Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Eins og hv. þdm. sjá höfum við sem mest að vinna. 26 mál eru á dagskrá og hafa sum verið ærið lengi og þm. gerst órólegir að koma þeim fyrir. Nú verður haldið fram 2. umr. um 1. dagskrármálið, efnahagsaðgerðir. Eins og ég gat um í lok síðasta fundar hef ég ástæðu til að ætla að gott samkomulag verði um lokaafgreiðslu þessa máls hér í hv. deild. Það mun þó, miðað við mælendaskrá, e. t. v. taka ærinn tíma. En ég minni á að samkv. þingsköpum er þess kostur að stytta þá umr. ef meiri hl. hv. deildar samþykkir að svo skuli gert. Það er mér þó ákaflega óskapfellt, að ekki sé meira sagt, að grípa til þeirra ráða og ítreka ég þess vegna eindregna og einlæga beiðni mína um góða samvinnu að þessu leyti. Fundur mun standa til kl. 4. Þá verður gefið hlé vegna þingflokksfunda. Fundur hefst aftur að nýju kl. 6 og mun standa til kl. 7, og eins og nú standa sakir er hér um bil víst að kvöldfundur verði boðaður kl. 9. Ég vil ennfremur upplýsa að áformað er að breyta nokkuð til um fundahald á morgun á þann veg, að eins og nú standa sakir er áformað að deildarfundur í Nd. Alþingis hefjist kl. 1 á morgun og síðar í Sþ. þar sem utandagskrárumræður eru áformaðar vegna álmáls og enn þar á eftir í Sþ. um vegáætlun. Allt eru þetta áform. Svo er að sjá hvernig okkur tekst til um framkvæmdina, en hún fer ekki skaplega úr hendi nema gott samkomulag og samlyndi verði á hinu háa Alþingi og er nú ástæða til að ætla að svo verði.

Birgir Ísl. Gunnarsson (frh.): Herra forseti. Áður en ég held áfram þar sem frá var horfið á föstudagskvöldið var vil ég aðeins gera að umtalsefni sérstakar ásakanir, sem bornar hafa verið fram á þingflokk sjálfstæðismanna, ekki síst formann flokksins og formann þingflokksins, af hæstv. forsrh. í sjónvarpsviðtali á föstudagskvöldið var. Hann hafði um það stór og þung orð, að Sjálfstfl. hefði gert allt sem hann hefði getað til að tefja framgang þessa máls og jafnvel beitt til þess óþinglegum aðferðum. Ég vil alfarið mótmæla þessum ummælum hæstv. forsrh. Það þarf engum að koma á óvart þó að fram fari ítarleg umr. á hv. Alþingi um efnahagsmál í tengslum við afgreiðslu þessara brbl. Þetta eru í raun og veru einu aðgerðirnar sem hæstv. ríkisstj. hefur á þessu þingi lagt fram til lausnar okkar efnahagsvanda, svo haldmiklar sem þær eru. Þess vegna þarf það ekki að koma neinum á óvart, og raunar þarf enginn að biðja afsökunar á því sem finnur sig knúinn til að standa hér upp, að ræddir séu hinir ýmsu þættir efnahagsmálanna í sambandi við afgreiðslu þessa máls. En við skulum þó athuga, vegna þeirra ásakana sem fram hafa verið bornar, hverjir það eru fyrst og fremst sem hafa talað í þessu máli við 2. umr. í hv. Nd. Umr. hófst að venju með því að frsm. nál. fluttu sínar ræður, en þeir voru þrír, þar sem þrjú nál. lágu fyrir í þessu máli. Eftir að þeim ræðum lauk hafa talað í þessu máli fjórir hv. þm. Alþfl. og einn hv. þm. Sjálfstfl. Ég er næstur þeirra sjálfstæðismanna sem taka til máls um þetta mál. Þannig er alts ekki hægt að halda fram að við þm. Sjálfstfl. höfum hingað til tafið umr. í þessu máli. Ég vil líka benda á að þessi umr. hefur verið rofin hvað eftir annað fyrir tilstilli hæstv. ríkisstj. Umr. var t. d. rofin þegar hæstv. ríkisstj. taldi sig þurfa að koma fram frv. um olíugjald, sem hér var til meðferðar og var skotið inn í umr. um brbl. Hér var líka s. l. miðvikudag utandagskrárumr., sem fór fram fyrir frumkvæði þm. Alþfl. og hæstv. iðnrh. tók þátt í, en okkur sjálfstæðismönnum var hins vegar meinuð utandagskrárumr. um brýnt mál s. l. föstudag. Það er því sama hvernig á þetta mál er litið. Því fer fjarri og við í þingflokki sjálfstæðismanna vísum því alfarið á bug að við höfum haft uppi nokkra tilburði til að tefja þetta mál á hv. Alþingi. Ég hafði rétt byrjað ræðu mína á föstudagskvöld þegar umr. var slitið og hafði vikið nokkuð að upphafi þessarar ríkisstj. og loforðum hennar í efnahagsmálum og þá ekki síst því loforði, sem hún gaf, að vinna að hjöðnun verðbólgu þannig að verðbólgan yrði komin niður í sama stig og í helstu viðskiptalöndum okkar Íslendinga árið 1982, en það er um það bil 10%, eins og allir þekkja. Ég hafði líka rifjað upp nokkuð kosningaloforð, bæði Alþb. og Framsfl., og sýnt fram á hve haldlítil þau voru og hve þessir flokkar hafa með óvenjufreklegum hætti gengið á þau loforð sem þeir gáfu kjósendum við tvennar síðustu kosningar, bæði 1978 og 1979. Ég vil hins vegar nú víkja að nokkrum þáttum efnahagsmálanna og þá fyrst vekja athygli á því, að á síðustu tveimur árum höfum við Íslendingar haft óvenjugóð tækifæri til að koma okkar efnahagsmálum í lag og treysta grundvöll atvinnulífsins. Þó að nokkuð bjáti nú á í aflabrögðum og í markaðsmálum hefur frá árinu 1978 orðið gífurleg aukning hér á landi í framleiðslu sjávarafurða. Ef miðað er við fast verðlag jókst framleiðsla sjávarafurða okkar um 27% á árunum 1979 og 1980. Ástæðan er auðvitað fyrst og fremst aukinn afrakstur vegna útfærslu fiskveiðilandhelginnar í 200 mílur, sem gerð var undir forusta sjálfstæðismanna eins og kunnugt er. Aukning sjávarvöruframleiðslunnar var nokkru hægari árið 1981, en engu að síður var það gott aflaár og það ár var metaflaár í sögu þessarar þjóðar. Nú kann einhver að spyrja: Hvað hefur orðið af þessum miklu auknu verðmætum? Ég skal aðeins skýra það örlítið betur með samanburði hve aukningin hefur verið mikil frá árinu 1977. Ef við setjum framleiðsluna í 100 til að fá hlutfallslega viðmiðun var hún 108 árið 1978, 121 árið 1979, 134 1980, 135 1981, en spáin varðandi 1982 hefur legið á bilinu 108–119. Þetta á við um framleiðsluverðmætið á föstu verðlagi, en ef aukning framleiðslunnar og hækkun á söluverði erlendis er lagt til grundvallar hefur þessi verðmætisaukning numið 76.2% á árunum 1978–1981. Og nú kunna menn að spyrja: Hvað hefur orðið af þessari miklu verðmætisaukningu, sem þjóðarbúið hefur orðið fyrir? Hefur þessi verðmætisaukning komið fram í aukinni þjóðarframleiðslu á hvern íbúa? Hefur þessi mikla aukning komið fram í því, að grundvöllur atvinnulífsins hafi verið treystur og hafin verið ný sókn til átaka á atvinnusviðinu eða í bættri afkomu fyrirtækja? Hefur þessi mikla verðmætisaukning komið fram í því, að við Íslendingar greiddum upp eða grynntum á erlendum skuldum? Hefur hún komið fram í lækkun skatta á öllum almenningi eða auknum kaupmætti almennings? Svarið við öllum þessum spurningum er nei. Þessi verðmætisaukning hefur brunnið upp á verðbólgubálinu eða farið niður í eyðsluhít ríkisins. Við skulum aðeins fara um þetta nokkrum frekari orðum og rifja upp nokkur dæmi um hvernig ástandið er í þessum málum. Víkjum fyrst að þjóðarframleiðslunni. Þjóðarframleiðsla á mann hefur farið minnkandi undanfarin ár. Hún stóð reyndar í stað á árinu 1981, en á síðasta ári minnkaði hún um 4.5–5% og því er spáð að hún muni enn fara minnkandi á þessu ári. Sú staðreynd blasir því við. að þau gífurlegu verðmæti, sem ausið hefur verið upp úr auðlind okkar fiskimiða, hafa runnið út í sandinn. Þegar árin 1980 og 1981 eru skoðuð sérstaklega vekur það athygli að viðskiptakjör haldast verulega í horfinu á þessu tímabili vegna hækkunar á verði dollarans á alþjóðlegum gjaldeyrismarkaði. Á þessum fyrstu stjórnarárum núv. hæstv. ríkisstj. hefur því þjóðarbúið notið sérstaklega góðra ytri skilyrða. En hefur þessi verðmætisaukning þá ekki komið fram í því að kaupmáttur launa hafi aukist í landinu? Við skulum huga örlítið að því. Í fyrsta lagi er rétt að benda á sérstaklega að gefnu tilefni og þá með það í huga að Alþb. gekk til kosninga 1978 með kjörorðið „samningana í gildi“ og að aldrei skyldu skertar verðbætur á laun, að Alþb. hefur síðan það kom í ríkisstjórn árið 1978 beitt sér 13 sinnum fyrir því að verðbætur hafa verið skertar á laun. Samtals nema þessar verðbætur nálægt um 50%. Oft hefur átt að bæta þessar verðbætur upp með svokölluðum félagsmálapökkum eða almennum yfirlýsingum, sem þó hafa meira og minna runnið út í sandinn. Flestar aðgerðir í efnahagsmálum frá því að ríkisstjórn Ólafs Jóhannessonar tók við í sept. 1978 hafa beinst að skerðingu verðbóta á laun. Sáralitið annað hefur verið gert og því fer fjarri að reynt hafi verið að taka á hinum mörgu þáttum efnahagsmála af þeirri festu sem nauðsynleg er. Ef litið er á kaupmátt launa sérstaklega jókst kaupmáttur ráðstöfunartekna lítillega árið 1981, og þá nota ég hugtakið kaupmáttur ráðstöfunartekna. sem Alþb. er mjög tamt að nota, vegna aukinnar yfirvinnu og bónusgreiðslna, þ. e. vegna aukins vinnuálags. Í fréttabréfi Kjararannsóknarnefndar. nr. 53 frá nóv. 1981, segir svo um þetta, með leyfi forseta: „Meðaltímakaup verkamanna í úrtaki nefndarinnar hækkaði um 64.6% á tímabilinu frá 2. ársfjórðungi 1980 til 2. ársfjórðungs 1981. Hér gætir, svo sem áður er rakið, aukinna bónusgreiðslna, en einnig gætir áhrifa af lengingu vinnutíma, og hann hefur ekki verið lengri síðan á 3. ársfjórðungi ársins 1979." Af þessu má sjá, að þegar Alþb. reynir að halda því fram að kaupmáttur hafi aukist í landinu er það kaupmáttur ráðstöfunartekna, þ. e. kaupmáttur sem stafar af því að fólk hefur lagt á sig meiri yfirvinnu ýmist vegna þess að unnir hafa verið fleiri yfirvinnutímar eða verið aukinn bónus á hinum ýmsu vinnustöðum. Ef hins vegar er litið á kauptaxtana sjálfa og kaupmátt þeirra, sem eru að sjálfsögðu eðlilegasti mælikvarðinn, hefur kaupmáttur kauptaxta lækkað. Hann lækkaði árið 1980 frá árinu áður um 4.9% og hann lækkaði árið 1981 um 1.9%. Það er talið að hann hafi staðið nokkurn veginn í stað á síðasta ári, en því er spáð að hann muni lækka um 7% á árinu 1983. Kaupmáttur elli- og örorkulífeyris hefur farið stöðugt lækkandi allt þetta tímabil. Það er rétt að hafa í huga að Alþb. hefur haft félmrh. allt þetta tímabil. Þrátt fyrir að Alþb. vilji sérstaklega láta líta á sig sem forustuflokk í tryggingamálum og sem forustuflokk í málefnum aldraðra og öryrkja hefur kaupmáttur elli- og örorkulífeyris farið stöðugt minnkandi undir forustu þessa flokks allan þann tíma sem þessi flokkur hefur verið við völd. Árið 1980 minnkaði kaupmáttur elli- og örorkulífeyrisþega um 5.2%, árið 1981 um 1.6%, árið 1982 um 2.4% og því er spáð að hann muni minnka árið 1983 um 7%. Þetta eru að sjálfsögðu athyglisverðar staðreyndir. Við sjáum a. m. k. á þessum tölum að sú mikla verðmætisaukning, sem þjóðarbúinu hlotnaðist á árunum 1980 og 1981, hefur ekki farið í það að auka kaupmátt almennings í þessu landi. Hvað þá með skattheimtuna? Hefur ekki verið hægt að nota eitthvað af þessum auknu verðmætum. sem inn hafa komið í þjóðarbúið, með því að minnka skatta á almenningi? Við skulum aðeins líta á það. Þessi ríkisstj., sem nú hefur setið, og forveri hennar, ríkisstjórn Ólafs Jóhannessonar, sem sat 1978–1979, hafa sýnt alveg einstaka hugvitssemi í því að finna upp nýja skatta á almenning. Skattar til ríkisins hafa hækkað í tíð núv, ríkisstj. um 3.1% af þjóðarframleiðslu, sem jafngildir 960 millj. kr. á verðlagi fjárlagafrv. fyrir árið 1983, en sú upphæð nemur 28 þús. kr. á hverja fimm manna fjölskyldu í landinu. Þessi ríkisstj. átti þriggja ára afmæli, eins og menn muna, fyrir stuttu. Á þremur árum hefur hæstv. ríkisstj. hækkað skatta sem nemur 28 þús. kr. á hverja fimm manna fjölskyldu í landinu. Ríkisútgjöldin hafa þanist enn meira út en sem nemur skattahækkuninni. þar sem framkvæmdaframlög og framlög til eignaauka hafa verið skorin verulega niður að raungildi. Þrátt fyrir þetta væri ríkissjóður rekinn með stórfelldum halla ef eyðsluskuldasöfnun erlendis kæmi ekki til. Áætlað er að ríkissjóður hafi haft umframtekjur vegna óvenjulegrar innflutningseftirspurnar á árinu 1981 og það sem af er á árinu 1982 sem nemur um 800 millj. kr. Hér er auðvitað um að ræða eina afleiðingu af stefnunni í gengismálum. Þessi stefna í ríkisfjármálum dregur augljóslega mjög úr svigrúmi ríkissjóðs til að hlaupa undir bagga með skattalækkunum á tíma samdráttar og þverrandi lífskjara nema til komi alger uppstokkun ríkisfjármála og gerbreytt stefna á þessu sviði. Og það er mikil nauðsyn á að gerbreytt verði um stefnu á sviði ríkisfjármálanna. Ef við lítum á skatta til hins opinbera, bæði ríkis og sveitarfélaga, sem hlutfall af þjóðarframleiðslu, þá hefur þetta hvort tveggja farið hækkandi, eins og ég gat um áðan, en til frekari skýringar er rétt að geta þess, að skattar til ríkisins voru á árinu 1978 26.3% af þjóðarframleiðslu, árið 1979 27.6%, árið 1980 28.8%, 1982 30.7%. Til sveitarfélaga voru skattarnir árið 1978 6.4%, en eru nú komnir upp í 7.4%. Hafa sem sagt hækkað frá árinu 1978 úr 32.7%, bæði skattar ríkis og sveitarfélaga, í 38.1%. Af þessu yfirliti má sjá, að sú mikla verðmætisaukning, sem lögð var í þjóðarbúið og við fengum í okkar hlut á síðustu árum í tíð þessarar ríkisstj., hefur ekki farið í að létta sköttum af almenningi, þvert á móti. En hvað þá með erlendar skuldir? Hafa menn ekki notað tækifærið, þegar svo mikil verðmætisaukning varð í þjóðarbúinu, til þess að grynnka eitthvað á okkar erlendu skuldum og til að greiða niður hluta af því sem við skulduðum áður? Við skulum aðeins líta á það. Erlendar lántökur hafa aukist gífurlega frá árinu 1978. Þar kemur einkum tvennt til. Í fyrsta lagi hefur innlendur heildarsparnaður minnkað og hlutur erlends lánsfjár aukist í fjármögnun framkvæmda. Í annan stað, og það er e. t. v. alvarlegra, hefur eyðslu- og óreiðuskuldasöfnun erlendis aukist og það svo mjög að heildarskuldasöfnun þjóðarinnar, þrátt fyrir minnkandi fjárfestingu, einkum í stóriðju og virkjunarframkvæmdum, er komin á hættumörk. Heildarlántökur erlendis í formi langra erlendra lána munu um áramótin 1982 nema 16 500 millj. kr. Þessi lán voru í árslok 1977 8700 millj. kr. reiknað á sama gengi. Aukningin er því 7800 millj. kr. eða um 90%. Eyðslu- og óreiðuskuldasöfnun erlendis hefur aukist feikilega síðustu árin. Það færist í vöxt sá ósiður að tekið sé lán erlendis til að halda atvinnuvegunum gangandi og til að fjármagna rekstur ýmissa fyrirtækja í opinberum rekstri. Um það hefur enginn ágreiningur ríkt meðal stjórnmálaflokkanna hér á hv. Alþingi að það sé eðlilegt og sjálfsagt að taka erlend lán til arðbærra framkvæmda, að taka erlend lán til virkjanaframkvæmda t. d. eða til hitaveituframkvæmda svo að eitthvað sé nefnt, til framkvæmda sem skila þjóðarbúinu arði, styrkja stöðu þjóðarbúsins og gera okkur betur hæf en ella til að greiða niður skuldir okkar. En að taka lán í jafnríkum mæli og gert hefur verið til að standa undir taprekstri ýmissa fyrirtækja, bæði opinberra og í einkarekstri, er að sjálfsögðu forkastanleg fjármálastefna. Mér býður í grun, að þegar saga þessarar ríkisstj. verður skoðuð verði það talinn hennar stærsti glæpur, ef svo má segja, hennar alvarlegasti áfellisdómur, að hafa stofnað til erlendra skulda í jafnríkum mæli og orðið hefur. Með því er verið að ýta vandamálunum frá nútíðinni yfir á framtíðina. Með því eru getulaus stjórnvöld að velta byrðunum, sem við ættum að bera, yfir á börn okkar. Mörg opinber fyrirtæki hafa þurft að taka erlend lán og ríkisstj. hefur bent á að taka erlend lán til að standa undir beinum hallarekstri. Ég nefni Rafmagnsveitur ríkisins, ég nefni ýmsar rafveitur sveitarfélaga, ég nefni Sementsverksmiðju ríkisins, ég nefni Járnblendiverksmiðjuna, ég nefni Kísilgúrverksmiðjuna og ég nefni Siglósíld. Öll þessi fyrirtæki hafa tekið erlend lán í stórum stíl til að standa undir taprekstri. Að auki hefur viðskiptahalli okkar við erlend lönd verið hrikalegur. Reiknað er með að á árinu 1981 og 1982 hafi hann verið samtals u. þ. b. 5000 millj. kr. á verðlagi ársins í ár. Það er upphæð sem nemur tæplega 17% af þjóðarframleiðslu á þessu ári. Það er því engin furða þótt hæstv. fjmrh. hafi séð sérstaka ástæðu til þess í grein í Þjóðviljanum, sem hann ritaði í sumar, að segja: „Við erum óneitanlega að sökkva á kaf í ískyggilegri skuldasöfnun.“ Hæstv. fjmrh. kom auka á þetta strax í sumar. En hvernig hefur hann brugðist við? Hefur hann ekki leitast við að stöðva söfnun erlendra skulda og snúa þessu dæmi við? Því fer fjarri. Ríkisstj. heldur áfram dag frá degi að stofna til erlendra skulda og heldur með því gangandi atvinnulífinu. Það er augljóst að slíkt getur ekki gengið til lengdar. Ef við tökum nettóstöðu erlendra lána í prósentum af þjóðarframleiðslu hefur hún breyst þannig frá árinu 1978: Árið 1978 var hún 32% af þjóðarframleiðslu, 1979 32%, 1980 31.8%, 1981 33.7%, reiknað er með að á árinu 1982 hafi hún verið um 44% og því er spáð nú af hálfu Seðlabanka að þessi tala verði 47.5% á árinu 1983. Það er athyglisvert að ríkissjóður, ríkisstofnanir og ríkisfyrirtæki hafa aukið mjög lántökur sínar erlendis á síðari árum. Þær hafa aukist úr 5 640 millj. kr. 1978 í 8 596 millj. kr. í árslok 1981 eða um 52% á föstu gengi reiknað. Viðskiptabankar og fjárfestingalánasjóðir hafa aukið mjög lántökur sínar erlendis á þessu tímabili. Stafar sú erlenda lántaka m. a. af niðurskurði á framlögum ríkissjóðs til fjárfestingalánasjóðanna. Greiðslubyrði erlendra lána hefur og farið mjög vaxandi á síðustu árum. Það leiðir að sjálfsögðu af eðli máls þegar skuldirnar hækka jafngífurlega og raun ber vitni. Að hluta stafar þetta af hærri vöxtum á alþjóðlegum peningamarkaði, en er að sjálfsögðu líka vegna hinnar auknu lántöku. Greiðslubyrði langra erlendra lána er áætlað að verði á næsta ári um 25% af útflutningstekjum að lágmarki. en þessi greiðslubyrði var 13.7% á árinu 1977. Um þetta atriði sagði í stjórnarsáttmálanum, sem lesinn var yfir okkur á hv. Alþingi fyrir þremur árum, loforð ríkisstj. til þjóðarinnar: „Erlendar lántökur verði takmarkaðar eins og kostur er og að því stefnt, að greiðslubyrði af erlendum skuldum fari ekki fram úr u. þ. b. 15% af útflutningstekjum þjóðarinnar á næstu árum.“ 15% var reynt að miða við af hálfu ríkisstj. á árinu 1980, þegar þessi hæstv. ríkisstj. var mynduð. Nú er greiðslubyrðin komin upp í 25% að lágmarki og er líklegt að hún hækki að mati Seðlabankans. Sannleikurinn er sá, að hinar erlendu skuldir okkar eru einhver ljótasti og dekksti bletturinn á efnahagsstjórn undanfarinna ára. Það er því engin furða þó að Seðlabankinn geri þetta að sérstöku umtalsefni í skýrslu sem hann lét nýlega frá sér fara. Áður en ég vík að orðum í skýrslu Seðlabankans um þetta atriði sérstaklega er rétt að vekja athygli á að það er mjög sjaldgæft að stofnun eins og seðlabanki láti frá sér fara slíka skýrslu, að stofnun eins og seðlabanki sjái ástæðu til að birta þjóðinni og vara sérstaklega ríkisstj. við því að efnahagsstefna hennar sé að leiða til glötunar. Slíkt er mjög sjaldgæft hér á landi og sennilega nánast einsdæmi ef litið er til annarra landa. Ég hygg að hvarvetna þar sem slíkt gerðist, og bæði bankastjórar og bankaráð seðlabanka eru algerlega sammála, mundi annað tveggja þurfa að gerast, að þeir sem ráða seðlabankanum segðu af sér eða ríkisstj. í viðkomandi landi segði af sér. Hvorugt hefur gerst hjá okkur, enda stjórnmálalegt siðferði með öðrum hætti hér en víða annars staðar og fer greinilega hrakandi. Ég vil benda á lokakafla í skýrslu Seðlabankans, en í þeirri skýrslu og í þeim kafla eru fólgin mjög alvarleg aðvörunarorð. Þar segir, með leyfi forseta: „Að lokum er rétt að benda á nokkur atriði, er varða samhengi þeirra þátta efnahagsmála, sem hér hafa verið gerðir að umtalsefni, og þess markmiðs að halda uppi nægilegri atvinnu við þjóðnýt störf. Enginn vafi er á því, að háu atvinnustigi hefur verið haldið uppi nú um nokkurt skeið fyrst og fremst með miklum erlendum lántökum til framkvæmda og rekstrar, en hins vegar með peningaþenslu, en hvort tveggja hefur stuðlað að verðbólgu og viðskiptahalla. Skuldasöfnun Íslendinga gagnvart umheiminum er nú hins vegar orðin svo mikil, að háskalegt væri að halda lengra áfram á þeirri braut. Háu atvinnustigi verður því ekki enn haldið uppi með þessum ráðum nema um skamman tíma. Eigi að tryggja sæmilegt öryggi í atvinnumálum framvegis verður það að hvíla á traustari stoðum, svo sem sterkari samkeppnisaðstöðu og góðum rekstrarskilyrðum atvinnuveganna og auknum innlendum sparnaði, en forsenda fyrir þessu hvoru tveggja er, að rofinn verði sá vítahringur verðbólgu, sem þjóðin er fjötruð við.“ Þetta var tilvitnun í skýrslu Seðlabanka Íslands. Ég efast um, eins og ég sagði áðan, að nokkurt dæmi sé hægt að finna úr stjórnmálasögu okkar um að stofnun eins og seðlabanki láti frá sér fara svo alvarleg aðvörunarorð til viðkomandi ríkisstjórnar. Af þessu má sjá, sem ég hef hér rakið varðandi hinar erlendu skuldir, að því fer fjarri að verðmætisaukningin, sem þjóðarbúið hefur fengið, hafi farið í að greiða niður erlendar skuldir. Hvað þá með fjárfestingar? Hefur þetta fjármagn þá ekki verið notað til að fjárfesta í arðbærum atvinnugreinum og til að renna styrkari stoðum undir atvinnuvegi okkar? Við skulum aðeins líta á fjármunamyndunina og í hvað fjárfestingar okkar hafa farið á undanförnum árum. Það er athyglisvert að á árunum 1981 og 1982 hefur fjármunamyndun dregist saman bæði að magni og sem hlutfall af þjóðarframleiðslu. Á sama tíma höfum við hins vegar verið að auka okkar erlendu skuldir, eins og ég gat um áðan. Það er talið að fjárfesting hafi dregist saman um 4% árið 1981, 4–5% árið 1982 og það er spáð 8% samdrætti í fjárfestingu á árinu 1983. Það er oft vitnað til áfallaáranna 1967–1969 og áranna 1974–1975, en það er athyglisvert, þegar þessi ár eru skoðuð, að fjárfesting var mun meiri á þeim áfallaárum. Hún var 31.1% af þjóðarframleiðslu 1967, 31.6% 1968, en verður í ár rúmlega 27% og það er spáð svipaðri fjárfestingu á næsta ári. Erlend skuldastaða var á hinn bóginn miklum mun betri á fyrrgreindum áfallaárum en nú er. En það er líka fróðlegt að sjá í hvaða þætti fjárfestingin hefur farið. Við skulum fyrst athuga stóriðju og stórvirkjanir, en margir hafa litið til þess að á þessu sviði gætum við treyst hvað helst atvinnuvegi okkar og rennt fleiri styrkari stoðum undir okkar atvinnulíf. Á s. l. ári. árið 1982, dróst fjárfesting í stóriðju og stórvirkjunum saman um 43.5% frá árinu 1981. Fjármunamyndun í atvinnulífinu dróst saman um 9.1% á árinu 1982 frá árinu þar á undan, og þá hafði hún enn dregist saman frá árinu 1980. Fjármunamyndun í hitaveitum dróst saman á síðasta ári um 31.5% miðað við árið á undan og hafði líka dregist saman á árinu 1981. En hvar aukast þá okkar fjárfestingar? Það er fróðlegt að skoða það. Það er einn liður sem sker sig úr. Í einum lið aukast fjárfestingar frá ári til árs í tíð þessarar ríkisstjórnar, en það er á sviði opinberra bygginga. Á síðasta ári jókst fjármunamyndun í opinberum byggingum um 6.8% miðað við árið 1981 og á árinu 1981 jókst hún um 9.7% miðað við árið 1980. Fjármunamyndun í íbúðarhúsabyggingum mun sennilega hafa staðið í stað árið 1982 miðað við næsta ár á undan, þó ekki séu enn komnar endanlegar tölur um það. En þetta er fróðlegt að sjá. Á sama tíma sem fjármunamyndun eykst á sviði opinberra bygginga eingöngu dregst fjármunamyndun saman á sviði atvinnuveganna. Auðvitað hefði þetta átt að vera öfugt. Auðvitað hefði átt að nota hluta af þeim verðmætum, sem þjóðarbúið fékk og ég gerði grein fyrir hér áðan, til að fjárfesta í nýjum atvinnugreinum, í nýjum atvinnufyrirtækjum, til að stuðla að aukinni hagsæld og bættum lífskjörum fólksins í þessu landi. En það hefur ekki verið gert. Fjármunamyndunin hefur fyrst og fremst verið á sviði opinberra bygginga. Og það er vissulega fróðlegt og tímanna tákn - og reyndar dæmigert fyrir stjórn eins og þá sem hér situr nú, dæmigerða vinstri stjórn. Það væri að sjálfsögðu hægt að rekja á sama hátt fjölmarga aðra þætti í efnahagslífi okkar - rekja hver hefur orðið þróunin í gengismálum t. d., en eitt af meginstefnumörkum Alþb. var að halda gengi stöðugu. Sú var tíðin að Alþb. taldi gengisbreytingar íhaldsúrræði, en sannleikurinn er sá, að engin ríkisstj. hefur fellt gengi jafnoft og jafnmikið og sú ríkisstj. sem nú situr. Það væri líka fróðlegt að rekja þróun peningamála og ríkisfjármála eða þróun verðbólgunnar sem nú æðir með meiri hraða en nokkru sinni áður. Ég ætla ekki að eyða löngu máli í það, en vil hins vegar benda á að þegar þessi brbl. voru sett héldum við sjálfstæðismenn því fram strax á s. l. sumri, strax í ágústmánuði, að þessi brbl. mundu verða gagnslaus í baráttunni við verðbólguna. Þingflokkur Sjálfstfl. hélt fund strax og brbl. höfðu verið sett og ályktaði um þessi mál. Ég skal ekki lesa hér nema hluta af þeirri ályktun, en þar segir, með leyfi forseta: „Efnisatriði þessara bráðabirgðaráðstafana eru einkum þrjú: Í fyrsta lagi 13% gengisfelling eftir að erlendur gjaldeyrir hefur verið hafður á útsölu mánuðum saman. Í öðru lagi skattahækkanir sem auka verðbólgu. Í þriðja lagi stórfelld skerðing verðbóta launafólks án samráðs við aðila vinnumarkaðarins. Þessum bráðabirgðaráðstöfunum fylgir óskalisti sem er álíka marklaus og stjórnarsáttmálinn og aðrar efnahagsyfirlýsingar ríkisstj. Þá bera þessar bráðabirgðaráðstafanir og með sér að enginn árangur mun nást í baráttunni við verðbólguna, sem nú æðir áfram, og enn liggur við stöðvun atvinnuveganna.“ Það kom sem sagt strax fram í þessari ályktun þingflokks sjálfstæðismanna, nánast daginn eftir að brbl. höfðu verið sett, að þessar ráðstafanir, þessi brbl. mundu reynast gagnslaus í baráttunni við verðbólguna. Þrátt fyrir það var settur á svið mikill loddaraleikur í kringum þessi brbl. Fólk var látið halda, og því var haldið fram af hæstv. ráðh. með hæstv. forsrh. í broddi fylkingar, að nú yrði brotið í blað í efnahagsþróuninni, þessi brbl. mundu koma í veg fyrir viðskiptahalla, þau mundu stöðva söfnun eyðsluskulda erlendis og þau mundu veita verulegt viðnám gegn verðbólgu. Það var hægt að sjá fyrir að allt þetta var rangt. Annaðhvort blekktu hæstv. ráðh. sjálfa sig eða þeir blekktu þjóðina til að geta setið örlítið lengur í ráðherrastólunum, og hvorugur kosturinn er góður. Einu atriði er sérstaklega rétt að vekja athygli á og gera að umtalsefni, en það er með hverjum hætti þessi lagasetning fer fram. Það er ekki umdeilt að í stjórnarskrá lýðveldisins eru ákvæði um það, að þegar brýna nauðsyn beri til geti forseti landsins, og þá á ábyrgð ríkisstj. og fyrir hennar atbeina, sett brbl. Þegar brýna nauðsyn ber til eins og sagt er í stjórnarskránni. Það er hins vegar enginn vafi á að setning þessara brbl. undir þeim kringumstæðum sem þau voru sett er brot á anda þessa stjórnarskrárákvæðis. Þessi brbl., sem sett voru í ágúst, áttu ekki að taka gildi fyrr en 1. desember. Verðbótaskerðingin, sem í þeim fólst, átti ekki að taka gildi fyrr en 1. desember, u. þ. b. tveimur mánuðum eftir að þing kæmi saman. Enn einu atriði er rétt að vekja athygli á varðandi efnisþætti brbl. Það er, að inn í brbl. er felld framlenging hins tímabundna vörugjalds, sem Alþingi hefur þurft að fjalla um sérstaklega á hverju ári um hríð og framlengja frá ári til árs. Í brbl., sem sett eru í ágúst, er ákvæði um það, að frá 1. janúar 1983 til 1. janúar 1984 skuli hið tímabundna vörugjald áfram vera í gildi. Svo eru reyndar gerðar á því vissar breytingar, hækkað að hluta. Þetta er allt súrrað saman í eina ákveðna grein í brbl. Það bar enga brýna nauðsyn til að setja ákvæði um hið tímabundna vörugjald í þessi brbl. Alþingi hafði öll tök á því og Alþingi átti að fá færi á því að fjalla sjálfstætt um hvort það vildi framlengja þennan skatt eða ekki. Þess vegna er enginn vafi á að þarna hefur tvímælalaust verið framið brot á stjórnarskrá. Það gefur mönnum aftur tilefni til að hugleiða nú vandlega, þegar verið er að ræða um nýja stjórnarskrá og þegar menn upplifa hve ríkisstjórnir umgangast þetta ákvæði í stjórnarskránni af mikilli óskammfeilni, og hve þær óhikað reyna að fara á svig við anda stjórnarskrárinnar, þennan rétt til útgáfu brbl. og til að athuga hvort ekki beri að þrengja hann a. m. k., ef ekki fella hann algerlega niður. Sannleikurinn er sá, að ákvæðin um rétt til útgáfu brbl. voru sett í stjórnarskrána 1874, þegar Alþingi var háð einungis á tveggja ára fresti og stóð þá í einn til tvo mánuði. Síðan hefur margt breyst, ekki aðeins að Alþingi kemur saman einu sinni á ári og situr orðið meiri hluta ársins, heldur hafa allar samgöngur breyst til hins betra og enginn vandi er að kalla saman þingið með stuttum fyrirvara, ef brýna nauðsyn ber til að efna til lagasetningar. Ég hygg að þessi hæstv. ríkisstj. hafi bitið höfuðið af skömminni varðandi útgáfu brbl. Hún hefur gengið lengra en nokkur önnur ríkisstj. hér á landi í að mistúlka heimildarákvæði um útgáfu brbl. Þess vegna hlýtur nú að vera uppi vaxandi hreyfing um að takmarka mjög þennan rétt, ef ekki á að afnema hann með öllu. Herra forseti. Það hefur komið glögglega fram, ekki síst í þeirri skýrslu sem Seðlabankinn sendi frá sér, að þessi brbl. hafa reynst haldlaus með öllu. Þau hafa ekki náð þeim árangri sem fólki var talin trú um að að væri stefnt. Þau hafa ekki reynst viðnám gegn verðbólgu. Verðbólgan æðir nú áfram með meiri hraða en nokkru sinni áður. Það er talið að hún nálgist nú að vera 75% og hún mun áður en langt um líður, ef ekkert verður að gert, fara upp í um 100%. Við höfum reynst eftirbátar okkar helstu viðskiptaþjóða í því að ráða við verðbólguna. Árið 1982 var verðbólgan t. d. 3.9% í Bandaríkjunum, 5.4% í Bretlandi, 4.6 í Vestur-Þýskalandi, 2% í Japan og 9% í Danmörku. Af þessu má sjá að ríkisstj. tókst ekki með brbl. að veita viðnám gegn verðbólgu. Það var líka sagt að brbl. ættu að stemma stigu við viðskiptahalla. Það hefur ekki reynst rétt. Viðskiptahallinn er nú meiri en hann hefur oft verið. Þessi brbl. áttu líka að stemma stigu við erlendum lántökum, og eins og ég gat um áðan áttu þær ekki að fara fram úr 15% af útflutningstekjum okkar, en greiðslubyrði vaxta og afborganir af erlendum lánum eru nú langt fyrir ofan það. Ég skal ekki endurtaka það sem ég sagði um það áðan. Þessi brbl. hafa því reynst haldlítil og gagnslaus. Það er þess vegna með ólíkindum hve reynt hefur verið með taumlausum áróðri að magna upp spennu í kringum þessi brbl. Því er meira að segja enn haldið fram, að ef þessi brbl. verði felld hér á Alþingi muni verðbólguholskefla yfir okkur ríða. Þessi brbl. eru í fullu gildi. Þau hafa verið í gildi í hálft ár og áhrif þeirra því að fullu komin fram, en þau hafa ekki reynst betur en raun ber vitni. Sú staðreynd, að þessi brbl. eru það eina sem frá þessari hæstv. ríkisstj. kemur, sýnir að þessi ríkisstj. hefur gefist upp á því að leysa þann vanda sem að okkur steðjar. Hún sýnir enga forustu, ekki neitt frumkvæði í neinum málum. Það eina sem hún getur og hefur tekist hingað til er að stritast við að sitja. Það er orðið takmark í sjálfu sér að sitja á sama tíma og verðbólgan geysist áfram með ótrúlegum hraða, erlendu skuldirnar stefna efnahagslífi okkar í háska og Seðlabankinn varar við því að efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar sé í hættu. Það eina sem þessi hæstv. ríkisstj. hugsar um er að sitja, sitja án þess að gera nokkuð. Það er því brýnt verkefni að reynt verði að semja um það hér á hv. Alþingi að koma fram nauðsynlegum breytingum á kjördæmamálinu. Því miður hefur það ekki tekist hingað til, en sem betur fer er margt sem bendir til að slíkt samkomulag sé skammt undan. Þá er hægt að efna til kosninga áður en langt um líður og reyna að mynda nýjan þingmeirihl. sem takist af alvöru á við þann mikla og vaxandi efnahagsvanda sem að okkur steðjar.



Herra forseti. Það er mikið búið að ræða um það mál sem hér er til umr. og kvarta undan því síðustu daga að stjórnarandstaðan væri að bregða fæti fyrir framgang málsins. Fyrst og fremst hygg ég að skynsamlegast sé á hverjum tíma að ríkisstj., sem þarf að koma málum fram, reyni að hafa eins gott samstarf við Alþingi - og þá einnig stjórnarandstöðuna og unnt er hverju sinni. Ég minnist þess að á fyrstu árunum sem ég sat hér á hv. Alþingi, þá var ég stuðningsmaður ríkisstj., var viðhöfð sú regla að stjórnarþm. takmörkuðu ræðuhöld til þess að auka ekki á lengd umræðna stjórnarandstöðu. Þá voru einnig gerðar mjög virðingarverðar tilraunir til að hafa víðtækt samstarf við stjórnarandstöðuna til þess að greiða fyrir gangi mála. Ætla mætti að áður en brbl. voru gefin út í ágústmánuði hefðu það verið hyggileg vinnubrögð hjá hæstv. ríkisstj. að ræða við báða stjórnarandstöðuflokkana um framgang málsins. Viðbrögð stjórnarandstöðuflokkanna voru þau að þess var krafist að þing yrði kallað saman til að ræða þessi mál og afgreiða þau hér á réttan hátt. En ríkisstj. varð ekki við þeirri beiðni. Hún neitaði alfarið að kalla þing saman. Þing kemur svo saman á venjulegum tíma 10. okt. og það líður mánuður frá því að þing kemur saman þar til hæstv. forsrh. leggur brbl. fram til staðfestingar hér á hv. Alþingi. Það lá ekki meira á en þetta. Hvað er það sem við setjum fyrst og fremst út á, annað en þessi vinnubrögð? Við setjum út á það að með þessum brbl. var ekki verið að rétta þjóðarbúskapinn af vegna þess að atvinnureksturinn í landinu var rekinn með stórfelldum halla. Þessar aðgerðir komu hálfu ári of seint til þess að þær kæmu að verulegum notum, þannig að eitthvað væri á þeim hægt að byggja fyrir þjóðarbúskapinn og atvinnulífið. Ástæðan fyrir því að þessar aðgerðir koma svona seint er sú, að í landinu situr ríkisstj. sem er ósamstæð og getur ekki náð saman. Í yfirlýsingu sem fylgdi brbl. í ágústmánuði eru boðaðar margvíslegar aðrar aðgerðir, m. a. sú að að undangengnum frekari viðræðum við aðila vinnumarkaðarins verði tekið upp nýtt viðmiðunarkerfi fyrir laun með hliðsjón af hugmyndum viðræðunefndar um vísitölumál, þannig að verðbætur á laun verði greiddar samkv. nýju viðmiðunarkerfi eftir 1. des. 1982. Við töldum þá að slíkt frv. ætti að liggja fyrir þingi jafnhliða brbl. Við töldum líka að frv. um breytingu á orlofi ætti ekki að koma fram nema að þessar nýju viðmiðunarreglur væru komnar fram í frv.-formi. En það frv. kom fram. Þar lét Framsfl. Alþb. kúga sig. Framsfl. setti það á oddinn í haust að frv. um nýtt viðmiðunarkerfi fyrir laun kæmi fram jafnhliða. En hann hefur látið undan síðan og nú er svo komið að þetta frv. er flutt af forsrh. einum með stuðningi hans aðstoðarmanna í ríkisstj. og framsóknarmanna en gegn Alþb. innan ríkisstj. Þannig er nú málum komið. Þær ráðstafanir sem verið er að gera í þessum brbl. voru orðnar gagnslitlar þegar þær loksins birtust. Þessi lög hafa verið í gildi en þrátt fyrir gildistöku þeirra hefur verðbólgan ætt áfram. Það er því alveg ástæðulaust hjá hæstv. forsrh. að reyna að hella olíu á eldinn á milli stjórnar og stjórnarandstöðu eins og hann gerði s. l. föstudagskvöld. Þá kom reiður gamall maður fram í sjónvarpi en ekki hinn kurteisi stjórnmálamaður Gunnar Thoroddsen. Hann kom meira að segja verr út í fréttunum í litsjónvarpi en í svart/hvítu. Það kann ekki góðri lukku að stýra fyrir eina ríkisstj. og fyrir forsrh. að koma svona þrútinn af reiði fram fyrir alþjóð. Sjáanlegt er af öllu að eftir 1. mars verður ekkert eftir af þessum brbl. annað en hækkunin á vörugjaldinu, sem var klúðrað þarna inn í á sínum tíma. Við höfum verið alfarið á móti henni því við teljum að á sama tíma og verðbætur eru skertar á laun í landinu sé gengið mjög á ráðstöfunarfé heimilanna og það er gengið mjög á atvinnureksturinn. Það var óþarfi að okkar dómi að hækka svo mjög tolltekjur ríkissjóðs eins og gert var með þessum lögum. Ég tel enga ástæðu til að vera með hávaða og læti út af þessum brbl. Þau eru búin í raun og veru. Það er svo litið eftir af þeim. En hverju bjargaði setning brbl.? Hefur þjóðlífið og atvinnureksturinn komist í réttar skorður? Nei, síður en svo. Allir vita að víðast hvar er ástandið þannig, að atvinnufyrirtækin í landinu eru að stöðvast vegna þess að tilkostnaðurinn hefur aukist miklu meira og hraðar en tekjur atvinnurekstrarins. Veikur atvinnurekstur gerir það að verkum að atvinna launþegans verður ótryggari. Þetta tvennt fer núna saman. Mér er því miklu meira í mun að spyrja ríkisstj., sem ennþá situr, ætlar hún að láta sem hún viti ekki neitt um erfiðleikana í landinu? Er hún ekki með neinar aðrar og nýjar ráðstafanir til þess að treysta atvinnugrundvöllinn? Um það heyrist ekki aukatekið orð að nýjar till. séu í undirbúningi. Hæstv. ríkisstj. er ekkert að gera. Alþingi er hér meira eða minna verklaust mánuðum saman þó að ástandið sé svo alvarlegt. Svo hælir málgagn Alþb. sér af því að eiga fulltrúa í elstu ríkisstjórn í Evrópu, og það meira að segja þrjá, og hún er þriggja ára. Ef það er eina keppikeflið að stjórnin komist eitthvað á fjórða árið, þá er það lítil barátta fyrir framtíðarheill þjóðarinnar að laða í ráðherrastólana tíu menn sem eru á eilífri ferð og flugi út um öll lönd og álfur. Ég hefði haldið að eitthvað mætti fara að draga úr flakkinu og taka heldur til við að reyna að stjórna landinu og gera skynsamlegar ráðstafanir fyrir atvinnureksturinn. Ég held að ekkert verði úr sögu þessarar ríkisstj. eftirminnilegra en sjálfur stjórnarsáttmálinn. Þegar við lesum hann yfir leynir sér ekki að í raun og veru hefur ekkert gerst. Allt sem átti að gera er enn ógert. Það hefur láðst að fara í allar framkvæmdir. Talað var um að stórauka framleiðsluverðmæti þjóðarinnar. Það hefur ekkert verið gert í því. Stjórnin virtist skilja það fyrst á árinu 1980 því á gamlársdag 1980 ákvað hún að festa gengið og segja: Verðbólgan skal verða þetta. Við höfum ákveðið það fyrir fram. Ríkisstj. gat ekkert ráðið við verðbólguna, verðbólguskriðið hélt áfram alveg skefjalaust. En genginu var haldið niðri á kostnað útflutningsatvinnuveganna og innflutningurinn, bæði þarfur og óþarfur, var aftur aukinn til landsins og eyðsla aukin. Hinn óþarfi innflutningur var í raun og veru niðurgreiddur á meðan útflutningsatvinnuvegunum var að blæða út. Stór hluti þess mikla vanda sem þjóðin stendur núna frammi fyrir stafar einmitt af þeim röngu ákvörðunum sem þá voru teknar. Okkur er ljóst að samvinna okkar á sviði verslunar og viðskipta, aðild okkar að EFTA og samningur okkar við Efnahagsbandalag Evrópu veitir okkur margvísleg fríðindi, en við erum líka þar á móti skuldbundnir til að setja ekki háa tolla á vörur hinna. Hins vegar erum við ekki endilega skuldbundnir til að flytja alltaf inn allt erlendis frá og hunsa það sem framleitt er heima. Það er ekkert gert til að glæða hjá almenningi það hugarfar að láta það sem framleitt er hér heima ganga fyrir, örva okkur til að kaupa það. Hvers vegna erum við að flytja inn öl og gosdrykki erlendis frá þegar sú vara er framleidd í landinu? Hvers vegna látum við ekki íslenskan iðnað njóta þess og kaupum ekki aðrar vörur? Það hefði verið nær að taka upp nokkurs konar verðlaun til þeirra sem vörum dreifa, til þeirra sem afgreiða í verslunum, hvort sem er í einstaklingsverslunum eða samvinnuverslunum, og þeirra fyrirtækja sem auka sölu á innlendum iðnaði, að þessir aðilar hlytu einhvers konar verðlaun af hendi hins opinbera. Með því treystum við atvinnugrundvöll þess fólks sem vinnur að iðnaði. Ekkert af þessu hefur verið gert. Það er eins og stjórnin hafi ekki haft tíma til að hugsa um þessi atriði. Ég ætla ekki að minnast á sjávarútveginn. Það yrði of langt mál og ég kæri mig ekkert um að bregða fæti fyrir afgreiðslu þessa máls. Ég vil mjög gjarnan að það fái þinglega meðferð og afgreiðslu, því þetta er í raun og veru orðið svo lítið mál, eins og ég sagði hér áðan, að það er kominn tími til að hugsa fyrir öðrum aðgerðum til þess að halda atvinnulífinu gangandi. En mig langar að víkja að þeirri till. sem hæstv. sjútvrh. flutti um ráðstöfun gengishagnaðar. Ég tel þá till. fráleita. Ég tel að eins og komið er í sölumálum skreiðar veiti skreiðarframleiðendum alls ekki af því að fá það gengi sem skráð er þegar og ef skreið selst. Söluhorfurnar eru enn verri nú en þær voru um síðustu áramót vegna þess hve illa er fyrir því ríki komið sem kaupir mest af skreiðinni. Olían er aðaltekjulindin þar í landi og þegar hún lækkar verða möguleikar á sölu þangað sífellt minni. Má búast við því, ef skreiðin á annað borð selst, að hún seljist ekki nema með því að lána andvirðið til nokkuð langs tíma. Og þá sjá allir að framleiðendum þessara afurða, sem hafa tekið lán út á þær og verða að borga háa vexti og geymslukostnað, veitir sannarlega ekki af því að fá skráð gengi eins og það verður þegar þessar afurðir fara úr landi. Ég er eiginlega undrandi á því að ríkisstj. eða hæstv. sjútvrh. skuli flytja slíka till. undir þessum kringumstæðum. Ég held að hér sé verið að ráðstafa gengishagnaði sem í raun og veru er ekki til og verður e. t. v. aldrei til. Og það hefur ekki fram til þessa þótt mikil fyrirhyggja. En nú eru breyttir tímar. Nú virðist það vera helst í tísku að ráðstafa því fjármagni sem ekki er til eða ráðstafa sama fjármagninu oftar en einu sinni. Það er erfitt að fá okkur sem erum komnir á minn aldur til að skilja það. Eins og síðasti ræðumaður tók fram var hann annar ræðumaður Sjálfstfl. við þessa umr. Ég harma það að hæstv. forsrh. skuli hafa á föstudagskvöldið ásakað sinn flokk um það að halda uppi málþófi hér á þingi og reyna að koma í veg fyrir afgreiðslu mála. Mér finnst það ákaflega ósanngjarnar aðdróttanir á hendur Sjálfstfl. á sama tíma og ekkert er gert til að ná samkomulagi um gang mála. Ég hef vanist því að allar ríkisstjórnir, sem setið hafa frá því að ég tók sæti hér á þingi, legðu sig fram um það að semja við stjórnarandstöðu um gang mála. Samtalið í sjónvarpinu varð ekki til þess að greiða fyrir því, þó ég telji þörf á því að fá afgreiðslu á þessum lögum til þess að hægt sé að fara að tala um framtíðina, tala um það sem þarf núna að gera en enginn minnist á. Ég skal svo ljúka þessu með því að láta það koma fram, eins og ég raunar sagði fyrr, að ég mun greiða atkvæði á móti þeirri till. sem hæstv. sjútvrh. flytur og liggur hér fyrir til afgreiðslu. Það stafar af þeim ástæðum sem ég nefndi áðan, að hér er verið að ráðstafa gengishagnaði sem ekki er til og verður ekki til. Það er fráleitt að samþykkja slíka till.



Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að tala langt mál um það frv. sem hér er til umr. þó að sjálfstæðismenn í þessari hv. deild hafi ekki haft uppi miklar eða langar orðræður um það. Það hefur glögglega komið fram í þeim ræðum sem hér hafa verið fluttar að það er allt annað sem að baki liggur en látið er í veðri vaka þegar hert hefur verið á því að þetta frv. fái afgreiðslu og hana fljóta. Það er ekki það sem liggur til grundvallar að yfir landið ríði ný dýrtíðarholskefla ef frv. verði fellt eða það fái ekki einhvers konar afgreiðslu. Það hefur verið sýnt fram á að þetta er hin mesta firra. Frv. er í gildi. Hinir ýmsu kaflar þess eru búnir að vera í gildi misjafnlega lengi og það er ekki langt í það að ákvæði þess séu búin að renna sitt skeið. Og þau verða ekki framlengd í frv. eins og það er. Mig langar, fyrst ég er kominn hér í ræðustól, að fara örfáum orðum um vissa þætti frv. og einnig að víkja að því sem upphaflega kom fram í umr. frá okkur sjálfstæðismönnum þegar efni þess var sett fram sem brbl. Við vorum sammála um að þetta frv. væri óeðlilegt. Það hefði ekki þær verkanir sem því væri ætlað. Við höfum margt við það að athuga efnislega. Við töldum því einsætt að nauðsynlegt væri að kalla þing saman hið fyrsta svo við gætum tekið afstöðu til málsins. Ef ríkisstj. vildi ekki gera á því þær breytingar sem við töldum nauðsynlegastar, þá væri eðlilegt að hún færi frá, þegar það hafði líka komið á daginn að hún hafði misst starfhæfan meiri hluta í þinginu. Þegar frv. kom fram í sumar í ágústmánuði fylgdi það með að ríkisstj. hefði uppi áform um að leggja fram margs konar fleiri frv., en hæst hefur borið allan þennan tíma þau tvö atriði sem ríkisstj. hugðist taka fram yfir önnur. Í fyrsta lagi voru það lög um aukið orlof og í öðru lagi um nýjar viðmiðunarreglur í vísitölumálum. Í 1. gr. þessa frv. er gert ráð fyrir því að vegna samdráttar þjóðartekna, eins og segir þar, verði skertar verðbætur á laun 1. des. til 28. febr., eins og segir nánar frá í þessari lagagr. Ef litið er til þess, að þær aðgerðir eiga að verða til þess að vega upp á móti þeim samdrætti sem varð í þjóðartekjum, þá verður torvelt að skilja með hverjum hætti var mögulegt að koma þó á því aukna orlofi sem gert er ráð fyrir í orlofslögunum, sem þegar hafa verið afgreidd frá Alþingi. Ýmsir þeir sem ekki hafa krufið það mál neitt verulega til mergjar telja að þær orlofsbætur sem launafólki eru ætlaðar með þeim lögum séu svo litlar, vegi svo létt, að um þær muni ekki neitt fyrir atvinnureksturinn í landinu. Þegar það er athugað nánar er rétt að undirstrika það, að komið hefur fram m. a. frá fjmrn. að þessi lagagerð, orlofslögin, verði þess valdandi, að ef á að halda uppi sömu afkastagetu þess fólks sem vinnur hjá ríkinu eftir orlofslagabreytinguna og var fyrir hana, þá þurfi að fjölga fólki í ríkisgeiranum um á þriðja hundrað manns. Og ég býst við að þegar menn almennt gera sér grein fyrir þessu komi þeir auga á það að hér er síður en svo um lítilvægt efni að ræða. Þegar þetta verkar nú á þennan hátt hjá ríkinu sjálfu, þá gefur auga leið hvernig það kemur út hjá atvinnurekstrinum yfirleitt. Um það fékk sú nefnd sem um málið fjallaði mjög glöggar upplýsingar frá ýmsum aðilum. Ekki síst er þörf á að minna á að m. a. flugfélögin hafa af þessu verulegan kostnað, svo stórkostlegan að þeir sem ekki eru inni í þeim rekstri eiga erfitt með að átta sig á hversu mikill hann er. Ég ætla ekki að fara út í að skýra það neitt nánar, en þar er um miklar fjárhæðir að ræða. Í öðru lagi langar mig að víkja aðeins að því að í 2. gr. gerir ríkisstj. ráð fyrir því að bæta launafólki nokkuð upp þá skerðingu á launum sem 1. gr. gerir ráð fyrir. 2. gr. er svohljóðandi með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. er heimilt að ákveða að sérstakar bætur, allt að 50 millj. kr., verði greiddar úr ríkissjóði til láglaunafólks á árinu 1982. Tilhögun þessara bóta verður ákveðin í samráði við samtök launafólks.“ Nú þori ég ekki að fullyrða hversu nákvæmlega hefur verið farið eftir ákvæðum þessarar greinar, en mig grunar að samráð við samtök launafólks hafi ekki verið allt of mikið þegar ákveðið var með hverjum hætti þessar láglaunabætur yrðu greiddar. Lögin ákveða þetta ekki, þau setja þarna engar reglur, heldur fela ríkisstj. að ganga frá þessum málum. Er það eitt af því sem við sjálfstæðismenn töldum vera óeðlilegt, að gera það með þessum hætti. Lengi vel voru þessar greiðslur kallaðar láglaunabætur og eftir orðanna hljóðan í 2. gr. eru þær það. En þegar þeir sem stóðu að þessum lögum höfðu áttað sig á þeirri kúrfu sem láglaunabæturnar birta, þegar þær eru settar niður á pappír, að þeir sem lægst hafa launin fá minnstar launabæturnar, þá drógu sumir í land og fóru að kalla þetta endurgreiðslu á skerðingu. Það er ein aumasta uppgjöf sem ég hef heyrt getið um hjá einni ríkisstj. að hafa hugsað sér að bæta lægst launaða fólkinu upp skerðingu sem gerð hefur verið, en gera það með þeim hætti að þeir sem lægstu launin hafa fái minnstar bæturnar upp að vissu marki. Þetta sýnir m. a. að það var ekki út í bláinn sagt hjá okkur sjálfstæðismönnum að við vildum gjarnan fá að hafa áhrif á það með hverjum hætti þessi lög yrðu gerð, og vildum fá til þess tækifæri á meðan þau voru ekki farin að hafa áhrif eða verka, því það var þeim ekki ætlað að gera fyrr en 1. des., eða góðum tíma eftir að Alþingi átti að koma saman. En þá lá ríkisstj. ekki á að koma áfram lögunum. Þau voru ekki lögð fram fyrr en löngu síðar. Þann drátt er býsna erfitt að skýra og ég ætla ekki að taka að mér að gera það. Í þriðja lagi langar mig að drepa á þau ákvæði brbl. sem felast í 3. og 4. gr. þeirra, sem fjalla um þann gengismun sem ákveðið er að skila ekki eftir þá breytingu sem varð á gjaldeyrinum við gengisfellinguna, sem sagt þau 6.5% gengismunar sem ákveðið var að nota til ákveðinna hluta sem síðar er nánar tilgreint í 4. gr. Ég viðurkenni það og veit að þetta er aðferð sem tíðum hefur verið notuð af íslenskum stjórnvöldum og ég hygg að eigi nokkurn rétt á sér. Og að hluta til átti þessi ráðstöfun rétt á sér að þessu sinni. Þó verð ég að segja að þessi ráðstöfun var öll mjög umdeilanleg, ekki síst fyrir þá sök hversu atvinnuvegirnir og þá einkum útvegurinn, frystiiðnaðurinn stóð og stendur höllum fæti. Það er vissulega ábyrgðarhluti að taka sér fyrir hendur að ráðstafa með öðrum hætti þeim gengiságóða, sem maður getur kallað svo, sem kemur við gengisbreytingu, til annarra aðila en þeirra sem til hans stofna. Þetta atriði er það sem ég tel að hefði verið full ástæða til að ræða nánar á meðan tími og tóm var til. Því var það ein af þeim ástæðum sem við sjálfstæðismenn töldum eðlilegt að þyrfti að fara ofan í á sínum tíma. Nú hafa þessar greiðslur á gengismun að miklu leyti farið fram og þeim verður ekki breytt úr því sem komið er. En ég vil taka undir þau orð sem hv. 1. þm. Vestf. viðhafði hér áðan um till. þá sem hæstv. sjútvrh. hefur lagt fram um breytingu á 4. gr., þar sem frekar er gert ráð fyrir ráðstöfun gengismunar sem ekki er til. Ég vil undirstrika það og lýsa því hér yfir að ég er með öllu andvígur því að slík ráðstöfun sé gerð sem í till. hæstv. sjútvrh. felst. Ég tel það alveg undravert að láta sér detta í hug slíka ráðstöfun sem þar er imprað á. Í fjórða lagi vil ég nefna að í 7. og 8. gr. brbl., sem hér eru til umr., felst aukning á sköttum, sem telja verður mjög óeðlilegt á þeim tíma þegar samdráttur er í þjóðartekjunum, laun eru skert hjá launamönnum og atvinnuvegirnir standa höllum fæti. Það er með ólíkindum að láta sér detta í hug að hækka þá vörugjald með þeim hætti og til þess tíma sem hér er gert ráð fyrir. Öðrum ráðstöfunum, sem þurft hefðu að fylgja með, eru ekki gerð nein skil. Hefðum við sjálfstæðismenn á sínum tíma viljað breyta þar verulega um frá því sem hér er gert. Herra forseti. Eins og ég sagði í upphafi máls míns hef ég ekki neinn áhuga á að halda hér langa ræðu um þetta efni. Það er nokkuð búið að ræða þetta, þó að um það hafi ekki mjög verið fjallað af hendi sjálfstæðismanna í þessari deild enn sem komið er, og ég ætla ekki að fara um það mörgum fleiri orðum. Ég vil ítreka það að á þeim tíma sem brbl. voru sett var fullkomin ástæða til, eins og sjálfstæðismenn bentu á, að kveðja saman þing og reyna að gera þessi lög betur úr garði og eðlilegri en þau urðu í meðferð ríkisstj. Þau eru að mínum dómi mjög mikið úrhendisverk og hafa enda ekki verkað til þess að halda niðri dýrtíðinni að neinu leyti. Því að verðbólgan er ekki síður í hröðum vexti upp á við nú en hún var þegar lögin voru sett.



Herra forseti. Það er nú erfitt að ræða brbl. undir þessum kringumstæðum. Ég sé ástæðu til þess að beina í upphafi máls míns fyrirspurn bæði til hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh. varðandi lánsfjáráætlun fyrir þetta ár, sem ekki er fram komin. Mundi ég vilja mælast til þess við hæstv. forseta að hæstv. ráðh. gæfu sér tóm til að vera hér viðlátnir. Það gleður mig að hæstv. forsrh. er genginn í salinn. Ég veit að honum er annt um að brbl. verði afgreidd í dag. Þess vegna kom það mér á óvart þegar ég frétti í morgun að hann hefði farið fram á að fá að mæla fyrir öðru máli hér kl. 6 og vildi jafnvel tefla því í tvísýnu að brbl. yrðu afgreidd. En ég veit að honum er annt um að vera hér inni úr því að hitt málið fékkst ekki á dagskrá. Auðvitað hefur það komið mönnum á óvart, sem hlustuðu á hann í sjónvarpinu um daginn prúðan og fallegan, að hann skyldi ekki leggja meir upp úr því að afgreiðslu brbl. yrði flýtt.

Fjmrh. er ekki í húsinu sem stendur, en það verður gerð tilraun til þess að láta hann vita af því að hv. ræðumaður á erindi við hann.

Það er ljómandi.

Væri ekki athugandi að byrja á fyrirspurnum til hæstv. forsrh.

Ég ætla að beina þessum fyrirspurnum til beggja og spara tíma og rúm í þingtíðindum með því að gera fsp. samtímis til beggja. Ég sé ekki ástæðu til að endurtaka það sem ég ætla að segja. Ég er hins vegar reiðubúinn að fresta ræðu minni, ef hæstv. forseti vill það.

Já, ég þigg það

. [Frh.]



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um breyting á lögum nr. 81 frá 23. júlí 1974, um Verðlagsráð sjávarútvegsins, sbr. lög nr. 27 26. apríl 1978. Í 1. gr. þessa frv. er lagt til að við ákvörðun verðs á rækju, hörpudiski og grásleppuhrognum taki fulltrúar frá kaupendum og seljendum þessa afla sæti í Verðlagsráði. Þessi breyting er gerð vegna þess að með núgildandi skipan Verðlagsráðs telja kaupendur og seljendur rækju, hörpudisks og grásleppuhrogna sig ekki hafa möguleika á að hafa áhrif á verðlagsákvarðanir, vegna þess hvernig Fiskideild sé skipuð lögum samkvæmt. Frv. þetta er því flutt að ósk þessara hagsmunaaðila. Í þessari grein segir að ráðh. skipi fulltrúa eftir tilnefningu samtaka, sem til þess eru bær að hans dómi. Ákvæði þetta er sett vegna þess að mjög er mismunandi hvernig samtökum innan þessara greina vinnslu og veiða er háttað. Verði frv. þetta að lögum gæti það orðið til þess að viðkomandi aðilar skipulegðu samtök sín þannig að tilnefning þessara nýju fulltrúa yrði ekki vandamál. Lögð skal áhersla á að í breytingu þessari felst í raun það eitt að fulltrúum í Fiskideild er fjölgað úr sex í sjö við ákvörðun verðs á rækju, hörpudiski og grásleppuhrognum, og vakin athygli á því, að það er ekki verið að stofna nýjar deildir eða breyta starfsemi yfirnefndar, Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Frv. þetta, sem komið er frá hv. Ed., gerir ráð fyrir að heimilt verði að fella niður útflutningsgjald af kolmunnaafurðum. Kolmunnaveiðar eru stundaðar nú í tilraunaskyni, getum við sagt, og er það gert með verulegri fjárhagsaðstoð bæði frá Fiskimálasjóði og frá sjútvrn. Í lögum þessum er gert ráð fyrir að heimildin, eins og Ed. hefur breytt frv., gildi fyrir árin 1982, 1983 og 1984. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um málið, menn þekkja vel þessa tilraun með kolmunnaveiðar, en legg til að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Frv. þetta til l. um breytingu á lögum nr. 64 frá 31. maí 1965, um rannsóknir í þágu atvinnuveganna, er samið af nefnd sem ég skipaði á s. l. ári til að endurskoða lög um Hafrannsóknastofnun. Hafrannsóknastofnunin er ein af stærri stofnunum þessa lands og langstærsta rannsóknastofnunin. Velta þeirra stofnunar er samkv. fjárl. nú um 70 millj. kr. Lengi hefur þótt æskilegt að við stofnunina starfaði fjármálastjóri við hlið en þó undir stjórn forstjóra stofnunarinnar. Má segja að það hafi verið fyrsti hvati til endurskoðunar á lögum um Hafrannsóknastofnun. Nefndin fór vandlega yfir lög um Hafrannsóknastofnun og skoðaði jafnframt markmið þau sem stofnuninni eru sett með lögunum frá 1965. Í samvinnu við forstjóra stofnunarinnar, sem sat í nefndinni, og sérfræðinga var ýmsum atriðum í markmiðum stofnunarinnar breytt til samræmis við það sem þróast hefur af reynslu undanfarinna ára. Fleiri slíkar breytingar eru í umræddu frv., sem má segja að séu allar afleiðing af reynslu undanfarinna ára. Í meðferð Ed. var gerð nokkur breyting á stjórn stofnunarinnar. Gert er ráð fyrir því, að í stjórn Hafrannsóknastofnunar verði fimm menn skipaðir af sjútvrh. til fjögurra ára í senn, þar af einn án tilnefningar, einn tilnefndur af Fiskifélagi Íslands, einn tilnefndur af Landssambandi ísl. útvegsmanna, einn tilnefndur af starfsmönnum Hafrannsóknastofnunar og einn tilnefndur sameiginlega af Sjómannasambandi Íslands og Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands. Sömu aðilar tilnefna varamenn. Þarna er gerð allveruleg breyting á stjórn stofnunarinnar. Hún er víkkuð út og fleiri hagsmunaaðilar fá þar aðgang. Tel ég það til bóta. Ég sé ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta frv., en legg til að því verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Frv. var lagt fyrir Alþingi fyrir nokkru um þjóðsöng Íslendinga. Það var samið og undirbúið í forsrn., hefur fengið góða afgreiðslu í hv. Ed. og var afgreitt þaðan fyrir fáum dögum með nokkurri breytingu við eina grein frv. sem ég taldi vera til bóta. Ég tel nauðsynlegt að sett séu lög um verndun þjóðsöngsins að sínu leyti eins og til eru frá lýðveldisárinu lög um verndun þjóðfána Íslendinga. Ég legg til að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Við endurskoðun laga um flugmál var jafnframt talið rétt að endurskoða lög um loftferðir og er í þessu frv. lagt til að verulega verði hert á ákvæðum um rannsóknir á flugslysum. Fyrst og fremst felst þetta í því að tekin eru af öll tvímæli um að við rannsókn slíkra slysa skuli starfa fimm kunnáttumenn í flugmálum. Segir í 1. gr. þessa frv., að nefnd þessi skuli kanna orsakir flugslysa, ef manntjón hefur orðið eða legið hefur við slysi á mönnum eða miklu tjóni á munum. Nefndin ákveður sjálf hvaða mál hún kannar. Nefndin skal einnig gera tillögur til úrbóta í öryggismálum flugsins, eftir því sem rannsókn á orsökum flugslysa gefur tilefni til. Síðan segir í 3. mgr.: „Flugslysanefndin skal starfa sjálfstætt og óháð. Henni er heimilt að leita til flugmálastjórnar og lögreglu um aðstoð og upplýsingar eftir því sem tilefni gefst til.“ Meginatriði þessa frv. er, eins og kom fram í því sem ég nú las, að flugslysanefndin skal starfa sjálfstætt og óháð. Hún starfar að sjálfsögðu í tengslum við loftferðaeftirlitið, en er þó óháð því og flugmálastjórn í störfum sínum. Er þess þannig vænst og gert ráð fyrir því, að þarna verði um að ræða óháðari aðila en nú er við alla rannsókn flugslysa. Ég legg svo til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. samgn.



Herra forseti. Á síðasta Alþingi var samþykkt frv. til l. um grásleppuveiðar, þar sem m. a. var gert ráð fyrir því, og það varð reyndar að lögum, að grásleppuveiðimenn fái aðgang að Aflatryggingasjóði sjávarútvegsins. Í 1. mgr. 2. gr. laganna er ákvæði sem segir að ekki skuli þó greiða bætur nema afli hafi orðið yfir 10 tunnur. Í ljós kom við þann aflabrest sem varð í sumar, að þetta ákvæði stenst varla. Þess eru mörg dæmi að grásleppuveiðimenn reru reglulega og fengu svo að segja engan afla, t. d. í Húnaflóa. Sagt er að þar hafi einn róið 29 róðra og fengið 29 grásleppur, þannig að sannað er að sá maður stundaði allvel grásleppuveiðar þó hann fengi hvergi nærri þann afla sem settur er sem lágmark fyrir bótum. Menn hafa því orðið ásáttir um að fella þetta ákvæði úr lögum. Með því fellur ákvörðun um bætur undir hin almennu ákvæði laga um Aflatryggingasjóð sjávarútvegsins. Verður því matsatriði hverju sinni hvort bætur skuli greiða og byggir það á því að stundaðar hafi verið grásleppuveiðar sem aðalatvinna á vertíðartímanum. Ég vil taka það fram, að það er tillaga stjórnar Aflatryggingasjóðs að lögunum verði þannig breytt og sömuleiðis í fullu samkomulagi við samtök grásleppuveiðimanna. Herra forseti. Ég legg svo til að frv. þessu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Í deilu s. l. ár á milli Farmanna- og fiskimannasambands Íslands og rekstraraðila á íslenskum skipum varð það að samkomulagi að lögum yrði breytt á þann veg sem hér er gert ráð fyrir og kemur fram í f. gr. frv. Þar er gerð tillaga um að við bætist ný mgr. svohljóðandi, með leyfi forseta: „Samgrn. er heimilt að ákveða frávik frá fjölda skipstjórnarmanna á verslunarskipum, eftir því sem tilefni gefst til, miðað við búnað og/eða verkefni skips, að fengnum tillögum áhafnanefndar skipaðrar þremur fulltrúum Farmanna- og fiskimannasambands Íslands, þremur fulltrúum útgerðar kaupskipa og oddamanni, tilnefndum af aðilum sameiginlega eða Hæstarétti Íslands, ef samkomulag næst ekki milli aðila um skipun oddamanns.“ Til lausnar á þessari deilu setti ég því brbl. Hér er um að ræða staðfestingu á þeim. Að lokinni þessari umr. legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. samgn.



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um breyt. á lögum um almannatryggingar, þar sem gert er ráð fyrir að örorka verði metin af örorkumatsnefnd, sem verði skipuð þremur mönnum. Einn skal tilnefndur af tryggingayfirlækni, forstjóri Tryggingastofnunarinnar tilnefni einn og heilbr.- og trmrh. tilnefni einn. Ráðh. setur síðan í reglugerð nánari ákvæði um starfssvið og starfshætti nefndarinnar. Á undanförnum árum hefur margt verið um þessi mál rætt, m. a. innan Tryggingastofnunar ríkisins, og hafa menn ekki verið á eitt sáttir. Engu að síður hefur það komið fram hvað eftir annað, m. a. af hálfu tryggingayfirlæknis og deildarstjóra Tryggingastofnunar ríkisins, að það sé eðlilegt við örorkumat að taka tillit til fleiri atriða en læknisfræðilegra þegar örorkustig er ákveðið. Virðast menn almennt vera sammála um að slíkt mat verði að taka mið af a. m. k. þremur ákvarðandi atriðum, þ. e, í fyrsta lagi líkamlegri eða andlegri heilbrigði, í öðru lagi tekjuöflun miðað við óbreytt ástand samkv. tölul. 1 og í þriðja lagi taki þetta mat mið af félagslegum aðstæðum einstaklings, þ. á m. fjárhagslegri þörf miðað við fjölskyldubyrði, heimilisástæður o. fl. Hér er sem sagt gert ráð fyrir að matið verði sett í hendurnar á þriggja manna nefnd sem með þessa þætti fari. Hér er um að ræða mál sem mikið hefur verið rætt á liðnum árum. Ég er sannfærður um að þessi matsnefnd, ef samþykkt verður, mundi stuðla að breyttu og bættu fyrirkomulagi þessara mála í Tryggingastofnun ríkisins, þó ekki sé nema vegna þess að hér hefur óheyrilega mikið álag verið lagt á einn einstakling, þ. e. tryggingayfirlækni, við úrskurð í þessum efnum. Ég tel ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta litla frv., herra forseti, og legg til að því verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.



Herra forseti. Ég held að þessi breyting sem lögð er til með þessu frv., sé ákaflega lítt hugsuð. Ég held að það fari ekki milli mála að það er faglegt mat sem verður að ráða því hvernig örorka er metin. Og ég tel að það sé rangt að breyta til á þann hátt að taka það úr höndum lækna, sem einir hafa menntun til þess að úrskurða um örorku. Hitt er annað mál og hefur oft komið upp, að það getur verið á því nokkur nauðsyn að hafa einhvern aðila sem hægt er að vísa ágreiningsmálum til og þá ekki eingöngu mati á örorku, heldur öllum greiðslum almannatrygginga. Þá á slíkt ekki að vera að mínum dómi innan Tryggingastofnunar ríkisins, heldur hlutlaus dómur þeirra aðila sem fá slíkt verkefni í hendur. Þannig er ekki óeðlilegt að Hæstiréttur skipaði slíkan dóm, og mætti vísa öllum ágreiningsmálum einstaklinga og Tryggingastofnunar til slíks dómstóls. Félagslegt mat verður aldrei framkvæmt í sambandi við örorkuna. Örorkan er jafnmikil hvort sem maðurinn er einn og sér eða hvort hann hefur mörg börn á sínu framfæri. Ef það er talið sanngjarnt að hækka örorkubætur við það að viðkomandi hafi þungt heimili verður það ekki gert í sambandi við nefnd sem slíka. Þá er það pólitísk ákvörðun, sem tekin er hverju sinni, hverjar bótareglur eiga og þurfa að vera. Ég get að sjálfsögðu verið sammála hæstv. ráðh. um að nauðsynlegt er að hafa örorkubætur misjafnar. En örorkumatið verður framkvæmt alltaf á einn og sama veg. Það er læknisfræðilegt mat sem framkvæma verður. Ef bornar eru brigður á það mat verður það auðvitað að fara fyrir æðri dóm. Ég minnist þess, að á þeim tíma sem ég gegndi embætti heilbr.- og trmrh. komu nokkur atriði fyrir sem orkuðu mjög tvímælis og varð ágreiningur um á milli rn. og tryggingaráðs. Þessi mál voru ekki mörg, en þau komu fyrir. Þá hefði ég gjarnan viljað hafa æðri dómstól, sem hefði dæmt um þennan ágreining. Það kom t. d. aldrei fyrir ágreiningur um örorkumat. En það var ágreiningur um t. d. barnalífeyri. Konu sem ekki gat feðrað barn var neitað um barnsmeðlag þangað til hitt lægi fyrir. Meira að segja kom það fyrir, að þegar kona var búin að feðra gat sá sem var dæmt barnið fengið sannanir fyrir því að hann væri ekki faðir barnsins. Þá átti að fella niður barnsmeðlagsgreiðslu og þá hélt tryggingaráð mjög fast í þessi ákvæði, sem ég taldi fyrir mitt leyti vera ranglát. Að því leyti get ég tekið undir það sem er á bak við þetta frv., en ekki að það sé þörf á einhverjum slíkum aðila, sem úrskurðar þá um öll ágreiningsatriði, ekki bara þetta eina heldur hvert einasta ágreiningsatriði, hvort sem það er um lífeyrisgreiðslur eða sjúkragreiðslur eða annað slíkt sem heyrir undir starfsemi Tryggingastofnunar ríkisins. Ég tel að þetta form, sem hér er lagt til, sé alveg ótækt og sé enga ástæðu til þess að forstjóri tilnefni einn og heilbr.- og trmrh. tilnefni þann þriðja úr hópi starfsmanna Tryggingastofnunarinnar. Hvað er þá með aðrar deildir þar? Hvað með ágreining sem verður í öllum öðrum deildum? Á það að vera eftir sem áður? Nú vita menn að þegar skilað hefur verið inn örorkuvottorði til embættis tryggingayfirlæknis eða umsókn um örorkubætur og lagt hefur verið fram skattaframtal og þær félagslegu upplýsingar sem talið er nauðsynlegt að afla, þá framkvæmir læknir örorkumatið. Það eru auðvitað fleiri en einn læknir við embætti tryggingayfirlæknis. Sjúklingur getur leitað til allra þeirra lækna sem eru til viðtals innan þessarar stofnunar. Hlutverk félagsfræðings er að afla allra viðbótarupplýsinga um félagslegar aðstæður þess sem um örorkumat sækir, ef þurfa þykir. Gangur mála er sá, að sjúklingar eru oft kallaðir til viðtals við lækni stofnunarinnar og félagsfræðinga, ef sjúkdómsvottorð gefa ekki nægar upplýsingar. Ég tel að þessi mál þurfi að athuga í þessu ljósi, en eins og frv. liggur fyrir get ég ekki stutt það, en er mjög opinn fyrir því að gera eina breytingu á öllu skipulaginu, að öllum ágreiningi fólks við stofnunina sé vísað til æðra dómstóls, sem væri skipaður með þeim hætti sem ég nefndi eða einhverjum öðrum sem betur þætti henta.



Herra forseti. Ég vildi aðeins út af aths. sem fram komu hjá hv. 1. þm. Vestf. segja það, að mér er mjög í mun að koma hreyfingu á þessi mál, örorkumatið og vinnslu þess, í Tryggingastofnuninni. Ég tel að þar hafi málum verið hagað með þeim hætti að það sé óhjákvæmilegt að koma þar á nokkurri hreyfingu. Ég tel að reynslan sýni að læknisfræðilegt mat í þessum efnum dugi ekki. Það verður fleira að koma til. En ég vil undirstrika það með einni setningu vegna orða hv. þm. að ég er reiðubúinn að ræða við hann um verksvið og skipan þeirrar nefndar sem þarna er gerð till. um. Þarna er þá að sjálfsögðu ýmislegt til athugunar og ég er ekkert að binda mig fast við nákvæmlega þá till. sem þarna liggur fyrir. Meginatriðið er í mínum huga að það verði komið hreyfingu á málið og reynt að leysa þá hnúta sem þessi mál eru nú í.

Halldór Blöndal (frh.): Herra forseti. Mér skildist að um það hefði samist fyrir þingflokksfundi að hæstv. fjmrh. yrði hér viðlátinn. Það hefur nú legið fyrir um hríð að ég teldi mig þurfa að bera upp ákveðnar fsp. til hæstv. fjmrh. í tengslum við þetta mál. Á hinn bóginn hefur deildinni ekki unnist tími til að leyfa það. Ég vænti þess að það geti gengið fram nú.

Er fjmrh. í húsinu?


             Og hverju svarar hann beiðni um að koma hér til fundar? 
             Herra forseti. Það er gamalt orðtak að með lögum skuli land byggja. Nú þekkjum við allir alþm. lög um stjórn efnahagsmála o. fl. frá 10. apríl 1979 og kannske af þeim sökum ekki ástæða til að rifja upp hvað í þeim stendur. Á hinn bóginn er nú svo komið að óhjákvæmilegt er, þar sem við erum sérstaklega að ræða frv. ríkisstj. um efnahagsaðgerðir, að rifja upp hvað í þeim lögum stendur um fjárfestingar- og lánsfjáráætlanir ríkisstj. Nú skyldi enginn láta sér detta í hug að þessi upprifjun mín á lögum Íslands sé að ástæðulausu fram borin þegar ég er að tala um lánsfjáráætlun. Vil ég í þeim efnum rifja upp yfirlit um stöðu efnahagsmála í upphafi árs, frá 1. febr. s. l., sem Seðlabanki Íslands gaf út. Í þessu yfirliti segir m. a. svo með leyfi hæstv. forseta: „Erlendar lántökur hafa á undanförnum árum ekki aðeins verið afleiðing umframeyðslu þjóðarbúsins, heldur hefur óhófleg notkun erlends lánsfjár haft í för með sér eftirspurnar- og peningaþenslu, sem ýtt hefur undir verðbólgu og viðskiptahalla. Mikilvægt er að sem fyrst sé gengið frá lánsfjáráætlun fyrir árið 1983, þar sem stefnt sé að um þriðjungs lækkun á erlendum lántökum frá því sem var á s. l. ári, sem samsvarar að erlendar lántökur verði um 3500 millj. kr. á núgildandi gengi. Síðan verður að takmarka lánsfjármagnaðar opinberar framkvæmdir og útlán fjárfestingarlánasjóða við það svigrúm sem þá er fyrir hendi.“ Þetta er í yfirliti Seðlabankans um stöðu efnahagsmálanna. Ég vil jafnframt minna þá á það. hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh., sem ég mun beita fsp. til á eftir í tengslum við þessi mál, að í yfirliti ríkisstj. frá því í ágústmánuði er tekið fram sérstaklega að í fyrsta lagi verði að draga verulega úr viðskiptahalla, svo að á næstu tveimur árum megi í áföngum ná hallalausum viðskiptum við önnur lönd. Nú hefur hæstv. forsrh. látið svo um mælt, að sá dráttur sem orðið hafi á afgreiðslu frv. hér í deild sé með öllu ástæðulaus. Frv. hafi hlotið nákvæma athugun og þau atriði sem á bak við það eru. Ég hygg því að honum vefjist ekki tunga um tönn hér á eftir, því að hann er málsnjall maður, við að útskýra með hvaða hætti hann vill ná því markmiði sem hér er sett. Nú vil ég ennfremur, hæstv. ráðh., reyna að skoða gömul lög til að fá úr því skorið hvort ég sé að ætlast til einhvers af hæstv. ráðherrum sem ósanngjarnt sé. Í 14. gr. Ólafslaga segir svo með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. skal leggja fyrir Alþingi fjárfestingar- og lánsfjáráætlanir fyrir eitt ár í senn og skulu þær fylgja fjárlagafrv. Áætlununum skal fylgja stefnumótun í meginatriðum næstu þrjú árin eftir lok þess fjárhagsárs sem fjárlagafrv. tekur til. Markmið áætlananna er að tryggja að heildarumsvif í fjárfestingu og þróun peningamála og lánamála samrýmist þjóðhagslegum markmiðum.“ Síðan er í 15 gr. talið upp hvað skuli vera í fjárfestingar- og lánsfjáráætlunum. Þar er m. a. talað um áætlun um erlendar lántökur opinberra aðila, útlánareglur og lánskjör fjárfestingarlánasjóða, framlög til fjárfestingarlánasjóða, útlánaáætlanir fjárfestingarlánasjóða og fjármögnun þeirra. Ekki hef ég haft af því neinar spurnir að þetta liggi fyrir. Ég heyrði að vísu á skotspónum að t. d. Fiskveiðasjóður fái naumast fyrir lánsloforðum og erlendum skuldbindingum á þessu ári. Og við vitum að það er gersamlega útilokað fyrir útgerðarmenn eða fiskverkendur að leita sér upplýsinga um það hjá Fiskveiðasjóði við hvaða afgreiðslu þeir geti búist á því ári sem nú er nýhafið, hvaða fyrirgreiðslu þaðan sé að vænta. Ennfremur vil ég í þessu sambandi rifja upp að við afgreiðslu fjárlaga gerði hæstv. fjmrh. grein fyrir brtt., sem hann flutti við 3. umr., þar sem m. a. var farið fram á að Alþingi veitti lántökuheimild til að taka erlent lán allt að 850 millj. kr. eða jafnvirði þess í erlendri mynt. Lánsfénu skyldi varið til fjármögnunar í samræmi við endurskoðaða lánsfjáráætlun fyrir árið 1982, allt að 240 millj. kr., til nauðsynlegra greiðslna á árinu 1983 samkv. ákvæðum fjárlaga o. s. frv. Um þetta og þessa till. í heild sagði hæstv. fjmrh. orðrétt: „Ég vil sérstaklega taka það fram að engum dettur í hug að þessi lántökuheimild“ - og þar er hann að vísu að tala um fleiri lántökuheimildir en þessa einu, sem ég rakti hér, það er hægt að fara nánar út í það síðar ef þörf gerist. „Ég vil sérstaklega taka það fram“, segir hæstv. fjmrh. við 3. umr. fjárlaga, „að engum dettur í hug að þessi lántökuheimild komi í staðinn fyrir lánsfjáráætlun. Það er mesti misskilningur ef menn ímynda sér að þessi lántaka komi í staðinn fyrir lánsfjáráætlun. Það gerir hún að sjálfsögðu ekki. Á s. l. ári voru í lánsfjáráætlun miklu hærri fjárhæðir en hér er verið að ræða um. Hér er einungis um að ræða heimild til bráðabirgðafyrirgreiðslu, ef sérstök nauðsyn kallar á, áður en lánsfjáráætlun er formlega afgreidd. Og þá ber að gera það í samráði við fjvn. Ég hef ekki trú á því að það reyni mikið á þessa heimild, en þó má vel vera að áður en lánsfjáráætlun verður afgreidd geti komið upp einhver þau mál sem séu þess eðlis, að þörf sé á að þessari heimild sé beitt.“ Nú hefur þessi lánsfjáráætlun ekki séð dagsins ljós, hvað þá að hún sé afgreidd eða það standi til að Alþingi afgreiði hana. Það er skilyrði fyrir því að Alþingi geti samþykkt lánsfjáráætlun að hún sjáist, að hæstv. forseti sjái lánsfjáráætlunina. Þó hann sjái vel, þá sér hann ekki það sem aldrei hefur til verið. Nú vil ég spyrja báða þessa hæstv. ráðh., hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh., hvort þess sé að vænta að lánsfjáráætlun verði lögð fyrir Alþingi eða sýnd í þessari viku. Ráðherrar eru nú mjög á förum til annarra landa og mér finnst rétt að þeir - 

Nei, það má ekki.

En ég geri ráð fyrir að hann geti svarað eins og hæstv. fjmrh. ef honum sýnist svo.

Það er ekki leyfilegt.

Það liggur m. ö. o. fyrir að hæstv. fjmrh. hefur sagt úr sæti sínu að lánsfjáráætlunar sé ekki að vænta í þessari viku. Og ekki má spyrja hæstv. forsrh. Ég veit að úr því að það er bannað, þá muni hann ekki svara úr sæti sínu því að hann er háttvís maður. En þá langar mig að spyrja hæstv. fjmrh. um annað. Er þá þess að vænta kannske, að lánsfjáráætlun komi í næstu viku?

Það má ekki svara.

Það má ekki svara, nei. Ég man nú ekki hvernig upptalningin var um ráðh. sem fara utan, hvort hæstv. fjmrh. er í þeirra hópi. Hann ætlar kannske að grípa tækifærið og koma með áætlunina meðan hinir eru erlendis. Það liggur sem sagt ekki fyrir hvort þess sé að vænta, að lánsfjáráætlun komi í næstu viku. Það má ekki svara svo að ég geri ráð fyrir að hæstv. ráðh. sýni deildinni þá virðingu að koma hér upp í ræðustólinn á eftir og gera grein fyrir þessu máli. Jafnframt vil ég beina því til hæstv. forsrh. að hann svari því hér, hvaða skoðun hann hefur á því hvort þess sé að vænta að lánsfjáráætlun komi í þessari viku eða þeirri næstu. Það væru náttúrlega tíðindi til næsta bæjar ef maður yrði að þola það, að þessi ríkisstj. ekki alleinasta brjóti landsins lög um að leggja slíka áætlun fram samtímis fjárlagafrv. og heyktist á því að leggja slíka áætlun fyrir áður en þingið færi í jólafrí, heldur gæfist svo upp og legði endanlega upp laupana áður en hún kæmi nokkrum slíkum pappírum inn á þingið. Það þættu mikil tíðindi og satt að segja mundi ég síðastur allra manna harma það. Herra forseti. Þar sem málin standa þannig að hæstv. ráðherrar mega ekki svara fsp. mínum úr sætum sínum, um það hefur fallið forsetaúrskurður, þá vil ég freista þess að ljúka máli mínu í trausti þess að þeir muni svara því, ráðherrarnir, hvenær þess sé að vænta að lánsfjáráætlun verði lögð fyrir Alþingi.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér ásamt hv. 1. þm. Reykn. að flytja hér svohljóðandi brtt. við frv. um efnahagsaðgerðir: „Við 3. gr. 2. mgr. orðist svo: Útfluttar skreiðarafurðir skulu greiddar á því kaupgengi sem í gildi er þegar útflutningsskjöl eru afgreidd í banka við gjaldeyrisskil. Að öðru leyti kveður ríkisstj. nánar á um til hvaða annarra afurða þetta ákvæði skuli taka, og eru ákvarðanir hennar þar að lútandi fullnaðarúrskurðir.“ Ég þarf í raun og veru ekki að bæta miklu við þetta því að ég skýrði hér frá því í dag að ég teldi að sá gengishagnaður, sem reiknað væri með vegna skreiðarafurða, væri ekki fyrir hendi og ekkert útlit fyrir það að hann verði til í náinni framtíð. Ef skreið selst, sem eru slæmar horfur á, þurfa skreiðarframleiðendur fullkomlega á því að halda að afreikna á gildandi kaupgengi bankanna á hverjum tíma. Þess vegna er þessi till. flutt. Hún er nánast leiðrétting og viðurkenning á að þessi gengishagnaður er ekki fyrir hendi og mun ekki verða fyrir hendi. Það er óskynsamlegt að mínum dómi að ráðstafa fyrir fram slíkum hagnaði sem ekki er fyrir hendi. Ef úr rætist um sölu, sem við verðum að vona, þá er það mikill geymslukostnaður á þessum afurðum og vaxtagreiðslur, að skreiðarframleiðendum mun almennt ekki veita af gildandi gengi.



Herra forseti. Ég er ekki vanur að taka upp mikinn tíma frá hv. Alþingi í þessum ræðustól. En ég sé ástæðu til að gera það nú. Mál eru hér afgreidd með miklum hraða, nefndarfundir boðaðir áður en mál koma á dagskrá til umr. og upplausn hefur ríkt hér á Alþingi um nokkuð langa hríð. Ríkisstj. hefur átt í innbyrðis vanda. Á Alþingi eru til umr. kjördæmamál, stjórnarskrárbreyting er í vændum, breyting á vísitölumálum nýlega lögð fram, efnahagsmálin til umr. og kannske á afgreiðslustigi nú. Bæði á Alþingi og í ríkisstj. hefur ríkt svokölluð pattstaða. Flest ef ekki öll mál, sem nú hafa verið til umr., eru í sjálfheldu. Utan þingsala sem innan er daglega talað um að yfirvofandi sé fall ríkisstj. og að kosningar muni innan tíðar fara fram. Þrátt fyrir þessa einkennilegu sjálfheldu í íslenskum stjórnmálum er nú í undirbúningi utanför flestra ráðh. og fjölda þm. Ég tel að nú beri að taka þá ákvörðun að enginn þm. fái fjarvistarleyfi til að sækja fundi Norðurlandaráðs, þar sem ástandið í landinu leyfir það ekki og þjóðin hefur ekki efni á að lama störf Alþingis frekar en orðið er, en áfram verði án afláts unnið að lausn vandamála þjóðarinnar. Störf Alþingis hljóta að vera meira áríðandi fyrir íslenska þjóð en ráðstefna Norðurlanda sem fram undan er. Fari svo að fjórðungur þm. hverfi frá störfum um tíma situr Alþingi enn lamaðra, enn máttlausara eftir, óstarfhæft. Því vil ég mótmæla.



Mér heyrðist hv. þm. tala um að hér væri fljótaskrift á afgreiðslu mála. Ekki getur það átt sérstaklega við það frv. sem núna er til umr. Þegar Sverrir Hermannsson og fleiri þm. fara að biðja um fjarvistarleyfi til að fara á Norðurlandaráðsþing þá verð ég náttúrlega að athuga það sérstaklega. En ekki er þetta dagskrárefnið hér eða heyrir til umr. um fundarsköp. Hv. 1. þm. Reykn. tekur til máls um efnahagsaðgerðir.



Herra forseti. Það eru ekki ýkja mörg atriði sem ég þarf að svara eftir þá framsöguræðu sem ég hafði fyrir nál. 3. minni hl. fjh.- og viðskn. Ég vil þó vekja athygli hæstv. fjmrh. á því, þar sem hann gerði að umræðuefni bréf það sem ritað var á vegum fjh.- og viðskn. til prófessors Sigurðar Líndals til að leita álits hans á lagafyrirmælum um láglaunabætur á árinu 1983, að skýrt er tekið fram í lögum um ríkisendurskoðun hvernig haga skuli útgreiðslum úr ríkissjóði. Ég væri nú til með að bera saman texta þessa bréfs og þær greinar sem um þetta fjalla í lögum um ríkisendurskoðun. Það kemur svo að sjálfsögðu í ljós þegar við fáum svar frá þessum ágæta prófessor, sem leitað hafði verið til áður og látið hafði uppi skoðun sína á ýmsum þáttum þessa frv. í þeirri grg. sem birt er með nál. sem fskj. IX. Ég held að það sé nokkuð ljóst að ákveðnari fyrirmæli um greiðslur láglaunabóta 1983 þurfi að vera fyrir hendi heldur en aðeins sá texti sem er í fjárl. og heyrir undir fjmrh., 130 millj. til efnahagsráðstafana. Hæstv. sjútvrh. svaraði spurningu minni sem ég beindi til hans varðandi þá brtt. sem hann flytur við frv. Ég spurði hann hvort ríkisstj. eða hann sem sjútvrh. hefði gert ráðstafanir til þess að útvega lánsfé handa Byggðasjóði til að standa straum af þeim lánveitingum sem hæstv. sjútvrh. gerði grein fyrir þegar hann talaði hér fyrir sinni brtt. Hans svar var ofur einfalt, að hann hefði ekki gert neinar ráðstafanir til að útvega lánsfé. Það er þá ekki á vísan að róa í þeim efnum fyrir þá aðila sem eiga að fá samkv. ákvörðun ríkisstj. aðstoð frá Byggðasjóði af gengismun skreiðarinnar, þegar enginn veit hvenær hún fer, hvort hún fer, hvenær hún fer eða hvert verður andvirði þeirra birgða sem í landinu eru nú. Mér sýnist þetta bera keim af aðferð keisarans forðum, sem fékk sér ný föt, þegar hér er verið að leggja til að nota fjármagn sem enginn veit hvenær kemur eða hvað verður. Og á meðan það fjármagn er ekki komið er sagt að lánsfé hafi ekki verið útvegað til þess að standa straum af þeim lánveitingum sem gert er ráð fyrir. Að öðru leyti ætla ég ekki að fjölyrða um svör hæstv. ráðh. hér við þessa umr. Þau gögn sem við í minni hl. fjh.- og viðskn. þessarar hv. deildar óskum eftir eru ekki enn komin. Við óskuðum eftir gögnum frá Framkvæmdastofnuninni með upplýsingum um þau fyrirtæki sem sótt hafa þar um aðstoð og eru í athugun. Birt eru nöfn þeirra hér í fskj. Við vildum gjarnan fá upplýst hvernig staða þessara fyrirtækja er, hvort búast má við að það lánsfé sem hæstv. sjútvrh. hyggst fá af gengismun verði yfirleitt nokkurn tíma endurgreitt, ef lánað verður, til þess að gera sér grein fyrir því hvort hér er ekki beinlínis verið að taka fé frá atvinnugrein sem á í miklum erfiðleikum og afhenda fyrirtækjum sem ekki munu greiða það til baka. Ég vék að því í ræðu minni hér að komið hefði fram hjá fulltrúa Seðlabankans, sem kom á fundinn, að hér væri um einsdæmi að ræða, ef að lögum yrði, og þess vegna ástæða til að athuga sinn gang í þeim efnum. Til að lýsa okkar vilja í þessu máli höfum við hv. 1. þm. Vestf. flutt brtt. um þetta efni sem hann gerði hér grein fyrir áðan. Þá vil ég gera grein fyrir brtt. sem við fulltrúar Sjálfstfl. í fjh.- og viðskn. leyfum okkur að flytja við 7. gr. frv. Þar er um að ræða vörugjald. Það er till. okkar að frá og með 1. mars til og með 31. des. 1983 verði vörugjald 16% eins og það var þegar vinstristjórnartímabilið hófst í sept. 1978. Við leggjum ennfremur til að tollflokkar þeir sem teknir voru upp með brbl. verði felldir niður til grundvallar vörugjaldsálagningu eins og þar er gert. Því það var vissulega að grípa í skottið á sjálfum sér að setja vörugjald á þessi tollnúmer, þessa vöruflokka sem voru og eru neysluvörur almennings, til þess að fá fjármagn til að greiða láglaunabætur. Þá var verið að fara í hring, nema hvað það snerti að hér var verið að taka miklu hærri upphæð. Það fjármagn sem ríkissjóður yrði af, ef þessi till. verður samþykkt, nemur ekki þeim upphæðum að erfitt væri að mæta því á útgjaldahliðinni með niðurskurði. Eins og áður hefur verið venjan af hálfu okkar sjálfstæðismanna erum við reiðubúnir að vinna að því máli ef þess væri óskað. Þessi till. er flutt af mér ásamt 1. þm. Vestf. og hv. 3. þm. Reykv. og borin hér fram skriflega. Leyfi ég mér, herra forseti, að biðja um að leitað verði afbrigða til þess að till. megi koma hér til umr. og afgreiðslu.



Herra forseti. Aðeins örfá orð út af þeim brtt. sem fluttar hafa verið um ráðstöfun á gengismun. Ég skal út af fyrir sig ekki velta vöngum hér yfir því hvort skreiðin fer úr landi eða ekki. Mér sýnast vera uppi óþarfa hrakspár. Ég vek athygli á því, að skreiðarútflutningur hefur oft átt í erfiðleikum undanfarin 30 ár, en þó ætíð úr ræst, sem betur fer, og ég geri mér vissulega vonir um að svo fari enn. Hins vegar vil ég vegna erfiðleika skreiðarframleiðenda vekja athygli á upplýsingum sem ég reyndar rakti hér 31. janúar s. l. Ég fékk Þjóðhagsstofnun þá til að athuga fyrir mig afkomu skreiðarframleiðenda, og það gerði Þjóðhagsstofnun. Hún áætlaði að 1000 kr. verðmæti í skreið í upphafi síðasta árs væri orðið í janúar s. l. 2290 kr. Hér er að sjálfsögðu gengisbreyting dollarans að verki. Ef frá þessu eru dregnar 150 kr., sem er 6.5% gengismunur, sem gert er ráð fyrir að taka af skreiðinni, og 115 kr., sem Þjóðhagsstofnun áætlar geymslukostnað, eru eftir 2025 kr, Síðan áætlar Þjóðhagsstofnun vaxtakostnað af afurðalánavöxtum, sem eru 320 kr. Þá kemur í ljós að ávöxtun eigin fjár í skreiðinni á ársgrundvelli er 240%. Þarna er því ekki um lélega afkomu skreiðarframleiðenda að ræða þegar skreiðin fer úr landi. Hins vegar eru greiðslufjárerfiðleikar skreiðarframleiðenda mjög miklir og þess vegna að mínu áliti mjög nauðsynlegt að greiða úr því núna með því að útvega þessum framleiðendum meiri afurðalán, sem sagt meira rekstrarfé. Þarna eru erfiðleikarnir. Aðstoð sem gert er ráð fyrir bæði í till. hv. þm. Magnúsar H. Magnússonar og í þeirri till. sem~flutt var áðan, kemur, ef ég má orða það svo, of seint. Hún kemur eftir að skreiðin fer úr landi, þegar menn hafa fengið þessa ágætu ávöxtun á eigin fé. Mér þótti rétt, vegna þess m. a. að ekki voru hér allir viðstaddir þegar ég flutti þessar upplýsingar frá Þjóðhagsstofnun 31. janúar, að endurtaka þær í stuttu máli.



Herra forseti. Ég verð að lýsa því yfir að mér finnast útreikningar Þjóðhagsstofnunar dálítið skrýtnir, sérstaklega þeir vextir sem er talað um, og virðist sem hún telji að þessir menn geti allir staðið í skilum, þó þeir hafi ekki fengið greitt fyrir þær afurðir sem þeir hafa verið að framleiða, og má það furðulegt heita. Hitt er staðreynd, að í maí í vor var seld skreið út á innheimtu, en ekki ábyrgð. Hún hefur ekki fengist greidd enn. Ég tel að það þyrfti að gera á því úttekt mjög fljótlega í hvernig ástandi sú skreið er sem er í landinu og er veðsett og einnig að það verði metið hvort útlit sé fyrir að Nígeríustjórn sé fær um greiða fyrir skreið, jafnvel þó hún yrði send út. Og ég tel að fráleitt sé að líða þá viðskiptahætti að hún sé seld út á innheimtu, en ekki ábyrgð.



Herra forseti. Það er aðeins örstutt athugasemd í sambandi við orð hæstv. sjútvrh. Ég hygg að sú athugun sem Þjóðhagsstofnun hefur gert standi á ákaflega veikum grunni og ég held að þessir útreikningar hennar fái engan veginn staðist. Höfuðatriði þessa máls er salan á þessari afurð og hið dökka útlit á því að losna við þær miklu birgðir sem eru. Ég held að það sé ekki auðleysanlegt mál, hvorki fyrir hæstv. sjútvrh. né aðra, að bæta skreiðarframleiðendum upp við þessar aðstæður í auknum útlánum úr bönkum landsins út á þessa skreið. Ég efast ekkert um að hæstv. sjútvrh. er duglegur maður, en ég held að hann komi því ekki fram við bankakerfið. Margt bendir til að ef eitthvað úr rætist um sölu á skreið til Nígeríu verði þar um langan gjaldfrest að ræða. Við höfum ekki í okkar hendi að segja þar fyrir verkum því aðrir bjóða líka upp á langan gjaldfrest. Hins vegar hefur staðið á nógu traustum ábyrgðum. Þær hafa jafnan verið í gegnum evrópska banka, sem hafa veitt slíkar ábyrgðir. En nú um hríð hefur verið talað um ábyrgðir banka í Nígeríu, sem eru engan veginn eins traustir því að efnahagsástand í því landi er nú ótryggt. Það er af þessum ástæðum öllum sem ég tel að gengishagnaður af skreið sé ekki til nema á pappírnum og verði ekki til nema á pappírnum. Ég held að þegar allt verður til lykta leitt sé afkoma skreiðarframleiðenda mjög bágborin og því sé nauðsynlegt að ýta undir það að þeir selji frekar afurðir sínar gegn ábyrgð þó það sé með löngum greiðslufrestum. Þetta vildi ég gjarnan að kæmi hér fram.



Herra forseti. Ég veit nú satt að segja ekki, eftir að þetta mál er búið að velkjast hér dögum, vikum og mánuðum saman, hversu ítarlega á undir lok umr. að fara að rifja upp, kanna ágreining og það sem beint hefur verið sérstaklega til mín sem forustumanns í verkalýðsfélögum. Ég hafði hugsað mér að flytja hér ræðu sem jafnaðist að lengd á við ræðu hv. þm. Halldórs Blöndals, tala í einn til tvo klukkutíma, en ég skal draga þetta saman í örstutt mál. Því er beint allharkalega að mér t. d. að ég hafi barist á móti - réttilega - lögum frá 1978 um skerðingu vísitölu. Ég veit ekki hvað ég á að fara ítarlega í þetta. Ég hef einhvers staðar svarað því, en það er rétt að það komi fram í örstuttu máli. Ég held að þarna sé ekki alveg saman að jafna. Í þessum lögum eru að vísu vísitölubætur skertar um helming eitt vísitölutímabil. En þeir musterisriddarar sem berjast harðast á móti þessum lögum og vilja telja þessi lög hliðstæð lögunum frá 1978 láta þess ekki getið að í núverandi lögum er talað um eitt verðbótatímabil, frá 1. des. til 1. mars. Í lögunum 1978 segir: Hinn 1. mars 1978, 1. júní 1978, 1. sept. 1978, 1. des. 1978 skulu verðbætur á laun hverju sinni hækka sem svarar helmingi þeirrar hækkunar á verðbótavísitölu o. s. frv. - Þarna er annars vegar um fjögur bótatímabil að ræða, en hins vegar er gert ráð fyrir einu.

Hvað var það mikið í hvert sinn 1978?

Það má nú deila um það, hv. þm. Halldór Blöndal, ætli það liggi ekki einhvers staðar milli 13 og 19!° yfir árið, og er þá áætlað varlega. 
            

Ekki samtal á fundinum.

Endilega leyfa þm. að grípa fram í.

Nei, alls ekki.

Jæja. Þá hefur verið gagnrýnt hér allharkalega að láglaunabætur hafi misheppnast og séu fráleitar. Jú, það urðu viss mistök og margt sem mætti betur fara. En í reglugerð um verðbótaviðauka frá 1978, og skal ég ekki fara ítarlega í söguna, en hann samþykktu jafnvel þeir sem gagnrýna þetta hvað harðast, - það gildir nú reyndar ekki um Alþfl., hann stóð ekki að þeim lögum, - þá kemur verðbótaviðauki, sem er nokkurs konar láglaunabætur, þannig út, að á stærsta vinnusvæði Dagsbrúnar í Reykjavík, sem á störfuðu 500 verkamenn, og þá var greitt út í gömlum krónum á viku 18 til 20 millj. nam verðbótaviðaukinn eða láglaunabæturnar 12 til 14 þús. gkr. eða 120 til 140 nýkr. á viku til 500 manna. Ja, það er von að menn berjist hér heilagri baráttu fyrir láglaunabótum. Ég segi ekki meira um það. Síðan er hlaupið frá þessum lögum. Það koma út ný lög. Það er slakað á hvað snertir lægstu laun, af þrem lægstu töxtum Verkamannasambandsins er minna tekið, en það er skert yfirvinna, það er skert næturvinna, það er skertur bónus. Milli 30 og 40% af tekjum almenns verkafólks voru á þessum árum og hafa verið til skamms tíma fyrir yfirvinnu, fyrir eftirvinnu, fyrir næturvinnu, fyrir hvers konar bónusa, vaktavinnu o. s. frv. Þetta er allt skert á þessum tíma. Af því að menn eru svo vandlætingarfullir út af þessu, þá kemur hér reglugerð frá 1978 um verðbótaviðauka. Fyrri reglugerðin er upp á einar sex til átta síður, töludálka, og í þeim kansellístíl, eins og reyndar hin síðari líka, að það er ekki fyrir nokkurn mann að skilja. Þá kemur síðari reglugerðin um verðbótaviðauka. Og ekki nóg með það. Það er það flókið og snúið plagg að kauplagsnefnd er fengin til að gefa út leiðbeiningar um útreikning launa frá 1. júní 1978.

Skilur kauplagsnefnd láglaunabæturnar núna og af hverju þær eru svona?

Ég held að kauplagsnefnd hafi ekki verið falið að skilgreina það. En þetta var þvílíkt vandamál, hv. þm., að heilu fyrirtækin stóðu á blístri, gátu ekki borgað út nema með fyrirvara, og það varð að skipa nefnd sérfræðinga til að semja tvenn leiðbeiningarplögg.

Hvað segir Dagsbrún núna?

Dagsbrún er hress, skal ég segja þér. Ég gæti farið allítarlega í þessi mál, gert ítarlegan samanburð á þessum lögum og lögunum 1978. Ég veit ekki hvort það hefur mikið upp á sig á síðasta stigi. Ég vil hins vegar segja og láta mína skoðun koma fram í því og alveg afdráttarlausa, að margar hliðar á þessu frv. má segja að hafi verið þjóðhagslega nauðsynlegar til að koma í veg fyrir stöðvun á atvinnurekstri, útflutningsframleiðslu sér í lagi. Vissulega var þar mikill vandi á höndum, eins og sagt hefur verið þúsund sinnum hér í umr. og blaðaskrifum, verðfali, stöðvun markaða o. s. frv. En vandinn sem við stöndum frammi fyrir í þessum málum er sá, að þó að þetta geti verið þjóðhagslega nauðsynlegt er það félagslega óþolandi vegna þess að almenn laun, ég tala nú ekki um lægstu dagvinnulaun, eru það lág og kaupmáttur þeirra það lítill að þau má ekki skerða. Það er gert með þessum lögum og það er ákaflega slæmt. Einhver mun segja að við höfum staðið frammi fyrir atvinnuleysi og öðrum erfiðleikum. Víst er það. Sannleikurinn er bara sá, að ef sá sem lægst launin hefur í þessu þjóðfélagi fær einhverja hækkun er það gegnumgangandi regla að þeir sem eru hærra launaðir fái eins mikla kauphækkun og þeir sem eru á lægstu launum. Verði 4% hækkun t. d. skulu 4% ganga upp úr. Aldrei er þolað að lægstu laun séu bætt sérstaklega öðruvísi en bæði ríkisvald og hærra launaðar stéttir krefjist sömu prósentutölu. Nú er hér að vísu um að ræða frumsmíð og hefur verið gert of mikið úr þeim göllum sem á þessum láglaunabótum eru, en vandinn sem við stöndum frammi fyrir er svo mikill að fólk á þessum almennu lágu launum verður að hafa forgang. Þarna er ekki eingöngu hægt að stilla einhverri ríkisstj. upp, heldur þjóðfélaginu í heild. Það er að verða það ófélagslegt. Prósentan blífur, hvort sem um er að ræða menn í hæstlaunuðu stöðum þjóðfélagsins eða menn sem praktísera á hæstu töxtum í þjóðfélaginu. Fái verkafólk 5% hækkun skulu 5% í gegnum allt þjóðfélagið. Það er þetta sem gerir m. a. svo erfitt að grípa inn í þessi mál og þess vegna kemur út úr þessu ýmislegt þjóðfélagslegt ranglæti, sem er því miður fylgikvilli þessara laga. Ég held að ég fari ekki nánar út í þessar láglaunabætur, en er tilbúinn í það ef því er að skipta. Ef einhver hv. þm. vill umr. um það er það sjálfsagt. Ég held að það sé nú rétt að fara að ljúka umr. En ég vil aðeins minna á: Orlof hefur verið samræmt hjá verkafólki og ýmsum öðrum stéttum sem höfðu meira orlof. Láglaunabætur, sem voru of lágar, hafa þó komið og voru mun hærri en 1978. En fyrstur skal ég taka undir að það má margt þar bæta. Jafnframt hef ég trú á að fjh.- og viðskn. Nd. takist að fá í gegn nál. um frv. Jóhönnu Sigurðardóttur o. fl., annaðhvort óbreytt eða eitthvað breytt, um að komið verði á móti því unga fólki sem er að sligast undan byggingarkostnaði og háum vöxtum. Það er einhvern veginn svo, að það er eins og ekkert sé hættulegt nema vísitala og kaup. Nú er lánskjaravísitala hærri en kaupgjaldsvísitala. Vitanlega verður að samræma þetta með einhverju móti því að þetta verður að koma á móti þessu fólki. Ég nefni hér þrjú atriði, tvö sem komin eru í gegn, orlofið, láglaunabætur, sem að vísu eru til endurskoðunar, og trú mína á að okkur takist að koma í gegn lagfæringu og aðstoð sem sér í lagi snertir það unga fólk sem er í erfiðleikum og við stöndum frammi fyrir að er jafnvel að missa eignir sínar og hefur ekki möguleika á húsnæði. Ég tel nú ekki bætandi á þær skerðingar sem þarna hafa orðið og held að þó að ríkisstj. hafi sjálfsagt ætlað sér vel með þessum lögum hafi gengislækkanir verið býsna tíðar og verðbólga þar af leiðandi meiri en reiknað var með. Ég skal ljúka máli mínu, sem hefur staðið í um 10 mínútur og ekki er upp á tvo klukkutíma. Í sambandi við „ertu ánægður með láglaunabæturnar?“ er spurt: Samþykkirðu láglaunabæturnar? Finnst þér þetta sæmandi? Ég vil aðeins segja: Ég held áfram baráttu minni gegn því að lág laun séu í landinu. Og lægstu laun almenns verkafólks eru háskalega lág. Það er það sem okkur ber að varast.



Herra forseti. Ég ætlaði mér ekki að taka til máls hér aftur, en vegna ræðu hv. þm. Guðmundar J. Guðmundssonar sé ég mig tilknúinn. Í grg. með nál. mínu fyrir hönd Alþfl. á þessu máli kemur það m. a. fram, að ein af þeim till., sem við höfðum lagt fyrir þetta Alþingi um breytingu á efnahagsstefnu og gerbreytta efnahagsstefnu, er frv. til l. sem Jóhanna Sigurðardóttir og fleiri Alþfl.-menn flytja hér í Nd. þess efnis, að þær breytingar verði gerðar á viðmiðun lánskjaravísitölu við laun að greiðslubyrði af verðtryggðum lánum geti aldrei hækkað umfram hækkanir verðbóta á kaup. Þetta er mjög mikilvægt mál, sem skiptir sköpum fyrir afkomu fjölmargra heimila. Ég vil því lýsa sérstakri ánægju minni og okkar Alþfl.-manna með að hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson skuli taka undir þetta frv. og lýsa sig reiðubúinn að standa með okkur að samþykkt þess. Ég vona að hann tali þar fyrir hönd flokkssystkina sinna og þakka þessa liðveislu, sem við höfum fengið. En að öðru leyti vildi ég aðeins leiðrétta eilítinn misskilning hjá hv. þm. Hann sagði að sú skerðing vísitölubóta á laun, sem ætti sér stað samkv. þessum brbl., tæki aðeins til eins vísitölutímabils, til tímabilsins frá 1. des. 1982 til 1. mars 1983. Þetta er rangt. Vísitöluskerðingin samkv. óbreyttum lögum mun halda áfram öll vísitölutímabil þangað til hún verður leiðrétt. Þann 1. des. s. l. héldu launagreiðendur í landinu eftir af launum starfsfólks síns, sem þeim bar að greiða samkv. gildandi kjarasamningum, 135 millj. kr. Þessum 135 millj. kr. á verðlagi í des. 1982 munu launagreiðendur í landinu halda eftir af launum starfsmanna sinna hverjum einasta mánuði nema þessi lög verði felld. Á árinu 1983 samsvarar þetta því, að launþegar eigi kröfu á vangreiddum launum, sem þeir ættu að fá samkv. gildandi kjarasamningum, upp á 1620 millj. kr. Það er því rangt hjá hv. þm. að þessi launaskerðing standi aðeins í þrjá mánuði. Hún stendur hvern einasta mánuð hvert einasta ár nema lögin verði felld. Ef hv. þm. vill takmarka skerðinguna við aðeins þriggja mánaða tímabil og sjá til þess að ríkisstj. svipti launafólk í landinu aðeins 405 millj. kr. í stað 1620 millj. kr. sem ella mundi verða á næsta ári, á hann aðeins einn kost og hann er sá að fella þessi lög áður en nýtt verðbótatímabil gengur í gildi. Ella munu atvinnurekendur á Íslandi halda eftir af umsömdum launum verkafólks 135 millj. kr. um aldur og ævi á hverjum einasta mánuði. Og þetta, herra forseti, er margföld kjaraskerðing á við það sem sú stjórn gerði sem við Guðmundur J. Guðmundsson stóðum saman um að fella vorið 1978. Þetta er hv. þm. augsýnilega ekki ljóst, en ég vil að þegar hann greiðir atkv. sitt að lokinni þessari umr. sé honum það ljóst. Hann getur að sjálfsögðu sagt í viðtali við blað sitt að hann hafi ekki heyrt það sem ég er að segja núna, hann hafi ekki vitað það eða hann hafi ekki skilið það. En ég vil gera mitt til að koma þessari ábendingu á framfæri. Það er líka alveg rétt hjá hv. þm., að það hefur oft verið erfitt að koma kjarabótum til hinna lægst launuðu. Hvers vegna? M. a. vegna þess að verkalýðshreyfingin hefur því miður byggt upp sína kauptaxta þannig, að í þeim er falin sjálfvirk vörn fyrir hina launaháu. Með taxtaákvörðunum hefur því verkalýðshreyfingin sjálf komið í veg fyrir að hægt sé með almennum aðgerðum á sviði launamála að koma kjarabótum til hinna lægst launuðu öðruvísi en svo, að þær gangi upp altan launastigann. Mér er það í fersku minni að árið 1979 studdum við saman ríkisstjórn, ég og hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson, og vorum að leita leiða til þess að koma kjarabótum til hinna lægst launuðu. Þá var miðað við 200 þús. kr. mánaðartekjur samkv. umsömdum töxtum, sem sennilega jafngildir því í dag að menn hafi eitthvað í kringum 600–700 þús. gkr. á mánuði og þykir engum mikið. En þegar farið var að skoða framkvæmdina á því kom í ljós að kauptaxtar Alþýðusambandsins voru þannig upp byggðir að 85 % allra félaga innan vébanda Alþýðusambands Íslands hefðu fengið sérstakar kjarabætur, láglaunabætur, með þessum hætti. Þarna, herra forseti, er ekki við löggjafann að sakast né ríkisvald. Þarna hafa þeir sem betur mega sín í röðum verkalýðsfélaganna sjálfra búið sér til kerfi. þar sem hið raunverulega kaup er fólgið í alls konar kaupaukum og viðbótargreiðslum ofan á lága taxta í því skyni einu að aldrei sé hægt að koma lægst launaða fólkinu til hjálpar með beinum afskiptum af launamálum. Þess vegna hef ég stutt það sjónarmið, sem m. a. hefur komið fram hjá ríkisstj., að það sé rétt að reyna að leita lausnar á þessu í gegnum skattaleiðina, því að fólk á Íslandi, þó það segi oft ekki satt í sínum skattaframtölum, lýgur ekki á sig tekjum. Svo furðulega hefur viljað til að ég er sennilega einn af fáum mönnum í stjórnarandstöðu sem hef ekki viljað skjóta alfarið niður þá láglaunabótaleið sem ríkisstj. var að reyna að framkvæma. Hún hefur sætt gagnrýni. Það er rétt hjá hv. þm. Guðmundi J. Guðmundssyni. En sá aumingjaskapur sætir miklu meiri gagnrýni hjá mér, sem orðið hefur uppskátt um, að forustumenn launafélaganna í landinu skuli hafa setið á samráðsfundum um hvernig láglaunabótunum skyldi fyrir komið í heilar tvær vikur og fyrir þeirra tilverknað skuli umtalsverðar breytingar hafa verið gerðar á aðferðunum, sem láglaunabótunum var úthlutað eftir, m. a. í þá veru að skera frá það fólk, sem minnst bar úr býtum á árinu 1981, til þess að launafólk, sem hærri tekjur hafði á því ári, fengi láglaunabætur greiddar. Það er slæmt að horfa svo upp á að þeir menn, sem sjálfir hafa átt aðild að þessum ákvörðunum og sjálfir hafa beitt sér fyrir því að einmitt svona skuli láglaunabæturnar vera greiddar, krossfesti ríkisstj. frammi fyrir þjóðinni í opinberum fjölmiðlum, afsali sér allri ábyrgð og skjóti sér á bak við það að fólk hafi ekki vitað af þessu. Það er kannske mannlegt að hlaupast svona undan ábyrgð á eigin verkum, en það er ekki stórmannlegt. Og eins og ég hef bent á í nál. mínu átti m. a. sá hv. alþm., sem var að ljúka máli sínu hér áðan og gagnrýna framkvæmd láglaunabótanna, sæti á fundum forustumanna verkalýðshreyfingarinnar með starfsmönnum fjmrn., þar sem þessar reglur voru ákveðnar. Það er slæmt að horfa svo á þessa menn hlaupa frá öllu saman eftir á, þegar gagnrýni kemur fram á framkvæmd sem vissulega hefði mátt vera betri, og þurfa svo að standa í því sem stjórnarandstæðingur að benda á ýmislegt jákvætt í sambandi við þetta láglaunabótakerfi, sem höfundarnir þora sjálfir ekki að kannast við. Ja, lágt er nú risið á Ásmundunum í verkalýðshreyfingunni! Herra forseti. Það má vel vera að sú regla gildi í þessum málum að sá veldur sem á heldur. Í mínum augum skiptir ekki máli hver kaupránslög setur, hvort það er Alþfl., Sjálfstfl., Framsfl. eða Alþb. Gerðin er ein og söm. En menn geta haft tungur tvær og talað sitt með hvorri. Það er skelfilegt til þess að vita hvernig launþegahreyfingin hefur látið misnota sig í þágu þess að ýmsir helstu forustumenn hennar skuli jafnframt eiga sæti í miðstjórn eins stjórnarflokksins. Nú er ekki lengur talað um kjörseðilinn sem vopn í kjarabaráttunni. Nú er ekki lengur talað um að sigur í kosningum hjá ákveðnum stjórnmálaflokki tryggi samningana í gildi. Nú er ekki talað um að vinni ákveðinn stjórnmálaflokkur kosningasigur sé kaupránsmúrinn hruninn. Herra forseti. Árið 1978 var til sambærilegra ráðstafana gripið og nú nema hvað kjaraskerðingin var ekki jafnmikil. Þá var m. a. sagt í ræðu á Austurvelli - það var sá sem lauk máli sínu rétt áðan, með leyfi forseta: „Mig langar að lokum til þess að biðja alla launþega, hvar í flokki sem þeir standa, að leggja öll deilumál til hliðar um stund og sameinast sem einn maður og rísa upp gegn þessum ólögum, gera með því kröfuna um afnám þeirra og að kjarasamningar taki aftur gildi svo sterka að ríkisvaldið geti ekki staðið gegn henni.“ Hvað segir sá maður nú? Þá var sagt í ræðu á Austurvelli, með leyfi forseta: „Í annan stað vil ég benda á að heiðarlegasta fólk þessa lands er hinn venjulegi alþýðumaður og það fólk hefur fram til þessa litið svo á að samningar sem það gerir séu löglegir og heiðarlegir samningar. En þegar svo er svikist aftan að því og það rænt umsömdum kjarabótum, sem aðilar hafa samþykkt í frjálsum samningum, þá stríðir slíkt gegn stéttarvitund þess. Svona fals og lygar stríða gegn stéttarvitund fólks og þess vegna mótmælir það nú vitandi að ef ekki verður mótmælt kröftuglega, þá fylgir frekari kjaraskerðing í kjölfarið.“ Sami hv. þm. sagði einnig við þetta tækifæri: “Í hugum alþýðufólks eru samningar skuldbindandi. Almennt alþýðufólk lítur á samning þannig að honum megi ekki rifta eða hlaupast frá. Það kemst ekki upp með að greiða ekki skatta sína og skyldur né að neita að greiða af íbúðum sínum eða öðru sem það festir kaup á. En stjórnvöld hafa á þessu aðrar skoðanir, enda kemur spillingin ætíð ofan frá.  Hver virðir ekki gerða samninga nú, hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson? Hvaða ráðh. var það sem skrifaði undir kjarasamninga við opinbera starfsmenn, hvers undirskrift var varla þornuð undir samningnum þegar hann með einhliða aðgerð ákvað að virða þá samninga ekki? Kaupránslögin 1978 voru um 5%. Núna stendur kaupránið um 7.7%.

Hvaða vitleysa er þetta?

Árið 1978 sagði hv. þm., sem segir „hvaða vitleysa er þetta“ þegar ég tek mér 5% heitið í munn, og hlustið þið nú. Hann sagði þá: „Það er verið að berjast um meira en 5% . Það er verið að berjast um rétt verkalýðsfélaganna til samningsgerðar. Ætlið þið að flytja kóngsins mann yfir Skerjafjörð?“ Hver flytur nú kóngsins mann og hvert?



Herra forseti. Ég hef ekki tafið mikið þessa margra vikna umr. um brbl., hef einu sinni tekið til máls til þess að spyrja hæstv. sjútvrh. hvort gengismunur sá, sem talað er um, sé yfir höfuð til. Því hefur nú verið svarað hér í dag af skreiðarútflytjandanum Matthíasi Á. Mathiesen. Það er mjög vafasamt að þessi gengismunur sé til. En það er ekki þess vegna sem ég kom hér í ræðustól. Ég hlýt að lýsa því yfir, að öll þessi umr. er Alþingi til slíkrar skammar að við þetta verður ekki lengur unað. Það eru nokkrar staðreyndir í þessu máli sem ég vil biðja hv. þm. að skilja í eitt skipti fyrir öll. Brbl. eru alltaf vond lög, vegna þess að þau segja ekki nema eitt, að löggjafarsamkunda þjóðarinnar, Alþingi Íslendinga, hefur ekki staðið við það að setja landinu þá löggjöf sem nýtist til þess að þjóðfélagið gangi nokkurn veginn eðlilega. Brbl. eru neyðarlöggjöf, og það er til dæmis um eymd núv. Alþingis að það skuli taka síðan obbann af þingtímanum að þrengja þessum lögum í gegnum Alþingi. Alþingi Íslendinga á nefnilega að vera að gera allt annað. Hér á að vera talað um meginramma, leikreglur þjóðfélagsins, en ekki smámuni eins og hér er verið að tala um. Hér hafa menn hnotabitist viku eftir viku í klukkutímalanghundum, lesandi vitleysu hver eftir öðrum í dagblöðum bæjarins fyrir fjórum árum, fyrir þremur árum, fyrir fimm árum. Enginn virðist geta tekið á sig þá ábyrgð að þetta þjóðfélag á í erfiðleikum, og það eru þeir erfiðleikar sem við erum kosin hér til þess að leysa. Menn eru að bítast hér um láglaunabætur, hvort þær eigi rétt á sér eða ekki. Auðvitað eiga þær aldrei rétt á sér. Það á ekki að þurfa að veita landsmönnum láglaunabætur. Hér koma fulltrúar verkalýðshreyfingarinnar hver um annan þveran og tala eins og þeir hafi hreinan skjöld. Ég hef margsinnis oft áður beðið um upplýsingar um laun manna í landinu. Það hafa verið lögð hér fram frumvörp og þáltill. M. a. lagði ég fram eina sjálf í fyrra, sem auðvitað var skotin niður, þar sem ég óskaði eftir að ríkið gengi á undan með góðu fordæmi og fengi eitthvert samræmi í laun ríkisstarfsmanna. Það náði ekki fram að ganga og stjórn BSRB var heldur ekki hlynnt því. Þess vegna verður mér líka svolítið illt þegar ég heyri minn ágæta félaga, Guðmund J. Guðmundsson, tala um lágu launin í þjóðfélaginu, lægstu launin, eins og einhvern stóra sannleika. Við þekkjum það öll alþm. að við erum yfirlýstir hálaunamenn. Vita menn líka að ráðuneytisstjórarnir eru svona 12–14 þús. kr. launahærri? Vita menn að margir félagar í Dagsbrún hafa laun á borð við alþm.? Það þýðir ekki að reyna að lagfæra launavandann í þessu þjóðfélagi, hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson, nema segja um þau sannleikann. Við höfum áður deilt um einmitt þau atriði sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson talaði um hér áðan, alla bónusana, allar uppbæturnar, allt þetta sem á að blekkja fólk, þrautpína fólk til að leggja fram óhóflega vinnu til að geta dregið fram lífið. Það eru þessi verkefni, það eru þessar leiðréttingar, hæstv. forsrh. sem hér hefði átt að ræða allan þennan tíma, en ekki þann hégóma sem menn hafa hér talað um. Ég hef verið beðin um að stytta mál mitt, herra forseti. En það er ein meginástæða til þess að ég stend hér upp, því að af einhverjum óskiljanlegum ástæðum virðist enginn annar ætla að gera það. Meðan við erum að afgreiða frv. til l. um efnahagsaðgerðir er lagt fram hér nýtt frv. á borð alþm. frá sjálfum hæstv. forsrh. Ekki nóg með það. Þær fréttir berast hér af þessum óendanlega mörgu fundum, sem sumir þm. eiga hér um alla ganga hússins, að formaður fjh.- og viðskn., sem hefur nú ekki verið afkastamikill í að afgreiða mál á þessu þingi, ætli að halda fund í nefnd sinni í fyrramálið  Ég hlýt að óska eftir upplýsingum um hvert þessi þingstörf eru að leiða okkur. Mér er fullvel ljóst að jafnslæm lög og lög um efnahagsaðgerðir, brbl. frægu. eru, er fullkomið ábyrgðarleysi og óvit að afgreiða þau ekki og þarf ekki að útskýra það. Landsmenn eru væntanlega búnir að heyra fyrstu 20 ræðurnar um hvað gerðist í verðlagsmálum þjóðarinnar og efnahagsmálum almennt, verðbólgumálum ef þau næðu ekki fram að ganga. En ég hlýt að spyrja hæstv. forsrh. og minna á lítilfjörlegt plagg, sem hér var gefið út þegar núv. ríkisstj. var sett saman, þar sem skýrt ákvæði er um að ekki skuli leggja slík lög fram nema með samþykki allra aðila ríkisstj. Ég hlýt að spyrja hann hvort þessi hraðafgreiðsla á frv. sem lagt var fram í dag og við almennir þm., sem ekki erum á fundunum út um alla ganga, horn og skúmaskot, sáum fyrst fyrir nokkrum klukkutímum, ég hlýt að óska eftir svari við því áður en annað gerist hér á hinu háa Alþingi hvort það muni rétt vera að til standi að afgreiða eða fjalla um frv. hæstv. forsrh., sem hann einn sýnist vilja gangast við, hvort það eru boð frá honum að formaður fjh.- og viðskn. hv. Nd. keyrði það mál í gegnum nefnd sína með hraði í fyrramálið. Ég skal ljúka máli mínu. Það mætti benda á ýmislegt sem heldur hefði átt að ræða allan þennan óratíma sem hér hefur verið rætt um hégóma. Á sama tíma og verðbólgan æðir áfram, og hún gerir það. því verður ekki neitað, eru verðlagsmál í landinu svo til eftirlitslaus. Ekkert sýnist mér benda til þess að hæstv. fjmrh. undirbúi staðgreiðslu skatta, sem hvert mannsbarn getur sagt sér að er t. d. merkilegt atriði til að draga úr verðbólgu, vegna þess að það hlýtur að vera ósköp einföld heimilishagfræði að það er betra að vita hvað maður hefur í höndunum þegar máður notar fjármagn sitt. Hæstv. viðskrh. var spurður hér fyrir líklega tveimur árum, og ég bar fram þá fsp. sjálf, hvort kreditkort væru einmitt það sem Íslendinga vantaði nú til þess að eyða meira af þeim peningum sem þeir ekki enn þá ættu. Ég hef áður spurt þess um hina raunverulegu láglaunamenn í þessu landi, sem eru konur þessa þjóðfélags, hvort nokkuð ætti að gera í því að jafna launakjör karla og kvenna í þessu landi. Litlu hefur fengist áorkað í því.

Það er bónusfólkið sem þú ert að klaga.

Þögn í salnum.

Ég ætla að biðja forseta að fara varlega, maður verður hjartveikur af þessu.

Það fer eftir því hvað bjallan þolir.

Það er nú meira atriði hvað hv. þm. þolir. En ég skal ljúka máli mínu, herra forseti. Ég vil enn einu sinni benda á hv. þm. og hæstv. ráðh., sem eiga að leiða þessar meginumr., en ekki taka þátt í því snakki, sem hér hefur farið fram vikum og mánuðum saman Alþingi til skammar og alþjóð til hneykslunar. Ég vil mælast til þess að menn komi sér í það fljótlega, þegar fundur verður settur aftur, að samþykkja þessi vonlausu lög sem þegar eru orðin fornleif sem kemur að engu gagni og kominn tími til að setja ný lög til að bjarga fjárhagsvanda þjóðarinnar, en áður en við förum til kvöldmatar, og það er mikilvægt atriði hæstv. forsrh., vil ég heyra hverjar eru fyrirætlanir um afgreiðslu á því frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 334, um nýtt viðmiðunarkerfi fyrir laun o. fl.



Herra forseti. Það frv., sem hv. þm. spyr um, er ekki til umr. nú, en kemur til 1. umr. kl. 1 á morgun í Nd. Alþingis.



Herra forseti. Ég vil vekja athygli hans á því að hann bauð mér að ég mætti tala utan dagskrár um lánsfjárlög og lánsfjáráætlun fyrir þetta ár, en ég kaus til að tefja ekki tímann:  Nú gerði ég það til að reyna að flýta fyrir þingstörfum og greiða fyrir því máli sem hér er til umr. að fella fsp. mína um væntanlegt frv. til lánsfjárlaga og um lánsfjáráætlun inn í þessa umr. Ég taldi satt að segja að a. m, k. annar hvor ráðh.. annaðhvort hæstv. forsrh. eða hæstv. fjmrh.. mundi verða við kurteislegri beiðni minni og svara því hvenær þess yrði að vænta að frv. til lánsfjárlaga yrði lagt fyrir þetta Alþingi. Nú hefur það alls ekki verið gert. Nú hefur þessari kurteislegu spurningu ekki verið svarað og hlýt ég að harma það, en hlýt á hinn bóginn að taka málið aftur upp við 3. umr. málsins, ef ekki vill betur til. Það er að sjálfsögðu algerlega óþotandi að þessir tveir hæstv. ráðherrar skuli ekki sýna þessari stofnun þá virðingu að svara kurteislegri fsp. um hin þýðingarmestu mál í staðinn fyrir að hæstv. forsrh. svarar heldur einfeldningslegri spurningu hv. 8. landsk. þm. um frv. sem hæstv. forsrh. fyrir misgáning lagði fram í þessari deild, en engin fordæmi eru fyrir að ráðh. hafi áður, svo mér sé kunnugt. lagt fram frv. í þeirri þd. sem hann situr ekki sjálfur í, nema það sé stjfrv. Skora ég nú á hæstv. forsrh. að upplýsa þingheim um hvort fyrir því sé fordæmi að ráðh. leggi frv. fram sem þm. í þeirri deild sem hann á ekki sjálfur sæti í. Þó svo á því frv. standi „frá forsrh.“ leyfi ég mér að efast um að það sé stjfrv. eins og það er skilgreint, en ef maður spyr um þau mál sem lögum samkvæmt eiga að koma fyrir þingið strax þegar það er sett heyrist ekki eitt einasta orð, og nóg um það. Ég vil vekja athygli hæstv. forseta á því, að þingflokksfundir hefjast kl. 8.30. Síðan hefur fundur í Nd. verið boðaður kl. 9 í kvöld. Vil ég spyrja hvort ekki sé kominn tími til að matarhlé verði í deildinni.

Ég er alls ekki viss um að maturinn sé tilbúinn.

Á að skilja þetta sem svar? Ég hlýt nú að óska eftir því, þó að það sé ekki vegna þm., þá a. m. k. vegna starfsfólksins hér í húsinu, að það fái a. m. k. matarhlé, því að ég skal ábyrgjast að að öðrum kosti er Alþingi að mismuna og misbjóða svo starfsfólki að það brýtur í bága við  Hæstv. ráðh. vilja ekki svara einföldum fsp. um lánsfjárlög. Það er eftirtektarvert. Nú hefur hv. 7. þm. Reykv. gefið tilefni til að það frv. sem hér liggur fyrir sé rætt á miklu breiðari grundvelli en áður, þar sem hann er að bera saman hvort sú kjaraskerðing sem þessi lög fela í sér sé verri eða betri en kjaraskerðing sem hér var gerð fyrir fimm árum. Nú vil ég byrja á því að minna þennan hv. þm. á það, að í sólstöðusamningunum var samið um 28% grunnkaupshækkun í eitt skipti. Síðan var samið um miklu fullkomnari verðbótavísitölu en nú er í gildi, eins og hv. þm. veit, auk þess sem skerðing Ólafslaga var ekki komin til sögunnar. Þó við mundum nú gleyma öllum þeim grunnkaupshækkunum, sem urðu frá sólstöðusamningunum 1977 til 1. des. 1978, öllum þeim grunnkaupshækkunum sem um var samið á þeim tíma, sem auðvitað kom inn í heildarmyndina af þróun kjaramála þá, skulum við samt sem áður muna að sú sjálfkrafa skerðing verðbótavísitölunnar sem Ólafslög fela í sér veldur því að kjaraskerðingin 1. mars 1978 hefði ekki þurft að vera nema svo sem 2–3% í staðinn fyrir 5%, ef Ólafslög hefðu þá verði í gildi og verðbótaviðaukinn ekki í gildi, þannig að þegar hv. þm. er að tala um einhver 17 eða 18% eða þaðan af meira er hann vísvitandi að fara rangt með. Hann veit betur og kann betur að reikna. Við skulum aðeins líta á Hagtölur mánaðarins, sem komu út núna í febr. 1983. Þar eru afskaplega athyglisverðar tölur, sem ég veit að þessi hv. þm. er hreykinn yfir. Hann sagði í ræðu áðan að hann væri alltaf að burðast við þetta eitt, sem aldrei félli honum úr minni og hann legði alla krafta sína í, og það væri að passa upp á laun hinna lægst launuðu, hann væri að passa upp á laun þeirra sem hafa laun sín í samræmi við kauptaxtann, eru ekki yfirborgaðir eða hafa bónus eða neitt þvílíkt, þeirra raunverulega lægst launuðu í landinu, sem hann er alltaf að passa upp á. Síðustu 12 mánuði hækkuðu kauptaxtar launþega um 46.1%. Vísitala framfærslukostnaðar hækkaði á sama tíma um 59.8%. Vísitala neysluvöruverðs ögn meira, 60.4%. Vísitala byggingarkostnaðar enn meira, 63%. Lánskjaravísitala aftur ögn meira, 63.6%. Hvernig skyldi nú lánskjaravísitalan vera reiknuð inn í framfærsluvísitöluna og allan kaupmáttaraukann, sem hv. þm. var að tala um áðan? Það væri fróðlegt að sjá það. Og svo síðast: Meðalgengi erlendra gjaldmiðla hækkaði um 85.5%, en launin um 46.1%. Það er von að hv. þm. sé að gera sig gildandi hér og breiðan þegar hann er að tala um að það frv. sem hér liggur fyrir og þau brbl. sem sett voru í ágúst hafi orðið láglaunafólkinu til góðs og blessunar. Það er ekki undarlegt þó að hann finni það út. Ég get raunar líka skilið hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur, þegar hún hafði orð á því áðan - á kannske að segja hann, herra forseti, um hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur?

Já.

- þegar hv. þm. Guðrún Helgadóttir hafði orð á því að sér yrði alltaf illt þegar hún heyrði félaga Guðmund J. tala um lágu launin. Það er ekki undarlegt þó að hv. þm. sé nú raunaleg á stundum, því að ekki fer svo lítið fyrir félaga Guðmundi J. að það sé auðvelt að komast hjá því að sjá hann.

Það á að ávarpa þingmenn háttvirta.

Ég hélt ég hefði tekið mér í munn orð mjög háttvíss þm., sem hér var á undan mér áðan, en ég hef kannske skrifað vitlaust niður eftir honum. En þá var ekki slegið í bjölluna. Þannig er nú þetta, að þó að þessir hv. þm. Alþb., sem sjálfir telja sig mikla verkalýðsforingja og tala mikið hér um lágu launin, sitji nú þarna hlið við hlið og brosi blíðlega kemur í ljós samt sem áður að skjöldurinn og samviskan eru nú ekki jafnhrein og þau vilja vera láta.

Mér er hvergi skemmt. Ég brosti ekki núna.

Þegar maður reynir að meta þetta frv., sem hv. 8. landsk. þm. sagði hér áðan að væri fornleif sem kæmi ekki að neinu gagni, en bað menn nú samt sem áður um að samþykkja, skulum við aðeins líta á hver tilgangurinn var. Þar er í grg. eða yfirlýsingu ríkisstj. talað um fjögur meginmarkmið, sem stefna skuli að. Það er í fyrsta lagi að draga verulega úr viðskiptahalla þannig að á næstu tveim árum megi í áföngum ná hallalausum viðskiptum við önnur lönd. - Ég vil vekja athygli hæstv. forseta á því, að hæstv. forsrh., sem er flm. málsins, er ekki við. Mér finnst nú lágmark, þegar verið er að halda hér starfsfólki og þm. í matartíma, að flm. málsins séu við - eða á að gera sér mannamun? Hér er í fyrsta lagi talað um að draga verulega úr viðskiptahalla þannig að á næstu tveimur árum megi í áföngum ná hallalausum viðskiptum við önnur lönd. Nú hafa þessir tveir hæstv. ráðherrar neitað að svara fsp. um það ekki aðeins hvernig þeir hyggist ná þessu heldur líka hvenær þeir hyggist leggja fram frv. til lánsfjárlaga. Í öðru lagi segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Í öðru lagi að treysta undirstöður atvinnulífsins með aðgerðum til að auka framleiðni og framleiðslugetu þjóðarbúsins og tryggja þannig öllum landsmönnum næga atvinnu.“ Nú vitum við það, að rétt í kjölfar þess sem þessi lög voru sett kom til stöðvunar á bátaflotanum. Hæstv. menntmrh. var að vísu ekki betur að sér en svo, að hann sagði á héraðsmóti framsóknarmanna í Skagafirði um svipað leyti að þessi brbl. væru gerð fyrir útgerðina. Og mér heyrðist á hv. 7. þm. Reykv., Guðmundi J. Guðmundssyni, hér áðan að hann hefði verið svipaðrar skoðunar og menntmrh. á því, þegar hann talaði um að lögin hefðu fyrst og fremst verið sett vegna útflutningsatvinnuveganna. Nú vita náttúrlega allir menn að svo var ekki. Aðvörun Seðlabankans til ríkisstj. í tengslum við þessi brbl. var einmitt sú, að þáttur útgerðarinnar hefði gleymst. Ríkisstj. gerði sér ekki grein fyrir því, að sá mikli kostnaðarauki sem verðfall krónunnar hafði valdið umfram fiskverðshækkun hlaut að leiða til þess að útgerðin stöðvaðist fyrr en síðar. Það var af þessum sökum sem útgerðarmenn kusu að leggja skipum sínum í septemberbyrjun s. l. og því lauk svo með því, eins og við munum allir, að ríkisstj. féllst á að hækka fiskverðið aukalega jafnframt því sem upp var tekinn sá háttur að greiða olíuna sérstaklega niður úr ríkissjóði. Það var sumpart gert með því að gera upptækan Tryggingarsjóð fiskiskipa og sumpart með því að stofna sérstakan sjóð, sem engar tekjur hafði, og var honum veitt heimild til hárrar lántöku og hefur ekki fengist upplýst síðan hvar eigi eða hvernig eigi að afla fjár til þess að greiða þetta lán. Þessi olíusjóður, sem stofnaður var í því skyni að taka veruleg lán, 30 millj. ef ég man rétt, er tekjulaus og ekki hefur fengist upplýst, þó komið sé fram í febrúarmánuð, með hvaða hætti eigi að endurgreiða þetta fé. Þessar aðgerðir, að falsa gengið með þessum hætti, greiða úr ríkissjóði niður rekstrarkostnað sjávarútvegsins, höfðu svo þær afleiðingar að iðnaðurinn varð fyrir mjög verulegum skakkaföllum á síðustu fjórum mánuðum s. l. árs. Þessa hefur mjög orðið vart í margvíslegum samkeppnisiðnaði, svo að ég taki sælgætisiðnaðinn sérstaklega og ýmsan matariðnað, og það var ekki síst í sambandi við öl og gosdrykki, sem eiga í harðri samkeppni við erlenda aðila. Það sem studdi ennfremur að þessu var að hæstv. iðnrh. samþykkti að inn í brbl. yrðu teknar nokkrar vörur sem eru hráefni í matvælaiðnaðinum, notaðar í matvælaiðnaðinum. Á þessar vörur var tekið upp 32% vörugjald frá 23. ágúst s. l. til febrúarloka, sem að vísu er nú gert ráð fyrir að lækki í 24%. Þarna var um algerlega nýjar vörur að ræða, sem auðvitað ollu auknum greiðsluvanda hjá iðnfyrirtækjunum, einkanlega sá hluti þessara vara sem notaður er í maltöl og pilsnergerð, þar sem ölgerðirnar eru allt að hálfu ári eða sex mánuði að framleiða þessar vörur, brugga maltölið og pilsnerinn, þangað til þær eru hæfar til að fara á markaðinn. Þessi langa framleiðslurás veldur ýmsum fyrirtækjum verulegum erfiðleikum, óhagræði, og kallar á aukið rekstrarfjármagn. Þessar nýju vörur eða hráefni, sem þannig var tekið inn til óhagræðis fyrir iðnaðinn, á við um annan matvælaiðnað, t. d. niðursuðuiðnað, súpu- og grautarframleiðslu og annað því um líkt. Það er að sjálfsögðu óþolandi að slíkt handahóf og kák sé viðhaft í lagasetningu, en Alþingi getur illa komið í veg fyrir það þegar ráðherrarnir hlaupa til á sumarnóttu, eftir að skyggja tekur að vísu og kasta þessu frá sér að óathuguðu máli. Af þessum ástæðum hef ég ásamt hv. 3. þm. Reykv. ákveðið að flytja brtt, við 7. gr. frv., c-lið, að eftirtalin tollskrárnúmer falli niður: 17.01.23, 17.02.04, 17.04.02, 18.06.02, 19.02.02, 21.04.02, 21.04.09, 21.05.19, 21.07.01, 33.04.01. Vil ég mælast til þess að hæstv. forseti leiti afbrigða fyrir því að þessi brtt. megi koma fram og læt ég hann um það hvort hann telji rétt að afbrigðanna sé leitað þegar í stað. Það væri prófsteinn á hvort þm. hlíta aga hans að vera í húsinu ef atkvgr. færi nú fram eða hvort svo kunni að fara að það séu einungis þessir fáu þm. sem hér eru inni ásamt starfsfólki hússins, sem ekki hefur farið í mat. Nú vitum við að menn opna varla svo blöð að ekki sé á það minnst að fyrirtæki ýmis íhugi stöðvun, fólki hafi verið sagt upp, leitað sé hallærislána, byggðarlög stynji undan öryggisleysi í atvinnumálum og þar fram eftir götunum. Ég er hér með Morgunblaðið s. l. föstudag. Ég sá það af tilviljun á borðinu hjá mér. Þar er talað um 51 þús. atvinnuleysisdaga í janúarmánuði og hefur fjölgað um 20 þús. frá í des. Mér skilst að þetta séu þrisvar sinnum fleiri atvinnuleysisdagar en í meðalári. Þetta lýsir nú því hvernig komið er í atvinnulífinu. Hv. 7. þm. Reykv., Guðmundur J. Guðmundsson, talaði mikið áðan um lágu launin og skal ég víkja að því nánar á eftir, þegar við ræðum um kaupmáttinn og verðbólguna. Hann talaði þá um að gallinn væri sá, að 4% gengju upp í gegnum öll laun, sama prósentuhækkun, og það ylli erfiðleikum þegar verið væri að tala um að bæta lífskjör hinna verst settu. - Nú var hæstv. iðnrh. hér inni fyrir stundu, herra forseti, og ég ætlaði að grípa tækifærið og ræða við hann sérstaklega. Nú sé ég að hann er farinn út líka. En það skiptir ekki máli, og ekki ætla ég að biðja um að í hann sé náð.

Þetta var misskilningur.

Nú höfum við talað um það, og mig minnir að Framkvæmdastofnun hafi sent frá sér ýmis gögn um það, að erfitt sé að búast við því að hér sé hægt að halda uppi sómasamlegum lífskjörum og atvinnuöryggi til frambúðar nema eitthvað sé gert fyrir iðnaðinn. Um þetta hefur verið talað alllengi. Nú væri ekki ófróðlegt að fá og gera á því nokkra úttekt hvernig staðan í iðnaðinum væri um þessar mundir. Ég geri ráð fyrir að hæstv. iðnrh. muni kannske tala um að gengið hafi verið fellt svo og svo mikið í byrjun des., svo hafi gengið verið fellt aftur í byrjun janúarmánaðar, svo hafi gengið sigið svo og svo mikið og svo verði haldið áfram að fella gengið á þessu ári eins og í fyrra. Það er auðvitað alveg rétt, að staða iðnaðarins í bili er að því leyti betri en hún hefur verið lengst af, svo að ég tali nú ekki um árið 1981 og síðustu mánuði s. l. árs, að gengisskráningin það sem af er þessu ári hefur ekki verið jafnmikið út í hött með hliðsjón af afkomu iðnaðarins og löngum áður. Á hinn bóginn veldur miklum erfiðleikum erfið greiðslustaða iðnaðarins. uppsafnað tap á undanförnum misserum, sú mikla verðbólga sem við eigum við að glíma núna. Ætli Seðlabankinn hafi ekki talað um að verðbólgan hafi í árslok verið komin upp í 60% og stefni í 70–75% um þessar mundir. Og þá er spurningin: Hvernig eiga iðnfyrirtækin að geta fjármagnað þessa miklu hækkun á rekstrarkostnaðinum sem verið hefur? Það er sú spurning sem við stöndum frammi fyrir. Og það mál er engan veginn leyst. Í sumum tilvikum veldur það auðvitað auknum erfiðleikum, sérstaklega hjá þeim fyrirtækjum sem eru að reyna að bæta rekstur sinn og aðlaga sig nýjum markaðsaðstæðum, að frv. til lánsfjárlaga fyrir þetta ár, lánsfjáráætlunin, er ekki komin fram, þannig að Iðnlánasjóður er máttlaus eins og nú standa sakir, og ekki getur verið um það að ræða að Byggðasjóður veiti fyrirgreiðslu til iðnaðarins. Þetta veldur auðvitað því, að iðnaðurinn á í verulegum erfiðleikum. Núna í janúarmánuði kom ég í fjölmörg iðnaðarfyrirtæki norður á Akureyri og því er ekki að leyna að mjög víða var kvíði yfir því hversu mikill dauði væri fram undan varðandi framleiðsluna. Nýjar pantanir höfðu látið á sér standa og í sumum fyrirtækjum, sem kannske unnu 20–30 manns hjá fyrir einu eða tveim árum, voru ekki eftir nema 7 eða 8 menn. Gallinn við þetta óvissuástand er auðvitað sá, að þeir sem missa atvinnuna fyrst er unga fólkið, það sem er á bestum aldri. Í mörgum tilvikum hefur þetta þau áhrif, að þetta unga fólk treystir sér ekki til annars en flytjast búferlum. Nú er aftur vont að hafa ekki hæstv. forsrh. hér inni vegna þess að þessi mál voru sérstaklega rædd á sameiginlegum fundi sem alþm., bæjarfulltrúar og atvinnumálanefnd Akureyrar áttu í ágústmánuði, en þeim fundi lauk með því að hæstv. forsrh. var skrifað bréf þar sem varað var við þeim uggvænlegu horfum sem fram undan virtust í atvinnumálunum og þá sérstaklega í byggingariðnaðinum. Ég tók þetta mál sérstaklega upp í sambandi við 3. umr. fjárlaga, þar sem hæstv. forsrh. hafði ekki svarað bréfinu þótt fjórir mánuðir væru liðnir frá því að það var skrifað. Nú er mér ekki kunnugt um að hæstv. forsrh. hafi svarað því enn og hefði verið í leiðinni kannske viðkunnanlegt að spyrja hann til þess að maður hafi hann ekki fyrir rangri sök. Vel má vera að hann hafi svarað bréfinu í síðustu viku eða svo, mér er ekki kunnugt um það, en síðast þegar ég vissi hafði hann ekki svarað þessu bréfi. Það kom líka fram í sambandi við afgreiðslu fjárlaga, að um mjög verulegan samdrátt hlýtur að verða að ræða á Akureyri varðandi byggingarframkvæmdir, ef ekki eru því rýmri heimildir í lánsfjárlögum en maður hafði áður búist við. Einkanlega á þetta við um íbúðabyggingarnar þó. Farið var út í það í árslok að hefja byggingu á verkamannabústað sem raunar tilheyrði árinu í ár, þannig að við því er að búast að íbúðabyggingar dragist enn mjög verulega saman á þessu ári, enda er fjárhagur Húsnæðismálastofnunar ríkisins og Byggingarsjóðs með þeim hætti að naumast er við því að búast að miklu Grettistaki sé lyft. Í þessu sambandi er raunar óhjákvæmilegt að rifja það upp, að nokkrum dögum eftir að brbl. voru sett talaði hæstv. félmrh. Svavar Gestsson sérstaklega um það í Þjóðviljanum að brýna nauðsyn bæri nú til að auka lán til húsbygginga. Það kom á hinn bóginn fram við afgreiðslu fjárlaga að vilji stóð ekki til að standa við stóru orðin. Nú er svo komið, að ég hygg, þar sem verðbólgan er komin yfir 70%, að húsnæðislán í hinu venjulega húsnæðislánakerfi ná varla 10%, hvað þá heldur meir, þótt markmið laganna hafi verið að þau næmu um 18%, ef ég man rétt, af byggingarkostnaði staðalíbúðar. Ég veit að hæstv. forseta er þetta allt kunnugt, svo að það er kannske ekki ástæða til að fara frekar út í þá sálma. Ég var hér að ræða nokkuð um að það var annað höfuðmarkmið þessara laga að treysta undirstöðu atvinnulífsins með aðgerðum til að auka framleiðni og framleiðslugetu þjóðarbúsins og tryggja þannig öllum landsmönnum næga atvinnu. Engum blandast hugur um að ríkisstj. hefur fullkomlega mistekist að ná þessu markmiði. Á þessu ári er fyrirsjáanlegt að þjóðarframleiðslan dregst mjög verulega saman. Iðnaðurinn hefur enga vaxtarmöguleika við núverandi aðstæður og um nýjar atvinnugreinar er ekki að ræða. Að vísu örlar á því enn, þó skrýtið sé, að einstaka maður taki sig fram um að reyna að byggja upp eitthvað nýtt, en þeir eiga að sjálfsögðu mjög erfitt um vik, jafnmikillar þröngsýni og gætt hefur á sumum sviðum varðandi uppbyggingu nýrra fyrirtækja og nýrra atvinnutækifæra. Hæstv. félmrh. talaði um það um svipað leyti og lögin voru sett, að nauðsynlegt væri að setja saman, ef ég man rétt, fjögurra ára eða a. m. k. tveggja ára neyðaráætlun til að koma okkur upp úr ósómanum sem hann hefði leitt okkur í. Um svipað leyti talaði hann um, að ef áfram yrði hjakkað í sama farinu varðandi erlenda skuldasöfnun o. s. frv. yrði þess ekki langt að bíða að ástandið yrði hér svipað og í póllandi. Þetta er nú ekki fögur lýsing. Ekki efast ég um að hæstv. félmrh. viti vel hvernig ástandið er í Póllandi og ekki vil ég ætla honum að hann langi í raun og veru til að sama ástandið skapist hér á landi. Þó skulum við ekki gleyma því, að bæði hæstv. félmrh. og hæstv. iðnrh. eru lærðir í áróðursfræðum í Austur-Þýskalandi og það liggur líka fyrir að sú var kenning Lenins, og hefur verið fylgt dyggilega eftir af ýmsum lærisveinum hans, að auðveldasta leiðin til að brjóta niður borgaralegt samfélag í lýðræðisríkjum sé einmitt að byrja á því að brjóta niður efnahaginn og brjóta niður verðgildi krónunnar. Það er kannske fróðlegt, herra forseti, að rifja upp í þessu samhengi hvað nýkrónan er raunverulega orðin, sem svo mjög var státað af. Ég man ekki betur en einhver ráðh. hafi einmitt haft orð á því í þessum stól, að íslenska krónan væri orðin stærsta krónan á Norðurlöndum og var að sjálfsögðu mjög ánægður yfir því. Við svipað tækifæri fór hann mjög mörgum orðum um hversu siðspillandi það væri og í rauninni óheilbrigt fyrir þjóðfélagið ef gengið væri látið síga. Miklu betra væri að fella það sjaldan, en umfram allt ekki að láta það síga. Hann bar fyrir sig afskaplega gegnan mann, þegar hann hélt þessu fram, og skal ég ekki fara nánar út í það. Ef ég man rétt, ég finn þetta nú ekki í fljótu bragði, þó minnir mig að það sé rétt, þarf nú 2,41 kr. á móti 1 nýkrónu eins og þegar hún var stærst á Norðurlöndum. Mig minnir að það sé 2,41 kr., svo að vel hefur þeim nú tekist. - Ég biðst afsökunar. Það skakkar verulegu. Hér stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Um áramótin var verðmæti nýju krónunnar aðeins um 42% þess sem var við gjaldmiðilsbreytinguna fyrir tveim árum, ef miðað er við breytingu lánskjaravísitölu. Þarf því að greiða með 2,38 kr. nú fyrir það sem kostaði 1. kr. þá.“ Mig minnti að það væri 2,41, en það er sem sagt 2,38. Það má vera að hún hafi minnkað þetta síðan. Það er ekki gott að segja. En þannig hefur þeim tekist að brjóta niður gjaldmiðilinn svona smátt og smátt. Þó er það þriðja meginmarkmið ríkisstj. með þessum brbl. að verja lægstu laun eins og unnt er. Hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson hefur farið um það mörgum orðum hversu miklir erfiðleikar hafi verið á því undanfarin ár að standa á lægstu laununum og sagði m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Ég held áfram baráttu minni gegn því að lág laun séu til í landinu“, sagði hv. þm. Hann minnti mjög á spænskan riddara, Don Quixote, þegar hann sagði þessi orð. Ég fór áðan nokkrum orðum um samanburðinn á efnahagsaðgerðunum nú og kjaraskerðingunni sem 1978 var kölluð kaupránslög. Það má auðvitað gera þennan samanburð með ýmsum hætti og leggja margvíslegan mælikvarða á það. Hitt held ég að öllum sé ljóst, sem það gera, að mjög ólíku er saman að jafna. Á þeim tíma hafði verkalýðshreyfingin til þess alla möguleika að hafa veruleg áhrif á með hvaða hætti láglaunabætur yrðu látnar í té og hvernig með öðrum hætti yrði staðið að því að reyna að koma verðbólgunni niður. Þá hélt verkalýðshreyfingin því fram, að það væri fjarri öllu lagi að segja að launin væru afgerandi þáttur varðandi verðbólguvöxtinn, fyrirtækin yrðu að aðlaga sig hærri launum og það væru fyrst og fremst of mikil fjárfesting, vond ríkisstjórn og auðvaldssjónarmið sem réðu því þá að grípa yrði til þess að skerða kaupgjaldsvísitöluna nokkuð. Nú var kaupgjaldsvísitalan, eins og ég sagði áðan, skert um 5% 1. mars 1978. Ég man ekki hvernig stóð á grunkaupshækkunum á þessum vetrarmánuðum. Ég man að í sólstöðusamningunum var samið um 28% grunnkaupshækkun strax og á næstu 11/2 ári frá sólstöðusamningum, á miðju sumri 1977 til 1. des. 1978, 11/2 ári síðar, námu grunnkaupshækkanirnar samtals 41%. Ég man ekki hvernig þetta skiptist, en mig hálfminnir að einhver grunnkaupshækkun hafi orðið 1. des. 1977. Skal ég þó ekki um það segja. Þessi skerðing var m. ö. o. rétt milli 2 og 3%, ef samsvarandi verðbætur hefðu þá verið í gildi og eftir tilkomu Ólafslaga og eftir að verðbótaviðaukinn var lagður niður. Nú er það athyglisvert, að ef maður rekur þá kjaraskerðingu sem orðið hefur á þessu ári voru verðbætur á laun skertar um 2.19% 1. mars s. l. fyrir réttu ári. Það er rétt svipað og umframskerðingin nam 1978. Síðan hefur verðbótaskerðingin orðið 0.60% 1. júlí, 4.30% 1. sept., 2.08% vegna Ólafslaga 1. des. og 7.71% vegna brbl. Samanlagt er þetta 17% skerðing verðbóta á árinu. Þegar hv. Guðmundur J. Guðmundsson var að tíunda skerðingu verðbótanna 1978 talaði hann einmitt um það, að á því ári hefði kjaraskerðingin orðið 13 eða 18%. Þetta eru hans óbreyttu orð. Tók hann þó ekki með í reikninginn þær láglaunabætur, sem þá voru, og mat allt eins illa fyrir þau lög og honum var stætt á. Samt sem áður, þrátt fyrir allan þann útúrsnúning sem honum er mögulegt að koma við, kemur í ljós að skerðingin á s. l. ári er rétt svipuð og það sem hann taldi forkastanlegt á árinu 1978. Tók hann þó ekki með í reikninginn að reglulegar grunnkaupshækkanir komu á því ári og launin höfðu hækkað um 28% tæpu ári fyrr. Ég skal ekki segja hvernig hagræðingar Alþýðusambands Íslands eða verkalýðsleiðtogar útskýra það fyrir sínum umbjóðendum, hvers vegna þeir taki því rólega og leggi raunar blessun sína yfir að verðbólgan skuli hlaupa upp í 70–75% næstu mánuði eftir að öll launakjör í landinu eru skerf um milli 9 og 10 %. Auðvitað var það forsendan fyrir því að almennt launafólk gat sætt sig við kjaraskerðinguna 1. des. að ríkisstj. gerði ráðstafanir í þá átt að nokkur árangur næðist í verðbólgumálum. Við skulum aðeins rifja upp hver var stefna ríkisstjórnar Gunnars Thoroddsens í þeim málum, ef ske kynni að hæstv. forseti hafi gleymt því. En um hjöðnun verðbólgu segir svo í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar dr. Gunnars Thoroddsens frá 8. febr. 1980, með leyfi hæstv. forseta, og það er fyrsta markmiðið sem sett er fram: „ Ríkisstj. mun vinna að hjöðnun verðbólgu, þannig að á árinu 1982 verði verðbólgan orðin svipuð og í helstu viðskiptalöndum Íslendinga.“ Nú liggur það fyrir, að í helstu viðskiptalöndum okkar hefur verðbólgan heldur minnkað á s. l. ári. Sú þróun hefur orðið á s. l. mánuðum að hún hefur lækkað úr 10.5% í 8% síðustu mánuðina á sama tíma og verðbólgan jókst hér á landi úr 40% í ársbyrjun 1982 í 60% í árslok og er komin upp í 70–75% nú á þessum dögum. Í því frv. sem hér er til umr. er fjórða meginmarkmiðið, með leyfi hæstv. forseta, sagt vera að veita viðnám gegn verðbólgu. Verðbólgan er orðin 70–75% svo það er í rauninni ekki undarlegt þótt hv. 8. landsk. þm. kalli þetta frv. fornleif sem engum komi að gagni. Nú er ómögulegt að neita því, að hugurinn hlýtur að reika til þess hvort unnt hafi verið að komast hjá þeirri verðbólguholskeflu sem reið yfir þetta land á síðustu mánuðum s. l. árs. Við vitum öll að það eru ekki launin sem eru höfuðmeinið í okkar efnahagslífi. Sá rétti og slétti launamaður er ekkert ofhaldinn og það er enginn vafi á því að margar fjölskyldur þurfi á þessum síðustu og verstu tímum að leggja hart að sér til þess að endar nái saman, svo að ég sé ekki að tala um þetta vesalings unga fólk sem lætur sér detta í hug að það geti eignast íbúð eins og foreldrar þess. Það er náttúrlega svo fráleitt að halda að ungt fólk hafi sömu möguleika og það hafði áður en þessi ríkisstj. settist að völdum og það er náttúrlega ekki hægt að tala um möguleikana nú og þá í sömu andránni. En auðvitað hlýtur maður að velta því fyrir sér hvað raunverulega gerðist. Þessi ríkisstj. hélt þannig á málunum í mesta góðæri, sem yfir okkur hefur komið 1981, að hún bjó til falskt verðlag, falskan grundvöll fyrir þjóðfélagið. Hæstv. sjútvrh. lýsti því svo í áramótagrein í Tímanum í árslok 1981, að tekist hefði að halda verðbólgunni frá upphafi til loka árs í rumum 40% á kostnað atvinnuveganna, og þá fyrst og fremst útflutningsatvinnuveganna, og sagði að lengur yrði ekki haldið áfram á sömu braut. Síðan var það þó reynt fram eftir öllu ári 1982. Og eins og fram kemur í hinni svörtu skýrslu Seðlabankans reyndist sumarið 1982 mikið óheillasumar í margvíslegum skilningi. Eyðsluskuldir erlendis jukust dag frá degi, rekstrartöp söfnuðust upp hjá fyrirtækjunum, ekki aðeins í sjávarútvegi heldur líka í iðnaði, verslun, viðskiptum, þjónustufyrirtækjum, og verulegra erfiðleika fór að gæta, einkum hjá sauðfjárbændum, eins og ég veit að hæstv. forseti veit, sem kunnugur er á Austfjörðum. Það var m. ö. o. búið að koma efnahagsmálunum í þrot í ágústmánuði, þegar ríkisstj. loks mannaði sig upp í að reyna að gera ráðstafanir af einhverju tagi. Það fyrsta sem ráðh. komu sér saman um var að skerða launin, ganga á umsamin laun. Það var það fyrsta sem varð að gera. Nú er það engan veginn nýtt og hefur verið gert hér margsinnis áður, að krukka í launin, það er ekkert nýtt, það hefur oft verið gert. Munurinn er bara sá, að í þetta skipti var það gert með þeim hætti að allt annað fékk að leika lausum hala. Við erum búnir að búa okkur til það kerfi hér á landi að gengisfelling, sem áður fyrr þýddi í raun að greiðslubyrði fyrirtækja, t. d. af hallalánum, varð léttari, þýðir nú að greiðslubyrðin eykst, lánskjaravísitalan fer á sprett og fjármagnskostnaðurinn verður þyngri en áður hjá fyrirtækjunum. Allt fær að leika lausum hala nema launin ein. Og hver var svo afleiðingin af því að launin voru ekki skert 1. sept. fremur en 1. des.? Afleiðingin var sú, að verðbólgan hrökk úr ca. 50% í 60–70%. Ný holskefla reið yfir þjóðina, ný gengisfelling, ný vaxtahækkun, aukin greiðslubyrði, meiri erfiðleikar, ekki aðeins hjá fyrirtækjunum heldur líka hjá fólkinu í landinu. Það er undir engum kringumstæðum hægt að verja það sjónarmið, úr því að á annað borð átti að fara að skerða kjörin, að gera það þá ekki strax 1. sept. Þá hefði kjaraskerðingin ekki þurft að vera jafnmikil og síðar til að gera sama gagn. Ég efast ekki um að helmingskjaraskerðing 1. sept. hefði með viðeigandi ráðstöfunum getað valdið því að verðbólgan hér á landi, þrátt fyrir margvíslega erfiðleika, þyrfti núna ekki að vera nema kannske 30–40, í mesta lagi 50%, miðað við að launafólk gæfi jafnmikið eftir og verkalýðshreyfingin væri með sama svefnþornið og hún er núna. En þessi leið var ekki farin. Og ég er raunar ekki eini maðurinn, sem hef haldið þessu fram. Hv. 3. þm. Austurl., sem minnir að því leyti á Gísla heitinn Guðmundsson alþm. að hann er spakur eins og Njáll, hefur haft orð á þessu sama í blöðum, að meginvilla ríkisstj. í sambandi við þessar efnahagsráðstafanir hafi verið sú að taka ekki nógu fast á nógu snemma og láta þær ekki vera nógu yfirgripsmiklar. Því miður er hætt við því að fórn launþeganna 1. des. verði þess vegna til einskis, þeir sitji eftir með sárt ennið. Formaður Dagsbrúnar talaði um það hér áðan í léttum dúr að nokkur skerðing á verðbótum 1978 væri tilfinnanlegri en nú, en við skulum bara rifja það upp, að á þeim tíma voru allar fjárskuldbindingar óverðtryggðar þannig að þau heimili eða þeir einstaklingar, sem höfðu stofnað til skulda vegna íbúðarhúsnæðis eða annars, urðu ekki eins illa úti og núna, þegar versnandi lífskjör þýða að greiðslubyrðin eykst frá mánuði til mánaðar, ekki síst hjá því fólki sem ekki hefur jafnmikla yfirvinnu og áður. Nú held ég, herra forseti, að hann verði að kalla á varaforseta sinn, því að hann á að mæta á þingflokksfundi hálfníu.

Forsetinn álítur mikilvægara að þetta mál sé krufið ögn betur til mergjar en að sitja þingflokksfundi.

Það má vera að hann þurfi að gera það.

Forseti er til með að fresta umr., ef það er óskað sérstaklega eftir því af hv. ræðumanni. Svo þarf hann einnig þegar færi gefst að leita afbrigða fyrir skrifl. fluttri till. af hálfu hv. þm. Þessu ræður hv. þm.

Hv. þm. hafði hugsað sér að fara á þingflokksfund hálfníu, ef ég mætti ljúka ræðu minni síðar, því að hún er ekki líkt því búin.

Það skal ég ekkert um segja, en ég er til með að fresta fundi nú um hríð, ef þess er óskað.

Til níu já. Ég mun þá gera hlé á ræðu minni, en halda henni áfram seinna. Er það heimilt? Forseti hafði ekki orð á því. Ætli ég megi gera hlé á ræðu minni og ljúka henni þegar deildin kemur aftur saman?

Forseti getur ekki kveðið upp heinar ákvarðanir núna, en úrskurðar um framhald fundarins, þegar þar að kemur.

En ætli ég fái þá að ljúka ræðu minni, þegar málið kemur næst á dagskrá?

Það verður vafalaust undir hv. deild sjálfri komið.

Þetta eru svolítið undarlegar umr., herra forseti. Ég held að ég biðji um orðið um fundarsköp.

Nú þegar?

Já.

Þá lít ég svo á, að umr. um dagskrármálið sé frestað. En nú hefur hv. 7. landsk. þm. kvatt sér hljóðs um þingsköp og tekur nú til máls.



Herra forseti. Ég vil segja út frá því sem herra forseti sagði hér áðan, að ég hef ekki lokið ræðu minni um dagskrármálið og mun ljúka henni síðar, en á hitt vildi ég minnast og þess vegna bað ég um orðið um þingsköp, að mér var kunnugt nm að hæstv. forseti hafði fallist á að þingfundir yrðu nú kl. 8.30 og ég tel að hver þm. hafi rétt til að sitja þingfundi. - Fundarhlé.



Herra forseti. Milli kl. 5 og 6 í dag var boðaður fundur í fjh.- og viðskn. þessarar hv. deildar. Fundurinn var boðaður kl. 9 í fyrramálið til að fjalla um frv. á þskj. 334 um nýtt viðmiðunarkerfi fyrir laun o. fl. Það er að vísu nokkuð óvenjulegt, ég skal ekki fullyrða að það finnist ekki fordæmi, að boðað sé til fundar til að fjalla um frv. áður en framsöguræða hefur verið flutt fyrir frv. í þeirri deild sem það er lagt fram í. Mér er kunnugt um að fundir hafa verið boðaðir, en þegar til fundar hefur verið komið hefur alloftast verið búið að kynna málið fyrir Alþingi. Látum það vera. Ég geri ráð fyrir að hv. 3. þm. Austurl., formanni fjh.- og viðskn., veitist ekki erfitt að kynna nm. þetta frv., svo kunnugur sem hann er því, þannig að nm. missa kannske ekki af neinu þó að nefndarstörf hefjist áður en fyrir málinu hefur verið talað í deild. Hitt kom upp í huga minn, þegar ég hafði skoðað þetta frv., sem flutt er af forsrh., hvers konar frv. væri hér um að ræða. Ég kannaðist við að ráðherrar hefðu flutt frv. undir þeim kringumstæðum að það væri stjfrv. Ég minnist frv. um efnahagsmál, sem hæstv. núv. utanrrh. flutti þegar hann var forsrh. Hann flutti það þá í Ed., þar sem hann átti sæti, og ég minntist þess að hann gerði grein fyrir því þá að hér væri ekki um að ræða stjfrv., heldur flytti hann frv. sem þm. Ég minntist þess að menntmrh. ríkisstjórnar Geirs Hallgrímssonar, Vilhjálmur Hjálmarsson, flutti frv. Það var um framhaldsskóla. Í stað þess að biðja nefnd þingsins að flytja frv. til að kynna það Alþingi, sem oft hefur verið gert, kaus ráðh. að flytja það með þessum hætti og gerði grein fyrir því að ekki hefði verið tekin afstaða til þess máls af ríkisstj. Nú erum við í fyrramálið að fara á fund til að fjalla um frv. sem hæstv. forsrh. flytur og það er flutt hér í Nd. Sé þetta þmfrv., frv. hv. 8. þm. Reykv. Gunnars Thoroddsens, á að flytja þetta frv. í Ed. Sé þetta frv. hins vegar stjfrv. er það að vísu með nokkuð óvenjulegum hætti að það sé frá forsrh., nema ef vera skyldi að það væri frá forsrh. fyrir hönd allrar ríkisstj. Mér var kunnugt um að ekki hefði náðst um þetta frv. samstaða. Það kom mér því á óvart, þegar ég gerði mér grein fyrir flutningi málsins, að það væri flutt hér í Nd. Ég hafði átt von á að það yrði flutt í Ed., þar sem hv. 8. þm. Reykv., hæstv. forsrh., á sæti. Til þess að vera viss um það, þegar ég mæti á fund í fyrramálið, hvort ég er að fjalla um frv. sem lögformlega er rétt lagt fram fyrir Alþingi eða hvort ég er að fjalla um frv. sem ætti að vera á fundum Ed. undir forustu forseta þeirrar deildar hv. 2. þm. Austurl. Helga Seljan, vil ég gjarnan spyrja forseta þessarar deildar þeirrar spurningar: Munum við í fyrramálið á fundi fjh.- og viðskn. fjalla um stjfrv. á þskj. 334 eða er hér um að ræða frv. sem hv. 8. þm. Reykv., hæstv. forsrh., flytur og því annarra að boða til þess fundar en þess sem boðaði mig á fund síðla í dag?



Vegna fsp. hv. 1. þm. Reykn. vil ég taka eftirfarandi fram: Í bókinni Stjórnskipun Íslands eftir Ólaf Jóhannesson segir svo, þar sem rætt er um starfshætti Alþingis og undir III. lið þar, þingmál, bls. 259, í 2. mgr.: „En frumkvæðisréttur [þ. e. frumkvæðisréttur til að bera fram frv.] er eigi aðeins hjá alþm. Samkv. 25. gr. stjórnarskrárinnar getur forseti lýðveldisins látið leggja fyrir Alþingi frv. til laga og annarra samþykkta. Það er ráðherra, sem í reyndinni fer með þennan frumkvæðisrétt forseta, þó svo að fá skal formlegt samþykki forseta til framlagningar frv., sem stjórnin hyggst leggja fyrir Alþingi, sbr. ríkisráðstilskipun nr. 82/1943, 5. gr. Samkv. þessu er þingforseta skylt að taka á dagskrá tillögur þær, sem stjórnin leggur fram, hvort heldur er ríkisstj. öll eða einstakir ráðherrar“ o. s. frv. Mér hefur borist ljósrit af tillögu til forseta Íslands um að leggja megi fyrir Alþingi frv. til l. um nýtt viðmiðunarkerfi fyrir laun o. fl. „Samið hefur verið á vegum forsrn. frv. til l. um nýtt viðmiðunarkerfi á laun o. fl. Jafnframt því að láta fylgja hér með eintök af lagafrv. þessu vil ég leyfa mér að leggja til, að yður, forseti Íslands, mætti þóknast að téð frv. til l. um nýtt viðmiðunarkerfi fyrir laun o. fl. verði lagt fyrir Alþingi það sem nú situr. Forsætisráðuneytið, 14. febr. 1983. Allra virðingarfyllst. Gunnar Thoroddsen. Guðmundur Benediktsson.“ „Fellst á tillöguna. Bessastöðum, 14. febrúar 1983. Vigdís Finnbogadóttir.“ Þar með er þetta frv. stjfrv. og allra laga- og formsatriða verið gætt við framlagningu þess í hv. deild.



Herra forseti. Ég hef engu við að bæta það, sem hæstv. forseti þessarar deildar hefur nú úrskurðað. Ég vil aðeins til enn frekari skýringar taka það fram, eins og skýrt kom fram í því sem hann mælti hér og las upp úr Stjórnskipun Íslands eftir Ólaf Jóhannesson, að þessi frumkvæðisréttur, sem stjórnarskráin í 25. gr. getur um, að forseta Íslands er fenginn, á bæði við það er ríkisstj. í heild flytur frv. eða ef einstakir ráðherrar flytja frv. Þetta frv., sem hér er um að ræða, er ekki ríkisstjórnarfrv. í þeim skilningi að öll ríkisstj. standi að því. Það kemur skýrt fram að þetta er frv. sem forsrh. flytur, að sjálfsögðu með undirskrift og eftir ákvörðun forseta. Hins vegar hafa sjö ráðh. í ríkisstj. að mér meðtöldum lýst stuðningi við þetta frv. svo að það má segja að það sé flutt á vegum þeirra og í þeirra umboði.



Herra forseti. Nú háttar svo til með þá sjálfstæðismenn sem styðja ríkisstj. að þeir eru allir ráðherrar. Vilji þeir koma málum á framfæri við hv. Alþingi eiga þeir þess vegna ekki kost á að leita til almennra þm. um málafylgju, heldur verða þeir að taka málin upp sjálfir. Af þessum ástæðum er það væntanlega sem hæstv. forsrh. hefur kosið að bera hér fram frv., sem er auðvitað ekki stjfrv, heldur frv. frá forsrh. Frv. er flutt þrátt fyrir harða andstöðu Alþb. Af þeim ástæðum hefur Alþb, mótmælt þeim fundi fjh.- og viðskn. Nd., sem haldinn verður í fyrramálið til þess að fjalla um þetta sérkennilega frv., og mun Alþb. ekki taka þátt í þeim fundi sem þannig er til boðað. Það er ljóst, herra forseti, að ef hæstv. forsrh. telur að hann geti komist af án stuðnings Alþb. við að flytja stjfrv. verður það ekki skilið á annan veg en þann, að hann geti einnig komist af án stuðnings Alþb. við fleiri mál. Verður það tekið til gaumgæfilegrar athugunar næstu daga.



Herra forseti. Það er aðeins ein ósk sem ég hef fram að færa. Ég óska eftir því við hæstv. forseta, að hann láti okkur þm. í té sem allra fyrst, helst áður en fundur sá hefst í fjh.- og viðskn. neðri deildar sem boðaður hefur verið, hvort nokkur fordæmi séu fyrir því að ráðh. flytji frv. af þessu tagi í annarri deild en ráðh. á sæti í.



Herra forseti. Það rit sem hefur verið skrifað um starfsreglur Alþingis þar sem greinilegast er frá þeim skýrt er rit dr. Bjarna Benediktssonar fyrrum forsrh. „Deildir Alþingis“. Ég sé ekki ástæðu til þess hér og nú að fara með það sem þar stendur, vísa mönnum aðeins á það rit til lesturs, þar sem skýrt er tekið fram að það eru tvenns konar frumvörp sem lögð eru fyrir Alþingi. Það eru stjfrv. og það eru þmfrv. Forseti þessarar deildar hefur gefið sinn úrskurð. Frv. á þskj. 334, sem er frá forsrh., hefur hann úrskurðað sem stjfrv.



Herra forseti. Ég leyfi mér að óska eftir að hann veiti þingflokki Alþb. að minni ósk hálftíma hlé til þingflokksfundar.



Það er komið að atkvgr. og við þessu get ég ekki orðið meðan hún stendur yfir.



Ég legg mikla áherslu á að þessi þingflokksfundur verði haldinn, ella treysti ég mér ekki til að taka þátt í þeirri atkvgr. sem nú fer fram.



Áherslan hefði verið ríkari ef þingflokksformaðurinn hefði beðið um þetta með einhverjum hætti.

Hann á ekki sæti í deildinni.

En hann getur komið skilaboðum inn í deildina fyrir því, mínir góðu menn.

Forseti. Er misvægi á orðum þm. hér í hv. deild?

Forseti hlýtur að taka meira tillit til þess sem þingflokksformenn biðja um og æskja heldur en almennir þm., án þess þó að ég vilji í neinu öðru en með góðu mæta þeirra óskum. En af þessu getur því miður ekki orðið nú, en þegar í stað að lokinni atkvgr., sem ég get ekki séð að blandist neitt saman við þingskapaumr. sem urðu hér fyrir skemmstu. Verð ég nú að halda fast við að við ljúkum atkvgr. og bið um góða samvinnu, eins og við höfum t. d. alltaf átt saman, við hv. 8. landsk. þm., í þessu máli.



Herra forseti. Áður en atkvgr. hefst vil ég gera eftirfarandi grein fyrir afstöðu þingflokks sjálfstæðismanna við afgreiðslu þessa frv. við 2. umr.: Þegar ríkisstj. setti brbl. á s. l. sumri lýsti Sjálfstfl. yfir andstöðu við lögin og krafðist þess, að þing yrði kallað saman, lokið yrði afgreiðslu nauðsynlegra mála, eins og kjördæmamálsins, og efnt til kosninga. Nýrri ríkisstjórn hefði þá gefist færi á að takast á við efnahagsvandann. Efnisleg andstaða Sjálfstfl. gegn lögunum hefur byggst á því, að lögin væru gagnslaus efnahagsaðgerð. Yfirlýst markmið laganna var að veita viðnám gegn verðbólgu, draga verulega úr viðskiptahalla og stöðva þannig söfnun eyðsluskulda erlendis. Efni þeirra fólst í verðbótaskerðingu á laun, hækkun skatta og ráðstöfun gengishagnaðar. Lögin hafa nú verið í gildi í um hálft ár og ekkert ofangreindra markmiða hefur náðst, eins og nú hefur komið fram með eftirminnilegum hætti í svartri skýrslu Seðlabanka, sem dregur upp ógnvænlega mynd af ástandi efnahagsmála og bendir á hættuástand fram undan. Öll gagnrýni sjálfstæðismanna hefur því reynst á rökum reist. Þótt ríkisstj. hafi misst starfhæfan meiri hl. í Nd. hefur hún þráast við og situr án þess að hafa nokkurt frumkvæði eða forustu í brýnustu málum. Innan hennar er allt í upplausn og engin samstaða um neinar aðgerðir. Afstaða þingflokks sjálfstæðismanna hefur þá ekki síður mótast af kröfunni um breytta stjórnarstefnu, lausn á kjördæmamálinu og síðan þingrof og kosningar, þannig að myndast gæti nýr þingmeirihl., sem tækist af festu á við efnahagsvandann. Nú liggur fyrir samþykki allra þingflokka á kosningum eigi síðar en í apríl n. k. Jafnframt er nú verið að ganga frá víðtæku samkomulagi í kjördæmamálinu, og verður frv. um breytingu á stjórnarskrá væntanlega lagt fram í vikunni. Alþingi þarf því nokkurn tíma til að fjalla um það mikilvæga mál. Til að forðast umsvifalaust þingrof, ef brbl. verða felld, og til að greiða fyrir afgreiðslu kjördæmamálsins hefur þingflokkur sjálfstæðismanna ákveðið að sitja hjá við afgreiðslu brbl. Af hálfu þingflokksins er flutt till. um að útfluttar skreiðarafurðir skuli greiddar á því kaupgengi sem í gildi er á hverjum tíma, og jafnframt mun þingflokkurinn greiða atkv. gegn brtt. sjútvrh. Þá mun þingflokkurinn flytja brtt. sem miða að því að vörugjaldið færist í það horf sem það var 1978. Þingflokkur sjálfstæðismanna lýsir ábyrgð á hendur ríkisstj. fyrir alla meðferð þessa máls og fyrir þann háska sem steðjar að efnahagslífinu og fjárhagslegu sjálfstæði íslensku þjóðarinnar.



Herra forseti. Brbl., þau, sem nú er hér verið að afgreiða, eru aðeins einn hlekkur í enn óslitinni keðju bráðabirgðaráðstafana. Þrátt fyrir ítrekaðar skammtímaaðgerðir af þessu tagi hefur heildarárangurinn enginn orðið. Verðbólgan hefur farið árvaxandi, uns nú er svo komið að hættuástand blasir við verði grundvallarstefnubreyting ekki gerð. Brbl. fela ekki í sér slíka stefnubreytingu. Þau fjalla aðeins um skattahækkanir og launaskerðingu. Áhrif þeirra eru þegar að engu orðin. Nú þarf að gera grundvallarbreytingu á stjórn efnahagsmála. Þm. Alþfl. hafa lagt fram ákveðnar tillögur um hvernig slíkt skuli gert. Aðeins breyting af slíku tagi getur skilað varanlegum árangri. Áframhaldandi bráðabirgðaráðstafanir tefja aðeins fyrir því að slík breyting verði gerð. Þess vegna greiða þm. Alþfl. atkv. gegn brbl., en krefjast þess að tillögur Alþfl. um gerbreytta efnahagsstefnu verði teknar til umr. og afgreiðslu án frekari tafa. Með vísan til þessarar greinargerðar um afstöðu þm. Alþfl. segi ég nei.



Herra forseti. Þótt hv. þm. Karvel Pálmason hafi gert sérstaka grein fyrir atkv. Alþfl. vil ég gera grein fyrir atkv. mínu. Nú ber brýna nauðsyn til þess að knýja óstarfhæfa og vanmáttuga ríkisstj. til að láta af völdum svo að unnt verði að efna til kosninga og mynda nýja og starfhæfa ríkisstj., sem tekist getur á við þann efnahagsvanda sem ógnar afkomu þjóðarinnar og efnahagslegu sjálfstæði hennar. Brbl., sem hér eru til afgreiðslu, eru dæmigerð skammtímalausn, sem hvorki leysa vandann til skemmri tíma né lengri tíma. En að fella þau gæti þó orðið það bjargráð er skiptir sköpum í dauðastríði ríkisstj. Alþfl. lýsti andstöðu við brbl. þegar í upphafi. Um leið og ég vænti þess að hæstv. forsrh. taki með afstöðu ríkisstj. og tillit til þeirrar staðreyndar, að ríkisstj. starfar ekki lengur á grundvelli lýðræðislegra hefða, stend ég við yfirlýsta afstöðu Alþfl. og segi nei.



Herra forseti. Vegna þeirra ódrengilegu vinnubragða og freklegu árásar á kjör launafólks í landinu, sem hæstv. forsrh. hefur í dag viðhaft þrátt fyrir mótmæli þingflokks Alþb., vil ég upplýsa hv. Nd. um að allt samstarf við núv. ríkisstj. er mér óviðkomandi héðan í frá. Ég vil hins vegar taka það fram, að ég stend við það sem ég hef áður sagt. Ég tel óráð og óvit að fella þau brbl. sem hér liggja fyrir og mun því standa við fyrri orð mín, og segi já.



Herra forseti. Með samþykkt till. frá hv. þm. Matthíasi Bjarnasyni og fleiri var ákveðið að taka ekki gengismun af skreiðarútflutningi. Það skerðir tekjur gengissjóðs um u. þ. b. 90 millj. kr. Ef þessi till. er samþykkt er jafnframt gert ráð fyrir að greiða skreiðarútflytjendum styrk af fé sem er ekki til. Ég segi því nei.