Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Jeg gat þess við 1. umr., að frv. þetta væri komið frá háttv.Ed. og hefði legið fyrir samvinnunefnd samgöngumála. Frv. er frá stjórninni og er breyting á vegalögunum frá 22. nóv. 1907. Breyting þessi er um legu flutningabrautanna í Húnavatnssýslu. Eftir lögunum frá 1907 var ákveðið, að flutningabrautin ætti að liggja frá Blönduósi að Víðidalsá um Steinsvað. En nú er breytingin þannig, að í Austursýslunni skuli brautin að eins ná að Vatnsdalshólum. Í Vestursýslunni er feldur burt kaflinn frá Gljúfurá að Steinsvaði, en ákveðið, að braut skuli koma frá Hvammstanga inn á þjóðveginn hjá Stóra-Ósi. Þessar breytingar eru að vísu allmiklar, en nefndirnar gátu aðhylst þær að öllu leyti. Sá kafli, sem feldur er niður í Austursýslunni, hefir litla þýðingu. Og þar sem ekki eru nema 2 bæir, sem hefðu not af þeim kafla, þá ber á það að líta, að sýslunni er hagur að losna við viðhald hans. Brautarkaflinn í Vestursýslunni, frá Gljúfurá að Steinsvaði, yrði að tiltölulega mjög litlum almennum notum fyrir hjeraðið. En eins og í upphafi var tilætlunin með flutningabrautirnar, að þær lægju frá kaupstöðunum eða kauptúnunum upp um sveitirnar, þá er alveg rjett, að flutningabraut í Vestur-Húnavatnssýslu byrji á Hvammstanga og komi á þjóðveginn hjá Stóra-Ósi. Með því móti kemur hún öllu hjeraðinu best að notum, með hliðsjón af því, að hin fyrirhugaða þjóðvegarlagning verði akfær vegur. Öðru máli er að gegna um ákvörðun um legu þjóðvegarins, sem háttv.Ed. hefir felt í burt og samvinnunefndin lagði til. Hann liggur nú um mynni Víðidals, en á að færast talsvert norðar, um Vesturhóp og yfir Víðidalsá nálægt Faxalæk, eins og sýslunefnd Vestur-Húnavatnssýslu hafði lagt til. En með þessu móti verður Víðidalur talsvert út undan og er gert erfitt fyrir að nota brúna. Komið höfðu til mála 2 leiðir, sem leggja mætti veginn um. Núverandi vegamálastjóri hefir hvoruga leiðina skoðað, og sá fráfarni ekki heldur rannsakað syðri leiðina til hlítar, en ýmsum kunnugum mönnum ber saman um, að á þeirri leið muni vera betra vegarstæði. Um það skal jeg ekki deila. En það er annað atriði, sem jeg vildi minnast á, sem stendur í sambandi við þetta. Um leið og vegurinn verður færður hefir komið til mála að gefa sveitinni þá uppbót, að leggja veg yfir hálsinn vestan Víðidals, um Valdarás, og brúa Víðidalsá á öðrum stað þar fremra. Þetta skoðuðu menn sem fyrirheit til hjeraðsins um, að landssjóður kostaði brú á Víðidalsá á þessum stað. En eftir undirtektum vegamálastjóra nú er ekki að búast við, að landssjóður kosti brúna nema að einhverju leyti. Þarna er ekki búið að skoða brúarstæði enn þá, en brúa yrði þar tvær ár, Fitjaá og Víðidalsá. Það þótti því ekki ráðlegt að slá neinu föstu um veginn að sinni, meðan alt er órannsakað, er að þessu lýtur, og ekkert er ákveðið, hve miklu landssjóður vildi kosta til þessara brúa. Hjer er heldur ekkert í húfi með verkefni, því að þótt flutningabrautinni frá Blönduósi að Vatnsdalshólum verði lokið nú í sumar, þá er nóg þörf fyrir vinnukraftinn við brautina frá Hvammstanga, sem þá mætti byrja á. Verkfræðingurinn hefir fallist á þessar till., og nefndin hefir orðið sammála um, að 2. gr. frv. yrði feld, eins og líka hefir verið gert í háttv.Ed.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg get fallist á það, að ekki sje svo náið samband milli þess, hvernig þjóðvegurinn liggur í Vestur-Húnavatnssýslu og hins, hvernig flutningabrautirnar eru lagðar. Brautin frá Hvammstanga getur komið að fullum notum, þótt þjóðvegurinn liggi ofar en stjórnin gerir ráð fyrir í frv. sínu. Jeg set mig því ekki upp á móti, að frv. sje samþ. eins og það liggur fyrir frá háttv.Ed., og sætti mig við, að látið sje bíða betri tíma að ákveða, hvar þjóðvegurinn í Vestur-Húnavatnssýslu verður látinn liggja.

Frsm. (Einar Arnórsson); Jeg ætla að eins að skýra frá því, að allsherjarnefnd hefir athugað þetta frv. eftir að það kom frá háttv.Ed. Þar hefir verið gerð ein efnisbreyting á frv., sem gengur út á það, að konungur skuli veita tollstjóraembættið, eins og dómaraembættið. Nefndin hefir sjerstaklega athugað þessa breytingu og telur hana sanngjarna, þar sem í hlut á sá maður, sem skattheimtu landssjóðs á að hafa á höndum, og verður því að bera ábyrgð á miklu fje, sennilega meiru en nokkur annar gjaldheimtumaður landsins, sem gengur í gegnum hans hendur. Jeg ætla svo ekki að orðlengja um frv. Aðrar breytingar eru ekki efnisbreytingar, heldur að eins til að skýra innihald frv. Nefndin leggur því til, að það verði samþ. óbreytt.

Frsm. (Einar Arnórsson) Hv. Ed. hefir ekki gert neinar breytingar á þessu frv. að efni til, en breytt dálítið forminu, skift um greinar og gert aðrar smávægilegar breytingar. Allsherjarnefnd hefir því ekkert við frv. að athuga, en leggur til, að það verði samþ. óbreytt.

Sigurður Stefánsson Það er eins með þetta frv. eins og flest önnur á þessu þingi, að jeg hefi ekki getað fylgst með því frá byrjun. Mjer er því ókunnugt um þau drög, sem liggja til þess, að þetta frv. er fram komið, hvort það eru almennar óskir frá þjóðinni, eða þessi vanalega frumvarpa-frjósemi hjer á þinginu. Getur vel verið, að raddir hafi komið fram á þingmálafundum um að hreyfa þessu máli. En hafi engar raddir heyrst í þá átt, þá verð jeg að álíta, að lítil nauðsyn hafi borið til að koma með þetta frv. nú. Breytingin, sem hjer er farið fram á frá gildandi lögum, er sú, að frv. veitir öllum jafnan rjett til borgaralegrar hjónavígslu, án tillits til þess, hvort þeir eru í þjóðkirkjunni eða utan hennar. Við það er í sjálfu sjer ekkert að athuga, ef svo væri að öðru leyti í garðinn búið, að hjónaefni yfirleitt sæju sjer fært að nota þetta frelsi. En er jeg les yfir frv., rek jeg mig á talsverða agnúa á því. Jeg get tekið það fram, að þetta frv., að forminu til, sviftir presta talsverðum tekjum. Jeg skal nú ekki fást um það. Við prestar erum orðnir ýmsu vanir af slíkum ráðstöfunum og eigum nú orðið hjer á þingi formælendur fáa. Jeg legg ekki heldur mikið upp úr þessu atriði, en rjettlátt er það ekki, að löggjafarvaldið svifti einstaka stjett embættismanna tekjum, án þess að bætur komi fyrir. En þegar jeg lít á þetta frv., þá er jeg ósköp hræddur um, að frelsisgjöfin verði meiri í orði en á borði. Í lögunum frá 1886 er utanþjóðkirkjumönnum veitt undanþága frá kirkjulegri vígslu. Niðurstaðan hefir orðið sú, að hjónavígslan hefir orðið miklu dýrari og að ýmsu leyti umsvifameiri fyrir þessa menn heldur en fyrir þjóðkirkjumenn. Um þetta er ekki mikið að fást. Jeg verð að álíta, að þeir, sem geta ekki notað kirkjulega vígslu af trúarlegum ástæðum, vilji fúslega leggja á sig þann kostnað, sem þeir verða að borga fram yfir þjóðkirkjumenn. En þegar þess er gætt, að nú er öllum leyft að nota borgaralega vígslu, þá þarf ekki lengur neitt trúaratriði til þess að nota hana í stað kirkjulegrar vígslu. Þá hefði um leið átt að sjá um það, að jafnhægur aðgangur væri að hvorutveggju. En svo er ekki. Eftir þessu frv. verður borgaraleg vígsla miklu dýrari en kirkjuleg. Hún verður svo dýr, að allur fjöldi hjónaefna mun ekki sjá sjer efnalega fært að nota hana. Það er því tekið með annari hendinni, sem gefið er með hinni. Þess vegna eru allar líkur til, að þessi lög verði ein af pappírslögunum, sem ungað er út á Alþ., með um kostnaði, við umr., prentun o. fl., en aldrei koma neinum að notum. Þetta frv. er einn fleygurinn, sem verið er að reka í þjóðkirkjulöggjöfina, ný bót á gamalt fat. Það er miklu nær að taka málið frá rótum heldur en að vera með þetta sífelda kák í kirkjulöggjöfinni. Jeg skal nú finna orðum mínum stað um það, að dýrt yrði hjónaefnum að fá vígslu eftir þessum lögum. Að vísu má segja, að það, sem dýrleikann snertir, sje ekki neitt nýmæli í þessum lögum, þar sem það er til í eldri lögum. En flutningsmenn hafa sjálfsagt búist við, að þessi lög yrðu eitthvað notuð, og þá fyrst er hægt að nota þau, er hjónaefni sjá sjer það fært vegna kostnaðar. Fyrst og fremst er það ákvæði, að valdsmaður skuli geta stefnt hjónaefnunum til kaupstefnu hvert sem hann vill í lögsagnarumdæminu. Í lögunum um utanþjóðkirkjumenn er þetta svona. En þar er alt öðru máli að gegna þegar trúaratriði valda því, að menn nota sjer undanþáguna. Nú er hægt að gera ráð fyrir, að valdsmaður, sem gefa á saman hjón eftir nýju lögunum, vilji sem oftast stefna hjónaefnum heim til embættisbústaðar síns. En þá má búast við, að oft geti hjónaefni hreint ekki hlýtt stefnu valdsmannsins, nema með ærnum kostnaði. Það getur kostað ærna peninga að fara úr fjarlægum sveitum til bústaðar valdsmannsins. Nú má segja, að valdsmaður geti ákveðið brúðkaupsstefnu annarsstaðar, þar sem brúðhjónin eiga hægra með að mæta. En þá fylgir sá böggull skammrifi, að eftir gildandi lögum fá valdsmenn auðvitað ferðakostnað og dagpeninga, á meðan þeir eru á leiðinni, og þann kostnað verða hjónaefnin að borga. Þessi ferðakostnaður yfirvaldsins getur oft orðið margir tugir króna. Tökum t. d., að hjón norður á Melrakkasljettu eigi að sækja vígslu til sýslumannsins á Húsavík. Sú ferð gæti kostað marga tugi króna. Samkvæmt þessu frv., er einnig sjálft hjónavígslugjaldið, pússunartollurinn, hækkaður um helming frá því, sem nú er í lögum um utanþjóðkirkjumenn, eða úr 4 kr. upp í 8 kr.; það er líka nokkur kostnaðarauki. Þjóðkirkjuvígslan kostar 6 álnir, sem í vanalegu árferði er 3-4 kr. Þetta er sem sagt mjög mikill kostnaður, þegar alt kemur saman, ferðakostnaður hreppstjóra fyrir að festa upp auglýsingar, dagpeningar og ferðakostnaður sýslumanns o. fl.; alt verður að reikna með. Jeg er ekki að segja, að það sje óhjákvæmilegt fyrir brúðhjónin að hleypa sjer í þennan kostnað. Þau geta eftir sem áður notað kirkjulega vígslu. En til hvers er þá verið að setja þessi lög? Jeg sje ekkert við þau unnið, ef að því rekur, að þau verða svo sem ekkert notuð sökum kostnaðar. Þau verða þá dauður bókstafur. Það er alt annað, þó að menn vilji mikið á sig leggja af trúarlegum ástæðum. Þá er eitt atriði í frv., sem jeg varla veit við hvað á. Í 6. gr. er svo fyrir mælt, að skýrslu þá, sem valdsmaður sendir sóknarpresti, skuli rita inn í gerðabók prestakallsins. Með minni embættisreynslu þekki jeg ekki þá bók. Jeg veit, að þetta er tekið upp úr lögunum frá 1886, en er ekkert betra fyrir það. Það er leitt að sjá »terminos« í lögum, sem ekki eru til í málinu, heldur eru einhver aðskotadýr, sem enginn kannast við. Jeg verð að álíta, að engin þörf hafi verið á þessu frv. nú, og að það taki aftur með annari hendinni það, sem það þykist veita. Það ætlast til, að engum skuli meinað að nota borgaralega hjónavígslu, en svo er hún gerð svo dýr, að fyrirsjáanlegt er, að ekki muni nema sárfáir menn vilja nota hana. Hvað er þá unnið við þessi lög? Þau eru dauður bókstafur, pappírslög og ekkert annað. Borgaraleg vígsla getur kostað 70-80 kr. eftir þessu frv. Það dettur því engum í hug að nota hana, sem á annað borð tilheyra þjóðkirkjunni, heldur fara menn til prestsins eftir sem áður. Og til hvers eru þá lögin?

Gísli Sveinsson Það sjer á, að við höfum fengið kennimann í deildina, sem rennur blóðið til skyldunnar. Jeg kann því ekkert illa, þótt háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) rísi upp á 11. stundu, þar sem hann hefir ekki átt kost á því fyr. En það er algerlega á 11. stundu, því að frv. er nú búið að ganga í gegnum báðar deildir og er komið hingað aftur frá háttv.Ed.Háttv. þm. (S. St.) virðist leggja aðaláhersluna á það, að frv. þetta muni ekki geta komið að neinum notum, en gat þess þó - í svigum að vísu, en nokkuð áberandi samt - að það gæti svift presta nokkrum tekjum. Það er satt, að prestar geta mist einhvers í. Þeir eiga eftir þessu frv. ekki að fá gjöld, sem þeir hafa órjettilega upp borið, gjöld fyrir verk, sem þeir hafa alls ekki int af hendi. Og eftir reglum um kaupgjald er ekki rjett, að neinn fái borgun fyrir verk, sem annar leysir af hendi. Jeg býst því við, að einhverjum prestum þyki þetta ef til vill skerðing, varla á frelsi samt, heldur á einhverju öðru. Reyndar þurfa þeir nú ekki að óttast svo mjög tekjumissi, eftir þeirri niðurstöðu, sem háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) komst að um framkvæmd laganna, að borgaraleg vígsla mundi verða svo dýr, að flestir mundu frá hverfa og leita til prestanna, eins og áður. Háttv. þm. (S. St.) sagði nú öllum leyfilegt að láta vígja sig borgaralega. Þetta er auðvitað ekki rjett. Eins og hann hlýtur að vita er svo langt frá því, að til þess að geta fengið borgara lega vígslu verða menn að ganga úr þjóðkirkjunni.  (E. A: Þetta er misskilningur á orðum. þm. (S. St.). Hann sagði, að það yrði öllum leyfilegt eftir þessu frv.)  . Ef hann hefir átt við það, þá er það alveg rjett, og það er tilgangur frv., að öllum skuli jafnheimilt að láta borgaralegan valdsmann gifta sig. Það teljum við flutningsmenn mikinn kost, og fjöldi manna víðs vegar úti um land og meiri hluti þessa þings álíta það mikinn kost. Jeg hygg, að allur þorri manna sje einhuga á þeirri skoðun, að með þessu frv. sje komist miklu nær því persónulega frelsi, sem stjórnarskráin lofar öllum mönnum, heldur en núgildandi lög um þetta efni gera. Það er rjett hjá háttv.þm. (S. St.), að með þessu er ekki grafið fyrir allar rætur, sem saman liggja í borgaralegum og kirkjulegum efnum. Jeg vona, að við getum átt samvinnu um það síðar, ef við eigum eftir að vera á þingi saman, sem við búumst báðir við. Mjer er það ríkt í huga að ganga svo frá þeim málum, að engu verði þar saman blandað nema því, sem menn vilja af frjálsum hug. Jeg á hjer við það, að ríki og kirkja verði aðskilin til fulls. Þetta frv. er bót á ástandinu, sem nú ríkir, en jeg vona, að þeir, sem eru þeirrar skoðunar, að þetta eigi að leysast sundur að fullu, geti ekki haft á móti að taka þetta atriði til endurbóta, þótt ekki sje grafið fyrir allar rætur að þessu sinni, enda hefir það verið gert í aðalmenningarlöndum. Þótt hjer sje farin þessi leið, að leyfa mönnum að velja um, hvort þeir vilja heldur nota borgaralega vígslu eða kirkjulega, þá blandast mjer ekki hugur um, að rjettast væri að skylda alla menn til að hlíta borgaralegum reglum um mál, sem eru algerlega borgaralegs eðlis. Og engum getur blandast hugur um, að hjónabandið er borgaraleg stofnun. Hjer er þó farinn sá gullni meðalvegur að lofa þeim, sem vilja, að nota prestana, meðan þeir sitja á þessari hillu, sem þeir eru nú á. En hitt er með öllu ósanngjarnt, að skylda þá menn til að hlíta prestlegri blessun, sem heldur vilja láta gifta sig borgaralega. Þá taldi háttv.þm. (S. St.), að þessi nýbreytni, mundi hafa ærinn og óskaplegan kostnað í för með sjer. Þessi ummæli hans eru auðvitað alveg út í hött, því að, eins og hann játaði sjálfur, er það ákvæði, er hjer að lýtur, tekið upp úr lögum, sem nú eru í gildi, sem sje það, að valdsmaður geti kvatt til brúðkaupsstefnu á þeim stað og stundu, sem honum þóknast. Það getur því ekki haft meiri kostnað í för með sjer nú en að undanförnu, ekki síst ef lögin verða ekki notuð meir en nú er, eins og háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) álítur. Þetta frv. eykur þá ekki neinn kostnað, nema þá þessi hækkun á pússunartollinum úr 4 upp í 8 kr., sem á að renna í landssjóð.  (S. St.: Það munar ærið miklu)  . Það munar líklega meiru í augum háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) fyrir það, að það er ekki óhugsandi, að við það dragist eitthvað frá tekjum prestanna. Það er ekki rjett hjá háttv.þm. (S. St.), að ekki megi semja lög, sem geti svift einhverja stjett embættistekjum, án þess að endurgjald komi fyrir. T. d. gera m. a. lögin frá 1886 ráð fyrir, að menn geti komist undan prestlegri vígslu. Klerkar í Ed. hafa ekki heldur fengið sig til að verja »rjettindi« presta í þessu efni. Það ber ekki heldur að telja, að þau sjeu skert um skör fram. Jeg hygg, að það sje rangt, að menn muni vilja leggja á sig þennan kostnað að eins af trúarlegum ástæðum. Flestir munu sjá, að margar aðrar ástæður gætu orðið trúarlegu ástæðunum jafnríkar. Annars skal jeg ekki fjölyrða um þetta mál meir að svo komnu.

Sigurður Stefánsson Forlög þessa máls munu þegar vera ákveðin. Þó jeg hafi vikið orði að því, þá er það ekki af því, að mjer sem presti renni blóðið til skyldunnar eða sje þetta sjerlegt kappsmál. Mig furðar á þeim ummælum háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), að kostnaðurinn verði ekki meiri með þessu móti. Það þarf ekki annað en líta á embættisbústaði sýslumanna á landsbrjefinu til að sjá, að slíkt er fjarstæða. Það er ofætlun að ætla sjer að telja öðrum trú um, að það sje yfirleitt ekki ódýrara að fara til sóknarkirkjunnar sinnar en til sýslumanns.  (G. Sv.: Til sóknarkirkju sinnar verða menn að fara hvaðanæva úr sókninni, nema leyfi sje keypt)  . Þótt svo yrði, að sýslumaður gæfi að jafnaði saman hjónin á skrifstofu sinni, þá er kostnaðarmunurinn æði mikill. Það ætti háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) og að vita, að það er ekki sanngjarnt að svifta embættismenn tekjum, þótt prestar sjeu, og bæta þeim ekki upp í neinu. En þetta er formatriði. Jeg skal ekki neita því, að hjónabandið sje borgaraleg stofnun. En það mun varla spilla hjónaböndum hjer eftir fremur en hingað til, að vígslan sje kirkjuleg. Eftir þessu frv. getur ferðakostnaður og annar kostnaður orðið 60-70 kr., og mun það rjett, sem jeg sagði, að það muni þurfa meiri en venjulegan áhuga til, að lagt sje út í hann. Er ekki líklegt, að aðrar ástæður en trúarlegar verði nógu ríkar. Þess vegna munu lög þessi nánast verða dautt pappírsgagn.

Frsm. (Einar Arnórsson) Það er ekki laust við, að mjer þyki fyrir því, að þetta mál skuli hafa orðið þessum góðu kirkjunnar mönnum að sundurþykkjuefni. Báðir fylgja þeir hinni hreinu evangelisku kenningu, og munu vonandi sættast á öðrum sviðum. Hv. þm.N.-Ísf. (S. St.) mun nú vera dauður í þessu máli, og skal jeg ekki leggja honum ámæli í gröfinni. Þetta verður að eins góðmannleg grafskrift, og ekki löng. Þetta er stefnumál. Í stjórnarskránni, 47. gr., stendur, að enginn megi neins í missa af borgaralegum eða þjóðlegum rjettindum sakir trúarskoðunar sinnar. Nú er það þó svo, að þeir einir, sem eru utan þjóðkirkjunnar, hafa rjett til borgaralegrar vígslu. En margur, sem í þjóðkirkjunni er, mundi þó heldur kjósa hana. Hjer er um það að ræða, að menn öðlist rjett til þess, sem þeir heldur óska. Háttv. þm.N.-Ísf. (S. St.) kvað þetta vera kák. En sama kákleiðin hefir verið farin víða annarsstaðar. Frá sjónarmiði háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) ætti það að vera meðmæli, ef lögin yrðu að eins pappírsgögn. Þeim góða kirkjunnar manni, sem álítur það sáluhjálplegra, að prestur vígi hjón, en veraldlegur valdsmaður, ætti þá að liggja í ljettu rúmi, hvort frv. verður að lögum eða ekki. Mörg dæmi þekki jeg til þess, að fólk virðist ekki horfa í kostnaðinn, þegar um giftingu er að ræða. Það er ekki óvenjulegt, að fólk komi hingað til Reykjavíkur austan úr sýslum til að giftast, »og svona kvað það vera um allar jarðir«. Menn gifta sig mikið á vorin í sveitunum, og nota sjer þá manntalsþingaferðir sýslumanna. Það yrði mönnum kostnaðarminst.  (S. St.: Í sveitinni giftast menn ekki á vorin)  . Svo er þó oft, þar sem jeg þekki til, enda er það eðlilegast þeim, sem ætla að byrja búskap. Rjettindamissir presta, ef þessi lög verða samþykt, er ekki meiri en rjettinda- og tekjumissir sýslumanna, er bannlögin gengu í gildi, og heyrðust þó engar kvartanir þá af þeim ástæðum. 2. gr. laga frá 15. okt. 1875 kveður svo á að fastlaunaðir embættismenn verði að láta sjer lynda hverja þá takmörkun, sem gerð er á yfirgripi og ásigkomulagi embætta þeirra, þótt þetta sje ekki tekið fram í hverju veitingarbrjefi. Prestar verða því að lögum að hlíta þessu. Þá skal jeg ekki eyða fleirum orðum um þetta mál. Jeg þakka háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) fyrir hans kirkjulega áhuga, og vona, að þótt honum og háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) hafi ekki samið í þessu máli, að það valdi ekki sundrungu þeirra í milli um hið góða málefni, hina góðu og gömlu kenningu kirkjunnar, er þeir berjast fyrir.

Frsm. (Einar Arnórsson) Þetta mál hefir orkað tvímælis í deildinni. Allir munu hafa verið sammála um það, að ekki væri hægt að afgreiða það, eins og það kom frá Ed. Svo tók allsherjarnefnd málið að sjer. Hún leitaði aftur til sjávarútvegsnefndar, og flytur nú í samræmi við sjávarútvegsnefnd brtt. á þgskj. 723. Brtt. er þess efnis, að útmæling megi ekki fara fram nema hreppsnefnd eða bæjarstjórn, þar sem útmælingar er beiðst, veiti meðmæli sín. Þetta á að koma í veg fyrir, að heimildin sje notuð takmarkalaust og að þarflausu. Ef brtt. verður samþykt, má við frv. hlíta eins og það er, að jeg vona.

Benedikt Sveinsson Nefndin á þakkir skildar fyrir lagfæring sína á frv. Brtt. er til bóta. Þó væri best að frv. væri alveg sálgað. Aðalatriðið er það, hvort heimila skuli mönnum að vaða uppi og helga sjer lóðir annara. Meðmæli hreppsnefndar eða bæjarstjórnar, sem gerð eru að skilyrði fyrir að útmæling fari fram, eru að vísu nokkur hindrun. En þó eru það ekki nægilegar skorður. Það er ekkert launungarmál, að frv. þetta er fram komið vegna þess, að einhverjir voru óánægðir með þau kjör, sem þeir áttu að sæta í Sandgerði í vetur. En nú hefir á þessu þingi verið sett annað lagaákvæði, sem ætti að bæta úr slíku. Það eru lögin um heimild fyrir stjórnarráð Íslands til að setja reglugerðir um notkun hafna. Tilgangurinn með því var einmitt að tryggja betur hagsmuni útgerðarmanna í veiðistöðum. Það frv. var þörf rjettarbót, og bætir úr öllum þeim ágöllum, sem kvartað hefir verið um að undanförnu, en þetta frv. er óþarft, og auk þess skaðlegt. Því er ekki hægt að neita, að í þessu frv. er opnaður vegur fyrir þá, sem vilja sölsa undir sig lóðir. Háttv. frsm. (E. A.) sagðist ekki kannast við, að lög frá 1891, um útmæling verslunarlóða, hafi verið misbrúkuð, en hræddur er jeg um, að þess mundu þó finnast dæmi, ef eftir væri grenslast. En hjer er um nýbreytni að ræða frá eldri lögunum, sem miklu meiri hætta er á að misbeitt verði. Einstakir menn munu »spekulera« í að helga sjer lóðir, sem eru framtíðarvænlegar og eigendur í fiskiverum standa uppi varnarlausir, ef svo stendur á, að þeir hagnýta ekki lóðirnar sjálfir í svipinn. Menn geta gert það í gróðaskyni að ná tangarhaldi á lóðum, samkvæmt ákvæðum frv., þótt þeir ætluðu ekki að nota þær sjálfir, heldur pranga rjettindunum út við aðra á eftir. Það færði háttv.frsm. (E. A.) þessu frv. líka til gildis, að það gerði kleift að ná úr höndum útlendinga lóðarrjettindum, sem þeir hafa eignast hjer á landi. En það er mjög ósennilegt að svo yrði. Fyrst og fremst hafa útlendingar víst notað flestar lóðir þær, sem þeir hafa náð taugarhaldi á, gert þar einhver mannvirki og þar með reist skorður við, að aðrir geti tekið þær. Þótt niður falli hagnýting útlendinganna á lóðunum meðan styrjöldin stendur, þá mundu dómstólarnir ekki dæma af þeim umráðarjettinn, heldur með rjettu skoða það sem »vis major« og eignirnar verða framvegis í höndum þessara sömu umráðenda. Eg hygg þvert á móti, að það sje auðsætt, að útlendingum verði greiðara að sölsa undir sig lóðir í fiskiverum, ef frv. nær fram að ganga, því að það greiðir mjög fyrir leppum þeirra að ná í lóðir þar sem þeim leikur hugur á. Leppmenskan á besta blómaskeið fyrir höndum í skjóli þessara laga. Þá getur hún fyrst komist í algleyming. Háttv. frsm. (E. A.) gerði lítið úr því að þessi lög gætu valdið örðugleikum að því er snertir veð, sem á lóðunum hvíldu. Rjett er það að vísu, að veðrjetturinn tapast ekki, enda hefir því ekki verið haldið fram, en talsvert umstang og fyrirhöfn mundi þetta kosta lánsstofnanir. Háttv. frsm. (E. A.) játaði, að alt ylti á því, hvort hjer væri um almenningsheill að ræða eða ekki. Ef svo væri ekki, þá væri frv. brot á stjórnarskránni. Í flestum tilfellum mun hjer um einstaka menn að ræða, er notið geta hagsmuna af nýmælum þessara laga. Það er engin almenningsheill í því fólgin, að taka lóð af einum manni og fá hana í hendur öðrum. Það er að eins einstaklingsheill og einstaklingsóheill, sem þar er um að ræða, en almenning skiftir það engu, hvort lóðin er eign Pjeturs eða Páls. Mjer er næst að halda, að háttv.frsm. (E. A.) hefði ekki tekið betur á þessu frv. en markafrv., ef hann hefði ekki verið í nefnd þeirri, sem fjekk frv. til meðferðar. Forsætisráðherra er á móti frv., telur það mjög varhugavert og þykir það ganga í berhögg við ákvæði stjórnarskrárinnar um eignarrjettinn, og er hann glöggur lagamaður. Hann hefir og hag landsins fyrir augum í þessu máli, því að það kemur hart niður á jarðeignum landsins, ef frv. nær fram að ganga. Till. hæstv. forsætisráðherra ættu því að vera hjer þungar á metunum. Jeg held fast við dagskrána, sem jeg bar fram um daginn.

Bjarni Jónsson Jeg fagnaði mjög þegar þetta frv. barst deildinni. Jeg sá, að mjer mundi nú fært að eignast ýmsar lóðir hjer í Reykjavík, sem jeg hefi lengi haft augastað á. En nú sje jeg, að Reykjavík er undanþegin.  (E. A.: Reykjavík hefir verið undanþegin þegar frá 1891)  . Jú, en það er eitt meðal við því, sem jeg hefi lært af Einari prófessor Arnórssyni, að ný lög breyta því, sem staðið hefir í eldri lögum. Það hefir verið kvartað yfir því, að útlendingar yrðu fyrri til að ná hjer hagkvæmum lóðum en landsmenn, og hefir þar sjerstaklega verið tilnefndur Ingólfsfjörður. En þetta frv. mundi ekki reisa skorður við því nje stuðla að því, að Íslendingar næðu lóðum úr höndum útlendinga. En það mundi gera annað; það mundi koma upp fjöldi af lóðaleppum, sem hefðu það fyrir atvinnu að hjálpa útlendingum til að ná löndum hjer. Hjer skapast því ný hætta. Það er að vísu hægt að neita þessu á sama veg sem sumir málfærslumenn hafa fyrir reglu að neita öllu og mótmæla öllu fyrir dómstólum, en hættan minkar ekki hót við það. Þó er þetta ekki aðalatriði fyrir mjer; það er annað, sem gerir mjer bókstaflega ómögulegt að greiða atkvæði með frv., og það er, að hjer er um bersýnilegt stjórnarskrárbrot að ræða. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) kvað það ekki vera svo, af því að fult verð ætti fyrir landið að greiða. Þetta er ekki nóg; stjórnarskráin heimilar ekki að taka eignir manna af þeim nauðugum, þótt gjald komi fyrir, nema alþjóðarheill heimti. En alþjóðarheill þarf það ekki að vera, þó að Sigurð formann langi til að ná sjer í lóðarblett hjer eða þar og hrifsi hann undir sig eftir þessum lögum. Um þetta efni verða eigi samin almenn lög, heldur mundi þurfa sjerstök lög í hvert einstakt skifti, því að það er svo margt, sem til greina getur komið, að eigi er unt að láta almenn lög ná yfir það alt. Og jeg held því fram, að almenn lög megi ekki heimila Pjetri og Páli að taka undir sig land, hvar sem þeir kunna að girnast. Þykir mjer ólíklegt, að háttv. þingmenn vilji samþykkja slíkt brot á stjórnarskrá vorri. Það gerir ekki þessi lög hóti betri, þótt hið sama sje gert með lögunum frá 13. mars 1891. Meira að segja, úr því að vakin hefir verið athygli á því, hvernig þau eru úr garði gerð, getur ekki hjá því farið, að þau verði brátt feld úr gildi eða samin upp. Mjer finst því sjálfsagt að samþykkja hina rökstuddu dagskrá háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.), og tel jeg hann eiga þakkir skildar fyrir að hafa gert sitt til að firra þingið þeim vitum að samþykkja frv. þetta.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg er samdóma hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) og háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) um, að breytingar þær, sem gerðar hafa verið á frv., sjeu til mikilla bóta. En þó verð jeg að taka í sama strenginn sem hv.þm.N. Þ. (B. Sv.), að rjettara sje að hugsa málið betur og láta það ekki ganga fram á þessu þingi. Það er óhætt að segja, að frv. gengur fullnærri stjórnarskránni, og þótt jeg þori ekki að fara eins langt og háttv.þm. Dala. (B. J.), er telur það vera fullkomið stjórnarskrárbrot, þá verð jeg að segja, að það er mjög á takmörkunum. Jeg viðurkenni það nú sem fyr, að eitthvað þarf að gera til að tryggja útgerðarmönnum, svo sem unt er, að þeir geti stundað útveg sinn á hagkvæmum stöðum. Það hefir þótt ástæða til að undanskilja Reykjavík í frv. þessu, og eins er í lögunum frá 13. mars 1891. Jeg gæti trúað því, að nú væri orðið svipað ástatt í sumum af hinum kaupstöðunum eins og var í Reykjavík um 1890, og væri vert að athuga það, hvort eigi mundi rjett að undanskilja þá frá ákvæðum frv. þessa. Enn er eitt að athuga við frv. þetta. Stefna þess gengur mjög í öfuga átt við stefnu flokks eins hjer á landi, sem vill, að lönd og lóðir, einkum í kauptúnum, sjeu ekki í eign einstakra manna, heldur bæjarfjelaganna eða þjóðfjelagsins. Þetta frv. brýtur beint bág við þá skoðun, því að mjer skilst svo, sem eftir þessu frv. sje hægt að fá lóðir, hvort heldur er til eignar eða á leigu. (E. A.; Það á að fara eftir því, sem sá kýs, er lóðin er tekin af). Það getur að minsta kosti vel verið, að sá, sem lóð er tekin af, vilji heldur láta hana af hendi til sölu en til leigu, ef hann er sviftur umráðarjetti yfir henni, þótt bæjarfjelagið vilji ekki, að hún sje seld.  (E. A.: Bæjarfjelagið gerir út um það)  . Mjer skilst, að það komi ekki fram í frv. Jeg skal ekki neita því, að eitthvað kunni að vera ábótavant í þessum efnum, eins og nú er, en það er þó sjálfsagt ekki svo mikið, að málið megi ekki bíða til næsta þings til betri athugunar. Mundi jeg greiða atkvæði með hinni rökstuddu dagskrá að efninu til, en get það ekki vel, af því að hún fer fram á, að málinu sje vísað til stjórnarinnar.

Frsm. (Einar Arnórsson) Það hefir þegar verið vegið að frv. þessu úr 4 áttum, og virðist ekki annað hlýða en að nokkrum vörnum sje haldið uppi. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) játaði, að í frv. fælist rjettarbót, borið saman við núgildandi lög, lögin frá 13. mars 1891, því að í þeim væru engar skorður reistar við því, að þeir gætu fengið lóðir útmældar til verslunar, sem þess æsktu, ef þeir ætluðu að hefja verslun á staðnum, og hafi lögin frá 13. mars 1891 verið brot á stjórnarskránni, sem jeg segi alls eigi að þau hafi verið, þá á að nokkru að bæta úr því hjer. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) kvað það mundu hafa verið óánægjan með kosti þá, sem sumir útgerðarmenn hafa sett þeim, sem á þeirra náðir hafa orðið að leita, sem velt hefði hlassi þessu úr stað. Jeg skal ekkert um það segja, en með sama rjetti mætti raunar segja, að einhverjir »stórgrósserar« stæðu á bak við þá, sem móti mæla, og ýttu þeim úr stað; þó er fjarri, að jeg segi að svo sje. Frv. eða lögin um notkun hafna, sem háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) nefndi í sambandi við þetta frv., er ófullnægjandi í þessu efni, og ekki geta menn eftir því fengið til starfrækslu lóðir á landi. Tilgangur þess var að sporna á móti því, að einstakir menn gætu sett mönnum afarkosti og neytt þá til að selja sjer afurðir sínar lægra verði, eða með öðrum óhagstæðari kjörum, en aðrir byðu fyrir þær, og til að kaupa af sjer nauðsynjar hærra verði en annarsstaðar væri hægt að fá þær fyrir. Háttv. þm. (B. Sv.) sagði, að menn vissu ekki nema lögin nr. 3, 13. mars 1891, hefðu verið misbrúkuð; hafi það kunnað að koma fyrir, þá eru hjer nokkrar skorður reistar við því, að svo verði eftirleiðis. Háttv. þm. (B. Sv.) sagði enn fremur, að sumir kynnu að nota lagaheimild þá, sem hjer á að veita, til að ná lóðum til þess að »spekúlera« með þær. Ef brtt. sú, sem hjer liggur fyrir, verður samþykt, þá mun fyrir það girt, þar sem þurfa meðmæli bæjarstjórnar eða hreppsnefndar til þess, að útmælingin fáist. Bæði háttv.þm. Dala. (B. J.) og háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) gerðu allmikið úr því, að með þessu væri verið að ljetta undir með útlendingum að ná sjer í lóðir hjer á landi. Jeg fæ ekki sjeð, að svo geti orðið, en hitt sje jeg, að ef þeir hafa þegar sölsað undir sig mikið land, þá verður eftir þessu frv. hægra en áður að taka af þeim það, sem þeir mega missa. Það hefir mikið verið um það talað, að frv. þetta væri brot á stjórnarskránni. Þó fór hæstv. forsætisráðherra vægilegast í þetta, eins og vænta mátti; hann vildi alls ekki fullyrða það, en var hræddur um, að það gæti verið einhversstaðar á takmörkunum. Þá voru háttv.þm. Dala. (B. J.) og N.-Þ. (B. Sv.) að útlista það, hvað þyrfti til þess, að heimilt væri samkvæmt stjórnarskránni að taka eignir manna eignarnámi. Nefndu þeir þar til almenningsheill, að fult endurgjald kæmi fyrir það, sem tekið er, og auk þess taldi háttv.þm. Dala. (B. J.), að sjerstök lög þyrftu að vera sett í hvert einstakt sinn. Svo að jeg snúi mjer fyrst að því, þá hefir þeirri reglu ekki verið fylgt í löggjöf vorri, t. d. ekki í fossalögunum. Um endurgjaldið er enginn ágreiningur, því að hjer er gert ráð fyrir, að það sje greitt. Þá er þriðja atriðið, um almenningsheillina. Það er misskilningur, að það heyri undir dómstólana að meta, hvað sje almenningsheill. Það heyrir undir löggjafarvaldið að ákveða það, og dómstólarnir verða að fara eftir lögunum, eins og þau liggja fyrir. Þess er ekki heldur að vænta, að t. d. 3 menn í yfirdómi sjeu færari um að dæma, hvað sje almenningsheill, en samkunda 40 bestu manna, kjörinna víðs vegar um land, og þeir kunnugir í öllum landsfjórðungum. Það er að vísu svo, að oft getur verið mikið vafamál, hvað sje almenningsheill og hvað ekki, því að ekki verður það reiknað út á sama hátt og alment reikningsdæmi. Þar verður að fara eftir mati á öllum atvikum, sem jeg játa að oft getur verið vafasamt. Því sneri allsherjarnefnd sjer til sjávarútvegsnefndar um það, hvort hjer mundi vera um almenningsheill að ræða, og niðurstaðan varð sú, að rjett þótti að fylgja fram frv. þessu ásamt brtt. þeirri, er því fylgir. Hitt er misskilningur, að það geti ekki verið til almenningsheilla, þótt einstakur maður reki atvinnu eða iðnaðarfyrirtæki; það gæti t. d. vel komið fyrir, að einn maður tæki að sjer að koma upp rafmagnsstöð hjer í Reykjavík, sem allur bærinn hefði gagn af, eða að einstakur maður hefði komið upp vatnsveitunni hjer. Hvort um almenningsheill sje að ræða í frv. þessu, um það læt jeg hvern háttv.þm. dæma fyrir sig. En jeg lít svo á, að svo muni vera, þar sem meiri hluti sjávarútvegsnefndar hjer og í háttv.Ed. er þeirrar skoðunar, og þar eru þó lögfróðir menn og kunnugir sjávarútvegi, svo sem sýslumaður Vestmannaeyja, bæjarfógetar Ísafjarðar og Seyðisfjarðar í Ed. og þm. Ak. (M. K.). Viðvíkjandi lögum nr. 3, 13. mars 1891, þá mun næsta hæpið að halda því fram, að framið hafi verið stjórnarskrárbrot, er þau voru samþykt og staðfest. Mjer þykir ólíklegt, að þeir Magnús Stephensen og Nellemann hefðu ráðið til, að þau næðu staðfestingu, ef um skýlaust stjórnarskrárbrot hefði verið að ræða. Það er um Nellemann að segja, að á meðan hann var ráðherra lagði hann þrásinnis móti því, að lög væru staðfest, af því að þau gengju ofnærri stjórnarskránni, og mundi hann ekki síður hafa gert það með lögin frá 13. mars 1891 en önnur lög, ef honum hefði fundist ástæðu til þess. Og undarlegt þykir mjer það, ef frv. þetta gengi mjög nærri hagsmunum kaupstaða og kauptúna, að bæjarfógetarnir á Ísafirði og Seyðisfirði og þingmaður og sýslumaður Vestmannaeyinga, sem allir sitja í háttv.Ed., skyldu ekki hafa mælt á móti því. En svo að jeg víki aftur að brtt. á þgskj. 723, þá verður hún ekki skilin öðruvísi en svo, að hreppsnefndir og bæjarstjórnir eigi að meta nauðsyn útmælingar í það og það sinn og mæla með henni og móti, og sömuleiðis koma með tillögur um það, hvort lóðina beri að afhenda til leigu eða til sölu, eftir því sem henni finst rjettast og best við eiga í hvert skifti. Að öðru leyti læt jeg hvern einstakan háttv.þm. dæma um það, hvort hjer sje um almenningsheill að ræða eða ekki. Dæmi þingið, að svo sje, þá er það hæstirjettur í því máli, en ekki dómstólarnir.

Bjarni Jónsson Mikið kapp leggur háttv.þm. (E. A.) á að fegra þennan ágæta gimstein úr stóra dallinum. Þegar háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) gat þess, að óánægja með kosti þá, sem útgerðarmenn hefðu sætt í Sandgerði, mundi hafa ýtt frv. þessu af stað, þá svaraði háttv.þm. (E. A.) með því að segja, að eins vel mætti halda því fram, að einhverjir stórgrósserar hefðu ýtt af stað þeim fjórum þingdm., sem hafa andmælt frv. En sá er munurinn, að það er sannanlegt, að Sandgerði hefir valdið því, að þetta frv. er komið fram; en hitt mun erfitt að sanna, að grósserar eða aðrir hafi sent okkur fjóra af stað eða standi á bak við okkur. Þessi varnaraðferð háttv.þm. (E. A.) sýnir að eins, hvílíkt ofurkapp hann leggur á málið. Það má vera, að lögin um notkun hafna sjeu ekki fullnægjandi til að tryggja mönnum pláss í fiskiverum. En úr því mætti bæta með miklu tryggari og hagfeldari lagaákvæðum en þeim, sem þetta frv. geymir. Það er alveg rjett, sem háttv. flutningsm. og aðrir hafa sagt, að þessi nýja brtt. bætir töluvert úr skák, því að eftir henni getur ekki hver og einn alveg út í loftið heimtað annara manna eign, enda er þar líka til að dreifa sveitarstjórnunum. En jeg býst við, að það þætti lítil trygging fyrir löggjafarvaldið að leggja það sveitarstjórnunum í hendur að skera úr, hvort gera á stjórnarskrárbreytingu eða ekki. Hv. frsm. (E. A.) sagði, að þessi lög væru sett til að sporna við því, að útlendingar gætu náð undir sig verðmiklum eignum og haldið þeim. Þetta hlýtur sá hv.þm. (E. A.) að hafa sagt að gamni sínu, því að hann er altof kunnugur því, sem daglega fer hjer fram af leppmensku, til að geta staðið upp hjer í 3. sinn og borið þetta sem ástæðu, ef hann ætlast til, að því verði trúað. Hann getur náttúrlega sagt það sem fyndni, en fyndni má ekki jaska, því að þá hætta menn að hlæja að henni. Þá er stjórnarskrárgreinin, sem hljóðar svo: »Eignarrjetturinn er friðhelgur. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína, nema almenningsþörf krefji. Þarf til þess lagaboð, og komi fult verð fyrir.« Þetta stendur nú í stjórnarskránni, en ekki ýmislegt af því, sem háttv.frsm. (E. A.) sagði. Það mun vera það rjetta, að sjerstakt lagaboð þyrfti í hvert einstakt skifti, því að það mun trauðlega vera heimilt að gefa út almenn heimildarlög um eignarnám, nema um vafalausa almenningsþörf sje að ræða. Það er mikill mismunur á þessu frv. og almennum heimildarlögum til að taka eignarnámi fossa, þegar stjórnin heimtar það, því að það er almenningsþörfin, sem krefst þess. En að það sje almenningsþörf, sem krefjist þess, að einn einstakur maður geti tekið af öðrum manni lóðarblett í sjávarútvegsþorpi, það nær engri átt, nema dómstólarnir dæmi í hverju einstöku tilfelli, að svo sje.  (E. A.: Það er það sama sem þm.N.-Þ. (B. Sv.) var að segja)  . Jeg skildi hann ekki svo, heldur að löggjafinn ætti að dæma þörfina. Það á hann að gera, því að annars er verið að ræna menn. Um það, að háttv.frsm. (E. A.) vildi lemja mig með nöfnum lifandi og dáinna manna, get jeg sagt: Eitthvað dustast ofan á mig, ekki' er mylsna skaðsamlig. Það hallar ekki rjettu máli, þótt einhver hafi sagt eitthvað annað, sem engin trygging er fyrir að sje rjett. Og ekki get jeg farið að »jurare in verba magistri«, jafnvel þótt jeg eigi hjer við þektan lögfræðing. Jeg hefi aldrei heyrt neinn af mínum lærisveinum halda því fram, að hvert orð, sem jeg segði, væri rjett, og sjálfur ætla jeg að fylgja þeirri reglu að fylgja því, sem jeg sjálfur álít rjett. Það er rangt að draga nokkra ályktun um afstöðu þeirra manna til þessa máls af afstöðu þeirra í öðru máli, því að það gat verið ástæða fyrir þá að telja það alþjóðarþörf, þótt ekki sje að ræða um alþjóðarþörf í þessu máli.  (E. A.: Jeg talaði um stjórnarskrárbrot)  . Háttv. frsm. (E. A.) byrjaði með að segja, að ef þetta væri stjórnarskrárbrot, þá væru lögin frá 1891 líka stjórnarskrárbrot. Jeg hefi ekki nefnt þessi lög frá 1891 fyr en hann (E. A.) tók þau inn í röksemdafærslu sína. Háttv. frsm. (E. A.) talaði um, að bæjarfógetarnir í Ed. yrðu ekki með þessu frv., ef þeir álitu það hættulegt fyrir bæina, en jeg fæ ekki sjeð, að þetta standi í neinu sambandi við kjarna málsins. Hagur bæjarins gæti staðið þannig, að þeir vildu taka land handa bænum, að t. d. bæjarfógetinn á Ísafirði sæi sjer hag í því að vaða inn í kjördæmi sessunauts síns. Annars skal jeg ekki fjölyrða meir um þetta mál; það er ekki þess vert, því að slíkt mál sem þetta á að verða sjálfdautt undir eins og það sjest í þingdeild.

Frsm (Einar Arnórsson) Það eru að eins örfá orð. Jeg ætla ekki að fara að karpa við háttv. þm Dala. (B. J.) um skilning hans á stjórnarskránni, því að það vita allir, sem hafa þefað í lög, að ekki þarf sjerstök lög í hvert einstakt skifti, og þótt yfirlögfræðingur deildarinnar, háttv.þm. Dala. (B. J.), segi annað, held jeg minni skoðun. Það væri sæmileg niðurstaða, sem maður kæmist að, ef setja ætti sjerstök lög í hverju einstöku tilfelli. Það hafa gengið hjer í gegnum deildina frv. til laga um áveitu á Flóann, og það voru almenn heimildarlög um lögnám, sem hv.þm. Dala. (B. J.) var samþykkur. Honum hefir alveg láðst að geta þess þá, að það þyrfti sjerstök lög til þess að expropriera hvert einstakt kot í Flóanum.  (B. J.: Þetta er alveg eins hugsað og af manni úr Flóanum)  . En hv.þm. Dala. (B. J.) stendur það neðar að hugsun en maður úr Flóanum, að hann getur ekki skilið þetta. Vegalögin, símalögin og fossalögin eru líka öll almenn heimildarlög, og svona mætti lengi halda áfram á sama hátt. Jeg skal vera samþykkur háttv.þm. Dala. (B. J.) í því, að þótt einhver hafi sagt eitthvað áður, þá eigi maður ekki að »jurare in verba magistri«, en það hefir þó verið venja dómstóla, stjórnar og þings, frá því 1849 í Danmörku og 1874 hjer, að taka tilit til þess skilnings, sem áður hefir verið lagður í stjórnarskrána og grundvallarlögin. Það er hæpið að gera svo lítið úr skilningi allra þeirra, sem »stúderað« hafa stjórnarskrána, að hann hafi aldrei verið rjettur. Við höfum líka ákvæði í stjórnarskránni, að ekki megi selja jarðeignir þess opinbera nema með sjerstökum lögum. Nú er þó búið að selja margar þeirra eftir almennum heimildarlögum. Hvers vegna girti háttv.þm. Dala. (B. J.) sig ekki í brækur og reis upp á afturfæturna til að mótmæla þessu sem stjórnarskrárbroti, í stað þess að skrifa undir nefndarálit um þetta mál 1915?  (B. J.: Jeg beið eftir lögfræðingunum)  . Ef hann hefir verið þessarar skoðunar 1915, hefði hann átt að leggja til þá, að hin almennu heimildarlög um sölu þjóðjarða væru numin úr gildi. Þetta hefir víst bara verið fyndni eða gaman hjá honum áðan, því að nú hefir hann, háttv.þm. Dala. (B. J.), setið við góðan orðstír á þingi síðan 1909, en aldrei hugkvæmst þetta fyr.

Bjarni Jónsson Jeg er dauður og afturgenginn, en ætla að eins að benda á, að það er ekki neitt einstakt, þótt jeg álíti það stjórnarskrárbrot að gefa út almenn heimildarlög um sölu þjóðjarða, eða þessi hjer til eignarnáms. Jeg er ekki einn með þá skoðun á móti háttv. 2. þm. Árn. (E. A.), og hann getur, meira að segja, ekki haldið allri lögfræðingafylkingunni óskertri í kringum sig, því að sannorður maður hefir sagt mjer, að Magnús heitinn Stephensen hafi altaf talið lögin um sölu þjóðjarða stjórnarskrárbrot. Þar hefi jeg þó einn lögfræðing með mjer, og get nú slegið hv. 2. þm. Árn. (E. A.) með einu því nafni, sem hann vildi slá mig áðan með, ranglega þó.

Frsm (Einar Árnason) Landbúnaðarnefndin leggur á móti því, að frv. þetta verði samþ. Eru til þess tvær ástæður. Önnur ástæðan er sú, að þar sem lög um sölu þjóðjarða eru í gildi, þá telur nefndin ekki rjett að vera að heimila sölu einstakra jarða með sjerstökum lögum. Ef jarðir fást ekki keyptar eftir þeim reglum, sem gilda um sölu þjóðjarða, þá eru venjulega til þess lögmætar ástæður, og því sjálfsagt að vísa þeim frá. Hin ástæðan snertir þessa sjerstöku söluheimild. Helgustaðir eru þektir um alt land fyrir silfurbergsnámuna, sem er í Helgustaðafjalli. Þó að náman sje tekin undan, og sömuleiðis allar námur, sem kynnu að finnast í landareigninni, þá finst nefndinni ekki ráðlegt að selja þessa jörð, telur það næstum óforsvaranlegt að selja þá jörð, sem geymir merkustu námu landsins. Gæti líka orðið óþægilegt, ef náman og jörðin væru ekki í sömu höndum. Jeg sje svo ekki ástæðu til að tala fleira um málið, en vil skjóta því til hv.flm. (B. St.), hvort honum sýnist ekki rjett að taka frv. aftur, þar eð víst má telja, að það verði felt.

Björn Stefánsson Það hefir verið talað um það, og þingmönnum lagt það til ámælis, að þeir hafi flutt mörg frv. inn á þetta þing, samtals 110 frv. Af þeim hefi jeg flutt eða verið frumkvöðull að þrem. Eitt þeirra var steindrepið með öllum greiddum atkv. gegn 3. Þetta er annað frv., sem ekki blæs heldur byrlega fyrir, en 3. frv. má búast við að landbúnaðarnefndin kyrki í greip sinni, þótt mig furði á því, að minni hlutinn þar skuli ekki knýja frv. fram til umr. Eftir þessari útreið mætti ætla það, að þessi frv. mín væru allra frv. vitlausust, en við það vil jeg alls ekki kannast, en hitt munu afdrif þeirra bera vott um, að jeg geng ekki í milli manna með „agitationum“ og er ófáanlegur til hrossakaupa. Nú veit meiri hluti landbúnaðarnefndar, að fjöldi þjóðjarða hefir verið seldur, sem miklu nauðsynlegra hefði verið að eiga fyrir landssjóð heldur en þessar jarðir. Jeg gat þess við 1. umr., að í þessu máli lægju fyrir ítarleg gögn, bæði frá virðingarmönnum, sýslunefnd og umráðamanni jarðanna, en þegar jeg mintist á við nefndina að kynna sjer þessi skjöl, þá var mjer svarað því, að þess þyrfti ekki, forlög þess væru þegar ráðin. En hverjar eru þá ástæður nefndarinnar ? Hún segir, að nauðsynlegt sje að hafa vatn undanskilið. En einmitt í 2. gr. er ákvæði um það. Jeg skal enn fremur segja hv. nefndarmönnum það, ef þeir vita það ekki áður, að í flestum jörðum þar eystra hefir fundist silfurberg í lækjarfarvegum, svo að það er þar í fjöllunum. Nú hafa jarðir þar verið seldar unnvörpum án þess, að skilyrði hafi verið sett um vatnsafl til notkunar við vinslu náma, sem kynnu að finnast, og enginn vafi er á því, að þær verða flestar seldar á næstu árum, sem eftir eru. Jeg skal ekki minnast á verðleika ábúandans, því að það gerði jeg við 1. umr. En þótt jeg sje fremur andvígur þjóðjarðasölu, þá kalla jeg það óverjandi misrjetti að selja ekki þessum manni jörðina, fyrst að jarðir eru seldar alt í kringum hann, eins og nefndin hlýtur að vita að verið hefir undanfarið, og þótt hún neiti að reisa skorður við því, að svo verði gert framvegis. Eftir nefndarálitinu mætti ætla, að hjer væri um heljarmikla námu að ræða, en hjer er ekki svo mikið sem hola niður í jörðina, heldur er silfurbergið tekið úr lækjarfarvegi, og engin mannvirki eru þar önnur en tveir timburkofar vindblásnir. Það má vera, að frv. verði ekki lengra lífs auðið, en ekki mun jeg samt taka frv. aftur, því að vera má, að jeg geti síðar meir mint hv. nefndarmenn og aðra deildarmenn á afstöðu þeirra til þessa máls.

Sigurður Sigurðsson Með því að jeg man ekki aðstöðu hv. 2. þm. S.-M. (B. St.) gagnvart frv. um frestun þjóðjarðasölu, þá vil jeg beina þeirri fyrirspurn til hans, hvort hann hafi greitt atkvæði móti því.  (B. St: Nei!)  . Ef hann hefir ekki gert það, þá er hann ósamkvæmur sjálfum sjer, með því að flytja þetta frv. Jeg skal nú ekki andmæla þessu frv. sjerstaklega, enda hygg jeg, að þess þurfi ekki. En þar sem hv.flm. (B. St.) sagðist hafa verið óheppinn með frv. sín, þá er það rjett. Mannfjölgunarfrv. var felt, og þetta frv. er þannig, að það gengur hneyksli næst að flytja það. Í landi þessara jarða er einhver merkasta náma landsins, og auðvitað hlýtur reksturinn að hafa áhrif á ábúð jarðarinnar, og því glapræði að selja hana, en hneyksli að flytja frv. Út af ásökun hins hv.þm. (B. St.) til landbúnaðarnefndar fyrir það, að hún hefir ekki enn afgreitt erfðaábúðarfrv. það, sem henni var falið á öndverðu þingi, þá skal jeg geta þess, að nefndin hefir haft mörgum aðkallandi málum að sinna. Og það er nú svo um þetta frv., að meiri hluti nefndarinnar getur ekki aðhylst það nje stefnu þess, og veit jeg þá ekki, hvort hv.flm. þess (B. St.) er meiri ánægja að því að fá það afgreitt úr nefndinni með þeirri tillögu, að það verði felt. Jeg held, að nefndin sje í þessu máli samkvæmari sjálfri sjer en hinn hv.þm. (B. St.) virðist vera.

Frsm. (Einar Árnason) Jeg get verið stuttorður, með því að hv. 1. þm. Árn. (S. S.) hefir tekið af mjer ómakið. Jeg býst ekki við því, að hv.flm. (B. St.) haldi, að frv. gangi nú fram, eða að honum hafi komið það óvart, að landbúnaðarnefnd leggur á móti því, og því var það, að jeg skaut því til hans, hvort hann vildi ekki taka frv. aftur. Hv. flutnm. (B. St.) mintist á, að nefndin hefði ekki kynt sjer skýrslur um málið. Þetta er alveg rjett. En hjer er um principmál að ræða, og engar skýrslur þurfti, með því að nefndin er þeirrar skoðunar, að eigi beri að aðhyllast frv., sem fara í kringum lög, sem sett hafa verið, og þetta frv. er ekkert annað en krókaleið, sem nefndin vill engan þátt eiga í að innleiða. En svo að jeg víki aftur að skýrslunum, þá skal jeg geta þess, að hv.flm. (B. St.) kom til mín og bað mig að bíða í nokkra daga að láta prenta nefndarálitið, þangað til hann gæti sýnt mjer skýrslurnar. Jeg lofaði því, og beið í viku, en engar skýrslur komu. Hinn hv.flm. (B. St.) sagði, að vatnsafl og ýmislegur notkunarrjettur landsins væri undanskilið. En þótt svo sje, þá er oftast svo, að þegar tveir hafa umráð yfir sama hlut, þá verða hagsmunir þeirra fyrir árekstri. Hinn hv.flm. (B. St.) mintist á verðleika ábúandans. Það er svo langt frá því, að nefndin vilji beita hann nokkurri harðdrægni, enda verður ekki sjeð að hann sje harðdrægni beittur í þessu máli. Ef þessar námur verða reknar, þá getur hann haft hagnað af námurekstrinum á ýmsan óbeinan hátt, og hann er að engu ver settur en aðrir, sem neitað hefir verið um kaup á ábýlisjörðum þeirra. Hann sagði enn, hinn hv.flm. (B. St.), að nefndin hefði ekki farið gætilega. Það ætti hún að hafa gert, einmitt að hans dómi, sem lýsir sig andvígan þjóðjarðasölu.

Björn Stefánsson Jeg verð að svara fyrirspurn hv. 2. þm. Árn. (S.S.), fyrst að hann man ekki aðstöðu mína til frv. um frestun þjóðjarðasölu. Jeg greiddi atkv. með frv. stjórnarinnar, og gat þess við 1. umr. þessa máls, að jeg hefði ekki komið fram með þetta frv., ef frestunin næði fram að ganga, en úr því að svo fór ekki, þá sá jeg enga ástæðu til þess að flytja ekki frv., og annað dugði ekki, með því að stjórnin hafði neitað um söluna. Jeg get vel fyrirgefið hv. 2. þm. Árn. (S. S), þótt hann kalli þetta frv. hneyksli, með því að hann er á móti allri sölu þjóðjarða. En jeg verð þá líka að segja, að það gangi hneyksli næst, hvað hann, fulltrúi landbúnaðarins, gerir lítið að því að styðja hag landbúnaðarins. Hann er með í því að kæfa erfðaábúðarfrv., og frv. hans um ábúð jarða var svo vaxið, að enginn mundi hafa trúað, að komið væri frá landbúnaðarráðunaut; svo óverulegar endurbætur á lögum um ábúð og úttekt jarða felast í því. Frv. var líkast því, sem hefði mátt vænta frá hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.). En það má nú líka segja um þau frv., er hv. 1. þm. Arn. (S. S.) hefir verið einn um, að þau hafa ekki fengið betri útreið en mín, eins og menn sjálfsagt muna. Hv. frsm. (E. Árna.) hjelt, að mjer mundi aldrei, síst eftir innræti landbúnaðarnefndar, hafa dottið í hug, að frv. yrði samþ. Jú, mjer meir en datt það í hug, eða hvers vegna var þá ekki þjóðjarðasölunni frestað? Og það er víst, að jarðir hafa verið seldar, sem meiri ástæða væri að halda í en þessar, og jeg geng ekki frá því, að það er misrjetti að neita um sölu þessara jarða, þar sem alt í kring eru seldar jarðir, sem síður skyldi, og landbúnaðarnefndin gerir sitt til þess að ýta undir söluna. En frv. tek jeg ekki aftur, heldur vil jeg lofa hv. deild að sýna mannskap sinn á því.

Sigurður Sigurðsson Hv. 2. þm. S.-M. (B. St.) hefir ráðist á mig út af frv. þeim, sam jeg hefi flutt, og á landbúnaðarnefnd fyrir afgreiðslu á frv., sem henni hafa verið falin. Frv. um ábúð jarða, sem jeg flutti nú á þingi, hafði verið flutt hjer áður, og hlotið viðurkenningu margra manna, er hafa til brunns að bera meiri þinghæfileika heldur en hv. 2. þm. S.-M. (B. St.). Og sömuleiðis hafa ýmsir bændur tjáð sig því hlynta. Hingað til hefir staðið á þinginu að afgreiða það. - En að það er enn ekki komið frá nefnd er því að kenna, að nefndin hefir mikið að gera, og vill athuga málið vel. - Jeg hefi grun um það, að hv. 2. þm. S.-M. (B. St.) sje ekki vel kunnugur ábúðarlögunum, eða þessu máli yfir höfuð, enda kom það fram við 1. umr., að hann hefir annaðhvort ekki lesið frv., eða misskilið það eins rækilega og unt er að misskilja.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Mentamálanefndin, sem hefir haft þetta mál til meðferðar, hefir komist að þeirri niðurstöðu, að ekki sje þörf á þeim fyrirmælum eða breytingum, sem frv. fer fram á. Hún lítur svo á, að allskostar tryggilega sje um fje þetta búið með lögunum frá 1890. Nefndin hefir kynt sjer ástæður kirknasjóðs, og álítur fulltryggilega um hann búið, því að hann hefir ekki orðið fyrir neinu tjóni síðan hann tók til starfa. Hann er á vöxtum, aðallega hjá kirkjum, með vægum lánskjörum, sem sje 4%, og í seinni tíð hafa ekki verið veitt lán úr honum nema gegn tryggingu frá þeim mönnum, sem standa að hlutaðeigandi kirkjum, og er þar alstaðar tryggilega um búið. Þar sem frv. gerir ekki ráð fyrir neinum öðrum breytingum á lögunum frá 1890 en þeim, að landssjóður ábyrgist lánin, og þar sem landsstjórnin hefir ábyrgð á lánunum samkvæmt þeim lögum, álítur nefndin frv. ofaukið og leggur því til, að það verði felt.

Gísli Sveinsson Mjer virðist frv. það, sem hjer liggur fyrir, alls ekki vera óþarft, og eftir því, sem jeg veit best, er það borið fram fyrir beiðni ýmsra utan af landi og óskum frá þeim, sem kunnugir eru því, hvernig framkvæmdirnar hafa verið með þessi lán og hvernig meðferð fjárins hefir verið varið, og jeg fyrir mitt leyti hefi leitað álits kunnugra manna. Jeg furða mig því mjög á þessu nefndaráliti og þeirri niðurstöðu, sem nefndin hefir komist að, og skilningi hv. nefndar á lögunum frá 1890. Það kemur hvorki fram í nefndarálitinu nje hjá hv.frsm. (Sv. Ó.), hvort nefndin hefir leitað sjer upplýsinga hjá rjettum hlutaðeigendum. Hún þykist hafa rannsakað öll gögn í máli þessu, en það virðist ekki rjett, þegar litið er til niðurstöðunnar, sem hún kemst að. Það er alkunna, að því er svo varið með þessi lán, að þau eru alls ekki trygð sem skyldi, og landssjóður ábyrgist þau ekki. Þess vegna hefir þess verið óskað af forráðamönnum ýmsra þeirra kirkna, sem fje eiga í þessum sjóði, að landssjóður ábyrgðist lánin, þar eð líka kirkjurnar eru skyldaðar til að láta fje sitt í þennan sjóð, en bannað að hafa það á betri vöxtum eða á tryggari stöðum. Meðan þjóðfjelagið heldur uppi þjóðkirkju og ábyrgist hana, er rjett, að landssjóður ábyrgist það fje, sem kirkjurnar eiga í kirknasjóði, og hefir ákvæði um það átt að standa í lögunum frá 1890. En þau lög verða ekki skilin svo, að landssjóður haft þá skyldu, því að í 4. gr. þeirra stendur, að stiftsyfirvöld, eða stjórnarráðið nú, ábyrgist sjóðinn, en með því er að eins átt við reikningsskil, því að vitanlega getur biskup eða stiftsyfirvöld ekki borið ábyrgð á því fje, sem tapast Jeg sje ekki, að eftir orðanna hljóðan sje hægt að halda því fram, að landssjóður eigi að bera ábyrgðina. Til þess að fylla í þessa gloppu, sem er á lögunum, er þetta frv. borið fram. Jeg hefi líka fyrir mjer orð sjálfs skrifstofustjórans, sem um þessi mál fjallar, að ummæli 4. gr. laganna hafi ávalt verið skilin svo, að þau ættu að eins við reikningsskil sjóðsins, en ekki við það, að nein ábyrgð hvíli á landssjóði, þótt eitthvað tapist. - Þetta er ekki neitt einstaklingsmál, en snertir almenning. En jeg er hræddur um, að þeir, sem kirkjurnar eiga eða hafa umráð yfir þeim, geti tapað, ef ekki er betur um hnútana búið, þótt í nál. standi, að aldrei sje lánað úr sjóðnum nema gegn öruggri tryggingu. Fjeð er ekki veitt nema til kirkjubygginga, og í lögunum er engin heimild til að krefjast annarar tryggingar en þeirrar, sem kirkjurnar sjálfar veita. En hinn núverandi biskup, Jón Helgason, hefir lýst yfir því, að jeg hygg, að hann sjái sjer ekki fært að lána fje úr þessum sjóði nema söfnuðurinn ábyrgist með kirkjunni. Eins og nú er og ef söfnuður leysist upp samkvæmt lögum, og kirkjan eyðist af einhverjum óhöppum, þá er það fje tapað, sem þar stendur. Það er því ekki að ófyrirsynju, að þetta frv. er komið fram, um aukna tryggingu fyrir kirknafjám. Af því, að mjer er kunnugt um þessi efni, þá vildi jeg láta þessar upplýsingar í tje, til þess að háttv. deildarm. þyrftu ekki að ganga eingöngu eftir upplýsingum nefndarinnar, sem vafalaust eru rangar og villandi.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Jeg þarf ekki margt að segja viðvíkjandi því, sem hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) sagði um nefndina og niðurstöður þær, sem hún hefir komist að. En það eru 2 atriði í ræðu hans, sem gefa mjer tilefni til skýringa. Það var á honum að skilja, að nefndin hefði ekki leitað upplýsinga á rjettum stöðum og þar af leiðandi ekki fengið ábyggilegar upplýsingar. En jeg get lýst yfir því, að nefndin leitaði upplýsinga bæði hjá landsstjórninni og hjá biskupi, og veit jeg ekki, hvar á að leita upplýsinga um þessi efni, ef ekki hjá þeim mönnum, sem kirknasjóðinn hafa í höndum. Bæði forsætisráðherra og biskup ljetu það í ljós, að óþarft væri að setja ný lög um þetta efni. En nefndin gerði þó meira en þetta. Hún rannsakaði alla reikninga sjóðsins, frá því er hann tók til starfa og fram að þessum tíma, og varð þess vör, að í þessi 25 ár, sem sjóðurinn er búinn að starfa, hefir hann engum eyri tapað. Ef lögin hefðu verið að einhverju leyti ófullnægjandi og reynslan hefði sýnt, að á frekari tryggingu þyrfti að halda, þá var ástæða til að koma með þetta frv. En svo er ekki. Annars skal jeg ekki vera að karpa um þetta; það skiftir ekki svo miklu máti. En jeg stend við það, að nefndin hafi leitað sjer góðra upplýsinga, og verð að líta svo á, að kirknafjeð sje nægilega trygt, og því engin ástæða til að samþ. þetta frv. Það verður að álítast, að starfsemi þessa sjóðs sje nú fullreynd, og þótt því sje haldið fram, að tryggingin fyrir fje hans sje ekki sem áreiðanlegust, þá er það að eins slagorð, sem á ekki við neitt að styðjast. Reynslan sýnir hið gagnstæða, að tryggilega sje um það búið. Þá er fullyrðing hv.þm. (G. Sv.) um ábyrgðarleysi stjórnarráðsins (stiftsyfirvalda) á kirknasjóðnum mjög hæpin. 4. gr. laganna frá 1890 er ákveðin, og ábyrgðin hlýtur að ná lengra en til reikninga, að rjettir sjeu.

Forsætisráðherra (J. M.) Af því að jeg var nefndur, verð jeg að gefa örstutta skýringu, þó að jeg ætlaði ekki að blanda mjer inn í þetta mál. Það er rjett, að hv.frsm. (Sv. Ó.) spurði mig um álit mitt á tryggingu þessa sjóðs, og kvaðst jeg ekki vilja mikið um það tala, en við umræðurnar um þetta frv. í hv.Ed. hafði jeg tekið það fram, að ekki mundi mikil þörf á þessum lögum, þar sem jeg áliti sjóðinn allsæmilega trygðan. En um leið hjelt jeg því fram, að ef landssjóður tæki á sig ábyrgð á þessu fje að einhverju leyti, þá væri rjettmætt að takmarka trygginguna eitthvað, - að landssjóður ábyrgðist t. d. einhverja ákveðna upphæð af sjóðnum. Annars legg jeg ekki mikla áherslu á þetta mál. Áhættan er ekki mikil, hvorki fyrir landssjóð nje fyrir þá, sem kirkjurnar eiga. Einu sinni var dálítil hætta á, að sjóðurinn yrði fyrir halla, en þá var tekin upp sú regla, að láta ekki nægja þá tryggingu, sem hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) reyndar sagði, að lögin ætluðust til að væri látin nægja, að fá tryggingu safnaðarins fyrir láninu. - Annars er ekki vert að ræða mikið um þetta mál. Það er ekki þess vert. En ef frv. verður samþ., þá held jeg, að rjettast væri að setja einhver takmörk fyrir tryggingarupphæðinni.

Gísli Sveinsson Það er komið í ljós, að hv.frsm. (Sv. Ó.) fer með rangt mál, er hann segir, að nefndin hafi fengið þær upplýsingar hjá landsstjórninni og hjá biskupi, að landssjóður hefði nú ábyrgð á fje sjóðsins. Þetta er ekki svo, eins og kemur berlega fram hjá hæstv. forsætisráðh., en hann kveðst hafa viljað leggja til, að landssjóður verði ekki látinn tryggja sjóðinn að fullu. Það er því upplýst, að nefndin hefir hlaupið í gönur, og það kemur í ljós, að ef svo hefði ekki verið, þá hefðu niðurstöður nefndarinnar orðið alt aðrar. Jeg býst við, að ef nefndin hefði komist að þeirri niðurstöðu, að þessi trygging væri ekki fyrir hendi, þá hefði hún líklega lagt til, að frv. yrði samþ. Hvað viðvíkur því, sem hæstv. forsætisráðh. talaði um, að landssjóður tæki ekki á sig alla ábyrgðina, þá er það rjett, að ef um mikla áhættu væri að ræða, þá bæri að athuga það, hvort landssjóður eigi að bera ábyrgðina alla. En nú er áhættan lítil fyrir landssjóð, en getur verið talsverð fyrir einstakar kirkjur eða söfnuði, og aðallega verður að líta á hitt, að þegar löggjafarvaldið skipar einstaklingum að leggja fje sitt á ákveðinn stað, þá verður það að ábyrgjast, að sá staður sje tryggilegur. Nú er ekki hægt að segja, að kirkjusjóðurinn sje öruggur eins og hann er. - Þetta er ekki neitt einstaklingsmál, heldur snertir það alla þá, sem kirkjur eiga um land alt, sjerstaklega þó, ef litið er til þeirrar reglu, sem sagt er að núverandi biskup ætli sjer að taka upp, að heimta persónulega ábyrgð fyrir lánum úr sjóðnum. Jeg vona, að háttv. þingmenn stingi hendinni í sinn eiginn barm og líti á það, hvernig því mundi verða tekið heima í þeirra eigin hjeruðum, ef þeirri ábyrgð er varpað yfir á einstaka menn, sem að rjettu lagi á að hvíla á landssjóði, þótt ekki sje um mikla áhættu að ræða. Jeg vona því, að háttv. deild - líka háttv. nefndarmenn sjálfir, eftir þær upplýsingar, sem fram eru komnar, - greiði atkvæði með frv. Þótt það sje lítilsverð krafa, sem um er að ræða, þá er hún þó sanngjörn.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Jeg stend að eins upp til að leiðrjetta mismæli eða mishermi í ræðu hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.). Hann sagði, að jeg hefði haft það eftir forsætisráðh., að landssjóður hefði ábyrgð kirknasjóðsins á höndum. Jeg hafði það ekki eftir honum.  (G. Sv.: Eftir hverjum þá ?)  . Jeg hafði það ekki eftir neinum, sagði það alls ekki. En hitt hafði jeg eftir hæstv. forsætisráðh., að hann áliti ekki þörf á þessum lögum, því að sjóðurinn væri fullvel trygður, Það er ekki það sama og að landssjóður beri ábyrgð á honum. - Jeg veit ekki, hvort háttv. nefndarmenn gera það fyrir háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) að greiða atkv. með frv., móti sínum eigin tillögum. Fyrir mig get jeg sagt, að það kemur auðvitað ekki til mála, því að jeg er enn jafnsannfærður um það og jeg var áður, að þetta frv. sje óþarft og kirknasjóðurinn sje nægilega trygður.

Gísli Sveinsson Að eins örfá orð. Jeg skrifaði það orðrjett upp úr ræðu hv.frsm. (Sv. Ó.), sem líka er í samræmi við nefndarálitið, að hann sagði, að samkvæmt lögunum frá 22. maí 1890, sem nú gilda, bæri landssjóður ábyrgð á fje kirkjusjóðsins. Þetta eru hans óbrjáluð orð. En þessi staðhæfing hans er algerlega röng.

Flm. (Pjetur Þórðarson) Jeg vildi að eins geta þess viðvíkjandi þessu frv. hjer á dagskrá, að aðalefni þess er komið inn í þingið aðra leið, þar sem því er vel borgið. Jeg vildi því leyfa mjer að taka frv. aftur.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Þessi till., sem nú er hjer til umræðu, hefir þegar mætt allhörðum dómum utan þings, og mætti því ætla, að til hennar væri stofnað af mikilli hvatvísi. En jeg held, að mjer sje óhætt að segja það, að dómar þeir, sem þegar hafa verið á hana lagðir, hafi ekki verið betur rökstuddir nje hugsaðir heldur en tillaga þessi var af nefndum þeim, sem bera hana fram. Ef mál þetta er krufið til mergjar, þá kemur í ljós, að ástæður fyrir þessar till. eru margar, og skal jeg með mjög fám orðum nefna þær helstu. Jeg vil þá nefna fyrst þá ástæðuna, sem sjerstaklega hefir verið gerð að umtalsefni af andmælendum tillögunnar, enda hefir hún verið álitin af þeim höfuðástæðan, þótt svo sje alls ekki. Þetta er sparnaðarástæðan. - Það, sem vitanlega er nú fram úr hófi dýrt við skólahaldið, er eldsneytið, eru kolin. Jeg þarf ekki að fjölyrða um þessa ástæðu; allir þekkja hana eins vel og nefndirnar, enda er hvort sem er ekki hægt að segja um með vissu, hversu miklu fje sá sparnaður nemur Hafa nefndirnar hvorki haft tíma nje tækifæri til að fá nákvæmar upplýsingar um það. Enda hefir þeim ekki þótt það skifta svo miklu. Jeg skal að eins geta þess, að ef engin kensla yrði hjer í háskólahúsinu í vetur, þá er mjer sagt, að við það myndu sparast 20-24 þús. kr. í kolum og gasi. Þótt nú kolin sjeu og verði afskaplega dýr, þá verður að leggja aðaláhersluna á það, áður en lagt er út í fullkomið skólahald í vetur, að vissa sje fyrir því að kol og koks verði nægileg í landinu. Fyrir þessu er enn engin vissa. Að eins von. Og þó að mikið af kolum kunni að koma til landsins, þá ber þess vel að gæta, að þau eru enn nauðsynlegri til margs annars en til þess að halda uppi skólunum. Er þar fyrst til að nefna landsspítalana og sjúkrahúsin í landinu, sem ekki má loka, og trauðla mun gerlegt að spara hita við. Þá verður einnig að vera vissa fyrir því, að oss skorti eigi kol handa skipum vorum, þeim, sem nú halda í oss lífinu og munu gera það. Einnig verður að vera vissa fyrir því, að eitthvað af botnvörpuskipum geti náð í fisk til matar handa landsmönnum, eftir því sem nauðsyn ber til. Ekki má það heldur vera í óvissu, hvort heimili einstaklinganna geti náð í nægilegt eldsneyti. Það verður að sjá fyrir því, að fólk þurfi ekki að sitja í kulda, því að það getur orðið stórhættulegt fyrir þjóðina, þar sem af því hlyti að leiða heilsutjón einstaklinganna og aukinn manndauða. Alt þetta álitum vjer enn þýðingarmeira fyrir þjóðfjelagið heldur en þótt skólum yrði lokað í vetur. Verður þetta því að vera fulltrygt áður en lagt er út í fullkomið skólahald. Eru þá taldar þær ástæður, sem lúta að eldsneytinu. Nefndunum virtist rjett að geta einnig þeirrar ástæðu, að ef einhver vafi kynni að leika á því, að nægur útlendur matur væri til í landinu, og þá sjerstaklega hjer í Reykjavík, þá sje ekki rjett að hrúga hingað fólki ofan úr sveitum. Menn munu nú sjálfsagt segja, að það megi á sama standa, því að alstaðar þurfi menn að eta, hvort sem þeir eru í sveit eða kaupstað. Ekki er hægt að mótmæla þessu, en hitt er víst, að ef matarskortur verður í landinu, vegna ónógra aðflutninga, þá kemur skorturinn fyr í kaupstaðina en í sveitirnar. í sveitunum verður fólki fleira til bjargar, og það er ljettara á útlenda matnum en kaupstaðarbúar. Menn munu sjálfsagt segja, að þetta sje bara grýla, því að varla muni oss mat skorta, en ekki virðist þó vissan fyrir því fullkomin og útlitið síst betra en verið hefir. Enn er eftir að nefna eina af þeim höfuðástæðum, sem vöktu fyrir nefndunum, og er hún sú, að þeim fanst viðurhlutamikið að ætlast til þess, eða óbeinlínis hvetja til þess - en .það væri gert, ef skólum væri leyft að starfa á venjulegan hátt - að menn ofan úr sveitum gátu yfirleitt lagt fram eins mikið fje eins og mun þurfa, til þess að námsfólk lifi hjer í Reykjavík sæmilega í vetur, Það virðist næsta undarlegt og jafnvel ótrúlegt, að fjöldi þeirra manna, sem eiga að kosta sjálfa sig eða aðra hjer í Reykjavík í vetur, geti klofið þann kostnað án stórtjóns á efnum sínum og ástæðum nú á þessum erfiðu tímum. Ef menn geta þetta, þá er efnahag námsmanna og aðstandenda þeirra yfirleitt betur komið en áður hefir verið. Þessu er svarað þannig, að fólkið sjálft óski eftir þessu og vilji ganga að þessum kjörum, eða rjettara sagt ókjörum; - ókjör mega það kallast að greiða minst 10-1.200 kr. fyrir vetrarvist í Reykjavík, eins og útlit er fyrir. - Menn benda á, til sönnunar því, að fólkið sjálft treysti sjer til að standast þennan kostnað, hversu óðfúst það er að sækja um skólavistirnar. Jeg. held, að þetta sje ekki næg sönnun, því að jeg tel það áreiðanlegt, að fólk upp til sveita hafi alls enga hugmynd um, hversu dýrt verði að lifa hjer í Reykjavík næsta vetur. Væri því full ástæða til að stemma stigu fyrir því, að fólk í gáleysi hleypi sjer út í ókleifan kostnað. Ef námsfólkið drifi hingað í baust á venjulegan hátt, án þess að gera sjer fulla grein fyrir kostnaðinum, þá mætti búast við því, að sumt yrði ef til vill að hætta á miðjum vetri, vegna fjárskorts. eða þótt svo færi, að það kæmist á einhvern hátt fram úr þessum vetri með lántökum eða öðru því um líku, þá gæti það lamast svo efnalega, að það ef til vill yrði að hætta við nám fyrir fult og alt. Og þá væri sannarlega betra fyrir námsmenn að bíða einn vetur heldur en að svo færi. Benda má einnig á það, að líkindi eru til, að heilsu fólks verði meiri hætta búin hjer í Reykjavík í vetur heldur en ella. Þegar allt er svo óhæfilega dýrt, munu allir kosta kapps um að spara svo, sem þeir frekast geta. Munu þeir þá fyrst og fremst reyna að spara það, sem dýrast er, en það eru kolin. Er því mjög hætt við, að námsfólkið geti beðið heilsutjón af kolasparnaði eða af því að sitja í kulda, en allir vita, að námsfólk er talsvert næmt fyrir sjúkdómum. - Menn gera mjög mikið úr því, hve rangt sje að stuðla til þess, að náms fólk tefjist heilan vetur og missi þannig heilt ár af lífi sínu, eins og menn komast að orði. En nefndirnar voru þeirrar skoðunar, að vegna hins gífurlega kostnaðar við skólavistirnar þá hlytu hvort sem er fleiri eða færri af nemendunum að tefjast, sakir efnaleysis. En það væri misrjetti, ef efnamennirnir tefðust ekkert, en að eins þeir fátæku, og til þess vildu nefndirnar ekki stuðla. Þessar ástæður ná auðvitað ekki til námsfólks heima í Reykjavík, og er Reykvíkingum ekki láandi, þótt þeir leggi alt kapp á, að skólum sje haldið uppi, þar sem þeir þurfa ekki að kosta sitt fólk meira þótt það gangi í skólana. En ekki fanst nefndunum rjett að halda uppi skólanum fyrir Reykvíkinga eina eða því sem næst, enda ber vel að gæta þess, að reykvískir námsmenn þurfa alls ekki að missa eins mikils í, þótt skólum sje lokað. Þeir geta eftir sem áður að meira eða minna leyti notið tilsagnar kennaranna, sem að sjálfsögðu mundu láta hana ókeypis í tje, eftir því sem hægt væri. Og væri sjálfsagt að bæta þeim upp, ef þeir þyrftu fyrir þær sakir að kosta meiru til um hita eða annað. Allar þær ástæður, sem jeg hefi þegar tekið fram, vöktu fyrir nefndunum, en geta skal jeg þess, að einstakir nefndarmenn lögðu mismunandi áherslu á hverja ástæðu fyrir sig. Af því að jeg tala hjer fyrir munn 12 manna, þá get jeg búist næsta vetur við, að jeg láti einhvers ógetið, sem þeir kynnu að óska eftir að kæmi fram, og vona jeg, að þeir árjetti þá mitt mál. Skal jeg svo ekki fjölyrða frekar um ástæðurnar fyrir tillögunni, en vona, að háttv. deildarmenn hafi þegar komist að raun um, að þetta mál hefir mjög alvarlegar hliðar. Jeg þykist vita, að hv. deild sjái, að mál þetta er athugavert og alvarlegt; eins og sjá má á tillögunni er stjórninni að eins gefin heimild til að grípa til þeirra úrræða, er tillagan nefnir, en engin áskorun til hennar eða skipun; það mætti segja, að þetta væri nokkurskonar aðvörun til hennar að hafa vakandi auga á þessu vandamáli. Nefndin vill láta skoða það sem svo, að ef þessi tillaga er samþykt, þá hafi stjórnin heimild til að fara svona langt í þá áttina að stöðva skólahaldið, en lengra ekki. Nefndin leggur það alveg á vald stjórnarinnar að fara með þetta mál eins og hún álítur að hún geti best varið. Það er eðlilegt, að stjórninni sje fengið málið í hendur; hún er kunnugust og getur best dæmt um, hverjar líkur sjeu til, hvort það muni fyrir hendi, sem þarf til skólahaldsins, t. d. kol. Hún hlýtur og að hafa besta yfirsýn yfir afleiðingarnar af því, ef ekki er varlega að farið. enda ber hún og ábyrgðina á þeim. Þá skal jeg benda á miðlunarleiðir, sem komu til mála í nefndinni. Ein var sú, sem nefnd hefir verið í blöðunum, að mentaskólahúsið skyldi haft til kenslu fyrir Háskólann, og mentaskólanemendur líka að einhverju leyti, eftir því sem fært þætti. Önnur var sú, að hafa skólahald að eins nokkurn hluta skólaársins, t. d. síðara hluta vetrar, þótt ekki sýndist fært að hafa það allan tímann. Hvað sem stjórnin ræður af í þessu máli, þá mælist nefndin til, að hún geri ráðstafanir sínar sem fyrst og fari sem varlegast; það má altaf auka skólahaldið síðar, ef horfur batna. Þá skal jeg loks minnast lítið eitt á einstaka liði tillögunnar. Um fyrsta liðinn þarf jeg ekki að fjölyrða. Það skilja sjálfsagt allir, að það vakti fyrir nefndinni, að síst mætti tefja þá háskólanemendur, sem ætla að taka fyrri eða síðari hluta embættisprófs í vetur eða vor; því leggur hún til, að sjerstakar ráðstafanir sjeu gerðar til þess, að þeir geti notið kenslu á komandi vetri. Síðari hluti 2. liðs miðar að því, að nemendur í hinum almenna mentaskóla og gagnfræðaskólanum á Akureyri fái leyfi til að ganga undir vorpróf á venjulegan hátt, og að þeir skuli einkis í missa fyrir aldurs sakir. Það leiðir og af sjálfu sjer, að nefndin ætlast til, að inntökupróf fari fram í mentaskólanum og öðrum slíkum skólum að vori, eins og vant er, hvort sem skóli verður haldinn eða ekki. Um 3. og 4. lið hefi jeg ekkert sjerstakt fram að taka. Þá kem jeg að 5. lið. Nefndinni þótti það óviðeigandi að veita öðrum skólum styrk til rekstrar þeirra, ef þingið treysti sjer ekki til að ráða til þess, að skólum landsins sjálfs væri haldið uppi. Nú er komin fram brtt. frá hv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) um að breyta nokkuð orðalagi liðsins. Jeg sje ekki ástæðu til að samþykkja þessa brtt., því að eftir áliti nefndarinnar er stjórninni ætlað að ráða fram úr þessu, en ef tillagan er samþykt, er lögð skylda á stjórnina að fara styttra í þessu atriði en nefndin ætlast til. 7. liðurinn er sjálfsagður. Engum hefir dottið í hug, að kennarar við skólana skyldu missa laun við það, þótt skólunum yrði ekki haldið í sama horfi sem áður. En það hafa verið gerðar athugasemdir út af þeim orðum liðsins: „jafnt stundakennurum sem öðrum“. Það sýnist sjálfsagt, að stundakennarar, sem að undanförnu hafa lifað á þessari kenslu sinni, eigi ekki fremur að missa stundakenslulaun sín fyrir þessa ráðstöfun en föstu kennararnir sín laun. Orðin „eftir því sem verið hefir“, eru sett til þess, að ekki gætu komið nýir menn og krafist launa, af því að þeir hefðu ætlað sjer að sækja um stundakenslu næsta vetur. Jeg vona nú, þar sem tillagan er þannig skýrð, að hv. deild taki henni vinsamlega. Jeg held, að ekki væri rjett, eftir því ástandi sem nú er, að fella hana. Ef hún yrði feld, skilst mjer það vera sama sem að banna stjórninni að ganga svolangt, sem hún fyrirskipar, og í öðru lagi að fyrirskipa venjulega skólaskyldu, hvernig sem á stendur.

3619Forsætisráðherra (J.M.): Jeg skal leyfa mjer að taka það fram, að þessi till. er fram komin með ráði ráðuneytisins, eða svo að segja með samkomulagi við það. Það var talað við okkur um málið, og jeg held, að allir þáverandi ráðherrar hafi verið á þeirri skoðun, að það væri heppilegt og rjett, að stjórnin fengi einhverja heimild eða bendingu í þessa átt. Samt skal það tekið fram, að ráðuneytið í heild, hefir ekki enn tekið afstöðu til þessarar till., eða afráðið neitt um það, hvort og að hve miklu leyti skólum skuli haldið uppi, svo að það, sem jeg segi, segi jeg fyrir eigin reikning. Fyrst skal jeg leyfa mjer að láta í ljós, að sparnaðarástæðan er fyrir mjer ljettust á metunum. Að vísu sparast talsvert fje ef kensla legst niður, en jeg tel ekki þann sparnað svo mikils virði, að hans vegna út af fyrir sig sje forsvaranlegt að láta kenslu falla niður. Eldiviðarskorturinn er miklu veigameiri ástæða. Hjer eru altof litlar birgðir til af kolum til að fullnægja öllum þörfum, en þó meiri birgðir en oft undanfarið, og þótt skólarnir brenni miklu af kolum, er það þó ekki svo gífurlegt, að miklu muni á birgðunum, þegar á alt er litið. Jeg hefi ekki athugað, hve mörg „tons“ þeir þurfa, en það er ekkert afskaplegt, nema þá þar, sem er miðstöðvarhitun, og það er sjálfgefið, að engum skóla verður leyft að nota miðstöðvarhitun, nema talsvert bætist við af kolum annarsstaðar að. Náttúrlega er ekki hægt að segja á þessum tímum, að trygt sje nóg eldsneyti til fullkomins skólahalds. En jeg verð að álíta forsvaranlegt nú, þótt skólahald sje eigi jafnfullkomið og endrarnær. Þetta tvent, sparnaðurinn og eldsneytisskorturinn, er hvorttveggja ástæður, en það eru ekki svo miklar ástæður, að jeg leggi fjarskalega áherslu á þær. Sú ástæðan, að ekki kunni að vera nægur útlendur matur til í landinu, og sjerstaklega í Reykjavík, hygg jeg að sje fremur ljettvæg. Það munar ekki mikið um það fyrir Reykjavík, hvort utanbæjarnemendur landsskólanna dvelja hjer í vetur eða ekki. Auk þess engin ástæða til að óttast beint matarskort í vetur, þótt auðvitað geti þurft að spara. Það er hætt við því, að fyrir geti komið, að skortur verði á feitmeti, sjerstaklega í kaupstöðum, en það er varla af atriði í þessu máli. Framsögumaður (M.P.) virtist annars ekki leggja mikið upp úr þessari ástæðu, og skal jeg því ekki orðlengja um þetta atriði. Jeg fyrir mitt leyti hefi álitið það veigamestu ástæðuna fyrir þessari till., að afarhætt væri við því, að það yrði erfitt mjög, eða nær ókleift, fyrir efnalitla aðstandendur eða fátæka utanbæjarpilta, að kljúfa kostnaðinn við nám í kaupstað, sjerstaklega í Reykjavík. Í vor komu til mín allmargir nemendur mentaskólans og fóru fram á, að skólatíminn væri styttur, af því að svo margir fátækir piltar, sem yrðu að sjá fyrir sjer sjálfir að öllu leyti væru orðnir uppiskroppa, búnir að eyða öllu sínu fje og gætu ekkí haldið áfram. Skólatími mentaskólans var svo dálítið styttur með tilliti til þess. Þessi ástæða, kostnaðurinn fyrir aðstandendur eða piltana sjálfa, var þyngst á metunum hjá mjer. En þeir, sem maður skyldi halda að helst fyndu til þessa, eru sagðir að vera mjög áfram um það, að skólar haldi áfram. Er sagt, að piltar sæki margir um mentaskólann og vilji ákaft, að hann haldi áfram. Má vera, eins og hv.frsm. (M.P.) segir, að utanbæjarpiltum verði sumum kostnaðarsamur hiti í vetur, en efamál er, hvort rjett sje að taka fram fyrir hendurnar á piltum, sem margir eru orðnir þroskaðir, eða aðstandendum þeirra, er þeir vilja þetta sjálfir. Jeg hefi fyrir satt, að 14 gagnfræðingar frá Akureyrarskóla hafi sótt um inntöku í 4. bekk mentaskólans, og hafi þeim verið bent á, að óvíst væri, að skólinn gæti haldið áfram, og enn fremur bent á, hve alt væri afskaplega dýrt, en þeir hafi engu að síður haldið fram þeirri ósk sinni að fá að koma í skólann. Þess vegna held jeg, að ekki þurfi að segja, að verið sje að hvetja fólk til að fara í skóla, þótt skólunum sje haldið uppi í vetur. Jeg hefi og heyrt þá ástæðu borna fram fyrir því, að ekki sje rjett að loka skólunum nú, að landið sje ekki svo aðþrengt enn, að rjett sje að grípa til þessa örþrifaráðs, að fella niður kenslu í föstum skólum. Það þyrfti að vera komin allmikil neyð til þess, að þetta væri fært, vegna þess, að enginn getur sagt, hve lengi ófriðurinn standi. Væri vissa fyrir því, að hjer væri að eins um eitt ár að ræða, er úr fjelli, þá væri nokkuð öðru máli að gegna, þótt það gæti einnig komið allhart niður á sumum. Nú sje svo statt, að árin gætu orðið fleiri, er kensla fjelli niður á, ef nú væru þeir þegar feldir niður án fullrar nauðsynjar. Þetta atriði er mjög íhugunarvert. Ef ófriðurinn heldur áfram lengur, þá getur orðið alveg óhjákvæmilegtað fella niður skólana að ári, en þá mundi menn iðra þess, ef það hefði verið gert nú þegar, án fullrar nauðsynjar. Hv. frsm. (M.P.) talaði t. d. um, að Háskólinn gerði ráð fyrir, að hægt væri að halda uppi kenslu að einhverju leyti, með því að hita tvær stofur. Jeg hefi talað við rektor Háskólans, og telur hann engin vandkvæði á að halda uppi kenslunni í 2 stofum. Það yrði enginn ýkja kostnaður, svo að lítil vandkvæði virðast á, að Háskólanum mætti halda uppi. Um mentaskólann er það að segja, að þar mætti líklega halda uppi fullri kenslu með því að hita upp að eins 6 stofur, sem, eins og allir vita, er miklu minna en áður. Jeg held, að mentaskólinn eigi eitthvað talsvert af kolum, svo að eigi þyrfti að bæta miklu við hann. Um aðra skóla skal jeg ekkert segja, en skil svo hv. fjárveitinganefnd og hv. deild, að eigi myndi álítast óforsvaranlegt af stjórninni, þótt hún rjeðist í að reyna að halda skólunum uppi, þrátt fyrir örðugleikana, svo lengi sem hægt þætti, með því móti, að þeir þrengdu að sjer, spöruðu á allan hátt, og ef til vill störfuðu um skemri tíma. Enda hefir hv.frsm. (M.P.) tekið það fram, að till. þessa bæri að eins að skoða sem heimild til stjórnarinnar. Hitt skal jeg taka fram, að vel getur til þess komið, að stjórnin verði að láta skólana hætta, t. a. m. á miðjum vetri. Sumir myndu þá ef til vill vilja segja, að þá væri ver farið en heima setið. Jeg held, að það sje ekki rjett, því að á þessum tímum er ekki hægt að segja neitt fyrir með vissu. Ef till. verður samþ., sem jeg þykist vita og tel rjett, mun stjórnin að sjálfsögðu flýta sjer að auglýsa, hvort skólar verði látnir starfa í vetur, og ef það þykir fært, þá með hverjum hætti. Fregn um slíka ákvörðun mun berast fljótt um landið.

Bjarni Jónsson Jeg hefi verið í annari þeirra nefnda, er tillögu þessa flytja, og vitað um samningu hennar. Jeg hefi ekki treyst mjer til annars en fylgja nefndunum að málum, en það er rjett hjá hv.frsm. (M.P.), að nefndarmenn lögðu misjafnlega mikla áherslu á ýms þau atriði, er hann nefndi till. til stuðnings. Jeg skal nú geta þess, á hvað jeg legg höfuðáhersluna. Á sparnaðarástæðuna legg jeg enga áherslu, enda vafasamt, hvort nokkur sparnaður verður. Það fer eftir því, hvernig fer um kolabirgðir stjórnarinnar, hvort hún þarf að selja þær undir verði eða ekki. Það gæti orðið bitamunur, en ekki byrðar. Það, sem vakti fyrir mjer, var, að hættulegt væri að safna mörgu fólki til Reykjavíkur, ef lítið yrði um fæðu; þá var að mínum dómi rjettara að láta kenslu í skólum niður falla. Jeg hafði hugsað mjer, að Háskólinn væri þessu undanþeginn, uns jeg heyrði, að þar yrði ekki öðru brent en koksi, en þá taldi jeg ekki annað ráð en annað tveggja, leggja niður kenslu einnig þar, eða að öðrum kosti flytja hana í annað hús. Nú hefir það rifjast upp fyrir mjer, að hægt er að setja ofna í 2 eða 3 stofur í Háskólanum. Þeir hafa verið þar áður, vegna bókasafna, er þar höfðu aðsetur. Nú má vel vera, að halda megi uppi nokkurn veginn reglulegri kenslu í þeim stofum, og þá fá það húsnæði, er þá vantar, í lærða skólanum. En sultinn hefi jeg hræðst mest, þar sem svo margir eru saman komnir. En er jeg nú heyri af stjórnarinnar munni, að sú hætta er ekki mikil, fara ástæður till. þessarar mjög að veikjast. Það er rjett, að kolin gefa eina höfuðástæðuna, af því að ef svo færi, að kolaskortur yrði fullkominn, myndi það valda algerðri stöðvun skipaferða, sem eru okkur lífsnauðsyn. Væri þá löggjafarvaldi og stjórn mjög vitskortur orðinn, ef kolunum væri svo brent í skólum, að skipaferðir gætu hindrast þess vegna. En ef stjórnin hræðist ekki kolaskortinn, má gera ráð fyrir, að hún noti heimildina, eftir því sem hæstv. forsætisráðherra sagði. En þessar tvær ástæður, sulturinn og kolaskorturinn, rjeðu því, að jeg fylgdi nefndunum. Ef þær ástæður hverfa, tel jeg, að kensla eigi að haldast. Jeg sje ekki, að það komi hjer neitt til greina, hvað stríðinu líður. Ef bráðnauðsynlegt er, að kensla falli niður, má svo vera nú þegar, án tillits til framtímans, en þetta stríð stendur vafalaust mjög lengi, Það eru litlar sem engar bækur til, að því linni enn að sinni, en miklu meiri líkur til, að enn sverfi stórum að þessari þjóð. Jeg heyrði nú á ræðu hæstv. forsætisráðherra, að hann myndi nota heimildina með þeim hætti, að Háskólanum yrði haldið áfram með meiri tilsparnaði, og mjer skildist mentaskólanum líka, og átel jeg það ekki, ef stjórnin er viss um, að þær höfuðástæður, er jeg nefndi áður, sjeu ekki fyrir hendi. Aðrar þær ástæður, er nefndar hafa verið, met jeg minna, og læt svo útrætt um málið, en vildi geta þessa, til að sýna, á hverju jeg hefði bygt, er jeg fylgdi nefndunum um þessa till. Er sjálfsagt, að stjórnin fái heimild til að halda skólum uppi með þeim hætti, er hjer var sagt, en ástæður geta breyst til hins verra, og þá sjálfsagt, að stjórnin hafi og heimild til að loka skólunum. Þessa heimild er að finna í till. þessari.

Forsætisráðherra (J.M.): Jeg vildi að eins leiðrjetta hv.þm. Dala (B. J.). Jeg sagði ekki, hvað stjórnin hefði afráðið, en gat þess einmitt, að stjórnin hefði ekki tekið neina afstöðu og ekkert ráðið af í þessu máli. Jeg kvaðst tala fyrir mig einan, og taldi fram þær ástæður, er til greina gætu komið. Bar það ekki að skilja svo, að jeg talaði í nafni stjórnarinnar allrar.

Einar Arnórsson Það er sennilega ofraun að ætla sjer að hafa á móti till., sem borin er fram af 12 mönnum í 26 manna samkomu. Vil jeg þó taka fram nokkur atriði, sem mæla á móti því, að hún sje samþ., án ákveðins formála.  (B. J.: Hann er kominn.)  Það, sem sagt hefir verið í umr., má skilja á tvo vegu. Ræða hv. framsm. (M.P.) virtist miða að því að hvetja stjórnina til að nota heimildina. Ef það er misskilningur minn, bið jeg afsökunar. Það er auðvitað sparnaður að láta skólana hætta. En það hefir komið fram, að skólana má reka með allmiklu minni tilkostnaði en verið hefir. Tökum t. d. hita- og ljóskostnað í Háskólanum. Það má reka hann með því að hita upp að eins 2-3 stofur, og get jeg ekki skilið, að stórfje þurfi til þess. Sama er um lýsingarkostnað. Hann er því minni, sem færri eru stofurnar, og óþarft er að lýsa fleiri en ætlast er til að kent sje í. Vera má, að ekki sje fullkomlega hægt að kenna í öllum deildum í 2 stofum. En það er vel hægt fyrir þá kennara, sem hafa ekki marga lærisveina í tíma, að hafa þá heima hjá sjer. Það er auðvitað ekki hægt fyrir aðra en þá, sem hafa ekki mjög marga. Mjer finst, að úr því að mönnum er goldið kaup, sje rjett að hagnýta vinnu þeirra eftir mætti, og þetta gæti verið vegur til hjálpar, samhliða hinu. Sama býst jeg við að gildi um mentaskólann. Þar er og sparnaður að nota sem minst húsrúm eftir föngum, og sama herbergið mætti altaf búa við, eina kenslustund eftir aðra, meðan til vinst, því að eitthvað mun jafnan ónotað af hitanum, er sú kenslustund er úti. Ef gripið verður til þess að loka skólunum, þá er það auðvitað aðallega fyrir kolaskort. Eitt atriði get jeg ekki fallist á. Mjer þykir ólíklegt, að skólanum þurfi að loka nema eitt ár. Nú er það alment talið, að nægilegt eldsneyti sje til í landinu. Þótt ekki sje búið að vinna nóg af því nú, þá er líklegt, að hægt verði að viða að meira eldsneyti á næsta ári. Svo mikið mun vera til af surtarbrandi og öðru, sem gott er í ofna, að ef það er unnið ósleitilega, þá þurfa menn ekki að kala í hel fyrir eldneytisskort. Það má segja, að erfitt geti orðið að flytja það milli landshlutanna. En ef í nauðirnar rekur, má flytja það á mótorskipum, því að vonandi fer ekki svo, að ekki verði hægt að ná í steinolíu, til þess að mótorskip geti komist um sjóinn. Steinolía fæst frá Vesturheimi, og verður því að mun hægra að afla hennar en skipakola frá Bretlandi. Um það hefir mikið verið talað, að kostnaður yrði mikill fyrir þá, sem koma utan úr sveitum. Það verður að vera fólki sjálfu harðast, ef það treystir sjer til að kljúfa hann. En hjer í bænum er fjöldamargt námsfólk, og ekki elur það minna þótt það fari á mis við skólana. Mjer finst það vera veigamesta ástæðan í þessu máli, að margir nemendur mundu svo að segja missa eitt ár úr æfi sinni, ef skólunum yrði lokað.  (B. J.: Þeir mundu lifa eins fyrir því)  . - Já, einmitt af því, að þeir mundu lifa eins fyrir því. Þeir mundu verða ómagar heima hjá sjer þetta ár og taka svo skólakostnaðinn út seinna. Jeg veit því ekki, hvort það mundi verða plús eða mínus fyrir efnahag aðstandendanna. Mjer er líka sagt, að fólkið sækist mjög eftir því að komast í skólana. Nálægt því 90 stúlkur hafa sótt um kvennaskólann hjer í Reykjavík, þar af 70 stúlkur utan út sveitum. Þetta bendir til þess, að fólk sjái sjer ekki fært að sækja skólana, og vilji fyrir engan mun missa þá. Sparnaðurinn er ljettur á metunum, eins og háttv.þm. Dala. (B.J.) tók fram, og kolin, sem eyðast til skólanna, muna ekki miklu til skipagöngu. Þau skip, sem nú eru í förum, þurfa um 200 smálestir af kolum til annarar ferðarinnar vestur um haf. - Jeg vil því láta þann formála fylgja þessari tillögu frá mjer, sem jeg reyndar veit að þarf ekki, því að jeg veit, að stjórnin grípur ekki til þess að loka skólunum nema mjög brýn nauðsyn krefji. Stjórnin þarf að afráða þetta mál mjög fljótt, til þess að nemendur geti skipað hag sínum eftir því, hvað afráðið verður. Það er mjög bagalegt fyrir þá að vita hvorki af nje á, því að sjálfsagt er það frjett orðið út um alt land, að tillagan sje komin fram. - Það vildi jeg og leggjaáherslu á, að skólunum mætti slíta nokkru fyr að vorinu til en venjulega, t. d. um páskaleytið. Fyrst er það, að nemendur fara frekar að slá slöku við nám sitt þegar vorar, og meiri freisting fer að verða fyrir þá að vera úti. Í öðru lagi geta þeir þá komist heim til sín og farið eitthvað að starfa. Að vetrinum til er lítið um störf, svo að hætt er við, að mestur tíminn lenti í iðjuleysi. Hinir, sem próf ætla að taka, verða þá hvort sem er að fara að lesa undir próf og hafa ekki tíma til að sitja í tímum. - Um matvælabirgðirnar skal jeg ekkert segja. Útlendu matvælin koma að mestu leyti hingað fyrst, og höfum við stjórnarvöld og matvælanefnd, svo að hægt ætti að vera að sjá um það, að ekki flyttist hjeðan burt meira en rjettilegt er. Jeg held því ekki, að nein vandræði þurfi að verða með útlendu matvælin. Innlendar fæðutegundir skal jeg játa að erfitt verður að viða að. Feitmeti verður sjálfsagt af skornum skamti; með mjólkina verður auðvitað verst af öllu. Kjöt kemur hingað vafalaust nægilegt, þótt það verði ekki fyr en seinna. Áreiðanlegt er það, að ekki verður etið meira á öllu landinu þótt skólarnir starfi. Loks tel jeg sjálfsagt, að stjórnin afráði ekki lokun skólanna án þess að ráðfæra sig við forstöðumenn þeirra, og að stjórnin taki eigi til slíks örþrifaráðs, nema fullkomin og brýn nauðsyn krefji.

Atvinnumálaráðherra (S.J.): Jeg skildi háttv.frsm. (M.P.) svo, að tillagan ætti að eins að hvetja stjórnina til að fara varlega. Stjórnin ætti að ákveða, hvað af yrði ráðið, og hún bæri ábyrgð á því. Jeg lít svo á, að frekar sje hægt að halda skólana fyrri hluta vetrar heldur en síðari hluta. En jeg skildi háttv.frsm. (M.P.) svo, að opna mætti skólana seinna, þótt ekki yrði byrjað á þeim strax í haust. Jeg get ekki verið á sama máli um það. Jeg hygg, að það sje nokkurn veginn ábyggilegt, að hægt verði að halda skólunum fyrri hluta vetrarins, en ekki eins víst um það, hvort hægt mundi að halda þeim uppi síðari hlutann. Háttv. þm. Dala. (B.J.) sagði, að stjórnin ætti að halda skólunum uppi, ef hún væri viss um, að nægar birgðir væru fyrir hendi af matvælum og eldsneyti. Það er nú erfitt að vera alveg viss um það, en miklar líkur eru til, að hægt verði að halda skólanum alllangan tíma. Stjórnin í heild sinni hefir ekki tekið afstöðu til þessa máls. Hún fer auðvitað nokkuð eflir því, hvernig umræður falla hjer og þingviljinn kemur fram, svo að ótvírætt sje, og tekur svo ákvarðanir sínar í samráði við forstöðumenn skólanna. Í 4. lið tillögunnar sje jeg að lagt er til, að bændaskólarnir falli niður. Jeg álít, að síst sje ástæða til að loka þeim. Jeg hefi talað við skólastjórana báða, og þeir hafa tjáð mjer, að skólarnir eigi talsvert af kolum, og innlent eldsneyti sje fáanlegt í sveitunum þar í kring. Nemendur eru þegar farnir að viða að til vetrarins, og yrði því stórmikill bagi, ef skólunum yrði lokað. Aðsóknin að Hvanneyrarskólanum er meiri en hægt sje við að taka, og flestir af umsækjendum eru þroskaðir menn, sem treystandi er til að sjá fótum sínum forráð, og óhætt mun að hleypi sjer ekki í kostnaðinn við skólanám, án þess að sjá sjer fært að kljúfa hann. Það er því tæplega annað að óttast en eldsneyti og ljósmeti, en af því þarf ekki miklu við að bæta. Hvanneyrarskólinn mundi komast af með 5 smál. af kolum. Jeg vildi því leggja til, að skólunum á Hólum og Hvanneyri yrði haldið. Það er vel kleift fyrir pilta að sækja þá. En ekkert væri á móti því, að minni hyggju, að skólatíminn væri heldur styttri en venja er til.

Þórarinn Jónsson Jeg hefi komið fram með brtt. á þgskj. 724. Jeg verð að biðja afsökunar á því, að hún fellur ekki vel inn í meginmál tillögunnar. Það er mjer að kenna, en ekki skrifstofunni. Jeg hafði ekki gætt þess nógu vel, hvernig till. var orðuð. Brtt. er komin fram af því, að jeg er sömu skoðunar og þeir, sem talað hafa um það, að aðalástæðan til þess að loka skólanum sje sú, ef ekki verður nægilegt efni fyrir hendi af því, sem skólarnir þurfa á að halda. Væri því vert að athuga, hvort ekki mætti finna miðlunarleið. Þetta var aðalástæðan, bæði hjá hv.frsm. (M.P.) og hjá hæstv. forsætisráðherra. - Þeir gátu þess báðir, og fleiri hafa tekið í sama strenginn, að sparnaðarástæðan væri ljett á metunum, en það er þó önnur ástæðan, sem gæti komið til greina. En fyrst að þetta er aðalástæðan, að ekki sje hægt að afla skólunum þess, sem þeir þurfa á að halda, og sparnaðarástæðan sje ekkert tekin til greina, þá leiðir af því, að þeir skólar, sem eru undir það búnir, ættu þá að fá að starfa með því fje, sem fjárlögin ákveða. Og ef það eru skólar, sem njóta að eins styrks úr landssjóði, þá er ekki rjett að skerða þann styrk, sem þeim er ætlaður, ef þeir sjá sjer fært að starfa fyrir hann. Ef það væri gert, þá væri það af sparnaðarástæðum. Jeg get talið upp ýmsa skóla úti um land, sem eru undir þetta búnir. Kostnaður nemenda við það að ganga í skólana verður auðvitað mikill, og er rjett á það að líta, að menn takmarki sig sem mest. En um það er líka öðru máli að gegna, um skóla úti um land. Þar er kostnaðurinn ekki eins mikill og við kaupstaðarskólana. Það er ekki rjett að stöðva þá skóla, sem geta starfað fyrir venjulegan styrk og eru þegar vel á veg komnir með að búa sig undir það. Þess er að gæta, að þeir, sem um skóla þessa sjá, hafa búið sig undir það að halda þeim uppi með yfirlögðu ráði og eru viðbúnir að mæta hvaða teppu sem er. Skólar úti um land eiga hægra með að afla sjer eldsneytis. Sumir hafa viðað að sjer innlend kol. Aðrir hafa látið vinna að mótekju í sumar eða jafnvel getað dregið að sjer rekavið. Getur verið, að þetta nái ekki til skóla í kauptúnum eða bæjum úti um land, svo að þeim verði að loka. En það er þá ekki af sparnaðarástæðunni, heldur af hinu, að til þeirra vantar efni. Jeg tel því rjett að samþykkja þessa brtt. Ef það verður ekki gert, þá er það bara sparnaðarástæðan sem ræður. Hæstv. atvinnumálaráðherra gat þess, að bændaskólarnir mundu vera undir það búnir að starfa. Það sýnir einmitt, að aðrir skólar geta verið eins vel staddir. Þess vegna er ástæða til að veita stjórninni heimild til að veita þeim skólum fullan styrk, sem treysta sjer til að starfa fyrir hann, svo að ekki verði þeir stöðvaðir, bara til að spara landssjóði útgjöld.

Atvinnunmálaráðherra (S.J.): Viðvíkjandi því, sem hv. 1. þm. Húnv. (Þór.J.) sagði um skólana úti um land skal jeg geta þess, að það er mitt álit, að þess verði ekki langt að bíða, að stjórnin taki sameiginlega alla skóla til yfirvegunar, hvað framhald þeirra snertir næsta vetur, og þá næsta vetur verða þessir skólar að sjálfsögðu teknir með.

Einar Jónsson Aðalspurningin er það, hvort hægt sje að ná í kol og eldsneyti handa skólunum. Ef vissa væri fyrir þvír að hægt væri að fá nóg kol og eldsneyti, þá væri ekkert vit í öðru en að fella tillöguna. Það er hvort sem er ekki nema lítill hluti af kostnaðinum við skólahaldið, sem sparast við það að loka þeim. Því að varla dettur nokkrum manni í hug að fella neitt niður af launum kennaranna, þótt þeir hafi ekkert að gera. Það er ekki gott að reikna það út, hve mikið tjón það getur verið fyrir nemendur að tapa einu ári frá námi sínu. Að vísu verður kostnaðurinn mikill við að sækja skólana. En ef menn vilja leggja út í það, og skólarnir geta verið opnir, þá á Alþingi, ekkert með að taka fram fyrir hendur manna með það. Jeg álít, að álits skólanefnda og forstöðumanna hafi ekki verið leitað, eins og þyrfti, þótt það skifti auðvitað mestu máli, ef stjórnin heldur, að hægt verði að útvega nóg ljós og nógan hita. - Það er til gamalt máltæki, sem segir, að til þess sjeu skólar settir, að skerpa næmi. Þess gerist ekki minni þörf nú en endranær að hlynna að mönnum í því efni. Ef líkur eru til þess, að hægt verði að halda skólunum uppi, þá er ekki ástæða til að vera með tillögunni, nema hún sje að eins skoðuð sem viðvörun til stjórnarinnar um að hleypa sjer ekki út í neina vitleysu.

Bjarni Jónsson Jeg ætlaði ekki að segja annað en það, að ef sumir skólarnir verða látnir starfa, þá kann jeg því illa, að æðstu skólarnir, Háskólinn og lærði skólinn, verði látnir liggja niðri. Ef loka verður landsskólunum, þá hefi jeg gengið út frá, að öllum öðrum skólum yrði lokað um leið. Jeg tel það ekki sæmilegt, að búnaðarskólar og aðrir óæðri skólar sjeu betur settir en lærðu skólarnir, enda er nemendum þeirra skóla ekki eins mikill bagi að því að missa úr námsár eins og hinum, sem nám verða að stunda um langt áraskeið. En auðvitað verða það ráðherrarnir, sem stjórna. Annars get jeg sparað mjer langar umræður um þetta mál. Jeg hafði hugsað fyrst, að stjórnin mundi verða fegin að fá þessa heimild. En nú finst mjer, að hún leggi litla áherslu á það. Jeg vil því leyfa mjer að leggja fyrir hæstv. stjórn þá spurningu, hvort henni sje heimildin kær eða ekki, og ef hún vill þiggja hana, þá með hverjum hætti hún hygst að nota hana, eins og útlitið er nú. Þá gæti verið útrætt um þetta mál, og stjórnin ráðið því sjálf, hvort hún fær heimildina eða ekki.

Forsætisráðherra (J.M.): Eins og jeg hefi áður tekið fram get jeg ekki svarað því nú, hvernig stjórnin mundi nota þessa heimild. En um það, hvort ástæða sje til að taka tillöguna aftur, þá held jeg, að það sje ekki. Það getur ekki verið nema gott fyrir stjórnina að fá heimildina. Ef henni sýndist ástæða til að láta skólana halda áfram, þá getur hún það eftir sem áður. Jeg skildi svo orð hv.frsm. (M.P.), að það væri ekki tilgangur tillögunnar, að ráðuneytið væri bundið við það að láta skólana niður falla Hitt er auðvitað mál, að hvað sem stjórnin ræður af, þá gerir hún það upp á sína ábyrgð; það er svo sem alveg sjálfsagt. Jeg skildi því orð hv.frsm. (M.P.) nokkuð á annan veg en hv. 2. þm. Árn. (E.A.) og hæstv. atvinnumálaráðherra. Jeg skoða því tillöguna að eins sem bendingu um það að fara varlega og spara við skólana eins og hægt er.

Sigurður Stefánsson Við þessu mátti búast, að þetta mál kæmist á dagskrá. Jeg hefði talið illa farið, ef ekki hefði verið ymprað á því, og er jeg því þakklátur hv. fjárhagsnefnd og hv. fjárveitinganefnd fyrir að koma fram með það. Má líka ætla, að till. verði landsstjórninni kærkomin. Kolaleysið er talið meðal helstu vandkvæðanna. Þess vegna ætti hæstv. stjórn að gefa þinginu sem nákvæmastar upplýsingar um kolabirgðirnar. Enn hafa ekki birst svo nákvæmar skýrslur, sem jeg hefði æskt. Ef nú till. verður samþykt, sem jeg geri ráð fyrir, þá þarf stjórnin að ráða fram úr því sem fyrst, hvernig hún hagar skólum í vetur. Menn þurfa að vita með vissu, hve löngu skólahaldi þeir megi búast við. Jeg legg áherslu á það, að menn þurfa að hafa skýlausa vissu um það. Annars gæti það vel fyrir komið, að menn lentu í öngþveiti hjer í Reykjavík, ef skólar væru látnir niður falla fyrirvaralaust. Þetta gæti kann ske komið fyrir um miðjan vetur. Þá sætu menn hjer námlausir og ráðlausir. Jeg vil leggja stjórninni mjög á hjarta, að ekkert má vera óákveðið, ekkert tvírætt um þetta. Engar ákveðnar upplýsingar höfum við þingmenn fengið um það, hvort kolabirgðirnar muni hrökkva. Þótt hjer í Reykjavík sjeu nokkrar birgðir, þá má ekki hugsa sem svo, að þær verði allar brúkaðar hjer. Meira eða minna hlýtur að verða flutt hjeðan. Mjer er kunnugt um, að einn af stærstu kaupstöðum landsins er nú alveg kolalaus. Svo mun vera um fleiri. Jeg felst alveg á, að mjög gerlegt sje að takmarka skólahald að þó nokkru leyti. Það, sem jeg legg áhersluna á, er það, að fólk viti vissu sína fyrirfram. Ákvarðanir stjórnarinnar þurfa að berast sem fyrsl út um land. Jeg get ekki fallist á þau ummæli hv. Dala. (B.J.), að ógerlegt sje að takmarka skólahald hjer í Reykjavík, ef einhverjir skólar halda áfram úti um land. Jeg get ekki sjeð, að það sje neitt ósanngjarnt, að þeir skólar starfi í vetur, sem treysta sjer til þess, hvað sem liður landssjóðsskólum hjer í Reykjavík. Hæstv. atvinnumálaráðh. gat um, að bændaskólarnir væru vel undir veturinn búnir, og svo mun vera um fleiri sveitaskóla. Eldsneytisvandkvæðin eru meiri í kaupstöðunum. Stjórnin geri það, sem hún ætlar sjer að gera, fljótt; það er aðalatriðið. Annars hefði hún nú þegar átt að vera búin að ráða ráðum sínum. Jeg skal hana ekki um það saka. Til þess geta legið ýms rök, meðal annars barndómur eins ráðherrans, sem nú er nýfæddur (S.E ).

Sigurður Sigurðsson Jeg mun greiða atkvæði með till. Jeg tel miklu betra fyrir stjórnina að hafa slíka heimild, sem hjer er um að ræða, ef ástandið skyldi verða svo, að skólahald verði að láta falla niður. En jeg greiði atkvæði með till. með svipuðum formála og hv. 2. þm. Árn. (E.A.). Í fyrsta lagi geri jeg ráð fyrir, að stjórnin ráðfæri sig við skólastjóra og kennara. Í öðru lagi, að stjórnin og forstöðumenn skólanna gæti alls sparnaðar um kensluna, takmarki húsnæði og hætti skólum fyr að vorinu en venja er til. Í þriðja lagi, að stjórnin geti gefið nokkurn veginn tryggingu fyrir, að ekki verði kolaskortur til skólahaldsins, ef hún afræður að láta skólana haldast. Þessi formáli minn á aðallega við Reykjavíkurskólana. Jeg lít svo á, að aðalkostnaðurinn umfram það, er venjulegt er, sje að því er snertir eldsneyti og ljósmeti. Kennaralaunin eru hin sömu, hvort sem skólahald verður eða ekki. Jeg efast um, að kennarar myndu kunna því vel að sitja auðum höndum allan veturinn. Jeg efast líka um, að aðstandendur nemenda sleppi nokkru ódýrara, þótt engir skólar verði. Hvað bændaskólana snertir, get jeg tekið undir með hæstv. atvinnumálaráðherra. Þeir eru sjerstaklega vel undir veturinn búnir. Skólastjórarnir eru báðir dugnaðarmenn og fylgja þeim gamla búmannssið að birgja sig til langs tíma. Í vor tóku þeir upp meiri mó en áður. Jeg tek því sjálfsagt, að þeir skólar starfi í vetur. Áður en jeg sest niður vildi jeg biðja hæstv. stjórn að athuga, hvort hin „Innilega áskorun“, sem birtist í Ísafold í dag, sje ekki á rökum bygð. Hún er þess efnis, að stjórnin komi í veg fyrir, að stúdentar fari utan í haust. Það getur verið hættulegt að láta marga pilta fara utan, eins og nú á stendur. Þess ætti ekki heldur að vera bein þörf, vegna tilslökunarinnar, sem gerð hefir verið á Garðsstyrknum. Enginn veit, hvað fyrir kann að koma. Danmörk gæti auðveldlega lent í stríðinu. Á þessu vildi jeg vekja athygli stjórnarinnar. Jeg greiði atkvæði með till., og vænti þess, að henni verði beitt sem vægast.

Matthías Ólafsson Ef býst við, að nefndirnar, sem fjölluðu um þetta mál, hafi gert ráð fyrir, að þetta yfirstandandi ár væri síðasta og örðugasta ár ófriðarins, Ef nefndirnar hefðu gert ráð fyrir, að fleiri ár væru eftir ófriðarins en eitt, þá hygg jeg, að þær hefðu hugsað sig tvisvar um áður en þær komu með þessa till. Hefðu þær búist við, að ókleift yrði að halda skólunum uppi 1918–19, þá hefðu þær fráleitt lagt til, að þeim væri frestað nú. Þvert á móti hefðu þær lagt til, að nú væri klifinn þrítugur hamarinn til að halda skólunum uppi. Það má að vísu segja, að ekki spilli, að stjórnin fái þessa. heimild. Verður maður þá að vænta þess, að hún fari svo vel með hana, að landinu verði enginn skaði að. Jeg get því að eins fylgt till. nefndanna, að eitt verði látið yfir alla skóla ganga. Jeg get ekki sjeð, að einum skóla sje frekari nauðsyn að halda áfram en öðrum. Jeg sje ekki, að það sje minni nauðsyn að halda uppi Sjómannaskólanum en Háskólanum og Mentaskólanum. Sama má segja um bændaskólana og Kennaraskólann. Vel get jeg felt mig við brtt. á þgskj. 724. Það væri hið mesta ranglæti að koma í veg fyrir, að menn, sem hafa unnið að því að búa sig undir skólahald í vetur, geti haldið uppi skólum sínum með sama styrk og þeir hafa áður fengið. Það mundi hafa mjög slæm áhrif á þjóðlíf vort, ef skólar væru nú lagðir niður í 2–3 ár, án þess að brýn nauðsyn lægi til. Fyrir mjer er það aðalatriðið, að ekki verði gripið til þess óyndisúrræðis að fresta skólum fyr en í fulla hnefana. Jeg vonast eftir að fá að heyra álit stjórnarinnar á því, hvort hún hugsar sjer að láta eitt ganga yfir alla skóla. Undir svari hennar við því er mitt atkvæði komið.

Björn Stefánsson Það hefir verið tekið fram, að sparnaðurinn muni ekkert aðalatriði vera í þessu máli, en samt sakna jeg þess, að nefndirnar hafa ekki komið fram með neina áætlun um, hvað skólahald næsta vetur mundi kosta umfram það, sem venjulegt er. Jeg væri því fylgjandi, að skólarnir væru lagðir niður, ef mikið sparaðist við það, en álít hins vegar, að það komi ekki til mála, ef það er að eins smáræði eitt, sem um er að ræða. Jeg hefi átt tal við menn, sem hafa sagt mjer, að það muni ekki kosta nema 5.000 kr. meira en venjul. að reka Mentaskólann í vetur, ef gerðar eru ýmsar sjálfsagðar sparnaðarráðstafanir. Ef þetta er nú rjett, þá virðist ekki koma til mála að fella niður þennan skóla, fyrir svo óverulega upphæð, umfram alla þá tugi þúsunda, sem greiða þarf hvort sem er. Annars getur verið miklu örðugra að halda uppi einum skólanum en öðrum. Jeg get því ekki fallist á, að rjett sje að skera þá alla niður við sama trog, eins og hv.þm. V.-Ísf. (M.Ó.) virtist halda fram. Það virðist t. d. hart, ef bændaskólana, sem byrgir eru að eldsneyti, ætti að leggja niður vegna þess, að einhverjir kaupstaðarskólar gætu ekki staðist eldsneytiskostnaðinn. Eitt er það, að þingmönnum þyrfti helst að vera kunnugt um kolabirgðir landsins. Því að kol má ekki nota til skólahalds, ef það yrði til að skapa kolaeklu hjá almenningi. Ef skólahaldið myndi valda kolaeklu hjá almenningi, þá tel jeg það öflugustu ástæðuna til að láta þá niður falla. Annars vildi jeg spyrja nefndirnar hvort þær hafi enga áætlun gert um sparnaðinn, sem af því myndi leiða að leggja skólana niður. Á jeg þar bæði við sparnaðinn í krónum og tonnatölu kola. Mjer finst eiginlega ómögulegt að taka ákvörðun um málið án þess, að einhver áætlun liggi fyrir um það.

Fjármálaráðherra (S.E.): Jeg vildi á þessu stigi málsins að eins skjóta fram örlítilli athugasemd. Aðalatriðið í þessu máli er ekki kostnaðaratriðið að því er landssjóð snertir. Aðalatriðið er vitanlega kolaspursmálið. Hve mikil kol eru til í landinu? Og hve mikill afgangur verður af þeim frá því allra nauðsynlegasta? En aftur á móti kemur kostnaðarspursmálið mjög alvarlega fram, þegar litið er til þeirra, sem námið stunda. Jeg býst við, að það verði svo hjer í vetur, að flestar fjölskyldur muni búa að mestu í einu herbergi. Ekki virðist mjer, að álitlegt muni nemendum að stunda nám innan um slík þrengsli. En hvernig eiga þeir að greiða 50 krónur fyrir hvert skippund af kolum? Er verjandi, undir slíkum kringumstæðum, að draga menn inn í kuldann og dýrtíðina til þess að stunda hjer nám? Vitaskuld er það, að ef verð á kolum verður lækkað, þá er nokkuð öðru máli að gegna. Annars mun jeg að þessu sinni ekki fara ítarlega inn á málið.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Jeg ætla lítið að svara ræðum einstakra þm.; þær gengu mest út á einstaka varnagla, er þeir vildu slá, en fólust þó allir í þeim eina stóra, sem jeg sló fyrir hönd nefndarinnar. Jeg skal leyfa mjer að lýsa yfir því, að skilningur hæstv. forsætisráðherra á orðum mínum um till. var alveg rjettur. Svo vildi jeg sjerstaklega svara hv. 2. þm. S.-M. (B.St.), af því að hann kom með þá fyrirspurn til nefndarinnar, hvort hún hefði gert sjer ljóst, hve mikið fje mundi sparast. - Þar til er þá fyrst því að svara, að nefndin hefir ekki gert áætlun yfir, hve mikið mundi sparast í krónum. Enda hefi jeg tekið það fram áður, að þessi till. er ekki komin fram af sparnaðarástæðum sjerstaklega, því að það var ekki einu sinni aðalástæðan. Annars get jeg gefið hv.þm. (B.St.) þær upplýsingar, að sagt er, að landsskólarnir myndu nota minst 250 tonn í vetur. Svo að ef vandræði yrðu með aðflutninga vegna kolaskorts, þá myndu sparast kol að minsta kosti til einnar Ameríkuferðar, ef skólar yrðu lagðir niður. Viðvíkjandi orðum hæstv. atvinnumálaráðherra um bændaskólana, þá dettur mjer ekki í hug að vefengja það, að þeir sjeu þegar búnir að birgja sig upp fyrir veturinn. En eins og jeg tók fram áðan þá telur nefndin, að rjettast sje, að allir skólar fylgist að, sem upplýst er að þurfi kol, og þá auðvitað þeir líka, enda mundi það minstur skaði fyrir nemendur, þótt þeir tefðust einn vetur við námið. Hæstv. fjármálaráðherra (S.E.) var mjer alveg sammála um sumar af ástæðum þeim, sem jeg tilfærði, og er jeg honum þakklátur fyrir það. En út af því, sem hæstv. forsætisráðherra sagði, að vafasamt væri, hvort rjett væri að taka svo fram fyrir hendurnar á mönnum, að lofa þeim ekki að kosta sig, ef þeir sjálfir vildu, þá sje jeg ekkert á móti því. Þetta er það sama sem við nú altaf erum að gera með fjölmörgum dýrtíðarráðstöfunum, matarskömtun o. fl. Jeg skal svo ekki fara frekar út í það, sem hv.þm. hafa sagt í þessu máli. En jeg vildi mega benda hv. 1. þm. Húnv. (Þór.J.) á, viðvíkjandi brtt. hans, að mjer finst hann geti látið sjer lynda að taka hana aftur nú, eftir þær upplýsingar, er hann hefir fengið.

Þórarinn Jónsson Jeg get verið þakklátur fyrir það, sem hv.frsm. (M.P.) hefir sagt um till. mína, og eins hæstv. stjórnin. En þó þykir mjer það ekki einhlítt, þótt hins vegar sje mikið á því að byggja. Annars vildi jeg minnast á það, sem hv.þm. V.-Ísf. (M.Ó.) sagði, að atkvæði sitt væri bundið við þann skilning á till., að hún skæri alla skóla niður við sama trogið, ljeti eitt yfir þá alla ganga. Þessi skoðun þykir mjer einkennileg og óveruleg, og fer hún í beran bága við álit það á þessu máli, sem komið hefir fram hjer í deildinni. Jeg veit um tvo skóla í mínu kjördæmi, sem þannig er ástatt með, og það mundi koma sjer illa fyrir að þurfa að liggja með þær birgðir, sem skólarnir hafa keypt inn. Forstöðumaður kvennaskólans á Blönduósi hefir t. d. sent mjer skeyti nýlega og spurt, hver niðurstaðan yrði, og að hann gæti ekki ráðstafað sínum birgðum á annan eða betri hátt en með því að halda skólann. Jeg get ekki sjeð, að það sje rjett ráðstöfun að meina þeim nemendum að njóta kenslu, sem eiga á annað borð kost á því með litlum kostnaðarauka. Viðvíkjandi orðum hæstv. atvinnumálaráðherra um, að skólar, sem væru úti á landi, ættu hægara með að starfa óhindrað, þá er hann eflaust því mjög vel kunnugur, og er jeg honum alveg samdóma um það. Og þar sem jeg heyri það sama frá hæstv. forsætisráðherra og frsm. (M.P.), þá get jeg tekið till. mína aftur.