtæku og fullkomnu frelsi og sjálfstæði inn á við, sem ríki með þingbundinni konungsstjórn getur haft. Eg fullyrði, að háttv. meiri hluti getur engin rök fært fyrir því, að vér gætum sett oss frjálslegri eða oss hagfeldari stjórnarskrá fyrir það, þó tillögur hans í sambandsmálinu með kostum og kynjum væri samþyktar. Vér kæmumst ekki hænufeti framar í rétti til þess, að ráða málum vorum inn á við. Og út á við! Þar er það þá, sem kostirnir ættu að liggja! En því fer svo fjarri, að vér værum betur settir gagnvart öðrum löndum, ef það ástand væri lögleitt, að við þvert á móti værum þá í háska og óþolandi óvissu. Háttv. 1. þm. Skagfirðinga (Ól. Br.) tók það réttilega fram, að það er óforsvaranlegt og stórháskalegt atriði í tillögum meiri hlutans, að búa svo um málasambandið um önnur eins mál, eins og alla utanríkispólitík og hermál o. fl, að sambandsþjóðin, sem hefir þetta á hendi fyrir okkur, geti sagt þessu upp með 1 árs fyrirvara, hvenær sem henni býður við að horfa. Þetta hljóta allir heilskygnir menn að sjá, að er hreint og beint glapræði, eftir því sem okkar fátæku högum er háttað. Það þarf ekki mikið hugmyndaflug til þess að sjá, hvernig við værum staddir, ef Danir snögglega notuðu sér slíka heimild, sem ómögulegt er að fortaka neitt um. Þeir geta, eins og aðrir, verið óhepnir við kosningar, og fengið þröngsýnan og sérgóðan meiri hluta, er tæki það ráð að firra sig óþægindum eða kostnaði með því, að segja Íslandi upp strandgæzlu, stjórn utanríkismála og allri hervörzlu. Ef vér þannig snögglega stæðum uppi einir vors liðs á okkar fámenna og fátæka landi langt úti í útsænum, þá er ekki að eins sú hættan, sem yfir vofir, að gjöld þau, sem vér neyddumst til að leggja á oss til þess að standast þann kostnað, sem Danmörk ber fyrir oss meðan sambandið stendur, bæri oss algerlega ofurliði, heldur væri hitt enn þá háskalegra, að við ættum á hættu, að útlend ríki virtu oss alveg að vettugi sem sjálfstætt þjóðfélag, og létu sig litlu skifta, hvert þeirra yrði fyrst til þess, að rétta út ránsklóna og kasta eign sinni á hólmann, og gæti þá orðið lítið úr sjálfstæði voru, tungu og þjóðerni. Eg er sannfærður um það, að þess muni ekki langt að bíða, að það komi í ljós, að þjóðin láti sér fátt um finnast þetta gerræði meiri hlutans, sem nú er, að ónýta alt það langa og oft erfiða starf, sem á undan er gengið fyrir pólitiskt sjálfstæði þessa lands, og slá slagbrandi fyrir alt samkomulag, allan framgang málsins um framtíð, er eigi sér fyrir endann á. Eg er viss um, að margur mun verða sá maðurinn, sem kann þeim herrum litlar þakkir fyrir frammistöðuna, að minsta kosti þegar fram líða stundir og flokksæsing hjaðnar. Þá mun það verða öllum almenningi sjáanlegt, hversu happasælt og viturlegt verk hér er verið að vinna. Sérstaklega er eg viss um það, að mörgum, sem trúað hafa á fagurmælin um þjóðræðið sem yfirherra alls þingræðis, þyki kynlega við bregða, þegar »þjóðræðis«-meiri hlutinn á þingi forðast það sem heitan eldinn, að lofa þjóðinni að koma hér að atkvæði sínu, áður en þessi slagbrandur er sleginn, þegar henni er af ásettu ráði fyrirmunað, að hugsa sig um og uppkveða úrskurð sinn um frumv. í hinu nýja formi, sem það fær við minnihluta-tillögurnar; þegar stjórnarskrárfrumvarpið, sem inniheldur allar þær breytingar, sem meirihlutahöfðingjarnir áður hafa talið allra æskilegastar, er lagt á hylluna og þagað í hel, eingöngu til þess, að ekki verði þingrof, til þess að varna þjóðinni þess, að geta séð sig um hönd og kosið sér aðra fulltrúa. Það er ilt til þess að vita, að Íslands óhamingju skyldi verða sundrung og flokkadrættir þjóðarinnar að vopni í þessu máli. Það er sorglegt, að einmitt þetta mál skyldi vera tekið til þess að fórnfæra því á altari valdabaráttunnar, að eins til þess að ná einu vesölu ráðgjafa-embætti! Það er illa gert, að setja það tvent í samband. Það er of mikil eyðsla, óþörf ofrausn. Það hefði verið svo ofur-auðvelt að koma mér frá, án þess að gripa til slíkra örþrifaráða. Á þessu þingi hefir verið samþykt að minsta kosti eitt frv. fyrir utan þetta, sem einhlítt hefði verið til þess, að mér hefði ekki dottið annað í hug, en beiðast lausnar, heldur en að undirskrifa slík lög með konungi. Sambandsmálið var of dýrt til þess að láta það fyrir slíka smámuni. Þjóðin hefir ekki efni á þeim stríðskostnaði. Eg hélt, að andstæðingar mínir mundu geta haldið þessu eina máli, lífsmáli þjóðarinnar, fyrir utan valdaglímuna og innanlandserjurnar. Við 6 nefndarmennirnir íslenzku, sem sammála urðum, höfðum það hugfast frá upphafi, að reyna af öllum mætti að halda þessu máli fyrir utan allar flokkadeilur og ræða það við Dani sem umboðsmenn allrar íslenzku þjóðarinnar, fulltrúar allra flokka hér á landi. Sama anda vonuðumst við eftir hér heima, enda kom það fram, að í öllum héruðum landsins tóku sjálfstæðustu, glöggskygnustu og samvizkusömustu mennirnir frumvarpinu, án tillits til alls sem á undan var gengið, án tillits til flokka og fylgis. Eins úr flokki þáverandi stjórnarandstæðinga aðhyltust frumvarpið menn, sem framarlega hafa staðið meðal þeirra, sem viðkvæmastir eru og vandlátastir um rétt Íslands og sæmd, og geta í öllum greinum borið höfuðið eins hátt, þar sem um heiður og framtíð Íslands er að ræða, eins og þeir, sem hreiknastir eru nú af framgöngu sinni og geypilegum sigri. En þeir sem gengist höfðu fyrir sundrungunni áður, og þurftu fyrir hvern mun að ná meiri hluta við kosningarnar, voru á annari skoðun; þeir litu á hitt, hverjir mundu verða í meiri hluta á þingi, ef frumvarpið kæmist fram. Þeir hófu þá á móti því þá orrahríð, að slíks eru engin dæmi í stjórnmálasögu Íslands, tilfinningar almúgans voru æstar upp á allar lundir, og niðurstaðan varð sú, sem nú er að koma fram. Eg hefi áður sagt, að eg álít tilgangslaust fyrir mig, að fara hér að ræða um einstök atriði í þessu máli. Skoðun mín er háttv. þingmönnum kunn og ræða mín snýr ekki atkvæði eins einasta manns. En eg get þó ekki skilist svo við þetta mál, að eg lýsi því ekki yfir að lokum, að eg get þó, þrátt fyrir alt, ekki örvænt um sigur málsins í framtíðinni. Eg sleppi ekki voninni um það, að skynsemi íslenzku þjóðarinnar sigri, og að meiri hluti hennar hafi þann hug og það þrek til að bera, að hann þori að aðhyllast hið rétta, þrátt fyrir öll óp og brigzl æsingamannanna um undanhald og tilslakanir. Eg treysti því, að það lánist að verja þjóðina þeim afleiðingum út á við, sem óttast má að annað eins glapræði eins og höfnun sambandslagafrumvarpsins hafi í för með sér; og þó að við, sem átt höfum við málið um hríð, séum nú úr sögunni, þá muni vekjast upp í þjóðinni aðrir menn, dugandi drengir, með hugrekki og hamingju til þess að kippa málinu aftur inn á rétta braut og leiða það til sigurs, til heilla fyrir land og lýð.

Framsögumaður meiri hlutans (Jón Þorkelsson) Orð flestra manna falla svo hér í deildinni í dag, að hvergi er komið nærri efni málsins, en öllu drepið á dreif. Það er verið að eyða tímanum til þess að tala um frumv. það, sem ekki liggur fyrir, millilandanefndarfrumv. stjórnarinnar, og hvað þjóðræðisflokkurinn hafi viljað, ætlað og ákveðið. Menn hafa ekki verið hér í dag að skýra fyrirliggjandi mál, menn hafa verið að ryfja upp gamlar væringar, »afgera gamlar sakir«, gera upp gamla reikninga. Hér er því svo sem engu að svara, sem málefni þetta sjálft snertir, því að menn hafa lítið við það komið. Sá af minni hluta mönnum, sem helzt snerti ofurlítið við sjálfu málinu var háttv.þm. Vestm. (J. M.) Hann bar oss meiri hluta nefndarmenn brigzlum fyrir það, að vér tækjum alt gilt, sem prófessor Gjelsvik hefði sagt. Eg skal játa, að Gjelsvik hefir margt sagt vel. En þó fer þm. með ósatt mál. Það er langt frá, að meiri hlutinn hafi skrifað undir alt, sem Gjelsvik hefir ritað; það stendur hvergi í nefndaráliti meiri hlutans. Eigi að síður er margt af því, sem Gjelsvik hefir ritað, svo sæmilegt, að eg held að það séu engin illyrði um háttv.þm. Vestm. (J. M.) þótt eg segi, að hann hafi aldrei skrifað neitt það um þetta mál, sem sé jafn ljóst og skilmerkilegt og ritgerð Gjelsviks. Þgm. sagði, að Gjelsvik hefði ritað, að Íslendingar hefði gengið í samband við Noregs ríki (»den norske Stat«). Meiri hlutinn hefir aldrei skrifað undir það, enda er þetta rangt, nema að svo miklu leyti, sem konungur var fyrirsvarsmaður Noregsríkis. Því þótt konungurinn í Noregi hefði á síðari árum Hákonar gamla mikið vald, þá var hann alls ekki einvaldur. Meginið af valdi hans á þeim tíma lá í hans eigin persónu og dugnaði. H. 1. þm. Eyf. (H. H.) lagði það til, að málið yrði afgreitt með rökstuddri dagskrá. Eg vil spyrja hinn háttv.þm., hvort honum þyki þingið gera of mikið fyrir málið, ef það samþykkir það og afgreiðir sem lög. Eða á hin rökstudda dagskrá að þýða það, að minni hlutinn ætli á þá leið og í hægðum sínum að fá meiri hlutann til þess að svíkjast undan þeim merkjum, sem kosningarnar í fyrra sumar heimtuðu að haldið væri uppi og borin fram, - og að minni hlutinn ætli sér á þann hátt að vinna sér hagræði og fylgi hjá landslýðnum, er hann gæti sýnt fram á, að meiri hlutinn hefði brugðist heitorðum sínum? Þetta er í rauninni ekki langt frá því að vera í samræmi við ýmislegt, sem á hefir brytt hina síðustu daga hjá ýmsum fylgismönnum minni hlutans. Allir vita, hvernig sumir minni hluta flokksmenn hafa notað sér það, að landstjórnin skipaði menn til þess að taka út landsbankann - hafa breitt út, að jafnvel sakarannsókn sé hafin, eða eigi að hefja gegn þeim sæmdarmönnum, sem fyrir bankanum standa, og engum manni dettur í hug að hafi framið neitt óheiðarlegt, - og fé manna sé ekki óhætt í bankanum, og heyrst hefir að ýmsir minni hluta menn hafi ráðið mönnum til þess að taka fé sitt út þaðan, - og jafnvel að þessi sómi hafi verið látinn berast til útlanda. Meiri hluta eða stjórninni er það auðvitað ekki gert til sæmdar, en mundi það vera gert almenningi til gagns? Eg segi ekki að hinn háttv. 1. þm. Eyf. hafi sjálfur gert þetta, en hitt er víst, að ýmsir flokksmenn hans hafa gert það. Háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) og 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) voru að leggja fyrir mig og meiri hlutann einhverjar spurningar, sem eg þarf ekki að svara neinu. Þeim hefir verið svarað. En hins vegar vil eg leyfa mér til endurgjalds að leggja fyrir þá spurningu, sem eg vona að standi ekki á þeim að svara. Geta þeir afdráttarlaust, skýlaust, og ósvikult leitt rök sín hér fyrir þingheimi að því, að frv. minni hlutans nái samþ. ríkisþingsins og konungs staðfestingu, verði það samþ. nú hér á þingi ? H. 1. þm. Eyf. (H. H.) studdi þessa staðhæfing minni hlutans aðeins við hugboð sitt, og enn veikara var um rökin hjá 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.). Og - ef frumv. þeirra yrði ekki staðfest af konungi né samþ. af Dönum, hvað ætla þeir þá að gera? Það gæti verið mönnum nú til athugunar, að það hefir reynst oss holt, að vér höfum ekki æfinlega verið fljótir að gleypa við öllu, sem fáanlegt hefir verið. - 1851 var oss boðið að verða hreppur úr Danmörku. Hverjar þakkir mundum vér gjalda fulltrúum vorum þá fyrir það, ef þeir hefði ginið yfir þeirri flugu ? Eg skal geta þess, að komin er hér fram br.till. við 6. gr. frumv., sem fer fram á það að breyta nafni »Landssjóðs« í »Ríkissjóð«. Það á betur við og hugsa eg að ekki þurfi að tala fyrir því. Það hefir lítið komið fram af rökum hér í dag, en nóg af órökstuddum staðhæfingum, og þær taka aldrei öðru svari en mótmælum.

Bjarni Jónsson Vér höfum nú setið hér um stund og hlýtt á svanasöng minnihlutans yfir frumvarpi því, er millilandanefndin gerði og lagt var fyrir þingið. Mun þess nú skamt að bíða, að svanasöngur þessi deyi út og verði eigi annað en endurminning þessara samningasvana, er syngja sem ákafast í dauðateygjunum. En mörgum mun hugnun í að þessum söng linni, því að stefið er jafnan að bera oss meirihluta menn brigzlum og getsökum um óhreinar hvatir fyrir það, er vér höfum fylgt fram til sigurs sannfæring vorri í þessu máli. Full þörf væri að minnast á margt, sem hér hefir sagt verið: en þó mun eg forðast sem kostur er að yrðast við einstaka menn. Þó mun eg eigi geta sneitt hjá, að svara einstöku manni að nokkru. Eg mun engan hlut eiga í deilu þeirra þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) og 2. þm.N.-Múl. (Jóh. Jóh.) um umboð það, er þeir höfðu frá sínum flokki, er þeir fóru til samninga við Dani. Þó vil eg eigi láta ógetið þeirra orða hans, að enginn hefði falið nefndinni að innlima eða aflima þetta land Danmörku, heldur hefði þinginu ætið verið ætlað að ráða úrslitunum. Þetta er auðvitað rétt; en hitt er eigi síður rétt, að hann og aðrir honum samþ. nefndarmenn hafa gert sitt til að semja af oss sögurétt vorn til fullveldis og koma herfjötri á eðlisrétt vorn til þess, að ráða öllum málum vorum. Hitt segi eg ekki, að þeir hafi gert það vísvitandi. Þm. Vestm. (J. M.) taldi frv. nefndarinnar hafa falið í sér fullveldi, að minsta kosti þegar upp væri sagt þeim málum, sem uppsegjanleg eru talin. Bygði hann þessa skoðun sína á því, að fullveldi ríkis væri eigi skert, þótt annað ríki réði málum þess út á við, ef það réði sjálft málum sínum inn á við. Eg veit ekki, hvaðan þm. hefir þessar kenningar, hvort þær eru úr einhverjum lærdómsbókum, eða þær eru hans eigin eign. Hitt sé eg, að þær eru auðhraktar. Því að hverjum manni má vera það í augum uppi, að það ríkið, sem ráðin hefir út á við, getur skuldbundið hitt svo, að tilfinnanlegt verði og að tjóni. Hvar er þá fullveldið? Ef nokkur viðurkenning hefir fram komið um fullveldi Íslands í þessum samningatilraunum, þá felst hún í því, að Danir hófu að semja við oss. Það hlýtur að byggjast á því, að þeir hafi með sjálfum sér játað, að vér værum fullvaldur samningsaðili. En þá viðurkenning og sögurétt vorn og eðlisrétt til fullveldis hefir nefndin notað til þess að semja af oss fullveldið, að því leyti sem í hennar valdi stóð. Sami þm. sagði málefnasamband vera í frv. (Realunion). En það er auðsætt að slíkt samband getur eigi verið milli ríkis og ríkishluta, eða milli Íslands og Danmerkur, ef svo er fyrir mælt sem í frv., að Ísland sé í »det samlede danske Rige« eða í dönsku ríkisheildinni. Frv. býður því ekki einu sinni málefnasamband, hvað þá meira. Enda eru líkur til, að einhverjum nefndarmanni hefði komið í hug orðið »Realunion« í stað hins margræða og óákveðna orðs »Statsforbindelse«, ef svo hefði verið til ætlast, að samband landanna yrði svo, að þetta nafn gæti átt við. Og þótt það kunni svo að vera sem þm. segir, að frv. réttlæti þau orð, sem í aths. standa, að »Ísland sé sett við hliðina á Danmörku sem sérstakt ríki«, þá er þess að gæta, að þar getur ekki verið um annað að tefla en hálfríki (Halbstaat), en þá er ekki um annað að véla en fánýtt nafnatildur. Hugur íslenzku þjóðarinnar var allur annar. Hún vildi gera þá kröfu, að vér yrðum fullvalda ríki, en ekki vinna það til fánýtrar nafnbótar, hálfríkisnafnsins, að vefja fjötrum framtíð sína. Hún sá vel, að sér mundi fara sem Fenrisúlfi, ef hún léti leiðast til þess. Æsir gintu hann til þess að láta leggja á sig fjöturinn Gleipni, er var sléttur og blautur sem silkiræma, og töldu hann mundu geta slitið hann auðveldlega. En því fastar sem hann knýr á, því meir þrengir fjöturinn að úlfinum, og rennur úr munni hans á sú, er Von heitir. Slíka von vildi þjóðin ekki skapa sér. Ef hún hefði samþ. frv., þá hefði hún með því viðurkent yfirvald annarar þjóðar, en sagan, lögin og eðli málsins dæma oss nú réttinn til fullveldis og honum glötum vér eigi, nema vér semjum hann af oss. En það megum vér fyrir engan mun gera. Eins og nú er, getum vér vænst þess, að fá orðafulltingi annara þjóða; en ef vér gerum hinn óvinafagnaðinn, þá er ekki þess að vænta, að þær styrki oss til að vega á veittar trygðir eða ganga á gerðar sættir. - Eg hefi jafnan haft þá trú og hefi enn, að takast muni að ná fullum rétti vorum með fúsu samþykki dönsku þjóðarinnar, en þótt ekkert gengi fram, var þó sjálfsagt að gera þá ítrustu tilraun, því að viðleitnin er öllum boðin og er óþarft að gefast upp fyr en í fulla hnefana. Og það skil eg aldrei, að millilandanefndar menn vorir þykist sárt leiknir í þessu. Þeir ættu að vera oss allra manna þakklátastir fyrir það, er vér tökum upp og áréttum fyrstu kröfu þeirra í nefndinni. Þótt þeir yrðu að þoka úr því vígi á því þingi, er þá sátu þeir, þá má þó telja víst, að þeir fagni því nú, að þing þjóðarinnar sýni og sanni, að krafa þeirra var ekki fram flutt fyrir fordildar sakir. Enda geri eg lítið úr þeim svörum, sem Danir veita, ef þeir eru spurðir fyrirfram, því að þá gera þeir alt sem þeir mega til þess, að fæla oss frá að heimta rétt vorn, er þeir vilja fyrir oss halda. Þá fyrst er mark takandi á svari þeirra, er þing þjóðarinnar hefir sýnt með atkvæðum sínum, að þessi sé krafa vor og vilji. Alt var þetta þjóð vorri ljóst. Og þótt bráðan bæri að úrslita-atkvæði um svo mikið mál, þá fór svo um hug þjóðarinnar, sem um gullið í eldinum, að tilreynt varð, hversu hreinn hann var. Hún hafði lítinn tíma til rannsókna, en frv.menn höfðu miklar gyllingar síns verks í frammi og ógnanir eigi síður, og létu einskis ófreistað til þess að vekja beyg og skelk. En hugargull þjóðarinnar þoldi eldraunina, og þótt ljóður kunni að hafa orðið á ráði hennar undanfarin ár, þá sannaðist hér það sem skáldið segir: Bagar ei brestur í keri, bara ef gullið er heilt. En, því sýndi hún vitsmuni sína, að hún sá, að frumv. þetta mundi verða slagbrandur í þeim dyrum, sem vér eigum út að ganga til sjálfstæðis úr þeirri úlfakreppu, sem nú erum vér í. En heldur þótti mér verða hausavíxl á slagbröndunum hjá 1. þm. Eyf. (H. H.). Hann sagði, að samþykt frv. eins og það varð við 2. umræðu gerði okkur örðugra fyrir inn á við, því að þeir sem hefðu látið til leiðast að fylgja málinu, ætti nú erfiðara með að láta undan síga, og þetta kallaði hann slagbrand. - Með öðrum orðum; hann telur það illa farið, að slagbrandur sé í flóttans dyrum, því að þá geti menn síður runnið frá réttu máli og sinni hjartans sannfæring. Fylgi honum hér að máli hver sem vill, en eg mun sýna, að minn hugur er þar allur annar. Sami h. þm. Eyf. (H. H.) sagði og, að það mundi koma í ljós, er flokksæsing hjaðnaði, að ekkert væri áunnið með breytingunum. En þá fer að verða torskilið, hvers vegna hann getur ekki orðið breytingunum fylgjandi, Því að úr því þær eru ekki betri fyrir oss, þá eru þær ekki verri fyrir Dani og getur hann þá látið sér vel lynda.  (Hannes Hafstein: útúrsnúningur; inn á við, sagði eg)  . Ekki er það útúrsnúningur, og má þm. sjálfum sér um kenna, ef hann getur ekki orðað hugsanir sínar svo ljóst, að menn skilji. En þótt hér sé rætt um inn á við, þá ber að sama brunni, að hann fer með rangt mál. Það er einmitt áunnið, að þjóðin getur alið þá meðvitund, að hún eigi fullan og óskertan rétt til fullvalda sjálfstæðis, er hún hefir látið þing sitt lýsa yfir því skýrt og skorinort, að hún vilji eigi hverfa að því ráði, að rýra réttindi sín með samningum. Og þá er mikið á unnið inn á við, því að slík meðvitund er í hugskoti þjóðarinnar eins lífgjöful sem sólin gróandi grösum, en úr hugskoti þjóðarinnar kemur alt það, sem hún vinnur gott og fagurt. Hér er því svo mikið á unnið, að enginn mun gera sig svo heimskan eða svo djarfan, að reyna að meta það til peninga; en sá er gróðinn mönnum munntamastur. Þá sagði sami 1. þm. Eyf. (H. H.), að út á við yrði hagur vor verri og væri háski, að gera slíkan samning við Dani, er þeir gæti sagt upp með eins árs fyrirvara, svo að landið yrði skilið eftir eitt í útsænum - (svo sem skáldið kvað að orði) - og varnarlaust fyrir hverri ránskló, er til þess seildist. Hér þekkjum vér markið á ógnununum síðan í sumar, þegar þeir bræðurnir geigur og beygur áttu að vernda frumvarpið sæla og reka slagbrand fyrir framtíðardyr þessarar þjóðar. Heldur þm., að vér munum eigi geta búið oss undir þessa uppsagnarógn á næstu 25 árum, sem ráðgert er að samningurinn standi? Auk þess veit hann eins vel og eg, að sú ránskló mætti vera smá, sem Danir gæti frá oss bægt. Enn taldi hann líklegt, að kjósendur mundu kalla það óþarfa af oss, að lofa sér ekki að hugsa sig um aftur, áður vér rendum þessum slagbrandi, sem hann kallar svo, atkvæðagreiðslunni, fyrir flóttans dyr. Eg þekki engan kjósanda svo lítilsigldan, að slíkt mundi mæla, en hitt er víst, að ef vér létum eigi málið fram ganga nú, þá mætti bregða oss um svik í þessu máli, og þá mundi oss verða erfitt um svar. - En 1. þm. Eyf. (H. H.) þarf eigi að óttast þennan slagbrand svo mjög, því að vel veit hann, að engir slagbrandar stöðva flótta þeirra, sem nógu hræddir eru. Má hann því vera vongóður, ef honum tekst að hræða menn með skáldlegum lýsingum á því, hver hætta það sé Íslendingum, að fylgja einarðlega fram sjálfstæðiskröfum sínum. Hann taldi það enn óhapp og Íslands óhamingju að kenna, að þetta mál hefði verið haft til þess að steypa sér af stóli. Þar til er því að svara, að þetta er ósatt mál. Vér börðumst fyrir góðum málstað, en ekki móti neinum manni, enda var honum sjálfrátt að fylgja oss að málum. Hitt er allóviðfeldið, að heyra sal þennan bergmála slík brigzl á hverjum degi, þótt meiri hlutinn sýni það í orðum og athöfnum, að þau eiga sér engan stað. Það virðist vera undarlega rík hvöt hjá 1. þm. Eyf. (H. H.) til að tala um yfirboð; eg veit nú ekki, hvort það eru fornar endurminningar frá söluþingunum, er þessu valda, en þessi hvöt virðist óstöðvandi. Þm. viðhafði þetta orð í morgun, þegar var verið að ræða um læknamál - og hann tjaldar því einnig nú. Eg veit ekki, hvort þm. jafnar sér til Gracchusar, þar sem maður var fenginn til þess að bera fram rífari endurbótakröfu til þess að steypa Gracchusi. En sé svo, þá get eg fullyrt það, að hann á ekkert skylt við slíka menn sem þeir voru bræðurnir. Eg get og fullyrt það við háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) og aðra þingmenn, að hér hefir ekki verið um neitt yfirboð að tefla; ekki hefir það eitt heldur vakað fyrir meiri hlutanum, sem nú er, að steypa hinni fyrri stjórn, heldur hitt, að vér þykjumst sannfærðir um, að sá málstaður sé réttur er vér höldum fram. Ef um nokkurt yfirboð væri að tefla, þá ætti háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) og aðrir flokksmenn hans að taka nú saman höndum við meiri hlutann og reyna að fá Dani til að gera yfirboð, ef það þá gæti orðið svo glæsilegt, að viðlit væri að taka því. En betra er að halda því, sem nú höfum vér, en taka því, sem að eins mundi spilla hag vorum. - Að lokum vil eg skora á minni hl. að greiða atkv. með frumv. til þess að veikja eigi málstað vorn með sundrungu.

Jón Magnússon Eg skil ekki, hvernig háttv.þm. Dal. (B. J.) getur búist við því, að við minni hlutinn verðum þeim samferða, þar sem þeir hafa sýnt það ljóslega með allri framkomu sinni á þinginu í ár, sérstaklega í nefndinni, að þeir hafa alls ekki samvinnu við minni hlutann viljað hafa.

Hannes Hafstein Eg skil heldur ekki, hvernig háttv.þm. Dal. (B. J.) ætlast til að minni hlutinn gefi atkv. sitt með því, sem hann álítur frumv. til skemda og í mörgum atriðum enda skaðlegt.  (Bjarni Jónsson: Eg skal undanskilja hv. 1. þm. Eyf. (H. H.) undan áskorun minni, ef hann vill)  .

Framsögumaður (Jón Þorkelsson) Eg hafði ásett mér að tala ekki frekar um mál þetta hér í deildinni, en verð þó að segja nokkur orð. Í nefndarálitinu (þingskj. 578) er þess getið, að menn þeir, er stofnendur háskólasjóðsins kusu á fundi 6. apríl þ. á. til þess að gera tillögur um það, hvernig verja skyldi í framtíðinni þeim hluta sjóðsins, sem karlmenn söfnuðu, hafi lagt það til, að honum skyldi verja til að styrkja karlnemendur við háskólann fyrirhugaða. En nú hefir einn af þessum mönnum (Þórhallur biskup) bent mér á, að það hefði ekki verið hugsunin að útiloka námsstúlkur frá styrk af þessum hluta sjóðsins, heldur að karlar og konur ætti jafnan rétt til hans. Hefir hann óskað að þetta væri tekið fram í umræðunum, og það hefi eg nú gert. Að þessi hluti sjóðsins sé, eins og þessir menn hafa lagt til, kendur við Benedikt sýslumann Sveinsson, mun engum þykja meir en maklegt, enda hefir lítið verið gert til þess að halda uppi minningu hans síðan hann dó. Það hefir verið látið gróa yfir hana af svo merkilegu ræktarleysi, að mér er til efs, að nú viti nokkur maður, hvar leiði hans er hér í kirkjugarðinum.

Hálfdan Guðjónsson Mér er með öllu óskiljanlegt, hvernig þetta mál hefir getað gengið hér í gegnum deildina, í því formi sem það er. Þannig lagað, sem það nú er, hefir það mér vitanlega aldrei legið fyrir neinu þingi. Finst líka engin ástæða til að flýta málinu svo rnjög, þar sem ekki er tilætlast, að stofnun þessi komist upp, fyr en fé er veitt til hennar á fjárlögunum. Hátttv. framsm. (J. Þ.) sagði við síðustu umr. málsins hér í deildinni, að þetta frumv. væri í marga staði meingallað, og þó ræður hann með mestu rósemi deildinni til að samþykkja það óbreytt, meira að segja, án þess að gerð sé nokkur tilraun til að bæta úr þessum mörgu göllum. Í þessu sambandi vil eg minnast á hitt frumv., sem er skylt þessu, nfl. um laun háskólakennaranna; eg get engan veginn fallist á, að þau eigi að vera, eins og frumv. fer fram á. Þegar alt er komið í kring með embættaskipun eftir þessum lögum hvorum tveggjum, þá nemur útgjaldahækkunin til kennaranna við háskólann væntanlega 20-30 þús. kr. frá því sem nú er við skóla embættismannaefnanna. Er það allmikill árlegur útgjaldaauki fyrir landssjóð. Og er þó ekki tekið tillit til þess, að sjálfsagt má telja, að nauðsynlegt þyki að reisa sem fyrst mjög dýra háskólabyggingu, þegar háskólinn nýi tekur til starfa. Þessi launahækkun kennaranna þykir mér og líklegt, að dragi annan dilk á eftir sér, því að mér er ekki grunlaust um, að ósk sú um launahækkun, er þinginu barst frá kennurum hins almenna mentaskóla, eigi rót sína að rekja til þessa frumv. um laun háskólakennara. Engin von til þess, að kennarar við þann skóla vilji búa við svo miklu lægri laun, sem nú hafa þeir, en þessir blessaðir háskólakennar eiga að hafa. Vegna þess hvað þetta er merkilegt mál, kom eg ekki fram á móti því fyr. Eg vildi ekki hindra að málið fengi sem beztan undirbúning í þinginu að þessu sinni.

Framsögumaður (Jón Þorkelsson) Hinn virðulegi 1. þm. Húnv. (H. G.), ver ekki vel sínu pundi að nota það til þess að setja sig upp á móti þessu máli, setja sig upp á móti föðurlandinu, setja sig upp á móti guði, hann, sem þó »á að vera útvalinn drottins þjón og verk hans og vilja gera«. Því sannlega, sannlega segi eg yður, að sá maður setur sig upp á móti guði, upp á móti öllum hamingjudísum þessarar þjóðar, sem veita vill þessu máli banatilræði. Að sambandsmálinu einu undanskildu liggur ekkert mál fyrir þessu þingi, er sé jafnáríðandi, jafnmikil lífsnauðsyn fyrir oss sem einmitt þetta mál. Guðrækara verk er því ekki hægt að vinna gagnvart landi og lýð en að vilja skapa þessu máli feigð. Þetta hlutskifti hefir nú hinn háttv.þm. kosið sér að þessu sinni og við þessa athöfnina ætlar hann nú að leggja virðing sína og velsæmi. Háskóli sá, er nú viljum vér koma á fót, á að verða arinn og miðstöð allrar menningar vorrar, sem oss svo lengi og tilfinnanlega hefir vantað og oss svo hörmulega og óskaplega hefir fyrir þrifum staðið. Slíkt miðból hefir hvergi til verið alt til þessa, og fræðadísin íslenzka hefir eiginlega hvergi átt höfði sínu að halla, hvergi átt heima. Miðstöð vors andlega þroska hefir engin verið og hvergi verið, nema ef helzt mætti segja að hún hafi um langan aldur staðið hálf sitt hvorumeginn 300 rasta hafs. Reykjavík og Kaupmannahöfn hafa nú langa lengi verið að togast á um það, hvor þeirra skyldi aðalból íslenzkrar mentunar, og þegar sá dagur er nú að renna upp að Reykjavík megi sigra í skinndrætti þessum, þá er það hart að sjá og heyra að nokkur íslenzkur þm. skuli sá vera til, sem vilji nú höggva sigurinn úr höndum oss. Það hefir kostað oss langa og harða baráttu að komast það áfram í þessu máli, sem nú erum vér komnir. Vér höfum í því eins og mörgum öðrum málum fyrrum fengið að kenna á lagasynjunum hvað eftir annað, og vér höfum gengið í skrokk á dönsku stjórninni og úthúðað henni fyrir að þverskallast og daufheyrast við kröfum vorum, og landsmenn fyrrum, bæði karlar og konur, hafa lagt hart að sér í þessu máli, stofnað til fjársamskota og lagt fram fé til framgangs þessa máls, sem dæmi eru til um fá mál önnur. Og eigum vér þá eftir þetta alt saman, þegar loksins stjórn vor og konungur verða einug um að veita oss uppfylling þessarar lengi þráðu óskar, að gerast þau ómenni og illfygli, að drita svo hermilega í vort eigið hreiður, að vér nú lýsum því yfir að vér séum ekki menn til þess að taka að oss og halda uppi þessari langþreyðu stofnun? Er það alvara háttv. 1. þm. Húnv. (H. G.) að hann virkilega vilji ljá sig til þessa illvirkis og ómenskuverks? Hinum háttv.þm. þótti mál þetta illa undirbúið. En má eg spyrja: Hvernig getur hinn háttv.þm. sagt það? Mál þetta hefir fyrst og fremst verið rætt með oss nú um 30 ár og bæði þjóð og þing margoft látið í ljósi skoðanir sínar og vilja sinn í því. því næst hafa nú forstöðumenn læknaskólans, prestaskólans og lagaskólans undirbúið málið eftir þeirri þekkingu og viti, sem þeir höfðu bezt, - og um einn þeirra formann prestaskólans, er mér kunnugt, að hann nýtur fullkomins trausts 1. þm. Húnv. (H. G.). Síðan hefir málið gengið í gegnum hendur stjórnarráðsins og þar enn verið vandað til þess. Mér er nú spurn: Ef þetta mál er ekki sæmilega undirbúið, hvernig á þá að undirbúa mál til þingsins, og hvaða mál eru þá nógu vel undirbúin handa hinum háttv.þm.? Það er að vísu satt, að eg - og fleiri - fann að málinu og orðfærinu á frumv. þessu, en eg gat þess jafnframt, að frágangur á þessu frumv. væri að þessu leyti ekki verri en á svo mörgum lögum öðrum - nema skárri sé. Eg heyri það sagt, að háttv. 1. þm. Húnv. (H. G.) sé hér á ferðinni með rökstudda dagskrá, sem hann hugsi sér að fá deildarmenn til að glæpast á að samþykkja, og eyða þar með þessu máli. Það virðist nú vera orðinn sá faraldur hér á þinginu, að veifa þessum rökstuddu dagskrám, er menn vilja koma einhverju máli fyrir kattarnef. Fyrir skömmu var einu máli (»Thoremálinu«) einmitt vikið burt með rökstuddri dagskrá hér í deildinni. Og nú er mér sagt, að hefndin fyrir að það tókst, eigi að koma niður á þessu máli, þó að eg viti, að framkoma hins háttv. 1. þm. Hún. (H. G.) stafi ekki af þeim hvötum. Annars hefir það verið talið efasamt, hvort það sé löglegt og þinglega rétt að afleiða frumvörp með rökstuddum dagskrám. Það var eitt sinn gert hér um árið - og þá í fyrsta skifti - á þeim tímum, er þeir konungkjörnu stóðu mjög á móti vilja þjóðarinnar í stjórnarskrármálinu, en illa mæltist það þá fyrir. Þetta mál er oss í heild sinni svo mikilsvarðandi, og undir því er svo mikið þjóðmetnaður vor, þjóðstolt og sómi, að ekki má nú sleppa tækifærinu, að koma því áleiðis til fulls framgangs. Eg vænti því þess fastlega, að sú rökstudda dagskrá háttv. 1. þm. Húnv. (H. G.) verði feld hér í deildinni, í hvað ærlegri og góðri meiningu, sem hann kann að hafa komið fram með hana.

Hálfdan Guðjónsson Ýmislegt af því sem háttv. framsm. (J. Þ.) sagði, var talað út í hött. Annars gekk hann á það lagið, sem hann svo oft hefir tamið sér á þessu þingi, að varpa fram ýmsum hljómmiklum stóryrðum um sjálfstæði og þjóðerni í stað röksemda. Jafnvel í hlægilegustu smámálum hefir hann oft og einatt verið að veifa með »sjálfstæði« og »þjóðerni«, og gert þannig fegurstu orð að »glamuryrðum« og með því svift þau þeim krafti og áhrifum, sem þau, réttilega brúkuð, hafa. Eg gæti fært margar röksemdir og sannanir fyrir mínu máli, en skal í þetta sinn láta mér nægja að benda á hans mörgu þingsályktunartillögur, sem hann hefir kveðið frelsi og sjálfstæði landsins vera undir komið, að næðu fram að ganga. Annars er svo langt frá því, að eg vilji berjast á móti sjálfri hugmyndinni. Eg er henni þvert á móti fylgjandi og því eru orð hans um mig töluð út í hött. Eg álít að eins málið ekki svo úr garði gert, að þingið eigi að afgreiða það nú. - Framkoma háttv. 1. þm. Rvk (J. Þ.) er líka all-kynleg í þessu máli. Hann taldi í ræðu sinni fyrir nokkru misfellurnar og gallana á frv., svo mikla, að ekki mætti við una. Það þyrfti að lappa upp á það, »umredigera frá rótum« voru hans óbreytt orð, Hvernig stendur þá á því, að hann vill nú engu breyta, heldur þykir frumv. gott og blessað í alla staði. Annars tek eg það aftur fram, að eg vil ekki fella málið, heldur að það sé betur undirbúið og komi síðar fram klætt fallegri fötum og á hentugri tíma. Þess vegna hef eg leyft mér að koma fram með rökstudda dagskrá, sem eg með leyfi hæstv. forseta skal lesa upp: »Með því aðlögum um stofnun háskóla er ekki ætlað að koma til framkvæmda fyr en fé er veitt til hans á fjárlögunum, þykir óþarft og ekki ráðlegt, að afgreiða frumvarpið, sem lög frá þessu þingi, og í því trausti, að stjórnin leggi málið betur undirbúið fyrir næsta þing, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá«.

Framsögumaður (Jón Þorkelsson) Eg ætla að ítreka það, að menn taki því heldur eftir því og gefi því gaum, að það er nú hér í dag ætlun og ásetningur sumra þingdeildarmanna að drepa þetta merkilega mál í hefnd fyrir það, að »Thoremálið« féll, og þeim þóttu ýmsir ekki fylgja því nógu fast, að þeirra skapi. Svo ótrúlegt, sem þetta er, þá er það þó satt, því að einn af deildarmönnum hótaði mér því áðan einslega. Vil eg að þetta sjáist í þingtíðindunum til athugunar og eftirþanka í framtíðinni. Eg ætla ekki að kippa mér upp við það, þó að hinn háttv. 1. þm. Húnv. (H. G.) lýti mig fyrir það, að mér verði það stundum að nefna orð eins og »sjálfstæði« og »þjóðerni«, jafnvel í sambandi við það, sem honum finnast vera smámál. Eg hefi komist að raun um það, að við leggjum hvor um sig alt annan mælikvarða á mál. Mér þykja það oft stórmæli, sem honum finst lítils um vert, og svo er ekki ólíklegt, af því, sem fram hefir komið, að honum þyki minna varið í »sjálfstæði« og »þjóðerni« en mér. Og þá er skiljanlegt, að þessi orð hneyksli hann meira en mig.

Hannes Hafstein Það voru að eins örfá orð. Eg vildi að eins biðja háttv. 1. þm. Húnv. (H. G.), að skýra frá göllunum, sem hann kveður vera á frumv. Það væri fróðlegt að heyra skýringar þingmannsins. Annars væri það leiðinlegt, að vera með aðra eins sleggjudóma.

Bjarni Jónsson Það voru undarlegar ákærur, sem háttv. flutningsm. rökstuddrar dagskrár (H. G.) bar hv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) á brýn, að hann hefði orðin »sjálfstæði« og »þjóðerni« að glamuryrðum með því að minnast á þau í sambandi við háskólamálið. - Eg fæ nú ekki séð, að slíkt hafi við nokkur minstu rök að styðjast, því að ef nokkuð er þjóðlegt, þá er það það, að menningarstofnanir vorar séu í landinu sjálfu, svo að þjóðin sjálf hafi tök á og umsjón með þeim stofnunum, sem undirbúa starfsmenn hennar undir það starf, sem þjóðin fær þeim að vinna, eða telur háttv. 1. þm. Húnv. (H. G.) það heppilegt og vel sæmandi þeirri íslenzku þjóð, að hún sendi sína beztu sonu suður til Hafnar, til að lifa þar við sult og seyru í 6-7 ár og drekka í sig danskar skoðanir. Að svo margir Íslendingar hafa ekki eyðilagst og skemst Íslandi á þeirri veru, kemur til af því, að íslenzka þjóðin er svo gott kjarnafólk, svo sjálfstæð í hugsunum og elsk að sínu landi. - Það situr því illa á hv. 1. þm. Húnv. (H. G.), að vilja leggja stein í götu þessa máls og verða því þannig að falli. Háttv. sama þm. (H. G.) gleymdist að geta þess, að þegar hann var að tala um það, að nefndinni hefði þótt slæmur frágangur á frumv., að þá átti nefndin að eins við orðalag en ekki efni. Mér t. d., sem vil vera vandur að íslenzku máli, þótti illa farið, að hafa útlend heiti á kennurunum og hefði viljað breyta því, en vil þó ekki gera það nú að kappsmáli, til að tefja ekki fyrir málinu. - Að fé verði eigi veitt á fjárlögunum að þessu sinni til háskólans, er ekkert því til fyrirstöðu, að lög þessi verði samþykt. Það er líka all-undarlegt, þar sem salur þessi sí og æ hefir kveðið við af miklum sparnaðarhljóm, að heyra menn nú leggja til, að mál þetta skuli nú niður falla, eftir að það með miklum tíma og kostnaði hefir verið látið ganga í gegn um deildirnar, - það kostar þó sannarlega ekki svo lítið; en að málið verði betur undirbúið seinna er ekkert annað en tómur hljómur og hvellandi bjalla, og þeir sem vilja fella þetta mál gera sitt til, að rýra virðing og sæmd stjórnar vorrar og flokks. Þetta segi eg til þeirra manna, sem heyra til sama flokk og eg, enda þótt eg ekki sé með þessu máli af þeirri ástæðu. Eg vona, að mönnum skiljist af því, sem eg nú hef sagt, að það er vansæmandi að fella málið.

Sigurður Sigurðsson Það er undarlegur hiti í mönnum út af þessu máli, og því undarlegri er hann, þegar þess er gætt, að meiningin með rökstuddri dagskrá, sem komin er hér fram, er alls ekki að fella málið, heldur fresta því. Og hvað er annars á móti frestun þessa máls til næsta þings, í þar sem þó er gert ráð fyrir, að lögin um stofnun háskóla komi í rauninni ekki til framkvæmda fyr en fé er veitt til hans á fjárlögunum. Hvernig undirbúning þetta mál hefir fengið, skal eg ekki fara mikið út í nú, en heyrt hefi eg það sagt hér í deildinni, að málið á háskólafrumv. sé ekki sem bezt. En það á þó óneitanlega betur við og er æskilegt, að þegar verið er að semja lög um háskóla, sem á að kenna meðal annars heimspeki og málfræði þá sé málið á þeim lögum nokkurn veginn viðunanlegt. Annars verð eg að lýsa því yfir, að eg mun greiða atkv. með framkominni rökstuddri dagskrá af þeim ástæðum, er nú skal greina,- 1. að mál þetta er eigi svo vel undirbúið sem skyldi, meðal annars hvað málið á frumv. snertir, eins og áður hefir verið tekið fram. 2. að það hefir í för með sér stofnun margra, nýrra og óþarflega margra embætta. 3. að það bakar landssjóði þegar lögin koma til framkvæmda alt að 20,000 kr. aukin útgjöld í embættislaun handa kennurum skólans. 4. að málið hefir ekki í þeirri mynd, sem það hefir nú, verið borið undir þjóðina. 5. að gert er ráð fyrir því, bæði í sjálfu háskólafrumv. og eins í frv. um laun háskólakennaranna, að háskólinn verði eigi reistur á næstu tveim árum. Af þessum ástæðum greiði eg atkv. með rökstuddri dagskrá, sem komin er fram, þrátt fyrir það, þótt eg að öðru leyti sé hlyntur stofnun háskóla hér á landi, þegar ástæður okkar og efnahagur leyfir það.

Björn Sigfússon Eg vil að eins með fáum orðum víkja að því sem frmsm. (J. Þ.) kastaði fram í ræðu sinni, að framkoma þessarar rökstuddu dagskrár ætti að vera hefnd fyrir að annað mál, sem hafði verið felt hér í deildinni; það er víst Thoremálið, sem háttv. frmsm. 1. þm. Rvk. átti við. - Þetta eru svo barnalegar getsakir, að eg er hissa á að háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) skuli koma fram með annað eins. Sá maður, sem kemur fram með þessa rökstuddu dagskrá, var einmitt á móti því að þingið gengi að Thore- tilboðinu, og svo á hann að gera þetta til að hefna þess máls. Margt hefir hann sagt skrítið í ræðum sínum, þessi hv.þm. og komið okkur til að hlæja, en nú gerir hann okkur undrandi yfir því hvaða fjarstæður - eg vil ekki segja bull - hann lætur út úr sér, þegar hann reiðist. Þá var háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) að spyrja flutningsmann rökstuddrar dagskrár um þá galla, sem hann sæi á frumv. Það vill nú svo óheppilega til, að sá þm. mun ekki geta tekið oftar til máls að þessu sinni. Eg skal geta þess að lýsing frmsm. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) á frumv. ætti að vera nóg til þess, að hvorki hann né aðrir, vilji samþ. það. Hann sagði að búningurinn á því - málið, væri svo ilt, að ekki veitti af að breyta því frá upphafi til enda. Sá meðhaldsmaður málsins ætti því eins og aðrir að vilja fresta því til næsta þings, svo það geti þá komið fram í þeim búningi, sem því er samboðinn. Efnisgallarnir eru líka allmargir að ýmsra dómi, t. d. óþarflega margir kennarar og óþarflega há laun. Þá var hv.þm. Dal. (B. J.) að halda því, fram að samþ. rökstuddrar dagskrár yrði til þess að drepa málið. Á hverju hann byggir það er ekki gott að vita og er slík staðhæfing því einkennilegri sem málið á ekki að koma til framkvæmda fyr en fé er veitt til þess á fjárlögunum, með öðrum orðum, í fyrsta lagi eftir tvö ár. Það er því ekki gott að sjá, hversvegna endilega á að knýa það fram nú með hroðvirkni.

Jón Ólafsson Herra forseti! Það var að heyra á hv. 1. þm. Húnv. (H. G.), að hann gæti ekki svarað fyrirspurn þeirri, er hv.l.þm. Eyf. (H. H.) beindi til hans, af því að hann væri »dauður«  Þess er þörf, að háttv.þm. svari fyrirspurninni; hann telur frumv. meingallað, en hefir ekki sýnt fram á nokkurn galla á því. Eg hefi ekki getað fundið annað, en að mjög væri vandað til frumv. þessa; það hefir fengið góðan undirbúning sem vænta mátti. Eg verð að ætla, að þar sem eg hefi alt frá þingbyrjun vandlega lesið og hugleitt málið, mál, sem mér er vel ljóst og eg hefi um mörg ár hugleitt - verið flutningsmaður þess eitt sinn á þingi, einnig ritað talsvert um það - eg verð að ætla, segi eg, að þegar eg ekki hefi orðið galla var á þessu frumv. þá séu þeir ekki auðsæir öllum. Hvað málið á því snertir, sem fundið hefir verið að, hefi eg ef til vill ekki síður skyn á en aðrir hér í deildinni um það að dæma, og eg hefi ekkert að því að finna. Mig grunar, að alt það, sem háttv.þm. einn hafði út á það að setja, sé reyndar ekki annað en eitthvað orð eða svo: prófessor, dósent, rektor og doktor. En þótt þessi orð sé útlend að uppruna, þá hafa þau fyrir löngu samlagast málinu, og eigi meiri ástæða til að útrýma þeim, heldur en orðum eins og kirkja, prestur, prófastur, biskup o. fl. orðum, sem alveg eins stendur á með. En það verð eg að segja, að færi þingið nú að hafna þessu frumv., hvort heldur drepa það berlega með því að fella það, eða launmyrða það með rökstuddri dagskrá, þá væri það hið vindhanalegasta stefnuleysi, eftir að þingið hefir barist fyrir því stöðugt samfeld 28 ár, eða síðan 1881. Það er eins og vér Íslendingar þurfum þá að nota hvert stórmálið á fætur öðru í ár, til að sýna og sanna öllum heimi hve stefnulausir vindhanar og staðfestulausar hræriþvörur vér séum, er vér höfnum, þegar það býðst, hverju því sem vér höfum áður haldið fram og talið oss velferðarmál. Það er ekki satt, að málið komi flatt upp á þjóðina. Á þeim tíma, sem fyrir því hefir verið barist, hafa komið fram bænarskrár um það eða þingmálafundarsamþ. úr öllum kjördæmum þessa lands, og eg minnist ekki þess, að úr nokkru kjördæmi hafi nokkru sinni komið fram rödd á móti því. Síðasta þing skoraði beint á stjórnina að undirbúa málið og leggja frv. um það fyrir þetta þing. Enginn þm. dirfist að vefengja, að þessi stofnun muni verða hin mesta andlega lífsuppspretta þjóðinni, hin mesta þroskaefling andlegs lífsgróðurs í landinu. Enginn þorir að vega framan að því. Sjá þá ekki allir, að það er verið að reyna að vega launvíg með því að kviksetja þetta frumv. nú af yfirskinsástæðum, bera fyrir galla á efni og máli frumv., galla, sem enginn treystir sér þó til að tilgreina og benda á, svo að hönd verði á fest. Eg skora á þingdeildina að viðlögðum sóma hennar og drengskap að samþ, nú hiklaust og tafarlaust þetta frumv.

Forseti (H. P.) Eg skal geta þess, út af fyrirspurn til mín frá háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.), að eg tel það í fullu samræmi við þingsköpin, að flutnm. að rökstuddri dagskrá sé jafn rétthár sem flutnm. hvers annars máls, og megi því taka oftar en tvisvar til máls við sömu umr., þótt þetta sé ekki tekið fram í þingsköpunum. Háttv. 1. þm. Húnv. (H. G.) er því leyfilegt, sem flutnm. dagskrárinnar að tala oftar í máli þessu, ef hann óskar.

Ráðherrann (B. J.) Eg ætla ekki að fara að ræða mikið þessa rökstuddu dagskrá, en ætla að eins að lýsa því yfir fyrir mína hönd og stjórnarinnar, að eg tel mjög illa farið, ef hún verður samþ. Þetta kemur ekki fjárhagnum við, það verða einhver ráð til að sjá um að ekki standi á því fé, er nauðsynlega þarf, enda hefir þegar verið hugsað fyrir því. Þetta mikilvæga mál ætti því nú að komast loks til framkvæmdar, eftir margítrekaðar yfirlýsingar þjóðarinnar, og þá verður þessi stofnun reist svo fljótt sem kostur er á. Það má alls ekki sleppa þessu máli eða láta það dragast úr hömlu, því að hér liggur við sómi þings og þjóðar.

Hálfdan Guðjónsson Eg ætla einungis að segja örfá orð, af því skorað var á mig að gera það, en annars er engin ástæða fyrir mig að ræða þetta meira, því eg er þegar búinn að skýra afstöðu mína til þessa máls. Hnjóðsyrðin, sem til mín hefir verið kastað, virði eg að engu. En eg vildi enn ítreka það, að á frumv. eru miklir gallar og agnúar. Þegar eg tók það sama atriði fram rétt áðan, bar eg engan minni eða mjórri fyrir því, en sjálfan framsm. málsins (J. Þ.). Eg færði þá til rökstuddar ástæður, er ekki hlýðir að endurtaka, því mér fundust þær nógu skýr bending til að sannfæra hina áköfustu fylgismenn frumv. En til þess að hægra væri að gera mönnum til hæfis hefi eg breytt dagskránni, og til þess að auka fylgi hennar. Það er ekki svo frekt að orði komist að ástæða sé að hafna henni. Það er augljóst, að ekki er hægt að framkvæma þetta, fyr en fé fæst á fjárlögunum til þess. Eg er algerlega mótfallinn þeirri reglu, sem þingið virðist vera að taka upp að samþ. lög, sem ekki er ætlað að ganga í gildi fyr en löngu seinna, slík lög ættu að bíða þess tíma, að þau kæmust í framkvæmd, eða væri að minsta kosti ætlað það og fé væri til þess veitt á fjárlögum. Það er alt öðru máli að gegna með lög, eins og t. d. aðflutningsbannslögin. Eg hlýt að vera þessu mótfallinn, af því þessi aðferð er svo óeðlileg og glapræðisleg. Það er ekki talið miklu skifta að samþ. lög, sem engan kostnað hafi í för með sér. En svo er þegar á næsta þingi talið sjálfsagt að leggja fé fram til þess að framfylgja lögunum, fyrst þau séu til orðin. Slíkri reglu mæli eg fastlega á móti. Ef næsta þingi virðist ekkert því til fyrirstöðu, hvað fjárhaginn snertir, að leggja fram fé, til þess að háskólinn komist á laggirnar, þá hygg eg, að ekki mundi vandkvæðum bundið, að fá frv. þetta samþ. - og þá í þeim búning, er allir mættu vel við una. Hitt skil eg ekki, hvað því liggur nú á, þar sem ekki er búist við, að lögin komist til framkvæmda að svo stöddu. Hlýt eg því að telja þau úrslitin heppilegust, að samþ. nú hina rökstuddu dagskrá um málið.

Hannes Hafstein Háttv. 1. þm. Húnv. (H. G.) gat ekki bent á í hverjum atriðum frumv. þessu sé ábótavant, að þeirra hluta vegna þyrfti að fresta samþ. þess. Það er engan veginn nýtt að setja það ákvæði í lög, sem háttv.Ed. hefir bætt inn í frv. þetta, að lögin komi eigi til framkvæmda fyr en fé sé veitt til þess á fjárlögum. Þetta var einnig gert í lagaskólalögunum frá 1903 o. fl. Eg hefði að vísu óskað, að þetta ákvæði hefði ekki verið sett inn í stjórnarfrv., en samt verð eg að segja, að betra er að lögin séu samþ. með þeim annmarka, heldur en að samþ. laganna sé frestað um ótiltekinn tíma. Samþykt og staðfesting lagaskólafrv. hafði þá afleiðing þrátt fyrir samskonar ákvæði, að stjórn og þing áleit sér skylt þegar á næsta þingi 1905, að undirbúa það að lögin kæmust í framkvæmd, með því að veita fé til undirbúnings væntanlegum forstjóra, og næsta þing þar á eftir setti lögin í framkvæmd. Líkt vona eg að yrði hér, að kostnaðurinn sem með þarf, yrði tekinn þegar upp á næsta fjárlagafrumv. Eins og frumv. nú liggur fyrir, á það sér vísa staðfesting konungs, því að hann er búinn að samþykkja að það sé lagt fyrir þingið. Sé því hafnað nú, þá er það samþykki úr sögunni, og ómögulegt að vita með vissu, nema einhverjir erfiðleikar kynnu að rísa upp, er gerðu það örðugt að fá aftur samþykki konungs fyrirfram eða staðfesting eftir á, ef búið væri að hafna málinu í þetta sinn, og sýna með því, hve rík alvaran hefir verið hjá oss Íslendingum með þessari gömlu kröfu. Væri þá vel að verið, ef þetta þing bætti því við önnur afrek sín til sjálfstæðis Íslands og þjóðþrifa, að bana háskólamálinu, þegar það er þannig á veg komið, sem nú er það.

Hálfdan Guðjónsson Þeirri aths. vildi eg beina til háttv. andmælenda minna, að háskólamálið hefir ekki legið fyrir þjóð né þingi fyr en nú í þeirri mynd, er það nú hefir; skal eg sérstaklega taka þetta fram að því er til útgjaldanna kemur í sambandi við frumv. þetta, hvort heldur litið er á kennarafjöldann eða launahæðina. Hitt veit eg vel, að oft hefir áður legið fyrir þinginu frumv. í svipaða átt, t. d. um stofnun lagaskóla, landsskóla o. s. frv. En stofnun lagaskólans réð að miklu leyti bót á þörfinni, sem þau frumv. spruttu af. - Fyrir því fæ eg með engu móti séð, að nauðsyn reki til að ráða nú þessu máli til lykta í frumv.formi, eða að það sé þinginu á neinn hátt til vansæmdar, þótt samþykt frumv. bíði þess, að frumv. sé betur úr garði gert og fé fyrir hendi, er fært sé að leggja stofnun þessari.

Framsögumaður (Jón Þorkelsson) Af því háttv. 1. þm. Húnv. (H.G.) vissi ekki til þess, að þetta mál hefði nokkurn tíma legið fyrir fyrri hér á þingum, þá ætla eg - þó að eg sé margbúinn að skýra frá því, að upplýsa hann um það, áður en atkv.gr. nú fer fram, að mál þetta hefir verið rætt hér á þingi öðru hverju síðan 1881, svo sem 1883, 1885, 1891 og 1893, og var þá afgreitt sem lög. Loks var með þingsál. skorað á landsstjórnina á síðasta þingi að leggja frumv. um þetta mál nú fyrir þetta þing. Og hvað vill svo þm. hafa það meira?

Flutningsmaður (Stefán Stefánsson) Því var hreyft við aðra umræðu þessa máls, að eg væri horfinn frá því áliti mínu, eða hefði tekið aftur, að ósæmilegum brögðum hefði verið beitt til þess, að fá þann söfnuð, sem hér er um að ræða - söfnuð Möðruvallaklausturskirkju - til þess að taka við kirkju sinni til eignar og umsjár, en eg neita því í fylsta máta, að hafa afturkallað nokkurt orð af því, er eg tók fram við fyrri umræður málsins, en vel að merkja, þá voru þau orð ekki töluð til nokkurs einstaks manns, heldur til framkvæmdarvaldsins í landinu, - og þá jafnframt til kirkjustjórnarinnar - sem í fyrstu gekk ágreiningslaust að skilorði því, sem söfnuðurinn tók kirkjuna með, og afhenti álagsupphæðina söfnuðinum, til að ávaxtast í sparisjóði hreppsins, en sem heimtar svo sjóðinn afhentan aftur í hinn almenna kirkjusjóð, þegar hann er allur kominn í útlán gegn tryggum veðum, og hvorki söfnuðurinn eða sparisjóðsstjórnin gat haft nokkurn grun um slíkan boðskap. Þetta er það, sem eg hefi leyft mér að segja um, að sé verið að svíkjast að söfnuðinum og brjóta gerðan samning. Að þessu verki, vona eg, að þingdeildin eða löggjafarvaldið vilji ekki vinna.

Sigurður Stefánsson Eins og háttv. deildarmönnum er kunnugt, var hér á dögunum mál til meðferðar í deildinni um bókasöfnin á Ísafirði og í Stykkishólmi. Sú nefnd, sem fjallaði um málið, hefir átt fundi með sér og komið sér saman um að leggja það til, að bókasafnið á Ísafirði fái sama rétt sem hin bókasöfnin. Eg þóttist við fyrri umræðu þessa máls færa full rök að því að bókasafn á Ísafirði ætti fylsta rétt á að fá styrk af almannafé, þar sem bókasafnið á sér miklu meiri lífsskilyrði heldur en bókasafn Vesturamtsins. Eg tók það þá fram, að um 3000 manns eiga kost á að nota safnið daglega, og umhverfis væru þéttbýl bygðarlög, sem geta notað safnið að minsta kosti vikulega. Eg tók það líka fram, hve safnið hefði vaxið fljótt, og þar með hver áhugi því væri sýndur, þar sem nú þegar eru í því um 2000 bindi, og 3000 bindi hafa verið lánuð úr því á árinu, sem leið. Eg vona að deildinni þyki þetta ekki ósanngjörn umleitan, og það því síður, sem þessi fjórðungur hefir verið afskiftur um öll mentamál. Eg býst ekki við að þurfi frekari málalenginga, en vil aðeins leggja málið undir góðvild háttv. deildar.

Ráðherrann (B. J.) Mig langar til að segja fáein orð um málefni, sem ekki stendur á dagskránni. Eg ætla að lýsa yfir því, að þessi stjórnarráðstöfun, sem gerð hefir verið til þess að ransaka hag landsbankans, stafar eingöngu af því, að eg taldi mér skylt, sem nýjum formanni bankastjórnarinnar, að láta yfirlíta hag og horfur bankans, og að það er gersamlega tilhæfulaust, að þetta sé framkomið í nokkrum saknæmlegum tilgangi.

Jón Jónsson S.-Múl.: Það er mér sannarlegt gleðiefni að heyra það af vörum hæstv. ráðherra (B. J.), að ekki búi neitt annað og meira undir þessari eftirtektarverðu stjórnarráðstöfun, og að hér sé eigi að ræða um neina tortryggni eða grunsemd frá hálfu stjórnarinnar. En eg hefði þó óskað, að hæstv. ráðherra hefði skýrt þetta enn betur. Eg er því miður hræddur um, að jafnvel nú þegar sé búið að hljótast ilt af þessu. Um miðjan dag í gær mun hafa verið komin fregn um þetta til útlanda, og þar er traustið á oss og stofnunum vorum ekki svo glæsilegt nú, að það megi við nokkrum hnekki. Eg vil leyfa mér að benda á, að orðalag skipunarbréfs þessarar rannsóknarnefndar gefur tilefni til, að þeim er lesa það, muni koma í hug, að verra búi undir. Nefndinni er þegar boðið að ransaka allan hag bankans, og svo eru fyrirmæli um einstök atriði rannsóknarinnar, og orðalaginu er svo háttað, að flestum mun t. d. detta í hug, að hér sé um meira en litla grunsemd að ræða, að því er snertir ónýting gömlu seðlanna. Það er líkast því, að hér væri verið að leggja grundvöll til sakamáls-rannsóknar; og loks á ransóknin að ná til umliðinna ára, líklega frá byrjun bankans. Þetta er of djúpt tekið í árinni, og það er víst, að af þessu getur bankanum og landinu stafað tjón erlendis, hvað sem verður hér heima. Annars vildi eg vita eftir hvaða heimildum hæstv. ráðherra (B. J.) mælir svo fyrir, að starfsmenn bankans sé skyldir að svara öllum spurningum, sem nefndin kann að leggja fyrir þá. Það vald hélt eg að þingið eitt gæti gefið slíkum nefndum. Þar sem nefndin á að vinna verk sitt mjög nákvæmlega, hlýtur það að taka langan tíma og verða nokkuð dýrt. Eg vildi gjarna fræðast um það, hverjum sé ætlað að borga verkið.

Ráðherrann (B. J.) Eg þóttist gefa fullnægjandi skýringu á þessu áðan. Það er vitanlegt, að eigi að fara fram fullnægjandi skoðun, þarf að yfirfara allan hag bankans. Annars verð eg að líta svo á, að ekki sé rétt að nota þetta sem æsingameðal gegn stjórninni. Hún gerir þetta alt upp á sína eigin ábyrgð. Sé það hættulegt, að þessi fregn hafi borist út fyrir pollinn, mun það stafa af miður hollum æsingum gegn stjórninni, og eg hygg, að eg geti frætt menn um það, að fulltryggjandi sé það, sem stjórnin hefir gert til þess að byggja fyrir misskilning erlendis - nfl. að senda opinbert símskeyti um þessa athöfn og hvað í henni felist.

Forseti (H. P.) Frekari umræður verða ekki um þetta mál.