Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill láta þess getið að í dag fer fram umræða utan dagskrár um kerfisbreytingu í húsnæðismálum og ástandið á leigumarkaði. Málshefjandi verður Ögmundur Jónasson en hæstv. félmrh. verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund. Gert er ráð fyrir því að umræðan fari fram kl. 15.30 síðdegis.

Herra forseti. Með frv. þessu er lagt til að breytt verði ákvæðum laga um tilkynningarskyldu íslenskra skipa, nr. 40/1977, en tilgangur þess er að gera nauðsynlegar breytingar á lögunum vegna sjálfvirks tilkynningarkerfis skipa sem áformað er að taka í notkun 1. febrúar 1999. Aðdragandi þess að koma á sjálfvirku tilkynningarkerfi fyrir íslensk skip á sér langa sögu, en handvirk tilkynningarskylda íslenskra skipa hefur verið við lýði í rúm tuttugu ár. Samkvæmt gildandi lögum skulu öll skip önnur en varðskip tilkynna brottför úr höfn, komu í höfn og staðsetningu a.m.k. einu sinni á sólarhring en Slysavarnafélag Íslands hefur farið með yfirstjórn tilkynningarskyldunnar og eftirlitsmiðstöðvarinnar í Reykjavík. Frá árinu 1983 hefur Alþingi nánast árlega veitt fé til undirbúnings við sjálfvirkt tilkynningarkerfi. Málið hefur verið til umfjöllunar í samgrn. samfellt um nokkurt skeið og gerðar úttektir og skýrslur um fyrirkomulag á framkvæmd verkefnisins. Unnið hefur verið að málinu í samvinnu við marga aðila, m.a. hagsmunaaðila, Háskóla Íslands, Póst- og símamálastofnun og Slysavarnafélag Íslands. Hinn 14. maí 1994 gerði samgrn. samkomulag við Póst- og símamálastofnun og Slysavarnafélag Íslands um að vinna að uppsetningu sjálfvirks tilkynningarkerfis fyrir íslensk skip. Sömu aðilum og séð höfðu um handvirka tilkynningarkerfið í tæp tuttugu ár var falið að sjálfvirknivæða það. Slysavarnafélaginu var falið að annast rekstur tilkynningarskyldunnar og reka eftirlitsmiðstöð sem tekur á móti sjálfvirkum tilkynningum en Póst- og símamálastofnun var falið að byggja upp og reka fjarskiptakerfi í landi. Í október 1997 fól samgrh. Póst- og fjarskiptastofnun að annast framkvæmd á sjálfvirku tilkynningarkerfi og semja við Póst og síma hf., nú Landssíma Íslands hf., um uppbyggingu fjarskiptahluta þess. Þann 5. mars 1998 var undirritaður samningur milli Póst- og fjarskiptastofnunar og Landssímans sem kveður á um að Landssíminn setji upp og starfræki móttöku og dreifileiðir fyrir sjálfvirkt tilkynningarkerfi á landi. Sama dag var gert samkomulag um framkvæmd sjálfvirka tilkynningarskyldu milli samgrh., Landssímans, Landssambands smábátaeigenda, Landssambands ísl. útvegsmanna, Póst- og fjarskiptastofnunar og Slysavarnafélags Íslands. Samkomulag þetta er birt sem fylgiskjal með frv. Í reglugerð um fjarskiptabúnað og fjarskipti íslenskra skipa, nr. 295/1994, er miðað við að öll skip séu búin tækjum til sjálfvirkrar tilkynningarskyldu frá og með 1. febrúar 1999. Um framkvæmd og útfærslu sjálfvirks tilkynningarkerfis vísa ég til greinargerðar með frv. Ég vil að lokum lýsa þeirri von minni að þetta frv. nái fram að ganga á Alþingi þar sem hér er um að ræða mikið öryggismál fyrir áhafnir á íslenskum fiskiskipum. Ég sé ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um efni frv. en legg til að því verði vísað til 2. umr. og hv. samgn.

Herra forseti. Ég hefði gjarnan viljað fá svör við því hjá hæstv. ráðherra hvað lögsetning þessa frv. hefur í för með sér fyrir strandstöðvar, hvort strandstöðvum muni fækka ef frv. verður að lögum og einnig þá hversu mikið, ef strandstöðvum fækkar á annað borð. Getur hæstv. ráðherra kannski farið aðeins ítarlegar í það mál?

Herra forseti. Þetta mál á sér langan aðdraganda og það var raunar Alþingi sem tók þetta mál upp fyrst í fjárln. með því að leggja til að verulegu fé yrði varið ár eftir ár til þess að þróa sjálfvirkt tilkynningarkerfi fyrir íslensk fiskiskip. Auðvitað var hugmyndin á bak við þetta á Alþingi á þeim tíma alveg óháð því hvernig tækninni fleygði fram í fjarskiptum almennt. Eins og ítarlega hefur verið rætt á Alþingi og hv. þingmanni er kunnugt hefur störfum í strandstöðvum fækkað og strandstöðvum fækkað vegna nýrrar tækni. Eins og nú standa sakir eru þær á þrem stöðum, þ.e. Vestmannaeyjum, Reykjavík og Siglufirði, og eins og ég hygg að áður hafi komið fram er til athugunar hvort hægt verði að byggja upp aðra starfsemi á Siglufirði í staðinn fyrir strandstöðina þar eða hvernig við skuli brugðist. Verulegur halli hefur verið á þeim rekstri og hv. þm. er raunar líka kunnugt að ný tækni í fjarskiptum hefur mjög breytt starfsemi símans frá því að hún hófst á sínum tíma hér á landi.

Herra forseti. Það er óþarfi hjá hæstv. ráðherra að taka það illa upp þó ég spyrji um þetta. Ég fagna því auðvitað að tækninni fleygi fram og að hægt er að beita henni einmitt í öryggisskyni varðandi tilkynningarskylduna. Ég þakka ráðherra fyrir svörin en gagnrýni það að ekki skyldi koma fram í máli ráðherrans hvaða aðrar breytingar þetta hefði í för með sér því að ég tel að það þyrfti að koma fram um leið og mælt er fyrir málinu að þetta hefur þær afleiðingar að strandstöðvum fækkar. Það er kannski aðeins eðli tækninnar, en það þarf að koma fram í þessari umræðu. Reyndar fagna ég því að þetta mál skuli hafa komist svo langt því maður tekur eftir því, og það kom reyndar fram í máli hæstv. ráðherra, að Alþingi hefur verið að veita fé til þessa verks frá 1983 og því er vissulega tímabært að þessi lagabreyting verði gerð. Ég meinti ekkert illt með því þó að ég spyrði ráðherrann út í það hversu mikið starfsemi strandstöðvanna mundi breytast við þessa lagasetningu.

Herra forseti. Ég vil ítreka það sem ég sagði áðan. Ég held að það sé algjörlega út í hött að bera þetta saman. Hvatirnar á bak við sjálfvirku tilkynningarskylduna og tilkynningarskyldukerfið eru að Slysavarnafélag Íslands og sjómenn á smábátum voru að byggja upp þetta kerfi til þess að auka öryggi sjófarenda og það er kjarni málsins. 

Herra forseti. Ég fagna því að frv. skuli vera lagt fram sem kveður á um að sjálfvirk tilkynningarskylda skuli vera í öllum skipum, eins og gert er ráð fyrir í þessu frv. Það er öryggismál eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra og mun auka öryggi sæfarenda og auðvelda eftirlit með því hvar skip eru stödd og finna væntanlega skip ef slíks gerist þörf. Þannig eykst öryggi allra og áhyggjur aðstandenda sjómanna ættu að verða minni en fram að þessu. Einn þáttur hlýtur að koma fram í þessari umræðu þó svo að menn fagni þessu frv. og hann er sá að áfram verður að sinna öryggisþáttum í landi sem snúa að handvirku eftirliti, þ.e. neyðarköllum og öryggisþjónustu. Sá þáttur verður alltaf að vera hjá loftskeytastöðinni hvar svo sem útstöðvar hennar eru staðsettar. Eins og komið hefur lítillega fram í þessari umræðu þá hefur strandstöðvum fækkað um tvær og það hefur komið fram að yfirmenn Landssímans gera ráð fyrir því jafnvel að strandstöðvarnar verði lagðar af að meira og minna leyti. Það er út af fyrir sig ekki nógu gott að slíkar yfirlýsingar hafi komið fram, enda getur sjálfvirk tilkynningarskylda aldrei komið í staðinn fyrir öryggisvaktina. Þetta er spurning um kunnugleika á staðháttum. Strandstöðvarnar hafa sinnt því hlutverki að aðstoða við björgun skipa og þegar leitarsvæði eða þjónustusvæði strandstöðvanna eru orðin svona stór þá nýtist ekki lengur sú sérþekking sem áður var til staðar þegar styttra var á milli strandstöðvanna en nú. Það sem einnig hefur gerst núna með strandstöðvarnar er að vaktmönnum hefur fækkað verulega og mun færri eru á vöktum en var. Það er að meginhluta til gert, eftir því sem mér er sagt, vegna þess að eftirlitið verður auðveldara með sjálfvirkri tilkynningarskyldu. Ég vil einungis með þessari ræðu minni vara við því að gengið sé of skart í að fækka stöðvunum og að fækka starfsmönnum þeirra strandstöðva sem eftir eru því að þær koma til með að gæta öryggis sæfarenda áfram þrátt fyrir það að sjálfvirkur búnaður sé kominn um borð í öll skip þannig að hægt verði að fylgjast með þeim. Ég geri ráð fyrir því, herra forseti, að í samgn. þar sem ég á sæti verði þessi mál tekin til sérstakrar skoðunar og í beinu samhengi. Ég hef rætt þetta við hæstv. samgrh. og hann tekur að sjálfsögðu vel í alla umfjöllun sem kemur sér vel og er mikilvæg fyrir íslenska sæfarendur.

Herra forseti. Eins og fram kemur í fskj. III með þessu frv. er gert ráð fyrir því að handvirka tilkynningarskyldan verði rekin í allt að þrjú ár samhliða sjálfvirku tilkynningarskyldunni. Það hygg ég að svari í rauninni því sem hv. þm. var að tala um.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra segir að ákvæði um að handvirkt eftirlit verði í þrjú ár samhliða sjálfvirkri tilkynningarskyldu en ég vil alls ekki meina að það geti leyst strandstöðvarnar af hólmi. Ég sé alls ekki neitt samhengi þar á milli. Eins og ég sagði áðan get ég ekki séð að sjálfvirk tilkynningarskylda geti nokkurn tíma komið í staðinn fyrir þá handvirku eða sólarhringseftirlit þegar neyðarástand skapast, skip eru í neyð, kalla þarf eftir aðstoð, leiðbeina við björgun og aðstoða sjófarendur og björgunarsveitir samhliða. Það er útilokað að sjálfvirkt senditæki geti komið í staðinn fyrir þessa handvirku stýringu. 

Herra forseti. Mér finnst næsta furðulegt að gefa í skyn að þær hvatir sem liggi á bak við það að koma upp sjálfvirkri tilkynningarskyldu sé að draga úr öryggi sjómanna. Það er þvert á móti með þessu verið að reyna að grípa til ráðstafana til þess að auka öryggi sjómanna, einkum þeirra sem eru á litlum bátum.

Herra forseti. Ég veit ekki almennilega hvort það geti verið að ég tali ekki nógu skýrt eða hvort það sé meiningin að ekki megi ræða þetta mál málefnalega. Ég hef ekki sagt að neinar annarlegar hvatir liggi að baki frv. Ég skil ekki hvers lags útúrsnúningur þetta er og, við getum sagt, önugheit út í það að menn ræði frv. sem ég sagði í ræðu minni að væri til þess fallið að auka öryggi sjómanna, ekki til að draga úr því. Mér finnst því alveg út í bláinn að gera tortryggilegt það sem komið hefur fram hér. Ég er einungis að vara við því að strandstöðvar geta horfið og störf þar verði ekki við lýði eftir þessi þrjú ár. Ég held þvert á móti að það verði að reka áfram strandstöðvar með einhverju sniði þannig að öryggi sjófarenda minnki ekki. Ef þessi sjálfvirki búnaður á að koma í staðinn fyrir handvirkan búnað eins og hann er í dag, og það getur nefnilega gerst, þá er ég ekkert viss um að við séum að ganga í þá átt að auka öryggi sjómanna.

Herra forseti. Ég vil nálgast þetta mál frá öðru sjónarhorni en hér hefur verið gert undanfarnar mínútur. Ég fagna frv. mjög. Fyrir um tveimur árum síðan skipaði hæstv. samgrh. nefnd alþingismanna til þess að fara yfir ákvæði laga og reglugerða um björgunarmál eða málefni sem snúa að öryggi sjómanna. Í þeirri umræðu kom það oft fram og þess sáust glögg merki í skýrslu sjóslysanefndar hve alvarlegt ástand er oft á miðunum hvað áhrærir þann öryggisþátt sem sjómenn sjálfir eiga að gæta hvað best, þ.e. hversu lítið er hlustað á neyðarbylgjur og hve illa er að þeim málum staðið á sumum skipum að jafnvel klukkustundum saman er ekki hlustað á alþjóðaneyðarbylgjuna eða þær neyðarbylgjur sem almennt eru viðurkenndar hjá sjómönnum. Þess vegna fagna ég þessu frv. og tel að hér sé stigið stórt og mikið skref í öryggismálum sjómanna. Hvað áhrærir hins vegar strandstöðvarnar þá er það tímanna tákn, því tækninni fleygir svo fram, að ekki eru mörg ár síðan skip stödd í Ísafjarðardjúpi náðu ekki sambandi við Ísafjarðarradíó. Með tilkomu gervihnatta og auknu sambandi um þá er umhverfið orðið allt annað hvað varðar fjarskipti milli skipa og lands. Sú tækni er öll í hraðri framþróun og þetta er hluti af því máli. Ég endurtek að í vinnu þessarar öryggisnefndarinnar sem hæstv. ráðherra skipaði fimm alþingismenn í, kom mjög oft til umræðu það ástand sem ríkir á miðunum þegar jafnvel sjómenn láta veðurfregnir fara fram hjá sér. Það er með ólíkindum hve hægt er að afla mikilla upplýsinga í gegnum þetta upplýsingakerfi, þetta sjálfvirka tilkynningarkerfi. Þar er veðurspá, farsími, tölvupóstur o.s.frv. Hér er því stigið stórt og mikið spor í framfaraátt og ber vissulega að fagna því. Þegar þetta mál er hins vegar skoðað má segja að ekki sé mjög kostnaðarsamt fyrir útgerðir að standa að rekstri þessa öryggiskerfis. Það kemur fram að hver útgerð á að borga um 5 þúsund kr. á ári fyrir þetta kerfi. Í athugasemdum með frv. segir, með leyfi forseta: ,,Samkvæmt samkomulaginu var Slysavarnafélaginu falið að annast áfram rekstur tilkynningarskyldunnar og byggja upp og reka eftirlitsstöð sem gæti tekið á móti sjálfvirkum tilkynningum auk handvirkra tilkynninga eins og áður. Póst- og símamálastofnun var aftur á móti falið að byggja upp og reka fjarskiptakerfi í landi. Með samkomulaginu var sömu aðilum og séð höfðu um og rekið tilkynningarkerfi íslenskra skipa í tæp tuttugu ár falið að sjálfvirknivæða það.`` Hins vegar á að koma upp, eða eins og segir hér, með leyfi forseta: ,,Í samningnum er kveðið á um að Landssími Íslands hf. taki að sér að setja upp og starfrækja móttöku- og dreifileiðir fyrir sjálfvirkt tilkynningarkerfi á landi að undanskildri eftirlitsmiðstöð sem Slysavarnafélag Íslands muni fjármagna og reka. Í þessu felst uppbygging og rekstur á fjarskiptastjóra, átta landstöðvum, 25 endurvarpsstöðvum og boðleiðum þar á milli auk boðleiða til stjórnstöðvar Slysavarnafélagsins.`` Hér er ekkert smámál á ferðinni og ég tel að með þessu sé nokkuð vel girt fyrir að boðleiðir muni ekki virka þannig að þetta kerfi á vissulega að þjóna vel þeim öryggisþætti sem í mörg ár hefur verið talað um. Og ég held að það sé gæfuspor okkar Íslendinga að vera einna fremstir í flokki í þessu máli. Íslendingar stigu frumspor varðandi öryggisþátt sjómanna með tilkynningarskyldukerfinu sem vakti athygli víða um heim og hefur margfalt sannað sig. Jafnframt þessu er talað um að handvirkt tilkynningarskyldukerfi verði rekið í allt að þrjú ár samhliða sjálfvirka kerfinu. En mig langaði til að spyrja ráðherra um eitt. Hér er rakinn kostnaður ríkisins vegna þessara sjálfvirku tilkynningarkerfa og einnig hve hlutdeild ríkisins mun lækka á næstu árum, og er það vel. Hins vegar er talað um að veita styrk að upphæð 40 þúsund kr. úr ríkissjóði til skipa sem þurfa að kaupa búnað vegna VHF-fjarskipta og vegna sjálfvirka tilkynningarkerfisins. Mig langaði til að spyrja hæstv. ráðherra hver væri áætlaður kostnaður ríkisins við að koma þessum búnaði um borð í skipin og hvað mætti ætla að hvert tæki kostaði í skip, hvort mismunandi verð sé á þessum tækjum eftir stærð skipa eða hvort kostnaðurinn sé nánast hinn sami fyrir 5 tonna bát og 300 tonna togara?

Herra forseti. Það eru aðeins fáein orð af minni hálfu. Mér finnst við hæfi að kvitta fyrir það þegar sú sögulega stund er upp runnin þrátt fyrir allt að loksins er tilkoma alsjálfvirkrar tilkynningarskyldu fyrir skip við Íslandsstrendur að verða að veruleika. Þetta mál á sér mjög langa sögu og langan aðdraganda og það hefur verið draumur þeirra sem fjallað hafa um öryggismál sjómanna, og þá auðvitað ekki síst sjómanna sjálfra, að þetta fyrirkomulag kæmist á. Það er enginn minnsti vafi á því að handvirka tilkynningarskyldan hefur leikið stórt hlutverk í öryggismálum á sjó hér við landið þann tíma sem hún hefur verið við lýði. Það eru orðnir tveir áratugir eða rúmlega það. En nánast frá upphafi og frá því að menn fóru að eygja það sem tæknilega viðráðanlegan möguleika að gera mætti framkvæmd tilkynningarskyldunnar sjálfvirka þannig að girt væri fyrir mannleg mistök eða vanrækslu á þann hátt, hefur menn dreymt þá drauma. Auðvitað mætti margt segja um þennan langa aðdraganda og ýmislegt sem gert hefur verið á þessum tíma, t.d. alla þá ráðstöfun fjármuna í hönnun og tilraunastarfsemi sem tæknin hefur síðan nánast jafnharðan gert úrelta. Það vill svo til að saman við þetta tímabil handvirku tilkynningarskyldunnar og þróunar sjálfvirks búnaðar hefur fallið eitt mesta framfaraskeið í tölvubúnaði og fjarskiptum sem mannkynið þekkir og það hefur valdið nánast ævintýralegum straumhvörfum, breytingum hvað varðar alla möguleika á þessu sviði. Þar af leiðandi hafa ýmsar eldri hugmyndir orðið úreltar nánast jafnharðan eftir því sem ný tækni hefur komið til sögunnar. Hins vegar er ekkert annað að gera en að horfast í augu við það af raunsæi og vera ekkert að velta vöngum yfir því þó að eftir á að hyggja og í ljósi breyttrar tækni hefðu menn getað sparað sér bæði tíma og fjármuni. Það er auðvelt að vera vitur eftir á í þessum efnum. Þetta minnir mig stundum á algerlega óskylt mál, herra forseti, þegar reyna átti að hanna bókhaldsforrit fyrir íslenska bændur. Í árdaga tölvualdar var ekkert smámál að útbúa slíkt og gerð hugbúnaðar og forritunar var þá á þeim vegi stödd að menn reiknuðu með því að byggja þyrfti slíkt kerfi upp frá grunni og frumhanna það. Í það voru lagðir peningar, tími og orka en auðvitað fleygði tækni og þróun fram á þessu sviði og að því kom að auðvelt var að kaupa forrit og búnað fyrir smáupphæðir sem tóku langt fram þeim sem menn höfðu með ærnum tilkostnaði og fyrirhöfn reynt að hanna fáeinum árum áður. Að mörgu leyti má segja hið sama um þær ævintýralegu breytingar sem orðið hafa á öllu umhverfi þessa máls í tækni og möguleikum. Ég tek undir það sem hér hefur verið sagt að þó að sjálfvirk tilkynning komi til sögunnar verður að sjálfsögðu áfram þörf fyrir hefðbundin fjarskipti við fiskiskip. Tilkynningarskyldan ein og sér er aðeins einn þáttur af mörgum sem til sögunnar koma þegar öryggismál skipa eru rædd. Þó að vitneskja berist um að eitthvað hafi farið úrskeiðis þá hverfur ekki þörfin fyrir fjarskipti og annan viðbúnað sem tengist slysum og björgunaraðgerðum. Í því sambandi tel ég skynsamlegt að reka handvirka kerfið áfram til hliðar við hið sjálfvirka, eins og hér er reyndar lagt til, í allt að þrjú ár. Eitt atriði, herra forseti, vekur nokkra undrun mína. Það er það ákvæði samningsins að öll skip skuli greiða jafnt gjald fyrir þessa þjónustu, þ.e. 5 þús. kr. á ári. Ég hefði talið sanngjarnt að í þessu tilviki eins og mjög mörgum öðrum hefði gjaldskráin verið eitthvað mismunandi og tekið mið af stærð skipa og veltunni í rekstri þeirra. Það er nokkuð mikill munur á 5 þús. kr. í samhengi við aflaverðmæti og veltu í útgerð minnstu smábáta við landið móti rekstri stærstu verksmiðjuskipanna. Hafi ég ráðið rétt í þetta, það kemur bæði fyrir í greinargerð með frv. og fylgiskjali III, sem er samkomulagið frá 5. mars 1998, er fastbundið að árgjaldið til Slysavarnafélagsins verði 5 þús. kr. á öll skip. Sjálfsagt er þetta samningur sem ekki er ætlast til að hróflað verði við hér á þingi en ég vil láta þá skoðun mína í ljós að þetta sé ekki sanngjörn nálgun. Ég hefði ekki talið neitt að því að í gjaldskráin hefði tekið mið af stærð skipa og útgerð skipa með milljónatugi, hundruð milljóna eða jafnvel milljarða í veltu legðu meira af mörkum, greiddu 50--100 þús. kr. gjald. Það er í tísku, herra forseti, að spyrja um meðferð upplýsinga nú á tölvuöld. Þó að það sé kannski ekki alveg sambærilegt við umræður um persónuvernd þá langar mig að spyrja hæstv. ráðherra að því sem ég reyndar veit að hefur verið gert en vildi kannski að fá aðeins fyllri upplýsingar um það: Hvernig á að gæta að þeim upplýsingum sem þarna verður safnað sjálfvirkt svo tryggt sé að þar verði um lokaða upplýsingasöfnun að ræða og engin hætta á að hún komist í annarra hendur en við á og verði ekki misnotuð? Það er eðlilegt að spurningar vakni hjá þeim sem þarna á að vakta --- þarna er í raun um sjálfvirka vöktun að ræða, sjálfvirka söfnun á upplýsingum inn í einn miðlægan banka --- um hvort búið verði svo tryggilega um hnútana að þessar upplýsingar verði eingöngu nýttar í öryggistilgangi og verði aldrei, hvorki fyrr né síðar, nýttar í öðrum tilgangi. Um þetta gætu vaknað ýmsar spurningar og vissulega gæti útkeyrsla á þessari sjálfvirku söfnun verið fróðleg í ýmsu tilliti t.d. varðandi dreifingu flotans og dreifingu sóknar, umferð um landhelgina eða guð má vita hvað. Hins vegar er ljóst að þar með yrði um mjög viðkvæmar upplýsingar að ræða. Ýmsir hefðu sáralítinn áhuga á að þær væru á ferðinni svo ekki sé talað um ef slíkar upplýsingar væru ,,persónugreinanlegar``, þ.e. að með þessu væri hægt að fylgjast með för eða rekja feril einstakra nafngreindra aðila. Persónulega hef ég ekki miklar áhyggjur af þessu. Ég veit vel að hér býr ekki nokkuð annað í huga þeirra sem að þessu koma en að auka öryggið. Ég er að sjálfsögðu sammála því, styð það og fagna því að sjálfvirk tilkynningarskylda verði að veruleika. Mér finnst hins vegar ekki eiga að vera neitt feimnismál að ræða þetta. Ég tel að það sé af hinu góða að menn séu frá byrjun fullvissaðir um að fyrir þessum hlutum sé tryggilega séð.

Herra forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að taka frekar til máls en því miður get ég ekki orða bundist. Ég mun fá tækifæri til að koma að þessari umræðu í nefndinni þegar málið kemur til hv. samgn. Ég vil ítreka að sú þekking á staðháttum sem til staðar er á strandstöðvunum er mikilvæg og má ekki vanmeta það. Ég undrast að hæstv. ráðherra skuli vera svo viðskotaillur þegar hér koma málefnalegar ábendingar í umræðunni eins og í morgun. Ég held að ég verði bara að gera ráð fyrir að hæstv. ráðherra hafi farið öfugu megin fram úr í morgun. Alla vega virkaði það eins og hann væri á einhverjum öðrum fundi en við hin sem reyndum að koma með málefnalegar ábendingar. Ég vona þó að það lagist þegar líður á daginn.

Herra forseti. Mig langaði vegna þeirra orðaskipta sem hér hafa átt sér stað að reifa þetta mál aðeins betur. Eins og ég hef ítrekað sagt við þessa umræðu lít ég svo á að sjálfvirk tilkynningarskylda sé mjög til bóta. Ég vil ítreka það hér í fjórða sinn. Hún getur aukið öryggi skipa verulega þegar litið er á þessa þætti saman, þ.e. handvirkt eftirlit og sjálfvirka tilkynningarskyldu í gegnum sérstakt tæki sem á að vera um borð í hverju skipi. Auðvitað verður líka að fylgjast vel með því að slíkt tæki sé um borð í hverju skipi og sé í lagi. Menn mega ekki varpa frá sér þeirri ábyrgð að halda uppi sama öryggi og fram að þessu. Ég held að fram að þessu hafi yfirleitt eða í yfir 90% tilvika verið farið vel með tilkynningarskyldu skipa og sjómenn almennt verið mjög meðvitaðir um að nauðsynleg hafi verið, þeirra vegna og annarra, að tilkynna skipin bæði út og inn. Auðvitað hafa komið upp ýmis tilvik í sambandi við kvótafyrirkomulag eða stjórn fiskveiða og slíkt sem orðið hefur til þess að menn hafa sleppt því að tilkynna sig, þ.e. af öðrum ástæðum en öryggisástæðum. Ef við lítum á strandstöðvarnar sjálfar, það hefur mælst illa fyrir að ræða það hér þó nauðsynlegt sé, þá hafa þær dregið verulega úr þjónustu sinni þó hið sjálfvirka tilkynningarkerfi sé ekki komið í gagnið. Eins og fram hefur komið í umræðu á þinginu áður er búið að loka tveimur stöðvum. Í þeim stöðvum sem enn eru starfræktar hefur starfsmönnum fækkað og eru í dag 13 starfsmenn í stöðvunum öllum en voru 20 áður. Samt hefur ekkert breyst í starfi og eðli þjónustu þessara strandstöðva frá því sem áður var. Mótteknum skilaboðum hefur ekki fækkað og umsvif stöðvanna hafa ekki minnkað þannig að í raun hefði ekkert átt að leiða til þess að þessum stöðvum eða starfsmönnum þeirra fækkaði. Þess vegna veltir maður því fyrir sér hver ástæðan sé og hvort einhver ástæða sé til að loka þessum stöðvum alfarið eftir þrjú ár. Mig langaði að spyrja hæstv. samgrh. að því hvort meiningin með þessu ákvæði væri að handvirkt kerfi verði rekið samhliða í þrjú ár og eftir þau þrjú ár verði reynslan af því skoðuð eða verður þar með settur punktur og og stöðvunum lokað. Í dag er það þannig í strandstöðvunum sem sinna þessum skyldum, að taka á móti tilkynningum og þjóna skipum, að hver starfsmaður er með 69 viðtæki til að annast á nóttunni. Ef við lítum hins vegar á flug eru 4--6 viðtæki á hvern starfsmann þannig að álagið á starfsmenn strandstöðva eða loftskeytastöðvarinnar í dag er gríðarlega mikið og mun meira en á þá sem sinna flugi. Maður veltir því fyrir sér hvort einhver ástæða sé fyrir þessum mun. Það má eflaust kanna það frekar í nefndinni en ég tel ríka ástæðu til að fylgjast vel með því að öll skip hafi þessi viðtæki og senditæki um borð þannig að sjálfvirka tilkynningarskyldan komist í gagnið sem allra fyrst. Það mun kosta um 150--200 þús. kr. að kaupa tæki um borð í hvert einasta skip. Viðkomandi smábátaútgerðarmenn þurfa að leggja út verulega upphæð til að komast í þetta samband. Á þessum þremur árum er væntanlega gert ráð fyrir því að skip kaupi sér viðtækin fyrir þennan pening en þetta er dýrt. Það er ekki hægt að neita því að þetta er dýrt og það mun geta dregið eitthvað úr því að menn kaupi sér slík tæki en því þarf að sjálfsögðu að fylgja eftir. Ég ætla ekki að hafa lengra mál um þetta, herra forseti en vil að endingu vonast til að við náum að skoða málið sérlega vel í nefndinni og að málið, sem ég veit að búið er að vera lengi í vinnslu og er mikið áhugamál okkar allra sem höfum áhuga á því að auka öryggi sjómanna, verði til að þetta öryggi aukist enn og allir verði sáttir við frv. það sem endanlega verður samþykkt á þinginu í vetur.

Herra forseti. Mér þótti mjög athyglisvert að heyra áðan hv. þm. Kristján Pálsson segja að Landssíminn byggi ekki nógu vel að loftskeytastöðinni í Gufunesi og öðrum strandstöðvum. Ræðu hans var ekki hægt að skilja öðruvísi en svo að kæruleysi ríkti hjá þeim sem þar réðu húsum gagnvart öryggi sjófarenda. Nú finnst mér alveg sjálfsagt að ganga úr skugga um hvort svo er og býð honum með mér upp í loftskeytastöðina í Gufunesi svo við getum talað við þá starfsmenn sem þar eru. Við getum talað við þá sem bera ábyrgð á þessum rekstri og fengið úr því skorið hvort ástæða sé til að vekja á því athygli í þingsölum að þar sé eitthvert kæruleysi á ferðinni og þannig staðið að málum að öryggi sjófarenda sé hætta búin. Ég hygg að varla hafi verið hægt að skilja orð hv. þm. með öðrum hætti. Mér finnst satt að segja undarlegt að frv. sem hér liggur fyrir skuli vekja upp hugrenningar um að með einhvern veginn sé dregið úr öryggi þeirra sem eru á fiskiskipum umhverfis landið. Smávegis misskilnings hefur gætt hjá hv. þingmönnum varðandi stærð þeirra fiskiskipa sem lögin fjalla um. Eins og segir í fskj. og í samningnum sem þar er birtur er verið að tala um skip sem eru minni en 24 metrar og gert ráð fyrir því að stærri skip tilkynni sig á 12 stunda fresti ef ég man rétt, ég er ekki með frv. hjá mér í ræðustól af vangá. Það er því ekki um það að ræða að öll skip, stór og smá, eigi að greiða 5 þús. kr. vegna sjálfvirku tilkynningarskyldunnar, heldur er einungis verið að tala um minnstu skipin. Þessi misskilningur er eðlilegur og kannski ekki nógu skýrt tekið fram í grg. með frv. Það er ekki rétt hjá hv. þm. Kristjáni Pálssyni að gert sé ráð fyrir því að tækin í bátana kosti 150--200 þús. kr. Síðast þegar ég vissi var miðað við að kostnaður búnaðar mundi vera um 120 þús. kr. á skip og má vera að sú tala sé lægri núna, ég hef ekki nýjustu tölur um það en við því er að búast að þær tölur fari lækkandi eins og önnur tæki og annar búnaður á fjarskiptasviði og gert er ráð fyrir því að styrkja báta til kaupa á þessum tækjum. Nú er gert ráð fyrir að um 1.500 bátar muni nýta sér þessi tæki og í greiðslumati með frv. kemur fram að á næsta ári er gert ráð fyrir að 17 millj. kr. renni til þess að styðja þá útgerðarmenn sem vildu festa kaup á slíkum tækjum. Ég man ekki betur en gert sé ráð fyrir því að styrkur til sjómanna eða útgerðarmanna verði um 40 þús. kr. á bát og þá geta viðkomandi útgerðarmenn ráðið því hvar þeir kaupa tækin þannig að ekki er um styrk til neins framleiðanda að ræða í þeim efnum. Mér þótti það athyglisvert sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon vakti máls á áðan hvernig farið skuli með þær upplýsingar sem koma í gegnum sjálfvirku tilkynningarskylduna. Í lögum um tilkynningarskylduna, eins og þau liggja nú fyrir, eru engin ákvæði um hvernig fara skuli með upplýsingar og mér finnst nauðsynlegt að það mál verði athugað sérstaklega. Það hefur verið rætt um að til greina komi að þetta kerfi verði jafnvel notað við stjórn fiskveiða. Um það hefur engu verið slegið föstu, síður en svo. Mér finnst það koma sterklega til greina eins og hv. þm. sagði að þessar upplýsingar megi ekki afhenda þriðja aðila. Þetta mál hefur verið rætt milli samgrn., sjómanna og Slysavarnafélagsins. Niðurstaðan varð sú að setja ekki ákvæði um þessi efni inn í frv. en mér finnst ekki nema eðlilegt að Alþingi taki það sérstaklega fyrir og vil styðja að því eins og samgrn. getur að flýta athugun á því máli. Ég tel því að þessi athugasemd hv. þm. hafi átt fullan rétt á sér og sé mjög athyglisverð og nauðsynlegt að taka afstöðu til hennar. Ég vil að lokum segja, herra forseti, að mér þykir það leiðinlegt ef hv. 18. þm. Reykv. er stúrin yfir því að ég sé viðskotaillur á þessum fallega degi. Ég er auðvitað svolítið stúrinn yfir því ef þingmenn halda að með þessum frumvarpsflutningi sé með einhverjum hætti verið að draga úr því að sjómönnum á miðunum sé veitt nauðsynleg þjónusta. Enginn hefur talað um það svo ég viti í tengslum við þetta mál að í því samhengi sé ástæða til að draga úr nauðsynlegri þjónustu á strandstöðvum, enginn maður og engum manni dottið í hug fyrr en nú inni í þessum sal. Ég skil satt að segja ekki hvernig á því megi standa. Þess vegna get ég boðið hv. 18. þm. Reykv. að slást í för með mér og hv. þm. Kristjáni Pálssyni þegar við förum upp í loftskeytastöðina svo að þessir tveir þingmenn geti að eigin raun kynnst því hvernig þessi starfsemi er, talað við þá menn sem þar eru á vakt og fengið þannig persónulegar upplýsingar um það hvernig að þeim er búið. Mér finnst raunar líka sjálfsagt að bjóða þessum tveimur hv. þm. í Slysavarnafélagið. Ég skal greiða fyrir því að þeir geti hitt framkvæmdastjóra eða forseta Slysavarnafélagsins líka til þess að fara yfir það mál með þeim aðilum hvort með sjálfvirku tilkynningarskyldunni eða vegna hennar sé hætta á því að dregið verði að öðru leyti úr þjónustu við sjófarendur með þeim hætti að jafnframt sé dregið úr öryggi. Mér finnst nauðsynlegt að fara rækilega ofan í það mál því að ég hef aldrei áður heyrt þetta mál tekið upp á þeim grundvelli að með því sé ætlunin að draga úr þjónustu við sjófarendur. Ég endurtek það. Þessi umræða og þessar vangaveltur eru alveg nýjar fyrir mér.

Herra forseti. Ég byrja á að þakka hæstv. samgrh. fyrir boðið að skoða Landssímann og loftskeytastöðina ásamt Slysavarnafélaginu. Mér finnst vel til fundið að við förum og heimsækjum þessar merku stofnanir og ræðum þar við starfsfólkið og ég efast ekki um að öll samgn. hefði gott af því að kynna sér það þó að svo margir hafi eflaust komið þarna inn og kynnst þeim ágætu mönnum sem þarna starfa. Ég hef ekki sagt það úr þessum ræðustóli að kæruleysi væri ríkjandi hjá Landssímanum varðandi öryggismál sjómanna. Ég hef aldrei haft þau orð en ég hef aftur á móti sagt að með því að draga of mikið úr þjónustunni gæti skapast ástand sem drægi úr öryggi. Auðvitað er þetta allt saman matsatriði. Öryggisþátturinn er náttúrlega það sem við ræðum um hér. Í frv. er talað um að í þrjú ár verði handvirkur búnaður rekinn samhliða þessari reynslu með sjálfvirka búnaðinn, en eftir það má skilja sem svo að enginn handvirkur búnaður verði eða hann verði öðruvísi. Það er því ekkert óeðlilegt að þessi mál séu öll rædd samhliða. Ég mun gera það að sjálfsögðu þegar það kemur til nefndarinnar frekar. Ég fagna því að sjálfsögðu að kostnaðurinn sé 120 þús. en ekki 150--200 en það á eftir að koma í ljós. Mér hefur verið sagt að þetta muni kosta þessa peninga. Styrkveitingarnar gætu hugsanlega breyst eitthvað í takt við það ef búnaðurinn reynist dýrari en menn gerðu almennt ráð fyrir í upphafi. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta, herra forseti. Ég ítreka þakkir mínar til hæstv. samgrh. fyrir að koma með þetta ágæta mál hingað inn og fyrir þá kynningarferð sem hann skipuleggur fyrir okkur upp í Landssíma.

Herra forseti. Mér finnst óþarfi að gera því skóna að handvirk tilkynningarskylda verði ekki rekin lengur en þrjú ár ef Slysavarnafélagið telur þörf á að það verði gert. Slysavarnafélagið hefur lagt verulega fjármuni fram til að tryggja öryggi sjófarenda og verið óþreytandi í sambandi við fyrirbyggjandi aðgerðir og þar fram eftir götunum og ég hygg að það sé alveg ástæðulaus ótti hjá hv. þm. að Slysavarnafélagið muni ekki halda þessari starfsemi áfram eftir þrjú ár ef þá kemur í ljós að það er nauðsynlegt. Ég hygg að þessi ótti sé með öllu ástæðulaus.

Herra forseti. Ef það er á valdi Slysavarnafélags Íslands að ákveða hvort þetta verður áfram eða ekki, þá eru það út af fyrir sig svör. En ég hygg að ekki sé verra að samgn. þingsins og Alþingi sjálft hafi einhverja skoðun á því hvernig framhaldið yrði og það verði skoðað í samstarfi við Slysavarnafélag Íslands. Ég ber mikið traust til Slysavarnafélagsins í þessum málum og hef enga ástæðu til að ætla annað en þeir vilji sjómönnum og öryggismálum þeirra allt hið besta enda hafa þeir sýnt það í gegnum störf sín og eru að sjálfsögðu stofnuð til þess að auka öryggi sjómanna. Að öðru leyti held ég að ekki sé ástæða til að teygja þetta meira, herra forseti. Þetta hefur verið ágæt umræða og nauðsynlegt að þau atriði sem hér var tæpt á heyrðust í salnum áður en málið færi til frekari skoðunar.

Herra forseti. Enginn er að gefa í skyn að þetta mál dragi úr öryggi sjómanna eða þjónustu við þá. Það hefur enginn gert það í þessari umræðu, þetta er alger misskilningur hjá hæstv. ráðherra þannig að hann ætti að geta tekið gleði sína á ný og látið af því að vera stúrinn því að þetta er alger misskilningur. Hv. 18. þm. Reykv. sem hér stendur og ég efast ekki um að hæstv. ráðherra man hvað heitir, þakkar gott boð, bæði til Slysavarnafélagsins og í loftskeytastöðina. En það má kannski geta þess að hv. samgn. er búin að fara í heimsókn á báða staðina á þessu kjörtímabili. En ég efast ekki um að það muni verða lærdómsríkt fyrir okkur að koma þangað aftur. Það var mjög merkilegt að sjá hve starfsemi Slysavarnafélagsins er orðin öflug og tækjabúnaður sem þar er kominn í gagnið. En svo sannarlega þigg ég boð að fara þangað með hv. þm. Kristjáni Pálssyni og hæstv. ráðherra. En að nokkur maður hafi gefið í skyn að með þessu máli væri verið að draga úr öryggi eða þjónustu við sjómenn er bara eins og hver önnur firra.

Herra forseti. Það eru tvö atriði, annars vegar þetta með fimmþúsundkallinn. Ég verð að segja að sé það svo að eingöngu hluti skipa sem eru í tilkynningarskyldukerfinu eigi að greiða hann, þá er framsetning mála afar sérkennileg því að það verður hvorki ráðið af hvorki lestri grg. frv. né þaðan af síður af samningi á bls. 9, fskj. III, að svo sé því þar segir beinlínis í 6. tölul.: Árgjald verður 5.000 kr. fyrir öll skip. Samningurinn tekur til allra skipa, bæði þeirra sem eru stærri en 24 metrar og þeirra sem eru minni. Að vísu er ljóst að tilkynningarskyldu þeirra er mismunandi háttað. hætti. Stóru skipin tilkynna sig á hálfs sólarhrings fresti um gervihnött en hin með öðrum hætti eða að hluta til en það er ómögulegt að fá annað út úr þessu en að um eigi að vera að ræða fast árgjald upp á 5.000 kr. til Slysavarnafélagsins fyrir öll skip plús það að hver þátttakandi greiðir fjarskiptakostnað sinn. Þannig las ég þetta og ef það er missilningur er eitthvað annað á ferðinni sem er alveg gersamlega útilokað að fá út úr lestri málsins eins og það er lagt fyrir. En þetta er auðvitað ekki stórmál. Hitt er miklu stærra mál og það kom fram í svari hæstv. ráðherra og ég þakka að það var hreinskilnislega viðurkennt að um þetta mál, sem er auðvitað stórmál, liggja ekki fyrir skýrar reglur eða niðurstöður hvernig farið verði með þær upplýsingar sem þarna verður safnað í einn miðlægan banka, um ferðir, feril skulum við segja allra íslenskra fiskiskipa um landhelgina. Það er augljóst mál að þarna geta legið upplýsingar sem margir hefðu áhuga og augastað á. Ég vil fyrir mitt leyti segja um leið og ég fagna því að þetta mál verði skoðað af hv. nefnd og jafnvel settar um það reglur verður að vera algerlega öruggt að meðferð þessara upplýsinga verði svo vönduð og traust að engin tortryggni skapist um þær. Þá er verr af stað farið en heima setið og ég vara við því að menn velti t.d. upp hugmyndum um að þessum upplýsingum verði blandað saman við fiskveiðistjórnun. Ég held að það muni skapa tortryggni og best er að girða algerlega fyrir slíkt alveg frá byrjun og engin önnur nýting þessara upplýsinga verði leyfð nema sú sem allir aðilar málsins eru sammála um og geti ekki skapað nokkra minnstu tortryggni því að ekki má veikja þetta kerfi með neinum slíkum misráðnum ákvörðunum.

Herra forseti. Eins og hv. þm. er kunnugt hefur Slysavarnafélagið farið svo með þær upplýsingar sem það hefur haft að ekki hefur vakið neina tortryggni hjá sjómönnum. Má vera að af þeim sökum hafi ekki verið tekin samtímis afstaða til þess álitamáls sem hér kom upp. Ég vil aðeins rifja upp að í lögum tilkynningarskyldu íslenskra skipa segir: ,,Öll íslensk skip, sem búin eru talstöð, önnur en varðskip, skulu tilkynna: a. brottför skipsins úr höfn; b. staðsetningu skipsins a.m.k. einu sinni á sólarhring, fiskiskip samkvæmt ákvörðun eftirlitsmiðstöðvar og farþegaskip eftir aðstæðum; c. komu skipsins í höfn.`` Þetta ber að gera nú. Hér er gert ráð fyrir að tíðni verði miklu meiri, og eins og ég hygg að hv. þm. sé kunnugt um er gert ráð fyrir í sjálfvirku tilkynningarskyldunni að tilkynningar berist á 15 mínútna fresti og getur verið miklu oftar ef þannig viðrar eða ef ástæða er til. Ég ítreka það sem ég sagði áðan. Mér finnst alveg sjálfsagt að þetta mál sé athugað til þrautar og mín skoðun er hin sama og hv. þm. að best fari á því að þær upplýsingar sem liggja hjá Slysavarnafélaginu og varða öryggi sjófarenda berist ekki annað.

Herra forseti. Ég vil þakka þessi svör og ég fagna því að um þetta mál er ekki ástæða til að ætla að neinar deilur verði og menn eru sammála um hvað hlýtur að hafa algjöran forgang og ráða í raun og veru. Það er að tryggja óvefengjanlega meðferð þessara upplýsinga, geymslu, varðveislu þeirra og/eða förgun, sem kannski er í raun það sem málið snýst um, þ.e. að þessum upplýsingum verði bara eytt jafnóðum og þær hafa misst gildi sitt. En það sem menn verða að hafa hér í huga er að nú verður um rafræna skráningu upplýsinganna að ræða. Og þá erum við komin inn í allt annan heim, við erum komin inn í þann heim að út af fyrir sig væru geymslumöguleikarnir ótakmarkaðir og upplýsingar gætu legið fyrir á einum diski um feril allra íslenskra skipa innan landhelginnar árum saman ef því væri að skipta, geri ég ráð fyrir. Þá er náttúrlega líka orðin spurning hvort aðilar eins og tölvunefnd og aðrir slíkir komi ekki við sögu og þessi upplýsingameðferð verði að uppfylla ekki bara slík ákvæði heldur og önnur sem við kynnum að vilja setja í þessu tilviki og væru jafnvel strangari, ákvæði eins og þau að upplýsingum væri eytt með kerfisbundnum hætti eða þeim fargað um leið og það hefði ekki lengur gildi út frá öryggissjónarmiðum að geyma þær. Mönnum gengur oft illa að átta sig á þessari nýju öld þar sem hægt er að geyma mér liggur við að segja, með þínu leyfi, herra forseti, allan fjandann alveg endalaust. Það kemur í ljós t.d. að hægt er að geyma á smákubbum eða diskum upplýsingar um hvar öll heimsbyggðin hefur hringt í sína GSM-síma og hvar hún hefur verið, og eru það nú upplýsingar sem ýmsum kynni að þykja óheppilegt að verið væri að þvælast með út um dal og hól, svo sem eins og í hvern menn hafi verið að hringja og hvar og hvenær úr gemsum sínum 

Herra forseti. Þetta er athyglisverður flötur sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon veltir upp varðandi upplýsingaskyldu og hvernig skuli með hana farið. Ég tel að rétt sé málsins vegna að það liggi alveg ljóst fyrir hvernig farið verður með upplýsingar tengdar sjálfvirkri tilkynningarskyldu. Ég tek líka undir það sem bæði hefur komið fram hjá hæstv. ráðherra og hv. þm. um nauðsyn þess að tryggt verði hvernig farið verður með upplýsingar málsins vegna, vegna þessa mikla og merkilega máls sem lýtur að sjálfvirkri tilkynningarskyldu. Ég tel að það sé af hinu góða að þetta mál skuli hafa komið hér upp á borðið þannig að sjómenn megi vita með vissu hvernig farið verður með, og síðast en ekki síst til að málið fái góðan framgang. Hitt er svo annað mál þegar fram líða stundir ef sjómenn og þeir aðilar sem með þessi mál fara á seinni stigum verða sammála um að þetta verði kannski nýtt til annarra þátta en eingöngu öryggishlutverksins. Það er bara seinni tíma mál ef svo ber undir. En ég tek undir það að mjög nauðsynlegt er að upplýsingaskyldan sé með ákveðnum hætti þannig að ekki leiki nokkur vafi á hvernig farið verður með upplýsingar.

Herra forseti. Með frv. þessu er lögð til breyting á skilgreiningu núgildandi laga á óflekkuðu mannorði í lögunum um leigubifreiðar. Eins og þingheimi er kunnugt var samþykkt breyting á þessum lögum á liðnu þingi. Var þar m.a. vikið að skilgreiningu á þessu hugtaki en að mati samgrn. er nauðsyn að gera þar betur eða breyta þeirri skilgreiningu. Fyrir þessu þingi liggur einnig frv. um skipulag á fólksflutningum með hópferðabifreiðum þar sem er að finna sambærilega skilgreiningu og hér er lögð til. Að mati ráðuneytisins er eðlilegt að sömu kröfur séu gerðar til allra atvinnubifreiðastjóra hvað þetta varðar. Hér er því skilgreint hvaða háttsemi sé þess eðlis að menn hafi fyrirgert rétti sínum til að fá útgefið atvinnuleyfi á leigubifreið. Samkvæmt frv. mega menn ekki hafa verið dæmdir til refsivistar né framið alvarleg eða ítrekuð brot á reglum um starfsskilyrði greinarinnar. Í undantekningartilvikum geta stjórnvöld metið hvort umsækjandi fær útgefið leyfi þótt hann hafi brotið af sér. Jafnframt er gert ráð fyrir því að ef menn, ungir að aldri, hafi framið afbrot sé eitthvert svigrúm til að bregðast við því. Ég legg til, herra forseti, að málinu verði vísað til 2. umr. og samgn.

Herra forseti. Ég vona að hæstv. ráðherra taki það ekki illa upp þó að ég spyrji hér einnar spurningar sem ég hefði gjarnan viljað fá svar við áður en þetta mál fer til nefndarinnar. Hvernig er það með þessa grein, mun maður sem orðið hefur gjaldþrota og sækir um leyfi til leigubílaaksturs eða atvinnuleyfi á leigubifreið fá leyfið? Ég hef fengið nokkur dæmi inn á mitt borð um að menn sem hafa lent í gjaldþroti fái ekki leyfi til leigubílaaksturs, eins og lögin eru í dag. Ég hefði því gjarnan viljað að það kæmi fram í umræðunni hjá hæstv. ráðherra hvort þetta orðalag á greininni breyti einhverju þar um. Eða mun þetta tilvik sem nefnt er í athugasemdum við lagagreinina, þar sem talað er um að í undantekningartilvikum geti stjórnvöld metið hvort umsækjandi fái útgefið leyfi þótt hann hafi brotið af sér, hvort undir það falli að gjaldaþrotamenn geti fengið undanþágu og fengið atvinnuleyfi. Það er mikilvægt að mínu mati að það komi fram við 1. umr. þessa máls.

Herra forseti. Þetta hefur ekki áhrif á það. Á hinn bóginn getur maður á ný orðið fjár síns ráðandi þótt hann verði gjaldþrota með því að það verði upphafið annaðhvort með því að hann geti greitt skuldir sínar eða að lánardrottnar falli frá kröfu sinni ef nægilegur tími er liðinn. Ég man nú satt að segja ekki alveg hvernig sú málsmeðferð er, en ég hygg að þegar frá líður eigi að vera auðvelt fyrir mann sem orðið hefur gjaldþrota að vera á ný sjálfs sín ráðandi.

Herra forseti. Ég hefði viljað sjá og heyra það hér að hægt væri að veita undantekningar. Ég veit um nokkur tilvik þar sem leigubílstjórar eru öryrkjar og eru að reyna að vinna. Þetta er kannski eina vinnan sem þeir geta unnið en hafa lent í þeim hremmingum kannski vegna sjúkdómsferils eða af öðrum ástæðum að verða gjaldþrota og ekki getað komist yfir það þá er þeim nánast gert það ókleift ef þeir eru bara á lífeyrisgreiðslunum sem eru mjög lágar eins og menn þekkja. Og ef þeir vilja reyna að auka tekjur sínar, t.d. með leigubifreiðaakstri, þá eru þeir algjörlega upp á aðra komnir, þeir þurfa að fá leyfi hjá öðrum, keyra fyrir aðra, og það getur verið erfiðleikum háð. Ég veit að þetta ákvæði hefur valdið öryrkjum töluverðum erfiðleikum og ég hefði viljað sjá hér að það væri möguleiki á undantekningum vegna þeirra tilvika að lífeyrisþegar eru að reyna að vinna sig út úr fjárhagsörðugleikum og hafa eiginlega ekki tök á því að vinna aðra vinnu en leigubílaakstur.

Herra forseti. Ég hygg að það fari ekki saman að standa fyrir sjálfstæðum rekstri, atvinnurekstri, bera ábyrgð á honum, taka á sig skuldbindingar sem slíku fylgir og vera gjaldþrota. Á hinn bóginn hygg ég að oft sé hægt að leita samninga við kröfuhafa um að þeir með yfirlýsingum sínum dragi kröfur sínar til baka og þá er gjaldþrotið sjálfkrafa afturkallað. Ég hygg að það sé sú leið sem viðkomandi verður að fara.

Herra forseti. Þessu frv. er ætlað að leysa af hólmi lög um skipulag á fólksflutningum með landferðabifreiðum, nr. 53/1987, með síðari breytingum, en þau eru mun eldri en ártalið segir til um. Miklar breytingar hafa orðið á umhverfi þessarar greinar. Hópferðaakstur hefur aukist gríðarlega á Íslandi og aðild landsins að Evrópska efnahagssvæðinu hefur kallað á töluverðar breytingar á lögum og reglum er gilda um atvinnubifreiðar og akstur þeirra. Enda þótt þegar hafi verið brugðist við þessu að hluta hafa þó enn orðið breytingar innan regluverks Evrópusambandsins sem kalla á endurskoðun þessara laga. Af því tilefni er nauðsynlegt að taka á öðrum þáttum en mál þetta varðar og var því ákveðið að endurskoða lögin í heild. Með samningu frv. var haft náið samráð við þá aðila sem mestra hagsmuna hafa að gæta. Meginbreytingin snýr að útgáfu hópferðaleyfa. Hér er lagt til að Vegagerðin taki að sér útgáfu þeirra auk eftirlits með einstökum þáttum. Með þessari breytingu er málskot aðila sem mál kann að varða til samgrn. sem æðra stjórnvalds tryggt. Með þessu skapast mun skilvirkari og öruggari stjórnsýslumeðferð en áður. Jafnframt er gert ráð fyrir því að skipulagsnefnd fólksflutninga verði lögð niður. Þá eru lagðar til töluverðar breytingar á útgáfu leyfa auk þess sem skilyrði til að stunda fólksflutninga á landi eru hert nokkuð. Í stað þess að umsækjandi sýni fram á að hann hafi óflekkað mannorð skal hann uppfylla ákveðin skilyrði sem eru tilgreind nánar í frv. Er það í samræmi við hugtakanotkun Evrópusambandsins um góðan orðstír en ekki þótti heppilegt að setja það hugtak í frv. þar sem það er ekki þekkt í íslenskri löggjöf. Þá er einnig gerð krafa um að umsækjendur fari á námskeið áður en þeir fá úthlutað og er þá á hendi Vegagerðarinnar að sjá til þess að slík námskeið verði haldin. Einnig er gerð krafa um fullnægjandi fjárhagsstöðu og skal það skilyrði útfært nánar í reglugerð. Þessi ákvæði um skilyrði leyfis eru að miklum hluta komin til vegna reglna Evrópusambandsins um aðgang að starfsgrein farmflytjenda og farþegaflytjenda á landi og um gagnkvæma viðurkenningu á prófskírteinum og öðrum vitnisburði um formlega menntun í innanlands- og millilandaflutningum. Í viðauka með reglugerðinni er einnig tíundað námsefni á því námskeiði sem umsækjendum um leyfi samkvæmt þessu frumvarpi er gert að taka. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og samgn.

Virðulegur forseti. Það frv. til laga um skipulag á fólksflutningum með hópferðabifreiðum sem hér er mælt fyrir er samið að því er fram kemur í athugasemdum í samgrn. í samráði við Félag hópferðaleyfishafa og Félag sérleyfishafa. Hæstv. ráðherra mælti fyrir frv., ekki í löngu máli heyrðist mér, en telur væntanlega að þetta mál sé einfalt í sniðum og þarfnist ekki mikilla útlistana til viðbótar við það sem fram kemur í greinargerð eða athugasemdum með frv. Ég held að fyllilega sé þörf á því að endurskoða löggjöf og fyrirkomulag á þessu sviði, ég get tekið undir það, en mér sýnist að ýmis ákvæði í þessu frv. þyrftu að fá góða skoðun í hv. samgn. Ég vil leyfa mér að nefna örfá atriði til athugunar varðandi málið. Mér finnst ekki koma nógu skýrt fram þar sem vikið er að í greinargerð með málinu hverjar séu í raun reglur Evrópusambandsins sem rammi af málið. Ég hefði talið nauðsynlegt vegna þessa máls að hæstv. samgrh. miðlaði til þingnefndar skýrum upplýsingum um það hvaða forskrift það er í rauninni sem EES-samningurinn leggur í sambandi við málið. Vikið er að því í athugasemdum með frv. að slíkar reglur séu til staðar og það er mér kunnugt. Tekið er tillit til þeirra í sambandi við lagabreytingar og mér finnst að það skorti á að gerð sé skýr grein fyrir því hverjar takmarkanirnar eru sem Evrópurétturinn setur í málinu. Hvað er það sem snertir þetta frv. sérstaklega sem verið er að breyta vegna þess að slík forskrift liggi fyrir. Það er mjög óljóst og verður ekki lesið út úr þessum athugasemdum, ekki a.m.k. í fljótu bragði. Ég skal viðurkenna, virðulegur forseti, að ég tók mér ekki tíma fyrr en í morgun til þess aðeins að renna yfir málið og athugasemdirnar. Ég hef því ekki aflað mér neinna frekari upplýsinga en lesa má út úr frv. sjálfu og athugasemdum við það. Mér sýnist að ein meginbreytingin út frá stjórnsýslu frá því sem verið hefur sé sú að verið sé að greina skýrar á milli leyfa og leyfisveitinga og að leggja leyfisveitingar í hendur Vegagerð ríkisins, leyfisveitingar fyrir fólksflutninga með hópferðabifreiðum til þess að opna síðan fyrir kærumöguleika til æðra stjórnvalds, sem sagt ráðuneytisins. Sjálfsagt er ekki galið að reyna að greina þarna á milli. Það er ekki heppilegt að úthlutun sé á æðsta stjórnstigi og kæruleiðir í rauninni. Trúlegast er Vegagerðin ekki óeðlilegur aðili til þess að fjalla um slíkt. Það er auðvitað verkefni fyrir góðan starfsmann eftir atvikum að hafa reiður á þessum málum og fjalla um það. Hvort hann situr í ráðuneyti eða í stofnun á vegum ráðuneytisins er ekki stórmál út af fyrir sig en getur verið skynsamlegt út frá málsmeðferð og stjórnsýslu. Sitthvað vekur athygli í framsetningu á þessu frv. eins og að í orðskýringum er talin þörf á því að skilgreina hvað eru óreglubundnir flutningar, þegar búið er að draga fram skýringar á leyfisþáttunum og þá er tekið fram í orðskýringum að óreglubundnir flutningar eru aðrir flutningar en reglubundnir. Mér finnst þetta kannski dálítið smásmugulegt en það kann að vera að rök séu fyrir því að setja í lagatexta. Það má finna fleira í ætt við þetta í frv., t.d. í 6. gr., svo að dæmi sé tekið. ,,Ekkert leyfi þarf til flutnings í eigin þágu.`` Ég skil þetta svo, hæstv. ráðherra, að ég þurfi ekki að sækja um sérstakt leyfi fyrir einkabifreið til þess að flytja sjálfan mig eða nákomna í einkabifreið án gjaldtöku en tekið er skýrt fram að ekkert leyfi þurfi til flutnings í eigin þágu. Þetta minnir á þekkt svar sem við sem stöldruðum við í Menntaskólanum á Akureyri könnumst við um ágætan lærimeistara sem eitt sinn var nemandi og kom upp í bandorminum í náttúrufræði.  Af þessum toga er í athugasemdum er fjallað um leyfi með þessum hætti, með leyfi forseta: ,,Þá eru skilyrði þess að fá leyfi til að stunda fólksflutninga á landi hert nokkuð. Í stað þess að umsækjandi sýni fram á að hann hafi óflekkað mannorð skal hann uppfylla ákveðin skilyrði sem nánar eru tilgreind í frumvarpinu. Er það í samræmi við hugtakanotkun Evrópusambandsins um góðan orðstír (good reputation) en ekki þótti heppilegt að setja þetta hugtak í frumvarpið þar sem það er ekki þekkt í íslenskri löggjöf. Hér er um mun strangari skilyrði að ræða en um getur í skilgreiningu á óflekkuðu mannorði og á það mun betur við það starfssvið sem fjallað er um hér.`` Ég náði ekki alveg samhengingu á milli þessara málsgreina en hitt að ekki sé talið rétt að setja hugtakið ,,góður orðstír`` í íslenska löggjöf í frv. vegna þess að það sé ekki í lögum þó að það samræmist e.t.v., nú skal ég ekki skera úr. Það er kannski til sérstök skilgreining um það hvað er good reputation og mér skilst það raunar, en ég hefði ekki verið svona spar á að nota orðin ,,góður orðstír`` nema þau stangist þá ljóslega á við hugtakaskilgreiningu Evrópusambandsins á good reputation en ég þarf ekki að hafa upp fyrir hæstv. forseta eða þingheimi stöðu hugtaksins orðstír í íslensku máli. Á það sínar rætur nánast aftur í forneskju og er hverju mannsbarni þekkt. En aftur til frv. sjálfs. Í sérleyfum er greint á milli þriggja þátta. Í fyrsta lagi er raunar sérstök lagagrein, 3. gr., um útgáfu leyfa sem er almennt um að leyfi Vegagerðarinnar þarf til að stunda fólksflutninga í atvinnuskyni samkvæmt lögum þessum. Leyfið skal gilda í fimm ár og vera óframseljanlegt. Síðan er sérstakur kafli um sérleyfi, fyrst almenn skilgreining og síðan um einkaleyfi, sérstaka reglubundna flutninga, aðra reglubundna flutninga þannig að þetta er margþrepa. Varðandi útgáfu sérleyfa skal leita umsagnar Sambands ísl. sveitarfélaga. Heimilt er að setja nánari skilyrði o.s.frv. Ég staldraði aðeins við Samband ísl. sveitarfélaga sem er hið merkasta félag. Er ekki ástæða til að líta sér ögn nær hugsanlega í sambandi við sérleyfi, t.d. á fleiri sveitarfélög eða þau sem eru í viðkomandi landshluta ef um staðbundið leyfi eða hugsanlega sérleyfisleið er að ræða? Nú rakst ég ekki á það í textanum að nein skilgreining væri í rauninni á sérleyfisleiðum en ég skil það svo að hugsunin sé að veita sérleyfi á tilteknum leiðum. Mér sýndist þetta fyrst og fremst koma fram í sambandi við einkaleyfi sem svo er kallað og það er annar þáttur málsins. Þó stendur í 4. gr., með leyfi forseta: ,,Þeir sérleyfishafar, sem hafa haft sérleyfi áður, skulu að jafnaði sitja fyrir um endurveitingu sérleyfa á viðkomandi leiðum ef þeir aðilar sækja um þau og fá meðmæli Sambands íslenskra sveitarfélaga.`` Þetta er heldur óljóst orðalag, finnst mér. Það þyrfti að athuga það. Spurningin er hvort ekki er átt við þá aðila sem hafa haft sérleyfi áður á viðkomandi leið, og þá er væntanlega verið að hugsa um þá leið sem viðkomandi hafði sérleyfi á áður. Þetta er lítið atriði en ég hnaut um það við yfirlestur. Svo lýkur 4. gr. með þessu orðalagi, með leyfi forseta: ,,Í sérleyfisakstri er sérleyfishafa heimilt að nota bifreiðar sem rúma 3--8 farþega.`` Þá vaknar spurning: Er þá ekki heimilt að nota bifreiðar sem flytja fleiri eða færri en 3--8? Mér finnst að það megi álykta af þessum orðum að þetta sé svigrúmið. ,,Í sérleyfisakstri er sérleyfishafa heimilt að nota bifreiðar sem rúma 3--8 farþega.`` Ég sé ekki að það séu tilgreind fyrr í greininni nein stærðarmörk. Er það meiningin að þetta sérleyfi gildi um akstur bifreiða sem rúma 3--8 farþega? Þetta er auðvitað einnig framsetningaratriði en ef þetta væri efnislega skilningurinn þá er málið náttúrlega nokkuð stórt, þ.e. ef á að takmarka það við þetta. En ég geri auðvitað ekki ráð fyrir að það sé hugmyndin. Síðan kemur þetta einkaleyfi sem svo er kallað. Það er leyfi sveitarfélaga til að fá sérleyfi og stunda akstur á sínum vegum, standa fyrir slíkum rekstri. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Nú ákveður sveitarstjórn að taka í sínar hendur rekstur reglubundinna flutninga innan síns lögsagnarumdæmis þar sem áður hefur verið sérleyfi og er þá skylt að veita sveitarstjórn einkaleyfi þegar tímabil sérleyfishafa er útrunnið, enda hafi sveitarstjórn sótt um það eigi síðar en sex mánuðum áður en sérleyfið fellur úr gildi ...`` Þetta gildir um leyfisveitingu til sveitarfélaga innan sinna marka. Ef ég les rétt í textann þá geta sveitarstjórnir ýtt út, ef þeim svo býður við að horfa, sérleyfishafa sem hefur stundað slíkan akstur. Það þurfa bara að líða sex mánuðir og þá verður viðkomandi að pakka saman. Þannig skil ég þennan texta. ,,Vegagerðinni [er] heimilt að binda leyfið því skilyrði að einkaleyfishafinn skuli skuldbundinn til að kaupa þær fasteignir og bifreiðar sem notaðar höfðu verið til reksturs á viðkomandi leið og teljast nauðsynlegar á verði sem samkomulag næst um ...`` Allt finnst mér þetta dálítið sérstakt, að það sé verið að veita sveitarfélögum heimild á svo ákvarðandi hátt. Þetta kann að varða almenningssamgöngur, en ég skil ekki málið þannig að þetta séu í rauninni almenningssamgöngur. Eru það Strætisvagnar Reykjavíkur sem hér er verið að tala um eða hvað? Ég sé ekki að tekið sé á því. En það mætti halda að þetta ætti kannski við um það. Spyr sá sem ekki veit. Svo segir í lok þessarar einkaleyfisgreinar, með leyfi forseta: ,,Öðrum en einkaleyfishafanum er óheimilt nema með samþykki hans að flytja um einkaleyfissvæðið aðra farþega en þá sem teknir eru upp utan þess og þá sem teknir eru upp innan svæðisins til flutnings út fyrir það.`` Þetta er, virðulegi forseti, texti í lagi eins og maður segir og ég leyfi mér að endurtaka hann því hugsunin kann að hafa farið fram hjá mönnun, með leyfi forseta: ,,Öðrum en einkaleyfishafanum er óheimilt nema með samþykki hans að flytja um einkaleyfissvæðið aðra farþega en þá sem teknir eru upp utan þess og þá sem teknir eru upp innan svæðisins til flutnings út fyrir það.`` Ég held að þetta hljóti að vera skothelt. Svo er hér um sérstaka reglubundna flutninga á ákveðnum hópi farþega o.s.frv. En varðandi einkaleyfisákvæði og sveitarfélögin þá vaknar sú spurning í mínum huga hvort það sé einboðið út frá hinum heilögu samkeppnisreglum að þetta gangi upp. Ég veit það ekki, e.t.v. á grundvelli svona lagasetningar, en það er spurning. Í III. kafla eru ýmis ágæt ákvæði eins og um óreglubundna flutninga og um akstur sérútbúinna bifreiða. Það er auðvitað full þörf á því að fylgjast með því og gera kröfur til þess. Það koma í rauninni mörg atriði upp í hugann sem ekki snerta beinlínis þessa löggjöf hér eða þetta frv. sem varða flutning á fólki til fjalla og m.a. um jökla landsins. Það er eitt af þeim atriðum sem ég hafði raunar haft í hyggju að vekja máls á í þinginu og leyfi mér að nefna það hér að ég held að mikil þörf sé á því að fara yfir þau efni í ljósi fenginnar reynslu, þ.e. út frá öryggissjónarmiðum. Virðulegur forseti. Tími minn er á þrotum. Margt fleira hefði verið ástæða til að nefna í þessu merka máli þar sem opnað er fyrir reglugerðarsetningu hæstv. ráðherra og gert ráð fyrir að lögin öðlist gildi 1. janúar 1999 svo að menn mega hafa hraðann á við að vinna í þessu máli. En að lokum allra síðast, virðulegur forseti, efst á bls. 6. í athugasemdum er vikið að setningu á reglugerð, ákveðnum atriðum sem innleidd voru í íslenska löggjöf með reglugerð og ég vildi biðja hæstv. samgrh. að bregðast alveg sérstaklega við því hvort hæstv. ráðherra hafi sett íslensk lög með reglugerð.

Herra forseti. Mér þótti vænt um að hv. þm. skyldi rifja upp gamla gamansögu af Brynleifi Tobíassyni og séra Jóni Péturssyni prepon sem síðar var á Kálfafellsstað. Ég hygg að ég hafi misheyrt það að hv. þm. hafi talið að þessi orðaskipti hafi átt sér stað fyrir norðan. Auðvitað voru þeir í Lærða skólanum hér fyrir sunnan, þeir heiðursmenn, þegar þeir voru að lesa undir náttúrufræðiprófið og má kannski líka ímynda sér að Brynleifur Tobíasson hafi haft á ýmsu meiri áhuga en bandorminum. Á hinn bóginn var séra Jón Pétursson þeim gáfum gæddur að hann mundi það sem hann las --- eða hvort það var faðir hans, Pétur Jónsson. Ég þarf nú að rifja upp hvenær þessir karlar voru fæddir til þess að ég þori að fullyrða um það hvor feðga var að lesa með Brynleifi Tobíassyni. En báðir voru þeir prestar á Kálfafellsstað þannig að það breytir engu um það atriði svo við getum sagt að það hafi verið síðar prestur á Kálfafellsstað og Brynleifur Tobíasson sem áttu þessi orðaskipti, sem er kannski kjarni málsins. Mér þótti margt áhugavert sem hv. þm. kom fram með hér og gott er að fá svo ítarlegar ræður um svo mikið efni og ég skal þegar í stað heita hv. þm. því að gera ráðstafanir til þess að samgn. geti fengið sem gleggstar upplýsingar um hvaða reglur Evrópusambandsins eða á hinu Evrópska efnahagssvæði aframmi þetta mál. Það sem auðvitað rekur á eftir er að nauðsynlegt er fyrir þá sem hafa slíkan rekstur með höndum hér á landi að þeir hafi fullan rétt til þess að aka um nálæg lönd, að ekki sé dregið í efa að þeir fullnægi öllum þeim skilyrðum sem þar eru sett. Að því lýtur auðvitað þessi flókna aðferð sem höfð er um skilyrði leyfis. Nú er það svo um góðan orðstír að það er auðvitað í hugum okkar Íslendinga mjög tært orðasamband og okkur þykir vænt um að hugsa okkur það að einhver sem manni er nákominn hafi góðan orðstír. Hugsanlega má vera að rétt sé að setja það í lög. En við athugun málsins þótti það ekki. Hvort vera megi að það sé vegna þess að lögfræðingum sé ekki treystandi og kannski ekki dómurum til að skilja almennilega hvað í því hugtaki felst skal ég ekki segja en vel má taka það til athugunar í nefndinni hvort rétt sé að breyta því orðalagi. Aðalatriðið er að þeir sem sækjast eftir hópferðaleyfi, eigi það tryggt að fá rétta málsmeðferð sinna mála og að fljótfærni í lagasetningu standi ekki rétti þeirra fyrir þrifum. Herra forseti. Ég veit ekki hvort ástæða er til að fara mjög ítarlega í ýmsar athugasemdir hv. þm. eins og t.d. þá hvort rétt sé að hafa í 2. gr. um orðskýringar: ,,Óreglubundnir flutningar eru aðrir flutningar en reglubundnir.`` Í 1. gr. núgildandi laga stendur: ,,Með óreglubundnum fólksflutningum er átt við aðra fólksflutninga en reglubundna.`` Má nú kannski vera að rétt sé hjá hv. þm. að það orðalag sé nákvæmara og beini ég því til hv. nefndar að hún taki það til athugunar. Mér finnst líka athugandi hvort það sem hv. þm. sagði um það að í sérleyfisakstri sé sérleyfishöfum heimilt að nota bifreiðar sem rúma 3--8 farþega. Mín vegna mætti standa 1--8 farþega vegna þess að í 1. gr. þessa frv. segir um gildissvið, með leyfi forseta: ,,Lög þessi gilda um fólksflutninga á landi gegn gjaldi með bifreiðum sem rúma níu farþega eða fleiri.`` Þetta er hin almenna regla en á hinn bóginn gilda lög um leigubifreiðar um þá bíla sem minni eru og það er samhengið á milli þessara tveggja lagabálka sem veldur þessum ákvæðum. Það er auðvitað álitamál hverjir eigi að koma að því hvernig standa skuli að veitingu sérleyfa. Ég hygg að það sé alveg skýrt sem hér stendur: ,,Þeir sérleyfishafar, sem hafa haft sérleyfi áður, skulu að jafnaði sitja fyrir um endurveitingu sérleyfa á viðkomandi leiðum.`` Auðvitað má segja eins og hv. þm. vill: Þeir sérleyfishafar, sem hafa haft sérleyfi áður á viðkomandi leið, skulu að jafnaði sitja fyrir um endurveitingu sérleyfa á viðkomandi leið --- ef þeir aðilar sækja um kannski viðkomandi leið í þriðja skiptið. Það fer eftir smekk hversu langur lagabálkurinn á að vera hversu oft sömu orðin eru endurtekin. Þegar hv. þm. dregur í efa að nóg sé að fá meðmæli Sambands ísl. sveitarfélaga í sambandi við úthlutun sérleyfa hlýt ég að minna á að sérleyfi ná oft til fleiri sveitarfélaga en eins og einnig að maður skyldi ætla að Sambandi ísl. sveitarfélaga sé treystandi til að fjalla um mál af þessu tagi. Loks vil ég gera ráð fyrir því að sveitarfélögum sé almennt kunnugt um það ef sérleyfi falli úr gildi og geti þess vegna ótilkvödd komið fram sínum athugasemdum. Ég ber því ekki þann ugg í brjósti að skýrari ákvæði þurfi að þessu leyti. Um 5. gr. er það að segja að hún er nokkuð samsvarandi 8. gr. í núverandi lögum. Sex mánaða fresturinn er t.d. í núgildandi lögum þannig að hann er ekki nýr. En á hinn bóginn hlýtur sveitarfélagið að hafa þörf fyrir einhver úrræði til þess að grípa inn í ef illa er staðið að nauðsynlegum reglubundnum fólksflutningum innan sveitarfélagsins. Hér er það úrræði fundið að gefa sveitarfélögunum kost á að þau taki sjálf ábyrgðina í sínar hendur af ríkinu og sú hugsun á bak við að sveitarfélaginu eigi að vera kunnugra um það en ríkisvaldinu hvernig rétt sé að standa að reglubundnum fólksflutningum á svæðinu. Ég hygg að það sé t.d. miklu eðlilegra að Reykvíkingar sjái sjálfir um rekstur strætisvagna hér. Akureyringar hafa nýtekið ákvörðun um að halda uppi reglubundnum fólksflutningum, svo maður noti rétt orðalag, og láta almenningsvagna ganga um helgar. Ég hygg að ekki sé nema gott um það að segja og hygg að við eigum ekki að breyta til og taka það vald af sveitarfélögunum að þau geti hlutast til um það hvernig að þessum málum skuli staðið, enda hefur engin beiðni komið frá þeim um að hafa aðra skipan á, a.m.k. ekki svo mér sé kunnugt. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta. Það er rétt hjá hv. þm. að auðvitað eru ýmis atriði í þessu frv. sem orka tvímælis. Ég veit að samgn. sem er skipuð mjög góðum og duglegum þingmönnum mun taka málið til vandlegrar íhugunar og meðferðar og vænti þess að hægt verði að afgreiða frv. á þessu þingi.

Virðulegur forseti. Hér kom uppbót á framsöguræðu hæstv. ráðherra og er það þakkarvert. Einnig þakka ég honum fyrir ítarefni um sagnfræðilega þætti sem komu fram í máli mínu og hæstv. ráðherra bætti um betur. Ég heyrði líka á hæstv. ráðherra að hann teldi að þetta mál væri ekki svo gullslegið að ekki mætti gera betur. Það er aðalatriðið og hugsunin með ábendingum mínum var að koma því á framfæri við hv. nefnd að litið verði á vissa þætti málsins sem ég hef m.a. vakið athygli á og sjálfsagt eru þeir fleiri. Ég vil segja um 5. gr. að þegar hún er lesin án skýringa, án þess að maður viti hvort aðallega sé verið að fjalla um almenningssamgöngur, það orð kemur hvergi fram í þessari grein, eða hvort um er að ræða að úthluta einkaleyfi á akstri t.d. innan míns heimasveitarfélags á leiðinni frá Neskaupstað til Reyðarfjarðar sem samkvæmt þessari grein væri fyllilega kleift ef opið væri að ryðja út aðila sem hefði þar sérleyfi á þeirri leið og sveitarfélagið tæki það í sínar hendur innan sveitarfélagsins. Hér er ekki verið að tala um almenningssamgöngur eingöngu. Það er ekki verið að tala um að sveitarstjórnin úthluti einhverjum þriðja aðila heldur að sveitarstjórnin taki reksturinn í sínar hendur. Það er innihald þessarar greinar. Sveitarfélögum er heimilt að taka að sér reglubundna fólksflutninga, þ.e. sérleyfi, innan síns lögsagnarumdæmis. Þetta er ekki um það að sveitarfélögin komi í stað ríkisins, ekki eins og þetta er orðað hér, og sveitarstjórn fari að úthluta einhverjum öðrum en sjálfri sér. Þetta er um sveitarfélagsrekstur á samgöngum með sérleyfi, með einkaleyfi, eins og textinn er eða þannig les ég í þetta. ,,Nú ákveður sveitarstjórn að taka í sínar hendur rekstur reglubundinna flutninga innan síns lögsagnarumdæmis ...`` Ég bið um útlistanir ef þetta er ekki hugsunin. Síðan spyr ég um það sem er efst á bls. 6 þar sem segir, virðulegur forseti, --- og kannski rétt að tengja það aðeins við það sem segir neðst á bls. 5. Það er í sambandi við leyfi til að stunda fólksflutninga á landi og herðingu á þeim. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Þá er einnig gerð krafa um að umsækjendur fari á námskeið áður en þeir fái leyfi úthlutað og er það á hendi Vegagerðarinnar að sjá um að slík námskeið verði haldin.`` --- Þeir eru því farnir að taka að sér slíka fræðslu. --- ,,Einnig er kveðið á um fullnægjandi fjárhagsstöðu en nánar skal kveðið á um hana í reglugerð.`` --- Síðan segir, og ég bið hæstv. ráðherra að leggja við hlustir því ég er að beina hnitmiðaðri fsp. til hans: --- ,,Þessi ákvæði um skilyrði leyfis eru að miklum hluta komin til vegna reglna Evrópusambandsins, einkum reglugerðar 96/26/EB sem innleidd var í íslenska löggjöf með reglugerð nr. 462/1998, um aðgang að starfsgrein farmflytjenda og farþegaflytjenda á landi og um gagnkvæma viðurkenningu á prófskírteinum og öðrum vitnisburði um formlega menntun í innanlands- og millilandaflutningum. Í viðauka með reglugerðinni er einnig tíundað námsefni á því námskeiði sem umsækjendum um leyfi samkvæmt þessu frumvarpi er gert að taka.`` Mín spurning er sú: Var tiltekið ákvæði lögtekið með reglugerð, eins og hér segir? Mér skilst að það sé áhugamál hæstv. ríkisstjórnar að gæta þess að Evrópurétturinn vaði ekki óhindrað fram með reglugerðarsetningu einstakra ráðuneyta og mér kemur á óvart ef hæstv. samgrh. stendur fyrir slíkum --- virðulegur forseti, mér datt í hug að segja subbuskap. Ég ætla ekki að nota það beint í þessu samhengi en mér væri það næst skapi. Það gengur auðvitað ekki að við séum að láta löggjafarvaldið úr höndum okkar í þessari stofnun jafnvel þó að sumum kunni að finnast um tiltölulega léttvæg efnisatriði að ræða. Það er matsatriði en leikreglurnar verða að vera skýrar. Kannski á hæstv. ráðherra skýringar á þessu. Í sambandi við það síðan almennt, því sumt af því sem ég var að vekja athygli á var um orðalag og framsetningu, er það engin réttlæting þegar verið er að setja fram nýjan frumvarpstexta á Alþingi að eitthvað hafi staðið í gildandi lögum. Það eitt út af fyrir sig er ekki réttlæting á því. Við tölum stundum um lagabætur. Var ekki maður uppi eitt sinn sem hét Magnús lagabætir? Þeir hafa vissulega margir verið sem hafa verið að bæta lög og við erum að reyna það á Alþingi en þá eigum við ekki að taka upp slæmar forskriftir úr eldri löggjöf jafnvel þótt gildandi sé.

Herra forseti. Um strætisvagna eða reglubundna fólksflutninga innan sveitarfélaga er það að segja að mér sýnist í fljótu bragði sem greinarnar séu efnislega mjög samhljóða í frv. og í gildandi lögum. Samkvæmt gildandi lögum hefur verið talið heimilt að sveitarfélög bjóði út rekstur almenningsvagna. Ég man ekki betur en það hafi verið gert á Ísafirði eftir að Ísafjörður stækkaði og náði til Þingeyrar. Ég man ekki betur en það er hægt að athuga í samgn. Mér finnst alveg sjálfgert vegna ummæla hv. þm. að farið sé yfir textann til að ganga úr skugga um að framkvæmdin geti orðið með þeim hætti sem löggjafinn ætlast til og vill. Um það sem hv. þm. spurði, innleiðingu á reglugerð nr. 96/26 í íslenska löggjöf, þá var það talið af samgrn. að stoð væri í íslenskum lögum til að setja þá reglugerð og af þeim sökum var ekki leitað sérstakrar heimildar Alþingis en eins og ég sagði áðan munu þessar reglugerðir lagðar fyrir samgn. Nefndin getur því gengið úr skugga um það hvort hún sé sama sinnis um það og samgrn.

Virðulegur forseti. Mér þykir vænt um að hæstv. ráðherra er sama sinnis og ég að líta þurfi á framsetningu í 5. gr. um einkaleyfi því að ljóst er að þessi ákvæði rúma það ekki að sveitarfélag bjóði út eftir að sveitarfélag annist eða gerist rekstraraðili og fái leyfið. Sveitarfélög eru farin að spanna nokkuð vítt eftir stækkun þannig að það getur verið um að ræða alveg hliðstæðar leiðir og verið er að úthluta öðrum leyfum á. Menn skulu því gæta sín að þessu leyti þegar lögin eru sett. Varðandi síðasta atriðið er hæstv. ráðherra heldur betur kominn inn á grátt svæði. Skýringin er sú á þessari framsetningu, sem er í grg. og er kannski ekki það sem við eigum að ganga út frá en ég hef ekki þessa reglugerð fyrir framan mig, að ljóst er að samkvæmt þessari framsetningu hæstv. ráðherra, því að frv. er hans, voru ákvæði og reglur Evrópusambandsins innleiddar í íslenska löggjöf með reglugerð númer þetta. Slík málsmeðferð gengur bara ekki upp, hæstv. forseti, ekkert frekar þó að viðkomandi þingnefnd hafi verið sýndur textinn. Þannig afgreiðum við ekki lög. Það eru engin fyrirmæli um það eða skýrar reglur að þingnefndir fái að sjá reglugerðir. Það hefur oft verið rætt á Alþingi og í þingnefndum hvort ekki væri skynsamlegt að þingnefndir fái að sjá drög sem meginreglu, a.m.k. í þýðingarmiklum málum en ekkert slíkt er bókað í þingsköpum eða í reglum sem við vinnum eftir. Þetta vildi ég taka fram.

Herra forseti. Það er ekkert við því að segja þótt hv. þm. vilji skilgreina orðið ,,löggjöf`` þröngt en við vitum báðir að hér er um að ræða það mat samgrn., og þar með mitt mat, að ekki hafi þurft lagaheimild til að staðfesta reglugerðina þannig að hún verði hluti af þeim réttarreglum sem gilda hér á landi. Það er kjarni málsins.

Virðulegur forseti. Hér er náttúrlega um miklu stærra mál að ræða en svo að við hæstv. ráðherra útkljáum það í orðaskiptum okkar á milli. Ég undirstrika það sjónarmið að það gengur ekki að innleiða í íslenska löggjöf reglur Evrópusambandsins nema fyrir þeim sé skýr lagastoð. Ég held að þau aðvörunarorð sem fram hafi komið, að mér skilst, ég hef ekki lesið nefndarálitið en ég held að það sé að finna í nefndaráliti. Í öllu falli kom skýr framsetning af hálfu forsrn. um að menn þyrftu að vanda sig að þessu leyti og menn væru komnir út á hálan ís í sambandi við innleiðslu á réttarreglum Evrópusambandsins vegna krafna EES-samningsins. Á því er áreiðanlega full nauðsyn og þetta gaf mér tilefni til að minna á það vegna þess sem liggur fyrir í athugasemdum.

Herra forseti. Ég tek af allan vafa um að ég er fullkomlega sammála hv. þm. um að við verðum að hafa allan varann á í þessum efnum. Kjarni málsins er ekki sá hvernig við skiljum nákvæmlega orðalagið sem hér er heldur hvort sú reglugerð sem um ræðir hafi verið sett samkvæmt íslenskum réttarreglum. Það er auðvitað kjarni málsins en ekki hitt hvort ógætilega sé komist að orði í þessari greinargerð. Af þeim sökum mun ég láta kynna reglugerðina fyrir samgn.

Herra forseti. Segja má að mikil vinna liggi að baki samningu þess frv. sem hér liggur fyrir og, eins og segir í athugasemdum við lagafrv., ,,má rekja til þess að árið 1963 samþykkti Alþingi þingsályktunartillögu um að fela ríkisstjórninni að láta fara fram opinbera rannsókn á orsökum hinna fjölmörgu skipstapa sem orðið höfðu næstu tvö til þrjú árin á undan. Samkvæmt tillögunni átti að leggja fram tillögur að nýjum reglum um sjóhæfni íslenskra fiskiskipa, um breytingar á eldri skipum, staðsetningu veiðarfæra og hjálpartækja og búnað skips í sambandi við þau og annað það, er aukið getur öryggi sjófarenda frá því sem nú er.`` Til þess að gera langa sögu stutta var unnið rækilega að undirbúningi löggjafar um þessi efni. Núgildandi lög eru nr. 34/1985, sbr. lög nr. 21/1986. Borið hefur á því í sambandi við framkvæmd þeirra laga að nokkurrar tortryggni hafi gætt vegna þess að rannsóknarnefnd sjóslysa hefur smátt og smátt þróast upp í að verða hluti af dómskerfinu eða hinu opinbera rannsóknarkerfi. Sjóslys hafa hingað til verið rannsökuð af lögreglu og fyrir dómi í sjóprófum. Rannsóknarnefnd sjóslysa hefur haft heimild til að mæta við lögregluyfirheyrslur og í sjóprófum og spyrja spurninga. Þetta hefur óhjákvæmilega leitt til þess að menn hafa farið að líta á rannsóknarnefnd sjóslysa sem aukalögreglu og hafa sjóslysarannsóknir að þessu leytinu goldið fyrir það. Rétt er að undirstrika að þetta er ekki aðeins vandamál hér á landi heldur hefur það einnig komið upp í öðrum löndum. Hjá Alþjóðasiglingamálastofnuninni hefur undanfarin ár verið unnið að því að setja alþjóðlegar reglur um rannsóknir sjóslysa og var samþykkt ályktun um þær á 20. fundi nefndarinnar í nóvember í fyrra. Kjarninn í þeim tillögum er að rannsóknir sjóslysa verði aðskildar frá öðrum rannsóknum og að því leyti gerðar hliðstæðar rannsóknum flugslysa. Er hér lagt til að tillögur Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar verði alfarið lagðar til grundvallar um rannsóknir sjóslysa hér á landi. Meginbreytingin verður sú að sjóslysarannsóknir verða algerlega sjálfstæðar og að því leyti gerðar hliðstæðar rannsóknum flugslysa. Mjög brýnt er að sem bestur lagarammi verði myndaður um rannsóknir sjóslysa hér á landi. Er það ekki síst nauðsynlegt til að tryggja annars vegar réttaröryggi þeirra sem rannsókn beinist að og hins vegar, og ekki síður, til að markmiðum rannsóknar verði náð sem eru einungis að auka öryggi og fækka sjóslysum. Í frv. er höfð hliðsjón af lögum um flugslysanefnd en þau lög hafa reynst vel. Lögin ná til allra slysa og tjóna, stórra og smárra, er verða í sambandi við rekstur skips og varða öryggi skips, áhafnar og annarra manna, þar með talið þegar liggur við slysi. Í 1. gr. er tekið fram að lögin taki einnig til alþjóðasamninga sem Ísland er aðili að. Enn fremur taka lögin til rannsókna á köfunarslysum sbr. 7. gr. laga um köfun, nr. 31 2. apríl 1996. Lögsaga nefndarinnar er nánar skýrð í 4. gr. Hún tekur til allra íslenskra skipa, svo og allra erlendra skipa í siglingum að og frá landinu þegar slys varðar íslenska hagsmuni. Heimilt er rannsóknarnefndinni að rannsaka önnur slys eða atvik sem verða á erlendum skipum er koma til landsins eða í íslenska efnahagslögsögu ef nefndin telur ástæðu til þess eða þess er óskað af fánaríki. Nefndin skal m.a. rannsaka sjóslys þar sem skráð skip eiga hlut að máli og sem verða á íslensku yfirráðasvæði. Sjóslys þar sem skip skráð á Íslandi á hlut að máli, hvar sem það er statt í heiminum. Sjóslys og önnur atvik til sjós og á vötnum sem verða á óskráðum skipum, þar með talið skipum undir 6 metrum að lengd. Nefndin skal annast skráningu slysa og atvika sem verða um borð í íslenskum skipum af hvaða stærð sem er, svo og skráningu slysa og atvika sem verða á erlendum skipum sem nefndin tekur til skoðunar. Í 5. gr. er tekið fram að nefndin starfi sjálfstætt og óháð stjórnvöldum, lögregluyfirvöldum og dómstólum. Í þeirri grein er þó heimild til samgrh. til að fela nefndinni að rannsaka slys ef ríkar ástæður eru til og almannahagsmunir krefjast. Í 6. gr. eru ákvæði um skyldu skipstjóra til að annast skráningu og tilkynningu allra slysa á mönnum eftir nánari reglum sem samgrn. setur í samráði við Tryggingastofnun ríkisins. Því miður verður að segja að mikill misbrestur hefur verið á því að þessari tilkynningarskyldu hafi verið nægjanlega vel sinnt undanfarin ár en fullnægjandi tilkynningar um slys eru forsenda þess að hægt sé að rannsaka þau að gagni. Það er til lítils að rannsaka aðdraganda slysa mörgum mánuðum eftir að þau verða. Í 17. gr. frv. er lagt til að vanræksla á tilkynningu geti varðað sektum. Í 7.--11. gr. eru ákvæði um skyldu manna til að aðstoða nefndina við rannsókn, hvernig fara eigi með slysavettvang og um rétt nefndarinnar til að krefjast gagna frá útgerðum og öðrum aðilum og taka skýrslur af mönnum. Í 12. gr. er eitt þýðingarmesta ákvæðið en þar segir að skýrslum rannsóknarnefndar sjóslysa skuli ekki beitt sem sönnunargögnum í opinberum málum. Er sérstaklega tekið fram að ekki skuli afhenda gögn er geyma framburð aðila og vitna fyrir nefndinni. Í þessu sambandi er rétt að taka fram að eftir sem áður geta sjóslys orðið tilefni opinberrar rannsóknar en það verður utan verksviðs rannsóknarnefndar sjóslysa. Í 14. gr. eru ákvæði um að nefndin eigi að gera skýrslu um sjóslys svo fljótt sem verða má. Í greininni er einnig gert ráð fyrir að nefndin geri tillögur til Siglingastofnunar um úrbætur í öryggismálum til sjós eftir því sem tilefni gefst til. Ber Siglingastofnun að taka afstöðu til tillagnanna. Þá eru í þessari grein ákvæði um að árlega skuli gefin út heildarskýrsla um störf nefndarinnar. Í þessu sambandi er rétt að taka fram að skýrsla ársins 1995 mun koma út í þessum mánuði. Gert er ráð fyrir að skýrslan fyrir árið 1996 komi út í febrúar eða mars og fyrir árið 1997 næsta vor og árið 1998 síðar á árinu. Ástæðan fyrir því að ekki var hægt að koma skýrslunni fyrir árið 1995 fyrr út var að sá sem hafði séð um útgáfuna veiktist og var ekki vitað hvernig yrði um framhald á útgáfustarfsemi hans. Þegar ljóst varð að ekki yrði þar framhald á var útgáfan boðin út sl. vor. Jafnframt þessu frv. er mælt fyrir frv. um breytingar á siglingalögum, þ.e. ákvæði 220. gr. um sjópróf. Um það er þetta að segja: Með breytingum þeim á rannsóknum sjóslysa sem lagðar eru til í frv. um þær kemur fram að ekki er lagt til að leggja sjópróf af enda geta þau verið nauðsynleg vegna annarra ástæðna en sjóslysarannsókna sem fara eiga fram sjálfstætt. Af þessum sökum þarf að gera nokkrar breytingar á kaflanum um sjópróf í siglingalögum. Hafa ákvæðin um sjópróf þess vegna verið endurskoðuð með hliðsjón af þeim breytingum sem gerðar hafa verið á réttarfari landsins. Meginbreytingin er þó sú að ekki verður lengur skylda að halda sjópróf. Þar sem sjóslysarannsóknir fjalla einungis um öryggi sjófarenda er eftir það hlutverk sjóprófa að leiða í ljós refsi- eða skaðabótaábyrgð. Sjópróf eru í eðli sínu hliðstæð þinghöldum sem haldin eru skv. 77. gr. einkamálalaga og má færa ákveðin rök fyrir því að þau ákvæði ein séu nægjanlegar heimildir til að taka sjóferðaskýrslu fyrir dómi. Ríkissaksóknari og hagmunaaðilar telja hins vegar nauðsynlegt með hliðsjón af sérstöðu siglinga og útgerðar að hægt sé að halda sjópróf eins og verið hefur þótt þau verði ekki skylda. Í frv. er lagt til að sjópróf verði ekki skylda en hins vegar geti þeir sem tilgreindir eru í 2. gr. frv. óskað eftir sjóprófum. Gera má ráð fyrir að sjóprófum fækki heldur enda eru flest tilvikin rannsökuð af öðrum aðilum. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri. Enginn vafi er á því að hér er hreyft mjög merkilegu og viðkvæmu máli sem nauðsynlegt er fyrir okkur að skipa eins vel og kostur er vegna þess sem í húfi er. Sjóslys eru allt of tíð hér á landi og hin nýja löggjöf varðandi rannsóknir sjóslysa ásamt ýmsum öðrum ráðstöfunum sem gerðar hafa verið beinist að því að komast að raun um orsakir slysa og reyna að koma í veg fyrir sjóslys í framtíðinni. Tilgangurinn með lagasetningunni er jafnframt að eyða þeirri tortryggni sem verið hefur innan sjómannastéttarinnar í garð sjóprófa eins og þau hafa verið rekin sem hefur bitnað á starfsemi rannsóknarnefndar sjóslysa. Ég vil því vænta þess að með hinni nýju skipan muni sem fyrst, vonandi strax, eyðast sú tortryggni sem uppi er þannig að gott samstarf megi takast með sjómönnum, útgerðarmönnum og rannsóknarnefnd sjóslysa eins og tekist hefur hjá rannsóknarnefnd flugslysa en lögin eru sambærileg eins og hér hefur komið fram. Ég legg til, herra forseti, að málinu verði vísað til 2. umr. og samgn.

Herra forseti. Ég fagna þessum tveimur frumvörpum og tek heils hugar undir með hæstv. ráðherra um nauðsyn breytinga á þeim. Ég vildi þá fyrst víkja nokkrum orðum að frv. til laga um rannsóknir sjóslysa. Hæstv. ráðherra kom réttilega inn á að nauðsynlegt væri að vinna að fækkun slysa meðal sjómanna því að þau væru allt of kostnaðarsöm og mörg. Ég gat þess fyrr í morgun að hæstv. ráðherra hefði skipað fimm þingmenn í sérstaka nefnd til að gera tillögur um frekari forvarnaaðgerðir vegna hárrar slysatíðni sjómanna. Þar kom m.a. fram að slys á sjómönnum á síðustu tíu árum, frá 1986--1996, eru tæp sex þúsund. Í þessari skýrslu, eftir að Tryggingastofnun ríkisins var innt eftir fjölda einstaklinga sem metnir hefðu verið með 10--49% örorku á árunum 1984--1996, kom fram að á 13 ára tímabili hefðu 1.075 launþegar í landi verið metnir til örorku, að meðaltali um 83 á ári. Á þessu tiltekna tímabili voru 402 sjómenn metnir til örorku, þ.e. 30 sjómenn á ári að meðaltali. Útgjöld slysatrygginga Tryggingastofnunar ríkisins námu á árinu 1996 rúmlega 463 millj. kr. og þar af voru rúmlega 184 millj. kr. vegna sjómanna, þ.e. 39% heildarútgjalda. Þær upplýsingar eru mjög alvarlegar þegar litið er til þess að sjómenn eru innan við 5% þeirra sem starfa á íslenskum vinnumarkaði. Herra forseti. Í frv. til laga um rannsóknir sjóslysa segir m.a. í 2. gr. að sjóslys merki hvern þann atburð sem leiði til skaða á mönnum og tjóns á skipi og verðmætum í sambandi við rekstur skips. Í 4. gr. segir að lögsaga rannsóknarnefndar sjóslysa taki til allra íslenskra skipa, svo og allra erlendra skipa í siglingum að og frá landinu þegar slys varðar íslenska hagsmuni. Hæstv. ráðherra kom áðan inn á það alþjóðasamstarf sem við búum við varðandi Alþjóðavinnumálastofnunina. Í samþykktum þar segir m.a. að ekkert megi spilla rétti nokkurs ríkis til að framkvæma sjálfstæða rannsókn samkvæmt eigin landslögum á sjóslysi sem orðið hefur innan lögsögu þess. Hér er valdsvið sjóslysanefndar því verulega útvíkkað og full ástæða til og nauðsynlegt með tilliti til Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar. Það hefur borið á því á umliðnum árum að upplýsingar um slys á sjómönnum hafi ekki verið skráð þannig að byggja megi á þeim rökstuðning fyrir því að eitthvert eitt tiltekið starf um borð í skipi sé öðru hættulegra. Því er nauðsynlegt ákvæði í 6. gr. um að skipstjóra eða þeim er kemur í hans stað sé skylt að annast skráningu og tilkynningu allra slysa á mönnum sem verða á skipi eftir nánari reglum er samgönguráðuneytið setur í samráði við Tryggingastofnun ríkisins. Ég vitnaði til Tryggingastofnunar ríkisins áðan. Í upplýsingum sem þaðan koma eru skráningar mjög takmarkaðar og ganga eingöngu út á að réttlæta greiðslur til útgerðarmanna eða sjómanna, ekki er skráð hvar slysið varð, hvernig, við hvaða aðstæður o.s.frv. 7. gr. er athyglisverð, herra forseti. Ég er ánægður með framsetningu þeirra mála. Ég gat áðan um nefnd sem benti í gögnum sínum á atriði sem virtist einn af helstu slysavöldum meðal sjómanna um borð í skipum. Slys á sjómönnum verða einmitt þegar verið er að hífa eða slaka út veiðarfærum, þau verða við blakkir, tromlur og hvers konar annan búnað sem notaður er til hífinga. Í 7. gr. segir, með leyfi forseta: ,,Hafi sjóslys orðið, sbr. 6 gr., má ekki breyta vettvangi fyrr en skoðun þar til bærra aðila hefur farið fram, þar með talið að taka til geymslu alla hluti sem hreyfðir verða og tengjast slysinu. Verði sjóslys á hafi úti, þar sem eigi verður komist hjá því að breyta vettvangi áður en formleg rannsókn fer fram, er skipstjóra og öðrum skipstjórnarmönnum skylt að gera ítarlega skýrslu um vettvang, tildrög slyss og hverjir voru á vettvangi við störf eða annað. Skipstjórnarmönnum er skylt að taka til varðveislu hvers konar hluti sem bila, svo sem blakkir, lása, víra, keðjur, tóg, veiðarfærahluta og annað sem tengist slysinu. Verði slysið rakið til annars búnaðar, svo sem vél-, raf-, gufu-, hand- eða vökvaknúinna tækja, skal sá búnaður ekki notaður fyrr en rannsókn hefur farið fram á honum. Í þeim tilvikum þegar viðgerð á tæki úti á sjó er óumflýjanleg er skipstjóra og yfirvélstjóra skylt að sjá um að ítarleg skýrsla sé gerð um bilunina og viðgerðina og að allir hlutir, sem taka þarf út og setja nýja í staðinn fyrir, séu varðveittir. Slíkar skýrslur, svo og allir hlutir sem skylt er að taka til varðveislu um borð í skipi í sambandi við slys, skulu afhentir nefndinni [þ.e. sjóslysanefnd] við komu til hafnar.`` Í þessu frv. kemur líka fram athyglisvert atriði sem ekki hefur verið áður í lögum og það er í 10. gr.: ,,Rannsóknarnefnd sjóslysa ákveður hvenær skip má láta út höfn eða halda áfram för sinni eða hlutar þess sem rannsóknin beinist að eru látnir af hendi. Nefndin getur haldið skipi eða hverjum hluta þess sem er svo lengi sem hún telur þörf vegna rannsóknarinnar.`` Þetta er mikilvægt atriði. Því miður hefur það gerst hér á umliðnum árum að þegar skip hefur komið í höfn með slasaða sjómenn hefur þeim verið komið fyrir á sjúkrahúsi og skipið síðan haldið til veiða á ný án þess að rannsókn hafi farið fram. Rannsóknin fer kannski fram mörgum dögum seinna og kannski aldrei. Við gerðum tillögu um það, þessi margumrædda nefnd, að nauðsynlegt væri að leggja þá skyldu á skipstjórnarmenn að skrá öll slys um borð og þau atvik þegar liggur við slysi og senda þær upplýsingar til útgerðar og rannsóknarnefndar sjóslysa. Þar ættu m.a. að vera upplýsingar um vinnutíma þess slasaða. Verði alvarlegt slys um borð í skipi skuli rannsóknarnefnd sjóslysa heimilt að stöðva skipið meðan rannsókn slyssins fer fram. Útgerð beri ábyrgð á að fulltrúar hennar sjái um að verði slys um borð séu strax gerðar viðhlítandi ráðstafanir til að fara yfir öryggismál um borð ásamt allri áhöfninni og koma í veg fyrir að það endurtaki sig. Virðulegi forseti. Það er nefndarmönnum mikið ánægjuefni að sjá hve vel hæstv. samgrh. og starfsfólk samgrn. hefur brugðist við þeim tillögum sem þingmannanefndin skilaði frá sér. Störf hæstv. samgrh. og starfsfólks samgrn. bera þess glögg merki að þau geri sér fulla grein fyrir alvarleika málsins og það er virðingarvert. Við ræddum um að starfsemi rannsóknarnefndar sjóslysa yrði verulega breytt og um hana sett sambærileg lög og um rannsóknarnefnd flugslysa. Megináhersla í starfi nefndarinnar verði lögð á að upplýsa orsök slysa og vinna að fyrirbyggjandi aðgerðum. Kunnáttumönnum verði skipað í nefndina án þátttöku hagsmunaaðila og starfsmönnum fjölgað. Skýrsla rannsóknarnefndar sjóslysa komi út á t.d. sex mánaða fresti en jafnframt verði lokaniðurstöður um sjóslys gefnar út jafnóðum og þær liggja fyrir svo að nýta megi þær til forvarnastarfa. Þegar litið er til, eins og hæstv. samgrh. kom hér inn á, kostnaðar af slysum, þá segir í lok grg., með leyfi forseta: ,,Að lokum skal tekið fram að með frumvarpinu er leitast við að velja þá leið sem hefur minnstan kostnað í för með sér án þess þó að rannsóknarhagsmunir og réttaröryggi skerðist.`` Og í umsögn um frv. frá fjárlagaskrifstofu fjmrn. segir: ,,Talið er að árlegur rekstrarkostnaður muni nema um 21,5 millj. kr. en það er 4,6 millj. kr. hækkun frá fjárveitingu í frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 1999.`` Nefndarmenn fengu upplýsingar víða að. Til fróðleiks vildi ég nefna eitt bréfanna sem vakti athygli nefndarmanna. Það var frá dr. Brynjólfi Mogensen sem er dósent í slysalækningum, forstöðulæknir slysa- og bráðasviðs. Hann segir, með leyfi forseta, í bréfi til nefndarinnar: ,,Sjómennskan er hættulegasta starfið á Íslandi í dag. Dánartíðni er mun hærri en meðal þeirra sem starfa í landi. Slysatíðni er há og má gera ráð fyrir því að einn af hverjum tíu sjómönnum slasist á hverju ári. Þrátt fyrir þessar staðreyndir eru upplýsingar um orsök sjóslysa af fremur skornum skammti. Þetta er þeim mun merkilegra þegar slysakostnaður sjómanna er vart undir 280--300 milljónum á hverju ári. Líkast til er kostnaður vegna sjúkdóma enn þá hærri.`` Herra forseti. Hér er vissulega alvarlegt mál á ferðinni og mikilsvert að vel til takist með fækkun slysa meðal sjómanna. Sá kostnaður sem áætlaður er til þessara rannsókna er ekki mikill miðað við þann sparnað sem af gæti hlotist ef vel til tekst með þá ætlan samgrh. að gera breytingar á rannsóknum sjóslysa. Ég fagna því líka að hér skuli vera lagt fram frv. til laga um breytingar á siglingalögum varðandi sjópróf. Vissulega er full ástæða til að á þeim þætti rannsókna á slysum sjómanna og þeim atburðum sem verða á sjó sé tekið með þessum hætti, þ.e. rannsóknir sjóslysa séu í samræmi við það sem gerist varðandi flugslys. Annars vegar sé leitað orsaka og unnið að leiðum til að fyrirbyggja slys og hins vegar séu svo sjóprófin haldin líkt og hér er gert ráð fyrir. Þar er verið að leita að sök en þetta yrði glögglega aðskilið, eins og kom fram hjá hæstv. samgrh. Það var eitt af þeim atriðum sem við í nefndinni töldum löngu tímabært, að gjörbreyta formi sjóprófa þar sem m.a. verði gerð sú breyting á að fimm kunnáttumenn skipi sérstakan sjódóm er rannsaki og kalli til viðkomandi aðila ef um alvarleg sjóslys er að ræða. Þá gildir einu hvort um heimahöfn viðkomandi aðila er að ræða en nokkuð bar á því að þegar sjópróf voru haldin í höfnum úti á landi að þeir aðilar sem sátu þá sem meðdómarar tengdust með einum eða öðrum hætti þeim aðilum sem áttu hlut að máli. Hér er því gengið í átt til þess að koma þessum málum til betri vegar. Ég hef áður þakkað hæstv. ráðherra og starfsmönnum samgrn. og siglingamála fyrir þetta framtak. Það er af hinu góða og í samræmi við alvarleika þess hversu mikill kostnaður er fylgjandi hárri slysatíðni sjómanna. Þetta segir allt um það hversu nauðsynlegt er að málið fái farsælan og skjótan framgang hér á Alþingi. Ég vona að það starf hæstv. samgn. verði til heilla og hagsbóta sjómönnum sem lengi hafa þurft að búa við alvarlegt ástand.

Herra forseti. Vorið 1997 var þál. um hafnaáætlun samþykkt í fyrsta skipti. Það var fyrir árið 1997 til ársins 2000 og eins og hv. þingmönnum er kunnugt ber að endurskoða hana á tveggja ára fresti eins og hér er gert. Ég vil í upphafi máls míns, herra forseti, víkja aðeins að því að samkvæmt gildandi hafnalögum er gert ráð fyrir því að á næsta ári verði varið 693 millj. kr. til hafnamála og sömuleiðis á árinu 2000. Þessi fjárhæð hækkar samkvæmt þeirri áætlun sem hér liggur fyrir um 100 millj. kr. á næsta ári og um 200 millj. kr. á árinu 2000 og síðan um 50 millj. kr. á árinu 2002. Ef við berum saman þessi tvö tímabil, frá árinu 1997--2000 og frá 1999--2002, kemur í ljós að aukning hafnafjárins er nálægt einum milljarði kr., úr 2.520 millj. kr. í 3.502 millj. kr. Aukning á framlögum til hafnargerðar á þessu tímabili er því tæplega 40%. Jafnframt er nauðsynlegt að hafa í huga að gert er ráð fyrir því að skuldir verði greiddar niður á áætlunartímabilinu. Allar núverandi skuldir ríkissjóðs við hafnarsjóðina verða greiddar niður en gert er ráð fyrir að ekki náist að greiða hlut ríkissjóðs niður að fullu þar sem framkvæmdir eru mestar. Skuld ríkissjóðs við hafnarsjóði verður um 465 millj. kr. í lok tímabilsins en var hæst rúmar 700 millj. kr. í árslok 1997. Í þessu sambandi er nauðsynlegt að hafa í huga að hér er um samstarfsverkefni ríkis og sveitarfélaga að tefla. Oft getur svo borið við að óhjákvæmilegt sé að ráðast skyndilega og ófyrirséð í hafnarframkvæmdir, kannski vegna þess að skemmdir hafi orðið á hafnargarði eða sandur borist inn í höfn. Ástæða getur líka verið sú að ný skip hafi komið til sögunnar sem eru djúpristari en þau gömlu eða nýr atvinnurekstur er tekinn upp. Því er nauðsynlegt að nokkurt svigrúm sé haft til að hægt sé að leyfa sveitarfélögunum að vinna fyrir sig fram og hefur þá sú verklagsregla skapast að sveitarfélögin verði að greiða fjármagnskostnað. Þau atriði sem einkenna þá áætlun sem hér liggur fyrir eru í fyrsta lagi: Endurnýjun fiskimjölsverksmiðju og skipa sem stunda veiðar á uppsjávarfiski og kröfur um meiri hagkvæmni við löndun afla og lestun afurða kalla á endurnýjun í höfnum. Þetta skýrir mikla þörf fyrir hafnargerð á Norðurlandi eystra, Austurlandi og Suðurnesjum. Í öðru lagi hafa stærri og djúpristari togskip en áður komið til sögunnar og það kallar jafnframt á aukið dýpi, svo sem á Húsavík og í Grindavík. Á Húsavík gerðist það jafnframt að í ljós kom að ekki var hægt að dýpka höfnina nema með sprengingum. Það tífaldar kostnaðinn sem veldur því að það er hagkvæmari lausn og betri að byggja nýja höfn utan við þá höfn sem nú er, með grjótvarnargarði miklum, og má búast við að sú framkvæmd geti hafist á árinu 2001. Í stærstu verstöð landsins, Vestmannaeyjum, er komið að mikilli endurnýjun stálþilja allt frá Nausthamri og inn í Friðarhöfn. Það verkefni mun standa yfir á næstu árum og næst ekki að ljúka því innan fjögurra ára. Eitt af einkennum þessarar hafnaáætlunar er að mikil endurnýjunarþörf er víða um landið. Á þessu tímabili eru hæstu fjárveitingar til þessara staða: Grindavík 494 millj. kr. Eins og hv. þingmönnum er kunnugt hefur innsiglingin í Grindavík verið mjög háskaleg. Þar hafa orðið hörmuleg slys og af þeim sökum var tekin ákvörðun um það fyrir örfáum árum hvernig farið skyldi í það að laga innsiglinguna. Í þessari hafnaáætlun er gert ráð fyrir því að hægt verði að dýpka innsiglinguna, en síðan í kjölfarið á því er nauðsynlegt að byggja ytri hafnarmannvirki, hafnargarða, til að siglingaleiðin megi teljast örugg. Þetta er mjög fjárfrek framkvæmd en ég hygg að þingmenn séu sammála um að hún sé eigi að síður nauðsynleg vegna þeirra miklu umsvifa sem eru í höfninni. Næstdýrasta framkvæmdin er í Vestmannaeyjum, 330 millj. kr., Húsavík 304, Hafnasamlag Norðurlands 244 og Hornafjörður 240. Þar háttar svo til að nauðsynlegt er að ráðast í nýja vöruhöfn og er gert ráð fyrir henni hér. Sandgerði 197 millj. og Vopnafjörður 180 millj. Samkeppni á höfuðborgarsvæðinu hefur leitt til þess að þar er nægjanlegt framboð á hafnarmannvirkjum til að leysa þarfir viðskiptavina hafnanna. Því er ekki gert ráð fyrir framlögum til hafna á þessu svæði. Í hafnalögum er kveðið á um að greiðsluþátttaka ríkisins í einstökum verkefnum sé ákveðin í hafnaáætlun. Jafnframt segir í lögunum að tekið skuli tillit til fjárhagslegrar getu hafnarsjóðanna. Með vísan til þessa ákvæðis er lagt til að hjá hafnarsjóðum sem höfðu yfir 100 millj. kr. í tekjur lækki greiðsluþátttaka ríkissjóðs um 20 prósentustig frá því sem ella mundi. Þetta á við um Hafnasamlag Norðurlands og Vestmannaeyjahöfn. Lækkunin nær þó eingöngu til nýrra verkefna en framlag til verkefna sem voru á fyrri áætlun helst óbreytt. Fjárlög áranna 1997 og 1998 fylgdu gildandi hafnaáætlun fullkomlega og festu hana í sessi. Hafnarstjórnir finna að þær geta treyst áætluninni og hefur það valdið ákveðinni hugarfarsbreytingu hjá þeim. Þær sjá að hægt er að gera áætlanir til lengri tíma varðandi skipulagningu verka og fjármögnun þeirra. Sveitarfélögin geta treyst því að ríkisvaldið fjármagni sinn hluta í samræmi við áætlunina. Við undirbúning og gerð áætlunarinnar var beitt samræmdu mati á þörf fyrir framkvæmdir um allt land. Mikil vinna hefur verið lögð í að safna upplýsingum um umferð, afla og vörumagn í höfnunum og á grundvelli þeirra hefur verið búin til aðferð til að raða framkvæmdaóskum hafnarstjórna í forgangsröð. Niðurstaða þessarar röðunar réð að mestu leyti því hvaða framkvæmdir komust á áætlun. Enn fremur hefur þeirri reglu verið beitt nú við endurskoðun hafnaáætlunar að miða við að verkefni sem voru á eldri áætlun haldi stöðu sinni ef viðkomandi hafnarstjórn óskar þess. Þetta verður til þess að á fyrstu tveim árum áætlunarinnar eru fyrst og fremst verkefni sem eru á gildandi áætlun. Hækkun framlaga til hafnamála verður þó til þess að nokkur ný og umfangsmeiri verkefni koma til framkvæmda á næsta og þar næsta ári eða fyrr en gert hafði verið ráð fyrir. Má þar nefna framkvæmdir á Húsavík, Vopnafirði, Djúpavogi, Hornafirði og í Grindavík. Herra forseti. Ég hygg að ég geti fullyrt að mjög hafi verið vandað til undirbúnings þessarar þáltill. og legg til að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til samgn. og síðari umr.

Virðulegi forseti. Hér er á ferðinni veigamikið mál sem er tillaga til þál. um hafnaáætlun næstu fjögur árin. Það er óhjákvæmilegt annað en gagnrýna það strax við fyrri umræðu máls hversu seint fram komin þessi tillaga er. Nú er komið fram í desembermánuð. Það er 3. desember. Fyrirliggjandi eru fjárlög sem taka til hafnarframkvæmda á næsta ári, en samkvæmt laganna hljóðan er þinginu gert að endurskoða hafnaáætlun á tveggja ára fresti og að leggja upp með nýjar og breyttar áherslur strax á næsta ári. Því er ljóst að ef þingið ætlar að koma að því verkefni eins og lög standa til þá þarf að ljúka umfjöllun hafnaáætlunar í þessum mánuði, þegar örfáir starfsdagar eru eftir af þinginu fyrir jólaleyfi þess. Það eru engin efni til þess að svona er í pottinn búið. Það kemur fram í greinargerð með till. að vinna við þessa endurskoðun hófst í febrúar. Þá voru send erindi til viðkomandi hafnarstjórna og einnig strax að afloknum sveitarstjórnarkosningum í júnímánuði. Það má því ætla að tillagan hafi verið til umfjöllunar í ráðuneytinu frá því um mitt sumar og til dagsins í dag. Það vekur upp þær spurningar hvort einhver vandamál eða áherslubreytingar hafi verið svo veigamiklar í meðförum ráðuneytisins að þær réttlæti alla þessa töf. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvað það hafi eiginlega verið sem orsakaði það að þessi hafnaáætlun kom ekki til kasta þingsins strax í upphafi þess, í byrjun október eins og eðlilegt hefði verið. Þessi vinnubrögð gera það að verkum að möguleikar samgn. til að fara rækilega yfir málið, kalla eftir eðlilegum athugasemdum og ábendingum sveitarstjórnanna og hafnarstjórnanna vítt og breitt um landið, verða þrengri en ella. Hér er því um alvarlegt mál að ræða. Sökum þess að einungis eru gefnar átta mínútur til að ræða þetta viðmikla mál verð ég að stikla á stóru og nefna aðeins örfá atriði til sögunnar. Ég hlýt að gagnrýna það mjög ákveðið og harðlega og mun taka það upp í meðferð málsins í samgn. að þrjár hafnir í næsta nágrenni við Reykjavík eru algerlega skornar út úr þessari áætlun. Þær hafnir eru hreinlega ekki með þegar kemur að úthlutun fjármuna til hafnargerðar. Hér er ég að vísa til Kópavogshafnar, en þar hefur talsvert umsvifamikil uppbygging átt sér stað nú þegar og Kópavogsbær og hafnarstjórn Kópavogs hafa aftur og aftur sótt á gagnvart ríkisvaldinu um að það bæjarfélag fái sína eðlilegu hlutdeild og sinn eðlilega fjárhagsstyrk í samræmi við lög þar að lútandi. Því hefur ævinlega verið hafnað og það er gagnrýnivert. Sama gildir um Garðabæ, en þar hafa hafnarframkvæmdir verið í gangi á árum áður. Þar vantar hins vegar enn fjármuni til að ljúka þeim framkvæmdum, fara í dýpkanir sem mundu styrkja mjög verulega þá starfsemi sem til staðar er á hafnarsvæðinu og þá einkanlega hjá Norma og lýtur að skipaviðgerðum. Það er fullkomlega gagnrýnivert og engin efnisrök standa til þess að Garðabær skuli skorinn út á þennan hátt. Kem ég þá að þriðja sveitarfélaginu, Hafnarfirði, sem er auðvitað gamalgróin höfn, með þeim elstu á landinu, þar sem mikil uppbygging hefur átt sér stað. Ég vil vekja athygli á því að í gildandi hafnaáætlun er fjármunum haldið til haga til uppbyggingar á svæði Hafnfirðinga. Hafnfirðingar tóku þá ákvörðun að breyta forgangsröðun og fóru fyrst í annað stórverkefni en það sem gildandi áætlun segir til um og eðlilegt hefði verið að skrifstofa hafnamála og ráðuneytið hefði rætt það við yfirmenn hafnamála í Hafnarfirði hvernig ríkisvaldið kæmi að þeirri uppbyggingu. Ég vek sérstaklega athygli á því, virðulegi forseti, sem ég gerði raunar líka fyrir tveimur árum, að bæði í Garðabæ og Hafnarfirði er verið að ræða um uppbyggingu sem lýtur að skipaviðgerðum. Annars vegar aðstöðu fyrir skipakví og hins vegar dýpkun til að hægt sé að taka upp skip til viðgerðar í Garðabæ. Fyrir örfáum árum beitti hæstv. samgrh. sér sjálfur fyrir því að verulegum fjármunum, tugum ef ekki hundruðum milljóna kr. var varið til sambærilegra verkefna í hans eigin kjördæmi og þá er ég að vísa til Akureyrar.  Víkur þá sögunni til Hafnarfjarðar. Það má halda því fram með vissum rökum að þar sé einhvers konar samkeppni í gangi þótt hún sé þá náttúrlega með mjög undarlegum formerkjum þegar horft er á stærðarmismun þessara hafna. En má þá ekki á nákvæmlega sama hátt halda því sama fram um stóru hafnirnar úti um land --- lítum t.d. til Akureyrahafnar sem hefur skilað mjög góðri afkomu og það er þakkarvert, Vestmannaeyjahöfn skilar einnig mjög góðri afkomu og það er þakkarvert --- að þær verði skilgreindar sem samkeppnishafnir hér og þar? Þetta eru bara rök sem gilda ekki. Ég get ekki látið hjá líða að segja, því ég tók eftir að hv. þm. Kristján Pálsson ætlar að blanda sér í þessa umræðu á eftir, og flokksbræður hæstv. ráðherra fóru mikinn ekki fyrir margt löngu í prófkjörsbaráttu þar sem lofað var á báða bóga og alla kanta, endurbótum og betrumbótum í kjördæminu og kannski engin ástæða til annars, að fylgst verður gjörla með því hvort þeir ætla að láta þetta ranglæti ganga yfir þessi sveitarfélög. Það er rétt að nefna það líka að í ítarlegri úttekt sem fram kom í umræðum um byggðamál að Reykjaneskjördæmi hefur verið skilið eftir, hefur hreinlega verið skilið eftir þegar kemur að málum af þessum toga, ekki eingöngu í hafnamálum heldur í fleiri málaflokkum. Við þetta verður ekki unað, virðulegi forseti. Ég hefði auðvitað þurft að segja langtum mun meira um þetta mál en ég vil halda þessu mjög ákveðið til haga hér, að við það verður ekki unað að hagsmunir Reykjaneskjördæmis, þ.e. nyrðri hluta þess, verði jafnhrikalega fyrir borð bornir og þessi tillaga hæstv. ráðherra, ríkisstjórnarinnar og stjórnarliða allra ber merki um.

Herra forseti. Þegar hafnamál eru rædd ber Reykjavíkurhöfn oftar en ekki á góma, og þá er sérstakt orðatiltæki notað eins og hv. síðasti þm. kom inn á, að Reykjavíkurhöfn beri einhvern ægishjálm yfir aðrar hafnir og það réttlætti að Reykjavíkurhöfn ætti engan styrk að fá en hins vegar ættu hafnir í Kópavogi, Garðabæ og Hafnarfirði að fá styrki sem kæmu þeim líklega í einhverja ægisstöðu gagnvart Reykjavík. Menn skulu ekki gleyma því að Reykjavík er einn stærsti útgerðarbær landsins, einn af stærstu útgerðarbæjum landsins, og stór hluti af viðskiptavinum Reykjavíkurhafnar eru fiskiskip eðli málsins samkvæmt. Eins og þróunin hefur verið í gegnum árin og margir þingmenn dreifbýlisins hafa kvarta yfir að hafnir standi ekki undir sér, þá gerir Reykjavíkurhöfn það ekki heldur hvað áhrærir fiskiskipin. Það er alveg sama staða hjá Reykjavíkurhöfn og hjá hinum dreifðu höfnum. Hitt er svo annað mál sem einatt kemur upp að gera þurfi nánast öllum höfnum til góða án þess að litið sé til hagkvæmni. Skiptir þá ekki máli hvaðan af landsbyggðinni þingmaður kemur, hvort hann kemur úr Reykjaneskjördæmi, að norðan eða úr hvaða kjördæmi sem er. Hæstv. samgrh. hefur boðað þá stefnu, sem er eðlileg og rétt, að horfa til fleiri átta en bara hafnanna sjálfra. Það er eðlilegt að horfa á flugsamgöngurnar, umferðaræðar og hafnir. Þetta þrennt á eðlilega að tengja saman. Hvers konar vitleysa er það yfir höfuð að fara að byggja upp stórhafnir í Garðabæ og Kópavogi? Til hvers? Og hvaðan kemur þetta fé annars staðar en frá skattborgurunum? Og eru menn búnir að gleyma að hér þarf að halda á málum þannig að ekki taki út yfir allan þjófabálk í skynsemi í uppbyggingu hafna? Er ekki rétt að byggja fáar, stórar góðar hafnir og hafa þær svo að sómi sé að?

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að fara að elta ólar við orðaræðu hv. 10. þm. Reykv., Guðmundar Hallvarðssonar. Ég hef heyrt hann halda ræðu af þessum toga áður, oft þó betri en þessa. Við þurfum ekkert að fara mjög rækilega yfir það hver sérstaða Reykjavíkur er í okkar samfélagi. Það kom mjög glögglega fram í umræðu um byggðamál nú á dögunum og laut að samgöngumálum, eins og hv. þm. nefndi, flugsamgöngum og umferðarmálum og hér er um að ræða hafnamál. Þar kom líka fram hlutdeild höfuðborgarinnar, eðlileg eða óeðlileg í opinberri stjórnsýslu og þau störf sem falla til handa íbúum borgarinnar í þeim efnum. Reykjavíkurborg hefur einfaldlega sérstöðu sem höfuðborg landsins. Þannig er það og öll tölfræði og allar efnahagslegar niðurstöður sýna okkur að það hefur ekki verið uppi á borðum að Reykjavíkurborg nyti ríkisstyrks í hafnamálum, ég heyrði ekki hv. þm. halda því fram að hægt væri að setja nein réttlætisrök á borðið um það. Reykjavíkurhöfn er safnhöfn. Hér koma skip í stórum stíl, lesta hér varning sinn sem síðan er dreift með strandferðaskipum hringinn í kringum landið. Hér fer yfirleitt varan í gegn. Við getum auðvitað rætt málið á vettvangi fiskveiða líka, það er sjálfsagt að gera það. En við verðum að horfa á málið í heild sinni. Menn ættu einfaldlega að skoða afkomutölur Reykjavíkurhafnar samanborið við aðrar. Og tala síðan um samkeppni við Kópavog eða Garðabæ. Hvers konar fásinna er þetta? Stór-Hafnarfjarðarsvæðið stendur auðvitað fyrir sínu eins og fyrri daginn. Um það er ekki deilt en ég vek athygli á því að um langt árabil hafa styrkir til Hafnarfjarðarhafnar verið stórlega skertir og fjármunir frá ríkisvaldinu hafa verið skammarlega litlir en því verður fullkomlega neitað að þessar þrjár hafnir verði aflagðar hvað varðar rétt til ríkisstyrks. Það er óréttlæti, það stenst ekki þá jafnræðisreglu sem við byggjum á. Fullkomlega fráleitt og ég trúi því ekki að það ætli að verða sérstök stefna Sjálfstfl. í þessari umræðu að þannig verði gengið um.

Herra forseti. Ég er að tala á þeim nótum hvar skynsemin eigi að ráða. Ég spyr hv. þm.: Finnst honum eðlilegt að byggð sé upp stórskipahöfn í Kópavogi? Ég skil vel hvað hann á við þegar hann talar um að byggja upp aðstöðu vegna skipasmíða eða skipaviðgerða í Garðabæ. En er eðlilegt að við séum að byggja upp stórskipahöfn í Kópavogi? Það kann vel að vera að það sé eðlilegt Kópavogsbúa vegna, en er það eðlilegt skynseminnar vegna? Og þegar verið er að tala um að Reykjavíkurhöfn sé safnhöfn, þá má kannski spyrja: Væru farmgjöldin öðruvísi ef skipafélögin sjálf fengju ekki að leita hagkvæmni í rekstri? Það eru ekki Reykvíkingar sem hafa beðið útgerðirnar um að gera Reykjavík að safnhöfn. Það er samkeppnin, flutningsmátinn og hagkvæmnin sem hefur ráðið því. Ég hef ekki og er ekki að tala til dreifbýlisins eins og það eigi ekki tilverurétt en þetta hefur þróast þannig eins og fram hefur komið áður hjá hæstv. samgrh. og birst hefur í þeirri stefnu sem ríkt hefur í þessum málum. Og ég veit ekki betur en þingmenn hafi að meginhluta til tekið undir það að búa til einhvers konar hafnasamlög þar sem hagkvæmnin á að blómstra. En þegar verið var að tala um hafnasamlög þá var verið að tala um að styrkja eina höfn annarri frekar en ég sé ekki betur en að í þessari hafnaáætlun hafi verið gerð alveg nákvæmlega sama krafa til fjármuna og áður, þannig að hafnasamlög hafa í engu breytt kröfupólitíkinni gagnvart fjármunum til að byggja upp hafnir. Það er eðlilegt að halda við en að fara í uppbyggingu á öllum höfnum án tillits til breyttra samgangna stenst bara ekki breytta tíma.

Virðulegi forseti. Það kemur í ljós að hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson hefur ekki lesið í gegn þær tillögur sem hér er um að ræða í þessum þremur sveitarfélögum. Það er enginn að leggja til að gerð verði stórskipahöfn í Kópavogi. Það er enginn að leggja það til, skoði hv. þm. tillögurnar sem frá Kópavogi hafa komið. Það er einmitt verið að leggja til að bæta þá aðstöðu sem fyrir er í Garðabæ varðandi skipaviðgerðir. Það er enginn að tala um stórskipahöfn þar. Í Hafnarfirði er verið að leggja í miklar framkvæmdir núna, m.a. vegna þess að þar er flotkví til skipaviðgerða sem þarf að koma í varanlegt skjól. Það er stærsti þáttur þess máls. Það er einfaldlega verið að ræða um það hér og ég veit ekki til að Hafnarfjarðarhöfn sé í stórkostlegri samkeppni við Reykjavíkurhöfn fremur en aðrar hafnir á þeim vettvangi. Það er kannski fremur hægt að líta á að Hafnarfjarðarhöfn væri í samkeppni við Akureyrarhöfn í skipaviðgerðum og þá spyr ég: Hver er þá samkeppnisaðstaða Hafnarfjarðarhafnar í skipaviðgerðum á Akureyri þegar Akureyringar njóta ríkisstyrks en Hafnfirðingar ekki? Það eru þessir þættir sem ég er að undirstrika hér og eru lykilatriði málsins. Hv. þm. má því ekki tala þannig að verið sé að búa til nýjar Reykjavíkurhafnir í þessum þremur sveitarfélögum. Það er auðvitað fjarri öllu lagi. Það gefur auga leið að stóru skipafélögin hafa haslað sér völl í Reykjavík vegna þess að Reykjavíkurhöfn og Reykjavíkurborg hafa haft bolmagn til að bjóða upp á nauðsynlega aðstöðu fyrir þennan umfangsmikla rekstur. Það er auðvitað kjarni málsins og hann hefur náttúrlega þróast eftir því sem tímar hafa liðið fram. Ég er ekkert að kvarta yfir því að Reykjavíkurhöfn, svo lengi sem hægt er að bjóða upp á það, sé sá risi á þessum vettvangi. Þannig er það bara og við skulum horfast í augu við það, en einmitt vegna þess að Reykjavíkurhöfn er það þá gilda dálítið önnur lögmál um hana en aðrar hafnir í landinu. Eins og ég sagði áðan höfum við hv. þm. oft átt orðræður um þetta, ekki síst meðan hann var formaður Hafnasambands sveitarfélaganna og hann horfði kannski öðrum augum á þetta þá, en eftirtektarverðast verður náttúrlega að heyra í næsta hv. ræðumanni, hv. þm. Kristjáni Pálssyni, og athuga hvort hann deilir skoðunum með hv. þm. og hæstv. ráðherra í árásum á þessi þrjú sveitarfélög í Reykjaneskjördæmi.

Herra forseti. Ég vil byrja á að lýsa ánægju minni með þá hafnaáætlun sem hér er lögð fram og lýsa yfir ánægju minni með það hve miklu er úthlutað til hafna í Reykjanesi. Ég held að við þingmenn Reykn. getum verið ánægðir með það hve miklum árangri hefur verið náð í að bæta stöðu hafnanna á þessu svæði. Það vita allir sem staðið hafa í þeirri baráttu að bæta hafnaraðstöðu sérstaklega á Suðurnesjum, að það hefur ekki gengið sem skyldi fyrr en við sjáum nú loks fyrir endann á því að allar þær mikilvægu hafnir sem þar eru fá úrlausn sinna mála og það veit hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson mætavel, sem búinn er að sitja á þingi í bráðum í sex eða sjö ár. Það er í sjálfu sér alltaf hægt að velta fyrir sér mikilvægi og forgangsröðun hafnarframkvæmda en ég held að ef við lítum á það sérstaklega þá erum við að leysa úr þörfum t.d. Grindavíkurhafnar sem hefur verið, eins og réttilega kom fram hjá hæstv. ráðherra áðan, hættuleg í orðsins fyllstu merkingu og innsiglingin ekki í raun fær nema í góðum veðrum. Með þessum framkvæmdum er verið að stíga það skref að gera Grindavíkurhöfn að árshöfn ef mætti orða það svo og framkvæmdirnar í samræmi við það. Það er verið að dýpka innsiglinguna þannig að hægt er að fara þarna inn með stór skip og einnig að byggja upp varnargarða við innsiglinguna fyrir utan núverandi höfn svo innsiglingin verði fær í flestöllum veðrum. Ég veit að hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson veit þetta mætavel og er ekki beinlínis að ráðast á þessar framkvæmdir til þess að koma öðrum af stað en ég held að rétt sé að geta sérstaklega um þessa framkvæmd og einnig framkvæmdina í Sandgerði þar sem verið er að laga höfnina þannig að hægt sé að ferðast um hana með stærri skip. Þar hafa eingöngu verið grafnar rennur til þessa svo stór skip geti komist inn á flóði en ekki á milli hafnargarða. Þetta hefur takmarkað mjög notagildi hafnarinnar en hér eru verulegar framkvæmdir sem munu auka alla möguleika á nýtingu hennar í þá áttina að vera eðlileg. Því fagna ég þessum tveimur framkvæmdum sérstaklega og vona svo sannarlega að þingmenn muni fylkja sér á bak við þær framkvæmdaáætlanir sem hér eru á ferðinni. Margar merkilegar framkvæmdir hafa verið gerðar við hafnirnar í Hafnasamlagi Suðurnesja og nefni ég þar Helguvíkurhöfn og smábátahöfn en enn er eftir að ljúka framkvæmdum við Njarðvíkurhöfn, þær framkvæmdir hafa beðið árum saman, jafnvel áratugum saman. Í Njarðvíkurhöfn er komin upp góð aðstaða til skipaviðgerða þar sem byggt hefur verið upp eitt stærsta hús sinnar tegundar til að geta hýst skip svo nú er hægt að gera við skip allan ársins hring innan dyra og hefur það bætt alla aðstöðu á svæðinu gríðarlega. Þess vegna er nauðsynlegt að taka til skoðunar og þá í nefndinni hvort ekki sé hægt að bæta aðeins úr varðandi þennan grjótgarð í Njarðvík svo að þetta mikla skýli verði betur brúklegt til þeirra verka sem til var ætlast. Ég vil taka fram í þessari umræðu að Siglingastofnun og þær stofnanir sem standa að þessari áætlunargerð hafa gert það með miklum sóma og við sjáum vel hvernig framkvæmdir hafa vaxið að skipulagi á undanförnum árum og með líkansstöðunni er hægt að sjá fyrir fram hvernig aðgerðir munu virka. Ég hef séð það í hafnarframkvæmdum hvernig hægt væri að bæta við örlítilli framkvæmd sem hægt var að sjá á líkaninu að mundi virka fyrir lítið fé sem hefði áður fyrr verið tilraun upp á margfaldar upphæðir. Mér hefur sýnst að þessi líkansstöð hafi svo sannarlega sannað gildi sitt og allir þeir peningar sem þangað hafa farið svo sannarlega verið þess virði. Ég held líka að þessi stöð geti verið fyrirmynd fyrir störf á þessum vettvangi um allan heim. Eins og áætlunin ber með sér og hefur komið fram hjá hv. þm. í umræðunni vantar alltaf meira og meira fjármagn í hafnarframkvæmdir. Ef eitthvað er hefur verið skorið niður það fjármagn sem hafnir hafa fengið og er það slæmt því að hafnir eru að þróast frá ári til árs. Flutningaformið er sífellt að breytast, skip eru að breytast og hafnir er erfitt að skipuleggja mjög langt fram í tímann þó svo menn hafi hug á því. Þess vegna er slæmt hvað við getum seint brugðist við eðlilegum breytingum sem eru þó fyrst og fremst vegna atvinnuhátta, sem sagt aðallega vegna flutningatækni sem er síbreytileg og er fyrst og fremst þróuð með hagkvæmni í huga. Því þurfa hafnirnar að geta brugðist fljótar við en gert hefur verið en vegna fjárskorts hefur það ekki tekist. Ég hef t.d., herra forseti, séð fyrir mér að setja mætti upp fleiri stórar hafnir en höfnina í Reykjavík sem mundu sinna vörumóttöku. Höfnin í Reykjavík, eins og komið hefur fram, hefur sérstöðu með það að þangað fara nánast allar vörur sem koma til landsins og þeim er dreift þaðan. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu að höfnin í Þorlákshöfn gæti tekið að sér þetta hlutverk að einhverju leyti. Hvers vegna ætti Þorlákshafnarhöfn ekki að geta gert það þar sem þangað eru þó mun styttri siglingar en til Reykjavíkur? Eftir að Suðurstrandarvegur kemur og hugsanlega Kjalvegur, sem menn hafa látið sig dreyma um, þá gætu verið greiðar leiðir frá Þorlákshöfn til allra höfuðstaða landsins á mun hagkvæmari hátt en að sigla með skipi fyrir Reykjanesið sem lengir siglingaleiðina um nokkra klukkutíma. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu að í framtíðinni muni þessar áherslur á vöruflutninga breytast og mikilvægi Reykjavíkurhafnar ætti ekki að þurfa að vera eins mikið og það er í dag. Ég hefði svo sannarlega viljað, herra forseti, sjá meiri peninga til Hafnarfjarðar, Garðabæjar og Kópavogs.

Það eru engir.

Það eru peningar til Hafnarfjarðarhafnar, það er ekki rétt hjá hv. þm., en það eru fjármunir sem voru hugsaðir til að framkvæma á þessu ári en ekki gafst tími til þess að ljúka því verkefni eða hafnaryfirvöld sáu ekki ástæðu til að fara út í þá framkvæmd. Ég mun svo koma frekar inn á þetta í andsvari en læt þessari umfjöllun lokið, herra forseti.

Virðulegi forseti. Það var öllu hógværari tónninn í hv. þm. Kristjáni Pálssyni í þessari umræðu þegar kom að loforðum í Reykjaneskjördæmi en fyrir örfáum vikum þegar hann þandi sig á síðum dagblaðanna og var í sjónvarpsauglýsingum um allt sem hann ætlaði að gera á þessu kjörtímabili og hinu næsta fyrir kjósendur sína. Það var hógværari tónninn í þessum ræðustóli þegar kom að framkvæmdum. Þarna mátti ekki skilja hann öðruvísi en svo að hann féllist ekki aðeins að fullu og öllu á það að ekki væru meiri peningar til fyrir sveitarfélög og hafnir í norðanverðu kjördæmi hans heldur bara engir peningar, það var nú bara þannig. Það er bara núll, engar styrkhæfar framkvæmdir á áætlunartímabilinu næstu fjögur árin. Það er bara verið að setja sveitarfélögin og hafnirnar út á guð og gaddinn. Þær geta bara séð um sig sjálfar. Ég vil spyrja hv. þm. lykilspurningar, virðulegi forseti. Er hann samþykkur þessari stefnumörkun? Sagði hann kjósendum þessara sveitarfélaga ósatt fyrir örfáum vikum þegar hann lofaði gulli og grænum skógum? Var það bara rétt á meðan prófkjörið stóð yfir? Fróðlegt væri að vita það líka frá hv. formanni þingflokks sjálfstæðismanna af því að hún var að ganga í salinn, hvort hún sé líka sammála því að þrjú sveitarfélög í Reykjaneskjördæmi séu ekki styrkhæf þegar kemur að hafnarframkvæmdum. Er það stefna Sjálfstfl. í Reykjaneskjördæmi, er það stefna Sjálfstfl. í heild eins og fram hefur komið hjá hv. þm. Guðmundi Hallvarðssyni og síðast en ekki síst, hjá hæstv. ráðherra, að við berum þessa tillögu fram að svona skuli þetta vera? Ég árétta það, virðulegi forseti, til að það sé bara rétt og satt því að hv. þm. gerir það stundum þegar hann nefnir til sögunnar framkvæmdir. Framkvæmdir og ákvarðanir vegna Sandgerðishafnar voru teknar á síðasta kjörtímabili. Þá sat hv. þm. ekki á þingi. Þetta er svipað og með ljósastaurana á Reykjanesbrautinni. Það er rétt að hafa það alveg klárt við umræðuna. Grindavík er einnig framkvæmd sem er í fullum gangi og verður auðvitað lokið við. Þessar tvær framkvæmdir eru fagnaðarefni en þær eru í gangi og þeim ber auðvitað að ljúka eins og öllum góðum verkum.

Herra forseti. Ef minni hv. þm. er eins og mér heyrist það vera að ljósastaurar hafi verið ákveðnir á síðasta kjörtímabili er ekki nema von að hann muni ekki vel hvað hefur gerst á öðrum sviðum. Ég verð bara að segja það að minni hans virðist heldur ekki vera í lagi þegar hann talar um loforðalista sem prófkjörsaðilar í prófkjöri Sjálfstfl. í Reykjanesi hafi gefið í prófkjörinu á síðustu vikum. Ég minnist þess ekki að við höfum gefið einhver loforð um framkvæmdir í einhverjum einstökum höfnum í því prófkjöri. Ég fer fram á það að hv. þm. dragi það þá fram. Ég kannast ekki við að hafa gefið slík loforð sjálfur. Ég hef aftur á móti alla tíð haldið því fram og það úr þessum ræðustóli að mér finnist ekki óeðlileg krafa af hálfu Kópavogsbúa að þeir hafi og eigi sína eigin höfn eins og önnur stærri sveitarfélög á landinu hafa. Það má svo aftur deila um hvað hún eigi að vera stór eða hvort þetta ætti að vera þjónustuhöfn fyrir iðnaðarsvæðið á Digranesinu og Kársnesinu eða hvort þetta ætti að vera höfn fyrir vöruflutninga. Í mínum huga hefur þetta verið fyrst og fremst þjónustubryggja sem gæti þjónað iðnaðinum. Í Garðabæ er fyrst og fremst verið að hugsa um höfn fyrir skipasmíðastöðina sem var og ég veit ekki til að séu miklar kröfur um frekari bætur í Garðabæ. Aftur á móti eru í Hafnarfirði mjög miklar framkvæmdir fram undan og ég hef ekki getað séð annað en þar hafi menn viljað að Hafnarfjörður yrði inni í því efni þannig að Hafnfirðingar fengju einhverja peninga af hafnaáætlun. Ég var einn af þeim sem stóðu fyrir því að Hafnarfjörður var ekki settur á núllið í síðustu hafnaáætlun. Það ætti hv. þm. að vita enda veit ég ekki betur en ég hafi ásamt öðrum þingmönnum úr Reykjanesi komið því til leiðar. Ég held að hann ætti að reyna að rifja það upp.

Virðulegi forseti. Þetta er náttúrlega ákaflega lítið uppbyggileg umræða. Ég verð að játa það fyrir hæstv. forseta. En mér virðist satt að segja að hv. þm. Kristján Pálsson sé með allt annað skjal í höndunum en aðrir hv. þingmenn. Veruleikinn er bara þessi: Þrjár hafnir í norðanverðu Reykjaneskjördæmi eru ekki með þegar kemur að nýframkvæmdum. Þær eru ekki taldar styrkhæfar og í máli hæstv. ráðherra kemur fram að þannig verði það um aldur og ævi. Það er bara veruleiki málsins og spurning mín er ákaflega einföld: Styður hv. þm. Kristján Pálsson það? Styðja hv. þingmenn Sjálfstfl. í Reykjanesi þá tillögu? Það er bara já eða nei svar við því. Er það sérstakt keppikefli Sjálfstfl. að þannig skuli það vera? Þessar spurningar eru ákaflega skýrar og einfaldar. Ég vek líka athygli á því af því að menn voru að tala um loforðalista að það er einkar athyglisvert í þessu samhengi að í prófkjöri Sjálfstfl. fyrir örfáum vikum var hv. þm. Kristján Pálsson settur niður í 5. sæti en í 2. sæti kom oddviti sjálfstæðismanna í Kópavogi og sá hélt því fram í kosningabaráttu sinni að sitjandi þingmenn flokksins hefðu ekki staðið sig í stykkinu. Það skyldi þó aldrei vera að kjósendur hafi verið að kvitta fyrir þá skoðun Gunnars Birgissonar sem skipar nú 2. sætið á lista flokksins og það birtist síðan aftur í hugsanlega einhverjum hefndaraðgerðum. Ég veit það ekki. Manni dettur ýmislegt í hug. En spurningin er bara þessi: Eru þingmenn Sjálfstfl. sammála tillögum hæstv. ráðherra þegar kemur að þessum verkefnum eða verkefnaleysi, núll krónunum sem veittar eru til þessara þriggja hafna? Það er spurningin. Ég bið um einfalt já eða nei svar.

Herra forseti. Það kastar nú tólfunum þegar hv. þm. er að tala um uppbyggilegar umræður og blandar saman prófkjörinu og þeirri hafnaáætlun sem hér er til umræðu. Ég ætla bara að minna hv. þm. á það að ég hafnaði í 5. sæti í prófkjörinu og var í því sæti fyrir. Ég spyr svo að því hvort hann hafni í því sama sæti og hann er í núna eftir næsta prófkjör, það á eftir að koma í ljós. Aftur á móti óska ég honum alls góðs í því. Ég hef ekki haft í huga neinar hefndaraðgerðir gagnvart Kópavogi, hv. þm., og frábið mér allar slíkar yfirlýsingar af hálfu þingmanna yfirleitt. Ég hef aftur á móti séð fyrir mér að forgangsröðun framkvæmda í Reykjaneskjördæmi sé jafnmikilvæg og annars staðar á landinu og mikilvægustu hafnirnar sem hafa setið eftir eru höfnin í Grindavík og höfnin í Sandgerði. Ég get þá alveg eins spurt hv. þm. að því hvort hann sé á móti því að Grindvíkingar og Sandgerðingar fái þessar hafnarbætur. Er hv. þm. í rauninni að segja að hann vilji ekki að fjármunir renni til þessara hafna heldur renni þessar fjárveitingar til Hafnarfjarðar og Kópavogs? Ég spyr hv. þm. að því, spyr sá sem ekki veit. Mér finnst það koma í rauninni glöggt fram hjá hv. þm. að hann er að mótmæla því að þessar framkvæmdir fái forgang og það er gott að kjósendur á Suðurnesjum heyri þá afstöðu þingmannsins úr þingsölum að þetta eru skilaboð hans. Kópavogsbúar hafa lengi gert sér grein fyrir því að þeir eru í samkeppni við aðrar hafnir og við Reykjavík um það að fara þar af stað með nýja höfn. Þeir hafa viðurkennt það. En aftur á móti eins og ég sagði áðan styð ég að þarna sé byggður garður til þess að hægt sé að þjónusta skip og nýta þá iðnaðaraðstöðu sem búið er að byggja upp í Kópavogi.

Herra forseti. Ákaflega er það hvimleitt þegar ágætir vinir mínir og félagar, hv. þingmenn dreifbýlisins, koma upp og hafa orð á því, eins og síðasti ræðumaður hv. þm. Kristján Pálsson, að nauðsynlegt sé að draga úr mikilvægi Reykjavíkurhafnar. Eins og það sé mikilvægt. Má þá segja, ja skítt með alla hafnaáætlun bara ef tekst að draga úr mikilvægi Reykjavíkurhafnar? Fæstir hafa gert sér grein fyrir því, eins og hv. þm. kom að vísu réttilega inn á hér áðan, að skipum í eigu Íslendinga og í leigu hjá íslenskum skipaútgerðum hefur fækkað. Þau hafa hins vegar stækkað og farmgjöld hafa lækkað. Menn sem eru í innflutningi segja mér að nú séu farmgjöld farin að skipta litlu máli, nánast engu og orðin innan við 1% af heildarkostnaði af vöru sem kemur til landsins. Hvers vegna skyldi það nú vera? Það er vegna hagkvæmni stærðar skipanna. Þau flytja meira, eru stærri og síðast en ekki síst þá hefur við Reykjavíkurhöfn verið byggð upp afar hagkvæm losunaraðstaða sem fært hefur öllum landsmönnum umtalsvert fjármagn. Vöruverð hefur þá lækkað í samræmi við lækkandi farmgjöld og lækkandi losunarkostnað. Í guðanna bænum leggið nú af þennan leiða vana ykkar að tala um að nauðsynlegt sé að draga úr mikilvægi Reykjavíkurhafnar. Reykjavíkurhöfn er og mun verða mikilvægasta flutningamiðstöð þessa lands.

Herra forseti. Minn ágæti vinur og félagi Guðmundur Hallvarðsson hefur nú heyrt rangt það sem ég sagði áðan. Ég sagði ekki að nauðsynlegt væri að draga úr mikilvægi Reykjavíkurhafnar. Ég sagði að mikilvægi Reykjavíkurhafnar gæti orðið minna ef aðrar hafnir gætu talist miðlægar dreifingarhafnir eins og Reykjavík er í dag. Þá yrðu fleiri slíkar hafnir í landinu, í dag eru það Reykjavík og Akureyri. Ef við getum sagt að einhverjir vöruflutningar séu um aðrar hafnir þá er það Akureyri. Ég sá fyrir mér að í framtíðinni gæti Þorlákshöfn orðið mikilvæg vöruflutningahöfn vegna staðsetningar sinnar því þá styttist siglingin verulega frá meginlandi Evrópu. Skipin gætu farið til Þorlákshafnar, losað og lestað þar og farið síðan til baka til meginlandsins. Auðvitað munar um allt þegar siglingar eru tíðar og áætlanir strangar. Þá er mikilvægt að stytta siglingarnar eins og kostur er. Það veit hv. þm. mætavel. Við erum báðir lærðir upp á lengd og breidd og þekkjum vel hve veður geta haft mikil áhrif á áætlanir fraktskipa. Ég viðurkenni að sjálfsögðu mikilvægi Reykjavíkurhafnar og finnst engin ástæða til að draga úr mikilvægi hennar og möguleikum í framtíðinni. Ég held, þó að ég hafi ekki blandað mér í þá umræðu, að samt sem áður hafi hafnarnefndarmenn í Reykjavík alltaf gert sér grein fyrir því að Reykjavíkurhöfn hafi sérstöðu. Landsbyggðarfólk hefur alla tíð viðurkennt þá sérstöðu hennar að þar fari dreifingin fram. Ástæðan fyrir því að menn hafa ekki gagnrýnt þetta verulega mikið er sú að Reykjavíkurhöfn hefur í staðinn ekki fengið styrki úr ríkissjóði til uppbyggingar hafnarinnar, enda hefur hagnaðurinn af þeirri starfsemi verið gríðarlegur sem betur fer. Reykvíkingar hafa haft efni á því að byggja upp glæsilega höfn sem hefur svo sannarlega staðið undir nafni.

Virðulegi forseti. Mikilvægi Reykjavíkurhafnar fer ekki á milli mála, það er rétt. Þegar menn eru að tala um að nauðsynlegt sé að byggja upp Þorlákshöfn til þess að gera hana að aðalhöfn landsins, ja, af hverju ekki Dyrhóley? Það hefur oft verið í umræðunni, að byggja upp höfn í Dyrhóley. Málið er að það hefur verið talið kosta allt of mikið. Það er nákvæmlega sama og með Þorlákshöfn. Ef menn ætla að byggja þá höfn upp og gera að stórskipahöfn þá kostar það peninga. Á meðan verður ekki veitt fjármagn til Grindavíkurhafnar, Kópavogshafnar eða Hafnarfjarðarhafnar, það er alveg ljóst. Menn tala hér út og suður eins og nógir peningar séu til til að byggja upp hafnir á svo mörgum stöðum sem mönnum hentar í það og það skiptið. Hafa menn gleymt því? Ég hélt að hv. þm. Kristján Pálsson væri alveg meðvitaður um að skipin eru að stækka. Þau þurfa meira rými, betri hafnir og stærri bryggjur. Þá þarf um leið meira uppland og meira hafnarsvæði. Reykjavíkurhöfn hefur mætt þessu og það leitt til þess að vöruverð hefur lækkað. Það skiptir öllu máli. Það skiptir miklu máli að skip fái fljóta, góða og örugga afgreiðslu. Tíðni ferða skiptir máli, stærð skipanna skiptir máli og það vörumagn sem þau geta flutt skiptir máli vegna kostnaðar vörunnar. Þorlákshöfn þarf talsvert fjármagn til þess að verða að alvöruhöfn en þá verða ekki byggðar aðrar hafnir á meðan. Þess má og geta að bæði Landhelgisgæslan og Hafrannsóknastofnun hafa haft skip sín hér í Reykjavíkurhöfn án endurgjalds. Menn hafa nú ekki haft orð á því. Hitt er annað mál, eins og ég kom inn á áðan, að Reykjavíkurhöfn hefur haft hag af því að hafa hér kaupskipaflotann að megninu til en fiskiskipaflotinn, það er með hann hér í Reykjavík eins og úti á landi að hafnargjöld og vörugjöld af honum eru ekki í neinu samræmi við þá not sem hann hefur af höfninni og þann kostnað sem því fylgir.

Herra forseti. Ég ætlaði ekki að munnhöggvast við minn ágæta vin, hv. þm. Guðmund Hallvarðsson, um þessi mál. Ég hef ekki sagt annað en að ég telji að í framtíðinni gæti þetta orðið svona. Ég get alveg séð það fyrir mér. Í ræðu minni áðan sagði ég einnig að fé væri takmarkað og því þyrfti að forgangsraða, þess vegna væru Grindavík og Sandgerði á undan Hafnarfirði, Garðabæ og Kópavogi. Við teljum mikilvægara að leiðrétta þau mál en að halda áfram uppbyggingu í höfnum þar sem menn hafa meiri fjárráð og geta gert það á eigin spýtur, eins og Reykjavíkurhöfn hefur getað gert fram að þessu. Af hverju ekki Dyrhóley? Það er náttúrlega út í hött að bera þetta tvennt saman. Við erum aftur á móti alltaf að tala um, þegar verið er að hugleiða breytingar í framtíðinni, hvert mesta magnið fari. Hvar eru dreifingarmiðstöðvarnar og hvert er styst að koma vörum til sem flestra? 
             Það sem skiptir máli þarna er að sjálfsögðu aksturinn og siglingin, ef við berum það tvennt saman. Er betra og ódýrara að sigla með þetta fyrir Reykjanes og inn í Faxaflóa en að sigla vörur til Þorlákshafnar og keyra þaðan um Suðurstrandarveg og til Reykjavíkur? Þetta er spurningin. Er þá ódýrara að keyra það yfir Kjalveg í stað þess að flytja vörur norður og upp í Borgarfjörð og norður yfir heiðar? Allt eru þetta fyrst og fremst bollaleggingar í tengslum við hafnaáætlunina og eiga í sjálfu sér ekkert skylt við hana að öðru leyti.

Herra forseti. Þetta hefur verið athyglisverð umræða. Þegar kemur að vegamálunum og hafnamálunum verður landafræðin mjög áberandi í þingsalnum og ekki óeðlilegt. Við skulum gera okkur grein fyrir því að það er ekki óeðlilegt, sérstaklega ekki með tilliti til þess að verið er að skipta fé sem er af skornum skammti. Þá er litið til landsvæða, atvinnuhátta og uppbyggingar og sýnist sitt hverjum. Það er umhugsunarvert að land sem byggir jafnmikið á sjósókn og okkar land, þar sem er jafnmikið um vöruflutninga og umsvif, er með jafnmikið af smábátum eins og okkar, leggi innan við 800 milljónir til hafna, bæði til nýframkvæmda og til uppgjörs. Það vekur spurningar að liðlega 500 millj. kr. skuli varið til framkvæmda á þessu ári. Ég held að við ættum að staldra við forganginn í fjárlögum okkar og hvernig við förum með alla þá þætti sem máli skipta á sama tíma og talað er um sólskinsfjárlögin og rekstrarafganginn. Herra forseti. Ég ætla að gefnu tilefni að byrja á að nefna Sandgerði og Grindavík og suðurhafnirnar í Reykjaneskjördæmi og vegna orða Kristjáns Pálssonar. Í Sandgerði og Grindavík hafa skapast sérstakar aðstæður sem ég hygg að allir þingmenn þekki, hvort sem þeir eru frá því landsvæði eða öðru. Þar hefur verið ráðist í stór verkefni sem líkja má við að ráðast í jarðgöng í vegakerfinu sem engum, ekki nokkrum manni hér á Alþingi né annars staðar dytti í hug að unnt væri að fjármagna af vegafé. Það dettur ekki nokkrum manni í hug að fjármagna jarðgöng af vegafé. Það eru sértæk verkefni sem menn vita að verður að taka fyrir utan hið takmarkaða vegafé. Það gildir sama með svona stór verkefni eins og í Sandgerði. Það var fyrra stóra verkefnið sem við réðumst í, og svo Grindavík, þetta eru sérstök verkefni og miklar framkvæmdir sem verður að standa að á tiltekinn hátt. Ég ætla að minna á að þó að farið væri í þessi stóru verkefni hvort á eftir öðru á suðursvæðinu þá hvarflaði ekki annað að okkur þingmönnunum en að gera ákveðna tilhliðrun út af Helguvík þegar til kom. Við skulum bara minnast þess að þingmenn jafnaðarmanna stóðu sig í stykkinu þá --- við skulum hafa það á hreinu --- varðandi þessari hafnir, Sandgerði, Grindavík, Helguvík. Á það skorti ekki. Herra forseti. Ég vissi það ekki þá og ég hef ekki vitað það fyrr nú þegar það er kannski að verða ljóst að það væri bara eitt svar við því hvort verða eigi við beiðnum um fjárframlög til litlu hafnanna á norðursvæðunum, að það svar væri: ,,Aldrei, aldrei.`` Það sýnist mér að sé að verða raunveruleikinn miðað við þá umræðu sem hefur farið fram á liðnum árum, miðað við svörin sem maður hefur fengið ef maður hefur verið með fyrirspurnir í þessum málaflokki og miðað við stefnu sjálfstæðismanna. Ég hef að sjálfsögðu lúmskt gaman að því að sveitarstjórnarmennirnir í Sjálfstfl. trúa því að þingmennirnir hafi eitthvað að segja um skiptingu fjármagns til hafnanna. Þeir trúa því. Bæjarstjórnarmeirihlutinn í Kópavogi trúir því að þingmenn hafi einhver áhrif. Við eigum von á því að einn nýr þingmaður komi að vori inn á þing og sá þingmaður trúir því að hann geti bara kippt í liðinn ýmsum stórum málum sem hafa beðið. Hann heldur að hann geti tvöfaldað Reykjanessbrautina og hann ætlar örugglega að kippa í liðinn svona smámálum eins og hafnarmannvirkjum á norðursvæði Reykjanesskjördæmis. Ég held að það væri þarft verk fyrir flokkinn að setjast með sínum mönnum og láta þá vita það að svona gerast ekki kaupin á eyrinni. Þá er a.m.k. ljóst að viðkomandi sleppur við að fara í þá tegund kosningabaráttu fyrir kosningarnar í vor. Herra forseti. Það kom fram hjá Guðmundi Hallvarðssyni ...

Hv. þm.

... hv. þm. Guðmundi Hallvarðssyni að hér ætti ekki að fara að byggja upp stórar hafnir og að nægjanlegt framboð væri á höfuðborgarsvæðinu og ekkert þyrfti að gera meira. Því spyr ég: Á að láta Reykjavík eftir alla uppbyggingu norðurfrá? Á aldrei að skoða hvort ástæða sé til að styðja sérframkvæmdir sem miðast við séraðstæður, bæði í Kópavogi og Garðabæ, svo ég tiltaki tvo staði? Hér hefur komið fram hvað hangir á spýtunni í Garðabæ, það eru skipaviðgerðirnar. Það hentar ekki Garðabæ þótt meira fé sé lagt í uppbyggingu í Reykjavík, ekki varðandi þær framkvæmdir. Um Kópavog hefur hér farið fram alveg fáránleg umræða, t.d. um hvort Kópavogur ætli að fara að keppa við Reykjavík um stórhafnir. Þetta er fásinna. Ég bara býð þingmanninum að skjótast í Kópavoginn og skoða það sem þar hefur gerst. Þar var lítil smábátabryggja og í mörg ár hefur þar átt sér stað uppbygging enda átti fjöldi smábáta á ákveðnu tímaskeiði mjög erfitt með að fá inni í höfnum nágrannasveitarfélaganna. Allt hefur verið unnið á kostnað sveitarfélagsins sjálfs og aðstaða þarna í smábátahöfninni er til fyrirmyndar. Ekkert hefur komið frá ríkinu nema einu sinni 2 millj. og til að tryggja að þær kæmu örugglega ekki inn á hafnaáætlun voru þær kallaðar lendingarbætur, lendingarbætur í stærsta kaupstað utan Reykjavíkur. Það er ekki verið að tala um neitt sambærilegt við Reykjavík með þessum legukanti sem Kópavogur er að reyna að fá stuðning við. Það verður e.t.v., eins og hér hefur komið fram, þjónustuhöfn og gámahöfn af því að þar er landsvæði sem hentar til þess fyrir utan þjónustuna sem þar yrði. Ef það er löngu búið að ákveða, herra forseti, að það sem fyrir er skuli þjóna þessum svæðum, að Hafnarfjörður eigi að vera höfnin fyrir norðursvæðið, þá á líka að koma betur til móts við Hafnarfjörð en ekki tala um að eingöngu samkeppnishafnir eigi að fá framlög. Og svo er stórlega mismunað miðað við sambærileg svæði og sambærilegar bæjarstærðir. Ég ætlast til að menn hafi eitthvert samhengi milli þess sem þeir segja heima í héraði og þess sem þeir bera fram í svörum á hv. Alþingi.

Herra forseti. Í ræðu hv. þm. kom fram að ég hafi sagt að ekki þyrfti að gera meira, bara byggja upp í Reykjavík. Það er rangt. Ég hafði ekki orð á því. Ég var hins vegar að vekja athygli á því að menn hafa farið svolítið út og suður í þessari umræðu. Á sama tíma og þeir kvarta yfir því að ekki sé til nægjanlegt fjármagn til að byggja upp hafnir gera þeir kröfur um að þeim verði fjölgað og þær stækkaðar. Annað er það að ég talaði ekki um Kópavog sem samkeppnishöfn, ekki gagnvart Reykjavík. Það er alger misskilningur. En eftir einu hjó ég sérstaklega hjá hv. þm. og það er það sama og ég hef lagt hér upp að meginmáli. Reykjavíkurhöfn hefur ekki fengið neinn ríkisstyrk, ekkert ríkisfjárframlag. Því spyr ég: Hvaða ástæðu hafa þingmenn dreifbýlisins til að draga Reykjavíkurhöfn inn í þessa umræðu um þetta litla fjármagn sem verið er að ræða um að sé til skiptanna? Hvað kemur Reykjavíkurhöfn það mál við? En fyrst menn vilja nefna þetta svo mjög og hafa jafnvel orð á því að sjálfsagt sé og eðlilegt að draga úr krafti Reykjavíkurhafnar til þess að byggja m.a. í Kópavogi, byggja upp í Þorlákshöfn til þess að taka á móti stórum skipum, þá hlýt ég auðvitað að koma inn í umræðuna með þessum hætti. 
             Í annan stað nefndi ég Dyrhólaey og mönnum fannst það alveg fáránlegt. En hún hefur verið í umræðunni um langt árabil. Muni menn kannski ekki svo langt aftur í tímann er rétt að menn athugi það og rifji upp. En fyrst og fremst þetta: Reykjavíkurhöfn hefur ekki þurft á fjármagni ríkisins að halda. Reykjavíkurhöfn er ekki inni í myndinni en samt telja þingmenn dreifbýlisins ástæðu til að draga hana inn í umræðuna og reyna að stýra orðum sínum þannig að sjálfsagt sé og eðlilegt að draga nánast allan kraft og þrótt úr þeirri höfn til þess að byggja megi upp óhagkvæmar hafnir annars staðar.

Herra forseti. Ég mótmæli þessu harðlega. Alla vega hef ég ekki dregið Reykjavíkurhöfn inn í umræðuna eða talað um að það ætti að draga úr henni kraft. Ég hef hins vegar bent á orð þingmannsins og önnur orð sem ég ætla að fara yfir hér, um að Reykjavík eigi að duga öllu svæðinu. Að sjálfsögðu vitum við að fyrirhugaðar eru framkvæmdir við að flutt verði á nýjan stað í Reykjavík og það væri eðlilegt að þeir sem stýra þessu skoðuðu hvort það væri e.t.v. skynsamlegt að lítil gámahöfn eða þjónustuhöfn fengi stuðning í Kópavogi þrátt fyrir það að byggja eigi upp meira í Reykjavík. Við skulum bara hafa það á hreinu. Herra forseti. Ég bar fram fyrirspurnir til samgrh. um hafnamál í fyrravetur vegna þess að ég var orðin nokkuð leið á því hversu misvísandi tilvitnanir var verið að gera varðandi hafnir á norðursvæðinu í mínu kjördæmi. Í svari ráðherrans er vísað í 24. gr. hafnalaga um áætlanagerð Siglingastofnunar þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Við áætlanagerðina og forgangsröðun framkvæmda skal leggja til grundvallar mat á þörf fyrir framkvæmdir í einstökum höfnum, landshlutum og landinu í heild.`` Svo segir síðar, með leyfi forseta: ,,... var það mat Siglingastofnunar, hafnaráðs og samgönguráðuneytis að nægilegt framboð væri af viðleguköntum á höfuðborgarsvæðinu.`` Ég var að vísa til þessa, þ.e. að ef framboðið er nægilegt í Reykjavík, hvort það þýði þá aldrei, aldrei í þessum höfnum sem vilja láta líta örlítið sértækt til sín. Reykjavík fékk stuðning á uppbyggingarskeiði sínu og ég benti á að höfnin í Kópavogi er sennilega 40 ef ekki 50 ára gömul, þ.e. elsti hluti hennar. Hún hefur verið byggð algerlega upp af hálfu sveitarstjórnarinnar og það hefði ekki verið óeðlilegt ef hún hefði fengið einhvern annan stuðning en þessar lendingarbætur sem ég nefndi.

Herra forseti. Að aldrei, aldrei eigi að gera annað en að byggja upp í Reykjavík og þeir sem stýra málum eigi frekar að leyfa litlar gámahafnir annars staðar. Nú er það svo að ríkið hefur ekkert um Reykjavíkurhöfn að segja sem betur fer vegna þess að Reykjavíkurhöfn stendur á eigin fótum. Ef yfirvöld í Reykjavík og hafnarstjórn Reykjavíkurhafnar sjá ástæðu til þess að byggja og gera betur við sína viðskiptavini þá eiga hvorki samgrh., ráðuneyti né yfirvöld siglingamála og hafnamála að hafa áhrif á það vegna þess að á meðan hæstv. samgrh. er ekki að skipta sér af Reykjavíkurhöfn og leyfir höfninni að blómstra og byggjst upp til að standast kröfur viðskiptavina sinna þá er ekki á meðan verið að taka fjármagn frá öðrum höfnum vegna þeirrar uppbyggingar. Það ber allt að sama brunni hjá hv. þingmönnum sem koma hér og tala um það svona undir rós að eðlilegt sé að draga úr framkvæmdagetu Reykjavíkurhafnar til að byggja upp annars staðar á sama tíma og þeir tala um að meira fjármagn vanti til að gera öðrum höfnum til góða sem hafa einkum og sér í lagi stundað þjónustu við fiskiskipin. Ég fæ ekki samhengi í það hvernig menn geta talað svona tungum tveim, að það vanti fjármagn en það eigi samt sem áður að stoppa þá höfn af sem ekki leitar í kassa ríkisins til að þeir geti farið að byggja annars staðar. Og hvað er þá til skiptanna? 
            

Herra forseti. Það mætti halda að hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson væri í Eyrnabandinu. Ég er aldeilis hissa á málflutningi þingmannsins. Við erum ekkert að tala um Reykjavík. Við erum að tala um Reykjanes og það er þingmaðurinn sem hefur dregið Reykjavík inn í umræðuna. Við erum að benda á annað. Við erum að benda á að þörf er fyrir aðgerðir í öðrum sveitarfélögum við hafnir hafa aldrei fengið nokkurn stuðning eins og sú sem ég var að vísa til, á meðan það gerðist á árum áður að sú höfn sem hann ber fyrir brjósti fékk stuðning og það hefði ég örugglega stutt. Við erum að tala um að það geti verið hagkvæmt að líta á sértækar þarfir á einstökum stöðum þó svo, herra forseti, að verið sé að byggja upp í Reykjavík eins og mat er fyrir. Herra forseti. Ég er að vísa til svars sem ég fékk frá samgrh. þar sem hann talar um framkvæmdir og forgangsröðun ríkisins varðandi fjárframlög til hafna og segir, með leyfi forseta: ,,Við áætlanagerðina og forgangsröðun framkvæmda skal leggja til grundvallar mat á þörf fyrir framkvæmdir í einstökum höfnum, landshlutum og landinu í heild.`` Ég hef hér svarað því hvernig við þingmenn Reykjaness höfum staðið saman að mikilvægum framkvæmdum í okkar kjördæmi, í Sandgerði, í Grindavík og í Helguvík. En ég tek undir það með hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni að það er hastarlegt að hafnir sem ætti að líta til og aðgerðir sem ætti að skoða skuli enga skoðun fá. Og þetta kemur bara Reykjavík ekkert við. Hún má að mínu mati byggja upp eins og henni þykir þurfa í sínu umhverfi. Ég er alveg sannfærð um að það væri þjóðhagslega hagkvæmt ef þessi litli legukantur kæmi í Kópavogi, enda mun hann koma alveg óháð þessu. Við skulum bara muna hverjir fá framlög og hverjir ekki.

Herra forseti. Þessi umræða er komin inn á dálítið sérkennilegt spor, verð ég að segja. Mér finnst það athyglisvert þegar hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson fer að skamma hér af nokkrum krafti þingmenn dreifbýlisins og virðist þá aðallega eiga við hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur úr Kópavogi. Ég hafði ekki áttað mig á að svo væri komið að Kópavogur væri orðinn dreifbýli í þessum skilningi. Ég ætla að öðru leyti, herra forseti, ekki að blanda mér mikið í deilur þingmanna Reyknesinga og Reykvíkinga um þessi mál, hafnarframkvæmdir hér á Stór-Hafnarfjarðarsvæðinu eins og Hafnfirðingar kjósa að kalla það af alkunnri hógværð, hvort sem það eru framkvæmdir þar eða lendingarbætur í Kópavogi eða eitthvað annað. Ég vil bara segja fyrir mitt leyti að ég held það sé búið að koma þessum málum í nokkuð sanngjarnt horf hvað varðar samkeppnisstöðu þessara hafna. Það er ósköp einfaldlega á grundvelli ákvæða í núgildandi hafnalögum að tekið er tillit til tekjumöguleika og afkomu hafnarsjóðanna þegar styrkhæfni einstakra framkvæmda er metin. Þessi mál voru hins vegar ekki í sanngjörnum farvegi fyrir svo sem eins og tíu árum síðan og það vill svo til að ræðumaður þekkir aðeins til þeirrar sögu. Þannig var að Reykjavíkurhöfn var ein hafna án nokkurra ríkisstyrkja en hafnir í nágrannasveitarfélögunum fengu í raun og veru sjálfvirkt 75% eða hvaða kostnaðarhlutfall sem það nú var sem ríkissjóður á þeim tíma endurgreiddi. Það var í kjölfar skoðunar á þessum málum sem innleiddar voru þær reglur að styrkhlutfallið gæti verið mismunandi og lægra en almenna reglan var þegar um var að ræða fjársterkar hafnir eins og t.d. Hafnarfjarðarhöfn, Akureyrarhöfn, Ísafjarðarhöfn eða aðra slíkar, enda var ekki orðið sanngjarnt að þær hefðu fullt styrkhlutfall á móts við litlar tekjulágar hafnir úti um landið, en síðan fékk Reykjavík ekkert. Nú er búið að koma þarna á skipan, formúlum, sem ég held að vegi og meti nokkuð sanngjarnt þessa stöðu eða samkeppnisstöðu hafnanna. Ég er stuðningsmaður fyrirkomulagsins eins og það er og held að menn geti sparað ræður og karp af þessu tagi hér yfir Kópavogslækinn. Mér finnst það ekki mjög frjótt. Í öðru lagi vil ég, herra forseti, segja að heppilegra er að við ræðum almenna stefnumótun og fjárveitingar í þennan málaflokk og látum þá annaðhvort samgn., fagnefnd þingsins, og Siglingastofnun eftir að útfæra einstakar framkvæmdir. Ég vil þó nefna, af því að framkvæmdir á suðvesturhorninu eru á dagskrá, að ég fagna því að Grindavíkurhöfn t.d. sé loksins að komast inn á kortið. Þarna er um að ræða gífurlega mikla en um leið mikilvæga framkvæmd, bæði út frá notagildi hafnarinnar en líka frá öryggissjónarmiði þar sem verið hefur einhver varasamasta innsigling í landinu eftir að Sandgerðisinnsigling var tekin í gegn. Nú sér fyrir endann á því að menn kljúfi þann mikla kostnað sem er samfara því að sprengja rennu úr Grindavíkurhöfn og verja hana. Sama má auðvitað segja um Sandgerði. Þar eru enn fram undan mikilvægar framkvæmdir sem varða notagildi hafnarinnar og innra skipulag. Þar er auðvitað gífurleg umferð sem miklu máli skiptir að gangi klakklaust, að bátar hafi þar viðlegu og annað því um líkt. Ég nefni þá í leiðinni, án þess að ég ætli að falla í þá gryfju að ræða einstakar framkvæmdir, þær gífurlega miklu og dýru framkvæmdir í Norðurl. e. sem skera sig nokkuð úr með dýrar hafnarframkvæmdir og miklar hafnir. Þar er mjög stór floti sem hefur sprengt utan af sér hafnir á mörgum stöðum. Það er alþekkt að t.d. togaraútgerð frá Eyjafjarðarsvæðinu og önnur sjósókn þaðan er svo mikil að um jól og áramót og í brælum er vandræðaástand. Þá eru allar almennilegar viðleguhafnir á Eyjafjarðarsvæðinu fullar af skipum. Þau liggja í bunkum, eins og við mundum segja norðanmenn, hvert utan á öðru. Þess vegna eru framkvæmdirnar hjá hafnasamlagi Eyjafjarðar á Akureyri, á Húsavík, Raufarhöfn og Þórshöfn gífurlega mikilvægar. Hinar hafnirnar hafa aftur sprungið af öðrum orsökum að segja má. Þar hafa umsvif tengd veiðum og vinnslu uppsjávarfiska valdið mikilli umferð stórra skipa sem fara stækkandi með endurnýjun flotans og kalla á dýrar framkvæmdir. Það sem hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson sagði um hafnasamlög tek ég ekki undir. Þvert á móti tel ég að hafnasamlögin og samstarf hafna sem þar hefur skapast hafi tvímælalaust skilað árangri. Að þess sjái ekki stað í að farið sé fram á minni fjárveitingar er í raun eðlilegt. Hafnasamlögin voru ekki stofnuð til þess að draga úr framkvæmdum. Þau voru stofnuð, annars vegar til að jafna út tekjumun hafnanna sem varð með breyttri hlutverkaskipan, breyttri verkaskiptingu milli þeirra, og hins vegar til að koma á stjórnunarlegu hagræði. Þörfin fyrir miklar framkvæmdir í þessum höfnum er þó enn til staðar. Sú þörf er hins vegar í skynsamlegra samhengi að mínu mati og gjarnan tengd áætlanagerð sem tekur mið af hlutverki hverrar hafnar fyrir sig og það er til bóta. T.d. er enginn vafi á því að sú togstreita sem ella hefði skapast, við getum tekið dæmið af Ólafsfirði og Dalvík, leysist í gegnum hafnasamlagið og tekjunum er jafnað. Þá skiptir minna máli en áður var hvort flutningaskip koma inn á aðra höfnina og fiskiskip inn á hina o.s.frv. Ekki síst í þessu liggur gildi þess að hafnirnar starfi saman og mæti þannig breyttum hlutverkum sem hafa skipast m.a. af því að vöruflutningarnir eru að þjappast á færri hafnir. Aðrar hafnir verða í staðinn hreinar fiskihafnir með annarri tekjusamsetningu. Skipin stækka og það þurfa menn að hafa í huga. Menn standa núna frammi fyrir því að margar af gömlu höfnunum eru of litlar og eftir á að hyggja hafa sums staðar verið gerð þau mistök að hafa ytri hafnarmannvirkin of innarlega og því ekki pláss innan gömlu varnarmannvirkjanna, öldubrjótanna eða garðanna, fyrir svona stór skip. Það er ekki hægt að dýpka þær hafnir nægjanlega nema með dýrum sprengingum. Þetta leiðir til þess að á nokkrum stöðum á landinu hafa menn neyðst til þess að ráðast í gerð ytri hafnarmannvirkja sem liggja utar og geta mætt þörfum stærri skipa sem hafa meiri djúpristu. Þetta á t.d. við um Húsavík og jafnvel Hafnarfjörð þar sem stærri skip og flotkvíar og allt það dótarí kemst ekki fyrir í hinni gömlu Hafnarfjarðarhöfn. Þar af leiðandi þarf þar nýja garða, ný ytri mannvirki og á þessu þyrfti að halda víðar á landinu. Sé litið á samþættingu samgönguþáttanna í þessu efni þá skiptir fyrst og fremst tvennt máli. Það er annars vegar samspil hafnarmannvirkjanna og afnot af höfnum og vegasamgöngur hins vegar. Það hefur alls ekki verið gaumgæft nægilega, fyrst og fremst þar sem vegirnir hafa yfirleitt ekki verið tilbúnir til að taka við hinu nýja hlutverki sem breytt samgöngumynstur á sjó hefur kallað á. Að lokum, herra forseti, vil ég segja að ef hafnaráætlun þessi gengi eftir og við hana yrði staðið að fullu, þá væri framkvæmdastigið í höfnum landsins á þessu fjögurra ára tímabili þolanlegt. Því miður hefur þessi áætlun sama einkenni og margar slíkar vilja hafa að hún er afturbreið eða eigum við frekar að segja frammjó. Hún er ansi mjó í framendann en breið í afturendann. Fyrir það fyrsta er það aldrei mjög fallegt form, a.m.k. að mati ræðumanns. Í öðru lagi er ótryggara að afturendinn er skrifaður í skýin. Þá verður búið að kjósa, komið nýtt þing og nýjar aðstæður í efnahagsmálum. Við vitum ekki hversu vel þetta mun endast, hvorki ég né virðulegur forseti.

Virðulegi forseti. Eins og ég gat um í fyrri ræðu minni er hér á ferðinni það viðamikið mál að ekki gefst tóm til að fara yfir alla anga og enda þess á átta mínútum. Ég vil því freista þess að reyna að drepa á nokkur atriði til viðbótar sem athygli vekja og þörf á að ræða. Hér hefur réttilega verið bent á að samkvæmt orðanna hljóðan hefur verklag við undirbúning þessarar hafnaáætlunar verið eilítið öðruvísi en verið hefur. Fyrst er þar að nefna þá tilraun að raða upp verkefnum í samræmi við einkunnagjöf samkvæmt formúlu þar um. Þessa formúlu er að finna í athugasemdum með þáltill., ef ég man rétt. Við fyrstu sýn virðist hún flókin og vekur jafnvel fleiri spurningar en hún svarar. Þegar maður sér síðan, og ég er með það í höndunum, virðulegi forseti, hvernig það birtist í einkunnagjöfinni, þá vakna enn fleiri spurningar. Nú dreg ég ekki í efa að starfsmenn Siglingastofnunar hafi unnið af bestu samvisku og yfirsýn en hlýt að gagnrýna að við undirbúning máls skuli samgn., sem setti saman gildandi hafnaáætlun frá 1997--2001 eða til 2000, ekki hafa verið höfð með í ráðum við þá endurskoðun og samsetningu formúlu af þessum toga. Við þekkjum svona formúlur úr vegáætlun og mönnum hefur sýnst sitt hvað um þá formúlu. Hún hefur oft verið rædd á þessum vettvangi. Auðvitað eru svona formúlur aldrei þannig úr garði gerðar að þær svari öllum álitamálum sem upp koma. Því er óhjákvæmilegt annað en samgn. verji nokkrum tíma til þess að fara yfir forsendurnar í formúlunni. Þegar maður les yfir einkunnir fyrir hinar ýmsu framkvæmdir hér og þar um landið, þá veltir maður óneitanlega fyrir sér hvort hafi komið á undan eggið eða hænan, hvort menn hafi fyrst forgangsraðað og síðan búið til formúlu utan um þá forgangsröðun eða unnið þetta algerlega akademískt og lagt línurnar fyrir fram. Nú veit ég ekkert um það og ég vil trúa því að rétt röð hafi verið á því. Það er stórmál ef menn ætla að festa í sessi og negla niður á þessum vettvangi að forgangsraða verkefnum svona, búa til slíka forskrift. Það verk þarf að vanda mjög rækilega og ná um það allgóðri sátt í þinginu áður það verður fastsett. Ég undirstrika og tel óhjákvæmilegt annað en að nefndin fari yfir það mjög rækilega. Hér hefur einnig borið á góma þá stefnubreytingu sem finna má í þessari tillögu varðandi hafnasamlögin. Þess er skemmst að minnast að af hálfu hæstv. samgrh. var mikil áhersla lögð á að þessi samlög yrðu að veruleika. Leiða má rök að því að hann hafi í raun veitt premíu til hafnarstjórna sem tóku sig saman, stilltu saman strengi sína og mynduðu hafnasamlög, þau hafi fengið viðbótarfjárframlag eða a.m.k. gæfulegt og vinalegt viðmót af hálfu hæstv. samgrh. Hins vegar bregður svo við að vegna þess að hafnasamlögin hafa farið saman og velta margra þeirra hrokkið upp fyrir 100 millj. kr. markið, að það sé talin ástæða til skerðingar. Ég sé ekki samhengið þar á milli. Við þekkjum og vitum að veltufjármunir við rekstur hafna segja ekki alla sögu. Framleiðnin og afkoman er veigameiri í þeim efnum auk möguleika hafna og hafnasamlaga til að reka hafnir sínar af viti og ráðast í nýjar framkvæmdir. Ég dreg í efa, án þess að ég hafi flett því upp orð fyrir orð, að efni standi til þess í hafnalögum að sú skerðing sé heimil af þeim ástæðum, 20% skerðing vegna þess að hafnirnar heiti ekki lengur hafnir tiltekinna sveitarfélaga heldur hafnasamlög. Í hafnalögum er heimild til að skerða framlög til einstakra hafna ef afkoma þeirra er sérstaklega góð. Ég held hins vegar að ekkert standi í hafnalögum um að skerðing sé heimil vegna þess að veltan sé mikil eða lítil. Þar er auðvitað um tvo aðskilda hluti að ræða. Burt séð frá því er það hin efnislega stefnumörkun sem hér er umhugsunarefni. Maður veltir því fyrir sér hvort þetta geti haft þau áhrif að hafnir sem hafa e.t.v. að velt því fyrir sér að stofna til hafnasamlaga, geri það ekki þar sem það muni verða ávísun á skert ríkisframlag til nýrra framkvæmda. Þessu þurfum við að velta dálítið fyrir okkur og er umhugsunarefni. Ég vil því árétta að mikil vinna er fyrir höndum í þessu máli. Bara þessi tvö atriði sem ég nefni eru þannig að um varanlega stefnumörkun er að ræða sem menn munu ekki vinda svo léttilega ofan af er næsta hafnaáætlun kemur til endurskoðunar að tveimur árum liðnum. Hér er mörkuð stefna. Þriðja atriðið, sem ég gerði að umtalsefni og átti orðaskipti við ýmsa þingmenn um, lýtur að þeirri prinsippákvörðun að tilteknar hafnir skuli ekki vera styrkhæfar. Það er stefnumörkunaratriði sem ég hygg að menn þurfi að horfa beint framan í og átta sig á að mjög sennilega mundi sú ákvörðun standa og reynast erfitt að hverfa frá henni í næstu framtíð. Grundvallaratriðin þrjú sem hér eru á ferð eru þess eðlis að við hljótum að gaumgæfa þau mjög alvarlega. Ég hef ákveðnar efasemdir um sum þeirra, meiri um einstök atriði en önnur, en öll þurfa þau yfirlegu. Að öðru leyti tek ég undir það sem hér hefur verið sagt, að gangi þessi hafnaáætlun eftir í lengd og breidd hvað varðar heildarumfang fjármuna er það fagnaðarefni. Guð láti gott á vita ef okkur tekst að standa við þau áform því að oftar en ekki hefur reynslan verið sú að menn hafa kiknað undan loforðunum sem þar er að finna. Ég árétta að áætlunargerð af þessum toga er ónýt og verri en engin ef menn bera ekki gæfu til að standa við fyrirheitin.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þær undirtektir sem hafnaáætlunin hefur fengið. Það er rétt hjá hv. 9. þm. Reykn. að það hefði verið æskilegra að hægt hefði verið að leggja áætlunina fyrir þegar í upphafi þings. En það er nú svo að langur aðdragandi er að áætlun eins og þessari og kveðið er skýrlega á um það í lögum hvernig með skuli farið og þeim ferli var einfaldlega ekki lokið fyrr en raun ber vitni. Má kannski segja að unnt hefði verið að leggja áætlunina fram viku fyrr ef ekki hefði svo staðið á að ekki voru haldnir þingfundir í síðustu viku en um það er ekki að sakast. Ég vil í fyrsta lagi víkja að því hvort þessi áætlun sé rassía eins og sagt var, hvort ástæða sé til að ætla að ekki verði við hana staðið eða hvort um raunhæfa áætlun er að ræða. Ég vil í því sambandi benda á að gert er ráð fyrir því að auka verulega fé til hafnamála en jafnframt er uppi áætlun um að lækka nokkuð þær skuldbindingar sem ríkissjóður hefur á hverju ári vegna hafnargerðar. Þegar þetta hvort tveggja er metið samtímis kemur í ljós að með þessari hafnaáætlun er gætt þess nauðsynlega meðalhófs sem gæta þarf til þess að takast á við stærstu verkefnin í hafnamálum og til þess jafnframt að setja ekki markið svo hátt að veruleg freisting verði til þess síðar að draga þar úr. Ég hygg að með nokkru öryggi megi segja að þessi hafnaáætlun muni standa. Fyrirvarinn lýtur einungis að því að ég hygg að fremur sé útlit fyrir að betur verði gert við hafnirnar á næstu árum en að dregið verði úr því sem hér stendur. Eins og kom fram í ræðum sumra hv. þm. áðan er það einfaldlega vegna þess að víða eru hafnarframkvæmdir mjög brýnar vegna loðnuflotans, vegna mikilvægis sjósamgangna og vegna þess að víða þrengir að höfnum og vegna þess að öryggismálin eru mjög í deiglunni eins og við sjáum gleggst á þeirri miklu áherslu sem lögð er á að ljúka við Grindavíkurhöfn. Það var auðvitað rétt sem fram kom hjá hv. 5. þm. Reykn., Rannveigu Guðmundsdóttur, að á undanförnum árum hefur verið staðið vel við bakið á Grindvíkingum, Sandgerðingum og Keflvíkingum í sambandi við Helguvík. Það er gott að rifja upp annað slagið hverjum það er að þakka. Eins og hún sagði skýrt áðan hafa jafnaðarmenn staðið sig vel á Suðurnesjum. Ekki spyr ég að. Hitt þótti mér kannski undarlegra að jafnaðarmenn skyldu aldrei komast út fyrir Stór-Reykjavíkursvæðið í raun í þeirri umræðu sem varð um þessa hafnaáætlun. Þó svo þeir reyndu að víkja til fortíðarinnar varðandi þessar hafnir var athyglin öll á höfuðborgarsvæðið. Áhyggjurnar lutu t.d. ekki að því hvort nægilega hratt væri farið og örugglega í Grindavík. Þetta þótti mér mjög athyglisvert, að ég tali ekki um aðra staði á landinu. En þetta skýrist af því að í þessari hafnaáætlun er reynt að taka eins og hægt er tillit til þarfanna eins og þær eru á hverjum stað. Auðvitað er það rétt sem hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson sagði áðan að mikil vinna er fram undan hjá samgn. og ég leyfði mér að skilja orð hans svo að hann hlakkaði til þeirrar vinnu og mundi leggja sig fram um að reynt yrði að inna hana af hendi sem fyrst enda eru samgöngunefndarmenn kunnugir hafnamálum um land allt og eiga auðvelt með að setja sig inn í aðstæður og þarfir á hverjum stað. Ég ítreka svo þakkir mínar, herra forseti, til þingmanna sem hafa tekið þátt í umræðunni og vænti þess að samgn. muni geta lokið störfum sem allra allra fyrst.

Herra forseti. Mér finnst ástæða til að segja örfá orð í framhaldi af orðum hæstv. ráðherra um framgöngu jafnaðarmanna við að koma af stað Helguvíkurhöfn. Ég tel mér skylt að rifja upp hvernig bygging Helguvíkurhafnar komst af stað. Það var eftir baráttu sveitarstjórnarmanna í Reykjanesbæ eða Keflavík/Njarðvík sem þá var að það tókst með miklu harðfylgi þáv. samgrh. sem var hæstv. núv. samgrh., Halldór Blöndal, að sú höfn komst á hafnaáætlun þó ekki væri búið að gera ráð fyrir því áður. Ég hygg að Suðurnesjamenn hafi alla tíð haft stuðning hæstv. samgrh. Halldórs Blöndals við að sú framkvæmd varð að veruleika. Án tilstillis hans hefði það ekki orðið að okkur mati. Mér finnst full ástæða til að það komi fram og ég komi því í þingtíðindi að hæstv. ráðherra brást alveg sérlega vel við þeim óskum. Sú framkvæmd hefur svo sannarlega borgað sig enda er risin þar ein stærsta og öflugasta loðnuverksmiðja landsins og aðrar framkvæmdir fyrirhugaðar. Varðandi hafnasamlög var einnig farið út í að stofna hafnasamlag á Suðurnesjum að frumkvæði hæstv. samgrh. og ég hygg að flestallir sem hafa komið nálægt þeirri stofnun af hálfu sveitarstjórnarmanna og hafnarstjórnarmanna á svæðinu séu ánægðir með það hvernig úr hefur ræst og menn horfi björtum augum fram á stækkun þess hafnasamlags þó síðar verði.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. og brtt. um frv. til leiklistarlaga frá meiri hluta menntmn. Með frv. er lagt til að lögum um Þjóðleikhús, nr. 58/1978, með síðari breytingum, og leiklistarlögum, nr. 33/1977, með síðari breytingum, verði steypt saman í ein heildstæð lög um leiklistarmálefni í landinu. Frv. gerir ráð fyrir að ákvæði um Þjóðleikhús verði gerð einfaldari og skýrari og færð til nútímahorfs. Skipan þjóðleikhúsráðs er breytt á þann veg að fulltrúar verða ekki lengur tilnefndir af fjórum stærstu þingflokkunum og Félagi ísl. leikara heldur skipar menntmrh. þrjá án tilnefningar en tvo samkvæmt tilnefningum Félags ísl. leikara og Félags leikstjóra á Íslandi. Veruleg breyting er gerð á skipan leiklistarráðs í þeim tilgangi að gera ráðið bæði einfaldara og skilvirkara sem ráðgefandi aðila fyrir menntmrh. Þá gerir frv. ráð fyrir mikilsverðu nýmæli í 16. gr., sem er heimild ríkisins til að gera samninga við sveitarfélög, lögaðila, félög og stofnanir um fjárstuðning við atvinnuleikhús eða svipaða starfsemi. Við þá samningsgerð gæti menntmrn. t.d. leitað til leiklistarráðs sem ráðgefandi aðila. Meiri hlutinn mælir með samþykkt frv. með breytingu sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali. Tillagan gerir ráð fyrir að þjóðleikhússtjóri skuli auk staðgóðrar þekkingar á starfi leikhúsa, eins og hæfisskilyrðin eru orðuð í núgildandi lögum, búa yfir menntun á sviði lista. Arnbjörg Sveinsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins en undir nál. rita Sigríður Anna Þórðardóttir, Hjálmar Árnason, Tómas Ingi Olrich, Kristín Ástgeirsdóttir, Ólafur Örn Haraldsson og Árni Johnsen.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. og brtt. minni hluta menntmn. Þann minni hluta skipar auk mín hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir. Svavar Gestsson, sem er áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur nefndarálitinu og þeirri brtt. sem við berum fram. Það frv. sem nú kemur til 2. umr. og ekki eru lagðar til miklar breytingar á af hálfu meiri hlutans er í öllum efnisatriðum sambærilegt við frv. sem lagt var fram á 122. þingi en var þá ekki afgreitt vegna gagnrýni sem kom fram á ákveðna efnisþætti þess máls. Frv. hefur nú eftir að hafa aftur verið lagt fram í haust verið til meðferðar í menntmn. Nokkrar breytingar urðu á málinu milli þinga og það sem skipti sköpum trúi ég var það að víðtækara samráð var haft um meðferð þess en áður þannig að gagnrýnisatriðum hefur fækkað. Þó standa enn eftir atriði sem minni hluti nefndarinnar telur ýmist ástæðu til að vekja athygli á eða að gagnrýna og flytja brtt. við. Minni hlutinn telur að ekki hafi verið rökstutt nægjanlega að lög um Þjóðleikhús og leiklistarlög skuli felld saman í ein leiklistarlög. Minni hlutinn vekur athygli á að: ,,Það er í mótsögn við þá aðferð sem viðhöfð er við t.d. löggjöf um háskóla þar sem sett eru almenn lög um háskóla og síðan sérlög um hvern skóla eftir því sem við á.`` Sama virðist vera í farvatninu varðandi útvarpslög þar sem til stendur að setja útvarpslög en síðan sjálfstæð lög um Ríkisútvarp en hafa þetta ekki í sama lagabálki. Niðurstaða þess að hafa einungis ein leiklistarlög virðist því verða sú að Þjóðleikhúsið fái nýjan ramma um starfsemi sína í þrettán greinum en öll önnur leiklistarstarfsemi í landinu verði felld undir sama hatt í þremur greinum, samanber frv. Samkvæmt því verður einungis eitt leikhús í landinu viðurkennt í leiklistarlögum, þ.e. Þjóðleikhúsið. Þetta hafa, herra forseti, ýmsir orðið til þess að benda á og vil ég þar, með leyfi forseta, vitna í það sem Bandalag sjálfstæðra atvinnuleikhúsa hefur sagt um þetta atriði, en í umsögn þeirra segir: ,,Í frumvarpinu er öllu sósað saman. Þjóðleikhúsið eitt fær skilgreinda stöðu, en öllu þar utan er hrært saman og sett á sama bás. Vitaskuld er þetta hreinasta óráð. Að spyrða saman ólíkar greinar sviðslista, að blanda áhugamennsku við atvinnumennsku, að stuðningur við leiklistarstarf er háður smekk valdhafa, þetta eru ekki góðar hugmyndir. Það stríðir gegn allri skynsemi að þurrka út alla skilgreinda ábyrgð ríkisins.`` Spurt er í framhaldi af þessu: ,,Er frumvarp til nýrra leiklistarlaga á einhvern hátt betra fyrir leiklistina í landinu en gildandi lög?`` Herra forseti. Í svipaðan streng tekur leikhússtjóri Leikfélags Reykjavíkur, Þórhildur Þorleifsdóttir, þegar hún sendir inn erindi vegna umfjöllunar um frv. en þar segir, með leyfi forseta: ,,Í öllum aðalatriðum er þetta frv. reyndar fyrst og fremst frv. til laga um Þjóðleikhús og sést það glöggt á heiti kafla frv. II. kafli heitir Þjóðleikhús, III. kafli heitir Önnur leiklistarstarfsemi. Það þýðir í raun að leiklistarstofnun eins og Leikfélag Reykjavíkur á sér ekki lengur neina stoð í lögum. Hlýtur það að teljast mjög alvarlegt mál að elsta leiklistarstofnun landsins sem er vagga allra hinna, skuli hvergi nefnd á nafn í lögum um leiklist, hvað þá að henni sé með lögum tryggt líf.`` Aðalgagnrýnin á frv. sjálft, herra forseti, hefur hins vegar verið á 6. og 16. gr. þess. Í 6. gr. er fjallað um ráðningu þjóðleikhússtjóra og sú breyting gerð frá gildandi lögum að opnað er á þann möguleika að þjóðleikhússtjóri sitji lengur en tvö ráðningartímabil. Minni hluti nefndarinnar hefur farið vandlega yfir þau álitaefni sem fram hafa verið sett gagnvart þessari breytingu og skilur mætavel þá gagnrýni sem fram er sett enda var það lengi baráttumál leiklistarfólks að fá þau ákvæði inn í gildandi lög að ráðningartími þjóðleikhússtjóra yrði takmarkaður við tvö tímabil. Minni hlutinn vill hins vegar líta til þess að bæði umræða og vinnubrögð hafi breyst þannig á undanförnum árum að rétt sé að láta reyna á ákvæði frv. Umræða og og gagnrýni er mun opnari nú en áður og í ljósi þess má ætla að þjóðleikhússtjóra verði ekki sætt frekar en öðrum sem standast ekki væntingar eða kröfur umhverfisins. Minni hlutinn styður hins vegar breytingartillögu nefndarinnar um kröfur um listmenntun þjóðleikhússtjóra, en samkvæmt frv. átti einungis að gera þá kröfu að skipaður yrði maður með staðgóða þekkingu á starfi leikhúsa. Breytingartillagan kveður á eins og hér hefur komið fram að hann hafi klárlega listmenntun. Sú gagnrýni sem sett hefur verið fram á 16. gr. beinist í fyrsta lagi að því að grónar leiklistarstofnanir skuli ekki áfram eiga sinn sess í leiklistarlögum eins og þær eiga samkvæmt gildandi lögum. Þannig segir í umsögn Leikfélags Reykjavíkur, herra forseti: ,,Í því frumvarpi til leiklistarlaga sem hér er óskað umsagnar um er m.a. lagt til að niður falli ákvæði í 2. gr. eldri laga, þar sem fjallað er um að Alþingi veiti árlega fé til stuðnings starfi Leikfélags Reykjavíkur. Leikfélag Reykjavíkur, stofnað 1897, er ein elsta menningarstofnun landsins. Frá upphafi hefur það með starfsemi sinni leitast við að glæða áhuga landsmanna á leiklist og þeim listgreinum öðrum sem leiksviði eru tengdar. Það hefur kostað kapps um að efla íslenska leikritun og vera til fyrirmyndar um listrænan flutning viðfangsefna og meðferð íslenskrar tungu. Á sinni löngu ævi hefur Leikfélag Reykjavíkur rekið leikhús í Reykjavík, staðið að stofnun Þjóðleikhúss, farið fjölda leikferða um landið, rekið leiklistarskóla, efnt til samkeppna í leikritun og rekið höfundasmiðjur, haldið uppi samstarfi við félög áhugamanna, skotið skjólshúsi yfir ,,frjálsa leikhópa``, bæði fyrr og nú, og nú síðast tekið Íslenska dansflokkinn undir sinn verndarvæng í Borgarleikhúsinu og það er næsta víst að sú glæsilega bygging væri enn fjarlægur draumur ef ekki væri fyrir fórnfúsa baráttu leikfélagsmanna. Það verður því að teljast með ólíkindum að hér skuli komið fram nýtt frumvarp til leiklistarlaga, án þess að minnst sé þar einu orði á Leikfélag Reykjavíkur. Þetta er meiri breyting en virðist í fljótu bragði --- það segir í raun að L.R., sem nefnt hefur verið ,,vagga íslenskrar leiklistar``, á sér ekki lengur neina stoð í lögum.`` Í bókun á leikhúsráðsfundi Leikfélags Akureyrar hinn 18. febrúar í ár segir um þetta mál: ,,Leikhúsráð harmar þá róttæku breytingu sem frumvarpið gerir ráð fyrir á stöðu Leikfélags Akureyrar í leiklistarlögum, þar sem 2. gr. fyrri laga er felld niður og Leikfélags Akureyrar hvergi sérstaklega getið í frumvarpi til nýrra laga.`` --- Þar er haldið áfram, herra forseti: --- ,,Hér er rétt að benda á að á þessu ári verða liðin 25 ár frá stofnun atvinnuleikhúss á Akureyri. Þar er því þegar fengin dýrmæt reynsla um rekstur listastofnunar á atvinnugrundvelli utan höfuðborgarinnar. Það er afar mikilvægt að atvinnumennska í listum á Íslandi verði aldrei einskorðuð við Reykjavíkursvæðið heldur verði hún efld með öllum ráðum á landsbyggðinni.`` Íslenski dansflokkurinn segir í umsögn sinni, með leyfi forseta: ,,Íslenski dansflokkurinn heyrir undir lög um Þjóðleikhús, nr. 58/1978, og er reglugerð um Íslenska dansflokkinn, nr. 639/1991, ásamt síðari breytingum, byggð á lögum um Þjóðleikhús. Frá því að Íslenski dansflokkurinn varð sjálfstæð sviðslistastofnun árið 1991 hefur hann starfað samkvæmt ofangreindum reglum og má til sanns vegar færa að lagastoð hefði mátt vera tryggari. Því telur stjórn Íslenska dansflokksins nauðsynlegt að tilvera flokksins verði tryggð með ákvæði eða kafla í nýjum leiklistarlögum.`` Leiklistarsamband Íslands segir um þetta sama mál: ,,Miklu þykir varða að Leikfélag Reykjavíkur, Leikfélag Akureyrar og Íslenski dansflokkurinn eigi sér stoð í leiklistarlögunum. Æskilegt væri því að semja sérkafla um þessa aðila, en ekki að fella þá almennt undir III. kafla um ,,aðra leiklistarstarfsemi``.`` Hér segir áfram í umsögn Leiklistarsambands Íslands: ,,Leikfélag Reykjavíkur og Leikfélag Akureyrar: Samkvæmt frumvarpinu eru þessi rótgrónu atvinnuleikhús felld undir kaflann ,,önnur leiklistarstarfsemi``, án þess að vera nefnd sérstaklega. Leiklistarsambandið bendir á að Leikfélag Reykjavíkur hefur alla tíð þjónað öllum landsmönnum sem ein helsta menningarstofnun þjóðarinnar. Leikfélag Akureyrar hefur hins vegar skipað sess sem eina atvinnuleikhús Norðurlands og landsbyggðarinnar. Það er þessum félögum lífsnauðsyn að kveðið sé á um stuðning ríkisins við starfsemi þeirra í leiklistarlögum.`` Um Íslenska dansflokkinn segir: ,,Íslenski dansflokkurinn hefur um árabil notið framlaga sem ákveðin eru á fjárlögum hverju sinni án þess að eiga sér stoð í lögum. Leiklistarsambandið leggur eindregið til að Íslenski dansflokkurinn fái sérgrein í nýjum leiklistarlögum þar sem kveðið sé á um tilveru hans og rekstur.`` Að lokum, herra forseti, vegna þeirrar gagnrýni sem komið hefur fram á það að rótgrónar eða nauðsynlegar menningarstofnanir eigi sér enga stoð í því frv. til nýrra leiklistarlaga sem hér er verið að fjalla um, vil ég vitna í það sem fram kemur um þetta efni í umsögn Bandalags íslenskra listamanna en þar segir: ,,Stjórn bandalagsins telur afar mikilvægt að í frumvarpinu sé skýrt tekið fram að þau leikhús, önnur en Þjóðleikhúsið, sem sinnt hafa leiklist á grundvelli sérhæfðrar atvinnumennsku fái fjárstuðning frá ríkinu sem ákveðinn er á fjárlögum hverju sinni. Í þeim tilfellum þar sem ríkið er aðili að samningi við aðra aðila um rekstrarstuðning yrði að sjálfsögðu um sömu upphæðir að ræða í fjárlögum og kveðið er á um í viðkomandi samningi. Þessi leikhús eru: Leikfélag Reykjavíkur, Leikfélag Akureyrar, Íslenska óperan og Íslenski dansflokkurinn.`` Áfram segir hér: ,,Leikfélag Reykjavíkur gegnir þeirri mikilvægu stöðu að vera atvinnuleikhús í samkeppni við Þjóðleikhúsið. Áhorfendur að sýningum félagsins koma alls staðar að af landinu og starfshættirnir taka mið af því. Félagið hefur nú starfað í heila öld af miklum listrænum metnaði og yrði það mikið slys ef félagið þyrfti að slá þar af vegna fjárskorts. Það yrði ekki bara skaði fyrir borgarbúa heldur landsmenn alla. Leikfélag Akureyrar er eina atvinnuleikhúsið utan höfuðborgarsvæðisins og gegnir lykilhlutverki í menningarhlutverki á Norðurlandi. Félagið hefur sýnt ótrúlega útsjónarsemi í rekstri sínum og með miklum metnaði fært hvert stórvirkið af öðru á svið. Það hefur verið félaginu styrkur, bæði gagnvart ríkisvaldinu og viðkomandi sveitarfélögum, að um það er getið í núgildandi leiklistarlögum og breytingar þar á aðeins til þess fallnar að draga mátt úr þeim sem berjast fyrir lífi þessarar mikilvægu starfsemi. Á síðustu árum hefur Íslenska óperan verið sá eini aðili hér á landi, sem sinnt hefur óperuflutningi með nokkuð reglubundnum hætti. Óperan fær fjárstuðning samkvæmt tímabundnum samningi við ríkið, en meiri óvissa ríkir um starfsemina þegar til lengri tíma er litið. Með staðfestingu á starfi óperunnar í leiklistarlögum yrði hægara um vik að byggja upp til lengri framtíðar. Íslenski dansflokkurinn er eini atvinnuhópurinn í landinu á sviði listdans. Þótt flokkurinn sé ekki stór hafa sýningar hans vakið mikla athygli, bæði hér heima og erlendis. Með öflugri fjárstuðningi en nú fæst má ætla flokknum mikilvægt hlutverk í evrópskri dansmenningu og skiptir þá miklu að hann hafi fastari grunn til að standa á en nú er. Í tillögu frumvarpshöfunda (sbr. 14. gr.) er farið mjög almennum orðum um þetta efni og ekki tiltekið hvaða einstakir aðilar eiga í hlut. Gamalgróin atvinnuleikhús eru þannig sett jafnfætis skammlífari leikhúsfyrirbærum og um leið grafið undan atvinnuöryggi þeirra listamanna sem þó eru að reyna að hafa viðurværi sitt af listsköpun sinni. Rekstur þessara húsa hangir á bláþræði og ekki er bætandi við þá óvissu sem ríkir um áframhald starfseminnar. Sérstakt ákvæði um stuðning við þau styrkir vissulega stöðu þeirra gagnvart fjárveitingavaldinu og er um leið virðingarvottur við það mikilsverða starf sem í þeim er unnið.`` Herra forseti. Þetta voru sýnishorn af þeirri gagnrýni eða af þeim álitum sem fram hafa komið vegna þeirra áforma að breyta frá gildandi lögum í þá veru sem frv. gerir ráð fyrir, þ.e. þau áform að fella grónar listastofnanir út úr leiklistarlögum og að styrkja ekki frekar þær stoðir en að veikja. Einnig hefur verið gagnrýnt í þessu sambandi að ekki skuli vera gert ráð fyrir faglegu mati þegar gerðir eru samningar við rekstraraðila leiklistarstofnana eða félaga. Við þessari gagnrýni bregst minni hlutinn með brtt. við 16. gr. þar sem ríkisvaldið er skuldbundið gagnvart ákveðnum listastofnunum og kveðið er á um að það faglega mat fari fram þegar menntmrh. gerir samninga við rekstraraðila annarra leiklistarstofnana. Í gildandi leiklistarlögum segir að Alþingi veiti árlega fé til stuðnings tiltekinni leiklistarstarfsemi. Minni hlutinn í menntmn. telur að vilji Alþingis standi enn þá til þess að standa að baki grónum og mikilvægum stofnunum eins og Leikfélagi Akureyrar og Leikfélagi Reykjavíkur sem og Íslenska dansflokknum og Íslensku óperunni og að vilji Alþingis standi einnig til þess að standa að baki Bandalagi íslenskra leikfélaga, sem er hinn stóri bakhjarl alls þess áhugaleikfélagastarfs sem unnið er í landinu en eins og margoft hefur komið fram er þar í rauninni grundvöllur þess gróskumikla leiklistarlífs sem við búum við. Minni hlutinn er sem sagt á því að sá vilji sem hefur staðið til þess að styrkja þessa starfsemi sé enn til staðar á Alþingi og sá vilji eigi að koma fram í leiklistarlögum en ekki að vera kominn undir geðþótta framkvæmdarvaldsins hverju sinni. Þess vegna, herra forseti, höfum við lagt til brtt. á þskj. 348 sem er svohljóðandi: ,,Við 16. gr. 1. Við bætist ný málsgrein er verði 1. mgr., svohljóðandi: Alþingi veitir árlega fé í fjárlögum til eftirtalinna stofnana: Leikfélags Reykjavíkur, Leikfélags Akureyrar, Bandalags íslenskra leikfélaga, Íslensku óperunnar og Íslenska dansflokksins. 2. 2. mgr., er verði 3. mgr., orðist svo: Menntamálaráðherra skal gera samninga við aðila skv. 1. mgr. Samningar við aðra aðila skulu gerðir að fengnum tillögum leiklistarráðs.`` Með þessari brtt. er ætlunin, herra forseti, að kveða ákveðið á um það að þær leiklistarstofnanir sem þar eru upptaldar njóti fjár af fjárlögum og að um rekstur þeirra skuli gerður samningur. Hins vegar er einnig, eins og ég gat um áðan, brugðist við þeirri gagnrýni að allt skuli vera galopið gagnvart því hvort listrænt mat er lagt á umsóknir um aðra samninga og því leggjum við til að leiklistarráði, sem á að vera til ráðuneytis varðandi úthlutun fjármagns til atvinnuleikhópa, verði einnig fengið það hlutverk eins og hér segir að gera tillögur vegna þeirra samninga sem eru gerðir við aðra aðila.

Hæstv. forseti. Nú er komið á daginn að varnaðarorð okkar í stjórnarandstöðunni, samtökum launafólks, hagsmunasamtökum leigjenda og þeirra sem hafa sinnt félagslegu húsnæði, um vanhugsaðar breytingar á húsnæðiskerfinu voru á rökum reist. Það er ekki ofsögum sagt að neyðarástand sé að skapast í húsnæðismálum. Í Reykjavík einni eru 271 á biðlista eftir íbúðum hjá Öryrkjabandalaginu, 471 hjá Félagsmálastofnun, hjá húsnæðisnefnd borgarinnar eru áhrif nýju laganna metin á biðröð sem telur 210 einstaklinga og fjölskyldur, 50 eru á biðlista hjá Félagsstofnun stúdenta og 81 hjá leigumiðlunum. Alls eru þetta 1.083 einstaklingar og fjölskyldur. Eitthvað kunna þessar tölur að skarast en að sögn talsmanna Leigjendasamtakanna kemur á móti að fjöldi manns í húsnæðisleit er hvergi á skrá. Staðreyndin er því sú að í Reykjavík einni eru á annað þúsund einstaklingar og fjölskyldur á biðlistum, þar af 471 fjölskylda í brýnni neyð. Í Kópavogi eru 120 fjölskyldur á biðlistum, á Akureyri eru yfir 100 einstaklingar og fjölskyldur á biðlista og um 70 í Hafnarfirði. Þetta hefur leitt til þess að verð á leiguíbúðum hefur rokið upp úr öllu valdi og eru dæmi þess að sögn talsmanna Leigjendasamtakanna að verið sé að leigja tveggja herbergja íbúðir á 50 þús. kr. á mánuði en algeng leiga á slíkum íbúðum var til skamms tíma 35--40 þús. Gera menn sér grein fyrir því að hæstu örorkubætur eru um 63 þús. kr. á mánuði? Gera menn sér grein fyrir því hvað muni gerast þegar ný húsnæðislöggjöf tekur gildi um áramótin? Af hennar völdum er fyrirséð að enn frekari sprenging verður á leigumarkaði því samkvæmt nýju húsnæðiskerfi er lokað á félagsleg úrræði í húsnæðismálum. Þannig má nefna að fram að þessu hefur fólk getað fengið sérstakt lán vegna útborgunar á félagslegri íbúð. Þetta er tekið af en þessi ráðstöfun mun þýða að á þriðja hundrað fjölskyldur, sem hefðu getað keypt íbúð verða að leita út á leigumarkaðinn og þeir sem áttu skjól í kaupleigukerfinu verða sviptir því skjóli og þröngvað út á almennan leigumarkað. Dæmið lítur svona út: Fólk sem áður gat keypt eða nýtt sér félagslegar lausnir er nú sett á guð og gaddinn og þannig er það í alvöru. Í Reykjavík einni er fyrirséð að fjöldi barnafjölskyldna verður á götunni vegna þess að engin úrræði er að hafa og þau bæjarfélög sem hafa haft neyðarathvarf á sínum snærum upplýsa að þar sé nú allt fullt út úr dyrum. Þetta er náttúrlega grafalvarlegt mál og hneyksli því þetta eru hamfarir af manna völdum. Það fyrsta sem kemur upp í hugann er að skipta þurfi um ríkisstjórn þegar í stað og að tekið verði á þessu máli með neyðaráætlun. Jafnvel það sem ríkisstjórnin lofaði að gera hefur hún ekki framkvæmt. Enn skortir reglugerðir þar sem mælt yrði fyrir um framkvæmd laganna. Þessar reglugerðir eru ekki komnar og það litla sem komið er er í drögum. Húsnæðisnefndir víðs vegar um landið geta engu svarað um kjör, um greiðslumat og annað sem nauðsynlegt er að liggi fyrir. Af þessum sökum herðist enn á hnútnum í kerfinu. En það alvarlega er að jafnvel þótt reglugerðirnar komi fram og greiðslumatið þá stendur hitt eftir að þúsundum einstaklinga og fjölskyldna sem áður gátu nýtt sér félagsleg úrræði og eignast eða leigt íbúðir á félagslegum kjörum, þ.e. þær höfðu hagstæðari greiðslukjör en gerist á markaði, þessum fjölskyldum, láglaunafólki, öryrkjum, námsmönnum, efnalitlu fólki verður nú vísað út á leigumarkaðinn, markað sem í rauninni er ekki til. Framboð er langt undir eftirspurn og verðlag í engu samræmi við greiðslugetu fólks. Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera við þessar aðstæður þar sem á annað þúsund fjölskyldur í landinu eru á biðlistum eftir leiguhúsnæði? Samkvæmt fjárlögum sem nú liggja fyrir Alþingi ætlar ríkisstjórnin að lána til allt að 120 íbúða á næsta ári. Ég spyr hæstv. félmrh. hvort ríkisstjórninni sé virkilega alvara með þessu og ég vil einnig biðja hann að útskýra fyrir okkur jólagjöfina í ár frá ríkisstjórninni til leigjenda. Húsaleigubætur hafa verið greiddar fyrir fram. Frá 1. janúar verða þær greiddar eftir á. Telur ríkisstjórnin að leigjendur hafi efni á að verða af húsaleigubótum í einn mánuð? Telur ríkisstjórnin að jólahátíðin með öllu því sem henni fylgir í útgjöldum sé rétti tíminn til að skerða kjör leigjenda?

Herra forseti. Ég fagna því að fá tækifæri til að upplýsa ýmislegt um þessi mál. Í framhaldi af því sem hv. ræðumaður sagði tel ég að það sé ekki komið á daginn að hér sé verið að sigla inn í eitthvert ófremdarástand. Hann nefndi háar tölur en hann bætti því við að þetta væri samkvæmt heimildum frá Leigjendasamtökunum þannig að þetta er kannski ekki eins alvarlegt og hann vildi vera láta. Húsnæðisnefndir hafa a.m.k. getað svarað til um reglugerðir síðan á laugardaginn var en þá var haldinn ágætur landsfundur húsnæðisnefnda og farið yfir þær reglugerðir sem verið er að setja og var húsnæðisnefndunum kynnt efni þeirra. En fyrst um leiguíbúðirnar. Rétt er að hafa það í huga að líklega búa um 20% fjölskyldna í leiguhúsnæði, þ.e. í dag eru um 20 þúsund fjölskyldur í leiguhúsnæði. Þessar leiguíbúðir eru í eigu einstaklinga, félaga svo sem Öryrkjabandalags, námsmannasamtaka o.fl. og sveitarfélaganna. Það er mikil ásókn í leiguíbúðir, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu og Reykjavíkurborg brást við því með því að ákveða að kaupa 100 leiguíbúðir til viðbótar handa Félagsbústöðum eða Félagsbústaðir eiga að kaupa 100 leiguíbúðir til viðbótar. Þeir hafa þegar fengið 33 lánsloforð, þ.e. að breyta lánsloforðum sem þeir höfðu ekki notað í félagslega kerfinu í að kaupa leiguíbúðir. Á fjárlögum í ár eru 120 lánsheimildir eða niðurgreiðsla sem nægir fyrir 120 lánsheimildum og væntanlega fær Reykjavíkurborg eitthvað af því og verður því hægt að verða við óskum Reykjavíkurborgar á þessu ári og væntanlega því næsta. Á þessu ári voru veittar lánsheimildir vegna 56 leiguíbúða og 21 kaupleiguíbúðar. Samtals verða lán til leiguíbúða í ár 110 samanborið við 79 til leigu- og kaupleiguíbúða á síðasta ári. Varðandi þörfina fyrir leiguíbúðir er nefnd að störfum undir forustu Inga Vals Jóhannssonar deildarstjóra með aðild verkalýðshreyfingarinnar, BSRB, námsmannasamtaka, sveitarfélaga og fleiri. Hún er að gera úttekt á leigumarkaðnum og gera tillögur um mörkun framtíðarstefnu í útvegun leiguhúsnæðis. Hvað varðar húsaleigubæturnar var út frá því gengið við setningu laganna að húsaleigubæturnar yrðu greiddar eftir á eftir áramót. Það er alls ekki svo að svipta eigi leigjendur húsaleigubótum í mánuð heldur verða þær eftirágreiddar í staðinn fyrir að hafa verið fyrirframgreiddar. Hvers vegna verða þær eftirágreiddar? Vegna þess að venjan hefur verið sú að leigjendur hafa ekki fengið húsaleigubætur fyrsta mánuðinn eftir að þeir gengu inn í leigu, og það er ólánskerfi. Ef ég mætti, með leyfi forseta, lesa úr skýringum við frv. til laga um húsaleigubætur við 12. gr. þá segir þar: ,,Í 3. mgr. er lögð er til sú breyting frá núverandi framkvæmd að bætur verði framvegis greiddar eftir á fyrir þann mánuð sem á undan er genginn. Byggist það á því að reynslan af framkvæmd laganna hefur sýnt að það er bæði óhagræði fyrir umsækjendur og þá sem afgreiða bæturnar að þær skuli vera greiddar fyrir fram í upphafi mánaðar en ekki einn mánuði eftir á, í upphafi næsta mánaðar. Hingað til hafa gildandi lög um húsaleigubætur, sbr. 14. gr., verið túlkuð svo að bæturnar beri að greiða fyrir fram, enda þótt lögin séu ekki skýrt orðuð að þessu leyti. Á almennum leigumarkaði fær fólk oft íbúðir til leigu með skömmum fyrirvara. Leigusamningar eru almennt ekki gerðir með fyrirvara og svo virðist sem aðeins í undantekningartilvikum sé sá sem byrjar að leigja um mánaðamót kominn með samning 15 dögum áður. Af þessu leiðir að umsækjendur missa af bótum fyrsta mánuðinn. Hefur athugun sem gerð var á umsóknum um húsaleigubætur hjá Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar sýnt að 93% umsækjenda fær ekki húsaleigubætur fyrir fyrsta leigumánuðinn vegna fyrirkomulagsins með fyrirframgreiðslu.`` Herra forseti. Ég hef ekki lokið við að svara öllu því sem hv. ræðumaður spurði um en ég fæ tækifæri til að bæta við það áður en þessari umræðu lýkur en þetta er bagalega stuttur tími.

Herra forseti. Veruleikinn er sá að ástandið í þessum málum að því er varðar húsnæðismál láglaunafólks hefur aldrei um áratuga skeið verið verra í Reykjavík en það er núna. Það er af þremur ástæðum. Í fyrsta lagi af þeirri ástæðu að búið er að eyðileggja félagslega húsnæðiskerfið. Það er ónýtt eins og það er. Í öðru lagi er það vegna þess að þenslan í þjóðfélaginu hefur haft það í för með sér að húsaleiga er nú hærri en hún hefur verið um áratuga skeið, þ.e. raunverð á fermetra í Reykjavík og nágrenni. Í þriðja lagi er það vegna þess að Reykjavíkurborg hefur breytt í grundvallaratriðum skipulagi félagslegra húsnæðismála sem hefur í för með sér óvissu og vanda hjá þeim sem búa í félagslegu húsnæði. Allt þetta er með þeim hætti að ríkisstjórnin hefði auðvitað átt að taka skipulega á þessu máli tafarlaust öðruvísi en með skýrslum, bréfum og nefndarálitum og það er algerlega gagnslaust allt það sem hæstv. félmrh. var að lesa upp áðan vegna þess að það snertir ekki á vandanum eins og hann er og blasir við þúsundum láglaunafjölskyldna í Reykjavík og nágrenni um þessar mundir. Staðreyndin er sú, herra forseti, að á Íslandi er að verða til það sem hefur ekki verið til áður, hópar húsnæðisleysingja. Í Bretlandi Margrétar Thatcher voru til fyrir fáeinum árum 250 þúsund fjölskyldur sem voru húsnæðislausar og hímdu í neðanjarðarlestum og víðar á slíkum stöðum. Svipaðir hlutir eru að gerast hér. Það þekki ég vegna þess að hundruð þessara einstaklinga hafa verið að leita beint til mín á undanförnum vikum og mánuðum. Ríkisstjórnin ber ábyrgð á þessu máli af því að hún tekur hvergi á því. Ég segi þess vegna, herra forseti, það hlýtur að fara svo, eins og við sögðum í umræðunum um félagslega húsnæðiskerfið fyrir skömmu, að uppbygging nýs félagslegs íbúðakerfis hlýtur að verða eitt stærsta kosningamálið á Íslandi árið 1999.

Herra forseti. Mikið skelfilega var nú málflutningur hæstv. ráðherra hér áðan slappur. Og það var ekki laust við að mér fyndist ráðherrann skammast sín þegar hann var hér að tala, enda má hann það. Það er neyðarástand hjá fólki, ekki bara í Reykjavík heldur um land allt, vegna skorts á leiguhúsnæði og vegna áhrifa og afleiðinga þeirrar húsnæðisstefnu sem hæstv. ráðherra hefur rekið. Ég verð að segja að ég hef fundið fyrir örvæntingu hjá fólki tugum og hundruðum saman, öryrkjum, einstæðum foreldrum, námsmönnum og láglaunafólki. Og þær tölur sem hv. framsögumaður nefndi áðan eru síst of háar vegna þess að aðeins þeir námsmenn sem bíða eru t.d. 198 og þar af að stærstum hluta námsmenn utan af landi. Áhrifin bara í Reykjavík, sem vitað er um núna, vegna nýrrar löggjafar ráðherrans eru að 210 manns bætast við langa biðlista fólks sem bíður eftir leiguhúsnæði í Reykjavík, þ.e. 700 manns eingöngu hjá Reykjavíkurborg fyrir utan hjá Öryrkjabandalaginu og námsmönnum. Hvað býður hæstv. ráðherra? Aðeins 120 íbúðir til að leysa vanda 700 manns sem eru hjá Reykjavíkurborg. En það eru 100 sem skipta um leiguíbúðir á ári og það þýðir að við værum sjö ár að leysa vandann bara hjá Reykjavíkurborg ef nýjar íbúðir bætast ekki við. Ráðherrann talar um 120 á næsta ári. Það er sami fjöldi íbúða og var eingöngu veitt til félagasamtaka áður en ráðherrann settist í stól félmrh. Það voru svona um 120--200 íbúðir á ári sem námsmenn, Búseti og öryrkjar fengu fyrir utan sveitarfélögin. Herra forseti. Við erum að tala um að núna á næsta ári eru niðurgreiddir vextir til leiguíbúða. Við erum að tala um að það séu að lágmarki í landinu öllu 1.200--1.500 manns á biðlista. En verða niðurgreiddir vextir árið þar á eftir? Það veit enginn. Ég spyr ráðherrann í lokin: Hver eru skilaboð hæstv. ráðherra til fólksins sem nú er á götunni, fólksins sem mun halda jólin í algjöru öryggisleysi varðandi sín húsnæðismál? Hæstv. ráðherra skuldar fólki það að hann upplýsi hvað hann ætlar að gera til þess að leysa húsnæðisvanda þeirra.

Hæstv. forseti. Ástæða þess að farið var í breytingar á íbúðalánakerfinu og því kerfi sem við búum við í húsnæðismálum var sú að félagslega kerfið var komið að fótum fram. Einnig var það svo að mikill skortur var og er á leiguhúsnæði eins og hér hefur komið fram. En í nýju lögunum er gert ráð fyrir því að hægt sé að opna fyrir lánveitingar til þeirra sem vilja reka leiguíbúðir og í 33. gr. laganna er veitt heimild fyrir því að Íbúðalánasjóður geti veitt sveitarfélögum, félögum og félagasamtökum sem hafa það að markmiði að byggja, eiga eða hafa umsjón með rekstri leiguhúsnæðis, lán til bygginga og kaupa á leiguhúsnæði. Það er sem sagt verið að opna fyrir það að hægt sé að reka leiguhúsnæði í meira mæli en verið hefur og að til þess séu veitt lán frá Íbúðalánasjóði. Ef skortur er á leiguhúsnæði núna þá er væntanlega með þessu verið að auka framboð á leiguhúsnæði. Hér hefur verið nefnt að leigan á leigumarkaðnum væri mjög há og það er rétt, en með auknu framboði á leigumarkaðnum lækka væntanlega leigugjöld. Með allri þessari kerfisbreytingu, eins og hún er hugsuð, er því verið að auka framboð á leiguhúsnæði.

Hæstv. forseti. Kjarni þessa máls er sá að í Reykjavík og á höfuðborgarsvæðinu í nágrannasveitarfélögunum eru langir biðlistar fólks sem bíður eftir því að fá leiguhúsnæði. Á sama tíma áætlar ríkisstjórnin einungis að veita lán til allt að 120 leiguíbúða á næsta ári. Það er nefnd að störfum, samkvæmt lögunum sem eiga að taka gildi um næstu áramót, sem á að skoða þörfina. En þessar tölur, þessir löngu biðlistar, sýna það svart á hvítu hve þörfin er gríðarleg. Því er meginkjarni þessa máls og sú spurning sem við hljótum að beina til hæstv. félmrh., hvort ekki sé vilji til þess að bregðast við nú og veita meiri peninga til þess að hægt verði að kaupa fleiri leiguíbúðir þegar á næsta ári. Þörfin er svo gríðarleg. Við skulum ekki gleyma því að eitt af markmiðum nýrra laga var að beina fólki út á leigumarkaðinn, að efla leigumarkaðinn. En sá hægagangur sem hér er fram undan dugar auðvitað hvergi nærri. Þessar staðreyndir sem hér hafa verið raktar um biðlista komu mjög greinilega fram í yfirferð félmn. vegna fjárlaganna. Til okkar komu fulltrúar samtaka sem standa í því daglega að reyna að bjarga sínum félagsmönnum og vil ég þar sérstaklega nefna Félag einstæðra foreldra. Þar er alveg gríðarleg neyð og hópur fólks, sérstaklega kvenna, á ekki í nein hús að venda. Með þeim breytingum sem eiga sér stað og með því að veita ekki meira fjármagn til byggingar eða kaupa á leiguhúsnæði er því verið að byggja upp stíflu sem veldur fólki ómældum vandræðum. Því skora ég á hæstv. félmrh. að beita sér fyrir því --- 2. umr. um fjárlög er fram undan --- að ríkisstjórnin veiti meira fé til kaupa á leiguhúsnæði á næsta ári.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Ögmundi Jónassyni fyrir að vekja máls á því alvarlega ástandi sem nú er í húsnæðismálum. Húsnæðismálin eru í algjöru uppnámi og hafa í Reykjavík aldrei verið verri. Það er allsendis óljóst hvernig greiðslumatinu í húsnæðiskerfinu verður háttað nú þegar tæpur mánuður er til gildistöku nýju laganna. En undir því er komið hversu margir munu fara út á leigumarkaðinn. Húsnæðisnefnd Reykjavíkur hefur til að mynda ekki tekið við umsóknum frá því 15. júní í sumar þegar gamla kerfinu var lokað. Holskeflan þar verður um áramótin. Nýju húsnæðislögin snúast um dreifbýlið, um að bjarga því út úr vanda þess en ekki um þéttbýlið, hvorki um höfuðborgarsvæðið né þéttbýl svæði eins og t.d. Akureyri. Í þéttbýlinu er öfugt hlutfall á framboði og eftirspurn miðað við dreifbýlið. Hér er engan veginn hægt að anna eftirspurn. Fólksflóttinn af landsbyggðinni er ekkert að minnka. Fólk sem kemur hingað í þéttbýlið er að kaupa tveggja til þriggja herbergja íbúðir á verði þess einbýlishúss sem það átti úti á landi. Þetta fólk kemur nánast eignalaust hingað á höfuðborgarsvæðið. Þessi mál verða að fara að skýrast. Það verður að leysa vanda þessa fólks. Það er mjög mikið óþol í þeim stóra hópi fólks sem nú er í húsnæðisvanda.

Herra forseti. Það er að koma æ betur í ljós að sú aðgerð hæstv. félmrh. og ríkisstjórnarinnar að leggja niður félagslega húsnæðiskerfið í landinu var bæði misráðin og einstaklega illa undirbúin, og er þó ekki allt komið fram enn, óttast ég, herra forseti. Það er alveg ljóst í mínum huga að fram undan er að á næstu missirum mun draga verulega úr framboði á nýju, mannsæmandi húsnæði fyrir tekjulágt fólk. Leigumarkaðurinn mun verða uppsprengdur og alveg þvert ofan í það sem hér er haldið fram er ljóst að í það stefnir að það dragi úr framboði á nýju húsnæði af þessum toga og á þeim kjörum sem áður voru til staðar. Þá verður staða hinna tekjulægstu verst og þá kemur að því að ræða stöðu einstæðra mæðra t.d. sem hæstv. félmrh. fullyrti á sl. vori að allt yrði í lagi með og að þær yrðu á grænni grein ef þær ættu hálfa milljón á bók. Og hæstv. félmrh. sem þannig er á vegi staddur gagnvart húsnæðisvanda tekjulágs fólks að hann telur því alla vegi færa bara ef það eigi hálfa milljón undir koddanum, hefur misskilið hlutverk sitt. Hann þarf að fara í endurhæfingu. Herra forseti. Ég tel að leikinn hafi verið ákaflega ljótur leikur hvað varðar það að slá af félagslega húsnæðiskerfið á Íslandi. Það var rægt skipulega, það var komið á það óorði og undir því yfirskini að það væri að hruni komið vegna vanda tiltekinna sveitarfélaga. Vegna afmarkaðs þáttar í þessu kerfi var það slegið af. En það var horft fram hjá þeirri staðreynd að það hefur leyst farsællega úr húsnæðisvanda þúsunda lágtekjufjölskyldna í landinu sem eiga sér nú hvergi samastað nema á markaðnum. Niðurstaðan verður sú að þeirra örlög verða kjallaraholurnar og heilsuspillandi húsnæði á nýjan leik. Og það er til skammar að í miðju góðærinu skulum við vera að ræða neyðarástand í húsnæðismálum af þeim toga sem hér blasir sannanlega við hvað varðar stöðu þúsunda lágtekjufjölskyldna í landinu.

Herra forseti. Þetta hefur verið athyglisverð umræða og ég fagna því að hv. þm. Ögmundur Jónasson hóf máls á stöðu félagslega íbúðakerfisins á Alþingi. Félagslega íbúðakerfið er því miður stór baggi á sveitarfélögunum. Ástand íbúða er víða dapurt, bæði vegna upprunalegra byggingargalla og viðhaldsleysis. Það er mikilvægt fyrir sveitarfélögin að leita allra leiða til að aðstoða láglaunafólk í húsnæðisvanda, en húsnæðismálin eru stór og mikilvægur þáttur á landsbyggðinni. Greiðsluvandi sveitarfélaganna er mikill og sölumöguleikar engir nema söluverð félagslegra íbúða verði lækkað í takt við markaðsverð viðkomandi sveitarfélags. Miklir fjármunir og vinna hafa farið í félagslega íbúðakerfið hjá sveitarfélögunum. Flest þeirra bíða lausna frá ríkinu á þessum stóra vanda sínum. Því fyrr sem lausnin finnst því betra fyrir alla aðila. Raunhæft niðurfærsluverð félagslegra íbúða er 90% ríkisins og 10% sveitarfélaganna en ekki helmingaskipti eins og tillögur hafa verið um hingað til. Sú skipting leysir engan vanda. Herra forseti. Ég ítreka mikilvægi þess að finna lausn á félagslega íbúðakerfinu samhliða vanda sveitarfélaganna og vona að það takist sem fyrst.

Herra forseti. Staðan í húsnæðismálum þjóðarinnar nú í aðdraganda jóla er afskaplega raunaleg. Það þýðir ekkert að berja höfðinu við steininn, þessi staða er mjög alvarleg. Ég tek undir það sem hér kom fram, að undirbúningur þessara laga hefur allur verið í skötulíki. Herra forseti. Yfir 200 manns á ári hverju hafa fengið 100% lán í félagslega kerfinu. Þetta fólk á ekki kost á kaupum á almennum markaði og þessi hópur kemur til viðbótar við þann hóp sem hingað til hefur leitað eftir leiguhúsnæði hjá sveitarfélögunum. Ekki er hægt að réttlæta þessa alvarlegu stöðu með alvarlegum vanda sveitarfélaganna eins og hv. þm. Arnbjörg Sveinsdóttir gerði áðan. Ég bendi einmitt á orð Kristínar Björnsdóttur alþingismanns sem talar um að taka þurfi á vanda félagslega kerfisins fyrir fólkið um leið og horft er á vanda sveitarfélaganna og það var ekki gert í þessum lögum. Ég ætla að vísa til þess, herra forseti, sem kemur fram í Vinnunni, 8. tbl. 1998. Þar kemur fram hjá fulltrúa húsnæðisnefndar í Kópavogi að það hafa komið fjórar félagslegar íbúðir til endurúthlutunar í allt sumar á meðan 130 manns eru á biðlista eftir húsnæði. Fulltrúinn segir að nefndin geti ekkert aðhafst þar sem þeir sem þegar eru í kerfinu haldi að sér höndum vegna óvissunnar og hún bendir á að sérfræðingar húsnæðisdeildar hafi ákveðið að meta 120 fjölskyldur sem fengu inni í félagslega eignaríbúðakerfinu á síðustu tveimur árum samkvæmt nýju reglunum og niðurstaðan var sú að aðeins 11 fjölskyldur stóðust greiðslumatið. Því hefði orðið að vísa 109 fjölskyldum í leiguhúsnæði. Ég tek undir þá gagnrýni sem fram hefur komið, herra forseti, að það eigi að lána til 120 leiguíbúða fyrir allt landið.

Hæstv. forseti. Hér er til umræðu og umfjöllunar raunverulegt neyðarástand í húsnæðismálum. Hæstv. félmrh. vísar í nefndir, reglugerðir, lög, kerfi. Þetta hjálpar ekki vanda þess fólks sem er nú húsnæðislaust. Þetta hjálpar ekki þeim barnafjölskyldum í Reykjavík sem eru á götunni. Reyndar er það svo að það sem nú er verið að kanna á vegum nefndar hæstv. félmrh. var vitað fyrir. Það var t.d. vitað fyrir samkvæmt ábendingum frá Kópavogi að af þeim 120 fjölskyldur sem fengu inni í félagslegu húsnæðiskerfi þar í bæ á liðnum tveimur árum, hefðu aðeins 10 komist inn í kerfi hæstv. félmrh. Það var vitað fyrir samkvæmt ábendingum frá Akureyri að aðeins um þriðjungur þeirra sem fá inni í félagslegu húsnæðiskerfi á Akureyri eiga kost á að reiða fram 10% sem hæstv. félmrh. gerir að kröfu til að komast inn í nýja húsnæðiskerfið. Þetta var vitað fyrir. Það var líka vitað fyrir hvað var að gerast á húsaleigumarkaði í Reykjavík. Það var vitað fyrir að markaðsvæðing Félagsíbúða hf. mundi éta upp húsaleigubæturnar og gott betur. Allt þetta var vitað fyrir. En nú stöndum við frammi fyrir vandanum. Við stöndum frammi fyrir þúsundum einstaklinga og fjölskyldna sem sjá fram á húsnæðisleysi og nú er hæstv. félmrh. krafinn svara. Hvað ætlar hann að gera gagnvart þessu fólki? Það er tvennt sem þarf að gerast þegar í stað. Það þarf að tryggja á fjárlögum fyrir næsta ár stóraukið fjármagn til húsnæðismála. Þetta þarf að gerast. Síðan þarf að taka hin nýju húsnæðislög til gagngerrar endurskoðunar.

Herra forseti. Ekki átti ég nú von á því þegar þessi umræða hófst að hv. þm. Svavar Gestsson færi að ráðast sérstaklega á Reykjavíkurborg.  Hv. 13. þm. Reykv., Jóhanna Sigurðardóttir, spurði hver væru skilaboðin til fólksins sem biði í örvæntingu núna fyrir jólin. Nú veit ég ekki hvort þetta orðum aukið með örvæntinguna, ef það er örvænting ætti fólk a.m.k. að forðast að hlusta á fjas og úrtölur og heimsendaspár.

Herra forseti. Þá heldur áfram umræða um leiklistarlög eftir þessa snörpu umræðu um húsnæðismál. Við 2. umr. um frv. til leiklistarlaga vil ég ítreka að málið hlaut mjög vandlega meðferð í menntmn. eftir 1. umr. þar sem ég gagnrýndi m.a. þetta frv. Afstaða mín til þessa máls í heild birtist í nál. minni hluta menntmn. sem hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir hefur þegar gert grein fyrir. Við í minni hluta menntmn. flytjum brtt., þ.e. sú sem hér stendur og hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir. Við flytjum brtt. við 16. gr. frv. sem á að tryggja að ríkisvaldið styrki þær leiklistarstofnanir sem hafa til þessa notið lögbundinna fjárframlaga úr ríkissjóði, nefnilega Leikfélag Reykjavíkur, Leikfélag Akureyrar, Bandalag íslenskra leikfélaga, Íslensku óperuna og Íslenska dansflokkinn. Við erum ósammála því að stuðningur við þessar merku menningarstofnanir og félög fari að geðþótta menntmrh. eða framkvæmdarvaldsins hverju sinni. Við teljum það eitt af grundvallaratriðum menningarstefnu að ákveða með lögum að grundvallarstofnanir á sviði leiklistar njóti opinberra styrkja, hvort sem um er að ræða rótgrónar menningarstofnanir eins og Leikfélag Reykjavíkur, Íslensku óperuna, eða Íslenska dansflokkinn hér á höfuðborgarsvæðinu eða eina atvinnuleikhúsið á landsbyggðinni, Leikfélag Akureyrar, eða þá stórmerkilegt félag eins og Bandalag íslenskra leikfélaga sem hefur haldið uppi leiklistarlífi úti um allt land, alið upp gagnrýna áhorfendur og á örugglega mjög stóran hlut í því að skapa þann mikla leiklistaráhuga sem ríkir meðal þjóðarinnar. Bandalag íslenskra leikfélaga þarf að geta sett upp góðar leiksýningar, með aðstoð fagfólks að hluta til, til að tryggja sem best listræn gæði í sýningum sínum, í starfsemi sinni. Að okkar mati má alls ekki vera undir geðþótta ráðherra komið hvort þessi starfsemi fær opinbert fé og því teljum við að löggjafinn eigi að segja mjög skýrt að þessa starfsemi beri að styrkja. Í brtt. okkar Svanfríðar Jónasdóttur sem myndum minni hlutann er m.a. lagt til að ríkið styrki áfram Leikfélag Reykjavíkur, Íslensku óperuna og Íslenska dansflokkinn. Samkvæmt núgildandi leiklistarlögum ber ríkinu að styrkja ofannefndar stofnanir en undanfarin ár hafa styrkir ríkisins til Leikfélags Reykjavíkur eingöngu verið formsatriði til að fullnægja lagaskyldu og því í algjöru lágmarki fyrir utan sérstaka 25 millj. kr. fjárveitingu sem tengdist 100 ára afmæli Leikfélags Reykjavíkur árið 1997. Borgarleikhúsið er metnaðarfull og fjárfrek stofnun sem við í minni hlutanum teljum að ríkinu beri tvímælalaust að styrkja. Þótt hæstv. forsrh. hafi boðað það í ræðu á afmælishátíð Leikfélags Reykjavíkur að vel komi til greina að taka upp þríhliða viðræður milli Borgarleikhússins, ríkisins og borgarinnar um rekstur hússins hefur enn ekkert gerst í þeim efnum. Það frv. sem er nú til umræðu tekur af allar slíkar skyldur þótt ráðherra geti gert slíka samninga ef honum þóknast. Ég leyfi mér, herra forseti, að færa fram ákveðin rök fyrir því að ríkinu beri að leggja fram fjárframlög til Leikfélags Reykjavíkur og Borgarleikhússins þar sem mér virðist sú skoðun vera að verða ofan á hjá núverandi stjórnvöldum að svo eigi ekki að vera. Þar vil ég nefna í fyrsta lagi að Borgarleikhúsið þjónar áhorfendum sem koma mun víðar að en frá Reykjavík, þeir koma víða að af suðvesturhorninu, samanber vel þekktar leiklistarferðir fólks víða að af landinu. Þar að auki má benda á að Hvalfjarðargöngin opna möguleika fólks til að njóta listar í Reykjavík og þá er ég að tala um fólk frá Vesturlandi. Í öðru lagi bendi ég á að Íslenski dansflokkurinn hefur núna höfuðstöðvar sínar í Borgarleikhúsinu og það er starfsemi sem ríkinu ber að sjálfsögðu að styrkja og þess vegna tel ég að þetta styrki enn þá rök fyrir því að Leikfélag Reykjavíkur og Borgarleikhússið verði styrkt með opinberu fé. Í þriðja lagi bendi ég á að borgarleikhús á Norðurlöndunum eru mjög víða kraftmestu leiklistarstofnanir í viðkomandi borgum, t.d. í Helsinki og fleiri höfuðborgum. Þar er það bæði ríki og borg sem yfirleitt standa að slíkri starfsemi. Undanfarin ár hefur aðsókn verið mikil í Borgarleikhúsið, eða litlu minni en í Þjóðleikhúsinu. Þó er rekstrarfé þess aðeins hluti af rekstrarfé Þjóðleikhússins. Borgin lagði u.þ.b. 140 millj. kr. í rekstur á þessu ári og á núverandi fjárhagsáætlun er gert ráð fyrir 170 millj. fyrir næsta ár. Því munar verulega um þau framlög sem ríkið var með á sinni könnu áður fyrr, sem var í kringum 15--18% af rekstri Borgarleikhússins fram til ársins 1991, en þau hafa sem sagt að mestu fallið niður og þetta kemur niður á allri samkeppnishæfni Borgarleikhússins miðað við Þjóðleikhúsið og önnur leikhús þar sem um mjög umfangsmikinn rekstur er að ræða. Það sama á að sjálfsögðu við um Íslenska dansflokkinn sem hefur sett upp frábærar sýningar og þjónar að auki mjög mikilvægu listrænu hlutverki fyrir stóran hóp ungs fólks, einkum stúlkna, sem stundar ballettnám frá unga aldri. Ég tel mjög mikilvægt að á Íslandi séu möguleikar fyrir þennan stóra hóp til að nota sitt nám og til þess hreinlega að sjá ástæðu til að leggja á sig svona stíft og agað nám. Þess vegna tel ég mjög mikilvægt að styrkja Íslenska dansflokkinn en því miður eru allar slíkar skyldur lagðar af með núverandi frv. Herra forseti. Seinni hluti breytingartillögu okkar Svanfríðar Jónasdóttur á að tryggja að samningar þeir sem ráðherra þóknast að gera við aðra leikhópa fái faglega umfjöllun og verði gerðir samkvæmt tillögum leiklistarráðs. Þetta teljum við mjög mikilvægt, ekki síst í ljósi umræðna í hv. menntmn. þar sem skilja mátti að umræða væri ekki nógu fagleg þegar um slíkar úthlutanir væri að ræða. Að öðru leyti vil ég ítreka og taka undir þau atriði sem koma fram í nál. minni hluta nefndarinnar. Varðandi 6. gr. frv. vil ég benda á að við 1. umr. setti sú sem hér stendur stórt spurningarmerki við það að leyfa ætti að framlengja ráðningu þjóðleikhússtjóra fram yfir tvö tímabil. Íslenskt leiklistarfólk barðist lengi fyrir því að setja hámarksþak á ráðningartíma þjóðleikhússtjóra og víða erlendis tíðkast slíkur hámarksráðningartími. Að vel athuguðu máli, bæði í menntmn. og í viðtölum við mjög marga aðila, tel ég nú að ákvæðið um auglýsingu á fimm ára fresti ætti að duga til þess að tryggja að hæfasta fólkið hafi möguleika á að sækja reglulega um þessa mikilvægu stöðu og að aukin fagleg umræða muni tryggja nægilegt aðhald. Ég hef því ákveðið að styðja 6. gr. frv. og brtt. nefndarinnar um að þjóðleikhússtjóri hafi menntun á sviði lista og staðgóða þekkingu á starfi leikhúsa. Herra forseti. Ég tel að þetta frv. hafi batnað töluvert frá því að það var lagt fram á síðasta þingi enda hefur það fengið mjög mikla umræðu í nefndinni og úti í þjóðfélaginu. Nú tel ég að langalvarlegustu annmarkarnir birtist í 16. gr. þess, sem við í minni hlutanum flytjum brtt. við. Það er að mínu mati óviðunandi að lögbundin þátttaka ríkisins í fjármögnun leiklistar í landinu sé takmörkuð við Þjóðleikhúsið og að öðru leyti sé stuðningur ríkisins háður duttlungum menntmrh. hverju sinni. Þessu viljum við hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir breyta, en því miður er ólíklegt að sú tillaga nái fram að ganga. Herra forseti. Að mínu mati er alveg með ólíkindum hve núverandi hæstv. menntmrh. sækist eftir miklu miðstjórnarvaldi. Mér finnst alveg óviðunandi að Alþingi framselji til framkvæmdarvaldsins vald af því tagi sem hér er til umræðu, vald til að ákveða hvort leiklistin úti um landið allt liggur í dvala eða dafnar. Þetta er einn mikilvægur hornsteinn í menningarstefnu þjóðarinnar sem Alþingi á að móta en ekki framkvæmdarvaldið. Á undanförnum árum hafa sprottið upp nýir leikhópar og athyglisverð leikhús orðið til, í Reykjavík, í Hafnarfirði og víðar. Þessa starfsemi ber að sjálfsögðu að styrkja þó að vissulega þurfi þar að koma til faglegt og listrænt mat. Ekki er mögulegt, tel ég, að telja alla þessa ágætu aðila upp í lögum, en þær menningarstofnanir sem taldar eru upp í núgildandi leiklistarlögum eru kjölfesta sem ber að styrkja áfram til viðbótar við það efnilega leikhúslíf sem nú er að þróast og þá leikhópa sem enn þá eru að sanna sinn tilverurétt. Þessi mál þurfa að vera í stöðugri þróun, en ég tel algjört grundvallaratriði að Alþingi en ekki ráðherra hverju sinni móti listastefnuna. Það er óviðunandi að ríkið styrki eingöngu Þjóðleikhúsið. Leiklistin verður að fá að dafna úti um allt land.

Herra forseti. Ég vil bregðast við síðustu orðum hv. þm. Guðnýjar Guðbjörnsdóttur og mótmæla því að með þessari lagasetningu sé eingöngu verið að styrkja Þjóðleikhúsið. Markmið frv. er orðað á þennan veg í 1. gr., með leyfi forseta: ,,Markmið laga þessara er að efla íslenska leiklist og aðrar sviðslistir og búa þeim hagstæð skilyrði.`` Varðandi umfjöllun hennar um að farin verði sú leið sem boðuð er í frv., þ.e. að skilgreina styrkhæfa starfsemi en ekki tiltaka einstaka aðila sem skylt sé að styrkja, þá er ekki með nokkru móti hægt að túlka það svo að draga eigi að úr fjárframlögum til leiklistarstarfsemi. Ég get ekki með nokkru móti komið því heim og saman. Upptalningin í gildandi lögum er hluti af liðnum tíma og ber hans merki. Það að upptalningin er felld niður er fyrst og fremst tæknileg breyting og það er í engu hægt að túlka hana þannig að verið sé að draga úr framlögum til leiklistarstarfsemi. Þvert á móti miðar þessi lagasetning að því að styrkja leiklistarstarfsemi í landinu.

Herra forseti. Ég sagði ekki að verið væri að draga úr framlögum enda eru þau ákveðin á fjárlögum hverju sinni. Ég var að mótmæla því, hv. þm. Sigríður Anna Þórðardóttir, að verið væri að færa vald frá Alþingi til ráðherra, vald til þess að ákveða hverjir fá framlög ríkisins. Það er gagnrýnisvert. Það er háð duttlungum framkvæmdarvaldsins hverju sinni hverjir fá þessi framlög. Ég vil fá lagastoð, eins og verið hefur hingað til, til þess að ákveðnar mikilvægar menningarstofnanir hljóti framlög. Það er verið að kippa fótunum undan þessum menningarstofnunum með þessu frv. Ég sagði ekki að verið væri að draga úr framlögum.

Hæstv. forseti. Aðeins nokkur orð um þetta mál. Frv. til leiklistarlaga fékk töluvert mikla umfjöllun og mikla umræðu í vor og kom nokkuð breytt aftur til þingsins í haust. Ég tel að þær breytingar séu allar til bóta. Ég tel að frv. sé orðið þannig úr garði gert núna að ég treysti mér til þess að styðja það og skrifa undir með meiri hlutanum. Það eru einkum tvö atriði sem mest hafa verið rædd í sambandi við þetta frv. Það er annars vegar það sem felst í 6. gr. um þjóðleikhússtjóra og skipan hans og hins vegar það sem kom hér til umræðu rétt áðan, hvort rétt væri að tíunda í lögunum eða í lagagrein einstakar menningarstofnanir. Um þetta vil ég segja eftirfarandi, hæstv. forseti: Í fyrsta lagi varðandi ráðningu þjóðleikhússtjóra finnst mér þurfa ákaflega sterk rök fyrir því að þjóðleikhússtjóri, einn opinberra embættismanna, sæti þeirri reglu að vera einungis ráðinn til tíu ára. Ég tel að það þurfi ákaflega sterk rök og ef slík rök finnast varðandi hann þá hljóti þau einnig að finnast hvað varðar fjölda annarra embættismanna. Ég held að við gætum t.d. með góðum rökum sagt að það væri gott fyrir fjöldamargar skólastofnanir að þar yrði skipt um skólastjórnendur með reglulegu millibili, og nánast allar menningarstofnanir. Svo vill til að fyrir líklega tveimur, þremur árum voru sett ný lög um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna og þar var tekin upp sú meginregla að embættismenn eru ráðnir til fimm ára í senn og síðan er heimilt að auglýsa stöðu þeirra ef ástæða er til, en almennt er gert ráð fyrir því að embættismenn séu ráðnir áfram til fimm ára í senn. Ég hef því ekki getað fundið nógu sterk rök sem mæla með því að þjóöðleikhússtjóri, einn íslenskra opinberra embættismanna, þurfi að sæta þessum skilyrðum, hvað sem segja má um þau almennt hvað varðar menningar- og menntastofnanir. Í öðru lagi varðandi 16. gr. þá finnst mér einfaldlega ekki ganga upp að telja upp í lagagrein einstakar stofnanir vegna þess að hvort sem við horfum nokkur ár aftur í tímann eða fram á veginn þá er það nú svo, kannski sem betur fer, að leikhús koma og fara. Þau breytast. Ég vil benda á að t.d. í Reykjavík er fjöldi atvinnuleikhúsa sem rekin eru af leikurum eða öðrum. Sum þeirra hafa gríðarlega mikla starfsemi, eins og t.d. Loftkastalinn sem er m.a. í samstarfi við Þjóðleikhúsið og í Hafnarfirði er orðið til afar merkilegt atvinnuleikhús. Mér finnst það einfaldlega ekki ganga upp að telja upp einhverja aðila sem eru starfandi núna. Ég get t.d. varpað fram eftirfarandi spurningu: Er Íslenska óperan atvinnuópera eða atvinnuleikhús? Starfsemi Íslensku óperunnar er því miður ansi brokkgeng og staða hennar hefur verið þannig á þessu hausti að hún hefur ekki treyst sér til þess að setja upp óperu. Þar eru ekki fastráðnir söngvarar þannig að við komum að því hvernig og hvað eigi að skilgreina sem atvinnuleikhús. Í 16. gr. er tíundað að heimilt sé að gera samninga við einstakar stofnanir eða leikhús eða aðra aðila um rekstur. Slíkir samningar eru í gildi, m.a. við Íslensku óperuna og Íslenska dansflokkinn og hugsanlega fleiri aðila sem ég þekki ekki til. Við hljótum því að treysta því að þeir aðilar sem eru með öfluga leiklistarstarfsemi fái að sjálfsögðu stuðning ríkisins og það er okkar á hinu háa Alþingi að fá að standa vörð um þann stuðning. Síðast en ekki síst, hæstv. forseti, veltur það á fólkinu í landinu, bæði úti á landsbyggðinni sem hefur áratugum saman haldið uppi ótrúlega öflugri leiklistarstarfsemi og því fólki sem sækir leikhús. Það er þessara aðila að standa vörð um gott og öflugt leikhús og stuðningur þess skiptir mestu. Því miður hefur nokkuð dregið úr aðsókn mjög víða úti á landi eins og kom fram nýlega þegar áhugaleikhúsin voru að kynna starfsemi sína. Vissulega tek ég undir að það er skylda ríkisins að styðja leiklistarstarfsemi í landinu en ég held að það skipti ekki meginmáli hvort ein eða fleiri slíkar stofnanir eru taldar upp í lögum á meðan þessi starfsemi er stunduð og er öflug og ber okkur að sjálfsögðu skylda til þess að styðja hana.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti og brtt. allshn. á þskj. 320 og 321 um frv. til laga um breyting á almennum hegningarlögum, nr. 19/1940, með síðari breytingum, refsiábyrgð lögaðila. Nefndin fjallaði ítarlega um málið, fékk gesti á sinn fund og aflaði umsagna um málið. Í frumvarpinu er lagt til að sett verði almenn ákvæði í almenn hegningarlög um refsiábyrgð lögaðila og er lagt til að inn í hegningarlögin verði tekin ákvæði um skilyrði slíkrar refsiábyrgðar, hverjir geti sætt henni og hvaða viðurlög komi þar til greina. Í almennum hegningarlögum, nr. 19/1940, er byggt á persónulegri refsiábyrgð og persónubundnum viðurlögum og gera lögin ekki sérstaklega ráð fyrir að lögð sé refsiábyrgð á lögaðila. Frv. þessu er ætlað að bæta úr því en rétt er að taka fram að með frumvarpinu er þó ekki lagt til að í hegningarlögunum sé kveðið á um að lögaðilar beri almennt refsiábyrgð til jafns við einstaklinga, og felur það ekki í sér sjálfstæða refsiheimild en setur hins vegar það almenna skilyrði fyrir refsiábyrgð lögaðila að í sérrefsilögum sé að finna heimild til þess að refsa lögaðilum. Á fundum allshn. var sérstaklega fjallað um ákvæði 1. gr. frv. en í c-lið 1. gr. er að finna þá meginreglu að refsiábyrgð lögaðila sé bundin því að einhver á hans vegum hafi með saknæmum hætti unnið refsinæman eða ólögmætan verknað í starfsemi lögaðilans. Jafnframt kemur fram í ákvæðinu að í sérrefsilögum megi kveða á um frávik frá þessu skilyrði. Rétt er að taka fram varðandi þetta ákvæði að það er skilningur allshn. að veigamikil rök þurfi að vera fyrir hendi til þess að víkja frá meginreglu um sök. Þá telur nefndin mjög nauðsynlegt að rök fyrir því að vikið er frá meginreglunni liggi ljós fyrir við lögfestingu slíkra ákvæða. Við umfjöllun nefndarinnar um málið kom fram sú ábending að ekki væri samræmi á milli ákvæða laga um refsiábyrgð lögaðila. Í ljósi þessa telur allshn. brýnt að heildstæð endurskoðun fari fram á þeim ákvæðum laga sem leggja refsi\-ábyrgð á lögaðila þannig að samræmi verði milli ákvæðanna. Leggur nefndin til að frv. verði samþykkt en að gerðar verði minni háttar breytingar á tveimur ákvæðum þess í samræmi við ábendingar sem nefndinni bárust. Í fyrsta lagi leggur nefndin til þá breytingu á a-lið 1. gr. að fellt verði brott úr greininni ákvæði þess efnis að lögaðila verði gerð svipting starfsréttinda. Í ákvæðinu er fjallað um refsingar og telst svipting starfsréttinda ekki til eiginlegra refsinga. Því þykir nefndinni óeðlilegt að mæla fyrir um slíkt í umræddu ákvæði. Þá leggur nefndin til tvær breytingar á c-lið 1. gr. Annars vegar er lagt til að orðið ,,einhver`` í 1. málsl. ákvæðisins falli brott. Hins vegar er lagt til að við greinina bætist nýr málsliður þar sem kveðið er á um að lögaðila verði gerð refsing þó að ekki verði staðreynt hvaða aðili á hans vegum hafi framið refsinæman eða ólögmætan verknað. Er breytingin lögð til þar sem ákvæði frv. þykir ekki kveða nægilega skýrt á um það að ekki sé nauðsynlegt að staðreyna hvaða maður á vegum lögaðilans hafi gerst sekur um verknaðinn heldur sé nægilegt að sýnt hafi verið fram á að refsiverður verknaður hafi verið framinn af einhverjum á hans vegum. Undir nál. þetta skrifa Sólveig Pétursdóttir, Jón Kristjánsson, Jóhanna Sigurðardóttir, Árni R. Árnason, Kristín Halldórsdóttir, Siv Friðleifsdóttir, Kristján Pálsson og Ögmundur Jónasson.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nál. allshn. á þskj. 322 um frv. til laga um breyting á almennum hegningarlögum, nr. 19/1940, með síðari breytingum, mútur til opinbers starfsmanns. Nefndin fjallaði um málið á fundum sínum og aflaði umsagna um það. Breytingar þær sem lagðar eru til í frv. þessu er nauðsynlegt að gera til að unnt sé að fullnægja skuldbindingum Íslands vegna fullgildingar samnings um baráttu gegn mútugreiðslum til erlendra og opinberra starfsmanna í alþjóðlegum viðskiptum. Vegna fullgildingar samningsins er nauðsynlegt að gera breytingar á almennum hegningarlögum og fjallar frv. það sem er til umræðu um það efni, en einnig er nauðsynlegt að með lögum verði lögð ábyrgð á lögaðila vegna mútugreiðslna til erlendra opinberra starfsmanna og vegna þess er lagt til að sett verði sérstök lög um það efni í frv. sem allshn. hefur einnig fjallað um, 116. mál sem verður til umfjöllunar á eftir. Í almennum hegningarlögum er ekki að finna almennt refsiákvæði um mútur, en skv. 109. gr. laganna varðar það refsingu að múta opinberum starfsmanni, auk þess sem starfsmaðurinn sjálfur getur sætt refsiábyrgð vegna mútugreiðslu skv. 128. gr. laganna. Til að fullnægja skyldum samkvæmt mútusamningnum verður að kveða sérstaklega á um að mútur til erlendra opinberra starfsmanna varði refsingu. Þar sem samningurinn tekur ekki eingöngu til starfsmanna erlendra ríkja er einnig ástæða til að fram komi ótvírætt í lögum að refsiverndin nái einnig til starfsmanna opinberra alþjóðastofnana. Einnig er talið nauðsynlegt að gerðar verði breytingar á 109. gr. hegningarlaga þannig að sama verknaðarlýsing eigi við hvort heldur opinberi starfsmaðurinn er innlendur eða erlendur. Nefndin mælir með því að frv. verði samþykkt óbreytt. Undir nál. skrifa Sólveig Pétursdóttir, Valgerður Sverrisdóttir, Jóhanna Sigurðardóttir, Hjálmar Jónsson, Jón Kristjánsson, Árni R. Árnason og Kristín Halldórsdóttir.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nál. allshn. á þskj. 323 um frv. til laga um refsiábyrgð lögaðila vegna mútugreiðslu til opinbers starfsmanns. Nefndin hefur fjallað um málið og aflað um það umsagna. Í frumvarpinu er lagt til að með lögum verði lögð ábyrgð á lögaðila vegna mútugreiðslna til erlendra opinberra starfsmanna og er lögfesting þess nauðsynleg til að unnt sé að fullgilda samning um baráttu gegn mútugreiðslum til erlendra opinberra starfsmanna í alþjóðlegum viðskiptum. Fylgir frumvarp þetta frumvarpi til laga um breytingu á almennum hegningarlögum, 115. máli, sem samhliða hefur verið til umfjöllunar í allsherjarnefnd og var til umfjöllunar hér á undan. Nefndin mælir með því að frv. verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálitið skrifa Sólveig Pétursdóttir, Valgerður Sverrisdóttir, Jóhanna Sigurðardóttir, Hjálmar Jónsson, Jón Kristjánsson, Árni R. Árnason og Kristín Halldórsdóttir.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. allshn. á þskj. 324 um frv. til laga um breytingu á lögum um mannanöfn og hjúskaparlög. Nefndin hefur fjallað um málið og aflað um það umsagna. Í frv. er lagt til að gerðar verði breytingar á lögum um mannanöfn og á hjúskaparlögum. Er breytingunum ætlað að færa efni þessara laga til samræmis við hækkun sjálfræðisaldurs úr 16 árum í 18 ár sem samþykkt voru á 121. löggjafarþingi þegar ný lögræðislög voru samþykkt. Frv. er í samræmi við tillögur lagaskoðunarnefndar dómsmrh. sem skipuð var vegna hækkunar sjálfræðisaldurs en nefndin skilaði tillögum sínum í nóvember 1997. Allshn. mælir með því að frv. verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálitið skrifa Sólveig Pétursdóttir, Valgerður Sverrisdóttir, Jóhanna Sigurðardóttir, Hjálmar Jónsson, Jón Kristjánsson, Árni R. Árnason og Kristín Halldórsdóttir.