Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Þess er að geta að utandagsskrárumræða fer fram að loknum atkvæðagreiðslum á eftir. Málshefjandi er hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir. Iðnrh. verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og er hálftíma umræða. Efni umræðunnar er iðnaður og uppsveifla í sjávarútvegi.

Um þinghaldið í dag vill forseti taka þetta fram: Fyrst fara fram atkvæðagreiðslur um 1. dagskrármálið. Að þeim loknum verður umræða utan dagskrár, sú sem áður hefur verið tilkynnt um og mun hún standa í hálftíma. Þá hefst utanríkismálaumræða, þ.e. 2. dagskrármálið, og að henni lokinni verða tekin fyrir önnur dagskrármál. Það eru því allar líkur á því að þingfundur standi fram eftir kvöldi. Forseti mun síðar í dag eiga viðræður við formenn þingflokka um nánara fyrirkomulag fundarins.

Forseti vill geta þess áður en atkvæðagreiðsla hefst að hann hefur ráðfært sig við fulltrúa meiri hluta og minni hluta í nefndinni um fyrirkomulag atkvæðagreiðslunnar en eins og fram kemur í nefndaráliti minni hlutans styður hann 12 af 13 breytingartillögum meiri hlutans við frv. Jafnframt er brtt. meiri hlutans, 13.b á þskj. 705, kölluð aftur til 3. umr. eins og fram kom í umræðum í gærkvöldi.

Forseti hugðist næst láta fara fram atkvæðagreiðslu um brtt. frá meiri hluta efh.- og viðskn. á þskj. 705, 4.--12. tölulið. Nú hefur forseta borist ósk um að 10. liður verði borinn upp sérstaklega. Forseti mun því fyrst bera upp 4.--9. tölulið, þá 10. lið og loks 11.--12. lið brtt. Að því loknu fer fram atkvæðagreiðsla um 4.--24. gr. frv., svo breyttar.

Svo háttar til um 5.--8. dagskrármálið og 21.--22. dagskrármálið að þau eru of seint fram komin á þinginu, þ.e. 6 mánaða fresturinn er liðinn, samanber 2. mgr. 36. gr. og 6. mgr. 44. gr. þingskapa. Þarf því að leita afbrigða frá þingsköpum svo að þau megi taka á dagskrá. Fer nú fram atkvæðagreiðslan um afbrigðin.

Herra forseti. Fyrir daga þess stöðugleika sem við nú höfum búið við um nokkurt skeið var það þannig að þegar vel viðraði í sjávarútvegi þurftu aðrar atvinnugreinar að búa við hækkandi raungengi þar til þær voru komnar af fótum fram. Þá var gengið gjarnan fellt með tilheyrandi afleiðingum og verðbólga geisaði á rústum atvinnulífsins. Í þeim efnahagssveiflum var mörgu fyrirtækinu fórnað og nýsköpun í atvinnulífinu fór einatt fyrir lítið. Þróun fjölbreytts iðnaðar og vaxtarsprota í atvinnulífinu var kæfð. Aðrar atvinnugreinar þoldu einfaldlega ekki sama gengi og sjávarútvegurinn þegar hann átti sína góðu daga. Herra forseti. Nú hefur staðan verið þannig undanfarin ár að mjög hefur þrengt að útgerð vegna síminnkandi veiðikvóta og í framhaldi af því hefur botnfiskvinnslan átt undir högg að sækja þannig að þó svo ágætlega hafi gengið í sumum greinum hefur staða sjávarútvegsins verið í járnum og aðilar þar orðið að beita mikilli hugkvæmni til að lifa af. Gengisskráningin hefur m.a. þess vegna verið þannig að iðnaður ýmiss konar, ekki síst sá sem byggir á íslenskum aðstæðum, hugviti og þekkingu hefur náð sér á strik og í mörgum tilfellum blómstrað og við tölum um að þar séu loks komnir þeir vaxtarsprotar í atvinnulífinu sem geti tryggt fulla atvinnu, fjölbreytni í atvinnulífi og bætt lífskjör í framtíðinni. Í febrúartímariti Samtaka iðnaðarins segir eftirfarandi í ritstjórnargrein, með leyfi forseta: ,,Það er ekkert sem kemur í veg fyrir að næsta uppsveifla í sjávarútvegi valdi kostnaðarhækkunum og þar með hækkun á raungengi sem enn einu sinni eyðileggur starfsskilyrði annarra atvinnugreina.`` Þá er komið að kjarna málsins, herra forseti. Nú væntum við betra gengis í sjávarútveginum, einkum veiðunum, með auknum þorskkvóta á næstu árum. Alþingi hefur slegið tóninn og lesið þannig úr togararalli og viðtölum við sjómenn að í næstu framtíð verði kvótin aukinn og það talsvert. Er skemmst að minnast umræðu á hinu háa Alþingi fyrir rúmri viku þar sem ýmsir þingmenn hvöttu til aukningar þorskkvóta strax og flestir töldu nánast einboðið að um verulega aukningu yrði að ræða þegar í haust. Það er vissulega fagnaðarefni að afli skuli nú glæðast á Íslandsmiðum og að við getum horft fram á betri tíð í sjávarútveginum. En það er við þessar kringumstæður sem forsvarsmenn iðnaðarins óska eftir skilningi á stöðu greinarinnar og benda stjórnvöldum á leið til sveiflujöfnunar því verði ekkert að gert hækkar raungengi með gamla laginu með auknum afla. Það sem áunnist hefur í útflutningsiðnaði, samkeppnisiðnaði og ferðaþjónustu rennur þá fljótt út í sandinn, svo vitnað sé til orða Sveins Hannessonar, framkvæmdastjóra Samtaka iðnaðarins á ráðstefnu um framtíð iðnaðarins sem haldin var fyrir nokkrum dögum. Herra forseti. Talsmenn iðnaðarins benda á að upptaka veiðileyfagjalds sé fær leið til sveiflujöfnunar og benda einnig á tiltekna aðferð sem fyrsta skref. Á það hefur verið bent í umræðu um veiðileyfagjald á hinu háa Alþingi að ekki einasta hnígi réttlætisrök að því að taka beri upp veiðileyfagjald í sjávarútvegi heldur sé hægt að beita því til nauðsynlegrar sveiflujöfnunar þannig að fjölbreytt atvinnulíf fái þrifist til langframa. Að þetta sýnishorn stöðugleika verði varanlegt, að starfsskilyrði atvinnugreinanna verði í jafnvægi. Nauðsynlegt er að stefna ríkisstjórnarinnar sé klár í þessum efnum. Þess vegna spyr ég hæstv. iðnrh. og viðskrh. hver séu viðbrögð hans við þessu ákalli forsvarsmanna iðnaðarins um sveiflujöfnun. Hverju svarar hann þessari ósk annarra atvinnugreina um viðbúnað vegna væntanlegrar uppsveiflu í sjávarútvegi? Nú þekkjum við örlög og möguleika ýmissa sveiflujöfnunarsjóða úr fortíðinni. En er þá hæstv. ráðherra tilbúinn að beita sér fyrir því að upptaka veiðileyfagjalds verði skoðuð sem liður í sveiflujöfnun, ekki endilega með þeirri aðferð sem forsvarsmenn iðnaðarins benda á þó að hún sé allrar athygli verð heldur með opnum hug og með það að markmiði að fjölbreytt atvinnulíf geti dafnað hér? Það er nauðsynlegt að inna eftir svörum við því hvað hæstv. ríkisstjórn er að gera í þessum efnum nú þegar talsmenn iðnaðarins hafa minnt svo rækilega á mikilvægi þess að brugðist verði við í tíma þannig að við siglum ekki inn í gamla farið og að góðæri í sjávarútvegi geti jafnframt verið góðæri fyrir aðrar atvinnugreinar.

Herra forseti. Kyrrstaðan í íslensku efnahags- og atvinnulífi hefur verið rofin. Þannig jókst landsframleiðsla á síðasta ári um 2% og því er spáð að hún muni aukast um 3% á þessu ári og viðvarandi hagvöxtur í kringum 3% geti orðið allt fram til aldamóta. Verðbólga er svipuð eða jafnvel heldur lægri en í samkeppnislöndunum. Afkoma fyrirtækja hefur batnað og kaupmáttur launa eykst. Atvinnuleysi fer nú minnkandi og nýjustu tölur sem birtast í morgun sýna það að atvinnuleysi er 1,5% minna í þessum mánuði samanborið við sama mánuð fyrir ári. Erlendar skuldir hafa lækkað og það er við þessar aðstæður sem er kjörið að skapa ný sóknarfæri enda hefur það verið svo að í iðnaðinum á síðasta ári urðu verulegar breytingar til batnaðar. Veruleg magnaukning varð í útflutningi á öðrum iðnaðarvörum eða 18,5% á sama tíma og samdráttur var í sjávarútvegi um 5,5% og í landbúnaði um 1% þannig að það er iðnaðurinn í raun sem hefur haldið uppi þeim hagvexti sem hér hefur verið að eiga sér stað. 26% aukning varð í verðmæti útflutnings iðnaðarvara á síðasta ári og það var ekki í hinum hefðbundnu gömlu iðngreinum heldur í iðngreinum sem eru nýjar, sem byggja að langstærstum hluta til á hugviti og þekkingu eins og í hugbúnaðariðnaði. Nýtt íslenskt fyrirtæki var að fá alþjóðleg verðlaun nú fyrir stuttu í lyfjaiðnaðinum og ýmiss konar tækjabúnaði sem byggir á verkþekkingu þannig að þarna er um verulega breytingu að ræða. Vandamálið er hins vegar að íslenskt atvinnulíf býr við allt of litla erlenda áhættufjármögnun. Þar þarf að eiga sér stað breyting. Þrátt fyrir að það hafi gerst með samningnum um stækkun álversins sem er 16.500 millj. kr. erlend fjárfesting á árinu 1996 og 1997 er þar um tímabundna erlenda fjárfestingu að ræða og menn verða að horfa til þess að menn verða að ná til að auka erlenda fjárfestingu á árunum eftir 1997. Erlend fjárfesting hefur verið í kringum 0,1% af landsframleiðslu á undanförnum árum en samningur um stækkun álversins gerir ráð fyrir því að erlenda fjárfestingin tífaldist á þessum árum. Besta atvinnustefna sem ríkisstjórnin getur gefið atvinnulífinu er að halda raungenginu óbreyttu og ná til þess að lækka vexti fyrir atvinnulífið. Samkeppnisstaða atvinnulífsins gagnvart erlendum keppinautum mælt á mælikvarða raungengis hefur ekki verið betri í áratugi. Við þessi skilyrði blómstrar atvinnulífið. Við aldamótin verðum við búnir að skjóta traustari stoðum undir íslenskt atvinnulíf, útflutningur verður fjölbreyttari og vægi hefðbundins sjávarútvegs verður minna en nú er. Við megum ekki láta þetta tækifæri úr greipum okkar ganga. Stöðugleikanum samhliða æskilegu raungengi verður að viðhalda með öllum tiltækum ráðum og undir það tek ég með hv. þm. sem hóf þessa umræðu. Forsvarsmenn í iðnaði hafa áhyggjur af mögulegri aukningu þorskkvótans. Það er eðlilegt því að sporin hræða eins og kom fram frá hv. þm. áðan. Hins vegar er það skoðun mín að hófleg aukning þorskkvótans muni ekki valda slíkum straumhvörfum við núverandi aðstæður að ástæða sé til að ætla að aðrar atvinnugreinar bíði tjón af. Þó að góður gangur sé í efnahagslífinu um þessar mundir tel ég að hægt sé að færa fyrir því líkur að töluverður slaki sé í þjóðarbúskapnum almennt þó að hann sé á uppleið um þessar mundir. Hagræðing og framleiðniaukning í atvinnulífinu hefur skilað þjóðarbúinu miklu. Þannig hafa átt sér stað verulegar launahækkanir á undanförnum missirum án þess að verðbólga hafi farið úr böndum. Sem svar við fyrirspurn hv. þm. er það svo að meiri festa og ögun, meira frjálsræði í viðskiptum og almenn virkari hagstjórn með almennum hagstjórnartækjum gerir það að verkum að hægt er að takast á við hóflega aukningu þorskkvótans án sértækrar sveiflujöfnunar í sjávarútvegi. Tillaga framkvæmdastjóra Samtaka iðnaðarins um að selja kvótaukningu á markaði og nota tekjurnar til að lækka virðisaukaskatt er vel til þess fallin að vekja umræðu um þetta mál. Hún er hins vegar ekki gallalaus, sérstaklega ekki út frá sjónarhóli sveiflujöfnunar. Þessi aðgerð eins og hún er lögð til jafnar ekki sveiflur. Gjald er lagt á útgerð en gjaldinu er ráðstafað til almennings. Það er ekki sveiflujöfnun og heldur ekki jöfnun milli einstakra atvinnugreina. Ég er ekki hlynntur því að tekið verði upp auðlindagjald á eina atvinnugrein umfram aðra. Auðlindagjald ætti þá að leggjast á allar atvinnugreinar sem nýta sér sameiginlegar auðlindir þjóðarinnar. Auðlindagjald, ef til þess kemur, mun skapa ríkissjóði tekjur og þá er eðlilegt að lækka skatta á atvinnulífið á móti. Ýmsar leiðir eru færar við sveiflujöfnun. Að mörgu þar þarf að hyggja við þá skoðun. Ég bendi hins vegar á að þessar leiðir eru til skoðunar í nefnd sem nú er að störfum, svokallaðri hagvaxtarnefnd undir forustu forsrn. Nefndinni er ætlað að finna leiðir til að skapa sem best og stöðugust vaxtarskilyrði fyrir þjóðarbúið til lengri tíma litið.

Herra forseti. Á síðasta kjörtímabili voru gerðar gagngerar breytingar á umhverfi íslenskra efnahagsmála. Það tókst að tryggja lága verðbólgu, það tókst að tryggja stöðugt gengi, það tókst að tryggja hagstæðasta raungengi sem framleiðsluatvinnuvegirnir hafa búið við um áratuga skeið, gjaldeyrisviðskipti voru gefin frjáls, skattalegu umhverfi atvinnurekstrarins var gerbreytt, opnað var nýtt og áður óþekkt markaðsaðgengi fyrir íslenskar afurðir með EES-samningnum. Þetta var gert að hluta til í andstöðu við ýmis öfl á Alþingi þannig að þetta kostaði talsverða baráttu. En við erum enn að njóta ávaxtanna og það hefur ekkert bæst við á því ári sem liðið er frá því að núverandi ríkisstjórn tók við völdum í framhaldi af þessum breytingum. Hún er enn að njóta ávaxtanna af því sem gert var á síðasta kjörtímabili. Uppsveiflan í iðnaði hófst vegna þessara aðgerða þegar 1994 og eins og hæstv. iðnrh. gat um hefur hún haldið áfram á árinu 1995 þannig að við erum enn að njóta ávaxtanna af því sem gert var á síðasta kjörtímabili. En það er ástæða til að óttast um að þessir ávextir verði ekki alltaf á boðstólum nema eitthvað sé aðhafst til þess að tryggja það og við þekkjum það af reynslunni að við erum í hættu þegar það tekur að gerast sem við öll óskum eftir að gerast muni að sjávarafli fari aftur að glæðast, þá kosti það aðrar atvinnugreinar, þar á meðal iðnaðinn, alla þá ávexti sem á hans borð hafa hrotið af aðgerðum síðustu ríkisstjórnar. Það er of seint að byrgja brunninn þegar barnið er dottið ofan í. Menn verða að grípa til ráðstafana fyrr og menn verða, herra forseti, að miða við þá reynslu sem þeir þekkja. Ég tel að nú sé tímabært að grípa til þeirra úrræða sem íslenskur iðnaður hefur barist fyrir. Þetta er stærsta baráttumál íslensks iðnaðar að komið verði á veiðileyfagjaldi eða áþekkri úrlausn og ég trúi því ekki að hæstv. iðnrh. ætli að láta það verða sitt metnaðarmál að standa í veginum fyrir stærsta baráttumáli þess atvinnuvegar sem hann á að vera opinberlega í forsvari fyrir.

Herra forseti. Það er ánægjuleg tilbreyting að ræða hér um uppsveiflu í sjávarútvegi og reyndar iðnaði einnig því að á undanförnum árum hafa umræður á Alþingi um þessar atvinnugreinar einkum snúist um erfiðleika og vandamál. Eins og kom fram hjá hv. 4. þm. Vestf. þá greip síðasta ríkisstjórn til margháttaðra aðgerða við mjög erfið ytri skilyrði til þess að rétta hag þessara greina. Þessar aðgerðir hafa heppnast mjög vel, reyndar framúrskarandi vel. Á fundi iðnn. með Samtökum iðnaðarins í vetur kom það fram að síðasta ár er eitthvert það besta sem menn muna á þeim bæ. Heiti þessarar umræðu er iðnaður og uppsveifla í sjávarútvegi. Ég ætla ekki að ræða um veiðileyfagjald eins og hv. frummælandi, enda finnst mér hugmyndir um slíkt gjald fráleitar. Ég ætla hins vegar að fara nokkrum orðum um tengsl iðnaðar og sjávarútvegs. Þær tegundir hefðbundins iðnaðar sem mest tengjast sjávarútvegi eru skipa-, veiðarfæra-, umbúða- og matvælaiðnaður svo og framleiðsla á tækjum og búnaði til sjávarútvegs. Í öllum þessum greinum hefur verið mikill vöxtur að undanförnu eftir mörg mögur ár, en því miður ber nú á skorti á iðnaðarmönnum vegna þess að fyrirtækin treystu sér ekki til þess að taka iðnnema þegar verst gekk en hlutfall rekstrartekna í iðnaðargreinum féll úr 20% af tekjum sjávarútvegs árið 1987 í 15% árið 1991. En öll þessi ár streymdu verkefni úr landi fyrir marga milljarða á hverju ári vegna gylliboða og niðurgreiðslna í samkeppnislöndum okkar. Á þessu hefur sem betur fer orðið mikil breyting og nú er góð verkefnastaða hjá flestum fyrirtækjum í þessum greinum. Útflutningur á iðnaðarvörum til sjávarútvegs hefur aukist mjög og verið ákveðinn vaxtarbroddur í íslenskum iðnaði. Þar eigum við marga möguleika og skörum reyndar fram úr á mörgum sviðum vegna þekkingar og skilnings á mikilvægi sjávarútvegs. Við eigum að sækja aukin verkefni og viðskipti til þess flota sem er á veiðum á hafinu í kringum Ísland. Við eigum að setja markið hátt og gera Ísland að sjávarútvegsmiðstöð Norður-Atlantshafsins. En til þess að það geti orðið þurfum við að breyta lögum sem takmarka þessum flota aðgang að íslenskum höfnum. En umfram allt þurfum við að tryggja rekstrarumhverfi sjávarútvegs og iðnaðar og það gerum við best með því að standa vörð um þann stöðugleika í efnahagsmálum sem við höfum búið við að undanförnu.

Því miður, herra forseti, held ég að fréttir af væntanlegu óviðráðanlegu góðæri í sjávarútvegi á kostnað iðnaðarins séu stórlega ýktar ekki síður en fréttir af andláti Mark Twains rithöfundar forðum.  Við skulum heldur ekki gleyma því að íslenskur sjávarútvegur er að keppa við ríkisstyrktar fiskvinnslur í nágrannalöndunum á sama tíma og iðnaðurinn að slepptum kannski skipaiðnaðinum, skipasmíðunum, býr við þokkalegar óbjagaðar samkeppnisforsendur. Svo er reyndar komið að rækjuverð er á niðurleið og birgðasöfnun í gangi og aukning í þorskkvóta eða veiðum er sýnd veiði en ekki gefin, a.m.k. í skilningi aukinna verðmæta inn í íslenska þjóðarbúið því margir óttast að verðfall og jafnvel sölutregða geti komið í kjörlfarið. Mín niðurstaða, herra forseti, er sú að þessi umræða sé algerlega ótímabær. Það er langt í land að þær aðstæður séu að skapast í íslenskum sjávarútvegi að þar bóli á einhverju óviðráðanlegu góðæri sem koma verði böndum yfir til þess að iðnaðurinn fari ekki á hausinn. Þetta snýr þveröfugt. Það eru þvert á móti vissar greinar íslensks sjávarútvegs sem eiga núna í hvað mestum erfiðleikum. Ég tel a.m.k. að þeim þyki þessi umræða sérkennileg og ótímabær, forstöðumönnum fiskvinnslustöðvanna og frystihúsanna hringinn í kringum landið sem eru akkúrat þessar vikurnar að velta því fyrir sér hvort þeir eigi að loka húsunum vegna taprekstrar og segja fólkinu upp.

Herra forseti. Það er vissulega ánægjulegt að uppsveifla í atvinnulífinu er orðið vandamál sem þarf að ræða utan dagskrár á Alþingi en því miður er málið ekki svona einfalt. Það er eiginlega alveg dæmalaust að það skuli vera predikað úr ræðustól á Alþingi að það fyrsta sem þurfi að gera fyrir sjávarútveginn núna þegar svolítið rofar til eftir niðurskurð á aflaheimildum síðustu ára sé að leggja á hann aukin gjöld. Ég tek undir það sem síðasti ræðumaður sagði að það er hlálegt þegar forsvarsmenn fiskvinnslunnar eru að huga að því hvort þeir eigi að hafa opið í sumar vegna taprekstrar þó að afkoma sjávarútvegsins í heild sé jákvæð um ein 3%, það er hlálegt að þá skuli fara fram umræða á Alþingi um það hvort það eigi að leggja skatta og gjöld á þessa grein. Ég vil undirstrika þetta. Eins vil ég leiðrétta það sem kom fram hjá hv. 4. þm. Vestf. þar sem hann var að fara með afrekalista síðustu ríkisstjórnar, að hún hefði drepið niður verðbólguna. Það var í þjóðarsáttinni svokölluðu sem verðbólgan var drepin niður og síðasta ríkisstjórn naut ávaxtanna af þeim samningum. Ég vildi koma þessu að svo að rétt sé með farið. Hins vegar vil ég endurtaka það og reyndar taka undir það sem hv. 4. þm. Norðurl. e. sagði að þessi umræða um góðærið í sjávarútvegi er allsendis ótímabær því að auk þess að það er ekki vissa um hvað veiðiheimildir verða auknar á næsta hausti, þá er sýnt t.d. að það verður að skera niður veiðiheimildir í grálúðu á móti þannig að menn vita ekkert hvernig þessi mynd mun líta út á hausti komanda.

Herra forseti. Það er mikilvægt að hugsa nokkuð til framtíðar þótt ýmsum þingmönnum reynist það býsna erfitt. Þorskaflaaukning um 50 þúsund tonn á næstu árum þýðir um 7 milljarða í viðbótarútflutningstekjur. Það eru tæp 10% af okkar útflutningi. Það er mjög mikilvægt að áhrif þessa búhnykks valdi því ekki að vaxtarbroddur t.d. iðnaðar sé kæfður með hækkandi raungengi eins og margoft hefur gerst í íslenskri hagsögu. Við verðum að hafa í huga að við breyttum efnahagsstefnunni 1990 en við höfum ekki breytt langtímahugsun okkar í efnahagsmálum í kjölfar þess. Það kom skýrt fram hjá hv. þm. Jóni Kristjánssyni sem dró upp lausnir gærdagsins við vandamálum framtíðarinnar og nákvæmlega þetta sama sjónarmið kom fram hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni. Ég harma stöðnunarhyggju þessara hv. þm. sem kemur hér svo skýrt í ljós. Það er mjög mikilvægt að hugsa til framtíðar. Veiðileyfagjald er ein aðferðafræði við það að reyna að mæta nýjum aðstæðum í hagstjórn sem er afleiðing af þjóðarsáttarsamningunum 1990. Við verðum að hafa það í huga að málið snýst um það að bæta hag sjávarútvegs og iðnaðar. Vitaskuld á hagur sjávarútvegsfyrirtækja að batna og það verður að vera. En hérna er verið að gera tilraun bæði í þessari umræðu og m.a. með ábendingum iðnaðarins, að reyna að rífa menn út úr efnahagsstefnu fortíðarinnar. En það virðist ganga býsna seint. Það kemur líka skýrt fram í þessari umræðu að ríkisstjórnin og ríkisstjórnarþingmennirnir búa ekki yfir sýn eða hugmyndum til lengri tíma og það er miður.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Svanfríði Jónasdóttur fyrir þessa umræðu sem er mjög þörf og ég held að hv. Alþingi geti ekki komist hjá að hlusta á aðvörðun Samtaka iðnaðarins. Það er greinilegt ef litið er aftur í söguna að reglulega á 5--7 ára ferli rústar sjávarútvegurinn iðnaði sem er byggður upp þess á milli. Þetta er þjóðinni óheyrilega dýrt og við verðum að hugsa til nokkurra áratuga fram í tímann við lausn á þessum vanda. Þetta er ekki spurning um það hvað við gerum í haust eða fyrir áramót. Þetta er spurning um það hvað við gerum næsta áratug. Spurningin er: Hvernig er best að geyma þessa sveiflujöfnun í sjávarútveginum sem kemur reglulega? Ég er ekki sammála því að það sé best að gera það með auðlindaskatti eða veiðileyfagjaldi, að minnsta kosti ekki ef hugmyndin er sú að það fari í gegnum ríkið. Reynsla okkar af ríkinu og því sjóðakerfi og sjóðasukki sem þar hefur viðgengist er sú að það er engin sveiflujöfnun þar, heldur öfugt. Það er eyðsla. Það er fljótasta leiðin til að eyða peningunum. Það sem þarf að gera er að úthugsa önnur kerfi, t.d. á eignarhaldi kvótans, t.d. að þjóðin öll eigi þetta eins og stendur reyndar í lögunum um fiskveiðar og líka það að ríkissjóður minnki hallann í alvöru þegar góðæri kemur, þ.e. að taka lán innan lands í staðinn fyrir erlendis til að eyða upp þeim fjármunum sem koma inn í landið og valda þenslu og drepa iðnaðinn. Þetta er mikilvægt og menn þurfa endilega að horfa mörg ár fram í tímann, áratugi.

Virðulegi forseti. Sjávarútvegurinn hefur allt of oft og allt of lengi búið við óviðunandi rekstrarskilyrði. Skuldasöfnun í greininni er þess vegna fyrir löngu komin á hættulegt stig. Þess vegna er það mjög sérkennilegt að hlusta á umræður eins og þessar þegar menn loksins sjá út við sjónarrönd von um að það kunni að aukast aflaheimildir, að þá sé strax farið að reyna að skipta væntanlegu herfangi. Málið er einfaldlega þannig núna að það liggur ekki fyrir hverjar aflaheimildirnar verða á næsta ári. Samt sem áður eru menn farnir að tala um það hvernig eigi að skipta hugsanlegri tekjuaukningu í sjávarútvegi áður en það liggur fyrir hverjar aflaheimildirnar verða og löngu áður en farið er að reyna að veiða þennan fisk. Þetta er óskaplega sérkennileg umræða. Það er þannig í sjávarútveginum í dag, að þrátt fyrir það að vonandi stefni í að aflaheimildirnar aukist, eru miklir erfiðleikar í stórum þáttum sjávarútvegsins svo sem í bolfiskvinnslunni. Menn þurfa ekki annað en hlusta á þær fréttir sem hafa verið að berast frá aðalfundum fyrirtækja sem hafa verið að vinna á þeim sviðum til þess að sjá það að þessir erfiðleikar eru því miður fráleitt að baki. Menn hafa verið að vitna í mikla uppsveiflu í rækjuiðnaði og sem betur fer hefur hún átt sér stað. En aðeins fyrir örfáum árum bjó sú atvinnugrein við mikla erfiðleika og fram undan eru í þeirri atvinnugrein erfiðleikar vegna þess að verðlag hefur lækkað og birgðasöfnun er til staðar. Og birgðasöfnun og verðlækkun er líka að eiga sér stað á öðrum sviðum eins og t.d. í saltfiskverkun þar sem hefur þó verið um dálitla uppsveiflu að ræða. Sjávarútveginum veitir ekki af því að fá alla þá uppsveiflu og alla þá tekjuaukningu sem möguleg er til að geta greitt niður skuldir sem hafa safnast á greinina og taka þátt í því að auka fjárfestinguna sem allir hafa verið sammála um fram að þessu að þyrfti að aukast í þjóðfélaginu. Þess vegna er mjög undarlegt að hefja umræðu um það hvernig eigi að skipta hugsanlegri tekjuaukningu sjávarútvegsins án þess að hún komi til sjávarútvegsins sjálfs og tala um það sem sérstakt vandamál að tekjurnar geti hugsanlega aukist einhvern tíma í framtíðinni ofan í þá miklu erfiðleika sem hafa verið í sjávarútveginum. Ég mótmæli þess vegna hugmyndum um veiðileyfagjald og vek athygli á því að við erum núna að sigla vonandi út úr einhverri lengstu og verstu efnahagslægð sem við höfum farið inn í á þessari öld.

Herra forseti. Það er einhver versta sögufölsun sem hægt er að koma með þegar það er í síbylju endurtekið að sjávarútvegur Íslands hafi rústað iðnaðinum. Þetta er náttúrlega algerlega úr lausu lofti gripið. Það er eyðsluvandamál Íslendinga sem hefur rústað framleiðslunni og útflutningsgreinunum hvað eftir annað. Mesta iðnaðarframleiðsla Íslands byggist á sjávarútvegi, þ.e. frysting og söltun sjávarafurða. Það er aðaliðnaður Íslands, það er bara ekki kallaður iðnaður. Það er sök sér þó maður verði að hlusta á ýmsa talsmenn iðnaðarins eða réttara sagt menn sem eru þar ráðnir til starfa, halda þessari síbylju og þessum ranghugmyndum fram, bæði í ræðum og riti. En það tekur steininn úr þegar þessi sjónarmið eiga fulltrúa á Alþingi sem koma og segja að mesta hagsmunamál Íslands og iðnaðarins sé að skattleggja héruðin, skattleggja byggðirnar sem lifa eingöngu á sjávarútveginum. Það er mikil misskipting á afkomu í sjávarútvegi. Engin hefur farið verr út úr þessari efnahagslægð en þeir sem byggja líf sitt allt á afkomu veiða og vinnslu á bolfiski. Það er stórkostlegt tap á þessum greinum, 5--6% tap, þannig að það liggur við auðn í þessum rekstri og það ógnar tilveru byggðanna. Nú hillir undir það að magnið aukist. Þá kemur hv. 4. þm. Vestf., Sighvatur Björgvinsson, og telur það mesta hagsmunamálið að fara nú að skattleggja þann landshluta sem er út af að deyja vegna þeirra aðstæðna sem hann lifir við. Það er ömurlegt og mætti halda að allt verði okkur að ógagni þegar við eigum slíka málsvara. 
            

Herra forseti. Það er fjarri því að hér hafi menn verið að tala um það sem vandamál þótt uppsveifla verði í sjávarútvegi. Það eru útúrsnúningar hjá þeim sem það gera. Það sem verið er að biðja um er annars konar efnahagsstjórnum en sú sem hér hefur verið lýst og því miður er staðreynd að hefur rústað iðnaðinn reglulega. Það er staðreynd sem ekki verður umflúin, það segir sagan okkur. Við erum að biðja um annars konar efnahagsstjórnun. Við erum að biðja um fyrirhyggju og það að hér verði málum háttað þannig að atvinnugreinarnar fái þrifist hlið við hlið. Við viljum standa vörð um stöðugleikann. Það er talað um að hefðbundin fiskvinnsla eigi í erfiðleikum og af því að hún eigi í erfiðleikum þá megi ekki leggja á veiðileyfagjald. En það er einu sinni svo að hefðbundin fiskvinnsla er auðvitað iðnaður og á þar heima og um það munum við ræða hér síðar í dag þegar einmitt skerst í odda með þeirri sem hér stendur og þeim sem mest tala um að ekki megi skattleggja sjávarútveginn en vilja flokka sjávarútveg sem iðnað. Það kemur að því síðar í umræðunni á hinu háa Alþingi. Það er svo að menn vilja standa vörð um stöðugleikann og menn vilja umbuna því launafólki sem tók þátt í þjóðarsáttinni fyrir sex árum með betra atvinnulífi, fjölbreyttara atvinnulífi og með nýjum kostum í atvinnulífinu. Við viljum líka bæta atvinnulíf okkar og bæta lífsskilyrðin til að halda í unga fólkið í landinu. Það gerum við ekki með gamaldags efnahagsstjórnun, þeirri efnahagsstjórn sem því miður er völd að því að lífskjör á Íslandi eru í dag ekki merkilegri en þau eru. Mér finnst að hæstv. iðnrh. hafi ekki komið með þau skilaboð til iðnaðarins sem ég hefi vænst. Hann segir það skoðun sína að hófleg aukning sjávarafla sé þannig að hægt sé að takast á við hana án sveiflujöfnunar. Þetta er ekki skoðun þeirra talsmanna iðnaðarins sem hér hafa verið að biðja um nýja sýn og hafa verið að biðja um nýja hagstjórn. Ég vænti þess að þrátt fyrir allt hafi hæstv. ráðherrann betri skilning á þessu máli en áðan kom fram í umræðunni.

Herra forseti. Málshefjandi, hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir, og fleiri hv. þm. hafa nálgast umræðuna út frá því að nauðsynlegt sé að jafna aðstæður milli þessara tveggja atvinnugreina, iðnaðarins og sjávarútvegsins. Þegar menn horfa á árin 1995 og 1996 og bera saman afkomuna í sjávarútveginum og afkomuna í iðnaðinum sjá menn að afkoman í iðnaðinum er betri en í sjávarútvegi. Þá spyr ég á móti hvort eigi að skattleggja iðnaðinn til að jafna þessa samkeppnisaðstöðu. Því miður stenst þessi umræða hjá hv. þm. ekki. Það er ekki endilega þar með sagt að hægt sé að jafna þessa samkeppnisaðstöðu bara með sveiflujöfnun einni saman. Það hljóta að vera hin almennu skilyrði sem þar ráða mestu. Forgangsverkefni fyrir sjávarútveginn eru núna að byggja upp fiskstofnana og greiða niður skuldir sínar. Með þeim hætti mun okkur takast að tryggja sjávarútveginum sambærileg skilyrði og iðnaðurinn í landinu býr við í dag. Það er ekki hætta á því, hv. þm., að þarna sé að hallast á við þær aðstæður sem núna eru. Forgangsverkefnið er að við getum látið fyrirtækin blómstra, að þau skili hagnaði, að það sé góð afkoma í fyrirtækjunum, þau nái að fjárfesta og nái þannig að fjölga störfum. Það gerum við ekki með því að leita bara leiða til að skattleggja fyrirtækin. Við þurfum aukna fjárfestingu inn í fyrirtækin til að þau stækki og skapi fleirum störf. Skilaboð til iðnaðarins eru þessi: Þessi ríkisstjórn ætlar að verja stöðugleikann. Hún ætlar að halda lágu verðbólgustigi. Hún ætlar að lækka vexti. Hún ætlar að tryggja góða afkomu fyrirtækjanna. Skilaboðin til launafólksins eru líka þau að kaupmátturinn mun aukast við þessi skilyrði eins og hefur verið að eiga sér stað á undanförnum mánuðum og missirum. Með þessu náum við að lækka erlendar skuldir.

Áður en umræðan hefst vill forseti tilkynna að samkomulag er um það milli forseta og formanna þingflokka að ræðutími talsmanna þingflokka, þ.e. fyrstu ræðumanna hvers þingflokks annarra en þingflokks ráðherra verði 25 mín. í fyrri umferð í stað 15 mín. sbr. 48. gr. þingskapa. Umræðureglurnar eru þá þessar: Ráðherra hefur 30 mín. í fyrri umferð en 15. mín. í síðari umferð. Talsmenn þingflokka allt að 25 mín. í fyrri umferð en 15 mín. í síðari umferð. Aðrir þingmenn og ráðherrar hafa tvisvar 15 mín.

Herra forseti. Einföld heimsmynd kalda stríðsins hefur vikið fyrir nýrri og mun flóknari. Við þessar gerbreyttu aðstæður verður utanríkisstefnan að vera altæk en í því felst að ekki verður skilið milli efnahagsmála, velferðarmála, umhverfismála og öryggismála, svo dæmi sé tekið. Utanríkismál verða því ekki aðskilin frá innanríkismálum og eru orðin einn mikilvægasti þáttur þess að ná fram heildarmarkmiðum okkar sem sjálfstæðrar þjóðar. Velgengni Íslendinga er nú sem aldrei fyrr háð hræringum í alþjóðlegu umhverfi. Á flestum sviðum þjóðfélagsins eru alþjóðleg samskipti orðin veigamikill þáttur og því nauðsynlegt að ríkisvaldið gangi vasklega fram með góðu fordæmi. Það er ekki einungis nauðsynlegt heldur beinlínis æskilegt að reka öfluga og ábyrga utanríkisstefnu sem hefur hagsæld og öryggi íslensku þjóðarinnar að leiðarljósi en jafnframt leggur sitt af mörkum til umbóta og uppbyggingar um víða veröld. Þannig má afla nýrra tækifæra, breikka sjóndeildarhringinn og auka hróður Íslands og Íslendinga um víða veröld. Þjóðir Evrópu og Norður-Ameríku eru bundnar nánum böndum og hagsmunir þeirra því nátengdir. Þessi nánu tengsl hafa þó ekki komið í veg fyrir deilur og jafnvel átök. Varanleg samskipti þessara vinaþjóða hafa þó ekki skaðast enda byggja þær allar á sameiginlegum menningararfi. Ríki í heimshluta okkar eiga með sér margvíslegt og náið samstarf bæði tvíhliða og innan fjölþjóðasamtaka. Þar eiga sér stað miklar breytingar og hræringar. Mikil þróun er á þessum vettvangi og tekur Ísland þar virkan þátt enda varða nýjar aðstæður og þróun hag okkar með beinum hætti. Öllum sem þekkja til norræna samstarfsins má vera ljóst að ekki er ástæða til að vera uggandi um framtíð þess þrátt fyrir aðild þriggja Norðurlanda að Evrópusambandinu. Nýjar aðstæður hafa aftur á móti knúið okkur til að aðlaga það nýjum veruleika. Samstarf sem getur ekki tekið breytingum er ekki mikils virði. Þá er kominn tími til að endurmeta starfsemi ýmissa norrænna stofnana sem starfað hafa nær óbreyttar frá upphafi. Norðurlandasamstarfið hefur áður verið endurskoðað eins og flestum er kunnugt um. Utanríkismál eru nú meira áberandi en áður var og eru viðbót við hefðbundið starf Norðurlandaráðs sem heldur áfram af fullum krafti. Norðurlandaráð hefur í meira mæli en áður látið samskipti við nágrannaríkin til sín taka. Þetta starf ber að virkja betur í þágu okkar. Það er eðlilegt að samskiptin við Evrópusambandið séu nú þungamiðja í utanríkismálasamvinnu Norðurlandanna. Ýmis vandamál í næsta nágrenni okkar eru þess eðlis að þau verða ekki leyst nema með samvinnu margra þjóða. Samstarf Norðurlandanna á grannsvæðum er því orðið afar mikilvægt, einkum hvað varðar að stuðla að stöðugleika og framþróun nágrannaþjóða okkar, ekki síst Eystrasaltsríkjanna. Á vettvangi Eystrasaltsráðsins er unnið að umbótum á viðskiptaumhverfi í hinum nýfrjálsu ríkjum ráðsins og stuðningi við uppbyggingu lýðræðislegra stofnana og mannréttinda. Sérstakur mannréttindafulltrúi ráðsins, sem borgarar í þessum ríkjum geta leitað til, heimsótti Ísland fyrir skömmu og hafði tækifæri til að ræða við ýmsa aðila hér á landi. Í athugun er hvernig Íslendingar geta lagt sitt af mörkum til uppbyggingar réttarríkis og lýðræðis í þessum löndum. Síðustu ár hafa augu manna í stórauknum mæli beinst að norðurslóðum. Á norðurhjara er að finna stærstu svæði jarðar sem enn eru lítt snortin af mannavöldum. Þar eru miklar auðlindir sem eru nýtanlegar samkvæmt lögmálum sjálfbærrar þróunar. Íslendingar hafa löngum verið stoltir af ómengaðri náttúru, fersku lofti og hreinum sjó umhverfis landið en nú er svo komið að ekki er á vísan að róa í þeim efnum. Lítt sjáanleg og langvarandi mengun getur stórskaðað fiskstofna í hafinu til frambúðar. Þjóðríkið og hagsmunir þess hljóta að vera forsenda fyrir starfi Íslands í alþjóðlegu samhengi. Vandséð er hvernig hægt er að varðveita þjóðareinkenni og gæta hagsmuna landsins ef þjóðríkið er ekki grunneining í alþjóðastarfi. Yfirþjóðlegt vald getur verið óhjákvæmilegt á vissum sviðum en aðalreglan hlýtur að vera sú að alþjóðleg vandamál séu leyst í samstarfi þjóðríkja á vettvangi alþjóðlegra stofnana eða í viðræðum viðkomandi þjóða. Þróunin í Evrópu á undanförnum árum sýnir áþreifanlega að þjóðríkið heyrir ekki sögunni til þetta er og verður grundvallarsjónarmið íslensku þjóðarinnar. Íslendingar hafa tryggt helstu viðskiptahagsmuni sína í Evrópu með því að þeir gerðust aðilar að innri markaði Evrópusambandsins með samningnum um Evrópska efnahagssvæðið og fríverslunarsamningum á vegum EFTA við Mið- og Austur-Evrópu. Við þá bætast samningar við Ísrael og Tyrkland. Á vettvangi EFTA er einnig í undirbúningi að semja um fríverslun við Möltu og Kýpur. Eftir að Norðurlandaþjóðirnar tvær höfðu vistaskipti eru flestar mikilvægustu bandalags-, viðskipta- og frændþjóðir okkar nú innan sambandsins. Samskipti við það hafa því aldrei verið nánari. Okkur Íslendingum hefur tekist að bregðast við framvindunni í Evrópu með þeim hætti að hagsmunir okkar eru tryggðir. En þróunin heldur áfram og það kallar á að við skoðum stöðu okkar í Evrópu með opnum huga og af raunsæi í ljósi breytinga hverju sinni. Grundvallarstefnan er að tryggja langtímaöryggis- og viðskiptahagsmuni þjóðarinnar. Við aðild Austurríkis, Finnlands og Svíþjóðar að ESB hefur EES-samningurinn ekki sama pólitíska aðdráttaraflið fyrir ESB-ríkin og áður. Því er mikilvægara en nokkru sinni fyrr að halda samningnum stöðugt á lofti gagnvart ráðamönnum í höfuðborgum ESB-ríkjanna og við framkvæmdastjórn ESB í Brussel. Einkum er þetta mikilvægt gagnvart því ríki sem fer með formennskuna í ESB hverju sinni. Í þessu skyni hef ég átt fundi með utanríkisráðherra Ítalíu í nóvember sl., með helstu ráðamönnum framkvæmdastjórnar ESB í janúar og með utanríkisráðherra Írlands í síðasta mánuði. Íslendingar hljóta að fylgjast vel með þróun mála innan ESB. Þetta á ekki síst við um sjávarútvegsstefnu sambandsins. Það kemur eflaust ekki á óvart að ég hef orðið var við nokkra vanþekkingu á sérstöðu Íslands í sjávarútvegsmálum hjá þeim ráðamönnum frá ESB-aðildarríkjum og framkvæmdastjórn sem ég hef rætt við. Aðild að ESB hefur ekki verið útilokuð af Íslands hálfu. En af henni getur aldrei orðið án þess að mikilvægustu hagsmunir okkar séu tryggðir, ekki síst á sviði sjávarútvegsmála. Engar vísbendingar hafa komið fram um að ásættanleg lausn sé hugsanleg og á meðan svo er eru aðildarviðræður tilgangslausar. Afstaða ríkisstjórnarinnar er því óbreytt. Haldið verður áfram að fylgjast með framvindu mála og afla sjónarmiðum Íslands skilnings. Umsókn um aðild er því ekki á dagskrá og áfram er unnið að því að tryggja betur samstarf við ESB á grundvelli samningsins um Evrópskt efnahagssvæði. Ljóst er að Evrópusambandið leitast nú við að styrkja innviði sína vegna hugsanlegrar stækkunar. Aðildarríki velta því nú fyrir sér hversu langt eigi að ganga í að deila fullveldi á öðrum sviðum en í efnahags- og viðskiptamálum. Á ríkjaráðstefnunni verður tekist á um mikilvægar spurningar eins og neitunarvald, atkvæðavægi, setu í framkvæmdastjórn, hlutverk þjóðþinga, stöðu Evrópuþingsins og fyrirkomulag formennsku en jafnframt leitast við að gera starf sambandsins skiljanlegra og opnara fyrir borgarana og taka á atvinnuleysi, félagsmálum og dóms- og lögreglumálum. Myntsamruni Evrópusambandsins mun valda straumhvörfum í evrópskum efnahagsmálum. Að frumkvæði Íslands hefur nú verið ákveðið að efnahagsnefnd EFTA ræði ítarlega áhrif sameiginlegrar myntar á efnahags- og viðskiptaumhverfi EFTA-ríkjanna. Ég hef lagt ríka áherslu á það sem formaður EFTA-ríkjanna í EES að efla pólitíska samráðið og að EFTA-ríkjunum verði gert kleift að fylgjast vel með þróun ríkjaráðstefnunnar og gefinn kostur á að koma sjónarmiðum þar að. Þessar óskir hafa mætt skilningi og hefur framkvæmdastjórnin þegar haldið sérstakan upplýsingafund með fulltrúum EFTA-ríkjanna og verða þeir eftirleiðis haldnir mánaðarlega á meðan ríkjaráðstefnan stendur yfir. Einnig er á dagskrá hjá núverandi formennskuríki ESB, Ítalíu, að halda sérstakan upplýsingafund með EFTA-ríkjunum 11. júní nk. Ég mun jafnframt nota hvert tækifæri sem gefst til að ræða sjónarmið Íslands beint við starfsbræður mína í aðildarríkjunum. Á sama tíma og unnið er að því að efla pólitísk tengsl við ESB tekur Ísland þátt í ýmsu öðru mikilvægu samstarfi Evrópuríkja, t.d. um lögreglu- og landamæraeftirlit. Stefnt er að þátttöku allra Norðurlandaríkjanna í Schengen-samstarfinu um landamæraeftirlit en það hefur þau meginmarkmið að afnema persónueftirlit á landamærum þeirra ríkja sem eru þátttakendur í samstarfinu og tryggja frjálsa för fólks innan þeirra. Á móti koma ákvæði í samningnum um hert eftirlit með komu fólks inn á ríkjasvæðið um svokölluð ytri landamæri. Gera þarf töluverðar breytingar á aðstöðu í Flugstöð Leifs Eiríkssonar til að tryggja eðlilega farþegaflutninga um Keflavíkurflugvöll og áframhaldandi heimsóknir ferðamanna. Þátttaka í Schengen-samkomulaginu mun hafa grundvallarþýðingu fyrir stöðu okkar á meðal grannþjóða í Evrópu. Stækkun Evrópusambandsins er í rökréttu samhengi við sögulega þróun þess og verður það ferli hvorki stöðvað né því snúið við. Evrópusambandið býr sig nú undir hugsanlega inngöngu nýrra aðildarríkja í Suður-, Mið- og Austur-Evrópu. Stækkun ESB hlýtur að stuðla enn frekar að friði, velmegun, öryggi og stöðugleika í álfunni. Við hljótum því að styðja þessa viðleitni eftir því sem okkur er unnt enda mun hún hafa áhrif á stöðu okkar í Evrópu framtíðarinnar. Mikilvægt er að Evrópusambandið gegni áfram leiðandi hlutverki í eflingu alþjóðlegrar fríverslunar. Hugmyndir eru uppi um fullan samruna Vestur-Evrópusambandsins við ESB og að fullt samstarf skapist innan ESB um öryggis- og varnarmál. Á ráðherrafundi Vestur-Evrópusambandsins í Madrid í desember lagði ég áherslu á þá stefnu okkar að sambandið verði áfram sjálfstæð stofnun þar sem við getum fylgst með og tekið þátt í mótun og þróun öryggismála í Evrópu. Ekki er tímabært að hugleiða fulla aðild Íslands að sambandinu á meðan framtíðarstaða þess hefur ekki verið skilgreind. Framkvæmdageta VES byggist á því að samkomulag náist við NATO um aðgang að sameiginlegu herstjórnarkerfi og öðrum búnaði bandalagsins. Eftir að Frakkar boðuðu aukna þátttöku í varnar- og hermálastarfi Atlantshafsbandalagsins virðast auknar líkur á samkomulagi um þennan aðgang. Vonir standa til að unnt verði að ganga frá samkomulagi á vorfundi utanríkisráðherra NATO í Berlín í júní nk. Sá þáttur utanríkismála sem breytist hvað örast er öryggis- og varnarmál. Ríki í heimshluta okkar hafa byggt upp stofnanir og samtök sem hafa þann tilgang að stuðla að varanlegum friði og stöðugleika um alla álfuna. Eitt meginverkefni hefur verið að veita hinum nýfrjálsu ríkjum Mið- og Austur-Evrópu verðugan sess innan þessara stofnana og stuðla þannig að lýðræðis- og efnahagsþróun þeirra. Ekki er þörf fyrir nýjar stofnanir en nauðsyn ber til að styrkja og samhæfa starf þeirra sem fyrir eru enda veita þær í fjölbreytileika sínum öllum ríkjum Evrópu tækifæri til að taka þátt í öryggissamvinnu í álfunni. Með slíku starfi verður hægt að bægja frá hættunni á að ágreiningur leiði til nýrrar skiptingar Evrópu. Atlantshafsbandalagið mun gegna lykilhlutverki í skipulagningu öryggismála í heimshluta okkar. Tengslin yfir Atlantshafið eru og verða óaðskiljanlegur hluti öryggis Evrópu eins og hefur hvað best sýnt sig í Bosníu. Einnig hefur NATO á undanförnum árum tekist að endurskipuleggja starfsemi sína með góðum árangri. Frumkvæði eins og Norður-Atlantshafssamvinnuráðið og friðarsamstarfið hafa sýnt og sannað mikilvægi sitt. Mikilvægt er að friðarsamstarf Atlantshafsbandalagsins við ríki Mið- og Austur-Evrópu verði eflt á komandi árum. Eðlilegt er að Ísland taki virkan þátt í því starfi og leggi sitt af mörkum til öryggis í álfunni. Því hefur verið ákveðið að bjóða til æfingar hér á landi á næsta ári innan ramma friðarsamstarfsins. Áhersla verður lögð á viðbúnað við náttúruhamförum enda hafa Íslendingar reynslu á því sviði til að miðla öðrum þjóðum en eiga líka margt ólært. Þrátt fyrir mikilvægi friðarsamstarfsins er ljóst að mörg ríki Mið- og Austur-Evrópu láta ekki þar við sitja og sækjast eftir fullri aðild að bandalaginu. Stækkun NATO verður að fara fram með markvissum en umfram allt vel ígrunduðum hætti. Hún má hvorki verða til þess að draga úr sameiginlegum varnarmætti bandalagsins né valda nýrri skiptingu Evrópu. Það verður að taka tillit til öryggishagsmuna margra ríkja, bæði þeirra sem geta gerst aðilar fljótlega og hinna sem þurfa lengri aðlögunartíma eða óska alls ekki eftir aðild. Markmið stækkunar ásamt starfi Norður-Atlantshafssamvinnuráðsins, friðarsamstarfsins og sérstaks samstarfs og samráðs bandalagsins við Rússland er umfram allt að efla öryggi Evrópu en alls ekki að útiloka, ógna eða draga úr áhrifum einstakra ríkja. Evrópuráðið er einnig mikilvægur þáttur í eflingu öryggis innan Evrópu. Með aðild að ráðinu hafa nýfrjálsu ríkin undirgengist skyldur á sviði mannréttinda og lýðræðis. Evrópuráðinu ber skylda til að hafa eftirlit með framkvæmdinni og er því öflugt tæki lýðræðis og mannréttinda í Evrópu. Vissulega eru skiptar skoðanir um aðild ríkja eins og Rússlands að Evrópuráðinu en í pólitískum veruleika Evrópu í dag gildir engin útilokunaraðferð. Nýta verður tækifæri sem gefast til að stuðla að breytingum í gömlu kommúnistaríkjunum. Það er ekki hægt að sitja aðgerðarlaus hjá. Skilvirk og uppbyggileg þátttaka Rússlands er nauðsynleg fyrir frekara samstarf á sviði öryggismála. Á þessari stundu er erfitt að meta með vissu hver stefna Rússa er með tilliti til öryggismála í Evrópu. Þeir standa nú í harðri kosningabaráttu og hefur hún áhrif á afstöðu þeirra. Utanríkisstefna Rússlands er enn nokkuð ósveigjanleg eins og best sést á andstöðu við stækkun NATO og stefnu gagnvart grannsvæðum. Það er erfitt að meta hvert stefnir en Rússum má vera fyllilega ljóst að og öðrum bandamönnum í vestri er full alvara með því að styðja uppbyggilega þátttöku þeirra á alþjóðavettvangi. Samstarf verður að byggja á gagnkvæmni og góðum vilja allra aðila. Friðarstarfið í Bosníu er dæmi um hvernig þjóðir sem áður voru andstæðingar geta unnið saman. Þær leggjast á eitt við að reisa Bosníu úr rústum eftir ófriðinn og gera henni kleift að taka sæti sem eitt af sjálfstæðum ríkjum Evrópu. Svo umfangsmikil enduruppbygging hefur ekki átt sér stað síðan Evrópa var reist úr rústum síðari heimsstyrjaldar. Tekin hefur verið ákvörðun um það af Íslands hálfu að veita 110 millj. kr. til uppbyggingarinnar og er framlag Íslands fyllilega sambærilegt við framlög annarra þjóða. Á síðustu mánuðum hefur komið enn skýrar í ljós að afl Atlantshafsbandalagsins hefur framar öðru tryggt hið viðkvæma friðarsamkomulag sem tókst á milli deiluaðila í Bosníu. Í Bosníu hafa Íslendingar í fyrsta sinn tekið þátt í friðaraðgerðum herliðs á vegum Atlantshafsbandalagsins en íslenska hjúkrunarliðið þar telst nú til sveita þess. Þótt framlagið virðist ekki viðamikið hefur það vakið verðskuldaða athygli og vottað samstöðu þá sem á meðal bandalagsþjóða og annarra ríkja mynda eftirlitssveitirnar. Nýtt fimm ára samkomulag íslenskra og bandarískra stjórnvalda um framkvæmd bókunar við varnarsamninginn endurspeglar raunsætt mat beggja ríkjanna á aðstæðum og aðlögun varnarstöðvarinnar í samræmi við það. Ástæða er til að lýsa sérstakri ánægju með lengri gildistíma þessa samkomulags að þessu sinni sem tryggir stöðugleika og farsælt varnarsamstarf ríkjanna fram yfir aldamótin. Það er enn mikilvægara en ella á meðan breytingar á skipan öryggis- og varnarmála í Evrópu eru jafnörar og raun ber vitni. Varnarviðbúnaður verður óbreyttur frá því sem ákveðið var í bókun þjóðanna frá 1994. Í því felst m.a. að aldrei verða færri en fjórar orrustuþotur staðsettar á Íslandi. Staðfest er að rekstur þyrlubjörgunarsveitar verður óbreyttur og mun hún veita sömu þjónustu og áður. Samkomulagið felur jafnframt í sér aðlögun fyrirkomulags verktöku fyrir varnarliðið að breyttum aðstæðum. Einkaréttur Íslenskra aðalverktaka og Keflavíkurverktaka á framkvæmdum fyrir varnarliðið verður afnuminn árið 2004. Varnarsamningurinn við Bandaríkin og þátttaka Íslands í varnarsamstarfi vestrænna þjóða verður áfram grundvöllur öryggisstefnu landsins. Samstarfið við Bandaríkin veitir Íslandi að ýmsu leyti sérstöðu meðal Evrópuþjóða og undirstrikar mikilvægi öryggistengslanna yfir Atlantshafið. Þegar litið er til framtíðar er mikilvægt að hafa í huga reynslu af samskiptum okkar við Bandaríkin á sviði öryggis- og varnarmála í hálfa öld. Óhætt er að fullyrða að þetta hefur verið farsælt samstarf sem hefur þjónað vel hagsmunum beggja ríkja og bandamanna okkar í Atlantshafsbandalaginu. Nýsamþykkt bókun kveður á um náið pólitískt samráð við Bandaríkin. Æskilegt er að þessi möguleiki verði vel nýttur til reglubundinna skoðanaskipta við öflugasta bandamann okkar. Í desember sl. hittust embættismenn og ráðherrar Bandaríkjanna og ESB í Madrid og settu af stað svokallað Atlantshafsfrumkvæði. Markmið þessa frumkvæðis er að glæða nýju lífi samskiptin yfir Atlantshafið og koma á víðtæku samstarfi Bandaríkjanna og Evrópusambandsríkjanna á sviði utanríkis- og efnahagsmála. Ef þetta samstarf heldur markvisst áfram er mjög nauðsynlegt fyrir Ísland að koma að því og mun ég leggja áherslu á bæði við Bandaríkin og Evrópusambandið að svo geti orðið. Herra forseti. Hér að framan hef ég gert grein fyrir stöðu mála varðandi ýmis bein hagsmunamál Íslendinga í norðurálfu og Norður-Ameríku sem eru okkur áþreifanleg vegna nálægðar, frændsemi eða stofnanalegra tengsla. Okkur ber samt nauðsyn til að horfast í augu við þá staðreynd að heimsmynd okkar hefur breyst. Vandamál sem áður virtust fjarlæg og Íslandi lítt viðkomandi hafa nú vaxandi áhrif á líf okkar og afkomu. Í því felast bæði nýjar hættur og nýir möguleikar. Jafnframt ber okkur siðferðileg skylda til að sinna málum meðbræðra okkar í fjarlægum heimshlutum. Í stefnuyfirýsingu ríkisstjórnarinnar er lögð áhersla á að sameina verði krafta opinberra aðila og stofnana sem á einn eða annan hátt koma að útflutningsmálum. Skref í þessa átt lofa góðu. Samstarf utanrrn. og Útflutningsráðs Íslands hefur verið eflt og er markmið þess samstarfs að virkja þau áhrif og tengsl sem ráðuneytið hefur víða um heim og tengja við þá þekkingu og samband sem Útflutningsráð hefur í íslensku atvinnulífi. Aðlögun hins opinbera að breyttum áherslum í alþjóðaviðskiptum mun taka tíma þar sem þjálfa verður fólk og finna þau svið þar sem stjórnvöld og stofnanir geta orðið að sem mestu gagni. Alþjóðavæðing fyrirtækja á Íslandi og aukin áhersla á sókn viðskiptalífsins í harða samkeppni harðnandi alþjóðaviðskipta hefur æ meiri þýðingu í efnahagslífi þjóðarinnar. Það er aðdáunarvert hversu fljótt íslensk fyrirtæki hafa brugðist við breyttum aðstæðum sérstaklega í sjávarútvegi. Sjávarútvegurinn hefur leitt þróunina í alþjóðavæðingu viðskiptalífsins og núverandi ríkisstjórn er staðráðin í að styðja þá þróun. Brýnt er að sameina sem mest dreifða krafta okkar á hinu alþjóðlega viðskiptasviði. Þetta kallar á víðtækt samráð allra þeirra sem hagsmuna eiga að gæta í útflutningi. Okkur Íslendingum hlýtur að vera það keppikefli að hafa heildstæða yfirsýn yfir þennan vettvang á einum stað. Lögð verður á það áhersla að breytingar eigi sér stað innan utanríkisþjónustu Íslands sem tryggi þessa yfirsýn þannig að hún sé sem best í stakk búin til að koma íslensku viðskiptalífi að gagni á erlendum vettvangi. Ef stjórnvöld og einkageirinn taka höndum saman má opna dyr sem annars væru lokaðar. Í utanrrn. er unnið að útflutningshvetjandi aðgerðum í samvinnu við íslenskt atvinnulíf. Sem dæmi má nefna ferð viðskiptasendinefndar til Múrmansk undir forustu utanrrn. og Útflutningsráðs. Hátt í 20 fyrirtæki áttu fulltrúa í þessari sendinefnd sem sýndi rússneskum stjórnvöldum og fyrirtækjum þá möguleika sem íslensk fyrirtæki í sjávarútvegi búa yfir. Þess sjást nú greinilega merki að viðskipti íslenskra og rússneskra fyrirtækja hafa tekið fjörkipp. Í desember sl. fór viðskiptasendinefnd undir forustu sömu aðila til Suður-Afríku og Namibíu og stóð sú för fyllilega undir væntingum. Í byrjun apríl fór sendinefnd undir forustu utanrrn. til Pakistans í kjölfar þess að kjörræðismaður Íslands þar óskaði eftir að kannaðir yrðu samstarfsmöguleikar í sjávarútvegi. Með í för voru fulltrúar Útflutningsráðs, Þróunarsjóðs sjávarútvegsins og samstarfsvettvangs sjávarútvegs og iðnaðar. Afrakstur þessarar ferðar verður kynntur íslenskum sjávarútvegsfyrirtækjum á komandi vikum. Í ágúst nk. er fyrirhuguð opinber heimsókn til Suður-Kóreu. Áformað er að með í þeirri ferð verði fyrirtæki í útflutningi, aðilar úr ferðamálageiranum, sérfræðingar í fjárfestingarkynningu og einnig fyrirtæki sem stunda innflutning frá Kóreu. Þetta gæti orðið viðamesta viðskiptaferð á vegum utanrrn. til þessa. Ekki er hægt að fjalla um útflutningshvetjandi aðgerðir án þess að geta fjáfestinga Íslendinga erlendis. Heyrst hafa gagnrýnisraddir þess efnis að það sé ábyrgðarhluti að hvetja til fjárfestinga erlendis þegar fjárfesting hér á landi er ekki meiri en raun ber vitni. Þær fjárfestingar sem íslensk sjávarútvegsfyrirtæki hafa ráðist í erlendis hafa skilað þjóðarbúinu miklu. Íslenskt fyrirtæki starfrækt á erlendri grund með Íslendinga í helstu stjórnunarstöðum nýtir að sjálfsögðu íslenskt hugvit, tækni og þekkingu. Í lok síðasta árs var skipuð nefnd fulltrúa utanrrn., iðnrn. og viðskrn., sjútvrn. auk Iðnþróunarsjóðs og Þróunarsjóðs sjávarútvegsins til að kanna og gera tillögur um hvernig stjórnvöld geti stutt við bakið á fjárfestingum íslenskra fyrirtækja erlendis. Annasamt hefur verið á sviði hafréttarmála á síðustu missirum og margvíslegur árangur náðst. Fyrst ber að nefna gildistöku hafréttarsamnings Sameinuðu þjóðanna í kjölfar breytingar á kafla samningsins um nýtingu málma á hafsbotni sem ágreiningur hafði staðið um. Úthafsveiðiráðstefnunni lauk í ágúst sl. með samþykkt bindandi alþjóðasamnings sem er vísir að samstarfi ríkja um verndun og stjórnun veiða úr fiskstofnum sem ganga í og úr lögsögu. Á vettvangi matvæla- og landbúnaðarstofnunar Sameinuðu þjóðanna, FAO, var sl. haust samþykktur bálkur um ábyrgar fiskveiðar. Starf Norður-Atlantshafssjávarspendýrastofnunarinnar, NAMMCO, hefur eflst og gæti það orðið Íslandi til framdráttar í hvalamálum. Afstaða Íslands í hafréttarmálum grundvallast á þeirri staðreynd að Íslendingar eru mjög háðir fiskveiðum. Jafnframt er það eindregin skoðun íslenskra stjórnvalda að þeim ríkjum sem mestra hagsmuna hafa að gæta af nýtingu sjávarauðlinda sé best treystandi til að fara með verndun þeirra og stjórnun veiða. Eins og kunnugt er hafa íslensk stjórnvöld á undanförnum missirum átt viðræður við nágrannaríkin um stjórnun veiða úr einstökum fiskstofnum. Samkomulag náðist á fundi Norðaustur-Atlantshafsfiskveiðinefndarinnar á dögunum um skiptingu veiðiheimilda á þessu ári og úthafskarfa á Reykjaneshrygg. Heildarkvótinn verður 153 þús. tonn og koma þar af 45 þús. tonn í hlut Íslands sem má telja viðunandi. Árangur þessa fundar er mikilvægur og eykur tiltrú manna á úthafsveiðisamningum og vonir um að ákvæði hans geti stuðlað að lausn deilna um veiðar á úthafinu. Vissulega skyggir það á að Rússar skuli hafa boðað mótmæli gegn niðurstöðu fundarins en þess er vænst að þeir stundi ábyrgar veiðar á úthafskarfa á þessu ári. Framangreind niðurstaða hefur orðið mörgum hvatning til að halda áfram viðræðum um þorskveiðar í Barentshafi og um nýtingu norsk-íslenska síldarstofnsins og finna lausnir á þessum deilumálum. Viðræður hafa átt sér stað milli strandríkjanna fjögurra, Íslands, Færeyja, Noregs og Rússlands auk Evrópusambandsins um stjórn veiða úr norsk-íslenska síldarstofninum. Allir aðilar gera sér grein fyrir nauðsyn þess að samkomulag náist og að heildaraflinn fari ekki mikið fram úr einni milljón tonna. Til þess að svo megi verða þurfa allir aðilar að slá af kröfum sínum. Íslensk stjórnvöld hafa lýst sig reiðubúin til þess ef aðrir gera slíkt hið sama. Þátttaka í starfi Sameinuðu þjóðanna og stofnana þeirra veitir Íslendingum tækifæri til að stuðla að friði og auknu réttlæti í heiminum og til að vinna að grundvallarhagsmunum Íslands eins og hafréttarmálum og umhverfisvernd. Mikilvægt er að rödd Íslands heyrist á þessum vettvangi. Nú er ljóst að svigrúm Norðurlandanna til sameiginlegs málflutnings er minna en áður vegna aðildar þriggja Norðurlanda að ESB. Það væri aftur á móti rangt að halda því fram að norrænt samstarf hjá Sameinuðu þjóðunum og á alþjóðavettvangi væri komið í óefni þótt fastafulltrúar ríkjanna haldi færri sameiginlegar ræður en áður. Norrænt samstarf er annað og meira en sameiginlegar ræður og heldur áfram á breiðum grunni. Í starfi Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum skiptir mestu máli að íslensk stjórnvöld setji sér markmið í þeim málaflokkum þar sem Ísland hefur hagsmuna að gæta og fylgi þeim vel eftir. Þetta hefur verið gert í umhverfismálum með setu Íslands í umhverfisnefndinni og baráttu okkar gegn mengun í hafinu. Hér má líka nefna hafréttarmál og framboð Íslands til sætis í hafréttardómstólnum. Loks má nefna jarðhita og orkumál með starfsemi Jarðhitaskólans og síðast en ekki síst sjávarútvegsmál en margt bendir til að sjávarútvegsskóli Sameinuðu þjóðanna geti hafið störf hér á landi á næsta ári. Í þessu sambandi er rétt að minnast á framboð Íslands í hið áhrifamikla efnahags- og félagsmálaráð samtakanna. Nú er að hefjast undirbúningur fyrir starf Íslands á næsta allsherjarþingi. Með það í huga hefur verið komið á formlegu samstarfi utanrrn. við önnur ráðuneyti um þau mál sem þar verða rædd með stofnun sérstaks hóps tengiliða um málefni Sameinuðu þjóðanna innan stjórnkerfisins. Nauðsynlegt er að Ísland bregðist við breyttum aðstæðum á allsherjarþinginu með auknum málflutningi í eigin nafni. Ég vænti þess að íslenska stjórnkerfið láti þessi mál til sín taka af þunga og alvöru og leggist á eitt með utanrrn. að vinna að framgangi hagsmunamála okkar innan Sameinuðu þjóðanna. Í undirbúningi er þátttaka okkar í annarri byggðaráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Istanbúl en í tengslum við hana verði gefin út skýrsla til ráðstefnunnar um stöðu byggðamála á Íslandi. Þá er einnig farið að undirbúa þátttöku í leiðtogafundi í Róm í nóvember á vegum matvæla- og landbúnaðarstofnunar Sameinuðu þjóðanna um fæðuöryggi en þá þeim vettvangi verður að beina athygli að mikilvægi lífrænna auðlinda sjávar í fæðuöflun mannkyns í framtíðinni. Mikið umbótastarf fer nú fram innan Sameinuðu þjóðanna til að gera samtökin hæfari til að takast á við þau umfangsmiklu verkefni sem þeim er ætlað að fást við. Í samstarfi með öðrum Norðurlöndum hefur Ísland sett fram hugmyndir um breytingar á fyrirkomulagi öryggisráðsins sem miða að því að gera það virkara. Nauðsyn ber einnig til að finna lausn á alvarlegum fjárhagsvanda samtakanna. Nokkur ríki á Vesturlöndum hafa hvatt til róttækra umbóta á vettvangi samtakanna og jafnvel haldið uppi harðri gagnrýni á störf þeirra. Enginn þarf að efast um stuðning Íslands við Sameinuðu þjóðirnar en Ísland hlýtur að styðja aðhald eftir megni enda markmið okkar að gera samtökin skilvirk og öflug. Jafnframt er nauðsynlegt að árétta að það er óásættanlegt að aðildarríki standi ekki í skilum á framlög sín. Tengslin milli þróunar og friðar eru nú flestum ljós og er eitt af höfuðverkefnum Sameinuðu þjóðanna í sambandi við starfsáætlun þeirra um frið og þróun. Mörg mistök hafa verið gerð í sambandi við þróunaraðstoð. Óskilyrt aðstoð við sum ríki þriðja heimsins hafði oft lítil varanleg áhrif og var misnotuð auk þess sem kalda stríðið var háð á þessum vettvangi sem öðrum. Vesturlönd, þar með talið Ísland, verða að setja sér meginreglur í sambandi við þróunaraðstoð. Fyrst og fremst verður hún að stuðla að varanlegri uppbyggingu og hjálpa þeim sem hana hljóta til þess að standa á eigin fótum. Þróunarsamvinnustofnun Íslands stendur fyrir verkefnum í Namibíu, Mósambík, Malaví og Grænhöfðaeyjum. Hún einbeitir sér annars vegar að rannsóknum á fiskstofnum þróunarlandanna og lífríki hafsins og hins vegar að fræðslu- og menntunarmálum í sjávarútvegi. Í mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna segir í upphafsorðum: ,,Það ber að viðurkenna að hver maður sé jafnborinn til virðingar og réttinda er eigi verða af honum tekin og er þetta undirstaða frelsis, réttlætis og friðar í heiminum.`` Mannréttindi eru því algild og mannréttindabrot ekki einkamál þeirra ríkja þar sem þau viðgangast. Okkur ber því skylda til að berjast fyrir mannréttindum og veita öðrum þjóðum aðhald í þeim efnum. Þau verða ekki aðskilin frá öðrum þáttum í samskiptum ríkja. Við verðum að taka tillit til mannréttindasjónarmiða í samskiptum okkar við önnur ríki. Þátttaka vopnlausrar þjóðar í alþjóðlegu afvopnunarstarfi kann að hljóma ankannalega en staðreyndin er hins vegar sú að ekki er hægt að skorast undan þegar öryggi alls heimsins er til umræðu. Ísland fékk nú í ár áheyrnaraðild að afvopnunarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Genf. Þar er nú unnið að gerð samnings um bann við tilraunakjarnorkusprengjum. Eftir að Frakkar hættu öllum tilraunasprengingum hafa líkur á árangri aukist. Vonandi munu aðrar þjóðir fylgja því fordæmi. Á sínum tíma undirritaði Ísland samning um bann við efnavopnum en hann var afrakstur starfs afvopnunarráðstefnunnar. Þáltill. um fullgildingu hans verður lögð fram áður en langt um líður. Ísland hefur stutt Alþjóða Rauða krossinn og Sameinuðu þjóðirnar í baráttunni fyrir því að jarðsprengjur, einn mesti ógnvaldur í daglegu lífi í mörgum þróunarríkjum, verði bannaðar. Innan mannréttindaráðsins hefur verið reynt að styðja við bakið á þeim sem reyna með alþjóðasamningum að koma í veg fyrir að börn inna 18 ára aldurs taki þátt í vopnuðum átökum. Stórvirki síðustu ára á sviði afvopnunarsamninga, svo sem samningurinn um hefðbundin vopn í Evrópu og stórveldasamningur um niðurskurð kjarnavopna, sýna að leið samninga er hið rétta. Einhliða aðgerðir og yfirlýsingar skipta þar litlu máli. Utanríkisstefna Íslendinga mótast ekki aðeins af áþreifanlegum markmiðum á sviði stjórnmála, öryggismála og viðskipta. Það er engin tilviljum að í lögum um utanríkisþjónustu Íslands segir að utanríkisþjónustan skuli einnig gæta hagsmuna Íslands að því er varðar menningarmál. Sérhver diplómatískur fulltrúi Íslands erlendis hefur jafnframt verið menningarfulltrúi landsins þó starf þeirra hafi að mestu verið unnið í kyrrþey. Vinnuhópur sem skipaður var í samvinnu við menntmrn. til að gera úttekt á menningarkynningu erlendis hefur nú lokið störfum og lagt fram tillögur um eflingu þess starfs. Í kjölfar þess er í athugun að stofna sérstaka menningar- og upplýsingaskrifstofu í utanrrn. sem lúti stjórn reynds sendierindreka. Herra forseti. Landfræðileg einangrun hindrar okkur ekki lengur frá öflugri þátttöku í alþjóðlegu samstarfi, hvort sem er á sviði viðskipta eða stjórnmála. Ákvarðanir á alþjóðavettvangi hafa bein áhrif á daglegt líf okkar í landinu og þess vegna ber okkur skylda til að taka af krafti og metnaði þátt í því alþjóðastarfi sem hefur áhrif á Ísland, stöðu þess og möguleika í framtíðarþróun samfélags þjóðanna. Alþjóðlegt samstarf er nauðsynlegt til að tryggja tilveru okkar sem sjálfstæðrar þjóðar og til þess að ná fram markmiðum okkar hvort sem er í okkar heimshluta eða um víða veröld. Utanríkisstefnan verður því ekki aðskilin frá annarri pólitískri umræðu í landinu þar sem áhrif hennar á stöðu einstaklinga og atvinnulífs eru nú meiri en nokkru sinni fyrr.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir þá yfirlitsræðu sem hann hefur flutt við umræðuna. Þó að ég hafi ýmislegt við innihald hennar og efni að athuga þá tel ég þýðingarmikið að við höldum þeim sið að ræða utanríkismálin a.m.k. tvisvar á vetri eins og nú hefur verið tekið upp. En ég vil jafnframt gera athugasemd við að ekki skuli lengur vera lagðar fram skýrslur af hálfu utanrrn. um utanríkismál eins og var regla fyrir nokkrum árum eða fram til hausts 1993, þingsins 1993--1994, að hætt var þessari góðu venju. Ég hvet hæstv. utanrrh. til þess að taka það upp á nýjan leik að flytja þinginu slíka árlega skýrslu fyrir utan skýrslu sem varðar brýn málefni eða málefni sem koma upp ný á sviði utanríkismála. Ég held að hér hafi í rauninni orðið mistök af hálfu þings og framkvæmdarvalds að hætta þessari góðu venju. Það segir sig sjálft að hæstv. ráðherra getur ekki gert skil nema að takmörkuðu leyti því víðfeðma sviði sem honum er ætlað að fara yfir í ræðu og þýðingarmikið að þingið hafi aðgang að ítarlegri upplýsingum og gögnum þegar utanríkismálin eru til umræðu. Ég vil nefna það að haustið 1991 þegar þessi mál voru rædd og þessi slæma breyting var gerð, þá var jafnframt um það rætt að fram yrðu lagðar skýrslur af hálfu utanrrn. um einstök efni og þær ræddar innan þingsins. En á því hafa ekki orðið efndir í reynd því að það eru aðeins tvær skýrslur frá þeim tíma sem síðan er liðinn, báðar lagðar fram í mars 1994, samkvæmt upplýsingum skrifstofu þingsins. Ég tel þetta vera þýðingarmikið mál og það er líka athugandi að taka það upp í þingsköpum að það verði fastur háttur á þessu að því er varðar skýrslugjöf um svo þýðingarmikinn þátt sem utanríkismálin eru. Ég vil leyfa mér, virðulegur forseti, að tengja þetta jafnframt ósk um að það verði athugað að hafa svipaðan hátt á að því er varðar umhverfismálin. Vissulega snerta umhverfismálin mjög náið utanríkisstefnu Íslendinga, þá á ég við umhverfismál í alþjóðlegu samhengi, og það er mjög nauðsynlegt að þau efni séu rædd skipulega á Alþingi og fylgst með því sem er að gerast. Ég vil jafnframt beina þessari ósk minni til hæstv. umhvrh. og bið þá virðulegan forseta að taka það til íhugunar í samvinnu við rétta aðila. Það er í þessu tilviki hæstv. umhvrh. Í ræðu sinni stiklaði hæstv. utanrrh. á mörgum þáttum varðandi utanríkismál í 30 tölusettum liðum. Ég verð þó að segja að þrátt fyrir þessa yfirferð er stefnumörkun ríkisstjórnarinnar að ýmsu leyti óljós. Ég mun takmarka mig við þrjá þætti aðallega á þeim tíma sem ég hef til umráða, þ.e. stefnuna gagnvart Evrópusambandinu og samskipti okkar við Evrópusambandið og tengd samtök, samvinnu okkar og samstarf á hernaðarsviði innan Atlantshafsbandalagsins og með hernaðarsamningnum við Bandaríkin sem nýlega hefur verið endurnýjaður og í síðasta lagi nokkur atriði um umhverfismálin sem ég nefndi hér áðan. Það verður að segjast að í ræðu hæstv. utanrrh. er margt sem bendir til þess að hugur hans stefni að því að Ísland geti innan ekki langs tíma gerst aðili að Evrópusambandinu. Þetta segi ég þrátt fyrir það að hæstv. ráðherra segir í ræðu sinni að það mál sé ekki á dagskrá. En það er ljóst af þessari ræðu hæstv. ráðherra og fjölmörgum öðrum ummælum að ráðherrann telur það æskilegt markmið ef hægt er að ryðja því sem kallað er hindrun úr vegi þess að Ísland gerist aðili að Evrópusambandinu. Í þessu sambandi er þá einkum minnst á sjávarútvegsmálin sem sérstaka hindrun. Ég er algerlega ósammála þessu viðhorfi. Ég tel að það skipti afar miklu máli að menn tali skýrt í þessum efnum og ég er ekki að finna að því að hæstv. utanrrh. hefur talað býsna skýrt ef marka má þær útleggingar sem ég hef haft uppi um afstöðu hans. Ég vek jafnframt athygli á því að af hálfu forustu ríkisstjórnarinnar, af hálfu hæstv. forsrh., kveður við allt annan tón, bæði varðandi mat á Evrópusambandinu og samrunaþróun þess og spurningunni um hugsanlega aðild Íslands að Evrópusambandinu. Ég vil vekja athygli á kafla í ræðu hæstv. utanrrh. í þessu sambandi þar sem hann fjallar um stækkun Evrópusambandsins og segir, með leyfi forseta: ,,Stækkun Evrópusambandsins er í rökréttu samhengi við sögulega þróun þess og verður það ferli hvorki stöðvað né því snúið við. Evrópusambandið býr sig nú undir hugsanlega inngöngu nýrra aðildarríkja í Suður-, Mið- og Austur-Evrópu. Stækkun ESB hlýtur að stuðla enn frekar að friði, velmegun, öryggi og stöðugleika í álfunni. Við hljótum því að styðja þessa viðleitni eftir því sem okkur er unnt enda mun hún hafa áhrif á stöðu okkar í Evrópu framtíðarinnar. Mikilvægt er að Evrópusambandið gegni áfram leiðandi hlutverki í eflingu alþjóðlegrar fríverslunar.`` Þetta er mat hæstv. utanrrh. Íslands á Evrópusambandinu og samrunaferli þess og eins og menn sjá er það söguleg og æskileg þróun sem er þarna á ferðinni og hæstv. ráðherra hefur fullan hug á því að gerast þátttakandi í þessu fyrir Íslands hönd sé hægt að ýta hindrunum úr vegi sem hann telur að standi gegn því að við gerumst þar aðilar. Ég vek athygli á því sem fram kemur hins vegar hjá hæstv. forsrh. í sunnudagsblaði Morgunblaðsins þann 14. apríl sl. þar sem hæstv. forsrh. ítrekar fyrri sjónarmið sín með mjög ákvarðandi hætti, mjög mikla gagnrýni á samrunaferli Evrópusambandsins eins og hann metur það og mjög ramma andstöðu gegn þeirri hugsun að Ísland gerist þar þátttakandi. Þarna er sem sagt uppi, virðulegur forseti, afar ólíkt mat á æskilegri þróun í þessu efni milli hæstv. utanrrh. annars vegar og hins vegar hæstv. forsrh. Ég gæti vitnað í þetta viðtal við hæstv. forsrh. en tel það raunar þarflaust þar sem það er nýlega fram komið og hefur verið rætt verulega. En hæstv. forsrh. talar þar einmitt um að ekki sé ástæða til að takmarka, eins og hann orðar það, okkar fullveldi enn frekar en orðið er með inngöngu í Evrópusambandið og missa yfirráð yfir okkar sjávarútvegi og margt fleira sem þar fylgir. Ég vil einnig nefna í þessu sambandi aðildina að Schengen-samstarfinu þó að hún hafi verið rædd nýlega í þinginu. Það hefur komið fram og kemur fram í skýrslu ráðherra og hefur áður komið fram hjá hæstv. utanrrh. og er ítrekað hér, að hann er eindreginn stuðningsmaður þess enda hefur ríkisstjórnin og ákveðið svonefnda áheyrnaraðild. Það er hins vegar dregin fjöður yfir það hve náið þetta samstarf þó milliríkjasamstarf sé kallað, innviðum Evrópusambandsins og reglum þess. Þetta var dregið fram með mjög skýrum hætti m.a. af fréttaritara sjónvarpsins sem situr í Brussel, á þeim tíma sem ráðherrafundur Schengen stóð þar yfir. Þar var undirstrikað það mat fréttamannsins að með áheyrnaraðild að Schengen og samningi við Schengen, þá sé Ísland að gerast mun frekar en orðið var þátttakandi í samrunaferlinu í Evrópu, því eins og það var orðað í fréttaviðtali: Þótt sáttmálinn sé ekki hluti af Maastricht-sáttmála Evrópusambandsins um samruna aðildarríkjanna, þá einskorðast hann við þau og er í raun afar mikilvægur áfangi í samrunaferlinu og markmiðunum um landamæralausan innri markað. Þetta samstarf sem þarna er verið að leiða Íslendinga inn í til þess að viðhalda norræna vegabréfasambandinu eins og það er kallað, hefur fjölmarga annmarka í för með sér sem ég dró fram þegar rædd var skýrsla hæstv. dómsmrh. og utanrrh. hér nýlega á Alþingi. Þó að hæstv. utanrrh. telji að vel sé gengið frá stöðu Íslands í þessu samstarfi, þá sjá menn hver staðan er ef Schengen-ríkjunum hentar --- og Ísland er ekki eitt af þeim --- ef Schengen-ríkjunum hentar að taka ákvarðanir sem eru mótdrægar okkur Íslendingum, þá eigum við aðeins um tvo kosti að velja: Að samþykkja nauðugir eða segja okkur frá. Og þá er allt fyrir gýg unnið að því er varðar vegabréfafrelsið rómaða. En hin atriðin sem tengjast þessu máli, þar á meðal hin mikla persónuupplýsingasöfnun sem á að koma í staðinn fyrir innri landamæri og landamæraeftirlit með persónum á landamærum Schengen-samstarfsríkjanna, eru kafli út af fyrir sig sem ég ætla ekki að gera frekar hér að umræðuefni. Einn þáttur þessa máls er kostnaðarþátturinn og þar blasir það við að um afar losaralegt mat er að ræða enn sem komið er á kostnaði Íslendinga við þetta samstarf þannig að munar margföldun. Það hafa komið fram tölur sem gera ráð fyrir einum milljarði og það hefur verið reiknað niður í 150 millj. að því er varðar breytingar í flugstöðinni í Keflavík sem þurfa að koma til vegna þessa samstarfs. Ég held að það sé varlegt að treysta þessum útreikningum öllum sem þarna eru uppi. Og ég hef fyrir því orð starfsmanna innan flugstöðvarinnar í Keflavík að í rauninni þori menn ekki þar að segja hug sinn til þeirra hugmynda sem þarna eru uppi af ótta við afleiðingar vegna starfa sinna og stöðu og það er eitt út af fyrir sig auðvitað áhyggjuefni þegar aðstæður eru þannig. Ég hvet þingið til þess að vera vakandi í þessum málum og fara ofan í þetta Schengen-mál með gagnrýnum huga því að þar er sannarlega ekki allt sem sýnist. Virðulegur forseti. Evrópusambandinu fylgja fjölmargir stórir þættir sem hver út af fyrir sig kallaði á umræðu á Alþingi, jafnsamtvinnaðir og við erum orðnir þessu samstarfi í gegnum samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði. Þetta samstarf innan Evrópusambandsins er á fullri ferð og hafin er ríkjaráðstefna þátttökuríkja, aðildarríkja þess og þaðan getur verið stórra tíðinda að vænta. Með Maastricht-sáttmálanum voru teknar ákvarðanir um efnahags- og myntsamband á vegum Evrópusambandsins sem á að ganga í gildi þegar árið 1999. Það setur hroll að fjölmörgum stjórnmálamönnum álfunnar þegar þeir hugsa til þess dags er þetta efnahags- og myntsamband gengur í gildi með þeim afleiðingum sem það hefur fyrir viðkomandi ríki. Það er mjög sérkennilegt að lesa það m.a. í Reykjavíkurbréfi Morgunblaðsins þann 14. apríl sl. að það hljóti að koma mjög til álita fyrir okkur Íslendinga hvort við getum staðið utan við ramma Evrópusambandsins þegar að því kemur að gengið verði frá þessu efnahags- og myntsamstarfi og það gangi fram fyrir aldamót. Ég held að við Íslendingar þurfum að endurskoða alla okkar siglingu og samstarf að því er varðar tengslin við Evrópusambandið og alveg sérstaklega að ræða þau stórkostlegu álitamál sem uppi eru varðandi frekari þátttöku okkar í þessu samrunaferli. Evrópusambandið er að verða eins konar atvinnuleysissamband sem kunnugt er. Þar hefur atvinnuleysi farið vaxandi ár frá ári á undanförnum áratug og nú er svo komið að að meðaltali er atvinnuleysi innan Evrópusambandsins nálægt 11% eða um 20 millj. atvinnulausra. Það er misjafnt eftir löndum, alls staðar allmikið en auðvitað hvað mest á Spáni og í fleiri ríkjum þar sem atvinnuleysið er nálægt 20% og hjá ungu fólki mældist það hvorki meira né minna en 22% á árinu 1994. Efnahags- og myntbandalag eða samband mun enn auka á atvinnuleysið. Þar greinir sérfræðinga og hagfræðinga tæpast á að þau markmið sem þátttökuríkjunum er ætlað að uppfylla með þessu samstarfi munu draga úr möguleikum þátttökuríkjanna til þess að vinna gegn atvinnuleysinu. Hér er um að ræða stórkostlegan vágest og mikla hættu fyrir öryggi Evrópu í reynd því að það þarf ekki að eyða mörgum orðum að því að atvinnuleysi í þeim hæðum sem hér um ræðir hlýtur að veikja alla innviði samstarfs í Evrópu. Þurfa menn ekki annað en líta til þess sem var að gerast í Frakklandi í desembermánuði sl. þegar upp úr sauð þar á vinnumarkaði. Það er kannski aðeins lítið sýnishorn af því sem vænta má vegna þeirrar þróunar sem þarna er orðin og þar sem ekki eru neinar vísbendingar um það að aftur verði snúið. Yfirlýsingar sem koma frá jafnt forráðamönnum Evrópusambandsins sjálfs sem og einstökum forustumönnum ríkja, stjórnmálamönnum, virðast í reynd vera innantóm orð. Á þessu, virðulegur forseti, er nauðsynlegt að vekja athygli þegar hér liggur fyrir það mjög svo jákvæða mat sem hæstv. utanrrh. dregur upp af þróun Evrópusambandsins og útilokar engan veginn að Ísland geti slegist í þann hóp. Virðulegur forseti. Nokkur orð um svokölluð öryggismál og samstarf Íslands innan Atlantshafsbandalagsins og hernaðarsamvinnuna við Bandaríkin. Hér fór fram sl. föstudag afar fróðleg umræða vegna frv. sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon ásamt sjö öðrum þingmönnum hefur lagt fram um friðlýsingu Íslands fyrir kjarnorku- og eiturefnavopnum og bann við kjarnorkuknúnum farartækjum. Í hópi flutningsmanna þessa máls eru ekki andstæðingar að aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu nema að hluta til. Þar er að finna m.a. tvo þingmenn Alþfl., þá hv. þm. Össur Skarphéðinsson og hv. þm. Guðmund Árna Stefánsson sem eru meðal meðflutningsmanna og hafa mér vitanlega ekki verið taldir upp á síðkastið a.m.k. í hópi andstæðinga NATO. En nú kemur hæstv. utanrrh. og kveður upp úr um það sl. föstudag að samþykkt þessa máls og að greiða götu þess hér jafngildi það að Ísland segi sig úr Atlantshafsbandalaginu, úrsögn úr NATO. Það eru skilaboð hæstv. ráðherra við frv. þar sem voru meðal meðflm. fyrir fáum árum formaður hans eigin flokks, Steingrímur Hermannsson, og núverandi hæstv. félmrh. Páll Pétursson. Það eru þeir sem fá þessar kveðjur. Þeir hafa látið veðdraga sig til þess inn á flutning máls sem felur þetta í sér að mati hæstv. utanrrh. Ég vek athygli á þessu vegna þess að mér sýnist að hæstv. utanrrh. gerist í raun kaþólskari en páfinn í þessum efnum. Hann gengur fram fyrir skjöldu með dómsuppkvaðningar að því leyti að Ísland geti ekki markað stefnu eins og felst í þessu frv., að friðlýsa Ísland fyrir kjarnorku- og eiturefnavopnum, því það stangast á við aðildina að Atlantshafsbandalaginu. Nú er það vissulega rétt hjá hæstv. ráðherra að Atlantshafsbandalagið byggir sína hernaðarstefnu á kjarnorkuvopnum og fælingarstefnu sem svo er kölluð sem áskilur bandalaginu að beita kjarnorkuvopnum að fyrra bragði. Og það er þessi stefna sem Alþb. er og hefur verið andvígt. Friður verður ekki tryggður með því að halda á vopni og halda áfram að veifa ógnarvopnum, einnig eftir að samið hefur verið um víðtæka afvopnun og óvinurinn er það víðs fjarri að Atlantshafsbandalagið hefur verið í vandræðum með að finna hann síðan 1990. Ég held líka að hið sama gildi um hernaðarsamstarf Íslands við Bandaríkin. Nú hefur hæstv. utanrrh. fyrir hönd ríkisstjórnar framlengt þennan herstöðvasamning til fimm ára, herstöðvasamning sem felur í sér að viðhaldið er hernaðarmætti að vissu marki í Keflavíkurherstöðinni samkvæmt sérstökum óskum Íslands. Samkvæmt sérstökum óskum Íslands skal þar vera orrustuflugsveit og annar viðbúnaður og hér eiga að fara fram heræfingar ekki síður en áður var meðan kalda stríðið var í fullum gangi, Northen Viking eða hvað það heitir, og það á að tengja þetta í auknum mæli við innlendar stofnanir. Þessa stefnu gagnrýni ég harðlega og tel hana í engu samræmi við þá þróun sem verið hefur á alþjóðavettvangi. Það sem er hér á ferðinni er raunverulega að Íslendingar verða áfram með betlistafinn að ganga lengra en Bandaríkin kjósa í sambandi við viðbúnað í Keflavík í efnahagslegum tilgangi fyrst og fremst. Það er því miður ekki bara í þessu efni þar sem betlistafurinn er á lofti því að einnig í sambandi við kostnaðinn af Schengen-þátttöku hafa þingmenn Framsfl. orðað það hvort ekki væri hægt að fá einhverja til að borga fyrir okkur eins og hv. 4. þm. Reykn. orðaði það á ráðstefnu í Keflavík 23. febrúar sl. Þetta sjónarmið er víðar að finna innan Framsfl. en hjá hæstv. utanrrh. Virðulegur forseti. Ég ætla að lokum að víkja fáeinum orðum að umhverfismálunum, stöðu þeirra og aðild okkar Íslendinga að þeim þýðingarmiklu málum á alþjóðavettvangi. Það eru sannarlega fjölmargar blikur á lofti að því er varðar framtíð mannkynsins á þessari jörð og framtíð alls lífs á þessari jörð vegna þeirrar þróunar sem er í umhverfismálum. En það er varla eytt orði að þessum málum í ræðu hæstv. ráðherra. Út af fyrir sig má finna skýringar á því vegna knapps tíma þessarar umræðu. En eftir að Ríó-ráðstefnan var haldin 1992 vöknuðu vonir um það að heimsbyggðin mundi taka við sér í sambandi við þá váboða sem uppi eru en þess sjást því miður sáralítil merki í reynd. Váboðarnir halda áfram að hlaðast upp og ríkisstjórnir draga við sig að taka undir og framkvæma ákvæði þeirra sáttmála sem þær þó undirgengust í Rio de Janeiro. Hér eru engin gamanmál á ferðinni. Hér eru engin mál sem menn geta í eiginhagsmunaskyni dregið við sig vegna þess að einhverjir aðrir leysi þau fyrir okkur. Menn fá þetta yfir sig, mannkynið í heild, umhverfi jarðar í heild ef svo heldur fram sem horfir. Váboðunum er stöðugt að fjölga. Ég nefni aðeins eitt atriði sem er nýlega komið fram í bók sem heitir ,,Our Stolen Future`` og var að koma út með formála eftir Al Gore, núverandi varaforseta Bandaríkjanna. Þar er að finna vísbendingar um það að vegna þrávirkra efna sé að draga úr viðgangsmöguleikum manna frá ári til árs, framleiðsla karla á sæðisfrumum hafi minnkað um 50% á tilteknu tímabili og haldi áfram að minnka um 2% frá ári til árs og krabbamein í innkirtlum fari vaxandi að líkindum af sömu ástæðum. Ég nefni þetta hér sem eitt dæmi, nýtt dæmi sem komið er inn í umræðuna um þann hrikalega voða sem við erum að safna að höfði okkar vegna andvaraleysis í umhverfismálum. Virðulegur forseti. Ráðandi hagstjórn í heiminum stefnir umhverfinu og framtíð mannkyns í voða. Hinn efnahagslegi hagvöxtur sem meginleiðarljós og neysla á neyslu ofan og samkeppni sem gengur út yfir allt tillit við umhverfið, samkeppni í vöruframleiðslu og vörudreifingu sem bitnar á umhverfinu, náttúruauðlindum og svo er mengun sífellt að bætast við. Það er þetta sem veldur því að það er svart fram undan ef svo heldur fram sem horfir. Þar er mannkynið allt undir og þar eigum við allt í húfi sem byggjum þessa jörð að ekki sé talað um afkomendur okkar. Virðulegur forseti. Ég hefði viljað ræða mun ítarlegar um þessi efni og ekki síst þennan síðasta þátt, en tími minn er þrotinn. Ég tek e.t.v. þátt í þessari umræðu síðar og hef hér komið á framfæri nokkrum ábendingum sem ég tel að við þurfum að ræða í tengslum við utanríkismál á þessari stundu.

Herra forseti. Einn hinna merkari forseta Bandaríkjanna, Jefferson, segir frá því á einum stað í ævisögu sinni þegar ekki hafði spurst til sendiherra Bandaríkjanna í Frakklandi í þrjú ár um það bil, þá skrifaði hann nótu utanrrh. sínum og spurðist fyrir um sendiherrann. Og bætti við að ef sendiherrann sýndi ekkert lífsmark með sér á næsta ári þá yrði ekki hjá því vikist að senda honum snöfurmannlegt áminningarbréf. Ég get ekki neitað því að mér kom þessi skemmtisaga svolítið í hug þegar ég hlýddi á ræðu hæstv. utanrrh. Hann hefur gegnt embætti í eitt ár, lagst í ferðalög sem aldrei fyrr, en það hefur lítið til hans spurst á innlendum vettvangi. Ef við áttum von á því við þessa ræðu hans að heyra eitthvað nánar um það hvert ferðinni er heitið, þá finnst mér hreint út sagt að það sé eins og að fara í geitarhús að leita ullar. Þetta er embættisleg ræða. Það eru 30 efnisatriði, stuttur kafli fyrir hvern embættismann. Að sumu leyti minnir þetta meira á reisubókarkorn og fundargerðir um afgreidd mál en stefnuræðu utanrrh. Þetta á kannski erindi í umræðuna sem nú á sér stað um hlutverk forseta Íslands þegar menn eru að velta því fyrir sér hvort það embætti sé fremur í ætt við farandsendiherraembætti eða heimasendiherraembætti. Ég er þeirrar skoðunar að það þjóni litlum tilgangi á takmörkuðum tíma þar sem hin stærri mál eiga að vera á dagskrá að fara á hundavaði yfir allt og ekkert og gera engu skil. Ég geri ekki ráð fyrir því að það sé mikill ágreiningur um það að tvö stærstu mál samtímans í okkar heimshluta séu annars vegar samrunaferlið í Evrópu og afstaðan til Evrópu. Allar ríkisstjórnir í okkar heimshluta eru uppteknar af því máli, þ.e. allar nema ein, sú hin íslenska. Hitt málið sem skiptir sköpum um hagsmunavörslu okkar varðar hafréttarmál og deilur við grannþjóðir um fiskveiðiréttindi. Hvað er það sem hæstv. utanrrh. boðar okkur um þessi tvö óumdeildu meginmál? Jú, stefnan í Evrópumálum sem hv. fyrri ræðumaður hafði áhyggjur af að væri einum of áfjáð eða jákvæð rúmast í nokkrum orðum. Þau hljóða svo, virðulegi forseti: ,,Engar vísbendingar hafa komið fram um að ásættanleg lausn sé hugsanleg og á meðan svo er eru aðildarviðræður tilgangslausar.`` Engar vísbendingar hafa borist í póstinum um að ásættanleg lausn sé hugsanleg, þá væntanlega af hálfu samningsaðilans á sviði sjávarútvegsmála. Og meðan ekkert er verið að áreita íslensk stjórnvöld, það berast engin boð, þá eru engar lausnir hugsanlegar, a.m.k. ekki fyrir þann sem ekkert hugsar. Um myntsamruna Evrópu og áhrif á efnahagslega afkomu íslenska þjóðarbúsins, þá er það mál afgreitt í þremur og hálfri línu og á þá leið að það sé ætlast til þess að málið sé rætt. Að því er varðar stærsta mál samtímans í Evrópu, opnun Evrópusambandsins og breytingu þessa ríkjasambands í allsherjarsamtök lýðræðisríkja í Evrópu, þá er það afgreitt í sjö línum. Þegar kemur að hinu stóra málinu, þ.e. hafréttarmálum, þá er um þau fjallað á einni blaðsíðu, bls. 10, Hafréttarmál og viðræður um fiskveiðimál. Þar er fyrsta gullkornið þetta að því er varðar hafréttarmál, stefna Íslands í hafréttarmálum er þessi, með leyfi forseta: ,,Afstaða Íslands í hafréttarmálum grundvallast á þeirri staðreynd að Íslendingar eru mjög háðir fiskveiðum.`` Höfum við ekki vitað það áður, þá vitum við það nú. Síðan að því er varðar viðræðurnar um fiskveiðimál sem auðvitað hafa tekið mikinn tíma, eru erfiðar úrlausnar og varða gríðarlega hagsmuni, þá loksins kemur fram í ræðu hæstv. ráðherra að hann grípur til persónufornafnsins ég og ég tek það svo að hann leggi þá sérstaklega persónulega áherslu á það mál. Þar víkur hann að því að einn samnefnara megi finna sem vísi leiðina í þessum deilum í leit að lausnum. Það er hugtakið ,,sanngirni``, en jafnframt sagt að það hugtak sé afar loðið og teygjanlegt eins og þar stóð. Síðan segir, með leyfi forseta: ,,Vil ég leyfa mér að halda því fram hvað svo sem líður málflutningi og rökstuðningi í samningaviðræðum að menn viti nokkurn veginn hvað felst í sanngjarni lausn. Íslensk stjórnvöld hafa sanngirni að leiðarljósi á alþjóðavettvangi og ganga út frá því að aðrir sýni sömu afstöðu.`` Þetta er kjarni málsins. Þetta er auðvitað afleiðing af því að ætla sér að fara yfir minni háttar mál, afgreiðslumál 30 talsins en gera engum skil. Ég held að það sé misskilningur að leggja umræðuna upp með þessum hætti á hinu háa Alþingi. Ég held að það sé óhjákvæmilegt að við reynum að ræða til hlítar stærstu málin, raða þeim í forgangsröð. Það er svo embættismanna að fjalla um afgreiðslumál af minna tagi. Virðulegi forseti. Ég ætla að leyfa mér að fara örfáum orðum um Evrópumálin, m.a. vegna þess hversu átakanlegur skortur er á umfjöllun um þau í máli hæstv. ráðherra. Ég get út af fyrir sig tekið undir það með hv. fyrrv. ræðumanni að það er þó þrátt fyrir allt munur á umfjöllun í þessum sjö línum hjá hæstv. utanrrh. heldur en hjá hæstv. forsrh. sem í nýlegu Morgunblaðsviðtali sagði spurninguna um hugsanlega aðild Íslands að Evrópubandalaginu út í hött. Hér er þó sagt að við lokum engum leiðum og það er mun hyggilegra. En það vill svo til að þessa dagana stendur yfir ríkjaráðstefna í Evrópusambandinu. Í framhaldi af henni er þess að vænta að Evrópusambandið hafi breyst eftir nokkur ár í allsherjarsamtök lýðræðisríkja í Evrópu. Það er þess vegna alveg sérstök þörf á því fyrir þá sem vísa því á bug, segja það ekki á dagskrá eða segja engar vísbendingar hafa borist um það að hægt sé að taka málið upp, að þeir menn rökstyðji afstöðu sína vegna þess að það þarf einhver rök að færa fram til skýringar á því að Ísland, eina Evrópuríkið, Evrópuríki sem á aðild að Atlantshafsbandalaginu, er í varnarsamstarfi við Bandaríkin, er aðili að EES-samningunum, er aðili að OECD og hefur ævinlega tekið fyrr á tíð jákvæða afstöðu til slíks samstarfs, segir allt í einu: Nei, nú er það ekki lengur á dagskrá. Það er nefnilega kúvending í íslenskri utanríkispólitík í raun og veru.  Engu að síður er það staðreynd að hver einasta ríkisstjórn í Evrópu lítur á það sem meginverkefni sitt, þeir sem eru utan Evrópusambandsins, að undirbúa samningaviðræður og samningsstöðu, allar nema ein, hæstv. ríkisstjórn Íslands. Eina afstaðan til aðildar að Evrópusambandinu sem stenst ekki rökræna umræðu er sú að málið komi okkur ekki við, að það sé ekki á dagskrá. Hver svo sem hin endanlega niðurstaða verður, þá er að hafið yfir allan vafa að afstaðan til þessa máls er stærsta og örlagaríkasta mál samtímans sem knýr á um vísvitandi, viti borna og rökstudda afstöðu. Þetta er hápólitískt mál sem skiptir sköpum fyrir framtíð þjóðarinnar hvort heldur niðurstaðan verður að freista aðildarsamninga eða hafna því. Kjarni málsins er þá þessi: Það eitt að hafna aðild fyrir fram án rannsókna og án umræðu er stórpólitísk ákvörðun og hún krefst rækilegra rannsókna og rökstudds mats á brýnustu þjóðarhagsmunum og hún útheimtir meira en sjö línur í ræðu hæstv. ráðherra. Burt séð frá endanlegri niðurstöðu er það nefnilega skylduverk íslenskra stjórnvalda að virkja stjórnkerfið á Íslandi í samvinnu við hagsmunaaðila til þess að rannsaka í þaula kosti og galla aðildar og að undirbúa samningsmarkmið og samningsstöðu, að vera viðbúnir eins og góðir skátar. Höfnun aðildar er að sjálfsögðu líka afstaða en hana á ekki að taka að óathuguðu máli því að sú niðurstaða er ekkert síður örlagarík en hin. Hver er nú helstu rökin í þessu máli? Til eru þeir sem segja að EES-samningurinn sé þvílík hagleikssmíð að hann dugi okkur fullkomlega í samskiptum okkar við Evrópusambandið um ófyrirsjáanlega framtíð. Það er sígilt dæmi um kaldhæðni sögunnar að þessum rökum er ekki hvað síst beitt af þeim sem fóru hamförum gegn EES-samningnum á sínum tíma. Menn skyldu minnast þess að Sjálfstfl. var andvígur EES-samningnum á þeim tíma sem hinar eignlegu samningaviðræður voru leiddar til lykta, á sama tíma og Sjálfstfl. var í stjórnarandstöðu. Alþb. var andvígt samningnum og Framsfl. sem er nú undir forustu hæstv. utanrrh. klofnaði, helmingurinn á móti, hinn helmingurinn skilaði auðu. Það var öll reisnin. Það væri því synd að segja að núverandi valdhafar, sem nú lofa og prísa EES-samninginn sem mest, hafi gert það þegar mest á reið. Við íslenskir jafnaðarmenn erum að sjálfsögð stoltir af því að Alþfl. er eini stjórnmálaflokkurinn á Alþingi Íslendinga sem frá upphafi til enda stóð heill og óskiptur í þessu mikla framfaramáli sem fékk nýlega þann dóm hjá forsvarsmanni íslensks iðnaðar að hann hefði verið stórkostlegt framfaraspor fyrir íslenskt atvinnulíf. Ég hefði vænst þess að hæstv. ráðherra, formaður Framsfl., fjallaði eitthvað um það eftirlætisumræðuefni þeirra framsóknarmanna þegar þeir voru í hvað mestri andstöðu við þennan samning, nefnilega um fullveldisstöðu þjóðarinnar. Þeir héldu því þá fram að EES-samningurinn væri brot á fullveldi. Sannleikurinn er sá að þau rök sem voru að vísu hæpin á þeim tíma þegar öll EFTA-ríkin, stóðu að samningnum EES-megin, hafa nú öðlast vissulega svolítið meira gildi. Eftir að samstarfsþjóðir okkar í EFTA yfirgáfu EES-samstarfið er niðurstaðan nefnilega sú að við erum orðnir áhrifalausir þiggjendur að nýjum lögum og reglum Evrópubandalagsins, sem Ísland á þó enga aðild að, en rökin um framsal fullveldis byggðust einmitt á því að við yrðum áhrifalausir. Ef Alþingi Íslendinga, sem hefur vissulega löggjafarvaldið á hendi, það er óbreytt, ákveður að hafna nýjum lögum og reglum sem Halldór Ásgrímsson, hæstv. ráðherra, kemur til með að koma með í farteskinu heim frá Brussel, þá verður gagnráðstöfun ESB sú að segja upp samsvarandi gildissviði samningsins og þá væri hafið ferli sem mundi smám saman þýða að samningurinn trosnaði upp auk þess sem við vitum að breytt samsetning á fiskútflutningi Íslendinga í tímans rás mun draga úr gildi hins tollfrjálsa markaðsaðgangs sem þá var samið um. Eftir stendur að án aðildar eru Íslendingar með öllu áhrifalausir á ákvarðanir sem þar eru teknar innan dyra og geta haft meiri áhrif á öryggi okkar og viðskiptahagsmuni en jafnvel helstu ákvarðanir innlendra stjórnvalda. Eitt dæmi um þetta er auðvitað myntbandalag Evrópusambandsins og sameiginlegur gjaldmiðill sem mun að öllu samanlögðu veikja viðskiptalega stöðu þjóðarinnar, sem er jafnháð Evrópumarkaðnum og við erum, og hækka vexti hér á landi vegna gengisáhættu sem tengd er gjaldmiðli smáþjóðar sem byggir afkomu sína á sveiflukenndum sjávarútvegi. Sumir halda því fram að smáþjóð eins og Íslendingar geti hvort eð er engin áhrif haft innan Evrópusambandsins. Sögulegar staðreyndir um áhrif smáþjóða innan Evrópusambandsins segja allt aðra sögu. Dæmið um minnsta ríkið, Lúxemborg, talar þar sínu máli, en undir lok seinasta árs birtist sú niðurstaða OECD, að Lúxemborg, fámennasta þjóðin innan Evrópusambandsins, verði ríkasta þjóð í heimi. Þótt áhrifum smáþjóða séu ævinlega takmörk sett eru fjölmörg dæmi um að smáþjóðir hafa haft mikil áhrif þegar þau einbeita sér að stærstu hagsmunamálum sínum, oft í samstarfi við aðrar smáþjóðir. Á því leikur enginn vafi að sameiginlega gætu t.d. Norðurlandaþjóðirnar haft umtalsverð áhrif á þeim málasviðum sem þær vilja einbeita sér að, t.d. á vettvagi umhverfismála sem hv. fyrri ræðumaður nefndi sérstaklega og taldi að ættu réttilega að fá aukna umfjöllun á Alþingi Íslendinga réttilega. Þorvaldur Gylfason prófessor hefur nýlega vakið athygli á því að ef Kýpur og Malta og Mið- og Austur-Evrópulöndin ganga inn í sambandið á næstu árum til viðbótar við fyrrverandi EFTA-ríki verða aðildarríkin orðin rösklega 30, íbúafjöldi þeirra að meðaltali um 15 millj. þannig að Evrópusambandið er að breytast í smáríkjabandalag þar sem öll nema átta fjölmennustu ríkin, þ.e. þrjú af hverjum fjórum aðildarríkjum, hafa innan við 10 millj. íbúa. Það er ekkert sem kemur í veg fyrir að smáríki geti beitt afli samtaka sinna ef á þarf að halda innan Evrópusambands framtíðarinnar og fyrir liggur sú staðreynd að smáþjóðir innan aðildarríkja hafa haft mestan hag af aðildinni hingað til. Aðalatriðið í þessu máli, herra forseti, er þó það að ákvörðun um aðild eða ekki aðild er ekki skyndiákvörðun sem á ráðast af því hvenær Evrópusambandinu þóknast að bjóða upp á viðræður. Þaðan af síður gerist það með þeim hætti að hæstv. ráðherra berist einhverjar vísbendingar um afstöðu Evrópusambandsins. Þetta er innanlandspólitískt mál sem á að ráðast af sjálfstæðu mati innlendra stjórnvalda og pólitískum meirihlutavilja íslensku þjóðarinnar. Á grundvelli hvers? Á grundvelli raunsæs mats á hagsmunum íslensku þjóðarinnar í lengd og bráð. Í fyrrv. ríkisstjórn beitti ég mér fyrir því að fá stofnanir Háskóla Íslands til þess að gera úttektir á helstu málasviðum á kostum og göllum aðildar. Viðbrögð margra stjórnmálamanna, ekki hvað síst úr röðum núverandi stjórnmálaflokka, voru þau helst að hafa niðurstöðurnar í flimtingum og reyna með aulafyndni og útúrsnúningum að grafa undan trausti á fræðimannsheiðri einstakra starfsmanna háskólans. Engu að síður voru þessar rannsóknir þarft byrjunarverk. En hitt er rétt að þær leysa ekki íslensk stjórnvöld frá þeirri skyldu að virkja stjórnkerfið allt til slíkra rannsókna og efna til kynningar og umræðu um niðurstöður. Það efni sem þegar liggur fyrir nægir þó til þess að leggja hlutlægt mat á svör við ýmsum lykilspurningum. Við vitum t.d. að tollfrjáls markaðsaðgangur yrði tryggður frá fyrsta degi fyrir allan útflutning okkar. Við vitum að öryggi í viðskiptum og kostnaður í viðskiptum yrði minni vegna afnáms landamæraskoðunar og eftirlits. Við vitum að innflutningsverð á aðföngum og lífsnauðsynjum mundi lækka verulega enda sætum við hæsta verði á landbúnaðarvörum á byggðu bóli. Hagfræðingum ber saman um að vextir og fjármagnskostnaður mundu lækka. Reynsla annarra aðildarríkja bendir til þess að aðild mundi auðvelda okkur að laða að erlent fjármagn vegna þess öryggis sem sameiginlegur markaður hefur upp á að bjóða. Að óbreyttum reglum sameiginlegu landbúnaðarstefnunnar mundu bændur trúlega hagnast á aðild en ríkissjóður yrði nettógreiðandi nema því aðeins að aukinn hagvöxtur mundi skila ríkinu auknum tekjum. Iðnaður og þjónustugreinar meta aðild ótvírætt jákvæða fyrir sig. Um ótvíræðan hag okkar af þessu samstarfi að því er varðar vísindi, rannsóknir, aðgang að menntastofnunum og menningarsamstarf tala tölur óræku máli. Herra forseti. Hverjir eru gallarnir? Hverjar eru hætturnar? Hvað ber að varast? Fiskur, segja þeir sem þegar taka afdráttarlausa afstöðu gegn eins og t.d. hæstv. ráðherra og að því er virðist að gersamlega óathuguðu máli. Því er með öðrum orðum haldið fram að verstöðin Ísland geti ekki vegna sérstöðu sinnar átt samleið með öðrum þjóðum í þessu bandalagi. Ástæðan sé sú að Evrópusambandið muni óhjákvæmilega stela fiskimiðunum, lífsbjörginni, frá hinni væntanlegu aðildarþjóð. Það eina sem skortir á er að þeir sem þannig tala færi fram einhver haldbær rök fyrir þessum fullyrðingum en meðan þau rök finnast ekki flokkast þetta undir venjulegan hræðsluáróður þeirra sérhagsmunaaðila sem fengið hafa umráðaréttinn yfir fiskimiðunum á silfurfati frá íslenskum stjórnvöldum. Við skulum minnast þess að í EES-samningnum náðist sá árangur að Evrópusambandið tók út af borðinu upphaflegar kröfur sínar sem það reyndi lengi vel að halda til streitu um að fá veiðiheimildir innan íslenskrar lögstöðu í staðinn fyrir tollfrjálsan markaðsaðgang Íslendinga fyrir sjávarafurðir. Þessari kröfu var hafnað og Evrópusambandið féllst á það. Í annan stað fengum við Íslendingar varanlegar undanþágur frá hinum almenna rétti til fjárfestingar án mismununar á grundvelli þjóðernis fyrir íslenskan sjávarútveg og er þessa dagana að ræða það hvort við vildum sjálf fella úr gildi þennan fyrirvara og auka á frjálsræði varðandi erlendar fjárfestingar. Þeir sem halda því fram að Íslendingar muni aldrei geta unað við útfærslu á sameiginlegri fiskveiðistefnu bandalagsins hafa enn sem komið er ekki gert grein fyrir hugmyndum sínum eða tillögum um það hvernig Íslendingar, sem eru viðurkenndir sérfræðingar á þessu sviði, vildu leggja til að þessari stefnu yrði breytt. Á hitt ber að líta að þessi sameiginlega fiskveiðistefna hefur takmarkað gildissvið. Hún tekur til sameiginlegrar fiskveiðilögsögu, sameiginlegrar nýtingar á sameiginlegum fiskstofnum þar sem byggt er á veiðireynslu aðildarþjóða. Íslenska lögsagan er algerlega aðskilin frá efnahagslögsögu Evrópusambandsins. Við nýtum enga sameiginlega fiskstofna með Evrópusambandinu, enda er það svo sérfræðingar Evrópusambandsins vita vel að Evrópusambandið getur ekki gert kröfu um veiðiheimildir um lögsögu ríkja nema þær kröfur séu studdar rökum um veiðireynslu eða sögulegan rétt eftir útfærslu í 200 mílur. Aðildarríki Evrópusambandsins hafa engan sögulegan rétt til veiðiheimilda innan íslensku lögsögunnar. Þess vegna kemur ekki á óvart að sérfræðingar ESB á þessu sviði skilja yfirleitt ekki hvers vegna sumir talsmenn íslensks sjávarútvegs gefa sér fyrir fram þá niðurstöðu að ekki sé unnt að ná samningum við Evrópusambandið vegna fiskveiðihagsmuna. Það er ástæðulaust með öllu, herra forseti, svo ekki sé meira sagt að gefa sér fyrir fram að Evrópusambandið setji sér það markmið í samningum við væntanlega aðildarþjóð að ræna hana lífsbjörginni. Reynslan af 10 aðildarsamningum frá því að bandalagið saman stóð af hinum sex upprunalegu aðildarríkjum sýnir okkur að í hvert einasta skipti sem á hefur reynt hefur verið tekið tillit til brýnna þjóðarhagsmuna nýrra aðildarríkja. Nýjasta dæmið eru landbúnaðarsamningar Finna og Svía í seinustu samningalotu en fyrir fram hafði þeim verið sagt að þeir gætu undir engum kringumstæðum fengið varanleg frávik frá sameiginlegu landbúnaðarstefnunni, einungis tímabundnar undanþágur. Niðurstaðan varð öll önnur. Ef þeir hefðu trúað á einhverjar vísbendingar hefðu þeir náttúrlega aldrei farið út í slíkar samningaviðræðu, en þeir gerðu það ekki og niðurstaðan varð öll önnur. Þetta er með öðrum orðum hræðsluáróður sem á að hafa þann tilgang að fæla forustumenn í atvinnulífi og allan almenning frá því að ræða stærsta mál samtímans fyrir allar Evrópuþjóðir á grundvelli staðreynda og hlutlægra upplýsinga. Íslendingar eru reyndar eina þjóðin í allri Evrópu þar sem svo háttar til að reynt er að kæfa þessa umræðu í fæðingunni og yfirleitt með fremur ódýrum og innstæðulitlum frösum eins og málið sé ekki á dagskrá eða málið sé fyrir fram vonlaust eða engar vísbendingar hafi borist í póstinum um það að það þýði nokkuð. En það er hins vegar bót í máli að við búum þrátt fyrir allt í opnu lýðræðisþjóðfélagi þar sem stjórnvöld munu að lokum ekki komast upp með að stjórna hugsanagangi Íslendinga. Atburðarásin sjálf mun ráða því og hún mun kenna Íslendingum að taka við sér í þessu efni sem öðru. Spurningin er einfaldlega sú hvenær það verður og hvort að það verður um seinan og hvort samningsstaða okkar verður betri eða lakari þegar þar að kemur. Herra forseti. Meginþungi gagnrýninnar á núverandi hæstv. ríkisstjórn er fyrst og fremst sá að ríkisstjórnin leiðir málið hjá sér, að ríkisstjórnin fjallar ekki um málið, að ríkisstjórnin er ekki að gera þá skyldu sína, þá einföldu embættisskyldu við land og þjóð að virkja stjórnkerfið til þess að rannsaka málið, kosti þess og galla. Með öðrum orðum, ríkisstjórnin er ekki að gera heimavinnuna sína. Það er ekki nóg að segja: Við útilokum ekkert. Það er viturra manna ráð og hygginna manna háttur að hugsa eitthvað fram í tímann og undirbúa sig og leggja í það vinnu að undirbúa samningsstöðu, að skilgreina samningsmarkmiðin þannig að ef íslensk stjórnvöld mætu það svo, t.d. að lokinni ríkjaráðstefnunni í ljósi þeirra breytinga sem þar hafa verið ákveðnar, að staðan væri að einhverju leyti breytt. Að sjálfsögðu er það svo að þessi vinna þarf að fara fram burt séð frá því hvaða afstöðu menn gefa sér. Menn eiga reyndar ekki að gefa sér neina niðurstöðu fyrir fram og ég tek skýrt fram að við kaupum ekki niðurstöðuna hvaða verði sem er. Við höfum margsinnis lýst því yfir. Við höfum sagt að það eigi að vera forsenda fyrir samningsmarkmiðum okkar að tryggja íslensku þjóðinni áframhaldandi forræði yfir auðlindinni. Við höfum hins vegar fulla trú á því að við höfum svo sterk spil á hendi og svo góðan málstað að verja að við getum átt fullt erindi á jafnréttisgrundvelli í samstarfi við aðrar lýðræðisþjóðir Evrópu og höfnum því sem broti á hefð íslenskrar utanríkisstefnu að Íslendingar séu í þeirri sérstöðu að þeir játi fyrir fram að þeir séu útilokaðir eða eigi ekki erindi í slíkt samstarf. Þetta er með öðrum orðum einfaldlega spurningin um það hvort menn vilja gera skyldu sína eða ekki. Herra forseti. Ég mun nota tækifærið í umræðunni þótt tími minn sé nú að þrotum í þessari lotu til þess að fjalla ítarlegar um hafréttarmál og fiskveiðiréttindamál, hitt stóra hagsmunamálið sem þjóðin þarf nú að fást við. Ég sakna þess og varð reyndar fyrir vonbrigðum með það, ekki síst í ljósi þess að hæstv. utanrrh. á langan feril að baki sem sjávarútvegsráðherra, að hann skyldi ekki fjalla um þau mál ítarlegar í ræðu sinni en ég tel það óviðunandi með öllu að ljúka umræðunni án þess að betur verið farið ofan í saumana á hverra kosta við eigum þar völ og ég ætlast til þess að hæstv. ráðherra geri okkur betur grein fyrir hvaða stefnu til lengri tíma litið hann vill móta fyrir hönd stjórnvalda í þeim málum.

Herra forseti. Hæstv. utanrrh. kemur víða við í ræðu sinni og þarf engan að undra miðað við hversu rás atburða í alþjóðamálum er ör og margbreytileg á okkar tímum. Það er vissulega rétt sem fram kemur í inngangsorðum í ræðu ráðherra að þjóðríkishugtakið og fullveldishugtakið hafa verið að taka miklum breytingum og æ erfiðara er að greina á milli þess sem talin hafa verið hefðbundin utanríkismál og þess sem flokkast undir innanríkismál eða hafa gert það til skamms tíma. Það er engum blöðum um það að fletta að fullveldishugtakið hefur þróast mjög mikið á undanförnum árum og áratugum. Engin þjóð reynir lengur að halda í fullveldi þjóðríkisins í þeim gamla skilningi að reyna að vera sjálfri sér nóg um allt eins og áður tíðkaðist. Merkantílisminn hefur verið á undanhaldi í a.m.k. 200 ár en aldrei jafnhratt eins og á undanförnum árum og áratugum. Efnahagslegur sjálfsþurftarbúskapur einstakra ríkja á ekki lengur við. Það viðurkenna allir í raun, meira að segja þeir sem harðast og ákafast töluðu gegn kenningum um frjáls viðskipti og verslun til skamms tíma. Ég hef ekki hugsað mér að fjalla um öll þau fjölmörgu atriði sem ráðherra nefnir í sinni yfirgripsmiklu ræðu heldur vildi ég einvörðungu koma þar að nokkrum atriðum en bæta síðan örlítið við um aðra þætti sem ég tel að ástæða sé til að nefna í umræðunni. Nokkuð hefur verið fjallað um hin stóru mál í Evrópu sem þar blasa við til úrlausnar, stækkun Evrópusambandsins og stækkun Atlantshafsbandalagsins. Hvort tveggja eru þetta gríðarlega mikilvæg málefni og stór, einkum fyrir þær þjóðir í Mið- og Austur-Evrópu sem nýlega hafa endurheimt frelsi sitt og lýðræði. Þessar þjóðir líta á þessi mál sem tvo anga af sama meiði og líta á þetta hvort tveggja sem öryggismál. Annað er hreint og klárt öryggis- og varnarmál, þ.e. aðildin að Atlantshafsbandalaginu. Aðildin að Evrópusambandinu er hins vegar með óbeinni hætti enn fremur öryggismál vegna þess að hún er hugsuð til þess að tryggja skilin enn betur frá gamla Sovétheimsveldinu og efla tengslin vestur á bóginn. Þess vegna eru þetta náskyld málefni í augum þessara ríkja og við eigum að leggja okkar lóð á vogarskálarnar þar sem við höfum aðstöðu til til þess að greiða fyrir því að þessar þjóðir geti fengið óskir sínar uppfylltar í þessum málum. Auðvitað er það lýðræðisleg skylda Evrópusambandsins að reyna að greiða fyrir því að þjóðirnar í Mið- og Austur-Evrópu geti fengið aðild að þessum samtökum sem allra fyrst ef hugur þeirra stendur til þess vegna þess að það er liður í því að efla og treysta í sessi þær breytingar sem þar hafa orðið, treysta í sessi lýðræðið, frjálsræðið og fráhvarfið frá kommúnismanum og þeim ömurlegu búskaparháttum í stjórnsýslu og atvinnulífi sem tíðkuðust þar því miður allt of lengi fyrir atbeina Sovétríkjanna og ráðamanna þar. Þess vegna er það lýðræðisleg skylda allra sem á annað borð eru lýðræðislega sinnaðir að greiða fyrir því að þessi lönd geti fengið óskir sínar uppfylltar og gengið í Evrópusambandið og þegar tíminn er réttur gengið í Atlantshafsbandalagið. Við höfum rætt það mál áður hvernig standa eigi að stækkun NATO. Ég ætla ekki að eyða miklum tíma í það hér en það er auðvitað flókið mál en verður að gerast með þeim hætti að ekki stuggi við stórveldinu í austri, þ.e. Rússlandi, og það þarf að beina kröftunum að því líka að gera Rússum ljóst að stækkun NATO er ekki hugsuð sem ögrandi athæfi gagnvart þeim heldur þvert á móti ætlað til að auka stöðugleika og treysta öryggi í álfunni. Rússar mega ekki fá neitunarvald á þessu sviði, hins vegar er nauðsynlegt að tala við þá, útskýra fyrir þeim hlutina og það verða bandalagsríkin öll að gera og þetta þarf að gerast í samstarfi við Rússa sem að mínum dómi ætti að vera hægt að ná á hinum breyttu tímum sem við nú lifum. Í þessu sambandi er freistandi að víkja örlítið að því samkomulagi sem við Íslendingar höfum nú gert við Bandaríkin um varnarsamstarfið hér á landi. Ég heyrði að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, 4. þm. Austurl., er að hluta til enn við sama heygarðshornið í þeim málum. Hann talar enn um varnarsamstarfið við Bandaríkin með sama hætti og hann hefur ævinlega gert og á sjálfsagt einhvern heiður skilið fyrir að vera sjálfum sér samkvæmur að þessu leyti. Það eru nýir tímar. En engu að síður er full ástæða til þess að tryggja varnir landsins með þeim hætti sem gert hefur verið. Ég hélt satt að segja að þær raddir væru þagnaðar sem gagnrýna það varnarsamstarf á þeim forsendum sem hv. þm. gerði. Ég tel að það samkomulag sem utanrrh. hefur náð í því máli sé fyllilega viðunandi og meira en það og það er auðvitað framhald á þeirri stefnu sem fyrrverandi ríkisstjórn markaði og hv. síðasti ræðumaður hafði þá forustu um í utanríkisráðherratíð sinni. En mig langar, virðulegi forseti, til þess að koma að tveimur málum sem reyndar er vikið að í skýrslu utanrrh. Hið fyrra er hið svokallaða samstarf heimskautaþjóðanna sem nefnt er á bls. 2 í skýrslu ráðherrans. Þannig háttar til að þegar á árinu 1989 gerðust Kanadamenn hvatamenn að því að sett yrði á laggirnar sérstakt norðurheimskautsráð sem yrði samstarfsvettvangur ríkisstjórnanna til þess að fjalla um þessi málefni. --- Gæti ég beðið forseta um að tryggja að það sé bara einn fundur í gangi hérna í salnum en ég býð að sjálfsögðu upp á það að fundarmenn færi sig annað ef þeir vilja halda fundi sínum áfram.

Fundurinn hefur verið leystur upp og það er aðeins einn fundur í gangi og bið ég hv. þm. um að gefa hv. ræðumanni frið.

Það var árið 1969 sem Kanadamenn tóku þetta frumkvæði og hafa fylgt því eftir með þeim árangri að líkur standa til þess að þegar á þessu sumri verði stofnað sérstakt norðurheimskautsráð allra landanna í kringum norðurpólinn til þess að fjalla um hagsmunamál þessa svæðis vegna þess að nú hafa skapast nýjar forsendur eftir endalok kalda stríðsins þar sem hægt er að taka á þessum málum án þess að þau séu í skugga átaka stórveldanna sem fylgdu kalda stríðinu. Ég hef leyft mér að orða það svo að heimskautamálin hafi komið út úr frystikistu kalda stríðsins og séu komin til úrlausnar með algjörlega nýjum og ferskum hætti. Þetta er vissulega mjög ánægjulegt og ég vona svo sannarlega að það takist að ljúka þessu máli og koma því í höfn með stofnun heimskautaráðsins í sumar, væntanlega í Kanada. En á vettvangi okkar þingmanna hefur líka verið unnið mikið starf á þessum vettvangi. Norðurlandaráð hafði forustu um að hvetja til samstarfs þingmanna af þessum slóðum og það var reyndar hæstv. núverandi utanrrh. sem var upphafsmaður að því eins og oft hefur komið fram. Á þessum vettvangi hafa þingmenn náð saman um samstarf sem ég tel að skipti miklu máli og sé ástæða til þess að ræða í þinginu og greina frá. Fyrsta ráðstefnan um þessi mál var haldin á vegum þingmanna í Reykjavík fyrir tæpum þremur árum og síðan önnur ráðstefna sama efnis eða um sama málefni vestur í Kanada í mars sl. með þátttöku nokkurra þingmanna héðan af Alþingi. Ég tel að þau umræðuefni sem þar bar hæst, þ.e. sjálfbær þróun, vernd umhverfisins, ýmis skipulags- og stjórnunarmál varðandi heimskautssvæðið og síðan öryggismál séu allt saman dæmi um þau tækifæri sem bíða okkar á þessum vettvangi og þau miklu viðfangsefni sem við er að glíma og þarf að taka á vegna þess að á þessum slóðum eru vissulega ekki bara miklar auðlindir. Þar er líka miklu meiri umhverfishætta ef illa fer en annars staðar og þetta tvennt þarf að tengja saman með ábyrgum hætti, ekki bara með sjálfbærum hætti gagnvart auðlindunum sjálfum heldur líka gagnvart umhverfinu í heild sinni. Til þess að þetta geti gengið þarf að finna þessu skipulegt form sem gerir það kleift að þessi starfsemi geti gengið fram og þar sem ríkisstjórnirnar koma að þessum málum með skipulögðum og formlegum hætti. Í lokaályktun ráðstefnunnar sem haldin var í Kanada fyrir u.þ.b.mánuði kennir margra grasa. Ég vil sérstaklega vekja athygli á ákvæði sem við Íslendingar höfðum frumkvæði að, þ.e. ákvæði þar sem hvatt er til þess að nýttar verði með sjálfbærum og skynsamlegum hætti allar lifandi auðlindir hafsins, þar á meðal sjávarspendýr. Og ég taldi það tíðindi á þessari ráðstefnu að það skyldi takast að ná samstöðu allra sem þar voru um þetta ákvæði. Þetta leiðir hugann að hinu meginatriðinu sem ég vildi tala um, virðulegi forseti. Það er samstarf á sviði hafréttarmála sem ráðherra víkur að á bls. 10 í skýrslu sinni og sem hv. síðasti ræðumaður ætlar að tala um í seinni ræðu sinni, að því að mér skilst. Í umræðunum í haust talaði hann líka um hafréttarmál í seinni ræðu sinni. En ályktunin í Kanada um sjálfbæra nýtingu auðlinda hafsins, þar á meðal sjávarspendýra, hefur reynst vera forboði frekari ályktana á þessu sviði vegna þess að íslenska sendinefndin á þingi Alþjóðaþingmannasambandsins sem haldið var í Istanbúl í síðustu viku fékk samþykktan sambærilegan texta af miklu fleiri aðilum, fleiri fulltrúum fleiri þinga. Ég tel þetta skipta miklu máli vegna þess að við erum að reyna að rétta okkar hlut, Íslendingar, í hvalamálunum. Það er mjög erfitt fyrir menn, það höfum við séð, að mótmæla þeim rökum sem við færum fram á þessu sviði. Hvalir eru ekki heilagar skepnur frekar en önnur dýr merkurinnar. Hvalir eru ekki helgimyndir sem menn hengja upp á vegg, í það minnsta eiga þeir menn erfitt með að láta sannfærast um slíkt sem hafa verið kosnir á þjóðþing ríkja sinna í fullri alvöru. Þess vegna hafa menn ekki getað staðið gegn því viðhorfi að þetta sé auðlind eins og hver önnur dýrategund sem sjálfsagt er að nýta með skynsamlegum og sjálfbærum hætti þegar aðstæður eru þannig og þegar ekki er um að ræða að viðkomandi tegundir séu í útrýmingarhættu. Ég tel að við höfum fengið í hendur vopn á þessum tveimur ráðstefnum, Íslendingar, sem við eigum að nota. Við eigum að nota þau eftir föngum bæði í þágu okkar í þessu hvalamáli á vettvangi ríkisstjórna og við höfum líka fengið í hendur vopn sem við getum beint að okkar kollegum á öðrum þjóðþingum sem hafa með þessari samþykkt gengist undir þetta sjónarmið, þótt vissulega sé hvorug samþykktin formlega bindandi. En þarna eru a.m.k. til staðar í báðum tilfellum formlegar samþykktir sem þarf að fylgja eftir. Ég tel að hér séu veruleg tíðindi á ferðinni og til marks um það að hugsunarháttur manna er að breytast að þessu leyti til. Menn eru að skilja það betur hversu fáránlegt það er að taka eina dýrategund eins og hvali út úr og setja hana á einhvern sérstakan stall og friða hana eins og gert hefur verið. Og ég vek athygli á því að í ályktuninni frá Istanbúl sem var kynnt hér í gær eru líka mjög mörg önnur atriði sem við Íslendingar höfum lagt áherslu á. T.d. er áhersla lögð á nauðsyn þess að stunda fjölstofna rannsóknir á þessu sviði þar sem m.a. kemur í ljós hver hlutur hvala og annarra stærri sjávarspendýra er í heildarfæðuöflun í hafinu, eða réttara sagt fæðunotkun í samkeppni við manninn. Það er auðvitað kjarni málsins að við hljótum að beita okkur fyrir stefnu sem byggist á því að hagnýta þessar dýrategundir í þágu mannkyns þar sem hörgull er á próteini og stór hluti mannkynsins líður mikinn skort. Það er ekki hægt að sætta sig við að slíkar bábiljur vaði upp í þessum málum á alþjóðavísu að það megi ekki taka ákveðnar dýrategundir og veiða þær með ábyrgum hætti vegna einhverra fordóma sem alið hefur verið á í nokkrum ríkari ríkjum heims. Í ályktuninni frá því í Istanbúl er vikið að leiðtogafundinum í Róm sem hæstv. ráðherra gerir að umtalsefni í ræðu sinni, leiðtogafundi sem haldinn verður í nóvember á vegum FAO, matvæla- og landbúnaðarstofnunar Sameinuðu þjóðanna. Og um hvað? Um fæðuöryggi í heiminum. Food Summit er þetta kallað, toppfundur um matvælamálefni og fæðuöryggi í heiminum. Og hvað merkilegra getum við lagt þar af mörkum en einmitt ábyrga stefnu í sambandi við það matvælasvið sem við þekkjum best þ.e. fiskveiðarnar, hvernig hægt er að stunda þær og starfrækja með ábyrgum og sjálfbærum hætti? Ég tel að við höfum lagt fram, Íslendingar, og fengið samþykkt afskaplega merkilega tillögu, merkilegt skjal sem ég er með hér í höndunum, sem sýnir og sannar að með þátttöku sinni í alþjóðasamstarfi eru íslenskir þingmenn þess fullkomlega megnugir að koma á framfæri sjónarmiðum sem máli skipta þannig að mark sé á tekið, ekki síst þegar um er að ræða málefnasvið þar sem allir vita að við höfum sérþekkingu og heilmikla reynslu fram að bjóða. Þetta tvennt vildi ég nefna hér sérstaklega, virðulegi forseti. Annars vegar hafréttarmálefnin í þessum stutta búningi --- ég ætla ekki að víkja að ýmsum öðrum þáttum á því sviði --- og hins vegar samstarfið á norðurheimskautssvæðinu sem ég tel að geti skipt okkur miklu í framtíðinni. Það er margt annað sem mætti nefna í þessum umræðum. Það er margt sem fram kemur í ræðu ráðherra og hefur fram komið í umræðunum sem væri ástæða til að nefna. Ég ætla t.d. aðeins að víkja að því sem ráðherra segir um jarðsprengjur, það er þáttur sem við Íslendingar höfum kannski ekki gefið mikinn gaum vegna þess að hjá okkur eru engar jarðsprengjur. Við höfum ekki hugsað mikið út í það. En þetta er að verða eitt mesta böl sem við er að fást í mörgum ríkjum, ekki síst þeim sem hafa átt í stríði, þ.e. hvernig landið lítur út eftir að stríði eða átökum lýkur. Staðreyndin er sú að fórnarlömb þessara jarðsprengna eru í langstærstum mæli þeir sem ekki áttu að vera það, þ.e. almennir borgarar, börn, konur, varnarlausir einstaklingar. Það er að verða eitt brýnasta viðfangsefnið á alþjóðlegum vettvangi að fá samþykkt einhvers konar bann og takmörkun á notkun á þessum hræðilegu vopnum sem engu eira sem á annað borð verður fyrir þeim. Þannig að ég fagna því að þetta mál skuli vera sérstaklega nefnt í skýrslu ráðherra. Að öðru leyti ætla ég ekki að orðlengja þetta hér, virðulegi forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að koma fleiri atriðum að, en ég tel ómaklegt að gagnrýna ráðherra fyrir að hafa gert mörgum málum skil í þessari ræðu, eins og hv. síðasti ræðumaður gerði. Það er auðvitað af mörgu að taka. Þingsköpin setja mönnum vissar skorður en ég held hins vegar að það sé rétt sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson sagði hér í upphafi að e.t.v. þarf að huga að einhverju breyttu formi eða fyrirkomulagi umræðna um utanríkismálin. Það mætti hugsa sér að það verði flutt einhvers konar stefnuræða um þessi mál snemma vetrar sem væri þá yfirgripsmeiri með meiri tíma til ráðstöfunar. Síðan yrðu fluttar skýrslur um ákveðin málefni eftir því sem líður á þingtímann og eftir því sem aðstæður krefjast þannig að menn geti tekið einstök mál fyrir. Vandinn við þessar umræður gegnum árin er sá að þingmenn eru alltaf að tala hver um sinn hlutinn. Þetta er því ekki samfelld umræða um eitt ákveðið málefni. Þetta held ég að við ættum að huga að og velta fyrir okkur fyrir næsta þing.

Herra forseti. Utanríkismál hafa sífellt orðið mikilvægari á umliðnum árum í ljósi þess að þróunin í alþjóðaviðskiptum hefur æ meiri þýðingu fyrir efnahag og atvinnuuppbyggingu íslensku þjóðarinnar. Það er líka rétt sem fram kom í ræðu hæstv. utanrrh. að utanríkismálin verða ekki aðskilin frá innanríkismálum en þróunin í alþjóðlegum viðskiptum hefur æ meiri þýðingu fyrir afkomu íslensku þjóðarinnar og áhrifa á aukin samskipti gætir í vaxandi mæli á flestum sviðum umhverfis- og ferðamála svo og mennta-, menningar-, félags- og heilbrigðismála. Þess vegna skiptir máli að ráðamenn horfi á málin í því ljósi að við erum hluti af samfélagi þjóðanna og það leiðir ekki til farsældar fyrir þjóðina að líta ekki með víðsýni og raunsæi á þróunina í hinu alþjóðlega umhverfi þannig að íslenska þjóðin verði eðlilegur þátttakandi í hinni öru þróun á alþjóðavettvangi. Hins vegar hljótum við alltaf í því sambandi að varðveita sjálfstæði, sérkenni og sérstöðu íslensku þjóðarinnar og missa aldrei sjónar á þeim hagsmunum sem felast í varðveislu og vernd okkar auðlinda. Herra forseti. Flestir viðurkenna að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið hefur verið mjög mikilvægur fyrir íslensku þjóðina, ekki síst atvinnulífið. Hafa m.a. forsvarsmenn iðnaðarins nýlega fjallað um það mál og hve mikla þýðingu samningurinn hefur haft fyrir uppbyggingu iðnaðarins í landinu. Ég sakna þess í skýrslu hæstv. ráðherra að ekki er fjallað meira en raun ber vitni um áhrif samningsins á íslenskt atvinnulíf og ekki síður hvernig hann metur þær breytingar sem hafa orðið á gildi samningsins um Evrópska efnahagssvæðið og umgjörð hans eftir inngöngu nokkurra aðildarþjóða EES í Evrópubandalagið. Væri æskilegt í þessari umræðu að fá fram mat hæstv. ráðherra á þessu máli. Fyrir okkur eins og aðrar þjóðir skiptir miklu hver verður niðurstaða þeirrar ríkjaráðstefnu Evrópusambandsins sem nýlega er hafin. Áhrifin af hugsanlegri stækkun bandalagsins til austurs hefur þar mikla þýðingu en Evrópubandalagið stendur frammi fyrir mörgum umsóknum um aðild frá ríkjum með mjög bágborinn efnahag og lífskjör. Þátttaka þessara þjóða að óbreyttu styrkjakerfi skiptir verulegu máli fyrir fjárhag sambandsins en styrkjakerfið, sérstaklega til landbúnaðarins, hefur verið Evrópusambandinu mjög þungt fjárhagslega. Miklu stærri hluti vinnuaflsins í Mið- og Austur-Evrópu vinnur við landbúnað eða um 25% vinnuaflsins á móti 6% innan núverandi aðildarríkja Evrópusambandsins þannig að niðurstaðan gæti orðið sú, breyti bandalagið ekki styrkjakerfinu, að aðild Mið- og Austur-Evrópuþjóða gerist í áföngum og með ákveðinni aðlögun. Það hlýtur líka að vera okkur Íslendingum mikið áhyggjuefni hvaða áhrif það hefur fyrir samkeppnishæfni í okkar sjávarútvegi hve þungt styrkir í okkar samkeppnislöndum vega, bæði innan ESB og eins í Noregi og hvað þeir skekkja samkeppnisstöðuna í okkar atvinnulífi. Væri fróðlegt að fá fram hjá hæstv. utanrrh. hvert hans mat er á því hvað hægt er að gera sérstaklega í íslenskum sjávarútvegi til að styrkja samkeppnishæfni hans gagnvart öflugu styrkjakerfi þeirra þjóða sem við erum í mikilli samkeppni við. Varðandi ríkjaráðstefnuna verður líka athyglisvert fyrir okkur að fylgjast með hvort breytingar verða varðandi neitunarvald og atkvæðavægi en það skiptir miklu máli fyrir okkur hvort dregið verði úr rétti aðildarríkja til að beita neitunarvaldi og hvort ákvarðanir verða teknar sem frekari áhrif hafa á hlutverk og sjálfstæði þjóðþinga. Ég fagna því sem kom fram í ræðu hæstv. utanrrh. að hann hafi lagt ríka áherslu á það að efla pólitískt samráð milli EES og ESB og að EFTA-ríkjunum verði gert kleift að fylgjast vel með þróun ríkjaráðstefnunnar og gefinn kostur á að koma sjónarmiðum þar að og að haldnir verði mánaðarlegir sérstakir upplýsingafundir með fulltrúum EFTA-ríkjanna á meðan ríkjaráðstefnan stendur yfir. Virðulegi forseti. Ég hefði talið æskilegra að hæstv. ráðherra, sem ber þessa skýrslu fram, væri viðstaddur þessa umræðu og hlýddi á mál mitt því ég hef nokkrar spurningar að leggja fyrir ráðherrann og geri mér ekki grein fyrir því hvort hann heyrir mál mitt í þessum hliðarsal. Ég var að víkja að því, virðulegi ráðherra, að fram kom í skýrslunni að utanrrh. hefur lagt ríka áherslu á að efla pólitíska samráðið milli EES og ESB. Það er komið fram að okkur er gefinn kostur á að koma sjónarmiðum þar að og haldnir verða mánaðarlegir sérstakir upplýsingafundir með fulltrúum EFTA-ríkjanna á meðan ríkjaráðstefnan stendur yfir. Það kom jafnframt fram hjá hæstv. ráðherra að hann mundi hvenær sem færi gæfist ræða sjónarmið Íslands beint við starfsbræður sína í aðildarríkjunum. Það væri fróðlegt og raunar nauðsynlegt að heyra nánar hjá hæstv. utanrrh. hverjar þær áherslur eru sem hann mun leggja í þessum viðræðum og á þessum sérstöku upplýsingafundum sem halda á mánaðarlega meðan ríkjaráðstefnan stendur yfir. Ég hefði talið eðlilegt að Alþingi fjallaði sérstaklega um hvaða áherslur á að leggja á þessum fundum eða a.m.k. að utanrmn. fjallaði um málið þannig að hæstv. utanrrh. hefði veganesti frá þinginu eða utanrmn. um hvaða áherslur Ísland á að leggja á þessum upplýsingafundum. Vil ég spyrja hæstv. utanrrh. um það mál í fyrsta lagi hvort að þær áherslur sem á að leggja hafi verið ræddar í ríkisstjórn og þá hverjar þær eru og í annan stað hvort að hann teldi ekki eðlilegt að um málið yrði fjallað sérstaklega á Alþingi, a.m.k. í hv. utanrmn. þannig að ráðherrann hefði veganesti um hvaða áherslu þingið og utanrmn. vill leggja í þessu máli. Það er athyglisvert í skýrslu hæstv. ráðherra að svo virðist vera að nokkuð örli á nýjum tóni varðandi aðild Íslands að ESB en þar kemur orðrétt fram, með leyfi forseta: ,,Aðild að ESB hefur ekki verið útilokuð af Íslands hálfu. En af henni getur aldrei orðið án þess að mikilvægustu hagsmunir okkar séu tryggðir, ekki síst á sviði sjávarútvegsmála.`` Mér finnst að hér komi fram ný nálgun í málinu, önnur heldur en hjá hæstv. forsrh. Það hlýtur að þjóna hagsmunum íslensku þjóðarinnar hverju sinni að fylgjast vel með þróuninni sem verður t.d. nú eftir ríkjaráðstefnuna og við eigum að vera reiðubúin að endurmeta stöðuna í ljósi breyttra aðstæðna hverju sinni. Þannig skil ég a.m.k. orð hæstv. utanrrh. Annað var einnig athyglisvert í ræðu hæstv. ráðherra. Orðrétt segir í skýrslu hans: ,,Ísland hefur jafnframt gerst að aðili að yfirlýsingum og málflutningi ESB um utanríkispólitísk málefni á alþjóðavettvangi.`` Það er nauðsynlegt að hæstv. ráðherra skýri þetta nokkuð nánar og hvort lesa megi ú þessu að Ísland sé orðinn aðili að utanríkispólitískri stefnu ESB á alþjóðavettvangi, en um sameiginlega utanríkis- og öryggismálastefnu ESB kemur fram í skýrslu hæstv. ráðherra að á ríkjaráðstefnunni muni aðildarríkin reyna að móta ítarlegra fyrirkomulag sameiginlegrar ákvarðanatöku um utanríkis- og öryggismálastefnu. Herra forseti. Ég er sammála því sem fram kom í máli hæstv. utanrrh. að ekki sé tímabært að hugleiða fulla aðild Íslands að Vestur-Evrópusambandinu á meðan framtíðarstaða þess liggur ekki skýrt fyrir. Ég tel einnig rétt að hagsmunir okkar liggi í því að tryggja eigi áframhaldandi sjálfstæði Vestur-Evrópusambandsins þannig að það ásamt veru okkar í Atlantshafsbandalaginu verði áfram meginstoð okkar í varnar- og öryggismálum. Stækkun NATO hefur líka mikla þýðingu fyrir varnarmátt bandalagsins og öryggishagsmuni aðildarþjóðanna. Þess vegna er mikilvægt að vel takist til og að stækkunin verði til þess að efla öryggi í Evrópu. Árás Ísraelsmanna á varðstöð Sameinuðu þjóðanna sem kostaði 100 flóttamenn lífið og fjöldi manna særðist er skelfileg enda hefur hún verið fordæmd víða um heim, m.a. af ríkisstjórn Íslands. Þessi voðaatburður segir okkur að friðurinn sem hefur verið í Austurlöndum nær hefur ekki verið byggður á nægjanlega traustum grunni. Það er mikilvægt eins og fram kom í umræðunum í gær, að það verði rætt á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og að Ísland leggi þar sem annars staðar sitt af mörkum til að friði verði komið á á nýjan leik. Þó að þessi harmleikur segi okkur að friðarumleitan í heiminum eigi í vök að verjast þá er það vissulega ánægjulegt hvernig endurreisnarstarfið hefur gengið í Bosníu. Framlag íslensku þjóðarinnar til friðarstarfsins er einnig mjög jákvætt, bæði þátttaka okkar í friðaraðgerðum á vegum Atlantshafsbandalagsins sem og nokkuð myndarlegt fjárframlag til uppbyggingarinnar sem ástæða er til að fá fram hvernig á að ráðstafa. Þetta framlag breytir því þó ekki að íslenska þjóðin ver skammarlega litlu til þróunarmála. Flestar vestrænar þjóðir leggja mun meira en við til þróunarmála. Um það á að geta náðst samkomulag hér á landi að verja meira fjármagni til þróunaraðstoðar því ætla má að þvert á flokkspólitík ætti að vera hægt að ná samstöðu um það að auka verulega aðstoð okkar og framlög til þróunarmála. Þessi mál komu nokkuð til umræðu í utanrmn. í tengslum við afgreiðslu fjárlaga fyrir þetta ár, en þar er einmitt minnt á það af nefndarmönnum utanrmn., að vorið 1985 samþykkti Alþingi þingsályktun þess efnis að Íslendingar skyldu á næstu sjö árum þar á eftir ná því marki að verja 0,7% af vergri landsframleiðslu til þróunaraðstoðar á hverju ári. Það kemur fram í áliti utanrmn. að langt er í land að þetta markmið náist. Ég hygg því að það sé pólitísk samstaða um það og vænti að það verði a.m.k. reynt við næstu fjárlagagerð að auka framlag okkar til þróunaraðstoðar. En það er vissulega ástæða til að meta það sem vel hefur verið gert, m.a. það sem hæstv. utanrrh. nefnir um Þróunarsamvinnustofnun Íslands sem stendur fyrir rannsóknum á fiskstofnum þróunarlandanna og lífríki hafsins og hins vegar að fræðslu- og menntamálum í sjávarútvegi. Alls staðar og hvar sem því verður við komið eigum við Íslendingar líka að gera okkur gildandi þar sem mannréttindi eru fótum troðin eins og víða er um heim, þrátt fyrir ýmsar alþjóðasamþykktir og samninga gegn mannréttindabrotum. Þó Ísland sé smáþjóð þá erum við hluti af samfélagi þjóðanna og erum þar jafnrétthá öðrum þjóðum. Mannréttindabrot hvar sem er í heiminum koma okkur við og við eigum að láta í okkur heyra hvar sem mannréttindi fólks eru fótum troðin. Samtakamáttur þjóða er oft eina von þeirra sem líða vegna þeirra og getur komið ýmsu til leiðar til að vinna gegn mannréttindabrotum og þar megum við hvergi láta neins ófreistað til að leggja okkar lóð á vogarskálar mannréttinda í heiminum. Herra forseti. Ég vil næst víkja nokkrum orðum að því sem fram kom í máli hæstv. ráðherra um Alþjóðaviðskiptastofnunina. Þar fjallar ráðherrann um það að nokkur þrýstingur sé um aukið frjálsræði í viðskiptum með landbúnaðarvörur og segir síðan orðrétt, með leyfi forseta: ,,Með Alþjóðaviðskiptastofnuninni styrkist staða þróunarríkja í alþjóðaviðskiptum en opnun markaða er haldbesta þróunarhjálpin.`` Opnun markaða er haldbesta þróunarhjálpin, segir hæstv. utanrrh. Það finnst mér ganga í raun þvert á ýmis ákvæði GATT-samkomulagsins sem ríkisstjórnin beitti sér fyrir að hafa markaðinn hér sem mest lokaðan gagnvart viðskiptum með landbúnaðarvörur. Það gefur tilefni til að hæstv. ráðherra geri Alþingi betri grein fyrir þessari þversögn í málflutningi, annars vegar þegar Ísland á í hlut og hins vegar þeirri skoðun hans að besta ráðið til að styrkja stöðu þróunarríkja í alþjóðaviðskiptum sé opnun markaða. Um það spyr ég hæstv. ráðherra. Herra forseti. Í fiskveiði- og hafréttarmálum eru Íslendingar vissulega í hópi þeirra þjóða sem mestra hagsmuna hafa að gæta í að auðlindir sjávar séu nýttar af skynsemi og eðlilegri verndun og ábyrgri stjórn fiskstofnanna. Hafréttarsamningur Sameinuðu þjóðanna er okkur mjög mikilvægur og niðurstaða sem varð á úthafsráðstefnunni á síðasta ári. En aldrei verða nógsamlega undirstrikaðir mikilvægir alþjóðasamningar bæði um verndun og skynsamlega stjórn fiskstofnanna og ekki síður samningar sem treysta betur verndun gegn mengun sjávar sem lífsbjörg þjóðarinnar byggist á. Þar megum við hvergi og aldrei gefa eftir í baráttu okkar gegn mengun í hafinu. Það er kannski stærsta umhverfismálið til að tryggja hagsmuni íslensku þjóðarinnar. Umhverfismálin spanna vissulega mjög breitt svið og það hlýtur að vera okkur mikið áhyggjuefni að víða eru alþjóðlegir samningar um umhverfisvernd ekki haldnir og því mikilvægt að vinna að því bæði innan lands og á alþjóðavettvangi að tryggja að þessi sameiginlegu hagsmunamál þjóða heims verði ávallt í fyrirrúmi. Hæstv. utanrrh. fór stuttlega inn á umhverfis- og orkumál í skýrslu sinni og vísaði til þess að með samningi Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar skuldbinda aðildarríki sig til þess að draga úr útblæstri ýmissa lofttegunda en það er mjög mikilvægur þáttur í umhverfisvernd. Hæstv. ráðherra nefnir að meðal þeirra aðgerða sem aðrar þjóðir hyggjast grípa til sé sértakur skattur á eldsneyti og vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort eitthvað sé fyrirhugað eða ætla megi að ríkisstjórnin leggi til að við tökum upp slíkan skatt hér á landi. Það ber vissulega að harma að ekki hefur náðst niðurstaða um veiðar úr norsk-íslenska síldarstofninum en nú stefnir í að veiðarnar fari verulega fram úr því sem talið er æskilegt til verndar stofninum vegna óbilgirni norskra stjórnvalda. Um er rætt að til að koma í veg fyrir það þurfi allir að gefa eftir, en fram hefur komið hjá hæstv. sjútvrh. og í þessari skýrslu hæstv. utanrrh. að íslensk stjórnvöld hafi lýst sig reiðubúin til þess ef aðrir geri það, að gera slíkt hið sama. Ég hafði vænst þess að hæstv. ráðherra gerði þinginu ítarlegri grein fyrir hvernig hann metur stöðu mála og hvenær vænta megi að ákvörðun liggi fyrir í þessu brýna hagsmunamáli íslensku þjóðarinnar. Herra forseti. Fréttir hafa borist af því á síðustu dögum að þó nokkuð sé um það að ólöglegar veiðar séu stundaðar á Reykjaneshrygg og að Landhelgisgæslan láti sér einungis nægja að stugga við skipum sem staðin eru að ólöglegum veiðum. Ég vil spyrja hæstv. utanrrh. hvort aðgerðum Gæslunnar gegn þessum ólöglegu veiðum sé fylgt eftir með mótmælum til viðkomandi stjórnvalda. Það er vissulega ástæða til að hafa áhyggjur af þessari þróun og velta líka fyrir sér þeirri spurningu hvort Landhelgisgæsla okkar sé nægjanlega öflug til að taka með festu á ólöglegum veiðum erlendra fiskiskipa í fiskveiðilögsögu okkar eða hvort þarna komi til einhver fyrirmæli til Gæslunnar frá íslenskum stjórnvöldum. Um það spyr ég líka hæstv. ráðherra. Herra forseti. Hæstv. utanrrh. fjallaði nokkuð um afvopnunarmál í skýrslu sinni. Þar er þess getið að Ísland hafi stutt Alþjóða Rauða krossinn og Sameinuðu þjóðirnar í baráttunni við því að jarðsprengjur sem eru einn mesti ógnvaldur í daglegu lífi fólks í mörgum þróunarríkjum verði bannaðar en hv. síðasti ræðumaður kom reyndar inn á þetta efni. Rauði krossinn hefur unnið ötullega í þeirri baráttu og vakið athygli á þeim óhugnanlegu hroðaverkum sem unnin eru með jarðsprengjum víða um heim, en meira en 2.000 manns látast eða limlestast af völdum jarðsprengna í hverjum mánuði. Í flestum tilvikum er um að ræða óbreytta borgara á svæðum þar sem átökum er lokið. Talið er að meira en 110 millj. virkra jarðsprengna séu dreifðar um 64 lönd. Á það hefur einnig verið bent að fyrir hverja jarðsprengju sem gerð er óvirk eru 20 nýjar lagðar. Sérfræðingar telja að það mundi taka 1100 ár að hreinsa veröldina af jarðsprengjum að því gefnu að engar nýjar verði lagðar, sem sýnir hve gífurlega stórt þetta vandamál er. Rauði kross Íslands hefur vakið athygli utanrmn. Alþingis á baráttunni gegn framleiðslu og notkun jarðsprengna og óskað eftir því að ríkisstjórn og Alþingi taki frumkvæði í þessu efni og hvetji þær þjóðir sem ekki hafa fallist á bann við jarðsprengjum til þess að gera það. Ég vil spyrja hæstv. utanrrh. hvort að hann hafi hugleitt hvernig Ísland getur lagt sitt af mörkum í baráttunni gegn framleiðslu og notkun jarðsprengna og hvort hann styddi að Alþingi ályktaði í þessu máli um að taka frumkvæði á alþjóðavettvangi til að hvetja þjóðir sem ekki hafa fallist á bann við jarðsprengjum til þess að snúa við blaðinu, eins og Rauði kross Íslands hefur farið fram á og vænti ég að hæstv. ráðherra svari þeirri spurningu. Herra forseti. Ég fagna því sem fram kemur í skýrslunni að hæstv. ráðherra ætlar að leggja stjtill. fram á Alþingi til staðfestingar að Ísland fullgildi samning um bann við efnavopnum en það tel ég mjög brýnt. Enn hafa aðeins 49 ríki fullgilt samninginn en 65 ríki þarf til þess að hann taki gildi. Ég hefði gjarnan viljað sjá að hæstv. ráðherra hefði lagt fram þessa tillögu á þessu þingi og spyr hæstv. ráðherra að því hvort svo verði. Í annan stað af því að ég gat ekki verið viðstödd umræðuna í síðustu viku um þáltill. um friðlýsingu Íslands fyrir kjarnorku- og eiturefnavopnum og bann við umferð kjarnorkuknúinna farartækja vil ég nota þetta tækifæri og lýsa furðu minni á ummælum hæstv. ráðherra um þá tillögu. Yfirlýst stefna Alþingis er að hér á landi skuli ekki geyma kjarnavopn og því hefur margoft verið haldið fram að svo hafi aldrei verið. Því sætir það furðu að hæstv. utanrrh. skuli lýsa því yfir að samþykki Alþingi að Ísland verði kjarnorkuvopnalaust svæði væri eðlilegt að úrsögn úr Atlantshafsbandalaginu fylgdi í kjölfarið. Ég verð að segja að ég hef sjaldan heyrt sérkennilegri röksemdir af hálfu utanrrh. íslensku íslensku þjóðarinnar. Herra forseti. Í lokin vil ég fara nokkrum orðum um mjög mikilvægan þátt í skýrslu hæstv. ráðherra sem snertir útflutningsviðskiptamál og útflutningshvetjandi aðgerðir og fjárfestingar Íslendinga erlendis. Ég fagna því sem fram kemur hjá hæstv. ráðherra að í utanrrn. sé unnið að utflutningshvetjandi aðgerðum í samvinnu við íslenskt atvinnulíf. Það hefur sýnt sig að við eigum mikla möguleika á erlendum vettvangi til að auka markaðssetningu okkar, t.d. í sjávarútvegi og styrkja þar með verulega atvinnuuppbyggingu okkar. Ég hygg að hagvöxtur og atvinnuuppbygging eigi mikið undir því komið að vel takist til í því efni. Því vil ég lýsa ánægju minni með það ef hæstv. utanrrh. beitir sér fyrir markvissu átaki á þeim vettvangi. Varðandi fjárfestingar Íslendinga erlendis sem nokkuð er vikið að þá liggur þegar fyrir að íslensk sjávarútvegsfyrirtæki hafa ráðist í mörg stórverkefni erlendis sem skilað hafa inn í landið verulegu fjármagni og ég vil fagna því að nú er verið að kanna hvernig stjórnvöld geta stutt við bakið á íslenskum fyrirtækjum erlendis. Við eigum að vera óhrædd við það og að sama skapi eigum við líka að taka því af raunsæi að fá erlenda fjárfestingu inn í landið. Hræðsluáróðurinn, sem rekinn var í tengslum við aðild okkar að EES-samningnum, hefur sýnt sig að vera óþarfur. Ég nota þessar síðustu mínútur sem ég hef til að víkja nokkrum orðum að hvalveiðum. Fyrr á þessu þingi kom fram hjá hæstv. sjútvrh. í tilefni fyrirspurnar á Alþingi að hann stefndi að því að flytja tillögu til þingsályktunar um hvalamálið á grundvelli niðurstöðu nefndar sem falið var að gera tillögu um stefnu Íslendinga í hvalamálum. Niðurstaða nefndarinnar var einróma um stefnu Íslands í hvalamálum en þar var lögð áhersla á að halda beri fast við það sjónarmið að allar lifandi auðlindir sjávar séu nýtanlegar enda séu veiðar stundaðar á sjálfbæran hátt þannig að ekki sé farið fram úr veiðiþoli hvers stofns til langs tíma litið og eðlilegt sé að farið sé að öllu með gát og gætt heildarhagsmuna Íslands með tilliti til söðu landsins á alþjóðavettvangi, markaða fyrir hvalafurðir og áhrifa hvalveiða á aðra útflutningsmarkaði landsmanna. Jafnframt því kom fram í máli hæstv. sjútvrh. að hann stefndi að því að leggja fram tillögu til þál. í hvalamálinu innan ekki langs tíma en þetta var í nóvember sl., og sagði hæstv. ráðherra að það væri nauðsynleg að Alþingi tæki sjálft endanlega ákvörðun í málinu. En nú virðist hæstv. sjútvrh. hafa dregið í land í þessu efni og breytt um afstöðu og ber fyrir sig að ekki sé ráðlegt að hefja hvalveiðar fyrr en við sjáum fyrir endann á þeim alþjóðlegu fiskveiðideilum sem við eigum í. Af þessu tilefni vil ég spyrja hæstv. utanrrh. um afstöðu hans til þess að leyfa hvalveiðar ekki síst í ljósi þess sem fram kom hjá síðasta hv. ræðumanni, þ.e. jákvæðrar afstöðu Alþjóðaþingmannasambandsins í sl. viku til þessa máls og spyrja ráðherrann hæstv. um það hvort málið hafi verið rætt í ríkisstjórn og hvort sú afstaða sem sjútvrh. kemur nú fram með sé samhljóða afstöðu ríkisstjórnarinnar. Ég vil í lokin þakka hæstv. ráðherra fyrir þá skýrslu sem hér er til umræðu og taka undir orð hæstv. utanrrh. að alþjóðlegt samstarf er nauðsynlegt til að tryggja tilveru okkar sem sjálfstæðrar þjóðar því að ákvarðanir á alþjóðavettvangi, hvort sem okkur líkar betur eða verr hafa áhrif á hagsmuni íslensku þjóðarinnar, atvinnuuppbyggingu og lífskjör.

Herra forseti. Aldahvörf eru í nánd. Öld stórstígra framfara á sviði tækni og vísinda eru að renna sitt skeið. Öld grimmilegra styrjalda, öld stórkostlegra lista, öld fátæktar og hörmunga. Líklega hafa andstæðurnar í lífskjörum jarðarbúa aldrei verið jafnmiklar og nú og ekki hafa allir átt sæti við gnægtaborð tuttugustu aldarinnar. Lítum á nokkrar staðreyndir: Sjötíu prósent fátæks fólks í heiminum eru konur, 2 / 3 hlutar ólæsra í heiminum eru konur. Á hverju ári lætur hálf milljón kvenna lífið af völdum barnsburðar eða ólöglegra fóstureyðinga. Áætlað er að 27 millj. manna hafi hrakist frá heimilum sínum og séu á flótta vegna styrjalda eða annarra hörmunga. 3 / 4 alls flóttafólks í heiminum eru konur og börn. Á þjóðþingum þessa heims eru konur tíundi hluti fulltrúa, í ríkisstjórnum telja þær lítil 6% ráðherra, fyrir hverja krónu sem eytt er í þágu friðar er 140 krónum eytt til stríðsrekstrar. Af framangreindu má vera ljóst að konur sitja ekki að gnægtaborði tuttugustu aldarinnar. Þeim hefur í langflestum tilvikum ekki verið boðið til veislunnar. En þar sem þær eru fyrir þreytast aðrir veislugestir seint á því að segja þeim að þær séu boðflennur, allt hafi verið með öðrum hætti og betri áður en þær settust til borðs. Hæstv. utanrrh. segir utanríkisstefnuna vera altæka, að innanríkismál verði ekki skilin frá utanríkismálum. Að efnahags-, velferðar-, umhverfis- og öryggismál séu samtvinnuð svo dæmi sé tekið. Því er Kvennalistinn sammála. Í ljósi þessa og þeirra staðreynda sem að ofan eru taldar má þó teljast ofvaxið skilningi manns og í reynd einstakt að í utanríkisstefnu hæstv. ríkisstjórnar sé ekki vikið einu orði að stöðu kvenna, hvorki heima né erlendis, ekki einu orði, hv. þm. Slík utanríkisstefna eða öllu heldur stefnuleysi er ekki sæmandi neinni ríkisstjórn. Mér sýnist ríkisstjórn Íslands vera hjálparþurfi við stefnumótun utanríkismála. Virðulegi forseti. Kvennalistinn hefur í stefnu sinni lagt ríka áherslu á að öryggismál verði skilgreind upp á nýtt og að sú nýja stefna byggi á varðveislu umhverfis fremur en hernaðarstyrk og kalli á aðrar og heildrænni aðferðir til að tryggja sameiginlegt öryggi okkar allra. Hún felur einnig í sér endurmat á því hvar Ísland skipar sér í flokk á alþjóðlegum vettvangi. Þannig eiga Íslendingar að auka enn frekar samvinnu við þær þjóðir og stofnanir sem hafa helst beitt sér fyrir umhverfisvernd. Það sem öðru fremur ógnar nú jarðarbúum eru hættur sem steðja að umhverfi okkar svo sem útbreiðsla kjarnavopna, ótrygg kjarnorkuver, geislavirkur úrgangur, gróðurhúsaáhrif, eyðing regnskóga, auðlindaþurrð og mengun. Í því efni á íslenska þjóðin mikilla hagsmuna að gæta því að framtíð byggðar í landinu stendur og fellur með lífríki hafsins. Kjarnorkuslys við strendur Íslands eða í norðurhöfum hefðu ófyrirsjáanlegar afleiðingar fyrir lífsafkomu þjóðarinnar. Því er hlutverk okkar að vinna að friðlýsingu hafsins, jafnt sem lands og lofts. Kvennalistakonur eru meðflutningsmenn á frv. til laga um friðlýsingu Íslands fyrir kjarnorku og eiturefnavopnum sem er nú til umfjöllunar á hinu háa Alþingi. Hæstv. utanrrh. og aðrir hv. þm. Framsfl. hafa af einhverjum ástæðum ekki treyst sér til að vera meðflutningsmenn á frv. í þetta sinn. Margt hefur greinilega breyst hjá Framsfl. En verra er að sú afstaða staðfestir að lítið sé að marka orð hæstv. utanrrh. um altæka utanríkisstefnu þegar á reynir. Herra forseti. Kvennalistinn vill að Ísland beiti sér fyrir því að starfsemi stofnana Sameinuðu þjóðanna verði tekin til gagngerrar endurskoðunar og þar teknir upp nútímalegri stjórnunarhættir. Þar er hæstv. ráðherra sammála Kvennalistanum um að aðhald þurfi í rekstri skilvirkra og öflugra stofnana Sameinuðu þjóðanna. Ekki er þar með sagt að Kvennalistinn telji að Sameinuðu þjóðirnar og starfsemi stofnana þeirra eigi ekki rétt á sér, því fer fjarri. Margar stofnanir Sameinuðu þjóðanna hafa skilað ómetanlegu starfi síðustu 50 árin. Má þar nefna sem dæmi flóttamannahjálpina og þróunarstofnunina. Aðrar hafa hins vegar ekki staðið undir væntingum. Sé litið á kerfi Sameinuðu þjóðanna í heild er greinilegt að það er haldið karlsýki sem kveða verður niður með öllum tiltækum ráðum. Við kvennalistakonur viljum að Ísland endurskoði stefnu sína hjá Sameinuðu þjóðunum og taki sjálfstæða afstöðu þannig að megináherslan verði á umhverfis-, friðar- og mannréttindamál. Við fögnum því að leggja eigi þyngri áherslu á málflutning Íslands í eigin nafni á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Má ljóst vera að með inngöngu Svía og Finna í Evrópusambandið hefur hin samnorræna rödd ekki hljómað jafnsterkt á vettvangi alþjóðasamskipta og áður var. Það má einnig greina í máli hæstv. ráðherra að þetta hafi valdið nokkurri sjálfskoðun innan stjórnkerfisins og er það vel ef sú skoðun er ávísun á heilsteyptari og öflugri málflutning Íslands hjá Sameinuðu þjóunum. Þátttaka Íslands í friðarstarfinu í Bosníu er virðingar- og eftirtektarverð. 110 millj. kr. skal veitt til uppbyggingar í því stríðshrjáða landi. Nú ríður á að verja því fé af skynsemi svo það komi að sem bestum notum. Því má spyrja hvaða tilgangi það þjóni að Íslendingar sem aldrei hafa haft eigin her taki þátt í friðaraðgerðum herliðs á vegum Atlantshafsbandalagsins í Bosníu þótt reyndar sé um hjúkrunarlið að ræða. Við kvennalistakonur teljum betur fara á því fyrir íslenska þjóð að taka þátt í friðar- og uppbyggingarstarfi í Bosníu sem heyrir ekki beint undir NATO. Af nógu er að taka, því miður, og ljóst að kröftum okkar væri betur varið með öðrum hætti. T.d. með þátttöku í hjálparstarfi beint við íbúa og flóttafólk í Bosníu og reyndar öðrum ríkjum sem áður tilheyrðu Júgóslavíu. Má í þessu sambandi minna á fyrirspurnir þeirrar sem hér stendur til hæstv. utanrrh. um það hvernig skuli verja Bosníuaðstoðinni og einnig um afdrif Palestínuaðstoðarinnar svokölluðu, fyrirspurnir sem þingmenn munu vonandi finna á borðum sínum seinna í dag. Virðulegi forseti. Í haust tilkynnti ríkisstjórnin að taka ætti á móti litlum hópi flóttamanna frá Bosníu innan skamms. Það mál hefur þróast undarlega. Því var slegið upp með þeim hætti að á tímabili leit jafnvel út fyrir að kapphlaup yrði um hverjir fengju að hýsa þetta fólk. En Bosníufólkið er ekki enn komið til landsins, það bólar ekki á því. Á hverju strandar, hæstv. ráðherra? Það skal haft í huga að Íslendingar hafa ekki tekið skipulega á móti hópi flóttamanna frá því að síðasti hópur Víetnama fluttist til landsins frá Hong Kong. Hvenær var það? Það var árið 1991, hv. þm., eða fyrir fimm árum. Það eru nú öll afrek hinnar íslensku þjóðar við móttöku flóttamanna. Í þessum málum dugar ekkert hálfkák. Siðferðisleg skylda býður að hin íslenska þjóð taki af myndugleik á því að bjóða flóttafólki skjól hér á landi. Þótt stríðinu í Bosníu sé lokið fer því fjarri að hver snúi til síns heima í fyrrum Júgóslavíu. Uppbyggingarstarfið mun taka áratugi og óvíst er hvort þær kynslóðir, sem nú lifa, muni nokkurn tímann lifa eðlilegu lífi án ótta við að átök brjótist út á ný. Virðulegi forseti. Er ekki tímabært að íslenska ríkið axli sameiginlega ábyrgð okkar allra á flóttamannavandanum? Við kvennalistakonur teljum svo vera ætli Íslendingar að halda sjálfsvirðingu sinni í samfélagi þjóða. Ísland hefur allt of lengi skákað í skjóli þess að vera einangrað ríki á hjara veraldar þegar flóttamannavandinn er annars vegar. Við það verður ekki unað deginum lengur. Herra forseti. Framkvæmdastjóri menningarmálastofnunar Sameinuðu þjóðanna, UNESCO, var staddur hér á landi á dögunum. Í viðtali sagði hann ætlunarverk UNESCO að breyta röksemdum valds í vald röksemdanna. Að umbreyta hugsunarhætti stríðsmenningar í hugsunarhátt friðarmenningar. Femínistar hafa alla tíð barist gegn hugarfari hermennskunnar, hugarfari stríðsrekstrar og hernaðarbandalaga. Sú barátta á æ meiri hljómgrunn meðal jarðarbúa eins og ráða má af orðum framkvæmdastjórans. Það er eina trygging þess að okkur auðnist að búa saman í sátt við menn og umhverfi. Her á Íslandi er tímaskekkja. Afleiðing úrelts kaldastríðshugsunarháttar. Engir herir munu ráða við stærstu öryggismál íslensku þjóðarinnar, umhverfismálin, eins og áður hefur verið rætt um. Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra, Halldór Ásgrímsson, er líklega einn af fáum innan hins íslenska stjórnkerfis sem ekki sjá ástæðu til þess að vera uggandi um framtíð norræns samstarfs. Sannleikurinn er sá að eftir að frændur vorir Finnar og Svíar héldu á vit Evrópusamrunans í Brussel hefur smám saman verið að molna úr undirstöðum norræns samstarfs hvort heldur litið er til sameiginlegs málflutnings hjá Sameinuðu þjóðunum eða hagsmunagæslu gagnvart Evrópusambandinu í Brussel. Íslendingar verða að horfast í augu við þá staðreynd að frændur vorir í Brussel hafa ekki lagt sig í líma við að tala máli okkar í völdundarhúsi framkvæmdastjórnarinnar. Á sama tíma hefur þungamiðja Norðurlandasamstarfsins færst suður á bóginn. Þótt hæstv. ráðherra sé ekki uggandi um norrænt samstarf kom fátt það fram í máli hans sem benti til að það góða samstarf gengi í endurnýjun lífdaga í náinni framtíð. Evrópumálin eru kapítuli út af fyrir sig í ræðu hæstv. utanrrh., eins og bent hefur verið á í þessari umræðu. Þar er slegið úr og í hvað varðar samskipti Íslands við Evrópusambandið. Í einu orðinu er látið liggja að því að hagsmunir lands og þjóðar verði best tryggðir með því að vera samstiga Evrópusambandinu á sem flestum sviðum, í hinu jafnharðan dregið úr líkt og hæstv. ráðherra hafi skynjað mikla ógn af því að fylgja röksemdafærslu sinni til enda. Nú er svo komð í pólitísku samstarfi innan hins Evrópska efnahagssvæðis að ríkisstjórn Íslands hefur gerst aðili að yfirlýsingum og málflutningi ESB um utanríkismál. Það verður ekki skilið öðruvísi en svo að skrifað hafi verið upp á fullbúin plögg án þess að gefist hafi kostur á því að hafa áhrif á innihaldið. Um stækkun Evrópusambandsins er hæstv. ráðherra ómyrkur í máli og segir hann í rökréttu samhengi við sögulega þróun í álfunni að stækkun ESB hljóti að styðja viðleitni Evrópusambandsins til að stuðla að friði, velmegun, öryggi og stöðugleika í álfunni. Talar hér utanrrh. í ríkisstjórn Davíðs Oddssonar? Eru hæstv. forsrh. og utanrrh. sammála um Evrópustefnu ríkisstjórnarinnar? Eða getur verið að sprungur hafi myndast í þagnarmúrinn sem reistur hefur verið í kringum lýðræðislega umræðu um Evrópumálin hér á landi? Fróðlegt væri að hæstv. utanrrh. upplýsti þingheim um hvort breytinga sé að vænta í Evrópustefnu ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar. Herra forseti. Í ræðu hæstv. ráðherra sér þess hvergi merki að ríkisstjórn Íslands hafi dregið lærdóm af niðurstöðum og boðskap stórra og merkra ráðstefna sem haldnar hafa verið á vegum Sameinuðu þjóðanna á undanförnum árum og á ég þar sérstaklega við ráðstefnur um mannréttindi, mannfjöldaþróun og málefni kvenna. Mannréttindamál fá yfirborðslega afgreiðslu í utanríkisstefnu þessarar ríkisstjórnar. Svo er bætt gráu ofan á svart með því að minnast ekki einu orði á þátt kvenna í mótun framtíðar, í mannréttindabaráttu samtímans, eins og fram hefur komið. Er árið ekki 1996? Það herrans ár, mundi hæstv. utanrrh. líklega segja. Í skýrslu þróunarstofnunar Sameinuðu þjóðanna frá síðasta ári eru færð sannfærandi rök fyrir því sem þingkonur Kvennalistans hafa margoft sagt í þingsölum, hagsæld, jafnrétti og friður mun aldrei nást án jafnrar stöðu kynjanna. Ég endurtek: Aldrei. Það er til einskis að ræða fjálglega umhverfisvernd, sjálfbæra þróun og afnám fátæktar ef hlutur kvenna í samfélaginu, mótun þess og viðgangi er gjörsamlega fyrir borð borinn á sama tíma. Engar hagvaxtarrannsóknir allra þjóðhagsstofnana á byggðu bóli munu fá haggað þeirri staðreynd að ólaunuð vinna kvenna við heimilisstrit og barnauppeldi heldur hagkerfum þessa heims uppi. Sú ólaunaða vinna er varlega metin á 11 billjón Bandaríkjadala á ári í heimsbúskapnum. Það eru 11 milljón milljónir dollarar, hv. þingmenn. Þetta er undirstaða þeirrar efnahagslegu hagsældar sem lærðir hagfræðingar reikna á mælikvarða hagvaxtar. En hagsældin er ekki allra því að þessar sömu konur eiga flestar lítinn sem engan aðgang að gæðum jarðar. Þær eru ekki spurðar ráða þegar tekið er til við skiptingu þeirra. Íslendingar verja um 0,12% af vergri landsframleiðslu til þróunarmála. Þetta er fjarri því marki sem samþykkt var að stefna að með þingsályktunartillögu um þetta efni árið 1985 en markið var 0,7%. Að auki er í þessu hlutfalli talin með lögbundin framlög til alþjóðastofnana sem varla geta flokkast sem þróunaraðstoð. Það er auðvitað sama frá hvaða hlið þróunaraðstoð Íslendinga er skoðuð, hún stenst ekki samanburð við nein af þeim löndum sem við viljum gjarnan bera okkur saman við. Verkefni þróunarsamvinnustofnunar í Namibíu, Mósambík, Malaví og á Grænhöfðaeyjum felast m.a. í kennslu til sjómanna og rannsóknum á fiskstofnum. Þau eru að sjálfsögðu góðra gjalda verð og þeim þarf að halda áfram. En ég hlýt að spyrja hæstv. utanrrh.: Hvar eru kvennaverkefni Þróunarsamvinnustofnunar Íslands? Hvernig hyggst hv. ríkisstjórn verja fé til þróunarstarfa í framtíðinni? Herra forseti, ég leyfi mér að lýsa eftir stefnumótun hins opinbera um þróunaraðstoð Íslands á erlendri grundu. Að auki skorar Kvennalistinn á hæstv. utanrrh. að efna til þróunarsamvinnu á forsendum kvenna í þróunarlöndunum. Að byrja á réttum enda og spyrja konur hvernig létta megi þeim byrðar heimilisstrits og barnauppeldis. Snúa blaðinu við og leggja hugarfar þess sem á að njóta góðs af hjálpinni til grundvallar en ekki þess sem gefur. Aðeins á þann hátt mun þróunaraðstoð bera raunverulegan árangur, minnka fátækt, auka menntun, stuðla að friði og fegurra mannlífi. Á alþjóðavettvangi eiga Íslendingar alltaf að taka afstöðu gegn misrétti og kúgun og leggja sitt af mörkum til að jafna skiptingu jarðargæða á milli allra íbúa hennar. Því er afar mikilvægt að styðja konur í þróunarlöndum til náms og starfa. Þær eru víðast styrkasta stoð fjölskyldunnar og aðstoð við þær dregur úr mannfjölgun og kemur öllum til góða. Niðurstaða mannfjöldaráðstefnunnar í Karíó var sú að besta leiðin til að draga úr mannfjölgun í heiminum væri að mennta konur og auka áhrif þeirra í samfélaginu. Virðulegi forseti. Tími fagurgalans er liðinn. Konur um allan heim krefjast raunverulegra, pólitískra skuldbindinga sem bæta kjör sín og styrkja stöðu sína í þjóðfélaginu. En utanríkisstefna ríkisstjórnarinnar ber þess ekki vitni að hv. ríkisstjórn hafi áttað sig á þessari staðreynd eða hafi skilning á því hverjar slíkar pólitískar skuldbindingar eru. Um það vitnar ræða hæstv. utanrrh. Stefna hv. ríkisstjórnar einkennist fyrst og fremst af því að brugðist er við vandamálum eða öðru því sem rekur á fjörur okkar og varðar samskipti við umheiminn. Til undantekninga heyrir að Íslendingar hafi frumkvæði í alþjóðasamskiptum og til undantekninga heyrir að ríkisstjórnin vísi veginn fram á við fyrir land og þjóð.

Virðulegur forseti. Það var margt í máli hv. þm. sem ég get tekið undir. En þingmaðurinn vék hér að Evrópumálunum og var að saka hæstv. ráðherra um að slá úr og í. Jafnframt gerði hann því skóna að það væru komnar sprungur í þagnarmúrinn sem reistur hefði verið í kringum Evrópumálin hér á landi. Mér fannst sem það væri þagnarmúr í kringum álit talsmanns Kvennalistans hér á þessu máli. Það var ekki að heyra eitt einasta orð um viðhorf Kvennalistans til þessara örlagaríku mála sem hafa orðið eitt aðalefni umræðunnar hér. Mér sýnist sem hv. þm. sé með munnhaft að þessu leyti en það væri ágætt um leið og þingmaðurinn bregður ráðherranum um að slá úr og í að þingmaðurinn tali skýrt í málinu.

Herra forseti. Mér er ljúft og skylt að verða við beiðni hv. þm. Með leyfi forseta, vil ég vitna í stefnuskrá Kvennalistans. Þar stendur: Kvennalistinn vill að svokomnu máli leggja áherslu á að Ísland standi utan Evrópusambandsins. Það er ekkert sem hindrar okkur í að lögleiða góðar breytingar ættaðar frá Evrópu nema vilja og skilningsleysi íslenskra stjórnvalda. Stefna Kvennalistans í þessu máli er mjög skýr. Mitt álit á því máli er líka mjög skýrt og það hefur komið fram opinberlega. Ég er ósammála stefnu Kvennalistans að þessu leyti. Ég tel best að látið verði á það reyna með aðildarviðræðum við Evrópusambandið hvaða kjör okkur bjóðast í Brussel.

Herra forseti. Ég mun aðallega gera norrænt samstarf og tengsl norrænnar og evrópskrar samvinnu og Vestur-Evrópusambandið að umtalsefni enda hef ég starfað talsvert á þeim vettvangi. Hafa margir komið inn á þau mál hér og er það vel. Nýlega voru gerðar talsverðar breytingar á norrænu samstarfi og hef ég heyrt að margir hafi áhyggjur af að það samstarf sé á fallandi fæti. Þær breytingar sem farið var í voru umdeilanlegar. Þær fólust aðallega í því að uppbygging nefnda Norðurlandaráðs var breytt úr því að vera fagnefndir í svokallaðar svæðanefndir. Menningarmálanefnd, fjárhagsnefnd, efnahagsnefnd o.s.frv., voru lagðar niður og í stað voru einungis þrjár nefndir skipaðar en þær eru: norræn nefnd, Evrópunefnd og nærsvæðanefnd. Önnur hápólitísk breyting var einnig gerð en hún var sú að samstarfið grundvallast ekki lengur á landsdeildum hvers lands fyrir sig heldur á grundvelli pólitískra flokkahópa. Þannig vinn ég t.d. í dag ekki að norrænum málum beint sem Íslendingur heldur sem miðjuflokkamanneskja. Það er mikil breyting. Það er ekki komin nein sérstök reynsla á þessa breytingu þannig að það er ekki tímabært að tjá sig strax um það hvort þetta var til bóta eða ekki. Annað stórt verkefni sem hefur einnig verið unnið nú á norrænum vettvangi er að það er búið að endurskoða starfsemi 47 samnorrænna stofnana og það var gert til þess að reyna að nýta fjármagn með öðrum hætti, þ.e. að endurnýja það og koma því í meira lifandi samstarf. Þetta samstarf er því alls ekki dautt, eins og sumir hafa viljað halda fram, heldur er þetta lifandi samstarf að mínu mati. Sumir sem gagnrýna norrænt samstarf telja það vera mikið pappírsflóð og vera okkur mjög dýrt. Ég get ekki tekið undir það. Að vísu er auðvitað talsvert um pappír þar eins og hér í þessum sölum en það er okkur ekki dýrt þetta samstarf, við borgum einungis 1% af rekstri Norðurlandaráðs, mun minna en við fáum til baka. Það er því alrangt að við séum peningalega að tapa á norrænu samstarfi. Auðvitað erum við ekki að þessu peninganna vegna. En svo sannarlega töpum við ekki heldur á því peningalega. Við stórgræðum á því menningarlega, menntunarlega og að öllu leyti. Eins og kom fram hjá hæstv. utanrrh. og allir vita, er okkur öllum það mjög mikilvægt að hafa áhrif á Evrópusambandið. Þótt þau áhrif verði að sjálfsögu ekki mikil við núverandi aðstæður getum við haft ýmis áhrif svo sem með áhrifum í gegnum norræna samvinnu. Mig langar einmitt að gera það að umtalsefni hér að nýlega var haldin ráðstefna á norrænum vettvangi eða á vegum Norðurlandaráðs um Evrópumálin. Þar gafst norrænum stjórnmálamönnum tækifæri til samráðs um Evrópumál og að skerpa þær samnorrænu pólitísku áherslur sem þeir telja að komi framtíð Evrópu til góða. Á ráðstefnunni komu fram hvaða áherslur og væntingar Norðurlöndin hafa til ríkjaráðstefnu Evrópusambandsins sem er nýhafin í Torino á Ítalíu. Það má segja það hér til gamans að Norðmenn fjölmenntu á þessa ráðstefnu sem haldin var í Kaupmannahöfn, það voru u.þ.b. 100 embættismenn á ráðstefnunni og þar af voru 45 norskir. Þannig að Norðmenn eru greinilega úti með allar klær til þess að hafa áhrif á Evrópumálin óbeint.  Meginverkefni ríkjaráðstefnu Evrópusambandsins er að finna út hvernig sambandið getur orðið skilvirkara, lýðræðislegra og með hvaða hætti standa skuli að stækkun sambandsins. Nú þegar hafa um 13 lönd sótt formlega um aðild og bíða óþreyjufull eftir því að komast inn í sambandið. Flest þeirra eru austantjaldsríki en núverandi stjórnskipulag Evrópusambandsins þjónar um 15 ríkjum. Það að aðildarríkjum gæti fjölgað um helming á næstu árum krefst þess að sjálfsögðu að endurskipuleggja þarf allt ákvarðanaferli og stofnanaskipulag sambandsins. Ljóst er að allar meiri háttar breytingar á starfsemi og uppbyggingu sambandsins munu hafa áhrif á ytri samskipti þess, svo ekki sé minnst á EES-samninginn og alla þá þætti ESB sem hafa bein áhrif á framkvæmd þess samnings. Öll ný aðildarríki að Evrópusambandinu munu verða sjálfkrafa aðilar að EES. Stækkunin skiptir því verulegu máli fyrir okkur Íslendinga, bæði pólitískt og viðskiptalega. Ríki Evrópu hafa pólitíska, efnahagslega og öryggislega hagsmuni af því að austantjaldsríkin gerist aðilar að Evrópusambandinu. Útvíkkun Evrópusambandsins gæti styrkt lýðræðisþróun þessara landa. Þátttaka þeirra gæti einnig skapað efnahagslegan vöxt og aukin viðskipti í Evrópu. Öll þessi framangreind atriði auka að sjálfsögðu stöðugleika í öryggismálum álfunnar. Stækkun Evrópusambandsins mun einnig leiða til aukinnar samvinnu um umhverfismál og Norðurlöndin munu ýta mjög á um að slík samvinna verði mjög ofarlega á forgangslista Evrópusambandsins. Við inngöngu austantjaldsríkjanna í sambandið verður mun auðveldara að taka fastar á umhverfismálunum en eins og við öll vitum þá eiga þessi ríki við veruleg umhverfisvandamál að stríða, m.a. vegna úrelts iðnaðar sem spillir umhverfi Evrópu. Þar sem það er ljóst að ríkjaráðstefnan getur og mun væntanlega leiða til þess að Evrópusambandið breytist langar mig við þetta tækifæri að beina spurningu til hæstv. utanrrh. Segjum sem svo að ríkjaráðstefnan verði til þess að Evrópusambandið breytist þannig að okkur finnist það vera álitlegri kostur en í dag að sækja um aðild. Hvað telur hæstv. ráðherra að það taki langan tíma að undirbúa aðildarumsókn? Ég vona að hæstv. ráðherra geti svarað sæmilega nákvæmlega, svarið verði ekki að það taki svona talsverðan tíma heldur að tímasetning verði nákvæmari. Mér finnst mjög mikilvægt að álit hæstv. ráðherra á þessu komi fram. Ég gluggaði í nýlegt Morgunblaðsviðtal við hæstv. forsrh. Eftir að hafa lesið það viðtal tel ég að núverandi hæstv. utanrrh. sé mun jákvæðari gagnvart Evrópumálunum en hæstv. forsrh. Í tengslum við ríkjaráðstefnuna þurfum við að sjálfsögðu að hafa nokkrar áhyggjur af Vestur-Evrópusambandinu og stöðu þess. Nýlega bað Norðurlandaráð prófessor Nikolaj Petersen, sem er prófessor við Árósarháskóla, að fara yfir gögn Danmerkur, Svíþjóðar og Finnlands sem þau hafa lagt fram fyrir ríkjaráðstefnuna og bera saman hvað væri sameiginlegt og hvað ekki í óskum þessara Norðurlanda sem eru aðilar að ESB. Hann segir í úttekt sinni að þegar öryggismál eru skoðuð sé ljóst að ekkert norrænna landa vilji á þessum tímapunkti gerast gildur aðili að Vestur-Evrópusambandinu og þetta kom einmitt mjög vel fram í máli hæstv. ráðherra. Það er því ekki við því að búast að nokkurt norrænt land muni styðja tillögu um að Vestur-Evrópusambandið yrði innlimað í ESB eins og sum önnur lönd vilja, t.d. Þýskaland. Bretar hafa stutt okkar sjónarmið um að Vestur-Evrópusambandið eigi að halda sjálfstæði sínu og Norðmenn hafa einnig gert það. Ef Vestur-Evrópusambandið yrði innlimað í Evrópusambandið yrði okkar staða að sjálfsögðu mjög óljós þar sem við erum ekki fullgildir aðilar að Vestur-Evrópusambandinu. Það er okkur því mjög mikilvægt að tryggja sjálfstæði Vestur-Evrópusambandsins. Að mínu mati er mjög nauðsynlegt að við Íslendingar stöndum okkur vel í því að fylgjast með og reyna að hafa áhrif á þróun mála í Evrópu. Við Íslendingar erum að sjálfsögðu mjög fáir og við höfum fáa stjórnmálamenn og embættismenn sem sinna Evrópusamstarfi. Því er okkur mjög nauðsynlegt að þeir fáu sem vinna að þessum málum vinni þétt saman og af því tilefni höfum við hv. þm. Tómas Ingi Olrich beitt okkur fyrir því að þessir aðilar komi saman og ræði þau málefni sem eru okkur mikilvæg gagnvart t.d. ríkjaráðstefnunni. Einnig hafa komið upp hugmyndir um að t.d. utanrmn., Íslandsdeild Norðurlandaráðs, EFTA-nefndin, Evrópuráðsnefndin og NATO-nefndin ættu að hittast og fara sérstaklega yfir þessi mál, líka til að skiptast á upplýsingum um þau atriði sem við höfum aflað á erlendum vettvangi. Þau atriði sem sérstaklega þyrfti að ræða í slíku sambandi eru hagsmunir sem snúa beint að Íslandi á ríkjaráðstefnunni. Þar vil ég nefna að það er brýnt að það takist að stækka Evrópusambandið til þess að auka öryggi í Evrópu og að umhverfismálum verði betur skipað í framtíðinni eins og ég hef áður minnst á. Nýlega skrifaði utanrrh. undir fimm ára samning eða samkomulag fyrir okkar hönd við bandarísk stjórnvöld um framkvæmd varnarsamningsins. Tel ég að hér sé um mjög ásættanlegan samning að ræða fyrir okkur Íslendinga og tel að hæstv. utanrrh. sé fullsæmdur af því að hafa staðið að þessu samkomulagi. Kostir þessa samnings eru að hann er til langs tíma, eða til fimm ára. Hann er lengri en síðasta samkomulag. Hann tryggir varnir landsins en varnarviðbúnaður er óbreyttur. Þar sem í samkomulaginu felst að einkaréttur Íslenskra aðalverktaka og Keflavíkurverktaka á framkvæmdum fyrir varnarliðið verður afnuminn árið 2004, vil ég að það komið fram að ég tel mjög brýnt að hugað verði vel að atvinnumálum á Suðurnesjum. Þar hefur ýmislegt mjög jákvætt verið að gerast og vil ég nefna hér að markaðs- og atvinnumálaskrifstofan á Suðurnesjum hefur ýmislegt mjög áhugavert á prjónunum og það er gaman að sjá hvað það er mikill vöxtur í þeirri skrifstofu. Varðandi Schengen vil ég segja að ég er jákvæð gagnvart því að skoða aðild að Schengen-samkomulaginu þar sem um löggæslu og landamæraeftirlit er að ræða. Með aðild að Schengen munum við viðhalda eðli norrænu vegabréfasamvinnunnar og útvíkka hana til aðildarlanda Schengen. Fram hafa komið margir kostir þess að taka þátt í Schengen-samstarfinu. Ég mun ekki tíunda þá kosti frekar hérna en það er alveg ljóst að Schengen-samstarfið mun kosta okkur talsverða fjármuni, þ.e. vegna uppbyggingar á Keflavíkurflugvelli. Það er búið að reikna það út að uppbyggingin þar muni kosta um 400 millj. kr. og af þeirri upphæð eru 250 millj. kr. vegna Schengen en 150 millj. kr. vegna aukins álags í flugi almennt séð, án Schengen. Hér hefur það komið fram hjá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni að ég hafi tjáð mig öðruvísi í þessu máli og það er alveg rétt. Fyrst í stað var reiknað með að þetta mundi kosta um milljarð. Það fannst mér mjög há upphæð. Það er alveg ljóst að ef við förum í Schengen munum við auðvitað taka ákveðinn þunga af öðrum löndum í Schengen gagnvart eftirliti. Ef þetta hefði kostað milljarð væri alveg réttlætanlegt að athuga hvort önnur ríki vildu koma eitthvað að þessu máli með fjármögnun, t.d. Norðurlöndin. Það hef ég sagt opinberlega. Hins vegar þarf ekki að koma til þess í dag þar sem um mun lægri upphæð er að ræða, eða 150 millj. kr. Ég tel ekki ástæðu til þess að við skoðum það neitt frekar hvort aðrir mundu vilja koma að þessu máli vegna þess hve upphæðin er má segja lág miðað við fyrstu tölur.

Herra forseti. Þetta var bæði fróðleg og skemmtileg ræða hjá hv. þm. Siv Friðleifsdóttur. Það vakti sérstaka ánægju hjá mér að hún vakti eftirtekt á því að hæstv. utanrrh. er miklu frjálslyndari en hæstv. forsrh. þegar kemur að málefnum Evrópusambandsins. Er það rangt skilið hjá mér að hv. þm. Siv Friðleifsdóttir hafi í rauninni verið að snupra hæstv. forsrh. sökum þeirra afturhaldssjónarmiða sem öll þjóðin veit að hann hefur gagnvart Evrópusambandinu? Í annan stað, herra forseti, fýsir mig að vita afstöðu hv. þm. til Evrópusambandsins. Hún flutti hér langt mál og nokkuð gott um það hversu jákvætt það væri fyrir öryggi í Evrópu og fyrir umhverfismál í Evrópu að Evrópusambandið stækkaði. Hún vill sem flestar Evrópuþjóðir í ESB. Þýðir það, hv. þm., að hún telur tímabært að Íslendingar láti á það reyna, eins og hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir sagði áðan, hvað er í boði? Í þriðja lagi, herra forseti, hjó ég eftir því og fannst merkilegt að heyra að hv. þm. er afskaplega vel heima um það hversu margir Norðmenn sækja ráðstefnuna í Torino. Þar er ekki bara Gro Harlem Brundtland, forsætisráðherra Noregs, heldur níu aðrir ráðherrar. Þar eru 100 embættismenn en hún gat þess ekki að þar væri nokkur Íslendingur og þess vegna langar mig til þess að vita, herra forseti, hvort hv. þm. Siv Friðleifsdóttir telur að Íslendingar og þá hæstv. utanrrh. sinni því ekki nægilega vel að fylgjast með framvindu umræðunnar á ríkjaráðstefnunni.

Herra forseti. Það er nú alls ekki þannig að ég sé að snupra hæstv. forsrh. Ég las hins vegar þetta Morgunblaðsviðtal og sá þar að hæstv. forsrh. er mjög neikvæður gagnvart aðild að Evrópusambandinu. Hann verður að hafa sínar skoðanir á því en ég er alls ekki að snupra hann fyrir skoðanir hans. Fólk má hafa sínar skoðanir í friði. Ég tel að við eigum að skoða kosti og galla Evrópusambandsins vel. Ég hef verið að reyna að gera það sjálf eftir bestu getu. Ég er hins vegar ekki komin svo langt í mótun minnar skoðunar að ég geti kveðið upp úr með það hér og nú hvort við eigum að sækja um aðild að Evrópusambandinu og hvenær það ætti að vera. Ég vil sjá hvernig ríkjaráðstefnan þróast. Ég bind ákveðnar vonir við hana. Ef hún verður til þess að Evrópusambandið verður lýðræðislegra finnst mér verulega ástæða til þess að við skoðum hugsanlega aðildarumsókn. Varðandi öryggi í Evrópu tel ég auðvitað mikilvægast að austantjaldslöndin og Mið-Evrópulöndin fari í Evrópusambandið. Þar er einmitt mesta óöryggið. Ég held að það mundi ekki breyta mjög örygginu í Evrópu þótt Ísland gerðist aðili að Evrópusambandinu. Varðandi norska embættismenn gætti nokkurs misskilnings í spurningu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar. Ég var þar að vitna til Evrópuráðstefnu Norðurlandaráðs í Kaupmannahöfn en ekki til ráðstefnunnar í Torino. Ég veit því miður ekki hvað Norðmenn eru með marga embættismenn í Torino þannig að ég get ekki tjáð mig neitt um það. En það var mjög áberandi á þessari ráðstefnu í Kaupmannahöfn hvað Norðmenn voru þar með marga embættismenn. Það er auðvitað stutt fyrir þá að fara en maður fær sterklega á tilfinninguna að hugsanlega kunni þá innst inni að svíða að hafa ekki gerst aðilar að Evrópusambandinu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir þetta ágæta svar og ég gleðst yfir því umburðarlyndi sem hv. þm. sýnir hæstv. forsrh. vegna þess að hann þarf á því að halda á þessum síðustu og verstu vikum í lífi sínu. Að öðru leyti vil ég líka segja, herra forseti, að mér finnst dálítið merkilegt að hlýða á mál hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur og tengja það við þennan örstutta kafla sem hæstv. utanrrh. hefur í ræðu sinni um Evrópusambandið. Mér finnst að verið sé að reisa þar allt annað flagg en verið hefur yfir Framsfl. til þessa. Ég fæ ekki betur séð en að það sé kominn vísir að stefnubreytingu hjá Framsfl. um þessi mál. Ég fagna því og tek eftir því að undir forustu hæstv. utanrrh. hefur tekist að sveigja Framsfl. talsvert af þeirri afturhaldsbraut sem hann var á áður gagnvart Evrópu. Ég minni á að það var einu sinni svo að hæstv. utanrrh. treysti sér ekki einu sinni til þess að rétta upp hönd til að styðja inngöngu landsins í Evrópska efnahagssvæðið sem allir viðurkenna nú að hefur fært okkur mikla hagsæld og á eftir að færa okkur enn meiri. Hins vegar sýnist mér nú að hann hafi þrátt fyrir allt brynjað sig þeim kjarki sem þarf til þess að sveigja Framsfl. ekki bara til fylgis við Evrópska efnahagssvæðið, sem hann gerir auðvitað, heldur líka Evrópusambandið og þá fer að sneiðast um hólmann a.m.k. þar sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefur barist síðustu árin og hæstv. forsrh. Ég fæ ekki betur séð eins og reyndar hefur verið vakin athygli á fyrr í dag en að það sé komin upp undarleg staða þar sem Framsfl. stefnir miklu hraðar í átt til Evrópu en Sjálfstfl. Ég tel Sjálfstfl. það til hróss og þessi viðhorf sem hv. þm. Siv Friðleifsdóttir hefur birt í ræðu sinni eru henni sérstaklega til hróss. Hún er á góðri leið.

Virðulegur forseti. Það var svolítið þversögn í lok fyrra andsvars sem ekki er mitt að leiðrétta. Það er tvennt úr máli hv. frummælanda eða ræðumanns sem ég vildi gera að umtalsefni. Það er í fyrsta lagi það sem sagt var um herstöðvasamninginn við Bandaríkin, sem framlengdur var af hæstv. utanrrh. og ríkisstjórn til fimm ára, og hv. þm. Siv Friðleifsdóttir taldi þetta góðan samning sem tryggði varnir landsins og hefði auk þess jákvæð áhrif á atvinnulíf á Suðurnesjum. Í fyrsta lagi spyr ég hv. þm.: Tryggja varnir landsins gegn hverjum? Hver er óvinurinn? Í öðru lagi: Er hv. þm. sannfærður um að hersetan á Suðurnesjum hafi orðið atvinnulífi á því svæði til góðs og áframhaldandi hernaðarumsvif séu það sem fólk á Suðurnesjum þurfi helst á að halda? Annar þáttur sem ég spyr um varðar Schengen-samstarfið. Hv. þm. virðist treysta nokkuð mikið á þá útreikninga sem voru síðast bornir fram um þetta efni þrátt fyrir fyrirvara um óvissu. Ég vek athygli á því að húsameistari ríkisins ritaði nýlega grein í DV, þann 26. mars, þar sem hann mótmælir áburði um það að embætti hans hafi verið ónákvæmt í útreikningum en það hafði reiknað út þennan milljarð sem hv. þm. nefndi að það kynni að kosta að greina á milli umferðarstraums farþega og aðskilja þá frá vegna Schengen-aðildar og bendir á að það hljóti að hafa verið breytt forsendum ef menn ætla að ná lægri útkomu. Ég tel því að hv. þm. geti ekki verið þess fullviss að þessi heildarkostnaður vegna Schengen-aðildar sé eitthvað nálægt því sem hæstv. utanrrh. hefur síðast reitt fram. Það vantar mikið á að það mál hafi verið skoðað. Það kann að vera að hv. þm. þurfi að taka upp betlistafinn á nýjan leik ef betur er reiknað og áætlanir eru betur grundaðar.

Herra forseti. Hér var spurt: Tryggja varnir landsins gegn hverjum? Það er að minnsta kosti ljóst að hv. þm. hefur aldrei heyrt minnst á neitt sem heitir Sovétríkin og Rússland. Við vitum ekkert hvernig mál þar þróast í framtíðinni. Það er alveg hugsanlegt að okkur standi ógn af því svæði, það er alveg hugsanlegt þannig að ég tel Rússland ...  Varðandi atvinnumál á Suðurnesjunum sagði ég í ræðu minni að það þyrfti að skoða þau mál vegna afnáms einkaleyfis Íslenskra aðalverktaka og Keflavíkurverktaka á framkvæmdum. Ég sagði frá hvað markaðs- og atvinnumálaskrifstofa Suðurnesja væri að gera jákvæða hluti. Það voru mín orð þannig að það hefur gætt einhvers misskilnings í skilningi hv. þm. á orðum mínum áðan. Vegna Schengen-málsins er það alveg rétt sem kom fram hjá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni að ég var óviss í upphafi um það mál vegna þess að kostnaðurinn átti að vera um það bil milljarður. Það kom mér verulega á óvart hvað það átti að vera kostnaðarsamt að byggja upp Keflavíkurflugvöll einungis vegna Schengen. En síðan þegar farið var að skoða þær teikningar eða þær kröfur sem þar voru gerðar, þá var hægt að lækka þennan kostnað verulega þannig að nú er ljóst að kostnaðurinn er um 250 millj. Ég get að sjálfsögðu ekki svarað því hvort sá kostnaður verður hærri á endanum og hef engar forsendur til þess. En sú faglega ráðgöf sem við höfum þó fengið hingað til hljóðar upp á að þetta muni kosta um það bil 250 millj. og þess vegna er ég mun jákvæðari gegnvart aðild að Schengen eftir að hafa heyrt þá tölu.

Virðulegur forseti. Spurningin um aðildina að Schengen er greinilega peningamál í huga hv. þm. Ég tel að þetta sé fyrst og fremst pólitískt mál, spurningin um pólitísk tengsl og hvernig á þeim er haldið og hvernig innviðir þessa Schengen-samstarfs eru. En það er skynsamlegt hjá hv. þm. að hafa varnagla varðandi upphæðina því að þar eru áreiðanlega ekki kurl komin til grafar. En varðandi varnirnar sem hv. þm. formaður Framsfl. reyndi að aðstoða þingmann sinn Siv Friðleifsdóttur að finna botn í, þá kom fram hjá hv. þm. að þar lifir Rússagrýla góðu lífi í huga hv. þm. löngu eftir að aðalandstæðingurinn, risaveldið í vestri, hefur lýst því yfir að frá Rússlandi stafi engin hætta að þeirra mati. En hv. þm. heldur því fram sem meginrökum fyrir því að haldið er uppi hernaðarviðbúnaði í Keflavík séu Sovétríkin eins og hv. þm. sagði, væntanlega þá afturgengin, eða Rússland. Hér komum við, virðulegur forseti, einmitt inn á það sem býr í huga margra sem sakna kalda stríðsins, stuðningsmanna Atlantshafsbandalagsins og herstöðvarinnar í Keflavík og eru ekki eins hreinskilnir eins og Bandaríkjamenn en eru enn þá að leita að óvininum og grípa þá í gamla hálmstráið alveg burt séð frá því hvað hefur gerst á þeim tíma sem liðinn er. Þetta er mjög athyglisvert en hitt kann líka að vera að það verði niðurstaðan að byggt verði upp nýtt járntjald í Evrópu fyrir tilverknað Atlantshafsbandalagsins og þeirra sem þar bíta í skjaldarrendur með því að króa Rússland af í stað þess að reyna að treysta böndin og koma í veg fyrir að Evrópa skiptist á nýjan leik upp í tvær hagsmunaheildir þar sem hernaðarátök eru ekki útilokuð í framtíðinni.

Herra forseti. Það er alls ekki þannig að ég sakni kalda stríðsins. Ég tók Rússland einungis sem dæmi. Ég tel að það sé eðlilegt að við höfum varnir á Íslandi. Við höfum ekki her. Við höfum samning við Bandaríkjamenn um okkar varnir þannig að ég fagna þeim samningi sem utanrrh. okkar hefur náð fyrir okkar hönd til fimm ára og tel hann eðlilegan. Varðandi Schengen-málið er ekki rétt að ég telji þetta einungis peningamál, alls ekki. Þetta er að sjálfsögðu líka pólitískt mál. Hins vegar finnst mér í ljósi þess hvernig fjárhagsstaða okkar er á Íslandi í dag að milljarður í uppbyggingu á Keflavíkurflugvelli vegna Schengen fannst mér vera nokkuð há upphæð sem olli því að mér fannst óvíst hvort við ættum að fara út í Schengen vegna kostnaðar. Hins vegar aftók ég það aldrei að þótt við hefðum þurft að borga milljarð að við færum í Schengen. En það skiptir verulegu máli. Við erum í vissum aðhaldsaðgerðum í fjárlögum ríkisins þannig að milljarður vegna Schengen fannst mér sjokkerandi há upphæð.

Herra forseti. Ég ætla að gera fyrst að umtalsefni form umræðunnar. Ég sakna þess að hér skuli ekki vera til umfjöllunar a.m.k. einu sinni á hverjum vetri ítarleg skýrsla utanrrh. þar sem farið er sæmilega efnislega yfir helstu þætti utanríkismála og unnt er að gera grein fyrir hlutum með ítarlegri og vandaðri hætti en hægt er í ræðutexta sem taka má ekki lengri tíma en 30 mínútur að flytja. Það liggur í hlutarins eðli að það verður lítið meira en efnisyfirlitið ef á að gera öllum helstu þáttum utanríkismála, átakasvæðum í heiminum, viðskiptamálum, utanríkisviðskiptum, samningum og öðru slíku einhver viðhlítandi skil. Þetta var leyst bærilega að mínu mati á árum áður í allmyndarlegum skýrslum sem utanrrh. lögðu fyrir þingið og voru oft brúkleg gögn. Hvort sem menn voru sammála einstökum áherslum sem þar komu fram eða ekki var yfirleitt miklar upplýsingar að finna um stöðu mála, gerð grein fyrir afstöðu okkar, þátttöku í helstu alþjóðastofnunum o.s.frv. Ég tel tvímælalausa afturför að umræðan skuli nú byggja á þessu þó að ræður sem slíkar geti verið góðra gjalda verðar og ágætar, eru það ekki endilega eins og þetta dæmi sannar, stundum býsna innihaldslausar jafnvel þó að það taki 30 mínútur að flytja þær. En ég mælist eindregið til þess að hæstv. forseti og forustan í þinginu ræði þau mál við hæstv. ráðherra á komandi þingum að horfið verði til fyrra horfs í þessum efnum. Í öðru lagi um aðstæður almennt í alþjóðamálum, þá skiptast þar eins og oft áður á skin og skúrir. Það er vissulega svo að ýmislegt hefur þróast í jákvæða átt og margt mjög svo á sl. 5--10 árum. Flestir fagna breytingum í Evrópu, falli járntjaldsins og einhverri von um lýðræðislegri stjórnunarhætti í austanverðri álfunni. Menn fagna þeim viðamiklu afvopnunarsamningum, sem tekist hafa milli stórveldanna, og menn fagna alþjóðlegum samningum um framlagningu samnings um bann við frekari útbreiðslu kjarnavopna og öðru slíku sem telst til hinna jákvæðu tíðinda í heimsmálunum. Á hinn bóginn verður ekki fram hjá því horft að það er afar vafasamt að unnt sé að kalla heiminn að öllu leyti öruggari í dag en hann var fyrir 10 árum þrátt fyrir þetta, því miður. Því valda mikil svæðisbundin átök, því veldur uppgangur ýmiss konar öfgahreyfinga og því valda ýmsar fleiri aðstæður sem gera það að verkum að ástandið er víða viðsjárvert og á það erum við m.a. minnt harkalega þessa dagana. Ég ætla að fara nokkrum orðum um stöðu mála í austanverðri Evrópu eins og fleiri ræðumenn hafa gert og hæstv. ráðherra lítillega í ræðu sinni. Ég held að mál séu þar að mörgu leyti miklu viðsjárverðari en menn hafa almennt viljað vera láta. Hlutir eins og stækkun Evrópusambandsins til austurs og stækkun Atlantshafsbandalagsins eru settir með jákvæðum formerkjum og sumir setja nánast engin spurningarmerki við að framgangur í þá veru hljóti að vera einhliða í rétta átt. Ég held að hér þurfi menn að vanda sig mjög og rasa ekki um ráð fram bæði hvað það snertir að vekja ekki með ríkjunum um austanverða Evrópu óraunhæfar væntingar og vonir um að þeirra vandamál verði leyst á einu bretti með þessum hætti. Það mun ekki gerast þannig. Að hinu leytinu til verða menn að passa það enn þá frekar að búa ekki til forsendur sem fela í sér nýja skiptingu Evrópu. Það getur hver maður sem fer og reynir að setja sig inn í aðstæður á þessum svæðum --- ræðumaður var m.a. í Litáen fyrir nokkrum dögum síðan og reyndi aðeins að átta sig á hvernig landið lá þar --- skynjað hættuna á því að til komi ný skipting Evrópu og jafnvel hatrammari hinni fyrri ef illa tekst til. Þá er ég í grófum dráttum að tala um evrópskt/slavneskt járntjald sem mundi vera nokkur hundruð kílómetrum austar í grófum dráttum en það gamla var. Slík hætta er þarna og hún vakir í þessu máli ef mistök verða og mönnum tekst ekki að halda skynsamlega á þessu. Ég held líka að það sé afar vandmeðfarið, um leið og reynt er að styðja sjálfsagða og eðlilega viðleitni Austur-Evrópuríkja til að komast nær Vestur-Evrópuríkjum og í þeirra hóp bæði hvað varðar stjórnmálaleg tengsl, efnahagsþróun og annað því um líkt, að gefa þar óraunhæfar væntingar. Ég óttast að aðild að Evrópusambandinu og aðild að NATO sé að verða einhvers konar hálmstrá sem menn grípa nú til í örvæntingu sinni um austanverða Evrópu vegna þess að batinn hefur látið á sér standa þrátt fyrir þær breytingar sem þar hefur verið reynt að gera á undanförnum árum með vestrænni forskrift. Það hefur ekki reynst fara þannig að með kapítalismanum fengju allar Austur-Evrópuþjóðirnar sjálfkrafa amerísk lífskjör. Það gerist ekki þannig. En þann misskilning held ég að margir hafi lagt í það að verða vestræn þjóð eða evrópsk, að þar með fylgdu sjálfkrafa á einu bretti öll þau hlunnindi sem því eru samfara að teljast til vestrænna þjóða. Það er mikill misskilningur ef menn halda að svo sé. Það mun taka ár og áratugi að þróa mál þannig áfram í þessum ríkjum sem búa við skort á lýðræðishefð, búa við afar veika stjórnsýslu, í mörgum tilvikum ónýtt réttarkerfi, þar sem glæpastarfsemi veður uppi og þar sem efnahagsbati hefur mjög látið á sér standa nema þá til handa mjög fámennri yfirstétt. Ég sé ekki að 90--95% alþýðunnar í austanverðri Evrópu sé í sjálfu sér hótinu betur sett en áður var en hitt er ljóst að fámenn yfirstétt er orðin þar vellrík. Það er væntanlega ekki það sem við sum hver hér inni getum glaðst sérstaklega yfir. Þarna eru hlutir því miður alls ekki allir þannig að um einhlítt jákvæða þróun sé að ræða. Í öðru lagi herra forseti, þá get ég ekki tekið hér til máls um utanríkismál heldur en að harma þau dapurlegu tíðindi sem hæstv. utanrrh. boðaði til blaðamannafundar út af, að honum hefði tekist að framlengja samning um dvöl ameríks hers eða erlends hérs hér í landinu. Satt best að segja finnst mér það alltaf sérkennilegt þegar menn koma hér í ræðustólinn og slá því upp sem sérstaklega jákvæðum og merkum tíðindum að tekist hafi að semja um áframhaldandi vígbúnaðarsóun í landinu í algjöru tilgangsleysi. Það dapurlegasta af öllu er auðvitað sú staðreynd að það blasir við að þessi vígbúnaður er hér ekki lengur sérstaklega vegna áhuga hins erlenda herveldis heldur af efnahagslegri nauðhyggju þeirra manna sem sjá engin önnur úrræði en að vera á mála, a.m.k. að þessu leyti. Ég hefði talið meiri manndóm að því hjá hæstv. utanrrh. að leggja fyrir þjóð og þing áætlanir um það hvernig brottför hersins yrði háttað og endurreisn atvinnulífs á Suðurnesjum í kjölfarið. Af sama toga eru viðbrögð hæstv. utanrrh. við frv. sem ég er 1. flm. að og rætt var sl. föstudag sem felur í sér það efni að friðlýsa Ísland og íslenskt yfirráðasvæði fyrir kjarnorku og eiturefnavopnum. Þá bregður svo við að hæstv. utanrrh. og formaður Framsfl. kemur hér í ræðustól og finnur þessu allt til foráttu. Hann lýsir sig andvígan frv. þar sem í því fælist jafngildi þess að við yrðum að segja okkur úr NATO. Hæstv. utanrrh. skuldar okkur að mínu mati enn skýringar á því hvað er svona ósamrýmanlegt í þessum efnum ef á annað borð á að taka mark á því að Ísland sé kjarnorkuvopnalaust land og það standi ekki til og sé ekki í áætlunum Atlantshafsbandalagsins að misvirða þá íslensku stefnu. Um sjávarútvegsmál væri margt hægt að segja. Um þau er lítilega fjallað, hafréttarmál og annað því um líkt í þessari ræðu. Ég vil þó staldra við nokkra þætti, fyrst og fremst tilkomu úthafsveiðisamnings Sameinuðu þjóðanna. Ég harma að dráttur hefur orðið á því að við Íslendingar leggjum fram fullgildingarskjöl gagnvart þeim samningi. Ég er þeirrar skoðunar að við hefðum tvímælalaust átt að keppast við að vera í hópi fyrstu þjóða sem fullgiltu samninginn. Ekki vegna þess að það mundi í sjálfu sér breyta neinu á meðan hann hefur ekki tekið gildi og ekki vegna þess að í samningnum sem slíkum felist ákvæði sem færi okkur sjálfkrafa eða einhliða einhver réttindi heldur vegna hins að ég held að við eigum jafnan að keppa að því að vera í fararbroddi þeirra þjóða sem þróa hafréttinn og reyna að túlka hann og beita honum í sína þágu. Þessi samningur er staðreynd, hann verður að veruleika, það mun tilskilinn fjöldi ríkja fullgilda hann þannig að við förum fyrr eða síðar að starfa á grundvelli hans sem þjóðaréttar. Þess vegna segi ég: Við skulum þá bara gera það strax. Og ég hvet til þess að þeirri vinnu verði hraðað. Sömuleiðis er starfandi nefnd um úthafsveiðimál sem einnig þyrfti að fara að ljúka störfum og hér þarf að setja ný lög um veiðar utan efnahagslögsögu. Það hefur orðið svo gífurleg þróun í þeim efnum að það er meira en tímabært að gömul og fátækleg lagaákvæði frá 1976 verði endurskoðuð og við fáum sæmilega nútímalega löggjöf um þessi mál sem a.m.k. að einhverju leyti endurspegla þá gríðarlegu breytingu og þróun sem orðið hefur í þessum efnum, ekki hvað síst hvað Ísland áhrærir á sl. 5--6 árum. Það er ekki tími til að fara yfir einstök deilumál á þessu sviði svo sem deilur okkar við Norðmenn vegna fiskveiða í Smugunni í Barentshafi eða samningaviðræðna um síld, enda er það viðfangsefni nokkuð kunnugt. Ég minni líka á réttaróvissuna á Svalbarðasvæðinu og nauðsyn þess að við Íslendingar látum ekki okkar hlut í þeim efnum. Ég tel til að mynda brýnt að íslensk skip reyni við rækjuveiðar á Svalbarðasvæðinu og skaði að ekki hefur orðið af því nú þegar. Nú eru þar erlend skip við veiðar og að sögn afla sum þeirra sæmilega. Ég minni á Hatton-Rockall svæðið og þær kröfur sem við Íslendingar eigum tvímælalaust að reisa til ítaka á því svæði. Það er ljóst að Bretar gera sér grein fyrir því að réttarstaðan á Hatton-Rockall svæðinu mun breytast þegar alþjóðhafréttarsamningurinn gengur í gildi af þeirra hálfu. Um að vitnar m.a. frægur dómur í máli togara sem tekinn var að veiðum á því svæði. Að síðustu vil ég nefna í þessu samhengi samstarf okkar Íslendinga við næstu nágrannaþjóðir okkar. Ég held að þróunin í hafréttarmálum og hvað varðar sjávarútvegsmál og fiskveiðimál á síðustu árum hafi stóraukið mikilvægi þess og nauðsyn þess að við tökum upp miklu nánari samvinnu við næstu nágranna okkar í austri og vestri. Að mínu mati á að athuga þann kost mjög gaumgæfilega að Íslendingar, Færeyingar og Grænlendingar komi á fót svæðisstofnun um málefni fiskveiða hér í sínum heimshluta. Það er á fjöldamörgum sviðum sem þessar þjóðir þurfa að ná saman og standa saman út á við gagnvart kröfugerð annarra ríkja. Nærtækt dæmi þar um er auðvitað Reykjaneshryggurinn. Það eru fjölmargir sameiginlegir fiskstofnar sem við eigum með þessum þjóðum, einkum og sér í lagi Grænlendingum. En ég tel að svæðisstofnun, m.a. reist á grundvelli ákvæða úthafsveiðisamningsins sem gerir ráð fyrir því að tvær eða fleiri þjóðir geti stofnað til slíkrar svæðasamvinnu, milli Íslands, Grænlands og Færeyja, sé kostur sem beri að athuga mjög vandlega á næstu missirum í þessu sambandi. Það er að mínu mati enginn vafi á því að það getur reynst íslenskum hagsmunum geysilega dýrmætt að hafa gott og milliliðalaust samstarf, skipulagsbundið samstarf við þessar þjóðir. Við búum að mjög jákvæðum samskiptum við Færeyinga frá fornu fari og njótum þess að við sýndum skilning á þeirra stöðu þegar íslenska landhelgin var færð út og þeir misstu hér mikla veiðimöguleika. Og ætli það sé ekki einmitt að koma á daginn nú að sá skilningur hafi borgað sig margfalt í þeirri jákvæðu samstöðu sem tekist hefur með okkur og Færeyingum í síldardeilu við Norðmenn og Rússa. Þær verða hjáróma raddir hagsmunagæslumannanna sem kröfðust þess á undanförnum árum að svipta Færeyinga veiðiheimildum í íslenskri efnahagslögsögu þegar hvað verst stóð á í efnahagslífi þeirrar þjóðar í ljósi þess sem síðan hefur gerst. Ætli það sé ekki þannig að við sem stóðum í því á þeim tíma að verja þessar veiðiheimildir Færeyinga getum með nokkru stolti sagt að það hafi reynst vera rétt afstaða. Það held ég. Að síðustu, herra forseti, væri gaman að hafa tíma til að ræða aðeins málefni Evrópusambandsins og þá spurningu sem hér hefur af einhverjum verið tekin upp í umræðunni, þ.e. hvort að við Íslendingar eigum að leggja inn umsókn um aðild að þeim klúbbi. Mitt svar er jafnafdráttarlaust nei við því eins og það hefur verið hingað til. Það er fróðlegt fyrir þá sem fýsir þarna inn, eða að minnsta kosti í að gera einhverja tilraun með fyrirtækið Ísland hf. í þessu sambandi, að lesa t.d. Morgunblaðið í dag og útkomu Breta í sambandi við sameiginlegu fiskveiðistefnuna og hvernig þeir standa varnarlausir og berskjaldaðir gagnvart kvótahoppinu út úr Bretlandi. Þannig að það er ekki nóg með að fiskveiðiþjóðir Evrópusambandsins semji sig inn á bresk fiskimið á fullri ferð alveg upp að 12 mílum heldur eru 20% kvótanna sem Bretar höfðu þó sjálfir komin til útlanda í gegnum kvótahoppið og dómar hafa gengið þannig að Bretar eru varnarlausir í þessu sambandi. Ætli mönnum sé ekki hollt að fara pínulítið yfir slíka hluti áður en þeir gerast of stórkarlalegir eða stórkvenlegir í yfirlýsingum hér um að við eigum að sækja um aðild að Evrópusambandinu?

Herra forseti. Það er aðeins út af ummælum hv. þm. að það sé einungis áhugamál okkar Íslendinga að hafa nauðsynlegan varnarviðbúnað hér á landi og það sé ekkert áhugamál annarra þjóða. Það ekki rétt. Það er almenn skoðun innan Atlantshafsbandalagsins að hér þurfi að vera lágmarks viðbúnaður. Það er jafnframt skoðun Bandaríkjamanna. Þannig að um þetta ríkir ágætis sátt. Það er út í hött að mínu mati að halda því fram að þessar kröfur séu settar fram eða þessi niðurstaða sé fengin í ljósi áhuga á efnahagslegum hagnaði Íslendinga. Svo er alls ekki og ég vil að það sé alveg skýrt í þessum umræðum. Að því er varðar Ísland sem kjarnokuvopnalaust og efnavopnalaust svæði þá er stefna Íslendinga og íslenskra stjórnvalda mjög skýr í þeim efnum og hefur alltaf verið, að hér séu hvorki kjarnorkuvopn eða efnavopn. Þessari stefnu hefur verið fylgt mjög fast fram. Um það hefur verið rík samstaða á Alþingi. Það sem ég hef hins vegar sagt er að ég tel að það frv. sem hér hefur verið flutt hjálpi ekki í þessu máli og það muni ekki verða til þess að færa okkur nær því marki að losna við kjarnorkuvopn og efnavopn í heiminum. En það breytir því ekki að það er stefnan að hér verði ekki kjarnorku- og efnavopn. Þetta frv. samrýmist ekki skuldbindingum okkar innan Atlantshafsbandalagsins hvort sem okkur líkar betur eða verr. Svo á við um aðrar þjóðir Atlantshafsbandalagsins enda hefur slík löggjöf ekki verið samþykkt eða flutt í öðrum ríkjum Atlantshafsbandalagsins. Svo einfalt er það mál þó ég virði að sjálfsögðu þann vilja sem kemur fram í þessu frv. Hér eru aðstæður bara allt aðrar en á Nýja-Sjálandi sem mikið hefur verið vitnað til. Það er alveg út í hött að mínu mati að yfirfæra aðstæður þar yfir á þennan heimshluta.

Herra forseti. Hæstv. utanrrh. segir að áhuginn á því að hafa hér herinn sé ekki eingöngu íslenskur heldur sé þetta almenn skoðun innan Atlantshafsbandalagsins. Sem sagt: Hér skal vera her þótt enginn finnist óvinurinn. Nú er hins vegar vitað að t.d. innan Bandaríkjahers eru mjög skiptar skoðanir um það hvort það þurfi yfir höfuð að vera að hafa hér her og herstöð. Ég læt mér nægja að vitna þar í hinar frægu fréttir Morgunblaðsins, sem sendi fremsta rannsóknarblaðamann sinn, Agnesi Bragadóttur, til Bandaríkjanna og birti miklar fréttir af því að ákveðnar deildir Bandaríkjahers væru orðnar þeirrar skoðunar að það væri bara peningasóun að vera að reka þessa herstöð uppi á Íslandi. Það kann að vera að eftir sem áður séu ákveðin öfl innan Bandaríkjanna sem vilja halda hér í einhvern viðbúnað. En margir fræðimenn á þessu sviði telja að áhugi Bandaríkjahers og NATO eins og komið er standi fyrst og fremst til þess að hér sé tiltæk ákveðin aðstaða. Menn sjái í sjálfu sér enga sérstaka þörf á því að halda hér úti her eða hafa hér árásarvopn geymd á hverjum tíma. Það liggur fyrir að áhersla íslenskra aðila á það að hér séu orrustuþotur, er í og með sprottin af því að þeim fylgja björgunarþyrlur og ákveðinn annar viðbúnaður. Það er ljóst að ef Bandaríkjamenn hefðu stigið skrefið til fulls og sent síðustu orrustuþoturnar heim eins og fréttir komu um að vestan að væri áhugi á, þá hefði ýmis annar viðbúnaður farið með. Þetta birtist mönnum þannig að það hafi verið það sem Íslendingar hafi verið að reyna að koma í veg fyrir með sendiferðum sínum vestur um haf og samningaumleitunum. Að það samrýmist ekki veru okkar í NATO að friðlýsa Ísland, þó að hér séu ekki kjarnorkuvopn og eigi aldrei að verða, er þversögn sem hæstv. utanrrh. þarf að útskýra betur fyrir okkur. Og líka þá það hvort að NATO eigi að ráða þessu. Er það þá þannig að Íslendingar hafi með aðild sinni að NATO afsalað sér sjálfstæði t.d. varðandi þætti eins og að friðlýsa sína lögsögu? Hvar liggur það? Í hverju felst það? Er það þá þrátt fyrir allt þannig að enn sé uppi á borðinu sú stefna NATO sem við erum nauðbeygðir til að undirgangast og felur í sér að NATO megi gera sín stríðsplön miðað við það að nota einnig íslenskt yfirráðasvæði hvað kjarnorkuvígbúnað snertir, eða hvað?

Herra forseti. Ég tel nú vera aðalatriðið hér séu hvorki kjarnorkuvopn eða efnavopn. Það hafa sumir mikla trú á löggjöf og að löggjöf geti bjargað öllu. Það mun litlu máli skipta hvaða lög eru hér á landi ef til stríðsátaka kemur í heiminum, því miður. Það er alveg ljóst að þetta er stefna íslenskra stjórnvalda og ég tel að það sé ástæðulaust að snúa út úr því. En það er mín skoðun og margra annarra að þetta frv. muni ekkert hjálpa í þessum málum, síður en svo. Við þurfum að sjálfsögðu að vinna að afvopnun og útrýma kjarnorkuvopnum og efnavopnum á alþjóðlegum vettvangi og beita áhrifum okkar innan Atlantshafsbandalagsins í samstarfi þessara þjóða. Þar höfum við veruleg áhrif og getum haft þau. En við þurfum að sjálfsögðu að gangast undir sameiginlega stefnu þeirra samtaka sem við göngum í. Ef við gerum það ekki þá liggur það beint við að fara úr þeim. Hitt er svo allt annað mál að við getum beitt áhrifum okkar til að breyta stefnunni og að því munum við vinna. Að því er varðar það sem hv. þm. sagði um árásarvopn þá er hér um varnarviðbúnað að ræða. Ég bendi á að það er viðsjárvert í þessum heimi í dag. Þótt að kalda stríðið heyri sem betur fer sögunni til, þá fyrirfinnst hryðjuverkastarfsemi og margt annað sem gerir öryggi okkar þannig að við verðum að hafa hér einhvern viðbúnað. Það er aldrei að vita hvað gerist í þessum heimi eins og staðan er nú og að hér sé enginn viðbúnaður til þess að taka á móti einu eða neinu, tel ég ekki samræmast þeim aðstæðum sem eru í heiminum. Það má vel vera að hv. þm. telji að við þurfum ekki að vera í NATO og hér þurfi ekki að vera neitt samstarf við einn né neinn. Við getum bara verið upp á okkur sjálfa komnir. Ég er því miður ekki þeirrar skoðunar. Ég vildi að heimurinn liti þannig út, en hann gerir það bara ekki.

Herra forseti. Skyldu þau nú ekki hafa veitt þeim öryggi á sínum tíma í Bosníu, öll vopnin sem þar voru? Ætli sagan kenni okkur ekki að það er ekki endilega þannig sem menn verða öruggastir og lifa helst af, að hrúga utan um sig vopnum og vígtólum? Ef það er eitthvað sem hægt er að læra af gangi mannkynssögunnar þá held ég að það sé fyrst og fremst það að vopn hafa á endanum tilhneigingu til þess að þau séu notuð. Það er bara þannig enda liggur það í eðli málsins að þannig er. Sjálf hugsunin á bak við þau hlýtur að fela það í sér að það er tilgangslaust að vera með þau nema jafnframt fylgi vilji til að nota þau. Ég er ekkert að mæla fyrir því að Íslendingar hafi ekki lögreglu eða einhvern viðbúnað til að gæta t.d. landamæra sinna á þessum eina millilandaflugvelli sem við höfum og einu höfn þar sem koma farþegaskip. Það er nú ekki mjög flókið mál satt best að segja. Það má aðeins á milli vera hvort hér er samningsbundið að séu t.d. fjórar F-16 orrustuþotur hið minnsta sem geta borið hin fjölbreytilegustu vígtól eða hins að hér sé haldið uppi einhverri öryggisgæslu og eftirliti, hér sé lögregla og annað því um líkt sem á að geta tekið við því sem að gæti steðjað og ekki flokkast undir meiri háttar árásir eða hernað. Varðandi trú á löggjöf þá held ég að það sé alveg augljóst mál að friðlýsing með löggjöf, víðtækri löggjöf gæfi stöðu Íslands í þessu efni allt annan svip en sú einfalda þingsályktun sem fyrir liggur og er í raun og veru eina opinbera samþykktin um það að hér skuli ekki vera kjarnorkuvopn. Ágæt sem sú samþykkt er þá er auðvitað augljóst mál að ef þetta væri fest í lög og helst í stjórnarskrá sem ég vildi sjá að gerðist, að í stjórnarskrá íslenska lýðveldisins kæmu ákvæði sem bönnuðu hér um aldur og ævi og alltaf kjarnorkuvopn og eiturefnavopn, umferð kjarnorkuknúinna farartækja og annað því um líkt, þá er það allt annar frágangur á málinu hvað sem menn svo segja um stöðuna út á við og möguleika okkar til þess að fá aðra til að bera virðingu fyrir slíkum samþykktum. Við munum sem smáþjóð hvort sem er ekkert ráða neinu í þeim efnum og það má alveg færa fyrir því rök að okkar sterkasta vörn sé sú að reyna jafnan að tefla fram friðsamlegum aðferðum og lausnum í deilumálum en ekki ofbeldinu og valdinu, vegna þess að þar hljótum við alltaf að verða undir. Þar verða smáþjóðirnar undir, það er svo einfalt mál. Þess vegna ber þeim að vera boðberar friðsamlegra lausna í deilumálum þjóða umfram öllum öðrum.

Virðulegi forseti. Ég má til í upphafi máls míns að lýsa yfir sérstakri ánægju minni með að yngstu konurnar á Alþingi hafa verið virkar í þessari umræðu. Það er athyglisvert að báðar fengu þær andsvör við ræðum sínum, einmitt vegna viðhorfa um Evrópusamstarf. Ég verð að segja eins og er að þessar ungu konur hafa þorað að setja fram persónulega skoðun sína og sannfæringu og ég vil sérstaklega þakka þeim fyrir þessar ræður. Mér finnst felast styrkur í því á hvern hátt þær fóru í umræðuna. Ég minnist daga í umræðum um utanríkismál á Alþingi þegar afar fáar konur tóku þátt í umræðunum. Sem betur fer hefur umræðan breikkað og þátttaka kvenna í henni aukist. Sjálf ætla ég ekki að fjalla um Evrópusambandið en ég hef sömu skoðun og annar þessara ungu þingmanna sem ég er að vísa til, nefnilega að við eigum að láta reyna á það með umsókn hvað er í boði fyrir okkur og taka síðan afstöðu. Virðulegi forseti. Það er stiklað á stóru í þessari skýrslu. Það er víða komið við og þess vegna hægt að fara inn á mörg ólík svið í utanríkismálum og einmitt vegna eðlis umræðunnar, að við fáum afmarkaðan tíma hvert og eitt, þá er hætt við að í samfellu fari umræðan nokkuð út um víðan völl þar sem frá einum ræðumanni til annars er farið inn á gjörólík svið. Ég hefði e.t.v. valið að fara að einhverju leyti í umræðu um Norðurlandaráð. Ég ætla ekki að gera það. Það hafa verið gerðar mjög miklar skipulagsbreytingar á starfsemi ráðsins og ég bíð átekta eftir því hvernig þau mál munu þróast. Ég var ekki svo afskaplega bjartsýn á að það væri rétta leiðin að gera breytingar á Norðurlandaráði en ætla mér ekki að setja fram neina frekari skoðun á því hér og nú. En mig langar að fara örfáum orðum um samstarf sem Norðurlandaráð hefur beitt sér fyrir og var upprunalega tillaga hæstv. utanrrh., en það er samstarf á heimskautasvæðum. Nú hafa tvær ráðstefnur verið haldnar um þetta mál. Sú fyrri í Reykjavík og sú síðari í Kanada í Yellowknife. Ég bind miklar vonir við þetta samstarf og tel að það muni hafa þýðingu fyrir okkur. Þar sem ég sat báðar þessar ráðstefnur vil ég sérstaklega geta þess að það var alveg ljóst að það var hlustað á ráðstefnunni í Yellowknife á rödd Íslands og afstöðu Íslands og að formaður Norðurlandanefndarinnar sem undirbjó ráðstefnuna, Geir H. Haarde, var okkur mjög styrkur fulltrúi. Ég veit ekki hvort það hefur komið fram í umræðunni fyrr í dag að Rússland bauð til þingmannafundar í Salekhard, minnir mig, í síðasta lagi árið 1998 og það er mikill vilji fyrir því að þingmenn hittist áfram þó að það sé í raun og veru eingöngu verið að tala um ríkisstjórnarsamstarf þegar verið er að tala um heimskautaráð. Það ríkisstjórnarsamstarf var staðfest í Inuvik skömmu eftir fundinn í Yellowknife. Það er alveg ljóst að þingmannafundurinn vill þingmannastarf og nána samvinnu milli fastanefndar Norðurlandaráðs og heimskautaráðsins fyrirhugaða. Það var mjög slæmt á þessari ráðstefnu að fulltrúi Bandaríkjanna mætti ekki. Það voru boðuð forföll en ég held að viðstaddir hafi talið að það væri ekki forföll heldur ekki vilji til að vera með. Það er enginn vafi á því að það eru miklir hagsmunir okkar að fá öflugt samstarf á norðurslóð. Vísindarannsóknir í þessum heimshluta eru mikilvægar hvort heldur er til lands eða sjávar. Það er líka athyglisvert fyrir okkur að hlusta á raddir fulltrúa frumbyggja frá hverju landi og þeirrar reynslu sem þetta fólk miðlaði um afleiðingu mengunar. Þar kom fram að neysluvenjur þessa fólks eru mjög ólíkar neysluvenjum okkar og þau eru hætt að geta nýtt margar afurðir vegna mengunar. Einnig kom það fram að bæði land- og sjávardýr eru að hverfa af ákveðnum svæðum. Ég vil líka sérstaklega geta þess af því í umræðunni hér er getið um alþjóðasamninga og þátt kvenna, að eitt af fjölmörgum atriðum sem samþykkt voru á þessum fundi var að í samvinnu við frumbyggja frá ýmsum svæðum heimskautasvæðisins verði þróuð margvísleg samstarfsverkefni og starfsemi á menningar- og sögulegu sviði og stuðlað að réttindum sem byggja á mannlegu gildi og fræðslu og eflingu félagslegra og efnahagslegra aðstæðna frumbyggja með sérstakri áherslu á þátttöku og framlagi kvenna. Þetta skiptir frumbyggjakonurnar miklu. Virðulegi forseti. Ég mun í minni umfjöllun um utanríkismál fyrst og fremst huga að mannréttindamálunum og ég legg áherslu á að þó ég víki að ákveðnum löndum þá eigum við vissulega að láta í okkur heyra og til okkar taka alls staðar þar sem mannréttindi eru fótum troðin. Í skýrslunni er getið um friðar- og uppbyggingarstarf í Bosníu og þar segir að þjóðir leggist á eitt við að reisa Bosníu úr rústum eftir ófriðinn og gera henni kleift að taka sæti sem eitt af sjálfstæðum ríkjum Evrópu. Við tökum öll undir það. En það vekur mann til umhugsunar um hlut Íslands. Það er mjög gott að veita 110 millj. til uppbyggingarinnar. Við erum þá sambærileg við aðrar þjóðir. En mig langar að spyrja um annan stuðning. Við fjöllum allt of sjaldan um flóttamannavandamálið. Í tíð fyrrv. ríkisstjórnar var sett á laggir flóttamannaráð og það var endurnýjað að einhverju leyti með nýju fólki á vegum núverandi ríkisstjórnar. Þetta flóttamannaráð átti að hafa alhliða verkefni. Ákveðin stefnumörkun hafði verið sett fram um að taka árlega á móti 15--25 flóttamönnum. Á sl. hausti setti flóttamannaráð fram tillögu í tveimur liðum. Í fyrsta lagi átti að taka á móti 15--25 manns á ári, svona 4--6 fjölskyldum og einhverjum einstaklingum, og í öðru lagi átti vegna vanda Bosníu að taka á móti allt að 30 manns svo fljótt sem auðið yrði. Ég minnist þess að hafa heyrt félmrh. koma fram með tillögu um að það kæmu allt að 25 Bosníubúar hingað og færu e.t.v. allir til Ísafjarðar. Ég hef ekki heyrt hvort ríkisstjórnin hefur sett fram stefnumörkun um árlegan kvóta og ég spyr utanrrh. hvort ríkisstjórnin ætli að bjóða upp á árlegan kvóta hingað. Félmrh. hefur lýst því yfir að á meðan hann er í þessu embætti muni hann sjá til þess að hingað komi viss fjöldi árlega. En hvað með ríkisstjórnina? Það væri áhugavert að heyra um áform ríkisstjórnarinnar fyrir þetta kjörtímabil og hvernig á að standa að flóttamannamálunum, t.d. varðandi Rauða krossinn. Verður honum áfram falið að sjá um móttöku þessa fólks eða á að fela Ísfirðingum þetta mál? Það hef ég líka heyrt. Aðstoð við flóttafólk hefur hingað til verið af hálfu Rauða krossins þegar fólk hefur komið til búsetu og það hefur verið gott form. Rauði krossinn tók að sér afar mikilvægan þátt þegar Víetnamflóttafólkið kom um árið og skapaði sér ný heimkynni hér á Íslandi. Þá komu sjálfboðaliðar til liðs við Rauða krossinn til að mæta félagslegum og oft tilfinningalegum þörfum fjölskyldna og einstaklinga sem komin voru svo langt frá ættjörð sinni. Þá var stofnað til vináttu sem hefur staðið til fjölda ára í mörgum tilfellum. Ég hef átt viðræður við fólk sem starfar hjá Rauða krossinum og því sýnist að það sé óljóst núna hvernig staðið verði að málum. Svæðisskrifstofa Rauða krossins á Norðurlöndum, staðsett í Svíþjóð, hefur unnið gott starf og hefði gjarnan haft milligöngu um að fólk kæmi hingað frá Bosníu. Það var ekki notuð sú leið heldur var ákveðið að fara í gegnum Genf og á málinu hefur orðið mikil töf. Ég veit að það hefur verið rekið eftir því hjá Rauða krossinum að aðilar í Svíþjóð reyndu að ýta á þessi mál og þeir segja að það sé mjög mikil þörf þar, sérstaklega fyrir fólk í blönduðum hjónaböndum. Mér finnst mjög mikilvægt að frjáls félagasamtök og fólkið í landinu liðsinni við það þegar flóttamenn koma og ég spyr utanrrh. hver áform hans séu. Ég batt mjög miklar vonir við stefnumörkun fyrrverandi ríkisstjórnar og fannst flóttamannaráðið fara vel af stað. Og ég tel að við eigum að taka á móti ákveðnum hópi fólks í nauðum á hverju einasta ári. Mig langar gjarnan að víkja að málum sem Amnesty-samtökin hafa lagt áhersu á og möguleika Íslands til að beita sér þar sem landið á aðild að alþjóðasamstarfi. Ég nefni dauðarefsingu en það er mikilvægt að berjast fyrir afnámi dauðarefsingar hvar sem er í heiminum og við allar aðstæður. Þar finnst mér að Íslendingar eigi að beita sér á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og í viðræðum við fulltrúa allra ríkja sem enn beita dauðarefsingu. Ísland er eitt fárra ríkja sem hefur ákvæði í stjórnarskrá um algert bann við dauðarefsingu og Íslendingar eiga að vísa til þess ákvæðis í umræðum á alþjóðavettvangi. Ég vil geta þess að tölur um dauðarefsingar eru hrikalegar og af því að við höfum nýlega verið að fjalla um Kína þá var það þannig að þar voru aðeins 20 brot sem vörðuðu dauðarefsingu árið 1980. Nú varða 68 brot dauðarefsingu. Í fyrra fóru þar fram tæplega 3.000 aftökur. Víst er áhugavert að heyra hverju er ábótavant í okkar málum varðandi stöðu flóttamanna en ef við lítum á mannréttindamál og mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna þá virðist sem Íslendingar hafi ekki nýtt sér þá nefnd nægilega. Þeir eiga að taka virkan þátt í störfum mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna, hvort heldur sem þeir eru fulltrúar í nefndinni eða eiga þar áheyrn. Þeir geta beitt sér á þessum vettvangi fyrir bættri stöðu mannréttinda í samvinnu við mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna. Varðandi yfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna um baráttu fyrir mannréttindum held ég að Íslendingar gætu í krafti smæðar sinnar og lýðræðisþróunar beitt sér afar vel í þessum málum. Ég hvet líka til þess að Íslendingar styðji stofnun alþjóðlegs glæpadómstóls á vegum Sameinuðu þjóðanna og beiti sér í því efni. Virðulegi forseti. Þegar fjallað er um mannréttindabrot hvarflar hugurinn til ákveðinna landsvæða og þjóða og þar langar mig að nefna bæði Tsjetsjeníu og Kúrda. Tyrkir, sem eiga aðild að NATO, hafa ofsótt Kúrda hrikalega. Auðvitað hafa sömu ofsóknir gilt af hálfu Íraks og Írans en fyrir okkur skiptir máli að Tyrkland er NATO-ríki. Þarna er fótum troðið bæði lýðræði og mannréttindi. Staðreyndin er sú að þingmenn Kúrda á tyrkneska þinginu hafa bæði verið dæmdir og fangelsaðir. Sömuleiðis þekktir rithöfundar. Lítið er að gert til að beita sér gegn því að mannréttindi séu fótum troðin á þennan hátt. Þessir aðilar hafa eingöngu brotið það af sér að berjast fyrir rétti Kúrda. Þúsundir Kúrda hafa verið drepnir og það varðar við fangelsun að vinna að þeirra málum og krefjast lágmarksréttinda fyrir þá. Kúrdar eru merk menningarþjóð sem berst fyrir tilveru sinni og hæstv. utanrrh. var spurður um það í haust hvort hann ætlaði að beita sér til hjálpar fangelsuðum kollegum sínum. Ég held að hann hafi ekki svarað þeirri spurningu og nú endurtek ég þessa spurningu: Mun ráðherra beita sér í þessum málum? Við höfum í fjölmiðlum fylgst mjög vel með því sem er að gerast í Tsjetsjeníu og herferð Rússa inn í Tsjetsjeníu hefur frá upphafi einkennst af hrikalegum afleik eftir afleik. Tugir þúsunda óbreyttra borgara hafa látið lífið. Þarna hefur orðið gífurlegt eignatjón og gríðarleg eyðilegging. Her Rússa, sem heimamenn töldu mjög öflugan, hefur farið skammar- og sneypuför inn í Tsjetsjeníu og skoðanakannanir sýna að þetta hefur gengið nærri rússnesku þjóðinni. Venjulegir Rússar líta á það sem forgangsréttindi að stöðva stríðið við Tsjetsjeníu og þess vegna hefur Jeltsín forseti gefið út yfirlýsingu um að herinn verði dreginn til baka. Því miður eru þetta enn orðin tóm og engin pólitísk lausn í sjónmáli. Aðför Rússa í Tsjetsjeníu er ekkert annað en þjóðarmorð að mínu mati. Forseti. Ég hefði kosið að fara einhverjum orðum um Mið-Austurlönd en í gær vorum við með utandagskrárumræður um það mál. Það hefði verið efni í langa utandagskrárumræðu að fjalla um þær hörmungar og það ofbeldi sem þar ríkir. Ég ætla að sleppa því. Í lokin ætla ég að koma inn á það að mannréttindi eru kvenréttindi á sama hátt og kvenréttindi eru mannréttindi. Ég hef áður í utanríkisumræðu fjallað um mikilvægi stuðnings við konur í þróunarlöndunum. Það er staðreynd að 60% af fátækum til sveita í heiminum, sem er u.þ.b. 1 milljarður, eru konur. Tveir þriðju af ólæsu fólki í heiminum eru konur. Þeim hugmyndum vinnst alls staðar fylgi að það eigi að stuðla að svokölluðu tvenndarlýðræði í löndum heims. Það er alveg ljóst og flestir eru að komast á þá skoðun að því eingöngu verði lýðræði virkt í raun að svokallað tvenndarlýðræði komist á og þetta á við bæði heima og heiman. Þetta hugtak kom fram hjá mörgum ræðumönnum á félagsmálaráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Kaupmannahöfn fyrir ári síðan. Virðulegi forseti. Þótt seint gangi að koma því jafnréttishugtaki í framkvæmd við okkar landstjórn geri ég það að lokaorðum mínum að Ísland styðji sérstaklega við bakið á konum í þróunarlöndum í uppbyggingarstarfi sem þar fer fram.

Herra forseti. Út af orðum hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur í sambandi við flóttamenn þá hefur það ekki verið stefna íslenskra stjórnvalda hingað til að það sé ákveðinn kvóti á hverju ári að því er varðar móttöku flóttamanna. Það eru engin áform uppi um að breyta þar til. Það hafði hins vegar verið tekin ákvörðun um að taka á móti tilteknum fjölda flóttamanna frá fyrrum Júgóslavíu. Það má segja að við höfum e.t.v. verið dálítið sein á ferðinni í því sambandi en sem betur fer hefur komist á friður í landinu og nú beinist öll athyglin að því að koma þessu fólki til hjálpar og hjálpa flóttamönnum víðs vegar að við að snúa til síns fyrri heima. Að því beinist okkar athygli nú. Þess vegna hefur verið ákveðið að leggja að mörkum verulegt fjármagn í sambandi við þessi mál. Þar eru mörg verkefni til athugunar en efst á blaði er samvinnuverkefni við Alþjóðabankann og þannig taka Íslendingar ríkan þátt í uppbyggingunni innan ákveðinna marka í samvinnu við þá stofnun. Í sambandi við Kúrda er það mín skoðun að við komum best til hjálpar í samvinnu við aðra. Ég gerði það að tillögu minni á síðasta fundi utanríkisráðherra Norðurlandanna að Norðurlöndin sameiginlega sendu nefnd inn á svæðið til að fara yfir stöðu mála. Nú hefur því verið haldið fram að það hafi verið gert í nægilega ríkum mæli og það þurfi engra frekari athugana við. Ég tel að það væri mjög sterkt ef Norðurlöndin gerðu það sameiginlega til þess að við gerum okkur sem best grein fyrir ástandi mála þar og hvernig við getum komið þessu fólki til aðstoðar. Þetta hefur enn ekki orðið að veruleika en ég hef ekki breytt um skoðun. Ég tel að það væri rétt skref að Norðurlöndin stæðu sameiginlega að úttekt á þessum málum.

Virðulegi forseti. Vegna orða ráðherrans um að Ísland hafi ekki verið með kvóta flóttamanna þá er það hárrétt. Ísland hefur líka í mjög skamman tíma verið með sérstakt flóttamannaráð. Ég held að það séu rúm tvö ár síðan hafist var handa við undirbúning að stefnumörkun Íslands um málefni flóttamanna. Meðal annars þess vegna var undirbúið að setja á stofn þetta flóttamannaráð sem skyldi fara yfir þessi mál og skoða á hvern hátt Ísland stæði að móttöku flóttamanna. Í því fólst ákveðin stefnumörkun sem og því hvernig flóttamannaráð var samsett. Það fékk mjög háan sess, getur maður sagt, sem nefnd eða ráð. Þessi nefnd setti það fram sem tillögu sína að hingað kæmi árlegur kvóti flóttamanna. Hún var að vísu ekki búin að því í tíð fyrri ríkisstjórnar en sú tillaga kom fram á sl. hausti. Það hefði þá verið eðlilegt að ríkisstjórn afgreiddi slíka tillögu eða tæki afstöðu til hennar því það var að sjálfsögðu meiningin með því að skipa flóttamannaráð að það fengi fulltingi til þess að vera með öfluga flóttamannastefnu eða koma henni á framfæri og fá við hana stuðning. Varðandi orð ráðherrans um Tyrkland er ég alveg sammála því að Ísland eitt og sér gerir e.t.v. ekki mikið. En Ísland sem rödd mannréttinda sem beitir sér alls staðar þar sem möguleikar eru til að sýna fram á að þessi þjóð, vopnlaus, friðsemdar þjóð, beitir sér í þessum efnum þá á hún að nýta öll þau svið sem hægt er að koma á slíku samstarfi. Ég nefndi það að samkvæmt mínum upplýsingum hefur Ísland ekki verið mjög virkt á fundum mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna. Um þessar mundir stendur t.d. yfir fundur mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna í Genf og samkvæmt mínum upplýsingum hafa fulltrúar Íslands ekki nýtt sér rétt sinn til að koma þar athugasemdum á framfæri. Það er alveg ljóst að þau lönd sem t.d. Amnesty International leggur mikla áherslu á að nefndin fjalli um eru Kína, Nígería, Kólumbía, Tyrkland og Indónesía. Þarna getum við orðið að liði og í þessari nefnd getur Ísland beitt sér og verið öflug rödd.

Herra forseti. Ég er sammála því að Ísland á að beita sér í mannréttindamálum. En það er hins vegar ljóst að við höfum ekki mjög fjölmennt starfslið í okkar utanríkisþjónustu og við gerum best í því að reyna að beita okkur í samvinnu við okkar nágrannaþjóðir. En að sjálfsögðu eigum við að taka frumkvæði í málum eftir því sem ástæða er til. Mér er ekki kunnugt um að einhver sérstök gagnrýni hafi beinst að Íslandi í mannréttindanefndinni, það kemur mér á óvart. En það er sjálfsagt að koma því á framfæri en það verður náttúrlega líka að taka tillit til aðstöðu okkar í sambandi við þessi mál. Það má ekki gera slíkar kröfur að Ísland geti staðið jafnfætis stærstu löndum í Vestur-Evrópu í þessu sambandi hvað varðar upplýsingar og þekkingu á ástandi í einstökum löndum. Vegna þeirra orða hv. þm. hér áður að málefnum kvenna hafi ekki verið nægilega sinnt og það var nú eitt af því sem var áðan gagnrýnt að ekki hafi verið nefnt í minni ræðu. Það er margt sem var ekki þar nefnt og konur voru þar ekkert sérstaklega nefndar en ég mótmæli því harðlega að þeim málum hafi ekkert verið sinnt af utanrrn. Íslands, bæði fyrr og síðar. Ég nefni undirbúninginn að því er varðar kvennaráðstefnuna, hvernig henni hefur verið fylgt eftir. Ég nefni að Þróunarsamvinnustofnun Íslands hefur stutt sérstök verkefni í sambandi við lestrarkennslu og fleira, á Grænhöfðaeyjum og í Namibíu. Við höfum styrkt UNIFEM á Íslandi að því er varðar verkefni í Andesfjöllum í Suður-Ameríku og margt fleira má nefna. Auðvitað má betur gera í þessum efnum. En það er rangt að þessum málum hafi ekkert verið sinnt og ég bið þá sem taka hér til máls að taka tillit til þess í gagnrýni sinni.

Virðulegi forseti. Ég hef enga burði til þess að hafa uppi gagnrýni á fulltrúa Íslands í mannréttindanefndinni. Ég upplýsti að ég hefði fengið þær upplýsingar því auðvitað er spáð í þessa nefnd og á þeim stað er fólk sem er að vinna að mannréttindamálum að skoða hvað kemur frá hverjum á Norðurlöndum. Ég benti á að mér hefði verið tjáð að fulltrúar okkar hefðu ekki nýtt sér þann rétt að koma á framfæri athugasemdum Íslands og þarna er vettvangur. Það er áhersla mín. Ég hef ekki gagnrýnt kvennapólitík í umræðu minni. Ég hef hins vegar sagt að ég hef áður í utanríkisumræðu fjallað um mikilvægi stuðnings við konur í þróunarlöndum. Ég hef gert það í hvert einasta skipti sem ég hef tekið þátt í umræðu hér og þetta er bara hlutur sem þarf að huga að alltaf og alls staðar vegna þess að það er viðurkennt að stuðningur við konur í þróunarlöndum er besti stuðningur við þróunarlönd. Ég sagði í lokaorðum mínum að þó seint gangi að koma því jafnréttishugtaki í framkvæmd við landstjórn okkar að svokallað tvenndarlýðræði ríki sem þýðir í raun og veru jafnrétti kynjanna við stjórnun lands, þá geri ég það að lokaorðum mínum að Ísland styðji sérstaklega við bakið á konum í þróunarlöndum í uppbyggingarstarfi. Það er ekki rétt að ég hafi gagnrýnt hér. Ég hef hvatt minn ráðherra þegar hann var í forustu fyrir utanríkismálum einmitt til þess að taka á þessum málum og er ófeimin að halda því fram að þá hafi verið gerðir mjög góðir hlutir á vettvangi utanríkismála hvað þetta varðar.

Hæstv. forseti. Síðasti hv. ræðumaður hóf mál sitt á því að þakka þingkonunum úr þeim yngri hópi hér fyrir þeirra ágætu ræður. En ég vilj byrja mitt mál á því að þakka hv. þm. fyrir mjög góða ræðu sem hún flutti hér. Og ég get tekið undir mjög margt sem fram kom í hennar máli en á þeim stutta tíma sem ég hef til umráða langar mig til að beina sjónum að örfáum atriðum og þá er það fyrsta að mig langar til að nefna það sem kom fram fyrr í dag varðandi skýrslu utanrrh. Ég tek undir það að ég sakna þess mjög að við skulum hafa breytt því að ekki eru lengur lagðar fram nokkuð ítarlegar skýrslur um utanríkismál en þess í stað leggur hæstv. utanrrh. fram einungis ræðu. Þessar ítarlegu skýrslur sem við fengum á árum áður gáfu miklu meira færi á frjóum umræðum vegna þess að þar komu fram margvíslegar upplýsingar. Mér er það að sjálfsögðu ljóst að það þarf að leggja heilmikla vinnu í slíkar skýrslur en það er nú svo sjaldan sem við ræðum um utanríkismál að ég held að þessar skýrslur megi hreinlega ekki missa sín. Í ræðu hæstv. utanrrh. kom fram það sjónarmið varðandi Sameinuðu þjóðirnar fyrst og fremst að við ættum þar að einbeita okkur að þeim málum sem snerta hagsmuni okkar, hagsmuni Íslands eins og hann komst að orði. Að hluta til get ég tekið undir þetta. Auðvitað eigum við að gæta hagsmuna okkar á vettvangi Sameinuðu þjóðanna en mér finnst þetta sjónarhorn þó allt of þröngt. Það vill svo til að við Íslendingar erum í hópi þeirra örfáu þjóða sem með einhverjum rétti geta talað máli mannréttinda. Og þó að það kunni að vera pottur brotinn í samfélagi okkar, þá er það þó ekkert miðað við það sem viðgengst, því miður, hjá allt of mörgum þjóðum. Við eigum þessa rödd og við eigum atkvæði og við getum beitt okkur og eigum að beita okkur hvar sem við getum í þágu mannréttinda. Ég verð að nefna það í því samhengi að mér finnst við alls ekki standa okkur nægilega vel í því. Ég nefni þá undarlegu umræðu sem hér á sér stað varðandi samskipti við Kína þar sem menn eru hálffeimnir við að ræða ástand mannréttindamála. Til meðferðar í utanrmn. er tillaga sem ég hef lagt fram um stuðning við þjóðina á Austur-Tímor og þar á í hlut Indónesía sem er eitthvert versta einræðisríki jarðarinnar. Sú umræða tengist öðrum þjóðum og við Íslendingar erum ekki einir um að taka ekki einarða afstöðu í því máli. Reyndar ætla ég að geta þess enn einu sinni að Ísland er í hópi örfárra þjóða sem alltaf hefur mótmælt ástandinu á Austur-Tímor og innrásinni sem þar var gerð en þar má betur. Því miður er þetta sjónarmið svo algengt að þegar viðskipti og auðlindir eru annars vegar víkja mannréttindin. Þetta er óþolandi og ég veit ekki hvernig okkur á að takast að bæta ástandið í þessum heimi ef þær þjóðir sem virkilega geta beitt sér láta viðskiptahagsmuni alltaf ráða för. Hér hefur verið minnst á Kúrda og það hvernig Tyrkir ganga fram gagnvart þeim. Ég las nýlega grein og skýrslu um þau mál og mannréttindabrot Tyrkja eru aldeilis með ólíkindum og það er náttúrlega ekki aðeins innan NATO sem þeir sitja við hlið svokallaðra lýðræðisþjóða heldur einnig í Evrópuráðinu og það er með ólíkindum að þeir skuli komast upp með þetta ár eftir ár. Það eru ekki eingöngu mannréttindabrot gagnvart Kúrdum heldur verða ýmsir fleiri fyrir barðinu á því stjórnarfari eins og kom fram í máli síðasta ræðumanns, svo sem blaðamenn, rithöfundar og listamenn og við þurfum ekki annað en að minnast mála Sophiu Hansen til að átta okkur á því hvers konar stjórnarfar og dómskerfi er í þessu ríki. Hæstv. utanrrh. minntist á það áðan í andsvari að hann hefði lagt það til að Norðurlöndin sendu nefnd inn á svæði Kúrda til að kanna þar ástandið. Það er góðra gjalda vert en þessi mál hafa margsinnis verið til umræðu og meðferðar hjá Evrópuráðinu en einhvern veginn stoppar þetta alltaf. Það er því miður þannig að menn taka ekki á sig rögg. Rétt eins og menn hleyptu Rússum inn í Evrópuráðið þó að þeir stæðust ekki þær kröfur sem gerðar eru standa menn heldur ekki í því að víkja Tyrkjum úr Evrópuráðinu eins og ætti að gera því að þeir þverbrjóta þar allar reglur. Því miður er ástandið svona. Þá langar mig að víkja sérstaklega að máli sem hefur ekki borið á góma í umræðunni í dag og það er viðskiptabannið á Írak. Þar er einnig um að ræða mál sem ég hef fylgst með af athygli og reyndar með mjög hryggum huga í allnokkur ár eða frá 1990. Síðast á sunnudaginn heyrði ég frétt í Ríkisútvarpinu frá Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna þar sem fram kom að barnadauði hefur fjórfaldast í Írak frá því að viðskiptabannið tók gildi. Stofnanir Sameinuðu þjóðanna sem fylgjast með ástandinu þarna eru að reyna að þrýsta á að slakað verði á þessu banni, það verði slakað þannig á að það takist þó a.m.k. að flytja inn lyf og matvæli þannig að það takist að stöðva þessa hörmulegu þróun og að ástandið verði með þeim hætti að það valdi ekki þessum mikla dauða sem bitnar fyrst og fremst á konum og börnum. Það er staðreynd að þetta viðskiptabann hefur ekki þau áhrif sem til er ætlast. Það er þrengt að þjóðinni, fyrst og fremst konum og börnum en sendinefnd, sem var nýlega í Írak og m.a. einn Íslendingur var í, varð þess vitni eða sá það glöggt að yfirstéttin og hópurinn sem er í kringum Saddam Hussein lifir í vellystingum praktuglega. Þeir hafa nóg af peningum og taka til sín þá peninga sem þeir þurfa en þjóðin sveltur og það eru konurnar og börnin sem líða. Ég trúi því ekki að ég sé eini þingmaðurinn hér sem hefur áhyggjur af þessu og horfi upp á þetta með hryggð og viðbjóði og ég trúi því heldur ekki að það séu ekki aðrir þingmenn en ég sem fá ýmiss konar upplýsingar um þessi mál víða að. Fyrir Alþingi liggur einnig tillaga um það að Ísland beiti sér í þessu máli og ég skora á hæstv. utanrrh. að kynna sér þetta mál sérstaklega og að beita sér í þá veru að það verði a.m.k. séð svo til að börnin fái mat og lyf. Það getur ekki verið tilgangur Sameinuðu þjóðanna, sem gegna því hlutverki að standa vörð um frið í heiminum, að svelta þessa þjóð til dauða því að þarna er á ferðinni þjóðarmorð. Þetta er alveg hörmulegt upp á að horfa. Þá vil ég koma í örfáum orðum inn á Schengen-málið og það sem ég ætla að reifa snýr fyrst og fremst að okkur Íslendingum. Ég hjó eftir því í umræðum um Schengen fyrir u.þ.b. viku að hv. þm. Gunnlaugur M. Sigmundsson vakti þar athygli á athugasemdum Flugleiða um þetta mál og það hvernig Schengen-samkomulagið myndi koma við hagsmuni Flugleiða. Svo vildi til að ég hitti einn af forráðamönnum Flugleiða í síðustu viku og hann lýsti því fyrir mér hvað forráðamenn Flugleiða væru gífurlega áhyggjufullir yfir þessu máli vegna þess að það gæti einfaldlega þýtt að kerfi Flugleiða mundi hrynja, Atlantshafsflugið mundi hreinlega hrynja. Þeir hafa sent bréf til ráðherra og ýmissa ráðamanna en mér heyrðist á þessum forráðamanni að það væri alls ekkert hlustað á sjónarmið þeirra. Ég vil spyrja hæstv. utanrrh. hvort hann hefur hann kynnt sér sjónarmið Flugleiða hvað þetta varðar og hvort ekkert eigi að hlusta á það sem þetta stóra og mikilvæga fyrirtæki er að segja. Skiptir það ekki máli hvort að þetta samkomulag verði til þess að þetta fyrirtæki hrynur hreinlega? Ég verð að lýsa því sem skoðun minni að þetta blessaða vegabréfasamband skiptir mig sáralitlu máli. Ég get ekki séð að heimurinn hrynji þó maður þurfi að sýna vegabréf hvort það er í Kaupmannahöfn eða Lúxemborg eða hvar sem er og mér finnst þetta vera farið að lykta af eins konar þráhyggju þegar menn eru alltaf með það sem meginröksemd að við eigum að vera með hvað sem það kostar. Ég hvet hæstv. utanrrh. til að kanna þetta mál sérstaklega, að menn geri sér grein fyrir því á öllum vígstöðvum hvað þetta samkomulag þýðir. Það þýðir ekkert að segja við þetta stóra fyrirtæki: ,,Þið reddið þessu bara einhvern veginn.`` Þetta er mikið og samtengt kerfi flugleiða hér yfir Atlantshafið sem tengist miklum tímaáætlunum og tengingum og það eru takmörk fyrir því hvað menn geta flogið lengi hvenær er hægt að lenda og fljúga af stað. Þetta er mál sem ég vil hvetja þingheim til að skoða og hæstv. utanrrh. sem auðvitað kemur þetta mál mikið við, ásamt hæstv. dómsmrh. sem reyndar hefur aðallega séð um þetta samkomulag. Menn verða að minnsta kosti að vita hvað þeir eru að gera. Ég vildi heldur halda lífi í Flugleiðum en láta þetta samkomulag ganga framar öllu öðru. Að lokum, herra forseti, ætla ég að koma aðeins inn á Evrópumálin. Ég vil lýsa því yfir að mín skoðun á aðild Íslands að Evrópusambandinu hefur ekki breyst nokkurn skapaðan hlut.

Er hægt að treysta því?

Það er hægt að treysta því, hv. þm. Ég kynnti mér þessi mál mjög rækilega þegar umræðan um Evrópska efnahagssvæðið hófst hér á sínum tíma og ég gekk að því máli með mjög opnum huga. En því meir og betur sem ég kynnti mér það mál því ólýðræðislegra fannst mér þetta reglugerðaembættismannakarlveldi þarna út í Brussel. Ég hef afar lítinn áhuga á að láta það fara að stjórna lífi mínu eins og annarra Evrópubúa. Í mínum augum er þetta eitthvert mesta afturhaldskerfi sem finnst í víðri veröld. Vil ég þó ekki líkja því við gömlu kommúnistaríkin, en það minnir meira á gamla rússneska keisaraveldið. Mér finnst alltaf jafnmerkileg þessi stefna Alþfl. sem að öllu jöfnu telur sig vera málsvara frelsis og markaðskerfisins, að vilja sigla í höfn þessa mikla verndar- og landbúnaðarverndarkerfis sem þar ræður ríkjum. En ég veit að það eru ýmis rök sem mæla með því og alþjóðahyggja jafnaðarmanna er sterk. Það breytir ekki því að í mínum augum er þetta afar afturhaldssamt og ólýðræðislegt kerfi. Maður hefur m.a. orðið vitni að því hvað Norðurlandabúum, þ.e. Svíum og Finnum brá í brún þegar þeir komu þarna inn fyrir dyr og kynntust þessu mikla reglugerðaveldi. Að sjálfsögðu skiptir sjávarútvegsstefnan þar miklu máli en í mínum huga er þetta ólýðræðislega stjórnkerfi og sú stefna sem þar ræður ríkjum ekki síður rök fyrir þeirri bjargföstu skoðun minni að við eigum ekkert erindi inn í Evrópusambandið. Að lokum, herra forseti, vegna þeirrar umræðu sem hér hefur átt sér stað um þróunarmál og fleira þá vil ég hvetja til þess að við Íslendingar skoðum og skilgreinum áherslur okkar í utanríkismálum upp á nýtt, að við skoðum hverjir eru okkar hagsmunir, hvar við getum lagt lið. Mér sýnist að það sé fyrst og fremst í umhverfismálum, mannréttindamálum og aðstoð við fátækar þjóðir og þá ekki síst konur, eins og hér hefur verið margkomið að, vegna þess að það var niðurstaða hinnar miklu ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um mannfjölgunarmál sem haldin var í Kaíró 1994 að besta leiðin til að draga úr mannfjölgun og fátækt í heiminum væri að beina aðstoð til kvenna. Við Íslendingar getum lagt mikið af mörkum þar og meira en við gerum nú.

Herra forseti. Ég vil nú lýsa furðu minni yfir þeim ummælum sem þessi forustumaður Flugleiða hefur haft við hv. þm. Það hefur verið haft náið samstarf við þá um þetta mál og það hefur verið grundvallarforsenda allan tímann í þessari vinnu að það verði ekki röskun á núverandi fyrirkomulagi áætlunarflusg flugs Flugleiða hf. Ég veit ekki betur en þannig hafi verið unnið allan tímann og þess vegna er það afar undarlegt ef einhver forustumaður Flugleiða hefur lýst slíku yfir í samtali við hv. þm. Hér er að sjálfsögðu um mjög pólitískt mál að ræða jafnframt. Það varðar ekki bara hagsmuni flugfélagsins Flugleiða þó ég vilji taka fullt tillit til þeirra. Það varðar það hvort við ætlum að vera með í norræna vegabréfasambandinu áfram, hvort við ætlum að hafa samstarf við aðrar þjóðir Vestur-Evrópu um þessi mál eða hvort við ætlum að einangra okkur frá þeim. Það er gjarnan sagt að þetta sé bara spurningin um að sýna passa. Svo er talað um að þetta sé svona spurning um að setja hendina í vasann og taka upp vegabréfið og þar með sé málið leyst, um þetta snúist málið, að allt þetta gangi út á það að spara mönnum að rétta vegabréfið inn um einhverja lúgu. Það er langt í frá. Ég fullyrði að ef Íslendingar ætla að standa utan við þetta þá munu þeir einangrast allverulega. Hvort sem okkur líkar það betur eða verr. Þeir sem vilja standa að því bera mikla ábyrgð. Þó ég vilji taka mikið tilliti til Flugleiða þá er ég ekki þeirrar skoðunar að þeir eigi að ráða þessu máli. En ég undrast að slík ummæli skuli vera eftir þeim höfð. Þau hljóta að byggja á misskilningi.

Hæstv. forseti. Ég vitnaði áðan í ræðu minni til umræðnanna sem hér fóru fram sl. mánudag þar sem m.a. var lesið upp úr bréfi Flugleiða þar sem þeir lýstu áhyggjum sínum yfir þessu. Ef málið virðist vera að leysast eða hæstv. utanrrh. sér ekki þessi vandræði sem lýst var í þessu bréfi og þessi forráðamaður Flugleiða endurtók við mig að stæðu eftir, ef þetta er ekki rétt þá fagna ég því. Ég heyri að hæstv. utanrrh. er sér meðvitaður um þessa umræðu eins og bera ber, enda hefur verið þarna samráð og samtöl á milli. Ég varð ekki vitni að því hér í umræðunni að þessu væri neitt svarað, að það kæmi neitt fram að menn hefðu áhyggjur yfir þessu máli. Þess vegna vildi ég reifa þetta hér. Auðvitað er það rétt hjá hæstv. utanrrh. að eitt fyrirtæki á auðvitað ekki að ráða stefnunni í þessum málum. En það vill svo til að þetta er eitt af stærstu og mikilvægustu fyrirtækjum okkar Íslendinga. Samgöngur hér við land skipta mjög miklu máli og hvers virði verður þetta samkomulag ef flugsamgöngur hér lenda í miklum vandræðum. Atlantshafsflugið er bundið því eða loftferðasamningurinn er bundinn því að hér verði millilent. Ég spyr hæstv. utanrrh.: Er það tryggt að Flugleiðir geti haldið starfsemi sinni óbreyttri og að þeirra kerfi hrynji ekki? Við Íslendingar verðum heldur betur í vandræðum og einangrun ef þetta stóra fyrirtæki hrynur eða lendir í miklum vandræðum.

Herra forseti. Ég tel að það sé alveg tryggt að það þurfi ekki að verða röskun á starfsemi Flugleiða. Ég tel í reynd miklu meiri hættu á því að ef við stöndum utan við Schengen, verði mikil röskun á starfsemi þessa félags. Vegna þess að aðalmarkaður þess í framtíðinni er Evrópa. Ef við stöndum utan við þetta samstarf þá erum við utanveltu í ferðamannasamstarfi í Evrópu. Halda menn að það hafi engin áhrif á hugsun ferðamanna í Evrópu hvort við erum innan Shengen-samstarfsins eða ekki? Halda menn að það muni engin áhrif hafa á Íslendinga sem ferðast erlendis hvar þeir þurfa að vera í biðröðunum, hvort þeir þurfa að vera utan við allt eins og eru líkur til ef við stöndum utan við þetta? Þeir sem koma frá Grikklandi til Færeyja þurfa jafnvel ekki að sýna vegabréf en Íslendingar þurfa að sýna vegabréf þar svo dæmi sé tekið. Ég er alveg viss um að það mun hafa mjög alvarleg áhrif til frambúðar á starfsemi Flugleiða ef við stöndum utan við þetta samstarf. Ég er miklu hræddari við það. Hitt er allt saman leysanlegt sem verið er að tala um á Keflavíkurflugvelli. Það þarf að hafa svolítið fyrir því en það er ekki mjög mikið og það er hægt að leysa allt á þessari tölvu- og upplýsingaöld. Það vill svo vel til að við vitum mjög mikið um það fólk sem er að koma inn til Keflavíkurflugvallar. Við vitum nákvæmlega hvaða flugvélar eru á leið þangað. Það er ekki þannig á flugvöllum eins og Schiphol í Hollandi þannig að við höfum miklu meiri möguleika til að afgreiða þetta fljótt og vel og það mun að sjálfsögðu verða gert.

Hæstv. forseti. Það er greinilegt að hæstv. utanrrh. hefur ekki trú á að þarna séu nein vandræði á ferð og ég vona að hann hafi rétt fyrir sér í því. Varðandi þetta samkomulag í sjálfu sér, þ.e. Schengen-samkomulagið eða Schengen-svæðið, þá er með það eins og annað að það hefur kosti og galla. Ég efast ekki um að hæstv. utanrrh. hefur oft lent í því eins og ég að fara í röðina t.d. í Luxemborg þar sem þeir sem tilheyra Evrópusambandinu fara öðrum megin og aðrir fara í aðra röð. Aldrei hefur þetta nú truflað mig neitt sérstaklega. En það kann vel að vera að til lengri tíma litið séu á þessu margar hliðar og að þetta samstarf geti haft ýmis konar afleiðingar bæði til góðs og ills. Þetta verðum við auðvitað að vega og meta. Það sem við höfum m.a. verið að ræða í þessari umræðu er hvað þetta samkomulag muni kosta okkar þjóð, annars vegar í framkvæmdum og hins vegar hvaða áhrif þetta kynni að hafa á fyrirtæki hér innan lands. Ég hef sjálf ekki gert upp hug minn varðandi þetta mál og hef fyrst og fremst verið að fylgjast með þessum umræðum. Mér fannst mjög athyglisvert það sem fram kom með stöðu Flugleiða í þessu. Þó ég viti að hæstv. utanrrh. fari venjulega ekki með fleipur þá vil ég fá það staðfest af hálfu Flugleiða að þeir sjái ekki ástæðu til þess lengur að hafa áhyggjur af þessu máli.

Herra forseti. Tengsl Íslands við aðrar þjóðir aukast stöðugt. Það speglast í því að alþjóðamálin hafa meira vægi í starfi þingsins á þessum síðustu árum en áður. Við tökum þátt í fleiri erlendum nefndum og samtökum en áður og þetta er í annað skipti á þessum vetri sem fram fer afskaplega fjörleg umræða um utanríkismál. Ég minnist þess að við áttum mjög málefnalegar og skemmtilegar umræður þar sem hæstv. utanrrh. var viðstaddur hér fyrr á þessum vetri um skýrslur hinna ýmsu nefnda. Hér hafa nokkrir hv. þm. fundið að því við hæstv. utanrrh. að sú skýrsla sem hann leggur hér fram sé ekki nógu mikil að vöxtum. Eina krafan sem ég legg fram gagnvart hæstv. utanrrh. er að hann geri skýra þá stefnu sem hann og hans ríkisstjórn fylgir. Ég þykist sjá af því sem liggur fyrir í formi þessarar ræðu að stefnan er skýr þó ég kunni í einstökum atriðum að vera henni ósammála og í sumum verulega. Áður en lengra er haldið og áður en ég drep á þau mál sem ég ætla að gera að aðalumræðuefni langar mig að vekja eftirtekt á því að ég heyrði ekki betur en að hæstv. utanrrh. hefði í andsvari sínu við hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur upplýst merkilega hluti varðandi stöðu flóttamannamálsins. Hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir innti hæstv. ráðherra eftir því fyrr í dag hvað liði móttöku þeirra 25 flóttamanna sem ríkisstjórnin samþykkti að taka við hingað til lands. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir endurtók þá spurningu. Ég heyrði ekki betur en hæstv. utanrrh. væri í rauninni að lýsa því yfir að hann og ríkisstjórnin væru fallin frá því að taka við þessum flóttamönnum. Í staðinn hygðist ríkisstjórnin reyna með ýmsum öðrum hætti að aðstoða menn á þessu svæði. Ég vildi gjarnan að það kæmi fram á eftir, herra forseti, hvort þetta er rétt skilið hjá mér af máli hæstv. ráðherra. Hér hafa komið fram mismunandi sjónarmið gagnvart Evrópusambandinu. Ég verð það segja, herra forseti, að mér finnst eins og ég hef reyndar drepið á fyrr í dag að það blási aðrir vindar og miklu ferskari um Framsfl. þegar utanríkismál og Evrópusambandið eru annars vegar heldur en áður. Það er þess virði að rifja það upp að það var hæstv. utanrrh. sem skipaði sér á bekk með fortíðinni þegar hann ásamt öðrum þingmönnum Framsfl. treysti sér ekki til að greiða atkvæði með framtíðinni þegar við vorum að hér og ráða til lykta aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu. Síðan gerðist það að vísu og er rétt að rifja upp að hæstv. utanrrh. var á fundi með nokkrum ungum framsóknarmönnum upp í Hvalfirði. Þar lét hans þess getið að auðvitað kynni staðan að hafa verið öðruvísi ef hann væri í ríkisstjórn. Það er nú kannski ekki afskaplega merkileg afstaða en afstaða samt. Nú er hann kominn í ríkisstjórn og nú blása aðrir vindar. Hann mærir ekki bara Evrópska efnahagssvæðið í bak og fyrir heldur fæ ég ekki betur séð en að hann líti Evrópusambandið allt öðrum og miklu jákvæðari augum en áður. Hér segir, með leyfi forseta: ,,Stækkun Evrópusambandsins er í rökréttu samhengi við sögulega þróun þess og verður það ferli hvorki stöðvað né því snúið við.`` Litlu síðar ber við augu, herra forseti: ,,Stækkun ESB hlýtur að stuðla enn frekar að friði, velmegun, öryggi og stöðugleika í álfunni. Við hljótum að styðja þessa viðleitni, eftir því sem okkur er unnt, enda mun hún hafa áhrif á stöðu okkar í Evrópu framtíðarinnar.`` Mikið skelfing er ég sammála þessu, herra forseti. En hugsum þetta nú áfram. Er þetta rétt? Gefum okkur að hæstv. ráðherra verði að ósk sinni og áfram haldi þjóðirnar að streyma inn í Evrópusambandið og að lokum verði enginn eftir nema hin íslenska. Er það gott fyrir stöðu Íslands? Ég held ekki. Ég held að þá verði Ísland miklu verr statt en núna. Þess vegna held ég að þetta geti ekki gengið nema Ísland verði líka aðili að Evrópusambandinu. Ég tek eftir því að hæstv. utanrrh. í sinni ræðu og hv. þm. Siv Friðleifsdóttir eru uppi með allt önnur viðhorf en hafa áður komið frá Framsfl. Það er merkilegt þegar þingmaður stjórnarliðsins á borð við hv. þm. Siv Friðleifsdóttur kemur og snuprar hæstv. forsrh. fyrir það hversu miklu aftar hann væri á evrópumerinni en hæstv. utanrrh. Þetta eru tíðindi. Mér þóttu líka tíðindi að heyra hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttur tala héðan eins og langt aftan úr forneskju. A.m.k. ef maður ber saman við þann gustmikla hv. þm. sem hér talaði fyrr í dag og hafði kjark til þess að segja afdráttarlaust að hún væri í andstöðu við hina opinberu stefnu Kvennalistans. Ég geri ráð fyrir að það þurfi talsverðan kjark til að gera það alveg eins og ég vænti þess að hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir hafi líka kjarkinn og þrekið til að varpa af sér því oki sem mér fannst vera að sliga hana hér áðan, oki sem stafaði af því að hún sá ekkert nema karlveldi og reglugerðarveldi. Ég velti því fyrir mér hver sé munurinn á reynsluheimi hennar og hv. þm. Þórunnar Sveinbjarnardóttur sem hefur allt allt aðra sýn. Karlveldið í Evrópusambandinu er ekki nægilegt í augum hennar til þess að það sé frágangssök. Þannig að hér er eitthvað sem þarf að stilla saman og ég mæli nú með því að Kvennalistinn stilli ekki bara saman strengi sína heldur reynsluheima sína líka. Ég vildi gjarnan gera að umræðuefni þann skort sem mér þykir í stefnu hæstv. ríkisstjórnar að því er lýtur að umhverfismálum. Mér finnst að þeim sé gert allt of lágt undir höfði. Það er bara ein setning á bls. 2 þar sem tekið er á þessu. Öðruvísi mér áður brá. Í tíð fyrrv. utanrrh., núv. hv. þm. Jóns Baldvins Hannibalssonar, var tekið vel á þessum málum og sérstaklega þeirri vá sem steðjar að framtíð Íslands sem eru hin lífrænu þrávirku efni. Það er ógnin sem steðjar að framtíð Íslands vegna þess að eftir 100 ár eða 200 ár erum við orðin pottur þessara efna. Eðlisfræðilegir eiginleikar þeirra eru þannig að þótt það sé engin uppspretta þeirra á norðurhveli jarðar þá safnast þau öll saman að pólunum. Það er hættulegt. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson gerði þetta að umræðuefni fyrr í dag og ég tek undir hvert orð af því sem hann sagði. Herra forseti. Ég er sammála því sem hæstv. utanrrh. hefur sagt hér um Schengen-samkomulagið. Ég og ég hygg Alþfl. allur tekur undir hvert orð af því sem hæstv. ráðherra hefur sagt um það. Við erum líka sammála um það sem hann hefur og ríkisstjórnin að segja um Vestur-Evrópusambandið. En ég sakna þess að umfjöllun hans um Vestur-Evrópusambandið skuli ekki vera ítarlegri. Það er svo, herra forseti, að það er viss vandi sem blasir við Íslandi í öryggis- og varnarmálum sem felst í því að margar þjóðir í Evrópu eru að reyna að lyfta undir Vestur-Evrópusambandið og gera það að hinu raunverulega varnarbandalagi Evrópuríkja. Það var stofnað sem slíkt 1948 en það var alltaf örreitiskot sem engu máli skipti fyrr en með Maastricht-ferlinu, þegar það hófst. Þá voru samþykktar ályktanir af Vestur-Evrópusambandsríkjunum sem voru andstæðar og ekki samrýmanlegar. Það var í fyrsta lagi samþykkt að veita þeim þjóðum sem eru fullgildir aðilar að NATO en eru ekki í Evrópusambandinu tilboð um aukaaðild að Vestur-Evrópusambandinu. Þetta eru Ísland, Tyrkland og Noregur. Það átti að verða til að treysta VES sem Evrópustoð varnarsamstarfs Atlantshafsbandalagsins. Það er gott og blessað. Á hinn bóginn gerðist það líka að þessar sömu þjóðir ákváðu að hefja ferli sem ætti helst að enda með því að Vestur-Evrópusambandið yrði hin formlega varnarstoð Evrópusambandsins. Þetta er hættulegt. Þetta er hættulegt fyrir framtíð Atlantshafsbandalagsins. Það má færa margar ástæður fyrir því en ég ætla að láta mér nægja að færa þrjár. Í fyrsta lagi ef við eflum Vestur-Evrópusambandið sem varnarstoð Evrópu, þá mun það væntanlega leiða til þess að vægi Atlantshafsbandalagsins minnkar. En sagan kennir okkur að við getum ekki án þess verið til að tryggja öryggið. Þeir sem efast um það segja: Hver er óvinurinn? Hverjum á að verjast? Ja, þeir hafa dæmi fyrir sér núna sem eru hin gömlu ríki Júgóslavíu. Það blasir bókstaflega við að án Atlantshafsbandalagsins er ekki kleift að tryggja frið í Evrópu. Ef við förum að ýta undir Vestur-Evrópusambandið og gera að varnarbandalagi eins og t.d. Frakkar og ýmis Suður-Evrópuríki vilja, þá erum við að veikja Atlantshafsbandalagið. Í öðru lagi. Ef þessi þróun verður svo að VES yrði að inngrónum hluta Evrópusambandsins, þá geri ég ráð fyrir að ríki eins og þessi þrjú sem eru ekki aðilar að Evrópusambandinu gætu ekki tekið með sama hætti þátt í ákvörðunum Vestur-Evrópusambandsins. Þar með er það alveg ljóst að það er verið að hverfa frá því að VES verði fullgild Evrópustoð undir Atlantshafsbandalaginu. Þess vegna tel ég að þetta sé ekki af hinu góða. Við fórum þarna inn til að vera í návígi við þær þjóðir sem skipta mestu máli og daglegri samræðu við þjóðirnar sem eru einnig í Atlantshafsbandalaginu til að hafa áhrif á þróunina. Það gerum við ekki ef Vestur-Evrópusambandið verður hluti af Evrópusambandinu. Í þriðja lagi má nefna að fimm ríki sem eru fullgildir aðilar að Evrópusambandinu hafa ekki viljað verða aðilar, ekki einu sinni aukaaðilar, að Vestur-Evrópusambandinu. Það eru Finnland, Danmörk, Svíþjóð, Írland og Austurríki. Af hverju hafa þessi ríki ekki viljað verða fullgildir aðilar að Vestur-Evrópusambandinu? Væntanlega vegna þess að þau treysta sér ekki til að axla þær skuldbindingar sem aðildin leggur þeim á herðar. Það þýðir, herra forseti, að ef Vestur-Evrópusambandið ætti að verða formlegur hluti af Evrópusambandinu, þá þyrfti einhvern veginn að útvatna varnar- og öryggistilgang þess til að þessi fimm ríki gætu sætt sig við það. Og þá finnst mér sem niðurstaðan sé heldur óhagkvæm okkur Íslendingum. Herra forseti. Ég hegg eftir því að í ræðu hæstv. utanrrh. segir að það sé ekki tímabært í dag fyrir Íslendinga að verða fullgildir aðilar að Vestur-Evrópusambandinu. Ég ætla ekki að leggja það til, herra forseti, að Ísland sæki um fulla aðild en ég leyfi mér að vera á móti þessari skoðun hæstv. utanrrh. vegna þess að ég tel að það sé fyllilega tímabært að við veltum því fyrir okkur hvort það kynni ekki að vera í þágu hagsmuna Íslendinga að við reyndum að breyta þeim reglum sem nú gilda um fulla aðild. Það gæti verið að niðurstaðan af slíku mati væri sú að með því að gerast fullgildir aðilar að Vestur-Evrópusambandinu þá hefðum við kannski miklu meiri föng í fyrsta lagi að hafa áhrif á þróun þess í framtíðinni og í öðru lagi gætum við kannski líka stutt aðrar þjóðir sem við höfum skyldum að gegna við, þjóðir sem sækja það mjög fast að gerast aðilar að Vestur-Evrópusambandinu og reyndar NATO líka. Þetta eru Eystrasaltsþjóðirnar þrjár sem við Íslendingar höfum reynt að styðja eins og við getum á síðustu árum. Þær koma t.d. á þingmannasamkundu Vestur-Evrópusambandsins og óska eftir stuðningi þeirra þjóða sem þar eiga aðild og fulltrúa til þess að gerast fullgildir aðilar að Vestur-Evrópusambandinu, að NATO. Og ég styð það, herra forseti. Ég tel þess vegna að það sé mögulegt að full aðild okkar að VES gæti bæði stuðlað að framtíð Íslands og öryggishagsmunum en líka gert okkur auðveldara að styðja þessar þjóðir. Herra forseti. Það er ýmislegt fleira sem ég vildi ræða hér um Eystrasaltsþjóðirnar og stækkun NATO vegna þess að mér finnst vanta í ræðu hæstv. utanrrh. alla stefnu ríkisstjórnarinnar um það. Ég hef reyndar áður átt orðastað við hann hér um það mál. Ég er þeirrar skoðunar að Íslendingar eigi að taka af skarið og þeir eigi að beita sér fyrir því að Eystrasaltsþjóðirnar þrjár fái fulla aðild að NATO. Þær telja það vera það eina öryggisnet sem getur bjargað þeim í framtíðinni. Ég virði sjálfsákvörðunarrétt þjóða og mér er sérstaklega annt um hag þessara þriggja þjóða. Ég veit að það er hæstv. utanrrh. líka. Hann gerði þetta að umræðuefni þegar Solana, framkvæmdastjóri NATO, kom hingað. En gleymum því ekki hvað Solana sagði á meðan hann var á Íslandi. Hann sagði: Ákvörðunin um stækkun NATO verður tekin á þjóðþingunum. Nú erum við komin hingað í dag til að ræða það. Þá saknaði ég þess að hæstv. utanrrh. skyldi ekki, í ljósi þeirra sérstöku tengsla sem hafa myndast millum Íslands og Eystrasaltsþjóðanna, lýsa því yfir að Ísland mundi styðja umsókn þeirra um fulla aðild að NATO. Og ég spyr hæstv. utanrrh.: Er hann reiðubúinn til að lýsa því yfir hér í dag?

Herra forseti. Það var fyrst og fremst út af því sem hér kom til umræðu um flóttamenn frá fyrrum Júgóslavíu. Það hefur engin stefnubreyting orðið. Hins vegar höfðu engar upplýsingar borist um óskir um flóttamenn. En það vill svo til að nú fyrir örfáum mínútum nánast sagt var að berast listi frá flóttamannahjálp Sameinuðu þjóðanna um 40 einstaklinga. Þar af eru 19 sem þurfa sérstaklega hjálpar við. Það verður að sjálfsögðu reynt að verða við þeirri beiðni. Það er engin stefnubreyting hér á ferðinni. Hins vegar hefur athyglin í miklu meira mæli beinst að þeim vanda sem er þar heima fyrir. Að því er varðar Eystrasaltsríkin þá átti ég mjög góðar viðræður við utanríkisráðherra Litáen fyrir nokkrum dögum og við vorum fullkomlega sáttir við stöðu mála. Ég sagðist styðja aðild Eystrasaltsríkjanna að NATO. Hins vegar verðum við að vera raunsæir og játa að það mun taka alllangan tíma. Það gerist ekki á morgun. Menn í baltnesku löndunum gera sér fullkomna grein fyrir þessari stöðu. Að því er varðar Vestur-Evrópusambandið þá er alveg ljóst að það er ekki hægt að sækja þar um aðild. Það er fyrst og fremst spurningin um það hvort mönnum verður boðin aðild og til þess að það geti orðið þarf að breyta þeirri samþykkt Vestur-Evrópusambandsins að ríkin eigi bæði aðild að Evrópusambandinu og NATO.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir skýr svör hans að því er varðaði flóttamennina. Mér þykja það góð tíðindi sem hann flytur hér, að innan skamms munum við væntanlega taka við þeim hópi sem við höfðum áður lofað að veita hér hæli. Herra forseti. Ég vil síðan rifja það upp að fyrr í vetur, þegar ég innti hæstv. utanrrh. eftir afstöðu hans og ríkisstjórnarinnar til umsóknar Eystrasaltsríkjanna um aðild að NATO, þá sagði hann: ,,Það er verið að vinna í þessu máli og það er gert með eftirfarandi hætti. Nú eiga sér stað viðræður við alla þá sem hafa sótt um. Ég fer í júní á ráðherrafund NATO í Berlín og þá verður málið rætt og skýrslan um það lögð fram. Síðan verður annar ráðherrafundur í haust,`` sagði hæstv. utanrrh. og þá verða væntanlega teknar ákvarðanir. Með öðrum orðum það er núna sem það ríður á. Ef við ætlum að veita einhverjum fulltingi eða liðsinni og styðja umsókn einhverra sérstakra þá er tíminn núna. Það er þess vegna sem ég inni hæstv. utanrrh. eftir því hvort hann kýs ekki að beita sér innan NATO til að aðstoða þessi ríki við að koma þar inn vegna þess að þau vilja það sjálf.

Herra forseti. Ég tel sjálfsagt að styðja þá viðleitni þessara ríkja að ganga inn í Atlantshafsbandalagið. Hitt er svo annað mál að ríki Austur-Evrópu og baltnesku löndin og Mið-Evrópu eru misjafnlega í stakk búin til að gerast aðilar að Atlantshafsbandalaginu. Það er verið að undirbúa hvaða skilyrði verða fram sett og hverju menn verða að fullnægja til að geta orðið aðilar. Það er líka ljóst að við megum ekki ganga þannig fram að það komi upp nýir múrar í Evrópu. Það þarf að taka tillit til hinnar pólitísku stöðu. En ég hef tekið skýrt fram að hvorki Rússar né aðrir hafa neitunarvald í þeim málum. Stækkun Atlantshafsbandalagsins verður að miðast við að skapa meira öryggi í Evrópu en ekki minna og baltnesku löndin gera sér alveg fulla grein fyrir þessari stöðu.

Herra forseti. Það getur vel verið að hæstv. utanrrh. sé þeirrar skoðunar að Eystrasaltslöndin geri sér grein fyrir þessari stöðu. Eigi að síður eru þau sífellt að knýja á dyr okkar. Þau eru að æskja aðstoðar. Ég minni hæstv. utanrrh. á að það eru tæplega tvö ár síðan þáv. utanríkisráðherra Rússa lýsti því hreinlega yfir að það kynni að koma til þess að það þyrfti að senda rússneskt herlið inn í þessi lönd til að vernda rússneska minni hlutann þar. Í grein sem birtist 11. þessa mánaðar í tímaritinu Nesjavisímaja gaséta eftir herfræðinga, Valerí Dementjev og Anton Súríkov segir, með leyfi forseta: ,,Eystrasaltssvæðið er sprengifimasta svæðið þegar menn íhuga möguleikana á þróun sem gæti leitt til nýrra átaka með þátttöku hersveita rússneska sambandsríkisins.`` Í framhaldi af þessu, herra forseti, er farið út í herfræðilegar vangaveltur um það hvernig Rússar ættu að haga slíkum hernaði, lýst hvernig flughernaði yrði fyrst beitt á þessi ríki, síðan hinum frægu spetsnas-sveitum og að lokum þá endi hernaðaraðgerðirnar með því sem í ensku þýðingunni er kallað ,,local cleansing``. Þetta er framtíðarsýnin, herra forseti. Og þegar ég spyr um afstöðu hæstv. utanrrh. þá er spurt um þetta: Ætlum við að hafa frumkvæði eða á Ísland bara að vera partur af farteskinu? Í tíð síðustu ríkisstjórnar sýndi Ísland frumkvæði og ég fer fram á það í fullri vinsemd að hæstv. utanrrh. taki málin í sínar hendur og sýni svipað frumkvæði og forveri hans í embætti varðandi þessi ríki.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson fer geyst og það er hressilegt og ágætt. Ég vil vekja athygli á því hvernig hv. þm. hagar orðum sínum þegar við ræðum spurninguna um aðild að Evrópusambandinu eða að standa þar utan við. Þá notar hv. þm. orðalag eins og það að taka afstöðu með framtíðinni, að þetta sé mál framtíðarinnar, að fólk sem setur spurningarmerki við slíka aðild komi langt aftan úr forneskju eins og hann sagði hér um hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttur. En þeir sem ganga gegn sínum flokki og mæla með aðild eru gustmiklir. Hv. þm. hefur ekki fyrir því að rökstyðja hvers vegna hann er svo ákafur í að Ísland gangi í Evrópusambandið. Hann hlustar ekki á varnaðarorð um það hvernig komið er í sambandi við félagsmál og atvinnumál í þessu ESB í sambandi við atvinnuleysi að meðaltali upp á 11%. Og það sem fram undan er það klif sem ekki er enn þá séð hvernig Evrópusambandið kemst yfir, sem er efnahags- og myntbandalagið 1999. Menn ættu að fara svolítið varkárar, ganga hægar um gleðinnar dyr í þessu húsi.

Herra forseti. Ég átti von á því að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson gerði afstöðu mína til Atlantshafsbandalagsins og Vestur-Evrópusambandsins að umræðuefni. En hann er ekkert að festa sig í fortíðinni og það er gott. En ég bið hann afsökunar á því að hafa ekki kallað hann gustmikinn. Mér finnst hann þó vera gustmikill þingmaður og eitt segi ég honum til hróss. Hann hjálpar manni mjög til að staðsetja sig í hinu pólitíska landslagi vegna þess að hann gefur alltaf upp mjög ákveðna staðsetningu og er þar af leiðandi kennileiti sem menn geta miðað sig út frá. En að því er varðar afstöðuna til Evrópusambandsins þá er það einfaldlega bæði skoðun mín og jafnframt tilfinning að það tilheyri framtíðinni að leyfa sér þann munað --- ég fer ekki fram á annað --- að menn vegi og meti kosti og galla aðildar. Þess vegna höfum við alþýðuflokksmenn sagt: Sækjum um til að sjá hvað er í boði. Við höfum dregið þar ákveðna línur. Við höfum sagt að það komi að sjálfsögðu ekki til greina að Ísland gangi inn í Evrópusambandið sem fullgildur aðili ef það verður engin breyting á sjávarútvegsstefnunni, ef við fáum ekki hvívetna virta landhelgina. Það hefur komið fram margsinnis. En hv. þm. verður að virða mér það til vorkunnar, þó ég hafi áðan notað þessi orð til að bera saman tvær ágætar þingkonur Kvennalistans, vegna þess að önnur fannst mér vera full djörfungar og framtíðar á meðan hin er föst í þeirri sömu fortíð og mér finnst því miður að hv. þm. standi báðum fótum upp að hnjám í.

Virðulegur forseti. Það dró nú heldur niður í hv. þm. þegar kom að því að rökstyðja þessa framtíðarsýn. Alþfl. hefur ekki sannfært nokkurn mann um það og það gerði hv. þm. ekki heldur hér, að það stæði til boða að sækja um aðild og láta reyna á aðild að Evrópusambandinu með því að leggja inn umsókn og hafa á henni fyrirvara. Kveðið var upp úr um það í sambandi við umsóknaraðild Norðurlandanna þriggja að Evrópusambandinu, í því ferli öllu, að slíkur leikaraskapur kæmi ekki til greina, slík tilraunaumsókn yrði ekki tekin alvarlega. Það er satt að segja heldur léttúðugt að hver talsmaður Alþfl. eftir annan kemur hér fram og segir: Við getum farið í slíkt tilraunaeldhús.

Virðulegur forseti. Mér finnst það eiginlega vitsmunaleg frekja af hv. þm. að ætlast til þess að ég rökstyðji afstöðu mína til Evrópusambandsins á einni mínútu en ég skal samt gera það. Herra forseti. Ég á mér þann draum að fá að eldast hér á Íslandi með dóttur minni. Ég óttast það hins vegar að þegar fram líða stundir þá kunni hún ekki að finna starf sem er henni við hæfi og kunni þess vegna að hrekjast til útlanda. Ég tel hins vegar að eitt af því sem er eftirsóknarvert með aðild að Evrópusambandinu í framtíðinni kunni að vera það að hér skapist hátækniiðnaður, hér skapist nægur og öflugur vinnumarkaður fyrir menntað fólk. Ég vísa því algerlega á bug sem hv. þm. segir, að atvinnuleysið út í Evrópu stafi af Evrópusambandinu. Ég er honum algjörlega ósammála. Ég hygg að hæstv. utanrrh. sé það líka. Ég hef skilið hann svo að það sem kom í veg fyrir að Framsfl. íhugi aðild að Evrópusambandinu sé sjávarútvegsstefnan en ekki atvinnuleysið út í Evrópu.

Virðulegi forseti. Hér hafa spunnist út af ræðu sem hæstv. utanrrh. hélt um utanríkismál á Alþingi umræður um viðhorf ríkisstjórnarinnar til þróunar Evrópusambandsins. Hefur hér nokkuð verið rætt um meintan ágreining milli ríkisstjórnarflokkanna um afstöðuna til þróunar Evrópusambandsins. Annars vegar hefur verið veist að ríkisstjórninni af hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni sem hefur mjög ákveðna skoðun í afstöðu sinni til ESB og er afar mótfallinn því að hugleiða aðild að sambandinu. Hins vegar hafa nokkrir þingmenn, einkum og sér í lagi hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson og hv. þm. Össur Skarphéðinsson talið að lítið væri að gerast á vettvangi ríkisstjórnarinnar í sambandi við málefni Evrópusambandsins, þar væri ekki sýnilegt hvert ferðinni væri heitið og væri ríkisstjórnin aðgerðalaus í því máli. Á sama tíma hafa spunnist umræður um það að einhver ágreiningur væri milli hæstv. forsrh., Davíðs Oddssonar, og hæstv. utanrrh., Halldórs Ásgrímssonar, um þessi mál. Það sem segir í ræðu hæstv. utanrrh. um Evrópusambandsmálin er að vísu í nokkrum véfréttastíl og það er raunar hægt að segja að það gildi einnig um það sem hann segir sérstaklega um myntsamruna Evrópusambandsins. Þar er farið mjög varlega í að skilgreina þróunina og farið nokkuð almennum orðum um þetta. Í raun og veru má kannski lýsa afstöðu ríkisstjórnarinnar þannig að menn vilji bíða átekta. Þá vaknar sú spurning hvort sú afstaða er skynsamleg eða ekki. Það er óhjákvæmilegt að spyrja hv. þm. Hjörleif Guttormsson, sem ekki er nú hér í þingsalnum nú, að því hvort afstaða hans til Evrópusambandsins sé sú, að burt séð frá þróun sambandsins sé hv. þm. Hjörleifur Guttormsson andsnúinn því að Íslendingar hugleiði aðild að Evrópusambandinu. Á sama hátt er ekki hægt annað en að velta því fyrir sér þegar tónninn í ræðum þingmanna Alþfl. er veginn og metinn hvort þeir hafa afstöðu til Evrópusambandsins í raun burt séð frá því hvernig sambandið þróast hugsanlega. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson veittist að þingmönnum Framsfl. fyrir að vera heldur aftarlega á evrópumerinni eins og hann orðaði það. Sjálfur vill hann örugglega sitja nokkuð framarlega á því hrossi en með öllu að því er virðist án tillits til þess hvert merin stefnir. Í raun má segja sem svo að það sé ekki óskynsamleg afstaða til Evrópumálefnanna að bíða átekta. Hvers vegna er það í sjálfu sér skynsamleg afstaða? Það má segja að frá því að Sovétríkin hrundu hafi stefnan innan Evrópusambandsins, þ.e. vilji ráðandi manna í Evrópusambandinu til að setja sér skýr markmið, ekki komið vel fram. Það er erfitt að vega það og meta hvert Evrópusambandið stefnir og það hefur komið kannski óvenjulega skýrt í ljós í aðdraganda og undirbúningi að ríkjaráðstefnunni svokölluðu. Ég ætla að nefna sérstaklega tvo þætti í þróun Evrópusambandsins sem koma til með að hafa áhrif á það hvort það er yfir höfuð álitlegur kostur fyrir Íslendinga að hugleiða aðildarumsókn í framtíðinni eða ekki, burt séð frá sjávarútvegsmálunum sem venjulega eru þau mál sem almennt er rætt um hér í þingsölum þegar Evrópusambandið ber á góma. Annars vegar vil ég færa í tal það sem má kalla bilið á milli framkvæmdarvaldsins í Evrópusambandinu og fólksins. En þetta atriði verður sérstaklega rætt á ríkjaráðstefnunni. Hins vegar er það sameiginlega myntin og áhrif hugsjónarinnar um sameiginlega mynt á stöðu Íslands og þróun Evrópumálanna og velta því dálítið fyrir mér hvers vegna menn sækja svo fast þrátt fyrir alla erfiðleikana að ná saman um sameiginlega mynt. Virðulegur forseti. Fyrir það fyrsta þá held ég að það sé rétt að við gerum okkur grein fyrir því að það hefur orðið áberandi mikill aðskilnaður framkvæmdarvaldsins sem fer með framkvæmdar- og löggjafarvaldið í ESB --- ég endurtek að framkvæmdarvaldið fer með löggjafarvaldið í ESB --- og svo annars vegar almennings og í raun og veru kjörinna fulltrúa hans, þ.e. þingmanna eða löggjafasamkundunnar. Uppspretta hugmynda innan Evrópusambandsins er ekki hjá fólkinu. Hún verður ekki til hjá grasrótinni eða fólkinu. Hún verður ekki til hjá kjósendum. Það verða í raun og veru engar hugmyndir til í þessu merkilega sambandi í grasrótinni, meðal fólksins. Ekki heldur meðal hins óbreytta flokksmanns í flokkapólitíkinni í Evrópu. Farvegi hugmyndanna hefur verið að þessu leyti nokkuð breytt. Uppspretta hugmyndanna er sköpunarverk sem kemur ofan frá. Hún kemur frá sérfræðingum og hugmyndabönkum þeirra. Hún kemur úr hugmyndafræðilegum útungunarvélum framkvæmdarvaldsins og sérfræðinga þess. Hlutverk löggjafans hefur orðið mjög rýrt við þessa þróun, nánast á tíðum orðið eins konar skoðanakönnun og það hefur einnig dregið verulega úr eftirlits- og aðhaldshlutverki þjóðþinganna, löggjafarþinganna. Staða þjóðþinganna til að sinna þessum eftirlitshlutverkum hefur orðið mjög veik. Þjóðþingin eru oft og tíðum afar háð ríkisstjórnunum sem þau eiga að veita aðhald og þetta er atriði sem sumar þjóðir gera mikið úr og hafa lagt áherslu á að verði tekið fyrir á ríkjaráðstefnunni en hugmyndirnar sem liggja þar til grundvallar eru afar mótsagnakenndar svo ekki sé meira sagt. Ef við lítum á okkar stöðu að því er varðar þetta atriði þá er ljóst að löggjafarsamkunda okkar er líka veik gagnvart þeirri lagasetningu sem verður til í Evrópusambandinu. Ég ætla að nefna eitt dæmi um þetta því það er mjög sláandi þetta eina dæmi. Það er hugsanlegt að Alþingi Íslendinga hafi verið att út í mun viðameiri löggjöf á grundvelli tilskipana ESB en t.d. sum af stofnríkjum Evrópusambandsins hafa talið sér skylt að ráðast í. Ég nefni þetta sérstaklega í sambandi við lög um vörumerkingar þar sem við höfum leitt í lög ákvæði sem fjölmargar Evrópuþjóðir og þar á meðal ein þjóð sem var ein af stofnþjóðum Evrópusambandsins kannast ekki við að séu reglur sem þeim beri að virða. Þetta gerir það að verkum að Íslendingar sem hafa leitt þessar reglur í lög hjá sér hafa verri samkeppnisstöðu en eitt af stofnríkjum Evrópusambandsins að því er varðar vörumerkingar. Þeir þurfa að beita innflytjendur varnings frá Bandaríkjunum harðari reglum en ein af stofnþjóðum Evrópusambandsins svo dæmi sé tekið. Þess vegna held ég að það væri ástæða til að kanna það skipulega að hve miklu leyti Íslendingar hafa leiðst út í nákvæmari lagasetningu á grundvelli tilskipana og reglna Evrópusambandsins en jafnvel sumar af stofnþjóðum þess. Ég bendi á þetta sérstaklega vegna þess að þjóðþingin hafa þó ekki komið að þessum lögum nema að mjög litlu leyti vegna þess að ég held að það sé rétt munað hjá mér að um 85% af reglum Evrópusambandsins séu innleiddar í gegnum reglugerðir en ekki lagasetningar. Þá sjá menn hvað þjóðþingin hafa litlu hlutverki að gegna í Evrópusambandi nútímans. Þetta er atriði sem menn hafa viljað taka til athugunar á ríkjaráðstefnunni en hugmyndir manna um það hvernig eigi að taka á þessu eru með öllu óljósar. Það er með öllu óljóst hvert Evrópusambandið stefnir að því er þetta varðar. Menn tala um hallarekstur lýðræðisins innan Evrópusambandsins en það er með öllu óljóst hvert Evrópusambandið mun stefna í þessum efnum. Þeir sem mæla nú með aðildarumsókn eru að mæla með aðildarumsókn að sambandi sem þeir hafa ekki hugmynd um hvert stefnir í þessum efnum því hugmyndir þar að lútandi innan Evrópusambandsins eru mjög á reiki. Í ræðu hæstv. utanrrh. er vikið að myntsamstarfi Evrópusambandsins og myntsamrunanum sem er eitt af markmiðum Evrópusambandsins og er reiknað með því að það komist á fyrir lok aldarinnar. Ég verð að segja að þó ég hafi ekki haft sérstakan áhuga á því, hæstv. forseti, að á þessari stundu sé íhugað að sækja um aðild að Evrópusambandinu, þá hef ég alltaf haft vissan skilning á þeirri hugsjón Evrópuþjóðanna að koma sér upp sameiginlegri mynt. Ég hef alltaf haft ákveðinn skilning á því og ég hef litið svo á að sú hugsjón væri óháð samrunaferlinu sjálfu. Við gætum verulega styrkt efnahagssamvinnu Evrópuþjóðanna með sameiginlegri mynt óháð samrunaþróuninni, óháð ríkjasambandinu sem sumir vilja koma á í Evrópusambandinu. Hvers vegna er það mikið áhugamál Evrópuþjóðanna að koma á sameiginlegri mynt? Þetta mál tengist náið umræðunni í Evrópu um eitt stærsta þjóðfélagslega vandamálið sem nú hrjáir Evrópuríkin og þá ekki síst Evrópusambandsríkin. Hvert er þetta vandamál? Þetta vandamál er atvinnuleysi. Óreiða í gengismálum hefur orðið til þess að atvinna hefur flust til innan Evrópusambandsins í stórum stíl. Þjóðirnar, og þá einkum og sér í lagi kannski nú upp á síðkastið Ítalir, Spánverjar, Englendingar og Svíar sem eru nýgengnir í Evrópusambandið, hafa iðkað gengisfellingarleið til þess eins að auka samkeppnishæfni þessara þjóða gagnvart öðrum þjóðum Evrópusambandsins. Ég tek sem dæmi um þetta mál að ítalska líran hefur verið felld gagnvart franska frankanum, frá 1992 um 40%. Þeir hafa ekki bætt sér þetta allt saman upp í verðhækkunum. Verðvísitalan milli þessara tveggja landa hefur aðeins hækkað um 7% þannig að viðskiptastaða Ítala gagnvart Frökkum hefur batnað um 33% á þessum örstutta tíma. Með öðrum orðum hafa gengisfellingarnar verið notaðar markvisst til þess að bæta samkeppnisstöðu þeirra þjóða sem hafa fellt gengið á kostnað hinna. Þetta hefur skapað gífurlegan glundroða og það þarf enginn að ganga að því gruflandi að auðvitað hefur þetta skapað okkur Íslendingum erfiðleika líka. Við mundum græða mikið á því ef að myntsamstarf mundi verða í Evrópu, ekki endilega með því að ganga í það heldur með því að fá þannig treystan ákveðinn stöðugleika í gjaldmiðilsþróun Evrópu. En þó að ég hafi mikinn skilning á þessari hugsjón Evrópusambandsríkjanna og jafnvel áhuga á því að þetta samstarf komist á, þá hef ég ekki séð neinar skýringar á því, virðulegi forseti, hvernig menn ætla sér að vinna að þessu samstarfi. Ég sé að tími minn er útrunninn en ég hefði áhuga á því að heyra nokkra umfjöllun um þetta mál því það verður að segjast eins og er að það er erfitt að taka afstöðu til þessa máls, þ.e. myntsamruna Evrópuríkjanna þegar ekki liggur fyrir á hvern hátt menn ætla sér að reyna að tryggja þetta samstarf öðruvísi en með víðtæku sjóðakerfi.

Virðulegur forseti. Það sem af er þessari umræðu hefur margt mjög athyglisvert komið fram að mörgu leyti og hér hefur skapast umræða um samskiptin við Evrópusambandið sérstaklega. Það er vissulega góðra gjalda vert að hér skiptist menn á skoðunum um það stóra mál á Alþingi. Ég tel að ummæli eins og í þá átt að einhverjir séu að reyna að stöðva umræðu um þetta mál og það sé verið að komast hjá slíkri umræðu séu algjörlega óréttmæt lýsing á stöðu mála, því hver er það sem hefur haft hug á því og tilburði til þess að stöðva umræðu um þessi efni? Ég hef satt að segja ekkert orðið var við það, að a.m.k. ekki af hálfu þeirra sem eru andsnúnir því að sótt verði um aðild að Evrópusambandinu. Ekki hafa þeir lagt stein í götu þess að umræða fari fram, síður en svo. Við sem erum í þeim hópi höfum þvert á móti rætt þessi mál efnislega í þinginu og mér finnst það mjög sérkennilegt þegar talsmenn þess að láta reyna á aðild að Evrópusambandinu eru að tala um að það sé verið að koma í veg fyrir umræðu. Mér finnst það hin mestu öfugmæli og að það sitji alls ekki á mönnum að setja málin þannig fram þó svo að ríkisstjórn landsins hafi ekki tekið þetta mál upp af sinni hálfu eða sett málið á dagskrá eins og sagt er. Það kemur ekki í veg fyrir að málin séu rædd. Ég held að það sé einmitt mjög mikil þörf á því að ræða þessi mál efnislega, reyna að átta sig á því hvert hugur manna stefnir í þessum málum, stjórnmálamanna og hvernig þetta horfir við okkur Íslendingum. Það er sitthvað sem hefur skýrst í þessari umræðu. Mér var það ekki ljóst áður en þessi umræða í rauninni hófst að það væri svo komið að það ríkti almennt jákvætt hugarfar gagnvart Evrópusambandinu hjá talsmönnum annars stjórnarflokksins, þ.e. Framsfl. Ég las það að vísu í ræðu hæstv. utanrrh. sem ég vitnaði til og síðan hefur þetta komið fram hjá talsmönnum flokksins í umræðunni eins og hjá hv. þm. Siv Friðleifsdóttur sem sér sérstaka ástæðu til þess að brýna hæstv. utanrrh. í þessu efni og hefur lagt hér ákveðnar spurningar fyrir ráðherrann. Að vísu vil ég ekki vera að túlka þetta meira en efni standa til. Menn eru að tala um þetta í því samhengi að það sé skiljanlegt og jákvætt að sem flestar þjóðir í austanverðri álfunni séu að hugsa sér til hreyfings og knýja fast á dyr Evrópusambandsins um inngöngu. Og á því hafa menn afskaplega mikinn skilning og sjá ekkert nema jákvætt við það. Þetta þýðir um leið að menn eru að leggja blessun yfir innihald Evrópusambandsins, starfshætti þess og grundvallarsáttmála og reglur sem þar er unnið eftir. Það er auðvitað nauðsynlegt að ræða það. Hvernig líta þau mál út? Hér er ekki tími til þess að fara út í þau í einstökum atriðum en mér finnst t.d. að umræða eins og hér kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, Tómasi Olrich, að sé einmitt á þeim nótum sem eðlilegt er að fjalla um þessi mál, spyrja sig spurninga og reyna að gera grein fyrir sínum sjónarmiðum eins og þau eru á hverjum tíma. Ég tel það vera mjög góðra gjalda vert þegar forustumenn eins og hæstv. forsrh. ganga fram fyrir skjöldu til þess að lýsa viðhorfum sínum, formaður stærsta stjórnmálaflokks landsins. Ég tel það mjög góðra gjalda vert. Ég er að vísu ekki sammála þar í allri grein, það er langt frá því, eins og t.d. um matið á samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði sem hæstv. forsrh. og Sjálfstfl. hjálpaði til að koma í höfn á sínum tíma. Ég var andvígur þeim samningi og ég tel að það hafi ekkert það komið fram með hlutlægum upplýsingum sem staðfesti þær stóru yfirlýsingar sem heyra má frá ræðumönnum eins og hv. þm. Jóni Hannibalssyni um árangurinn af þessum samningi fyrir okkur Íslendinga fram að þessu. Hér vitnaði hv. formaður Alþfl. til forustumanns í röðum iðnrekenda um hinn stórkostlega árangur. Hefur það þá legið fyrir að fyrir iðnrekendur og hinn almenna iðnað í landinu var nú ekkert sérstaklega mikið að sækja í þennan samning. Ef nokkur atvinnugrein bjó við nokkurn veginn fríverslunarskilyrði þá var það iðnaðurinn í landinu. Það kom fram þegar þessi mál voru rædd á sínum tíma. Hins vegar voru iðnrekendur og forustumenn þeirra í fremstir í flokki að reka trippin í þessu efni og voru þar á allt annarri skoðun en talsmenn hagsmunasamtaka í sjávarútvegútvegi. Ég held að það væri þörf á því, virðulegur forseti, að taka einhvern tímann umræðu um það og þá helst á grunni einhverra hlutlægra gagna og athugana, hvar þessi mikli ávinningur er sem samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði hefur fært Íslendingum og bera það saman við þá forsögn sem hv. þm. og fyrrv. hæstv. ráðherra, Jón Hannibalsson, hafði uppi á Alþingi þegar hann var að gylla þetta mál fyrir þingi og þjóð á sínum tíma. Það liggja fyrir tillögur um það hvers konar stórávinning væri að sækja í þennan samning og tölulegir spádómar framreiddir í því sambandi. Nú er þessi samningur um hið Evrópska efnahagssvæði reiddur fram af þeim sem vilja ganga lengra alveg eins og við sögðum sem vorum gagnrýnd hér á þinginu, að auðvitað yrði það reynt þegar menn væru komnir inn í snöru eins og þá sem samningurinn við hið Evrópska efnahagssvæði býr aðilum sínum, eins og Íslendingum, að vera þar ómyndugir hengdir aftan í lest sem dregin er af allt öðrum og koma þar litlum sem engum vörnum við. En það er staðan og hv. þm. Jón Hannibalsson líkir því við fullveldisafsal ef ég skilið hann rétt í ræðu sinni en það fullveldisafsal gerðist nú við tilverknað Alþfl. og annarra sem báru þetta mál hér fram og komu því í höfn í þinginu. Það hefur mikið vatn runnið til sjávar síðan formannaskipti urðu í Framsfl. Það má segja að sá sem við tók af fyrrv. formanni, Steingrími Hermannssyni, hafi náð miklum árangri fyrir sín sjónarmið, alveg ótrúlega miklum árangri í þeim flokki. Við sem lásum og heyrðum boðskapinn eftir formannaskiptin skildum alveg hvað klukkan sló og vissum hvaða þróun var í gangi þegar harðast var deilt um samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði innan Framsfl. En að nýr formaður flokksins hefði stungið svo rækilega upp í aðra talsmenn flokksins eins og mér finnst hafa gerst og það jafnvel vaska menn eins og núv. hæstv. félmrh., kannski með því að króa hann af inni í ríkisstjórn þar sem hann getur sig hvergi hrært, það eru mikil þáttaskil. Það verður bráðum svo að maður fer að lýsa eftir því hvar andstaðan við inngöngu í Evrópusambandið er, þ.e. raunveruleg andstaða innan Framsfl, önnur en einhver tilvísun í sjávarútvegsstefnu Evrópusambandsins. Hvar er þessi andstaða?  Ég ætla að bæta aðeins við það sem kom fram í fyrri ræðu minni um þann þýðingarmikla þátt sem umhverfismálin eru. Ég tek það hér inn vegna þess að þar þarf hlutur Íslands að verða annar og meiri en nú er og þar er mjög mikið verk að vinna fyrir hvert og eitt ríki á alþjóðavettvangi, að reyna að bæta þá stöðu sem uppi er. Ég sagði fyrr í dag að það væri ráðandi hagstjórn og efnahagsferli í heiminum sem ætti drýgstan átt í að stefna umhverfi manna og framtíð í hættu, hinn stöðugi efnahagsvöxtur sem leiðarstjarna og mælikvarði á árangur. Margir þeirra, virðulegi forseti, sem tala um sjálfbæra þróun hafa í raun í huga svokallaðan sjálfbæran ótakmarkaðan hagvöxt og reyna að bregðast við afleiðingunum svo að vöxturinn geti haldið áfram. Það er hins vegar svo að þótt dregið hafi úr fólksfjölgun og hún jafnvel stöðvast í sumum þróuðum ríkjum þá heldur vaxandi efnisleg neysla og sóun náttúruauðlinda jarðar áfram á fullri ferð. Framkvæmdaáætlun Ríó-ráðstefnunnar byggir að miklu leyti á þeirri blekkingu að vísindi og tækni leiði okkur undan umhverfislegum afleiðingum síaukinnar vöruframleiðslu og orkunotkunar eða orkusóunar eins og réttmætt væri að kalla það. Viðfangsefnið í þessu máli er afar stórt, ekkert minna en að breyta um hagstjórn, breyta um lífsmáta og gildismat. Hverfa frá draumnum um sífellt meiri efnisleg gæði og rækta með fólki allt önnur siðræn gildi en nú eru ráðandi víðast hvar nema hjá þjóðum sem kallaðar eru frumstæðar og varðveitt hafa hæfileikann til að lifa í sátt við umhverfi sitt af litlum efnum. Verkefnið er ekki að hverfa til baka í spor þeirra en ná hins vegar viðlíka sátt við náttúruna og draga til mikilla muna úr orkusóun og hvers konar áraun á náttúrulegt umhverfi. Ýmsir á Vesturlöndum hafa undanfarið leitað sér huggunar í því að vísa á óhæfuverk og sóun og hrikalegar afleiðingar miðstýrðs hagkerfis í Austur-Evrópu á sviði umhverfismála. Það er hins vegar skammvinn huggun því í raun eru hliðstæð öfl að verki í öllum iðnvæddum hluta heimsins þótt reynt sé að draga úr afleiðingum framleiðsluferla með ýmsum tæknilegum ráðum og fyrirmælum. Ósamkvæmnin --- Virðulegur forseti. Mér sýnist vera komnir fleiri fundir hér í salinn.

Forseti vill biðja um hljóð fyrir hv. ræðumann.

Ósamkvæmnin í umræðunni birtist m.a. í lotningarfullri aðdáun fjármagnseigenda, kapítalista, nú um stundir á ,,efnahagsundrinu`` innan gæsalappa, í Kína með þeirri hrikalegu mengun m.a. og ágangi á náttúruauðlindir sem þar á sér stað. Ég minni m.a. á þáltill. sem var lögð fram af þingmönnum Sjálfstfl. þar sem sá ekki út yfir dýrðina og gleymdist aðeins að setja á hana réttan merkimiða, hið alsjáandi auga Flokksins með stórum staf. Ég ætla að koma undir lokin, virðulegur forseti, að GATT-reglunum eða reglum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar því að þar er sannarlega dreginn vagn sem þarf að gefa gaum að og þar er verkefni fyrir hæstv. utanrrh. í aðdraganda ráðherrafundar á vegum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar í desember, ef ég man rétt, til þess að taka upp hinar stóru spurningar sem snerta viðfangsefnið: Eiga viðskiptaleg sjónarmið að ganga óhindrað fram á grundvelli regluverks Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar og keyra yfir umhverfisleg viðhorf, spurningarinnar um að lágmarkstillit sé tekið til umhverfismála? Menn verða að gera sér ljóst að það er tómt mál að tala um sjálfbæra þróun í heiminum ef menn ætla að keyra áfram eftir þessu spori sem lagt er með reglum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. Það leiðir ekki nema í eina átt, fram af bjargbrúninni. Ég vek athygli á því, virðulegur forseti, að hugmyndirnar um svokallaða græna lotu á vegum GATT og umræður þar að lútandi er þögnuð og ég hef það m.a. eftir forustumönnum sem sinna umhverfisstofnun Sameinuðu þjóðanna og reyndar frá framkvæmdastjórn Evrópusambandsins að afar litlar líkur séu á því að slík umræða verði tekin upp í alvöru. Hér er afar örlagaríkt mál á ferðinni sem felur í rauninni í sér spurninguna um það hvort menn hafa meint eitthvað með því að taka þessum málum tak á alþjóðavettvangi, reyna að gera sjálfbæra þróun að einhverju viðfangsefni með innihaldi eða hvort menn ætla að láta reka á reiðanum og láta náttúruna vera þann húsbónda sem mun auðvitað taka til sinna ráða og refsa mönnum fyrir skammsýni þegar þar að kemur en það eru ekki þeir kostir sem við óskum heldur allt aðrir.

Herra forseti. Út af þeim ummælum hv. þm. að sérstakur ágreiningur væri uppi í ríkisstjórninni um málefni Evrópusambandsins vil ég taka það fram að svo er ekki. Ég sagði í ræðu minni að stækkun Evrópusambandsins væri í rökréttu samhengi við sögulega þróun þess og ég held að það geti enginn borið á móti því að stækkun Evrópusambandsins til austurs er staðreynd. Það er verið að vinna að því og ég sagði að enginn muni stöðva þá þróun. Eigum við Íslendingar að lýsa því sérstaklega yfir við þessar þjóðir sem sjá hagsmuni sína helsta því að ganga til samstarfs við önnur ríki í Mið-Evrópu að við séum algerlega á móti því? Átti ég í viðræðum við tékkneska ráðamenn fyrir stuttu að lýsa því yfir fyrir hönd Íslands að það sé andstætt hagsmunum okkar að þessi þróun verði? Það er ekkert rökrétt samhengi þar í og ég hef að sjálfsögðu lýst því yfir að ég styðji viðleitni þeirra. Þetta land er Evrópuþjóð. Sama á við um Ungverjaland og þessar þjóðir vilja vera í þessum samtökum. Ég tel enga ástæðu til annars en styðja þá viðleitni þeirra því að ég tel að það þjóni öryggishagsmunum Evrópu, ég tel að það þjóni Evrópu framtíðarinnar og þar með hagsmunum okkar. Svo er allt annað mál hvort við Íslendingar viljum sækja um aðild. Ég tók fram í ræðu minni að umsókn um aðild væri ekki á dagskrá og ég lýsti því hvers vegna. Hins vegar hef ég ávallt tekið það fram í gegnum tíðina að ekki sé hægt að útiloka fyrir alla framtíð. Ég er ekki í stöðu til þess og vil þess vegna fylgjast vel með málum og það er núv. ríkisstjórn að gera.

Virðulegur forseti. Hæstv. utanrrh. verður auðvitað að meta það fyrir sig hvort um sé að ræða ágreining í ríkisstjórn eða ekki um þetta efni. Ég vil ekki tala fyrir hans hönd eða gagnrýna það mat hans að þar ríki góður friður. En við sem fylgjumst með málflutningi forustumanna ríkisstjórnarinnar og þeirra tveggja flokka sem að henni standa tökum auðvitað eftir því að það ríkir allt annað mat hjá hæstv. forsrh. en hæstv. utanrrh. á eðli og inntaki Evrópusambandsins. Það ríkir allt annað mat og ekki langt að leita í tíma til þess að finna stað fyrir því. Það fer síðan að sjálfsögðu eftir mati á innihaldi og mati á þróun Evrópusambandsins, æskilegri þróun eða hvað menn vilja sjá, hvernig menn haga orðum sínum við stjórnmálamenn í öðrum ríkjum sem eru að hugsa um að sækja um aðild. Ekki er víst að sá sem telur að margt sé tvísýnt í þróun Evrópusambandsins, m.a. varðandi lýðræðislegt innihald sambandsins, sé að hvetja menn til þess að sækja um. Það væri frekar að hann mundi leggja inn varnaðarorð eins og ég hygg að t.d. járnfrúin breska, Margrét Thatcher, hafi gert þegar hún ræddi á sínum tíma við forustumenn sem gengu á fund hennar og það er þarna sem skilur á milli. Það er ekkert eitt uppi varðandi ferð Evrópusambandsins. Það eru stórar spurningar uppi: Hvert stefnir, hvers konar Evrópusamband? Hvers konar Evrópusamband vill hæstv. utanrrh. sjá sem á að tryggja það öryggi í Evrópu sem hann telur að sé hugmynd þeirra að styrkja? Ég vil líka minna á stöðu Dana og sögu Dana sem þátttakenda í Evrópusambandinu. Það vill svo til að eftir þann langa tíma sem liðinn er og Danir hafa verið aðilar að Efnahagsbandalagi Evrópu og nú Evrópusambandinu, þá er ekki ljóst hvort það er meiri hluti fyrir þátttöku í þessu sambandi eða ekki í nágrannaríki okkar, Danmörku, og ætli það segi ekki sitthvað um stöðuna. Nú engjast Danir út af spurningunni um það, í hvaða átt þetta samstarf þróast.

Herra forseti. Ég endurtek það sem ég sagði í ræðu minni að þjóðríkið og hagsmunir þess hljóta að vera forsenda fyrir starfi Íslands í alþjóðlegu samhengi. Ég sagði jafnframt að það væri ekki hægt að varðveita þjóðareinkenni og gæta hagsmuna landsins ef þjóðríkið er ekki grunneining í alþjóðastarfi. Ég vænti þess að þessi setning segi allmikið um þróun Evrópusambandsins því að það eru uppi þær skoðanir hjá ýmsum að Evrópusambandið eigi fyrst og fremst að verða einhvers konar bandaríki Evrópu. Það er staða sem ég vil ekki sjá. En ég hlýt að treysta því að þjóðir Austur-Evrópu geti metið þessa stöðu sjálfar. Ég er ekki í stakk búinn til þess að flytja einhver sérstök varnaðarorð umfram framtíðarþróun Evrópusambandsins. Ég sé það ekki fyrir. En það eru ýmsar blikur á lofti eins og hv. þm. tók fram og við höfum ekki séð fyrir endann á því. Við vitum ekki hvað kemur út úr ríkjaráðstefnunni. Þar getur ýmislegt breyst og það er mikil hætta á því að lítil ríki eins og Norðurlöndin muni í framtíðinni hafa mun minni áhrif í Evrópusambandi framtíðarinnar en þau hafa í dag. Þessi ríki óttast þessa stöðu, þar á meðal þau ríki sem nýlega hafa gengið inn eins og Finnland og Svíþjóð. Þetta er allt saman á réttum stað en það hlýtur að vera skylda okkar að fylgjast með þessari þróun og meta stöðu okkar í ljósi breyttra aðstæðna þegar þar að kemur og vera þá tilbúin til að bregðast við þeirri stöðu sem kemur upp með hvaða hætti sem það verður.

Virðulegur forseti. Ég tók eftir því sem stóð í texta hæstv. utanrrh. varðandi þjóðríkið og mér þykir betra að sjá það þar en ekki. Það tek ég fram. Spurningin er hins vegar: Hvaða merkingu hefur það og hvert er innihaldið, jafnvel í þeirri stöðu sem uppi er í dag nú þegar það blasir við að aðildarríki Evrópusambandsins eru svipt sjálfræði eða myndugleik í stórum þáttum einnig að því er snertir utanríkismál? Ég las það síðast í dag í sænsku blaði hvernig aðstaða Svía til að beita sér í stóru máli eins og deilunum fyrir botni Miðjarðarhafs er gerbreytt. Þeir eru orðnir ómyndugir í utanríkismálum. Evrópusambandið gerir kröfu til þess að tala fyrir þá í því efni eins og á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Þar höfum við lýsandi dæmi um það hversu langt þessi samrunaþróun er komin, hversu Evrópusambandið sem stofnun tekur fram fyrir hendurnar á aðildarríkjum. Hugmyndin er að halda áfram, ganga lengra og það er viðfangsefni þeirrar ráðstefnu sem nú er uppi að takast á um þau efni. Auðvitað eru þar verulega skiptar skoðanir. Ráð mín hafa verið þau að menn ættu að varast að ganga lengra inn í þetta samstarf á meðan ekki hefur skýrst hvað út úr þeirri ráðstefnu kemur, þar á meðal varðandi atriði eins og svonefnt Schengen-samstarf.

Herra forseti. Hv. 5. þm. Norðurl. e., Tómas Ingi Olrich, hugsaði upphátt áðan um Evrópumál. Hann tók svo til orða að lýsa mætti stefnu núv. ríkisstjórnar eða a.m.k. þeirri stefnu sem hæstv. utanrrh. talar fyrir með orðunum ,,að bíða átekta``. Í ræðu minni hér áðan má kannski segja í þessum samanburði að áherslan var á orðið ,,að vinna heimavinnuna sína``. Biðin er óvirk, vinnan er virk. Megingagnrýni okkar á hæstv. ríkisstjórn er sú að hún er ekki að vinna heimavinnuna sína. Hún er ekki að gera skyldu sína um það að virkja stjórnkerfið til þess að rannsaka í dýpt alla kosti og galla aðildar, búa sig undir það að sú staða geti komið upp sem er eina rökrétta niðurstaðan af því sem hæstv. utanrrh. er að segja að við útilokum ekkert. Ef við útilokum ekki, þá búum við okkur undir. Þeir sem ekki búa sig undir, þeir sem vinna ekki heimavinnuna sína geta varla verið að meina mikið annað en bara bíðum, sjáum hvað setur. Kannski reddast þetta og það eru ekki ásættanleg vinnubrögð. Það er þess vegna rangt að ríkisstjórnin sé að gera eitthvað til þess að mæta þeim möguleika, þeim kosti að við endurmetum þetta. Augljós munur er á þeim áherslum og þeim málflutningi sem er annars vegar frá hæstv. forsrh. og hins vegar hæstv. utanrrh. Ég man ekkert dæmi þess að hæstv. forsrh. hafi fengist til þess að ræða þessi mál öðruvísi en í einhverri óskiljanlegri geðshræringu og fullkomnu ójafnvægi hugans og oftast nær í skætingstón. Hins vegar segir hæstv. utanrrh. lítið um þetta, hann lokar ekki dyrum, útilokar ekki kosti og gætir þess að fara ekki með munnsöfnuð um þessar samstarfsþjóðir okkar og er að því leyti miklu hyggilegri í tali. Hv. þm. Tómas Ingi Olrich nefndi einmitt dæmi og vildi spyrja okkur um afstöðu til þróunar Evrópusambandsins, t.d. varðandi myntsamrunann. Það er nákvæmlega það sem við erum að segja. Ríkisstjórnin á að vera að vinna. Hún á að vera að rannsaka kosti og galla, t.d. þess sem hv. þm. nefndi. Hún á að sjálfsögðu að vera að meta það nú þegar, vegna þess að þetta mun koma, hvaða áhrif það hefur, jákvæð og neikvæð, að því er varðar Ísland, viðskiptastöðu okkar, samkeppnishæfni, áhrif á vexti, gengi o.s.frv. Þetta er gagnrýnin. Ríkisstjórnin er verklaus í málinu, bíður átekta í staðinn fyrir að vinna, rannsaka og kynna málið og ræða það, vegna þess ef hún heldur áfram að bíða verður hún eða íslensk stjórnvöld jafnóundirbúin ef sú staða kemur, við skulum segja í kjölfar ríkjaráðstefnunnar eða hvenær sem það er. Ég er ákaflega feginn að hæstv. utanrrh. hefur ekki tekið það að sér þrátt fyrir áskorun frá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni um að ráða þeim leiðtogum þeirra þjóða sem nú eru í biðröðinni, þessum 15, frá því að halda áfram á þeirri ógæfubraut. Ég er feginn því. Það ber að meta það. En það mætti kannski snúa því við og segja: Það væri ágætt ef hæstv. utanrrh. vildi leggja inn orð í viðræðum sínum við Tékka, Pólverja, Ungverja og Eystrasaltsþjóðir um að þær legðu okkur lið þegar við þurfum á að halda atbeina þeirra, kannski upp úr aldamótum, að leita þarna inngöngu. Herra forseti. Ég ætla að láta útrætt um Evrópumálin. Ég gerði þeim skil í fyrri ræðu minni. Mig langar til þess að eiga orðastað við hæstv. ráðherra um brýn hagsmunamál sem eru okkur nær vegna þess að föðurland vort hálft er hafið eins og þar stendur, þ.e. hafréttarmálin. Ég vék að því í fyrri ræðu minni að það veldur vonbrigðum að um þau er afar lítið fjallað. Það er ein blaðsíða þó, meira en sjö línur um Evrópumál og þar segir: ,,Afstaða Íslands í Evrópumálum grundvallast á þeirri staðreynd að Íslendingar eru mjög háðir fiskveiðum.`` Og í annan stað þegar kemur að stefnu hæstv. ráðherra og stjórnvalda nefnir hann eitt orð: Sanngirni. Hann segir að stefna sín sé fólgin í því að beita sér af sanngirni í málum og væntanlega að vænta sanngirni af öðrum.

Hvernig er sanngirni ...?

Það er akkúrat það, hv. þm. Ég var nýlega í Noregi og átti þar orðastað við stjórnmálamenn, fulltrúa hagsmunasamtaka, embættismenn og hlustaði vandlega eftir sáttatóninum og sanngirninni í þeirra málflutningi. Þeir sögðu: Íslendingar eru fiskiþjófar. Þeir hafa sýnt enga fyrirhyggju vegna rányrkju á eigin fiskimiðum og sækjast nú í að stela inneignum hinna sem sýnt hafa fórnfýsi og fyrirhyggju. Samningsréttindi Íslendinga í Barentshafi eru 0,0, þau eru engin vegna þess að þeir eiga þar engan sögulegan rétt. Samningsstaða Íslands gagnvart síldarstofninum er 0,1% var sjónarmið norska sjávarútvegsráðuneytisins, 0,1% miðað við núverandi mynstur stofnsins. Þeir sögðu: Eftir að samningur Sameinuðu þjóðanna um stofna sem ganga inn og út úr lögsögu og flökkustofna er genginn í gildi, þá er þess að vænta að svæðisstjórn okkar, þ.e. rússnesk/norska nefndin, verði viðurkennd með algert forræði yfir Barentshafi. Þá eiga Íslendingar heldur engan rétt. Þeir eiga ekki sögulegan rétt og þeir eiga engan aðgöngurétt að svæðisstjórninni. Síldin er núna norskur ríkisborgari og okkur ber engin skylda til þess að rétta Íslendingum eitt eða neitt í því efni. Hins vegar er það hyggilegt af okkur að semja við Evrópusambandið um síld, en við fiskiþjófana eigum við helst ekkert að tala. Aftur var það sjónarmið norska sjávarútvegsráðuneytisins. Síðan mátu þeir það svo að í reynd væri enginn samningsvilji heldur af hálfu Íslendinga vegna þess að íslenskir útgerðarmenn sem réðu íslenskum stjórnvöldum og nefndu í því sambandi tengslin milli LÍÚ og núv. hæstv. sjútvrh. og utanrrh., þar sem þetta væru öflin sem réðu þessu, væri þeim ljóst að ef samningsstaðan væri svona léleg, þá yrði samningsniðurstaðan sú að íslenskir útgerðarmenn mundu tapa 10 milljörðum kr. á því sem væri það mesta sem Íslendingar gæti vænst af samningum. Þetta er sanngirni Norðmanna. Svo bættu þeir því við að sókn Íslendinga með 100 verksmiðjuskipum sem þeir hefðu keypt af gjaldþrota útgerðum í Kanada og Eystrasaltslöndunum væri nú orðin svo hörð á úthöfunum að 8--9 millj. fátækra fiskimanna á Indlandi hefðu farið í mótmælagöngu gegn hinni íslensku innrás á Indlandshafi. Herra forseti. 

Hvað sagðir þú við þessu öllu?

Ég svaraði þessu öllu saman mjög rækilega, hæstv. ráðherra og vil einnig vísa til þeirra svara og brýna hæstv. ráðherra. Það eru þrjú ár síðan þessar deilur við Norðmenn hófust. Þá var reyndar hér sjútvrh. við völd og er enn sem ætlaði að stöðva þær veiðar með einfaldri reglugerðarsetningu. En það var komið í veg fyrir það. Síðan er búið að færa milljarða björg í bú með veiðum á Barentshafi. Nú spyr ég hæstv. ráðherra: Telur hann virkilega eftir að hann hefur fengist við þetta í eitt ár að það sé stefna í þessum málum að segja: Sanngirni í samskiptum við Norðmenn? Að sjálfsögðu kurteisi, mannasiðir, sanngirni, já, já. En getur það orð komið í staðinn fyrir stefnu? Hver er stefna hæstv. ráðherra? Við erum að ræða um þrjú meginsvið, þ.e. Barentshafið, bæði Smugan og fiskverndarsvæðið, við erum að ræða um síldarhafið og við erum að ræða um djúpkarfaveiðarnar úti á Reykjaneshrygg. Það er alveg ljóst af viðræðum við Norðmenn að þeir gera sér það ljóst að lykillinn að allri framtíð að veiðum á Barentshafi er fiskverndarsvæðið, ekki Smugan. Það er algerlega út í hött að ræða við Norðmenn mál fyrir mál, eitt mál í einu. Það er algerlega fráleitt af íslenskum stjórnvöldum að vera í samningaviðræðum við Norðmenn um það að Norðmenn skenktu okkur einhverja kvóta úr Smugu, alþjóðlegu hafsvæði að settum skilyrðum. Ef Íslendingar fallast á að taka þennan afla kannski bara í Smugunni eða einhvers staðar annars staðar þar sem Norðmenn vilja vísa á, falla frá öllum kröfum varðandi fiskverndarsvæðið, falla frá gagnrýni og fyrirvörum á því svæði sem Svalbarðssamningsþjóð, falla frá réttinum til málskots þegar dómstólaleiðin er sú eina leið sem eftir er þegar enginn er samningsviljinn og lækka risið í kröfum okkar í síldarhafinu o.s.frv. Þetta er algerlega fráleitt. Það er alrangt að vera í samningum á þessum forsendum og það er gerbreyting frá því sem var í tíð fyrri ríkisstjórnar vegna þess að lykilorðið þá í viðræðum við þá var: Heildarlausn á þessum málum. Ekki mál fyrir mál, heldur heildarlausn. Og ég legg áherslu á það, herra forseti, að það er alveg ljóst, ef við erum að reyna að rýna í samningsstöðuna, að Norðmenn eru veikastir fyrir á einu sviði. Þeir eru reyndar berskjaldaðir og varnarlausir á einu sviði. Það er varðandi fiskverndarsvæðið svokallaða. Að sjálfsögðu spurði ég Norðmenn: Hvernig skýrið þið það, kæru bræður, að þið hafið lent í illdeilum við hverja einustu þjóð í kringum ykkur, ekki bara Íslendinga heldur Færeyinga, Grænlendinga, Dani, Svía, Evrópusambandið og meira að segja Rússa, um síld? Getur verið einhver skýring á því? Er það bara Íslendingum að kenna? Ætli skýringin sé ekki sú að Norðmenn hafa á undanförnum árum og reyndar áratugum rekið einstefnu á Norður-Atlantshafinu, útþenslustefnu á Norður-Atlantshafinu sem sannast á því að þeir hafa núna lagt undir sig tveggja milljóna ferkílómetra hafsvæði til viðbótar við norsku lögsöguna sem er bara 875 þús. ferkílómetrar? Og þeir hafa búið til eitthvað sem heitir fiskverndarsvæði sem þeir vita að stenst ekki að alþjóðalögum og hafa engin rök fyrir. Þeim var bent á það að fiskverndarlögsagan er meira en 200 mílur frá ströndum Noregs, algerlega aðskilin frá efnahagslögsögu Noregs. Þeim er bent á það að hafi Noregur að þjóðarétti heimild til 200 mílna lögsögu í kringum Svalbarða, þá er það ekki á grundvelli norskra laga, Norðmenn eiga ekki 200 + 200 mílna rétt, heldur á grundvelli Svalbarðasamningsins. Og nota bene: Engin aðildarþjóð Svalbarðasamningsins hefur viðurkennt forræði þeirra nema Kanadamenn sem álpuðust til þess í vitleysisgangi, hvattir til þess meira að segja og klappað fyrir þeim af hæstv. sjútvrh. og hæstv. núv. utanrrh. En það er eina þjóðin. Allar aðrar þjóðir hafa mótmælt einhliða sjálftökurétti. Norðmenn geta ekki tekið sér einhliða rétt gagnvart Svalbarðasamningnum en hafnað að uppfylla skyldur samningsins. Norðmenn geta ekki ætlast til þess að þeir einir hagnist á þróun þjóðaréttar, hafréttar út í 200 mílur en neitað hinum Svalbarðasamningsþjóðunum um að eiga hlut í því. Norðmenn geta aldrei komist fram hjá jafnræðisreglunni í Svalbarðasamningnum sem kveður á um jafnan rétt aðildarþjóðanna til nytja, bæði hlunninda og auðlinda á landi og í sjó. Skemmtilegasta dæmið um það sem sannar það að Svalbarði er ekkert hluti af fullveldislögsögu Noregs er að það gilda algerlega önnur lög og reglur á Svalbarða. Þar eru allt önnur skattalög. Á Svalbarða eru engir tollar. Á Svalbarða er 4% virðisaukaskattur. Á Svalbarða er enginn tekjuskattur. Hann er skattaparadís og hvers vegna? Það er vegna þess að í samningnum er kveðið á um það að þótt Norðmenn hafi forræði gagnvart samningnum, þá megi þeir ekki innheimta skatta af þeim sem þar búa umfram þann kostnað sem þeir hafa af stjórnun sinni á svæðinu. Vita Norðmenn það kannski ekki að norsk stjórnvöld hafa ótakmarkaðan rétt til þess að skattleggja Norðmenn? Ef Norðmenn ætla með þetta mál sitt fyrir alþjóðadómstól, hvað ætli kæmi út úr því? Hvers vegna er það að Norðmenn þora ekki að lýsa því yfir að þetta sé partur af norsku efnahagslögsögunni? Hvers vegna finna þeir upp þetta vandræðalega hugtak ,,fiskverndarsvæði`` sem finnst ekki í hafréttarsáttmálanum? Það er vegna þess að þeir vita að það er engin tilviljun að allar þjóðir hafa mótmælt þessum sjálftökurétti þeirra. Þeir vita að þetta fiskverndarsvæði stenst ekki að þjóðarétti. Ef þeir hefðu farið út í það að lýsa þetta hluta af norskri efnahagslögsögu, þá hefðu þeir nefnilega alveg tvímælalaust verið dregnir fyrir dómstólinn vegna þess að þá hefði það líka snúist um auðlindirnar á hafsbotninum og undir botninum. Herra forseti. Það er þarna sem Norðmenn eru á hálum ís og vita það. Við eigum einfaldlega að segja við þá og það er kominn tími til: Við þykjumst nokkurn veginn vita það eftir samráð við færustu þjóðréttarsérfræðinga og hafréttarsérfræðinga í heimi og það eru ekki þeir sem íslenska utanrrn. flaggar mest með, við vitum nokkurn veginn hver niðurstaðan verður af þessum dómi. Og það er meira í húfi út frá ísköldu mati á norskum þjóðarhagsmunum en svo að þeir láti það sem vind um eyrun þjóta. Það er kominn tími til að vera ekki bara með loðið og teygjanlegt hugtak eins og sanngirni. Það er kominn tími til að fara að taka á þessu máli út frá fiskverndarsvæðinu, þar sem þeir eru veikastir fyrir, og bjóða þeim upp á heildarlausn vegna þess að áður en að því kemur að við drögum þá fyrir dómstól sem nú er mjög brýnt að fara að taka ákvörðun um, það hefur verið dregið of lengi, þá er það það eina sem getur breytt stöðunni og samningsvilja Norðmanna.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu. Það hefur verið gagnrýnt hér að þetta sé ekki rétta formið. Það er sjálfsagt að taka það til endurskoðunar og athuga með hvaða hætti þessari umræðu verður best fyrir komið og hvernig skýrslugjöf til Alþingis af hálfu utanrrn. verður best háttað. Við höfum tekið upp þann sið að auka upplýsingar til utanrmn. um hin ýmsu mál sem unnið er að í ráðuneytinu og vona ég að það hafi verið til bóta. En það er að sjálfsögðu erfitt fyrir utanrrh. á hverjum tíma að taka þátt í þessari umræðu með því að hafa nánast sama tíma og aðrir þingmenn, 30 mínútur í framsögu á móti 25 mínútum hjá öðrum og 15 mínútur í síðari umræðu, eða það sama og aðrir þingmenn hafa. Það er mjög erfitt að ætlast til þess að utanrrh., hver svo sem hann er, geti komið að öllum þeim málum sem ástæða hefði verið til að koma að. Það hefur verið mjög kvartað yfir því í dag af nánast öllum þingmönnum að í þessari ræðu hafi ég ekki komið að þessu eða hinu, að ég hafi sagt nokkur orð um eitt mál og enn færri um önnur. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson kvartaði yfir því að ég hefði talað allt of lítið um Vestur-Evrópusambandið. Hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson kvartaði aftur á móti yfir því að ég hefði talað allt of lítið um hafréttarmál og allt of lítið um Evrópumál o.s.frv. Ég er að sjálfsögðu tilbúinn til að hlusta á þessa gagnrýni og taka þetta til endurmats og mér finnst eðlilegt að það sé gert í samvinnu við utanrmn. En það er ekki hægt að ætlast til að öllum málum séu gerð jafngóð skil og minn vilji stendur til. Við þurfum að finna það form sem hentar okkar þingræði og ég hef ekki talið það vera í mínum verkahring að láta uppi miklar skoðanir um það hvernig þetta eigi nákvæmlega að vera. En ég held að það sé ljóst að í framhaldi af þessari umræðu sé nauðsynlegt að taka það til endurmats. Það væri að mínu mati miklu heppilegra að reyna að afmarka þessi mál meira, t.d. að taka sérstaka umræðu um hafréttarmál, sérstaka umræðu um Evrópumál o.s.frv. En til þess þarf góðan tíma og ég geri mér ekki alveg grein fyrir því hvort sá knappi tími sem er til starfa á Alþingi leyfir það. Ég vildi fyrst koma aðeins að Evrópumálunum. Það hefur verið gagnrýnt af ýmsum að núv. ríkisstjórn sé ekkert að gera, hún sé ekki að vinna okkar málum skilning, hún sé ekki að undirbúa jarðveg og sé nánast aðgerðalaus á þessu sviði, bíði og nánast sofi. Ég vil mótmæla þessu. Hitt er svo annað mál að núverandi ríkisstjórn er ekki að reyna að lýsa þessu máli með allt of mörgum lýsingarorðum eða lýsa því að menn bíði eftir okkur í Evrópusambandinu og það sé ekkert mál að komast þar inn á okkar forsendum. Það er að mínu mati ekki staðan. Ég hef reynt að afla okkar sjónarmiðum skilnings, ég hef reynt að lýsa okkar aðstæðum, m.a. með það í huga að það geti nýst okkur síðar meir ef annað mat verður á stöðunni hver sem svo verður í ríkisstjórn á þeim tíma. Það má vel vera að það verði hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson. Ég vil a.m.k. ekki að það ríki neinn misskilningur um það hvað það er sem við leggjum áherslu á. Ég geri mér vel grein fyrir því, þótt ég sé ekki hrifinn af öllu hjá Evrópusambandinu, að við munum ekki ráða einu og öllu um það hvernig þar verður umhorfs, hvernig stjórnkerfi þess verður byggt upp, hvernig lýðræðið verður innan Evrópusambandsins. Ef Íslendingar vilja ganga í Evrópusambandið einhvern tíma í framtíðinni, er það nánast ekkert annað en ganga inn í það kerfi sem þá er fyrir hendi. Þetta er það sem þjóðir Austur-Evrópu eru núna að taka ákvarðanir um. Ég hef hins vegar gert mér vonir um að það væri hægt að semja um einhverja aðra tilhögun í sjávarútvegsmálum. Ég er ekki þeirrar skoðunar að sú staða liggi fyrir í dag. Það má vel vera að hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson sé tilbúinn til að senda inn umsókn og haldi að það sé hægt að semja um það á tiltölulega fáum mánuðum. Ég tel það rangt mat á stöðunni. Ég tel að umsókn núna um aðild Íslands að Evrópusambandinu mundi ekkert gera annað en að skemma þá stöðu sem við erum í í þessu sambandi. Ætla menn að fara út í það að sækja um og segja svo bara á eftir: Ja, við meintum nú ekkert með þessu. Það er alveg ljóst að um leið og menn sækja um gera menn það í fullri alvöru og ætla sér þangað inn. Menn gera það ekki eins og einhverja æfingu í barnaskóla. Hér er full alvara á ferð og það er rétt að gera sér grein fyrir því hvað menn eru að gera. Hv. þingmenn lýsa því yfir að það sé ekkert annað að gera en sækja bara um og láta á það reyna, það sé eina leiðin. Gæti ekki verið að það sé rétt að athuga hver væri hugsanlega niðurstaðan? Er líklegt að við fengjum þar einhverja niðurstöðu aðra en Norðmenn fengu? Það má vel vera að við fengjum eitthvað betri niðurstöðu í dag, en að mínu mati enga fullnægjandi niðurstöðu. Þetta verða forsvarsmenn Evrópusambandsins og forsvarsmenn þeirra ríkja sem þar ráða málum að skilja. Þennan jarðveg þarf að undirbúa ef einhvern tíma kemur að því að menn vilja fara út í þetta. Ég er ekki tilbúinn til þess að lýsa því yfir að við eigum að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Ég met stöðuna þannig að við fengjum ekki fram okkar mikilvægustu hagsmunamál. Ég hef hins vegar ekki gengið um meðal ríkja Evrópusambandsins og haldið langar ræður um það hvað þeir séu vondir menn og þeir ættu að reyna að haga sér með einhverjum öðrum hætti. Eða varað ríki Austur-Evrópu við því að ganga í þetta samband. Það hef ég ekki gert og tel mig ekki hafa neitt umboð til þess frá íslensku þjóðinni. Ég teldi mig ekki vera að gæta hagsmuna hennar ef ég kæmi fram með þeim hætti. En ég tel það skyldu mína að meta þessa stöðu, halda dyrum opnum ef Íslendingar einhvern tíma verða þeirrar skoðunar að það beri að gera einhverja nýja hluti, jafnvel að sækja um aðild. Menn verða þá að vera bærilega undirbúnir undir það. Ekki meira um það. Ég vænti þess að það sé ekki verið að oftúlka skoðanir mínar í þessu sambandi og tel algeran óþarfa af hv. þingmönnum að gefa í skyn að ég sé þeirrar skoðunar að við eigum að ganga þarna inn. Svo er alls ekki. Ég get ekki glatt Alþfl. með því. Ég vil hins vegar halda augunum opnum og átta mig á því hvað er að gerast í kringum mig. Ég tel að það felist í starfi utanrrh. á hverjum tíma að fylgjast með og reyna að meta og átta sig á aðstæðum og segja heiðarlega frá því. Varðandi hafréttarmálin, hæstv. forseti, er það rétt að ég hef notað orðið sanngirni. Hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson, fyrrv. utanrrh., notar orðið heildarlausn sem lykilorð. Annaðhvort semji menn um allt eða ekkert. Er það reynsla hans og reynsla okkar í málum að menn eigi aðeins að semja um allt eða ekkert? Ég nefni að við höfum samið um karfann á Reykjaneshrygg og ég tel það vera árangur. Ég tel mikilvægast af öllu að semja um síldarmálin. Ég hef hingað til borið þá von í brjósti að það gæti tekist. Þær fréttir sem við fáum núna um að það sé búið að ákveða veiðar úr þessum stofni upp á 1,4 millj. tonn eru í reynd skelfilegar fréttir fyrir Íslendinga. Það getur enginn hrósað sér af því að þetta ástand skuli koma upp vegna þess að Íslendingar hafa mestra hagsmuna að gæta af öllum vaðandi það að þessi veiði verði minnkuð. Framtíðarhagsmunir okkar felast í því að það verði hægt að byggja upp þennan stofn en ekki veiða hann upp. Við hljótum að vera tilbúnir til þess að leggja mikið á okkur til að svo geti orðið. Ég segi fyrir mig að ég er tilbúinn til þess að ganga til samninga um það, jafnvel þótt málið í Barentshafi leysist ekki. Ég hef ekki viljað tengja þau mál þannig saman að ef við ættum kost á því að gera samning um síldina, sem þjónar okkar hagsmunum, þá neituðum við slíkum samningi vegna þess að það væri ekki hægt að ná saman um Barentshafið. Ég tel það ranga stefnu. Það væri hins vegar betra að leysa bæði málin og komast út úr þessu vegna þess að samningar þjóna okkar hagsmunum. En þeir geta tekið nokkurn tíma og ég minni á að við vorum tíu ár að ná samningum í loðnumálinu. En við náðum niðurstöðu og ég tel að það hafi verið mikilvægt fyrir okkur Íslendinga. Við munum vinna áfram að þessum málum á grundvelli sanngirni og við teljum að okkur hafi ekki verið sýnd sanngirni enn þann dag í dag í þessum málum. Við höfum skapað okkur þokkalega stöðu að mínu mati í síldarmálinu vegna þess að við vorum fljótir til í fyrra þegar upp úr slitnaði í þessum samningum. Við sömdum við Færeyinga að nóttu til og gengum frá því á nokkrum klukkutímum. Það var þess vegna sem við höfðum stöðu til að veiða jafnmikið af síld og við gerðum á sl. sumri. Það er hins vegar afar mikilvægt að geta veitt þessa síld á stærra svæði og geta skipulagt veiðarnar betur. Það er óskynsamlegt að skófla þessari síld upp á skömmum tíma án þess að gera úr henni það verðmæti sem hægt er að gera úr síldinni. Það þjónar ekki okkar hagsmunum að ganga þannig fram. Að mínu mati getum við því sætt okkur við minni veiðar en við höfum nú ákveðið ef það gæti orðið til að ná niðurstðu og heildarmagnið færi nær 1 millj. tonnum. Það versta af öllu fyrir okkur er að veiðin skuli vera orðin svona mikil. Herra forseti. Það hefur verið spurt um margt í þessari umræðu og ég get því miður ekki svarað því öllu þótt ég gjarnan vildi. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir kom með margar ágætar spurningar í ágætri ræðu sinni sem var afar málefnaleg. Hún spurði um þær áherslur sem eru uppi af hálfu ríkisstjórnarinnar í viðræðum við Evrópusambandið og aðildarþjóðir þess. Ég tel rétt að ræða það í utanrmn. þar sem ekki er tími til þess hér og er tilbúinn til þess að gera grein fyrir því. Hún spurði hvernig stæði á því að við værum orðnir aðilar að ályktunum ESB í utanríkismálum. Ástæðan er sú að það hefur verið aukið hið pólitíska samráð sem hefur gert það að verkum að við höfum getað gerst aðilar að nokkrum ályktunum í utanríkismálum og almennt séð erum við sammála Evrópusambandinu í mörgum utanríkismálum og líka Norðmenn. Evrópusambandið hefur lagt sig fram á sviði mannréttindamála og barist fyrir friði í fyrrum Júgóslavíu þannig að þetta eru mál sem við getum átt aðild að. Hún spurði um skatt á eldsneyti. Það er engin slík umræða uppi hér á landi enn sem komið er um að auka skattlagningu á eldsneyti. Hins vegar er þessi skattlagning að aukast mjög víða í Evrópu og það verður ekki komist hjá því að umræða muni aukast um það hér á landi. Hún spurði um efnavopnatillöguna. Það er verið að undirbúa hana í utanrrn. Ég sé ekki fram á að það mál nái fram að ganga á þessu þingi en ég vænti þess að það verði hægt að leggja það fram í upphafi næsta þings. Herra forseti. Tími minn er á þrotum. Ég biðst afsökunar á því að geta ekki svarað öllu því sem fram hefur komið og til mín hefur verið beint, en ég vænti þess að það verði hægt að taka það upp síðar.

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að fara frekar út í efnislega umræðu við hæstv. utanrrh. Við höfum þegar átt samræður í ýmsu formi undir þessari umræðu. Ég vildi aðeins þakka honum undirtektir við þá aðfinnslu eða ábendingu sem ég kom fram með í upphafi máls míns í dag að æskilegt væri að hafa form þessarar umræðu betur undirbyggt í framtíðinni, annaðhvort að hverfa að því sem áður var tíðkað að ein gild skýrsla kæmi fram sem fylgdi aðalstefnuræðu ráðherrans á þinginu á hverjum vetri eða hitt sem hafði verið talað um þegar þessi breyting var gerð, að efna til tveggja umræðna um utanríkismál á vetri eða á hverju þingi og þá fylgdu að auki þemaskýrslur sem væru tilefni fyrir umræðu þess á milli. Um þetta finnst mér skynsamlegt að hæstv. ráðherra fjalli við forsn. þingsins eftir atvikum til þess að við gætum gengið betur nestaðir inn í svona umræðu á komandi þingi. Það eru mín ráð í þessu sambandi.

Herra forseti. Hæstv. utanrrh. sagði að hann væri ekki reiðubúinn til þess að senda inn umsókn til Evrópusambandsins svona til þess að máta kjólinn. Og ég lái honum það ekki neitt. Þó nú væri. Hæstv. utanrrh. er alls ekkert undir það búinn að senda umsókn eitt eða neitt. Að sjálfsögðu getur hann það ekki. Af hverju ekki? Það er vegna þess að hann hefur ekkert unnið þá undirbúningsvinnu sem þarf að vinna til þess áður en menn gera það. Það er alveg rétt hjá honum, þetta er háalvarlegt mál. Þetta er innanlandspólitískt mál. Það fer ekki eftir einhverjum vísbendingum að utan. Það er innan lands pólitísk ákvörðun sem byggir á að menn hafi unnið heimavinnuna sína og farið rækilega og í dýpt yfir kosti og galla og gert sér grein fyrir því hver samningsmarkmiðin eru, eftir hvaða ávinningi er verið að slægjast, hvaða hindranir eða gallar það eru sem við viljum helst ryðja úr vegi og leggja síðan fyrir sig heildardæmið. Auðvitað sækja menn ekki um fyrr en að sú undirbúningsvinna hefur átt sér stað. Þó nú væri.  Að því er varðar hafréttarmálin þá segir hæstv. utanrrh.: Það er nú ýmislegt að varast í sambandi við þessa heildarlausn. En hvaða árangri hafa Íslendingar náð í viðræðum um Smuguna? Hvarflar það að nokkrum manni að fallast á einhver skilyrði sem sett yrðu fyrir þeim tilboðum sem nefnd hafa verið af hálfu Norðmanna? Væntanlega ekki. Hvaða árangur hefur náðst í samningaumleitunum í síldarhafinu? Ef það er svo að við erum að deila, ekki bara við eina þjóð, Norðmenn, heldur við Rússa og Norðmenn og aðild að þeirri deilu eiga ekki bara Íslendingar heldur t.d. Færeyingar líka, og við erum með þrjú svæði undir og veikleiki samningsaðilans er fyrst og fremst í Barentshafinu, þá eigum við auðvitað að einbeita okkur að því og ekki láta þá komast upp með að telja að það sé tóm og innihaldslaus hótun að draga þá fyrir dómstól. Herra forseti. Ég tók sérstaklega eftir því að hæstv. ráðherra viðurkenndi auðvitað að það hefur allt of lítill tími gefist til þess að fjalla um meginþættina, stefnumarkandi þættina, og sagði að hann væri reiðubúinn til þess að ræða þau mál betur þegar tími gæfist til. Ég segi fyrir mína parta að ég mun ganga eftir því áður en þinghaldi lýkur að við fáum að ræða þessi stóru hagsmunamál miklu betur og með hæfilegum tíma.

Herra forseti. Mér þykir mikilvægt að formaður Alþfl. hefur gefur þá yfirlýsingu hér að hann sé ekki tilbúinn til þess að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Ég hef skilið málflutning Alþfl. fram að þessu að þeir vildu senda inn umsókn sem fyrst og þeir hefðu í reynd viljað senda hana inn fyrir löngu. Þannig hafa þeir talað og rætt um málið eins og það væri tiltölulega lítið mál að fá þarna niðurstöðu. Það væri bara aumingjaskapur annarra stjórnmálamanna að vera ekki búnir að þessu og kippa málinu í liðinn. Ég hef skilið málflutning Alþfl. þannig. Það væri eina leiðin til þess að það kæmi í ljós hvað þarna væri í spilunum. En nú segir hann að svo sé ekki. Þetta mál þurfi mjög langan undirbúning og það þurfi að vanda hér til. Hann segir að við séum ekkert að gera sem ég segi að sé rangt. Við förum að vísu sjálfsagt ekki í málið eins og hann vildi fara í það en erum við að skilgreina það og munum halda áfram að vinna því. Hann spyr hvaða árangur hafi náðst í hafréttarmálum. Það hefur þó náðst sá árangur að samningurinn um úthafsveiðarnar hefur verið undirritaður og við verðum að vinna á þeim grundvelli. Hann er leiðandi í þessu máli. Það hefur náðst samningur um Reykjaneshrygg og það hefur þó náðst sá árangur í hinum erfiðu málunum að samningsumleitanir eru þó enn í gangi. Það hefur ekki upp úr þeim slitnað. Ég veit að það er ekki nægilegur árangur en það er þó árangur að samningsaðilar gera sér enn vonir um að hægt sé að ná þarna niðurstöðu.

Herra forseti. Ég verð nú þrátt fyrir allt, þrátt fyrir hinn jákvæða tón hæstv. utanrrh. í Evrópumálunum, þar sem kveður við annan tón en hjá samstarfsflokknum og hæstv. forsrh., að fara þess á leit að hann kynni sér hver er stefna stjórnmálaflokka í þessu máli. Ég trúi því ekki að hæstv. ráðherra hafi ekki vitað að Alþfl. hefur aldrei haft þá stefnu að það eigi að fleygja inn undirbúningslaust óundirbúinni tillögu án þess að íslensk stjórnvöld hafi undirbúið sína heimavinnu og gert sér grein fyrir samningsmarkmiðum sínum og látið rannsaka málið í þaula. Hverjum eiginlega dytti slíkt í hug? Engum. Og það er ljóst að megingagnrýni mín á hæstv. ráðherra og ríkisstjórn er auðvitað að þeir hafa ekki notað tímann frá því t.d. að undirbúningskannanir voru settar af stað á vegum háskólans með því að virkja stjórnkerfið til þess að vinna þessa vinnu. Og þegar hv. þm. koma og spyrja: Hvaða áhrif mun þetta eða hitt hafa á okkur, t.d. myntsamruninn? Þá standa íslensk stjórnvöld eins og þvara í potti því þau hafa ekki unnið heimavinnuna. Þetta er bara eitt dæmi af legíó. Hvaða land í heimi er það þar sem ekki er verið að vinna undirbúningsvinnu af löndum utan Evrópusambandsins í tengslum við ríkjaráðstefnuna? Við erum sér á parti, öðruvísi en fólk er flest vegna þess að þessi vinna fer ekki fram. Því miður er ekki tími til þess að ræða í andsvari við hæstv. ráðherra um hafréttarmálin frekar, en það er hægt að draga þá ályktun af þeim stuttu orðaskiptum sem hér hafa átt sér stað að það er orðið brýnt, herra forseti, að efna til ítarlegrar, efnislegrar umræðu um það mál og eftir því mun verða gengið.

Herra forseti. Auðvitað hefur átt sér stað athugun á því, á vegum Seðlabanka, Þjóðhagsstofnunar og viðskrn. hver áhrifin yrðu af því að hin sameiginlega mynt yrði tekin upp. Ég man eftir því að Alþfl. beitti sér fyrir því í fyrrv. ríkisstjórn að íslenska myntin yrði bundin við ECU og hæstv. þáv. viðskrh. taldi það mjög mikilvægt að binda myntina við ECU. Við gagnrýndum þessa stefnu og töldum hana vera alveg fráleita. 

Herra forseti. Ég tel að að mörgu leyti hafi farið fram hér mjög góð og merkileg umræða um utanríkismál og þar hafi menn farið yfir málin með málefnalegum og vönduðum hætti og umræðan hafi að mörgu leyti verið betri en oft áður þegar fjallað hefur verið um þessi mál á undanförnum árum. Og ég tel ástæðu til að vekja athygli á því. Ég tel að það sé ekki því að þakka að hæstv. ráðherra kýs að reiða fram sín mál eins og hann gerði. Ég tel að hér eigi allir þingmenn hlut að máli og hæstv. ráðherra auðvitað líka. Ég vil draga það fram sem mikilvægt atriði. Ég tel að það sé mikil spurning í framhaldi af þessum umræðum og það segi ég kannski sérstaklega í framhaldi af orðum hv. 9. þm. Reykv. áðan, hvort þessi kerfisbundna vinna sem hv. þm. er að lýsa eftir og má auðvitað gjarnan fara fram varðandi Evrópumál og fleiri mál, á ekki einmitt að fara fram hér í þessari virðulegi stofnun. Er það alltaf þannig að það eigi að bíða eftir því sem ríkisstjórnin segir, gerir og vill? Þarf Alþingi alltaf að setja sig í þá stöðu að það geti aldrei haft frumkvæði í neinum stórum málum eins og þeim sem hér eru uppi og verði að bíða eftir því sem frá ríkisstjórninni kemur? Ég vil í framhaldi af þessari umræðu hvetja til þess, hæstv. forseti, að Alþingi íhugi vinnubrögð sín mjög alvarlega í þessu efni vegna þess að staðan í nálgun utanríkismálanna er allt önnur núna en hún var fyrir allmörgum áratugum. Mér liggur við að segja að það sé þannig að menn eru frjálsir. Það er hægt að taka á hlutunum öðruvísi vegna þess að það hafa gengið yfir heiminn stórkostlegar breytingar og við erum öll sammála því að menn standa frammi fyrir nýjum, stórum, heillandi verkefnum. Ég held að það sé hættulegt ef t.d. utanrrn. reynir að hneppa þessi nýju verkefni, þessa nýju framtíðarsýn sem getur blasað við þjóðinni inn í gömul kerfi, þ.e. þau að allt eigi að vera í utanrrn. og sendiráðunum. Svo eigum við að bíða eftir skýrslunum og spyrja ráðherrann um þá hluti sem eru að koma upp á hverjum tíma.

Við skulum bara notast við ... í þetta.

Það var ekki mín tillaga, þó að það hafi nú oft verið gripið til þess og gefist vel eins og hv. þm. þekkir. Ég held að það sé komið að þeirri stundu og mér finnst að það eigi við um fleiri mál reyndar en utanríkismál, að Alþingi eigi að sýna ákveðna reisn, ákveðna forustu og ákveðið frumkvæði. En því miður er það enn þá þannig að menn setja sig í gömlu stellingarnar og spyrja og bíða eftir ríkisstjórninni. Og hvaða mál eru það t.d. sem ætti að taka fyrir að frumkvæði utanrmn., vegna þess að hún hefur til þess rétt samkvæmt þingsköpum að hafa frumkvæði? Hún hefur til þess rétt. Hvaða mál eru það sem á að byrja að ræða þar og leggja síðan fyrir þessa virðulegu stofnun? Það eru í fyrsta lagi, svo ég nefni dæmi, Evrópumálefnin. Það á að fara yfir þau mjög rækilega á vettvangi utanrmn., lið fyrir lið og gefa skýrslu til umræðu hér þar sem Alþingi talar sjálft saman um hlutina. Í öðru lagi eru það t.d. mál eins hafréttarmálin sem hér hafa verið rædd en verður auðvitað að ræða mikið betur í þessari stofnun en gefist hefur kostur á. Ég gerði ráð fyrir því að þau mál kæmu hér inn í vor, jafnvel í frumvarpsformi. Ég veit ekki hvernig það mál stendur varðandi úthafsveiðarnar. En að minnsta kosti finnst mér að hafréttarmálin í heild séu partur af því sem ætti að ræða að frumkvæði Alþingis, að frumkvæði utanrmn. en ekki alltaf að bíða eftir því sem kemur ofan úr Stjórnarráði í þessum efnum. Einn þátturinn enn sem mér finnst að eigi að ræða í utanrmn. og kannski alveg sérstaklega, og hann hefði ég átt að nefna fyrst, eru öryggis- og friðarmálin. Þar standa menn frammi fyrir nýjum verkefnum og nýjum möguleikum. Ég held að menn eigi að horfast í augu við þá staðreynd að það er sennilega hægt núna á Íslandi að byggja upp víðtækari samstöðu um stefnuna í öryggis- og friðarmálum en nokkru sinni síðan í lokum stríðsins síðasta. Ætla menn að láta það tækifæri sem ný heimsmynd býður upp á fram hjá sér fara? Ætla menn að læsa sig fasta í gömlu kaldastríðsgröfunum eins og mér hefur fundist aðeins örla á þegar það kemur fram að hæstv. utanrrh. segir það vera á móti öllu að flytja frv. um friðlýsingu af því að það er tilræði við NATO í stað þess að reyna að horfa á þessi mál með sveigjanlegum, opnum og dínamískum hætti í samræmi við þau almennu nýju viðhorf sem eru að þróast í utanríkismálum, ekki bara hér á landi heldur einnig í öðrum löndum. Þá kem ég að því, hæstv. forseti, sem mér finnst hafa líka vantað dálítið á í þessari umræðu án þess að það sé gagnrýni á neinn. Mér finnst umhugsunarvert eftir alla þessa löngu umræðu og ágætu ræður sem hér hafa verið fluttar að menn hafi velt því fyrir sér hver á að vera framtíðarsýn þjóðarinnar. Hverja viljum við hafa stöðu hennar í samfélagi þjóðanna til næstu áratuga? Hvernig drögum við þá mynd upp? Hver er staða Íslands í þessari þróun inn í nýja öld sem er skammt undan? Um þessi mál finnst mér að við eigum að fjalla t.d. á vettvangi utanrmn. og þar getur farið fram hin kerfisbundna vinna að einhverju leyti. Vandinn er sá að það gera menn ekki. Menn bíða eftir því sem kemur úr ráðuneytunum. Ég veit alveg að ráðuneytin upplifa tal eins og þessa ræðu þannig að verið sé að vantreysta þeim. Það eru venjuleg viðbrögð í ráðuneytunum. Það á ekkert við núv. hæstv. utanrrh., ég veit ekkert hvað hann segir um þetta mál. En ég hef heyrt slík viðbrögð hjá eiginlega öllum utanríkisráðherrum undanfarin ár eða áratugi að þegar talað hefur verið um frumkvæði Alþingis hafa menn alltaf brugðist við eins og særðir fuglar af því að það væri verið að taka eitthvert metnaðarmál frá þeim uppi í Stjórnarráðinu. Þannig eiga menn ekki að nálgast þessa hluti. Ég held að menn eigi líka að gera sér grein fyrir því að Alþingi er í verulegum alþjóðlegum samskiptum. Hvernig tengjast þau alþjóðlegu samskipti við það sem við erum að tala um hér? Hvaða vinna er í gangi við að tengja það saman, annars vegar hina almennu utanríkisstefnu og hins vegar þátttöku Íslendinga í Evrópuráðinu, í þingmannasambandi NATO, í þingmannasambandi VES, í Norðurlandaráði, í Alþjóðaþingmannasambandinu? Hvar er heildarvinnan sem tengir þessa hluti saman? Við skulum játa það, hæstv. forseti, að hún er hvergi. Það er engin tilraun í gangi til þess að finna heildarsamnefnara í málinu. Og hvar liggur sú skylda? Sú skylda liggur ekki númer eitt á utanrrh. Á honum er mikil skylda. Sú skylda liggur á okkur öllum og ekki síst hv. forsætisnefnd og utanrmn. Alþingis. Þess vegna kvaddi ég mér hljóðs, hæstv. forseti, til þess að skora á utanrmn. að taka á þessum hlutum öðruvísi en gert hefur verið til þessa með hliðsjón af þeim miklu möguleikum sem ný heimsmynd hefur m.a. skapað Íslendingum eins og öðrum þjóðum.

Herra forseti. Ég tel sjálfsagt að reyna að nálgast þessi mál með nýjum hætti eins og hv. þm. tók fram og af hálfu utanrrn. er fullur vilji til þess að vinna með Alþingi að þessum málum. Við höfum leitast við að reyna að koma á framfæri flestu því sem við erum að gera við utanrmn. og það er engin launung á því. Við erum lítil þjóð í stóru landi og höfum mikilla hagsmuna að gæta og að sjálfsögðu þurfum við að stilla saman strengina í utanríkismálum. Það er mjög mikilvægt að þingmenn almennt séu áhugasamir um þessi mál og skynja mikilvægi þeirra vegna framtíðar þjóðarinnar. Það er afar þýðingarmikið og það verður væntanlega til þess að þjóðin í heild sinni skilur smátt og smátt betur hvað utanríkismál skipta miklu máli. Ég varð var við það fyrr í vetur þegar ræddar voru skýrslur þingmannanefnda um hin ýmsu utanríkismál. Það var ekki gert ráð fyrir því að utanrrh. væri viðstaddur þá umræðu. Ég var hins vegar viðstaddur þá umræðu vegna þess að ég taldi það skyldu mína að fylgjast með og hlusta á skýrslur þessara merku nefnda. Við getum aukið samstarf framkvæmdarvaldsins og löggjafarvaldsins á þessu sviði eins og hefur gerst meðal flestra þjóða en það þarf hins vegar að ræða það betur og fara yfir það en ég tek því fegins hendi ef hægt er að auka samstarfið með þeim hætti að allir flokkar og allir þingmenn geti verið bærilega sáttir við það.

Virðulegi forseti. Ástæðan til þess að umræða um utanríkismál hefur oft verið erfið á Íslandi er að mínu mati aðallega tvíþætt. Í fyrsta lagi er ástæðan sú að það hefur verið meiri ágreiningur um framkvæmd utanríkisstefnunnar á undanförnum áratugum en t.d. í flestöllum öðrum löndum Vestur-Evrópu, það er alveg ljóst. Ágreiningurinn hefur bæði verið um aðildina að hernaðarbandalaginu og líka um hersetuna suður á Miðnesheiði. Önnur ástæða er sú að við höfum ekki hefð minnihlutastjórna. Við höfum eingöngu búið við meirihlutastjórnir. Og þar sem eru meirihlutastjórnir þar hafa þeir flokkar sem styðja viðkomandi stjórnir kosið að hafa málin í höndum ríkisstjórnanna en ekki þingsins. Þess vegna er hin þingræðislega hefð veikari á Íslandi en í öðrum löndum, af þeim ástæðum að við búum ekki við hefð minnihlutastjórna heldur hefð meirihlutastjórna. Af þessum ástæðum er það hins vegar svo að um leið og við gerum okkur grein fyrir þessu og hinum nýju tækifærum sem uppi eru þá geta skapast möguleikar sem menn hafa kannski ekki getað séð fram á til þessa. Ég tel að það sé mikilvægt að hæstv. utanrrh. hefur lýst því yfir að hann vill fyrir sitt leyti stuðla að því að það komist á enn þá betra samband á milli þingsins og ríkisstjórnarinnar en tekist hefur á undanförnum árum. Ég tel að það sé líka mikilvægt að þeir sem eiga aðild að utanrmn. festi sér vel í minni þau orð hæstv. utanrrh. að hann sé tilbúinn til að stuðla að þessu samstarfi.

Herra forseti. Eitt finnst mér standa eftir þessa umræðu nú þegar dregur að lokum hennar. Velflestir sem hafa tekið þátt í henni hafa rætt um nauðsyn þess að með einhverjum hætti verði komið meiri reglu á það hvernig við ræðum um utanríkismál í þingsölum og hvernig þingið fer að því að móta sína stefnu er að þeim lýtur. Hv. þm. Svavar Gestsson nefndi sérstaklega hvernig við þingmennirnir ættum að reyna að vinna okkur fram að stefnu sem lýtur að hinum ýmsu samtökum og ráðum sem þingmenn sækja sem fulltrúar Alþingis Íslendinga. En það er nákvæmlega þetta sem við ræddum fyrir jól þegar við vorum að ræða skýrslur ýmissa nefnda og ráða sem þingmenn sækja fyrir hönd okkar sem hér erum og  Herra forseti. Hv. þm. Svavar Gestsson flutti hér snjallt mál eins og hans var von og vísa um hina breyttu heimsmynd og að þingið þyrfti að móta stefnu sem hæfði henni. Hann nefndi ýmis þau samtök sem þingmenn eiga aðild að og hann nefndi t.d. þingmannasamtök NATO. Ég velti því fyrir mér: Er það hluti af hinni breyttu heimsmynd Alþb. að velta fyrir sér hvernig Íslendingar geti notað þingmannasamtök NATO til þess að vinna að hagsmunum Íslendinga? Hvaða vettvang er hann að bjóða fram undir það? Ég vænti þess að hann sé ekki að bjóða þingflokk Alþb. undir það en ég saknaði þess þegar hv. þm. Svavar Gestsson ræddi um nauðsyn þess að við reyndum að staðsetja okkur í nýrri pólitískri veröld að þá ræddi hann einmitt burðarásinn í utanríkisstefnu Íslendinga í gegnum áratugina. Það er auðvitað Atlantshafsbandalagið. Hvar sér hann og Alþb. Atlantshafsbandalagið og hlutverk þess í hinni nýju heimsmynd sem hv. þm. Svavar Gestsson kallar eftir?

Tímaskekkja.

Tímaskekkja, segir hv. þm. Hjörleifur Guttormsson og er bersýnilega talsmaður þeirrar framtíðar sem núv. Alþb. er að berjast fyrir. En tímarnir voru öðruvísi, herra forseti. Við vorum fyrir nokkrum árum að ræða framtíð Atlantshafsbandalagsins við svipaðar kringumstæður og núna, þ.e. undir skýrslu hæstv. utanrrh. sem góðu heilli var þá annar ráðherra en nú situr. Þá gerðist það að menn veltu því upp að Atlantshafsbandalagið hefði ekki sömu viðspyrnu og áður vegna þess að Berlínarmúrinn væri hruninn og þar af leiðandi væri enginn óvinur og þess vegna þyrfti ekkert Atlantshafsbandalag. Það er raunar hið efnislega inntak í frammíköllum hv. þingmanna Alþb. í kvöld. Hvað gerðist þá á þeim sögulega degi? Þá reis upp spámaður, kastaði yfir sig kufli sjáandans og spáði fyrir um hvernig hlutverk Atlantshafsbandalagsins mundi þróast. Þessi maður er því miður ekki á meðal vor í dag, hann hefur öðrum hnöppum að hneppa. Það var hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson sem þá var formaður Alþb. Hann spáði því þá og hafði ekkert að standa á nema skýrslu aðalritara Sameinuðu þjóðanna frá 1992 að NATO mundi í hinni nýju, breyttu veröld hafa tilgang og tilgangurinn yrði sá að gæta friðarins m.a. í Evrópu. Ég er viss um það að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefur setið undir þeirri ræðu og hrist sitt fallega, silfursprengda höfuð. En hvor hafði rétt fyrir sér, hv. þm. Hjörleifur Guttormsson eða forsetaframbjóðandinn Ólafur Ragnar Grímsson? Það var auðvitað hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson sem spáði fyrir um hlutina eins og þeir urðu því að staðreyndin er í dag, hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, ...

Ég verð að þola margt.

Hv. þm. segir: Ég verð að þola margt og ég veit ekki hvort hann á við forsetaframbjóðandann, en hann verður a.m.k. að þola það að hann hafði rangt fyrir sér en hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson hafði rétt fyrir sér vegna þess að í dag er einfaldlega staðreynd að friðurinn í Mið-Evrópu er tryggður af Atlantshafsbandalaginu. Það hefur gerst, hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, að kolleginn hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson hafði rétt fyrir sér um það að NATO mundi í framtíðinni vera eins konar friðargæslusveitir. Hann sagði að vísu undir yfirstjórn Sameinuðu þjóðanna. Það er hið eina sem ekki hefur gengið eftir en hver veit hvað gerist á allra næstu mánuðum. Herra forseti. Mér hefur þótt merkilegt að hlýða á umræður um Evrópumálin. Mér hefur ekkert þótt merkilegt að hlýða á það sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefur um það að segja vegna þess að allt sem hann sagði í dag hafði ég heyrt áður. En það voru nýir tónar í dag. Hæstv. utanrrh. hefur komið upp í kvöld og sagt: Það er alrangt að það sé hægt að túlka mál mitt þannig að það sé um einhverja stefnubreytingu að ræða af hálfu Framsfl. gagnvart Evrópusambandinu. En má ég rifja það upp, herra forseti, að það eru ekki nema nokkrar klukkustundir liðnar síðan hv. þm. Siv Friðleifsdóttir kom upp og snupraði hæstv. forsrh. fyrir það að hafa ekki sama frjálslyndi og víðsýni gagnvart Evrópusambandinu og hæstv. utanrrh. Þó að ég vilji ekki fara að halda því fram að einhver ágreiningur sé innan ríkisstjórnarinnar eru a.m.k. misstemningar og ég vísa líka til þess að hv. þm. Siv Friðleifsdóttir talaði af umhyggju og hlýju um Evrópusambandið og ekki var hægt að skilja orð hennar í andsvörum öðruvísi en svo, herra forseti, að hún sæi þá tíð nálgast að Framsfl. eða a.m.k. hinum frjálslynda hluta hans mundi vel hugnast að finna sér lítil ból innan vébanda þess. Ég ætlaði, herra forseti, að ræða það sem hæstv. utanrrh. sagði í febrúarlok þegar við ræddum skýrslur alþjóðanefnda að ætti að ræða hér, þ.e. stefnu Íslendinga og íslensku ríkisstjórnarinnar varðandi stækkun NATO. Ég hef farið örfáum orðum um það fyrr í dag en tíminn var ekki nægur þá og ég ætla að halda þeirri ræðu áfram.

Og VES.

Það er vesen á hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni en það er ekkert nýtt fyrir þingheim. Hæstv. utanrrh. afgreiðir stækkun NATO sem er sennilega mikilvægasta verkefni sem blasir nú við á alþjóðavettvangi á eftirfarandi hátt, með leyfi herra forseta: ,,Stækkun NATO verður að fara fram með markvissum en umfram allt vel ígrunduðum hætti. Hún má hvorki verða til þess að draga úr sameiginlegum varnarmætti bandalagsins né valda nýrri skiptingu Evrópu. Það verður að taka tillit til öryggishagsmuna margra ríkja, bæði þeirra sem geta gerst aðilar fljótlega og hinna sem þurfa lengri aðlögunartíma eða óska alls ekki eftir aðild.`` Herra forseti. Þetta er stefna íslensku ríkisstjórnarinnar varðandi stækkun NATO.

Sjö línur.

Sex og hálf, hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson, sex og hálf lína. Ég beið eftir þessari umræðu í allan vetur. Ég beið eftir því að hæstv. utanrrh. kæmi hérna og ljómaði mín skilningarvit með nýrri sýn á þessi mál. En hann hefur ekkert fram að færa. Ég segi það, herra forseti, að við skuldum okkar örsmáu bandamönnum við Eystrasaltið skýringu á því hvernig stendur á því að hæstv. utanrrh., utanrmn. og hver einasti Íslendingur sem a.m.k. sem fulltrúi stjórnvalda hefur talað við þessar þjóðir --- þá hafa þeir lofað því að tala máli þeirra. Ég vil fá yfirlýsingu frá hæstv. utanrrh. um það að hann muni beita sér fyrir málstað þessara þjóða á vettvangi NATO. Sú yfirlýsing hefur ekki komið. Það eina sem hæstv. utanrrh. hefur að segja er það sem er að sjá í þessari sex og hálfu línu. Núna, herra forseti, er mjög erfitt fyrir ný ríki að komast inn í Atlantshafsbandalagið. Það kann vel að vera að ýmsum þingmönnum og þá sérstaklega hv. þm. Alþb. hugnist þetta ekki. Ég veit það ekki. En staðreyndin er sú að við eigum að virða sjálfsákvörðunarrétt þjóðanna og þessar þrjár þjóðir telja að framtíð þeirra sé í húfi, þær þurfi að fá öryggið sem NATO getur búið þeim. Það er auðvelt að skilja það, herra forseti. Ég hef fyrr í dag vitnað í nýlega tímaritsgrein og ég ætla að vitna í annað úr þeirri grein. Þetta er í grein úr rússneska tímaritinu Nesjavisímaja gaséta sem birtist 11. apríl. Þar eru hámenntaðir herforingjar, Valerí Dementjev og Anton Súríkov frá rússnesku varnarfræðistofnuninni, að velta því fyrir sér hvar rússneski herinn kunni að lenda í átökum. Það er alveg klárt hvar það er að þeirra mati. Þar segir, með leyfi herra forseta: ,,Á landsvæðum hinna fyrrverandi Sovétríkja er helsti óvinur Rússlands öfl herskárrar þjóðernishyggju sem starfa með aðstoð erlendis frá og sem hafa yfir að ráða vopnuðum liðsafla, her, lögreglu og öðrum gæslusveitum í Eystrasaltslöndunum.`` Síðan er að vísu hnýtt við: ,,Hinum ólögmætu hersveitum Dúdajevs og tadsjikisku andstöðunni.`` Með öðrum orðum, þarna eru það rússneskir herforingjar sem eru að segja að það sé líklegast að ef það blossa upp átök sem rússneski herinn þurfi að taka þátt í, þá verði þau í Eystrasaltslöndunum. Og þeir ganga lengra, herra forseti, þeir segja líka: ,,Eystrasaltssvæðið er sprengifimasta svæðið þegar menn íhuga möguleikana á þróun sem gæti leitt til nýrra átaka með þátttöku hersveita rússneska sambandsríkisins.`` Þegar maður horfir til þessa, sem sagt er fyrir örfáum dögum og til þess sem fyrrv. utanríkisráðherra Rússlands sagði fyrir tæpum tveimur árum, að nauðsynlegt kynni að verða að fara með rússneska herinn inn í þessi ríki til þess að vernda rússneska minni hlutann, þá sjá menn auðvitað hvað til friðar þessara ríkja heyrir. Menn hljóta að sjá ógnina sem þeir búa við. Við megum heldur ekki gleyma því að við eigum þeim sögulega skuld að gjalda. 1940 þegar sovéski björninn slæmdi hrammi sínum á þessar þjóðir, þá stóð enginn upp og stappaði niður fæti þeim til varnar. Og núna þegar þessar þjóðir telja að sér sé ógnað, hvað gera þær? Þær vilja njóta sama skjóls og við höfum notið áratugum saman. Og hvert leita þær um stuðning? Þær leita til smáþjóðarinnar Íslands vegna þess að þær vita það af reynslunni að þær eiga hauka í horni þar. Þær koma til þjóða eins og okkar og þá gengur það ekki, herra forseti, að hæstv. utanrrh. lýsi því yfir í prívatsamtölum við Solana, framkvæmdastjóra NATO, að hann styðji umsókn þeirra. Hann verður að ganga fram fyrir skjöldu og rödd Íslands verður að heyrast á alþjóðavettvangi. Það er einungis þannig, með samstilltu átaki okkar og annarra bandamanna þeirra, sem þeim auðnast að ná þessu öryggisneti sem þessar þrjár þjóðir telja að eitt geti bjargað þeirra framtíð. Það er þetta, herra forseti, sem mér finnst að íslenski utanrrh. eigi að beita sér fyrir á alþjóðavettvangi, en það dugar ekki að koma hingað á Alþingi Íslendinga með sex og hálfa línu sem segja bókstaflega ekki neitt.

Herra forseti. Með þessari þáltill. er leitað heimildar Alþingis til staðfestingar á tveimur samningum milli Íslands og Færeyja um fiskveiðimál fyrir árið 1996, annars vegar um stjórn veiða úr norsk-íslenska síldarstofninum og hins vegar um fiskveiðar innan íslenskrar og færeyskrar lögsögu. Gengið var frá samningnum með orðsendingaskiptum í Reykjavík og Þórshöfn 2. febrúar 1996. Samkvæmt fyrrnefnda samningnum verður hámarksafli íslenskra skipa úr norsk-íslenskri síld á þessu ári 244 þús. lestir en hámarksafli færeyskra skipa 86 þús. lestir. Samningurinn gerir ráð fyrir gagnkvæmum aðgangi skipa hvors aðila að lögsögu hins. Ekki er ætlunin með þessum samningi að útiloka frekari viðræður við Noreg og Rússland í því skyni að ná samkomulagi strandríkjanna fjögurra um stjórn veiða úr norsk-íslenska síldarstofninum. Það er ekki síður ástæða til að ítreka það nú þegar Evrópusambandið hefur gefið út einhliða kvóta í síldveiðunum. Samkvæmt síðarnefnda samningnum sem hér er líka tekinn fyrir, er færeyskum nótaskipum veitt heimild til að veiða allt að 30 þús. lestir af loðnu innan íslenskrar lögsögu á þessu ári sem skiptist þannig að veiða má allt að 10 þús. lestir á tímabilinu febrúar--maí og allt að 20 þús. lestir á tímabilinu júlí--desember. Samningurinn gerir enn fremur ráð fyrir gagnkvæmri heimild skipa hvors aðila til kolmunnaveiða innan lögsögu hins á þessu ári. Vonir standa til að slík gagnkvæm heimild muni hvetja til veiða á kolmunna en hans varð vart í íslenskri lögsögu síðasta haust. Loks er í samningnum staðfest heimild íslenskra skipa til veiða allt að 1.000 lestum af makríl og 2.000 lestum af síld annarri en norsk-íslenskri innan færeyskrar lögsögu á árinu 1996. Samningarnir tóku gildi til bráðabirgða 2. febrúar 1996 og munu öðlast endanlegt gildi þegar tilkynnt hefur verið um að stjórnskipulegum skilyrðum hvors lands um sig hafi verið fullnægt. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanrmn.

Herra forseti. Ég sé ástæðu til að fagna í sjálfu sér tilurð þessara samninga. Ég vil nota þetta tækifæri til að undirstrika mikilvægi þess að gott samstarf hefur tekist með Íslendingum og Færeyingum, sérstaklega hvað varðar síldveiðideilurnar við Norðmenn og Rússa. Það er enginn vafi á því að sérstaklega má segja að samningurinn á síðasta ári skipti sköpum um hlutdeild okkar í veiðum úr norsk-íslenska síldarstofninum á því ári. Reyndar endaði það svo að mestöll veiðin fór fram innan færeysku lögsögunnar á grundvelli gagnkvæmnisákvæða samningsins sem gerður var í fyrra, nóttina eftir að slitnaði upp úr árangurslausum samningaviðræðum þjóðanna fjögurra í Reykjavík. Staða mála er sú í dag að samkvæmt nýjustu fréttum er síldin um það bil að ganga inn í færeysku lögsöguna og færeysk skip eru að hefja veiðar þar inni í lögsögunni. Vel gæti svo farið að á nýjan leik yrðu helstu veiðimöguleikar sem okkur yrðu aðgengilegir úr þessum stofni innan færeyskrar lögsögu. Þó auðvitað vonum við að síldin haldi áfram og komi á sínar hefðbundu slóðir innan íslensku lögsögunnar. Það er engum blöðum um það að fletta að slík veiði af okkar hálfu er úrslitaatriði til þess að byggja á kröfugerð og tefla fram í samningaviðræðum, sem vonandi komast einhvern tíma á á einhverjum heilbrigðum og eðlilegum grundvelli, um þennan stofn. Nákvæmlega eins og veiði okkar í Barentshafi er smátt og smátt að verða okkar sterkasta tromp í samningastöðu eða deilum við Norðmenn, er að sjálfsögðu rík nauðsyn að sýna fram á veiðanleika þessa stofns utan norskrar lögsögu og einkum og sér í lagi innan íslenskrar lögsögu ef svo vel vill til. Eins og málin standa nú halda Norðmenn því fram að nánast ekkert ætti að koma í hlut Íslendinga og sáralítið í hlut Færeyinga af þessum stofni vegna þess að hann haldi sig innan norskrar lögsögu, sé í raun og veru norskur og ekki mjög veiðanlegur annars staðar. Þetta þarf að afsanna efnislega og beint með veiðum úr því að sagan dugir ekki til í þeim efnum þó að það liggi fyrir að á fyrri árum þegar stofninn var í eðlilegri stærð, þá hélt hann sig að mestu leyti innan íslenskrar lögsögu eða að verulegu leyti, var meiri hluta ársins og veiðanlegastur hér og verðmætastur á þeim árstíma sem hann hélt sig hér. Ég vil líka, herra forseti, minna á í þessu sambandi að það er fleira sem varðar samskipti okkar við Færeyinga sem ástæða væri til að taka fyrir og skoða í þessu samhengi. Reyndar tel ég að æskilegast væri að halda áfram að þróa samskipti á þessu sviði við okkar næstu nágranna, bæði Færeyinga og Grænlendinga í þá veru að smátt og smátt yrði til formlegt svæðisbundið samstarf þessara þjóða, ef ekki beinlínis svæðisstofnun í Norðvestur-Atlantshafinu sem færi með samskiptamál og sameiginleg mál. Ég held að það verði ekki of oft undirstrikað hversu verðmæt góð samskipti og samstarf er í tilvikum eins og þessum sem hér eru sérstaklega til umræðu, þar sem eru veiðarnar á norsk-íslensku síldinni því að það liggur nokkuð ljóst fyrir að við hefðum orðið hátt á annað hundrað þúsund tonnum af síld fátækari á liðnu ári ef ekki hefði komið til þessi samningur um gagnkvæman veiðirétt innan færeysku og íslensku lögsögunnar. Og enginn veit hverjar afleiðingarnar verða á þessu ári ef ekki væri aftur til að dreifa slíkum samningi. Þó það sé ekki beint efni þessa máls, herra forseti, þá má líka minna á til að mynda gildi þess að Íslendingar og Grænlendingar hafa náð að stilla að nokkru leyti saman strengi í sambandi við strandríkjahagsmuni sína gagnvart Reykjaneshrygg og það er enginn vafi á því að það hefur styrkt stöðu þjóðanna í þeim efnum. Nákvæmlega það sama á við um fjölmörg sameiginleg hagsmunamál og allmörg þeirra eru reyndar sameiginleg með öllum þjóðunum þremur sem hér eru í mikilli sérstöðu í Norðvestur-Atlantshafinu. Það er í sjálfu sér einboðið að mæla með samþykkt þessa samnings eða þessara samninga reyndar þó að það hafi kannski ekki mikil áhrif, enda var í samningnum að hluta til um flýtigildistöku að ræða þannig að eftir því sem á hefði reynt, þá hefði það ekki hindrað framgang málsins þó að hann sé til meðferðar á þingi nokkuð löngu eftir að hann var gerður og undirritaður í febrúarmánuði sl. Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð, herra forseti, en mér fannst vera á ferðinni mál sem verðskuldaði a.m.k. að einhverjir heiðruðu það með eins og smáræðustubbi, fleiri en hæstv. ráðherra.

Herra forseti. Þó að ég hafi kosið að fara örfáum orðum um þetta mál get ég ekki sagt að það verði jafnmikill heiður af þeirri ræðu og þessari óskaplega fínu ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar sem talaði áðan. Það sem ég vildi aðallega ræða um undir þessum lið er sá þessara tveggja samninga sem lýtur að veiðum á norsk-íslenska síldarstofninum. Ég tek undir með hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni þegar hann segir að við eigum Færeyingum skuld að gjalda vegna þess að obbinn af því sem við veiddum í fyrra var tekinn innan þeirra efnahagslögsögu. Það er líka rétt að rifja það upp að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon var einn af þeim sem fyrir nokkrum árum varaði við þegar menn vildu gerast fullharðir við ívilnanir Færeyinga innan íslensku efnahagslögsögunnar. Ég veit að vísu að honum gekk það eitt til að gera frændum í erfiðri og þröngri stöðu gott en þeir hafa launað það margfalt eins og sést hefur. Ég velti því reyndar upp, herra forseti, fyrst ég er farinn að tala um framsýni þessa ágæta þingmanns að hann hefur líka rætt um nauðsyn þess að ná góðum samskiptum við Grænlendinga og jafnframt að veita þeim ákveðnar ívilnanir um loðnuveiðar og benti á að sá tími kann að vera innan skamms að við þurfum að róa fyrir þeirra víkur til þess að eiga við þá gott samstarf um ýmsar aðrar veiðar. Herra forseti. Mig langar að varpa fram spurningu til hæstv. sjútvrh. Hún lýtur að því hvers vegna er nauðsynlegt, þetta stafar af fullkominni fáfræði, hvers vegna er nauðsynlegt fyrir ...

Utanrrh.

Já, hvað sagði ég?

Sjútvrh.

Fyrir mér, herra forseti, eru þeir nánast ein og sama persónan þannig að það skiptir kannski ekki miklu máli en ég bið þó hæstv. utanrrh. afsökunar. Spurningin sem ég vildi varpa fram er þessi: Hvers vegna er nauðsynlegt fyrir íslenska þingið að staðfesta samninginn um veiðistjórnun á norsk-íslenska síldveiðistofninum? Er það vegna þess að það er forsenda þess að ríkisstjórnin geti stjórnað veiðunum með kvótasetningu? Ég hef stundum velt þessu fyrir mér. Þessi umræða kom upp í tengslum við samninginn í fyrra og ég verð að viðurkenna að það er sennilega vegna þess að ég er bara með slaka meðalgreind eins og oft er rifjað upp í þessum sal að mér tókst aldrei að skilja það til fullnustu.

Herra forseti. Ég þakka undirtektir hv. þingmanna við þessu máli. Aðeins örstutt um spurningu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar. Það hefur verið talið af flestum að hægt sé að ganga frá samningi sem þessum án þess að hann sé lagður fyrir Alþingi. Það hefur hins vegar verið mat ríkisstjórnarinnar nú og oft áður ef ég man rétt að réttara væri að leggja slíka samninga fyrir Alþingi þannig að það væri fjallað um þá þar og þeir staðfestir. Ég tel að þetta sé rétt hefð því að hér er að sjálfsögðu um svo mikil hagsmunamál að ræða að það hlýtur að vera eðlilegt að þeir komi til umfjöllunar á Alþingi. Hins vegar er rétt að til þess að hægt sé að stýra þessum veiðum þarf að vera um að ræða milliríkjasamning og það hefur verið talið að milliríkjasamningurinn sem slíkur, þ.e. sá sem nú hefur verið gerður, gefi sjútvrn. nauðsynlegt svigrúm og heimildir til þess að stýra veiðunum á grundvelli laga. Það hefur ráðuneytið gert. Það er hins vegar alveg ljóst ef milliríkjasamningur liggur ekki fyrir um mál eins og þetta, þ.e. milli Íslendinga og Færeyinga eins og í þessu sambandi eða þá Íslendinga og Norðmanna, hefur ríkisvaldið ekki heimildir til að takmarka veiðar íslenskra skipa í úthafinu þannig að án þessa samnings væru íslensk fiskiskip frjáls að því að veiða á alþjóðlegu hafsvæði. Sama á við í Barentshafi. Vegna þess að það liggur ekki fyrir neinn milliríkjasamningur milli Norðmanna og Íslendinga um veiðar í svokallaðri Smugu hafa íslensk stjórnvöld enga heimild til að takmarka veiðar íslenskra skipa á þessu svæði. Við getum hins vegar sett reglur um búnað þeirra og annað slíkt en getum ekki takmarkað veiðarnar nema til komi samningur um málið milli Norðmanna og Íslendinga.

Herra forseti. Ég tek alveg skýrt fram að ég tel að þetta sé réttur framgangsmáti og ég þakka fyrir að þessir samningar eru lagðir fyrir þingið. Ég tel að það eigi tvímælalaust að halda þeirri hefð að milliríkjasamningur af þessu tagi komi fyrir Alþingi. Það er líka að mínu mati eðlilegt, ekki síst vegna þess að það er þegar búið að ákveða að stjórna sókn í norsk-íslensku síldina af hálfu íslenskra skipa á grundvelli þessa samnings og þess þá heldur er eðlilegt að hann komi fyrir sem hluti af samningsskuldbindingum okkar og þá í tengslum við löggjöf okkar á þessi sviði. Ég vil líka nota tækifærið til að segja að ég hef á hinn bóginn vissar efasemdir um að allar þær ákvarðanir sem hæstv. ríkisstjórn eða hæstv. sjútvrh. hefur tekið í kjölfarið séu skynsamlegar. Ég hef vissar áhyggjur af því að menn kunni að hafa haft þá dagsetningu fullaftarlega sem ákveðin var sem upphaf veiðanna, þ.e. 10. maí. Ég hefði talið æskilegt að Íslendingar hefðu sent rannsóknarskip sem fyrst á miðin til þess að mæla fituinnihald og annað í síldinni og fylgjast með göngum hennar og síðan hefði verið hægt að hafa það opið hvenær veiðarnar hæfust því að staðreyndin er auðvitað sú að við höfum enga tryggingu fyrir því að síldin verði einfaldlega á því hafsvæði þar sem hún er okkur aðgengileg nema í skamman tíma ef illa fer. Það eru mjög mismunandi sjónarmið uppi um það hvort hún muni ganga suðvestur á bóginn og halda áfram gegnum færeyska lögsögu og inn í þá íslensku. Menn gera sér vissulega vonir um það og skilyrðin í hafinu eru að flestra mati eftir því sem vitað er heldur hagstæðari nú en þau voru í fyrra en það gæti líka gerst að hún tæki óvænta beygju og æddi upp með mörkum Smugunnar og íslensku lögsögunnar og endaði inni í Jan Mayen-lögsögunni fyrr en varir. Þá kynnu menn að naga sig dálítið í handarbökin yfir því að hafa t.d. beðið með það 10 dögum lengur en þurft hefði að hefja veiðarnar. Ég held líka að það væri ástæða til þess að við sýndum það m.a. með því að drífa rannsóknarskip þarna á miðin að við teljum okkur þessi mál varða ekkert síður en Norðmenn og það sé hlutverk okkar að rannsaka þennan stofn ekkert síður en Norðmanna enda eigum við hann a.m.k. að jafnmiklu leyti og þeir í öllu tilliti og það eigum við að sýna líka í verki með því að við lítum ekkert síður á það sem skyldu okkar en þeirra að fylgjast með göngum síldarinnar, rannsaka hana o.s.frv. Ég vil nota þetta tækifæri til að koma þessum sjónarmiðum á framfæri að ég hefði gjarnan viljað sjá að menn hefðu staðið að þessu með svolítið opnari huga en þessum einum að taka ákvörðun við skrifborð í Reykjavík næstum mánuði áður en veiðarnar áttu að hefjast um að þær skulu byrja akkúrat 10. maí. Það var merkilegt að það skyldi bara ekki vera gefið út klukkan hvað nákvæmlega af því að það er dálítið eins og skot út í loftið að mínu mati og byggir á einhverjum ágiskunum um að þá hafi síldin fitnað svo og svo mikið o.s.frv. Þetta er ekki mjög vísindaleg eða nákvæm nálgun og þó að hér sé ekki við hæstv. utanrrh. að sakast eða hann beri ekki stjórnskipulega ábyrgð nákvæmlega á þessum þætti málsins þá vildi ég nota tækifærið til að koma þessu að og ítreka aftur það sem ég sagði áðan um mikilvægi þess að varðveita og viðhalda þessum góðu samskiptum.

Herra forseti. Með þessari þáltill. er leitað heimildar Alþingis til að fullgilda fyrir Íslands hönd annars vegar Evrópusamning um viðurkenningu á fullnustu ákvarðana varðandi forsjá barna og endurheimt forsjár barna sem gerður var í Lúxemborg 20. maí 1980 og hins vegar samning um einkaréttarleg áhrif af brottnámi barna til flutnings milli landa sem gerður var í Haag 25. okt. 1980. Efni samninganna tveggja er nátengt, en báðum er ætlað að veita úrræði í tilvikum þar sem barn er flutt ólöglega úr landi til annars lands og haldið þar gegn vilja forsjárforeldris. Samstaða hefur náðst á alþjóðlegum vettvangi um að nauðsynlegt sé að grípa til ráðstafana til verndar börnum í slíkri aðstöðu og hægt sé að færa þau réttum forsjáraðilum. Samningarnir tveir eru afrakstur þessarar alþjóðlegu samvinnu. Evrópusamningurinn var gerður á vettvangi Evrópuráðsins en Haag-samningurinn á vegum Haag-ráðstefnunnar um alþjóðlegan einkamálarétt. Með lögum nr. l60/1995 voru lögfest nauðsynleg ákvæði til þess að unnt væri að standa við skuldbindingar Íslands verði samningarnir fullgiltir af Íslands hálfu þannig að mál þetta hefur í reynd nú þegar komið til umfjöllunar á Alþingi. Ég tel því ekki ástæðu til þess að fjalla í framsögu frekar um samninginn og legg til, herra forseti, að tillögu þessari verði vísað til hv. utanrmn. að lokinni umræðunni.

Herra forseti. Með þáltill. þessari er leitað heimildar Alþingis til að fullgilda samning gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu sem gerður var í New York 10. des. 1984 og staðfesta breytingu á samningnum sem gerður var á sama stað 9. sept. 1992. Á undanförnum áratugum hefur margvísleg alþjóðleg samvinna átt sér stað, bæði á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og Evrópuráðsins, um bann við pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri og vanvirðandi meðferð eða refsingu og um varnir gegn pyndingum. Ísland er þegar aðili að ýmsum alþjóðasamningum sem fela í sér skuldbindingu um að menn skuli verndaðir gegn pyndingum og annarri slíkri meðferð. Samningurinn sem hér um ræðir er meðal mikilvægustu alþjóðasamninga um mannréttindi sem gerðir hafa verið á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Þessi samningur leggur þær skyldur á aðildarríki að þau grípi annars vegar til ráðstafana til þess að framfylgja fortakslausu banni við pyndingum og hins vegar til ráðstafana til að koma í veg fyrir að pyndingar eigi sér stað. Ekki eru bein efnisákvæði í samningnum um bann við pyndingum heldur er vísað í formála hans til mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna frá 1948 og alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi frá 1966 þar sem slíkt fortakslaust bann kemur fram. Í 1. gr. samningsins kemur fram ítarleg skilgreining á því hvað felst í hugtakinu pyndingar og er hér um afar mikilvæg ákvæði að ræða. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni umræðunni verði tillögu þessari vísað til hv. utanrmn.

Virðulegur forseti. Það eru ekki efnislegir þættir þessa máls sem ég ætla aðeins að ræða heldur koma á framfæri lítilli athugasemd varðandi málfar sem ég tók eftir þegar ég leit yfir þetta þingmál. Í fyrirsögn er talað um fullgildingu samnings gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Mér er ekki tamt orðið ,,ómannlegur`` sem á að vera þýðing á inhuman á enskunni og hlýtur að vera ómannúðlegur. Orðið ,,ómannlegur`` gengur hins vegar hvarvetna eftir í greinargerð. Hugsanlega hefur tölvan verið látin vinna verkið nema þetta sé þeim tamt sem þýddi en ég hef litið í orðabækur og ekki séð þetta, annaðhvort að nota ómannúðlegur eða harðneskjulegur sem líka kemur til greina. Þá fór ég að líta aðeins frekar í málið og ég bið utanrrh. að líta á bls. 5 með mér, 1. gr. sem er satt að segja á afskaplega sérkennilegri íslensku. Mér gekk mun betur að skilja enska textann en þann íslenska. Ég vil leyfa mér að lesa íslenskuna, með leyfi forseta: ,,Í samningi þessum merkir hugtakið ,,pyndingar`` hvern þann verknað sem manni er vísvitandi valdið alvarlegum líkamlegum eða andlegum sársauka eða þjáningu með í því skyni t.d. að fá hjá honum eða þriðja manni upplýsingar eða játningu, refsa honum fyrir verk sem hann eða þriðji maður hefur framið eða er grunaður um að hafa framið, eða til að hræða eða neyða hann eða þriðja mann, eða af ástæðum sem byggjast á mismunun af einhverju tagi, þegar þeim sársauka eða þjáningu er valdið af eða fyrir frumkvæði eða með samþykki eða umlíðun opinbers starfsmanns eða annars manns sem er handhafi opinbers valds. Hugtakið tekur ekki til sársauka eða þjáningar sem rekja má að öllu leyti til eða tilheyrir eða leiðir af lögmætum viðurlögum.`` Eins og fram kemur er tæpast skiljanlegt mál á þessum íslenska texta. Vissulega er enski textinn býsna snúinn, mjög löng málsgrein, en þó skiljanlegur þegar hann er lesinn. En hitt er óskiljanlegt með öllu og ég bið hæstv. utanrrh. að láta aðeins líta á þetta eða utanrmn., sem fer fyrir þetta efni sem er kannski eðlilegt, til þess að vanda betur til málfars á þessu. Ég leit á fleiri greinar og mér sýnist þetta ekki ganga eftir, ekki svona hraklega eins og þetta dæmi sem ég rakti. Við þurfum að gæta þess í sambandi við þessi efni sem verið er að þýða og lögleiða eða blessa á Alþingi að þetta sé svona á sæmilega skiljanlegu máli, hinn íslenski texti einnig.

Herra forseti. Ég lýsi yfir ánægju með að þessi samningur gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, ómannúðlegri á það víst að vera, skuli vera kominn til fullgildingar Ég held að það sé tímabært og mjög jákvætt að svo verði gert. Ég vildi hins vegar að gefnu tilefni spyrja hæstv. utanrrh. hvort svo sé um hnúta búið að íslensk stjórnvöld hafi undirbúið sig á þann hátt að þau geti staðið undir þeim skyldum sem samningurinn gerir ráð fyrir. Þá er ég fyrst og fremst ekki að vísa til efnislegra atriða um pyndingar. Eins og fram kemur í greinargerð með tillögunni sýnist mér að ekki þurfi að gera breytingar á íslenskum lögum. Þau eru sem betur fer þannig úr garði gerð að það þarf ekki miklar efnislegar breytingar. En það sem ég er fyrst og fremst að vísa til eru ákvæði 19. gr. um það að aðildarríki hafi ákveðnar skyldur sem felast m.a. í því að skila skýrslum til nefndar sem starfar á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Ég spyr um þetta vegna þess að þess eru því miður dæmi úr framkvæmd hér á landi að skýrsluskil vegna alþjóðasamninga hafi farið nánast í skömm. Ég nefni dæmi sem var til umræðu fyrr í vetur inni á þinginu og varðaði samning um afnám allrar mismununar gegn konum. Þar flæktist skýrslan sem var byrjað að vinna í félmrn. og fór síðan yfir í utanrrn., týndist í einhverri skúffu þar sem er þjóðinni ekki til sóma. Ef ég man rétt var svipað ástand lengi vel um samninginn um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Það var lengi sem skýrsluskil drógust þar von úr viti. Ég vildi einungis vekja athygli á þessu vegna þess að eins mikilvægt og það er að við tökum þátt í alþjóðlegu starfi og skrifum undir alþjóðlega samninga af þessu tagi, ekki síst um þjóðþrifamál sem þessi samningur felur í sér, er jafnmikilvægt að það sé tryggt að við gerum okkur grein fyrir því og tryggjum það á allan hátt að við getum staðið undir þeim skuldbindingum sem í honum felast.

Herra forseti. Ég tel að við getum fyllilega staðið við skilyrði samningsins. Það tilvik sem hér var nefnt kom til umræðu áður og úr því hefur verið bætt og ég vænti þess að við getum framvegis staðið skil á þeim skýrslum sem við höfum skuldbundið okkur til að gera. Hitt er svo annað mál að hin íslenska stjórnsýsla er lítil og það er mikið á hana lagt, ekki síst í því mikla alþjóðlega starfi sem fer vaxandi og það er ekki alltaf létt að standa undir öllum skuldbindingum. Við eigum að sjálfsögðu að leggja metnað okkar í það og ég tel að við séum fyllilega fær um það. Varðandi þýðingu á þessum samningi er það rétt sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson sagði að hér er um mjög snúinn texta að ræða og þessi setning er óvenjulega löng miðað við okkar íslensku en það er reynt að þýða hana í samræmi við þessa löngu setningu á ensku. Ég skal játa það að ég er vanari því að það sé talað um ómannúðlega meðferð, hins vegar er orðið ómannlegt til í orðafari okkar og það er þá kannski frekar að það sé nánast ómannlegt hvað einhver einstaklingur hefur getað gert frekar í jákvæðum skilningi. Þannig hef ég vanist því. Hins vegar má sjálfsagt venjast því að nota orðið ómannlegt með þeim hætti að slík framkoma sé engum manni sæmandi. En eins og hv. þm. hef ég vanist þessu orði með öðrum hætti en skal ekki tjá mig frekar um þýðingu þess enda hef ég ekki haft nein afskipti af þýðingu þessa texta og jafnvel þó að ég hafi litið yfir hann gerði ég ekki athugasemd við þetta mál.

Herra forseti. Vorið 1994 óskuðu íslensk stjórnvöld eftir viðræðum við framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins um lækkun tolla á sjávarafurðum. Var óskin sett fram í ljósi væntanlegrar aðildar Austurríkis, Finnlands, Noregs og Svíþjóðar að Evrópusambandinu en sem kunnugt er hafði samningur um fríverslun með sjávarafurðir á milli EFTA-ríkjanna komið til framkvæmda 1. júlí 1999. Síðan hafa staðið yfir langvarandi samningar um þessi mál og verið leitast við að ná sem bestri niðurstöðu fyrir Íslands hönd. Hér liggur þessi samningur fyrir. Meginatriði hans eru þau að settur er 1.750 lesta innflutningskvóti af heilli hausskorinni saltsíld og 2.400 lesta kvóti af krydd- og edikverkuðum síldarafurðum. Auk þess má sérstaklega geta þess að samið var um 50 lesta kvóta af humri en þessi afurð ber 12% toll við innflutning til ESB þar sem Íslendingar hafa aldrei fyrr í samningum við Evrópubandalagið náð fram tollalækkun fyrir þessa afurð. Þessi samningur gildir frá 1. jan. 1995 og verða því álagðir tollar frá þeim tíma fram að gildistöku samningsins endurgreiddir til innflytjenda þeirra afurða sem samningurinn nær til. Herra forseti. Þessi samningur er hér með lagður fyrir Alþingi til umfjöllunar og væntanlega til staðfestingar. Það má vissulega halda því fram að æskilegt hefði verið að ná fram hærri kvótum í þessu máli. Ég tel að það hafi verið fullreynt og það hafi verið dregið eins lengi og nokkur kostur var að ná fram betri niðurstöðu sem ég hefði vissulega óskað eftir að sjá. Það var oft gefið í skyn að hér væri hægt að ná meiri árangri. Ég tel að þetta sé ásættanlegt að svo komnu máli en ég tel að hér sé ekki um fullnægjandi niðurstöðu að ræða og við þurfum því að halda áfram að taka þetta málefni upp á vettvangi samskipta okkar við Evrópusambandið. Herra forseti. Að lokinni umræðunni legg ég til að málinu verði vísað til hv. utanrmn.

Herra forseti. Með frv. þessu er leitað heimilda fyrir ríkisstjórnina til að fullgilda fyrir Íslands hönd samning um gagnkvæma stjórnsýsluaðstoð í skattamálum milli aðildarríkja Evrópuráðsins og aðildarlanda Efnahagssamvinnu- og þróunarstofnunarinnar (OECD) sem gerður var í Strassborg 25. jan. 1988. Frv. gerir ráð fyrir því að samningnum verði veitt lagagildi hér á landi þegar hann hefur öðlast gildi að því er Ísland varðar. Tilgangur samningsins er að auka alþjóðlegt samstarf á sviði skattamála, að bæta skattheimtu og jafnframt að bæta réttaröryggi skattgreiðenda. Samningnum er ætlað að vera tæki sem beita má gegn skattsvikum þar sem aðilum samningsins er gert kleift að miðla upplýsingum sín á milli um beina og óbeina skattheimtu og um leið að veita gagnkvæma aðstoð til tryggingar við innheimtu skattkrafna. Ég tel að hér sé um mjög mikilvægan samning að ræða, sérstaklega að því er varðar skatteftirlit og baráttuna gegn skattsvikum sem er nauðsynlegt í vaxandi alþjóðlegu samstarfi og alþjóðlegum fjármálaheimi. Samningnum er ætlað að koma til viðbótar öðrum alþjóðasamningum um gagnkvæma stjórnsýsluaðstoð í skattamálum. Hann er svipaður samningi milli Norðurlandanna frá 7. des. 1989 um aðstoð í skattamálum sem staðfestur var af Íslands hálfu samkvæmt heimild í lögum nr. 46/1990. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni umræðunni verði frv. vísað til hv. utanrmn.

Herra forseti. Með frv. þessu er leitað heimildar fyrir ríkisstjórnina til að staðfesta fyrir Íslands hönd samning milli Norðurlandanna um félagslega aðstoð og félagslega þjónustu sem gerður var í Arendal 14. júní 1994. Frv. gerir ráð fyrir því að samningnum verði veitt lagagildi hér á landi og þegar það hefur gerst öðlast hann gildi að því er Ísland varðar. Þegar viðræður hófust milli Evrópubandalagsins og EFTA-ríkjanna um Evrópska efnahagssvæðið var ákveðið að gera verulegar breytingar á Norðurlandasamningnum um félagslegt öryggi sem gerður var í Kaupmannahöfn 5. mars 1981. Jafnframt var ákveðið að skipta efni hans í tvo samninga og skyldi annar fjalla um almannatryggingar en hinn um félagslega aðstoð og félagslega þjónustu. Norðurlandasamningur um almannatryggingar var gerður í Kaupmannahöfn 15. júní 1992. Ríkisstjórninni var veitt heimild til að staðfesta hann með lögum nr. 46/1993 og var honum jafnframt veitt lagagildi hér á landi. Með þeim samningi var Norðurlandasamningurinn um félagslegt öryggi felldur úr gildi að undanskildum ákvæðum hans um félagslega aðstoð og fyrirframgreiðslu meðlags. Þegar Norðurlandasamningurinn um félagslega aðstoð og félagslega þjónustu, sem hér er til umfjöllunar, öðlast gildi mun samningurinn frá 5. maí 1981 endanlega falla úr gildi. Samkvæmt samningnum gildir sú meginregla að ríkisborgarar norræns lands, sem dvelja með lögmætum hætti tímabundið eða hafa löglega búsetu í öðru norrænu landi, skulu njóta sama réttar og ríkisborgarar þess lands til félagslegrar aðstoðar og félagslegrar þjónustu svo og annarra félagslegra bóta sem ákvæði Norðurlandasamningsins um almannatryggingar frá 15. júní 1992 taka ekki til. Norrænir ríkisborgarar sem dveljast eða eru búsettir í öðru norrænu landi skulu með öðrum orðum njóta jafnréttis á við þegna þess lands hvað varðar félagslega aðstoð og félagslega þjónustu sem er eitt af því mikilvægasta í norrænni samvinnu í gegnum tíðina. Ég vil að þessum orðum mæltum, herra forseti, og að lokinni þessari umræðu leggja til að frv. verði vísað til hv. utanrmn.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá meiri hluta menntmn. um frv. til laga um breyting á lögum um Háskóla Íslands og um frv. til laga um breyting á lögum um Háskólann á Akureyri. Menntmn. hefur fjallað um frumvörpin og fengið á sinn fund fulltrúa frá Háskóla Íslands og stúdentaráði Háskóla Íslands. Frumvörpunum er ætlað að treysta lagagrundvöll skrásetningargjalds sem innheimt er af stúdentum við Háskóla Íslands og Háskólann á Akureyri. Þykja slíkar lagabreytingar nauðsynlegar í ljósi álits umboðsmanns Alþingis frá því sl. vor. Að áliti umboðsmanns er skrásetningargjald þjónustugjald. Hann telur að hvorki sé kveðið nægilega skýrt á um í lögum hvað fella megi undir gjaldið né hvernig megi ráðstafa því. Þá kemur fram í álitinu að sértekjur þær sem skólarnir afla með skrásetningargjöldum þurfi að hafa skýra lagastoð og einnig að nauðsynlegt sé að skýrar reglur gildi um ráðstöfun hluta þeirra tekna til annarra aðila en skólanna sjálfra, svo sem til nemendafélaga og félagsstofnana. Vert er að rifja það upp við þessa umræðu að skrásetningargjald við Háskóla Íslands er ekki ný bóla. Það hefur verið innheimt þar frá upphafi, sbr. lög nr. 35/1909. Heiti gjaldsins var ekki breytt þótt það hafi verið tilgangur 1. tölul. 4. gr. laga nr. 33/1968, um Félagsstofnun stúdenta, að í orðinu skrásetningargjald fælist einnig sjálfstætt gjald til Félagsstofnunar. Háskóli Íslands hefur alltaf litið svo á að undir skrásetningargjald falli þeir gjaldaliðir sem samkvæmt hefð og venju hafa verið innheimtir í áratugi við háskólann. Þetta má enn fremur ráða af gildandi 7. mgr. 21. gr. laga um háskólann sem kom inn í lög nr. 77/1979, um Háskóla Íslands, en þar segir að skrásetningargjöld skuli háð samþykki háskólaráðs og menntmrh. Árið 1992 var skrásetningargjald við Háskóla Íslands hækkað verulega. Leiða má að því líkur að hækkun gjaldsins hafi leitt til þess að skrásetning stúdenta varð nákvæmari en hún hafði áður verið þar eð sama ár fækkaði mjög þeim stúdentum sem voru í mjög litlu námi eða höfðu skrásett sig og mættu síðan af einhverjum ástæðum ekki til náms. Með öðrum orðum, virðist hækkun skrásetningargjalds hafa haft í för með sér meiri aga innan skólans í skráningu stúdenta. Það tel ég að sé bæði jákvætt og eftirsóknarvert jafnvel þótt menn geti síðan deilt um hversu há upphæðin eigi að vera.

Virðulegi forseti. Það kemur ekki skýrt fram í þessu frv. hvað er að baki þessum 24 þús. kr. sem ætlað er að innheimta í skrásetningargjald. Því vildi ég í andsvari við hv. frsm. menntmn. óska eftir því að hún skýrði það örlítið frekar úr ræðustól, nákvæmlega hvað það er sem liggur að baki þessum 24 þús. kr. til þess að við vitum nokkurn veginn fyrir hvað þetta skrásetningargjald stendur.

Herra forseti. Ég vísa í 1. gr. frv. þar sem fram kemur að 13% af gjaldinu á að fara til Félagsstofnunar stúdenta og allt að 10% til sérstakra verkefna samkvæmt samningi milli háskólans og stúdentaráðs Háskóla Íslands. Það er tekið til í greinargerð með 1. gr. frv. hvað það er sem skuli felast í skrásetningargjaldinu og þar segir, með leyfi forseta: ,,Þar má sem dæmi nefna margvíslega þjónustu sem stúdentum er veitt á námstímanum utan formlegra kennslustunda, svo sem skráningu stúdenta í námskeið og próf, varðveislu upplýsinga um námsferil stúdenta, upplýsingar um námsferil sem sendar eru stúdentum þrisvar á hverju háskólaári, auglýsingu og miðlun upplýsinga vegna skráningar, skipulag kennslu og prófa, kennsluskrá, stúdentaskírteini og aðgang að þjónustu nemendaskrár, skrifstofu kennslusviðs, deildaskrifstofum, alþjóðaskrifstofu, upplýsingastofu um nám erlendis, námsráðgjöf, bókasafni og tölvum og prenturum háskólans.``

Virðulegi forseti. Það sem ég var að leita eftir í mínu andsvari er hvort fyrir liggi einhverjir útreikningar á því hver raunverulegur kostnaður er af því að skrásetja nemanda. Er raunverulegur kostnaður 24 þús. kr. af því að skrásetja nemanda í háskólann? Ef svo er, hvaða útreikningar liggja þá nákvæmlega því að baki?

Herra forseti. Ég vísa áfram í greinargerðina. Þar 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá 1. minni hluta menntmn. sem finna má á þskj. 825. Það hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Menntamálanefnd hefur fjallað um frumvörpin og fengið á sinn fund fulltrúa frá Háskóla Íslands og stúdentaráði. Þá hafa nefndinni borist umsagnir um málin frá HÍ, SHÍ, Félagi háskólakennara, Félagsstofnun stúdenta, Bandalagi háskólamanna, KHÍ, HÍK og BSRB. Tilefni frumvarpanna er álit umboðsmanns Alþingis frá 19. maí 1995 þess efnis að ekki sé nægilega skýrt í gildandi lögum hvaða kostnaðarliði megi fella undir skrásetningargjald í háskólana og hvernig megi ráðstafa gjaldinu. Skrásetningargjald við Háskóla Íslands var hækkað úr 7.700 kr. skólaárið 1991--92 í 22.350 kr. 1992--93. Í umsögn Háskóla Íslands um frumvörpin segir að hækkunin hafi verið afleiðing af stefnu stjórnvalda í fjárveitingum til háskólans frá og með fjárlögum ársins 1992, en samkvæmt þeim var Háskóla Íslands ætlað að auka sértekjur sínar úr 10 millj. kr. í tæpar 100 millj. kr. Fjárveitingar til háskólans voru skertar um 90 millj. kr. með því að draga sértekjurnar frá heimiluðum útgjöldum. Hliðstæð ráðstöfun hefur gilt í fjárlögum fyrir 1993, 1994 og 1995. Gjaldið var 22.275 kr. skólaárið 1995--96. Eftirfarandi ályktun í umsögn Háskóla Íslands kemur því ekki á óvart: ,,Þannig má ljóst vera að það er greinilegur vilji löggjafans, sem fram kemur í fjárlagafrv. ársins 1992 og síðar, að neytendur greiði vaxandi hluta af þjónustu hins opinbera, þar á meðal fyrir skólagöngu í framhaldsskólum og háskólum.`` Háskólinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt um leið og minnt er á að háskólaráð hefur ítrekað mótmælt því að háskólinn sé settur í þá stöðu að þurfa að innheimta gjald af stúdentum til reksturs skólans. Undirrituð virðir það álit umboðsmanns að nauðsynlegt sé að treysta lagagrunn undir töku viðkomandi skrásetningargjalds og hvernig því er ráðstafað. Að öðrum kosti yrði að fella skrásetningargjaldið niður eða lækka það til fyrra horfs. Frumvörpin sýna að ríkisstjórnin velur fyrri kostinn. Ríkisstjórnin er með frumvörpunum að ákveða að háskólarnir skuli afla sértekna með svokölluðum skrásetningargjöldum sem nemi 24.000 kr. árlega. Hér er um lagaheimild að ræða til töku þjónustugjalds fyrir skrásetningu. Í greinargerð með frumvarpinu er útlistað hvernig umrædd upphæð er fengin og hvaða þættir falla undir þennan lið. Þar vekur í fyrsta lagi athygli að upphæðin er fengin með því að framreikna þá upphæð sem háskólinn innheimti í sama tilgangi háskólaárið 1992--93 og ætlunin er að endurskoða gjaldið árlega við setningu fjárlaga. Í öðru lagi er ljóst að ýmislegt fleira er fellt undir gjaldið en það sem kallast getur skráning, svo sem námsráðgjöf, námskynning, aðgangur að kennslusviði, deildarskrifstofum, bókasafni og alþjóðaskrifstofu, svo og tölvum og prenturum háskólans. Af því yfirliti sem menntamálanefnd barst frá Háskóla Íslands má ætla að raunverulegur skráningarkostnaður auk kennsluskrár sé innan við 3.000 kr. Hér er því verið að lögfesta töku á þjónustugjaldi undir rangnefni. Í greinargerðinni er þó gerð tilraun til að réttlæta það að kalla umrætt gjald skráningargjald en hún er ósannfærandi. Spyrja má hvers vegna hugtakið skólagjald er ekki notað úr því að ljóst er að um dulbúið skólagjald er að ræða? Ef viðkomandi gjald kallaðist skólagjald væri rökrétt að álykta að þeir sem stunda minna en fullt nám greiddu skólagjöld í hlutfalli við það. Að þeir sem taka t.d. fimm einingar á önn í stað 15 greiddu aðeins þriðjung skólagjalda. Erfiðara er að réttlæta slíka skiptingu, sem er í raun mikið réttlætismál, ef um skrásetningargjald er að ræða. Þó má benda á að miðað við þá kostnaðarliði sem taldir eru upp í greinargerð má færa gild rök fyrir því að mun meiri ,,skrásetningarkostnaður`` hljótist af nema í fullu námi en þeim sem er í skertu námi, t.d. varðandi tölvunotkun. Það er niðurstaða undirritaðrar að hér sé farið út á þá vafasömu braut að innheimta þjónustugjald undir fölsku flaggi. Sem skráningargjald er það allt of hátt og í engu samræmi við skráningarkostnað. Því er lagt til að frumvörpin verði felld og að skráningargjöld háskólanna verði lækkuð til fyrra horfs. Um leið þarf að sjálfsögðu að hækka fjárveitingar til háskólanna.`` Undir þetta álit ritar nafn sitt hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir. Herra forseti. Ég hef í sjálfu sér mjög litlu við þetta nefndarálit að bæta nema að ítreka það að kjarni þessa máls er að það er verið að innleiða skólagjöld á háskólastigi dulbúin undir heitinu skrásetningargjald. Það mun Kvennalistinn aldrei líða.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti 2. minni hluta á þskj. 834 og breytingartillögum á þskj. 856 og 857. Á síðustu árum hafa ákvarðanir stjórnvalda valdið því að almenningi er nú í ríkari mæli gert að greiða fyrir opinbera þjónustu sem áður var veitt endurgjaldslaust. Vegna þeirrar meginreglu að stjórnsýslan er lögbundin þarf skýra lagaheimild til slíkrar gjaldtöku. Þegar um er að ræða einfalda lagaheimild til töku þjónustugjalds, eins og gert er ráð fyrir í frv. til laga um breyting á lögum um Háskóla Íslands, á gjaldið almennt ekki að vera hærra en sá kostnaður sem hlýst af því að veita umrædda þjónustu. Með öðrum orðum er einungis heimilt að taka gjald til að standa straum af þeim kostnaði sem heimildin kveður á um, í þessu tilviki skrásetningu. Kostnaðurinn verður að vera í nánum og efnislegum tengslum við þá þjónustu sem gjaldandinn er að greiða fyrir. Skólaárið 1992--1993 knúðu stjórnvöld háskólann til að innheimta mun hærri skráningargjöld af stúdentum en áður hafði þekkst og það án þess að gera að fullu grein fyrir hvaða kostnaði þessi gjöld áttu að standa undir. Síðar var reynt að flokka þá útgjaldaliði háskólans sem hægt var að flokka sem kostnað við skráningu. Samkvæmt áliti umboðsmanns Alþingis nr. 836/1993 og með hliðsjón af upplýsingum frá Háskóla Íslands er kostnaðurinn við skrásetningu hvers nemanda sem nemur um það bil 3 þús. kr. Hins vegar kemur í ljós að ýmislegt annað fær að fljóta með í útreikninginn sem á engan hátt er hægt að fella undir kostnað við skrásetningu, svo sem kostnaður af námsráðgjöf og námskynningu, prófgæslu og prófdómurum, aðgangi nemenda að tölvum, útprentun hjá Reiknistofnun o.s.frv. Með því að samþykkja þessa fjárhæð, 24.000 kr., sem tilgreind er í frv. sem kostnaður við skrásetningu, er löggjafinn að fallast á að þeir kostnaðarliðir, sem gefur að líta í fylgiskjali sem rökstuðning við fjárhæð skrásetningargjaldsins, séu raunverulegur kostnaður við skrásetningu. Má því í raun segja að þetta háa gjald, sem stúdentar við Háskóla Íslands þurfa að greiða, geti verið lognið á undan storminum því að ávallt verður hægt að vísa til þess að Alþingi hafi lögfest þessa kostnaðarliði sem raunverulegan kostnað við skrásetningu. Grundvallarspurning, sem Alþingi verður að svara, er hvort um raunverulegan kostnað við skrásetningu sé að ræða eða hvort verið sé að fara bakdyraleiðina að því að koma á skólagjöldum á Íslandi. Um það verða greidd atkvæði. Í ljósi þessa leggur 2. minni hluti fram breytingartillögur við frumvörpin á sérstökum þingskjölum. Á þskj. 856 er brtt. við frv. til laga um breyting á lögum nr. 131/1990, um Háskóla Íslands, sem hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,1. gr. orðist svo: Í stað 6. og 7. mgr. 21. gr. laganna koma þrjár nýjar málsgreinar er orðast svo: Við skrásetningu til náms greiðir stúdent skrásetningargjald, 9.000 kr. Af þeirri fjárhæð er háskólaráði heimilt að ráðstafa allt að 2.800 kr. til Félagsstofnunar stúdenta og allt að 2.200 kr. til stúdentaráðs Háskóla Íslands til sérstakra verkefna samkvæmt samningi milli háskólans og stúdentaráðs sem háskólaráð staðfestir. Þeir einir teljast stúdentar við Háskóla Íslands sem skrásettir hafa verið til náms. Í reglugerð má kveða nánar á um árlega skrásetningu stúdenta. Heimilt er að hækka fjárhæðir þær sem tilgreindar eru í 6. mgr. til samræmis við þær breytingar sem verða á vísitölu neysluverðs, sbr. lög nr. 12/1995.`` Á þskj. 857 er svohljóðandi brtt. frá 2. minni hluta, með leyfi forseta: ,,Eftirfarandi breytingar verði á 1. gr.: a. 1. efnismgr. orðist svo: Hver sá sem staðist hefur stúdentspróf frá íslenskum skóla sem heimild hefur til að brautskrá stúdenta getur sótt um að skrá sig til náms við háskólann gegn því að greiða skrásetningargjald, 9.000 kr. Af þeirri fjárhæð er háskólanefnd heimilt með samningi að ráðstafa allt að 2.800 kr. til Félagsstofnunar stúdenta á Akureyri og allt að 2.200 kr. til sérstakra verkefna samkvæmt samningi milli Háskólans á Akureyri og Félags stúdenta við Háskólann á Akureyri sem háskólanefnd staðfestir. b. Við bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Heimilt er að hækka fjárhæðir þær sem tilgreindar eru í 1. mgr. til samræmis við þær breytingar sem verða á vísitölu neysluverðs, sbr. lög nr. 12/1995.`` Virðulegi forseti. Eins og fram kom hjá formanni menntmn. áðan, þá eru krónurnar 24 þúsund aðeins einhvers konar slump út í loftið. Að baki þeim liggja engir útreikningar. Umboðsmaður Alþingis hefur komist að því í áliti að það sem hefur staðið að baki skrásetningargjaldi sé á engan hátt hægt að flokka undir kostnað við skrásetningu og því sé sú fjárhæð sem hefur verið ákveðin sem skrásetningargjald allt of há. Virðulegi forseti. Hér er ekki verið að gera neitt annað en leggja á skólagjöld eða skatta undir dulnefninu skrásetningargjöld.

Hæstv. forseti. Tilefni frumvarpanna er að sögn álit umboðsmanns Alþingis frá maí 1995. Í því kemur fram að ekki sé nægilega skýrt í lögum hvaða kostnaðarliði megi setja undir skrásetningargjald í háskólanum og hvernig megi ráðstafa gjaldinu. Það skráningargjald sem innheimt var í háskólanum fram til skólaársins 1991--1992 var 7.700 kr. og var þar innifalinn beinn kostnaður við skrásetningu auk fjármuna sem runnu beint til félagsstarfs stúdenta sjálfra. Skólaárið 1991--1992 tók þáv. ríkisstjórn upp þá stefnu að hækka þessi gjöld mjög verulega og með þeirri skattlagningu var tekin upp sú varhugaverða stefna að leggja á skólagjöld og stór hluti þeirra var ætlaður til rekstrargjalda. Það var nauðvörn Háskóla Íslands vegna stórlega skertra fjárfamlaga til reksturs skólans á fjárlögum fyrir árið 1992 að fallast á gjöld þessi. Alþb. barðist gegn þessari skattlagningu og það gerði Framsfl. líka þá en honum hefur snúist hugur í þessu máli eins og fleirum. Reyndar er hann búinn að yfirgefa þingsalinn að mestum hluta. Ég held að það sé einn sem situr hér fyrir hönd þess ágæta þingflokks. 
             Segja má að sú ákvörðun seinustu ríkisstjórnar að leggja á skólagjöld hafi verið hafi verið háskalegt fordæmi og það sýna þessi frv. Á síðasta ári er sá hluti er kallast innritunargjöld og er utan þess sem fellur til hagsmunagæslu stúdenta orðinn 17 þús. kr. og er erfitt að sjá annað fyrir en hann geti vaxið í framtíðinni í réttu hlutfalli við það hvað fjárveitingavaldið telur sig þurfa að draga við sig fjárveitingar til skólans. Það er ekki hægt að fá að borga hluta af innritunargjaldi ef fólk er t.d. í hlutanámi eins og algengt er í mörgum greinum. Má t.d. nefna þar nám til kennsluréttinda sem fólk er oft að leggja hart að sér í og taka með annarri vinnu. Mennt er máttur segir máltækið og um það voru allir flokkar sammála í kosningunum á sl. vori að menntun þjóðarinnar væri besta fjárfesting sem völ væri á. Nú bregður svo við að stjórnarflokkarnir flytja frv. um að gjöld sem háskólinn setti á í nauðvörn verði lögfest og að möguleikinn til að hækka þessi gjöld enn frekar verði fyrir hendi ef kreppir að hjá fjárveitingavaldinu. Það má benda á að á Norðurlöndum eru ekki innheimt af stúdentum gjöld til reksturs skóla og viðbrögð í þeim löndum hafa verið þau að auka fjárframlög til menntamála þegar kreppir að í efnahagsmálum. Það eru viðurkennd vísindi sem stjórnarflokkarnir viðurkenndu a.m.k. fyrir síðustu kosningar, að hvað sem líður fjárfestingu í virkjunum og atvinnulífi, þá mun efnahagur þjóðarinnar eiga í vaxandi erfiðleikum í framtíðinni ef við fjárfestum ekki í menntun. Slík gjaldtaka sem hér er lögð til getur leitt til félagslegrar mismununar eins og bent hefur verið á í mörgum þeirra umsagna sem borist hafa menntmn. um frv. þetta. Slík gjaldtaka er ekki samboðin þjóð sem á að setja markið hátt í framtíðarstefnumörkun sinni í þeim málum sem munu skipta sköpum um efnahagsþróun Íslendinga á nýrri öld. Því legg ég til að ef breytingartillaga sú sem ég hef lagt fram með hv. þm. Lúðvíki Bergvinssyni verður ekki samþykkt, verði þessi frv. felld eins og hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir leggur til í sínu nefndaráliti.

Virðulegi forseti. Eins og fram kom í ræðu hv. 8. þm. Reykn. erum við í Alþb. alfarið andvíg þessum skólagjöldum sem hér á að fara að lögfesta. Það á að fara að leggja á nemendaskatta. Það er dálítið umhugsunarefni, hæstv. forseti, að þetta er fyrsta menntamálið sem kemur til alvarlegrar meðferðar og afgreiðslu í þessari virðulegu stofnun í vetur. Að vísu hefur komið til 1. umr. frv. til laga um framhaldsskóla sem mun vera komið á lokastig í hv. menntmn. En þetta er fyrsta menntamálið sem kemur til afgreiðslu frá hæstv. núv. ríkisstjórn. Þetta er flaggið sem núv. hæstv. menntmrh. dregur að húni þegar hann leggur af stað í sína vegferð gagnvart löggjafanum í menntamálum. Það verður ekki sagt að það sé mikið ris yfir því  Þetta er náttúrlega þeim mun sérkennilegra, hæstv. forseti, þegar allar þjóðir sem eru að huga að sinni framtíð eru að tala um menntamál. Allar ríkisstjórnir sem vilja láta taka sig alvarlega í umheiminum eru að tala um menntamál. Þær eru að gera tillögur um menntamál, um eflingu háskólastigs, um eflingu rannsókna, um eflingu verkmennta með skipulegum hætti. Menn líta þannig á og hafa loksins áttað sig á því. Jafnvel þeir stjórnmálamenn sem skilja aldrei neitt annað en það sem í tölum er talið, einhverjum dálkum, einhverjum seðlabönkum eða því um líku, jafnvel þeir eru búnir að átta sig á því að menntamál eru undirstaða batnandi lífskjara í framtíðinni fyrir þjóðirnar. Þjóð sem vanrækir menntamál er að vanrækja framtíðina og það er álíka vitlaust að vanrækja menntamál og að vanrækja það að borga niður erlendar skuldir íslenska þjóðfélagsins. Ég lít á þessa hluti með hliðstæðum hætti vegna þess að í báðum tilvikunum er verið að dæma börnin okkar og framtíðina til verri lífskjara en við þyrftum annars að hafa. Þess vegna er sú staðreynd að núv. hæstv. menntmrh. skuli byrja sinn feril sem leiðangur andspænis löggjafarsamkomunni með þessum frv., alveg ótrúleg. Lítum í kringum okkur, hæstv. forseti. Skoðum það sem kollegar hæstv. menntmrh. eru að gera í grannlöndum okkar. Skoðum það t.d. hvað menn hafa verið að gera jafnvel í íhaldsstjórnum, svörtustu íhaldsstjórnum. Þar er verið að taka utan um menntamál. Þar er verið að rífa upp menntamál og áherslan er á þau. Af hverju? Af því að í skólunum er framtíðin og í tengslum við skólana er framtíðin því að þar eru börnin. Og það er auðvitað alveg ótrúlegt að leiðangurinn skuli hefjast með þessum frv. Frumvörp til laga um skatt á nemendur, þau eru það. Frumvörp til laga um skatt á nemendur og ekkert annað. Og það er ekki lagt á eftir efnum og ástæðum heldur af því að þeir vilja læra. Það er tekið á móti þessu fólki sem vill leggja á sig framhaldsnám með því að leggja á það skatta. Það er ekki boðið velkomið. Það er ekki opinn faðmur kerfisins sem tekur á móti þessu fólki heldur er byrjað á því að leggja á það skatta. Það er þess vegna, hæstv. forseti, sem við í mínum þingflokki og okkar erum algerlega andvíg þessum frv. Auðvitað var það varhugavert, það verður að viðurkenna það þó að þeir alþýðuflokksmenn vinir mínir séu núna með okkur í stjórnarandstöðu og við höfum haft gott samstarf, að það var slæmt að leggja af stað í þessa vegferð á síðasta kjörtímabili. Það var varhugavert. Það voru spor sem næstu stjórnir gátu stigið í og gerðu. Ég minnist þess og dreg það fram til þess að halda því til haga að ég varð var við það að einn og einn þingmaður Alþfl. var með einhverjar innantökur í þessum málum.  Ég tel að þarna eigi að draga líka línuna í sambandi við fjármögnun ríkissjóðs. Við skulum svo tala dálítið um það. Línuna á að draga þannig að það sé ekki lagður skattur á nemendur sem fara í skóla. Það á að draga línuna þar. Og það á að draga línuna þar að það sé ekki lagður skattur á sjúkt fólk sem þarf að fara inn á sjúkrahús. Það á að draga línuna þar. Þar eiga jafnaðarmannaflokkar, vinstri flokkar, að draga línuna og það verða menn að gera því að annars lenda menn í því í samstjórnum með íhaldinu að gera alls konar hluti sem eru óheppilegir, óheppilegt fordæmi. Það er svo kapítuli út af fyrir sig, hæstv. forseti, og sé ég þann atburð anda mínum nær þegar ég hugsa um þá framsóknarmenn í ræðustólnum á síðasta kjörtímabili. Þvílíkar ræður, hæstv. forseti. Og það er bara einn framsóknarmaður í salnum  En hvar eru þeir framsóknarmenn sem voru hér eins og --- ég má til með að nefna hæstv. iðn.- og viðskrh. Þvílíkar ræður, kannski ekki skemmtilegar en langar voru þær. Það var alveg óstjórnlegur fyrirgangur í stólnum kvöld eftir kvöld og nótt eftir nótt í skólagjaldamálum í sambandi við háskólann og framhaldsskólana og í sambandi við Lánasjóð íslenskra námsmanna. Og ég spyr, hæstv. forseti: Hvað er að frétta af því máli? Vegna þess að það er sama fólkið sem á að búa við Lánasjóð íslenskra námsmanna og á að fara að skattleggja samkvæmt þessu. Ég leyfi mér að beina spurningu í fyrsta lagi til hæstv. menntmrh.: Hvað er að frétta af endurskoðun laganna um Lánasjóð íslenskra námsmanna? Vegna þess að Framsfl. lofaði því fyrir síðustu kosningar að það ætti að taka upp samtímagreiðslur námslána aftur. Lýsti því yfir á fundum þar sem við vorum, talsmenn flokkanna, t.d. í Háskólabíói rétt fyrir síðustu alþingiskosningar. Og ég spyr hæstv. menntmrh. og hann verður að svara þeirri spurningu því að það snertir hag námsmanna í sambandi við þetta frv.: Hvað er að frétta af endurskoðun laganna um Lánasjóð íslenskra námsmanna? Það er partur af þessu máli. Og ég vil spyrja hæstv. menntmrh. að því hvenær þess er að vænta að þetta mikla kosningamál Framsfl. komi inn í þingið, þ.e. að taka upp samtímagreiðslu námslána aftur. Ég er alveg viss um að þingmenn stjórnarandstöðunnar eru tilbúnir til þess að samþykkja afbrigði frá þingsköpum fyrir því að breyting á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna komist til meðferðar núna í vor. Ég skora á hæstv. menntmrh. að koma með það skjal. Ég geng eftir því í þessari umræðu að hann skili því því þetta er svo snautlegur snepill, þessi frv. hæstv. ráðherra sem hér liggja fyrir, að hann getur ekki verið þekktur fyrir að láta það nægja á sínum menntamálaráðherraferli á þinginu 1995--1996. Ég vil líka spyrja hæstv. ráðherra nokkurra spurninga varðandi þetta frv. sem hér liggur fyrir. Hafa hv. þm. lesið frv. þar sem stendur, með leyfi forseta: ,,Við skrásetningu til náms greiðir stúdent skrásetningargjald, 24.000 kr. Upphæð gjaldsins kemur til endurskoðunar við afgreiðslu fjárlaga ár hvert.`` Hvað er þetta? Hvað er afgreiðsla fjárlaga ár hvert? Þýðir þetta það að í fjárlögum ár hvert standi hvert gjaldið á að vera? Er það þannig? Ætlast menn til þess að fjárln. geri þá tillögu um það hver gjöldin eiga að vera í skólanum? Eru menn þá þar með ekki að viðurkenna og þá alveg sérstaklega hæstv. menntmrh., að þetta sé skattur því að fjárln. fjallar auðvitað ekki um neitt annað en skatta og tekjur ríkissjóðs? Eða hvað er hæstv. menntmrh. að segja með þessu? Og það er alveg óhjákvæmilegt að við þessa 2. umr. málsins fáist svar við því, hvað þetta þýðir: ,,Upphæð gjaldsins kemur til endurskoðunar við afgreiðslu fjárlaga ár hvert.`` Á þetta að gerast t.d. þannig að ráðherrar tilkynni hvert gjaldið á að vera? Getur það verið að hæstv. menntmrh. tilkynni hvert gjaldið eigi að vera og hann tilkynni það fjárln.? Hvernig hugsa menn sér þetta? Sjá menn ekki að það geti verið að þeir séu að afhenda hæstv. menntmrh. opið skattlagningarvald? Ætla menn að una því? Ég held að það sé óhjákvæmilegt að hæstv. ráðherra svari þessari spurningu í öðru lagi. Sú fyrsta var um LÍN. Hann verður að svara henni. Önnur er þessi: Hvernig gengur fyrir sig breyting á þessu gjaldi? Ég verð að segja alveg eins og er að ég gagnrýni hv. menntmn. eða meiri hluta hennar fyrir að taka ekki á þessu máli og breyta þessu atriði við meðferð málsins í þinginu vegna þess að það er engin lagasmíð að ganga frá málinu svona og ekki boðlegt fyrir Alþingi Íslendinga. Ég held að það sé líka nauðsynlegt, hæstv. forseti, að fá það fram í þriðja lagi frá hæstv. ráðherra, hversu langt hann telji að hægt sé ganga í skattlagningu samkvæmt þessum lögum ef þetta verður samþykkt. Hversu langt telur hann hægt að ganga? Er hægt að hugsa sér að þetta gjald verði látið ná yfir alla kostnaðarliði sem taldir eru upp í tilteknu bréfi frá Háskóla Íslands og hv. þingmenn hafa undir höndum? Það er ekkert lítið sem þar er talið upp. Ég man ekki til þess að það hafi verið lesið upp í þessari umræðu, er það? Ég held að það sé best að fara aðeins yfir það. Hvað er það sem háskólinn telur upp og á að falla undir þessi 24 þúsund? Það er bréf frá Háskóla Íslands. Ég held að það sé dagsett 9. mars 1996, GHJ/ÞK. Hvaða gjöld eru þetta? Það eru í fyrsta lagi nemendaskrá, skrifstofa, 2.188 kr. á mann. Í öðru lagi 20% af kostnaði deildaskrifstofa. Ég endurtek, 20% af kostnaði deildaskrifstofa, 2.200 kr. á stúdent. Það er orðinn partur af skrásetningargjaldi. Þetta er auðvitað ekkert skrásetningargjald. Þarna er bara verið að skattleggja nemendur til þess að standa undir kostnaði við rekstur deildaskrifstofa. Í þriðja lagi stúdentaskírteini, 463 kr. á nemanda. Í fjórða lagi póstsendingar vegna námsferilsyfirlits, 140 kr. á nemanda. Svo kemur: Auglýsingar vegna skráningar, 43 kr. á nemanda. Svo kemur: Kennsluskrá, 500 kr. á nemanda. Svo kemur: Upplýsingabæklingar háskólans, 400 kr. á nemanda. Svo kemur: Nemendaskrárkerfi, tölva, kerfisfræði, 1.257 kr. á nemanda. Þetta er almennur rekstrarkostnaður. Þetta eru engin skrásetningargjöld sem menn eru hér með. Þetta er skattur á nemendur. Síðan er: Námsráðgjöf og námskynning, 2.643 kr. á nemanda. Hvað er námsráðgjöf í nútímaskóla? Námsráðgjöf í nútímaskóla er hluti af hinu fasta skólastarfi. Mér finnst það sem kemur fram í þessari töflu lýsa alveg ótrúlegum viðhorfum til námsráðgjafa. Að sjálfsögðu er þetta ekki þannig að hérna sé um það að ræða að þetta sé einhver partur af skrásetningu nemenda. Námsráðgjöfin er auðvitað partur af skólastarfinu. Síðan kemur: Prófgæsla, 1.278 kr. á nemanda. Svo kemur: Prófdómarar, 835 kr. á nemanda. Síðan: Prófgögn, 294 kr. Svo kemur þetta: Aðgangur nemenda að tölvubúnaði og tölvunetum Háskóla Íslands, 3.545 kr. Þannig að ef nemendur ætla sér að ávarpa hinn ástsæla ráðherra sinn á tölvunetinu, bjorn@centrum.is, þá kostar það bara peninga. Það er eins gott að borga skatt af því í leiðinni. Þetta er aðgangur stúdenta að venjulegum tækjum í venjulegum nútímaháskóla. Hann heitir skráningargjald. Hvers lags eiginlega er þetta? Hvers lags fornaldarviðhorf ríkja hjá mönnum sem líta á þetta sem skráningargjald? Svo kemur: Aðgangur að Internetinu, það er í viðbót, 436 kr. á mann. Svo kemur eitt sem er eins gott að láta þetta lið borga satt að segja. Það er mjög athyglisvert. Það er útprentun hjá Reiknistofnun. Það eru 500 kr. Svo er það ljósritun, 3.000 kr. Samtals eru þetta 19.723 kr. sem eru í gjöld af þessu tagi. Í þessum flokki eru í raun og veru bara eitt sem gæti flokkast undir skráningarkostnað. Það er nemendaskráin. En föllumst á það sem kemur fram í nefndaráliti minni hlutans að þetta séu nokkrir fleiri þættir. Þó eru þetta í allra mesta lagi 3.000 kr. sem þarna er verið að tala um. Það eru þættirnir: Nemendaskrá, skrifstofa, 2.188 á nemanda, póstsendingar vegna námsferilsyfirlits --- mér finnst nú 2. minni hlutinn full rausnarlegur að kalla þetta skráningargjald, ég segi það alveg eins og er --- auglýsingar vegna skráningar, 43 kr., kennsluskrá 500 kr. Það er það sem menn eru að tala um, 3.000 kr. Þetta er álit 2. minni hluta menntmn. á þskj. 834, með leyfi forseta: ,,Má því í raun segja að þetta háa gjald, sem stúdentar við Háskóla Íslands þurfa að greiða, geti verið lognið á undan storminum því að ávallt verður hægt að vísa til þess að Alþingi hafi lögfest þessa kostnaðarliði sem raunverulegan kostnað við skrásetningu.`` Ég held að ég verði að ítreka spurningu mína til hæstv. menntmrh. Hann verður að svara þessum spurningum í kvöld: Hvað telur hann hugsanlega hægt að ganga langt í þessum efnum? Telur hann hugsanlegt að finna fleiri þætti en hér eru taldir upp? Og af hverju spyr ég um það, hæstv. forseti? Er það bara einhver hótfyndni eða illgirni af undirrituðum? Nei, það er því miður ekki svo vegna þess að í greinargerð frv. eru talin upp miklu fleiri atriði. Ég ætla að lesa þau upp, með leyfi forseta: ,,Skrásetningargjaldið er bókfært hjá yfirstjórn háskólans í samræmi við fjárlög og stendur undir hluta kostnaðar við háskólastarfið. Þar má sem dæmi nefna margvíslega þjónustu sem stúdentum er veitt á námstímanum utan formlegra kennslustunda, svo sem skráningu stúdenta í námskeið og próf, varðveislu upplýsinga um námsferil stúdenta, upplýsingar um námsferil sem sendar eru stúdentum þrisvar á hverju háskólaári, auglýsingu og miðlun upplýsinga vegna skráningar, skipulag kennslu og prófa ...`` Skipulag kennslu og prófa? Hæstv. forseti. Má láta skólagjöldin standa undir þessu, skipulagi kennslu og prófa? Hvað er skipulag kennslu og prófa? Það er vinna kennaranna eða hvað? Má hugsa sér það að þessi skólaskattur sem á að fara að lögfesta hér verði látinn standa undir launakostnaði kennaranna? Það er óhjákvæmilegt að hæstv. menntmrh. svari því.  Ég spyr, hæstv. forseti: Hvað er undanþegið í þessu? Ég sé ekki betur en það sé kennsla í þrengsta skilningi sem er eftir?  Hæstv. forseti. Setjum svo að meiri hlutinn ætli sér endilega að knýja þessi ósköp í gegn, sem ég skal ekkert um segja.  Menn þekkja það að núv. hæstv. ríkisstjórn var með mikið frv. í vetur sem var kallað bandormur. Í því frv. var gert ráð fyrir því að afnema allt sem heitir sjálfvirkni í fjárlögum. Það var talið sérstaklega nauðsynlegt að afnema þessa sjálfvirkni gagnvart gamalmennum hér á landi þannig að það væri öruggt mál að gamla fólkið fengi ekki meira en næmi verðlagsbreytingum. Það var ákveðið að afnema þessa sjálfvirkni gagnvart öryrkjum. En þegar kemur að því að skattleggja nemendur eins og hér er gert ráð fyrir, þá er það opið hvernig að þessu máli er staðið. Ég ítreka því þessa spurningu til hæstv. menntmrh. og hv. formanns menntmn.: Hvenær er endurskoðunin nákvæmlega framkvæmd? Ég tel að það sé illa frá því máli gengið í þessu frv. eins og það lítur út. Í öðru lagi verð ég að segja, hæstv. forseti, að ef ríkisstjórnin ætlar sér að gera þessi ósköp að lögum, þá er náttúrlega líka lágmark að það sé tiltekið hvaða kostnaður það er sem þessi gjöld mega ná yfir eða öllu heldur hvaða kostnaður það er sem alls ekki má taka af nemendum. Þannig er það t.d. í framhaldsskólalögunum en heldur að vísu illa og við höfum háð margar orrustur um í þessum sal. En ég held að það sé óhjákvæmilegt að það komi fram í lögunum, það er verið að breyta háskólalögunum, hvaða kostnaður það er nákvæmlega sem menn ímynda sér að þessi gjöld eigi að standa undir því að sú upptalning sem ég var að lesa áðan úr greinargerð frv. er háskaleg. Þess vegna óska ég eftir því að hæstv. ráðherra svari þessu. Svo vil ég í fjórða lagi spyrja hæstv. ráðherra um málefni sem bar nokkuð á góma fyrr í vetur um Háskóla Íslands og gengur út á það að gera Háskóla Íslands að sjálfseignarstofnun. Það kom í fréttum að það voru einhverjir menn sem vildu gera Háskóla Íslands að sjálfseignarstofnun. Það var í öllum fréttum. Það var einhverja helgina þegar ekkert var í fréttum þannig að menn höfðu þetta aftur og aftur fram að færa: Gerum háskólann að sjálfseignarstofnun. Hæstv. menntmrh. sagði að honum fyndist það athyglisverð hugmynd að gera Háskóla Íslands að sjálfseignarstofnun. Fyrirsögnin í textavarpinu mínu á þessari frétt var: Menntamálaráðherra jákvæður. Les: Menntamálaráðherra var hrifinn af því að gera Háskóla Íslands að sjálfseignarstofnun. Af hverju er ég að tala um þetta í þessu sambandi? Það er vegna þess, hæstv. forseti, að ef menn væru að gera háskólann að sjálfseignarstofnun og ætluðu að gera við hann þjónustusamning eins og var verið að tala um hér um daginn, þá þýðir það auðvitað að það er hugsanlegt að háskólinn yrði, til þess að standa undir kostnaði hjá sér, að leggja á hærri gjöld en ella væri af því að hann fengi ekki nógu mikið frá ríkinu. Þess vegna spyr ég hæstv. menntmrh. í fjórða lagi: Hvað er að frétta af þessum hugmyndum um að breyta háskólanum í sjálfseignarstofnun? Eru þær á döfinni alveg á næstunni? Þá fyrst verður þetta frv. svona stórhættulegt ef menn eru með hugmyndir um það að gera Háskóla Íslands að sjálfseignarstofnun og heimila yfirstjórn háskólans að taka gjöld af nemendum vegna kostnaðar eins og um einkafyrirtæki væri að ræða. Það er alveg óhjákvæmilegt að þessari spurningu verði einnig svarað hér, hæstv. forseti. Ég tel því að bæði efnislega og tæknilega séu þessi frv. slæm. Ég tek undir ábendingar sem fram koma í þeim efnum í álitum Hins íslenska kennarafélags, Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og fleiri aðila. Ég tek einnig undir ábendingar sem fram koma í áliti 1. og 2. minni hluta menntmn. og ekki síst það að fari svo mót vonum mínum eftir þessi aðvörunarorð sem hér hafa verið flutt, að ríkisstjórnin ætli að reyna að troða þessum málum í gegnum þingið, þá vænti ég þess að það takist að fá skýr svör frá hæstv. menntmrh. í þessum efnum. Mér finnst alveg meginmál að hann svari þessu líka: Er hann tilbúinn til þess, ef hann ætlar með málið í gegnum þingið, að breyta því þannig að það sé þingtækt? Því að þetta er ótrúleg hrákasmíð, með leyfi forseta, sem hér liggur fyrir. Ég skora á þingið að hafna þessu. En fari svo að það fari áleiðis þá skora ég á menntmn. að breyta þessum textum því að þeir eru vondir eins og þeir eru.

Herra forseti. Eins og sjá má, þá berst hæstv. menntmrh. hetjulegri baráttu við svefninn í sæti sínu. Það hefur mátt sjá hann í kvöld ýmist vera að stanga úr tönnum sínum eða lesa útlent dagblað. Ég vil taka það fram að ég fylgdist ekki með því svo vel að ég gæti sagt hvað hann hafi borðað í kvöldmatinn. Hins vegar er það alveg ljóst að við verðum að fara að hleypa honum heim í svefninn því að við vitum að ekki má þreyta ráðherra hæstv. ríkisstjórnar. Áður en við getum það, herra forseti, eru það nokkur atriði sem ég vildi drepa á og nokkur atriði úr ræðu hv. þm. Svavars Gestssonar sem mig langar líka til þess að fjalla örlítið um. Það heyrðist á ræðu hv. þm. að hann er ekki mjög hniginn að aldri því skammtímaminnið er afskaplega gott. Hann mundi t.d. eftir því að Alþfl. hafði átt nokkurn hlut að því að setja lög um skólagjöld á síðasta kjörtímabili. Ef hins vegar hv. þm. væri tekinn að reskjast og nokkuð að hníga að aldri, mætti gera því skóna að skammtímaminnið væri ekki jafngott en langtímaminnið þeim mun betra því að tvisvar verður gamall maður barn eins og máltækið segir. Þá mundi hv. þm. e.t.v. minnast þess að það var í kringum 1990 þegar einn af hv. þm. Alþfl. fór í heimsókn í Háskóla Íslands. Þar var verið að ræða um fjárskort háskólans og þessi hv. þm., fyrstur þingmanna svo ég muni eftir, lagði til að menn veltu því fyrir sér hvort ekki væri rétt að taka upp skólagjöld til þess að fjármagna háskólann. Þetta var til þess að stúdentaráð Háskóla Íslands samþykkti ályktun gegn ummælum þessa hv. þm. sem þá var reyndar ekki óbreyttur þingmaður heldur hæstv. ráðherra og meira að segja formaður Alþb. og segir nú fátt af einum lengur í kvöld. Þetta vildi ég segja, herra forseti, til að rifja það upp fyrir þessum ágæta þingmanni að það er ekki bara Alþfl. sem á sögu í þessu máli. Það eiga fleiri. En til þess að öll kurl séu til þessarar grafar tínd, má líka rifja það upp úr því að hv. þm. var að minnast á forsögu Alþfl. í þeim málum sem tengjast skólagjöldum að það var sá flokkur sem í síðustu ríkisstjórn kom í veg fyrir að það yrðu sett á gjöld í framhaldsskólunum. Okkur tókst að koma í veg fyrir að Sjálfstfl. næði því að setja á skólagjöld í framhaldsskólunum sem hefðu lagt 140 millj. kr. á framhaldsskólanemendur sem flestir eru undir tvítugu. Þetta tel ég að sé rétt að komi fram, herra forseti. Við umfjöllun þessa máls í nefndinni hefur það komið fram að Háskóli Íslands telur mögulegt að rekja ýmis atriði og meta til kostnaðar. Þegar allt er saman lagt, kemur í ljós að þessi upphæð stemmir, 24 þús. kr. Það segir Háskóli Íslands. En það er auðvitað svo að í frv. eins og hv. þm. Svavar Gestsson rakti áðan, gefa menn í rauninni skít í þetta. Þar segir skýrum orðum að þessi upphæð eigi að koma til endurskoðunar við afgreiðslu fjárlaga. Nú geri ég ráð fyrir því að það sé ekki hægt við endurskoðun fjárlaga að endurskoða og endurmeta þá þætti sem eiga að vera inni í skrásetningargjaldinu og þetta auðvitað þykir mér benda til þess að þetta kostnaðarmat er bara húmbúkk sem þarna kemur frá háskólanum og að undirlagi hæstv. menntmrh. Þarna er um ekkert annað að ræða en blekkingar til þess að skjóta stoðum undir skrásetningargjaldið. Við skulum ekki gleyma því, herra forseti, hvernig frv. er til komið. Því er ætlað að treysta lagalegan grundvöll þessa skrásetningargjalds sem er innheimt af stúdentum við Háskóla Íslands og ég kalla ekkert annað en skólagjald. Það er ekkert annað. Það er nauðsynlegt að samþykkja frv. vegna þess að umboðsmaður Alþingis hefur komist að því að gjaldið er ólöglegt. Þá fara menn þá leið að breyta lögunum í staðinn fyrir að gera það sem hefði verið ærlegast, þ.e. að fella niður gjaldið. Mér þykir það miður. Ég tel eins og kemur fram í ágætu áliti 2. minni hluta menntmn. að hér kunni að vera lognið á undan storminum eins og þar segir vegna þess að þarna byrja menn að feta þá leið að láta námsmenn standa straum af kostnaði við ýmsa þætti eins og prófgæslu og prófdómara. Það er ekkert annað en byrjun á langri leið sem gæti endað með því að skólagjöld yrðu í vaxandi mæli látin standa undir kennslu. Hver er munurinn? Er þetta ekki eðlisskylt, hæstv. menntmrh.? Prófgæsla? Eru menn þar ekki að gera upp kennsluna, hvernig hún hefur tekist til? Eru ekki prófin í rauninni lokahnykkurinn á kennslunni og órjúfanlegur partur hennar? Ef við erum með þessum hætti farin að láta námsmenn standa straum af prófunum, hvenær munum við þá ganga skrefi lengra og láta þá líka standa straum af kennslunni? Ég spyr þig, hæstv. menntmrh., og veit að þú munt í þinni fínu svarræðu á eftir gera okkur grein fyrir þessu.

Forseti vill minna á að það á ekki að ávarpa ráðherra með þessum hætti eða þingmenn yfirleitt.

Ég bið virðulegan forseta mikillar afsökunar á þessu, en ég gerði þetta eingöngu til þess að undirstrika virðingu mína gagnvart því embætti sem hæstv. ráðherra Björn Bjarnason gegnir.

Það þarf samt að fara að þingsköpum.

Það er hárrétt og ekki dregur úr virðingu minni fyrir embættinu þegar horft er til þeirra staðreyndar að hæstv. forseti gegndi því áður. En að öllu samanlögðu, herra forseti, get ég ekki annað en lýst undrun minni á þessum málatilbúnaði. Ég hafði vænst þess að hæstv. menntmrh. mundi hefja sína göngu í embætti með öðrum hætti en þessum. Mér finnst gæta ákveðins ósveigjanleika í afstöðu menntmn. í sinni umfjöllun. Mér sýnist á þessu að það sé t.d. ekki hægt að láta menn greiða skráningargjald í hlutfalli við það nám sem þeir standa í. Hér er ég að hugsa um ýmsa þá sem standa undir menntakerfinu, t.d. kennara sem vilja fara í endurmenntun og taka einhver námskeið í Háskóla Íslands meðfram starfi sínu. En það er þá orðið ansi dýrt ef menn þurfa að borga 24 þús. þús. kr. fyrir það eitt að vilja sitja í einum eða tveimur kúrsum. Ef til að mynda einhver hv. alþingismanna vildi verða enn hæfari til þess að sinna sínum störfum, vildi viða að sér einhvers konar þekkingu í sögu eða öðru sem gæti nýst í starfi hér og færi í slíkt námskeið, þá þyrfti hann að greiða 24 þús. kr. á ári vegna þess að hæstv. menntmrh. sér sér ekki fært að taka upp sveigjanlegt kerfi. Mér finnst það ósanngjarnt og ég spyr hæstv. menntmrh.: Þegar hann skoðar þetta mál grannt, er hann ekki sammála mér um að það væri nú æskilegt að hafa þetta á hinn veginn eins og ég hef hér lýst? Ég ætla ekki að hafa þessi orð mikið lengri, herra forseti. En það er svo að hér er í salnum einungis einn hv. þm. Framsfl. og sá er alsaklaus. Það hefur líka komið fram að hann er afkomandi þess manns sem breskur tignarmaður sótti heim áður en hann fór héðan af landi brott bara til þess að sjá manninn sem undir litlum skjá þýddi Paradísarmissi Miltons. Það var ein mesta lífsreynsla Ebenezers Henderssonar þegar hann kom hingað. Slíkum manni á auðvitað ekki að álasa. En það er hægt að álasa hans flokki fyrir að standa að þessu ekki bara vegna þess sem þeir sögðu í ræðum sínum á síðasta kjörtímabili heldur vegna yfirlýsinganna sem þeir gáfu beinlínis vegna þessa máls í aðdraganda kosninganna. Herra forseti. Hinn snöfurmannlegi hæstv. utanrrh. var kvaddur til fundar við kjósendur landsins í gegnum DV. Þar sat hann á skrafi við þá kjósendur sem kusu að hringja til hans og fyrir atbeina Dagblaðsins/Vísis voru svör hans birt. Hann var spurður einnar tiltekinnar spurningar sem varðar þetta mál. Hann var inntur eftir afstöðu Framsfl. til skólagjalda við Háskóla Íslands. Hvað mundi hann og hans flokkur gera ef þeir kæmust til valda? Og svar þessa ágæta framsóknarmanns, formanns Framsfl., var mjög afdráttarlaust. Hann lýsti því yfir fyrir alþjóð að hann mundi beita sér fyrir því að lækka skólagjöld við Háskóla Íslands. Það er sem sagt alveg sama hvar borið er niður, hvort heldur það er varðandi skólagjöld, heilsugæslu eða annað: Framsfl. einfaldlega gleymir. Hann hefur hvorki langtímaminni né skammtímaminni. Hann er hvorki ungur eða gamall. Hann er minnislaus þegar kemur að eigin loforðum. Það liggur fyrir skýr yfirlýsing formanns Framsfl., hæstv. utanrrh. Enda er það jafnan svo að þegar þessi mál eru rædd, þá hverfa þeir úr salnum eins og fúasprek sem fleygt er út á hafið og rekur í burtu. Það eru sakleysingjarnir sem eru sendir sem fallbyssufóður. En mér dettur ekki í hug að álasa afkomanda Jóns á Bægisá og þýðanda Miltons fyrir málið vegna þess að hann á enga sök. En hvar er hæstv. utanrrh., formaður Framsfl.? Þetta er í annað sinn sem hann skríður úr salnum þegar þessi mál eru rædd vegna þess að kannski hefur hann einhvern vott af minni. Kannski minnist hann þess að hann hefur rætt málið og hann hefur lýst því yfir að ef hann gæti komið að málinu eins og hann getur núna, þá mundi hann beita sér fyrir því að lækka skólagjöldin. Við höfum séð efndir þessara orða, herra forseti. Í staðinn fyrir að lækka þau eins og hann lofaði, þá auðvitað hækkar hann þau. Nú koma svefngenglar vanans, hv. þm. Jón Kristjánsson og hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir. Það hefur borið á því, herra forseti, að þær ræður sem ég hef stundum flutt í þessum sal og eru allt of fáar, þar sem ég hef varið dýrmætum tíma mínum og þingsins til þess að rifja upp kosningaloforð Framsfl., hafa farið afskaplega í taugarnar á hv. þm. Valgerði Sverrisdóttur, þingflokksformanni Framsóknar. Ég veit ekki hvort það er vegna þess að henni þykir sárt að rifja upp öll þessi loforð sem henni hefur ekki tekist að standa við eða hvort henni þykir ræðan ekki nógu vel flutt eða hvort hún er einfaldlega orðin leið á því að heyra hana svona oft eða hvort hún er hissa á því að hafa ekki heyrt hana áður. Ég veit það ekki, herra forseti. En hún hefði haft gott af því að vera hérna áðan og hlusta á það sem ég var að rifja upp fyrir henni, þ.e. loforð formanns Framsfl. gefin í DV um það að ef hann kæmist til valda, þá mundi hann beita sér fyrir því að lækka skólagjöld við Háskóla Íslands. Og hvað gerir hann? Hann hækkar þau. Herra forseti. Það er með mikilli depurð og sorg sem ég hverf úr ræðustólnum. Ég er dapur yfir örlögum Framsfl.