Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjhn. hefur haft mál þetta til meðferðar og eins og nál. á þskj. 461 ber með sér leggur n. eða þeir, sem viðstaddir voru á þeim fundi, þegar málið var afgreitt, einróma til, að það verði samþ. Frv. þetta er einfalt í sniðum og ætti í sjálfu sér ekki að þurfa að fylgja þessu nál. úr hlaði, enda urðu nokkrar umr. um málið við 1. umr. En það er eitt atriði, sem rétt væri þó e.t.v. að drepa á og eðlilegt er að komi upp í huga okkar, sem sérstaklega eru tengdir Háskólanum, en það er spurningin um það, hvort samþykkt þessa frv. gæti að einhverju leyti verið brot á einkaréttindum Háskóla Íslands til þess að reka peningahappdrætti. Í því sambandi vildi ég leyfa mér að benda á eða minna á það, að það, að til slíks happdrættisláns hafi verið stofnað eða sé stofnað af hinu opinbera, er ekki nein nýjung, því að fyrir rúmum 20 árum var boðið út happdrættislán af ríkissjóði og var tilhögunin nokkuð svipuð því, sem hér er gert ráð fyrir, að það voru ekki greiddir vextir af þessu láni öðruvísi en sem eins konar vinningar í happdrætti. Þegar það mál var til meðferðar, er mér ekki kunnugt um, að það sjónarmið hafi komið fram, að slíkt væri brot á gildandi lögum, að í því hlyti að felast breyting á gildandi lögum um einkarétt Háskólans til þess að reka happdrætti, og hlýtur þá það sama að eiga við um þetta frv. En þegar happdrættislánið var boðið út árið 1947 eða 1948, þá má segja, að það hafi verið með mikilli viðhöfn, því að ég man, að allir formenn þáverandi stjórnmálaflokka, sem sæti áttu á Alþ., fóru eina kvöldstund í útvarpið til þess að hvetja almenning til þess að taka þátt í þessu láni, en því átti að ráðstafa til þess að afla fjár til hinna svokölluðu nýsköpunarframkvæmda, sem þá voru á döfinni. Vextir voru á þessum tíma mjög lágir, 2–3%, og var gert ráð fyrir svipuðum vöxtum af þessu láni. Það er nú hins vegar önnur hlið á málinu, sem ekki þarf kannske að rekja, að pyngja borgaranna gildnaði ekki við það að hlýða kalli sinna leiðtoga við þetta tækifæri, því að fáum mánuðum eftir að þessi ríkisskuldabréf voru seld voru bankavextir hækkaðir um u.þ.b. helming, sem þýddi það, að þessi skuldabréf, sem voru til 15 ára, hlutu þá að falla í verði um u.þ.b. helming. Það er nú önnur hlið á þessu máli, en í því frv., sem hér liggur fyrir, er auðvitað ekki verið að fara á bak við neinn. Flestir landsmenn munu sammála um það, að æskilegt sé að því verði hrundið í framkvæmd, að hringvegur komist í kringum landið, þó að enn hafi ekki þótt fært að ráðast í þær framkvæmdir miðað við þau fjárráð, sem Vegasjóður hefur haft yfir að ráða. Nú auðvitað verður það svo, að þeir, sem þessi bréf kaupa, sem vonandi verða sem flestir, mundu nú í ríkari mæli gera það til þess að styrkja góðan málstað heldur en í því skyni að ávaxta peninga sína á sérstaklega arðvænlegan hátt, en þó geta þeir vinningar, sem til falla, gert það að verkum, að fyrir þá einstaklinga, sem þá hljóta, verði þetta góð fjárfesting, þó að það eigi auðvitað ekki við með þorrann, enda er það í því, sem það er fólgið, að möguleikar ættu að vera til þess að afla fjár í einhverjum mæli með þessum hætti og vonandi, að landsmenn taki þessu vel, þegar væntanlegt skuldabréfalán verður boðið út. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að orðlengja meira um þetta frv., en fjhn. leggur til, að það verði samþ. óbreytt að lokinni þessari umr.

Frsm. (Jón Árm. Héðinsson) : Herra forseti. Heilbr.-– og félmn. hefur fjallað um frv. um hlutdeild starfsmanna í stjórn atvinnufyrirtækja á fundum hjá sér og þar var sameiginleg niðurstaða þeirra, er viðstaddir voru, að leggja til, að frv. verði vísað til hæstv. ríkisstj. Nokkrar umr. urðu um þetta mál og leitað var umsagna þriggja aðila vinnumarkaðarins: Vinnuveitendasambands Íslands, sem leggst gegn frv. og segir orðrétt, með leyfi forseta: „Vér teljum, að fyrrgreint frv. eigi ekki að samþykkja, enda mun það ekki í samræmi við skoðanir fleiri aðila vinnumarkaðarins, sem mest hafa um málið fjallað.“ Stjórn Sambands ísl. samvinnufélaga var einnig sent frv. Þeirra afstaða er jákvæð um hugmyndina um samstarf og að reyna að finna lausn á sambandi milli stjórnenda eða eigenda og launþega og rekja þeir það nokkuð í bréfi til n., en segja að lokum: „Samkvæmt þessu hefur framkvæmdastjórn Sambandsins nú mál þetta til meðferðar. Hefur því að sjálfsögðu ekki verið tekin ákvörðun um, á hvern hátt Samband ísl. samvinnufélaga telur heppilegast að leysa þessi mál, en það kemur fram, að þeir eru helzt næst hugmyndinni um samstarfsnefndir.“ Í svari ASÍ kemur fram, að miðstjórnin fagnar auknum skilningi og áhuga á þessu mikilvæga máli, sem kemur fram í ofangreindu frv., en segir svo síðar í bréfinu: „Miðstjórnin telur vænlegra, að málið þróist hér á líkan hátt og átt hefur sér stað á Norðurlöndunum, einkum í Noregi, með samstarfsnefndum í fyrirtækjum og atvinnugreinum.“ Þessu til viðbótar vil ég geta þess, að í Osló var haldin ráðstefna dagana 2.–4. nóv. s.1., þar sem 5 þátttakendur frá íslenzka vinnumarkaðinum eða aðilar vinnumarkaðarins áttu kost á að sitja og taka þátt í umr. og með leyfi forseta, ætla ég að nefna örstutta umsögn í grg., lesa örstutta grg. Þar segir orðrétt: ,Það er sameiginlegt álit íslenzkra þátttakenda, að tímahært sé orðið, að heildarsamtök vinnumarkaðarins marki ákveðna stefnu í samstarfsmálum vinnuveitenda og launþega og hefjist handa um undirbúning málefnasamnings þeirra á milli þar að lútandi. Að dómi þátttakenda yrði það vænlegra til árangurs, að samtök vinnumarkaðarins tækju frumkvæðið á þessu sviði, heldur en að löggjafinn gripi í, án þess að reynt yrði til fullnustu, hvort samningaleiðin er fær eða ekki.“ Það kemur í ljós, eða kom fram á þessari ráðstefnu að í Noregi hafa menn hallazt að því, að í stórfyrirtækjum ríkisins væri eðlilegt, að launþegarnir ættu aðild að stjórninni, en hins vegar eru uppi skoðanir um það, að þegar um einkafyrirtæki er að ræða, þá væri lausnin á hinum svokölluðu samstarfsnefndum. Vegna þess að mismunandi hugmyndir eru um þetta form, komst heilbr.- og félmn. að þeirri niðurstöðu sameiginlega, eins og ég nefndi áðan, að rétt væri að vísa þessu frv. og því efni, sem það fjallar um, til hæstv. ríkisstj. og er hér með lagt til, að svo verði gert.



Herra forseti. Ég skil þá grg., sem hér liggur fyrir í nál. hæstv. heilbr.-og félmn. fyrir því að vísa þessu máli til ríkisstj., á þá lund, að það sé skynsamlegt og eðlilegt að fresta þessu máli, á meðan það sé til athugunar hjá aðilum vinnumarkaðarins, en sú athugun beinist að vísu ekki einvörðungu að hlutdeild starfsmanna í stjórn atvinnufyrirtækja, heldur öllu fremur að stofnun svokallaðra samstarfsnefnda, sem að vísu er skylt málefni. Ég er þeirrar skoðunar, að sú hugsun, að starfsmenn eigi hlutdeild í stjórn atvinnufyrirtækja, sé enn sem komið er ýmsum framandi og það reyndar jafnvel launþegum, svo að ekki sé nú minnzt á vinnuveitendur, sem margir eru nú haldnir gamaldags sjónarmiðum um yfirráðarétt sinn yfir atvinnufyrirtækjum. En ég hygg nú jafnvel, ef dýpra er skoðað, að þá væri það nú einnig ávinningur fyrir þá, að starfsmennirnir öðluðust hlutdeild í stjórn atvinnufyrirtækja og það er nú mín persónulega skoðun, að samstarfsnefndir geti aldrei komið í staðinn fyrir það, að starfsmennirnir öðlist beina aðild að stjórn atvinnufyrirtækjanna. Og ég er líka þeirra skoðunar, að, að lyktum sé mjög eðlilegt, að þetta málefni komi til kasta löggjafans og Alþ., en ég get vel fallizt á það með hæstv. n., að það sé vissulega rétt, að aðilar vinnumarkaðarins skoði þetta mál betur og að beðið sé eftir því, hvað kemur út úr þeim viðræðum, sem þar fara fram og það væri ekki fyrr en að þeim loknum, sem þetta mál yrði þá síðar tekið upp á nýjan leik.



Herra forseti. Mér sýnist með þessu frv. hreyft mjög merku máli, sem ég tel, að þurfi að huga vel að. Ég stend hér upp til þess að beina því til flm. og þá hæstv. ríkisstj., en hún fær málið til meðferðar, hvort ekki sé rétt að taka þetta einnig til athugunar í sambandi við ýmsar stofnanir á vegum hins opinbera. Ég get skýrt frá því hér, að þetta er mjög á dagskrá t.d. í sambandi við rannsóknastofnanirnar, sem hafa fjölda manna í sinni þjónustu og svo er vitanlega um fleiri stofnanir og hefur komið fram ákveðinn vilji frá starfsmönnum að fá aðild að stjórnun slíkra stofnana. Mér sýnist, að það mætti vel fylgjast með þeirri athugun, sem gert er ráð fyrir, að þarna fari fram. Ég vil annars lýsa stuðningi mínum við till. n., nál., að þessu sé vísað til hæstv. ríkisstj. Þetta er mjög í mótun núna og þarf eflaust að athuga vel, hvernig þessu verður hentugast fyrir komið og ég er raunar dálítið efins um það, að það beri að binda það í lögum fyrir stofnanir allar, þetta er dálítið breytilegt frá einni stofnun til annarrar og væri að mörgu leyti æskilegra, að það væri ekki svo fast bundið, heldur nokkur samningsréttur eða ákvörðunarréttur hjá einstökum stofnunum og fyrirtækjum í þessu sambandi. En fyrst og fremst vildi ég vekja athygli á sem sagt öðrum stofnunum en atvinnufyrirtækjum.



Herra forseti. Þegar þetta mál var hér til 1. umr., lýsti ég fylgi mínu við þá hugmynd, sem þetta frv. byggist á. Nokkrir aðrir létu svipaða skoðun í ljós. Ég held, að það megi draga þá ályktun af þeim umr., sem fram fóru við 1. umr. þessa máls, að það sé meirihluta fylgi hér við þá stefnu, sem þetta frv. er byggt á. Hins vegar kom það fram við þessa 1. umr. einnig, að sjálfsagt þyrfti þetta frv. ýmiss konar athugana við og það væri ekki séð fyrir öll atriði, sem gætu komið upp í sambandi við þetta mál í þessu frv. Og var á það bent m.a., ef ég man rétt, af hv. 4. þm. Norðurl. e., sem benti á ýmis atriði, sem þyrftu að koma til athugunar í þessu sambandi. Og ég er þeirrar skoðunar, að þetta mál þurfi athugunar við. Það sé ekki auðvelt að setja löggjöf um þetta í skyndi. Þess vegna get ég alveg fallizt á þá till. í þessu máli, sem hv. n. gerir, að málinu sé vísað til ríkisstj. En það er nú nokkur reynsla fyrir því hér, hvað það þýðir, að máli sé vísað til ríkisstj. Því miður þýðir það nú í mörgum tilfellum, að það sé svona heldur vægari dauðdagi fyrir mál, heldur en að fella það beinlínis. En ástæðan til þess, að ég stóð hér upp er sú, að ég vil undirstrika það og leggja áherzlu á það, að ég met þessa afgreiðslu í ljósi þess, sem komið hefur fram við þær umr. um þetta mál, sem hér hafa farið fram, þannig að það sé virkilega gert ráð fyrir því, að ríkisstj. taki þetta mál til meðferðar og láti athuga það og undirbúa frv. um þetta efni til þess að leggja fyrir Alþ. Og ég hefði að vísu kosið, að það hefði komið skýrar fram í nál. og mér sýnist, að það hefði mátt gera það miðað við þær undirtektir, sem þetta mál hefur fengið hér. Auðvitað hef ég síður en svo á móti því, að það sé beðið eitthvað með þetta á meðan athugun fer fram á málinu af hálfu vinnumarkaðarins og það er sjálfsagt að gefa þeim tóm til þess. En ég get tekið undir orð hv. 1. flm., 3. landsk. þm., að ég er nú hræddur um, að það geti orðið nokkuð seinfarin leið í þessu efni, ef það á að bíða alveg eftir því, að aðilar vinnumarkaðarins komi sér saman um þetta mál og a.m.k. má draga þá ályktun af því, sem hér hefur komið fram frá þeim heildarsamtökum vinnumarkaðarins í sambandi við vinnuveitendur, sem vitnað var til hér áðan. Ég held, að þeir séu ekki viðbúnir því að eiga í samningum um þetta mál. Ég held þess vegna, að það verði að horfast í augu við það, að löggjöfin verði að láta þetta mál til sín taka og marka í því stefnu, fyrr getur verið álitamál, hvernig þær reglur eiga nánar að vera og hversu ítarlega hann á að fara út í það. En ég held sem sagt, að það hafi komið hér fram, að það er meirihluta fylgi við þá hugmynd, sem þetta frv. er byggt á og þá er nokkuð til í því, sem hér hefur verið bent á, að hér er vissulega um tvo aðila að ræða, sem standa atvinnurekanda megin, það eru annars vegar ríkið og opinber fyrirtæki, sem reka ýmis fyrirtæki og stofnanir,- og svo hins vegar einkafyrirtæki. Ég held, að það væri ekkert fjarri lagi, að ríkið og hin opinberu fyrirtæki gengju hér á undan með góðu fordæmi og að það væri mörkuð sú stefna þar, að hafa þann hátt á, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., að starfsmenn við þau fyrirtæki fengju með einhverjum hætti hlutdeild í stjórn þessara fyrirtækja. En að endingu vil ég enn undirstrika það, sem var aðal tilefni þess, að ég stóð hér upp, að ég skil þessa afgreiðslu alveg á ákveðinn hátt, ég skil hana sem jákvæða afgreiðslu nefndarinnar og að málinu sé vísað til ríkisstj. með þeim tilgangi, að, að því sé unnið eitthvað í þá stefnu, sem í þessu frv. felst.



Herra forseti. Ég vil undirstrika það, sem kom fram hjá síðasta ræðumanni, að ég skil afgreiðsluna og þann anda, sem var í n., sem jákvæðan gagnvart þessum hugmyndum, hins vegar kom það fram, að þetta væri í mótun. Það væri ekki rétt að knýja fram ákveðnar hugmyndir, ef hægt væri að ná frjálsum samningum, sem væru nokkuð í þeim anda, sem frv. gerir ráð fyrir. Eðlilega verða alltaf skiptar skoðanir um það, hversu langt á að ganga og ég vil einmitt taka undir þá hugmynd ræðumanns, að ríkið, hið opinbera, hafi forustu í þessum efnum. Það er að gerast í Noregi, það er að gerast í Noregi varðandi hinn opinbera þátt og það er örugglega fyrirmynd, sem við gætum leitað nokkuð til. Hitt verður alltaf deiluatriði, hversu langt á að ganga, þegar einkaaðilar eiga hlut að máli. En ef ég man rétt, þá var í áramóta grein hæstv. forsrh. fjallað um þetta nokkuð og ég skil hans skrif svo, að hann a.m.k. persónulega sé því mjög hlynntur og vitnaði í eldri sjálfstæðismenn, sem töldu þetta mikilvæga mál til þess að leysa samstarf atvinnuveitenda og launþega í fyrirtækjum. Þannig að ég held, að það fari ekki á milli mála, að þessi hugmynd fær byr og í trausti þess lögðum við það til, að hæstv. ríkisstj., sem væntanlega verður mynduð að kosningum loknum á eðlilegan hátt, - hver hún verður vitum við auðvitað engin, á þessu stigi, - taki þetta alvarlega til athugunar. Og áður en ég fer hér úr ræðustól vil ég líka lýsa stuðningi mínum við hugmynd 3. þm. Vestf. einmitt um það, að það sé athugað gaumgæfilega, að þessar stóru opinberu stofnanir, þó að þær séu ekki beinir atvinnuveitendur sem slíkir, gefi mönnum kost á því, að það sé athugað, að mönnum sé gefinn þar kostur á því að eiga aðild að stjórn þessara stofnana, en stjórnarmenn þessara stofnana eru oft kosnir pólitískt eða eftir tilnefningu vissra hagsmunahópa og venjulega eiga launþegarnir, sem oft eru margir tugir, þar engan forsvarsmann eða aðila í stjórn. Sem sagt niðurstaðan verður sú, að þessar hugmyndir eiga örugglega jákvæðan stuðning og í trausti þess leggjum við til, að þessu máli verði vísað til hæstv. ríkisstj.