Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill tilkynna að borist hefur bréf frá innanríkisráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 444, um vopnaeign og vopnaburð lögreglunnar, frá Katrínu Jakobsdóttur. Einnig hefur borist bréf frá atvinnu- og nýsköpunarráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 446, um kostnað Landsvirkjunar og umfang vinnu í tengslum við mögulega lagningu sæstrengs, frá Ásmundi Friðrikssyni. Einnig hefur borist bréf frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 337, um aukin framlög til NATO.

Forseti vill tilkynna að á þingfundi 18. nóvember sl. var 34. máli, mati á heildarhagsmunum vegna hvalveiða, vísað til atvinnuveganefndar. Málið átti að fara til efnahags- og viðskiptanefndar og hefur það verið leiðrétt.

Herra forseti. Á fundi atvinnuveganefndar í morgun lagði formaður atvinnuveganefndar til að meiri hlutinn mundi leggja fram breytingartillögu við þingsályktunartillögu sem er til umfjöllunar í nefndinni um vernd og orkunýtingu landsvæða, þ.e. að Hvammsvirkjun verði færð í nýtingarflokk. Nú bregður svo við að meiri hluti atvinnuveganefndar ætlar að leggja fram þá breytingartillögu að leggja alla átta kosti sem eru nú í bið í nýtingarflokk og ganga fram hjá rammaáætlun, að ég tel af miklum ruddaskap, og ætlar að gefa þessu eina viku í umsagnarferli. Þegar verkefnisstjórn skilar af sér eru það 12 vikur sem þurfa að vera í umsagnarferli. Mér finnst þetta vera svo ruddaleg vinnubrögð að ég treysti því að forseti grípi hér inn í. Nóg er það að menn ætli að hafa uppi þau óvönduðu vinnubrögð að vinna algjörlega fram hjá verkefnisstjórninni og treysta henni ekki áfram til að vinna að þessu verkefni. En að gefa þessu eina viku í umsagnarferli er hneyksli og ég treysti því að forseti grípi þar inn í.

Virðulegi forseti. Það eru sérstaklega dapurleg tíðindi að heyra að ríkisstjórnarflokkarnir ætla að rjúfa þá sátt sem unnið hefur verið að árum og áratugum saman um vernd og nýtingu náttúruauðlinda í landinu.  Ég spyr: Stenst það að gera í meðferð þingnefndar slíkar grundvallarbreytingar á þingsályktunartillögu sem sætir bara tveimur umræðum? Þá sætir tillagan um að allar þessar virkjanir fari í nýtingarflokk ekki tveimur umræðum. Mér finnst full ástæða til að hæstv. forseti komi í veg fyrir þá valdníðslu sem hér á sér stað. Það er mjög alvarlegt ef ekki er hægt að treysta því að þessi ríkisstjórn sé tilbúin að standa með lögum sem hér hafa verið samþykkt með öllum greiddum atkvæðum fyrir örfáum árum og fela í sér tilraun til sátta í erfiðasta deilumáli þjóðarinnar undanfarna áratugi. Það er ótrúlegt að upplifa þetta.

Herra forseti. Það er svo sem hægt að ræða mál af þessum toga undir liðnum fundarstjórn forseta, en málið á auðvitað best heima í nefndinni sjálfri og í þeirri umræðu sem fer fram í kjölfarið hér í þingsal. Það er hins vegar athyglisvert að svona stór orð skuli nú falla af vörum stjórnarandstæðinga sem studdu síðustu ríkisstjórn. Þeir hafa greinilega ekki lesið bók hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar sem gerir því góð skil hvernig nákvæmlega þetta mál var andlag hrossakaupa fyrri ríkisstjórnar.  
            

Þessar umræður eiga að fara fram úr ræðustól Alþingis.

Virðulegi forseti. Það er dapurlegt að heyra hæstv. fjármálaráðherra, sem ég hef nú annars í miklum metum, taka upp söguskoðun eins manns og lýsa henni sem einhverjum staðreyndum máls þegar við höfum hér þingskjöl og þingræður sem lýsa þeim umræðum sem fram fóru. Staðreyndin er sú að ef ætlunin er að fara með þetta mál eins og nú stefnir í er verið að gera svo róttækar breytingar á því að ekki er hægt að líta á það sem einfalda breytingartillögu. Það er hárrétt, sem fram kom hjá hv. þm. Árna Páli Árnasyni, að það er mjög undarlegt að gera slíkar breytingar í miðri á og ætla að ljúka málinu hér með einni umræðu. Staðreyndin er sú að þegar lögin um rammaáætlun voru samþykkt, alveg sama hvað hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra segir hér, þá byggðu þau á heildstæðri hugmyndafræði um sjálfbæra þróun. Þær virkjanir sem færðar voru úr nýtingarflokki í biðflokk byggðu á umsóknum sem bárust um málið og gefinn var talsvert lengri tími en ein vika til að veita þær umsagnir. Samkvæmt lögunum ber þinginu að senda málið í umsagnarferli eftir að það kemur frá verkefnisstjórn og hlustað var á þær umsagnir. Þannig eru staðreyndir málsins og betra að fólk hefði þær rétt yfir.

Virðulegi forseti. Ég verð að lýsa yfir miklum vonbrigðum með þróun mála. Í gær var í hv. umhverfis- og samgöngunefnd verið að afgreiða umsögn nefndarinnar vegna færslu Hvammsvirkjunar í nýtingarflokk. Daginn eftir er svo tilkynnt um að bæta eigi við átta virkjunarkostum í nýtingarflokk af hálfu hv. atvinnuveganefndar. Ég held að hæstv. fjármálaráðherra ætti frekar að einbeita sér að því að lesa samstarfsyfirlýsingu núverandi ríkisstjórnarflokka sem felur í sér að horfið skuli af leið deilna og hjaðningavíga sem einkennt hafa íslenska pólitík og taka upp vönduð vinnubrögð og leita sátta frekar en að vera að lesa ævisögur sem lýsa atburðarás frá sjónarhóli eins manns. Það kemur nefnilega í ljós í þessu máli að það er bara kjaftæði sem stendur í því plaggi, það er algert kjaftæði. Menn meina ekkert með því sem þeir segja í þessari samstarfsyfirlýsingu.

Virðulegi forseti. Þátttaka hæstv. fjármálaráðherra í umræðum um þennan lið staðfestir að þetta er ríkisstjórnarákvörðun. Þetta er ekki einkaflipp formanns atvinnuveganefndar, eins og ég var að vona, heldur er augljóst að hann hefur ríkisstjórnina og formann sinn sér að baki. Hann kom hér hratt upp til að reyna að verja þessa ákvörðun innan atvinnuveganefndar og svipurinn á ráðherrabekkjunum segir mér að menn séu aldeilis í stuðningsliði formanns þeirrar nefndar í því að ýta til hliðar öllum faglegum sjónarmiðum hvað varðar rammaáætlun um vernd og nýtingu náttúrusvæða á Íslandi. Virðulegi forseti. Allt er á sömu bókina lært með þessa ríkisstjórn. Faglegum sjónarmiðum er ýtt til hliðar og sjónarmiðið „ég á þetta, ég má þetta“ hefur tekið við á öllum sviðum samfélagsins, líka í þessu. Verkefnisstjórnin er búin að segja að hún treysti sér ekki til að mæla með því að 

Herra forseti. Það hlýtur öllum að vera ljóst að þessi tillaga formanns atvinnuveganefndar er stríðshanski, alger stríðshanski inn á þetta svið umhverfismálanna. Með þessu er einfaldlega verið að henda lögunum um mat á umhverfisáhrifum, það er verið að ómerkja fullkomlega verkefnisstjórn og hlutverk hennar um að skoða faglega og bera saman kosti. Þetta er þeim mun grófara sem í bréfi ráðherra til verkefnisstjórnarinnar var hún beðin um að fara yfir flesta ef ekki alla þá kosti en hún lagði þá til hliðar eftir faglega skoðun og sagði að það þyrfti bæði meiri tíma og meiri upplýsingar áður en hægt væri að taka afstöðu til flokkunar þessara kosta. Þessu yrði öllu hent, öllu eins og það leggur sig, og friðurinn fullkomlega slitinn í sundur í þessum málum ef menn hafa ekki vit fyrir formanni atvinnuveganefndar og koma honum frá villu síns vegar. Auðvitað er dapurlegt ef á að túlka innhlaup hæstv. fjármálaráðherra þannig að þetta njóti stuðnings víðar en hjá formanni nefndarinnar, ég trúi því ekki fyrr en ég tek á því. 

Forseti. Átti þetta ekki að vera þingið sem ætlaði að hafa betri vinnubrögð í hávegum? Mér finnst þetta ekki merki um góða stjórnsýslu. Ég óska eftir inngripi forseta Alþingis í að tryggja að almennur umsagnartími verði settur á málið og þetta verði sett í annað ferli því að þarna er verið að rjúfa friðinn sem mun hafa áhrif á mjög margt annað hér á Alþingi. Eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon segir er þetta stríðshanski sem er algjör óþarfi að kasta á þessum tíma þingstarfa. Mér finnst ákaflega furðulegt að hæstv. fjármálaráðherra ákveði eða reyni að reka fleyg á milli fólks í stjórnarandstöðunni í staðinn fyrir að taka þessu máli af einhverri alvöru.

Virðulegi forseti. Það er hreint með ólíkindum að hlusta á hv. stjórnarandstöðuþingmenn halda því fram að verið sé að rjúfa einhverja sátt. Það er nákvæmlega það sem gerðist á síðasta kjörtímabili með þeirri málsmeðferð sem var viðhöfð í umfjöllun um rammaáætlun á þeim tíma. Besti vitnisburðurinn um það er sú bók sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra vitnaði hér til áðan, bók Össurar Skarphéðinssonar. Þar er lýst mjög ítrekað þeim hávaðafundum sem voru út af þessu máli og hvernig líf ríkisstjórnarinnar hékk á bláþræði. Það endaði svo með handabandi á fundi hans, Jóhönnu Sigurðardóttur og hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar. Þetta endaði með handabandi þeirra, þar var það innsiglað að stjórnin mundi lifa, ESB-viðræður mundu halda áfram og umræddir virkjunarkostir yrðu færðir í biðflokk. Er það málefnaleg umræða? Er það faglegt mat? Svo kom eitthvert leikrit hér á eftir til að fylgja þessu eftir og ná markmiðunum. Margt er hægt að segja um þetta mál en ekki er hægt að saka okkur um að vera að rjúfa sátt í því. 

Virðulegi forseti. Það er hryggilegt að heyra hæstv. fjármálaráðherra, formann Sjálfstæðisflokksins, tala hér af steigurlæti fyrir þessari valdníðslu. Ég get sagt fyrir mig að ég var að búa mig undir að styðja tillöguna sem lögð hafði verið fram, um breytingu á einum virkjunarkosti, vegna þess að að mínu viti höfðu efnisleg rök verið færð fyrir þeirri breytingu. Það er ótrúlegur átakavilji af hálfu þessarar ríkisstjórnar að vilja rjúfa alla mögulega sátt um virkjunarmál í landinu og færa umræðu um náttúruvernd og nýtingu aftur fyrir aldamót. Það er gríðarlega mikill ábyrgðarhluti af hálfu stjórnvalda að gera það. Það voru efnisleg rök fyrir því, í ljósi umsagna sem bárust, að flytja ákveðnar virkjanir í biðflokk. Það var ekkert ákveðið varanlega um það, bara að frekari rannsóknir skyldu fara fram. Verkefnisstjórnin segir í dag að hún sé ekki tilbúin til að breyta þessu á efnislegum forsendum. Hverjir eru þá stjórnmálamenn 

Virðulegi forseti. Ég get vel skilið að það geti staðið nokkur styr um þetta mál. Kosturinn við þessa málsmeðferð er sá að hægt er að takast á við málið hér á þingi, það er uppi á borðum.  Það var ekki hægt og hefði ekki verið hægt að taka nokkra afstöðu til þess fundar sem hv. þm. Jón Gunnarsson lýsti hér áðan og er lýst í bók hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar. Við hefðum aldrei frétt af þeim hrossakaupum og þeirri meðferð á máli ef hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefði ekki haft hugrekki til þess að lýsa því í bók sinni. Ég tel, virðulegi forseti, að þeir sem stóðu að því samkomulagi og studdu það og báru ábyrgð á því ættu nú að fara varlega í ummælum sínum í þinginu um þetta mál og gæta að því að hafa eitthvert samræmi á milli orða sinna og gerða.

Virðulegi forseti. Það er algjörlega óskiljanlegt af hverju ríkisstjórnin vill fara í stríð um þetta mál. Þetta er ekkert annað en afgerandi stríðsyfirlýsing. Það sem er að gerast með þessari málsmeðferð er að allt landið, Ísland frá fjalli til fjöru, er í nýtingarflokki. Ísland er komið aftur í nýtingarflokk eins og það leggur sig og lögin um rammaáætlun að engu höfð. Það er staðan. Eru menn hræddir við þessa umræðu? Af hverju þarf bara viku? Af hverju má ekki ræða málið úr því að þetta er svona málefnalegt og eðlilegt og stórkostlegt? Af hverju þarf bara viku til þess að fara yfir þetta mál? Við hvað eru sjálfstæðismenn hræddir? Ég lýsi eftir skoðun framsóknarmanna á svo dramatískri breytingartillögu við tillögu umhverfisráðherra um að flytja einn kost úr bið í nýtingarflokk. Hefur þetta verið rætt á ríkisstjórnarfundum? Það er það 

Virðulegi forseti. Hæstv. menntamálaráðherra biður okkur að fara varlega, ég held að fleiri ættu nú að gera það. Við þessu var varað þegar málið var tekið með handafli frá hv. umhverfis- og samgöngunefnd, sem hafði farið með það, og sett í hendur hv. atvinnuveganefndar. Menn létu þá eins og með því væri enginn tilgangur, að ekkert markmið væri þar undir liggjandi. Réttilega er bent á að menn óttast greinilega mjög umræðuna, þegar þessi tillaga kemur fram, ef gefa á eina viku í hana. Er ætlunin kannski sú að reyna að keyra þetta mál í gegn fyrir jól? Mér er mjög til efs að það takist ef menn óttast umræðuna svo að þeir ætli að gefa eina viku til umsagna um grundvallarbreytingu á þeirri tillögu sem lá fyrir, sem byggðist á tillögu verkefnisstjórnar. Og hér á að ganga lengra en beðið var um í bréfinu til verkefnisstjórnarinnar. Ég segi bara: Þá skulu fleiri í þessum sal fara varlega áður en þeir hafa stór orð uppi um það sem fram undan er. Hér er gjörsamlega gengið á svig við fagleg vinnubrögð 

Herra forseti. Ég hélt að það væri nóg komið í bili þegar Landsnet og Vegagerðin hafa sett af stað mat á umhverfisáhrifum af háspennulínum og uppbyggðum vegi þvert yfir miðhálendið. En þegar þetta bætist nú við er ekki hægt að segja að horfi friðlega um umhverfismál á Íslandi. Varðandi breytingarnar sem gerðar voru á rammaáætlun á síðasta kjörtímabili í meðförum ráðuneyta og í umsagnarferli um þær áður en þær komu til þingsins þá var eins og hér hefur réttilega verið bent á eingöngu um það að ræða að á faglegum forsendum voru nokkur svæði sett í biðflokk, ekki var flokkun eins einasta svæðis breytt varanlega. Og verkefnisstjórnin hefur núna sjálf í raun fallist á það að í fimm tilvikum af sex þurfi þessir kostir, eins og Urriðafoss og Hvammsvirkjun, frekari rannsókna við. Nú liggur fyrir fagleg staðfesting á því að breytingarnar sem gerðar voru á síðasta kjörtímabili áttu við rök að styðjast og var full þörf á þeim. Að lokum spyr ég: Hvar er hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra, eða öllu heldur maðurinn sem er sagður fara með umhverfis- og auðlindamál? 

Virðulegi forseti. Í aumum málflutningi sínum fyrir þessu reyna menn hér að koma og bera fyrir sig aðferðafræði sem beitt var á síðasta kjörtímabili við ákvörðunartöku um hvar ákveðnir virkjunarkostir skyldu lenda. Förum þá heiðarlega yfir það hvernig það var gert.

Það er búið.

Þegar verkefnisstjórnin hafði skilað af sér var niðurstaðan send í 12 vikna opið umsagnarferli. Það komu fleiri hundruð athugasemdir við ákveðna virkjunarkosti sem olli því að þeir ráðherrar sem að málinu stóðu ákváðu að það væri eðlilegast að verkefnisstjórnin, sem hefði hið faglega mat og hin faglegu matstæki, tæki þá kosti sem fengu hvað mestar efnislegar athugasemdir og endurmæti þá og legði síðan fyrir þingið. Það voru öll ósköpin, öll hrossakaupin, öll hræðilegheitin. Má ég þá biðja um að þessi ríkisstjórn fari að minnsta kosti sömu leið með málið, taki þessa átta kosti 

Forseti biður hv. þingmenn að virða tímamörk í þessari umræðu.

Virðulegur forseti. Deilan um virkjun og vernd hefur verið uppspretta sundurlyndis og tortryggni í þessu samfélagi um áratugaskeið. Langsigurstranglegasta og besta leiðin sem við höfum til þess að vinna að skynsamlegum ákvörðunum um virkjun og vernd er rammaáætlun.  Hvað var gert á síðasta kjörtímabili? Það var farið í 12 vikna umsagnarferli eins og hv. þm. Katrín Júlíusdóttir rakti hér áðan. Leitað var álits verkefnisstjórnarinnar og vissulega var tillögum hennar breytt eftir um 200 umsagnir. Núna ætla ríkisstjórnarflokkarnir að lauma inn breytingum, ekki bara þeim sex virkjunarkostum sem voru settir í biðflokk á síðasta kjörtímabili eftir þetta vandaða ferli, heldur tveimur að auki inn í nýtingarflokk - á milli umræðna. Á milli umræðna bara sisvona. 

Virðulegur forseti. Ég velti því fyrir mér eins og aðrir hv. þingmenn sem hafa talað: Hvernig stendur á því að verið er að varpa hér inn stríðshanska? Getur það verið að það eigi að afgreiða þetta mál fyrir jól þar sem aðeins er gefinn vikufrestur til umsagnar? Virðulegi forseti. Ég er steinhissa á ræðu hv. formanns Sjálfstæðisflokksins, hæstv. ráðherra, þegar hann hendir í burtu faglegu mati verkefnisstjórnar. Verkefnisstjórnin hefur sagt: Við treystum okkur til þess að segja að einn virkjunarkostur fari í nýtingarflokk, en við þurfum meiri tíma til að meta hina. Hann kastar því faglega mati og grípur ævisögu manns og notar það sem rök 

Hæstv. forseti. Ég tek til máls einfaldlega vegna þess að ég hafði haldið að hér væri verið að deila í einni nefnd um málsmeðferð, en það er ríkisstjórn á bak við. Það er verið að kasta sprengju, verið er að segja: Hér komum við, við þurfum ekkert annað, við höfum Framsóknarflokk sem fylgir okkur í hverju sem er, við þurfum ekkert á því að halda að tala við stjórnarandstöðu eða samfélagið, við gerum það sem okkur sýnist.  Ég treysti því að ríkisstjórnin reyni nú að gera betur - eftir að hafa prófað þetta allt saman í sambandi við náttúruverndarlögin, að henda þeim öllum. Það náðist lausn í því. Af hverju eru menn að kasta svona sprengjum hingað inn? Hv. þingmenn verða að svara því, 

Forseti. Ég legg til að forseti reyni að hafa áhrif á að málið fari í eðlilegt umsagnarferli. Mér finnst tólf vikur um svona stórt mál vera það eina sem er vitrænt í stöðunni. Ég hef miklar og þungar áhyggjur af því að það eigi bara að leysa rammann upp. Það eru mjög stór tíðindi, það er mjög stór ákvörðun og það hryggir mig mjög að hæstv. fjármálaráðherra, formaður Sjálfstæðisflokksins, virðist styðja hana. Ég mundi líka mjög gjarnan vilja heyra í meintum hæstv. umhverfisráðherra. Aldrei hefur það verið eins brýnt að hafa ráðherra sem er „dedikeraður“ í þessu ráðuneyti. Hvar er hæstv. umhverfisráðherra, hæstv. forseti?

Herra forseti. Það verður seint sagt um þessa ríkisstjórn að hún sé átakafælin.  Í atvinnuveganefnd í morgun talaði hv. þm. Jón Gunnarsson, formaður nefndarinnar, um að við fengjum minnisblað sem styddi ákvörðun hans. Við erum ekki farin að sjá það minnisblað enn þá og það kemur ekki fram hver samdi það 

Virðulegi forseti. Þeir þingmenn sem kvarta undan því að fyrri ríkisstjórn hafi farið fram með óbilgjörnum hætti, vegna þess að það stendur í einhverri bók, með fullri virðingu, fara nú fram með nákvæmlega sama hætti eða mun verri. Það er lítill sómi í því og mikill tvískinnungur í málflutningi þeirra. Þeir ætla að tudda í gegn átta virkjunarkostum án þess að setja þá í viðeigandi ferli. Þeir ætla að taka punktstöðu eftir 2. áfanga og segja svo bara: Nei, við sleppum öllu hinu út af því að það sem kom út úr því hentar okkur eiginlega bara ekki. Þannig er staðan og það er ekki nógu gott. Ef þið viljið gera þetta betur þurfið þið að beita vandaðri vinnubrögðum.

Virðulegur forseti. Oft hefur mér fundist málflutningur ríkisstjórnarflokkanna aumur, en það að geta ekki vísað í aðrar heimildir en jólabókaflóðið í fyrra máli sínu til stuðnings er náttúrlega alveg afskaplega vandræðalegt. Jólabókaflóðið í fyrra er rökstuðningur eða uppistaða rökstuðnings ríkisstjórnarflokkanna. Nú þegar verndarflokkurinn er gjörsamlega hunsaður og óbættur stendur til að sjöfalda tillöguna sem kom frá umhverfisráðherranum. Það heitir breytingartillaga. Tillaga hæstv. ráðherra Sigurðar Inga Jóhannssonar sinnum sjö er breytingartillaga. Ég geri kröfu um eða beini þeirri auðmjúku ósk til hæstv. forseta að hlé verði gert á þingfundi og fundað með þingflokksformönnum um að þessi tillaga fái þinglega meðferð, raunverulega þinglega meðferð, umræðu og kynningu í samfélaginu til samræmis við 

Virðulegi forseti. Hér erum við í meiri hluta atvinnuveganefndar sökuð um að hafa ekki unnið á faglegum nótum og með efnislegum rökum. Það er alrangt. Það vill nefnilega þannig til að allar þær athugasemdir sem bárust um þessi mál á sínum tíma í ferlinu, og eins þær athugasemdir sem eru tilgreindar hjá þeirri verkefnisstjórn sem nú var að skila af sér verki, snúa að þáttum sem ekki eiga heima í umfjöllun um rammaáætlun. Þær snúa að þáttum sem eiga heima í umhverfismati framkvæmda. Þar má til dæmis nefna mótvægisaðgerðir vegna laxveiða í neðri hluta Þjórsár. Þetta á allt saman heima í umhverfismati framkvæmda og það þarf ekki að láta hér eins og ekki eigi að fara fram fagleg umfjöllun um þessa virkjunarkosti. Þetta á allt eftir að fara í umhverfismat og það á eftir að fara í gegnum mikið ferli áður en fleiri skref verða stigin. Ef lætin eru hér öll út af því að umsagnarfresturinn sé ekki nægilega langur um þetta mál, sem er mikil breyting, þá skal þess getið að það er sérstaklega tekið fram í boði til umsagnaraðila að óski þeir eftir lengri umsagnarfresti þá fá þeir hann. Það er sérstaklega tekið fram, 

Forseti vill biðja hv. þingmenn að virða tímamörk.

Virðulegur forseti. Ég notaði nú dálítið stórt orð og stærra orð en ég er vanur að nota í þessum ræðustól áðan þegar ég sagði „kjaftæði“ um vilja núverandi ríkisstjórnarflokka til þess að vinna á faglegri nótum og vandaðri. En mig langar til að lesa upp úr samstarfsyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Þar segir, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin mun leitast við að virkja samtakamátt þjóðarinnar og vinna gegn því sundurlyndi og tortryggni sem einkennt hefur íslensk stjórnmál og umræðu í samfélaginu um nokkurt skeið.“ Þvílíkt kjaftæði! Þvílíkt rugl! Þvílíkir hræsnarar eru það sem láta slíkt frá sér og segjast starfa eftir því og koma síðan með svona vinnubrögð hérna inn í þingið.  
            

Forseti biður hv. þingmenn að stilla orðum sínum í hóf.

Virðulegi forseti. Ef það er eitthvert verkefni sem okkur er falið í stjórnmálum er það að skilja við landið og samfélagið sem það byggir að minnsta kosti jafn vel og helst betur en við tókum við því. Til þess þurfum við fagleg vinnubrögð og við þurfum að vinna í sem mestri sátt til að ná góðum niðurstöðum. Hér þykir mér því miður verið að stíga skref til baka. Ég var einn af þeim sem voru ánægðir með að sjá í samstarfsyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar að vinna ætti að betri sátt og faglegri vinnubrögðum. Mér þykir því miður að verið sé að svíkja það loforð. Það veldur mér mikilli sorg í hjarta.

Virðulegur forseti. Ég held að það sé augljóst, af þeim umræðum sem hér hafa verið og þeim ummælum sem hafa verið látin falla, bæði af hæstv. ráðherrum og hv. formanni atvinnuveganefndar, að við þurfum að gera hlé á þessum fundi. Ég vil taka undir orð hv. þm. Svandísar Svavarsdóttur og biðja forseta um að gera hlé á þessum fundi, kalla þingflokksformenn saman þar sem við leggjumst yfir hlutina og athugum hvort það sé hreinlega þingtækt að fara svona að. Ég bið hæstv. forseta að meta þessar umræður, meta þungann í þeim, bæði frá minni hluta og meiri hluta, og fallast á þá tillögu þingflokksformanna að hlé verði gert, að við förum yfir málið og athugum hvort hægt er að ná sanngjarnri niðurstöðu, a.m.k. um málsmeðferð þó að við getum ekki verið sammála um tillögurnar, það er auðvitað af og frá.

Forseti telur ekki ástæðu til að gera hlé á þessum fundi en vekur athygli á því að það geta verið næg tækifæri til að ræða þessi mál á formannafundum þingflokkanna síðar.

Virðulegur forseti. Það eru 16 virkjunarkostir í nýtingarflokki í rammaáætlun og það er eðli sáttarinnar að margir, eins og ég, sem aðhyllast umhverfisvernd þurftu að kyngja ýmsu í því, að sjá til dæmis virkjunarkosti á Reykjanesskaga í nýtingarflokki. Þetta er einfaldlega mjög djúpt deilumál meðal þjóðarinnar og það þarf að vanda sig í þessum málum. Hér er ríkisstjórnin ekki að því. Ég hef ekki lesið ævisögu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar. Ef ég les í bókum eitthvað sem mér finnst dæmi um slæm vinnubrögð hugsa ég: Ég ætla ekki að gera svona, ég ætla að gera betur. Hæstv. ráðherra Bjarni Benediktsson virðist hugsa: Já, svona ætla ég að gera líka. Svona getum við gert  Þetta er alveg ótrúlega djúp gjá í hugsunarhætti, finnst mér, á milli mín og hæstv. ráðherra og undarlegur málflutningur. Svo skal böl bæta. 

Virðulegi forseti. Ég er sammála forseta um að það er engin ástæða til að fresta fundi. Það hefur margt komið fram sem er afar athyglisvert. Hér tala menn um hræsni. Fyrrverandi stjórnarmeirihluti sem var hér við völd virðist búinn að gleyma því að það var pólitísk ákvörðun að færa virkjunarkosti úr nýtingu yfir í vernd og bið. Það var undirstrikað og staðfest í  Svo tala menn líka um hræsni. Sömu menn sækja um leiðréttingu og eru á móti henni o.s.frv. Það er hræsni. 

Forseti vill biðja um hljóð í þingsalnum meðan hæstv. ráðherra talar.

Menn hafa áhyggjur af því að ekki sé veittur nægur umsagnarfrestur um þetta mála. Ég held að það sé einfaldast að bregðast við því með því að lengja umsagnarfrestinn. Ég skil ekki alveg vandamálið við þetta allt saman. Ég vil líka taka það fram að þetta mál hefur aldrei verið rætt í ríkisstjórn. Þetta er mál sem kom upp í nefndinni og það á þá bara heima þar. 

Hæstv. forseti. Það er augljóst að í gang eru komnar söguskýringar eins og sú hverju var breytt í lokameðferðinni eftir allan umsagnarfrestinn síðast, þ.e. að færa ákveðin atriði úr nýtingu í bið. Ég vakti athygli á því á þeim tíma að ef stjórnarandstaðan hefði ekki verið að þvælast fyrir væri löngu búið að afgreiða alla þessa þætti formlega í gegnum verkefnisstjórn. Gott og vel, við sitjum uppi með þetta vandamál núna. Ég skora á hv. þm. Jón Gunnarsson, formann atvinnuveganefndar, að gera þau atriði sem hér koma fram að sjálfstæðri tillögu sem fær þá sjálfstæða umfjöllun. 

Virðulegi forseti. Ég tel að hv. þm. Jón Gunnarsson hafi bent á það ágætlega í ræðu sinni að gert væri ráð fyrir því að þeir sem vildu veita umsögn tækju þann tíma sem þeir þyrftu og ég heyri ekki annað en að hægt sé að ná  Ég vil að gefnu tilefni segja þetta: Það er ekki svo að til fyrirmyndar sé fyrir þessa ríkisstjórn eða þennan ríkisstjórnarmeirihluta sú atburðarás sem lýst var í bók Össurar Skarphéðinssonar, fjarri lagi. Það er ekki til eftirbreytni. Á því hljóta hv. þingmenn að átta sig. Enginn hefur þó enn staðið hér upp og neitað því beint sem þar kemur fram. Það er áhugavert. 

Herra forseti. Það er þannig í valdatíð þessarar ríkisstjórnar að sífellt eru að koma inn mál eins og sprengjur. Flausturslega fljóta þau hingað inn í þingið án þess að nokkur stefna virðist liggja að baki. Ég tel einboðið að meiri hluti atvinnuveganefndar hætti við þessi áform sem þýða í raun stríðsástand um málaflokkinn vernd og nýtingu orkuauðlinda. Verið er að segja okkur stríð á hendur með þessum vinnubrögðum. Þessi mál eiga ekki heima á dagskrá þingsins nú um stundir. Þau eru hluti af vinnu sem á að koma fram í næsta áfanga rammaáætlunar og verður þá búið að raða þeim kostum í samræmi við það kerfi sem við höfum samþykkt á Alþingi. Ég hvet því meiri hlutann í atvinnuveganefnd til að hætta við þessi áform sín og einbeita sér að öðrum þingstörfum, 

Virðulegi forseti. Menn fara hér mikinn. Ég tók ekki þátt í því þegar þessir virkjunarkostir voru færðir úr nýtingarflokki í biðflokk. Eftir því sem mér hefur skilist var það á grundvelli umsagna sem komu fyrir þá nefnd. Ég segi bara að þetta er nákvæmlega það sama í þessu máli núna, ef við lesum umsagnir, ansi margar umsagnir, er meira verið að benda á fleiri kosti og fleiri spurningar sem koma þar. Af hverju eru hinir kostirnir ekki teknir með? Við gerum okkur grein fyrir því. Það er ekki eins og það sé verið að fara að virkja þetta. Þessir kostir fara í umhverfismat, þeir eiga allir eftir að fara í umhverfismat framkvæmda og þar eiga þau mál heima. Þar fyrir utan verður þetta breytingartillaga frá meiri hluta atvinnuveganefndar og hún mun svo koma  
            

Til svara eru fjármála- og efnahagsráðherra, utanríkisráðherra, heilbrigðisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra og iðnaðar- og viðskiptaráðherra.

Virðulegur forseti. Hæstv. fjármálaráðherra lagði af stað í för til einföldunar á virðisaukaskattskerfinu og í því skyni taldi hann brýnast að hækka verð á matvælum. Nú sjáum við tillögur ríkisstjórnarinnar og þær ná varla því markmiði að tryggja aukna einföldun í kerfinu. Nú mun hefjast mikill ágreiningur um hvaða staðir teljist baðstaðir og borgi vask og hvaða staðir teljist sundstaðir og borgi ekki vask. Væntanlega verður skilgreiningin sú hvort það er klór í vatninu eða ekki. Nú mun hefjast mikill ágreiningur milli safna sem hafa verið svo heppin að fá opinbera viðurkenningu á starfsemi sinni og eiga ekki að borga vask og hinna safnanna sem ekki hafa hlotið opinbera viðurkenningu og munu greiða vask. Flækjustigið mun aukast. Framsóknarflokkurinn hafði uppi stórar yfirlýsingar um að hann mundi standa gegn hækkun matarskatts og krefjast alvörubreytinga. Nú erum við búin að fá verðmat á Framsóknarflokkinn. Hann er metinn upp á 1% með lækkun matarskattsins úr 12% í 11%. Síðan birtist tafla frá fjármálaráðuneytinu í gær sem sýnir áhrif þessara breytinga á ráðstöfunartekjur eftir tekjuhópum. Af þeim gögnum má ráða að breytingarnar munu gagnast best þeim tekjuhæstu og þeim mun betur eftir því sem fólk er með meiri tekjur. Þannig munu ráðstöfunartekjur 10% ríkustu landsmannanna aukast fjórfalt meira en þeirra sem eru á meðaltekjum. Virðulegi forseti. Einföldunarleiðangur hæstv. fjármálaráðherra er úti í mýri og réttlætisleiðangurinn, tilraunin til að sýna fram á að þessi breyting muni ekki bitna meira á þeim sem minnst hafa milli handanna, hefur líka mistekist þó að 1%-flokkurinn sé sáttur. Virðulegi forseti, er ekki tími til kominn að hæstv. ráðherra fari að hugsa sinn gang í þessu máli?

Herra forseti. Við lækkum skatta á fólk um 6 milljarða. Það er það versta sem Samfylkingin getur hugsað sér, það má bara alls ekki. Að taka vörugjöld af 800 vöruflokkum, það er fásinna að mati Samfylkingarinnar, það má bara ekki gerast. Að laga virðisaukaskattskerfið, gera það skilvirkara, lækka efsta þrepið í það lægsta sem það hefur verið í sögunni, nei, Samfylkingin er á móti. Það má ekki gerast. Það má ekki lækka efra þrep virðisaukaskattsins í það lægsta sem það hefur verið í sögunni, nei, alls ekki. Og að kaupmáttur allra tekjutíunda vaxi, þvílík hörmung. Samfylkingin nær kannski ekki upp í nef sér af skömm fyrir síðustu ár, þegar kaupmáttur ráðstöfunartekna fór síminnkandi. Núna horfir til betri tíðar vegna þess að á næsta ári mun, sem afleiðing af þessum breytingum, kaupmáttur allra vaxa. Fólk mun hafa meira á milli handanna um hver mánaðamót sem bein afleiðing af nákvæmlega þessum tillögum. Hvað stendur eftir af gagnrýninni? Að flækjustigið vaxi við það að afnema vörugjöld af 800 vöruflokkum? Heyr á endemi.

Virðulegi forseti. Vandi hæstv. fjármálaráðherra í þessari umræðu er að hann þylur alltaf eigin útleggingar á stefnu annarra. Við höfum margsinnis sagt, þó að hæstv. fjármálaráðherra hafi aldrei hlustað á það sem sagt er hér í þingsal, að við styðjum afnám vörugjalda. En það er fullkomlega óeðlilegt og ómálefnalegt að fjármagna það með auknum álögum á viðkvæmasta útgjaldalið venjulegs launafólks, matvælin, og það er þar sem ágreiningurinn hefur staðið. Útreikningarnir sem hafa verið settir fram núna sýna að ávinningurinn er þeim mun meiri sem fólk er tekjuhærra. Það liggur fyrir og má ráða af tölunum sem fjármálaráðuneytið sjálft hefur sett fram. Þar fyrir utan, virðulegi forseti, er ekki búið að taka tillit til þess í þessum útreikningum að matarútgjöld eru stærri hluti útgjalda tekjuminni heimila en annarra og það mun skekkja stöðuna þeim í óhag. Hæstv. fjármálaráðherra getur því flutt hér eigin ræður, sem hann er búinn að æfa vel með sínum aðstoðarmannaher, 

Herra forseti. Eini matarskatturinn sem er á Íslandi er sykuskatturinn sem Samfylkingin lagði á á síðasta kjörtímabili, 3 milljarðar sem voru lagðir á heimilin með milljarðs hækkun á skuldum heimilanna, 0,1% hækkun á vísitölu neysluverðs. Það er eini matarskatturinn. Við erum að afnema hann. Hvað á matur að hækka samkvæmt útreikningum hlutlausra aðila? Með nýjustu breytingunni má gera ráð fyrir að matur hækki mögulega um 1%, mögulega. Á móti kemur að kaupmáttur ráðstöfunartekna er að vaxa út af öðrum aðgerðum og það er aðalatriðið, að horfa á málið út frá stöðu neytandans er auðvitað aðalatriði þessa máls. Það stendur ekki steinn yfir steini í þeirri gagnrýni sem haldið er á lofti hér, ekki steinn yfir steini. Það sem er greinilega verst fyrir stjórnarandstöðuna er að eftir því sem málið er skoðað betur kemur betur og betur í ljós hversu mikill ávinningur er af því fyrir alla, hlutfallslega jafnt fyrir allar tekjutíundir, hlutfallslega jafnt fyrir þá sem eru með lægri launin og þá sem eru með hærri launin. Það er einfaldlega rangt að meira sé upp úr þessum breytingum að hafa fyrir efri tekjutíundirnar.

Virðulegi forseti. Mig langar að ræða við hæstv. fjármálaráðherra um þær hugmyndir sem hafa verið uppi um að kaupa gögn með upplýsingum um skattaskjól. Þetta er gríðarlega stórt mál því að tekjuöflun ríkisins er auðvitað stórmál og hlýtur að vera áhugamál okkar allra sem hér erum. Við vitum það líka að talsvert miklar tekjur eru geymdar annars staðar en á Íslandi, þ.e. í skattaskjólum. Þetta er auðvitað ekki séríslenskt fyrirbæri, þetta sjáum við um allan heim og við þessu hafa ríkisstjórnir verið að bregðast, til að mynda með því að kaupa slíkar upplýsingar. Ríkisstjórnir Þýskalands og Bretlands hafa gert það og nú hefur það verið til umræðu hér á landi. Hæstv. ráðherra hefur ítrekað lýst því yfir að þetta komi vel til greina. Ég tel að það sé mjög mikilvægt hvernig við höldum á þessu máli. Ef við horfum bara til þess hvernig auðurinn í heiminum hefur verið að skiptast á undanförnum árum og áratugum þá sjáum við þróun þar sem efsta 0,1% sem mestar tekjur fær þiggur þær fyrst og fremst af fjármagni og geymir það víða í skattaskjólum. Það hefur mikið verið gert í þessu á undanförnum árum, til að mynda hafa mjög margir upplýsingaskiptasamningar verið gerðir. Það hefur horft til betri vegar, en það eru ýmsar leiðir til að fara fram hjá kerfinu og ein leið til að bregðast við því fyrir ríkisstjórnir hefur verið að kaupa slíkar upplýsingar. Það er forgangsmál að almenningur í landinu geti treyst skattkerfinu, að eitt sé látið yfir alla ganga. Þess vegna skiptir mjög miklu máli hvernig við förum með þessar eignir. Mig langar að spyrja hæstv. fjármálaráðherra, af því að hann hefur sagt eins og ég sagði hér áðan að þetta komi vel til greina, að þetta sé í skoðun, en tíminn vinnur varla með okkur í þessu máli: Eigum við von á einhverjum lagabreytingum á þessu þingi sem gefa þá skattrannsóknarstjóra heimild til að kaupa slík gögn? Það voru einhverjar efasemdir uppi um að skattrannsóknarstjóri hefði slíka heimild. Mig langar líka að spyrja hæstv. ráðherra hvar honum finnst að slíkt ákvörðunarvald eigi að liggja, hvort 

Herra forseti. Ég hef átt fund með skattrannsóknarstjóra vegna þessa máls og ráðuneytinu hefur jafnframt borist erindi fyrr á árinu frá skattrannsóknarstjóra í tilefni af upplýsingum sem embættinu standa til boða. Á fundi okkar skattrannsóknarstjóra var farið yfir málið frá öllum hliðum og þar kom fram að í sjálfu sér væri ekkert sem kæmi í veg fyrir það að skattrannsóknarstjóri gæti sótt þessar upplýsingar. Hins vegar skipti það embættið miklu máli að það vissi af stuðningi vegna þeirra skuldbindinga sem kynnu að fylgja í kjölfarið. Nú er það þannig með þessi mál að þau geta verið með ýmsum hætti vaxin. Í sumum tilvikum er það svo að þeir sem bjóða upplýsingar af þessum toga óska einungis eftir greiðslu ef árangur verður af skattheimtu í kjölfar þess að upplýsingarnar komu fram. Í þeim tilvikum ætti að vera tiltölulega áhættulítið og reyndar alveg áhættulaust að gangast undir slíka skilmála enda væri einungis um lítið brot, kannski einhvers staðar í kringum 1% af skatttekjunum sem kæmu þá fyrir sem greiðsla. Þau skilaboð voru skýr af minni hálfu á umræddum fundi að við sæjum því ekkert til fyrirstöðu að embættið gripi til þessara ráðstafana. Það verður hins vegar alltaf, fyrst spurt er sérstaklega um það, að vera á endanum mat embættisins hvort gögnin eru líkleg til þess að ná árangri í þeim störfum sem embættið er að sinna, hvort eitthvert virði sé í gögnunum yfir höfuð og að það auki líkurnar á árangri í skatteftirliti. Ég hef komið á fót starfshópi til að meta það hvort ástæða er fyrir okkur Íslendinga til að feta sömu slóð og sumar Norðurlandaþjóðir hafa gert hvað það snertir að koma sérstöku Amnesty-ákvæði inn í lög, sem væri tímabundinn hvati fyrir þá sem ekki hafa talið rétt fram í fortíð, og við höfum ekki komist 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég skil það sem svo að skattrannsóknarstjóri hafi í raun fulla heimild til þess að kaupa gögnin svo fremi sem þau séu metin vænleg til árangurs. Við höfum auðvitað dæmi um það frá Þýskalandi, til að mynda samkvæmt því sem hefur verið birt í þarlendum fjölmiðlum, að slíkar aðgerðir hafi í raun og veru skilað ríkinu miklu meiri tekjum en þau gjöld sem þurfti til að leggja út í kostnaðinn. Hæstv. ráðherra nefnir hér svokallað Amnesty-ákvæði. Það er hins vegar væntanlega ekki forsenda þess að þetta verði gert núna. Það er hægt að ráðast í þessa aðgerð núna án þess að slíkt liggi fyrir, það er í skoðun. En þá spyr ég hæstv. ráðherra, því að nú liggur líka fyrir niðurskurður á fjárveitingum til embættis skattrannsóknarstjóra: Getur skattrannsóknarstjóri ráðist í þetta án þess að til komi fjárveiting frá ríkinu? Og hvernig nákvæmlega á þá að höndla með það á tímum þar sem verið er að skera niður til embættisins? Munum við sjá einhverjar tillögur um fjárveitingar til embættisins þannig að það geti ráðist í aðgerðina, hafi það heimild til þess og telji það vænlegt til árangurs? Mig langar að fá mat hæstv. ráðherra á því hvernig verði þá brugðist við því 

Herra forseti. Eins og fram kom í máli mínu hér rétt áðan þá hefur málinu verið stillt þannig upp gagnvart ráðuneytinu að einungis muni koma til greiðslu fyrir slíkar upplýsingar ef einhver innheimta verður. Þess vegna sé ég ekkert því til fyrirstöðu að látið verði á þetta reyna af hálfu embættisins án þess að til komi sérstakar fjárveitingar að svo stöddu. Um fjárveitingar til skattrannsóknarstjóra er það annars að segja að á undanförnum árum hefur embættið haft sérstakt tímabundið viðbótarframlag til þess að efla skattrannsóknir. Því sérstaka viðbótarframlagi er að hluta til áfram haldið á næsta ári þrátt fyrir að gert hafi verið ráð fyrir því, þegar því var bætt við, að það félli að fullu niður á næsta ári. Við höfum sem sagt ákveðið að framlengja það að hluta. Það er þess vegna rangt sem sagt er á forsíðu Fréttablaðsins í dag að einhver sérstakur niðurskurður sé í gangi. Við hættum þvert á móti við að láta tímabundna framlagið falla niður og framlengjum það. 
             Þetta færir okkur að þeirri niðurstöðu að við þurfum að skoða sérstaklega 

Virðulegur forseti. Það var mér og nokkrum öðrum hér á þingi nokkuð þungbært á síðasta kjörtímabili að samþykkja tillögu að flokkun rammaáætlunar sem fól í sér virkjunarkosti sem voru mér og mörgum öðrum þvert um geð. Ég nefni til dæmis virkjunarkosti á Reykjanesi eins og Eldvörp, vatnsaflsvirkjun eins og Hvalárvirkjun á Ströndum, sem maður samþykkti þó að væri manni þvert um geð, eins og ég sagði, vegna þess að maður bar virðingu fyrir því verkferli og því verkfæri sem felst í rammaáætlun. Manni fannst það vera skylda sín að taka þátt í því að leysa málið með faglegum hætti þannig að til framtíðar horfði í þessum málaflokki vegna þess að hann hefur einkennst af gríðarlegum deilum og átökum og hefur meira að segja verið sá málaflokkur þar sem menn hafa gengið fram og sprengt upp mannvirki í ósætti. Nú langar mig að spyrja hæstv. iðnaðarráðherra, í ljósi þeirra tíðinda sem nú blasa við, að hv. atvinnuveganefnd leggur til að átta kostir verði færðir í nýtingarflokk, hvort hún styðji þessar fyrirætlanir fyrir það fyrsta. Í annan stað: Hver er hennar hugmynd að verkefnisstjórn um rammaáætlun núna? Ætlar hæstv. ráðherra að leysa verkefnisstjórnina upp og senda hana heim? Hvert er hlutverk hennar ef ákvarðanatakan hefur verið færð með þessum hætti inn í þingið? Látum liggja milli hluta þá virkjunarkosti sem vegna umsagna voru teknir og settir í biðflokk, tökum bara Hagavatn og Hólmsá sem voru ekki færðir með þeim hætti heldur voru ókláraðir - lítur hæstv. iðnaðarráðherra þannig á að það sé í lagi að taka þá kosti úr höndum verkefnisstjórnar? Fyrst og síðast: Hvað á verkefnisstjórn um rammaáætlun að gera núna að mati hæstv. ráðherra?

Virðulegur forseti. Ég vil í fyrsta lagi geta þess að sú sem hér stendur skipar hvorki né leysir verkefnisstjórn frá störfum þar sem það er á forræði umhverfisráðherra eftir breytingar í tíð síðustu ríkisstjórnar. Því er til að svara varðandi það mál. Varðandi þá tillögu sem hér liggur fyrir frá atvinnuveganefnd og rædd var áðan tel ég að sjálfsagt sé að skoða hana og að kalla eftir athugasemdum við hana eins og nefndin leggur til. Ég hef ekki farið leynt með þá skoðun mína frá því verkefnisstjórn skilaði af sér því verkefni sem henni var falið, þ.e. að skoða þessa átta virkjunarkosti, að hún lauk ekki því verkefni heldur tók á endanum út þrjá virkjunarkosti í neðri hluta Þjórsár og bar þá saman. Það þótti mér ekki vera í samræmi við það verkefni sem henni var falið og því hef ég gagnrýnt það. Fram hafa komið ný gögn í þessu máli eins og formaður atvinnuveganefndar greindi frá áðan. Ég vek athygli á því að fulltrúi ráðuneytis míns, atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins, í verkefnastjórninni gerði fyrirvara við afgreiðslu verkefnisstjórnar vegna þess að ekki hafði verið tekið tillit til gagna sem komu m.a. frá Landsvirkjun um málið við afgreiðslu verkefnisstjórnarinnar. Ég tel því fulla ástæðu til þess að fara vel yfir þessa kosti. Þrátt fyrir umræðurnar hérna áðan hafi verið heitar og fólki hafi verið heitt í hamsi held ég að við séum öll sammála um að viljum koma rammaáætlun aftur á þann stað sem hún var á - áður en síðasta ríkisstjórn greip fram fyrir hendurnar á þáverandi verkefnisstjórn. Þar fórum við út af sporinu.  
            

Virðulegur forseti. Hér er enn gripið til þess ráðs að halda því fram að farið hafi verið út úr ferlinu á síðasta kjörtímabili. Það var 12 vikna lögbundið umsagnarferli sem leiddi til þess að ákveðnir virkjunarkostir voru settir í biðflokk. Það er ákaflega mikilvægt að þetta liggi fyrir hér. Sá sem hér stendur tók ekki þátt í neinum samningaviðræðum í neinum herbergjum um þetta heldur fór fyrst og síðast eftir því faglega ferli sem lá til grundvallar. Ef til vill man hæstv. ráðherra eftir því að sá sem hér stendur var ekki þátttakandi í stjórnarflokkum síðasta veturinn hér á þingi heldur tók faglega afstöðu til þeirrar niðurstöðu sem lá fyrir. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra út af því að honum virðist vera orðið svolítið umhugað um það að klára verkefni: Hvað gerist eftir að umsagnarferli lýkur hjá hæstv. atvinnuveganefnd? Eiga þær umsagnir að fara til verkefnisstjórnarinnar? 

Virðulegur forseti. Fara þarf vel yfir mismunandi lagatúlkanir um hvað þinginu er heimilt að gera. Í lögum um rammaáætlun er tekið fram að þingið taki á endanum ákvörðun um virkjunarkosti að fenginni umsögn og síðan er litið til þess hvað þinginu hefur verið falið af verkefnisstjórninni. Túlka má það á mismunandi vegu væntanlega, og það er það sem nefndin mun standa frammi fyrir núna. Ég tel að allir þeir kostir sem eru hér til umfjöllunar hafi komið til kasta þingsins á hinum ýmsu tímapunktum. Ég tel því sjálfsagt að fara þessa leið, leita umsagnar, og í ljósi þeirra umsagna sem berast taka ákvörðun um það hvernig fara eigi með þessa tillögu.

Herra forseti. Mig langar að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort til sé skilgreining í lögum eða hjá hinu opinbera á því hvað sé grunnþjónusta heilbrigðiskerfisins. Ef svo er, hver er hún? Ef ekki, stendur til að útbúa hana formlega og þá á hvaða sviði ákvarðanatöku, í lögum eða reglugerð eða hjá heilbrigðisyfirvöldum eða hvar? Það er klárlega Alþingis að setja fjárlög og ákveða hverju skuli úthluta til heilbrigðiskerfisins. Ég held að það sé nokkuð ljóst að stór meiri hluti landsmanna vill forgangsraða þangað. Nú hefur forstjóri Landspítalans gefið upp áætlun um það hvað þurfi til að hægt sé að sinna því sem hann skilgreinir sem ákveðna grunnþjónustu. Það virðast ekki vera til peningar eða vilji til þess að tryggja það. Þá er spurningin: Á að reka hann? Ef hann segir að þetta sé nauðsynlegt, Alþingi segir að svo sé ekki, er þá þetta þá maður sem á að sinna þessu starfi? Grunnspurningin er: Er til skilgreining á grunnþjónustu? Staðan sem er svo bagaleg fyrir lækna er sú að þegar þetta er ekki skýrt, eins og það er skýrt í neyðarmóttöku hvernig eigi að forgangsraða sjúklinginn inn - ef það er ekki skýrt varðandi heilbrigðisþjónustu þá er erfitt fyrir lækninn að sinna eið sínum eins og segir í 5. gr. siðareglna Læknafélags Íslands, með leyfi forseta: „Lækni sæmir ekki að láta hagsmuni óviðkomandi sjúklings hafa áhrif á ákvarðanir sínar þegar hann veitir eða vísar á heilbrigðisþjónustu.“ Læknar þurfa að vita þetta. Landsmenn þurfa líka að vita hver grunnþjónustan er. Á hverju eigum við rétt fyrir alla þá skattpeninga sem eru lagðir í þennan málaflokk?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Svo að því sé svarað skýrt og einbeitt þá er engin nákvæm skilgreining í lögum á því hvað grunnþjónusta er. Það er hins vegar hugtak sem ég held að hafi bara tekið á sig mynd í gegnum tíðina, almenningur hefur þokkalega góðan skilning og samstöðu um hvað telja má til grunnþjónustu í samfélaginu. Alþingi er ekki í fjárlagagerð sinni að úthluta fjármunum til reksturs heilbrigðiskerfisins á grundvelli nákvæmra skilgreininga á því hvaða tilteknu þáttum í heilbrigðisþjónustu, t.d. Landspítalinn, á að sinna. Ég hef óskað eftir því við Sjúkratryggingar Íslands og Landspítalann að hefja viðræður um skilgreiningu á þeim verkefnum sem Landspítalanum eru falin með lögum, á grundvelli laga um heilbrigðisþjónustu, að við gerum innihaldslýsingu á þeim fjárveitingum sem fara til þeirra verkefna sem Landspítalanum er ætlað að sinna. Þetta er svokallað DRG-kerfi og er nýtt víða um heim. Sérstaklega hefur verið horft til þess í samanburði við Norðurlöndin. Landspítalinn er búinn að keyra og á ágætan grunn undir þetta í ljósi hátt í 10 ára reynslu. Ég tel tímabært að við förum að færa fjárveitingarnar yfir í heilbrigðisþjónustuna á grundvelli mælinga og óska þingsins um hvaða þjónusta verði veitt. Það færir okkur nær betri skilningi á því hvað við teljum til grunnþjónustunnar sjálfrar. Varðandi fjárveitingar til Landspítalans, eins og komið hefur fram og kom fram í ágætu viðtali við forstjóra Landspítalans í morgun, telur hann þetta mjög mikil tímamót í fjármögnun Landspítalans samkvæmt þeim tillögum sem legið hafa fyrir í fjárlagafrumvarpi fyrir næsta ár 

Herra forseti. Það er mjög ánægjulegt ef farið er af stað til að skilgreina grunnþjónustuna. Þetta er víða gert í nágrannalöndunum og þetta er líka gert mjög vel í Þýskalandi þar sem borgararnir, skattgreiðendur, vita hvað er í boði. Þá gerist líka annað. Fólk veit hver grunnþjónustan er og getur spurt: Fyrir hverju vil ég tryggja mig umfram það? Vil ég tryggja mig að því leytinu til að ég geti verið einn í herbergi? Það er kannski ekki grunnþjónusta eins og hún er skilgreind í Þýskalandi, en maður vill kannski fá einhverja aukna þjónustu. Það á að vera þannig að við fáum öll grunnþjónustu og að við vitum hver hún er. Það er bagaleg staða að við borgum himinháa skatta en vitum ekki hvað við fáum fyrir þá, sem er mikilvægasta atriðið. Margir sem hafa fengið krabbamein hafa áttað sig á því að þeir eru lentir í stórkostlegum fjárhagslegum vandamálum. Ég hef reynt að átta mig á þessu og hef nú gengið á milli tryggingafélaga og athugað með tryggingar. Tryggingafélög á Íslandi sinna þessu ekki vel vegna þess að þetta er allt svo óskýrt. Það er staðan. Ég vil spyrja ráðherra aftur um það hvernig þessu starfi miði 

Virðulegi forseti. Grunnatriði íslenskrar heilbrigðisþjónustu er að allir eigi að hafa sem jafnastan aðgang að heilbrigðisþjónustu, burt séð frá búsetu eða tekjum eða öðru því um líku. Ég vil svara því til þegar hér er sagt að við vitum ekki hvað við fáum fyrir skattana að það liggur alveg fyrir að heilbrigðisþjónusta á Íslandi í dag og í gegnum tíðina hefur skilað okkur þeim árangri að heilbrigði þjóðarinnar í samanburði við aðrar þjóðir er mjög gott. Við fáum því eitthvað fyrir þá skatta sem við höfum lagt inn í þennan málaflokk. Við megum ekki gleyma því í þessum samanburði að okkar ágæta starfsfólk í heilbrigðisþjónustunni vinnur þar frábæra vinnu.

… tímalínu?

Tímalínan er sú að ég get svarað þessu betur eftir því hvernig samningar Sjúkratrygginga og Landspítalans ganga á komandi ári. Þar erum við að þreifa okkur áfram með stóra samhengið. Svo eru önnur verkefni, t.d. í heilsugæslunni þar sem verkefni hófst á þessu ári og ég vænti þess að við verðum búin að skilgreina fjármögnun á heilsugæslunni í upphafi næsta árs. Við munum sjá á komandi ári betri útlínur á því hvað háttvirtur skattgreiðandi fær fyrir þá fjármuni sem í 

Herra forseti. Ég vil inna hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra eftir nokkrum atriðum sem lúta að framvindu áætlunar um afnám gjaldeyrishafta. Hæstv. forsætisráðherra boðaði að stórtíðinda væri að vænta í þeim efnum nú á dögunum, austan af Hornafirði ef ég man rétt. Hæstv. forsætisráðherra hefur svo sem áður blásið í herlúðra þó að lítið hafi af því sprottið, samanber það að hann, í júníbyrjun 2013, boðaði nýja áætlun um afnám gjaldeyrishafta strax í september það ár og yrði hún byggð á hans eigin hugmyndum um hvernig fljótt og vel væri hægt að afnema gjaldeyrishöftin. Nú eru senn 14 mánuðir liðnir síðan september 2013 var allur og engin ný gjaldeyrisafnámsáætlun hefur litið dagsins ljós. Ég vil þar af leiðandi spyrja hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, þannig að ekki sé vafi uppi í þeim efnum: Er ekki algerlega hafið yfir vafa að upphafleg áætlun frá því í apríl 2011 er í fullu gildi og unnið er samkvæmt henni? Úr því að hæstv. ríkisstjórn hefur valið að móta sér ekki nýja áætlun þá gildir sú gamla og það er unnið samkvæmt henni. Ég vísa í þeim efnum meðal annars í greinargerðir hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra til þingsins um framgang áætlunar um losun fjármagnshafta. Sú þriðja kom í september 2014 og þar er sérstaklega vitnað í að Seðlabankinn haldi áfram gjaldeyrisútboðum sínum í samræmi við áætlun um afnám hafta sem birt var í mars í 2011. Í öðru lagi: Nú tala menn um að fara í næsta skref sem útgönguskatt og heyrast hreystilegar yfirlýsingar um að hann verði jafnvel 35%. Því spyr ég: Í ljósi þess að í þessari upphaflegu áætlun um afnám gjaldeyrishafta frá því í mars 2011 er talað sérstaklega um að annar áfangi aðgerðanna verði útgöngugjald eða útgönguskattur stendur þá einnig til að byggja á áætluninni hvað það varðar og hyggst þá hæstv. ríkisstjórn halda sig við áætlun fyrri ríkisstjórnar um afnám gjaldeyrishafta í næstu skrefum rétt eins og hún hefur gert hingað til?

Herra forseti. Það er rétt að ekki hefur verið sett önnur heildstæð áætlun um afnám gjaldeyrishafta frá því að hin síðasta var samþykkt og lögð fram. Það er hins vegar þannig með þetta verkefni að áætlunin og grunnstefið í sérhverri áætlun um afnám hafta er að lágmarka þrýsting á gengi krónunnar og sveiflur í efnahagslífinu samhliða því sem við leysum krónuvandann. Og það hvernig áætlunin er framkvæmd frá einum tíma til annars kann að taka breytingum eftir því hvernig undirliggjandi stærðir þróast, hvernig þátttaka í útboðum er o.s.frv. Eitt af því sem er til skoðunar núna er hvað eigi að gera með áframhaldandi útboð. Í vinnu undanfarna mánuði með aðkomu erlendra ráðgjafa hafa allir kostir verið skoðaðir. Öllu hefur verið velt upp á borðið sem kann að koma til álita til hjálpar við að afnema gjaldeyrishöftin. Það hefur ekkert verið undan skilið. Við höfum lagt áherslu á lögfræðilega greiningu, efnahagslega greiningu og ekkert síður taktíska greiningu og reynt að taka með í þessari skoðun hvers konar hvatar hjálpa til við að ná þeim árangri sem við sækjumst eftir hér, að losna undan gjaldeyrishöftunum. Varðandi útgönguskattinn sérstaklega þá er hann meðal þess sem hefur komið til skoðunar en það liggja ekki fyrir neinar ákvarðanir um það hvort sú leið kunni að gagnast eða með hvaða hætti verði best að beita henni né heldur um einhverjar prósentur í því samhengi.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Þau voru yfirveguð og í þeim anda sem ég hef oftast heyrt hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra tala um þetta vandasama mál, öfugt við hæstv. forsætisráðherra sem talar á köflum mjög glannalega. Ég held að það sé réttara að orða þetta eins og það er. Hæstv. ráðherra sagði hér: Jú, það er rétt, það hefur ekki verið sett önnur heildstæð áætlun. Er ekki rétt að orða þetta eins og það er? Það hefur engin ný áætlun verið sett. Sú gamla er í gildi og það er unnið samkvæmt henni. Seðlabankinn virðist a.m.k. vera með það á hreinu og eins hæstv. ráðherra þegar hann skilar greinargerð til þingsins og vísar í áætlunina frá 2011. Ég held að það sé góð samstaða um markmiðin. Við þurfum ekki að óttast ágreining um það að afnámið þurfi að takast þannig að hvorki gjaldeyrisstöðugleika né greiðslujöfnuði þjóðarbúsins sé ofboðið. Ég held að það hafi verið ágæt vinna, a.m.k. það sem ég hef séð af henni, sem hefur verið unnin í kortlagningunni. Ég hef meiri áhyggjur af því hvernig sumir ónefndir aðilar í kringum ríkisstjórnina tala 

Virðulegi forseti. Við munum sannarlega þurfa að ræða þessi mál nánar þegar frekari tillögur fæðast til næstu skrefa í þessum haftaafnámsmálum. En það sem hefur talsvert litað umræðuna hér á landi undanfarin missiri og ár eru hagsmunir stóru kröfuhafanna í þessu máli sem virðast til að mynda hafa haft greiðan aðgang að erlendum fjölmiðlum og hafa oft á tíðum haldið uppi miklum hræðsluáróðri þegar staðreyndin er sú að við öll sem erum hér inni, allir Íslendingar, öll íslensk heimili, íslensk fyrirtæki, lífeyrissjóðir og aðrir eru fastir í sömu höftum og slitabúin. Það eina sem gagnast okkur til langs tíma er að finna lausn sem tekur og stillir framar öllu öðru íslenskum þjóðarhagsmunum, ekki sérhagsmunum eða sérvæntingum þeirra sem eiga kröfur á slitabúin. Þeir munu án vafa gera allt sem í þeirra valdi stendur til að hræða menn til að taka þeirra hagsmuni fram yfir aðra en við verðum af yfirvegun að gæta þess að hafa heildarhagsmuni þjóðarinnar að leiðarljósi.

Virðulegi forseti. Það kom ekki fram í umræðum hér áðan um fundarstjórn forseta að breytingartillaga meiri hluta atvinnuveganefndar var ekki á útsendri dagskrá nefndarinnar heldur var málið tekið upp í lok fundar eins og eitthvert smámál þar sem einn kostur í rammaáætlun varð að átta við breytingartillögu. Ég bið hæstv. forseta að íhuga hvort það sé ekki rétt að þingflokksformenn setjist yfir það, af því að hér er um að ræða þingsályktunartillögu og bara ein umræða eftir í málinu, hvort það geti talist vönduð þingleg meðferð málsins að ræða þetta eins og smávægilega breytingartillögu. Ég held að þetta sé af slíku umfangi bæði efnislega og pólitískt að það verði ekki við annað unað en að þingflokksformenn fái að ráðfæra sig 

Forseti tekur vel í það að þingflokksformenn finni tíma til þess að ræða þessi mál.

Virðulegur forseti. Ég tek undir orð hv. þm. Svandísar Svavarsdóttur og fer fram á það að þingflokksformenn fái að setjast niður með hæstv. forseta og fara yfir málið. Þarna var stór hápólitísk tillaga sett á dagskrá utan dagskrár, hún var ekki á prentaðri dagskrá. Fulltrúarnir höfðu ekki tíma eða tækifæri til að undirbúa sig fyrir umræðurnar á fundinum og auk þess var hún sett fram munnlega, engum gögnum var dreift. Vafi leikur á því að þarna sé í raun um lögmæta tillögu að ræða, hún sé í rauninni tæk, þetta megi gera. Ég bið hæstv. forseta að auglýsa fund, kalla okkur þingflokksformenn saman, ræða þetta og fara yfir þetta mál með okkur.

Virðulegi forseti. Það hefur verið gefin vika til umsagnar og ljóst er að það er mjög skammur tími. Þingmönnum liggur mikið á hjarta við að reyna að koma þessu máli á hreint með einhverjum hætti. Það verður enginn friður um þingstörfin í dag fyrr en það verður gert. Það tel ég að hæstv. forseti þurfi að taka tillit til, gera núna hlé á þessum fundi og kalla til þingflokksformenn til að fara yfir þessa málsmeðferð. Mig langar vegna þeirrar umræðu að spyrja - af því að hæstv. iðnaðarráðherra gengur hér fram hjá og er hér í salnum - þar sem menn hafa ákveðið að gera bók hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar og gjörðir fyrrverandi ríkisstjórnar að leiðtoga lífs síns í þessu máli, hvort menn séu þá ekki til í að fylgja nákvæmlega sama ferli, þ.e. að senda málið út í opið umsagnarferli í 12 vikur, síðan til umfjöllunar í þingnefndum og að lokum senda allar umsagnir til verkefnisstjórnar til endurmats.  Virðulegi forseti. Ég legg til að þetta verði þá kannski sáttatillaga forseta í málinu.

Hæstv. forseti. Sem nefndarmaður í atvinnuveganefnd sem því miður komst ekki á fundinn í morgun verð ég að taka undir það sem sagt hefur verið, að hér er um frekar óvönduð vinnubrögð að ræða. Í fyrsta lagi var málið ekki á dagskrá fundarins. Ég skoða alltaf dagskrá fundar og fer yfir það sem þar er. Þetta mál um Hvammsvirkjun var ekki á dagskrá. Þar að auki skilst mér að engin skrifleg tillaga hafi verið lögð fram um þetta heldur eingöngu munnleg. Virðulegi forseti. Mér er mjög umhugað um vönduð og góð vinnubrögð á Alþingi. Ég hef áður sagt það úr þessum ræðustól að ég dáist að því og er ánægður með að þingnefndir taka sér meira frumkvæði, séu ekki bara einhver skilaboðaskjóða frá viðkomandi ríkisstjórn. En þessi vinnubrögð eru ekki til álitsauka fyrir Alþingi. Þess vegna harma ég það sem þarna var gert, að málið hafi verið sett fram á þennan hátt og í raun og veru sett í upplausn. Mér fannst töluverð sátt vera að skapast um þá tillögu sem liggur fyrir þinginu, þ.e. 

Virðulegi forseti. Mér finnst svo mörg álitaefni uppi um þessa afgreiðslu og þennan málatilbúnað allan, hvernig til hans hefur verið tjaldað hér, að mér finnst full ástæða til þess að við förum yfir það á fundi þingflokksformanna og forseta. Þetta eru svo alvarleg tíðindi sem eru á ferðinni að við hljótum að gera þá kröfu að nú setjist menn niður og ræði þessa stöðu og reyni að koma einhverjum böndum á atburðarásina sem hv. þm. Jón Gunnarsson, formaður atvinnuveganefndar, er búinn að koma í gang í þinginu. Það er algerlega ótækt að þetta ástand verði látið viðgangast og enginn veit hvar það mun enda ef þetta á að ganga á þennan hátt, virðulegi forseti.

Herra forseti. Mig langar að spyrja hæstv. forseta hvort hann geti ekki skorið úr um það varðandi þingsköp hvort farið hafi verið í einu og öllu eftir lögunum sem við þingmenn eigum að fara eftir við vinnslu mála á þinginu. Ég held að það hafi í rauninni ekki verið brotin nein lög þó að vissulega hafi verið farið eftir ferli sem ekki er faglegt. Þetta er mjög óvanalegt ferli og flýtir gríðarlega fyrir í rosalega stóru átakamáli, þannig að þetta er ekki faglegt. Getur forseti skorið úr um það hvort þetta sé löglegt, þannig að við getum alla vega byrjað á þeim grunni? Og ég tek undir að hann ætti að kalla til fundar þingflokksformanna þar sem hægt er að ræða þetta mál. Eins og forseti hlýtur að sjá verður ekki friður um það fyrr en fundi verður frestað og málið rætt á fundi þingflokksformanna. 
            

Virðulegi forseti. Nú eru línur að skýrast eftir því sem umræðunni vindur fram hér. Mér er sagt að málið hafi verið kynnt munnlega utan dagskrár á fundi hv. atvinnuveganefndar í morgun. Auðvitað hlýtur maður að gera athugasemdir við slík vinnubrögð og þar af leiðandi tek ég undir þá kröfu sem hv. þingflokksformenn hafa lagt fram, um fund með forseta, til þess að hægt sé að fara yfir hvernig málið er unnið. Það er líka spurning hvort hægt sé að tala hér um tæka breytingartillögu þegar í raun er verið að taka tillögu verkefnisstjórnarinnar um einn virkjunarkost og bæta við hana sjö öðrum virkjunarkostum sem ekki eru hluti af tillögu verkefnisstjórnar. Er þetta ekki bara glænýtt mál sem rétt er að ráðherra málaflokksins standi fyrir eða þá nefndin, hluti nefndarinnar? Að sjálfsögðu geta þingmenn fært fram mál, en þetta er ekki breyting á þeirri tillögu sem verið hefur í ferli og ekkert í umsögnum um málið gefur tilefni til þeirrar tillögu sem hér hefur verið kynnt með þessum furðulega óformlega hætti. Ég tek því undir þá kröfu sem hér hefur verið lögð fram, það er fullkomlega eðlilegt að hæstv. forseti fundi með hv. þingflokksformönnum og fari yfir það nákvæmlega hvernig halda á áfram í þessu máli.

Forseti áréttar að hann hefur tekið vel í að fundur verði með þingflokksformönnum til að ræða þessi mál. Forseti telur hins vegar ekkert tilefni til þess að það sé gert hér og nú. Það er nægur tími í sjálfu sér vegna þessa máls. Það hefur komið fram að þessi tillaga hafi verið kynnt munnlega. Það hefur líka komið fram vilji hv. formanns nefndarinnar um að hann sé tilbúinn til að gefa frekara rými. Það hefur verið áréttað, af að minnsta kosti einum hæstv. ráðherra, að það sé gert. Forseti vill reyna að finna tíma síðar til að ræða þessi mál með þingflokksformönnum, telur líka að það væri til þess fallið að reyna að leysa það mál að forseti fengi tíma til að kynna sér málavöxtu sem hann þekkir ekki og vill þess vegna hvetja til þess að þessari umræðu verði sem fyrst lokið þannig að við getum snúið okkur að því sem er næsta verkefni sem er að gera hlé í 15 mínútur til að undirbúa atkvæðagreiðsluna eins og óskir hafa komið fram um frá nokkrum þingflokksformönnum; forseti tók að sjálfsögðu vel í það og vill þess vegna hvetja til þess að forseti sjálfur fái nú aðeins næði til að setjast yfir þetta mál áður en hann boðar til fundar þingflokksformanna til að reyna að átta sig að minnsta kosti á því hver staða þessa máls er.

Herra forseti. Eftir því sem maður hugsar meira út í þau vinnubrögð sem viðhöfð eru í hv. atvinnuveganefnd misbýður manni sífellt meira. Eins og komið hefur fram var þetta mál ekki á dagskrá fundarins. Það var í raun tekið upp undir blálokin þegar fundi átti að vera lokið samkvæmt samkomulagi út af þingflokksfundum kl. 10. Klukkan var orðin 10 þegar málið var tekið upp og niðurstaðan kynnt af hálfu formanns atvinnuveganefndar, þ.e. að taka eigi átta kosti inn sem breytingartillögur nefndarinnar. Það eru ekki vinnubrögð sem þingið á að viðhafa og er okkur ekki til sóma. Þetta er stærra mál en svo að menn geti tekið það sisvona með annarri hendinni og hent því inn. Þetta er stórmál, hápólitísk mál sem menn verða að taka alvarlega. Ég hvet hæstv. forseta til að taka mið af því hversu stórt málið er og gefa því það pláss sem þarf í þinginu 

Forseti. Það gleður mig að heyra að boða eigi formenn þingflokka til fundar síðar í dag. Ég, eins og mjög margir aðrir þingmenn í stjórnarandstöðu, hef þungar áhyggjur af því hvernig að þessu er staðið og hvers konar fordæmisgildi það getur haft. Ég hvet forseta til að hafa í huga að þegar svona sprengju er kastað er eðlilegt að fólki verði órótt og mjög mikilvægt að málið verði sett í réttan farveg. Ég get ekki sætt mig við að þessi farvegur og vinnubrögðin í kringum þetta séu viðurkennd sem eðlilegar starfsvenjur og verði hefðahelgað hér á þingi.

Virðulegi forseti. Ég fagna því sjálfu sér að forseti hefur tekið því vel að haldinn verði fundur með þingflokksformönnum síðar í dag, eins og ég skil orð hans, og að hann þurfi ráðrúm til að setja sig inn í efnisatriði máls. Ég skil það þannig að ekki standi til að láta algerlega óátalda þá stöðu sem upp er komin. Mér finnst það gríðarlega mikilvægt. Ég vil þó biðja hæstv. forseta um að árétta þann skilning að til standi að halda fund með þingflokksformönnum hér síðar í dag, vegna þess að við verðum að átta okkur á því að dagskrá fundarins og framvinda hans hangir nokkuð á því að við höfum sameiginlegan skilning á því hver séu næstu skref í málinu, þ.e. að þingflokksformenn fái tíma með forseta til að fara yfir þetta fordæmalausa mál og það hvernig hv. atvinnuveganefnd eða meiri hlutinn hér hefur gjörsamlega vaðið yfir þingið og leggur fram mál sem vafi leikur á 

Fyrst vill forseti segja að hann sagði áðan að hann vildi efna til fundar með þingflokksformönnum síðar, hann sagði ekki „síðar í dag“, vegna þess að forseti vill gefa sér þann tíma sem hann þarf til að undirbúa slíkan fund til að eitthvað komi út úr honum af viti. Eins og hv. þingmenn vita er ætlunin að nú verði gert hlé á þessum fundi, síðan verði tekið til við atkvæðagreiðslu og að því búnu fari fram umræða um skýrslu hæstv. fjármálaráðherra um niðurstöðu EFTA-dómstólsins varðandi verðtryggð lán. Það var gert að ósk hv. formanna þingflokka á þingflokksformannafundi nú síðastliðinn mánudag. Það er ætlun forseta að dagskráin haldi áfram en forseti mun reyna eftir því sem hægt er að koma á slíkum fundi eins fljótt og verða má og telur að engin ástæða sé til að ætla að á þeim tíma að minnsta kosti gerist afdrifaríkir hlutir sem ekki verði hægt að snúa til baka með varðandi það mál sem hv. þingmenn hafa viðrað áhyggjur sínar út af.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að forseti ætlar að boða til fundar með þingflokksformönnum til að ræða þetta mál. En ég vil ítreka að þetta er mál af þeirri stærðargráðu að það verður ekki muldrað um það utan dagskrár og út um annað munnvikið á fundi atvinnuveganefndar og gerðar á því stórkostlegar breytingar á þann hátt sem raun ber vitni hér, það er algerlega útilokað. Og allir sem hafa verið lengur en tvo vetur á þingi vita að síðari umræða um þingsályktunartillögu er hvorki fugl né fiskur. Það mun ekki gefast nægt tóm til að ræða svo gríðarstórt mál hér í þinginu. Það kallar á miklu meira en það. Auðvitað er mjög óheiðarlegt að daginn eftir að umhverfisnefnd lýkur við umsögn sína um að færa Hvammsvirkjun, eina af þeim virkjunum sem um ræðir, í nýtingarflokk skuli þetta gerast. Auðvitað er það mjög óeðlilegt. Það blasir við hverjum sem er að þessi vinnubrögð eru ekki slétt og felld, langt í frá, og það þarf að fara yfir í þinginu ef menn vilja ekki sitja uppi með mjög afdrifaríkar afleiðingar þess fyrir allt starf í þinginu.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka forseta fyrir að taka vel í það að funda með þingflokksformönnum um þetta mál. En ég varð jafnframt fyrir vonbrigðum þegar forseti segist ekki gera ráð fyrir að funda með þingflokksformönnum í dag. Ég vil segja hér, því fyrr sem sá fundur verður haldinn því fyrr fáum við vinnufrið í þinginu. Ég hef áhyggjur af því og skynja þann þunga, að minnsta kosti í mínum þingflokki, að menn finna ekki ró í sínum beinum fyrr en einhver niðurstaða verður komin í málið og farið verður yfir þessi ófaglegu vinnubrögð, svo vægt sé til orða tekið, af hálfu forustu hv. atvinnuveganefndar og yfir höfuð hvort málið sé þingtækt og hvort það sé hreinlega löglegt að beita svona vinnubrögðum.

Forseti hefur eingöngu áréttað að hann vill fá að undirbúa sig undir slíkan fund þannig að eitthvað komi út úr honum og sýna með þeim hætti vönduð vinnubrögð. Forseti vill þess vegna ekki vera að tímasetja nákvæmlega hvenær slíkur fundur getur verið haldinn. Hann getur verið haldinn síðar í dag ef hægt verður að koma því við, t.d. á meðan á þingfundartíma stendur, en forseti leggur mikla áherslu á að við komumst í það að ljúka hér atkvæðagreiðslu um fjáraukalögin annars vegar og hins vegar hefja þá umræðu sem hv. þingflokksformenn hvöttu til að færi fram varðandi EFTA-niðurstöðuna.

Hæstv. forseti. Mér datt ekki í hug annað en til stæði að hafa þennan fund sem allra fyrst af því að ég finn líka mikla ólgu hér innan húss. Fólki líður illa. Fólki líður ekki bara eins og eitthvert léttvægt mál hafi verið svikið því að hér er um að ræða margra ára vinnu og miklar fórnir. Ef setja á þetta mál í uppnám af því að formaður einhverrar nefndar ákveður að gera svo drastískar breytingar þá verður forseti að taka á því strax, það er bara þannig. Ég skil að forseti þurfi einhvern smátíma til að undirbúa sig en það á ekki að þurfa að vera þannig að við bíðum hér þangað til á morgun. Það verður ekki hægt að sinna eðlilegum þingstörfum í svona andrúmslofti. Það hlýtur forseti að skilja.

Virðulegi forseti. Mig langar í fullri vinsemd að taka undir það sem hv. þm. Birgitta Jónsdóttir sagði. Ég held að forseti geri sér ekki grein fyrir þeirri þungu undiröldu sem þetta mál veldur og almennri reiði þingmanna yfir því hvílíkum tuddaskap er beitt hér. Þegar þannig mál koma upp hefði ég talið að það væri verkefni forseta að byrja á því að hlusta á þingflokksformenn. Ég veit ekki hvað þarf að undirbúa fyrir slíkan fund, ég skil það ekki. Ég vil ekki sýna virðingarleysi þó að ég segi það hér að ég skil ekki hvað hæstv. forseta meinar með því að hann þurfi að undirbúa sig. Hann þarf fyrst og fremst að byrja á því að hlusta á þingflokksformenn og áhyggjuefni þeirra. Þeir eru talsmenn okkar. Þeir vita hvernig í málum liggur og hjá þeim getur hann fengið nægar upplýsingar til að geta átt samtal um þetta. Ef hann þarf síðan að undirbúa sig eitthvað frekar eða kynna sér málið betur þá er það eðlilegt eftir þann fund.

Forseti telur að hann hafi heyrt nokkuð vel á þeim ræðum sem þegar hafa verið haldnar, og skipta væntanlega tugum, um þetta mál í hverju áherslur hv. þingmanna eru fólgnar. Forseti vill engu að síður undirbúa sig efnislega undir umræðuna með þingflokksformönnum og skilur ekki alveg þetta tal um að forseti sé að reyna að koma sér undan því að takast á við málið. Forseti vill eingöngu vanda sig í því og hvetur til þess að hann geti a.m.k. sett á hlé í 15 mínútur eins og ætlunin var og síðan hafið atkvæðagreiðslu og að því búnu þá umræðu sem sérstaklega var hvatt til og greitt var fyrir af hálfu forseta að gæti farið fram.

Herra forseti. Það er eiginlega með hálfum huga að maður biður um orðið. Maður skynjar nokkurn áhuga hæstv. forseta á því að þessum orðaskiptum fari að ljúka. Ég geri það engu að síður af því að ég tel vera alvörumál á ferð. Út af fyrir sig hefur forseti tekið vel og skynsamlega í það að funda með formönnum þingflokka enda geri ég ráð fyrir að forseti skynji alvöru málsins og átti sig á því hvílíkt ófriðarefni gæti verið hér á ferð sem mundi hafa mjög lamandi áhrif á þingstörfin. Ég hef skilning á því að forseti vilji fá tóm til að kynna sér aðstæður í málinu, og ég hjó eftir því að hæstv. forseti talaði á þeim nótum að ekki mundu gerast þeir atburðir í því á meðan að til stórskaða væri. Ég held að það sé eitt ráð til að tryggja það og það er að hæstv. forseti komi þeim skilaboðum rakleiðis til formanns atvinnuveganefndar að nú skuli hann hafa sig hægan á meðan forseti og þingflokksformenn fara yfir stöðuna í málinu. Og af því að hæstv. forseti þekkir vel til sjávarútvegsmála og sömuleiðis formaður atvinnuveganefndar 

Hæstv. forseti. Nógu stórt er þetta mál en það versnar þegar við fáum nánari upplýsingar um hvernig það gekk fyrir sig. Þegar við erum að tala um svona stórt mál sem á að henda inn utan dagskrár á fund hv. atvinnuveganefndar, án pappíra eða gagna, þá blöskrar manni algjörlega. Ég vil minna hæstv. forseta á að þegar tekist var á um það í hvaða nefnd málið ætti að fara þá var eitt af því sem mætti leiða til þess að menn yrðu sáttari að leitað yrði umsagnar umhverfis- og samgöngunefndar. Nú liggur fyrir að sú umsögn var að koma inn í atvinnuveganefnd, bara um Hvammsvirkjun, þ.e. þingmálið eins og það var áður. Hún kom inn í gær. Eftir það bæta menn við tillögum um allt upp í átta virkjunarkosti án þess að það fari inn í umhverfis- og samgöngunefnd. Þetta er eiginlega svo galið að maður trúir því varla að það sé að gerast, sérstaklega í þessum málaflokki þar sem hefur áður verið efnt til ófriðar. Ég held að það sé brýnt að menn fundi 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir að fá loksins orðið. Það má segja að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, sem talaði hér á undan, hafi nokkurn veginn orðað hugsun mína. Hér hefur verið kynnt að verið sé að fara af stað í ferli í hv. atvinnuveganefnd. Hér hefur verið kynnt að það eigi að senda glænýja tillögu til umsagnar. Upphaflegur frestur er nefndur ein vika, en það hefur ekkert verið sagt hvað megi lengja hann mikið heldur bara „ef óskir berist“. Ég átta mig ekki á því. Ef ég óska eftir hálfs árs fresti, fæ ég hann? Það hefur ekkert komið fram um það. Það gengur ekki að svona ferli fari algjörlega stjórnlaust af stað. Þess vegna erum við að ýta á hæstv. forseta. Ég hef fullan skilning á því að hæstv. forseti vilji skoða málið. Ástæðan fyrir þunganum í málflutningi okkar í þessu máli er sú að hér er verið að setja í gang eitthvert ferli - stjórnlaust ferli, segi ég - sem er ekki í takt við lögin, sem er ekki í takt við hugmyndafræði laganna, hvorki anda né bókstaf. Ég spyr því: Verður þá séð til þess að slíkt ferli fari ekki af stað fyrr en sá fundur 

Forseti telur að hann hafi heyrt nokkuð vel á þeim ræðum sem þegar hafa verið haldnar og skipta nú væntanlega tugum um þetta mál í hverju áhyggjur hv. þingmanna eru fólgnar, en forseti vill engu að síður undirbúa sig efnislega undir umræðu með þingflokksformönnum og skilur ekki alveg þetta tal um að hann sé að reyna að koma sér undan því að takast á um þetta mál. Forseti vill eingöngu vanda sig í þessu máli og hvetur til þess að hann geti að minnsta kosti gert hlé, eins og ætlunin var, í 15 mínútur hér og síðan hafið atkvæðagreiðslu og að því búnu þá umræðu sem sérstaklega var hvatt til og greitt var fyrir af hálfu forseta að gæti farið fram.

Herra forseti. Sú ákvörðun meiri hluta atvinnuveganefndar um að setja alla þessa átta kosti inn í þingsályktunartillöguna hafa verið viðraðir í atvinnuveganefnd áður. Ég segi fyrir mína parta að ég trúði ekki að þetta yrði að veruleika, en það kom í ljós að verið var að vinna lögfræðilegt álit innan atvinnuvegaráðuneytisins á því hvort þetta félli innan löggjafar um rammaáætlun og við biðum eftir því. Ég tók ákvörðun um að vera ekki að ræða um þessi mál hér á þingi fyrr en minnisblað frá lögfræðingi atvinnuvegaráðuneytisins lægi fyrir. En minnisblaðið er ekki enn þá komið í hendur okkar í atvinnuveganefnd eins og lofað var á fundi í morgun. Það er með ólíkindum að þessi ákvörðun meiri hluta atvinnuveganefndar sé kynnt án þess að minnisblaðinu, lögfræðiálitinu, hafi verið dreift. Ég vísa því til hæstv. forseta 

Virðulegi forseti. Það er orðið okkur ljóst sem hér erum að hæstv. forseti ætlar að halda áfram með þingfund eins og ekkert hafi í skorist þrátt fyrir að við höfum farið vandlega yfir það í morgun hversu alvarleg tíðindi séu á ferðinni með breytingum á þingsályktunartillögu umhverfis- og auðlindaráðherra. Mig langar því að spyrja hæstv. forseta hvort hann hafi náð að fara eitthvað yfir málið í því hálftímahléi sem nú er að baki, hvort hann hafi náð að undirbúa sig að einhverju leyti fyrir fund með þingflokksformönnum og hvort hann hafi sett niður fyrir sér hvenær sá fundur gæti átt sér stað. Það þýðir ekkert að halda áfram með dagskrána eins og ekkert hafi í skorist þegar menn hafa komið fram með þessum hætti eins og við höfum reynt að vekja athygli á hér í morgun. Það er óþægilegt fyrir okkur þingmenn að hafa komið því jafn skýrt á framfæri við hæstv. forseta og finnast síðan eins og ekki sé almennilega hlustað á okkur. Við erum að óska eftir fundi þar sem við fáum tækifæri til að koma sjónarmiðum á framfæri. Ég get til dæmis ekki lagt fram gögn hér í ræðustól máli mínu til stuðnings, ég get það ekki. En það er hægt á fundum 

Forseti er að verða dálítið hlessa á þessum umræðum. Forseti hefur lýst yfir að hann ætli sér að halda fund með þingflokksformönnum þegar hann hefur haft tök á því að fara yfir þessi mál efnislega þannig að sem mest komi út úr fundi með þingflokksformönnum. Það liggur fyrir að nú á að fara fram atkvæðagreiðsla um fjáraukalög og forseti var að undirbúa þá atkvæðagreiðslu. Það liggja fyrir allmiklar óskir um sératkvæðagreiðslur um einstaka dagskrárliði þannig að atkvæðagreiðslan, sem forseti var að undirbúa í því stutta hléi sem hér var, er nokkuð flókin. Að því búnu var það hugmynd forseta að gert yrði hálftímahlé þar sem meðal annars ættu að fara fram fundir í tilteknum nefndum svo sem eins og forsætisnefnd, sem löngu hafði verið boðaður í hádegisverðarhléinu. Að því búnu væri hægt að hefja þá umræðu sem ósk kom um frá þingflokksformönnum stjórnarandstöðunnar að ætti sér stað um EFTA-úrskurðinn. Þetta var ætlun forseta. Á þeim tíma væri hægt af hálfu forseta að undirbúa fund með þingflokksformönnum. Þann fund telur forseti geta vel farið fram meðan á þingfundi stendur. Þetta eru áform forseta sem hann hefur reynt að gera grein fyrir en það hefur greinilega ekki komist til skila og þarf þess vegna að endurtaka. Það er það sem forseti er að gera.

Virðulegur forseti. Það er gott að hæstv. forseti sé orðinn hlessa á þessu ástandi. Hann stendur þá kannski nálægt tilfinningum stjórnarandstöðuþingmanna í þinginu í dag sem eru aldeilis hlessa yfir því ástandi sem boðið er upp á í störfum þingsins. Er nema von að menn vilji ræða það og fara yfir með forseta og sjá hvort ekki sé hægt með einhverjum hætti að afstýra því voðaverki sem virðist vera í uppsiglingu í þinginu. Ég hvet hæstv. forseta til þess að taka þá tilfinningu sína að vera undrandi yfir ástandinu og nota hana á uppbyggilegan hátt með því að ræða við þingflokksformenn og gera það frekar fyrr en síðar.

Forseti. Það hefur alls ekki komið skýrt fram hvenær þessi fundur á að vera. Ég tel, miðað við þá undiröldu sem er hjá þingmönnum stjórnarandstöðunnar og vonandi einhverjum þingmönnum stjórnarmeirihlutans, mjög brýnt að við hittumst, ræðum þessi mál og reynum að fá einhverjar lyktir í þau, því ég treysti mér ekki til þess að vera hér í vinnunni og láta eins og ekkert sé með þennan skugga vomandi yfir okkur. Ég vona að forseti hlusti á okkur sem köllum eftir því að fá einhverja niðurstöðu í þetta mál. Ef niðurstaðan er sú að það verði látið standa sem var ákveðið í morgun af hv. formanni atvinnuveganefndar eru þingstörfin öll í uppnámi. Það er bara þannig, forseti.

Virðulegur forseti. Ég held að hv. þingmenn hafi heyrt ágætlega það sem forseti sagði áðan og fyrr í umræðunum í dag. Hins vegar held ég að það mundi létta á og greiða fyrir þingstörfum ef forseti gæti tímasett þennan fund og við vissum hvenær hann yrði í dag. Málið er þannig vaxið að það er ekki hægt að láta eins og ekkert sé og renna bara inn í dagskrá eins og hún var ákveðin áður en þetta mál kom upp. Málið kemur upp í morgun og þarna er brotið á fulltrúum, leyfi ég mér að segja. Dagskrá er ekki prentuð og auglýst. Málið er tekið utan dagskrár og flutt munnlega, mjög og stór og afdrifarík tillaga, og ferli sett af stað. Það verður að taka á þessu máli strax. Ég fagna því að forseti hefur í hyggju að halda fund. En ég óska eftir því að hann verði tímasettur sem fyrst svo að önnur þingstörf geti gengið greiðlega fyrir sig.

Forseti getur ekki tímasett þennan fund og fyrir því er mjög einföld ástæða: Forseti hefur ekki hugmynd um það hversu lengi hv. þingmenn hafa hugsað sér að halda ræður um fundarstjórn forseta. 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir og byrja á því þar sem við þurfum greinilega að vera þakklát hæstv. forseta fyrir að ræða hér mál sem ekki kom frá ríkisstjórninni. Ég vil þakka honum það örlæti sem hann hefur sýnt með því að setja það á dagskrá í dag. En það breytir engu um þá staðreynd að það er ekki við stjórnarandstöðuna að sakast að þingið sé komið í uppnám. Það er við hv. formann atvinnuveganefndar, það er við formann Sjálfstæðisflokksins og það er við ráðherra Sjálfstæðisflokksins í þessari ríkisstjórn að sakast. Þeir köstuðu stríðshanskanum hingað inn. Við erum aðeins að biðja hæstv. forseta, náðarsamlegast, um að setjast niður með okkur og ræða það ástand sem er uppi. Þetta getur ekki verið svona snúið. Það getur ekki verið. Ég skil ekki þessa tregðu, af hverju menn geta ekki tímasett slíkan fund. Hvað býr þar að baki?

Forseti getur ekki tímasett þennan fund. Nú fer fram umræða um fundarstjórn forseta. Hér á eftir að fara fram atkvæðagreiðsla sem forseti hefur auðvitað ekki neina hugmynd um hversu langan tíma tekur. Síðan er ætlunin að hafa hér hálftíma hlé til annarra funda og að því búnu sagðist forseti ætla að fara að kynna sér þessi mál. Forseti telur þess vegna að hann sé búinn að svara þessu máli eins vel og skýrt og hægt er við þær aðstæður sem eru hér uppi og biður hv. þingmenn að reyna að fara að virða það.

Forseti. Ég þykist nú heyra góðan vilja virðulegs forseta í þessu máli en sá góði vilji er ekki alveg nóg. Mér finnst að hann ætti jafnvel að taka á sig einn krók í viðbót til að reyna að verða við óskum stjórnarandstöðunnar. Mér finnst það svolítið lýsandi fyrir hvernig þetta er. Forseti er þekktur fyrir að setja sig vel inn í þau mál sem eru á dagskrá og eru til umræðu hverju sinni en hann þarf núna sérstakan tíma til að setja sig nákvæmlega inn í málið sem er verið að mótmæla að sé hent í þingmenn með engum fyrirvara. Það er kannski lýsandi dæmi um að rétt væri að fresta fundi til að forseti setti sig inn í þetta og síðan hæfist atkvæðagreiðsla eftir það og eftir það umræðan sem stjórnarandstaðan hefur beðið um og forseti vinsamlegast orðið við. Það er allt í lagi þó hún dragist til 

Virðulegur forseti. Það er augljóslega nokkurt gagn í því að við fulltrúar stjórnarandstöðunnar höfum rætt fundarstjórn forseta nokkuð ítrekað í dag vegna þess að ég vil minna hæstv. forseta á að það var ekki fyrr en nú eftir hlé að hæstv. forseti gerði grein fyrir því af forsetastóli að til stæði að halda þennan fund í dag. Ég óskaði eftir því að hann skýrði afstöðu sína til funda með þingflokksformönnum hér fyrr í dag, hvort til stæði að halda fundinn í dag, og forseti sagði nei, það stæði bara ekki til að halda þennan fund í dag, það stæði til að halda hann einhvern tímann þegar forseti væri búinn að kynna sér málin. Það er komið að því að það stendur til að halda fundinn í dag. Það er gott. Það er jákvætt. En ég bið hæstv. forseta að gæta að því þegar verið er að ræða það með einhverri þykkju að hér tali stjórnarandstæðingar um algjörlega óboðlega tillögu, að hæstv. forseti verður að halda því til haga hvar uppspretta þessara átaka er og hver það var sem setti hér allt í uppnám, 

Virðulegur forseti. Það er ótrúlega dapurlegt hvernig fyrir þessu er komið í þinginu. Það er ósköp skiljanlegt að hæstv. forseti sé svekktur yfir því að menn séu að ræða þessi mál undir liðnum fundarstjórn forseta. En það er einfaldlega þannig að ekki munu gefast mikil tækifæri til að ræða þessa tillögu í þingsalnum, ef hún nær fram að ganga með þessum hætti, nema bara í síðari umræðu um þingsályktunartillögu í fimm mínútna ræðum, um ekkert smáræði, um að setja átta virkjunarkosti í nýtingarflokk, bara sisvona. Hæstv. forseti verður að virða það við stjórnarandstöðuna að fá að nýta tækifærið til að ræða þessi mál, þó ekki sé nema af veikum mætti, undir fundarstjórn forseta. Auðvitað vonum við öll að snúið verði af þessari leið. Auðvitað áttu menn að vita og gátu séð og það á ekki að koma neinum á óvart að það mundi setja öll störf þingsins í uppnám þegar 

Hæstv. forseti. Ég fagna því að forseti ætli að halda fund um málið í dag og að sjálfsögðu erum við í stjórnarandstöðunni ekki að biðja um nákvæma tímasetningu hvað klukku varðar. Við vitum alveg að það er ómögulegt að segja hversu lengi ákveðnir dagskrárliðir standa. En það væri ágætt að vita hvar í dagskránni forseti hyggst koma þessum fundi fyrir og hvaða efnisöflun þarf að fara fram. Það er nefnilega þannig að hæstv. atvinnuvegaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðar- og umhverfisráðherra, lagði fram tillögu um Hvammsvirkjun sem farið hefur til umsagnar í gegnum ríkisstjórn, í gegnum þingflokka og út til umsagnar. Núna kemur hann með breytingartillögu. Fór hún í gegnum ríkisstjórn? Fór hún í gegnum þingflokkana? Af hverju þarf þessa miklu efnisöflun? Þekkja stjórnarflokkarnir ekki málið? Það væri eðlilegt 

Forseti hefur svarað þessum spurningum eins skýrt og hann hefur getað og margoft sagt það. Það þýðir ekkert að reyna að toga þetta mál og teygja frekar gagnvart forseta að þessu leytinu.

Virðulegi forseti. Eins og forseti hefur orðið var við liggur það alveg fyrir að minni hluta þingsins er mikið niðri fyrir út af þessu máli og skyldi engan undra. Það er ekkert nema tuddaskapur að koma svona fram. Framkoma hv. þm. Jóns Gunnarssonar á nefndarfundi í morgun, þegar hann tók þetta mál inn með þeim hætti sem var gert, er ekki boðleg - og ætla svo þingmönnum að vera bara rólegir fram eftir degi. Það er líka ástæða til að draga það í efa að fólk geti stillt sig eins og komið hefur verið fram. Þess vegna er ekki óeðlilegt að kallað sé eftir einhverri tímasetningu, hvort þetta geti orðið um fjögurleytið, fimmleytið eða eitthvað slíkt. Ef umræða á að fara hér fram um tvö, hálfþrjú þá ætti það að geta legið fyrir. Málið hefur ekki farið í gegnum ríkisstjórn. Þess vegna er mjög undarlegt ef það á að fara að setja það í formlegt ferli til umsagnar, þ.e. ef  
            

Virðulegi forseti. Ég ætla í fullri vinsemd að beina því til forseta að hann beiti sér fyrir því á þeim tíma sem hann ætlar sér í að setja sig inn í málið að hvetja til þess að breytingartillagan verði tekin til baka eins og hún leggur sig. Rammaáætlun er samkvæmt forsetaúrskurði hjá umhverfis- og auðlindaráðherra. Sá ráðherra fer með málaflokkinn og hefur lagt fram tillögu til þingsins um einn tiltekinn kost. Það er rétt að hann sjálfur flytji málið ef hann vill flytja það breytt. Hann geri það þá í nýrri tillögu frá byrjun og taki þá afstöðu til þess hvort hann hyggst hunsa verkefnisstjórn sem er að störfum í hans umboði. Það er enginn annar sem getur axlað það verkefni, bæði formsins og innihaldsins vegna, eins og sá ráðherra sem fer með umhverfis-, auðlindamál og rammaáætlun.

Virðulegi forseti. Ég vil taka það fram að ég kem ekki hér upp til þess að pirra hæstv. forseta, ég vona að hann fyrtist ekki við því að ég er farin að finna að þetta þykir óþægilegt mál. Forseti hefur talað um að hann þurfi að afla sér upplýsinga. Ég vil að það komi fram að það var ýmislegt á fundi atvinnuveganefndar sem ekki var í lagi. Málið var til dæmis ekki á dagskrá, það var aldrei sett á dagskrá. Við, nefndarmenn í hv. atvinnuveganefnd, vissum ekki, alla vega ekki í minni hlutanum, að það ætti að fara að ræða það sérstaklega. Annað var að ekki var samþykkt að senda breytingartillöguna út til umsagna. Það var aldrei samþykkt á fundinum. Ég hef áhyggjur af því, af því að hér hefur verið rætt um eina viku í umsagnarfrest, að ritari nefndarinnar viti kannski ekki alveg í hvorn fótinn hún á að stíga í þessu máli eða hvort breytingartillagan hefur verið send aftur út til umsagna í þessa einu viku án samþykkis. Við þurfum að hafa það á hreinu af því að ég býst við að þetta sé bara að gerast núna.

Það er einmitt út af atriðum eins og þeim sem hv. þm. Björt Ólafsdóttir með efnislegum hætti kom að sem forseti vill gefa sér þann tíma sem hann þarf til að fara yfir þessi mál og skilur þess vegna bókstaflega ekki af hverju hv. þingmenn geta ekki reynt að sýna því skilning að forseti þurfi einhvern tíma til að fara yfir þessi mál þannig að hægt sé að hefja umræðu um málið á efnislegum grundvelli með það í huga að eitthvað komi út úr því, hvort sem mönnum líkar sú niðurstaða eður ei. Það er nákvæmlega þess vegna sem forseti ætlar ekki að fara að negla niður einhvern tíma sem hann getur síðan mögulega ekki staðið við.

Virðulegi forseti. Ég met það við hæstv. forseta að hann telji sig þurfa tíma til að fara yfir málið og eigi þess vegna erfitt með að nefna ákveðna tímasetningu fyrir fund. Ég vil hins vegar leggja inn hjá hæstv. forseta eftirfarandi til undirbúnings þeim fundi: Hér var lögð fram af hálfu hæstv. ráðherra tillaga um einn virkjunarkost, nú á að bæta átta við. Það er eðlisbreyting á tillögunni. Sem þingsályktunartillaga mun hún ekki sæta frekari meðferð þingsins nema bara seinni umræðu. Fyrir efnahags- og viðskiptanefnd í síðustu viku var lagt minnisblað frá nefndasviði þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að okkur væri ekki mögulegt að bæta nýju efnisatriði við lagafrumvarp milli 1. og 2. umr. vegna þess að þá væri áskilnaður stjórnarskrárinnar um þrjár umræður ekki uppfylltur. Ég vil þess vegna fyrst og fremst leggja það inn við hæstv. forseta að hér er ekki um boðlegan framgangsmáta að ræða. Ríkisstjórninni er í lófa lagið að leggja fram tillögu sem fær tvær umræður á Alþingi og sætir eðlilegri þinglegri meðferð. Við það munum við engar athugasemdir gera ef ríkisstjórnin 

Herra forseti. Ég legg til við hæstv. forseta að hann eigi fund með okkur í atvinnuveganefnd svo að hann geti kynnt sér málið sem best og farið yfir hvernig þessi mál hafa þróast í nefndinni og hvernig þetta æxlaðist allt saman í lok fundar undir önnur mál þegar fundi átti í raun að vera lokið. Ég tel að það gæti liðkað eitthvað fyrir ef við fulltrúar í atvinnuveganefnd ræddum við forseta um þetta mál. Það er með ólíkindum að hæstv. ráðherra Sigurður Ingi Jóhannsson skuli ekki treysta sér sjálfur til að flytja þetta mál ef hann eða ríkisstjórnin ber það fyrir brjósti, heldur ætli að reyna að skjóta því í gegnum atvinnuveganefnd og fá á því skemmri skírn. Það er ekki mikil reisn yfir því að láta þetta fylgja sisona sem einhvern fylgifisk. Það er verið að segja stríð á hendur þjóðinni með svona vinnubrögðum gagnvart náttúru landsins sem getur ekki talað fyrir sig sjálf. 

Forseti. Ég, ásamt fleirum, lagði það til að hlé yrði gert á fundinum til að forseti gæti kallað saman þingflokksformannafund. Nú held ég að borðleggjandi sé að gert verði hlé á þessum fundi til að forseti geti kynnt sér málin og til að forseti geti fundað með atvinnuveganefnd og formanni hennar. Ég legg til að forseti fundi þá fyrst með atvinnuveganefnd, fái öll mál upp á borðið og komi síðan með tillögur að úrbótum við þingflokksformenn. Ekki er stætt á því að hafa hér þingfund og láta eins og ekkert sé, það er bara ekki hægt, það er ekki boðlegt. Manneskjan sem er ábyrg fyrir því er formaður atvinnuveganefndar, sem nota bene er ekki inni í þingsal akkúrat núna sem mér finnst alvarlegt eftir að hafa komið þinginu hér í fullkomið uppnám. Þetta er bara ekki boðlegt, forseti.

Virðulegi forseti. Við göngum til atkvæða um þær breytingartillögur sem liggja fyrir í frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2014. Nefndinni bárust nokkur erindi og tók þau fyrir. Með þeim breytingum sem tillaga er gerð um í dag verður heildarjöfnuður á rekstrargrunni jákvæður um rúma 43 milljarða sem er 42 milljörðum betri afkoma en gert var ráð fyrir í fjárlögum. Virðulegi forseti. Viðsnúningnum er náð. Það er ánægjulegt að hafa tekið þátt í þessari vinnu. Ég þakka nefndarmönnum í fjárlaganefnd fyrir sanngjarna, opna og jákvæða umræðu á meðan á þessari vinnu stóð. Nú göngum við til atkvæðagreiðslunnar.

Virðulegi forseti. Við göngum nú til atkvæða um þetta frumvarp. Af hálfu okkar í stjórnarandstöðunni er auðvitað eitt atriði sem sker í augun. Það er að ríkisstjórnin gerir ekki breytingartillögur sem hún gæti gert til að bregðast við uppsöfnuðum vanda Landspítalans sem eðlilegt væri að bregðast við innan ramma fjáraukalaga. Ég vil sérstaklega nefna óbættar hækkanir vegna launa sem spítalinn þarf að óbreyttu að bera. Við höfum nú fengið að sjá fjárlagatillögur ríkisstjórnarinnar fyrir næsta ár þar sem fjárþörf Landspítalans er ekki mætt með fullnægjandi hætti. Við munum þess vegna áskilja okkur rétt til að koma fram með tillögur vegna ófullnægjandi fjárveitingar til Landspítalans í fjáraukalögum milli 2. og 3. umr.

Virðulegi forseti. Fjáraukalög eru lög sem eru til komin af því að sett er í þau það sem ekki er hægt að sjá fyrir við undirbúning fjárlaga, það eru ófyrirséð og óvænt útgjöld sem við göngum frá í fjáraukalögum. Það hefur hins vegar ekki verið raunin á undanförnum árum og áratugum. Ég vil nota tækifærið og óska hæstv. ráðherra og ríkisstjórninni til hamingju með þessi lög því að hér stígum við skref til að koma á aga í ríkisfjármálum, mjög stórt skref. Forsendan fyrir stöðugleika sem við viljum öll er agi í ríkisfjármálum. Stöðugleikinn einkennist meðal annars af lágri verðbólgu. Ég ætla að nota tækifærið og hrósa hv. stjórnarandstöðu fyrir að taka þátt í því og stíga þessi skref með okkur, en enn og aftur kemur popúlisminn fram hjá hv. þm. Árna Páli Árnasyni. Ég vona nú að menn geti sameinast um, sama hvar þeir standa í stjórnmálum, að koma hér á aga í ríkisfjármálum því að það er hagur allra.

Virðulegi forseti. Það er full ástæða til að fagna því að frumvarpið endurspeglar bætta innkomu í skatttekjum og atvinnulífið er að taka við sér. Það er gott eftir mögur ár frá hruni. En stærstu tíðindin í þessu finnast mér vera þau að þarna koma inn mjög stórir óreglulegir tekjuliðir, miklar, óreglulegar tekjur, eins og arðgreiðslur frá Landsbankanum. Ég get ekki alveg tekið undir í umfjöllun um þetta frumvarp að agi ráði för hjá meiri hlutanum. Á milli 1. og 2. umr. eru þessir 16 milljarðar sem koma frá Landsbankanum, arðgreiðslur úr fjármálakerfinu, teknir og settir í skuldaleiðréttingar. Það er ekki alveg í samræmi við hugmyndafræðina um að fjáraukalögin eigi nú frekar að endurspegla 

Virðulegi forseti. Hér talar meiri hlutinn fyrir ábyrgri fjármálastjórn og mikið er talað um aga í ríkisfjármálum. Ég tek undir með þeim þingmanni sem talaði áðan að afkoman er ekki í sjálfu sér að batna neitt sérstaklega, eins og kemur reyndar fram í frumvarpinu sjálfu, undirliggjandi bati er í rauninni afar lítill. Þetta eru óreglulegar tekjur að mestu leyti, stór hluti frá Seðlabankanum. Og hvernig getur það talist vera agi í ríkisfjármálum að velja það að greiða niður einkaskuldir fólks en ekki ríkisskuldir. Þetta er mjög ólíkt Sjálfstæðisflokknum. Svo því sé líka haldið til haga er ekki allt ófyrirséð í þessum fjáraukalögum frekar en fyrri daginn þannig að stjórnarmeirihlutinn getur kannski ekki alveg stært sig af því, og þarf að gæta jafnræðis þar, ég hef sagt það í ræðu áður. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að ef meiningin er að halda áfram að vera með liði þar inni sem ekki eru ófyrirséðir þá þarf að gæta jafnræðis en það er ekki gert í þessu frumvarpi.

Virðulegi forseti. Á tekjuhlið fjáraukalagafrumvarpsins sem við erum að fara að greiða atkvæði um munar mestu um tvo liði sem eru óreglulegir. Það er 19,5 milljarða arðgreiðsla frá viðskiptabönkum og Seðlabankanum og síðan er það 21 milljarðs tekjufærsla vegna þess að það á að breyta eiginfjárviðmiði Seðlabankans. Breyta þarf lögum um Seðlabankann til að það geti átt sér stað og það frumvarp er í efnahags- og viðskiptanefnd. Við höfum ekki fengið að sjá nefndarálit frá þeirri nefnd um frumvarpið en samt sem áður á að greiða atkvæði um tillögurnar sem byggja á því að frumvarpið verði samþykkt. Það vil ég gagnrýna. Varðandi tilgang fjáraukalaga eru mjög margir liðir í þessum tillögum frá stjórnarliðum algerlega fyrirséðir. Skýrasta dæmið eru fjármunir sem veita á í ferðamannastaði en við vissum mjög vel í desember 2013 að þar þyrfti aukinn pening.

Herra forseti. Mikið af þeim tekjum sem eru að koma inn í þessu, sem þýðir að staða ríkissjóðs er betri, eru óreglulegar tekjur. Ef við spyrðum landsmenn í hvað þeir vildu nota þessa tugmilljarða, eða alla vega hluta af þeim, er ég nokkuð viss um að fyrsta forgangsatriðið væri að styrkja innviði heilbrigðiskerfisins. Það er það sem væri hægt að gera í þessu frumvarpi. Það sem væri líka hægt að gera í fjárlögum núna sem við stöndum frammi fyrir, af því að þetta nær ekki fram að ganga þar, er að hlusta á fjárþörfina sem heilbrigðiskerfið stendur frammi fyrir og forgangsraða skattfé almennings í heilbrigðismál. Við píratar erum búin að láta gera skoðanakönnun, sem við munum upplýsa um bráðlega, um þessa liði í fjárlögum, um ýmsa málaflokka, um það hvernig landsmenn vilja fá þeim forgangsraðað. Það munum við birta á næstu dögum. Við verðum að fara að hlusta á þjóðina um hvar hún vill forgangsraða sínu skattfé.

Virðulegur forseti. Ég fagna því sérstaklega að við erum hér í fjáraukalögum að samþykkja að setja fjármuni í að koma til móts við þarfir allra þeirra fjölmörgu sem urðu fyrir því að húsnæðislán þeirra hækkuðu stórfellt á síðasta kjörtímabili og þar með á sér stað sú skuldaleiðrétting sem ríkisstjórnarflokkarnir boðuðu. Ég fagna því líka sérstaklega að í þessum fjáraukalögum er verið að bæta verulega í menntakerfið og það er verið að bæta inn til Háskóla Íslands, Háskólans á Akureyri, til landbúnaðarháskólanna og framhaldsskólanna og ég vil sérstaklega vekja athygli á því að verið er að setja inn fjármuni til þess að gólf geti haldist hjá minnstu framhaldsskólunum áfram.

Herra forseti. Þau fjáraukalög sem við ræðum í dag eru ólík öðrum fjáraukalögum áður því að þau eru miklu nær því að vera fjáraukalög, þ.e. lög sem taka á óvæntum útgjöldum ríkisins. Þetta er mjög mikilvægur þáttur. Þetta sýnir aukinn aga í ríkisfjármálum og ég held að sú mikla lækkun sem hefur orðið á verðbólgu undanfarið sé vegna þess að ríkið sé rekið með meiri aga. Fjáraukalögin eru dæmi um það og sveitarfélögin sömuleiðis vegna þess að ef ríki og sveitarfélög eru rekin með halla er það ekkert annað en peningaprentun sem kemur fram í aukinni verðbólgu. Það hefur tekist með miklum aga í ríkisfjármálum að ná niður verðbólgunni þannig að menn eru nánast hættir að tala um hana.

Herra forseti. Hér á að tekjufæra áætlaðar arðgreiðslur frá fjármálastofnunum á þessu ári og er að vísu um nokkuð lægri tölur að ræða en er að finna í sjálfu fjáraukalagafrumvarpinu, u.þ.b. 5 milljörðum kr. lægri. Það stafar væntanlega af því að nú er upplýst að niðurfærsla eigin fjár Seðlabanka Íslands eigi að tekjufærast upp á 21 milljarð kr. í fjárlögum þessa árs gegnum fjáraukalög. Sú tekjufærsla á engu að síður að byggja á ósamþykktri lagaheimild, frumvarp sem er nýkomið til efnahags- og viðskiptanefndar og er þar nú úti til umsagnar. Í öðru lagi á þessi tekjufærsla að byggjast á áætlun um áætlaðan hagnað Seðlabanka Íslands á árinu sem liggur ekki fyrir. Ég dreg stórlega í efa að þetta sé boðlegt, þetta sé nægjanlega traust. Hér tala menn mikið um aga og vönduð vinnubrögð og þeir segja oft mest af Ólafi konungi sem aldrei höfðu heyrt hann eða séð, eins og var sagt hérna í gamla daga. Er þetta agi 

Virðulegi forseti. Þessi liður er einmitt ágætur vitnisburður um agaleysið og óvönduðu vinnubrögðin. Hér eigum við að samþykkja að 40 milljarðar komi inn í ríkissjóð án þess að hafa samþykkt lög sem gera þá færslu að stórum hluta mögulega. Þetta er í raun alveg ótrúlega undarlegt. Svo eru líka í þessum lið arðgreiðslur úr viðskiptabönkunum, aðallega úr Landsbankanum sem við í Bjartri framtíð höfum lengi bent á að væru á leið inn í ríkissjóð. Við vildum að þeim pening yrði varið í að greiða niður skuldir ríkissjóðs og til að fara í arðbærar fjárfestingar í fjölbreyttu atvinnulífi og nauðsynlegt viðhald og uppbyggingu grunnstoða samfélagsins. 

Forseti. Ég velti fyrir mér hvernig standi á því að við séum að fara að greiða atkvæði um eitthvað sem er í raun og veru ekki búið að afgreiða. Ég get ekki stutt þetta, mér er skapi næst og ég hugsa að ég setji þetta yfir á rauða takkann af því að þetta er ekki góð stjórnsýsla sem hér hefur komið fram í dag. Ég hef áhyggjur af stjórnsýslu hjá þingmönnum og í þinginu. Við erum ekki með öguð vinnubrögð á þessum vinnustað og það veldur mér áhyggjum, forseti.

Virðulegi forseti. Hér sjáum við svart á hvítu afleiðingarnar af einbeittum vilja ríkisstjórnarinnar til þess að létta veiðigjöldum af útgerðinni. Þetta er þeim mun athyglisverðara og mikilvægara þegar haft er í huga að nú liggur það orðið ljóst fyrir að afkoma útgerðarinnar hefur ekki verið betri nokkru sinni í Íslandssögunni en undanfarin ár eftir greiðslu veiðigjaldanna sem stjórnarflokkarnir halda fram kvölds, morgna og um miðjan dag að séu að ganga af greininni dauðri. Það eru engar efnislegar forsendur fyrir þeirri ályktun að það þurfi stöðugt að draga úr álagningu eðlilegra veiðigjalda, heldur þvert á móti hefur verið sýnt fram á að greininni gengur mjög vel ásamt því að greiða eðlileg veiðigjöld.

Herra forseti. Það var áætlað að tekjur af veiðigjöldum yrðu 9.770 milljónir á þessu ári. Í fjáraukalagafrumvarpinu, þegar það kom fram, var lagt til að þessi tala yrði lækkuð um 1,5 milljarða. Nú á að gera betur. Í breytingartillögunni hér er lagt til að áætluð veiðigjöld á árinu verði lækkuð um 2.190 milljónir. Þá standa eftir nettó 7.580 milljónir. Það verða veiðigjöld í heild á árinu 2014, á sama tíma og rignir yfir okkur upplýsingum um betri afkomu, a.m.k. margra fyrirtækja, í sjávarútvegi en sennilega nokkru sinni fyrr. Einmitt í morgun kynnti kvótahæsta fyrirtæki landsins, HB Grandi, uppgjör sitt á þriðja ársfjórðungi. Það er betra en nokkurn tíma fyrr hefur sést hjá fyrirtæki af því tagi. 20 milljónir evra, rúmir 3 milljarðar kr. í hagnað, hreinan hagnað, á þriðja ársfjórðungi einum saman. Þessi 

Virðulegi forseti. Þetta eru auðvitað mikil vonbrigði. Hér er lækkun miðað við ályktanir og samþykktir í vor upp á 2 milljarða. Við í Bjartri framtíð höfum sýnt því skilning að nauðsynlegt sé að útbúa veiðigjöld á gagnsæjan hátt og miða við gögn fyrri tíma og að því þurfum við að sjálfsögðu að vinna áfram. En það er vel hægt að leggja á veiðigjöld, útfæra sanngjarnt veiðigjald og halda tekjunum áfram uppi.

Jæja, það er alla vega komin einhver skjaldborg um einhverja. Ég hef mjög miklar áhyggjur af svona forgangsröðun. Á hverjum einasta degi fæ ég bréf frá fólki, hringingar frá fólki sem ekki getur dregið fram lífið á því sem það hefur á milli handanna. Það á ekki fyrir mat. Það á ekki fyrir lyfjum. Það getur ekki farið á spítala. Þetta fólk borgar skatta og hefur borgað skatta til samfélagsins af veikum mætti. Forgangsröðunin hér er þessi: Fyrirtækjum, sem ekki þurfa að greiða réttmætt veiðigjald, sem skila miklum hagnaði og arði, er hlíft á meðan hér á að leggja á matarskatt. Hvers konar skjaldborg er það eiginlega? Er það skjaldborgin um eitt prósentustig? Svo sannarlega, því að hér er engin skjaldborg um almenning.

Virðulegi forseti. Það er ástæða til að biðja um sérstaka atkvæðagreiðslu um þennan lið bara til að fá að sjá í andlit stjórnarliða þegar þeir greiða atkvæði með þessu mótframlagi sem lagt er fram á móti IPA-styrkjum frá Evrópusambandinu. Það er líka hollt fyrir okkur að muna að hér er áminning um þau tækifæri sem við glötuðum með því að hætta aðildarumsóknarferlinu, fara í uppbyggingarverkefnin sem gert var ráð fyrir að yrðu fjármögnuð með IPA-styrkjum. Líka er vert að muna að víða úti um land eru sveitarfélög sem búin voru að leggja upp mjög metnaðarfull verkefni en hafa ekki komist áfram með þau vegna þess að ríkisstjórnin hefur ekki staðið við það að koma með mótframlag á móti sem vægi upp það sem ella hefði komið frá Evrópusambandinu.

Hæstv. forseti. Hér er verið að greiða atkvæði um tillögu frá meiri hluta fjárlaganefndar um að skera niður framlög til Alþingis um 8 milljónir vegna fasteigna. Það er rétt að þingheimur geri sér allur grein fyrir því að þetta er vegna lagfæringa á húsum þar sem rakaskemmdir hafa komið upp, myglusveppur og annað, og það er í raun alveg með ólíkindum að meiri hluti nefndarinnar skuli ráðast svo á starfsemi Alþingis eins og hér er. Þetta er nýtt, yfirleitt hefur Alþingi þurft að eiga sitt við hæstv. ríkisstjórn um fjárframlög en hér kemur það í meirihlutatillögum að skera þetta niður um 8 milljónir á þessu ári. Þetta er í raun alveg með ólíkindum. Mig vantar skýringar á því hvers vegna þessi tillaga er gerð af meiri hlutanum. Hvað er verið að gera hér? Þetta er algjörlega óásættanlegt að mínu mati, virðulegi forseti.

Forseti vill bara árétta, svo það sé haft í huga, að þegar hv. þingmenn gera grein fyrir atkvæði sínu er það þannig að lokað er fyrir mælendaskrá um leið og sá fyrsti tekur til máls til að gera grein fyrir atkvæði sínu. Öðru máli gegnir þegar rætt er um atkvæðagreiðslu.

Hæstv. forseti. Ég fagna því að í tillögum frá meiri hlutanum skuli vera leiðrétting á þeim mistökum sem áttu sér stað fyrir 3. umr. fjárlaga þessa árs í desember sl. Á einhvern óskiljanlegan hátt duttu þar þessar 30 milljónir niður sem fyrrverandi ríkisstjórn hafði sett inn. Þetta er nauðsynlegur peningur til háskólans, það var rætt hér þegar frumvarpið var flutt, meðal annars við hæstv. fjármálaráðherra, og bent á þau mistök sem þarna hefðu verið gerð. Hér er það tekið til baka og þessar 30 milljónir settar inn sem ég vænti þá að séu komnar inn sem varanleg fjárveiting til Háskólans á Akureyri á næstkomandi árum. Jafnframt vil ég geta þess að með því verður fylgst hvort í tillögum til 2. umr. fjárlaga fyrir árið 2015 komi þær fjárlagabeiðnir, sem meðal annars eru þessar 30 milljónir plús aðrar, inn í tillögum til Háskólans á Akureyri og þá verði haldið áfram að leiðrétta þau mistök sem áttu sér stað á einhvern óskiljanlegan hátt við síðustu fjárlagagerð.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Kristjáni L. Möller varðandi þetta framlag. Það lá fyrir að þetta átti ekki að vera tímabundin aðgerð heldur er þetta vegna rannsóknamissira. Þetta er háskóli sem hefur staðið sig afskaplega vel á niðurskurðartímabili og hefur kannski ekki fengið að njóta þess. Í tillögum sem liggja fyrir núna, í breytingartillögu við 2. umr. fjáraukalaga, er ekki að sjá að þessu sé fundinn staður sem varanlegu framlagi. Þar sem meiri hlutinn á eftir að kynna sínar tillögur hvet ég hann til að hafa það inni af því að framlagið sem Háskólinn á Akureyri fær er í engu samræmi við úthlutanir sem þar eru lagðar til. Það er gott að framlagið er komið inn og misskilningurinn leiðréttur en það þarf að hafa þetta áfram inni sem fast framlag. Ég vona að stjórnarmeirihlutinn sjái að sér í því.

Hæstv. forseti. Ég vil taka undir með þeim sem hér hafa talað. Ég fagna því að hér er verið að leiðrétta og styrkja rekstrargrundvöll Háskólans á Akureyri þar sem gríðarlega gott og mikilvægt starf er unnið sem styrkir byggðirnar úti um landið. Ég fagna því að við séum hér að leiðrétta þann órétt sem viðgengist hefur undanfarin ár.

Hæstv. forseti. Ég mun styðja þessa tillögu og fagna því að sett er meira fjármagn í Landbúnaðarháskóla Íslands á Hvanneyri, en langavitleysan heldur áfram. Það er löngu orðið tímabært að menn taki ákvarðanir um framtíð þessa skóla. Nú hafði hæstv. ráðherra hugmyndir um það að skólinn ætti að sameinast Háskóla Íslands. Af því varð ekki og þá átti að beita skólann refsiákvæðum með því að skera niður og greiða niður halla. Sem betur fer er með þessu fjármagni aðeins komið til baka en eftir sem áður standa bæði uppsagnir og samdráttur hvað varðar þessa skólastofnun. Ég tel að það sé gríðarlega mikilvægt að menn vinni úr þessum málum og klári þau. Sama gildir um Háskólann á Hólum þar sem verið er að bæta inn fjármagni, að vísu eingöngu vegna kalskemmda í túnum sem tilheyra skólanum. Þarna verður að gera miklu betur, þarna eru tveir mjög mikilvægir 

Virðulegi forseti. Ég vil í fyrsta lagi gera athugasemdir við það hvernig tillögurnar komu í fjárlaganefnd, þar sem ekkert lá fyrir varðandi þær. Við höfum í rauninni ekki tekið neinar umræður um þessi mál og við gagnrýndum það mjög. Þetta er ákvörðun meiri hluta nefndarinnar. Það er svolítið sérkennilegt í ljósi þess sem ég sagði hér áðan að vandi þessara skóla er mikill. Þetta er ekki ófyrirséður kostnaður, kalið varð ekki núna korteri fyrir haustið, þetta er vandi sem Hólaskóli hefur staðið frammi fyrir síðastliðin tvö ár. Við vitum hins vegar alveg hvernig málum er háttað varðandi Landbúnaðarháskólann á Hvanneyri og höfum rætt það mikið í þessum sal. Þarf að setja 15 milljónir inn til rektorsskipta? Ég spyr mig: Á að setja slíkt inn varðandi forstjóraskipti á Heilbrigðisstofnun Austurlands eða einhvers staðar annars staðar? Hefur það tíðkast almennt að það sé gert? Það held ég ekki. Ég gagnrýni fyrst og fremst vinnubrögðin við að setja það inn. Það eru smáaurar í skólum sem 

Virðulegi forseti. Mig langar að gera athugasemdir við vinnubrögðin hvað varðar þessa tvo liði. Þetta eru mál sem voru ekkert rædd í nefndinni og við heyrðum í fyrsta skipti af þeim í breytingartillögum meiri hlutans þegar þær voru lesnar upp. Mér finnast það ekki góð vinnubrögð og hefði verið mjög gott að fá rökstuðning fyrir þessu. Eins og fram hefur komið eru þetta í báðum tilfellum skólar sem glíma við fjárhagsvanda. Það þarf að taka á því, sérstaklega varðandi landbúnaðarháskólann, og móta einhverja framtíðarsýn og tryggja starfsemi skólans. Mér finnast svona smáskammtalækningar í fjáraukalögum ekki vera góð vinnubrögð.

Virðulegi forseti. Ég vil eins og hv. þingmenn sem hafa talað á undan mér gagnrýna þau vinnubrögð sem höfð voru í hv. fjárlaganefnd þegar þessar tillögur voru bornar fram. Í fyrsta lagi voru þær kynntar okkur munnlega og í öðru lagi höfðum við fulltrúar í hv. fjárlaganefnd ekki séð nein gögn sem studdu þær. Þarna er ekki um háar upphæðir að ræða en það er til marks um slæleg vinnubrögð hvernig þetta bar að. Báðir þessir skólar glíma við rekstrarvanda og ég mun verða á græna takkanum við afgreiðslu þessarar tillögu, því að þeim veitir ekki af fjármunum. En að draga þessi atriði út er í fyrsta lagi ekki ófyrirséð og engin gögn liggja undir þegar meiri hlutinn tekur þessa ákvörðun.

Herra forseti. Ég styð heils hugar þá tillögu sem hér liggur fyrir varðandi framlag til Landbúnaðarháskólans á Hvanneyri og Háskólans á Hólum en ég get vissulega tekið undir það að gögn eigi að liggja fyrir þegar verið er að fjalla um svona mál í fjárlaganefnd og mundi ætla að auðvelt væri að nálgast þau gögn til að rökstyðja það. En ég hvet stjórnvöld til að taka á vanda þessara skóla, þar á meðal Landbúnaðarháskólans á Hvanneyri. Þessir skólar virðast óhreinu börnin hennar Evu hjá ríkisstjórninni og ef ríkisstjórnin ætlar endalaust að guggna á því að taka á þessum vanda munu þessir skólar koðna niður. Það þýðir ekki að segja að vandinn sé fortíðarvandi, einhvern tímann verður að taka á fortíðarvandanum og hafa kjark til þess, hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir. Nú eruð þið við völd og nú skuluð þið hafa kjark til þess að taka á þessum vanda og sýna fram á að 

Virðulegi forseti. Ég vil fagna þessari tillögu, hér er verið að setja svokallað gólf undir fjóra litla framhaldsskóla úti á landsbyggðinni, sem verður til þess að þeir geta lifað, ef við getum notað það orð hér aftur eins og ég gerði áðan. Þetta skiptir miklu máli til þess að þeir geti tekist á við þær breytingar sem hæstv. menntamálaráðherra hyggst innleiða. En það er líka mikilvægt að þetta fari inn í næsta ár, að tryggilega sé frá því gengið að skólarnir sem hér um ræðir, og fleiri skólar sem urðu fyrir gríðarlegum niðurskurði á miðju ári og svo aftur núna, verði starfhæfir og geti boðið upp á öflugt og fjölbreytt námsframboð. Svo var ekki þegar lagt var af stað með þær tillögur sem við vorum að fjalla um í fjáraukalagafrumvarpinu. Þessi breyting er því til góðs og ég vona að meiri hlutinn fylgi henni fast eftir og tryggi að þetta verði áfram inni.

Hæstv. forseti. Ég vil lýsa yfir sérstakri ánægju með að við skulum sjá hér hækkun til framhaldsskóla landsins. Það hefur svo sannarlega ekki verið vanþörf á því að bæta inn fjármagni þar. Það þarf að huga vel að því skólastigi því að það skiptir miklu máli fyrir framtíð okkar lands að við hlúum vel að því unga fólki sem er að stíga sín skref inn í háskólanám í framhaldi af framhaldsskóla. Ég vil líka lýsa yfir sérstakri ánægju með að baráttumál mitt fyrir því að gólf verði ekki tekið undan litlu framhaldsskólunum að svo stöddu meðan við göngum í gegnum ákveðið breytingarferli - að það skuli vera hér inni 35 milljónir til að styðja við það.

Hæstv. forseti. Ég fagna þessum viðbótum líka. Ég tel ástæðu til að tryggja að ekki sé gengið á hag fámennari skóla úti á landi hvað varðar framhaldsmenntun. Það er mikilvægt að fá þarna inn viðurkenningu á þeim samningum sem gerðir hafa verið við framhaldsskólakennara og eru að skila sér í breytingum á greiðslum fyrir einstaka nemendur. Um leið vekur ugg sú stefna sem er boðuð í fjárlagafrumvarpinu. Ég treysti á að menn leiðrétti kúrsinn þar, en verið er að fækka þeim sem eiga aðgang að framhaldsskólum, það eru um 900–1.000 nemendaígildi. Það á eftir að fjármagna það hvernig þeir, sem þar er úthýst, geti átt kost á menntun. Ég ætla að vona að sá árangur sem kemur hér fram í fjáraukanum verði ekki eyðilagður með misvitrum ákvörðunum hæstv. menntamálaráðherra.

Virðulegi forseti. Ég styð þessa tillögu. Ég hef lagt á það áherslu að hækka framlag á hvern nemanda. Þannig var komið málum í framhaldsskólakerfinu að veturinn 2011–2012 var framlagið á hvern nemanda komið niður í 890 þús. kr. á verðgildi ársins 2014, sem var langt fyrir neðan það sem hægt var að reka framhaldsskólakerfið á. Má til samanburðar setja að nemandi í grunnskóla kostar 1,5 millj. kr. Okkur hefur nú tekist að hækka framlagið á hvern nemanda upp í 1.090 þús. kr. Þegar við viljum síðan taka ákvarðanir eins og þá að setja gólf fyrir minnstu skólana er mjög mikilvægt að draga það þá ekki frá framlaginu á hvern nemanda heldur bæta við. Það er nauðsynlegt að við höfum það í huga að rétt eins og í heilbrigðisþjónustunni, þar sem við getum ekki framkvæmt þrjár hjartaskurðaðgerðir fyrir verð tveggja eða þá í vegagerð malbikað 100 km fyrir verð 50, þá gildir nákvæmlega það sama í menntakerfinu. Það er nauðsynlegt að horfa á þá fjármuni sem við setjum til hvers nemanda. Við erum að hækka það fjármagn og ef við viljum bæta við aðgerð eins og þessari þá á það að koma sem viðbótarfjármagn 

Herra forseti. Ég held að tillögur frumvarpsins sjálfs, um 400 millj. kr. í viðbót til framhaldsskólanna, séu staðfesting á því að afgreiðslan á málum þeirra hér í fyrra, þegar fjárlög voru afgreidd, var óraunhæf. Þess gætti strax á öndverðu ári að það stefndi í stórvanda hjá framhaldsskólunum. Þegar það bættist svo við að hæstv. ráðherra ákvað það snemmsumars og tilkynnti litlu framhaldsskólunum að gólfið hefði verið tekið í burtu, sem sett var inn á síðasta kjörtímabili til að tryggja afkomu þeirra, tók við mjög alvarlegt ástand sem var óþægilegt fyrir alla sem við það bjuggu. Það er að sjálfsögðu fagnaðarefni að nú koma inn fjármunir til að hægt sé með þessum hætti að tryggja sérstaklega stöðu minnstu skólanna þannig að þeir séu betur varðir fyrir breytingum í nemendafjölda og öðru slíku. Það liggur í eðli rekstrar þeirra að þeir hafa lítið borð fyrir báru til að takast á við slíkar sveiflur. Það ámælisverða er að þetta er ekki góð stjórnsýsla. Menn eru búnir að búa við nagandi óvissu alveg frá því í vor af þessum sökum. Það er auðvitað betra seint en aldrei að laga þetta og að sjálfsögðu hin efnislega niðurstaða sem skiptir mestu máli en mér finnst ástæða til að vekja athygli á því hvað mönnum er boðið upp á þegar svona er staðið að stjórnsýslunni.

Virðulegi forseti. Þetta er svolítið skrýtið mál því að eins og alþjóð veit þá voru hér alþingiskosningar 27. apríl 2013. 

Nei, nei, nei, það var … gjaldskrár …

Virðulegi forseti. Það varð til þess að þetta er eitt af þeim ótal mörgu málum sem fyrrverandi ríkisstjórn setti inn í kosningaloforðafjárlög 2013 og núverandi ríkisstjórn situr nú uppi með, því að þessi tillaga og aðgerð var, eins og margar aðrar, ófjármögnuð. Það er því með miklu stolti að núverandi ríkisstjórn bætir þann skaða sem gerður var í maí 2013 sem varð til þess að þeir sem þurfa að nota þessa þjónustu 

Virðulegi forseti. Þetta er því miður ekki í fyrsta skipti sem hv. formaður fjárlaganefndar fer með vitleysu úr ræðustóli. Það var ekki þannig að táknmálstúlkar fengju 45% hækkun á launum í maí 2013, þótt þeir hefðu verið fullsæmdir af því. Ég mundi styðja það en það var ekki þannig. Þetta var hækkun á gjaldskrá. Það sem er verið að gera hér, 

Hæstv. forseti. Það ber að fagna þessu viðbótarframlagi til Samskiptamiðstöðvar en ég ætla að biðjast undan því að búnar séu til söguskýringar um að hér hafi verið einhver skipuleg ákvörðun  
            

Hæstv. forseti. Ég kem hér upp til að fagna þessari breytingu og þakka hv. fjárlaganefnd fyrir hana. Um leið og ég fagna henni vil ég hvetja okkur öll og fjárveitingavaldið til að sjá til þess að þetta gerist ekki aftur, að notendur þessarar þjónustu þurfi ekki að lifa í óvissu á hverju einasta ári um það hvort nægir peningar séu í þessum sjóði eða ekki. Í 13. gr. laga um stöðu íslenskrar tungu og íslensks táknmáls segir, með leyfi forseta: „Íslenskt táknmál er jafnrétthátt íslensku sem tjáningarform í samskiptum manna í milli og er óheimilt að mismuna mönnum eftir því hvort málið þeir nota.“ Það segir sig sjálft að ef við fullnægjum ekki þessum þörfum og förum ekki eftir þessu erum við að brjóta lög og mannréttindi og það viljum við ekki, er það?

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að segja að ég styð heils hugar þessa hækkun á framlagi til túlkaþjónustu fyrir heyrnarlausa og heyrnarskerta. Hún er forsenda þess að fólk sem er heyrnarlaust eða heyrnarskert geti tekið þátt í samfélaginu. Auðvitað er skylda okkar að tryggja að það geti það alltaf og á ekki að þurfa fjáraukalög til þess. Auðvitað á þetta að vera tryggt með varanlegum hætti í fjárlögum. Forsenda þess að fólk sem er heyrnarlaust eða heyrnarskert geti verið virkir samfélagsþegnar eða borgarar í þessu samfélagi er að það hafi aðgang að túlkaþjónustu til að geta tekið þátt í daglegu lífi. Þannig samfélagsþegnar eru okkur mikils virði. Þeir skila miklu til samfélagsins en eru ekki neyddir til að vera óvirkir. Þess vegna eigum við auðvitað að tryggja að túlkaþjónusta sé alltaf í boði og hún sé örugg fyrir alla sem á henni þurfa að halda.

Virðulegi forseti. Það var hárrétt sem hv. þm. Vigdís Hauksdóttir sagði hér áðan að upphaf þessa máls má rekja til þess að ákveðin var gjaldskrárhækkun vegna þessarar þjónustu. Þeirri ákvörðun síðustu ríkisstjórnar fylgdi ekki fjárframlag til að mæta skerðingunni sem yrði á þjónustunni.  Sama staða kom aftur upp og nú er brugðist við með því að bæta við í fjárauka. Þá er að okkar mati búið að mæta þessari hækkun þannig að nú á að vera hægt að veita sömu þjónustu eða sama þjónustumagn þrátt fyrir hækkun á gjaldskránni. En ég vil segja það hér, í ljósi þess að um viðkvæman málaflokk er að ræða, að þegar gjaldskrárhækkunin var ákveðin hefði að sjálfsögðu átt að ákveða um leið fjármagn til málaflokksins. Það hefði verið skynsamlegt og ekki valdið þeim vanda sem við höfum síðan staðið frammi fyrir.

Virðulegi forseti. Hér má sjá í breytingartillögu að enn heldur ríkisstjórnin áfram klípum sínum gagnvart Ríkisútvarpinu þó að í litlu sé í þessu tilviki. Við höfum fengið ítarlegar upplýsingar um það á undanförnum mánuðum hversu alvarleg staða Ríkisútvarpsins er en við sjáum bara algert stefnuleysi um framtíðina frá stjórnarmeirihlutanum í þinginu. Við lesum hins vegar í blöðum um hvað skuggastjórnendur þessarar ríkisstjórnar ætla sér fyrir varðandi Ríkisútvarpið. Markmiðið er að beita takmörkuðum fjárveitingum til að knýja stofnunina til að breyta umfjöllun sinni í þjóðmálum, að hafa áhrif á það með hvaða hætti þjóðmálaumfjöllun stofnunarinnar er hagað og skerða sjálfstæði hennar. Það er mjög dapurlegt að sjá ríkisstjórnarflokkana ganga fram með þessum hætti. Það er grundvallarskylda okkar að standa vörð um Ríkisútvarpið og almannaþjónustuhlutverk þess. Við hljótum að fara fram á það við ríkisstjórnarflokkana að þeir eigi við okkur samtal um hvernig þeir skilja almannaþjónustuhlutverkið og hvernig þeir ætla að tryggja að stofnunin hafi burði til að mæta því.

Herra forseti. Tilurð þessara breytinga er að tryggja áframhaldandi útsendingar gegnum gervihnött til ákveðinna sveitabæja á Íslandi og sjófarenda. Ég held að með þeirri afgreiðslu sem við grípum til að þessu sinni sé undirstrikað enn frekar mikilvægi þess að koma málinu í fastari skorður en við höfum haft á undanförnum árum. Þetta er hluti af fjarskiptum og hluti af viðleitni okkar til að allir neytendur útvarps- og sjónvarpsefnis sitji við sama borð.

Virðulegi forseti. Ég skil ekki alveg þennan 10 millj. kr. niðurskurð. Því var haldið fram í fjárlaganefnd að þetta væri vegna þess að ríkisstjórnin hefði einungis samþykkt 30 millj. kr. framlag til þessa. Í fjáraukalagafrumvarpinu er rakið hvaða fjárhæðir hafa verið settar til að endurnýja samninginn undanfarin ár og rætt um að varanlega lausn þurfi að finna á málinu. Þar segir, með leyfi forseta: „Í því ljósi ákvað ríkisstjórnin 17. desember 2013, eftir að tillögur vegna fjárlaga fyrir árið 2014 höfðu verið lagðar fyrir fjárlaganefnd til lokaafgreiðslu, að leitað yrði eftir fjárheimild í frumvarpi til fjáraukalaga 2014 svo að hægt væri að halda áfram þessum útsendingum um gervihnöttinn Telenor.“ Þetta er gert á grundvelli samnings milli RÚV og Fjarskiptasjóðs. Samningurinn hlýtur að hafa eitthvert ákveðið verðgildi. Er það svo að hann kosti ekki nema 30 milljónir, eða á RÚV að taka þetta á sig?

Herra forseti. Hér er gripið til þess ráðs, ef ég skil rétt, að lækka fjárveitingar til Vegagerðarinnar til nýframkvæmda í vegamálum og færa þá fjármuni yfir í að bera uppi hallann af vetrarþjónustu, aðallega snjómokstri, sem sagt sokkinn kostnað sem þegar er til fallinn, en niðurstaðan er að framkvæmdageta Vegagerðarinnar skerðist enn með þessum ráðstöfunum. Ég sé ekki fyrir mér enn þá, nema þá að stórtíðindi verði í afgreiðslu fjárlaganna sjálfra, að Vegagerðin endurheimti á nýjan leik þessar fjárheimildir til framkvæmda. Allir vita hvernig ástandið er, það er orðið mjög alvarlegt. Ég tel að þessi meðferð á vegamálunum öllsömul sé mjög ámælisverð. Ríkisstjórnin gaf í skyn að betri tímar væru í vændum þegar samgönguáætlun var lögð fram í fyrra, en hún var gerð að engu með fjárlagafrumvarpinu og enn frekar með þessum ráðstöfunum sem allar eru í sömu átt, að skerða enn 

Hæstv. forseti. Hér er ríkisstjórnin með sinn stjórnarmeirihluta í fjárlaganefnd enn einu sinni að ráðast að framkvæmdum Vegagerðarinnar. Vegagerðin óskaði á fjáraukalögum eftir um það bil 1.860 millj. kr. vegna vetrarþjónustu og halla á ferjulið. Afgreiðslan í fjármálaráðuneytinu er, eins og við sjáum hér: 1.150 millj. kr. eru færðar af nýframkvæmdum yfir í þjónustuna. Þetta er nýtt og þetta er enn eitt dæmið um að stjórnarmeirihlutinn er að skera niður nýframkvæmdir þannig að þær verða nánast engar; eru litlar á þessu ári og verða enn minni á næsta ári ef fram fer sem horfir. Enn einu sinni er verið að ráðast á þá innviðastyrkingu sem er svo nauðsynleg víða úti um land og líka hér á höfuðborgarsvæðinu með þeim niðurskurði sem hér er boðaður. Það er alveg ljóst að innanríkisráðuneytið hefur ekki verið mikið starfhæft síðasta ár og mér sýnist að enn einu sinni sé farið í sömu ferð. Þar sem engin viðspyrna er við að ná í pening í þennan málaflokk er gengið í það af fjármálaráðuneytinu og meiri hluta fjárlaganefndar að skera svo mikið niður eins og hér er. Ef fram fer sem horfir þá verða á þessu ári og því næsta minnstu framkvæmdir í sögunni.

Herra forseti. Hér er verið að taka fé úr nýframkvæmdum hjá Vegagerðinni í viðhald/snjómokstur; kostnað sem er kominn á og menn horfast í augu við. Mér finnst grátlegt að horfa upp á það að enn á ný sé verið að ráðast á það framkvæmdafé sem Vegagerðin hefur úr að spila. Ekki er það mikið fyrir og í næstu fjárlögum er ekki einu sinni staðið við samgönguáætlun núverandi ríkisstjórnar. Það er skorið niður um hátt í 3 milljarða í framlögum til samgöngumála. Það er til skammar fyrir hæstv. ríkisstjórn hvernig hún kemur að uppbyggingu samgangna í landinu. Menn eru að reyna að bjarga sér fyrir horn með því að taka fé úr nýframkvæmdum og setja í þennan kostnað sem þarf vissulega að mæta varðandi snjómokstur en menn eiga auðvitað bara að áætla meira í þann lið við fjárlög hvers árs. Það er mikið áhyggjuefni hvernig samgöngumál eru að þróast í þessu landi.

Forseti vill minna hv. þingmenn sem ætla að gera grein fyrir atkvæði sínu á að greiða atkvæði áður en þeir taka til máls og einnig að árétta það sem áður hefur komið fram að eftir að umræða er hafin og hv. þingmenn hafa byrjað að gera grein fyrir atkvæði sínu þá er mælendaskráin lokuð.

Virðulegur forseti. Við lifum svolítið furðulega tíma. Hér er komin sem breytingartillaga frá meiri hluta fjárlaganefndar allnokkur summa, 16 milljarðar, og þetta eru aðallega arðgreiðslurnar úr Landsbankanum. Þetta er peningurinn sem við í Bjartri framtíð vildum nýta til þess að fjárfesta í fjölbreyttu atvinnulífi, í nýsköpun, í uppbyggingu skapandi greina, í uppbyggingu græns iðnaðar, fjárfesta í menntakerfinu og nauðsynlegum innviðum, peningar sem við vildum að hluta til nota til að greiða niður opinberar skuldir. Nú sýnist mér að talsmenn aga í ríkisfjármálum, gæslumenn vandaðra vinnubragða í fjáraukalögum, eigi í engum vandræðum með að láta þessa 16 milljarða renna bara nánast umyrðalaust í að greiða niður einkaskuldir fólks, algjörlega burt séð frá því  
            

Hæstv. forseti. Hér er tillaga sem lýtur að því að ríkisstjórnin ákvað flýtingu á aðgerðum vegna niðurfærslu á verðtryggðum húsnæðisskuldum heimila. Þetta er gert til að flýta framkvæmd hinna glannalegu kosningaloforða Framsóknarflokksins, sem einhver kallaði svo, og til þess að flýta því að uppfylla móður allra kosningaloforða. Það er því með miklu stolti sem ég tek þátt í því að styðja þessa tillögu en með þessari flýtingu í greiðsluflæðinu sparast umtalsverður fjármagnskostnaður sem ella hefði verið greiddur lánastofnunum en kemur nú til frekari niðurfærslu á verðtryggðum húsnæðisskuldum heimila. Þetta er ástæða þess að von hefur nú kviknað á mörgum heimilum í landinu 

Herra forseti. Í staðinn fyrir lækkun um 197 millj. kr. sem boðuð var í fjáraukalagafrumvarpi í þessa millifærslu á skuldum frá ungu fólki og framtíðinni til hluta heimilanna í landinu í dag er komin tillaga um að útgjöldin aukist um 15,8 milljarða. Okkur er sagt að þessi flýting sé fjármögnuð vegna betri afkomu ríkissjóðs á árinu, en hún er meðal annars byggð á því að lækka eigið fé Seðlabankans um 26 milljarða og tekjufæra 21 milljarð af því á grundvelli laga sem ekki er búið að samþykkja, og út á áætlun um að Seðlabankinn geri upp með 6 milljarða hagnaði á þessu ári. Þetta eru einhverjar ótrúlegustu æfingar sem ég hef séð í fjármálaumsýslu og fjárlagavinnu 

Virðulegur forseti. Hér er verið að taka 16 milljarða, gera breytingar á fjáraukalögum sem eiga alls ekki að vera fyrir ný verkefni og aðeins eiga að taka á ófyrirséðum málum eins og hér hefur komið fram. Þessi flýting á að vera til að spara vexti og hún mun sannarlega gera það. En hún mun líka auka kostnað og við fengum að vita það í gær í tillögum ríkisstjórnarinnar að þessi aðgerð, að setja 16 milljarða inn á árinu 2014 og flýta þessu öllu saman, verður til þess að hærri kostnaður lendir á Íbúðalánasjóði upp á 2,4 milljarða á árinu 2015. Þar fer rúmlega fjórðungur af því svigrúmi sem hægt hefði verið að nota til að bæta velferðina í landinu, af því svigrúmi sem er til fyrir árið 2015. Þar eru rúmir 8 milljarðar sem nota má til annarra verkefna, 2,4 af þeim fara vegna þessarar aðgerðar.

Hæstv. forseti. Ég kem hingað upp til að lýsa ánægju minni yfir því að komið sé með þessa fjármuni inn í fjáraukalögin vegna þess að með aðgerðinni mun minna fara í kostnað til fjármálafyrirtækja og meira til heimilanna. Það er afar ánægjulegt og góð stefnubreyting vegna þess að sumir hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar virðast telja það ágætisverk að borga sífellt meira til fjármálastofnana og minna til heimilanna eins og við sáum á síðasta kjörtímabili, þá var ekki hægt að fara í almennar aðgerðir fyrir heimilin. Ég fagna þessu og segi auðvitað já í atkvæðagreiðslu.

Herra forseti. Hérna sjáum við kosningaloforð Framsóknarflokksins því þetta er ekki kosningaloforð Sjálfstæðisflokksins sem ætlaði að fjármagna þetta með skattafslætti. Þessa peninga hafa menn verið að ná í gegnum skatt, en bankaskatturinn fyrir síðustu jól var settur á þrotabúin líka. Hann hefði átt að ná til þeirra frá 2010, samkvæmt markmiðum þeirra laga, þannig að þetta er vel gert. Aftur á móti er ekki alveg ljóst hvort sá bankaskattur haldi, það er áhættuþáttur. Það er líka annar þáttur sem verður að horfa til og það er að þessi leiðrétting er gerð á grundvelli þess að það varð forsendubrestur, réttilega, í hruninu. Hvað ef sá forsendubrestur verður leiðréttur á næsta ári fyrir dómstólum út frá þeim forsendum sem EFTA-dómstóllinn gaf núna álit um? Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins er sammála, Neytendastofa er sammála og ESA, Eftirlitsstofnun EFTA, er sammála um að þessi neytendalán hafi verið ólöglega útfærð. 

Virðulegi forseti. Það er ljóst að okkur greinir á í þessu máli, meiri hluta og minni hluta á þingi. Hér er sífellt talað um almennar aðgerðir en þriðjungur þjóðarinnar getur tæplega talist allur almenningur, að hér sé verið að aðstoða heimilin almennt. Þetta helst heldur ekki í hendur við þann aga í ríkisfjármálum sem sjálfstæðismenn boða mjög ítrekað og eins og hér var sagt áðan fylgir þessu aukakostnaður, m.a. vegna Íbúðalánasjóðs sem sjálfstæðismenn tala ekki mikið um þessa dagana. Svo byggist þetta allt saman fyrst og fremst á innkomu Seðlabankans, þ.e. breytingu á eigin fé Seðlabankans. Hér er búið að fara ágætlega yfir hvernig möndlað er með það til að búa til betri afkomu og tryggja að þessum aðgerðum sé flýtt. Virðulegi forseti. Ég mun segja nei við þessari aðgerð.

Forseti. Ég vil vekja athygli á því að alltaf er rætt um þetta mál sem skuldaleiðréttingu heimilanna. Fjöldamörg heimili, t.d. þeir sem eru á leigumarkaði, þeir sem eru í Búseta og aðrir, hafa ekki fengið þessa leiðréttingu. Þar af leiðandi hljóta þá mjög mörg heimili að vera ekki heimili og þau munu í raun og veru að einhverju leyti bera hitann og þungann af þessu af því að verð á leigumarkaði fer hækkandi og mun jafnvel hækka meira með þessari aðgerð. Því finnst mér þetta óþægilegt og get ekki stutt þetta mál, m.a. út af því að ég óttast að það muni hafa mjög afdrifaríkar afleiðingar fyrir heildarmyndina og skapa enn meiri tilfinningu fyrir óréttlæti.

Virðulegi forseti. Ég fór vel yfir það þegar frumvarpið var til umræðu að það væri afar óþægilegt fyrir þingmenn að greiða atkvæði með þessu máli og hleypa því í gegnum þingið, raunverulega verið að stilla þingmönnum upp við vegg, því Alþingi hafði þegar ráðstafað þessum fjármunum í rannsóknarnefndirnar án heimilda. Því eru þingmenn hér að greiða atkvæði, fjárveitingavaldið sjálft, um löngu orðinn hlut. Ég er talsmaður bættrar og betri lagasetningar. Þetta er ekki hluti af því, virðulegi forseti, enda tók ég það skýrt fram í nefndaráliti að þessi vinnubrögð eru ekki til fyrirmyndar. En þetta stöndum við nú með í höndunum í dag og verðum að samþykkja þó fjárveitingin sé löngu útgreidd, því miður. 
            

Virðulegi forseti. Mér finnst ekki hægt að samþykkja þessa fjárveitingu þótt ég taki vissulega undir það sem hv. formaður fjárlaganefndar sagði áðan, þingmönnum er stillt upp við vegg, það er búið að eyða þessum fjármunum. Hins vegar er framkvæmdin á þessu öllu eiginlega okkur til skammar, það verður að segjast eins og er. Það er mjög erfitt þegar Alþingi hefur ekki stjórn á eigin verkefnum að gera þá kröfu til stofnana að þær haldi sig innan ramma fjárlaga, því þær eru líka oft settar upp við vegg. Þannig að ég vona að við lærum af þessu, þetta muni ekki gerast aftur, en ég get ekki greitt atkvæði með þessu.

Hæstv. forseti. Mér finnst hálfpartinn að hjá hv. þm. og formanni fjárlaganefndar, Vigdísi Hauksdóttur, komi fram allt að því meinbægni gagnvart Alþingi. Við getum margt lært af þeirri vinnu sem fór fram í rannsóknarnefndunum sem hafa verið skipaðar, eins og t.d. um Íbúðalánasjóð og fleira. Sannarlega kostaði þetta mikið og var erfitt að áætla fyrir því. Hv. þingmaður hefur gert þetta mjög oft að umtalsefni og gagnrýnt þetta mjög. Virðulegi forseti. Ég hef ekki heyrt hv. þingmann gagnrýna það, í sambandi við skuldaleiðréttinguna, að þar sé kostnaðurinn orðinn meiri en við allar rannsóknarnefndir Alþingis, eða 1 milljarður kr.  Virðulegi forseti. Ég skil ekki alveg þennan málflutning vegna þess að hann er holur eins og svo oft. 
            

Virðulegur forseti. Mér finnst ástæða til að fagna þessum lið. Ég lýsi jafnframt yfir furðu minni að sjá gult ljós hjá öllum þeim sem fram til þessa hafa talað um nýsköpun og skemmtilegheit.

Virðulegi forseti. Þetta er nú skemmtiatriði um náttúrupassann sem er verið að greiða atkvæði um hérna, ef ég skil það rétt. Hann er víst ekki á leiðinni. Mig langar sérstaklega að minnast orða hæstv. ráðherra þegar hún var spurð um þetta. Hún sagði að þetta hefði verið einróma samþykkt í ríkisstjórninni og væri svo mikill meiri hluti á þingi fyrir þessu, þannig að þetta væri bara í góðu lagi. Það er viðhorfið til fjáraukalaganna og viðhorf þessarar ágætu ríkisstjórnar, eða hitt þó heldur, til Alþingis og fjárveitingavaldsins.

Virðulegi forseti. Þetta er eitt af því sem við höfum gagnrýnt og var ekki ófyrirséð. Við ræddum það mikið við gerð fjárlaga, þegar þau voru í undirbúningi, að þessi liður væri allt of illa fjármagnaður og þetta náttúrupassafrumvarp, sem virðist vonandi vera að daga uppi svo slæm hugmynd sem það er, en það virðist heldur ekkert bóla á því að ríkisstjórnin ætli sér að setja almennilega fjármuni í þessa innviði. Það er í raun grátlegt að horfa upp á það að vera hér að setja peninga - sem við fengum upplýsingar um í fjárlaganefnd að hefði verið byrjað að greiða út áður en samþykkt þingsins lá fyrir. Það eru ekki boðleg vinnubrögð, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Mér finnst þessi beiðni hér á fjáraukalögum, sem verður væntanlega samþykkt núna, vera mjög til marks um stefnuleysi og óvönduð vinnubrögð af hálfu stjórnvalda í þessum málaflokki. Það lá alveg ljóst fyrir að allt of lítið fé var sett í Framkvæmdasjóð ferðamannastaða í fjárlögum síðasta árs og það kemur örugglega fram í nefndarálitum okkar allra sem vorum með minnihlutaálit. Ég vil bara beina þeim tilmælum til stjórnvalda að lesa nefndarálit minni hluta en þar kemur ýmislegt fram sem hægt er að læra af, og það er ekki hægt að samþykkja þessa fjárveitingu. Þetta eru 384 milljónir fyrir utan gistináttagjaldið, þannig að mér finnst þetta vera mjög óvönduð vinnubrögð.

Virðulegur forseti. Það var alveg ljóst í desember að aukið fé vantaði í Framkvæmdasjóð ferðamannastaða. Rétt rúmlega 200 millj. kr. voru settar í þann sjóð. Þá þegar glímdum við við mikla erfiðleika og skemmdir vegna átroðnings á ferðamannastöðum og á friðlýstum svæðum. Hér er verið að bæta í, þetta er eitt af því sem var algjörlega fyrirséð og verið að klóra í bakkann eftir á. Í fjárlagafrumvarpinu fyrir árið 2015 er gert ráð fyrir 148 milljónum í þennan sjóð. Stefnuleysi í þróun þessarar atvinnugreinar og hliðarverkunum sem fylgja auknum ferðamannastraumi hingað til lands - stefnuleysið og ráðaleysi þessarar ríkisstjórnar í málaflokknum er algjört og hrópandi.

Virðulegi forseti. Ég vil bara vekja athygli á því að í þessum lið er ekki gert ráð fyrir 1,1 milljarði sem er kostnaður vegna samnings við sérgreinalækna. Gert var ráð fyrir því, þegar sá samningur var gerður og tók gildi 1. janúar 2014, að hann skyldi greiddur með komugjöldum. Það á sennilega að láta það niður falla í lokafjárlögum 2014, ég veit það ekki, alla vega er ekki beðið um aukafjárveitingu hér. En gera á ráð fyrir því að þessi kostnaður lendi á sjúklingum á árinu 2015 og það hefur skýrt komið fram bæði í máli ráðherra og í fjáraukalagatextanum. Þessi hæstv. ríkisstjórn hefur þá aukið greiðsluþátttöku einstaklinga í heilbrigðiskerfinu um 611 milljónir á árinu 2014 og bætir við rúmum milljarði á árinu 2015.

Forseti hyggur að hv. þingmaður eigi eftir að greiða atkvæði.

Virðulegur forseti. Hér er verið að leggja til að 300 millj. kr. af þeirri upphæð sem Alþingi ákvað að ætti að renna til barnafjölskyldna í landinu renni í ríkissjóð. Eins og hv. þingmenn muna var það einmitt tillaga sem var hér á sveimi - var að vísu ekki lögð fram og dregin til baka - um að skera niður barnabætur fyrir árið 2014 um einmitt 300 millj. kr. Það var strax ljóst við fyrstu úthlutun á þessu ári að afgangur yrði ef viðmiðunum í skattalögum yrði ekki breytt. Ég lagi til að viðmiðunum yrði breytt, hv. stjórnarliðar greiddu atkvæði gegn því þannig að niðurskurðartillagan, sem var mótmælt bæði hér í þingsal og utan hans, var dregin til baka en er svo sannarlega að koma hér fram og hv. stjórnarþingmenn að greiða atkvæði með henni.

Virðulegi forseti. Barnabætur eru tekjutengdar eins og aðrar bætur. Á þessu dæmi sést vel hvernig bætur lækka með hækkandi tekjum. Er það afar gleðilegt að launaskrið sé aftur komið af stað í þeim mikla viðsnúingi sem orðið hefur eftir að þessi ríkisstjórn tók við. Sumir telja að bætur séu raunverulegur ríkisstyrkur, sem má til sanns vegar færa, en þarna virkar tekjutengingin í reynd. Það svigrúm sem þarna kemur er vegna þess að laun í landinu eru að hækka. Virðulegi forseti. Hv. þm. Oddný Harðardóttir talaði hér um að það vantaði 300 milljónir í þennan bótaflokk á yfirstandandi ári. Ég vil minna þingmanninn á að það er nú heldur betur verið að leggja til þá upphæð í fjárlögum 2015, þrisvar sinnum þá upphæð eða rúmlega það. Það fer einn milljarður í barnabætur á næsta ári og er það afar gleðilegt.

Virðulegi forseti. Í ljósi þeirrar umræðu sem verið hefur um álit EFTA-dómstólsins á spurningum sem tengjast verðtryggingu í lánaskilmálum íslenskra lána þá fannst mér sjálfsagt að óska eftir því við þingið að fá að flytja hér stutta munnlega skýrslu. Á mánudaginn var þann 24. nóvember gaf EFTA-dómstóllinn út ráðgefandi álit í máli E27/13, Sævar Jón Gunnarsson gegn Landsbankanum hf., þar sem fjallað er um ýmis atriði er tengjast verðtryggingu lánsfjár. Álitið er annað tveggja ráðgefandi álita sem tengjast verðtryggingu lánsfjár, en í lok ágúst síðastliðinn fjallaði EFTA-dómstóllinn um fimm af þeim sex álitaefnum sem til úrlausnar voru í máli Sævars Jóns, samanber mál E25/13, Gunnar V. Engilbertsson gegn Íslandsbanka. Hvað varðar hin samhljóða álitaefni var talið að sömu sjónarmið ættu við og í hinu fyrra máli og var tekið fram að almennt legði tilskipun 93/13 um ósanngjarna skilmála í neytendasamningum ekki bann við skilmálum um verðtryggingu í neytendalánum. Þetta er eitt af atriðunum sem rétt er að hafa sérstaklega í huga og halda til haga í umræðu um þessi mál almennt. Hins vegar var jafnframt í ráðgefandi álitinu nú fjallað um viðbótaratriði, þ.e. hvort heimilt væri samkvæmt tilskipun nr. 87/102, um neytendalán, að miða við 0% verðbólgu í útreikningi á heildarlántökukostnaði og árlegri hlutfallstölu kostnaðar ef þekkt verðbólgustig er ekki 0% svo sem framkvæmdin var hér á landi í tíð eldri laga um neytendalán nr. 121/1994. Samkvæmt hinu ráðgefandi áliti er sú tilhögun að miða við 0% verðbólgu ósamþýðanleg tilskipuninni. Í álitinu segir enn fremur um þýðingu þess að landsrétti, með leyfi forseta: „Það er landsdómsins að meta, að teknu tilliti til allra atvika málsins, hvaða áhrif röng upplýsingagjöf af þessu tagi hefur og hvaða úrræðum er hægt að beita af því tilefni að því gefnu að þeirri vernd sem neytendalánatilskipunin veitir samkvæmt túlkun dómstólsins sé ekki stefnt í hættu.“ Við slíkt mat segir síðan að landsdómstóllinn þurfi að hafa hliðsjón af því hvort viðkomandi neytandi geti talist almennur neytandi sem sé ágætlega upplýstur, athugull og forsjáll. Það er því viðbúið að á ýmis atriði muni reyna fyrir íslenskum dómstólum við mat á því hvaða áhrif ófullnægjandi upplýsingagjöf að þessu leyti kunni að hafa. Þar kann meðal annars að skipta máli hversu strangar kröfur íslenskir dómstólar telja að réttu lagi hægt að gera til neytenda, þar á meðal með hliðsjón af því hvað hinn almenni neytandi vissi eða mátti vita. Í þessu samhengi kann jafnframt að reyna á hvort umrædd framkvæmd teljist til óréttmætra viðskiptahátta og þá hvort og hvaða þýðingu slíkt geti haft með tilliti til skuldbindingargildis einstakra lána, en það mat virðist einnig atviksbundið samkvæmt hinu ráðgefandi áliti. Höldum því ávallt til haga í þessari umræðu að hér er um ráðgefandi álit að ræða, engan dóm, ekkert sem skuldbindur íslenska dómstóla til að komast að niðurstöðu um eitt umfram annað þó við höfum þá framkvæmd fyrir framan okkur að almennt hafi hliðsjón verið höfð af ráðgefandi áliti frá dómstólunum. Það nær þó ekki lengra en þetta. Það gefur þá leiðsögn að 0% sé ósamþýðanlegt tilskipuninni en það verði að vera mat íslenskra dómstóla hvaða áhrif það kunni að hafa. Auk þess sem ég hef hér rakið má búast við því að látið verði reyna á það hvort og þá hvaða þýðingu það kunni að hafa að tilskipunin sem slík tekur ekki til fasteignaveðlána ólíkt lögum um neytendalán nr. 121/1994, en hið ráðgefandi álit tekur ekki á því atriði sérstaklega. Eins er viðbúið að íslensk fjármálafyrirtæki beri því við, samkvæmt 12. gr. þágildandi laga um neytendalán, að ráðgert hafi verið að miða bæri við 0% hvað sem líður efni tilskipunarinnar. Virðulegur forseti. Íslensk stjórnvöld hafa undanfarið fylgst vandlega með þeim dómsmálum sem rekin hafa verið og varða lögmæti verðtryggingar og áhrif þess ef verðtrygging verður dæmd óskuldbindandi fyrir lántaka. Á fundum nefndar um fjármálastöðugleika og nú síðar fjármálastöðugleikaráðs hafa verið kynntar sviðsmyndir sem Seðlabanki Íslands og Fjármálaeftirlitið hafa unnið. Ekki er ljóst hvenær meginlínur íslenskra dómstóla muni liggja fyrir hvað framangreind atriði snertir og önnur möguleg álitaefni, en fyrstu dómar gætu fallið á fyrri hluta næsta árs. Herra forseti. Í hinu ráðgefandi áliti er komist að þeirri niðurstöðu að umrædd tilhögun, sem viðgekkst í tíð eldri laga um neytendalán, hafi ekki verið í samræmi við neytendalánatilskipunina sem lögin fólu í sér innleiðingu á. Þegar frumvarp til nýrra laga um neytendalán, nr. 33/2013, var lagt fram í tíð síðustu ríkisstjórnar var miðað við að við útreikning árlegrar hlutfallstölu kostnaðar bæri að miða við að verðlag héldist óbreytt og þaðan kemur 0% viðmiðið. Þessu var breytt við þinglega meðferð, samanber 3. mgr. 21. gr. núgildandi laga. Þar kemur nú fram að ef lánssamningur heimilar verðtryggingu skuli útreikningur árlegrar hlutfallstölu kostnaðar miðast við ársverðbólgu samkvæmt 12 mánaða breytingu vísitölu neysluverðs og þá forsendu að ársverðbólga verði óbreytt til loka lánstímans. Allt eru þetta og geta verið mjög ófullkomnar aðferðir og er engin ein þeirra betri annarri í sjálfu sér. Hér kann eitt að gilda ef menn vilja bera verðtryggðu lánin á lántökudegi saman við óverðtryggð lán þar sem segja má að framtíðarverðbólga hafi verið tekin með inn í vaxtaprósentuna þá kann þetta að blasa við með einum hætti, en ef menn eru eingöngu að skoða lánið út frá stöðu lántakans á lántökudegi og um er að ræða verðtryggt lán þá kann það að gefa betri mynd fyrir lántakann að skoða allar tölur á eins konar núvirði peninganna. Þetta er ekki einfalt mál. Þingið hefur að minnsta kosti tekið af skarið með þeirri breytingu sem ég rakti að til framtíðar sé eðlilegt að miða við ársverðbólgu samkvæmt 12 mánaða breytingu. Við sjáum hvernig verðbólgan hefur verið að breytast að undanförnu. Nú er hún lág, fyrir skömmu síðan var hún talsvert hærri, en samt á að nota tölu sem getur verið þetta breytileg og festa hana yfir allan lánstímann sem í sumum tilvikum getur verið 40 ár. Hvað segir það lántakanum? Þetta eru spurningar sem menn hljóta að velta fyrir sér í þessum málum. Eins og ráða má af þeim breytingum sem gerðar voru á frumvarpinu sem ég hef rakið átti sú tilhögun að miða við útreikning árlegrar hlutfallstölu kostnaðar við 0%. Hún átti sér stoð í orðalagi 12. gr. þágildandi laga þar sem talað var um óbreytt verðlag. Undir rekstri málsins var talið fullt tilefni til að koma á framfæri við dómstólinn þeim sjónarmiðum sem að líkum lágu umræddu lagaákvæði til grundvallar og sem í grunninn felast í því að þannig sé neytandinn í betri aðstöðu til að leggja mat sitt á raunvirði skuldbindingar sinnar. Þetta fannst mér rétt að kæmi hér fram. Það er mikilvægt í lokin að árétta að umræddur gerningur er í grunninn einkaréttarlegs eðlis. Það er ákveðin óvissa uppi sem stafar af því hvort og að hvaða marki úrlausnir íslenskra dómstóla geta fallið neytendum í vil og þá hvaða áhrif það kann að hafa á fjármálakerfið og eftir atvikum hagsmuni ríkissjóðs. Með þessu er fylgst og hefur verið fylgst í langan tíma eins og ég hef rakið áður. Virðulegi forseti. Niðurstaðan sem við höfum gefur að mínu áliti ekki tilefni til að vera með miklar yfirlýsingar um fullnaðarsigur neytenda eða á hinn veginn, að verðtryggingin hafi staðist skoðun. Hér erum við eingöngu með ráðgefandi álit sem fer til frekari meðhöndlunar hjá íslenskum dómstólum. Það er ábyrgt og varlegt að bíða bara og sjá hver endalok málsins verða hjá íslenskum dómstólum sem eiga og munu ráða þessum álitaefnum til lykta. Það er rétt að gangast við því að uppi er ákveðin óvissa og þá óvissu þarf að leiða til lykta fyrir íslenskum dómstólum. Fyrr en sú niðurstaða liggur fyrir er ekki að svo stöddu hægt að segja nákvæmlega til um hver áhrifin verða á hagsmuni neytenda, hagsmuni ríkissjóðs og stöðu fjármálamarkaðanna.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst af öllu þakka hæstv. fjármálaráðherra skýrsluna sem hér hefur verið flutt. Það er mikilvægt að fá tækifæri til að fjalla hér um þennan dóm, þýðingu hans og hvaða sjónarmið þar koma til álita. Það má segja að dómurinn komi ekki alfarið á óvart enda breytti Alþingi Íslendinga árið 2011 gildandi lögum á þann veg að fjármálafyrirtækjum var bannað að miða við 0% verðbólgu í greiðsluáætlun. Í því fólst auðvitað ákveðin viðurkenning á því að það orkaði tvímælis að miða við 0% verðbólgu í þessum greiðsluáætlunum fram að þeim tíma. Á undanförnum missirum hefur staðið yfir málflutningur í hinum ýmsu málum sem varða verðtrygginguna á erlendum vettvangi. Ég verð nú að segja það hér að það hefur verið nokkuð sérkennilegt að fylgjast með ríkisstjórn sem þykist heima fyrir vilja afnema verðtryggingu berjast á hæl og hnakka á erlendum vettvangi til að verja hana jafnt með því sem fram hefur komið af hennar máli í þessu máli sem og öðrum þeim málum sem verið hafa til meðferðar á vettvangi EFTA-dómstólsins. Ég verð að segja að mér finnst viðbrögð ríkisstjórnarinnar einkennast heldur mikið af vörn fyrir kerfið og því að gera því skóna að afleiðingar þessa dóms hljóti að verða litlar. Það er vissulega rétt, sem hæstv. ráðherra rakti hér áðan, að margt er óljóst og eftir á að útfæra margt í úrlausnum íslenskra dómstóla. En búið er að taka efnislega ákvörðun um það af EFTA-dómstólnum að 0% viðmiðunin gangi ekki og að hafi menn beitt henni þá skuli það hafa afleiðingar fyrir lántaka. Það er hins vegar hins innlenda dómstóls að ákveða hverjar. En það er alveg skýrt að afleiðingalaust verður það ekki að hafa beitt 0% verðbólgu í greiðsluáætlun. Við í efnahags- og viðskiptanefnd höfum fengið skýringar frá lögfræðingum ríkisins og við heyrum svipuð sjónarmið reifuð hér af hæstv. ráðherra. Þau viðhorf fela öll í sér að það séu varnarlínur, það sé ekki líklegt að áhrif þessa dóms verði víðtæk. Ég vil vara við því í ljósi reynslunnar vegna þess að hingað til, þegar kerfið hefur búið til varnarlínur um sjálft sig, hafa þær ekki staðist. Það er ekkert útilokað að Hæstiréttur muni telja þessa dómsúrlausn hafa víðtækt gildi og það getur vel gerst. Við þurfum að búa okkur undir það og við þurfum að mæta óvissunni sem er um úrlausnina með það í huga að það getur alveg verið að túlkun dómstóla verði sú að þessi úrlausn EFTA-dómstólsins hafi víðtækar afleiðingar fyrir hið verðtryggða lánakerfi. Við í þingnefndinni höfum til dæmis ekki enn fengið á fund okkar fulltrúa þeirra sem eru að sækja rétt sinn á hendur fjármálafyrirtækjunum. Ég held að það hljóti að verða næsta skref. Við höfum bara heyrt í lögfræðingum ríkisins. Það er líka alveg ljóst, af grundvallarviðmiðum Evrópuréttar, að það er engin stór óvissa um það hvort sömu sjónarmið og gilda um tilskipunina sjálfa muni gilda um fasteignaveðlán hér á landi vegna þess að Alþingi Íslendinga ákvað sjálft að útvíkka gildissvið tilskipunarinnar og sú ákvörðun hlýtur að hafa í för með sér afleiðingar fyrir lántakendur. Virðulegi forseti. Hæstv. fjármálaráðherra nefndi ekki einu orði stóru millifærsluna sem stjórnarflokkarnir hafa ráðist í, skuldabixið mikla. Það er auðvitað allt í uppnámi núna því að óvissa er um það að hve miklu leyti verðtryggð lán kunni að vera ólögmæt eða lántakar þeirra eiga rétt á bótum af hendi lánveitenda. Það er algjörlega fráleitt að eyða opinberu fé í að bæta stöðu lántakenda nú en vel kann að vera að fjármálafyrirtæki verði dæmd til að bæta þeim þessa stöðu, skattgreiðendum að kostnaðarlausu. Það er algjörlega fráleit meðferð á almannafé að verja úr sameiginlegum sjóðum peningum til lækkunar á skuldum sumra heimila núna ef enn er ekki í ljós leitt hvort þær skuldbindingar standist að fullu og öllu íslensk lög og hvort það kunni að geta komið til þess að fjármálafyrirtækin þurfi að bera kostnað af þessu sjálf. Við eigum ekki að ríkisvæða með þessum hætti mögulegt tjón fjármálafyrirtækja. Mér þykir sá ásetningur ríkisstjórnarinnar að halda áfram með skuldabixið alveg óháð þessum dómi bera vitni um að enn einu sinni er þessi skuldaaðgerð að fá þá ásýnd að hún sé fyrst og fremst bankabjörgunaraðgerð frekar en aðgerð sem miðar að því að tryggja hag íslenskra heimila. Nú eru næstu skref í höndum íslenskra dómstóla. Ég vil leggja áherslu á að mikilvægast af öllu er að við stöndum vörð um það að lántakar sæki sér allan þann rétt sem þeir kunna að eiga á hendur fjármálafyrirtækjum á grundvelli þessa dóms og að stjórnvöld þvælist þar ekki fyrir á nokkurn hátt heldur greiði fyrir því að fólk geti náð rétti sínum fram.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrsluna. Það er þarft og tímabært að ræða þetta hér á Alþingi. Það má segja að ekki verði logið upp á okkur Íslendinga í þessum efnum ef - og ekkert ef eins og nú er komið að skapast hefur réttaróvissa um grundvöll veitingar verðtryggðra lána, a.m.k. að einhverjum hluta til, að það bætist við þá ótrúlegu uppákomu sem varð í þessu landi að stór hluti lánastarfsemi fjármálakerfisins, þ.e. öll gengistengd lán, voru dæmd meira og minna ólögmæt. Í hönd fór mikil flækja þar sem finna þurfti út úr því hvaða lán í fyrsta lagi væru ólögmæt og í öðru lagi hvernig skyldi fara með vaxtareikning á þeim lánum, ekki þarf að vísa til þess. Ef þetta bætist við er nú eiginlega fokið í flest skjól, þá er það bara einfaldlega þannig að stærstur hluti allrar lánastarfsemi í landinu um árabil hefur verið á hæpnum eða ólögmætum grunni. Það er auðvitað yfirgengilegt. Hér er uppi veruleg óvissa, spurningin er ekki um það hvort verðtrygging lána sem slík hafi verið lögmæt, það held ég að hafið sé yfir vafa og dómurinn núna vísaði í þá átt eða hið ráðgefandi álit. En spurningin er hvort veiting lánanna hafi verið framkvæmd með þeim hætti að þar séu brotalamir á sem gætu jafnvel dregið verulegan dilk á eftir sér, fjármálafyrirtækin hafa staðið þannig að veitingu lánanna. Niðurstaðan er mjög skýr samanber dómsorðið sjálft hvað varðar 0% verðbólguviðmið. Það er athyglisvert að lesa það orðalag, herra forseti, eins og það er í íslensku útgáfunni. Reyndar er nauðsynlegt og ég mæli með því að menn lesi niðurstöðu dómsins bæði á ensku og íslensku því að þýðingin er kannski ekki alveg nákvæm sums staðar, en þar segir, með leyfi forseta - og ekki er fjallað um þetta tiltekna mál í þessu samkvæmt orðanna hljóðan, heldur er einfaldlega sagt: „Þegar lánssamningur er bundinn við vísitölu neysluverðs“ - er verðtryggður með vísitölu neysluverðs - „samrýmist það ekki tilskipun 87/102/EBE að miðað sé við 0% verðbólgu við útreikning á heildarlántökukostnaði og árlegri hlutfallstölu kostnaðar ef þekkt verðbólgustig á lántökudegi er ekki 0%.“ Nú þekkjast þeir tímar ekki á Íslandi að mér skilst að verðbólga hafi verið 0%, þannig að þetta hefur þá aldrei átt við og aldrei verið lögmætt, finnst örugglega enginn lánssamningur sem slyppi í gegn vegna þess að þegar útreikningarnir sýndu 0% verðbólgu varðandi kostnaðarútreikningana þá hafi hún akkúrat verið 0%. Þetta er alveg skýrt og fortakslaust. En álitamálin eru auðvitað um það hvað þetta þýði svo í reynd. Tekur þetta einungis til lána af þessu tagi sem þarna voru undir, sem upplýst er að séu 60–70 milljarðar í fjármálakerfinu, eða á þetta við um fasteignaveðlán sem eru nákvæmlega verðtryggð, eru lánssamningar bundnir við vísitölu neysluverðs eins og segir í 1. tölulið dómsorðanna? Ég held að mjög mikilvægt sé og ég er sammála fjármálaráðherra í því að varast ber að oftúlka niðurstöðuna, gefa sér fyrir fram að hún verði mjög víðtæk með miklum afleiðingum. En það er líka mjög hættulegt að taka þessari niðurstöðu af léttúð og yppa bara öxlum yfir því, eins og mér hefur fundist tilhneiging til hjá sumum aðilum, að þetta verði nú ekki neitt neitt og menn fari í svona heimamálflutning fyrir því. Ég held að það sé einfaldlega þannig að erfitt er að sjá það nákvæmlega fyrir, samanber reynsluna af vegferð gjaldeyrislánanna gegnum dómstólakerfið, hvar sú vegferð endar. Því að menn geta hæglega lent í því að komast að einni niðurstöðu sem kallar á aðra ef menn að einhverju leyti segja: Já, verðtryggingin var ekki sýnd með réttum hætti í skjölum sem tengdust lánveitingunni, það hefur afleiðingar og í framhaldinu þarf þá að ákveða hvernig verði með þau mál farið, bæði hvað varðar verðtrygginguna, mögulega líka vexti. Álitamálin sem af þessu leiða geta orðið mörg. Að einhverju leyti ólög að veiting lánanna hafi verið á ólögmætum grunni sem gæti kallað á einhvers konar endurreikning þeirra og/eða bótakröfur á hendur fjármálastofnunum sem stóðu ekki rétt að þeirri starfsemi. Hvoru tveggja getur haft fjárhagslega mikla þýðingu. Varðandi síðan breytingu sem gerð hefur verið á Íslandi, ekki er hægt að horfa fram hjá því, að eftir yfirlegu komust menn að þeirri niðurstöðu að það væri einmitt fráleitt að sýna þessa útreikninga miðað við 0% verðbólgu, bæði í ljósi reynslunnar, sögunnar, af því að hún hefur yfirleitt ekki verið 0% á Íslandi, en ég tel að annað og meira sé þar líka á ferðinni. Fyrir mér er 0% viðmiðunin fyrst og fremst fráleit vegna þess að hún breytir í raun og veru eðli verðtryggðs láns. Það er blekkjandi að sýna útreikninga á verðtryggðu láni eins og að það sé og verði út líftíma lánsins 0% verðbólga vegna þess að það aftengir eðli verðtryggingarinnar. Sérstaklega er þetta blekkjandi þegar í hlut á verðtryggt jafngreiðslulán til langs tíma. Þá sjá menn ekki það eðli verðtryggingar eins og búið er um það í þessu tilviki að færa höfuðstólinn út yfir líftíma lánsins og vaxtareikna hann svo og allt það. Það er það sem er mjög blekkjandi. Þess vegna má færa fyrir því gild rök, herra forseti, að einmitt allt annað en 0%, bara einhver verðbólguprósenta, 1%, 3%, sé betri, vegna þess að þá byrjar eðli lánsins að sýna sig í útreikningunum. Fyrir þá sem það skoða skilja þeir hvernig það gerist. Auðvitað ætti síðan að vekja athygli neytenda á því að að sjálfsögðu má reikna með því að verðlag á hina hliðina hvað varðar launaþróun og annað breytist líka og að sjálfsögðu er það rétt að best væri ef hægt væri með einhverjum hætti að sýna áætlaða greiðslubyrði í jafnvægi miðað við báða þessa þætti og þess vegna núvirða skuldbindinguna. En 0% er í raun og veru fráleit framsetning þessara mála. Það verða menn að horfast í augu við og með ólíkindum að þetta skuli hafa gengið svona lengi. Hér á ríkið mjög mikið undir öfugt við gjaldeyrislánin vegna þess að ríkið stendur á bak við eða er beinlínis lánveitandinn að stórum hluta til þegar þessi verðtryggðu neytendalán eiga í hlut. Ég fæ ekki séð að okkur sé mikil vörn í því í sjálfu sér að segja að okkur var ekki skylt samkvæmt tilskipuninni að fella fasteignaveðlán eða þess vegna önnur slík lán undir neytendatilskipun, en við gerðum það. Við gerðum það árið 2001. Það er mjög ólíklegt að menn fallist á að úr því að stjórnvöld á Íslandi færðu neytendum þennan rétt þá geti þau tekið þá ákvörðun upp með einhverjum hætti, okkur sé vörn í því að okkur var á sínum tíma ekki skylt að gera það. Svo vil ég taka undir það með skuldaniðurfellinguna. Ég er sammála hæstv. fjármálaráðherra. Það sem er skynsamlegast að gera er að bíða og sjá meðan þessi óvissa skýrist. En er þá skynsamlegt að vaða áfram með skuldamillifærsluna, sem er miklu nær að tala um millifærslu skulda í samfélaginu en einhverja niðurfærslu eða leiðréttingu? Þetta er fyrst og fremst millifærsla skulda frá núverandi kynslóð með verðtryggð lán á ákveðnu árabili yfir til ungs fólks framtíðarinnar, skattgreiðenda komandi ára og áratuga. Ég tala nú ekki um að flýta aðgerðinni, þó að menn stöldruðu bara við með þann þátt, en nú á að flýta aðgerðinni og greiða helminginn út í lok þessa árs og fjórðung í viðbót strax í upphafi næsta árs. Þá fer að verða lítið eftir til að leiðrétta ef mönnum yrðu dæmdar umtalsverðar bætur sem í hlut eiga. Ég endurtek þá áskorun 

Virðulegi forseti. Við ræðum hér um ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins. Í meginatriðum svarar ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins spurningum héraðsdóms um tiltekin neytendalán og hvort verðtrygging þess og útreikningur árlegrar hlutfallstölu kostnaðar sem miðast við 0% verðbólgu samrýmist tilskipun um neytendalán og óréttmæta samningsskilmála. Álit EFTA-dómstólsins virðist svara því þannig að það samrýmist ekki neytendalánatilskipuninni að miða við 0% verðbólgu við útreikning á árlegri hlutfallstölu kostnaðar, nema verðbólgustig á lántökudegi sé 0. EFTA-dómstóllinn vísar því til íslenskra dómstóla að meta réttaráhrifin í þeim tilfellum sem miðað var við 0% verðbólgu og ráðleggur um ýmis viðmið í því sambandi. Að lokum segir álitið að verðtrygging lána stangist ekki á við tilskipun um óréttmæta samningsskilmála í neytendasamningum. Málið er nú fyrir íslenskum dómstólum sem þurfa að svara hinum ýmsu álitamálum, m.a. varðandi framkvæmd verðtryggingarinnar, upplýsingagjöf til lántakenda og rétt þeirra sem neytenda. Síðastliðinn mánudag fékk efnahags- og viðskiptanefnd á sinn fund fulltrúa fjármála- og efnahagsráðuneytisins, Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins til að ræða álit EFTA-dómstólsins við nefndina. Þar kom meðal annars fram að álit EFTA fjallar um neytendalán sem fellur undir neytendalánatilskipun EES. Á miðju síðasta ári hafi verið alls um 66 milljarðar kr. af lánum sem gætu líkst því láni. Ef málið afmarkast við slík lán mundi efnahagur bankanna ráða við allar útkomur. Efnahagur bankanna er afar traustur, enda hefur hagnaður þeirra numið hátt í 300 milljörðum frá hruni. Ljóst er að ýmsum spurningum er ósvarað og það má sjá fyrir sér mjög ólíkar sviðsmyndir eftir því hvernig dómar falla. Eðlilegt er að ríkisstjórnin fari yfir ólíkar sviðsmyndir og viðbragðsáætlanir. Álit EFTA-dómstólsins og öll þau álitamál sem stafa af verðtryggingu neytendalána er áminning um hve skynsamlegt það er að afnema verðtryggingu alfarið sem lánaform til neytenda. Ríkisstjórnin vinnur að áætlun um afnám verðtryggingar í skrefum. Á meðan halda bankarnir áfram að veita verðtryggð lán í nokkuð stórum stíl. Ég var að athuga það rétt áðan að óverðtryggðir vextir íbúðalána eru núna rúmlega 7% af húsnæðislánum. Verðtryggðir vextir eru 3,65% á sama tíma. Þá veltir maður því fyrir sér hvort ekki væri hjálplegast við gerð áætlunar að taka þá væntingu um verðbólgu sem felst í þessum mun. Munurinn á þessu tvennu hlýtur að vera vænt verðbólga, ríflega 3%, jafnvel þó að í dag sé 0% verðbólga, eða er hún 0,5% eða -0,5%? Hún er mjög lág í dag, ég held að hún sé innan við 1%. Bankarnir fara samt fram á 3% mun. Ef ég væri lántakandi að reyna að velja á milli þessara tveggja lánaforma, óverðtryggðs láns og verðtryggðs láns, mundi það hjálpa mér að fá greiðsluáætlun með 1% verðbólgu þegar munurinn á lánaformunum tveimur  Svo maður rifji upp önnur vandamál sem fylgja þessari verðtryggingu er hún sögð leiða til hærra vaxtastigs sem bitnar á lífskjörum í landinu. Það er vegna þess að þegar verðtryggð lán eru orðin mjög útbreidd í samfélaginu virka stýrivextir ekki fyrr en þeir eru komnir í hæstu hæðir. Það í sjálfu sér bitnar á fólki, jafnvel þótt verið sé að bæta vöxtunum við höfuðstólinn er eign fólks að minnka. Verðtryggð jafngreiðslulán hækka fyrstu ár lánstímans. Þau lækka ekki, þau hækka af því fólk er að fá lánað fyrir vöxtunum. Svo eru vextirnir verðbættir, eins og hér hefur verið nefnt áður. Verðtryggingin er líka talin hvetja til verðbólgu. Bankar sem eiga verðtryggð lán og fjármagna sig með óverðtryggðum innstæðum hagnast um hátt í 2 milljarða á hverju einu prósenti í verðbólgu. Það er kominn hvati til þess að bankar auki verðbólguna með útlánaþenslu. Síðan er það stóra spurningin hvort eðlilegt sé að neytendur bjóði lánveitendum tryggingu gegn efnahagsáföllum og gengissveiflum. Í öllum öðrum löndum er það þannig að ef gengi gjaldmiðils lækkar þá lækkar líka virði lánanna, en hérna heldur verðmæti og kaupmáttur lánanna sér eins og ekkert hafi gerst, jafnvel þótt laun hafi lækkað og fasteignir hafi lækkað að raunvirði. Það leiðir til þess að skuldsetning verður of mikil og eykst snarlega þegar kreppa kemur og gerir kreppuna langvinnari. Það er í rauninni mjög hættulegt að vera með svona útbreidda verðtryggingu lána í heimilunum. Það má líka færa rök fyrir því að ef við höfum séð ástæðu til þess að banna gengistryggð lán ættu alveg sömu sjónarmið að gilda um það að banna verðtryggð lán, vegna þess að það er engin með verðtryggð laun, það á enginn verðtryggðar eignir. Ef ástæðan fyrir því að við eigum ekki að taka lán með gengisviðmiðum er sú að tekjur hins almenna neytanda eru ekki í erlendum myntum og því ógætilegt að taka gengistryggt lán ætti með sömu rökum að banna verðtryggð lán. Svo er það þetta með verðmælinguna. 1% breyting á vísitölunni sveiflar 20 milljörðum milli skuldara og lánveitanda. Gæðabjagi, mistök, hvað sem er, allt getur þetta ráðið úrslitum um hag heimilanna og lánveitenda. Virðulegi forseti. Ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins varpar í raun aðeins ljósi á það hversu mikið ólíkindatól verðtryggingin er og alla þá óvissu sem verðtrygging hefur skapað íslenskum neytendum og samfélaginu öllu. Eins og við höfum nú kynnst eru verðtryggð lán mjög flókinn samningur sem neytendur átta sig illa á og þetta mál vekur fleiri spurningar en það svarar. Ég held að þetta ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins sé einfaldlega ein staðfestingin í viðbót á því að áform ríkisstjórnarflokkanna um að afnema verðtryggingu á neytendalánum sé bæði skynsamleg og nauðsynleg.

Virðulegur forseti. Ég ætla kannski ekki af þessu tilefni að fara í mjög mikla umræðu um verðtrygginguna eða af hverju hún er svona viðamikil á íslenskum lánamarkaði og hvernig við getum losnað við hana, en svona örstutt um það held ég að leiðin í átt að verðtryggingarlausu samfélagi liggi í gegnum það að koma á varanlegum stöðugleika í íslensku efnahagslífi, t.d. með betri gjaldmiðli en við notum, öflugri og fjölbreyttari útflutningsatvinnuvegum og aga í margræddum ríkisfjármálum. Þá held ég að verðbólga minnki og verðbólguvæntingar og þar með verði verðtrygging óþörf á lánamarkaði. Hún er náttúrlega fyrst og fremst einhvers konar leið til að dempa áhrif sveiflusamfélagsins á heimili í landinu með því að færa kúfana í verðbólguskotunum sífellt aftan á höfuðstólinn. Það er auðvitað ömurleg leið og slævir efnahagslífið. Ég er að mörgu leyti sammála því sem hv. þm. Frosti Sigurjónsson sagði í ræðu áðan, hún dregur líka tennurnar úr ýmsum tólum sem við hefðum annars til þess að stýra efnahagslífinu. Það er til mikils að vinna að komast út úr þessu umhverfi. Þetta álit EFTA-dómstólsins snýr ekki að því hvort verðtryggingin sé ólögleg eða ekki í samræmi við tilskipanir. Dómstóllinn hefur þegar úrskurðað að hún sé allt í lagi sem lánsform. Þetta snýr að einni spurningu, hvort miða megi við 0% verðbólgu á undirritunardegi lánasamnings, þegar neytandinn fær lánasamninginn í hendur og reynir að gera sér grein fyrir því hvað lánið kemur til með að kosta í heild sinni - má þá á verðtryggðu láni miða við að verðbólga sé 0%? Þetta er neytendamál og varðar aðallega, eins og ég skil það, spurninguna um það hver sé réttmæt upplýsingagjöf til neytandans, lántakandans. Hver á neytendaverndin að vera? Ég hef alveg fullan skilning á því að því sé haldið fram að það geti ekki verið réttmæt upplýsingagjöf til neytanda á lántökudegi að láta hann hafa plagg þar sem í kostnaðaráætlunum er gert ráð fyrir 0% verðbólgu. Það getur verið ágætishagfræði vegna þess að launin koma til með að hækka líka og ef þetta er fasteignaveðlán hækka eigurnar væntanlega líka þannig að það er kannski réttasta hagfræðin að gera ráð fyrir 0% verðbólgu. Þetta er samt skökk upplýsingagjöf. Mér finnst alveg rétt hjá þeim sem eru að sækja þetta mál að halda því fram að myndin sem er dregin upp af láninu með þessu sé sú að þetta sé óverðtryggt lágvaxtalán. Ríkið og löggjafinn hefur í veigamiklum atriðum fallist á þessar röksemdir með því að breyta löggjöfinni um neytendalán og láta fasteignalán falla þar undir líka og viðurkennt að 0% verðbólga gefi ekki rétta mynd. Núna er það þannig í löggjöfinni að það á að miða við meðaltalsverðbólgu 12 mánaða. Ég verð að segja að það blasir við mér, sem lántakanda, neytanda og borgara í þessu landi, sem miklu heilbrigðara. Núna erum við með lánamarkað þar sem við getum borið saman þegar við förum í bankann óverðtryggð lán á 7% vöxtum og verðtryggð lán þar sem rökstudd verðbólgutala er sett inn í útreikningana. Við getum borið saman jafngreiðslulán og þar fram eftir götunum. Þetta er mikilvægt. Ég held að þetta leiði til þess að neytendur taki upplýstari ákvarðanir. Þeir taka jafnvel ákvarðanir um að blanda saman við íbúðakaup ólíkum lánsformum, sjá að verðtryggt lán kostar vissulega mikið en það er með lægri afborgunum og að óverðtryggt lán greiðist niður og kostar minna en er hins vegar með hærri afborgunum. Lántakendur geta vegið og metið þessa þætti. Mér finnst EFTA-dómstóllinn vera að segja að út frá neytendasjónarmiðum hafi svona umhverfi ekki verið tryggt áður fyrr og þess vegna hafi þetta verið ósanngjarnir lánasamningar. Mér fyndist ekki réttlátt ef þetta færi á versta veg og það þyrfti að endurreikna alla verðtryggða lánasamninga á Íslandi og taka verðbólguna af þeim. Það yrði fyrst og fremst alveg stórbrotin eignatilfærsla, miklu meiri en sú sem ríkisstjórnin hefur þegar ráðist í, eignatilfærsla frá skattborgurunum, grunnstoðum samfélagsins og lífeyriskerfinu til þeirra sem tóku verðtryggð lán. Ég mundi ekki kalla það uppskrift að réttlátu samfélagi í upphafi 21. aldarinnar. Ég held hins vegar að það verði að taka þetta alvarlega. Þetta er ekki léttvægt. Við eigum að læra af dómunum í gengistryggðu málunum að margir sáu ekki fyrir að það mundi fara alveg svona og héldu að það væri einhver lagabókstafur fyrir gengistryggðum lánum, en íslenskir dómstólar úrskurðuðu á annan veg. Nokkur atriði gera það að verkum að maður ætti alveg að búast við því að íslenskir dómstólar, þótt ekki sé meira sagt, gætu komist að þeirri niðurstöðu að það hefði verið ólöglegt eða ósanngjarnt og ekki rétt út frá neytendasjónarmiðum að miða við 0%. Í fyrsta lagi hefur samfélagið einkennst á undanförnum árum af gífurlegri reiði út af verðtryggðum lánum þannig að ef þorri almennings má teljast ágætlega upplýstur og forsjáll neytandi er samt mjög víðtæk reiði meðal þessa hóps út af áhrifum verðtryggingar. Því mætti halda fram að almennur og vel upplýstur neytandi hefði vissulega áttað sig á því að hér væri verðtrygging en hann hefði ekki áttað sig á því hvað hún hefði í för með sér. Það hefði því verið rangt að segja þessum neytanda að verðbólga gæti verið 0%. Ríkið, Alþingi, hefur breytt þessu umhverfi og þar með að hluta til viðurkennt þessi sjónarmið. Það finnst mér svolítið veigamikið. Svo er ríkisvaldið á fullu núna að færa til fjármuni og bæta þeim heimilum umrædda verðbólgu og verðtryggingu. Þar með finnst mér það vera svolítið að viðurkenna 

Herra forseti. Álit EFTA-dómstólsins snýst um neytendavernd. Allt þetta mál snýst um hagsmunaárekstra stjórnvalda sem hindrar þau í að sinna eftir bestu getu réttindagæslu fyrir neytendur. Ef þetta fer eins og margir telja eftir áliti EFTA-dómstólsins sem segir, með leyfi forseta: „… þegar lánssamningur er bundinn við vísitölu neysluverðs, samrýmist það ekki tilskipuninni“ - 87/102/EBE - „að miðað sé við 0% verðbólgu við útreikning á heildarlántökukostnaði og árlegri hlutfallstölu kostnaðar ef þekkt verðbólgustig á lántökudegi er ekki 0%.“ Þetta segir EFTA-dómstóllinn núna, eftirlitsstofnunin ESA, framkvæmdastjórn Evrópusambandsins og Neytendastofa. Það er ekki heimilt að hafa þetta svona í lánasamningum. Eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon benti réttilega á þarf að miða við verðbólgu síðustu 12 mánaða þó að hún hafi bara verið 1% eins og er í lánasamningum í dag þegar verðbólga er 1%. Lögunum var breytt 2013. Jafnvel þó að verðbólgan væri 1% þá væri hægt að sjá eðli verðbólgunnar í verðinu sem er borgað fyrir lánið sem er tekið - miðað við 0% verðbólgu sést ekki eðli verðtryggingarinnar, hvernig verðbólgan sést í verðtryggðu neytendaláni, það sést ekki. Um leið og 1% verðbólga er sett inn fer það að sjást. Ég get alveg sagt það að ég hef ekki tekið lán og ekki skoðað þetta ítarlega, en þegar ég fór að gera það að einhverju leyti nýlega þá trúði ég ekki að verðtryggingin væri svona, að hún skilaði sér svona inn í lánasamninga á Íslandi. Þetta hefur ekki verið gert alveg skýrt fyrir neytendum. Það tók mig langan tíma að átta mig á þessu. Ég trúði ekki að þetta gæti verið svona. Eins og segir hérna má þetta ekki vera svona. Það er skiljanlegt vegna þess að neytandinn sér annars ekki eðli verðtryggingarinnar í lánasamningnum. Hann sér ekki hvert raunverulegt verð verður. Hann sér ekki eðli breytingarinnar á verðið með verðtryggingu. Hvað meina ég þegar ég segi að hagsmunaárekstrar stjórnvalda hindri stjórnvöld í því að sinna eftir bestu getu réttargæslu fyrir neytendur í þessu máli? Það er búið að margbenda stjórnvöldum, núverandi og þeim sem sátu síðast, á ólögmæti þessa og að neytendavernd sé mjög ábótavant, eins og núna hefur komið fram í áliti EFTA-dómstólsins. Það er margbúið að benda stjórnvöldum á þetta. Ég hef margoft gert það í þessum sal. Ráðamenn vissu þetta og hafa vitað þetta lengi. Hvers vegna beittu þeir ekki heimildum í t.d. lögum um lögbann og dómsmál til að tryggja heildarhagsmuni neytenda þar sem stjórnvöld höfðu þar til nýlega, þar til núna í haust, rétt til þess að höfða dómsmál, til þess að skera úr um álitamál eins og þetta, um heildarhagsmuni neytenda sem þetta klárlega er? Stjórnvöld fóru ekki af stað. Þau hefðu getað farið af stað. Núverandi stjórnvöld hefðu getað farið af stað strax í upphafi kjörtímabilsins eins og bent var á að þau skyldu gera. Ég margbenti hæstv. innanríkisráðherra á það. Hvað gerist núna þegar við stöndum frammi fyrir niðurstöðunni í þessu máli og búið er að fara í gríðarlega vegferð til að leiðrétta forsendubrest, hinn sannarlega forsendubrest hrunsins, á verðtryggðum húsnæðislánum þar sem fólk heldur heimili? Nú stöndum við frammi fyrir því að forsendubrestinum verður mögulega ýtt út af borðinu af Hæstarétti og vel það. Þá hefði betur verið heima setið en af stað farið. Stjórnvöld hefðu betur hlustað á þá í samfélaginu sem þrábentu á að höfða þessi dómsmál og fá úr þessu skorið. Ég ætla að vitna í hæstv. fjármálaráðherra þegar hann sagði í ræðu rétt áðan að óvissuna þyrfti að leiða til lykta. Þetta er óvissa sem þarf að leiða til lykta en þetta er óvissa sem hefur verið til staðar og hefði þurft að leiða til lykta allt þetta kjörtímabil. Það var ekki gert. Frekar var farið í skuldaleiðréttinguna og þegar nauðungarsölur voru aftur stöðvaðar nýlega, sem var mjög gott að var gert síðustu jól fyrir alla sem voru með verðtryggð neytendalán, var það bara gert fyrir þá sem sóttu um leiðréttinguna. Ég benti á við meðferð þess máls að það væru líka aðrir sem þyrftu að fá þessa stöðvun því að við stæðum frammi fyrir dómsmáli Hagsmunasamtaka heimilanna gegn Íbúðalánasjóði sem verður dómtekið í héraðsdómi 8. desember. Ég benti á að þetta álit EFTA-dómstólsins væri að koma og að við fengjum lyktir í þetta mál fyrir Hæstarétti um mitt næsta ár. Samt sem áður var bara þeim heimilum sem höfðu sótt um skuldaleiðréttingu ríkisstjórnarinnar veitt skjól. Ég var með breytingartillögu um að þetta skyldi ná yfir alla sem væru með verðtryggð neytendalán, sem eru öll húsnæðislán frá 2001. Við skulum ekki láta Seðlabankann slá ryki í augun á okkur með það. Þar segja menn: Þetta varðar ekki fasteignalán. - Já, það er alveg rétt, akkúrat þetta mál er snýr að áliti EFTA-dómstólsins varðar ekki fasteignalán, en innan neytendalána felast öll fasteignalán frá 2001. Þegar efri mörk neytendalána voru tekin út féllu þar af leiðandi stærri lán undir neytendalán, m.a. húsnæðislán. Ég mun í dag leggja aftur fram frumvarp frá síðasta þingi, þ.e. breytt að því leytinu til að það nær yfir alla þá sem eru núna í óvissu með neytendalán sín, um að nauðungarsala hjá þeim verði líka stöðvuð rétt eins og nauðungarsölur voru stöðvaðar hjá þeim sem þiggja skuldaleiðréttingu ríkisstjórnarinnar. Þeir gætu náð endum saman og bjargað sér fyrir horn og losnað við að verða fyrir nauðungarsölu á heimili sínu. Það sama á vissulega að gilda um þá sem gætu bjargað sér fyrir horn núna ef dómurinn fellur þannig um mitt næsta ár, eins og EFTA-dómstóllinn bendir á, að þetta séu ólögmætir skilmálar. 
            

Virðulegi forseti. Það mál sem hér er rætt um er dómur og það er kannski dálítið á skjön við aðskilnað löggjafarvalds og dómsvalds að fjallað skuli um dóma með þessum hætti á hinu háa Alþingi. En fallist hefur verið á þessa umræðu og má kannski segja að það sé rétt og eðlilegt. Til að byrja með ætla ég að vísa til bréfs sem ég hef undir höndum frá Eftirlitsstofnun EFTA þar sem fjallað er um verðtryggingu. Þar er vísað til þess að verðtrygging sé ósköp einfaldlega eitt form af breytilegum vöxtum sem er viðtekið um allan heim. Munurinn á verðtryggingu og breytilegum vöxtum er sá að verðbreyting er mæld í ákveðinni punktstöðu á móti því að breytilegir vextir eru annaðhvort ákveðnir með huglægum hætti af lánveitanda einhliða eða með einhverri tilvísun í svokallaðan markað ef hann er til staðar, þannig að þetta form breytilegra vaxta fellur fyllilega undir það að geta talist eðlileg vaxtataka í fjárskuldbindingum. Í þessu máli kemur upp deila varðandi innleiðingu á tilskipun þar sem gert er ráð fyrir því að hin eina rétta upplýsingagjöf sé að varpa fortíðinni yfir á framtíðina, þ.e. að taka ársverðbólgu aftur í tímann og varpa henni langt inn í framtíðina. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði í sinni ræðu að hann teldi aldeilis hreint fráleitt að miða við 0% verðbólgu. Ég er honum algerlega ósammála vegna þess að ég tel að með 0% verðbólgu sé einmitt verið að sýna hina raunverulegu stöðu. Hin raunverulega staða núvirðis lánsins er það sem tekið er á lánstíma. Í áliti dómstólsins eða í dómsorðum er hvergi fjallað um núvirði, en málið er það að það er ýmislegt fleira sem breytist en verðlag, það eru til dæmis laun. Ef við erum með 1% verðbólgu aftur í tímann eins og hún mælist í dag, ársverðbólga 1%, þá mætti kannski spyrja: Er ekki rétt að hafa 2,29% frádráttarlið þar til viðbótar til þess að sýna hina eðlilegu greiðslubyrði, til þess að sýna hina raunverulegu stöðu? Með þessu móti, með 0% verðbólgu, er verið að sýna hina raunverulegu stöðu og mér finnst stundum skorta svolítið á - það er sagt að menn sjái ekki eðli verðbólgunnar, menn skilja hana þaðan af síður. En með svokölluðum óverðtryggðum lánum, þar sem nafnvextir eru einungis nefndir og hvergi fjallað um raunvexti, er í raun verið, í verðbólgulandi eins og hér, að búa til svo þunga greiðslubyrði að það ræður ekki nokkur maður við hana og sennilega, miðað við afturreikning, þá er það neytandanum ekki til hagsbóta. Ég leyfi mér að segja það, og varpaði þeirri skoðun minni fram í fyrradag, á þriðjudag, að hið eðlilega væri að miða við 0%. Það vill nú svo til að ég hef fengið ýmis álit málsmetandi manna sem hafa enga hagsmuni heldur hafa einungis skynsemina að leiðarljósi og telja að 0% upplýsingagjöf sé hin eina rétta og til verndar neytandanum, allt annað er í raun ágiskun. Neytandinn getur hins vegar búið sér til ýmsar forsendur. Í þessu máli liggur fyrir álit dómstólsins sem segir, með leyfi forseta: „Að því gefnu að þeirri vernd sem neytendalánatilskipunin veitir samkvæmt túlkun dómstólsins sé ekki stefnt í hættu, er það landsdómstólsins að meta, að teknu tilliti til allra atvika málsins, hvaða áhrif röng upplýsingagjöf af þessu tagi hefur og hvaða úrræðum er hægt að beita af því tilefni.“ Ég er ósammála dómnum um að þetta sé röng upplýsingagjöf. Þetta er upplýsingagjöf sem miðast við 0%. Og það er, eins og fram kemur í álitinu sem hér liggur fyrir, landsdóms að úrskurða og það er landsdóms að úrskurða hvort lántaki fellur undir það, sem hér stendur einhvers staðar, að vera ágætlega upplýstur,  Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt á því að fagna því að enn eina ferðina komi aðhald í neytendavernd frá Evrópusambandinu. Þangað hafa neytendur leitað til þess að verja sig gagnvart íslenskum stjórnvöldum, en eins og margoft hefur komið fram í umræðunni í dag er hér um leiðbeinandi álit að ræða og ekki endanlega niðurstöðu. Hún mun ekki liggja fyrir fyrr en eftir allnokkurn tíma og óvíst er hversu mörg mál þurfa að fara fyrir dómstóla til að við sjáum umfang þessa máls. Þegar verðtryggingin var innleidd í íslensk lög á sínum tíma var það til þess að tryggja aðgengi fólks að lánsfé því að verðbólga át upp sparifé fólks og þeir sem þurftu að fá fé að láni áttu erfitt með það því að fáir voru tilbúnir að veita lán með neikvæðum vöxtum. Þetta fyrirkomulag sem er vægast sagt mjög óheppilegt hefur verið hér við lýði áratugum saman og mjög erfitt hefur reynst að snúa ofan af því. Það hefur verið staðfest að verðtryggingin sé lögmæt, en fyrir okkur alþingismenn stendur eftir spurningin sem dómstólar ætla sér að skera úr um. Ég held að við getum öll verið sammála um að skilningur fólks á verðtryggingunni sé takmarkaður. Henni hefur verið líkt við afleiðusamninga. Það þarf þekkingu á fjármálum til að skilja eðli hennar. Við þurfum líka að muna að meðvitund og þekking fólks hefur aukist talsvert eftir hrun. Fyrir hrun var jafnframt meira traust á þeim stofnunum og stjórnvöldum sem áttu að hafa eftirlit með fjármálastofnununum, að það væri farið eftir lögum og að upplýsingagjöf væri nægjanleg sem hún var svo augljóslega ekki. Ég vil nota tækifærið líka og lýsa áhyggjum af því að bæði Lánasjóður íslenskra námsmanna og Íbúðalánasjóður segja nokkuð digurbarkalega að þetta muni ekki hafa áhrif á þau lán sem þar hafa verið veitt. Ég dreg það í efa. Ég held að þau lán eigi að meðhöndlast eins og önnur lán og vona að niðurstöður leiði ekki enn eina ferðina til ójafnræðis milli lánategunda hjá fólki. Fyrir kosningar voru gefin mikil loforð um afnám verðtryggingarinnar. Það er ekki í okkar höndum á Alþingi heldur dómstóla að vinna í samræmi við þetta leiðbeinandi álit, en við á Alþingi þurfum að takast á við veruleika verðtryggingarinnar og velta fyrir okkur hvernig við komumst út úr þessu. Ég tel einboðið að forsætisráðherra flytji okkur nú skýrslu um afnám verðtryggingar. Þetta tuggðu frambjóðendur flokksins upp við okkur fyrir kosningar og síðan hefur bara ekkert bólað á fyrirheitum. Það kom skýrsla  Þá tel ég líka að nýr innanríkisráðherra, sem vonandi verður skipaður sem fyrst, hafi það eitt af sínum fyrstu verkum að vinna úr 

Virðulegi forseti. Við ræðum hér um ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins á spurningum um verðtryggingu. Hæstv. fjármálaráðherra hóf umræðuna á munnlegri skýrslu um málið. Það er auðvitað vandasamt að ræða hér mál sem er enn fyrir dómstólum og ýmislegt í álitinu sem við ræðum nú um eiga dómstólar eftir að meta og taka afstöðu til, álitið er ekki bindandi sem slíkt og endanleg úrlausn er hjá íslenskum dómstólum. Það er rétt að árétta, þó að það hafi komið fram hér í umræðu hv. þingmanna, að álitið er fengið að beiðni Héraðsdóms Reykjavíkur í máli einstaklings, neytanda, gegn fjármálafyrirtæki og snýr að túlkun á tilskipunum og samræmdum lögum og stjórnsýslufyrirmælum aðildarríkjanna varðandi neytendalán og óréttmæta skilmála í neytendasamningum. Tilgangur málarekstursins er sá að fá skorið úr um lögmæti og framkvæmd verðtryggingar. Það kemur fram í umfjöllun álitsins um málavöxtu og meðferð málsins að Héraðsdómur Reykjavíkur teldi ekki liggja ljóst fyrir hvernig túlka beri annars vegar tilskipun um neytendalán og hins vegar tilskipun um óréttmæta samningsskilmála; áhrif þeirra og hvort heimilt sé að líta fram hjá verðbólgustiginu við undirritun samningsins og miða bara við 0% verðbólgu við útreikning á heildarlántökukostnaði lántaka. Spurningin sem í þessu ráðgefandi áliti fékkst svar við sneri að því hvort það samrýmdist ákvæðum tilskipunar um neytendalán að við útreikninginn á heildarlántökukostnaði og árlegri hlutfallstölu kostnaðar, sem birtur er lántaka í formi greiðsluáætlunar, sé miðað við 0% verðbólgu. Svar dómstólsins, eins og glögglega hefur komið fram, var á þá leið að það samrýmdist ekki tilskipuninni að miða við 0% verðbólgu við slíka upplýsingagjöf til lántakans ef verðbólgustigið á lántökudegi er ekki 0%. Það er svo eftirlátið dómstólum okkar að meta hvaða áhrif slík upplýsingagjöf hefur, leggja mat á úrræðin sem mögulega má beita og að því gefnu að verndinni sem tilskipuninni er ætlað að veita sé ekki stefnt í hættu. Virðulegi forseti. Það er eðlilegt að spyrja sig að því hvaða þýðingu það mun hafa fyrir neytendur og lántaka ef innlendir dómstólar staðfesta að einhverju marki niðurstöður EFTA-dómstólsins og hvaða þýðingu það mun hafa fyrir neytendur og lántaka. Að sjálfsögðu má segja að það yrði til bóta ef þetta yrði til að skýra betur réttarstöðu íslenskra neytenda. Hvaða þýðingu mun þetta hafa fyrir fjármálastofnanir og hagkerfið í heild? Það hefur komið fram í umfjöllun ýmissa aðila að eiginfjárhlutfall viðskiptabankanna er hátt og yfir viðmiðum og samkvæmt upplýsingum af þeirra hálfu telja þeir sig þola þá niðurstöðu ef niðurstaða dómstóla færi á svipaða leið og kemur fram í álitinu. Það hefur verið rætt hér, af hálfu nokkurra hv. þingmanna, að skuldaleiðréttingin væri í einhverju uppnámi. Ég get ekki metið það svo af áliti lögfræðinga að það ætti að vera. Neytendur eiga því ekki að þurfa að hafa áhyggjur af leiðréttingu verðtryggðra húsnæðislána og væntanlega mundi Hæstiréttur taka mið af því í væntanlegri niðurstöðu og endurútreikningum. Virðulegi forseti. Í öllu falli hafa innlendir dómstólar álit EFTA-dómstólsins að styðjast við, úrlausn þessa ágreinings sem snýr meðal annars að því hvort eðlilegt geti talist að upplýsa neytandann með þeim hætti að miða við 0% verðbólgu við undirritun samnings þegar lán er veitt. Þess ber að geta að dómstóllinn mat verðtrygginguna ekki ólögmæta eða að hún gengi gegn tilskipuninni, en eftir stendur sú spurning - þá meina ég óháð niðurstöðunni og væntanlegri túlkun dómstólanna; frekar af pólitískum toga og með tilliti til þessa lánafyrirkomulags, þessa verðtryggða kerfis - hvort það sé æskilegt ástand að halda í slíkt fyrirkomulag sem veldur þvílíkri óvissu. Það er erfitt og nánast ómögulegt að ráða í verðlagsþróun til langs tíma og binda til dæmis húsnæðislán, sem sett voru undir neytendalánalögin 2001, við neysluverðsvísitölu sem er jú mælikvarði á verðlagsbreytingar. Hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason vitnaði til þess að verðtryggingin væri eitt form breytilegra vaxta. En þeir virka þannig í þessu verðtryggða kerfi, eins og kom mjög vel fram í útskýringum hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar og hv. þm. Jóns Þórs Ólafssonar, að þeim er skutlað aftan við höfuðstólinn og byrja að tikka inn á vöxtum  Hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir kom hér inn á að það hefði verið boðað í aðdraganda kosninga að afnema ætti þetta fyrirkomulag, þ.e. verðtryggingu á húsnæðislánum. Það er í ferli og hefur verið frá því þingsályktunartillaga var lögð fram, var einn 10 liða í þingsályktunartillögu sem var lögð fram. Niðurstaðna er að vænta frá verkefnahópi úr fjármálaráðuneytinu. Ég á því von á því að til tíðinda muni draga. Ég hef fulla trú á því að við náum að koma okkur út úr þessu kerfi. Því að það er erfitt og nánast ómögulegt að ráða í verðlagsþróun til langs tíma. Þá ætla ég að tala um þetta núvirði sem hefur komið fram hér í umræðunni og hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason nefndi. Núvirði eitt og sér segir okkur hvert er gildi samnings á þeim tímapunkti þegar við skrifum undir hann. En ætli lánið fari nokkuð, þannig að framtíðarvirðið hlýtur að skipta 

Herra forseti. Ég hygg að það hafi verið vel til fundið að efna til umræðu á þingi um áhrif þessa ráðgefandi álits. Eins og ég nefndi hér í upphafi fannst mér tilefni til þess vegna þeirrar umræðu sem farið hefur fram í kjölfar þess að álitið kom út að greina frá því að stjórnvöld hafa fylgst með þessu máli og sambærilegum málum. Fjármálaeftirlitið, Seðlabankinn, fjármálaráðuneytið og stöðugleikaráðið hafa gert það sem hægt er til að meta möguleg áhrif af réttarágreiningi sem snertir lánaskilmála sem eru almennt í notkun í fjármálakerfinu. Eins og fram hefur komið hér í dag munum við þurfa að bíða úrlausnar íslenskra dómstóla á því hvort það muni hafa einhver raunveruleg áhrif að sú framkvæmd hafi tíðkast hér á landi að miða við 0% verðbólgu í greiðsluáætlun. Það er skýrt í þessu ráðgefandi áliti að sú framkvæmd samræmist ekki tilskipuninni, en það þýðir ekki að það muni hafa jafn afdrifarík áhrif og sumir hafa gefið sér að því er virðist í umræðu undanfarinna daga. Það verður þó allt að koma í ljós. Fyrir öllu er og mestu skiptir að neytendur geti látið reyna á rétt sinn og að þeir njóti þeirrar réttarverndar sem lög bjóða. Hér hefur verið komið nokkuð inn á skuldaaðgerðir ríkisstjórnarinnar og möguleg áhrif eða afdrif þessara mála á þær. Eitt er alveg víst að aðgerðirnar eru undir engum kringumstæðum hugsaðar þannig að ætlunin hafi verið að tryggja mönnum tvöfaldan rétt eða að menn fái einhvers konar leiðréttingu eða bætur frá hinu opinbera þrátt fyrir að hafa ekki þurft að taka á sig verðbólgu á þeim árum sem ætlað er að leiðrétta fyrir. Það er sjálfsagt að taka þeim ábendingum sem hér hafa komið fram alvarlega og taka það með í reikninginn í lok þingstarfanna með hvaða hætti þarf að taka þau álitamál sem hefur verið velt upp í umræðunni. Aðalatriðið er að við fáum ekki endanlegan botn í þessi mál fyrr en íslenskir dómstólar hafa kveðið upp úr um álitamálin. Þess utan vil ég bæta því við að ég er sjálfur þeirrar skoðunar að það sé of langt gengið að segja neytendur njóta mun betri réttar með því að telja verðbólgu síðustu 12 mánaða til að reikna upp greiðsluáætlun einhverja áratugi fram í tímann, að segja að neytandi sem fær útreikninga einhverja áratugi fram í tímann sé í miklu betri stöðu en sá sem fær verðbólgu síðustu þriggja mánaða eða bara 0% verðbólgu til grundvallar greiðsluáætlun sinni finnst mér mjög langt gengið.

Þú skilur þá betur verðið á láninu.

Sagt er að viðkomandi skilji þá betur verðið á láninu. Hann verður þá líka að taka með í reikninginn að á Íslandi hafa laun að jafnaði hækkað meira  
            

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, með síðari breytingum. Frumvarp þetta er liður í heildarendurskoðun laga um almannatryggingar sem staðið hefur yfir um nokkurra ára skeið. Með lögum nr. 86/2013, sem komu til framkvæmda frá 1. júlí 2013, voru þær skerðingar sem tóku gildi í júlí 2009 dregnar til baka. Einnig voru gerðar margs konar breytingar á almannatryggingalögum með lögum nr. 8/2014, sem öðluðust gildi 1. febrúar síðastliðinn. Má þar nefna réttindi og skyldur borgaranna í samskiptum við Tryggingastofnun, t.d. með aukinni leiðbeiningar- og rannsóknarskyldu stofnunarinnar og ákvæði um skyldu til að veita upplýsingar sem varða ákvarðanir um rétt til greiðslna, ekki síst auknar eftirlitsheimildir Tryggingastofnunar. Þannig var komið til móts við ábendingar sem komu fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar frá febrúar 2013, um eftirlit Tryggingastofnunar með bótagreiðslum. Um þessar mundir er unnið að tillögum um breytingar sem varða efnisreglur laganna, bótaflokkana sjálfa, og er fjallað áfram um frekari endurskoðun almannatryggingalaga. Í nefnd sem ég skipaði í nóvember 2013 og hv. þm. Pétur H. Blöndal stýrir og skipuð er fulltrúum stjórnmálaflokka, aðilum vinnumarkaðarins og helstu hagsmunaaðilum, hefur fyrst og fremst verið fjallað um greiðslur til aldraðra, sveigjanleg starfslok og eftirlaunaaldur, sem og það sem snýr að öryrkjum eins og starfsgetumat sem komi í stað örorkumats. Sú vinna gengur vel en hefur tekið talsverðan tíma enda verkefnið stórt og snýr að grundvallarþáttum almannatrygginga og vilja margir hópar og hagsmunaaðilar koma að vinnunni. Von er á niðurstöðu nefndarinnar í byrjun næsta árs, síðan verður unnið úr þeim í framhaldinu og vonast ég til að geta lagt fram fleiri frumvörp í þessum málaflokki á næstu missirum. Á meðan þetta nefndarstarf stendur yfir tel ég mikilvægt að halda áfram vinnu við heildarendurskoðun almannatryggingalaganna. Í frumvarpinu legg ég aðallega til breytingar á ýmsum ákvæðum sem einkum snúa að almennum ákvæðum laganna, formi þeirra og stjórnsýslu. Er það meðal annars gert til að koma til móts við athugasemdir frá umboðsmanni Alþingis sem bent hefur á að vegna misjafnrar heilsufarslegrar og félagslegrar stöðu lífeyrisþega sé sérstaklega brýnt að ákvæði laga um réttindi þeirra séu skýr. Hefur margoft verið kallað eftir meiri skýrleika laganna og bent á að þau þyki of flókin eftir margháttaðar breytingar á undanförnum árum. Hér er því áhersla lögð á aukinn skýrleika laganna, bæði í framsetningu og uppsetningu, og þannig stuðlað að auknu gagnsæi. Auk þess eru lagfærðir ýmsir hnökrar sem komið hafa í ljós í gildandi lögum og endurskoðuð ýmis ákvæði sem komin eru til ára sinna. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir breytingum sem varða Tryggingastofnun ríkisins, hlutverk hennar, stjórn og forstjóra. Lagðar eru til breytingar varðandi ákvörðunarvald um staðsetningu stofnunarinnar og hvernig ákvörðun um staðsetningu þjónustustöðva hennar skuli tekin. Í þessu sambandi má geta um vinnu sem hafin er í velferðarráðuneytinu um að leita leiða til að samþætta ýmsa þætti í starfsemi Tryggingastofnunar og Vinnumálastofnunar á höfuðborgarsvæðinu og sameiningu þjónustustöðva þessara stofnana á landsbyggðinni. Ég tel að slíkar breytingar muni leiða til aukinnar hagræðingar í rekstri stofnananna til lengri tíma litið en fyrst og fremst munu þær efla þjónustu við þá einstaklinga sem þurfa að leita til stofnananna. Í frumvarpinu er lagt til að sett verði ákvæði um markmið laganna enda mikilvægt að markmið laga um almannatryggingar sé skýrt. Þá er orðskýringum bætt við, fjallað um gildissvið og hverjir njóti tryggingaverndar samkvæmt lögunum. Enn fremur eru lagðar til ýmsar breytingar er lúta að greiðslum bóta, réttarstöðu sambýlisfólks, greiðslum til fanga og til þriðja aðila og reglum um ósamrýmanleg réttindi og skörun bóta. Þá er gert ráð fyrir nýju ákvæði til bráðabirgða til að sporna gegn því að víxlverkanir í samspili örorkubóta og almannatrygginga og örorkulífeyris lífeyrissjóða hefjist að nýju og lagt er til að vinnusamningar öryrkja færist frá Tryggingastofnun til Vinnumálastofnunar. Ég vil vekja athygli á því að samhliða þessu frumvarpi er lagt fram af hálfu hæstv. heilbrigðisráðherra frumvarp til laga um slysatryggingar almannatrygginga, þar sem m.a. er gert ráð fyrir að IV. kafli almannatryggingalaga um slysatryggingar verði færður í sérlög. Má í því sambandi geta þess að árið 2008 voru sett sérstök lög um sjúkratryggingar og sá kafli almannatryggingalaganna sem fjallaði um sjúkratryggingar var felldur brott. Verði frumvarp þetta að lögum mun meginefni almannatryggingalaga því framvegis vera um lífeyrisgreiðslur frá almannatryggingum. Þessar breytingar eru því mikilvægar í því skyni að auka skýrleika í því lagaumhverfi er snýr að almannatryggingum og auðvelda alla frekari vinnu við undirbúning breytinga á efnisákvæðum laganna, svo sem breytingar sem varða elli- og örorkulífeyri og tengdar greiðslur. Virðulegi forseti. Ég mun nú skýra nánar efnislega frá helstu breytingum sem felast í frumvarpinu. Í gildandi lögum um almannatryggingar er ekki að finna sérstakt ákvæði um markmið laganna en ég tel afar mikilvægt að úr því verði bætt til samræmis við það sem nú tíðkast í lagasetningu. Í a-lið 1. gr. frumvarpsins er því lagt til að sett verði ákvæði um markmið laganna þar sem tekið er mið af 76. gr. stjórnarskrárinnar, sem kveður á um að öllum, sem þess þurfa, skuli tryggður réttur í lögum til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika. Þótt formlegt markmiðsákvæði hafi ekki verið í lögunum til þessa verður að hafa í huga að tilgangur og markmið laganna og lagabreytinga á hverjum tíma koma fram í athugasemdum með frumvörpum auk þess sem dómar hafa gengið þar sem tilgangur og markmið hafa verið skýrð. Hvað varðar inntak ákvæðisins skal haft í huga að löggjafinn hefur komið á ákveðnu kerfi hér á landi í þeim tilgangi að tryggja þeim sem þess þurfa rétt til aðstoðar þegar svo stendur á sem um getur í 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar. Myndar sú lagaumgjörð að stærstum hluta íslenska velferðarkerfið þegar elli og örorka kemur til. Aðstoðin sem um ræðir getur verið bæði í formi aðstoðar, hjálpar og peninga. Með lögum hefur þannig verið komið á lífeyristryggingakerfi sem byggist aðallega á tveimur stoðum. Annars vegar er um að ræða lífeyristryggingar almannatrygginga samkvæmt lögum um almannatryggingar, sem gilda um alla sem búsettir eru hér á landi, og hins vegar lífeyristryggingar samkvæmt lögum nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, sem taka til allra á vinnumarkaði. Í velferðarkerfinu er að finna ýmsar reglur um aðstoð ríkis og sveitarfélaga við þessar aðstæður aðrar en þær sem um getur í lögum um almannatryggingar. Má nefna lög um félagslega aðstoð, lög um sjúkratryggingar, lög um málefni aldraðra, lög um málefni fatlaðs fólks og lög um félagsþjónustu sveitarfélaga. Er áfram gert ráð fyrir þeirri grundvallarreglu sem fram kemur bæði í stjórnarskrá og framangreindum lögum að hverjum einstaklingi sé skylt að framfleyta sér sjálfur, en hlutverk almannatrygginga sé fyrst og fremst að veita þeim sem lögin taka til og á þurfa að halda bætur og aðstoð vegna tekjutaps eða tekjulækkunar og vegna sérstakra útgjalda sem rekja má til elli eða örorku. Með bótum og þeirri þjónustuaðstoð sem kveðið er á um í öðrum lögum og ég hef nefnt skal þannig stuðla að því að þeir sem lögin taka til geti framfleytt sér sjálfir og lifað sjálfstæðu lífi. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir orðskýringum, en í almannatryggingalögum er lítið um að hugtök séu skilgreind eins og oft er í stærri lagabálkum. Ég tel fulla þörf á slíkum orðskýringum en ætla ekki að fjalla hér nánar um þær og vísa til athugasemda með þessu ákvæði frumvarpsins. Ég hvet nefndina til að fara mjög vel yfir orðskýringarnar því það er eitt af því sem maður hefur lært eftir að hafa farið í gegnum svona stóra lagabálka, þar sem hefur verið bætt við orðskýringum, hvað hugtakanotkun getur skipt miklu máli þegar kemur að framkvæmd laganna. Ákvæði frumvarpsins sem fjalla um gildissvið, tryggingavernd og dánarbú byggjast að mestu á gildandi lögum en eru nú sett fram með skýrari hætti. Er rétt að vekja athygli á að lagt er til að fimm ára hámarkstími framlengingar á tryggingavernd þrátt fyrir störf og dvöl erlendis verði lögfestur, en í dag er kveðið á um þann hámarkstíma í reglugerð. Einnig er vert að nefna sérstaklega að lagt er til að tekið verði skýrt fram að lögin gildi einnig um dánarbú eftir því sem við á. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir nýjum kafla um stjórnsýslu sem varðar Tryggingastofnun ríkisins, stjórnun hennar og skipulag, líkt og ég nefndi áðan. Í frumvarpinu er lagt til að tekið verði fram að ráðherra fari með yfirstjórn lífeyristrygginga en einnig að hann fari með yfirstjórn annarra málefna sem fjallað er um í lögunum, t.d. milligöngu meðlagsgreiðslna. Þá er gert ráð fyrir að ráðherra marki stefnu innan ramma laganna, ekki síst til að undirstrika heimildir ráðherra til stefnumótunar, stjórnunar og skipulagningar almenna lífeyristryggingakerfisins. Einnig er lagt til að kveðið verði ítarlega á um hlutverk Tryggingastofnunar og helstu verkefni stofnunarinnar tilgreind í lögunum með áherslu á meginhlutverk hennar, sem er framkvæmd lífeyristrygginga almannatrygginga. Gert er ráð fyrir að ákvæði laganna sem kveður á um að aðalskrifstofa Tryggingastofnunar skuli vera í Reykjavík verði fellt brott, en ráðherra ákveði staðsetningu stofnunarinnar að fenginni umsögn forstjóra. Ég vil taka fram að með þessu er ekki verið að ákveða flutning stofnunarinnar frá höfuðborgarsvæðinu, það er eitthvað sem þessi ráðherra hefur ekki í hyggju að gera, heldur að mögulegt verði að leita að húsnæði sem henti starfsemi stofnunar hér á þessu svæði og efla þjónustuna, m.a. með bættu aðgengi og samþættingu ákveðinna þjónustuþátta við Vinnumálastofnun, bæði á höfuðborgarsvæðinu og út um allt land. Einnig tel ég að stofnunin skuli hafa þjónustustöðvar í stað umboðsskrifstofa og að ráðherra ákveði endanlega staðsetningu þeirra þannig að slíkar breytingar verði unnar í fullu samráði við forstjóra stofnunarinnar og að fenginni umsögn hennar. - Í þessu tilviki er það hún. Eins og áður segir er þegar hafin vinna við slíkar breytingar í starfshópi sem ég hef nýlega skipað og í eiga sæti fulltrúar ráðuneytisins og forstjórar þeirra stofnana sem hlut eiga að máli. Enn fremur er lagt til að ráðherra verði heimilt að sameina þjónustustöðvar Tryggingastofnunar og þjónustu annarra opinberra stofnana eins og ég nefndi og er sú vinna einnig hafin í ráðuneytinu. Í ákvæðum frumvarpsins sem fjalla um stjórn Tryggingastofnunar er lagt til að skerpt verði á skyldum formanns stjórnar um að gera ráðherra viðvart ef starfsemi, þjónusta eða rekstur stofnunarinnar er ekki í samræmi við lög eða stjórnvaldsfyrirmæli. Er þetta gert til að taka af allan vafa um eftirlitsskyldu stjórnar og upplýsingaskyldu formanns gagnvart ráðherra. Hvað varðar forstjóra Tryggingastofnunar er nýmæli að gerð verði krafa um að forstjóri hafi lokið námi á háskólastigi, hafi reynslu af rekstri og stjórnun sem nýtist í starfi og búi yfir þekkingu á sviði velferðarmála. Tel ég góðar og gildar ástæður fyrir þeirri kröfu að forstjóri Tryggingastofnunar uppfylli ríkar hæfniskröfur enda er um að ræða eina mikilvægustu stofnun þjóðfélagsins sem falin hefur verið framkvæmd mikilvægra lagabálka er snúa að velferðarkerfinu og velferð landsmanna og sýslar auk þess með stóran hluta fjárlaganna. Þá er hnykkt á því að forstjóri beri ábyrgð á starfsemi stofnunarinnar Einnig er í frumvarpi tekið mið af þeim breytingum sem lagðar eru til í frumvarpi sem er nú til meðferðar í velferðarnefnd til laga um úrskurðarnefnd velferðarmála, þar sem lagt er til að úrskurðarnefndir á sviði velferðarmála verði sameinaðar í eina úrskurðarnefnd. Mun úrskurðarnefnd almannatrygginga því verða lögð niður frá sama tíma, verði frumvarpið að lögum. Virðulegi forseti. Í frumvarpi þessu er lagt til að tekið verði upp hugtakið „ráðstöfunarfé“ í stað orðsins „vasapeningar“, sem er löngu úrelt og hafa margsinnis komið fram tilmæli um breytta orðnotkun. Í lögum um almannatryggingar og lögum um málefni aldraðra eru ákvæði um heimild til greiðslu svokallaðra „vasapeninga“ til heimilismanna á dvalar- og hjúkrunarheimilum sem hafa tekjur undir ákveðnum mörkum. Með því er efnislega kveðið á um að viðkomandi einstaklingar fái mánaðarlega greidda tiltekna fjárhæð til ráðstöfunar eftir að lífeyrisgreiðslur þeirra hafa fallið niður vegna dvalar á stofnunum. Því er lagt til að orðið „ráðstöfunarfé“ verði tekið upp í stað „vasapeninga“. Í frumvarpinu er að finna nýmæli er varða beitingu stjórnsýslulaga við framkvæmd almannatryggingalaga þar sem sérstök áhersla er lögð á að haga skuli undirbúningi og málsmeðferð í samræmi við ákvæði stjórnsýslulaga þegar teknar eru stjórnvaldsákvarðanir samkvæmt lögunum. Jafnframt er áréttað að jafnræðisregla skuli gilda við ákvarðanatöku í sambærilegum málum. Í frumvarpinu er enn fremur fjallað ítarlega um ósamrýmanleg réttindi og skörun bóta, en núgildandi ákvæði er úrelt og þarfnast breytinga. Er lagt til að kveðið verði skýrt á um að greiðsluþegi geti ekki notið fleiri en einnar tegundar bóta sem hann hefur áunnið sér fyrir sama tímabil, enda er það meginregla í bótarétti að ekki eru greiddar tvöfaldar bætur vegna sama atviks eða tímabils. Þó er gert ráð fyrir að þrátt fyrir meginregluna sé hægt að fá greiðslur sem ætlaðar eru til að mæta útlögðum kostnaði samhliða lífeyrisgreiðslum. Sem dæmi um slíkt má nefna að lífeyrisþegar geta fengið greiddar uppbætur á lífeyri vegna sérstakra útgjalda, enda ekki um að ræða greiðslur sömu tegundar. Einnig er í ákvæðinu gert ráð fyrir að kveðið verði á um skörun bóta samkvæmt öðrum lögum og er meginreglan sú að allar skattskyldar tekjur og greiðslur eru taldar til tekna við útreikning tekjutengdra bóta almannatrygginga. Í þessu sambandi ber þó að hafa hugfast að ýmsar greiðslur samkvæmt öðrum lögum hafa ekki áhrif á útreikning einstakra tegunda bóta almannatrygginga, t.d. fjárhagsaðstoð sveitarfélaga. Virðulegi forseti. Samkvæmt 49. gr. laga um almannatryggingar njóta einstaklingar í óvígðri sambúð ekki einungis sömu réttinda til almannatrygginga og hjón, heldur bera þeir einnig sömu skyldur. Lagt er til að bætt verði við nýjum málslið sem varðar fjármagnstekjur sambýlisfólks, en með því er áréttað að ákvæði laganna um fjármagnstekjur hjóna gildi einnig um sambýlisfólk og skulu þær ávallt metnar sem sameiginlegar tekjur þeirra. Einnig er lagt til að sameiginlegt lögheimili eða sambúð eftir öðrum ótvíræðum gögnum og sem varað hefur lengur en eitt ár skuli lagt að jöfnu við skráningu sambúðar í þjóðskrá. Ástæða þess að lagt er til að þessu verði bætt við greinina er sú að með 37. gr. laga nr. 65/2010, um breytingar á hjúskaparlögum og fleiri lögum og um brottfall laga um staðfesta samvist, var 49. gr. laga um almannatryggingar breytt og voru 2. og 3. mgr. greinarinnar felldar brott. Sú síðarnefnda sem kveður á um að sameiginlegt lögheimili eða sambúð eftir öðrum ótvíræðum gögnum sem varað hafa lengur en eitt ár skuli lagt að jöfnu við skráningu sambúðar í þjóðskrá - náðuð þið ekki örugglega öllu þessu? - var felld brott fyrir mistök. Er hér lagt til að þetta verði leiðrétt og ákvæðið verði aftur sett inn í lögin. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að gerð verði breyting á orðalagi 50. gr. laganna sem varðar greiðslur til þriðja aðila. Er lagt til að skilyrði fyrir beitingu ákvæðisins verði hert og því bætt við að sérstakar aðstæður þurfa að vera fyrir hendi til að beiting þess komi til greina, enda ætti ekki að beita ákvæðinu nema í algjörri neyð. Þá er lagt til að í stað þess að vísa til hlutaðeigandi sveitarstjórna sé vísað til félagsþjónustu hlutaðeigandi sveitarfélags og það eigi einnig við þegar um er að ræða greiðslu vegna framfærslu barna en ekki eingöngu vegna barnalífeyris. Lögð er til sú meginregla að þegar einstaklingur sem fær greiddan lífeyri almannatrygginga afplánar refsingu í fangelsi, sætir gæsluvarðhaldi eða er úrskurðaður til dvalar á stofnun, t.d. réttargæsludeild, verði lífeyrisgreiðslur stöðvaðar um leið og vistun hefst en ekki eftir fjögurra mánaða samfellda fangelsisvist eða dvöl eins og nú er. Er einnig gert ráð fyrir því nýmæli að sama eigi við þegar lífeyrisþegi kemur sér viljandi undan því að afplána refsingu, en ekki þykir ástæða til að greiða bætur til einstaklings sem er á flótta undan réttvísinni. Almennt missa fangar tekjur sínar þegar afplánun hefst og er með breytingunni lagt til að fangar sem fái greiddan lífeyri almannatrygginga verði jafnsettir öðrum föngum hvað þetta varðar. Þá er það nýmæli að hafi bótagreiðslur til lífeyrisþega verið stöðvaðar vegna gæsluvarðhalds en hann síðan ekki dæmdur til fangelsisvistar í kjölfarið, skulu bæturnar greiddar fyrir þann tíma sem þær féllu niður. Ekki þykir annað sanngjarnt en að í slíkum tilfellum skuli greiða bætur afturvirkt frá þeim tíma sem þær voru stöðvaðar. Ég held að það sé mjög mikilvægt og vil ítreka það að þegar farið verður í gegnum breytingarnar sem hér eru lagðar til lesum við vel þau ákvæði sem halda sér inni og gerum okkur grein fyrir því að hér er samt sem áður tryggt að fjölskyldur fanga við þess háttar aðstæður geti fengið greiðslur ef aðstæður eru þannig. Lög nr. 106/2011, um breytingu á lögum um almannatryggingar, lögum um félagslega aðstoð, og lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, voru samþykkt í september 2011. Voru þau sett í kjölfar yfirlýsingar stjórnvalda og Landssamtaka lífeyrissjóða um víxlverkun örorkulífeyris almannatrygginga og lífeyris úr lífeyrissjóðum og hækkun frítekjumarks ellilífeyrisþega í áföngum. Var þá tímabundið komið í veg fyrir víxlverkun í samspili örorkubóta frá almannatryggingum og örorkulífeyris frá lífeyrissjóðum. Gildistími ákvæðisins rann út um síðustu áramót, en þess var vænst að fyrir árslok 2013 yrði endurskoðun á sambandi og samspili lífeyrissjóða og almannatrygginga lokið og að sú vinna mundi leiða fram lausn á víxlverkan örorkubóta almannatrygginga og örorkulífeyris frá lífeyrissjóðum. Eins og ég gat um fyrr í ræðu minni er þeirri vinnu enn ekki lokið og því nauðsynlegt að bregðast við með einum eða öðrum hætti til að koma í veg fyrir að víxlverkunin hefjist að nýju. Ljóst er að framkvæmd laga nr. 106/2011 er mjög kostnaðarsöm og mun kostnaður af framlengingu á gildistíma lagaákvæðisins verða gríðarlega mikill fyrir ríkissjóð. Skýrist það einkum af því að reikniregla sú sem notuð var við framkvæmd lagaákvæðisins leiddi til þess að frítekjumörk tekjutryggingar og heimilisuppbótar örorkulífeyrisþega urðu umtalsvert hærri á gildistíma lagaákvæðanna en frítekjumörk samkvæmt almannatryggingalögum og lögum um félagslega aðstoð hefðu ella leitt til. Vegna óvissu um hvort nægar fjárheimildir væru til að mæta þeim auknu útgjöldum sem hlytust af framlengingu lagaákvæðisins skipaði ég starfshóp til að greina hvaða leiðir væru mögulegar til skemmri tíma þegar gildistími lagaákvæðanna væri útrunnin. Starfshópurinn skilaði niðurstöðum sínum í skýrslu fyrr á þessu ári þar sem nefndar voru tilteknar leiðir, m.a. til að fyrirbyggja að víxlverkun hæfist að nýju. Ein þeirra leiða sem starfshópurinn lagði fram til skoðunar felur það í sér að gagnvart hverjum og einum lífeyrisþega verði gerður samanburður á annars vegar þeim fjárhæðum sem hann nyti miðað við frítekjumörk og skerðingarhlutfall ársins 2013, samkvæmt þeim sérreglum sem leiða af framkvæmd lagaákvæðisins ásamt 3,6% bótahækkunum sem urðu um síðustu áramót, og hins vegar miðað við almennar reglur ársins 2014. Samanburður á þessum reglum fari fram í endurreikningi bóta í ágúst 2015 vegna greiðsluársins 2014 og verður þeim útreikningi beitt sem er hagstæðari fyrir lífeyrisþegann. Ég held að það sé mikilvægt að velferðarnefnd fari mjög vel yfir þetta. Þetta er mjög flókið og aðrar þær leiðir sem voru skoðaðar voru allar mjög flóknar. Hugsunin með þeirri leið sem ég nefndi er að koma í veg fyrir víxlverkanir og með ákvæði í frumvarpinu er lagt til að hún verði lögfest. Í 24. gr. frumvarpsins er gert ráð fyrir nýju ákvæði til bráðabirgða er varðar samanburð á útreikningi tekjutryggingar örorkulífeyrisþega á árinu 2014, en í b-lið 2. töluliðar 26. gr. frumvarpsins er gert ráð fyrir sams konar reglu er varðar heimilisuppbót, en það eru þeir tveir bótaflokkar sem víxlverkunin nær til. Þá er gert ráð fyrir því í 3. tölulið 26. gr. að lífeyrissjóðum verði á árinu 2014 áfram óheimilt að láta almennar hækkanir sem kunna að verða á örorkulífeyrisgreiðslu samkvæmt lögum um almannatryggingar og lögum um félagslega aðstoð leiða til lækkunar á örorkulífeyri sjóðfélaganna úr lífeyrissjóði. Samkvæmt útreikningum starfshópsins munu þessar reglur, þ.e. sérreglur ársins 2013, koma betur út fyrir þá örorkulífeyrisþega sem hafa lífeyrissjóðstekjur á bilinu 27.400–261.924 kr. á árinu 2014. Fyrir þá örorkulífeyrisþega sem hafa lífeyrissjóðstekjur sem eru undir frítekjumarkinu, sem er 27.400 kr. á mánuði, skiptir ekki máli hvorri reglunni er beitt þar sem lífeyrissjóðstekjur þeirra hafa ekki áhrif á greiðslu tekjutryggingar og heimilisuppbótar. Þeir sem hins vegar eru með lífeyrissjóðstekjur yfir 261.924 kr. munu aftur á móti fá greitt samkvæmt almennum reglum ársins 2014, en þær reglur koma betur út fyrir þann hóp. Ef þetta frumvarp verður að lögum mun breytingin því hlífa tekjulágum lífeyrisþegum við afleiðingum þess að lagaákvæðið er útrunnið. Það er hugsunin með henni. Virðulegi forseti. Eins og ég kom áður inn á í máli mínu stendur yfir vinna við að samþætta ýmsa þætti í starfsemi Tryggingastofnunar og Vinnumálastofnunar. Einnig er unnið að gerð starfsgetumats í endurskoðunarnefnd hv. þm. Péturs H. Blöndals og verður allt kapp lagt á að unnt verði að lögfesta notkun starfsgetumats í stað örorkumats sem nú er notað og samhliða því verði starfsendurhæfingarúrræði aukin hér á landi. Ég vil leggja ríka áherslu á að hægt verði að auka virkni sem flestra þeirra sem búa við örorku, enda hafa allar kannanir sýnt að meiri hluti öryrkja hefur vilja til að vinna og telur sig geta unnið meira en þeir hafa tækifæri til núna. Því tel ég rétt að sú heimild sem nú er að finna í lögum um almannatryggingar og lýtur að stuðningi við atvinnuþátttöku einstaklinga með skerta starfsgetu verði flutt í lög um vinnumarkaðsaðgerðir og umsýsla málaflokksins flytjist þar með frá Tryggingastofnun til Vinnumálastofnunar. Tel ég að sú breyting samræmist betur markmiði þeirra laga um að veita einstaklingum viðeigandi aðstoð til að vera virkir þátttakendur á vinnumarkaði. Þetta mun líka auka tækifæri til að samræma þetta úrræði öðrum vinnumarkaðsaðgerðum á vegum Vinnumálastofnunar og nægir þar að nefna það samstarf sem tekist hefur á milli Vinnumálastofnunar, Öryrkjabandalags Íslands og Landssamtakanna Þroskahjálpar um að virkja hæfileika þeirra sem búa við skerta starfsgetu og virkja þannig alla hæfileikana. Ég vil sérstaklega þakka Öryrkjabandalaginu fyrir að hafa komið með þessa tillögu um samstarf til ráðuneytisins og það er virkilega spennandi að sjá þetta verkefni fara núna af stað. Ég vil hvetja alla þá sem eru með ábendingar um störf að fara inn á vef Vinnumálastofnunar þar sem er hægt að skrá störf fyrir fólk sem er með skerta starfsgetu og að tryggja það að sem allra flestir geti verið virkir þátttakendur í samfélaginu og notið sinna hæfileika. Ég hef lokið máli mínu og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til umfjöllunar hv. velferðarnefndar. Eins og hv. þingmenn hafa heyrt er þetta stór lagabálkur og miklar breytingar sem við leggjum til. Það mun eflaust taka tíma fyrir nefndina að fara vel í gegnum þetta. Í frumvarpinu eru ákvæði sem skipta máli hvað varðar tímasetningar þannig að ég vil leggja áherslu á að ef það eru einhverjar spurningar eða annað þá er ráðuneytið að sjálfsögðu tilbúið til að koma við vinnslu málsins og huga einmitt sérstaklega að því sem eru dagsetningarmál. Ég vil leggja áherslu á að það er fullur skilningur á því að þetta er stórt og viðamikið mál og þess vegna er mikilvægt að nefndin fái gott svigrúm til að fara yfir aðra efnisþætti.

Hæstv. forseti. Ég þakka ráðherra fyrir mjög ítarlega yfirferð yfir frumvarpið. Þetta er stórt og mikið mál, það mun bæta lagaumgjörðina og gera lögin aðgengilegri fyrir þá sem reiða sig mjög á þennan lagabálk í sinni framfærslu. Að þessu sinni er ég aðeins með eina spurningu til hæstv. ráðherra sem varðar 11. gr. frumvarpsins. Þar er talað um, með leyfi forseta: „Jafnframt getur ráðherra ákveðið að sameina þjónustustöðvar Tryggingastofnunar og þjónustustöðvar annarra opinberra stofnana.“ Í þessu sambandi voru nefndar Tryggingastofnun og Vinnumálastofnun. Það eru uppi mjög mismunandi hugmyndir um hvort sameina eigi þær stofnanir. Það hefur oft komið til tals en ekki fundist niðurstaða í því. Ég vil spyrja ráðherra hvort hún telji ekki að þarna sé aðeins verið að fara fram hjá löggjafanum. Það sé í raun og veru verið að ákveða hálfgerða sameiningu án þess að löggjafinn taki ákvörðun þar um. Ég held að slík sameining hafi marga kosti og veiti heildstæðari þjónustu, en ég hef líka þá sterku tilfinningu að stórar stofnanir á sviði velferðarmála, þ.e. að kerfið, getið orðið svolítið allt um faðmandi við einstaklinginn og orðið dálítið kæfandi. Ég get því með engu móti stutt slíka tillögu nema með því að fara mjög vandlega yfir slíkt. Mig langar að spyrja ráðherra hvort ekki sé í raun verið að fara fram hjá löggjafanum þarna.

Virðulegi forseti. Ég tel ekki svo vera og mundi aldrei íhuga það að fara fram hjá löggjafanum. Við höfum hins vegar verið að fara yfir möguleika á að hagræða í rekstri ráðuneytisins og líka að bæta þjónustuna við notendur skjólstæðinga beggja þessara stofnana. Þá höfum við séð að það eru fjölmargir þættir, ekki hvað síst sem snúa að þeim sem eru með skerta starfsgetu, að auka samstarfið á milli Tryggingastofnunar og Vinnumálastofnunar. Ég fól þeim starfshópi sem ég nefndi hér, forstöðumanna og starfsmanna ráðuneytisins, að fara yfir þá möguleika sem snúa að samþættingu þjónustugátta þessara stofnana hringinn í kringum landið. Ég taldi enga forsendu fyrir því að réttlæta það að vera með sameiginlega þjónustuskrifstofu úti á landi ef það sama yrði ekki gert hér á höfuðborgarsvæðinu. Þar horfum við til þess að þeir sem fá lífeyri frá Tryggingastofnun gætu þá notið góðs af þeirri þjónustu sem náms- og starfsráðgjafar Vinnumálastofnunar veita. Ég hefði líka gjarnan viljað sjá að við gætum bætt aðgengismál hjá Tryggingastofnun. Þó að maður sé vanur að hafa hana þar sem hún er þá held ég að hægt sé að bæta mjög aðstöðu og viðmót gagnvart skjólstæðingum; og raunar þá líka starfsumhverfi starfsmannanna sjálfra. Hvað það varðar hins vegar að huga að sameiningu eða aukinni samþættingu þá er mér falið sem ráðherra og af ríkisstjórn að leita allra leiða til að hagræða. En það er ekki eitthvað sem maður gerir án þess að taka málið upp við þingið.

Herra forseti. Ég hef lengi haft áhuga á og fylgst með málefnum fanga. Þess vegna sperrti ég mín eyru þegar hæstv. ráðherra fjallaði lítillega, í sinni löngu og ágætu ræðu, um málefni fanga. Sérstaklega er það einn hópur fanga sem ég tel að hafi oft verið í mjög þröngri stöðu. Það eru þeir ógæfusömu landar okkar sem hafa lent í því að misstíga sig það harkalega gagnvart lögum erlendra ríkja að þeir hafa verið settir í dýflissu þar og hírst þar oft við ákaflega þröngan kost. Í sumum tilvikum hefur tekist, með aðstoð utanríkisþjónustunnar og ræðismanna í viðkomandi löndum, að ná þeim út, þó þannig að þeir hafa haft skert ferðafrelsi og mega ekki fara úr landinu. Í nokkrum tilvikum hefur það gerst að þeir hafa heldur ekki mátt sjá sér farborða með því að sinna almennri atvinnustarfsemi. Það er mjög þungt fyrir þá og hefur orðið til þess að stundum hafa þeir aftur, af illri nauðsyn, hrapað til baka hinn breiða veg sem liggur því miður jafnan til glötunar. En ber að skilja það sem hæstv. ráðherra sagði hér í sinni ágætu ræðu áðan þannig að þessir menn - sem hafa lent á þessu bili að þeir eru dæmdir, þeir sleppa úr fangelsi en fá ekki að fara úr landinu - eigi kost á aðstoð? Um þetta hef ég áður flutt fyrirspurnir hér á Alþingi og komst að raun um að það lá ekki algerlega ljóst fyrir hver ætti þá að bera á því hina fjárhagslegu ábyrgð. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún getur, í einni skjótri svipan, svarað spurningum af þessu tagi. Spurningin er kannski of sérfræðileg fyrir hana og ég skil það þá vel en mér bara fannst hæstv. ráðherra í reynd vera að lýsa breytingum á skipan mála sem mér fundust þekja þetta.

Virðulegi forseti. Ég er ekki alveg viss um að það hafi verið nákvæmlega það sem ég sagði. Það sem verið er að leggja til, sem snýr að þeim sem eru dæmdir til fangelsisvistar, er að greiðslur til þeirra falli niður strax og þeir fara inn í fangelsið. Þeir sem hins vegar eru í gæsluvarðhaldi - og kemur í ljós að þeir eru ekki dæmdir til fangelsisvistar - ættu þá rétt á því að fá bæturnar fyrir þann tíma sem þeir voru í gæsluvarðhaldi. Það sem ég var líka að nefna er að þetta er 56. gr. núgildandi laga um almannatryggingar og að 2. mgr heldur sér. Tryggingastofnun eða eftir atvikum Sjúkratryggingastofnun, eins og það er orðað í þessu tilviki, getur þá ákveðið að greiða bæturnar eða hluta af þeim maka og börnum eða einhverjum þriðja aðila sem sér um að bæturnar komi þeim að sem mestu gagni. Það er náttúrlega á þeirri forsendu að ekki sé verið að - og aftur vísa ég til 76. gr. stjórnarskrárinnar um það hvað velferðarkerfið á að gera. Ástæðan fyrir því að þessi breyting er lögð til, að greiðslur falli strax niður en ekki eftir fjögurra mánaða samfellda fangavist, er sú að við teljum líka mjög mikilvægt, og enn á ný á grundvelli stjórnarskrárinnar, að menn séu þá í jafnri stöðu, að lífeyrisþegar séu að sumu leyti betur staddir þegar komið er inn í fangelsi en þeir sem eru með aðrar tekjur. Virðulegi forseti. Það er kannski spurning hvort hv. þingmaður mundi þá kannski útskýra betur spurningu sína og þetta væri þá eitt af því sem velferðarnefnd gæti þá skoðað. Ég þekki hve þetta getur verið erfið staða fyrir utanríkisþjónustuna; við erum að tala um fólk sem er erlendis og líka hvernig við höfum það hjá þeim föngum sem eru af erlendum uppruna hér innan lands.

Herra forseti. Líklega misskildi ég hæstv. ráðherra en ég trúi svo sterkt á gott hjartalag hennar að ég hef hugsanlega viljað skilja það á minn veg. En málið varðar sem sagt örfáa fanga, tvo til þrjá; stundum er enginn í þessari stöðu. Sú staða hefur komið upp að tveir til þrír fangar eru við þær aðstæður að þeir hafa sloppið úr erlendum fangelsum en fá ekki að fara heim til Íslands og mega ekki vinna í landinu. Hvað gerir maður sem hugsanlega er veikur fyrir og hefur brotið af sér og þarf að sjá sér farborða en má ekki vinna og á hugsanlega enga ættingja heima, er jafnvel búinn að brjóta svo og brenna allar brýr að baki sér að hann hefur engan til að leita til? Það eru ekki mörg dæmi um þetta en þau eru nokkur. Ég rakst á þessi dæmi eða þau rötuðu inn á mitt borð þegar ég var utanríkisráðherra. Þá komst ég að því að ég hafði enga fjárlagaheimild sem utanríkisráðherra til að reyna með einhverjum hætti að liðsinna þessum mönnum. Ég velti því hins vegar fyrir mér, sem ég stend hér og hugsa upphátt, hvort þessi staða sé þá ekki dekkuð með því að menn sem eru komnir út úr fangelsum - hvort þeir geti ekki notið almannatryggingabóta með þeim hætti sem hæstv. ráðherra var að segja þegar þeir koma út og þá hæfust greiðslur aftur. Ég þekki málaflokkinn ekki nógu vel, ég veit ekki hvort svo má gerast þegar menn eru staddir í erlendu ríki. En í öllu falli er þarna um töluverða neyð að ræða hjá örfámennum hópi. Ef það er svo að lögin ná ekki yfir þetta þá hvet ég hæstv. ráðherra samt til að skoða þetta mál. Hún gæti hugsanlega bjargað með því mannslífum - ekki mörgum, en þetta er alvöruneyð hjá þeim sem í lenda.

Virðulegi forseti. Við erum hér að sjálfsögðu að tala um fólk sem á réttindi á grundvelli almannatryggingalaganna. En gæti verið að hv. þingmaður hafi hlustað eftir því í máli mínu þegar ég var að tala um að þeir sem væru á flótta undan réttvísinni ættu ekki rétt á að fá greiðslur á þeim tíma? Ég get alveg tekið undir þetta, þetta er mál sem utanríkisþjónustan finnur fyrir. Við fáum líka ábendingar og ósk eftir hjálp í velferðarráðuneytinu þegar kemur að stöðu fólks sem farið hefur í fangelsi erlendis og síðan verið í erfiðri stöðu í framhaldinu, eftir að það hefur losnað úr fangelsi. Ég held að málið snúi kannski frekar að því hvort sérstakur sjóður eigi að vera til staðar hjá utanríkisráðuneytinu til að geta brugðist við nákvæmlega þessari stöðu og alla vega tryggt að fólk geti komið heim til Íslands.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra Eygló Harðardóttur fyrir ræðu hennar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar. Það verður seint hægt að segja annað en að almannatryggingakerfið sé flókið og ég verð að viðurkenna að það var talsvert erfitt að plægja sig í gegnum þetta plagg og reyna að skilja hvaða áhrif breyting á einum stað getur mögulega haft á öðrum. Þess vegna hljóta allir að bíða eftir því með talsverðri óþreyju að vinnu við endurskoðun á almannatryggingalögunum ljúki. Þetta er ekki einfalt mál og einmitt vegna þess að kerfið er svo margstagað og bætt er svo erfitt að sjá hvaða áhrif ein breyting getur haft á öðrum stað. Ég tek undir þau orð ráðherra að það sé mjög mikilvægt að við í hv. velferðarnefnd förum vel yfir orðskýringar en ekki bara orðskýringarnar heldur hreinlega allt orðalag vegna þess að það getur skipt gríðarlega miklu máli annars vegar að orðalag sé skýrt, svo það sé auðvelt að skilja lögin, og hins vegar líka sá andi sem orðalag hefur á það hvernig við skiljum lög sem þessi. Aðeins meira um orðskýringarnar, ég tek sérstaklega undir að það er mjög jákvætt að lagt sé til að orðið vasapeningar fari út og ráðstöfunarfé komi í staðinn. Það eru nokkur atriði sem mig langar að vekja sérstaklega máls á. Ég held að það sé mikilvægt að við íhugum vel hvernig málunum er háttað núna og hvaða áhrif mögulegar breytingar geta haft á þá einstaklinga sem lögin taka til. Þar langar mig að ljá máls á 16. gr. sem varðar fanga. Þar segir, með leyfi forseta: „Nú afplánar lífeyrisþegi refsingu í fangelsi, sætir gæsluvarðhaldi eða er á annan hátt úrskurðaður til dvalar á stofnun og skulu þá falla niður allar bætur til hans …“ Ég staldra pinkulítið við orðalagið allar bætur. Oft hefur verið talað um að örorkulífeyrir, þ.e. sá bútur í örorkubótunum, sé meðal annars til þess að vega upp á móti þeim kostnaði sem lífeyrisþegi getur haft af skerðingum sínum. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við hugum að þessu því að einstaklingur sem dæmdur hefur verið til fangelsisvistar eða einhvers konar annarrar afplánunar á auðvitað að geta viðhaldið færni sinni meðan hann sætir refsingu. Ég held að það sé mjög mikilvægt í því ljósi að fangavist á að vera betrunarvist, er það ekki? Þá hljótum við að þurfa að stuðla að því að einstaklingurinn haldi færni sinni meðan á afplánuninni stendur. Þetta er atriði sem mér finnst að við eigum að skoða og sjá hvort þarna eigi kannski að breyta þessu með að „allar bætur“ hans falli niður. Svo er annað mál sem ég hef nokkrar áhyggjur af. Segja má að það falli undir 18.–21. gr. Það fjallar um skörun bóta, þ.e. réttarstöðu þeirra sem hafa verið virkir á vinnumarkaði erlendis og eiga lífeyrisréttindi þar. Sá hópur fólks er sá hópur lífeyrisþega sem er hvað verst settur fjárhagslega vegna þess að hann á bara hlutarétt til bóta á Íslandi. Þrátt fyrir milliríkjasamninga um að fólk eigi að fá greiddan þann hlut sem það á í öðrum löndum hefur því miður gengið mjög illa að innheimta og fá þessar greiðslur inn á reikning lífeyrisþeganna. Ég hefði viljað að við skoðuðum hvernig við getum aðstoðað þessa einstaklinga betur til að tryggja þeim framfærslu. Reyndar segir í 21. gr., með leyfi forseta: „Ráðherra er heimilt að kveða á um nánari framkvæmd laga þessara í reglugerðum.“ Í lögum um félagslega aðstoð þar sem fjallað er um framfærsluuppbót sem lífeyrisþegar hafa fengið greidda ef þeir ná ekki tiltekinni lágmarksfjárhæð á bótum sínum, sem er rúm 188 þúsund, og reglugerð um beitingu þess að greiða þessa framfærsluuppbót hefur, líkt og við reikning á lífeyrisgreiðslum, verið notuð hlutfallsregla þannig að einstaklingar hafa fengið greidda hlutfallslega framfærsluuppbót sem þýðir að þetta fólk kemur mjög illa út fjárhagslega og hefur mjög lágar upphæðir sér til framfærslu. Þessi hópur er ekkert rosalega stór, en hann er mjög illa staddur fjárhagslega. Ég held að það sé mikilvægt að við reynum að skoða sem allra best hvernig við getum aðstoðað hann og tryggt að þetta fólk hafi lágmarksframfærslu. Það er örugglega ekki sérlega einfalt mál en ég held að það sé mjög mikilvægt. Að lokum að aðeins jákvæðari þáttum. Í 26. gr. segir, með leyfi forseta, að ráðherra sé „heimilt að fela Vinnumálastofnun að semja við fyrirtæki eða stofnanir um að þau ráði til vinnu öryrkja sem fá greiddan örorkulífeyri, örorkustyrk, endurhæfingarlífeyri eða slysaörorkubætur undir 50% og hafa vinnugetu sem ekki hefur nýst á vinnumarkaði og ekki verulegar aðrar tekjur til lífsviðurværis en lífeyri almannatrygginga“. Mér finnst mjög jákvætt að ætla að stíga þetta skref og færa málefni fatlaðs fólks og örorkulífeyrisþega undir almenna stofnun, þ.e. stofnun sem sér um vinnumarkaðsmál almennt. Ég held að það sé mjög í anda samnings Sameinuðu þjóðanna að fjalla um málin almennt en ekki hafa þau í sérgreindum stofnunum. Þess vegna hlakka ég mjög til þess að sjá hvaða umsagnir þetta tiltekna atriði fær þegar frumvarpið verður sent út. Ég held að þetta geti skipt mjög miklu máli um almenna stöðu fatlaðs fólks og örorkulífeyrisþega í samfélaginu. Með þessari breytingu yrði það partur af hinni almennu heild, þ.e. þeim sem eru á vinnumarkaði. Virðulegi forseti. Það sem ég held, svo ég endurtaki það, að við þurfum sérstaklega að hugsa um er annars vegar það hvort allar bætur skuli falla niður þegar lífeyrisþegi afplánar refsingu og hins vegar það hvernig við getum tryggt og bætt stöðu þeirra sem hafa skertar bætur vegna þess að þeir hafa verið á vinnumarkaði erlendis. Það hefur ákveðinn fælingarmátt, mundi ég segja, ef menn hugsa um hvort þeir vilji búa og starfa erlendis að vita af því að ef eitthvað kemur upp á sé réttarstaða þeirra og staða til þess að fá bætur úr hinu almenna kerfi mjög erfið. Ég held að við eigum að skoða þetta mjög vel.

Virðulegi forseti. Mig langar að nefna aðeins 16. gr. frumvarpsins en hún veldur breytingum á 56. gr. laganna nr. 100/2007, en þar kemur fram, með leyfi forseta: „Nú afplánar lífeyrisþegi refsingu í fangelsi, sætir gæsluvarðhaldi eða er á annan hátt úrskurðaður til dvalar á stofnun og skulu þá falla niður allar bætur til hans, sbr. 53. gr. Sama á við þegar lífeyrisþegi kemur sér viljandi undan því að afplána refsingu. Þegar bætur hafa verið felldar niður er heimilt að greiða ráðstöfunarfé í samræmi við 8. mgr. 48. gr. Verði lífeyrisþegi ekki dæmdur til fangelsisvistar í kjölfar gæsluvarðhalds skulu bætur til hans greiddar fyrir það tímabil þegar gæsluvarðhaldsvist stóð yfir.“ Þetta stingur pínulítið í augun, virðulegi forseti, vegna þess að 56. gr. laga nr. 100/2007 er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Ef bótaþegi er dæmdur til fangelsisvistar eða á annan hátt úrskurðaður til dvalar á einhverri stofnun skulu falla niður allar bætur til hans eftir fjögurra mánaða samfellda fangelsisvist eða dvöl. Þegar bætur hafa verið felldar niður er heimilt að greiða fanga vasapeninga í samræmi við 8. mgr. 48. gr.“ Það sem stingur aðallega í augun er í sjálfu sér ekki það að hér sé bætt við að þetta gildi ef maður er viljandi að forðast afplánun, heldur það að í nýju útgáfunni samkvæmt frumvarpinu er ekkert minnst á þetta fjögurra mánaða tímabil. Mér hefur fundist um fangamál almennt að fólki þyki frekar auðvelt að svipta fanga á einhvern hátt réttindum eða fríðindum eða einhvers konar aðstöðu sem þeir telja sér til bóta. Ég hvái því eftir þessu og vænti þess fastlega að yfir þetta verði farið í hv. velferðarnefnd. Ég velti fyrir mér hvort það væri við hæfi að hv. allsherjar- og menntamálanefnd tæki þetta atriði sérstaklega fyrir vegna þess að þetta varðar fanga og réttindi þeirra og þau málefni heyra undir hv. allsherjar- og menntamálanefnd. En ég geri þó fastlega ráð fyrir að hv. velferðarnefnd sækist eftir slíku áliti ef það þykir við hæfi. En ég óttast svolítið að hér hafi verið stofnað til þessarar breytingar með kannski ekki skeytingarleysi en ef til vill tillitsleysi við fanga, sem er mjög algengt í þjóðfélaginu almennt, ekkert síður hér á Alþingi. Þetta eru oft manneskjur sem fólk á auðvelt með að, ég segi ekki fyrirlíta en það ber ekki gríðarlega mikla virðingu fyrir þeim, og þá er auðvelt að gleyma réttindum og auðvelt að réttlæta í eigin huga að viðkomandi eigi skilið eitthvað minna en hann hefur kannski rétt á. Mér fannst rétt að nefna þetta á þessu stigi þannig að það komi strax til umræðu vegna þess að þetta er hópur samfélagsins hvort sem okkur líkar betur eða verr. Fangar eru hluti af samfélaginu hvort sem okkur líkar betur eða verr, sem oft hefur engan málsvara. Þá er sérstaklega mikilvægt að við förum varlega. Það má vel vera að mjög lögmætar ástæður séu fyrir þessu öllu saman en þá finnst mér mikilvægt að við tökum allar slíkar ákvarðanir með sviptingar á réttindum almennt mjög alvarlega, en alveg sérstaklega þegar kemur að hópum í samfélaginu sem eru ekki vel liðnir eða eiga á einhvern annan hátt undir högg að sækja. Það var ekki fleira sem ég vildi nefna í ræðu minni að þessu sinni, virðulegi forseti. Að lokum legg ég til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir.

Virðulegi forseti. Hér voru nokkur atriði nefnd hjá hv. þingmönnum í ræðum þeirra sem ég vildi bregðast við og síðan tel ég sjálfsagt og eðlilegt að velferðarnefnd fari yfir þau atriði í meðferð málsins. Hvað varðar 16. gr. og þá breytingu sem verið er að gera og snýr að föngum þá tel ég að í þessu tilviki séum við einmitt að leggja áherslu á að fangar séu jafnsettir öðrum í samfélaginu. Nú er það þannig að aldraðir einstaklingar sem fara á hjúkrunarheimili greiða fyrir það með því að bætur þeirra lækka og þeir fá ráðstöfunarfé í staðinn. Við höfum yfirleitt talað um vasapeninga en ætlum að breyta því í ráðstöfunarfé. Hér er lagt til nákvæmlega sama fyrirkomulag gagnvart föngum. Þegar þeir sem eru á vinnumarkaði fara í fangelsi falla í langflestum tilvikum niður tekjur þeirra. Í ljósi þess að viðkomandi hefur væntanlega vinnugetu fær hann dagpeninga fyrir þá vinnu sem hann leggur á sig innan fangelsis. Varðandi ábendingar, sem ég vil þakka fyrir, um heilbrigðisþjónustu og endurhæfingu sem öryrkjar þurfa á að halda er það alveg skýrt samkvæmt lögum. Mér skilst að hæstv. innanríkisráðherra hafi í hyggju að leggja fram frumvarp um fullnustu refsinga. Þar eru mjög skýr ákvæði um það hver séu réttindi fanga. Þar á meðal er heilbrigðisþjónusta, ýmis námsúrræði og annað sem tryggt er að fangar eigi rétt á og fái með þeim lögum. Lyf eða heilbrigðisþjónusta eða einhvers konar endurhæfingarúrræði sem öryrki þyrfti á að halda mundu að sjálfsögðu falla þar undir og viðkomandi ætti að sjálfsögðu rétt á því áfram þegar hann færi í fangelsi. Það snertir ekki að neinu leyti greiðslur úr almannatryggingakerfinu. Hvað varðar þær ábendingar sem snúa að réttindum fólks og ávinnslu réttinda í kerfinu eru í raun ekki lagðar til neinar sérstakar breytingar á því í frumvarpinu hvernig því hefur verið háttað. Ávinnslan verður með sambærilegum hætti. Eins og kom fram eru það ekki margir einstaklingar sem hafa takmarkaðan rétt gagnvart almannatryggingum en þeir eru samt sem áður þó nokkrir eftir því sem aukist hefur að fólk flytji á milli landa. Það kom fram í ræðu minni að velferðarkerfi okkar er náttúrlega miklu, miklu víðtækara en almannatryggingakerfið og önnur kerfi eru hugsuð til að taka á þessu. Ég nefni framfærsluaðstoð sveitarfélaganna þar sem komið er til móts við þá einstaklinga sem eiga takmarkaðan eða lítinn rétt í almannatryggingakerfinu. Ég held að það sé líka mjög mikilvægt, eins og rætt var um hér í ræðustól, að fólk geri sér grein fyrir því að réttindi okkar í velferðarkerfinu byggjast ekki í mörgum tilvikum fyrst og fremst á því að við séum fædd á Íslandi og séum íslenskir ríkisborgarar heldur á þátttöku okkar og búsetu í landinu og það er einnig til að tryggja að við séum að mestu leyti í sambærilegri stöðu og aðrir innan EES-svæðisins. Það er hins vegar nýfallinn dómur hjá Evrópudómstólnum um greiðslu bóta og svigrúm landa til að ákvarða mismunandi greiðslur. Ég held að það sé eitthvað sem aðildarríki að EES-samningnum og Evrópska efnahagssvæðinu þurfa að fara mjög vel yfir. Það olli mér að minnsta kosti ákveðnum áhyggjum, þær vísbendingar sem þar komu fram og túlkun dómstólsins. En við þurfum að sjálfsögðu að fara eftir því sem dómstólarnir dæma.

Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra aðeins meira út í 16. gr. sem ég ræddi hér í ræðu minni áðan. Ef ég skil hæstv. ráðherra rétt er þetta til þess að ákveðið samræmi verði þarna á milli og bótagreiðslna undir öðrum kringumstæðum. En það sem ég held að löggjafinn hljóti að hafa verið að hugsa upprunalega þegar á var settur þessi fjögurra mánaða „buffer“ eða hvað maður á að kalla það, að riðla ekki fjárhag fólks við það að einhver sé dæmdur, segjum til fangelsisvistar en sitji einungis inni í kannski tvo mánuði, við það mundi ekki riðlast fjárhagur einstaklings án þess að hann hafi í sjálfu sér verið dæmdur til þess. Þá vil ég spyrja hæstv. ráðherra, með skilningi á því að samræmi þurfi að vera hér á milli, hvort ekki væri nærri lagi þá að laga stöðuna hjá öðrum hópum.

Virðulegi forseti. Við erum stöðugt að íhuga það hvernig við getum lagað stöðu allra hópa í samfélaginu. Ég ræddi það sérstaklega í framsöguræðu minni sem sneri að núverandi 56. gr. laganna, sem er 16. gr. frumvarpsins, að 2. mgr. heldur sér. Þar er verið að tala um að „Tryggingastofnunin […] getur þó ákveðið að greiða bæturnar, eða hluta af þeim, maka hans og börnum eða einhverjum þriðja aðila sem sér um að bæturnar komi þeim að sem mestu gagni.“ Það er einmitt hugsunin nákvæmlega með þessu að ekki sé verið að gera einhverja viðbótarrefsingu hvað þetta varðar. Aftur á móti vil ég líka benda á að það er alltaf ákveðinn aðdragandi að því að fólk sé dæmt til fangelsisvistar. Það sama gildir kannski ekki um gæsluvarðhald. Hins vegar er hér verið að leggja áherslu á að lífeyrisþegar eiga ekki að vera í annarri stöðu en fólk sem er á vinnumarkaðnum þegar kemur að því að afplána refsingu í fangelsi, sæta gæsluvarðhaldi eða á annan hátt er úrskurðað til dvalar á stofnun. Og líka, eins og ég nefndi, að þetta eru reglurnar þegar kemur að öldruðum sem eru vistaðir á hjúkrunarheimilum. Það er mjög nákvæmlega tilgreint í lögum hver sú þjónusta er sem fangar eiga rétt á í fangelsi. Ég veit að innanríkisráðherra hefur í hyggju að koma fram með frumvarp sem snýr að þessu þar sem er einmitt verið að efla enn frekar réttindi fanga og bæta lagaumhverfið þar til þess að þetta sé betrunarvist, sem eru áherslur okkar Íslendinga þegar kemur að fangelsisvist.

Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega svarið. Ég er alveg hjartanlega sammála hæstv. ráðherra um að þetta eigi að vera betrunarvist. Ég ætla nú að forðast að halda aðra ræðu um það vegna þess að ef við ætlum að fara að ræða um betrunarvist er um ýmislegt að ræða því að þar er víða pottur brotinn, en slíkt á svo sem heima í annarri umræðu. Hæstv. ráðherra bendir á að 2. mgr. 56. gr. laganna haldi sér, en hún er svohljóðandi, virðulegi forseti, eða með breytingum er hún svona, virðulegi forseti: „Tryggingastofnunin […] getur þó ákveðið að greiða bæturnar, eða hluta af þeim, maka hans og börnum eða einhverjum þriðja aðila sem sér um að bæturnar komi þeim að sem mestu gagni.“ Þarna getur jú Tryggingastofnun vissulega látið bætur fara til einhvers annars, þá væntanlega í þeim tilgangi riðla ekki fjárhag fólks vegna mjög vægs dóms. En með hliðsjón af því að þessi fjögurra mánaða „buffer“ hljóti að vera til þess að hindra það að þá er kannski við hæfi að setja einhver skýrari skilaboð um það hvernig beri að haga þeim málum. Mér finnst alla vega þessi fjögurra mánaða „buffer“ hljóti að vera þarna af ástæðu. Ég er algjörlega sammála hæstv. ráðherra að staða lífeyrisþega eigi ekki að vera frábrugðin þeim sem er á almennum vinnumarkaði. Ég veit alveg hvernig er með möguleika fanga að vinna fyrir sér inni í fangelsum o.s.frv. Ég ætla að láta í friði, eins og ég segi, að ræða hér hvað má og þarf að bæta þar. En mér finnst mikilvægt að ef 2. mgr. laganna á að koma til móts við það að þessi fjögurra mánaða „buffer“ falli niður finnst mér alla vega koma til greina af minni hálfu að skýra það ákvæði þannig að tilgangur þess og áhrif séu skýr. Ég velti fyrir mér viðhorfi hæstv. ráðherra til þess.

Virðulegi forseti. Ég þakka ábendingar frá hv. þingmanni. Eins og ég tók fram í framsöguræðu minni er markmið frumvarpsins einmitt að skýra lögin og gera þau auðveldari aflestrar og að fólk eigi vonandi auðveldara með að skilja hver réttindi þess eru. Í þessu ákvæði sérstaklega er áherslan á það að þessi hópur sé ekki betur settur en aðrir þeir sem fara í fangelsi, og við séum heldur ekki að gera meira gagnvart föngum, þeim sem þarf að vista á stofnun eða eru í gæsluvarðhaldi en við gerum gagnvart öðrum lífeyrisþegum sem fara inn á annars konar stofnanir eins og hjúkrunarheimili. Ég vil líka ítreka það sem ég sagði í andsvari að mjög mikilvægt er að lesa frumvarpið eins og það verður ef það yrði að lögum, sjá þannig heildarmyndina á þeim lagabreytingum sem verið er að huga að. Vegna þess að þar er hugsanlega verið að breyta einu eða tveimur orðum í einni málsgrein, eða önnur málsgrein heldur sér. Það er því mjög mikilvægt að fara yfir heildarbreytinguna sem verður og fólk átti sig á því hvað það er í rauninni sem er líka óbreytt, því að það hefur komið upp misskilningur um það að menn halda að þingið sé að breyta einhverju, sem er raunar óbreytt, bara af því að við færum til í lagagrein eða með öðrum hætti. Þetta er stórt mál. Þarna eru ákvæði sem að mínu mati liggur á að klára en hins vegar hvað varðar heildarfrumvarpið þá held ég að mjög mikilvægt sé að nefndin meti hversu hratt hægt er að vinna þetta mál, því að litlar breytingar, eins og við höfum svo sem rætt hvað þetta varðar, eitt eða tvö orð sem fara, geta haft mikil áhrif á líf einstaklinga.

Forseti vill greina frá því að í framhaldi af þeim umræðum sem fram fóru hér fyrr í dag um áform formanns atvinnuveganefndar um að fjölga þeim kostum sem færu í nýtingarflokk er frá því að segja að það var skilningur formannsins að þau áform hefðu ekki verið lögð fram með formlegum hætti og að ætlun hans hefði verið sú að leggja þá tillögu sína fram með formlegum hætti og taka hana til afgreiðslu á nefndarfundi síðar. Forseti boðaði þingflokksformenn til fundar síðdegis þar sem þessi mál voru til umræðu og að ósk formanna þingflokka stjórnarflokkanna var ákveðið að fresta áformuðum fundum í atvinnuveganefnd, a.m.k. þar til að lokið væri umfjöllun um þau mál á vettvangi þingflokka stjórnarflokkanna. Varð það niðurstaðan þannig að þá má segja að það mál sem hér hefur verið mjög til umræðu í dag hafi að minnsta kosti skýrst með þeim hætti að þetta sé sú niðurstaða sem við komumst að í dag eins og ég hef þegar greint frá.

Virðulegi forseti. Ég þakka forseta fyrir hans atbeina í þessu máli og fyrir ágætan fund með þingflokksformönnum. Málið hefur nú skýrst að nokkru leyti, kannski í fyrsta lagi það að ekki var um lögformlega tillögu að ræða heldur þarf að halda sérstakan fund til þess að leggja slíka fram. Það liggur líka fyrir að þingflokkar stjórnarflokkanna þurfa að funda um málið. Þar með liggur væntanlega fyrir að atvinnuveganefndin hafði ekki pólitískt umboð til að ganga fram með þessum hætti. Þá kemur væntanlega í ljós hvort svo verður, en ég fagna því sérstaklega að tillagan sem slík skuli í raun vera til endurskoðunar. Ég vona að ekki sé um að ræða eitthvert pólitískt leikrit, að þetta snúist ekki um að þyrla upp moldviðri hér í dag til þess síðan að setja málið í einhvern nýjan búning. Það kemur manni sannast sagna á óvart hvað sumir stjórnarliðar virtust vera hissa þar sem málið hafði verið til umfjöllunar í atvinnuveganefnd um margra vikna skeið. Ég vona auðvitað að þetta fari að minnsta kosti formlega farsællega þó að ég lýsi því yfir mjög eindregið að ég tel mikið óráð að þingið krukki með nokkru móti í tillögur 

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þann fund sem haldinn var í dag af forseta með þingflokksformönnum. Það er gott að málið sé komið í einhvern farveg innan þingsins. Við í Samfylkingunni leggjum ríka áherslu á að farið verði að lögum um rammaáætlun. Tillöguflutningur með þessum hætti, hvort heldur er í formi frumvarps eða breytingartillögu milli umræðna, er ekki í samræmi við lög um rammaáætlun og við vörum við því að stjórnarmeirihlutinn ætli að fara að ganga hér á svig við þau lög sem sett hafa verið í landinu.

Herra forseti. Ég þakka fyrir að forseti hefur tekið þessi mál alvarlega og rætt um þau við formenn þingflokkanna. Mér var vissulega brugðið þegar ég sá að það ætti að vera fundur í atvinnuveganefnd til að drífa þetta mál formlega í gegn sem fyrst. Það er vissulega rétt að ekki var lögð fram skrifleg tillaga um þetta efni á fundi atvinnuveganefndar, enda var málið ekki á dagskrá, en það var reifað þannig að fullur vilji væri hjá meiri hluta nefndarinnar til að knýja þetta mál fram með miklum hraða og ofsa. Ég vil upplýsa það að núna erum við nefndarmenn í atvinnuveganefnd búin að fá það minnisblað sem lengi hefur verið beðið eftir í nefndinni út af þessu máli. Það reyndist ekki vera lögfræðiálit, eins og formaður atvinnuveganefndar hafði talað um í nefndinni, heldur er þetta minnisblað frá skrifstofustjóra atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins.

Forseti vill eingöngu árétta það sem kom fram í máli hans áðan, að það var ákveðið að tillögu formanna þingflokka stjórnarflokkanna að þessu máli yrði frestað enn með þeim hætti sem forseti greindi frá. Það bíður þá frekari ákvörðunar með hvaða hætti þessu máli vindur fram.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um slysatryggingar almannatrygginga. Frumvarpið felur í sér þær breytingar að ákvæðum slysatrygginga almannatrygginga verði komið fyrir í sérlögum og er nátengt því frumvarpi sem hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra gerði grein fyrir fyrr á þessum fundi og lagði fram frumvarp þar að lútandi til breytinga á lögum um almannatryggingar þar sem ákvæði slysatrygginga verða felld brott. Markmið áformaðra breytinga er að ljúka þeirri uppskiptingu almannatryggingalaganna sem hófst árið 2008 þegar sjúkratryggingakaflinn var tekinn úr lögunum um almannatryggingar og sett sérstök lög um sjúkratryggingar. Um eðlisólíka þætti almannatrygginga er að ræða þar sem tryggingavernd eða réttindaávinnsla, gildissvið og fjármögnun er ólík. Ætlunin er að lög um slysatryggingar almannatrygginga standi sjálfstætt við hlið laga um sjúkratryggingar og laga um almannatryggingar og myndi þannig heildstæða lagaumgjörð um meginþætti almannatrygginga. Með sérlögum um slysatryggingar má ætla að aðgengi að ákvæðum trygginganna verði betra og inntak meginþátta almannatrygginga skýrara. Ekki stendur til að sinni að endurskoða efni trygginganna eða orðalag ákvæða og er því miðað við að bætur og bótafjárhæðir verði þær sömu og áður og skilyrði til öflunar bóta óbreytt. Aftur á móti er með bráðabirgðaákvæði lagt til að fram fari efnisleg endurskoðun innan tveggja ára frá gildistöku laganna verði frumvarpið samþykkt. Má ætla að sú endurskoðun verði aðgengilegri þegar búið verður að koma ákvæðum slysatrygginga í sérlög. Einu nýmælin í frumvarpinu er að finna í markmiðsákvæði 1. gr. og í 21. og 22. gr. er kveðið á um reglugerðarheimild ráðherra og heimild hans til að birta reglugerðir Evrópusambandsins vegna EES-samningsins og almannatryggingareglu stofnsamnings Fríverslunarsamtaka Evrópu. Virðulegi forseti. Eins og ég sagði í upphafi er helsta markmið þeirra breytinga sem felast í frumvarpinu að auka skýrleika meginþátta almannatrygginga og aðgengi almennings að reglum slysatrygginga. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að lögin öðlist gildi 1. janúar 2015 samhliða gildistöku breyttra laga um almannatryggingar. Hæstv. forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins. Leyfi ég mér því að leggja til að frumvarpinu verið vísað til hv. velferðarnefndar og til 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi á þskj. 529 og 530 sem eru mál nr. 391 og 392. Um er að ræða annars vegar frumvarp til laga um Haf- og vatnarannsóknir og hins vegar frumvarp til laga um breytingar á ýmsum lögum vegna sameiningar Hafrannsóknastofnunar og Veiðimálastofnunar. Með frumvarpi til laga um haf- og vatnarannsóknir er lagt til að Hafrannsóknastofnun og Veiðimálastofnun verði sameinaðar í sjálfstæða rannsókna- og ráðgjafarstofnun, Haf- og vatnarannsóknir, frá 1. september 2015. Markmið sameiningarinnar er að búa til öfluga rannsóknastofnun og efla vísindalega þekkingu á umhverfi og lifandi auðlindum í hafi og ferskvatni. Þess er fyrst og fremst vænst að með sameiningunni náist fram faglegur og stjórnunarlegur ávinningur sem komi fram í enn öflugri stofnun með fjölþættari þekkingargrunni starfsfólks. Megináhersla er lögð á faglega styrkingu og aukna skilvirkni, en auk þess má reikna með nokkrum fjárhagslegum samlegðaráhrifum til lengri tíma litið. Stofnunin mun heyra undir sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra sem skipar henni forstjóra og ráðgjafarnefnd honum til ráðuneytis, en ekki er gert ráð fyrir sérstakri stjórn við stofnunina. Áhersla er lögð á að hin nýja stofnun rækti samstarf við háskóla og aðrar rannsóknastofnanir á sama sviði. Þá er skilgreint í frumvarpinu hvernig stofnunin verði fjármögnuð og henni veitt heimild til, að fengnu samþykki ráðherra, að eiga aðild að rannsókna- og þróunarfyrirtækjum sem hagnýta niðurstöður frá stofnuninni og geta verið hlutafélög eða önnur félög með takmarkaðri ábyrgð. Þannig er hinni nýju stofnun ætluð sömu meginhlutverk og Hafrannsóknastofnun og Veiðimálastofnun sinna nú og gert ráð fyrir að stofnunin fái sambærileg starfsskilyrði stjórnskipulega. Hugmyndin um sameiningu Hafrannsóknastofnunar og Veiðimálastofnunar er ekki ný af nálinni. Árið 2009 fól þáverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra ráðgjafarfyrirtækinu ParX viðskiptaráðgjöf IBM „að meta möguleika til frekari samþættingar við framkvæmd verkefna stofnana sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins“. Þær stofnanir sem komu til skoðunar voru Fiskistofa, Hafrannsóknastofnun, Veiðimálastofnun, Matvælastofnun og fyrirtækið Matís ohf. Í skýrslunni ParX voru settar fram þrjár tillögur og þar af ein um samþættingu Veiðimálastofnunar og Hafrannsóknastofnunar. Um það segir m.a. í skýrslunni, með leyfi forseta: „Sú hugmynd sem oftast var nefnd í vinnu ráðgjafa var að Veiðimálastofnun og Hafrannsóknastofnun yrðu gerðar að einni stofnun. Lagt er til að það verði gert á grundvelli samþættingar sem felur í sér að starfsemin verði mótuð að nýju frá grunni og viðfangsefni, aðferðir og verkferlar samþætt í nýju skipulagi og fyrirkomulagi.“ Þá segir enn fremur: „Það er mat ParX að í þessari tillögu um samþættingu á starfsemi Hafrannsóknastofnunar og Veiðimálastofnunar felist faglegur-, stjórnunar- og rekstrarlegur ávinningur í þeim verkefnum sem heyra undir þær í dag. Mikilvægt er að fram komi að þessi tillaga felur ekki í sér að önnur stofnunin yfirtaki hina, þ.e. að sú minni verði svið eða deild innan þeirrar stóru, heldur fremur að til verði ný stofnun þar sem vísindamenn, stjórnendur, gagnagrunnar og arfleifðin myndi grunn að nýrri og breyttri starfsemi sem tekur mið af breytingum í fjárhagslegu umhverfi opinbers rekstrar á Íslandi.“ Í framhaldi af vinnu ParX fól þáverandi ráðherra sama ráðgjafa, sem þá hafði sameinast Capacent, að vinna með forstjórum Hafrannsóknastofnunar og Veiðimálastofnunar ásamt skrifstofustjóra í ráðuneytinu, að nánari greiningu og mati á samstarfsmöguleikum stofnananna. Sú vinna fór fram og skilaði Capacent skýrslu sem er fylgiskjal með frumvarpi þessu. Starfshópurinn lagði til að stofnanirnar gerðu með sér „heildstæðan samstarfs-, rannsókna- og þróunarsamning“ sem meðal annars fæli í sér samrekstur á stoðþjónustu og að stofnanirnar mundu deila húsnæði. Af ýmsum ástæðum varð ekki af neinni samþættingu og var gengið frá samstarfssamningi milli Hafrannsóknastofnunar og Veiðimálastofnunar á síðasta kjörtímabili. Í samræmi við stefnuyfirlýsingu núverandi ríkisstjórnar, þar sem áhersla er m.a. lögð á að hagræða og auka skilvirkni stofnana, samhæfa rekstrargrunna og rekstrarumhverfi ríkisstofnana sem stunda rannsóknir og þróun og sameina stofnanir, ákvað ég að láta semja frumvarp um sameiningu umræddra stofnana sem ég byggði m.a. á þeirri undirbúningsvinnu sem ég hef nú lauslega greint frá. Eins og áður greindi er meginmarkmið með sameiningu Hafrannsóknastofnunar og Veiðimálastofnunar að styrkja starfsemina faglega, ná fram aukinni skilvirkni og auka aðkomu og samstarf við háskóla á sviði haf- og vatnarannsókna. Auk þess má reikna með nokkrum sparnaði þegar fram í sækir, eins og fram kemur í kostnaðarumsögn fjármála- og efnahagsráðuneytisins. Ég vil þó í því sambandi draga fram þá staðreynd að verulega hefur þrengt að rekstri Hafrannsóknastofnunar og reyndar einnig Veiðimálastofnunar síðastliðinn áratug og veit ég að hv. þingmönnum er vel kunnugt um stöðu Hafrannsóknastofnunar um þessar mundir. Ég tel því einsýnt að reynt verði að láta starfsemina njóta þess sparnaðar sem sameiningin getur skilað á komandi árum. Sú leið er farin í þessu frumvarpi að öll störf hjá Hafrannsóknastofnun og Veiðimálastofnun verða lögð niður við gildistöku laganna, en öllum starfsmönnum skulu boðin störf við hina nýju stofnun og haldið áunnum réttindum samkvæmt lögum nr. 70/1996, um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Frumvarpið gerir og ráð fyrir því að þegar og ef það verður að lögum sé strax heimilt að auglýsa starf forstjóra og er hugsunin sú að hann hafi sem rýmstan tíma til að skipuleggja nýja stofnun og ganga frá starfsmannamálum áður en stofnunin tekur til starfa 1. janúar 2016. Framkvæmdasýslu ríkisins hefur verið falið að gera hagkvæmniskönnun á húsnæðiskostum sameinaðrar stofnunar. Niðurstaða hennar liggur ekki fyrir. Frumvarpið var auk þess að vera til kynningar á vegum ráðuneytisins í sumar sent helstu hagsmunaaðilum er málið varða og öllum hlutaðeigandi stéttarfélögum til umsagnar. Athugasemdir í umsögnum sneru að réttinda- og kjaramálum starfsfólks, formi sameiningarinnar og nafngift. Ein krafa kom fram um tiltekið innra skipulag nýrrar stofnunar. Farið var vandlega yfir umsagnirnar í ráðuneytinu en ekki var talið rétt að breyta frumvarpinu. Sjálfsagt er að láta hv. atvinnuveganefnd þessar umsagnir í té, en ég geri ráð fyrir að þeim aðilum sem sendu umsagnir gefist jafnframt tækifæri til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri við nefndina. Með sameiningu stofnana sem hér um ræðir næst fram samþætting í störfum, samstarf við háskólasamfélagið verður styrkt og tækifæri til samnýtingar tækja og búnaðar eykst. Rætt hefur verið að fækka rekstrareiningum ríkisins og stækka þær og er þetta frumvarp liður í þeirri aðgerð. Verði frumvarpið að lögum verður til öflug rannsóknastofnun á sviði haf- og vatnarannsókna sem ætla má að sé samkeppnisfærari en fyrirrennarar þegar kemur að samstarfi í alþjóðaverkefnum og sókn í samkeppnissjóði sem því tengjast. Með frumvarpi til laga um breytingar á ýmsum lögum, máli 7, vegna sameiningar Hafrannsóknastofnunar og Veiðimálastofnunar er einungis breytt nöfnum stofnananna þar sem vísað er til þeirra í lögum nema í tveimur tilfellum þar sem fjallað er um tilnefningar af hálfu stofnananna. Virðulegi forseti. Á fylgiskjali með frumvarpi þessu er að finna kostnaðarumsögn fjármála- og efnahagsráðuneytisins um frumvarpið. Ég vil að öðru leyti vísa til greinargerðarinnar er fylgir frumvarpinu, en þar er ítarlega fjallað um og gerð grein fyrir efni þess. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar.

Hæstv. forseti. Ég ætla nú ekki að þykjast klókur og fara mjög djúpt ofan í hugmyndirnar á bak við þetta. Ég get ekki betur séð en hér sé afar vel að verki staðið eins og maður hefði viljað sjá með fleiri stofnanir. Mig langar að gefnu tilefni og að fenginni reynslu - hér erum við að sameina stofnanir sem eru mjög víða úti á landi. Það er verið að tala um hagræðingu, samlegðaráhrif skulum við tala um, með því að sameina þessar tvær stofnanir. Hefur hæstv. ráðherra einhverjar hugmyndir um hvaða áhrif þetta mun hafa á þá þjónustu sem er úti um allt land í dag? Gerum við okkur grein fyrir því að auk þess að vera með höfuðstöðvar í Reykjavík þá eru starfræktar sex aðrar starfsstöðvar víðs vegar um landið, í Ólafsvík, á Ísafirði, á Skagaströnd, á Akureyri, í Hornafirði og í Vestmannaeyjum? Veiðimálastofnun er síðan með starfsstöðvar að Keldnaholti, Holti og á Hvanneyri og raunar á Hvammstanga, Sauðárkróki og Selfossi. Það skiptir mjög miklu máli í þeirri umræðu sem hefur átt sér stað, sem maður hefur stutt efnislega, að menn reyni að dreifa störfum um landið og tryggja að verkefni eins og þetta séu einmitt úti á landsbyggðinni eftir því sem mögulegt er. Ég skil vel að hæstv. ráðherra vilji ekki tilgreina neinn einn stað, enda er svo sem engin ástæða til. Mig langar samt að heyra hugrenningar, af því ég hef ekki náð að lesa hvert einasta orð hér, hæstv. ráðherra varðandi þessar starfsstöðvar og áframhaldandi uppbyggingu á þessum stöðum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda andsvarið sem er áhugavert. Mitt mat er það að öflug stofnun sem sannarlega verður með höfuðstöðvar hér á höfuðborgarsvæðinu - hún verður af stærðargráðunni 180–190 manns ef ég man rétt - sé burðugri til þess að reka öflugri starfsstöðvar úti á landi eins og stofnanirnar gera reyndar í dag. Tilfellið er að stofnanirnar eru margar hverjar ekki nægilega burðugar þar sem aðallega er um að ræða einn starfsmann; stundum tvo, í einhverjum tilvikum þrjá, fjóra. Í mörgum tilvikum er nauðsynlegt að það séu þrír, fjórir eða fimm starfsmenn á slíkum stöðvum til þess að þær séu nægilega öflugar. Ég held að tilefni sé til að skoða í framhaldinu hvort samlegðaráhrif starfsstöðvanna geti nýst. Nú er það vissulega þannig að þær eru á nokkuð ólíkum stöðum í dag en það má velta því fyrir sér hvort ekki sé skynsamlegt að fara yfir það að nýju og sjá fyrir sér hvernig starfsstöðvarnar á landsbyggðinni gætu orðið öflugastar til lengri tíma. En tækifæri til þess að efla starfsemi í útibúum hringinn í kringum landið hljóta að verða öflugri hjá stærri stofnun en minni.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Mig langar aðeins að spyrja af því ég er ekki búinn að fara yfir málið í smáatriðum: Hvað með rannsóknir í sambandi við fiskeldi og eftirlit með slíku? Nú er það vaxandi atvinnugrein, sérstaklega á Vestfjörðum. Hér kom fram í ræðustóli, án þess að ég hafi haft tækifæri til að tékka betur á því, að staða í sambandi við rannsóknir sem staðsett hafði verið á Ísafirði, gott ef ekki var hjá Fiskistofu þar, hafi verið færð undir Matís og sé komin á Selfoss. Það virkaði nú eitthvað undarlega. Mig langar aðeins að heyra tengingu þar á milli og um samlegðaráhrifin, hvort það hafi verið skoðað sem slíkt, eða heyrir það alfarið undir Fiskistofu?

Virðulegi forseti. Það er rétt að við nýju fiskeldislögin, sem við samþykktum hér á þingi síðastliðið vor, voru ákveðin verkefni færð frá Fiskistofu til Matvælastofnunar til einföldunar. Hugmyndin er sú að byggja upp öflugan grunn á Vestfjörðum, hjá Matvælastofnun, MAST, og þá ekki hjá Fiskistofu sem er þá meira í eftirlitinu. Það er búið að færa það til Matvælastofnunar í raun og veru og að einhverju leyti líka eftirlit sem Umhverfisstofnun hefur haft á sínum snærum.  Varðandi rannsóknirnar sem væru augljóslega annars vegar hér hjá þessari nýju stofnun, ef af verður að hún verður að lögum, og hins vegar hjá náttúrustofnunum eða rannsóknasetrum Háskólans víða um land, tel ég - og það er mikill áhugi hjá Vestfirðingum, reyndar bæði á Norðurfjörðunum og Suðurfjörðunum, mismunandi sveitarfélögum - að þar verði komið upp öflugri rannsóknastöð. Ég tel að stofnun eins og þessi, af þessum burðum, sé lykilatriðið í að taka þátt í slíkri starfsemi. Það hefur auðvitað ekki verið planað, þetta verður sett í hendurnar á nýjum forstjóra til að setja það upp. En það er skoðun ráðherra að það sé skynsamleg ráðstöfun.

Herra forseti. Það má auðvitað segja að það séu ákveðin tímamót, kaflaskil, þegar hér kemur fram og á borð þingmanna frumvarp um að leggja Hafrannsóknastofnun niður og fella úr gildi lögin sem um hana hafa gilt í lögum um rannsóknir í þágu atvinnuveganna allt frá 1965. Vissulega á önnur stofnun að koma í staðinn og að uppistöðu til sú sama, en engu að síður er þetta nú svo að þar með lýkur a.m.k. tilteknum kafla í sögu þessarar merku og mikilvægu stofnunar sem Hafrannsóknastofnun er. Í staðinn á að koma, sbr. 1. gr. frumvarpsins og heiti þess, sjálfstæð rannsókna- og ráðgjafarstofnun sem á að heita Haf- og vatnarannsóknir. Ekki er það sérstaklega þjált, herra forseti, Hafrannsóknastofnun er ágætlega þjált nafn en engu að síður hafa menn gripið til þess ráðs að stytta það mjög gjarnan í daglegu tali niður í Hafró, þannig að ég veit ekki hvort þetta verður þá hafvaró, þ.e. haf og vatn og ró. Ég verð að segja að ég er nokkuð hissa á því ef það er sem hæstv. ráðherra sagði að það hafi engar athugasemdir komið fram í vinnslu þessa frumvarps um inntak þess. Satt best að segja finnst mér það ákaflega fátæklegur lagarammi um jafn gríðarlega mikilvæga starfsemi og þarna á í hlut. Markmiðsgreinin er ekki löng. Þar segir, með leyfi forseta: „Markmið með lögum þessum er að efla vísindalega þekkingu á umhverfi og lifandi auðlindum í hafi og ferskvatni og stuðla í senn að sjálfbærri og arðbærri nýtingu auðlindanna.“ Punktur. Það er ekkert meira sagt um það. Ég sé hvergi hér fjallað í raun og veru, nema í afar einföldum texta um samstarf við háskóla og rannsóknastofnanir, um þessa stofnun, hlutverk hennar og samskipti og landamæri við aðra aðila. Það vekur nokkra undrun. Ég hefði haldið að ef menn væru að leggja upp í þennan leiðangur á annað borð, að setja nýrri og enn þá stærri og mikilvægari stofnun á þessu sviði, ný heildarlög, væri lögð dálítið meiri vinna í að gera það, m.a. með ítarlegri markmiðsgrein, að fjalla þannig um samskipti þeirra við aðra aðila að það væri alveg skýrt hvar mörkin lægju og taka á ýmsum álitamálum sem óhjákvæmilega koma upp í þessum efnum. Að sjálfsögðu eru ýmis gild rök fyrir því að þetta geti verið skynsamleg ráðstöfun, þ.e. að það er augljóst að talsvert af starfseminni á Hafrannsóknastofnun annars vegar og hjá Veiðimálastofnun hins vegar eru á sama eða mjög skyldu fræðasviði. Og Veiðimálastofnun, sem hefur verið litli bróðirinn í þessu, verður þá orðinn hluti af stærri og vonandi burðugri stofnun. Þó fer það svolítið eftir því hvernig verður gefið á jötuna. Það verður ekkert sérstakt kraftaverk með því að sameina tvær stofnanir sem báðar eru mjög aðþrengdar í fjárveitingum, ég tala nú ekki um ef það á þá að reyna að leysa þann fjárskort jafnvel með því að þvinga fram frekari hagræðingu og minnkun í mannahaldi í gegnum sameininguna. Því hljóta að vera takmörk sett hversu neðarlega menn geta þá farið með það. En vissulega sér maður ýmis rök, enda er hugmyndin ekki ný eins og hæstv. ráðherra benti á. Hæstv. ráðherra vísaði talsvert í könnun sem hefði verið gerð á árinu 2009 á vegum þáverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytis. En sú könnun gekk eingöngu út á að kanna kosti og galla á sameiningu stofnana sem þá heyrðu undir það ráðuneyti, horfði ekki til víðari sjóndeildarhrings eða fleiri möguleika. Ráðherrann nefndi hins vegar ekki á nafn svo að ég heyrði þá skoðun sem fór fram á árinu 2011 í aðdraganda þess að atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið varð til og umhverfis- og auðlindaráðuneytið varð til. Ætti þó hæstv. ráðherra að hafa greiðan aðgang að gögnum í báðum tilvikum því að hæstv. ráðherra fer með ráðuneyti í báðum ráðuneytum. Þá var meðal annars og ekki síst starfsemi Veiðimálastofnunar skoðuð nokkuð rækilega. Það var í tengslum við greiningarvinnu sem átti sér stað til að fara yfir allar stofnanir og öll starfssvið sem tengdust annars vegar umhverfis- og auðlindamálunum og hins vegar atvinnu- og nýsköpunarmálum. Sú greining leiddi í ljós að Veiðimálastofnun var kannski meira hrein rannsóknastofnun en ýmsir höfðu jafnvel áttað sig á og þar á meðal sá sem hér talar. Langstærstur hluti af verkefnum hennar þótti þar af leiðandi liggja á því sviði sem eðlilegast væri að tilheyrði umhverfis- og auðlindaráðuneyti, þ.e. á sviði auðlindamálanna og auðlindaumsjár í þeim skilningi að stofnuninni væri best fyrir komið í hinu nýja umhverfis- og auðlindaráðuneyti, og talsvert mismunandi þættir í starfseminni þar höfðu talsvert ólíkt vægi á við það sem reynist vera og reyndist vera hjá Hafrannsóknastofnun. Þetta voru meginrökin fyrir því að að endingu urðu menn sammála um að Veiðimálastofnun ætti vel heima ásamt með ýmsum systurstofnunum með mjög náskyld viðfangsefni, Umhverfisstofnun, Náttúrufræðistofnun Íslands o.s.frv., undir umhverfis- og auðlindaráðuneytinu, og ég legg áherslu á auðlindahluta þess ráðuneytis. Það má líka nefna að Veiðimálastofnun hefur orðið að byggja starfsemi sína talsvert á sértekjum, þjónustu við veiðifélög o.s.frv., en sinnir síðan mjög víðtæku grunnrannsóknarhlutverki. Rekstrarstaðan hefur verið og er þröng, eins og ég segi, og hæstv. ráðherra viðurkenndi það vissulega í máli sínu. Þannig hafa til dæmis fjárveitingar til Hafrannsóknastofnunar verið í mjög takmörkuðum mæli, sem hefur leitt til þess að stofnunin hefur neyðst til þess að draga talsvert úr starfsemi sinni og nánast ekki getað sinnt neinu nema hefðbundnum og reglubundnum rannsóknarleiðöngrum í þágu fiskveiðiráðgjafar og mælingar, og hefur meira að segja þurft að skrapa saman peningum og jafnvel eiginlega slá saman fyrir olíu til þess að hægt væri að fara í loðnumælingar og annað því um líkt sem hefur þó gríðarlegt þjóðhagslegt vægi. Það er því alveg ljóst að við sameininguna sem slíka og ef maður horfir á stöðu Veiðimálastofnunar er hún ekki að fara inn í eitthvert nýtt umhverfi þar sem hún getur reiknað með að séu digrir sjóðir. Það er því miður ekki þannig. Hafrannsóknastofnun var fleytt áfram á erfiðustu árunum með því að veita mikla fjármuni úr verkefnasjóði sjávarútvegsins til hennar, en síðan hefur sá sjóður verið að þorna dálítið upp þannig að það hefur enn harðnað á dalnum. Þetta held ég að eigi að hafa í huga. Ég er þar af leiðandi þeirrar skoðunar að það hefði alveg eins komið til greina að skoða sameiningu Veiðimálastofnunar, ef menn telja að það sé skynsamlegt að sameina hana öðrum aðila eða stærri aðila, við t.d. Náttúrufræðistofnun Íslands. Af hverju er ekki til samanburðar að minnsta kosti stillt upp kostunum, að hve miklu leyti liggja verkefni Veiðimálastofnunar mjög nálægt mörgu af því sem Náttúrufræðistofnun Íslands vinnur með og að hluta til Umhverfisstofnun á sviði grunnrannsókna og auðlindaumsjár, alveg eins og á sviði nýtingarinnar, sem væru auðvitað rökin fyrst og fremst fyrir því að hafa hana atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytismegin? Það er nýtingarráðuneyti, hitt er umhverfis- og auðlindaráðuneyti, og vinna var lögð í það á sínum tíma að byggja brýr á milli þessara ráðuneyta þannig að þessar tvær systur, vernd og nýting, gætu talast við á jafnræðisgrundvelli og átt þar saman. Sumpart er uppsetningin á þessu tiltölulega hefðbundin, samanber ráðgjafarnefndina sem hér er. Að vísu á ráðherra sem fer með umhverfismál að fá að skipa einn mann inn í þessa stóru ráðgjafarnefnd en að öðru leyti er hún fyrst og fremst skipuð, fyrir utan fulltrúa atvinnuvegaráðherra sjálfs og menntamálaráðherra, af fulltrúum hagsmunaaðila. Þar koma til dæmis umhverfisverndarsamtök ekki að eða aðrir slíkir, þannig að verndarþátturinn, sjálfbærniþátturinn, auðlindaumsjárþátturinn, hann er mjög veikur í þessari framsetningu. Ég get auðvitað ekkert varist því, herra forseti, ég nenni ekki að tala neina tæpitungu, að með þessu sé á vissan hátt verið að draga aftur úr vægi og stöðu umhverfis- og auðlindaráðuneytisins sem slíks, sem auðlindaráðuneytis ekki síður en umhverfisverndarráðuneytis, og vísa til þess sem ég sagði áður um það, m.a. að það hefði að mínu mati alveg eins mátt skoða sameiningu þessarar stofnunar við stofnanir undir umhverfisráðuneytinu. Ég vek líka athygli á hlutverki haf- og vatnarannsóknanna, Haf- og vatnarannsókna. Ef það á að vera nafngift þá er orðið „stofnun“ horfið þar út og heitir fyrirbærið þá Haf- og vatnarannsóknir. Gott og vel. Þar er til dæmis í 15. lið sagt: „Að leggja mat á og veita ráðgjöf um verndargildi vistkerfa.“ Verndargildi vistkerfa? Er verndargildi vistkerfa komið inn í nýtingarráðuneyti? Hver samdi þetta? Misstu menn sig aðeins þarna, áttuðu sig ekki á því að þó að þetta sé ætlunin og tilgangurinn þá hefði verið skynsamlegt að þegja um þetta? Vegna þess að auðvitað er þarna alveg augljóslega verið að færa verkefni sem á að heyra undir umhverfis- og auðlindaráðuneyti. Verndargildi vistkerfa á ekki að vera á forræði nýtingarráðuneytisins eða stofnunar undir nýtingarráðuneytinu. Jú, að sjálfsögðu þarf sú stofnun að vera sér meðvituð um nútímann í umhverfismálum og hvað varðar sjálfbærni og allt það, af sjálfu leiðir, en mér finnst þetta dálítið sérkennilega orðað. Og „náttúruminja í ferskvatni og sjó“. Ég hélt að allt sem sneri að minjum væri komið til forsætisráðuneytisins, en það er önnur saga. „Að miðla upplýsingum til stjórnvalda, hagsmunaaðila og almennings um sjálfbærar nytjar á íslensku hafsvæði, í ám og vötnum, greina frá niðurstöðum rannsóknastarfseminnar og veita aðgang að gögnum stofnunarinnar eftir því sem tök eru á.“ Fleira mætti til taka í þessum efnum, ég skal ekki tímans vegna dvelja lengur við það en ég tel að það þurfi, hver sem niðurstaðan verður, ætli menn að fara með þetta alla leið mæli ég með því að sú nefnd sem þarna vélar um þetta leggi svolitla vinnu í að skoða markmiðsgrein laganna og hlutverkalýsinguna í 5. gr. Ég tel að lágmark sé, af því að ég þykist vita að hæstv. ráðherra hafi viljað vísa þessu til atvinnuveganefndar eins og flestum lausum hlutum er vísað í dag, að umhverfis- og skipulagsnefnd fái líka að skoða þetta, m.a. út frá þeim sjónarmiðum að það þarf að fara yfir það. Ég virði það auðvitað að hæstv. núverandi ríkisstjórn getur haft aðrar stefnur í þessum efnum og aðrar hugmyndir og það hefur hún augljóslega samanber það hvernig umhverfis- og auðlindaráðuneytið hefur pínulítið verið sett á kantinn og þá staðreynd að það var lagt af stað í þessa átt strax með forsetaúrskurði um verkaskiptingu innan Stjórnarráðsins, bakkað. Í þessum efnum er lagt af stað til baka til eldra fyrirkomulags. Maður veit stundum ekki alveg hver viðmiðunin er, hvort það eru 10 ár eða 50 ár aftur í tímann en til baka er það í öllu falli. Ég lít ekki svo á að þetta sé einhlítt mál, hvorki út frá beinlínis starfseminni sem þarna á í hlut og líklegum jákvæðum samlegðaráhrifum, sem að sjálfsögðu er hægt að binda vonir við að verði og margt vissulega mælir með, ég er alls ekki að hafna því og alls ekki að segja að þetta geti ekki verið ágætur kostur, en hann er ekki sjálfgefinn. Það gætu verið aðrir möguleikar í stöðunni sem fullt eins ætti að líta til. Mér finnst í öllu falli að einhver verði að taka hanskann upp fyrir þau sjónarmið sem snúa að verndar- og auðlindaumsjárhlutverkinu og grunnrannsóknum á sviði auðlinda. Ég vissi ekki til þess að þær hefðu enn þá verið færðar á forræði umhverfis- og auðlindaráðuneytisins, nema þá að því marki sem þetta sérkennilega orðalag í 15. tölulið 5. gr. gæti vísað til, að þessi stofnun eigi allt í einu að leggja mat á og veita ráðgjöf um verndargildi vistkerfa. Verndargildi vistkerfa, mér kemur það mjög spánskt fyrir sjónir, herra forseti. Ég hef því alla fyrirvara á um þetta mál þangað til að ég get þá að minnsta kosti treyst því að þau sjónarmið sem ég hef talað hér fyrir hafi fengið einhverja athygli í skoðun og vinnu þingnefndanna.

Herra forseti. Ég lít á þessar tvær stofnanir, Hafrannsóknastofnun og Veiðimálastofnun, sem algerar lykilstofnanir á sínum sviðum og báðar hafa yfir að ráða afburðafólki. Í báðum stofnunum er að finna vísindamenn sem skara fram úr á sínu sviði og þá er ég að tala um á erlenda vísu en ekki bara á hinn íslenska mælikvarða. Ég segi það hins vegar algerlega skýrt að ég tel að hér sé verið að stíga rétt skref. Ég hef mjög lengi verið þeirrar skoðunar að þessar tvær stofnanir ættu að sameinast. Ég held að ég hafi fyrst viðrað þá hugsun einhvern tíma á 10. áratug síðustu aldar. Það er sjálfsagt að ég gangist við því líka að þegar ég tók þátt í því fyrir hönd míns flokks að mynda ríkisstjórn 2007 var lagður fram listi yfir nokkrar stofnanir sem ætti að skoða sameiningu á og þetta var m.a. mitt framlag inn í það. Það var skoðað í þaula á þeim tíma en náði ekki fram að ganga vegna þess að töluvert sterk andstaða kom frá Landssambandi veiðifélaga sem fann sér farveg í gegnum annan stjórnarflokkinn og af þessu varð ekki. Það getur vel verið að sameining af þessu tagi muni þegar fram líða stundir færa með sér töluverða og að vissu leyti marktæka samlegð og hagræðingu að því er varðar fjármuni, meðferð þeirra og húsakost og það er auðvitað vel. En reynsla mín er samt sú að það tekur langan tíma að koma fram. Það sem ég held að skipti mestu máli er að skapast mun samlegð og þróttur af sameiningu þessara tveggja fræðasviða. Ég held að þegar stofnanirnar slípast saman muni það efla báðar; það mun efla hafrannsóknir en ég er einnig algerlega sannfærður um að samruni þessara tveggja stofnana mun ekki síður og jafnvel miklu frekar verða styrkur fyrir Veiðimálastofnun. Vissulega má segja með gildum rökum að Hafró hafi borið skarðan hlut frá borði á síðustu árum vegna þrenginga í hagkerfi okkar, en mér hefur fundist Veiðimálastofnun hafa þurft miklu lengur að búa við ákaflega þröngan kost. Staðreyndin er sú að hún hefur í æ ríkari mæli þurft að reiða sig á sértekjur. Það hefur aftur þýtt, svo ég leyfi mér út frá mínum persónulegu áhugamálum að orða það þannig, að hún hefur þurft að eltast við þetta laxadekur, sem vissulega skiptir mjög miklu máli en hefur gert að verkum að ýmislegt annað í lífríki íslenskra vatna hefur ekki verið rannsakað með nægilega miklum þrótti eins og ég hefði viljað vera láta. Það hefur ekki stafað af skorti á vilja hjá Veiðimálastofnun, þvert á móti. Miklu fremur er það að menn hafi þurft að afla sértekna og það hafa þeir gert með því að vinna þjónusturannsóknir fyrir hvers kyns veiðifélög. Síst ber að sýta það. Það er atvinnugrein sem þegar allt er talið veltir 20 milljörðum í okkar samfélagi. En ég vil bara segja það sem mína skoðun að ég tel að þetta verði lyftistöng fyrir vísindalegar rannsóknir beggja stofnana og þá ekki síst Veiðimálastofnunar. Að því er varðar frumvarpið sjálft er ég sömuleiðis þeirrar skoðunar að ákveðinn ávinningur sé í því að það er tiltölulega létt í hendi og ekki mikið umleikis. Ég les saman markmiðsgreinina, sem er 2. gr., og 5. gr., sem er kannski lykilgrein í þessu þar sem talin eru upp hin ýmsu hlutverk stofnunarinnar, og síðan 6. gr. Þar er talað um samstarf við háskóla og rannsóknastofnanir. Ég dró þá ályktun þegar ég las þetta og sá að það var ekkert verið að reisa nein sérstök landamæri á millum stofnana eða ráðuneyta í þessum efnum, að það væri með vilja gert. Í dag eru rannsóknastofnanir orðnar svo samþættaðar með ýmsu móti, þótt þær kunni að eiga vist hjá mismunandi ráðuneytum, að ekki má draga of skýrar markalínur þarna á milli. Ég tek sem dæmi að hjá Matís er bæði þekking og atgervi til að vinna mjög merkar erfðarannsóknir á grundvelli nýrrar tækni sem hefur fleygt fram á síðustu árum, sem er mjög þörf fyrir þann hluta hinnar nýju stofnunar sem lýtur að rannsókn fiskstofna í hafi og er líka mikil þörf á því að beita gagnvart fiskstofnum í ferskvatni. Ég segi: Ég er algerlega sannfærður um að það á eftir að verða partur af hinum fræðilega grunni undir ráðgjöf í framtíðinni að skoða út frá sjónarhóli erfða hvar fiskstofnar liggja og hvort þeir séu ekki í töluvert meira mæli, a.m.k. sumir, staðbundnari en við skiljum í dag. Það mun gera okkur kleift að vera með nákvæmari ráðgjöf. Ég nefni þetta sem dæmi vegna þess að sérþekkingin til þess liggur utan vébanda beggja þessara stofnana. Þess vegna finnst mér ágætt að kveða skýrt á um það að eitt af markmiðum frumvarpsins er að efla samstarf hinnar nýju stofnunar við háskóla og rannsóknastofnanir án þess að segja endilega með hvers konar hætti eða draga sérstakar markalínur. Þarna verða vísindamennirnir að hafa frelsi til að finna sjálfir hvernig þeir vilja efla samvinnuna. Ég tel að að því leyti sé verið að stíga nær hinu akademíska andrúmslofti háskólanna þar sem menn fá að leyfa sínum hugarhesti að leika nokkuð villtum um lendur vísindanna. Ég tel að það sé til þess fallið að örva nýsköpun og örva nýjar hugmyndir. Ef ég kem þá að því sem ég finn að við þetta frumvarp er það tvennt. Annað er stærra og er svipað því sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði hér áðan. Ég hef, eins og hæstv. ráðherra veit, verið þeirrar skoðunar um mjög langa hríð að skilja eigi á milli eftirlits og mats á auðlindum annars vegar og hins vegar ákvarðana um nýtingu þeirra. Þess vegna er ég þeirrar skoðunar að það sé meira en einnar messu virði að skoða til hlítar hvort stofnun af þessu tagi eigi að vera vistuð undir auðlindaráðuneytinu. Þetta er skoðun sem mörgum sinnum hefur verið viðruð, á sínum tíma m.a. með þeim rökum að Hafró væri undir allt of sterkum áhrifum frá útgerðinni. Það gladdi mig að minnsta kosti að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon var sömu skoðunar en hingað til hefur þetta verið minnihlutasjónarmið í þessum þingsal. Þetta er mál sem þyrfti að skoða rækilega en breytir ekki hinu að sameining þessara stofnana er góð. Ég vil síðan drepa á hið síðara atriði sem ég teldi að þyrfti að skoða svolítið betur. Það segir frá því í 7. gr. að þann hluta hinnar nýju stofnunar sem rekinn er á viðskiptagrundvelli á samkeppnismarkaði eigi að skilja fjárhagslega frá öðrum þáttum rekstrar. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem við ræðum það varðandi þessi svið, a.m.k. að því er snertir Veiðimálastofnun, og ég held að ekki muni duga að gera þetta svona. Ég tel að skoða eigi hvort setja eigi þann þátt sem er beinlínis rekinn á viðskiptalegum grundvelli í sérstakt félag. Það er eitt af því sem nefndin ætti að skoða. Þar með er komið í veg fyrir árekstra og þær athugasemdir sem gerðar hafa verið. Ef ég man rétt þá hafa þær líka verið gerðar af eftirlitsstofnunum. Varðandi það sem sagt er um hlutverk stofnunarinnar er ýmislegt sem mætti kannski bæta þar við. Ég hef til að mynda alltaf verið þeirrar skoðunar að þegar menn skoða vistfræði sjávar verði þeir að horfa mjög glöggt á sjófuglastofna sem eru miklir og taka mikið til sín og ríkt samspil milli þeirra og ýmissa nytjastofna í hafinu. Þeirra er hér hvergi getið en ég lít svo á að það sem segir í 4. gr., að meðal annars eigi að rannsaka vistfræðitengsl hinna ýmsu samfélaga, taki yfir hluti eins og þetta. Ég lít þó á það sem skavanka að þetta skuli ekki vera harðar í gadda slegið. Ég tók líka eftir því sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon nefndi um 15. tölulið 5. gr. Mér finnst það nokkuð umhendis að þetta eigi að vera orðið hlutverk stofnunarinnar. Ég tel að þetta sé nú þegar á verksviði annarrar stofnunar. Ég bendi síðan á að þegar talað er um samstarf við háskóla og rannsóknastofnanir finnst mér að taka ætti þar inn líka sjálfstætt starfandi vísindamenn. Þeir eru ekki margir en þeir eru til og vinna prýðilegt starf. Ég er reyndar þeirrar skoðunar og við áttum reglulega umræður um það fyrir allmörgum árum, ýmsir þingmenn, þar á meðal fyrrverandi félagi okkar Einar Oddur Kristjánsson sem var mér ákaflega sammála um þetta, m.a. vegna þess að samvinna við sjálfstætt starfandi fræðimenn opnar dyr þessara stofnana og hleypa þannig nýrri hugsun inn. Oft grefur um sig ákveðin stofnanahugsun í stórum batteríum af þessu tagi og ég tel að það sé a.m.k. þess virði að skoða hvort ekki ætti að taka þetta sérstaklega inn í frumvarpið. Að því er varðar síðan hina sífelldu hættu sem jafnan er nefnd þegar samruni þessara tveggja stofnana er til umræðu, þ.e. að hin stóra gleypi hina minni, þá segi ég það fyrir mína parta að eins og ráðgjafarnefndin er sett upp finnst mér að hún bægi kannski þeim háska frá. Nú veit maður ekki hvaða hlutverk nefnd af þessu tagi mun leika varðandi hina nýju stofnun. Það fer allt eftir því hvaða vald hún tekur sér sjálf og hvað hún er frek til fjörsins en ég sé að þar er fulltrúi fiskeldisstöðva, stangveiðimanna og veiðifélaga þannig að allgildur hlutur þessarar níu manna ráðgjafarnefndar kemur úr þeim geira sem tengist ferskvatnsfiskum. Þeir ættu að vera í stakk búnir til að sjá til þess að áherslurnar sem ferskvatnstegundum tengjast verði ekki fyrir borð bornar. Að öllu þessu sögðu og með þeim fyrirvörum sem ég hef hér rakið ítreka ég að ég tel að skrefið sem er stigið með því að þætta þessar tvær stofnanir saman sé jákvætt og farsælt fyrir báðar.

Herra forseti. Það er nú ekki vegna þess að ég sé ósáttur við ræðu hv. þingmanns, sem var alveg ágæt, enda er hann að fjalla um sín hjartfólgnu hugðarefni sem eru ferskvatnsfiskar meðal annars, að ég kem hér í ræðustól í andsvari, heldur til að fyrirbyggja að það fari á flot nokkur misskilningur um mín viðhorf eða grundvallarafstöðu til þessara mála eins og hún hefur verið. Það er sem sagt ekki þannig að ég hafi verið, sem sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra á sínum tíma eða atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra síðar, þeirrar skoðunar að Hafrannsóknastofnun ætti að færast undir umhverfis- og auðlindaráðherra. Fyrir því hef ég, að ég tel, nokkuð gild rök þó að ég skilji mjög vel hitt sjónarmiðið, og það er mikið til í því. Þar ræður meðal annars að Hafrannsóknastofnunin er mjög nátengd greininni. Hún er að miklu leyti hagnýt rannsóknar- og mælingastofnun í þágu atvinnugreinarinnar. Hún byggist á miklu samstarfi við greinina, flotann til dæmis, um sameiginleg rannsóknarverkefni; talsvert af upplýsingum úr mælitækjum fiskiskipanna er notað, þau eru notuð sem tæki til rannsókna o.s.frv. Það eru ýmsar praktískar ástæður sem leiddu mig að þeirri niðurstöðu að ekki væri skynsamlegt, alla vega ekki á því stigi mála sem við vorum stödd á á árinu 2011, að fara að hrófla við stöðu Hafrannsóknastofnunar að þessu leyti. Ég lagði hins vegar mitt af mörkum til að byggja mjög góðar brýr á milli umhverfis- og auðlindaráðuneytisins og atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins einmitt um þessa starfsemi og tengja hana saman milli ráðuneytanna. Ég féllst hins vegar á það, með rökum sem færð voru fram eftir úttekt á starfsemi Veiðimálastofnunar, að hún og starfsemi hennar lægi það nálægt auðlinda-, verndar- og umsjónarhlutverki umhverfis- og auðlindaráðuneytisins að eðlilegt væri að hún færðist þangað með stofnun þess ráðuneytis; ég féllst á að hún færi undan mínu ráðuneyti 

Herra forseti. Ég get sagt að nú þekki ég minn gamla Grím, og á þá við hv. þm. Steingrím Jóhann Sigfússon. Mér fannst nefnilega hér áðan að hann væri kannski aðeins að breyta um afstöðu. Ég þekki alveg þessa afstöðu hv. þingmanns. Eins og hann man þá var ég við borðið þar sem þetta var rætt og setti þá líka fram afstöðu mína. Hann tókst á við hana með mörgum þéttum rökum, sem hann dró kannski saman í örfáar setningar hér áðan, og ég virði þau rök alveg, ég skil þau. Mér fannst í ræðu hans áðan eins og hann væri að tala á annan veg. Ég hef misskilið það. Ég skil það núna að hann átti við að það væri Veiðimálastofnun sem hefði frekar átt að færast yfir á hinn vænginn. Það breytir ekki hinu að hann þekkir mína skoðun á þessu. Ég ítreka þá skoðun að betra sé að eitt ráðuneyti hafi eftirlit með auðlindum og meti stöðu þeirra og síðan taki annað ráðuneyti ákvörðun um nýtinguna. Það kemur í veg fyrir ákveðinn hagsmunaárekstur sem mér finnst nokkuð augljóst að gæti komið upp. Kannski má segja að dregið hafi úr honum með þessari ráðgjafarnefnd ef hún á að verða einhvers konar hryggjarstykki í ráðgjöf við stjórnun stofnunarinnar vegna þess að þar eru útgerðin og fiskvinnslan aðeins með einn fulltrúa af níu. Áður var þetta auðvitað þannig, svo að maður segi það hreint út, að hér lengi undir lok síðustu aldar fannst manni stundum sem sjávarútvegurinn sem atvinnugrein væri allt of frek til fjörsins innan Hafró. Núna er þessu alveg við snúið. Hafró er miklu sjálfstæðari stofnun. En það hefur líka annað gerst, útgerðin hefur loksins skilið það að fyrir hana er ávinningur fólginn í því að fylgja ráðgjöfinni 

Herra forseti. Hv. þingmaður las ekkert að öllu leyti vitlaust í mín orð hér áðan. Í raun og veru er það þannig að í fyllingu tímans og í hinum besta heimi allra heima er ég að mörgu leyti sammála því að eðlilegasta eða besta fyrirkomulagið væri að grunnrannsóknir að minnsta kosti og ráðgjöf eða viðmið um sjálfbæra nýtingu væri í höndunum á því ráðuneyti sem bæri ábyrgð á auðlindunum og vernduninni, en ákvarðanirnar um nýtingu teknar í nýtingarráðuneyti. En við erum bara því miður ekki stödd þar. Það tengist því að enn hefur okkur miðað allt of hægt í átt til þess að eyða þeim hryllilega landlæga misskilningi að verndun og nýting séu einhverjar andstæður, séu einhvers konar átakafjendur í þessu máli, í staðinn fyrir að líta á þetta sem systur, jafn réttháar og óaðskiljanlegar frá hvor annarri. Þá hefði manni fundist að sú tortryggni og kergja sem oft hefur verið uppi í þessum samskiptum ætti smátt og smátt að geta horfið. Ég tel að við séum ekkert komin á ásættanlegan stað í þróun okkar sem sjálfbært samfélag fyrr en við höfum náð tökum á þessu. En við þekkjum báðir af langri reynslu þá miklu tortryggni sem er þarna á milli eða hefur viljað vera á milli og að menn hafa oft stillt þessu upp sem andstæðum. Þrátt fyrir að umhverfisráðuneytið sé bráðum að verða 30 ára gamalt þá finnur maður enn þessi viðhorf í þess garð, að það sé stofnað einhvern veginn gegn og sem andstæðingur atvinnugreinanna sem byggja á nýtingu lífrænna auðlinda í landinu. Ekkert er fjær sanni að mínu mati. Til að allrar sanngirni sé þó gætt þá held ég að vissulega hafi orðið árangur í þessum efnum. Sjávarútvegurinn gerir sér til dæmis miklu betur grein fyrir mikilvægi þess að geta hampað sjálfbærri nýtingu 

Herra forseti. Við þekkjum það auðvitað hvernig heilir stjórnmálaflokkar lögðust gegn stofnun umhverfisráðuneytisins á sínum tíma með frægu málþófi vegna þess að þeir litu svo á að eðlilegri nýtingu auðlinda væri háski búinn af umhverfisráðuneytinu og það ynni með einhverjum hætti gegn hagsmunum atvinnuveganna. Þvert á móti. Það er hið gagnstæða sem í reynd felst í hlutverki umhverfisráðuneytisins. Aftur síðan að þessu efni sem við ræðum hér, ég og hv. þingmaður. Mér finnst dálítið erfitt að greina á milli Hafrannsóknastofnunar eins og hún er í dag og Veiðimálastofnunar og segja að einmitt út af þessari áherslu á að mat og eftirlit eigi að vera á einni hendi og ákvörðun um nýtingu á annarri þá sé í lagi og eðlilegt að Veiðimálastofnun fari yfir í auðlindaráðuneytið en ekki Hafró. Mér finnst að sömu rökin liggi þarna til grundvallar báðum stofnunum. En ég tek undir það með hv. þingmanni að við erum kannski ekki stödd í besta heimi allra heima, en hugsanlega rennur hann einhvern tímann upp. Þá getum við kannski slegist saman fyrir því að breyta þessu með þessum hætti vegna þess að ég held að þetta sé töluvert mikilvægur þáttur í umgengni við auðlindir, þ.e. að koma í veg fyrir þennan vanda sem við getum þess vegna kallað freistnivanda. Í öllu falli segi ég það að lokum, herra forseti, að frumvarpið er að mörgu leyti gott. Það eru á því ýmsir skavankar eins og gengur og gerist og nefndin tekur fyrir í sinni vinnu en það að sameina þessar tvær stofnanir held ég að verði vísindalegri vinnu beggja mjög til góða.

Hæstv. forseti. Mig langar til að kynna nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 42/2009, um visthönnun vöru sem notar orku, með síðari breytingum. Atvinnuveganefnd fjallaði um málið að nýju eftir 2. umr. í þinginu og fékk á sinn fund fulltrúa frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti og Mannvirkjastofnun. Fjallað var um fjárhæð dagsekta allt að 500 þús. kr., sem Mannvirkjastofnun verður heimilt að beita verði frumvarpið að lögum. Umræður voru um það í nefndinni að þessi fjárhæð væri of há. Dagsektir eru þvingunarúrræði og þeim er beitt sem refsivendi á þann sem ekki fer að lögum. Þær eru ekki innheimtar fyrr en í lengstu lög, ef menn sýna vítavert gáleysi. Nefndin var að minnsta kosti sammála um að fjárhæð dagsekta í frumvarpinu væri of há og leggur því til að hámarkið verði 200 þús. kr. Einnig var fjallað um innleiðingu annarra EES-gerða er varða vörur sem tengjast orkunotkun. Þar voru menn líka hófstilltari í dagsektaupphæð vegna þess að upphæðin 500 þús. kr. var upphaflega ákvörðuð til að vera í samræmi við svipaðar gerðir. Hærri dagsektir voru mest vegna vara sem geta verið hættulegar, sem varða öryggi o.s.frv., en það á ekki við um þessa gerð. Nefndin leggur því til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu, með leyfi forseta: „Í stað fjárhæðarinnar „500.000 kr.“ í 2. mgr. c-liðar 10. gr. komi: 200.000 kr.“ Hv. þingmenn Ásmundur Friðriksson og Kristján L. Möller voru fjarverandi við afgreiðslu þessa máls. Aðrir hv. nefndarmenn voru viðstaddir. Sá sem hér stendur, Jón Gunnarsson, formaður, og hv. þingmenn Lilja Rafney Magnúsdóttir, Haraldur Benediktsson, Björt Ólafsdóttir, Páll Jóhann Pálsson og Þórunn Egilsdóttir voru öll samþykk þessari breytingu. Ég vona að að henni samþykktri verði málið afgreitt með þeim hætti.

Herra forseti. Ég er ekki með neina spurningu til hv. þingmanns, ég vil einungis segja það að ég felli mig ákaflega vel við þessa niðurstöðu. Þarna er búið að lækka dagsektirnar verulega. Eins og hv. framsögumaður man þá vorum við að minnsta kosti tveir þingmenn mjög harkalega andvígir þessu, ég og hv. þm. Frosti Sigurjónsson. Nú hefur nefndin skoðað þetta enn gerr millum 2. og 3. umr. og komist að niðurstöðu sem er mjög til bóta og ég segi að að því gerðu get ég ákaflega vel fellt mig við þetta mál.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið sem ég tek sem meðsvar en ekki andsvar. Eins og hv. þingmaður minntist á áttum við nokkra orðasennu um þetta mál við 2. umr. Það er nú í eðli okkar framsóknarmanna að hlusta á viturra manna ráð þegar þau eru gefin. Við gerðum það í þessu tilfelli og það gleður mig ef það greiðir framgang málsins.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um framhaldsskóla, nr. 92/2008 (rafræn námsgögn o.fl.). Mig langar að byrja á því í anda þeirrar góðu umræðu sem var hér á undan að koma á framfæri kærum og hjartnæmum þökkum til nefndarmanna fyrir mjög gott samstarf við vinnslu þessa máls. Forsaga málsins er sú að frumvarpið er hluti frumvarps sem var lagt fram á síðasta þingi. Sá háttur við afgreiðslu þess máls sl. vor var að hluti umrædds frumvarps fór í gegnum þingið en við lögðum fram breytingartillögu um að 1.–4. gr. þess yrðu felldar brott vegna þess að við fengum stuttan tíma í nefndinni til að vinna málið. Nú eru þær greinar lagðar fram í þessu frumvarpi, auk þess sem 3. gr. var bætt við, en hún á rætur að rekja til kjarasamninga sem voru gerðir sl. vor. Þetta frumvarp felur í sér breytingar á ákvæðum gildandi laga að því er varðar rétt náms- og starfsráðgjafa til að sækja um launað námsorlof. Um er að ræða mál sem við í meiri hlutanum fögnum. Það leiðir til þess að jafnræðis verði gætt meðal starfsstétta. Það krefst auðvitað ákveðins fjármagns og mér skilst að komið verði til móts við þær kröfur í fjárlagavinnunni sem nú fer fram í þinginu. Í öðru lagi er verið að leggja til breytingar á 45. gr. laga um framhaldsskóla, um gjaldtökuheimildir opinberra framhaldsskóla. Verði frumvarpið að lögum mun ráðherra heimila skólum að innheimta gjald fyrir rafrænt efni sem er ákveðið að nýta í kennslu. Gert ráð fyrir að þessi heimild verði í tilraunaskyni, í takmarkaðan tíma og bundin við tilteknar námsgreinar. Hámarksupphæð, greiðslufyrirkomulag o.fl. verður nánar útfært síðar í reglugerð sem ráðherra gefur út. Þetta var rætt mjög mikið í nefndinni. Við í meiri hlutanum teljum að þessi breyting feli í sér að fjölbreytni í útgáfu rafræns námsefnis muni aukast til muna og verð á útgefnu námsefni muni lækka með hagnýtingu á nýrri tækni. Það verður að sjálfsögðu öllum til hagsbóta. Við teljum að við þetta opnist greiðari aðgangur fyrir nemendur að fjölbreyttu og nútímalegu námsefni á lægra verði öllum til hagsbóta. Það kom á daginn að skortur hefur verið á ýmsu námsefni fyrir nám sem ekki er kennt víða í skólakerfinu. Ég ítreka að um er að ræða tilraunaverkefni í takmarkaðan tíma. Jafnframt er rétt að geta þess að fram kom í nefndinni að unnið er að því að koma á fót undirstofnun mennta- og menningarmálaráðuneytis sem mun taka við verkefnum Námsgagnastofnunar. Hlutverk þeirrar stofnunar mun ná til allra skólastiga. Það er skilningur okkar í meiri hlutanum að ákvæðið í 4. gr. frumvarpsins feli í sér heimild til handa framhaldsskólunum til að dreifa og annast innheimtu fyrir rafrænt námsefni sem aðrir gefi út og það leiði þá til lækkunar á bókakostnaði framhaldsskólanema. Lagðar eru til tvær breytingartillögur sem eru báðar lagatæknilegs eðlis og koma fram í lok nefndarálits meiri hluta. Undir nefndarálitið skrifar sú sem hér stendur og hv. þingmenn Líneik Anna Sævarsdóttir, Elsa Lára Arnardóttir, Jóhanna María Sigmundsdóttir og Vilhjálmur Árnason.

Hæstv. forseti. Ég tala hér fyrir minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar þegar ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um framhaldsskóla, nr. 92/2008, sem fjallar fyrst og fremst um rafræn námsgögn. Þetta er frumvarp sem lætur ekki mikið yfir sér. Í því eru fjórar greinar. Það er örstutt í sjálfu sér. Ég verð að viðurkenna að fyrst þegar þetta kom fram þá taldi ég að það yrði ljúft og eðlilegt að ganga frá þessu máli, en þegar betur er að gáð er aðeins ein grein þarna sem þarf að fara í gegn; annað er í rauninni alls ekki til bóta. Meginniðurstaða minni hlutans er að frumvarpið, ef það verður samþykkt óbreytt, feli í sér grundvallarbreytingu á lagaumhverfi framhaldsskóla sem sé ekki til bóta. Þá erum við fyrst og fremst að tala um rafrænu námsgögnin, þ.e. að ætla nemendum að greiða fyrir þá innleiðingu. Ég ætla að fara yfir nefndarálitið efnislega og lesa að hluta til upp úr því. Áður en ég geri það ætla ég að byrja á því að þakka gott samstarf í nefndinni og góða vinnu við þetta frumvarp. Við þurfum ekki að kvarta yfir því. Það skildu bara leiðir í lokin þar sem minni hlutinn skilaði sérnefndaráliti og hefur sérafstöðu gagnvart flestum þáttunum. 1. gr. frumvarpsins fjallar um að námsorlof nái til fleiri faglegra stjórnenda, þ.e. náms- og starfsráðgjafa. Það er í rauninni verið að bæta þeim hópum þar inn. Það er enginn ágreiningur í nefndinni um það. Minni hlutinn styður þá hugmynd og telur það vera jafnræðismál að þessir hópar falli líka undir þessi námsorlof, en bendir á í leiðinni að þá þurfi að gæta þess að námsorlofum, sem eru mjög takmörkuð auðlind, eins og það mundi kannski kallast, það eru ekki allir sem fá þau, langt á milli o.s.frv., verði fjölgað til þess að tryggja að breytingin skerði ekki rétt þeirra sem fyrir eru. Það hefur komið fram hjá hv. þm. Unni Brá Konráðsdóttur, sem mælir fyrir hönd meiri hlutans, og það kom líka fram í gögnum sem við þingmenn gátum skoðað með tillögum með fjárlögum að það er búið að setja 10 eða 15 milljónir í málaflokkinn til að mæta þessu. Því ber að fagna. Ég geri ráð fyrir að að þeim upplýsingum fengnum munum við geta stutt þessa grein. 2. gr. fjallar um skólahúsnæði og er breyting á ákvæði í lögum um framhaldsskóla, þ.e. gömlu lögunum, III. kafla um aðra skóla á framhaldsskólastigi. Það er sem sagt ákvæði í lögunum um framhaldsskóla sem segir til um hvaða skilyrði skólar þurfa að uppfylla ef þeir ætla að fá leyfi, þ.e. skólar sem eru sjálfseignarstofnanir, hlutafélag eða með annað viðurkennt rekstrarform. Í rauninni má kalla þá einu nafni einkaskóla. Þar eru taldir upp liðir frá a til h og í h-liðnum í þessu framhaldsskólafrumvarpi, þ.e. eldri lögunum sem er verið að breyta, eru skilyrði fyrir viðurkenningu einkaskóla starfsaðstaða og aðbúnaður kennara og nemenda og þjónusta við þá. Hæstv. menntamálaráðherra og þeir sem leggja fram frumvarpið gera tillögu um að þessi liður falli brott og í staðinn komi almennt ákvæði um að fara skuli að lögum og reglugerðum. Ég og minni hlutinn erum þeirrar skoðunar að ekki séu nein efnisleg rök fyrir því að fella þennan lið brott. Það er full ástæða til þess, þegar menn veita leyfi fyrir skólum sem njóta styrks af almannafé, að getið sé um starfsaðstöðu og aðbúnað kennara og nemenda og þjónustu við þá, eins og annað sem þarna er nefnt, hlutverk og markmið skóla, stjórnskipan skóla o.s.frv. Ég sé engin efnisleg rök fyrir því að henda þessu út. Auðvitað á ekki að gera minni kröfur hvað varðar einkaskóla en til annarra skóla. Það komu mjög þarfar ábendingar, m.a. frá Menntaskólanum á Tröllaskaga þar sem bent var á að þegar menn ræddu skóla þá væri allt of mikið talað um byggingar. Ástæða væri til að huga að því að það eru til skólar sem kenna fjarnám, skólar sem eru á netinu, og það væri líka ástæða til að skilgreina kröfurnar gagnvart því hverjir hefðu viðurkenningu ráðuneytis hvað varðar einingar og annað slíkt, að það væru skilgreindar kröfur hvað varðar tæknibúnað og gæðakröfur og annað. Við gerum ekki tillögur um breytingar á því atriði hér en vekjum athygli á þessu, en leggjumst aftur á móti gegn 2. gr., að kröfum hvað varðar einkaskólana verði breytt. Í 3. gr. frumvarpsins er mælt fyrir því að ráðherra skuli setja reglugerð um starfstíma framhaldsskóla. Þetta var rökstutt með því að kjarasamningar væru nýbúnir og að þeir sem að þeim komu vildu tryggja að samkomulag væri um það hversu margir dagar ættu að vera í árlegum skólatíma framhaldsskólanna. Í sjálfu sér hefði maður kannski undir venjulegum kringumstæðum sagt að þetta væri áhættulítið atriði en það er dagafjöldi í lögunum núna. Í 15. gr. í IV. kafla laga um framhaldsskóla stendur: „Er þá miðað við að árlegur fjöldi vinnudaga nemenda sé að lágmarki 175 dagar.“ Ef það á að breyta þessu í 180 hefði okkur fundist eðlilegra að breyta dagafjöldanum í lagafrumvarpinu. Rökin eru þau að við höfum séð það í breytingum sem núna er verið að gera á framhaldsskólunum að mörg mikilvæg atriði fara í raunveruleikanum bara í gegnum ráðuneytið og koma aldrei til umfjöllunar á Alþingi eða í viðkomandi fagnefnd. Þess vegna væri eðlilegra, alveg eins og við ákveðum t.d. skólagjöld í háskólum með lögum - það er lagaákvæði um að það megi vera 75 þúsund, það var áður 60 - að fjalla um það þá í þinginu því að reglugerð er hægt að setja án þess að fara í neitt umsagnarferli. Það kom meðal annars fram hjá kennarasamtökum og öðrum aðilum að það væri óeðlilegt afsala sér réttinum til þess að fjalla um starfstíma á þingi. Auðvitað má alltaf deila um hvað eigi að vera í lögum og hvað eigi að vera í reglugerðum. Oftast vilja ráðherrar og ráðuneytin gjarnan fá meiri reglugerðarheimildir. Það þýðir þá að við stöndum frammi fyrir því að verið að gera róttækar breytingar sem skipta kannski mjög miklu máli en fá enga umræðu í þinginu fyrr en eftir á þegar búið er að ljúka málinu. Minni hluti allsherjar- og menntamálanefndar gerir því tillögu um að þessu ákvæði verði ekki breytt heldur verði starfstími skólanna áfram í lögum og hljóti afgreiðslu sem lagaákvæði. Þá er komið að 4. gr. sem er stærsta greinin og nefnd í titli frumvarpsins, þ.e. rafræn námsgögn. Það er rétt sem kom hér fram að þetta mál var flutt á síðasta þingi, þá með almennri reglu um að það mætti innheimta gjald fyrir rafræn gögn. Þessi tillaga snýst um að bæta við 45. gr., sem fjallar um innritunargjald og efnisgjald, og hljóðar nú þannig, með leyfi forseta: „Skólameistari ákveður upphæð innritunargjalds og efnisgjalds sem nemendum er gert að greiða við upphaf námsannar eða skólaárs.“ Þarna á að lauma inn „og gjalds fyrir rafrænt námsefni“. Það er búið að breyta þessu frá því sem var þegar málið var flutt fyrir ári yfir í að það verði gert í tilraunaskyni með sérstöku leyfi ráðherra að innheimta gjald af rafrænu námsefni. Það skal sagt mjög skýrt af hálfu minni hlutans og það kemur mjög skýrt fram í nefndarálitinu að við styðjum heils hugar að allt verði gert til þess að efla notkun rafrænna námsgagna. Við teljum mjög mikilvægt að styðja við það eins og hægt er. En það er samdóma álit minni hlutans að það eigi ekki að gera á kostnað nemenda. Þetta heimildarákvæði er galopið miðað við lögin og þær skýringar sem koma fram. Það er ekkert sem skilgreinir hvað er átt við með „rafræn námsgögn“. Félag framhaldsskólanemenda og ungir jafnaðarmenn og fleiri spurðu meðal annars: Hvað er átt við með þessu? Á að fara að selja glósurnar sem kennarar eiga að skila? Eru menn áskrifendur að einhverjum gögnum? Auðvitað má segja að það eigi að stýrast af ráðuneytinu með þessum tilraunaverkefnum. Við segjum einfaldlega: Það er sjálfsagt að fara út í tilraunir og reyna að koma af stað ákveðnum verkefnum en þá verða menn að virkja ákvæði sem er í framhaldsskólalögunum, í 51. gr., þar sem hefur frá upphafi, þ.e. í sambandi við framhaldsskólalögin, verið gert ráð fyrir því að lagðir verði peningar til námsgagna. Það ákvæði hefur ekki verið virkjað en nú þegar peningar flæða út yfir barmana á öllum sjóðum er ástæða til að virkja þetta ákvæði. Það væri miklu skilvirkara og betra fyrir stuðning við fjölbreyttara framboð á námsgögnum. Gagnvart rafrænum námsgögnum gæti þurft að setja upp eitthvert umhverfi eða grunn til að koma þeim fyrir. Það væri miklu skilvirkara að ríkið tæki þetta að sér og setti í það fjármagn og tryggði að það yrði gert án þess að nemendur yrðu rukkaðir fyrir það sérstaklega. Það er niðurstaða minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar að leggja slíkt til. Það kemur ekkert fram í þessu frumvarpi um kostnaðinn ef tilraunaverkefnið verður sett af stað, þ.e. við að innleiða kannski bækur í ákveðnum greinum. Það fylgir því stofnkostnaður að taka einstök verkefni inn. Á þá viðkomandi nemendahópur í einum einstökum skóla að borga þann kostnað að fullu eða á ríkið að koma á móti? Það eru engin ákvæði um upphæðir. Það eru engin ákvæði um hversu háar þessar upphæðir mega vera. Þegar meiri hlutinn nefnir í nefndaráliti sínu að þetta muni leiða til þess að námsgögn verði ódýrari þá held ég að það sé hárrétt, en það breytir ekki því að það er engin trygging fyrir því að það verði það fyrr en búið er að fara í gegnum allt þetta ferli og innleiða námsgögnin á kostnað nemenda. Það er það sem við erum að gagnrýna og leggjumst þess vegna gegn þessari breytingu. Eins er ekki með nokkru móti hægt að sjá að þetta flýti innleiðingu eða útgáfu á rafrænu efni, sem er gríðarlega mikilvægt að verði gert. Það kom meðal annars fram hjá þeim sem selja bækur og eru að reyna að komast inn á þennan markað og hafa efni á því að gefa út skólabækur. Iðnú er eitt af útgáfufyrirtækjunum sem hafa séð mikið um námsgagnaútgáfu. Það mátti heyra að mörgu leyti á þeim að þeir skildu þetta þannig að þessi rafrænu námsgögn ættu bara að vera þýðingar á bókum eða að fá leyfi til að koma þeim yfir í rafrænt form inn á netið eða eitthvað slíkt. Við erum að tala um miklu meira ef þetta eru galopin námsgögn. Námsgögn geta verið gagnvirkir vefir, aðgangur að ákveðnum upplýsingaveitum, þýðingar á ákveðnum heimasíðum o.s.frv. Ég held að ég hafi ekki einu sinni hugmyndaflug í að nefna hvaða möguleikar geta fallið þarna undir. Að setja þetta þannig upp að það megi stofna til verkefna hér og þar á kostnað nemenda finnst mér alveg út úr korti. Álit minni hlutans á málinu er að virkja 51. gr. og tryggja að í þetta verði settir peningar með þeirri megináherslu að styrkja fjölbreytni námsgagna og styrkja þá líka innleiðingu á rafrænum námsgögnum. Í þessu samhengi má nefna að framhaldsskólalögin eru ekki mjög gömul. Í framhaldinu voru samdar skólanámskrár fyrir framhaldsskóla. Í þeim er gert ráð fyrir nýju kennsluefni. Það skiptir mjög miklu máli að menn fylgi því eftir að þessar nýju námskrár komist í gagnið með tilheyrandi námsgögnum. Aftur: Það getur ekki verið nemendanna að borga það. Það er bara kostnaðurinn við það að innleiða lög. Sérstaklega verður að skoða þetta í því samhengi að upphaflega gerðu menn ráð fyrir gjaldfrjálsum framhaldsskóla alveg eins og grunnskóla. Við stingum upp á því hér og nefnum það að eðlilegt sé að gera þetta í áföngum. Við tækjum rafrænu gögnin fyrst með því að setja fjármagn inn í tengslum við 51. gr. Í framhaldinu mætti svo hugsa sér að námsgögn yrðu ókeypis upp að 18 ára aldri sem er nú skilgreindur aldur barns, þ.e. ef við hugsuðum það þannig, og síðan bara fyrir skólana í heild. Manni bregður við þegar maður sér hversu háar upphæðir nemendur borga nú þegar í námsgögn. Ef það er rétt sem frumvarpið segir er það á bilinu 1,3–1,9 milljarðar sem nemendur eru taldir greiða nú þegar fyrir námsgögn. Námsmenn hafa séð við því þegar gerðar eru kröfur um ákveðnar námsbækur. Þeir hafa verið með skiptibókamarkað og geta endurnýtt bækur. Undan því kvarta að sumu leyti söluaðilarnir vegna þess að það þýðir að erfiðara er að gefa út bækur á þessum markaði. Það þarf auðvitað að hugsa þetta þannig að menn geti tryggt fjölbreytnina og að það sé áhugi á útgáfu. Við hefðum kannski átt, og það hefur verið nefnt töluvert og var nefnt að hluta til af framsögumanni meirihlutaálits, að hugsa til nýrrar stofnunar þar sem stendur til að sameina Námsgagna- og Námsmatsstofnun. Sú stofnun gæti þjónað svipuðu hlutverki og hún gerir gagnvart útgáfu fyrir grunnskóla, að veita styrki til námsbókaútgáfu eða námsefnisútgáfu, og þannig yrði aukin fjölbreytni tryggð. Eitt af því sem mér brá líka svolítið við í umfjöllun í nefndinni var þegar fulltrúi BSRB vakti athygli á því að það væri hvergi í framhaldsskólalögum heimild til gjaldtöku af nemendum. Með þessari litlu breytingu í kaflanum um innritunargjöld og efnisgjöld er allt í einu komin heimild til gjaldtöku. Það er það sem við eigum við í inngangi nefndarálits okkar að um er að ræða grundvallarbreytingu sem ekki er til bóta. Stígum skrefið frekar í hina áttina og tryggjum að kostnaður við framhaldsskólana verði jafnaður og minnkaður og nemendur greiði minna. Þannig jöfnum við stöðuna. Eitt sem við þurfum líka að horfa til og er hluti af grundvallarhugsuninni í öllu íslenska skólakerfinu er jafnt aðgengi, að hægt sé að stunda skóla óháð efnahag og að það sé jafnræði með nemendum að komast til náms óháð búsetu og öðru. Þetta frumvarp stuðlar ekki að því. Ég ætla í sjálfu sér ekki að flytja lengri ræðu. Þetta er skýrt í nefndaráliti minni hlutans sem er undirritað af þeim sem hér stendur, Páli Val Björnssyni, Helga Hrafni Gunnarssyni og Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur. Eðlilegast hefði verið að kalla frumvarpið til baka og reyna að vinna það aðeins betur. Við gerum þó ekki tillögur um breytingar á því eins og það kemur fram. Þetta er lítið mál sem er býsna stórt í prinsippinu og algjörlega ónauðsynlegt þegar maður fer yfir það nema kannski 1. gr. um að tryggja námsráðgjafa sem yrði hluti af kjarasamningum og er ástæða til að styðja eftir að fjármagn er komið inn í þann lið. Ég held að ég þurfi ekki að hafa málið lengra. Flestir af þeim sem komu, m.a. kennarasamtök, BSRB, Ungir jafnaðarmenn, félag framhaldsskólanema, allir í rauninni nema Iðnú og þeir sem standa í bókaútgáfunni, mæltu í sjálfu sér gegn því að gera þetta með þessum hætti þó að efnislega værum við öll sammála um að markmiðin sem væri verið að reyna að ná fram skiptu mjög miklu máli. Ég gæti alveg hugsað mér að setja tímabundið ákvæði inn í lög um heimildir til að taka gjald af nemendum ef við hefðum lifað við ástand eins og var hér fyrst eftir hrun. En nú er verið að deila út hundruðum milljóna og milljörðum á þessum klukkutímum á Alþingi. Þá segi ég: 50 milljónir eða eitthvað slíkt til nemenda til að innleiða rafræn gögn og þó að það færi upp í 100 milljónir mundi skipta sköpum til að breyta þessu umhverfi. Það gagnaðist betur en að sækja þessa peninga beint í vasa námsmanna.

Herra forseti. Ég ætla að ræða aðeins um þetta mál sem við höfum fjallað töluvert um í allsherjar- og menntamálanefnd. Eins og framsögumaður nefndarálitsins gerði réttilega grein fyrir erum við í grundvallaratriðum sammála um tilganginn en þetta snýst um útfærsluna, við í meiri hlutanum erum ekki sammála um framkvæmdina. Það var ánægjulegt að sjá á fjárlaganefndarfundi áðan að inn í þetta væru komnir fjármunir. Ég held að það hafi komið okkur í allsherjar- og menntamálanefnd mjög á óvart að gert væri ráð fyrir því, því að við lögðum vissulega á það mikla áherslu. Hafandi starfað í þeirri stétt sem hér er verið að taka inn í launað námsorlof og hafandi verið kennari og vita hvernig það gengur fyrir sig, að margra ára bið er, sérstaklega af því að lítið fé fer í þetta og átti ekki að veita til viðbótar, þá var það mjög sérstakt. Það virtist ráðherrann ekki vita þegar við ræddum málið í upphafi, en það er búið að laga og það er vel. Eins og kemur fram í áliti minni hluta nefndarinnar um 2. gr. er svolítið sérkennilegt að gera þurfi breytingu þar á. Mér fannst ekki fást viðunandi upplýsingar um hvað væri eðlileg aðstaða. Er það til dæmis mötuneyti við hvern skóla? Hvenær teljast skilyrðin uppfyllt um starfsaðstöðu, aðbúnað og þjónustu? Af því að því er ekki fyrir að fara í öllum framhaldsskólum landsins, þ.e. þeir hafa til dæmis ekki allir mötuneyti. Mér dettur það í hug eitt og sér ásamt kannski eflaust einhverju fleiru. Hins vegar eiga þeir ekki að fá viðurkenningu nema að uppfylla ákveðna hluti eins og hér kemur fram. Þess vegna er mikilvægt að það sé listað svolítið upp hvað það innihaldi því það kom ekki fram í þeirri umræðu. Menntaskólinn á Tröllaskaga kom fram með mjög þarfa ábendingu og skólameistarinn þar kom til fundar við okkur. Ég held að allir hafi haft gaman af þeirri heimsókn þar sem málin voru sett mjög skýrt fram. Sá skóli byggir mikið á tölvum en ekki bókum og er þar af leiðandi með rafrænt efni að einhverju leyti sem kennarar semja sjálfir sem síðan þarf að skanna inn og deila með nemendum. Og ég hef velt fyrir mér hvernig það eigi að fara fram á annan hátt. Eins og hér er tekið fram þurfa skólarnir að vera skilgreindir út frá aðbúnaðinum, að sá búnaður sé til staðar sem nútímaskóli þarf að hafa, þ.e. hugbúnaður, tækjabúnaður og netsamband við hæfi því það er ekki þannig alls staðar og það var í rauninni ekki þannig hjá okkur. Það þurfti að leggja sérstaklega til okkar til að það væri hægt. Þetta er umhverfi framtíðarinnar, ekki bara nútíðarinnar, sem er að herja á okkur. Þetta er umhverfi framtíðarinnar og það hefur sýnt sig. Svo að ég víki að því sem við töluðum um með fjarvinnu og fjarkennslu má nefna í því sambandi fjarmenntaskólann sem sameinar tólf skóla á landsbyggðinni í því að nýta sér tækni og þekkingu til að kenna yfir netið og gerir mönnum kleift í leiðinni að geta verið með öflugt og fjölbreytt námsframboð sem annars væri kannski þessum litlu skólum öllu erfiðara. Með dagafjöldann, við hnutum um það að ráðherra gæti ákveðið hann með reglugerð en ekki með lögum eins og nú er. Og það var heldur ekki beinlínis rökstutt af hverju breyta þyrfti því og setja í reglugerð. Ég sé ekki ástæðu til að ráðherra þurfi að hafa svona opna heimild heldur sé það fyrst og fremst bundið í lög. Við á þingi gætum fjallað þá um þann lagaramma. Framtíðarstefna framhaldsskóla virðist vera svolítið mikið unnin í ráðuneytinu núna án mikillar samræðu í þinginu. Þetta er kannski eins, að það þurfi í rauninni að vera fast og niðurneglt svo ekki sé hægt að hræra eitthvað með þetta. 4. gr. tekur kannski mesta plássið og fjallar hún um innheimtu gjalda. Það er alveg rétt að þetta var rætt hér á síðasta þingi, ég tók reyndar ekki þátt í því. Ég held að það sé vilji okkar allra og ég trúi eiginlega ekki öðru en að framhaldsskólastigið upp í 18 ára aldur verði gjaldfrítt, frekar en að fara í hina áttina og bæta þar í, því að eins og hv. framsögumaður kom inn á greiða nemendur mjög háar fjárhæðir fyrir það eitt að vera í skóla. Við veltum því líka upp að ef á að innheimta gjald fyrir þetta verkefni sem hér verður líklega samþykkt - ef nemandi borgar ekki fyrir þetta rafræna efni getur hann þá ekki stundað áfangann eða fær hann ekki inngöngu í skólann eða hvað verður gert? Það er eitthvað sem okkur finnst ekki hafa verið tekið á. Það er ekki bara að þetta sé allt svona opið og engin skilgreining á bak við rafræn námsgögn heldur er þetta líka óleyst atriði. Þetta er mikilvægt vegna þess að þetta snýr auðvitað að jafnrétti til náms. Við vitum að nemendur kaupa sér ekki allir bækur sem þeir þurfa að kaupa. Sumir ákveða að sitja einhvern tiltekinn kúrs og láta slag standa og kaupa sér ekki bók, eru með gamalt eintak eða eitthvað slíkt og komast upp með það. Þessu er ósvarað. Við teljum að það þyrfti að gera þetta alveg ljóst, að nemendum í það minnsta væri ekki meinaður aðgangur að námi ef þeir greiddu ekki fyrir rafrænt efni. Hér er um að ræða tilraunaverkefni. Það er líka eitt af því sem er athugunarvert að hér er lagt til að einhverjir einstakir skólar, jafnvel eitthvert einstakt nám, t.d. var gullsmíðanám nefnt af því að það væri sértækt og ekki mikið til af námsefni, einhverjir aðilar sáu fyrir sér að það gæti verið að hluta tilraun, en það er ekkert sagt um það. Það getur í rauninni hvaða skóli sem er í sjálfu sér valið að fara út í slíkt á kostnað nemenda sinna. Það er eitthvað sem okkur í minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar finnst ekki skynsamlegt. Um leið og við segjum að auka þurfi klárlega aðgang að rafrænu námsefni þyrfti - af því að hér var Námsgagnastofnun nefnd, ég hef ekki myndað mér endanlega skoðun á því hvort einhver ætti að halda utan um það, einhver tiltekin stofnun eða hvernig það væri. Væntanlega þarf samt að gera það með einhverjum hætti ef til verður gagnagrunnur, þ.e. ef skólum er ekki falið það með beinu fjárframlagi að búa til námsefni sem samræmist kröfum um skólanámskrár og það sem þær eiga að innihalda. Ég sé það líka alveg fyrir mér að skólar geta valið að verða rafrænir skólar ef þeir fá til þess fjármagn en ekki að það auki kostnað nemenda. Og að það sé ekki endilega allt miðlægt af því að það þarf ekki að vera þannig. Ég sé það í þeim skóla sem ég kem að að það getur líka aukið gríðarlega fjölbreytni í skólakerfinu að gera það með þeim hætti. En auðvitað er það alltaf undir það sett að uppfylla þær kröfur sem gerðar eru til námsefnis. En það getur líka þýtt aukinn kostnað fyrir ríkið að gera þetta á þennan hátt í staðinn fyrir að vera með gagnabanka þar sem allir þurfa að skila inn tilteknu efni. Hér er tekið fram að tilgreina eigi fjárhæðir sem eiga að mæta kostnaði vegna námsgagna en að það ákvæði hafi ekki komið til framkvæmda. Ef þetta verður samþykkt núna þá er það í rauninni í fyrsta skipti sem heimilt verður að taka gjald fyrir námskrá. Skólar innheimta efnisgjöld sem snúa eða eiga að snúa að einhverju tilteknu sem hægt er að skilgreina með beinum hætti, t.d. smíðum, textíl eða einhverju slíku, sem er útlagður kostnaður skólans. Minni hlutinn bendir á að ljóst sé að tilgangur ákvæðisins í 51. gr. sé að draga úr kostnaði vegna skólagöngu og vilji löggjafans til að stefna í átt að gjaldfrjálsum framhaldsskóla komi skýrt fram í ákvæðinu. Og styður við þá hugsun okkar Vinstri grænna að minnsta kosti að allir eigi jafnan rétt til náms óháð efnahag og að menntun skipti samfélagið miklu máli. Af því að við höfum núna svolítið verið að tala um framhaldsskólann almennt og hvernig vegið er að því kerfi með fjárlagafrumvarpinu þá finnst mér enn frekar að þetta sé eitthvað sem geti ekki án atrennu farið í gegn. Ég held að við getum tekið undir það sem BSRB gerir, eins og við vekjum athygli á, að þessi gjaldtaka sé hvergi heimil samkvæmt núgildandi lögum. Við höfum áhyggjur af því að ef opnað verður á slíkt sé það grundvallarbreyting, að framhaldsskólar fari að gera kröfur á að geta innheimt fyrir fleira en einungis rafræn námsgögn. En af því að hér var komið inn á að meiri hlutinn væri að útdeila peningum, og það virðist sannarlega vera borð fyrir báru og það er vel, finnst okkur kannski skynsamlegt að hann setti í þetta verkefni fjármuni. Ég veit að meiri hluti fjárlaganefndar er að vinna tillögugerð, væntanlega í þessum töluðu orðum, og því hvet ég hann til að setja í þetta fjármuni og sjá til þess að einhverjir tilteknir skólar verði valdir sem eru ólíkir að uppbyggingu og hefðu áhuga á því að fara í þetta verkefni, að fá til þess framlag til að þurfa ekki að rukka nemendur sína. Virðulegi forseti. Ég tek undir að góð vinna var í málinu í nefndinni og allir fengnir til sem um var beðið og höfðu sent inn umsagnir. Það var í rauninni kannski í þessu atriði sem helst skildi leiðir hjá okkur. Mér finnst þetta ekki vera eitthvað sem hægt er að prófa. Það þýðir að einhverjir nemendur verða hluti af tilraun sem eykur þá á misrétti, ég held að það sé ekki góð leið. Ég vona að við náum að breyta þessu áður en það verður að veruleika.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni ræðuna og góða greinargerð sem hún gaf fyrir afstöðu sinni til þessa máls. Hún tók dæmi af Menntaskólanum á Tröllaskaga. Ég hef átt því láni að fagna að heimsækja þann skóla og mig langaði þess vegna aðeins að nefna þær áhyggjur sem ég hef af þessu máli og heyra viðhorf þingmannsins sem nefndarmanns til þess. Ég hef áhyggjur af því að hér sé verið að auka aðstöðumun á milli skóla sem eru í nýsköpun í námsfyrirkomulagi og námsmati og námsefnisgerð og svo hefðbundinna bóknámsskóla. Nemendur í hefðbundnum bóknámsskólum búa við uppsafnaða þekkingu og reynslu. Það er hægt að nota gamlar bækur. Það eru skiptimarkaðir með bækur þannig að fólk sem hefur lítil efni getur orðið sér úti um þær og það má fá bækur að láni, þetta þekkjum við öll sem höfum gengið í gegnum hefðbundinn menntaskóla. Það er hægt með útsjónarsemi. Meira að segja lagði maður það á sig og nokkrir í félagi að skrifa upp bækur ef þær voru sérstaklega dýrar. Það horfir öðruvísi við með rafræn námsgögn. Þegar námsgögn eru í nýju formi og innheimt gjöld fyrir þau sé ég enga hjáleið þar fram hjá. Það þýðir að kostnaður af námsgögnum mun verða meiri fyrir efnaminni nemendur, mun meiri, í skólum sem eru að brjóta nýjar leiðir í skólahaldi en í hinum hefðbundnu bóknámsskólum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Jú, þetta er einmitt það sem ég var að ræða hér áðan. Ég vísaði til þess að kannski væri ekki endilega betra að námsgögn væru vistuð á tilteknum gagnagrunni, heldur gætu skólar fengið líka að takast svolítið á við þetta sjálfir, þ.e. að þetta þyrfti ekki að vera eins í öllum skólum. Það er hluti af þeirri nýsköpun sem mér finnst fylgja því formi að vera með rafræn námsgögn. Og ég tek undir þá hugleiðingu að þetta hlýtur eiginlega að vera dýrara. Við komum bæði inn á gömlu bækurnar og það að ákveða jafnvel að kaupa sér ekki bók eða eitthvað slíkt og maður kemst samt einhvern veginn í gegnum það. Ef eingöngu eru rafræn námsgögn í boði þarf væntanlega að hafa aðgangskóða eða eitthvað slíkt. Ef maður hefur ekki efni á að borga sig inn til þess að fá þennan aðgangskóða eða maður fær jafnvel ekki inngöngu hlýtur að vera kominn upp gríðarlegur aðstöðumunur. Það þarf ekki í sjálfu sér endilega að vera dýrara að gera rafrænt námsefni en það getur verið það. Það getur líka kannski fyrst og fremst snúið að því að það eykur aðstöðumun nemenda og færi til að sinna sínu námi, af því að það hlýtur að þurfa að loka aðganginum með einhverjum hætti ef menn ætla eingöngu að vera með slíkt efni. Í mínum skóla er það samt þannig að aðgangur er bara í formi þeirra gjalda sem nemendur greiða í skólann, en það er auðvitað blandað efni, þ.e. bæði skannað efni og að einhverju leyti efni sem kennararnir hafa samið sjálfir. Sú vinna hefur að minnsta kosti ekki verið verðlögð, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og vildi inna hana eftir öðrum þætti þessu tengdum. Ég velti því fyrir mér hvort í nefndinni hafi eitthvað verið rædd tengsl þessa máls við síðan getu skólanna til að bjóða í reynd upp á rafrænt nám. Nú vil ég nefna aðra dæmisögu af ferðum mínum um landið, þegar ég heimsótti framhaldsskólann í Grundarfirði sem byggir alfarið á rafrænu námsefni og rafrænum námsgögnum og beinlínis er hvatt til þess í öllu skólahaldi að nemendur nýti upplýsingatækni til hins ýtrasta. Ekki nóg með það heldur sinnir skólinn líka framhaldsskólahlutverki fyrir sunnanverða Vestfirði. Og það er ekki akstursfjarlægð þar á milli þannig að það er grundvallaratriði að fjarskiptasamband leyfi þetta. Nettenging á norðanverðu Snæfellsnesi er svo slæm að þegar nemendur koma í skólann með fartölvuna, sem þeim er uppálagt að hafa með sér í skólanum, og snjallsíma, sem flest ungmenni eiga í dag, þá ræður tölvukerfið ekki í skóla sem gengur út á hagnýtingu upplýsingatækni við að nemendurnir séu með tækin í skólanum. Og það þarf að biðja nemendurna um að slökkva á símum og skilja þá eftir, af því að kerfið ræður ekki við að tækni sem skólinn byggist á sé nýtt. Var þetta rætt í nefndinni, tengslin við getu skólanna yfir höfuð til að nýta sér tækifærin í rafrænu námsefni og hvaða grunngerð í samfélaginu þurfi að vera fyrir hendi til að þetta sé mögulegt, í netsambandi og ljósleiðaratengingum þá sérstaklega?

Virðulegi forseti. Við vorum að funda í gær með aðstandendum framhaldsskólans í Grundarfirði og þetta er eitthvað sem kom aðeins til tals, þ.e. þessi fjarskipti og dreifnám sem þeir byggja á. Það er ekki spurning að þetta er eitt af því sem við heyrðum líka hjá öllum sveitarfélögunum sem komu í heimsókn til fjárlaganefndar, þ.e. fjarskiptin. Það var ekki rætt í nefndinni, ekki neitt, og er auðvitað bagalegt af því að við þurfum að fylgjast með og passa upp á dreifnámið við gerð fjárlaganna og þegar tillögurnar koma fram núna, að því sé haldið til haga að þeir skólar sem hafa verið með slíkt nám fái til þess fjármuni. Maður getur sagt aftur að ríkisstjórnin hefur borð fyrir báru, hún á töluvert af fjármunum, segir hún, og það er eitt stærsta mál hverrar byggðar að hafa fjarskiptin í lagi. Þetta var eitt af því sem var bæði nefnt núna og í fyrra, til þess að halda unga fólkinu heima, til þess að geta laðað að fyrirtæki o.s.frv. Að sjálfsögðu þurfum að berjast fyrir því að í þetta verði settir fjármunir, því að við viljum öll bjóða þessum nemendum okkar upp á aðgengi sem verður til þess að þau geti verið heima. Það er hagstætt fyrir heimilin, það er hagstætt fyrir byggðarlögin og það gerist ekki án þess að þetta sé í lagi.