Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ég vil við upphaf fundar óska þingmönnum svo og starfsfólki Alþingis gleðilegs sumars. Jafnframt eru þingmenn boðnir velkomnir til starfa á ný eftir nokkurt hlé frá þingfundum. Það er von forseta að þingmenn hafi notið nokkurrar hvíldar og séu vel undirbúnir fyrir fundalotu hins venjubundna lokaspretts þingstarfa. Áður en gengið er til dagskrár vill forseti geta þess vegna fregna í fjölmiðlum um utandagskrárumræðu um EES-málið og þinglega meðferð þess að áætlað er að sú umræða verði á morgun, þriðjudag.

Virðulegur forseti. Hér er komið á dagskrá mál sem hefur verið í umfjöllun í menntmn. um tveggja mánaða skeið eða eitthvað nálægt því og mikið verið í því unnið. Nefndarálitum var útbýtt á síðasta eða næstsíðasta þingdegi fyrir páskahlé þingsins, bæði frá meiri hluta og minni hluta ásamt brtt. eins og fram kemur á dagskrá fundarins. Það er hins vegar svo að þegar við afgreiddum þetta mál frá hv. nefnd þá höfðu nefndinni ekki borist útreikningar sem óskað hafði verið eftir í byrjun aprílmánaðar við þann aðila sem vann að athugunum á áhrifum frv. miðað við gildandi lög, þ.e. Hagfræðistofnun Háskólans. Þarna var um að ræða athuganir á stöðu lánasjóðsins með tilliti til líklegra affalla af lánveitingum. Bréf fór frá formanni nefndarinnar fyrir hennar hönd þann 7. apríl til Ríkisendurskoðunar til viðbótar við áður munnlega ósk og eftir að Hagfræðistofnun hafði tekið að sér að vinna þetta verk þar sem óskað var eftir því eftir beiðni frá Hagfræðistofnun Háskólans að Ríkisendurskoðun aðstoðaði Hagfræðistofnun við að meta afföll í breyttu lánasjóðskerfi. Þetta bréf var dags. þann 7. apríl en áður hafði Hagfræðistofnun byrjað sínar athuganir að ég best veit. Í menntmn. var um það rætt og allir höfðu áhuga á því að fá þessar upplýsingar. Við í stjórnarandstöðunni drógum það í efa að skynsamlegt væri að afgreiða málið frá nefndinni fyrr en þær lægju fyrir þannig að við gætum í okkar nefndarálitum tekið tillit til niðurstöðu úr þessum athugunum og lögðum á það áherslu. Hitt varð þó niðurstaðan að málið var afgreitt frá nefnd og nefndarálitum skilað í trausti þess --- og það held ég að gildi um okkur öll sem sæti eigum í menntmn. --- að niðurstöður þessara umbeðnu útreikninga lægju fyrir áður en málið kæmi til umræðu. Ég vil taka fram að formaður nefndarinnar var mjög viljugur til þess að verða við beiðni okkar stjórnarandstæðinga við athuganir á einstökum þáttum fyrir utan það að full samstaða var um í nefndinni að athuganir sem óskað var eftir að gerðar yrðu þannig að ég er á engan hátt að kvarta yfir því. Ég veit það að sá sem hér talar og vafalaust fleiri hafa verið að fylgjast með því hjá nefndadeild Alþingis hvort niðurstöður lægju ekki fyrir um þetta efni. Eins og ég geri ráð fyrir að hv. þm. geri sér grein fyrir sem og ráðherrar og hæstv. forseti þá er um mikilsvert mat að ræða á þessum tillögum, á þessu frv. sem fyrir liggur ásamt brtt. að því er varðar líkleg afföll í kerfinu. Mér finnst því í rauninni mjög erfitt að taka þetta mál til 2. umr. núna á meðan þetta liggur ekki fyrir. Mér hefur verið tjáð að þess sé að vænta nú í dag að útreikningar og skil komi frá Hagfræðistofun, þó e.t.v. með einhverjum fyrirvörum af þeirra hálfu um þessi efni. Því vil ég bera þá ósk fram við hæstv. forseta að þetta mál verði ekki tekið til 2. umr. í dag vegna þess að það er auðvitað nauðsynlegt að við þingmenn getum áttað okkur á þessum atriðum sem þarna er von á sem snerta málið efnislega. Ég er með þessu á engan hátt að leitast við að seinka því að umræða geti hafist með eðlilegum hætti um þetta frv. sem er búið að vera lengi á vegum þingnefndarinnar í umfjöllun en þessir útreikningar sem öll nefndin varð sammála um að væri æskilegast að fá, hafa ekki enn þá borist og því ber ég, virðulegur forseti, þessa ósk hér fram.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir beiðni síðasta ræðumanns um að málinu verði frestað þar til þessar upplýsingar liggja fyrir. Þær snerta vissulega mikilvægan þátt í málinu og ég held að það mundi ekki skaða umræðuna þó að málið fengi að bíða til morguns eða hvenær sem það annars kæmi á dagskrá. Ég get fyrir mitt leyti fallist á að mælt verði fyrir áliti meiri hlutans ef mönnum þykir mjög liggja á því en það má ljóst vera að við sem tilheyrum stjórnarandstöðunni leggjum mjög mikla áherslu á að fá þessar upplýsingar áður en umræðan hefst.

Virðulegi forseti. Ég vil staðfesta það sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson gagnrýndi hér áðan að það hafa ekki borist útreikningar sem óskað var eftir í byrjun apríl en það stafar eingöngu af því að þetta eru erfiðir og viðamiklir útreikningar sem hér er um að ræða og óskir um að fá þá seint fram komnar. Meiri hluti menntmn. setti sig ekki á móti óskum þingmannsins í þessu efni þó að við teldum raunar ekki að nein sérstök nauðsyn væri á því að fá þessa útreikninga. Þeir eru mjög erfiðir á þessu stigi, einkanlega þegar útlánareglurnar eru ekki tilbúnar og við getum kannski sagt að með þeim sé gerð tilraun til þess að spá inn í framtíðina. En það er hins vegar ljóst að umfjöllun um lánasjóðinn tekur lengri tíma en bara daginn í dag. Á morgun verður utandagskrárumræða um utanríkismál þannig að ég get ekki séð að það sé neitt á móti því að umræðan hefjist í dag og síðan svo áfram eftir morgundaginn.

Herra forseti. Mér var ekki kunnugt um að þessir útreikningar hefðu ekki borist og átti satt að segja ekki von á að þeir mundu ráða úrslitum um það hvort menn næðu samkomulagi um að umræðan gæti hafist hér í dag. Ég verð að segja það eins og er að ég hef nokkrar áhyggjur ef umræðan frestast. Það kemur sér mjög illa að ekki sé hægt að skýra frá hverjar verði úthlutunarreglur og hvernig lögin verða sem farið verður eftir við úthlutun lána á haustdögum. Þetta kemur sér að sjálfsögðu mjög illa fyrir námsmenn. Ég vildi spyrja hvort hægt væri að ná samkomulagi um það ef málinu yrði frestað í dag hvort það mætti þá koma fyrir á morgun og utandagskrárumræðunni, sem var verið að boða, yrði þá frestað um einn dag. Við gætum þá rætt lánasjóðsmálið á morgun og utandagskrárumræða um EES gæti þá orðið á miðvikudag. Ég geri ekki ráð fyrir að menn séu tilbúnir í þá utandagskrárumræðu í dag með svo stuttum fyrirvara án þess að ég viti það þó, en vildi varpa þessu fram til samkomulags. Mér líst satt að segja ekki á að bíða með umræðuna alveg til miðvikudags. Þá er líka stuttur dagur eins og í dag, þá eru þingflokksfundir og ég svo sem veit ekki hvað menn ætla sér langan tíma í 2. umr. málsins. Ég hafði satt að segja ekki reiknað með að henni lyki í dag þar sem við höfum styttri tíma vegna þingflokksfundanna. En ég vildi varpa þessu fram til íhugunar hvort þetta gæti verið lausn í málinu.

Virðulegur forseti. Bent hefur verið á af formanni menntmn. að um mikilvæga þætti sé að ræða og flókna útreininga þó að ekki hafi af hálfu meiri hlutans verið lögð áhersla á að fá þessa útreikninga. Jafnframt var getið um það að erfitt væri að gera sér grein fyrir stöðu þessa máls, þ.e. stöðu lánasjóðsins sem stofnunar á meðan útlánareglur liggja ekki fyrir. Það er út af fyrir sig alveg rétt hjá formanni nefndarinnar að auðvitað ættu útlánareglurnar að vera tilbúnar, a.m.k. í drögum, þannig að okkur gæfist færi á að meta málið að teknu tilliti til þeirra því að auðvitað var hugmyndin sú að fá sem skýrasta mynd af stöðu lánasjóðsins. Mér var ekki ljóst að þetta mál væri á dagskrá fyrr en í morgun þegar ég kom á skrifstofu mína, þá var þetta komið á dagskrá. Ég átti satt að segja alls ekki von á því að málið yrði tekið á dagskrá fyrr en þessir útreikningar lægju fyrir. Ég spurðist einmitt fyrir um það í býtið í morgun hvað þessum útreikningum liði sem ég gekk á eftir í síðustu viku að við fengjum. Mér er tjáð núna að þeirra sé von í einhverju formi a.m.k. í dag. En ég vil fallast á þau tilmæli sem hafa komið fram að umræðan megi hefjast þrátt fyrir þetta þannig að við notum með skynsamlegum hætti þennan tíma fram að þingflokkafundum og þá í því formi að mælt verði fyrir nefndarálitum og umræðunni að öðru leyti frestað. Þá held ég að við kæmumst af stað með málið og þingmenn eða nefndarmenn fengju síðan þessa útreikninga í hendur. Ég er viss um að formaður nefndarinnar mun greiða fyrir því að svo geti orðið þannig að við getum haldið umræðunni áfram að teknu tilliti til slíkra gagna.

Herra forseti. Starfsmaður þingsins kom að máli við mig rétt í þessu og tjáði mér að bráðabirgðaniðurstöður í þessu efni væru komnar. Verið er að ljósrita þær niðurstöður og þær munu liggja hér á borðum nefndarmanna í menntmn. mjög fljótlega.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. meiri hluta menntmn. um frv. til laga um Lánasjóð ísl. námsmanna á þskj. 776 og brtt. á þskj. 775. Menntmn. hefur fjallað ítarlega um frv. og kallað á sinn fund fjölmarga aðila til að veita upplýsingar og fjalla um málið. Einnig var frv. sent út til umsagnar og bárust um það margar umsagnir. Frv. er heildarfrv. um Lánasjóð ísl. námsmanna. Það felur í sér veigamiklar breytingar frá núgildandi lögum og miða þær að því að bæta fjárhagsstöðu sjóðsins til frambúðar. Áhersla er lögð á að styðja við menntun í landinu og tryggja áfram tækifæri til náms án tillits til efnahags. Meiri hluti nefndarinnar leggur til að eftirfarandi breytingar verði gerðar á frv.: 1. Lagt er til að 1. gr. verði breytt þannig að hún kveði á um tækifæri til náms án tillits til efnahags. 2. Lagt er til að fellt verði niður það skilyrði að námsmenn í sérnámi þurfi að fylla 20 ára aldur til þess að fá námslán. 3. Lagt er til að 3. gr. mæli fyrir um að tekið verði tillit til fjölskyldustærðar og að sjóðstjórn sé heimilt að taka tillit til búsetu við mat á framfærslukostnaði. 4. Lagðar eru til þrjár eftirtaldar breytingar á 6. gr.: Í fyrsta lagi er lagt til að ábyrgðarmaður á námsláni sé a.m.k. einn og að sjálfskuldarábyrgð hans nemi tiltekinni hámarksfjárhæð. Í öðru lagi er lagt til að sæki námsmaður um hærra námslán en ábyrgð er fyrir í skuldabréfi leggi hann fram nýtt skuldabréf með nýrri ábyrgðaryfirlýsingu. Í þriðja lagi er lögð til orðalagsbreyting í samræmi við þá brtt. sem gerð er um fjölda ábyrgðarmanna. 5. Lagt er til að 7. gr. kveði á um að lánstími verði ótilgreindur og greitt verði af láni skv. 8. gr. þangað til lán er að fullu greitt. Endurgreiðsla hefjist tveimur árum eftir námslok í stað eins árs. Hundraðshluti vaxta af láni verði breytilegur, allt að 3%. 6. Lögð er til sú breyting á 8. gr. að árleg endurgreiðsla verði annars vegar föst greiðsla að ákveðinni upphæð eins og kveðið er á um í núgildandi lögum um námslán. Hins vegar komi til viðbótar greiðsla sem miðast við ákveðinn hundraðshluta af útsvarsstofni skuldara, 5% fyrstu fimm árin og 7% eftir það. Útfærsla á endurgreiðslureglum er sú sama og í gildandi lögum. 7. Lögð er til breyting á 9. gr. í samræmi við brtt. við 7. gr. 8. Lögð er til sú breyting í 18. gr. að greiðslur af eldri námsskuldum frestist þar til lán samkvæmt frv. er að fullu greitt. Meiri hluti nefndarinnar mælir með samþykkt frv. með þessum breytingum sem flutt er tillaga um á sérstöku þskj. Undir nál. rita Sigríður A. Þórðardóttir, Rannveig Guðmundsdóttir, Björn Bjarnason, Drífa Hjartardóttir og Árni R. Árnason. Virðulegi forseti. Frv. um lánasjóðinn fékk langa og ítarlega umfjöllun í þinginu þegar það kom til 1. umr. fyrr í vetur. Við þá uppfjöllun kom glögglega í ljós að þingmenn hafa skilning á þeim vanda sem við blasir en greinir hins vegar á um hvernig beri að leysa hann. Á undanförnum árum hafa fjármál Lánasjóðs ísl. námsmanna oft verið til umfjöllunar utan þings sem innan. Sú umræða hefur einkennst af því að sjóðinn hafi skort fé til að standa við þær skuldbindingar sem honum ber samkvæmt gildandi lögum. Ýmsar nefndir hafa skilað áliti um lánasjóðinn á undanförnum árum. Fyrrv. menntmrh., Svavar Gestsson, skipaði vinnuhóp til að fjalla um Lánasjóð ísl. námsmanna í nóvember 1988. Sá hópur skilaði áliti í febrúar 1989. Aftur var skipuð nefnd í október 1989 til að fjalla um framtíðarverkefni Lánasjóðs ísl. námsmanna og stöðu sjóðsins á því ári. Hún skilaði áliti í júlí 1990. Ríkisendurskoðun skilaði greinargerð um fjárhagsstöðu lánasjóðsins í apríl á síðasta ári. Í júni á síðasta ári skipaði síðan Ólafur G. Einarsson menntmrh. nefnd um endurskoðun námslánakerfis sem skilaði áliti í október 1991. Þeirri nefnd ásamt tveimur fulltrúum námsmanna sem skipaðir voru af ráðherra í nefndina var falið að semja það frv. sem hér er til umfjöllunar. Af þessari upptalningu má ljóst vera að vandi lánasjóðsins er ekki ný bóla heldur hafa menn velt honum á undan sér árum saman án þess að gera tilraun til að leysa hann á raunhæfan máta fyrr en nú. Í grg. með frv. kemur fram að fulltrúar námsmanna standa ekki að frv. og skila séráliti, sbr. fskj. 4 og 6, en meiri hluti nefndarinnar telur sig hafa tekið tillit til sjónarmiða þeirra og tillagna, einkum varðandi tekjutengt þak á endurgreiðslur. Tilgangur þeirra breytinga sem felast í frv. er fyrst og fremst að treysta fjárhagslega stöðu lánasjóðsins til frambúðar og draga úr þeirri byrði sem ríkissjóður hefur af sjóðnum. Hinn mikilvægi stuðningur þjóðfélagisns við menntun verður áfram verulegur. Lánin verða hins vegar dýrari og greiðast fyrr upp en áður, enda verður framtíð sjóðsins ekki tryggð með öðrum hætti án aukinna ríkisframlaga. Það er mikilvægt að Lánasjóður ísl. námsmanna geti áfram auðveldað ungu fólki að afla sér menntunar með því að veita hagstæð lán jafnframt því sem lánareglur verða á þann veg að hvatt sé til ráðdeildar. Í núgildandi kerfi eru námsgjöld að hluta til styrkir vegna endurgreiðslureglna, vaxtaleysis og þess að því eru í raun engin takmörk sett hversu há námslán menn geta fengið. Þeir sem taka hæstu lánin fá í raun mestu styrkina. Dæmi eru til um það að einstaklingar skuldi lánasjóðnum 12--14 millj. kr. Við þá stöðu að upphæð lánsins skiptir engu máli varðandi greiðslubyrði af endurgreiðslum er lítill hvati fyrir námsmanninn að taka lágt lán, einkanlega ef hann skuldar þegar svo mikið að endurgreiðslur munu standa yfir áratugum saman. Fjárþörf Lánasjóðs ísl. námsmanna hefur aukist verulega á undanförnum árum. Þetta hefur valdið bæði auknum lántökum sjóðsins og vaxandi ríkisframlagi. Ef áfram fer sem horfir vex eftirspurn eftir námslánum í næstu framtíð. Ýmsar skýringar eru á vaxandi fjárþörf sjóðsins og eru þessar helstar: 1. Flest nám að loknum grunnskóla er nú talið lánshæft að einhverju leyti ef undan er skilið nám til stúdentsprófs. 2. Nemendum á háskólastigi og framhaldsskólastigi hefur fjölgað umtalsvert. 3. Við mat á lánsþörf er nú tekið tillit til fleiri atriða en áður, yfirleitt til hækkunar. 4. Framfærslu- og námskostnaður almennt, þar með talin skólagjöld, hefur aukist verulega. 5. Kostnaður sjóðsins vegna eigin lántöku hefur aukist vegna þess m.a. að ríkisframlag hefur ekki aukist til jafns við útlán. 6. Lítill hvati er í núgildandi kerfi fyrir námsmann til að takmarka lántöku sína. Virðulegi forseti. Í greinargerð Ríkisendurskoðunar frá því í apríl á síðasta ári um fjárhagsstöðu Lánasjóðs ísl. námsmanna eru helstu niðurstöður m.a. þessar: ,,Lánþegar lánasjóðsins eru tæplega 24 þús. Útistandandi námslán nema um 25 milljörðum kr. en sú fjárhæð hefur verið færð niður um 3,9 milljarða kr. í ársreikningi vegna lána sem ekki munu innheimtast að fullu vegna þeirra takmarkana sem eru á endurgreiðslum námslána.`` Síðar segir: ,,Útlán sjóðsins dreifast þannig að um 60% lántakenda skulda innan við 1 millj. kr. Aðeins um 1% lántakenda skulda 5 millj. kr. eða meira.`` Enn fremur: ,,Ríkissjóður hefur lagt mikla fjármuni í lánasjóðinn á undanförnum árum. Fyrirsjáanlegt er að framlög til sjóðsins þurfi að hækka vegna aukinnar fjárbindingar í sjóðnum og aukinnar aðsóknar í námslán. Mikill vaxtamunur er á námslánum sem ekki bera vexti og þeim lánum sem sjóðurinn þarf að taka til að fjármagna útlán. Vaxtamunur þessi er í dag rúmlega 6%. Fjárbinding í námslánakerfinu er í dag rúmir 20 milljarðar í vaxtalausum námslánum að teknu tilliti til affalla vegna takmarkana á endurgreiðslum. Miðað við óbreytt útlán mun fjármagn sem bundið er í þessu kerfi verða um 40 milljarðar innan 10 ára og 60 milljarðar innan 20 ára.`` Meginbreytingin sem felst í þessu frv. er sú að teknir eru upp vægir vextir á láninu. Endurgreiðslur hefjast fyrr en áður og hraðar er greitt til baka. Eftirstöðvar falla ekki niður heldur skulu lánin greidd að fullu. Það skiptir því námsmanninn miklu að reyna að takmarka lántökur sínar sem kostur er. Lögð er áhersla á að reyna að raska sem minnst reglum um útlán sjóðsins en lagðar eru til veigamiklar breytingar á endurgreiðslureglum til að tryggja fjármögnun sjóðsins þótt áfram sé gert ráð fyrir að námslán séu meðal hagstæðustu lána sem völ er á í þjóðfélaginu. Virðulegi forseti. Ég vík nú frekar að brtt. meiri hluta menntmn. Margar gagnlegar ábendingar og tillögur komu fram við umfjöllun málsins í menntmn. Ljóst er að enginn vegur er að sætta öll þau ólíku sjónarmið sem þar komu fram en þess er freistað að koma nokkuð til móts við ýmis þeirra. 1. Við 1. gr. er gerð sú breyting að festa í lagatexta það hlutverk Lánasjóðs ísl. námsmanna að tryggja tækifæri til náms án tillits til efnahags. Það er ljóst að í hugum fólks er það meginhlutverk sjóðsins. 2. Við 2. gr. er lagt til að horfið verði frá því að binda námslán til sérnáms við 20 ára aldur. Ákvæði þetta snertir einkum nemendur sérskóla og iðnbrauta í fjölbrautaskólum. Með þessari breytingu er komið til móts við þau sjónarmið að hlúa að starfstengdu stuttu námi og að verknámi og bóknámi sé gert jafnhátt undir höfði. 3. Lagt er til að 3. gr. mæli fyrir um að tekið verði tillit til fjölskyldustærðar og að sjóðstjórn sé heimilt að taka tillit til búsetu við mat á framfærslukostnaði. Rétt þótti að kveða skýrar á um félagslegar aðstæður með þessum breytingum en gert er í frv. Því skal einnig tekið fram að ekki er gert ráð fyrir neinum verulegum breytingum á núgildandi úthlutunarreglum sjóðsins hvað varðar þessi atriði. Hins vegar hefur stjórnin samkvæmt frv. rýmra svigrúm en verið hefur til þessa til að ákveða fyrir hvaða útgjöldum námsmanns skuli lánað og hvaða tillit skuli taka til fjölskyldustærðar hans, tekna o.s.frv. 4. Lagðar eru til þrjár eftirtaldar breytingar á 6. gr. Í fyrsta lagi er lagt til að ábyrgðarmaður á námsláni sé a.m.k. einn og að sjálfskuldarábyrgð hans nemi tiltekinni hámarksfjárhæð. Í öðru lagi er lagt til að sæki námsmaður um hærra námslán en ábyrgð er fyrir í skuldabréfi leggi hann fram nýtt skuldabréf með nýrri ábyrgðaryfirlýsingu. Í þriðja lagi er lögð til orðalagsbreyting í samræmi við þá brtt. sem gerð er um fjölda ábyrgðarmanna. Með þessari breytingu er komið til móts við þau sjónarmið að erfitt geti reynst fyrir námsmenn að útvega tvo ábyrgðarmenn. Einnig er talið skynsamlegt að ganga frá tryggingarbréfi með einum ábyrgðarmanni eða fleiri ef vill við upphaf lántöku í byrjun fyrsta námsárs. Þar væri um að ræða formlega frágengið skuldabréf með einhverri hámarksfjárhæð. Síðan mætti lána allt að þeirri fjárhæð í eitt, tvö eða fleiri ár eftir lengd námstíma án þess að ganga frá nýjum ábyrgðum. Á þennan hátt þyrftu ábyrgðarmenn strax að taka afstöðu til þess hvernig þeim litist á að ábyrgjast heildarskuld námsmannsins en mundu ekki ánetjast smám saman eins og í þeirri aðferð sem frv. gerir ráð fyrir. Ef námsmaður sækir um námslán sem nemur hærri fjárhæð en ábyrgð er fyrir þarf hann annaðhvort að leggja fram nýtt bréf í stað þess sem lánað var út á eða leggja fram aðrar ábyrgðir til viðbótar sem sjóðurinn telur fullnægjandi. 5. Lagt er til að í stað 3.--5. mgr. 7. gr. komi þrjár nýjar málsgreinar þar sem kveðið er á um að lánstími verði ótilgreindur og greitt verði af láni skv. 8. gr. þar til lán er að fullu greitt. Endurgreiðsla hefjist tveimur árum eftir námslok í stað eins samkvæmt frumvarpinu. Hundraðshluti vaxta af láni verði breytilegur allt að 3%. Ríkisstjórnin að tillögu menntmrh. tekur nánari ákvörðun um vexti námslána á hverjum tíma samkvæmt þessari grein. Miklar athugasemdir komu fram við 7. gr. við umfjöllun menntmn., bæði hjá þeim aðilum sem komu á fund nefndarinnar, einkanlega fulltrúum námsmanna og í skriflegum umsögnum sem bárust til nefndarinnar. Flestar athugasemdirnar voru annars vegar þess efnis að vöxtum af námslánum var hafnað og hins vegar lýstu margir því að endurgreiðslufrestur sá sem frv. gerir ráð fyrir, þ.e. eitt ár, væri of stuttur. Þess ber þó að geta að Nemendafélag Tækniskóla Íslands lýsir þeirri skoðun í umsögn um frv. að of mikið sé í einu að innheimta lántökugjöld og vexti af sama láninu, en kveðst geta sætt sig við annaðhvort að hóflegu marki og telur að í mesta lagi væri hægt að sættast á 1% vexti. Í umsögn frá Háskóla Íslands segir um vexti: ,,Nú eru hins vegar nær öll lán verðtryggð og með háum vöxtum þannig að e.t.v. er ekki nein goðgá þótt einhverjir vextir séu teknir af námslánum. Ekki er þó augljóst að þá eigi að binda vaxtaprósentuna heldur mætti t.d. hugsa sér að miða við ákveðið hlutfall, 1 / 3 eða 1 / 2 af tiltekinni prósentu sem gildir um lán á frjálsum markaði, t.d. vexti af ríkisskuldabréfum. Einnig þarf að huga því að vaxtaprósentan sé ekki svo há að hún ofbjóði greiðslugetu lánþega.`` Samkvæmt upplýsingum úr gagnagrunni frá Lánasjóði ísl. námsmanna um lokalánþega á skólaárinu 1990--1991 er ljóst að 76% þeirra hafa þegið lán að fjárhæð undir 2 millj. Ríkisstjórnin hefur þegar ákveðið að tillögu menntmrh. að vextir af námslánum skuli vera 1%. Því hefur verið haldið fram af gagnrýnendum frv. að endurgreiðslufrestur og vextir skertu eða kæmu í veg fyrir að námsmenn yrðu lánshæfir í húsnæðiskerfinu. Það er að sjálfsögðu deginum ljósara að greiðslur af námslánum hljóta að skerða möguleika til húsnæðiskaupa sem nemur endurgreiðslu af námsláninu á hverju ári. Það hljóta öll lán sem einstaklingur tekur að gera hvort sem þau eru námslán eða ekki. Helstu ástæður þess að setja vexti á námslán eru þær að núgildandi lánareglur eru ekki í samræmi við það sem almennt gerist í þjóðfélaginu. Þær hvetja ekki til ráðdeildar jafnframt því sem ásókn í lánin hefur aukist vegna þess hve hagstæð þau eru. 1% vextir eru lágir vextir og með þeim er komið verulega til móts við óskir námsmanna. 6. Lögð er til sú breyting á 8. gr. að árleg endurgreiðsla verði annars vegar föst greiðsla að ákveðinni upphæð eins og kveðið er á um í núgildandi lögum um námslán. Sú upphæð er samkvæmt brtt. 48 þús. kr. miðað við lánskjaravísitölu 3198. Hins vegar komi til viðbótar greiðsla sem miðast við ákveðinn hundraðshluta af útsvarsstofni skuldara, 5% fyrstu fimm árin og 7% eftir það. Útfærsla á endurgreiðslureglum er sú sama og í gildandi lögum. Með þessum breyttu endurgreiðslureglum, tveggja ára greiðslufresti og 1% vöxtum má færa rök að því að langflestir greiði lán sín til baka fyrir eftirlaunaaldur. Margumræddur einstæður hjúkrunarfræðingur með tvö börn, meðallán og meðaltekjur, á þó eftir á fjórða hundrað þús. kr. við 67 ára aldur. Þá kemur til kasta stjórnar að leysa úr slíkum einstökum tilfellum og þá er vert að hafa í huga að enginn getur séð inn í framtíðina með öruggri vissu um launaþróun, húsnæðismál, vaxtamál né nokkuð annað er hægt að spá svo að óyggjandi sé. 7. Lögð er til breyting á 9. gr. í samræmi við brtt. við 7. gr. 8. Lögð er til sú breyting í 18. gr. að greiðslur af eldri námsskuldum frestist þar til lán skv. frv. þessu er að fullu greitt. Með þessari breytingu er komið í veg fyrir að þeir námsmenn sem skulda námslán í tveimur kerfum greiði samtímis að fullu í báðum kerfunum. Eins og áður er getið kom fram gagnrýni á ýmis önnur atriði frv. en þau sem meiri hluti menntmn. gerir brtt. um. Þar er helst að nefna þau ákvæði 6. gr. frv. að námslán skuli aldrei veitt fyrr en námsmaður hefur skilað vottorði um tilskilda skólasókn og námsárangur. Þetta eru óneitanlega harðari kostir en tíðkast hafa til þessa. Á skólaárinu 1990--1991 fengu um 500 námsmenn svonefnd ofgreidd lán sem námu um 55--60 millj. kr. Hæsta ofgreiðsla til einstaklings nam 700--800 þús. kr. Með ákvörðun um að greiða lán eftir að árangri er skilað væri komið í veg fyrir þessa misnotun á fjármunum. Að auki liggur fyrir að hundruð manna sem fengu fyrirgreiðslu hjá sjóðnum hafa hætt námi án þess að skila tilskildum árangri. Um helmingur lánþega sjóðsins að meðaltali lauk aðeins um 75% árangri af því sem skólar telja eðlilegt á skólaárinu 1990--1991. Með tilliti til alls þessa er fullkomlega réttlætanlegt að fara þessa leið sem stuðlar að aukinni festu og öryggi í störfum sjóðsins og kemur í veg fyrir að námsmenn lendi í fjárhagsvandræðum vegna ofgreiddra lána. Ætla má að námsmenn verði fljótir að aðlaga sig þessum breyttu reglum og má e.t.v. með nokkrum rökum líkja þessari aðferð við eftirágreidd laun. Ýmis fleiri atriði mætti nefna sem athugasemdir voru gerðar við, svo sem lántökugjald, aukin völd stjórnar lánasjóðsins, niðurfellingu styrkja o.fl. en hér verður staðar numið. Því hefur verið haldið fram að frv. um lánasjóðinn vegi að jafnrétti til náms og grafi undan æðri menntun í landinu. Flutningur þessa frv. gefur engin tilefni til gagnrýni af slíkum toga. Hér er þvert á móti leitast við að koma þessum mikilvæga sjóði til bjargar og tryggja tilvist hans til frambúðar. Í heimi sem leggur sífellt meiri áherslu á gildi menntunar fyrir einstaklinginn og þjóðfélagið, í heimi þar sem samvinna og samkeppni vegast á skiptir það máli að þessi litla þjóð á hjara veraldar er og verður það sem hún er vegna þess sem hún kann og getur. Þjóðin hefur borið gæfu til þess að nýta veraldleg verðmæti til að styrkja möguleika sína í andlegum efnum. Þess vegna fer varla fram hjá nokkrum manni að góð menntun er þungamiðja og undirstaða allra framfara. Þjóðin má ekki blekkja sjálfa sig með því að telja sér trú um það að þessi veigamikli þáttur í framvindu hennar kosti ekki neitt. Við verðum að þora að horfast í augu við staðreyndir og gera okkur grein fyrir því m.a. að grunnurinn undir Lánasjóði ísl. námsmanna þarf að vera sterkur, traustur, kannski svolítið harður en óhagganlegur. Þeir sem vilja styðja sig við sjóðinn verða líka að gera sér ljóst að hann verður að standa á traustum stoðum þó að það kunni að kosta þá eitthvað. Í nútímaþjóðfélagi er mikið talað um að fjárfesta. Menn skoða þá vexti og möguleika sem í boði eru, en þegar allt kemur til alls, þá er það eina sem aldrei verður frá manni tekið að fjárfesta í sjálfum sér. Það er sá auður sem er mestur og bestur, gefur einstaklingnum víðsýni, sjálfsöryggi og öll þau tækifæri sem nútíminn býður upp á. Það er sá auður sem best getur skilað íslenskri þjóð fram á veginn í samfélagi þjóðanna og tryggt okkur áfram velferð í framtíðinni.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér við 2. umr. frv. til laga um Lánasjóð ísl. námsmanna sem lagt var fram af hæstv. menntmrh. 17. des. sl. og rætt í þinginu að loknu jólahléi þess og vísað til menntmn. þann 24. febr. eða fyrir rétt röskum tveimur mánuðum. Menntmn. hafði raunar hafið athugun á málinu fyrr vegna beiðni meiri hluta nefndarinnar og málið verið sent til umsagnar til margra aðila í lok janúarmánaðar að mig minnir. Í menntmn. var mikið að þessu máli unnið þann tíma sem nefndin hafði það á sinni dagskrá. Ég mæli fyrir áliti minni hluta menntmn. sem er að finna á þskj. 789 en að þessu áliti standa ásamt mér hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir, Pétur Bjarnason og Valgerður Sverrisdóttir, þ.e. fulltrúar stjórnarandstöðuflokkanna í menntmn. Ég vil við upphaf umræðunnar þakka fyrir málstökin í nefndinni. Ég vil þakka formanni nefndarinnar fyrir að hafa komið til móts við óskir um það af hálfu okkar í minni hlutanum að fá athugun á þessu máli sem rækilegasta. Ég vil þakka samnefndarmönnum og ekki síst þeim sem standa að minnihlutaálitinu fyrir starfið að þessu máli, athugun og samræmingu á sjónarmiðum okkar eins og það endurspeglast hér í þessu nál. Megintillögu okkar sem myndum minni hlutann er að finna á þskj. 791 sem er till. til rökstuddrar dagskrár svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: ,,Með vísan til þess sem kemur fram í nefndaráliti minni hluta menntamálanefndar og þar sem gildandi lög um Lánasjóð íslenskra námsmanna hafa í aðalatriðum reynst vel, þar sem ríkisstjórnin gengur með fyrirliggjandi tillögum gegn markmiðinu um jafnrétti til náms, þar sem með grófum hætti er ráðist gegn hagsmunum námsmanna og hafnað samráði við námsmannahreyfinguna, samþykkir Alþingi að vísa dagskrármálinu frá og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.`` Þetta er aðaltillaga okkar í málinu sem mun að lokinni þessari umræðu ganga til atkvæða á hv. Alþingi. Til vara flytjum við síðan á þskj. 790 margar brtt. við frv. fari svo að dagskrártillaga okkar nái ekki fram að ganga og þær brtt. er að finna á þskj. 790 í níu tölusettum liðum og mörgum undirliðum sem eru breytingar við frv. og þær brtt. sem meiri hluti menntmn. hefur lagt fram. Ég mun gera grein fyrir áliti okkar í aðalatriðum eins og það liggur fyrir á prentuðu þskj. en þegar hefur verið getið um það af hv. frsm. meiri hlutans hverjir komu á fund nefndarinnar, við hverja var haft samband og leitað eftir upplýsingum og útreikningum en eins og álitin bera vott um varð nefndin ekki sammála um afgreiðslu málsins og skilar áliti í tveimur hlutum. Við náðum ekki saman um þetta efni og það raunar kom fram við 1. umr. um þetta mál að bilið var breitt á milli sjónarmiða þannig að vart var við því að búast. Þó gerðist það í meðförum nefndarinnar að meiri hlutinn kynnti þar brtt. og voru þær raunar að koma fram í áföngum alveg fram undir það að nefndin lauk starfi varðandi þetta þingmál og við fengum að sjá þær hugmyndir meiri hlutans. En þar sem þær gengu engan veginn nógu langt til móts við okkar sjónarmið, þá brugðumst við við með þeim hætti sem hér liggur fyrir. Ég vil hins vegar taka fram að þær brtt. sem gerðar hafa verið og fyrir liggja frá meiri hlutanum eru almennt séð til bóta frá því frv. sem hæstv. menntmrh. lagði fram og geta menn vegið það og metið við athugun á þeim og samanburði við sjálft frv. Lögin sem sett voru um námslán og námsstyrki árið 1982 hafa í aðalatriðum reynst vel. Þau breyttu aðstæðum námsmanna til hins betra og jöfnuðu aðstöðu til náms frá því sem áður var. Að lagagerðinni var þá unnið í samvinnu við námsmenn og að þróun og breytingum á útlánareglum lengst af síðan. Rétt hefði verið að endurskoða lögin nú með sama hætti og gera á þeim nokkrar breytingar að fenginni tíu ára reynslu, m.a. til að leita lausna á fjárhagsvanda Lánasjóðs ísl. námsmanna, vanda sem allir hafa fjallað um, sem rætt hafa þetta mál, og sjálfsagt er að brugðist sé við. En í stað þess að standa þannig að máli lagði hæstv. menntmrh. fram frv. sem samið var í þröngum hópi og án samráðs við námsmenn. Fyrst á lokastigi var fulltrúum námsmanna var veitt aðild að nefnd sem ganga skyldi frá tillögum um breytingar á lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna. Eftir tíu daga starf, aðeins tíu daga starf þessarar nefndar, í nóvember 1991 kom í ljós að ekkert tillit átti að taka til tillagna námsmanna til lausnar á fjárhagsvanda sjóðsins. Fulltrúar ráðherra í nefndinni lögðu fram fullbúið frv. og ekki var látið á það reyna hvort unnt væri að ná málamiðlun innan nefndar ráðuneytisins. Stjórnarandstöðuflokkarnir og fulltrúar þeirra voru í engu kallaðir til við undirbúning málsins þó að í menntmn. kæmu fram óskir um upplýsingar um stöðu undirbúnings sumarið 1991 og óskað hefði verið eftir að haft yrði samráð við námsmannahreyfingarnar við mótun tillagna. Við þessum óskum var ekki orðið og niðurstaðan varð það frv. ríkisstjórnarinnar sem menntmn. fékk til meðferðar 24. febr. sl. Minni hluti menntmn. er þeirrar skoðunar að taka hefði átt á tímabundnum vanda Lánasjóðs íslenskra námsmanna með allt öðrum hætti en gert er með þessu frv. og þeim tillögum sem liggja fyrir frá meiri hlutanum. Tillögur fulltrúa námsmanna í stjórnskipuðu nefndinni í nóvember 1991 gáfu möguleika á að ná farsælli lausn í samvinnu við námsmannahreyfingarnar og varðveita um leið helstu kosti gildandi fyrirkomulags í stað þess að kollsteypa því. Minni hlutinn harmar að þessi leið var ekki valin. Það er skoðun okkar í minni hlutanum, sem fulltrúar Framsfl., Alþb. og Kvennalista í menntmn. mynda, að varðveita beri í meginatriðum núverandi fyrirkomulag námsmannaaðstoðar þótt sníða megi af því nokkra agnúa, einfalda útlánareglur og nýta fjármagn Lánasjóðs íslenskra námsmanna betur en gert hefur verið. Áfram verður að gera námsmönnum kleift að afla sér menntunar óháð efnahag og félagslegum aðstæðum. Liður í lausn á fjárhagsvanda sjóðsins ætti að vera að ríkissjóður yfirtaki hluta af áhvílandi lánum eins og gert hefur verið í mörgum tilvikum vegna félagslegra jöfnunaraðgerða. Tímabundið hefði þurft að auka framlög ríkisins til sjóðsins, lengja áhvílandi lán og ná fram sparnaði með breytingu á útlánareglum hans með hliðsjón af því sem fulltrúar námsmanna hafa gert tillögur um. Lánasjóður íslenskra námsmanna hefur aðeins starfað um tíu ára skeið á núverandi grunni og er því ung stofnun. Það tekur óhjákvæmilega alllangan tíma að byggja sjóðinn þannig upp að eigin fé að hann geti án verulegs ríkisframlags staðið undir þeim kröfum um félagslegan jöfnuð í aðstöðu til náms sem gildandi lög gera ráð fyrir. Endurgreiðslur til sjóðsins skila sér hægt til baka og fjölgun lánþega hefur verið mikil undanfarinn áratug. Ráðstafanir til að treysta fjárhag sjóðsins þurfa að taka mið af þessum aðstæðum um leið og gætt er eðlilegs aðhalds. Tillögur meiri hluta menntmn. gera m.a. ráð fyrir allt að 3% vöxtum á lán sjóðsins auk verðtryggingar, lántökugjöldum samkvæmt ákvörðun sjóðstjórnar til að standa undir rekstri sjóðsins og eftirágreiðslum námslána. Endurgreiðslur verða stórlega hertar og eiga að hefjast tveimur árum eftir námslok í stað þriggja ára samkvæmt gildandi lögum. Þá eru þrengdar heimildir til að veita fjárhagsaðstoð öðrum en þeim sem nám stunda á háskólastigi og vald þar að lútandi lagt í hendur sjóðstjórnar. Felld eru niður öll ákvæði um námsstyrki og vísað á Vísindasjóð án þess að nokkuð liggi fyrir um breytingar á gildandi lögum um þann sjóð. Ítrekað var gengið eftir því í menntmn. að fá fram þó ekki væri nema hugmyndir á blaði frá hæstv. ráðherra um það hvernig standa ætti að breytingum á lögum um Vísindasjóð til þess að hann tæki við þessu hlutverki. Engin viðbrögð komu við þessu af hálfu fulltrúa meiri hlutans sem vafalaust hafa rætt málið við hæstv. ráðherra. Ég mun fjalla um helstu þætti í tillögum ríkisstjórnarflokkanna eins og þær blasa við í frv. að mati fulltrúa minni hlutans og einnig um brtt. meiri hluta nefndarinnar. Meiri hlutinn leggur til að ársvextir af lánum sjóðsins verði allt að 3% af höfuðstóli skuldar, eins og ég gat um áðan, ákveðnir af ríkisstjórn að fenginni tillögu menntmrh. Hér er á ferðinni grundvallarbreyting á kjörum viðskiptavina sjóðsins. Samkvæmt gildandi lögum hafa lán úr sjóðnum verið verðtryggð en vaxtalaus. Rökin fyrir því eru augljós. Miðað er við að námsmenn greiði jafnvirði þeirrar upphæðar til baka sem þeir fengu að láni en ekki leigugjald í formi vaxta. Með vaxtatökunni er lánveitandinn að gera kröfu um arð af því fjármagni sem hann lætur af hendi til lántaka líkt og um sé að ræða fjárfestingu í atvinnurekstri. Námslán eru hins vegar allt annars eðlis, ætluð til framfærslu námsmanna og um þau eiga að gilda aðrar forsendur en um lán til fjárfestinga. Arðurinn af námsaðstoð kemur fram í þeirri menntun og aukinni færni sem námsmenn afla sér og þjóðfélagið nýtur góðs af í störfum þeirra. Stjórnarmeirihlutinn sem myndar meiri hluta í nefndinni hefur þó verið hrakinn á undanhald og gerir hann þá brtt. við frv. að í stað þess að binda vaxtatökuna við 3% er nú gert ráð fyrir breytilegum vöxtum, ,,aldrei hærri en 3%`` eins og það er orðað í brtt. meiri hlutans. Ríkisstjórnin hefur nýlega ákveðið að tillögu menntmrh. að miðað skuli við 1% vexti á námslán fyrst um sinn. Minni hluti nefndarinnar er andvígur þeirri grundvallarbreytingu, sem felst í tillögum ríkisstjórnarinnar og stuðningsmanna hennar, að taka vexti af námslánum. Þessi tilhögun er ekki aðeins ranglát, heldur mun afrakstur hennar ekki skila sér nema að hluta í bættum hag sjóðsins því að á móti koma aukin afföll af lánum þeirra mörgu sem ná ekki að greiða lánin upp áður en þeir falla frá. Stytting greiðslufrests og hertar endurgreiðslur eru einn þáttur sem við gagnrýnum mjög eindregið sem stöndum að þessu minnihlutaáliti. Í gildandi lögum um lánasjóðinn er kveðið á um að endurgreiðsla lána hefjist þremur árum eftir námslok, en samkvæmt tillögum meiri hluta nefndarinnar er gert ráð fyrir að stytta þann tíma í tvö ár. Með því er þrengt að lántakendum og kemur það sér ekki síst illa fyrir þá sem þurfa um svipað leyti að taka á sig fjárskuldbindingar vegna húsnæðis. Hliðstæð áhrif hafa stórhertar reglur um endurgreiðslur lána, ekki síst mikil hækkun fastrar ársgreiðslu sem leggst jafnt á alla óháð tekjum og bundin er lánskjaravísitölu. Fulltrúar námsmanna töldu sig, samkvæmt séráliti með frv. sem fylgir frv. ráðherra, geta fallist á 34 þús. kr. fasta ársgreiðslu, en tillögur meiri hlutans miða við 48 þús. kr. Afleiðingar af þessum auknu álögum geta orðið afdrifaríkar fyrir fjölmarga eins og m.a. kemur fram í þeim útreikningum sem menntmn. aflaði sér með aðstoð reiknimeistara frá Hagfræðistofnun Háskóla Íslands. Minni hlutinn leggur til að um endurgreiðslur verði gerð breyting á gildandi lögum með sama hætti og samstarfsnefnd námsmannahreyfingarinnar lagði til í séráliti. Talið er að sú breyting geti bætt stöðu sjóðsins um 400--500 millj. kr. á ári og að mestu komið í veg fyrir þau 10--15% afföll sem reikna má með af lánum samkvæmt reynslu að óbreyttum reglum. Ég vek athygli á þessu sem jafnframt endurspeglar vilja námsmannahreyfinganna til þess að bregðast með raunsæjum hætti við þeim erfiðleikum sem lánasjóðurinn hefur átt í og taka á sig og þá viðskiptaaðila sjóðsins í framtíðinni auknar greiðslur af þessum sökum sem metnar hafa verið á allt að hálfan milljarð kr. Talsmaður meiri hlutans ræddi um þátt húsnæðismálanna og áhrif þeirra á stöðu námsmanna að námi loknu og aðgengi að námslánum í því samhengi og endurgreiðslur námslána. Stjórn Húsnæðisstofnunar ríkisins var einn þeirra aðila sem fengu mál þetta til umsagnar af hálfu menntmn. og lagði hún mat á áhrif fyrirhugaðra breytinga samkvæmt frv. á íbúðarkaup námsmanna að námi loknu. Ályktanir sem stjórn Húsnæðisstofnunar stóð samhljóða að um þetta efni og sendar voru menntmn. eru það athyglisverðar að við tökum þær orðrétt upp í nefndaráliti okkar og ég leyfði mér, virðulegur forseti, að vitna til þess helsta úr þessu samhljóða mati stjórnar Húsnæðisstofnunar. Það er eftirfarandi: ,,Möguleikar námsmanna til íbúðarkaupa á hinum almenna markaði að námi loknu minnka. Helstu áhrifin stafa af styttra afborgunarlausu tímabili eftir námslok og af hækkun á árlegu endurgreiðsluhlutfalli. Að jafnaði yrðu möguleikar námsmanna til íbúðarkaupa um 10--30% minni en þeir eru í dag. Umsóknum um félagslegar íbúðir mun líklega fjölga. Tekjumörk í félagslega íbúðakerfinu eru um 160--170 þús. kr. á mán. fyrir 4ra manna fjölskyldu. Þó nokkur hluti námsmanna verður líklega innan þeirra tekjumarka að námi loknu. Ásókn í almenna kaupleigukerfið mun líklega aukast. Biðlistar hjá húsnæðissamvinnufélögum, sbr. Búseta hf., munu líklega lengjast. Þetta stafar af því að fleiri munu væntanlega lenda yfir tekjumörkum í félagslega íbúðakerfinu án þess að geta lagt nauðsynlegt eigið fé til hliðar til kaupa á íbúðum á hinum almenna markaði.`` Þetta var tilvitnunin og eins og þessi umsögn stjórnar Húsnæðismálastofnunar ber með sér getur orðið um víðtækar og alvarlegar afleiðingar að ræða fyrir námsmenn vegna öflunar húsnæðis og auk þess um verulega röskun í húsnæðiskerfinu að ræða. Það er að sjálfsögðu mjög háð tekjum manna að námi loknu og fjölskyldustærð, hvernig endurgreiðslu lána miðar til sjóðsins. Í útreikningum, sem gerðir voru á vegum menntmn. og miða við meðaltekjur samkvæmt könnun sem gerð var á árinu 1989 á meðaltekjum, kemur í ljós afar ójöfn staða þeirra sem skipta við sjóðinn eftir tekjustigi. Þetta birtist m.a. í fskj. sem fylgir áliti okkar í minni hlutanum og er birt þar til glöggvunar. Fyrir einstætt foreldri með eitt barn á framfæri, sem tekið hefur lán upp á 2,2 millj. kr. á 3% vöxtum lítur dæmið þannig út að viðskiptafræðingur með meðaltekjur greiðir lánið upp við 42 ára aldur, hjúkrunarfræðingur á hins vegar ógreidda um 1,9 millj. kr. við starfslok, þ.e. 67 ára, og framhaldsskólakennari skuldar enn um 450 þús. kr. við sömu aldursmörk, þ.e. við starfslok eins og þau almennt gerast. Langtum verr stendur dæmið fyrir einstætt foreldri með tvö börn á framfæri. Þetta eru meðaltekjur eins og þær voru metnar fyrir þremur árum, en eins og menn þekkja hafa aðstæður verið að breytast á vinnumarkaði einnig hjá opinberum starfsmönnum og þrengir að þeim um tekjuöflunarmöguleika á ýmsan hátt. Við óskuðum eftir því að fá útreiknað hvernig þessi dæmi kæmu út ef miðað væri við taxtalaun. Að sjálfsögðu lítur dæmið þá enn verr út fyrir tekjulága hópa en ef gengið er út frá meðaltekjum eins og þær voru 1989. Þetta birtist að nokkru í fskj. þar sem tekið var smávegis sýnishorn af þessum útreikningum. Ef tekið er dæmi af þeim fjölskylduaðstæðum sem ég nefndi áðan, þ.e. einstæðu foreldri með eitt barn og lán sem ber 3% vexti, kemur í ljós að viðskiptafræðingur skuldar um 4 millj. kr. við 67 ára aldur og framhaldsskólakennari 4,3 millj kr. miðað við þá hóflegu lántöku sem þarna liggur til grundvallar. Sé hins vegar um að ræða einstætt foreldri með tvö börn, svo tekið sé dæmi af lakasta endanum hvað snertir tekjur fólks og aðstæður, þá skuldar viðskiptafræðingur á taxtalaunum hvorki meira né minna en 7 millj kr. við starfslok og framhaldsskólakennari 7,3 millj. kr. og hefur höfuðstóllinn af lánum þessara aðila þá meira en tvöfaldast, þ.e. hækkað úr meira en 3,5 millj. í yfir 7 millj. kr. Þessir útreikningar sýna í rauninni út á hvaða grundvöll er verið að ganga. Auðvitað geta menn deilt um það hvernig tekjur manna þróist í framtíðinni og hvað sé eðlilegt að miða við. En í rauninni er það ekki sæmilegt að mínu mati að verið sé að leggja lagagrunn að námslánakerfi sem gengur út frá því að menn þurfi að vinna langt umfram dagvinnu sér til framfæris, eins og er þó lagt til grundvallar í frv. hæstv. ráðherra. Þar eru einnig birtir útreikningar sem voru með þeim annmörkum gerðir að láðst hafði að framreikna tölurnar frá 1989 og var það reyndar eftir öðru í frv. frá hæstv. ráðherra. En þetta var afar sérkennilegt að því er snertir þau dæmi og þá töfluútreikninga sem fylgdu frv. Samkvæmt frv. er lánstími námsláns ótilgreindur og engin ákvæði um að létta skuli greiðslur við starfslok eða fella þær niður, fyrr en lánþegi andast. Þeim lántakendum sem deyja frá ógreiddum skuldum við sjóðinn mun fyrirsjáanlega fjölga frá því sem nú er og afföll þar með aukast, en þau eru nú talin nema 10--15%. Það er því engan veginn víst að háir vextir og hertar endurgreiðslureglur skili því sem ætlað er til hagsbóta fyrir sjóðinn. Útreikningar voru að berast mér í hendur um það leyti sem ég gekk í ræðustólinn og ég hef ekki athugað hvernig það mat fellur út að því er snertir afföll sem Hagfræðistofnun Háskólans tók að sér að gera athugun á fyrir menntmn. Ein lúalegasta breytingin, virðulegur forseti, sem innleiða á með frv. er ákvæði sem þannig er orðað: ,,Námslán skal aldrei veitt fyrr en námsmaður hefur skilað vottorði um tilskilda skólasókn og námsárangur.`` Þetta ákvæði er að finna í 6. gr. Í gildandi lögum á þetta aðeins við um fyrstu námsaðstoð. Afleiðing þessarar breytingar getur leitt af sér allt að 10% flata skerðingu á námslánum þar eð námsmenn þyrftu að brúa allt námstímabilið með fyrirgreiðslum frá almennum lánastofnunum. Fyrir fyrsta árs nema hefur kostnaður við slíka fjármögnun numið um 10% af lánsupphæð þegar allt er talið. Þetta samsvarar því að námsmenn séu að greiða bankavexti af lánum allan námstímann. Með þessu er að engu gerð sú fullyrðing aðstandenda frv., ég man ekki betur en hæstv. ráðherra hafi komið að við 1. umr. málsins, að námslán séu vaxtalaus á námstímanum. Þessi breyting samsvarar því að allt fjármagn til námsaðstoðar fari fyrst í gegnum bankakerfið og síðan í gegnum lánasjóðinn. Fyrir hag sjóðsins hefur þetta litla þýðingu, en þeim mun alvarlegri afleiðingar fyrir námsmenn. Því er með öllu óskiljanlegt að meiri hlutinn skuli ætla að knýja þessa skipan mála fram þrátt fyrir eindregnar aðvaranir og mótmæli sem m.a. birtust í fjölmörgum umsögnum sem bárust menntmn. um frv. En hér er ekki allt talið, virðulegur forseti. Frv. gerir ráð fyrir því að lagt verði á lántökugjald sem meiri hlutinn reiknar með að geti numið 1,2%, ef marka má þær forsendur fyrir útreikningum sem finna má í töflum sem fylgdu útreikningum til menntmn. Þessu lántökugjaldi er ætlað að standa undir rekstrarkostnaði við sjóðinn. Gjald þetta jafngildir í raun vaxtatöku og verður að teljast afar óeðlilegt til viðbótar við aðrar skerðingar sem gerðar yrðu á námslánakerfinu verði frv. lögfest. Í gildandi lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna er heimild til að veita aðstöðujöfnunarstyrki til námsmanna sem þurfa að kosta sig fjarri eigin heimili. Styrkir þessir hafa aðallega verið greiddir út í formi ferðastyrkja sem verulega hefur munað um, ekki síst fyrir Íslendinga við nám erlendis. Í grg. með frv. er tekið fram að ráðgert sé að Vísindasjóður verði efldur til að veita styrki til námsmanna í langskólanámi og til greiðslu skólagjalda. En eins og ég gat um fyrr, fengust hvorki upplýsingar frá menntmrh. við 1. umr. um frv. varðandi þetta né frá meirihlutafulltrúum í menntmn. um það hvernig fyrirhugað sé að breyta lögum um Vísindasjóð til að staðið verði við þessi fyrirheit. Ástæða er til að nefna hér atriði úr umsögn Vísindasjóðs til menntmn. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Vísindaráð úthlutar styrkjum úr Vísindasjóði að undangengnu faglegu mati á vísindalegu gildi verkefna og hæfni umsækjenda til að stunda rannsóknir. Eðli starfsemi Vísindaráðs og LÍN er því ólíkt. Starfsmenn Vísindaráðs eru aðeins tveir. Við núverandi aðstæður er ráðið því engan veginn í stakk búið til að taka að sér þá vinnu sem felst í veitingu styrkja til stúdenta og eftirliti með framvindu námsárangurs.`` Eins og heyra má úr umsögn Vísindasjóðs telja þeir að verulegar breytingar þurfi að verða á aðstæðum sjóðsins til þess að hann geti farið að taka á sig nýja þætti eins og styrkveitingar, sem hæstv. menntmrh. var þó að láta að liggja að hann vildi láta sjóðinn sjá um. Kannski fæst eitthvað við 2. umr. málsins um það hvert hæstv. menntmrh. hyggst stefna í þessu efni. Auðvitað er það ekki sæmilegt að bera fram mál sem þetta án þess að jafnhliða sé flutt það frv. sem ráðherra segist hafa áhuga á að leggja fram á þinginu þannig að það geti fjallað um það jafnhliða þeim breytingum sem hér eru lagðar til á málefnum lánasjóðsins. Samkvæmt frv. og brtt. meiri hlutans er fært aukið vald til stjórnar Lánasjóðs íslenskra námsmanna til að setja reglur um málefni sjóðsins og úthlutun námslána. Þetta kemur m.a. fram í 2., 3., 6., 13. og 16. gr. frv., bæði að því er snertir hið upphaflega frv. og brtt. meiri hlutans. Minni hlutinn er þeirrar skoðunar að fara beri gætilega í þessu efni og að nauðsynlegt sé að kveða í lögum á um skyldur sjóðsins um grundvallaratriði er lúta að jöfnun og námsaðstoð með tilliti til félagslegra aðstæðna. Brtt., sem fluttar eru af minni hlutanum við frv., taka mið af þessu, m.a. varðandi 1., 3. og 6. gr. þess. Þá telur minni hlutinn ekki rétt að veita stjórn Lánasjóðs íslenskra námsmanna heimild til að ákvarða lántökugjöld eins og kveðið er á um í frv. Að mati minni hlutans fer það að öðru leyti eftir skipan stjórnarinnar hvað skynsamlegt geti verið að fela henni mikið svigrúm til ákvarðana um málefni sjóðsins og fjárhagsaðstoð við námsmenn. Ef í stjórninni eiga sæti fulltrúar helstu hagsmunasamtaka námsmanna er unnt að ætla stjórninni meira sjálfræði til að setja reglur um málefni sjóðsins. Með þetta í huga telur minni hlutinn rétt að Iðnnemasamband Íslands tilnefni einn stjórnarmann í stjórn Lánasjóðs íslenskra námsmanna til viðbótar þeim sem fyrir eru, en á móti komi fulltrúi til viðbótar, tilnefndur af menntmrh. sem velji hann úr hópi þeirra sem sæti eiga í samstarfsnefnd háskólastigsins. Með þessari skipan mála fást um leið betri tengsl en ella við háskóla hérlendis, þ.e. að einn fulltrúi sem sæti á í samstarfsnefnd háskólastigins verði tilnefndur af menntmrh. Tillögu um þetta efni er að finna á þskj. 790 í brtt. frá minni hluta menntmn. þar sem sett er fram orðalag 4. gr. 1. mgr. þannig breytt. Þar kemur fram hvernig við sjáum fyrir okkur að stjórn Lánasjóðs íslenskra námsmanna verði skipuð og með þeirri tilhögun sem við leggjum til er ekki verið að raska því vægi sem eðlilegt er að haldið sé milli stjórnskipaðra fulltrúa af hálfu ráðherra sem valdir eru af ráðherrum menntamála og fjármála og hins vegar fulltrúa frá námsmannahreyfingunum. Okkar viðbót er aukatillaga að því leyti að Iðnnemasamband Íslands sem á mjög marga viðskiptaaðila við Lánasjóð íslenskra námsmanna, hartnær 1.400 talsins samkvæmt upplýsingum sem okkur voru veittar, á ekki málsvara með beinum hætti af hálfu annarra fulltrúa sem lögum samkvæmt eiga sæti í stjórn sjóðsins. Frv. felur í sér mörg önnur atriði sem varða þó ekki jafnmiklu um námsaðstoð og fjárhag lánasjóðsins en geta samt skipt verulegu máli. Varðandi sum þessara atriða hefur verið komið til móts við gagnrýni okkar sem skipum minni hlutann með brtt. sem meiri hlutinn hefur flutt við frv., m.a. að því er snertir ábyrgðarmenn. Þar er ekki lengur kveðið á um að þeir skuli vera tveir eins og gert var ráð fyrir í upphaflegu frv. heldur er þeim möguleika haldið að nægjanlegt sé að hafa einn ábyrgðarmann eins og hefur verið til þessa. Þarna er stigið til baka til móts við þá gagnrýni sem komið hefur á þetta atriði. Með frv. eru felld niður ákvæði í 3. gr. þess efnis að námsmenn skuli eiga kost á aðild að Söfnunarsjóði lífeyrisréttinda, það er í 3. gr. gildandi laga, og að lánasjóðurinn skuli standa sjóðnum skil á iðgjaldshluta lánþega ásamt mótframlagi sínu. Það að fella niður 3. gr. án þess að halda til haga þessum atriðum teljum við óskynsamlega breytingu og að halda beri núverandi fyrirkomulagi. Í því sambandi vísum við til umsagnar miðstjórnar Alþýðusambands Íslands sem barst menntmn. um þetta efni þar sem m.a. er bent á það öryggi sem aðild að lífeyrissjóðunum veitir umfram það sem tryggt er í gildandi tryggingalöggjöf. Aðild að Söfnunarsjóði lífeyrisréttinda snertir einnig almenn lífeyrisréttindi námsmanna. Með frv. er stjórn lánasjóðsins veitt heimild til að veita venjuleg skuldabréfalán með markaðsvöxtum, þau ákvæði er í 12. gr. Það hafa ekki komið fram neinar viðhlítandi skýringar á því hvers vegna gera eigi ráð fyrir slíkum viðskiptum á vegum sjóðsins eða hvernig ráðgert er að nota þessa heimild og væri fróðlegt að af hálfu meiri hlutans eða hæstv. ráðherra kæmu fram nánari skýringar á því hvers vegna nauðsynlegt er talið að hafa lagaheimild af þessu tagi. Þá er þess að geta að fjárhagsgrundvöllur hagsmunasamtaka námsmanna er veiktur með breytingu skv. 16. gr. frv., þar sem félagsgjöld til hagsmunasamtaka námsmanna eru ekki dregin frá námsláni nema um það komi fram sérstök ósk í lánsumsókn. Við teljum óeðlilegt að gera hagsmunasamtökum námsmanna erfiðara fyrir með breytingu af þeim toga sem gert er ráð fyrir af meiri hluti nefndarinnar og að halda beri skipan sem hefur verið ásteytingslaus af hálfu námsmanna, það við best vitum og sýnist ekki vera óeðlileg. Sérstaklega á þetta við varðandi námsmenn og viðskiptaaðila sjóðsins sem dveljast erlendis sem hafa í raun ekki beint samband við lánasjóðinn nema í gegnum umboðsmenn sína í langflestum tilvikum. Eins og ég gat um, virðulegur forseti, flytjum við í minni hluta menntmn. brtt. til vara við okkar dagskrártillögu á þskj. 790. Þessar brtt. varða mörg grundvallaratriði sem ágreiningur er um í þessu máli auk nokkurra fleiri atriða sem við töldum rétt að fylgdu með þannig að um heildstæð málstök væri að ræða af okkar hálfu og menn sæju hvernig minni hlutinn vildi sjá fyrir sér lagasetningu um lánasjóðinn, ef ekki verður fallist á tillögu okkar að taka betri tíma til þess að vinna þetta mál sómasamlega og þá að höfðu samráði viðskiptaaðila, hreyfingar námsmanna. Meginatriði í breytingartillögum okkar fela í sér eftirfarandi atriði: 1. Að ekki verði lagðir vextir á námslán. 2. Að árlegar endurgreiðslur af skuldabréfum verði hertar til að bæta greiðslustöðu lánasjóðsins. 3. Að lögboðin greiðsla námsaðstoðar verði með sama hætti og verið hefur. 4. Að endurgreiðslur hefjist þremur árum eftir námslok. 5. Að heimild til að innheimta lántökugjöld verði ekki lögfest. 6. Að fjölgað verði í stjórn lánasjóðsins þannig að Iðnnemasamband Íslands eigi þar fulltrúa og menntamálaráðherra skipi til viðbótar fulltrúa án tilnefningar úr samstarfsnefnd háskólastigsins. Þetta eru þau meginatriði sem brtt. okkar fjalla um og ég vísa til þskj. 790 um þessi efni. Ég vil þó vekja sérstaka athygli, virðulegur forseti, á brtt. við 1. gr. frv. sem við gerum ráð fyrir að sé orðuð þannig: ,,Markmið laganna er að stuðla að jafnrétti til náms. Meginhlutverk Lánasjóðs íslenskra námsmanna er að veita námsmönnum fjárhagsaðstoð til náms við menntastofnanir er gera sambærilegar kröfur til undirbúningsmenntunar og gerðar eru við háskóla og sérskóla hérlendis. Þó skal veita fjárhagsaðstoð til sérnáms í framhaldsskólum samkvæmt nánari ákvörðun í reglugerð.`` Þetta orðalag 1. gr. tekur í rauninni af öll tvímæli um hverjir það eru sem við teljum eiga aðgang að námslánum. Þó að gert sér ráð fyrir reglugerðarheimild að því er snertir fjárhagsaðstoð til sérnáms í framhaldsskólum, þá er þarna tekið inn með skýrari og öðrum hætti en gert er í brtt. meiri hluta nefndarinnar að markmið laganna sé að stuðla að jafnrétti til náms. Það er meginatriðið að sú stefna sé varðveitt, ekki bara í orði heldur og á borði. Brtt. okkar gera, auk þessa sem ég gat um áðan, ráð fyrir að tekin verði af öll tvímæli um að veita skuli fjárhagsaðstoð til sérnáms í framhaldsskólum með svipuðum hætti og verið hefur. Þar er ekki verið að gera ráð fyrir rýmkuðum heimildum eða farið sé að veita námslán til almenns framhaldsskólanáms. Í þá átt beinast okkar tillögur ekki. Í brtt. okkar er einnig gert ráð fyrir að tillit verði áfram tekið til framfærslukostnaðar þar sem nám er stundað, tekna námsmanns og maka hans, lengdar árlegs námstíma og annarra atriða sem áhrif kunna að hafa á fjárhagsstöðu námsmanns. En með því að fella niður ákvæði úr 3. gr. gildandi laga um þessi efni, er stöðu viðskiptavina sjóðsins teflt í tvísýnu varðandi þessi efni og það lagt í mat og verkahring sjóðstjórnarinnar að skera þar úr um ýmis efni. Þó að atriði í frv. hafi verið lagfærð nokkuð með þeim tillögum sem hafa komið fram af hálfu meiri hluta nefndarinnar, t.d. atriði eins og að tekið skuli tillit til búsetu, er þar engan veginn kveðið nógu skýrt á um. Þá flytjum við brtt. um að námsmenn eigi áfram kost á aðild að Söfnunarsjóði lífeyrisréttinda, vegna almennrar stöðu og trygginga sem tryggingakerfið gefur kost á og þeirra tengsla sem enn eru við lýði varðandi húsnæðismál og lífeyrisréttindi þannig að við teljum eðlilegt að námsmenn eigi áfram kost á þessari aðild. Einnig gerum við ráð fyrir því að ekki verði breyting á innheimtu félagsgjalda eins og ég hef þegar gert grein fyrir. Við í minni hluta nefndarinnar erum þeirrar skoðunar að með þeim brtt. sem við flytjum við þetta frv. sé brugðist við þeim fjárhagsvanda sem Lánasjóður íslenskra námsmanna hefur staðið fyrir jafnhliða því sem sameiginlegur sjóður landsmanna greiðir til þessa sjóðs á næstu árum til þess að unnt sé að standa við þau markmið um jafnrétti til náms sem gera verður sem ófrávíkjanlega kröfu og sem er grundvallaratriði í þessu máli. Ekki er hægt að fara yfir þessi efni út frá því sjónarmiði að hér sé um að ræða fjárhagsdæmi sem verði að vera undir því komið að ekki þurfi að koma til frekari fjárveitingar úr sameiginlegum sjóði eins og gert er til ýmissa annarra þátta í okkar menntakerfi. Við stöndum þar straum af mörgum þáttum og ekki er ágreiningsefni þó að viðleitni sé til að þrengja þar að á mörgum sviðum og hví skyldi annað gilda þegar varðar möguleikann til þess að stunda nám óháð efnahag. Það hefur líka komið fram og liggur m.a. fyrir í greinargerð sem gerð var í fyrra, í apríl 1991, af hálfu Ríkisendurskoðunar að þrátt fyrir það að reikna megi með að horfurnar varðandi stöðu sjóðsins séu ekki allt of góðar að óbreyttu er langt frá því að sjóðurinn sé á horriminni. Ég leyfi mér, virðulegur forseti, að vitna til þess sem er að finna í fskj. I sem eru niðurstöður úr greinargerð Ríkisendurskoðunar um fjárhagsstöðu lánasjóðsins. Þar segir m.a. undir millifyrirsögn frá Ríkisendurskoðun: ,,Lánasjóðurinn getur staðið undir öllum núverandi skuldbindingum með eigin fé sínu. Ef sjóðnum hefði verið lokað í árslok 1990`` segir þar orðrétt ,,gæti hann staðið við allar sínar skuldbindingar án þess að þurfa á frekari ríkisframlögum að halda. Þar að auki gæti sjóðurinn endurgreitt ríkissjóði á nafnvirði rúma 9 milljarða af eigin fé sínu sem var rúmlega 13 milljarðar kr. um síðustu áramót [þ.e. áramótin 1990--1991]. Ef þessir 9 milljarðar eru færðir til núvirðis miðað við 6% ávöxtunarkröfu verður útkoman 3 milljarðar kr.`` Þetta er orðrétt tilvitnun í greinargerð Ríkisendurskoðunar frá því í fyrra sem birt er sem fskj. með nál. okkar. Ég vek athygli á því að fyrir utan upplýsingar um greiðslustöðu viðskiptaaðila sjóðsins miðað við mismunandi forsendur varðandi vexti og tekjur er í fskj. IV að finna útreikninga á athugun Hagfræðistofnunar Háskólans á vöxtum og þróun eigin fjár sjóðsins miðað við mismunandi forsendur um vexti, bæði gildandi kerfi og miðað við þau ríkisframlög sem þar er gert ráð fyrir samkvæmt töflum sem birtar eru í fskj. á bls. 12. Þar sjá menn hvaða ríkisframlög það eru sem gert er ráð fyrir í þessum útreikningum varðandi eiginfjárstöðuna en þar kemur fram, miðað við þær forsendur sem nauðsynlegt er að hafa í huga, að eiginfjárstaðan í lok þess tímabils, árið 2036, er nokkru betri miðað við gildandi kerfi og þau framlög af hálfu ríkisins sem þar er gert ráð fyrir og miðað við breytt kerfi samkvæmt tillögum meiri hlutans og mismunandi vexti sem liggja fyrir. Þetta er að finna í töflu á bls. 22 í nál. okkar. Virðulegur forseti. Ég hef í aðalatriðum gert grein fyrir tillögum minni hluta menntmn. varðandi Lánasjóð íslenskra námsmanna. Ég vil að lokum ítreka að það mál sem við erum að fjalla um hefur gífurlega mikla þýðingu fyrir fjölda fólks í framtíðinni, aðstandendur námsmanna, námsmenn sjálfa en einnig fyrir íslenskt þjóðfélag og þróun þess. Það væri að mínu mati hrikaleg skammsýni að fara að lögfesta þær tillögur sem hér liggja fyrir af hálfu meiri hlutans. Það væri viðbótarskref við marga tilburði sem uppi eru af hálfu núv. ríkisstjórnar til að þrengja að menntakerfinu í landinu. Og það er áreiðanlega ekki það sem við þurfum á að halda á Íslandi á næstu árum og áratugum að þannig sé staðið að málum á tímum þar sem það þó er almennt viðurkennt að fátt er vænlegra fyrir þjóðir til ávinnings, og þá á ég ekki eingöngu við um fjárhagslegan ávinning heldur einnig lífsgæði í víðum skilningi, en að búa sem best að menntun og tryggja að þegnarnir hafi þar jafna aðstöðu.

Virðulegi forseti. Ég vek athygli á því að í nál. minni hluta menntmn. er ekki greint skýrt á milli frv. eins og það liggur fyrir og brtt. meiri hluta menntmn. Látið er að því liggja á ýmsan hátt að greinar sem meiri hlutinn hefur ekki hreyft við séu til komnar við brtt. hans. Ég nefni sem dæmi á bls. 2: ,,Tillögur meiri hluta menntmn. gera m.a. ráð fyrir allt að 3% vöxtum á lán sjóðsins auk verðtryggingar, lántökugjöldum samkvæmt ákvörðun sjóðstjórnar til að standa undir rekstri sjóðsins . . . `` Þetta atriði um lántökugjöld hefur meiri hluti menntmn. ekki hreyft neitt við. ,,Endurgreiðslur verða stórlega hertar og eiga að hefjast tveimur árum eftir námslok í stað þriggja ára samkvæmt gildandi lögum.`` Við gerum þær breytingar við frv. að endurgreiðslufresturinn verði tvö ár í stað eins sem frv. gerir ráð fyrir. Ég vildi vekja athygli á þessu því að mér finnst gæta þarna ákveðinnar ónákvæmni.

Virðulegur forseti. Það er auðvitað góður réttur hv. formanns menntmn. að túlka sín viðhorf til nál. okkar og hvernig hún skilur hlutverk meiri hluta nefndarinnar og aðstöðu til þessa máls. En við höfum leyft okkur að að túlka það sem svo að þau ákvæði sem meiri hlutinn ekki hróflar við í því frv., sem vísað var til nefndarinnar, séu um leið ákvæði sem meiri hlutinn ætlar að standa við og eru um leið tillögur hans.

Ekki brtt.

Það eru ekki brtt. en það eru um leið tillögur, það er um leið málafylgja af hálfu meiri hluta menntmn. Það væri að æra óstöðugan ef menn ættu að fara að skilja þar á milli hvað sé svona hugarfóstur með höfundarrétti hæstvirts ráðherra eða hæstvirtra ráðherra í stjórnarfrv. og hins vegar þess meiri hluta sem styður ríkisstjórnina þegar um er að ræða að nefndir skiptast upp með þeim hætti. Það er hins vegar velkomið að gera kannski einhverja fræðilega úttekt á þessu atriði ef hv. formaður nefndarinnar telur það til bóta. Ég tel mig hafa dregið það fram hér og við í okkar nál. að sumt af því sem þokaðist í rétta átt í starfi nefndarinnar kemur fram í brtt. sem liggja fyrir skilmerkilega á þskj. sem brtt. meiri hlutans þannig að tiltölulega auðvelt ætti að vera að átta sig á því hvaða breytingar þar er verið að leggja til.

Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka hv. menntmn. Alþingis fyrir vel unnin störf. Það hefur vissulega dregist of lengi að þetta mikilvæga mál kæmi til 2. umr. og hlyti lokaafgreiðslu á Alþingi. En þar er ekki við hv. menntmn. að sakast. Það varð ýmislegt til þess að það dróst úr hömlu að frv. væri lagt fram í haust og svo dróst einnig úr hömlu að fá það tekið fyrir í þinginu eftir áramót. Með þessu er ég ekki að deila á hv. menntmn. en legg áherslu á að málið hljóti sem fyrst lokaafgreiðslu á hv. Alþingi. Það eru nokkur atriði sem ég vil við 2. umr. gera að umtalsefni og einkum tillögur hv. minni hluta menntmn. sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson var hér að mæla fyrir og þá fyrst aðaltillaga minni hlutans til rökstuddrar dagskrár. Þar eru tekin fram þrjú atriði til rökstuðnings þessari tillögu minni hlutans. Í fyrsta lagi að gildandi lög um Lánasjóð ísl. námsmanna hafi í aðalatriðum reynst vel. Ástæðan fyrir því að farið var út í að semja frv. til laga um Lánasjóð ísl. námsmanna og leggja fram á Alþingi er sú sem margsinnis hefur komið fram að lánasjóðurinn stefndi í þrot að óbreyttum lögum. Þetta hefur margsinnis verið rætt við fyrri tækifæri, við 1. umr. málsins og raunar við fleiri tækifæri hér í þinginu, að gjaldþrot blasti í raun og veru við sjóðnum ef ekkert væri að gert. Þegar gildandi lög um Lánasjóð ísl. námsmanna voru samþykkt á Alþingi gáfu menn sér ýmsar forsendur sem ekki hafa staðist. Námsmönnum hefur fjölgað mikið umfram það sem gert var ráð fyrir. Endurheimtur lána hafa heldur ekki orðið eins góðar eins og gert var ráð fyrir. Einnig hafa sumir, sem farið hafa með pólitíska valdið í málefnum lánasjóðsins, víkkað út lánareglur sjóðsins án tillits til fjárveitinga hverju sinni. --- Herra forseti, væri ekki hægt að loka hér á milli? Mér finnst svo óþægilegt að tala þegar annar fundur er hér við hliðina á mér. Það þarf ekki að líta lengra til baka en til síðasta árs. Á fjárlögum þess árs voru liðlega 1.700 millj. kr. ætlaðar til lánasjóðsins en svo fór að í raun hefði þurft að bæta við 1 milljarði kr. við það sem ætlað var á fjárlögum ársins 1991 vegna þess að námslán höfðu verið hækkuð þrátt fyrir að fjárlög gerðu ráð fyrir skertum framlögum til sjóðsins. Með ákveðnum aðgerðum var hins vegar dregið úr þessari fjárþörf um 300 millj. kr. en bætt við 700 millj. eftir að núv. ríkisstjórn tók við, eins og menn muna frá því að fjáraukalög voru afgreidd á sl. hausti. Ég hef áður tekið það fram að það hafi raunverulega litlu skipt hvaða flokkar hafa farið með stjórn í þessu landi, fjárveitingavaldið hefur sýnt að það er tilbúið að leggja fram u.þ.b. 2 milljarða á ári í námslánakerfið, ekki meira en það nema þá núna á síðasta ári. Kerfið hefur hins vegar þanist út og afleiðingin er sú að sjóðurinn hefur þurft að fjármagna sig í vaxandi mæli með lántökum. Og nú var sem sagt var svo komið að þrot blasti við. Það er þess vegna rangt að halda því fram í þessum rökstuðningi með till. til rökst. dagskrár að gildandi lög um Lánasjóð ísl. námsmanna hafi í aðalatriðum reynst vel. Með hliðsjón af þessum veruleika, sem ég hef hér rakið og þeim tíma sem þau hafa gilt, þá hafa þau í aðalatriðum brugðist. Í öðru lagi er það fært fram sem rök með till. til rökst. dagskrár ,,--- þar sem ríkisstjórnin gengur með fyrirliggjandi tillögum gegn markmiðinu um jafnrétti til náms``. Markmiðið með því frv. sem við erum að ræða er að tryggja hag Lánasjóð ísl. námsmanna svo hann megi áfram gegna því hlutverki sínu að tryggja jafnrétti til náms óháð efnahag námsmanna. Það er nefnilega svo að ef lánasjóðurinn verður gjaldþrota þá þjónar hann engum. Og ef það gerist þá verða það einungis þeir sem eiga sterka að sem geta stundað nám. Í fyrirliggjandi frv. og í brtt. meiri hluta menntmn. er þess gætt að áfram verði tryggt jafnrétti til náms hér á landi. Það er tekið tillit til fjölskyldustærðar námsmanns við ákvörðun námslána, tillit sem nægir til að standa straum af náms- og framfærslukostnaði. Sjóðstjórn er heimilt að taka tillit til búsetu og annarra atriða sem áhrif kunna að hafa á fjárhagsstöðu námsmanns. Það má veita undanþágu frá endurgreiðslum ef skyndilegar eða verulegar breytingar verða á högum námsmanns. Vextir af námslánum eru mun lægri en gerist í bankakerfinu og því í raun niðurgreiddir af skattgreiðendum. Sjóðstjórn er heimilt að veita námsmönnum aukalán með kjörum almennra námslána ef sérstaklega stendur á. Það er tryggt að námsmenn munu ekki þurfa að greiða samtímis af námslánum teknum í tveimur kerfum og þannig komið í veg fyrir að þeir þurfi að bera aukna greiðslubyrði sem annars yrði. Endurgreiðslur eru tekjutengdar þannig að námsmenn munu aldrei greiða meira en 5% af útsvarsstofni fyrstu 5% árin og 7% eftir það. Það sem gengur gegn markmiðinu um jafnrétti til náms er að reyna að koma í veg fyrir samþykkt þessa frv. sem hér liggur fyrir. Ef þetta frv. fæst ekki samþykkt þá verður nauðsynlegt að skerða grunnlánin, hjá því verður einfaldlega ekki komist. Og ég geri ráð fyrir að sú skerðing gæti numið allt að 30%, jafnvel meira til þess að mögulegt sé að halda sjóðnum innan ramma fjárlaga og lánsfjárlaga. Ég býst við að ef svo færi þá þyrftu margir að hrökklast frá námi og lítið stæði þá eftir af markmiðinu um jafnrétti til náms. Sem sagt, ef þetta frv. verður ekki samþykkt, sem það yrði ekki ef till. til rökst. dagskrár frá minni hluta hv. menntmn. yrði samþykkt, yrði að skerða námslánin strax, hjá því yrði ekki komist. Og það verður þá á ábyrgð þeirra sem koma í veg fyrir samþykkt frv. eða samþykkja þessa till. til rökst. dagskrár. Þriðja atriðið sem nefnt er með þessum rökstuðningi er þetta: ,,--- þar sem með grófum hætti er ráðist gegn hagsmunum námsmanna og hafnað samráði við námsmannahreyfinguna``. Ég hef gert grein fyrir því að þetta frv. er lagt fram til að tryggja hag Lánasjóð ísl. námsmanna og gera sjóðnum þannig kleift að tryggja jafnrétti til náms. Það er þess vegna gróf misvísun að halda því fram að ráðist sé gegn hagsmunum námsmanna með frv. Með frv. er stefnt að því að tryggja til frambúðar hag þeirra sem þurfa á námslánum að halda. Því er einnig haldið fram að hafnað hafi verið samráði við námsmannahreyfinguna. Þetta er rangt. Námsmenn fengu tvo fulltrúa í þá nefnd sem gekk frá frv. um Lánasjóð ísl. námsmanna en áður höfðu þeir fengið nokkrar vikur til að kynna sér tillögur um leiðir til úrbóta í málefnum lánasjóðsins og koma á framfæri athugasemdum og eigin tillögum. Í frv. sem lagt var fram hafði verið tekið tillit til ýmissa meginþátta í tillögum og athugasemdum námsmanna og í brtt. meiri hluta nefndarinnar er gengið enn lengra heldur en gert var með frv. sjálfu í að taka tillit til athugasemda námsmanna. Í stað þess að námslán verði endurgreidd sem jafngreiðslulán án tillits til tekna skuldara er farin sú leið að hafa endurgreiðslur tekjutengdar og það var eitt af því sem námsmenn óskuðu einmitt eftir. Brtt. meiri hluta menntmn. ganga enn lengra til móts við sjónarmið námsmanna í þessu efni. Það hefur verið tekið tillit til þeirra óska námsmanna að í stað tveggja ábyrgðarmanna er nú aðeins krafist eins. Þau sjónarmið komu líka mjög skýrt fram í 1. umr. málsins og það hefur verið tekið tillit til þessa. Mikið félagslegt tillit er í því frv. sem hérna er til umfjöllunar. Ég bendi þar sérstaklega á 3., 8. og 12. gr. frv. Og það hefur verið tekið tillit til þeirra óska námsmanna og raunar ýmissa hv. alþm. að fella brott ákvæðið um svokallaða 20 ára reglu. Það hefur verið tekið tillit til athugasemda námsmanna varðandi 18. gr. frv. og nú er lagt til að með henni verði tryggt að námsmenn greiði aðeins af námslánum teknum í einu kerfi hverju sinni, þ.e. að fyrst verði greitt samkvæmt hinu nýja kerfi sem hér er ráðgert að taka upp og síðan af lánum sem tekin hafa verið samkvæmt núgildandi kerfi. Af þessu sem ég hef sagt má ljóst vera að það hefur verið tekið tillit til ýmissa sjónarmiða námsmanna, ekki allra, bæði við samningu frv. og við umfjöllun þess í hv. menntmn., þannig að mér sýnist fráleitt að halda því fram að samráði við námsmannahreyfinguna hafi verið alfarið hafnað, eins og haldið er fram í rökstuðningi með þessari dagskrártillögu. Ég vildi nefna þetta sérstaklega vegna þessarar mjög svo undarlegu till. til rökst. dagskrár. Flm. tillögunnar, fulltrúar stjórnarandstöðunnar í hv. menntmn., skulda okkur skýringar á því hvernig þeir ætla að tryggja jafnrétti til náms ef þessi tillaga þeirra verður samþykkt. Það þurfa þeir að útskýra og þá þýðir ekki að segja að bæta skuli við fjárframlag Alþingis einn eða tvo milljarða eða hvað það nú er sem kann að þurfa miðað við óbreytt lög. Það hefur Alþingi aldrei samþykkt og það er ekkert sem bendir til að sú breyting hafi orðið á að það muni gera svo nú. Því þurfum við að fá nánari skýringar á því hvernig á að bregðast við vanda lánasjóðsins ef þessi till. til rökst. dagskrár skyldi verða samþykkt. En þetta er sem sagt aðaltillaga hv. fulltrúa í minni hluta menntmn. Til vara flytur minni hlutinn allmargar brtt. við frv. Þær eru í níu liðum. Ég vil aðeins nefna hér nokkrar þeirra. Í fyrsta lagi er lagt til nýtt orðalag á 1. gr. frv. Þar er talað um í brtt. minni hluta ,,námsaðstoð`` en ekki námslán. En í frv. er fjallað um námslán og mér þykir rétt að halda því orði en ekki námsaðstoð. Brtt. meiri hluta menntmn. taka til þess að námsmenn hafi tækifæri til náms án tillits til efnahags og einnig er fallið frá 20 ára reglunni í tillögum meiri hlutans eins og ég greindi frá áðan og hv. formaður nefndarinnar gerði líka grein fyrir í framsögu sinni með meirihlutaálitinu. Stjórn sjóðsins er falið að setja nánari reglur um til hvaða sérnáms skuli lánað. Ég tel eðlilegt að stjórn sjóðsins setji reglur um slíkt en að ekki sé kveðið sérstaklega á um það í lögum að ráðherra ákveði slíkt með reglugerð og minni á að þótt sjóðstjórn sé með frv. þessu falin ýmis ákvarðanataka, sem hingað til hefur verið í höndum ráðherra, þá hefur ráðherra að sjálfsögðu reglugerðarvaldið eins og kveðið er á um í 16. gr. frv. Ég tel þess vegna ástæðulaust að samþykkja þessa brtt. Þá er gerð tillaga um breytta 3. gr. frv. sem meiri hluti nefndarinnar gerir raunar lítillegar brtt. við líka en þarna er alveg nýtt orðalag. Í till. minni hlutans eru talin upp öll þau atriði sem tekið skuli tillit til við ákvörðun upphæðar námslána. Slíkt sýnist mér vera óþarfi. Í tillögum meiri hlutans er lagt til að sjóðstjórn sé skylduð til að taka tillit til fjölskyldustærðar námsmanns og henni heimilað að taka tillit til búsetu. Í athugasemdum við 3. gr. sem fylgir frv. er tekið fram að þótt horfið sé frá upptalningu á þeim þáttum sem tekið skuli tillit til sé ekki gert ráð fyrir verulegum breytingum á útlánum sjóðsins vegna þess. Þess vegna er þessi brtt. óþörf. Líka er lagt til í 2. brtt. minni hlutans við 3. gr. að ráðherra sé skyldaður til að skipa nefnd þriggja manna til að fjalla um breytingar á reiknuðum framfærslugrunni ef ósk kemur fram um slíkt. Hlutverk fjárveitingavaldsins og stjórnar sjóðsins innan ramma laganna er að ákveða upphæð námslána. Ég sé ekki að það sé til bóta að koma á enn einni nefndinni með aðild hagsmunaaðila og oddamanns.  Mér sýnist líka nokkuð einkennilegt að minni hluti menntmn. skuli leggja til að þeir sem rétt eiga á námsláni skuli eiga kost á aðild að Söfnunarsjóði lífeyrisréttinda. Um þetta eru höfð nokkuð mörg orð í nál. minni hlutans á bls. 6. Það ákvæði í gildandi lögum er til komið vegna húsnæðiskerfis sem hefur verið lagt niður og námsmenn hafa sjálfir lýst yfir að litlu skipti hvort ákvæði af þessu tagi sé úti eða inni. Það er ástæðan fyrir því að þetta er lagt til í frv. að þetta kerfi, húsnæðiskerfi sem byggt var á, er ekki lengur til. Þriðja brtt. frá hv. minni hluta nefndarinnar er við 4. gr. Þar er lagt til að fjölgað sé í stjórn LÍN úr sex í átta og tilgangurinn sá að Iðnnemasamband Íslands fái þar fulltrúa en það hefur ekki sérstakan fulltrúa nú. Þannig hefur verið litið á að Bandalag ísl. sérskólanema fari með mál sérskólanemenda í stjórn LÍN, þar með talið iðnnema og þess vegna sýnist ónauðsynlegt að fjölga í stjórn sjóðsins til þess að iðnnemar fái þar sérstakan fulltrúa. Þess vegna leggst ég gegn þessari tillögu. Þá er næst hér 4. brtt. sem er við 6. gr. Hér er lögð til sú breyting frá frv. að í stað þess að námsmaður skuli ávallt skila vottorði um tilskilda skólasókn og námsárangur þá skuli sú krafa einungis gerð á fyrsta missiri eins og er nú. Þetta var rætt allmikið við 1. umr. málsins og ég lýsti því þá hvers vegna þessi krafa um skólasókn og námsárangur er gerð. Þetta ákvæði auðveldar að sjálfsögðu alla áætlanagerð sjóðsins og kemur í veg fyrir að greidd séu lán til þeirra sem uppfylla ekki þau skilyrði sem sett eru. Ég nefndi sem dæmi við 1. umr. að á síðasta ári voru ofgreidd lán vegna þessa yfir 50 millj. kr. og þarna þekkjast mjög háar upphæðir sem hafa verið greiddar án þess að námsárangri hafi verið skilað. Ef ég man rétt þá þekkjast upphæðir allt að 800 þús. kr. sem sjóðurinn er síðan að baksa við að innheimta og gengur ekki alltaf vel. Auðvitað er ekkert vit í því að vera með svona ákvæði inni í lögum sem gefa mönnum kost á slíku sem þessu sem verður að kalla misnotkun. Það verður að kalla þetta misnotkun og verið er að koma í veg fyrir það með þessu ákvæði. Það verður að hafa í huga þegar fjallað er um námslán að þau eru og verða með allra hagstæðustu lánum sem völ er á í þjóðfélaginu, niðurgreidd af skattgreiðendum og ætluð til þess að tryggja jafnrétti til náms án tillits til efnahags. Þetta ákvæði er til þess ætlað að tryggja að þeir, sem uppfylla þær kröfur sem gerðar eru, njóti lánanna en ekki aðrir. Að þetta séu sem sagt námslán og standi undir því nafni. Minni hlutinn leggur einnig til að brott falli úr 4. mgr. 6. gr. orðin ,,ásamt vöxtum``. Um þetta þarf ég svo sem ekki að fjölyrða, við höfum rætt vextina svo oft og ég segi aðeins þá skoðun mína að eðlilegt sé að á námslánum séu hóflegir vextir og hér er nú ekki lagt annað til. Gerð er tillaga um að ákvæði sem heimilar sjóðstjórn að innheimta lántökugjöld af innheimtum lánum falli brott. Nauðsynlegt er að hafa í huga að við erum að fjalla um lán. Kostnaður fellur til vegna þessara lánveitinga og þess vegna er eðlilegt að heimilt sé að innheimta lántökugjöld. Hérna er miðað við hófleg lántökugjöld og í athugasemdum við 6. gr. með frv. kemur fram að reiknað er með að lántökugjald verði 1,2% sem er lægra en gengur og gerist í bönkum. Ég vek hins vegar athygli á að þessi upphæð, 1,2%, er ekki lögbundin. Einungis er um það að ræða að lánasjóðurinn fái inn fyrir þeim kostnaði sem verður við að veita lánin. Fimmta brtt. varðar ákvæði 7. gr. Í frv. er gert ráð fyrir að endurgreiðslur hefjist einu ári eftir námslok. Meiri hluti menntmn. hefur lagt til að endurgreiðslur hefjist tveimur árum eftir námslok og ég tel það sanngjarnt og fellst á þá brtt. meiri hlutans. Ég get hins vegar ekki fallist á að þetta verði óbreytt frá gildandi lögum, þ.e. þrjú ár. Lagt er til í tillögum minni hlutans að ári eftir námslok sé námsmanni tilkynnt upphæð heildarskuldar hans. Þetta er ónauðsynlegt þar sem sjóðurinn sendir öllum skuldurum yfirlit yfir skuldir þeirra um hver áramót og ekki er ráðgert að breyta því. Mér sýnist einnig einkennilegt og í raun og veru ótrúlegt að minni hluti menntmn. skuli leggja til að endurgreiðslur skuli fara fram á grundvelli reglna sem giltu á þeim tíma sem námsmaður undirritaði einstök skuldabréf. Hérna hlýtur að vera um einhver mistök að ræða hjá þeim sem tillöguna flytja því ég sé ekki betur en þetta geti falið í sér aukna greiðslubyrði skuldara miðað við það sem gert er ráð fyrir í frv. Þá er lagt til að ábyrgð ábyrgðarmanns geti fallið niður þegar fyrsta greiðsla hefur að fullu verið innt af hendi enda setji lánþegi aðra tryggingu fyrir lánum sem stjórn sjóðsins metur fullnægjandi. Þessi brtt. sýnist mér líka vera ónauðsynleg þar sem í 6. gr. frv. er kveðið á um að ábyrgð ábyrgðarmanna geti fallið niður enda setji námsmaður aðra tryggingu sem stjórn sjóðsins metur fullnægjandi. Á þessum stað er því ekki þörf fyrir þessa breytingu. Þá er alveg nýtt orðalag á 8. gr. Þar leggur minni hlutinn til að farið verði að tillögum samstarfsnefndar námsmannahreyfinganna um endurgreiðslur. Þær tillögur hafa verið athugaðar mjög ítarlega og í ljós hefur komið að þær duga ekki til þess að tryggja grundvöll sjóðsins til framtíðar og þess vegna er ekki hægt að samþykkja þær. Meiri hlutinn hefur lagt til breytingar á þessari sömu grein sem sýnt er að eru innan þess ramma að markmið frv. náist fram og þess vegna er ég samþykkur tillögum meiri hlutans en ekki minni hlutans. Þá er hér gerð tillaga um nýtt orðalag á 9. gr. Þar sýnist vera um tæknilegar breytingar á 9. gr. frv. að ræða auk þess sem orðið ,,vextir`` er fellt út. Mér sýnist að fyrir utan þann þátt að leggja til að orðið ,,vextir`` falli út, sem ég get auðvitað ekki fallist á, að þá séu þetta óþarfa breytingar og séu fremur fallnar til þess að flækja útreikninga endurgreiðslna en einfalda þá. Þá er hér um 15. gr. Þar er lagt til að orðin ,,og með lántökugjöldum`` falli brott og er það í samræmi við það sem minni hlutinn hefur annars staðar lagt til. Líka er tæknileg breyting á greininni vegna þessarar andstöðu minni hlutans við lántökugjöld. Athygli vekur að ekki er lagt til að orðin ,,og vextir`` í 1. mgr. falli brott en það eru kannski mistök og ég tók ekki eftir því hvort það hefur verið leiðrétt en ég geri ráð fyrir að það hafi einnig verið ætlun minni hlutans í samræmi við skoðanir hans á vöxtunum. Þá er síðasta brtt. sem er við 16. gr. Þar er lagt til að sjóðstjórn sé heimilt að draga félagsgjald af hagsmunasamtökum námsmanna frá láni nema námsmaður óski sérstaklega eftir því að svo sé ekki gert. Hérna er lagt til að farið sé alveg öfugt við það sem lagt er til í frv. Að minni hyggju er eðlilegra að félagsgjald af þessu tagi sé dregið af láni ef námsmaður óskar eftir því eins og lagt er til í frv. en ég veit að um þetta erum við ekki sammála. Herra forseti. Hv. formaður menntmn. hefur gert grein fyrir brtt. meiri hlutans og ég vil ekki eyða tíma í að fara sérstaklega yfir þær. Ítarleg grein hefur verið gerð fyrir þeim og ég fellst að sjálfsögðu á þær brtt. allar. Ég skal ekki hafa þessi orð mín fleiri. Ég ítreka þakkir til hv. menntmn. fyrir það starf sem hefur verið unnið í nefndinni. Mér er alveg ljóst að ágreiningur er um grundvallaratriði varðandi þetta mál en það breytir ekki þeirri staðreynd að þetta mál verður að fá afgreiðslu og það sem allra fyrst. Ég treysti því að um það sé skilningur meðal þingmanna þótt ágreiningur sé um ýmis efni frv. Ég mæli með því, herra forseti, að tillögur meiri hluta nefndarinnar verði samþykktar en tillögur minni hlutans felldar.

Herra forseti. Það er rétt sem fram kom hjá hæstv. menntmrh. að um þetta mál er grundvallarágreiningur milli stjórnar og stjórnarandstöðu. Það er mjög margt sem fram kom í máli ráðherrans sem vert væri að gera að umræðuefni, en andsvar leyfir það ekki og ég mun svara því í ræðu minni þegar þar að kemur. En það var fyrst og fremst eitt atriði í ræðu hæstv. menntmrh. sem mig langar til að gera að umræðuefni. Því er mjög hampað af fulltrúum meiri hlutans á Alþingi að frv., eins og það lítur út ásamt brtt., tryggi áfram jafnrétti til náms, en í ræðu hæstv. menntmrh. kom fram að yrði þetta frv. fellt þá yrði að skerða námslán þegar í stað. Því hlýt ég að spyrja hvað það er sem skilar sér í þessum tillögum þegar í stað til sjóðsins sem dugir til að rétta þá slæmu stöðu sem ráðherrann heldur fram að sé til staðar. Að vísu er það ljóst að 800--1000 millj. verður velt yfir á næsta ár, en staðreyndin er sú að þó þessar tillögur verði samþykktar fer staða sjóðsins ekki að batna fyrr en eftir þó nokkur ár. Ég hlýt að spyrja hvers vegna þarf að skerða lánin ef frv. verður fellt. Er ekki staðreyndin sú, hæstv. menntmrh., að þær tillögur sem á að fara að samþykkja munu þýða það að fjöldi námsmanna mun hverfa frá því að taka lán? Liggur ekki maðkurinn þar í mysunni? Þetta þýðir að fjöldi námsmanna mun verða að hætta við að taka lán vegna þess að fólk sér ekki fram á að geta greitt þau. Mér finnst að fullyrðing hæstv. menntmrh. um það að verði frv. fellt hér þá verði að skerða námslánin þegar í stað, kalli á skýringar frá hæstv. ráðherra. Hvað varðar önnur atriði þá verð ég að geyma mér það að svara þeim þar til í ræðu minni.

Herra forseti. Hv. þm. svaraði að hluta til sjálf spurningunni sem hún beindi til mín, en ég nefni tvennt. Það er breytt fjármögnun sem hér er möguleg við þessa nýju löggjöf. Ég nefni möguleika á auknum tekjum vegna þess að teknir eru upp vextir og lántökugjöld og síðan hljóta að koma til ýmsar breytingar á úthlutunarreglunum sem stjórn sjóðsins fær heimild til að gera en hafa ekki verið samþykktar af eðlilegum ástæðum enn þá vegna þess að stjórnin getur auðvitað ekki gengið til þess verks meðan hún veit ekki hverjar heimildir hún fær til þess.

Herra forseti. Vextir og lántökugjöld munu ekki skila sér inn í sjóðinn fyrr en eftir þó nokkur ár, það má vera ljóst. En hvað varðar breyttar úthlutunarreglur vitum við að sjálfsögðu ekkert um það hér hvaða stefna verður þar tekin upp og að sjálfsögðu er eðlilegt að samdar verði nýjar reglur með breyttum lögum. En það er þá ljóst og fram komið sem ég var að fiska eftir að það er auðvitað ætlunin með þessum breytingum að draga verulega úr lánveitingum sjóðsins, það er auðvitað tilgangurinn. Og hvað er þá orðið um jafnrétti til náms?

Hæstv. forseti. Aðeins örfá orð vegna ræðu hæstv. menntmrh. hér áðan. Greinilegt er að hann talar ekki sama tungumál og við í minni hlutanum í sambandi við námsmenn yfirleitt og Lánasjóð ísl. námsmanna. Mér dettur ekki í hug að neita því að brtt. sem lagðar eru fram af meiri hluta menntmn. eru mjög til bóta og þær ganga í sumum tilfellum það langt að þær eru ásættanlegar, en það sem er alvarlegast og gerir það að verkum að við getum ekki talað um jafnrétti til náms, verði þetta frv. að lögum, eru eftirágreiðslur lánanna. Það er ekki hægt að tala um þessi lán eins og hver önnur fjárfestingarlán. Mér finnst alltaf brydda á því í máli hæstv. ráðherra að þetta séu bestu lán sem þekkjast á markaðnum. Að sjálfsögðu. Þetta eru ekki fjárfestingarlán heldur lán til þess að námsmenn geti framfleytt sér á meðan þeir stunda nám. Með því að útborgun lánanna er eftir á geta þeir það ekki því að þeir verða á lánum úr bankakerfinu og nota síðan lánin þegar þau loksins berast þeim í hendur til þess að greiða bankalánin. Það ákvæði í frv. að lánin séu vaxtalaus á námstímanum er ekki rétt. Staðreyndin er sú að námsmenn verða að greiða vexti allan sinn námstíma með því fyrirkomulagi sem hér er lagt til. Ég skora á hæstv. ráðherra að skoða málið nánar og átta sig á því hvað þetta er alvarlegt því að þetta er alvarlegasta atriðið í frv. eins og það liggur nú fyrir með brtt.

Herra forseti. Það er alveg rétt metið hjá hv. þm. Valgerði Sverrisdóttur að ég talaði ekki sama tungumál að því er þetta varðar og minni hlutinn. Mér verður á að spyrja hvort ég megi taka það svo að minni hlutinn í hv. menntmn. tali alveg sama tungumál að því er þessi atriði varðar og allir þingmenn stjórnarandstöðuflokkanna. Ég nefni þar aðeins hvort leggja eigi vexti á námslán eða ekki. Ég man ekki betur en formaður flokks hv. þm., Steingrímur Hermannsson, hafi lýst því í ræðu við 1. umr. málsins að það mætti vel tala um að leggja á vexti en bara ekki 3%. Ég hef ekki ræðuna hans við höndina en við getum kannski í sameiningu flett upp á þessu. Nú eru þeir ekki 3%. Það liggur fyrir ákvörðun um að þeir verði 1%. Varðandi eftirágreiðslu lánanna höfum við heyrt það stundum áður í umræðunni að þetta þýði jafnvel að námsmenn borgi 10% á ári í vexti vegna þess að þeir þurfa að taka lán í bankakerfinu. Þetta er bara rangt, þetta er beinlínis rangt. Það liggja fyrir upplýsingar um það að hve miklu leyti fyrsta árs nemar hafa leitað til bankakerfisins með námslán meðan þeir bíða eftir láni frá lánasjóðnum. Ég held að ég muni það rétt, ég upplýsti það við 1. umr. málsins, að um það bil fjórðungur af fyrsta árs nemum sem hefur notfært sér þessa þjónustu bankakerfisins og aðeins lítill hluti þessa fjórðungs hefur tekið að láni samsvarandi upphæð og hann á í vændum þegar lánasjóðurinn greiðir út lánið. Það er engin ástæða til þess að ætla að allir námsmenn muni sækja í bankakerfið um fullt lán þar til þeir fá lán úr lánasjóðnum. Það hefur engum stoðum verið rennt undir þá skoðun svo það er miklu nær að tala um að þetta gætu verið 2--3% sem þarna er um að ræða að færu í vexti frá námsmönnum.

Hæstv. forseti. Hæstv. ráðherra gerði að umtalsefni orð formanns Framsfl. við 1. umr. og að hann hafi þá opnað fyrir vaxtatöku af þessum lánum. Það má vel vera, það gæti hafa farið fram hjá mér, að hann hafi gert það. Lántökugjald er í sjálfu sér ekkert annað en vextir miðað við það kerfi sem er í dag. Með þessu fyrirkomulagi, eins og það er lagt til af meiri hlutanum, er ekki bara verið að tala um 1% vexti heldur lántökugjöld að auki. Ég get alveg sagt, eins og ég tók fram áðan, að mér finnst brtt. meiri hlutans séu mjög til bóta, ég get endurtekið það. Það er allt annað að tala um 3% vexti en 1% vexti. Ég gerði aðallega að umræðuefni það sem mér finnst allra alvarlegast við frv., eins og það liggur nú fyrir, en það er eftirágreiðsla lánanna. Það eru ákveðnir hópar sem fá ekki lán í hendur fyrr en að vori og hæstv. ráðherra hlýtur að sjá að þeir eru á lánum úr bankakerfinu allan heila veturinn. Eins er það með ýmsa sem stunda nám erlendis. Þeir verða að taka lán í bankakerfinu og þegar þeim berst lánið í hendur nota þeir það til þess að greiða lánið í bankanum. Talað hefur verið um að þá séu allt að 10% afföll af lánunum þegar þau berast námsmönnum í hendur. En ég veit ekki hvaða tölur hæstv. ráðherra fer með þegar hann talar um 1 / 4 af því. Ég vil endurtaka að eftirágreiðslan er ósanngjörn og hún skilar sjóðnum engu eða alla vega mjög litlu en hún fleytir ríkissjóði fram á næsta ár með eitthvað betri stöðu. Það er kannski aðalatriðið.

Herra forseti. Eftirágreiðsla lánanna er í augum hv. þm. eitt alvarlegasta atriðið í frv. Það er búið að rekja það nokkrum sinnum hvað gerist við núgildandi reglur. Ég nefndi það áðan og hef nefnt það áður að á árinu 1991 voru greiddar yfir 50 millj. kr. úr lánasjóðnum til þeirra sem í raun skiluðu engum námsárangri og það er þetta sem mér heyrist að hv. þm. og minni hluti nefndarinnar vilji viðhalda. Ég á afskaplega erfitt með að skilja hvernig menn rökstyðja það að viðhalda slíkum ólögum vil ég segja. Ég nefndi líka áðan að það þekktust dæmi um lántöku allt að 800 þús. kr. yfir árið sem viðkomandi hefði aldrei átt að fá og fengi ekki ef lögunum væri breytt eins og hér er lagt til. Og ég hlýt að spyrja hvort það sé í raun vilji hv. þm. sem skipa minni hluta nefndarinnar að viðhalda svona reglu. Er það virkilega svo að vilji sé til þess? Annað sem var athyglisvert í ræðu hv. þm. var þessi nýja kenning að lántökugjöld væru ekkert annað en vextir. Það er alveg nýtt í mínum eyrum að lántökugjöld séu ekkert annað en vextir.

Virðulegi forseti. Ég get ekki látið hjá líða að þakka hæstv. menntmrh. fyrir þá ræðu sem hann flutti áðan vegna þess að mér finnst að hún varpi ljósi inn í hugarfylgsni hæstv. ráðherra, í rauninni miklu betur og skýrar en fram hefur komið við umræður um þetta mál áður. Hæstv. ráðherra fór í saumana á samanburði á tillögum meiri hluta og minni hluta og eigin frumvarps og gerði það betur en ég hafði gert þegar ég mælti fyrir áliti. Í þessu sambandi kom hins vegar í ljós að hæstv. ráðherra hefur þetta mál ekki á valdi sínu. Og það er kannski ekki að undra. Þetta er nokkuð flókið mál og ráðherrann studdist áreiðanlega við heimastíla frá aðstoðarmanni sínum eða aðstoðarfólki og ekkert við því að segja. Hann er að saka okkur um tillögur um atriði sem eru nýmæli en sem eru í rauninni í gildandi lögum þar sem við erum að leggja til að halda því sem óbreytt er, eins og varðandi ákvæði 3. gr. laganna. Hann kom af fjöllum í þeim efnum og um fleiri þætti var það þannig. Ég vil ekki þakka ráðherranum fyrir þær hótanir sem hann var með í garð viðskiptavina Lánasjóðs ísl. námsmanna. Hann hóf ræðu sína á hótunum um það að ef frv. yrði dregið til baka eða fellt með því að samþykkja dagskrártillögu okkar í minni hlutanum þýddi það a.m.k. 30% skerðingu á námslánum nú þegar. Það er auðvitað ósæmilegt að koma með þessum hætti fram. Ráðherrann segir það sjálfur og viðurkennir það að hann kemur seint fram með frv. miðað við það sem ætlunin var. Nefndin hefur unnið rösklega og vel að þessu máli og að sjálfsögðu er hægt, ef vilji er fyrir hendi, að endurmeta og endurskoða þetta mál á þessu ári. Þar stefnir ekki í neitt óefni. Og það var um fleiri þætti sem ástæða er til að ræða við ráðherrann þegar betri tími gefst til þess en ég læt þetta nægja.