Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Tilkynning hefur borist um kjör formanns og varaformanns í landbn.: Formaður Egill Jónsson, varaformaður Össur Skarphéðinsson.

Áður en gengið er til dagskrár vill forseti upplýsa að í dag eru fyrirhugaðar tvær utandagskrárumræður samkvæmt fyrri mgr. 50. gr. þingskapa, þ.e. hálftíma umræða. Annars vegar er það umræða að ósk hv. 4. þm. Suðurl., Margrétar Frímannsdóttur, um Kópavogshælið og hins vegar umræða að ósk hv. 5. þm. Suðurl., Guðna Ágústssonar, um fíkniefnavandann. Það er fyrirhugað að fyrri utandagskrárumræðan hefjist kl. 4 eða um það leyti og sú síðari um eða upp úr kl. 6. Þá vill forseti jafnframt geta þess að hér er gert ráð fyrir að fundur geti orðið áfram í kvöld.

Virðulegi forseti. Við erum að fjalla um frv. sem kveður á um að við skulum fullgilda fyrir Íslands hönd samning um hið Evrópska efnahagssvæði og ekki bara samninginn heldur viðauka við hann, bókanir og gerðir sem í viðauka er getið. Það er því ekki rétt að við séum aðeins að fullgilda samninginn um EES, við erum jafnframt að taka í lög allt sem honum fylgir og öll þau lög og reglugerðir sem gilda innan Evrópubandalagsins og snerta fjórfrelsið. Það munu vera um 60% af lagabálkum Evrópubandalagsins sem falla undir það. Þegar ég byrjaði fyrir einu ári að kynna mér hvað fælist í því fyrir okkur ef við gerðumst aðilar að hinu Evrópska efnahagssvæði var því mjög haldið á lofti af forsvarsmönnum þessa samnings að stærstu hagsmunir okkar sem snertu þennan samning fælust í því að fá tollfrjálsan markað fyrir helstu útflutningsvörur okkar, þ.e. sjávarafurðir. Þar höfum við haft hingað til verulegar tollaívilnanir samkvæmt svokallaðri bókun 6 sem oft er vitnað til. Þar höfum við notið tollfrelsis á um 50% af útflutningi á sjávarafurðum til Evrópubandalagsins. Það var árið 1990 samkvæmt útflutningsskýrslum. Því til viðbótar höfum við notið verulegra tollfríðinda á 17% af útflutningi sjávarafurða. Þarna er því um að ræða tæp 70% af útflutningi sjávarafurða sem við höfum notið ýmist tollfrelsis á eða verulegra tollfríðinda. Hvað er það þá sem við fáum með þessum samningi? Í athugasemdum með samningnum segir að hlutfall tollfrjálsra sjávarafurða aukist úr rúmlega 60%, eins og það er orðað þar, í 90%. Það er talið jafngilda 1,7--2 milljörðum kr. og menn horfa á þetta og hugsa sem svo að þarna sé nú um álitlega upphæð að ræða. En menn skyldu athuga að þetta er ekki það sem við fáum í okkar hlut, alls ekki. Við borgum ekki tollana. Og það er ekki þar með sagt að þessi lækkun komi þeim neytendum til góða sem ætla að kaupa fiskinn okkar. Við sjáum mörg dæmi þess að lækkun í heildsölu kemur ekki fram í smásölu og því skyldi annað gilda um þetta? Það má allt eins gera því skóna að þetta hafi ekki teljandi áhrif á sölumöguleika okkar á fiskafurðum erlendis. Það er vert að skjóta því inn í að það hefur kostað okkur nokkur hundruð milljónir að standa í þessum samningaviðræðum og það ,,batterí`` sem þarna er verið að setja upp kostar okkur líklega um 1 milljarð kr. árlega í greiðslu fyrir alls konar nefndastörf, ferðalög, framlög í Þróunarsjóð EB o.fl. og er þá ekki meðtalinn allur sá viðbótarkostnaður sem við hljótum að lenda í hér innan lands. Endanleg tala liggur vitaskuld ekki fyrir og verður ekki fyrr en fyrsti ríkisreikningur verður tilbúinn þar sem kostnaðurinn kemur þá í ljós verði þetta frv. um Evrópskt efnahagssvæði samþykkt hér á hinu háa Alþingi. Í framhaldi af umræðu um tolla má benda á að ríkissjóður verður líka af tekjum í formi fjáröflunartolla sem voru á árinu 1991 940 millj. kr. á vörum frá löndum hins Evrópska efnahagssvæðis. Með samningi um Evrópskt efnahagssvæði erum við að afsala okkur eigin ákvörðunarvaldi um þessar tekjur ríkisins. Hins vegar ef við erum ekki innan Evrópsks efnahagssvæðis getum við sjálf ákveðið á hvaða vörur við leggjum innflutningstolla og hvenær við breytum þeim eða fellum þá niður ef það þjónar hagsmunum okkar. Í þessu sem svo mörgu öðru erum við að afsala okkur eigin ákvörðunarvaldi. Ég ætla að ræða örlítið meira um sjávarútvegsmálin og EES. Samkvæmt frv. átti að leggja fram frágenginn sjávarútvegssamning um gagnkvæmar veiðiheimildir. Það hefur enn ekki tekist að koma honum saman. Það sem vitað er er að búið er að opna landhelgina fyrir erlendum skipum. Á sama tíma og við höfum haft það markmið að losna við erlend skip úr fiskveiðilögsögunni á nú að hleypa skipum Evrópubandalagsins inn í hana samkvæmt þeim drögum sem fyrir liggja. Skip Evrópubandalagsins fá sem svarar veiðiheimildir fyrir 3 þús. tonnum af karfa og á móti eigum við að fá 30 þús. tonn af loðnukvóta Grænlendinga sem Evrópubandalagið hefur keypt. Í þessu sambandi er rétt að vitna í ræðu sem Jakob Jakobsson, forstjóri Hafrannsóknastofnunar, flutti á aðalfundi Samstöðu hinn 9. maí sl. en þar segir svo, með leyfi forseta: ,,Íslendingar buðu sl. sumar skipti á langhala og loðnu. Hvorki höfðum við nýtt langhalann né Evrópubandalagið loðnuna svo látið var líta út sem hér væri um ,,pappírsviðskipti`` að ræða. Þetta gerbreyttist hins vegar þegar Evrópubandalagið krafðist þess að fá að veiða hér 3 þús. tonn af karfa. Þess ber að geta að karfinn er að sjálfsögðu einn af okkar fullnýttu stofnum þannig að veiðar útlendinga hafa það í för með sér að draga verður úr afla íslensku togaranna sem veiðum útlendinganna nemur. Í stað þessa skyldum við fá 30 þús. tonn af loðnu, þ.e. veiðiheimildir sem Evrópubandalagið hefur keypt af Grænlendingum og við gætum nýtt í stað þeirra 3 þús. tonna af karfa sem Evrópubandalagið fengi að veiða hér. Aðalatriði þess sem ég er að reyna að koma hér til skila,`` segir Jakob Jakobsson, forstjóri Hafrannsóknastofnunar, ,,er sú staðreynd að veiðiheimildir þær sem Grænlendingar selja Evrópubandalaginu eru engin viðbót við þá loðnu sem er á Íslands-, Grænlands-, Jan Mayen-svæðinu. Þetta er hluti af því sem við viljum kalla íslenska loðnustofninn. Ef Íslendingar ætla í raun og veru að semja um gagnkvæm veiðiréttindi og afsala sér 3.000 tonnum af karfa nær auðvitað engri átt að þiggja í staðinn loðnu sem við fengjum hvort sem væri.`` Þetta segir Jakob Jakobsson og ég hef þar engu við að bæta. Þetta eru staðreyndir málsins. Ég tel því að það sem sagt var í upphafi þessara EES-viðræðna, að þær væru fyrst og fremst til að fá niðurfellingu tolla af sjávarafurðum í löndum EB og ekki kæmi til greina að hleypa erlendum skipum inn í okkar fiskveiðilögsögu, sé hvorugt lengur til staðar. Menn skyldu líka taka eftir því að í fyrstu var ekki svo mikið sem talað um fjórfrelsið. Það var ekki aðalmarkmiðið. Nú á það hins vegar að vera aðalfengur okkar af þessum samningaviðræðum. Vík ég þá aðeins af hinu fjórþætta frelsi. Frjálsir fólksflutningar er hið fyrsta. Þurfum við á því að halda? Það hafa ekki verið miklar hömlur á okkur Íslendingum til að setjast að í öðrum löndum og dæmi um að fólk hafi ýmist fengið atvinnu hjá öðrum eða stofnað eigin fyrirtæki. Við þurfum ekki samning um Evrópskt efnahagssvæði til þess. Hvað varðar það sem fram kom í máli hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur, að nauðsynlegt sé fyrir okkur að vera innan Evrópsks efnahagssvæðis til að geta fengið að vera með í evrópsku rannsóknarstarfi, að þá veit hún það áreiðanlega að slík samvinna hefur verið í gangi og er ekki skilyrt því að vera innan Evrópsks efnahagssvæðis. En hvað með þann ótta sumra að hingað flykkist erlent vinnuafl frá atvinnuleysissvæðum Evrópubandalagsins? Ráðamenn svara að það sé engin hætta á því, þar munum við nefnilega njóta fjarlægðarverndar. Vel má það vera en skyldi þá ekki þessi sama fjarlægð vera okkur hindrun þegar kemur að því að leita inn á markaði Evrópubandalagsins sem nú eiga að vera okkur öllum opnir, bæði fyrir sjávarafurðir og iðnaðarvörur? Skyldi þá ekki fjarlægðin vera hindrun í að komast inn á markaðina? Það er erfitt að ná markaðshlutdeild og þó að fiskurinn sé okkar stærsta útflutningsafurð, þá er hann aðeins lítill hluti þess fisks sem þarf til manneldis í Evrópubandalagslöndum. Það eru því ekki miklar líkur á að okkur gangi vel að leggja undir okkur markaði EB með fullunnar sjávarafurðir eins og margir virðast halda, fyrir utan það að markaðsfræðingar telja að mesti vaxtarbroddurinn sé í útflutningi á ferskfiski beint til neytenda og öll þróun síðustu ára hnígur í þá átt. Erum við ekki að fjölga frystitogurum? Vegna hvers? Vegna þess að það er sú framleiðsla sem borgar sig best í dag og mesta eftirspurnin er eftir. Þeir sem leyfi hafa til að veiða fiskinn, þeir sem eiga kvótann, taka fyrst og fremst mið af því hvað gefur mestan hagnað og munu ekki fara að basla við það að framleiða fullunnar fiskafurðir með tilheyrandi hallarekstri eins og dæmið lítur út. Þeim kemur það ekkert við þótt það skapi fleiri störf í landi. Ef við lítum til reynslu Dana og Norðmanna um hlutfall fullunnins fisks í heildarútflutningi þá styður það þessa kenningu. Fiskvinnslufyrirtæki í Evrópu hafa líka ákveðið forskot á markaðnum og njóta nálægðar við hann eins og ég sagði áðan en eru okkur hindrun. Með frjálsum fólksflutningum má líka leiða að því líkur að erfiðara verði um eftirlit á landamærum enda yfirlýst stefna Evrópska efnahagssvæðisins að slaka þar á. Gætum við ekki átt von á auknu flæði af fíkniefnum sem samkvæmt síðustu fréttum eru alltaf að aukast og á að ræða utan dagskrár í dag? Það virðist svo sem eftirlit okkar með innflutningi fólks megi ekki vera minna en það er. Og ég spyr því hæstv. utanrrh.: Hvað verður gert til að stemma stigu við því að enn meira flæði fíkniefna verði hingað til lands með tilheyrandi afleiðingum? Á að auka útlendingaeftirlitið á sama tíma og yfirlýst stefna Evrópubandalagsins er að slaka á eftirliti á landamærunum? Frjáls flutningastarfsemi er mikilvægur hluti af Evrópska efnahagssvæðissamningnum. Sá hluti sem snertir okkur mest snýr að samgöngum á sjó og í lofti. Í sjóflutningum höfum við búið við samkeppni erlendra aðila bæði beint og óbeint. Það hefur leitt til lækkunar á farmgjöldum og framleiðniaukningar hjá skipafélögum sem hefur komið fram í lækkuðu vöruverði. Samkvæmt samningnum má ekki mismuna með magntakmörkunum eða forgangi að flutningum. Ekki eru í sjónmáli sérstakar eða miklar breytingar við hugsanlega þátttöku okkar í Evrópska efnahagssvæðinu. En þó hefur ekki enn verið gengið frá reglum um gagnkvæman aðgang að strandflutningum innan Evrópubandalagsins og þá væntanlega innan Evrópska efnahagssvæðisins. Í þessu sem öðru er ákvarðanavaldið tekið frá okkur. Við megum ekki semja við þriðju lönd um farmskiptingu. En í þessum málaflokki er EB fyrst og fremst að styrkja sína kaupskipaútgerð. Og það getur verið að okkar fyrirtæki verði sökum smæðar ekki samkeppnisfær. Það vakti athygli mína að í Morgunblaðinu hinn 27. ágúst sl. var grein um samdrátt hjá Eimskip og að tekjur hafi dregist saman um 13% að raungildi fyrstu sex mánuði ársins. Þar segist Hörður Sigurgestsson forstjóri gera ráð fyrir að fækka starfsmönnum um 35--40 manns og að búist sé við áframhaldandi samdrætti í flutningum á næsta ári. Orðrétt segir hann, með leyfi forseta: ,,Við teljum að í flutningalegu tilliti verði árið 1993 áframhaldandi þungt og geti orðið þyngra en árið 1992.`` Ég spyr nú bara: Hefur maðurinn gleymt því að þann 1. janúar nk. eigum við að vera orðnir aðilar að innra markaði EB? Eða getur það verið að það hafi engin teljandi áhrif á stöðu fyrirtækjanna? Það er þá að minnsta kosti annað en þau rök sem borin eru á borð fyrir okkur, það að staða viðskipta okkar á alþjóðamarkaði muni stórlega batna. Ákvæðin um frjálsa vöruflutninga getur einnig haft þau áhrif að við missum íslensk skip undir svokallaðan þægindafána. Og þar með missa íslenskir farmenn störf til annarra sem skipafélögin geta þá ráðið á lægri launum en kjarasamningar kveða á um. Þá hef ég einnig rekið augun í að reglugerð EB nr. 613 1991, um tilfærslu skipa frá einni skipaskrá til annarrar innan EB-ríkja, getur haft sitt að segja. Samkvæmt henni getum við t.d. ekki neitað að skrá skip sem hefur gild skírteini og fullnægir kröfum fyrra heimalands. Við getum ekki sett okkar skilyrði fyrir tækni- og öryggisútbúnaði skipsins og við þekkjum að slíkar reglur eru mjög mismunandi milli landa. Við getum því átt á hættu að hér séu skráð skip sem ekki fullnægja þeim öryggiskröfum sem við gerum til okkar skipa í dag. Og vilji menn kynna sér þetta þá er þetta á bls. 147 í frumvarpinu. Í flugsamgöngum verður aukið frelsi innan Evrópska efnahagssvæðisins. Þar hafa verið í gildi ýmsar hömlur á frjálsri samkeppni á milli flugfélaga. En það hefur ekki eintóma kosti í för með sér. Það getur að vísu orðið til þess að samkeppni aukist í millilandaflugi sem mundi skila sér til neytenda í lækkuðum fargjöldum a.m.k. til að byrja með. En er ekki hætt við að þegar risanum í flugrekstrinum hefur tekist að drepa af sér minni fyrirtækin, eins og við sjáum oftlega dæmi um, verði þeir einir á markaðnum og geta þá ráðið verðlagningunni? Við verðum í þessu sem öðru að huga að því að þegar hinn óhefti markaður tekur völdin þá er ekki víst að okkar fyrirtæki standist þær kröfur sem gerðar eru. Lítil og meðalstór fyrirtæki --- en samkvæmt skilgreiningu Evrópubandalagsins eru það fyrirtæki þar sem starfa færri en 500 manns --- munu eiga erfitt með að standast samkeppni frá stærri og hagkvæmari rekstrareiningum. Og nú geta menn leitað í huga sér hvaða fyrirtæki á Íslandi eru með meira en 500 manns í vinnu. Stefnt er að því að öll höft á skiptingu sætaframboðs í flugi verði afnumin hinn 1. jan. 1993 og ekki má mismuna flugfélögum í innanlandsflugi eftir skrásetningu þeirra innan ríkja Evrópska efnahagssvæðisins og alls ekki aðgang að flugvelli sem um fara meira en 30 þús. farþegar á ári. Undir þetta falla flugvellirnir í Reykjavík, Keflavík, á Ísafirði, Egilsstöðum, Akureyri og í Vestmannaeyjum. Þá eru einnig í endurskoðun reglur sem gera á til flugmanna og nýjar kröfur um tæknilega getu flugfélaga. Reyndar get ég ekki séð að við þurfum Evrópskt efnahagssvæði til að gera strangari kröfur til flugmanna eða um tæknilega getu flugfélaga. Okkur er í sjálfsvald sett að vinna að öryggisatriðum í flugi innan IATA, alþjóðasambands flugfélaga. Og við getum sett okkar eigin reglur um fjárhagslega og tæknilega getu flugfélaga til að fá rekstrarleyfi. Í kaflanum um fjarskipti segir að opnað sé fyrir frjálsan markaðsaðgang á sviði hvers kyns fjarskipta nema símtalaþjónustu. Þar er ætlunin að við tökum í gildi alls kyns tilskipanir EB og reglur m.a. um farsíma, boðkerfi, um stafræn þráðlaus viðskipti, um stöðlun, um að aðskilja eftirlit og rekstur, svo eitthvað sé nefnt. Þetta kallar á margs konar breytingar hér á landi og reglugerðafár sem trúlega þarf ekki samþykki Alþingis fyrir heldur verður meðal þess sem ráðherra tekur sér vald til að gera eins og oft er um reglugerðir. Í því sambandi vil ég geta þess að komið er fram eitt frv. til laga sem varðar samgöngumál. Það er eins konar bandormur þar sem aðallega er verið að gefa ráðherra heimild til að setja þær reglur á sviði samgöngumála sem kveðið er á um í XIII. viðauka EES-samningsins um flutningastarfsemi. Í fjarskiptamálum hefur Ísland þó aðlögunartíma til 1995 ef frv. um Evrópskt efnahagssvæði verður samþykkt. Ég hef hér nokkuð gert að umtalsefni frjálsa fólksflutninga og flutningastarfsemi. Til viðbótar fjórfrelsinu er svo fjármagn og þjónusta. Ýmsir virðast halda að erlent fjármagn muni streyma inn í okkar smáu og illa stöddu fyrirtæki. Það er auðvitað fráleitt. Hvað er það helst sem erlendir aðilar hefðu hug á? Trúlega að ná aðstöðu til að nýta þær auðlindir sem við eigum enn nóg af, eins og vatn, orku og óspillta náttúru. Um sjávarútvegsfyrirtæki er ekki að ræða, a.m.k. ekki að svo stöddu þar sem girt hefur verið fyrir þátttöku erlendra aðila með löggjöf sem var, að mig minnir, samþykkt fyrir tæpum tveimur árum. Að öðru leyti vísa ég til þess sem segir í bæklingi fjmrn., Evrópa 1992 og ríkisfjármálin. Þar segir svo um efnahagsleg áhrif aðlögunar að EB, með leyfi forseta; ,, . . . að búast megi við að viðskiptakjör batni þar sem verð á innfluttum vörum lækki en að vísu geti kreppt að innlendum samkeppnisgreinum.`` Það er mergurinn málsins. Við erum með þessum samningi að hleypa öllu lausu. Við ráðum þróuninni ekki sjálf. Við getum ekki farið okkur hratt eða hægt eftir atvikum og vilja okkar sjálfra. Frjálshyggjan ræður, svo einfalt er það. En það verður kannski ekki einfalt að snúa við ef og þegar við sjáum að við megum okkur lítils í hlutfalli við Evrópurisana. Ég hef, eins og ég sagði í upphafi, í u.þ.b. eitt ár leitast við að skoða kosti og galla á þeim samningi um Evrópskt efnahagssvæði sem við erum að fjalla hér um. Ég taldi eins og sjálfsagt margir aðrir að það hlytu að vera sterk rök fyrir því að við gerðumst aðilar að slíkum samningi. Ég hef bara ekki fundið nein haldbær rök. Í upphafi samningaviðræðna lagði Kvennalistinn til að farið yrði frekar í gerð tvíhliða samnings um viðskipti en að búa til þetta Evrópska efnahagssvæði. Mér sýnist fleiri og fleiri vera að komast á þá skoðun. Og ég fæ ekki betur séð en að við hefðum getað náð viðunandi viðskiptasamningi með því og jafnframt haldið óskertu ákvarðanavaldi okkar. Ég get ekki tekið undir það sem hv. þm. Björn Bjarnason segir í grein í Morgunblaðinu og utanrrh. vitnaði til í framsögu, að í viðræðum við EB náum við betri árangri í fylgd með öðrum en einir og óstuddir. Það getur líka verið okkur hindrun að þurfa að taka mið af hagsmunum hinna EFTA-ríkjanna við þessa samningagerð. Og það hefur vafalaust verið hindrun. Með venjulegum fríverslunarsamningi þyrftum við heldur ekki að standa frammi fyrri því að viss ákvæði samningsins um Evrópskt efnahagssvæði stangist á við stjórnarskrána. Virðulegi forseti. Ég hef gert að umtalsefni ýmis sérmál í samningnum um Evrópskt efnahagssvæði. Ég tel að á undan mér hafi það margir gert stjórnarskrárþátt málsins að umtalsefni að ég vildi ekki eyða miklum tíma í að ræða það. En það er þó það sem fyrst og fremst þarf að ræða og ná niðurstöðu um, hvort það standist stjórnarskrá landsins að gera þennan samning. Hvort við erum þar að brjóta sérstaklega 2. gr. stjórnarskrárinnar. Við getum ekki látið þær aðvaranir sem virtir lögfræðingar og þjóðréttarfræðingar senda frá sér sem vind um eyru þjóta. Við getum heldur ekki hundsað vilja fjölmargra landsmanna sem vilja að þjóðaratkvæðagreiðsla fram fari um þetta mál. Það er ekki hægt að afgreiða á þann hátt sem utanrrh. gerir, að fólk hafi ekkert vit á þessu og þess vegna þýði ekkert að leggja slíkt undir dóm almennings. Að líkja samningnum um Evrópskt efnahagssvæði við hvern annan fríverslunarsamning er líka fráleitt. Hann á ekkert skylt við það. Í samningnum er valdaframsal til yfirþjóðlegra stofnana eins og stofnana Evrópubandalagsins sem við erum ekki aðilar að. Og slíkt er óheimilt samkvæmt 2. gr. stjórnarskrárinnar. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um það eins og ég sagði áðan, enda margir gert það á undan mér og ekki þörf á að endurtaka það allt. En í því frv. sem hér er til umræðu höfum við ekki færi á að breyta neinu. Það er tilbúinn samningur sem við ætlum að lögtaka. Annaðhvort segjum við já eða nei. Samþykkjum það óbreytt eða fellum. Ef það verður samþykkt mun það verða fyrsta skrefið í löngum ferli laga og reglugerða í framtíðinni sem við höfum engin áhrif á. Framvegis yrðum við að gangast undir stóran hluta af lögum og reglugerðum Evrópubandalagsins og höfum engin áhrif á málatilbúnað. Vilja alþingismenn það? Vilja þeir skerða rétt Alþingis til að setja landinu lög? Vilja þeir taka þá áhættu að samþykkja samning, sem að áliti hinna færustu manna, brýtur í bága við stjórnarskrá landsins? Virðulegi forseti. Ég skora á hvern og einn að skoða þetta mál vel og vandlega.

Herra forseti. Ég hygg að þetta mál sé stærsta málið sem Íslendingar hafa tekið fyrir á Alþingi frá því að við slitum sambandinu við Dani. Ég hygg að allt frá þeim tíma hafi það verið stefna hvers einasta Íslendings að við þyrftum að halda áfram að styrkja stöðu okkar sem sjálfstæðrar þjóðar en ekki hitt að sjálfstæðið væri okkur fjötur um fót. Það er ærið umhugsunarefni hvernig það getur gerst að nú stöndum við frammi fyrir því að hver ræðumaðurinn eftir annan metur það svo að með því að afsala hluta af fullveldi íslensku þjóðarinnar --- það má deila um hve stórum hluta --- þá muni Íslendingar hafa af því efnahagslegan ávinning. Vopnaburðurinn er slíkur að það minnir á gömlu kenninguna hjá Filippusi Makedoníukonungi, sem sagði: ,,Enginn borgarmúr er svo hár að asni klyfjaður gulli komist ekki yfir hann.`` Og vissulega er þessi fullyrðing enn í fullu gildi. Við höfum upplifað það að hafin er stórkostleg rannsókn í Sovétríkjunum á því hvort íslenskir kommúnistar hafi verið landráðamenn eða ekki. Hvort þeir hafi látið selja sig erlendu stórveldi til stuðnings. Menn hafa lagt það á sig að fletta þar upp gögnum fram og til baka og merkilegt nokk, þeir eru hirðumenn með skjöl þar úti. Þeir brenna þeim ekki, þeir telja rétt að hægt sé að skoða þau. Það lengsta sem menn hafa komist til þessa í rannsókninni miklu er að forstjóri fyrir íslenskri bókaútgáfu, sem gaf út bækur frá Sovétríkjunum, er staðinn að því að hafa tekið lán og þegið að lánið var afskrifað. Vissulega er það umhugsunarefni hversu stóra bita menn geta þegið án þess að það hafi áhrif á þeirra stefnu. En hitt er líka umhugsunarefni að það er alger leynd yfir öllum skjölum utanrrn. frá heimsstyrjöldinni síðari. Má vænta þess að núv. utanrrh. vinni að því að þessari skjalaleynd verði aflétt því að þetta eru að verða mestu leyniskjöl sögunnar? Það er búið að opinbera flestöll önnur gögn í Ameríku en þessi. Hvaðan kemur þá krafan um að þessi gögn séu ekki opinberuð? Er það frá íslenska Alþfl.? Og hvers vegna segir sá það sem hér stendur? Vegna þess að eini foringi Íslendinga í stjórnmálum sem hefur lýst því yfir að hann hafi þegið erlent fé var forustumaður Alþfl., Benedikt Gröndal. Hver kannast ekki við þá yfirlýsingu? Og hann lofaði íslenskri þjóð að gera grein fyrir því hvaðan peningarnir væru komnir, hve miklir og hvernig þeim yrði varið. Þessi skýrsla hefur aldrei verið lögð fyrir íslenska þjóð. Okkur var sagt að þessir peningar kæmu frá norsku verkalýðshreyfingunni. Hver trúir því að hægt sé að láta samþykkja reikninga í norsku verkalýðsfélagi þar sem stendur: Peningar sendir til Íslands til þess að efla Alþfl. uppi á Íslandi? Trúir nokkur maður því að endurskoðandi hafi samþykkt aðra eins hringavitleysu? Trúir nokkur Íslendingur því að þetta sé satt? Hvaðan komu peningarnir sem Benedikt Gröndal var með á sínum tíma? Og hversu mikla peninga hefur íslenski Alþfl. þegið erlendis frá í gegnum tíðina? Það er eins og Ísland sé blómagarður í kosningum. Það eru rauðar kratarósir út um allt, innfluttar. Hvaðan kemur þetta fé? Það skyldi þó ekki vera að það væri komið að skuldadögum og kerling vildi hafa nokkuð fyrir snúð sinn.  Auðvitað höfum við engan sérfræðing á borð við hv. 5. þm. Norðurl. e. í rannsóknastarfsemi til þess að fara ofan í þessi mál. Ég geri ráð fyrir því að þetta rosalega mál þarna fyrir norðan sem ekki er enn upplýst hlyti að verða upplýst á næstunni ef hann tæki sér hlé frá þingstörfum og færi í að skoða það. En kannski verður það þetta mál sem hann tekur fyrir, þ.e. fjármagn Alþfl. Ég hygg að það sé aðeins eitt mál fyrir norðan sem mönnum hefur fundist með ólíkindum, þegar grímuklæddur maður ryðst inn í hús, notar eggvopn til að hafa fram vilja sinn gagnvart konu og hótar að drepa börnin hennar. Ég veit ekki um neitt mál á Akureyri sem hefur verið jafnviðbjóðslegt og þetta mál. En ég hélt að það ætti ekki sérstaklega inn í þessa umræðu í nákvæmri skýringu. Ég hélt að menn skildu fyrr en skylli í tönnum. En hvernig stendur þá á því að peningarnir sem komu til Alþfl. forðum og aldrei var gerð grein fyrir hafa algerlega horfið út úr myndinni þegar menn ræða nú um það sem hér er að gerast? Fyrrv. formaður utanrmn. þessa þings hefur á seinustu þingum fyrst og fremst verið frægur fyrir það að hann hefur viljað sækja meiri rétt fyrir Íslendinga en hans samtíð hefur sennilega skynjað að væri hægt. Þar á ég við deiluna við Breta út af hugsanlegum olíulindum á gráu svæði eða svæði sem Íslendingar eiga fullan kröfurétt til. En niðurstaðan er sú að hann hefur verið settur af. Þessi sami þingmaður varð eitt þjóðfrægur fyrir það að hann vildi standa á vissum prinsippum í réttindum manna varðandi atvinnufrelsi, keypti sér hrút, átti byssu, hvort hann hafði keypt hana eða fengið hana gefins veit ég ekki, og hótaði að skjóta hrútinn. Það hafði enginn samúð með hrútnum. Menn hugleiddu það ekki einu sinni að hrúturinn hefði sjálfstæðan vilja og rétt til lífsins. Það fylgdust allir með því hvað skotmaðurinn ætlaðist fyrir og hvort hann hefði óskertan rétt til að drepa hrútinn. Ég veit ekki hvort hv. 4. þm. Reykv. gerði sér grein fyrir því þá að það yrðu hlutverkaskipti í rullunni og hann mundi hafna í hlutverki hrútsins. Það merkilega gerðist að stórskyttan sem tók að sér að sjá um verkið tapaði eiginlega allri athygli. Athygli þjóðarinnar snerist við. Hlutverkið sem hafði verið aðalhlutverkið, þ.e. skotmannsins, varð ákaflega lítils virði vegna þess að sá sem var í hlutverki hrútsins gaf út þá yfirlýsingu sem stendur eftir óbrotgjörn: Heldur segi ég af mér þingmennsku en að brjóta stjórnarskrána. Sú yfirlýsing gerði það að verkum að allri íslenskri þjóð varð ljóst hvers vegna það væri ekki hægt að hafa þennan mann sem formann utanrmn. Það gekk hreinlega ekki upp miðað við stöðu mála. Víkjum ögn betur að því sem er að gerast í pólitíkinni í heiminum í dag. Það er vonlaust annað en fara nokkuð vítt yfir sviðið vegna þess að Íslendingar, sem yfirleitt eru ekki mjög hógværir, hafa lýst því yfir samkvæmt skoðanakönnun framkvæmdri af utanrrn., iðnrn. og félmrn. að þekking þeirra á EES-málum sé frekar lítil. Við verðum að fara aftur til heimsstyrjaldarinnar síðari og örlítið lengra því eitt af slagorðum Þjóðverja og ástæðan fyrir því að þeir fóru í þetta stríð var krafa Þýskalands um lífsrými. Hver kannast ekki við gömlu kröfuna um lífsrými? Og hvers vegna kröfðust Þjóðverjar lífsrýmis? Vegna þess að nýlenduveldi heimsins voru búin að niðurnjörva viðskiptahættina um heim allan. Það var búið að útbúa slíkt viðskiptanet að nýlenduveldin höfðu það í hendi sér að stór svæði áttu enga viðskiptalega möguleika við neina þjóð aðra en nýlenduherrana. Dálítið merkilegt að Ísraelsmenn hafa sama háttinn á gagnvart Aröbunum á herteknu svæðunum. Ef þeir ætla að selja eitthvað sem á að fara til útlenda, þá verða Arabarnir fyrst að selja það Ísraelsmanni og hann að selja það úr landi. Ákaflega einföld aðferð til þess að hafa stjórn á hlutunum. Eftir heimsstyrjöldina síðari blasti það við að fjármálamenn Evrópu kæmust að þeirri niðurstöðu að Bandaríkin væru svo stór, með svo mikinn heimamarkað, að ríki sem hefði aðeins 50 millj. eða 70 millj. manna heimamarkað, gæti ekki keppt við ríki sem hefði 200 millj. manna heimamarkað eða meira. Niðurstaðan varð sú að þeir ákváðu að reynda að mynda bandaríki Evrópu. Ég ætla ekki að deila á þá hugmynd. Það var út af fyrir sig þeirra hugmynd að það væri tvennt sem mundi vinnast. Í fyrsta lagi mundu þeir skapa iðnaðinum það lífsrými sem hann þyrfti, viðskiptarými, og svo mundi það draga úr líkunum á styrjöldum innan þessa svæðis. En það má ekki gleymast að tvisvar á þessari öld hefur Evrópa logað í styrjöldum. Gott og vel. Rómarsáttmálinn varð að veruleika. Hluti iðnríkja Evrópu skrifaði undir Rómarsáttmálann. Rómarsáttmálinn er ekkert annað en grunnstefnuskrá bandaríkja Evrópu. Það voru önnur ríki í Evrópu. Forusturíki þeirra þá var Bretland sem ekki vildi stofna bandaríki Evrópu en vildi engu að síður vinna að auknu viðskiptafrelsi í álfunni. Þau stofnuðu fríverslunarbandalag. Þessa sögu þekkja flestir. Engu að síður er nauðsyn að rifja hana nú upp. Þegar Bretland tekur þá ákvörðun að ganga inn í Efnahagsbandalagið og fleiri lönd með, þá stækkaði enn kjarninn sem hafði ákveðið að stofna bandaríki Evrópu. Enn var viss hópur ríkja fyrir utan sem vildi freista þess að ná samningum við þetta nýja stórveldi sem var að rísa og viðræðurnar um EES fóru af stað. Þá hafa menn spurt: Hver var niðurstaðan? Var niðurstaðan ekki góð? Niðurstaðan liggur fyrir. Flest ríkin telja að samningurinn sé það slæmur að það sé betri kostur að gerast aðili að EB. Ég segi fyrir mig: Við stöndum núna á þeim tímamótum að við þurfum að gera það upp við okkur: Ætlum við inn í EB eða ætlum við ekki inn í EB? Björn Bjarnason, hv. 3. þm. Reykv., núv. formaður utanrmn., hefur með sanni undirstrikað það að samþykkjum við EES erum við búnir að taka fyrsta og annað skrefið inn í EB. Þurfa menn að efast um að þetta sé rétt? Þurfa menn að efast um það? Hví skyldi hann vera að halda þessu fram nema af því að hann telur að svo sé? Ég held þess vegna að það sé tímabært að Íslendingar geri það upp við sig að ef þeir halda áfram núna og samþykkja þennan samning, sem vissulega er brot á stjórnarskránni, má gera ráð fyrir því að enn þá stærra hlutfall af viðskiptum Íslendinga verði við þetta svæði en það er í dag. Og um leið og við flytjum fleiri og fleiri egg í sömu körfuna, þeim mun veikari stöðu höfum við til að standa fyrir utan. Ég hef litið svo á að það fari ekki á milli mála að stjórnarskrá Íslands sé svo auðskiljanlegt plagg að sérhver Íslendingur sem er læs og vill ekki lesa allt í gegnum annarra gler hlýtur að átta sig á hinum einföldu orðum þegar talað er um skiptingu valdsins. Þegar talað er um það að dómarar fari með dómsvald, þingið og forsetinn með löggjafarvaldið og forsetinn felur ráðherrum umboð sitt með framkvæmdarvaldið, þá þarf ekki að lesa þetta með einhverjum hugleiðingum um að það standi hvergi að þetta sé alíslenskt framkvæmdarvald, og því sé engin krafa um að þetta sé alíslenskt framkvæmdarvald. Það er engin krafa um það að ráðherrarnir séu alíslenskir. En að framkvæmdarvaldið sem þarna er átt við geti verið annað en íslenskt er náttúrlega slík hártogun og slík ósvífni gagnvart heilbrigðri skynsemi að mann undrar að menn láti sér detta í hug að halda slíku fram. Hins vegar verður það að segjast eins og er að þeir eru margir vel metnir og virtir lögfræðingarnir sem hafa með réttu sagt þjóðinni satt um þessa hluti og reyna ekki með hártogunum að halda því fram að venjulegir menn séu ekki læsir um þessa hluti. Ef það er rétt að venjulegur maður sé ekki læs á stjórnarskrána, þá er það mesta ósvífnin sem framkvæmd er í þessum sal að fara fram á það að menn vinni drengskaparheit að því að virða hana. Hvernig er hægt að krefjast þess af mönnum að þeir vinni drengskaparheit og virði það sem þeir vita ekki hvað er? Er það hægt? Er hægt að fara fram á það að menn vinni drengskaparheit að einhverju sem þeir hafa ekki hugmynd um hvað er? Með þeirri kröfu er beinlínis verið að krefjast þess að hver einasti alþingismaður sé svo viti borinn og sé læs að hann geti af eigin dómgreind metið þessa hluti. Krafan er þessi og það þýðir ekkert að láta sér detta það í hug að einhverjir aðrir eigi að meta þetta. Hins vegar er rétt að Alþingi Íslendinga vildi láta kjósa nefnd. Það vildi fara fram á að lögfræðilegir sérfræðingar yrðu látnir segja sitt álit. En hvað gerist þá? Utanrrn. með utanrrh. í broddi fylkingar stormar fram á völlinn og yfirtekur verkefnið. En eitt ætla ég að segja varðandi það atriði. Til forna var eitt af því athyglisverða í dómkerfi Íslendinga það að það mátti ryðja dóm sem kallað var. Maður sem var borinn sökum mátti fara fram á að viss hluti dómaranna viki úr dómarasæti vegna þess að hann prívat og persónulega treysti þeim ekki. Hann taldi þá einhverra hluta vegna ófæra um að taka heiðarlega afstöðu. Niðurstaðan sem blasir við núna þegar álit fjórmenninganna er skoðað er því miður sú að þjóðin treystir þeim ekki. Af ýmsum ástæðum hafa menn ástæðu til að ætla að þeir séu vanhæfir til þessa verks af ýmsum persónulegum ástæðum. Og það er furðulegt þegar formaður utanrmn. talar þeim til háðungar um virðingu þessara manna. Það gengur ekki að menn endurskoði eigin verk. Hluti þeirra vann að samningsgerðinni. Ég sé að sumir í salnum skrifa nú jafnhratt og þeir geta og er það vel. Ég ætla að víkja hér að áliti Bjarna Hannessonar um það hver séu þrjú aðalatriði þessa máls. Álitið er svo stutt að enginn sérfræðingur hefði látið sér detta í hug að hafa það svona stutt því þá hefði hann ekki getað sent nema mjög lélegan og lágkúrulgan reikning fyrir unnið verk. Það gengur nefnilega ekki að koma aðeins með örstutt álit og heimta háa þóknun fyrir. Með leyfi forseta hljóðar þetta svo: ,,1. EES-samninginn er tæpast hægt að flokka undir samstarfssamning sjálfstæðra ríkja heldur verulega stóran áfanga að samrunaferli til stofnunar fjölþjóðlegs stórríkis með þannig innri lögmálum að a.m.k. Íslendingar eiga ekkert erindi inn í það risaríki. 2. Engar forsendur eru fyrir afsali sjálfstæðis vegna ófriðarhættu að því er Ísland varðar. 3. Ævarandi endurnýjanlegur þjóðarauður er mjög mikill pr. einstakling, svo sem sjávarafli, raforka og jarðhiti ásamt miklu landrými pr. íbúa og tiltölulega ómengaðs vistkerfis og því möguleikar á að Íslendingar gætu efnahagslega og pólitískt séð haft bestu lífskjör sem gerast og munu verða möguleg hér á þessum hnetti um ókomna tíð ef þeir kunna með þjóðarauðinn að fara og eru það því alger afglöp að tengjast öðrum ríkjum á þann veg að erlendir aðilar gætu náð tökunum á einhverjum af þessum auðlindum. En það eru í ríkum mæli opnaðir ýmsir augljósir og duldir möguleikar erlendra ríkja innan EES-samningsins til að ná tangarhaldi á fyrrgreindum þjóðarauð.`` Álitið liggur fyrir. Ég efa að það væru margir Íslendingar sem gætu dregið upp þessa mynd í styttra máli. Við skulum örlítið fara yfir stöðuna efnahagslega. Áður en ríkisstjórnin kom til valda vorum við í 6. eða 7. efsta sæti með þjóðartekjur á mann. Við höfum hæst farið í 4. sæti. Það er ekki skrýtið þó að þeir sem hafa horft á slíka sigurgöngu komist að þeirri niðurstöðu að nú beri að afsala fullveldinu. Japanir standa okkur ofar, það er rétt. Og Sviss. Á seinasta áratug var hagvöxtur á Íslandi jafnmikill og í Vestur-Þýskalandi. En það hefur verið meiri hagvöxtur innan EB og hvers vegna? Vegna þess að ástandið í Portúgal og á Spáni var svo aumt að það gat ekki annað en batnað. En hvað með stórríkið sem verið er að tala um í þessum texta? Man nokkur hér inni eftir því að eftir heimsstyrjöldina fyrri þurftu Þjóðverjar að skrifa undir það að þeir hefðu engan her, og hvernig her stofnuðu þeir? Þeir stofnuðu leikfangaher. Það getur nú ekki verið hættulegur her. Hvernig her máttu þeir stofna eftir heimsstyrjöldina síðari? Þeir máttu engan her stofna eftir heimsstyrjöldina síðari nema bara til innra eftirlits hjá þeim sjálfum. En hvað er gert í dag? Búið er að stofna Evrópuherinn. Vita menn það ekki? Búið er að stofna Evrópuherinn. Halda menn virkilega að stórveldið Evrópa ætli aldrei að nota þann her? Hvenær hafa Frakkar og Þjóðverjar stofnað her sem þeir hafa aldrei ætlað að nota? Er mannkynssagan þá einskis virði til að lesa hana yfir og best að þurrka hana út úr öllum skólum og spara þannig útgjöld til menntamála? Er þessi þjóð orðin svo friðelskandi vegna þess að klerkar heimsins séu búnir að predika svo yfir henni að enginn maður hugsi nú um annað en bróðurkærleikann? Hver hefði trúað því fyrir nokkrum árum að Balkanskaginn mundi loga eins og hann logar í dag? Hver hefði trúað því? En hvað stóð í gömlu bókunum, gömlu kennslubókunum um þetta efni? Balkanskaginn var kallaður púðurtunna Evrópu. Ég veit ekki hvort það stendur enn í kennslubókunum að Balkanskaginn sé púðurtunna Evrópu. En hitt er mér ljóst að þeir drepa þar menn með sömu aðferðum og við hreindýrin hér á Íslandi, skotið á færi. Það er aðferðin. Ekki að það sé verið að velja einhvern ákveðinn mann sem þurfi að taka fyrir, heldur koma menn sér fyrir í góðri aðstöðu með gott skotvopn og miða svo á allt kvikt. Þetta er hin friðelskandi Evrópa sem blasir við, samfélagið sem við viljum komast inn í. Í Þýskalandi voru þeir að dæma hjón fyrir þrælahald á þessu ári. Það var tyrknesk kona sem hafði verið gefin húsmóðurinni. Hún hafði verið gefin henni til eignar eins og við gefum ketti og hunda þegar vel liggur á okkur hér uppi á Íslandi. Meðferðin er miklu verri en venjuleg meðferð á húsdýrum hér, miklu verri. Þrælahald. Dæmdur fyrir þrælahald í Þýskalandi. Ég verð að segja eins og er að burt séð frá því að ég hef ekki áhuga á því að íslenska þjóðin afsali sér sjálfstæðinu, þá spyr ég: Er þetta þá besti félagsskapurinn? Eru nýlenduveldin gömlu besti félagsskapurinn sem Ísland getur fundið? Svo vill til að þetta er kannski eina þjóðin sem með amerískum hraða getur komist inn í EB ef menn vilja, þeir geta notað þýsku leiðina. Hvaða aðferð notuðu Þjóðverjar? Þeir sameinuðu bara Austur-Þýskaland Vestur-Þýskalandi og þar með var Austur-Þýskaland komið inn í EB. Við gætum náttúrlega farið alveg eins að og sagt: Þetta var misskilningur hjá honum Jóni Sigurðssyni. Við höfum aldrei verið annað en hérað í Danmörku, og þar með erum við náttúrlega komnir inn í EB með ævintýralegum hraða. Það þarf enga samningamenn, engan utanrrh., það þarf engan Jón Baldvin í sendiferðir úti með skjalatösku og hatt til að leysa þetta mál. Nei, ef það er það sem íslenska þjóðin vill, komast inn í EB, þá er leiðin opin, það er þýska leiðin. Hún er svo fljótfarin að það tekur ekki nema mánuð að framkvæma hana. Ég verð að segja eins og er að þetta leiðir hugann að öðru sem því miður er nú einn af þessum stóra misskilningi sem leiðréttist oft ekki frekar en það að sums staðar á Íslandi er talað um vestur og norður sem gagnstæðar áttir og sömuleiðis alls konar annar misskilningur á ferðinni. Þeir sem eru hér eru ekki Evrópubúar. Landfræðilega séð tilheyrir þetta svæði Ameríku. Það liggur alveg ljóst fyrir, er vísindalega sannað, þarf ekki einu sinni sérfræðinga. Samkvæmt landrekskenningu meginlandanna, nú vona ég að mesti sérfræðingur þeirra norðanmanna, hv. 5. þm. Norðurl. e., taki vel eftir, samkvæmt landrekskenningunni liggur sprungan á land á Reykjanesi ekki langt frá vitanum og stefnir á Þingvöll. Þar eru skiptin. Svo er hún nálægt Grjótagjá við Kröflu fyrir norðan í Mývatnssveit. Önnur sprunga kemur svolítið austar á land á Suðurlandi þannig að það má deila hvorum megin Sunnlendingar eru. En hitt liggur ljóst fyrir. Reykvíkingar, Hafnfirðingar, Kópavogsbúar og Seltjarnarnes ásamt Keflavík eru allt Ameríkanar  hingað fyrst og þar með voru þeir búnir að finna þetta fræga land.

Er það ekki vegna þess sem þú varst að segja áðan, Ameríkanar?

Norðmenn.  En samkvæmt kenningunni um rek meginlandanna þá blasir það við að Ísland tilheyrir bæði Evrópu og Ameríku og það er styttri leið frá þessu eylandi til næsta svæðis í Ameríku en til Evrópu. Það er nefnilega styttra til Grænlands en til Færeyja. Ég ætla ekki að gera þetta að neinu aðalatriði þessa efnis. En þeir sem hafa nú reynt að finna einfalda lausn í þessu mikla máli og sagt: Við erum Evrópubúar, þess vegna eigum við að fara inn í þetta svæði, þeir verða að fara að endurskoða sinn hug þegar meiri hluti þjóðarinnar er Ameríkanar. Hins vegar ætla ég að víkja að öðru sem veldur mér meiri óhug í þessu sambandi en flest annað og það er sú staðreynd að ef stefna Efnahagsbandalags Evrópu í viðskiptamálum verður stefna heimsins þá þýðir það þriðju heimsstyrjöldina, hvorki meira né minna, vegna þess að hvert ríki sem með tollmúrum segir öðru ríki stríð á hendur, er að koma af stað ófriði. Hömlurnar sem þessar þjóðir hafa sett eru því miður svo alvarlegar að það vekur upp þá hugmynd hvort kaupauðgisstefnan gamla, einokunarstefnan, sé draumurinn á bak við allt saman, þ.e. þeir vilja ekki frjáls heimsviðskipti. Þeir vilja ríkjablokkir sem stríða innbyrðis með peningana að vopni en skotvopnin tiltæk í Evrópuher ef með þarf. Hvernig varð Bandaríkjunum við þegar þau fréttu um stofnun Evrópuhersins? Fögnuðu ekki Bandaríkjamenn þegar þeir fréttu stofnun Evrópuhersins? Það var enginn fögnuður í Washington, enginn fögnuður. Og það var breskur ráðherra, sumir segja að hann hafi nú verið fullur, íhaldsráðherra, sem hélt því fram að nýja ríkið væri raunverulega bara Stór-Þýskaland sem verið væri að stofna. Thatcher mótmælti. Engu að síður hefur hún haldið því af og til fram að Bretar eigi ekki að fylgja inn í þann samruna, það eigi ekki að ganga of langt í samruna Evrópu. Það er viss þjóðernishyggja í Thatcher og e.t.v. er það skýringin á því að hv. 1. þm. Vestf. færði mér hana sérstaklega að gjöf á framboðsfundi á Reykhólum í seinustu kosningum, sagði að við framsóknarmenn mættum eiga Thatcher, þetta væri framsóknarkerling. Það er nefnilega athyglisvert að Bretar skynja ógnina af nýjum Evrópuher. Bretar skynja þá ógn og lái þeim það hver sem vill. Í Austur-Evrópu fer frelsisþeyr um lönd í dag, frelsisþeyr þannig að hugmyndir þeirra ganga svo langt að skipta í smærri ríki ýmsum ríkjum sem þar voru eins og Tékkóslóvakíu. Ég tel þetta að vísu mjög misráðið hjá þeim. Ég tel að þeir eigi ekki að gera þetta. Ég tel að þeir eigi að reyna að umbera menn af ólíku þjóðerni innan sömu landamæra, það sé það sem allar þjóðir verði að gera í framtíðinni. En engu að síður er það ómótmælanlegt að þar er þróunin í áttina til lýðræðis, í áttina til þess að fólkið sjálft ráði, það verði þjóðirnar sjálfar sem ráði. En hvað sagði höfuðpaurinn yfir Efnahagsbandalaginu þegar Danir, sem aldrei hafa kunnað að ganga í takt, tóku ákvörðun að fella Maastricht-samkomulagið? Það verður að koma manneskjulegra andliti á þetta Efnahagsbandalag. Sem sagt, það var áróður og aftur áróður sem þeir vildu koma á framfæri. Ég vil halda því fram ef menn ætla að keyra Vestur-Evrópu hraðar saman til samstöðu en fólkið vill þá geti þeir setið þar uppi með sömu vandamálin og þeir sitja uppi með í Júgóslavíu í dag. Varla var búið að fella Berlínarmúrinn þegar nýnasistar héldu sinn fyrsta opna löglega fund í Berlín. Hvað gerðist núna fyrir nokkrum dögum? Það sem gerðist var einfaldlega það að lögreglulið Þýskulands, sem er talið eitthvert það harðsnúnasta, hopaði fyrir nýnasistum og hleypti þeim inn í byggingu sem það átti að verja, um 1.500 manna lögreglulið. Það skyldi þó ekki vera að hin gömlu sannindi að sagan endurtaki sig eigi fullan rétt á sér. Haft er eftir núverandi hæstv. utanrrh. að þetta bandalag muni allt gliðna í sundur. Þær fréttir bárust hingað heim. Hvort hann hefur verið að gera sér glaðan dag þegar sú yfirlýsing var gefin ætla ég ekki að dæma um, ég var ekki viðstaddur. En stundum er sagt að enginn skyldi trúa ófullum Íslendingum. Hér er boðað að við séum ekki að afhenda nema örlítið brot af fullveldinu, svo lítið brot að það taki því varla að ræða það. En Danir töldu að búið væri að afhenda nóg í kóngsins Kaupmannahöfn af fullveldi dönsku þjóðarinnar. Þeir töldu að búið væri að afhenda nóg og sannleikurinn er sá að Efnahagsbandalagið er lýðræðislegur óskapnaður. Í Bandaríkjunum kjósa menn forseta. Þjóðin sjálf kýs forsetann. Það er lýðræði. En að ráða framkvæmdastjóra sem valdamesta mann er ekkert lýðræði. En því er haldið fram af sumum að þjóðirnar séu hreinlega of heimskar til að standa í kosningum og merkilegt er það þegar hæstv. íslenski utanrrh. lýsir því yfir að vegna þekkingarleysis á EES sé íslenska þjóðin ófær um að taka þátt í þjóðaratkvæðagreiðslu um þetta mál. Hvað er utanrrh. raunverulega að segja? Hann er að segja að íslenska þjóðin sé of heimsk til að greiða atkvæði um þetta mál. Hann er að segja að íslenska þjóðin sé svo heimsk að hún geti ekki búið við lýðræði. Það er það sem utanrrh. er að segja því að orðið heimskur þýðir fyrst og fremst þekkingarskortur, þ.e. sá sem er heimaalinn var ekki talinn jafn vel að sér þekkingarlega séð og sá sem hafði ferðast um. Og niðurstaðan hjá utanrrh. er sú að íslenska þjóðin sé of heimsk til að ákveða örlög sín í þessum efnum. Það þurfi súpermann til að leysa þetta, hvorki meira né minna. Þessi niðurstaða er fengin með skoðanakönnun þar sem spurt var: Hefur þú þekkingu á þessum málum? Örfáir menn sögðust hafa þessa þekkingu. Upplýst hefur verið að hv. formaður utanrmn., 3. þm. Reykv., var einn af þeim sem var spurður og hann hafði þessa þekkingu. Það væri hægt að spara mikið í íslenska skólakerfinu ef menn hefðu á sínum tíma áttað sig á því að það þyrfti ekki svona flóknar spurningar og notaðar eru að staðaldri á prófum. Það hefði einfaldlega verið hægt að spyrja: Ertu búinn að kynna þér námsefnið fyrir veturinn vel, illa eða sæmilega? Þrír krossar og svo hefði mátt gefa fyrir. Hálfs mánaðar, þriggja vikna eða mánaðar vinna hjá skólanum hefði sparast hefðu menn haft vit á því að hafa eins skilmerkilegar spurningar og þeir höfðu, þessir sem lögðu þetta fyrir þjóðina og spurðu einfaldlega: Hefur þú kynnt þér samninginn um Evrópska efnahagssvæðið nægilega vel? Litið var svo á að það væri öruggt að þeir sem sögðu já hefðu gert það. Hinir sem af hógværð sinni sögðust ekki hafa kynnt sér það nægilega vel voru dæmdir svo þekkingarsnauðir, svo heimskir að þjóðaratkvæðagreiðsla væri óhæf. Niðurstaðan er sú að Danir búa við það að hafa svo greinda þjóð að þeir geta búa við lýðræði. Þar var höfð þjóðaratkvæðagreiðsla. Franskir ráðamenn telja að Frakkar séu svo greind þjóð að þar sé hægt að hafa þjóðaratkvæðagreiðslu, en utanrrh. Íslands er sannfærður um að íslenska þjóðin sé svo heimsk að ekki sé hægt að hafa þjóðaratkvæðagreiðslu í landinu. Nú er komið að því að hugleiða það hvort íslenskir sjálfstæðismenn taka kveðjunni. Önnur skoðanakönnun var framkvæmd fyrir nokkru um þessi mál. Þar kom í ljós að sumir af kjósendum Alþfl. töldu að Ísland væri þegar komið í EB. En ekkert varð vart við þennan misskilning hjá sjálfstæðismönnum. Og nú er það spurning: Telja forustumenn Sjalfstfl. íslensku þjóðina svo heimska að ekki sé hægt að hafa þjóðaratkvæðagreiðslu um þetta mál? Er það niðurstaðan? Er svo komið fyrir Sjálfstfl. að hann skrifar undir slíkt? Það er makalaus niðurstaða. Í hverju einasta lýðræðisríki yrði sagt: Það verður að upplýsa málið þar til þjóðin er fær um að dæma því að hún á rétt á að dæma. En hitt er svo alvarlegt mál að allt bendir til þess að taka verði kennsluréttindin af hæstv. utanrrh. vegna þess að hann hefur einn allra haft þá fjármuni undir höndum sem ætlaðir hafa verið í þetta fræðslustarf. Og hver er niðurstaðan? Honum hefur alfarið mistekist að eigin sögn að fræða þjóðina um málið. Og þjóðin treystir honum ekki heldur. Það er kannski ekki síður alvarlegt. Ég hef hlustað á þá kenningu að það hljóti að vera stórkostleg réttindi fyrir Íslendinga að mega fara til útlanda, til Evrópu og fá sér þar atvinnu. Og auðvitað sé sjálfsagt að við leyfum öllum útlendingum sem vilja koma til Íslands frá Evrópu að starfa hér. Það eru nokkrar stéttir sem búa við þá sérstöðu að það er hægt eins og hv. 11. þm. Reykn. vakti athygli á, það er hægt að gera þá kröfu til þess að menn kunni íslensku ef þeir sinna þeim störfum. En stór hluti íslensku þjóðarinnar hefur ekki þá brjóstvörn að hægt sé að gera það að skilyrði að mennirnir kunni íslensku. Þetta er ríki með um 250.000 manns. Þetta er ekki 50 milljóna ríki. Ekki er mikið verk að skipta um þjóð sem er ekki fjölmennari en þetta, skipta um þjóð í þessu landi. Hér hafa menn verið að tala um að reisa álver. Álverið verður boðið út verði það reist. Verktakarnir verða trúlega erlendir og vinnuaflið einnig. Ég ætla að fullyrða að enginn getur fylgst með því að það verði farið að íslenskum lögum um það varðandi kaupgreiðslur og fleira. Ef það er ekki hægt, ef það er búið að taka þennan rétt af okkur að mega vísa mönnum úr landi, þá höfum við enga möguleika til að fylgjast með því að stórfyrirtækin virði þá launataxta sem hér eru. Við höfum enga möguleika til þess. Talað er um að reisa á Austurlandi stórvirkjun. Það yrðu trúlega einnig erlendir verktakar sem næðu því verki og það yrðu líka erlendir verkamenn sem ynnu verkið. Mér er ljóst að það eru hlunnindi fyrir þá Íslendinga sem ætla að yfirgefa landið og flytja til útlanda, það eru hlunnindi fyrir þá að geta farið upp í næstu flugvél og sagt farvel og sest að í Evrópu, eigi þeir möguleika á að fá þar störf. Það væri þá hugsanlega best menntaði hluti þjóðarinnar sem hefði þann ávinning. Þær útflutningsbætur er ég aftur á móti ekki reiðubúinn að greiða með hluta af fullveldi landsins. En hvað með frelsi fjármagnsins? Að mínu viti er það fjármagn sem er í umferð í landinu svo lítið að ef við mundum líkja þessu við að menn væru að spila póker, þá hefðu Íslendingar ekki einu sinni auraráð til þess að mega sjá á spilin hjá hinum. Þeir hefðu ekki einu sinni auraráð til þess að leggja í borðið það sem þyrfti til þess að mega sjá á spilin hjá hinum. Hver væri styrkleikinn við spilaborðið? Þessi þjóð hefur farið sigurgöngu eftir að hún varð efnahagslega frjáls og við eigum að halda áfram að vinna að efnahagslegu sjálfstæði hennar og frelsi. Við eigum ekki að hopa núna og hleypa erlendum aðilum á nýjan leik inn í íslenska lögsögu. Eitt af því merkilega við þetta mál er að það er lagt hér fram, það er hér á dagskrá og það er hér til umræðu án þess að öll gögn málsins séu komin fram. Að mínu viti er það þvert brot á þingsköpum. Ég tel að þeir sem í dag láta sig dreyma um að hægt sé með lögum að girða fyrir yfirtöku á landi og auðlindum ef við skrifum undir þennan samning átti sig ekki á því að önnur ríki eru að fara inn í EB. Ísland eitt og sér stæði eftir og þeim mun meiri hluti af okkar viðskiptum sem verður við þetta svæði þeim mun veikari erum við til þess að varðveita efnahagslegt sjálfstæði á eftir. Þess vegna er það grundvallaratriði að Íslendingar greiði úr utanríkisviðskiptum sínum. Með leyfi forseta vil ég lesa upp ályktun um utanríkismál sem samþykkt var af ungum framsóknarmönnum á Egilsstöðum. Ég tel að það sé nauðsyn vegna þess að svo hefur verið um fjallað af fjölmiðlum í landinu að alþýða Íslands fær alranga mynd af því hvað þetta unga fólk var að samþykkja. ,,Ályktun um utanríkismál. 24. þing Sambands ungra framsóknarmanna, haldið að Egilsstöðum dagana 28.--30. ágúst 1992, telur að hag Íslands sé best borgið utan efnahagsbandalaga. Það á að vera höfuðmarkmið stjórnvalda á hverjum tíma að skapa sem best tengsl við öll helstu markaðssvæði heimsins. Íslendingar hafa í gegnum árin notið góðs af hnattstöðu sinni og beint sínum viðskiptum í austur og vestur eftir því hvar hagstæðast hefur verið að eiga viðskipti. Þessari sérstöðu Íslands ber að halda á lofti og byggja á henni þegar mótuð er framtíðarstefna í utanríkisviðskiptum okkar. Íslendingar verða að vinna að því öllum árum að koma sér í þá aðstöðu að verða miðja í viðskiptalegum og menningarlegum skilningi. Við verðum að sýna þor til að haga samskiptum við umheiminn þannig að við einangrumst ekki innan ákveðinna viðskiptablokka hvort sem það yrði EB eða eitthvað annað. Á seinni árum hafa iðnríki heimsins tekið til við að stofna viðskiptabandalög sem hafa það að markmiði að auka hagvöxt innan bandalaganna. Þessi bandalög byggja á auknu frjálsræði í streymi vöru og þjónustu en jafnframt eru byggðir múrar til að verjast utanaðkomandi áhrifum. Þessi þróun mun auka enn á þann mismun sem er á fátækum og ríkum þjóðum í dag og getur aldrei orðið framtíðarlausn. Íslendingar eiga að ganga á undan og gera þá kröfu í alþjóðaviðskiptum að tekin verði upp fríverslun á öllum sviðum en ekki taka þátt í að einangra fátækari þjóðir frá þeim ríku með bandalagsþátttöku. Ljóst er að iðnríki heimsins eiga í sífellt meiri vandræðum með að halda uppi hagvexti og er þetta hagvaxtarkapphlaup búið að taka stóran toll af umhverfi okkar á jörðinni. Ungir framsóknarmenn telja að ekki verði að einblína á ódýrar tímabundnar lausnir í okkar utanríkisviðskiptum heldur leita nýrra leiða og stefna að lausn sem er varanleg og hentar öllum þjóðum heims. Íslendingar eiga að stefna að gerð víðtækra viðskiptasamninga við ríki EB og jafnframt við Bandaríkin og Japan og vinna markvisst að því að verða miðstöð fyrir viðskipti milli þessara svæða og einnig fyrir viðskipti annarra þjóða inn á þessi svæði.`` Þetta er stefnan, hv. 3. þm. Reykv. Þetta er stefnan sem við munum fylgja sem styðjum það sem hér hefur verið lagt fram. Og þetta er stefnan sem mun tryggja sjálfstæði þessarar þjóðar. Því er mjög veifað að með því að skrifa undir þetta samkomulag getum við farið að flytja okkar fiskafurðir fullunnar til Evrópu. En vita þessir menn hvernig hafnarborgir Evrópu standa að þessum málum? Þar er veittur í dag um 50% styrkur til þess að byggja upp fyrirtæki sem fullvinna fisk. Þar er kerfið þannig að ef fyrirtæki tekur mann af atvinnuleysisskrá og hefur hann í vinnu, t.d. nýtt fyrirtæki sem tæki hóp slíkra manna og hefði í vinnu, fengi það um 80% af laununum sem það greiddi í styrk og þetta mundi fjara út á fimm árum. Halda menn að hægt sé að keppa við svona styrkjakerfi, halda menn það virkilega? Eru menn svo bláeygir að þeir skilji ekki hvað verið er að gera? Það er verið að þrýsta Íslendingum niður á frumframleiðslustigið nema við beinum viðskiptunum það mikið til annarra svæða jarðarinnar að þeir eigi ekki nein tök á okkur. Það er búið að halda því fram sem staðreynd að ef saltfisktollarnir verði felldir niður verði það Íslendingar einir sem fái allan ávinninginn af slíku. Hvers lags skilningur á viðskiptum er á bak við slíkt rugl? Auðvitað munu það verða neytendurnir í viðkomandi löndum sem munu að verulegu leyti fá þann ávinning. Það er einu sinni heimsmarkaður með fisk og það eru líka markaðir hér á Íslandi. Ef sá sem er að salta getur ekki keypt fisk á uppboðsmarkaðnum, þá hefur hann engan fisk til að salta. Þess vegna verður hann að fá það verð sem í dag er fylgt miðað við þessa tollaviðmiðun til þess að geta saltað fiskinn og selt hann út. Við mundum aldrei fá nema brot af þessum ávinningi þó að tollarnir yrðu felldir af. Hitt fengju neytendurnir. Þeir mundu fá afganginn. Haldið þið að spænskir neytendur mundu una því að horfa á það að um leið og tollurinn yrði lækkaður mundi fiskurinn hækka sem samsvaraði því? Eru menn trúaðir á að slík niðurstaða yrði að veruleika? Þegar ég horfi til framtíðar í viðskiptum þjóða og landa, þá trúi ég því að ef takast eigi að tryggja frið á þessari jörðu verði að koma í veg fyrir að efnahagsbandalög á borð við Efnahagsbandalag Evrópu marki stefnuna í heimsviðskiptum. Það sé grundvallaratriði að það gerist ekki. En ég ætla að bæta við: Það hrokafulla lið sem stýrir málum í Evrópu í dag gleymir því að það stýrir gömlum þjóðum. Það er engin heimsálfa eldri en Evrópa ef meðalaldur íbúanna er tekin. Hún er eins og gamalmennahæli borið saman við hinar heimsálfurnar. Þar er ekki æskunnar her í slíkum mæli og var um seinustu aldamót. Þetta þýðir einfaldlega, ef horft er á þetta, að það eru engar líkur á því að Evrópa vinni efnahagsstríð ef hún setur það fram eins og hún er að gera í dag. Það eru allar líkur á því að Japan og iðnveldi Asíu annars vegar og Ameríka hins vegar muni hafa betur í þessum viðskiptum. Ég held að á einföldu máli mætti segja að Íslendingar væru að veðja á vitlausan hest ef þeir ætluðu að taka ákvörðun um að ganga inn í eitthvert stórveldið, þá værum við að veðja á vitlausan hest. Það getur vel verið að sumum finnist það skrýtið að þeir séu til sem setjast niður við samningaborð en ná ekki samningum og skrifa ekki undir. Sumir líta svo á að ef menn setjast niður hljóti það að leiða til þess að menn nái samningum. Niðurstaðan í þessum samningum var sú að EB færði sig ekki um eitt einasta hænufet. Þeir gáfu nákvæmlega ekkert eftir á neinu sviði. Þeir héldu öllu sínu. Hinar þjóðirnar, sem voru að semja við þá, komust að þeirri niðurstöðu að það væri betra að ganga í EB en að una samningnum. Það eru hinar sögulegu staðreyndir sem liggja fyrir. Ég held að sá félagsskapur, nýlenduveldin gömlu í Evrópu, sé ekki sá félagsskapur sem Íslendingar eigi að leggja mest upp úr. Ég er sannfærður um að við getum nánast ekki fengið verri félagsskap og það þýðir lítið að benda á það að á Norðurlöndum sé gott fólk. Munu Norðurlöndin ráða í þessu nýja ríki í Evrópu? Hið nýja ríki í Evrópu er með fullkomnustu glæpasamtök heimsins innan sinna vébanda, mafíuna. Hvaðan voru sérfræðingarnir og skytturnar fengnar sem voru notaðar til þess að skjóta seinustu dómarana sem menn vissu heiðarlega í æðstu embættisstöðum á Ítalíu? Hvar höfðu þær verið þjálfaðar? Í Þýskalandi. Það fór ekkert á milli mála. Úr Þýskalandi komu skytturnar sem voru fengnar til þess að koma heim til Ítalíu til þess að skjóta seinustu dómarana sem mafían taldi það heiðarlega að þeim yrði að ryðja úr vegi. Inn í þetta samfélag telja menn að eigi að sigla, alveg sérstaklega til þess að íslenska þjóðin eigi framtíðarvon. Ég segi nú fyrir mig, það er hægt að stinga hausnum í sandinn. Strúturinn gerir það vegna þess að það er skynsamlegt hjá strútnum að gera það, vegna þess að það er búið að rannsaka það af náttúrufræðingum að þegar hann stingur hausnum í sandinn, þá lítur hann út eins og brúskur í eyðimörkinni og rándýrin telja að þar sé ekki um strút að ræða. En ef þeir apar eru til í heimi mannfólksins sem telja að það sé lausn fyrir þá að stinga hausnum í sandinn, þá er um mikinn misskilning að ræða. Búkurinn er svo ólíkur umhverfinu að það fer ekkert á milli mála og það leysir ekkert þó að þeir stingi hausnum í sandinn. Engin lausn. En ef það er tilfellið að lélegur árangur íslenska Alþfl. í kosningum í gegnum árin og sú staðreynd að þrátt fyrir peningana sem þeir hafa fengið erlendis frá til að halda flokknum uppi og Benedikt Gröndal lofaði að gera grein fyrir á sínum tíma sé ekki hægt að ná árangri og ekki um annað að gera en sameina íslenska Alþfl. krötunum í Evrópu, hafa hann hér eins og hvert annað útibú í framtíðinni, þá getur vel verið að þetta sé sú lausn sem ákveðnir hópar sækjast eftir. En er svo komið fyrir sjálfstæðismönnum í þessu landi, það má vel vera að það sé komið svo fyrir sjálfstæðismönnum í þinginu, að það sé Evrópukratisminn sem þeir ætli að tryggja, að þeir ætli að tryggja honum lífsrými á Íslandi? Einu sinni var þessu landi stjórnað af mönnum sem töldu að það væri ekki skylda Íslendinga að tryggja Þjóðverjum lífsrými á Íslandi. Ég vil halda því fram að það séu alvarleg mistök ef menn veikja efnahagslegt sjálfstæði þessarar þjóðar með því að halda áfram á þeirri braut að flytja meir af viðskiptunum til Vestur-Evrópu. Við þyrftum með réttu að koma því viðskiptahlutfalli niður fyrir 50% af útflutningi Íslendinga til þess að hafa þann styrkleika að þeir hefðu okkur ekki í hendi sér. Þegar Bretarnir settu á okkur löndunarbann á sínum tíma, þá þoldum við það bann vegna þess að við gátum beint viðskiptunum annað. Við vorum ekki með það hátt hlutfall í viðskiptum við Breta. Mér finnst að þessi draumur sem menn hafa verið að byggja upp geti verið draumur ákveðinna manna sem treysta sér ekki til þess að standa í veruleikanum, vilja hafa drauminn, vilja fá að njóta draumsins og búa við hann einan, ekki heim veruleikans. Það hendir vissa menn að það er eitthvað annað sem tekur yfir og þeir yfirgefa heim veruleikans og hverfa inn í heim draumsins. Ef svo er komið fyrir Sjálfstfl. að hann telur þjóðina of heimska til að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu, eins og hæstv. utanrrh. telur, þá er það alvarlegt mál. Væri ekki nær að taka sér tíma og kynna þessi mál fyrir þjóðinni þannig að þjóðin segði: Nú hef ég áttað mig á því um hvað þetta mál snýst. Þegar það lægi fyrir, yrði það íslenska þjóðin sem fengi sjálf að velja sín örlög. Ef meiri hluti íslenskrar þjóðar vill þetta, þá játa ég það sem lýðræðissinni að ég mundi lúta því. Mér þætti það þungbært en ég mundi lúta því. En ef þetta er tekið með ofbeldi, með valdaráni án þess að virða stjórnarskrána, með hreinu valdaráni og ofbeldi, þá lofa ég engu um að lúta slíkum ákvörðunum. Þeir sem telja að það sé hægt að vinna þannig hafa gleymt því á hvaða tíma þeir lifa. Lýðræðið er ekki fullkomið, það vitum við öll. En þeir sem telja sig geta bent á eitthvert stjórnkerfi sem er betra verða þá að koma með það. Það er ekki nóg að segja eins og íslenski utanrrh.: Íslenska þjóðin hefur ekki þekkingu á þessu, hún er ekki dómbær um þetta. Hún er ekki fær um að búa við lýðræði, er niðurstaðan af slíkri röksemdafærslu. Það gengur einfaldlega ekki upp og það vona ég að ef menn ætla að hella þessu yfir þjóðina og hafna því að hún fái að segja álit sitt á því af því að það liggur fyrir skoðanakönnun sem segir að Íslendingar séu á móti þessu, þá hjálpi guð þeim því það er ekki víst að það verði neinir menn sem rétti þeim lið í þeim hildarleik og því ófriðarbáli sem af slíku getur hlotist.

Herra forseti. Landið virðist nú vera ríkisstjórnarlaust, a.m.k. hér í þingsalnum. Ég vil óska eftir því að hæstv. utanrrh. og gjarnan líka hæstv. forsrh. verði nærstaddir. Eins hef ég undir lok máls míns ætlað mér að eiga orðastað við hæstv. sjútvrh. ef hann getur verið viðstaddur umræðuna, annaðhvort núna eða síðar ef henni skyldi verða frestað sem mér býður í grun að verði um fjögurleytið. Ég geri hæstv. forseta sem sagt aðvart um þessar óskir svo þær geti þá greitt fyrir framgangi málsins. Fyrst nægir mér nærvera hæstv. utanrrh. sem er hér á tali við einn af sérfræðingum sínum í hliðarsölum og ég sný máli mínu fyrst til hæstv. utanrrh. Það er enginn vafi á því, enda tyggur það hver eftir öðrum úr þessum ræðustóli, að þessir samningar eru eitt allra stærsta mál, ef ekki stærsta mál, sem Íslendingar hafa tekið fyrir á lýðveldistímanum. Ég hygg að það sé a.m.k. eitt af því sem menn geta orðið sammála um, í stjórn og stjórnarandstöðu, bæði meðmælendur og gagnrýnendur þessa samnings. Þetta er allnokkur staðreynd til að ganga út frá og skiptir m.a. máli í því sambandi, sem mikið er rætt um og hefur verið rætt um, hvort þetta mál verðskuldi að vera borið sérstaklega undir dóm þjóðarinnar. Það hlýtur að hafa þar nokkur áhrif hversu stórt málið er. Ég ætla í þessari ræðu ekki að fara ítarlega út í þá þætti sem mikið hefur verið talað um síðustu sólarhringana, þ.e. stjórnarskrárbreytingar, þjóðaratkvæðagreiðslu og annað því um líkt. Það hafa aðrir gert í löngu máli og ég sé ekki mikla ástæðu til að bæta þar við efnisrökum en mun lítillega koma inn á það pólitískt séð í lokin. Ég ætla að ræða nokkra afmarkaða efnisþætti málins, fyrst og fremst öryggisákvæði og beitingu þeirra, sem lítið hefur verið talað um fram að þessu það ég best veit. Ég ætla að ræða landakaup og rétt útlendinga hér til fjárfestingar og ég ætla að ræða sjávarútvegsmál. Ég vil segja það fyrst til að skýra málin í byrjun, og kemur mönnum sjálfsagt ekki á óvart miðað við þá afstöðu sem minn flokkur hefur tekið, að það er mín niðurstaða í heildina séð að þessi samningur sé tilraun sem mistókst. Gallarnir á þessum samningi, þessari niðurstöðu fyrir Ísland, vegi þyngra en kostirnir, því miður. Það hefði vissulega verið ánægjulegt ef hér hefði legið fyrir niðurstaða sem til frambúðar hefði getað varðað samskipti Íslands við önnur Evrópuríki með fullnægjandi hætti og verið á þann veg að stjórnmálaöfl í landinu hefðu getað sameinast um hana. Það hefði vissulega verið mjög mikilsverð niðurstaða en svo er ekki eins og allir vita. Í fyrsta lagi er hin efnislega niðurstaða samninganna mjög umdeild og af því leiðir að það hefur síður en svo tekist samstaða um þá niðurstöðu sem nauðsynleg hefði verið. Ég var í hópi þeirra sem höfðu vissar efasemdir um það frá upphafi að Ísland og íslenskir hagsmunir ættu samleið í þessum viðræðum með hinu iðnvæddu löndum meginlands Evrópu. Ég var þar sérstaklega með í huga þá miklu sérstöðu sem íslenskt efnahagslíf og atvinnulíf býr við og þá ríku sérhagsmuni sem við þurfum fyrst og fremst að leggja áherslu á í þessu sambandi og öðrum slíkum þegar um viðskiptatengsl og viðskiptasamskipti okkar við önnur lönd er að ræða. Jafnvel Noregur, sem helst er talinn eiga samleið með Íslandi hvað sjávarútvegshagsmuni snertir, er þar í gjörólíkri stöðu. Útflutningsverðmæti sjávarafurða frá Noregi er, ef ég man rétt, orðið innan við 10% á sama tíma og það nær 80% hér. Þó vissulega sé það svo varðandi t.d. Vestur- og Norður-Noreg að niðurstaða þessara samninga skipti miklu máli hvað sjávarútveg þar snertir er Noregur í heild sinni í allt annarri stöðu en við. Ísland er þarna með algerlega sérstaka stöðu og hagsmunir þess eru ólíkir öllum öðrum. Ég verð að segja í öðru lagi, herra forseti, að ég hafði efasemdir um samningaaðferðir hæstv. utanrrh. Það á ekki að koma honum á óvart þó að það sé sagt hér úr þessum ræðustóli. Margoft var það til umræðu í síðustu ríkisstjórn og ég lýsti margsinnis efasemdum mínum um að sú aðferð sem hæstv. utanrrh. beitti og gumaði nokkuð af væri skynsamleg. Í grófum dráttum var hún þannig --- mér þætti vænt um að hæstv. utanrrh. gæti í fyrsta lagi hlustað á þetta og í öðru lagi staðfest að ég fari rétt með --- að úrslitahagsmunir Íslands áttu að ráðast á lokaspretti samningaviðræðnanna. Kenning hæstv. utanrrh. var sú að með því að geyma úrslitahagsmunaatriði Íslands þangað til í lokin mundi ekki verða látið stranda á því og það mundu þá verða aðrir, sem til þess að ná samningalotunni í heild sinni saman, mundu greiða kostnaðinn. Þetta var formúlan hjá hæstv. utanrrh. sem reyndist síðan röng, sem gekk ekki upp. Það sáu menn ljósast af því að enn eru úrslitaatriðin hvað Ísland snertir, þ.e. samstarfssamningur Íslands og Evrópubandalagsins um sjávarútvegsmál, ekki frágengin. Það sem gerðist ósköp einfaldlega á lokasprettinum var hið gagnstæða. Ef Ísland ætlaði að vera með eitthvert múður varðandi slík sérhagsmunamál og tittlingaskít, að mati þessara stóru herra úti í Evrópu, þá gerðist auðvitað það sem menn máttu sjá fyrir, að því var ýtt út af borðinu og sagt: Semjið um þetta seinna ykkar á milli. Við förum ekki að láta þessa stóru hagsmuni iðnaðarríkjanna, milljónaþjóðanna, stranda á svona pexi um úldna síld eða hvað það nú er sem þið eruð að tala um þarna, Íslandsmenn og Evrópubandalagið. Því fór þetta svona. Það er að vísu rétt að tollaumgjörðin náðist fram í samningaferlinu sjálfu en niðurstaðan þar varð auðvitað ekki sú sem æskilegust hefði verið. Ég vil láta þessar almennu athugasemdir koma hér fram um leið og ég rökstyð þá niðurstöðu mína að þetta sé tilraun sem ekki tókst, gallarnir séu fleiri en kostirnir og því er auðvitað víðs fjarri að samningakröfur Íslands hafi náð fram að ganga. Við fengum ekki fríverslun með fisk. Mjög margir voru talaðir inn á stuðning við það að fara í þetta viðræðuferli út á þá kröfu að það væri slíkt úrslitahagsmunamál fyrir Ísland ef fríverslun með fiskafurðir næðist fram að það væri réttlætanlegt að stinga sér í þessar viðræður. Menn vísuðu til þeirrar niðurstöðu sem orðið hafði í samningum eða samstarfi EFTA-ríkjanna um fríverslun með fiskafurðir og lögðu glaðbeittir upp í viðræðuferlið með þessa kröfu á oddinum. Hvar er hún nú? Hún er úti í ysta hafsauga, náðist ekki fram. Tollfrelsi með fiskafurðir náðist ekki einu sinni fram. Það situr að mestu leyti við hið sama hvað sjávarútvegsmálin snertir. Allt er óbreytt Evrópubandalagsmegin. Önnur meginkrafa Íslands og fyrirvari forsrh. í Ósló var: Engar yfirþjóðlegar stofnanir, ekkert yfirþjóðlegt vald, fullt vald þjóðanna þó þær geri með sér svona samning sem aðallega verði um viðskipti. Hvar er sú krafa? Hvar er sá fyrirvari? Þriðja krafan var sú, og ekki aldeilis ný af nálinni, að verja landhelgi Íslands. Að sjálfsögðu kæmi ekki til greina að slaka á þeirri kröfu sem allar ríkisstjórnir hafa fylgt frá því að við færðum landhelgina út fyrst, að við værum að sækja okkur þar aukin réttindi, ýta útlendingum út og það kæmi ekki til greina að stíga það skref til baka. Enga samninga um tollafríðindi eða viðskiptafríðindi fyrir veiðiheimildir, verja íslensku landhelgina. Hvar er sú krafa? Hún tapaðist líka. Þess vegna held ég að frægasta setning allrar þessarar umræðu verði öfugmælið sem lengi mun lifa, að við Íslendingar höfum fengið ,,allt fyrir ekkert``. Það er að vísu rétt, held ég, sem hæstv. utanrrh. hefur reynt að minna á að hann sé ekki höfundur þeirrar setningar í sjálfu sér heldur hafi hann tekið hana upp frá öðrum. Ekki ætla ég að þrátta um það hver á höfundarréttinn að þessari snilld, þessu mikla öfugmæli, mér liggur við að segja öfugmæli aldarinnar, að Íslendingar hafi fengið allt fyrir ekkert í þessum samningum. Svo var ekki. Því getur að sjálfsögðu enginn skynsamur maður haldið fram og mætti margt um það segja. Þá ætla ég, herra forseti, að víkja aðeins að öryggisákvæðinu. Hæstv. utanrrh. vísar yfirleitt í þær heimildir sem einstök ríki hafi til að beita öryggisákvæði ef á bjátar varðandi t.d. atvinnumál eða önnur slík viðkvæm atriði svo veruleg röskun blasi við hjá þjóðum. Það er yfirleitt svar hæstv. utanrrh. sem er skiljanlegt þegar spurt er eftir því hvað varð um þennan eða hinn fyrirvarann, þá er vísað öryggisákvæði. Þeir eru allir þarna, segir hæstv. utanrrh., í öryggisákvæðinu. Gott og vel og við skulum þá fara aðeins ofan í þetta öryggisákvæði. Hvernig er það? Til hvers dugar það? Þau er að finna í 111. og 112.--114. gr. í samningnum sjálfum, þau ákvæði sem þarna eiga við. Þar skiptir máli í fyrsta lagi hvernig þau eru upp sett, í öðru lagi hvernig þau eru skilyrt og hvernig beiting þeirra yrði túlkuð og hvernig henni yrði tekið af gagnaðilum okkar. Í þriðja lagi skiptir réttur gagnaðilanna til gagnráðstafana máli og í fjórða lagi skiptir svo máli, sem lítið hefur verið talað um en er að mínu mati úrslitaatriði í þessu sambandi, sá gerðardómur sem samningsaðilar geta skotið deilumálum til sem leiða af beitingu öryggisákvæða. Því er haldið fram að beiting öryggisákvæðanna sé einhliða réttur og það er rétt svo langt sem það nær. En það er hins vegar mjög villandi að halda því fram og segja ekkert meira af ástæðum sem ég ætla að koma betur að. Það skýrist af því að þegar fjallað er um öryggisráðstafanirnar í 112.--114. gr. og það orðalag þekkja menn hygg ég og óþarft að lesa það því menn eiga að vera orðnir kunnugir þessum textum. En í grófum dráttum gengur það þannig að í 112. gr. segir: ,,Ef upp koma alvarlegir efnahagslegir, þjóðfélagslegir eða umhverfislegir erfiðleikar í sérstökum atvinnugreinum eða á sérstökum svæðum, sem líklegt er að verði viðvarandi, getur samningsaðili gripið einhliða til viðeigandi ráðstafana með þeim skilyrðum og á þann hátt sem mælt er fyrir um í 113. gr. Slíkar öryggisráðstafanir skulu vera takmarkaðar, að því er varðar umfang og gildistíma, við það sem telst bráðnauðsynlegt til þess að ráða bót á ástandinu. Þær ráðstafanir skulu helst gerðar sem raska minnst framkvæmd samnings þessa.`` Ákvæðið sjálft er skilið og takmarkað og það er þrengt að því mjög með þessu orðalagi. Það hljóta allir að viðurkenna. Síðan er fjallað nánar um tilhögun þessa í 113. gr. og um rétt gagnaðilanna til mótráðstafana í 114. gr. Það er ljóst af lestri þessara plagga að réttur til að grípa til öryggisráðstafana er einhliða, þ.e. mönnum ber að vísu að tilkynna það til samstarfsaðilanna og það á að halda fundi og ræða það hvort ekki sé hægt að leysa þetta erfiða mál, t.d. vaxandi atvinnuleysi fiskverkafólks á Íslandi, án þess að grípa til öryggisráðstafana. En náist ekki niðurstaða hefur Ísland þennan rétt, það er ljóst og ég dreg ekki nokkra dul á það, ég er sammála því. En hversu langt nær hann? Hann nær eingöngu til þess að grípa til öryggisráðstafana. Rétturinn dugar ekki til þess að ráða í hverju þær ráðstafanir eru fólgnar, hve lengi þær endast eða hversu víðtækar þær eru vegna þess að ef samningsaðilarnir gera ágreining við okkur um þessar ráðstafanir og sá ágreiningur leysist ekki innan þriggja mánaða í sameiginlegu nefndinni, þá geta þeir skotið því til gerðardóms sem úrskurðar um umfang og gildistíma ráðstafananna. Um þann gerðardóm er fjallað í 111. gr. Það segir svo, með leyfi forseta, í samningstextanum: ,,Varði deilumál umfang eða gildistíma öryggisráðstafana, sem gripið er til í samræmi við 3. mgr. 111. gr. eða 112. gr., eða umfang jöfnunarráðstafana, sem gerðar eru í samræmi við 114. gr., [þ.e. gagnráðstafanir] og hafi sameiginlegu EES-nefndinni ekki tekist að leysa deiluna þremur mánuðum eftir þann dag er málið var lagt fyrir hana getur hver samningsaðila sem er vísað deilumálinu til gerðardóms samkvæmt málsmeðferð sem mælt er fyrir um í bókun 33. . . . Gerðin er bindandi fyrir deiluaðila.`` Þá hlýtur maður að spyrja sig: Hver er þá orðinn þessi einhliða réttur? Hvers virði er þetta öryggisákvæði í raun orðið? Ég leyfi mér að halda því hér fram, þótt hæstv. utanrrh. sé víðs fjarri eins og venjulega, að þetta öryggisákvæði, sé svona um hnútana búið, sé nánast gagnslaust af því að það liggur auðvitað í hlutarins eðli að ef við færum að beita því þannig að það kæmi illa við einhvern hinna samningsaðilanna, þá gera þeir að sjálfsögðu við okkur ágreining. Ef við gefum ekki eftir á þriggja mánaða tímabili þá vísa þeir væntanlega deilunni í gerðardóm og hvað gerir gerðardómurinn? Hann dæmir og úrskurðar á grundvelli samningsins. Auðvitað. Það verða þau fyrirmæli sem gerðardómurinn fer fyrst og fremst eftir. Hann mun segja: Menn eiga að virða samninginn. Öryggisákvæðin eru skilyrt, þau eiga að valda sem minnstri röskun á samningnum og þau eiga að brjóta sem minnstan rétt á gagnaðilum þess sem deilunni veldur. Það er því alveg augljóst mál að þegar þetta er komið inn í það samhengi er það orðið næsta gagnslaust. Við skulum t.d. hugsa okkur hvaða samúðar Ísland mundi njóta ef við teldum okkur knúða til þess að beita öryggisákvæðum vegna þess að það hefði verið innstreymi af erlendu verkafólki í okkar fiskvinnslu sem vel gæti hugsast, jafnvel þó að atvinnuástand hér væri ekki sérstaklega gott. Því miður þekkjum við tilhneigingu í þá átt að ráða hingað fólk sem sættir sig við lakari kjör og lakari aðbúnað en íslenskt verkafólk sem betur fer gerir nú orðið. Við skulum segja að hér væri kominn slatti af Portúgölum sem ynni í saltfiskverkun og það væri farið að þrengjast um atvinnu af þessu tagi fyrir Íslendinga sjálfa. Þá er ákveðið að grípa til öryggisákvæðisins. Það er ákveðið að taka upp á nýjan leik atvinnuleyfi fyrir þessa útlendinga. Reglurnar eru þannig að það verði þá að gilda um alla jafnt, það verður að gilda um allar hinar þjóðirnar í EES. Það er ekki bara hægt að setja það á Portúgali því að ráðstafanirnar skulu gilda gagnvart öllum samningsaðilum, segir í 3. tölul. 111. gr. Hvað gera Portúgalir? Við skulum segja að einhver umboðsmaður fyrir verkafólk í Portúgal ætli ekki að una þessu. Hann heimtar að þessi fjandi sé ekki þolaður, þetta fólk eigi sama rétt til atvinnu á öllu efnahagssvæðinu og þetta sé mismunun. Halda menn að Portúgalir færu að heimta þá að Íslendingar þyrftu að sækja um atvinnuleyfi í Portúgal á móti? Ég held ekki. Það skiptir þá engu máli. Þeir mundu ósköp einfaldlega reisa ágreining við Ísland og krefjast þess að öryggisákvæðinu væri ekki beitt og/eða umfang þessara ráðstafana væri ekki svona mikið, þær fælust í einhverju öðru. Þeir mundu e.t.v. segja: Í staðinn fyrir að taka upp atvinnuleyfi fyrir Portúgali í íslenskum saltfiski, þá skuluð þið bara grípa til atvinnuskapandi aðgerða. Þið skuluð bara koma á fót nýrri atvinnustarfsemi fyrir þetta fólk þannig að allir hafi atvinnu en ekki brjóta samninginn með þessu. Þeir gera ágreining. Sá ágreiningur fer fyrir sameiginlegu nefndina, hann leysist ekki á þremur mánuðum eða þá hann leysist með því að Ísland gefi eftir, ella kemur til gerðardómur. Hver halda menn að verði staða Íslands að beita þessu öryggisákvæði gagnvart t.d. 5% atvinnuleysi, sem kynni að vera til staðar á ákveðnu svæði, gagnvart þjóðum sem sjálfar búa við 15--20% atvinnuleysi? Það mundi enginn hafa samúð með Íslendingum. Málstaður okkar væri afar veikur við slíkar aðstæður og það er næsta víst að gerðardómurinn mundi falla Íslandi í óhag. Aðstaða okkar til að verja hinn fámenna og viðkvæma íslenska vinnumarkað, t.d. með þessu öryggisákvæði, yrði að mínu mati mjög slök. Það mætti fara um þetta mörgum fleiri orðum, herra forseti, en ég ætla ekki að gera það. Auðvitað getur þetta átt við um fjölmörg atriði önnur en vinnumarkaðinn. Það gæti átt við um landakaup, þetta gæti átt við um ýmiss konar ójafnvægi eða röskun sem væri að verða á okkar högum vegna ákvæða þessa samnings. Í öllum tilvikum er rammi þessa öryggisákvæðis eins. Það er mjög veikt að mínu mati og fráleitt að halda því fram að það sem slíkt komi í staðinn fyrir beina fyrirvara á ýmsum samningssviðum. Það er rugl. Og ég skil ekki í raun og veru hvernig menn sem hafa lesið textann frá og með 111.--114. gr. sem og bókun 33 geta haldið slíku fram. Það er fjarstæða. Hér er um svo aumlegt ákvæði að ræða og sá sem ætlaði að fara að beita því væri í svo vondu ljósi gagnvart hinum samningsaðilunum að mér er til efs að menn mundu nokkurn tíma leggja út í að reyna að nota það. Þeir verða auðvitað ekki mjög vinsælir í klúbbnum fína sem færu út á þá braut yfirleitt. Því hefur verið haldið fram að þetta ákvæði sé sambærilegt því sem við Íslendingar höfum haft í norræna sáttmálanum um sameiginlegan vinnumarkað Norðurlanda. Því fer sömuleiðis órafjarri að svo sé og er þó ólíku saman að jafna, stöðu okkar Íslendinga gagnvart hinum Norðurlöndunum þar sem kaupmáttur er svipaður og hér og lífskjör sambærileg og félagsleg réttindi svipuð eða okkar aðstæðum t.d. ef við færum að mæta innstreymi vinnuafls frá láglauna- og atvinnuleysissvæðunum í Suður-Evrópu. Það yrði líklegast að slíkt innstreymi kæmi frá láglauna- og atvinnuleysissvæðunum í Suður-Evrópu, Portúgal, Suður-Ítalíu, Grikklandi jafnvel þar sem er 15--20% atvinnuleysi. Halda menn að þeir hefðu mikla samúð með Íslendingum ef þeir ætluðu að beita öryggisákvæðum gagnvart slíku? Ég held ekki.  Herra forseti. Ég hef farið aðeins yfir þetta atriði varðandi öryggisákvæðið sem lítið hefur verið rætt til þessa það ég best veit. Mér þykir auðvitað leiðinlegt að þurfa að gera það að utanrrh. fjarstöddum. Ég held að ég hafi ekki verðskuldað það að hann tolli ekki augnablik í þingsalnum þegar reynt er að ræða við hann hér efnislega um afmarkaða þætti samningsins. Ég skal fúslega játa að ég hef á köflum verið farinn að sakna þess að menn tækju þátt í þessari umræðu á þann hátt að taka fyrir einstaka efnisþætti, einstakar greinar og ræða þær ítarlega. Ég hef verið að reyna að gera það hér. Ég hef haldið mig algerlega við fjórar greinar í samningnum og reynt að ræða þær og mótmæli því að hæstv. utanrrh. og ábyrgðaraðili málsins sé hér víðs fjarri lon og don. Ég ætla þá í öðru lagi, herra forseti, að svo miklu leyti sem tíminn leyfir, að ræða um landakaup og rétt útlendinga til fjárfestinga hér á grundvelli þessa samnings. Menn hafa dvalið þar mest við kaup á jarðnæði eða landi. Það er svo sem skiljanlegt en auðvitað er rétt að minnast þess að réttur útlendinga til fjárfestinga hér er að sjálfsögðu ekki bundinn við landið eitt. Hann er altækur, fullt frelsi til fjármagnsflutninga og fjárfestinga er ein af grundvallarreglum svæðisins og það kemur mjög víða við. Ég held að menn hafi í ýmsum tilvikum alls ekki áttað sig á því hversu víða það kemur við, jafnvel okkar gildandi og nýlega löggjöf um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri sem og auðvitað allar fjárfestingar erlendra aðila í einkaþágu sem falla utan laganna um fjárfestingar í atvinnurekstri. Menn mega ekki gleyma því að á báðum þessum sviðum opnast fullt frelsi. Þeir sem þekkja samninginn vita að þetta kemur inn í hann á mörgum stöðum, bæði í markmiðsgreinar samningsins, í inngang hans og síðan í 40. gr. og kaflann um fjárfestingarfrelsið. Ég bendi mönnum á að fá sér lög um fjárfestingar erlendra aðila í atvinnurekstri, fletta þar upp á bls. 2 og lesa í gegnum þann texta og skoða hversu mörgu þetta breytir. Ég er ekki viss um að allir hafi áttað sig á því. Þar eru níu tölusettir liðir sem fjalla um takmarkanir sem fjárfestingum erlendra aðila eru settar. Í fyrsta lagi gagnvart sjávarútveginum, síðan rétti íslenska ríkisins, sveitarfélaga og ríkisborgara varðandi virkjunarréttindi. Síðan er ákvæði sem takmarkar mögulegan eignarhlut útlendinga í flugrekstri við 49%. Í fimmta lagi mega erlendir aðilar ekki eiga meira en 25% hlutafjár í íslenskum banka samkvæmt gildandi lögum. Í sjötta lagi er fjárfesting erlends ríkis eða fyrirtækis í eigu erlends ríkis í atvinnurekstri hér á landi óheimil nema með sérstöku leyfi ráðherra. Í sjöunda lagi eru takmarkanir á heildarfjárfestingum erlendra aðila og mega þær ekki fara yfir 250 millj. kr. á hverju almanaksári og ekki verða meiri en 25% í hverri atvinnugrein fyrir sig o.s.frv. Öll þessi ákvæði munu sæta breytingum af ákvæðum samningsins um fjármagnsflutninga og frelsi til fjárfestinga sem og ákvæðum um staðfesturétt og atvinnufrelsi á samningssvæðinu. Mest hefur verið rætt um áhrifin varðandi kaup á landi og ég ætla að fara svolítið yfir það mál. Fyrir því eru m.a. ákveðnar ástæður að sá þáttur hvað varðar stöðu mála í tíð síðustu ríkisstjórnar hefur nokkuð verið til umræðu og ekki allt rétt og gáfulegt sem um það hefur verið sagt. Staðan var ósköp einfaldlega sú í fyrri ríkisstjórn að það var afdráttarlaus afstaða mín allan þann tíma sem ég fór með málefni jarða á Íslandi að Ísland ætti að hafa varanlegan fyrirvara hvað varðaði rétt útlendinga til fjárfestinga í landi og jarðnæði. Ég fór rækilega yfir það mál og kunni reyndar fyrir ágætlega þau lög sem koma helst við sögu, þ.e. jarðalög og ábúðarlög, og mér voru þegar ljósir vankantarnir á því að ganga frá þessu máli með nokkrum öðrum hætti en þeim að Íslendingar hefðu þarna varanlegan fyrirvara. Ég var m.a. með það fordæmi í huga sem er að finna í Danmörku í þessum efnum. Þrátt fyrir aðild að Evrópubandalaginu hafa Danir varið fyrirvara sinn varðandi landakaup í gegnum þykkt og þunnt, meira að segja í gegnum Maastricht og ástæðan er ósköp einföld. Þeir hafa áttað sig á því sem gefur auga leið að það var eina varanlega tryggingin fyrir því að unnt væri að sporna gegn því að land og landréttindi í stórum stíl færðist í hendur útlendinga ef svo bæri undir. Ég tel og taldi allan tímann og sú afstaða mín kom margoft fram að við Íslendingar yrðum að ná inn í þennan samning ef af honum yrði varanlegum fyrirvara hvað varðaði rétt útlendinga til uppkaupa á landi í einkaþágu. Þá á ég við öllu öðru landi en því sem væri nauðsynlegt athafnarými fyrir atvinnurekstur. Ég setti þessa skoðun fram strax á fyrsta ári könnunarviðræðna, m.a. á fundi á Þingvöllum sem haldinn var sérstaklega um þetta mál sumarið 1989. Afstaða mín kom margoft fram á þeim mánuðum sem í hönd fóru og hún er enn óbreytt.  Síðan þróuðust málin þannig eins og menn muna að utanrrh. fór fram á það í nóvember 1990 eða um mánaðamótin nóvember/desember 1990 að hann mætti halda áfram í samningaviðræðunum og falla frá öllum kröfum um varanlega fyrirvara af Íslands hálfu fyrir utan þann eina sem væri á sjávarútvegssviðinu og að mati utanrrh. þyrfti ekki að flokkast sem varanlegur fyrirvari þar sem ekki væri um fríverslun með sjávarvörur að ræða. Ég lýsti þá sem áður afdráttarlausri andstöðu við þetta og krafðist þess að áfram yrði það ófrávíkjanleg krafa Íslands að við gætum varið okkur í þessum efnum. Eins og menn síðan muna fór það þannig að utanrrh. fékk aldrei umboð frá fyrri ríkisstjórn til að falla frá fyrirvörunum og það sem kann að hafa gerst á tímabilinu desember 1990 til og með 5. maí 1991 er á ábyrgð hans eða samningamanna hans hvað þetta snertir. Ég var þeirrar skoðunar, og hef enn frekar styrkst í þeirri afstöðu eftir að hafa skoðað málin nú þegar samningurinn liggur fyrir, að það væri miklum vandkvæðum bundið að binda þannig um hnúta ef ekki væri um varanlegan fyrirvara á samningnum að ræða að það gæti haldið. Sú ástæða er þar að mínu mati langstærst að málin eru í þannig fari hjá okkur Íslendingum hvað eignarhald á jarðnæði snertir í landinu að um leið og við ætlum að fara að setja í lög einhver takmarkandi ákvæði þá munu þau bitna á miklum fjölda fólks innan lands. Jarðalögum hefur ekki verið framfylgt í ströngum skilningi þeirra um áratuga skeið, ekki ábúðarlögum heldur. Eigendur jarða hafa ekki verið skyldaðir til að búa á jörðunum. Eigendur jarða hafa ekki verið látnir sinna fjallskilum eða annast girðingar eins og heimilt væri samkvæmt lögum. Hvers vegna ekki? Vegna þess að hundruð jarða á Íslandi, heilmikið jarðnæði, heilmikil landréttindi eru í eigu þéttbýlisbúa sem ekki hafa búsetu á jörðunum. Hvernig ætla menn að setja girðingar í lög, hvernig ætla menn að setja takmarkandi ákvæði án þess að það bitni á þessum fjölda fólks? Það er ákaflega vandséð. Þegar maður skoðar það sem nýjast hefur veri dregið fram í dagsljósið í þessum efnum, m.a. skýrslu nefndar á vegum tveggja ráðuneyta eða þriggja, þ.e. á vegum dóms- og kirkjumrh. og landbrh., kemur þetta auðvitað ljós sem mátti vera þeim ljóst sem til þekktu. Herra forseti. Mig langar til að spyrja hæstv. forseta hvort þetta hafi gengið svona til alla umræðuna að ráðherrarnir, sem eru hér ábyrgðarmenn málsins, hverfi úr salnum þegar þeim sýnist þannig að þegar maður er að beina til þeirra máli sínu þurfi maður stanslaust að hafa augun á þeim til þess að vera viss um að þeir séu við. Er það hugsun hæstv. forseta að það sé eðlilegt að umræðan gangi með þessum hætti að hér sé yfirleitt enginn af hæstv. ríkisstjórn viðstaddur? Þá sjaldan þeir koma hingað er það í mýflugumynd og eru þeir þó ekki allir smáir að vöxtum heldur er það með þessum myndræna hætti séð að þeir eru hér í mýflugumynd. Ég kann ekki við þetta, hæstv. forseti, og mun ekki halda áfram máli mínu öllu lengur við þessar aðstæður. ( Forseti: Forseta langar að benda hv. þm. á að hér hafði verið tilkynnt að fram færi utandagskrárumræða um eða upp úr kl. 4. Ef vel stendur á og hv. þm. er ekki um það bil að ljúka ræðunni þá væri hann kannski tilbúinn að fresta henni. En ef hv. þm. er um það bil að ljúka ræðunni þá gefur forseti honum að sjálfsögðu tækifæri til þess ef það eru ekki margar mínútur. En varðandi spurningu um viðveru hæstv. ráðherra í salnum verður fátt um svör hjá forseta annað en að samkvæmt töflu eru hæstv. ráðherrar staddir í húsinu og það er eins og gengur og gerist að menn eru svolítið á hreyfingu en forseti væntir þess að þeir fylgist vel með þessari umræðu eins og væntanlega hv. þm. þótt þeir séu ekki alltaf til staðar inni í salnum.) Hæstv. forseti. Ég þakka þessi orð. Í sjálfu sér stendur hvorki vel né illa á í ræðunni að hætta. Að því leyti stendur vel á að ég hef engan áhuga á að tala yfir tómum stólum. Það eina góða við það er að þeir slitna ekki á meðan ráðherrarnir sitja ekki í þeim, en ég hef ekki áhuga á að flytja mál mitt við þær aðstæður. Ég gerði grein fyrir því í upphafi máls míns hvernig ég ætlaði að haga því og við hvaða ráðherra ég óskaði að eiga orðastað og í hvaða röð og hafði nú vonast til þess að það mundi greiða fyrir umræðunum og ég ætla þá að endurtaka það. Ég er að ræða um landakaup og hafði óskað eftir því að utanrrh. og forsrh. yrðu viðstaddir. Síðan hugðist ég koma inn á sjávarútvegsmál og það er þá rétt að koma þeirri ábendingu á framfæri við hæstv. forseta að gera sjútvrh. aðvart um það þegar umræðan heldur áfram að ég vildi gjarnan að hann væri viðstaddur.

Hæstv. sjútvrh. er í salnum.

Oft kemur góður þá getið er og ég mun þá að sjálfsögðu verða við tilmælum hæstv. forseta og gera hlé á máli mínu meðan önnur mál komast hér á dagskrá.

Eins og tilkynnt var í upphafi fundarins fer nú fram utandagskrárumræða samkvæmt fyrri mgr. 50. gr. þingskapalaga. Þessi umræða fer fram að beiðni hv. 4. þm. Suðurl., Margrétar Frímannsdóttur, og mun hún beina orðum sínum til hæstv. heilbrrh. Forseti telur ástæðu til að minna á þær breytingar sem gerðar voru á því ákvæði þingskapalaga sem snýr að lengd ræðutímans. Framsögumaður og hæstv. ráðherra, sem málið varðar, hafa fimm mínútur hvor í fyrri umferð og tvær mínútur hvor í hinni síðari. Aðrir þingmenn og ráðherrar hafa tvær mínútur allt að tvisvar sinnum. Hefst nú umræðan og til máls tekur hv. 4. þm. Suðurl.

Virðulegi forseti. Við afgreiðslu fjárlaga fyrir þetta ár mótmæltum við stjórnarandstæðingar harðlega þeirri aðferð ríkisstjórnarinnar að beita flötum niðurskurði á ríkisstofnanir í sparnaðar- og samdráttarskyni án tillits til stöðu þeirra eða hlutverks. Við vöruðum við alvarlegum afleiðingum þessarar stefnu og bentum á nauðsyn þess að forgangsraða verkefnum og leggja mat á mikilvægi þeirra áður en ákvarðanir væru teknar. En ríkisstjórnin kaus að láta varnaðarorð okkar sem vind um eyru þjóta og afleiðingarnar eru að koma í ljós. Nýjasta og eitt versta dæmið er staða Kópavogshælis eins og fram hefur komið í fréttum undnfarna daga. Stjórnendur hælisins, sem er heimili 135 þroskaheftra einstaklinga, hafa fengið ráðningarsamninga endursenda með þeim skilaboðum að ekki mætti auglýsa störf laus til umsóknar eða ráða í störf sem losna vegna þess að heimilið hafði eytt umfram heimildir. Á yfirliti yfir launakostnað Kópavogshælis frá 1. ágúst sl. kemur fram að búið er að eyða rúmum 6 millj. kr. umfram heimildir en það segir þó ekki alla söguna. Á sama yfirliti kemur fram að launagreiðslur heimilisins á tímabilinu janúar til júlí 1992 eru um 9,5 millj. kr. lægri en launagreiðslur voru á sama tímabili árið 1991 miðað við verðlag þessa árs. Launagreiðslur hafa lækkað á milli ára um 6% að raungildi. Einnig kemur fram að settum stöðum hefur fækkað um 11 á sama tíma og að yfirvinna hefur dregist verulega saman. Yfirvinnustundum hefur fækkað um 7.937 stundir á fyrstu sjö mánuðum þessa árs miðað við sama tíma í fyrra. Þetta er umtalsverður sparnaður sem náðst hefur með góðri samvinnu stjórnenda og starfsmanna. Launagreiðslur hafa ekki verið lægri að raungildi þegar litið er til síðustu þriggja ára. Í bréfi sem framkvæmdastjórinn skrifar stjórnarnefnd Ríkisspítalanna 25. ágúst sl. kemur fram að önnur rekstrargjöld eru 2 millj. kr. lægri en á sama tíma í fyrra. Þrátt fyrir þennan mikla sparnað og samdrátt er staða Kópavogshælis þannig að kostnaðurinn er 6,1 millj. kr. umfram heimildir sem sýnir svo að ekki verður um villst að vistheimilinu hefur verið gert að spara langt umfram það sem eðlilegt getur talist og raunhæft. Þegar umrædd beiðni Kópavogshælis um ráðningu starfsmanna var send vantaði starfsfólk í 29 stöður. Nú hefur heimild fengist til að ráða í 19 þeirra þannig að 10 þeirra eru ómannaðar enn þá. Þetta er tímabundin lausn sem hefur það m.a. í för með sér að dregið verður úr þjónustu á stoðdeildum og þjálfun vistmanna og starfsemi leikfangasafns verður hætt. Hvergi á landinu er á einum stað jafnstór hópur einstaklinga með jafnmikla þörf fyrir hjálpartæki til að auka þroska sinn fyrir hvers konar sjúkraþjálfun, fyrir andlega og líkamlega aðhlynningu og umhyggju. Hér er um að ræða þroskaheftar og líkamlega fatlaðar manneskjur og heimili þeirra. Hér er ekki um það að ræða að hægt sé að loka deildum og senda vistmenn á einhvern annan stað. Starfsemi þessa heimilis fyrir fatlað fólk fellur ekki undir lög um málefni fatlaðra, svo einkennilegt sem það nú er. Það er hluti af rekstri Ríkisspítalanna og vistmennirnir hafa því ekki sama rétt og aðrir fatlaðir. Á meðan þeir búa á Kópavogshæli --- og sumir vistmanna dvelja þar ævilangt --- er ekki hægt að líta öðruvísi á en þeir séu sviptir þeim rétti sem aðrir fatlaðir njóta samkvæmt nýjum lögum um málefni fatlaðra sem taka gildi í dag. Ég leyfi mér að draga í efa að þetta fyrirkomulag standist reglur um mannréttindi, að hér sé ekki um mannréttindabrot að ræða. Lög um málefni fatlaðra heyra til hæstv. félmrh. Það hefur ítrekað komið fram hjá þeim ráðherra, m.a. við umræðu og afgreiðslu fjárlaga fyrir þetta ár að framlög til þessa málaflokks væru síst minni nú en áður og flatur niðurskurður ríkisstjórnarinnar komi lítið eða ekkert niður á málefnum fatlaðra. Það má vera að niðurstöðutölur úr ríkisrekstri styðji þessi orð hæstv. félmrh. Það veit ég ekkert um. En hitt er víst að Kópavogshælið er þar undanskilið. Þetta er heimili fyrir fatlaða sem heyrir undir Ríkisspítalana og þar af leiðandi til heilbr.- og trmn. Vissulega eru það stjórnendur Ríkisspítalanna sem ákveða framlög til Kópavogshælis af þeim fjárveitingum sem Ríkisspítarnir fá á fjárlögum. Ábyrgð þeirra á rekstri heimilisins er því töluverð. Það firrir hins vegar ekki heilbr.- og trmrh. eða Alþingi ábyrgð á rekstri heimilisins. Tillögur og ákvarðanir um fjárveitingar koma þaðan. Það er á ábyrgð þessara að sjá til þess að Kópvogsheimilið hafi það rekstrarfé sem þörf er fyrir til þess að þeir einstaklingar sem þar búa fái nauðsynlega þjónustu. Í bréfi frá stjórnendum Kópavogsheimilisins kemur fram að verið er að færa starfsemi stofnunarinnar mörg ár aftur í tímann með því að krefjast sparnaðar umfram það sem þegar hefur náðst. Það er í raun verið, hv. þm., að breyta heimilinu í geymslustað. Það er sérkennilegt að þurfa að beina orðum sínum til hæstv. heilbrrh. varðandi úrbætur í málefnum þessara fötluðu einstaklinga sama dag og lög um málefni fatlaðra taka gildi, lög sem hæstv. félmrh. og öll hagsmunasamtök þessa fólks börðust fyrir og töldu mikla réttarbót. Vistmenn á Kópavogshæli eru utan ramma þessara laga. Flestir þeir einstaklingar sem dvelja á Kópavogshæli eru úr hópi þeirra sem greinast alvarlega eða mjög alvarlega þroskaheftir. Heildarfjöldi þessara einstaklinga á landinu öllu er samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef milli 300 og 400. Þar af eru 135 á Kópavogshæli. Það er hátt hlutfall og sýnir mikilvægi þess starfs sem fer fram á þessu heimili betur en nokkuð annað. Í ljósi þessara upplýsinga sem við nú höfum, og þökk sé fjölmiðlum fyrir að vekja athygli okkar á þessu, þá eru nokkur atriði sem ég bið hæstv. heilbrrh. að svara. Er honum kunnugt um það hvort Kópavogshælið var látið taka á sig hlutfallslega meiri niðurskurð en aðrar rekstrareiningar Ríkisspítalanna og þá að teknu tilliti til þess sparnaðar sem áður hafði náðst? Mun ráðherra beita sér fyrir frekari framlögum til Kópavogshælis? Verður það tryggt að vistmenn þar njóti sama réttar og þeir sem búa á stofnunum sem falla undir lög um málefni fatlaðra?

Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð til þess að leiðrétta það sem fram kom í máli hv. síðasta ræðumanns um að það hafi verið framkvæmdur flatur niðurskurður á stofnunum heilbr.- og trmrn. Það er ekki rétt. Í fjárlögum var framkvæmdur flatur niðurskurður um 5% eins og menn vita. 3% voru síðan skilin eftir í sérstökum sjóði sem hægt var að úthluta úr til umræddra stofnana. Sú úthlutun átti sér stað í fullu samráði við forsvarsmenn umræddra stofnana og það voru fjögur atriði sem gengið var út frá þegar því fé var deilt niður: 1. Að ekki þyrfti að koma til lokunar á skurðstofum og skerðingar bráðaþjónustu. 2. Að fæðingaraðstöðu yrði hvergi lokað á landinu. 3. Að ekki yrði dregið úr heimahjúkrun eða aðhlynningu aldraðra. 4. Að litlu heilsugæslustöðvarnar þyrftu engan niðurskurð að taka á sig. Þannig var ráðstafað úr umræddum sjóði svo að í reynd var ekki um flatan niðurskurð að ræða heldur misháar fjárveitingar til hinna einstöku stofnana til baka og það er e.t.v. skýringin á því að þessi aðgerð virðist ætla að takast. Um þetta sérstaka viðfangsefni sem hér er rætt um, Kópavogshælið, er það að segja að engar upplýsingar hafa borist til heilbr.- og trmrn. um sérstök vandamál á Kópavogshælinu, hvorki frá stjórnendum þess né heldur frá stjórnendum Ríkisspítala. Við höfum fengið mörg erindi frá stjórnendum Ríkisspítala þar sem lýst hefur verið ýmsum vandkvæðum sem stjórnendur þar eiga við að fást. Ekkert af þessum erindum hefur varðað Kópavogshælið. Við höfum ekki heldur enn fengið neinar upplýsingar að frumkvæði stjórnenda Kópavogshælis um sérstök vandamál þar. Ég mun hins vegar eiga fund með þeim í fyrramálið að þeirra ósk. Að minni ósk hefur ráðuneytisstjórinn í heilbr.- og trmrn. rætt við forstöðumann heimilisins í dag og ég hef sjálfur rætt við forsvarsmenn Ríkisspítala, stjórnarformann að vísu, en ekki framkvæmdastjóra því til hans hefur ekki náðst. Sú umfjöllun sem við í heilbrrn. höfum séð um málið hefur því til þessa öll farið fram í fjölmiðlum. Í skýrslu sem ég fékk frá framkvæmdastjóra og stjórnarformanni Ríkisspítala kemur fram að þeir telja að umræddur vandi hafi verið leystur á fundi með stjórnendum Kópavogshælis sl. miðvikudag. Í skýrslunni sem er frá formanni stjórnarnefnda, Árna Gunnarssyni, og forstjóra Ríkisspítalanna, Davíð Á. Gunnarssyni, segir, með leyfi forseta: ,,Á fundi sem forstjóri Ríkisspítalanna átti með yfirmönnum hælisins um miðja síðustu viku voru lagðar fram mjög markvissar tillögur um það með hvaða hætti ná mætti sparnaði sem eftir lifði af árinu. Í grundvallaratriðum var ákveðið að fara eftir þessum tillögum. M.a. þess vegna kom það forráðamönnum Ríkisspítala mjög á óvart hvernig umræður um þessi mál hafa þróast. Ekki hafði verið talið að á ferðinni væri sá stóri vandi sem forráðamenn Kópavogshælis réðu ekki fram úr.`` Þetta segir í skriflegri skýrslu þeirra. Ég er með tillöguna sem samþykkt var um þessi mál á fundinum með ráðamönnum Kópavogshælis 28. ágúst 1992. Þingmönnum er frjálst að kynna sér hana ef þeir vilja, en tímans vegna ætla ég að láta hjá líða að lesa þá tillögu upp. Fyrir u.þ.b. viku virtist því fullt samkomulag hafa tekist um það að ráða fram úr þeim vandamálum sem upp hafa komið í þessu efni. Ég vil aðeins taka það fram að ekki eru nema fimm dagar síðan að formanni stjórnar Ríkisspítala var ljóst að þarna var eitthvert vandamál á ferðinni. Að beiðni minni hefur landlæknir farið í dag og rætt við starfsmenn Kópavogshælisins. Hann gaf mér skýrslu rétt áðan og gaf mér heimild til þess að hafa eftir sér hér að hann teldi enga sérstaka ástæðu til neinna frekari aðgerða. Hann taldi að góður starfsandi væri á þessu heimili og hann tók það sérstaklega fram og heimilaði mér að hafa það eftir sér að eftir viðræður við starfsfólkið teldi hann að fjölmiðlaumfjöllunin eins og hún hefði verið að undanförnu væri algjörlega ástæðulaus og ekki að tilhlutan starfsmanna hælisins. Um fjárhagsmál Kópavogshælisins er það að segja að eins og önnur starfssvið innan Ríkisspítalanna þá þurftu þeir að taka á sig að leysa rekstrarvanda vegna lækkaðra fjárveitinga. Gerð var áætlun strax í upphafi ársins 1992 um hvernig að þessu skyldi staðið og hún lög fyrir starfsmennina og fyrstu fimm mánuði ársins var ekki annað að sjá en allt gengi eftir, þ.e. að um 8% sparnaður í rekstri hefði náðst og að verulegur sparnaður í launakostnaði hefði náðst. Hins vegar virðist eitthvað hafa farið úrskeiðis í rekstrinum í mánuðunum júní og júlí þannig að Kópavogshælið var komið fram úr fjárheimildum í lok júlímánaðar um 5 millj. kr. en var á sama tíma í fyrra komið fram úr fjárlagaheimildum um 11,5 millj. kr. Vandamálið í rekstri Kópavogshælisins var því minna sem þessu nemur, um mitt þetta ár en á miðju sl. ári. Ég vil taka fram og endurtek það, virðulegi forseti, og skal svo láta máli mínu lokið að sinni, að þessi mál voru leyst á fundi með forstjóra Ríkisspítala fyrir viku. Sú fjölmiðlaumfjöllun sem verið hefur að undanförnu kom honum á óvart. Landlæknir telur hana ástæðulausa. Ég sjálfur hef ekki um annað frekar um þetta mál að segja en að ég mun eiga viðtöl við þá forráðamenn sem óskað hafa eftir að ná fundi mínum á morgun. En ég verð að segja eins og er, virðulegi forseti, að samkvæmt þeim efnisatriðum sem ég hef fengið upplýst um þetta mál þá hlýt ég að vera sammála landlækni um það að fjölmiðlaumfjöllunin eins og hún hefur verið um þetta mál virðist vera með öllu tilefnislaus.

Virðulegi forseti. Málefni Kópavogshælis er til umræðu vegna yfirvofandi samdráttar í þjónustu við 134 fatlaða einstaklinga sem búa þar, en Kópavogshæli er langstærsta stofnun fyrir þroskahefta á Íslandi. Kópavogshæli er rekið eins og sjúkrastofnun undir heilbrrn. enda þótt aðeins 20--30 vistmenn þurfi á beinni sjúkravistun að halda. Hinir 100 gætu vistast á sambýli væri til sambýli í landinu fyrir þessa einstaklinga því þeir þurfa fyrst og fremst umönnun, hvatningu og þjálfun. Mikil umræða var um málefni Kópavogshælis í vor þegar ný lög um málefni fatlaðra voru samþykkt á Alþingi. Þá var samþykkt að nefnd yrði skipuð til að móta framtíðarskipulag um stofnunina. Því er eðlilegt að spurt sé hvað líði vinnu þessarar nefndar. Við sem samþykktum þessi lög trúðum því statt og stöðugt að verið væri að endurskoða alla starfsemi stofnunarinnar. Um langan tíma hefur verið um það mikil umræða að fækka vistmönnum og flytja þá yfir á sambýli. Því er spurt: Hvað hyggst hæstv. heilbrrh. í samvinnu við hæstv. félmrh. gera í þeim málum á næstunni og er einhver markviss vinna í gangi í þessum efnum? Við vitum vel að það tekur langan tíma og kostar mikla peninga, en það þarf að hefja þessa vinnu. Starfsfólk og vistmenn á Kópavogshæli eiga heimtingu á að vita hver framtíð heimilisins er. Það er ekki hægt að bíða í þessari óvissu. En vandamálið er það sem blasir við nú þegar 30 starfsmenn hætta störfum og aðeins má ráða 19 í staðinn. Það segir okkur að það verður minni umönnun fyrir hina 134 einstaklinga en verið hefur. Því hljótum við að spyrja: Er ekki hægt að spara á einhverjum öðrum sviðum? Hefur hæstv. heilbrrh. skoðað hvort hægt sé að spara í ,,óverheddinu`` eins og sagt er, í staðinn fyrir að spara í umönnun þessara einstaklinga. 

Virðulegi forseti. Í meðferð frv. til laga um málefni fatlaðra sem afgreitt var sem lög frá Alþingi í vor og tekur gildi í dag, eins og þið hafið heyrt, var m.a. komist að samkomulagi um að þáttur Kópavogshælis yrði tekinn sérstaklega fyrir nú í sumar. Ég tjáði þann skilning minn á hlutverki hælisins að þar væri sannanlega stór hópur sjúkra þroskaheftra sem þyrfti á stöðugri hjúkrun og eftirliti læknis að halda. Því mætti telja hluta Kópavogshælis til sjúkrastofnunar. Hins vegar er mikill hluti stofnunarinnar heimili og það mjög vel búið heimili eða sambýli, ef menn vilja kalla það svo, og vinnustaður fyrir alvarlega þroskahefta. Framkvæmdir á Kópavogshæli undanfarin ár hafa aðallega byggst á fé úr Framkvæmdasjóði fatlaðra en einnig söfnun aðstandenda. Ég vil benda á að ef túlka á málefni Kópavogshælis núna eftir nýjum lögum um málefni fatlaðra sem sjúkrahúss, þá er þar með lokað fyrir aðgang að Framkvæmdasjóði fatlaðra og litlar líkur, miðað við fjárveitingar til heilbrigðismála, að sú æskilega uppbygging sem þar á að verða muni nokkru sinni sjá dagsins ljós. Fatlaðir á Kópavogshæli eiga sama rétt og aðrir fatlaðir. Það er því réttmæt krafa að þeir sitji við sama borð og aðrir fatlaðir um úthlutun úr Framkvæmdasjóði fatlaðra. Þar sem starfsemi Kópavogshælis hefur á undanförnum árum verið tengd starfsemi félmrn. í þessum málaflokki hefði ég óskað að hæstv. félmrh. gæti verið hér viðstödd og spyrja, eins og hv. 2. þm. Vesturl., hvort nefnd sú sem skipa átti um framtíðarhlutverk Kópavogshælis hafi lokið störfum. Enn fremur vil ég óska eftir upplýsingum frá hæstv. heilbrrh. hvernig ákvörðun um þann mikla niðurskurð sem Kópavogshæli hefur mátt þola var tekin og hvort ráðuneytið telji þann niðurskurð samræmast þeirri umfangsmiklu starfsemi sem þar fer fram og ekki er með góðu móti hægt að minnka eða flytja á milli stofnana.

Virðulegur forseti. Þingmenn á undan mér hafa minnt á þá nefnd sem átti að skipa eða félmn. Alþingis lagði a.m.k. til að skipuð yrði til þess að tryggja réttarstöðu þeirra íbúa sem byggja Kópavogshæli. Mig langar til þess að upplýsa það hér að þessi nefndarskipun getur ekki verið á verksviði félmrh., hún hlýtur að vera á verksviði heilbr.- og trmrh. vegna þess að Kópavogshæli fellur undir heilbr.- og trmrn. sem sjúkrastofnun. Því var beinlínis beint til heilbr.- og trmrh. að hann léti skipa þessa nefnd og í nál. meiri hluta félmn. sem allir stóðu að utan einn fulltrúi, segir: ,,Meiri hluti nefndarinnar telur eðlilegt að félagsmálaráðherra, fjármálaráðherra, stjórnarnefnd Ríkisspítalanna og stjórnarnefnd í málefnum fatlaðra tilnefni sinn fulltrúa hver og jafnframt skipi heilbr.- og trmrh. formann án tilnefningar.`` Þannig tel ég að við hljótum að geta spurt heilbr.- og trmrh. sem er hér í dag, hvort þessi nefnd hafi verið skipuð og hvað hún hafi gert. Virðulegur forseti. Ég held að vandi Kópavogshælis liggi að hluta til í því að Kópavogshæli er skilgreint sem sjúkrahús. Það er verið að reka sjúkrahús fyrir fólk sem er í raun ekki veikt, það er fatlað. Af þeirri fötlun geta auðvitað leitt ýmis veikindi, en það er fyrst og fremst fatlað og þetta fólk þarf að eiga sitt heimili, það á ekki að búa á sjúkrahúsi alla sína ævi. Þarna eru margir einstaklingar sem búa við það að vera með 14 öðrum fötluðum einstaklingum og eiga að búa með þeim alla sína ævi. Þannig getur þetta ekki haldið áfram. Þess vegna verður að búa svo um hnútana að það fólk sem þarna er komist á sambýli og það fái þá þjónustu sem ný lög um málefni fatlaðra bjóða upp á, þ.e. sveigjanlega og einstaklingsbundna þjónustu sem beinist að þörfum hvers og eins en ekki þeirrar stofnunar sem hlut á að máli. Ég talaði um að vandi Kópavogshælisins lægi að hluta til í þessu vegna þess að ég held að það sé dýrara að reka þessa þjónustu sem sjúkrahús eins og nú er gert með öllum þeim toppum --- virðulegur forseti, verð ég að segja, sem þarna eru og ég held að fjármunirnir fari ekki alltaf þangað sem mikilvægast er. Í þessu sambandi langar mig að benda á grein sem birtist í Morgunblaðinu sl. laugardag þar sem er verið að tala um sparnað á Sahlgrenska sjúkrahúsinu en þar segir: ,,Það er ekki vænlegt að vera með tvíhöfða stjórnun þar sem annar aðilinn fer með fjármálin og hinn ber faglega ábyrgð á starfinu.``

Virðulegi forseti. Sú uppákoma að þetta mál skuli vera rætt einmitt í dag, 1. sept., á gildistökudegi nýrra laga um málefni fatlaðra, segir okkur dálitla sögu um það hvernig að því var staðið á síðasta þingi. Menn skildu eftir óleyst mál, sáu ekki fram úr þeim og gáfu sér ekki tíma til að setjast yfir þau og finna lausnina. Þess í stað brugðu menn á það ráð að setja í nál. bænarskjal til heilbr.- og trmrh. um að skipa nefnd sem hann hefur augljóslega ekki gert. Þessi framgangur málsins hefur síður en svo einfaldað þau vandamál sem menn eru að glíma við á Kópavogshæli. Vandamálið er einfalt, of margir vistmenn eru á hælinu miðað við pláss og fjárveitingar. Það kom skýrt fram sl. vor hvaða úrræðum menn vildu beita. Það var að útskrifa svo marga vistmenn sem unnt væri yfir á sambýli. Til þess þarf fé en ekki er að sjá að það hafi fengist til þeirra verka. Annað vandamál sem hrjáir vistmenn á Kópavogshæli er að þeir eru algjörlega réttlausir gagnvart lögum um málefni fatlaðra, þrátt fyrir að á það hafi verið bent í umfjöllun um frv. um málefni fatlaðra bæði af framkvæmdastjóra Kópavogshælis og foreldra- og vinafélagi hælisins. Báðir aðilar tóku sérstaklega fram í umsögn sinni að þeir óskuðu eftir ákvæði til bráðabirgða um að vistmenn nytu sömu réttinda og aðrir fatlaðir samkvæmt lögum um málefni fatlaðra. Þær breytingar sem menn gerðu á lögum um málefni fatlaðra, þar með talið breytingin um Framkvæmdasjóð fatlaðra, hefur síður en svo auðveldað úrlausn þessa máls.

Virðulegi forseti. Það er dálítið dapurleg niðurstaða sem hæstv. heilbr.- og trmrh. hefur komist að um það hver séu vandamál Kópavogshælis. Vandamálið snýst fyrst og fremst um fjölmiðlana. Fjölmiðlarnir eru enn einu sinni að gera honum einn grikkinn. Ég varð fyrst var við þetta mál í sjónvarpsfréttum fyrir tveimur dögum, þegar Ríkissjónvarpið átti viðtal við hæstv. fjmrh. og spurði hann um vandamál Kópavogshælisins. Hann þvertók fyrir að auka fjármagn til Kópavogshælis, þó svo að þar væri um erfiðleika að ræða. Þessi viðbrögð fjmrh. væru mjög skiljanleg ef svo virtist sem ætli að stefna í að öll stóru orðin um fjárlögin stæðu sem áttu að byggja á traustum grunni og hallinn átti vera bara 4 milljarðar. En nú þegar Ríkisendurskoðun kemst að þeirri niðurstöðu eftir hálft ár að hallinn á fjárlögum muni vera um 9,5 milljarðar kr. eru þessi viðbrögð óskiljanleg vegna þess að fjármálastjórn viðkomandi fjmrh. og ríkisins eru í einni rúst. Hæstv. heilbr.- og trmrh. hefur í vetur, vor og sumar verið í hlutverki miskunnsama Samverjans. Hann hefur farið um landið með vasana fulla af peningum og komið inn á heilbrigðisstofnanir og opnað þar deildir til þess að koma í veg fyrir að hinir miskunnarlausu stjórnendur viðkomandi stofnana gætu náð sér niður á fólkinu. Hann er enn í þessu hlutverki og hefur það eftir landlækni að vandamálin séu engin. Það er merkilegt ef hæstv. heilbr.- og trmrh. telur að það séu engin vandamál á stofnunum sem eru komnar 6 millj. kr. fram yfir það sem þær mega í fjárlögum. Nú eru það engin vandamál þótt stofnanir séu komnar langt fram yfir það sem þær mega og er auðvitað skýringin á því hvernig komið er hjá ríkisstjórninni í fjármálastjórn ríkisins. Það er erfiðara að spara á Kópavogshæli en nokkurri annarri stofnun í landinu. Það vita þeir sem þar hafa komið nærri. Fyrrv. heilbr.- og trmrh. áttaði sig á því í maí 1989 þegar menn fóru svipaðar leiðir í niðurskurði og nú og skrifaði bréf til stjórnarnefndar Ríkisspítalanna og óskaði eftir því og gaf út þá stefnu að sparnaðurinn það árið ætti ekki að koma niður á Kópavogshæli af þeirri ástæðu að þar er ekki hægt að spara eftir hefðbundnum leiðum eins og þeim sem farnar hafa verið innan heilbrigðis- og tryggingakerfisins.

Virðulegi forseti. Ég tel ástæðu til að þakka fyrir að málefni Kópavogshælis séu tekin hér til umræðu þó auðvitað beri að harma að það skuli vera gert við þær aðstæður að ekki sé tími til þess að ræða málin eins ítarlega og óhjákvæmilegt er vegna þess að vandi Kópavogshælis er flókinn og á sér langa sögu. Stjórnarnefnd Ríkisspítalanna fékk upplýsingar um þann vanda sem hér er verið að ræða nú þann 25. ágúst sl. og þá var ákveðið í stjórnarnefndinni að fela forstjóra að taka á því máli og það virðist hafa verið gert með því að heimila ráðningu 19 manna í stað þeirra sem höfðu látið af störfum. Ég held að vandi Kópavogshælis sé hins vegar ekki þarna. Ég tel að vandinn sé fyrst og fremst framtíðarstefnumörkun sem þar þarf að eiga sér stað og að Kópavogshæli hafi í raun og veru liðið fyrir að menn hafa ekki treyst sér til að taka á málefnum þess af myndugleik og höggva á skipulagshnúta, m.a. á milli félmrn. og heilbrrn. Ég er þeirrar skoðunar að það eigi að fylgja fast fram þeirri stefnu sem mótuð var fyrir 10 árum eða svo. Þá voru vistmenn á Kópavogshæli 200. Þeir eru núna 135. Það hefur með öðrum orðum tekist að standa þannig að málum að einn þriðji þess fólks sem þarna var er núna á sambýlum af ýmsu tagi. En það verður að ganga lengra á þessu sviði. Mín skoðun er sú að heilbrrn. og félmrn. eigi nú að móta þá stefnu að a.m.k. 70--80 þeirra einstaklinga sem þarna eru komist mjög fljótlega á sambýli. Ég tel að staðan sé þannig að verulegur hluti þess fólks sem þarna er geti vistast á sambýlum og ég segi: Það eru tiltölulega fáir, innan við tugur þeirra manna sem þarna er, sem þurfa á stöðugri, daglegri læknisþjónustu að halda. Þarna eru síðan allmargir einstaklingar, 30 eða 40 einstaklingar, sem þurfa auk þess á reglulegri hjúkrunar- og sjúkraþjálfun að halda. Þessa framtíðarstefnu fyrir Kópavogshælið þarf að móta vegna þess að ef við gerum það ekki, þá munu vandamál þess vaxa á komandi árum og það er okkur öllum, sem hér sitjum, til skammar að taka ekki með myndugum hætti á málum þessa fólks sem þarna er. Að lokum þetta virðulegi forseti: Staðreyndin er auðvitað sú að stjórnskipulag Ríkisspítalanna er gersamlega úrelt. Stjórnskipulag Ríkisspítalanna í heild verður að taka til endurmats og færa fjármálalegar ákvarðanir og heimildir til þeirra út til fagsviðanna og tengja það hinum faglegu ákvörðunum á hverjum tíma. Það er útilokað að mínu mati eftir þá reynslu sem ég hef að stýra Ríkisspítölunum með þeim hætti sem reynt er að gera þó að það hafi tekist furðuvel og Ríkisspítalarnir hafi sparað meira og betur en nokkur önnur sjúkrastofnun á þessu ári.

Virðulegi forseti. Ég verð nú að segja að ég er afar óhress með að þeim spurningum sem ég bar hér fram fyrir hæstv. heilbrrh. hefur ekki verið svarað, ekki á nokkurn hátt, aðeins með því að þarna sé enginn vandi til staðar í dag. Það er vandi þegar dregið er úr þjónustu á stoðdeildum og dregið úr þjálfun vistmanna, þar sem búa 135 fatlaðir einstaklingar sem eru í hópi þeirra rúmlega 300 einstaklinga sem greinast mjög alvarlega þroskaheftir. Það er vandamál. Hvort sem úr því hefur verið bætt að hluta til með því að heimila ráðningu í 19 stöður þá er vandi til staðar og hann hverfur ekki. Ef Kópavogsheimilinu verður gert að mæta þeirri framúrkeyrslu á fjárlögum, sem nú blasir við, með enn frekari niðurskurði fram að áramótum eða, eins og talað var um við samþykkt fjárlaga, ef stofnunin færi fram úr fjárlagaheimildum þá yrðu þær að mæta því á næsta ári. Þá væri vandinn enn meiri og stærri. Það er e.t.v. framtíðarlausn að flytja þá einstaklinga eða hluta þeirra sem þarna eru yfir á sambýli. Það er e.t.v. framtíðarlausn. En við verðum að horfa til heimilisins á meðan og þeirra einstaklinga sem þar dvelja þar til sú lausn verður að veruleika. Með því að draga úr þjónustu í dag erum við að minnka möguleika þessara einstaklinga til þess að fara á sambýli í framtíðinni. Ég vil endilega skora á hæstv. heilbrrh., sérstaklega í tilefni dagsins af því að nú ganga í gildi þau lög sem við samþykktum eftir áskoranir frá félagasamtökum og hæstv. félmrh. sem ég hefði gjarnan vilja sjá hér, að svara því nú hvort þeim einstaklingum sem þarna eru verða tryggð sömu réttindi og aðrir fatlaðir hafa.

Virðulegi forseti. Hv. 11. þm. Reykv. er afskaplega ósýnt um að fara rétt með. Ég hafði það ekki eftir landlækni að það væru engin vandamál á Kópavogshælinu. Það eru vandamál á mörgum deildum Ríkisspítala, þar á meðal á Kópavogshælinu. Það sem ég hafði eftir landlækni var að hann teldi ekki ástæðu til að hafast frekar að en gert var í samkomulaginu milli stjórnenda Kópavogshælis og forstjóra Ríkisspítalanna þann 28. ágúst. Það var spurt hér: Hver ber ábyrgð á þessum niðurskurði? Ríkisstjórnin og stuðningsmenn hennar gera það að sjálfsögðu. Stjórn Ríkisspítalanna var hins vegar falið að framkvæma þá niðurstöðu sem við, stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar, samþykktum við fjárlagagerðina. Ég tel að sú afgreiðsla stjórnarnefndar Ríkisspítala hafi verið eins vel unnin og framast var kostur af þeirra hálfu. En ábyrgðin er að sjálfsögðu okkar allra. Ég vil taka undir það sem hv. þm. Svavar Gestsson sagði áðan. Meginatriði málsins er auðvitað það sem hann lýsti: hver er framtíðin? Kópavogshæli starfar samkvæmt reglugerð sem tók gildi þann 1. júlí 1986. Með henni var ákveðið að hlutverk stofnunarinnar væri að taka til þjálfunar, uppeldis og vistunar vangefinna sem sakir fötlunar sinnar verða að dveljast á sjúkrahúsi. Stefnan hefur verið að útskrifa aðra sem geta dvalið á sambýlum. Það hefur verið gert vegna þess að fækkað hefur verið á Kópavogshæli um rúmlega 40 á þessum sex árum og það er áfram stefnan að reyna að útskrifa þá einstaklinga sem geta dvalið á sambýlum. Engu að síður er það mat stjórnenda stofnunarinnar að það sé líklegt að þörf sé á um 100 vistunarrýmum á Kópavogshæli til þess að vista þá þroskaheftu einstaklinga sem þurfa á læknishjálp að halda að staðaldri. Þeir eru ekki allir á Kópavogshælinu nú. Þeir eru dreifðir um ýmsar aðrar stofnanir sem hafa þurft að sinna þessu fólki. Ég vil aðeins taka það fram í lokin, sem ég bið þingmenn að hugleiða, að með breytingu á lögunum um málefni fatlaðra sem gengu í gildi í dag urðu miklu meiri breytingar en menn gera sér kannski ljóst vegna þess að á milli félmrn., menntmrn. og heilbrrn. voru mörg grá svæði þar sem þessar lagabreytingar taka af tvímæli. Heilbrrn. er nú að skoða tilflutning sem þarf að verða vegna þessara nýju laga sem ganga í gildi í dag. Það er ekki bara Kópavogshælið, sem kemur þar til skoðunar og hvaða breytingar þarf að gera þar, heldur eru það viðfangsefni eins og Heyrnar- og talmeinastöð, Sjónstöð, Sogn og þau erfiðu mál ýmissa geðfatlaðra einstaklinga sem heilbrrn. hefur verið að reyna að leysa að undanförnu án þess að njóta til þess sérstaks stuðnings geðlækna. Nú er hætt við því að þau mál falli undir lög um málefni fatlaðra og ég er ekki alveg viss um það, virðulegi forseti, að sú breyting sé, a.m.k. í þeim efnum, til heilla fyrir þá einstaklinga sem heilbrrn. hefur stundum með nokkrum vandkvæðum verið að reyna að verja án kannski allt of mikils stuðnings frá læknastéttinni. 

Virðulegi forseti. Mér sýnist á öllu að okkur hafi skotist heldur illa þegar við endurskoðuðum þingsköpin og hefðum við kannski átt að hafa sérstök ákvæði um núv. hæstv. heilbrrh. Þó að það gildi almennar reglur um aðra ráðherra og þingmenn, þá þyrfti að hafa sérstakar reglur um núv. hæstv. heilbrrh. og heilbrrh. yfirleitt, a.m.k. svo lengi sem hann heitir Sighvatur Björgvinsson því að staðreyndin er sú að hann svaraði ekki lykilspurningu sem er þessi: Hvað hefur nefndin gert sem var ákveðið að skipuð yrði og lýst yfir í vor þegar lögin um málefni fatlaðra voru afgreidd? Það er algerlega óhjákvæmilegt að svar við þessri spurningu fáist hér, virðulegi forseti, því að ella hangir meðferð þessa máls í algerlega lausu lofti gagnvart þingheimi.

Forseti vill benda á að það er upplagt að bera fram fyrirspurn til hæstv. ráðherra um þetta efni ef þingmenn sjá ástæðu til.

Virðulegi forseti. Síðari ræða hæstv. heilbrrh. kom mér verulega á óvart, einkum og sér í lagi þær efasemdir sem fram komu í máli hans um einstakar breytingar í nýsettum lögum um málefni fatlaðra. Það var nefnilega þannig að hæstv. ráðherra var gefinn kostur á því að gefa umsögn um frv. og hún barst, snubbótt, stutt og á þann veg að hæstv. ráðherra hefði kost á því að koma athugasemdum sínum og ábendingum á framfæri við umfjöllun málsins á Alþingi. Frá honum heyrðist hvorki hósti né stuna við meðferð málsins á þingi en ég heyri það á efasemdum hans að það hefði betur farið og betra fyrir lögin og þingheim að ráðherrann hefði látið eitthvað frá sér fara úr ræðustól á þingi á þeim tíma þegar það átti við en ekki nú.

Virðulegi forseti. Það mætti eins setja inn í lög um þingsköp að hv. þm. Svavar Gestsson hefði leyfi til þess að kveðja sér hljóðs til efnislegra umræðna undir dagskrárliðnum um þingsköp.

Það er góð hugmynd.

Það er góð hugmynd. En þá þyrfti líka að setja inn í lög um þingsköp að tilmæli þingnefnda um nefndarskipan jafngiltu ákvörðun ráðherra um að það skyldi gert. Málið er mjög einfalt. Þetta verður lagt fyrir Alþingi, lagabreytingar í kjölfar þeirrar afgreiðslu sem varð á Alþingi í fyrra um málefni fatlaðra. Það þarf að breyta þar mörgum lögum, m.a. um þær stofnanir sem ég taldi upp. Ég mun að sjálfsögðu hafa um það samvinnu við félmrn. og fjmrn., eins og beðið var um, en ég er ekki tilbúinn að gera það þannig að tína fram eina og eina stofnun í einu heldur vil ég gera það fyrir allar þær stofnanir samtímis sem þessi nýju lög um málefni fatlaðra gera að verkum að sennilega þarf að flytja frá heilbrrn. til félmrn.

Virðulegi forseti. Ég kem hér upp vegna orða hæstv. heilbr.- og trmrh. sem ég get ekki túlkað á annan hátt en þann að það sé í rauninni ekki tekið mark á nefndum þingsins, á meirihlutaáliti þingnefndar sem þar að auki er stjórnað af hv. 11. þm. Reykn., Rannveigu Guðmundsdóttur, sem er flokkssystir ráðherrans. Það var mál sem var unnið í samráði við félmrh. sem er líka flokkssystir ráðherrans. Og það var með vilja gert, virðulegur forseti, að nefndin setti fram tilmæli til heilbr.- og trmrh. um að þessi nefnd yrði skipuð en ákvað ekki að skipa hana sjálf vegna þess að málið er á málasviði heilbr.- og trmrh. en ekki félmrh. Þar af leiðandi væri félmn. að fara yfir á svið heilbr.- og trmrh. ef hún legði þetta til. Mér finnst dálítið sérkennilegt að nú skuli ráðherra koma og nánast segja að þessi tilmæli séu að engu höfð.

Virðulegi forseti. Aðeins til upplýsingar. Þingnefndir geta ekki skipað nefndir til að fjalla um mál á verksviði framkvæmdarvaldsins.

Hæstv. forseti. Ég var að beina máli mínu til þeirra hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. og óska eftir því að þeim verði gert aðvart um að umræðan sé að hefjast á nýjan leik.

Forseti hefur nú þegar gert ráðstafanir til þess að gera hæstv. ráðherrum viðvart.

Þá er bara spurningin, hæstv. forseti, hvort það hafi verið nógu róttækar ráðstafanir. Það bólar ekkert á þeim enn þá.

Forseti er bjartsýnn á að ráðstafanirnar beri árangur.

Ég hafði, hæstv. forseti, verið að fara hér aðeins yfir landakaup og fjárfestingarréttindi útlendinga sem leiða af ákvæðum þessa samnings og valda miklum breytingum, bæði almennt í atvinnulífi en líka á sviði fjárfestingarfrelsis hvað einkahagi snertir og rétt manna til eignakaupa og landakaupa í eiginhagsmunaskyni eða einkaþágu. Ég hafði áður reyndar rætt lítillega um öryggisákvæði, 111.--114. gr. samningsins, og ætla að vísa í þá umræðu aftur að lokum. Ég tel nauðsynlegt að rifja upp í fáeinum setningum það sem ég hafði sagt um aðdraganda þessa máls í tíð fyrri ríkisstjórnar, þ.e. þessi umdeildu ákvæði sem varða rétt útlendinga til að kaupa hér jarðnæði og land og/eða hins vegar séð möguleika okkar Íslendinga til þess að tryggja nokkurt forræði okkar sjálfra hér í landinu á landaréttindum. Það var mín skoðun og hún kom oft fram, bæði innan ríkisstjórnar og utan í tíð síðustu ríkisstjórnar, að eini umbúnaðurinn að þessu leyti sem dygði okkur væri varanlegur og ótímasettur fyrirvari í samningnum. Það var því mín krafa til utanrrh. og samningamanna hans allan tímann að eftir slíkum fyrirvara yrði leitað. Ég féllst aldrei á það í tíð fyrri ríkisstjórnar að frá því yrði horfið enda veitti fyrri ríkisstjórn hæstv. utanrrh. aldrei umboð til að hverfa frá fyrirvörum af ýmsu tagi sem Íslendingar höfðu sett fram í samningaviðræðunum. Það var ekki fyrr en 5. maí 1991 sem slíkt var afgreitt á fundi ríkisstjórnarinnar sem þá hafði tekið við völdum. Sannfæring mín byggði m.a. á þeirri þekkingu á jarðalögum og framkvæmd þeirra sem ég hafði sem landbrh. og ég hef styrkst í þeirri niðurstöðu nú við yfirferð á málinu á nýjan leik eftir að samningurinn liggur fyrir og eftir að nefnd sú, sem dóms- og kirkjumrh. og landbrh. skipuðu til að athuga þetta mál, hefur skilað sinni niðurstöðu. Ég þóttist sjá það og það liggur reyndar í augum uppi að það yrði ákaflega miklum vandkvæðum bundið að setja hér í lög takmarkandi ákvæði hvað varðaði réttindi manna til að kaupa sér jarðnæði sem ekki hefðu umsvifalaust í för með sér verulega mismunun gagnvart þeim sem í hlut ættu og vildu kaupa sér slíkt jarðnæði eftir að samningurinn gengi í gildi og hinum sem eiga fyrir land eða jarðnæði í landinu. Sú staðreynd blasir við okkur, eins og ég sagði áðan, að hundruð þéttbýlisbúa eiga jarðir eða landnæði af ýmsu tagi án þess þó að þeim fyrirmælum sem í lögum eru hafi verið framfylgt hvað snertir skilyrði um búsetu á jörðunum eða skilyrði um að þeir sinni fjallskilum eða annist viðhald girðinga eða annað því um líkt sem þar getur hugasnlega komið til. Það er allmikil einkaeign á landi og eins og ég sagði, þótt mér vitanlega hafi ekki farið nein sérstök könnun fram á því hversu mörg hundruð tilvika það eru, þá er ljóst að þau tilvik eru fjölmörg þar sem þéttbýlisbúar eiga hluta úr jörðum eða heilar jarðir án þess að sitja þær eða nýta nema að mjög takmörkuðu leyti. Þegar þessi mál voru til umræðu í nóv. og des. 1990 og á fyrstu mánuðum ársins 1991 er rétt að menn muni eftir því að samningamálin voru sem slík í verulegri óvissu og með öllu óljóst hvaða niðurstaða yrði þar enda rak þá hver uppákoman aðra sem stofnaði málinu í heild sinni í mikla óvissu. Það er einnig rétt að minnast þess að þá var kominn sá tími þegar hæstv. utanrrh. eða samninganefndarmaður Íslands númer eitt kom með þá ósk að nauðsynlegt væri til þess að halda áfram viðræðum að EFTA-ríkin og þar með talið Ísland féllu frá öllum kröfum um varanlega fyrirvara. Það var kosið til Alþingis næsta vor, eins og menn muna, og þingið lauk störfum í marsmánuði ef mig misminnir ekki. Sá tími sem var til stefnu til að skoða þau mál í framhaldi af þessum breyttum aðstæðum hefði því hvort sem er verið mjög skammur. Ég minni á þetta hér vegna þess að það hefur stundum komið fram í umræðum að það hafi verið mikil vanræksla af hálfu hæstv. fyrrv. landbrh., þess sem hér talar, að hafa ekki umsvifalaust sett lög með girðingum sem hefðu tryggt um aldur og ævi að útlendingar gætu ekki keypt sér jarðnæði hér. Það er ákaflega sérkennilegur málflutningur ef málin eru betur skoðuð. Í fyrsta lagi liggur það fyrir að þegar samningsniðurstaðan er fengin þarf að breyta fjölmörgum lögum á Íslandi og öllum þeim lögum sem stangast á við ákvæði samningsins. Það skiptir þá ekki máli hvort þau hefðu verið sett t.d. í febrúar 1991 eða löngu fyrr. Hefðu menn því í fullkominni óvissu um það hver niðurstaða málsins yrði við þessar aðstæður, veturinn 1990--1991, í þessu eina tilviki rokið til og sett fyrir fram einhver lagaákvæði til þess að verja sig fyrir hugsanlegri samningsniðurstöðu síðar, þá hefði það hvort sem er ekki haldið ef þau ákvæði brytu í bága við samningana nú. Það liggur í augum uppi. Þeim hefði þá orðið að breyta rétt eins og um hundrað öðrum ákvæðum í jafnmörgum frumvörpum sem rignir inn í þingið núna. Ég held að þeir menn sem halda því fram að okkur hefði verið einhver vörn í lagabreytingum þennan vetur séu að gera sig seka eða afhjúpa mikinn misskilning á eðli þessa máls --- eða hvað? Er það ekki þannig ef við hefðum t.d. sett í landslög í febrúar 1991 að eingöngu ljóshærðir Íslendingar mættu kaupa jarðir á Íslandi --- hvers virði væru þau lagaákvæði verið nú ef við ætlum að gerast aðilar að hinu Evrópska efnahagssvæði? Einskis. Það fyrsta sem menn hefðu orðið að gera væri að breyta þeim, fella allt úr gildi, vegna þess að það er bannað að mismuna mönnum eftir þjóðerni. Spurningin er eingöngu þessi: Getum við sett einhver takmarkandi ákvæði sem gera það að verkum að við þurfum ekki að óttast að mikið innstreymi verði hér á erlendu fjármagni og að útlendingar kaupi hér upp land í stórum stíl til einkanota, þannig að það þrengist mjög um fyrir okkur sjálfum í okkar eigin landi, sem ekki mismunar mönnum á grundvelli þjóðernis og brjóta þar af leiðandi ekki grundvallarreglur samninganna? Það er hægt, það eru ýmsir möguleikar í því, en þær reglur bitna þá jafnt á Íslendingum sem öðrum, að sjálfsögðu. Þar liggur nefnilega hundurinn grafinn og það er það sem ég held að menn hafi ekki áttað sig á þegar þeir í einfeldni sinni trúðu því að það væri auðvelt að leysa þennan vanda með lagasetningu hér innan lands. Það er ekki auðvelt, þvert á móti er það mjög snúið. Ég held að þegar menn skoða þetta betur komist þeir að raun um að það hafi orðið mikið slys í þessum samningum, ef menn á annað borð vilja vera aðilar að þeim og ef menn á annað borð vilja ekki taka áhættu gagnvart því að jarðnæði færist í stórum stíl á hendur útlendingum, að ekki var haldið inni varanlegum fyrirvara hvað þetta snertir. Það var eina trausta leiðin í þessum efnum. Ég skal rökstyðja dálítið nánar þessa fullyrðingu, hæstv. forseti. Það er líka ástæða til að minna á það hér, vegna þessarar sérkennilegu umræðu um að menn hafi misst af einhverju gullnu tækifæri þessa tvo, þrjá mánuði veturinn 1990--1991 sem menn hefðu haft til stefnu, að núv. ríkisstjórn er búin að sitja við völd í næstum eitt og hálft ár og af þeim tíma hefur Alþingi lengstan hluta verið starfandi. Henni hefði svo sem ekki verið mikið að vanbúnaði að setja þessi lög ef menn eru þeirrar skoðunar á þeim bæ að þetta sé einfalt mál. Við getum byrjað á því að spyrja okkur hvers virði sé í þessu sambandi forkaupsréttur ríkis og sveitarfélaga. Það hefur verið nefnt að hægt sé að leysa þetta einfaldlega með forkaupsrétti ríkis og sveitarfélaga, bæta inn í lögin, t.d. til viðbótar forkaupsrétti sveitarfélaganna, forkaupsrétti ríkisins. Hafa menn trú á því að sá forkaupsréttur verði mikils virði ef hér verður á annað borð mikil ásókn í land? Hafa menn trú á því að menn muni vera tilbúnir að reiða fram þá fjármuni sem þarna yrði um að tefla? Alla vega ekki sveitarfélögin. Það er alveg á hreinu. Þau sveitarfélög, sem hér ættu væntanlega helst hlut að máli, eru einmitt ekki fær um að keppa við stóreignamenn sem reitt gætu fram verulegar fjárhæðir til að kaupa sér laxveiðiár, vatnsréttindi eða önnur slík hlunnindi, hrossaræktarjarðir eða því um líkt. Það er út af fyrir sig hugsanlegt að forkaupsréttur ríkisins héldi, sem samhliða umtalsverðum peningum yrði beitt til þess að yfirbjóða jafnan útlendinga sem hér væru að leita eftir jarðnæði. Það er ljóst. En eru menn trúaðir á að menn séu tilbúnir til þess að leggja hundruð milljóna á ári í slík jarðakaup og safna þar með á nýjan leik á hendur ríkisins jarðnæði í stórum stíl? Er það vilji núverandi ríkisstjórnar að auka þannig ríkisumsvif í stórum stíl hvað forvöltun á landi snertir? Það eru þá fréttir fyrir mig. Ég ætla ekki að taka afstöðu til þess en það væru fréttir fyrir mig ef þessi ríkisstjórn einkavæðingarinnar væri tilbúin til að taka á þessu máli þannig. Hæstv. forsrh. er e.t.v. tilbúinn að svara því. Sér hann það sem aðferð í þessu sambandi og er þá pólitískur vilji fyrir því að beita henni í hans ríkisstjórn? Ég tel að forkaupsrétturinn sé ákaflega lítils virði í þessu sambandi og einskis virði gagnvart sveitarfélögunum. Hann hefur á umliðnum árum verið ákaflega lítils virði í raun og veru í þeim tilfellum þar sem helst hefði þurft á honum að halda því þau sveitarfélög hafa yfirleitt ekki haft bolmagn til að keppa við þá aðila sem hafa haft fjármagn og vilja komast yfir jarðnæði. Menn hafa hins vegar ekki haft miklar áhyggjur af því vegna þess að málin hafa þróast þannig á Íslandi, því miður leyfi ég mér að segja, að það hefur ekki verið skortur á jarðnæði. Satt best að segja er Ísland sennilega það land Evrópu, ef frá eru talin allra vanþróuðustu svæðin og kannski austurhlutinn, þar sem jarðnæði er auðvitað langsamlega ódýrast. Verðið á landi hér, t.d. í hekturum, er auðvitað bara brot af því sem það er þegar kemur út á þéttbýlissvæðin í Evrópu. Frændur vorir Danir hafa lengi haft af því miklar áhyggjur að þýskir auðmenn mundu leggja undir sig Danmörku og kaupa þar lönd og réttindi í stórum stíl undir sumarbústaði eða sjálfa sig til veiða eða skemmtana. Þeir hafa þrátt fyrir allt varið í gegnum þykkt og þunnt sérstakar undanþágur sínar sem heimila þeim að takmarka eða banna kaup útlendinga á jarðnæði í Danmörku, sumarbústaðalandi og lóðum. Meira að segja í gegnum Maastricht-samningana hafa Danir varið þetta ákvæði og eru þeir þó að því leyti miklu betur settir en við að landbúnaðarlöggjöf þeirra er með sjálfkrafa innbyggðum takmörkunum gagnvart þeim mönnum sem geta keypt jarðir. Þeir þurfa að uppfylla vissa menntunarkröfur og þeir þurfa að búa á jörðunum. ,,Landbrugspligtin`` danska er einmitt þannig úr garði gerð. Engu slíku er til að dreifa hér. Hér er jarðnæði margfalt ódýrara þannig að ef maður legði það sem mælikvarða ættu hætturnar að verða meiri hér. Ég held, hæstv. forseti, að þetta tal um að í raun og veru sé auðvelt að leysa þetta mál með innlendri lagasetningu, girðingum eins og menn kalla það, sé í fyrsta lagi óútskýrt, í öðru lagi óraunhæft og í þriðja lagi á misskilningi byggt. --- Og það er nokkur skaði að hér skuli vera svona lítið um framsóknarmenn í salnum því það er auðvitað óhjákvæmilegt, herra forseti, að ræða þetta mál lítillega við framsóknarmenn.

Við erum tveir framsóknarmenn í Sjálfstfl.

Það eru e.t.v. einhverjir menn sem liggja undir framsóknarmennskugrun þótt þeir tilheyri öðrum flokkum en það dugar ekki. Ég hefði mjög gjarnan viljað að einhverjir framsóknarmenn gætu hlustað á þessa umræðu  Staðreyndin er sú að þegar menn fara að skoða hvernig þeir ætla að breyta jarðalögum og ábúðarlögum án þess að brjóta jafnræðisregluna og án þess að valda uppnámi gagnvart þeim hundruðum Íslendinga sem eiga jarðnæði fyrir, þá er það ekki einfalt mál. Því miður og öðru nær. Í þessu sambandi vil ég leyfa mér að vísa í álit þessarar nefndar sem er að mörgu leyti ágætt og ég þakka fyrir að það var unnið að beiðni dóms- og kirkjumrh. og landbrh. Á bls. 72--73 er að finna umfjöllun um núverandi framkvæmd jarðarlaga og ábúðarlaga sem ég hef gert að umtalsefni og er alveg nauðsynlegt að menn átti sig á ef menn ætla að vera umræðuhæfir í þessum efnum, þ.e. þekki aðstæðurnar í landinu eins og þær eru og framkvæmd þessara laga eins og hún hefur mótast vegna aðstæðna á Íslandi undanfarin ár og undanfarna áratugi. Það segir neðarlega á bls. 72, með leyfi forseta, í þessu ágæta áliti: ,,Þá ber einnig að hafa í huga að fjölmargar jarðir sem unnt væri að nýta til landbúnaðarframleiðslu eru nú nýttar til annars og oft í eigu aðila sem ekki býr á jörðinni. Þannig eru margar jarðir nýttar til sumardvalar eigenda og í þágu tómstunda þeirra, svo sem til veiði og reiðhestahalds. Á þetta er bent hér til að minna á þá grundvallarreglu EES-samningsins og EB-réttar að óheimilt er að mismuna einstaklingum og lögaðilum á grundvelli ríkisfangs á þeim sviðum sem samningurinn tekur til. Þannig gætu stjórnvöld samkvæmt jarðarlögum og ábúðarlögum ekki tekið upp strangari framkvæmd þeirra laga þegar útlendingar sem nytu réttar samkvæmt EES-samningum ættu í hlut heldur en þegar um væri að ræða Íslendinga.`` Þetta er svona. Og menn verða auðvitað að muna eftir þessari stöðu í landinu. Það er á misskilningi byggt að málið sé svo einfalt að það sé hægt að segja: Allir þeir sem ætla að eiga jarðir á Íslandi verða að búa á þeim allt árið. Það er á misskilningi byggt að það sé svo einfalt að hægt sé að segja: Allir þeir sem ætla að eiga jarðnæði verða að vera bændur með bændaskólapróf og þeir verða að stunda búskap. Það er ekki hægt nema kasta í burtu þeim hundruðum Íslendinga sem eiga með lögformlegum og réttum hætti jarðnæði í dag. Og hvað ætla menn að gera við þá? Ef menn ætla ekki að brjóta réttinn á þeim og reka þá í burtu eru menn augljóslega orðnir í vanda gagnvart jafnræðisreglunni. Það er auðvitað það sem skýrsluhöfundar viðurkenna með raunsæjum hætti. Þeir fara síðan yfir það hvernig þetta sé í öðrum löndum, Noregi, Svíþjóð og Danmörku og nefna stöðuna þar sérstaklega, eins og ég gerði áðan, ,,landbrugspligtina`` og þær kröfur aðrar, m.a. menntunarkröfur, sem Danir nota til þess að tryggja starfandi bændum forgang að landi í sínu ríki og dugar alveg þar vegna þess hvernig aðstæðurnar eru. Skýrsluhöfundar klykkja út með því að segja: ,,Þannig setja Danir ýmis skilyrði um búsetu og þekkingu þeirra sem eignast bújarðir þar í landi en hér á landi er raunveruleikinn sá að fjöldi bújarða er í eigu einstaklinga sem hafa fasta búsetu annars staðar og ekki hafa verið teknar í lög kvaðir um tiltekna lágmarksþekkingu þeirra sem keypt geta bújarðir og rekið þar búskap. Aðstæður hér á landi eru því með nokkuð öðrum hætti en í þessum löndum,`` segir þar og það er rétt. Ég held að menn verði að átta sig á því og því fyrr því betra og væri mikið til bóta held ég og mundi komast eitthvað meiri skynsemi í þetta girðingatal og jarðnæðistal ef menn tækju sig t.d. til og læsu þessa skýrslu vandlega. Þar segir á bls. 98 í niðurstöðukafla: ,,Þessi ákvæði . . . `` og síðan er vitnað í tiltekinn dóm hjá Evrópubandalaginu, ,,sýna nægjanlega að ákvæði jarðalaga og ábúðarlaga standast EB-rétt vegna þess að þau gilda jafnt um íslenska aðila og erlenda. Með sama hætti standast þessi lög EES-samninginn. Hins vegar má ekki beita ákvæðum jarðalaga, t.d. 2. mgr. 6. gr. um hvað telja skuli andstætt hagsmunum sveitarfélags, á þann hátt að erlendum mönnum eða félögum sé mismunað miðað við íslenska aðila. Mismunun gæti og falist í því ef forkaupsrétti sveitarfélags væri beitt til þess að koma í veg fyrir eignaraðild þeirra sem kynnu að geta byggt á EES-reglum . . . `` Með öðrum orðum, ef t.d. hæstv. forsrh. ákvæði að setja inn í lög forkaupsrétt íslenska ríkisins og síðan tækju Íslendingar til við að beita honum þannig að þeir keyptu jafnan jarðir sem útlendingar byðu í en ekki þær sem Íslendingar byðu í, þá er það óheimilt. Það er mismunun. Málin eru því ekki svona einföld. Menn verða auðvitað að átta sig á því að þessi grundvallarregla gengur í gegnum allt, í gegnum þykkt og þunnt, ekki bara lagabókstafinn, heldur líka framkvæmdina. Ef sveitarfélög eða ríki verða ber að því að ætla að mismuna mönnum á grundvelli þjóðernis, þó að lagaákvæðin standist samninginn, þá er það brot engu að síður. Forkaupsréttur ríkis brýtur ekki ákvæði EES-samningsins og forkaupsréttur sveitarfélags með vissum skilmálum brýtur ekki ákvæði samningsins. Skýrsluhöfundarnir eru sammála um það og það er ég einnig. Ef beiting þeirra er á þann veg að hún mismunaði mönnum er það að sjálfsögðu brot. Ég held því, herra forseti, að sú umræða sem farið hefur fram um þetta sé í raun og veru í allt of miklum fyrirsagnarstíl og menn hafi ekki lagt það á sig, ekki nennt því eða hvað það á nú að kallast, að fara svo rækilega ofan í málin að þeir vissu hvað þeir væru að tala um. Menn hrópa: Girðingar, girðingar. Framsóknarmenn halda miðstjórnarfundi og segja bara girðingar, girðingar og þetta á allt að vera í lagi. En hvernig girðingar? Hvernig eiga þær að standast? Hvernig eiga þær að virka? Úr hverju eiga þær að vera? Gaddavír eða lögum eða framkvæmd? Þessu verður að svara. Eiga þær bara að vera fjárheldar eða eiga þær að stoppa norðanvindinn? Þegar ég fer ofan í þessi mál kemst ég æ betur að því að þetta er meira og minna byggt á sandi, því miður, vegna þess að samningsákvæðin, grundvallarreglurnar, eru það sterkar. Þær þyrma engu, mönnum líðst engin mismunun. Það er verið að búa til eitt ríki í þessum skilningi þar sem allir þegnarnir eru jafnir og ég held það muni vefjast mjög fyrir mönnum, og þó löglærðari séu en ég, að finna leið fram hjá þessum stóra þröskuldi til þess að tryggja einhver forréttindi Íslendinga sjálfra í eigin landi gagnvart þessum hlutum. Það er bannað. Það er verið að afnema hér með samningnum heimild okkar, möguleika okkar, þó sjálfstæðir eigum að teljast, til þess að búa við forréttindi í okkar eigin landi hvað svona hluti snertir. Það er verið að leggja það niður og það er ágætt að menn átti sig á því, m.a. sá þingmaður sem hér á eftir að tala næst á eftir mér, hv. 3. þm. Austurl., Egill Jónsson. Honum er þetta kannski vel ljóst og hefur lengi verið.

Ég er ekki á mælendaskrá.

Þá væri mál til komið að þú gerðir ráðstafanir til þess að komast þangað sem snarast. Ég held, herra forseti, að ég þurfi ekki að fara mikið rækilegar ofan í þetta. Ég gæti gert það, ég hef kembt þetta svo sem þokkalega að ég tel, síðustu dagana fyrir utan þá þekkingu sem ég hafði á þessu fyrir. Mín niðurstaða er ósköp einföld: Ég hef enga færa leið séð enn þá sem dugar til að vera okkur Íslendingum einhver öryggisventill sem mark er á takandi í þessum efnum sem ekki rekst á tvær óyfirstíganlegar hindarnir, þ.e. annars vegar 4. gr. samningsins, grundvallargreinina, sem og ýmsar aðrar markmiðsgreinar svo sem 40. gr. samningsins o.s.frv. um bann við mismunun. Hin hindrunin er aðstæður sem fyrir eru í landinu í þessum efnum. Gildandi löggjöf og framkvæmd hennar, eins og hún er á Íslandi í dag, er hinn þröskuldurinn. Ég bið þá menn sem hafa lausnina og hafa fundið það sem ég hef verið að leita að en hef ekki fundið að koma með það fram í dagsljósið og útskýra það fyrir mér og væntanlega fleirum lið fyrir lið, efnislega og nákvæmlega hvernig þeir ætla að gera þetta svo það strandi ekki á öðrum hvorum eða báðum þessara tveggja þröskulda. Eitt hlýtur að lokum að koma upp í hugann í þessum efnum. Það er hversu augljósar slíkar girðingar mættu vera til þess að þær yrðu ekki umsvifalaust dæmdar ólöglegar. Ég spyr t.d. hæstv. utanrrh.: Telur hann það ekki ærið vandasamt verk að semja slíka löggjöf undir opinni umræðu um að tilgangurinn sé sá að takmarka réttindi útlendinga hér, með öðrum orðum mismunun, því að við erum ekki að tala hér á lokuðum fundi, að breyta íslenskum lögum þannig að það yrði alveg gagnsætt að tilgangurinn væri að reisa girðingu? Er hæstv. utanrrh. ekki hræddur um að þeir íbúar Evrópska efnahagssvæðisins erlendis, sem vildu láta reyna á rétt sinn hér, mundu fara ofan í samninginn og segja: Samkvæmt inngangi hans, 1. gr. hans, 3. gr. hans, 4. gr. hans, 40. gr. hans er hér verið að brjóta á mér rétt og ég ætla að sækja hann. Þeir mundu segja: Ég uni því ekki að ég geti ekki fjárfest eins ég ætla mér uppi á Íslandi. Og málið gengur ósköp einfaldlega áfram. Er hæstv. utanrrh. ekkert hræddur um að slíkar girðingar yrðu dæmdar ólöglegar á grundvelli hinna almennu ákvæða og markmiðssetningar samningsins? Ég er ansi hræddur um að menn hljóti að vera þar á mjög þunnum ís. Það hefur vakið athygli mína, t.d. í einu tilviki, að samninganefndarmenn hafa greinilega verið hræddir um að tiltekið fyrirkomulag gæti gengið til dómstóla og þar dæmt ólöglegt, dæmt að það stríddi gegn markmiðum og almennum ákvæðum og grundvallarreglum samningsins. Ég á hér við fyrirkomulag á Norðurlöndunum með áfengiseinkasölu. Menn hafa sagt sem svo að einkasala ríkisins á áfengi hér brjóti engin sérstök ákvæði samningsins. En eitthvað hefur nú komið við menn í þeim efnum,  ,,Til þess að tryggja stöðu sína enn frekar ef til þess kæmi að þetta atriði kæmi fyrir dómstóla hafa Norðurlöndin fjögur, Finnland, Ísland, Noregur og Svíþjóð, gefið yfirlýsingu við samninginn þar sem áréttað er að áfengiseinkasala sé mikilvægur þáttur í stefnu þessara ríkja í heilbrigðis- og félagsmálum.``  Herra forseti. Ég ætla þá að ljúka umfjöllun minni um þetta mál og þykir sjálfsagt ýmsum nóg komið. Ég ætla ekki að gera málefni landbúnaðarins að umtalsefni að öðru leyti, m.a. vegna þess að hér bólar lítið á hæstv. landbrh. Það hefur reyndar verið komið inn á nokkur atriði í því sambandi áður af hv. 2. þm. Suðurl. ef ég man rétt, þar á meðal það vafasama orðalag sem lenti inn í texta samningsins hvað varðar réttindi Íslendinga til að leggja á jöfnunargjöld og fleira í því sambandi. Það var að mínu mati til mikillar bölvunar að landbúnaðarmálin skyldu blandast inn í þessar samningaviðræður yfir höfuð. Það gerðist því miður á lokakafla samninganna vegna kröfu Evrópubandalagsins sem eins og kunnugt er var tilkomin af þörf þeirra fyrir að rétta hlut hinna fátækari svæða á suðursvæði Evrópubandalagsins til að auðvelda þeim leið inn á markaði hinna velmegandi EFTA-ríkja með sínar suðrænu landbúnaðarvörur. Að lokum, herra forseti, ætla ég að taka hér lítillega fyrir málefni sjávarútvegsins. Ég er þakklátur fyrir að hæstv. sjútvrh. skuli heiðra okkur með nærveru sinni. Ég tek það fram að það sakar auðvitað ekki að hæstv. forsrh. og utanrrh. fylgist með þessu líka. Því hefur verið haldið fram og það má út af fyrir sig til sanns vegar færa að helstu hagsbætur Íslendinga samkvæmt þessum samningi felist í sjávarútvegshlið hans og sumir segja að jafnvel einu hagsbætur Íslendinga, sem mælanlegar eru í einhverjum tölum eða einhverju skipta, liggi þar aðrar en ýmis önnur almenn áhrif sem við gætum sótt okkur sjálfir meira og minna með eigin lagasetningu eða eigin aðlögun að breytingunum í Evrópu. Það má til sanns vegar færa. Það er sjálfsagt að byrja á því sem rétt er að í samningsniðurstöðunni felast ákveðnar hagsbætur fyrir okkur Íslendinga í formi tollalækkana og tollaniðurfellingar af sjávarvörum. Það er alveg morgunljóst og því ber enginn maður á móti, hvorki þeir sem eru heittrúaðastir á þennan samning né hinir, a.m.k. ekki ég þó að ég sé gagnrýninn á mjög marga þætti hans að öðru leyti. Þetta atriði er að sjálfsögðu okkur til góðs en við þurfum held ég að varast mjög að ofmeta ávinningana af samningnum á sviði sjávarútvegs og þar með á þjóðarbúskap okkar. Stundum er svo gáleysislega með hlutina farið að það er talað um alla tollaniðurfellinguna brúttó eins og hreina hagsbót okkur til handa rétt eins og við höfum borgað þessa tolla alla saman eins og þeir leggja sig. Nú rekur mig ekki minni til að t.d. íslenskir saltfiskframleiðendur hafi þurft að borga með ávísunum tollana niður á Spáni. Ég man ekki heldur eftir því þegar við erum að flytja inn bíla, t.d. ef maður er að kaupa sér japanskan bíl eins og undirritaður ekur á, að Japanir hafi sent mér ávísun fyrir tollinum. Ég hef ekki rekist á það. Þvert á móti hefur það yfirleitt gripið mig þannig að ég þyrfti að borga þennan fjandans toll ofan á kaupverð bílsins. Það sé því ekkert hagsmunamál þeirra hjá Subaru eða Toyotu eða hvað það nú er að þessir tollar séu svona eða hinsegin uppi á Íslandi. Þeir framleiða bílinn og senda hann af stað á ákveðnu verði og svo hleður þetta bara utan á sig á leiðinni. En við skulum samt vera það sanngjörn í umfjöllun um þetta að viðurkenna að auðvitað eru tollaniðurfellingarnar til góða, okkur til hagsbóta, af tveimur ástæðum. Við getum reynt að ná í einhvern hluta af verðinu til okkar, keppa við neytandann um það að ná einhverju af þessu. Hitt er þó kannski ekki síður mikilvægt og það er að lægri tollar og lægra verð á vörunni til neytandans gæti þýtt meiri sölu og það er vissulega jákvætt líka, þýðir sterkari stöðu vörunnar á markaði. Það er ekkert fráleitt að mínu mati að fjalla um þetta undir þeim formerkjum og með þeirri þumalputtareglu að skipta ávinningunum til helminga milli framleiðandans og neytandans og segja sem svo: Það er ekki ólíklegt að það fari um það bil þannig að saltfiskkaupendurnir, neytendurnir á Spáni og Ítalíu, fái helminginn og við helminginn, skiptum þessu bara til helminga, og það er ekki verri nálgun en hver önnur. Og hvað erum við þá að tala um mikla fjármuni í þessu sambandi? Eru það slíkar fjárhæðir fyrir íslenskan þjóðarbúskap sem stundum er látið af? Ég held ekki. Það sem við erum að tala um eru kannski um 2 milljarðar kr. í heildartollum, greiddum af útfluttum sjávarafurðum, langmestan hluta þess á Evrópubandalagið. Helmingurinn af því er þá kannski svona 1.000 millj. ef við sættumst nú á það til einföldunar í umræðunni að skipta þessu til helminga milli framleiðenda og neytenda. Það eru ekki stærðir þegar maður ber þær t.d. saman við sveiflur í íslenskum sjávarútvegi, sveiflur í afurðaverði upp á tugi prósenta, jafnvel innan ára, sem skipta í raun og veru sköpum þegar maður ber það saman við allar aðrar breytur í dæminu við stöðugt ástand og að því tilskildu að við fengjum þetta reglulega til okkar. Þá munar vissulega um þetta en eru ekki að mínu mati þær stærðir sem stundum er látið í veðri vaka. Ég geri þó ekki lítið úr því t.d. að þetta mun styrkja stöðu saltfiskframleiðslunnar sérstaklega og það er vissulega af hinu góða, ekki síst í því samhengi að saltfiskverkunin er víða rekin í minni þéttbýlisstöðunum og af ýmsum minni fyrirtækjum vítt og breitt um landið, sem eru mikilvæg í atvinnustarfseminni hver á sínu svæði, og auðvitað margir kostir því samfara að styrkja þá mynd. Varðandi ávinninginn af þessum samningi í sjávarútveginum að öðru leyti en því sem nemur hinum beinu tollaniðurfelllingum verð ég að segja eins og er að hversu vandlega sem ég reyni að fara yfir það, þá finn ég ekki mikið satt best að segja. Því er stundum haldið fram að með þessari samningsniðurstöðu séu að opnast einhverjir geysilegir möguleikar, sem áður hafi verið lokaðir, til stóraukinnar fullvinnslu á íslenskum sjávarafurðum. Ég held að það sé misskilningur. Ég held að það sé verulegur misskilningur og að mörgu leyti hættulegur vegna þess að menn taka þetta kannski sem einhver trúarbrögð um að þarna sé bara lausnin fundin, hið stóra ljós í myrkrinu, EES og bara margföldun verðmæta í sjávarvörum. Það er engin margföldun þó að við fáum felldan niður kannski 500 millj. kr. toll af saltfiski. Það er gott í sjálfu sér en það verður engin margföldun í sjávarútvegi. Staðreyndin er auðvitað sú að meginkrafa okkar um fríverslun með fisk náðist ekki fram. Í öðru lagi náðist ekki fram tollfrelsi með sjávarafurðir. Það þarf því að semja sérstaklega um hverja nýja tegund og hverja vöru sem ekki er tekið á í samningnum sérstaklega. Í þriðja lagi, og það er kannski neikvæðast af öllu, urðum við að láta eftir 3 þús. tonna veiðiheimildir í íslenskri landhelgi til þess að liðka með einum eða öðrum hætti fyrir þessari samningsniðurstöðu. Það er óþarfi að hafa um það þau orð að með þessu hafi hæstv. utanrrh. brotið það blað í sögunni að hann hafi látið veiðiheimildir fyrir viðskiptafríðindi. Auðvitað blasir við að þetta var af hálfu Evrópubandalagsins úrslitaatriði og það ætti að segja okkur ýmislegt og verða okkur nokkurt umhugsunarefni. Ég held að hæstv. utanrrh. ætti líka að kynna sér hvernig fjallað var um þessa samningsniðurstöðu á Spáni og í Portúgal af hálfu viðsemjenda okkar. Hvað töldu þeir sig vera að vinna með þessum 3.000 tonna veiðiheimildum í íslenskri landhelgi? Þeir töldu sig vera að brjóta niður varnarmúr Íslendinga sem enginn hafði komist í gegnum um árabil. Íslendingar höfðu staðið fastir fyrir og harðneitað öllum óskum um veiðiheimildir í íslenskri landhelgi og harðneitað að semja um tollfríðindi fyrir veiðiheimildir. Það er enginn vafi á því að sá ávinningur sem Evrópubandalagið sér í þessu sín megin frá, þ.e. fiskveiðiþjóðirnr sem gera út úthafsflota, er ekki bara þessi 3.000 karfaígildi. Hann er líka sá að brjóta Íslendinga á bak aftur, opna íslensku landhelgina, koma löppinni milli stafs og hurðar. Það er það hættulega í þessu máli. Enda er það svo, sem betur fer, að þegar maður fer út um landið og ræðir við sjómenn, þá hittir maður fjölmarga sem segja ósköp einfaldlega: Þetta er nóg til þess að ég er á móti þessum samningi. Ég vil ekki sjá hann. Ég vil ekki hleypa erlendum flota inn í landhelgina á nýjan leik. Mér er alveg sama hvað er á þessum 10 þúsund blaðsíðum að öðru leyti. Ég vænti þess að einhverjir fleiri en ég hafi rekist á slíka heiðursmenn á bryggju eða um borð einhvers staðar við sjávarsíðuna. Svo bætist það auðvitað við, sem verða má mönnum ærið umhugsunarefni í þessu sambandi og er það atriði sem strandar á í samningaviðræðum Íslendinga og Evrópubandalagsins um samskiptasamning á sviði sjávarútvegs, að Evrópubandalagið kýs auðvitað að líta á þetta sem veiðiheimildir, sem þeim er í sjálfsvald sett að nýta eða nýta ekki, ef þeir ekki ná þeim eins og þeim sýnist og rúmast innan samkomulagsins. Það er auðvitað ákaflega sérkennilegt að síðan hafi orðið árangurslausir samningafundir vegna þeirrar kröfu Íslendinga að hér sé um að ræða skipti á veiði en ekki veiðiheimildum. Mig langar til að spyrja hæstv. utanrrh., það er nú tilraunarinnar virði, herra forseti, að spyrja ráðherrann einnar beinnar spurningar og hún er þessi: Kemur það til greina að slá af þessari grundvallarkröfu okkar Íslendinga að hér sé um að ræða skipti á veiði sem verði að ganga þannig fyrir sig að fyrst þurfi Íslendingar að veiða þessi 30 þús. tonn af loðnu og þá geti hinir fengið karfa, þ.e. langhalann sem breyttist í karfa á einni nóttu? Það væri fínn titill á ævintýri, snoturri ævintýrasögu ef menn vildu semja ævintýrabók fyrir börnin sín, Langhalinn sem breyttist í karfa. Þetta hjómar eins og ævintýri. Mér finnst það mikilvægt að hæstv. utanrrh. svari því skýrt og skorinort og ætti ekki að gera annað en að styrkja samningsstöðu hans að mæta þarna næst og segja: Ég er með þá yfirlýsingu á bakinu sem ég gaf á Alþingi að það komi ekki til greina að slaka á þessu atriði. Ef hins vegar verður slakað á því, sem er ósk Evrópubandalagsins, þá segir það sína sögu um það hvaða augum þeir líta á þessar veiðiheimildir. Það mundi nefnilega segja meira en mörg orð um það hvernig þeir vilja líta á þessar veiðiheimildir sem fyrsta skrefið inn í íslensku landhelgina. Svo er það annað mál, þessi dæmalausu skipti á loðnu, sem við höfum hvort sem er veitt fyrir ekki neitt, og langhalanum sem breyttist í karfa. Það var í ágætri blaðagrein kallað að greiða sigurlaunin úr eigin vasa þegar þeir komu heim kumpánarnir, hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. með þessa niðustöðu. Mig langar, herra forseti, að ræða aðeins betur þær óljósu væntingar sem ýmsir binda við stórkostlega þróunarmöguleika í íslenskum sjávarútvegi sem opnist með þessum samningi. Staðreyndin er sú að þegar ég fer að skoða það, þá hef ég ekki komið auga á mjög mikið. Það ætti að ganga betur að selja saltfiskinn okkar og það er gott en einhvern veginn hef ég haft það á tilfinnungunni að hefðbundin saltfiskverkun sé ekki það sem menn hafa aðallega verið að tala um sem stóraukna þróunarmöguleika í íslenskum sjávarútvegi. Vissulega geta verið þróunarmöguleikar þar og eru í gangi svo sem neytendapakkningavinnsla á saltfiski og fleira því um líkt. En lítum aðeins á þetta innan frystingarinnar. Hvernig er staðan þar í dag? Hverju breytir þessi EES-samningur um frystinguna og alla fullvinnslu á frystri vöru á markaði Evrópubandalagsins? Svarið er: Engu. Sú fullvinnsla sem er í gangi í dag og helst er í þróun í landinu er vinnsla á frosnum afurðum í neytendapakkningar og það eru engar tollahindranir í vegi fyrir henni eins og málin standa í dag. Samningsniðurstaðan breytir engu. Frystihúsin á Dalvík, í Hrísey og á Húsavík eru þegar að vinna fisk í neytendapakkningar á frystu formi. Fiskurinn er skorinn niður í smábita, pakkað í plast, fjóra litla bita, rétt upp í nös á ketti í hverja öskju, í fínar umbúðir, verðmerkt, meira að segja þannig að sú vara sem er framleidd á Húsavík er verðmerkt í belgískum frönkum, tilbúin í stórmarkaðina þar. Það þarf ekki einu sinni að verðmerkja hana þegar hún kemur í markaðinn. Henni er hent beint upp í hillu og síðan er henni strokið yfir tölvukassann á leiðinni út og verðmerkingin frá Húsavík gildir. Um þessa vinnslu breytir samningurinn engu. Hvar halda menn að líklegast sé að einhverjir umtalsverðir þróunarmöguleikar í átt til aukinnar fullvinnslu og vinnslu í neytendapakkningar á íslenskum sjávarvörum liggi annars staðar en í frystingunni? Hvaða önnur form vörunnar halda menn að séu líkleg til þess að verða þarna í stórum stíl á ferðinni sem hin endanlega fullvinnsla beint í örbylgjuofninn eða beint í stórmarkaðinn? Ég spyr. Ég held að það verði ekki fersk flök sem þar verða fyrirferðarmest en ég kem þó betur að því. Í öðru lagi held ég að menn ættu að spyrja sig þeirrar spurningar hvernig þróunin er í íslenskum sjávarútvegi í dag og hvort hún bendi í þá átt að einhverjar opnanir samkvæmt þessum samningi muni skipta sköpum fyrir okkur á næstu árum. Hvað með þróunina sem helst blasir við mönnum núna, flutning vinnslunnar út á sjó, flutning á veiðivinnslu eða útgerðarháttum frá ísfiskveiðum yfir í frystiskip? Hverju breytir samningurinn fyrir þann flutning? Engu auðvitað því að um tollamál frystu vörunnar er búið eins og allir vita. Þær fréttir sem við fáum núna einu sinni, tvisvar eða þrisvar í viku um að áform séu uppi um að breyta enn nýjum togara í frystiskip benda ekki beinlínis til þess að þróunin í íslenskum sjávarútvegi sé í þá átt að með niðurstöðu þessa samnings séu að opnast einhverjir stórkostlegir nýir möguleikar. Þvert á móti. Meira og meira af aflanum er að færast yfir í fryst form og um það breytir samningurinn engu. Hver ísfisktogari sem hverfur úr rekstri í stað nýs frystiskips þrengir auðvitað að þeim hluta veiðanna og vinnslunnar sem eftir er á því formi að geta nýtt sér eitthvað samkvæmt þessum samningi. Það sem menn helst horfa á í þessum efnum eru fersk flök eða söltuð. Við skulum aðeins fara yfir það og velta því fyrir okkur hvort líklegt sé að í íslenska sjávarútveginum séu þá að opnast með þessum samningi einhverjir stórkostlegir möguleikar sem geti aukið hér verðmætasköpun og vinnu og skili sér í útflutningi á ferskum flökum. Mín niðurstaða er sú að það geti vel orðið um einhvern afmarkaðan og tiltekinn þróunarþátt í íslenskum sjávarútvegi að ræða en hann verði aldrei nema lítið brot af þeirri vinnslu og þeim útflutningi sem við komum til með að stunda. Það verða ekki forsendur til þess að hann verði meiri og hann á að mínu mati ekki að verða meiri vegna þess að menn verða auðvitað að taka fisk úr einhverri annarri verkunaraðferð yfir í hinn ferska útflutning. Hvaðan ætla menn að taka hann? Ætla menn t.d. að draga úr frystingunni og auka í staðinn útflutning á ferskum flökum? Er það það sem þeir ætla að gera? Og er það þá þróun í átt til aukinnar fullvinnslu? Svarið er nei. Það er þróun til baka vegna þess að það er langlíklegast að það sem hér er á ferðinni verði tiltölulega lítt hantéruð flök þar sem fiskinum væri rennt í gegnum eina flökunarvél, í mesta lagi roðflettur og síðan hent á ís og sendur út í kössum. Það er ekki merkileg fullvinnsla. Það er að vísu betra en að senda fiskinn út ísaðan heilan. Ef við værum á sama tíma að draga úr frystingu og fullvinnslu á því sviði, þá er það ekki endilega skref fram á við. Sama á við um það ef við værum að draga úr verðmætustu pakkningum fyrir saltfisk. Ég held því að menn verði að setja hlutina í samhengi og ekki trúa á svona kennisetningar. Í hverju liggja þessir þróunarmöguleikar? Ég held að þeir sem halda ræður um slíkt skuldi okkur útlistun á því. Ég spyr hæstv. sjútvrh.: Hvar eru tillögurnar? Hvar er stefnumörkunin um það hvernig íslenskur sjávarútvegur á að nýta sér möguleika EES-samningsins? Hvar er áætlunin? Hvar er fjárstuðningurinn til þess að íslenskur sjávarútvegur geti gert það? Hann er hvergi. Ekkert af þessu liggur fyrir. Það eru engar tillögur, það hafa engar tillögur verið mótaðar um það af hálfu ríkisstjórnarinnar, svo að ég viti til, hvernig sjávarútvegurinn á þá að nýta sér þessa möguleika. Það liggur engin skýrsla fyrir, það liggur engin stefnumörkun fyrir. Engir fjármunir hafa verið teknir frá í þessu skyni. Þetta eru ekkert nema innantómar fullyrðingar. Getur það ekki verið að ástæðan fyrir því að forsvarsmenn sjávarútvegsins hafa verið jafnvarkárir í yfirlýsingum sínum og raun ber vitni sé sú að þeir viti hve holt er undir þessari umræðu, að þeir átti sig á því að það gerist ekkert sjálfkrafa í þessum efnum? Það verður engin vinnslubylting í íslenskum sjávarútvegi þó að þessi samningur sé gerður þó að Alþfl. haldi það. Alþfl. ræður sem betur fer blessunarlega litlu um íslensk sjávarútvegsmál og hefur lítið vit á þeim. Þannig er nú það. Þegar maður ber þetta t.d. saman við stöðuna þegar Íslendingar gengu í EFTA, þá er það mjög umhugsunarvert. Hverju var ekki haldið fram þá? Að hér yrði stórkostleg bylting í íslenskum iðnaði og við mundum framleiða húsgögn og flytja þau út og þá opnaðist milljónamarkaður. Menn sáu iðnvæðinguna blása út á Íslandi ef við gengjum í EFTA. Þá opnast svo óskaplegir þróunarmöguleikar í íslenskum iðnaði, sögu menn. Það opnast svo geysilegir markaðir. Hvar er þetta í dag? Hvar er húsgagnaiðnaðurinn? Hvar er skógerðin? Hvar er skipasmíðaiðnaðurinn? Hvar er markaðshlutdeild í málningarvöruframleiðslu, sápuframleiðslu, sælgætisframleiðslu o.s.frv. Hvað varð um möguleikana, tækifærin miklu sem áttu að opnast íslenskum iðnaði við inngönguna í EFTA? Þó var sá munurinn að fyrir lá stefna stjórnvalda. Menn lögðu hér mikla peninga í sjóði til að byggja iðnaðinn upp fyrir þessa samkeppni og menn gáfu honum aðlögunartíma til þess að hann gæti staðið sig í þeirri samkeppni sem var í vændum. Samt er niðurstaðan ekki betri en raun ber vitni í fjölmörgum greinum íslensks útflutningsiðnaðar og samkeppnisiðnaðar. Þegar maður svo sér hvað varðar þessa möguleika sjávarútvegsins sem núna eiga að opnast að þá liggur ekkert fyrir af hálfu stjórnvalda í formi stefnumörkunar eða tillagna, í formi fjárstuðnings, í formi einhvers konar áætlunar um það hvernig sjávarútvegurinn geti breytt vinnslu sinni og nýtt sér þessa möguleika, skapað meiri verðmæti og fleiri störf. Þetta eru allt saman góðlátlegar væntingar og vonir skrifaðar í skýin. Ég verð að játa fyrir ykkur, góðir áheyrendur, að ég er því miður ekki meiri bjartsýnismaður en það, og tel ég mig þó vera þokkalega staddan í þeim efnum, að ég fyllist kvíða um að þetta sé ekki sjálfgefið, þetta séu fuglar í skógi en ekki í hendi. Ég tel mig hafa verulega ástæðu til að óttast þetta. Þar nægir auðvitað að nefna eitt til viðbótar þessu öllu og það eru aðstæður íslensks sjávarútvegs til að höndla þessa möguleika. Hvernig stendur greinin til þess að leggja út í nýjar fjárfestingar, gjörbreyta vinnsluháttum sínum, mennta nýtt starfsfólk og sækja fram á nýjum mörkuðum? Hvernig eru aðstæður fyrirtækjanna til að gera þetta í dag? Ég mundi segja að það væru kannski tvö eða þrjú fyrirtæki sem ættu einhverja smámöguleika til að geta þetta, hefðu enn þá lánstraust eða fjármagn til að ráðast í breytingar, gætu eitthvað lagt í markaðssetningu eða þjálfun og þróun nýrra vinnsluaðferða. Staðan er auðvitað sú að greinin er rekin með 14% tapi eða verður það á næsta ári miðað við þann fjárfestingarkostnað sem samtök fiskvinnslustöðva ganga núna út frá, hún skuldar 100 millj. kr. en veltir 75 millj. Þá geta menn aðeins gert sér í hugarlund hvernig aðstæður manna eru til þess að nýta þessa möguleika. Ég óska eftir því að hæstv. sjútvrh. og hæstv. utanrrh. komi hér inn í þessa umræðu og fari yfir það hvernig þeir hugsa sér að íslenskur sjávarútvegur standi undir þeim væntingum sem til hans eru gerðar í þessu sambandi, að nýta sér einhver stórkostleg sóknarfæri til aukinnar verðmætasköpunar og framleiðni á grundvelli þessa samnings. Hvar er áætlunin, hæstv. sjútvrh.? Liggur hún í því að breyta Guðbjörginni í frystiskip, Sléttanesinu í frystiskip, Otto Wathne í frystiskip o.s.frv.? Liggur hún kannski í því að setja sjávarútveginn á Íslandi á hausinn eins og er verið að gera? Telja menn að upp úr rústunum rísi þessi öflugi atvinnuvegur sem nýtir sér alla þessa þróunarmöguleika? Það bjuggust ýmsir við tíðindum frá Bolungarvík í dag en þau komu ekki sem betur fer, a.m.k. ekki í dag og vonandi ekki allra næstu daga. Er það þannig sem þetta á að gerast? Ég spyr. Mér er sagt að í Alþfl. séu það alger og óumdeild trúarbrögð að það muni renna upp slík gullöld og gleðitíð í sjávarútveginum um leið og samningurinn gengur í gildi að annað eins sé fáheyrt. Verðmætasköpunin muni margfaldast, svo og vinnslan og atvinnan. Gengur nú hér í salinn hv. alþm. sem mun hafa flutt um þetta hjartnæma ræðu.  Ég leyfi mér að halda því fram að ástæðan fyrir því að forsvarsmenn íslensks sjávarútvegs hafa verið mjög varkárir í yfirlýsingum um þetta mál og drógu það ákaflega lengi við sig að gera svo mikið sem að lýsa yfir stuðningi við sjávarútvegsþátt málsins sé sú að þar á bæ átti menn sig á því að þetta er ekki eins einfalt og Alþfl. heldur, að það sé bara hægt að smella fingrum og segja EES og íslenskur sjávarútvegur sé þar með kominn á sóknarbraut. Málið liggur reyndar þannig enn þann dag í dag að ekki er fyrir hendi fyrirvaralaus stuðningur samtaka í sjávarútvegi við þennan samning og eru þeir þó bara að horfa á sjávarútvegshliðina. Ég hef ekki trú á því að þeir hafi stórfelldar áhyggjur af því hvort útlendingar kaupi hér laxveiðijarðir eða hrossakot. Ég held að það valdi þeim ekki andvökum. Þeir eru fyrst og fremst að skoða sjávarútveginn, útkomu hans úr þessu máli. Og ég spyr: Ef hún er ekki glæsilegri en svo að þeir treysta sér ekki til að lýsa yfir fyrirvaralausum stuðningi við málið hvernig lítur þá pakkinn út í heild sinni? Mér finnst von að spurt sé. Mig langar til að nefna nokkur atriði í viðbót, herra forseti, sem eru óskylds eðlis eftir að ég hef lokið umfjöllun um öryggisákvæðin, jarðakaupin og sjávarútveginn. Það fyrsta eru ummæli hæstv. utanrrh. um að það sé hlutverk dómstóla eða Hæstaréttar að skera úr stjórnarskráróvissu varðandi EES-málið. Ég verð að segja alveg eins og er að þó ég hafi nokkurt dálæti á hæstv. utanrrh. og telji hann vaskan mann og honum ýmislegt vel gefið, þá hef ég mína fyrirvara gagnvart honum.  Það gæti í grófum dráttum gerst þannig að íslenskt fyrirtæki fengi orðsendingu frá eftirlitsstofnun eða það yrði dæmt í sektir eða með öðrum hætti yrði fyrir valdi hinnar erlendu stofnunar sem öðlast hefur lögsögu á Íslandi. En íslenska fyrirtækið segði nei. Ég uni þessu ekki, ég ætla ekki að borga þetta, ég ætla ekki að beygja mig undir þetta vegna þess að ég tel að lögsaga hins erlenda aðila sé ólögleg, að hún standist ekki stjórnarskrána á Íslandi og þess vegna uni ég ekki niðurstöðunni. Fyrirtækið fer svo með málið fyrir dóm. Hvað gerist ef Hæstiréttur Íslands, mínus Þór Vilhjálmsson væntanlega sem vonandi mundi átta sig á því að hann væri nú ekki fullkomlega hæfur í málinu, dæmir svo að lögsaga hins erlenda aðila standist ekki stjórnarskrána? Þar með þurfi hinn íslenski aðili ekki að beygja sig undir úrskurð eða dóm þess. Hvað gerist? Málið er allt í uppnámi og eins og lögfræðingar hafa orðað það mundi það skapa slíka réttaróvissu hér að önnur eins hefði aldrei þekkst. Maður hlýtur að spyrja sig: Er það virkilega svona sem hæstv. utanrrh. sættir sig við að eyða vafanum? Er hann tilbúinn í þetta eða hvernig átti að skilja orð hans hér um að það væri hlutverk dómstóla að eyða þessari óvissu að svo miklu leyti sem það væri ekki gert fyrir fram með einhverjum æfingum af því tagi sem hann hefur viðhaft, að kalla til fjóra menn og láta þá skrifa skýrslu? Auðvitað getur það ekki orðið niðurstaða Alþingis að svona eigi að eyða óvissunni. Alþingi getur ekki sjálfu sér samkvæmt gengið þannig frá málinu. Alþingi hlýtur að eyða óvissunni. Alþingi hlýtur að sjá til þess að þetta stóra mál fari ekki héðan fyrr en það er þá öruggt og alveg pottþétt að slík óvissa og upplausn skapist ekki á síðari stigum málsins. Hvernig gerir Alþingi það? Með því að breyta stjórnarskránni, ef það telur það vissara, til að taka af allan vafa um að það fái ekki málið í hausinn aftur. Er ég þó eingöngu að fjalla um hina tæknilegu hlið málsins og þá sem snýr að þolendum úti í þjóðfélaginu og sleppi því að halda einhverja hjartnæma ræðu um eiðinn sem við höfum allir samþykkt o.s.frv. Það hafa aðrir gert og farist miklu betur en mér. Þessi furðulegu orð hæstv. utanrrh. urðu mér verulegt umhugsunarefni og af því að hæstv. dómsmrh. er hér væri fróðlegt að heyra hans viðhorf í þessum efnum. Er hæstv. dómsmrh. sammála því viðhorfi utanrrh. að þetta sé sniðug leið til að láta útkljá vafaatriði varðandi stjórnarskrána? Aðrir hafa, eins og ég hef áður sagt, rætt ítarlega um stjórnarskrárþáttinn og líka það hvort þetta stóra mál skuli borið undir dóm þjóðarinnar. Ég sé í sjálfu sér ekki ástæðu til að fjölyrða mikið um það. Ég verð bara að segja, eins og ég hef sagt áður, að mér finnst það vera talsverð mótsögn í málflutningi eins og hæstv. utanrrh. a.m.k. og fleiri menn hafa hér að mínum dómi gert sig seka um, að koma í öðru orðinu og segja að þetta sé stærsti samningur sem lýðveldið Ísland hafi nokkurn tímann gert, að þetta sé mikilvægasta mál sem við höfum staðið frammi fyrir á lýðveldistímanum og jafnist helst við gamla sáttmála hvað örlög þjóðarinnar snertir, og segja svo í hinu orðinu að það sé engin ástæða til að bera þetta undir dóm þjóðarinnar. Samrýmist þetta mjög vel ef þetta er stærsta mál sem Íslendingar hafa tekið til umfjöllunar á lýðveldistímanum? Er þá ekki meiri ástæða til að bera það undir dóm þjóðarinnar en nokkur önnur úr því það er svona stórt? Ég er ekkert að draga úr því að það er stórt og mikilvægt. Þeir hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. hafa látið ýmis málblóm falla þegar þeir hafa fjallað um þessi þjóðaratkvæða- og stjórnarskrármál. Hæstv. forsrh. sagði t.d. að þetta væri ekki heppilegt mál til að leggja fyrir þjóðina. Ég vil gjarnan heyra hæstv. forsrh. útskýra með dæmum hvað séu heppileg mál til að bera undir þjóðina. Eru það svona lítil og snotur og heppileg mál, hæstv. forsrh.? Sem sagt ekki þetta. Hvernig eru þessi heppilegu mál sem er hægt að bera undir þjóðina? Hæstv. forsrh. mun líka hafa sagt að lítt hugsuðu máli í útvarpsviðtali að það væri svona og hinsegin ef þjóðin kæmist með puttana í málið.  Getur verið að þrátt fyrir vísbendingar úr skoðanakönnunum um að meiri hluti þjóðarinnar sé andvígur þessu máli og þrátt fyrir þau fjölmörgu lögfræðiálit sem komið hafa fram, þar sem verulegar efasemdir eru settar fram, ef ekki beinlínis fullyrt að málið standist ekki stjórnarskrána, þá ætli stjórnarmeirihlutinn að keyra þetta mál í gegn og daufheyrast við hvoru tveggja, óskum manna um lögformlega afgreiðslu á þessu máli með stjórnarskrárbreytingum og því að þjóðin fái að segja sitt álit. Er það virkilega þannig að þessir þingmenn, sem sitja á þingi og styðja ríkisstjórnina, treysti sér til að axla ábyrgð í þessu stærsta máli lýðveldistímans og gera það með þessum hætti undir bullandi ágreiningi um það hvort málið sé í raun og veru þingtækt þar sem það stangist á við stjórnarskrána og þrátt fyrir eindregnar óskir sameinaðrar stjórnarandstöðunnar, studdar þúsundum og tugþúsundum landsmanna, studdar vísbendingum og skoðanakönnunum, eigi að troða þessu máli hér í gegn, mér liggur við að segja á nokkrum mánuðum og skella skollaeyrunum við öllum óskum, réttmætum og rökstuddum? Ég verð að segja eins og er að það er ekki mikil reisn yfir því. Það er væntanlega ekki sú glæsta afgreiðsla á málinu sem hæstv. utanrrh. hefur í villtustu draumum sínum látið sér detta í hug að hann fengi hér á þingi. Að berja menn til þess, að troða þessu hér í gegn undir bullandi ágreiningi um það hvort það sé tækt gagnvart stjórnarskránni og daufheyrast við óskum tugþúsunda Íslendinga um að málið verði borið undir þjóðaratkvæði. Þegar svo er komið, eins og gerðist hér fyrir nokkrum dögum, að þeir menn úr stjórnarliðinu sem hafa leyft sér að setja fram efasemdir í þessum efnum úr og vilja að varlega sé farið, eru afhöfðaðir, eru settir frá, þá fer nú að harðna á dalnum. Hvaða ástæður aðrar höfðu menn til að setja af fyrrum formann utanrmn., sem hefur með langan og mikinn orðstír að baki hvað varðar utanríkismál og þjóðréttarmál okkar Íslendinga, aðrar en þær að hann hafði leyft sér að tala af þó nokkurri virðingu um íslensku stjórnarskrána og taka af tvímæli um að hann vildi fara varlega gagnvart henni. Ég trúi því auðvitað ekki enn að svo mikil sé fylgispekt allra þingmanna stjórnarliðsins við sína húsbændur, hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh., að menn taki frekar áhættuna af því að gerast stjórnarskrárníðingar en að fylgja sannfæringu sinni. Ég trúi því ekki enn og ætla að bíða með það alveg þangað til það verður orðið hér að dapurlegri niðurstöðu að gefa mér slíkt. En mér finnst það satt að segja harla léttúðugt hvernig á köflum hefur verið fjallað um þá þætti málsins og lítil reisn yfir því svo ekki sé meira sagt. Væri ekki meiri manndómur í því fólginn af hálfu hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh. að leggja sjálfa sig undir í þessu máli, að setja það í þjóðaratkvæði, að standa fyrir þeirri kynningu meðal þjóðarinnar á málinu sem menn treystu að væri fullnægjandi til að hún gæti myndað sér heilbrigða skoðun í þessu sambandi? Ef menn eru jafnsannfærðir um ágæti samningsins og þeir láta ættu þeir ekki að óttast að málið verði kynnt fyrir þjóðinni, eða hvað? Eða hvað er það sem menn eru hræddir við? Er það hugsanlega það að menn hafi svo mikla ást á ráðherrastólunum tíu við útvegginn, stólunum sem menn sitja sjaldan í og þeim tveimur til þremur árum sem þeir gætu húkt í þeim lengur, að þeir daufheyrast við öllum óskum um lýðræðislega afgreiðslu á þessu máli, stjórnarskrárbreytingu og þjóðaratkvæði? Að sjálfsögðu væri hægt að ná um það samkomulagi að þannig yrði staðið að báðum málum eða öðru hvað tímasetningu snertir að það gæti allt saman gerst á tilskildum tíma. Yrði það vilji meiri hluta þjóðarinnar að samþykkja samninginn eða yrði það niðurstaða manna að stjórnarskrárbreyting þyrfti að fara fram, yrði hvort tveggja gert með þeim hætti að eftir sem áður gæti Ísland orðið aðili að samningnum. Það er enn nægur tími til stefnu í þeim efnum. Ég er sannfærður um að stjórnarandstaðan er fyrir sitt leyti tilbúin til samninga við hæstv. ríkisstjórn um slíkan framgangsmáta ef vilji er fyrir hendi. Herra forseti, og ég er alveg að ljúka máli mínu svo forseti þarf ekki að lemja meira í bjölluna. Ég veit að það á að fara að taka fyrir nýtt mál eins og venjulega þegar ég er að tala. Þá er umsvifalaust rokið til og sett nýtt mál á dagskrá og allt í lagi með það. --- En ég er alveg sannfærður um það og ætla að hafa það mín síðustu orð að stjórnarandstaðan er tilbúin til að stuðla að samkomulagi um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslu og/eða stjórnarskrárbreytingar. Ég a.m.k. fyrir mitt leyti býð slíkt fram. Að allra síðustu er það svo þannig, hæstv. forsrh., að þjóðin þín, þjóðin okkar, mun auðvitað una niðurstöðunni með allt öðrum hætti ef hún hefur verið ákvörðuð í lýðræðislegri kosningu. Auðvitað er það besta, heiðarlegasta og traustasta aðferðin til að afgreiða þetta örlagaríka mál, að gera það á þann hátt sem lýðræðið gerir ráð fyrir þegar mikinn vanda ber að höndum, að meiri hlutinn ráði.

Forseti vill að gefnu tilefni taka fram að það var ekki ætlun hans að skerða hér ræðutíma. Þingmanni var heimilt að fresta ræðu sinni hefði hann óskað eftir því. Tveir þingmenn hafa óskað eftir að veita andsvör við ræðu hv. þm. og tekur þá fyrst til máls hæstv. forsrh.

Virðulegi forseti. Það væri mjög margt sem svara þyrfti í þessari löngu ræðu hv. þm. Ég vil aðeins víkja að einu atriði vegna þess að þingmaðurinn hélt því fram að bæði ég og hæstv. utanrrh. hefðum látið ógætileg orð falla í garð þjóðarinnar. Það var auðvitað ekki svo og hefur ekki gerst og er rangt hjá honum. Hann nefndi það sérstaklega að ég hefði fundið að því ef svo kynni að fara að þjóðin fengi að fara með puttana í málið. Þegar ég sagði þá setningu var ég að fjalla um tillögu eða frumvarp, sem stjórnarandstöðuflokkarnir hafa flutt hér, frumvarp sem gengur út á það að auðvelda þinginu afsalið á fullveldisrétti landsins, hvers konar fullveldisrétti landsins. Ég sagði einmitt þá að með þeim hætti, ef menn þyrftu að skerða fullveldisrétt landsins og vildu það, þá þyrfti ekki lengur, ef þetta væri orðið að lögum í stjórnarskrá, að grípa til þess úrræðis að breyta stjórnarskránni, efna til kosninga og samþykkja stjórnarskrárbreytingu á nýjan leik. Með þeim hætti kæmist þjóðin ekki með puttana í málið, með þeirri tillögu sem þið, hv. stjórnarandstæðingar, hafið lagt fram. Það er nefnilega hárrétt hjá hv. 9. þm. Reykv. að stjórnarskrárgjafinn er annar og hinn almenni löggjafi er annar. Þrátt fyrir að þingið greiði atkvæði í bæði skiptin þá eru kosningar á milli, það er kostur á nýjum þingmönnum til að fjalla um málið ef þjóðin kýs. Með frumvarpi ykkar er verið að koma í veg fyrir það að hinn almenni stjórnarskrárgjafi, sem hv. 9. þm. Reykv. vitnaði til og vitnaði í bók Ólafs Jóhannessonar, komist að málinu. Það var það sem átt var við þegar puttarnir voru nefndir sérstaklega. Ég bið þingmanninn að fara rétt með það, það er mikilvægt.

Hæstv. forseti. Mér þykir vænt um að hæstv. forsrh. staðfestir að hann hafi látið ummæli falla af þessu tagi, að þjóðin kæmist með puttana í málið, og verið að fjalla um þessi Evrópumál í því samhengi. Það er ekki tími til þess hér í andsvörum að fara yfir þá útúrsnúning sem hv. þm. Björn Bjarnason og hæstv. forsrh. hafa verið að reyna gagnvart frumvarpsflutningi stjórnarandstöðunnar. Málið liggur þó í einfaldleik sínum þannig að hæstv. núv. ríkisstjórn er að reyna að berja upp meiri hluta hér á hinu háa Alþingi, þ.e. einfaldan meiri hluta, til að afsala fullveldi, til að flytja vald úr landi. Það frv. sem stjórnarandstaðan flytur er hins vegar öryggisráðstöfun af því tagi að slíkt sé ekki hægt, að einfaldur meiri hluti þingmanna geti aldrei tekið slíka ákvörðun, það þurfi stóraukinn meiri hluta til þess að hægt sé að gera slíkt. Ef hæstv. ríkisstjórn tekst að berja upp 32 eða jafnvel 34 þingmenn til að samþykkja þetta valdaafsal, eru ekki jafnsterk rök fyrir því að þá væri betur komið inn í íslensku stjórnarskrána ákvæði af því tagi sem frv. stjórnarandstöðunnar gerir ráð fyrir?

Virðulegi forseti. Sá er munurinn á stjórnarandstöðunni og stjórnarliðinu að stjórnarliðar telja og hafa fyrir því rökstudd álit, sem eru vel og röklega upp byggð, að ekki sé verið að ganga á fullveldi landsins með þessum samningum. Stjórnarliðar telja að það eigi ekki að auðvelda það að þingmenn, jafnvel aukinn meiri hluti, geti afsalað sér hvers konar fullveldi landsins með einfaldri samþykkt á þinginu. Það undarlega hefur gerst og það er afskaplega undarlegt í þessu máli, ég tel það reyndar regin pólitísk mistök, að stjórnarandstaðan hefur í vandræðum sínum í málinu flutt frv. til stjórnlagabreytingar, að auðvelda þinginu án kosninga að afsala sér hvers konar fullveldi landsins. Ég hefði aldrei trúað því fyrir fram að stjórnarandstöðunni yrði svona hált á málinu og mundi lenda í þeim vandræðum að láta slíkt frv. frá sér fara.

Hæstv. forseti. Það er náttúrlega með ólíkindum að tími í umræðum um alvörumál af þessu tagi skuli þurfa að fara í útúrsnúninga og hundalógík af því tagi sem hæstv. forsrh. temur sér og kom skýrt fram hér áðan. Það er með ólíkindum að hæstv. forsrh. skuli reyna að draga umræðuna niður á það plan. Ég verð að segja það alveg eins og er. Ég teldi sæmra að hæstv. forsrh. fjallaði efnislega um þau rök sem stjórnarandstæðingar hafa sett fram í þessu máli og rökstyðja það óhrekjanlega að verið er að flytja vald út úr landinu. Meira að segja sérfræðinganefnd utanrrh. viðurkennir að um valdaafsal er að ræða en það sé að vísu vel afmarkað og hæfilega takmarkað og þess vegna sleppi þetta. Svo kemur forsrh. hér og ætlar að ráðast á stjórnarandstöðuna, sem er að reyna að reisa varnir við, þannig að sú óhæfa eigi sér ekki stað að einfaldur meiri hluti þingmanna taki þetta mál til afgreiðslu án þess að breyta stjórnarskránni eða leita eftir áliti þjóðarinnar. Í öðru orðinu segja stjórnarsinnar: Það eru fordæmi fyrir alls konar valdaafsali. Við erum aðilar að mannréttindasamningum og norrænum samningum og þar er flutt vald út úr landinu svo þetta er allt í lagi með EES. En í hinu orðinu kemur svo hæstv. forsrh. upp með málflutning af þessu tagi og ræðst á stjórnarandstöðuna sem vill búa betur um hnútana en gert er í gildandi íslenskri löggjöf svo það geti aldrei gerst og vonandi gerist það aldrei aftur að þjóðin sitji uppi með svo ógæfusama ríkisstjórn að hún ætli sér að pína slíkt mál í gegn sem þetta með einföldum meiri hluta ef hann verður þá barinn upp hér.

Virðulegi forseti. Hv. síðasti ræðumaður varði löngum tíma í það að fjalla um spurninguna um rétt erlendra manna til þess að kaupa hér land á grundvelli EES-samningsins. Ég vil aðeins láta það koma fram að hv. ræðumaður var landbrh. á árunum 1989--1991 þegar þær reglur voru mótaðar sem nú eru í þessum samningi. Það liggur fyrir að hann aðhafðist ekkert í þessu máli, hann lét hjá líða að gera þær ráðstafanir sem hann nú telur nauðsynlegt að gerðar verði. Það hefur komið fram einnig að þetta aðgerðarleysi hans er af mörgum talið koma í veg fyrir það að unnt sé að gera nauðsynlegar ráðstafanir í málinu.

Hæstv. forseti. Ég sé það fyrir mér að hv. þm. Björn Bjarnason hann verður gæfumaður í embætti sínu sem formaður utanrmn. Hann verður farsæll og mikill mannasættir í þeim störfum ef svo heldur fram sem horfir. Ég held það hafi gerst svo til í hvert einasta sinn sem einhver stjórnarandstæðingur hefur flutt efnislega ræðu og farið yfir einhverja þætti þessa máls að hv. formaður utanrmn. hafi komið í andsvörum á eftir honum með ómerkilega útúrsnúninga. Í hverju málinu á fætur öðru. Ég fylgdist hér með umræðunni heilan dag í síðustu viku og ég held að það hafi gerst í hvert einasta skipti. Í staðinn fyrir að reyna að svara efnislega og rökræða við þingmenn kemur hv. þm. Björn Bjarnason, nýkjörinn formaður utanrmn. með láði, upp á eftir mönnum með ómerkilega útúrsnúninga af þessu tagi sem hér voru fluttir áðan. Ég segi nú fyrir mig, hæstv. forseti, líka af því að ég fór inn á þetta efni í ræðu minni, ég nenni ekki að svara þessu. Ég hef miklu meira áhuga á því að ræða um þetta eintak, hv. þm., nýkjörinn formann utanrmn. og spá í framtíðina, hversu mikill farsældarmaður hann verður í sínum störfum því hann byrjar ekki dónalega, það verður að segja.

Virðulegi forseti. Þar sem hv. síðasti ræðumaður kvaðst hafa fylgst náið með umræðum í síðustu viku ætti hann að vita að hv. þm. Steingrímur Hermannsson, forsrh. í þeirri stjórn þar sem hann var landbrh., gat þess sérstaklega í sinni ræðu að þessi meðferð fyrrv. landbrh. hefði verið ámælisverð.

Virðulegi forseti. Ég hygg nú að þegar ræða Steingríms Hermannssonar, fyrrv. forsrh., verður lesin komi í ljós að hann hafi ekki viðhaft þessi orð og bætist það við önnur afreksverk hv. þm. Björns Bjarnasonar að hann getur ekki farið rétt með eða haft rétt eftir orð manna hér. Mig rekur ekki minni til að þessi orð hafi fallið. Varðandi það hins vegar að þetta kunni að vera eitthvað umhendis hjá framsóknarmönnum og þeir grípi til ýmissa ráða í nauðvörn sinni og þröngri stöðu eins og gengur, þá hef ég fullan skilning á því. Ef þeim framsóknarmönnum er pínulítið skjól í því núna næstu dagana að fara aftur fyrir öxlina á mér sem fyrrv. landbrh. þá er það guðvelkomið. Það er allt í lagi með það. En þeir þurfa enga hjálp frá hv. þm. Birni Bjarnasyni við það.

Eins og hafði verið tilkynnt úr forsetastóli fer nú fram utandagskrárumræða skv. fyrri mgr. 50. gr. þingskapalaga að ósk hv. 5. þm. Suðurl. og er umræðuefnið fíkniefnavandinn. Tímamörk eru þau að enginn má tala oftar en tvisvar, málshefjandi og viðkomandi ráðherra eigi lengur en fimm mínútur í fyrra sinn og eigi lengur en tvær mínútur í síðara sinn. Aðrir þingmenn og ráðherrar eigi lengur en tvær mínútur í senn.

Hæstv. forseti. Ég hef kosið að ræða hér utan dagskrár á hinu háa Alþingi stærsta vandamál þessa þjóðfélags, stærsta heilbrigðisvandamál mannkyns. Þar á ég við neyslu og sölu á eiturlyfjum. Atburðir síðustu daga eru með þeim hætti að Alþingi og ríkisstjórn verða að gera upp við sig hvernig Íslendingar ætla að taka á þessum vanda og mæta þeirri hryllilegu veröld afbrota og glæpa sem er að verða daglegur viðburður hér í borginni. Ætla Alþingi og ríkisstjórn að hopa undan glæpalýðnum eða hefja markvissar aðgerðir sem mynda gagnsókn. Hundrað ungmenni hefur fíkniefnaneyslan lagt að velli hér á landi á stuttum tíma. Talið er að önnur 500 ungmenni á aldrinum 13--19 ára séu djúpt sokkin í eiturlyf. Heimilin og fjölskyldurnar skipta þúsundum sem í örvæntingu horfa á ástvin sinn sökkva dýpra og dýpra. Hinir helteknu þurfa læknis við, dópsalarnir eiga enga miskunn skilið. Málið er í mínum huga fjórþætt. Það þarf að efla og styrkja starf lögreglunnar, herða tolleftirlitið, þyngja refsingar yfir sölumönnum og þeim sem flytja efnið inn í landið og auka forvarnastarf. Þjóðin hefur nú kynnst því í gegnum síðustu atburði við hvaða aðstæður og í hvaða farveg baráttan við eiturlyfjasala hefur færst. Lögreglan glímir við menn sem beita eggvopnum, eru valdir að árekstrum og lífshættulegum hraðakstri þar sem líf samborgaranna skiptir engu máli. Lögreglan beitir tálbeitu og leggur gildrur fyrir hina forhertu glæpamenn. Allt minnir þetta fremur á spennuþrungna hasarmynd en blákaldan veruleika á fögru ágústkvöldi í Reykjavík. Hæstv. dómsmrh. Nú horfir þjóðin agndofa og spyr: Hvað ætla Alþingi og ríkisstjórn að gera til að takast á við þessa dauðans alvöru? Málið er að vísu margþætt. Niðurskurður fjármagns á síðustu árum hefur bitnað á löggæslunni í landinu. Hér í Reykjavík og um allt land hefur bæði verið beitt flötum niðurskurði og sérstökum yfirvinnuniðurskurði svo skiptir tugum og hundruðum milljóna. Í Reykjavík einni nemur niðurskurðurinn á yfirvinnunni þriðjungi á sl. fimm árum eða 85 þús. klukkustundir sem jafngildir 70 ársstörfum. Sama hefur gerst úti um land. Sumarráðnum mönnum við löggæslustörf hefur á milli ára fækkað úr 60 í fyrra niður í 25 í sumar. Það sama á sér stað annars staðar vegna þess flata niðurskurðar sem beitt var við síðustu fjárlagagerð. Allt ber að sama brunni. Þegar sala og neysla eykst á eiturlyfjum og málin verða sífellt erfiðari viðfangs er fjármagnið skorið niður til löggæslunnar. Þetta gengur ekki upp.Við erum nú ekki betur varin en það að fullyrt er að aðeins 5--10% efnanna sem til landsins berast finnist við tollleit. 90--95% komast í umferð í landinu. Ég spyr því hæstv. dómsmrh.: Mun hann gera kröfu um aukið fjármagn til lögreglunnar nú við fjárlagagerðina? Eiga þær sögur við rök að styðjast að enn eigi að beita flötum niðurskurði á lögregluna í landinu við þessar aðstæður? Mér er t.d. tjáð að átta stöðugildi til viðbótar sem lögreglustjóri Reykjavíkur fer fram á í svokallað götueftirlit kosti 22,5 millj. en sé lykilatriði til nýrrar sóknar. Það er líka alvarlegur hlutur að það er fullyrt að í mörgum bæjarfélögum úti um land fái hassneytendur árum saman að lifa í friði án þess að ráðist sé í grenin. Ég vil spyrja: Hvernig hyggst dómsmrh. styrkja tollgæsluna? Örfáir menn ráða ekki við þetta þunga verkefni. Öllum ber saman um að notkun hunds sé lykilatriði. Þeir eru duglegir og næmir og eru í senn fyrirbyggjandi. Þeir hræða dópsalana og ekki síður það lið sem nú þiggur peninga fyrir að bera efnin inn í landið, fólk sem ekki er á skrá hjá lögreglu. Hasshundur verður að vera til staðar í helstu tollhöfnum landsins eða hreyfanlegur á milli staða, svo og tollpóststofunni. Að lokum vil ég með örfáum orðum minnast á refsilöggjöfina sem ég óttast að sé allt of vinsamleg afbrotamönnum og refsingar vægar. Ég vil því spyrja hæstv. dómsmrh. að lokum: Hefur hann í hyggju að þyngja refsingar við sölu eiturlyfja eða beita sér fyrir nýrri löggjöf? Ég tel að það beri að þyngja refsingar. Það eigi að gera bæði með þyngri fangelsisdómum og að menn sleppi ekki svo vel sem gerst hefur. En það má einnig gera með léttvægari refsingum sem kunna að hafa enn þá þyngri áhrif. Þá á ég við það að þeir sem staðnir eru að því að bera fíkniefnin inn í landið sæti því að nafn og mynd verði birt í fjölmiðlum, svo og að í ofanálag verði þeir að sæta ferðabanni út úr landinu næstu fimm árin.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. málshefjanda fyrir að taka þetta mál til umræðu hér á hinu háa Alþingi. Það er vissulega rétt sem fram kom í hans máli að hér er um að ræða eitt af mikilvægustu viðfangsefnum sem stjórnvöld, heimili og skólar í landinu þurfa að takast á við. Það er rétt að hér er við alvarlegan vágest að etja sem þjóðin öll þarf að takast á við með sameiginlegu átaki. Það er eðlilegt að menn beini augunum einkanlega að þætti lögreglunnar í þessu máli. Hann er mjög mikilvægur og getur skipt sköpum í þessari baráttu en við náum aldrei tökum á þessari baráttu nema með mjög víðtæku samstarfi lögregluyfirvalda, forvarnastarfi, fræðslustarfi í skólum og umhyggju á heimilum og leiðbeiningum foreldra. Allt þetta mun ráða úrslitum í þessari baráttu. Að því er varðar spurningu hv. þm. um það hvort fjárveitingar verði auknar til lögreglunnar vegna fíkniefnarannsókna þá geri ég fyllilega ráð fyrir því að hv. þm. sé kunnugt að það er ekki unnt að greina frá því hverjar verða tillögur einstakra ráðuneyta í tilteknum verkefnum fyrr en fjárlagafrv. verður lagt fram. Það er regla sem ég veit að hv. þm. er kunnugt um. Hann spurði sérstaklega um það hvort ekki væri ástæða til þess að tollgæslan fengi hund til notkunar. Það er rétt að minna á að hún hefur fengið hund og tollgæslumenn hafa verið sérþjálfaðir við notkun hans. Að því er varðar spurningu um þyngri refsingar þá hygg ég að refsilöggjöfin sjálf hafi að geyma býsna víðtækan refsiramma. Hitt er svo alltaf matsatriði hversu þungir dómar eru kveðnir upp innan þessa ramma sem refsilöggjöfin kveður á um og dómarar verða að meta í hverju tilviki. Í Reykjavík starfar sérstök deild lögreglumanna. Þar eru 14 lögreglumenn sem vinna að rannsókn og forvarna- og fræðslustarfi í þessu efni. Þeir hafa landsumboð og geta komið lögregluliði annars staðar á landinu til aðstoðar ef þörf krefur. Sums staðar úti á landi starfa lögreglumenn sem hafa fengist við þessi viðfangsefni. Því miður koma þau víðast hvar upp og er þess vegna nauðsynlegt að skipuleggja þessi mál með það í huga að þau eru ekki bundin við höfuðborgina eða þéttbýlið eitt. Segja má að þessi deild lögreglunnar sé eina deild lögreglunnar í Reykjavík sem hefur vaxið á undanförnum árum. Það er rétt að fjárveitingar til lögreglumála hafa verið hlutfallslega skornar niður með því að þær hafa staðið í stað um nokkurra ára bil. Lögreglan hefur leyst sívaxandi verkefni með aukinni hagræðingu en á sama tíma og dregið hefur verið saman á öðrum sviðum löggæslustarfseminnar hefur tekist að auka umsvif fíkniefnalögreglunnar og nú starfa við hana hlutfallslega jafnmargir og við sambærilegar deildir í höfuðborgum annarra Norðurlanda. Eigi að síður má hyggja að ýmsum umbótum á þessu sviði og atriðum sem lúta að því að styrkja þessa deild. Ég ákvað á sl. vetri að hefja skoðun á skipulagi löggæslunnar í landinu og skipaði sérstaka nefnd í því skyni sem jafnframt hefur það sérstaka verkefni að endurskoða lög um lögreglumenn. Þessi nefnd hefur m.a. fjallað um það hvernig fíkniefnarannsóknum verður best fyrir komið. Það hefur komið til álita hvort skynsamlegt gæti verið að hin stærri afbrotamál á þessu sviði heyrðu undir Rannsóknarlögreglu ríkisins en lögreglan í Reykjavík og annað lögreglulið hefði með höndum minni afbrotamál af þessu tagi. Hér er um nokkuð flókið úrlausnarefni að ræða en er eitt af þeim atriðum sem eru til athugunar. Ég vænti þess að endurskoðun á skipulagi löggæslunnar í landinu verði lokið nk. áramót og að hún muni leiða til enn meiri styrkingar á löggæslustarfinu. Ýmis önnur atriði, frú forseti, koma hér til álita. Fyrir milligöngu ræðismanns Íslendinga í Flórída er að komast á samband við lögregluyfirvöld í Flórída og ætlunin er að njóta leiðsagnar sérfræðinga í fíkniefnarannsóknum og fíkniefnaafbrotum til þess að styrkja löggæslustarfið hér enn frekar. Fyrir nokkrum mánuðum var samstarfsnefnd ráðuneyta í þessum efnum endurskipulögð og komið á fastara form með því að formennska hennar heyrir nú undir menntmrn. en fór áður á milli þeirra ráðuneyta sem hér eiga hlut að máli. Ég vænti þess að það muni koma meiri festu á starf þeirrar nefndar.

Virðulegi forseti. Það eru vissulega alvarlegar fréttir sem við fáum yfir okkur þessa dagana í fíkniefnamálum. Þessi mál heyra undir fíkniefnadeild lögreglunnar í Reykjavík en deildin á þó að þjóna öllu landinu. Það kom fram í máli Böðvars Bragasonar lögreglustjóra á fundi í fjárln. fyrir skömmu að tollvörðum og fleirum tækist að ná um 4% af þeim fíkniefnum sem koma inn í landið á meðan hlutfall annarra þjóða, t.d. Dana, væri 5--10%. Þetta er þó aðeins leikur með tölur. Enginn veit hvað markaðurinn er stór. Í dag starfa 14 manns í fíkniefnadeildinni og það hefur fækkað um einn frá árinu 1988, þá voru þeir 15. Yfirvinnukvóti þeirra er 980 tímar á mánuði en þyrfti helst að vera 1.400--1.500 tímar á mánuði sem mundi þá kosta 6--6,5 millj. í auknum launagreiðslum. Mörg dæmi eru um það að menn sem eru að vinna að þessum málum geri það í sjálfboðavinnu vegna þess að yfirvinnukvótinn er búinn. Það er ekki einfalt mál að bera saman stöðu þessara mála á milli landa. Danir hafa t.d. rýmri réttarfarsheimildir en við hvað varðar rannsókn slíkra mála og það getur haft sitt að segja. En það getur líka verið spurning um meira sjálfstæði fíkniefnadeildarinnar til að ráða sínum málum og þá komum við að því hvort það sé eðlilegt að slík rannsóknardeild sem á að þjóna öllu landinu heyri undir lögreglustjóraembættið í Reykjavík. Deildin er sett við hlið deilda sem hún á í raun ekki samleið með. Sakarefni í málum sem fíkniefnadeildin vinnur að getur kallað á allt að 10 ára fangelsisdóm. Þar er því um mjög alvarleg brot að ræða og alls ekki brot sem friðþægt er fyrir með sektum. Huga þarf að skipulagsbreytingum á fíkniefnadeildinni og hafa samráð við þá menn sem þar vinna. Það þarf einnig að skipuleggja þetta starf úti um landið en á stórum hluta landsins er þessum málum lítið eða ekkert sinnt þó að það sé vitað að þar fari fram dreifing fíkniefna. Vandamálið er stórt en við vitum bara ekki hversu stórt það er. Ég vil leggja áherslu á það að lokum að í fíkniefnamálum þarf að stórefla forvarnastarf. Það er það eina sem skilar okkur árangri til framtíðar.

Virðulegi forseti. Það mál sem hér er fjallað um utan dagskrár er stórt og viðamikið og þingmönnum er þröngur stakkur skorinn að þurfa að koma með sjónarmið á tveimur mínútum. Ég vil geta þess að þingmenn Alþfl. hafa á liðnum þingum flutt tillögur um auknar varnir gegn vímuefnum þar sem m.a. hefur verið lögð áhersla á sjálfstæði fíkniefnalögreglunnar og að sami aðili fari með rannsókn fíkniefnamála á landinu öllu og hafi sjálfstæðan fjárhag. Ég minni jafnframt á það frv. sem kom inn í þingið sl. vor sem heilbrrh. flutti og fjallar um samræmdar aðgerðir í þessum málum. Fíkniefnasviðið er eitt þriggja sviða innan rannsóknardeildar lögreglunnar í Reykjavík en hefur fengið aukið vægi og er gert að sinna beiðnum annars staðar að af landinu eins og hér hefur komið fram. Það er þess vegna mjög nauðsynlegt að tryggja þessum þýðingarmikla hluta löggæslunnar sjálfstæðan fjárhag og gera það kleift að sinna þessum málum. Fíkniefnaneysla og ofbeldi helst í hendur eins og hér hefur komið fram og hvort tveggja eykst hröðum skrefum og veldur óhugnaði og ótta á heimilunum í landinu. Það er því nauðsyn á samræmdum aðgerðum en eitt mikilvægasta atriðið er að tryggja stöðu fíkniefnalögreglunnar. Hún hefur unnið öflugt og þögult starf og að baki hverri aðgerð sem ber árangur liggur mikil vinna. Lögreglan á hól skilið fyrir að hafa náð að upplýsa og afstýra innflutningi á efni, t.d. í umræddu máli sem framsögumaður vísaði til í upphafi og þar með að afstýra því að hættulegt efni færi hér á markað. Ég tel að forvarnir allar séu afar mikilvægar en að afstýra því að efni komi inn í landið er mikilvægast af öllu. Ég fagna svari dómsmrh. og treysti því að úrbætur verði mjög virkar. Ég bendi á í lok máls míns að á árinu 1990 var lagt hald á umtalsvert af fíkniefnum en það var lagt hald á 13 byssur, 985 skot og 29 hnífa. Þetta var árið 1990 og það segir okkur hvert við stefnum.

Virðulegi forseti. Um 15 ára skeið hefur orðið mikil aukning á tegund glæpa sem tengjast fíkniefnum. Um sex ára skeið hefur vantað fjármagn til lögreglustarfsemi í Reykjavík að sögn lögreglustjóra og hefur athyglin beinst sérstaklega að fíkniefnadeild lögreglunnar sem þó hefur notið nokkurrar sérstöðu innan þess embættis. Heimur fíkniefnanna er harður, heimur sem er lítt kunnur á Íslandi og við uppljóstrun á starfsemi, sem þar á sér stað, þarf að beita öðrum vinnubrögðum og kostnaðarsamari en hingað til hafa tíðkast á Íslandi. Ég vil taka undir það sem málshefjandi sagði í þessu máli, það þarf að styrkja grunninn í baráttu gegn fíkniefnum á allan hátt á Íslandi og það kostar peninga. Það þarf að styrkja stöðu fíkniefnadeildarinnar, annaðhvort innan lögreglunnar, gera hana vigtarmeiri þar og sjálfstæðari, eða innan starfsvettvangs Rannsóknarlögreglu ríkisins. Það er um tvennt að ræða í þeim efnum. Ég tel óeðlilegt að skapa sjálfstæða fíkniefnalögreglu en það þarf að auka hana með tryggu landsumboði. Það er jafnframt ljóst að starfsmenn fíkniefnalögreglu hafa á undanförnum mánuðum unnið kauplaust við uppljóstrun mála. Má þar nefna kókaínmálið frá síðasta sumri. Það liggur fyrir. Það á auðvitað ekki að vera þannig. En menn sem vinna af áhuga á sínu starfi og sjá fyrir endann á hlutum hafa lagt á sig erfiði umfram það sem til var ætlast þegar peningarnir voru uppurnir. Ég vil vekja athygli á því og lýsa ánægju minni með að formaður fjárln., hv. þm. Karl Steinar Guðnason, lýsti því yfir í fréttum fyrir fáeinum dögum að fíkniefnamál og styrking þeirra væri til sérstakrar umræðu og umfjöllunar í fjárln. Ég vil jafnframt lýsa yfir ánægju með ummæli hæstv. dómsmrh. um að verið sé að vinna að nýjum og breyttum vinnubrögðum í sambandi við baráttuna gegn þeim vágesti sem fíkniefni eru.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Guðna Ágústssyni fyrir að hreyfa þessu máli en það er mjög þarft og um leið vil ég þakka hæstv. dómsmrh. skýr svör. Atburðir síðustu daga og vikna minna okkur á að við lifum orðið hér í dálítið breyttum heimi. Reykjavíkurborg er að verða eins og hver önnur stórborg úti í heimi og ber öll einkenni þess sem minna okkur á það að fíkniefnaneysla, fíkniefnasala, hnífstungur og líkamsárásir eru að verða því miður daglegt brauð. Innflutningur fíkniefna eykst stöðugt og við eigum mjög erfitt með að koma þar við aðgerðum. Þetta eru auðvitað dæmigerð einkenni á hvaða stórborg í heiminum sem er. Þetta eru dæmigerð einkenni á borg þar sem atvinnuleysi er að halda innreið sína og þar sem atvinnuleysi hefur fest rætur. Það eru þeir alvarlegu hlutir sem hér eru að gerast að mínu viti. Reynslan segir okkur það erlendis frá, frá Bretlandi, frá Bandaríkjunum, að eftir því sem atvinnuleysið er meira, því meira verður ofbeldið. Auðvitað mun það sama gilda hjá okkur því miður. Það er því viss hætta á að við séum að fara inn í ákveðinn vítahring sem við eigum erfitt með að komast út úr og af því hef ég og ég veit margir fleiri miklar áhyggjur. Þá er auðvitað spurningin sú, hvað er þá til ráða? Framkvæmdastjórn Landssambands lögreglumanna ályktaði 29. ágúst sl. og, með leyfi forseta, ætla ég að fá að vitna í þá ályktun: ,,Öllum má vera ljóst að lögreglan á undir högg að sækja þar sem svo mjög hefur dregið úr fjárveitingum til hennar á undanförnum árum. Hún lítur á það sem hlutskipti sitt að halda uppi lögum og reglu í þessu landi. En sé henni sökum fjárskorts gert ókleift að sinna því verkefni er það upphafið að óöld sem ekki er séð fyrir endann á.`` Ég vil spyrja hæstv. dómsmrh. hvort hann taki ekki undir þá fullyrðingu sem hér er sett fram af hálfu Landssambands lögreglumanna. Ég skil það auðvitað mjög vel að það er erfitt fyrir hann á þessari stundu að gefa það út hvort fjárveitingar til lögreglunnar í Reykjavík muni aukast eða minnka á næsta ári. Hins vegar er það ljóst að formaður fjárln. Alþingis hefur lýst því yfir opinberlega að hann ætli að beita sér fyrir auknum fjárveitingum til lögreglunnar í Reykjavík og því ber sérstaklega að fagna.

Virðulegi forseti. Þetta mál sem hér um ræðir er ekki nýtt af nálinni. Það hefur verið vakin athygli á því allítarlega að undanförnu og vil ég þá sérstaklega vísa til ályktunar Landssambands lögreglumanna frá því 20. mars sl. Störf lögreglumanna í fíkniefnalögreglu eru að mörgu leyti öðruvísi en störf annarra lögreglumanna. Þeir þurfa að starfa sjálfstæðar en aðrir lögreglumenn. Þeir þurfa að fara út til þess að finna afbrotin því að þau eru yfirleitt ekki kærð til hinnar almennu lögreglu. Málin sem þeir vinna að taka lengri tíma og það eru þau stóru mál sem hindra það að efnin komist út á markaðinn og þeir glæpamenn, sem þeir eru að eiga við, leggjast oft miklu lægra en nokkurt okkar getur ímyndað sér. Lögreglumennirnir þurfa því meira sjálfstæði og meira svigrúm en þeir hafa í dag og betri starfsaðstæður. Landsumboð þeirra þarf að vera betur skilgreint þannig að aðgerðir þeirra geti verið beinskeyttari. Lögreglustjórinn í Reykjavík kom á fund fjárln. í síðustu viku og þar var hann spurður um það hversu miklum fjármunum væri varið til fíkniefnalögreglunnar í Reykjavík. Því miður gat hann ekki svarað þessari spurningu og því er erfitt fyrir okkur nefndarmenn að gera okkur grein fyrir því hvernig fjárhag deildarinnar er háttað og hversu miklu eða hvort þarf að bæta þar verulega við. En það er önnur hlið á þessu máli sem ég vil vekja athygli á og það er eftirspurnin. Við þurfum að hyggja að forvörnum og kynningarstarfi fyrir foreldra og börn. Þar á ríkisvaldið hauk í horni sem eru frjáls félagasamtök sem þessum málum hafa sinnt af nokkrum dugnaði og þar virðist krónan oft duga betur en hjá hinu opinbera. Ég held að okkur ætti að vera það ljóst að börn og unglingar sem taka þátt í heilbrigðu félags- og íþróttastarfi leiðast síður út á þær villigötur sem hér um ræðir.

Frú forseti. Lögreglumenn vinna erfið störf og oft við hættulegar aðstæður. Þetta er okkur öllum ljóst. Ég fagna yfirlýsingu hæstv. dómsmrh. um að löggæslumálin séu nú í endurskoðun og þá á ég við skipulag þeirra. Það má setja spurningarmerki við það skipulag að fíkniefnadeild lögreglunnar skuli öll vera undir lögreglustjóranum í Reykjavík. Spurningin er sú hvort með þeim hætti sé landsbyggðinni þjónað eins vel og kostur er. Þessar umræður hafa fyrst og fremst snúist um ástand þessara mála hér í Reykjavík og nágrenni en það þarf líka að víkja þessu máli og þessari athugun að þeim aðstæðum sem ríkja á landsbyggðinni. Ég vona að hæstv. dómsmrh. taki glöggt tillit til þess í þessari endurskoðun. Á bls. 317 og 318 í fjárlagafrv. sem lagt var fram sl. haust fyrir yfirstandandi ár er fjallað m.a. um löggæslumál. Það vekur athygli við lestur skýringa um löggæslumálin að þar er hvergi minnst á fíkniefnadeildina eða á nauðsyn á hækkun framlaga til hennar. En það er þó getið nokkurra hækkana á framlögum til ýmissa deilda löggæslustarfsins. Ég ráðlegg þingmönnum að lesa fjárlagafrv. og skoða hvað þar stendur. Ekki gefst tími til að lesa það hér. Það kann að vera að þegar fjárlagafrv. verður lagt fram núna eftir nokkrar vikur megi sjá orðið ,,fíkniefnadeild`` eða ,,fíkniefnamál`` þar á skrá og kannski einhverja hækkun í kjölfar þeirra umræðna sem nú þegar hafa farið fram.

Hæstv. forseti. Mér er ljóst að það er alveg á mörkunum að rými sé fyrir þessa stuttu ræðu mína. Ég vil aðeins leggja það inn í þessa annars ágætu umræðu, og þakka málshefjanda hennar fyrir, að hér erum við kannski ekki að tala við alveg réttan aðila. Vissulega leikur lögreglan mikið hlutverk í baráttunni gegn eiturlyfum í þessu landi en við hefðum átt að hafa hér hæstv. fjmrh. líka því að það er ekki við hæstv. dómsmrh. einan að sakast. Tollvarslan er auðvitað mikilvægur baráttuaðili í þessu máli vegna þess að lögreglan tekur ekki við málinu fyrr en efnin eru komin inn í landið og þurfi að efla löggæsluna þarf ekki síður að efla tollgæsluna um land allt því að það eru ekki þeir sem neyta þessara lyfja sem eru stærstu kaupendurnir erlendis. Það eru ólíklegustu aðilar sem flytja efnin inn í landið og þess vegna er ekki nóg að huga að stöð Leifs Eiríkssonar. Það þarf að líta á hverja einustu höfn í þessu landi. Fyrr en við getum komið í veg fyrir að þessi efni flytjist inn í landið held ég að lögreglan fái hvergi rönd við reist. Síðan gæti hæstv. ríkisstjórn rætt það á sínum næsta fundi hvort ástandið í þjóðfélaginu sé nú beinlínis þannig vaxið um þessar mundir með vaxandi atvinnuleysi, versnandi fjárhag heimilanna og með öðru slíku sem fólk verður að búa við, menn geta spurt sig á þeim góða fundi hvort líklegt sé að þessi mál fari batnandi við þær aðstæður.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. hans svör og þingmönnum hlut þeirra í þessari umræðu. Ég þakka hv. 5. þm. Austurl. þær upplýsingar að fjárln. muni beita sér fyrir auknu fjármagni til fíkniefnalögreglunnar. En ég vil vekja sérstaka athygli á því að það er ekki síður álit lögreglunnar að nú beri að styrkja hina almennu lögreglu til varnarbaráttunnar. Fíkniefnalögreglan er sterk deild. En þeir þurfa styrk inn í hina almennu lögreglu eins og ég gat um í minni ræðu. Ég vænti þess að við öll og hin íslenska þjóð, sem oft á eina sál, leggist öll á eitt að útrýma eiturlyfjaneyslu. Ég tel að Alþingi eigi að marka stefnu þar sem ráðgert væri á næstu 4--5 árum að gera fíkniefnaneyslu útlæga úr landinu. Fyrsta skrefið er aukið fjármagn og að styrkja og treysta starf og starfsaðstöðu lögreglumannsins. Síðan er það auðvitað hið almenna forvarnastarf sem hér hefur verið minnst á. Hér hefur verið komið inn á það að auðvitað eru mörg óveðursský á himni. Það hefur gerst á Íslandi á einu ári að atvinnuleysi ungs fólks á aldrinum 18--24 ára hefur fimmfaldast. Það er viðurkennt um allan heim að atvinnuleysinu fylgir aukin fíkniefnaneysla. Það eru fleiri óveðursský á lofti. Mikill niðurskurður til skólanna og menntamála er boðaður. Það er boðaður nú 800 millj. kr. niðurskurður til skólanna á þessu hausti í þessari fjárlagagerð. Það eru alvarleg tíðindi og það liggur fyrir að þau ungmenni sem hrekjast úr skólum eru líklegri til þess að feta inn á glæpabrautir. Þetta vil ég minna hér á. Það er mikilvægt, sagði landlæknir í útvarpi í morgun, að ungmennin eignist próf og starfsréttindi. Það er eitt aðalmál fangelsanna í dag að tryggja að þeir sem þar hafa færst inn á hringekju glæpanna fari út með réttindi til þess að geta snúið sér að heilbrigðu starfi þegar út er komið. Ég vil að lokum leggja áherslu á það að þetta mál er margslungið og margbrotið. En það á við það eins og fleira að viljinn er aflið sem við þurfum að virkja til varnar ungu fólki í þessu landi.

Frú forseti. Ég íterka þakklæti mitt til þeirra þingmanna sem hafa tekið þátt í þessari umræðu. Hún hefur um margt verið athyglisverð og ég hygg til góðs fyrir það málefni sem er til umræðu. Það er athyglisvert að þrátt fyrir þann mikla vanda sem hér er við að etja og hefur komið fram í máli hv. þm. að er mikill, þá hefur ekki komið fram gagnrýni á störf lögreglunnar að þessum málum. Þvert á móti hygg ég að alvarlegir atburðir síðustu vikna hafi miklu fremur sýnt að lögreglan býr þrátt fyrir allt yfir miklum styrk, góðum mannafla og góðu skipulagi til þess að takast á við þessi verkefni þó að vissulega sé rétt að þar megi úr mörgu bæta og sérstaklega þurfi að hyggja að skipulagsmálunum eins og ég gat hér um hér áðan. Ég vil taka undir það sem fram kom hjá hv. 3. þm. Reykn. að félagasamtök hafa unnið hér mikið starf og við væntum þess að eiga áframhaldandi góða samvinnu við þau. Það er líka rétt að þetta vandamál er ekki einskorðað við höfuðborgina. Ég átti nýlega fund í litlu bæjarfélagi úti á landi með kennurum og foreldrum þar sem vandamál af þessu tagi komu upp og sannfærðist um hversu mikilvægt það er að þessir aðilar, foreldrarnir og kennararnir, geti átt gott samstarf við lögregluna um forvarnir og viðbrögð þegar mál af þessu tagi koma upp. Tollgæslan gegnir hér einnig mikilvægu hlutverki, það er rétt sem fram kom í máli hv. 14. þm. Reykv. Við skulum líka gera okkur grein fyrir því og ég hygg að um það geti menn verið sammála að þegar harðnar á dalnum í þjóðfélaginu og við horfumst í augu við atvinnuleysi, þá skapast aðstæður sem auka á þennan vanda. Þær geta leitt til þess að hættan verður meiri og það hlýtur við slíkar aðstæður að hvetja okkur til meiri árverkni og ákveðnari vinnubragða í þessu efni. Að lokum ítreka ég svo þakklæti mitt til málshefjanda og hv. þingmanna fyrir málefnalegar umræður um þetta mikilvæga mál. --- Fundarhlé.

Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að ég hafði ekki síst hugsað mér að ræða við hæstv. sjútvrh. og langar til að fá að vita hvort hann muni verða hér í kvöld.

Hæstv. sjútvrh. er á fundi austur á Selfossi en ef óskað er eftir hans viðveru hér mun hann koma á fundinn.

Ég geri ráð fyrir að það sé kannski ekki þægilegt fyrir hann að koma frá Selfossi núna og ég er komin í pontu og á kannski ekki heimtingu á því að hann komi ef ég hef ekki beðið um það fyrir fram. Ég vona hins vegar að einhver geti borið honum þessi tíðindi og geri ráð fyrir því að hæstv. forsrh. eða utanrrh. verði í salnum við umræðuna. Ég þykist mega treysta því eins og verið hefur við þessa umræðu.

Forseti tekur undir það með hv. þm. að hún treystir því líka að þessir hæstv. ráðherrar verði hér á fundinum.

Eru þeir í húsi?

Þeir eru ekki komnir í húsið en forseti mun kanna hvort ekki sé rétt liðið að því að þeir láti sjá sig í þinginu.

Það mundi duga mér að þeir kæmu en ég kæri mig ekki um að hefja mál mitt fyrr en þeir eru komnir ef það er í lagi að hafa það þannig.

Forseti missti af því hvað hv. þm. sagði.

Ég er að biðja um að ég þurfi ekki að byrja fyrr en þeir eru komnir.

Þá verður forseti að biðja hv. þm. um að fresta sinni ræðu. Fundinum verður þá frestað um nokkrar mínútur.

--- Fundarhlé.

Virðulegi forseti. Ég verð að lýsa yfir vonbrigðum mínum með það að hér eigi að fara fram umræða við þessar aðstæður um þetta mál. Forseti lagði mikla áherslu á það í viðræðum við okkur fulltrúa þingflokkanna að þessi umræða héldi áfram í dag og kvöld. Ég taldi nokkuð einsýnt að hún yrði þá með eðlilegum hætti og hér yrðu mættir forsvarsmenn ríkisstjórnarinnar sem eiga hlut að máli. Nú er hæstv. utanrrh. hér einn mættur fyrir ríkisstjórnina. Ég tel að það sé lágmarkið ef á að fara fram umræða um þetta mál að hér séu staddir bæði forsrh. og hæstv. utanrrh. og svo eftir atvikum þeir fagráðherrar sem eiga hlut að máli eftir því sem ræðumenn telja tilefni til að ræða við þá. Mér finnst satt að segja að þessi umræða, sem ég tel mjög mikilvæga, eigi það skilið að menn sinni henni á eðlilegan máta, að hér séu ekki haldnir einhverjir málamyndafundir og ætlast til þess að hv. þm. haldi ræður yfir tómum sölum og án þess að tala við þá sem eiga að vera oddvitar ríkisstjórnarflokkanna í málinu.

Virðulegi forseti. Ég kom því miður hér inn í salinn eftir að síðasti ræðumaður hóf mál sitt en ég vil óska eftir svörum forseta við þeim athugasemdum sem hér komu fram. Ég vil geta þess að, eins og við öll vitum, þá erum við að ræða gríðarlega yfirgripsmikið mál sem nær til vel flestra ráðuneyta og við þingkonur Kvennalistans höfðum með okkur ákveðin verkaskipti þannig að hver og ein tekur fyrir þá málaflokka sem heyra undir þær nefndir sem viðkomandi þingkona er í. Þar af leiðandi er ekki óeðlilegt að óskað sé eftir því að þeir ráðherrar sem þeim málum stjórna séu hér viðstaddir. Ég vil taka undir með varaþingflokksformanni Alþb. varðandi það að ráðherrar séu hér viðstaddir. Það er ekki bara verið að ræða samninginn sjálfan heldur hvernig hann snertir íslenskt þjóðfélag og mér finnst það eðlileg krafa að sem flestir ráðherrar séu hér viðstaddir. Þar af leiðandi er umræða við þessar kringumstæður nánast út í hött.

Forseti hafði upplýst hv. 9. þm. Reykn., sem er næstur á mælendaskrá og var reyndar kominn hér í stólinn þegar fundi var frestað fyrir nokkrum mínútum, um að sá ráðherra sem hún hafði óskað eftir að ræða sérstaklega við, þ.e. hæstv. sjútvrh., væri á leiðinni frá Selfossi. Hann verður væntanlega kominn innan ekki langs tíma. Hæstv. utanrrh., sem hefur forsvar fyrir þessu máli, er hér á fundinum. Forseti telur að það ætti að vera hægt að hefja þessa umræðu á þeim forsendum að hæstv. sjútvrh. kemur innan stundar og hæstv. utanrrh. er hér mættur.

Virðulegi forseti. Ég er nokkuð undrandi á því hvernig forseti þingsins hyggst haga störfum í þessu máli. Þess var farið á leit við okkur í stjórnarandstöðunni í síðustu viku að við greiddum fyrir málum með því að halda áfram umræðu um þetta mál og stjórnarskrármálið sérstaklega þótt utanrrh. væri fjarverandi og samþykktum við það. Við erum einnig reiðubúin til þess að vera hér á kvöldfundi til að ræða málið. En við gerum þá eðlilegu kröfu að þeir þrír eða fjórir ráðherrar í ríkisstjórninni sem málið snertir sérstaklega séu hér viðstaddir. Málið er væntanlega svo mikilvægt að þeir verða að geta ráðstafað sínum tíma þannig að þegar í eitt skipti, og það í fyrsta skipti, er verið að ræða þetta mál á kvöldfundi þá séu þeir ekki að sinna öðru. Þeir hafa a.m.k. sagt okkur að málið sé svo mikilvægt að það verði að hafa forgang fram yfir önnur mál sem við höfum óskað eftir að séu rædd. Við í Alþb. höfum látið í ljós ósk um að fá að ræða hér sjávarútvegsmál, við höfum óskað eftir því að frv. um Lánasjóð ísl. námsmanna sé tekið á dagskrá í vikunni. Það er mjög brýnt vegna þeirrar stöðu sem námsmenn eru í og við erum reiðubúin til þess að vinna að þessu máli með eðlilegum hætti. En það er eins með okkur og Kvennalistann, við höfum líka haft verkaskiptingu í okkar málflutningi. T.d. tók hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon jarðakaupin fyrir í dag og það var auðvitað mjög bagalegt að landbrh. var ekki viðstaddur þá umræðu þótt fyrirheit hafi verið gefið um það að landbrh. legði fyrir þingið frv. þess efnis. Engu að síður féllst þingmaðurinn Steingrímur J. Sigfússon á það að ræða þann þátt málsins þótt landbrh. væri fjarstaddur. Það er auðvitað ekki hægt að gera þetta svona. Ég hef ekki mikinn áhuga á því að þetta þing verði eins og síðast að við þurfum að nota ræðustólinn á Alþingi til þess að ræða vinnubrögðin hér í þingsalnum. Ég vil þess vegna spyrja virðulegan forseta að því hvort forsætisnefnd hafi komið saman til að ræða þessa starfstilhögun í þessari viku og síðan rætt við forustumenn þingflokkanna, formenn þingflokkanna og staðgengla þeirra. Ég hélt að með því að allir flokkar ættu fulltrúa í forsætisnefnd væri hægt að skapa grundvöll til þess að við gætum skipulagt störfin þannig að við vissum nákvæmlega hvað væri næst og það væri hægt að gera þetta með eðlilegum hætti. Ég vil beina því til forseta að hún svari spurningu minni um umræður í forsætisnefnd um þetta mál og ítreka það að nauðsynlegt er að allir þeir fagráðherrar sem menn vilja ræða við, og þeir eru ekki mjög margir, verði hér á fundi.

Forseti mun gera ráðstafanir til þess að athuga hvort hæstv. forsrh. getur komið á fundinn. Forseti vissi ekki að hann væri upptekinn annars staðar en eins og fyrir getur komið geta ráðherrar þurft að sinna óvæntum gestum og þess vegna ekki hægt að gera ráðstafanir því viðvíkjandi varðandi fundarhaldið. Eins og hér hefur komið fram þá er kvöldfundur --- sem að vísu er gert ráð fyrir í starfsáætlun að geti orðið á þriðjudögum --- en búast má við því að þessi fjarvera hæstv. forsrh. hafi verið ákveðin áður en til kvöldfundar var boðað. Forseti hefur ekki haft tækifæri til að kynna sér það en mun gera það eins fljótt og hægt er. Forseti hélt fund með formönnum þingflokka í morgun og ræddi tilhögun fundarhalds í dag og næstu daga eins og forseta ber að gera samkvæmt þingsköpum. Þar kom fram að það mundi verða fundur í kvöld þar sem haldið yrði áfram að ræða þau mál sem eru á dagskrá. Einnig var rætt um hvernig mætti halda áfram með fundarhaldið í vikunni og formenn þingflokka geta því væntanlega upplýst það á fundi með sínum þingflokkum. Þá væntir forseti þess að það sé hægt að hefja umræðuna á ný og vill einu sinni enn bjóða hv. 9. þm. Reykn. að taka til máls.

Virðulegi forseti. Enn á ný verð ég að byrja ræðu mína á fyrirspurn. Ég þakka fyrir það að brugðist var skjótt við og gengið frá því af forseta hálfu að hæstv. utanrrh. væri hér. Jafnframt þá er ég alveg sátt við það að hafa hæstv. sjútvrh. í stað hæstv. forsrh. þar sem ég á í minni ræðu frekar erindi við hann og tel það jafnvel afskaplega góð skipti. Mig langar einungis til að fá að vita hvort eða hvenær er að vænta komu hæstv. sjútvrh. Fyrst á annað borð er verið að kalla hann af fundi á Selfossi vegna óskar minnar þá vil ég að sjálfsögðu að það nýtist á þann hátt að hann verði hér við ræðu mína. Það er einungis ein og hálf blaðsíða fram að þeim kafla í ræðu minni er ég fer að fjalla um sjávarútvegsmálin. Ég get að sjálfsögðu byrjað á þeim ef það er betra.

Forseti leggur til að hv. þm. hefji nú sína ræðu og sjáum svo til hvernig gengur þegar hv. þm. hefur flutt þessa eina og hálfu blaðsíðu. Með bjartsýni má búast við því að hæstv. sjútvrh. verði jafnvel kominn þegar svo langt er komið í ræðu hv. þm.

Gott og vel, ég er kannski ekki fyllilega sátt við þetta en ég skal ekki flækja málið að svo stöddu meira og hef nú mál mitt. Virðulegi forseti. Frelsi og fiskur skipta íslensku þjóðina miklu máli. Fiskurinn er og verður undirstaða frelsis okkar og sjálfsforræðis á meðan allt að 80% útflutningstekna Íslendinga eru vegna sjávarfangs. Til þess að geta selt fisk þarf ekki einungis, eins og málsvarar EES-samninga segja, að fá lækkaða á honum tolla til nokkurra mikilvægra viðskiptalanda. Það þarf líka að hafa fullt forræði yfir fiskimiðum okkar og að sjálfsögðu að nýta það forræði skynsamlega. Þetta veit íslenska þjóðin þótt hún viti ekki deili á stafasúpunni EES, EB, EFTA eða VES þá veit hún að stjórnarskrána ber að virða og fiskimiðin þarf að vernda. Það kom glöggt í ljós í þeirri könnun sem gerð var nýverið fyrir utanrrn. og við höfum mörg hver haft undir höndum. Við megum raunar gjarnan hafa það hugfast að það er ekki svo ýkja mikill munur á aðild Íslands að EES og EB t.d., en það er mjög mikill munur á því hvort við höfum fullt forræði yfir landhelgi okkar eða ekki. --- Ég verð að fá að skjóta því inn að mér þykir snögglega hafa verið brugðist við og fagna að sjálfsögðu komu hæstv. sjútvrh.  Ég vil, hæstv. ráðherra, til upplýsingar geta þess að ég byrjaði mál mitt á því að benda á að frelsi og fiskur skipta íslensku þjóðina miklu máli og ég geri ráð fyrir að hann sé mér sammála um það. Það er áreiðanlega ekki tilviljun að í þessari könnun eru býsna margir Íslendingar sem óttast það að ef Íslendingar verða þátttakendur í EES missum við stjórn á fiskveiðum. Í könnuninni kemur raunar fram að 31,4% þeirra sem spurðir voru óttast það mikið. 30,6% óttast það nokkuð. Þarna erum við komin yfir 60%. Einungis 9,4% óttast það lítið og 28,6% óttast það ekki neitt. Þetta er auðvitað feikilega mikið og ekki síst fyrir það að af þeim sem spurðir voru tóku 94,7% afstöðu. Það út af fyrir sig er töluvert mikið meira en í flestum öðrum spurningum hér. Þetta er greinilega mál sem brennur mjög á fólki og svo sannarlega ekki að ástæðulausu. Ég verð raunar að viðurkenna að þessi umræða, sem er áreiðanlega mjög nauðsynleg, er ekki komin upp af fullum krafti enn þá. Er okkur e.t.v. um að kenna sem höfum verið að sinna mjög mikilvægu máli, þ.e. stjórnarskrármálinu. Ég ætla ekki að skorast undan því að segja nokkur orð um stjórnarskrármálið þótt ég hafi sem betur fer fleiri með mér í því. Innan þingflokks Kvennalista er verkaskipting og hún er á þann veg að ég hef sérstaklega velt fyrir mér sjávarútvegsmálunum og sett stjórnarskrárumræðuna meira og minna í annarra hendur. Það þýðir hins vegar ekki að ég hafi ekki skoðun á málinu. Ég ætla að leyfa mér að geta hennar hér í þessari umræðu. Ég tel, eins og ýmsir ræðumenn, og að maður tali nú ekki um virta fræðimenn að EES-samningurinn stangist á við stjórnarskrána. Rökin hafa öll komið fram í þessari umræðu og vil ég aðeins bæta því við að framsal valds í hendur yfirþjóðlegra stofnana er í mínum huga hvorttveggja í senn brot á stjórnarskrá og jafnframt alvarlegur gerningur sem gerir það erfiðara fyrir hvern einstakling að nálgast og skilgreina yfirvaldið sem ræður mörgum mikilsverðum þáttum í lífi hans. Ég vil ekki síður leggja áherslu á síðara atriðið. Mér finnst í rauninni ekki þurfa að ræða það fyrr, það ætti að vera svo augljóst að við brjótum ekki stjórnarskrána. Varðandi fyrra atriðið verð ég að viðurkenna að mér finnst það hreint óskiljanlegt að láta sér detta í hug að stjórnarskráin sé slíkt plagg að það sé allt í lagi að athuga hvort hún haldi, svona eins og öryggisnet. Það á að stökkva niður og athuga hvort netið haldi eða ekki. Og bíða svo eftir úrskurði dómstóla og breyta stjórnarskránni á eftir ef þessir dómstólar sýna fram á að stjórnarskrárbrot hafi verið framið. Ég fagna sjálfsögðu nærveru hæstv. dómsmrh. núna í þessari umræðu, sem kom með sjútvrh. Það hefur komið fram að jafnvel fjórmenningar utanrrh. loka augunum ekki fyrir því að sú gæti orðið niðurstaða dómstóla að samningurinn brjóti í bága við stjórnarskrána. Við getum ekki leyft okkur að vanvirða stjórnarskrána og gera hana að tilraunaplaggi. Ég er þeirrar skoðunar að enga ákvörðun megi taka, rétta eða ranga, nema hún standist stjórnarskrá. Því finnst mér einboðið að fyrst verði að breyta stjórnarskránni og síðan að láta reyna á það hvort framselja eigi vald til EES. Það er að mínu mati ekki fýsilegur kostur og það er fleira en eitt sem veldur því enda hef ég enga trú á að þrír fjórðu hlutar þingheims séu reiðubúnir til slíks eins og nauðsynlegt væri ef frumvarp stjórnarandstöðunnar um stjórnarskrárbreytingu verður að lögum. Það vita stjórnarsinnar og því leita þeir býsna langt eftir rökum gegn hinni sjálfsögðu kröfu okkar. Ég ætla ekki að fjölyrða um þetta en vil þó að láta það koma hér fram að ég tel alls ekki forsvaranlegt að ljúka þessu máli um inngöngu Íslands í EES eða því að hafna inngöngu í EES án þess að spyrja íslensku þjóðina álits. Ég mun væntanlega fá tækifæri til að fjalla nánar um það er tillaga þess efnis frá stjórnarandstöðunni verður tekin til umfjöllunar. Eins og þegar hefur komið fram hef ég hugsað mér í þessari ræðu að einbeita mér að því sem ég tel alvarlegast nú, þ.e. að með EES-samningunum afsölum við okkur bæði frelsi og forræði yfir stjórn landsins og ekki síður yfir fiskimiðunum. Ég hef efasemdir um að við höfum rétt til þess. Ég held að það alvarlegasta sem við erum nú að fjalla um séu hinar fyrstu veiðiheimildir Evrópubandalagsþjóðanna. Táknrænar veiðiheimildir geta að mínu mati í framtíðinni reynst okkur mjög hættulegar. Ég átti þess kost í gærmorgun að spjalla við nokkra þingmenn á Evrópuþinginu og í huga þeirra, sem ég ræddi við, var ekki nokkur vafi á því að fast yrði þrýst á Íslendinga að afsala sér frekari veiðiheimildum til Evrópubandalagsins þegar við værum orðin aðilar að EES. Þessu getum við sneitt hjá með því að hafna aðild að EES. Þegar við erum komin inn í EES er ég hrædd um að samningsstaða okkar verði önnur og verri. Þessir þingmenn Evrópuþingsins eru svo sannarlega ekki þeir einu sem ég hef heyrt lýsa þessari skoðun og því miður er ég hrædd um að sú skoðun sé öldungis rétt. Ég held að þetta sé kjarni málsins og að þessi aðgöngumiði okkar að tollaívilnunum sé allt of dýr til að nokkurn tímann verði hægt að sætta sig við hann. Þótt ekki kæmi fleira til, sem auðvitað er, þá fyndist mér mjög alvarlegt að gera svona tvíhliða fiskveiðisamning og opna landhelgi okkar fyrir framtíð sem við munum ekki hafa mikla stjórn á ef að líkum lætur. Það er auðvitað afskaplega erfitt að ræða mál sem byggjast á grunsemdum, skoðunum manna og því sem að maður óttast að verði. Það er ekki þar með sagt að það sé ekki nauðsynlegt að gera það en það er afskaplega fátt sem hendur festir á. Þess vegna er hollt að líta á hvernig staðreyndirnar blasa við okkur núna og jafnframt hver saga þessa máls hefur verið, ekki síst í sjávarútvegsmálunum. Ef við víkjum að tvíhliða samningnum, eins og hann horfir við okkur núna, orð einhvers staðar úti í loftinu, því ekki eru þau komin á blað, þá er auðvitað fyrst og fremst ámælisvert að okkur skuli vera gert að ræða samninginn nú áður en ljóst er hvernig hann lítur út fullbúinn með öllum þeim texta sem við munum beint og óbeint sæta og verða sett undir. Enn alvarlegra er þó að þetta er ekki einasta dæmið heldur er feikilega margt óklárt enn þá í sambandi við þennan samning. Það segir okkur að við erum ekki að ræða neitt sem við vitum hvernig lítur út. Við erum að ræða það hvernig málin verða ef allt fer eins og búist er við. Ég er í rauninni enn ekki komin yfir undrunina yfir því að fiskveiðisamningurinn skuli ekki vera hér og nú á borðum okkar þannig að við getum rætt á ábyrgan og málefnalegan hátt raunverulegan texta hans. Þess í stað verðum við að styðjast við skoðun samningamanna okkar á því hvernig gengur. Því miður höfum við ekki fengið mjög nákvæmar heimildir um hvernig þau mál ganga. Þaðan af síður gefur það manni tilefni til bjartsýni að líta yfir farinn veg í þessum málum og allar þær fullyrðingar sem fokið hafa. Ég minnist þess eftir að ég tók sæti á þingi haustið 1989 að hafa æ ofan í æ heyrt ráðamenn fullyrða að við Íslendingar yrðum ekki til viðræðu um annað en fulla fríverslun með fisk og að við fengjum niðurfellingu á tollum. Ég minnist þess líka að ekki var til umræðu að veita aðgang að landhelgi okkar. Það þarf ekki gott minni til að muna það. Síðan breyttist þetta, ég vil segja í orðhengilshátt um það hvort það væri kannski verjanlegt að veita gagnkvæmar veiðiheimildir en ekki einhliða veiðiheimildir EB til handa í okkar lögsögu. Ég veit að það eru ýmsir sem gera þarna mikinn greinarmun á. Ég er ekki ein þeirra. Ég tel að þarna sé í rauninni verið að karpa um formsatriði en stóra málið náðist í gegn hjá EB, þ.e. aðgangur að fiskimiðunum okkar. Loks núna stendur karpið um það hvort við séum að tala um fisk á móti fiski eða veiðiheimild á móti veiðiheimild. Það er hægt að veita veiðiheimildir út og suður án þess að þær út af fyrir sig segi nokkuð um fenginn afla og um það hefur umræðan að sjálfsögðu snúist. Í rauninni er þessi langhalavitleysa sem við höfum þurft að horfa upp á svo mikil raun að best væri að þurfa að ræða hana ekki neitt frekar. Ég vona að einhver muni eftir langhalanum sem átti að verða skiptimynt okkar í þessum pappírsviðskiptum. Langhalinn var sem sagt aðgöngumiði okkar að því að það væri hægt að gera samninga við Evrópubandalagið um veiðiheimildir sem væru ekki veiðiheimildir eða hugsanlegar veiðiheimildir. Hv. 6. þm. Vestf. hefur fyrir hönd okkar kvennalistakvenna þegar rakið þetta mál nokkuð og m.a. vísað í ummæli Jakobs Jakobssonar um þessi meintu pappírsviðskipti á veiðiheimildum. Mig langar til að bæta við nokkrum ummælum manna á þeim tímapunkti þegar ljóst varð að langhalinn var allt í einu orðinn að vel veiðanlegum karfa og þar með traustum aðgöngumiða Evrópubandalagsins að fiskimiðum okkar. Í frétt í Ríkissjónvarpinu frá 27. nóv. 1991, þegar þetta allt skall á segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Evrópubandalagið krefst þess að veiða eingöngu karfa í íslenskri fiskveiðilögsögu annars falli það frá samkomulaginu um EES. Utanrrh. var harðlega gagnrýndur á Alþingi í dag fyrir að hafa blekkt þingmenn og þjóðina með því að kynna samkomulagið á þann veg að tveir þriðju hlutar kvóta EB hér við land yrðu langhali. Þá telur samstarfsnefnd atvinnurekenda í sjávarútvegi sig hafa fengið villandi upplýsingar um samkomulagið.`` Síðar í þessari frétt er haft eftir Magnúsi Gunnarssyni, formanni SAS, sem er samstarfsnefnd atvinnurekenda í sjávarútvegi, með leyfi forseta: ,,Núna kemur það upp á fundi sem við erum boðaðir á í gær í einhverju feiknarlegu offorsi með klukktíma fyrirvara að við verðum að gefa eftir og láta þá hafa full 3.000 tonn af karfa og menn eru kannski búnir að gleyma því að í forsögunni að þessu máli öllu saman hefur það verið meginröksemd manna, sem hafa viljað samþykkja það yfir höfuð að við færum í að skipta á veiðiheimildum og útlendingar kæmu hér inn í landhelgina, að við værum þarna að skipta fyrst og fremst á vannýttum fiskstofnum. Á því byggja menn þessar skoðanir og um það hefur verið talað allan tímann. Það er líka alveg ljóst að Evrópubandalagið er búið að tala um það allan tímann að það vilji frekar karfa heldur en langhala og það eru engar fréttir fyrir okkur. En eins og málið hefur verið kynnt þá höfum við gengið úr frá því og við höfum kynnt það þannig fyrir okkar félögum.`` Mér er alla vega mjög minnisstætt þetta upphlaup sem varð vegna karfans sem allt í einu var kominn þarna upp á matarborðið. Ég held að þetta sé ákveðin lexía í því hvernig málið hefur verið kynnt og eins hvers við eigum að vænta. Lærdómurinn sem við getum dregið af þessu þrasi, sem ég er hér að rekja, er að Evrópubandalagsþjóðirnar ætla sér að ganga langt í þessum samningum við okkur. Þær ætla að neyta aflsmunar og vona að við höldum áfram að gefast upp eins og við höfum gert og eins og við höfum gert að því er virðist mjög léttilega, a.m.k. sumir þeirra sem hafa verið í samningaviðræðunum. Þetta finnst mér mjög afleitt hlutskipti. Hvernig standa samningamálin nú? Er það bara spurningin um fisk á móti fiski sem stendur í þeim EB-mönnum, það að Íslendingar krefjist þess að fá veiðanlega loðnu fyrir karfann? Ég óttast að fleira fylgi á eftir, ekki vegna þess að ég vantreysti þeim íslensku samningamönnum sem með þetta mál fara heldur vegna reynslu okkar af Evrópubandalaginu sem sífellt hefur verið að ganga lengra og lengra í að beygja okkur undir sinn vilja. Okkur er svo sem sagt að eftirlit verði fullnægjandi um borð í veiðiskipunum á kostnað útgerðanna meira að segja, Spánverjanna og Portúgalanna og að um það verði hægt að semja og um þetta sé eiginlega búið að semja. Vonandi að það reynist rétt. Við munum svo sannarlega þurfa á því að halda ef við göngum til EES-samstarfs að eftirlit sé í góðu lagi. Við höfum hreinlega ekki burði til þess að kosta slíkt eftirlit sjálf eða að gæta okkar miklu fiskimiða ef það mættu ekki koma eftirlitsmenn um borð. Okkur er jafnframt sagt að ekki verði leyfðar svokallaðar blandaðar veiðiferðir, þ.e. að skip geti veitt hluta af afla sínum annars staðar og komið svo á Íslandsmið og lokið sér af. Það mundi gera eftirlit mjög erfitt. Ég vona sannarlega að það verði engar blandaðar veiðiferðir leyfðar því þá verður eftirlitið í molum. Ef við verðum komin inn í EES verður kannski erfitt að ganga frá málum og bæta. Ég held að ef um eitthvað verður samið sem bitastætt er verði það hér og nú, ekki síðar. Okkur er líka sagt að öll vandamál í sambandi við tvíhliða fiskveiðisamningin séu leyst svo og önnur vandamál, svo sem ákvæði um fjölda veiðiskipa og túlkanir á því hvernig fjöldinn er reiknaður. Mér finnst hart að ræða þetta undir þeim formerkjum sem ég þó er að gera núna og tel nauðsynlegt fyrst ekki er annað að hafa. Við erum ekki að ræða hér samning sem við höfum í hendi. Við erum að ræða skoðanir samningamanna, hugsalega bjartsýnna samningamanna. Hvað eigum við og hvað megum við ganga langt áður en við vitum um hvað við erum að semja í sambandi við auðlindina okkar viðkæmu, fiskimiðin, sem okkur gengur nógu illa að ganga sómasamlega um sjálf? Það er ekki að undra þótt forsvarsmenn samtakanna í sjávarútvegi, sem ég gat áðan um, hafi ekki enn treyst sér til að taka endanlega afstöðu með EES-samningnum og geri þá sjálfsögðu kröfu að sjá sjávarútvegssamninginn svartan á hvítu. Ég vil því sambandi vekja athygli á því að nýjustu ummæli Magnúsar Gunnarssonar eru einmitt á þann veg að það sé ekki hægt að taka af skarið og segja að samtökin muni styðja EES-samningana á meðan þessir samningar liggja ekki fyrir. Lái þeim hver sem vill, mér finnst það svo sjálfsagt. En þetta er þeim mun athyglisverðara þar sem okkur hefur verið talin trú um að tollaívilnanirnar, sem við höfum vissulega fengið, eigi að bjarga sjávarútveginum og fiskvinnslunni og gott ef ekki allri atvinnusköpun á Íslandi. Það er auðvitað alltaf fróðlegt að skoða þessar tollalækkanir og bera þær saman við núgildandi tolla á íslenskum fiskafurðum eftir að við fengum tiltölulega góða samninga við Evrópubandalagið með bókun 6. Samkvæmt málflutningi sumra stjórnarsinna mætti ætla að verið væri að færa tolla úr 100% í ekki neina. Það er auðvitað ekki rétt. Við erum að tala um dæmi sem hefur stundum verið metið upp á tæpa tvo milljarða fyrir þjóðarbúið og þá er ekki talinn með neinn kostnaður af gildistöku við samninginn. Auðvitað er hann verulegur og það hefur verið rakið hér mjög ítarlega. Sá kostnaður hefði auðvitað ekki komið til nema að óverulegu leyti ef menn hefðu borið gæfu til að einbeita sér að tvíhliða viðræðum við Evrópubandalagið eins og við kvennalistakonur höfum alla tíð talið mun heillavænlegra. Ég man ekki betur en hæstv. sjútvrh. í sinni stjórnarandstöðutíð hafi verið í hópi þeirra sem töldu að það væri rétt. Hann leiðréttir mig þá ef ég fer ekki rétt með. Svo ég geri grein fyrir þeim tölum sem ég legg hér til grundvallar er, samkvæmt því sem ég er með, verið að tala um að með EES-samningunum fari tollar á íslenskar fiskafurðir innan EB úr tveimur milljörðum í 230 millj. kr. þegar öll ákvæði samningsins eru komin til framkvæmda eftir nokkur ár. Þar væri því um 1,7 milljarða kr. að ræða. Eftir á að koma í ljós hvort þessi tollalækkun skilar sér til neytenda og gerir vöruna samkeppnishæfari því um það snýst málið. Hv. síðasti ræðumaður sem talaði hér fyrr í dag leyfði sér að giska á að ávinningurinn af þessum tollalækunum hann mundi skiptast u.þ.b. til helminga milli söluaðila og neytenda. Ég hef því miður engin tök á að meta þetta en vil alla vega vekja athygli á því því að ég man ekki hvort hæstv. sjútvrh. var viðstaddur ræðu hans. Þetta er þá bara til upplýsingar. Ég hefði gjarnan viljað ræða sjávarútvegsmál og einkum þennan ókomna samning undir betri kringumstæðum. Ég geri ráð fyrir að bæði tækifæri og tilefni muni gefast til þess. Þó eru vonir okkar sem vildum gjarnan sjá um hvað verið er að ræða ekki mjög miklar eftir síðustu yfirlýsingar. Við höfum hreinlega ekki hugmynd um hvenær þessi samningur liggur fyrir. Við höfum ekki hugmynd um hvernig hann lítur út eða mun líta út og við höfum í rauninni ekki hugmynd um hvort við höfum einhverja samningsaðstöðu eða ekki. Það út af fyrir sig er óskaplega vont vegna þess að þarna vantar svo veigamikinn þátt inn í umræðuna að allt það sem ég hér segi byggist á getgátum. Það getur vel verið að við verðum að byrja þessa umræðu frá grunni ef mikil frávik verða eða kollsteypur verða í þessum samningum. Við höfum svo sannarlega dæmi um slíkt áður. Kannski verður næst rætt um einhvern allt annan tonnafjölda. Ég ætla að geta um fleiri atriði er varða hugsanlega aðild Ísland að EES. Ég vil fyrst nefna þá röskun sem verður á vinnumarkaði og spurninguna um það hvort fyrirvarar okkar um þau efni dugi. Við þurfum að gera lagabreytingar, eins og gengur, til að uppfylla þau skilyrði sem eru í EES-samningnum um frelsi launþega til flutninga og frjálsa þjónustustarfsemi. Í EES-samningnum er m.a. um að ræða eftirfarandi grein, 28. gr., sem er í nokkrum liðum: ,,1. Frelsi launþega til flutninga skal vera tryggt í aðildarríkjum EB og EFTA-ríkjum. 2. Umrætt frelsi felur í sér afnám allrar mismununar milli launþega í aðildarríkjum EB og EFTA-ríkjum sem byggð er á ríkisfangi og lýtur að atvinnu, launakjörum og öðrum starfs- og ráðningarskilyrðum. 3. Með þeim takmörkunum sem réttlætast af allsherjarreglu, almannaöryggi og almannaheilbrigði felur það í sér rétt til þess að: a. þiggja atvinnutilboð sem raunverulega eru lögð fram; b. að fara að vild í þeim tilgangi um yfirráðasvæði aðildarríkja EB og EFTA-ríkja; c. dveljast á yfirráðasvæði aðildarríkis EB eða EFTA-ríkis í atvinnuskyni í samræmi við ákvæði í lögum og stjórnsýslufyrirmælum um starfskjör ríkisborgara þess ríkis; d. dveljast áfram á yfirráðasvæði aðildarríkis EB eða EFTA-ríkis eftir að hafa starfað þar. 4. Ákvæði þessarar greinar eiga ekki við um störf í opinberri þjónustu.`` Þetta er ekkert smáræði sem við eigum að undirgangast. Ég ætla fyrst að taka fyrir þennan fjórða lið því mér finnst rétt að geta þess að skilgreining um hvað sé opinber þjónusta hefur ekki verið alls kostar ljós. Í riti ASÍ og BSRB, EES og íslenskur vinnumarkaður, segir um þá skilgreiningu: ,,Tilhneiging hefur verið vaxandi í þá átt að skilgreina þessi störf mjög þröngt þannig að væntanlega verður um mjög takmarkað svið að ræða. Hér er alls ekki verið að tala um opinbera starfsmenn í heild, eins og við skilgreinum þá, heldur þá fyrst og fremst starfsmenn við her, lögreglu, öryggisgæslu, dómstóla o.s.frv. þar sem þjóðaröryggi getur verið í húfi.`` Mér finnst full ástæða til að taka þá ákvörðun núna með opin augu hvort við höfum tilefni til þess nú að opna íslenskan vinnumarkað einmitt í þann mund sem við virðumst vera að sigla inn í kreppu sem á sér ekki mörg fordæmi á Íslandi. Ég ætla mér ekki að fara út í umræðu um hvers eðlis sú kreppa er eða hverjum hún er að kenna. Ég tel að hún sé að huta til af manna völdum, það sé ekki bara hægt að kenna týndum þorskum þar um. Við vitum hvert atvinnuástand er í EES-löndunum og höfum fram til þessa verið fullfær um að sjá okkur sjálf fyrir vandamálum þótt við förum ekki að flytja þau inn. Það er mikill munur á þungum þrýstingi á atvinnumarkaði og því varnaglaorðalagi að gera ráð fyrir stórfelldri röskun á íslenskum vinnumarkaði. Ég á eftir að sjá hver sest í dómarasætið og dæmir um það hvenær hafi orðið stórfelld röskun. Mótrök EES-sinna eru auðvitað þau að við séum að opna dyr fyrir Íslendinga erlendis. Í Evrópubandalagslöndunum er ekki bara tímabundið atvinnuleysi heldur langvarandi alvarlegt atvinnuleysi mjög víða. Ég get því ekki séð annað en að þessar dyr leiði okkur beint inn í kústaskápinn. Það er auðvitað líka umhugsunarefni hvort við höfum áhuga á að byggja upp vinnukarkaðinn eins og víða tíðkast á Evrópubandalagssvæðinu, t.d. á Ítalíu, þar sem ungir karlmenn flytjast búferlum til iðnaðarsvæða, búa þar í vinnubúðum en eftir sitja í þorpunum konur, börn og gamalmenni. Þá er kústaskápurinn kannski skárri. Það er kannski að hætta sér út á hálan ís að nefna óbein áhrif á vinnumarkaðinn en eigi að síður er það óhjákvæmilegt. --- Ég get gert hlé á ræðu minni á meðan þeir eru að ljúka háværum samræðum hér í hliðarherbergi nokkrir ágætir menn.

Forseti vill biðja menn að hafa hljótt í hliðarsölum.

Ég held að þeir hefðu líka gott af að hlusta.  Hitt er ekki síður áhyggjuefni en það er það sem kallað hefur verið ,,social-dumping`` á ensku og ég hef leyft mér að hráþýða sem félagslega gengisfellingu. Ég sé fyrir mér framleiðendur á vörum eða þá sem bjóða fram einhverja þjónustu segja við forsvarsmenn stéttarfélaga þeirra manna sem vinna hjá þeim: Ef þið eruð með einhvern derring þá flytjum við vinnsluna til Portúgals því flæðið er jú svo frjálst að það er ekki nokkurt mál. Hvernig ætli það verði að sækja launahækkanir og aukin félagsleg réttindi við slíkar aðstæður? Ég varpa þeirri spurningu til þeirra sem hér hlusta og ég mun jafnframt varpa þessari spurningu til þeirra aðila sem kannski helst þurfa að fjalla um hana því mér þykir sem sum stéttarfélög hafi verið afskaplega andvaralaus í þessum efnum og það er slæmt. Það er ýmislegt smálegt sem ég hef verið að hnjóta um þegar ég hef verið að lesa mig í gegnum allar þessar blaðsíður í sumar sem þegar liggja fyrir og er ég þó hvergi nærri komin í gegnum það. Hins vegar með góðri samvinnu hefur okkur kvennalistakonum tekist að fara í gegnum býsna stóran hluta þessa efnis. M.a. höfum við verið að gera athugasemdir við það og kyngjum því ekki eins og ekkert sé að það verði leyfðar hér auglýsingar á lyfjum sem ekki eru lyfseðilsskyld ef við göngum í EES. Viljum við þetta? Ég er ekki viss um að það samrýmist okkar draumum um frelsi, að frelsið felist í að fá að auglýsa magnyl eða panodil. Ég held hreinlega að við séum að sækjast eftir öðru og raunverulegra frelsi. Einhver hættumerki eru varðandi merkingar á skaðlegum aukaefnum. Réttur markaðarins er nefnilega þegar til á að taka alltaf sterkastur. Það eru oft taldar samkeppnishömlur sem við mundum telja eðlilega vernd. Það má t.d. ekki merkja öll aukefni vöru nema með leyfi Evrópubandalagsins eða ,,stóra bróður``. Þessi ofstýring er ekki af hinu góða. Loks langar mig til að fjalla um einn þátt þessa stóra máls sem ég held að sé ekki síst alvarlegur og við ættum nú að vera farin að þekkja nokkuð vel. Það er hið ólýðræðislega kerfi sem EB og EES er. Það hefur margt verið sagt í þessum sölum að undanförnu um framsal valdsins. Ég vil gera að umræðuefni hér framsal valds frá Alþingi til Evrópubandalagsins. Það sem við blasir er að nú mun okkur á Alþingi verða gert að fá fjölmörg frumvörp lögð fyrir Alþingi einungis til samþykktar en ekki til synjunar. Í raun og veru er það einmitt þetta sem gerist ef við ákveðum að gerast aðilar að EES. Ég ætla ekki að fara út í smáatriði á framkvæmd þessari en þetta er einfaldlega það sem við munum standa frammi fyrir ef við göngumst undir það að samræma löggjöf okkar lögum Evrópubandalagsins á því málasviði. Sum þessara mála eru áreiðanlega hin mætustu og raunar mál sem við gætum léttilega lögtekið án þess að ganga um leið í EES og undir þær skuldbindingar sem því fylgir. Önnur mál eru áreiðanlega þannig að þau þarfnast nánari skoðunar eða eru jafnvel beinlínis neikvæð fyrir Íslendinga. Nægir þar að nefna þau vafasömu ákvæði er varða landakaup eða skort á fyrirvörum o.fl., hættuna sem við leggjum orkulindir okkar í og ýmislegt fleira. Þarna er bæði um að ræða lög sem við lögtökum og eins það að við gerum ekki þá fyrirvara sem nauðsynlegir eru eða teljum okkur vera að setja upp einhverjar girðingar sem síðan halda ekki. Ef ég væri útlendingur og ágirntist hér jörð og það væri búið að setja upp einhverjar girðingar sem ég teldi brjóta minn rétt mundi ég að sjálfsögðu sækja minn rétt fyrir dómstólum og sennilega vinna það miðað við þá fyrirvara sem helst hefur verið vísað til. Að vísu eru forkaupsréttarákvæðin, sem vísað er til, möguleiki en ekki ef um stóra fjármuni er að tefla. Hugmyndir um að hafa ákvæði sem ganga jafnt yfir Íslendinga og útlendinga um að krefjast skuli búsetu á Íslandi í nokkur ár áður en jörð eða fasteign er keypt eru auðvitað út í hött. Ef ég væri þessi útlendingur sem færi að láta á þetta reyna mundi ég að sjálfsögðu benda á það og hafa rétt fyrir mér að það eru miklu meiri líkur á því að Íslendingur hafi verið búsettur í fimm ár á Íslandi áður en hann vill kaupa fasteign eða jörð en útlendingur. Þar af leiðandi er þetta náttúrlega ekkert nema mismunun. En það gæti vel verið að það þyrfti að láta reyna á það fyrir dómstólum. Það er ekki að ástæðulausu að Danir hafa kosið að festa girðingar í Maastricht. Einn angi þessa framsals, sem ég tel að við séum að gangast undir með því að gerast aðilar að Evrópsku efnahagssvæði, er fjarlægð valdsins og skrifræðið. Það er því miður svo að þjóðin veit harla lítil deili á stafasúpunni eins og ég gat um hér í upphafi máls míns. Það er að mínu mati ekki vegna fáfræði almennings heldur vegna þess að okkur vantar upplýsingar, almenning vantar upplýsingar um staðreyndirnar á bak við stafina. Það er í rauninni þannig að þetta mál hefur verið gert flókið og það hefur hreinlega orðið til þess að setja það í hæfilega fjarlægð og almenningi er ekki ætlað að fjalla um það. Það er svona hér um bil verið að segja að almenningi komi það ekkert við. Jú, alveg guðvelkomið ef þið nennið að lesa 10.000 bls., það er ekki víst að þið skiljið þessi hugtök. Það er nú æ ofan í æ að koma í ljós að flestir, jafnvel hinir sleipustu og slyngustu menn ruglast í þessu og ég er þar sjálf áreiðanlega ekki undanskilin. En jafnvel við, sem höfum varið nokkrum tíma í þetta og viljum hafa það sem sannara reynist, við lendum í vanda vegna þess að skrifræði skapar fjarlægð. Þjóðin hefur hins vegar skoðun og þekkingu á landhelginni og fullveldinu en ekki endilega á framandlegum stofnunum. Þessar stofnanir eru svo sem ekki kunnuglegar eða aðgengilegar okkar fulltrúum á Alþingi. Skrifræðið í Brussel hefur t.d. birst okkur núna á þessu ári þannig að í vetur munum við alþingismenn þurfa að taka málefnalega og áreiðanlega heilsteypta og ábyrga afstöðu til frumvarps sem lagt hefur verið á borð okkar hérna. Það heitir frumvarp til laga um vernd svæðislýsinga smárása í hálfleiðurum. Um þetta mál eigum við, vesælir þingmenn, að fjalla í römmustu alvöru geri ég ráð fyrir, og taka ákvörðun um það hvort frv. sé góð og nauðsynleg viðbót við lagaflóru okkar. Mig langar til skýringar þeim sem ekki vita um hvað frv. fjallar að lesa 1. og 2. gr. laganna fyrir þingheim hér, með leyfi forseta: ,,1. gr. Sá sem hannar svæðislýsingu smárása í hálfleiðara hefur einkarétt til hagnýtingar hennar samkvæmt lögum þessum. Nú hafa tveir menn eða fleiri sameiginlega hannað svæðislýsingu smárása í hálfleiðara og framlög þeirra verða ekki aðgreind hvert frá öðru sem sjálfstæð verk og eiga þeir þá saman einkarétt til hagnýtingar svæðislýsingarinnar samkvæmt lögum þessum. Hvor aðili um sig getur krafist bóta vegna skerðingar á réttinum. Vernd svæðislýsinga smárása í hálfleiðurum er háð því að um nýsköpn sé að ræða, annaðhvort í heild eða að hluta. Ef einstakir þættir svæðislýsingarinnar eru almennt þekktir er verndin háð því að samsetning einstakra þátta svæðislýsingarinnar uppfylli skilyrði um nýsköpun. Skilyrði er að um eigið verk uppfinningamannsins sé að ræða og að það sé almennt ekki þekkt á sviði hálfleiðarratækni. Vernd samkvæmt lögum þessum tekur ekki til hugmynda, ferla, kerfa, tækni eða upplýsinga sem svæðislýsingin hefur að geyma en teljast ekki til hennar sjálfrar.`` Þegar hér er komið sögu er að sjálfsögðu rétt að fá skýringu á því hvað þessi hugtök sem hér er verið að fjalla um þýða. Í fljótu bragði mætti halda að þau væri að finna í 2. gr. Ég ætla alla vega, ef það er einhver skarpari hér en ég, sem ég treysti alveg, að lesa upp skýringarnar, með leyfi forseta, en það er 2. gr.: ,,Í lögum þessum er merking eftirfarandi hugtaka sem hér segir: 1. Hálfleiðari er fullbúin vara eða vara á framleiðslustigi, sem a. er samsett úr ýmsum efnum, þar á meðal einu lagi af hálfleiðaraefni, b. hefur eitt lag eða fleiri lög af leiðandi efnum, einangrandi efnum eða hálfleiðaraefnum þar sem lögum er raðað eftir fyrirframgefnu þrívíddarmynstri og c. til stendur að nota hana annaðhvort eingöngu eða m.a. í rafeindatæki.``  ,,2. Svæðislýsing smárása á hálfleiðara er teikning af uppröðun samverkandi hluta sem hver rás er samsett úr, hvernig sem þetta mynstur er áfest eða áritað, a. sem sýnir þrívíddarmynstur allra laganna sem mynda smárásir hálfleiðara og b. þar sem hver hluti teikningarinnar hefur að geyma mynstur eða hluta af mynstri á yfirborði hálfleiðara á ákveðnu stigi í framleiðslu þess.`` Hér hefur þegar einn þm., hv. 17. þm. Reykv., gert sig beran að því að hafa ekki hugmynd um um hvað var verið að ræða þar sem hann hélt að þetta væri úr stefnuskrá Kvennalistans sem sýnir náttúrlega í hverjar ógöngur við erum komin.  Þetta segir okkur auðvitað nákvæmlega hvað það er mikil firra þegar farið er að bera á borð fyrir fólk efni sem það skilur ekki og gerir sig kannski ekki að fíflum þótt það skilji ekki. Ég held ekki. Ég spyr auðvitað á þessu stigi málsins: Eru menn einhvers vísari? Ég býst ekki við því og ég vona svo sannarlega að þingmenn fari ekki að láta eins og fólkið sem þóttist sjá nýju fötin keisarans, sem engin voru, og þora ekki að afhjúpa vankunnáttu sína í þessum málum. Vera má að það leynist einhver sérfræðingur í þessum málum meðal okkar, aldrei skal ég þvertaka fyrir það. Ég gæti svo sem gert aðra tilraun til að uppfræða þingheim og vísa til athugasemda við þetta frv. en ég held að hver verði bara að lesa fyrir sig, t.d. upphaf athugasemda við þetta lagafrv. sem er að finna á bls. 3. Þar eru aftur miklar útlistingar sem ég ætla ekki að kvelja ykkur með hér. Það verður bara hver að lesa fyrir sig. Ætla mætti að hér væri um bráðbrýnt mál að ræða, mál sem ekki þyldi bið. Mál sem yrði að kynna a.m.k. iðnn. svo ekki kæmi til ófremdarástands á Íslandi 

Má ég biðja hv. þm. að hefja ekki samræður sín á milli í þingsal.

Ég var þegar búin að taka fram að mér leyfist það ekki þótt öðrum leyfist það kannski. Ég vil enn í þessu sambandi vísa til athugasemda við frv. til að upplýsa hvort þetta er það brýnasta sem við þurfum um að fjalla, eða brýnt, ég bið ekki um meira. Með leyfi forseta, gríp ég hér niður þar sem að segir: ,,Á þessari stundu er engin framleiðsla smárása á Íslandi. Erfitt er að gera sér grein fyrir hvort svo muni verða í næstu framtíð. Þó er ólíklegt að allt ferlið frá hönnun til framleiðslu verði til staðar hér á landi á næstunni. Til þess þarf sérfræðinga á þessu sviði, en þá er ekki að finna hér á landi nú. Flest fyrirtæki sem framleiða smárásir og standa í hönnun eru stór fjölþjóðafyrirtæki eða smærri fyrirtæki sem hafa stórfyrirtæki sem bakhjarl.`` Um þetta frv. er okkur þingmönnum eigi að síður ætlað að fjalla af fullri ábyrgð. Mér finnst þetta öfgafulla dæmi því miður ekkert gamanmál heldur eitt af mörgum dæmum um að okkur er ætlað vera stimpil- eða afgreiðslustofnun fyrir einhverja sérfræðinga eða kannski bara fyrir þýðendur. Ég veit ekki einu sinni hvort það er fyrir sérfræðinga, kannski bara fyrir lunkna þýðendur. Þetta er sem sagt skrifræði og kerfisþjónkun og ég sætti mig ekki við að taka þátt í slíku. Okkur er ætlað að segja já við því sem við ekki viljum og jafnvel því sem við ekki skiljum. Enn lengri er þó leiðin frá hinum almenna borgara til handhafa valdsins. Við getum þó alla vega rifið hér kjaft í beinni útsendingu þó það hafi kannski engin bein áhrif. Fram til þessa hefur þjóðin haft áfrýjunarrétt á fjögurra ára fresti og getað sagt hug sinn til sjórnmálamanna. Stjórnmálamenn hafa að vísu þurft að glíma við forræðishyggju ráðuneyta og annarra þjóna framkvæmdarvaldsins, ég nefni engin nöfn. Enn lengri er þó leiðin til valdsins í Brussel og þar er ekki skipt um á fjögurra ára fresti. Við getum ekki haft neinar kosningar þar. Mér finnst það háskalegt að framselja vald til andlitslauss skrifræðis og mér finnst það einkum háskalegt lýðræðinu. Það er alveg sama hvar þetta skrifræði er. Ég læt þá lokið máli mínu en ég treysti því að hæstv. sjútvrh. sé hér enn því að ég átti eftir að spyrja hann og raunar utanrrh. líka, sem áreiðanlega er búinn að forða sér fyrir löngu, eins og venjulega. Ég á sem sagt erindi við hæstv. sjútvrh. sérstaklega og það eru tvær spurningar. Ég sé að hann hlustar og mér þykir vænt um það. Hvenær er að vænta frétta af áframhaldandi viðræðum út af sjávarútvegssamningnum sem við líklegast bíðum öll eftir? Mun hæstv. ráðherra sjá til þess að hvergi verði hvikað frá kröfum um að það komi veiði á móti veiði en ekki bara veiðiheimild á móti veiðiheimild? Að við fáum sem sagt veiðanlega loðnu og að gengið sé tryggilega frá því að þetta sé veiði á móti veiði en ekki heimild á móti heimild. Þessari spurningu beini ég raunar líka til hæstv. utanrrh. og ég treysti því að boðskipti innan ríkisstjórnarinnar séu þau að þetta muni komast á leiðarenda. Ég held að hver einasti þingmaður hefði gott af að svara þessari spurningu, vel á minnst. Það er ein spurning í viðbót, hæstv. ráðherra: Telur hæstv. ráðherra það líklegt að við höfum einhverja viðspyrnu gegn því ef Evrópubandalagsþjóðirnar munu sækja á um frekari veiðiheimildir? Ef svo er, hver er sú viðspyrna?

Frú forseti. Ég gat ekki hlýtt á alla ræðu hv. 9. þm. Reykn. en ég tók eftir því að ein af meginástæðunum fyrir því að hv. þm. mælti hér gegn aðild Íslands að þessum samningi virtist sú að þingmaðurinn hafði komist að raun um að þjóðin teldi í skoðanakönnun að við værum að missa tök á fiskveiðilandhelginni með þessum samningi. Hv. þm. veit þó mætavel, eftir að hafa lesið þessa samninga, að í engu eru skert yfirráð okkar yfir fiskveiðilandhelginni í samningunum. Það er býsna furðulegt ef heill stjórnmálaflokkur eins og Kvennalistinn byggir afstöðu sína í svo veigamiklu máli sem þessu á því hvað fólk heldur í skoðanakönnunum að sé efnisinnihald samninga en ekki á því hver er hin raunverulega efnislega niðurstaða í samningunum sjálfum. Er það virkilega svo að Kvennalistinn byggi afstöðu sína í öðrum málum á röksemdafærslu eins og þessari? Það væri full ástæða til að fá nánari skýringar á því af hálfu talsmanna Kvennalistans sem jafnan hafa notið þess álits að taka málefnalegan þátt í umræðum og málefnalega afstöðu til þeirra viðfangsefna sem hér eru til umfjöllunar. En að byggja afstöðu sína á röksemdafærslu eins og þessari kemur manni mjög á óvart ekki síst þar sem Kvennalistinn á í hlut.

Virðulegi forseti. Ég skil vel að hæstv. ráðherra hætti sér ekki út í málefnalega umræðu heldur fari út í að upplýsa smámisskilning. Mínar áhyggjur eru, og ég rökstuddi þær mjög vel, 

Frú forseti. Það má vera að hér sé um misskilning að ræða. Ég skildi þó svo ræðu hv. þm. svo að afstaða hennar og ég ætla Kvennalistans í þessu máli byggist á því sem Kvennalistinn hefur lesið í skoðanakönnunum, hvað fólk, sem þar svaraði spurningum, telur að sé efnisinnihald samningsins. Ég vil spyrja hv. þm.: Hefur hann lesið samninginn? Ef svo er, hvar í samningnum eru ákvæði sem kveða á um það eða benda til þess að við séum að gefa eftir fullveldisyfirráð okkar yfir fiskveiðilandhelginni? Hvergi. Það er eitt meginatriðið í þessum samningum að við undirgöngumst ekki á nokkurn hátt sameiginlega fiskveiðistefnu Evrópubandalagsins. Það hefur frá öndverðu verið talinn meginstyrkurinn í því að leita samninga með þessum hætti að við þyrftum ekki á nokkurn hátt að undirgangast sameiginlega fiskveiðistefnu Evrópubandalagsins. Ég spyr hv. þm.: Hvar í ósköpunum í þessum samningum, á hvaða blaðsíðu, eru ummerki um að við séum að undirgangast fiskveiðistefnu Evrópubandalagsins? Ég hef hvergi séð það. Mér þætti gaman ef hv. þm. vitnaði í þá grein og tilgreindi á hvaða blaðsíðu sú grein er í samningnum sem vísar til þess að við séum að undirgangast sameiginlega fiskveiðistefnu Evrópubandalagsins. Frá öndverðu hefur það nefnilega verið meginatriði þessara samninga að við erum ekki að gera þetta. Það eru ekki niðurstöður í skoðanakönnunum sem ráða því hvert er efnisinnihald þessara samninga heldur samningurinn sjálfur svo sem hann er undirritaður. Það er kjarni málsins og á þeim grundvelli eiga menn að taka afstöðu og út frá þeim efnisatriðum eiga menn að ræða í þessari umræðu. Hitt get ég svo tekið undir að það er full ástæða ef hv. þm. er reiðubúinn að taka þátt í því að koma því skilmerkilega út til fólksins í landinu að hér er um mikinn misskilning að ræða og ákvæði af þessu tagi er hvergi að finna í samningnum. Ef hv. þm. vill taka þátt í að koma þeim skilaboðum út til fólksins í landinu þá fagna ég þeirri góðu samvinnu.

Ég harma einlæglega, virðulegi foresti, ómálefnalegt svar hæstv. ráðherra. Í fyrsta lagi er það auðvitað alveg fráleitt að við myndum okkur skoðanir út frá skoðanakönnunum. Það vill bara svo til að þjóðin og Kvennalistinn eru í þessum málum sammála, að þarna sé ákveðin áhætta tekin. Í öðru lagi. Ég hef aldrei fullyrt að við göngumst undir fiskveiðistefnu Evrópubandalagsins með þessu. Hins vegar vil ég ítreka það enn og aftur að ég hef séð áhættu og hættu í því fólgna að við hleypum Evrópubandalagsþjóðum inn í okkar landhelgi. Ég tel að það verði til þess að við verðum ekki í neinni stöðu til að veita viðspyrnu ef þær sækja á um meira. Ég rakti sögu sem gaf svo sannarlega tilefni til þess að vera hræddur um þetta. Svo lýsi ég eftir texta af því að það var verið að spyrja hvar í samningnum stendur að við séum að gangast undir fiskveiðistefnu Evrópubandalagsins. Auðvitað hvergi. Okkur vantar einmitt allan texta um sjávarútvegsmál sem máli skiptir og það er það sem ég var að kvarta undan. Við erum ekki búin að fá þennan samning í hendurnar og það er meira en ámælisvert. Það er algjörlega ótækt.

Virðulegi forseti. Hér fyrr í kvöld var lýst eftir því hvort hæstv. forsrh. mundi vera væntanlegur til þessa fundar og ég vil ítreka þá ósk af minni hálfu vegna þess að ég hafði hugsað mér að eiga við hann nokkurn orðastað í tilefni af ummælum sem hann hefur látið falla um ýmis mál fyrr í þessum umræðum og sérstaklega um aðdraganda málsins og ekki síst um afstöðu hans til þess hvernig hann hyggst birta fundargerðir ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar. Ég held að það sé þess vegna óhjákvæmilegt að biðja um það, hæstv. forseti, að hæstv. forsrh. verði kvaddur hér til fundar. Sömuleiðis hefði ég viljað nefna það við virðulegan forseta að hingað verði kallaður hæstv. félmrh. vegna þess að ég hafði hugsað mér að ræða við hæstv. félmrh. um þau mál í evrópska efnahagssamningnum sem hér er á dagskrá, mál sem snerta verkalýðshreyfinguna og málefni hennar og ég tel að það sé nauðsynlegt að hæstv. félmrh. sé þá viðstaddur.

Forseti mun að sjálfsögðu verða við þeirri beiðni að láta kanna hvort hæstv. forsrh. og hæstv. félmrh. eiga þess kost að koma hingað. Til upplýsingar skal þess getið að hér í húsinu eru staddir tveir hæstv. ráðherrar, hæstv. sjútvrh. og hæstv. utanrrh. En nú mun verða kannað hvort umræddir hæstv. ráðherrar geta komið.

Ég þakka hæstv. forseta fyrir góð viðbrögð við minni ósk og ég mun þá hefja ræðu mína í trausti þess að þessir hæstv. ráðherrar birtist hér innan tíðar. Ég vil aðeins víkja nokkrum orðum áður en ég kem að málinu sjálfu eins og það stendur í dag að aðdraganda þessa máls og það geri ég m.a. í tilefni af umræðum sem hér hafa farið fram af hálfu hv. 3. þm. Reykv. og hv. 5. þm. Norðurl. e. sem hafa aðallega velt sér upp úr fortíð og aðdraganda málsins en hafa ekki gert heiðarlega grein fyrir afstöðu sinni til samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði eins og hann liggur fyrir núna. Kjarni málsins varðandi aðdragandann eins og málið stendur í dag má segja að birtist í upphafsyfirlýsingu Steingríms Hermannssonar, þáv. forsrh., á fundi leiðtoga EFTA-ríkjanna í Ósló 14. og 15. mars 1989. Þá sagði þáv. hæstv. forsrh., með leyfi forseta: ,,Með tilvísun til þessarar lauslegu lýsingar á stöðu Íslands leyfi ég mér að treysta því að ykkur megi vera ljóst að full aðild að Evrópubandalaginu er ekki í myndinni fyrir okkur. Við getum aldrei gefið okkur á vald yfirþjóðlegum stofnunum. Við getum aldrei afsalað okkur fullveldinu eða rétti okkar til þess að taka eigin nauðsynlegar ákvarðanir til að tryggja afkomu okkar og sjálfstæði. Við verðum ætíð að hafa sjálfir stjórn á náttúruauðlindum Íslands sem eru grundvöllur tilveru okkar. Við teljum ekki að fjarlægt vald muni nokkru sinni geta haft þá stjórn á viðkvæmum náttúruauðlindum að okkar hagsmuna sé gætt.`` 

Samkvæmt upplýsingum þingvarða fyrir örstuttri stundu var verið að kanna það en það lá ekki fyrir og forseti mun tilkynna það um leið og fréttir berast.

Ég þakka hæstv. forseta fyrir þessi svör og mun halda áfram ræðu minni um hríð þar til ljóst verður hvort hæstv. félmrh. kemur hér í húsið. Ég hafði rakið nokkrar setningar úr upphafsyfirlýsingu Steingríms Hermannssonar forsrh. frá 14. og 15. mars 1989. Og þar kemur það alveg skýrt fram að þáv. forsrh., og reyndar formaður Framsfl., setur skýra fyrirvara í þessu máli fyrir sína hönd sem stjórnmálaleiðtogi og fyrir hönd þáv. ríkisstjórnar og meiri hluta Alþingis. Ég verð að segja það alveg eins og er að ef við berum þessa yfirlýsingu saman við efnisatriði samningsins í smáatriðum, þá kemur bersýnilega í ljós að það hefur ekki tekist í samningsferlinu að uppfylla þessar yfirlýsingar þannig að í mínum huga er það þannig að ef þeir framsóknarmenn t.d. ætluðu sér að styðja samninginn um Evrópskt efnahagssvæði, sem ég veit ekkert um, þá sýnist mér augljóst að þeir verði að rökstyðja það með algjörlega nýjum hætti af því að samningsdrögin eins og þau liggja fyrir núna eru ekki í samræmi við þær yfirlýsingar sem þáv. forsrh. og formaður Framsfl. gaf á sínum tíma í upphafi málsins. Þáv. ríkisstjórn gerði sérstaka samþykkt með bókun þann 29. nóv. 1989. Í þeirri bókun er skýrt tekið á málum og ég leyfi mér að lesa hana, með leyfi forseta. --- Ég vil spyrja hvort utanrrh., hann er í húsinu alla vega, gæti ekki komið hingað, leyft sér aðeins að kíkja á þessa þingmenn smástund sér til sjálfsagt sárra leiðinda.

Forseti vill biðja þingvörð að kalla til hæstv. utanrrh.

Í bókuninni 29. nóv. 1989 sem var samþykkt í þáv. ríkisstjórn segir svo, með leyfi forseta: ,,Utanrrh. hefur gert ríkisstjórn og Alþingi grein fyrir sameiginlegum könnunarviðræðum EFTA-ríkjanna við Evrópubandalagið um víðtækara samstarf ríkjanna 18 sem aðilar eru að EFTA og EB. Utanrrh. mun áfram taka þátt í undirbúnings- og samningaviðræðum þessara aðila sem byggðar verða á sameiginlegum niðurstöðum könnunarviðræðna, þar með talið þeim fyrirvörum sem Íslendingar hafa sett fram.`` --- Það voru þeir fyrirvarar sem ég var að vitna til úr ræðu fyrrv. hæstv. forsrh. frá í mars 1989. --- ,,Jafnframt því sem fylgt verður eftir í þessum viðræðum sameiginlegri kröfu EFTA-ríkjanna um fríverslun með fiskafurðir innan hins væntanlega Evrópska efnahagssvæðis verður haldið áfram tvíhliða viðræðum Íslendinga við Evrópubandalagið og aðildarríki þess með það að markmiði að trygja tollfrjálsan aðgang fyrir íslenskar sjávarafurðir að mörkuðum Evrópubandalagsins og stöðu íslensks sjávarútvegs að öðru leyti. Náið samráð verður haft innan ríkisstjórnarinnar og við utanrmn. Alþingis á öllum stigum málsins.`` Svo mörg voru þau orð. Og í tilefni af þessari samþykkt ríkisstjórnarinnar gerir þingflokkur Alþb. sérstaka samþykkt sem birt er með þessari samþykkt ríkisstjórnarinnar á sínum tíma. Þessi sérstaka ályktun þingflokks Alþb. er frá 29. nóv. 1989 þar sem mjög afdráttarlaust kemur fram hverjir eru þeir fyrirvarar sem Alþb. hefur við áframhald þessara viðræða sem stjórnarflokkur á þeim tíma. Ég ætla ekki að fara nákvæmar út í það að sinni að lesa þennan fyrirvara eða þessa samþykkt en vísa til hennar í stórmerku riti Evrópustefnunefndar á bls. 233 og 234. Hver var svo afstaða stjórnmálaflokkanna? Hvað sögðu stjórnmálaflokkarnir hver um sig að öðru leyti á sínum tíma? Framsfl. gerði samþykkt um þetta mál á miðstjórnarfundi 25. nóv. 1989 og gerir þar í raun og veru orð forsrh. að sínum og hnykkir á verulega þar sem fundur miðstjórnar Framsfl. 25. nóv. 1989 segir: ,,Fundurinn ítrekar sérstaklega að frjáls verslun með sjávarafurðir án þess að í staðinn komi veiðiheimildir fyrir erlenda aðila er forsenda fyrir þátttöku okkar Íslendinga í frjálsum markaði Vestur-Evrópu. Fundurinn leggur einnig áherslu á að hið viðkvæma íslenska peningakerfi verður að styrkja og gera virkara en það er nú áður en unnt er að samþykkja fullt frelsi fjármagnshreyfinga.`` --- Þetta er eitt af skilyrðum Framsfl. á þeim tíma. --- ,,Áður verður jafnframt að setja skýr lög sem tryggja að erlendir fjármagnseigendur nái ekki eignarhaldi á auðlindum landsins eða á fyrirtækjum sem þær nýta.`` --- T.d. í sjávarútvegi en ekki eingöngu í sjávarútvegi. --- ,,Þess verður einnig að gæta að meginþættir samninga um fjármagnsflutninga til og frá landinu verði ætíð í höndum Íslendinga sjálfra.`` Og í fjórða lagi segir þessi miðstjórnarályktun Framsfl.: ,,Fundurinn tekur jafnframt undir það að nauðsynlegt er að Íslendingar geti gripið í taumana ef miklir flutningar vinnuafls til landsins valda erfiðleikum í atvinnumálum.`` Með öðrum orðum: Miðað við yfirlýsingu forsrh. og miðað við þær samþykktir sem Framsfl. gerði á sínum miðstjórnarfundi í nóvember 1989 er augljóst mál að það mundi vera verulega úrleiðis fyrir þennan sama flokk að styðja samninginn um Evrópska efnahagssvæðið eins og hann stendur í dag. Auðvitað getur vel verið að þeir framsóknarmenn finni rök til þess en þeir verða þá að sýna það með sérstökum og nýjum rökum. Nú skyldu menn ætla að sá flokkur sem á utanrrh. --- eða sem utanrrh. á, ef við eigum kannski að orða það þannig eftir seinasta flokksþing Alþfl.

Forseti lofaði að upplýsa hv. þm. um hvort hugsanlegt væri að hæstv. félmrh. kæmi í húsið. Til hennar næst ekki þannig að ég á varla von á að það takist.

Félmrh. er erlendis.

Félmrh. er erlendis, segir hæstv. utanrrh. sem nú er kominn hingað.

Virðulegi forseti. Ég verð þá að vænta þess að hæstv. utanrrh. svari spurningum fyrir hæstv. félmrh. Mér er tjáð að hæstv. félmrh. sé nú staddur í Riga að flytja erindi um íslenska velferðarkerfið en það eru væntanlega einu löndin í heiminum þar sem um þessar mundir er hægt að hæla sér af íslenska velferðarkerfinu eins og það er og það er von að varaformaður Alþfl. skuli vera sendur þangað. Ekki er svo miklu af að má hér í þessu landi. En hvað sagði þá Alþfl. áður en lagt var af stað í samningana um Evrópskt efnahagssvæði? Hvað sagði hann? Eru samningarnir eins og utanrrh. og formaður Alþfl. kemur með þá í samræmi við það sem Alþfl. lýsti yfir? Alþfl. sagði t.d.: Óskað verði aðlögunartíma og öryggisákvæða varðandi atriði þar sem mikil frávik eru milli evrópskra reglna og íslenskra og á sviðum þar sem smæð og einhæfni atvinnulífs á Íslandi gerir slíkt nauðsynlegt, þar á meðal að því er varðar fjármálastarfsemi og frjálst fjármagnsflæði. Varðandi fjármagnsmarkaðinn telur Alþfl. að ekki þurfi varanlegri undanþágur en allt að 3--4 ára aðlögunartíma, breytilegan eftir aðstæðum. Forsenda þess að hugsanlegur samningur um aðild að Evrópska efnahagssvæðinu verði ásættanlegur fyrir Ísland er afdráttarlaus þátttaka í stjórnarákvörðunum svæðisins. Með öðrum orðum: Þegar yfirlýsingar Alþfl. í aðdraganda samningsins eru lesnar, þá kemur það í ljós að samningurinn stenst ekki einu sinni þær kröfur sem formaður Alþfl. gerði til sjálfs sín áður en lagt var af stað í þetta ferli og þó að við lifum á tímum þar sem það sem gerðist í gær virðist vera orðin fjarlæg saga, þá er það auðvitað óhjákvæmilegt fyrir okkur sem erum í stjórnmálum að reyna að líta yfir sviðið til lengri tíma og átta okkur á því hvað hefur verið að gerast. En þó verð ég að segja það, virðulegi forseti, að allra mestum tíðindum sætir það samt að lesa álit Sjálfstfl. frá þeim tíma áður en lagt var af stað, Sjálfstfl., flokks Eyjólfs Konráðs Jónssonar, Björns Bjarnasonar, Tómasar Inga Olrich svo ég nefni samnefnarana sem ég sé hér fram undan.  ,,Fulltrúar Sjálfstfl., Eyjólfur Konráð Jónsson, Guðmundur H. Garðarsson og Ragnhildur Helgadóttir, fagna þeirri mikilvægu samstöðu sem náðst hefur í Evrópustefnunefnd en leggja höfuðáherslu á eftirfarandi: 1. Hvergi verði hvikað frá þeirri stefnu sem ríki Evrópubandalagsins viðurkenndu með bókun 6 frá 1972 sem gildi tók við lok þorskastríða 1976 að Íslendingar einir ættu réttindin til fiskveiða innan 200 mílna efnahagslögsögunnar og breytingar á þeirri stefnu komi ekki til greina.``  ,,Eignaraðild útlendinga að fiskveiði- og fiskverkunarfyrirtækjum verði áfram óheimil, sbr. lög nr. 33/1922. Þegar verði teknar upp viðræður við Evrópubandalagið um viðauka við bókun 6 til leiðréttinga vegna breyttra aðstæðna.``  Hæstv. sjútvrh. var þá formaður Sjálfstfl. Hann hefur enga grein gert fyrir því hverju sæti sú kúvending sem flokkur hans hefur tekið í þessu máli, en það er auðvitað augljóst mál að hér er á ferðinni hrein kúvending og um allt aðrar áherslur og allt aðra hluti að ræða en eru í þessum samningsdrögum núna. Þetta taldi ég mjög mikilvægt að kæmist hér á framfæri, virðulegi forseti, sérstaklega út af þessu aðdragandatali þeirra hv. þm. Björns Bjarnasonar og Tómasar Inga Olrich. Ef það er einhver flokkur sem skuldar Alþingi og þjóðinni skýringu á breyttri stefnu og nýjum áherslum í þessu máli, þá er það Sjálstfl. Það vekur að vísu athygli mína að þingmenn Sjálfstfl. hafa yfirleitt ekki talað í þessu máli. Þeir hafa yfirleitt ekki kvatt sér hljóðs, hvorki um stjórnarskrármálið né heldur um samninginn um Evrópskt efnahagssvæði. Það vekur athygli mína. Þeir hafa sárafáir beðið hér um orðið og það kann auðvitað að vera að á bak við það séu þær skýringar að þeir vilji sumir halda í stefnu síns eigin flokks eins og hún var samþykkt og afgreidd á sínum tíma. Eða er einhver önnur ástæða fyrir því? Hafa þeir verið beðnir vinsamlegast um að þegja, eða hvað? Og ætla þeir þá að gera það? Ég trúi því ekki því í þessum hóp eru margir vaskir menn sem láta ekki segja sér að þegja. Auðvitað mun reynslan skera úr um það hver afstaða þeirra verður að lokum í þessu efni en hitt er alveg ljóst að eini flokkurinn sem hefur tekið hér vinkilbeygju í þessu máli er Sjálfstfl. Það liggur fyrir eftir þessum samþykktum sem ég hef hér lesið upp. Auðvitað má segja hér, virðulegi forseti, að þessi samningur og allt þetta mál sé nauðaeinfalt og í sjálfu sér þurfi ekki um það mjög mikil ræðuhöld. Málið snýst um það að ætlunin er að koma á Evrópsku efnahagssvæði þar sem forréttindi þau sem fylgja ríkisborgararétti í hverju landi eru afnumin. Samkvæmt samningnum er í raun og veru bannað að mismuna mönnum eftir þjóðerni á öllu samningssviðinu. Allt tal ýmissa ágætra manna t.d. um girðingar í þessu sambandi er að mínu mati meira og minna út í hött vegna þess að girðingar sem þjóna hagsmunum t.d. Íslendinga í málinu mundu augljóslega brjóta í bága við undirstöður samningsins sjálfs þannig að menn þurfa í raun og veru ekkert að eyða tíma í að ræða það mál. En ég ætla áður en kemur að almennum atriðum í samningnum sjálfum að leyfa mér að spyrja hæstv. utanrrh. út í nokkur atriði í frv. til laga um Evrópska efnahagssvæðið. Það er frv. sem er upp á fimm greinar. Ég hef ekki orðið var við það að hæstv. ráðherra gerði grein fyrir því hvað greinar 3 og 4 þýða. 3. gr. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Skýra skal lög og reglur, að svo miklu leyti sem við á, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja.`` Ég spyr hæstv. utanrrh.: Með hvaða hætti er ætlunin að framkvæma þetta þannig að einstök ráðuneyti og ráðherrar gangi þannig frá reglum og stjórnvaldstilskipunum að í engu stangist á við þessa grein? Er ætlunin að setja upp ritskoðunarprófapparat í utanrrn. sem á að passa upp á það að enginn ráðherra eða ráðuneyti fari nokkurn tímann í tilkynningum sínum út fyrir þessa grein? Hvernig á að framkvæma hana? Svo ætla ég að spyrja hér um 4. gr. sérstaklega sem er satt að segja alveg ótrúleg og jafnvel þó að menn ætli sér að samþykkja þennan samning þá botna ég ekkert í því að menn sem vilja vanda vinnubrögð sín í lagasetningu geti látið sér detta það í hug að samþykkja þessa 4. gr. eins og hún stendur. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Ráðherra, sem í hlut á, getur, ef sérstök nauðsyn krefur, sett reglur þar sem nánar er kveðið á um framkvæmd EES-samningsins.`` Ráðherra sem í hlut á getur sett reglur um framkvæmd samningsins nánast eins og honum sýnist. Þetta jafngildir því að segja: Við skulum afnema lagasafnið, hafa þar stjórnarskrána og setja aftast í stjórnarskrána nýja grein sem orðast svo: Ráðherra, sem í hlut á, getur, ef sérstök nauðsyn krefur, sett reglur þar sem nánar er kveðið á um framkvæmd stjórnarskrárinnar. --- Og þar með punktur. Hér er með öðrum orðum um að ræða opið reglugerðarsetningarvald fyrir ráðherra, gjörsamlega opið, og án allra efnislegra leiðbeininga. Í öllum lögum er það þannig að það er tiltekið að ráðherra setji reglugerð á grundvelli þessara laga, þessa kafla eða með hliðsjón af þessari grein, o.s.frv. Ég man eftir því t.d. að fyrir allmörgum árum vorum við gagnrýndir mjög harðlega fyrir opin reglugerðarákvæði í frv. sem flutt var af þáv. forsrh., Ólafi Jóhannessyni. Því ákvæði var síðan breytt þannig að viðkomandi fagráðherrar voru settir inn í málið í öllum tilvikum. En hér er það í raun og veru þannig að það er sagt: Hvaða ráðherra sem er getur sett hvaða reglur sem er um nánari framkvæmd á EES-samningnum. Ég er algjörlega sannfærður um það, virðulegi forseti, að hér er um að ræða opnara framsal til framkvæmdarvaldsins af hálfu löggjafarsamkomunnar heldur en áður hefur verið gerð tillaga um. Ég segi fyrir mitt leyti, jafnvel þó ég væri hlynntur þessum samningi að öðru leyti en vildi vanda mig við vinnubrögð á Alþingi Íslendinga, gæti ég ekki skrifað upp á þessa setningu. Hún er fyrir neðan allar hellur. Ég bendi á það að fyrir allmörgum árum var hér maður á Alþingi Íslendinga sem Vilmundur hét Gylfason sem flutti um það langar ræður og gerði miklar kröfur um að löggjafarsamkoman fylgdist með framkvæmdarvaldinu og það yrði passað að ráðherrar misnotuðu ekki reglugerðarvald sitt. Ég tel að Vilmundur Gylfason hafi í þessu efni oft gengið mjög langt, en ég get rétt ímyndað mér hvaða orð hefðu verið notuð um tillögu af þessu tagi. Þetta gengur auðvitað ekki. Hér er verið að misbjóða löggjafarvaldinu og ég skora á Alþingi, utanríkismálanefndarmenn og aðra sem um þetta mál fjalla, að beina sérstöku kastljósi að þessari grein vegna þess að hún er algjörlega fráleit, eins og hún lítur út, burt séð frá þessum samningi að öðru leyti eða stjórnarskrármálinu t.d. að öðru leyti sem hér er mikið rætt. Varðandi samninginn sjálfan þá má segja að kjarni málsins komi með skýrum hætti fram í 4. gr. og það þurfi í sjálfu sér ekki mikið um það að segja. Þar stendur: ,,Hvers konar mismunun á grundvelli ríkisfangs er bönnuð á gildissviði samnings þessa nema annað leiði af einstökum ákvæðum hans.`` Það þarf ekki mikið meira að segja um þennan samning. Þetta er lykillinn að þessari galdralæsingu, þessu fjölmúlavíli sem hæstv. utanrrh. er að leggja fyrir Alþingi. Í raun og veru er mjög athyglisvert að lesa greinargerðina um þessa grein einmitt þar sem það er talið upp nákvæmlega hvaða undaþágur eru heimilar frá 4. gr. Hvaða undanþágur eru heimilar frá þessari grein? Þær eru sex, samkvæmt greinargerðinni á bls. 81. Í fyrsta lagi: ,,Ekkert er því hins vegar til fyrirstöðu að gerðar séu efnislegar kröfur, t.d. um tungumálakunnáttu umsækjenda í starf eða um að vara eða þjónusta sem falboðin er hæfi íslenskum aðstæðum.`` --- Þetta eru tvö atriði, má segja. Í öðru lagi: ,,Sérstakar undanþágur eru tilgreindar frá þessari meginreglu annars staðar í samningnum. T.d. er hægt að áskilja ríkisborgararétt þegar ráðið er í stöður á vegum ríkisins, sem fela í sér sérstakt trúnaðarsamband við vinnuveitanda.`` --- Hér er um að ræða lögreglumenn og slíka aðila. --- ,,Ef allsherjarregla, almannaöryggi eða almannaheilbrigði krefst er einnig hægt að láta sérstakar reglur gilda um erlenda ríkisborgara. Loks má geta þess að tekin eru af öll tvímæli um það í samningnum [eins og það er orðað hér] að Ísland og Noregur geti takmarkað aðgang erlendra ríkisborgara að fyrirtækjum í sjávarútvegi,`` o.s.frv. Svo er hægt að setja strangari reglur um ýmsan varning eða starfsemi svo fremi þær reglur gildi jafnt um Íslendinga sem erlenda ríkisborgara og valda ekki hindrunum í milliríkjaviðskiptum innan EES. Á blaðsíðu 81 í samningsskjalinu eru allar hugsanlegar undanþágur tíndar upp, allar. Þetta er tæmandi upptalning á þeim undanþágum sem heimilt er að veita samkvæmt samningsdrögunum eins og þau líta út. Þess vegna er það fyrir girðingavini alveg sérstaklega fróðlegt að lesa þennan kafla á bls. 81 í greinargerðinni því þar eru taldar upp allar þær hugsanlegu undanþágur sem hér er um að ræða. Ég ætla í sjálfu sér ekki að fara yfir einstök atriði í þessu skjali vegna þess að önnur atriði hafa ýmist verið rædd eða þá að þau skýrast mjög skýrt út frá þessum þætti. Ég ætla þó aðeins að víkja að því sem hér hefur verið sagt um forúrskurðina og einkum þeim þætti varðandi forúrskurði sem eru í þessu plaggi. Í þessu plaggi er gert ráð fyrir forúrskurðum og að forúrskurðir verði bindandi, en það er jafnframt sagt í greinargerðinni að þetta ákvæði verði ekki notað nema með sérstakri samþykkt Alþingis, lögum og/eða breytingum á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Þetta ákvæði er ekki í lagi að mínu mati. Það segi ég vegna orða sem fallið hafa fyrr í þessum umræðum. Ég segi það vegna þess að þetta ákvæði er partur af samningnum auðvitað. Menn eru að samþykkja að taka forúrskurðakerfið hér inn á þetta blað þó það þurfi nýja samþykkt í lögum eða stjórnarskrá til þess að koma því í notkun. Það er alveg augljóst mál og við þekkjum það sem höfum lesið eitthvað um samningsferlið að Evrópubandalagið gerði þetta ákvæði um forúrskurðina að ströngu skilyrði af sinni hálfu við afgreiðslu málsins, þannig að hér er auðvitað um það að ræða að Evrópubandalagið, samningsaðilinn, telur að hér sé mjög mikilvægt ákvæði og þess vegna er útilokað fyrir menn að ætla sér, eins og utanrrh. og reyndar einn og einn maður í stjórnarandstöðunni, að ýta þessu máli frá og segja að þetta sé algjört smámál. Þetta er ekki smámál. Það er nauðsynlegt að átta sig á því að þetta er þarna inni og það er skilyrði og það er partur af þessu máli. Varðandi samninginn að öðru leyti ætla ég út af fyrir sig ekki að fara yfir einstakar greinar í honum, það væri svo sem hægt að finna eitt og annað og það er jafnvel hægt að finna hér skemmtilega hluti sem gætu kannski orðið mönnum til nokkurrar umhugsunar á síðkvöldum. Það fyndnasta í plagginu, hæstv. utanrrh., er undanþágan fyrir Húsatryggingar Reykjavíkur. Húsatryggingar Reykjavíkur á bls. 135 --- ég sé að ráðherrann er að fletta þessu skjali, hægri síðu, það fer vel á því. Hvað eru Húsatryggingar Reykjavíkur? Það er einokunarfyrirtæki sem Reykjavíkurborg hefur komið upp í sambandi við húsatryggingar. Við Reykvíkingar verðum að tryggja okkur hjá Húsatryggingum Reykjavíkur, annað er algjörlega óheimilt. Það er bannað að tryggja hjá Vátryggingafélaginu eða hvað þær nú heita þessar sjoppur allar. Það er bannað. Húsatryggingar Reykjavíkur hafa notið skattfrelsis. Þær hafa ekki einu sinni borgað skatta, þetta einokunarfyrirtæki Sjálfstfl. í Reykjavík. Og niðurstaðan er sú að í öllum þessum haug sem ég sé að þingmenn hafa fyrir framan sig, eins og hv. 8. þm. Reykn., í öllum þessum haug, þar sem menn hafa læðst eins og lýs fyrir hverja einustu setningu og milli línanna alls staðar og skoðað með stækkunargleri og í smásjá hvert einasta orð, þá lögðu þeir það á sig þessir miklu snillingar, þessir lúsiðnu embættismenn sem eiga alla mína samúð, að biðja um undanþágu fyrir Húsatryggingar Reykjavíkur. Einokunarfyrirtæki Sjálfstfl. í Reykjavík. Ég mundi hafa haft gaman af því að heyra hvernig þeir hafa borið orðin Húsatryggingar Reykjavíkur fram á frönsku í þessum viðræðum. Og það veit hv. 5. þm. Reykn. best hér inni hvernig það er gert. Það er gjörsamlega kengfyndið að hugsa sér það að þessi flokkur samkeppnisfrelsisins, viðskiptafrelsisins á Íslandi sem leggur hérna fram fleiri, fleiri tugi þúsunda síðna af pappírum í viðskiptafrelsi, gerir út sérstakan leiðangur til að biðja um áframhaldandi undanþágu á einokun fyrir Húsatryggingar Reykjavíkur. Enda tók ég eftir því að fulltrúar Sjálfstfl. í heilbr.- og trn. voru heldur kengslegir þegar ég var að ræða þetta þar á sínum tíma og voru ekki mjög samkeppnisfrjálsir í framan meðan sú umræða fór fram. Það er auðvitað alveg með ólíkindum, þetta lið og svo þykist það vera að stuðla að einhverju frelsi í viðskiptum. Alveg með ólíkindum. Þeir fundu tryggingafélag niðri í Sviss, í einhverju þorpi í Sviss  Og þannig er það, virðulegi forseti, að þrátt fyrir allt er þetta ekki allt jafnhundleiðinlegt og menn geta ímyndað sér af því að sjá þessa hauga því þarna leyndist þó hlutur sem var býsna fyndinn satt best að segja og kom upp um strákinn Tuma og þetta samkeppnisfrelsislið sem reytir einlægt hár sitt og skegg fyrir samkeppnisfrelsinu þegar peningarnir eru yfirleitt annars vegar --- nema Húsatryggingar Reykjavíkur. Húsatryggingar Reykjavíkur! Ja, til hamingju, hæstv. utanrrh. Þvílíkt og annað eins. Kerfisskelfirinn mikli, formaður Alþfl., hann fór með Húsatryggingar Reykjavíkur í leiðangur niður til Evrópu og lét Frakka og Þjóðverja og Breta og hvað þeir nú heita allir, skrifa Húsatryggingar og bera það fram á hinum aðskiljanlegu tungum Evrópu. Kannski flæmsku líka. Ja, þvílíkt. Nei, virðulegi forseti, því miður er það nú svo að þessir haugar eru ekki skemmtiatriði af þessu tagi nema að mjög takmörkuðu leyti. Það sem ég vildi víkja næst að í sambandi við þennan samning er sú staðreynd að Alþýðusamband Íslands hefur fjallað um þessi mál og það hefur gjarnan verið sett þannig upp af ýmsum aðilum, hef ég tekið eftir, að Alþýðusambandið væri jafnvel bara hlynnt þessu. Það er ekki rétt uppsetning mála. Staðreyndin er sú að Alþýðusamband Íslands hefur sett fjöldann allan af skilyrðum að því er þetta mál varðar. Fjöldann allan af skilyrðum. Ég vil inna hæstv. utanrrh. eftir því hvernig þau skilyrði standa. Í greinargerð miðstjórnar Alþýðusambands Íslands um Evrópskt efnahagssvæði segir svo m.a., með leyfi forseta: ,,Alþýðusamband Íslands hefur fylgst náið með framgöngu þessa máls frá upphafi. Í janúar 1990 lýsti miðstjórn sambandsins yfir stuðningi við þá leið sem ákveðin var með samningum á milli EFTA og EB. Af hálfu ASÍ hefur þó alltaf komið skýrt fram að stuðningur við samningana væri háður ýmsum skilyrðum. ASÍ hefur stutt fyrirvara íslenskra stjórnvalda varðandi atvinnu- og búseturéttindi og möguleika útlendinga til þess að taka þátt í atvinnurekstri sem byggist á nýtingu íslenskra náttúruauðlinda. Meginfyrirvari ASÍ hefur þó tengst þróun félagsmála innan EES og af hálfu sambandsins hefur alltaf komið skýrt fram að EES-samningurinn megi ekki að nokkru leyti verða til þess að grafa undan réttindum launafólks á Íslandi.`` Síðan segir í greinargerð Alþýðusambandsins: ,,Eftir að samningum um Evrópskt efnahagssvæði lauk í október á síðasta ári gerði sambandsstjórn ASÍ tvær ályktanir um samninginn. Í fyrsta lagi ályktaði sambandsstjórn að efna ætti til þjóðaratkvæðagreiðslu um samninginn. Í öðru lagi var ályktað um efni samninganna og dregnar fram bæði jákvæðar og neikvæðar hliðar.`` Sambandsstjórn taldi kosti samningsins fyrst og fremst felast í bættum markaðs- og vinnslumöguleikum fyrir íslenskar sjávarafurðir sem nauðsynlegt sé að nýta á sem bestan hátt. Sem neikvæðar hliðar var bent á hættu á yfirráðum erlends fjármagns og hættur vegna opnunar vinnumarkaðarins. Bent var á að á þessum sviðum sé innlend lagasetning nauðsynleg og m.a. var þess krafist að sett verði innlend löggjöf og aðrar viðhlítandi ráðstafanir samhliða samningnum sem komi m.a. í veg fyrir undirboð útlendinga á íslenskum vinnumarkaði eins og hv. 9. þm. Reykn. ræddi rækilega í ræðu sinni hér áðan. Það er gert ráð fyrir því, virðulegi forseti, að þessi mál verði sérstaklega rædd á alþýðusambandsþingi núna í haust, kemur fram í þessari greinargerð. Alþýðusambandið segir t.d. um stjórnarskrárþáttinn að á hann beri að leggja sérstaka áherslu og hann beri að vanda og að fram skuli fara þjóðaratkvæðagreiðsla um þetta mál. Þarna er Alþýðusambandið í raun og veru í mjög góðu samspili við aðra aðila sem fjallað hafa um þennan samning á undanförnum árum og undanförnum missirum og mánuðum en einnig í mjög góðu samspili við fjölda aðila sem tóku afstöðu t.d. á sínum tíma til samninganna um EFTA, Fríverslunarbandalag Evrópu. Þá var það þannig að Samtök frjálslyndra og vinstri manna voru nýstofnuð sem stjórnmálaflokkur --- og ég hygg að hæstv. utanrrh. kannist við þann flokk. --- Sá flokkur studdi EFTA-samninginn á sínum tíma en sá flokkur og forustumenn hans, og einkum formaður, Hannibal Valdimarsson, lagði sérstaka áherslu á nauðsyn þess að fram færi þjóðaratkvæðagreiðsla um samninginn á sínum tíma. Alþýðusambandið er trútt þessari stefnu sem mörkuð hefur verið af Alþýðusambandinu um áratuga skeið og kemur fram í greinargerðinni sem ég var að vitna til. Í öðru lagi --- ég nefni númer eitt sem sagt þjóðaratkvæðið --- eru ákvæðin um félagafrelsið þannig að Alþýðusambandið hefur miklar áhyggjur af þeim. Þar segir: ,,Alþýðusamband Íslands krefst þess að íslensk stjórnvöld hviki ekki frá afstöðu sinni í þessu máli ef til þess kemur að þessir sáttmálar taki gildi á Evrópska efnahagssvæðinu og geri ítarlega fyrirvara um stöðu félagsmála hér á landi þannig að sú framkvæmd sem verið hefur í þeim efnum gildi áfram.`` Ég spyr líka hæstv. utanrrh.: Hvað með þennan þátt? Hinn félagslega þátt og þær kröfur sem Alþýðusambandið hefur gert í þeim efnum? Og ég spyr um atvinnumálin sem er þriðja meginskilyrði Alþýðusambandsins. Þar segir: ,,Alþýðusambandið bendir á mögulega samvinnu stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins um þróunaráætlun í atvinnumálum þar sem t.d. væri lögð áhersla á samvinnu á milli lítilla og meðalstórra fyrirtækja og fyrirtækjaneta. Alþýðusamband Íslands telur átak í atvinnumálum og iðnþróun vera innanlandsmál þar sem öruggur og hagstæður aðgangur að Evrópumarkaði gæti stuðlað að því að vel takist til.`` Hvar er þetta átak í atvinnumálum sem Alþýðusamband Íslands gerir kröfu um? Í fjórða lagi hefur Alþýðusambandið ýmislegt að athuga við tilhögunina að því er varðar frjáls atvinnu- og búseturéttindi. Um það segir Alþýðusambandið: ,,Alþýðusamband Íslands bendir á að upphaflegir fyrirvarar Íslands um einhliða möguleika á takmörkun innstreymis erlends vinnuafls náðu ekki fram. Þess í stað mun gilda almennur öryggisfyrirvari um alla þætti samningsins. Í samningnum er einhliða yfirlýsing frá íslenskum stjórnvöldum um að öryggisfyrirvarinn verði fyrst og fremst notaður af Íslands hálfu varðandi vinnumarkað og fasteigna- og landakaup. Ekki er sýnt hvaða þýðingu þessi yfirlýsing hefur en öllum ætti að vera ljóst að möguleikar íslenskra stjórnvalda til þess að stöðva tilflutning erlends launafólks eru mun verri innan ramma EES-samningsins en á samnorræna vinnumarkaðnum.`` --- Ég spyr utanrrh. einnig um þetta atriði. Og Alþýðusambandið heldur áfram í þessari greinargerð: ,,Alþýðusamband Íslands hefur miklar áhyggjur af því að opnun vinnumarkaðarins geti falið í sér hættu á undirboðum hvað varðar laun og réttindi. Nauðsynlegt er að tryggja með innlendri lagasetningu og öðrum aðgerðum að slíkt geti ekki gerst. Eitt af því sem einkennir almenna vinnumarkaðinn hér á landi er að í mörgum tilfellum er langt bil á milli umsaminna taxta og raunverulegra greiddra launa. Núgildandi lög um starfskjör launafólks kveða á um að samningar á milli aðila vinnumarkaðarins skuli gilda sem lágmark fyrir alla vinnu sem unnin er hér á landi. Þetta býður þeirri hættu heim að aukið frelsi útlendinga til starfa hér á landi verði til þess að launum verði þrýst niður að taxtakaupi. Við slíkt verður ekki unað og því er nauðsynlegt að finna leiðir til þess að koma í veg fyrir það.`` --- Ég spyr hæstv. utanrrh. í þessu sambandi í fimmta lagi: Hvaða leiðir eru færar í þeim efnum? Enn fremur segir Alþýðusambandið: ,,Samkvæmt núgildandi reglum þarf að leita álits stéttarfélaga vegna atvinnuleyfa allra útlendinga nema Norðurlandabúa. Samkvæmt EES-samningnum þarf ekki að leita umsagnar stéttarfélaga vegna íbúa frá EES eftir að samningurinn tekur gildi. Ljóst er að þessi breyting mun draga mikið úr möguleikum stéttarfélaganna til þess að hafa áhrif á kjör þeirra útlendinga sem hingað koma frá Evrópska efnahagssvæðinu.`` Alþýðusambandið ræðir einnig sérstaklega í greinargerð sinni um það sem kallað er ,,vinna handan landamæra`` og segir um það orðrétt, með leyfi forseta: ,,Hinn nýi sameiginlegi markaður opnar möguleika á því að fyrirtæki innan Evrópska efnahagssvæðisins taki að sér verkefni innan annarra ríkja en þessi möguleiki er hluti af frjálsri þjónustustarfsemi. Þetta mun auka samkeppni sem bæði geta haft jákvæð og neikvæð áhrif á íslenskt atvinnulíf. Þannig geta fyrirtæki náð betri nýtingu og afkastagetu en spurningin er hvort íslensk fyrirtæki séu of smá til þess að geta nýtt sér þessa möguleika að einhverju marki.`` Og síðan segir Alþýðusambandið: ,,ASÍ gengur að því vísu að ráðstafanir verði gerðar bæði innan lands og innan EES sem komi í veg fyrir misnotkun á grundvelli þessara nýju möguleika og bendir þar á þær lágmarksreglur sem verið er að setja í hina félagslegu framkvæmdaáætlun Evrópubandalagsins. Koma verður í veg fyrir misnotkun vegna vinnu handan landamæra í byggingar- og verktakastarfsemi. ASÍ treystir því að ríkisstjórnin leggi fram lagafrumvarp og geri aðrar viðhlítandi ráðstafanir sem tryggi að þessar kröfur nái fram að ganga.`` --- Og ég spyr í sjötta lagi: Hvar er þetta frv.? Hér hef ég með öðrum orðum, virðulegi forseti, farið yfir greinargerð Alþýðusambands Íslands eins og hún birtist sl. sumar og lagt fyrir hæstv. utanrrh. nokkrar spurningar. Í þessari greinargerð Alþýðusambandsins er vikið að fleiri atriðum, t.d. ríkisstyrkjum til skipasmíðaiðnaðarins. En menn vita það kannski ekki að þannig er frá hlutum gengið í sambandi við Evrópska efnahagssvæðið að Evrópubandalagsríkin geta haldið áfram að styrkja sinn skipasmíðaiðnað þannig að íslenskur skipasmíðaiðnaður stendur jafnhöllum fæti eftir í samkeppninni og hann hefur gert til þessa við niðurgreiddan iðnað í þessum löndum. Með öðrum orðum, virðulegi forseti, það er rangt sem haldið hefur verið fram að verkalýðssamtökin hafi fortakslaust samþykkt fyrir sitt leyti á neinn hátt að Ísland gerðist aðili að Evrópsku efnahagssvæði. Það er langt frá því. Alþýðusambandið hefur t.d. í þessari greinargerð sett fram milli 10 og 20 skilyrði sem öll eru með þeim hætti að það er í raun og veru alveg óhjákvæmilegt að utanrrh. svari hér við þessar umræður hvort hann ætlar að verða við þessum kröfum ASÍ og ef svo er, þá hvernig. Virðulegi forseti. Ég hafði í sjálfu sér hugsað mér að víkja hér að ýmsum fleiri atriðum en á hins vegar nokkuð óhægt um vik þar sem hæstv. forsrh. sem þarf auðvitað að svara fyrir ríkisstjórnina í heild í málum þeim sem hér eru á dagskrá er fjarri, einkum og sér í lagi vegna þess að þessi hæstv. ráðherra hefur veist mjög harkalega að fyrrv. ríkisstjórn í þessu sambandi. Ég mun því bregða á það ráð, virðulegi forseti, að ætla mér tíma við umræðuna síðar til þess að gera grein fyrir ýmsum málum nánar en ætla að koma hér aðeins að nokkrum grundvallaratriðum og fyrst því sem fram kom í máli hv. þm. Vilhjáms Egilssonar hér í gær sem flutti satt að segja alveg stórmerka ræðu. Hún var svo hreinskilin. Hv. þm. Vilhjálmur Egilsson sagði í raun og veru að hér værum við að taka nýjan sið. Hv. þm. vísaði til þess að Íslendingar hefðu á undanförnum öldum tekið við nýjum siðum annars staðar að með ýmsum hætti. Ég man ekki hvort hann vitnaði beinlínis til kristnitökunnar en ég man ekki betur en hann hafi vitnað a.m.k. til siðaskiptanna í þessu efni. Og það kann út af fyrir sig að vera að það sé þannig að ýmsir telji að þetta sé býsna fjarstæðukennt hjá hv. þm. Vilhjálmi Egilssyni. En ég er nú ekki viss um að það sé alveg eins fjarstæðukennt og menn vilja vera láta og mönnum kann að sýnast í fljótu bragði. Staðreyndin er að sú hugmyndafræði sem liggur á bak við samninginn um Evrópskt efnahagssvæði flæðir yfir um þessar mundir og þess vegna kann mönnum að virðast að við eigum kannski fáa aðra kosti en að ákveða að taka við Evrópsku efnahagssvæði eins og það er. Út af fyrir sig er það mín skoðun að ég tel að Íslendingar geti undir engum kringumstæðum og eigi ekki að einangra sig frá helstu viðskiptalöndum sínum að einu eða neinu leyti og það var þess vegna sem Alþb. fyrir sitt leyti ákvað á sínum tíma að það væri rétt að Íslendingar tækju þátt í þessum viðræðum um Evrópskt efnahagssvæði. Við töldum að það væri skynsamlegt og óhjákvæmilegt og það er í samræmi við þessa afstöðu að ég er að lýsa þessum skoðunum mínum hér. Hitt er hins vegar spurningin og það er það grundvallaratriði sem við stöndum frammi fyrir: Hvernig gerist þetta? Með hvaða hætti og undir hvaða formerkjum? Um það er ágreiningurinn. Ég heyrði að það var vitnað hér í einn merkan samtíðarmann á dögunum um það að Alþb. hefði ekki tekið afstöðu til fjórfrelsisins heldur bara til rammans. Staðreyndin er auðvitað sú að það er hugsanlegt að setja málin þannig upp þó að það hafi ekki verið gert af hálfu Alþb. Alþb. tók afstöðu til allra þessara þátta í sínum ályktunum. En auðvitað er hugsanlegt að greina þessa hluti með vissum hætti í sundur. Það er auðvitað hugsanlegt að finna mann sem segir: Ég styð fjórfrelsið en ég er andvígur stofnanaþættinum vegna þess að ég tel að hann stangist á við stjórnarskrána. Og það er líka hugsanlegt að finna mann sem segir: Ég styð fjórfrelsið og ég tel stjórnarskrárþættina í lagi að því er varðar EES en ég tel þá ekki í lagi að því er varðar Evrópubandalagsþáttinn. Og ég held að menn megi ekki í útúrsnúningaleik hér, eins og hv. þm. Björn Bjarnason, setja hlutina upp eins og hann hefur gert hér aftur og aftur að menn hljóti í raun og veru að dæma þessa hluti alla með svo að segja einni handasveiflu, í einu höggi. Málið er aðeins flóknara en svo að það sé skynsamlegt og mér finnst að við eigum að geta gert þá kröfu hvert til annars í jafnalvarlegu máli og því sem hér um ræðir að við reynum að fara yfir það á sæmilega vitsmunalegu plani og skiptumst á skoðunum um það eins og það liggur fyrir en ekki með því að gera hvert öðru upp skoðanir, hvorki í fortíð, nútíð né framtíð. En það er rétt út af fyrir sig sem hv. þm. Vilhjálmur Egilsson segir að það er bersýnilegt að hér er um að ræða tiltekna hugmyndafræði, tiltekna hugmyndalínu sem er á bak við þetta mál. Það er út af fyrir sig rétt. Munurinn hins vegar --- og ef ég man rétt þá nefndi hv. þm. Vilhjálmur Egilsson kristnitökuna.  Hitt sem var ekki síður merkilegt í ræðu hv. þm. Vilhjálms Egilssonar var það að hann viðurkennir að menn hljóti í framhaldi af þessum samningi að ræða um aðild að Evrópubandalaginu og það gerir hv. þm. Björn Bjarnason í raun og veru líka. Hv. þm. Björn Bjarnason áskilur sér bersýnilega allan rétt til þess að taka það mál fyrir í svo að segja beinu framhaldi af þeim umræðum sem nú eru í gangi um Evrópskt efnahagssvæði. Mér segir svo hugur um að þess sé ekki langt að bíða að þessir hv. þm. muni fara að halda hér langar og ítarlegar ræður um það að við hljótum að ganga í Evrópubandalagið. Hv. þm. Björn Bjarnason er svo vinsamlegur að orða þetta þannig að þetta sé varða á þeirri leið. Hann telur reyndar að stjórnarandstaðan sé líka að flytja frv. um vörðu á þessari leið og þakkar stjórnarandstöðunni samt ekkert fyrir það sem hann ætti þó að gera til að vera sjálfum sér samkvæmur sem hann er nú reyndar sjaldan, þessi þingmaður, þegar um þessi mál er að ræða vegna þess að hann er mest í útúrsnúningaleikjum. Látum það nú vera. Spá mín er sú að þessir menn, leiðtogi Verslunarráðsins og formaður efh.- og viðskn. Alþingis, og hv. þm. Björn Bjarnason muni hér áður en mjög langur tími líður, ég segi ekki áður en næsta ár er allt, koma með beinar tillögur um það að við athugum rækilega hvort við eigum ekki að verða aðilar að Evrópubandalaginu með beinum hætti. Það er augljóst af því hvernig þessir menn haga orðum sínum að þeir hafa allt opið í þessu efni, allt opið og það þarf nú ekki að tala mikið um Alþfl. í því sambandi vegna þess að hann hefur alltaf verið til í verk af þessu tagi. Ég tel líka að þessir menn muni í umræðum um málin á næsta ári og þegar fram á það kemur hafa með sér einn þátt sem ég gerði hér að umræðuefni fyrr í umræðum um þessi mál og var lagt út með býsna sérkennilegum hætti í sjónvarpsfréttum í gærkvöldi en það er það að samkvæmt reglum EES er það EB sem ræður. EB hefur tillöguréttinn. Við höfum ekki tillögurétt. Við höfum málfrelsi. Við höfum málfrelsi en ekki tillögurétt í raun og veru. Og að við munum standa frammi fyrir því þegar reglugerðarfargan Evrópubandalagsins fer að hvolfast hér yfir á næsta ári og þarnæsta, þá munum við segja margir: Hvert er þá orðið okkar starf? Hver er þá orðinn okkar hlutur? Og er þröngt fyrir dyrum okkar kotkarla hér í þessari stofnun þegar hinir stóru aðilar senda hina miklu pósta hingað inn og við sitjum hér með stimplana og færibandið og segjum já takk og já takk og já takk, vegna þess að auðvitað er það þannig að eftir að menn eru á annað borð komnir hérna inn í samtök af þessu tagi, þá munu þeir auðvitað ekki fara að vísa frá ýmsum málum sem þarna er um að ræða vegna þess að þar er um að ræða hreinar tæknilegar afgreiðslur. En eftir stendur það að við þingmenn á Alþingi Íslendinga erum í niðurlægjandi færibandsafgreiðslu, ekki fyrir ríkisstjórn Íslands heldur í raun og veru fyrir Evrópubandalagið. Og það er þetta sem þessir menn ætla sér að bjóða okkur. Það var mjög merkilegt viðtal sem kom snemma á þessu ári í sjónvarpinu þar sem Árni Snævarr fréttamaður greindi frá því hvernig þessi mál eru í Danmörku, og nú eru Danir í Evrópubandalaginu þannig að málið er ekki að öllu leyti sambærilegt, að sjálfsögðu ekki, en það er sambærilegt að því er samningssviðið varðar. Árni Snævarr sagði 21. apríl sl., með leyfi forseta: ,,25 af 152 lagafrumvörpum sem lögð voru fram á danska þinginu á fyrri helmingi síðasta árs voru í raun aðeins staðfestingar á því sem þegar hafði verið ákveðið á vettvangi Evrópubandalagsins í Brussel.`` --- 25 af 152 lagafrumvörpum. --- ,,Þetta hlutfall, eitt af hverjum sex frumvörpum, er þó hærra í ákveðnum málaflokkum, t.d. iðnaðar- og samgöngumálum og fimm af sjö frumvörpum sem fjölluðu um landbúnað voru EB-frumvörp. Ekki er síður athyglisvert að líta á fjölda lagalega bindandi ákvarðana af hvaða tagi sem þær eru. Á síðasta ári töldust 3.200 reglur sem gilda í Danmörku jafnt og öðrum EB-ríkjum hafa verið settar í Brussel, en á sama tímabili hafa aðeins 964 lög og reglugerðir sem gilda í Danmörku verið settar að frumkvæði Dana.`` Þetta eru hlutföllin þarna og auðvitað ber að endurtaka það svo að öllu sé til skila haldið að það er ekki þar með sagt að það verði nákvæmlega sömu hlutföll hér. En hitt er auðvitað alveg ljóst að það er fjöldinn allur af slíkum málum sem mun berast hingað inn í þingið og menn verða að samþykkja, menn verða að hneigja sig og beygja og þá er ég sannfærður um að einn og einn þingmaður, jafnvel úr Sjálfstfl., mun segja: Þetta gengur ekki. Ég læt ekki bjóða mér þetta. Frekar fer ég bara þarna inn til að hafa áhrif á það hvað verður sent til Íslands upp að Austurvelli. Það er þessi staðreynd sem menn eins og hv. 5. þm. Norðurl. v., Vilhjálmur Egilsson, og hv. 3. þm. Reykv., Björn Bjarnason, treysta á að sé aðeins fyrsta skrefið og menn muni síðan halda áfram inn í Evrópubandalagið af því að við erum eins og við erum. Við sættum okkur ekki við niðurlægjandi færibandaafgreiðslu fyrir miðstöð Efnahagsbandalags Evrópu. Um þetta atriði hafa hins vegar þessir þingmenn Sjálfstfl., sem hér hafa talað eða Alþfl. enn síður auðvitað ekki rætt nokkurn hlut. Hefur nokkur alþýðuflokksmaður talað fyrir utan hv. 11. þm. Reykn. og hæstv. utanrrh.? Auðvitað ræða menn þetta ekki mikið en þetta er þó grundvallaratriði. Þá kem ég að því: Er það þannig að hæstv. utanrrh. sé sem einstaklingur og sé sem alþingismaður svo viss um að hann sé að gera rétt í þessu máli að hann telji það við hæfi fyrir sig og sína samvisku að láta þetta ganga yfir þjóðina? Mér heyrist hann ætla að gera það og mér heyrist hann vera sannfærður um að þetta sé rétt og hann ætli að kýla þetta áfram hvað sem það kostar. Ávinningarnir sem hann hefur rakið eru í raun og veru allt of litlir að mínu mati miðað við þá áhættu sem hér er uppi. En ég verð að segja það alveg eins og er, virðulegi forseti, að maður spyr sig að því aftur og aftur: Til hvers er þessi samkoma? Hvað eru menn að gera hér sem láta sér það í léttu rúmi liggja að bjóða Alþingi upp á þessi ósköp sem fram undan eru? Það er stundum verið að tala um virðingu fyrir Alþingi. Stundum er verið að biðja þjóðina um að bera virðingu fyrir Alþingi, en ég spyr: Berum við virðingu fyrir okkar eigin verkum? Erum við alltaf örugglega að vanda okkur eins og við lifandi getum? Svarið er: Nei, við erum ekki að því. En mín skoðun er sú að við eigum a.m.k. í máli af þessu tagi að vanda okkur eins vel og við lifandi getum og leita spurninga alveg innst í hugskot okkar um það, ekki hvort við erum að gera rétt gegn einhverjum hér á Alþingi, einhverjum öðrum flokki eða fyrir okkar flokk heldur fyrir þá þjóð sem spyr að leikslokum og þarf að búa við þennan samning og samningsákvæði um nokkur ókomin ár, sennilega ekki mjög mörg af því að ég spái því, og endurtek það að verði Ísland aðili að þessum samningi, þá spái ég því að fyrir lok næsta árs muni heyrast hér á Alþingi raddir sem segja: Við skulum halda áfram. Og þess vegna segi ég við þá sem eru núna tvístígandi: Það er mikil ábyrgð lögð á herðar þeim mönnum sem segjast vera á móti Evrópubandalaginu en ætla í raun og veru að líta á þetta mál sem einhverja varnarlínu í þeim efnum. Það er svo fullkomin fjarstæða að það tekur engu tali. Þetta er engin varnarlína í þessu máli. Engin varnarlína. Ég hafði, virðulegi forseti, hugsað mér að ræða hér nokkuð um undirbúninginn að þessum málum að öðru leyti, m.a. varðandi iðnaðinn og hvernig að þeim málum er staðið, hvernig hæstv. iðnrh. hefur staðið að þeim málum, en ég sé að hann er ekki vakandi frekar en aðrir ráðherrar hér þannig að ég nenni ekkert að vera að eyða tíma í að varpa sérstaklega orði á hann. Hæstv. iðnrh. hefur mikla reynslu í þessum efnum, Hann skrifaði skýrslu fyrir ríkisstjórnina árið 1970 þegar aðildin að EFTA var á dagskrá og benti á margar mjög gagnlegar hugmyndir í þróunarmöguleika íslensks iðnaðar, afar fróðlegar, þar sem væri hægt að ná alveg gífurlegum möguleikum fyrir íslenskan iðnað. Það frumlegasta í þessu sérfræðingaáliti sem hann skrifaði, m.a. ítarlega um prjónlesiðnaðinn, niðursoðið og niðurlagt grænmeti, húsgagna- og innréttingasmíði, sem er nú eiginlega horfin á Íslandi en hann rakti ítarlega þá möguleika að Íslendingar yrðu bráðum allir að vinna við að framleiða stóla og borð fyrir Evrópu, hundrað þúsund borð, milljón stóla, var einhvern tíma sagt --- en það frumlegasta af öllu í þessari skýrslu hæstv. iðnrh. er það þar sem hann bollaleggur verulega möguleika Íslendinga til skartgripasmíði. Hann telur að það muni réttlæta mjög aðildina að EFTA að Íslendingar leggist hér í gífurlega skartgripasmíði. Og þá var það nú þannig að ríkisstjórnin sem þá var var með áætlanir um stórfelld tækifæri af ýmsu tagi í íslenskum iðnaði og hafði tekið frá smápeninga í því skyni, einhverjar milljónir. Sú stjórn sem nú situr er ekki einu sinni með peninga í þessu sambandi. Hún er ekki að gera neitt til þess að tryggja það að sjávarútvegur eða iðnaður geti notað þessa möguleika sem menn eru að telja sér trú um að séu á þessum pappírum. Það er ekkert verið að gera. En í sjálfu sér nenni ég ekki að tala mikið við hæstv. iðnrh. um þetta mál, alla vega ekki á þessum fundi þar sem hann er í burtu þó að það hefði kannski verið gaman fyrir þingheim á þessum kvöldfundi að heyra lesið upp úr greinargerð þessa núv. iðnrh. um skartgripasmíði Íslendinga frá árinu 1970. Ég ætla ekki að fara ítarlegar út í það, virðulegi forseti. Og þar sem hæstv. forsrh. getur heldur ekki vaknað, þá ætla ég heldur ekki að ræða ítarlega um þau mál sem snúa að honum en aðeins að benda á að frá því að hafist var handa við samninginn um Evrópskt efnahagssvæði á sínum tíma hefur margt breyst. Það hefur margt breyst. Ekki aðeins hefur stefna Sjálfstfl. breyst að því er virðist í grundvallartriðum, ekki aðeins höfum við breyst með ýmsum hætti sem hér erum heldur hafa allar aðstæður breyst í grundvallaratriðum. Og það viðurkenna allir og meira að segja hæstv. utanrrh. Hæstv. utanrrh. sagði í skýrslu sinni til Alþingis í mars 1992, með leyfi forseta: ,,Þegar samningarnir um EES hófust fyrir þremur árum var heimurinn allur annar en hann er nú.`` Í öðru lagi sagði hann: ,,Hinar pólitísku forsendur sem leiddu til EES-samninganna virðast ekki eiga við lengur, hvorki við EB né EFTA.`` --- Þetta sagði hæstv. utanrrh. Í þriðja lagi: ,,Hefur hin hraða rás viðburðanna hlaupið fram úr hugmyndasmiðum hins Evrópska efnahagssvæðis? Hefur EES í ljósi breyttra aðstæðna glatað tilgangi sínum?`` --- Þetta er líka tilvitnun í hæstv. utanrrh. Og svo segir hæstv. utanrrh. í þessari sömu skýrslu, orðrétt: ,,Trúir því einhver að Evrópska efnahagssvæðið fái staðist sem tveggja stólpa brú sem hvílir annars vegar á stólpa útvíkkaðs Evrópubandalags með 17 aðildarríkjum og 370 millj. íbúa og hins vegar á brúarstólpa Íslands og Liechtensteins með innan við 300 þús. íbúa?`` --- Þetta var tilvitnun í utanrrh. Þessar staðreyndir sem hér eru upp úr skýrslu utanrrh. frá árinu 1991 blasa allar við í dag auðvitað enn þá skýrar en þá þegar þetta var skrifað. Þetta var skrifað af mikilli framsýni af hæstv. ráðherra. Ég held að við þurfum öll að gera okkur grein fyrir því að hafi þessi lausn, sem menn telja sig finna í Evrópska efnahagssvæðinu, verið vafasöm fyrir þremur árum, þá er hún enn þá hæpnari í dag. Ég hef orðið var við það, virðulegi forseti, að einn og einn þingmaður telur þó að í þessum málum felist einhver lausn á alvarlegustu efnahagsvandamálum Íslands í dag. Ég hef orðið var við það að einn og einn þingmaður er að skrifa leiðara í stjórnarmálgögnin og telur að aðild að Evrópsku efnahagssvæði geti orðið sérstaklega til þess að leysa úr atvinnuvandamálum fólks víðs vegar um landið. Og ég segi við þá menn sem skrifa svona leiðara og halda þessu fram: Það er ljótt að blekkja fólk með þessum hætti. Það er ljótt. Ég tók eftir því að hv. 11. þm. Reykn. flutti hér afskaplega fallega og bjartsýna ræðu um hið Evrópska efnahagssvæði og hvað það gæti í raun og veru leyst úr miklum vanda fyrir íslenskt efnahagslíf. Það er blekkingastarfsemi. Og ég vil líka segja það að ég er viss um að þingmaðurinn gerir sér ekki grein fyrir því út fyrir sig. En ég tel að málflutningur af þessu tagi sé hrein og klár blekkingastarfsemi og ekkert annað. Þess vegna verð ég að segja það hér, virðulegi forseti, að mér fyndist með hliðsjón af þessu, stjórnarskrárþættinum, þeim skoðanakönnunum sem liggja fyrir, að þá ættu utanrrh. og forustumenn Sjálfstfl. að athuga það mjög vandlega hvort ekki er skynsamlegra að ýta þessu máli til hliðar um sinn og athuga mjög gaumgæfilega hvert þetta mun leiða okkur og hvað við getum haft upp úr þessu. Ég sagði það hér fyrr í kvöld í minni ræðu að þetta mál væri í raun og veru þríþætt. Það væri í fyrsta lagi spurningin um fjórfrelsið svokallaða, í öðru lagi spurningin um það hvort stofnanaþátturinn stangaðist á við stjórnarskrána eða ekki og í þriðja lagi væri það Evrópubandalagsþátturinn og það að Evrópubandalaginu er fengið mjög mikið vald með þessu. Ég skal alveg játa það hér, virðulegi forseti, úr þessum ræðustól að það var þetta síðasta sem réði í raun og veru algjörum úrslitum um mína persónulegu afstöðu að lokum í þessu máli. Það að Evrópubandalaginu er fengið eins mikið vald og kemur t.d. fram í 6. gr. samningsins gerir það að verkum að ég tel að ég geti með engu móti sem alþingismaður stutt samning af þessu tagi. Ég geti það ekki. Út af fyrir sig tel ég að vafinn sem hreyft er af lögfræðingunum sé nægilega rík ástæða til þess að setja þetta mál í dóm þjóðarinnar, stjórnarskrá eða þjóðaratkvæði. En ég viðurkenni út af fyrir sig að um það geta verið deildar meiningar. Ég hef mína skoðun á því. En það að ætla sér að afhenda hluta af ríkisvaldinu þrígreinda í hendurnar á samtökum sem við erum ekki í, það megum við ekki gera. Við megum ekki gera það. Jafnvel þó svo sé að einhverjir okkar hafi átt aðild að þessum málum á fyrri stigum, þá megum við undir engum kringumstæðum láta það henda að við gerum þjóðinni það að við afhendum hana og hagsmuni hennar inn í samtök þar sem við ráðum engu og tökum í staðinn upp niðurlægjandi færibandavinnu fyrir aðila sem við erum ekki hluti af. Og ég trúi því ekki að það finnist margir þingmenn hér í salnum nú og næstu daga sem láta bjóða sér það, jafnvel þó þeir séu í stjórnarflokkunum vegna þess að þeir eiga auðvitað eins og allir alþingismenn og allir Íslendingar sjálfstæða æru, alltaf í öllum málum en frekar í þessu máli en nokkru öðru máli sem hefur verið lagt fyrir Alþingi frá því að lýðveldið var stofnað á Íslandi.

Frú forseti. Hv. 9. þm. Reykv. vék hér nokkuð að afstöðu sjálfstæðismanna um það bil sem fyrri ríkisstjórn tók þá ákvörðun að hefja þessa samninga og taka boði Evrópubandalagsins um það að yfirtaka 70--80% af allri löggjöf Evrópubandalagsins. Það er vissulega rétt sem fram kom hjá hv. þm. að Sjálfstfl. lagði þá áherslu á að reyna til þrautar tvíhliða samninga við Evrópubandalagið. Vegna hvers? Vegna þess að við bentum þá þegar á að líklegt væri að aðrar EFTA-þjóðir mundu fyrr en síðar gerast aðilar að Evrópubandalaginu og við bentum á að það væri hluti af þessum samningum að yfirtaka svo stóran hluta af löggjöf Evrópubandalagsins. En hverjir komu í veg fyrir það að við þessum óskum yrði orðið? Það voru m.a. ráðherrar Alþb., hv. 9. þm. Reykv. sem með valdaaðstöðu sinni í þáv. ríkisstjórn kom í veg fyrir að þetta yrði reynt. Við töldum á hinn bóginn, og það kom fram í afstöðu okkar þá, að það væri Íslendingum mjög mikilvægt og nauðsynlegt að tengjast þeirri nýju efnahagssamvinnu sem hefur verið að ryðja sér til rúms í Evrópu með samningum og við mundum styðja samningaviðræður með öðrum EFTA-þjóðum um Evrópska efnahagssvæðið ef okkar megintillögur næðu ekki fram að ganga og við höfum staðið við það. Skaftfellskir vatnamenn hafa gjarnan sagt að það væri hið mesta óráð að snúa hestunum við í miðju straumvatninu. Og ég held að það væri hið mesta óráð nú að fara að snúa við þegar við erum að ná landi í þessum samningum. En ef hv. þm. hefði á sínum tíma haft skilning á þessum sjónarmiðum, þá hafði hann tækifærið þá. Hann notaði það til annars og allar staðreyndir í þessu máli sem hann ber fyrir sig nú voru ljósar þá.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. sjútvrh. fyrir þetta hreinskilna svar og sérstaklega finnst mér athyglisvert að hann skuli áfram undirstrika stefnu Sjálfstfl., undirstrika þá stefnu sem Sjálfstfl. hafði. Hann segir að vísu að það hafi einhverjir menn komið í veg fyrir það að hann framkvæmdi þessa stefnu á sínum tíma. Hann rökstyður afstöðu sína í dag, ekki með því að stefnan sé röng, hann ítrekar stefnu Sjálfstfl., heldur með því að hann hafi lélega vatnahesta og treysti sér ekki til að snúa við í miðju fljótinu. Og þá vil ég segja við hann: Það eru fleiri hér í þingsalnum en Alþfl. Það eru fleiri vatnahestar til heldur en hæstv. utanrrh. Jón Baldvin Hannibalsson.

Frú forseti. Bestu vatnamenn snúa ekki reiðhestum sínum við í miðju straumvatninu og allra síst þegar þeir eru að koma að landi handan árinnar.

Það er ljóst, virðulegi forseti, að hæstv. sjútvrh. treystir ekki sínum vatnahestum um þessar mundir. Ég skil hann vel.

Virðulegi forseti. Eftir að hafa gagnrýnt þann sem hér talar og raunar fleiri þingmenn Sjálfstfl. fyrir að hafa snúið sér of mikið að fortíðinni, þá sneri hv. 9. þm. Reykv. sér að fortíðinni sem eðlilegt er að gera og gerði grein fyrir því hvernig hann lítur á aðdraganda þessa máls sem er óhjákvæmilega hluti af öllu hinu pólitíska dæmi, öllum hinum stjórnmálalega bakgrunni þessa máls. Það sem mig langar til að vekja athygli á er að það virðist hafa komið þingmanninum gjörsamlega á óvart að þessi samningur er byggður á forsendum Evrópubandalagsins. Í skýrslum frá 1990 er skýrt að jafnvel á árinu 1989 var ljóst vegna þess sem hafði komið fram í starfi stjórnarnefndar EFTA og EB að samningarnir yrðu að byggjast á því að fella viðeigandi reglur bandalagsins sem þegar hefðu verið mótaðar og sem aðilar mundu skilgreina sameiginlega á einn eða annan hátt í samning sem sameiginlegan lagagrundvöll fyrir það Evrópska efnahagssvæði sem komið yrði á. Þetta var ljóst frá upphafi og þess vegna spyr ég hv. þm.: Hvernig stendur á því að þetta kemur honum á óvart nú?

Virðulegi forseti. Þetta er misskilningur hjá hv. þm. Það sem hann þarf að muna eftir í þessu sambandi er það að þegar lagt var af stað, þá var gert ráð fyrir svokallaðri tveggja stoða lausn, þar sem gert var ráð fyrir því að EFTA-ríkin annars vegar og Evrópubandalagið hins vegar mynduðu stoðir sem hefðu a.m.k. formlega tiltölulega jafna stöðu. Breytingar urðu svo á þessu við meðferð málsins síðar þannig að það kom mér út af fyrir sig ekkert á óvart að við værum að semja við Evrópubandalagið. Það sem gerðist var hins vegar það að að lokum ákváðu menn að taka upp annað stjórnkerfi en um hafði verið talað. Og það er líka ljóst að í framtíðinni þegar öll þessi ríki sem voru með okkur í samningunum eru búin að sækja um aðild að EB, þá verður þetta engin tveggja stoða lausn lengur. Þá er ekki hægt að tala um stoð EFTA-megin eins og hv. þm. veit og skilur og m.a. kom mjög glöggt fram í tilvitnun í hæstv. utanrrh. sem ég las upp hér áðan.

Virðulegi forseti. Ég tel að hv. þm. hafi ekki svarað mér fyllilega. Ég var að tala um að það hefði verið boðið upp á að EFTA-ríkin gerðust aðilar að grunni sem var kominn frá Evrópubandalaginu. En annað mál sem mig langar einnig til að færa hér í tal er það að nú virðist það koma hv. þm. Svavari Gestssyni mjög á óvart að í 4. gr. þessa samnings standi: ,,Hvers konar mismunun á grundvelli ríkisfangs er bönnuð á gildissviði samnings þessa nema annað leiði af einstökum ákvæðum hans.`` Þetta getur tæplega komið þingmanninum á óvart vegna þess að í skýrslu frá 1990 er afnám mismununar vegna þjóðernis skilgreint sem meginmarkmið EES-samningsins þannig að þetta hefur legið fyrir frá upphafi og ég spyr þá: Hvernig getur boðskapur eins og sá sem er í 4. gr. samningsins komið eins og þruma úr heiðskíru lofti yfir þingmanninn nú?

Virðulegi forseti. Þetta er einnig misskilningur hjá hv. þm. Þetta kom ekki eins og þruma úr heiðskíru lofti yfir mig. Ég var að útskýra það áðan að 4. gr. er auðvitað lykillinn að þessu fjölmúlavíli sem samningurinn er í heild og meginatriði málsins. Hins vegar var það þannig að þegar menn voru að fjalla um þessi mál í tíð síðustu ríkisstjórnar, þá var gert ráð fyrir ákveðnum efnislegum fyrirvörum, t.d. á sviði landbúnaðar, sjávarútvegs, orkumála og fleiri þátta. Hæstv. utanrrh. óskaði þá eftir því að allir þessir fyrirvarar yrðu settir til hliðar og það var þess vegna sem hann fékk aldrei samningsumboð hjá fyrrv. ríkisstjórn til þess að ljúka þessu máli. Samningsuppboð fékk hann ekki fyrr en 5. maí 1991 í ríkisstjórn Davíðs Oddssonar.

Virðulegi forseti. Ég varpaði fram því sjónarmiði hér fyrr í kvöld að það væri fullkomlega óeðlilegt að umræða um svo mikilvægt mál eins og þetta færi fram á þann hátt að ýmsir mikilvægustu ráðherrar málsins væru fjarverandi. Nú hefur það komið í ljós að hv. þm. Svavar Gestsson varð að víkja frá fjölmörgum efnisatriðum sem hann ætlaði að taka hér til meðferðar vegna þess m.a. að hæstv. forsrh. var ekki við umræðuna og hefur þó hæstv. forsrh. borið hv. þm. Svavar Gestsson og okkur þingmenn Alþb. sem vorum ráðherrar í síðustu ríkisstjórn mjög þungum sökum, en kýs hins vegar að haga vinnubrögðum sínum með þeim hætti að taka veislur fram yfir þá umræðu sem hér er í kvöld til þess að komast hjá því að þurfa að eiga orðastað við þingmenn. Þetta gengur auðvitað ekki að ráðherrar og það forsrh. geti með þessum hætti skotið sér hjá því að taka þátt í umræðunni og þingmenn verði að sleppa veigamiklum þáttum úr sínu máli vegna þessa. Þetta er eitt stærsta málið ef ekki það stærsta sem fjallað hefur verið um í áratugi á þessu þingi og það er ekki hægt, virðulegi forseti, að bjóða þingmönnum upp á það að ráðherrar geti borið þá sökum og síðan ekki mætt til umræðunnar þegar þess er óskað. Ég óskaði eftir því við forseta þingsins hér fyrr í kvöld að það yrði skýrt nánar með hvaða hætti ætti að fara með umræðuna því að forseti þingsins getur ekki sett okkur þingmenn í þá stöðu að við getum ekki nýtt málfrelsi okkar í þessum umræðum vegna fjarveru ráðherra, og það forsrh. landsins, sérstaklega í máli sem er talið svo mikilvægt að þjóðþingið er kallað saman í ágústmánuði til þess að fjalla um það. Þetta er fyrsti kvöldfundurinn um málið og þá hafa ráðherrarnir nær allir nema utanrrh. og sjútvrh. einhverju öðru að sinna. Ég vil þess vegna mælast til þess að annaðhvort verði gert hlé nú svo að menn geti ráðskast um framhaldið eða þá að þessum fundi verði lokið hér og nú, kl. hálftólf, en það gengur ekki að setja þingmenn, m.a. þá sem eru hér næstir á mælendaskránni í sömu stöðu og hv. þm. Svavar Gestsson. Það gengur ekki, virðulegi forseti. Þess vegna óska ég eftir því að gert verði hlé á fundinum í einhverjar mínútur þannig að hægt sé að ræða við forseta þingsins um málið því að það er upplýst að forsætisnefnd hefur ekkert komið saman síðan hún var kosin til þess að ræða störf í þinginu og á ekki að koma saman fyrr en 9. sept., sem er svo sérkennilegt að maður á varla orð yfir það að ný forsætisnefnd á að koma saman á sinn fyrsta vinnufund 9. sept., svo þá verður að beina þessum orðum til forseta þingsins. Ég óska eftir að gert verði hlé á fundinum svo að hægt sé að ræða framhaldið.

Forseti hefur ákveðið að verða við því og verður nú þessum fundi frestað í 5 mínútur. --- Fundarhlé.

Fundi er fram haldið í Alþingi. Þessari umræðu verður nú frestað til fundar á fimmtudaginn og málið tekið út af dagskrá.

Annað dagskrármálið er tekið út af dagskrá. Fleira liggur ekki fyrir þessum fundi. Fundi er slitið.