Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs um störf þingsins vegna þess sem gerðist í umræðu um fyrirspurnir til ráðherra, þ.e. óundirbúnar fyrirspurnir í gær, þar sem stjórnarþingmaður hóf umræðu við ráðherra á grundvelli upplýsinga úr flugmálaáætlun sem liggur fyrir stjórnarþingflokkunum. Það eru upplýsingar sem stjórnarandstaðan hefur ekki séð. Ég vil reyndar, herra forseti, þakka hv. þm. Guðmundi Hallvarðssyni fyrir að vekja athygli á því hvernig ráðherra hans hyggst standa að málefnum Reykjavíkurflugvallar, þ.e. að fresta löngu tímabærum endurbótum. En mig langar til að spyrja hæstv. forseta: Eru þetta eðlileg vinnubrögð að hefja umræðu um þingmál sem er til kynningar í ríkisstjórnarþingflokkunum? Ég er ekki mjög þingreynd en ég veit að hæstv. forseti er með þingreyndari mönnum og gæti þá kannski upplýst okkur um það hvaða reglur gilda um málsmeðferð eins og þessa sem hér er til umræðu. Eru mál sem eru til umræðu í þingflokkum stjórnarliða ekki trúnaðarmál? Og er eðlilegt að hefja umræðu um þessi mál í þinginu áður en allir þingmenn hafa séð viðkomandi þingmál?

Vegna þessarar fyrirspurnar frá hv. þm. vill forseti segja að í fyrsta lagi getur hann ekki vitað um hvað þingmenn ræða í óundirbúnum fyrirspurnum til ráðherra. Í öðru lagi getur forseti upplýst að í sjálfu sér eru engar skrifaðar reglur til sem leggja hömlur á hvað þingmenn geta óskað upplýsinga um eða hvað þeir upplýsa sjálfir. Forseti ætlar ekki að leggja dóm á það hvort í umræddu tilviki hafi eitthvað verið sagt sem ekki mátti segja eða var ekki við hæfi að segja. Forseti getur ekki svarað þessu öðruvísi.

Virðulegi forseti. Það er afskaplega neyðarlegt að það skuli gerast að þingmaður stjórnarliðs taki til máls undir ákveðnum dagskrárlið á þinginu og fari að ræða mál sem er til skoðunar hjá stjórnarflokkunum, mál sem hefur hvorki komið inn í þingsalinn né fyrir augu þeirra sem um eiga að fjalla í samgn. þegar þar að kemur. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því að forseti getur ekki vitað hvað hver og einn þingmaður ætlar að ræða, sérstaklega í óundirbúnum fyrirspurnum. En þarna hljótum við þingmenn að setja mörkin um hvað telst eðlilegt að þingmaður taki upp og þegar það hefur gerst að þessi óheppilegi atburður átti sér stað þá finnst mér mjög mikilvægt að forseti láti sér ekki nægja að svara fyrirspurn hv. þm. Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur með því að ekkert sé við þessu að gera. Ég held að það sé mjög mikilvægt að forsetinn taki það upp í sínum þingflokki að brýna fyrir þingmönnum að gæta sín á því að fara nú ekki að ræða mál í þessum ræðustól meðan þingflokkarnir eru að koma sér saman um hvort málin skuli fá að fara inn í þing eður ei og biðja þingflokksformann samstarfsflokksins um að það sama verði gert. Ég lít ekki á þetta sem stórmál í sjálfu sér en ég skil mjög vel að nefndarmaður í samgn. sem hlustar á þessi orðaskipti telji að þetta sé óeðlilegt.

Herra forseti. Þessi umræða kemur mér mjög á óvart. Hefur stjórnarþingmaður ekki sama rétt til þess að taka hér til máls og þingmenn stjórnarandstöðunnar?

Síðan hvenær?

Ja, síðan hvenær ekki, hv. þm. Össur Skarphéðinsson? Ég veit ekki betur en að Reykjavíkurflugvöllur sé til og er og verður og umræðan um hann hlýtur að vera heimil hvaða þingmanni sem er og ég tala nú ekki um þegar það snýst um öryggismál Reykjavíkurflugvallar. Og það hvort ég hafi hafið umræður og þjófstartað gagnvart hv. þm. stjórnarandstöðunnar. Það kann vel að vera að þeim svíði það, það getur vel verið.  
            

Ég bið þingmenn um að hefja ekki efnislegar umræður um Reykjavíkurflugvöll. Hann er ekki til umræðu hér.

Virðulegi forseti. Á þessu máli eru tvær hliðar. Annars vegar sú sem hv. málshefjandi nefndi, að upp komi nokkuð sérkennileg staða sem við erum sett í. Hins vegar er það sú hlið sem snýr að okkur þingmönnum, þ.e. að það hlýtur að vera okkur sérstakt fagnaðarefni að stjórnarþingmenn fari almennt að spyrja ráðherrana um trúnaðarmál úr stjórnarflokkunum. Við hljótum að þakka fyrir það alveg sérstaklega þegar stjórnarþingmenn fara að leka trúnaðarupplýsingum hér í þessum stól þannig að ég skora á forseta að stöðva það ekki heldur ýta frekar undir að það haldi áfram að stjórnarþingmenn hlaupi hér upp með trúnaðarmál svo sem mest þeir mega þó ég geti tekið undir það með málshefjanda að staðan er nokkuð sérkennileg.

Herra forseti. Það er ekki óeðlilegt að spurt sé hvort það sé eðlilegt að ræða hér þingskjöl áður en þau koma fram. Það var ekki gert í gær. Þingmaðurinn sem bar fram óundirbúna fyrirspurn hafði að sjálfsögðu fullt leyfi til þess að spyrja um hvaðeina sem hann langaði til, þar á meðal um Reykjavíkurflugvöll. En hann var ekki að ræða þingskjalið eða flugmálaáætlun sem er til meðferðar í stjórnarflokkunum eins og hún mun birtast hér þegar þar að kemur. Á þessu verður að sjálfsögðu að gera mun. Það er ágætt að þingmenn Þjóðvaka fyrrv., þingmenn jafnaðarmanna núverandi, minni okkur á að halda þingsköpin. Við vorum minnt á það í síðustu viku að það er hægur vandi að fara svolítið í kringum þau undir liðnum athugasemdir um störf þingsins. Tvívegis í síðustu viku notuðu þingmenn jafnaðarmanna, fyrrv. Þjóðvaka, tækifærið til þess að taka upp efnisumræðu um mikilvæg og viðkvæm mál undir liðnum athugasemdir um störf þingsins. Það er að vísu ekki svo núna vegna þess að þetta er eðlileg fyrirspurn undir þessum lið, en málið liggur svona. Þingmaðurinn Guðmundur Hallvarðsson og aðrir þingmenn stjórnar og stjórnarandstöðu geta spurt hér um hvaðeina sem varðar starfsemi viðkomandi ráðherra undir liðnum óundirbúnar fyrirspurnir, en það hefði verið óeðlilegt ef hann hefði farið að ræða þingskjalið um flugmálaáætlun sem ekki er komið fram, en það gerði hann að sjálfsögðu ekki.

Herra forseti. Það var nú ekki meiningin að fara út í efnislega umræðu um Reykjavíkurflugvöll enda fagnaði ég því að hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson skyldi koma fram með þessa fyrirspurn. Aftur á móti má gera ráð fyrir að hann hafi lagt fyrirspurnina fram vegna þess að hann hafði ákveðið þingskjal undir höndum sem var til umfjöllunar í þingflokkunum. Ég ætla ekki að taka afstöðu til þess. En vegna þess að hér inni eru mér þingreyndari menn þá óskaði ég eftir upplýsingum um það hvort einhverjar ákveðnar reglur giltu í tilvikum sem þessum. Ég ætla ekki að fara að gera stórmál út úr þessu, en þetta vakti furðu mína vegna þess að ég vissi að þetta mál var til umræðu í stjórnarflokkunum, en að sjálfsögðu geta menn spurt um hvaðeina þegar óundirbúnir fyrirspurnir til ráðherra eru annars vegar. En af því að þetta mál kom til umræðu sem enn er til umfjöllunar í stjórnarflokkunum, herra forseti, og er ekki komið fyrir sjónir allra þingmanna og upplýsingarnar sem hæstv. ráðherra gaf eru á grundvelli þessa þingskjals, þá fannst mér ástæða til að fá svör við þessu frá hæstv. forseta.

Virðulegi forseti. Ég kem hér upp öðru sinni vegna orða hins ágæta formanns þingflokks sjálfstæðismanna, Geirs H. Haardes, um þingmenn jafnaðarmanna. Að sjálfsögðu munu þingmenn jafnaðarmanna taka til máls um störf þingsins hvenær sem þurfa þykir eins og þeir munu að öðru leyti taka öflugan þátt í störfum þingsins. Ef það hefur gerst, virðulegi forseti, að þingmaður úr þingflokki jafnaðarmanna hefur komið upp um störf þingsins og það er mat forseta að hann sé í efnisumræðu en haldi sig ekki við það sem þingsköp segja til um, þá óska ég eftir því hverju sinni að forseti láti það í ljós og stöðvi þá efnisumræðu. Mér finnst frekar óviðfelldið að viku eftir að þingmenn í mínum þingflokki hafa kvatt sér hljóðs um störf þingsins þá sé það gert að umræðuefni með þeim hætti sem hér var gert og ofan í við þá sett.

Þegar slíkt hefur gerst þá hefur forseti fundið að því og mun gera svo í framtíðinni ef tilefni gefst til.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1997 en það er að finna á 55. þskj. og er jafntframt 55. mál þessa þings. Lagagreinar frv. eru settar fram með nokkuð breyttu sniði miðað við fyrri ár. Tilefni þeirra breytinga er að í frv. til fjárlaga næsta árs, sem lagt var fram fyrir skömmu, hefur framsetning lagagreina verið færð í nýjan búning í samræmi við ákvæði nýrra laga um fjárreiður ríkisins. Þar sem afgreiðsla frumvarpanna fer fram samhliða í þinginu og tillögur fyrir yfirstandandi ár og næsta ár þarf iðulega að skoða í samhengi við hverja aðra þykir æskilegt að framsetning lagagreina og talnaefnis sé með sem líkustu sniði í frumvörpunum. Ég vek athygli á því, virðulegi forseti, strax í upphafi að það er mjög mikilvægt fyrir hv. Alþingi að skoða fjáraukalögin og fjárlögin eins og þau eru nú sett fram í heild því að það er til gagns og áreiðanlega framlag í þá þróun sem þarf að vera í þessum málum að áramótin sem slík trufli ekki starfsemi hins opinbera og að bókhaldslegar reglur geri það að verkum að fólk í opinberum rekstri hagi sér öðruvísi heldur en eðlilegt er á hverjum tíma. Sem betur fer hefur þetta verið að lagast á undanförnum árum eftir að heimildir eru færðar á milli ára og skuldbindingar færast á milli ára eins og hv. þingmenn kannast við. Í þeirri lagagrein þessa frv. þar sem tillögur um breytingar á fjárveitingum eru sundurliðaðar, þ.e. nú í 2. gr. en áður í 3. gr., er efnisleg breyting einungis sú að felld er niður skipting fjárhæða eftir greiðslutegundunum laun, önnur laun, eignakaup, tilfærslur og sértekjur, en það var hins vegar sundurliðað í síðasta sinn í fjárlögum yfirstandandi árs. Eftir sem áður eru fjárheimildir tilgreindar eftir skiptingu á fjárlagaliði og einstök viðfangsefni þeirra. Þá skal tekið fram að fjárhæðir í þessu frv. eru miðaðar við uppgjör samkvæmt greiðlsugrunni í samræmi við gildandi fjárlög. Það er afar mikilvægt að hv. þingmenn átti sig á því að við erum hér að tala um fjáraukalög sem eru samanburðarhæf við fjárlög sem sett voru fram á greiðslugrunni í lok sl. árs og giltu frá upphafi árs til loka árs. Fjárlög ársins 1997 voru afgreidd með afgangi eftir samfelldan hallarekstur frá árinu 1985. Fjmrn. hefur nú endurskoðað þessar áætlanir um afkomu ríkissjóðs á árinu og að óbreyttu er talið að áform um að ná jafnvægi í ríkisfjármálum á þessu ári gangi eftir svo að afgangurinn í árslok verði talsvert meiri en reiknað var með í fjárlögum, eða 2,7 milljarðar kr. í stað 0,1 milljarðs kr. Í þessu mati ber þó að hafa í huga að þar eru undanskilin áhrif af sérstakri innlausn á spariskírteinum og endurfjármögnun þeirra. Vextir og verðbætur af innleystu skírteinunum, alls að upphæð 4 milljörðum kr., færast hins vegar til gjalda á greiðslugrunni yfirstandandi árs. Hér er um það að ræða, og það er auðvitað í síðasta sinn sem það mun sjást með þessum hreyfingum því greiðslugrunnurinn er að hverfa, að ákvörðun sem ekki lá fyrir þegar fjárlagafrv. var afgreitt var tekin í febrúar um að fækka útistandandi spariskírteinaflokkum úr 46 í 10 til þess að freista þess að lækka vexti og gera bréfin auðseljanlegri á markaði. Bent skal á að í áætlunum um útgjöld ársins 1997 er gert ráð fyrir að þau hækki um 6,1 milljarð kr. frá fjárlögum að meðtaldri innlausn spariskírteinanna. Í frv. er hins vegar leitað eftir nýjum útgjaldaheimildum fyrir 300 millj. kr. lægri fjárhæð þegar yfirfærðar heimildir á síðasta ári eru frátaldar. Þessi mismunur skýrist af því að í útgjaldaáætluninni er reiknað með að verja þurfi 300 millj. kr. síðar á árinu til endurnýjunar á sendiherrabústöðum í London, París og Berlín í samræmi við heimildir í 6. gr. fjárlaga yfirstandandi árs. Sú fjárhæð er hins vegar háð talsverðri óvissu. Ekki er því leitað eftir aukinni heimild vegna þessa í frv. heldur er fyrirhugað að það verði gert við umfjöllun þingsins þegar allar forsendur liggja betur fyrir. Þannig er misræmi á milli textans og útreikningsins sem skýrist af þessum ástæðum. Nýjar fjárheimildir sem sótt er um í frv. vegna framangreindra útgjaldatilefna nema alls rúmlega 1,8 milljörðum kr. Nettóhækkun framlaga í frv. vegna stöðu fjárlagaliða gagnvart eldri heimildum í árslok 1996 verður 1,1 milljarður kr. Þar við bætist fjárheimild á vaxtagjaldalið, 4 milljarðar kr. vegna sérstakrar innlausnar spariskírteina sem ég hef áður gert grein fyrir. Að samanlögðu nema nýjar heimildir til ársins 1997 og yfirfærð staða frá árinu 1996 því um 6,9 milljörðum kr. í frv. Áætlað er að nettóstaða heimilda sem færast til næsta árs verði um 1,1 milljarður kr. og er sú fjárhæð því dregin frá gjöldum í 1. gr. frv. til þess að hún birtist ekki sem hækkun á lánsfjárþörf ríkissjóðs. Byggist það auðvitað á því að það er samsvarandi upphæð sem færist síðan á milli áranna 1997--1998. Umsvifin í íslensku efnahagslífi það sem af er árinu 1997 hafa verið talsvert meiri en búist er við þegar fjárlög voru afgreidd. Mest munar um aukinn kaupmátt heimilanna í kjölfar kjarasamninga og lækkun á tekjuskatti einstaklinga. Einnig er afkoma fyrirtækja umtalsvert betri en búist hafði verið við. Á tekjuhlið ríkissjóðs koma þessi áhrif fram í auknum tekju- og launasköttum sem og veltusköttum, einkum af innflutningi. Í heild er gert ráð fyrir að tekjur ríkissjóðs verði um 4,7 miljörðum hærri á árinu 1997 en í áætlun fjárlaga, eða 130,9 milljarðar kr. Gert er ráð fyrir að tekjuskattar einstaklinga skili ríkissjóði um 600 millj. kr. tekjuauka á árinu 1997 umfram áætlun fjárlaga. Á móti vegur að innheimta á eftirstöðvum fyrri ára verður talsvert lægri en í fjárlagaáætluninni. Búist er við svipaðri hækkun á innheimtum tekjuskatti fyrirtækja árið 1997 og stefnir í um 750 millj. kr. umfram áætlun fjárlaga. Meiri tekjubreytingar en reiknað var með í forsendum fjárlaga er meginskýring þess að tryggingagjöld hækka um ríflega 500 millj. kr. frá áætlun fjárlaga. Gert er ráð fyrir að tekjur af virðisaukaskatti hækki um tæplega 600 millj. kr. frá fjárlagaáætlun og þegar litið er til innflutnings- og vörugjalda er gert ráð fyrir að þau geti skilað ríkissjóði rúmlega 900 millj. kr. meiri tekjum en gert var ráð fyrir í áætlun fjárlaga. Viðbótartekjurnar skýrast fyrst og fremst af auknum innflutningi bifreiða. Síðan má fara fljótt yfir sögu. Flest annað er auðskýranlegt eða í samræmi við tekjuáætlun fjárlaganna. En þegar kemur að vaxtatekjum ríkissjóðs er áætlað að þær verði um 300 millj. kr. undir áætlun fjárlaga, sem stafar af meiri uppgreiðslum á endurlánum ríkissjóðs en gert var ráð fyrir. Aftur á móti munu arðgreiðslur til ríkissjóðs hækka um 750 millj. kr. vegna sérstakrar arðgreiðslu frá Íslenskum aðalverktökum sem tengdust breytingu og rekstrarformi fyrirtækisins í hlutafélag. Einnig er gert ráð fyrir að tekjur af sölu eigna verði um helmingi meiri en í fjárlögum og munar þar mestu um fyrirhugaða sölu á hlut ríkisins í Íslenska járnblendifélaginu en gert er ráð fyrir að hlutafé ríkisins í því verði selt síðar í þessum mánuði eða í þeim næsta. Áætlun um útgjöld ríkissjóðs hefur á yfirstandandi ári verið endurskoðuð í ljósi þeirra upplýsinga vegna undirbúnings fjárlagafrv. fyrir árið 1998. Sú endurskoðun bendir til þess að útgjöldin verði um 128,2 milljarðar kr. á árinu, eða um 2,1 milljarði kr. hærri en samkvæmt fjárlögum. Frávikið á gjaldahlið jafngildir 1,7% af heildarútgjöldum samkvæmt fjárlögum. Að teknu tilliti til áhrifa áðurnefndrar innköllunar á spariskírteinum verða útgjöldin hins vegar 132,2 milljarðar kr., eða 6,1 milljarði kr. umfram fjárlög. Það þarf að hafa í huga allan tímann og er sýnt og gert mjög rækilega grein fyrir því bæði í töflum og í athugasemdum með frv. að þessum 4 milljörðum er haldið frá öðrum útjöldum, enda tilheyra þau í raun komandi árum, en munu ekki koma fram þá vegna þess að þá er ekki lengur um greiðslugrunn að ræða. Þannig að í raun erum við, svo að maður geri smáútúrdúr, að taka útgjöld sem síðan munu ekki sjást sem útgjöld á næstu árum alveg eins og bent var á í fjárlagaumræðunni, að þar var um að ræða skuldbindingar sem ekki sáust síðan á greiðslugrunni heldur í sjóðstreymi á síðari árum. Þetta er hin hliðin á þeim peningi. Til skýringar er rétt að benda á að greiðsluheimildirnar sem sótt er um í frv. eru um 1,1 milljarði kr. hærri en útgjaldaáætlunin vegna ráðstöfunar á afgangsheimildum og umframgjöldum frá liðnu ári. Ég hef áður aðeins skýrt þetta. Rekstrarkostnaðurinn er nú talinn verða 860 millj. kr. hærri en gert var ráð fyrir í fjárlögum. Munar þar mestu um 320 millj. kr. vegna hallareksturs sjúkrahúsanna í Reykjavík. Gert hefur verið samkomulag milli fjmrn., heilbrrn. og Reykjavíkurborgar í því skyni að ná fram hagræðingu í starfseminni með aukinni verkaskiptingu milli sjúkrahúsanna og leysa þannig þann rekstrarvanda sem sjúkrahúsin hafa átt við að etja að undanförnu. Þá má nefna að útgjöld félmrn. aukast um 80 millj. kr. vegna verkefna Vinnumálastofnunar sem tekur til starfa samkvæmt nýlegum lögum um vinnumarkaðsaðgerðir. Gert er ráð fyrir að rekstrarútgjöld utanríkisþjónustunnar vaxi um 75 millj. kr. vegna aukinna verkefna og nýrra sendiráða. Þá stafa 50 millj. kr. viðbótarútgjöld af uppsöfnuðum rekstrarvanda nokkurra framhaldsskóla. Ég ætla ekki að fjölyrða hér um sjúkrahúsin, en áður hefur komið fram og verið rætt við fjárlagaumræðuna að fyrirliggjandi samkomulag þessara þriggja aðila á að treysta það að sjúkrahússtjórnirnar, bæði þær sem starfa á vegum Reykjavíkurborgar og á vegum ríkisins, geti fylgt eftir þeim áætlunum sem finna má bæði í þessu fjáraukalagafrv. og einnig í fjárlagafrv. næsta árs. Aðalatriðið er að aukafjárveitingarnar á yfirstandandi ári voru forsendan fyrir því að sjúkrahússtjórnirnar og borgarstjórinn í Reykjavík treysti sér til þess að skrifa undir viðkomandi samkomulag og taka þá á útgjöldum sjúkrahúsanna á lengri tíma en upphaflega hafði verið áætlað. Neyslu- og rekstrartilfærslur eru áætlaðar um 970 millj. kr. hærri en í fjárlögum. Annars vegar stefnir í 430 millj. kr. halla á sjúkratryggingum og hins vegar er gert ráð fyrir því að bætur samkvæmt lögum um félagslega aðstoð og lífeyrisbætur hækki um 810 millj. kr. í samræmi við ákvarðanir stjórnvalda. Á móti þeirri hækkun vegur að í frv. er gert ráð fyrir að fella niður 420 millj. kr. fjárveitingu á liðnum Launa- og verðlagsmál sem áætluð var til þess að mæta hugsanlegum hækkunum á tryggingabótum á árinu. Vextir eru taldir verða 500 millj. kr. lægri en reiknað var með í fjárlögum og það er fyrst og fremst vegna hagstæðari vaxtakjara sem ríkissjóði hefur boðist á lánamarkaði. Á hinn bóginn bókfærast 4 milljarðar kr. sem vaxtagreiðslur á greiðslugrunni þessa árs vegna sérstakra innköllunar á spariskírteinum. Það er vissulega hægt að gleðjast yfir því að langtímavextir sem ríkið þarf að borga hafa farið lækkandi að undanförnu og auðvitað fyrst og fremst vegna þess að okkur hefur tekist að ná betra jafnvægi í ríkisfjármálunum þannig að eftirspurnin er minni. En jafnframt ber að geta þess að í nýjum samningum sem gerðir hafa verið við erlenda lánardrottna kemur fram að vextir hafa farið umtalsvert lækkandi vegna þess að lánshæfisfyrirtækin, þau bandarísk fyrirtæki sem leggja mat á lánshæfi einstakra ríkja bæði Moody's og Standard & Poor's, hafa gefið Íslandi hærri einkunn, reyndar tvívegis að undanförnu, sem þýðir að vextir hafa lækkað og auðveldara er að ná í lánsfé. Það er nú ekki dyggð eða eftirsóknarvert í sjálfu sér en kemur samt fram í lægri útgjöldum til vaxta og þá er hægt að nota þá fjármuni til annarra hluta, annaðhvort að greiða niður skuldir eða til þeirra verkefna sem fjárveitingavaldið velur. Viðhald og stofnkostnaður stefnir í að verða tæplega 800 millj. kr. umfram það sem gert var ráð fyrir í fjárlögum. Þar vegur þyngst að gert er ráð fyrir að verja 215 millj. kr. til vegaframkvæmda til viðbótar við framlög gildandi fjárlaga en það samsvarar áætlaðri hækkun á mörkuðum tekjum vegáætlunar. Það er ástæða til að nefna í þessu sambandi að sú breyting hefur orðið á að í stað þess að ákveða það í lögum, fjárlögum, hve miklir fjármunir fara til vegagerðar þá er nú ákveðið hver skerðingin verður sem rennur til ríkissjóðs. Þetta þýðir að þegar vöxtur verður í innheimtunni t.d. vegna þess að innheimtan skilar sér betur eins og gerst hefur á undanförnum árum þegar hún hefur færst yfir til Vegagerðarinnar annars vegar og viðurlagareglur eru hertari hins vegar, þá hefur meira heimst inn af þungaskattinum og eins vegna aukins bifreiðainnflutnings og meiri notkunar þá hefur bensíngjaldið skilað sér betur. Af þessum ástæðum þá fær Vegasjóður, ef ég má nota það hugtak, meira til sín, þ.e. það rennur meira til vegagerðar en gert var ráð fyrir í fjárlögum yfirstandandi árs. Þetta er nýlunda. Áður var tekið fram hvað ætti að renna til veganna og ríkissjóður hirti þá afganginn og naut þess ef innheimtan var meiri. Þessi tilslökun gerir það að verkum m.a. að sífellt rennur meira fjármagn til vegagerðar hér á landi eins og á yfirstandandi ári og þó einkum á næsta ári og ber að taka fullt tillit til þess og þá vorum við að sjálfsögðu að miða við breytingar frá ári til árs en ekki einhverjar áætlanir sem menn hafa verið að gera um það að stórhækka útgjöld til vegagerðar á umliðnum árum og þeim næstu.

Má gera ráð fyrir að tekjurnar minnki á næsta ári?

Ég hefði átt að bæta því við, en fæ ástæðu til þess nú, að til viðbótar því sem finna má í fjárlögum þá renna að sjálfsögðu fjármunir til vegagerðar frá einkafyrirtækjum sem eru að grafa göng undir Hvalfjörð og sá vegarspotti, sem er nú nokkuð dýr, mun lenda í eigu ríkisins þegar fram í sækir og bæti ég þessu við vegna frammíkalls hv. þm. Á bls. 29 er tafla sem ég hef orðið var við á undanförnum árum að menn hafa átt í dálitlum erfiðleikum með að skilja og ég held að það sé ástæða til þess enn einu sinni að fara með nokkurn texta um það hvernig skilja skuli þá töflu sem er sett fram til þess að skýra breytingar framlaga 1997 vegna óhafinna fjárveitinga og umframgjalda 1996. Það er rétt að fara nokkrum orðum um þessa töflu. Í fyrsta talnadálki töflunnar sem ber yfirskriftina Rekstur, óhafið, er sýnd niðurstöðutalan 823 millj. kr. Þetta þýðir að í frv. er lagt til að framlög til rekstrar samkvæmt gildandi fjárlögum verði aukin um þá fjárhæð, eða 823 milljónir, vegna afgangsheimilda á liðnu ári. Það þýðir að það eru heimildir sem ekki voru notaðar á árinu 1996. Í niðurstöðutölu annars talnadálksins í töflunni, þ.e. þess sem ber yfirskriftina Rekstur, umframgjöld, má sjá að gert er ráð fyrir að rekstrarframlög verði skert á móti um 944 millj. kr. vegna umframgjalda. Þetta er skerðing. Að samanlögðu er því gert ráð fyrir nokkurri lækkun á rekstrarfjárveitingum þessa árs. Í þriðja talnadálki töflunnar kemur fram að lagt er til að afgangsheimildir tilfærsluliða að fjárhæð 478 millj. kr. komi til viðbótar við fjárlög yfirstandandi árs. Og loks má sjá í fjórða og síðasta talnadálkinum að gert er ráð fyrir 715 millj. kr. fjárheimild til viðhalds og stofnkostnaðar vegna óhafinna fjárveitinga síðasta árs. Ef niðurstöðutölurnar eru lagðar saman má sjá að gert er ráð fyrir að 1.074 millj. kr. komi með þessum hætti til viðbótar fjárveitingum í fjárlögum þessa árs. Eins og ég gat um áður er sú fjárhæð innifalin í þeim 6,9 milljörðum kr. sem sótt er um í heild í 1. gr. frv. Hins vegar er rétt að minna á í þessu sambandi að ekki er reiknað með að sú fjárheimild sem sótt er um vegna liðins árs valdi auknum útgjöldum á þessu ári og það er vegna þess að búist er við að ámóta afgangsheimildir og umframgjöld standi eftir í lok ársins 1997 svipað og hefur gerst á undanförnum árum. Þetta kemur fram í 1. gr. frv. með því móti að þar eru áætlaðar yfirfærslur til næsta árs, alls um 1,1 milljarður kr. og þær eru dregnar frá þannig að þessar heimildir birtast ekki sem hækkun á lánsfjárþörf ríkissjóðs. Í fjárlögum ársins 1997 var gert ráð fyrir því að ríkissjóður greiddi niður skuldir um 1,8 milljarða kr. og að hrein lánsfjárþörf ríkissjóðs yrði neikvæð um sem því næmi. Eins og nú horfir er hins vegar gert ráð fyrir að hrein lánsfjárþörf verði 4,8 milljarðar kr. umfram það sem ráð var gert fyrir í fjárlögum eða alls um 3,1 milljarður kr. Aukningin skýrist að verulegu leyti af því að 4 milljarðar kr. af vöxtum og verðbótum bókfærast í greiðslugrunn þessa árs í kjölfar ákvörðunar um að endurskipuleggja útgáfu ríkisverðbréfa. Þá er reiknað með að lánveitingar aukist um 3,4 milljarða kr. frá fjárlögum. Meginhlutinn eða 2,6 milljarðar kr. eru vegna samnings sem fjmrn. gerði við Húsnæðisstofnun ríkisins um að ríkissjóður afli Byggingarsjóði ríkisins lánsfjár á árinu 1997. Betri rekstrarafkoma ríkissjóðs en miðað var við í fjárlögum dregur hins vegar úr lánsfjárþörfinni sem nemur 2,6 milljörðum kr. Þannig er áætlað að hrein lánsfjárþörf ríkissjóðs verði 0,9 milljarðar kr. umfram forsendur fjárlaga þegar áhrifin af sérstakri innlausn spariskírteina eru frátalin. Afborganir af eldri lánum voru áætlaðar 14,2 milljarðar í fjárlögum en nú stefnir í að þær verði 4,6 milljörðum kr. hærri. Aukningin stafar nær öll af endurgreiðslum á höfuðstóli í tengslum við endurskipulagningu á útgáfu ríkisverðbréfa. Heildarlánsfjárþörf ríkissjóðs eykst sem því nemur og verður þannig 9,4 milljörðum kr. umfram áætlun fjárlaga eða alls 21,9 milljarðar kr. Virðulegi forseti. Ég hef farið almennt yfir frv., þá stefnu sem fram kemur í því og vil að lokum leggja til að málið verði sent til 2. umr. og hv. fjárln.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra hefur nú lokið við að gera grein fyrir fjáraukalagafrv. þessa árs og ég vil aðeins fara nokkrum orðum um það frv. en aðalumræðan um það mun væntanlega fara fram að lokinni athugun málsins í fjárln. síðar á þessu hausti. Það sem ég vil einkum víkja að eru tekjuforsendur þessara fjárlaga sem hér er verið að sækja um að gera breytingar á. Það sem stingur í stúf er hversu ótraustar forsendur fjmrn. og ríkisstjórnarinnar hafa reynst vera við fjárlagagerðina. Þetta er annað árið í röð sem grundvallarforsendur fjárlaganna reynast verulega rangar svo nemur háum fjárhæðum varðandi tekjuhlið ríkissjóðs. Það er hv. þingmönnum eflaust enn í fersku minni að árið á undan þessu fjárlagaári, 1996, reyndust forsendur þeirra laga einnig mjög rangar miðað við það sem reynd varð á. Fjárfesting hafði verið áætluð rétt um 7% en reyndist vera um 24% og einkaneysla hafði verið áætluð um 4% en reyndist vera 7% þegar upp var staðið. Niðurstaðan varð líka sú að tekjur ríkissjóðs á árinu 1996 urðu tæpum 13 milljörðum meiri en árið þar á undan, 1995. Það er ekkert lítil aukning tekna, herra forseti, eða um 11%. Það er um 11% aukning tekna á einu ári. Og það er gríðarleg aukning, ef menn velta þessu fyrir sér, sem stafar fyrst og fremst af röngum forsendum um framvindu efnahagsmála. Í ljósi þess hversu illa tókst til við þetta atriði við gerð fjárlaganna 1996 hefði mátt ætla að á næsta ári þar á eftir, fyrir árið 1997, mundi fjmrn. vanda sig betur við það að leggja forsendur fyrir fjárlagafrv. sem yrðu meir í takt við raunveruleikann en var árið áður. En ef við skoðum hver reyndin hefur verið eins og hún blasir við núna, þá blasir við okkur sú mynd að aftur hefur fjmrh. mistekist að koma með sæmilega trúverðugar efnahagsforsendur fyrir fjárlagafrv. sínu. Ég vil nefna nokkrar tölur sem er að finna í fjáraukalagafrv. og fjárlögum fyrir næsta ár, 1998, þessu til staðfestingar. Það var gert ráð fyrir því að á síðasta ári mundi einkaneysla aukast um 3,5%, reyndin varð 5%. Það er ekki bara 1,5 prósentustig mælt á sama hlutfalli, heldur þýðir þetta um 30% meiri aukningu en fjmrh. gerði ráð fyrir. Landsframleiðslan hafði verið áætluð aukast um 2,5% en reyndin varð miklu meira, nærri 100% meiri aukning eða 4,5%. Kaupmáttur ráðstöfunartekna hafði verið áætlaður aukast um 1,5% en aukning varð þrisvar sinnum meiri, eða 4,7%. Fjárfesting hafði verið áætluð aukast um 5,5% á milli ára en jókst um 18,6%, eða liðlega þrisvar sinnum meira en fjárlög ársins 1997 gerðu ráð fyrir. Það er alveg með ólíkindum, herra forseti, að hæstv. ríkisstjórn skuli mistakast svona herfilega tvö ár í röð að leggja fjárlagafrv. sitt fram á efnahagslegum grunni sem síðan reynist verða réttur. Hvernig má það vera að menn spá svona vitlaust tvö ár í röð? Og það eru ekki smáskekkjur hvort árið um sig. Ég verð að segja, herra forseti, að það leitar auðvitað á hugann að menn hafi kannski verið vísvitandi að spá vitlaust. Ég ætla ekkert að fullyrða um það því að það væri nokkuð mikið sagt. En ég vil þó segja að sú hugsun leitar á mann að vísvitandi hafi menn dregið úr því hvaða góðæri var í vændum hjá ríkissjóði og í krafti þess getað haldið fram gömlu tuggunni sinni, eins og hæstv. ríkisstjórn hefur gert bæði þessi ár, um að nú beri að skera niður ýmsa þarfa útgjaldaliði eins og barnabætur sem hafa alveg sérstaklega orðið fyrir barðinu á ráðstöfunum hæstv. ríkisstjórnar. Hvaða brýna nauðsyn bar til að skerða þann lið, barnabætur, sem eru öflugasta tekjujöfnunartæki sem ríkissjóður hefur yfir að ráða, þau ár sem þetta mikla góðæri flæddi yfir ríkissjóð. Það flæddu inn í ríkissjóð milljarðarnir umfram áætlun. Og þrátt fyrir þetta peningaflóð var skorið niður. Þeir sem höfðu knappt skyldu fá knappara. Það er efnahagsstefnan. Það er sú efnahagsstefna sem blasir við okkur þegar við förum yfir þetta fjáraukalagafrv. Niðurskurðurinn á þessu sviði var algerlega tilefnislaus. Þetta vildi ég, herra forseti, draga alveg sérstaklega fram til þess að menn mættu hafa í huga þegar farið verður að vinna frekar að fjárlögum fyrir næsta ár hér í þinginu, að fjárln. vandi sig alveg sérstaklega við að fá upplýsingar frá öðrum en hæstv. fjmrh. um hverjar efnahagshorfurnar verða fyrir næsta ár. Það er alveg sérstök ástæða til þess að fara fram á að hv. fjárln. afli upplýsinga frá öðrum aðila en fjmrn. um hver sé líklegust framvinda efnahagsmála á næsta ári. Ég minni á að minni hluti fjárln. óskaði eftir því við fjmrn. fyrir 3. umr. fjárlaga 1997, sem hér er upplýst að í reyndust verulega vanáætlaðar tekjur svo nemur milljörðum kr., að fá upplýsingar um endurskoðaða tekjuáætlun á grundvelli þeirra stóriðjuframkvæmda sem ljóst var að voru þá að fara af stað. Hvaða svör fengum við frá hæstv. fjmrh.? Við fengum nei, við reiknum þetta ekki út. Það var látið gott heita. Menn hefðu nú betur látið reikna þetta út, séð fyrir hver niðurstaðan hefði orðið. Og ég minni á að í nefndaráliti minni hluta fjárln. var reynt að leggja mat á þann tekjuauka sem fyrirsjáanlegt var að ríkissjóður mundi fá vegna aukinna umsvifa umfram það sem spáð var og spá okkar hefur reynst furðunákvæm svo ekki sé meira sagt í ljósi þess að við höfum ekki öflug tæki til þess að meta þetta. Fleira ætla ég ekki að segja, herra forseti, um tekjuhlið fjárlaga 1997 í ljósi þess fjáraukalagafrv. sem hér liggur fyrir. Ég vil aðeins víkja örfáum orðum að fáeinum útgjaldaliðum og leggja áherslu á eitt atriði sem er grundvallaratriði í samskiptum ríkisstjórnar og þings, atriði sem tekist var á um við gerð nýrra laga um fjárreiður ríkisins á sl. vori. Það er að það er Alþingi sem hefur fjárveitingavaldið en ekki ríkisstjórn. Það er grundvallaratriði sem menn höfðu í huga á sl. vori og vildu beina málum í þann farveg að ríkisstjórnin beygði sig undir þá staðreynd. Því miður koma í ljós í þessu fjáraukalagafrv. allmörg dæmi þess að hæstv. ríkisstjórn hefur tekið ákvörðun um útgjöld upp á milljónatugi í einstökum tilvikum án þess að hafa nokkra heimild fyrir þeim ákvörðunum, hrint ákvörðunum sínum í framkvæmd og eytt peningunum áður en komið er til þings. Þetta er náttúrlega, herra forseti, mikill dónaskapur og vanvirðing við Alþingi og það þarf að halda áfram því starfi sem þingmenn unnu að á sl. vori, að temja ríkisstjórnina í þessum efnum. Það er engin lagaheimild fyrir því að eyða 60 millj. kr. í endurbyggingu á Stjórnarráðshúsinu umfram það sem fjárlög leyfðu. Það er engin lagaheimild fyrir því að verja tugum milljóna til að undirbúa heimssýningu í Lissabon. Og það er engin lagaheimild fyrir því að verja stórum fjárhæðum til tveggja sendiráða, annars vegar í Helsinki og hins vegar í Washington. Það er alveg kristaltært í þessum tilfellum öllum að ríkisstjórnin hefur engan lagagrundvöll að standa á en hún gerði þetta samt í trausti þess að stjórnarþingmennirnir mundu láta þetta yfir sig ganga. Ég minni á að við 1. umr. fjárlaga kom fram hjá varaformanni fjárln. að hann var ekki sáttur við þetta og sendi ríkisstjórninni tóninn. Ég tel að stjórnarandstaðan eigi að standa á bak við þá þingmenn í stjórnarliðinu sem vilja fara að lögum og halda aftur af ríkisstjórninni. Og af því að hæstv. fjmrh. var að monta sig af því að það færu svo miklir peningar til vegamála vil ég rifja upp eitt mál af þessum toga sem lýtur að vegamálum. Ég man ekki betur en hæstv. ríkisstjórn hafi ákveðið á einum fundi að setja 200 millj. kr. í vegaframkvæmdir á Skeiðarársandi, 200 millj. kr. sem ekki er heimild fyrir í fjárlögum. Það munaði ekki mikið um að slá út 200 millj. kr. í þetta. En svo er endalaust verið að jagast á þessum litlu sjúkrastofnunum úti á landi, reyta af þeim milljónir eftir milljónir. Það stendur ekki á ráðherrunum að nudda upp 60 millj. kr. af því að ríkissjóður sé svo fátækur, því þurfi að taka 60 millj. kr. af þessum litlu sjúkrastofnunum hringinn í kringum landið. En svo er hann allt í einu svo ríkur einn daginn að hann hendir 200 millj. í vegaframkvæmdir á Skeiðarársandi. Hvernig á nú að skilja svona háttalag, herra forseti? Það er ekkert lag á þessu fyrirkomulagi og kominn tími til þess að ríkisstjórninni verði gert það ljóst að Alþingi sættir sig ekki við vinnubrögð af þessu tagi öllu lengur.

Virðulegi forseti. Það þarf að koma fram að lokinni ræðu hv. þm. Kristins Gunnarssonar að þegar hann er að tala um forsendur, þá hlýtur hann að vera að tala um forsendur þær sem reiknaðar eru hjá Þjóðhagsstofnun því að fjmrn. byggir fyrst og fremst og nær eingöngu á efnahags- og þjóðhagsforsendum Þjóðhagsstofnunar. Þetta verður hv. þm. að hafa í huga. Og ef hann vill beina skeytum sínum að einhverjum varðandi efnahagsforsendurnar, þá verður hann að snúa sér til Þjóðhagsstofnunar og fá upplýsingar hjá þeim hvernig þeir reikna út sínar þjóðhagsforsendur og hvernig þeir byggja upp sína þjóðhagsspá. Sannleikurinn er nefnilega sá þegar litið er til fjárlaganna sem slíkra og afkomu þeirra að við höfum látið fara fram könnun á því á undanförnum árum hvernig afkoma ríkisins hefur þróast miðað við afkomuna á fjárlögunum, borið saman niðurstöðu fjárlaganna annars vegar og niðurstöðu útkomunnar í lok ársins hins vegar. Sannleikurinn er sá að þessar áætlanir hafa alltaf verið að batna. Það er sífellt minni munur á því sem kemur fram í fjárlögunum sjálfum þegar þau eru samþykkt í lok desember og útkomunni þegar upp er staðið. Hér áður fyrr munaði stundum 10--15 milljörðum. Á undanförnum árum er munurinn miklu, miklu minni nema þegar það gerist sem auðvitað gerist einstöku sinnum og gerðist á þessu ári og því síðasta að 14 milljarðar eru teknir fram hjá fjárlagagrunninum. Þá hefur það verið skýrt nákvæmlega í hvert skipti. Þetta þarf að koma fram hér þegar verið er að gefa það í skyn að menn hafi viljandi gefið sér rangar forsendur. Ég vísa því til föðurhúsanna og tel að mjög faglega hafi verið að öllum hlutum staðið. Það er auðvitað ekki hægt í upphafi ársins að gefa sér eitthvað sem menn sjá ekki fyrir eins og t.d. það hvernig niðurstaðan verður í komandi kjarasamningum sem hafa auðvitað úrslitaáhrif í þessu.

Herra forseti. Fyrir 3. umr. fjárlagafrv. sem fram fór laust fyrir jólin á sl. vetri kom Þjóðhagsstofnun á fund fjárln. og lagði fram mat sitt. Það var þannig að Þjóðhagsstofnun áætlaði, að teknu tilliti til þeirra framkvæmda sem fyrirsjáanlegt var að mundu fara í gang en ríkisstjórnin vildi ekki hafa inni í forsendum síns fjárlagafrv., að landsframleiðsla mundi aukast um 4,3% á þessu ári í stað þeirra 2,5% sem fjárlögin gera ráð fyrir. Reyndin verður aðeins meiri, aukningin verður 4,5%. Þá gerði Þjóðhagsstofnun líka ráð fyrir að þjóðarútgjöld mundu aukast um 7,1% í stað þeirra 3,5% sem fjárlögin hvíla á. Reyndin er mjög nálægt þessu eða 6,7% í stað þeirra 7,1 sem Þjóðhagsstofnun gerði ráð fyrir. Minni hlutinn í fjárln. hafði því upplýsingar frá Þjóðhagsstofnun um mat á framvindu efnahagsmála á þessu ári og það hefur reynst vera nokkuð traust mat. Ég vil svo taka undir það hjá hæstv. fjmrh. að áætlanir hafa verið að batna og áætlanagerð hefur farið mikið fram. Sérstaklega get ég tekið undir það að fjmrn. hefur yfir að ráða mörgum afar hæfum starfsmönnum í þessum efnum sem eru fullfærir um að gera góðar áætlanir sem vel er hægt að byggja fjárlög á. Þess vegna er það enn meira undrunarefni í ljósi þess hversu miklu skeikar frá áætlunum sem ríkisstjórnin leggur upp með og raunveruleikanum.

Virðulegi forseti. Ástæðan fyrir því að ég kvaddi mér hljóðs í andsvari var fyrst og fremst til að mótmæla þeirri staðhæfingu sem kom fram af hálfu hv. þm. Það var kannski ekki orðað alveg beint út, en hann gaf í skyn að það gæti verið að menn væru vísvitandi með rangar áætlanir og ég vísa því til föðurhúsanna. Ég benti á það sem hv. þm. hefur nú tekið undir að áætlanir hafa verið að batna. Þær eru unnar faglega. En það er rétt sem hv. þm. segir að stundum er ekki hægt að taka hluti sem ekki er búið að ákveða inn í áætlanir. Tökum sem dæmi Grundartangaálverksmiðjuna. Á meðan ekki lá fyrir ákvörðun var talið eðlilegra að skilja afleiðinguna eftir, taka ekki tillit til þess í áætluninni. Vegna hvers? Vegna þess að menn höfðu brennt sig á því áður þegar að menn tóku Atlantsálsverksmiðjuna á Keilisnesi inn í áætlunina í miklu bjartsýniskasti hérna fyrir nokkrum árum síðan af því að mönnum þóttu samningar ganga svo vel vegna Atlantsáls. Þess vegna sögðu menn að óvarlegt væri að taka það inn og það gerðum við ekki. Eins var um kjarasamninga. Það var ekkert vitað um það í upphafi ársins hvernig þeir mundu enda. Auðvitað eru þetta áætlanir. En það eina sem mér gengur til er að benda á að þær eru heiðarlega unnar. Það er ekki neins staðar um vísvitandi blekkingar að ræða. Það er byggt á þjóðhagsforsendum sem koma frá Þjóðhagsstofnun. Ég þakka hv. þm. fyrir að taka undir það að í fjmrn. er unnið mjög faglega að þessum málum enda er þar hæft fólk. Það er löngu liðin tíð að menn séu að reyna að blekkja með einhverjum tölum enda á það ekkert að eiga sér stað. Þannig er ekki lengur unnið hafi einhvern tímann verið þannig unnið af hálfu fjmrn.

Herra forseti. Það frv. til fjáraukalaga sem liggur fyrir er fyrra frv. af þessu tagi sem lagt er fram í Alþingi þar sem sótt er eftir viðbótarheimildum. Seinna frv. er uppgjörsfjáraukalög fyrir árið. Þessu frv. verður vísað til fjárln. þar sem fjallað verður nánar um forsendurnar að baki þeim beiðnum sem hér liggja. Ég ætla ekki í þessari umræðu að fjölyrða um einstakar beiðnir sem hér eru inni. Það gefst tækifæri til þess við 2. umr. fjárlaga að fjalla nánar um þær. En eins og komið hefur fram við þessa umræðu er sótt um viðbótarheimildir í frv. um 6,9 milljarða kr. Það er allmikil upphæð en auðvitað verður eins og kom fram hjá hæstv. fjmrh. að taka það með í reikninginn að 4 milljarðar af þeirri upphæð eru tilkomnir vegna innköllunar innlausnar spariskírteina og útgjalda þeirra vegna. Þetta kemur til góða strax á næsta ári og það sparar ríkissjóði veruleg útgjöld í vöxtum næstu árin sem mun nema á þriðja milljarð kr. Þetta er afar mikilvægt og er eitt af því sem rennir stoðum undir afkomu ríkissjóðs og verður til þess að vonir vakna um að ríkisfjármálin verði í jafnvægi á næstu árum. En til þess að svo verði þarf að hafa hemil á útgjöldum jafnvel þó að tekjurnar séu fram yfir áætlun. Ég geri fyrst að umræðuefni þær umræður sem hafa verið um tekjuhliðina. Það er rétt að fjmrn. og Þjóðhagsstofnun gera okkur í fjárln. grein fyrir tekjuhliðinni og það er rétt sem betur fer, vil ég segja, að tekjurnar hafa verið varlega áætlaðar. Hv. 5. þm. Vestf. orðaði það svo að peningarnir flæddu inn í ríkissjóð umfram áætlanir. Sem betur fer hafa verið tekjur umfram áætlun og það stafar m.a. af því að uppsveifla er í efnahagslífinu. Það er vissulega mikil einkaneysla.  En það er því miður ekki svo að peningarnir flæði aðeins inn í ríkissjóð því að þessi tekjuauki hefur --- ég vil ekki segja að hann hafi flætt út --- verið notaður í aukin útgjöld. Hluti af þessum tekjuauka er til að laga til á skuldahliðinni með innlausninni. En það eru ýmsar beiðnir um fjárveitingar fram yfir áætlun sem ég vil að vísu undirstrika að stór hluti er tilkominn sérstaklega í tryggingageiranum, eins og gerð er grein fyrir í frv., vegna kjarasamninga sem hafa verið gerðir. Fyrir því er gerð glögg grein í frv., í kafla sem fjallar um heilbrrn. og fjallað er um lífeyristryggingar og bætur samkvæmt lögum um félagslega aðstoð þar sem sótt er um viðbótarfjárveitingar vegna kjarasamninga sem gerðir hafa verið. Sem betur fer hefur þessi tekjuauki leitt til þess að innstæða er fyrir þessum auknu útgjöldum. Ég mun víkja í lok máls míns örlítið að vinnubrögðum við fjárlagagerðina. Nokkrir útgjaldaþættir hafa sérstaklega verið til umræðu bæði þegar rætt var um fjárlögin við 1. umr. og eins nú. Nokkur útgjöld sem hafa fallið til í umsvifum sendiráða hafa verið hér til umræðu og reyndar er meiri hluti þeirra útgjalda sem kom upp snögglega og flokkast undir ófyrirséð útgjöld, eins og sendiherrabústaðurinn í Washington sem hefur verið margrætt um hér, að kalla á 100 millj. kr. endurbætur nú þegar ef húsið á ekki að hrynja yfir nágrannana eins og við í fjárln. höfum verið upplýstir um. Það er einu sinni svo að við komumst ekki hjá því að stunda okkar utanríkisþjónustu. Gildi hennar hefur ætíð verið mikið fyrir litla þjóð og fer vaxandi. Þetta er vissulega dýr starfsemi, sérstaklega sá húsnæðiskostur sem utanríkisþjónustan þarfnast í stórborgum heimsins. Hér er nokkuð af beiðnum einmitt til að lagfæra aðstöðu sendiráða og það munu koma inn beiðnir á næstu fjárlögum, m.a. til uppbyggingar á sendiráðinu í Berlín, en við höfum tekið upp samstarf við aðrar Norðurlandaþjóðir um að byggja upp nýja aðstöðu í tengslum við flutning höfuðborgar Þýskalands frá Bonn til Berlínar og flutning stjórnsýslunnar þangað. Ég nefni þetta hér vegna þess að okkur hættir oft til að líta á útgjöld bæði í alþjóðasamskiptum og utanríkisþjónustunni sem hálfgerðan óþarfa og lúxus. En það er óhjákvæmilegt að útgjöldin vaxi þarna þó vissulega verði að halda vel utan um þau eins og í öðrum þáttum. Að vanda hefur einnig verið rætt um útgjöldin í heilbrigðis- og tryggingakerfinu. Ekki þarf að tíunda það í hv. Alþingi að þetta er viðkvæmur þáttur í starfsemi ríkisins. Miklu máli skiptir að þarna sé haldið vel á málum. Enn einu sinni hefur verið gert samkomulag um hagræðingu í sjúkrahúsunum í Reykjavík milli fjmrn., heilbrrn. og Reykjavíkurborgar um tilteknar aðgerðir sem byggjast m.a. á tillögum sem hafa verið ræddar og samþykktar í stjórnum þessara stofnana á einhverju stigi og ætlunin er að vinna á þeim nótum næstu mánuðina. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem slíkir samningar hafa verið gerðir. Þessi umræða hefur verið í gangi alla þá tíð sem ég hef verið í fjárln., í stjórn og í stjórnarandstöðu. Ég man eftir miklum átökum í fjárln. árið 1992 um sjúkrahúsin í Reykjavík, þ.e. hvort það ætti að sameina þau eða ekki, hvort hér ættu að vera tvö sjúkrahús eða eitt. En þetta er niðurstaðan nú. Þetta er stefnumörkun. Þetta er samkomulag milli rekstraraðila Sjúkrahúss Reykjavíkur, sem er Reykjavíkurborg og tveggja ráðuneyta sem fjalla um þessi mál. Ég hygg að það verði að vinna að því hörðum höndum að framkvæma þetta samkomulag og þær aukafjárveitingar sem hér eru tilgreindar. Þær miða að þeirri framkvæmd. Þau vinnubrögð sem ríkisstjórn og Alþingi eiga að hafa, einkum við gerð fjáraukalaga og við beiðnir um viðbótarheimildir, hafa verið rædd allmikið bæði við fjárlagaumræðuna og eins kom hv. 5. þm. Vestf. inn á þau. Það er rétt að tekið var á þessu í lögum um fjárreiður ríkisins sem voru samþykkt á Alþingi síðasta vor. Í 33. gr. segir um þessi mál: ,,Valdi ófyrirséð atvik því að greiða þarf úr ríkissjóði án heimildar í fjárlögum er fjármálaráðherra að höfðu samráði við hlutaðeigandi ráðherra heimilt að inna greiðsluna af hendi enda þoli hún ekki bið. Fjármálaráðherra er skylt að gera fjárlaganefnd Alþingis grein fyrir slíkum ófyrirséðum greiðslum strax og ákvörðun hefur verið tekin um þær og leita heimilda til þeirra með frumvarpi til fjáraukalaga.`` Í fyrsta lagi er reiknað með að leitað sé heimilda í fjáraukalögum og að fjárln. sé gerð grein fyrir slíkum greiðslum þegar ákvörðun hefur verið tekin. Ég hef óskað eftir því við fjmrn. að í þessu efni verði notaðar samskiptareglur milli fjárln. og fjmrn. um hvernig slíkt samráð eigi að vera, hvort það sé munnlegt, hvort það sé með formlegum fundum eða skriflegt. Það þarf að ganga endanlega frá því hvernig háttur verður hafður á því. Það er nauðsynlegt að fjárln. og ráðuneytið gangi frá þeim málum til að koma í veg fyrir að misskilningur verði í þessu efni og hv. alþm. og ráðherrar lendi í þrætum ár eftir ár um framkvæmd laganna. Ég tek þetta fram vegna þeirrar umræðu sem verið hefur. Gangurinn í málunum hefur verið sá að viðkomandi ráðherra, sem biður um aukafjárveitingu, hefur rætt það innan ríkisstjórnarinnar, fengið samþykki fjmrn. fyrir því að flytja tillögu um slíka aukafjárveitingu í frv. til fjáraukalaga. Síðan hefur það frv. verið flutt að hausti. Ætlunin er að draga þingið nær þessum ákvörðunum en áður var. Það er bráðnauðsynlegt að ganga endanlega frá því máli í samræmi við lögin sem við vorum að samþykkja. Ég ætla ekki á þessu stigi að fjölyrða um einstakar fjáraukalagabeiðnir eða fara í einhver samanburðarfræði. Mig undrar reyndar að ágætur félagi minn í fjárln., hv. 5. þm. Vestf., skuli draga vegagerð á Skeiðarársandi inn í umræðuna í samanburðarfræðum við sjúkrahúsin á landsbyggðinni. Mér finnst það dálítið út í hött svo ekki sé meira sagt. Ef segja má að einhverjar fjárveitingar séu ófyrirséðar eru það fjárveitingar vegna náttúruhamfara. Ég held að vini mínum, hv. 5. þm. Vestf., hafi hlaupið heldur mikið kapp í kinn að fara að bera þetta saman. Sjúkrahúsin á landsbyggðinni hafa einnig verið mikið í umræðunni og eftir því sem ég hef fregnað er unnið að því í heilbrrn. að því að fara yfir stöðu þeirra á þessu ári og vafalaust mun hún koma til umræðu í meðförum fjárln. í framhaldinu. Ég ætla ekki að hafa þessi orð öllu fleiri. Ég hef tækifæri til að ræða nánar um frv. þegar það kemur til 2. umr. sem vonandi verður fyrr en verið hefur. Því miður hefur dregist alllangt fram eftir árinu að samþykkja fjáraukalagafrv. og það hefur verið til meðferðar rétt á undan afgreiðslu fjárlaga. En æskilegt væri að ljúka þessu starfi fyrr.

Herra forseti. Ég vil aðeins bregðast við áliti hv. þm. Jóns Kristjánssonar á afstöðu minni til aukafjárveitinga vegna framkvæmda við Skeiðarársand. Ég minni á að vegáætlun fyrir árið 1997 var afgreidd í maí á þessu ári. Það var eftir að hamfarirnar áttu sér stað á sandinum. Búið var að leggja mat á vegagerð, hvað hún kynni að kosta, og gera ráð fyrir því inni í vegáætlun bæði 1997 og 1998. Ákvörðunin sem ríkisstjórnin tók í sumar var um meiri útgjöld. Ég get ekki fallist á að það séu einhver ófyrirséð atvik. Menn höfðu öll gögn fyrir sér sem þeir þurftu þegar málið var afgreitt í vor. En ég nefni vegna þess að þegar menn hafa það fyrir sér að meiri peninga þurfi í þessa framkvæmd er bara tekin ákvörðun um það og sett út 200 millj. eins og ekkert sé. Á sama tíma eru menn að skafa að innan fjárveitingar til þessara litlu spítala, setja nefnd í málið og koma óróa í fólk um allt land til að ná inn 60 millj. Það er ekki góður svipur á þessu, herra forseti, að menn skuli leggja svona mikið á sig til að ná í lítið fé en leikandi létt setja út þrefalt hærri fjárhæð og ríflega það á ríkisstjórnarfundi.

Herra forseti. Örlítill misskilningur er fólginn í því að allar upplýsingar hafi legið fyrir um vegagerðina á Skeiðarársandi þegar vegáætlun var gerð. Það er alveg ljóst að rannsóknir áttu eftir að fara fram á því hvernig Gígjukvísl yrði brúuð á ný og brúarstæði yrði valið þar og hvers konar mannvirki yrði byggt. Þær forsendur breyttust. Því er þessi ákvörðun tilkomin. En ég ætla ekki að ræða um hana að öðru leyti. Hún kemur til umræðu og athugunar hér. Ég átta mig ekki á hvers vegna sjúkrahúsin úti á landi eru dregin sérstaklega til samanburðar og það er ljóst að um þær ráðstafanir var fjallað við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1997. Þar voru þau mál afgreidd og vinnunefnd sett í að skoða framkvæmdina nánar. Sú framkvæmd kemur því ekki beinlínis fjáraukalögum við. Auðvitað má deila um það en ég ætla ekki að fara að deila um það við hv. þm. og allra síst í andsvari. Við fjárlagagerðina voru ráðstafanir vegna sjúkrahúsanna úti á landsbyggðinni ræddar og koma ekki inn á fjáraukalögin sérstaklega fyrr en þá ef tillögur koma frá heilbrrn. um útdeilingu á 30 millj. kr. sparnaði sem ætlunin var að skipta á þessu ári.

Herra forseti. Ekki er miklu við að bæta um vegagerðina á Skeiðarársandi en í mínum huga er alveg ljóst að ríkisstjórnina skortir allar lagaheimildir til að taka ákvörðun um 200 millj. kr. útgjöld í sumar til þeirra verkefna. Hvað varðar sjúkrahúsin sem hv. þm. undrast að ég skuli nefna sem samanburð vil ég nefna atriði til viðbótar því sem fram hefur komið um fyrirhugaðan sparnað á litlu landsbyggðarsjúkrahúsunum sem velta lágum fjárhæðum svo ekki sé meira sagt. Alþingi gekk frá fjárlögum fyrir árið 1997 á þann veg að ekki var skorin niður ein einasta króna upp í áætlaðar 60 millj. kr. niðurskurð. Alþingi útdeildi inn á hvert sjúkrahús á landsbyggðinni þeirri fjárhæð sem því bar. Hins vegar er áform ríkisstjórnarinnar að láta ekki spítalana fá fjárveitingarnar sem Alþingi hefur ákvarðað með því að draga frá hverju og einu tiltekna fjárhæð þannig að samtals verði það sem af er dregið 60 millj. kr. Það styðst ekki við ákvörðun Alþingis. Ákvörðun Alþingis er sú að skera ekki niður á þessum spítölum. En ríkisstjórnin ætlar að gera það samt. Ég veit ekki annað en að hún hafi gert það að svo miklu leyti sem liðið er á árið. Þess vegna finnst mér ekki úr vegi að bera þetta saman, að ríkisstjórnin sker niður það sem Alþingi hefur ákveðið að skuli ekki skera niður. Hún eyðir peningum án þess að spyrja Alþingi í hinu tilvikinu.

Herra forseti. Ég verð að leiðrétta það sem hv. þm. sagði að Alþingi hefði ákveðið að ekki yrði skorið niður. Alþingi ákvað að deila ekki sparnaðinum út á landsbyggðarsjúkrahúsin en skerða hagræðingarlið ráðuneytisins að sama skapi og síðan ætti að greiða aftur inn á þennan lið eftir því sem sparnaðurinn næðist. Það er rétt, og þar erum við hv. 5. þm. Vestf. sammála, að auðvitað hlýtur þetta mál að koma til kasta fjárln. og hún hlýtur að kalla eftir tillögum ráðuneytisins við framhaldsvinnslu málsins, það er rétt. En meiri hluti Alþingis ákvað þessa hagræðingu á sínum tíma við gerð fjárlaga. Þess vegna skil ég ekki þessi samanburðarfræði um Skeiðarársand eða hvort hv. þm. er þeirrar skoðunar að eitthvað eigi að draga úr framkvæmdum þar til að jafna sparnað á sjúkrahúsunum. Ég á ekki von á að hann sé þeirrar skoðunar heldur séu þetta einhver óvænt samanburðarfræði sem við hljótum að jafna í framhaldsumræðunni. En ég skil hann a.m.k. ekki eins og er.

Virðulegur forseti. Ég verð nú að játa að mig grípur alltaf nokkurt ergelsi og leiði í hvert sinn sem við tökum til við að fjalla um frv. til fjáraukalaga. Þessi leiði stafar vitaskuld af því að þrátt fyrir margítrekuð andmæli við því hvernig ráðherrar nota eða jafnvel misnota vald sitt í sambandi við meðferð fjármuna, þá láta þeir sér ekki segjast. Fjáraukalög eiga vitaskuld rétt á sér og eru nauðsynleg en eins og hér hefur einmitt verið tíundað og rætt eiga þau í raun aðeins að vera til að staðfesta óhjákvæmilegar fjárveitingar umfram það sem Alþingi hefur staðfest í fjárlögum ársins. Það er óhjákvæmilegt að eitthvað komi upp á eins og náttúruhamfarir eða annað sem þarf að bregðast við áður en næst að bera það undir Alþingi og slík dæmi eru auðvitað alltaf þó nokkur. En því miður hefur ríkisstjórnin ævinlega teygt þann ramma á alla enda og kanta þannig að á hverju einasta ári hefur hún tekið ákvarðanir í skjóli meirihlutavaldsins um hina og þessa hluti, um framkvæmdir, rekstur og framlög sem geta ekki talist falla undir þessa skilgreiningu. Ráðherrar hafa, án eðlilegs samráðs við Alþingi, tekið ákvarðanir um ný verkefni sem hafa bundið hendur þingsins til framtíðar án þess að það hafi í rauninni haft nokkuð um það að segja. Um það höfum við enn einu sinni dæmi í því frv. sem hér liggur fyrir. Þetta frv. sýnir það og sannar að allt er nú komið á daginn sem haldið var fram í nefndaráliti minni hluta fjárln. við afgreiðslu fjárlaga þessa árs. Það er allt komið á daginn og meira til. Í frhnál. minni hlutans sagði m.a., með leyfi hæstv. forseta: ,,Miðað við þau umsvif og væntingar sem hafa verið í efnahagslífinu að undanförnu, svo og með hliðsjón af því vanmati sem iðulega hefur verið í þjóðhagsforsendum fjárlaga, samanber yfirstandandi ár, telur minni hlutinn að tekjur ríkissjóðs þróist ekki með þeim hætti sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu og endurskoðaðri tekjuspá. Eins og fram kom við 2. umr. taldi minni hlutinn að tekjur ríkissjóðs samkvæmt frumvarpinu væru vantaldar um 1,5--2,0 milljarða kr. Þrátt fyrir að endurskoðuð tekjuáætlun hafi hækkað tekjurnar um 600 millj. kr. telur minni hlutinn að enn vanti um 1,0--1,2 milljarða kr. á tekjuhlið frumvarpsins. Eru það fyrst og fremst veltuskattarnir, m.a. innflutnings- og vörugjöld, og virðisaukaskattur sem telja verður að skili meiri tekjum en hér kemur fram miðað við þær þjóðhagsforsendur sem frumvarpið byggist á.`` Fyrir þessu færðum við rök í áliti okkar sem er á þskj. 464 á síðasta þingi og geta menn rifjað það upp að vild sér til fróðleiks og skemmtunar svo ég fari nú ekki að eyða tímanum í lestur gamalla þingskjala. En það er rétt að minna á þetta rétt einu sinni. Við vildum reynar sýna mikla ábyrgð og varfærni og höfðum tekjuspá okkar í lægri kantinum, enda er nú komið á daginn að tekjuaukinn er ekki 1--2 milljarðar heldur bendir allt til þess að hann verði 4,7 milljarðar samkvæmt þessu frv. Og vegna þess að hér var nokkuð rætt um hugsanlegar ástæður þessa munar á tekjuáætlun frv. og þess sem við vildum leggja til grundvallar í okkar áætlun, og hæstv. fjmrh. brást nokkuð við því, þá verð ég nú að taka undir með hv. 5. þm. Vestf. að það er mjög athyglisvert hversu lélegir spámenn menn hafa reynst við áætlun um tekjur og útgjöld við afgreiðslu fjárlaga. Að mínu mati hlýtur ástæðan eiginlega að hafa eitthvað með vilja að gera. Ég hygg að ráðuneytismenn vilji jafnvel ekki að þeir sem þurfa að sækja um fjárveitingar til ríkisins telji sig hafa eitthvað verulegt þangað að sækja og ég get ekki neitað því að það hlýtur að læðast að manni að þarna sé um vísvitandi lágmarksspá að ræða. Út af fyrir sig er ekki fráleitt að fara varlega í slíkar spár því að það er heldur verra ef tekjuáætlun reynist vera ofáætluð, en fyrr má nú vera. Og ég held að það saki ekki að hafa almenna skynsemi með í ráðum, það séu ekki bara hagfræðistærðir eða einhverjir tæknilegir útreikningar sem þurfi að liggja til grundvallar. En það er sem sagt ljóst að markmið ríkisstjórnarinnar um hallalaus fjárlög næst ekki á þessu ári. Hallinn verður væntanlega um 1,4 milljarðar þegar upp er staðið og eins og margsinnis hefur verið minnt á og tíundað, þá skipta þar mestu máli áhrif vegna sérstakrar innköllunar spariskírteina sem ákveðin var á árinu, en sú gjörð hefur í för með sér lægri vaxtagjöld í framtíðinni og verður því að teljast skynsamleg til lengri tíma litið. En það breytir ekki þeirri staðreynd að markmiðið um hallalaus fjárlög náðist ekki. Við sögðum líka í nefndaráliti okkar og í ræðum við afgreiðslu fjárlaga að fyrirhugaður sparnaður í heilbrigðiskerfinu mundi ekki ganga eftir, hvorki í tryggingakerfinu hjá stóru sjúkrahúsunum í Reykjavík né þeim minni úti á landi. Hugmyndir allar um þennan sparnað voru í raun ómótaðar og óútfærðar svo sem við þekkjum frá fyrri tíð og auðvitað er komið í ljós að þessar áætlanir fengust ekki staðist. Tölurnar sem sýndar eru undir kaflanum heilbr.- og trmrn. koma því síður en svo á óvart. Ég geri ekki athugasemdir við þær á þessu stigi en við eigum eftir að fá nánari skýringar hjá ráðuneytinu í fjárln. þegar þar að kemur. Ég hlýt aðeins að segja það enn einu sinni að ríkisstjórnin er hér á rangri braut hvað varðar þróunina í heilbrigðiskerfinu. Aðhald og sparnaður eru auðvitað dyggðir í ríkisrekstrinum, en langtímakyrking af því tagi sem hér hefur verið stunduð er bæði heimskuleg og skaðleg og við erum ekki búin að bíta úr nálinni með afleiðingar af þeirri stefnu sem hefur verið fylgt. Hv. 2. þm. Austurl., formaður fjárln., hefur bent á hækkanir vegna ákvarðana ríkisstjórnarinnar um bætur í tengslum við samningana ef ég skildi hann rétt. En við skulum heldur ekki gleyma því að talsverðar fjárhæðir eru fluttar frá fjmrn. yfir á þann lið þannig að sá liður hjá fjmrn. lækkar allmikið til mótvægis. Það eru auðvitað ýmis atriði sem ástæða væri til að gera athugasemdir við og skýrast alls ekki til fulls í athugasemdum við einstaka liði, en ég sé ekki beint ástæðu til að fara í einhvern sparðatíning núna. Við eigum eftir að fá ýmsar skýringar í nefndinni og sumt af því sem verið er að biðja um fjárveitingar til er þegar búið og gert. Annað má e.t.v. bíða og um það getum við fjallað nánar í nefndinni. Til að nefna dæmi, þá hlýtur maður að spyrja sig hvort óumflýjanlegt sé að veita framlag til endurnýjunar þjónustubifreiðar fyrir embætti forseta Íslands, hvort það megi ekki bíða eftir fjárlögum næsta árs, hvort aukafjárveiting til þess að undirbúa hátíðahöld fyrir 1000 ára afmæli kristnitöku árið 2000 sé alveg nauðsynleg í aukafjárlögum, hvort hún megi ekki bíða næsta árs, þ.e. bíða eftir fjárlögum sem við erum að fjalla um núna og verða afgreidd fyrir næstu jól. Sama má segja um ýmis önnur verkefni sem hér eru nefnd og manni finnst að þyrfti kannski ekki endilega að ákveða núna á hausti heldur megi það alveg bíða eftir fjárlagaafgreiðslunni. Fleiri fjárveitingar hafa verið nefndar eins og í sambandi við viðgerðir og endurnýjun á Stjórnarráðshúsinu þó að auðvitað verði að viðurkennast að það eru alkunn sannindi þegar farið er að endurnýja gömul hús að alltaf kemur eitthvað upp sem er ófyrirséð og væntanlega erfitt að stoppa í miðju kafi til þess að bíða eftir fjárlögum næsta árs svo að það má vel færa fyrir því rök að það sé óskynsamlegt. Sumt er auðvitað dálítið skondið í þessu frv. þó að það skipti ekki sköpum um ríkisfjármálin, t.d. eins og kostnaður við flugminjasafnið á Hnjóti við Patreksfjörð sem hefur verið tekinn af fjárveitingu til framkvæmda á flugvöllum sem er mjög sérkennilegt efni, enda er verið að biðja um að flytja það undir annan lið. Eins mætti ræða hverju myndarlegt framlag ríkisvaldsins til útsendingar sjónvarpsþáttarins Good Morning America hefur skilað en í ljós kemur að það hefur ekki dugað til vegna breytingar á gengi og er því verið að biðja um aukaframlag á næsta ári. En þetta eru smáatriði sem er kannski ástæða samt til þess að fjalla um því að margt smátt gerir eitt stórt. Hins vegar get ég ekki látið hjá líða að fjalla nokkuð um einn kafla þessa frv. sem er utanrrn. Ég gerði það reyndar einnig á síðasta ári. Útþensla þessa ráðuneytis og útgjaldaaukning er með ólíkindum og ekki í takt við þær kröfur sem gerðar eru til annarra pósta í ríkisrekstrinum og það er í þeim kafla sem er að finna gleggstu dæmin um það hvernig framkvæmdarvaldið hunsar gjörsamlega löggjafarvaldið. Þar er bara ganske pent farið fram á aukningu gjalda um 182 millj. kr., bæði til framkvæmda og reksturs. Það er kannski ofsagt að það sé beðið ganske pent vegna þess að það stendur einfaldlega ,,ríkisstjórnin ákvað`` þetta og hitt og nú er sem sagt komið að okkur að taka upp veskið. Leitað er eftir 7,5 millj. kr. aukafjárveitingu til reksturs nýrrar sendiráðsskrifstofu í Helsinki sem eins og stendur hér, ,,ríkisstjórnin ákvað að opnuð yrði á þessu ári``. Þetta er skuldbinding til framtíðar. Þarna er ekki verið að biðja um 7,5 millj. kr. einu sinni heldur er þetta til reksturs þessarar sendiráðsskrifstofu í hluta af þessu ári, að ég held hálft þetta ár, þannig að fjárveitingin verður að vera tvöföld á næsta ári o.s.frv. Sama er að segja um fastanefnd Íslands hjá Evrópuráðinu. Þar er farið fram á 14,7 millj. kr. viðbótarframlag á þessum lið og þar stendur, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ríkisstjórnin ákvað snemma á þessu ári að hefja starfrækslu á fastanefnd hjá Evrópuráðinu í Strassborg og leita eftir fjárheimild til þess að mæta rekstrarkostnaði hennar í frv. til fjáraukalaga þessa árs``. En hún spurði ekki þingið. Og þetta er líka framlag eða fjárveiting sem kallar á framlag til frambúðar. Undir liðnum 320 Sendiráð, almennt, er sótt um 101 millj. kr. til viðbótar á þessum lið og það er fyrst og fremst til endurbyggingar á sendiherrabústaðnum í Washington og þar stendur enn einn ganginn: ,,Ríkisstjórnin ákvað fyrr á þessu ári að ráðist yrði í endurbyggingu og viðhald hússins``. Látum nú vera þó að teknar séu ákvarðanir um tímabundin útgjöld sem vel má vera að séu óhjákvæmileg. Ég hef ekki forsendur til að meta það í þessu tilviki þótt auðvitað hefði átt að vera hægur vandinn að kynna málið fyrir þingmönnum og leita heimildar. En það er verra og raunar fullkomlega óviðunandi þegar ráðherrar taka sér það vald að efna til rekstrarkostnaðar inn í framtíðina án þess að um það sé fjallað á eðlilegan hátt og ég hlýt af þessu tilefni að fagna þeirri gagnrýni sem hv. 2. þm. Vesturl. og varaformaður fjárln. hefur sett fram um þetta efni og tel það styrkja verulega þá gagnrýni sem a.m.k. sú sem hér stendur hefur sett fram áður um þessi efni. Svo er rétt að vekja athygli á því sem hæstv. ráðherra reyndar gerði í ræðu sinni áðan. Það er á bls. 23 í athugasemdum með frv. þar sem frá því er skýrt að enn eigi eftir að leita eftir auknum heimildum fyrir allt að 300 millj. kr. til útgjalda vegna endurnýjunar á sendiherrabústöðum í London, París og Berlín. Við eigum því enn eftir að fá beiðni um frekari fjárveitingar til þessara þátta og skyldi nú engan undra þótt mörgum ofbjóði sú útþensla og aukning útgjalda sem hefur orðið hjá þessu ráðuneyti og er greinilega ekkert lát þar á. Þar hljótum við að líta til þess hvað við viljum láta hafa forgang í rekstri ríkisins. Ég efast ekkert um það sem var sagt hér áðan að það sé margt nauðsynlegt og gott sem fram fer í utanríkisþjónustunni, en það getum við líka sagt um svo marga aðra liði sem við erum að fjalla um í fjárlagadæminu og ríkisrekstrinum og þar set ég a.m.k. ýmsa þætti ofar á forgangslistann heldur en þessa útgjaldaþenslu hjá utanrrn. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa frekari orð um þetta núna. Það á eftir að koma til umfjöllunar og nánari skýringa í fjárln.

Herra forseti. Ég mun ekki fara mörgum orðum um frv. almennt eða stöðu ríkissjóðs á þessu ári og horfur. Það hafa talsmenn minni hlutans gert ágætlega nú þegar í umræðunni. Það er ljóst að hæstv. fjmrh. ber sig nokkuð vel og hælist um af árangri sem hann kallar svo í fjármálum ríkisins. Vissulega eru tekjur að aukast og ríkissjóður nýtur góðs af aukinni veltu í þjóðfélaginu. Útgjöldin aukast að vísu líka þannig að bilið helst svona nokkuð svipað og það hefur verið. En það alvarlegasta við þennan tekjuauka hæstv. fjmrh. sem ég veit að hæstv. fjmrh. kann mjög vel frá því fyrr í þingsögunni er auðvitað það að hæstv. fjmrh. er fyrst og fremst að græða á viðskiptahallanum. Hæstv. fjmrh. er fyrst og fremst að græða á veltuaukningu í þjóðfélaginu sem ekki eru innstæður fyrir nema að hluta til. Ég hygg að hæstv. fjmrh. gæti grafið upp gamlar ræður frá árunum upp úr 1980 og flutt þær nánast óbreyttar sem gagnrýni á sjálfan sig nú, ræður sem hæstv. fjmrh., þá óbreyttur þingmaður og stjórnarandstæðingur, hélt til að sanna eða öllu heldur afsanna að þáv. hæstv. fjmrh., Ragnar Arnalds, væri merkilegur fjmrh. eða væri að reka ríkissjóð með einhverjum sérstökum glæsibrag. Vissulega voru þá aðstæður að sumu leyti hliðstæðar. Þá var tekjuauki sem að hluta til stafaði af eyðslu umfram efni, þ.e. viðskiptahalla. Þetta er nú skuggahliðin á annars hinni glæstu framhlið, leiktjöldunum sem hæstv. ríkisstjórn með góðærið sitt hefur verið að draga upp. Það er sem sagt ekki fullklárað hús sem hefur verið byggt heldur framhlið og leikmynd sem ekki má fara með myndavélarnar aftur fyrir, þá kemur bert timbrið í ljós og útlitið ekki lengur eins glæsilegt. Það sem ég ætlaði að ræða hér sérstaklega í sambandi við þetta fjáraukalagafrv., herra forseti, er útkoma nokkurra heilbrigðisstofnana í því. Auðvitað væri gaman að fara yfir ýmislegt eins og fasteignir forsrn. og það hvernig allt í einu vantar 60 millj. kr. í budduna hjá hæstv. forsrh. vegna einhverra framkvæmda sem hann stendur í á árinu. Er ekki hægt að láta staðar numið þegar peningarnir eru búnir eða þarf að sullast áfram í eyðslu langt umfram það sem fjárlagaheimildir leyfa? Eða sendiráðið fræga í Helsinki o.s.frv. En ég læt öðrum það eftir og sný mér fyrst og fremst að því sem ég hef sérstaklega skoðað og hef athugasemdir við að gera, þ.e. útkomu sjúkrastofnana í þessu frv., spítalanna, og þó einkum þess þeirra sem alls ekki er í frv. og engar fjárveitingar fær, þ.e. Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri. Það er svo, herra forseti, að hér á bls. 40 í greinargerð er fjallað um stóru spítalana, þ.e. Ríkisspítalana annars vegar og Sjúkrahús Reykjavíkur hins vegar, og þar er komið inn á þann samning sem ku hafa verið gerður milli ríkisins, Reykjavíkurborgar og þessara sjúkrastofnana um einhverja verkauppstokkun, verkaskiptingar og hagræðingu. Og allt er nú gott um það að segja fyrir utan að þann samning bar að með nokkuð sérstökum hætti og m.a. þeim að forsvarsmenn og stjórnendur margra af þessum stofnunum höfðu aldrei heyrt á hann minnst þegar þeir heyrðu af honum í fjölmiðlum. Daginn eftir að sagt var frá undirritun samningsins með lúðrablæstri og söng kom t.d. forstöðumaður Vífilsstaðaspítala í fjölmiðla og hafði þá aldrei af málinu heyrt og átti þó ekki síst að breyta stöðu hans stofnunar í samningnum. Þetta eru auðvitað ekki trúverðug vinnubrögð frekar en vinnubrögðin að heilbrigðismálunum almennt hafa verið undanfarið þegar menn einhvers staðar eru kokkandi með peninga úti í bæ og tala ekkert við starfsfólk eða stjórnendur. Árangurinn hefur ævinlega orðið sá sami, að sá sparnaður sem að er stefnt næst ekki enda er enginn grunnur lagður að honum með samkomulagi við starfsfólk og stjórnendur og raunverulegri endurskipulagningu verkefnanna þannig að hagræðing náist. Þetta er ævinlega ákveðið fyrir fram, annaðhvort í niðurskurðarhrinum eða einhverri svona montsamningagerð og svo á eftir að útfæra verkefnið. Hver er niðurstaðan af hinum sérstaka sparnaði sjúkrastofnana á landsbyggðinni? Nú eru menn á bullandi flótta með það mál af því að það var engin undirbygging. Fyrst var ákveðin einhver tala, svo var farið að reyna að koma þessu út og niðurstaðan er sú að menn fá þetta allt meira og minna í andlitið aftur. Nú bregður svo við, og því ber að fagna, að í fjáraukalagafrv. eru lagðar til aukafjárveitingar sem nokkurn veginn duga til að brúa fyrirsjáanlegan halla á stóru sjúkrastofnununum í Reykjavík, þ.e. Ríkisspítölum og Sjúkrahúsi Reykjavíkur. Þannig er að samkvæmt rekstraráætlun Sjúkrahúss Reykjavíkur er reiknað með að útgjöld þar á þessu ári verði 187 millj. kr. umfram áætlun. Það er það langt liðið á árið að við skulum ætla að þetta sé þokkalega góð áætlun og lögð er til 166 millj. kr. aukafjárveiting sem nokkurn veginn dekkar þessa þörf. Og ég fagna því því að auðvitað þýðir ekkert annað en að horfast í augu við veruleikann og þarna er umfang starfseminnar meira heldur en fjárveitingar nægja til. Á Ríkisspítölunum er þetta þannig að þar eru horfur á halla upp á um 270 millj. en gerð er tillaga um 154 millj. kr. aukafjárveitingu. Auk þess eiga Ríkisspítalar að fá af viðbótarliðum, þ.e. af rekstrarhagræðingarlið heilbrrn. og af liðnum Sjúkrahús með fjölþætta starfsemi og þegar þetta leggst saman fá Ríkisspítalarnir nokkurn veginn samkvæmt þessu aukafjárveitingar sem nema fyrirsjáanlegum halla á þessu ári. Og það er gott. Ég segi: Svo sannarlega er ekki vanþörf á að bæta úr ástandinu sem þar er. Það er ljóst að umfang starfseminnar á báðum þessum stofnunum, ekki síst Ríkisspítölum, hefur aukist mikið og það þýðir ekki annað en horfast þar í augu við veruleikann. En hvernig stendur þá á því, herra forseti, að þriðja stærsta stofnunin í landinu sem er um flest sambærileg við þessi tvö stóru sjúkrahús, Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri, sem á í umtalsverðum erfiðleikum af alveg sama toga og þessar sjúkrastofnanir, fær ekki neitt, ekki eina einustu krónu, hvorki aukafjárveitingu né að því er séð verður fjárveitingar af einhverjum sérstökum ráðstöfunarliðum úr ráðuneytinu? Staðan þar er sú að í fyrsta skipti um langt árabil tókst Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri ekki þrátt fyrir mikla og annálaða ráðdeildarsemi í rekstri að ná endum saman á síðasta ári. Hallinn varð að vísu ekki stórvægilegur en þó líklega einar 14 millj. kr. ef ég man rétt. Á þessu ári hins vegar er ljóst að það stefnir í umtalsverðan halla, 70 millj. eða meira þannig að uppsafnaður rekstrarhalli Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri verður sjálfsagt af stærðargráðunni 80--100 millj. kr. á þessum tveimur árum. Og hvers vegna er þessi halli? Er hann vegna þess að menn hafi sýnt ábyrgðarleysi við stjórnun stofnunarinnar? Er hann vegna einhverrar óráðsíu? Svarið er nei. Það liggja fyrir borðleggjandi gögn um að þessi rekstrarhalli er vegna þess að umfang starfseminnar hefur aukist umtalsvert og svo mikið nú á tveimur síðustu árum að það er ekki hægt að reka stofnunina með þeim fjárveitingum sem hún fær. Aðgerðum hefur fjölgað. Nýjar stöður sérfræðinga á nýjum sviðum sem fjárlagaheimildir hafa verið veittar fyrir á undanförnum árum þýða að nú eru framkvæmdar fleiri aðgerðir þar en áður var hægt. Og það hefur dregið verulega úr því að aðgerðir séu sendar suður. Og það er gott. Norðlendingafjórðungur og allt upptökusvæði Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri þar sem 40--50 þúsund manns búa getur nú innan svæðisins leyst úr fleiri verkefnum en áður og það var nákvæmlega það sem að var stefnt. Aðgerðum fjölgar og aðgerðir á nýjum sviðum eru teknar upp í kjölfar þess að sérfræðingar á fleiri sviðum eru nú komnir til starfa. Það er jafnvel svo að biðlistarnir á sjúkrastofnunum hér í Reykjavík hafa að hluta til flust norður og fengið úrlausn þar af því að menn hafa haft möguleika á því að bæta á sig verkefnum á vissum sviðum sérlækninga. Ég endurtek að að flestra dómi, og ég hygg að hér séu menn sem geta staðfest það t.d. úr fjárln., hefur Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri fengið sérstaklega háa einkunn fyrir ráðdeild og aðhald í rekstri á undanförnum árum. Menn hafa þar um langt árabil lagt hart að sér til að reka stofnunina innan fjárlagaheimilda. Og eru þetta þá verðlaunin? Menn spyrja sig eðlilega að því nú fyrir norðan. Er okkur refsað fyrir að hafa reynt að fara að fjárlögum undanfarin ár þegar við sjáum aðrar stofnanir sem keyra fram úr ár eftir ár, fá það bætt á silfurfati á meðan við fáum ekki neitt? Eða er svínað þannig á Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri vegna þess að það er á landsbyggðinni, að ekkert er hér, hvorki í fjárlagafrv. né af rekstrarhagræðingarlið ráðherra eða undan liðnum Sjúkrahús með fjölþætta starfsemi? Það ætti ekki að þurfa að kynna hv. alþm. og ekki hæstv. fjmrh. --- það er að vísu skaði að hæstv. heilbrrh. skuli ekki vera hér en ég hygg að hæstv. ráðherra hafi lögmæt forföll --- hvaða stöðu Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri á að hafa. Það er nefnilega, samkvæmt endurtekið samþykktum áætlunum, varasjúkrahús landsins, þ.e. það er varasjúkrahús fyrir þetta svæði hér þar sem stóru sjúkrahúsin í Reykjavík eru bæði á sama áhættusvæðinu ef svo mætti að orði komast. Almannavarnir ríkisins og aðrir slíkir aðilar gera ráð fyrir þessu hlutverki Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri. Það er eina stóra deildaskipta sjúkrahúsið með sérfræðiþjónustu utan suðvesturhornsins og það er fjórðungssjúkrahús og sjúkrahús fyrir allt sitt upptökusvæði þar sem eins og áður sagði 40--50 þúsund manns búa. Það er háskólasjúkrahús því þar fer fram kennsla að hluta til í heilbrigðisfræðum innan Háskólans á Akureyri og þar eru menn á kandídatsári í læknisfræði og fleira. Herra forseti. Í öllum aðalatriðum er Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri því sambærilegt við stóru deildaskiptu sjúkrastofnanirnar hér í Reykjavík, plús það að vera þessi meginþjónustumiðstöð í heilbrigðismálum á landsbyggðinni. Ég lýsi þar af leiðandi eftir rökum fyrir því að meðhöndla það eins og hér er gert. Og ég tek það alveg sérstaklega fram að ég er ekki að leggjast gegn því, nema síður sé, að sjúkrastofnanirnar í Reykjavík fái sína úrlausn. En mér líkar ekki sú mismunun sem þarna er á ferðinni því ég get ekki séð annað en að þetta sé hrein mismunun og algjörlega fráleitt að meðhöndla sambærilega aðila á þennan hátt hvað aukafjárveitingar eða fjárveitingar snertir. Auk þess er það þannig að í fjárlagafrv., herra forseti, ef ég man rétt, er gert ráð fyrir minni hækkunum á næsta ári til Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri en t.d. Ríkisspítalanna, minni hækkun í prósentum, eða 7,7% á móti líklega um 9% til Ríkisspítalanna og svipaðri hækkun, þ.e. sjö-komma-eitthvað-% til Sjúkrahúss Reykjavíkur. Þessi rekstrarhalli er þó að nálgast 5% af heildarrekstrarkostnaði sjúkrahússins sem ég nefndi áðan. Ég óska eftir skýringum á þessu, herra forseti, og ég skora á hv. fjárln. að fara rækilega ofan í saumana á þessu máli. Ef hv. nefnd ætlar að vera vandanum vaxin og störfum sínum þá á hún að leiðrétta hluti af þessu tagi. Mér er alveg nákvæmlega sama hver sökudólgurinn er, hvort það er fjmrh. eða heilbrrh. eða hvar þetta hefur stíflast í kerfinu. Það er engin hemja að mismuna stofnunum innan sama málaflokks eins og hér er lagt upp með í þessu fjáraukalagafrv. Ég vona einnig, herra forseti, að áður en afgreiðslu þessa frv. lýkur, og eftir atvikum fjárlagafrv. sömuleiðis, þá verði búið að fara betur yfir þennan svokallaða rekstrarhagræðingarlið, þ.e. þessi furðulegu áform frá því í fyrra um þvingaðan fyrirframsparnað sjúkrastofnana á landsbyggðinni sérstaklega. Og hefði nú einhver talið að frekar væri ástæða til að fara í gagnstæða átt og reyna að styrkja undirstöður þessarar mikilvægu starfsemi á landsbyggðinni þar sem hún á víða í vök að verjast. Það er eins og menn séu ekki með fullri meðvitund eða óráði þegar að því kemur að horfa á aðstæðurnar eins og þær í raun og veru eru. Hvernig gengur t.d. að manna læknishéruðin á Austurlandi um þessar mundir? Er ástæða til þess að þjarma sérstaklega að heilbrigðisstarfsemi í landshlutum af því tagi þar sem meira og minna heilir landshlutar eiga nú undir högg að sækja með sína starfsemi? Er það í samræmi við aðstæður almennt í efnahagsmálum og þjóðmálum að láta niðurskurðinn sérstaklega lenda á landsbyggðinni þegar menn raða niður á færibandi stórframkvæmdunum á suðvesturhorni landsins þannig að margir hafa af því áhyggjur að hér sé að verða þensla og allt þar fram eftir götunum? Er það þá skynsamleg efnahagsstjórnun, ef farið er yfir í þá hlið málsins, að beita sérstökum niðurskurðaraðgerðum og þvingunaraðgerðum á landsbyggðinni á sama tíma? Það er það sem er að gerast og hv. stjórnarþingmenn verða að horfast í augu við það sem þeir samþykktu hér á síðasta ári.

Er þetta ekki nýja byggðastefnan?

Þetta er hin nýja byggðastefna trúlega. Annars vegar hamast hæstv. iðnrh. og gjaldkeri Framsfl., ef ég man rétt eða ritari, við að fá útlendinga með stórar fabrikkur hingað á Reykjanesskagann sem sumir eru farnir að kalla Kólaskaga út af öllum fabrikkunum og væntanlegri mengun, Kólaskaga Íslands. Hins vegar eru svo framsóknarmennirnir og þar á meðal formaður fjárln. og þingmaður Austurl. að láta nota sig í skítverk af því tagi sem þeir hafa tekið þátt í að undanförnu varðandi heilbrigðismál og ýmsa mikilvæga opinbera þjónustu á landsbyggðinni. Það leggst heldur lítið fyrir kappana. Það verð ég að segja. Almennt, herra forseti, eru þessar endalausu þumalskrúfuaðferðir sem hæstv. fjmrh. hefur innleitt, ógeðfelldar. Þessi aðferð að láta menn aldrei fá nema svona 90 eða 95% af því sem þeir þurfa til að reka sína starfsemi og veita lögbundna þjónustu. Það er ekki eins og menn hafi í öllum tilvikum sjálfdæmi um það hvert verkefnið er. Þetta er í meira og minna mæli lögbundin þjónusta, í fræðslumálum, í heilbrigðismálum. Menn vísa ekki sjúklingum á dyr sem betur fer heldur reyna að leysa úr vanda þeirra. Og mönnum ber skylda til að taka nemendur inn í skólana, er það ekki? En hvað gerir ríkisstjórnin í anda þumalskrúfuaðferðanna? Hún tekur frá einhvern hluta af fjárveitingunum og setur það í pott og svo eiga menn að koma skríðandi á hnjánum í auðmýkt og rella eitthvað út úr pottinum. Og hver hefur þá samningsstöðu? Hvað er hæstv. menntmrh. að reyna að gera núna í skólunum? Jú, hann ætlar að halda 4% af rekstrarfjárveitingu til skólanna eftir þannig að forsvarsmenn og stjórnendur þeirra þurfa að koma skríðandi fyrir menntmrn. og biðja um sinn hlut út úr þessu. Þær aðferðir sem menn hafa verið að innleiða hér eru ógeðfelldar og óréttlátar gagnvart stjórnendum stofnana og forsvarsmönnum opinbers rekstrar og alveg sérstaklega í velferðarmálum sem í hlut eiga. Og ég mótmæli þessu, herra forseti. Það er löngu kominn tími til að menn horfist í augu við að þetta verkefni er af öðrum toga. Það á að reyna að taka faglegar ákvarðanir, rökstuddar og ígrundaðar, en ekki vinna svona að málunum. Ég vonast til þess, herra forseti, að einhver svör eða skýringar komi á þessum mismun sem hef gert að umtalsefni og í öllu falli er alveg víst að ég ætla að gera mitt til þess að málið fái ekki afgreiðslu í þessu formi og mun fylgjast grannt með því hvaða meðferð það fær hjá hv. fjárln.

Virðulegi forseti. Hv. þm. rifjaði upp að í upphafi 9. áratugarins var hv. þm., varaforseti vor, Ragnar Arnalds, fjmrh. Og hann sagði frá því að líkast til hefði ég þá flutt ræður og bent á að með því að skattleggja viðskiptahallann þá fengju menn meira í ríkissjóð en ella. Þetta er alveg hárrétt. Þetta vil ég endurtaka nú og hef endurtekið mjög oft að undanförnu. Þannig að þessi ábending hv. þm. kemur ekkert á óvart. Hún er stuðningur við þann málflutning sem ég hef haft uppi. Og af hverju er það? Það er vegna þess að ég er einmitt núna sífellt að benda á hve hættulegt er að gefa eftir útgjaldamegin vegna svokallaðs góðæris þegar það er ljóst að við búum við þennan mikla viðskiptahalla. Það liggur í hlutarins eðli. Það sem hv. þm. var að segja eru því rök í málflutningi mínum núna alveg eins og þá. Hitt er svo annað má að það verður að benda á að hallinn á viðskiptum við útlönd þessa stundina er að hálfu leyti vegna þess að við erum að flytja inn fjárfestingarvörur fyrir atvinnulífið og byggja upp hagvöxt framtíðarinnar. Sá er kannski mesti munurinn nú og þá. Og ég veit að hv. þm. tekur væntanlega undir það með mér að slíkur viðskiptahalli þarf ekki að vera af hinu vonda heldur getur þvert á móti verið grundvöllur betri hagvaxtar og betri lífskjara í framtíðinni. Varðandi samning borgarstjórans, fjmrh. og heilbrrh. vil ég einungis segja að mikil vinna var lögð í þetta samkomulag. Það liggur fyrir greinargerð og ákveðið var að leggja fjármagn til þessara mála á yfirstandandi ári af því að allir voru sammála um að þannig væri líklegra að árangur í sparnaði næðist á næsta ári.

Herra forseti. Varðandi það fyrra sem hæstv. ráðherra kom inn á, þ.e. samanburð við árin upp úr 1980 og fjármálaráðherratíð hv. þm. Ragnars Arnalds, 1. varaforseta, þá gætum við hæstv. fjmrh. nú geymt okkur það til betri tíma og tekið á því lotu einhverja skemmtilega kvöldstund þegar efnahagsmál verða á dagskrá. En ég minni hæstv. ráðherra á það, þó ég sé ekki að kvarta í sjálfu sér undan því að hann tali fyrir ráðdeildarsemi og aðhaldssamri stefnu, að hann er að afsala sér tekjum í stórum stíl einmitt á þessum árum. Ég hef gagnrýnt það. Ég hef verið svo, ég veit ekki hvort ég má segja kjarkmikill að þora að vara við skattalækkunum, a.m.k. á hátekjufólk og gróða, af því ég tel það vitlaust og af því ég tel að við höfum þörf fyrir þá peninga í m.a. brýnar útbætur í velferðarmálum og af því að ég held að það sé einmitt mikilvægt að takmarka frekar eyðslu og fé í umferð og t.d. hvetja frekar til sparnaðar heldur en að beita þeim tækjum sem ríkisstjórnin gerir. Um samninginn er allt gott að segja. Ég vakti hins vegar athygli á því að eitthvað hefði sérkennilega verið að honum unnið úr því margir forsvarsmenn og stjórnendur stofnana sem áttu að verða fyrir breytingum á grundvelli samningsins höfðu ekki hugmynd um hann. Ég veit ekki hvar þessi mikla vinna hefur farið fram. Hún hefur ekki farið fram í því að tala við starfsfólkið og stjórnendur. Því þar sem ég hef kannað þá vita menn meira og minna ekkert um það hvað þeirra bíður á grundvelli þessa samnings. En það er í sjálfu sér gott að hann er notaður sem tilefni til þess að bæta upp fyrirsjáanlegan rekstrarhalla á stóru stofnununum. Og ég spyr þá á móti: Ef Akureyrarbær biður nú ríkið um samning út af Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri og leggur fram 500 þús. kr., fær það þá rekstrarhallann að fullu greiddan eða hvað? Nú er að vísu staða FSA kannski ekki alveg sambærileg í þessu tilliti við stöðu Sjúkrahúss Reykjavíkur. En Reykjavíkurborg leggur fram heilar 2 milljónir kr. og út á það fær Sjúkrahús Reykjavíkur að fullu bættan áætlaðan rekstrahalla á þessu ári. Geta aðrir fengið sams konar meðferð?

Virðulegi forseti. Ég held að við séum nánast sammála um viðskiptahallann, ég og hv. þm., en við erum hins vegar ósammála um eitt sem er mjög mikilvægt og það er að hv. þm. leggur áherslu á skattahækkanir meðan ég geri það ekki. Það er grundvallarmunurinn á pólitískri stefnu okkar og kemur kannski engum á óvart. Í öðru lagi vil ég segja að talað var við fjöldamarga stjórnendur, talað var við stjórnarnefnd Ríkisspítalanna sem fer með stjórn Ríkisspítalanna, og borgarstjórinn tekur þátt í samkomulaginu vegna þess að hann er sífellt í beinum viðtölum við stjórn Sjúkrahúss Reykjavíkur. Að þessu samkomulagi kom Hjörleifur Kvaran, sem er fulltrúi Reykjavíkurborgar þar, Magnús Pétursson og Kristján Erlendsson sem er fyrrverandi læknir á Landspítalanum og þekkir þar mjög vel til. Það var því talað við alla þessa aðila og farið í gegnum málin með þeim hætti að slíkt hefur ekki verið gert áður. Auðvitað eru ýmis sjónarmið uppi á sjúkrahúsunum, við þekkjum það frá fyrri tíð, við höfum báðir setið í stjórnarnefndum Ríkisspítalanna og menn hafa mismunandi sjónarmið þar á því hvernig eigi að haga málum í framtíðinni. Varðandi FSA vil ég segja þetta: Stækkun FSA byggðist á því að við ætluðum að styrkja hin svokölluðu hátæknisjúkrahús á Reykjavíkursvæðinu annars vegar og á Akureryri hins vegar en einnig var tekið fram að það væri ekki hægt nema sjúkrahússtarfsemi hinna sjúkrahúsanna breyttist. Það er það sem skiptir öllu máli og það er það sem þarf að vinna að í framtíðinni og út á það gengur umræðan. Ég segi við hv. þm. að ég er alveg tilbúinn til þess að standa að samkomulagi við FSA. Það er enginn vandi að gera það en ég get ekki tekið undir að stjórnendur og starfsmenn á sjúkrahúsi Akureyrar eða annars staðar í opinberum stofnunum taki sér fjárveitingavaldið. Um það snýst málið, fólk er að taka sér fjárveitingavaldið. Það á að vera hjá Alþingi eins og hv. þm. eru sífellt að segja hér, m.a. í þessari umræðu.

Herra forseti. Orð hæstv. fjmrh. eru sérstaklega ómerkileg. Ef þeim er beint að stjórnendum Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri eru þau alveg sérstaklega óviðeigandi og ómerkileg því að annars vegar er hæstv. fjmrh. að útskýra hvers vegna hann hafi staðið að samningi við sjúkrastofnanirnar í Reykjavík sem hafi tryggt þeim að fullu aukafjárveitingar vegna rekstrarhallans. Tóku menn sér þá ekkert fjárveitingavald þar? Er það bara úti á landsbyggðinni? Er það bara á Akureyri sem menn taka sér fjárveitingavald ef þeir lenda fram úr?

Líka annars staðar.

Já, en munurinn er sá að á grundvelli einhvers samnings fá sumir hallann að fullu bættan vegna fjárveitingavaldsins sem þeir tóku sér en annars staðar ekki samkvæmt þessu frv. hæstv. fjmrh.

Með því að lofa sparnaði á næsta ári.

Það voru náttúrlega engin svör sem komu hér frá hæstv. fjmrh., aldeilis engin svör. Það er nákvæmlega það sem hefur gerst að starfsemi Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri hefur verið styrkt í samræmi við þá stefnumótun að þar skuli efla sérhæfða og stóra sjúkrastofnun, varasjúkrahús, og sjúkrastofnun fyrir norðan- og austanvert landið. Það hefur verið gert með pólitískum ákvörðunum um ráðningu fleiri sérfræðinga og útvíkkun starfseminnar. En menn hafa ekki fengið fjárveitingar til þess að mæta þeim auknu verkefnum. Nú liggur fyrir að aðgerðum hefur fjölgað, innlögnum að norðan hefur fækkað á Landspítalanum og Sjúkrahúsi Reykjavíkur svo miklu munar vegna þess að málin eru nú leyst oftar en áður var fyrir norðan. Það er ekki bara í gegnum starfsemi FSA heldur líka vegna þess að sérfræðingar á fleiri sviðum eru nú starfandi á svæðinu eftir ráðningu þeirra norður. Það er þess vegna er bein afleiðing af þegar teknum ákvörðunum fjárveitingavaldsins og löggjafans sem þarna sér stað en þá eiga menn ekki að fá fjárveitingar í samræmi við það. Þá heitir það að menn hafi tekið sér fjárveitingavald í munni hæstv. fjmrh. Mér finnst þetta einstaklega óviðeigandi orðalag hjá hæstv. fjmrh. og held að það hljóti að vera af einhverri vangá sem hann stillir hlutunum upp með þessum hætti. Ég trúi ekki að hæstv. fjmrh. ætli að gera þennan greinarmun á stofnunum sem var í raun og veru óhjákvæmilegt að ráða af orðum hans áðan.

Herra forseti. Það er ekki mitt að svara fyrir þær tillögur sem eru ekki frv. Hlutverk okkar í fjárln. er að fara yfir frv. og kanna hvað þar vantar upp á og kanna þær forsendur sem eru fyrir þeim tillögum sem eru þar inni. En varðandi Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri var það svo alveg fram á þetta ár að við höfðum þær upplýsingar að reksturinn þar væri í jafnvægi og þar væri ekki við vanda að etja. Hins vegar hefur svo komið í ljós að þar er við vanda að glíma á þessu ári. Ég efast ekki um að sá vandi sé til skoðunar í heilbrrn. og í fjmrn. og við fáum hann upp á borðið hjá okkur í fjárln. og munum fara yfir þessi mál. Ég get sagt að við munum að sjálfsögðu gera það. Ég get engu svarað á þessu stigi hvernig því lyktar en við vitum af vandanum sem þarna er og við munum að sjálfsögðu fara yfir hann. Varðandi sjúkrahúsin úti á landsbyggðinni að öðru leyti finnst mér skipta mestu máli að skilgreina sem best þá þjónustu sem á að veita úti á landsbyggðinni og tryggja hana. Heilsugæslumál á Austurlandi koma ekki beint inn á sjúkrahúsamálin. Það er svolítið annar handleggur af því hv. 4. þm. Norðurl. e. blandaði því inn í sjúkrahúsaumræðuna.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. og formanni fjárln. fyrir svörin og ég skil það svo að hv. þm. hafi verið að lofa því að fjárln. muni fara rækilega yfir málefni Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri og reyndar sjúkrastofnana á landsbyggðinni almennt sem ég hef gert að umtalsefni. Ég treysti því að yfirferðin verði vönduð og menn taki þar sjálfstæðar ákvarðanir og fái að njóta sannmælis og reyni að rökstyðja þær og byggja á faglegum grunni. Það er nákvæmlega það sem þarf að gera í þessum efnum. Ég er sammála hv. þm. að það mikilvæga í þessu er auðvitað að reyna að nálgast þessi viðfangsefni frá réttum sjónarhóli, þ.e. að skilgreina þá þjónustu sem á að veita og eftir atvikum ákveða á faglegum grunni verkaskiptingu stofnana og ákvarða svo nauðsynlegar fjárveitingar til að ná fram þeim markmiðum sem þar með hafa verið sett en ekki öfugt. Það var það sem hv. stjórnarliðar létu hafa sig út í í fyrra, að byrja fyrst á því að ákveða niðurskurðinn og svo átti að velta því fyrir sér hvaða breytingar þarf svo að gera og hvernig er hugsanlega hægt að ná þessu fram. Svo reynist það auðvitað ekki hægt þannig að hugmyndir um 150 millj. kr. sparnað eða 120 fara ofan í 60 og svo koma fjáraukalög þar sem þessar 60 milljónir eru orðnar að 30 milljónum. Ætli það verði ekki orðið þannig um áramótin að þetta verði komið niður í núll. Ja, línuleg þróun í málinu stefnir á núll svona upp úr áramótum. Árangurinn er enginn vegna þess að þetta eru ekki vinnubrögð til þess að ná hlutunum fram. Það vantar hina faglegu nálgun og faglegu undirbyggingu. Varðandi heilsugæslumál á Austurlandi þá var ég þar að vísa til að það hafa m.a. verið skert starfskjör fólks í heilbrigðisstéttum. Menn hafa verið að reyta að hluta til baka þætti sem voru komnir inn til þess að hægt væri að manna stöður í heilbrigðismálum eins og staðaruppbætur. Og hringlandaháttur og vandræðagangur í launamálum héraðslækna hefur leitt til þess að Austurland er nánast læknislaust fyrir utan þá staði þar sem eru sjúkrahús.

Herra forseti. Það er rétt að hluti af vandanum í heilsugæslunni á Austurlandi er sá að kjaramál heilsugæslulækna eru ekki leidd til lykta eftir niðurstöðu þeirra í kjarasamningum eftir verkfall í fyrra. Það er nauðsynlegt að kjaranefnd flýti starfi sínu sem hefur tekið allt of langan tíma. Ég legg sérstaklega áherslu á að í þau mál þarf að nást niðurstaða án tafar. Hins vegar er ljóst að sú niðurstaða ein dugir ekki til að tryggja þessi mál til frambúðar. Það þarf að huga að starfsumhverfi heilsugæslulækna. Ég hygg t.d. að nú orðið sé mjög erfitt að manna einyrkjastörf og einmenningshéruð í heilsugæslunni. Ég hygg að þar þurfi að leita leiða til breytinga. Þetta er starf sem ég veit að ráðuneytið hefur sett vinnu í og er verið að vinna að og m.a. hefur héraðslæknirinn á Austurlandi unnið fyrir ráðuneytið í tillögugerð í þessu sambandi og sú vinna er í gangi. Af því að heilsugæslan á að vera grunnþjónustan úti á landsbyggðinni og hefur verið það og menn eru vanir því er afar slæmt að hún sé ekki tryggð.

Herra forseti. Okkar bíður að ræða stöðuna í heilbrigðismálum ítarlega í umræðum utan dagskrár einhverja næstu daga, ræða það upplausnarástand sem ríkir í þeim málaflokki á allt of mörgum sviðum. Þar er eiginlega ekki eitt heldur nánast allt meira og minna upp í loft. Það nást ekki samningar um nokkurn skapaðan hlut. Stöður er ómannaðar og heil svæði eru án nauðsynlegrar heilbrigðisþjónustu. Ekki er einu sinni hægt að ná samningum um rekstur Náttúrulækningahælisins í Hveragerði, hvað þá annað. En það ræðum við betur síðar. Varðandi kjaramálin tek ég undir með hv. þm. að það er neðan við allar hellur að kjaranefndin skuli dratthalast við það enn þá að safna gögnum, að eigin sögn, mörgum mánuðum eftir að hún fékk þetta verkefni úr því að sú leið var valin að láta það í hennar hendur að úrskurða um laun héraðslækna. Það er engin frammistaða, það verður að segja það alveg eins og er. Þessi dráttur er hluti af óánægjunni sem leiðir til þess að menn segja upp og fara. Í öðru lagi hafa ýmis önnur starfskjör verið rýrð. Það er staðreynd. Um það vitna menn þegar við þá er rætt um þá óánægju sem þarna kraumar undir. Ég minni á að þegar staðaruppbótin í einmenningshéruðunum var tekin upp í tíð vinstri stjórnarinnar á árinu 1989 eða 1990 mönnuðust í kjölfarið svo til öll læknishéruð á Norðausturlandi og Vestfjörðum og ég held bara um allt land vegna þess að þá veittu menn það fjármagn til starfseminnar sem var nauðsynlegt þannig að hún væri fyrir hendi. Það var aukinn skilningur á þörfinni fyrir afleysingar og vaktir og annað því um líkt sem fylgir aðstæðum af því tagi. Spurningin er sú að lokum: Er pólitískur vilji til að veita þessa þjónustu eða ekki? Ef menn segja svo: Við viljum veita heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni verða menn að kosta því til sem þarf til að fá fólk þar til starfa. Svo einfaldur er sá hlutur og það þýðir ekkert að skjóta sér bak við einhvern kattarþvott í þeim efnum. Fyrst á að taka pólitíska grundvallarákvörðun. Eiga menn að njóta jafnréttis í þessum efnum eða vera skör lægra settir á grundvelli búsetu sinnar? Ef svarið er já verða menn að leggja næga fjármuni til þess að svo sé hægt.

Hæstv. forseti. Hér er til umræðu frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1997 og vil ég bæta nokkru við þá umræðu. Hins vegar liggur fyrir að fjárln. á eftir að fá frv. til skoðunar þannig að e.t.v. gefst betri tími eftir þá yfirferð til þess að ræða efni þess. Fyrst, virðulegur forseti, vil ég segja að það er mjög mikilvægt að fram fari góð umræða í þinginu um fjáraukalagafrv. vegna þess að fjáraukalagafrv. er nokkur skoðun á þeirri vinnu sem fór fram á sinni tíð þegar fjárlög voru sett. Hv. þingmenn og hæstv. ráðherrar verða að gera ráð fyrir því að þau frv. sem hér eru lögð fyrir, hvort sem þar er um að ræða fjárlagafrv. eða fjáraukalagafrv., geti tekið breytingum. Til þess erum við í þinginu að við eigum að fara yfir þau frv. sem koma, hvort sem þau eru lögð fram af einstökum þingmönnum eða hæstv. ríkisstjórn, og greina það sem þar er lagt til vandlega og fjalla um það og afgreiða eftir rækilega umfjöllun. Það ánægjulega við frv. sem hér er lagt fram er að það sýnir afrakstur þeirrar vinnu sem hefur farið fram á vegum ríkisstjórnarinnar og sýnir afrekstur þeirrar stefnu sem hefur verið fylgt í ríkisfjármálum og kemur fram í bættum þjóðarhag. Frv. sýnir auknar tekjur vegna aukinnar veltu í þjóðfélaginu, meiri umsvifa og batnandi hags atvinnulífsins og einstaklinga sem kemur þá fram í hærri tekjum ríkissjóðs. Að vísu er það hárrétt sem hv. 4. þm. Norðurl. e. sagði, að viðskiptahallinn hefur valdið áhyggjum og veldur auðvitað áhyggjum, en fyrst og fremst veldur hann áhyggjum ef hann er vegna fjárfestingar eða eyðslu sem ekki skilar í framtíðinni hagnaði og afrakstri. En það vill þannig til að viðskiptahallinn er m.a. til kominn vegna þess að umsvifin í atvinnulífinu eru að aukast og inn í landið streyma tæki og tól sem eiga í framtíðinni eftir að styrkja stöðu okkar. Á hinn bóginn sýnir frv. að auknar tekjur skapa okkur möguleika til að lækka skuldirnar og innkalla, eins og kemur fram í frv., ríkisskuldabréf til hagsbóta fyrir ríkissjóð, en sú aðgerð skiptir mjög miklu máli vegna þess að hún lækkar vaxtagreiðslurnar og er þess vegna mjög mikilvægt innlegg í stjórn ríkisfjármálanna. Þetta vil ég nefna sérstaklega vegna þess að slíka aðgerð höfum við ekki séð áður. Við höfum ekki verið að fjalla um það áður í þinginu að sú afkoma sé hjá ríkissjóði að fjmrh. geti efnt til aðgerða sem leiða til lækkunnar á vöxtum. Þetta vil ég undirstrika sérstaklega. Viðfangsefni fjáraukalaganna er annars vegar að bregðast við eðlilegum og sjálfsögðum breytingum í ríkisrekstrinum sem má segja að jafnan sé nauðsynlegt að taka afstöðu til, þ.e. að útgjöld stofnana og aðila í ríkisrekstrinum aukast á ýmsan hátt þannig að við þurfum í fjáraukalögum að taka afstöðu til þess. Í langflestum tilvikum er um minni háttar frávik frá fjárlögum að ræða þannig að það er nánast afgreiðsluspursmál af hálfu þingsins að taka þá hluti til meðferðar. Á hinn bóginn erum við að fjalla um ný verkefni og það er að sjálfsögðu annars eðlis. Þegar við lítum á ríkisfjármálin í heild sinni, metum stöðuna núna og horfum til þess sem hefur verið áður og sérstaklega þegar við erum að fjalla um fjáraukalög, þá hefur orðið geysilega mikil breyting og það veit ég að ýmsir hv. þm. sjá sem hafa nokkra reynslu á Alþingi. Áður var það þannig, og það þekki ég úr mínu fyrra starfi sem bæjarstjóri, að aukafjárveitingar og aukafjárlög lifðu sjálfstæðu lífi. Það þótti sjálfsagt að reyna að gera út á aukafjárveitingar þegar fór að líða á árið og m.a. þess vegna fór sem fór, m.a. þess vegna varð sá vandi sem við höfum síðan verið að glíma við í ríkisfjármálum, að það skorti festu og aðhald og aga í ríkisfjármálum. Og það er auðvitað grundvallaratriði hjá okkur að við eigum að undirstrika að það ríki nokkur agi í meðferð ríkisfjármuna. Við 1. umr. fjárlaga sem fór fram fyrir nokkru gerði ég að umtalsefni þær breytingar sem hafa orðið með lögum um fjárreiður ríkisins. Ég lagði mjög mikla áherslu á að sú löggjöf ætti og hlyti að breyta í einhverju vinnubrögðum okkar. Ég nefndi tvö dæmi sem ég vildi nota til þess að undirstrika þessar breytingar. Annars vegar nefndi ég það dæmi sem varðaði ákvarðanir um að flýta framkvæmdum, í því tilviki í hafnargerð, sem þá höfðu ekki verið teknar neinar ákvarðanir um, en ég vildi nefna sem dæmi um aðgerð sem við stæðum öðruvísi frammi fyrir núna með breyttum lögum. Hins vegar nefndi ég dæmi um að tekin hefði verið ákvörðun um að stofna sendiráð í Helsinki. Viðbrögð við þessum ábendingum mínum hafa orðið nokkur og verð ég að segja alveg eins og er að það hefur valdið mér nokkurri undrun hversu hörð þau viðbrögð urðu af hálfu viðkomandi hæstv. ráðherra, í því tilviki hæstv. utanrrh. Ég hins vegar lít á það mjög alvarlegum augum ef þingmenn í umræðum um fjárlög og fjáraukalög hafa ekki fullt frelsi til þess að gera athugasemdir og benda á það sem okkur finnst að eigi að vera öðruvísi. Í því tilviki var ég í mestu vinsemd að vekja athygli á nýrri löggjöf sem ríkisstjórnin stóð fyrir að væri sett og vakti athygli á því að við þyrftum að vanda okkur hér og standa þannig að málum að eðlilegt samráð um niðurstöður yrðu viðhafðar. Í þessari umræðu vakti hv. 4. þm. Vestf. athygli á því að ekki væri ástæða til þess að nefna sendiráðsmálið og það væri verið að kasta grjóti úr glerhúsi og nefndi viðgerðina á Stjórnarráðshúsinu. Og af því tilefni tek ég þetta mál upp hér. Þar er um grundvallarmun að ræða, algeran grundvallarmun og það er alveg nauðsynlegt að þingmenn átti sig á því. Annars vegar er um það að ræða að taka upp nýtt mál og svo hins vegar að bregðast við aðstæðum sem ekki voru fyrirséðar eins og viðgerðinni á Stjórnarráðshúsinu. Við höfðum fjallað um það hér í þessu þingi að gera við gamla Stjórnarráðshúsið. Það var auðvitað til fullkomins vansa hvernig það var og svo hefur auðvitað verið með mörg hús í eigu ríkisins þó samt sem áður hafi verið ráðin stór bót á því. Viðhald hefur verið að aukast. En viðgerðin á Stjórnarráðshúsinu hefur orðið allt önnur en fyrst var gert ráð fyrir, þ.e. húsið var miklu verr farið og það eru slíkar aðstæður sem við þurfum að meta og verðum að geta lagt sjálfstætt mat á. En þetta eru gjörsamlega ósambærilegir hlutir. Þetta vildi ég nefna. Í þessari umræðu hefur verið minnst á rekstrarvanda sjúkrastofnana og það hefur verið nefndur samningur sem hefur verið gerður vegna rekstrarvanda og rekstrarhalla á stóru sjúkrahúsunum. Það ber að fagna því samkomulagi. Þar er gerð til raun til að koma stóru sjúkrahúsunum út úr þeirri krísu sem þau hafa verið í og það ber að fagna því að Reykjavíkurborg skyldi taka þátt í þessum samningum og þeirri niðurstöðu sem hefur orðið. En engu að síður vakti það nokkra athygli þegar fulltrúar Reykjavíkurborgar komu fyrir fjárln., að þá voru kynnt þau sjónarmið að e.t.v. lægi nú fyrir þegar að það vantaði nokkuð á umfram það sem samkomulagið gerði ráð fyrir. En þessi samningur er eitt af því sem hv. fjárln. þarf að taka til skoðunar og mun að sjálfsögðu taka til skoðunar. En á hitt er að líta að við erum í heilmiklum vanda. Það líður hratt á árið. 14. október er í dag og það þarf að hafa snör handtök til þess að afgreiða eða komast að niðurstöðu í þessum málum þannig að stjórnendur þessara stofnana viti að hverju þeir ganga. Þá kem ég að því sem hv. 4. þm. Norðurl. e. nefndi um Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri. Þar hefur verið gerð grein fyrir því að nokkur vandi sé uppi. Ég vil taka undir það sem kom fram hjá hv. 2. þm. Austf., formanni fjárln., að í gegnum tíðina hefur staða Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri ekki verið vandamál. Það virðist hafa tekist mjög vel til með rekstur þeirrar stofnunar og menn hafa getað séð vel fyrir hvernig þyrfti að reka einstakar deildir þar þannig að innan ramma fjárlaga væri. En ég held að það sé óhjákvæmilegt að skoða málefni þeirrar stofnunar. Hins vegar held ég að nauðsynlegt sé að menn líti á rekstur þessara stofnana til lengri tíma en eins árs því að það gæti vel brugðið svo við að á næsta ári væri hægt að standa þannig að málum í einstökum stofnunum, og þar á meðal FSA, að afgangur yrði. Ég held því að það þurfi náttúrlega að líta á þetta mál í því ljósi og það vildi ég nefna hér. Virðulegur forseti. Af mörgu er að taka en ég læt hér staðar numið og tel að við fáum gott tækifæri til þess, ekki síst við sem erum í fjárln., að fara betur yfir þau atriði sem eru í fjáraukalagafrv. sem hér er til umræðu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir það sem ég vil túlka sem heldur velviljuð orð í garð Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri sem ég hef gert að umtalsefni. Ég dreg ekki í efa að til hv. fjárln. hafi ekki borist fyrr en nýlega upplýsingar um þann vanda sem þar er við að glíma en mér er fullkunnugt um að allar upplýsingar um stöðu mála lágu fyrir hjá heilbrrn. og væntanlega einnig fjmrn. Ég treysti að sjálfsögðu hv. fjárln. til þess að fara rækilegan ofan í saumana á þeim gögnum sem liggja fyrir eða send verða til nefndarinnar. Sveiflur í rekstri stofnana innan ára koma að sjálfsögðu fyrir og er eðlilegt að menn vilji líta yfir lengri tímabil þegar metinn er vandi sem upp kemur af þessu tagi. Hins vegar fullyrði ég að staðan hjá Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri er af öðrum toga en þeim sem flokka má undir óvæntar sveiflur. Staðreyndin er sú og ég hef séð óhrekjandi gögn um það að umfang starfseminnar hefur einfaldlega aukist verulega á síðustu 2--3 árum. Það er afleiðing af pólitískum ákvörðunum sem hafa m.a. verið teknar á Alþingi um að ráða fleiri sérfræðinga til starfa og auka umfang starfseminnar en rekstrarfjárveitingar hafa ekki fylgt á eftir. Það er ekki nóg að áætla bara fyrir laununum einum. Ef ráðinn er nýr sérfræðingur, þó að það sé gott og gilt, er áætlað fyrir launum hans í fyrstu umferð en þá kalla þau auknu umsvif sem tilkoma hans inn á heilbrigðisstofnunina valda á útgjöld á fleiri sviðum, meiri efnisnotkun, það eru fleiri aðgerðir, það er meiri stoðþjónusta af ýmsum toga. Nákvæmlega þetta hefur gerst, starfsemin hefur aukist og útgjöldin þar af leiðandi í kjölfarið á mörgum þáttum rekstrar stofnunarinnar. Ég vona sannarlega að hv. fjárln. verði réttu megin í þessu máli og leggi því lið að sanngjörn lausn finnist.

Hæstv. forseti. Ég get út af fyrir sig tekið undir það hjá hv. þm. að auknum umsvifum fylgir aukinn kostnaður. Hins vegar var ekki gerð grein fyrir því þegar við samþykktum sérstaka fjárveitingu til nýrrar stöðu hjá sjúkrahúsinu að þeirri ákvörðun fylgdu einhverjar 70 millj. Vel kann að vera að það hafi í raun legið undir en eins og hv. þm. þekkja var við afgreiðslu síðustu fjárlaga veitt heimild til þess að ráða í nýja stöðu við sjúkrahúsið. Þetta þarf að skoða allt saman og verður vafalaust kynnt fyrir hv. fjárln. þegar hún fjallar um málefni þessara stofnana og í fyrramálið koma fulltrúar heilbr.- og trmrn. fyrir fjárln. til þess að skýra þátt þess ráðuneytis í fjárlagafrv. og fjáraukalagafrv. Þá verður þetta e.t.v. upplýst en ég hafði í það minnsta ekki gert mér grein fyrir því, hæstv. forseti, að ákvörðun okkar á síðasta ári fylgdi svo mikill viðbótarkostnaður.

Herra forseti. Það er að sjálfsögðu ekki svo að einhverjum tilteknum stöðuveitingum eða mannaráðningum frá síðasta ári eða þessu ári hafi fylgt allur þessi vandi. Hann er á miklu breiðari grunni en það. Hann er að langstærstum hluta til afleiðing af almennt auknum umsvifum í starfsemi stofnunarinnar. Það rekur sig til nokkurra þátta sem ég fór yfir og þar á meðal breiðara verksviðs fjórðungssjúkrahússins sem hefur verið að koma til á síðustu árum vegna ráðningar fleiri sérfræðinga á fleiri sviðum, vegna fjölgunar aðgerða og vegna þess að meira af vandamálum er nú leyst í heimabyggð en áður var. Að síðustu vegna þess sem einkum hefur komið til á þessu ári og að einhverju leyti hinu síðasta að óleyst þörf annars staðar á landinu hefur að hluta til fengið úrlausn þar vegna þess að sérfræðingar í bæklunarlækningum og á fleiri sviðum hafa getað bætt við sig frá öðrum landshlutum og hafa leyst þannig úr brýnni þörf. Þannig hefur sú uppbygging, menntun, þekking og aðstaða sem fyrir hendi er á Akureyri nýst landsmönnum öllum að hluta til. En einkum og sér í lagi hefur vantað að gera ráð fyrir þeim auknu útgjöldum sem leiða af ýmiss konar tengdri starfsemi og fylgja óhjákvæmilega auknum umsvifum af þessu tagi. Sami vandi hefur vissulega verið á ferðinni að einhverju leyti á stóru sjúkrastofnununum í Reykjavík. Það er alveg ljóst að við erum að einhverju leyti að glíma við tilhneigingu sem er sambærileg hjá öllum stærri sérhæfðu stofnununum og út af fyrir sig að nokkru leyti í heilbrigðiskerfinu öllu vegna þess að tækninni fleygir fram, lyf eru að þróast og það kostar meira að veita þá fullkomnu og auknu þjónustu sem okkur er að takast að gera. Þetta er ekki bara íslenskur heldur alþjóðlegur vandi sem menn horfast í augu við og verður að mæta með einhverjum hætti og taka á ekki síður á Akureyri, úti á landsbyggðinni en í Reykjavík þó að það sé líka nauðsynlegt þar.

Hæstv. forseti. Ég get tekið undir það sem hv. þm. kom inn á að það kunni að vera að Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri sé að taka verkefni sem annars hefði farið annað og þar af leiðandi sé um afleiðingar af pólitískum ákvörunum okkar að ræða. Ég held að þetta sé atriði sem við þurfum fara mjög vandlega yfir. Ég hef verið talsmaður þess að ekki þurfi allir hlutir að gerast á höfuðborgarsvæðinu þó að við séum alþingismenn við Austurvöll. Það er fullt af hæfu fólki út um allt land og aðstaða til þess að sinna margs konar þjónustu og þar á meðal sjúkrahúsaþjónustu. Við þurfum hins vegar að vita hvert við ætlum að stefna og hvernig við ætlum að gera þessa hluti. Það getur vel verið skynsamlegt að nýta enn frekar aðstöðuna á Sjúkrahúsinu á Akureyri þannig að hægt sé að færa álagið af stóru sjúkrahúsunum í Reykjavík m.a. þangað. Ég hef sannarlega verið talsmaður þess að svo yrði og ég tel að í rauninni sé eftir nokkur umræða, m.a. í þinginu um það hvernig eigi að standa að því að færa verkefnin til Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri. Þar er verið að byggja við sjúkrahúsið og það þarf að átta sig á því hvernig því verður lokið og hvernig rekstrarfjármunir verði tryggðir. Hins vegar stöndum við frammi fyrir því að við höfum ekki nema ákveðnar tekjur ríkissjóðs til þess að skipta milli allra þessara fjölmörgu þátta í ríkiskerfinu og þess vegna þurfum við að gæta þess að leggja ekki af stað, hæstv. forseti, með útgjöld án þess að átta okkur á því að þau geta verið til langs tíma, m.a. útgjöld vegna sendiráða sem er hins vegar allt annað mál.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það sem hefur komið fram að vissulega búum við við ákveðna breytingu við afgreiðslu fjáraukalaga, fjárlaga, framsetningu fjárlaga og afgreiðslu á ríkisreikningi. Þó ég hafi ekki verið hér í ýkjamörg ár, a.m.k. færri en margir hverjir, þá er það mikil breyting frá fyrstu árunum þegar ríkisreikningarnir voru lagðir fram í bunkum og afgreidd mörg ár í einu og vonlaust fyrir þingmenn að átta sig á því eða bera saman hvort þarna væri um raunhæfar tölur að ræða miðað við samþykkt fjárlagaheimilda hvers árs þannig að ég fagna þeirri breytingu sem hefur átt sér stað. Hins vegar er það þannig með frv. til fjáraukalaga á hverju einasta ári að gamlir kunningjar einkenna það. Við erum aftur og aftur að taka á sömu þáttunum, sömu málaflokkunum, sömu stofnununum og enn og aftur með sama rökstuðningi. Það er mjög mikið vandamál. Vissulega koma upp tilvik þar sem um ófyrirséðan kostnað er að ræða og fjáraukalögin eru ætluð til þess að mæta honum. En mér finnst allt of algengt að þrátt fyrir að við höfum samþykkt lög sem fela í sér ákveðinn kostnað og kostnaðarauka er því ekki mætt í fjárlögum sem koma á eftir samþykkt slíkra frumvarpa heldur er frekar hugað að fjáraukalögum hvers árs. Þetta er auðvitað mjög rangt. Það vantar t.d. enn í frv. til fjárlaga fyrir næsta ár ýmsa kostnaðarþætti sem búið er að samþykkja og fyrirsjáanlegt er að við þurfum að standa straum af og þá nægir að nefna hér mál eins og samþykkta fjölskyldustefnu og lög er varða réttindi sjúklinga, yfirlýsta stefnu í ofbeldis- og fíkniefnamálum og fleiri sem hægt er að taka þar á. Það kemur líka á óvart að þrátt fyrir auknar kröfur --- og ekki bara kröfur heldur hefur öll sérfræðiaðstoð innan ráðuneyta verið aukin til þess að taka á stöðugri frammúrkeyrslu ef það má orða það svo. Ár eftir ár höfum við sett inn fjárveitingar til hagræðingar og til þess að taka einmitt á þessum þáttum erum við enn og aftur að fást við gamlan kunningja. Búið er að fara mjög vel yfir heilbrigðiskerfið og ég sé kunningja ekki bara síðustu tveggja, þriggja ára heldur síðustu 10 ára því að við erum að taka á sömu vandamálunum og voru 1987 þegar ég kom inn á þing. Ég held að það sé rangt sem hv. varaformaður fjárln. sagði að það væri nú búið að taka sjúkrahúsin í Reykjavík út úr þeirri krísu sem þau hafa verið í. Mér sýnist að það sé alls ekki. Þaðan af síður með heislugæsluna sem hefur verið haldið mjög strangt utan um undanfarin ár. Hún fær um 90 millj. kr. aukningu á fjárlögum næsta ár eða í frv. og þar er ekki tekið á þeim auknu verkefnum sem hefur stöðugt verið bætt á heilsugæsluna. Þrátt fyrir alla bæklingana sem við höfum í höndum um gæðastjórnun, verkefnavísa, samningsstjórnun o.fl. er árangurinn mjög takmarkaður. Ég hef áhyggjur af því að þrátt fyrir samþykkt á lögum um fjárreiður ríkisins, sem Alþingi tók sér þó nokkuð góðan tíma til þess að fjalla um áður en þau voru endanlega afgreidd hér, erum við aftur og aftur með sömu þættina. Mig langar til þess að rekja þetta aðeins út frá því fjáraukalagafrv. sem við erum með núna. Ég hafði hugsað mér að fara yfir heilbrigðiskerfið og það er fyrst og fremst vegna þess að það er önnur þeirra nefnda sem ég sit í. Ég á líka sæti í utanrmn. og það eru ótrúlegir þættir í utanríkisþjónustunni sem koma ævinlega á óvart, jafnvel þó þeir séu árvissir eða framkvæmdir annað hvert ár. Núna er t.d. undir liðnum Sendiráð, almennt sótt um 101 millj. í viðbótarheimild. Rökstuðningurinn er: Annars vegar er lagt til að 95 millj. kr. verði varið til endurbyggingar á sendiherrabústaðnum í Washington. Ríkisstjórnin ákvað fyrr á þessu ári að ráðist yrði í endurbyggingu og viðhald hússins þar sem athugun leiddi í ljós verulegan galla á burðarþoli hússins. Hins vegar er farið fram á 6 millj. kr. aukafjárveitingu til kaupa á húsbúnaði og tækjum í skrifstofuhúsnæði sendiráðsins í Helsinki og fastanefndar Íslands hjá Evrópuráðinu í Strassborg sem ríkisstjórnin ákvað að komið yrði á fót fyrr á þessu ári. Áður hafði verið rætt um fastanefndina í Strassborg þannig að sú ákvörðun lá fyrir en ég tek undir það sem fram hefur komið hjá fleiri hv. þm., m.a. varaformanni fjárln., að ákvörðunin um stofnun sendiráðs í Helsinki kom held ég flestum á óvart. Mér þykir það nokkuð skrýtið þar sem fyrr á þessu ári skipaði hæstv. utanrrh. nefnd, sem er starfandi í utanrrn. og hefur verið starfandi, þar sem átti m.a. að taka ákvörðun um stefnu eða ákvörðun um það hvert við stefndum í þessum efnum, hvar væri æskilegt að setja á fót ný sendiráð og hvort þegar tekin er ákvörðun um stofnun nýs sendiráðs þýðir það þá hreina kostnaðaraukningu eða mætti draga úr annars staðar og breyta starfseminni. Eins og kemur fram í gagnrýni, sem hv. þm. Sturla Böðvarsson var með við afgreiðslu eða umræðu um fjárlögin, þá segir hann, með leyfi forseta, þar sem hann vitnar í 33. gr. laga um fjárreiður ríkisins: ,,Valdi ófyrirséð atvik því að greiða þarf úr ríkissjóði án heimildar í fjárlögum er fjármálaráðherra að höfðu samráði við hlutaðeigandi ráðherra heimilt að inna greiðsluna af hendi enda þoli hún ekki bið. Fjármálaráðherra er skylt að gera fjárlaganefnd Alþingis grein fyrir slíkum ófyrirséðum greiðslum strax og ákvörðun hefur verið tekin um þær og leita heimilda til þeirra með frumvarpi til fjáraukalaga.`` ,,Telja verður afar hæpið`` segir hv. varaformaður fjárln., ,,að stofnun sendiráðs geti flokkast undir ófyrirséð atvik sem þoli ekki bið.`` Ég tek undir þetta sjónarmið hjá hv. þm. og ekki síður með tilliti til þess að sú nefnd sem ég á sæti í meðal annarra er að störfum í ráðuneytinu og þessi ákvörðun kom nefndarmönnum jafnmikið á óvart og öllum öðrum. Það hafði ekki verið rætt þar. Ef við byrjum á fjáraukalögum fyrir árið 1995. Þar segir um utanrrn. undir liðnum Sendiráð, almennt, með leyfi forseta: ,,Farið er fram á aukna fjárheimild að fjárhæð 69,3 millj. kr. Í fyrsta lagi er áætlað að uppsöfnuð umframgjöld fastanefnda og sendiráða nemi nú um 50 millj. kr., en þau skýrast að mestu af því að sparnaðaráform í fjárlögum undanfarinna ára hafa ekki gengið eftir. Þar af eru 43 millj. kr. vegna greiðslustöðu síðasta árs, 14,1 millj. kr. bætast við í ár vegna breyttra aðstæðna hjá fastanefnd í Genf og búrferlaflutningum hjá sendiráðum í Washington og London, en á móti vegur 7,8 millj. kr. lækkun vegna hagstæðrar gengisþróunar á árinu. Í annan stað hefur ríkisskattstjóri úrskurðað að greiða beri tryggingagjald af staðaruppbótum starfsmanna sendiráða erlendis, en þær nema um 10 millj. kr. á ári, eða samtals 20 millj. kr. fyrir árin 1994 og 1995.`` Síðan segir, með leyfi forseta: ,,Með viðbótarframlaginu yrði allur halli þessara stofnana jafnaður og þar með gert ráð fyrir að starfsumfang þeirra á komandi árum haldist í hendur við þær fjárveitingar sem markaðar verða í fjárlögum.`` Þá kemur árið 1996 og þar segir um utanrrn. undir liðnum Sendiráð, almennt, með leyfi forseta: ,,Lagt er til að veitt verði 14,5 millj. kr. viðbótarframlag vegna umframgjalda í rekstri sendiráða og fastanefnda. Utanrrn. gerði í upphafi ársins áætlun um að jafnvægi yrði milli útgjalda og fjárveitinga á árinu, enda var veitt 69,3 millj. kr. framlag í fjáraukalögum 1995 til að jafna uppsafnaðan rekstrarhalla. Síðan hefur komið fram kostnaður sem þær áætlanir gerðu ekki ráð fyrir, einkum hjá sendiráði Íslands í Brussel, París og`` --- enn einu sinni --- ,,Washington. Útgjaldaaukningin stafar að mestu af hækkunarákvæðum í húsaleigusamningum, breyttri samsetningu starfsmanna og fjölgunar starfsmanna frá öðrum fagráðuneytum. Gerð hefur verið sambærileg hækkun á framlögum til þessarar starfsemi í frv. til fjárlaga ársins 1997.`` Og það er sama árið og við erum að ræða núna með fjáraukalögum og gerir þar enn og aftur ráð fyrir verulegri hækkun. Það er annað sem stingur sérstaklega í augu í þessu. Það er nú reyndar margt sem varðar utanrrn. en tíminn er takmarkaður og hægt að ræða þetta betur síðar. Í liðnum utanrrn., aðalskrifstofa, árið 1995, er t.d. farið fram á að kostnaður ráðuneytisins verði bættur,,... vegna heræfingarinnar Norður-Víkingur sem fór fram fyrr á árinu 2,3 millj. kr., en ekki var gert ráð fyrir þeim útgjöldum í fjárlögum.`` Þetta er árið 1995. Hvað kemur svo árið 1997? ,,Sótt er um 11 millj. kr. aukafjárveitingu til að standa straum af kostnaði við varnaráætlana- og almannavarnaæfingarnar Samvörður, 7 millj. kr., og Norður-Víkingur, 4 millj. kr., en ekki var gert ráð fyrir honum í fjárlögum þessa árs.`` Hvernig í ósköpunum stendur á því að það gerist hjá einu ráðuneyti að það gerir sér ekki grein fyrir því að hér skuli fara fram heræfingar af þessu tagi? Er það bara ákvörðun sem dettur niður á borð hæstv. utanrrh. bara rétt um það bil sem æfingin á að eiga sér stað? Það er alveg með ólíkindum hvernig þessir kunningjar dúkka hér upp aftur og aftur. Tökum annað dæmi. Árið 1996 er farið fram á í frv. til fjáraukalaga sem síðan var samþykkt undir liðnum Ýmis verkefni. ,,Sótt er um aukna heimild að fjárhæð 12 millj. kr. til að mæta áætluðum útgjöldum vegna forræðismáls Sophiu Hansen í Tyrklandi á þessu ári.`` Þessi tillaga var samþykkt. Hún var samþykkt. Hér er ég með ríkisreikning fyrir árið 1996 þar sem þessi 12 millj. kr. fjárveiting var samþykkt og ég get því miður ekki, virðulegi forseti, fundið í ríkisreikningi fyrir árið 1996 í hvað þessar 12 millj. kr. hafa farið. Þar stendur um þessi Ýmis verkefni og almennan rekstur: ,,Til einstaklinga, samtaka og heimila, 2,9 millj. kr., reikningur 1996, fjárheimildir 1996 1,7 millj. kr.`` Má vera að þetta sé fært undir ýmsa aðra liði. En það er kannski full ástæða til að þetta ágæta ráðuneyti, utanrrn., geri þá fulla grein fyrir því, í hvað þessir peningar fór og hvernig þeir voru nýttir þegar það kemur núna á daginn í fjáraukalagafrv. fyrir árið 1997 að: ,,Óskað er eftir 5,2 millj. kr. aukafjárveitingu vegna útgjalda sem hljótast af aðstoð ráðuneytis við forræðismál í Tyrklandi.`` Þarna erum við komin með 17,2 millj. verði þetta samþykkt sem ég vona að það verði. Þetta mál er ekkert sem dettur inn á borðið. Þetta er sjö ára gamalt. Það er ekki alveg ófyrirséð. Menn vissu um áramótin að þeir þyrftu að mæta þessum kostnaði. Menn vissu það við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1997 vegna þess að farið hafði verið fram á þessa aukafjárveitingu. En það er alveg lágmark þegar beðið er um viðbótarheimild, að gerð sé á skýran hátt grein fyrir því í hvað 12 millj. kr. fóru sem búið var að samþykkja sem aukaframlög áður. Svona vinnubrögð eru ekki til fyrirmyndar. Ég var búin að fara á svipaðan hátt yfir það ráðuneyti eða þá starfsemi sem, eins og ég segi, þekki einna best miðað við fjárlög hvers árs, þ.e. starfsemi heilbrrn. En það eru auðvitað fleiri þættir sem hægt er að fara yfir á nákvæmlega sama hátt og nægir þar t.d. að nefna Hollustuvernd ríkisins hjá umhvrn. sem er gamall kunningi, held ég, allra þeirra sem hafa setið í fjárln. undanfarin ár. Þessi stofnun fékk á síðasta ári verulega hækkun á fjárlögum þess árs og tekið var fram að rétt eina ferðina væri þar verið að mæta uppsöfnuðum halla og nýjum verkefnum Hollustuverndar ríkisins. Það er ekki nema von að menn hafi ekki áttað sig á nýjum verkefnum sem auðvitað voru alveg ófyrirséð. Þau voru samþykkt með EES-samningnum sem var samþykktur 1992. Það er ekki nema von að menn hafi ekki áttað sig á því enn hvaða verkefni fylgdu honum. Það er nú ekki nema von að það liggi ekki ljóst fyrir enn. En þrátt fyrir rökstuðninginn sem er í frv. til fjárlaga fyrir þetta ár, fyrir árið þar áður og fjáraukalögin, þá er þetta enn komið hér, með leyfi forseta: ,,Óskað er eftir 11,4 millj. kr. viðbótarframlagi til að mæta uppsöfnuðum rekstrarhalla sem Hollustuvernd ríkisins hefur átt við að etja undanfarin ár, en verkefni stofnunarinnar hafa farið vaxandi, m.a. vegna ýmissa tilskipana Evrópusambandsins. Að frátöldum þessum halla er gert ráð fyrir að rekstur stofnunarinnar verði innan fjárheimilda á þessu ári.`` Það er, virðulegi forseti, fróðlegt að skoða og bera saman það sem farið er yfir í grg. frv. til fjárlaga. Það er mjög þakkarvert að greinargerðir fjárlagafrv. hvers árs eru orðnar ítarlegri og farið betur þar yfir ýmsar stofnanir en áður var gert. En í grg. með frv. til fjárlaga fyrir árið 1997 --- og þessi tillaga var samþykkt --- segir, með leyfi forseta: ,,Framlag til Hollustuverndar ríkisins hækkar um 22,4 millj. og verður 130,7 millj. kr.`` Síðan er þess getið að farið hafi verið alveg sérstaklega yfir þennan rekstur. En það sem kemur mér hvað enn meira á óvart er hluti af þessari fjárhæð sem kemur á hækkun fyrir þetta ár, 1997. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Að lokum er í samkomulaginu lögð til 15 millj. kr. hækkun í frv. en af þeirri fjárhæð eru 8 millj. kr. bundnar við árið 1997 og skal koma til skoðunar við gerð fjárlaga fyrir árið 1998.`` Síðan kemur auðvitað á árinu 1998 eðlileg hækkun. Ofan á þessa heimild er síðan verið að biðja um þessa aukafjárveitingu. Verkefni þessarar stofnunar sem og margra annarra stofnana ríkisins eru þekkt og við erum hér að samþykkja lög og reglur sem fela þessum stofnunum mjög mikilvæg verkefni. Ég efast ekkert um það eitt augnablik að Hollustuvernd ríkisins hefur mjög mikilvægum verkefnum að sinna. En það náttúrlega getur ekki gengið svona ár eftir ár að þingheimi sé þá ekki gert ljóst við afgreiðslu fjárlaga hvers árs hver raunverulegur kostnaður þessara verkefna er. Það getur einfaldlega ekki gengið upp. Virðulegi forseti. Tími minn er búinn en ég vil aðeins ítreka varðandi þessi tvö ráðuneyti, þessar stofnanir og þá kannski fyrst og fremst það sem snýr að utanrrn., að í því sem ég hef rakið frá 1995 --- ég hefði, virðulegi forseti, getað tekið fjáraukalög miklu lengra aftur í tímann --- er alls staðar og alltaf sama sagan. Á þessu verður að taka.

Herra forseti. Hv. þm. upplýsir hér að hún sé í nefnd sem eigi að fjalla um forgangsröð í erlendum sendiráðum og það er mjög undarlegt ef hv. þm. er í slíkri nefnd og hefur ekki heyrt um þann forgang sem sendiráðið í Helsinki hefur haft um árabil. Það eru 15 ár síðan Finnar opnuðu sendiráð hér og hafa kallað á gagnkvæmni allan þennan tíma. Ég ætla ekki að blanda mér í þær sendiráðsumræður um Helsinki meira en þetta, en hins vegar þykir mér undarlegt ef það liggur ekki fyrir hver forgangur hefur verið í þessu máli. En annað er sem var alvarlegri aðdróttun í máli hv. þm. Ég heyrði ekki betur en að í ræðu sinn hefði hv. þm. dróttað að því að utanrrn. hefði notað hinn mikla harmleik í Tyrklandi til að hala fé inn í ráðuneytið. Þetta eru mjög alvarlegar ásakanir og ég skora á hv. þm. að skýra það út hér hvers vegna hún dregur þetta mál inn í þessa umræðu.

Virðulegi forseti. Fyrir það fyrsta hafði þeirri nefnd sem er að fjalla um forgangsröðun verkefna, m.a. staðsetningu sendiráða, ekki verið gerð grein fyrir því að þessi ákvörðun hefði þá þegar verið tekin. Við héldum að við værum að fjalla um alla þessa hluti sem einn heilan pakka, en það var ekki svo. Við fréttum af þessu eins og aðrir þegar ákvörðun var tekin. Hún var ekkert rædd áður í nefndinni. Það er alrangt hjá hv. þm. að ég hafi talið að ráðuneytið notaði þann harmleik sem á sér stað í Tyrklandi, forræðismál Sophiu Hansen, að ég hafi sagt að ráðuneytið hafi notað það til þess að hala inn fé, það er rangt. Ég sagði aðeins: Núna er verið að biðja um aukafjárveitingu. 12 millj. kr. aukafjárveiting var samþykkt hér á síðasta ári og ég get ekki fundið þess stað í reikningunum í hvað 12 millj. kr. fóru og það er eðlilegt að okkur sé gerð grein fyrir því. Ég veit að þetta mál allt saman er mjög dýrt og ég veit að Sophia Hansen hefur borið af því stærsta kostnaðinn sjálf. En það er fullkomlega eðlilegt þegar beðið er um aukafjárveitingu á ný að þá sé gerð grein fyrir því í hvað kostnaðurinn fór. Það fólst engin aðdróttun í þeim orðum mínum, engin.

Herra forseti. Mér þykir gott að heyra að engin aðdróttun hafi falist í orðum hv. þm. og náttúrlega er alveg ljóst að mikil samstaða er í þjóðfélaginu um að að hjálpa til. Þetta mál hefur kostað mikla fjármuni og ég skil ekki hvers vegna verið er að draga það inn í umræðuna um fjáraukalög. Vissulega er hægt að kalla eftir því hvaða ráðstöfun hefur verið á fjármununum en ég skil ekki hvaða erindi það á inn í þá umræðu þegar verið er að deila almennt á utanrrn. fyrir útþenslu að blanda þessu máli þá inn í sem öll þjóðin er sammála um að taka á og reyna að aðstoða í þeim hörmulegu málum sem þarna er um að ræða.

Virðulegi forseti. Þetta eru ómerkilegar aðdróttanir. Að draga þetta mál inn í umræðuna er einfaldlega gert vegna þess að í frv. til fjáraukalaga fyrir þetta ár er óskað eftir 5,2 millj. kr. aukafjárveitingu vegna málsins. Það er bara þannig, hafi hv. þm. ekki kynnt sér það, og áður hefur farið fram umræða og meðal þingmanna er einhugur enda var það þannig við afgreiðsluna á 12 millj. kr. aukafjárveitingunni á síðasta ári. Það var einhugur. En það segir sig samt sjálft að það er eðlilegt að það sé hugsað til þess hver þessi kostnaður er þegar við sjáum það ekki beint í ríkisreikningi. Ég veit að utanrrn. hefur veitt Sophiu Hansen mjög mikinn styrk, ég veit það og ég veit að sérstaklega einn sendiherra, Ólafur Egilsson, hefur staðið sig með afbrigðum vel í þessu máli. Það hefur enginn dregið í efa. En að fara með aðdróttanir eins og hv. þm. gerir er engum til sóma.

Virðulegur forseti. Það var kominn tími til að snúa blaðinu við í rekstri ríkissjóðs. Mörg undanfarin ár hefur hann því miður verið rekinn með halla og því er gleðilegt að afkoma hans er nú betri en ráð var fyrir gert í fjárlögum fyrir árið 1997 sem nemur 2,7 milljörðum. Það er líka gleðilegt að þess vegna skuli vera hægt að innkalla spariskírteini þó að það kosti 4 milljarða nú til þess að létta á vaxtagreiðslum og fjármagnskostnaði í framtíðinni. Þó svo að það bókhald sem við notum núna sýni ekki hallalaus fjárlög er þessi aðgerð betri en að sýna hallalaus fjárlög þegar við getum gert þetta sem nýtist okkur svo vel í framtíðinni. Eins og fram hefur komið í umræðunni hafa áætlanir í fjárlagagerðinni verið að batna en það var t.d. gert ráð fyrir 3,5% launahækkunum á árinu en þær fóru 500 millj. kr. fram úr því. Við þessu er ekki hægt að sjá og þess vegna er nauðsynlegt að leggja fram fjáraukalög til þess að leiðrétta slíkt. Ég get tekið undir að margt af því sem kemur fram í fjáraukalagafrv. ætti að vera fyrirséð. Má kannski segja að sum ráðuneyti skeri sig frekar úr þar en önnur. Þetta eru náttúrlega vinnubrögð sem menn hafa verið að reyna að bæta og þarf að gera enn betur í því. Sumar af þeim breytingum sem koma fram í fjáraukalagafrv. eru nánast tæknilegar og má þar nefna nokkur atriði eins og spilliefnasjóð sem kemur inn bæði tekju- og gjaldamegin þar sem gert er ráð fyrir 50 millj. kr. tekjum en 53 millj. kr. útgjöldum þannig að kostnaðarauki af því eru 3 millj. kr. Önnur atriði eru eins og löggildingarstofan þar sem svipuð rök eiga við. Markaðar tekjur til vegagerðar hafa aukist um 215 millj. kr. og það var reyndar búið að gera ráð fyrir 150 millj. af því við gerð vegáætlunar á vorþingi en til viðbótar koma núna 65 millj. Orð hv. 5. þm. Vestf. um vegaframkvæmdir á Skeiðarársandi komu mér nokkuð á óvart. Við búum í landi elds og ísa og verðum að geta brugðist við óvæntum náttúruhamförum. Það er bara einu sinni svo að þetta er það sem yfir okkur dynur. Þegar farið var að hanna brúna yfir Gígjukvísl í sumar kom í ljós að skynsamlegt væri að hafa hana heldur öflugra mannvirki en gert hafði verið ráð fyrir í vor. Auðvitað er skynsamlegt að bregðast við því og bæta við inn í þennan pakka til þess að hægt sé að byggja það mannvirki sem við getum ímyndað okkur að komi til með að duga þegar slíkar hamfarir bresta á aftur. Ég er hins vegar sammála hv. 5. þm. Vestf. um að það er heldur hvimleitt að það skuli þurfa að nota þessar aðferðir við að reyta 60 millj. kr. af landsbyggðarsjúkrahúsunum. Ég held að það hefði mátt nota aðrar aðferðir, undirbyggja þá aðgerð betur sem þarna var gerð. Það segir sig sjálft að þessar aðferðir valda miklu óöryggi og óróleika hjá starfsfólki og sjúklingum sem er alger óþarfi ef öðruvísi er unnið að málunum. Ég tel einnig rétt að vekja athygli á því að það á eftir að skipta sparnaðinum niður á sjúkrahúsin. Það er ekki gert í frv. þannig að ætlast er til að það komi inn í vinnu fjárln. og mun hún væntanlega fá tillögur þar um inn á sitt borð. Hins vegar er ljóst að þó að þessar aðferðir hafi verið notaðar við sparnaðartillögur hafa stjórnendur landsbyggðarsjúkrahúsanna brugðist vel við með því að fara í mikla vinnu við endurskipulagningu sem er í sjálfu sér gott. Þeir hafa farið í gegnum sinn rekstur, sem skilar sér væntanlega í einhverjum sparnaði. Ég held að það sé líka nauðsynlegt að skilgreina þá þjónustu sem á að fara fram á þessum sjúkrahúsum og reyna að veita fé til hennar samkvæmt því og tryggja hana. Það segir sig sjálft að í tímans rás breytast aðstæður og samgöngur batna og ekki byggjum við upp hátæknisjúkrahús alls staðar. Við verðum að líta á þau sem sterkar og miklar stofnanir en einhverja þjónustu verðum við að veita út um land sem er nauðsynlegt að skilgreina mjög vandlega. Ef sú aðferð eða aðgerð sem er kölluð fram varðandi sparnað á landsbyggðarsjúkrahúsunum verður að veruleika er algerlega nauðsynlegt að taka á þeim uppsafnaða halla sem er á sjúkrahúsunum. Í ljós hefur komið og upplýsingar komu um það til fjárln. að á þeim mörgum hverjum er uppsafnaður halli til margra ára. Við því verður bregðast ef á að nota þessar aðferðir við það að skera niður þá verður að ljúka fyrri rekstrarárum þannig að til þeirra komi fé til þess að klára þennan halla. Fjárln. mun væntanlega taka þessi mál til umfjöllunar ásamt öðrum erindum sem eiga eftir að koma í ljós fram að afgreiðslu frv. í þinginu. Ráðuneytin hafa nú þegar komið með erindi til fjárln. og kynnt þau sem nauðsynlegt er að taka á. Þar eru mörg úrlausnarefni sem við verðum að leysa sem hafa ekki ratað inn í fjáraukalagafrv. en fjárln. mun væntanlega vinna úr þeim þegar að því kemur.

Virðulegi forseti. Ég vil í lok umræðunnar þakka fyrir hana og ég tel hana hafa verið mikilvæga og ég held að í framtíðinni hljóti það að gerast að umræðan um fjáraukalögin og fjárlög muni fara saman og menn munu líta á þetta í heild sinni. Ég ætla ekki hér og nú að ræða mikið af því sem hefur komið fram í ræðum einstakra þingmanna. Ég hef nokkrum sinnum komið upp til andsvara til þess að leggja áherslu á einhver sérstök sjónarmið en tek undir að nefndin hlýtur að skoða þau mál sem eru til skoðunar í störfum sínum. Ég vil þó vegna ræðu hv. þm. Margrétar Frímannsdóttur nota þetta tækifæri til þess að segja nokkur orð um eðli fjáraukalaganna. Ég tek fram að mér er kunnugt um að hv. þm. er ekki við, þurfti að hverfa af fundinum til annarra starfa. Ég mun ekki ráðast að hv. þm. nema síður sé heldur kannski fremur taka undir þau sjónarmið sem komu fram hjá hv. þm. Ég held að þegar við lítum á fjáraukalögin sé hægt að benda á, og ég er ekki með neitt ráðuneyti í huga þegar ég segi þetta, að í mörgum tilvikum virðast ráðuneytin eiga bágt með að skynja þá alvöru sem býr í rammafjárlögunum. Með rammafjárlögum er verið að færa vald frá fjmrn. til einstakra ráðuneyta annarra. Það er verið að færa það vald að ráðherra í hverjum málaflokki getur innan fjárlagarammans komið með tillögur um það til ríkisstjórnarinnar, eða til þingsins ef um er að ræða lagabreytingar, að ráðstöfun fjárheimildanna verði með þeim hætti sem hann kýs að leggja áherslu á. Þetta er ákaflega mikilvægt því að þetta gerir kerfið sveigjanlegra og gerir viðkomandi ráðherra ábyrgari. Það er hárrétt sem kom fram hjá hv. þm. og ég tek mjög skilmerkilega fram að ég er ekki að tala um neitt einstakt ráðuneyti sem hún gerði, hún tók það sem dæmi, að ef menn ætla að nota þessar leikreglur sem rammafjárlögin byggja á þá geta menn ekki búið sér til ný fjárlög í fjáraukalögunum. Ég vil leggja á það áherslu, það er ekkert leyndarmál og svo sem ekkert nýtt, það vita allir sem hafa hlustað á mín viðhorf, að ég tel að ráðuneytin eigi að vanda sig meira í fjárlagagerðinni og koma í veg fyrir að það þurfi að grípa til aukafjárveitinga á fjárlagaárinu oft vegna þess að undirbúningurinn hefur ekki verið nógu góður. Þetta hefur batnað en er ekki orðið nægilega gott. Ég tel enga ástæðu til þess að koma upp í ræðustólinn og lýsa því yfir að þetta sé allt orðið harla gott og það geti ekki verið betra. Það er fráleitt. Það er einnig ljóst að við þurfum á grundvelli fjárreiðulaganna að athuga sérstaklega hvernig samskipti fjmrn. annars vegar og fjárln. hins vegar eiga að vera í framtíðinni og hver kemur fram fyrir hönd ríkisstjórnarinnar þegar nauðsynlegt er að gera breytingar á fjárheimildum og þá væntanlega með aukafjárveitingar í huga því vissulega geta komið upp mál sem eru þess eðlis að ekki verður hjá því komist að afla heimilda og greiða. Þetta er ekki sagt af minni hálfu til að ráðast á eitt ráðuneyti öðru fremur, heldur sem almenn áminning til okkar allra sem störfum í ráðuneytunum um stundarsakir með stöðuumboð frá Alþingi á grundvelli þingræðisreglunnar. Við getum vandað okkur meira og eigum að gera það. Ég kemst þó ekki hjá því að segja að við höfum reynt á undanförnum árum að vinna að ýmsum vandamálum sem upp hafa komið, á þessum svokölluðu gömlu kunningjum sem skjóta alltaf upp kollinum frá einu ári til annars. Það er vissulega svo, af því að hv. þm. nefndi Hollustuvernd ríkisins, að upp kemur spurning sem stjórnvöld verða að svara: Ætlum við að láta stofnun eins og Hollustuverndina vaxa alltaf í því skjóli að sífellt berast að okkur tilskipanir frá Evrópubandalaginu. Ég er ekkert viss um að það sé alveg sjálfsagt. Ég tel t.d. að ríkisstjórnin og Alþingi verði að svara því hvort eðlilegt sé að skattgreiðendur standi undir þessum kostnaði eða hvort neytendur eigi að gera það. Það eru ekki alltaf sömu mennirnir. Það er ekki alltaf sama fólkið. Ef t.d. er verið að efla Hollustuvernd ríkisins vegna þess að sú stofnun þarf að hafa eftirlit með innflutningi á einhverjum tilteknum vöruflokki, er ekki eðlilegra að kostnaðurinn framkallist í vöruverðinu fremur en í hærri skattgreiðslum sem allir bera þó það sé ekki svo að allir kaupi viðkomandi vöru? Þetta eru spurningar sem stjórnvöld þurfa að svara. Ég vil nefna að nú starfar nefnd á vegum ríkisstjórnarinnar undir forustu forsrn. sem er einmitt að fara yfir þennan eftirlitsiðnað eins og hann hefur stundum verið kallaður. Það er mjög mikilvægt að íslensk stjórnvöld eins og stjórnir í öðrum ríkjum átti sig á því að oft er verið að safna upp óþarfa kostnaði hjá slíkum stofnunum vegna þess að það er mikil tilhneiging til þess að gera alltaf allt eins og gert er annars staðar jafnvel þar sem það er dýrast að reka slíka hluti. Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til að teygja lopann mikið um þetta mál sem hér er til umræðu. Ég vil taka undir margt af því sem hefur verið sagt. Sérstaklega er ég ánægður með að heyra þau viðhorf hv. þingmanna að þeir telja eins og ég að það eigi að forðast sem mest að setja fjárheimildir á fjáraukalög og að menn þurfi þeim mun betur að vanda sig við sjálfa fjárlagagerðina. Undir þetta vil ég taka. En ég vil jafnframt segja að aldrei verða fjárlögin svo góð að ekki þurfi að laga þau eitthvað þegar líður fram á fjárlagaárið enda gera sér allir grein fyrir því að fjárlög íslenska ríkisins, eins og fjárlög annarra ríkja, byggja á áætlunum um það til hvers við ætlum að nota fjármuni ríkisins á næsta ári en ekki á nákvæmum vísindum, þó við viljum að sjálfsögðu hafa niðurstöður og halda niðurstöður hv. Alþingis í heiðri í þessari löggjöf eins og annarri.

Hæstv. forseti. Ég held að ekki sé hægt að ljúka þessari umræðu án þess að hæstv. fjmrh. geri nánar grein fyrir þeim yfirlýsingum sem hann gaf hér undir lok umræðunnar um eftirlitsiðnaðinn sem hann kallar svo. Hann vísar þá væntanlega til Vinnueftirlitsins, til Hollustuverndar og til margvíslegs öryggiseftirlits sem er á vegum hins opinbera. Hvað stendur fyrir dyrum? Hvað hefur þeirri nefnd verið sett fyrir sem hann vísar til að starfi á vegum forsrn. um endurskoðun á þessari starfsemi allri? Á að halda áfram á þeirri braut sem ríkisstjórnin hefur þegar markað, þ.e. að einkavæða þessa þætti, að gera þessa starfsemi alla dýrari en hún hefur verið? Í lok síðasta árs var tekið mjög afdrifaríkt skref varðandi Rafmagnseftirlitið sem var einkavætt og hefur sannarlega orðið dýrara fyrir vikið. Ég held að það sé nauðsynlegt, hæstv. forseti, að hæstv. fjmrh. geri nánari grein fyrir því hvað hann á við.

Virðulegi forseti. Það er alltaf skemmtilegt þegar hv. þm. birtist í salnum og heyrir eitthvað sem hann telur að sé andstyggilegt og að hann þurfi að koma hér til andsvara. Það vill svo til ég var í ræðu minni --- en það hefur áreiðanlega farið fram hjá hv. þm. --- að taka undir sjónarmið formanns Alþb. En ég skil núna eftir ræðu hv. þm. hvers vegna þingflokkurinn heitir þingflokkur Alþb. og óháðra. Það virðist liggja í því að sumir eru óháðari formanni Alþb. en aðrir. Það sem málið snýst um er að ár eftir ár hefur það gerst að útgjöld Hollustuverndar ríkisins hafa vaxið og hv. þm. Margrét Frímannsdóttir gerði athugasemdir við það. Það eina sem ég var að segja hér, að minnsta kosti var það aðalatriði málsins, var að það væri spurning hver ætti að borga þennan kostnað. Mín niðurstaða var sú að það gæti í sumum tilvikum verið heppilegra að kostnaðurinn væri greiddur af neytendum fremur en skattgreiðendum. Í vissum tilvikum þyrftu menn jafnvel að kanna hvort ástæða væri til að eltast við allt það sem að utan kemur, jafnvel þótt í mörgum tilvikum sé það gott. Ég sagði að nefnd væri að starfa að þessum málum. Þetta er auðvitað áhyggjuefni víða um lönd því að vissulega, og það er kannski aðalatriði málsins fyrst hv. þm. vekur athygli á því, þarf að átta sig á því að stofnanir eins og þessi eru til þess að hjálpa okkur til að taka ákvarðanir um það hvers við neytum en ekki til að ala önn fyrir ríkisstarfsmönnum.

Hæstv. forseti. Ég vil mótmæla þessum makalausa málflutningi og makalausu útúrsnúningum af hálfu hæstv. fjmrh. Ég er að reyna að efna hér til málefnalegra skoðanaskipta. Ég er búinn að fylgjast með allri þessari umræðu og hef tekið þátt í umræðu um þessi efni og fjárlögin almennt og um fjármálastjórn Friðriks Sophussonar, hæstv. fjmrh., og jafnan reynt að setja mig inn í þau mál og færa rök fyrir mínu máli og ég vísa á bug útúrsnúningum af þessu tagi. En ég minni menn á að þegar þessir málaflokkar hafa verið til umræðu, mjög umdeildar ákvarðanir sem teknar hafa verið, eins og t.d. um einkavæðingu Rafmagnseftirlits ríkisins þá hefur af hálfu ríkisstjórnarinnar jafnan verið reynt að drepa umræðunni á dreif. Ég minni á lokaumræðuna um einkavæðingu Rafmagnseftirlits ríkisins sem fram fór hér í þingsölum í lok síðasta árs. Hvenær skyldi hún hafa hafist? Hvenær sólarhrings skyldi hún hafa hafist? Klukkan hálffjögur um nótt. Undir morgun. Þá voru þessi mál rædd og þá voru teknar afdrifaríkar ákvarðanir sem síðan hafa sannarlega leitt til aukinna útgjalda fyrir ríkissjóð og minna öryggis og lakara fyrir samborgarana. Mér er hins vegar fullkunnugt um þann ásetning ríkisstjórnarinnar að fylgja þeirri pólitísku stefnu að láta notandann jafnan greiða fyrir þjónustuna og markaðsvæða alla framkvæmdina. Þetta eru menn að reyna að gera í heilsugæslunni og velferðarþjónustunni með margvíslegum gjöldum þar. Síðan á líka að innleiða þetta í eftirlitsstarfsemi sem þeir kalla nú eftirlitsiðnaðinn. En ef það er einhver starfsemi sem ætti að vera óháð viðskiptahagsmunum þá er það einmitt þessi.

Virðulegi forseti. Ég taldi mig svara hv. þm. fullkomlega málefnalega.

Nei, þetta voru útúrsnúningar.

Og ef ég má hafa orðið smástund --- ég heyri að hv. þm. er órólegur --- þá var ég að gera það að gefnu tilefni vegna þess að formaður flokks hans hafði gert hér málefnalegar athugasemdir sem ég var að taka undir og ég gaf málefnaleg svör að öllu öðru leyti en því að ég leyfði mér svona í gamni að benda á að hv. þm. væri í óháða hluta síns flokks. Það var auðvitað sagt í gamni. Ég sé ekki betur en hv. þm. sé ekkert óháður í sínum flokki. Hann er fullkomlega háður honum.

Herra forseti. Á þskj. 15 flyt ég ásamt hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, Jóni Baldvini Hannibalssyni og Kristínu Ástgeirsdóttur frv. til laga um að ákvæði til bráðabirgða 6 í lögunum um almannatryggingar, sbr. 34. gr. laga nr. 144/1995, falli brott og að lög þessi öðlast þegar gildi. Hér er fjallað um að tengja greiðslur úr almannatryggingakerfinu aftur við launabreytingar. Þetta var afnumið af hálfu núv. ríkisstjórnar með bráðabirgðaákvæði árið 1995 og þá var ákveðið að hækkanir þessara greiðslna kæmu fram á fjárlögum hverju sinni. Þær greiðslur sem um ræðir eru ellilífeyrir, örorkulífeyrir, tekjutrygging, barnalífeyrir, bætur í fæðingarorlofi, slysatryggingar og sjúkratryggingar. Þetta eru allar bætur almannatryggingakerfisins. Þá var sagt, herra forseti, að kerfisbreytingin ætti ekki að leiða til þess að skerða ætti bætur eða skapa óöryggi hjá eldri borgurum. Annað hefur komið í ljós. Stjórnarandstæðingar börðust gegn stefnu ríkisstjórnarinnar og lögðu fram tillögur sem voru felldar á hinu háa Alþingi en það er eiginlega fyrst eftir að eldri borgarar sjálfir tóku málin í sínar hendur með ötulli baráttu að málið fékk þá umræðu í þjóðfélaginu sem það á skilið. Þegar kjarasamningar voru gerðir í vor kom fram að bætur eða greiðslur úr almannatryggingakerfinu tóku ekki mið af þeim breytingum. Þá voru þær hækkaðar lítillega og það var ekki fyrr en Kjaradómur ákvað æðstu embættismönnum hærri laun að ríkisstjórnin lét undan fyrst og fremst vegna baráttu Félags eldri borgara, Aðgerðahóps aldraðra og annarra félaga í Landssambandi aldraðra. Eldri borgarar eru 27 þúsund hérlendis, þ.e. yfir 67 ára aldri, og það þarf að hafa skýrt í huga að staða þeirra er misjöfn. Sumir hafa það ágætt á efri árum, aðrir hafa það mjög slæmt og margir eldri borgarar eru sárafátækir og eru algerlega háðir þeim greiðslum sem berast úr almannatryggingakerfinu. Allir eldri borgarar, þessir 27 þúsund einstaklingar, eiga tvennt sameiginlegt. Þeir hafa byggt upp þjóðfélagið framar annarri kynslóð hérlendis með starfi sínu undanfarna áratugi. Þetta fólk hefur skilað góðu búi í hendur mér eða annarra þingmanna sem eru kynslóð á eftir en annað er því sameiginlegt. Þetta fólk hefur verið niðurlægt af ríkisstjórn Davíðs Oddssonar. Það er sett í þá stöðu að þurfa að koma sem bónbjargafólk þegar hækka á bætur úr almannatryggingakerfinu og það er óþolandi staða gagnvart þeirri kynslóð sem hefur lagt svo mikið til uppbyggingar þjóðfélagsins. Stefna ríkisstjórnarinnar er að afnema alla sjálfvirka tengingu og hækka síðan eftir því sem henni passar, aðallega eftir þrýstingi af hálfu aðila úr þessu umhverfi sem ég nefndi áðan. Ef það væri stefna ríkisstjórnarinnar að vilja gera gott við þetta fólk væri hægt að samþykkja þetta frv. okkar stjórnarandstæðinga og bæta við heimildum til sérstakrar hækkunar greiðslna úr almannatryggingakerfinu ef mönnum sýndist svo. En það er ekki það sem ríkisstjórnin ætlar að gera. Með þessu er skapað óöryggi hjá fólki sem á það ekki skilið og þess vegna leggjum við til að gamla tengingin við launaviðmiðanir verði sett aftur í lög. Með fyrirkomulagi ríkisstjórnarinnar eru eldri borgarar settir undir geðþótta\-ákvarðanir stjórnvalda hvers tíma. Það á ekki að gera það gagnvart þessum hóp, einfaldlega vegna þess að forsagan hefur sýnt okkur annað. Oft og tíðum hefur verið gengið frá kjarasamningum og þá hafa bætur úr almannatryggingakerfinu oftar en ekki verið látnar taka mið af hækkun lægstu taxta. Þetta þekkja allir þegar kjarasamningum er lokið með þríhliða viðræðum verkalýðshreyfingar, vinnuveitenda og ríkisvalds. Fjölmörg dæmi eru fyrir slíku. Í fjárlagafrv. sem við ræddum um daginn er boðuð breyting á þessu máli. Nú ætlar ríkisstjórnin að gera stefnu sína varanlega því að á sínum tíma setti hún þessa löggjöf, afnámin, til bráðabirgða og bráðabirgðaákvæðið á að renna út um næstu áramót. Það er þetta bráðabirgðaákvæði sem við gerum tillögu um að fella niður. Í fjárlagafrv. er búið að boða frv. um að þetta skuli vera varanlegt. Í umræðu á hinu háa Alþingi staðfesti fjmrh. vilja ríkisstjórnarinnar. Óöryggið á að ríkja áfram gagnvart þessum hóp. Efh.- og viðskn. hélt athyglisverðan fund um daginn, heilsdagssemínar um samspil greiðslna úr almannatryggingakerfi, skattkerfis og lífeyrissjóðakerfis og fékk til sín fjölmarga fyrirlesara. Þetta var ráðstefna sem við héldum í einn dag. Mér þykir sérstök ástæða til að geta um nokkur atriði sem komu fram, m.a. erindi sem Páll Gíslason, formaður Félags eldri borgara, flutti á þessum lokaða fundi efh.- og viðskn. Þar kom m.a. fram og það er staðreynd að verið er að endurskoða almannatryggingakerfið með sérstakri nefnd sem hefur ekki komið saman í níu mánuði. Það er allur hraðinn gagnvart þessu fólki, nefndin hefur ekki fundað í níu mánuði. Það hefur líka komið fram hjá Aðgerðahópi aldraðra að ellilífeyririnn hefur lækkað um helming á 10 árum, farið úr 30 þús. kr. niður í 14 þús. og hann hefur einnig lækkað ef tekið er tillit til tekjutryggingar og heimilisuppbóta þannig að greiðslur úr almannatryggingakerfinu eru lægri núna en þær voru fyrir nokkrum árum. Okkur hefur ekki miðað fram á við gagnvart eldri borgurum, okkur hefur miðað aftur á bak á síðustu árum. Nú þarf að hafa í huga að eldri borgarar eru ekki að fá neina ölmusu úr þessu kerfi samhjálpar. Þeir hafa greitt í þetta margfaldar þær fjárhæðir og lagt margfalt meira til samfélagsins en það sem þeir fá greitt á síðari hluta ævi sinnar. Tekjutengingin í kerfinu er einnig orðin þannig að það er komin króna á móti krónu og sýnt hefur verið fram á í mjög einföldu dæmi af hálfu félaga úr Aðgerðahópi aldraðra og Félags eldri borgara að ef ellilífeyrisþegi fengi 10 þúsund króna hækkun úr lífeyrissjóði sínum einhverra hluta vegna mundi rýrast bæði tekjutrygging og heimilisuppbót og hann stæði verr eftir en áður. Hann mundi beinlínis tapa á að fá 10 þús. kr. aukalega úr lífeyrissjóðskerfinu. Á þessu sést vel að við erum komnir í ógöngur gagnvart þessu kerfi. Það er ekki bara það sem tengist greiðslunum úr almannatryggingakerfinu heldur einnig sem tengist heilbrigðisþjónustunni þó að ekki sé rætt um það í tengslum við þetta frv. Þá vitum við að þar hefur ríkisstjórnin einnig verið óspör á að skera niður eðlilega þjónustu fyrir borgara landsins og þá ekki hvað síst þjónustu eldri borgara sem hafa ekki í önnur hús að venda. Nýjasta dæmið og kannski það sorglegasta er að fylgjast með því hvernig veikt fólk er orðið að leiksoppi í kjaradeilu sérfræðinga og Tryggingastofnunar. Það er átakanlegt að horfa upp á hve lítil samkennd og samhjálp einkennir þjóðfélagið og þá einkum af hálfu ríkisstjórnarinnar. Það eru 23 þúsund manns sem fá um 11 milljarða greitt í ellilífeyri. Það eru 8 þús. manns með 4 milljarða árlega í örorkugreiðslu. Eldri borgarar hafa gert mjög réttmæta kröfu. Þeir hafa sagt: Við tókum þátt í niðursveiflunni. Við höfum verið með öðrum þegnum samfélagsins þegar kom að því að herða mittisólarnar. Nú ganga hæstvirtir ráðherrar glaðir og reifir um gólf og guma af góðærinu og þá segja eldri borgarar með réttu: Við skulum líka. Við eigum okkar rétt. Við vorum með ykkur á þrengingartímanum og við viljum fá að vera með af fullri reisn þegar betur árar. Þegar maður talar um fulla reisn er maður ekki að tala um þær hækkanir sem ég veit vel að hafa orðið á greiðslum ellibóta almannatryggingakerfisins á síðustu missirum heldur fyrst og fremst það óöryggi og þá mannfyrirlitningu sem hefur komið fram af hálfu ríkisstjórnarinnar við það hvernig hún afnam þessa verndartengingu eldri borgara. Ekki má heldur gleyma því sem ég nefndi að oft voru bæturnar hækkaðar svipað og lægstu launin. Lægstu launin hækkuðu við síðustu samninga til allrar hamingju um 23% þó svo minna hefði orðið eftir þegar skerðingar hefðu komið þar fram, skattgreiðslur og annað slíkt. Það sat ekki nema 11% eftir. En hækkanir til eldri borgara sem höfðu skerst á undanförnum árum eru svo langt frá því að ná máli gagnvart þessum þáttum. Enn eitt dæmi sem er athyglisvert er þegar eldri borgari reynir að auka tekjur sínar. Segjum svo að eldri borgari fari og vinni í fjóra mánuði, nái sér í 340 þús., þá heldur hann aðeins eftir um 37%. Jaðarskattur í þessu tilfelli er 63%. Við erum að draga allan mátt og vilja fólks að reyna að afla sér viðbótartekna sem sumir þurfa á að halda. Forstjóri Tryggingastofnunar ríkisins upplýsti á ráðstefnunni að skerðingarkerfið sem við búum við knýr meira að segja á að örorka einstaklinga getur aukist í kerfinu því að einstaklingurinn sem færi e.t.v. út á vinnumarkaðinn í létt starf tapar fjárhagslega það miklu á því að það er verra fyrir hann að reyna að fá sér létta vinnu í því umhverfi sem mundi e.t.v. styrkja heilsu hans mun betur. Hér er refsað fyrir slíka viðleitni og þá er orðið eitthvað rangt í þessu uppleggi, herra forseti. Við höfum séð líka að þannig er búið að eldri borgurum að þeir eiga eða ættu og mundu hagnast á því að skilja. Kerfið okkar er komið út í þær ógöngur að hægt er að sýna fram á að skilnaður borgi sig fjárhagslega fyrir eldri borgara og reyndar fyrir aðra líka. Við erum komin í ógöngur þegar við erum farin að knýja á upplausn fjölskyldutengsla út frá fjárhagslegum ástæðum og ég ítreka það, herra forseti, því að það er rétt að hafa í huga að það á ekki að setja alla eldri borgara í sama hóp. Sumir hafa það fjárhagslega ágætt og það er vel, aðrir eru sárafátækir og ég held að það sé jafnvel hvergi í stéttum hérlendis meiri munur hjá einstaklingum og fjölskyldum og einmitt hjá eldri borgurum. Ég veit að hv. þm. þekkja vel dæmin sem blasa við mjög mörgum. Það er athyglisvert, herra forseti, að skoða þá þróun sem hefur m.a. átt sér stað erlendis og velta því fyrir sér vegna þess að ríkisstjórnin heldur því fram að greiðslur komi annars staðar frá en úr almannatryggingakerfinu og það er laukrétt. Um 11 milljarðar af ellilífeyrinum koma úr almannatryggingakerfinu, þ.e. frá Tryggingastofnuninni, og 6,6 milljarðar úr lífeyrissjóðunum. Sú greiðsla mun væntanlega hækka á næstu árum og það er mjög mikilvægt að velta fyrir sér samspili greiðslna úr lífeyrissjóðunum og úr almannatryggingakerfinu. Því að það sem við erum náttúrlega fyrst og fremst að hugsa um er að búa fólki áhyggjulaust ævikvöld og að það þurfi ekki að óttast um hag sinn og þurfi ekki að lifa það sparlega að ekki nái nokkurri átt. Hins vegar er þjóðfélagið að breytast. Ellilífeyrisþegar eða þeir sem eru yfir 67 ára aldri eru 27 þúsund talsins og þeir sem eru yfir 50 ára aldri eru um 65 þúsund talsins. Það er býsna stór hópur. Þessi hópur mun stækka mjög á næstu árum. Við Íslendingar erum með mjög óvanalega aldurssamsetningu en við þurfum að horfast í augu við það núna í Evrópu að á hvern eftirlaunaþega eru fjórir einstaklingar sem vinna en árið 2040 er talið að fyrir hverja fjóra einstaklinga sem eru vinnandi, sem sagt undir ellilífeyrisaldri, komi tveir eftirlaunaþegar. Þetta segir okkur að þjóðfélagið er að breytast mjög mikið og við þurfum að taka á því á þann hátt að við ráðum við það bæði fjárhagslega en sýnum þessu fólki fulla virðingu. Athyglisvert er að velta því fyrir sér að í Evrópu koma u.þ.b. 88% af eftirlaunaútgjöldum úr almannatryggingakerfinu en hér eru það 63%. Það er sem sagt minna sem kemur úr almannatryggingakerfinu til eldri borgara hér en í Evrópu. Nú mun þetta hlutfall líklega breytast í Evrópu, þ.e. lífeyrissjóðirnir munu taka yfir stærri hluta og þá munu almannatryggingarnar væntanlega minnka en aðalatriðið er samt að góðar greiðslur séu tryggðar til fólks á efri æviskeiðum. Sömuleiðis hafa tölur sýnt okkur að staða lífeyrissjóðanna hérlendis er nokkuð sterk og mun betri en menn áttu von á fyrir nokkrum árum. Það er fagnaðarefni vegna þess að hlutverk þeirra eykst á næstu árum. En það breytir því ekki, herra forseti, að það er mjög brýnt að mati okkar stjórnarandstæðinga að samþykkja frv. vegna þess að það leiðir til réttlátara þjóðfélags. Við teljum réttlætismál að greiðslur úr almannatryggingakerfinu breytist í samræmi við breytingar á launum. Við kusum að hafa frv. þannig úr garði gert að það sé fært í sama horf og áður var. Vitaskuld er hægt að hugsa sér aðra tengingu sem tryggir þetta öryggi sem er brýnt að sé til staðar. Það er sömuleiðis skoðun okkar að eldri borgarar þurfi að koma miklu meira að tillögugerð en verið hefur af hálfu ríkisstjórnarinnar. Eldri borgarar óskuðu eftir því að koma að vinnu í jaðarskattanefnd. Því var hafnað af hálfu hæstv. fjmrh. minnir mig frekar en forsrh., annar hvor þeirra taldi að þeir gætu ekki lagt þar mikið til. Ég hef nefnt önnur mál eldri borgara sem tengjast stefnu ríkisstjórnarinnar. Ekkert samráð hefur verið haft við þennan hóp. Við sáum um daginn, herra forseti, að eldri borgarar eru orðnir reiðir. Það er tvennt til í því, þeir eru óánægðir með stöðu sína og afkomu en þeir eru einnig óánægðir með þá lítilsvirðingu sem þeim er sýnd, það óöryggi sem þeim er sýnt. Þeir eru nógu góðir til að taka þátt í niðursveiflunni og skerðingunni en þegar betur árar er þeim ekki sýnd sú virðing að leyfa þeim að taka fullan þátt í þeirri uppsveiflu sem nú á sér stað. Þeir eiga að vera bónbjargafólk. Eldri borgarar í þessu landi hafa gert meira fyrir þjóðfélagið en svo að ástæða sé til að þeir þoli slíka framkomu. Herra forseti. Ég vonast til þess að þegar umræðunni er lokið og búið að vísa málinu til nefnar að við fáum það út úr nefnd aftur þannig að stjórnarliðarnir reyni ekki að beita þeirri gömlu aðferð sinni að svæfa málið. Ég vona, herra forseti, að við fáum að greiða atkvæði um frv. þannig að hugur stjórnarþingmannanna komi skýrt í ljós þegar kemur að þessu sjálfsagða réttindamáli sem við höfum talað fyrir.

Virðulegi forseti. Ég get því miður ekki verið lengi á þessum fundi og mun þess vegna segja nokkur orð í andsvari þótt ég hefði fremur kosið að taka til máls síðar á fundinum. Það er ekkert á móti því að flytja ræðu á borð við þá sem hér var flutt, það er ekkert á móti því að flytja frv. á borð við það sem hér hefur komið fram og ég vil segja frá því að að sjálfsögðu kemur fram tillaga frá ríkisstjórninni. En að koma í ræðustól og tala um lítilsvirðingu og mannfyrirlitningu einstakra ráðherra í málinu er fyrir neðan virðingu hv. þm. Hann getur vel haldið á máli sínu með rökum, ég veit að hann er maður til þess, hann þarf ekki að grípa til orða eins og þessara jafnvel þótt einhverjir séu á pöllunum til að hlusta á hann. Það gleður fólk í andartakinu en það gerir ekkert gagn til lengri tíma. Í raun og veru hefur það gerst að undanförnu að hækkun bóta til tryggingabótaþega hefur verið með slíkum hætti að kaupmáttaraukningin er meiri en almennt gerðist í kjarasamningum. Við rekum ábyrga stefnu, við horfum lengra fram í tímann. Nú þegar verðbólgan er horfin getum við áttað okkur á því hvað mun gerast á næstu áratugum. Við ætlum ekki að gera sömu skissurnar og gerðar voru í Evrópu þar sem ríkisstjórnir eru að segja af sér og ríkissjóðirnir að fara á hausinn vegna þess að þeir brugðust því vandamáli sem var fyrirsjáanlegt að aldurssamsetningin var að breytast. Það sem skiptir okkur mestu máli er að fjárlög verði hallalaus til að við þurfum ekki að borga 16 milljarða í vexti. Slíkir peningar verða ekki notaðir til þess að borga bætur. Við þurfum að auka sparnaðinn. Það höfum við gert með skattalögum og skattalagabreytingu og við þurfum að sameina lífeyrisbóta- og lífeyrissjóðakerfið. Um þetta ættum við að standa saman sem hér erum að störfum en ekki að standa hér upp og halda að við séum að gleðja fullorðið fólk með því að kalla hverjir aðra nöfnum eins og þeim að við séum að fyrirlíta fólk, að þetta sé mannfyrirlitlegt. Ég óska eftir því að slík orð verði tekin til baka, hv. þm., því þetta er ekki málstaðnum til framdráttar.

Herra forseti. Það er von að hæstv. ráðherra sárni málflutningurinn einfaldlega vegna þess að hann hefur ekki góðan málstað að verja. 

Virðulegi forseti. Það liggur fyrir og hv. þm. viðurkenndi það í ræðu sinni að hækkun tryggingabótanna hefur verið umfram almennar kauphækkanir og langt umfram verðlagshækkanir. Það hefur gerst með þeim hætti að á rúmu einu ári hækkar kaupmáttur þessara bóta sem vissulega eru ekki háar, þetta eru ekki háar bætur, en kaupmátturinn hækkar um nær 11%. Þetta er niðurstaðan. Ég þakka hv. þm. fyrir að viðurkenna þetta. En síðan segist hann ætla að nota orð sín eins og honum sýnist. Með öðrum orðum þegar í lögum er viðmiðun sem bæturnar sækja til, viðmiðunin er efnahagsforendurnar, er laun og er verðlag, og ljóst er að ríkisstjórnin hefur staðið þannig að málum að kaupmátturinn hefur aukist meira en menn máttu kannski búast við þá er ósæmilegt af hálfu þingmannsins að tala um mannfyrirlitningu og lítilsvirðingu. Hann getur komið enn einu sinni upp og sagt að hann sé vanur að nota þessi hugtök en í ræðu eins og áðan gera þau hugtök ekkert annað en að skaða málstað þeirra sem hann þykist vera að berjast fyrir þessa stundina og gengislækka hugtökin sem hann notaði í ræðunni. Ég óska eftir því og höfða til drengskaps þingmannsins að hann stilli orðum sínum í hóf því þegar hann kannski þarf að nota orð eins og þessi sem hann notaði áðan þá verða þau marklaus úr munni hans.

Herra forseti. Ég frábið mér að verið sé að halda fram að málflutningur minn sé að skaða þá einstaklinga eða þann hóp sem ég er hér að tala um. Þetta er fráleitt. Ég hef þvert á móti dregið mjög skynsamlega fram hvernig breytingarnar hafa orðið. Ég nefndi að lægstu launin hefðu hækkað um 23% við síðustu samninga. Ég vitnaði til þess sem hæstv. fjmrh. á að þekkja mætavel að oft og tíðum voru bætur úr almannatryggingakerfinu látnar taka einmitt viðmiðun af hækkun lægstu launa. Eins og skerðingar hafa verið undanfarin ár og áhrif tekjutengingarinnar hefði verið mjög brýnt að fara einmitt þá leið í þessari uppsveiflu sem við erum að ræða núna. Það er málefnalegur málflutningur, herra forseti, og það eru tölurnar sem styðja þetta mál sem ég er að tala fyrir. Í stað þess ætlar hæstv. fjmrh. að halda þeirri sömu stefnu sem hann hefur verið með að skammta úr hnefa því sem honum passar hverju sinni gagnvart þessum hóp. Það finnst mér enn og aftur vera fyrir neðan virðingu hæstv. ráðherra, fyrst menn eru nú komnir í mannjöfnuð hver sé virðing hvers. Það finnst mér vera fyrir neðan virðingu hæstv. ráðherra og honum væri nær að draga stefnu sína til baka.

Hæstv. forseti. Ég kem hingað að sjálfsögðu til að lýsa stuðningi við frumvarpið. Ég vil hins vegar leiðrétta það hjá hv. 1. flm., hv. þm. Ágústi Einarssyni, að ekki þurfti hóp af öldruðu fólki sem safnaðist saman fyrir utan þinghúsið til þess að vekja athygli á málinu. Það var á árunum 1971--1974, þegar Magnús Kjartansson var heilbrrh., sem kjör aldraðra voru sett í þann farveg sem þau fengu að vera í um áratuga skeið og þar á meðal að hækkanir á almennum launum á hinum almenna vinnumarkaði yrðu sjálfkrafa til þess að bætur almannatrygginganna hækkuðu. Það er svo hins vegar verk ríkisstjórnarinnar sem nú situr að afnema launatenginguna. Því miður verður að segjast eins og er að þó að Alþfl. eigi að ýmsu leyti góða fortíð þegar kemur að almannatryggingum hefur nútíminn og hin síðustu ár ekki verið jafngóð. Sannleikurinn er sá að þeir hv. þm. Þjóðvaka sem nú sitja í þingflokki með Alþfl. ættu kannski að minnast þess að niðurskurður á kjörum aldraðra borgara hér í landi hófst fyrir alvöru þegar Alþfl. stýrði þessum málum í síðustu ríkisstjórn. Menn skulu því muna hvað þeir hafa gert og horfast í augu við það. En það breytir ekki því að þetta frv. er allra góðra gjalda vert. Ég vil aðeins vitna í það sem ég reyndi að segja við umræðu um fjárlög. Það er svo auðvelt að segja eins og hæstv. ráðherra sagði áðan: Kaupmáttur tryggingabóta er svona og svona mikill, eitthvert meðaltal, einhver tala sem er fundin einhvern veginn. Eftir stendur að aldrað fólk í landinu hefur mjög margt skammarlega lág laun því að þetta eru engar bætur, þetta eru laun fyrir langan og vel unninn vinnudag. Ég er með Stjórnartíðindi í höndunum sem voru lögð á borðið til okkar fyrir nokkrum dögum, nánar tiltekið í fyrradag. Þar kemur reglugerð frá hæstv. heilbrrh. og harma ég mjög að hún skuli ekki vera hér í sal. Það er breyting á tekjumarki varðandi grunnlífeyri og einungis á grunnlífeyri. Ég leyfi mér að halda því fram að svona reglugerð sé sett til að blekkja fólk. Hvað er nýtt í reglugerðinni? Það þarf töluverða kunnáttu til að sjá það í þessum flókna málaflokki. Jú, það er vissulega smávegis hækkun, auðvitað langt frá þeirri prósentu sem aðrir launþegar í landinu eru að fá. En það sem ég býst við að eigi að vekja athygli sem nýlunda er það sem skerðir ekki grunnlífeyri lengur --- og þá er ég að tala um grunnlífeyri sem allir fengu til skamms tíma hvort sem þeir voru ríkir eða fátækir og var talinn sjálfsagður réttur hvers einasta Íslendings sem náði 67 ára aldri er skerðir aðstoð félagsmálastofnana. Hún skerðir ekki grunnlífeyrinn ef tekjur einstaklingsins eru samtals með þeirri aðstoð, 87.546 kr. á mánuði. Í fyrsta lagi fær sú manneskja sem er með 87 þús. kr. á mánuði enga aðstoð félagsmálastofnana. Þetta er bara hreint bull. Hún er með of hátt tekjumark. Það er ekki hærra tekjumarkið á því heimili þannig að þetta þýðir auðvitað ekki neitt. Það er bull að bjóða upp á reglugerð sem þessa því að þegar kemur að tekjutryggingunni og uppbótum af öllu tagi þá skerðir aðstoð félagsmálastofnana þær bætur og það eru þær sem skipta öllu máli. Það er alveg yfirgengilegt að bjóða hv. þm. annað eins og þetta. Þetta er auðvitað gert í skjóli þess að þingmenn, og ég lái þeim það ekki, þekki þetta ekki mjög vel eða þá það sem verra er, að starfsmenn hæstv. ráðuneytis þekki það ekki heldur og það er miklu verra mál. Sannleikurinn er sá að 87 þús. kr. þykja ekki há mánaðarlaun og það segir dálítið um þá afstöðu sem menn hafa til fólks sem hefur náð ellilífeyrisaldri að menn setja sjálfkrafa annan mælikvarða á það fólk. Það fólk býr í íbúðum. Það þarf að borga af þeim. Það getur vel verið að það sé kannski orðið skuldminna en ýmsir aðrir. Það er þó mjög misjafnt. Sumir eiga hreinlega enga íbúð og borga háa húsaleigu. Þetta er auðvitað enginn peningur til að lifa neinu lífi.

Sumir eiga peninga.

Vissulega, sem betur fer eiga sumir peninga eftir langt og starfsamt líf en þau kjör eru afar misjöfn. Það getur vel verið að stórbændur á Suðurlandi geti hafa náð töluverðum efnum. Það er áreiðanlega svo, af því að það var hv. 2. þm. Suðurl. sem gerði athugasemd um að sumir hefðu það gott. Málið er að það eiga allir að hafa það gott. Það eiga ekki sumir að hafa það gott. Það er þessi lítilsvirðing sem er alveg rétt hjá hv. þm. Ágústi Einarssyni. Hún er kannski ekki sögð upphátt en hún er undirliggjandi allan tímann þegar kemur að málefnum aldraðra. Það fólk á að þurfa miklu minna en við hin. Í landi eins og okkar þar sem veðrátta er erfið er fólk mikið heima hjá sér. Það getur ekki verið eins mikið úti við eins og fólk í nágrannalöndunum okkar, það hefur ekki mikla möguleika að leyfa sér mikinn munað. Ég held satt að segja að eftirlaunafólki geti leiðst á Íslandi. Það getur ekki gert sér mikinn dagamun. Það kostar töluverða peninga fyrir eldri hjón að bregða sér í leikhús, í bíó eða á veitingahús. Ekkert segir að það eigi ekki að gera það alveg eins og við hin. Hvers vegna ekki? Það er kannski vegna þess að ég er alin upp með gömlu fólki að það hefur farið í taugarnar á mér allt mitt líf að margir, án þess að hafa hugmynd um það, setja allt í einu þörfina fyrir ríkt og auðugt mannlíf niður þegar kemur að fólki sem komið er á eftirlaun. Þá á fólk bara að setjast niður og bíða eftir að deyja. Þannig eigum við ekki að gera samfélagið okkar. Í samræmi við þetta var gripið til þessa fólks, og ég leyfi mér að segja það, þegar byggingariðnaðurinn var í einhverri ládeyðu og var rokið til og byggðar einhverjar glerhallir upp á 12 og 14 hæðir til að sturta ellilífeyrisþegum inn í. Þá átti það að lækna einmanaleikann. Af hverju mátti fólk ekki búa heima hjá sér? Hefði ekki verið nær að líta á þetta fólk sem hluta af fjölskyldu? Hefði ekki verið hugsanlegt eins og ég hef margsinnis talað um að gera fólki auðveldara að byggja hús þar sem íbúð væri fyrir hina eldri í sama húsi og fjölskyldur þeirra bjuggu í? Fólk hættir ekkert að hafa áhuga á börnunum sínum og síðar barnabörnunum sínum þó það verði 67 ára og þaðan af eldra. Satt að segja hefur flestallt sem gert hefur verið í málefnum aldraðra á undanförnum árum verið eintóm vitleysa. Fullorðna fólkinu leiðist alveg jafnmikið í háhýsunum. Það situr hver inni í sinni íbúð og horfir á sjónvarpið. Það leysir ekki á nokkurn hátt skort á samveru eða afþreyingu eins og allt fólk þarf á að halda. Það er bara þannig, ágætu þingmenn og virðulegi forseti. Við lifum í kapítalísku þjóðfélagi þar sem börn og fullorðið fólk eru óarðbærir einstaklingar. Þetta er fólk sem vinnur ekki fyrir kaupi. Þess vegna er það afgreitt sem einhvers konar annars flokks fólk. Ég tek undir með hv. þm. Ágústi Einarssyni og það þýðir ekkert að móðgast, þetta er svona. Því miður hefur það svo verið að gerast á síðustu árum og ekki síst í tíð þessarar ríkisstjórnar, en því miður líka í tíð þeirrar sem þar var á undan, að menn hafa verið að skerða kjör þessa fólks. Lyfjakostnaður hefur hækkað, fólk þarf að greiða fyrir heimsóknir til lækna, það var jafnvel ráðist á það hversu oft og með hve margra ára millibili eftirlaunafólk gæti skipt um gervitennur. Alls staðar var verið að skera niður. Þetta fólk á þetta ekki skilið. Það erum við sem búum í því þjóðfélagi sem þetta fólk bjó til og það er full ástæða til þess að æsa sig svolítið eins og við erum að gera hér í sameiningu, hv. þm. Ágúst Einarsson og ég. Við eigum nefnilega að verða reið. Það er einhvern veginn þannig að það er eins og fólk sem er komið á einhvern aldur stilli sig betur og verði ekki svo gjarnan reitt en það er ástæða fyrir þetta fólk að vera reitt. Á sama tíma og við erum að afgreiða fjáraukalög upp á rúmlega 6 milljarða í alls konar vitleysu, allt frá heræfingum suður á Miðnesheiði í útþenslu á allt of dýrum sendiráðum með allri virðingu fyrir þeirri starfsemi og verkfræðiskýrslur um þegar gerðar skýrslur um tónlistarhús og guð má vita hvað, erum við að vandræðast yfir því að sjá svo til að það fólk sem byggði þetta samfélag hafi mannsæmandi viðurværi. Þvílíkt og annað eins! Langar ekki hv. þm. til að lifa eins og þúsundir lífeyrisþega hafa það, svona frá 60--80 þús. kr. á mánuði.

Það yrði meira fjörið.

Það yrði nú meira fjörið og jafnvel minna, það er hárrétt, hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir. Það yrði nú meira fjörið, þætti okkur ekki gaman? Nei, hæstv. forseti. Þessi umræða verður að fara fram og hún verður að fara fram á langtum breiðari grundvelli en hér eru tök á og ég býst við að ég sé að ljúka ræðutíma mínum. Þessu verður að linna. Sannleikurinn er sá að það er hreint svínarí að lífeyristekjur úr eigin sjóðum eftirlaunamannanna skuli skerða grunnlífeyri. Þetta er hreint fáránlegt. Það er auðvitað jafnsjálfsagt að ef menn hafa umtalsverðar lífeyrissjóðstekjur er ástæðulaust að greiða tekjutryggingu. Það stóð aldrei til að hún væri nema trygging. Þess vegna heitir hún tekjutrygging. En að ráðast að sjálfum lífeyrinum nær ekki nokkurri átt og hefur aldrei gert. Þetta erum við búin að segja alloft og við eigum eftir að segja það oftar. Ég þakka hv. þm. Ágústi Einarssyni fyrir að flytja þetta frv. en ég vil mælast til þess að hæstv. fjmrh. sé ekki að dengja yfir okkur einhverjum tölum um hversu kaupmáttur þessa fólks hefur aukist. Það getur vel verið að hann hafi aukist en hann er alla vega lítill. Sannleikurinn er sá að það líf sem margt af þessu fólki lifir er ekki líf sem nokkurri manneskju er sæmandi. Ekki nóg með það, þurfi þetta fólk síðan á hjúkrun að halda er þetta eina fólkið á Íslandi sem verður að borga þá hjúkrun. Það verður bara allt hirt og menn fá náðarsamlegast nokkur þúsund til þess að kaupa sér sokka eða hvað sem kann að vera þannig að meðferðin á þessu fólki er fyrir neðan allar hellur. Ég vil mælast til þess að hv. þingmenn taki sig saman í andlitinu og geri bragarbót á.

Herra forseti. Það er rétt sem hefur komið fram í umræðunni. Það eru aldraðir og sjúkir sem hafa verið að greiða þann tekjuafgang sem ríkisstjórnin hyggst skila með fjárlagafrv. og aldraðir og sjúkir hafa verið að greiða fjárlagahallann hjá þessari ríkisstjórn. Það sem verið er að gera með frv. sem hv. þm. Ágúst Einarsson er 1. flm. að er að verið er að reyna að snúa til baka að litlu leyti í öllum þeim atlögum sem ríkisstjórnin hefur gert að öldruðum. Það er verið að leggja til þann sjálfsagða hlut að greiðslur til lífeyrisþega úr almannatryggingunum fylgi launaþróun í landinu eins og hún hefur gert þangað til ríkisstjórnin tók við eins og hv. þm. Guðrún Helgadóttir minntist á. Auðvitað er ekki boðlegt að aldraðir skuli þurfa að búa við það óöryggi og þá vanlíðan sem því fylgir að vita aldrei hver kjör þeirra eru frá mánuði til mánaðar en þannig hefur það verið í tíð ríkisstjórnarinnar. Það er rétt sem kom fram áðan að skerðingar á lífeyrisþega voru miklar hjá síðustu ríkisstjórn. En það hefur ekki skánað í tíð þessarar ríkisstjórnar þó svo hér ríki mun betra efnahagsástand. Ríkisstjórnin hefur ekkert gert til þess að skila til þessa fólks aftur því sem af því var tekið í tíð síðustu ríkisstjórnar. Nei, hún hefur aukið álögurnar. Kannski væri full ástæða til þess fyrst við erum að ræða þessi mál að minna aðeins á hvað ríkisstjórnin hefur verið að gera og það sem snýr að þessum hópi. Þessi hópur býr við meiri jaðarskatta en nokkur annar hópur í samfélaginu. Jaðarskattanefnd var sett á laggirnar til að reyna að taka á jaðarsköttunum í samfélaginu. Þar fengu aldraðir ekki að koma að og það eina sem kom út úr því var að tekin voru hlunnindi af ákveðnum hópi lífeyrisþega eins og þau að fá afnotagjöld af útvarpi og sjónvarpi niðurfelld og fastagjaldið af símanum sem kemur til framkvæmda nú í vetur. Það var gert svo óhönduglega að mismunun var aukin milli lífeyrisþega. Það var verið að mismuna fólki eftir því hvort það var í sambúð eða bjó eitt. Þannig tókst það nú til. Þjónustugjöldin í heilbrigðiskerfinu hafa aukist á þennan hátt. Komið var á tvísköttun á hluta lífeyrisþega á kjörtímabilinu sem snýr að lífeyrisgreiðslunum. Greiðslur til aldraðra og öryrkja voru skertar gagnvart fjármagnstekjum áður en fjármagnstekjuskatti var komið á hjá öðrum. Tekjutenging lífeyris var aukin á aldraða. Grunnlífeyririnn var skertur um 30% í stað 25% gagnvart öðrum tekjum í tíð ríkisstjórnarinnar. Nú þurfa aldraðir að greiða fullt gjald fyrir læknisþjónustu, heilsugæslu, sérfræðiþjónustu og rannsóknir til 70 ára í staðinn fyrir 67 ára nema í undantekningartilvikum. Hámarksgreiðsla þeirra hækkaði úr 3.000 kr. í 12.000 kr. áður en þeir fá afsláttarkort. Þetta var gert í tíð ríkisstjórnarinnar. Lágmarksverð fyrir lyf var hækkað. Endurgreiðslur vegna mikils kostnaðar voru bæði þrengdar og gerðar flóknari. Eiginlega má segja að með þeim reglum sé alls ekki tekið þátt í lyfjakostnaði margra lífeyrisþega af velferðarkerfinu lengur. Það er mjög alvarlegt, sérstaklega hjá þeim sem þurfa mikið af dýrum lyfjum og eru aðeins með almannatryggingagreiðslurnar eða mjög lítið úr lífeyrissjóði. Þetta fólk býr við mjög þröngan kost. Til mín hefur komið fólk sem hefur sagt mér að það hafi þurft að fá lánað í apótekinu fyrir lyfjunum og jafnvel orðið að hætta að taka lyfin og þá hefur það lagst í rúmið vegna þess að það hefur ekki getað verið án lyfjanna. Það er fjári hart í velferðarsamfélagi og það í góðæri. Ástæða væri að nefna ýmislegt fleira sem ríkisstjórnin hefur gert á hluta þessa hóps. Uppbótin vegna lyfja og umönnunar var tekjutengd. Þegar það var gert í upphafi kjörtímabilsins misstu yfir 2.000 lífeyrisþegar uppbótina eða fengu hana skerta og við það töpuðu þeir ákveðnum hlunnindum sem var veruleg kjaraskerðing fyrir þessa hópa. Ég minnists á annað sem hefur gerst í tíð ríkisstjórnarinnar ef menn skyldu vera búnir að gleyma því. Gerð var alvarleg atlaga að hreyfihömluðum, styrkjum til bifreiðakaupa var fækkað úr 600 í 335 á ári þrátt fyrir að alltaf hafi mun fleiri sótt um styrkina en fengu á hverju einasta ári. Enn var haldið áfram eftir þessar fyrstu skerðingar. Í vetur voru lágmarksgreiðslur fyrir þau lyf sem Tryggingastofnun greiðir að hluta hækkaðar. Sama gilti fyrir aldraða, þeir þurftu einnig að greiða hærri lágmarksgjöld fyrir hlutfallsgreiðslulyf sem ég nefndi hér. Vissulega er verið að spara í útgjöldum ríkisins á lyfjakostnaði og það er sjálfsagt þörf á því en á að taka það þarna? Er sanngjarnt að taka það hjá þessu fólki sem vissulega er búið að borga sinn hlut í velferðarkerfinu með sköttum sínum alla ævina en þarf núna á velferðarkerfinu að halda? Það er rétt sem kom fram áðan að það hefur verið skorið niður í tannlækningum. Það er meira að segja verið að lengja frestinn á því að fólk geti fengið sér gervitennur sem á því þarf að halda. Víða er reynt að seilast í peninginn hjá þessu fólki. Einnig má nefna það sem kom reyndar fram í máli manna hér á undan að það var verið að tala um að lífeyrisþegar gætu ekki leyft sér mikið. Það er alveg rétt. Það eru mjög margir lífeyrisþegar sem leyfa sér ekki neitt. Þeir sem eru með almannatryggingabæturnar nánast einar til framfærslu leyfa sér ekki neitt. Þetta fólk getur ekki einu sinni núna frá 1. sept. leyft sér að fara í sjúkraþjálfun þótt það þurfi á henni að halda vegna þess að nú þarf það að fara að borga fyrir sjúkraþjálfunina líka. Ekki bara sjúkraþjálfunina því ef það þarf að vera í iðjuþjálfun þarf það líka að greiða fyrir hana. Einnig þarf fólk sem hefur orðið svo óheppið að missa heilsuna og tapa máli, sem gerist ef fólk fær ýmsa hjartasjúkdóma, að borga fyrir talþjálfun. Þetta fólk hefur ekki efni á að veita sér þessa heilbrigðisþjónustu. Já, víða er seilst í vasa þessa fólks. Það er rétt sem kom fram áðan að aldraðir og lífeyrisþegar geta lent í miklum erfiðleikum ef þeir missa heilsuna tímabundið. Ef þeir fara inn á sjúkrahús í fjóra mánuði á tveimur árum eru lífeyrisgreiðslurnar teknar af þeim og þeir fá vasapeninga, 11.000 kr. á mánuði. Þetta fólk á íbúðir eins og kom fram hjá einum hv. þm. Framsfl. hér í salnum. Það þarf auðvitað að borga af þeim, það þarf að borga rafmagn, hita, fasteignagjöld o.s.frv. þótt menn liggi á sjúkrahúsi. Það eru mjög erfiðir tímar hjá þeim sem missa heilsuna og þurfa að fara inn á sjúkrahús. Mig langar til að minnast á annað í þessu sambandi vegna þessarar miklu tekjutengingar sem er á lífeyrinum. Það er alveg rétt að kerfið er mjög vinnuletjandi. Fólk fer ekki út á vinnumarkaðinn þótt því bjóðist það, þó svo það sé viðurkennt í þeim löndum sem við berum okkur saman við að menn telja æskilegt að fólk haldi áfram atvinnuþátttöku eins lengi og það getur. Ég minni á erindi sem haldið var á ráðstefnu um lífeyrismál sem aldraðir og öldrunarráð hélt á dögunum. Þar lagði erlendur fyrirlesari mikla áherslu á að mikilvægt væri að aldraðir gætu haft sveigjanlegan vinnutíma og gætu haldið áfram að vinna á meðan þeir vildu og hefðu þrek til. Það er nánast ógjörningur fyrir þá sem þurfa að treysta á almannatryggingakerfið. Eins og fram hefur komið koma þeir verr út úr því í sumum tilvikum ef þeir fara út á vinnumarkaðinn. Það er niðurlægjandi og óþolandi fyrir lífeyrisþega að þurfa að vera háðir geðþóttaákvörðunum ríkisstjórnar á hverjum tíma. Það er nákvæmlega það sem menn eru eftir að skilaboðin komu með fjárlagafrv. að aftenging greiðslna almannatrygginga við launaþróun í landinu eigi að vera varanleg. Þá eru þessir hópar algjörlega háðir duttlungum þeirrar ríkisstjórnar sem er við völd. Það á alls ekki að eiga sér stað. Auðvitað eiga lífeyrisþegar að koma að þegar ákvarðað er um laun þeirra og greiðslur alveg eins og fólk kemur að kjarasamningum. Ég vona að það frv. sem er til umræðu hljóti ekki sömu örlög og sambærilegt frv. sem lagt var fram í vor en þá reyndu fulltrúar stjórnarandstöðunnar í efh.- og viðskn. að sporna við þeirri gjörð að aftengja almannatryggingagreiðslurnar og lögðu fram sambærilegt frv. og það var fellt af meiri hluta ríkisstjórnarinnar í þinginu, stjórnarþingmönnum. Ég minni á að eitt af helstu baráttumálum aldraðra er að fá viðurkenningu á því að greiðslurnar úr almannatryggingakerfinu fylgi launum. Það getur vel verið að það sé rétt að þetta ætti kannski að fylgja einhverri annarri þróun í efnahagsmálum, ég treysti mér ekki til að dæma um það, en full ástæða er til að skoða það eins og hv. þm. Ágúst Einarsson nefndi í framsögu sinni með þessu frv., menn geta skoðað það. En vissulega er full ástæða til þess að snúa vörn í sókn. Það er ekki boðlegt að láta lífeyrisþegana endalaust greiða fjárlagahallann. Ég minni á vegna þess að við erum að ræða þessi mál að í könnun sem Félagsvísindastofnun Háskólans gerði síðasta vetur kom fram að lífeyrisþegar eru 20% þeirra sem lifa undir fátæktarmörkum. Það er því full ástæða til að huga að því hvernig þessum málum er komið. Vegna umræðu um þá nefnd sem er starfandi og er að fjalla um breytingar á almannatryggingunum verður að segjast eins og er að ekki er nokkur áhugi hjá ríkisstjórninni að breyta nokkrum sköpuðum hlut nema í skerðingarátt þegar almannatryggingarnar eru annars vegar. Eins og kom fram fyrr í umræðunni hefur nefndin ekki verið kölluð saman í rúma níu mánuði. Ég held að það sé lýsandi dæmi um það hver áhugi er á því að gera einhverjar breytingar til bóta. Samt getur hæstv. fjmrh., þegar hann er hér í fjárlagaumræðunni, verið að kalla eftir tillögum einstakra þingmanna um hvernig beri að haga uppbyggingu almannatryggingakerfisins. Það er bara eins og hver önnur hræsni þegar menn hafa ekki nokkurn áhuga á því í ríkisstjórninni með stóra og mikla nefnd í gangi til að vinna að þessum málum sem er aldrei kölluð saman. Ég hefði talið ástæðu til að menn færu nú að huga að því að gera eitthvað í þessum málum. Mig langar til að fagna því hvað samtök aldraðra, eldri borgara, og sérstaklega Aðgerðahópurinn hefur verið vaskur í framgöngu sinni í baráttumálum fyrir aldraða og vissulega náð eyrum mun fleiri en áður var. Ég trúi ekki öðru en að menn bindist samtökum um að snúa vörn í sókn fyrir hönd þessara hópa og leiðrétti þá kjaraskerðingu sem þeir hafa þurft að þola og leyfi einhverjum hluta af þessu margumtalaða góðæri að koma í hlut þeirra.

Hæstv. forseti. Ég vil segja örfá orð við umræðuna. Það hvarflar ekki að mér, herra forseti, að á bak við flutning frv. búi annað en góður vilji flm. Ég efast ekkert um það. Hins vegar tek ég undir með hæstv. fjmrh. að það er að verða siður í málum að væna menn um hina verstu hluti. Ég kann illa við þann málflutning.  Sannleikurinn er nú sá að við þurfum á mörgum sviðum að ná sáttum í þjóðfélaginu á milli hópanna. Það er líka sorglegt að hlusta á jafnaðarmenn, sem voru í Alþfl. á mestu skerðingartímum hvað elli- og örorkulífeyrisþega varðar eins og hv. þm. Ágúst Einarsson, tala eins og hann gerði. Hv. þm. Guðrún Helgadóttir rifjaði áðan upp að hún minntist þess að einhverjir aðrir hefðu skert. Ég ætla ekki að verja það en ég man eftir fundi 23. jan. 1992 þegar hv. þm. Sighvatur Björgvinsson, þá heilbrrh., varð fimmtugur. Sýnt var frá þessu í sjónvarpinu núna á dögunum, það varð eitthvert kossaflens í salnum, þá var rætt um skerðingu Alþfl. gagnvart öldruðum og ellilífeyrisþegum. Ég harma að menn láti eins og flokkur þeirra hafi aldrei komið að þessum málum. Hér hefur hæstv. fjmrh. rakið að sem betur fer hafa núv. ríkisstjórnarflokkar hækkað til bótaþega meira en launahækkunin varð á almennum vinnumarkaði. Er það í mínum huga fagnaðarefni. Lög mega ekki hefta að það sé hægt. Ríkisstjórnarflokkar sem fara með málefnin í landinu hafa barist fyrir batnandi ástandi í þjóðfélaginu og náð árangri í þeim efnum, hallalausum fjárlögum, og mikilli fjárfestingu og uppgangi á mörgum sviðum. Þetta gefur svigrúm til þess að bæta kjör þeirra sem verst eru settir. Það er auðvitað það  Nú er sem betur fer enginn vafi að lífeyrissjóðirnir hafa bætt stöðu sína á síðustu árum og standa öðruvísi en áður var. Þar eru í dag meiri peningar en í öllu bankakerfinu. Ég býst því við að sú stund sé að nálgast að þeir sem komast á ellilífeyri og fá úr lífeyrissjóðum muni í framtíðinni fá þar hærri bætur. En ég geri mér grein fyrir því að það er kynslóð sem má segja að sé orðin fullorðin sem fær tiltölulega lítið úr lífeyrissjóðum og þarna verður að hugsa vel um af hálfu stjórnvalda. Ég ætla ekki að segja mikið um þetta frv. Ég trúi því að ríkisstjórnin muni fylgja þeirri stefnu eftir sem hún hefur markað, að farið verði yfir þá liði sem aldraðir hafa sett fram í kröfugerð sinni sem er kannski ekki kröfugerð heldur ábendingar. Ég mun vinna að því í mínum flokki að rækilega verði farið yfir þær tillögur og tekið tillit til þeirra sjónarmiða. Í lokin vara ég við því að menn tali um aldraða eins og þeir eigi allir að fá bætur, við verðum að skilgreina samhjálpina, að hún komi til þeirra sem á henni þurfa að halda. Ég vona að frv. fái þinglega meðferð í nefndum þingsins. Ég trúi því að það þurfi ekki að ná fram að ganga því að góður vilji ríkisstjórnarflokkanna gengur lengra en frv.

Herra forseti. Mér er hlýtt til hv. þm. Guðna Ágústssonar. Ég hef oft fundið til með honum eftir að hann tók þátt í því að styðja núv. ríkisstjórn. En ég hef í rauninni aldrei vorkennt honum eins og undir þessari umræðu. Ég veit að hv. þm. gengur ekki nema gott til og ég veit að hann er einn af þeim þingmönnum í stjórnarliðinu og kannski sérstaklega í Framsfl. sem bera hag eldri borgara hér á landi hvað mest fyrir brjósti. Honum líður illa vegna þess að hann sér fyrir sér feril ríkisstjórnarinnar. Hv. þm. benti á að Alþfl. hefði tekið þátt í því að skerða kjör aldraðra borgara. Það er alveg rétt að í tíð síðustu ríkisstjórnar þegar um var að ræða einhverja dýpstu og lengstu efnahagskreppu þurftu menn að grípa til margvíslegra aðgerða. Ég er ekkert stoltur af því. Ég gæti jafnvel litið til baka og sagt að menn hefðu gengið of langt. Svo vill til að hv. þm. er í þeim flokki sem sendir hverjum einasta manni í Reykjavík yfir 67 ára að aldri bréf fyrir síðustu kosningar þar sem aðgerðir Alþfl. voru einmitt fordæmdar og þar var því lýst yfir að nú yrði horfið af þeirri braut. Hvað hefur gerst? Hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir hefur talið upp lið fyrir lið sem Framsfl., með þeim ráðuneytum sem hann hefur í dag, hefur hefur alls ekki skrúfað til baka heldur hefur hann skrúfað þessar skrúfur fastar. Það er þess vegna sem hv. þm. líður illa. Hann vill að gamla fólkið í landinu fái hlutdeild í góðærinu, ég trúi því alveg. Hvernig stendur þá á því að hann treystir sér ekki til að endurvekja aftur þessa lögfestu tengingu á milli launaþróunar í landinu og greiðslna úr almannakerfinu? Ekkert hefur reynst eldri borgurum landsins jafnmikil vörn fyrir kaupmátt og nákvæmlega það. Ef hv. þm. hefur þennan góða vilja þá spyr ég hann hvers vegna hann getur ekki komið upp og lýst því yfir sem ég veit að býr honum í brjósti, að hann styðji þetta mál?

Hæstv. forseti. Hv. þm. ræddi um dýpstu kreppu. Það er auðvitað rétt hjá honum að á síðasta kjörtímabili var djúp kreppa. Nú er enginn vafi að þjóðfélagið er að rísa til sóknar. Því er spáð að kaupmáttur launa muni vaxa um 25% fram til aldamóta. Ég er sannfærður um og trúi því að aldraðir muni fá sama hlut ef ekki betri. Það hefur sýnt sig, einnig nú, að þó þessi lög hafi verið aftengd þá gerðist það nú --- menn geta kallað með töngum eða hverju sem er, baráttu aldraðra, hv. þm. Ágúst Einarsson, vildi eigna stjórnarandstöðunni það --- að aldraðir hafa fengið meiri kjarabætur en gerðist í kjarasamningunum. Ég vona að sá góði vilji sem býr í flokki mínum leiði til þess að við getum á næstu árum bætt kjör aldraðra og ekki síst tekið á því vandamáli sem býr bæði meðal aldraðra og annarra þjóðfélagsþegna að fátæktin á Íslandi hverfi.

Herra forseti. Hv. þm. segist vona að sá góði vilji sem býr í Framsfl. gagnvart bótum fyrir eldri borgara landsins muni skila einhverju. En herra forseti, við erum nú stödd á miðju kjörtímabili og við sjáum að þrátt fyrir góðan vilja Framsfl. í ýmsum málum hefur hann ekki roð við Sjálfstfl. í glímunni einmitt fyrir málum af þessu tagi. Við sjáum það aftur og aftur að Framsfl. verður einfaldlega undir. Einmitt þess vegna leggjum við áherslu á að frv. verði að lögum. Ástæðan kom fram í máli hv. þm. Hann gat þess að því væri spáð að fram til aldamóta yrði kaupmáttaraukning sem næmi um 25%. Hann sagði: Ég vænti þess að eldri borgarar fái að minnsta kosti þá hækkun og ef til vill meiri. En staðreyndirnar tala sínu máli og sporin hræða. Ég held að það sé alveg ljóst að eins og þessu kjörtímabili hefur undið fram séu litlar líkur á að tekið verði sérstaklega á málum eldri borgara í landinnu. Þess vegna held ég að sanngjarnast væri og farsælast fyrir hv. þm. Guðna Ágústsson að reyna að telja flokk sinn inn á það að samþykkja þetta. Við vitum að kaupmáttaraukning verður vegna þess að náttúrulegar sveiflur í lífríkinu og ágæt tök á ríkisfjármálunum munu valda því að það verður kaupmáttaraukning. Við verðum einhvern veginn að tryggja að hún fari til gamla fólksins líka. Hvernig getum við tryggt hlutdeild eldri borgara í góðærinu? Þarna er góð leið til að gulltryggja það. En við sjáum viljann. Hv. þm. gat þess að það hefði tekist að draga með töngum kjarabætur fyrir eldri borgara út úr ríkisstjórninni. Það þurfti lýðhreyfingu. Það þurfti útbreidd mótmæli eldri borgara, harðvítuga andstöðu í þinginu og ólgu innan verkalýðshreyfingarinnar, þá var loksins hægt að ná þessu. Núna óttumst við hins vegar að hið sama gerist aftur. Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera? Í stað þess að láta þetta tímabundna skerðingarákvæði deyja út með lögunum, sem festu það í gildi, liggur það fyrir og því er lýst yfir af hálfu ríkisstjórnarinnar að gera eigi skerðingarákvæðið varanlegt. Sýnir það ekki hug ríkisstjórnarinnar til þessa fólks? Ef Framsfl. ætlar að láta það ganga yfir sig enn einu sinni sýnir það líka hug Framsfl. til þessa mikilvæga hóps í þjóðfélaginu.

Hæstv. forseti. Ég hef löngum séð að þeir menn sem hafa farið í gegnum marga flokka búa yfir þeirri reynslu og þeirri lífssýn að þeir viðurkenna það sem vel er gert. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson sagði að ríkisstjórnarflokkarnir hefðu náð ágætum tökum á ríkisfjármálunum.

Þó það nú væri.

Þetta heyrist ekki úr munni margra stjórnarandstæðinga. Hann sagði enn fremur: Þess vegna verður kaupmáttaraukning á næstu árum. Hvort tveggja er rétt hjá hv. þm. Þess vegna segi ég að ég treysti því að í báðum stjórnarflokkunum sé sá meiri hluti fyrir hendi sem muni jafnvel sjá til þess að þeir fátækustu meðal aldraðra, sem eiga virkilega erfitt, muni ná lengra en sem nemur þeirri kaupmáttaraukningu sem blasir við.

Mikil er trú þín, kona.

Þetta eru lokaorð mín við hv. þm. um leið og ég þakka honum málefnalega ræðu.

Hæstv. forseti. Ég hirði ekki um hvernig þeim ágætu þingmönnum sem hér hafa talað líður eða hversu góðan vilja þeir hafa. Eitt er víst að hv. 2. þm. Suðurl. og ég skiljum ekki hvort annað. Hann talaði um þá sem þyrftu á hjálp að halda. Ég er ekki að biðja um neina hjálp handa eftirlaunamönnum á Íslandi. Þeir eiga ekki að þurfa neina hjálp, þeir eiga að fá mannsæmandi laun. Þeir hafa unnið fyrir því allt sitt líf. Hvers konar raunveruleika lifa menn í á hinu háa Alþingi að gera heilmikið úr því að fjöldi eftirlaunamanna hafi það mjög gott, eigi mikla peninga? Auðvitað er einhver hópur sem á einhverja peninga og ég ætla rétt að vona það. En hefur hv. þm. gleymt því að u.þ.b. helmingur af þeim 27 þúsund Íslendingum sem eru yfir 67 ára aldri eru konur? Ég vil spyrja hv. þm.: Heldur hann að margar þeirra kvenna eigi mikla peninga? Ég hygg að flestar þeirra eigi hreint enga peninga. Margar þeirra búa við mjög lítinn lífeyrissjóðsrétt og hagur þessara kvenna er ekki góður, svo mikið er víst. Auðvitað gildir þetta um fjölda karlmanna líka. Nægir nú að nefna sjómannastéttina sem býr við ömurlegan lífeyrissjóðsrétt eins og hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson veit. Ég held að við eigum að horfast í augu við að aldraðir á Íslandi búa við þröngan kost og það er skömm að því. Og að þingmaðurinn skuli segja ,,þeir sem fátækastir eru``. Ég vil ekki hafa fullorðið fólk á Íslandi sem er fátækt. Það er bara ekki siðlegt. Þetta fólk á ekki að vera fátækt. Það á að hafa vel til hnífs og skeiðar á meðan við njótum góðs af því sem þetta fólk gerði fyrir samfélagið. Ég vildi leggja áherslu á að enginn er að biðja um ölmusu.

Hæstv. forseti. Auðvitað má snúa út úr öllum ræðum og rangfæra þær í ræðustól eins og hv. þm. leyfir sér að gera í umræðunni. Þegar ég tala um skerðingar og ,,hjálp að halda`` skipti ég auðvitað fólki í tvennt. Ég vil ekki að þeir sem hafa það virkilega gott, eiga mikla peninga og hafa mikil eftirlaun úr lífeyrissjóðum og annars staðar frá, fái ýmislegt frá samhjálpinni. Samhjálpina þarf að skilgreina með þeim hætti að hún fari til þeirra sem þurfa á henni að halda en ekki hinna. Vill hv. þm. svara því hvort hún vill láta það ganga yfir línuna? Vill hún engar skerðingar? Á að láta þann sem hefur 400--500 þús. í eftirlaun fá peninga til þess að láta laga í sér tennurnar o.s.frv.? Á ríkið að borga það? Þurfa ekki að vera skerðingar í þessu dæmi? Þetta er útúrsnúningur sem ég hélt að henti þennan virðulega þingmann ekki. Ég er sammála hv. þm. að auðvitað vil ég hvergi sjá fátækt. Ég er af fátæku fólki kominn og ég hef séð fólk berjast fyrir lífi sínu þannig að ekki þarf að tala með þessum hroka við mig. Ég þekki alþýðuna á Íslandi og kjör hennar. En hv. þm. skal skilgreina hvert hún vill fara. Mér heyrist að hún vilji nota peninga ríkissjóðs með þeim hætti að þeir gangi á línuna. Það er enginn vafi í mínum huga að sem betur fer eru margir efnaðir meðal aldraðra, hafa farið vel með og búið í haginn. Við skulum huga að öldruðum en við skulum heldur ekki gleyma því að við eigum unga kynslóð sem skuldar mikið og af henni hef ég miklar áhyggjur, kannski enn þá meiri áhyggjur af hinni ungu skuldugu kynslóð sem á börnin og er að ala þau upp en hinum öldruðu, ég skal vel játa það. Því þeir hafa staðið flestir þannig, sem betur fer, að þeir komast þokkalega af en ég hef skilgreint það vel í ræðu minni að þar er misskipt auðæfunum og ber að horfa til þeirra, að skerða ekki hjá þeim sem fátækastir eru.

Herra forseti. Ég nefndi áðan að í landinu væru um 27 þúsund eldri borgarar. Af þessum 27 þúsund eldri borgurum eru 20 þúsund með einhverja tekjutryggingu. Þetta segir okkur býsna mikið um stöðu eldri borgara og hve varasamt getur verið að tala um meðaltöl í þessu sambandi. Eins og hefur komið fram er staða þeirra mjög slæm og þeir eru margir sem hafa allt sitt frá almannatryggingakerfinu. Og framlagið hefur verið rýrt á undanförnum árum. Við þurfum að hafa í huga að við erum að tala um fólk sem hefur ekki átt kost á að vera mikið í lífeyrissjóðum og hefur ekki byggt upp miklar lífeyrissjóðseignir. Margt af þessu fólki er kvenfólk sem var ekki í lífeyrissjóðsumhverfi þegar það var að vinna. Þetta fólk hefur ekki úr miklu að spila núna. Við sjáum að ríkisstjórnin sá ástæðu til að leggja sérstakan fjármagnstekjuskatt á þetta fólk, jaðarskattarnir eru það háir, jaðarskattar atvinnutekna lífeyrisþega eru u.þ.b. 80%. Ef þeim dettur í hug að vilja fara út á vinnumarkaðinn, tökum einstakling sem hefði 50 þús. kr. í tekjur á mánuði, í hlutastarfi, mundi örorkumat lækka úr 75 í 65% og þá tapar þessi einstaklingur á því að fara út á vinnumarkaðinn. Annað dæmi er um sambúð eða hjónaband þar sem árstekjur maka væru 1 milljón og lífeyrisþegi tekjulaus þá væri í sambúð eða hjónabandi um að ræða 113 þús. kr. á mánuði með örorkulífeyri, tekjutryggingu og tekjur. Ef fólkið skilur þá væri upphæðin 144 þús. kr. eða 30 þús. kr. hærri greiðsla til þeirra. Herra forseti. Svona dæmi segja okkur að það er orðið meira en tímabært að taka þær ábendingar sem hafa komið fram hjá eldri borgurum alvarlega. Ekki segja eins og hv. þm. Guðni Ágústsson sagði áðan að hann treysti ríkisstjórninni raunverulega til að framfylgja því sem sagt er í þessu frv. og meiru til. Eldri borgarar, stjórnarandstaðan, hafa ekki nokkra einustu ástæðu til að treysta ríkisstjórninni til að rétta hag eldri borgara. Mér finnst það slæmt og ég veit að fjölmargir í stjórnarliðinu bera hag eldri borgara fyrir brjósti. Margir í stjórnarliðinu skammast sín fyrir þá stöðu sem er komin upp hjá ríkisstjórninni því hún á ekki að þurfa að vera. Það er ástæðulaust, herra forseti, að ganga með þessum hætti á rétt þessa fólks. Engin ástæða er til þess. Ríkisstjórnin hefur brotið á þeim sem síst skyldi, bæði fjárhagslega en einnig með framkomu sinni, og sárnar mönnum kannski mest framkoman, það er lítilsvirðingin sem er sýnd í öllu málinu. Megintekjur aldraðra eru úr almannatryggingakerfinu, menn geta alveg skoðað tölur um það, sumir hafa tekjur annars staðar frá aðrir úr lífeyrissjóðum en megintekjurnar og eftir því sem fólk verður eldra þeim mun meiri hluti kemur úr almannatryggingum. Þetta er staðreynd í málinu. Við höfum, herra forseti, ekki borið gæfu til þess að sannfæra stjórnarliða um skynsemi málsins sem við leggjum fram. Þvert á móti höfum við fengið í umræðunni frá hæstv. fjmrh. að nú skal þessi aftenging gerð varanleg og eldri borgarar eiga að vera háðir geðþóttaákvörðunum stjórnvalda hverju sinni. Það er alveg sama hvernig menn snúa því, þegar búið er að taka þessa tengingu af þá er það ákvörðun hverju sinni alveg eins og við höfum séð að það hefur þurft að toga þessar bætur núna undanfarin missiri út úr hæstv. ríkisstjórn með valdi. Það var ekki með öðru en valdi og fyrst og fremst vegna framgöngu eldri borgara og e.t.v. höfum við í stjórnarandstöðunni átt einhvern hlut að máli, þó held ég minna en eldri borgarar sjálfir. Herra forseti. Reiði hefur gripið um sig í þjóðfélaginu. Við eigum að gæta okkur á því að skapa ekki þær aðstæður í þjóðfélagi sem við viljum hafa samhjálp í að fólk telji sig hafa ástæðu til að vera reitt og það með réttu. Það er að mínu mati gjörsamlega óviðunandi að við séum að reita fullorðið fólk til reiði. Ég hef einhvern tímann sagt að virðing þjóðfélags endurspeglast e.t.v. best í því hvernig það kemur fram við eldri þegna sína. Mér hefur stundum fundist að ríkisstjórnin setji þann verðmiða á þetta þjóðfélag að það sé í reynd ekki mikils virði. Herra forseti. Við í stjórnarandstöðunni munum halda áfram að berjast fyrir þessu máli, berjast fyrir þeirri stefnu sem við höfum verið að lýsa í ræðustól og berjast fyrir því að eldri borgurum sé sýnd virðing.

Herra forseti. Hér hefur margt verið sagt sem er fullrar athygli vert og ég tek undir að vissulega þurfum við að skoða mál aldraðra frekar en gert hefur verið og við stjórnarþingmenn þurfum að leita leiða til sátta hvað varðar þennan hóp. Eitt var það þó sem kom fram í ræðu hv. þm. fyrr í kvöld þegar hann sneri orðatiltækinu ,,búum öldruðum áhyggjulaust ævikvöld`` upp á ríkisstjórnina. Málið er hins vegar það, og fleiri hafa fallið í þessa villu, að fyrir nokkrum árum kom happdrætti DAS, happdrætti Dvalarheimilis aldraðra sjómanna, fram með þetta slagorð þar sem mönnum var bent á að þeir sem styddu þetta framtak um byggingu dvalarheimilis aldraðra mundu um leið og þeir keyptu miða í happdrætti dvalarheimilins styðja þá starfsemi og þann félagsskap sem að þessu máli stóð með þeim hætti að um leið og menn kæmu á dvalarheimili aldraðra væri þeim búið áhyggjulaust ævikvöld. Þannig var lagt upp með þetta á sínum tíma sem svo margir eins og síðasti ræðumaður hafa snúið upp á ríkisstjórnina. En það voru sjómannasamtökin sem notuðu þetta slagorð til þess að fá Íslendinga til að taka þátt í að standa við bakið á þessu ágæta og merka framtaki fyrirrennara minna. Ég held að þessum málum væri kannski öðruvísi háttað í dag hvað áhrærir heimili fyrir aldraða, bæði hjúkrunarheimili og vistheimili ef þessi samtök hefðu ekki staðið fyrir þessu framtaki.

Herra forseti. Ég viðurkenni og þakka fyrir umhyggju hv. þm. gagnvart fullorðnu fólki því ég veit að hún er einlæg. Hann hefur sýnt hana bæði í ræðu og riti og ekki hvað síst í störfum sínum. Hann nefndi sérstaklega Dvalarheimili aldraðra sjómanna og þá stefnu sem hefur verið rekin bæði af honum og forverum hans. Hins vegar vil ég benda hv. þm. á að við erum hér að tala um ríkisstjórnarstefnu flokks hans. Þótt svo að hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson sé fullur samkenndar gagnvart eldri borgurum og telji að það þurfi að gera betur þá er það ekki stefna Sjálfstfl. í reynd. Hún birtist í fjárlagafrv. Hún birtist hjá fjmrh. Þessi stefna mannúðar sem einkenndi Sjálfstfl. kannski á árum áður, ekki bara gagnvart öldruðum heldur öðrum, er horfin. Ég veit að hv. þm. veit að stefna Sjálfstfl. birtist í ríkisstjórnarstefnunni, í fjárlagaafgreiðslunni. Hinn harði heimur markaðshyggjunnar á sviði velferðarmála sem blasir við okkur hvert fótmál er stefna Sjálfstfl., en ekki hin fallegu einlægu orð hv. þm. sem hann flutti hér áðan heldur stefna ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar sem hann styður með atkvæði sínu þegar á reynir. Þess vegna finnst mér stundum miður að góðir þingmenn, sem ég veit að eru einlægir og tala fyrir málefnum sem a.m.k. mér eru kær, skuli ekki hafa meira vægi og meiri þunga í sínum eigin flokki. Ég tel það miður alveg burt séð frá pólitískum línum sem eru á milli okkar.

Herra forseti. Hér áðan var rifjað upp af hv. þm. samstarf Sjálfstfl. og Alþfl. í ríkisstjórn Davíðs Oddssonar frá 1991. Það má kannski segja að þá varð mikil endurnýjun í þingflokki sjálfstæðismanna. Mig minnir að það hafi verið upp undir helmingur þingmanna flestra flokka sem þá settust á þing í fyrsta sinn. Þáv. heilbrrh., Sighvatur Björgvinsson, hafði forgöngu um það hvernig á málum skyldi haldið í Tryggingastofnun ríkisins. Ég viðurkenni það alveg að ég var nýgræðingur þá nýsestur á þing. Ég fór kannski villur vegar í því að hugsa sem svo að þarna væri maður sem hefði nú nokkuð mikið vit fyrir okkur hafandi setið á þingi í fjölmörg ár. Sú tekjutenging sem þá var hleypt af stokkunum, ef svo mætti segja, er enn við lýði og kemur þá úr þeim herbúðum sem síðasti ræðumaður nú hefur hreiðrað um sig í. Það væri gaman að því þegar frá líður í vetur að heyra í fyrrv. heilbrrh. hvað honum hafi gengið til með þeirri tekjutengingu sem hann kom þá á. Mér þykir vænt um að þau orð sem hv. þm. viðhafði áðan um ágæti mitt. Það er annar kapítuli. Hitt er annað mál að Sjálfstfl. hefur ekki lagt af stefnu mannúðar og mildi. Hún er enn ríkjandi. Eins og kom fram hér hjá hv. þm. Guðna Ágústssyni þá munu ríkisstjórnarflokkarnir fara yfir þetta mál og þeir þingmenn sem fylgja þessari ríkisstjórn munu skoða þau mál sem snúa sérstaklega að málefnum aldraðra.

Herra forseti. Ekki efast ég neitt um þann vilja hv. þm. Guðmundar Hallvarðssonar eða hv. þm. Guðna Ágústssonar að ætla að skoða mál af velvild og yfirvegun. Þeir munu vafalítið gera það. Ég bendi hins vegar á að búið er að taka ákarðanirnar fyrir þá. Þeir geta skoðað allt eins og þeir vilja en það er búið að leggja fram fjárlagafrv. Það er búið að boða stefnu ríkisstjórnarinnar hvað varðar þetta atriði sem við erum að ræða. Þessi aftenging skal gerð varanleg. Foringjarnir hafa talað, ekki fótgönguliðarnir, þó þeir séu nú mætir. Foringjarnir hafa talað, hæstv. forsrh. í sinni stefnuræðu og hæstv. fjmrh. í sinni fjárlagaræðu. Þeir hafa kveðið upp úr um þetta og einhverjir framsóknarmenn hafa líka fylgt með í þeirri umræðu. Þannig að stefna mannúðar og mildi er nú horfin, herra forseti, hvað þessi mál áhrærir. Hv. þm. gat um verk fyrrum heilbrrh., Sighvats Björgvinssonar. Hann verður náttúrlega að svara fyrir þau sjálfur og er maður til þess. Ég minni hins vegar á að þar voru menn í erfiðum málum sem tengdust niðursveiflu í efnahagslífinu. Það má vel vera að tekið hafi verið of harkalega á ýmsum þáttum en ég bendi þó á það hvernig sú ríkisstjórn komst út úr þeim efnahagsþrengingum sem hefur nú reyndar skapað grundvöllinn fyrir þeirri hagsveiflu sem nú er. Menn skulu ekki vanmeta það. Hins vegar er það stefna okkar að hverfa frá þessari tekjutengingu. Hún er komin út í þvælu og öfgar og var það kannski fyrr á tímum. Menn eru alltaf meiri við það að sjá að sér gagnvart þessum þáttum og tala um þá með skynsemi. Mér finnst skemmtilegra að horfa fram á við í pólitíkinni en aftur á bak. Þetta er eitt af því sem við verðum að laga í þessu kerfi eins og margsinnis hefur verið rakið í umræðunni. Með þessari miklu tekjutengingu er verið að refsa fólki sem vill vinna eða fær einhverjar aukagreiðslur og sýna því ósanngirni. Þetta skulum við laga.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 83/1994, um umboðsmann barna. Frv. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,3. málsl. 1. mgr. 8. gr. laganna orðast svo: Skýrsluna skal prenta og birta opinberlega fyrir 1. september ár hvert og taka til umræðu á Alþingi. Lög þessi öðlast þegar gildi.`` Flm. ásamt mér eru Jón Kristjánsson og Hjálmar Árnason. Frumvarp þetta flytjum við þar sem okkur þykir skorta mjög vettvang til umræðna um störf umboðsmanns barna og teljum að lögbundin umræða á Alþingi Íslendinga um árlega skýrslu umboðsmanns barna veiti embættinu aukið vægi og skapi réttindamálum barna og ungmenna fastan sess í störfum þingsins. Sú skýrsla sem umboðsmaður barna hefur lagt fram fyrir árið 1996 er önnur skýrsla frá því þetta embætti var stofnað. Í lögum um umboðsmann barna segir í 4. gr., með leyfi forseta: ,,Öllum er heimilt að leita til umboðsmanns barna með erindi sín. Umboðsmaður barna tekur mál til meðferðar að eigin frumkvæði eða eftir rökstuddum ábendingum. Hann ákveður sjálfur hvort ábending gefur tilefni til meðferðar af hans hálfu.`` Öllum er heimilt að leita til umboðsmanns barna, er upphafið á 4. gr. Það má til sanns vegar færa við lestur skýrslunnar að þetta embætti auðveldar og einfaldar mjög aðgang barna og foreldra þeirra eða forráðamanna að aðstoð þegar þau hafa komið að lokuðum dyrum annars staðar í kerfinu. Þannig er, og ekki eingöngu hvað varðar börn, að stofnanir í þjóðfélaginu eru sífellt að dæma í eigin málum um eigin gerðir. Við það að stofna embætti umboðsmanns barna opnaðist leið fyrir þá smæstu í þjóðfélaginu til þess að geta einfaldlega tekið upp símtól, hringt þangað sem hlustað var á það sem þeir höfðu fram að færa. Það er venja í okkar þjóðfélagi og gömul hefð að við hlustum ekki nóg á börnin. En andinn í skýrslu umboðsmanns barna er einmitt sá aftur og aftur og í öllu sem umboðsmaður barna lætur frá sér fara hvar sem er, að það sem við þurfum að breyta í dag er fyrst og fremst þetta viðhorf til barna: Við þurfum að fara að hlusta á þau og taka mark á þeim, samanber t.d. málþing sem umboðsmaður barna hélt á Akureyri um síðustu helgi. Í 4. gr. laga um umboðsmann barna segir einnig, með leyfi forseta: ,,Umboðsmaður barna tekur ekki til meðferðar ágreining milli einstaklinga, en honum ber að leiðbeina þeim sem til hans leita með slík mál um leiðir sem færar eru innan stjórnsýslu og hjá dómstólum.`` Þannig að þó svo að börn hringi til umboðsmanns barna með einföld mál þá geta þau eftir sem áður staðið í sömu sporum vegna þess að umboðsmaður barna leysir ekki úr málum einstaklinga. Ég segi þetta ekki til þess að gagnrýna þessi lög eða hvernig ákveðið var að haga störfum umboðsmanns barna, heldur til að benda á það hversu mikilvægt er að fylgjast með því í gegnum störf umboðsmannsins hvaða ábendingar og umkvartanir koma til hans, hvað af því hann dregur saman til þess að vinna frekar að málum og skoða og hvað af því er honum tilefni til þess að banka upp á hjá hinum ýmsu stofnunum í samfélaginu sem hafa með mál barna og ungmenna að gera. Það var ákveðið að lög um umboðsmann barna skyldu vera undir forsrn. Það finnst mér alveg rétt. Öll önnur ráðuneyti hafa með lög um börn og ungmenni að gera. Þetta var það ráðuneyti sem helst má segja að standi sjálfstætt og geti verið sá utanaðkomandi aðili sem fylgist með. Í 8. gr. laga um umboðsmann barna segir, með leyfi foreta: ,,Forsætisráðuneytið skal hafa eftirlit með fjárreiðum embættisins. Umboðsmaður barna skal gefa forsætisráðherra árlega skýrslu um starfsemi sína á liðnu almanaksári. Skýrsluna skal prenta og birta opinberlega fyrir 1. september ár hvert. Að öðru leyti er umboðsmaður barna sjálfstæður og óháður fyrirmælum framkvæmdarvalds.`` Þetta er mjög mikilvægt. Þetta skapar umboðsmanni barna þá aðstöðu sem hann þarf til að geta verið málsvari barna í þjóðfélaginu og ýtt áfram nýjum hugmyndum sem hvarvetna er að finna í alþjóðasamþykktum um vernd barna, þ.e. börnum ber meiri réttur í samfélaginu, meiri réttur til að hafa áhrif á líf sitt og líðan. Í 8. gr. segir einnig, með leyfi forseta: ,,Forsætisráðherra setur nánari reglur um starfshætti umboðsmanns barna í reglugerð að fengnum tillögum umboðsmanns.`` Sjálfstæð staða embættis umboðsmanns barna er mikilvæg hvað varðar það að hafa samvinnu við aðrar stofnanir. Eitt af því sem ég tel að allir í samfélaginu þurfi að fylgjast með og ekki síst þingmenn, t.d. með umræðum um skýrslu árlega, er að allar stofnanir sem hafa með börn að gera virði það að ætlast sé til þess að þær hafi gott samstarf við embætti umboðsmanns barna. Í þessari skýrslu sem er önnur skýrslan frá því að embættið var stofnað kemur fram að það hefur orðið 60% aukning erinda og þá sérstaklega tiltekin símaerindi sem eru flest. Þau eru mjög fjölbreytt og að mínu mati er þetta embætti kjörið til þess að hafa fingur á púlsi og eitthvað slíkt, eins og oft er talað um að nauðsyn sé á. Árlega höfum við fengið að heyra frá umboðsmanni barna í þessum skýrslum, þessari og þeirri fyrstu, það sem brennur á í dag, nákvæmlega núna. Og ef við lítum á erindin þá eru þau flokkuð hér á bls. 27. Það eru skólamál, skilnaður og sambúðaslit, barnavernd, fjölmiðlar, réttarkerfi, réttindi barna almennt, starfshættir félagsmálayfirvalda, tryggingamál, fjármál, lífeyrismál, starfshættir Tryggingastofnunar ríkisins, öryggismál barna, sifjamál, nafnamál, erfðamál, vinnumarkaðurinn. Við sjáum að þetta spannar allt samfélagið. Það er mjög mikilvægt að við minnumst þess alltaf þegar við fjöllum um börn að þau eru ekki þrýstihópur. Við getum ekki talað til þeirra sem þrýstihóps og við þurfum að muna skyldur okkar gagnvart þeim vegna þess að þau sameinast ekki og halda mótmælafundi, samþykkja ályktanir eða eru í mótmælaaðgerðum yfirleitt. Þess vegna verðum við að vera sérstaklega vel á verði. Umboðsmaður barna, eins og ég fór aðeins yfir áðan, hefur fengið mál til umfjöllunar af ýmsum toga. Skólamál eru þar efst á blaði. Það er ekkert skrýtið vegna þess að skóli er vinnustaður barna og þau eru þar innan dyra ár a.m.k. tíu ár ævi sinnar í skyldunámi og fram að þeim aldri sem við erum að fjalla um hér. Umboðsmaður barna hefur ákveðið, vegna ábendinga, að taka sérstaklega til umfjöllunar ýmislegt er varðar vinnubrögð innan skólanna og það tel ég einmitt, og er sammála umboðsmanni, að sé mjög brýnt því innan skólanna tíðkast víða sá hugsunarháttur að börn sé ekki neytendur menntunar, heldur séu frekar skjólstæðingar. Ég vil sérstaklega nefna hér einelti sem er skömm á íslensku skólakerfi. Samkvæmt rannsóknum í nágrannaríkjunum má gera ráð fyrir að um 10% skólabarna séu þátttakendur, gerendur eða þolendur í eineltismálum. Við vitum það vegna þess að þessi umræða hefur fyrst núna allra síðustu ár verið að koma upp á yfirborðið, þ.e. fólk hefur komið fram í fjölmiðlum, fullorðið fólk, og lýst líðan sinni sem börn og áhrifum þessa á þroska og vöxt til fullorðinsára. Það er mitt mat að umræða um einelti sé sama marki brennd og umræða um kynferðislega misnotkun á börnum, þ.e. þetta er haft í þagnargildi. Okkur reynist erfitt að ræða þetta. En það skiptir mestu máli að umræðan er hafin. Við megum ekki láta þetta viðgangast án þess að vera tilbúin til þess að gera miklar umbætur á þessum málum innan skólakerfisins. Skólaganga barna er nokkurs konar rússnesk rúlletta því að nýjustu rannsóknir um einelti sýna að hver sem er getur lent í þessu. Gamla kenningin um rauðhærða strákinn, freknóttu stelpuna og gleraugnagláminn er úrelt. Þróun rannsókna í þessum málum, í geðsjúkdómafræðinni og öðrum fræðigreinum sem koma við líðan barna í skóla, er mjög hröð. Þær rannsóknir hafa ekki skilað sér inn í íslenskt skólakerfi. Þar eru gömlu viðhorfin enn við lýði og þar af leiðandi aðgerðir sem ekki virka. Það að barn verður fyrir einelti eða einelti líðst í skóla og ekki er tekið á því þannig að bót sé að, skilar sér til barnanna og allra sem upp á horfa að verið sé að viðurkenna ofbeldi. Og nýjar rannsóknir á dæmdum ofbeldismönnum í Noregi sýna einmitt að þeir eiga sér forsögu innan skólakerfisins sem aðilar í eineltismálum. Nú vil ég taka það fram að það líða allir fyrir þetta, ekki bara þolandinn heldur einnig gerandi og þessi stóri meiri hluti sem horfir upp á. Það líða allir fyrir eineltið. Ég hef orðið vör við vaxandi hræðslu á meðal foreldra á landsbyggðinni sem búa í smærri bæjarfélögum við það hvað framtíðin ber í skauti sér eftir yfirtöku sveitarfélaganna á skólakerfinu. Það getur verið að í huga einhverra séu þessir hlutir alveg skýrir, en í huga margra sem vinna í sveitarstjórnarmálum er það ekki alveg skýrt til hvers er hægt að snúa sér ef mál fara í hnút heima í bæjarfélaginu. Ber menntmrn. ábyrgð á því ef skóli í litlu bæjarfélagi úti á landi tekur ekki viðunandi á vanlíðan barns? Börnin eru skyldug til að ganga í skóla, það eru lög þar um. Hér í Reykjavík er auðvelt fyrir börn að flytja sig um set, fara í annan skóla ef ekki næst viðunandi lausn á þeirra málum innan síns skóla. Þau geta fært sig á milli bekkja jafnvel sem stundum er lausn. Það hefur ekki leyst þeirra vanda en þau geta flúið svona allan sinn skólatíma. Þau eru mörg þessi börn og það væri gaman að heyra hvort þau eru skráð einhvers staðar. Barn í litlu bæjarfélagi getur ekki flúið, hvorki í annan bekk --- þá er ég að sjálfsögðu að tala um bæjarfélag sem er það fámennt að það er aðeins einn bekkur í árgangi --- né heldur í annan skóla vegna samgangna. Því miður finnast mörg mál af þessum toga víða í íslensku samfélagi. En í menntmrn. bíða úrskurðar mál af ýmsum toga er varða vanlíðan barna. Ég veit um mál sem hefur beðið að mínu mati allt of lengi. Regluleg umræða um skýrslu umboðsmanns barna er mjög nauðsynlegur vettvangur til þess að minna á öll þessi atriði þannig að þingmenn fái tækifæri til að tjá sig í umræðu sem er föst í dagskrá þingsins árlega. Ég nefndi það að fólk er almennt ekki klárt á því hvert hægt sé að leita núna ef upp koma samskiptaörðugleikar innan skólans. Í litlu bæjarfélagi getur staðan verið sú að skólastjórinn situr í bæjarstjórn. Það kemur fram í skýrslu umboðsmanns barna að við verðum að huga mjög vel að öllum verkefnaflutningi til sveitarfélaganna sem varðar börn og ungmenni. Sveitarfélögin eru að taka við mjög mörgum verkefnum sem þau hafa ekki haft áður en eiga nú að bera algjöra ábyrgð á. Einnig þarf að skýra mjög hver verkaskiptingin verður. Þegar við ræðum núna um flutning skólanna þá erum við eingöngu að ræða um kjör kennara. Það kemur sjaldan fram hversu mikilvægt er að börn í skólum landsins fái vel þjálfað starfsfólk sem fær tækifæri til þess að sinna starfi sínu vel. Ég vil aðeins nefna hugsanlegt mál barns sem fær ekki lausn í sínum skóla vegna eineltis eða ofbeldis. Það barn getur hringt til umboðsmanns barna og hann tekur það niður. Hann getur ekki leyst mál einstaklinga. Ef barnið á duglega foreldra og ef foreldri er ekki niðurbrotið eftir samskipti sín við skólann, er hægt að skrifa bréf til menntmrn. Foreldri þarf bara að þekkja örlítið til laga og reglna um upplýsingaskyldu, þ.e. hvernig á að fá þær á réttan hátt þannig svörin séu skilvirk en ekki aðeins svarbréf sem vísar eitthvert annað. Barnið getur líka leitað til barnaverndarnefndar í bænum. Hvað gerist þá? Þá kemur í ljós að barnaverndarnefndir hafa ekki yfir skólunum að ráða. Í lögum er ákvæði um vernd barna og unglinga og allir sem starfa með börn skulu hlíta þeim hvar sem er í þjóðfélaginu. En í raun og veru eru lög um börn og ungmenni gölluð að því leytinu til að þau ná, þegar talað er um stofnanir, eingöngu yfir stofnanir félmrn. Við getum tekið dæmi. Segjum sem svo að barn komi grátandi í skólann með áverka sem það segist hafa fengið heima. Barnið segir jafnvel að það þori ekki heim til sín þegar skólinn er búinn á daginn. Þá er mjög auðvelt fyrir vökult fólk innan skólans að taka á þessu máli og það er alveg nóg að snúa sér þá til barnaverndarnefndar. Hún hefur umboð til þess að fara heim til barnsins og athuga út af hverju barnið þorir ekki heim til sín. Ef við snúum þessu við. Barn kemur grátandi með áverka úr skólanum. Ef barn segist ekki þora í skólann, þá er sama leið ekki fær fyrir foreldri sem vill hlusta á barnið sitt. Í skýrslunni fjallar umboðsmaður um barnavernd á bls. 73 og telur að endurskoða þurfi stöðugt lög um vernd barna og ungmenna. Umboðsmaður félmrn. hefur starfrækt nefnd um skeið en að því er mér skilst er sú nefnd ekki að störfum núna. Ég mundi vilja sjá stöðugt starf eiga sér stað innan ráðuneytisins við að endurskoða lög um vernd barna og ungmenna. Í skýrslunni kemur einnig fram að starfshættir barnaverndarnefnda þurfi að vera betri. Með leyfi forseta vil ég lesa hér nokkrar línur í skýrslunni: ,,Það sem einkennir meðferð barnaverndarnefnda á málum þessara tilteknu barna er einkum hversu lítið virðist hlustað á óskir þeirra og skoðanir.`` Umboðsmaður er að tala um börn sem kvarta undan starfsháttum barnaverndarnefnda. ,,Til undantekninga virðist heyra að barni sé skipaður talsmaður. Óskilvirkni og seinagangur í að afgreiða barnaverndarmál leiðir síðan til þess að barnið sem nefndinni ber að hugsa fyrst og síðast um líður sáran fyrir.`` Hér er á ferðinni mál sem við Íslendingar höfum rætt árum saman, þ.e. að bæta störf barnaverndarnefnda og svo sannarlega eru í skýrslu umboðsmanns barna margar ábendingar um að þörf er á að við skoðum bæði lög og starfshætti þeirra sem að lögum skulu vinna. Ég hef ákveðið að tala ekki lengi. Það er komið seint fram á kvöld. Ég hafði vonast til þess að fleiri gætu talað í þessu máli. Ég get þó ekki lokið máli mínu án þess að nefna það sem við getum kallað alvarlegasta glæpinn í samfélaginu, þ.e. kynferðisbrot gegn börnum og ungmennum. Í skýrslu sinni bendir umboðsmaður barna á mörg atriði um það sem ábótavant er, bæði í rannsókn þessara mála og allri meðferð þeirra og líka hvað snertir lagasetningar og segir, með leyfi forseta: ,,Af þessu tilefni hef ég því ákveðið að láta gera samanburð á þessum ákvæðum íslenskra og norrænna hegningarlaga og réttarfarslaga sem varða kynferðisbrot gegn börnum, meðferð slíkra mála og og framkvæmd hér á landi. Skýrslu um þetta efni mun ég senda frá mér á næsta ári.`` Svo segir umboðsmaður barna á bls. 83. Sú skýrsla er komin út og ég vil þakka sérstaklega hana. Konur sem kenndar eru við Stígamót hafa nú um áraraðir barist fyrir því að vitneskja sem þær búa yfir sé notuð í málsmeðferð þegar um er að ræða kynferðisglæpi gegn börnum. Þeir hlutir hafa gengið allt of hægt fyrir sig, þ.e. að bæta starfsaðferðir og bæta lög. Mér þótti það miður þegar þessi skýrsla kom út og ég áttaði mig ekki á því að þetta var skýrslan sem ég hafði beðið eftir og séð í skýrslu umboðsmanns barna, þ.e. skýrsla um kynferðisbrot gegn börnum og ungmennum, vegna þess að í fjölmiðlum var lítið talað um þessa skýrslu og þær góðu ábendingar sem þar koma fram, heldur var umræðan öll um kynlíf unglinga og við hvaða aldurstakmörk unglingar ættu að miða kynlíf sitt. Þetta gripu fjölmiðlamenn út úr greinargerð frá umboðsmanni þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Tillaga mín er að ákvæði almennra hegningarlaga verði látin ná til barna yngri en 16 ára.`` Hún leggur til að hækka aldursmörkin úr 14 ára í 16 ára. Hvernig gátu fjölmiðlamenn farið að valsa um bæinn með hljóðnema og talað við krakka niðri á götuhornum um það hvenær þeir vildu byrja kynlíf þegar innihald skýrslunnar er það að vernda börn gegn kynferðisglæpum? Ég vil ljúka máli mínu með því að benda þingmönnum á að lesa þessa skýrslu, Heggur sá er hlífa skyldi, og kynna sér það sem umboðsmaður barna hefur komist að niðurstöðu um eftir að hafa borið saman starfsaðferðir og lög hér á landi og á hinum Norðurlöndunum. Ég vil ekki lengja mál mitt með því að fara í gegn um það. Ég veit veit að þingmenn, og hef séð það þessar tvær vikur sem ég hef verið hér, eru mjög ötulir og duglegir að kynna sér mál og hef þar af leiðandi ekki áhyggjur af því að þeir fái ekki þessa vitneskju öðruvísi en að ég sé að segja frá henni hér. Að lokum, virðulegur forseti, vil ég þakka fyrir það tækifæri að hafa fengið að flytja mál mitt áður en ég fer af þingi og minna á að börn eru allt að því þriðjungur Íslendinga, þriðjungur þjóðarinnar. Og lokaorðin í greinargerðinni fjalla um það að börn eru ekki þrýstihópur og hafa ekki þroska til að setja sér heilsteypt markmið sem þjóna hagsmunum þeirra og þörfum til að fylgja þeim eftir. Þess vegna er þörf á því að yfirvöld séu mjög vakandi gagnvart hagsmunum þessa yngsta aldurshóps.

Herra forseti. Þetta frv. felur í sér tillögu um að embætti umboðsmanns barna verði þyngt verulega. Ég tel að því verði verulega lyft ef það verður gert að lögum að skýrsla embættisins verði á hverju ár lögð fyrir hið háa Alþingi og rædd þar. Þá er spurningin þessi: Verðskuldar þetta embætti það? Er það í þágu þess málstaðar sem það þjónar að það verði gert? Ég tel að svo sé. Ég er algerlega sammála þessari tilögu. Ég hef lesið þessa skýrslu sem er önnur skýrslan sem kemur frá embætti umboðsmanns barna og ég verð að segja að mér finnst verulegur fengur að þeim fróðleik sem þar er ða finna. Ég hef reyndar, með því að fylgjast örlítið með starfi þeirrar ágætu konu sem gegnir embættinu, tekið eftir því að í hverju málinu á fætur öðru hefur embættinu tekist að bæta rétt barna og ungmenna. Ég hef líka orðið þeirra gæfu aðnjótandi að fá aðstoð Þórhildar Líndal, umboðsmanns barna, í störfum þeirrar nefndar sem ég gegni forstöðu, en hún kom einmitt á fund nefndarinnar þegar við fjölluðum um réttindi sjúklinga og kom með margar mjög mikilvægar ábendingar sem allar, held ég, voru teknar til greina um þá kafla þess frv. sem laut einmitt að réttindum barna. Ég segi eins og hv. þm. að í skýrslunni er drepið á fjölmörg mál sem sýna að miklu víðar er brotinn pottur þegar réttur barna og ungmenna er annars vegar heldur en ég hélt áður. Ég vissi t.d. ekki fyrr en ég las þessa skýrslu að það tíðkaðist að foreldrar og venslamenn barna og ungmenna gerðu börn að ábyrgðarmönnum skulda sinna gagnvart lánastofnunum og það hafði leitt til þess í nokkrum tilvikum að gert var fjárnám í eigum barna sem ekki eru orðin sjálfráða. Þetta er auðvitað þvílík ósvinna að það er með ólíkindum. Þetta vissi ég ekki. En umboðsmaður barna hefur tekið á þessu máli á mjög röggsaman hátt sem hefur leitt til þess að bankarnir hafa séð að sér og þetta er ekki gert lengur. Eins varð umboðsmaður barna þess valdandi að sérstök samstarfsnefnd á vegum Sambands ísl. viðskiptabanka og Sambands sparisjóðanna hefur núna nýlega lokið gerð reglna um það hvernig eigi að fara með fármuni sem eru inni á reikningum barna. Dæmi voru um að venslamenn tóku þessa fjármuni út einfaldlega vegna þess að þeir gátu það. Sömuleiðis var vísað til embættisins ábendingum varðandi notkun debetkrota sem börn og ungmenni fengu útgefin af bönkunum og ég tel að það hafi fyrst og fremst verið fyrir atbeina embættisins að bættar voru þær reglur sem um þetta giltu og komið var í veg fyrir að hægt væri að gefa út slík kort með þeim hætti sem þá var gert. Ég hjó líka eftir því við lestur skýrslunnar að umboðsmaðurinn hafði farið grannt yfir margvísleg lög sem tengjast á einhvern hátt réttindum barna og ungmenna og komst að þeirri niðurstöðu að í mjög mörgum tilvikum væri nauðsynlegt að breyta ákvæðum þessara laga til þess að þau samrýmdust ákvæðum barnasáttmála sem við höfðum staðfest. Þetta finnst mér vera mjög mikilvægt og ég get þess reyndar, herra forseti, að þingflokkur jafnaðarmanna hyggst á þessu þingi endurflytja þáltill. um að ríkisstjórnin fari í það að kanna hvernig þurfi að breyta lögum og hrinda því verki síðan í framkvæmd. Ég hef sjálfur á þessu þingi nú þegar mælt fyrir þáltill. um öryggismiðstöð barna og þó að umboðsmaður barna hafi ekki tekið sérstaklega á því, þá hegg ég eftir því í skýrslunni að víða hefur hún komið með mjög gagnlegar ábendingar sem varða einmitt þróun slysa hjá börnum. Ég nefni til að mynda sérstaklega þá válegu þróun íþróttaslysa sem gætir hér á landi. Hún hefur vakið máls á því gagnvart íþróttahreyfingunni hvernig rétt sé að taka á slysatryggingum barna. En eins og hefur margsinnis komið fram þá verður það því miður æ tíðara að börn bíði varanlegan skaða af þátttöku sinni í íþróttum, kappleikjum, og þá er spurningin hver á bæta þeim hann. Íþróttahreyfingin hefur tekið ábendingum hennar sem hún hefur sent þeim bréflega, mjög vel og nú er í gangi samstarfshópur sem á að skila tillögum um þetta. Það er í rauninni ekki nema eitt sem ég get fundið að við embætti umboðsmanns barna og það er að ég tel að embættið hafi ekki sinnt því nægilega vel að koma tilvist sinni á framfæri við börn. Börnin geta hringt til embættisins og gera það. Þau geta líka haft samband við það bréflega til þess að koma á framfæri ýmiss konar umkvörtunum, stundum varðandi mjög alvarlega hluti eins og hv. þm. gat um. Þegar maður les skýrsluna, þá er eitt sláandi, þar sem brotið er niður eftir landshlutum hvar börnin eru staðsett á landinu sem hafa samband, að í þeim tveimur landshlutum sem umboðsmaður barna fór í heimsókn til og fór í skóla til þess að kynna starfsemi embættisins, koma langflest umkvörtunarefnin. Þaðan eru flest börnin sem hafa samband við embættið. Þetta er Norðurland vestra og Austurland þar sem mig minnir að embættið hafi haft málþing með þátttöku barna á Egilsstöðum. Í þessum þingsölum hættir okkur oft til þess að líta á börn sem afgangsstærð, kannski vegna þess að við höfum í ríkum mæli litið á æskuna sem eins konar aðdraganda að því skeiði lífsins sem við erum stödd á, skeiði hins fullorðna. En umboðsmaður barna hefur einmitt í ræðu og riti bent á það að til þess að sýna börnum sem sjálfstæðum einstaklingum nægilega virðingu, þá verðum við að líta á æskuna sem sjálfstætt lífsskeið. Þetta var framandi hugsun fyrir mér en þegar ég velti vöngum yfir þessu, þá hef ég orðið þessu æ meira sammála. Ég held líka að ýmiss konar fylgigögn, ítarefni sem er að finna í skýrslunni, ýmsar ræður sem umboðsmaðurinn hefur flutt og hafa sumar að geyma ýmsar heimspekilegar hugleiðingar um stöðu barnsins í okkar samfélagi, séu afskaplega þarfur lestur fyrir okkur þingmenn. Ég segi fyrir sjálfan mig að augu mín opnuðust varðandi fjölmargt sem betur mætti fara í tengslum við börn, umgengni okkar við börn og þann rétt sem Alþingi hefur búið börnunum. Ég sagði í upphafi máls míns að frv. fæli í sér spurninguna: Er réttmætt að lyfta embætti umboðsmannsins á þann stall sem óneitanlega er gert með því að gera það að lagalegri skyldu að við ræðum skýrslu embvættisins á hverju ári? Ég tel eftir að hafa lesið þessa einu skýrslu að það sé engin spurning að það beri að gera. Ég held að þetta sé eitt af mestu framfarasporum sem stigið hefur verið a.m.k. varðandi þennan hóp þegnanna á síðustu árum. Ég held að embættið hafi mjög oft átt frumkvæðið að umræðu sem hefur opnað augu okkar sem stundum eru í allt of litlum tengslum við lífið utan þessara veggja. Ég held að það sama gildi reyndar um fjölmarga aðra, foreldra og fullorðna einstaklinga í þjóðfélaginu, að starfsemi embættisins hefur vakið athygli og hefur einmitt beint sjónum þeirra sem fara með forsjá barna að ýmsu því sem aflaga fer. Ég held að það væri öllum þingmönnum þarft að eiga kost á því að taka þátt í umræðu um þetta. Ég vil líka segja, herra forseti, að ég tel að þeirri ágætu konu sem ég þekki að öðru leyti ekki neitt sem gegnir þessu embætti hafi tekist mjög vel að gera embættið sjálfstætt. Hún hefur tekið á málefnum þess og umbjóðenda sinna, barnanna í þessu þjóðfélagi, af þrótti og festu án þess að fara með lúðrablæstri og ég held einmitt að þessi hógværi málflutningur sem hefur einkennt embættið hafi náð eyrum mjög margra. Þess vegna segi ég það fyrir mína hönd og míns þingflokks að við munum styðja það að frv. verði gert að lögum á þessu þingi.

Hæstv. forseti. Sem höfundur þess frv. sem síðar varð að lögum um embætti umboðsmanns barna vil ég standa hér á fætur einungis til þess að lýsa yfir eindregnum stuðningi við þetta frv. Ég tek undir það með hv. 15. þm. Reykv., Össuri Skarphéðinssyni, að ég held að það sé ekki nema til góðs ef það verður til að lyfta embættinu að það verði lögbundið að skýrslan skuli rædd hér á hverju þingi. Það er alveg rétt sem hér hefur verið sagt að málefnum barna hefur ekki verið sinnt sem skyldi í okkar samfélagi og það gleður mig að heyra að margra ára barátta sem það kostaði að fá þetta embætti samþykkt og fá frv. lögfest hefur orðið til þess að menn eygja framför eftir að þetta embætti varð til. Ég held að við höfum verið afar lánsöm að fá frú Þórhildi Líndal sem umboðsmann barna. Hún hefur mótað embættið ákaflega skynsamlega og ég held að hún vinni sitt starf eins og best má verða. Ég ætla ekki að ræða efni skýrslunnar né almennt hlutverk umboðsmannsins, tel ekki ástæðu til þess nú. Ég vil einungis þakka hv. þm. Kristjönu Bergsdóttur og flokksbræðrum hennar fyrir að sýna þessa umhyggju fyrir lögunum um embætti umboðsmanns barna og tel að þessi litla breyting sem er efnislega mjög stór geti einungis orðið til góðs. Þar sem ég á sæti í hv. allshn. sem ég vænti þess að þingmaðurinn vilji að fái frv. til meðferðar, þar var frv. til meðferðar þegar það varð að lögum, þá vil ég heita henni að ég mun að sjálfsögðu styðja eindregið að þetta frv. nái fram að ganga á þessu þingi.

Herra forseti. Hv. 1. flm. þessa frv. hefur gert ítarlega grein fyrir málinu og ég ætla ekki að bæta þar neinu við. Ég skrifa upp á þetta mál, er einn af flm., en 1. flm. hefur haft forustu um að hrinda þessu frv. hér fram. Ég vil aðeins lýsa því í nokkrum orðum að ég tel þetta mál afar mikilvægt. Það var, eins og síðasti ræðumaður tók réttilega fram, nokkur aðdragandi að því að þetta embætti væri stofnað. Það voru umræður um það á hv. Alþingi í nokkur ár og það er gott til þess að vita að farsællega hefur tekist til og þetta embætti umboðsmanns barna er nú óðum að festa sig í sessi. Við flm. þessa frv. teljum að lögbinding á umræðu um skýrslu umboðsmanns á Alþingi festi þetta embætti enn frekar í sessi og það verði til þess að málefni barna verði fastur liður á hv. Alþingi. Það hefur sýnt sig að fyrir þetta embætti er mikil þörf. Það er nú einu sinni þannig að vandamál dagsins varðandi börn eru mikil og vaxandi. Það má vel vera að vandamál gærdagsins hafi einnig verið mikil þó að þau hafi ekki komið upp á yfirborðið. En það er því miður svo að grimmd og einangrun einstaklinga, jafnt barna sem fullorðinna sem lenda með einhverjum hætti utanveltu í lífinu, fer vaxandi. Það má endalaust tala um ástæður þessa. Ég ætla ekki að lengja mál mitt að þessu sinni með því að nefna þær. Það er oft talað um ofbeldi í sjónvarpi og kvikmyndum sem ástæðu. Ég held að eitthvað geti verið til í því en þó ætla ég ekki að fullyrða að það sé eina ástæðan fyrir þessari þróun sem er mjög ískyggileg. Ég er sannfærður um að hinn mikli fjöldi af sundruðum fjölskyldum í landinu er einnig ástæða fyrir vandamálum sem upp koma. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu. Ég vildi einungis með nokkrum orðum fylgja þessu máli úr hlaði með hv. 1. flm. sem flutti um það ítarlega og góða ræðu hér á undan.

Herra forseti. Ég vil einnig með nokkrum orðum þakka hv. 1. flm., Kristjönu Bergsdóttur, fyrir framtakið og vinnuna að þessu máli og ég vona sannarlega að það nái fram að ganga að skýrsla umboðsmanns barna verði tekin til umræðu á Alþingi á hverju ári. Skýrslan er ágæt en fjölmiðlaumræðan í kjölfar birtingar skýrslunnar var ankannaleg og hún var líka afkáraleg, nánast að segja ábyrgðarlaus. Mér fannst fjölmiðlarnir algerlega bregðast skyldu sinni í umfjöllun um skýrslu umboðsmanns barna núna eftir að hún kom fram. ,,Börn eru ekki þrýstihópur``, segir í greinargerð hv. þm. Kristjönu Bergsdóttur. Það er öldungis rétt. Nú eru engir á þingpöllunum. Nú eru fáir eftir í salnum. Dagskrármálið sem var hér næst á undan um málefni og kjör aldraðra vakti upp ræður þar sem ætla hefði mátt að eingöngu gamalt fólk ætti erfitt í þessu þjóðfélagi. Vissulega eru þeir til meðal aldraðra en svo er í öllum aldursflokkum og í flestum þjóðfélagshópum. Sumir aldraðir búa við erfið kjör. Sama gildir um ungar fjölskyldur, fráskilið fólk með börn á framfæri og einstæðingar. Allt þetta fólk ber okkur skylda til að muna og vinna fyrir. Og ekki megum við á löggjafarsamkomunni unna okkur hvíldar meðan einhverjir eiga erfitt í þjóðfélaginu og á okkar valdi er að leysa úr. Það er á okkar valdi oft og einatt þótt stundum taki það tíma. Það má hins vegar ekki vaxa okkur í augum. Ég minni á það um leið að hver einstaklingur ber sína ábyrgð og getur lagt til mála. Vanlíðan barna í skóla eða utan er stundum átakanleg og kemur öllum við. Ég minnist þess að fyrir nokkrum árum kom til mín faðir barns á fyrstu árum þess í skóla og sagði mér það af biturri reynslu að hann teldi að mesti sadisminn sem ætti sér stað og væri til í þjóðfélaginu, ætti sér stað í frímínútum á skólalóðum. Mér þóttu þetta þung orð en sjálfur þekkti ég dæmi um slíkt og hef ekki getað vikið þessu allsendis frá mér. En hvar svo sem ofbeldi á sér stað gagnvart börnum ber að stöðva það með þeim faglegu ráðum sem við best þekkjum. Þessi mál eru oft flókin og ekki auðleyst þannig að til frambúðar sé. Það má líka minna á að afskiptaleysi, vanræksla og sinnuleysi, jafnvel hinna nánustu og kannski ekki síst gagnvart börnum, er alvarlegt og sárt til þess að vita og ég óttast að slíkt sinnuleysi um blessuð börnin fari vaxandi í einhverjum tilvikum. Ég þakka hv. 1. flm. þessa máls fyrir framtakið að vekja athygli á réttindum barna og aðstæðum og vona að það nái fram að ganga, að skýrsla umboðsmanns barna fái umfjöllun hér á Alþingi á hverju ári.

Virðulegi forseti. Ég kem hér upp í lok þessarar umræðu til þess að þakka þeim sem hér hafa talað og lýst yfir stuðningi við þetta frv. Í skýrslu umboðsmanns barna eru mjög mörg atriði sem við þingmenn getum hugað að í vetur. Ég tel það mjög mikilvægt sem kom fram hjá ræðumönnum að mikil nauðsyn er á því að börn öðlist sína talsmenn hér innan veggja Alþingis. Og vegna þess sem hv. 2. þm. Norðurl. v. sagði hér áðan um þingpalla, þá gæti sá dagur runnið upp, ef skýrslan verður í upphafi þings ár hvert til umræðu, að á verði þingpöllum fólk, börn eða aðrir, sem kemur og fylgist með umræðum um málefni barna og unglinga. Ég vona að svo megi verða. Að lokum legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr. og allshn.