Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 11 hef ég leyft mér að flytja svo hljóðandi till. til þál.: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að koma á fót útibúi frá Veiðimálastofnun á Austurland. Skal að því stefnt að útibúið geti tekið til starfa á árinu 1980.“ Óþarft er að hafa mörg orð hér um utan þess sem grg. segir og á eftir verður rakið, svo og bréf frá aðalfrumkvöðull þessa máls til okkar þm. Austurlands, sem einnig verða rakin úr höfuðatriði hér á eftir. Laxarækt og laxeldismál eru nú ofarlega á baugi og umr. um þau miklar og ýmsar hræringar þar uppi sem snerta framtíðarmöguleika þessarar greinar, sem margir telja að eigi sér þá bjarta og góða sem arðgefandi atvinnugrein fyrir þjóðarbú okkar. Er þar vitnað í hvort tveggja, reynslu annarra þjóða og þær aðstæður sem hér eru og mörgum þykja hinar ákjósanlegustu, jafnvel með þeim bestu í veröldinni. Veldur þar að sjálfsögðu miklu, hver þróun þar verður í heild, hversu stutt verður að því að tilraunir og aðgerðir megi takast sem best og skila sem skjótustum árangri, og þá ekki síður hitt, að þannig verði að málum staðið að þjóðarbú okkar njóti sem best og um leið að nýting þessarar auðlindar verði sem skynsamlegust og notadrýgst fyrir þjóðarheildina alla, einkum í ljósi nýrra upplýsinga um stórfellda möguleika, jafnvel umfram það sem bjartsýnismenn hafa þó talið. Þá sögu og þá möguleika kunna aðrir betur að rek ja en ég, m.a. þeir sumir er hér sitja í þingsölum, og skal ekki nánar út í það farið, þó ekki sé unnt að komast hjá því að minna hér á heildarþýðingu laxaræktar í leiðinni, þegar fyrir þessari litlu till. er mælt. Í grg. segir svo, með leyfi forseta: „Áhugi fyrir laxarækt á Austurlandi hefur farið sívax andi og hefur hinn aldni bændahöfðingi, Sveinn Jónsson á Egilsstöðum, haft þar um lofverða framgöngu og beitt sér fyrir málum af eldlegum áhuga. Um þetta efni flutti hann m.a. hið merkasta erindi á aðalfundi Sambands sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi á Eiðum 1978 og sá fundur lýsti yfir eindregnum stuðningi við meginhugmyndir hans. Fyrir forgöngu Sveins á Egilsstöðum var þetta mál svo tekið fyrir hjá Landssambandi veiðifélaga og frá þeim samtökum barst í vor bréf um þetta mál til fjvn. og er það birt hér sem fskj. til rökstuðnings.“ Í fskj. er svo greint frá bréfi Landssambands veiðifélaga til fjvn., en Landssambandið og Veiðimálastofnunin hafa haft þetta mál til umfjöllunar og athugunar og báðir aðilar lagt á það mjög mikla áherslu, að það næði einhvern veg fram að ganga. Í bréfi frá Sveini Jónssyni, sem ritað var í árslok 1978 og miðaðist við möguleika á einhverju fjármagni á árinu 1979, segir m.a., með leyfi forseta, en bréfið var skrifað í des. 1978: „Á stjórnarfundi Landssambands veiðifélaga í s.l. viku var rætt við veiðimálastjóra um stofnun útibús í fiskirækt frá Veiðimálastofnuninni fyrir Austurland nú á næsta ári, sbr. samþykkt þar um á síðasta aðalfundi sambandsins. Veiðimálastjóri lýsti áhuga sínum fyrir að þetta kæmist í framkvæmd sem allra fyrst, en taldi sig þurfa að fá fjárveitingu til þess frá Alþ., svo sem verið hefði við stofnun slíks útibús fyrir Vesturland, sem staðsett hefur verið í Borgarnesi. Stjórn sambandsins hafði viðtalsfund við landbrh. um málið og var hann mjög jákvæður í undirtektum, en taldi útilokað að fjárveiting í þessu skyni kæmist inn á fjárlög það ár. Í framhaldi af þessu vil ég leyfa mér sem stjórnarmaður í Landssambandi veiðifélaga fyrir Austurland að óska eftir því við þm. Austurlandskjördæmis, að þeir beiti sér fyrir að fjárveiting í þessu skyni verði tekin inn á fjárlög næsta árs. Veiðimálastjóri taldi að áætla þyrfti 8–10 millj. í þessu skyni sem fulla fjárveitingu. Í umr. um þessi mál við veiðimálastjóra kom það fram sem sameiginlegt álit allra, að þótt fjárveiting kæmist ekki inn á fjárlög þess árs, 1979, þá mætti hugsa sér að hefja starfsemi á n.k. sumri, sumrinu 1979, með ráðningu fiskifræðings í starfið hluta af árinu til nauðsynlegs undirbúnings fyrir raunhæfa starfsemi á árinu 1980, sem þá gæti náð til alls Austurlands. Veiðimálastjóri taldi að það mundi ekki standa fyrir að ráða mann í starfið. Starf slíks manns næsta sumar yrði fyrst og fremst undirbúningsstarf, vinna að stofnun veiðifélaga, standa fyrir og sjá um byggingu sleppitjarna við árnar, áætla og undirbúa pöntun á sleppiseiðum fyrir næsta ár og ýmislegt fleira, þar með að kynna sér ágalla laxastigans í Lagarfljóti og leita þar úrbóta. Þessa starfsemi að hluta á árinu 1979 mætti hugsa sér að fjármagna með lánsútvegum til bráðabirgða með fjárveitingu á fjárl. í bakhöndinni.“ Hér lýkur tilvitnun í bréf Sveins Jónssonar, en eins og í bréfinu kemur fram er þegar starfandi útibú frá Veiðimálastofnun í Borgarnesi og hefur það að allra þeirra dómi, sem gerst til þekkja, gefið ágæta raun. Varðandi hæfan starfsmann við útibú á Austurlandi, eins og einnig er vikið að í bréfinu, þá mun það mál hafa verið nokkuð kannað af mönnum þar eystra og munu þar og engin vandkvæði verða að því er mér er tjáð. Það, sem á skortir hér eins og víðar, er nauðsynlegt fjármagn til að koma slíku útibúi á og gera það virkt og hefja þá þessa starfsemi um leið til aukins vegs á Austurlandi, svo sem fyllstu nauðsyn ber til. Þessi till. er einmitt flutt til áherslu á það. Ég get þess aðeins hér í sambandi við útibúið í Borgarnesi og útibúamál yfirleitt, að í áliti stofnananefndar um flutning ríkisstofnana var gert ráð fyrir hvoru tveggja, flutningi stofnunarinnar sjálfar, þ.e. Veiðimálastofnunarinnar, út á land, en einnig útibúastofnunar í fjærstu landshlutunum, en þá mun Borgarnes einnig hafa verið sá staður sem talinn var æskilegur sem aðsetursstaður aðalstofnunarinnar. Bréfið, sem birt er hér með till. sem fskj., segir í raun meira um erindið sjálft og tillöguefnið en töng framsaga, og skal ég því vitna til þess beint, með leyfi forseta, en bréfið er til fjvn. Alþ.: „Undanfarin ár hefur verið unnið mikið starf til undirbúnings aukinni laxarækt á Austfjörðum. Sums staðar hefur þegar náðst ágætur árangur, svo sem í Breiðdal. Annars staðar eru tilraunir í gangi, t.d. í Berufirði, þar sem Veiðimálastofnunin stendur fyrir hafbeitartilraunum með styrk frá Norðurlandaráði. Þær tilraunir eru sérlega mikilvægar, þar sem ætla má að niðurstöður þaðan gildi í stórum dráttum um ýmsar aðrar ár á Austfjörðum. Á Lagarfljótssvæðinu hafa undirbúningsrannsóknir þegar farið fram.“ - Síðan er vitnað í skýrslur Teits Arnlaugssonar frá árunum 1977 og 1978, sem sendar voru fjvn. - „Framkvæmdaáætlanir, byggðar á þessum rannsóknum, liggja að nokkru fyrir, og hefjast seiðasleppingar samkv. þeim væntanlega nú snemma í sumar. Víða annars staðar er áhugi fyrir hendi, en skortur á vettvangsrannsóknum hindrar frekari framkvæmdir. Veiðimálastofnunin í Reykjavík hefur gert sitt besta til að sinna þessu svæði, en fjarlægðin takmarkar þá þjónustu verulega. Landssamband veiðifélaga telur því aðkallandi að á Egilsstöðum verði komið upp rannsóknaútibúi frá Veiðimálastofnuninni, svipað því sem starfrækt er í Borgarnesi fyrir Vesturlandskjördæmi og Vestfirði. Slíkt útibú ætti að geta annast vettvangsrannsóknir og ráðgjafastörf á Austurlandi. Meðal annars er mjög áríðandi að kanna strax möguleika á gönguseiðasleppingum í sem flestum laxlitlum eða laxlausum ám á svæðinu til undirbúnings áætlunum um klak- og eldisstöð, sem áhugi er fyrir að reist verði á Egilsstöðum með þátttöku margra sveitarfélaga austur þar. Slíkar rannsóknir þurfa að standa það lengi, að illmögulegt er að sinna þeim frá Reykjavík. Landssamband veiðifélaga fer því þess á leit við hv. fjvn., að hún hlutist til um að fé verði veitt til stofnunar og rekstrar þessa rannsóknaútibús þegar á fjárl. næsta árs. Áætlanir um fjárþörf og tilhögun greiðslna mun Veiðimálastofnunin gera og koma á framfæri við yður.“ Ég dreg ekki í efa að fjvn. muni gaumgæfa þessa beiðni og veita það lið, sem mögulegt er talið, og ég veit það, að nú nýlega hefur fjvn. Alþ. aftur verið skrifað, að þessu sinni af veiðimálastjóra, þar sem gerð er grein fyrir því, hvaða kostnaður mundi verða af útibúi sem þessu, og óskað eftir því, að fjvn. taki umrædda till. upp í fjárveitingar til veiðimála fyrir árið 1980. Þar er enn minnt á reynsluna af útibúinu í Borgarnesi og bent á það, að vegna fjarlægðar Austurlands frá aðalstöðvunum sé eðlilegt að þar komi næsta útibú, það sé skoðun allra þeirra manna sem að þessu vinni. Hins vegar segir veiðimálastjóri einnig að nýjum starfskröftum Veiðimálastofnunarinnar verði dreift um landið og stefnt að því, að a.m.k. einn fiskifræðingur verði staðsettur í hverjum landsfjórðungi, en með því að auka verulega þjónustu og framfarir í veiðimálum. Öruggt er að allt þetta kemur til umfjöllunar og athugunar hjá fjvn. Hins vegar tel ég að nauðsynlegt sé að formið verði á þann veg sem till. gerir ráð fyrir, þ.e. að útibú verði stofnað, svo sem allir, sem gerst þekkja til, virðast sammála um að sé nauðsynlegt. Því er till. flutt sem hugsanleg viljayfirlýsing Alþingis, og í ljósi þeirrar samþykktar, sem till. kynni að fá og ég vona eindregið að hún fái, verður um margt auðveldari eftirleikur hjá fjárveitingavaldinu, þó að í engu sé það einhlítt að vísu. Vissulega hefði verið fróðlegt að vitna hér beint í hið skelegga bjartsýnis- og baráttuerindi sem Sveinn Jónsson flutti yfir okkur Austfirðingum 1978 og sýndi þá óbilandi trú sem hann hafði á málefninu, það skipulag sem hann af mikilli framsýni hafði þar í huga og þann ágæta rökstuðning sem hann hafði þar uppi fyrir sínu máli. Til þess er tæpast tími hér. En n. þeirri, sem fær málið til frekari meðferðar, stendur vitanlega til boða að kynna sér málið nánar, bæði varðandi það erindi svo og þær skýrslur sem hjá fjvn. eru og vitnað er til í bréfinu, sem fskj. lýtur að. Það er a.m.k. sannfæring mín eftir að hafa kynnt mér málið, að átaks er þörf eystra. Þar hafa menn um of dregist aftur úr, og skjótvirkasta leiðin til úrbóta er reifuð í till. þessari. Austurland hefur hér mikla ónýtta möguleika og á það þarf að reyna sem best, að unnt sé að nýta þá sem allra fyrst og með sem mestum árangri, ekki aðeins til hagsbóta fyrir þá aðila, sem málið snertir beint eða Austfirðinga atmennt, heldur fyrir landið allt, ekki síst ef það er rétt, að þessi starfsemi og laxaræktin í landinu í heild eigi jafnmikla framtíð fyrir sér og nú upp á síðkastið hefur verið haldið fram og áreiðanlega með miklum rétti. Ég vil svo leggja til, herra forseti, að þessari umr. verði frestað og málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Mig langar með örfáum orðum að lýsa yfir stuðningi við þau meginsjónarmið, sem komu fram hjá hv. flm. þessarar þáltill., og ræða aðeins um stöðu fiskræktar eins og hún horfir við í dag. Enginn vafi er á því, að það þarf mjög að herða baráttuna að því er varðar bæði rannsóknir og tilraunastarfsemi við fiskrækt til þess að við náum þeim árangri sem allir virðast sammála um að keppa beri að. Það hafa verið miklir erfiðleikar samfara fiskræktinni hér, þeim tilraunum sem gerðar hafa verið. Þetta eru mjög miklir erfiðleikar, sem hafa orðið til þess að flestir þeir, sem reynt hafa við fiskirækt, hafa annaðhvort hreinlega gefist upp eða þá barist í bökkum árum saman og ekki getað framkvæmt hlutina með þeim hætti sem nauðsyn ber til. Þar kemur, eins og ég segi, til hvort tveggja í senn, reynsluleysi og eins fjárskortur. Það er oft svo í þessu þjóðfélagi, að það er kannske hægt að nurla saman peningum til að koma af stað einhverjum mannvirkjum eða smátilraunastarfsemi, en þegar á á að herða er ekki hægt að útvega fjármagn til að gera hlutina af neinu viti. Þess vegna hafa þessir erfiðleikar verið sem við þekkjum. Að því er varðar beint till. þá sem til umr. er., þá finnst mér eðlilegt að hún komi til skoðunar í þeirri nefnd sem skipuð var á s.l. vori til að endurskoða lög um lax- og silungsveiði. Því miður hefur sú nefnd ekki verið kölluð saman fyrr en nú fyrir mjög skömmu, og hefur þar margt valdið að sögn formanns hennar. Það er að vísu leitt til þess að vita, að nefndin skyldi ekki hefja störf fyrr en nú um þessi áramót, en engu að síður hefur hún þó tekið til starfa og vonandi bera þau störf tilætlaðan árangur. En þrátt fyrir alla þessa erfiðleika, sem ég hef nú verið að lýsa, má segja að við Íslendingar séum búnir að ná nokkuð góðum tökum á fiskeldi í ferskvatni, bæði laxeldi og eins hafa talsverðar tilraunir verið gerðar með sjóbirting og fisk þann sem nefndur hefur verið laxbirtingur, sem er blanda af laxi og sjóbirtingi, og þessar tilraunir allar lofa mjög góðu. Og það er ekki nokkur vafi á því, að slíkar tilraunir þarf að stunda um allt land, ekki minna en á einum stað í hverjum landsfjórðungi, og þess vegna er alveg sjálfsagt að vinna að því, að á Egilsstöðum - eða annars staðar á Austurlandi þar sem Austfirðingar teldu eðlilegast - rísi fiskeldisstöð. Ég held að heppilegast væri að slík stöð væri í tengslum við eða væri að verulegu leyti í eigu t.d. sveitarfélaga, eins og flm. nefndi, eða þá veiðifélaga og svo einstaklinga, en síðan nyti hún opinberrar aðstoðar með einhverjum þeim hætti sem niðurstaða verður um við endurskoðun laganna að heppilegast sé að koma þessu fyrir. Ég held að stöð, sem t.d. ríkið eitt ætti, mundi ekki ná sama árangri og þar sem áhugamenn væru einnig að verki og tengdir væru saman opinberir aðilar og áhugamenn. Það má t.d. nefna það, að norður í Skagafirði hafa nokkrir áhugamenn verið með litla fiskræktarstöð. Það hefur verið sama baslið hjá þeim og okkur öllum hinum sem að þessum höfum unnið, þar til nú að þeir hafa náð nokkuð góðum tökum á því að koma upp laxi þar og horfur eru allgóðar og fjárhagur sæmilegur. Þetta er að vísu mjög lítið fyrirtæki, og þarna hafa menn, eins og alls staðar annars staðar, lagt fram vinnu sína meira og minna gefins og lagt fé af mörkum án þess að búast við endurgjaldi, a.m.k. fyrst í stað. En þarna fyrir norðan eru einnig að gerast mjög merkir hlutir, því að á s.l. ári var stofnað hlutafélagið Hólalax, sem aðsetur hefur á Hólum í Hjaltadal, með verulega miklu hlutafé sem fyrst og fremst kom frá veiðifélögunum í Húnavatnssýslum og Skagafjarðarsýslu. Og það ánægjulega gerðist, að meiri eftirspurn var eftir hlutafénu en upphaflega var út boðið, þannig að skammta varð mönnum leyfi til þess að skrifa sig fyrir hlutafé. Svo mikill áhugi var í þessum héruðum, þar sem veiðiskapur er mikill, sérstaklega í Húnavatnssýslunum. Og það voru ekki síður Húnvetningarnir, sem þátt tóku í þessu, en Skagfirðingarnir. Þetta fyrirtæki á að vera í tengslum við Bændaskólann á Hólum og þar er hugmyndin að verði kennsla í fiskeldi. Þetta gæti mjög ýtt undir það, að Hólastaður og Bændaskólinn á Hólum mundu eflast, og er raunar ekki vafi á því, því að margir ungir menn munu leita sérmenntunar í þessari grein nú alveg á næstu árum. Ber þar margt til. Í fyrsta lagi verður þarna um að ræða arðvænlegan rekstur innan fárra ára, það er ég sannfærður um. Í öðru lagi er mikið talað um aukabúgreinar og að offramleiðsla sé í landbúnaði - sem er að vísu kannske ekki núna, en mikið hefur verið um það rætt undanfarin ár, og þá er auðvitað ekkert sem liggur beinna við í öllum sveitum landsins, hygg ég, en fiskrækt af einhverju tagi, ýmist silungsrækt, bæði klakhús og eldishús og svo síðast en ekki síst sjóræktunin, því að fjölmargar jarðir liggja að sjó þar sem skilyrði til fiskræktar virðast vera hin ákjósanlegustu. Og þar höfum við Íslendingar einmitt dregist mjög aftur úr. Við höfum enga sjóeldisstöð, þótt þær muni vera orðnar einar 400 talsins í Noregi t.d., og það geta ekki liðið mörg ár þar til menn sjá að það er einmitt sjóeldi sem við eigum nú að leggja áherslu á, og þá koma auðvitað til margháttaðar tilraunir. Og við skulum gera okkur grein fyrir að því fylgja erfiðleikar alveg eins og verið hafa við fiskeldi í ferskvatni. Við megum búast við að það taki okkur nokkur ár að ná tökum á þessu. Það ber ekki að vanmeta, að nokkrir aðilar hafa þegar gert tilraunir í sjó, m.a. á Austurlandi. Þeir hafa orðið fyrir óhöppum. Fiskifélagið hefur gert tilraunir nú fyrir nokkrum árum og aftur nú í ár t.d. Sú tilraun, sem nú er gerð, sjóeldi úti í Höfnum, virðist ætla að bera góðan árangur. Það er ekki vafi á því, að sjóeldi á mikla framtíð fyrir sér, en kannske meiri sunnan- og vestanlands og syðst á Austfjörðum heldur en norðanlands, nema þar sem heitt vatn er. Og einmitt norðanlands er mjög mikið af heitu vatni víða. Þar sem hægt er að hita sjóinn upp að vetrarlagi er auðvitað alveg ljóst mál að um gífurlega framtíðarmöguleika getur verið að ræða. Hins vegar er það svo hér sunnanlands, að þar fer sjávarhiti kannske um hávetur ekki niður fyrir 4–5 gráður, en getur t.d. í Noregi, og það jafnvel nokkuð sunnarlega í Noregi, komist niður undir frostmark. Jafnvel þótt jarðhiti sé ekki notaður virðast vera miklir möguleikar á sjóeldi hér á Íslandi. En það getur auðvitað riðið algerlega baggamuninn, hvort unnt er að nota jarðhitann. Ef svo færi, að við gætum komið upp nokkrum stórum s jóeldisstöðvum, t.d. 2–3 í hverjum landsfjórðungi eða eitthvað í þá áttina, sem framleiddu nokkur hundruð tonn hver, og svo einnig minni stöðvum, sem framleiddu kannske 2–3 tonn, sem er verulegt verðmæti, ef það væri einstaklingur sem ætti það og gæti rekið, þá gæti hann lifað af slíkri stöð, - þá er auðvitað hægt að skapa þar mjög mikið útflutningsverðmæti. Um þetta erum við búnir að vera að tala nú í ein 15 ár. En það hefur ekki bara verið talað. Það hafa verið margir hugsjóna- og áhugamenn sem að þessu hafa unnið, en hafa því miður, eins og ég sagði áðan, orðið fyrir stórfelldum skakkaföllum og eru flestir eða allir meira og minna að gefast upp. Nú er ekki lengur nóg að tala um þetta mál, og þess vegna ætla ég að fara að stytta mál mitt. Það verður að fara að gera eitthvað. Og einmitt það sem ég sagði áðan, að sameina öfl með svipuðum hætti og gerðist fyrir norðan, í Skagafirði og Húnavatnssýslum, það held ég að væri heppilegasta leiðin fyrir Austfirðinga, Vestfirðinga og hverja aðra sem að þessu vilja vinna. Svo koma einstaklingarnir auðvitað með lítil klakhús, lítil eldishús og taka sig saman um að rækta upp stærri eða minni ár. Og það er auðvitað ekki vansalaust, að við skulum sleppa hér í íslensku árnar kannske eitthvað á annað hundrað þúsund seiðum. Það er hægt að margfalda afrakstur ánna á Íslandi með því að vinna skipulega að þessu og með miklu meira og stórfelldara átaki. Við höfum þegar fasteignir tilbúnar til þess að rækta kannske eina milljón seiða eða eitthvað slíkt. Þær eru meira og minna óstarfræktar vegna þess að menn hafa gefist upp. Þeir hafa ekki fengið fjármagn til þess að standa undir kostnaðinum við eldið. Það er eins með þennan landbúnað og annað, að þetta er geysilega seint að skila afrakstri og þarf mjög mikið fé til að koma bústofninum upp. M.a. hafa erfiðleikarnir stafað af því. Þetta mál var til umr. hér í þinginu í fyrra, og í Ed. náðist samstaða um að styrkja Fiskræktarsjóð með 900 millj. kr. framlagi úr ríkissjóði á næstu fimm árum. Því miður var það fyrir slysni, að það frv. fór ekki í gegnum Nd. Þetta var í önnum síðustu dagana. Nú þarf að taka þetta mál upp aftur. En þar sem endurskoðunarnefnd laganna hefur nú hafið störf er kannske eðlilegast að ræða málin þar fyrst. En mín skoðun er sú, að þessu þingi megi ekki ljúka öðruvísi en einhver ákvörðun verði tekin í þessu máli, ekki bara þál. eða umr., heldur beinar ákvarðanir. Og það er nú einu sinni svo, að það þarf fjármagn til að koma hlutunum fram, og þess vegna þurfum við að sameinast um það að finna með einhverjum ráðum leiðir til þess að styrkja þessa atvinnugrein fjárhagslega, þó að miklir erfiðleikar séu í íslenskum fjármálum. Mín skoðun er sú, að þær stöðvar, sem fyrir eru og allar eiga í miklum erfiðleikum, sumar framleiða bókstaflega ekkert eða svo til ekkert og eru að gefast endanlega upp, þær mundu styrkjast ef aðrar stöðvar risu. Ég held að það sé mjög mikilvægt að það verði mjög margir staðir sem fiskrækt fer fram á, vegna þess að við erum alltaf að verða fyrir slysum. Þegar slys verður á einum stað er hægt að fá smáfiskinn eða hrognin annars staðar frá, og þessar stöðvar styðja hver aðra, en eru ekki í samkeppni. Það er misskilningur sem sumir halda fram, að þeir, sem eru að bjástra við fiskræktina, vilji helst sitja sem mest að henni einir. Það held ég að sé algerlega fráleitur hugsunarháttur, vegna þess að þegar við hefðum kannske 20–30 fiskeldisstöðvar - svo að ég tali nú ekki um 1–3 hundruð, sem þær mjög vel gætu verið, stórar og smáar - þá styrkja þær að sjálfsögðu mjög hver aðra. Og þó að við færum út í sjóeldi í stórum stíl, þá er engin ástæða til að ætla að verð á laxi eða sjóbirtingi mundi lækka við það. Miklu frekar má búast við að útflutningsverðmæti yrði enn þá meira á hvert kg, vegna þess að það er nú einu sinni svo, að það er erfiðara á þessum stóru mörkuðum erlendis að selja lítið magn og óstöðugt en ef hægt er að bjóða verulegt magn og stöðuga afgreiðslu, t.d. daglega afgreiðslu á svo og svo miklu magni af fiski og það allt árið um kring, líka um háveturinn, þegar hvergi er ferskan fisk að fá annars staðar, þar sem eldi eða vöxtur liggur niðri um háveturinn vegna kulda. Ef við gætum á okkar stöðvum, sumum hverjum a.m.k., hitað upp með jarðhitanum og sameinast síðan um sölu, þá ætti að vera hægt að fá jafnvel miklu hærra verð en ef magnið er lítið. Ég er sannfærður um það og tala þar af nokkurri reynslu, ég hef verið utan í þessu, ef ég má orða það svo, í 10 ár eða rúmlega það, og ég er sannfærður um það núna - sem ég var ekki þegar ég fór í það meira í rælni eða af vináttu við þá hugsjónamenn sem að því unnu - að þetta er framtíðin. Það er hægt að gera þarna stórmikla hluti. Þess vegna styð ég það eins og ég get, að Austfirðingar verði aðstoðaðir með einhverjum hætti og allir þeir sem út í þennan atvinnuveg vilja fara eða reyna að fara, og við eigum að hvetja til þess að það verði sem allra flestir.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. 5. landsk. þm. góðar undirtektir við þessa till. og ekki síður þær fróðlegu ábendingar sem hann miðlaði okkur af sínum mikla kunnugleika á þessum málum í heild. Ég vil taka það fram, að formið í sambandi við þetta er ekki aðalatriði. Þó að Austfirðingar hafi að vísu helst séð það til framdráttar þessu máli að koma á fót slíku útibúi, þá hafa þeir einnig hugað að því verulega að veiðifélögin þar eystra ásamt sveitarfélögunum tækju höndum saman og gerðu þarna visst átak, en engu að síður þá með ákveðnum opinberum stuðningi sem þyrfti að tryggja. Það var gott að hv. 5. landsk. þm. kom inn á það mál sem var til umr. á þinginu í fyrra og var nærri komið í gegn, eins og hann réttilega minnti á, varðandi Fiskræktarsjóð, því að í hann mundu menn geta sótt ef hann kæmist á laggirnar og yrði svo myndarlega að málum staðið eins og þar var ráð fyrir gert. Við skulum sem sagt vona að sú hugmynd verði endurvakin af þeirri reisn, sem þar var gert ráð fyrir, og að Austfirðingar njóti þar góðs af, þó að ég viti að þeir vilji gjarnan að stuðningur hins opinbera verði þar ákveðinn og eitthvert slíkt form sem hér er lagt til verði á þessum málum, svo að þeir eigi þennan stuðning alltaf vísan, og eins að ráðgjöfin verði í tengslum við Veiðimálastofnunina.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um byggðaþróunaráætlun fyrir Borgarfjarðarhrepp í Norður-Múlasýslu, en hana er að finna ásamt grg. á þskj. 13. Flm. að till. eru ásamt mér hv. 4. þm. Austurl., Sverrir Hermannsson, og hv. 3. þm. Austurl., Halldór Ásgrímsson. Till. er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að beita sér fyrir að á árinu 1980 verði gerð byggðaþróunaráætlun fyrir Borgarfjarðarhrepp í Norður-Múlasýslu á vegum Framkvæmdastofnunar ríkisins í samvinnu við heimamenn. Áætlunin verði lögð til grundvallar við fjárveitingar og aðgerðir af opinbeni hálfu í þágu byggðarlagsins á árinu 1981 og framvegis.“ Í grg. með till. kemur fram rökstuðningur fyrir því, að við flm. teljum ástæðu til að sérstaklega verði tekið á málefnum þessa byggðarlags á Austurlandi með þeim hætti sem felst í till. Gagnlegt væri eflaust að róunaráætlanir væru gerðar fyrir sem flestar byggðir á Íslandi og þær verði liður í víðtækri áætlanagerð og skipulagi. Að slíkum málum er vissulega unnið af ýmsum aðilum, sveitarstjórnum og samtökum þeirra svo og á vegum Framkvæmdastofnunar ríkisins, og er það allt góðra gjalda vert. Hins vegar tel ég vanta samhæfingu í þá starfsemi og ákveðin tengsl milli þeirra aðila, er starfa að hagrænni og félagslegri áætlanagerð, og hinna, er vinna að skipulagi í þrengri merkingu. Á þessu sviði þyrfti sem fyrst að hyggja að gleggri leiðsögn en nú er með löggjöf, og þar má margt skynsamlegt sækja til leiðbeiningar frá hinum Norðurlöndunum. Eins og nú háttar er það t.d. mjög undir hælinn lagt, hvort tekið er með áætlunum og annarri aðstoð opinberra aðila á málefnum þeirra byggðarlaga sem mesta þörf hafa fyrir þann stuðning sem af slíku má hafa, einkum ef brugðist er við í tæka tíð. Staða Borgarfjarðar eystra er erfiðari í mörgu tilliti en annarra byggðarlaga á Austurlandi, ef frá er talin nyrsta byggð kjördæmisins, Skeggjastaðahreppur. Í grg. með þáltill. er gerð grein fyrir núverandi stöðu byggðarinnar, atvinnumálum þar og þjónustu. Þar kemur m.a. fram, að íbúum hreppsins fækkaði um nærri þriðjung á tímabilinu 1960–1975, eða úr 348 manns í 246, en síðustu árin hefur íbúatalan haldist nærri óbreytt. Meira en helmingur þeirra, sem þarna búa, er í Bakkagerðisþorpi, en í sveitinni eru nú um 20 jarðir í byggð og sækja ýmsir þaðan atvinnu í þorpið, ef atvinnu er þar að hafa á annað borð. Á sama tíma og íbúum hefur þannig fækkað í Borgarfirði síðustu áratugi hefur byggð eyðst með öllu austan og sunnan við, þ.e. í svokölluðum Víkum og í Loðmundarfirði, sem var sérstakur hreppur með nærri 90 íbúa um síðustu aldamót, og enn bjuggu þar 40 manns árið 1950, en enginn hefur búið þar síðan 1973. Í Borgarfirði og Njarðvík, sem eru í sama hreppi, er því eina byggðin á strandlengjunni frá Seyðisfirði til Héraðs, og þarf ekki að eyða orðum að þýðingu þess að efla þessa byggð til að nýta góða landkosti og styðja jafnframt við búsetu á utanverðu Héraði, í Hjaltastaðaþinghá. Eins og ég gat um áðan hefur nokkurn veginn tekist að halda í horfinu með búsetu í Borgarfirði síðustu árin vegna dugnaðar og ötullar viðleitni heima fyrir. Undirstaða atvinnumála er hins vegar mjög völt í byggðarlaginu, sem glöggt má sjá af árvissu atvinnuleysi þar yfir vetrarmánuðina, og er birt í grg. yfirlit um atvinnulausa á skrá þar hvern mánuð síðustu fimm árin. Er ástand óvíða jafnslæmt í þessu tilliti á landinu og veldur því fyrst og fremst afar ófullkomin hafnaraðstaða, sem hindrar útgerð stærri fiskiskipa og alla sjósókn að heita má yfir háveturinn. Úti fyrir eru hins vegar fengsæl mið og allgóð aðstaða er til vinnslu afla í landi, frystihús með 12 tonna afkastagetu á dag, tvö saltfiskverkunarhús og beinamjölsverksmiðja. Er því afar brýnt að tryggja undirstöðu atvinnulífs á staðnum og nýtingu þeirrar aðstöðu, sem fyrir er, með skipulegri miðlun á fiskafla og bættri aðstöðu til útgerðar með myndarlegum hafnarbótum. Viðunandi hafnaraðstaða er hér eins og annars staðar lykill að bjargræði fyrir þá sem við sjávarsíðuna búa, en frá náttúrunnar hendi eru skilyrði til hafnargerðar erfið og því þarf að kosta allnokkru til á þessu sviði, en slík fjárfesting mun skila sér á ekki löngum tíma í verðmætum útflutningsafurðum. Sérstök ástæða er til að vekja athygli á þeirri staðreynd að ungt fólk í Borgarfjarðarhreppi á aldrinum 15–24 ára er að tölu til talsvert yfir meðaltali þess sem gerist á Austurlandi, en ónóg atvinna að vetrarlagi knýr það til að leita að heiman eða búa ella við atvinnuleysi og mun lægri tekjur en almennt gerist. Það getur því ráðið úrslitum um þróun byggðar í hreppnum, að ráðin verði bót á þessu ótrygga atvinnuástandi fyrr en seinna, og það er m.a. ástæðan fyrir að lögð er áhersla á að vinnu við byggðaþróunaráætlunina verði hraðað og þar með fenginn grunnur til að byggja á aðgerðir og raða framkvæmdum þannig að það fjármagn, sem fæst, nýtist sem best á næstu árum. Sú úttekt þarf að sjálfsögðu að ná til allra atvinnuvega og undirstöðuþátta á sviði þjónustu og samgangna. Þannig þarf að gera úttekt á stöðu landbúnaðar í hreppnum og möguleikum á að bæta stöðu hans. Skilyrði til búskapar eru þar á margan hátt góð, afréttir grösugar og miklir ræktunarmöguleikar, en riðuveiki hefur þar eins og víðar á Austurlandi valdið töluverðum búsifjum á nokkrum bæjum. Gefa þarf gaum að iðnaði, ekki síst þjónustuiðnaði, sem nær alveg vantar í byggðarlaginu, en saumastofa, sem komið var á fót í Borgarfirði fyrir rúmu ári, hefur bætt stöðu atvinnumála þarna eins og víðar þar sem slík iðnfyrirtæki hafa risið. Flugsamgöngur mega teljast líftaug byggðarinnar, en Flugfélag Austurlands heldur uppi reglubundnu flugi milli Egilsstaða og Borgarfjarðar við batnandi aðstæður að undanförnu. En þó skortir á margt til að viðunandi sé, ekki síst varðandi öryggisbúnað við flugvöllinn. Á landleiðina, sem er 71 km milli Egilsstaða og Bakkagerðis, er ekki að treysta að vetri til nema til komi verulegar lagfæringar, og í því sambandi ber að hafa í huga líkurnar á að á að hafís geti lokað sjóleiðinni til Borgarfjarðar, en þær líkur eru síst minni þar en í öðrum byggðum á Norðausturlandi, eins og m.a. sýndi sig á síðasta ári. Borgarfjörður og þá um leið Úthérað þurfa á sínum harðindavegi að halda á sama hátt og Þistilfjörður og Bakkafjörður og fleiri byggðir á landinu norðaustanverðu. Herra forseti. Ég hef hér drepið á nokkra þætti varðandi afkomumöguleika og stöðu byggðar í Borgarfirði eystra. Margir hv. þm. þekkja eflaust byggðarlagið úr heimsóknum, einkum að sumri til, en þá skartar Borgarfjörður fríðum fjallahring og sterkri grænku hið neðra í björtu veðri. Litríki er þar rómað og örvaði eflaust Kjarval hinn unga, er þar ólst upp í Geitavík, til að ganga þá braut er við þekkjum af verkum þess meistara. Enn er í Borgarfirði verulegur þróttur í mannlífi og ríkur vilji og áhugi, m.a. hjá sveitarstjórninni, til að treysta þar undirstöður áframhaldandi byggðar. Við flm. þessarar till. leggjum áherslu á að sá stuðningur, sem koma þarf frá opinberri hálfu í þessu sambandi, má ekki dragast í mörg ár úr þessu, einkum á þeim sviðum er úrslitum ráða um atvinnuöryggið. Þarna þarf að koma til þróunarátak til eflingar byggðinni, og verði það gert þarf engu að kvíða um framtíð hennar. Með þetta í huga er þessi þáltill. um byggðaþróunaráætlun fyrir Borgarfjörð eystra nú flutt, og ég treysti á góðar undirtektir hv. alþm. við hana og síðan hæstv. ríkisstj. að till. samþykktri. Herra forseti. Ég vil svo leggja til að umr. þessari verði frestað og till. vísað til hv. atvmn.



Herra forseti. Á þskj. 15 hef ég leyft mér að flytja till. til þál. um málefni hreyfihamlaðra sem hljóðar svo: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta gera úttekt og kostnaðaráætlun um nauðsynlegar endurbætur á opinberu húsnæði til að auðvelta hreyfihömluðum aðgang, og að settar verði nauðsynlegar reglugerðir til skipulegra aðgerða í þessu skyni.“ Ég tel ástæðu til að taka fram, að það er hægt að fagna þeim vaxandi áhuga og umræðum um þessi mál almennt sem hafa orðið til að opna augu fjölmargra fyrir því, hversu lítið hefur verið tekið tillit til þeirra mörgu í okkar þjóðfélagi sem hafa orðið fyrir áföllum og eru því hreyfihamlaðir. Vil ég sérstaklega vekja athygli á því, hversu samtök fatlaðra hafa staðið vel að því að krefjast réttar síns í þjóðfélaginu og sýna fram á þörfina fyrir að stjórnvöld og þjóðfélagið í heild geri ráðstafanir til þess að þetta fólk njóti almennra mannréttinda hér á landi. Þörfin fyrir samhjálp er víða og mikil, um það verður ekki deilt. Og á síðasta Alþ. náðist víðtæk samstaða um heildarlöggjöf um málefni þroskaheftra sem mun vissulega marka tímamót ef rétt verður á haldið. Nauðsyn ber til að hvetja stjórnvöld til virks stuðnings við alla viðleitni til að skapa fötluðu fólki aðstöðu til að taka þátt í daglegu lífi og til að gera mögulegt að nýta starfskrafta þess og hæfileika fyrir þjóðfélagið við ýmis störf. Endurhæfing, starfsþjálfun og atvinnuskilyrði eru að sjálfsögðu þýðingarmikill þáttur í þessu öllu, en meira þarf til. Það hefur komið fram, að það virðist hafa farið fram hjá flestum, er séð hafa um hönnun framkvæmda og byggingarstarfsemi í landinu, að taka tillit til hreyfihamlaðs fólks til að komast í og um flestar byggingar. Dæmin um þetta blasa svo til alls staðar við. Í nýjum byggingarlögum er þetta að vísu leiðrétt, þannig að gera má ráð fyrir að hér eftir verði fullt tillit tekið til þessa við hönnun og byggingu nýrra mannvirkja. Verður að sjá svo um að reglugerðir og byggingarsamþykktir taki af allan vafa um þetta atriði. Þó er það svo, að í dag virðist eftirlit að þessu leyti til vera mjög slakt. Arkitektar og byggingaraðilar virðast ekki enn vera búnir að skilja þetta mál til hlítar eða nauðsyn þess að farið sé eftir byggingalögum hvað þetta varðar. Enn eru dæmi þess, að verið er að byggja opinber hús með 60 cm hurðum, og enn eru dæmi þess, að verið er að byggja hús þar sem snyrtiaðstaða fyrir fatlað fólk er ekki fyrir hendi. Þetta eru dæmi um það, að hér er ekki enn rétt á málum haldið þrátt fyrir nýja löggjöf um þetta efni. En brýnasta þörfin í dag að mínu mati er að framkvæma nauðsynlegar breytingar á eldri byggingum og þeim sem nú eru í smíðum, ekki síst opinberum byggingum, svo sem heilsugæslustöðvum, skólum, samkomuhúsum, söfnum, verslunum o.s.frv., til þess að auðvelda þessu fólki greiðan aðgang: Hér þarf til að koma reglugerð og áform um skipulegt átak til framkvæmda, sem tekið verði tillit til við gerð fjárlaga ríkisins og fjárhagsáætlana sveitarfélaga. Sérstök nefnd fatlaðra, ferlinefnd fatlaðra, hefur unnið að þessu máli sérstaklega og hefur sent frá sér erindi til ýmissa aðila um þetta mál. Í einu slíku erindi segir ferlinefndin svo um þetta mál, með leyfi hæstv. forseta: „Ferlinefnd fatlaðra leitar liðsinnis yðar til þess að auðvelda fötluðu og öldruðu fólki að komast leiðar sinnar. Þegar skammtíma- og varanleg hreyfihömlun gerir armstafi eða hjólastóla að nauðsynlegu hjálpartæki koma oft í ljós annmarkar á húsnæði og umhverfi, svo sem of þröngar dyr og of háir þröskuldar, of lítil salerni, stigar og tröppur, þar að auki oft án handriðs, of þröng lyfta og tröppur að lyftu, gangstétt og bílastæði með föstu slitlagi er ekki í námunda við útidyr. Ef breyta á gömlu húsnæði eða byggja nýtt, hvort heldur er um að ræða íbúðar-, atvinnu- eða þjónustuhúsnæði, er nauðsynlegt að muna eftir hreyfihömluðu fólki áður en framkvæmdir hefjast. Við biðjum yður vinsamlegast að hafa vandamál hreyfihamlaðra í huga og treystum á liðveislu yðar.“ Þannig hafa þeir, sem fyrst og fremst fjalla um þetta atriði, þ.e. ferlinefnd fatlaðra, reynt að vekja athygli á málinu á víðtækan hátt í ýmsum stofnunum og hjá opinberum aðilum í okkar þjóðfélagi. Þess vegna er það ekki vansalaust, að þrátt fyrir þá athygli, sem þessir aðilar hafa vakið á þessu máli, skuli nú vera liðin líklega rúmlega tvö ár frá því að nýja reglugerðin var sett án þess að hafnar hafi verið skipulegar framkvæmdir á þessu sviði, svo augljóst sé. Og víða er það þannig, eins og flestir hv. alþm. hafa e.t.v. rekið sig á, að þar sem lyftur eru í opinberum húsum og húsum almennt að það eru þrjár eða fjórar tröppur að lyftunni, sem gerir fötluðu fólki, ekki síst fólki í hjólastólum, ókleift að komast að lyftunum. Ég gæti nefnt hér dæmi um aðgerðaleysi stjórnvalda, sem ég kalla svo, í sambandi við eina opinbera byggingu hér í höfuðborginni, og á ég þar við Þjóðminjasafnið. Þegar þetta myndarlega hús var byggt var það þó það vel hannað, að í því er lyftuhús. En í það hefur aldrei verið sett lyfta. Vakið var máls á því í hv. fjvn. á s.l. ári, að þarna þyrfti að gera nauðsynlegar úrbætur og á hvern hátt fjvn. gæti stuðlað að því að svo yrði. Þá kom það í ljós, að til var lyfta á vegum Innkaupastofnunar ríkisins sem ekki var áform um að ráðstafa. Það var samstaða í fjvn. að óska eftir að samstarfsnefnd um opinberar framkvæmdir undir forsæti forstöðumanns, sem er hjá Innkaupastofnun ríkisins, léti gera athugun á því s.l. haust, hvort ekki væri hægt að setja þessa lyftu í Þjóðminjasafnið, til þess að hafnar væru þó a.m.k. raunhæfar aðgerðir, sem hægt væri að ráða við fjárhagslega. Því miður blasir sú staðreynd við í dag, að ekkert hefur verið gert í þessu máli. Ég verð að harma það og hef ákveðið að taka þetta mál upp aftur í fjvn., þar sem hér er augljóslega um möguleika að ræða til þess að leysa vandann að því er þessa byggingu varðar. Og ég nefni húsið sem við stöndum í hér, Alþingishúsið. Það hefur oftar en einu sinni verið talað um það opinberlega, að gera ætti nauðsynlegar úrbætur á þessu húsi eða við þetta hús, þannig að hreyfihamlað fólk ætti hér greiðan aðgang. Það væri hægt að tala hér langt mál um þessi atriði og draga fram mýmörg dæmi úr okkar þjóðfélagi sem sanna tvennt: Í fyrsta lagi hugsunarleysi sem hefur verið hér ríkjandi árum saman að þetta væri ekkert vandamál, og í öðru lagi hve staðið hefur verið rangt að verki við ýmsar opinberar byggingar og framkvæmdir hvað þetta varðar. Með þessari þáltill. vil ég leggja áherslu á raunhæfar aðgerðir í þessum málum, fyrst og fremst að gera nú átak til að lagfæra eldri byggingar og ýmsa aðstöðu við byggingar, sem hægt er að gera í mörgum tilfellum án þess að miklar fjárhæðir þurfi til. Þarna þarf að gera skipulegt átak. Ríki og sveitarfélög þurfa að taka á þessu máli sameiginlega í mörgum tilfellum. Enn fremur vil ég leggja áherslu á það, að ef vel tekst til í sambandi við opinberar byggingar, opinbert húsnæði, þá mun það vissulega hafa áhrif til aðgerða í einkahúsum, á því er enginn vafi. Það þarf t.d. að láta hanna hentugt hjálpartæki til þess að nota við tröppur og stiga, þar sem lyftuútbúnaði verður ekki við komið, og þannig mætti nefna mörg dæmi. Ég er viss um að þeir aðilar í ferlinefnd fatlaðra, sem hafa verið að berjast fyrir þessu máli, gætu bent á margar nýjungar og margar hugmyndir sem koma mætti í framkvæmd án þess að það kostaði stórfé. Ég tel sjálfsagt að fela embætti húsameistara ríkisins að gera þá úttekt og kostnaðaráætlun sem þáltill. fjallar um. Þar er til opinber stofnun með sérmenntuðum mannafla sem hefur ekki, að því er séð verður, sérstaklega fastmótað verkefni, en er þó allfyrirferðarmikil í fjármálum ríkisins. Og það væri hægt að setja stofnunina tafarlaust í þetta verkefni. Ég vil skora á hæstv. ríkisstj. að hrinda þessu máli í framkvæmd, því að ég treysti því, að hv. alþm. séu mér sammála um að afgreiða þessa þáltill. greiðlega sem ályktun Alþingis. Herra forseti. Ég legg svo til að þessu máli verði að umr. lokinni vísað til allshn.



Herra forseti. Ég vil lýsa stuðningi mínum við þessa þáltill. sem hér liggur fyrir. En eins og fram kemur í grg. á að verða tekið fullt tillit til þarfa hreyfihamlaðra í nýbyggingum í framtíðinni. Og eðlilegt er að í samræmi við það verði einnig framkvæmdar nauðsynlegar breytingar á eldri byggingum, þar sem því verður við komið enda tel ég að allir stjórnmálaflokkarnir hafi tekið undir þá sjálfsögðu beiðni fatlaðra sem þeir beindu til flokkanna fyrir síðustu kosningar. Sú opinbera stofnun, sem fatlaðir þurfa að sjálfsögðu oftast að leita til, er Tryggingastofnun ríkisins, en þar hagar svo til, eins og allir vita, að fattaðir eiga ekki auðveldan aðgang. Nú er fyrirhugað að stækka húsakynni Tryggingastofnunar ríkisins, þar sem tekinn hefur verið á leigu hluti fjórðu hæðar í húsi Egils Vilhjálmssonar, eða um 445 m2. Þar er fyrir hendi allgóð aðstaða fyrir fatlaða að því er varðar aðgang að lyftu o.fl., sem ekki er fyrir hendi í núverandi húsakynnum. Því hlýtur að vera mjög æskilegt að t.a.m. læknaþjónustan í Tryggingastofnuninni, sem fatlaðir þurfa oft að leita til, fái aðstöðu í þessum nýju húsakynnum. Vil ég beina þeirri eindregnu ósk til heilbr.- og trmrh., að hann hlutist til um að læknaþjónustan fái inni í þessum nýju húsakynnum, þar sem ljóst er að þar verður mun auðveldari aðgangur fyrir fatlaða en nú er fyrir hendi. Ég ítreka stuðning minn við þessa þáltill. og vænti þess, að þm. styðji þetta mál og veiti því brautargengi hér á Alþingi.



Forseti. Mig langar fyrir hönd míns þingflokks að taka undir þessa till. til þál. og styðja hana í alla staði. Ég er hins vegar ekki svo bjartsýn að halda að einhver bylting verði í þessum málum þó svo að vel sé undir hana tekið. Hér er um svo stórt mál að ræða að mikið þarf til svo að það verði leyst að sinni. Í okkar þjóðfélagi, sem því miður byggist á flestu öðru eða mörgu öðru en samfélagsanda, er auðvitað ekki við því að búast, að fullt tillit sé tekið til þeirra sem eru fatlaðir eða hreyfilamaðir. Gróðahyggjuþjóðfélög gera það sjaldnast, og fatlaðir eru gjarnan óarðbærir þjóðfélagsþegnar. Til þess að eitthvert gagn verði að aðgerðum sem gera fötluðum lífið bærilegt, þannig að þeir geti lifað og notið sín og sinna hæfileika að því marki sem fötlun þeirra leyfir, þarf að gera miklu meira en þetta. Á allra síðustu árum hefur vissulega nokkur framför orðið. Ég vil t.d. geta þess, að hér í höfuðstaðnum hefur ýmislegt verið gert til þess að auðvelda þessu fólki daglegt amstur. Til dæmis ganga nú tveir til þess gerðir strætisvagnar sem flytja fatlaða að eigin ósk hvert sem þeir þurfa að fara. Jafnframt hefur verið hafin breyting á gangstéttum þannig að hjólastólar eigi auðveldara með að komast út á götu. Við konur þekkjum það mál kannske ýmsum öðrum betur eftir að hafa baslað barnavögnum niður af gangstéttum og út á götur, svo að ekki þarf að segja okkur neitt um hvernig er að ferðast um í hjólastólum. Hv. 10. landsk. þm. minntist áðan á Tryggingastofnun ríkisins. Það er auðvitað alveg rétt, að til vansa er hvernig að fötluðum er búið sem þangað þurfa að koma. Ég er hins vegar hrædd um að leiga á fjórðu hæð hússins við hliðina bjargi þar litlu, því að vitaskuld þurfa fatlaðir að sinna erindum á aðrar deildir en læknadeild stofnunarinnar. Og það er ekki létt verk að komast á hinar deildirnar þó að þetta húsnæði sé tekið. Að mínu viti þyrfti og hefði þurft fyrir löngu að byggja nýtt hús fyrir Tryggingastofnun ríkisins, og ekki bara fyrir hana, heldur þarf að koma starfsemi endurhæfingarráðs í sama hús og Tryggingastofnun ríkisins er. Það vita allir, sem starfa við þessi mál, og þá læknastéttin ekki síst, að fólk fær hér í landi ágæta þjónustu á sjúkrahúsum landsins og jafnvel ágæta endurhæfingu. En síðan verður fólk að yfirgefa sjúkrahúsin og stofnanirnar og þá er því nánast ekkert til hjálpar. Þessa sögu held ég að við þekkjum öll. Handa manneskjunni, sem orðið hefur fyrir einhverju áfalli sem gerir hana fatlaða, er hvorki húsnæði, atvinna né frambærilegur lífeyrir fyrir hendi, svo að venjulega fyllstu þetta fólk algeru vonleysi og fær ekki notið sín á nokkurn hátt. Það er óþarfi að rekja frekar erfiðleika fatlaðra við að ferðast um. Það held ég að hafi komið hér skýrt fram í ræðu hv. 1. þm. Vesturl. En til eru lög frá 1970 sem heita lög um endurhæfingu. Þar er t.d. ákvæði í 14. gr. þar sem segir að hver sú manneskja, sem notið hefur endurhæfingar, skuli hafa forgang að atvinnu hjá ríki og sveitarfélögum. Þó að þetta séu landslög er aðeins eitt bæjarfélag, eftir því sem ég best man, búið að fallast á að framkvæma þetta atriði með því að geta þessa í auglýsingum um stöður. Reykjavíkurborg lét sér hins vegar sæma að fella það í borgarstjórn þegar ég bar fram till. um það. Jafnframt er í lögum þessum ákvæði um að sveitarfélög skuli að tillögu endurhæfingarráðs beinlínis sjá manni fyrir framfærslu á meðan hann er í endurhæfingu, og ekki bara honum, heldur jafnframt fjölskyldu hans. Ég held að ég segi ekkert óvarlegt, þó að ég haldi því fram að þetta hafi tvisvar sinnum gerst síðan 1970 og þá í svo litlum mæli að ekki var um neina framfærslu að ræða. Því miður verður það að upplýsast hér á hinu háa Alþingi, að lög þau, sem það setti um endurhæfingu, eru að mestu nafnið tómt, vegna þess að framkvæmd hefur hreinlega orðið sáralítil. Og það er auðvitað umhugsunarefni fyrir okkur þm. þegar það, sem við samþykkjum hér sem lög, er ekki framkvæmt. Mér er ljóst að fjármagn kann að hafa vantað. En mér hefur sýnst áhugi þm. allra flokka vera í þá veru hér a.m.k. nú, að menn vilji einlæglega koma einhverju viti í þessi mál. Þess vegna er kannske von til þess, að meira verði úr framkvæmdinni á þeim lögum sem við setjum héðan í frá varðandi fatlaða. Jafnframt því að koma endurhæfingarlögunum í framkvæmd þarf einnig að sjá um að stærstu sjúkrahús landsins hafi aðstöðu til endurhæfingar. Við vitum öll að aðstaða á Landspítalanum t.d. er til mikils vansa og endurhæfingarlæknar þar hafa margkvartað. Það hefur lengi staðið á að Grensásdeild Borgarspítalans fengi sundlaug sem er mikilvægt atriði í allri endurhæfingu fatlaðra. Svona mætti lengi telja. Í stuttu máli sagt eru þessi mál öll í ólestri. Við höfum einfaldlega ekki gert ráð fyrir hinum fötluðu. Það er svolítið til í því sem fatlaður maður sagði við mig þegar ég sótti ráðstefnu um þessi mál úti í Finnlandi á þessu ári. Hann sagði: „Það er galli að við skulum ekki vera fleiri, þá gengi okkur kannske betur.“ Við hér á Íslandi ættum, af því að við erum líka fá, að taka höndum saman við þennan hóp. Ég get að lokum getið þess, að almannatryggingalöggjöfin þarfnast líka gagngerrar endurskoðunar. Og ég vil beina því til hæstv. heilbr.- og trmrh., að endurskoðunarnefnd sú um almannatryggingar, sem nú situr að störfum, hraði þeim. Það virðist stundum eins og slíkar nefndir þurfi að skila hellum lagabálki í einu. Ég held hins vegar að ekkert sé á móti því, að þær sendi frá sér það sem þær hafa tilbúið. Lögin skiptast í nokkra málaflokka og ætti að vera hægt að ganga frá einhverjum þeirra þó að endurskoðuninni sé ekki allri lokið. Ég vil fagna framkominni till. til þál. Ég held að aldrei sé of oft vakin athygli á þessum málum hér í hinu háa Alþingi og ég lýsi yfir stuðningi mínum og minna flokksmanna við tillöguna.



Herra forseti. Ég vil lýsa stuðningi mínum við þessa till. sem er í alla staði tímabær. Ég tel ekki ástæðu til að endurtaka það sem hv. flm. þáltill. og aðrir hv. þm. hafa tíundað hér á undan, en vil ítreka það, að ég er sammála um að brýnt er að taka í alvöru á þessu máli, ekki bara í orði, heldur einnig á borði, þ.e. í verki.



Herra forseti. Ég vil lýsa ánægju minni yfir þeim undirtektum, sem þessi þáltill. hefur fengið, og alveg sérstaklega gleðjast yfir því, að sá hópur þm., sem hér hefur talað, skyldi taka til máls. Það sýnir sig, að það er svo um flest slík mál, sem eru áhugamál margra, að það er þörf, ekki síst í okkar þjóðfélagi, að taka þau til meðferðar alltaf annað slagið til þess að vekja athygli á þeim góðu málum. Ég held að um málið í heild sé að verða hugarfarsbreyting hjá þjóðinni. Menn eru farnir að átta sig á því, að hreyfihamlað fólk er svo fjölmennt í okkar þjóðfélagi, að það er ákaflega þýðingarmikið fyrir þjóðfélagið að virkja starfskrafta þess, um leið og við gerum því kleift að njóta þeirra almennu mannréttinda sem það vissulega á rétt á. Það væri hægt að halda hér langar ræður um ýmislegt sem kemur fyrir í þjóðfélaginu varðandi einmitt þetta fólk. Ég gæti t.d. sagt langa sögu um mann sem missti bæði hönd og fót fyrir 20 árum, baráttu hans og hans fjölskyldu - hann átti níu börn - fyrir því að halda uppi fjölskyldulífinu og vera megnugur þess að halda heimili. Ég gæti sagt frá þröngsýni manna, sem stjórna stórum bæjarfélögum, gagnvart því að taka eðlilegan þátt í kjörum þessa fólks, þessarar fjölskyldu. En ég get líka sagt frá því, að annað sveitarfélag og fleiri sveitarfélög hafa tekið fullt tillit til þessa og tekið þátt í framfærslu og aðstoð við slíkt fólk. Ég veit til þess, að í mörgum sveitarfélögum er nú forgangur að atvinnu virtur hvað það snertir sem hv. 8. landsk. þm. minntist réttilega á. Aðalatriðið er það í þessu máli sem öðrum, að það þarf að reyna að þrýsta á það á réttan hátt, að raunhæfar aðgerðir verði hafnar. Í okkar þjóðfélagi í dag er hægt að gera margt til að aðstoða þetta fólk, ekki hvað síst til að komast um byggingar og að byggingum, ef réttur skilningur er fyrir hendi. Ég hef látið kanna þessi mál nokkuð í tveimur sveitarfélögum sem ég hef haft aðgang að, og þar er verið að gera núna áætlanir í beinum tengslum við þær umr. og við þær lagabreytingar sem gerðar voru í sambandi við húsnæðismálið, reynt að gera þar stórt átak til að auðvelda hreyfihömluðu fólki aðgang að byggingum. Ég ætla að síðustu aðeins að taka undir það sem fram kom hjá hv. 8. landsk. þm. í sambandi við endurskoðun almannatryggingalaga. Á næstsíðasta þingi var afgreidd þáltill. sem ég ásamt fleiri framsóknarmönnum flutti hér á hv. Alþ. um allsherjarendurskoðun á almannatryggingalögunum. Í þeirri þáltill., sem samþ. var, voru ítarlega teknir fram allir helstu agnúar sem hafa verið til umræðu í þjóðfélaginu á almannatryggingum, fjölmörg atriði þar sem tryggingarnar ná ekki þeim tilgangi sem að er stefnt með lögunum. Við tókum þar skýrt fram margvísleg atriði sem við teljum að þyrfti að taka sérstaklega upp við þessa endurskoðun og leggja sérstaka áherslu á. Og ég vil af þessu tilefni endurtaka það, að ég vona að þessi endurskoðun, sem ég veit ekki annað en sé hafin, verði gerð í alvöru, svo að almannatryggingalöggjöfin hér á landi standi undir nafni. Ég skora á hv. alþm. að standa vörð um það, að þarna verði rösklega að unnið, jafnframt því sem við fylgjumst rækilega með því, að gert verði átak í málefnum hreyfihamlaðra.