Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og í nál. segir, hefur n. rætt málið ýtarlega sín á milli og einnig við Friðgeir Björnsson fulltrúa, sem er umsjónarmaður með opinberum jörðum. Ég skal minna á, að á síðustu tveim áratugum hafa hér á þingi staðið nokkuð harðar deilur um það, hvort rétt sé að selja opinberar eignir. Þær hafa gengið á ýmsa vegu, en fyrir nokkru varð samkomulag um það, að óhagstætt væri fyrir búskapinn á þessum jörðum að vera stöðugt að selja þær og með síhækkandi verði og hækkandi afgjöldum, sem næmi vöxtum vegna hækkandi söluverðs þeirra. Þetta samkomulag varð á þá leið, að þær opinberar jarðir, sem færu í erfðaábúð, yrðu sem líkastar því, að í sjálfsábúð væru. Með því, að gefinn yrði kostur á því, að jarðirnar yrðu að ættaróðulum, yrði og komið í veg fyrir, að þær gengju kaupum og sölum, eins og átt hefur sér stað með jarðir, að menn hafa fleygt þeim á milli sín á markaðinum. - Að þessu frv. stóðu menn, sem voru á ólíkum meiði, en þar kom, að n. varð sammála um, að heppilegast sé að jarðirnar séu í varanlegri ábúð, en það kalla ég erfðafestu og ættaróðul. Svona verður að líta á nál. En þótt heppilegast sé talið, að þær séu í varanlegri ábúð, þá eru til undantekningar frá þessu. Ríkið hefur enn ýmsa fasta starfsmenn úti um land. Þarf og hefur þurft á að halda jörðum handa sumum þeirra til búskapar. Í öðru lagi er það að byggðin er að breytast, færast til frá dreifbýlinu og til þéttbýlisins, þorpa úti við sjó og uppi í landi, t. d. Selfoss. Þar er misjöfn aðstaða til afkomu, en lífsnauðsyn er víða að stunda bæði sjó og land og lifa á eigin framleiðslu. Þar, sem opinberar jarðir liggja að slíkum stöðum, þá finnst nm., að eigi megi selja slíkar jarðir og láta með því kaupanda verða millilið og græða á sölu þeirra eða hluta af landi þeirra aftur. Teljum við því eigi rétt að selja þær. Með þessum tveim undantekningum teljum við rétt að koma þeim jörðum, sem eigi eru þegar í erfðaábúð, í óðalsréttarábúð. - Þá viljum við benda á jarðir, sem eru í eyði. Þær eru ríkinu til þyngsla, og er hæpið, að það eigi að eiga þær áfram. Er alkunnugt dæmið um það, að bóndi einn bað um að fá keypta jörð nokkra fyrir löngu. Viðkomandi sýslunefnd mælti þó á móti sölu jarðarinnar, því að henni fylgdi svo mikið fjalllendi. Árið eftir fékk bóndinn jörðina svo keypta án fjalllendisins. Síðan bjó hann á henni í 40 ár. En kostnaðurinn við að smala landið varð skv. reikningi, sem hann sendi ríkinu árlega, meiri og það miklu meiri öll árin, en hann hafði í öndverðu greitt fyrir jörðina, svo að hann fékk jörðina fyrir að smala fjallið. Þannig getur farið um eyðijarðir. Á jarðareiganda hvíla ýmsar skyldur, og get ég því, mælt með því að selja jarðir, sem eru í eyði. Jarðir þær, sem um er að ræða, höfum við talið upp í nál., og gert hverri einstakri skil. Ég skal fylgja nál., ef eitthvað kann að skýrast við það. 1. Þjóðjörðin Bakki í Svarfaðardal. Þessi jörð hefur verið setin um skeið af tveim feðgum, sem hafa gert hana að því, sem hún er nú. Þetta er góð jörð, með sæmilegum timburhúsum. Eru þarna 20 stórgripir, og nokkurt fjárbú hafði bóndinn áður en fjárskiptin komu til. Hér verður eigi bætt við bústofninn fyrr en ræktað land vex. Ég býst við, að hann geti komizt í 30 nautgripi; þegar ræktaða landið vex, en landið til beitar verður minna, og vaxi búið úr því, verður að beita á ræktað land. Við þurfum að hafa stórbú. Það er stefnan nú. Er það sízt of stórt, þótt þessi jörð vaxi, og við teljum þetta eigi þá jörð, að ríkið eigi að fara að skipta sér af henni, t. d. í því skyni að skipta henni niður í smábýli. Hún er hæfilega stór fyrir einn bónda næstu áratugi. Ég skal ekkert segja um það, hvernig verður þegar allt land jarðarinnar er upp ræktað, en þá hefur bóndinn leyfi til að skipta henni upp á milli sona sinna og ræður því þá, hvernig það verður gert. Það er ekkert, sem bendir á, að þetta verði embættismannsbústaður, og ekkert heldur, sem bendir á, að þarna myndist þorp. Við leggjum því til, að jörðin verði seld, en hún þó gerð að ættaróðali, svo að hún fari eigi í brask og ábúendum framtíðarinnar þar með íþyngt með milliliðagróða. -. Í l. nr. 116 1943 er tekið fram, með hvaða skilyrðum opinberar jarðir eigi að seljast. 1. brtt. okkar mælir því með, að jörð þessi verði seld. Öll þau skilyrði eru hér til staðar nema það eitt, að jörðin hefur ekki verið í erfðaábúð, heldur byggð til lífstíðar, en það frávik er hér aukaatriði. 2. Ríkisjörðin Stærri-Árskógur. Ég tel, að menn geti áttað sig á till. okkar um hana. - Þá viljum við geta þess, að Hauganes er þorp frammi við sjóinn, þar sem menn lifa á þeim afla, sem þeir fá á hinum litlu trillum sínum, er þeir róa á út á mið Eyjafjarðar og fiska. Þetta Hauganes er byggt úr Selárlandi. Ég ætla, að 12 kýr séu á Hauganesi nú. Íbúar þess hafa fengið uppmældan til ræktunar þann hluta Selárlands, sem liggur norðan við þverveg þann á Árskógsströnd, sem liggur niður að Hauganesi. Þennan hluta hafa þeir fengið útmældan upp í þá mýri miðja, er þarna er, að mörkum Stærra-Árskógslands. Norðan við hann tekur við jörðin Brimnes, en að sunnan Selárbakki. Ef Hauganesbúar vilja meira land, eiga þeir um tvennt að velja. Í fyrsta lagi að leggja Selána niður og skipta henni upp. Hún er þó sæmilegt býli, þótt búið sé að taka frá henni mýrina norðan vegar. Í öðru lagi að fara upp fyrir byggðina og skipta mýrinni upp. Víst er, að ef Hauganes stækkar, þurfa íbúar þess meira landrými, ef þeir ætla sér að stunda landbúnað. Flyttu íbúarnir hins vegar burt til Dalvíkur, Ólafsfjarðar eða Siglufjarðar, kæmi það að sjálfsögðu. eigi til greina. En nú er nýbyggt hús á einu hinna nýræktuðu landa, og fleiri vilja byggja þar. Þá er ekki sýnilegt, að taka muni fyrir útgerð smábátanna. T. d. aflaði einn á Bakkafirði 70 skippund síðastliðið sumar, og var á einn maður. Meðan þeir geta gefið þetta, þá er ég ekki viss um, að leggja eigi þessa útgerð niður, og þorpin, þ. á m. Hauganes, geta átt sér framtíð í aukinni ræktun, ef í þeim fjölgaði, samhliða sjósókn sinni. En um Stærra-Árskóg er það að segja, að í landi hans hefur verið byggður barnaskóli og samkomuhús er í vændum, en óútkljáð er um lóð handa því og eins kennarabústað. Enn hafa engir samningar verið gerðir um þetta. Þá hafa verið byggð tvö hús, er þurrabúðarmenn hafa reist í hálfgerðu óleyfi hins opinbera, en með leyfi ábúandans. Það eru því margar stoðir, sem renna undir, að við leggjum til, að Stærri-Árskógur verði ekki seldur. 3. Þjóðjörðin Syðri-Bakki. Hún liggur sunnan og ofan við Hjalteyri, í krikanum fyrir ofan Arnarnesland, sem er „prívat“-eign. Í krikanum eru 4 býli, sem hafa fengið land keypt úr Arnarneslandi, en að hluta úr Hjalteyri. Þá er Syðri-Bakkaland, sem er næsta jörðin, sem talað er um í frv. Þessi jörð á ákaflega gott ræktunarland. Hér er allt, sem til þarf, og búið þegar að byggja þrjú býli, sem eru: Bakkagerði, sem er gamalt og fengið hefur 5 ha; Gilsbakki, er fengið hefur 4 ha til ræktunar, og nafnlaust býli í eigu Ólafs Ólafssonar, sem fengið hefur 1 ha og búizt er við, að þurfi meira land. Árlega er um það spurt, hvort ekki sé unnt að fá ræktunarland úr Syðri-Bakkalandi. Kemur það mest frá Hjalteyri. Enn hefur þó eigi verið látið meira, en undir þrjú býli. Það er eigi búið að mæla upp landið og skipuleggja, hvernig skipta eigi því í skákir. Því er svipuðu máli að gegna með Syðri-Bakka og Stærra-Árskóg, að líkindi eru til, að hér vaxi upp þorp. Er fengin vissa fyrir því, að menn, sem búa við Hjalteyri, telja sig vilja fá land. Ef Syðri-Bakki væri því seldur nú, þá mundu skapast milliliðir, sem geta grætt á braski með jörðina. Vegna þessa leggjum við hér til, að ábúandanum verði ekki seld jörðin. Þessi maður er nýbúinn að byggja og hefur fengið gegnum ríkið töluverðan styrk og hagfelld lán úr byggingarsjóði. Við leggjum því á móti, að þessar tvær jarðir verði seldar, með þeim rökum, er nefnd voru. 4. Eyðijörðin Fagranes í Öxnadal. Bæjarhúsin, sem þar voru, brunnu fyrir skemmstu. Bar það við fyrir slys. Þar voru vegavinnumenn, og einhvern veginn kviknaði svo í bæjarhúsunum, svo að þau brunnu. Á því ábúandinn, hver sem hann verður, kröfu á Brunabótafélag Íslands, er nemur 8.323 kr., sem var matsverð húsanna. Óvíst er, hvernig fer um jörð þessa. Mér sjálfum þykir ólíklegt, að hún byggist að nýju, þótt hún hafi öðru hvoru verið í byggð. Hitt þykir mér líklegra, að Glæsibæjarhreppur og Öxnadalshreppur þurfi á afréttarlöndum að halda niður undir Engimýri. Ég er sannfærður,um, að eftir fá ár fjölgar sauðfé aftur, því að það eru og verða afurðir þess, er landbúnaðurinn flytur út. Ég er viss um, að þrátt fyrir það að þróunin hafi nú um skeið verið sú að fjölga kúm, þá muni fjölgun koma í sauðféð, örari en menn munu ætla nú. Koma þá þessir tveir hreppar til með að þurfa allan botninn á Öxnadal til afréttarlanda. Fyrir framan Fagranes er ein jörð í byggð, þeim megin ár, en hinum megin er í byggð Bakkasel, þar sem er gistihús. Hin fyrrgreinda jörð, Gloppa, hefur eigi alltaf verið í byggð, og þróunin getur orðið sú, að hún leggist í eyði og þá verði allur framdalurinn, niður að landi Geirhildargarða, gerður að afréttarlandi. Og mér hefur verið sagt, að Gloppa fari í eyði í vor. Því er eigi tekið fram í till. okkar, hverjum eigi að selja jörðina Fagranes, en það er sérálit mitt, að áður en salan fer fram ætti að leggja fyrir meðmæli frá sýslunefnd Eyjafjarðarsýslu, því mig grunar, að land hennar þurfi fyrir upprekstrarland. Þetta er m. ö. o. ekki álit allrar n. í heild. Það mætti segja mér, að nú væri svo mikill mjólkurframleiðsluhugur í Eyfirðingum, að þeir væru ekki búnir að átta sig á, að þá gæti komið til með að vanta afrétt fyrir sauðfé sitt, og þess vegna gæti kannske sýslun. mælt með því nú að selja Fagranes, þó að hún vildi eftir 10 ár láta viðkomandi hreppsnefndir kaupa það aftur fyrir afrétt. Þess vegna höfum við ekki tiltekið neitt um það, hverjum ríkisstj. seldi jörðina, heldur bara leyft að selja hana. Hins vegar er þess að gæta, að hver sem eignast jörðina á kröfu á Brunabótafél. Íslands upp á 8.323 kr., ef hann byggir á jörðinni. Hversu mikils virði sú krafa er, fer eftir því, í hvaða augnamiði jörðin er keypt. Við höfum gert till. um, að til þess arna sé tekið tillit við sölu jarðarinnar, og er þá meiningin sú, að það skuli liggja fyrir, áður en selt er, hvort sá, sem kaupir jörðina, ætlar sér að byggja á henni eða ekki. Ef hann ætlar sér ekki að byggja, þá afsalar hann sér formlega kröfunni og hún fellur niður. En ég vil ekki, að þessi jörð sé seld til þess að sá, sem kaupir, geti kannske eftir eitt ár selt hana aftur fyrir hærra verð, af því að krafan fylgir henni, til einhvers, sem kynni að vilja eignast nýbýll. En nýbýli hafa verið reist á þessu ári, sem eru eins mikið út úr og Fagranesið. Það er ómögulegt að segja um, hvar mönnum dettur í hug að reisa nýbýli, og hugmyndir manna eru ólíkar um það, hvar gott sé að búa. Ég vil fyrir mitt leyti þess vegna láta taka tillit til þessa og fá úr því skorið áður en sala fer fram, svo að sá, er kaupir jörðina nú, hagnist ekki á henni vegna kröfuréttarins. Þá hefur komið fram till. um það frá hv. þm. Barð., að við yrði bætt heimild um að selja eyðijörðina Granda í Ketildalahreppi. Grandi liggur fremst í Bakkadal, móti jörðinni Feigsdal. Bóndinn, sem þar bjó, fluttist þaðan á síðastliðnu vori og flutti á næstu jörð fyrir neðan Granda, sem heitir á Hóli. Það fór fram úttekt á þessari jörð, þegar bóndinn fór þaðan, og mat á húsum og mannvirkjum, sem þar eru og hann á og á kröfu á að fá endurgreitt, svo fremi að úttektarmenn telji þau jörðinni ekki ofviða. Úttektarmenn telja, að svo sé ekki og úttektargerðin skýrir frá því, að ríkissjóður eigi að borga honum kr. 6.875.00. Friðgeir Björnsson, sem úttektargerðin er hjá, hefur viðurkennt þetta, og þess vegna teljum við, að ef hún verður seld, verði ríkissjóður að fá þessa upphæð, fyrir utan jarðarverðið, þar sem ríkissjóður þarf sjálfur að greiða þetta til fáfarandi bónda. Við höfum ekki heldur tekið upp í brtt., hverjum jörðin skuli seljast, og það er af þeirri einföldu ástæðu, að við erum ekki vissir um það, hvort bóndinn í Feigsdal, sem ætlar sér að leggja Granda undir sína jörð, a. m. k. nú sem stendur, kærir sig um að kaupa mannvirki jarðarinnar fyrir það verð, sem þau eru metin á. Hins vegar geta fleiri menn komið til greina sem kaupendur jarðarinnar til þess að búa þar, sem þá líka vilja kaupa þessi mannvirki fyrir þetta verð. Þennan möguleika höfum við ekki viljað útiloka. Sumir menn vilja heldur búa á jörðum, sem þeir teljast eigendur að sjálfir, þó að þeir skuldi allt jarðarverðið, heldur en á jörðum, sem þeir eiga ekki, þó að þeir hafi á þeim erfðaábúðarrétt. Það er erfitt að skilja slíkan hugsanagang, en þetta er þó raunveruleiki, og við vildum þá ekki loka fyrir þann möguleika, að sá maður, sem vildi fá jörðina til ábúðar og flytja þangað, gæti keypt hana og þá líka mannvirkin fyrir það verð, sem ríkissjóður þarf að borga fyrir þau. - Hef ég þá gert grein fyrir þeim till., sem legið hafa hér fyrir áður. Ég vil þá að síðustu geta þess, að tveir menn hafa beðið mig að koma hér að jörðum. Þær eru báðar kristfjárjarðir. Ýmsir líta þannig á, að þær séu í allt öðru númeri en aðrar opinberar eignir. Þær eru allar gefnar í einhverjum ákveðnum tilgangi, sumar hreppsfélögum, en aðrar til ákveðinna sjóða, eins og t. d. Utanverðunes í Skagafirði, sem er gefin til þess, að eftirgjaldið af henni renni til fátækra prestsekkna í Skagafirði. Það er því ákaflega misjafnt, í hvaða augnamiði þessar jarðir eru gefnar. Gjafabréf hafa verið til fyrir þeim, og er í sumum þeirra tekið fram, að ekki megi selja þessar jarðir, og mér er sagt, að svo sé með aðra þessa jörð, sem ég hef verið beðinn að koma inn í þetta frv. Ég mun því ekki nefna hana á nafn, þó að í hlut eigi flokksbróðir minn og kunningi. Ég ætla ekki að fara að leiða það inn á Alþ., að rofin séu gjafabréf dáinna manna. Hin jörðin er líka kristfjárjörð, en gjafabréfið er löngu glatað. Hvernig það hefur verið, vita menn ekki nema að nokkru leyti. Menn vita, að þrjár jarðir voru gefnar, tvær í Fljótsdal og ein í Jökuldal. Þær voru gefnar þannig, að presturinn á Valþjófsstað átti að sjá um byggingu þeirra og hafa afgjöldin af einni jörðinni fyrir það. Afgjaldið af hinum tveimur jörðunum átti að vera það, að þær áttu að hafa á framfærslu þyngsta ómaga hreppsins. Fyrir og eftir aldamótin og þar til kringum 1940 bjuggu á einni af þessari jörð hjón, sem hétu Sölvi og Sigríður, og svo ekkjan eftir lát mannsins. Þá var þetta framkvæmt þannig, að presturinn á Valþjófsstað fékk eftirgjaldið eftir Merki, en hjónin á Arnheiðarstöðum höfðu þyngsta ómagann, en þau tóku afgjaldið af Geitagerði. Það er Geitagerði, sem ég hef verið beðinn að koma inn í þetta frv. Þegar Sigríður fór frá Arnheiðarstöðum og hætti að halda þyngsta ómaga hreppsins, var þessu breytt og gjafabréfið þar með rofið að því leyti, að hætt var að láta prestinn sjá um jarðirnar, en afgjaldið af Merki var látið renna til stjórnarráðsins, sem nú tók að sér hlutverk prestsins. Afgjaldið af hinum jörðunum rennur til hreppsins og enginn ómagi er á framfærslu hans. Það stendur líkt á með Geitagerði og Bakka í Svarfaðardal. Þar hafa búið tveir feðgar, fyrst Guttormur, sem á sínum tíma var á Alþ., og síðan sonur hans Vigfús. Jörðin er prýðilega setin, jafnvel enn betur en Bakki, og hún hefur mjög verið bætt af þeim feðgum, allar byggingar eru gerðar af þeim og fengin nýtízku tæki. Frá almennu sjónarmiði er ekkert, sem mælir á móti því að selja jörðina. Jörðin er landlítil, og nýbýli eða skipting jarðarinnar kemur ekki til greina. Það er því ekkert frá því sjónarmiði, sem mælir á móti því, að hún sé seld, nema það, að hún er kristfjárjörð. Ég vil nú benda á, að því er ekki ólíkt farið með kristfjárjarðir og kirkjujarðir, en það er alltaf verið að selja kirkjujarðir. Þær voru gefnar af einstaklingum til kirkjunnar með ákveðnum skilyrðum og endurgjaldið notað til að halda kirkjunni við á einhvern hátt og efla guðsþjónustuhald hennar. Ríkið hefur tekið allar kirkjujarðir og rennur afgjald þeirra í ríkissjóð, en svo hefur söfnuðurinn verið látinn sjá um það hlutverk, sem afgjald jarðanna átti að standa undir. Ég sé því ekki mikinn mun á því, hvort um er að ræða kirkjujarðir eða kristfjárjarðir. Þar að auki hafa kristfjárjarðir verið seldar, eins og t. d. Hrafntóftir í Rangárvallasýslu, sem seld var með leyfi sýslun. einnar og ekkert um það spurt til Alþ. Nú er talið, að Alþ. þurfi að samþ. sölu á kristfjárjörðum, en það er mjög vafasamt, að Alþ. hafi nokkuð yfir þessum jörðum að segja. Þær eru gefnar, eftir því sem menn bezt vita, með þeim skilyrðum, sem ég áður hef greint frá. Það var ekki, svo að menn viti, talað um, að kóngurinn eða yfirvöldin ættu að sjá um þetta. Ég hefði ákaflega gaman af því að heyra álit manna um þetta og óska eftir að fá að heyra það við þessa umr., hvort menn telja eðlismun á kristfjárjörðum og kirkjujörðum og hvort rétt sé að selja aðrar, en hinar ekki. Ég mun beygja mig fyrir afgreiðslu málsins hér á Alþ., en ef ég heyri það, að menn geri ekki á þessu mikinn mun, mun ég við 3. umr. koma með till. um að bæta Geitagerði við, með sérstökum hætti þó. Það verður að gera hana að ættaróðali. Það er skilyrðislaus krafa frá minni hendi a. m. k. Og það verður að mynda sjóð af andvirði jarðarinnar, og vöxtum af honum á að verja á sama hátt og afgjaldinu var varið. Með því tel ég, að gjafabréfið sé sáralítið eða ekki brotið. Ef ég sem sagt heyri það, að þm. gera ekki mikinn mun á, hvort um er að ræða kristfjárjarðir eða kirkjujarðir, þá er ég alveg ákveðinn í því að flytja brtt. um að bæta Geitagerði inn í frv. Ég vil svo að síðustu benda á það, að þótt verið sé að samþ. svona l. um að selja jarðir og þó að það hafi verið gert annað slagið síðan þetta samkomulag varð, þá hefur venjulega verið sett í l., að jarðirnar skyldu gerðar að ættaróðulum. En það hefur þó sýnt sig hvað eftir annað, að menn, sem hafa komið hér og viljað fá jarðir keyptar, þeir hafa aldrei minnzt á málið framar, þegar búið hefur verið að setja þessi skilyrði, að jörðin skyldi gerð að ættaróðali. Árið 1944, þegar síðast voru samþ. svona l., voru nokkuð margar jarðir, sem komu til greina, en fjórar þeirra var aldrei spurt um eftir það. Borgarstjórinn, Gunnar Thoroddsen, flutti frv. og taldi, að t. d. væri alveg nauðsynlegt að selja og gera að ættaróðulum jarðirnar Emmuberg og Laxárdal í Skógarstrandarhreppi. En síðan var heimilað að selja jarðirnar og gera þær að ættaróðulum, og hefur enginn minnzt á að kaupa þær síðan.

Þær eru komnar í eyði.

Þær hafa þá orðið að ættaróðulum á þann veg. Sama er að segja um jarðir norður í Norður-Múlasýslu, það hefur ekki verið nefnt á nafn að kaupa þær, eftir að þær voru gerðar að ættaróðulum. Ég held þess vegna, þó að við séum samþykkir því að leggja það til, að þessar jarðir séu seldar, og þó að við höfum ekki sett nein skilyrði viðvíkjandi eyðijörðunum tveimur, þá sé varhugavert að vera um of viljugur á að heimila slíkar sölur, og ég held, að rétt sé að halda þeirri stefnu að halda sér við það, að bezta ábúðarformið sé erfðafesta og ættaróðul, en selja jarðir ekki öðruvísi, nema þegar alveg sérstaklega stendur á og um er að ræða eyðijarðir eins og þær, sem hér um ræðir. Brtt. okkar á þskj. 393 eru í samræmi við það, sem ég hef nú verið að tala um, og sé ég ekki ástæðu til að ræða það frekar.



Virðulegi forseti. Sem flm. þessa frv. leyfi ég mér að tjá hv. landbn. þakkir fyrir þá vinnu, sem hún hefur lagt í þetta mál, og einnig fyrir það, að hún hefur skilað málinu frá sér eftir ekki lengri tíma en eðlilegt má teljast. Aftur á móti er það svo, og mun ég koma betur að því síðar, að ég get ekki verið hv. landbn. jafnþakklátur fyrir niðurstöður hennar allar og ég er henni þakklátur fyrir þau atriði, sem ég nefndi. Ég skal þó taka það fram, að ég hef ekki á móti sumum hennar brtt., þannig hef ég ekkert á móti því, að sala jarðanna sé þeim skilyrðum háð, að hreppsn. mæli með sölunni. Aftur á móti sé ég ekki neina nauðsyn á því að bæta sýslun. þar við, vegna þess að ég skil ekki annað en að þetta verði svo, ef það kemur eitthvað í bága við almenna hagsmuni, að jörðin sé seld, að þá sé það sérstaklega viðkomandi hagsmunum hreppsbúa, og ég held, að hreppsn. sé þá langbezt bær um það að dæma. En sýslun., sem saman stendur af einum manni úr hverjum hreppi sýslunnar, er kannske að meiri hluta til mjög ókunnug staðháttum og yrði því mjög að hlíta leiðsögn sýslunefndarmannsins úr viðkomandi hreppi um þetta allt, og tel ég þá litlu meiri tryggingu, þó að sýslun. sé bætt við, heldur en að hafa hreppsn. eina. Hins vegar getur þetta ákvæði orðið til þess að tefja framkvæmd í málinu. Ég get fallizt á till. n. um það, að sala á jörðinni Bakka í Svarfaðardal sé því skilyrði háð, að hún verði gerð að ættaróðali, samkv. l. frá 1945, og sama mundi vera að segja um hinar jarðirnar, sem nefndar eru í 1. og 2. lið 1. gr. frv., að ég mundi vera því samþykkur eða a. m. k. ekki hafa á móti því, að sams konar skilyrði yrði sett um þær. En þó að ég geti nú fallizt á þetta hjá hv. n., þá get ég ekki verið ánægður með það, að hún leggur til að fella niður heimildina til að selja tvær af þeim jörðum, sem ég hef farið fram á, að heimild yrði gefin til sölu á, kirkjujörðina Stærra-Árskóg og þjóðjörðina Syðri-Bakka í Arnarneshreppi. Ég get ekki séð, að þau rök, sem í nál. greinir og fram komu í ræðu. hv. frsm. n. um þetta, séu það sannfærandi, að rétt sé að fella þessa liði frv. með öllu niður, jafnvel þó að ég geti játað, að eitt atriði þeirra, sem n. nefnir, sé á þann veg, að ástæða væri til að n. athugaði það betur og ástæða væri til að gera nokkra breyt. á frv. vegna þess. Það er viðvíkjandi jörðinni Stærra-Árskógi, þar sem nefnt er, að skóli hafi verið byggður á landi jarðarinnar, sem þegar hafi fengið nokkurt land til umráða, enda hefur skólastjórinn ræktað í kringum skólann nokkurt tún og hefur þar nokkurn búskap. Ég get fallizt á það, að jafnhliða því og salan færi fram eða áður, þyrfti að gera landskipti á landi jarðarinnar og landi skólans, sem skólinn og skólastjórinn fengju til afnota, og að það land, sem skólanum væri ætlað, væri undanskilið við söluna. Það get ég ákaflega vel fallizt á. En mér finnst það dálítið vafasamt, sem bæði er getið um í nál. og hv. frsm. minntist á, að ekki megi selja Stærra-Árskóg vegna Hauganesbúa. Eins og getið er um í nál., er þetta þorp, - ef þorp skyldi kalla, því að húsin eru ekki það mörg, - byggt á landi Selár, og öll þessi býli hafa, eftir því, sem ég bezt veit, fengið afmælt land úr Selárlandi til ræktunar. Ég verð nú að telja, að ekki séu miklar líkur til þess, að þarna á Hauganesi vaxi upp mikið þorp. Það getur ekki byggzt á öðru þar en auknum sjávarútvegi, sem ég tel ákaflega litlar líkur til að verði, auk þess sem í næsta nágrenni er nú að koma góð höfn, á Dalvík, og það hefur verið í ráði, að önnur höfn kæmi í Hrísey. Ég hygg því, að þeir, sem hugsuðu sér að stunda sjávarútveg af þessum slóðum, nýir menn, mundu að sjálfsögðu setjast að í Dalvík eða á Hrísey til þessa atvinnurekstrar, en ekki fara að setja sig niður á Hauganesi. Það virðist mér a. m. k. ákaflega ótrúlegt. Hv. frsm. talaði um það sjónarmið n. að selja ekki jarðir þar, sem þorp eða kauptún gætu þurft á þeim að halda. En mér virðist, að þess þurfi þá líka að gæta að gera ekki alveg ómögulega ábúð á góðum jörðum þeirra hluta vegna, nema þörfin sé brýn, og mér finnst, að þá mætti meta það, taka frá og undanskilja sölunni eitthvert land handa Hauganesbúum úr Stærra-Árskógslandi, sem ekki mætti vera stærra en það, að sjálfstæður búskapur gæti haldið áfram í Stærra-Árskógi, og finnst mér, að vel mætti selja það, sem eftir væri af jörðinni, með því móti, til að gera það að ættaróðali. -Alveg það sama er að segja um Syðri-Bakka. Það er alveg rétt, að Syðri-Bakki liggur í nánd við Hjalteyri. Þó hygg ég, að land jarðarinnar liggi hvergi alveg að Hjalteyrarlóðunum, heldur er þar jörð á milli, sem er Ytri-Bakki. Og svo er á það að líta, sem hv. frsm. nefndi, að eigendur Hjalteyrar eiga nú jarðir, sem alveg liggja að Hjalteyri, eða önnur þeirra, og hin er þar næst við, sem eru Bragholt og Skriðuland. Bragholt er mjög vel fallið til ræktunar, og það er það stórt, að ég skil ekki í öðru, en að það mundi nægja Hjalteyrarbúum nokkuð til ræktunarlanda. Og þó að það sé svo, eins og hv. frsm. sagði, að Hjalteyri er verksmiðjuþorp, þá stendur það aðeins í sambandi við eina verksmiðju. Og ég hef nú ekki trú á, að íbúum þess þorps fjölgi stórlega. Ég hygg, að þarna verði búsettir menn, sem atvinnu hafa mest hjá þessari verksmiðju, en sé ekki eiginlega, hvers vegna byggð ætti að vaxa þar stórum annars vegna, þar sem Hjalteyri er það innarlega við Eyjafjörð, að þar hygg ég, að varla muni verða mikil útgerð, því að staðirnir utar við fjörðinn eru að sjálfsögðu betur til þess fallnir. Mér finnst því, að það mætti vel selja jörðina Syðri-Bakka, þannig að hún væri gerð að ættaróðali, þrátt fyrir það að hún sé nálægt Hjalteyri. Að vísu veit ég ekki, hvað á að teygja sig langt um það, að kaupstaðir og þorp geti lagt undir sig sveitirnar og hlutað þær niður í smáskika sem ræktunarlönd handa kaupstöðunum og kauptúnunum. Kannske það verði stefnan að taka allar nærliggjandi sveitir þessum stöðum til þeirra nota. Og þá náttúrlega skiptir öðru máli. Hv. landbn. fellst á, að fjórða jörðin, sem við höfum lagt til, að seld verði, Fagranes í Öxnadal, verði seld. En ég get ekki vel fallizt á brtt. n. samt um þann lið. Í fyrsta lagi leggur hv. n. til, að það sé ekki nefnt, hverjum á að selja jörðina, heldur sé það tekið út úr frv. og gefin almenn heimild til þess að selja jörðina. Þetta er byggt á því, eftir orðum hv. frsm. að dæma, að það muni þurfa á landi jarðarinnar að halda fyrir afréttarland, því að í framtíðinni muni botn Öxnadals, eins og hann orðaði það, eða innri byggð Öxnadals verða tekin undir afréttarland. Það lítur nú svo út, að hreppsnefnd Öxnadalshrepps álíti, að hreppnum sé ekki nauðsyn á þessu landi fyrir afréttarland, því að ég hef í höndum yfirlýsingu frá hreppsnefnd Öxnadalshrepps, sem ég var að hugsa um að láta birta sem fskj. með frv., en mér fannst við nánari athugun ekki taka því. En þessi yfirlýsing er svo, með leyfi hæstv. forseta: „Hreppsnefnd Öxnadalshrepps afsalar sér kauparétti á jörðinni Fagranesi til handa Rúti Þorsteinssyni bónda á Engimýri í Öxnadalshreppi. Afsalið er aðeins bundið við þennan mann. Í hreppsnefnd Öxnadalshrepps 22. nóvember 1949. Þór Þorsteinsson. Gestur Sæmundsson.“ Annar þeirra, sem undir þetta rita, er oddviti hreppsn. - Og jafnvel þó að innri hluti Öxnadals yrði tekinn fyrir afréttarland, sem ég hef ekki trú á, að Fagranesland yrði tekið til þess, nema þá kannske partur af því, en ég hef ekki trú á, að allt land þeirrar jarðar yrði tekið til þessa. Mörkin á afréttarlandinu yrðu sjálfsagt að vestan við Bessahlaðagil, og þá mundu mörkin að austan verða nokkru innar en bærinn eða túnið í Fagranesi. - Í öðru lagi þykir mér dálítið undarleg till. n. í þessu efni og grg. fyrir henni um það, að taka skuli við mat á jörðinni tillit til kröfu þeirrar, er jarðeigandi á á hendur Brunabótafélagi Íslands, ef aftur verður byggt upp á jörðinni, en sú krafa er 8.323 kr. og því skilyrði háð, að byggt verði aftur íbúðarhús í Fagranesi. Það liggur fyrir, að óskað er eftir jörðinni til bithaga og alls ekki ætlunin að byggja þar upp, og þá skilst mér ekki, að þetta fé komi á nokkurn hátt til útborgunar hjá Brunabótafélagi Íslands. Og sé ég þá ekki, hvernig kaupandinn á að fara að greiða þetta eða hluta þess, en við það hlýtur þó að vera átt með fyrirmælum í brtt. n., að hann annaðhvort greiði allt féð eða hluta þess, ef á að taka tillit til þessa við söluna. Í öðru lagi skil ég ekki, hvaða eign ríkið er hér að láta, sem það þurfi að fá greiðslu fyrir. Ég geri ekki ráð fyrir, að hv. landbn. leggi til, að ríkið fari að byggja upp á Fagranesi og verja til þess 100 þús. eða kannske 150 þús. kr. úr ríkissjóði, enda hygg ég, að það yrði mjög lélegt gróðafyrirtæki fyrir ríkissjóð að gera það. En ef ríkið á jörðina og byggir ekki upp á henni, þá hefur það ekkert gagn af þessari kröfu. Aftur á móti, þó að jörðin væri seld, án þess að þessi krafa væri keypt, og til þess kæmi svo, að byggt væri á jörðinni, þá sé ég ekki annað en að sá, sem byggði upp á þessu koti, væri vel að þessum peningum kominn til byggingarinnar. En sem nákunnugur maður hef ég ekki neina trú á, að nokkurn tíma framar muni verða byggt upp á Fagranesi, því að það er ekki rétt, sem fram var haldið hér við 1. umr., að gott ræktunarland væri kringum Fagranes. Það er alls ekki. Kringum túnið á Fagranesi er þannig land, að ég held, að mjög erfitt sé að rækta það. Ég gæti miklu betur trúað því, að í landi Engimýrar gæti komið upp myndarbú, þegar búið væri að rækta þar það land, sem vel er ræktanlegt og frjótt land. En þá mundi hinum tveimur býlum, Engimýri og nýbýli, sem er í hennar landi, alls ekki veita af Fagranesi til bithaga. - Ég vildi, samkv. því, sem ég hef nú sagt, þar sem ég að sumu leyti get fallizt á till. hv. n., en að öðru leyti aftur er þeim mótfallinn eða vildi frekar óska eftir, að þær næðu ekki fram að ganga, langhelzt leggja til, að hv. n. vildi fresta þessum brtt. sínum, að freistað yrði þess, hvort ekki gæti náðst samkomulag milli hennar og mín um brtt. til 3. umr. Ég fer því fram á það við hv. n., að hún taki brtt. aftur að sinni og ég fái að koma á hennar fund til að ræða málið við hana. Ef hún ekki fellst á það, sé ég mér ekki fært að greiða atkv. með brtt. n., þeirri nr. 2. Og þar sem þessi brtt. í heild er um umorðun á 1. gr. frv., sé ég mér þá ekki fært að greiða atkv. með henni við þessa umr. Í upphafi ræðu sinnar ræddi hv. frsm. nokkuð almennt um sjálfsábúð og erfðaábúð o. s. frv. Ég ætla ekki að blanda mér í það. Ég hef oft í þessari hv. d. sagt mína skoðun um það, að ég álít sjálfsábúðina beztu ábúðina fyrir jarðirnar, en ég tel það ekki óheppilegt form fyrir landbúnaðinn, að jarðirnar séu ættaróðul. Og a. m. k. hefur Norðmönnum ekki reynzt það óheppilegt. En ég skal ekki fara út í þá sálma. En hv. frsm. skaut því í lok ræðu sinnar til d., án þess að till. liggi fyrir um það, hvort ekki gæti komið til mála að selja svo kallaðar kristfjárjarðir. Ég verð nú að segja það, bara almennt séð, um slíkt, að mér finnst, að þótt mörg hundruð ára gömul ákvæði séu til um eignarhald á jörð eða eitthvað slíkt, þá hljóti að mega breyta þeim ákvæðum. Það ber að vísu að virða mikið vilja gefendanna, þegar um slíkt er að ræða. En þess ber að gæta, að þá gátu gefendur ekki gert sér grein fyrir þeim þjóðfélagsástæðum, sem nú eru, er þeir gáfu jarðirnar, ekki frekar en við getum gert okkur nokkra rétta hugmynd um, hvaða þjóðfélagsástæður verða að 500 árum liðnum eða eitthvað slíkt. Ef hv. frsm. leggur eitthvað upp úr áliti okkar þdm. um þetta, vil ég láta það álit í ljós að, að sjálfsögðu megi þessu róta, a. m. k. ef höfuðtilgangur gefendanna heldur sér, sá höfuðtilgangur, sem fyrir gefendunum vakti með gjöfinni. En hvað Geitagerði snertir, sem hann talaði um, þá sé ég ekki, að ákvæði um það hafi neitt inn í þetta frv. að gera. Ég sé ekki annað en að viðkomandi hreppur ætti að geta selt jörðina, ef hann leggur andvirðið í sjóð og notar þann sjóð samkv. vilja gefandans, því að ríkinu hefur ekki á nokkurn minnsta hátt verið gefin þessi jörð, heldur hefur hreppnum á sínum tíma verið gefin jörðin eða arðurinn af henni. Hv. frsm. sagði, að hann gerði ekki svo verulegan mun á þessum kirkjujörðum eða kristfjárjörðunum. Ég sé það ekki heldur beinlínis, að á þeim sé mikill munur, því að það er alveg satt, sem hann sagði, að kirkjujarðirnar eru flestar þannig til komnar, að þær voru gefnar og menn gáfu þær fyrir sálu sinni og í ýmsum tilgangi. Og að þær komust undir yfirráð ríkisins, var fyrir útlent ofbeldi á sínum tíma, þegar kirkjan var rænd t. d. klausturjörðunum, sem ekki hvað sízt voru gefnar fyrir sálu sinni, þegar og ríkið tók yfirráð yfir kirkjunni. Ég sé því ekki mun beinlínis á kirkjujörðunum og kristfjárjörðunum. En ég sé mikinn mun á því, hver nú hefur umráð yfir þessum jörðum. Ríkið hefur, með réttu eða röngu, tekið umráðin yfir kirkjunni og kirkjueignunum alveg undir sig. Þess vegna er það eðlilegt, að það þurfi lög um það að selja kirkjujarðir. En hvort það þurfi lög um það að selja kristfjárjörð, finnst mér að fari alveg eftir því, hver sá aðili er, sem hennar á að njóta. Og í þessu tilfelli er það hreppur í Fljótsdalshéraði, sem á að njóta eftirgjaldsins af Geitagerði, og þess vegna finnst mér hreppurinn þar hafa nákvæmlega sama rétt til þess að selja þessa jörð eins og ríkið hefur til þess að selja kirkjujarðir. Þannig lít ég á það.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. landbn. fyrir að hafa tekið upp í brtt. sína ákvæði varðandi það að heimila sölu á jörðinni Granda í Ketildalahreppi. Ég er ekki andvígur því, að ekki sé tekið fram í till., að kaupandinn sé ákveðinn, og mun ég alveg eins geta greitt atkv. með till. eins og hún er á þskj. 393. - Mér þótti vænt um að heyra frá hv. frsm., að Friðgeir Björnsson, að sjálfsögðu fyrir hönd ríkissjóðs, hefur viðurkennt, að ríkissjóður skuldi fráfaranda þessarar jarðar 6.875 kr., því að hann hefur allt annað látið falla í mín eyru sem svar við þeirri kröfu. Þá hefur hann svarað þessu þannig til mín, að svo sé ekki, heldur eigi ríkissjóður vald á því, hvort hann vilji greiða slíka upphæð eða láta viðkomandi eiganda rífa hús sitt. En nú skilst mér hjá hv. frsm., að hann fullyrði, að þetta sé kvöð, sem ríkissjóður verði að greiða, og mun ég þá að sjálfsögðu, í krafti þessara ummæla frá hv. landbn., gera kröfu um það, að þessum mjög fátæka manni sé greidd þessi upphæð, en þessari upphæð hefur verið haldið fyrir honum of lengi, úr því að þetta er nú raunverulega niðurstaðan. Úr því að ég stóð upp, vildi ég almennt ræða brtt. og einmitt um það atriði, sem fyrr og síðar hefur verið mikið ágreiningsatriði í sambandi við sölu jarða almennt, og þá einnig það, sem sett er hér að skilyrði í 1. tölul. gr.: „enda verði jörðin gerð að ættaróðali samkvæmt lögum nr. 116 1943.“ Að vísu hefur hv. flm. viðurkennt, að hann vilji fallast á þetta skilyrði, að það sé sett hér. Og mér persónulega er nákvæmlega sama um það í þessu sérstaka tilfelli. Það snertir ekki mig eða mína umbjóðendur. En ég get ekki látið vera að minnast á þær upplýsingar, sem komið hafa fram í sambandi við þetta mál. Hv. frsm. upplýsti fyrst og fremst, að sumir menn vilji heldur búa á jörð, sem þeir eiga, heldur en jörð, sem þeir hafa í erfðaábúð. Það sagði hann í sambandi við till. um sölu Fagraness og Granda, og þar hitti hann naglann á höfuðið. Hann benti á ákaflega skýrt dæmi og sýndi fram á, að eitt sinn hefði verið heimiluð sala á átta jörðum, sem óskað hefði verið eftir kaupum á frá ríkissjóði og samþ. hefði verið hér með l., að mætti selja, en með því skilyrði, sem hann minntist á, að þær væru gerðar að ættaróðulum. En um fjórar þeirra jarða, sem eru í Snæfellsnessýslunni, á Skógarströnd, er það svo, að ekki hefur heyrzt um sölu á þeim enn þá, og tvær þeirra eru komnar í eyði, af því að þetta skilyrði fylgdi um söluna. M. ö. o., menn vildu kaupa jarðirnar og nytja þær, en vildu svo heldur fara frá þeim, en að kaupa þær, þegar til kom, af því að þetta skilyrði fylgdi frá ríkissjóði. Mér finnst þetta vera svo skýrt dæmi um það, að slíkt skilyrði eigi ekki að setja framvegis, þegar jarðir ríkissjóðs eru seldar, að menn ættu að láta sér þetta að kenningu verða. Mér finnst þarna um svo stórt prinsipatriði að ræða og að reynslan sýni, að svona á ekki að setja í lög, þegar það er alveg vitað og viðurkennt af þeim mönnum, sem mest hafa haldið fram, að þess háttar ákvæði ættu að vera, að þessi ákvæði verða til þess, að viðkomandi jarðir verða alveg verðlausar. Ég mun því, þó að mér komi ekki þetta sérstaka tilfelli við, sem hér liggur fyrir frv. um, leyfa mér að bera fram brtt. við brtt. á þskj. 393, um að orðin: „Enda verði jörðin gerð að ættaróðali samkvæmt lögum nr. 116 1943“ í 1. tölul. brtt. falli niður. Og vil ég vænta þess, að hv. frsm. n. verði mér nú sammála í eitt skipti, eftir að hann hefur haldið ræðu hér og skýrt bent á, að svona ákvæði, sem ég vil hér fella niður úr brtt., hafi orðið til þess í sambandi við tvær jarðir á Skógarströndinni, sem menn hafa ólmir viljað eignast, að þær hafa farið í eyði, en væru kannske orðnar að höfuðbólum, ef hæstv. Alþ. hefði ekki orðið þessi skyssa á að láta þetta ákvæði fylgja um, að þær yrðu gerðar að ættaróðulum. Og ég veit, að hv. frsm. heldur svo mikið taum sveitanna og þeirra, sem þar búa, að hann vill ekki stuðla að því með ranglátum lögum að hrekja menn burt af jörðum eða úr sveitinni. Þennan stuðning hv. frsm. vonast ég að fá, af því sem hann tók fram í sinni ræðu, og vænti þess, að hann fylgi minni ágætu till., sem ég leyfi mér að bera hér fram, eins og ég líka býst við, að hv. landbn. öll geri, sem hlýtur að hafa mjög djúpan skilning á öllum þessum málum, og vona ég því, að hv. landbn. verði óskipt með þessari ágætu brtt. minni, eftir upplýsingar þær, sem fram hafa komið frá hv. frsm. n. Og þetta gæti kannske orðið byrjun á því að losa þessa hlekki af bændum, sem eru allt of fast reyrðir í sambandi við jarðir í sveitum landsins, og sumir hverjir ágætir framsóknarmenn losa nú alveg um sjálfkrafa fyrir utan þingsalina, án þess að spyrja þm. um, þegar þeir þurfa á að halda, eins og Kaldaðarnes  Þá spurði hv. þm. N-M., frsm. n., um það, hvaða skoðun þm. hefðu um það, hvort selja mætti kristfjárjarðir á sama hátt og kirkjujarðir. Ég vil taka undir það, sem hv. 1. þm. Eyf. sagði í sambandi við Geitagerði, og ég tel Alþ. hafa enga heimild til þess að ráðstafa þeirri jörð. - Mér skildist, að presturinn á Valþjófsstað ætti að hafa afgjald af einni jörð alveg sem þóknun fyrir að sjá um ráðstöfun á ábúð og afgjaldi af tveimur jörðum. Þetta eru náttúrlega hagfelld viðskipti fyrir þann mann, að fá svo gott sem eina jörð fyrir að byggja tvær. Mér skilst, að þetta sé staðreynd og að afgjaldið, sem presturinn á að hafa svo mikið sem borgun fyrir að ráðstafa, eigi að renna til þess að halda uppi þyngsta ómaga hreppsins. Hvernig gæti þá ríkissjóður leyft sér að taka af prestinum þessar aukatekjur, án þess að taka að sér þessa ráðstöfun á þessum tveimur jörðum? Því að mér skilst, að ríkissjóður ætti að gera það eftir brtt. Og því síður gæti ríkissjóður gert það án þess að leigja þessar tvær jarðir út fyrir svo mikið fé, að það nægði til þess að framfleyta þyngsta ómaganum í viðkomandi hreppi, sem gæti kannske kostað 5 til 10 þús. kr. á ári. - Ég er sammála hv. flm. þessa frv., 1. þm. Eyf., um, að ríkissjóði hvorki komi við þessi jörð, Geitagerði, né hafi heldur neina heimild til að selja þessa jörð né aðrar jarðir, sem líkt stendur á um. Ég vænti, að hv. landbn. leggi til, að það opinbera komist á rétta braut á þessu sviði. Ég sé svo ekki ástæðu til að ræða þetta skemmtilega mál meira, en vildi styðja þá till. að fresta þessari umr. og taka þetta til athugunar. Því að ef hv. n. sér ástæðu til að breyta brtt. á þskj. 393, þá finnst mér, að það verði að vera gert áður en atkvgr. fari fram um málið við þessa umr.

Forseti (RÞ) : Mér hefur borizt svo hljóðandi till. frá hv. þm. Barð. (GJ) : [sjá þskj. 403].

Frsm. (Páll Zóphóníasson) : Herra forseti. Ég þarf ekki að svara miklu þeim ræðumönnum, sem hér hafa talað. Ég skil, að hv. flm. frv. sé ekki alls kostar ánægður með till. okkar í landbn. Hjá n. ríkti önnur skoðun um þarfir íbúa Hauganess og Hjalteyrar. En þó að hún vilji gefa íbúum þessara staða kost á því að reka búskap, vill hún ekki reka bændurna á þessum stöðum burt af jörðunum, því að þessi búskapur verður víst ekki í svo stórum stíl, a. m. k. ekki fyrst í stað. Hv. þm. vildi, að við tækjum till. okkar aftur til 3. umr., en ég sé enga ástæðu til slíks. Hann mun fá tækifæri til að sitja á fundi hjá n., áður en málið verður afgreitt, en ég geri ekki ráð fyrir, að það hafi neitt að segja með Stærra-Árskóg og Syðri-Bakka, en í n. hefur enginn ágreiningur verið um að selja ekki þessar jarðir. Við teljum ekki rétt, að bóndinn í Stærra-Árskógi eða sonur hans geti selt lóðir til íbúanna í Hauganesi dýru verði, eða ábúandinn á Syðri-Bakka geti selt lóðir til Hjalteyringa, en teljum heppilegra, að ríkið eigi jarðirnar áfram og sjái sjálft um að úthluta lóðum, eftir því sem þörf er og verður á. En þegar íbúar Hjalteyrar biðja bóndann á Syðri-Bakka, telja þeir sig sæta þar betri kjörum, en þegar þeir þurfa að leita til eigenda eða ábúenda Hjalteyrar, Bragholts eða Skriðulands, og ég skil ekki í því, að þeir væru að sækjast eftir landi á Syðri-Bakka, ef þeir gætu fengið land með sæmilegu móti í Bragholtslandi. Hv. þm. Barð. fór út í að ræða málið almennt, en ég skal ekki fara út í það. En þegar bóndi fer fram á að fá keypta jörð, sem hann hefur setið og er í eigu ríkisins, og það er samþ., fær hann hana við vægu verði og með góðum kjörum og eru fyrirmæli um slíkt í l. um óðalsrétt og erfðaábúð. Og þegar bóndi biður um jörð til kaups á þann hátt, liggja aðallega til þess tvær ástæður: Í fyrsta lagi, að hann vill heldur eiga jörðina, sem hann býr á, og í öðru lagi, að hann vill fá jörðina fyrir lítið verð til að geta síðan hagnazt á henni, t. d. með því að selja hana. Ég verð að segja, að ég skil ekkert í þeim mönnum, sem vilja heldur eiga jarðirnar, sem þeir búa á, en hafa þær t. d. í erfðaábúð, en slíkir menn eru því miður margir, en fer sem betur fer fækkandi. Og ég get leitt rök að þessu. Fyrir 37 eða 38 árum var ég á allfjölmennu bændanámskeiði á Hvanneyri og hélt þá fram þessari skoðun, sem ég var nú að segja frá, en aðeins einn maður féllst á skoðun mína, og Páll Jónsson kennari á Hvanneyri og Guðmundur Jónsson á Hvítárbakka hölluðust að henni. Ég man eftir því, að tveir menn, sem þarna voru og voru þá á móti skoðun minni, hafa síðar selt jarðir sínar og setzt í erfðaábúð, og telja þeir þetta fyrirkomulag nú betra, eftir að hafa komizt í kynni við það. Af þessu sést, að skoðanir manna hafa nokkuð breytzt í þessum efnum á ekki lengri tíma. Það er alveg sama, hvort maður á jörðina eða hefur erfðaábúð, þetta er aðeins gömul venja og kredda, sem menn eru nú að láta af. Um þær fjórar jarðir, sem samþykkt var að selja með því skilyrði, að þær yrðu gerðar að ættaróðali, en af þeim voru 2 á Skógarströnd, og hv. þm. Barð. sagði, að væru komnar í eyði, er það að segja, að menn þeir, sem vildu kaupa þær, ætluðu sér að selja þær aftur og græða þannig á þeim. Tvær af jörðunum voru hlunnindajarðir, og hugðust þeir, sem vildu kaupa þær, að selja Reykvíkingum þær til laxveiða, en þegar gera átti þær að ættaróðulum, vildu þeir þær ekki. Ég hygg, að sama hafi gilt um jörð í Norður-Múlasýslu, sem var að vísu smájörð, en kaupandinn ætlaði að leggja undir aðra stærri jörð og hagnast svo á sölunni, en þegar óðalsskilyrðið var sett, hvarf hann frá kaupunum. Þessi dæmi sanna því ekki það, sem hv. þm. Barð. vildi vera láta, að þetta væri svo slæm aðferð. Menn hafa ekki enn áttað sig á því, hve mikil bölvun það er fyrir íslenzkan landbúnað að láta jarðir ganga kaupum og sölum, þannig að þær síhækki í verði vegna þess, og jafnframt hækkar afgjaldið og framleiðsla á jörðinni verður dýrari. Ég sé ekki ástæðu til að taka till. n. til baka, en mun halda fund í landbn. á milli umr. Og um Fagranes vil ég segja það, að ef til vill má laga það til, en ég vil láta athuga fyrir fram, hvað gert verður við brunatrygginguna, sem fylgir jörðinni, svo að kaupandinn geti ekki hagnazt á kröfu til Brunabótafélagsins, en ég held ekki, að við getum fallizt á að selja jarðirnar Syðri-Bakka eða Stærra-Árskóg.



Virðulegi forseti. Mér skilst, að n. gefi enga von um, að semjist á milli okkar um þær breyt., sem eru aðalatriðið hér, og verða því að ganga atkv. um till. n., en ég get ekki fallizt á þær, þó að ég sé þeim í ýmsu sammála. Ég get ekki fallizt á það, sem hv. frsm. landbn. sagði, að þeim kauptúnum, sem liggja nálægt tveim af þessum jörðum, geti stafað hætta af sölu jarðanna, því að til eru l., sem heimila í slíkum tilfellum að kaupa land undir lóðir og annað slíkt með matsverði, svo að ekki getur staðizt, að jarðeigandinn geti selt land með uppsprengdu verði og á þann hátt fengið upp í jarðarverðið. Það er þá eitthvað undarlegt við framkvæmd þessara laga, ef slíkt er hægt. Ég man ekki, hvað þessi l. heita, en ég man, að efni þeirra er það, að hægt er að fá þetta land með matsverði, en ekki því verði, sem eigandinn kann að setja á það. Annaðhvort hefur frsm. ekki minnzt á skilyrðin fyrir sölu Fagraness eða ég ekki heyrt það, er ég skrapp frá um stund. Ég skal ekki lengja umr. nú, en hv. þm. skera úr þessu við atkvgr. En verði till. samþ., þá mun ég við 3. umr. bera fram till., sem mundi koma frv. í betra horf en það yrði, ef till. n. kynni að verða samþ.



Herra forseti. Út af skilyrðum þeim, sem sett eru í brtt. á þskj. 393, varðandi bótagreiðslu til eiganda Fagraness, vil ég taka það fram, að í 12. gr. l. nr. 73 1942 stendur: „Bætur fyrir tjón á húsum má aðeins greiða til þess að gera við hús, sem skemmzt hefur við bruna, eða endurbyggja á sama stað hús, er brunnið hefur, eða þar sem félagið, í samráði við byggingarnefndir í kaupstöðum og kauptúnum og hreppsnefndir í sveitum, ákveður, og er félaginu skylt að tryggja það, áður en brunabæturnar eru greiddar, að þeim sé réttilega varið. Félaginu er heimilt að veita undanþágu frá byggingarskyldu samkvæmt ákvæðum fyrri málsgreinar þessarar gr., þó svo, að 10–20% af brunabótaupphæðinni sé þá dregið frá, nema almannahagur heimti, að vikið sé frá þessu ákvæði um frádrátt eða ástæður, sem tjónþola er ekki sjálfrátt um.“ Nú vil ég spyrja hv. frsm., hvort n. sé viss um, að þetta fé hafi ekki þegar verið greitt út, og hafi það ekki verið gert, hvernig stendur þá á því, að ríkissjóður skuli ekki geta fengið þetta greitt, áður en hann selur. Annars verð ég að segja, að mér finnast þessi l. harla undarleg. Ég verð að segja, að það er undarlegt, að þessar tryggingar skuli ekki vera greiddar út, þegar brennur, þar sem eigandi er skyldur til að tryggja hús sín og þarf að greiða af þeim fullt gjald, og að mínu áliti væri full þörf að athuga þessa lagasetningu og framkvæmd, og þætti mér vænt um að heyra fyrir næstu umr., hvort ríkisstofnun eins og Brunabótafélagið beitir svona ákvæðum. Svo var það óðalsrétturinn. Hv. frsm. sagði, að menn vildu ekki beygja sig undir óðalsréttinn og vildu heldur eiga jarðirnar sjálfir, og finnst mér það ekki undarlegt, þar sem svo mikill tvískinnungur er í þessari löggjöf, að ríkið á jörðina, en ábúandi hús, sem stafar af því, að hann verður allt að sækja undir ríkið í þessum efnum, en það er seint í svifum, og vill hann þá oft heldur leggja í það sjálfur að byggja en bíða eftir, að ríkið geri það. Sem dæmi um það, að það er ekki einhlítt, þó að ríkið eigi jarðir og lóðir, er það, að í Hafnarfirði leigir bærinn út ódýrar lóðir, en oft eru eignir seldar hærra verði þar vegna þess, að þær standa á ódýrum lóðum, svo að ekki er hægt að fyrirbyggja okur á þessu sviði, þó að lóðir séu leigðar. Og þegar það sýnir sig, að menn vilja heldur, að jarðir fari í eyði, en kaupa þær með óðalsrétti, er það sýnilegt, að eitthvað er bogið við þetta.

Frsm. (Páll Zóphóníasson) : Herra forseti. Ég get ekki verið að gera hv. þm. Barð. það til minnkunar að fara að taka hann í tíma til að kenna honum, en það væri víst ekki vanþörf í þessu efni. Hv. þm. ruglar alveg saman óðalsrétti og erfðaábúð. Þegar um óðalsrétt er að ræða, á ábúandi sjálfur jörðina og hún gengur að erfðum til niðja hans og hana má ekki selja. En þegar um erfðaábúð er að ræða, á ríkið eða opinberir sjóðir jörðina, þó að notkunarrétturinn gangi að erfðum á sama hátt og á óðalsjörðum. En það var ekki út af þessu, sem ég stóð á fætur, heldur hinu, að hv. flm. heyrði ekki ræðu mína, en ég var búinn að bjóða honum á fund í n., en hann virðist ekki ætla að þýðast það, þar sem hann er búinn að tilkynna, að hann ætli að flytja brtt. við till. n. En ég sagði það um Fagranes, að sjá yrði um, að væntanlegur eigandi þess græddi ekki á kröfu þeirri, sem jörðin á, á hendur Brunabótafélagi Íslands. En ég býð hv. þm. samt sem áður að mæta á fundi hjá n. Þá skal ég upplýsa það, að ekkert hefur verið greitt vegna brunans í Fagranesi, hvað sem hægt verður að gera í því efni. En ég er hræddur um, að ekki náist samkomulag um sölu á Stærra-Árskógi og Syðri-Bakka.



Virðulegi forseti. Mér þótti síðasta ræða hv. frsm. dálítið undarleg. Hann sagði, að ég hefði ekki heyrt fyrri ræðu hans, en þeirri ræðu svaraði ég allýtarlega í fyrri ræðu minni.

Ég hef haldið þrjár ræður.

Hitt er rétt, að ég heyrði ekki kafla úr næstsíðustu ræðu hans, er hann talaði um Fagranes. Ekki veit ég, af hverju hann heldur, að ég vilji ekki ræða við n. Ég fór fram á frestun og tók fram, að ég óskaði eftir breyt., ef till. n. yrðu samþ. Ég vil gjarnan hafa samráð við n. um breyt., og ég óska eftir að koma á fund n., ef till. hennar verða samþ., til þess að reyna, hvort ekki er hægt að ná samkomulagi varðandi sölu Fagraness. Hvað snertir Stærra-Árskóg og Syðri-Bakka veit ég, að ekki er hægt að ná samkomulagi um það, og þess vegna er ekki ástæða til að fresta atkvgr. um þær till.

Frsm.. 1. minni hl. (Bernharð Stefánsson); Virðulegi forseti. Þetta nál., á þskj. 383, er að því leyti einkennilegt, að það er frá minni hl. fjhn. Undir það rita tveir nm., en það má samt líta á það sem álit n. eða þess hluta n., sem tók þátt í afgreiðslu málsins. Eins og segir í nál., tók þriðji nm., hv. þm. Seyðf., ekki afstöðu til málsins, en hv. 11. landsk. og hv. 4. þm. Reykv. voru fjarstaddir. Nál. var því samþ. mótatkvæðalaust, en það stendur þó, að það sé frá minni hl., þar sem aðeins tveir nm. rita undir það. Þess vegna tók ég sem forseti málið á dagskrá. Mönnum er kunnugt efni frv., en það er á þá leið, að ríkið endurgreiði hluta af tolli af tilbúnum timburhúsum, sem inn voru flutt á árunum 1945, 1946 og 1947, þannig að tollurinn verði hinn sami og um óunnið timbur hefði verið að ræða. Eins og ástæður ríkissjóðs eru nú, get ég sagt það, að hefði till. um þetta komið fram fyrst nú, þá hefði ég hiklaust verið á móti henni. En ég hef nokkrum sinnum orðið fyrir því að skrifa upp á víxla fyrir menn, og það hefur stundum gengið vel, en stundum líka illa. Ég hef þá talið það sjálfsagt að greiða umyrðalaust, og eins hygg ég, að muni vera um aðra hv. dm., þótt engum muni þykja þetta þægilegt. Ástæðan til þess, að hv. 1. landsk. og ég mælum með málinu, er sú, að okkur finnst, að hv. Alþ. og stj. hafi skrifað upp á víxil, með því að setja í lög endurgreiðslu á tolli að því er snertir hús, sem flutt voru inn árið 1946. Um þau hús, sem flutt voru inn árið 1947, er það að segja, að þau voru pöntuð árið 1946 og að nokkru í trausti þessarar samþykktar Alþ. Að vísu var hér um heimild fyrir stj. að ræða, og þess vegna gætu þessir aðilar ekki innheimt þetta með málssókn. En almenningur lítur jafnan svo á, að treysta megi slíkum heimildum, og við nm. tveir lítum svo á, að Alþ. geti ekki gengið frá þessari samþykkt sóma síns vegna, heldur verði að standa við hana og ákveða, að tollurinn verði endurgreiddur. Við lítum á þetta sem skuld ríkissjóðs. Ég skal játa, að það er ekki álitlegt að bæta á ríkissjóð nýjum útgjöldum, eins og ástandið er, þótt fram úr kunni að rætast, ef fyrirhugaðar ráðstafanir verða gerðar til að létta af byrðunum. Við mundum fúsir taka til athugunar að heimila stj. lántöku til þessarar endurgreiðslu með tilliti til þess, að við skoðum þetta sem ríkisskuld. Það skal að vísu játað, að það verður ekki sagt um öll þessi hús, að þessi ádráttur hafi verið gefinn. Svo er ekki um þau hús, sem flutt voru inn 1945, en samkvæmt þeim upplýsingum, sem ég hef fengið, er þar bara um þrjú hús að ræða. Það gat verið álitamál, hvort taka ætti þau með, en við sáum ekki ástæðu til að undanskilja þau. - Hv. d. verður svo að ákveða, hvernig hún snýst, við málinu, en við ráðum til þess, að hv. d. samþ. frv. Þótt aðeins sé um heimild að ræða, liggur þó í þeirri heimild mikill ádráttur. Heiðarlegir einstaklingar skoða mikinn ádrátt sem loforð, og hv. Alþ. verður ekki ætlað annað, en að það hagi sér svipað og heiðarlegir einstaklingar mundu gera.



Herra forseti. Ég verð að byrja mál mitt með því að skýra afstöðu mína til þessa máls, er kann að líta út sem vanræksla. Fundur var boðaður í fjhn. um þetta mál strax að afloknum deildarfundi, en ég hafði þá tilkynnt staðgengli hæstv. forseta, að ég yrði að hverfa af deildarfundi vegna kveðjuathafnar. Þegar ég kom frá kveðjuathöfninni, var mér sagt, að fundur n. væri búinn og störfum n. lokið. Ég verð að segja þótt hv. form. n. sé prýðilegur maður yfirleitt, þá fannst mér þetta ekki bera vott um sérstaka nákvæmni eða skyldurækni. - Mér er kunnugt, að eftir atkvgr. á Alþ. 1946, er heimildin var veitt, lét stj. fara fram nákvæma athugun á þessu máli, og eru skjöl varðandi þá athugun til í stjórnarráðinu. N. hefði átt að athuga þau skjöl. Bæði fjmrh. og atvmrh. stóðu að þessari athugun. Nokkrar upplýsingar munu hafa komið fram síðar, og afleiðingin varð sú, að þegar málið var næst borið upp, var heimildin felld með jöfnum atkv. Síðan fara ekki miklar sögur af málinu, en mér er tjáð, að maður utan þings hafi verið á sveimi með skjal varðandi þetta mál og að 31 þm. hafi skrifað upp á skjalið. Ég tel, að það hefði verið heppilegast að minnast ekki á þetta í grg. að árásir hafi verið gerðar á þm. til þess að fá þá til að skrifa undir skuldbindingar, en það hefur stundum þótt heppilegra að tala við þm. einn og einn heldur en að tala við þá sameiginlega. Ég vænti þess, að hæstv. forseti, sem jafnframt er form. fjhn., fresti umr. og geymi að láta ganga atkv. um málið þar til næsta fimmtudag, svo að við tvímenningarnir fáum tækifæri til að athuga málið og gera grein fyrir atkv. okkar. Jafnvel þótt rétt hefði verið að mæla með þessu 1946, sjá allir, að málið horfir öðruvísi nú. Það vita allir, að húsin hafa hækkað í verði, en annað mál er það, hvort þyngzt hefur í ríkiskassanum að sama skapi. Það verður erfitt fyrir ríkið að greiða nú nær 1 millj. kr. í þessu skyni, og verði það gert, geri ég ráð fyrir, að það komi harðast niður á fjárframlögum til verklegra framkvæmda. Á sama tíma og þessi hús voru keypt inn voru sænsku bátarnir keyptir. Eigendur þeirra hafa orðið fyrir miklum áföllum. Ef þetta verður samþ., þá má búast við, að fram komi kröfur um, að tollur verði endurgreiddur af sænsku bátunum. Þeir hafa fallið í verði, en húsin hafa stórhækkað í verði. Ég vil ekkert mein gera þessu fólki, margt af því eru kunningjar mínir og vinir, en margt af því hefur góða aðstöðu og þægileg lán með lágum afborgunum og vöxtum, ég man ekki hvort vextirnir eru 4% eða 4½%. Það stendur því vel að vígi, og er ekki fremur ástæða til að vorkenna því, en bátaeigendum. Ég vænti þess, að hæstv. forseti fresti málinu og gefi okkur tíma til að athuga það. Æskilegt væri, að hann kallaði okkur aftur á fund, og það veit ég, að hann gerir, slíkur heiðursmaður sem hann er. Í trausti þess get ég lokið máli mínu nú, en þau atriði, sem ég hef nefnt, mæla öll á móti því, að gengið verði inn á þessa óhappatill.

Forseti (BSt): Nál. er dagsett 1. marz, og nú er 7. marz. Það virðist því svo, að tími hafi gefizt til athugunar á málinu, ef áhugi hefur verið fyrir hendi.

Hvenær var því útbýtt?

Því var útbýtt 2. marz. Samt skal ég verða við þessum tilmælum hv. 11. landsk. um frestun, og er málið því tekið út af dagskrá.