Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frú forseti. Ég hef beint svohljóðandi fyrirspurn til hæstv. fjármálaráðherra: ,,Hver eru viðbrögð ráðherra við óskum Alcan á Íslandi og Hafnarfjarðarbæjar um að skattgreiðslur fyrirtækisins taki mið af almennri umgjörð íslenskra skattareglna?“ Ástæðan fyrir fyrirspurn minni er m.a. sú að fyrir liggja erindi, annars vegar fyrirtækisins og hins vegar Hafnarfjarðarbæjar, til hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra Valgerðar Sverrisdóttur. Fyrra erindið er frá fyrirtækinu frá 28. maí 2003 og frá Hafnarfjarðarbæ þann 13. október síðastliðinn. Það má svo sem velta því fyrir sér af hverju ég spyrji ekki hæstv. iðnaðarráðherra um viðbrögðin við þessum erindum en kannski liggur svarið einfaldlega í því að hæstv. iðnaðarráðherra hefur ekki gert svo lítið að svara þeim. Því taldi ég farsælast að leita upplýsinga hjá fjármálaráðherra sem fer með skattamál íslenska ríkisins. Það eru vitaskuld tvær hliðar á þessum peningi. Alcan á Íslandi, Straumsvík, greiðir samkvæmt samningi við íslenska ríkið og Hafnarfjarðarbæ samkvæmt gömlum reglum, gömlum viðmiðum, sem í raun þýðir með talsverðri einföldun að ríkissjóður fær meira í sinn hlut en Hafnarfjörður minna en ef skattlagt væri samkvæmt almennum skattareglum sem gilda um velflest önnur fjölþjóðleg stóriðjufyrirtæki á Íslandi. Hafnarfjarðarbær hefur til að mynda reiknað út að ef þetta fyrirtæki væri skattlagt eins og önnur í bæjarfélaginu þá mundu tekjur af fasteignaskatti og lóðagjöldum tvöfaldast, verða tvöfalt hærri en er í dag samkvæmt viðmiðunum um framleiðslugjald sem gilt hefur um langt árabil í Straumsvík. Með öðrum orðum færu tekjur bæjarsjóðs af því úr 93 millj. kr. á ári í tæpar 180 millj. kr. Á hinn bóginn má vænta þess að ef ríkissjóður færi að óskum fyrirtækisins um að fella samninginn að almennri skattaumgjörð hér á landi þá mundu skatttekjur ríkisins að sama skapi lækka umtalsvert. Það væri fróðlegt að fá tölfræðilegar upplýsingar frá hæstv. ráðherra um þau efni. Ég minnist þess að hæstvirtir fjármálaráðherrar, núverandi og fyrrverandi, hafa margsinnis lýst því yfir að samningar við fyrirtæki sem hasla sér völl hér á landi, sérstaklega á vettvangi stóriðju, ættu að falla að almennum skattalögum og skattareglum. Ég spyr því: Hver er afstaða ráðherrans til þessara tilteknu erinda og hvernig mun ríkisstjórnin svara þeim?

Virðulegi forseti. Þannig er að skattamál Íslenska álfélagsins í Straumsvík eru sérstök að því leyti að um þau er fjallað í sérstökum samningi sem gerður var upprunalega 1966 á grundvelli laga sem þá voru samþykkt á Alþingi. Samningurinn gerir ráð fyrir því að í stað þess að greiða gjöld samkvæmt hinum almennu íslensku skattalögum greiði fyrirtæki þetta sérstakt framleiðslugjald sem síðan hefur tekið nokkrum breytingum í áranna rás. Ég er almennt þeirrar skoðunar - og það er rétt eftir haft hjá hv. þingmanni - að heppilegra sé að fyrirtæki af þessu tagi lagi sig að hinum almennu reglum á Íslandi hvað varðar skatta enda hafa þær reglur á undanförnum árum mjög breyst í átt að því sem almennt gerist í fyrirtækjarekstri í öðrum löndum. Í samningnum sem gildir við Íslenska álfélagið er ákvæði þess efnis að fyrirtækið geti, ef það kýs svo, breytt því fyrirkomulagi sem nú er í gildi og fært sig yfir í hið almenna skattkerfi. Um það þarf að vísu formlega séð að semja en í rauninni er það ákvörðun fyrirtækisins sjálfs hvort það kýs að gera þetta. Ég vil þá segja það sem svar við hinni beinu spurningu í þessari fyrirspurn um það hver afstaða mín sé að ég er mjög jákvæður gagnvart því að fyrirtækið geri þetta. Eins og fram kom í máli fyrirspyrjanda liggur fyrir erindi í iðnaðarráðuneytinu og það hefur verið til meðferðar milli iðnaðarráðuneytisins og fjármálaráðuneytisins eins og nauðsynlegt er varðandi slíkt mál. Því verður væntanlega svarað fljótlega. Vandinn hefur hins vegar verið sá, eins og oft er, að e.t.v. gæti fyrirtækið hugsað sér að fá eitthvað örlítið meira út úr slíkum viðskiptum en sem svarar því sem segir í skattalögunum eins og þau eru núna. Þar stendur hnífurinn í kúnni sýnist mér efnislega án þess að ég vilji vera að reifa hér hvað það er sem fyrirtækið muni fá í svar frá ríkinu. Öll fyrirtæki sem hafa aðstöðu til reyna auðvitað að koma ár sinni vel fyrir borð og þetta fyrirtæki sem er góður samstarfsaðili okkar til mjög margra ára og hefur lagt drjúgt í búið í Hafnarfirði í mörg ár vill auðvitað reyna að styrkja stöðu sína gagnvart framtíðinni í þessum efnum. Afstaða okkar er sú að fyrirtækið er velkomið inn í hið nýja íslenska skattumhverfi sem við höfum verið að gjörbreyta og bæta á undanförnum árum en það getur ekki vænst þess að því til viðbótar fái það sérstök hlunnindi eða réttindi umfram aðra. Í rauninni stendur valið fyrir þetta fyrirtæki um það hvort það vilji halda sig við það fyrirkomulag sem nú er eða hvort það vilji breyta til og fara yfir í óbreytt íslenskt skattkerfi eins og það er á hverjum tíma. Það held ég að sé ákvörðun sem fyrirtækið verður bara sjálft að gera upp við sig. Ég hef enga sérstaka skoðun á því ef það er réttur fyrirtækisins samkvæmt samningnum eins og ég held að sé. Síðan er það óháð þessu hvað verður um hækkun Hafnarfjarðar í þessu máli sem eins og ég sagði áðan hefur notið mjög góðs umfram önnur sveitarfélög af þessu fyrirtæki. Það er vel, það er fínt en tekjur Hafnarfjarðar af þessu máli eins og þær eru í dag markast auðvitað af samkomulagi sem upphaflega var gert um skiptingu framleiðslugjaldsins sem fyrirtækið greiðir milli ríkis og bæjarfélags. Þetta held ég, virðulegi forseti, að sé málið í hnotskurn. Síðan má kannski bæta því við að vafalaust er þessi samningur frá 1966 með breytingum öðruvísi en hann væri ef hann væri gerður nýr á árinu 2004. Það á við um svo margt sem gert er. Hann er hins vegar alveg skýr hvað varðar efni málsins og eftir honum ber að fara þangað til aðilar semja um eitthvað nýtt.

Hæstv. forseti. Bæði spurning hv. þingmanns og svar hæstv. fjármálaráðherra gefur okkur tilefni til að beina sjónum að þessum samningum sem gerðir eru við stórfyrirtæki í þungaiðnaði á Íslandi. Spurningin er um það til hve langs tíma þessir samningar eru gerðir og hvaða fríðinda þessi fyrirtæki njóta þegar þau koma inn á okkar íslenska markað. Þau eru þess eðlis að það er eðlilegt að við setjum spurningarmerki við þau. Mér fundust koma fram í svari hæstv. fjármálaráðherra ákveðin atriði sem gefa okkur tilefni til vangaveltna, í öllu falli það, um þessa langtímasamninga. Ég er sjálf hlynnt því að þessi fyrirtæki komi inn í íslenskt skattumhverfi og meginreglan í þessum efnum ætti auðvitað að vera að þau starfi á Íslandi samkvæmt íslenskum skattalögum en ekki við þau gífurlegu fríðindi og þá langtímasamninga sem hafa tíðkast hingað til.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Þau voru skýr svo langt sem þau náðu. Hann sagði efnislega að þessu fyrirtæki eins og öðrum sem nytu einhverra sérsamninga vegna þess hversu gamlir þeir væru stæði til boða að ganga inn í óbreytt íslenskt skattkerfi. Hann sagði jafnframt að þetta tiltekna fyrirtæki væri eftir því sem hann vissi best að sækja einhvern aukaafslátt af almennum skattareglum í því sambandi. Nú kann ég ekki skil á því og væntanlega getur ráðherrann útskýrt það betur. Ég spurði hins vegar hvað það þýddi fyrir tekjur ríkissjóðs ef svo færi að þetta fyrirtæki gengi inn í hið almenna íslenska skattkerfi sem ég hygg að við séum flest sammála um að eigi að gerast með þessi fyrirtæki eins og önnur. Ég rakti það hér áðan og vil í því samhengi taka það sérstaklega út úr að Hafnarfjarðarbær hefur séð af umtalsverðum tekjum í áranna rás, allt frá 1966, vegna þess að fyrirtækið hefur notið sérsamninga við íslenska ríkið um hið svokallaða framleiðslugjald. Ef Hafnarfjarðarbær hefði getað skattlagt þetta fyrirtæki eins og önnur í bæjarfélaginu mundu skatttekjur á ári hverju hækka um helming. Ég hafna þeim yfirlýsingum ráðherra hér að Hafnarfjarðarbær hafi notið einhvers umfram önnur sveitarfélög í þessum efnum. Það er bara þannig að sveitarfélög hringinn í kringum landið hýsa smá og stór fyrirtæki og eiga samkvæmt almennum skattareglum að taka af þeim fasteignaskatta og lóðaleigu, eins og venja er til. Það er alveg óþarfi að leggja lykkju á leið sína og sjá einhverjum ofsjónum í því sambandi. Grunur minn er sá, og það er kannski meginatriði fyrirspurnar minnar, að ríkissjóður sé kannski hikandi við að færa þetta til hinna almennu reglna vegna þess að það þýði í raun að tekjur sveitarfélagsins hækki en tekjur ríkissjóðs lækki. Þekkja menn það orðfæri enda er það ekki alveg nýtt í þessum sal. Það er með öðrum orðum verið að snuða sveitarfélögin og ríkissjóður heldur sínu óbreyttu.

Frú forseti. Þessi síðasta setning er eiginlega alveg óskiljanleg, er náttúrlega bara skætingur þegar verið er að tala alvarlega um mikilvægt mál sem er fyrirkomulag skatta á álverið í Straumsvík. Ég vil segja að alveg frá byrjun hefur staðsetningin á þessu álveri í Straumsvík verið búhnykkur fyrir Hafnarfjörð og bæjarbúana þar. Ég fagna því, tel að það sé mjög fínt og hafi alla tíð verið fyrir þetta bæjarfélag. Ég hef ekki upplýsingar tiltækar um tekjur ríkisins af þessu fyrirtæki og hvernig þær mundu breytast ef núverandi framleiðslugjald yrði lagt niður og fyrirtækið færi inn í almenna skattkerfið. Það er ekki aðalatriðið í þessu máli og það er ekki það sem við erum að skoða þegar verið er að taka afstöðu til breytinganna. Fyrirtækið getur farið fram á þessar breytingar og á rétt á þeim og ef fyrirtækið á rétt á þeim er það ekki aðalatriði málsins hvaða áhrif það hefur á tekjur ríkissjóðs eða skiptingu tekna milli ríkisins og Hafnarfjarðarbæjar. Það er eitt sem ég vildi segja út af síðari ræðu þingmannsins. Hann notaði orðalag sem ég kannast ekki við að hafa sjálfur notað um auka...

... góðs ... sveitarfélög ... búhnykkur ...

Nei, það var ekki það. Ég var að gefa í skyn að fyrirtækið vildi fá heldur meira fyrir sinn snúð en næmi reglunum í almennu skattalögunum. Ég hygg að nokkuð sé til í að fyrirtækið vilji fá notið góðs af núverandi almennum skattareglum en jafnframt notið einhverra réttinda sem er að finna í gildandi kerfi. Við getum ekki sætt okkur við það en það sem meira er er að slík afgreiðsla bryti væntanlega í bága við ríkisstyrkjareglur Evrópska efnahagssvæðisins vegna þess að þetta fyrirtæki er ekki á svokölluðu byggðakorti Eftirlitsstofnunar EFTA.

Virðulegi forseti. Full ástæða er til að hafa áhyggjur af atvinnuleysinu hér á landi, ekki síst viðvarandi atvinnuleysi sem hefur verið í langan tíma hjá 4–6 þús. manns. Langtímaatvinnuleysi er orðið ískyggilegt að mínu mati og einhverjir hópar virðast vera að festast í því. Þrátt fyrir mikinn vöxt og miklar framkvæmdir virðist atvinnuleysið halda áfram að aukast, t.d. á næsta ári, og atvinnuleysið nú í byrjun vetrar hefur aukist frá því á sama tíma í fyrra. Atvinnuleysi hefur vaxið mikið, t.d. hjá ungu fólki sem er mikið áhyggjuefni og fram hefur komið að helmingur allra atvinnulausra er undir 35 ára aldri. Þriðjungur er langtímaatvinnulaus og það fólk hefur verið atvinnulaust í sex mánuði eða lengur. Hæstv. ráðherra hefur ekki enn svarað fyrirspurn minni frá því í byrjun október um langtímaatvinnulausa. Kalla ég eftir því að fá svar við þeirri fyrirspurn og hvernig hann hyggist bregðast við því að hlutfall langtímaatvinnulausra hefur hækkað úr 19% af öllum atvinnulausum árið 2002 í 26,4% árið 2003. Svo er nú komið að í ágúst 2004 hafði hlutfall langtímaatvinnulausra aukist úr 19% frá árinu 2002 og í 34%, hvorki meira né minna, í ágúst sl. Lítillega hefur dregið úr atvinnuleysi milli ágúst- og septembermánaðar sem eru sennilega nýjustu tölur, þ.e. þá frá sl. septembermánuði. Þá var því spáð að nú í nýliðnum október mundi atvinnuleysi aukast enn og verða allt að 2,9%. Það er vissulega áhyggjuefni að ekkert virðist ætla að draga úr atvinnuleysinu og spáir fjármálaráðuneytið 2,7% atvinnuleysi á næsta ári og ASÍ reyndar mun meira, þ.e. 3%. Atvinnuleysi meðal kvenna, einkum á höfuðborgarsvæðinu, er mjög mikið. Það var 3,7% í september en hafði heldur minnkað frá ágúst þegar það var 4,4%. Þó að atvinnuleysi hafi heldur minnkað milli ágúst- og septembermánaðar hér á höfuðborgarsvæðinu þar sem það er mest á landinu eru nú að meðaltali um 73%, hvorki meira né minna, virðulegi forseti, á landinu öllu á þessu svæði, á höfuðborgarsvæðinu. Á höfuðborgarsvæðinu var í september atvinnuleysi að meðaltali 3,1%, á landsbyggðinni 1,9% og á landinu öllu 2,6%. Þessi þróun hefur alveg snúist við frá því sem áður var þegar atvinnuleysi var yfirleitt minna á höfuðborgarsvæðinu. Er full ástæða til að hæstv. vinnumálaráðherra leiti skýringa á því hvað veldur og hvernig við því eigi að bregðast. Um það snýst þessi fyrirspurn sem ég tel óþarft að lesa. Hún er í tveim töluliðum um að ég kalli eftir meginskýringum þess að 75% allra atvinnulausra er á höfuðborgarsvæðinu, hvernig við eigi að bregðast og hvernig hægt sé að snúa við þessari öfugþróun.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir hefur lagt fyrir mig fyrirspurn um atvinnuleysi. Að því er varðar atvinnuleysi á höfuðborgarsvæðinu var 3.371 einstaklingur að meðaltali án atvinnu á fyrstu níu mánuðum þessa árs hér á þessu svæði. Á sama tíma voru 1.396 einstaklingar að meðaltali atvinnulausir á landsbyggðinni. Þessar tölur svara til þess að 71% atvinnulausra hafi að meðaltali komið frá höfuðborgarsvæðinu þessa mánuði. Engu að síður, hæstv. forseti, er það nokkuð sveiflukennt yfir árið hve hátt hlutfall atvinnulausra kemur héðan af höfuðborgarsvæðinu þar sem meiri sveiflur í atvinnuleysi eru á landsbyggðinni samanborið við höfuðborgarsvæðið. Það verður því að varast að skoða einungis einstaka mánuði í þessu samhengi. Sem dæmi má nefna að stór hluti atvinnulausra, eða um 70–75% á síðustu árum, hefur komið af höfuðborgarsvæðinu yfir sumarmánuðina. Þetta hlutfall hefur hins vegar tekið breytingum yfir vetrarmánuðina þegar hlutfall þeirra sem hafa búsetu á höfuðborgarsvæðinu er um 50–65% allra atvinnulausra á landinu. Á þeim tíma er atvinnuleysið hvað mest á landsbyggðinni. Atvinnuleysi meðal fólks er mælt sem hlutfall af mannafla á vinnumarkaði í hverjum mánuði samkvæmt áætlun efnahagsskrifstofu fjármálaráðuneytisins. Þegar þessar hlutfallstölur eru skoðaðar, skipt eftir kyni, lítur vissulega út fyrir að atvinnuleysi meðal kvenna sé tæplega helmingi meira en atvinnuleysi meðal karla á fyrstu níu mánuðum þessa árs. Athyglisvert er þó, hæstv. forseti, að skoða þetta betur og velta því upp hvað stendur á bak við þessar hlutfallstölur. Staðreyndin er sú að konur á vinnumarkaði eru færri en karlar en eins og áður sagði er atvinnuleysi reiknað á áætluðum fjölda þátttakenda á vinnumarkaði. Þar af leiðandi er munurinn á meðalfjölda atvinnulausra minni milli kvenna og karla en hlutfallstölurnar virðast gefa til kynna við fyrstu sýn. Þegar skoðaður er meðalfjöldi á atvinnuleysisskrá að jafnaði fyrstu níu mánuði þessa árs kemur í ljós að 2.274 karlar og 2.493 konur voru á skrá að jafnaði á mánuði. Þegar einungis er litið til fjölda atvinnulausra á þessu tímabili að meðaltali voru 9% fleiri konur á skránni að jafnaði en karlar. Í ljósi framangreinds má eflaust velta fyrir sér við hvað eigi að miða þegar meta skal hvort ráðast skuli í sértæk vinnumarkaðsúrræði, hreinar fjöldatölur eða hlutfallstölur reiknaðar út frá áætluðum mannafla á vinnumarkaði. Vinnumarkaðsúrræði svæðisvinnumiðlana eru ætíð ætluð þeim sem eru í atvinnuleit á hverjum tíma, óháð kyni, búsetu, aldri eða þjóðerni. Reynt er að meta hverju sinni hvaða hópar þurfi sérstaka athygli svæðisvinnumiðlana. Á þessu ári, hæstv. forseti, er t.d. lögð sérstök áhersla á þá einstaklinga sem hafa verið langtímaatvinnulausir og ungt fólk á atvinnuleysisskrá, bæði konur og karla. Stjórn Vinnumálastofnunar lagði m.a. áherslu á að svæðisvinnumiðlanir stæðu fyrir skemmri námskeiðum eða menntasmiðjum fyrir yngsta aldurshópinn. Í því sambandi var undirstrikuð þörfin á vinnumarkaðsúrræðum fyrir ungar mæður í atvinnuleit. Að því er varðar hóp langtímaatvinnulausra var lögð áhersla á menntunar- og starfstengd úrræði. Þrátt fyrir framangreint hefur sjónum sérstaklega verið beint að atvinnumálum kvenna í víðara samhengi og má ekki rugla því saman hér. Margar þær aðgerðir sem hafa miðast við að auka fjölbreytni í atvinnulífi eða greiða aðgengi kvenna að fjármagni til atvinnurekstrar hafa leitt til þess að dregið hefur úr atvinnuleysi meðal kvenna á einstökum svæðum. Í því samhengi má nefna styrki sem sérstaklega eru ætlaðir til atvinnumála kvenna, Lánatryggingasjóð kvenna og atvinnu- og jafnréttisráðgjafa sem staðsettir hafa verið á Norðurlandi vestra, Norðurlandi eystra og Suðurlandi. Hæstv. forseti. Það hefur verið mikill hagvöxtur í landinu að undanförnu en á sama tíma höfum við illu heilli þurft að horfast í augu við að 4–6 þús. manns séu að jafnaði án atvinnu í hverjum mánuði. Sá fjöldi nemur um 3–3,5% af áætluðum mannafla á innlendum vinnumarkaði. Við vitum hins vegar að atvinnuleysið hefur verið sveiflukennt í gegnum tíðina og má núna merkja þá ánægjulegu þróun að dregið hefur úr fjölda atvinnulausra nær stöðugt frá því í febrúar sl. Þó fór ekki að verða vart við fækkun kvenna á atvinnuleysisskrá á höfuðborgarsvæðinu fyrr en í júlí sl. en þeim hefur fækkað síðan þá. Í lok september var 3.891 án atvinnu, 1.765 karlar og 2.126 konur. Við skulum vona að þróunin í átt að minnkandi atvinnuleysi haldi áfram, hæstv. forseti. Því skal ekki neitað að það hefur hvarflað að þeim sem hér stendur að við séum e.t.v. að horfa fram á breytta tíma í þróun atvinnuleysis hér á landi þó að ég telji nú raunar of snemmt að segja til um það. Engu að síður er þýðingarmikið að við séum vakandi og reiðubúin að mæta nýjum aðstæðum. Í því sambandi skiptir mjög miklu máli að allir vinni saman í nánu samstarfi að því markmiði að ná árangri við að draga úr atvinnuleysi. Þar á ég við stjórnvöld, samtök aðila vinnumarkaðarins, sveitarfélögin og fyrirtækin í landinu. Við verðum öll að axla ábyrgðina og leggjast á eitt við að finna lausnir sem eru vænlegar til árangurs.

Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin en býst varla við því að hæstv. ráðherra hafi kveikt nokkra von í brjóstum einhverra þeirra 4–6 þús. sem eru atvinnulausir ef svo vill til að þeir hafi verið að hlýða á mál hans. Hæstv. ráðherra eyddi mestu af tíma sínum í að lesa upp tölur úr skýrslum Vinnumálastofnunarinnar um atvinnuleysi sem við höfum öll aðgang að. Ég var hins vegar að kalla eftir viðbrögðum ráðherrans. Hver er meginskýring þess að yfir 70% allra atvinnulausra eru á höfuðborgarsvæðinu? Ég gat ekki heyrt að ráðherrann véki neitt að því sem er bein spurning til ráðherrans og hvernig hann ætlaði þá að bregðast við því. Það voru engin úrræði eða aðgerðir sem ráðherrann nefndi, því miður. Það voru heldur engin úrræði hjá hæstv. ráðherra um það hvernig hann ætlar að snúa við þeirri öfugþróun að 4–6 þús. manns eru að jafnaði á atvinnuleysisskrá. Við stöndum frammi fyrir því að harkan á vinnumarkaðnum hefur aukist, meiri kröfur eru gerðar til fólks og það er örugglega ein skýringin á langtímaatvinnuleysinu. Hæstv. ráðherra nefndi jú menntunar- og starfstengd úrræði fyrir langtímaatvinnulausa en það þarf að gera miklu meira. Það þarf að ráðast í það miklu meira en gert hefur verið að greina vandann, leita eftir skýringum og vinna markvisst að því að þetta fólk fái lausn mála sinna á vinnumarkaðnum. Mér fannst vanta mikið upp á, virðulegi forseti, að í svari ráðherrans kæmi fram að hann ætlaði eitthvað að gera í þessu máli. Það er ekki nóg að lýsa einhverjum áhyggjum ef þeir sem völdin hafa gera svo ekkert í málinu. Ráðherrann nefndi hér styrki til atvinnumála kvenna. Þetta er sjóður sem hefur starfað í sennilega 10–15 ár og gert mikið gagn en fjármagn til hans hefur ekkert aukist. Ég veit að þetta fjármagn hefur nýst mjög vel. Ég hefði t.d. viljað heyra ráðherrann segja að hann mundi auka fjármagn í þennan sjóð sem gagnast konum mjög vel. 

Hæstv. forseti. Vinnumarkaðsúrræði til handa atvinnulausum eru ætluð til þess að auka atvinnutækifæri þeirra á vinnumarkaðnum, eins og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir þekkir. Eins og fram kom í máli mínu áðan, hæstv. forseti, hef ég engar og trúi raunar ekki á töfralausnir til að leysa þennan vanda. Við höfum hins vegar, eins og ég rakti áðan, gripið til margvíslegra aðgerða til þess að bregðast við vanda þeirra sem eru atvinnulausir. Við höfum einkum beint sjónum okkar á þessu ári að þeim sem búa við langtímaatvinnuleysi, þ.e. þeim sem hafa verið atvinnulausir í sex mánuði eða lengur, ungu fólki og raunar eldra fólki á vinnumarkaði sömuleiðis. Þekkt eru þau úrræði sem beitt hefur verið og verður beitt áfram, sérstaklega gagnvart konum á atvinnuleysisskrá. Hv. þm. gerði hér að umtalsefni skriflega fyrirspurn um langtímaatvinnuleysi. Því er til að svara að það svar hefur krafist allnokkurrar yfirlegu, er nú tilbúið til undirritunar í félagsmálaráðuneytinu og verður sent þinginu í þessari viku. Það sem ég tel mikilvægast í þessum efnum er að við gefumst ekki upp, leggjum ekki upp laupana, grípum ekki til þess ráðs að segja að svona sé þetta hjá nágrannaþjóðum okkar og lítið sé við þessu að gera. Við eigum ekki að líða atvinnuleysi á Íslandi. Það hefur verið grundvöllur þeirra efnahagslegu framfara sem átt hafa sér stað í landinu, þeirra lífsgæða sem íslenska þjóðin býr við, að hér hefur verið næga vinnu að hafa og ég vonast til þess að þannig verði það áfram. Ég vil rétt að lokum, hæstv. forseti, nefna að nú er að störfum á mínum vegum nefnd sem fer yfir lögin um atvinnuleysistryggingar og vinnumarkaðsaðgerðir. Að því starfi koma aðilar vinnumarkaðarins og fleiri. Tilgangurinn er að byggja hér upp skilvirkara og betra stuðningskerfi við atvinnulausa og ég vænti mikils af starfi þeirrar nefndar.

Virðulegi forseti. Það eru ekki mörg ár síðan við byrjuðum að sjá miklar breytingar á þessu samfélagi. Þá á ég við það að í samfélaginu er að verða sýnilegt fólk sem á hvergi höfði sínu að halla, fólk sem er á vergangi, lifir utan þjóðfélagsins, fólk sem er með brotna sjálfsímynd og kallar eftir hjálp samfélagsins. Í svari félagsmálaráðherra til mín á síðasta þingi um aðstæður heimilislausra kom fram að alls voru 102 fullorðnir taldir heimilislausir í fjórum sveitarfélögum, Reykjavík, Kópavogi, Hafnarfirði og Akureyri. Þar af voru 74 karlar en 28 konur og í hópnum voru einnig einstæðar mæður með börn á framfæri. Meginþorri þessa fólks er í Reykjavík og er frá 20 ára til sjötugs. Rúmlega þriðjungur þess á við fíkniefnavanda að etja og fjölmargir í hópnum eru geðfatlaðir. Viðbrögð félagsmálaráðherra sem komu fram á síðasta þingi lýstu góðum vilja ráðherrans en nú er kallað eftir aðgerðum. Það er þyngra en tárum taki í þjóðfélagi sem vill kenna sig við velferð og mannréttindi að það taki ekki hiklaust og af festu á málefnum heimilislausra og finni úrlausn á þeim málum. Ráðherrann sagðist á síðasta þingi hafa fullan hug á að gera könnun á stöðu þessara mála. Hefur slík könnun verið gerð, virðulegi forseti? Ráðherrann sagði líka að fundin yrði lausn á þörfum geðfatlaðra fyrir húsnæði en samkvæmt upplýsingum sem ég hef aflað mér eru nú 77, hvorki meira né minna, geðfatlaðir einstaklingar sem bíða eftir húsnæði á vegum Öryrkjabandalagsins. Það eru nýjar upplýsingar. Það segir sig því sjálft að málið þolir ekki bið. Við höfum ekki efni á því, virðulegi forseti, að bíða lengur eftir aðgerðum stjórnvalda þegar á annað hundrað manns eru heimilislausir og bíða úrlausnar, þar á meðal á annan tug einstaklinga sem eru hættulegir umhverfi sínu samkvæmt fyrra svari ráðherrans, eru á götunni og ógna umhverfi sínu eins og fram kom í svarinu. Þessa ógn ber að taka alvarlega og bregðast við til að fyrirbyggja að þessir einstaklingar skaði sjálfa sig eða aðra. Hér er um að ræða sjúka einstaklinga sem þurfa á hjálp samfélagsins að halda, ýmist vegna fíkniefnaneyslu eða alvarlegra geðrænna vandamála. Um getur líka verið að ræða fólk sem ekki getur séð sjálfu sér farborða af ýmsum ástæðum. Það veit ekki gististað sinn frá einni nótt til annarrar og ég kalla hér eftir áformum ríkisstjórnarinnar og tillögum til úrlausnar fyrir heimilislausa. Það er ekki vonum seinna, virðulegi forseti, að á þessu máli sé tekið.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að hreyfa þessu máli hér í þinginu. Í framhaldi af umræðum á Alþingi sl. vor hélt ég samráðsfund með fulltrúum Félagsþjónustunnar í Reykjavík, Kópavogi og Hafnarfirði og á þann fund komu einnig fulltrúar frá heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytinu og lögreglunni í Reykjavík. Í ljós kom að sá vandi sem hér er um rætt er margþættur og lausn finnst ekki án þess að félagslega kerfið, heilbrigðiskerfið og löggæslan vinni saman. Meðal annars kom í ljós á þessum fundi okkar að skilgreining á hugtakinu „heimilisleysi“ var nokkuð á reiki. Aðilar ákváðu því að mínu frumkvæði að stofna samráðshóp um þessi mál. Hópurinn var skipaður í ágúst og hefur fengið það verkefni að komast að sameiginlegri niðurstöðu um hugtakið heimilisleysi og í framhaldi að setja fram áætlun um samstillt viðbrögð til að koma í veg fyrir heimilisleysi á höfuðborgarsvæðinu en ég tek undir með hv. fyrirspyrjanda að það hlýtur að vera verkefni sem við tökum höndum saman um. Í hópnum eiga sæti fulltrúar framangreindra aðila. Hæstv. forseti. Starfshópurinn hefur komist að sameiginlegri vinnuskilgreiningu um hugtakið heimilisleysi enda er það forsenda þess að vinnan beri árangur og að niðurstaðan verði raunhæf. Aflað hefur verið gagna frá umræddum sveitarfélögum og frá lögreglunni í Reykjavík, það var farið yfir upplýsingarnar og þær bornar saman til að tryggja heildaryfirsýn yfir viðfangsefnið. Nú er verið að taka saman í grófum dráttum upplýsingar um viðkomandi einstaklinga sem að mati hópsins búa við heimilisleysi, þ.e. kyn þeirra, aldur og heilsufar, bæði líkamlegt og andlegt, lifibrauð, þ.e. hvort viðkomandi býr við fjárhagsaðstoð sveitarfélaga, örorkubætur eða annað, samskipti við stofnanir ýmiss konar, gróft mat á meginorsök vanda viðkomandi o.fl. Svo virðist sem nánast allur hópurinn haldi til í Reykjavík, hæstv. forseti. Þegar þessar upplýsingar liggja fyrir verður mögulegt að leggja til aðgerðir og tillögur um samráð með það að markmiði að koma í veg fyrir að fólk verði heimilislaust á höfuðborgarsvæðinu. Það er stefnt að því að samráðshópurinn skili mér skýrslu eigi síðar en 15. janúar nk. Við þetta vil ég bæta, hæstv. forseti, að nú hefur hafist samstarf félagsmálaráðuneytis við heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytið um málefni geðsjúkra sérstaklega og búsetumál þess hóps. Tillögur um aðgerðir til þess að bregðast við því verkefni eiga að liggja fyrir í lok þessa árs eða byrjun hins næsta. Sömuleiðis hefur verið settur af stað hópur sem ætlað er að bregðast við bráðum vanda þeirra sem geðsjúkir eru og m.a. komu til umfjöllunar hér á hinu háa þingi í vor, þ.e. þeirra sem talið er að hætta geti stafað af. Félagsmálaráðuneytið, heilbrigðisráðuneytið, lögreglan og félagsþjónusta viðkomandi sveitarfélaga hafa tekið höndum saman um að bregðast við vanda þessara einstaklinga á hverjum tíma og það er óhætt að segja, hæstv. forseti, að sú aðferð hefur þegar borið nokkurn árangur.

Virðulegi forseti. Hér kom fram að 77 geðfatlaðir bíða eftir húsnæði hjá Öryrkjabandalaginu og 20–30 þeirra eru á götunni. Það fólk er að mestu leyti hér í Reykjavík og við sjáum það úti á Austurvelli nánast daglega. Það er gott sem kemur fram hér hjá hæstv. ráðherra að kerfin eru að vinna saman og hafa komist að niðurstöðu um það að koma sér saman um merkingu hugtaksins heimilisleysi og hvert sé lifibrauð þessa hóps. En hvenær má gera ráð fyrir úrræðum fyrir þessa heimilislausu? Fyrir nokkrum dögum, þegar snjóaði fyrsta daginn í vetur, gekk ég yfir Austurvöll snemma morguns og sá að undir hvítri snjóbreiðunni lá heimilislaus maður og svaf. Það er orðið mjög brýnt að raunveruleg úrræði komi fyrir þetta fólk þannig að við þurfum ekki í þessu velferðarsamfélagi að horfa upp á það að sjúkt fólk liggi sofandi á bekkjunum úti á Austurvelli þegar maður kemur snemma morguns til vinnu. 
             Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvenær má búast við úrræðum? Við getum ekki beðið fram yfir áramót eftir því að úrræði fáist.

Virðulegi forseti. Ég finn í svörum ráðherra eins og á síðasta þingi góðan vilja hjá honum til að finna lausn á þessum málum. Hæstv. ráðherra er að vinna að því. En hér er spurt um efndir. Ráðherrann segist hafa skipað nefnd í ágúst sl., samráðsnefnd aðila, félagskerfisins, heilbrigðiskerfisins og löggæslunnar, til að skoða vanda þessa hóps. Ég velti fyrir mér: Af hverju var þessi nefnd ekki skipuð fyrr? Vandinn lá fyrir, hefur legið fyrir lengi, var rakinn á síðasta þingi en það er ekki fyrr en í ágúst sem þessi nefnd er skipuð. Það kemur upp í huga mér hvort niðurstaðan hjá þessari nefnd og framkvæmd ríkisstjórnar verði með sama hætti og þegar ríkisstjórnin skilaði af sér á síðasta þingi, virðulegi forseti, niðurstöðu sinni um hvernig eigi að taka á vanda fátækra í Reykjavík. Það voru ekki nokkur úrræði sem ríkisstjórnin lagði þá fram, vísaði öllu á sveitarfélögin. Því miður óttast ég að það geti farið eins núna en það má bara ekki verða, virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra segir að það eigi skila skýrslu 15. janúar. Með því verður fylgst og ég óska eftir því að hæstv. ráðherra komi með þessa skýrslu inn í þingið, að við fáum að ræða þessa stöðu og niðurstöðuna sem úr því kemur og þá verði lögð fram skýr áætlun um það hvernig eigi að finna lausn á þessum vanda. Það er ekki boðlegt í velferðarsamfélagi okkar að við þurfum að rekast á, ekki einn sem er á vergangi heldur stundum tugi saman í miðborginni sem ráfa um í reiðileysi og eiga hvergi höfði sínu að halla. Ég spyr líkt og síðasti ræðumaður: Hvaða áætlun liggur fyrir af hálfu heilbrigðisráðherra og félagsmálaráðherra til að leysa búsetuvandamál 77 geðfatlaðra einstaklinga? Liggur fyrir einhver áætlun um það hvernig henni verður hrint í framkvæmd? Hvenær megum við eiga von á að sjá lausn í þessu máli? Það er orðin skömm að því, virðulegi forseti, ef ekki verður tekið fljótt á því.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka þessa umræðu. Það er hverju orði sannara sem fram kom í máli fyrirspyrjanda og hv. þm. Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur að hér er verkefni sem brýnt er að við tökumst á við. Ég tel hins vegar mikilvægt, eins og fram kom í máli mínu áðan, að hér taki menn höndum saman og séu sammála um með hvaða hætti á að takast á við vandann. Það er það verkefni sem blasir við okkur núna og við höfum verið að vinna að frá því að við áttum þá umræðu sl. vor sem hér hefur komið til tals. Þótt sá hópur sem ég gerði að umtalsefni hafi ekki formlega verið skipaður fyrr en í ágúst kom hópurinn saman strax í kjölfar umræðunnar í vor og hefur að mínu viti unnið vel að því verkefni sem honum var falið. Ég mun að sjálfsögðu gera mitt ýtrasta til að upplýsa um niðurstöðu þeirrar vinnu sem ég hef rakið að farin er af stað. Það blasir við að við þurfum að taka á búsetuvanda geðsjúkra og sjúkra og geðfatlaðra með kannski líkum hætti, hæstv. forseti, og gert var varðandi fatlaða. Á sínum tíma var sett upp metnaðarfull áætlun sem tók til fimm ára og ríkisstjórnin hefur séð til þess að á hverju ári hafa fjármunir verið veittir til þess að bregðast við þeim vanda sem þar var uppi. Við sjáum nú fyrir enda þess verkefnis, þ.e. biðlistunum í málefnum fatlaðra verður brátt eytt, og ég vil gjarnan sjá álíka áætlun verða til hvað varðar búsetumál geðsjúkra og geðfatlaðra og eins og ég rakti í máli mínu áðan vonast ég til að sú áætlun líti dagsins ljós eigi síðar en í lok þessa árs eða byrjun þess næsta.

Hæstv. forseti. Sú sem hér stendur átti fyrir skemmstu orðastað við hæstv. menntamálaráðherra úr þessum stóli um samkomulag um sameiningu Tækniháskóla Íslands og Háskólans í Reykjavík og ég gagnrýndi með hvaða hætti Sjálfstæðisflokkurinn er að knýja allt nám á háskólastigi inn á braut skólagjalda. Sérstaklega væri þetta áberandi með þessum sameiningaráformum þar sem þar með stæðu ákveðnar námsbrautir í tækninámi ekki til boða nema gegn háum skólagjöldum. Ég segi háum skólagjöldum því að um þessar mundir er háskólanám í Háskólanum í Reykjavík gjaldfært upp á 200 þús. kr. á ári í skólagjöld. Ég hef lagt áherslu á að með því að fara þessa leið sem hæstv. menntamálaráðherra er að fara varðandi þessa sameiningu sé efnahagslegu jafnrétti til náms ógnað. Hæstv. menntamálaráðherra sagði í þessum umræðum að hún vildi efla nám í tæknigreinum og verkfræði og það mátti skilja á ummælum hennar að þar vildi hún leggja mesta áherslu á verkfræðinámið. Tækninámið virðist eiga að vera hornreka við þessa sameiningu. Ef það er menntapólitísk niðurstaða stjórnvalda að Tækniháskólinn sem stofnaður var með lögum frá Alþingi fyrir tveimur árum og hefur í raun aldrei fengið byr í seglin skuli lagður niður þarf að svara því hvernig best verði staðið að því, hvernig því námi sem skólinn hefur boðið upp á hingað til verði best fyrir komið innan annarra stofnana. Síðan þetta var hafa komið upp hugmyndir, bæði frá Félagi geislafræðinga og lífeindafræðinga sem áður kölluðust meinatæknar um að ákveðnir þættir í heilbrigðisgreinunum sem Tækniháskólinn hefur kennt verði fluttir til læknadeildar Háskóla Íslands og Stefán B. Sigurðsson, forseti læknadeildar, hefur ekki tekið því fjarri. Ég verð að segja að mér finnist sú tillaga vera skynsamleg úr því sem komið er en það má líka spyrja hvort ekki hefði verið skynsamlegt að menntamálayfirvöld skoðuðu það hvort ekki mætti flytja verkfræðinámið eða þann þátt námsins í Tækniháskólanum yfir til verkfræðiskorar verkfræðideildar Háskóla Íslands. Það er í fleiri horn að líta í þessum efnum, virðulegi forseti, og mér sýnist allt ráðslag hæstv. menntamálaráðherra í þessu máli hafa einkennst af óðagoti og flumbrugangi. Hún hefur ekki komið með nein haldbær rök fyrir sameiningu þessara tveggja skóla en vonandi sýnir hún við þessa umræðu að hún hafi eitthvað til málanna að leggja, hafi hugsað þetta lengra en skilja mátti af ræðu hennar úr þessum stóli 20. október sl. Tækniháskóli Íslands er nýr háskóli sem byggir á gömlum merg. Meðal þess sem hann býður nemendum sínum upp á er nám við svokallaða frumgreinadeild en hún er hugsuð til undirbúnings undir háskólanám, ætluð starfandi iðnaðarmönnum og verkmenntuðu fólki. Í henni er boðið upp á nokkurs konar ígildi stúdentsprófs raungreina og hlýtur að vera eðlilegt í þessu sambandi að leggja þá spurningu fyrir hæstv. ráðherra hvort hún sjái fyrir sér að þeir nemendur verði framvegis rukkaðir um 200 þús. kr. í skólagjöld á ári. Þá væri skörin farin að færast upp í bekkinn, hæstv. forseti. Sjálfstæðismenn virðast hættir að sjá fótum sínum forráð í þessum efnum. Að öðru leyti eru spurningar mínar á þskj. 96 og tel ég ekki ástæðu til að fara frekar í þær hér.

Frú forseti. Hv. fyrirspyrjandi Kolbrún Halldórsdóttir hefur beint til mín nokkrum spurningum og ég mun svara athugasemdum hennar í lok þessa svars míns eða í seinna svari mínu en ég mun halda mig við það sem formið segir okkur, þ.e. að reyna að svara þeim spurningum sem voru lagðar fyrir mig á sínum tíma af hv. fyrirspyrjanda. Fyrsta spurningin var: Hvað líður áformum um sameiningu Tækniháskóla Íslands og Háskólans í Reykjavík? Eins og fram hefur komið í fjölmiðlum var 19. október undirrituð viljayfirlýsing um stofnun einkahlutafélags sem taki yfir starfsemi Háskólans í Reykjavík og Tækniháskóla Íslands. Aðilar að þessari viljayfirlýsingu eru menntamálaráðherra, Samtök atvinnulífsins, Samtök iðnaðarins og Verslunarráð Íslands fyrir hönd sjálfseignarstofnunar, Verslunarráðs Íslands um viðskiptamenntun. Við undirritun samkomulagsins kom fram mikil ánægja allra með þennan áfanga og er þess vænst að sameiningin muni efla enn frekar menntun í landinu og þar með auka verulega samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs. Af hálfu ríkisstjórnarinnar er yfirlýsing þessi að sjálfsögðu háð því að Alþingi fallist á þær lagabreytingar sem nauðsynlegar eru til að af sameiningu háskólanna verði. Verður frumvarp sem inniheldur þær breytingar lagt fram á á Alþingi mjög fljótlega. Varðandi fjárskuldbindingar gagnvart hinum nýja skóla eru þær vitanlega sömuleiðis háðar samþykki hv. Alþingis. Stefnt er að því að á næstu vikum verði gengið frá samþykktum fyrir einkahlutafélagið sem reki háskólann og hann fái formlegt starfsleyfi síðan frá ráðuneytinu. Það er stefnt að undirritun samnings sem taki til kennslu og rannsókna eigi síðar en í júní 2005 og mun hann ná til fimm ára. Við sameiningu verður til næststærsti háskóli landsins með öfluga tengingu við íslenskt atvinnulíf sem ætlað er að marka skólanum sérstöðu á komandi árum. Einnig verður sérstök áhersla lögð á að auka áhuga ungs fólks á raunvísindum og tæknigreinum og tryggja að gæði menntunar á þeim sviðum standist alþjóðlegan samanburð. Hvort tveggja er að mínu mati forsenda þess að hér verði áfram framþróun og að við eflum enn frekar þessa mikilvægu samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs. Önnur spurningin hljóðaði svo: Hverjar væru meginforsendur fyrir slíkri sameiningu ef af yrði? Meginforsendurnar eru nokkrar varðandi þessa sameiningu. Í fyrsta lagi var af minni hálfu lögð áhersla á að nýr skóli mundi mæta aukinni eftirspurn eftir tækninámi. Tækninámið er lykilatriði í þessari sameiningu ásamt verkfræðináminu sem hefur vaxið mjög hratt á síðustu árum, þ.e. tækninámið. Mjög mörgum sem sótt hafa um vist í Tækniháskólanum á síðustu árum hefur t.d. verið vísað frá. Í öðru lagi er aukin áhersla á framboð á tækni- og verkfræðimenntun og það er í samræmi við ályktanir vísinda- og tækniráðs en hlutfallslega færri hafa stundað slíkt nám hér á landi en í þeim ríkjum sem almennt eru höfð til viðmiðunar í slíkum samanburði. Við höfum oft rætt um það í þessum ágæta sal hvernig hægt er að efla og auka tæknimenntað fólk. Í þriðja lagi var sú sjálfsagða krafa lögð fram að skólarnir tveir og þau samtök sem standa að þeim mundu ná saman um markmið og stefnu hins nýja skóla í samvinnu við menntamálaráðuneytið. Í fjórða lagi var lögð fram sú krafa af minni hálfu að hlúð yrði sérstaklega að frumgreinadeild Tækniháskóla Íslands og að sú starfsemi fengi áfram að blómstra. Í þriðja lagi var spurt: Hvaða áhrif hefði möguleg sameining skólanna á tækifæri iðnaðarmanna til framhaldsnáms og hver yrðu afdrif raungreinadeildarprófs Tækniháskólans? Eins og ég gat um áðan er sérstök áhersla lögð á það af minni hálfu að hinn nýi háskóli bjóði upp á nám sem er sambærilegt námi í frumgreinadeild Tækniháskóla Íslands. Þetta er afar mikilvæg leið fyrir fólk úr atvinnulífinu, fyrir iðnmenntaða menn og konur sem hafa hug á því að tengjast og fara inn í skólafarveginn aftur. Það hefur gefist afar vel. Fjórða spurning var: Hafa kostir þess að sameina Tækniháskóla Íslands og verkfræðideild Háskóla Íslands verið skoðaðir til samanburðar? Í svari við þessari spurningu verðum við að hafa í huga aðdragandann að fyrirhugaðri sameiningu Tækniháskóla Íslands og Háskólans í Reykjavík. Þessir tveir skólar höfðu álíka sýn á framtíðina. Báðir skólarnir lögðu mjög mikla áherslu á tengsl við atvinnulífið, tækni- og alþjóðaumhverfið. Það var svo komið að báðir skólarnir voru með framtíðarsýn sem stefndi að aukinni uppbyggingu tækni- og verkfræðigreina. Ég átti í upphafi þessa árs fundi með rektorum beggja skólanna sem leiddi í ljós að þeir höfðu sambærilegar skoðanir í mögulegri þróun skólanna. Ég taldi því einboðið að skoða þann möguleika hvort þessir skólar gætu hugsanlega farið út í aukna samvinnu og hugsanlega sameiningu. Síðan varð raunin sú að mikil áhersla var lögð af hálfu bæði forsvarsmanna Háskólans í Reykjavík og Tækniháskóla Íslands að þarna væri tækifæri sem menn ættu ekki að láta ganga sér úr greipum, tækifæri til að auka og fjölga tækni- og verkfræðimenntuðu fólki hér á landi og auka um leið samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs.

Virðulegi forseti. Það getur verið góður kostur að sameina skóla á háskólastigi til að ná meira afli í skólana okkar og meira afli inn í menntakerfið. Betra tóm gefst til að ræða það þegar þetta mál kemur inn í þingið en lítið á þessari einu mínútu sem ég hef hér. Ég vildi spyrja hæstv. menntamálaráðherra: Voru aðrir kostir skoðaðir en þeir sem hér eru til umræðu, svo sem samvinna við Viðskiptaháskólann á Bifröst? Forsendan fyrir þessari sameiningu segir hæstv. ráðherra að sé vilji beggja skóla til að byggja upp verkfræði- og tækninám. Er sá vilji ekki jafnmikið til staðar á Bifröst? Var sá kostur skoðaður einnig, kostirnir svo vegnir og metnir, hvor væri þá betri? Þarna er verið að færa hinu nýja félagi mikil verðmæti sem felast í Tækniháskólanum sem slíkum þannig að það er mjög brýnt að allir kostir séu skoðaðir vel þó svo að þessi kostur reynist vonandi ágætur. Einnig vildi ég nefna það og skora á hæstv. ráðherra að tryggja það að nemendur fái aðild að hinu nýja háskólaráði skólans en svo er ekki samkvæmt fyrirliggjandi tillögum.

Virðulegi forseti. Mig langar til að spyrja hæstv. menntamálaráðherra vegna þessarar umræðu um sameiningu Tækniháskólans og Háskólans í Reykjavík: Hvert er kostnaðarmat ríkisins á eigum ríkisins í Tækniháskóla Íslands og hvernig er það metið inn í þetta einkahlutafélag sem er verið að stofna um þetta samstarf? Þegar umræðan um þetta kom upp var verðmatið á Háskólanum í Reykjavík ljóst en það kom aldrei fram, eða ég varð ekki vör við þær upplýsingar, hvert matið á Tækniháskólanum inn í þetta einkahlutafélag væri. Þess vegna vildi ég gjarnan fá upplýst hérna hvernig þær eru metnar í eigu ríkisins sem verða lagðar inn í þetta einkahlutafélag þegar þessir skólar eru orðnir ein stofnun.

Virðulegi forseti. Undirtektir við sameiningu Tækniháskóla Íslands og Háskólans í Reykjavík hafa verið góðar. Það er greinilegt að mikill grundvöllur er fyrir því að efla og sameina og við höfum rætt það í þinginu hvort við séum e.t.v. komin með of marga skóla í landinu. Ég held að það sé mjög jákvætt að við reynum að efla það sem fyrir er og jafnvel að fara þá leið að sameina. Hins vegar er alveg ljóst að við verðum að horfast í augu við hin ýmsu verkefni sem fylgja slíkri sameiningu og fagna ég því sérstaklega yfirlýsingu hæstv. menntamálaráðherra að hlúð verði sérstaklega að frumgreinadeild Tækniháskóla Íslands því að ég hef rætt við nemendur í þeim skóla og þeir hafa miklar áhyggjur af stöðu þeirrar deildar og einnig hafa þeir nokkrar áhyggjur af tæknifræðinni sem slíkri. Ég held því að það sé mjög mikilvægt að við fáum fljótlega skýr svör í þessu máli vegna þess að margir eru í ákveðinni óvissu í þessu ferli.

Frú forseti. Er ekki nokkuð hratt af stað farið í að sameina þessa skóla? Eru menn ekki að fara þarna fram úr sér, er ekki hæstv. ráðherra að fara þarna verulega fram úr sér? Búið er að stofna háskólaráð, það er verið að ganga frá samþykktum fyrir einkahlutafélag sem á að yfirtaka skólana, en það eru ekki enn komin lög frá Alþingi um að þetta skuli gera. Eigum við ekki fyrst að taka umræðuna í þinginu og marka síðan þessum skóla lagalegan ramma áður en farið er að skipa háskólaráð? Mér finnst þetta alveg forkastanleg vinnubrögð. Hvort sem það er skynsamlegt eða ekki að fara í þessa sameiningu á að taka þá umræðu í þinginu, kveða á um áherslur skólans ef Alþingi samþykkir að sameina þá, kveða á um áherslur um námsbrautir, um meginverkefni, um það hvort hann verður rekinn á skólagjöldum eða ekki. 

Ég bið hv. þingmenn að virða tímamörk af því að þau eru svo knöpp.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og þingmönnum fyrir að taka þátt í umræðunni. Það er greinilegt að þingmönnum er mikið niðri fyrir varðandi þessa sameiningu og það er alveg ljóst af svörum hæstv. menntamálaráðherra að undirbúningur undir sameininguna hefur ekki farið fram, hann er allur í skötulíki. Það er alveg ljóst af þeim pappírum sem hv. þingmenn hafa fengið, m.a. frá stjórn BÍSN, Bandalags íslenskra námsmanna,  Það er líka alvarlegt að hæstv. ráðherra skuli ekki svara okkur neinu varðandi frumgreinadeildina. Frumgreinadeildin er á framhaldsskólastigi og ætlar hæstv. ráðherra að krefja nemendur um skólagjöld í einkaháskóla fyrir nám sem er á framhaldsskólastigi? Það er alveg eðlilegt að við fáum svör við því í þessari umræðu hvernig hún sér fyrir sér framhaldsskóladeild í þessu nýstofnaða einkahlutafélagi sínu. Ég ætla líka að benda hæstv. menntamálaráðherra á grein sem birtist í Morgunblaðinu 13. september sl. þar sem Einar H. Jónsson, sem er formaður Tæknifræðingafélags Íslands, lætur í ljósi mjög alvarlegar áhyggjur af því að tæknifræðin verði fyrir borð borin við stofnun þessa nýja skóla. Hann ber fyrir sig stjórn Tæknifræðingafélags Íslands og segir að hún hafi af því miklar áhyggjur að fyrirhuguð sameining komi til með að bitna á tæknifræðináminu og menntun íslenskra háskólamenntaðra tæknimanna verði einsleitari en nú er. Ætlar hæstv. ráðherra ekki að svara þessu? Ætlar hún að láta sér nægja að svara í klisjukenndum upphrópunum um að nú eigi að hlúa sérstaklega að frumgreinadeildinni, 

Frú forseti. Það er erfitt að koma hingað upp eftir að hafa hlustað á þröngsýni og í rauninni afturhald í menntamálum þegar kemur að umræðu um menntastefnu. Það er alveg á hreinu að tæknimenntunin verður undirstaða þess sem kemur til með að vera í þessum nýja sameinaða háskóla og einn helsti drifkrafturinn sem verður þar innan veggja. Ég vil sérstaklega undirstrika að það er svolítið sérstakt að vera að tala hér um sameiningarmál og það er kærkomið tækifæri fyrir okkur sem erum hér inni að tala um sameiningarmál háskóla en við hefðum aldrei rætt um sameiningu háskóla ef stefna til að mynda hv. þingmanns hefði verið uppi eða annarra stjórnarandstöðuflokka því þá hefðu ekki verið neinir sjálfstæðir háskólar til eða fjölbreytni í háskólamálum landsins í dag, því það átti ekki að veita öðrum félögum eða hópum eða einstaklingum tækifæri til að stofna frábæra háskóla  
             Mér finnst það mjög sérstakt að verið sé að hnýta í það að menn sýni forsjálni með því að stofna háskólaráð. Eins og ég gat einmitt um áðan er þetta allt auðvitað háð samþykki, og ég vona að menn hafi verið að hlusta, allt er þetta háð samþykki Alþingis, samþykki þess hvaða fjármagn við komum til með að setja í þetta og hvaða meðhöndlun frumvarpið hlýtur hjá menntamálanefnd þingsins þegar þar að kemur og síðan þegar það kemur til afgreiðslu í þessum sal. Mér finnst menn einmitt sýna forsjálni í því að vera búnir að stofna háskólaráð í samvinnu við nemendur. 

Hæstv. forseti. Í skýrslu sem hæstv. fyrrv. menntamálaráðherra, Tómas Ingi Olrich, talaði fyrir á síðasta þingi og fjallar um framkvæmd skólahalds á framhaldsskólastigi á skólaárunum 1999–2002 er sérstakur kafli sem fjallar um námskrárgerð í starfsnámi. Í honum kemur fram að á tímabilinu sem um ræðir hafi verið lögð aukin áhersla á þann þátt starfsnáms sem fer fram á vinnustað. Menntamálaráðherra skipaði sérstakan vinnuhóp á árinu 2001 sem mun hafa verið ætlað að fjalla um fyrirkomulag vinnustaðanáms og fjármögnun þess og hópurinn skilaði tillögum til ráðherra árið 2002. Á grundvelli þeirra ákvað síðan ríkisstjórnin að ráðast skyldi í tilraun um nám og kennslu á vinnustað sem ætlað væri að leiða í ljós hvernig tilhögun þessa hluta starfsnáms yrði best fyrir komið og hvernig tryggja mætti fjármögnun vinnustaðanáms til frambúðar. Samhliða þessu hafa síðan starfsgreinaráðin beint sjónum sínum í ríkari mæli að námi og kennslu á vinnustað og hafa a.m.k. tvö þeirra skilað ítarlegum greinargerðum þar um. Af þessu tilefni hef ég lagt fram spurningar fyrir hæstv. menntamálaráðherra um það hverjar séu niðurstöður þessarar tilraunar sem ráðist var í 2002 og hvers sé að vænta varðandi tilhögun þessa hluta starfsnáms sem fram fer á vinnustað og hvernig gert sé ráð fyrir að fjármögnun vinnustaðanáms verði tryggð til frambúðar. Það er afar mikilvægt, virðulegi forseti, að hugleiða þátt starfsnámsins í flóru framhaldsnáms. Starfsnámsbrautir hafa gengið í gegnum mikið umbrotaskeið síðasta áratug eða svo þar sem breytingar hafa verið gerðar á námskrám, námsbrautir verið fluttar til, kjarnaskólar starfsgreina verið stofnaðir og tengsl aukin milli starfsnáms og atvinnulífs. Starfsgreinaráð hafa verið stofnuð og símenntunarmiðstöðvum verið komið á fót sem ætlað er að sinna starfstengdu námi. Umsýsla námssamninga og framkvæmd sveinsprófa hefur verið flutt frá ríkinu og til annarra aðila og svona mætti eflaust áfram telja. Þessar breytingar hafa ekki allar gengið sem skyldi. Hin nýstofnuðu starfsgreinaráð hafa virkað misvel, tilfærsla kjarnagreinanna hingað á höfuðborgarsvæðið hefur verið gagnrýnd af þeim sem vilja gæta hagsmuna landsbyggðarfólks og nú upp á síðkastið er farið að bera á því að stúdentar frá starfsnámsbrautum eigi erfiðara með að komast að í háskólanámi en aðrir stúdentar, nokkuð sem eflaust helgast af fjöldatakmörkunum í opinbera háskóla sem komnar eru til vegna þess þrönga stakks sem fjárlagafrumvarpið setur háskólum um nemendafjölda en það er aftur önnur saga sem við getum kannski ekki farið nánar út í hér. En allt þetta gerir starfsnámsbrautum og nemendum í starfsnámi erfitt fyrir og viðheldur í raun því ástandi sem enginn virðist vilja að sé ríkjandi. Við þekkjum það úr stjórnmálunum að allir flokkar hafa uppi fögur áform fyrir kosningar um að efla starfsnámið og tryggja stöðu þess til frambúðar. Þess vegna spyr maður sig: Hvers vegna gengur svona hægt eða í öllu falli ekki nægilega ljúflega og átakalaust með þessi áform? Kannski samstarfsnefnd um starfsnám á framhaldsskólastigi komi með einhverjar lausnir eða 

Frú forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda, Kolbrúnu Halldórsdóttur, fyrir þessa fyrirspurn um tilraun með vinnustaðanám, sem var í tveimur liðum. Áður en ég kem efnislega að því svari vil ég sérstaklega undirstrika að til að mynda varðandi fyrirhugaða styttingu námstíma til stúdentsprófs hefur sérstök áhersla verið lögð á það af minni hálfu að farið verði sérstaklega yfir starfsnámið, yfir iðnnámið, varðandi styttingu námstíma til stúdentsprófs. Það er ekki eingöngu það að ég hafi lagt áherslu á að við eigum að líta á allt skólakerfið sem eina heild frá leikskóla og upp úr og reyna að auka samfelluna á milli skólastiga heldur hefur sérstök áhersla verið lögð á það af minni hálfu að auka og efla starfsnámið og sérstaklega að nýta tækifærið í tengslum við fyrirhugaða styttingu námstíma til stúdentsprófs, þannig að þegar farið verður yfir námskrárnar þegar þar að kemur verður sérstök áhersla lögð á einmitt þessa tegund náms. Eins og hv. fyrirspyrjandi kom inn á eru ákvæði um starfsnám í 25. gr. laga um framhaldsskóla frá 1996. Þar skiptist starfsnámið á skóla og vinnustaði eða fer eingöngu fram í skóla. Með vinnustaðanámi er átt við þann hluta starfsnáms á framhaldsskólastigi sem fer fram úti í fyrirtækjunum sem taka nemendur að sér. Í desember 2002 samþykkti ríkisstjórnin tillögu þáv. menntamálaráðherra um að ráðast í tilraun um vinnustaðanám. Tilrauninni var ætlað að leiða í ljós hvort unnt væri að skipuleggja vinnustaðanám með öðrum hætti en nú er og jafnframt styrkja það og efla með aukinni þátttöku og ábyrgð fyrirtækja. Skipaður var sérstakur starfshópur til þess að hafa yfirumsjón með tilrauninni og var samið við tilteknar fræðslustofnanir um framkvæmdina. Ég skrifaði síðan undir þessa tilraun í mars á þessu ári ásamt þeim aðilum sem eiga hlut að máli. Tilraunin tekur til sex starfsgreina og stendur yfir þetta ár og fram til loka ársins 2005. Þátttakendur eru fyrirtæki og nemendur í hársnyrtiiðn, kjötiðn, prentsmíði, vélvirkjun, sjúkraliðar og loks nemendur í diplómanámi fyrir verslunarstjóra við Bifröst. Að mati ráðuneytisins fór tilraunin vel af stað og hún lofar góðu um framhaldið. En ekki verða dregnar ályktanir né teknar ákvarðanir um framtíðina fyrr en niðurstöður sérstakrar úttektar á tilrauninni liggja fyrir en það verður væntanlega ekki fyrr en á fyrri hluta árs 2006 þar sem tilraunin rennur út við lok ársins 2005. Meðal þess sem skoðað verður í tengslum við tilraunina er fjármögnun vinnustaðanáms, þ.e. hvort unnt sé að finna leið til þess að umbuna fyrirtækjum sem axla þá ábyrgð að taka nemendur til náms innan sinna vébanda og annast síðan kennslu þeirra og leiðbeiningu á vinnustað. Starfshópurinn sem fyrr var nefndur hefur skoðað ýmsar leiðir í þessum efnum og skilað mér áfangaskýrslu um hugmyndir sínar en endanlegar tillögur verða fyrst gerðar þegar niðurstöður tilraunanna liggja fyrir. Miðað við fyrstu hugmyndir manna er ljóst að eindreginn vilji er til þess að auka ábyrgð fyrirtækjanna í vinnustaðanámi og stuðla að markvissari kennslu og þá þarf að skoða hvort ríkið getur komið til móts við þau fyrirtæki sem sýna metnað til þess að standa vel að kennslu nemenda sinna. Fari svo að tilraunin geti af sér nýtt fyrirkomulag vinnustaðanáms á Íslandi þá er ljóst að mínu mati að þar er um tímamótaviðburð að ræða og gerbreytingu á tilhögun starfsnáms sem viðgengist hefur alla tuttugustu öldina hér á landi.

Frú forseti. Hérna fer fram nauðsynleg og ágæt umræða um mikilvægt menntamál, þ.e.vinnustaðanám og starfsnám úti á vinnustöðunum. Það er mjög nauðsynlegt að það sé mjög öflugt og að því sé greið leið til þess að við náum að efla iðnnámið og starfsnámið eins og vilji stendur til og gera það áfram að enn þá betri kosti fyrir nemendur á framhaldsskólastigi. Þar er mjög nauðsynlegt, eins og hér er rætt um, að fjármögnun sé tryggð. En jafnframt þarf að gæta þess að samræmis sé gætt og ákveðið eftirlit sé með gæðum og framkvæmd vinnustaðanáms því eins og fram hefur komið í máli sumra iðnnema er þar víða pottur brotinn og mjög misjafnlega að nemendunum búið sem stunda nám úti á vinnustöðunum. Þó svo að sjálfsögðu sé það langoftast mjög gott og til fyrirmyndar þá er oft pottur brotinn og réttindi þeirra á reiki fyrir þeim sjálfum þannig að einnig þarf að tryggja samræmingu og eftirlit með náminu.

Herra forseti. Í þessari umræðu finnst mér mikilvægt að skoða þá skilgreiningu sem nú er verið að semja um þessa verkþætti vinnustaðanáms sem neminn á að kynnast og sjá þarf til þess að atvinnulífið fari eftir þeirri skilgreiningu sem verður ofan á. Þeir sem stunda nám eins og vinnustaðanám og eru á námssamningi skila sér ekki nægilega vel til sveinsprófs þegar á samningstímann líður og einhvern veginn þarf að tryggja að atvinnurekendur sjái sér ekki hag í því, því iðnnemar eru jú gjarnan á mun lægri launum. Það er hlutverk þess sem hefur nema á samningi að sjá til þess að hann skili sér til sveinsprófs að loknum námstíma. En meistarar bera fyrir sig að námsleiðir séu svo margar og þær séu ekki vel skilgreindar. Tilgangur vinnustaðanáms er m.a. sá að búa nemendur undir aukna ábyrgð og sjálfstæði í störfum sínum og ætti námskráin að kveða á um að ferilbók fylgi hverjum nemanda í öllu starfsnámi þar sem gerð er grein fyrir verklegri þjálfun hans í vinnustaðanáminu og þar sé lýsing á verkefnum og mat meistara á framgöngu hans, verktækni og starfshæfni. Allt vinnustaðanám ætti að setja þannig upp að það hvetji nemann til að skila sér til sveinsprófs og tryggja sér ákveðin réttindi.

Herra forseti. Ég vil taka undir orð þingmanna og hæstv. ráðherra um áherslur á starfsnám. Ég vil þó leiðrétta hæstvirtan ráðherra í því að þetta séu einhver tímamót. Ég vil vekja athygli á því að ákveðinn hluti búnaðarnámsins í búnaðarskólunum hefur um áratugi verið skipulagður sem formlegt starfsnám á meðal bænda eða í fyrirtækjum og stofnunum sem eru að vinna á þeirra vegum og mikil reynsla hefur þar áunnist. Það er mjög mikilvægt að gerðir séu samningar, eins og hv. þm. Bjarkey Gunnarsdóttir nefndi hér, að verkefnið á vinnustaðnum sé skilgreint og að kennarinn fylgi því mjög nákvæmlega eftir. Það er skólinn sem ber ábyrgð á náminu en viðkomandi vinnustaður er í ákveðnu kennarahlutverki. Ég skora á hæstvirtan ráðherra að kynna sér þá löngu og miklu hefð sem er fyrir þessu námi innan búnaðarskólanna og svo er reyndar einnig í öðrum löndum. Það er mjög mikilvægt að sá tími sem varið er 

Athugasemdin átti að vera stutt.

Já, en hún var svo góð.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. menntamálaráðherra svörin og hv. þingmönnum fyrir góðar athugasemdir í þessari umræðu. Það sem er ánægjulegt í svörum hæstv. ráðherra er að tilraunin sem við erum að ræða á að geta getið af sér nýtt fyrirkomulag vinnustaðanáms og það er alveg ljóst af reynslunni sem við höfum fengið að víða er pottur brotinn. Við vitum að atvinnulífið er margbreytilegt. Við vitum t.d. að sum af þessum fyrirtækjum sem taka nema eru kannski ekki fyrirtæki heldur bara einyrkjar. Það hlýtur að koma til álita að ríkið komi til móts við þá nema sem vilja stúdera greinar eins og t.d. ljósmyndun sem erfitt er læra hjá stórum fyrirtækjum. Menn þurfa að læra hjá meistara sem er kannski bara einyrki. Það verður að líta þetta öðrum augum en stór fyrirtæki sem geta bætt við sig fólki því umsýsla þeirra varðandi fólk og nema er allt önnur og á allt öðrum skala. Þessi tilraun er afar athyglisverð og ég þakka hæstv. ráðherra fyrir það að hún skuli ætla að fylgjast vel með því hvernig til tekst og ég hlakka til að sjá niðurstöður tilraunarinnar sem verða birtar fyrri hluta árs 2006 því að það er alveg ljóst að þetta fyrirkomulag verður allt að ganga í endurnýjun lífdaga. Starfsgreinaráðin verða að fara að fúnkera og við þurfum að skoða betur hvernig samspil þessara þátta allra getur gengið upp þannig að sem minnstir hnökrar verði á.

Hæstv. forseti. Ég vil eins og hv. fyrirspyrjandi þakka fyrir ágæta umræðu og kannski taka upp þennan punkt varðandi starfsgreinaráðin því auðvitað er þetta umhugsunarefni. Þau starfa misvel. Það hefur komið í ljós. Sum starfa mjög vel og eru í mjög miklum tengslum við atvinnulífið, við þarfir nemendanna og við þau markmið sem við höfum sett okkur í menntamálum þegar kemur að starfsgreinunum. En síðan mætti starfið betur fara hjá öðrum. Þetta er sífellt í endurskoðun. Við vitum af þessu og við erum að skoða þetta hverju sinni. Varðandi vinnustaðanámið sem nú er verið að gera tilraun með þá er ljóst að um nýjung er að ræða. Þetta er ekki alveg sambærilegt við það sem hv. þm. Jón Bjarnason kom inn á áðan heldur erum við að fara nýjar leiðir. Við erum að reyna að auka vitund og ábyrgð fyrirtækjanna. Við erum að reyna að kveikja neistann hjá fyrirtækjum til þess að koma enn frekar með okkur að þessari tegund vinnustaðanáms. Við erum að reyna að stuðla um leið að markvissari kennslu. Nú svara ég vonandi þeim spurningum sem hafa líka komið fram hér í máli ýmissa hv. þingmanna því að um leið erum við að reyna að beina nemendum inn í það að geta tekið síðan sveinsprófið, þ.e. að fyrirtækin verði jafnmeðvituð um það og nemandinn og menntakerfið sem slíkt, ráðuneytið eða hvaða skóli sem á í hlut, að fólkinu sé síðan beint í sveinsprófið. Þetta er vonandi meira en bara tilraunarinnar virði því það er alveg rétt sem kom hér fram áðan að við höfum lagt mikla áherslu á það, allir flokkar fyrir kosningar, að efla og styrkja starfsnámið og iðnnámið og við eigum að gera það. Við erum að gera það með þessu og ekki síst eigum við að gera það með því að tala af virðingu um iðnnámið og starfsnámið eins og það kemur fyrir á hverjum degi.

Hæstv. forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. umhverfisráðherra um eyðingu minka og refa. Kemur það til af því að við fluttum til landsins mink á sínum tíma. Refurinn hefur verið hér frá landnámsöld en minkurinn hefur orðið okkur skaðræðisskepna í náttúrunni og ætti það að vera okkur til umhugsunar um innflutning á dýrum og plöntum sem ekki tilheyra íslenska lífríkinu. Það hefur verið mjög kostnaðarsamt að halda minknum í skefjum. Draumur flestra er að geta eytt honum úti í náttúrunni. Það hefur tíðkast í þó nokkur ár að deila þessum mikla kostnaði af eyðingu minks og refs, og þá sérstaklega minksins, á bæði sveitarfélögin og ríkið. Helmingaskipti hafa verið þar til núna allra síðustu ár að dregið hefur verið úr fjárframlögum ríkisins og leggst nú meginþunginn á sveitarfélögin. Þessu finna þau fyrir. Þau hafa því mjög mörg borið sig upp við fjárlaganefnd. Eins hafa fjórðungssamböndin hvatt til þess að framlög ríkisins verði aukin til jafns við kostnaðarauka af eyðingu minks og refs og að framlög ríkisins hækki í þessu skyni. Síðasta vor spurðist ég fyrir um störf nefndar sem ráðherra skipaði um minka- og refaveiðar því að ekki er nóg að leggja eingöngu fjármagn í meiri veiðar. Einnig þarf að skoða hvernig best sé að standa að veiðunum svo að þær skili sem mestu. Tvær nefndir voru skipaðar, önnur 11. nóvember 2003 og síðan var skipuð nefnd 15. desember 2003. Ég tel að hún ætti að vera búin að skila af sér því mjög mikilvægt er að fá fram til hvaða aðgerða hæstv. umhverfisráðherra ætlar að grípa þar sem ljóst er að ekki fara aukin fjárframlög, eða að mjög litlu leyti, í þennan málaflokk nú, á fjárlögum yfirstandandi árs. Ég hef því beint eftirfarandi spurningum til hæstv. ráðherra: 1. Hefur nefnd sem ráðherra skipaði um minka- og refaveiðar skilað niðurstöðum? 2. Hvenær má vænta þess að tillögur nefndarinnar um aðgerðir til að draga úr skaða af völdum refa verði kynntar? 3. Verður auknu fjármagni varið til þessa málaflokks til að koma til móts við stóraukinn kostnað sveitarfélaganna?

Herra forseti. Á vegum umhverfisráðuneytisins störfuðu tvær nefndir að þeim verkefnum sem spurt er um. Önnur fékk það hlutverk að fjalla um veiðar á mink, fækkun og hugsanlega útrýmingu hans úr íslenskri náttúru, og skilaði hún tillögum sínum 20. mars síðastliðinn. Hin nefndin fjallaði um áhrif refa á íslenska náttúru og hefðbundnar nytjar með það fyrir augum að gera tillögu um aðgerðir til að draga úr tjóni af hans völdum. Einnig fjallaði nefndin um viðgang refastofnsins á vernduðum svæðum og áhrif hans á lífríki þar. Nefndin skilaði tillögum til ráðuneytisins 23. júní síðastliðin. Tillögur nefndar um mink hafa þegar verið lagðar fram í ríkisstjórn og eru nú til frekari umfjöllunar hjá starfshópi sem í eiga sæti fulltrúar fjögurra ráðuneyta, umhverfisráðuneytisins, félagsmálaráðuneytisins, fjármálaráðuneytisins og landbúnaðarráðuneytisins. Tillögur nefndar um ref hafa verið kynntar í ríkisstjórn og eru þar nú til umfjöllunar. Það er ljóst að eigi tillögur nefndar um mink að ná fram að ganga þarf að gera breytingar á lögum og auka verulega fé til málaflokksins á næstu árum. Eigi tillögur nefndar um ref að ná fram að ganga er enn fremur um að ræða nokkurn kostnaðarauka. Þær tillögur kalla hins vegar ekki á lagabreytingar. Í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2005 er ekki gert ráð fyrir auknum fjárveitingum til þessa málaflokks og framhald málsins og aukið fjárframlag til málaflokksins mun ráðast af því hver verða afdrif tillagna þeirra nefnda sem skilað hafa tillögum til stjórnvalda um aðgerðir. Ég vænti þess að afstaða til þeirra liggi fyrir fljótlega hjá ríkisstjórn.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja athygli á málinu. Ég hef kynnt mér gögn þeirra tveggja nefnda sem umhverfisráðherra skipaði seint á síðasta ári. Í þeim gögnum kemur fram að meiri hluti minkanefndar taldi það óþarfa sóun á fé að afla frekari þekkingar á minkastofninum áður en ráðist yrði í kostnaðarsamar aðgerðir til fækkunar og jafnvel útrýmingar minks. En Náttúrufræðistofnun telur þvert á móti að auknar rannsóknir og þekking á mink séu forsenda þess að unnt verði að grípa til skilvirkari aðgerða en stundaðar eru í dag. Í séráliti frá Náttúrufræðistofnun kemur fram að veiðiálag á minkastofninn sé óþekkt og útilokað sé miðað við núverandi þekkingu að segja til um hversu mikið þurfi að auka veiðar á landsvísu til þess að hafa umtalsverð áhrif á minkastofninn í landinu. Nú vil ég spyrja hæstv. umhverfisráðherra hver forgangsröðin eigi að vera að hennar mati?

Herra forseti. Sveitarfélögin hafa staðið frammi fyrir afarkostum í málinu. Lög frá Alþingi kveða á um að sveitarfélögin skuli halda niðri ref og mink á stórum svæðum, það er lagaleg skylda. Þetta hefur verið fjárhagslegt samstarfsverkefni ríkis og sveitarfélaga en ríkið einhliða ákveðið að halda þátttöku sinni niðri þannig að sveitarfélögin hafa staðið uppi bæði með framkvæmdina og greiðsluna. Það er fullkomlega óásættanlegt, hvað sem verður gert í framtíðinni, hvort nefndin sem hæstv. ráðherra minntist á og er búin að skila áliti, hvort þau álit komi til framkvæmda áður en fjárlög verða afgreidd. En þetta samstarfsverkefni ríkis og sveitarfélaga, eins og að því hefur verið staðið, gengur einfaldlega ekki upp og ríkið verður að axla ábyrgð á móti sveitarfélögunum miðað við núverandi lög.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þuríði Backman fyrir að taka upp þetta mál í þingsölum og tek undir með henni þar sem ég á sæti bæði sem formaður landbúnaðarnefndar og í fjárlaganefnd, að sveitarstjórnir landsins hafa miklar áhyggjur af þessum málum og þau þarf að vinna á annan hátt að mínu mati. Það kom fram t.d. hjá sveitarstjóranum í Mývatnssveit að jafnmikill kostnaður færi í eyðingu refa og minka þar og að reka leikskóla, og það er ansi alvarlegt mál. Það hefur líka komið fram að árið 2003 voru veiddir tæplega 5.000 refir á landinu og rúmlega 7.300 minkar. En betur má ef duga skal og gera þarf verulegt átak hér á landi til að stemma stigu við fjölgun og útbreiðslu þessara óæskilegu dýrategunda og þá tala ég sérstaklega um minkinn. Refurinn á sína helgi, hann er búinn að vera hér alla tíð. Ég tek undir með hv. þm. og fyrirspyrjanda þegar hún ræðir um innflutning dýra, að þar eigum við að hafa varann á.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er ánægjulegt að nefndirnar séu búnar að skila af sér, en greinilegt að nefndarmenn greinir á um hvort frekari rannsókna sé þörf til þess að fara í markvissar aðgerðir. En minkurinn bíður ekkert eftir því, hann tímgast og hann tímgast mjög hratt. Það eru mjög ólíkar veiðiaðferðir í gangi og okkur liggur náttúrlega á að vita hvaða veiðiaðferð dugar best til þess að vinna sem hraðast á fjölgun minksins. Það er ljóst að notaðar hafa verið tiltölulega nýjar aðferðir og er áhugavert að skoða frekar hvort þeim eigi ekki að beita í meira mæli og eins að fara í veiði á öðrum tímum, sem sé vetrar- og haustveiði. En burt séð frá þessu, miðað við þann ágreining sem er uppi er mjög alvarleg staða að búið sé að fella niður þær 3 millj. kr. sem áttu að fara til minkarannsókna, ef það á að vera undirstaðan fyrir framhaldið. Þar sem minkurinn tímgast hratt þolir verkefnið enga bið eftir nefndarstarfi og að útkljáð sé hvora leiðina eigi að fara, bara að fara í að rannsaka frekar. Til að byrja með verður að setja meira fjármagn í þennan málaflokk til þess að vinna eins og verið hefur og mæta fjárþörf sveitarfélaganna þannig að þau geti sinnt sínu lögboðna hlutverki. Samhliða á auðvitað að skoða málið upp á framtíðina en það þýðir ekki að draga úr framlögum núna og sjá svo til.

Herra forseti. Ég þakka þingmönnum fyrir að hreyfa málinu. Það er alveg ljóst að þingmenn hafa áhyggjur af því að þrátt fyrir að varið hafi verið töluverðum fjármunum í veiðar á mink og ref hefur það kannski ekki borið þann árangur sem við vildum. Sýnilegt er að ef verja á meiri fjármunum í þetta til að ná fleiri dýrum getur það orðið umtalsverður kostnaður. Nefndin gerði tillögu um yfir 100 millj. á ári í þrjú ár og svo um 100 millj. næstu þrjú ár. Það eru því yfir 600 millj. sem um er að ræða í tillögum nefndarinnar. En spurt var um forgangsröðun á rannsóknum á móti veiðum. Það er reyndar misskilningur að meiri hluti nefndarinnar hafi ekki lagt til rannsóknir því af þessum 600–700 millj. var áætlað að u.þ.b. 54 millj. færu í rannsóknir. Hins vegar var faglegur ágreiningur af hendi fulltrúa Náttúrufræðistofnunar um hvort það væri í raun og veru gerlegt að svo miklum fjármunum sem ætlað var að verja til veiða færu í það á móti því sem hann var að leggja áherslu á, að rannsóknirnar væru undirstaðan og ættu að hafa forgang. En ég tek undir að þetta eru mikilvæg mál sem við þurfum að taka á.

Herra forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. umhverfisráðherra varðandi hreindýrarannsóknir. Hreindýrin sem við fluttum inn lifðu af og lifa eingöngu á Norðausturlandi eins og þekkt er og hafa lifað þar nokkuð frjálst og verið ótrufluð nema á veiðitímanum fram að þessu. Við höfum einnig stundað ákveðnar hreindýrarannsóknir, fylgst með stofnstærð, sérstaklega með tilliti til beitarþols og eins með tilliti til veiða. Þetta er allt í góðum farvegi og Náttúrustofa Austurlands annast þær rannsóknir. Aftur á móti eru í gangi núna mestu framkvæmdir Íslandssögunnar, eins og þær hafa verið nefndar, á hreindýraslóðum og því miður eru mestu framkvæmdirnar á burðarsvæði hreindýranna. Það, ásamt þeirri miklu umferð sem fylgir framkvæmdunum, hefur að sjálfsögðu truflandi áhrif á hreindýrin. Þetta var nokkuð fyrirséð en því miður höfum við ekki staðið að frekari rannsóknum og eflt hreindýrarannsóknir með tilliti til þeirra breytinga sem vænta má að verði á hreindýrastofninum, þ.e. hreyfingu, ferðum, bithögum og burðarstöðum. Álíta má að hreindýrin hafi orðið fyrir umtalsverðri röskun. Vart hefur orðið við þau á öðrum svæðum frá því að framkvæmdir hófust en verið hefur undanfarin ár og síðan sást til hreindýra við Þórisvatn, sem er svæði sem hreindýrin hafa ekki farið inn á fram til þessa. Það er því mjög mikilvægt að fylgjast betur með ferðum þeirra. Fyrirspurnirnar eru fjórar: 1. Hyggst ráðherra beita sér fyrir frekari fjárveitingum til hreindýrarannsókna vegna virkjanaframkvæmda og mikillar umferðar á búsvæði hreindýra? 2. Verða sérstakar rannsóknir gerðar á árstíðabundnum ferðum hreindýra og búsvæðum eða bithögum með notkun senditækja? 3. Mun ráðherra láta gera sérstaka úttekt á svæðum utan hefðbundinna búsvæða hreindýra í ljósi þess að hreindýr hafa í haust fundist vestan Jökulsár á Fjöllum? 4. Veita hreindýratalningar vísbendingu um breytingar á ferðum hreindýra eftir að virkjanaframkvæmdir hófust norðan Vatnajökuls?

Herra forseti. Á yfirstandandi ári er varið 5 millj. kr. til Náttúrustofu Austurlands í Neskaupstað til rannsókna og vöktunar á hreindýrastofninum sem stofnunin annast samkvæmt lögum nr. 64/1994, um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum. Fjárhæðin var hækkuð um 2 millj. kr. á milli áranna 2003 og 2004. Einnig er varið til vöktunar hreindýrastofnsins til að meta veiðiþol hans um 800 þús. kr. að meðaltali á ári af því fé sem veiðimenn greiða til að fá leyfi til að veiða hreindýr. Engin áform eru um frekari fjárveitingar til hreindýrarannsókna vegna virkjanaframkvæmda og mikillar umferðar á búsvæði hreindýra af hálfu ráðuneytisins. Ráðuneytið telur eðlilegt að Náttúrustofa Austurlands taki ákvörðun um hvernig haga beri rannsóknum með hliðsjón af þeim þáttum sem geta haft áhrif á vöxt og viðgang hreindýrastofnsins og telji hún ástæðu til getur hún m.a. beint rannsóknunum að þessum þáttum. Svar við 2. spurningu er að notkun senditækja við rannsóknir á ferðum hreindýra hefur verið rædd en um er að ræða dýran búnað. Engar tillögur liggja fyrir um það frá lögskipuðum rannsakanda Náttúrustofu Austurlands að setja upp slíkan búnað í tengslum við rannsóknir á hreindýrum. Af því sem ráðuneytið fær best séð eru þær rannsóknir og sú vöktun sem fram fer á hreindýrastofninum viðunandi. Tiltölulega auðvelt hefur verið að gera sér grein fyrir útbreiðslu hreindýra og meta veiðiþol stofnsins af þeim upplýsingum sem Náttúrustofa hefur aflað. Komi hins vegar fram tillögur um sérstakar rannsóknir þar sem notuð yrðu senditæki verða þær tillögur að sjálfsögðu skoðaðar mjög gaumgæfilega. Við 3. spurningunni er svarið að nýlega sást til tveggja hreindýrstarfa nálægt Vatnsfellsvirkjun. Að kröfu landbúnaðarráðuneytis var reynt að ná þeim þar sem þeir voru komnir í varnarhólf þar sem ekki hefur greinst riðusmit í tvo áratugi. Farið var fram á að törfunum yrði fargað eins og um smitaðan búpening væri að ræða. Þrátt fyrir leit hafa tarfarnir ekki fundist og er líklegt að þeir hafi snúið til heimahaganna. Um nokkurt skeið hefur verið fylgst vel með því að hreindýr fari ekki vestur fyrir Kolgrímu sunnan Vatnajökuls en áin hefur verið nokkurs konar varnarlína í tengslum við sjúkdómavarnir. Hefur þótt ástæða til þess að fylgjast vel með þessu þar sem veiðar á svæðinu hafa verið minni en kvóti gerir ráð fyrir vegna deilna við landeigendur og landafnotendur sem ekki hafa heimilað veiðar. Ekki hefur þó komið til þess að fella hafi þurft hreindýr vegna þessa. Ekki hafa verið gerðar tillögur af hálfu hlutaðeigandi aðila til ráðuneytisins um að gera sérstaka úttekt á svæðum utan hefðbundinna búsvæða hreindýra enda vart tilefni til, samanber það sem ég nefndi áðan. Svar við 4. spurningunni er að þegar hreindýrakvóti var ákveðinn fyrir yfirstandandi ár var ekki gert ráð fyrir verulegum breytingum á ferðum hreindýra en reynslan hefur sýnt að þeim hefur fækkað í nágrenni framkvæmdanna. Í úrskurði umhverfisráðuneytisins frá 20. desember 2001 um Kárahnjúkavirkjun er m.a. sett það skilyrði að framkvæmdaraðili, þ.e. Landsvirkjun, skuli í samráði við Náttúrustofu Austurlands standa að nauðsynlegri viðbótarvöktun hreindýra á fyrstu tíu árum starfstíma virkjunarinnar til að staðreyna að áhrif hennar á hreindýrastofninn séu ekki meiri en gert er ráð fyrir í matsskýrslu. Í matsskýrslu er gert ráð fyrir að um 10%–15% af stofninum verði fyrir áhrifum vegna virkjunarinnar og tekið mið af því að hann sé sem næst 3.000 dýrum til að ekki sé of nærri gróðri á hálendinu gengið. Landsvirkjun lét telja hreindýr norðan Brúarjökuls með myndatöku úr flugvél á árunum 1993–2003 auk þess sem Náttúrustofa Austurlands hefur gefið út skýrslu um áhrif Kárahnjúkavirkjunar á hreindýrastofninn. Samkvæmt áætlunum Landsvirkjunar er ætlunin að hefja vöktunina 2006 og verður það gert í náinni samvinnu við Náttúrustofu Austurlands. Ég tel rétt að vöktunin hefjist á næsta ári og mun taka málið upp við hlutaðeigandi aðila á þeim grunni.

Herra forseti. Mér finnst þessi fyrirspurn dálítið undarleg vegna þess að í dag yrðu hreindýr sennilega ekki leyfð ef þau væru ekki þegar til staðar. Hreindýrin eru í rauninni umhverfisslys. Mér er kunnugt um að menn hafa óskað eftir því að flytja hreindýr til Vestfjarða og það er bannað. Það er því dálítið undarlegt að menn skuli nota þessi sömu hreindýr sem einhvers konar rök í umhverfismálum.

Herra forseti. Örstutt svar. Það má nota hreindýr sem rök í umhverfismálum þar sem þau eru staðbundin, það er hægt að halda þeim í skefjum, þau hafa mikið aðdráttarafl fyrir Austurland og hafa skapað töluverða atvinnu og tekjur. Ég þakka orð hæstv. umhverfisráðherra um að hún muni beita sér fyrir því að fara í sérstaka vöktun strax á næsta ári vegna virkjanaframkvæmdanna. Það er ekki nægilegt að fela Landsvirkjun að fara í þessa vöktun þegar framkvæmdunum er lokið og vakta bara inn í framtíðina. Það liggur á að skoða hegðun dýranna núna og það er langbest gert með því að setja inn í ákveðnar hjarðir sérstök senditæki til að fylgjast með hjörðunum. Talningin á ákveðnum tíma og á ákveðnum stað segir ekki nema takmarkað. Það segir ekki hvernig dýrin eru búin að flytja sig á heilu ári, heldur bara þennan dag sem þau eru talin. Þetta kostar fjármagn en ég held að það fjármagn muni skila sér. Það þarf frekari rannsóknir og það þarf meira fjármagn inn í þetta og þess vegna fagna ég því að ráðherra beitir sér fyrir því að það komi strax á næsta ári. Ég vil benda á mikilvægi þess að fara að samþykkt aðalfundar Sambands sveitarfélaga á Austurlandi frá 16. og 17. september þar sem það minnir á samþykkt um að tryggja forræði vegna stjórnunar og eftirlits með hreindýraveiðum, að það verði sem mest á Austurlandi. Með breytingu á lögum um hreindýraveiðar og hreindýraráð hefur stjórnunin farið að heiman og í aðra landshluta og það 

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessar ágætu umræður. Það er alltaf gaman að heyra hvað Pétur ...

Hv. þingmaður.

... hv. þm. Pétur H. Blöndal hefur skemmtilega sýn á hlutina. Hann veltir oft upp ýmsum flötum á málum sem menn eru kannski ekki með efst í huga þegar málin eru rædd. Ég vil ítreka að ég tel rétt að vöktunin hefjist á næsta ári og eins og ég nefndi áðan mun ég beita mér fyrir því við hlutaðeigandi aðila.

Virðulegi forseti. Á vettvangi Norðurlandaráðs hefur farið fram mikil umræða um landamærahindranir undir forustu Pouls Schlüters. Þar hefur verið tekið á ýmiss konar hindrunum í samskiptum norrænu þjóðanna og ræddar leiðir til að minnka þær hindranir sem þar ríkja. Á dögunum kom út skýrsla norrænna samkeppnisyfirvalda um fjarskiptamarkaðinn. Þar kemur fram að mun dýrara er að hringja milli norrænu landanna en innan einstakra ríkja. Ótrúlegar upplýsingar koma þar fram svo sem um símtöl milli Íslands og Svíþjóðar. Það kostar helmingi meira að hringja frá Íslandi til Svíþjóðar í þrjár mínútur en frá Svíþjóð til Íslands, þ.e. sömu leið. Frá Íslandi til Svíþjóðar kosta þrjár mínútur 50 kr. en hina leiðina 25 kr. Norræn samkeppnisyfirvöld segja engin rök fyrir því að símtöl séu eins kostnaðarsöm á milli landanna og raun ber vitni. En í ljósi áherslu okkar Íslendinga á Vestur-Norðurlönd sem forustuþjóðar innan Norðurlandanna langar mig til að beina sjónum að kostnaði við símtöl milli Íslands og Grænlands en þar tekur fyrst steininn úr. Þar er símtalið til Grænlands meira en þrisvar sinnum dýrara en til Svíþjóðar, þó að vegalengdin sé mun styttri. Það kostar 60 kr. að hringja eina mínútu til Grænlands Það er sama verð og til Suður-Afríku eða Suður-Kóreu. Þó er heldur ódýrara að hringja hingað frá Grænlandi en héðan til Grænlands. Í ljósi þess að samkeppnisyfirvöld á Norðurlöndunum telja í skýrslunni ástæðulaust að verð sé svo hátt á símtölum milli landanna langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra hver séu rökin fyrir því að símtöl til Grænlands eru eins dýr og raun ber vitni miðað við það að þarna er mun styttri leið á milli landanna en í hinum tilvikunum sem ég nefndi hér á undan.

Herra forseti. Hv. þm. spyr: Hvaða ástæður eru fyrir því að símtöl til Grænlands eru eins dýr og raun ber vitni? Af svörum símafyrirtækjanna má ráða að há verð á símtölum til Grænlands skýrist af því að ekki eru beinar tengingar milli Íslands og Grænlands auk þess sem þau fara um gervihnetti sem er kostnaðarsamur fjarskiptamáti. Þannig fer símtal til Grænlands fyrst um Danmörku héðan og síðan um gervihnött til símstöðvar á Grænlandi og þaðan í heimasíma. Þrátt fyrir þetta er verð íslensku símafyrirtækjanna mun lægra en t.d. þeirra sænsku, dönsku eða norsku. Dæmi um það má finna í töflu sem segir að gjald hjá Símanum hf. sé 59 kr., Og Vodafone 49,90 kr., TDC Danmörku 79,40 kr., Telenor í Noregi 95,25 kr. og Tele í Svíþjóð 62,30 kr. en þar er miðað við skráð viðmiðunargengi Seðlabankans 12. október sl. Mögulegt er að fá lægra verð í gegnum netsíma, IP-síma eða með alþjóðlegum símakortum eins og t.d. Atlasfrelsi eða Atlas-800 frá Atlassíma ehf. eða símakortum IP-nets ehf. en ekki er um sömu gæði að ræða. Ber að undirstrika það alveg sérstaklega. Eins og áður sagði var leitað upplýsinga frá íslensku símafyrirtækjunum um þessi verð og vil ég vísa hér í svör frá þeim. Í svari Símans kom eftirfarandi fram: „Ástæðan fyrir háu verði til Grænlands er hátt uppgjörsgjald inn til þeirra. Síminn hefur ekki bein tengsl við Grænland, heldur kaupum við þessa þjónustu af öðrum. Sama ástæða liggur fyrir því að símgjöld til annarra landa eru lægri, þ.e. í þeim löndum sem verð er lágt eru uppgjörsgjöldin lægri. Svo minni ég á að Síminn er ekki eina fyrirtækið sem býður símtöl til útlanda.“ Í svari frá Og Vodafone kemur fram m.a.: „Símtöl frá Íslandi til Grænlands fara ekki stystu leið eins og ætla mætti. Þau eru fyrst send til Danmerkur og eftir því sem best er vitað er eina tengingin milli Danmerkur og Grænlands um gervihnött. Heildsöluverð til TDC er allhátt og smásöluverð í samræmi við það. Hvað er dýrt er háð mati hverju sinni. Þannig er 49,90 kr. ódýrt borið saman við sambærilegt símtal hjá okkar helsta keppinauti sem kostar 59 kr. til Grænlands. Enn ódýrara er það borið saman við TDC þar sem sambærilegt símtal til Grænlands kostar 6,75 dkr. og Telenor þar sem símtalsmínútan kostar 8,92 nkr.“ Síðan segir í bréfi Og Vodafone: „Að sjálfsögðu er líklega hægt að finna lægra verð en hér er spurt um gæðasamband um ljósleiðara um þá leggi þar sem þeir liggja. Líklega er hægt að fá ódýrari símtöl eftir öðrum leiðum sem jafnframt eru óáreiðanlegri og ekki með tryggðum gæðum.“ Framangreind svör símafyrirtækjanna ættu að upplýsa fyrirspyrjanda um mismunandi verðlagningu. Það er alveg augljóst að þar er verulegur munur en hann skýrist eins og fram kemur í þessu svari.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör. Það er náttúrlega með ólíkindum að við skulum þurfa að búa við það að öll símtöl okkar til næsta lands, Grænlands, þurfi að fara í gegnum Danmörku. Ábyggilega er ein af þessum ástæðum sú sama og samkeppnisyfirvöld á Norðurlöndum benda á, það skortir á samkeppnina. Það má eiginlega segja að þeir sem búa á Grænlandi eða þurfa að hafa samskipti við Grænland héðan búi við einhvers konar átthagafjötra í þessu sambandi. Ég verð að segja að mér finnst 60 kr. á mínútuna vera mjög hátt verð. Ég fór yfir taxtana á símtölum hjá hinum ýmsu símafyrirtækjum og þetta eru mjög háar upphæðir. Hjá Símanum er þetta jafndýrt og að hringja til Suður-Afríku og Suður-Kóreu eins og ég benti á áðan. Ég vil samt þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör og spyr hann hvort hann muni á einhvern hátt beita sér fyrir því að þessi símtöl verði lækkuð þannig að við búum við eðlilega taxta á símtölum milli þessara landa miðað við fjarlægðir. Það er alveg ljóst að símafyrirtækin virðast hafa úr nógum fjármunum að spila, a.m.k. Síminn hf. sem virðist ekki vita aura sinna tal eða hvað hann eigi að gera við peningana. Því væri kannski ekki óeðlilegt að hann legði eitthvað á sig til að lækka verðið á símtölum milli þessara þjóða, sérstaklega í ljósi þess að við höfum lagt áherslu á það í okkar norræna samstarfi að bæta samskiptin milli Vestur-Norðurlandanna eins og kemur mjög skýrt fram í áætlun okkar fyrir þetta ár þar sem við erum í forustu fyrir Norðurlandaráðið.

Herra forseti. Það er ljóst, vegna fyrirspurnar hv. þm., að samgönguráðuneytið getur ekki með neinum hætti haft áhrif á verðlagningu símafyrirtækja. Það er ekki um það að ræða að samgönguráðuneytið geti gert þá kröfu að símafyrirtæki greiði niður símakostnað, í þessu tilviki á milli þessara landa. Vandinn liggur í því að notkunin er tiltölulega takmörkuð. Það eru fáir, miðað við það sem gerist á milli Íslands og annarra landa, sem hringja á milli Íslands og Grænlands. Ofan í kaupið er tiltölulega dýr búnaður notaður við þá símaþjónustu. Það er því ekki á dagskránni af hálfu samgönguráðuneytisins að hafa atbeina að því að símafyrirtækin greiði þetta niður, hvað þá að það sé hægt að beina því til ráðuneytisins að það noti ríkisfjármuni til slíkrar niðurgreiðslu, það stangast á við allar reglur um viðskipti á sviði fjarskipta á hinu Evrópska efnahagssvæði.

Virðulegi forseti. Fyrir tveimur dögum lögðum við, nokkrir þingmenn Samfylkingarinnar, fram þingsályktunartillögu þar sem kveðið er á um að samgönguráðherra hefjist þegar handa við að smíða frumvarp sem tryggi öllum landsmönnum aðgang að háhraðaneti og samgönguráðherra geri Símanum skylt að tryggja slíka þjónustu. Um er að ræða meiri háttar hagsmunamál fyrir íbúa hinna dreifðu byggða og minni þéttbýlisstaða en eins og staðan er nú eru þeir settir hjá í aðgengi að upplýsingatækninni þótt háhraðanettenging flokkist sem grunnþjónusta í nútímasamfélaginu, rétt eins og orkuveita og símaþjónusta. Í skriflegu svari hæstv. samgönguráðherra við fyrirspurn minni á síðasta löggjafarþingi kemur fram að yfir 22 þúsund Íslendinga hafa ekki slíka tengingu þar sem Síminn metur það svo að ekki sé arðvænlegt að leggja ADSL-tengingar í byggðarlögum þar sem íbúar eru færri en 150 talsins, hvað þá í dreifðari byggðir sveitanna. Þarna ráða gróðasjónarmið för en inntak tillögu okkar og fyrirspurnar minnar er hins vegar að það sé skylda samfélagsins að tryggja öllum Íslendingum aðgang að háhraðanettenginu óháð búsetu. Án þess er ekki um að ræða jafnstöðu við aðra í þátttöku í nútímasamfélagi, í fjarnámi, í fjarvinnslu og hvers konar aðgengi að upplýsingum og afþreyingu gegnum netið. Stjórnvöld eiga að mínu mati að skylda Símann til að veita eða hafa milligöngu um að veita slíka þjónustu gegnum örbylgju eða beinar tengingar. Til staðar eru mörg góð fyrirtæki eins og eMax, Ábótinn og fleiri sem veita slíka þjónustu gegnum örbylgjusamband í mörgum dreifðari byggðum. Við eigum að nýta þá þjónustu fyrirtækjanna fyrir milligöngu Símans. Hið opinbera á að skylda Símann til að tryggja þjónustuna eða hafa milligöngu þar um. Á meðan svo háttar að mikill fjöldi Íslendinga býr ekki við háhraðatengingar og góðan aðgang að upplýsingahraðbrautinni eru þær byggðir ósamkeppnishæfar þegar kemur að vali fólks og fyrirtækja til búsetu. Byggðirnar eru annars flokks í þessu tilliti og íbúum þeirra mismunað af hálfu samfélagsins, hafi íbúarnir ekki aðgang að háhraðanettengingu. Þjóðin á Símann og Síminn er eitt öflugasta og ríkasta fyrirtæki landsins. Hann á að sjálfsögðu að beita afli sínu og þrótti til að tryggja öllum landsmönnum möguleika á háhraðanettengingu í stað þess að vasast t.d. með fjármuni sína í áhætturekstri í fjölmiðlun og öðru, ef valið stendur á milli þess. Því beini ég eftirfarandi fyrirspurn til hæstv. samgönguráðherra: „Stendur til að tryggja íbúum dreifbýlis og þeirra þéttbýlisstaða, sem eru undir íbúamörkunum sem Síminn setur um lagningu ADSL eða háhraðatenginga, aðgang að háhraðatengingu?“

Virðulegi forseti. Það er ekki nýlunda að ég og hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson ræðum um háhraðatengingar. Það er að verða daglegt brauð hér í þinginu. En svar mitt er svohljóðandi: Til skamms tíma hefur framkvæmd fjarskipta verið á forræði ríkisins. Símanum, áður Póst- og símamálastofnun, var falið að framkvæma stefnu stjórnvalda og byggja upp fjarskiptakerfi landsins. Síminn hafði einkaleyfi til fjarskipta og var um leið stjórnvald á því sviði. Nú um 100 árum síðar hefur samræmd löggjöf Evrópu kallað á breytingar á þessu sviði, sem m.a. felast í afnámi einkaréttar til að veita fjarskiptaþjónustu og samkeppni á þeim markaði. Með þessu er lagður grunnur að einkavæðingu ríkisrekinna símafyrirtækja og er sala Landssímans eðlilegt framhald af því. Nú bjóða fleiri fyrirtæki fjarskiptaþjónustu hér á landi í harðri samkeppni, sem m.a. hefur haldið uppi öflugri þjónustu og lágu verði. Í því lagaumhverfi sem þessari þjónustu er búin í dag er ekki gert ráð fyrir að stjórnvöld framfylgi stefnu sinni með því að beita Landssímanum fyrir sig. Þess vegna er m.a. unnið að fjarskiptaáætlun um þessar mundir. Hið nýja umhverfi fjarskiptanna leiðir af sér breytta aðkomu stjórnvalda að málaflokknum og tryggja verður laga- og viðskiptaumhverfi sem tekur mið af samkeppnisreglum. Það ættu háttvirtir þingmenn Samfylkingarinnar að þekkja allsæmilega. Gæta þarf jafnræðis og gagnsæis í ákvarðanatöku gagnvart fjarskiptafyrirtækjum og um leið leita leiða til að örva samkeppni. Stjórnvalda er einnig að gæta hagsmuna og réttinda neytenda, stuðla að jöfnun verðs og tryggja almenna grunnþjónustu. Hin breytta fjarskiptalöggjöf takmarkar möguleika stjórnvalda til sértækra aðgerða eða til að stýra markaðsöflunum. Einnig takmarkast mjög möguleikar yfirvalda til þess að leggja kvaðir á fjarskiptafyrirtækin, aðrar en þær sem þegar er að finna í íslenskri löggjöf. Ráðuneytið styður uppbyggingu aukinnar gagnflutningaþjónustu en hefur takmörkuð lögbundin úrræði til að leggja kvaðir á fjarskiptafyrirtæki umfram alþjónustu sem kveðið er á um í 19.–22. gr. fjarskiptalaganna. Þessi ákvæði gilda á öllu Evrópska efnahagssvæðinu. Þó má benda á að á Íslandi eru meiri kröfur lagðar á símafyrirtækin um gagnaflutningasambönd en þekkist nokkurs staðar annars staðar. Það hefur ef til vill verið sá aflvaki sem leitt hefur til þeirrar hörðu uppbyggingar sem orðið hefur. Það er undir fjarskiptafyrirtækjunum sjálfum komið hvar uppbygging fer fram umfram alþjónustu. Í þessu sambandi er athygli fyrirspyrjanda vakin á 24. gr. fjarskiptalaganna um samtengingu neta og 34. gr. laganna um aðgang að heimtaug. Þessum ákvæðum er ætlað að tryggja virka samkeppni á fjarskiptamarkaði. Þau gera það að verkum að fleiri fyrirtæki eru í stakk búin til að verða við óskum neytenda um gagnaflutningaþjónustu. Að lokum er rétt að vekja athygli á því að skipaður hefur verið stýrihópur til að hefja undirbúning að gerð fjarskiptaáætlunar fyrir árin 2005–2010. Með henni er stefnt að því að móta heildarstefnu í fjarskiptamálum okkar Íslendinga, m.a. til að kortleggja með hvaða hætti stjórnvöld geti komið að frekari uppbyggingu í fjarskiptamálum, t.d. varðandi háhraðatengingar. Markmið áætlunarinnar er að leggja grunn að framþróun íslensks samfélags með því að bjóða bestu, ódýrustu og öruggustu rafrænu samskiptin með beitingu fjarskipta- og upplýsingatækni. Þetta verður m.a. gert með hliðsjón af nýrri stefnumótun forsætisráðuneytisins um upplýsingasamfélagið sem nefnist „Auðlindir í allra þágu - Stefna ríkisstjórnarinnar um upplýsingasamfélagið 2004–2007“. Stýrihópnum er m.a. ætlað að skoða og gera tillögur um stefnu stjórnvalda er varðar gagnaflutningstengingar á landsbyggðinni, m.a. með hvaða hætti stjórnvöld geti komið að málum þar sem uppbyggingu fjarskiptafyrirtækjanna sleppir. Stýrihópurinn mun skila tillögu að nýrri fjarskiptaáætlun innan skamms. Miðað er við að áætlunin verði lögð fyrir Alþingi þegar að þeirri vinnu lokinni.

Herra forseti. Þegar fólk velur sér búsetu nú til dags skiptir miklu máli hver þjónustan er á því svæði sem það veltir fyrir sér að búa á. Þegar ég tala um þjónustu á ég bæði við samgöngur, þjónustu sem sveitarfélagið veitir á staðnum og ekki síður hvernig gengur að komast í samband við upplýsingahraðbrautina í gegnum háhraðatengingar. Ég verð að segja að svör samgönguráðherra vekja ekki bjartsýni hjá þeim sem búa á svæðum sem ekki hafa fengið slíka tengingu í dag. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra að því hvort hann telji að auðveldara verði fyrir þessi svæði og íbúa þar að fá háhraðatengingu þegar búið verður að selja Símann, eins og núverandi ríkisstjórn vill gera, með grunnkerfinu eins og stendur til. Verður þá auðveldara, að hans mati, fyrir þá sem búa á þessum svæðum að fá slíka tengingu, fyrst það gengur alls ekki að fá hana hjá fyrirtæki sem er nánast 100% í ríkiseigu og skilar þúsundum milljóna í hagnað á hverju ári?

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þm. Jóni Gunnarssyni. Það var leitt að heyra svör hæstv. ráðherra. Ég taldi að hann mundi taka af skarið og lýsa því yfir að hann ætlaði í krafti embættis síns að tryggja öllum Íslendingum aðgengi að háhraðanettengingu. Þær leiðir sem hann fer að því markmiði eru í sjálfu sér aukaatriði, hvort hann notar þjónustu Símans eða annarra fyrirtækja til þess er aukaatriði. Hið opinbera á að tryggja öllum Íslendingum aðgengi að slíkri þjónustu, rétt eins og orku og síma, svo að dæmi séu tekin. Án aðgengis að nútímafjarskiptum eru byggðirnar einfaldlega settar hjá og settar af. Það ríkir engin samkeppni til sveita um hárhraðanettengingar eða aðgengi að upplýsingaþjónustu, það er bara þannig. Þessar byggðir hafa ekki aðgengi að upplýsingabyltingunni og möguleikunum sem upplýsingabyltingin veitir okkur. Þær eru einfaldlega settar hjá. Það er fjarstæðukennt að skáka í því skjóli að Síminn eigi að fara í sölu, að samkeppni ríki á fjarskiptamarkaði o.s.frv. Þetta er grunnþjónusta sem ríkið á að veita, aðgengi að háhraðanetinu í byggðum sem enginn aðili sér hag í að veita þjónustuna út frá beinum gróðasjónarmiðum. Inn í það á hið opinbera að koma og tryggja þjónustuna. Að sjálfsögðu eigum við að nota krafta Símans, eins öflugasta og auðugasta fyrirtækis á Íslandi, fyrirtækis sem er öflugt og auðugt af því að við sem eigum það höfum gert það öflugt og auðugt. Síminn er forréttindafyrirtæki á mörgum sviðum. Hvort sem það hefur verið ákveðið af hæstv. ríkisstjórn að selja það eða ekki þá skiptir það ekki máli. Kostnaðurinn er smáaurar í því samhengi að Síminn fer með fjármuni í áhættufjárfestingar í fjölmiðlarekstri og öðru slíku. Það á að sjálfsögðu að nota aflið og auðinn til að tryggja öllum íbúum Íslands jafnmikla grunnþjónustu og aðgengi að háhraðaneti.

Virðulegi forseti. Það verður nú að segjast eins og er, að það er næstum hlægilegt að hlusta á háttvirta þingmenn Samfylkingarinnar tala eins og þeir gera á sama tíma og þeir leggja á ráðin um inngöngu í Evrópusambandið. Svona tal væri afskaplega illa í samræmi við hugmyndafræðina um hið opna og frjálsa hagkerfi sem áhersla er lögð á þar. Hið opinbera á að tryggja þjónustuna, segja menn. Það væri fróðlegt fyrir hv. þm. Björgvin Sigurðsson að rifja upp ræður sem þingmenn og ráðherrar Alþýðuflokksins fluttu m.a. þegar fjallað var um uppbyggingu dreifikerfis og raforkukerfis í sveitum. Þá voru ágætir þingmenn Alþýðuflokksins m.a. ráðherrar iðnaðarmála. Þá hefði væntanlega verið auðvelt að beita sér fyrir því að þessar hugsjónir næðu fram að ganga, að hið opinbera ætti að tryggja uppbyggingu raforkukerfisins í sveitum. En lífið er ekki svo einfalt. Við erum enn að byggja upp raforkukerfið í landinu. Við erum enn að byggja upp vegakerfið í landinu. Við gerum það ekki allt á einni nóttu. Þessi þjóð hefur eflst á öllum sviðum og við höfum nýtt afl okkar og auð til að byggja upp fjarskiptakerfin. Í dag vinna fleiri en Síminn að fjarskiptauppbyggingunni. Henni sinna fleiri fyrirtæki, m.a. Og Vodafone, ágætt fyrirtæki. Síminn hefur síðan m.a. beitt afli sínu í þágu dreifbýlisins með því að fjárfesta í sjónvarpsfyrirtæki sem mun skapa möguleika á að byggja upp slíkar háhraðatengingar inn á hvert einasta heimili í landinu. Háttvirtir þingmenn Samfylkingarinnar ættu að koma til skjalanna og styðja þetta mikilvæga fyrirtæki okkar, Símann, í þeim aðgerðum sem munu leiða til þess, að ég tel, að auðveldara verður að leggja háhraðakerfi 

Virðulegi forseti. Í Neytendablaðinu nýlega kom fram að áfengisgjald á Íslandi er með því hæsta sem gerist í Evrópu. Einnig kom fram að áfengisgjöld á léttvíni og bjór geta verið mörg hundruð prósentum hærri hér en í öðrum Evrópulöndum. Áfengisgjaldið sem rennur í ríkissjóð nemur yfir 80% af verðinu og af léttvíni og bjór renna um 65% af verðinu til ríkisins. Þegar litið er til áfengisgjalds og virðisaukaskatts er hlutur ríkisins í útsöluverði á áfengi 83%. Á nýlegri ráðstefnu heilbrigðis- og félagsmálaráðherra Norðurlandanna í Kaupmannahöfn var gerð samþykkt um áfengismál og því beint til norrænu ráðherranefndarinnar að lagðir verði háir skattar á áfengi á Norðurlöndunum. Norðurlandaþjóðirnar ætla að tala fyrir þessari stefnu innan Evrópusambandsins og á vettvangi Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar. Í viðtali við hæstv. heilbrigðisráðherra, Jón Kristjánsson, eftir ráðstefnuna var haft eftir honum að þetta feli í sér að menn vilji hækka skatta á áfengi. Nú má spyrja, þar sem hátt áfengisverð er hér á landi og reyndar í Noregi einnig, hvort Ísland sé fyrirmyndin að þessari ákvörðun, þ.e. að áfengisskattar verði hækkaðir í Svíþjóð, Danmörku og Finnlandi og að baki liggi rannsóknir um að hátt áfengisverð hafi leitt til minni áfengisneyslu hér en á hinum Norðurlöndunum. Nei, það er ekki svo, því að í skýrslu sem lögð var fyrir fund norrænu ráðherranna kom fram að áfengisneysla hafi aukist á síðustu árum í öllum löndunum, líka í Noregi og á Íslandi þar sem áfengisverð er mjög hátt. Mín skoðun er sú að miklu vænlegra sé að draga úr áfengisneyslu með öflugu forvarna- og fræðslustarfi og að við þurfum að auka til muna fjármagn til að halda uppi forvarnastarfi ásamt neyslustýringu þar sem reynt verði að breyta neyslumynstri með lægra verði á bjór og léttvíni. Því er spurt hversu miklu hvert ríki á Norðurlöndum verji til áfengis- og fíkniefnavarna. Fyrir þennan fund í Kaupmannahöfn var haft eftir heilbrigðisráðherra að Norðurlöndin vilji samræma áfengisstefnuna. Í þeirri fyrirspurn sem ég hef nú lagt fyrir ráðherra spyr ég: Hverjar voru tillögur Íslands á þessum fundum norrænu ráðherranna? Og þar sem markmiðið er að samræma áfengisstefnuna getur það varla eingöngu gilt um verðlagningu áfengis og því spyr ég einnig um skoðun hæstv. heilbrigðisráðherra á áfengiskaupaaldri. Vill hann að áfengiskaupaaldur verði samræmdur því sem gerist annars staðar á Norðurlöndunum og þá til lækkunar, eða felst samræmd áfengisstefna í því að hækka áfengiskaupaaldurinn annars staðar á Norðurlöndunum? Reyndar ætti ráðherrann einnig að svara því, ef samræma á áfengisstefnuna, hvort heimila eigi sölu léttvíns og bjórs í matvöruverslunum hér á landi eins og er víða annars staðar á Norðurlöndunum eða hvort til standi að hætta þeirri sölu annars staðar á Norðurlöndunum þar sem hún er nú leyfð. Virðulegi forseti. Ég spyr því, og það er kjarni og tilefni fyrirspurnar minnar: Hvað á þessi samræming að ganga langt eða gildir hún bara um áfengisverðið, að það verði hækkað? Síðan legg ég áherslu á forvarnirnar eins og kemur fram í fyrirspurn minni.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Reykv. s. Jóhanna Sigurðardóttir spyr: „Hverjar eru hugmyndir ráðherra um samræmda áfengisstefnu á Norðurlöndum og hverjar verða tillögur Íslands í því efni á aukafundi heilbrigðisráðherra Norðurlanda í október?“ Því er til að svara að mánudaginn 18. okt. sl. var haldinn í Kaupmannahöfn fundur heilbrigðis- og félagsmálaráðherra Norðurlanda um áfengismál og stýrði ég þeim fundi sem fulltrúi Íslands. Á fundinum gerðist sá ánægjulegi atburður að ráðherrarnir samþykktu yfirlýsingu um áfengismál og töluðu þannig einum rómi í nokkrum meginatriðum. Í yfirlýsingunni hvetja ráðherrarnir til aukinnar samvinnu í áfengismálum á vettvangi Norðurlandanna. Þeir leggja áherslu á að löndin beiti sér ekki síst á vettvangi alþjóðlegra stofnana og samtaka fyrir því að ekki sé litið á áfengi sem hverja aðra vöru heldur vöru sem hefur bæði áhrif á heilbrigði þjóða og félagslegar aðstæður í löndunum. Ráðherrarnir benda sömuleiðis á að alþjóðavæðing og alþjóðleg viðskipti hafi torveldað löndunum að framfylgja áfengismálastefnu sem ákvörðuð er í hverju landi fyrir sig. Jafnframt lýsa ráðherrarnir yfir áhyggjum sínum af áhrifum aukinnar neyslu á lýðheilsu og undirstrika jafnframt samband áfengisneyslu og félagslegra afleiðinga. Þá sammæltust norrænu ráðherrarnir um að vinna saman að því að halda fram heilbrigðissjónarmiðum og félagslegum sjónarmiðum á vettvangi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, gagnvart Alþjóðaviðskiptastofnuninni og síðast en ekki síst í samskiptum sínum við Evrópusambandið. Í því sambandi samþykktu ráðherrarnir að hvetja til þess að Evrópusambandslöndin hækkuðu skattlagningu á áfengi í því skyni að draga úr neyslu og koma í veg fyrir misnotkun áfengis. Hv. 2. þm. Reykv. s. spyr enn fremur: „Hversu miklu á íbúa ver hvert ríki á Norðurlöndunum til áfengis- og fíkniefnaforvarna?“ Ekki liggja fyrir nákvæmar upplýsingar um hversu háum upphæðum er á ári varið til áfengis- og fíkniefnaforvarna. Umrædd starfsemi er ekki aðeins hluti af starfsemi Lýðheilsustöðvar, SÁÁ og annarra samtaka heldur er hún verulegur þáttur í starfi heilsugæslu, sjúkrahúsa og annarra heilbrigðisstofnana. Er þá átt bæði við 1. stigs og 2. stigs forvarnir. Það er mat heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins að árlega sé 8–10% af heilbrigðisútgjöldunum varið til forvarna og u.þ.b. einn þriðji hluti þeirra renni til áfengis- og vímuefnaforvarna. Þetta hlutfall er í stórum dráttum í samræmi við það sem gerist í nágrannalöndum okkar. Virðulegi forseti. Loks spyr hv. 2. þm. Reykv. s.: „Telur ráðherra að samræma eigi áfengiskaupaaldur því sem gerist annars staðar á Norðurlöndum varðandi kaup á léttvíni og bjór þannig að hann verði 18 ár og mun ráðherra beita sér fyrir auknu fjármagni til forvarna ef sú leið verður valin hér á landi?“ Svarið við þessu er að ég tel ekki ástæðu til þess að lækka áfengiskaupaaldurinn hér á landi. Verði sú leið hins vegar valin á næstu árum eða á næstunni mun að sjálfsögðu verða að grípa til aðgerða í fræðslumálum og forvörnum til að sporna við aukinni áfengisneyslu.

Virðulegi forseti. Mikill þrýstingur er á að breyta stefnu varðandi áfengismál hér á landi. Fyrir þinginu liggur frumvarp um lækkun áfengiskaupaaldurs í 18 ár og einnig frumvarp um afnám einkasölu Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins. Umræða fór nýlega fram hér á hinu háa Alþingi varðandi áfengisauglýsingar og síðast en ekki síst er mikill þrýstingur á að lækka verð á áfengi, bæði frá almenningi og ekki síst frá ferðaþjónustunni í landinu, en allar þessar aðferðir hafa stjórnvöld notað til þess að minnka aðgengi að áfengi hér á landi. Ég tel að umræður um þessi mál þurfi að fara fram á hinu háa Alþingi þar sem allir þessir þættir eru undir. Við þurfum að átta okkur á hvaða áhrif hver og einn þeirra hefur á neyslu áfengis og ekki síst hvaða afleiðingar rýmkun reglna hefur til aukins aðgengis barna og ungmenna að áfengi. Ég hef verið talsmaður aukins frelsis í þessum málum. Ég er hins vegar ekki talsmaður þess að öllum þessum þáttum verði gefinn laus taumur á sama tíma. Ég hvet til þess að við áttum okkur á í hvaða röð við viljum aflétta hömlum, hvernig við viljum gera það og á hvað löngum tíma, til þess að geta metið áhrif hverrar breytingar fyrir sig.

Frú forseti. Ég tek undir með þeim þingmönnum sem hér hafa talað og fannst ánægjulegt að heyra svör hæstv. ráðherra. Ég er hins vegar ekki sammála lækkun áfengiskaupaaldurs. Í skýrslu dómsmálaráðherra, sem lögð var fyrir Alþingi árið 2000, kom fram að lækkun áfengiskaupaaldurs getur haft í för með sér greiðari aðgang yngri barna að áfengi og að unglingar byrji fyrr að drekka með þeim vandamálum sem því fylgja. Drykkjuvenjur eru allt aðrar hér á landi en í öðrum Evrópulöndum og í skýrslunni kemur einnig fram að hlutfall íslenskra unglinga sem lenda í vandræðum vegna áfengisneyslu sé mun hærra hér en annars staðar. Hvergi í Evrópu er annað eins framboð á meðferð fyrir áfengissjúka og hvergi hefur jafnstór hluti einnar þjóðar farið í einhvers konar meðferð vegna misnotkunar áfengis og hér á landi. Það kemur líka fram í skýrslunni að nefndin ásamt öllum þeim sem tengdust börnum og leitað var álits hjá voru sammála um að ekki skyldi lækka áfengiskaupaaldurinn.

Virðulegi forseti. Það er skrýtið þegar hlýtt er á orð síðasta ræðumanns að áfengisneysla unglinga skuli ekki vera minni hér á landi en annars staðar því að við erum með hærri áfengiskaupaaldur en aðrar Norðurlandaþjóðir, sem segir okkur hve lítil vörn er í því að miða áfengiskaupaaldurinn við 20 ár. Það eru aðrar leiðir sem þarf að fara til þess að breyta neysluvenjum og neyslumynstri unglinga hér. En tilefni fyrirspurnarinnar sem hér var lögð fram var að fá fram hjá hæstv. ráðherra hvort samræma ætti áfengisstefnuna, eins og ummæli sem höfð voru eftir hæstv. ráðherra lýstu, að Norðurlöndin vilji samræmda áfengisstefnu. Það getur þá ekki gilt bara um verðið - ég veit ekki einu sinni hvort verðið á að lækka eða að hækka - á það alls staðar að hækka eða á það að lækka hér? Á að samræma áfengiskaupaaldurinn? Hvað þýðir „samræmd áfengiskaupastefna“? Þetta kom alls ekki fram hjá ráðherra þannig að ég er engu nær og lýsi vonbrigðum með það og ítreka spurningu mína til hæstv. ráðherra um hvernig eigi að samræma áfengisstefnuna á Norðurlöndum. Mér finnst hæstv. ráðherra skulda okkur að það komi hér fram. Ég spyr ráðherrann t.d. um það sem ég nefni „áfengi í búðir“, þ.e. léttvín og bjór. Er hann fylgjandi því að við leyfum hér áfengi í búðir, léttvín og bjór, eins og er annars staðar á Norðurlöndunum víðast hvar, eða ætla önnur Norðurlönd að hætta að hafa áfengi í búðum þannig að hægt sé að samræma þetta? Ég lýsi því hér yfir að ég er ekki sammála því að áfengiskaupaaldurinn verði lækkaður á sama tíma og léttvín og bjór verði sett í búðir. Það þarf að líða töluvert langt þar á milli svo hægt verði að meta reynsluna af þessu. Ég legg áherslu á að við setjum verulegt fjármagn í þetta hvað forvarnir varðar og ég fagna því að hæstv. ráðherra mun styðja við bakið á okkur hér á þinginu um að það verði gert ef leiðin verður sú að lækka áfengiskaupaaldurinn. 
             En ég ítreka spurningu mína til ráðherra: Hvernig á að samræma þessa áfengisstefnu fyrir öll Norðurlöndin? Ráðherrann hefur ekki svarað því, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Það að samræma áfengisstefnu á Norðurlöndum felst ekki í því að nákvæmlega sama regla verði um sölu víns í öllum löndunum. Löndin hafa misjafnan kúltúr hvað þetta snertir, eins og við vitum. Hins vegar er eitt lykilatriði sem ég nefndi í svari mínu, að Norðurlöndin ætla að tala einum munni á vettvangi Evrópubandalagsins um skattlagningu á áfengi. Þetta þýðir ekki að við þurfum að hækka skatta á áfengi. Á Norðurlöndunum hafa menn áhyggjur af mikilli landamæraverslun með áfengi og mismunandi skattlagningu. Þar að auki, svo að ég stikli á stóru, er samkomulag um að á áfengi sé ekki litið sem hverja aðra vöru. Það felst í því að takmarkanir eru á sölu þess, það eru aldursmörk og ákveðnar reglur um auglýsingar, þó að menn greini á um hvernig eigi að framfylgja þeim reglum. En um þetta er samkomulag á Norðurlöndunum. En samkomulagið felst ekki í því að það sé nákvæmlega eins á öllum Norðurlöndum hvernig er staðið að sölu á áfengi, ég reikna ekki með að það verði á næstunni, en að tala einum munni í skattamálum og vinna sem einn maður á vettvangi Alþjóðaheilbrigðismálstofnunarinnar, m.a. að áfengismálin séu tekin þar á dagskrá og forvarnir séu teknar þar á dagskrá.

Frú forseti. Vinnutilhögun lækna í starfsnámi eða svokallaðra unglækna hefur lengi verið deilumál hér á landi. Félag unglækna hefur lengi bent á að núverandi tilhögun vinnu unglækna nær ekki nokkurri átt. Unglæknar telja að jafnvel sé verið að brjóta á þeim lög um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, nr. 46/1980. Þessi lög eiga m.a. að tryggja eðlilega hvíld viðkomandi launþega. Hins vegar hefur verið bent á að kjarasamningar lækna undanþiggja lækna frá ýmsum ákvæðum sem má finna í lögunum, svo sem frítökurétti. Sé hins vegar vikið frá lögbundnum lágmarksréttindum er alveg ljóst að lög eru brotin. Kjarasamningar geta ekki breytt lögbundnum lágmarksréttindum. Nú er Félag unglækna að huga að því hvort það muni fara í málssókn vegna þessa. Samkvæmt skýrslu starfshóps um vinnutíma Landspítalans frá 5. mars sl. sem var send Jóhannesi Gunnarssyni lækningaforstjóra, og ég hef undir höndum, kemur fram að m.a. á geð-, gjörgæslu- og svæfingardeildum séu sólarhringsvaktir hjá kandidötum og læknum án sérfræðileyfis. Vaktir á viðkomandi deildum hjá þessum viðkomandi einstaklingum standast ekki ákvæði laga um lágmarkshvíld. Of mikil vinna lækna og þar á meðal unglækna er engum til góða. Þessir einstaklingar vinna afar mikla vinnu þar sem líf og heilsa eru iðulega undir. Að undanskilja unglækna frá eðlilegum hvíldartíma, hvað þá án nokkurra réttinda á móti, er ekki rétt að gera. Breytingar á vöktum unglækna voru byrjaðar í haust með því að unglæknar fengu frí frá dagvinnu fyrir og eftir vakt. Þá mætti fólk í vinnuna kl. 16 og vann til kl. 8 morguninn eftir. Samkvæmt forsvarsmönnum unglækna gat yfirstjórn spítalans hins vegar ekki sætt sig við það og skipaði því sviðsstjórum að breyta aftur yfir í gamla kerfið þar sem unglæknir vinnur í rúman sólarhring þegar hann er á vakt. Í núverandi kerfi getur því unglæknir þurft að vera á sólarhringsvakt og síðan þurft að vinna næsta dag á eftir á venjulegu dagvinnukaupi. Hver maður sér að þetta fyrirkomulag nær ekki nokkurri átt. Hér er því bæði verið að brjóta á réttindum unglækna og sömuleiðis er það ekki nokkrum manni í hag að hafa örþreyttan lækni á vakt þar sem ákvarðanir hans geta varðað líf og dauða. Ég spyr þess vegna hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hann telji vinnutilhögun svokallaðra unglækna forsvaranlega og einnig vil ég fá að vita hvort hæstv. heilbrigðisráðherra sé tilbúinn að beita sér fyrir breytingum á vinnutilhögun unglækna, t.d. með frítökurétti, álagi eða breyttum vöktum handa unglæknum.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson hefur beint til mín fyrirspurn um vinnutilhögun unglækna. Sem kunnugt er hefur það viðgengist víða um lönd að unglæknar, þ.e. læknar í starfsþjálfun, hafa áður og fyrrum gengið langan vinnudag svo að úr hófi hefur verið, bæði hérlendis og erlendis. Á þessum þáttum hefur markvisst verið tekið og má í því sambandi minna á að læknar í starfsnámi hafa verið felldir undir vinnutímaákvæði Evrópusambandsins, enda hafa fyrstu tilskipanir þaðan reynst óframkvæmanlegar fyrir mörg lönd. Munu þau ákvæði vera í endurskoðun. Á Íslandi hefur þessi vandi helst snúið að stóru sjúkrahúsunum, Landspítala – háskólasjúkrahúsi og Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri. Hef ég fyrir nokkru beint þeim tilmælum til sjúkrahúsanna að vinna ákveðið að bættu skipulagi vinnutíma unglækna þannig að hann falli að öllum gildandi ákvæðum og verði jafnframt fjölskylduvænn. Sjúkrahúsin hafa tekið á þessum málum og hefur þeim tekist að koma þeim í betra horf á öllum stærstu sviðum spítalanna þó að oft hafi reynst erfitt að samræma vinnutíma og vaktatilhögun á öllum deildum. Einnig hefur á sumum deildum verið það lítið vinnuálag á næturnar að unglæknar hafa frekar kosið að halda gildandi fyrirkomulagi óbreyttu í stað þess að hafa vaktir styttri en að sama skapi þéttar. Ég hef fylgst vel með ástandi þessara mála, tel að þau hafi á undanförnum árum lagast verulega hvað vinnuálag lækna í starfsnámi snertir. Verður það að teljast í langflestum tilvikum fyllilega forsvaranlegt þó að vissulega geti verið undantekning þar á.

Virðulegi forseti. Þróunin í mörgum kjarasamningum hefur verið sú að tryggja launþegum svokallaða lágmarkshvíld á milli vinnudaga. Eins þekkjum við nýlega tilhögun sem tekin hefur verið upp hjá atvinnubílstjórum með þetta í huga. Við vitum að mikið vinnuálag, svefnleysi og þreyta getur leitt til einbeitingarleysis sem síðar getur leitt til mistaka í starfi. Óneitanlega eru mistök í starfi læknastéttarinnar og afleiðingar af þeirra völdum sýnu alvarlegri en mistök hjá flestum öðrum starfsstéttum. Unglæknar eiga að sjálfsögðu ekki að þurfa að berjast fyrir því að fá að hvílast á milli vakta á heilbrigðisstofnunum landsins. Við státum af frábæru heilbrigðiskerfi hér á landi og við skulum viðhalda því.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svör hans. Mér fannst ég skynja skilning hjá hæstv. heilbrigðisráðherra á þessu vandamáli en hins vegar fannst mér einnig skorta tilfinnanlega vilja til að ganga alla leið og laga þetta. Það má vel vera að þetta hafi batnað hægt og rólega á sumum deildum en vandamáli af þessu tagi verðum við að kippa í liðinn sem fyrst. Mér finnst aðkoma hæstv. heilbrigðisráðherra nauðsynleg. Ég tel að hann eigi að beita sér fyrir beinum breytingum hvað þetta varðar, ég tala ekki um ef lög eru brotin. Ef lög um hvíldartíma eru brotin er það auðvitað háalvarlegt. Eins og fram kom í máli mínu er Félag unglækna að huga að dómsmáli vegna þessa máls og það er búið að draga það félag ansi lengi á úrbótum með þeim svörum að málið sé að fara að batna. Hins vegar gerist lítið í þeim efnum. Ég tel það einnig á ábyrgð hæstv. heilbrigðisráðherra ef spítalinn er hreinlega undirmannaður, ef kerfið býður upp á það að viðkomandi læknir, unglæknir í þessu tilviki, vinni í of langan tíma. Þá er eitthvað að. Ég tel enn fremur að ábyrgð hæstv. heilbrigðisráðherra sé á að öryggi sé á spítalanum, bæði gagnvart starfsmönnum og sjúklingum. Það er á ábyrgð hæstv. heilbrigðisráðherra að við höfum ekki örþreytta lækna til að sinna þeim verkum sem þeim ber að sinna. Svo tel ég einnig að kjör starfsmannanna séu á ábyrgð hæstv. heilbrigðisráðherra og þau réttindi sem þeir hafa. Ef verið er að brjóta einhver ákveðin réttindi á unglæknum eða ekki komið til móts við eðlilegar kröfur af þeirra hálfu tel ég að ráðherrann þurfi að beita sér af meiri krafti en ég gat lesið vilja um í svari hans. Ég vona að hann fari í gang, hafi samband við yfirstjórn spítalans og að þetta mál verði leyst farsællega því hér er, eins og oft þegar heilbrigðismál eru til umræðu, ansi mikið í húfi.

Virðulegi forseti. Já, ég tek undir það að hér er mikið í húfi eins og ávallt þar sem heilbrigðiskerfið er að verki og heilbrigðisstarfsmenn koma nálægt. Ég endurtek það sem kom fram í svari mínu að það er nokkuð liðið síðan ég beindi skriflegum tilmælum til spítalanna um að fara yfir þessi mál og laga þau að þeim reglum sem fyrir hendi eru. Að sjálfsögðu munum við fylgjast með því áfram hvernig framkvæmdin verður á því. Ég hef í rauninni ekki mikið meira um það að segja annað en það að ég hef áhuga á að þessi mál séu í sem bestu lagi og að allt öryggi sé tryggt í þeim. Það má bæta því við í lokin að það er ekki alveg rétt sem Jóhannes Kristjánsson hefur eftir mér á samkomum að ég ætli að bíða með að semja við unglæknana þangað til þeir verða gamlir. Það eru ýkjur. Ég hef einsett mér að fylgjast með þessum málum.

Hæstv. forseti. Á þskj. 120 hef ég leyft mér að leggja fram eftirfarandi fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra um framkvæmdir við heilsugæslustöðina á Raufarhöfn: 1. Hvers vegna eru framkvæmdir við heilsugæslustöðina á Raufarhöfn ekki hafnar? 2. Hvenær er áætlað að framkvæmdir hefjist og hvenær á þeim að ljúka? 3. Hver hefur verið undirbúningskostnaður við verkið fram til þessa? Hæstv. forseti. Ástæðan fyrir því að ég spyr um þetta mál er sú að við þingmenn kjördæmisins sem komum oft til Raufarhafnar höfum orðið vör við það og átt viðtöl við fólk sem er mjög óánægt með hvað framkvæmdir við heilsugæslustöðina á Raufarhöfn hafa dregist mikið. Sem dæmi get ég sagt að 25. nóvember 2003, bráðum fyrir ári síðan, var undirritaður samningur við Tækniþing á Húsavík um hönnun á verkinu. Þar var líka sett fram að því skyldi lokið 15. janúar á þessu ári, 2004. Framkvæmdir áttu þá að hefjast í febrúar 2004 og verkið átti að vera tilbúið í lok árs 2004. Virðulegi forseti. Engar framkvæmdir eru hafnar og Raufarhafnarbúar eru mjög langeygir eftir því að þessar sjálfsögðu framkvæmdir hefjist og að farið verði í gang með þetta til að bæta þá aðstöðu sem þarna er. Raufarhafnarbúar búa vel hvað læknamál varðar, þeim er þjónað vel af heilsugæslulækni sem situr á Kópaskeri. Yfir því er ekki kvartað sem er dálítið sérstakt í litlum kaupstað úti á landi. Þarna er hins vegar húsakostur ekki góður og þess vegna hefur staðið til lengi, sumir segja í allt að fimm ár, að lagfæra heilsugæslustöðina á Raufarhöfn þannig að t.d. sé hægt að setja sjúkrabíl inn svo að vel sé og að bílstjórar komist inn í hann í raun og veru. Það er mikil kúnst að koma bílnum fyrir og þetta nefni ég vegna þess að sjúkrabíll er á þessu svæði, eins og alls staðar annars staðar, mjög mikilvægt öryggistæki. Þær fyrirspurnir, virðulegi forseti, sem ég las upp vildi ég leggja fyrir hæstv. heilbrigðisráðherra með þeirri ósk og von að hér komi svar um að verkið sé jafnvel byrjað og að ekki sé lengur verið að kasta á milli manna hugmyndum, tillögum eða vangaveltum heldur sé komið að tíma framkvæmda. Ég vona að hæstv. heilbrigðisráðherra komi með góðar fréttir af þessu verki, eins og ég sagði áðan.

Virðulegi forseti. Hv. 3. þm. Norðaust. Kristján L. Möller hefur beint til mín fyrirspurn varðandi framkvæmdir við heilsugæslustöðina á Raufarhöfn, hvers vegna þær séu ekki hafnar, hvenær áætlað sé að þær hefjist, hvenær þeim ljúki og hver hafi verið undirbúningskostnaður við verkið. Því er fyrst til að svara að undirbúningur að núverandi endurbótum á húsnæði heilsugæslustöðvarinnar á Raufarhöfn hófst á árinu 2001. Margt hefur orðið til að tefja þá vinnu. Bæði hafa nýjar hugmyndir um lausn verkefnisins truflað undirbúning og jafnframt hafa gefin loforð um skil á undirbúningsvinnu ekki staðist. Því hefur ekki verið unnt að hefjast handa. Nú er vetur genginn í garð og ekki heppilegt að hefja slíkt verk fyrr en vorar á ný. Verður veturinn í vetur notaður til að yfirfara öll áform um verkið og forsendur þess. Ætlunin er að sú yfirferð taki ekki meira en fjóra mánuði. Framkvæmdir hefjast svo strax og niðurstaða hennar liggur fyrir og árstíð leyfir. Verklok verða í síðasta lagi haustið 2005. Bókfærður kostnaður vegna þessa verkefnis er 1.538 þús. kr., þar af 1.260 þús. kr. vegna hönnunar verksins. Ég vona að þessar upplýsingar svari spurningum hv. þingmanns en það er rétt sem hann segir að þetta verk hefur dregist úr hömlu. Ég vil gera mitt til að ljúka því á næsta ári.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir það svar sem hann hefur gefið hinu háa Alþingi um þessar framkvæmdir. Auðvitað eiga þingmenn ekki að þurfa að koma inn með fyrirspurnir sem þessar. Alþingismenn eiga að taka ákvörðun um að setja þetta á fjárlög og síðan á verkið að fara á framkvæmdastig. Eins og hæstv. ráðherra sagði hefur undirbúningur fyrir þetta verk staðið frá árinu 2001. Nú er nóvember 2004 þannig að þetta er auðvitað alveg ótrúlega langur undirbúningstími. Eins og hann sagði stóðust ekki gefin loforð um hönnun og annað slíkt sem er auðvitað mjög alvarlegt mál og ekki eingöngu vegna Raufarhafnarbúa. Það er líka alvarlegt mál fyrir stjórnsýsluna í landinu ef það gengur þannig til að framkvæmdir sem hæstv. heilbrigðisráðherra hefur beitt sér fyrir og með góðum hug sett inn í fjárlög hefjast ekki vegna þess sem hér hefur komið fram. Hæstv. ráðherra segir að vegna vetrarkomu verði ekki hafist handa núna heldur í vor og verkið tilbúið haustið 2005. Auðvitað fagna ég því þó að ég gagnrýni það líka, eins og ég gerði áðan, hvað þetta hefur dregist von úr viti. Betra er samt seint en aldrei og aðalatriðið er að hæstv. ráðherra hefur skýrt afstöðu sína í málinu og ég treysti því að hann ýti vel á eftir því þannig að ekki þurfi að taka málið aftur upp haustið 2005 á hinu háa Alþingi. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir það og hvet hann til dáða í því að ýta þessu verki í gang eins og áætlanir hafa verið. Raufarhafnarbúar eiga ekki að þurfa að bíða lengur eftir þessari sjálfsögðu framkvæmd.

Virðulegi forseti. Það er í sjálfu sér ekki miklu við svör mín að bæta. Ég endurtek að ég er óánægður með framvindu verksins og vona að slík dæmi þurfi ekki að endurtaka sig. Hins vegar vil ég láta það koma fram og tek undir með hv. fyrirspyrjanda að Raufarhöfn er vel þjónað af heilsugæslulækninum sem þar starfar og hefur aðsetur á Kópaskeri. Rétt er að það komi fram að starf hans á svæðinu og heilbrigðisstarfsfólksins alls sem þar þjónar hefur unnið ágætisstarf. Það er áríðandi að koma aðstöðunni þarna í lag og ég vona að við ráðum fram úr því á næsta ári.

Það er rétt að gera augnablikshlé á dagskrá þessa fundar.

Frú forseti. Málið sem ég ætla að bera upp við ráðherra varðar flutningsjöfnun. Flutningsjöfnun hefur verið á dagskrá ríkisstjórnarinnar um árabil en lítið gerst. Samt sem áður er sí og æ fjallað um flutningsjöfnun og síðast í ákaflega lélegri skýrslu um framvindu byggðamála. Þar segir, með leyfi forseta: „Á vegum iðnaðarráðuneytisins er verið að kanna möguleika á að teknar verði upp endurgreiðslur til framleiðslufyrirtækja á landsbyggðinni á hluta flutningskostnaðar.“ En eina sem ríkisstjórnin hefur gert er að afnema flutningsjöfnun. Mér finnst það alveg stórundarlegt í ljósi þess að þetta hefur verið á dagskrá hjá ríkisstjórninni í rúm þrjú ár og eina sem gerist er að málin fara aftur á bak. Það finnst mér alveg stórundarlegt. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. iðnaðarráðherra um þá ákvörðun að afleggja þá jöfnun sem var á flutningi á sementi. Fyrirspurnin er á þá leið: Hefur það gengið eftir, sem fram kom í athugasemdum með frumvarpi sem varð að lögum nr. 63/2004, að hækkun sementsverðs á landsbyggðinni yrði að líkindum óveruleg þótt hætt yrði að jafna flutningskostnað á sementi? Mig langar að spyrja hæstv. iðnaðarráðherra hvort þetta hafi gengið eftir, hvort hún hafi kannað hvort sementsverð hafi hækkað og hafi það hækkað, mun hæstv. iðnaðarráðherra beita sér fyrir því að flutningsjöfnun verði tekin upp á ný á sementi? Það er óneitanlega furðulegt að fylgjast með því að sí og æ sé verið að tala um flutningsjöfnun og það eina sem gerist hjá hæstv. iðnaðarráðherra er að sú litla flutningsjöfnun sem fyrir var er afnumin. Þess vegna leikur mér forvitni á að vita hvort verið sé að kanna þessi mál, hvort það hafi gengið eftir sem fram kom í athugasemdum með lagafrumvarpinu sem samþykkt var í vor.

Hæstv. forseti. Á þskj. 152 hefur hv. þm. Sigurjón Þórðarson beint til mín svohljóðandi fyrirspurn: „Hefur það gengið eftir, sem fram kom í athugasemdum með frumvarpi sem varð að lögum nr. 63/2004, að hækkun sementsverðs á landsbyggðinni yrði að líkindum óveruleg þótt hætt yrði að jafna flutningskostnað á sementi?“ Svarið hljóðar svo: Eins og fram kemur í fyrirspurn var flutningsjöfnun á sementi aflögð þann 1. júlí 2004. Samkvæmt upplýsingum sem aflað hefur verið frá Byggðastofnun hefur verð á sementi breyst sem hér segir á nokkrum stöðum á landsbyggðinni. Er annars vegar miðað við 1. október 2003 og hins vegar 1. september 2004: Í Stykkishólmi hefur verð á sementi í pokum staðið í stað en verð á lausu sementstonni lækkað um 6%. Á Ísafirði hefur verð á sementi í pokum hækkað um 6% en verð á lausu sementstonni lækkað um 2%. Á Sauðárkróki hefur verð á sementi í pokum hækkað um 25% en verð á lausu sementstonni lækkað um 3%. Á Akureyri hefur verð á sementi í pokum hækkað um 6% en verð á lausu sementstonni hækkað um 5%. Á Húsavík hefur verð á sementi í pokum hækkað um 6% en verð á lausu sementstonni lækkað um 4%. Á Raufarhöfn hefur verð á sementi í pokum hækkað um 72%, þar er ekki steypustöð og því ekki kostur á lausu sementi. Á Reyðarfirði hefur verð á sementi í pokum hækkað um 17% en verð á lausu sementstonni hækkað um 5%. Á Egilsstöðum hefur verð á sementi í pokum hækkað um 6% en verð á lausu sementstonni hækkað um 11%. Í Vestmannaeyjum hefur verð á sementi í pokum hækkað um 59% og verð á lausu sementstonni hækkað um 13%. Á Selfossi hefur verð á sementi í pokum hækkað um 6% en verð á lausu sementstonni lækkað um 5%. Þess má geta að í Reykjavík hafa verðbreytingar á sama tímabili verið þannig að verð á sementi í pokum hefur hækkað um 6% en verð á lausu sementi hefur staðið í stað. Samkvæmt framansögðu er óhætt að segja að verð á lausu sementi hefur ekki breyst ýkja mikið og víðar lækkað en hækkað. Verð á sementi í pokum hefur víðast hækkað um 6%, sem skýrist af hækkuðum framleiðslukostnaði. Fyrir utan almennar verðlagshækkanir er framleiðslukostnaður sements töluvert háður verðlagi á olíuvörum sem eins og kunnugt er hafa hækkað gríðarlega að undanförnu. Þar sem hækkanir hafa orðið hvað mestar á flutningskostnaði sements í pokum, eins og til Raufarhafnar, Vestmannaeyja og Sauðárkróks, er skýringanna ekki að leita í afnámi flutningsjöfnunarinnar þar eð sú flutningsjöfnun sem til staðar var nam miklu lægri upphæð en sú hækkun sem orðið hefur á sementsverðinu. Þá gefa útgefnar gjaldskrár flutningsaðila á tímabilinu ekki heldur tilefni til slíkra hækkana. Hitt ber að hafa í huga að miklu máli skiptir varðandi flutningskostnaðinn hversu mikið magn er flutt í einu. Þannig er verð samkvæmt gjaldskrá eins flutningsaðila kr. 6,11 á kíló ef flutt eru 10–20 tonn af sementi en verð á kílói er 67% hærra ef flutt eru innan við 2 tonn. Samkvæmt því sem að framan er sagt er ljóst að víðast hvar hefur afnám verðjöfnunar á sementi ekki leitt til þeirrar verðhækkunar sem nokkrir hv. þingmenn óttuðust að yrði við umræður um frumvarp til laga um afnám flutningsjöfnunar á sementi. Nú er þess að gæta að ekki eru liðnir nema fáir mánuðir frá því að flutningsjöfnunin var lögð niður. Þess vegna er rétt að bíða með að draga endanlegar ályktanir um það hvaða áhrif verða til lengri tíma litið. Hitt er ljóst að enn þá bendir ekkert til þess að afnám flutningsjöfnunar leiði til tuga prósenta verðhækkana á sementi eins og spáð var í þingsölum.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurjóni Þórðarsyni fyrir að koma með málið hingað inn og hæstv. ráðherra fyrir svarið, þó ég hafi ekki náð að skrifa allar prósentutölurnar niður, enda tók ég eftir því að ráðherranum var mjög skemmt við upplesturinn og stundum getur maður ruglast á því þegar heyrist illa í þingsal hvort um lækkun eða hækkun hafi verið að ræða. Það verður gott að skoða þær tölur sem hæstv. ráðherra flytur hér í samhengi við þá yfirlýsingu sem hv. þingmaður hefur vitnað í frá Sementsverksmiðjunni, og var fyrir mitt leyti algjört frumskilyrði fyrir samþykki mínu á því að leggja sjóðinn niður. Plús það, eins og ég sagði þá, að ég reiknaði með því og trúði ekki öðru en að hæstv. ríkisstjórn mundi einhvern tíma standa við það loforð að koma með flutningsjöfnun eða aðrar aðgerðir til að lækka flutningskostnað í landinu. Virðulegi forseti. Vegna þess að ég hef heyrt hæstv. ráðherra tala einu sinni um þetta í kjördæmi okkar þá er ég ekki að tala um einhverjar litlar 200 millj. í þeim efnum. Það mun ekki duga í þá flutningsjöfnun sem nauðsynleg er gagnvart landsbyggðinni.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið en ég held að það sé alveg ljóst að það hefur orðið umtalsverð hækkun víða, 72% hækkun á Raufarhöfn heyrðist mér. Ég kannaði sjálfur að það hefur orðið rúmlega 30% hækkun á Siglufirði og 20% í Húnavatnssýslum á sementi.  Þess vegna skora ég á hæstv. ráðherra að fara vel yfir þessar tölur vegna þess að það var ekki markmiðið að hækka á landsbyggðinni. Ef menn ná ekki fram markmiðinu með lagasetningunni er sjálfsagt að fara yfir það og endurskoða hlutina þannig að markmið laganna náist. Ég tel það vera rétt. Enn og aftur vil ég taka undir með hv. þm. Kristjáni L. Möller að þetta er orðin svolítið löng saga með flutningsjöfnun framleiðslufyrirtækja á landsbyggðinni og kominn tími til að hæstv. ráðherra taki á sig rögg og láti hendur standa fram úr ermum og efni þau orð sem hafa verið í skýrslum og víðar svo árum skiptir.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessa fyrirspurn. Ég tel mikilvægt að koma þessum upplýsingum inn í umræðu um það hvernig verð hefur þróast og hversu mikill munur er þar á. Ég tel að það orðalag sem hv. þm. notaði í fyrirspurn sinni sé rétt, það var talað um „óverulega hækkun“. Ég hef aldrei haldið því fram að það yrði ekki einhver hækkun miðað við það að leggja niður þessa jöfnun. Það sem ég fór yfir áðan í sambandi við laust sementstonn eða sölu á sementi í lausu tel ég að geti flokkast undir óverulega hækkun. Í einstaka tilfellum er hins vegar um verulega hækkun að ræða þar sem verið er að tala um pakkað sement. Hér blandast inn umræða um flutningsjöfnun sem sumir kalla svo. Ég vil ekki nota það orðalag, frekar styrki vegna flutningskostnaðar, og það er það fyrirkomulag sem hefur verið skoðað af hálfu iðnaðarráðuneytisins. Í sjálfu sér er ekkert nýtt að frétta af því. Það mál er í vinnslu. Ég er að tala um tillögur upp á 200 millj. kr. þannig að ég ætla ekki að gefa neinum vonir um að fyrsta skref verði hærri upphæð en því nemur. Ég vonast til þess að þarna náist árangur og ég heyri að við erum sammála um það, a.m.k. við þrjú sem tökum þátt í þessari umræðu, að þetta sé mikilvægt mál. Ég mun halda áfram að vinna að því.

Frú forseti. Í Skagafirði eins og víðar á landsbyggðinni hefur fólk áhyggjur af atvinnumálum. Ríkisstjórnin hefur að mínu mati og fjölmargra annarra sýnt að hún sinnir byggðamálum mjög illa og byggðamál og atvinnumál á landsbyggðinni fléttast saman. Það kom skýrlega í ljós í skýrslu um framvindu byggðamála að ekki er mikill metnaður hvað varðar byggðamál vegna þess að þar vantaði t.d. allar upplýsingar um mælistærðir, upplýsingar um hvernig menn meti framvindu byggðamála, svo sem um íbúaþróun og fjölgun eða fækkun starfa. Skagfirðingar hafa viljað komast á kortið hjá hæstv. iðnaðarráðherra hvað varðar atvinnumál en hún hefur vísað þeirri gagnrýni á bug að hún sinni Skagafirði lítið. Hún vísar til þess að í Skagafirði séu ósættir um virkjunarmál og segir að það komi í veg fyrir að hægt sé að skoða iðnaðarkosti á svæðinu. Ég hef staðið í þeirri trú um langt skeið að í Skagafirði eða á Norðurlandi vestra sé umframorka, bæði tel ég að Blönduvirkjun hafi ekki verið fullnýtt og síðan hafi orkan verið flutt í burtu af svæðinu. Þess vegna vil ég beina eftirfarandi tveimur spurningum til hæstv. ráðherra: 1. Hefur afkastageta Blönduvirkjunar verið fullnýtt sl. ár og ef ekki, hversu hátt hlutfall af framleiðslugetu virkjunarinnar hefur verið nýtt? 2. Hversu mikilli orku sem Blönduvirkjun framleiðir var veitt í aðra landshluta en Norðurland vestra, hversu mikill hluti orkunnar tapast í flutningi suður á land, t.d. í Hvalfjörð, og hversu mikil orka er notuð í Skagafirði? Ég tel það þurfa að koma upp á borð í umræðunni að um langt skeið hefur verið hægt að stinga í samband iðnaðarkosti á Norðurlandi vestra, að orka sem hafi verið framleidd þar hafi ekki verið nýtt á svæðinu, hafi þvert á móti verið í stórum mæli flutt í burtu. Þess vegna tel ég ekki rétt að blanda t.d. virkjun Skatastaða - sem mun e.t.v. ekki færa mörg störf inn í héraðið hvort eð er - inn í umræðu að svo miklu leyti sem gert hefur verið um atvinnumál í Skagafirði. Ég tel fróðlegt að fá svör við þessum tveimur spurningum sem ég bar upp til að umræðan verði markvissari.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Sigurjón Þórðarson hefur lagt fyrir mig spurningu sem hljóðar svo: „Hefur afkastageta Blönduvirkjunar verið fullnýtt sl. ár og ef ekki, hversu hátt hlutfall af framleiðslugetu virkjunarinnar hefur verið nýtt?“ Meðalafkastageta Blönduvirkjunar er í dag um 800 gígavattstundir á ári. Afkastageta hvers árs er háð því hve mikil úrkoma er á vatnasvæðum og sólbráð jökla að sumarlagi. Undanfarin ár hafa verið hagstæð vatnsbúskap þjóðarinnar, miðlanir virkjana hafa nýst að fullu og raunar hefur töluvert umframrennsli verið fyrir hendi umfram miðlunargetu. Á síðasta ári var framleiðsla Blönduvirkjunar 928 gígavattstundir sem er 128 gígavattstundum meiri orka en reiknuð orkugeta virkjunarinnar telst hafa verið. Á árinu 2002 var framleiðslan tæpar 900 gígavattstundir og á árinu 2001 var framleiðslan um 730 gígavattstundir. Ástæðan fyrir mikilli framleiðslu á síðustu árum hefur verið sú að þau hafa verið góð vatnsár og reynt hefur verið að reka virkjunina á sem mestu afli að sumarlagi til að koma í veg fyrir og draga úr rennsli á yfirfalli síðari hluta sumars. Er það gert til að koma til móts við hagsmuni fiskveiðimanna í neðri hluta árinnar. Síðari spurningin er svona: „Hversu mikilli orku sem Blönduvirkjun framleiðir var veitt í aðra landshluta en Norðurland vestra, hversu mikill hluti orkunnar tapast í flutningi suður á land, t.d. í Hvalfjörð, og hversu mikil orka er notuð í Skagafirði?“ Mestur hluti af orku Blönduvirkjunar fer til raforkunotkunar sunnan lands. Á árinu 2003 voru um 9% af orku virkjunarinnar, þ.e. 80 gígavattstundir, notuð á Norðurlandi vestra. Þar af voru notaðar 50 gígavattstundir í Skagafirði og heildarraforkunotkun í Skagafirði fyrir utan Fljót og Siglufjörð er í dag um 56 gígavattstundir þannig að segja má að Skagfirðingar hafi fengið alla sína orku frá Blönduvirkjun. Töp við flutning frá Blöndu að Brennimel í Hvalfirði voru rúm 6%. Af því að tíma mínum er ekki alveg lokið held ég áfram og bregst við ýmsu sem kom fram hjá hv. þingmanni áðan þegar hann mælti fyrir fyrirspurninni. Hann talaði nokkuð fjálglega um slælega framgöngu mína og ríkisstjórnarinnar í sambandi við byggðamál. Ég vil nota tækifærið og mótmæla því þar sem ég tel að vel hafi verið staðið að málum þó að alltaf megi gera betur. Þegar hv. þingmaður talar um að í raun þyrfti ekki annað en að stinga í samband í Skagafirði eða á Norðurlandi vesta vegna þess að þar sé nægileg orka verður a.m.k. að vera til staðar kaupandi til þess að orkan fari í þá átt. Hann er ekki til staðar í dag og þess vegna er þessi orka flutt suður á land, suður í Hvalfjörð. Það má líka taka fram að flutningskerfið ber ekki miklu meira á þessu svæði og þyrfti að taka á því ef um það væri að ræða að flytja orku frá Blöndu í Skagafjörð eins og hv. þingmaður ýjaði að. Þetta eru sem sagt allt mál sem er full ástæða til að ræða og er eðlilegt að hv. þingmaður hafi áhuga á atvinnumálum í kjördæmi sínu.

Frú forseti. Það kemur fram í svarinu að sáralítið af orkunni sem er framleidd á Norðurlandi vestra er notað á svæðinu. Þess vegna er undarlegt að telja að virkja þurfi meira í Skagafirði án þess að hafa kaupanda eins og hæstv. ráðherra benti á og þess vegna fer þessi umræða ekki saman, að tala um að bjarga atvinnulífinu í Skagafirði og að það þurfi að virkja meira þegar ekki er kaupandi að orkunni. Ég hefði talið miklu nær að leita leiða til að nota þá orku sem er framleidd á svæðinu áður en menn fara að virkja meira þar til að flytja enn þá meira í burtu. Vel á minnst, hæstv. ráðherra minntist á að ríkisstjórnin hefði staðið sig vel í byggðamálum. Ég vitna bara í skýrslu Framsóknarflokksins sem kom út á dögunum um fækkun íbúa yngri en 45 ára á Norðurlandi vestra á valdatíma ríkisstjórnarinnar. Það nær því eiginlega ekki alveg því að þessi tala nær til 2002 en mér sýnist að á tíu ára tímabili hafi fækkað um 1.500 manns. Mér finnst það vera illa að verki staðið, ég verð að segja það eins og er, og ég trúi því ekki fyrr en ég tek á því að hæstv. ráðherra sé ánægð með þessar tölur. Mig furðar að menn geti glaðst yfir svo litlu. Þó að það sé ágætur kostur að geta yfirleitt glaðst yfir litlu finnst mér þetta alveg stórundarlegt.

Hæstv. forseti. Já, ég hef lagt það í vana minn að horfa frekar björtum augum á lífið og tilveruna  Hv. þingmaður talar um að það þurfi ekkert að vera að virkja af því að það sé hvort sem er enginn kaupandi. Það er alveg hárrétt, það er grundvallaratriði þegar farið er í virkjanir að það sé kaupandi. Þess vegna verður ekki farið í neina virkjun í Skagafirði nema fyrir liggi að einhver kaupandi sé að orkunni. Ef svo færi að þar yrði uppbygging á orkufrekum iðnaði er mjög gott að vita af Blönduvirkjun á svæðinu. Það sem ég var að reyna að segja áðan er að til þess að sú orka yrði flutt í Skagafjörð þyrfti að styrkja flutningskerfið. Þetta er allt háð hvað öðru og möguleikarnir eru ýmsir en það er grundvallaratriði, held ég, að það verður ekki virkjað nema það sé kaupandi. Um það held ég að við hljótum að vera sammála, ég og hv. þingmaður.