Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti, Atvmn. hefur haft til meðferðar till. til þál. á þskj. 60 um stækkun Áburðarverksmiðju ríkisins er hljóðar svo: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að láta nú þegar gera könnun á því hvort ekki sé tímabært að hefjast þegar handa um stækkun Áburðarverksmiðju ríkisins í Gufunesi, þannig að hún geti sem allra fyrst fullnægt þörf landsmanna fyrir framleiðsluvörur verksmiðjunnar. Enn fremur verði gerð könnun á því hvort ekki komi til greina stækkun verksmiðjunnar með útflutning áburðar fyrir augum. Ef könnun þessi leiðir það í ljós að stækkun verksmiðjunnar sé þjóðhagslega hagkvæm, felur Alþ. ríkisstj. að láta semja og leggja fram á Alþ. frv. um stækkun verksmiðjunnar. Könnun þessari verði hraðað svo sem frekast er kostur, þannig að niðurstöður hennar liggi fyrir áður en þeirri raforku, sem tiltæk verður í landinu í nánustu framtíð, er ráðstafað til annarra greina orkufreks iðnaðar.“ N. hefur lagt fram nál. á þskj. 281. Það er þannig: „ N. hefur athugað till. á fundum sínum og höfðu umsagnir um málið borist frá Búnaðarfélagi Íslands og Stéttarsambandi bænda. Báðir aðilar mæla með samþykkt till. N. mælir með því, að till. verði samþ. Fjarverandi afgreiðslu málsins voru Sverrir Hermannsson og Jón Baldvin Hannibalsson.“ Undir þetta skrifuðu 10. febr. Páll Pétursson form. og frsm., Jón G. Sólnes fundarskr., Steingrímur Hermannsson, Guðmundur H. Garðarsson og Gils Guðmundsson. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um þann vanda sem steðjar að þjóðfélaginu og þó sérstaklega bændum vegna hinnar geigvænlegu hækkunar sem verður á áburðarverði í vor. Þess má geta að í verðlagsgrundvellinum frá 1. sept. 1973 var áætlað að vísitölubúið notaði áburð fyrir 150 þús. Í grundvellinum í fyrrahaust var reiknað af Hagstofunni 44.5% hækkun á áburðarliðnum, þannig að hann var 216 þús. í fyrrasumar. Ef ofan á þetta hefði bæst 153% hækkun á áburði nú í vor mundi það hafa gert næstum hálft sjötta hundrað þús. á meðalbú. Heildarhækkunin milli áranna 1974 og 1975 lætur nærri að sé 11/2 milljarður, þannig að heildarverðið í ár er 21/2 milljarður í stað tæplega 1 milljarðs árið í fyrra. Ríkisstj. hefur góðu heilli, svo sem kunnugt er, ákveðið að greiða niður helming þessarar hækkunar og er þar komið til móts við till. áburðarnefndar þeirrar, sem hæstv. landbrh. skipaði á síðasta hausti. Hefði ríkisstj. ekki tekið þessa ákvörðun og hækkun áburðar allri verið hleypt út í verðlagið hefði búvöruverð hækkað um 13.1%. Nú hefur ákvörðun ríkisstj. haft það í för með sér að búvöruverðið hækkar einungis um 61/2%. Þessari hækkun mun verða skipt á 1. júní og 1. sept. og hefur Stéttarsamband bænda fallist á þá tilhögun, en hún er bundin því skilyrði að rekstrarlán til landbúnaðar verði hækkuð verulega, en þau eru engan veginn fullnægjandi miðað við núv. ástand, hvað þá þegar bændur þurfa að fara að leysa út áburðinn. Þrátt fyrir nýákveðna niðurgreiðslu þarf grundvallarbúið að svara út 165 þús. kr. hækkun vegna áburðar á þessu ári, og verður þessi eini rekstrarliður á meðalbúi 381 þús. kr. Rekstrarfjárstöðu fjölmargra bænda og verslunarfyrirtækja þeirra er þannig háttað að þetta veldur geigvænlegum vanda, - vanda sem verður að leysa með verulega auknum rekstrarlánum. Ég vænti þess mjög eindregið að hæstv. ríkisstj. beiti alvarlega áhrifum sínum við Seðlabankann þannig að hann hækki rekstrarlánin á viðunandi hátt. Verðhækkunin í ár stafar að langmestu leyti af hækkun þess áburðar sem Áburðarverksmiðjan þarf að kaupa frá útlöndum. Það er um 1/3 af því magni sem við íslendingar notum árlega. Sem dæmi um þennan verðmun vil ég rif ja það upp að ammoníak framleitt í Gufunesi kostaði á síðasta hausti 177 dollara tonnið, en innflutta ammoníakið 450 dollara. Hið lága verð hér byggist þó að nokkru leyti á því að verksmiðjan er ekki þung í afskriftum og býr við mjög lágt orkuverð. Ég vil nú með leyfi hæstv. forseta, vitna í ræðu sem Runólfur Þórðarson, tæknilegur framkvæmdastjóri Áburðarverksmiðjunnar, flutti á síðasta Búnaðarþingi. Fjallaði hún um möguleika á aukningu áburðarframleiðslu á Íslandi. Þar skýrir Runólfur í stuttu, en ljósu máli frá nokkrum atriðum er varða þetta mál sem hér er til afgreiðslu, og vík ég þá að ræðu Runólfs: „Segja má að fyrsta skrefið til aukinnar áburðarframleiðslu hérlendis hafi verið stigið 1972 þegar hin nýja verksmiðja fyrir blandaðan áburð var tekin í notkun í Gufunesi. Hún er þannig hönnuð að hún á að geta annað eftirspurn eftir áburði um allmörg ókomin ár. En eins og er fæst ekki fullnýting hennar, fyrst og fremst vegna skorts á saltpéturssýru, en til saltpéturssýruframleiðslunnar þarf ammoníak. Það væri hægt að fá á tvo vegu, annað hvort með innflutningi þess í þar til gerðum tankskipum eða aukinni framleiðslu innanlands. Næsta eðlilega skrefið í aukningu innlendrar áburðarframleiðslu væri bygging nýrrar saltpéturssýruverksmiðju í Gufunesi og byggja þá framleiðsluna á innfluttu ammoníaki. Slíkt væri að vísu ekki aukning á innlendri framleiðslu köfnunarefnis, en með því ynnist tvennt. Í fyrsta lagi væri köfnunarefni þá flutt til landsins í hagkvæmasta formi sem hægt er að fá það, þ. e. sem ammoníak. Á það er þó rétt að benda í þessu sambandi að verð á ammoníaki hefur verið mjög hátt undanfarin ár og í raun ekki í takt við verð áburðar almennt. Ýmislegt bendir hins vegar til þess að verð þess muni lækka eitthvað á næstunni og verða meira í samræmi við raunverulegt framleiðsluverð vegna minnkandi áhrifa olíukreppunnar og aukinnar framleiðslugetu í heiminum. Í öðru lagi ynnist það með byggingu nýrrar sýruverksmiðju að nýting verksmiðjunnar fyrir blandaðan áburð yrði betri, sem leiddi til þess að meira yrði framleitt af áburði í landinu, sem stuðlaði að lægri framleiðslukostnaði að öðru jöfnu. Áætlað er að ný sýruverksmiðja af hæfilegri stærð mundi kosta 770 millj. kr. með núv. gengi.“ Þá segir Runólfur nokkru síðar: „Ef byggð yrði lítil ammoníaksverksmiðja í Gufunesi þyrfti hún að geta framleitt um 60 tonn á dag af ammoníaki til viðbótar við núv. framleiðslu sem er um 27 tonn á dag. Ljóst er að varla tæki því að fara af stað með minni aukningu með tilliti til núv. innanlandsnotkunar, en framangreind aukning ætti að duga til þess að fullnægja innanlandsþörfinni um allmörg ókomin ár. Til viðbótar við framangreinda sýruverksmiðju þyrfti þá að reisa eftirtaldar verksmiðjur í Gufunesi: Vatnsefnisverksmiðju sem byggðist á rafgreiningu vatns, köfnunarefnisverksmiðju er ynni úr fljótandi andrúmslofti og ammoníaksverksmiðju. Þá þyrfti einnig tilheyrandi viðbót við raf- og vatnskerfi verksmiðjunnar. Aflþörf slíkrar viðbótar yrði um 35 mw., þannig að heildarafl notað í Gufunesi yrði þá um 35 mw.“ Nokkru seinna segir Runólfur: „Ekki liggja fyrir nýlegar tölur um stofnkostnað verksmiðju eins og þeirrar sem hér um ræðir og erfitt er að gera nákvæmar kostnaðarspár á þeim óvissu tímum sem nú eru í heiminum. Það er hins vegar ekki ólíklegt að ammoníaksverksmiðja ásamt tilheyrandi vatnsefnis- og köfnunarefnisverksmiðjum og öðrum búnaði mundi kosta 2–21/2 milljarð til viðbótar við þann kostnað sem leiddi af aukinni sýruframleiðslu og greint er frá hér að framan. Framleiðslukostnað ammoníaks úr þessari verksmiðju er ekki hægt að áætla enn sem komið er, til þess þarf m. a. nákvæmar stofnkostnaðaráætlanir og áætlað verð á raforku.“ Ég vil vekja sérstaka athygli á þessum kostnaðartölum. Verðhækkunin í ár er 11/2 milljarður, en þessi 11/2 milljarður hefði gert betur en greiða hálfa ammoníaksverksmiðju, e. t. v. nægt til þess að greiða langdrægt helming af öllum þeim verksmiðjukosti sem við þurfum að eignast til þess að verða sjálfum okkur nógir um köfnunarefnisáburð. Runólfur ræðir síðar í erindi sínu um hugsanlega byggingu ammoníaksverksmiðju sem framleiddi ammoníak til útflutnings. Þar telur hann ekki staðarvalið sjálft gefið í Gufunesi. Sú verksmiðja yrði mjög fjárfrek framkvæmd og nefnir Runólfur þar kostnað upp á 15 milljarða og framleiddi þá verksmiðjan 800 tonn á dag, en það er talin lágmarksstærð hagkvæmra verksmiðja í útlöndum. Þetta yrði mjög raforkufrek verksmiðja og þyrfti a. m. k. 400 mw. við verksmiðjuvegg, þannig að Búrfellsvirkjun, sem er 240 mw. og Sigalda, sem verður 150 mw., mundu ekki nægja henni samtengdar. Ég mun ekki fjölyrða öllu meira um þetta mál að sinni, en vil vísa til framsöguræðu minnar um þetta mál þegar þessi þáltill. var til umr. í haust. Ég vil geta þess að Búnaðarþing gerði ályktun um þetta mál og beindi því til landbrn. að það hefji nú þegar undirbúning að stækkun Áburðarverksmiðju ríkisins svo fljótt sem auðið er þannig að verksmiðjan verði fær um að framleiða allan þann áburð er landbúnaðurinn óskar eftir að kaupa. Þar sem svo vill til að auk þess að vera frsm. atvmn. er ég flm. þessarar þáltill., vil ég nota þetta tækifæri til að þakka ýmsum hv. þm. fyrir góðar undirtektir við till. og lýsi yfir þeirri von minni að samþykkt hennar leiði það í ljós að aukning áburðarframleiðslu á Íslandi verði möguleg hið fyrsta þannig að við verðum a. m. k. sjálfbjarga í þessu efni í framtíðinni.



Herra forseti. Í sambandi við afgreiðslu þáltill. á þskj. 60 um stækkun Áburðarverksmiðju ríkisins, sem er til umr., vil ég segja nokkur orð þar sem ég var ekki viðstaddur þegar till. var tekin til fyrri hl. umr. Eins og kunnugt er hafa þessi mál mjög verið til umr. á þessum vetri vegna þeirrar gífurlegu áburðarhækkunar sem varð og verður á þessu ári og hefur verið mikið vandamál. Á s. l. ári kom upp umr. um að nauðsyn hæri til að fara að athuga um frekari stækkun á Áburðarverksmiðju ríkisins, en eins og áður er fram tekið kom stækkun sú, sem áður var lokið, til framkvæmda á árinu 1972. Ég hafði hugsað mér í samráði við forstöðumenn Áburðarverksmiðju ríkisins að skipa sérstaka menn til að athuga þetta mál og hafði þá einnig í huga að það yrði gert með þeim hætti að athuga hvort ekki gæti einnig komið til greina að byggja aðra áburðarverksmiðju sem ekki yrði í tengslum við þessa ef það reyndist hagkvæmt að flytja út áburð sem er ekki með öllu talið óhugsandi. Að athuguðu máli og eftir að hv. flm. hafði rætt þetta mál við míg fannst mér rétt að láta málið fara inn á Alþ. til þess að hafa stuðning Alþ. fyrir þeirri ákvörðun að taka þetta mál til sérstakrar athugunar og hugsanlegrar framkvæmdar eða framkvæmdar að því leyti sem varðar undirbúning málsins. Ég taldi mikið öryggi í því, ekki síst þegar jafnhliða var verið með erfiðan hnút í þessu máli þar sem er áburðarverðið á þessu ári, 1975. Þess vegna er það mér ánægja að hv. n., atvmn. Alþ., sem hefur fengið þetta mál til meðferðar, stendur öll að því að gera till. um að það verði samþ. og Búnaðarþing hefur einnig fjallað um það. Ég tel að fram sé komin sú viljayfirlýsing sem mér fannst að athuguðu máli nauðsynleg til að taka ákvörðun um undirbúning þessa máls. Ég mun því í framhaldi af afgreiðslu þessarar till. hér á hv. Alþ. skipa n. til að athuga þetta mál og mun þá jafnframt fela henni að gera athugun á málinu á víðara sviði, hvort til greina komi að við byggjum aðra verksmiðju og þá um staðsetningu hennar. Ég vil reyna að hraða þessu máli, nú þegar Alþ. hefur afgr. það og einnig hefur sá þáttur í áburðarmálinu, sem mikil vinna hefur farið í á þessum vetri verið afgr. Ég veit að hér er um mikið mál að ræða, og þess vegna tel ég að það sé mikils virði að hafa þingvilja á bak við þá ákvörðun að láta taka málið til athugunar og hugsanlegrar framkvæmdar. Ég get því sagt við þetta tækifæri, um leið og ég þakka hv. flm. og hv. n. hvernig á þessu máli hefur verið tekið, að ég mun hraða framkvæmd á því þegar ályktunin hefur verið gerð.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að fagna þessari till. og fagna þeirri athugun sem er fram undan á stækkun Áburðarverksmiðjunnar. Ég skal forðast að endurtaka það, sem hv. frsm. hefur sagt, en mun fjalla um þá staðreynd að það er satt að segja nokkuð undarlegt að hv. Alþ. skuli þurfa að samþ. að athugun sé gerð á stækkun Áburðarverksmiðjunnar. Hvernig stendur á því að sá neisti, sem á að vera til í einu fyrirtæki, hefur ekki logað þarna, hann hefur kulnað? Hvernig stendur á því að Áburðarverksmiðjan sjálf hefur ekki getað sinnt þessu sjálfsagða verkefni eins fyrirtækis og ekki síst svo mikilvægs fyrirtækis í okkar þjóðarbúskap? Ég þekki Áburðarverksmiðjuna vel, starfaði sem verkfræðingur við byggingu hennar og var við hana riðinn nokkuð lengi og er það raunar smávegis enn. Það var mjög ánægjulegt að fylgjast með þeirri uppbyggingu. Það voru stórhuga menn, sem að þessu stóðu, ekki síst menn eins og Vilhjálmur heitinn Þór, sem gerði sér vonir um að þarna skapaðist eins konar íslenskt Norsk Hydro, þ. e. a. s. kjarni að íslensku alhliða efnafyrirtæki, sá þáttur í íslenskum þjóðarbúskap sem bæri uppi þann orkufreka efnaiðnað sem menn hafa talið eðlilegt að hér þróaðist. Þannig var hugsunin þá. En því miður hefur þetta ekki orðið. Áburðarverksmiðjan hóf rekstur 1954. Kostnaður varð, ef ég man rétt, í kringum 8 millj. dollara, á gengi nú um 1200 millj. ísl. kr., en þá 10. hluti af þessari upphæð. Það var samt sem áður mjög stórt átak í þá tíð. Áburðarverksmiðjan notar um 140 gwst., og toppálag er um 18–19 mw. Það var einnig mjög mikið átak miðað við okkar virkjanir í þá tíð, og þetta var sannarlega stóriðjuátak. Áburðarverksmiðjan fékk orku á mjög hagkvæmu verði, allt niður í 1/2 þúsundasta úr Bandaríkjadollar, en því hefur að vísu verið breytt í dag og nú fær Áburðarverksmiðjan orku á sama verði og Álbræðslan. En hins vegar er samningi þannig háttað að af þessu afli má segja að um 6 500 mw. séu fast afl, en það sem eftir er um 2/3, er eins konar afgangsafl og má skerða það hjá Áburðarverksmiðjunni áður en skert er hjá öðrum kaupendum Landsvirkjunar. En hins vegar greiðir Áburðarverksmiðjan aðeins um 30 aura fyrir kwst. og það er mikil spurning hvort það verð er ekki allt of lágt, eins og ég hygg að flestir séu sammála um að sé hjá Álverinu í Straumsvík. Hv. frsm. hefur getið um framleiðslugetu verksmiðjunnar og hve skammt hún nær nú að fullnægja þörf landsmanna, og ætla ég ekki að fara fleiri orðum um það, en vil hins vegar vekja athygli á því að frá 1954 hefur varla nokkur viðbót átt sér stað hjá Áburðarverksmiðjunni í Gufunesi. Það má raunar segja að Áburðarverksmiðjan í Gufunesi hefur varla átt bót fyrir rassinn. Í sambandi við Áburðarverksmiðjuna í Gufunesi var ákaflega mikið kvartað undan kornastærð, eins og menn þekkja, og bændur töldu sumir áburðinn ónothæfan af þeirri ástæðu. Þar var reynd nokkuð ný aðferð sem reyndist ekki eins góð og menn hafa gert sér vonir um. Þó var það ekki fyrr en 1972, nálægt 20 árum eftir að Áburðarverksmiðjan hóf starfsemi, að unnt reyndist að endurbæta þetta með byggingu nýrrar kornunarverksmiðju, og er þar raunar gert ráð fyrir því að sú verksmiðja geti annað um það bil tvöfaldri framleiðslugetu annarra þátta Áburðarverksmiðjunnar í Gufunesi, þannig að það má segja að þar sé nokkur stækkun. En þó hygg ég að þessi framkvæmd hafi fyrst og fremst orðið vegna þess að bændur vildu ekki lengur una þeirri kornastærð sem fékkst frá gömlu verksmiðjunni. Þetta átak kostaði nálægt því 500 millj. kr. eða um það bil 6 millj. dollara á gengi þá. Þá voru uppi ráðagerðir um að tvöfalda sýruverksmiðjuna sem er sá þáttur sem er nauðsynlegur á milli ammoníaks og endanlegs áburðar. Það varð ekki, ekki fékkst fjármagn í það. Sá þáttur var strikaður út á þeim tíma. Til þess að stækka Áburðarverksmiðjuna, eins og hér hefur komið fram, þarf í fyrsta lagi að stækka fyrsta þátt hennar, vetnisframleiðsluna, síðan þarf að stækka köfnunarefnisframleiðsluna, sem er annar þátturinn. Þessi tvö efni, köfnunarefni og vatnsefni, eru sameinuð í ammoníak í þriðja framleiðsluþætti verksmiðjunnar. Síðan er úr því framleidd saltpéturssýra í fjórða þættinum, sýruverksmiðjunni. Þessa fjóra þætti þarf að stækka og hv. frsm. hefur réttilega getið þess að það er sýruverksmiðjan sem er brýnust nú og var orðin brýn þegar 1972 því að auðveldara er að flytja inn ammoníak til sýruverksmiðjunnar en hálfunna áburðarframleiðslu eða áburð sem er lengra á veg kominn í vinnslunni. Og hann hefur getið um stofnkostnað þessara þátta sem ég ætla ekki að endurtaka hér. Ég vil hins vegar varpa fram þeirri spurningu, hvernig stendur á því að Áburðarverksmiðjan hefur ekki sjálf getað annast slíka rannsókn til hlítar og farið út í stækkun. Það er vegna þess að Áburðarverksmiðjan hefur lent í hinum dauðu greipum verðbólgu og vísitölu og aldrei fengið þann arð sem einu fyrirtæki er nauðsynlegur til þess að það fái að þróast. Ég er út af fyrir sig ekki að áfellast stjórnvöld fyrir að halda áburðarverði niðri. Hins vegar, þegar áburðarverði er haldið niðri, þá veður eftir öðrum leiðum að tryggja slíku fyrirtæki viðunandi rekstrarfé. Og í raun og veru er ég þeirrar skoðunar að niðurgreiðsla á landbúnaðarafurðum á frumstigi, eins og hér er um að ræða, sé að mörgu leyti æskilegri en á lokastigi. Ég get því fylgt þeirri leið að greiða niður áburðarverð. Hins vegar er algjörlega útilokað að greiða niður áburðarverð með því að láta Áburðarverksmiðjuna safna skuldum. Það hefur verið gert árum saman. Hún hefur beinlínis safnað skuldum. Og hún hefur verið í stöðugum fjárhagsörðugleikum. Bankar hafa nálægt því lokað fyrir Áburðarverksmiðjuna. Það hefur ekki verið fyrr en eftir mikla eftirgangsmuni opinberra aðila, ráðh. og fleiri, að fengist hefur viðbótarlán til að standa undir afborganabyrði Áburðarverksmiðjunnar í Gufunesi. Þetta er að mínu viti ófært og þarf sannarlega að breytast. Í framtíðinni verður vonandi rætt um saltverksmiðju hér á landi, saltverksmiðju sem kemur til með að kosta í kringum 3 000 millj. ísl. kr. Mjög væri eðlilegt að Áburðarverksmiðjan byggði slíka saltverksmiðju. Frá þessari saltverksmiðju fæst t. d. kalí sem Áburðarverksmiðjan flytur nú inn. Áburðarverksmiðjan gæti þegar í dag nýtt um fjórða partinn af því kalíi, sem þarna er framleitt, og fljótlega, hygg ég, nálægt því helming. Áburðarverksmiðjan hefur ekkert bolmagn til að taka þátt í byggingu saltverksmiðjunnar. Saltverksmiðjan er hins vegar athyglisverður grundvöllur frekari efnaiðnaðar. Þar fást hráefni sem nauðsynleg eru í ýmiss konar efnaiðnaði. Þannig er nú ástatt með Áburðarverksmiðjuna. Þessu vildi ég koma á framfæri og leggja ríka áherslu á, ekki síst við hæstv. ráðh., að sú stefna, sem ríkt hefur öll árin gagnvart Áburðarverksmiðjunni, verði endurskoðuð þótt seint sé. Um hagkvæmni stækkunar skal ég ekki fara mörgum orðum. Það er, eins og hv. frsm. sagði, það þarf að skoðast. Ég er nokkuð sannfærður um að það er hagkvæmt að stækka Áburðarverksmiðjuna, tvöfalda hana eða þrefalda, þannig að hún fullnægi vel innlendri framleiðslu. Það stafar m. a. af því að verulegur hluti verksmiðjunnar er þegar afskrifaður og við njótum þess. Hitt er hins vegar alveg ljóst að raforkuverð hlýtur að hækka mjög til seinni þátta verksmiðjunnar. Sömuleiðis er ammoníaksverð á heimsmarkaði nokkuð óljóst þannig að þetta þarf að skoða vel. Ég held að þeir, sem starfa við Áburðarverksmiðjuna, séu langfærastir um að skoða þennan þátt. Þeir eru í stöðugu sambandi við framleiðendur ammoníaks, kaupa inn mikið ammoníak og þekkja alla þessa þætti mjög ítarlega. Ég held að sérstaklega eigi að hraða athugun á þessum þætti. Jafnframt er rætt um stóra verksmiðju til útflutnings. Ég verð að viðurkenna að ég er mjög efins um hagkvæmni slíkrar verksmiðju, tel þó sjálfsagt að það sé athugað. Ég er ekki að draga úr því. En lágmarksstærð slíkrar verksmiðju til útflutnings yrði einhvers staðar í kringum 800–1200 lestir á dag og það er u. þ. b. 20-föld framleiðsla stækkaðrar áburðarverksmiðju í Gufunesi, þannig að þarna yrði fullnægt þörfum okkar íslendinga á tiltölulega fáum dögum. Þetta yrði ammoníak til útflutnings. Ammoníak í heiminum er framleitt á tvennan máta. Það var á árum áður framleitt með rafgreiningu á vatni. Þannig fæst vetni, sem ég ræddi um áðan, og síðan er það sameinað köfnunarefni. Norsk Hydro er langsamlega stærsti framleiðandi ammoníaks eftir þessari leiðinni og er raunar, hygg ég, í dag e. t. v. sá eini sem það gerir í heiminum fyrir utan okkar litlu verksmiðju hér. Ammoníak er jafnframt framleitt úr olíu og nú í vaxandi mæli úr jarðgasi. Fyrir nokkrum árum reyndist framleiðsla úr olíu stórum hagkvæmari en með raforku þannig að Norsk Hydro hóf fyrir nokkrum árum að leggja niður sínar rafgreiningarverksmiðjur. Þess má geta að tæki, sem sett voru upp hér í Áburðarverksmiðjunni fyrir örfáum árum til að endurnýja gömlu tækin, sem þar voru orðin léleg til rafgreiningar, eru keypt frá Norsk Hydro. Það eru gömul, notuð tæki sem Norsk Hydro hafði gert upp. Þetta reyndist hagkvæmt þá vegna þess að raforkuverðið til Áburðarverksmiðjunnar er ákaflega lágt. Nú hafa menn að sjálfsögðu staldrað við þá staðreynd að olíuverð hefur hækkað mjög og ammoníaksverð ákaflega mikið í framhaldi af því. Ég átti nýlega viðræður við einn af ráðamönnum Norsk Hydro, mann sem hingað hefur oft komið, mann sem fyrst og fremst starfar að áformum Norsk Hydro um stækkanir og nýja framleiðslu. Hann tjáði mér, að skv. nýlegum athugunum Norsk Hydro væri enn tvöfalt dýrara að framleiða ammoníak með rafmagni heldur en með olíu, og hann benti á að í staðinn fyrir að framleiða ammoníak beint úr olíu færi í vaxandi mæli framleiðslan fram úr jarðgasi sem erfitt er að nýta nema til upphitunar. Mestu er brennt í reykháfum eða útblástursrörum hinna stóru olíuhreinsunarstöðva. Erfitt er að flytja það langar leiðir. Norsk Hydro er að byggja í dag, ef ekki búið að byggja ammoníaksverksmiðju í Skotlandi sem framleiðir um 700 þús. lestir af ammoníaki og það er tvöfalt meira en við erum að tala um í sambandi við stóra ammoníaksverksmiðju hér á landi. Hann sagði að Norsk Hydro óttaðist að vissu leyti hið gífurlega magn af jarðgasi, sem nú brennur í útblástursrörum olíuhreinsunarstöðvanna í Arabíu og þar um slóðir, yrði fljótlega notað til ammoníaksframleiðslu og þær hugmyndir hefðu komið fram hjá arabaþjóðunum að nota þetta sem aðstoð við vanþróuðu löndin sem verða nú að greiða hátt verð bæði fyrir olíu og áburð. Hann taldi því alla framleiðslu ammoníaks mjög óvissa í dag. Ég vil leggja á það áherslu að vissulega ber að athuga þetta þó að ég sé efins um að slíkt reynist hagkvæmt. Slík verksmiðja eins og við tölum hér um, með 350 þús. lesta framleiðslu, mundi nota, eins og frsm. sagði, um 400–500 mw. eða Dettifoss + Blöndu + Kröflu, allt saman og dálítið til viðbótar. Gaman væri að vita hvort einhver hv. þm., sem er ekki hrifinn af erlendri fjárfestingu í okkar landi, ætlar okkur að gera þetta einum og ég lít sérstaklega á þann, sem situr hér beint fyrir framan mig, af því að hann hefur flutt þáltill. um þetta mál. Ég held að hér væri um ákaflega áhættusamt fyrirtæki að ræða, - fyrirtæki sem stendur og fellur með því hvernig arabaþjóðirnar verðleggja sitt ammoníak. Ég vil lýsa þeirri efasemd minni að í slíkt fyrirtæki yrði ráðist með eigin fjármagni okkar. Þetta segi ég til þess að þessar upplýsingar, sem ég tel að séu réttar og hef reyndar fengið staðfestar hjá starfsmönnum Áburðarverksmiðjunnar, komi hér fram, en ekki til að draga úr athugun á þessu sviði. Um þetta skal ég ekki hafa fleiri orð, en vil ljúka mínum orðum með því að lýsa ánægju minni með þessa þál till., en jafnframt enn einu sinni undirstrika þau varnaðarorð mín að horfið verði frá þeirri braut, sem fylgt hefur verið, og Áburðarverksmiðjunni heimilað að safna nokkru eiginfjármagni. Það er nauðsynlegt ef fyrirtækið á að þróast, og munu allir sannfærast um það sem skoða Áburðarverksmiðjuna og kynnast þörfum hennar fyrir endurbætur og nauðsynlegar stækkanir.

Landbrh. (Halldór E. Sigurðsson) : Herra forseti. Út af ræðu hv. 2. þm. Vestf. vil ég gefa nokkrar upplýsingar svo að það liggi ljóst fyrir að ef um sök er að ræða í þessu sambandi, þá skal ég játa hana á mig. En það er miklu auðveldara um að tala heldur en í að komast að vera sýknt og heilagt að leysa úrfjárhagsvandamálum fyrirtækjanna. Það er miklu auðveldara að óska eftir framkvæmdum í þeim heldur en að leysa úr aðsteðjandi fjárhagsmálum eins og þau falla til á hverjum tíma. Þegar ég tók við sæti landbrh. var verið að stækka þessa verksmiðju. Það fór með þessa framkvæmd eins og aðrar framkvæmdir hér á landi að verðbólgan gerði fjárþörfina miklu meiri en gert var ráð fyrir. Þess vegna hafa fjárhagsmál Áburðarverksmiðjunnar verið verulega mikið mál öll þessi á. Mér þykja það harðir kostir að því sé haldið fram að þeim málum hafi ekki verið sinnt. Þess vegna taldi ég að það væri réttmætt að athuga þann þátt málsins áður en lengra væri haldið, og það hefði sannarlega verið gert ef þessi nýi þáttur, áburðarverðshækkunin, hefði ekki komið til úrlausnar á s. l. ári og á þessu ári, sem hefur verið til meðferðar allt síðan um mitt s. l. ár. Ég held að það sé því réttmætt að taka það með að úr þeim daglegu þörfum þurfti í raun og veru að leysa, því að það var mikið átak fyrir okkur að byggja Áburðarverksmiðjuna, ekki síst þegar verðlagsþróunin varð okkur jafnóhagstæð og raun varð á þegar því verki var lokið, því að það hefur hún sannarlega verið. Áburðarverðshækkunin hefur verið gífurleg á þessum árum síðan stækkun verksmiðjunnar var lokið og hefur mikil vinna verið lögð í að leysa þann þátt. Ég veit að stjórnarnefndarmenn Áburðarverksmiðjunnar gerðu ályktun um það á s. l. hausti eða yfirstandandi vetri að stækka verksmiðjuna, og mér var fullkomlega ljóst að það yrði að halda áfram við það verk. Hitt var mér líka ljóst, að það varð, áður en lengra var haldið, að leysa úr þeim nærtækustu fjárhagsvandamálum sem verksmiðjan hafði við að búa. Út af því sem hv. 2. þm. Vestf. sagði um niðurgreiðslu á frumstigi, þá hefur það mál verið athugað og var m. a. athugað í sambandi við ákvörðun á áburðarverði á vorinu 1974. Eins og honum og öðrum hv. þm. er kunnugt um hafa allar okkar niðurgreiðslur verið miðaðar við áhrif á vísitöluna. Það þýðir ekkert að vera að blekkja sig og einn eða annan, þær hafa allar verið metnar út frá því. Og það var nálægt því vorið 1974 að það væri hagkvæmara að greiða áburðinn niður heldur en að greiða niður landbúnaðarafurðirnar eftir að þær hefðu verið framleiddar, miðað við það áburðarverð sem ákveðið var. Það reyndist að athuguðu máli heldur hagkvæmara þá, en að þessu sinni hefði það alls ekki reynst. Nú var það alveg ljóst að það var óhugsandi að hleypa þessu inn í verðlagið. Það hefði tvöfaldast á stuttum tíma og þrefaldast á rösku ári. Það kom fram í grg. þeirri sem n. sú, sem skipuð var til að skoða það áfall sem áburðarverðshækkunin var, samdi. Út af því, sem hv. þm. sagði um þetta mál frekar, þá er ég honum ekki sammála um að það eigi að fela starfsmönnum Áburðarverksmiðjunnar þetta mál til rannsóknar. Ef það á að gera er því líka slegið föstu að það eigi ekkert að athuga nema stækkun Áburðarverksmiðju í Gufunesi. Eins og kom fram hjá hv. flm. og hafði komið fram í ræðu sem Runólfur Þórðarson, tæknilegur verksmiðjustjóri, hafði flutt á Búnaðarþingi, þá var það hans mat að ef ætti að fara fram mikil stækkun væri staðarvalið ekki einsýnt í Gufunesi. Ég er sammála um að það sé ekki. Hitt getur vel verið, að það reynist svo að það sé ekki hagkvæmt að byggja hér áburðarverksmiðju til útflutnings. Það má vel vera að sú verði raunin. Því kann ég ekki skil á og skal ekki fullyrða og veit að hv. 2. þm. Vestf. er betur að sér en ég í þeim efnum. Hins vegar hef ég heyrt menn, sem um slík mál hafa fjallað, halda því fram að það væri á athugunarstigi hvort það gæti verið hagkvæmt, og þess vegna finnst mér að nauðsyn beri til að þetta hvort tveggja sé athugað, hvaða viðbótarframkvæmdir eigi að vera í Gufunesi til að gera þá verksmiðju hagkvæmari en hún er og svo hvort hagkvæmt sé að byggja hér aðra verksmiðju og miða þá við útflutning. Þetta verður það verkefni sem sú n. fær til meðferðar sem verður sett á laggirnar, og að mínu mati er það svo að það er hagkvæmara, það er betra fyrir ráðh. að hafa á bak við sig yfirlýsingu Alþ. fyrir því, að slík endurskoðun sé gerð sem hér á að gera, heldur en þó að hann hefði tekið þetta upp hjá sér, sem hefði gert verðið ef áburðarverðsmálið hefði ekki truflað, því að það hefur verið erfitt mál viðfangs á þessum vetri og hefur tekið nokkurn tíma og úrræði. Mér er það fullkomlega ljóst að Áburðarverksmiðjan hefði ekki getað náð því eigin fjármagni sem þarf til þessara framkvæmda þó að framleiðsla hennar hefði verið verðlögð eins og stjórnin hefur óskað, og ég tel að fyrir því hafi verið séð þegar öllu er á botninn hvolft að svo hafi verið gert og muni ekki mikið á halla. En það hefði ekki nægt til neinna stórra framkvæmda því að svo stutt er liðið síðan hún gerði þá fjárfreku framkvæmd sem stækkunin var. Þetta vil ég láta koma fram þannig að það sé ljóst að það er ekki hægt að ásaka stjórnendur Áburðarverksmiðjunnar í sambandi við þetta mál. Ef einhvern á að ásaka, þá tek ég það á mig. Ég hef talið að athuguðu máli að það væri gott að fá ályktun Alþ. í sambandi við þetta mál.



Herra forseti. Ég hafði raunar ekki ætlað mér að taka til máls við umr. um þessa þáltill. þar eð ég hafði fyrir skemmstu flutt í Ed. þáltill. um áburðarverksmiðju á Norðausturlandi. Þar sem nú hv. þm. Steingrímur Hermannsson beindi til mín í senn haukfránum sjónum og vingjarnlegum orðum er hann ræddi um stóra ammoníaksverksmiðju, er þyrfti orku Dettifoss, Blöndu og Kröflu, og sagði að ég hefði flutt nýlega þáltill., þar um, þá finn ég mig nú til knúinn að leiðrétta þetta. Þáltill., sem ég flutti í Ed. um áburðarverksmiðju á Norðausturlandi, gerði ráð fyrir verksmiðju þar á stærð við Gufunesverksmiðjuna, þ. e. a. s. verksmiðju sem nægði til að fullnægja innanlandsþörf fyrir áburð næsta áratug eða svo, og var þá jafnframt reiknað með því að fullnægt yrði þörf fyrir áburð, sem nú er ekki fullnægt, til notkunar á beitilandi. Ég sé nú ekki ástæðu til þess að kasta hnútum að hv. þm. fyrir það þó að honum væri ekki ljóst að þáltill. mín miðaði að gerð slíkrar verksmiðju, en ekki að gerð verksmiðju sem ætluð væri til framleiðslu á ammoníaki til útflutnings. Ég vil ekki fara út í samanburð að þessu sinni á hagkvæmni þess að nota raforkuna okkar til framleiðslu á áburði eða á ferrosilíkoni. Það gladdi mig að heyra það að hv. þm. Steingrímur Hermannsson leggur annað mat á hagkvæmnishlið framleiðslu á áburði til innanlandsnotkunar og til útflutnings. Sjálfur gerði ég grein fyrir því við flutning fyrrnefndrar þáltill. í Ed. að okkur bæri að leggja svipaðan mælikvarða á hagkvæmnishlið áburðarframleiðslu til innanlandsnotkunar og við leggjum á framleiðslu landbúnaðarafurðanna sjálfra. Okkur væri nauðsynlegt að vera sjálfum okkur nógir um framleiðslu á tilbúnum áburði og búa það vel að framleiðslunni að við værum ekki í þrotum með þessa vöru, og til þess liggja augljósar ástæður. Ég vil sem sagt ítreka þetta, af því að málið bar hér á góma, að þáltill. mín flutt í Ed. miðar að því að komið verði upp á Norðausturlandi áburðarverksmiðju með ámóta afköst og áburðarverksmiðjan í Gufunesi. Miðað yrði við innlenda þörf og með þessu yrði stefnt að því að við framleiddum áburð, sem við ætluðum að selja ódýrt á innlendum markaði, að við gætum séð bændum fyrir þeim áburði framleiddum með innlendri orku sem þeir þyrftu, ekki aðeins til að viðhalda óbreyttri framleiðslu á landbúnaðarafurðum, heldur miða við að auka framleiðslu landbúnaðarafurða. Og svo rétt í lokin leyfi ég mér að bera fram hér þá órökstuddu fullyrðingu að dýr megi tilbúinn áburður verða í framleiðslu hér á landi svo að hann verði ekki hagkvæmari en framleiðsla á ferrosilíkoni.



Herra forseti. Ég hafði hugsað mér að svara hæstv. landbrh. Ég óska eftir því að hann verði sóttur, honum verði tjáð að ég sé kominn í ræðustólinn. Ég get á meðan aðeins rætt við hv. síðasta ræðumann. Ég þakka honum upplýsingarnar. Við höfum ekki horfst nógu djúpt í augu í Ed. til að skilja hvor annan,en það var kannske vegna þess að ég var fjarverandi þegar þáltill. hans var rædd þar. En mér datt satt að segja aldrei í hug að nokkrum manni hugkvæmdist að skipta þessari litlu áburðarframleiðslu okkar. Ég held að stækkun Áburðarverksmiðjunnar hér byggist algerlega á því að við eigum þarna mikilvægan kjarna, en þarna er þá um sem sagt annað mál að ræða og skal ég ekki fjalla meira um það. En eins og ég sagði áðan, ég ætlaði fyrst og fremst í örfáum orðum að leiðrétta misskilning sem mér finnst koma fram hjá hæstv. landbrh. og mun gera hlé á máli mínu þar til hann er kominn í salinn.



Herra forseti. Ég vil nú þrátt fyrir það að þeir hafa ekki lokið orðaskiptum sínum, hæstv. landbrh. og hv. 2. þm. Vestf., þakka þeim báðum tveim fyrir vinsamlegar móttökur á þessari till. þó að þær hafi verið ofurlítið hvor á sinn hátt. Það er alveg rétt hjá Steingrími Hermannssyni að uppbygging þessa fyrirtækis hefur gengið of hægt, og ég held að við gætum verið sammála um að við værum ansi miklu betur settir núna ef stækkun hefði verið framkvæmd einhvern tíma í fortíðinni eða jafnvel ekki fyrr en á allra síðustu árum, þá þyrftum við ekki að vera að takast á við þennan vanda sem nú er við að glíma. En þegar litið er til fjármögnunar verksmiðjunnar og fjárhagsstöðu hennar, þá eru sjálfsagt eðlilegar skýringar fyrir því að uppbyggingarhraðinn hefur ekki verið meiri. Það er alveg rétt að þessi verksmiðja hefur átt við mjög mikil framleiðsluvandamál að stríða. Upphafleg kornastærð Kjarnans var með þeim hætti að menn voru óánægðir með að nota hann. Það fór í það bæði mikið fé og fyrirhöfn að kippa því í lag. Sem betur fer hefur það tekist og framleiðsla verksmiðjunnar hefur gjörbreyst til batnaðar á síðustu árum. En bændur hafa alltaf átt fullt í fangi með að kaupa þennan áburð. Þeir hafa alltaf átt fullt í fangi með að standa í skilum við sín verslunarfyrirtæki og við verksmiðjuna. Neytendum hefur líka þótt verð landbúnaðarafurða nógu hátt. Það hefði því þurft að leita annarra leiða til þess að uppbyggingin hefði getað verið möguleg. Ég vil ekki á þessu stigi málsins vera að fullyrða neitt um það hvaða stækkun eða hvernig stækkun þessari verksmiðju væri hentugust. Það getur vel verið að við sleppum með að byggja bara sýruverksmiðju og getum svo keypt ódýrt ammoníak frá Norsk Hydro eða ódýrt ammoníak frá olíusjeikunum þarna suður frá. En ég held að sé tryggast að búa að sínu. Ég læt það í ljós sem mína sérstöku skoðun. Að hér eigi að ráða landshlutasjónarmið varðandi áburðarverksmiðjubyggingar er auðvitað hugsanlegt. Áburðarframleiðsla á Norðausturlandi er náttúrlega hugsanleg, þ. e. a. s. áburðarframleiðsla er auðvitað flókin og í mörgum stigum og vel getur verið að hagkvæmt væri að framleiða eitthvað af áburðinum annars staðar en í Gufunesi - þá væntanlega með byggðarsjónarmið í huga - og flytja til lokaframleiðslu í Gufunesi. En svo vill til að þar er búið að byggja yfir lokaframleiðsluna - það er eiginlega með nokkrum hætti byrjað á öfugum enda. Lokaframleiðsluna er hægt að vinna í Gufunesi í þessari nýlegu NPK-verksmiðju sem nú er ekki rekin nema með 2/3 afköstum, Það yrði þá líklega að flytja ammoníak sem framleitt væri annars staðar, til Gufuness til að nota sér þá verksmiðju sem þar er fyrir. Hagnýting Gufunesmannvirkjanna verður, held ég, best tryggð með stækkun þar. Hvað varðar útflutningsverksmiðjuathugunina, þá vil ég leggja á það ríka áherslu, mjög ríka áherslu, að hún má ekki verða til þess að seinka eða fresta stækkun Gufunesverksmiðjunnar. Ég el þá von í brjósti að þessari athugun verði hraðað svo sem frekast er kostur. Þó að fjárhagsvandinn sé auðvitað augljós og hæstv. ráðh. þurfi að greiða úr honum, þá þarf einnig að hafa uppbyggingarsjónarmiðið að leiðarljósi, ef unnt væri að spara eitthvað eða jafnvel að bægja frá verulegum hluta vandans með því.



Herra forseti. Ég skal ekki vera langorður. Út af því, sem hv. síðasti ræðumaður sagði, þá er alveg ljóst að við erum sammála. Þó hefur slæðst inn hugsanlegur misskilningur. Það er alls ekki skoðun mín, að það eigi að láta nægja að stækka sýruverksmiðjuna. Ég álít það eðlilegt fyrsta skref í stækkun Áburðarverksmiðjunnar, eins og reyndar kom fram í hans framsöguræðu. Ég álít að það eigi að stefna alveg markvisst að því að framleiða þann áburð, sem við þurfum hér heima, eða ammoníakáburð allan. Við þurfum engu að síður að flytja inn talsvert magn af áburði. Við mundum flytja inn, miðað við aðstæður í dag, 6 000 tonn af kalíi og 14–15 þús. tonn af fosfór, en við eigum að stefna að því að framleiða ammoníakið allt heima. Og ég vil einnig undirstrika það, sem hann sagði, það er einnig skoðun mín að athugun á stærri verksmiðju eigi ekki að verða til þess að seinka athugun á stækkun Áburðarverksmiðjunnar. En ég bað um orðið áðan fyrst og fremst til að leiðrétta ýmislegt sem mér fannst koma fram hjá hæstv. landbrh. Annaðhvort hefur hann mjög svo misskilið mín ummæli eða er að óþörfu hörundssár í þessu sambandi. Ég held ég hafi ekkert sagt sem væri sérstök ádeila á hann. Ég gat þess alveg sérstaklega að þessi stefna, sem ég er að gagnrýna, hefur ríkt allt frá því að Áburðarverksmiðjan hóf starfsemi sína. Ég lýsti alls engri andstöðu við þessa ályktun, langt frá því, en svo fannst mér að skilja mætti ummæli hæstv. ráðh. Ég lýsti sérstökum stuðningi við hana, hef gert það í n. og geri það enn. Ég held að það hljóti að vera einhver misskilningur. Ég sagði heldur aldrei að það ætti bara að fela starfsmönnum Áburðarverksmiðjunnar athugun á stækkun. Ég lýsti því yfir í sambandi við stækkun Áburðarverksmiðjunnar sjálfrar að til þeirra athugana væru starfsmenn verksmiðjunnar langsamlega færastir og raunar, hygg ég, þeir einu sem eru færir um að athuga þann þáttinn. Ég held að þeir verði að bera uppi hita og þunga þeirrar athugunar. Ég hef ekkert á móti því að fleiri komi þarna að og sérstaklega í sambandi við nýja stóra verksmiðju. Þar er um töluvert annað að ræða og raunar að ýmsu leyti mál sem byggja verður á öðrum grundvelli en til er í Gufunesi. Ég lýsti heldur aldrei andstöðu við niðurgreiðslur á frumstigi, en svo mátti skilja orð hæstv. ráðh. Þvert á móti sagðist ég vera í grundvallaratriðum fylgjandi niðurgreiðslu á frumstigi. Það eina, sem ég sagði um það og vil endurtaka, er að ég álít að Áburðarverksmiðjan hf. eigi ekki né geti borið slíka niðurgreiðslu. Ég er þeirrar skoðunar að slíkt fyrirtæki eigi að hafa viðunandi rekstraraðstöðu og fá viðunandi tekjur, þannig að það þurfi ekki að leita nálægt því daglega á náðir hæstv. ráðh. til þess að fá viðbótarlán til rekstrar. Þetta álít ég skakkt. Ég lýsti hins vegar þeim skilningi mínum að áburðarverði yrði að halda niðri. Það er bundið ýmsum öðrum þáttum í okkar efnahagslífi. Ég tel því að viðleitni hæstv. ráðh. og ríkisstj. til útvegunar fjármagns í þessu sambandi eigi að beinast að því að greiða niður áburðinn sem slíkan, en jafnframt að tryggja fyrirtækinu viðunandi rekstrarfjárstöðu. Það var aldrei hugmynd mín, en þannig mátti einnig skilja hæstv. ráðh., að fyrirtækið ætti t. d. að kosta að öllu af eigin fjármagni þá viðbót sem lokið var 1972. Ég held að það sé ekkert fyrirtæki sem það mundi gera. Hins vegar er ákaflega æskilegt að stórt og gott fyrirtæki geti staðið undir nýjum lánum til nýrra framkvæmda og lagt fram viðunandi eigið fjármagn. Talið er mjög eðlilegt að eigið fjármagn í svona fyrirtækjum sé - ja, við skulum segja í kringum 25–30 af hundraði. Ég held að þetta sé nokkuð viðtekin krafa fjármálaaðila og sérstaklega fjármögnunarstofnana eins og banka. Áburðarverksmiðjan hefur ekki neitt slíkt. Áburðarverksmiðjan hefur ekki einu sinni fjármagn til að kosta athugun eins og hér er um að ræða svo að það má segja að það sé kannske tómt mál að fela henni þetta. Ég veit að ákaflega mikill tími ráðh., eins og kom fram, hefur farið í að leysa úr rekstrarfjárþörfum Áburðarverksmiðjunnar, og það er ekki eingöngu núv. hæstv. landbrh. heldur allir landbrh. sem ég þekki til. Ég sat um tíma í stjórn Áburðarverksmiðjunnar og þekkti mætavel það ástand sem ríkti og var það fyrir landbrh.- tíð hæstv. núv. landbrh. Það er þetta sem ég er að andmæla. Ég get tekið fram að hæstv. núv. landbrh. hefur sannarlega ekki staðið sig lakar í að útvega rekstrarfé en hinir fyrri, langt frá því. Hann hefur gert það með ágætum þó að stundum hafi þetta verið komið í mestu erfiðleika. Ég ætla ekki að þylja upp tölur um þá skuldasöfnun sem átt hefur sér stað á rekstrarárum Áburðarverksmiðjunnar. Þetta vil ég að komi fram. Þetta er engin gagnrýni á núv. hæstv. landbrh. sérstaklega, en ég vona að hann hafi skilið orðin sem harða gagnrýni almennt á þá afstöðu sem ríkt hefur frá upphafi til þessa fyrirtækis. Ef við reisum fyrirtæki verður það að fá aðstöðu til að safna viðunandi rekstrarfé og a. m. k. að fá einhvern kjarna í þær nauðsynlegu stækkanir og endurbætur sem hvert einasta fyrirtæki hlýtur að stefna að og þarf. Það er þetta sem ég er að leggja áherslu á. Ég vara við þeirri þróun sem hefur orðið.

Flm. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Þegar gildandi lög um orlofsmerki voru sett árið 1943 var að sjálfsögðu tilgangur þeirra að það fé, sem atvinnurekendur greiða í orlofssjóð, skyldi notað til að auðvelda launþegum að njóta orlofs. Þessi löggjöf var mjög gagnleg á sínum tíma og hefur reynslan af henni verið mjög góð. Hún hefur stuðlað á mjög heilbrigðan hátt að því að auka skilyrði launþega til þess að njóta heilbrigðs orlofs. Í lögunum var ákvæði um að ef orlofsbók fyrir næsta ár á undan væri ekki lögð fram í póststöð til innlausnar fyrir 15. sept. félli andvirði orlofsmerkjanna til ríkissjóðs. Það mun ekki hafa verið gert ráð fyrir því á sínum tíma, þegar lögin voru sett, að mikið mundi kveða að þessu. En áratugareynsla hefur sýnt að mun meira hefur kveðið að því en menn í upphafi ætluðu og mun meira en að sjálfsögðu er æskilegt. M. ö. o.: orlofsféð hefur ekki nýst orlofsþegum í fullum mæli. Við athugun sem gerð var um síðustu áramót, kom í ljós að í ríkissjóði standa nú um 20 millj. kr. vegna þess að orlofsbækur hafa ekki verið afhentar. Að vísu eru allir frestir til að fá orlofsfé greitt runnir út skv. gildandi lögum, gerðu það 1. maí 1974. Engu að síður er haldið áfram að greiða þau orlofsmerki, sem sýnd eru. Væri þá sannarlega eðlilegt að auglýsa um þau einhvern ákveðinn lokafrest til þess að endir sé bundinn á þetta mál. Mun það raunar standa til því að orlofslögin munu vera í nauðsynlegri endurskoðun, svo gömul sem þau eru orðin. Staðreyndin er engu að síður sú að nú standa inni í ríkissjóði og eru í vörslu Pósts og síma rúmar 20 millj. kr. sem atvinnurekendur hafa greitt í þágu launþega sem þeim var ætlað að nota til að taka sér orlof, en hafa ekki notað í því skyni. Póstur og sími hafa auðvitað haft af því verulegan vaxtahagnað að varðveita svo mikið fé árum saman. Þess er hins vegar að geta að auðvitað hafa Póstur og sími haft vissan kostnað af varðveislu fjárins og því starfi sem innt hefur verið að hendi í því sambandi, og er sjálfsagt að tekið verði tillit til þess. En ég held að það hljóti að teljast sanngirnismál, sem allir ættu að vera sammála um, að þetta fé á ekki að renna endanlega í ríkissjóð. Það verður með einhverjum hætti að tryggja að það komi launþegum að gagni. Nú hefur það gerst á undanförnum árum að launþegasamtökin hafa með aðstoð ríkisvaldsins, sem vissulega ber að þakka og meta að verðleikum, komið á fót orlofsheimilum, en enn er um að ræða fjárskort til þess að byggja nægilega mörg orlofsheimili, því að sannleikurinn er sá að heilbrigðasta orlof, sem launþegar verja orlofsfé sínu til, er vissulega orlofsferðir hér innanlands og þá einkum og sér í lagi dvöl í eigin orlofsheimilum alþýðusamtakanna. Þess vegna er lagt til í þessari till. að þetta fé, þessar rúmar 20 millj. kr., að viðbættum þeim vaxtatekjum, sem Póstur og sími hafa haft af vörslu þessa fjár, að frádregnum kostnaði, sem Póstur og sími kunna að hafa haft í þessu sambandi, renni til verkalýðssamtakanna í því ákveðna skyni að því verði varið til þess að byggja ný orlofsheimili. Það getur varla verið um það ágreiningur að launþegar eiga þetta fé. Það hefur verið greitt þeim. Launþegar í heild eiga þetta fé þó að þeir einstaklingar, sem það eiga, hafi ekki hirt um að nota það. Og ég hygg að varla geti verið um það ágreiningur, að varla sé hægt að ráðstafa þessu fé betur í þágu launþega sem heildar en að styrkja eða stuðla að byggingu nýrra orlofsheimila. Þess vegna er það efni till. að skora á ríkisstj. að gera hið fyrsta með lagaheimildum, ef nauðsynlegt er, ráðstafanir til þess að verkalýðssamtökunum verði afhent þetta fé, þessar rúmu 20 millj. kr., með þessu skilyrði. Ég tel eðlilegt að það yrði beint skilyrði að því yrði varið til byggingar orlofsheimila verkalýðssamtakanna. Ég vona að hv. Alþ. geti orðið sammála um að hér sé réttlætismál á ferðinni og till. hljóti vinsamlega afgreiðslu hins háa Alþ. áður en því lýkur. Ég leyfi mér að leggja til. herra forseti, að þessari till. verði vísað til hv. allshn.

Karvel Pálmason; Herra forseti. Þáltill. þessi er að mínu áliti góðra gjalda verð og það er vissulega rétt, sem hv. frsm. og 1. flm. tók hér fram áðan, að auðvitað er miklu nær að þeir fjármunir, sem þarna er um að ræða, renni til verkalýðshreyfingarinnar en að þeir fari í ríkissjóð. Ég hygg að a. m. k. allir verkalýðssinnaðir menn geti verið sammála um það. En ef ég skil þetta rétt fjallar þessi till. einvörðungu um það fjármagn, sem ekki er leyst út vegna orlofsbóka eða orlofslaga frá þeim árum þar til breyt. var gerð með lögum 1972 eða 1973, ég man nú ekki hvort heldur var. En mér er a. m. k. tjáð að það hafi komið í ljós síðan núv. löggjöf var upp tekin að þar verði líka um allmikla fjármuni að ræða, sem ekki verði leystir út af viðkomandi einstaklingum, sem fá það greitt í orlofi, þannig að ég hygg að það verði um miklum mun meiri fjárhæð að ræða sem kemur til með að renna til ríkissjóðs en þessar 20 millj. sem eru vegna fyrri löggjafar. Það er alltaf meira og minna um það að viðkomandi launþegar, sem fá orlofsgreiðslur, innleysi þær ekki og þá kemur þetta sjálfsagt til með að renna í ríkissjóð. Ég held að það þyrfti að taka það með líka inn í dæmið. Ég held að það fari ekki hjá því að við umr. sem þessa hljóti að verða að vekja athygli á því að sú löggjöf, sem nú er í gildi og varðar orlofið, og þá kannske fyrst og fremst það kerfi, sem er í gildi varðandi greiðslur, e.r að mínu áliti mjög gallað. Ég hygg að a. m. k. stór hópur launþega geti verið mér sammála um það að það eru stórgallar í framkvæmd á því kerfi sem nú er í gildi. Það er mikill misbrestur á því að orlof sé greitt inn til Pósts og síma, og ég hygg að það sé líka æðimikill misbrestur á því að því sé fylgt eftir af þeirri stofnun að orlof sé greitt inn sem búið er að taka af launþegum, þannig að ég held að kannske ekki síst verkalýðshreyfingin ætti að taka upp baráttu fyrir breyt. á þessu, a. m. k. að kerfið verði lagfært þannig að orlofsgreiðslur, sem búið er að taka af launþegum hjá viðkomandi vinnuveitanda, komist til skila til Pósts og síma. Það munu dæmi þess, að það líði fleiri mánuðir frá því að viðkomandi vinnuveitandi er búinn að taka af launþega orlof og þangað til því er skilað til Pósts og síma. Ég tel því þetta kerfi meingallað og hefði verið miklum mun æskilegra eftir þá reynslu, sem fengin er af þessu kerfi, að breyta því á þann veg að gera þetta að smærri einingum þar sem þetta er borgað inn. Að það séu viðkomandi verkalýðsfélög sem geti betur fylgst með því hvernig greiðslum á því orlofi, sem tekið er af launþegum, er skilað til þeirrar stofnunar þar sem þær eiga að fara í. Þá kemur mér fyrst og fremst í hug að það væri ekki óeðlilegt, svona við fljóta yfirsýn, að ætla að viðkomandi peningastofnanir á staðnum geti haft þetta verkefni með höndum gegn ákveðnum reglum. Ég skal ekki fara um þetta mörgum orðum. Ég persónulega er hlynntur þessari till. og styð hana, en ég vil beina því til þeirrar n., sem þetta mál fær til meðferðar, að hún a. m. k. hugleiði og kanni hvort ekki sé ástæða til að breyta þessu í það horf að það nái einnig til þess fjár sem er eftir hjá Pósti og síma og ekki hefur verið greitt út til viðkomandi launþega skv. nýja kerfinu, því að ég óttast að þar sé um talsvert stórar fjárhæðir að ræða. Auðvitað ætti að stefna að því, og það væri æskilegast, að það væri ekki um slíkt fjármagn að ræða, en sjálfsagt verður ekki hjá því komist að alltaf verður eitthvað um slíkt og þá er því að mínu áliti a. m. k. betur varið til byggingar orlofsheimila verkalýðshreyfingarinnar en að það fari í ríkissjóð. Um það er ég sammála flm. En ég vil sem sagt vekja athygli á því að ég hygg að það þyrfti að skoða frekar hvort ekki er ástæða til þess að breyta þessu í það horf, meðan þetta kerfi er í gildi, að það fé, sem inni stendur eftir lagabreyt., komi líka til með að renna til þessara stofnana, ekki einungis það sem var inni vegna fyrri löggjafar.



Herra forseti. Ég hef ásamt hv. 5. þm. Norðurl. v., Ragnari Arnalds, leyft mér að flytja þáltill. þá, sem birt er á þskj. 390 og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að fela dómsmrh. að sjá til þess að komið verði á fót lögfræðiþjónustu fyrir efnalítið fólk, óháðri gjaldskrá Lögmannafélags Íslands.“ Í augum okkar flm. er hér um að ræða jafnréttismál. Það er grundvallarregla íslensks réttarfars að allir séu jafnir fyrir lögunum. En slík regla er aðeins orðin tóm meðan til er fólk sem veigrar sér við að leita lögfræðilegrar aðstoðar sakir efnaleysis. Það er því brýnt að komið sé á fót hið allra fyrsta réttaraðstoð af því tagi sem hér er lagt til. Hér á landi eru að vísu til reglur um gjafsókn og gjafvörn, en þótt þær séu góðra gjalda verðar leysa þær ekki nema lítinn hluta þess vanda sem eiginlegri réttaraðstoð er ætlað að gera. Reglur um gjafsókn og gjafvörn gilda aðeins ef til málshöfðunar kemur. Í fjölmörgum málum, sem upp rísa, þarfnast fólk fyrst og fremst lögfræðilegra leiðbeininga, upplýsinga um rétt sinn og aðstoð við löggjörninga. Þeir, sem starfa að verkalýðsmálum eða í stéttasamtökum yfirleitt og ýmsum félagssamtökum, vita manna best að þörfin fyrir slíka aðstoð er mjög brýn. Þangað leitar fólk með ýmiss konar vandamál persónulegs eðlis og þó að þessir aðilar reyni auðvitað að gera sitt besta til að sinna hverjum og einum, þá liggur í augum uppi að þar er ekki aðstaða til að fylgja málum eftir, svo sem unnt væri, og oft ekki lögfræðingur eða lögfræðileg ráðgjöf fyrir hendi. Með stofnun sérstakrar skrifstofu eða þjónustu, hvernig svo sem fyrirkomulagið yrði, mundi verða unnt að leysa þennan vanda fólks. Ef það ætti þess kost að leita slíkrar aðstoðar og fá hana sér að kostnaðarlitlu eða kostnaðarlausu meðan mál eru á frumstigi eru meiri líkindi til að mál leysist farsællega án þess að til málshöfðunar þurfi að koma. Ég vil því leggja áherslu á að hér er líka um varnaðarstarf að ræða og með nauðsynlegri aðstoð þegar á frumstigi er unnt að koma í veg fyrir árekstra sem mundu leiða til málshöfðunar síðar meir. Réttaraðstoð af því tagi, sem við leggjum til að komið verði á fót, á sér langa sögu annars staðar á Norðurlöndum. Í Danmörku hófst hún þegar fyrir síðustu aldamót, en starfsemin í Noregi, Danmörku og Svíþjóð hefur verið í endurskoðun á allra síðustu árum og t. d, svíar búa nú við nýja löggjöf í þessum efnum eða frá árinu 1973. Upplýsingar um fyrirkomulag réttaraðstoðar í þessum löndum má lesa í grein eftir Gunnar Eydal í Tímariti lögfræðinga, 4. hefti 1973, en hann hefur sérstaklega kynnt sér þessi mál. Ég vil aðeins fara lauslega yfir fyrirkomulag réttaraðstoðar í þessum þremur löndum sem ég nefndi. Í Danmörk er starfandi sjálfseignarstofnum sem veitir réttarhjálp. Réttarhjálpin þar grundvallast á ólaunaðri þátttöku u. þ. b. 65 lögmanna, en aðeins forstöðumenn og skrifstofufólk taka laun fyrir störf sín. Réttarhjálpin fær fjárstyrk frá einkaaðilum, sveitarfélögum og ríki. Réttur manna til aðstoðar endurgjaldslaust er miðaður við ákveðið mark í tekjum og eignum, en hér munu þó aðeins vera um vissar viðmiðunarreglur að ræða þar sem einstök tilfelli eru metin sérstaklega. Í Noregi er þessi starfsemi nú á vegum Oslóborgar og önnur sveitarfélög hafa fylgt á eftir. Starfsemin þar í landi er fjármögnuð bæði af ríki og sveitarfélögum. Allar lögfræðilegar upplýsingar, þ. e. a. s. almennar upplýsingar um hina lögfræðilegu hlið mála áður en til málsóknar kemur, eru veittar ókeypis, og eins og í Danmörku njóta þeir einir aðstoðar skrifstofunnar endurgjaldslaust sem eru fyrir neðan ákveðið tekju- og eignamark. Í Svíþjóð er skv. hinum nýju lögum gert ráð fyrir að 30 ríkisreknar lögfræðiskrifstofur starfi víðs vegar um landið og er hlutverk þeirra að sinna þeirri lögfræðiaðstoð sem lögin gera ráð fyrir. Lögfræðiskrifstofur í einkaeign geta einnig veitt lögfræðiaðstoð í samræmi við hin nýju lög, en þeim er það hins vegar í sjálfsvald sett. Lögfræðiaðstoðin í Svíþjóð er greind í þrjá þætti: 1. Lögfræðilegar upplýsingar. 2. Almenn lögfræðiaðstoð. 3. Lögfræðiaðstoð í sakamálum. Með lögfræðilegum upplýsingum er átt við að allir, einstaklingar og fyrirtæki, eigi rétt á almennum lögfræðilegum leiðbeiningum innan vissra marka á lögfræðiskrifstofum gegn greiðslu 50 kr. sænskra. Ég tek fram að þessar 50 kr. eru miðaðar við árið 1973. Þar er um að ræða viðtal við lögmann í 20–25 mín., þar sem veittar eru lögfræðilegar ráðleggingar, álit um lögfræðilega stöðu viðkomandi og minni háttar lögfræðileg aðstoð, svo sem við útgáfu skuldabréfa, gerð erfðaskráa og kaupmála o. s. frv. Í vissum tilfellum er framangreind aðstoð veitt án endurgjalds, svo sem til lífeyrisþega og annarra sem búa við þröngan efnahag. Verði málið hins vegar ekki leyst á framangreindan hátt kemur til almenn lögfræðileg aðstoð. Slíkt nær einungis til einstaklinga og fer það þá eftir tekjum viðkomandi hvort og hversu mikið þarf að greiða fyrir slíka aðstoð. Með tilliti til þess, að réttaraðstoð hefur starfað svo lengi annars staðar á Norðurlöndum, má það raunar heitar undarlegt að ekki skyldi hafa verið gert átak fyrr til að koma þessum málum áleiðis hér á Íslandi. Í till, okkar höfum við ekki gert ráð fyrir hvernig framkvæmd þessara mála yrði háttað. Við höfum farið þá leið að fela dómsmrh. að sjá til þess að koma þessari starfsemi á fót í trausti þess að hann muni í samráði við þá aðila, sem láta sig þessi mál skipta og eru þeim kunnugir, athuga þær leiðir sem hentugastar þykja hér á landi. Að vísu hlýtur þó að þurfa að hafa hliðsjón af reynslu Norðurlandaþjóða í þessum efnum. Ég á persónulega erfitt með að hugsa mér að þetta verði gert án tilstyrks hins opinbera, einkum og sér í lagi með tilliti til þess að þá ætti að vera tryggt að þjónustu af þessu tagi yrði komið upp í öllum landshlutum og að enginn ætti því að þurfa að fara varhluta af þessari þjónustu, hvar á landinu sem hann býr. Ég vil að lokum, herra forseti, geta þess að á síðasta reglulega Alþ. var lagt fyrir Nd. frv. til l. um málflytjendur. Þá flutti ég ásamt þremur þm. öðrum, en aðeins einn þeirra á sæti á Alþ. nú, hv. 3. þm. Norðurl. e., Stefán Valgeirsson, brtt. við frv. um till. til l. um málflytjendur og fjallaði sú brtt. um að komið skyldi á fót lögfræðiskrifstofu er veitti efnalitlu fólki almenna málflutningsþjónustu sem óháð væri gjaldskrá Lögmannafélags Íslands. Um þessa till. spunnust þá allmiklar umr. Þm. sýndu málinu áhuga og veittu því stuðning, en sýndist sitt hvað um framkvæmdina. Niðurstaðan af umr. varð því sú að samkomulag náðist innan allshn. allrar um till. nær samhljóða þeirri, sem hér er flutt, á þeim forsendum að ekkert yrði fram tekið um framkvæmd málsins. Það er m. a. á þessum forsendum sem við höfum tekið þann kost að orða till. okkar á þessa leið. Till. var þá samþ. í hv. Nd. Frv. til laga um málflytjendur hlaut þó ekki fullnaðarafgreiðslu á því þingi og var þá einnig úr sögunni samþykkt um réttaraðstoð til efnalítils fólks. Ég rek þessa forsögu málsins í þeirri von að það Alþ., sem nú situr, muni veita málinu sama brautargengi og þing það er sat í fyrra. Hæstv. dómsmrh. tók þessu máli þá mjög vel og sagði í ræðu að sér þætti eðlilegt að athugun færi á fyrsta stigi a. m. k. fram á vegum dómsmrn., sem mundi þá sjálfsagt leita til þeirra manna sem þessum málum eru kunnugastir og hefðu kynnt sér þau sérstaklega. En nú er áliðið þings og með hliðsjón af þessum ummælum hæstv. dómsmrh. og samþykkt málsins í hv. Nd. í fyrra vil ég beina þeim tilmælum til n., sem fær mál þetta til athugunar, að hún reyni að hraða afgreiðslu þess þannig að unnt yrði að afgr. það áður en þessu þingi lýkur. Herra forseti. Ég legg til að umr. verði frestað og málinu vísað til allshn.

Flm. (Kristján Friðriksson) : Herra forseti. Virðulega Alþ. Mér þykja að vísu fáir hér staddir, en mun þó flytja erindi mitt um þá till., sem hér liggur fyrir á þskj. 412 og Þórarinn Sigurjónsson, þm. Sunnl., er meðflm. að. Þessi till., sem hér er flutt, er áskorun til iðnrh. um að hraðað verði gerð heildariðnþróunaráætlunar fyrir íslendinga, en hér er að sjálfsögðu um að ræða áskorun til yðar allra og þjóðarinnar í heild um að fara að huga nánar að uppbyggingu iðnaðar á Íslandi og því hvernig staðið skuli að þeirri uppbyggingu. Flestir, sem um þessi mál ræða, viðurkenna að vaxtarbroddur íslensks efnahagslífs hlýtur að verða í iðnaðinum. En skoðanamyndun um þetta málefni virðist mér að hjá flestum nái ekki miklu lengra. Ég mun ekki ræða stafliði till. í röð hvern fyrir sig, heldur allt í samhengi. Komið verður inn á hvað þegar hefur verið gert í því að vinna að iðnþróunaráætlun, einnig hvaða tegundir iðnaðar mér virðist að helst kæmu til greina fyrir íslendinga, og hef ég lauslegar till. um svo sem 40 tilgreind iðnfyrirtæki víðs vegar um landið, en tel reyndar að stefna þyrfti að myndun allmiklu fleiri slíkra. En svo verð ég að verja nokkurri stund í það að sýna fram á hin beinu og óbeinu tengsl iðnaðaruppbyggingar við hagnýtingu auðlinda hafsins, því að uppbyggingu efnahagslífs á Íslandi þarf að skoða sem eina heild fremur en aðgreinda málaflokka. Hlýt ég því að koma talsvert inn á uppbyggingu í sjávarútveginum vegna þessara tengsla. Ég mun leitast við að sýna fram á, hvernig afglöp, sem ég tel að gerð hafi verið í uppbyggingu sjávarútvegsins, hafa hreint og beint hindrað skynsamlega uppbyggingu iðnaðar og munu halda áfram að hindra iðnaðaruppbyggingu og þar með uppbyggingu farsældarríkis á Íslandi nema róttæk og markviss stefnubreyting komi til. Þetta samhengi verður ekki skilgreint nema með því að gera sér grein fyrir afglöpunum í uppbyggingu sjávarútvegsins. Ég segi afglöp - og þykist ekki taka of sterkt til orða, því að ég lít svo á að það þurfi að fara langt til baka í Íslandssögunni til að finna afglöp í efnahagsmálaforustu sem séu á borð við þau, sem á síðustu missirum hafa verið gerð í sjávarútveginum, að í sögunni þurfi jafnvel að fara aftur á 15. öld til að finna hliðstæðu, alveg aftur á daga Diðriks nokkurs Pinings, sem var hirðstjóri hér á landi seint á 15. öld, en undir hans forsæti voru þau lög sett af skammsýnum stjórnmálamönnum íslenskum og dönskum sem hindruðu að íslendingar fengju hagnýtt fiskimið sín. Þetta voru lög um vistráðningarskylduna sem hindruðu myndun þorpa og bæja við Íslandsstrendur, en við það lenti nytjun fiskimiðanna í höndum útlendinga um aldabil, eins og kunnugt er. En það er af Diðriki þessum Pining að segja að hann var síðan hengdur eða krossfestur fyrir einkaframtak á sviði sjórána, og fer ekki hjá því að manni verði á hugrenningatengsl milli atferlis hans og örlaga við þau sjórán, sem síðustu missiri hafa átt sér stað í smáfiskidrápi fyrir Norður- og Austurlandi, og kem ég að því síðar. Óþarft er að fara mörgum orðum um ástandið í efnahagsmálum íslendinga eins og það blasir við í dag. Þingi og þjóð er það kunnugt þótt ég raunar efist um að mönnum sé almennt ljóst hversu afar alvarlegt það er. Svo til allir sjóðir eru tómir. Viðskiptahalli við útlönd fer verulega fram úr arðvænlegri uppbyggingu og kröfur á ríkissjóðinn koma úr öllum áttum, þannig að hann á mjög í vök að verjast og sjálft peningakerfi landsmanna er í hættu. Hvernig má þetta vera hjá þjóð sem býr við auðugustu fiskimið í heimi, er nýbúin að vinna stórsigra í útfærslu landhelginnar og þið, heiðraðir alþm., eigið mikinn heiður skilið fyrir frammistöðu ykkar á því sviði? Jú, hvernig stendur á því að í hreint óefni stefnir þrátt fyrir allt þetta og þrátt fyrir mikinn auð í orkulindum og þrátt fyrir að hér býr dugmikil og gáfuð þjóð? Ég get vel skotið því hér inn í, að ég tel að íslendingar eigi þrjár aðalauðlindir því að það skýrir að nokkru málflutning minn. Þriðju mestu auðlindina tel ég vera hin gjöfulu fiskimið, þá næstmestu tel ég fólgna í varmaorku og fallvötnum, en þá landsamlega dýrmætustu tel ég fólgna í listrænni snilli þjóðarinnar og sérhæfni hennar til að fást við vandasama iðnaðarframleiðslu, vegna hugvitssemi þjóðarinnar og verksnilli, enda eiga íslendingar næstflesta hugvitsmenn allra þjóða miðað við fólksfjölda. En þessir eiginleikar hafa ekki fengið notið sín sakir slakrar stjórnmálaforustu á löngum tímabilum, og er mál að úr verði bætt og að því m. a. lýtur sá tillöguflutningur sem hér er hafður í frammi. En nú mun ég snúa mér að því að gera nokkra grein fyrir þeim efnahagsmálaafglöpum, sem ég gat um áður og gera hvort tveggja í senn eða öllu heldur allt í senn: að valda tómahljóði í öllum sjóðum, stefna efnahagnum í voða, jafnvel svo að jaðrar við þjóðargjaldþrot, og hindra þá iðnaðaruppbyggingu sem er þjóðarnauðsyn, já, lífshagsmunamál, svo að notað sé tungutamt orð úr landhelgisbaráttunni. Meginafglöpin eru fólgin í því að við höfum og erum að byggja upp allt of stóran fiskiflota. Þar munar ekki neinu smáræði. Nú skal leitast við að færa rök fyrir þessu. Ég hef rætt við marga fiskifræðinga, raunar bæði erlenda og innlenda, og ég hef líka gert mína eigin útreikninga, auðvitað byggða á upplýsingum frá fræðimönnum og á sögulegum athugunum varðandi það sérstaka grundvallaratriði hvað sé óhætt að veiða mikið magn af bolfiski svonefndum árlega næstu árin hér við landið. Niðurstaðan er 500–550 þús. tonn miðað við þyngd upp úr sjó. Þetta gildir fyrir árin 1975, 1976 og jafnvel 1977 þótt það sé óvissara. Nú tel ég það eðlilegt raunsæi að gera ráð fyrir að um 20% af þessum afla kæmu í hlut útlendinga allra næstu árin. Okkur mun naumast takast að bægja þeim alveg frá strax, naumast fyrr en eftir 2 eða jafnvel 3 ár. Þá verða eftir svo sem 400–440 þús. tonn handa okkur. Meira má ekki taka án þess að ganga á stofninn og eyðileggja eða spilla framtíð fiskveiðanna um lengri eða skemmri tíma. Veiðifloti okkar nú er um 100 þús. brúttólestir. Þetta þýðir að til jafnaðar koma 4–1.4 lestir fisks á hverja veiðilest í skipi. Ef hver lest fisks er á að giska til jafnaðar svo sem 30 þús. kr. virði, þá er hér um að ræða verðmæti upp úr sjó fyrir svo sem 12–15 milljarða, en útgerð þessa mikla flota mun aftur á móti kosta um 22 milljarða. Fyrir þessu hef ég góðar heimildir. Þarna skeikar því um eina 7–10 milljarða, en hver talan sem er dugar til að sýna að hér liggur skekkjan. Nú mun margur segja sem svo: Var ekki óhætt að stækka flotann þar sem við vorum að vinna landhelgisstríð, færa landhelgina út, hvorki meira né minna en úr 12 mílum út í 200 mílur, og losna við meginsóknarþunga útlendinganna á fiskimiðum okkar? Í þessu sambandi er og hefur verið ein meginvilla - kórvilla, eins og stundum er sagt. Þetta stendur í sambandi við það að sú minnkun erlendrar sóknar, sem fæst við útfærsluna, samsvarar sem næst þeirri ofveiði sem hefur átt sér stað. Líka veldur hugmyndaruglingi hjá sumum að útfærsla úr 12 í 50 mílur og svo í 200 mílur breytir fyrst um sinn miklu minna um aflamagn en tölurnar gætu gefið óljósa hugmynd um. Aðalsigurinn vannst auðvitað með 50 mílunum. En við þurfum að endurnýja flotann, munu margir segja. Jú, mikið rétt. En fyrr má nú rota en dauðrota. Endurnýjun þarf að vera gerð með hagkvæmustu nýtingu fiskimiðanna í huga. Nú vil ég biðja menn að renna huganum aftur til ársins 1962. Raunar vel ég það ár af handahófi, því að sama á við um langt veiðitímabil eða langt árabil. Þá var veiðifloti íslendinga rúmlega 70 þús. veiðilestir. Hver veiðilest eða rúmlest í þessum flota var í reynd minni en í okkar 100 þús. lesta flota nú vegna breyttra mælingahátta, en einnig varð bann afkastaminni í sóknargetu miðað við lest þannig að á því munar miklu meiru. Að leiðréttum samanburði hefur flotinn 1962 naumast verið afkastameiri og alls ekki afkastameiri en hverjar 60 þús. lestir í okkar núv. flota, þ. e. a. s. hann hefur samsvarað 3/5 af okkar núverandi flota. Þetta ár veiddi þessi floti þó yfir 340 þús. lestir fisks. Og takið nú vel eftir: Þessi floti náði þessum afla í harðri samkeppni við útlendinga, í samkeppni um fiskinn við erlendan flota sem var miklu stærri en okkar floti. Af þessu má ljóst vera að 60–70 þús. lesta floti íslenskur nú gæti fullnýtt miðin og það miklu auðveldlegar en 70 þús. lesta flotinn frá 1962 gat gert í hinni hörðu samkeppni við útlendingana. Nú getur hver sem er reiknað það út á hnénu á sér hvað það kostar að gera út hverja veiðilest til jafnaðar. Ef við segjum, að það kosti svo sem 200–220 þús., og förum vægt í sakirnar, þá gerir útgerðarkostnaður á 30–40 þús. veiðilestum, sem eru umfram þarfirnar, 6–8 milljarða í rekstrarkostnaði. Það eru þessir milljarðar sem vantar í kassann hjá okkur og valda því að allir sjóðir eru tómir. Til frekari áréttingar þeim útreikningum, sem hér voru fram settir, ætla ég að taka eitt dæmi. Togari einn, sem keyptur hefur verið til landsins og er milli 900 og 1000 lestir, kostar nú um 370 millj. kr. Vexti er lágmark að reikna 10% eða 37 millj., raunfyrningu tel ég að verði að reikna 8%, sem er miklu lægri en leyft er, en mun vera nálægt eðlilegu marki 30 millj. olíukostnaður nálægt raunverði - ekki niðurgreitt - 30 millj., erlendur hluti trygginga 6 millj., viðhald - þessi skip eru að smábíla - 7 millj., veiðarfæri, mest útlend, 20 millj. Þetta er allt frekar vægt reiknað. Þetta er samtals 130 millj. Segjum að þessi togari veiði 4000 lestir á 30 þús. hverja lest, þá gerir það 120 millj. Laun og tryggingar áhafnar dragast frá því, 54 millj., eftir verða 66 millj. Drögum svo tekjur frá gjöldum og sést þá að þessi togari aflar einskis gjaldeyris nettó, heldur eyðir gjaldeyri sem nemur 50–70 millj. af okkar digra gjaldeyrissjóði. Er von að vel fari? Kröfur þjóðarinnar um kjarabætur, sem raunar er að mörgu leyti vonlegt að séu fram settar, eru alveg tilgangslausar meðan svona er farið með fjármuni. Meðaltal af neikvæðri gjaldeyrisöflun minni togaranna er eitthvað um 30 millj. á skip ef fyrningar, 8% af núvirði eru teknar með í reikninginn. Þetta er misjafnt fyrir skipin, en ég á hér við mikinn fjölda þeirra og það á við um hann. Þetta er mjög misjafnt en í heildinni mun það vera nálægt þessu. Svo taka þessir togarar besta fólkið frá bátaflotanum, taka líka frá honum fiskinn, þannig að þeirra útgerð, þ. e. bátanna, verður vonlaust líka. Og nú heyrist því fleygt að nú eigi að fara í feluleik með afglöpin með því að ráðstafa gengishagnaði hér á Alþ. frá bátum yfir til togara. Svei ! En sagan er ekki öll hér með sögð. Nú kemur rúsínan. Til er maður á Englandi sem mikið hefur stundað veiðar við Ísland. Hann hefur fengið viðurnefni og er kenndur við „Codling“. Hann er víst kallaður Kóða-Ted. Hann er frægur fyrir það ekki aðeins að koma með smáfisk af Íslandsmiðum, heldur það sem breskir kalla codling - eða kóð, sem er smærra en smáfiskur. Sagan segir að Kóða-Ted hafi jafnvel komist upp í það að hafa 70–80% codling miðað við þyngd af heildaraflanum. En það sorglega er að nú er margur Kóða-Teddinn á Íslandsmiðum. En sá er munur að nú er Kóða-Teddinn íslenskur, veiðir í dragnót eða á nýtísku skuttogara fyrir Norður- og Austurlandi. Auðvitað veit ég það að íslenskir fiskimenn gera það ekki ánægðir að drepa smáfisk og hleypa oft vænum slatta af dauðum kóðum út um lensportin. En þetta er leyft. Og ef fram heldur sem horfir verða fiskimiðin fyrir Norður- og Austurlandi eyðilögð á stuttum tíma. Og ekki aðeins það, smáfiskadrápið og kóðadrápið fyrir norðan og austan mundi þýða, ef því yrði haldið áfram, að aldrei framar kæmi góð vertíð fyrir sunnan land og vestan því að þau kóð, sem hleypt er út um lensportin norðanlands dauðum, koma hvorki á línu sem vænn fiskur hjá Raufarhafnarbátum né heldur sem góður netafiskur til vestmanneyinga. Friðun smáfisksins fyrir trolli og dragnót fyrir norðan og austan er því ekki aðeins lífshagsmunamál þorpa og bæja fyrir austan og norðan, heldur engu siður þorpa og bæja fyrir sunnan og vestan. Hagsmunir þessara byggða fara þarna saman, og það eru þessi tengsl sem tengja svo þessar byggðir saman í sambandi við iðnþróunina. Það, sem gera þarf í þessu máli, og það er í rauninni fyrsti meginþáttur iðnþróunaráætlunarinnar, þótt sumum kunni að koma það kynlega fyrir sjónir, er að banna allar togveiðar að rækjunót undanskilinni á svæði, sem markast af línu sem dregin er réttvísandi í norður frá Kögri, sem er austasti hluti Vestfjarðakjálkans, og hins vegar beint á haf út frá Eystrahorni. Ég lengi ekki mál mitt við að skýra þetta nánar. Ef menn halda að smáfiska- og seiðadrápið með dragnót og vörpu fyrir norðan og austan sé eitthvert rugl, þá skora ég á menn að rannsaka málið. Ég hef fjölda vitnisburða um þetta, meira að segja skriflega vitnisburði upp á vasann þar sem ég nú stend hér. Og nú kem ég að iðnþróuninni. Ég minnist þess, að fyrir einum 20–25 árum tók við embætti nýr iðnrh. Ég man að ég gerði fsp. til hans á iðnrekendafundi uppi í Þjóðleikhúskjallara um það hvaða framtíðarstefnu hann hygðist beita í iðnaðaruppbyggingunni. Ég var í rauninni að spyrja um iðnþróunaráætlun fyrir íslendinga. Það var því líkast sem ég hefði spurt um landslag á Júpíter. Þannig voru viðbrögðin. Um mörg ár var iðnaði í engu sinnt. T. d. var ómögulegt að fá lóð fyrir iðnaðarhús í Reykjavíkurborg. Ég hef eigin reynslu hér við að styðjast. Þetta gekk svo í mörg ár, að mig minnir 16 ár. Ég vissi til að sumir leituðu eftir lóðum hér í 16 ár án þess að fá þær. Yfirleitt hefur aðbúnaður að iðnaði um áratugi verið hrein svívirðing, á sama tíma og aðrar þjóðir hafa byggt upp iðnað sinn með góðum stuðningi ríkisstjórna sinna og bankavalds. Svo vorum við narraðir inn í EFTA án þess að vera færir um samkeppnina. Loforð voru gefin um stórfellda uppbyggingu iðnaðar á þeim tíma sem nefndur var aðlögunartími. Þau loforð voru flest svikin. Öll fjármagnsgetan hefur farið í að byggja upp fiskiflota og eyðileggja möguleika hans sjálfs með því að gera hann allt of stóran. Menn hafa getað keypt heila togara fyrir sáralítið eigið framlag. En iðnaðurinn, nei, hann hefur ekki einu sinni fengið sómasamleg rekstrarlán. Ef litið er yfir hvernig lánsfé er skipt kemur í ljós að langsamlega minnst lánsfé, bæði stofnfé og rekstrarlán, fer til iðnaðar og er hann þó langfjölmennasta atvinnugreinin þrátt fyrir meðferðina sem hann hefur orðið fyrir á undanförnum áratugum. Þó hafa lög verið sett um rekstrarlán til iðnaðar hér á Alþ. En þá kemur upp úr dúrnum að kerfið kann ekki að lána út á neitt annað en fisk. Dæmi voru til að það tók hálft ár að ganga í gegnum svipugöng serimonía til að lokka út úr kerfinu fáeinar milljónir í rekstrarlán, jafnvel þótt fasteignaveð væru í boði. Það er vonlaust að rekja þessa sögu sorgar og niðurlægingar varðandi afstöðu valdamanna til iðnaðar. En hvað svo um áætlanir og aðgerðir síðustu ára? Hefur ekkert verið gert? Er von að menn spyrji? Jú, í rauninni hefur dálítið verið gert. En heildarstefnumörkun hefur alveg vantað. Í grg. með þessari þáltill. er frá því greint að útvegaðar voru 37 millj. frá Sameinuðu þjóðunum og víðar var fjár aflað í því skyni að athuga um uppbyggingu iðnaðar. Og þarna var að vissu leyti rétt að farið því að það er ekki fyrir einstaklinga að finna út hvaða iðnað er hagkvæmast að velja. Það þarf einmitt að beita alþjóðlegri kunnáttu í þessu eða kunnáttu sem sérhæfðir menn einir ráða yfir, a. m. k. að hluta til. Í hinu þriggja binda verki Olle Rimers er ýmislegt að finna sem til gagns má verða ef það verður gert mönnum aðgengilegt. Sama er að segja um verk Berggrens og Delens. Þeir sömdu verk upp á 200 blaðsíður. Ég vanmet þetta ekki út af fyrir sig. Ég vanmet ekki heldur baráttu Jóhanns Hafsteins og fleiri fyrir álverinu þótt sitthvað megi finna að samningunum um álverið. Stóriðju tel ég að við eigum að notfæra okkur, en mjög í hófi. Ég er ekki beint hrifinn af málmblendinu, en met þó djarflega og dugandi framgöngu Magnúsar Kjartanssonar, Steingríms Hermannssonar og Gunnars Thoroddsens að því að vinna hiklaust að þessu máli. Það sýnir þó dug og kjark út af fyrir sig, því að ég álít að þetta hvort tveggja, ál og málmblendi, séu steinar í bygginguna, þ. e. iðnþróunarbygginguna. Svo að ég víki aftur að iðnbyltingarmanninum, velvirtum fyrrverandi iðnrh., Magnúsi Kjartanssyni, þá fór hann þá leið að stofna sérstaka starfsdeild til að vinna að iðnaðarathugunum og klauf þannig þá starfskrafta frá því liði sem fyrir var. Hvaða ástæður til þessa hafa legið veit ég ekki, en hitt tel ég ánægjulegt að til forustu í þessari nýju deild held ég að Magnúsi hafi tekist að fá góðan mann þar sem er Vílhjálmur Lúðvíksson prófessor, en reyndar hefur lítið heyrst frá þeim góða manni enn þá. Sölustofnun lagmetis var sett á stofn og það var virðingarvert - og svo er það Útflutningsmiðstöð iðnaðarins sem er líklega sá hlekkur í keðjunni sem er næst því að vera rétt skapaður, einn hlekkur kominn í langa keðju. En stefnumörkun fyrir iðnþróun tel ég að vanti enn, eins og ég hef áður sagt. En þetta þarf allt að taka upp hið skjótasta. Alþ. og almenningur þarf að fá að vita hvar við stöndum í þessu efni, og ekki þýðir annað en ganga til verks þótt ekki sé hægt að tala um að taka til óspilltra málanna þar sem búið er að sóa í afglöp því fé og lánamöguleikum sem hefðu átt að fara til iðnaðaruppbyggingar. Oft er það svo að þegar talið berst að iðnaðaruppbyggingu, þá er spurt: Hvað eigum við svo sem að framleiða? Þessa spurningu er ég búinn að fá í mörg ár. Auðvitað er aðalsvarið : Við getum framleitt nærri því að segja hvað sem okkur kynni að detta í bug að einbeita okkur að, því að þjóðin er dugleg og gáfuð. Hana vantar ekkert nema stjórnmálaforustu til að vaxa upp í velmegandi iðnaðarþjóð með traustan efnahag. Þetta liggur í augum uppi. Þó að ég hafi aldrei verið til þess kjörinn að leita uppi iðngreinar sem hentuðu íslendingum, þá skal ég nú freista þess að telja upp nokkrar sem ég tel að kæmu til greina. Þessi upptalning er gerð til að skapa umræður og umhugsunargrundvöll. En ég er ekki með því að gefa í skyn að ég telji mig færan um að hrista út úr erminni heila iðnþróunaráætlun, aðeins geri ég það til að skapa umræðugrundvöll. Ég er ekki aðeins að slá hér fram nokkrum hugmyndum um verkefni, heldur fyrst og fremst að leggja áherslu á samhengissjónarmiðið, það samhengi sem ég legg svo mikla áherslu á að þurfi að vera á milli iðnþróunaráætlunarinnar og þjóðhagslegrar hagnýtingar fiskimiðanna. Einmitt fyrstu átökin í framkvæmd áætlunarinnar þurfa að vera gerð með hliðsjón af því að skynsamleg nýting miðanna byggist á því að við skiljum að líf fiskstofnanna er ein samhangandi heild, ein líffræðileg heild allt umhverfis landið. Verkefnavalið þarf að gera með það fyrir augum að starfsstöðvarnar geti dreifst um landið. Bráðasta nauðsynin er því að finna iðnverkefni fyrir þau svæði fyrir norðan og austan þar sem aðaluppeldisstöðvar fisksins eru svo að fólkið þar fái verkefni við sitt hæfi, en verði ekki þröngvað út í - í sinni hörðu lífsbaráttu - að ofveiða uppeldisfiskinn til tjóns bæði fyrir framtíð sjálfs sín og þó einkum framtíð fiskveiða við Suðurland og Suðvesturland. Þau verkefni, sem ég hér nefni, eru miðuð við að þau verði framkvæmd á svo sem næstu 1–8 árum eða 10 árum, 10 ára tímabili, og þá verði verkefnin norðan og austan látin hafa vissan forgang í tímaröðinni vegna hagsmuna sunnlendinga, - menn kunna að hnjóta um þetta: „vegna hagsmuna sunnlendinga“, - vegna hagsmuna fiskveiðanna ekki síst, en auðvitað alls landsins því að vertíðaraflinn við Suður- og Vesturland hefur alltaf reynst drýgsti gjaldeyrisgjafinn og byggist á því að fiskurinn sé ekki veiddur á uppeldisstöðvunum um of. Nú kemur upptalning verkefna. Númeraröðin er ekki miðuð við tímaröð sem verkefnin ættu að framkvæmast í. 1. Fyrst tel ég að ætti að koma á með tímanum einu stóriðjuveri fyrir aflfrekan iðnað á Norðurlandi til þess að tryggja raforku fyrir smærri iðnað þar í leiðinni. 2. Stóriðjuver á Austurlandi í tengslum við stórvirkjun þar. Og svo læt ég mér detta í hug að við þyrftum ekki að gera ráð fyrir fleiri stóriðjuverum því að eftir það ætlast ég til að við verðum búnir að ná svo góðum tökum á þróun smærri iðnaðar að frekari stóriðju verði alls ekki þörf. 3. Þrjár skipasmíðastöðvar fyrir stærri skip, raðsmíði, miðað við viðhald eigin flota eftir að við höfum fært núverandi flota niður í rétta stærð, m. a. með sölu talsverðs hluta núv. flota út úr landinu, bæði til að losna við árlegt rekstrartap á honum og til að bæta gjaldeyrisstöðuna, sbr. fyrri röksemdir, og til að afstýra hættu á ofveiði. Þessar skipasmiðastöðvar, sem ég nefndi áðan og mættu bætast við þær sem fyrir eru, yrðu norðan- og austanlands og þjónuðu auðvitað sem viðhaldsstöðvar jafnframt nýsmíði sem hefur reynst hagkvæm. 4. Framleiðsla á skurðgröfum eða vegheflum, eitt fyrirtæki, staðsett norðan- eða austanlands. Hér vitna ég til reynslu norðmanna á þessu sviði. Aðrar tegundir véla gætu að sjálfsögðu komið til greina, og bendi ég hér á til stuðnings þessu máli á þá miklu áherslu, sem Olle Rimer með sín þrjú bindi leggur á málmiðnaðinn. 5. Eitt fyrirtæki sem sérhæfði sig í yfirbyggingu strætisvagna og áætlunarbifreiða, helst staðsett nyrðra, gæti þó orðið hagkvæmara að hafa hér sunnanlands, en það er athugunarefni. 6. Járnbræðsla úr brotajárni sem framleiddi steypustyrktarjárn. 7. Fyrirtæki sem framleiddi olíuspil til notkunar í skipum og fleira. Þetta kemur til viðbótar einu sams konar fyrirtæki sem nú starfar í landinu og hefur gengið vel en þarf að efla. Nýja fyrirtækið sérgreindi sig í annarri gerð olíuspila eða rafknúinna spila. Ég ræddi um skeið mikið við bretann Geoffrey Roberts um verkefnaval á iðnaðarsviði fyrir íslendinga, en hann hefur um mörg ár verið ráðgjafi bresku stjórnarinnar, bæði stjórnar Wilsons og Heaths, um verkefnaval á sviði iðnaðar fyrir afskekkt héruð á Bretlandi. Roberts taldi að við ættum að leggja mikla áherslu á að velja okkur verkefni í iðnaði, einkum málmiðnaði, sem væru tengd sjávarútvegi, t. d. sérgreindum búnaði skipa sem væri þess eðlis að hann yrði ekki framleiddur í fjöldaframleiðslu af stórfyrirtækjum. Þar eru einmitt þau svið sem svona lítil þjóð hefur til að velja sér verkefni á, þar sem er hægt að koma við hagsýni og vélum og kunnáttu, en ekki er hægt að koma fjöldaframleiðslu við. 8. Eitt fyrirtæki sem framleiddi rafmótora, gæti verið staðsett hvar sem væri, Varmadæluframleiðsla kæmi e. t. v. til greina í því samhengi. 9. Eitt eða tvö fyrirtæki sem legðu stund á ýmiss konar búnað úr léttmálinum, t. d. áli. Hér er átt við t. d. netakúlur, handfæraveiðitæki og margt fleira. Yfirleitt legg ég áherslu á það að fyrirtæki þessi, sem ég tel hér upp, eru ákaflega misstór, þau eru eiginlega af öllum mögulegum stærðum, og mín aðalhugmynd er sú að það þyrftu að koma a. m. k. tvö fyrirtæki á alla firði og þorp umhverfis allt landið. Það er stefna mín. 10. Eitt fyrirtæki sem framleiddi vindrafstöðvar. Véltækniþróun hefur orðið í framleiðslu slíkra tækja á síðustu árum, geysilega mikil, en vindorka er hér meiri en viðast hvar. Þessi orkulind gæti komið að ómetanlegum notum hér á landi og tækjaframleiðslan auk þess hæglega orðið útflutningsiðnaður, einmitt af þessari gerð sem ég nefndi áðan. 11. Eitt fyrirtæki sem framleiddi fiskkassa. 12. Eitt fyrirtæki til framleiðslu sérgreinds rafbúnaðar. Hér er átt við stærri rafbúnaðartegundir og fer ég ekki út í að skýra það. 13. Eitt lítið fyrirtæki til framleiðslu rafbúnaðarfittings og smærri rafbúnaðar. 14. Framleiðsla á snjósleðum til innanlandsnota og útflutnings, kjörið fyrirtæki. 15. Rafkaplaframleiðsla, úr áli aðallega. Þyrfti að semja við álverið um tækniaðstoð og sérstakt verð á hráefninu. Hér er ég með í huga danska fyrirmynd. 16. Lítið valsverk miðað við ál sem hráefni. Er þó líklega nokkuð langt í þetta verkefni, en þetta er vafalaust framtíðarverkefni. 17. Mælaborðaframleiðsla. Eitt slíkt fyrirtæki hefur raunar þegar hafið göngu sína, reyndar fyrir örfáum missirum, og gengur svo vel að nú ætlar það að þrefalda framleiðslu sína og taka á leigu 700 fermetra húsrými, byrjaði með 2 menn, en verður innan skamms með um 30 menn. Eftirtektarvert er að maðurinn, sem leggur til sérþekkinguna í þessu fyrirtæki, lærði hana ekki í íslenska skólakerfinu né í dýrri námsdvöl með styrkjum erlendis, hann lærði þetta í erlendum bréfaskóla. Gott dæmi um snilli íslendinga á iðnaðarsviðinu. En lánsútvegun þessa fyrirtækis hefur gengið dálítið erfiðlega því að skuttogararnir verða að ganga fyrir. 18. Tvö innréttingarfyrirtæki þar sem beitt yrði nýrri tækni sem ég fer ekki nánar út í. 19. Eitt fyrirtæki til framleiðslu á litsjónvarpstækjum þegar sú framleiðsla yrði tímabær, sem e. t. v. yrði eftir svo sem fáein ár. 20. Fyrirtæki til framleiðslu á sérgreindum elektrónískum tækjum sem ekki verða framleidd í fjöldaframleiðslu. 21. Ein glerverksmiðja kæmi til greina þótt fyrsta tilraun okkar á því sviði mistækist. Markaður fyrir gler hlýtur að stóraukast hér vegna aukinnar ylræktunar í náinni framtíð. 22. Tvö fyrirtæki ætti að setja upp, sitt í hvorum landshluta, og beita þar tækni sem þróast hefur á sviði þansteypu, sbr. einnig tilboð svía um að veita tæknilega aðstoð við húshlutaframleiðslu í verksmiðjum til stórfelldrar lækkunar á byggingarkostnaði. 23. Ein verksmiðja til framleiðslu á plötum fyrir byggingariðnaðinn, sbr. þó einnig það sem nú er unnið að í vöruþróun úr perlusteini hér suðvestanlands. 24. Postulínsverksmiðja. Hönnunarsnilli og listfengi þjóðarinnar gæti hér fengið góð verkefni. Það er með sérstöku tilliti til sérgáfu íslendinga í hönnun og listfengi þjóðarinnar sem ég tel að við ættum að hafa eina litla svona verksmiðju hér í landinu. 25. Listmunagerð úr dýrum málmum í tengslum við hagnýtingu íslenskra eðalsteina. Hér er ég með Austurland í huga. 26. Verksmiðja til framleiðslu á gólfteppaundirlagi. Innlendi markaðurinn veitir nú þegar nægilegt verkefni fyrir eina slíka verksmiðju. Ég reyndi að vísu að hefja sjálfur tilraun til að koma henni á fót og veit nákvæmlega hvað ég er að tala um. Þetta kostar ekki mikið og veitir að vísu ekki mikla atvinnu, en er mjög auðvelt. En það þarf náttúrlega að fá ofurlítið lánsfé í það til að koma því á fót. 27. Eitt fyrirtæki fyrir framleiðslu á mjólkurvöruumbúðum. Er hér miðað við nokkra breytingu á neysluvenjum sem auðvelt væri að koma á og hefði þó nokkra gjaldeyrisspörun í för með sér og minnkun á sorpi. 28. Úrvinnslufyrirtæki úr fiskinnyflum, m. a. til framleiðslu lyfja. 1–2 fyrirtæki til matvælaframleiðslu úr fiskinnyflum kæmu líka til greina og eru eiginlega alveg sjálfsögð. En hér er þörf rannsókna og vöruþróunar, nokkuð mikið verk sem liggur þarna fyrir höndum. Vel að merkja, æðimikið hefur verið gert, það vantar bara svo sem eins og 1/4 úr skuttogaraverði að láni til þess að sé hægt að gera þetta og fá þarna inn milljónir. 29. Fyrirtæki sem legði áherslu á ylrækt til framleiðslu sveppa og til framleiðslu gróðurs til lyfjaframleiðslu, sbr. reynslu dana á þessu sviði. Þeir gera þetta með mjög dýrri olíu, en við hefðum jarðhitann svo að við höfum mikla möguleika fram yfir þá. 30. Textílverksmiðja, þ. e. aðallega spuna- og fágunarverksmiðja, sem ætti að vera í Hveragerði eða á Selfossi. 31. Tvær litlar vefnaðarverksmiðjur, t. d. á Eyrarbakka og Stokkseyri, sem störfuðu í nánum tengslum við spuna- og fágunarverksmiðjuna í Hveragerði. Það þurfa að vera náin tengsl milli þessara verksmiðja. 32. Ein dúkaprentunarverksmiðja sem gæfi sérstök tækifæri til listrænnar hönnunar, miðað við útflutning aðallega, og þá er ég með í huga þessa sérstöku hæfileika þjóðarinnar. 33. Nokkrar saumastofur sem störfuðu í tengslum við vefnaðarverksmiðju og útflutningsmiðstöð iðnaðarins. Þetta er reyndar þegar í gangi að nokkru leyti, en má auka auðveldlega. 34. Tvær saumastofur sem framleiddu skjólflíkur fyrir heimamarkað og til útflutnings úr sútuðum gærum. Þetta er aðeins spursmál um markaðsútvegun og hönnunaratriði. Ég gæti haldið áfram að telja, en ég læt staðar numið hérna því að hvert þessara verkefna er raunverulega efni í heila grg., eins og gefur að skilja, svo að ég held þessu ekki lengur áfram. En mig langar til þess að minnast þó á eitt fyrirbrigði til viðbótar. Það er ekki beint iðnfyrirtæki, en er þó skylt því og gæti orðið það að nokkru leyti. Allir vita nú orðið um það fyrirbrigði að aðeins sumir árgangar bolfiskanna komast upp, eins og kallað er. Þannig eru dæmi um að einn árgangur hefur orðið 30 sinnum sterkari en annar nú á síðustu áratugum, eftir að til varð tækni til að mæla þetta, fylgjast með þessu. Og í rauninni er hugmyndafræðilegur grundvöllur til að leysa það vandamál að jafna stærð árganganna með sleppiseiðarækt. Reynsla erlendra þjóða í þá átt að leysa þennan vanda er síður en svo uppörvandi. En hver getur fullyrt að okkur kunni ekki að heppnast að gera það sem öðrum hefur mistekist úr því að hin hugmyndafræðilega undirstaða er fyrir hendi. Ég álít að stöð af þessu tagi ætti að koma á fót í Vestmannaeyjum. Gæti hún haft fleiri verkefni og jafnframt orðið eins konar fiski- og haffræðaskóli fyrir dálítinn hóp af ungu fólki í Vestmannaeyjum. Skjótra lausna verkefna má ekki vænta, en ef lausnin fyndist í aðalverkefninu mundi það hafa feikilega þýðingu fyrir þjóðarbúskap íslendinga. Mér sýnist að staðháttaaðstaða í Vestmannaeyjum fyrir slíka starfstöð sé alveg einstaklega góð, ekki síst eftir staðháttabreytingar sem urðu í höfninni við gosið. Fjármögnun iðnaðaruppbyggingarinnar, - nú fer ég að tala um iðnþróunina almennt aftur og fer að stytta mál mitt, - fjármögnun iðnþróunaruppbyggingarinnar gæti að hluta til orðið með þeim hætti að gróðann af fiskimiðunum, þ. e. auðlindaskattinn, mætti nota til að byggja upp iðnaðinn, og árleg rekstrartöp togara mundum við losna við með minnkun flotans. Þá gjörbreytist öll efnahagsaðstaða þjóðarinnar. Það mundi borga sig vel fyrir sunnlendinga að stuðla að iðnaði í þorpum norðan- og austanlands til að þorpin þar neyðist ekki út í ofveiði, en hagnýti hóflega fiskimið sín og kóðadrápi yrði hætt þar alveg. Svo gætu þorpin og bæirnir á Suður- og Vesturlandi byggt upp sinn iðnað með auðlindaskatti, þ. e. veiðigjaldi í einhverri mynd. Þetta veiðigjald væri notað til þess að tempra stærð flotans, - með einhverjum hætti verður að tempra hann og þá auðveldast að gera það með skatti, - tempra stærð flotans við hæfilega sókn og fullnýtingu fiskimiða og fullnýtingu skipa og starfskrafta. Aftur á móti stefnir þjóðin í hreinan voða efnahagslega, inn í langvarandi fátækt, ef haldið verður áfram að láta allt of stóran flota slást um að smala sækindum af hinum gjöfulu fiskimiðum með hóflausum tilkostnaði. Ef sóknin á miðin er tempruð með auðlindaskatti, þá væri auðvelt að fá með því móti nægilegt fé til góðrar uppbyggingar iðnaðar. Ég endurtek þetta, því að það er reynsla mín að menn þurfa helst að kunna utan að efnisatriði í máli sem þeir þurfa að komast inn í, þurfa að geta hugsað um. Ef flotinn væri mátulega stór, þá gætu útgerðarfyrirtækin hæglega borgað auðlindaskatt. Sem dæmi má nefna að rækjumiðin í Ísafjarðardjúpi gætu 20 bátar í stað 50 nú fullnýtt og væru þá þessir bátar, þessir 20, við veiðar mestallt árið og gætu auðvitað greitt gjald fyrir sem nota mætti til að byggja upp iðnað, t. d. á Ísafirði. Aldrei færi það svo að það kæmi þá ekki eitthvað út úr því ef þeir hafa litla trú á iðnaði, það kæmust þarna 60 menn til viðbótar til að framleiða iðnaðarvörur á Ísafirði, en sama fengist fyrir aflann. Miðin yrðu jafnvel nýtt og auk þess er náttúrlega kostnaðurinn við útgerð bátanna, 30 báta, ekkert smáatriði. Sama gildir um miðin almennt og landið í heild og gætu þá útgerðarfyrirtækin verið rík, eins og þau þurfa að vera, borgað fólki sínu vel og verið alltaf með góð skip og tæki. Að síðustu skal svo reynt að taka saman yfirlit um meginefni þessa mikla máls, þ. e. iðnþróunaruppbygginguna, í þremur liðum: 1. Fiskiskipaflotinn þarf að minnka um 2/5 og spara þannig stórfellda gjaldeyrissóun. Fiskiflotinn sjálfur á að geta verið gjaldeyrisaflandi í stað þess að gleypa verulegan hluta af gjaldeyrisöflun sjávarvöruiðnaðarins. 2. Seiða- og smáfiskadráp í uppeldisstöðvum verður að hætta og tryggja norður- og austurbyggðum iðnverkefni sem fyrsta þátt iðnaðaruppbyggingarinnar til að firra þessar byggðir því að neyðast út í það örþrifaráð að stunda smáfiskadráp. Þessi þáttur heildarþróunar þarf því að hafa forgang, ekki aðeins vegna þessara byggða sjálfra, heldur vegna alþjóðar hagsmuna. 3. Skilmerkileg iðnþróunaráætlun á og þarf að geta valdið andlegri endurfæðingu eða hugmyndafræðilegri byltingu meðal þjóðarinnar. Herra forseti. Fáar setningar almenns eðlis um stöðuna eins og hún er. Örfáar setningar bara: Hjá íslensku þjóðinni ríkir nú í raun og veru góðæri, Efnahagsmálum hennar tel ég að mætti koma í gott horf á svo sem tveimur og hálfu ári, en „dómar verða að fara út“, eins og það hét á fornu máli. Hér á ég við að Alþingi og ríkisstjórn verða að stjórna málefnunum eins og þjóðin hefur falið þessum aðilum. Þjóðin verður að fá þá stjórnun sem hún á rétt á og greiðir fyrir. Ég álít að málefnum þjóðarinnar sé ekki verr komið enn þá en svo að hægt sé að taka á málum af þeirri mýkt að allir megi vel við una. Ég tel mig hafa bent á efnahagsmálaskekkju sem nemur 6–8 milljörðum, óbeina skekkjan tengd þessu sama er þó nokkuð til viðbótar en þetta er langstærsta skekkjan í efnahagslífinu, Nú er talað um niðurskurð á framkvæmdum sem þurfi að nema 31/2 milljarði. Þessi niðurskurður þyrfti ekki að vera svona stórfelldur ef nokkrar skekkjur aðrar í efnahagslífinu yrðu leiðréttar er samanlagt nema e. t. v. um 2 milljörðum og eru svipaðs eðlis og þessi 6–8 milljarða skekkja sem ég var að nefna. En hér gefst ekki tækifæri til að ræða það frekar. Svo legg ég til að till. þessari til þál. verði vísað til atvmn. sem svo kæmi málinu áleiðis til iðnrh. og iðnrn. eftir því sem þingsköp segja fyrir um.



Herra forseti. Þegar lögin um Seðlabanka Íslands voru sett á árinu 1961 var bankanum veitt heimild til að reka kaupþing, en í 15. gr. l. segir, með leyfi forseta: „Seðlabankinn má kaupa og selja ríkisskuldabréf og önnur tryggð verðbréf og skal hann vinna að því að á komist skipuleg verðbréfaviðskipti. Er honum í því skyni heimilt að stofna til og reka kaupþing þar sem verslað yrði með vaxtabréf og hlutabréf skv. reglum sem bankastjórnin setur og ráðherra staðfestir.“ Þrátt fyrir heimild þessa hefur bankinn enn ekki sett á stofn kaupþing, þótt nokkuð hafi á vegum bankans verið unnið að undirbúningi þess. Meginástæðan til þess, að ekki hefur orðið af framkvæmdum, mun vera sú að stjórn Seðlabankans hafi naumast talið grundvöll fyrir rekstri kaupþings því að lítið væri um verðbréf sem hentuðu til viðskipta á kaupþingi. Raunar hafa hér á landi tvisvar verið gerðar tilraunir til rekstrar kaupþings, annars vegar við lok fyrri heimsstyrjaldarinnar og síðan árið 1942. En í bæði skiptin mistókst þessi starfræksla og hefur það sjálfsagt átt sinn þátt í því að menn hafa síðan skotið sér undan því að koma kaupþingi á fót. Við, sem mál þetta flytjum, teljum að nú sé tímabært að hefjast handa um rekstur kaupþings. Að vísu er okkur ljóst að ekki eru hér á markaði hlutabréf í mörgum félögum sem henta til viðskipta á kaupþingi, þó að gera verði ráð fyrir því að nokkur hlutafélög muni fljótlega leitast við að fá bréf sín þar skráð. Hins vegar er sú þegar í umferð talsvert mikið af ríkisskuldabréfum, bæði hin svokölluðu spariskírteini og eins happdrættisskuldabréf og áform uppi um frekari útgáfu slíkra bréfa. Bréf þessi henta mjög vel til viðskipta á kaupþingi og ættu viðskipti með þau að nægja fyrst í stað, enda ekki gert ráð fyrir að kaupþingið verði viðamikil stofnun né heldur að Seðlabankinn þurfi að hafa útgjöld af rekstrinum því að gert er ráð fyrir að kaupþingið taki þóknun fyrir þau viðskipti sem það annast. Þegar ríkisvaldið gefur út skuldabréf í allstórum stíl er eðlilegt að það geri ráðstafanir til að auðvelda borgurunum viðskipti með þessi verðmæti. Menn eru að sjálfsögðu fúsari til að kaupa skuldabréf ef þeir vita að þeir geti losnað við þau er þeir þurfa á fé sínu að halda til annarra þarfa. Rekstur kaupþings veldur því þess vegna að ríkið getur aflað sér lánsfjár með hagstæðari kjörum en ella væri. Enda þótt flestir hallist nú að því að eðlilegt sé að ríki afli sér lánsfjár innanlands í talsverðum mæli til að rísa undir hinum ýmsu framkvæmdum hefur nokkuð verið deilt um kjör þau sem verið hafa á hinum svonefndu spariskírteinum, og er raunar líklegt að þau kjör hafi upphaflega verið óþarflega góð fyrir kaupendurna og séu jafnvel enn. En á kaupþingi mundi myndast það verð sem rétt yrði að telja, og þar fengist eðlileg viðmiðun bæði fyrir ríkið og eins þau sveitarfélög, sem kynnu að vilja afla sér fjár með skuldabréfaútgáfu - og raunar líka meiri háttar einkafyrirtæki, sem kynnu að vilja bjóða út skuldabréfalán með tryggingum í eignum sínum. En vonandi er að sú starfsemi, sem hér hefur verið gerð að umtalsefni, yrði aðeins upphaf annars meira. Megintilgangur kaupþings á að vera að auðvelda alþýðu aðild að atvinnurekstri og auðvelda fyrirtækjum að afla sér áhættufjár frá fólkinu í landinu. Ekki er því að leyna að hérlendis hefur gengið erfiðlega að koma á fót og reka almenningshlutafélög þótt því fari hins vegar fjarri að það sé hér óþekkt fyrirbæri. Þvert á móti má halda því fram að hvergi hafi stærra átak verið gert í þess.u efni en einmitt hér á landi. Er þá átt við Eimskipafélag Íslands sem stofnað var fyrir sex áratugum og svo sannarlega var almenningshlutafélag í upphafi. Hlutafé í Eimskipafélagi Íslands hf. nam hvorki meira né minna en 1 687 750 kr. Einhvern tíma var að vísu sagt: Hvað er ein milljón? Og kannske er von að menn segi það nú. En tæplega 1.7 millj. kr. voru vissulega mikið fé þegar Eimskipafélagið var stofnað. En hve mikið fé var það miðað við nútíma verðlag? Því er kannske ekki hægt að svara nákvæmlega, en þó má hugsa sér að bera þessa upphæð saman við fjárlaga upphæðir eða þá inn- og útflutning sem líklega er fullt eins góð viðmiðun vegna þeirra miklu breytinga, sem orðið hafa á þjóðfélagsháttum, og stórfelldra útgjalda á fjárl. til tryggingamála t. d. og ýmiss konar þarfa sem ríkisvaldið sinnti ekki áður fyrr um. Innflutningur íslendinga nam árið 1913 16.7 millj. kr., árið 1914 18.1 millj. og árið 1915 26.3 millj. kr. Útflutningurinn var hins vegar 1313 19.1 millj., 1914 20.8 millj. og 1915 39.6 millj. kr. Hlutafjársöfnun til Eimskipafélagsins nam nákvæmlega 1/10 hluta alls innflutnings árið 1913, en náði tæplega 10% útflutningsteknanna það ár og einnig tæplega tíunda hluta bæði innflutnings og útflutnings árið 1314. Sambærilegar tölur fyrir árið 1374 eru hins vegar: Innflutningur 47.6 milljarðar og útflutningur 32.9 milljarðar. Er því ekki fjarri lagi að tölurnar hafi á þessu 60 ára tímabili tvöþúsundfaldast og næmi þá hlutafjársöfnun, sem sambærileg væri við hlutaféð í Eimskipafélaginu, hvorki meira né minna en nálægt 3.5 milljörðum kr. nú. Sjá allir hvað unnt væri að gera í atvinnumálum með slíkri upphæð sem aflað væri sem áhættufjármagns og stæði undir eðlilegum lántökum til atvinnurekstrar. Menn hafa að vonum velt því nokkuð fyrir sér hvernig á því stóð að hlutabréf Eimskipafélagsins urðu aldrei almenn verslunarvara. Dr. Valtýr Guðmundsson telur sig þegar árið 1918 hafa fengið svar við þeirri spurningu. Hann gagnrýnir mjög harðlega þau ákvæði í samþykktum félagsins, að stjórnin verði að samþykkja hlutabréfasölu, og segir m. a., með leyfi forseta: „Það er eins og sérdrægni og eigingirni ætli að verða flestum hlutafélögum vorum að fótakefli eða þá fáfræði og naglaskapur.“ Í fyrstu samþykktum Eimskipafélags Íslands var tekið fram að eitt atkvæði væri fyrir hverjar 25 kr. sem hluthafi ætti í félaginu, en þó gæti enginn hluthafi átt fleiri atkv. en 500 alls fyrir sjálfan sig og aðra. Þannig var atkvæðamagn hvers einstaklings takmarkað svo mjög að það nam nokkuð innan við 1% heildarhlutafjárins. Þetta ákvæði var mjög í þeim anda sem vera ber í eiginlegum almennings hlutafélögum, og raunar má segja að samþykktir félagsins í heild hafi verið furðulega frjálslegar og vel úr garði gerðar, að undanskildu því ákvæði sem dr. Valtýr fjallaði um. En það ákvæði var réttlætt með því að hætta gæti verið á að útlendingar reyndu að seilast til áhrifa í félaginu, sem sjálfsagt hefur þó verið ástæðulaus ótti. Vafalaust er það rétt skoðun að þetta ákvæði hafi að verulegu leyti valdið því að ekki hófust frjáls viðskipti með hlutabréfin, en þá hefðu þau hækkað í verði. Um það segir dr. Valtýr þrem árum eftir stofnun félagsins, með deyfi forseta: „Annars hefðu hlutabréf Eimskipafélagsins getað margfaldast í verði, 5–6–7 eða máske 8 sinnum, svo að hluthafar hefðu grætt hlutafé sitt 5–8 sinnum og því verið færir um að leggja fram nægilegt fé til að auka skipastól félagsins að mun og sjálfsagt gert það með ánægju.“ Ef þessi ummæli eru rétt hefði hlutafjáreign í Eimskipafélaginu ekki einungis valdið því að menn hefðu verið reiðubúnir að auka fjárframlög sín til þess félags, heldur er mjög líklegt að þeir hefðu verið viljugir að taka þátt í stofnun annarra atvinnufyrirtækja og þá hefði þróunin orðið öll önnur en raun hefur á orðið. Ég hygg þó að skýringar dr. Valtýs séu langt frá því að vera einhlítar. Svo þverstæðukennt sem það kann að virðast, þá hygg ég þó að sú mikla alda þjóðrækni, sem reis, hafi valdið því að fjárfesting í hlutabréfum þessa ágæta félags varð ekki eins arðvænleg og ella. Menn gerðu ekki kröfur til mikils arðs. Þeir vildu að félaginu yxi fiskur um hrygg. Síðar voru lögleidd skattfríðindi fyrir félagið, en áskilið að það mætti ekki greiða nema takmarkaðan arð. Er tímar liðu varð þetta til þess að menn sinntu ekki svo mjög um þessa eign sína og þess vegna varð brýn þörf á þeirri fjárhagslegu endurskipulagningu sem stjórn félagsins hóf fyrir nokkrum árum og vonandi verður haldið áfram samhliða eðlilegum arðgreiðslum. Því hefur talsvert verið haldið á loft að hlutafélagalöggjöfin gamla frá 1921 stæði í vegi fyrir stofnun heilbrigðra almenningshlutafélaga. Þetta er að miklu leyti á misskilningi byggt. Þessi gamla löggjöf er svo rúm að innan hennar er hægt að byggja upp heilbrigð opin hlutafélög eins og Eimskipafélagið líka var í öllum meginefnum. Hitt er aftur á móti rétt, að í samþykktir félaganna sjálfra verður að setja ýmis ákvæði sem tryggja hag hluthafanna, og vissulega væri ákjósanlegt að unnt reyndist að hraða endurskoðun hlutafélagalaganna - og er það raunar svo á Norðurlöndunum öllum, en samstarfsnefnd hefur reynt að samræma löggjöfina nú um all margra ára bil, en sóst verkið seint. Frv. að nýjum hlutafélagalögum mun nú hafa verið samið og æskilegt væri að það kæmi fyrir þetta þing, þótt sjálfsagt sé tíminn nú orðinn of stuttur til að afgreiða málið. En það væri þá til skoðunar í sumar og unnt að afgreiða það á næsta þingi. Þegar gömlu hlutafélagalögin voru samþ. í upphafi þriðja áratugsins var einnig fjallað um samvinnufélögin, og vissulega er fyllsta ástæða til þess að nú verði fjallað um atvinnureksturinn í heild og félagslega uppbyggingu því að mikið vatn hefur runnið til sjávar síðan samvinnufélögin voru að festa rætur og uppbygging hlutafélaga að hefjast hér á landi. Á það hefur raunar verið bent að ekki sé við núverandi aðstæður unnt að stofna ný samvinnufélög sem tekist gætu á við meiri háttar verkefni á atvinnusviðinu, einfaldlega vegna þess að ekki mundi með núverandi skipulagi unnt að afla þess áhættufjár frá almenningi sem þörf væri á. Ég hygg að forustumenn samvinnuhreyfingarinnar geri sér grein fyrir þessum staðreyndum, enda hefur Erlendur Einarsson, forstjóri Sambandsins, talsvert fjallað um nýjar leiðir í fjármögnun samvinnufélaga og bent á nauðsyn endurskipulagningar. Hann hefur m. a. talað um að eðlilegt væri að samvinnufélögin gæfu út svonefnd stofnbréf sem í eðli sínu eru svipuð hlutabréfum í almenningshlutafélögum en þó leggur hann áherslu á að hver einstaklingur fari einungis með eitt atkv. í samvinnufélögunum þótt hann eigi mörg stofnbréf. En í almenningshlutafélögunum má raunar líka takmarka atkvæðamagnið eins og gert var upphaflega hjá Eimskipafélaginu svo að dæmi sé nefnt. Raunar skiptir ekki máli hvort slík félög væru nefnd almenningshlutafélög, samvinnufélög eða eitthvað allt annað. Meginatriðið er að unnt reynist að stofna heilbrigð opin félög með þátttöku almennings. Um þá stefnu ætti að geta tekist all almenn samstaða. Fólkið hefur sýnt það víða um byggðir landsins að það er reiðubúið að láta nokkurt fé af hendi rakna til atvinnumála. Ljóst er raunar að svonefnd stofnbréf, sem forstjóri SÍS fjallar um, mundu henta vel til sölu á kaupþingi, alveg eins og hlutabréf í almenningshlutafélögum. Opnun kaupþingsins gæti þess vegna orðið fyrsta skrefið í nýrri framfarasókn í atvinnumálum og félagslegri uppbyggingu í þjóðfélaginu. Ljóst er að alþýða fæst ekki til að leggja fram fé til hlutabréfakaupa eða kaupa svonefndra stofnbréfa í ríkum mæli nema líkur séu til þess að menn fái eðlilegan arð af framlagi sínu. Víða um lönd leitast ríkisvaldið við að örva alþýðu tilþátttöku í atvinnurekstri, t. d. í Vestur-Þýskalandi, Bandaríkjunum og víðar, m. a. með skattaívilnunum, og ljóst er að hér þarf að gera breytingar á skattalögum ef heilbrigður atvinnurekstur á að þróast með almennri þátttöku landsmanna. En hér er ég kominn út í aðra sálma, og þótt þessi málefni séu að vísu hin þýðingarmestu skal ég láta staðar numið, en aðeins lýsa yfir þeirri von minni að opnun kaupþings leiði til þess að athafnamenn og stjórnmálamenn sameinist um að hefja nýja sókn í atvinnumálum. Merk félög, sem til eru í landinu, verði endurskipulögð, bæði hlutafélög og samvinnufélög, samhliða því sem ný verði stofnuð. Ég legg svo til að málinu verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég get ekki látið hjá líða að taka undir með hv. 4. þm. Norðurl. v. Ég álít að hann fari hér með gott mál og mikilvægt, og ég skora á hann og hv. alþm. alla að hrinda þessu máli í framkvæmd sem allra fyrst. Ef einhver fyrirstaða er enn þá í stjórn Seðlabankans, þá sé ég ekki ástæðu til að bíða eftir að hún verði þessu máli sérstaklega samþykk, heldur taki Alþ. ákvörðun um málið og hrindi því í framkvæmd. Ég tel alveg sjálfsagt að hvaða fyrirtæki sem er geti aflað sér fjárfestingar- og rekstrarfjár á sama hátt og ríkið gerir nú, eins og hv. flm. kom að í sinni ágætu ræðu og vitnaði þar í þau skuldabréf sem seld hafa verið á innanlandsmarkaði og ég er afskaplega mikið á !móti og eru allt annars eðlis en hér um ræðir. Eftirspurn eftir bréfum, sem boðin eru fram til sölu, hlýtur að ráða verði slíkra bréfa. Trú fólksins á fyrirtækjunum, meðan á uppbyggingu þeirra stendur, hlýtur að ráða verði á þeim bréfum sem verða til sölu og verða hlutabréf í fyrirtækjunum, en ekki skuldabréf eins og hingað til hafa verið gefin út af ríkinu, - trú fólksins á að það sé að fjárfesta í arðbærum atvinnurekstri sem er einhver von um að gefi meira af sér en t. d. bankavextir, eðlilegir innlánsvextir, eða jafnvel önnur bréf sem ríkið nú gefur út og þá kannske líka væntanleg atvinnuvon fyrir niðja o. fl. Við erum hér í fjötrum á margan hátt. En fólk á að fá frelsi til að ávaxta fé sitt með fleira móti en almennt er hægt að gera hér núna. Ég er alveg viss um að ef þessi verðbréfamarkaður eða kaupþing væri sett á laggirnar mundi það hjálpa sveitarfélögum t. d. mjög mikið. Ég er ekki í nokkrum vafa um að fólkið á Suðurnesjum hefði keypt bréf í t. d. hitaveitufélagi eða fólk, sem skólp er enn þá opið í jörðu úti á landi, mundi fjárfesta í bréfum sem flýttu fyrir framförum í heimabyggð þess. Rafmagnsveita Reykjavíkur er nú í stórmiklum vandræðum eða Reykjavíkurborg almennt. Ég er alveg viss um að reykvíkingar mundu kaupa bréf í sínum þarfafyrirtækjum ef þeir fengju að gera það, frekar en að vera kannske án þægindanna. Það er ekki nokkur vafi. Ég held að kaupþing, bæði þess opinbera og hinna frjálsu atvinnurekenda, sé brýn nauðsyn. Flm. fór, eins og bann sagði sjálfur, dálítið út fyrir það mál sem hann er að flytja. Ég fagna því að till. hans er um aukið frelsi í athöfnum og notkun einstaklingsins á eigin fjármunum. Ég hef búið erlendis lengi þar sem fólk getur á frjálsan hátt gengið inn í banka með peninga sína og keypt fyrir þá erlendan gjaldeyri sem menn liggja með á kontó á sama hátt og við liggjum hér með sparifé í okkar bönkum. Við gætum þá kannske hugsanlega ráðið því, þegar við leggjum inn okkar peninga í banka hér sem sparifé, í hvaða mynt við eigum þá. Við gætum á þann hátt forðað gengistapi á sparifé. Það er ýmislegt sem kemur til greina þegar peningamarkaðir eru opnaðir. Ég vil aðeins ljúka þessum orðum með því að það var tilgangur minn með að koma hér upp í ræðustól að taka undir málflutning frsm, og heita honum fullum stuðningi mínum, að svo miklu leyti sem hann getur orðið að gagni.