Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá varaformanni þingflokks Sjálfstæðisflokksins um að Guðlaugur Þór Þórðarson, 1. þm. Reykv. n., verði fjarverandi á næstunni í opinberum erindum. Í dag tekur því sæti á Alþingi fyrir hann 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í kjördæminu, Brynjar Níelsson. Brynjar Níelsson hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa að nýju.

Forseta hafa borist bréf frá dómsmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 993, um rannsókn kynferðisbrotamála, frá Gísla Rafni Ólafssyni, á þskj. 1004, um nálgunarbann, frá Indriða Inga Stefánssyni, á þskj. 1034, um kostnað vegna afgreiðslu umsókna um alþjóðlega vernd, og á þskj. 1041, um gæsluvarðhald og fangelsisvistun útlendinga, báðar frá Eyjólfi Ármannssyni, og á þskj. 1040, um skattalagabrot, frá Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur. Einnig hafa borist bréf frá matvælaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 1029, um áhrif veiðarfæra, á þskj. 1030, um rannsóknir á hrognkelsastofninum, og þskj. 1031, um rannsóknir á lífríki Breiðafjarðar, allar frá Lilju Rafneyju Magnúsdóttur. Að lokum hefur borist bréf frá innviðaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1001, um flugrekstrarleyfi þyrlna, frá Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur.

Á fundi forsætisnefndar í morgun voru gerðar breytingar á starfsáætlun Alþingis. Breytingarnar höfðu áður verið kynntar fyrir formönnum þingflokka. Samkvæmt starfsáætlun Alþingis var miðvikudagurinn 1. mars nefndadagur. Nú hefur hins vegar verið ákveðið að hafa þingfund þann dag.

Til svara eru: Forsætisráðherra, matvælaráðherra, menningar- og viðskiptaráðherra, mennta- og barnamálaráðherra, háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og heilbrigðisráðherra.

Virðulegi forseti. Við upplifum núna að verðbólgan er komin í tveggja stafa tölu í fyrsta sinn í 14 ár. Við erum að upplifa vinnumarkaðinn, þar er rembihnútur í gangi og allir í dag að tala m.a. um hvaða þátt krónan spilar í þessu öllu saman. Aðstæður, eins og þær eru í dag, vinna a.m.k. ekki með heimilunum, almenningi eða venjulegu fólki, þvert á móti. Við sjáum m.a. miklar hækkanir á matarkörfunni og þar eru liðirnir sem hækka mest undanþegnir samkeppni. Það ýtir undir að mínu mati, og við sjáum það, auknar verðhækkanir á kostnað neytenda og heimila en ríkisstjórnin sjálf gerir ekkert til að liðka fyrir. Það liggur við að þurfi að senda út leitarhunda að ráðherrum í ríkisstjórninni sem hafa raunverulegan áhuga á frelsi og samkeppni og hvaða þýðingu það hefur fyrir neytendur. Við sjáum líka í fréttum að mörg heimili núna hafa ekki tækifæri á að endurfjármagna sig og sín lán og bæta stöðu sína, því þau eru föst. Þau hafa staðið í skilum með lánin fram að þessu en geta ekki endurfjármagnað sig. Því bitnar þetta á allan hátt á heimilum í landinu. En þau þurfa að sjálfsögðu, eins og fyrirtækin, fyrirsjáanleika og stöðugleika, en við vitum að það þarf að fara í raunverulegar aðgerðir til að ná þessum stöðugleika. Við þurfum að fara í það að endurskoða vinnumarkaðslíkanið. En þessi aðstaða kallar líka á meiri aga í ríkisfjármálunum og honum er ekki fyrir að fara í dag. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Er eitthvert plan til að taka á þessum lausatökum í ríkisfjármálum eða er áætlunin bara að halda áfram á bensíngjöfinni í ríkisútgjöldum og víkka út lántökuheimildir út í hið óendanlega og reka ríkið í rauninni áfram á okurlánum? Þið munið að við erum með hæstu vaxtagjöldin innan OECD og því má segja að ríkið sé að taka lán til að redda sér fyrir horn vegna útgjaldaþenslu í ríkisfjármálum. Það virkar nokkurn veginn eins og ríkið sé komið af stað í blússandi bissness í smálánaviðskiptum. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir að vekja enn máls á þessu stóra viðfangsefni sem er að mínu viti stærsta viðfangsefnið sem við stöndum frammi fyrir núna, þ.e. að ná tökum á verðbólgunni. Ég viðurkenni að ég hefði viljað sjá að mælingin í dag hefði ekki farið upp fyrir 10% markið. Verðbólgan ætlar að verða þrálátari en spáð var, það liggur fyrir. Ástæðurnar eru margþættar og við gerum okkur öll grein fyrir því sem hér erum að m.a. vegna aðstæðna, fyrst í heimsfaraldri og svo þegar stríðið skall á, erum við að kljást við verðbólgu á mjög breiðum grunni. Kosturinn fyrir okkur hér á Íslandi, miðað við annars staðar í Evrópu, er að það er margt sem vinnur með okkur. Þá vil ég sérstaklega nefna að hér er kröftugur vöxtur, það eru mikil umsvif í hagkerfinu og skuldastaðan er ágæt í alþjóðlegu samhengi. Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera? Ríkisstjórnin hefur auðvitað við framlagningu fjárlagafrumvarps boðað ákveðið aðhald. Hins vegar er það alveg rétt að útgjöld jukust milli umræðna en það var vegna brýnna mála. Ég vil þá sérstaklega nefna heilbrigðismál og löggæslu sem hv. þingmenn voru sammála um að bæta þyrfti meira í. Aðra aukningu mátti að mörgu leyti rekja til annarra þátta sem m.a. eru tæknilegir þættir og varða það hreinlega hvernig við stöndum skil á reikningum okkar. Mér finnst hins vegar mikilvægt núna að við horfum til þess, eins og ég sagði við hv. þingmann á dögunum, í umræðum í þessum sal, að skoða leiðir til að beita frekara aðhaldi án þess að skerða þessa grunnþjónustu sem er mikilvæg og samstaða hefur verið um í þessum sal að bæta, að við skoðum leiðir til frekari tekjuöflunar. Síðast en ekki síst skiptir máli að við horfum líka á hvað við getum gert, ekki bara í gegnum ríkisfjármálin heldur í samfélaginu. Ég vil nefna ábendingar Samkeppniseftirlitsins. Ég vil nefna matvælaverð í landinu þar sem ný 

Virðulegi forseti. Já, það verður að segjast eins og er að mér finnst eins og það sé einhver sviðsskrekkur í ríkisstjórninni. Við munum Covid, þá voru haldnir blaðamannafundir liggur við vikulega hjá ríkisstjórninni. En þegar við erum að upplifa núna verðbólgu sem er komin í blússandi sókn þá er eins og það sé enginn í marki hjá ríkisstjórninni þegar kemur að heimilum landsins, bara enginn. Ríkisstjórnin er ekki til staðar. Ég vil minna á að útgjöldin á milli umræðna fóru úr 90 milljörðum miðað við framlagningu fjárlagafrumvarpsins í 120 milljarða og varðandi þá þætti sem hæstv. ráðherra bendir á þá fór ekki nema brotabrot í aukningu á nákvæmlega þeim grunnþáttum samfélagsins. Það er einhver beygur í ríkisstjórninni við að taka almennilega á ríkisútgjöldum. Ég undirstrika að það er eins og ríkisstjórnin vilji reka sig áfram á smálánum frá degi til dags eða mánuði til mánaðar. Viðreisn var eini flokkurinn sem sagði bókstaflega nei við auknum lántökuheimildum til ríkissjóðs af því að við vildum strax setja aga í þennan galskap hjá hæstv. ríkisstjórn. Mér finnst miður 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir túlkun hennar á ríkisstjórninni. Að sjálfsögðu get ég ekki tekið undir þá túlkun. Það sést best á því að við gripum strax til aðgerða þegar verðbólgan fór af stað við að verja hina tekjulægri hópa. Ég tel að við munum áfram þurfa að hafa augun á þeim bolta því að það eru þeir hópar sem finna mest fyrir áhrifum verðbólgunnar. Ég nefndi hér áðan þá vinnu sem stendur yfir hjá hæstv. innviðaráðherra og varðar leigumarkaðinn. Þar er gert ráð fyrir því að sá hópur, þar sem aðilar vinnumarkaðarins sitja, geti skilað tillögum jafnt og þétt og þar verður að horfa sérstaklega á leigumarkaðinn því þar eru tekjulægstu hóparnir. Ég vil líka nefna það aðhald sem ég tel að við höfum verið að sýna og eigum að halda áfram að sýna í ríkisrekstri án þess þó að ganga á grunnþjónustuna. Svo vil ég náttúrlega segja það sem blasir við, það skiptir gríðarlegu máli að farsæl lending náist í kjarasamninga á vinnumarkaði. Það er auðvitað lykilþáttur í því að við náum tökum á verðbólgunni, að allir þessir þættir vinni saman; peningastefna, ríkisfjármál og vinnumarkaður.

Herra forseti. Illu heilli álpast íslensk stjórnvöld enn þá til að elta umhverfisstefnu Evrópusambandsins sem hentar aðstæðum á Íslandi engan veginn og er raunar líka óhentug fyrir Evrópusambandslöndin sjálf og er á góðri leið með að ýta burt iðnaði og framleiðslu frá Evrópu og þá ekki hvað síst til Kína og svo virðist mönnum vera mjög í nöp við það að fólk eigi eigin bifreið eða ferðist með flugvélum. Það á sem sagt að færa samfélögin 70 ár aftur í tímann þar sem bara þeir efnuðustu gátu átt eigin bíl og ferðast á milli landa. Nú stendur til, eins og rætt hefur verið, að innlima EES-svæðið í ETS-kerfi Evrópusambandsins og bæta þar á gríðarlegum nýjum refsisköttum sem munu koma alveg einstaklega illa út fyrir Ísland og í raun rústa Íslandi sem miðstöð flugs hér í Norður-Atlantshafi. Afleiðingarnar yrðu gífurlegar fyrir samfélagið allt. Það myndi draga mjög verulega úr ferðum til og frá landinu, þær myndu hækka mjög verulega í verði, áhugi fyrirtækja á að byggja hér upp starfsemi og fjárfesta myndi væntanlega minnka fyrir vikið, fiskútflutningur líða fyrir o.s.frv. Áhrifin af þessu yrðu gífurleg. Því spyr ég hæstv. forsætisráðherra hvort hann geti lýst því afdráttarlaust yfir hér að íslensk stjórnvöld muni ekki innleiða þetta regluverk nema tryggt verði að það fáist undanþága fyrir Ísland að því marki að samkeppnisstaða okkar skerðist ekki á nokkurn hátt. Og einnig spyr ég hvenær hæstv. ráðherra varð fyrst var við þessa hættu og brást fyrst við henni.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir að ræða hér um mál sem við ræddum líka á fundi hv. utanríkismálanefndar í morgun og varðar loftslagspakka Evrópusambandsins, en hluti hans snýst um flugsamgöngur og gjaldtöku á þær í gegnum hið svokallaða ETS-kerfi, sem við höfum raunar verið aðilar að í mörg ár, a.m.k. allt frá árinu 2012. Það liggur algjörlega fyrir af hálfu íslenskra stjórnvalda að við höfum talað mjög skýrt í samtölum okkar við Evrópusambandið því markmiðið með þessari innleiðingu eða löggjöf er að hvetja fólk til að velja aðra valkosti þegar farnar eru skemmri leiðir. Þar augljóslega spilar landfræðileg lega Íslands inn í þar sem meðalfjarlægð frá Íslandi til meginlands Evrópu er u.þ.b. 2.200 km á meðan meðalfjarlægð milli áfangastaða í Evrópu er kannski 850–1.000 km. Því er hér augljóslega töluverður munur á og munurinn er líka sá að við, íslensk stjórnvöld, segjum ekki við þau sem hér búa að þau geti tekið lest eða rútu til að ferðast á milli landa því sá möguleiki er ekki fyrir hendi. Það sem við höfum rætt við Evrópusambandið er ekki að sleppa allri hækkun á öllum gjöldum heldur að gjöldin taki mið af landfræðilegri legu Íslands. Eins og þessi reglugerð er hugsuð þá mun Ísland borga hlutfallslega mun meira en önnur ríki, og það er óásættanlegt. Hv. þingmaður spyr hvort ég geti svarað skýrt. Ég get svarað því algjörlega skýrt að í ljósi þess að við erum ekki komin með umhverfisvænni lausnir í flugi 

Herra forseti. Ég ítreka spurninguna um hvenær hæstv. ráðherra varð fyrst var við þessa miklu hættu. Ég minni líka á tilganginn með þessu en hann er sá að draga úr flugi, draga úr flugferðum. Það leiðir hugann að því að það dugar ekki fyrir okkur að vera jafnsett öðrum Evrópulöndum hvað þessi nýju gjöld og refsiskatta varðar vegna þess að þar er gert ráð fyrir að áhrifin verði þau, að meðaltali innan Evrópusambandsins, að eftir 27 ár verði flug þriðjungur af því sem það hefði orðið. Er það með öðrum orðum markmið þessarar ríkisstjórnar að taka þátt í því að reyna að draga sem mest úr komum ferðamanna til landsins því að þeir koma jú flestir með flugi? Er það ásættanlegt að taka þátt í stefnu um að draga jafnt og þétt úr komum ferðamanna til Íslands og ef sú er raunin þarf þá ekki að endurskoða eða fresta áformum um stórkostlega uppbyggingu í Keflavík?

Herra forseti. Þetta mál hefur verið á dagskrá ríkisstjórnarinnar a.m.k. frá árinu 2021, þ.e. þetta tiltekna regluverk, og á svipuðum tíma hefur það líklega komið til kasta hv. utanríkismálanefndar en ég þori ekki nákvæmlega að fara með það, ég er ekki með það fyrir framan mig hvenær málið kom fyrst inn á borð ríkisstjórnar. Það hefur verið á forræði utanríkisráðherra þannig að ég treysti mér ekki alveg til að nefna nákvæmar dagsetningar. Ég get bara ítrekað það sem ég sagði hér áðan. Íslensk stjórnvöld hafa haldið þessum sjónarmiðum mjög skýrt til haga. Þetta varðar ekki eingöngu okkar landfræðilegu legu heldur, eins og hv. þingmaður bendir á, bæði fluggeirann á Íslandi og ferðaþjónustuna og þar eru auðvitað miklir hagsmunir undir. En stóra verkefnið er líka að við þurfum að tryggja að aðgerðir skili raunverulegum árangri. Við höfum bent á að það er ekkert útilokað að önnur ríki hreinlega tækju yfir þetta hlutverk Íslands, að vera tengimiðstöð, sem ekki væru aðilar að þessu meðan ekki eru til lausnirnar sem tryggja að flugvélar geti flogið á grænni orku. 

Virðulegur forseti. Undanfarnar vikur hefur mikið gengið á í kjaradeilu Eflingar og Samtaka atvinnulífsins. Efling ákvað að boða til verkfalls og viðbrögð Samtaka atvinnulífsins við verkfallsaðgerðum Eflingar eru vægast sagt fordæmalaus. Samtökin hyggjast beita verkbanni gegn tugum þúsunda félagsmanna Eflingar og svipta þá launum. Ljóst er að verkbannið mun valda miklu fjárhagslegu tjóni hjá félagsmönnum Eflingar og jafn miklu fjárhagslegu tjóni hjá fyrirtækjum landsins. Enginn mun græða. ASÍ hefur þegar höfðað mál vegna þess að samtökin telja verkbannið ólögmætt. Hvað finnst hæstv. forsætisráðherra um að Samtök atvinnulífsins grípi til svo alvarlega aðgerða sem ljóst er að munu kosta samfélagið umtalsvert meira en verkfallsaðgerðir Eflingar? Ríkisstjórnin getur ekki firrað sig ábyrgð gagnvart láglaunafólki þegar við skattleggjum fátækt fólk mun meira en áður fyrr. Persónuafsláttur er í dag rétt tæpar 60.000 kr. á mánuði og skattleysismörkin í kringum 178.000 kr. á mánuði. Á það hefur ítrekað verið bent að persónuafslátturinn hafi ekki fylgt launa- og verðlagsþróun í gegnum tíðina og því ættu 400.000 kr. laun á mánuði að vera skatta- og skerðingarlaus. Með réttu ætti persónuafsláttur að vera tæpar 90.000 kr. á mánuði en stjórnvöld hafa látið hjá líða að tryggja þessi réttindi láglaunastétta. Flokkur fólksins hefur lagt til að skattleysismörkin verði hækkuð í 400.000 kr. mánuði og jafnframt að persónuafsláttur falli niður hjá hátekjufólki. Hvers vegna eru forstjórar með milljónir eða tugi milljóna á mánuði að fá sama persónuafslátt og vinnandi fólk á lágmarkslaunum og fátækt fólk á lífeyrissjóðslaunum? Fólk á ekki nóg til að borga fyrir húsaleigu, hvað þá mat og aðrar lífsnauðsynjar fyrir börnin sín. Hvers vegna grípur ríkisstjórnin ekki til aðgerða til að draga úr skattlagningu á fátækt og sér til þess að persónuafsláttur verði hækkaður? Ég myndi segja að það væri besta leiðin vegna þess að bara með því að hækka persónuafsláttinn upp í það sem hann ætti að vera í dag þá værum við að tala um umtalsverðar hækkanir. Ef þetta var hægt 1988 þá ætti þetta að vera hægt í dag.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni. Ég vil fyrst segja það, út af því sem hann ræðir hér um skattleysismörk og persónuafslátt, að við breyttum tekjuskattskerfinu þannig að þrepamörkin fylgja nú sömu vísitölu, í stað þess að áður fylgdi lægra þrepið einni vísitölu og efra þrepið annarri vísitölu sem gerði það að verkum að það varð alltaf gliðnun í kerfinu. Persónuafsláttur og þrepamark tekjuskatts einstaklinga hækka nú sem nemur hækkun á vísitölu neysluverðs næstliðna 12 mánuði að viðbættu mati á langtímaframleiðni. Er þá miðað við 1% árlega aukningu á framleiðni og er það tekið til endurskoðunar á fimm ára fresti, næst fyrir áramótin 2027–2028. Hækkun vísitölu neysluverðs liggur nú fyrir og hún nemur 9,6% á 12 mánaða tímabili. Það þýðir að heildarhækkun viðmiðunarfjárhæða verður 10,7%. Þetta er afleiðing þeirrar breytingar sem við samþykktum hér í þessum sal þegar við tókum upp þrepaskipt skattkerfi á nýjan leik, tókum upp þrjú þrep í tekjuskatti og tryggðum það að þessi þrep fylgdu sambærilegri vísitölu; ekki eins og áður var þegar efra þrepið fylgdi annarri vísitölu en neðra þrepið sem gerði það að verkum að gliðnunin varð alltaf meiri og meiri milli þeirra sem lægri hafa launin og þeirra sem hærri hafa launin. Þegar hv. þingmaður spyr um þetta þá vil ég bara segja: Hér hafa verið gerðar breytingar, breytingar í átt til jöfnuðar og breytingar í átt til þess að koma betur til móts við tekjulægri hópa. Það er nákvæmlega það sem við höfum verið að gera, nákvæmlega sömu sjónarmið og hafa verið höfð að leiðarljósi í breytingum á barnabótakerfinu. Þar erum við búin að koma upp í þessu skattkerfi kerfi sem í raun og veru miðast við það að það eru fyrirsjáanlegar breytingar sem miðast við neysluvísitölu plús framleiðniaukningu. Þetta er gríðarleg breyting til úrbóta, herra forseti.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svörin. Hún viðurkennir að það varð gliðnun þarna 

Herra forseti. Ég verð greinilega að tala aðeins skýrara því að gliðnunin sem ég var að vitna hér til var sú að lægri þrepamörkin fylgdu neysluvísitölu en efri þrepamörkin fylgdu launavísitölu sem þýddi að smám saman hafði skattkerfið þróast þannig að þau sem voru með hærri tekjur þurftu að borga lægri skatta en ekki þau sem voru með lægri tekjur. Það er þessi gliðnun sem við stöðvuðum með skattkerfisbreytingunni 2019, sem ég var að fara hér yfir. Hún skilar því, vegna þessara breytinga, að skattar á heimili lækka um 6 milljarða kr. á þessu ári sem nú stendur yfir, 2023. Þær breytingar koma fyrst og fremst til gagns tekjulægstu hópunum vegna þess að þetta miðast núna við launavísitölu plús framleiðniaukningu. Þetta ræddum við hér á þingi. Við samþykktum þetta á þingi. Þetta var góð breyting, þetta var breyting í átt til aukins jöfnuðar og til þess að gera skattkerfið sjálfbærara. Hvað varðar deilu Eflingar og Samtaka atvinnulífsins hef ég það eitt að segja að það hefur verið boðað til fundar í kvöld. Settur sáttasemjari vinnur að því hörðum höndum og hefur verið í samskiptum við báða aðila 

Herra forseti. Verðbólgan er komin upp í tveggja stafa tölu og það sem hækkar einna mest eru daglegar neyslu- og nauðsynjavörur, matur, drykkur, föt. Það er baráttan gegn verðbólgu sem ætti að vera forgangsmál hjá ríkisstjórninni og það veit fólkið í landinu. En hvert er planið? Það veit hins vegar enginn. Ríkisstjórnin hefur ekki sett fram neina aðgerðaáætlun, ekkert plan, um það hvernig eigi að taka á vaxandi verðbólgu. Hæstv. innviðaráðherra muldrar eitthvað um að við þurfum öll að tala saman, standa saman, líta í eigin barm og setjast niður. Fjármálaráðherra biðlar til fólks að vera ekki að leita að sökudólgum, finnst vinnumarkaðslíkanið alveg ómögulegt. Hæstv. forsætisráðherra hefur svarað því til hér á Alþingi, í umræðu um verðbólgu, að höfuðábyrgðin liggi hjá Seðlabankanum. Þá vil ég spyrja: Hver er ábyrgð ríkisstjórnarinnar í 10,2% verðbólgu? Og hvert er planið? Ef helsta framlagið átti að vera það sem hæstv. ráðherra nefndi áðan, að samþykkja aðhaldssöm fjárlög fyrir árið 2023, þá féll stjórnarmeirihlutinn einfaldlega á því prófi. Útgjöld ruku upp úr öllu valdi milli umræðna án þess að aflað væri tekna til að vega upp á móti þensluáhrifunum af þeim, það var ekki pólitískur vilji til þess. Hvaða aðgerðir verður ráðist í? Þetta er spurning mín. Hvenær verður það gert og hvernig verður ríkisfjármálunum beitt gegn þenslunni? Ætlar ríkisstjórnin að byrja að beita þeim almennilega á næsta eða þarnæsta ári þegar verðbólgan verður komin niður? Og athugið að hér er ég ekki að spyrja um einhverjar stuðningsaðgerðir sem þegar hafa verið samþykktar, af því að það er nú svolítið lenskan hér að þylja upp eitthvað sem hefur verið gert í fortíðinni, ég er ekki að spyrja um einhverjar stuðningsaðgerðir sem verðbólgan er þegar búin eða byrjuð að éta upp. Ég er að spyrja: Hvað mun ríkisstjórnin gera næstu vikur og næstu mánuði til þess að koma böndum á verðbólguna og verja tekjulægri hópa gegn henni? Er það í alvörunni bara fyrst og fremst þessi matvörugátt? Er hún stóra framlag þessarar ríkisstjórnar gegn verðbólgunni? 120 milljarða hallarekstur ríkisins og matvörugátt - er það í alvörunni planið gegn verðbólgunni?

Herra forseti. Aftur er alltaf áhugavert að heyra hv. þingmenn túlka og leiklesa það sem hæstv. ráðherrar hafa sagt. Ég held að hæstv. ráðherrar hafi talað nokkuð skýrt. Við lögðum fram aðhaldssöm fjárlög. Þar var töluverð andstaða við þá tekjuöflun sem kynnt var til leiks, sem snerist fyrst og fremst um að krónutölugjöld rýrnuðu ekki meira að raunvirði en þau hefðu þegar gert. Töluverð andstaða var við það í þessum sal en um leið var mikill vilji til þess að bæta í útgjöld. Ég get bara tekið undir það, því að það var verið að auka útgjöld til mikilvægra málaflokka eins og heilbrigðismála og löggæslu. Ég vil líka segja að það hafi verið mjög skýrt hjá mér í öllum þessum umræðum um verðbólgu að þar beri allir aðilar ábyrgð. Að sjálfsögðu ber Seðlabankinn ábyrgð. Að sjálfsögðu berum við ábyrgð hér á ríkisfjármálunum og að sjálfsögðu skiptir líka máli hvað gerist á vinnumarkaði. Í fyrsta lagi vil ég segja að það skiptir miklu máli að farsæl niðurstaða fáist í kjarasamninga á vinnumarkaði. Það er lykilatriði til að hægt sé að takast á við verðbólgu og tryggja hér ákveðinn stöðugleika. Það er lykilatriði sem gert hefur verið af hálfu Seðlabankans, ekki bara hvað varðar stjórntæki vaxta heldur líka það sem gert var á húsnæðismarkaði. Það þarf að gera meira og ég vitnaði hér áðan til þess sem innviðaráðherra leiðir, sem varðar sérstaklega leigumarkaðinn þar sem við höfum áhyggjur af því að við eigum eftir að sjá hækkanir á leiguverði, og mjög mikilvægt er að þær tillögur líti dagsins ljós sem fyrst. Þar sitja aðilar vinnumarkaðarins við borðið. Að sjálfsögðu skiptir aukið aðhald á neytendamarkaði líka máli. Þar hafa stjórnvöld kannski ekki gert nóg á undanförnum árum og þess vegna hef ég fagnað því sem ákveðið var í tengslum við gerð kjarasamninga, að auka möguleika fólks á að sýna aðhald á dagvörumarkaði. Að lokum vil ég segja að þó að skuldastaðan sé góð og þótt munurinn á verðbólgunni hér og víða annars staðar sé sá að hér er mikill vöxtur og mikil umsvif, sem gerir í raun auðveldara að takast á við hana en ella, 

Virðulegur forseti. Við höfum rætt um aukna réttarvernd fyrir leigjendur fram og til baka í mörg ár án þess að neinar alvöruaðgerðir skili sér inn í þingið. Má þá vænta þess að það komi inn frumvarp um leigubremsu á þessu ári, að hæstv. innviðaráðherra hafi forgöngu um það? Er pólitískur vilji til þess í ríkisstjórninni að ráðast í alvöruaðgerðir sem tryggja m.a. að aukinn húsnæðisstuðningur leki ekki bara beint út í leiguverð heldur styðji raunverulega við tekjulægsta fólkið á húsnæðismarkaði? Hér er talað um tekjuöflun og ég fagna því að hæstv. forsætisráðherra sé tilbúinn að skoða aukna tekjuöflun til að bæta afkomu ríkisins og taka á þenslu. En hér fyrir nokkrum mánuðum virtist ekki vera pólitísk samstaða um það innan ríkisstjórnarinnar að ráðast í neina tekjuöflun aðra en þá sem kemur harðast niður á tekjulægsta fólkinu í landinu í formi hærri krónutölugjalda. Þetta virtist vera eina tekjuöflunin sem hér var pólitísk samstaða um. Það var ekki einu sinni hægt að hækka lítillega gjöld á fiskeldisfyrirtækin. 

Herra forseti. Hvað varðar leigumarkaðinn þá lýstum við því yfir í tengslum við gerð kjarasamninga nú fyrir áramót, þegar meiri hluti félaga á almennum vinnumarkaði skrifaði undir samninga, að við myndum setja af stað þessa vinnu, ekki bara um leigubremsu heldur um leigumarkaðinn almennt. Eftir því sem mér skilst mun sá hópur, þar sem aðilar vinnumarkaðarins sitja, skila af sér tillögum jafnt og þétt. Ég treysti mér ekki til að segja hvenær það gerist en sú vinna er í fullum gangi. Ég held að mörgum hafi hreinlega verið mjög misboðið þegar nánast á sama tíma og stjórnvöld gripu til þess ráðs að hækka húsnæðisstuðning, sem var þörf aðgerð bæði til eigenda og leigjenda, þá heyrðist ekki bara af miklum hækkunum á leiguverði heldur líka gríðarlega háum arðgreiðslum út úr vissum leigufélögum. Ég vil trúa því að það sé vilji til þess hér á þingi, þvert á flokka, til að takast á við þetta. Ég get bara tekið undir með hv. þingmanni, það er auðvitað ekki þannig að við séum að hækka húsnæðisstuðning til að fita þessi leigufélög, það er alveg skýrt.

Forseti. Í morgun birtist umfjöllun á vefritinu Heimildinni, í kjölfar þess að deildarforseti á hugvísindasviði Háskóla Íslands gagnrýndi fúsk og óráðsíu háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra í tengslum við fjármögnun háskólastigsins. Gagnrýnin snýr að því að þrátt fyrir að háskólinn sé undirfjármagnaður hafi ráðherra fært 2 milljarða úr háskólastiginu til að fjármagna svokallaðan samstarfssjóð háskóla. Til hvers er þessi samstarfssjóður? Jú, honum er ætlað að auka áherslu á tilteknar námsgreinar, sér í lagi heilbrigðismenntun og svokallaðar STEAM-greinar; vísindi, tækni, verkfræði, listir og stærðfræði, og auka samstarf á milli háskóla á Íslandi, sem er svo sem jákvætt út af fyrir sig. En hér er ekki um að ræða viðbótarfjármuni heldur fjármagn sem hefði annars verið ráðstafað með fyrirkomulagi sem ráðherra kallar, með leyfi forseta: Einstaka úthlutanir með ógagnsæjum hætti. En líkt og deildarforseti á hugvísindasviði spurði í grein sinni á Vísi, með leyfi forseta: „Er það „gagnsærra jafnræði“ að taka stóran skerf úr rekstri háskólastigs sem verið hefur fjársvelt í áraraðir og setja í verkefni sem eðli sínu samkvæmt geta einungis farið fram á fáeinum sviðum?“ Nefnir hann sem dæmi að hug- og félagsvísindi finnist aðeins í mýflugumynd á Íslandi í öðrum skólum en Háskóla Íslands og því litlir möguleikar á veigamiklu samstarfi við aðra háskóla á þeim sviðum. Markmið samstarfssjóðs verður þá vart skilið öðruvísi en svo að honum sé ætlað að gera aðgengi háskóladeilda að fjármagni háð pólitískum markmiðum ráðherra sem ekki er næg samstaða um til að þeim verði náð með öðrum leiðum, og draga úr möguleikum Háskóla Íslands til þess að bjóða upp á fjölbreytt nám, skera sig úr og tryggja valkosti sem ekki fyrirfinnast í öðrum háskólum á Íslandi. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Hvaða breytingar hefur ráðherra viljað gera á háskólastiginu sem hún nefnir í viðtali við Heimildina, sem ég nefndi hér áðan, og hvers vegna hefur ekki tekist að gera þær breytingar?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að koma hér og ræða háskólastigið. Og já, það er umræða um það hvað varðar samstarf háskólanna að betra hefði verið að bæta við hreinum milljarði almennt í háskólastigið svo að hver skóli um sig hefði fengið nokkur hundruð milljónir almennt í sinn pott. Þingið ákvað að á safnlið háskólastigsins væru ákveðnir fjármunir til ráðstöfunar fyrir háskólastigið sem voru ekki í almennum rekstri einstakra háskóla. Það er því rangt með farið að þessir fjármunir hafi verið teknir úr almennum rekstri háskólanna og settir í einstök verkefni. Þessir fjármunir voru sérstaklega teknir úr safnlið háskólastigsins og settir fram með skýrum hætti gagnvart samfélagslegum áskorunum samfélagsins. Hvaða áskorunum stöndum við frammi fyrir? Það er að okkur vantar fólk í mikilvægar greinar eins og heilbrigðisvísindi og menntavísindi. Okkur vantar fólk í greinum sem við köllum STEAM-greinar til þess að vaxtartækifæri, t.d. þekkingariðnaðar og hugvits, geti vaxið, eða landeldi og önnur tækifæri sem við sjáum sem mikilvæg eru í efnahagslífi þjóðarinnar. Hver er staðan og hverju vill ráðherrann breyta, er spurt. Jú, staðan er sú að þrátt fyrir skýr markmið um að fjölga heilbrigðismenntuðum og menntuðum í svokölluðum STEAM-greinum þá hefur ekki tekist að fjölga þeim. Þar stöndum við verr en Norðurlöndin. Við menntum fleiri í félagsvísindum, hugvísindum og slíkum greinum en löndin í kringum okkur. Því hefur verið lofað í lengri tíma að breyta eigi reiknilíkani háskólanna. Það eru þær breytingar sem ég ætla að klára á þessu kjörtímabili, þ.e. að breyta reiknilíkani háskólans svo rétt reikniformúla fáist fyrir þær greinar sem kenndar eru. Það þarf að leiðrétta t.d. fjármunina fyrir félagsvísindin en það þarf líka að hafa skýrari hvata og samkeppni. 

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það kom þó ekki fram í svari ráðherra hvers vegna hún telur að ekki hafi tekist að ná þessum markmiðum. En líkt og ég nefndi áðan þá hefur sú gagnrýni komið fram að það sé verið að taka fjármuni og einangra í rauninni við tiltekin fög. Það er kannski það sem hefur verið gagnrýnt. Þá er verið að taka fjármuni sem áður fóru í þessi svið sem eru að kveinka sér núna. Annað sem vakti athygli og undrun við lestur umfjöllunar Heimildarinnar var það sem haft var eftir hæstv. ráðherra, með leyfi forseta, „að enginn hafi séð það fyrir að háskólarnir kæmu út neikvætt og að hún hefði ekki vitað af rekstrarörðugleikum þegar sjóðurinn var stofnaður“. Það vekur óneitanlega furðu að það hafi komið sjálfum ráðherra málaflokksins að óvörum að rekstrarörðugleika gætti hjá háskólunum. Vil ég því spyrja í kjölfarið: Hvernig má það vera að hæstv. ráðherra háskólamála og fyrrverandi formanni allsherjar- og menntamálanefndar Alþingis sé ekki kunnugt um fjárhagsstöðu Háskóla Íslands? 

Virðulegi forseti. Þarna ruglar hv. þingmaður saman tvennu, annars vegar almennri fjármögnun háskólastigsins á Íslandi og síðan rekstri háskólanna ár frá ári og stöðunni eins og við metum hana og eigum í nánu samtali við háskólana um mánuð eftir mánuð í ráðuneytinu. Þegar ákveðið var að fara í samstarf háskólanna eftir vinnu í ráðuneytinu þá lá ekki ljóst fyrir að Háskóli Íslands kæmi út í þeim mínus sem raun varð síðan í lok árs. Það lá ekki fyrir í ráðuneytinu eftir samtöl fyrr en í lok ársins og það var það sem ég var að vísa í. Annað er auðvitað staðreynd, það hvernig við erum að fjármagna háskólana okkar og hvernig við ætlum að gera það betur og hvernig ætlum við að ná þeim markmiðum að fjármagna háskólastigið betur. Það er rétt, og ég skil þær athugasemdir sem komu fram frá háskólanum almennt og við eigum í samtali við þá um það, að við þurfum að fjármagna háskólastigið okkar betur og ná meiri árangri gagnvart gæðum háskólanáms á Íslandi ef við ætlum að vaxa út úr stöðunni og vandanum sem við erum t.d. í í dag. Og þarna er tvennu ólíku saman að jafna og skýrist hér með.

Virðulegi forseti. Á Íslandi er til staðar sjúkratryggingakerfi þar sem notendum heilbrigðiskerfisins er tryggð nauðsynleg heilbrigðisþjónusta án tillits til efnahags. Þannig eiga þeir sem þurfa á heilbrigðisþjónustu að halda að geta fengið viðeigandi þjónustu innan ásættanlegs tíma. Í staðinn hafa óskýr réttindi sjúkratryggðra þar sem ekki er samið um heilbrigðisþjónustu leitt af sér langa biðlista og búið til tvöfalt heilbrigðiskerfi þar sem þeir sem hafa efni á geta borgað sig fram fyrir röðina og fengið nauðsynlega þjónustu gegn háu gjaldi. Það á m.a. við um liðskiptaaðgerðir en fjöldi þeirra sem hefur borgað fyrir þær beint úr eigin vasa eða leitað bót meina sinna erlendis hefur stóraukist á síðustu árum. Eftir sitja þeir sem ekki hafa tök á að borga úr eigin vasa eða fara erlendis í meðferð. Ég vona að hæstv. heilbrigðisráðherra taki undir með mér um að það er brýnt að samið verði fljótt um framkvæmd þessara aðgerða, unnið að samningum við frjáls heilbrigðisfyrirtæki og að fjölgað verði liðskiptaaðgerðum fyrir alla þá sem þjást í biðinni. Því vil ég fá að spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig gengur að semja um framkvæmd þessara aðgerða og þá einnig við Klíníkina? Hversu margar liðskiptaaðgerðir telur ráðherra að muni takast að framkvæma árið 2023? Og að lokum: Í fjárlagafrumvarpi fyrir 2023 samþykkti Alþingi 750 millj. kr. viðbótarframlag til að fjármagna fleiri liðskiptaaðgerðir til að vinna niður biðlista utan sjúkrahúsa. Hefur ráðherra í hyggju að nota þessa fjármuni til að endurgreiða sjúkratryggðum sem hafa farið í liðskiptaaðgerð það sem af er þessu ári?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Hildi Sverrisdóttur fyrir að taka þetta mál á dagskrá. Fyrst vil ég svara bara með einföldum hætti fyrstu spurningunni, sem er kannski stóra spurningin í þessu, hvort ég telji að þetta sé brýnt mál. Já, þetta er mjög brýnt mál. Þetta er risastórt lýðheilsumál og snýr að virkni fólks í daglegu lífi. Vissulega er fyrirkomulag sjúkratrygginga þannig að ef ekki nást samningar eða ekki er samið þá getur það einmitt haft þessi óæskilegu áhrif að mynda hreinlega biðlista og tvöfalda kerfið sem hv. þingmaður kom hér inn á. En við erum ekki einvörðungu að kljást við langa biðlista í dag þess vegna, við verðum að hafa það í huga, heimsfaraldurinn hefur þessi áhrif. Það er mjög brýnt að við nýtum alla afkastagetu í kerfinu, þótt ekki væri nema það. En svo er það líka heilbrigðisstefnan sem er okkur auðvitað alltaf hvatning til þess að ganga frá þessu máli. Biðlistar eftir fjölmörgum öðrum aðgerðum hafa lengst og umfram þessi ásættanlegu mörk, sem þó eru ekki klöppuð í stein, sem landlæknir gefur út með 30 daga í greiningu og svo 90 daga bið. Ég verð að svara hinu þannig að við höfum falið Sjúkratryggingum að leita eftir aðilum sem geta gert þessar aðgerðir til að bjóða í þær og við verðum að sjá hvað kemur út úr því. Sú auglýsing er farin út og ég bind miklar vonir við að það komi góð tilboð í það. Þá getum við betur séð hversu miklu við getum annað á þessu ári en við þyrftum að ná 1.500 aðgerðum á þessu ári til að vera komin á betri stað.

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Við munum áfram fylgjast með þessu, hygg ég. Ég ætla að nota seinni spurningu mína í allt annað og venda kvæði mínu aldeilis í kross og tala aðeins um tæknifrjóvganir. Ég hef í tvígang lagt fram frumvarp um breytingu á lögum um tæknifrjóvgun í meira í frelsisátt og við ráðherra höfum svo sem rætt þetta áður, en hann hefur nýlega lagt fram frumvarp sem tekur á ljótri reglu í íslenskum lögum sem pínir fólk til að eyða kynfrumum og fósturvísum sínum við sambúðarslit eða andlát. Ég vil fá að endurtaka það enn og aftur að ég fagna gríðarlega þessu frumvarpi ráðherra. Ég fór reyndar aðra leið að því en hann í mínu frumvarpi, þá að aftengja hreinlega ákvæðið um sambúð, en ég býst við að velferðarnefnd muni finna eitthvað út úr því í sinni vinnu. Mig langar að spyrja: Er útilokað í huga ráðherra að leyfa gjöf á fósturvísum, eins og ég lagði fram í mínu frumvarpi en er ekki að finna í frumvarpi ráðherra?

Hæstv. forseti. Þetta frumvarp hefur verið um þó nokkra hríð í undirbúningi í ráðuneytinu og er á þeim stað að það er nýkomið úr samráðsgátt. Þar er, eins og hv. þingmaður kom inn á, meginbreytingin að taka á þeim ákvæðum laganna sem kveða á um eyðingu kynfruma og fósturvísa við andlát eða sambúðarslit þrátt fyrir að geymslutími þeirra sé ekki liðinn. Breytingin mun lúta að því að einstaklingum verði heimilt að samþykkja notkun fyrrverandi eða eftir atvikum eftirlifandi maka á kynfrumum eða fósturvísum. Við erum alveg sammála þar, ég og hv. þingmaður, en svo verðum við að sjá hvort frekari breytingar verða gerðar á frumvarpinu því að það á eftir að fara í dómsmálaráðuneytið og það á eftir að taka tillit til þeirra athugasemda sem komu í samráðinu. Ég held að það fari vel á því að koma með frumvarpið 

Virðulegi forseti. Ég tel mig knúinn til að koma hér upp vegna skriflegra fyrirspurna sem eru nú orðnar þriggja mánaða gamlar. Ég er með eina síðan 10. nóvember, síðan var beðið um frest 9. desember og ekkert bólar á. Ég skil kannski, hún var svolítið flókin, varðar almannatryggingamál. En síðan er ég með aðra sem var send út 24. nóvember og var mjög einföld í sjálfu sér. Einhverra hluta vegna þá virðist taka þennan ótrúlega tíma að fá svör við skriflegum fyrirspurnum. Þetta er ekki nýtt vandamál og virðist vera orðin regla frekar en undantekning. Þannig að ég vil hvetja hæstv. forseta til að sjá til þess að ráðherra svari skriflegum fyrirspurnum. Ég skil ekki hvernig hægt er að vera með einfaldar fyrirspurnir ósvaraðar í þrjá mánuði.

Forseti vill geta þess að að jafnaði er gengið eftir því með reglulegu millibili að fyrirspurnum sé svarað og leitað eftir því að ráðuneytin haldi sig við þá tímafresti sem upp eru gefnir en í einhverjum tilvikum er auðvitað um það að ræða að ráðuneyti óska eftir lengri fresti.

Forseti. Uppáhalds fundarstjórnarefnið mitt. Nú er staðan sú að það eru 11 fyrirspurnir sem hafa verið lengur en 100 daga í ráðuneytum frá því í lok september, bara rétt eftir að þing byrjaði. Það eru t.d. sjö fyrirspurnir frá Viðreisn, ein frá Framsóknarflokki, tvær frá Pírötum og ein frá Samfylkingu. Allt fyrirspurnir sem hafa beðið á borði ráðherra í meira en 100 virka dag. Viðmiðið er 15 virkir dagar. Ég hvet forseta enn og aftur til að vera ansi duglegur að sparka í rassgatið á þessum ráðherrum og fá þá til að senda svör til þingsins.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með kollegum mínum, hv. þingmönnum Guðmundi Inga Kristinssyni og Birni Leví Gunnarssyni. Ég er sjálfur með skriflega fyrirspurn frá 17. nóvember sl. til fjármála- og efnahagsráðherra, um útselda vinnu sérfræðinga Stjórnarráðsins og opinberra háskóla. Ég tel mikilvægt að fá svar við þessari spurningu sem allra fyrst og það er mikilvægt að við þingheimur og almenningur sé upplýstur um það hvort sérfræðingar hjá Stjórnarráðinu séu að selja vinnu sína líka úti í bæ, það er gott að vera nálægt valdinu og vera sérfræðingur í leiðinni og selja sérfræðiþekkingu sína. Það er mjög mikilvægt að svar við þessari fyrirspurn komi sem allra fyrst.

Forseta hafa borist ábendingar um að það kunni að vera skynsamlegt út af skipulagi þingsins að það sé fyrir hendi heimild að þingfundur standi ívið lengur í kvöld en þingsköp kveða á um til að ljúka megi umræðu um 3. dagskrármálið, þjóðaröryggisstefnu. Þetta er atriði sem forseti þarf að meta. Það er tillaga forseta að heimildin verði samþykkt og það verði fyrir hendi heimild til að vera lengur en til kl. 20 varðandi þjóðaröryggisstefnuna en ekki önnur dagskrármál. Er óskað eftir atkvæðagreiðslu um þessa tillögu forseta?  
             Það er óskað eftir atkvæðagreiðslu og atkvæðagreiðsla fer þá fram um heimild til að vera lengur en þingsköp kveða á um vegna umræðu um þjóðaröryggisstefnu.

Virðulegur forseti. Ég ætla í sjálfu sér ekki endilega að gera athugasemd við að þingfundur verði lengdur en ég geri athugasemd við það að ekki hafi verið minnst á þetta á fundi okkar í morgun með formönnum þingflokka … 

Forseta er ljúft og skylt að geta þess að forseta höfðu ekki borist athugasemdir af þessu tagi þegar þingfundur hófst og ekki á fundi formanna þingflokka í morgun. Það hins vegar komu fram sjónarmið um það og var komið á framfæri við forseta að þetta kynni að vera skynsamlegt út frá því að hægt væri að ljúka umræðu um þjóðaröryggisstefnu í kvöld og efna til atkvæðagreiðslu við upphaf þingfundar á morgun.

Herra forseti. Mig langar bara taka undir með hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur. Það er ekki það að okkur sé eitthvað þvert um geð að vera hér að ræða mál inn í kvöldið en það eru fjórir klukkutímar síðan ég fór af fundi forsætisnefndar þar sem forseti sagði hreint út, berum orðum, skýrt, að hann gerði ekki ráð fyrir lengdum fundi í dag eða nokkurn annan dag í þessari viku. Mig langar bara að spyrja, herra forseti: Skipulagsleysi hvers er það sem varð þess valdandi að allt í einu, þegar þingfundur er búinn að standa í klukkutíma, kemur í ljós að einhverjum finnst hann eiga standa aðeins lengur til að klára umræðuna? Hver mætti svo óundirbúinn til þingvikunnar að líta ekki einu sinni á dagskrána áður en fundurinn byrjaði?

Forseti hefur gert grein fyrir því að það er rétt að forseti gerði ekki ráð fyrir því að gera þessa tillögu. Hins vegar komu fram athugasemdir sem forseti taldi að væru skynsamlegar og þess vegna er forseti að bera þetta undir þingsalinn, þannig að það er ekki ákvörðun forseta heldur meiri hluta hér í þingsal hvort við þessu verður orðið eða ekki.

Virðulegi forseti. Merkja má verulega aukna áherslu á geðrækt og geðheilsu undanfarin ár og hafa stjórnvöld hér á landi gripið til ýmissa aðgerða til að bæta aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu. Þrátt fyrir aukna áherslu sýna allar mælingar að vandinn er ekki að minnka, þvert á móti. Markmiðið með því að opna þessa umræðu hér í dag er m.a. að minnka fordóma gagnvart geðröskunum, en lélegt aðgengi að geðheilbrigðisúrræðum er gjarnan talið mega rekja til fordóma gagnvart geðröskunum. Það er því ómögulegt að rekja sístækkandi vandann einungis til þess að við erum orðin duglegri að ræða hann en fyrir 30 árum. Bæði hefur ávísuðum dagskömmtum þunglyndislyfja til einstaklinga fjölgað sem og notendum lyfjanna. Embætti landlæknis hefur ítrekað varað við þróuninni sem og Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin. Mesta aukningin á ávísun kvíða- og þunglyndislyfja er hjá fólki yngra en 29 ára. Því spyr ég hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hann hafi í hyggju að bregðast við mikilli notkun kvíða- og þunglyndislyfja hjá börnum og unglingum og ef já, þá hvernig. Þunglyndislyfjanotkun hefur ekki einungis aukist hjá börnum og unglingum og standa aðrir aldurshópar ekki utan þeirrar þróunar. Gríðarlegur munur er á þunglyndislyfjanotkun meðal kynja, en 111,7 dagskammtar eru á hverja 1.000 karla en 211 dagskammtar á hverjar 1.000 konur. Ísland er í sérstöðu þegar kemur að notkun þunglyndislyfja og hérlendis er hún mikil í alþjóðlegum samanburði. Í skýrslu OECD yfir árin 2007–2019 kemur fram að árið 2017 var Ísland með langmestu notkun þunglyndislyfja meðal OECD-ríkjanna. Á því ári voru 141 dagskammtur miðað við hverja 1.000 einstaklinga á dag en eru nú 160. Næst á eftir kom Kanada með 110. Hin Norðurlöndin voru öll talsvert neðar en Ísland; Svíþjóð kom næst með 97 dagskammta og Danmörk þar á eftir með 76. Lyfjanotkun á Íslandi er yfirleitt undir meðaltali OECD-landa en þegar kemur að þunglyndislyfjunum er notkunin mest hér svo tekið er eftir. Hefur ráðherra í hyggju að bregðast við mikilli notkun þunglyndislyfja á Íslandi í alþjóðlegu samhengi? Ef já, þá hvernig? Þó svo að einnig megi merkja aukna þunglyndislyfjanotkun í öðrum löndum er ljóst að á Íslandi er aukningin mun meiri. Gögnin sem liggja fyrir segja ekkert annað en að notkunin er meiri en annars staðar. Þau segja t.d. ekkert um gæði heilbrigðisþjónustunnar. Vert er að mæla fleiri þætti en lyfjamagn og kostnað, en útgjaldaliðurinn hleypur á hundruðum milljóna á hverju ári. Rannsaka verður hvers vegna fjöldi notenda hérlendis er meiri en hjá þeim þjóðum sem við berum okkur saman við. Þessi sérstaða Íslands kallar á dýpri skoðun þar sem rót vandans er greind. Við sem samfélag ættum að kappkosta að eyða getgátum og svipta hulunni af því hvað það er sem orsakar aukna vanlíðan í samfélaginu okkar. Ásamt því að skoða hvað veldur verðum við að mæta aukinni þörf á geðheilbrigðisþjónustu með bættum meðferðarúrræðum og markvissari þjónustu byggðri á gagnreyndum aðferðum. Ein forsenda þess að eftirspurnin og þörfin fyrir þunglyndislyfameðferð minnki í heilsugæslunni er aukið framboð þar á öðrum gagnreyndum meðferðarleiðum. Rannsóknir benda til þess að almenningur virðist gera sér grein fyrir því að aðrar meðferðarleiðir reynast oft betri gegn vægu þunglyndi en lyfjagjöf. Þá kemur sérstaklega fram hve stór hluti nefnir mikilvægi reglulegrar hreyfingar og viðtalsmeðferðir. Það er mikill munur á depurðareinkennum og alvarlegum heilsubresti og þess vegna er mikilvægt að vandi hvers og eins sé rétt greindur og viðeigandi meðferðarúrræði valin. Þótt flest okkar myndu helst vilja horfa á heimsfaraldurinn í baksýnisspeglinum þá verðum við að staldra við vegna aukins geðheilbrigðisvanda í kjölfar faraldursins. Stjórnvöld tóku snemma í faraldrinum ákvörðun um að reyna eftir fremsta megni að hlífa börnum við hamlandi samfélagstakmörkunum en eðli málsins samkvæmt gekk það ekki alltaf eftir. Ég tel alls óvíst að aðrir þættir eins og félagslegir þættir hafi fengið nógu mikið vægi gagnvart hinni ríku áherslu á fækkun smita. Síðustu tvær spurningarnar mínar til hæstv. ráðherra lúta því að þessum áhyggjum: Hefur ráðherra í hyggju að meta áhrif sóttvarnaráðstafana vegna Covid-19 á félagslega einangrun? Merkjanleg er aukin tíðni þunglyndis í kjölfar heimsfaraldursins. Hefur ráðherra í hyggju að meta hvort sóttvarnaráðstafanir vegna Covid-19 hafi beinlínis stuðlað að kvíða og þunglyndi meðal landsmanna?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Berglindi Ósk Guðmundsdóttur fyrir þessa umræðu hér um notkun þunglyndislyfja og þá þróun, geðrækt, geðheilsu og lyfjanotkun á þessu sviði auk áhrifa faraldursins. Mér fannst hv. þingmaður vera með góða framsögu og dró mjög vel fram að lausnirnar eru ekki einsleitar í þessu. Það þurfa að vera fjölbreytt úrræði og fordómalaus nálgun, það er kjarninn í því sem ég myndi svara, og einmitt líka að afla gagna til að fara markvissar í þennan málaflokk. Hv. þingmaður kom inn á fjölmargar tölur og í nýjustu skýrslu frá OECD, Health at a Glance Europe, frá 2022 kemur fram að það varð tvöföldun á hlutfalli ungmenna sem greindu frá einkennum þunglyndis í fjölmörgum löndum Evrópu, eins og Belgíu, Eistlandi, Frakklandi, Svíþjóð og Noregi. Þetta er þróun sem við verðum að bregðast við og þetta er mjög ofarlega á dagskrá hjá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni og þeim þjóðum sem við erum að vinna með, m.a. í norrænu samstarfi. Samkvæmt upplýsingum frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni jókst tíðni þunglyndis og kvíða um 25% á heimsvísu í kjölfar heimsfaraldurs og þá sérstaklega, eins og kom fram hjá hv. málshefjanda, hjá ungu fólki og konum. Samkvæmt upplýsingum frá embætti landlæknis varðandi annars vegar notkun þunglyndislyfja og hins vegar róandi og kvíðastillandi lyfja þá fengu 47 af hverjum 1.000 börnum á aldrinum 0–17 ára afgreidd þunglyndislyf árið 2022 samanborið við 45,2 börn af hverjum 1.000 börnum árið 2021 og 39,4 börn af hverjum 1.000 börnum árið 2020. Ég dreg þetta fram hér sem sýnir að þróunin er bara í öllu til verri vegar. Það hvetur mann auðvitað til að bregðast enn frekar við þessari þróun. Notkun lyfja í flokki róandi og kvíðastillandi lyfja er hins vegar óveruleg meðal barna hérlendis, 1,6 af hverjum 1.000 börnum fengu slík lyf árið 2022 en 1,9 af hverjum 1.000 börnum árin 2020 og 2021. Þarna er ekki þessa sömu þróun að finna, sem er vel. Síðan þarf maður að kanna af hverju það er svona í þessum flokki. Í gagnagrunni Nomesko, norrænni nefnd um heilbrigðisupplýsingar, er að finna upplýsingar um notkun þunglyndislyfja sem segja svipaða sögu og ég var að rekja hér. Þar kemur hins vegar mjög skýrt fram að Ísland liggur hæst í notkun þessara lyfja í þeim samanburði, eins og kom fram hér. Klínískar leiðbeiningar benda á gagnreynda samtalsmeðferð sem fyrsta val við vægu til miðlungs alvarlegu þunglyndi og kvíða. Þunglyndis- og kvíðalyf ættu því ekki að vera fyrsta úrræði þegar einstaklingur greinist með vægt til miðlungs alvarlegt þunglyndi eða kvíða. Það er því full ástæða til að staldra við og rýna þetta mjög vel. Eins og hv. málshefjandi kom inn á megum við ekki draga of þungar ályktanir heldur verðum við að skoða gögnin og fara markvissar í þetta. Við þurfum að fara í gegnum það hvort við erum að bjóða upp á fjölbreytt úrræði til að takast á við þunglyndi og kvíða barna og unglinga. Það er auðvitað búið að gera fjölmargt. Ég vil nú því til haga að mér finnast fordómarnir vera að minnka í allri þessari umræðu en ég er kannski litaður af þeirri umræðu sem ég er vanur hér á Alþingi og ég er sannfærður um að umræðan verður á þann veg hér. Við þurfum einnig að skoða hvernig við erum að ná utan um aðra hluti eins og greiningar og vanda sem getur valdið kvíða og þunglyndi. Það þarf í því samhengi að huga að lausnum sem liggja þvert á velferðar- og skólakerfi. Það er mikilvægt að nálgast þetta heildrænt og hafa hugfast að góð geðheilsa og líðan byggist á færni og þekkingu, þekkingu á tilfinningum og færni í því að takast á við þær, þekkingu á eigin styrkleikum og veikleikum og færni í því að nýta þá sem best, þekkingu og skilning á öðru fólki og ég gæti haldið lengi áfram að telja. En þetta er það sem ég er að vísa í þegar ég er að tala um að taka þetta heildrænt, þvert á kerfin okkar. Þegar svona stór mál eru undir þá er frá miklu að segja en ég verð, hæstv. forseti, að fá að halda áfram þegar ég fæ þær tvær mínútur sem ég á eftir hér í lokin og mun hlusta með andakt á þær ræður sem fara hér á eftir.

Hæstv. forseti. Við þurfum að komast til botns í því hvað það er í samfélagi okkar og í þjónustu geðheilbrigðiskerfisins sem skilar okkur þeim tölum sem hér hafa verið nefndar, þeirri gríðarlegu aukningu sem orðið hefur, sérstaklega meðal ungra stúlkna og kvenna á notkun þunglyndis- og kvíðastillandi lyfja. Það er svo mikilvægt að horfast í augu við það að þessi vandi snýst ekki um persónulegan vanda þessara einstaklinga heldur um það hvernig heilbrigðiskerfið og samfélagið tekur á móti þeim, styður við þær og þau og hvernig við hjálpum þeim til bata. Þá er auðvitað fyrst að nefna lítið og slæmt aðgengi að öðrum úrræðum, svo sem eins og viðtalsmeðferð sem er niðurgreidd, eins og hjá sálfræðingum. Þar geta stjórnvöld gripið inn í. Stjórnvöld þurfa að setja meira fé til geðheilbrigðismála. Það kom fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar að fjárframlög til geðheilbrigðismála eru tæplega 5% af heildarframlögum til heilbrigðismála. Þau höfðu lækkað úr 8% á sirka tíu árum, en umfang þjónustunnar er fjórðungur, u.þ.b. 25% af heilbrigðiskerfinu. Kannski er það lykillinn að svarinu, hæstv. forseti, að fjármagna þjónustuna í samræmi við þörfina. Við hljótum að þurfa að horfast í augu við það. Og svo langar mig líka að nota þann örstutta tíma hér, forseti, til að nefna að vandinn er kynjaðar. Við verðum að horfast í augu við það hvers konar samfélag við erum að búa ungum stúlkum og ungum konum, hvaða kröfur við erum að gera til þeirra og hvernig við búum að geðheilsu þeirra. Það væri efni í mjög langa ræðu að fara út í það, en við verðum að nálgast málið með réttum hætti.

Virðulegi forseti. Mig langar að taka þessa umræðu á kannski örlítið víðara plan og ræða aðeins um mögulegar orsakir. Þannig er að fyrir nokkrum árum þá þurfti ég tímabundið að taka þunglyndislyf. Ég er samt ekki með þunglyndi sem sjúkdóm. Hins vegar þá hrundi ég eftir vegna langvarandi álag sem hafði þá árið 2019 staðið alla tíð frá hruni. Ég velti fyrir mér hvort það geti átt við um fleiri sem eru að taka þunglyndislyf í dag. Við höfum að mörgu leyti skapað hérna allt að því mannfjandsamlegt þjóðfélag. Við höfum skapað hérna þjóðfélag þar sem stór hluti þjóðarinnar sér aldrei fram úr einu eða neinu, hann á sér í rauninni enga von. Hann hleypur á hamstrahjólinu, skuldirnar hækka jafnvel þó að það sé alltaf verið að borga af þeim og einhvern veginn er þetta bara endalaust. Það þarf alltaf að spara. Það þarf alltaf að hugsa og velta við hverri einustu krónu. Það hefur áhrif á andlega líðan fólks til langs tíma þegar þú sérð aldrei ljósglætu við enda ganganna. Þannig að ég velti því fyrir mér hversu margir eru á þunglyndislyfjum ekki endilega vegna þess - ég vil segja þetta varlega vegna þess að ég vil ekki gera lítið úr sjúkdómum þunglyndi - hreinlega vegna þess að þau eru bara búin að gefast upp. Þau geta ekki meir. Við skulum ekkert að velkjast í vafa um að svona aðstæður bitna á börnum. Börn finna þetta, börn sem búa við aðstæður sem eru svona; börn sem búa við fátækt og þetta fjárhagslega stress sem skortur veldur skilar sér beint til barnanna. Ég held að við þurfum að fara að ráðast að kjarna málsins. Við þurfum að búa hérna til þjóðfélag sem er ekki mannfjandsamlegt heldur umvefur okkur.

Virðulegi forseti. Þetta eru alvarleg mál sem hér eru til umræðu, sú vanlíðan, kvíði og þunglyndi sem það veldur börnum og ungu fólki fyllir hjartað óneitanlega dálítilli sorg, dálítið mikilli sorg. Þetta mikilvæga æviskeið sem mörg okkar minnast sem tíma frá einni sælustund til hinnar næstu gildir ekki um alla. Mikil notkun kvíða- og þunglyndislyfja gefur til kynna að hér sé á ferðinni mikill heilsufarsvandi sem er enn að vaxa, ekki síst á meðal barna og ungmenna, en tölurnar sýna tugprósenta aukningu notenda. Það er grafalvarlegt mál og við verðum öll að leggja allt í sölurnar til að ná utan um hvað það er í samfélagsgerðinni sem ýtir undir þessa auknu tíðni geðraskana. Í hinum sítengda heimi sem við búum við skýtur það skökku við að félagsleg einangrun sé að aukast. Heimsfaraldurinn hafði umtalsverð áhrif á þá aukningu, eins og við þekkjum, og sömuleiðis á andlega heilsu barna og aðstæður í fjölskyldum. Samkvæmt skýrslu Barnaheilla um fátækt frá 2021 segir, með leyfi forseta, að tilkynningum á Íslandi um vanrækslu hafi fjölgað um 20% frá árinu 2020–2021 og tilkynningum um ofbeldi á sama tíma um 23%. Aðrar og varanlegar félagslegar breytur, eins og þroskahamlanir, fátækt eða uppruni ýta undir einangrun samkvæmt sömu skýrslu og það er alveg ljóst að eitt af stóru verkefnunum í nútímasamfélagi er að sporna gegn félagslegri einangrun og einmanaleika. En við verðum líka að fagna því sem vel er gert. Þær 780 millj. kr. í sérstökum framlögum til geðheilbrigðisþjónustu, sem hæstv. heilbrigðisráðherra úthlutaði núna í janúar, nýtast m.a. til þess að efla þriðja stigs geðheilbrigðisþjónustu, skólaheilsugæslu, BUGL og BUG á Akureyri. Almennt er notkun þunglyndis- og kvíðalyfja mikil á Íslandi, eins og fram hefur komið, og hvort utanaðkomandi þættir spili veigameiri hlut í andlegri velmegun fólks hér á landi er erfitt að segja til um. Það er mikilvægt að við leggjum málefninu lið með þeim aðgerðum sem við höfum haldið úti til þessa, en við verðum líka að halda áfram, m.a. með aðgerðir til að draga úr félagslegri einangrun viðkvæmra hópa sem og einmanaleika eldra fólks. Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að ná utan um málaflokkinn og þakka ég fyrir þessa góðu umræðu og vona að við tökum öll utan um hana af alúð og natni öllum til heilla.

Virðulegi forseti. Eitt af því sem einkennir þjóðfélag nútímans er að við leitumst eftir því að finna leiðir til þess að dempa áhrif í stað þess að tækla ástæður á bak við hlutina. Gott dæmi um þetta er hin mikla notkun þunglyndislyfja, bæði hér á landi og víðast hvar í hinum vestræna heimi. Læknar hafa kokgleypt þá kenningu að þunglyndi orsakist af vandkvæðum í efnaskiptum heilans og að eina ráðið sé þunglyndislyf sem lagi þau efnaskipti. Þunglyndislyf hafa svo sannarlega gert líf margra betra en þau orsaka einnig deyfingu á flestum öðrum tilfinningum og oft eykst einfaldlega þörfin fyrir stærri og stærri skömmtun. Ástæður fyrir síaukinni tíðni þunglyndis má kannski finna í því breytta samfélagi sem við lifum í, samfélagi þar sem við höfum misst tengsl við allt og alla í kringum okkur. Það samfélag sem við búum í, samfélag hraða og stöðugrar samkeppni, hefur rofið mikilvæg tengsl okkar sem einstaklinga við margt af því sem tryggir geðheilsu okkar. Þar má einna helst nefna tengsl okkar við annað fólk og tengsl okkar við umhverfið í kringum okkur. Í dag þekkjum við varla nágranna okkar með nafni og samgangur og bein samskipti á milli fólks hafa dregist verulega saman, nema kannski í minni sveitarfélögum. Sannur vinahópur fólks hefur dregist verulega saman á meðan vinahópurinn á samfélagsmiðlunum er stór en sannar tilfinningar eru aldrei gerðar opinberar í þeim ímyndarheimi sem fólk lifir í þar. Við sáum mikilvægi þess að vera í tengslum við náttúruna þegar við gengum í gegnum heimsfaraldur en margir hreinlega héldu andlegu heilsunni með því að fara út að ganga. Virðulegi forseti. Við þurfum að huga að þróun samfélagsins sem við lifum í svo að við séum ekki eins háð þessum deyfandi þunglyndislyfjum sem við eigum víst Evrópumet í að ávísa.

Virðulegur forseti. Fyrir tæpum þremur árum samþykkti Alþingi frumvarp sem heimilar heilbrigðisráðherra að semja við sálfræðinga og niðurgreiða sálfræðiþjónustu. Með þessu frumvarpi greiddi m.a. hæstv. heilbrigðisráðherra atkvæði sitt. Síðan eru liðin þrjú ár. Vonin sem samþykkt þessa frumvarps gaf ansi mörgum landsmönnum var mikil. Mörg sáu loksins í hillingum að komast til sálfræðings og reyna að takast á við sín mál undir handleiðslu sérfræðings. En von þessa fólks hefur dofnað með hverjum mánuðinum sem liðið hefur þar sem ríkisstjórnin hefur ekkert gert til að semja við sálfræðinga og fjármagna stuðninginn, ekki neitt. Úrræði hópsins sem skortir hjálp eru fá þegar fólk hefur ekki efni á 20.000 kr. sálfræðitíma. Þrjú ár eru langur tími í að bíða eftir vonarglætu. Aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu er lykilatriði þegar kemur að því að greina kvilla snemma og tryggja nauðsynlega meðferð eftir að greining liggur fyrir. Samkvæmt klínískum leiðbeiningum landlæknis á gagnrýnd sálfræðimeðferð, sem er sú aðferð sem hefur í rannsóknum sýnt mestan árangur, að vera fyrsti meðferðarkostur við kvíða, þunglyndi og öðrum sálrænum kvillum. Sálfræðimeðferð eða önnur klínísk viðtalsmeðferð gerir það að verkum að ráðist er að rótum vandans og getur komið í veg fyrir eða dregið verulega úr þörfinni fyrir lyfjagjöf. Þrátt fyrir það er slík meðferð oftast ekki raunhæfur kostur nema fyrir hluta almennings þar sem framboð er oft takmarkað innan heilsugæslunnar með tilheyrandi biðlistum og töfum á nauðsynlegri meðferð. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort við munum sjá þess merki í komandi fjármálaáætlun að ríkisstjórnin muni semja við sálfræðinga. Það hefur ekki sést hingað til og við vitum að til þess að gera þetta þarf fjármagn.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Berglindi Ósk Guðmundsdóttur fyrir að vekja máls á þessari mikilvægu umræðu. Eins og fram hefur komið í umræðunni í dag skera Íslendingar sig úr með áberandi hætti meðal OECD-ríkja í mikilli notkun þunglyndislyfja og hafa gert um nokkurt skeið. Á árinu 2021 voru 211,6 dagskammtar á hverja 1.000 konur á dag en á móti voru þeir 111,7 hjá körlum og meðaltalið talsvert hærra en í öðrum OECD-ríkjum. Meðal barna hefur töluverð aukning orðið á lyfjanotkun í þeim lyfjaflokki sem þunglyndis- og kvíðastillandi lyf falla undir. Á árinu 2018 voru það 12% barna á aldrinum 10–13 ára og 11,6% barna á aldrinum 14–17 ára sem leystu út lyfjaávísanir í þeim lyfjaflokki. Á árinu 2021 voru sömu hópar komnir upp í annars vegar tæplega 15% og hins vegar tæplega 16%, á aðeins þremur árum. Ljóst er að aukin vitundarvakning hefur orðið varðandi geðræn vandamál en ekki er hægt að beina aukningunni einungis að þeirri skýringu. Það er gríðarleg aukning kulnunar samkvæmt Virk. Getur verið að hluti þeirra tilfella sé í raun þunglyndi? Gríðarlegur fjöldi kvenna þjáist af þunglyndi og mikill fjöldi kvenna finnur fyrir alvarlegum einkennum þunglyndis við tíðahvörf. Geðheilbrigði kvenna við tíðahvörf er eitthvað sem við ættum að beina kastljósinu að í meira mæli en gert hefur verið. Það er umhugsunarvert að svo virðist vera að það sé eitthvað í okkar nútímasamfélagi sem reynist fólki, og þá sérstaklega ungu fólki, erfitt. Ég vil beina orðum mínum til ráðherra: Hér þarf mikið að koma til, það þarf að blása til samfélagslegs átaks. Við verðum að spyrja okkur að því hvernig sú umgjörð er sem við höfum búið til, sérstaklega í kringum börn, og hvernig við getum gert betur.

Virðulegur forseti. Á Íslandi hefur geðlyfjanotkun tvöfaldast á síðustu 15 árum og hér eru u.þ.b. 60.000 einstaklingar sem glíma við geðræn vandamál. Við þurfum að fara ofan í kjölinn á því hvað það er í samfélaginu okkar sem veldur þessari miklu aukningu. Lyfin sem gefin eru við geðrænum vandamálum hafa reynst vel í mörgum tilfellum en því miður ekki öllum. Hér langar mig, því aðeins er talað um mikilvægi hugrænnar atferlismeðferðar sem er ein tegund sálfræðimeðferðar sem hefur í gegnum árin verið mikið rannsökuð við ýmsum sálrænum vanda en þar eru tengsl milli tilfinninga, hugsana og hegðunar skoðuð til hlítar. Í atferlishluta meðferðarinnar er skoðað hvernig einstaklingurinn bregst við erfiðum hlutum og hvort mögulegt sé fyrir hann að bregðast öðruvísi við til að bæta líðan. Hugræn atferlismeðferð samhliða notkun þunglyndislyfja er mikilvægt verkfæri til að ná enn betri árangri í að bæta líf þeirra sem þjást af þunglyndi. Það er slæmt að hugsa til þess að einn af hverjum þremur einstaklingum sem glíma við þunglyndi fær ekki endilega bót sinna meina með þeim lyfjum sem honum eru gefin. Rannsóknir hafa sýnt að hreyfing og hollt mataræði hafa svipuð áhrif og væg geðlyf. Virðulegi forseti. Við þurfum að stíga fastar til jarðar í þeim efnum. Lýðheilsa eins er hagur allra. Við þurfum fleiri úrræði sem gagnast geta í þessari baráttu og við þurfum að hafa kjark til að skoða fleiri leiðir í meðferðarúrræðum þegar kemur að geðrænum kvillum.

Herra forseti. Í upphafi ágætrar ræðu málshefjanda var því slegið föstu að meiri áhersla hefði verið lögð á geðheilbrigðismál á undanförnum árum. Ég spyr mig: Er það svo? Kannski með vitundarvakningu hjá almenningi en varla hjá stjórnvöldum því að í skýrslu um geðheilbrigðismál frá Ríkisendurskoðun kemur bara skýrt fram að einungis 5% af heildarframlagi til heilbrigðismála er til geðheilbrigðismála þrátt fyrir að sá málaflokkur, geðheilbrigðismálin, sé u.þ.b. 25% af stóra málaflokknum. Frá því fyrir 15 árum hefur þetta fallið úr 8% í 5%. Það er í rauninni ekki hægt að draga aðra ályktun af því en að við séum beinlínis að vanrækja stórkostlega þessa sjúkdóma sem skerða lífsgæði þúsunda ef ekki tugþúsunda, snerta hverja einustu fjölskyldu í landinu og þegar verst lætur geta verið banvænir. Stefna í geðheilbrigðismálum hefur yfirleitt verið sett fram með mjög almennum hætti og nú síðast, í fyrsta skipti, í aðgerðaáætlun í geðheilbrigðisþjónustu til 2016–2020. Þar átti að skoða sérstaklega eflingu grunnþjónustu í nærumhverfi, forvarnir og snemmtæka íhlutun. Mjög mikilvægt allt saman en þó kemur fram í þessari sömu skýrslu að ekki hafi verið lagt formlegt mat á aðgerðaáætlunina og ekki heldur eftirfylgnina með framkvæmd hennar. Af því að ráðherra talaði um fjölbreytt úrræði og að afla gagna, væri þá ekki nærtækast að sami hæstv. ráðherra myndi nú kannski skoða athugasemdir ríkisendurskoðanda og láta eftirfylgni og skoðun fara fram á því hverju aðgerðaáætlunin hefur skilað?

Virðulegur forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir að hefja máls á þessu mjög mikilvæga máli. Það er rétt sem kom fram í þeim tölum sem málshefjandi fór með hérna áðan að ástandið er vægast sagt hrikalegt. Við erum með langmesta notkun á geðlyfjum af öllum OECD-ríkjum, öllum ríkum þjóðum í samfélaginu. Meðaltalsnotkun í OECD-löndum er 103 dagskammtar á hverja 1.000 íbúa. Á árinu 2019 þá vorum við með 147,1 dagskammt á meðan þeir voru 103 hjá OECD að meðaltali. Og þetta fer bara versnandi. Árið 2017 voru dagskammtarnir 141,4. Árið eftir vorum við komin upp í 144. Þetta eru síðustu tölur. Samanburðurinn við Norðurlöndin er líka sláandi. Ef við skoðum t.d. börn 5–9 ára þá tekur 2,1% drengja hér svefnlyf árið 2015 en í Noregi er það 1%. Svona getum við haldið áfram, lengra og lengra. Af stúlkum taka 0,85% svefnlyf en í Noregi 0,56%. Það er alltaf miklu hærra hjá okkur, helmingi hærra eða meira. Ég tel að hér sé líka um menningarlegt vandamál að ræða. Við erum svolítið land skjótra lausna og svo er líka lífsbaráttan á Íslandi einfaldlega harðari en í öðrum ríkjum. Það er verra að vera fátækur hér en annars staðar á Norðurlöndunum og verra en í öðrum ríkjum. Einnig má benda á skólakerfið, staða drengja í skólakerfinu hefur alls ekki verið sem skyldi. 38% drengja 15 ára lesa sér ekki til gagns og líður illa í skólanum. Við þurfum að taka á þessu og helst með stórátaki, hreinlega. Það er það eina sem er í boði hvað þetta varðar. 

Forseti. Það eru áhugaverðar umræðurnar hérna. Ég velti dálítið fyrir mér: Er það neikvætt að við séum að nota svona mikið af lyfjum eða erum við bara á undan öðrum þjóðum? Er eitthvað sérstakt á Íslandi sem útskýrir þetta miðað við aðrar þjóðir? Við erum ekki með svör við því. Kannski erum við bara komin lengra áfram í greiningum og erum einmitt að grípa betur til varúðarúrræða með lyfjum heldur en aðrar þjóðir, hver veit. Við vitum alla vega að samsetningin á þessu er flóknari en augljóst er. Meðferð t.d. við ofvirkni er ekki mikið meiri en með þeim lyfjum sem eru í boði og þetta eru ný lyf. Við getum ekki farið 20 ár aftur í tímann og borið það saman við hvernig ástandið er núna þegar þau lyf voru einfaldlega ekki til staðar þá. Það er öðruvísi en meðferð við þunglyndi þar sem lyf hjálpa til við meðferð en þar vantar meðferðarúrræðin meðfram lyfjagjöfinni. Kannski erum við rosalega dugleg í því að mæta þessum vanda með lyfjagjöf en rosalega léleg í því að mæta vandanum á sama tíma í meðferð. Kannski er það vandinn þegar allt kemur til alls. Kannski er lyfjavandinn ekki vandamál. Kannski er hann vísbendingin um það hvert vandamálið er og hvar annars staðar við þurfum að grípa til úrræða. Við þurfum að skoða hvar orsökin liggur. Kannski er það í þessu hamstrahjóli sem við erum búin að vera í í samfélaginu síðan fyrir hrun. Eftir hrun hafa áhrifin sem sagt verið mikil á lífsgæðakapphlaupið. Það eru aðrar kröfur nýrrar kynslóðar til ákveðinnar velsældar, að vera ekki í stöðugu álagi og stöðugri yfirvinnu heldur að geta sinnt lífi, vinum, fjölskyldu og áhugamálum. Kannski er það heila vandamálið, að samfélagið okkar er ekki byggt upp fyrir velsældarhagkerfi næstu kynslóðar.

Virðulegur forseti. Það er ekki að ástæðulausu sem besta mögulega heilbrigðisþjónusta á að vera aðgengileg öllum óháð efnahag. Það sama gildir um sálfræðiþjónustu en af einhverri ástæðu hefur ríkisstjórnin þráast við að gera andlegu heilbrigði jafn hátt undir höfði og líkamlegu. Slæm staða geðheilbrigðismála er alvarleg. Andleg veikindi eru algengasta orsök örorku. Aðgengileg sálfræðiþjónusta er til þess fallin að draga úr nýgengi örorku, draga úr brotthvarfi af vinnumarkaði og bjarga mannslífum. Niðurgreiðslunni fylgir auðvitað kostnaður í upphafi en hún mun draga úr kostnaði samfélagsins til framtíðar og hún mun bæta lífsgæði fólks varanlega. Þessa niðurgreiðslu hefur Alþingi samþykkt en ríkisstjórnin hefur sýnt henni fullkomið áhugaleysi. Við vitum að þessi ríkisstjórn er tilbúin til að taka stórar ákvarðanir í tengslum við heilsu fólks. Við sáum það svo vel á viðbrögðunum við heimsfaraldrinum. Hvers vegna er hún ekki tilbúin til að taka mun smærra skref til að tryggja fullnægjandi geðheilbrigðisþjónustu? Hverjir eru það sem myndu græða mest á bættu aðgengi að sálfræðiþjónustu? Það er tekjulágt fólk, fólk utan vinnumarkaðar og námsmenn. Ungt fólk er líklegast til að tilheyra öllum þessum hópum og það er einnig á þeim aldri sem andleg veikindi koma oftast fram. Það er til mikils að vinna að tryggja þessum hópi þá nauðsynlegu heilbrigðisþjónustu sem sálfræðimeðferð er. Hverjir eru það sem græða á óbreyttu kerfi? Svarið við því er: Ekki nokkur einasta sála. Hæstv. heilbrigðisráðherra verður að taka til ígrundunar hver kostnaðurinn af því er að gera ekki neitt.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir góðar og gagnlegar umræður sem vonandi reynast gott veganesti til áframhaldandi aðgerða í þágu bættrar geðheilsu þjóðarinnar. Af umræðunum að dæma er ákall eftir skýrari gögnum og greiningu á rót vandans. Það er eitthvað þarna úti í samfélaginu okkar sem veldur þessari djúpu vanlíðan. Ég vona að hæstv. ráðherra taki boltann og hlaupi með hann, eins og honum ætti að vera lagið. Biðin eftir þjónustu er auðvitað of löng. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar sem tveir þingmenn hafa gert að umtalsefni, en hún kom út í fyrra, er einmitt fjallað um biðina eftir geðheilbrigðisþjónustu en mönnun er ein af orsökum biðarinnar. Mönnun er tilefni í aðra sérstaka umræðu og ég ætla ekkert að fara frekar út í það hér. En það má nefna að stjórnvöld hafa gripið til aðgerða og nefna má sérstaklega nýtt samstarfsverkefni háskólanna, um færni- og hermisetur, til að fjölga nemum í klínísku námi í heilbrigðisvísindum. Fyrst skýrsla Ríkisendurskoðunar var nefnd þá bar hún auðvitað líka öll merki þess að átak hefur átt sér stað af hálfu stjórnvalda í geðheilbrigðismálum þó að framkvæmdin sé vissulega ekki nóg. Það er einmitt ástæðan fyrir því að við erum að ræða þetta hér í dag. Heilbrigðisyfirvöld verða að leggja áherslu á fjölbreyttari úrræði og auðvelda aðgengi að þeim. Sala á þunglyndislyfjum mun að öllum líkindum halda áfram að aukast hér á landi nema aðgengi að öðrum meðferðarúrræðum aukist. Til þess þarf fjármagn en forgangsröðun á þessu sviði getur veitt gríðarlegan sparnað til framtíðar. Vægi geðraskana sem fyrstu ástæðu örorku hefur til að mynda aukist verulega að umfangi undanfarna þrjá áratugi og vegur nú sem þyngsta ástæða örorku og einna helst hjá ungu fólki. Þá verður einnig að skoða hvort aukin áhersla á viðtalsmeðferð muni minnka þunglyndislyfjanotkun sem lækkar kostnað ríkisins á móti vegna lyfjanna. Lykillinn að bættri geðheilsu þjóðarinnar er ekki byggður á einni aðferð, einni pillu, einum hreyfiseðli eða einum niðurgreiddum sálfræðitíma. Lykillinn að bættri geðheilbrigðisþjónustu verður frekar að líkjast lyklakippu húsvarðarins.

Hæstv. forseti. Ég ítreka þakkir mínar til hv. þingmanns og málshefjanda, Berglindar Óskar Guðmundsdóttur, og fyrir góðar ræður hv. þingmanna. Við getum auðvitað rætt þetta lengur hér og miklu oftar, það blasir við. Það er rétt að þunglyndislyf sem við höfum rætt aðeins í þessari umræðu eru notuð meira hér á landi en víðast annars staðar en mér fannst athyglisvert það sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kom að: Er það raunverulegur vandi? Það er rétt sem hv. þingmaður segir, það er erfitt að svara því. Mögulega erum við bara að gera vel. Hverjar eru ávísunarvenjurnar og hver er samanburðurinn? Þetta þarf að skoða. Það er þversögn í því þegar við skoðum langa lista og bið eftir greiningum. Það kom mjög skýrt fram hér í góðum ræðum að við þurfum að horfa á samfélagsgerðina og þjóðfélagið, hvernig það er byggt upp, hvernig það er skipulagt, hvernig við erum frá vöggu til grafar að fara í gegnum samfélagið á miklum hraða, það eru miklar breytingar og auknar kröfur á ungt fólk o.s.frv. Þetta er fjölþætt viðfangsefni, það finnst mér algjörlega blasa við af þessari umræðu. Ég vil aðeins bregðast við því að ekkert hafi verið gert og auðvitað þarf maður að meta stöðuna. Öllu jafna er heilbrigðisþjónusta þess eðlis að hún skilar ábata seinna meir. Það á við um þetta mál eins og öll önnur mál á sviði heilbrigðisþjónustu. Á síðustu fimm árum hefur sannarlega verið sett aukið fjármagn í heilbrigðisþjónustu. Það er búið að efla heilsugæsluna, geðheilsuteymin. Hv. þm. Guðbrandur Einarsson kom inn á samning við sálfræðinga 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd utanríkismálanefndar fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um breytingu á þingsályktun um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland, nr. 26/145. Ég ætla að fara hér yfir helstu atriði. Með tillögunni er lagt til að Alþingi geri breytingar á þingsályktun um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland, nr. 26/145, frá árinu 2016, en með henni fól Alþingi ríkisstjórninni að fylgja stefnu um þjóðaröryggi sem tryggði sjálfstæði, fullveldi og friðhelgi landamæra Íslands, öryggi borgaranna og vernd stjórnkerfis og grunnvirkja samfélagsins. Samkvæmt lögum um þjóðaröryggisráð, nr. 98/2016, ber ráðinu að stuðla að endurskoðun þjóðaröryggisstefnunnar á fimm ára fresti. Í greinargerð með tillögunni kemur fram að þjóðaröryggisráð telji að þjóðaröryggisstefnan frá árinu 2016 hafi staðið vel fyrir sínu með víðtækri skilgreiningu öryggishugtaksins þar sem litið er til hnattrænna, samfélagslegra og hernaðarlegra áhættuþátta. Stefnan sé byggð á grunngildum þjóðarinnar: lýðræði og virðingu fyrir réttarríkinu og alþjóðalögum, mannúð og verndun mannréttinda, jafnrétti og sjálfbærri þróun, afvopnun og friðsamlegri lausn deilumála. Vernd grundvallarréttinda, réttaröryggi borgaranna og stöðugleiki í stjórnskipulegu, efnahagslegu, menningarlegu og félagslegu tilliti séu meðal þeirra grundvallargilda sem borgaralegt og þjóðfélagslegt öryggi hvílir á. Loks er áréttað að grundvallarforsenda þjóðaröryggisstefnunnar sé staða Íslands sem herlaust land sem tryggir öryggi sitt og varnir með virkri samvinnu við önnur ríki og innan alþjóðastofnana Í greinargerð er jafnframt bent á að ógnir og áskoranir í öryggismálum séu síbreytilegar og flóknari en áður og að hröð tækniþróun, einkum í net- og upplýsingatækni, hafi leitt til margvíslegra framfara en um leið nýrra áskorana. Ný staða í öryggismálum Evrópu, alvarlegar afleiðingar hernaðar Rússa í Úkraínu og aukin spenna í alþjóðasamskiptum kalli á aukna árvekni á fjölmörgum málefnasviðum sem þjóðaröryggisstefnan tekur til. Því sé rétt að skerpa á tilteknum sviðum þjóðaröryggisstefnunnar og taka tillögurnar m.a. til þess að þjóðaröryggisstefna tryggi lýðræðislegt stjórnarfar, áherslu á hafsvæðið umhverfis landið, áherslu á vernd og órofa virkni mikilvægra innviða og styrkingu áfallaþols samfélagsins, áherslu á upplýsingaöryggi og fjarskiptaöryggi og áherslu á mikilvægi samvinnu og samhæfingar í stjórnkerfinu á þeim sviðum sem þjóðaröryggisstefnan nær til. Þá er lagt til að bæta við þjóðaröryggisstefnuna nýjum lið þar sem kveðið er á um að sporna við röskun á lífsskilyrðum og búsetu vegna loftslagsbreytinga, m.a. með samdrætti í kolefnislosun, orkuskiptum, grænni fjárfestingu og virkri þátttöku í alþjóðlegu samstarfi til að bregðast við loftslagsbreytingum. Nefndin fjallaði um málið á átta fundum, fékk á sinn fund fjölda gesta og henni bárust umsagnir. Lista yfir gesti og umsagnaraðila er að finna í nefndarálitinu sem liggur frammi. Í umfjöllun nefndarinnar er gerð tillaga um að gerðar séu breytingar á þjóðaröryggisstefnu í nokkrum atriðum. Nefndin telur tillöguna til breytingar á þjóðaröryggisstefnu tímabæra og endurspegla breytt öryggisumhverfi í okkar heimshluta og aukna spennu í alþjóðasamskiptum. Nefndin telur mikilvægt að stjórnvöld séu á varðbergi gagnvart kvikum breytingum í hinu alþjóðlega umhverfi, sjái til þess að Ísland sé virkur og áreiðanlegur aðili í því alþjóðlega samstarfi sem þjóðaröryggisstefnan tekur til og fylgi eftir alþjóðlegum skuldbindingum henni tengdum. Þá fagnar nefndin því að lagt sé til að bæta við stefnuna nýjum lið um loftslagsbreytingar. Með tillögunni eru lagðar til breytingar á inngangsorðum þjóðaröryggisstefnunnar til áhersluauka á lýðræðislegt stjórnarfar og vernd mikilvægra innviða. Nefndin tekur undir þær breytingar en flytur jafnframt tvær breytingartillögur sem taka til inngangsorðanna. Annars vegar telur nefndin rétt að skerpa á því að þjóðaröryggisstefnan taki til varna landsins. Sú breyting á inngangsorðum kallast á við 3.–6. tölulið þjóðaröryggisstefnunnar sem taka til aðildar að Atlantshafsbandalaginu, varnarsamnings við Bandaríkin, norræns samstarfs á sviði öryggis- og varnarmála, og varnarmannvirkja. Nefndin leggur áherslu á grunnstefnu Atlantshafsbandalagsins í þessu sambandi. Hins vegar flytur nefndin breytingartillögu þar sem texti inngangsorða um stöðu Íslands sem „fámennrar eyþjóðar sem hvorki hefur burði né vilja til að ráða yfir her og tryggir öryggi sitt og varnir með virkri samvinnu við önnur ríki“ er umorðaður og einfaldaður. Í d-lið tillögugreinarinnar hefur orðið „loftslagsbreytingum“ fallið út fyrir mistök og flytur nefndin breytingartillögu því til leiðréttingar. Í umfjöllun nefndarinnar um net- og upplýsingaöryggi kom hugtakið stafrænt fullveldi ítrekað fyrir sem vísar til getu ríkja til þess að tryggja hina stafrænu innviði og að varaleiðir og þrautavaraleiðir séu til staðar svo að gangvirki samfélagsins verði varið ef neyðarástand skapast. Nefndin flytur breytingartillögu við f-lið tillögugreinarinnar um net- og upplýsingaöryggi þess efnis að hugtakið komi þar fyrir. Á fundi nefndarinnar með forsætisráðherra og formanni þjóðaröryggisráðs var m.a. rætt hvernig auka mætti samráð þjóðaröryggisráðs og utanríkismálanefndar. Samkvæmt lögum um þjóðaröryggisráð ber ráðinu að upplýsa Alþingi árlega um framkvæmd þjóðaröryggisstefnunnar og utanríkismálanefnd þingsins um hver þau mál sem líkleg eru til að hafa áhrif á þjóðaröryggisstefnuna og framkvæmd hennar. Á fundinum kom fram skýr vilji beggja aðila til að auka samráðið og undirstrikar nefndin að lokum ásetning sinn til þess. Að framansögðu virtu leggur nefndin til að tillagan verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Ég vil að lokum þakka nefndarmönnum fyrir góða vinnu í málinu þó að einhverjir hefðu viljað ganga lengra í breytingum og skrifa undir nefndarálitið með fyrirvara. Undir nefndarálitið rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Birgir Þórarinsson, Diljá Mist Einarsdóttir, Jakob Frímann Magnússon, Jóhann Friðrik Friðriksson, Logi Einarsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, með fyrirvara. Það var ákaflega mikilvægt að nefndin skyldi ná saman um nefndarálit og stæði öll að því. Við lögðum talsvert mikið á okkur til þess að ná sameiginlegri niðurstöðu okkar allra með okkar nefndaráliti af því að það skiptir máli að geta sýnt samstöðu og staðið saman hér þó að áherslur geti verið mismunandi. Ég vil halda því til haga að mér þótti það afskaplega verðmætt að nefndin skyldi öll standa saman að þessu áliti og þessari niðurstöðu. Ég vil kannski í framhaldi fylgja aðeins eftir eigin áherslum og fara yfir málið hvað mig varðar eftir að hafa kynnt hér álit nefndarinnar. Hér verða kynntar tvær breytingartillögur á eftir við stefnuna. Eins og ég sagði áðan tel ég það vera afar farsælt að við höfum náð saman um niðurstöðu, öll nefndin, og því tel ég einsýnt fyrir mitt leyti að ég fer ekki að styðja breytingartillögur við það sem við í nefndinni sem slíkri náðum saman um, úr hvaða átt sem þær annars koma. Þetta var niðurstaða sem ég virði og stend með alla leið, svo það sé sagt hér, þó að góður hugur standi á bak við frekari hugmyndir þar um. Frá sjálfum mér sérstaklega, ég tala nú ekki um eftir upplifun síðustu daga við að ræða þessi mál og öryggismál almennt og þjóðaröryggi, vil ég segja að við höfum náttúrlega upplifað gríðarlegar breytingar og heimurinn er ekki sá sami og hann var, jafnvel fyrir rúmu ári síðan, og við stöndum frammi fyrir því. Ég vil vitna í orð Olhu Stefanísjinu, varaforsætisráðherra Úkraínu, sem sagði við okkur formenn utanríkismálanefnda sem stödd vorum í Kiev fyrir nokkrum dögum til að sýna þjóðinni samstöðu ári eftir blóðuga innrás Rússa í landið: Úkraína hefur breytt heiminum. Úkraína hefur breytt sjálfri sér. Á öðrum fundi með Zelenskí forseta sagði hann: Við viljum ekki tapa landinu okkar eða fullveldinu. Fáir skilja betur en við Íslendingar þýðingu þess að standa vörð um endurheimt og nýfengið fullveldi. Ísland stendur þétt að baki Úkraínu og annarra ríkja smárra sem stórra til fullveldis, yfirráða yfir eigin landi og möguleika til að móta og ráða eigin framtíð í lýðræðissamfélagi. Það má ekki líðast að ríki geti farið með stríði á hendur öðrum til að sækja land eða yfirráð. Einn hornsteinn þjóðaröryggisstefnunnar er fullveldi Íslands en einnig þétt samstarf við okkar vina- og bandalagsþjóðir og samstaða gegn aðsteðjandi ógnum, samstarf sem er bæði grundvallað á vinsamlegum samskiptum þjóða í milli en einnig skuldbindandi samningum. Við þurfum ávallt að leita allra leiða til að tryggja frið og vinsamleg samskipti þjóða og gagnkvæma virðingu fyrir sjálfsákvörðunarrétti þeirra til að koma í veg fyrir stríð. Aðstoðarvarnarmálaráðherra Úkraínu, Oleksandr Polishchuk, sagði við okkur 23. febrúar sl., með leyfi forseta: Stríð hefjast með atvinnuhermönnum og er lokið með kennurum og nemendum þeirra. Hann minnti þar á þá nöturlegu staðreynd hve mörgum mannslífum er fórnað í stríðsátökum. Virðulegi forseti. Það er mikilvægt fyrir okkar þjóðaröryggi að við séum sem best búin til að verjast og takast á við hvers kyns netógnir, netglæpi, netárásir, falsfréttir, atlögur að stoðum lýðræðis og stafrænar árásir á grunninnviði, að til staðar sé nauðsynleg þekking og umgjörð í landinu til að veita okkur vernd fyrir sífellt flóknari og háþróaðri netógnum. Ein af grundvallarstoðum okkar þjóðaröryggis felst í stafrænu sjálfstæði þjóðarinnar, að við séum ekki öðrum háð um slíkar varnir. Þá þekkingu getum við m.a. sótt til okkar vinaþjóða sem sterkastar eru á þessu sviði. Stafrænt sjálfstæði Íslands þarf að vera ein af grunnstoðum okkar þjóðaröryggisstefnu. Mikilvægur liður í því er að efla varnir okkar við fjölþáttaógnum og að setja aukinn þunga í uppbyggingu traustra innviða á sviði raforkuöryggis, fjarskiptaöryggis og á fleiri sviðum. Það öryggi felst ekki einungis í aðgangi að slíkum innviðum heldur ekki síður að hægt sé að treysta á það öllum stundum. Ef engu að síður verður rof vegna náttúruhamfara, slysa eða skemmdarverka þá sé viðbúnaður til staðar til að koma virkni þeirra innviða aftur í lag sem allra fyrst. Þetta verkefni er ekki síst vandasamt þar sem fjarlægðir eru miklar, strjálbýlt, ótryggt veðurfar, samgöngubrestir eða aðrar þær aðstæður sem geta skapað vanda. Sú er einmitt staðan víða á norðurslóðum. Vaxandi kapphlaup stórríkja og ríkjasambanda um yfirráð á norðurslóðum og yfir auðlindum sem þar er að finna er einmitt mikið áhyggjuefni og sú viðbótaráhætta sem samfélögum á þessum slóðum og innviðum stafar af þeirri þróun. Þá hljótum við að horfa til mikilvægis þess að tryggja sem best aðfangakeðjur, ekki síst til að viðhalda grunninnviðum, og að til staðar séu neyðarbirgðir, svo sem lyfja-, eldsneytis- og matvælabirgðir, hér sé öflug matvælaframleiðsla og að við getum verið sjálfum okkur sem mest nóg um matvæli. Í dag þurfum við að bregðast við margháttuðum nýjum fjölþáttaógnum og tryggja netöryggi. Það gerum við með okkar þjóðaröryggisstefnu og þeirri uppbyggingu sem nauðsynleg er á netvörnum og innviðum á landsvísu. Við lifum í mikið breyttum heimi. Við því höfum við verið að bregðast og verðum að gera áfram af krafti í mörgum grundvallaratriðum, bæði sem fullvalda þjóð á okkar forsendum, á grundvelli okkar sérstöðu sem vopnlausrar þjóðar og eyríkis í Norður-Atlantshafi en ekki síður í samstarfi við bandalagsþjóðir okkar og þær þjóðir sem deila með okkur grunngildum og sýn á samfélag þjóðanna og standa vörð um mannréttindi, lýðræði og dómskerfið. Við eigum að bregðast við nýjum veruleika af yfirvegun, stillingu og umfram allt festu með hagsmuni lands og þjóðar í forgrunni. Það gerum við best í samstarfi við þær vinaþjóðir og þau lönd sem standa okkur næst. Tvíhliða varnarsamningur Íslands og Bandaríkjanna stendur á traustum grunni. Við erum aðilar að Atlantshafsbandalaginu þar sem rödd Norðurlandaþjóða mun verða sterkari á næstu árum. Þær eru um leið okkar helstu vinaþjóðir sem við eigum mikla samleið með og hafa umfram aðrar talað fyrir friðsamlegum lausnum deilumála. Við erum að treysta varnir okkar og viðbúnað vegna nýrra ógna; fjölþáttaógnir, netöryggi, mögulegar árásir á innviði, að grunninnviðir standi sem best af sér náttúruhamfarir, slys og umhverfisslys, jafnvel af mannavöldum eða hryðjuverka af því tagi, fæðuöryggi og grunnviðbúnaður eins og olíubirgðir í landinu og aðrir lykilþættir aðfangakeðjunnar sem halda grunninnviðum gangandi á átaka- eða hamfaratímum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarna Jónssyni fyrir góða framsögu. Mig langaði að forvitnast um tvennt hjá hv. þingmanni. Í fyrsta lagi kom fram í fyrri umr. þessa máls breytingartillaga frá hv. þm. Andrési Inga Jónssyni, um að nota tækifærið í þessari uppfærslu á þjóðaröryggisstefnunni og skerpa á yfirlýsingunni um kjarnorkuvopnalaust Ísland. Mig langaði að spyrja hv. þingmann hvort sú tillaga að skerpa á þessu hafi verið rædd. Ef svo var, fékk hún góðar undirtektir eða af hverju var ákveðið að hún yrði ekki hluti af þeim breytingapakka sem kom með nefndarálitinu?

Virðulegur forseti. Já, það var að sjálfsögðu margt rætt í þessari vinnu okkar í nefndinni um endurskoðun og yfirferð á þjóðaröryggisstefnunni og þær tillögur sem þar komu fram. Við höfum lagt áherslu á það, eins langt og þær skuldbindingar ná sem við höfum skrifað upp á, að tryggja að það séu ekki kjarnorkuvopn á ferð við eða á Íslandi. Ég tek því alveg undir þá nálgun sem hér var lýst og ég vona að við höldum áfram að vinna í því að tryggja að slíkt geti orðið. Eins og ég sagði hér í framsögu þá er þessi framsaga sem ég fór með áðan og nefndarálitið sem ég kynnti niðurstaða nefndarinnar sem allir nefndarmenn skrifuðu undir og því er hún hér til umræðu. En við vinnum sannarlega áfram að þessu sameiginlega markmiði okkar og ég deili þeim skoðunum.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er gott að heyra að við séum enn sammála um kjarnorkuvopnalaust Ísland þó að það sé ekki þarna inni. Mig langaði einmitt að nefna í minni seinni spurningu að nú tekur maður eftir því þegar listinn er lesinn yfir þá sem komu á fund nefndarinnar og sendu inn umsagnir, að maður saknar þess svolítið að sjá friðarsamtök, t.d. Samtök herstöðvaandstæðinga, á listanum. Mig langaði að vita hvort það hefði verið farið eitthvað sérstaklega í það að ýta á friðarsamtök að taka þátt í samráðsferlinu með því að biðja um umsagnir eða ýta á eftir umsögnum.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Já, allir nefndarmenn gátu komið með ósk um að fá umsagnaraðila og gesti til að taka þátt í þessari umræðu og var orðið við öllum beiðnum sem fram komu og erindi send á viðkomandi. Umsagnir bárust frá ótrúlega mörgum, samanborið við það sem var þegar þjóðaröryggisstefnan var hér síðast 2016. Þá voru merkilega fáar umsagnir og lítið í gangi. Ég held að við höfum staðið okkur talsvert betur í því nú og ég vil þakka nefndarmönnum fyrir að hafa verið duglegir að kalla eftir umsagnaraðilum, svo ég tali nú ekki um friðarsamtök líka. Hv. þingmaður sem beindi til mín spurningu kom einmitt með margar slíkar óskir sem ég þakka honum fyrir af því að það er mikilvægt að hafa mjög breiða nálgun á þessa umræðu.

Virðulegur forseti. Nú veit ég að hv. þingmaður er nýkominn frá Kiev, höfuðborg Úkraínu og þegar ég les þjóðaröryggisstefnuna í dag og þessa tillögu til þingsályktunar um breytingu á henni langar mig til að spyrja: Telur hann að þessar breytingar séu eitthvert viðbragð við stríðinu í Úkraínu, innrás Rússa í Úkraínu? Og er von á einhverju öðru plaggi, breytingu á þjóðaröryggisstefnunni í ljósi þessarar innrásar? Eða er þetta svar stjórnvalda við innrás Rússa í Úkraínu? Það sem ég á erfitt með að skilja í þessu máli er að í þingsályktunartillögunni er farið yfir virkt alþjóðasamstarf, umhverfismálin, farið yfir mikilvægi innviða, það er farið í loftslagsmálin, það er talað um netöryggi og annað slíkt. en það er ekkert talað um auknar varnir Íslands í ljósi þessarar innrásar og mikilvægi Íslands í varnarbandalaginu sem heitir Atlantshafsbandalagið. Ég spyr bara hv. þingmann: Eru þetta þau viðbrögð sem koma frá íslenskum stjórnvöldum í ljósi innrásar Pútíns í Úkraínu? Öll önnur Norðurlönd hafa brugðist við innrásinni bæði hratt og örugglega og breytt áhættumati í öryggis- og varnarmálum. Ég sé ekki einn einasta staf í þessu máli, í þessari tillögu, sem lýtur að því, ekki einn. Það eina sem segir í þingsályktunartillögunni er, með leyfi forseta: „Ný staða í öryggismálum Evrópu, alvarlegar afleiðingar hernaðar Rússa í Úkraínu og aukin spenna í alþjóðasamskiptum kalla á aukna árvekni á fjölmörgum málefnasviðum sem þjóðaröryggisstefnan tekur til.“ Síðan ef maður skoðar nefndarálit með breytingartillögu frá meiri hlutanum segir, með leyfi forseta, nákvæmlega það sama: „Ný staða í öryggismálum Evrópu, alvarlegar afleiðingar hernaðar Rússa í Úkraínu og aukin spenna í alþjóðasamskiptum kalli á aukna árvekni á fjölmörgum málefnasviðum sem þjóðaröryggisstefnan tekur til.“ Hvar er það sem eru viðbrögð Íslands í þjóðaröryggisstefnunni við einu mesta stríði í 70 ár í Evrópu? 

Forseti. Fyrir það fyrsta erum við með þjóðaröryggisstefnu í gildi 2016 og hér er verið að fjalla um hana og gera á henni nokkrar breytingar. Í öðru lagi erum við að sjálfsögðu með margháttaðan annan viðbúnað, það er nýlega búið að uppfæra grunnstefnu Atlantshafsbandalagsins, m.a. út af innrásinni og stríðinu, þannig að það er á mörgum sviðum. Við höfum sannarlega verið að bregðast við. Við erum líka stödd þar sem við erum stödd á landakortinu. Við erum ekki á landamærum Rússlands. Við skulum taka tillit til þess líka að viðbúnaður hlýtur að vera í einhverju hlutfalli við staðsetningu okkar í heiminum. En við erum að sjálfsögðu að vinna með bandalagsþjóðum okkar í öllum viðbrögðum og því sem þarf að gera í þeim efnum og það er ekki bara gert með viðbótum við þjóðaröryggisstefnu landsins. Við erum aðilar að margháttuðu öðru alþjóðlegu samstarfi og alþjóðlegum skuldbindingum og samningum. Ég vísa til þess líka að menn kynni sér nýjustu uppfærslur, m.a. á grunnstefnu NATO hvað þetta varðar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni og formanni utanríkismálanefndar fyrir svarið. Ég fagna reyndar breytingartillögu meiri hlutans um að á eftir orðunum „öryggi borgaranna“ í a-lið komi: varnir landsins. Það er mikilvægt að það standi. Fyrst þegar ég sá a-lið þessarar tillögu þá spurði ég: Hvað með varnir landsins? En ég get ekki séð að það sé neitt í þessu plaggi sem tekur raunverulega á þessum nýju öryggismálum. Evrópa er gjörbreytt. Það er rúmlega ár síðan innrásin varð. Evrópa mun aldrei verða sú sama aftur, það er alveg kristaltært. En við virðumst ekki vera að taka þátt í þeirri breytingu hvað varðar öryggis- og varnarmál okkar, svo mikið er ljóst af þessari breytingartillögu og líka nefndaráliti með breytingartillögunni. En ég fagna því að orðin um varnir landsins séu komin í a-lið. Það er mjög gott og mikilvægt. Annað sem mig langar að spyrja um er það sem segir í núgildandi þingsályktun um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland, þ.e. að „þjóðaröryggisstefnan feli í sér eftirfarandi áherslur sem hafi jafnt vægi“, og síðan eru taldir upp ellefu töluliðir. Ég get lofað hv. þingmanni því að það er enginn sem trúir því að þessir töluliðir, frá 1–11, hafi jafnt vægi. Í 3. tölulið er t.d. talað um aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu, í 4. tölulið er fjallað um varnarsamning Íslands og Bandaríkjanna, í 5. tölulið er talað um að efla og þróa frekari norræna samvinnu í öryggismálum. Í 2. tölulið er talað um umhverfis- og öryggishagsmuni Íslands. Það er augljóst mál að þessir liðir hafa ekki jafnt vægi. Það er alveg augljóst mál. Það er klárt mál að við byggjum okkar varnir á NATO-aðild Íslands og varnarsamningi við Bandaríkin, aðrir töluliðir hafa ekki jafnt vægi á við 3. tölulið, um Atlantshafsbandalagið, og 4. tölulið, um varnarsamning við Bandaríkin. Það eru grundvallarstoðir undir varnir Íslands svo það liggi fyrir. Það væri gaman að fá að heyra álit hv. þingmanns á þessu jafna vægi sem er í þjóðaröryggisstefnunni. Og að lokum: 

Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að grauta ekki heldur öllu saman í þessari umræðu. Þjóðaröryggisstefnan er það sem hún er og stendur fyrir. Varðandi töluliði og vægi þeirra … 

Virðulegi forseti. Ein af frumskyldum íslenskra stjórnmála er að tryggja öryggi og varnir okkar. Þar vega þyngst varnir gegn ógnum er kunna að valda sjálfstæði okkar, fullveldi, lýðræðislegu stjórnarfari, landamærum og innviðum, öryggi landsmanna og stjórnkerfi okkar skaða, hvort sem um er að ræða ógn utan eða innan lands, af mannavöldum eða sökum náttúruhamfara hér á landi. Samkvæmt lögum um þjóðaröryggisráð ber ráðinu að stuðla að endurskoðun þjóðaröryggisstefnu á fimm ára fresti. Það er mikilvægt að slík endurskoðun eigi sér stað og enn mikilvægara að svo sé gert ef atburðir eða breytingar eiga sér stað sem hafa haft eða geta haft áhrif á þjóðaröryggi. Í kjölfar heimsfaraldurs og nú í ljósi stríðsins í Úkraínu má segja að endurskoðunin sé svo sannarlega tímabær. Þar sem ég sit fyrir hönd meiri hlutans á þingi í þjóðaröryggisráði og einnig sem nefndarmaður í utanríkismálanefnd hefur aðkoma mín því verið bæði á vettvangi ráðsins og nefndarinnar. Árið 2016 samþykkti Alþingi þingsályktun um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland og lagði það í hendur ríkisstjórnar að fylgja stefnu um þjóðaröryggi eftir sem tryggi sjálfstæði, fullveldi og friðhelgi landamæra landsins, öryggi borgaranna og vernd stjórnkerfis og grunninnviða. Við endurskoðun stefnunnar fjallaði þjóðaröryggisráð um málið á reglulegum fundum og hélt sérstakan vinnufund þar um. Eins og fram kemur í greinargerð með tillögunni var litið til þess að störf þjóðaröryggisráðs á undanförnum árum væru til þess fallin að leggja góðan grunn að ábendingum um endurskoðun stefnunnar. Helst má þar nefna skýrslur varðandi eftirlit ráðsins með framfylgd stefnunnar, svo sem skýrslu ráðsins um ástand og horfur í þjóðaröryggismálum og varðandi upplýsingaóreiðu í tengslum við heimsfaraldur. Að auki hefur ráðið staðið fyrir málþingum og ráðstefnum, m.a. um fjölþáttaógnir og þjóðaröryggi og fullveldi. Í skýrslu þjóðaröryggisráðs um mat á ástandi og horfum í þjóðaröryggismálum, sem birt var í febrúar 2021, var lagt mat á margvíslega áhættuþætti og í þeim efnum tekið mið af markmiðum og áherslum þjóðaröryggisstefnunnar. Margir þessara áhættuþátta tengjast innbyrðis og eru bæði af alþjóðlegum og innlendum toga. Lagt var mat á einstaka áhættuþætti, aðlögunarhæfni samfélagsins og áfallaþol þess, m.a. í tengslum við virkni mikilvægra innviða. Í skýrslunni var einnig að finna ábendingar um þætti sem þjóðaröryggisráð telur að þurfi að taka til sérstakrar skoðunar af hálfu stjórnvalda. Í mars 2022 samþykkti þjóðaröryggisráð svo að fela stýrihópi ráðsins að gera tillögur að uppfærðri matsskýrslu vegna hinnar alvarlegu stöðu sem komin var upp vegna innrásar Rússa í Úkraínu. Leit sú skýrsla dagsins ljós í desember. Í skýrslunni segir m.a. að ný staða blasi við í öryggismálum í Evrópu í kjölfar innrásar Rússa í Úkraínu. Þar með hafi skapast eitt alvarlegasta hættuástand í öryggismálum álfunnar frá lokum síðari heimsstyrjaldar. Með leyfi forseta vil ég vitna í skýrsluna hvað varðar breytingar á grunnstefnu Atlantshafsbandalagsins, en þar segir: „Ný grunnstefna Atlantshafsbandalagsins var samþykkt á leiðtogafundi þess í júní 2022. Í stefnunni eru skilgreind meginmarkmið og verkefni bandalagsins næsta áratug. Hin nýja grunnstefna endurspeglar gjörbreytt öryggisumhverfi frá því að fyrri grunnstefna var samþykkt árið 2010. Þar segir að óvissa ógni öryggi bandalagsríkja og friði og stöðugleika á alþjóðavísu og að Rússland sé helsta ógnin við öryggi bandalagsríkjanna. Rússland leitist við að koma á fót áhrifasvæði og beinni stjórn með þvingunum, undirróðursstarfsemi, árásarógn og innlimunum. Rússland hiki ekki við að beita valdi til þess að ná fram pólitískum markmiðum sem grafi undan regluverki alþjóðasamskipta og lýðræðislegum gildum. Þá sé stefna kínverskra stjórnvalda að mörgu leyti vaxandi áskorun fyrir öryggishagsmuni Atlantshafsbandalagsins. Leiðtogarnir ákváðu að styrkja verulega fælingarmátt og varnir bandalagsins, einkum með fjölgun liðsafla í austurjaðri þess, aukinni viðbragðsgetu og eflingu netvarna.“ Virðulegi forseti. Það þarf enginn að velkjast í vafa um það að við lifum á óvissutímum í varnar- og öryggismálum og því er endurskoðun þjóðaröryggisstefnu okkar veigamikill þáttur í að skoða hvar við stöndum og hvernig við getum gert betur til að tryggja þjóðaröryggi okkar í framtíðinni. Það er mat þjóðaröryggisráðs að þjóðaröryggisstefnan sem samþykkt var árið 2016 hafi staðið vel fyrir sínu. Í stefnunni er lögð til grundvallar víðtæk nálgun á öryggishugtakið og mikilvægi samhæfingar innan stjórnkerfis þannig að hægt sé að ná fram markmiðum hennar. Þjóðaröryggisstefnan inniheldur víðtækar skilgreiningar á öryggishugtakinu. Meðal þeirra þátta sem stefnan tekur til eru hnattrænir, samfélagslegir og hernaðarlegir áhættuþættir og því má finna í stefnunni meginmarkmið í þjóðaröryggismálum gagnvart utanríkismálum og innanríkismálum. Grundvallarforsenda þjóðaröryggisstefnunnar er staða Íslands sem fámennrar eyþjóðar sem tryggir öryggi sitt og varnir með virkri samvinnu við önnur ríki og alþjóðastofnanir. Eins og fram kemur í greinargerð hefur þjóðaröryggisráð bent á að ógnir og aðrar áskoranir í öryggismálum eru síbreytilegar og flóknari en áður. Má þar helst nefna hraða tækniþróun sem sannarlega getur orðið til góðs en leiðir á sama tíma til margvíslegra áskoranna, t.d. í netöryggismálum og varðandi upplýsingaöryggi. Mörg erlend dæmi þar sem aðilar hafa haft óæskileg áhrif á lýðræðislegt ferli sýna mikilvægi þess að við sofnum ekki á verðinum. Því er mikilvægt að þjóðaröryggisstefnan taki mið af þessari þróun og að í upphafsorðum stefnunnar sé tekið skýrt fram að tilgangur hennar sé einnig að tryggja lýðræðislegt stjórnarfar. Í þessu sambandi er vert að benda á vægi svokallaðra fjölþáttaógna, en undir þær falla aðgerðir þar sem beitt er mismunandi aðferðum með samtengdum og skipulögðum hætti í þeim tilgangi að valda skaða og ná fram markmiðum sem veikja áfallaþol samfélagsins. Þekktustu dæmin eru netárásir, áróðursherferðir, dreifing falsfrétta og beiting málaliða í hernaði, svo eitthvað sé nefnt. Þessi þróun hefur m.a. kallað á aukna árvekni á fleiri sviðum en áður hefur þekkst og aukið vægi fjölþáttaógna á sviði varnarmála af þessu tilefni, m.a. hjá NATO. Alþingi samþykkti sérstök lög um þjóðaröryggisráð í kjölfar samþykktar þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland árið 2016. Vert er að minna á að þjóðaröryggisráð er samstarfsvettvangur um þjóðaröryggismál og samráðs- og samhæfingarvettvangur um framkvæmd ráðuneyta og stofnana um þjóðaröryggisstefnu sem nú er til endurskoðunar. Hlutverk þjóðaröryggisráðs er jafnframt að meta reglulega ástand og horfur í öryggis- og varnarmálum og er mikilvægt að í stefnunni verði áréttað að mat þjóðaröryggisráðs á ástandi og horfum taki til allra málefnasviða stefnunnar. Þjóðaröryggismál eru þverfagleg og viðfangsefnin oft samofin mörgum samverkandi þáttum. Samvinna og samhæfing verður því að vera leiðarstef í samskiptum okkar við samstarfsríki og á milli stofnana. Því er talið mikilvægt að hnykkja á því í endurskoðun á stefnunni. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Lögð verði áhersla á mikilvægi samvinnu og samhæfingar í stjórnkerfinu á þeim sviðum sem þjóðaröryggisstefnan tekur til og að stjórnvöld taki virkan þátt í norrænni, evrópskri og alþjóðlegri samvinnu hvert á sínu sviði.“ Virðulegi forseti. Mikilvægi norðurslóða hefur aukist undanfarin ár og ljóst að sú þróun mun halda áfram, bæði hvað varðar öryggis- og varnarmál sem og varðandi loftslagsmál. Norðurslóðir eru víðfeðmt svæði og því ber að skoða málefni svæðisins frá víðu sjónarhorni. Í takt við þingsályktun um stefnu Íslands í málefnum norðurslóða frá árinu 2021 er því lagt til að skerpa á mikilvægi umhverfis- og öryggishagsmuna Íslands á hafsvæðinu umhverfis landið og á norðurslóðum í alþjóðasamvinnu og innlendum viðbúnaði. Þó að helstu öryggismál á hafsvæðinu við Ísland tengist sjávarauðlindinni, siglingaleiðum og landhelgi lúta áhættuþættir m.a. að mengun, sjóslysum, farsóttum og sæstrengjum. Í varnarlegu tilliti hefur Atlantshafsbandalagið á undanförnum árum lagt aukna áherslu á að tryggja öryggi og varnir á siglingaleiðum yfir Norður-Atlantshaf, hafsvæðið milli Íslands, Grænlands og Bretlands, svokallað GIUK-hlið, og norður í íshaf. Líklegt er að slík þróun muni halda áfram í ljósi þeirra öryggismála sem uppi eru í álfunni. Þjóðaröryggisstefnan er heildarstefna landsins er varðar þjóðaröryggi. Eins og gefur að skilja tengjast aðrar stefnur, svo sem netöryggisstefna og fleiri, þjóðaröryggi. Í stað þess að kveða á um að tilteknar stefnur sem settar eru af stjórnvöldum séu hluti af þjóðaröryggisstefnu er lagt til að fram komi í þjóðaröryggisstefnunni sjálfri hvaða þættir Alþingi felur ríkisstjórninni að leggja áherslu á. Fer það að mínu mati betur, enda geta stefnur er tengjast einstaka málaflokkum komið til sjálfstætt þótt tengslin við þjóðaröryggi séu ótvíræð. Talin er ástæða til að ítreka þýðingu mikilvægra innviða í þjóðaröryggisstefnu, enda nauðsynlegt fyrir samfélagið að þeir virki sem skyldi. Varðandi innviðina sérstaklega, herra forseti, er vert að benda á þá breytingu sem gerð hefur verið, með leyfi forseta, og segir: „Að stuðlað verði að vernd og órofa virkni mikilvægra innviða og styrkingu áfallaþols samfélagsins gagnvart hvers kyns ógnum. Lögð verði áhersla á að tryggja skilvirkan og samhæfðan viðbúnað og viðbrögð til þess að takast á við afleiðingar hvers kyns ógna við líf og heilsu fólks, umhverfi, eignir og innviði. Tekið verði mið af ógnum sem tengjast loftslagsbreytingum, náttúruhamförum, fæðu- og matvælaöryggi, heilbrigðisöryggi og farsóttum.“ Loftslagsöryggi skiptir mjög miklu máli. Loftslagsbreytingar blasa við og það er alveg ljóst að við munum þurfa, ásamt öðrum löndum, að gera gagngerar breytingar á okkar stefnu hvað það varðar. Það er mjög mikilvægt fyrir okkur að auka áfallaþol samfélagsins með skilvirkum og samhæfðum viðbúnaði og viðbragði. Hafa þarf í huga að kerfisbrestur á einu sviði getur haft alvarleg áhrif á virkni annarra þátta og er nærtækasta dæmið rof á aðfangakeðjum í heimsfaraldrinum eða vegna fjarskipta hér innan lands vegna veðurs. Við verðum að greina kerfislæga veikleika og fyrirbyggja að hægt sé að nýta þá til að valda skaða eða misbeita þeim í annarlegum tilgangi. Virðulegi forseti. Það er staðreynd að loftslagsbreytingar munu hafa verulegar afleiðingar á heimsvísu og leggst á okkar herðar að taka fullt tillit til þeirra eins og ég gat um áður. Áhrifanna verður vart á flestum þeim sviðum er varða áherslur þjóðaröryggisstefnunnar. Í greinargerðinni er sérstaklega nefnt samgönguöryggi, orkuöryggi, matvælaöryggi og fæðuöryggi og samfelld virkni þýðingarmikilla innviða samfélagsins. Einnig er vert að benda á súrnun sjávar sem rekja má til losunar gróðurhúsalofttegunda og aukins styrks koltvísýrings í andrúmsloftinu. Það er óumflýjanlegt að nefna netöryggi sérstaklega í þessari umræðu um þjóðaröryggisstefnu. Net- og upplýsingaöryggi er þverfaglegt viðfangsefni og er notkun á stafrænni samskiptatækni, svo sem samfélagsmiðlum, ein sú mesta í heimi hér á landi og fer vaxandi. Mikilvægir innviðir landsins eru í sívaxandi mæli sjálfvirkir og samtengdir. Einnig fara verslun og viðskipti í auknum mæli fram í gegnum netið, sem vissulega er jákvæð þróun en kallar á auknar kröfur um öryggi fjarskiptaneta og upplýsingakerfa. Fyrirtæki og einstaklingar hafa ekki farið varhluta af netárásum og stafrænum innbrotum og hafa í netöryggisstefnu fyrir Ísland verið sett markmið og áherslur til að efla netöryggi alls samfélagsins. Vil ég ítreka mikilvægi þess að horft sé til samráðs stjórnvalda og einkaaðila í því sambandi. Virðulegi forseti. Grunngildi okkar hér á landi vega þungt í viðhorfum okkar um frjálst lýðræðissamfélag og virk samskipti við vinalönd. Öryggis- og varnarmál eru á málefnasviði utanríkismálanefndar og eiga allir stjórnmálaflokkar á þingi þar sæti eða áheyrnarfulltrúa. Eftir að þjóðaröryggisráð tók stefnuna til endurskoðunar var hún lögð fram af forsætisráðherra sem fer fyrir ráðinu samkvæmt lögum. Hefur utanríkismálanefnd haft stefnuna til umfjöllunar og kallað til sín fjölda gesta og farið vandlega yfir málið. Góðar athugasemdir bárust nefndinni vegna endurskoðunar sem heilt yfir voru jákvæðar. Allir gera sér grein fyrir því að þjóðaröryggi er án efa eitt veigamesta hlutverk stjórnvalda á hverjum tíma, m.a. var velt upp í umsögn hvort tímabært væri að fela Landhelgisgæslunni lögbundið hlutverk á sviði varnarmála landsins en í dag sinnir gæslan varnartengdum verkefnum með samningi við utanríkisráðuneyti og fara þau verkefni vaxandi. Gæslan sinnir öryggis-, eftirlits-, björgunar- og löggæsluhlutverki á hafsvæðinu og fylgist með athöfnum og umferð um lögsögu í lofti og á sjó. Landhelgisgæslan annast einnig mengunarvarnir og eftirlit á grundvelli sérstaks þjónustusamnings þar um. Hlutverk Gæslunnar er því gríðarlega víðtækt. Í umsögn Bændasamtaka Íslands kom fram ánægja með að orkuöryggi væri sett inn í þjóðaröryggisstefnuna, sem jafnframt er stór þáttur í að hægt sé að tryggja fæðuöryggi þjóðarinnar. Vísa samtökin í nýlega skýrslu starfshóps um neyðarbirgðir og þær áskoranir sem blasa við til að tryggja fæðuöryggi á Íslandi. Eins og kom vel fram hjá framsögumanni og formanni utanríkismálanefndar, hv. þm. Bjarna Jónssyni, þá leggur nefndin til breytingar þar sem aukin áhersla er lögð á varnir landsins með því að bæta við fyrsta hluta stefnunnar. Í nefndaráliti kemur einnig fram að nefndin leggi áherslu á grunnstefnu Atlantshafsbandalagsins í því sambandi. Hins vegar flytur nefndin breytingartillögu þar sem texti inngangsorða um stöðu Íslands sem fámennrar eyþjóðar er umorðaður og einfaldaður, og tel ég það til bóta. Eins og áður hefur komið fram féll út eitt orð, það er reyndar mjög veigamikið - loftslagsbreytingar - sem nefndin sannarlega gerir breytingar á og setur aftur á sinn stað. Herra forseti. Stafrænt fullveldi hefur verið nefnt í þessari umræðu oftar en einu sinni og oftar en tvisvar og vert að taka fram að stafrænt fullveldi gengur út á það að við tryggjum hér innviði, varaleiðir og þrautavaraleiðir ef neyðarástand skapast. Ég tel til mikilla bóta að slíkt sé sett inn í þjóðaröryggisstefnuna og því haldið á lofti, enda um veigamikinn þátt að ræða. Að lokum vil ég þakka nefndarmönnum og starfsmönnum í þjóðaröryggisráði og utanríkismálanefnd fyrir gott samstarf og vænti þess að breið samstaða verði um endurskoðaða þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland hér á Alþingi Íslendinga. Kærar þakkir og ég hef lokið máli mínu.

Herra forseti. Ég rita undir þetta nefndarálit og það segir sína sögu við málið. Það er afskaplega ánægjulegt að náðst hafi víðtæk sátt um það, kannski meiri en síðast. En vissulega þýðir það auðvitað að eitthvað sé vikið frá ýtrustu skoðunum einstakra nefndarmanna. Það áttu sér stað mjög líflegar umræður hérna áðan milli hv. þm. Eyjólfs Ármannssonar og framsögumanns og formanns utanríkismálanefndar, hv. þm. Bjarna Jónssonar, um það hvort og að hve miklu leyti þetta plagg væri viðbragð við innrás Rússa í Úkraínu. Um það er að segja að það er lögbundið að það á að endurskoða stefnuna á fimm ára fresti sem hefur nú tafist í 1–2 ár. Að sjálfsögðu á ævinlega að endurskoða þessa hluti og það er mjög varasamt ef þjóðaröryggisstefna á aldrei að vera annað en viðbragð við einhverju sem gerist í samtímanum. Auðvitað á að hugsa til framtíðar og velta fyrir sér hvaða myndir gætu birst okkur, hvaða nýju ógnir kunni að steðja að okkur af þeim myndum. Ef eitthvað, þá finnst mér kannski að við höfum verið of varkár og ekki gefið okkur nægan tíma til að skoða það til fulls. Hins vegar höfum við líka verið rækilega minnt á mikilvægi þjóðaröryggis, ekki bara vegna stríðsins sem geisar núna í Úkraínu, árásarstríðs Rússa, heldur líka vegna annars konar ógna sem hefur auðvitað rekið á fjörur landsins síðustu ár. Nærtækast er auðvitað að nefna Covid-faraldurinn, sem er af allt öðrum toga en þeir sem við höfum tekist á við síðustu áratugi þótt við höfum kynnst þeim áður. Síðan auðvitað stöndum við frammi fyrir og munum standa frammi fyrir gríðarlegum loftslagsógnum á næstu árum og áratugum. Það hlýtur að móta endurskoðun þjóðaröryggisstefnunnar og þess vegna er auðvitað löngu tímabært að við séum að fjalla um þetta hér. Það er rétt sem kemur fram í nefndarálitinu og greinargerðinni með tillögunni að núverandi stefna hefur alveg reynst ágætlega og verið fínn grunnur fyrir þá uppfærslu sem hér er til umræðu. En veruleikinn breytist mjög hratt, heimsmyndin líka og við því þarf einfaldlega að bregðast. Það má segja að mest púður í þessari útgáfu stefnunnar sé lagt í útvíkkun á þeim ógnum og hættum sem við gætum staðið frammi fyrir og stöndum í raun frammi fyrir. Í kjölfarið á því er síðan mjög mikilvægt að stjórnvöld mæti þeim atriðum sem tínd eru til í þjóðaröryggisstefnu með viðeigandi hætti. Það er ekki nóg að setja hana á blað og halda þá að öryggi sé náð. Það verður auðvitað að setja stefnu um einstaka þætti sem eru til umræðu, en það verður líka að fjármagna þá. Það er til lítils að leggja mikla áherslu á netöryggi ef ekkert er svo gert meira með það og það stendur bara á blaði. Þess vegna þarf þingheimur að fylgja því eftir í fjárlagagerð að fjármagna þessa hluti. Ég er í sjálfu sér sammála því að það er gott og rétt að við horfum núna á heiminn í gegnum örlítið gleiðari linsu en áður og skilgreinum nýja þætti sem geta skapað okkur hættu í framtíðinni. Samt er það þannig að þótt við megum ekki ganga út frá því að eina ógnin sem að okkur steðji séu hefðbundin stríðsátök þá megum við heldur ekki vanmeta þann þátt. Þess vegna grundvallast stefna okkar áfram ekki síst á þátttöku í Atlantshafsbandalaginu annars vegar og hins vegar á tvíhliða samningi við Bandaríkin. Hvort tveggja eru gríðarlega mikilvægir hlutir en ég hefði talið að líkt og nágrannaþjóðir okkar og aðrar þjóðir þá ættum við að horfa enn víðar og velta því fyrir okkur hvort fjölþjóðlegt samstarf í meira mæli sé rétt nálgun til að tryggja öryggi okkar til framtíðar og öryggi á svo margan hátt; efnahagslegt öryggi, félagslegt öryggi og ýmislegt annað. Ég held reyndar að þær ógnir sem við stöndum frammi fyrir, hvort sem um er að ræða þessar hefðbundnu ógnir eða nýju ógnir sem við tölum svo mikið um, verði aldrei leystar nema í miklu ríkara fjölþjóðlegu samstarfi heldur en við höfum þekkt hingað til. Af því að ég nefndi Atlantshafsbandalagið áðan þá er það þess vegna gríðarlega mikilvægt að nefndin hafi í sínum meðförum hnykkt á mikilvægi grunnstefnu Atlantshafsbandalagsins, sem breytist auðvitað frá tíma til tíma og nú síðast á síðasta ári. Jafnframt hefði ég talið að plaggið væri betra með samþykkt breytingartillögu hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur um að samhliða verði unnin varnarstefna fyrir Ísland þar sem grunnur verði lagður að skýrara fyrirkomulagi stjórnsýslu, framkvæmdar, ábyrgðar og fjármögnunar varnarmála Íslands. Mér finnst það hafa komið berlega í ljós í því samtali sem framkvæmdarvaldið hefur átt inni í utanríkismálanefnd að það er ekki alveg á hreinu með hvaða hætti hlutir eru virkjaðir, hver ber ábyrgð á hverju og annað slíkt. Þótt ég geti fyllilega tekið undir með hv. þm. Jóhanni Friðriki Friðrikssyni að ekkert sé því til fyrirstöðu að stefnur sem tengjast einstökum atriðum sem nefndar eru í stefnunni séu unnar sérstaklega, þá held ég að skynsamlegt sé að hnykkja á þessari stefnu sérstaklega vegna mikilvægis hennar fyrir okkur. Því vona ég að hv. þm. Jóhann Friðrik Friðriksson velti aðeins fyrir sér hvort hann komi ekki með okkur á endanum og samþykki þessa litlu en að ég held bara ágætu breytingu. Líkt og ég sagði áðan, þótt það sé gott að við notum svona gleiðari linsu en við höfum gert áður og tökum inn nýja þætti, þá held ég að við hefðum átt að horfa enn víðar á málið. Ekki síst hefðum við núna átt að skoða þátttöku okkar í fjölþjóðlegu samstarfi, hvort og hvernig hún geti ekki örugglega tryggt og stutt betur við þjóðaröryggi til lengri og skemmri tíma. Það er ekkert leyndarmál hér að þá er ég fyrst og fremst að hugsa um augljósasta skrefið, sem er full þátttaka í Evrópusambandinu. Við sjáum það á allra næstu mánuðum þegar Svíar og Finnar eru orðnir aðilar að NATO að þá eru þrjár af fimm stóru Norðurlandaþjóðunum bæði í NATO og Evrópusambandinu. Þá erum við að tala um að 75% af öllum íbúum Norðurlandanna tilheyri báðum þessum samtökum. Af hverju skyldu þau nú vera að velja þessa leið? Jú, það er vegna þess að þau telja að þetta nægi ekki hvort fyrir sig, því þótt áherslur þeirra og verkefni skarist að einhverju leyti þá eru þau líka býsna ólík. Hins vegar kemur fram hjá hverjum fræðimanninum á fætur öðrum og stjórnmálafólki alls staðar úr álfunni að hlutverk Evrópusambandsins mun verða stærra. Það hefur margoft komið fram, jafnvel af hálfu Bandaríkjamanna, að Evrópuþjóðirnar verði að taka meiri ábyrgð á sér og Evrópusambandið mun þess vegna leika miklu stærra hlutverk í framtíðinni í varnar- og öryggismálum, þó svo að grunnurinn í þessum hefðbundnu vörnum verði áfram innan Atlantshafsbandalagsins og okkur er auðvitað líka best borgið þar. Það sem mér finnst jákvætt við þessa tillögu - ég ætla ekkert að fara í nefndarálitið, það talar fyrir sig sjálft, stefnan gerir það líka og þetta er aðgengilegt öllum - er að á sama tíma og hún viðurkennir mikilvægi þeirrar grunnstefnu sem við höfum byggt á varðandi hefðbundnu áskoranirnar, þá viðurkennir hún líka þessar risaáskoranir sem við stöndum auk þess frammi fyrir og sumar sem við getum kannski ekki einu sinni gert okkur í hugarlund núna, en a.m.k. þær sem við þekkjum. Ég er satt að segja ekkert svo viss um að okkur stafi miklu minni hætta af þessum fjölþáttaógnum, hverjar sem þær eru, og ég held að þær geti birst okkur í öllum mögulegum og ómögulegum myndum og í rauninni kannski miklu óvæntar en það sem við þekkjum í gegnum tíðina. Eitt af því varðar auðvitað bara lýðræðið. Það virkar kannski svolítið einfeldningslegt að standa hér á Íslandi og hafa áhyggjur af lýðræði en samhliða þeirri hröðu tækni sem við upplifum núna og sjáum þróast á einhverjum veldishraða, sem er fyrirbæri sem fæst okkar skilja í daglegu lífi, þá er lýðræði líka stöðugt ógnað þegar fölskum upplýsingum er vísvitandi beitt til að hafa áhrif á stóra hópa. Það er raunverulega mjög auðvelt að hafa áhrif á kosningahegðun, líka hér á Íslandi þar sem 98% þjóðarinnar nota samfélagsmiðla sem einhvers konar fíkniefni. Að lokum eru það náttúrlega loftslagsmálin, sem eru kannski langmikilvægasta viðfangsefnið og mesta ógnin sem steðjar að okkur, kannski ekki í bráð en a.m.k. í framtíðinni. Þar er svarið alveg klárlega ekki eingöngu vera okkur í Atlantshafsbandalaginu. Þar held ég að við ættum að leita eftir samvinnu og samskiptum við þau fjölþjóðlegu samtök þar sem flest ríki deila með okkur þessum stóru gildum um lýðræði, mannréttindi, jafnrétti, umburðarlyndi, en hafa líka sýnt okkur að þau ætli að leiða vagninn í baráttunni gegn loftslagsógninni. Það er klárlega Evrópusambandið, hvað sem hver segir. Það er ákveðin jafnvægislist að mæta þessum hefðbundnu ógnum og taka á hinum nýju. Ég held, þrátt fyrir allt, að þessi stefna sem birtist okkur núna sé ákveðið framfaraskref og í öllum meginatriðum betur til þess fallin að búa okkur öruggari tilveru. Að lokum minni ég þó á að að samþykkt þessarar stefnu lokinni þá hefst vinnan við að tryggja að það sé hægt að framfylgja henni. Til þess vantar stefnu og fjármagn í fjölmörgum málum og ég held að við verðum að standa undir þeim væntingum sem við gefum þegar við samþykkjum þetta eftir nokkra daga.

Frú forseti. Við erum hér saman komin í seinni umræðu um uppfærslu á þjóðaröryggisstefnu. Það er að sjálfsögðu mikilvægt að þjóðaröryggisstefna lands sé sífellt uppfærð til að takast á við breytta heimsmynd og breytta tíma. Hlutirnir hafa svo sannarlega breyst frá þeim tíma þegar upprunalega þingsályktunin um þjóðaröryggisstefnu var samþykkt. En við getum horft á þá breyttu tíma frá ýmsum hliðum. Við getum að sjálfsögðu horft á þá frá þeim vinkli sem oft hefur verið nefndur hér, út frá varnarvinklinum. Við búum að sjálfsögðu í breyttum heimi. Það er aftur stríð í Evrópu eftir áratugaskeið og í þetta sinn meira að segja aðeins nær okkur en síðasta stríð í Evrópu sem þó orsakaði það á sínum tíma að hingað komu líka flóttamenn. Við lifum við þá breyttu tíma að kalda stríðið, sem við héldum kannski að væri liðið undir lok, var bara að malla þarna. Það hlýnaði aðeins í samskiptum í einhvern tíma en síðan kólnaði það allt aftur og við sjáum hvernig ástandið er í dag. Það er líka hægt að horfa á þetta út frá öðrum vinklum og við höfum séð samfélag sem er algerlega breytt. Það að tryggja öryggi er ekki lengur það að vera hér einstaka sinnum með einhverjar flugvélar í einhverri lofthelgisgæslu sem er lítið annað en æfingaflug. Það er nefnilega þannig í dag að hægt er að ráðast á okkur án þess nokkurn tímann að stíga fæti hér á land. Þá er ég að tala um netöryggi og netöryggismál. Sem betur fer er tekið betur á því í þessari uppfærslu, enda mikilvægt þar sem margt annað er hægt að gera en að vinna í fjarvinnu. Það er orðið hægt að heyja stríð í fjarvinnu. Við ræðum aðeins betur um það á eftir. En mig langaði að nefna enn einn vinkilinn og það eru loftslagsmálin, hvernig við höfum algerlega sleppt því að hugsa um það undanfarna áratugi eða jafnvel undanfarna öld, það hvernig við semjum endalaust um einhverja sérhagsmuni og sérákvæði þannig að iðnaðurinn okkar skaðist ekki, af því að iðnaðurinn okkar er svo miklu betri en iðnaðurinn alls staðar annars staðar. Og já, flugið okkar er lengra en annað flug í Evrópu. En það er enn þá að blása út koltvísýringi og þá þurfum við að finna leiðir til að draga úr þeirri losun einhvers staðar annars staðar til að koma til móts við það. En það er ekki bara útblásturinn. Allar þessar loftslagsbreytingar munu hafa stórtæk áhrif á okkar heimsálfu. Það hefur verið bent á það að þó svo að við hættum að dæla koltvísýringi út í andrúmsloftið strax á næsta ári þá munum við hita jörðina að meðaltali um 1,5°C. Það hefur verið bent á að þessar 1,5° eru meðaltalið og hættan er sú að stór hluti lands í kringum Miðjarðarhafið, eða t.d. í suðurhluta Bandaríkjanna, verði hreinlega óbyggilegur. Þar verði margir dagar og margar vikur á hverju sumri þar sem hitastigið fer upp í 50°C og þar sem rakastigið verður þannig að líkaminn getur ekki svitnað til að kæla sig. Þá munum við sjá loftslagsflótta, ekki frá framandi löndum heldur erum við að tala um Evrópu. Við erum að tala um Suður-Evrópu. Þegar við förum að sjá það fólk flýja hingað á norðlægar slóðir - við þurfum líka að búa okkur undir það. Það gerist kannski ekki á næstu tveimur til þremur árum en er svo sannarlega eitthvað sem við þurfum að búa okkur undir á næstu 10–20 árum. Hvernig ætlum við að taka á móti þessu fólki og það verða ekki lengur einhverjar þúsundir heldur jafnvel tugir ef ekki hundruð þúsunda sem þurfa að flýja það loftslag? Já, fólk getur kannski sótt hingað til að flýja hitann en hættan er einnig sú að súrnun sjávar og mengun og annað muni hafa það mikil áhrif á lífríkið að sjávarútvegurinn, ein af okkar uppistöðuatvinnugreinum, hverfi. Ég nefndi netöryggismálin áðan. Það hefur verið mjög athyglisvert, í umræðunni um þjóðaröryggismálin og í allri umræðu síðan stríðið hófst í Úkraínu fyrir rúmu ári, að mikið hefur verið spurt um öryggi sæstrengjanna okkar. Sannleikurinn er sá að það þarf ekki kafbát eða skip til að klippa í sundur þessa sæstrengi. Það er miklu auðveldara að ráðast á alla okkar innviði en vera samt fjarri. Það er hægt að sitja einhvers staðar á sólarströnd eða vera í Síberíu, eftir því hvar þú vilt vera, og ráðast á alla okkar innviði, hvort sem það eru heimasíður stofnana, raforkukerfið okkar, fjármálakerfið okkar nú eða, eins og einn hv. þingmaður nefndi hér áðan, stjórnmálakerfið, kosningarnar, upplýsingarnar, til að skapa upplýsingaóreiðu. Það er hægt að ráðast á alla þessa þætti án þess nokkurn tímann að setja fótspor í sandinn á Íslandi. Þetta er það umhverfi sem við lifum í og þarna þurfum við að vera viðbúin, ekki ef heldur þegar slíkar árásir gerast. Við þurfum líka að hafa í huga að hagkerfið okkar virðist alltaf vera byggt á því að vera með einhverja örfáa þætti sem halda uppi samfélagi okkar. Einu sinni var það bara sjávarútvegurinn. Einu sinni ætluðum við að verða fjármálamiðstöð Evrópu, munið þið eftir því? Í dag er ferðaþjónustan ein af okkar stærstu tekjulindum. En við sáum hversu lítið þurfti til, bara eina litla veiru, til að stöðva alla ferðamennsku í tvö ár. Það er margt annað, alls konar hættur og alls konar orðsporstap sem getur valdið því að ferðaþjónustan, sem að vissu leyti hefur bjargað hagkerfinu okkar frá því að við fórum í gegnum síðustu krísu, getur lent illa í því. Tökum eitt dæmi. Vísindamenn segja okkur að við séum að ganga í gegnum nýtt tímabil eldvirkni á Reykjanesi en þar í gegn koma allir þessir ferðamenn. Hvað gerist ef það byrjar að gjósa rétt fyrir utan Reykjanes, þar sem við sáum jarðskjálftahrinu fyrir stuttu? Hvað gerist ef það kemur öskugos sem stendur dag eftir dag eða viku eftir viku við Keflavíkurflugvöll? Við höfum ekki byggt upp innviðina til að flytja flugið neitt annað með hraði. Og það er ekki bara Reykjanes, það er aukin virkni í flestum okkar eldfjöllum. Stundum koma gos á þægilegum stað eins og við Fagradalsfjall þar sem þau verða einfaldlega að ferðamannasegli, svo ég noti nú orð úr umræðu um allt önnur mál. Já, stundum draga gosin að sér ferðamenn og þar höfum við einungis verið heppin. Hvað ef þau fara að stoppa ferðamennina? Er hagkerfið okkar tilbúið að takast á við það? Erum við með áætlanir um það hvað við ætlum að gera þá? Svona stefna er góð sem fallegt lítið plagg. En það er ekki nóg að vera með fallega stefnu ef ekki eru til áætlanir, og í sumum tilvikum viðbragðsáætlanir, um það hvað við ætlum að gera ef eitthvað af þessu fer að gerast. Hv. þm. Logi Einarsson nefndi það hér áðan að það væri einmitt næsta skrefið hjá okkur að fara í gegnum þessi atriði og tryggja að við værum tilbúin að takast á við þessa hluti. Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir hefur einmitt oft nefnt að ekki sé alveg á hreinu hvernig eigi t.d. að takast á við hluti tengda varnarmálunum. Hver tekur ákvarðanir? Hvar gerast hlutirnir? Þetta þurfum við að ræða og ekki bara í varnarmálunum heldur í loftslagsmálunum, netöryggismálunum og öllum þessum málum. Þessir hlutir munu nefnilega gerast í einhverri mynd. Það verða netárásir á Íslandi, ég get alveg lofað ykkur því. Það verða kannski ekki einhverjar ríkisstjórnir úti í heimi heldur kannski bara einhverjir krakkar uppi í sófa, eins og stundum er sagt, að leika sér og sjá hvað þau geta tekið niður mörg ráðuneyti í einhverju landi. Svo eru það loftslagsmálin. Þó að reynum að lifa í þeirri trú að það gerist ekkert á Íslandi þá munum við finna fyrir þessu. Það er ekki nóg fyrir okkur að vera búin að hugsa út í það hvað við ætlum að gera, vera með á staðreyndirnar á hreinu, við þurfum líka að fjármagna þær stofnanir og þá þætti sem eiga að sjá um þetta. Hér átti t.d. bara að losa sig við eitt stykki flugvél um daginn af því að það var ágætispennastrik í excel-leikfimi í einhverju ráðuneyti. Það var öllum sama um það að þessi vél gæti varið okkur fyrir herskipum eða látið okkur vita um herskip eða njósnaskip frá Rússlandi stímandi inn í landhelgina eða að hún gæti gefið okkur upplýsingar um mögulegt eldgos eða ástand á eldgosi einhvers staðar. Við verðum að hugsa hlutina frá öllum hliðum. Ef það kostar peninga að gera þessa hluti þurfum við að finna það fjármagn. Það er nóg til af fjármagni, það þarf kannski að skipta því aðeins öðruvísi og forgangsraða því aðeins öðruvísi. Frú forseti. Þegar ég fór á loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Egyptalandi höfðu einhverjir snillingar, ég vil kalla þá snillinga vegna þess að þetta var góð hugmynd hjá þeim, keypt auglýsingu á hvern einasta ljósastaur í Sharm El Sheikh. Auglýsingin var mjög einföld. Á henni stóð á íslensku: Metnaður er góður, en við þurfum aðgerðir. Mig langar að ljúka umræðu minni um þessa þjóðaröryggisstefnu á sama máta. Hér er mikill metnaður, við erum sammála að mestu leyti um flest sem hér er. Nú þurfum við að halda áfram að vera sammála og við þurfum að halda áfram þeirri vinnu sem þetta er einungis upphafið að. Við þurfum að setja fjármagn og vinnu í áætlanir, aðgerðir og framkvæmdir.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég er með tvær spurningar fyrir hv. þingmann. Ég missti því miður af byrjuninni á ræðu hans en spurningin er þessi: Styðja Píratar aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu, NATO, og hver er afstaða Pírata til varnarsamningsins við Bandaríkin? Á hvaða grunnstoðum öðrum, ef hv. þingmaður svarar spurningunni neitandi, vilja Píratar byggja þjóðaröryggisstefnu, varnarstefnu Íslands?

Frú forseti. Ég held að það sé nú þannig að afstaða hvers og eins þingmanns til þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu sé misjöfn en yfirlýst stefna okkar, ef ég man rétt, og ég bið þá hv. þm. Andrés Inga Jónsson, sem hefur verið lengur í Pírötum en ég, að leiðrétta mig ef ég fer rangt með, er sú að vilji þjóðarinnar verði tekinn til greina, rétt eins og við viljum vita betur vilja þjóðarinnar um það hvort ganga eigi næstu skref í átt að Evrópusambandinu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Af máli hans mátti ráða að þetta væri ekki heildstæð stefna hvað varðar Atlantshafsbandalagið, að ákveðnir þingmenn hefðu sína stefnu. Hv. þingmaður svaraði reyndar ekki spurningunni um varnarsamning við Bandaríkin sem ég tel raunverulega vera mikilvægari en aðild að NATO. Atlantshafsbandalagið er eiginlega varnarregnhlíf Bandaríkjanna yfir Vestur-Evrópu og öðrum NATO-ríkjum. Þetta er langsamlega öflugasta herveldið, með 800 milljarða bandaríkjadollara til hernaðarmála sem er meira en nánast öll önnur hernaðarveldi samanlagt. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Hver er afstaða hans og þingflokks Pírata til varnarsamningsins? Ef ekki NATO, ef ekki varnarsamningur við Bandaríkin, hvernig á þá að verja Ísland, ef ekki á að byggja á þessu tvennu? Ekki gerum við það sjálf, við erum ekki þjóð með her. Hvernig á varnarmálum Íslands að vera háttað ef ekki með varnarsamningi við Bandaríkin og aðild að Atlantshafsbandalaginu?

Frú forseti. Mér tókst í millitíðinni að fletta upp hver stefna Pírata í málefnum NATO er. Hún er eftirfarandi, með leyfi forseta: „Mikilvægt er að rödd þjóðarinnar fái að heyrast hvað varðar áframhaldandi þátttöku Íslands í NATO og í öðru varnarsamstarfi. Á meðan Ísland er aðili að bandalaginu á það að tala fyrir friði innan NATO og annars staðar á alþjóðavettvangi. Íslendingar eiga að beita sér gegn hvers kyns hernaðaruppbyggingu í Norður-Atlantshafi og á norðurslóðum.“ Hvað varðar hina spurningu hv. þingmanns, um afstöðu til varnarsamningsins og NATO, hvernig ég persónulega lít á það, þá get ég náttúrlega ekki svarað fyrir alla þingmenn. Ég hvet hv. þingmann bara til að spyrja alla þingmenn Pírata, það er ekkert mál, við erum ekki það mörg. Til gamans má geta þess að það var nákvæmlega aðildin að NATO og gerð varnarsamningsins sem einn af mínum forfeðrum barðist hvað harðast gegn hér fyrir rúmum 70 árum.

Hvað hét hann?

Einar Olgeirsson. Hann sleit einmitt ríkisstjórnarsamstarfi kommúnista og Sjálfstæðisflokksins út af þessu. Persónulega tel ég allt alþjóðasamstarf vera af hinu góða. Rétt eins og segir í stefnu okkar er mikilvægt að það séu líka einhverjir sem tala fyrir borgaralegum og friðsamlegum lausnum, að það sé ekki bara verið að horfa á stríðstækin og tólin þegar kemur að þessum málum. En ég tek fram að ég greiddi t.d. atkvæði með því að Svíþjóð og Finnland fengju að vera með í NATO.

Virðulegi forseti. Það hefur verið áhugavert að hlusta á ræður í dag um þetta mikilvæga mál, að við tökum verulega umræðu um þetta mikilvæga mál sem tengist þjóðaröryggisstefnunni og breytingar á gildandi þjóðaröryggisstefnu. Það er rétt sem hefur komið fram, það á að endurskoða þjóðaröryggisstefnu á fimm ára fresti. Hún var samþykkt 2016 og í rauninni hefði átt að vera búið að taka hana fyrir fyrir um tveimur árum síðan en það er náttúrlega eitt og annað sem hefur orðið til þess að því var frestað, sem er miður því um leið undirstrikar það að við erum ekki með nægilega mikinn fókus á því sem ég ætla að leggja áherslu á hér á eftir varðandi varnar- og öryggismálin sjálf, þessar svokölluðu hreinu varnir, gamaldags svarnir og öryggismál sem við viljum ræða þá aðeins og fara dýpra í. Tillagan sem liggur fyrir af hálfu forsætisráðherra er góð og gild. Það er ljóst að á ákveðnum sviðum erum við að taka til hendinni og erum að stíga mikilvæg skref til að styrkja okkur hvað varðar orkuöryggi, fæðuöryggi, matvælaöryggi, fjarskiptaöryggi. Það er alveg ljóst líka á máli gestanna að þetta er engan veginn fullkomið, síður en svo. En við erum alla vega að stíga skref áfram til að styrkja okkur á þeim sviðum og erum að taka umræðuna. Við erum að móta ákveðna stefnu hvað þetta varðar. Síðan auðvitað kom það fram af hálfu ýmissa gesta sem komu fyrir nefndina að fólk saknaði þess að í viðbótartillögunni var aldrei talað um varnir. Eina skiptið sem var talað um varnir var í gömlu tillögunni. Það var ekki verið að tala um varnir og það núna þegar ein mesta ógn síðari tíma varðandi stríðsátök og í allri Evrópu steðjar að okkur eftir að Rússar réðust inn í Úkraínu með allri sinni grimmd, offorsi og því sem því fylgir. Þannig að það sem ég er að segja er að við höfum ekki farið eins og allar Evrópuþjóðir - þess vegna fannst mér miður að sjá upphaflegu tillöguna frá forsætisráðherra - að taka tillit til þessara gjörbreyttu aðstæðna. Þegar umræðu um breytingu á þjóðaröryggisstefnu er frestað um þessi tæpu tvö ár þá hélt ég einfaldlega að það væri einmitt verið að fresta henni af því að það væri verið að vinna að ákveðnum hlutum í tengslum við hina ofbeldisfullu innrás Rússa í Úkraínu. Það er ekki. Eins og kom m.a. fram í máli gestanna er þetta mjög fín og uppfærð almannavarnaáætlun. Það er ekki spurning. Það hefur verið vandað til verka á mörgum sviðum. En við sjáum líka að það er ekki verið að taka föstum tökum það sem skiptir okkur mjög miklu máli, að ríkisvaldið, stjórnvöld hverju sinni, sýni fram á það að þau séu ávallt með augun á boltanum þegar kemur að því að verja öryggi borgaranna. Þetta er svolítið blankó, þetta er bara svona eyða sem var sett fram fyrir þjóðina og birtist okkur í nefndinni en hún hefur hnykkt aðeins á nokkrum þáttum, þó ekki nóg. Ég vil þó engu að síður taka það fram að þjóðaröryggisstefnan sem er í gildi, frá 2016, hefur sannað að hún er mikilvæg. Hún veitir stjórnvöldum ákveðið aðhald en hún er líka að draga fram og ýta á samstarf og samvinnu þvert yfir ráðuneyti, þvert yfir stofnanir, og það væri óskandi að þetta myndi nú líka leiða til ákveðinnar hagræðingar í rekstri og einfaldara regluverks og gegnsæis og allt það. En þetta þrýstir alla vega á aukið samtal og samvinnu af því að þjóðaröryggisráð er í rauninni ekkert annað en samstarfsvettvangur. Það er hins vegar utanríkismálanefnd, og það kom líka fram í meðförum nefndarinnar, sem ríkisstjórnin á lögum samkvæmt að hafa samstarf við, utanríkisráðherra á að hafa samstarf við og samtal við þegar kemur að einhverjum stórfelldum breytingum. Það var reyndar ekki gert þegar utanríkis- og forsætisráðherra skrifuðu blessunarlega undir breytingar á grunnstefnu NATO. Það samtal á undan þeirri undirskrift átti sér ekki stað innan utanríkisnefndar. Þetta er eitt lítið dæmi um það sem ég tel varhugavert að taka án þess að samræða og samtal eigi sér stað um það hvort utanríkismálanefnd sé orðin svona til hliðar meðan verið er að fara með ákvarðanir inn í þjóðaröryggisráð sem að hluta til er byggt upp af einstaklingum sem hafa þekkingu, já, en hafa ekki lýðræðislegt umboð að baki sér eins og utanríkismálanefnd hefur. Þetta eru ákveðnar vangaveltur í tengslum við mikilvægi þess að það sé haft samráð við utanríkismálanefnd. Aðeins að nokkrum öðrum þáttum og bara tvennt sem hefur fengið mig til að hugsa og það eru dæmi um það hversu markvisst er verið að fylgja eftir málum í þjóðaröryggisráði. Hversu mikið samtal á sér stað? Er verið að veita okkur kannski pínulítið falskt öryggi með því að hafa starfandi þjóðaröryggisráð þegar allt í einu, korteri eftir að búið er að afgreiða fjárlagafrumvarpið, búið að samþykkja fjárlög, þá kemur dómsmálaráðherra og leggur til að flugvél Landhelgisgæslunnar verði seld? Hvaða umræða hafði átt sér stað innan þjóðaröryggisráðs? Hvaða umræða hafði átt sér stað innan ríkisstjórnar? Það vantar þessa ventla sem við þurfum á að halda og ég hélt einfaldlega í einfeldni minni að þjóðaröryggisráð væri með þá ventla en svo var ekki. Þetta er eitt dæmi. Hitt er salan á Mílu þar sem ég vildi staldra við, ekki út af því að það væru erlendir fjárfestar að koma, alls ekki það, heldur út frá þjóðaröryggismálum. Það kom mér satt best að segja á óvart að það hafi ekki verið farið - þetta voru svona eftiráskýringar sem við fengum - betur yfir það mál allt á vegum þjóðaröryggisráðs. Tilsvör ráðherra, til að mynda innviðaráðherra, voru stundum þannig að þau kölluðu á fleiri spurningar en við höfðum fengið svör við. Til að mynda gerði hann sér ekki grein fyrir því hvort með sölunni fylgdu virkir innviðir eða óvirkir innviðir. Það var ekkert hægt að lesa það. Þannig að þetta tvennt er dæmi um hugsanlega falskt öryggi sem við búum við undir hatti þjóðaröryggisráðs. Satt best að segja er þessi ríkisstjórn ekki búin að vera með nægjanlegan fókus á þessu sviði en ég vil hins vegar draga fram að það er verið að bæta mjög margt á þessu sviði í þjóðaröryggisráði og í þessari tillögu um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland og ég held að það sé margt sem við þurfum að læra. Þetta er samt allt of tilviljunarkennt. Það vantar sterkari stjórnsýslu utan um þetta. Það vantar skýrari verkferla og ég held að einfaldleikinn væri hér mjög hjálplegur til að þetta yrði gegnsærra og skiljanlegra og það yrði líka meira aðhald á stjórnvöldum þannig að það væri ekki hægt allt í einu bara að leggja til að einhverjir virkir innviðir, sterkir innviðir, mikilvægir innviðir, yrðu seldir eða lagðir niður án þess að einhver öryggistæki innan okkar samfélags myndu grípa í taumana. Þetta er nýlegt dæmi, vangaveltur af minni hálfu. Hitt sem ég ætla síðan að setja kannski meiri fókus á er það sem kemur skýrlega fram í þeirri grundvallarforsendu þjóðaröryggisstefnunnar sem er í gangi; sérstaða Íslands sem herlauss lands sem tryggir öryggi sitt og varnir með virkri samvinnu við önnur ríki og innan alþjóðastofnana. Með virkri samvinnu við önnur ríki og alþjóðastofnanir - þetta er algjörlega hárrétt. Lykilstoð í okkar þjóðaröryggi er auðvitað aðildin að NATO og síðan varnarsamningurinn við Bandaríkin. Það er hins vegar alveg að mínu mati makalaust að sjá að það er ekki verið að taka tillit til þeirra breytinga sem hafa orðið á umheiminum, það er hvergi sem liggur fyrir mat á því til hvaða varna við eigum að grípa. Einhver nefndi hérna að ég hafi nefnt áður í hvern eigi að hringja. Hvernig virkjum við það ef það eru árásir á Ísland, ef það eru árásir á ákveðna innviði okkar? Hvaða ferli fer af stað? Ég spurði aðeins innan nefndarinnar við umfjöllun um þjóðaröryggisstefnu og það var bara ekkert skýrt. Það var bara alls ekki skýrt hvað þetta varðar. Ég vil taka undir það sem hefur komið hér fram, m.a. af hálfu hv. þm. Loga Einarssonar, að það er eiginlega sjaldan meiri þörf á því að vera í virku alþjóðlegu samstarfi þegar við erum að ræða um grundvallarbreytingar og áskoranir sem við stöndum frammi fyrir í dag, til að ná í frið, til að berjast fyrir friði, en ekki síður líka fyrir stórum verkefnum eins og loftslagsmálunum. Loftslagsmálin eru tekin hérna inn í grundvallarstefnuna. En hvernig verjum við best okkar kröftum í loftslagsmálum? Að mínu mati er það í gegnum öflugt alþjóðastarf, fjölþjóðlegt starf eins og Evrópusambandið, af því að það leiðir vagninn í loftslagsmálum. Ef okkur er einhver alvara um að vera ekki bara að fylgja alltaf í humátt á eftir Evrópusambandinu heldur að vera virkir þátttakendur í því að berjast við loftslagsvána þá gerum við það best með alþjóðasamstarfi. Við sjáum líka að á þeim sviðum þar sem við höldum okkar stjórn algjörlega og fullkomlega, eins og á sviði loftslagsmála, þá er metnaðurinn minni en hjá Evrópusambandinu, með fullri virðingu fyrir ríkisstjórninni sem meinar vel. Þar sem hún hefur tækin og tólin til þess að skara svolítið fram úr á ákveðnum sviðum, taka málin í sínar hendur, þá gerir hún það ekki. Ítrekað erum við að sjá að full þátttaka í alþjóðasamstarfi er aðhald á okkur. Það er aðhald á okkur að standa okkur á þeim sviðum sem við viljum tala fyrir, berjast fyrir, hvort sem er á sviði loftslagsmála eða líka á sviði varna. Ég vil draga það fram að við í Viðreisn höfum náttúrlega lagt fram, og vorum eini þingflokkurinn sem lagði strax fram, tillögu um það hvernig við ætluðum að auka okkar alþjóðasamstarf í öryggis- og varnarmálum. Við gerðum það strax, tillögu í fjórum liðum, eftir að árás Rússa inn í Úkraínu hafði átt sér stað fyrir rúmu ári síðan. Við vildum í fyrsta lagi einmitt sýna öflugri samstöðu með bandalagsþjóðum með því að stórauka þátttöku Íslands í borgaralegum störfum. Við vildum í öðru lagi gera varnarsamstarf við Bandaríkin virkara, fara í markvisst samtal og samvinnu við þau á grunni varnarsamningsins, m.a. að tala um það hvernig hann verður virkjaður ef það verður árás með einhverjum hætti á Ísland. Við vildum líka fara í það - og það er alveg óskaplega mikil hálfvelgja í gangi þegar við erum að tala um viðveru varnarliðs. Við erum ekki að tala um að það eigi að byggja hér upp einhvern her, síður en svo. En við þurfum að geta talað um það að við erum til að mynda eina þjóðin sem hefur ekki allt árið um kring loftrýmisgæslu. Af hverju ekki? Hvaða mat hefur átt sér stað á okkur? Að því sögðu vil ég líka bæta við að við eigum náttúrlega sjálf að byggja upp þekkingu til að meta hvaða varnir við viljum hafa, hvaða öryggisventla við viljum hafa. Það erum við ekki að gera. Við erum algerlega að fela öðrum þjóðum það þegar kemur að hinum hefðbundnu vörnum Íslands. Þannig að mínu mati er einhver hálfvelgja, verið að tipla á tánum í kringum þetta allt saman, hvort það megi tala um þetta. Það má varla tala um þetta og fólk fer í svona flissstellingar þegar þetta er nefnt, varnir landsins og hverju við þurfum á að halda. Þetta er sú tillaga sem við höfum lagt til. Síðan þurfum við líka að meta, og það tengist annarri tillögu sem við höfum líka lagt fram, hvar hagsmunum Íslands er best borgið. Er hagsmunum Íslands best borgið í tvíhliða samstarfi eða í fjölþjóðasamstarfi? Við höfum lagt fram tillögu um að það verði einmitt farið í slíka markvissa vinnu, bara blákalt í ljósi þess að við þurfum að endurmeta okkar varnir. Við þurfum að endurmeta okkar öryggishagsmuni. Þá þurfum við líka að endurmeta hvar okkar hagsmunum er borgið á þessum breyttu tímum - gagnvart þessum gríðarlegu áskorunum sem fer betur á að fara í og tækla með öðrum þjóðum heldur en ein og sér. Vel að merkja hafa allar aðrar þjóðir innan Evrópu farið í að endurmeta ekki bara það hvar þær standa í alþjóðasamstarfinu heldur farið í að endurmeta varnir sínar. Danir fóru í þjóðaratkvæðagreiðslu og ákváðu núna, af því að þeir voru ekki í svonefndum varnarhluta innan ESB, að fara af fullum krafti inn í það og Danir samþykktu það með í kringum 70% greiddra atkvæða. Og af hverju er það? Af því að Evrópusambandið er að fara að taka meira til sín í vörnum, fyrir utan að Evrópusambandið er á sínum tíma hluti af uppbyggingu vestrænna lýðræðisþjóða, þar með talið Bandaríkjanna, til friðar í Evrópu. Það er önnur hliðin á þeim peningi hvernig við ætlum að byggja upp frið í Evrópu. Það var annars vegar að fara í gegnum viðskipti, opinn og frjálsan markað og hins vegar að fara í gegnum NATO. En það er alveg ljóst á samtali, samstarfi og samningum ESB og NATO að menn ætla Evrópusambandinu stærra hlutverk og það minnkar ekki með tilkomu Svía og Finna inn í NATO. Það mun ekkert minnka heldur verða enn frekari tengsl þar á milli. Þannig að þetta þurfum við að skoða. En við höfum ekki farið sjálf - og ég vona að menn skilji mig ekki svo, það er af mikilli virðingu sem ég segi þetta - meira að segja Færeyjar hafa sérstaklega skrifað bæði til Danmerkur og Evrópusambandsins með tilliti til sinna varna. Norðmenn eru farnir af stað í dýpri samtöl og samvinnu við Evrópusambandið vegna varna en við, af því að, og þá er ég komin að því sem allir vita, samsetning ríkisstjórnarinnar er þannig að það er auðvitað einn stjórnarflokkur sem greiddi ekki atkvæði með þjóðaröryggisstefnunni á sínum tíma. Ég spái því að það verði fleiri sem gera það núna og við sjáum að það verði a.m.k. forsætisráðherra og formaður utanríkismálanefndar sem munu greiða þessu atkvæði, spái ég, og það verður fróðlegt að sjá hvaða fleiri þingmenn munu greiða atkvæði með þjóðaröryggisstefnunni. Mér fannst mjög mikilvægt að við vorum og erum öll á þessari meirihlutatillögu, þessu nefndaráliti og tillögum sem draga það fram að það er mjög til bóta að ákveðnar breytingar hafa orðið sem tengjast grunnstefnu NATO, tengjast orðalagi í stefnunni sjálfri, þannig að það er mjög til bóta. En það er að mínu mati hins vegar ekki nóg og þess vegna tel ég mikilvægt að leggja þessa tillögu fram. Þetta er mjög hófleg tillaga. Þetta er tillaga sem ég veit að til að mynda Sjálfstæðisflokkurinn hefði lagt fram sjálfur ef hann væri ekki í þessari blöndu af ríkisstjórn. Ef Vinstri græn væru ekki í ríkisstjórninni þá hefði þetta verið tillaga Sjálfstæðisflokksins sem slíks um að vinna að sérstakri varnarstefnu fyrir Ísland sem byggist á þeim forsendum sem fram koma í þjóðaröryggisstefnunni. Við erum að segja að það eigi að tvinna þetta inn í þjóðaröryggisstefnuna og þessi varnarstefna leggi grunn að og skýri fyrirkomulag stjórnsýslu. Það er nákvæmlega það sem kom fram aftur og aftur á fundum nefndarinnar; það er ekki skýrt hvernig stjórnsýslan fúnkerar og hvernig framkvæmdin er og ábyrgðin á varnarmálum. Hugsanlega er varnarkostnaðurinn á varnarmálunum skýrari en áður en annað er ekki skýrt. Við leggjum til að varnarstefnan verði á ábyrgð utanríkisráðuneytisins - að sjálfsögðu verður hún á ábyrgð utanríkisráðuneytisins af því að samkvæmt því fyrirkomulagi sem er núna þá ber utanríkisráðuneytið ábyrgð á utanríkismálum og vörnum landsins. Þessi stefna á samkvæmt tillögu okkar að vera hluti af þjóðaröryggisstefnu og uppfærð með reglubundnum hætti að höfðu samráði við utanríkismálanefnd Alþingis. Og það er af ástæðu, eins og ég gat um áðan, að ég dreg hér sérstaklega fram utanríkismálanefnd þingsins, af því að það virðist vera svolítil hentistefna hvenær er haft samráð við nefndina og hvenær ekki. Á þessu vildi ég hnykkja sérstaklega. Nefndin setti fram breytingar á plagginu sem forsætisráðherra lagði fram, plagg sem er bara ljómandi fínt en algerlega meinlaust plagg, tekur ekki tillit til þessa umhverfis, þessara stríðsátaka sem eru núna, tekur ekki tillit til þess að allar aðrar þjóðir eru að endurmeta sínar varnir. Það er engu að síður mikilvægt að við unnum þetta vel, skerptum á ákveðnum hlutum og það var ánægjulega mikil samstaða um flesta hluti í nefndinni þó að það hafi ekki fundist hljómgrunnur hjá stjórnarflokkunum til að standa á bak við það að taka þessa tillögu mína inn í nefndarálitið. Það fannst mér miður af því að þetta sendir líka skýr skilaboð, að við séum að vinna okkar heimavinnu þegar kemur að vörnum landsins. Þetta er þjóðaröryggisstefnan. Hún er ekki bara almannavarnaáætlun. Hún er mikilvæg sem slík en við þurfum að láta þjóðaröryggisstefnuna taka til varna landsins. Annað er óboðlegt á þessum tímum.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna sem var um margt áhugaverð. Ég sé í nefndaráliti utanríkismálanefndar að hv. þingmaður skrifar undir með fyrirvara. Ef hún gæti kannski gert aðeins nánari grein fyrir fyrirvaranum, þá væri gott að heyra það. Svo er annað sem mig langar að spyrja hv. þingmann um og það er varðandi b-liðinn í breytingunni. Þar segir, með leyfi forseta: „Grundvallarforsenda stefnunnar sé staða Íslands sem herlaust land sem tryggir öryggi sitt og varnir með virkri samvinnu við önnur ríki og innan alþjóðastofnana.“ Þarna er verið að fella út orðin „sem fámennrar eyþjóðar sem hvorki hefur burði né vilja til að ráða yfir her“. Í staðinn er komið „sem herlaust land“. Væri í fyrsta lagi ekki rétt að hafa það „herlaus þjóð“, af því að við tölum um fámenna eyþjóð? Ég skil heldur ekki þessa breytingu vegna þess að það mun verða her hér á landi. Ég skil ekki alveg þessa breytingu, ef hv. þingmaður gæti aðeins útskýrt það nánar hver tilgangurinn er með henni. Í öðru lagi langar mig að spyrja hv. þingmann út í skýrslu þjóðaröryggisráðs frá því í fyrra. Þar kemur fram að hernaðarlegt mikilvægi Íslands hafi aukist vegna vaxandi spennu í samskiptum Rússlands og vestrænna ríkja. Ég get ekki séð að þessi þingsályktunartillaga, um breytingu á þjóðaröryggisstefnunni, taki á þessu aukna hernaðarlega mikilvæg Íslands eða á stríðinu í Úkraínu. Ég get ekki séð það. Eigum við von á því að það komi önnur tillaga? Er þetta bara byrjunin á frekari endurskoðun á þjóðaröryggisstefnunni? Mér finnst, eins og ég sagði í andsvörum við formann utanríkismálanefndar, að ekki sé verið að fjalla um þær stórkostlegu breytingar sem eiga sér stað í þjóðaröryggismálum í Evrópu. Það er atriði sem ég botna ekki alveg í í þessari tillögu. Ég hefði haldið að við færum í algjöra endurskoðun núna í kjölfar þessa stríðs.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni fyrir nákvæmlega þetta. Ég er sammála honum að mörgu leyti. Minn fyrirvari - ég tel reyndar mikilvægt og vann þannig í nefndinni að við yrðum öll saman á nefndarálitinu af því að mér finnst skipta máli að það séu skilaboðin, að utanríkismálanefnd sé samhent hvað þetta varðar. En ég lýsti því líka yfir, og geri það hér, að fyrirvari minn snertir einmitt varnar- og öryggismálin í þjóðaröryggisstefnunni. Mér finnst þau fá of lítið vægi, það er bara þannig. Í endurskoðun á þessu plaggi, sem hefur staðist ágætlega frá 2016, vega varnar- og öryggismálin bara allt of lítið. Það er út af viðkvæmni innan stjórnarflokks, eins tiltekins stjórnarflokks. Það kemur okkur ekkert á óvart en það sem verra er er að Sjálfstæðisflokkurinn lúffar í þessu enn og aftur til þess að halda ríkisstjórninni saman. Segjum það bara eins og það er. Það er viðkvæmni innan ríkisstjórnarflokkanna og þá er lægsti samnefnarinn alltaf tekinn, alltaf sá langlægsti. Við erum með plagg sem er fínt til að halda ríkisstjórninni saman en mér finnst það ekki nógu gott til að standa vörð um grundvallarhagsmuni þjóðarinnar sem taka tillit til varnar- og öryggismála landsins, og þá meina ég hinna hefðbundnu varnar- og öryggismála landsins. Að því lýtur fyrirvari minn. Það er gott að hv. þingmaður benti á skýrslu þjóðaröryggisráðs. Mikilvægi Íslands hefur aldrei verið meira á síðari tímum. Spennan hefur aukist. Bíddu, hvar er verið að taka tillit til þess í þjóðaröryggismálum? Hvar er viðbótin? Enn og aftur er þetta auðvitað gert til þess að ekki verði eins mikill sársauki hjá a.m.k. hluta þingflokks Vinstri grænna við að greiða þessari tillögu atkvæði sitt. En mér finnst vanta metnaðinn, vanta framsýnina, vanta þorið. 

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið sem var um margt fróðlegt. Ég tek undir það sem hún sagði. Hv. þingmaður er með breytingartillögu við þessa tillögu um breytingu á þjóðaröryggisstefnunni. Þar segir, með leyfi forseta: „Að vinna að sérstakri varnarstefnu fyrir Ísland sem byggist á þeim forsendum sem fram koma í þjóðaröryggisstefnu þessari. Varnarstefnan leggi grunn að og skýri fyrirkomulag stjórnsýslu, framkvæmd, ábyrgð og fjármögnun varnarmála Íslands. Varnarstefnan verði á ábyrgð utanríkisráðuneytisins.“ Mig langar að spyrja hv. þingmann: Er þetta sambærilegt og á öðrum Norðurlöndum eða er einhver fyrirmynd þarna sem verið er að horfa til? Þetta er þá væntanlega stefna sem er undir þjóðaröryggisstefnunni, við erum náttúrlega með varnarstefnu og svo erum við með stefnu varðandi netöryggismál og annað slíkt. Þetta þarf náttúrlega að tóna við varnarstefnu NATO og vera í samstarfi við Bandaríkin sem eru með varnarsamninginn. Hvernig sér hv. þingmaður það flæði fyrir sér varðandi íslenska varnarstefnu fyrir Ísland og samspilið við varnarstefnu NATO, Atlantshafsbandalagsins, og svo varnarsamninginn við Bandaríkin? Við erum herlaus þjóð og við erum þá að móta stefnu sem væntanlega þarf til að verja landið - það eru mörg ríki með her, það er hluti af fullveldi þjóða að geta varið sig. Við höfum ekki her út af smæð og fámenni og öðru slíku. Hvernig á varnarstefnan að tóna við varnarsamninginn og stefnu Atlantshafsbandalagsins? Þarf þá ekki samstarf við Atlantshafsbandalagið og Bandaríkin við mótun þessarar stefnu? Við förum varla að gera þetta algerlega ein þar sem við erum herlaus þjóð.

Virðulegi forseti. Hluti af þessu með stefnuna og uppbyggingu hennar, hv. þingmaður, er einmitt að skýra verkferla. Við tökum það fram, bæði í þessari breytingartillögu en líka í tillögu til þingsályktunar um það hvernig við ætlum að virkja varnarsamninginn. Ég sagði það alveg skýrt þegar ég mælti fyrir þeirri tillögu að við yrðum að útbúa skýra verkferla í stjórnkerfinu sem snerta varnir á ófriðartímum. Það er nefnilega ekki alveg skýrt hvernig við virkjum stuðning Bandaríkjanna í gegnum varnarsamninginn. Það liggur ekki fyrir. Við spurðum að þessu í nefndinni. Það er hluti af því að búa til varnarstefnu að stjórnsýslan sé með þetta allt á hreinu. Þetta kallar á samtal utanríkisráðuneytisins við Bandaríkin. Þetta kallar á samtal við okkar vinaþjóðir. Aðrar þjóðir hafa alveg skýra varnarstefnu. Ég skil ekki þessa viðkvæmni, að við getum verið með netöryggisstefnu, að við getum verið með alls konar stefnu, matvælastefnu o.s.frv., en við getum ekki verið með varnarstefnu og það er flokkur í ríkisstjórn sem einu sinni kallaði sig hægri flokk. Hvers konar er þetta eiginlega? Ég vonast til þess að þingmenn Sjálfstæðisflokksins og vonandi Framsóknarflokksins líka fái að fara svolítið lausbeislaðir inn í atkvæðagreiðslu þegar við greiðum atkvæði um nákvæmlega þetta. Ég vona það. Við þekkjum líka hvernig það er, sem er svo sem ekkert verra, það skiptir ekki máli hvaðan gott kemur, það getur vel verið að utanríkisráðherra fari af stað við að vinna varnarstefnu á morgun eða hinn eftir að búið er að klára atkvæðagreiðslu og það þarf bara að vinna þá stefnu. En það er eins og það þurfi alltaf að ýta við stjórnarflokkunum þegar kemur að þessum málum. Það er út af því að þeir klára málin ekki sín á milli eða fara leiðina sem er undir hatti lægsta samnefnara. Það er algjörlega óboðlegt þegar kemur að varnar- og öryggismálum.

Virðulegur forseti. Sú þingsályktunartillaga sem hér er til umræðu, um breytingu á þingsályktun um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland, er um margt áhugaverð. Vissulega er verið að leggja til mikilvægar breytingar hérna, m.a. að Ísland tryggi víðtæka öryggishagsmuni sína með virku alþjóðlegu samstarfi á grundvelli alþjóðalaga og með friðsamlega lausn deilumála, afvopnun, virðingu fyrir lýðræðislegum gildum, mannréttindum og réttarríkinu, jafnrétti kynjanna og baráttu gegn ójöfnuði, hungri og fátækt að leiðarljósi. Einnig verði horft sérstaklega til umhverfis- og öryggishagsmuna Íslands á hafsvæðinu umhverfis landið og á norðurslóðum í alþjóðasamvinnu og stuðlað verði að vernd og órofa virkni mikilvægra innviða og styrkingu áfallaþols samfélagsins gagnvart hvers kyns ógnum. Svo er tekið tillit til loftslagsbreytinga, það eru netöryggismál, net- og upplýsingaöryggi og tekið mið af öðrum ógnum sem þarfnast fullrar athygli, eins og segir í tillögunni, svo sem hryðjuverkum, skipulagðri glæpastarfsemi og ógnum við stjórnskipun, stjórnkerfi og fjarskipti o.s.frv. Að lokum segir í tillögunni að það þurfi að endurspegla þá breiðu sýn á þjóðaröryggi sem birtist í stefnunni. Þetta er allt gott og blessað. Í greinargerð þessarar tillögu til þingsályktunar sem hér er til umræðu segir, með leyfi forseta: „Ný staða í öryggismálum Evrópu, alvarlegar afleiðingar hernaðar Rússa í Úkraínu og aukin spenna í alþjóðasamskiptum kalla á aukna árvekni á fjölmörgum málefnasviðum sem þjóðaröryggisstefnan tekur til.“ Þetta er það eina sem segir í greinargerðinni um breytingu á þjóðaröryggisstefnu Íslands sem lýtur að stríðinu í Úkraínu. Þetta er það eina. Ef við skoðum síðan breytingartillögu utanríkismálanefndar þá langar mig að lesa það, en það er sama setning og er í sjálfri tillögunni, með leyfi forseta: „Ný staða í öryggismálum Evrópu, alvarlegar afleiðingar hernaðar Rússa í Úkraínu og aukin spenna í alþjóðasamskiptum kalli á aukna árvekni á fjölmörgum málefnasviðum sem þjóðaröryggisstefnan tekur til. Því sé rétt að skerpa á tilteknum sviðum þjóðaröryggisstefnunnar og taka tillögurnar m.a. til þess að þjóðaröryggisstefna tryggi lýðræðislegt stjórnarfar, áherslu á hafsvæðið umhverfis landið, áherslu á vernd og órofa virkni mikilvægra innviða og styrkingu áfallaþols samfélagsins …“ Ég hefði haldið, í ljósi þess sem er búið að gerast í Evrópu, innrás Pútíns í Úkraínu, að við myndum fara í heildarendurskoðun á þjóðaröryggisstefnunni. Svíar og Finnar eru með umsókn um að ganga í Atlantshafsbandalagið, umsókn sem allar þjóðir hafa samþykkt nema Tyrkland, í kjölfar þessarar innrásar. Norðmenn eru að endurskoða sín mál. Danir eru líka að gera það. Ef ég skil rétt af fréttum vilja báðar þjóðirnar hafa varanlega setu bandarísks herliðs í báðum löndunum, en hún er svona tímabundin, er róterað og er tímabundin í hvert sinn. Ég er ekki að kalla eftir því að bandaríski herinn komi hérna aftur með herstöð, alls ekki. En við þurfum að bregðast við þessari miklu ógn og það eigum við að gera í þjóðaröryggisstefnu. Það er það sem vantar. Ég kalla eftir því að það verði lögð fram breyting, vonandi á næsta þingi eða bara sem allra fyrst, sem taki mið af þessum breytingum. Það er gríðarlega mikilvægt. Það eru margir góðir punktar í þessari tillögu sem hér er lögð til til breytingar á þjóðaröryggisstefnu, t.d. um umhverfismál, órofa virkni mikilvægra innviða, loftslagsbreytingar, netöryggi o.s.frv., það er ekki það. Við verðum hins vegar að horfa til raunveruleikans eins og hann er í dag í Evrópu. Það er grundvallaratriði. Við verðum líka að horfa til þess sem segir í skýrslu þjóðaröryggisráðs frá í fyrra um að hernaðarlegt mikilvægi Íslands hafi aukist. Þar segir í skýrslunni: „Hernaðarlegt mikilvægi Íslands hefur þannig aukist vegna vaxandi spennu í samskiptum Rússlands og vestrænna ríkja.“ Þar segir einnig, með leyfi forseta: „Taka þarf mið af auknu hernaðarlegu mikilvægi landsins við stefnumótun, skipulag og áætlanagerð og þeim áhrifum sem það hefur á íslenska öryggishagsmuni.“ Ég get ekki séð að þessar breytingartillögur sem eru lagðar fram til breytingar á þingsályktunartillögu um þjóðaröryggisráð og breytingartillögur utanríkismálanefndar taki á þessari auknu spennu í samskiptum við Rússland eða vegna stríðsins í Úkraínu. Það sem er eiginlega hérna undir er að þetta er uppfærsla á þjóðaröryggisstefnunni eins og það væri ekkert stríð. Ég hugsa að það mætti fullyrða að það hefðu verið gerðar nákvæmlega sömu breytingar þó að það hefði ekki orðið neitt stríð. Það er það sem vantar. Það sýnir hversu mikil þörf er á að fara inn í þetta. Ég tel að breytingartillaga sem hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir leggur fram, um að unnið verði að sérstakri varnarstefnu fyrir Ísland sem byggist á þeim forsendum sem koma fram í þjóðaröryggisstefnunni, sé mikilvæg. Í henni kemur fram: „Varnarstefnan leggi grunn að og skýri fyrirkomulag stjórnsýslu, framkvæmd, ábyrgð og fjármögnun varnarmála Íslands.“ Það er kannski svolítið mikið að segja fjármögnun varnarmála Íslands þar sem við erum með varnarsamning við Bandaríkin, mesta herveldi heims. Það er ljóst að þeir munu sjá um varnir Íslands ef til átaka kæmi. En við eigum samt sem stjórnsýsla að geta haft okkar stefnu, sýnt okkar viðbragð, segja hvað við viljum og hvernig við ætlum að framkvæma varnarstefnuna. Í sumum ríkjum er það hluti af fullveldinu að geta varið sig. Við höfum ekki her og þess vegna byggir þjóðaröryggisstefna okkar í grundvallaratriðum á varnarsamningnum við Bandaríkin og veru okkar í Atlantshafsbandalaginu. Í núgildandi þingsályktun um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland segir, með leyfi forseta: „Þjóðaröryggisstefnan feli í sér eftirfarandi áherslur sem hafi jafnt vægi“ og þar í 3. tölulið er talað um aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu og í 4. tölulið að varnarsamningur Íslands og Bandaríkjanna tryggi varnir Íslands. Þetta eru grundvallarstoðirnar og hafa ekki jafnt vægi á við aðra þætti, þessa ellefu töluliði sem þarna eru undir. Það bara er ekki þannig. Svo einfalt er það. Ég tel að það sé gott, í a-lið breytingartillögu utanríkismálanefndar, að orðin „varnir Íslands“ séu komin þar inn, það sé rétt að skerpa á því að þjóðaröryggisstefnan taki til varna Íslands. Það er rétt. Ég tel hins vegar að breytingartillaga utanríkismálanefndar um b-liðinn sé eiginlega óþörf og ekki eiginlega óþörf, hún er óþörf. Þar segir, með leyfi forseta: „Grundvallarforsenda stefnunnar sé staða Íslands sem herlaust land sem tryggir öryggi sitt og varnir með virkri samvinnu við önnur ríki og innan alþjóðastofnana.“ Þarna eru sett orðin „herlaust land“ í staðinn fyrir „fámennrar þjóðar sem hvorki hefur burði né vilja til að ráða yfir her“. Mér finnst miklu skýrara að segja að grundvallarforsenda stefnunnar sé staða Íslands sem fámennrar eyþjóðar sem hvorki hefur burði né vilja til að ráða yfir her. Það er sannara og það er réttara heldur en að segja bara herlaust land. Ég tel að það mætti sleppa þeirri breytingartillögu. Varðandi c-liðinn þá er það leiðrétting samkvæmt greinargerðinni, þ.e. að á eftir orðinu „tengjast“ í d-lið komi: loftslagsbreytingum. Það er vel skiljanlegt þegar maður skoðar upphaflegu tillöguna frá forsætisráðherra. Svo er það d-liður breytingartillögunnar, um að í f-lið séu sett inn orðin „að efla stafrænt fullveldi“ þar sem fjallað er um að stuðla að auknu net- og upplýsingaöryggi á öllum sviðum samfélagsins með samhæfðum aðgerðum, áframhaldandi uppbyggingu á eigin getu og með samstarfi við önnur ríki. Þarna fremst koma inn orðin um að efla stafrænt fullveldi. Það er gott og blessað. Vandamálið er að það eru önnur atriði sem vantar í þetta líka. Það vantar að fjalla t.d. um hvernig við ætlum að taka á upplýsingaóreiðu. Það þarf að hafa það í þjóðaröryggisstefnu. Það þarf líka að fjalla um hvernig við ætlum að taka á ólöglegri starfsemi, eins og hefur t.d. komið í ljós að Kína er með í Hollandi og öðrum ríkjum; lögreglustöðvar í heimahúsum til að fylgjast með fólki sem er upprunnið frá Kína. Við þurfum líka að byggja þjóðaröryggisstefnuna á grundvelli nýrrar grunnstefnu NATO. Það er ekkert í þessum plöggum sem vísar til nýrrar grundvallarstefnu NATO. Það segir ekkert í þjóðaröryggisstefnu um það hvernig við viljum að norræn varnarsamvinna verði aukin, ekki neitt. Það vantar. Eða hvernig við ætlum að bregðast við óstöðugleika á norðurslóðum, hvernig við eigum að koma að því máli eða hvaða aukna viðbúnað við viljum sjá á öryggissvæðinu í Keflavík eða þá einfaldlega hvernig best sé að tryggja varnir Íslands. Það er ekkert fjallað um það grundvallarhugtak fyrir þjóðaröryggi eða varnarmál allra smáþjóða, allra ríkja, sem er fælingarmátturinn. Hvernig ætlum við að koma í veg fyrir að það verði ráðist á okkur? Hvernig ætla íslensk stjórnvöld að bregðast við breyttu hernaðarlegu mikilvægi landsins? Það er ekki fjallað um það í þessu. Ég get ekki annað séð en að við þurfum að fá, og vonandi sem allra fyrst, aðrar breytingartillögur um þjóðaröryggisstefnu sem taka á ástandinu í dag, auknu hernaðarlegu mikilvægi þjóðarinnar og með hliðsjón af stríðinu í Rússlandi. Það er sorglegt að fylgjast með því stríði þar sem ein helsta menningarþjóð Evrópu eða forystumaður hennar, hefur ákveðið að ráðast á grannþjóð sína. Við höfum tekið vel á því máli hér í þinginu og stjórnvöld um það að styðja úkraínsku þjóðina heils hugar í sinni baráttu fyrir tilvist sinni og frelsi og sjálfstæði. Ég legg áherslu á orðið tilvist. Þetta er tilvistarstríð hjá þeim. Það er alveg ljóst. Að ein mesta menningarþjóð Evrópu skuli vera að standa á bak við þessa hernaðaríhlutun, innrás í Úkraínu, er bara grátlegt, hörmung að sjá það. Ég tel að þær breytingartillögur sem hér eru til umræðu séu að mörgu leyti mjög góðar en þær taka ekki á stærsta vandanum. Þær gera það ekki á nokkurn einasta hátt. Það er atriði sem við þurfum að fjalla um síðar í þessum þingsal og koma þá með varnarstefnu, vonandi, og öryggisstefnu þar sem er lögð áhersla á það að þjóðaröryggi Íslands er grundvallað á tveimur stoðum; varnarsamningnum við Bandaríkin og aðildinni að Atlantshafsbandalaginu. Þessar tvær stoðir hafi ekki jafnt vægi á við aðra liði sem eru taldir upp í þjóðaröryggisstefnu Íslands. Þær gera það ekki. Þetta er alger grundvallarforsenda í þjóðaröryggismálum Íslands og það er það sem við byggjum tilvist okkar á sem sjálfstæð þjóð og það er það sem ver okkur. Ég vil benda á það líka að þegar bandarískur herafli kom hingað á sínum tíma þá kom hann áður en árásin á Pearl Harbor átti sér stað 7. desember 1941. Hann kom á grundvelli svokallaðar Monroe-kenningar um að við værum hluti af Vesturheimi, „western hemisphere“, ef ég má sletta. Ég vona að Bandaríkin líti á það sem svo að varnir Íslands séu hluti af þeirra eigin vörnum. Við þurfum hins vegar að fjalla um þetta með skýrum hætti sem sjálfstæð þjóð og þessi breytingartillaga, svo góð sem hún er, gerir það ekki.

Frú forseti. Við erum hér í síðari umræðu um tillögu til þingsályktunar um breytingu á þingsályktun um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland sem samþykkt var árið 2016. Í henni segir að hana skuli endurskoða á fimm ára fresti. Það er aðeins meira liðið en fimm ár frá því að tillagan var samþykkt en Covid og fleira hefur gert það að verkum að þetta hefur tafist. En hingað erum við komin til að ræða endurskoðun á þessari stefnu. Frú forseti. Mig langar að tala á breiðari grunni og kannski aðeins öðrum forsendum en í það minnsta sum hafa talað hér í dag. Að mínu mati er það alger forsenda þess að tryggja frið og öryggi, ekki bara hér á Íslandi heldur í heiminum öllum, að tryggja þannig heim að allir íbúar jarðar geti búið við mannsæmandi kjör. Það er ljóst að við þurfum að deila auðlindum heimsins, það þarf að jafna kjör fólks og það þarf að sjá til þess að völdum og gæðum sé dreift jafnt á milli ríkja og innan þeirra. Þar þarf að taka tillit til þátta eins og stétta, kynja og þjóðernishópa. Við erum gríðarlega langt frá því að vera á þeim stað í dag sem veröld að við öll búum við mannsæmandi kjör. Það er eitt af því sem gerir heiminn hættulegan og gerir það að verkum að í honum er óþarfa óstöðugleiki. Við erum líka að glíma við loftslagsbreytingar af mannavöldum. Ég held að við séum flest sammála um það að jafnvel þó svo að Ísland sé með metnaðarfull markmið sem það er að vinna að, sem og margar aðrar þjóðir heims, þurfi að gera mun betur. Við þurfum að gera miklu betur ef okkur á að takast að takast á við loftslagsbreytingarnar. Í það þarf fjármagn, sem í dag er að mínu mati sóað í hernað, í vopn, í þróun á nýjum og öflugum tegundum kjarnorkuvopna. Það er verið að setja peninga í það sem stundum er kallað varnir fyrir heiminn. Ég vil tala fyrir því hér í dag að með því sé einmitt verið að setja fjármagn í þætti sem auka hættuna en peningarnir fari ekki í það að bæta kjör fólks og berjast gegn loftslagsbreytingum. Mér finnst þær breytingar sem lagðar eru til við þjóðaröryggisstefnuna tala ágætlega inn í heim þar sem mannréttindum er ógnað, þar sem hryðjuverk og skipulögð glæpastarfsemi er á uppleið á allt of mörgum stöðum, þar sem orkuöryggi og fjármála- og efnahagsöryggi er ótryggt, þar sem við búum við stöðuga ógn af netárásum, þar sem hreinlega hinum lýðræðislegu gildum sem við höfum viljað tala fyrir er ógnað. Þess vegna finnst mér gott að í þessari tillögu til breytingar á þjóðaröryggisstefnunni sé verið að ávarpa þessa hluti. Frú forseti. Ég ætla ekki að tipla fram hjá því að þegar tillaga til þingsályktunar um þjóðaröryggisstefnu var samþykkt þá greiddi ég ekki atkvæði með henni. Mér fannst gríðarlega jákvætt að þar var verið að fjalla um málin út frá breiðu sjónarhorni þar sem nefndir voru margir þeir þættir sem ég tel að standi því fyrir þrifum að hér á jörðinni geti þrifist gott samfélag. Þar eru hins vegar atriði, svo sem vera Íslands í NATO og að við byggjum á varnarsamningnum við Bandaríkjamenn, sem gerðu það að verkum að ég studdi hana ekki. Vegna þess hins vegar hvernig tillagan er byggð upp, með mörgum atriðum sem hafa jafnt vægi sem eru þar nefnd, þar á meðal að friðlýsa íslenska lögsögu fyrir kjarnorkuvopnum, að tekið sé á netöryggismálum og tekið á orkuöryggismálunum og öðrum þáttum sem ég hef farið hér yfir að ég telji að tryggi hið raunverulega öryggi, þess vegna sat ég hjá þegar tillagan var afgreidd. Það geisar núna hræðilegt stríð í Úkraínu þar sem Rússar réðust inn í fullvalda ríki. Við sjáum í fréttum á hverjum einasta degi hvernig fólk, almennir borgarar, þjáist og líður vegna stríðsins sem þar geisar og það er að sjálfsögðu á ábyrgð Rússa sem hófu innrásina. Það sem mér finnst skipta máli og hefur komið í ljós í þessu stríði, líkt og öllum öðrum stríðum, er að það eru saklausir borgarar sem verða þar verst úti. Eina raunhæfa leiðin til lengdar til að tryggja öryggi er með því að koma í veg fyrir að til átaka komi. Ég veit að þetta eru ekkert sérstaklega vinsæl eða kannski eftirsótt sjónarmið að tala fyrir, sérstaklega ekki á stríðstímum. Ég tel hins vegar að það sé einmitt nauðsynlegt núna að tala fyrir friði, að tala fyrir afvopnun og að tala fyrir því að unnið sé að samningum og friðsamlegum lausnum vegna þess að það er þannig sem öllum stríðum lýkur á endanum. Það er skylda okkar sem samfélags, skylda okkar í alþjóðasamfélaginu að tala fyrir því og beita okkur á þann hátt að þetta megi gerast sem fyrst til þess að sem fæstir almennir borgarar líði enn meiri þjáningar vegna stríðsins. Ég er einfaldlega ósammála þeim sem hér hafa talað í dag og sagt að þjóðaröryggisstefnan, eða sú endurskoðun sem hér er lögð til, taki ekki á stöðu mála eins og hún er í heiminum í dag. Ég tel hana einmitt gera það með breiðri varnarskírskotun, með því að tala fyrir því að Ísland taki þátt í alþjóðlegri samvinnu. Það er ekki verið að taka á því sem ég persónulega myndi helst vilja sjá, sem er úrsögn Íslands úr NATO, en fyrir því er ekki þingmeirihluti og þá verður bara svo að vera en ég held áfram að tala fyrir því sjónarmiði. Hins vegar tel ég að hér sé verið að leggja til breytingar, það sé verið að skerpa á atriðum sem gera Ísland öruggara í alþjóðasamhenginu. Svo er það auðvitað eilífðarmál að halda áfram að vinna að því að gera heiminn öruggari. Ég tel mikilvægast í því að tala fyrir málefnum friðarins, að tala fyrir afvopnun og að tala fyrir því að það sé gert samkomulag, að það sé talað fyrir friðsamlegum lausnum í hvívetna. Þess vegna finnst mér þessi breyting sem hér er lögð inn bara tala ágætlega inn í það. Svo þurfum við auðvitað að halda áfram að vinna að því sem skapar hið raunverulega öryggi í heiminum öllum.

Virðulegi forseti. Ef ég heyrði rétt þá hafði hv. þingmaður, eðlilega, eins og ég, áhyggjur af loftslagsbreytingum. Við sjáum það að við erum í rauninni með tvíþætt markmið varðandi losun og loftslagsbreytingarnar, annars vegar að eiga hlutdeild í markmiði ESB, 29% miðað við 2005-losunina til 2030, og síðan erum við með okkar sjálfstæða markmið sem við ráðum sjálf yfir og eigum að geta uppfyllt. Telur hv. þingmaður að við séum komin þangað að við getum gert það og telur hv. þingmaður að þetta sé raunhæft miðað við þær aðgerðir sem hefur verið farið í? Af því að allir sérfræðingar sem maður talar við segja að í dag sé þetta frekar óraunhæft. Við vorum bara fyrir tveimur árum síðan að losa meira heldur en hitt. Það er auðvitað áhyggjuefni og loftslagsmálin eru eðlilega sett fram í tengslum við þjóðaröryggi. Þannig að í fyrsta lagi: Náum við þessu eins og þetta lítur út fyrir núna? Í öðru lagi erum við að sjá það, sama hvað hver segir, að loftslagsmálin eru í algerum forgangi hjá ESB og ég er þeirrar skoðunar að starf okkar innan alþjóðastofnana og í fjölþjóðasamstarfi muni skila meira í baráttunni fyrir litla þjóð eins og okkur Íslendinga. Getur hv. þingmaður að einhverju leyti verið sammála mér þar? Í þriðja lagi langar mig einfaldlega að spyrja: Skildi ég hv. þingmann rétt, að hún muni núna greiða atkvæði með þessari þjóðaröryggisstefnu, m.a. með tilliti til þess, og þá verður hv. þingmaður bara að leiðrétta mig, að hafa ekki greitt atkvæði með umsókn Svía og Finna inn í Evrópusambandið?

Herra forseti. Ég er ekki sammála hv. þingmanni um allt þegar kemur að utanríkismálum eða öryggis- og varnarmálum en ég hygg að við séum algjörlega sammála um mikilvægi þess að takast á við loftslagsbreytingar. Okkur kann í einhverjum tilfellum að greina á um aðferðir en ég hygg að þegar kemur að hinu stóra yfirliggjandi máli, sem er það að bæði við og aðrar þjóðir verðum að axla ábyrgð og vera með aðgerðir og ná árangri þegar kemur að loftslagsmálunum, þá séum við sammála. Já, ég held að Ísland geti alveg uppfyllt sín markmið. Ég held að við þurfum auðvitað öll, bæði við sem einstaklingar, fyrirtæki í landinu og stjórnvöld, að vinna að því til að það takist. Ísland er með metnaðarfull markmið og ég held að það sé full ástæða til að gera ráð fyrir því að við ekki bara getum heldur verðum að ná okkar markmiðum og jafnvel að auka í. Ég er sammála því að við eigum að vinna þar þétt með öðrum þjóðum, bæði í Evrópu og öðrum löndum. En ef hv. þingmaður var að fiska eftir því að vita hvort ég vildi gera það í gegnum Evrópusambandsaðild þá er það ekki það sem ég er að tala fyrir heldur að við vinnum þétt saman með öðrum þjóðum því að þetta er alheimsvandi og við verðum að vinna saman.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þetta. Mér sýnist m.a. á öllu frá Umhverfisstofnun, án þess að það sé sagt berum orðum, að þá bendi framreikningar stofnunarinnar ekki til þess að unnt verði að draga úr losun um 55% fyrir árið 2030, þ.e. ef við miðum við staðla Evrópusambandsins en ekki einhverja heimatilbúna staðla. Ég tel mjög mikilvægt að við höfum mikið gegnsæi í þessum stöðlum og miðum við alþjóðlega staðla en ekki eitthvað sem við getum teygt og togað til að þykjast hafa uppfyllt einhver markmið sem við erum síðan langt fjarri. Þess vegna held ég einmitt að aðhaldið í gegnum fjölþjóðasamstarf skipti mjög miklu máli þannig að við förum ekki alltaf einhverjar leiðir sem eru bara til heimabrúks og erum þá ekki að gera það sem við þurfum að gera og það er að taka miklu stærri skref í loftslagsmálum og hvernig við tæklum loftslagsvandann, bara þannig að það sé sagt. Stór hluti af því sem felst í tillögu okkar Viðreisnar um að meta hvort hagsmunum Íslands - og ég er ekki að tala um að við förum bara beint inn í það að fara inn í Evrópusambandið, ég náttúrlega tala fyrir því, en það sem ég er að segja er að ríkisstjórnin geti alla vega sammælst okkur um að við förum í það að meta okkar hagsmuni. Er þeim betur borgið með því að fara í gegnum tvíhliða samninga? Sem ég held ekki og er sannfærð um að svo sé ekki. Eða er betra að við förum í fjölþjóðlegt samstarf? Og hvaða atriði verðum við þá að fara í að meta; loftslagsmálin, varnarmálin, efnahagsmálin, lýðræðismálin, friðarmálin, af hverju við erum að taka þátt í Evrópusambandinu? Það er ekki bara gjaldmiðillinn, þótt hann sé risahagsmunamál upp á almenn lífskjör, ekki síst heimilanna. Það er ekki síður hitt, út á hvað sameinuð Evrópa gengur og ekki síst út á frið og öryggi. Til þess var nú sambandið stofnað upphaflega.

Herra forseti. Líkt og ég sagði áðan þá held ég að við hv. þingmaður séum sammála um að við verðum að ná árangri í loftslagsmálunum. Auðvitað gerist það fyrst og fremst með því að hver þjóð fyrir sig sé með aðgerðir sem draga raunverulega úr losun. Auðvitað eigum við að vinna með öðrum þjóðum, líkt og ég sagði í mínu fyrra andsvari, en þetta snýst svo auðvitað um þær aðgerðir sem við förum í, hvert ríki fyrir sig, því að það er auðvitað þannig sem hinn raunverulegi samdráttur verður. Mér finnst það mikilvægt - og mig langaði bara að draga umræðuna aðeins aftur að þjóðaröryggisstefnunni og þá skiptir það máli hvernig við vinnum að losuninni. Hún verður að vera sanngjörn, umskiptin verða að vera sanngjörn. Það skiptir máli til þess að tryggja öryggi í heiminum. Það er ekki hægt að vera með aðgerðir sem eru þannig að þær bitna verst á þeim fátækustu í heiminum því að það mun auka enn frekar á óstöðugleika og auka líkurnar á stríði og samkeppni um auðlindir. Það getur, líkt og önnur stríð, einungis leitt til þess að það eru almennir borgarar sem á endanum tapa á því. Þannig að hið stóra öryggismál er að skapa hér sanngjarnan heim 

Virðulegi forseti. Ég þakka framsögu hv. nefndarformanns og mjög góða og gagnlega umræðu hér í þingsal. Ég fagna því að við ræðum hér loksins endurskoðun þjóðaröryggisstefnunnar. Sömuleiðis er samstaða utanríkismálanefndar í málinu ánægjuleg og samstarfið þar og yfirferð málsins hefur verið mjög vönduð. Það er virkilega jákvætt hversu samstiga þingmenn hafa verið, úr öllum flokkum, varðandi grunngildi okkar og algjöra samstöðu lýðræðisríkja í þeim áskorunum sem við höfum glímt við í öryggis- og varnarmálum. Þótt þjóðaröryggisstefnan frá 2016 hafi staðið vel fyrir sínu er ljóst að heilmiklar vendingar hafa orðið í öryggis- og varnarmálum sem hafa óhjákvæmilega áhrif á endurskoðun stefnunnar. Þar er innrás Rússa í Úkraínu, stríð í Evrópu, auðvitað ofarlega í huga en sömuleiðis hröð tækniþróun, sérstaklega í net- og upplýsingatækni. Það er nauðsynlegt að bregðast ákveðið við auknum áskorunum og breyttu öryggisumhverfi. Virðulegi forseti. Eins og fleiri hv. þingmenn hafa áréttað hér í umræðunni er mikilvægt að Ísland sé bæði virkur og áreiðanlegur aðili í alþjóðlegu samstarfi á sviði öryggis- og varnarmála. Við getum ekki verið eftirbátur í alþjóðlegu samstarfi og þurfum að fylgja eftir alþjóðlegum skuldbindingum í málaflokknum. Mig langar að taka undir það sem m.a. hv. þm. Logi Einarsson kom hér inn á í umræðunni varðandi það að það er eitt að skrifa út stefnu og markmið á blað, en annað er svo að framkvæma þetta og auðvitað að fjármagna. Það á reyndar við um fleiri málaflokka en þennan. Það var þess vegna sérstaklega ánægjulegt að fylgjast svo náið með breytingunum sem við Sjálfstæðismenn leiddum og leiðum enn í utanríkisráðuneytinu. Að hugsa sér að það séu aðeins örfá ár síðan utanríkisráðherra Sjálfstæðisflokksins endurvakti þar varnarmálaskrifstofu, og setti á fót deild fjölþáttaógna, svo dæmi séu tekin. Vaxandi framlög í þessum málaflokki tala sínu máli og sömuleiðis fjárfestingar hér á landi vegna varnarsamstarfs okkar. Ég vek sérstaklega athygli á áherslu hv. utanríkismálanefndar á varnir landsins og grunnstefnu okkar í varnarmálum sem er auðvitað aðild okkar að NATO og varnarsamningurinn við Bandaríkin. Þetta eru hornsteinarnir í vörnum Íslands og jákvætt að nefndin leggi til breytingar til að undirstrika það. Þá er sömuleiðis mikilvægt að samráð þjóðaröryggisráðs og utanríkismálanefndar sé aukið og jákvætt að sameiginlegur skilningur beggja aðila varðandi það sé undirstrikaður í nefndaráliti. Ég tek þess vegna heils hugar undir áréttingu hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur um þetta og varðandi lögbundið hlutverk utanríkismálanefndar. Virðulegi forseti. Ég tek að svo búnu undir tillögu hv. utanríkismálanefndar þess efnis að þingsályktunartillagan verði samþykkt með þeim breytingum sem nefndin leggur til.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu og mikilvæga. Ég vil spyrja hv. þingmann af því að hún talar um að í NATO liggi hornsteinar okkar, og ég er algerlega sammála hv. þm. um NATO og varnarsamningurinn við Bandaríkin. Aðrar þjóðir innan NATO eru hins vegar að endurskoða mjög alla sína þætti þegar kemur að vörnum. Telur hv. þingmaður vera nægilega langt gengið í þessari þjóðaröryggisstefnu miðað við núverandi aðstæður, miðað við það ákall sem er á Vesturlöndum og ekki síst í Evrópu, að taka svolítið til hjá sér og skerpa sig þegar kemur að varnar- og öryggismálum? Hv. þingmaður kemur úr Sjálfstæðisflokknum og ætti að átta sig á mikilvægi þess að ræða hér varnir, hreinar varnir, ekki bara almannavarnaáætlunina sem er uppleggið af hálfu forsætisráðherra. Telur hv. þingmaður að það þurfi að ganga lengra í því og m.a. móta stefnu, eins og ég hef lagt til samhliða þessu máli?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og tek undir að þetta hafi verið mjög þarfar breytingar sem við gerðum núna á þjóðaröryggisstefnu, eins og ég rakti lítillega í ræðu minni. Við horfum auðvitað til þess sem nágrannaþjóðir okkar hafa verið að gera og fylgjum þeim eftir í þeim efnum. Við horfum líka til þess sem við höfum verið að framkvæma, eins og ég minntist stuttlega á í ræðu minni, ekki bara til þess sem við skrifum út á blað heldur líka til þess sem við höfum verið að framkvæma og við höfum verið að taka stór skref í þeim efnum. Varðandi hvort mér finnist að við hefðum mátt ganga lengra þá finnst mér eins og staðan er núna að það hefði ekki mátt vera minna. Mér finnst við hafa gert mikilvægar breytingar og náð mikilvægri lendingu í nefndinni sem allir gátu einhvern veginn orðið ásáttir um og mér finnst það mjög mikilvægt og ég heyri að fleiri hv. þingmenn hafa tekið undir það í umræðunni í dag að það sé mjög mikilvægt að við séum öll sammála um þessa lendingu sem þó varð í nefndinni. Þannig að eins og staðan er núna þá get ég unað við niðurstöðuna sem við urðum ásátt um í nefndinni.

Virðulegi forseti. Ekki minna, segir hv. þingmaður og segir mér það, eins og hennar er von og vísa, að hún vill taka tillit til samstarfsflokkanna og ekki síst Vinstri grænna þegar kemur að þessu. Auðvitað var það ákveðin blessun árið 2016 að það var mikill og breiður meiri hluti með þjóðaröryggisstefnunni þá sem markaði mjög ákveðin spor og mikilvæg. Það þurfti ekki að fara í það að víla og díla við Vinstri græn varðandi mótun þeirrar þjóðaröryggisstefnu heldur voru bara ákveðnir grunntónar slegnir þar. Núna hins vegar í breyttu umhverfi, gerbreyttu umhverfi, einni mestu ógn sem steðjar að vestrænum lýðræðisríkjum með stríðinu í Úkraínu, þá finnst mér miður að ríkisstjórn sem Sjálfstæðisflokkurinn á hlut að skuli ekki vera skýrari í þessu. Ég virði hv. þingmann og það sem hv. þingmaður segir hér, að það mætti ekki vera minna að gert. Það voru mikilvægar breytingar gerðar á þessari tillögu sem liggur fyrir en að mínu mati eru þær ekki nóg. Í því felst minn fyrirvari. Ég tel að við eigum að hætta að tipla á tánum þegar kemur að umræðu um varnir landsins og fara að einbeita okkur að því sem skiptir máli, þ.e. að meta hagsmuni okkar, setja fram stefnu og hafa skýra ferla um það hvernig stjórnkerfið á að virka, stjórnsýslan og fjármögnun o.s.frv. þegar kemur að vörnum landsins. Og þá meina ég vörnum, þessum hreinu og kláru vörnum sem við eigum við, ekki í heild sinni þessa almannavarnaáætlun sem þjóðaröryggisstefnan er í raun.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega síðara andsvar. Hv. þingmaður segir mig vera að taka tillit til einhverra ákveðinna - ég veit ekki með það. Við gerum þarna ákveðnar breytingar, eins og hv. þingmaður minnist á, og vísum mjög ákveðið til grunnstefnu NATO. Við erum stoltur stofnaðili að NATO og erum engir eftirbátar í því samstarfi. Við höfum ekki verið það og við munum ekki verða það. Ég hef ekki orðið vör við það að vinir okkar í öðrum flokkum, ýmsum öðrum flokkum, ólíkum flokkum, hafi átt í einhverjum vandræðum með þetta. Það er bara orðin mikil samstaða um þetta. Auðvitað hafa orðið breytingar í þessa veru víða annars staðar, m.a. í Evrópu og hjá vinaþjóðum okkar á Norðurlöndunum. Það sem mér þótti mikilvægt umfram margt og við urðum ásátt um í nefndinni var samstaða og það var lendingin. Mikilvægast finnst mér þó að við horfum til aðgerða, þeirra aðgerða sem við höfum gripið til og munum áfram grípa til og ég hvet hv. þingmann til að fylgjast grannt með því hvort við séum ekki að standa okkur þegar kemur að varnarsamstarfi og samstarfi í öryggis- og varnarmálum á Íslandi.

Herra forseti. Þær breytingar sem hér eru lagðar til í endurskoðaðri þjóðaröryggisstefnu eru jákvæðar. Mikilvæg skref eru stigin í málefnum eins og loftslagsbreytingum, orkuskiptum og orkuöryggi sem síðan lýtur aftur að fæðuöryggi þjóðarinnar. Innviðir eru teknir fyrir í stefnunni með skýrari hætti og það er jákvætt. Það er mikilvægt að hafa í huga að þjóðaröryggisstefnan er ekki útfærsla á einstökum aðgerðum, hún leggur línurnar og áhersluþættina. Það er síðan þjóðaröryggisráð sem er samhæfingaraðilinn og síðan eru það ráðuneytin sem bera ábyrgð á framkvæmd stefnunnar í sínum málaflokkum. Við Íslendingar höfum sérstöðu meðal vestrænna þjóða þegar kemur að öryggis- og varnarmálum. Ísland hefur ávallt verið herlaus þjóð, þjóð án vopnaframleiðslu, en er í varnarbandalagi sem byggir á hernaðarlegum grunni og í því felst að sjálfsögðu sérstaða. Varnarsamningur Íslands og Bandaríkjanna og aðildin að Atlantshafsbandalaginu eru grundvallarþættir í samþykktri þjóðaröryggisstefnu Íslands. Við eigum allt okkar undir í þessu samstarfi. Þess vegna verðum við að tryggja að hér sé ávallt sá viðbúnaður til staðar sem þarf ef hingað yrði kallaður til herafli á ófriðartímum. Þetta er grundvallaratriði. Við þurfum auk þess að auka þekkingu þeirra íslensku starfsmanna sem starfa að málaflokknum og íslenskir starfsmenn verða að öðlast þekkingu, reynslu og innsýn sem nýtist í verkefnum, æfingum og stefnumörkun hér heima fyrir. Þannig eykst okkar eigin geta og sérfræðiþekking í öryggis- og varnarmálum á Íslandi. Með því að kosta sérfræðinga til starfa er stutt við starf bandalagsins og um leið öðlumst við mikilvæga reynslu. Við sem herlaus þjóð höldum úti afmörkuðum varnarviðbúnaði og fyrst og fremst í tengslum við samvinnu við Atlantshafsbandalagið og á grunni tvíhliða varnarsamnings við Bandaríkin. Aukin framlög íslenska ríkisins og Atlantshafsbandalagsins til framkvæmda hér á landi hafa aukið öryggis- og varnarviðbúnaðargetu landsins. Herra forseti. Ég tel að við eigum að viðhafa virkari þátttöku í störfum Atlantshafsbandalagsins. Við eigum að auka fjárveitingar hvað þetta varðar, auka sérfræðiþekkingu okkar eigin fólks á þeim sviðum þar sem Ísland getur með borgaralegu framlagi lagt sitt af mörkum. En hver er öryggisímynd okkar Íslendinga? Merking öryggishugtaksins hefur breyst á skömmum tíma. NATO og þróun bandalagsins í átt til borgaralegrar nálgunar á öryggismálum gefur okkur aukin tækifæri, aukin tækifæri fyrir herlausa þjóð sem er í mikilvægu varnarsamstarfi við Atlantshafsbandalagið og Bandaríkin. Þær breytingar auka hugsanlega möguleika Íslands sem smáríkis til að leggja sitt af mörkum og styrkja með því stöðu sína innan bandalagsins. Því má velta fyrir sér hvort umræðan um öryggis- og varnarmál hafi verið nægilega djúp hér á landi. Innrás Rússa í Úkraínu, innrás inn í sjálfstætt fullvalda ríki í Evrópu, breytti öryggismálum í álfunni til framtíðar. Þessi einstaki atburður á okkar tímum kallar að sjálfsögðu á umræðu og við honum er verið að bregðast, m.a. með því að leggja fram breytingar á þjóðaröryggisstefnunni. Stríðið er okkur þörf ábending um mikilvægi varnarsamstarfsins við Bandaríkin og veru okkar í varnarbandalaginu NATO og þess vegna verðum við að sjá til þess að við uppfyllum ávallt okkar skuldbindingar hvað þetta varðar. Höfum hugfast að hlutleysi veitir enga vörn. Þó svo að það sé vissulega göfugt markmið þá veitir það enga vörn. Úr fræðasamfélaginu hefur komið gagnrýni á þann veg að hin nýja tillaga að þjóðaröryggisstefnu Íslands taki ekki mið af auknu hernaðarlegu mikilvægi Íslands. Þessu er ég ósammála. Hernaðarlegt mikilvægi Íslands hefur ekkert breyst. Það er mikilvægt og hefur verið mikilvægt. Það er hið sama og það hefur verið og það er áfram mikilvægt. En við höfum kannski ekki gefið því nægjanlegan gaum, sérstaklega eftir brotthvarf varnarliðsins. Við höfum tekið virkan þátt bæði á vettvangi Atlantshafsbandalagsins en líka í samstarfi Evrópuþjóða í kjölfar innrásarinnar í Úkraínu. Það á einnig við um viðskiptaþvinganir. Herra forseti. Ísland er friðsamt land og það friðsamasta í heimi samkvæmt svokölluðu Global Peace indexi, ef má nota erlenda tungu, en í því felast tækifæri Íslands. Ég hef sagt það hér oftar en einu sinni úr þessum ræðustól að Ísland hefur alla burði til þess að vera friðflytjandi á alþjóðavettvangi og málamiðlari. Það lýtur ekki síst að því að við erum herlaus þjóð, eins og áður segir, við erum þjóð án vopnaframleiðslu, sem hefur skapað okkur traust á alþjóðavettvangi þegar kemur að þessum málum, friðarmálum, og aðalritari Sameinuðu þjóðanna sagði fyrir ekki svo löngu síðan að Ísland nyti mikils trausts á alþjóðavettvangi. Þess vegna segi ég það hér að í þessu felast tækifæri fyrir Ísland sem við eigum gefa meiri gaum og nýta. Þá komum við að spurningunni hvort Ísland sé vel varið nú þegar við horfum upp á það að ráðist er inn í fullvalda og sjálfstæða þjóð í Evrópu. Ég tel svo vera. Ég tel að Íslands sé vel varið. Hér er öflugt loftvarnakerfi sem samanstendur af ratsjám, fjarskiptastöðvum og stjórnstöð í Keflavík, beintengd við stjórnstöð Atlantshafsbandalagsins í Þýskalandi. Það er búið að gera margt eftir brotthvarf varnarliðsins og margt er í pípunum. Má þar nefna viðhald og nýframkvæmdir á gamla varnarsvæðinu og nú hillir í að það verði boðnar út framkvæmdir við birgðaaðstöðu varnarliðsins, þ.e. Bandaríkjamanna, komi til ófriðar og hingað þarf að flytja birgðir. Það er stöðugt verið að endurmeta aðstöðuna á gamla varnarsvæðinu og það er jákvætt og ánægjulegt. Umfang kafbátaeftirlitsins hefur verið aukið umtalsvert og það er á vegum Bandaríkjamanna og það er ekki að ástæðulausu. Sú aðstaða sem leitarvélar þurfa á Keflavíkurflugvelli vegna eftirlitsins hefur verið bætt. Umferð kafbáta í kringum landið hefur aukist nokkuð og við höfum brugðist við því með þessu auknu kafbátaeftirliti. Við höfum bætt netöryggismálin, fjarskiptaöryggi við útlönd og upplýsingaöryggi. Síðan má alls ekki gleyma því að Keflavíkurflugvöllur er mjög mikilvægur í varnarsamstarfinu. Það má sama um Helguvíkurbirgðastöðina. En við þurfum, eins og við vitum öll, að reiða okkur á okkar helstu samstarfsþjóðir í þessu verkefni og þess vegna er brýnt að við mætum þeim kröfum sem okkur ber að fylgja varðandi viðbúnaðinn hér heima, viðhalda varnarmannvirkjum o.s.frv., til þess að við séum reiðubúin að taka við aðstoðinni ef við þyrftum á henni að halda á ófriðartímum og við stæðum frammi fyrir ógn við öryggi landsins. Því hefur verið varpað fram í umræðunni, einkum af hálfu Viðreisnar, að skoða eigi fasta viðveru herliðs hér á landi. Ég tel ekki þörf á því að hér verði föst viðvera landhers. Síðast var hér landher á vegum Bandaríkjahers árið 1960. Ég sé ekki að við búum við þá ógn sem kalli á slíkan viðbúnað. Ef Rússar ætla sér að ásælast Ísland myndu þeir væntanlega skjóta stýriflaugum úr kafbátum í allt að 3.000 km fjarlægð. Það hafa þeir verið að gera í Úkraínu, þeir hafa verið að skjóta eldflaugum frá Svartahafi þvert yfir Úkraínu og alla leið til borgarinnar Lviv sem er nálægt landamærunum við Pólland. Þeir sem ég hef rætt við sem þekkja vel til þessara öryggismála eru sammála um að þetta yrði sú aðferð sem yrði beitt, sem vonandi verður náttúrlega aldrei. Það eru loftvarnasveitir og loftvarnir sem við eigum að leggja áherslu á og þar höfum við varnarsamninginn við Bandaríkin og eftirlit með umferð í og á hafinu. Þetta eru þeir þættir sem skipta okkur mestu máli. Bandaríkin eru skuldbundin til að senda okkur loftvarnasveitir verði ráðist á landið. Það felur hinn ágæti og mikilvægi tvíhliða varnarsamningur við Bandaríkin í sér. Eins og ég nefndi hér áðan hefur kafbátaeftirlitið verið aukið og aðstaðan á Keflavíkurflugvelli bætt og enn er unnið að endurbótum hvað þetta varðar. Ég tel hins vegar að það hafi verið afturför, herra forseti, þegar Ísland var tekið úr svokölluðu NORAD-loftvarnakerfi upp úr aldamótunum og tengdist það minnkandi starfsemi varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli og síðan brotthvarfi þess. NORAD-kerfið er samstarf milli loftvarna Bandaríkjanna, og þar með talið Alaska, og síðan Kanada. Við vorum hluti af þessum rekstri, þetta er stórt og öflugt kerfi. Það var okkur styrkur að vera þátttakendur í því. Við vorum lítil eining í stórri einingu og það var vel hugsað um okkur. Auk þess væri æskilegt að Noregur væri þarna einnig inni því það myndi girða línu frá Norður-Noregi inn í Kyrrahafið. Ég tel, herra forseti, að við eigum að óska eftir því við Bandaríkin að fá að tengjast þessu kerfi á ný og ég mun reifa málið á komandi fundi utanríkismálanefndar í Washington núna í lok mars, mikilvægum fundi nefndarinnar. En það er að sjálfsögðu einnig mikilvægt að vera hluti af evrópska kerfinu og stjórnstöðinni í Þýskalandi eins og við erum. Að lokum, herra forseti, þá fagna ég þeim breytingum sem hér stendur til að innleiða í þjóðaröryggisstefnu. Þær eru tímabærar og ég styð þær heils hugar.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu þó að ég sé ekki sammála öllu. Mér fannst togast á í honum það sem hann setur fram og m.a. að það þurfi ekki að meta varnir okkar. Í fyrsta lagi langar mig að spyrja hv. þingmann hvort það færi ekki betur á því að við myndum sjálf styrkja og efla þekkingu okkar á varnarmálum þannig að við myndum meta okkar varnarþörf sjálf en ekki vera háð öðrum hvað það varðar, þó að við gerum það að sjálfsögðu í samstarfi. Í öðru lagi ætlar hv. þingmaður að taka upp samtal við þingmenn sem við erum að fara að hitta á Bandaríkjaþingi í lok marsmánaðar, en í tillögu okkar í Viðreisn sem fjallar um aukið alþjóðlegt samstarf í öryggis- og varnarmálum þá drögum við einmitt fram hvernig við getum skýrt verkferla í stjórnkerfinu sem snerta varnir landsins, m.a. á ófriðartímum, því að það er alveg óskýrt í dag hvernig við virkjum ákveðna hluti, hvernig við bætum varnir, hvaða samtal hefur átt sér stað. Þetta er hluti af því að móta hér almennilega varnarstefnu. Ég geri mér grein fyrir að hv. þingmaður er í ríkisstjórnarmeirihlutanum og hv. þingmenn verða að tipla á tánum og reyna að rökstyðja það að þetta sé bara alveg þokkalegt. Ég tel ekki svo vera. Ég virði hins vegar það sem hv. þingmaður segir. En við erum ekki með skýra verkferla í stjórnkerfinu, hvorki gagnvart Bandaríkjamönnum á grunni varnarsamningsins né á öðrum stöðum, um hvernig við ætlum að byggja upp stjórnsýsluna, stefnuna, fjármögnun og fleira í tengslum við varnir okkar. Þannig að ég tel að hv. þingmaður verði svolítið að útskýra af hverju þetta liggur þá ekki bara skýrt fyrir í stefnu, svona samtal sem hv. þingmaður ætlar sér að eiga við þingmennina. Af hverju liggur það ekki bara einfaldlega fyrir hvernig við víkkum út varnarsamninginn, hvernig við látum hann taka til ákveðinna þátta sem geta tilheyrt vörnum en gerum það ekki bara í forbífarten á tilfallandi fundi þingnefnda í Bandaríkjunum?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég kom inn á það í minni ræðu að ég tel æskilegt að við aukum fjárveitingar til Atlantshafsbandalagsins þegar kemur að því að ráða þar íslenska starfsmenn sem munu þá um leið afla sér þekkingar á málaflokknum og auka þar með þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu. Ég tel að við eigum að auka þennan mikilvæga þátt og ég kom inn á það í minni ræðu. Hv. þingmaður minnist hér á ferð okkar sem er fyrirhuguð í utanríkismálanefnd til Washington. Það er að sjálfsögðu eðlilegt að taka upp þessi mál. Þess vegna er verið að fara þessa ferð. Ég sé ekki að það sé eitthvað tilfallandi að ræða þetta, hv. þingmaður kom einhvern veginn þannig inn á það að þetta væri nú bara eitthvað sem brast á og þá sé rétt að nota tækifærið. Ég treysti þessu ágæta fólki sem starfar í þessum geira og við höfum þennan grundvöll þessa varnarsamstarfs sem eru Bandaríkin sérstaklega og vera okkar í NATO. Það fer að sjálfsögðu fram stöðumat á þeim vettvangi gagnvart okkur og við höfum varnarmáladeild, ef svo má segja, innan utanríkisráðuneytisins og fulltrúa í Norfolk á vegum utanríkisráðuneytisins sem heldur þessu upplýsingaflæði opnu þannig eins og þetta blasir við mér þá get ég ekki séð að það hafi verið einhverjir hnökrar í þessu samstarfi. Þvert á móti tel ég að sé mjög virkt. Við sjáum loftrýmisgæsluna og þá uppbyggingu sem á sér stað á varnarsvæðinu.

Virðulegi forseti. Já, þá þætti mér gott ef hv. þingmaður myndi bara segja nákvæmlega hvernig það er ef við þurfum að virkja aðstoð Bandaríkjanna, ef það yrði árás á ákveðna innviði eða yrði árás á ákveðinn hluta, hvernig við förum að virkja - hvað það er nákvæmlega sem liggur fyrir. Ég hef spurt að því í nefndinni og þau svör höfum við ekki fengið. Ég vil í öðru lagi spyrja hv. þingmann: Finnst hv. þingmanni að þetta tilvik sem kom upp með flugvél Landhelgisgæslunnar, svona allt í einu í byrjun febrúar sé gott merki um að við séum með skýra varnar- og öryggisstefnu? Er það alveg skýrt að þau viðbrögð hæstv. dómsmálaráðherra að fara í að selja vélina séu einkenni skýrrar varnarstefnu Íslands á þessum tímum? Ég vil líka mótmæla því sem hv. þingmaður segir um að við höfum verið að tala um landher, og ég nefndi það sérstaklega, að við séum eingöngu að tala um hann. Við erum að tala um að það er ákveðin viðkvæmni í gangi. Við erum með loftrýmiseftirlit, við erum með kafbátaeftirlit, en það er eins og það sé viðkvæmni við því að segja: Heyrðu, við ætlum bara að hafa þetta allt árið um kring. Af hverju þessi viðkvæmni? Af hverju getum við ekki bara sagt að þetta verði hér? Hvaða mat hefur átt sér stað að um það sé betra að hafa þetta svona en að hafa ákveðinn fælingarmátt í því að segja að við séum með öflugt kafbátaeftirlit og sterka loftrýmisgæslu og með viðvarandi lið herlið sem sinnir þessari gæslu? Því meira sem við ræðum þetta, því meira finnst mér fólk tipla á tánum í kringum þetta allt saman af því að stjórnarsamstarfið er með þeim hætti sem það er. Ef það er ekki út af því, þá finnst mér enn verra að finna að það sé orðið meira metnaðarleysi hjá Sjálfstæðisflokknum þegar kemur að varnar- og öryggismálum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Það er engin viðkvæmni af minni hálfu að ræða um loftrýmisgæsluna. Ég er alveg talsmaður þess að hún verði aukin og ég hef jafnframt komið því á framfæri að ég tel að það eigi að hefja viðræður við Bandaríkin um að þau sendi þyrlusveit til að þjónusta þær vélar sem þau eru sjálf með. Landhelgisgæslan hefur tekið að sér þetta hlutverk og það eru orðin fjölmörg hlutverk sem hún þarf að sinna. Ég teldi eðlilegt að Bandaríkjamenn skoðuðu það að vera með þyrlusveit hér þegar þeir sinna þessu kafbátaeftirliti og svo jafnframt þegar er loftrýmisgæsla. Það er engin viðkvæmni af minni hálfu, hv. þingmaður, gagnvart því að hér yrði loftrýmisgæsla allt árið. Nú eru fleiri þættir sem skipta máli í þessu öllu og hv. þingmaður spyr um viðbrögðin ef ráðist yrði á landið. Þá virkjast náttúrlega okkar samstarfsaðilar innan NATO. Við þekkjum það að árás á eitt land er árás á þau öll þannig að við erum í þessu varnarbandalagi til að sjá til þess að landið sé þá varið ef hér brysti á styrjöld, sem við vonum að verði nú aldrei. Ég vil bara að lokum segja það við hv. þingmann að ég skildi Viðreisn þannig að flokkurinn legði áherslu á í sínum málflutningi að það væri hér viðvarandi herafli. Ég sé ekki þá ógn fyrir okkur en hins vegar er ég eindreginn stuðningsmaður þess að styrkja loftvarnir landsins og sjálfsagt og eðlilegt að taka það upp hvort það sé ekki eðlilegt að hér verði loftrýmisgæsla allt árið. 

Frú forseti. Það eru nokkur atriði sem mig langar að staldra við sem hafa komið fram í þessari umræðu. Ég er búinn að vera dálítið hugsi eftir að hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir lagði fram þessa hugmynd sína um að mótuð yrði sérstök varnarstefna. Ef maður rifjar upp hvernig þessi þjóðaröryggisstefna varð til 2016 þá hafði á þeim tímapunkti átt sér stað heilmikil umræða í samfélaginu um breitt öryggishugtak, það yrði víkkað út og horfið frá þessu gamaldags niðurnjörvaða, hernaðartengda öryggishugtaki og Ísland myndi færa sig í átt að nútímalegri og manneskjulegri nálgun á öryggi almennings, öryggi innviða og, eins og birtist í þessari tillögu, að styrkja aðgerðir gegn loftslagsbreytingum og byggja upp innviði lýðræðisins. Þetta eru líka öryggisatriði. Þessi útvíkkun á öryggishugtakinu - ég er aðeins að hugsa upphátt hérna, forseti - ég velti fyrir mér hvort við séum kannski farin að grauta hlutum dálítið saman vegna hennar. Hún átti kannski sinn stað í umræðunni 2016, á tíma þegar herinn var farinn og fólk sá litla framtíð fyrir einhver hernaðarumsvif á Keflavíkurflugvelli. En það hefur orðið alger umpólun í því á árunum sem eru liðin síðan. Það að hér komi fram tillaga um að sett verði sérstök varnarstefna endurspeglar einhvern veginn breyttan kúrs varðandi umræðu um öryggismál. Ég er aðeins farinn að hugsa, og aftur er þetta ekki einhver niðurstaða heldur er ég að hugsa upphátt, hvort við þurfum að stía þessu aðeins í sundur aftur og halda almannaörygginu sér og gamaldags varnarmálunum sömuleiðis. Það sem við erum að reka okkur á æ ofan í æ er að varnarmálum fylgir leynd á einhverjum skala sem engum þeim sem vill standa vörð um öfluga, gagnsæja og sterka stjórnsýslu og lýðræðislega starfshætti líður vel með. Þetta er eitthvað sem ríki láta sig hafa þegar þau standa fyrir varnartengdum framkvæmdum og aðgerðum, en að vera með þessa leyndarklessu utan í öllum þessum mikilvægu grunninnviðum almannaöryggisins - ég velti fyrir mér hvort það geti smitað. Það er smit sem við ættum ekki að sætta okkur við. Mig langar að nefna dæmi um leyndina eins og hún hefur birst okkur í þingsal á síðustu árum. Uppbygging innviða á Keflavíkurvelli, uppbygging hernaðarmannvirkja, er mjög mikil. Það er verið að byggja upp aðstöðu fyrir kafbátaleitarvélar, svefnskála fyrir 1.000 hermenn, birgðastöð og allan fjárann fyrir tugi milljarða. Hvernig komumst við að því hér í þingsal? Við komumst að því með breytingartillögu sem fjárlaganefnd læddi inn vorið 2019 um að færa 300 millj. kr. úr alþjóðlegri þróunarsamvinnu yfir í varnarmál vegna uppsafnaðrar viðhaldsþarfar og nauðsynjar á því að tryggja óbreytta starfsemi á Keflavíkurvelli. Þessi peningur var mótframlag Íslands í fyrstu af þessum stóru framkvæmdum Bandaríkjahers uppi á velli; engin lýðræðisleg umræða og algjör leynd þangað til plokkað var í þetta úr ræðustól. Þá allt í einu dróst fram þessi langi þráður sem fjölmiðlar síðan röktu áfram og hefur heldur betur undið upp á sig. Annað dæmi er viðvera herliðs. Það er búið að nefna það hér í nokkrum ræðum að ekki sé stefnt að varanlegri viðveru herliðs á Keflavíkurvelli, en hún er varanleg og hefur verið um árabil. Á hverjum einasta degi eru hundruð hermanna á Keflavíkurvelli að sinna ólíkum verkefnum. Mest allt árið er kafbátaeftirlit, stóran hluta ársins eru einhverjar hersveitir í loftrýmisgæslu og svo er alls konar annað í gangi. Hvernig kom þetta fram? Þetta var ekki ákveðið með einhverri lýðræðislegri umræðu hér í sal eða fyrir opnum tjöldum, eins og á að taka stórar ákvarðanir á sviði stjórnmálanna. Nei, þetta var væntanlega ákveðið í utanríkisráðuneytinu og við fengum að vita af þessu hér á þingi í svari sem utanríkisráðherra birti við fyrirspurn frá þeim sem hér stendur. Svarið birtist í nóvember 2018 og þar var þessi sakleysislega setning sem sagði að viðveran hefði verið frá einhverjum ákveðnum fjölda fyrir nokkrum árum upp í það að vera dagleg viðvera síðustu þrjú árin. Því fengum við árið 2018 að vita að í þrjú ár hefðu hermenn verið daglega að störfum á herstöðinni sem við héldum öll að hefði verið lokað, en hún var bara í fullum rekstri. Þetta er framkvæmd sem gengur í berhögg við allar kröfur sem við gerum um upplýsta umræðu, það er eiginlega ekki hægt að ímynda sér skýrara dæmi um það. Ég velti fyrir mér, svo ég reyni að sjá þetta í jákvæðu ljósi og reyni að lesa inn í ákvarðanirnar meinlausan tilgang þeirra sem þær taka: Segjum sem svo að þessar ákvarðanir séu ræddar mjög mikið, öllum steinum velt við og farið yfir þetta á ótal fundum, að þetta sé rætt á milli íslenska ráðuneytisins og þess bandaríska, farið með þetta út til Brussel og á alls konar nefndarfundi í utanríkismálanefnd og hvaðeina. Vandinn er sá að öll þessi samtöl eiga sér stað milli aðila sem eru með öryggisvottun sem slær leyndarhjúpi um allt sem þeir ræða. Því á sér stað alveg heljarinnar umræða um fyrirætlanirnar, en hún á sér stað á svo lokuðum vettvangi að fólkið sem ætti með réttu að taka ákvarðanirnar fyrir opnum tjöldum, fulltrúar almennings, veit ekkert um þetta. Fólkinu sem tekur ákvarðanirnar líður eins og það hafi átt hellingsumræðu um þetta og kemur þá jafnvel af fjöllum þegar við hér á þingi erum forviða yfir því að frétta, þremur árum seinna, að allt í einu hafi bara verið ákveðið að endurræsa í raun herstöðina á Keflavíkurvelli. Það var gert 2015 og síðan þá hefur hún verið í stöðugum vexti. Ég velti þessu upp vegna þess að leyndarhyggjunni fylgir menning sem er ekki endilega jákvætt að smitist yfir á framkvæmd almannavarna, netöryggis og á framkvæmd allra þeirra ólíku þátta útvíkkaðs öryggishugtaks sem þjóðaröryggisstefna nær utan um. Hér í fyrri umræðu þessa máls ræddum við aðeins hvernig hæstv. forsætisráðherra hefði tekist að leggja fram breytingartillögu við þjóðaröryggisstefnu sem hún studdi ekki á sínum tíma, án þess að snerta á atriðunum sem trufluðu hennar flokk, Vinstri græn. Í þjóðaröryggisstefnunni eru ellefu tölusettir liðir og það eru þegar gerðar breytingar við þá alla af hálfu forsætisráðherra, fyrir utan töluliði þrjú, fjögur, fimm og sex, sem eru akkúrat liðirnir sem snúa að aðild að Atlantshafsbandalaginu, varnarsamningnum við Bandaríkin, norrænu samstarfi á sviði öryggis- og varnarmála og viðhaldi varnarmannvirkja á Íslandi. Mér fannst þetta svolítið sniðugt. Þetta var góð leið fyrir ráðherrann að ná utan um mál þar sem hún var með prinsippafstöðu gegn ákveðnum þáttum, eða flokkurinn hennar var alla vega með mjög afgerandi skýra stefnu varðandi ákveðna þætti og gat þess vegna í raun ekki af heilindum lagt fram breytingar á þeim töluliðum. Því lét hún þá einfaldlega standa og lagði fram breytingartillögu á öllu hinu. Nema hvað, hér vandast málið dálítið því meiri hluti utanríkismálanefndar gerir breytingartillögu sem dregur þessa töluliði aftur inn í tillöguna og það vakti furðu mína að heyra framsögumann nefndarálits, þingmann Vinstri grænna, tala fyrir því að rétt væri að skerpa á því að þjóðaröryggisstefnan taki til varna landsins, það er þá með a-lið breytingartillögu nefndarinnar, vegna þess að sú breyting kallist á við 3.–6. tölulið. Heitu kartöflurnar sem forsætisráðherra vildi ekki fyrir sitt litla líf snerta eru allt í einu orðnar að hjartanu í áliti utanríkismálanefndar. Svo snýst þetta í enn fleiri hringi með því að nefndin leggur áherslu á grunnstefnu Atlantshafsbandalagsins í þessu sambandi. Ég verð að segja, frú forseti, að það kom mér verulega á óvart að fulltrúi Vinstri grænna væri hér að lyfta upp þessari stefnu sem var samþykkt á leiðtogafundi á síðasta ári. En það ætti kannski ekki að koma á óvart því að formaður Vinstri grænna samþykkti náttúrulega þessa stefnu sem leiðtogi Íslands á fundinum, vegna þess að sú stefna er bara allt sem NATO gerir. Það er eitt atriði sem mig langar að nefna sérstaklega vegna þess að það er atriði sem er kannski einfaldast að setja í þann búning að það sé hálfgalið, en það er fælingarstefna bandalagsins með kjarnavopnum. Með því að segja að utanríkismálanefnd leggi áherslu á grunnstefnu NATO þá er verið að segja að hún leggi áherslu á allt í þessari stefnu, þar á meðal þá hugmynd bandalagsins að varnar- og fælingarstefna þess sé byggð á því sem þeir kalla viðeigandi blöndu, „appropriate mix“, með leyfi forseta, af kjarnavopnum, hefðbundnum vopnum og eldflaugavörnum, ásamt síðan geim- og netöryggisgetu. Þetta er bundið órofa böndum. NATO er kjarnorkubandalag. Kjarnaflaugar bandalagsins eru það sem þeir kalla endanleg trygging öryggis aðildarríkjanna, með leyfi forseta, „supreme guarantee of the security of the alliance“. Þurfti endilega að undirstrika þetta? Þurftu fulltrúar Vinstri grænna í utanríkismálanefnd endilega að undirstrika að þau standi með þessari stefnu, en mæta síðan hingað og halda ræður um að þau vilji útrýma kjarnavopnum? Mér finnst þetta dálítið skrýtið og kjarnavopn eru komin á dagskrá stjórnmálanna á allt annan hátt en þau hafa verið á undanförnum árum. Við sáum það ágætlega þegar fyrstu skref Rússa í átt að stríði gegn Úkraínu fólust í mjög óábyrgri orðræðu um mögulega beitingu kjarnavopna. Hún hefur haldið áfram allt Úkraínustríðið, nú síðast í þarsíðustu viku hélt Pútín ræðu þar sem hann undirstrikaði enn og aftur að hann gæti alveg hugsað sér að beita þessum tólum sem hann ætti, svona aðeins til að hnykla vöðvana. Vandinn er náttúrlega að allar hótanir um að beita kjarnavopnum eru gjörsamlega óásættanlegar en það kerfi sem heimurinn hefur komið sér upp til að vinna bug á þessum vopnum er ekki að ná árangri. Það hefur ekki náðst nægjanlegur árangur með því að stóla bara á samninginn um að hefta útbreiðslu kjarnavopna, NPT-samninginn, sem NATO-ríkin og Ísland þar á meðal leggja höfuðáherslu á, samning sem er orðinn 50 eða 60 ára gamall. Það sýnir ágætlega hversu bitlaus hann er í raun orðinn að á síðustu árum hafa Rússar verið að endurnýja kjarnaflaugar sínar alveg hægri vinstri og Kína, sem er aðili að samningnum, er á fullu að fjölga flaugum hjá sér. Það stefnir í það í Íran, sem er aðili að NPT-samningnum, að þar fari fólk að hefjast handa við að reyna að koma sér upp kjarnavopnum. Þess vegna þarf að ganga lengra. Það þarf meira til að ná því sem stendur reyndar í stefnu NATO, að það sé markmið bandalagsins að stefna að heimi án kjarnavopna. Í orði segir bandalagið að það vilji helst lifa í heimi þar sem enginn á kjarnavopn en þangað til ætli bandalagið að eiga þau, en síðan er ekki nóg gert til að losa heiminn við kjarnavopn. Þess vegna vantar t.d. að styðja við vinnu þeirra sem eru að þróa samning Sameinuðu þjóðanna um bann við kjarnavopnum sem tók gildi fyrir rúmu ári. Íslensk stjórnvöld hafa þverskallast við og neita jafnvel að mæta á aðalfundi sem áheyrnarfulltrúar til að láta gott af sér leiða. Það sem mætti líka gera er það sem ég legg til í breytingartillögu minni við þá stefnu sem við ræðum hér í dag, að tala aðeins skýrar. Það hefur alltaf truflað mig hvað 10. liður þjóðaröryggisstefnunnar er loðinn og, fyrirgefðu forseti, asnalegur. Hann hljómar svona, með leyfi forseta: „Að Ísland og íslensk landhelgi sé friðlýst fyrir kjarnavopnum, að teknu tilliti til alþjóðlegra skuldbindinga, í því augnamiði að stuðla að afvopnun og friði af Íslands hálfu.“ Hvað varðar þessa innskotssetningu, „að teknu tilliti til alþjóðlegra skuldbindinga“, þá segir þetta sig nú yfirleitt sjálft. Við setjum lög að teknu tilliti til alþjóðlegra skuldbindinga og erum ekki að taka það fram í öllum lagagreinum. En þetta bendir til þess að það séu einhverjar alþjóðlegar skuldbindingar sem standa í vegi fyrir þessu markmiði. Hér í andsvörum við hæstv. forsætisráðherra í fyrri umræðu þá gat hún nefnt að hafréttarsáttmálinn stæði mögulega í vegi fyrir því að landhelgin yrði friðlýst, af því að þar eru t.d. ákvæði sem meina ríkjum að koma í veg fyrir för skipa í neyð. Við mættum ekki stoppa skip sem þyrfti að leita skjóls vegna hryllilegs óveðurs bara vegna þess að það bæri kjarnavopn, hafréttarsáttmálinn leyfir það ekki. Mig langar að láta á þessa breytingartillögu reyna vegna þess að hæstv. ráðherra var dálítið afgerandi þegar hún sagði í fyrri umræðu að hún vildi ítreka að ekki stæði til að setja kjarnavopn á íslenska grundu frekar en nokkru sinni fyrr. Breytingartillagan snýst einmitt um að segja það bara. Ég er með þrjár útgáfur svo þingheimur geti valið þá sem honum líst best á. Miðútgáfan er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Að Ísland sé skilgreint sem kjarnavopnalaust svæði í því augnamiði að stuðla að afvopnun og friði af Íslands hálfu.“ 
             Ef fólk getur ekki samþykkt þetta vegna einhverra alþjóðlegra skuldbindinga sem koma í veg fyrir að við segjum að ekki megi koma upp kjarnavopnum á íslenskri grundu 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir prýðisgóða ræðu en því er ekki að leyna að við komum svolítið úr sitt hvorri áttinni þegar kemur að gagnrýni á þjóðaröryggisstefnuna. Mér fannst hins vegar áhugavert það sem hann dró fram sem ég tel einmitt eins og hann vera mikinn galla á þessu umhverfi sem við búum í. Það er ekki nægilega mikill skýrleiki. Það er þessi feimni við að segja hlutina eins og þeir eru. Hluti af því að ég er að draga fram varnarstefnu, að varnarstefna sé mikilvæg, er að við höfum það alveg skýrt hvaða skilyrði þarf að uppfylla, hvernig stjórnsýslan á að virka, hvenær við ætlumst til þess að það verði hér herafli viðvarandi. Hann er í rauninni að einhverju leyti viðvarandi með loftrýmisgæslunni og kafbátaleitinni en það er eins og við þorum ekki að segja það. Það má ekki segja það. Það er þessi feluleikur, hugsanlega út af vanlíðan Vinstri grænna í þessu en það má einfaldlega ekki segja hlutina eins og þeir eru. Það eru hér hermenn, því miður ekki alveg upp á hvern einasta dag, en ég tel það mikilvægt af því við erum enn þá eina landið innan NATO sem er ekki með viðvarandi loftrýmiseftirlit. Ég myndi telja æskilegt að við segjum einfaldlega að við erum með viðvarandi herlið að einhverju leyti með loftrýmisgæslunni og værum ekkert feimin við það. Þetta er eitt af því sem hefur komið fram. Alveg eins og þegar hæstv. ráðherrar voru að undirrita grunnstefnu NATO, sem ég tel að hafi verið mjög mikilvægt, þá var feluleikurinn það mikill, það átti að sussa það svo mikið niður að það var ekki rætt við utanríkismálanefnd á undan. Það er svolítið eins og það eigi bara að uppfylla grunnstefnu NATO fyrir utan Ísland en að hún nái ekki hingað heim. Þess vegna tel ég breytinguna á skjalinu hjá nefndinni á milli umræðna, þ.e. að hnykkja á því að grunnstefnan sé hluti af okkar þjóðaröryggisstefnu, skipta gríðarlega miklu máli af því að við vorum ekkert með það á hreinu hvort það væri ætlunin.

Frú forseti. Varðandi skýrleikann sem vantar þá hefur mér fundist hálfkómískt hvernig utanríkisráðherrar hafa svarað um viðveru herliðs. Ráðuneytið vill ekki tala um fasta viðveru herliðs hér á landi vegna þess að föst viðvera feli í sér fasta búsetu sömu einstaklinga á ársgrundvelli. En á hverjum einasta degi ársins eru hundruð hermanna á Keflavíkurvelli, á hverjum einasta degi síðustu, ja, hvað erum við að tala um mörg ár núna? Frá 2015, þetta eru að vera átta ár, hafa verið hermenn daglega á Keflavíkurvelli en það heitir ekki föst viðvera vegna þess að þau búa ekki þar heldur eru þau bara í sex vikur eða sex mánuði eða hvað það er. Frá mínum bæjardyrum séð skiptir engu máli hvað hermaðurinn heitir sem er á staðnum. Það skiptir engu máli hvort það sé þessi flugvél eða hin sem sinnir kafbátaeftirlitinu. Þessar róteringar sem eru á Keflavíkurvelli þykja mér eiginlega bara vera til þess að slá ryki í augun á þeim sem eru einmitt að reyna að sjá þessa föstu viðveru raungerast. Hún er orðin en hún má ekki heita það. Sama hefur átt sér stað víða á vegum Bandaríkjanna sérstaklega vegna þess að sú fasta viðvera sem fólk þekkti hérna meðan herstöðin var og hét er öðruvísi, það er bara ekki þannig sem herstöðvar eru reknar í dag. Í dag er þetta miklu meira legókubbaherstöðvar þar sem púslað er saman einingum eftir getu og þörfum hverju sinni. Þó að það yrði ákveðið að „opna herstöð“ þá yrði það væntanlega aldrei með fastri viðveru með sama hætti og var hér áður fyrr.

Virðulegi forseti. Já, þetta er bara hluti af því sem þarf að taka fyrir í vinnu um varnarstefnu, hvernig við setjum svona fram, hvað felist í því, hvaða fælingarmátt það hefur í för með sér. Er til hagsbóta að hafa þetta svona eða er betra einfaldlega að segja: Það er hér viðvarandi vera herliðs óháð því hvort viðkomandi hermaður er hér í tvo daga, tvær vikur eða tvö ár. Þetta er hluti af þessari hálfvelgju sem mér finnst einkenna nálgun ríkisstjórnarinnar á þjóðaröryggismálin. Hv. þingmaður talaði um það í ræðu sinni líka, sem ég held að sé rétt, að fólk hafi verið að grauta öllum hlutum saman inn í þjóðaröryggisstefnu. Ég held það hafi verið tekin hárrétt ákvörðun 2016 um að víkka þjóðaröryggið út, láta það taka til netöryggis, fjarskipta, matvælaöryggis, loftslagsmála, mjög mikilvægt, ekki síst loftslagsmála og fleiri þátta. En síðan 2016 - nú sjáum við þessa tillögu frá ríkisstjórninni og hvað er það sem setið hefur á hakanum? Ekki almannaöryggið á þessum sviðum, við erum að taka ákveðin skref þar. Ekki gert 100% en við erum samt að taka ákveðin skref þar. En að mínu mati þá sitja varnir landsins eftir af því að það er verið að grauta öllu saman, m.a. út af viðkvæmni innan ríkisstjórnar, varnir landsins eru vanræktar í stefnunni. Þess vegna er mikilvægt að grunnstefnan sé komin inn og það er mikilvægt að orðið varnir sé alla vega komið inn í 1. tölulið, minnir mig að það hafi verið. En það er bara ekki nóg. Það þarf að vinna varnarstefnu út frá því umhverfi sem við búum við núna. Ein mesta ógn eftir síðari heimsstyrjöld blasir við okkur núna í Evrópu en ríkisstjórnin höndlar varnarhlutverkið og varnarstefnuna á ákveðinn svona mélkisulegan hátt og mér fellur það ekki.

Frú forseti. Þó að það sé ekki berum orðum talað um varnarstefnu í þjóðaröryggisstefnunni þá mætti leiða líkum að því að hún sé til staðar, við bara fáum ekki að sjá hana. Einhver, á einhverjum forsendum, ákvað að styðja áform Bandaríkjamanna um rosalega uppbyggingu aðstöðu á Keflavíkurvelli. Einhver einhvers staðar á einhverjum forsendum ákvað að vera til í að hleypa inn mörg hundruð hermönnum á hverjum degi, allt árið um kring, til að sinna ýmsum verkefnum. Þetta er allt varnarstefna í praxís. Vandinn er að þær ákvarðanir sem búa þarna að baki, sú stefna eða sú stefnuplögg sem þetta væntanlega byggir á, liggja hvergi frammi. Það er varnarstefna í praxís en hún hefur ekkert verið rædd hér á þingi né heldur höfum við einhvern tímann séð hana skrifaða út, öðruvísi en það sem við náum að þefa uppi af auknum umsvifum og breytingum á viðveru á Keflavíkurvelli. Það er náttúrlega engin leið til að reka neina opinbera stefnu að gera það í skugganum, gera það í lokuðum og læstum umræðum þjóðaröryggisráðs sem trúnaðarins vegna má ekki segja neitt frá fundum sínum. Nú er ég aftur kominn í það sem ég var að hugsa upphátt í upphafi ræðu minnar, að ég hef áhyggjur af því að öll góðu málin sem er búið að bæta inn í þjóðaröryggisstefnu gætu farið að smitast af þessari leyndarhyggju. Það væri ekki gott. Lýðræðislegt samfélag kallar á opið samtal um allt sem við gerum.