Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. 2. minni hl. (Hjörleifur Guttormsson) (frh.): Herra forseti. Eins og fram kom í máli mínu á síðasta fundi telur Alþb. mestu skipta í sambandi við ný útvarpslög að með þeim sé rennt styrkari stoðum undir Ríkisútvarpið en nú er, að dreifikerfi nýrra útvarpsstöðva sé í opinberri eigu og að engar viðskiptaauglýsingar eða önnur verslun með dagskrártíma þeirra verði heimiluð. Ég lauk máli mínu þegar fundi var frestað hér á mánudag með því að beina nokkrum fsp. til hæstv. samgrh. varðandi dreifikerfið og ég vænti þess að hæstv. ráðh. gefist kostur á að svara þeim fsp. hér í umr. Ég var að öðru leyti að því kominn í ræðu minni að gera grein fyrir brtt. sem ég flyt á þskj. 516 við I. kafla frv. varðandi rétt til útvarps. Þær till. eru í fimm tölusettum liðum við 3. og 4. gr. frv. og auk þess um að tvær nýjar greinar bætist við þennan kafla. 1. brtt. er við 3. gr., 2. tölul. Skv. frv. er gert ráð fyrir því sem einu af skilyrðum fyrir svæðisstöðvum, er ég kýs að kalla útvarp á afmörkuðum svæðum, að sveitarstjórnir mæli með veitingu leyfis af hálfu útvarpsréttarnefndar. Ég tel óeðlilegt að setja slíkt skilyrði, en hins vegar eðlilegt að sveitarstjórnir eigi kost á að veita umsögn um fyrirhugaðan útvarpsrekstur þó ekki væri nema til að fylgjast með hvað er á döfinni í þessu efni í sveitarfélaginu. Ég geri því till. um að tölul. 2. í 3. gr. orðist þannig: „Sveitarstjórnir á svæðum, þar sem stofna skal útvarpsstöð, hafi átt kost á að veita um það umsögn til útvarpsréttarnefndar.“ Önnur brtt. mín varðar 3. gr. 3. tölul. sem skv. frv. kveður á um að óheimilt sé að veita erlendum aðilum leyfi til útvarpsrekstrar. Þarna vil ég bæta við orðunum „eða félagi eða stofnun sem útlendingar eiga hlut í“. Með þessari viðbót eru tekin af tvímæli því að ella gætu erlendir aðilar komist bakdyramegin inn í slíkan rekstur. Meiri hl. menntmn. gerir einnig brtt. við þennan lið og glufar fyrir útlendinga með því að setja mörkin við 10% erlenda eignarhlutdeild. Þetta er þeim mun afdrifaríkari breyting ef hún er skoðuð í ljósi brtt. meiri hl. við upphafsorð 3. gr., þ.e. að ekki þurfi að stofna sérstakt félag um útvarpsrekstur heldur geti hvaða lögaðili sem er fengið leyfi til að reka útvarp. Þriðja brtt. mín við þennan kafla varðar 3. gr. 8. tölul. sem hljóðar þannig í frv. nú: „Óheimilt er að aðrir aðilar en félag það, sem leyfi hefur til útvarpsreksturs, kosti almenna dagskrárgerð viðkomandi útvarpsstöðvar þótt ekki gildi það um einstaka dagskrárliði.“ Með lokaorðunum er í rauninni gert ómerkt það sem í upphafi segir og því legg ég til að niður falli orðin „þótt ekki gildi það um einstaka dagskrárliði“. Síðan legg ég til að við bætist í beinu framhaldi ný setning þannig: „A.m.k. helmingur af útseldu efni skal tekinn saman eða framleiddur af viðkomandi leyfishafa.“ Með þessu væru sett eðlileg lágmarksskilyrði um efnisgerð hluteigandi stöðvar og komið í veg fyrir að að meiri hluta væri um útsendingar á aðkeyptu eða aðfengnu efni að ræða án nokkurrar aðlögunar að svæðisbundinni dagskrá. Fjórða brtt. er við 4. gr. þar sem m.a. er lögð til sú grundvallarbreyting að svæðisstöðvum sé óheimilt að afla tekna með verslunar- og viðskiptaauglýsingum. Um þetta atriði hef ég nokkuð fjallað í fyrri hl. ræðu minnar en mun hér nokkru við bæta. Um ákvæði frv. gerði fulltrúi Alþb. í útvarpslaganefnd, sem undirbjó þetta frv., Ólafur heitinn Einarsson, skýran fyrirvara. Það sætir vissulega furðu að meiri hl. útvarpslaganefndar sem undirbjó frv. og nú meiri hl. menntmn. skuli taka undir þá óhæfu að ætla að heimila hér viðskiptaútvarp. Ég skil vel áhuga ýmissa talsmanna Sjálfstfl. í þessu efni. Þeir mæla þar fyrir gróðaöflin sem halda uppi Sjálfstfl. og ráða mestu um stefnu hans. Hið sama virðist nú uppi á teningnum með Framsfl. þegar forstjóravaldið í S.Í.S. hefur gengið í fóstbræðralag við hlutafélög eins og Árvakur og Frjálsa fjölmiðlun og Davíð Oddsson innan Ísfilm. Ég hef heyrt þær viðbárur þeirra, sem mæla með auglýsingum í svæðisstöðvum, að erfitt sé að koma í veg fyrir áhrif fjársterkra aðila á dagskrárgerð slíkra stöðva og því sé best að ganga hreint til verks og heimila auglýsingar og skattleggja þær í þágu innlendrar dagskrárgerðar eins og meiri hluti menntmn. leggur til. Hér er augljóslega um fyrirslátt þeirra manna að ræða sem ákveðið hafa að selja skrattanum ömmu sína og eru að finna afsökun eftir á fyrir þeirri ráðabreytni. Heimild til viðskiptaauglýsinga dregur að sjálfsögðu ekki úr þeirri hættu að markaðsöflin reyni að hafa áhrif á aðra þætti dagskrár í útvarpsstöðvum, sem hvort sem er þurfti að taka afstöðu til hversu við skyldi bregðast. Hér er því verið að bæta svörtu ofan á grátt - svo snúið sé við velþekktu orðtaki - varðandi áhrifamöguleika viðskiptalífsins á útsent efni svæðisstöðvanna. Önnur viðbára er sú að með því að banna auglýsingar sé verið að kippa öllum rekstrargrundvelli undan nýjum stöðvum. Í því efni hefur skýrast talað framkvæmdastjóri Ísfilm sem ákallaði flokkana sína hér á Alþingi, Framsfl. og Sjálfstfl., til liðsinnis og vænti betrunar hér um daginn þegar hv. þm. Halldór Blöndal ló því að honum að nú væri úti um auglýsingar í bráð. Hér kemur fram sú bábilja að saman þurfi að fara lýðræðislegur aðgangur að fjölmiðlum í útvarpi og fjárgróði, Alþingi beri um leið og það opnar ljósvakann fyrir fleiri aðilum en Ríkisútvarpinu að tryggja rekstrargrundvöll einhverra fyrirtækja á borð við Ísfilm sem ætla að fara að stunda útgerð á öldum ljósvakans svo fremi þó aðeins að það gefi gull í mund. Hvað um félagafrelsi í landinu? Kannast einhver við það að því lýðræðislega grundvallaratriði í okkar stjórnarskrá og löggjöf fylgi trygging fyrir því að stofnun félaga um einstök málefni fylgi gróðavon eftir lögmálum markaðarins? Að ábyrgð sé tekin á því að kvenfélög, svo dæmi sé tekið, og ungmennafélög beri sig eða þá Tófuvinafélagið? En rétturinn til slíkrar fjölbreyttrar félagamyndunar í landinu er ekki síður mikilvægur þótt hann sé ekki einskorðaður við markaðsöflin. Að ekki sé nú minnst á þann boðskap talsmanns BJ, sem fram kemur í nál. 1. minni hl. og endurtekinn var af talsmanni hans við þessa umr., að fráleitt sé, eins og þar stendur „að litið verði til frambúðar á auglýsingar í útvarpi sem nauðsynlegan en illan kost. Það ber að líta svo á að auglýsingar gegni því hlutverki að upplýsa almenning og á það við bæði um opinbera aðila og verslun og þjónustu“. Segi menn svo að ekki sé hægt að lappa upp á trúarjátninguna: Ég trúi á auglýsinguna, skapara himins og jarðar. Ég geri fastlega ráð fyrir að við fáum brátt röð af þáltill. frá fulltrúum þessara krossriddara gegn kerfinu, t.d. frá hv. þm. Kristínu Kvaran, þess efnis að til að upplýsa almenning og sérstaklega æskufólk skuli skólahúsnæði opnað fyrir hverskyns viðskiptaauglýsingum og sama gæti átt við um Þjóðleikhúsið. Hvernig væri að rjúfa leikhússýningar reglubundið með auglýsingum til að upplýsa almenning t.d. um ágæti Coca Cola eða: „Hlustið á Ísfilm, Ísfilm er alsjáandi.“ Hver veit nema BJ megi vænta liðsinnis frá hæstv. menntmrh. í þessu brautryðjandastarfi við að greiða fyrir að upplýsa almúgann? Gæti hér ekki verið fundin leið til að öngla upp í kröfur skólamanna um hærri laun og bættan aðbúnað? Auglýsingar á skólagangana og utan á skólabyggingar. „A það bæði við um opinbera aðila og verslun og þjónustu,“ segir í áliti BJ. Þar gætu komi t.d. Davíð borgarstjóri, Davíð Scheving og Davíð og Golíat. Það er munur að vera ekki kerfisflokkur. Hins vegar birtir til þegar sami 1. minni hl. orðrétt „vill setja skörp skil á milli þess hvað talist getur frjáls rekstur og hringamyndun“ og að einstaklingum og fyrirtækjum, sem eiga hlut í öðrum greinum fjölmiðlunar svo sem dagblöðum, sé óheimilt að eiga hlutdeild að útvarpsrekstri. Þetta er nokkurn veginn orðrétt úr nál. Hér sýnist mér Bandalagið komið í kerfi andstætt því sem er um auglýsingarnar og hugmyndafræðina og því dálítið á hálum ís þótt ég geti vissulega vel tekið undir þessa síðari till. sem einn úr kerfisflokkunum. Ég hef reynt að lýsa hér inn í hugmyndaheim þeirra lítillega sem tala fyrir auglýsingaútvarpi til að sýna hversu holur sá málflutningur er. Leiðirnar til að nýta sér rétt til útvarps án auglýsinga, til að standa undir kostnaði við slíka starfsemi, eru fjölmargar og Alþb. vill með sérstökum ákvæðum í útvarpslögum vísa á nokkrar þeirra og tryggja opinberan stuðning við fjölbreytta og óháða útvarpsfjölmiðlun. Þannig segir í síðari hluta brtt. undir tölul. 4 á þskj. 516, með leyfi forseta: „Afnotagjöld til slíkra stöðva má innheimta samhliða afnotagjöldum til Ríkisútvarpsins til að auðvelda þeim tekjuöflun sem fengið hafa tímabundið leyfi til útvarpsrekstrar. Útvarpsréttarnefnd setur reglur um slíka innheimtu í samvinnu við útvarpsráð.“ Og í tölul. 5.a. er lagt til að inn verði tekin ný grein svohljóðandi: „Til að stuðla að því að aðrir en fjársterkir aðilar geti ráðist í útvarpsrekstur skv. 3. gr. og að sem fjölbreyttust reynsla fáist af rekstri útvarps á afmörkuðum svæðum, skal ríkissjóður leggja útvarpsréttarnefnd til allt að 10 millj. kr. árlega skv. fjárlögum næstu þriggja ára, 1986–1988, miðað við verðlag 1. janúar 1985. Þessum fjármunum skal varið á eftirfarandi hátt: a. Til kaupa á útsendingarbúnaði sem útvarpsréttarnefnd festir kaup á að fengnum umsóknum frá útvarpsstöðvum er leyfi fá skv. 3. gr. skv. nánari ákvæðum í reglugerð er menntmrh. setur að fengnum tillögum útvarpsréttarnefndar. b. Til að koma upp í hverjum landshluta vel búnu útvarpsveri sem útvarpsréttarnefnd veitir útvarpsleyfishöfum aðgang að gegn viðráðanlegu leigugjaldi að undangengnu mati á þörfum viðkomandi aðila. Þó skal þess gætt að enginn einn aðili fái rétt til nota af slíku veri nema takmarkaðan tíma í viku hverri skv. nánari ákvæðum í reglugerð. Ríkisútvarpið telst eigandi búnaðar og aðstöðu skv. a- og b-lið. Heimilt er Ríkisútvarpinu að selja útsendingarbúnað skv. a-lið til útvarpsstöðva að þremur árum liðnum og skal söluandvirði þá renna í sérstakan Menningarsjóð útvarpsstöðva er styrki innlenda dagskrárgerð.“ Með þeim ákvæðum sem hér er lagt til að verði lögfest væri tryggður myndarlegur stuðningur af opinberri hálfu við útvarpsrekstur á vegum annarra en Ríkisútvarpsins og það víða á landinu. Varðandi sameiginlega innheimtu afnotagjalda fyrir svæðisstöðvar og Ríkisútvarpið vil ég vitna hér, með leyfi forseta, í kafla úr grein sem Þorbjörn Broddason lektor ritaði í nóvember s.l. í DV þar sem hann segir m.a.: „Ef útvarpslagafrv. verður samþykkt óbreytt táknar það að viðskiptahagsmunir muni koma í stað hagsmuna almennings I landinu. Naumast mun það ríða þjóðinni að fullu en spyrja má hví við skyldum kalla slíkt yfir okkur að þarflausu. Fjölgun útvarpsleyfishafa þarf alls ekki að fela í sér upphaf viðskiptaútvarps hér á landi. Á þessari stundu höfum við, eða nánar tiltekið fulltrúar okkar á Alþingi, frjálst val um það hvort þeir vilja stofna til viðskiptaútvarps eða fjöldaútvarps. Ef leið fjöldaútvarps verður farin losnum við algerlega við auglýsingar úr útvarpi en hins vegar þarf hún engan veginn að útiloka alls kyns tilkynningar og fróðleiksmiðlun um annað en söluvarning. Fjöldaútvarp er fjármagnað með þeim hætti að hver einasti þegn þjóðfélagsins eða hvert heimili með útvarpsviðtæki greiðir útvarpsiðgjald með nákvæmlega sama hætti og hingað til. Munurinn verður þó sá að í stað þess að allt iðgjald renni til Ríkisútvarpsins verður því skipt þannig að ákveðið hlutfall rennur þangað en afgangurinn til annarrar eða annarra útvarpsstöðva skv. frjálsri ákvörðun greiðandans. Ef greiðandinn vill ekki styðja neina nýja útvarpsstöð má láta allt gjaldið renna til Ríkisútvarpsins eða t.d. í sérstakan sjóð til stuðnings tilraunastarfi á sviði fjölmiðla. Kostnaðarauki vegna innheimtu þessa gjalds yrði nákvæmlega enginn þar sem útvarpsiðgjald er innheimt nú þegar. Kostnaðarauki almennings yrði sennilega minni en enginn vegna þess að fjármögnun nýrra útvarpsstöðva með þessum hætti verður væntanlega ódýrari en næmi hækkun vöruverðs vegna auglýsingaútvarps. Aðferðin er eins lýðræðisleg og unnt er að hugsa sér vegna þess að menn mundu einungis greiða til þeirrar starfsemi sem þeim líkar. Mér hefur verið bent á,“ segir Þorbjörn Broddason áfram, „að hugmyndin um fjöldaútvarp útiloki ekki að fjársterkir aðilar leggi til fé í áróðursskyni. Ég hef svarað því til að ekkert kerfi geti útilokað slíkt og að mínu áliti sé reyndar engin ástæða til að reyna það. Mér býður í grun að þeir fjársterku aðilar, sem hefðu hug á slíku, yrðu fyrst og fremst fjöldahreyfingar svo sem hugsjóna- og hagsmunasamtök ýmiss konar. Fjöldaútvarpið mundi þannig bera nafn með rentu, hvort sem lífið yrði á iðgjaldshliðina eða fjármögnun með styrkjum. Þær útvarpsstöðvar, sem hvorki nytu hylli fjöldans né ættu sér trausta og fjölmenna stuðningsmannasveit, mundu hins vegar tæpast kemba hærurnar.“ Í því fjöldaútvarpi, sem hér um ræðir og Þorbjörn gerði að umtalsefni, í stað viðskiptaútvarps fárra fésterkra aðila væri fólgið aukið lýðræði og valddreifing þar sem margir yrðu hluttakendur í útvarpsfjölmiðlun til viðbótar starfsemi Ríkisútvarpsins. Það er slík fjöldaþátttaka sem Alþingi ætti að stuðla að með breytingu á útvarpslögum í stað einokunar fjármagnsins sem auk þess getur fyrr en varið kippt fótum undan Ríkisútvarpinu. Með till. sínum um útvarpsstarfsemi er Alþb. í reynd að taka undir þau viðhorf varðandi valddreifingu sem t.d. koma fram í stefnuskrá Samtaka um kvennalista og um leið væru sköpuð skilyrði til að laða fram þátttöku mun fleiri víða á landinu í útvarpsstarfsemi en líklegt er að takist innan vébanda Ríkisútvarpsins eins þótt þar megi vissulega mörgu breyta til bóta, m.a. með útstöðvum víða um land. samvinna og stuðningur Ríkisútvarpsins við svæðisstöðvar er í senn eðlilegur og nauðsynlegur, enda sé þar um að ræða það óháða fjöldaútvarp sem Alþb. mælir fyrir en ekki gróðafyrirtæki einkaaðila. Herra forseti. Ég mun þá víkja að till. okkar um að dreifikerfi útvarpsstöðva verði í opinberri eigu. Það er sannast sagna furðulegt að stjórnarflokkunum skuli koma til hugar að ganga fram hjá svo mikilsverðu atriði sem er eignarhald og önnur atriði sem tengjast dreifikerfum útvarps. Á öðrum Norðurlöndum fer nú fram víðtæk umr. um þessi mál einnig innan þjóðþinga. En munurinn er sá að þar ætla menn sér tíma til að átta sig á viðfangsefnum hinnar nýju upplýsingaaldar og standa að markvissum tilraunum undir eftirliti ríkisins til að safna reynslu og skapa grundvöll fyrir vitrænni löggjöf. Hér er hins vegar byrjað á öfugum enda. Í fróðlegri samantekt, sem Björn Friðfinnsson tók saman um boðveitur og ný viðhorf í boðmiðlun í febrúarmánuði 1983 á vegum Sambands ísl. sveitarfélaga, er að finna mikinn fróðleik um stöðu þessara mála sem er í mjög örri þróun. Grein sína ritar Björn eftir að hafa setið fund á vegum Nordisk dataunion sem naut stuðnings frá Norrænu menningarmálaskrifstofunni. Ég mun hér aðeins vitna í stuttan kafla í þessari fróðlegu samantekt Björns Friðfinnssonar varðandi viðhorf, sem fram komu á umræddum fundi, til þess hver eigi að eiga svonefndar boðveitur. Þar segir, með leyfi forseta: „Menn voru almennt sammála um að breytingum á einkarétti Pósts og síma í þá átt að leyfa öðrum aðilum uppsetningu boðveitukerfa yrði að fylgja það skilyrði að haldið verði við hina svokölluðu „common carrier“ reglu, þ.e. þá meginreglu í fjarskiptum Pósts og síma að allir hafi jafnan aðgang að þjónustunni án tillits til þess hvort menn rita heimskuleg bréf eða nota ljótt orðbragð. Leyfisveitingu verði að binda þessu grundvallarskilyrði auk ýmissa tæknilegra skilyrða til þess að tryggja samræmingu og sem víðtækust not af kerfinu. Hægt er að búa þannig um hnútana við leyfisveitingar til einkaaðila, en hver sá sem kemur upp kapalkerfi hefur í raun fengið forgangsrétt á því svæði er kapalkerfið nær til og til langs tíma um ýmiss konar boðmiðlun. Á fundinum var líka rætt um það sem meginstefnu, er byggir á framangreindri „common carrier“ reglu, að óæskilegt sé að eigendur kapalkerfa séu jafnframt framleiðendur eða seljendur dagskrárefnis. Í grein, sem höfundur þessarar skýrslu ritaði í 6. tölublað Sveitarstjórnarmála 1982 og nefndi „Boðveitur sveitarfélaga“, er vakin athygli á því að þótt löggjöf um fjarskipti hér á landi verði breytt á þann veg að einkaréttur Landssíma Íslands verði afnuminn, þá hafi lagning kapalkerfa á vegum einkaaðila þann ókost að kerfin verði ósamstæð og tæknilegar kröfur til þeirra verði með ýmsu móti.“ Þetta var tilvitnun í greinargerð frá Birni Friðfinnssyni en hann hallast að því að lagning boðveitna gæti vel hentað sem verkefni fyrir sveitarfélög og einkum þá í þéttbýli á sama hátt t.d. og rafveitur, vatnsveitur, og hitaveitur. Slíkt kemur að mínu mati vel til álita, en nauðsynlegt er að náið samráð sé um þessi efni milli yfirstjórnar Pósts og síma og sveitarfélaga. Í till. okkar Alþb.-manna er gert ráð fyrir því að lagaramminn kveði á um opinbera eigu, en undir því orðalagi geta í senn rúmast sveitarfélög og stofnanir ríkisins. Reynslan yrði síðan að skera úr um hvernig verkaskipting yrði æskilegust milli þessara aðila og nánari ákvæði að koma í reglugerð. Ég hef þá gert grein fyrir brtt. á þskj. 516 nema undir tölul. 9 og ákvæði til bráðabirgða. Í brtt. undir tölul. 9, sem er við 14. gr., er gert ráð fyrir að komi ný málsgr. þannig: „Útvarpsráð skal beita sér fyrir reglubundnum könnunum á því hvernig hlustað er á hljóðvarp og horft á sjónvarp, jafnt varðandi Ríkisútvarpið sem og aðrar útvarpsstöðvar er leyfi fá skv. 3. gr.“ Hér er um að ræða mjög mikilsvert atriði sem nauðsynlegt er að hafi lagagrundvöll að okkar mati í Alþb. og til þess að tryggja að það tímabil, sem væntanlega fer í hönd með útvarpsstöðvum utan Ríkisútvarpsins, verði markvisst notað og hægt verði að líta á það í raun sem eins konar tilraunatímabil fram að þeim tíma sem gert er ráð fyrir endurskoðun laganna og að sem fyllstar upplýsingar fáist á þessum tíma m.a. með reglubundnum könnunum, eins og hér er lagt til. Í ákvæði til bráðabirgða gerum við ráð fyrir að inn verði tekið sem nýtt ákvæði umfram það sem er í frv. að engin ný leyfi til útvarpsrekstrar taki gildi fyrr en frá og með 1. janúar 1986 hið fyrsta, þ.e. að það skapist svigrúm frá því að Alþingi gengur frá löggjöf um þessi efni þar til nýjar útvarpsstöðvar fengju leyfi til starfsemi. Þetta ætti að vera svo sjálfsagt atriði að vart þyrfti um að fjalla eða rökstyðja í löngu máli. Það mun ég heldur ekki gera. Það er eðlilegt að aðilar, sem hyggja á útvarpsrekstur, hafi svigrúm og það gangi þar nokkuð eitt yfir alla og það verði ekki eingöngu t.d. fjársterkir aðilar, sem hafa þegar undirbúið þátttöku í útvarpsrekstri, sem þarna komi við sögu heldur einnig og enn frekar aðrir þannig að nauðsynleg fjölbreytni verði þarna á ferðinni. Þá er gert ráð fyrir því í þessu ákvæði til bráðabirgða að kosin verði sérstök nefnd af Alþingi ekki síðar en haustið 1987 til að vinna að endurskoðun laganna, en skv. frv. er gert ráð fyrir endurskoðun þeirra innan þriggja ára frá lagasetningunni. Ég ætla þá að víkja hér aðeins að fáeinum atriðum í brtt. annarra sem skilað hafa áliti við þetta frv., en takmarka mig þar við örfá atriði. Ég vík fyrst að brtt. frá meiri hl. menntmn., hef að vísu þegar nefnt ýmis atriði sem tengjast þeim um leið og ég hef gert grein fyrir brtt. mínum. En ég vil sérstaklega vekja athygli hér á einum þremur atriðum sem meiri hl. gerir till. um og það þá fyrst sem varðar 2. gr., 3. mgr., þ.e. undir tölul. 2. í brtt. meiri hl., en þar segir: „Útvarpsréttarnefnd skipa sjö menn. Skulu þeir, ásamt jafnmörgum varamönnum, kosnir hlutfallskosningu á Alþingi til fjögurra ára.“ Þetta er breyting sem fram kemur í þessu frá frv. sem gerir ráð fyrir því að menn í útvarpsréttarnefnd verði kosnir hlutfallskosningu á Alþingi eftir hverjar alþingiskosningar. Það er sú regla sem gert er ráð fyrir skv. frv. Við það eru engar brtt. gerðar af meiri hl. menntmn. að útvarpsráð verði kosið eftir hverjar alþingiskosningar svo að hér skýtur skökku við. Hér á ekki hið sama að gilda um útvarpsréttarnefnd. Sætir það vissulega nokkrum tíðindum að meiri hl. menntmn. skuli standa að slíkri till. Í ákvæði til bráðabirgða skv. till. meiri hl. menntmn. er einnig gert ráð fyrir því og alveg sérstaklega tekið fram að sú útvarpsréttarnefnd, sem kosin yrði að settum lögum, skuli sitja fram á árið 1989. Ég tel að Alþingi verði í rauninni að velja á milli annars tveggja, að útvarpsréttarnefnd og útvarpsráð sé kosið að loknum einhverjum alþingiskosningum og það er sú tilhögun sem ég hef gert hér till. um. En vissulega kæmi hitt til greina, að báðar þessar nefndir eða ráð séu kosin til fjögurra ára í senn. En afar óeðlilegt og fráleitt er að vera að gera þarna greinarmun á. Í þessu sambandi kemst ég ekki hjá að rifja upp breytingu á útvarpslögum sem gerð var að tilhlutan sams konar hægri helmingaskiptastjórnar Sjálfstfl. og Framsfl. á öndverðu ári 1975. Þá varð sú eina breyting gerð á úfvarpslögum frá 1971 að kosning í útvarpsráð, kosning aðalmanna og varamanna, skuli verða eftir hverjar alþingiskosningar. En með setningu nýrra útvarpslaga nr. 19/1971, þeirra sem að meginstofni eru í gildi óbreytt frá þeim tíma, var gert ráð fyrir að útvarpsráð yrði kosið til fjögurra ára. Þessi breyting, sem ekki virðist stórvægileg og gerð var á útvarpslögum í febr. 1975, varð tilefni mikilla umr. hér á Alþingi, enda málatilbúnaður allur hinn kyndugasti. Ég veit að þeir hv. alþm., sem sátu á þingi á þessum tíma, muna eftir þessari umr. og tilefni hennar og ég ætla ekki að fara langt út í þessa sálma. Ástæðan var sú að einn fulltrúi í útvarpsráði á þessum tíma var ekki lengur stuðningsmaður viðkomandi stjórnarflokka. Eitt ár var eftir af kjörtímabili útvarpsráðs og það var talin svo brýn nauðsyn af stjórnarflokkunum að fá þennan fulltrúa út úr ráðinu að það varð tilefni sérstakrar lagasetningar og kúvendingar frá þeirri stefnu sem tekin hafði verið, ég hygg að allvel skoðuðu máli, þegar ný útvarpslög voru sett 1971. Mættum við kannske eiga von á einhverju slíku í brtt. varðandi útvarpsréttarnefndina ef veður skipuðust í lofti varðandi fulltrúa sem í hana væru kosnir af núverandi ríkisstjórnarmeirihluta?

Er ekki rétt að halda því opnu?

Ég tel rétt að lágmarks samræmis sé gætt í þessu efni, hv. þm. Halldór Blöndal, þó að ég sé við öllu búinn frá þér og þínum skoðanabræðrum í þessum efnum. Þá munaði ekkert um að efna til sérstakrar lagabreytingar vegna eins manns sem ekki réð þó neinum meiri hl. í útvarpsráði árið 1975 því að hann var tryggður eftir sem áður. Þetta var einn þátturinn í till. meiri hl. sem ég taldi rétt að vekja sérstaka athygli á og vænti þess að menn hlaupi nú ekki til að fylgja eftir þessari till. Það teldi ég Alþingi til lítils sóma. Þá vil ég nefna brtt. meiri hl. við 3. gr. þar sem gert er ráð fyrir að breyting verði á frv. frá því horfi sem þar er ákveðið, að útvarpsréttarnefnd geti veitt sveitarfélögum og félögum, sem til þess eru stofnuð, tímabundið leyfi til útvarps fyrir almenning á afmörkuðum svæðum. Hér er gerð till. af meiri hl. um að út verði tekið „félögum, sem til þess eru stofnuð“ og sett „og öðrum lögaðilum“. Skv. þessari brtt. getur hvaða fyrirtæki sem er sótt um leyfi til útvarpsrekstrar, hvaða lögaðili sem er. Hlutafélagið Árvakur t.d. gæti sent inn slíkt leyfi. Ég er ekki að spá því, þar sem það hefur nú komið ár sinni fyrir borð innan samsteypunnar Ísfilm, en ég nefni þetta aðeins sem dæmi. Hvaða viðskipta- og verslunarfyrirtæki sem er gæti sótt um slíkt leyfi. Ég spyr: Hvernig líst hv. alþm. á að fara að opna fyrir slíkt skv. lögum að fjárreiður í sambandi við útvarpsreksturinn væru ekki skýrt aðgreindar heldur einhvers staðar inni í ársreikningum og bókhaldi hvaða verslunarfyrirtækis eða viðskiptafyrirtækis sem er? Ég vara mjög við lagasetningu af þessu tagi og breytingu frá frv. og vona að til hennar komi ekki, að hún fái hér ekki meirihlutastuðning. Þá vek ég athygli á tölul. 6 í brtt. meiri hl. við 7. gr. Niðurlag hennar, síðasta mgr., er þannig: „Útvarpsréttarnefnd getur afturkallað leyfi til útvarps séu reglur brotnar,“ - og meiri hl. menntmn. bætir við: „enda sé um alvarleg og ítrekuð brot að ræða.“ Það á ekki að vera í frjálsu mati útvarpsréttarnefndar hvort aðili, sem leyfi hefur fengið, teljist hafa brotið gegn því þannig að ástæða sé til að svipta viðkomandi leyfi, heldur skal sá varnagli sleginn í lögum að um alvarleg og ítrekuð brot sé að ræða. Skulu svo hv. alþm. velta því fyrir sér hvaða möguleika útvarpsréttarnefnd í rauninni hefur til að svipta aðila útvarpsrekstrarleyfi sem veitt hefur verið með svo teygjanlegu orðalagi en þó ákvarðandi í lögum. Það eru vissulega mörg önnur atriði í till. meiri hl. sem ég hefði talið ástæðu til að gera sérstakar athugasemdir við. Talsmaður meiri hl., hv. þm. Halldór Blöndal, gat þess sérstaklega í sambandi við eitt eða tvö atriði í framsöguræðu sinni að engar athugasemdir hefðu verið gerðar við þetta og þetta innan menntmn. Mátti skilja á því að hann væri að koma því að að menn væru þar með að samþykkja eða leggja blessun yfir viðkomandi till. Ég gat þess hér í upphafi máls míns á mánudag að tillögur meiri hl. komu ekki fram fyrr en fyrir hálfum mánuði í menntmn. Þá fyrst birtust þessar tillögur. Svigrúmið til að fjalla um þær og áhuginn á því að um þær yrði fjallað efnislega var enginn af hálfu meiri hl. nefndarinnar, það skyldi bara út úr nefndinni með málið. Það var engin viðleitni til að samræma þar sjónarmið, enda býst ég við að það hefði orðið nokkuð torvelt. En það hefði vafalaust tekist um ýmis atriði ef í það hefði verið lögð vinna. En upp á atriði, eins og þarna var tilvitnað af hv. þm. Halldóri Blöndal, m.a. varðandi stjórnarfyrirkomulag á Menningarsjóði útvarpsstöðva, var ekki skrifað með einum eða öðrum hætti af mér t.d. innan menntmn. Ég hygg að svipað gildi um aðra sem minnihlutaálitum hafa skilað, en þeir gera að sjálfsögðu grein fyrir slíkum þáttum. Ég þarf vart að taka það fram að ákvæði, eins og í ákvæði til bráðabirgða hjá meiri hl. menntmn. um að lögfesta rekstur útvarps á vegum bandaríska hernámsliðsins hér, erum við Alþb.-menn ekki líklegir til að veita stuðning hér á Alþingi. Það er kapítuli út af fyrir sig, sem ég ætla ekki að fjölyrða um hér að sinni, að komin er till. um þetta efni, ekki aðeins frá meiri hl. heldur líka frá 3. minni hl. nefndarinnar, hv. þm. Jóni Baldvini Hannibalssyni. Varðandi álit og till. frá 1. minni hl. hef ég þegar gert þau atriði að umtalsefni sem ég tel þörf á á þessu stigi mála varðandi auglýsingar o. fl. Ég ífreka aðeins að það gætir ekki samræmis í hugmyndafræðinni að öllu leyti í þessari tillögugerð og ekki allt ljóst sem þar er fram sett. T.d. varðandi tölul. 4, sem varðar dreifikerfi útvarpsstöðva, þar sem segir: „Sveitarstjórnir hafa einkarétt á uppsetningu kapalkerfa, en heimilt skal sveitarstjórn að framselja þennan rétt til einstaklinga eða félaga með samningum.“ Það verður ekki ljóst af þessu orðalagi hvort verið er að lögfesta eignarhald sveitarfélaga á kapalkerfum eða hvort það er bara vinnan, framkvæmdin við uppsetningu, sem þarna er átt við. Varðandi tillögur 3. minni hl., hv. þm. Jóns Baldvins Hannibalssonar, vil ég almennt segja að margt í þeim tillögum fer saman við tillögur sem ég stend að og Alþb. Það er engin djúp gjá á milli tillagna frá Alþfl. í mörgum greinum - og raunar að meiri hluta til - og Alþb. þó að engar tilraunir hafi verið gerðar sérstaklega til að hefla þessar tillögur saman af hálfu flokkanna eða fulltrúa þeirra í menntmn. En það er þó eitt atriði sem skilur verulega á milli og það er undir tölul. 12, stafl. d. í 17. gr. eða sem gert er ráð fyrir að verði 17. gr. Þar segir í síðari mgr., með leyfi forseta: „ Menntmrn. setur í reglugerð gjaldskrá þar sem kveðið er á um árlegt leyfisgjald fyrir sendistöðvar útvarpsfélaga. Útvarpsfélög, sem reka eigin sendistöð, mega afla sér tekna með birtingu auglýsinga skv. nánari reglum sem úfvarpsréttarnefnd setur.“ Hér skilur á milli. Það er ekki aðeins heimildin til auglýsinga heldur þetta sérkennilega árlega leyfisgjald. Ég á afar erfitt með að sjá rökin fyrir því að hið opinbera fari að rukka inn sérstakt leyfisgjald frá útvarpsleyfishöfum. Ég átta mig ekki á því að það geti talist eðlilegt. Hér er sérstaklega miðað við þær tillögur eins og ég hef lagt þær fyrir af hálfu Alþb. Sama gildir raunar um þá hugmynd, sem sett er fram í tillöguformi, um að félögin setji tryggingu að fjárhæð 5 millj. kr. til tryggingar fyrir ábyrgð félagsins á útsendingum. Þetta eru dálítið sérkennilegir skilmálar miðað við það að ætla að ná dreifðu frumkvæði í þennan rekstur sem ég vænti að sé hugsun fulltrúa Alþfl. að baki hans tillögum. Þá eru það brtt. frá hv. þm. Friðrik Sophussyni varaformanni Sjálfstfl. sem hér liggja fyrir og eru fyrst og fremst þess eðlis að opna allt upp á gátt varðandi auglýsingar. Ég þarf ekki að eyða frekar orðum að þeim till. Álit mitt á þeim liggur fyrir. En á hinu vek ég aftur athygli að hér er komin fram brtt. við tillögur meiri hl. menntmn. flutt af varaformanni Sjálfstfl. Það boðar að mínu mati ekki mikla festu í því samkomulagi sem birtist í till. meiri hl. að því er stjórnarliða varðar. Ég hef svo sem ekki áhyggjur af því. Ég vona að það verði margir þm. úr þessum flokkum sem átta sig á að sá annar bræðingur er ekki vænlegur til að veita sérstakan stuðning. Herra forseti. Ég get farið að stytta mál mitt. Ég vil aðeins vekja athygli á því undir lok míns máls með hve ólíkum hætti staðið er að undirbúningi lagasetningar hér annars vegar og á öðrum Norðurlöndum hins vegar. Mér þykir það mjög miður að við undirbúning þessa máls skuli ekki hafa verið horft til nágranna okkar í sambandi við rýmkun á útvarpsrétti. Ég veit ekki hvað hv. þm. hafa kynnt sér þessi efni. Nokkuð er að þessum málum vikið í grg. með frv., en það eru gamlar upplýsingar og úreltar í flestri grein því að þessi mál hafa verið í örri þróun á hinum Norðurlöndunum og tekin allt öðrum tökum en hér er lagt upp með. Ég vil aðeins nefna dæmi frá Danmörku varðandi stöðuna þar. Þar hefur staðið yfir tilraunatímabil frá því 1. apríl 1983 sem stendur í þrjú ár með svæðisbundið hljóðvarp og sjónvarp. Engin grundvallarbreyting hefur verið gerð á dönsku útvarpslögunum. Yfirlýst markmið með þessu tilraunatímabili, sem lagaheimildar var aflað fyrir, er að afla nauðsynlegrar reynslu til að átta sig á því hvort setja eigi lög er heimili til frambúðar svæðisútvarp utan við danska ríkisútvarpið. Áður höfðu raunar staðið yfir tilraunir í Danmörku í kapalútvarpi á árunum 1974–1977. En þær tilraunir voru ekki taldar gefa fullnægjandi vitneskju til þess að unnt væri að taka málið upp og breyta útvarpslögunum á grundvelli þeirra. Sérstök svæðisútvarpsnefnd starfaði frá því í lok sept. 1981. Hún var sett þá á laggirnar um leið og mótuð var stefna um þetta tilraunatímabil. Henni var ætlað ekki ósvipað verkefni og útvarpsréttarnefnd skv. því frv. sem hér er um að ræða. Veittar voru sex millj. danskra króna - ætli það séu ekki um nálægt 20 millj. íslenskra - til stuðnings tilraunaútvarpi frá danska ríkinu gegn því að sama upphæð fengist frá sveitarfélögum. Það getur verið fróðlegt að koma því hér á framfæri að þessar sex millj. danskra kr. höfðu verið notaðar til fulls 1. júní 1984 og sundurliðuðust þannig: Til stuðnings útvarpsstöðvum sem leyfi höfðu fengið, samtals 43 stöðvum, voru veittar 4.8 millj. danskra króna af þessum sex millj., til útleigu á hljóðvarpsbúnaði hafði verið veitt hálf millj. danskra króna og til hlustendakannana og áhorfendakannana, bæði sem sagt í hljóðvarpi og sjónvarpi, hafði verið varið 700 þús. dönskum krónum. Fjöldi úthlutaðra leyfa þann 1. júní 1984 í Danmörku var 136. Eins og ég hef áður getið hafa allir vinstri flokkar í Danmörku verið á móti því að heimila auglýsingar í útvarpi utan danska ríkisútvarpsins. Það hefur raunar ekki heldur auglýsingar á sinni dagskrá. Síðast þegar ég frétti var talið fullvíst að nú væri áfram meiri hl. gegn auglýsingum í svæðisútvarpi í Danmörku hvað sem síðar kann að gerast, því að þrýstingurinn frá viðskiptalífinu á þm. þar er gífurlegur að opna fyrir auglýsingar. Hvernig eru þessi mál í Noregi? Þar stendur yfir á sama hátt og í Danmörku sérstakt tilraunatímabil sem talsvert er eftir af. Það hefur skipst í tvo þætti, hinn fyrri til haustsins 1984 og þá hófst annar þáttur þessa tímabils. Fyrra tímabilið var í rauninni bara til þess að undirbúa það að marktækar athuganir gætu farið fram á seinna skeiðinu. Þessi tilraunarekstur er undir eftirliti þriggja manna nefndar sem á að fylgjast með og meta dagskrárefni og gefa rn. umsögn og tillögur til rn. Yfirlýst markmið í Noregi er sameinað undir einu hugtaki. Hvað ætli það sé? Fjölbreytni. Mangfold. Það er markmiðið. Aukinn plúralismi eins og þeir orða það að láta fleiri spreyta sig, lofa mörgum formum í útvarpi að blómstra. Svæðisútvarpsnefndin norska lagði á síðasta ári mat á rekstur eða tilraunir 35 leyfishafa í hljóðvarpi og veitt höfðu verið að auki 7 leyfi til sjónvarpsrekstrar. En ég hygg að aðeins tveir aðilar hafi haldið áfram rekstri þegar skýrsla var gefin um þetta efni á síðasta ári, sem sagt ekki allir haldið áfram. Í Svíþjóð mun vera nýkomið fram eða er að koma fram sérstakt frv. um þessi efni að loknu löngu tilraunatímabili, frv. um svæðisútvarp þar sem ekki er gert ráð fyrir auglýsingum þar sem vinstri flokkar eru sammála um það meginatriði varðandi fjármögnun og einnig hluti af miðflokkum styður þá stefnu, a.m.k. hingað til. Þarna hefur farið fram um lengri tíma tilraunarekstur fjölda stöðva. Alls eru það skv. upplýsingum, sem ég hef úr NT frá 20. febr., 678 aðilar sem hafa tekið þátt í svæðisútvarpi. Þar af eru 32% eða um þriðjungur trúarsamtök af ýmsu tagi. Sama mun raunar uppi á teningnum í Noregi, það eru trúfélög sem eru aðili að mörgum þeim tilraunum sem þar hafa farið fram. Þetta eru nokkrar ábendingar um það hvernig á þessum málum hefur verið tekið í grannlöndum okkar. Og það væri betur að menn fetuðu í þau spor hér við breytingu á útvarpslögum og ég hefði sannarlega verið reiðubúinn að taka undir slíkar tillögur. Brtt. okkar Alþb.-manna við frv. eru mjög í svipaða átt og fram hefur komið á hinum Norðurlöndunum, að varna því að svæðisútvarp lendi fyrst og fremst í höndunum á fjársterkum aðilum, verði viðfangsefni fjársterkra aðila sem ýta öðrum til hliðar og koma þannig í veg fyrir það sem á að vera meginmarkmið, aukið lýðræði, aukið tjáningarfrelsi, aukin fjölbreytni í útvarpsrekstri. Það er það markmið sem Alþingi Íslendinga ætti að tryggja með endurskoðaðri löggjöf. En því miður eru þær tillögur, sem hér hafa verið kynntar undir merkjum meiri hl. menntmn. og að hluta til í fyrirliggjandi frv., ekki til þess fallnar að þessum markmiðum verði náð. Því er ég andstæðingur mjög margra og veigamikilla þátta í þeim tillögum og hef gert grein fyrir því í máli mínu eftir föngum.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Hv. 5. þm. Austurl. beindi í fyrri hluta ræðu sinnar á mánudaginn nokkrum fsp. til mín. Fyrsta fsp. hans var hvert væri viðhorf samgrh. til eignarhalds á dreifikerfum útvarps með þráðum, eða köplum eins og það er einnig kallað, og til sendivirkja sem upp yrðu sett í þessu sambandi eins og endurvarpsstöðvar. Kerfum sem geta hvað endingu snertir þjónað nokkrum kynslóðum er best fyrir komið í opinberri eigu og þá í ríkiseign til að gera öllum jafnt undir höfði. Til álita kemur að kerfi þessi yrðu þó í eigu sveitarfélaga að öllu eða einhverju leyti. Þetta er í örstuttu máli mín skoðun og svar við þessari fyrstu fsp. Í öðru lagi spurði hv. þm. hvað liði undirbúningi að löggjöf um þessi mál á vegum samgrh. Það er á misskilningi byggt að í samgrn. sé unnið að frv. til l. um þessi mál, enda ný lög um fjarskipti ekki ársgömul. Aftur á móti starfar sérstök sjö manna nefnd á vegum rn. að samningu reglugerðar um fjarskiptamál á grundvelli þessara nýju fjarskiptalaga. Hér er um vandasamt starf að ræða, sem mun taka lengri tíma en bæði ég og aðrir gerðu ráð fyrir, fyrst og fremst vegna þeirra fjölmörgu atriða sem fjalla þarf um. Hitt er annað mál, að þetta starf nefndarinnar leiðir vafalaust til þess að nauðsyn er talin að breyta núgildandi lögum. En það er varla hægt að fara út í þær breytingar fyrr en reglugerðin liggur fyrir en það vona ég að verði um eða eftir mitt þetta ár. Þriðja spurningin var hvort ég ætli að beita mér fyrir lagasetningu um þessi efni á þessu þingi. Eins og svar við fsp. á undan gerir ráð fyrir, þá er útilokað að ég muni leggja fram frv. á þessu þingi, en ég vænti þess að þessi mál verði komin það langt á veg að hægt verði að leg ja frv. fyrir snemma á næsta þingi. Í fjórða lagi spurði hv. þm. mig að því hvort samstaða væri á milli menntmrh. og samgrh. um það á hvern hátt taka skuli á þessum málum og tryggja að þau geti orðið samferða í gegnum þingið ef það er viðhorf ríkisstj. að efni þeirra heyri undir samgrh. og löggjöf um fjarskipti. Það verður, eins og ég sagði fyrr, ekki á þessu þingi sem þessi mál verða lögð fyrir. Skilgreining fjarskiptalaganna á fjarskiptum er: hvers konar sending og móttaka tákna, merkja, skriftar, mynda og hljóða eða hvers konar boðmiðlun eftir leiðslum með rafsegulöldum (radio) eða öðrum rafsegulkerfum eða með sjónmerkjum. Skilgreining laganna á fjarskiptavirki er þessi: Hvers konar tæki, tækjahlutar, leiðslur, búnaður og því um líkt sem sérstaklega er ætlað til að koma á fjarskiptum eða reka þau, hvort heldur er til sendingar eða móttöku. Skv. 2. gr. laganna hefur ríkið einkarétt á að stofna og reka á Íslandi og í íslenskri landhelgi og lofthelgi hvers konar fjarskipti. Í 2. mgr. þessarar greinar eru svohljóðandi ákvæði: „Ráðh. sá sem fer með fjarskiptamál (þ.e. samgrh.) getur heimilað einstökum mönnum, félögum eða stofnunum að stofna og reka fjarskiptavirki, þó ekki í atvinnuskyni að því er varðar fjarskiptin sem slík. Leyfið skal veitt um ákveðinn tiltekinn tíma með þeim skilyrðum og kvöðum sem ástæða þykir til í hverju tilviki.“ Þetta síðasta ákvæði kom inn í fjarskiptafrv. í meðferð Alþingis. Það er því ljóst að sé kapalkerfið rekið í atvinnu- eða fjáraflaskyni er ekki heimilt að veita þeim aðilum, sem þar greinir, heimild til stofnunar og reksturs slíkra fjarskiptavirkja. Rétt er að taka það skýrt fram að sendingar um kapalkerfi snerta ekki það svið fjarskipfalaga sem er á vegum Póst- og símamálastofnunar. Það er vegna þess að skv. útvarpslögum er flutningur á tali og sjónvarpsefni undir einkarétti Ríkisútvarpsins hvað varðar starfsemina. Varðandi þetta ákvæði er 7. gr. fjarskiptalaganna sem hljóðar svo: „Póst- og símamálastofnunin annast framkvæmd á einkarétti ríkisins til fjarskipta, nema lög kveði á um annað á tilteknum sviðum fjarskipta.“ Að síðustu vil ég taka það skýrt fram að ég tel nauðsynlegt að settar verði reglur um hin svokölluðu kapalkerfi og yfirstjórn með framkvæmd þeirra verði í höndum samgrh. Hins vegar er það öllum ljóst að nauðsynlegt er að mjög gott samstarf sé milli samgrh. og menntmrh. um framgang þessara mála. Þetta eru flókin og erfið mál sem hefur tekið miklu lengri tíma að fjalla um en við var búist, eins og ég sagði í upphafi máls míns. En um leið og reglugerðin liggur fyrir er hægt að hefjast handa um næstu endurskoðun fjarskiptalaganna og verður reynt að hraða þeirri endurskoðun eins og tök eru á. Ég man það ekki alveg en ég held að ekki sé fjarri sanni að endurskoðun þessara fjarskiptamála hafi tekið fimm ár. Loks var svo afgreitt hér seint á síðasta þingi nál. sem þá lá fyrir. Ég lagði á það mjög ríka áherslu litlu eftir að ég varð samgrh. að þessi nefnd hraðaði störfum sínum, en störf hennar höfðu gengið afar hægt að mér er óhætt að segja 1–2 ár á undan. Það varð til þess að nefndin tók til óspilltra málanna og skilaði þessu nál. Ég skal játa það að sem leikmaður á þessu sviði hélt ég að samning reglugerðar mundi taka tiltölulega skamman tíma. Ég hef hvað eftir annað rætt við formann þeirrar nefndar sem nú fer með þessi mál og hann hefur skýrt mér frá hvað margt sé þarna flókið og þurfi ífarlegrar athugunar við. Því skil ég það núna miklu betur en áður að þetta tekur óhjákvæmilega lengri tíma en við hefðum kosið. En ég get fullvissað hv. fyrirspyrjanda og aðra um það að ég hef fullan hug á því að fylgja þessum störfum vel eftir og í framhaldi af því að hefja nýja endurskoðun fjarskiptalaga.



Herra forseti. Það má segja, að með afgreiðslu nefndar á þessu útvarpslagafrv. sem hér er til umr. hilli undir að á ný verði leyfður frjáls útvarpsrekstur hér á landi, og ég tala um frjálsan útvarpsrekstur í þeirri merkingu að það séu aðrir en ríkisvaldið sem standi að slíkum rekstri. Útvarpsrekstur var í höndum einkaaðila á 3. tug þessarar aldar, en árið 1930 var stofnað til ríkisrekstrar útvarps. Það var ekki fyrr en 1934 sem ríkið fékk einkarétt á útvarpsrekstri, en í þá tíð sveif andi Jónasar frá Hriflu yfir vötnum íslenskra stjórnmála. Frá þessum tíma eða árunum milli 1930 og 1940 eru einnig lög um einkasölu ríkisins á eldspýtum og fleira í þeim dúr. Það var árið 1977 sem Guðmundur H. Garðarsson, þm. Sjálfstfl., flutti frv. til breytinga á útvarpslögum þar sem gert var ráð fyrir afnámi einkaréttar Ríkisútvarpsins. Það frv. var síðan endurflutt ári síðar og var ég þá meðflm. frv. Árið 1981 fluttum við svo nokkrir sjálfstæðismenn heillegt frv. um útvarpsrekstur annarra en ríkisvaldsins. Auk mín voru flm. hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson og Halldór Blöndal sem báðir eiga sæti í hv. menntmn. og auk þeirra hv. þm. Pétur Sigurðsson og hæstv. fjmrh., Albert Guðmundsson. Það frv. hafði sem betur fer talsverð áhrif á störf útvarpslaganefndar sem þá stóðu sem hæst, en það er sú nefnd sem samdi það frv. sem hér er til umr. og var lagt fram s.l. haust öðru sinni. Ég viðurkenni að ég hefði kosið að frv. kæmi fram í öðrum búningi frá hv. menntmn., þ.e. gerðar yrðu aðrar og fleiri brtt. við frv. en koma frá meiri hl. n. Mér sýnist of mikið bera á því að reynt hafi verið að ná samkomulagi milli stjórnmálaflokka sem hafa mjög ólíka skoðun á þessu máli. Þau atriði sem ég tel að þyrftu að breytast eru í fyrsta lagi að útvarpsréttarnefnd verði . embættismannanefnd skipuð en ekki kjörin af Alþingi. Ég tel að starfssvið útvarpsréttarnefndar sé framkvæmdalegs eðlis og að mínu áliti að hún hafi tiltölulega lítil völd. Hins vegar tel ég að þeir aðilar sem mestu ættu að ráða um leyfi til útvarpsreksturs séu sveitarstjórnir þar sem reksturinn fer fram. Á sínum tíma kom það viðhorf fram hjá Bandalagi jafnaðarmanna - það var fyrir síðustu kosningar - að menntmn. þingsins ættu að hafa veruleg afskipti af útvarpsrekstri hér á landi, en sem betur fer virðist sá stjórnmálaflokkur hafa horfið frá því sjónarmiði og eru tillögur hans nú mun frjálslyndari en þá. Því er stundum haldið fram að ekki sé hægt að setja völd í hendur sveitarstjórna í þessum málum þar sem heyrist í útvarpi eða sést í sjónvarpi út fyrir mörk viðkomandi sveitarfélaga. Þetta eru að sjálfsögðu ekki rök í málinu fremur en þau, að auðvitað getur hver og einn hér á landi fylgst með sendingum erlendra útvarpsstöðva og eru þó Íslendingar ekkert spurðir um það hvort slíkar stöðvar séu leyfðar eða ekki. Í öðru lagi finnst mér það íhugunarvert, hvort Framkvæmdasjóður Ríkisútvarpsins eigi að byggjast upp á 10% framlögum, eins og gert er ráð fyrir í frv., algerlega óháð afkomu útvarpsins hverju sinni. Það verður þó að segjast að fjármagnið sem safnast saman í framkvæmdasjóð Ríkisútvarpsins á skv. lagafrv. að nýtast til fleiri framkvæmda en gert er ráð fyrir í núgildandi lögum. Þá finnst mér enn fremur varhugavert að taka inn í 16. gr., eins og segir í 16. gr. frv., ákvæði þess efnis að aðflutningsgjöld af hljóðvarps- og sjónvarpstækjum og hlutum í þau skuli renna til Ríkisútvarpsins. Þessi háttur var á hafður fyrir nokkrum árum en var afnuminn, ef ég man rétt, árið 1977. Og ég tel það ekki til bóta að taka þessa fjármögnunarleið upp á ný. Í reynd þarf annað lagaákvæði til að koma en þetta, sem hér um ræðir, því varla verður það talið nægja til að innheimt verði aðflutningsgjöld beint til Ríkisútvarpsins. Í þriðja lagi tel ég það ekki til bóta, sem kemur fram í till. meiri hl. hv. menntmn., að stofna eigi menningarsjóð sem verði til með skatti á auglýsingar í útvarpi, - útvarpi í merkingu þessa lagafrv. og mun ég ekki ræða um það atriði að sinni. En það eru hins vegar önnur atriði í þessu frv. og í brtt. hv. n., þ.e. meiri hl. n., sem horfa til bóta frá mínum sjónarhóli. Annars vegar tel ég það til bóta að nú er gert ráð fyrir að hægt sé í vissum tilvikum að leyfa útvarp einkaaðila á miðbylgju auk FM-útvarps og í annan stað er gert ráð fyrir að útvarpsstöðvar geti nú átt og rekið þau tæki sem þær nota við útvarpsreksturinn. Það sem ég tel hins vegar alvarlegast og kannske vafasamast við frv. eins og það liggur fyrir nú og var lagt fram á sínum tíma, kom reyndar þannig frá útvarpslaganefndinni, er að það verður varla séð að nægilega sé gert ráð fyrir samkeppni í útvarpsrekstri og það frelsi sem verður til með lögunum virki ekki, enda er fjáröflun stöðvanna skorður settar. Það er af þessari ástæðu sem ég flyt brtt. sem nánast er orðrétt tekin úr því frv. sem við nokkrir sjálfstæðismenn fluttum á þinginu 1981–82. Skv. þessari brtt., sem er á þskj. 514, er gert ráð fyrir að ekki verði lögð höft á auglýsingar, hvort sem um er að ræða kapalútvarp eða þráðlaust útvarp og er enginn munur gerður á því, hvort afnotagjald er innheimt eða ekki. M.ö.o., þessar fjáröflunarleiðir, ef nota má það orð yfir þessi atriði, eru opnaðar þannig að hægt er að reka útvarpsstöðvar með svipuðum hætti og gerist með blöð og tímarit hér á landi. Jafnvel gæti Tófuvinafélagið gefið út tímarit og safnað auglýsingum í það rit og haft áskrift samhliða og nefni ég Tófuvinafélagið sérstaklega til heiðurs hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni sem ræddi það sérstaklega áðan eins mikið og það kom málinu við.

Gefa út fréttabréf.

Vegna þessa innskots frá hv. þm., þá er það misskilningur að samkvæmt tillögu minni séu útvarpsstöðvar skyldaðar til þess að auglýsa. Hér er um heimildarákvæði að ræða og ef einhver hugsjónaaðili, svo að ég taki mér í munn það sem helst mátti skilja á hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni að hann berðist fyrir, vildi nú útvarpa, þá er honum ekki skylt að safna auglýsingum. Hér er aðeins um heimildarákvæði að ræða. Ég hef trú á að þessar brtt. nái fram að ganga og að þm. Sjálfstfl. styðji þessar tillögur. Ég tel að nokkrir, a.m.k. nokkrir þm. Framsfl. geri það jafnframt. Bandalag jafnaðarmanna hefur lýst stuðningi við þessar tillögur og reyndar flutt tillögur sem eru nánast eins. Er ég þá að tala um efnisatriði sem koma fram í þessari till. minni fremur en bylt sé í einu og öllu orðalaginu.  Hv. formaður menntmn. hefur sagt frá því að frv. fari aftur til skoðunar hjá hv. nefnd milli 2. og 3. umr. Þess vegna þykir mér rétt að sú till. sem ég flyt við frv. verði til umr. í nefndinni og reynt verði að ná sem víðtækastri samstöðu innan nefndarinnar um hana eða þau sjónarmið sem liggja henni að baki. Það væri að mínu viti óverjandi að kanna ekki hvort meiri hl. sé á hv. Alþingi fyrir því að afnema þau auglýsingahöft sem koma fram í frv. Hv. menntmn. á ekki sök á því að þessi ákvæði voru í frv. eins og því var skilað til þáv. menntmrh. Ingvars Gíslasonar, en útvarpslaganefnd vann að undirbúningi málsins fyrir hann þegar hann var menntmrh. Viðhorf Alþb. koma engum á óvart. Það er óþarfi að hafa mörg orð um þau. Þeir hafa alltaf dregið lappirnar í þessu máli og þegar þeim var ekki stætt á að viðhalda einokun Ríkisútvarpsins sneru þeir sér að því að reyna að takmarka frelsi til útvarpsreksturs eins mikið og þeim var unnt. Þeir hafa bent á Norðurlöndin í þessu sambandi. En ég vil á móti segja að ein meginástæða fyrir því að ekki eru auglýsingar í sjónvarpsstöðvum á Norðurlöndum - það munu vera útvarpsauglýsingar a.m.k. í sumum í Finnlandi - meginástæðan er vernd dagblaðanna. Fulltrúar dagblaðanna í þessum löndum töldu að þau mundu lognast út af, ef aðrir fjölmiðlar, útvarp í skilningi þessara laga, fengi leyfi til að birta eða flytja auglýsingar í dagskránni. Þetta hefur verið til endurskoðunar og ég tel að það líði ekki mörg ár þangað til sjónvarpsstöðvar og útvarpsstöðvar á Norðurlöndum verði í auknum mæli farnar að birta og flytja auglýsingar. Kemur það til m.a. af því að í framtíðinni verður ekki hjá því komist að hægt sé að hlusta á útvarp og horfa á sjónvarp frá öðrum löndum, þar sem auglýsingar eru birtar og ekki nokkur leið að strika þær út úr dagskrá. Á ég þá við þá tækni sem fæst þegar gervihnettir verða notaðir til að varpa niður sendingum frá löndum þar sem auglýsingar eru leyfðar eða eins og gerist í dag. Þegar maður hlustar á erlendar útvarpsstöðvar, sem leyfa auglýsingar, þarf maður að vera ansi snöggur ef maður ætlar að skrúfa fyrir viðtækin til að koma í veg fyrir að auglýsingar flæði út úr útvarpstækjunum. En svona sjónarmið eins og koma fram hjá Alþb. koma ávallt til með að heyrast, ekki síst frá flokki eins og því. Alþb.-menn hafa ávallt alið á óttanum við auglýsendur, kallað þetta peningamenn og athuga ekki að auglýsendur auglýsa fyrst og fremst það sem þeir telja að sé vinsælt og er það kannske ein besta tryggingin fyrir því að vinsælt efni sé sýnt að auglýsendur fái að auglýsa í útvarpi. Þetta skilja ekki Alþb.-menn því að í þeirra hugum er fjölmiðlun aldrei afþreying eða fróðleikur, heldur alltaf áróður. Þjóðviljinn er táknrænt afkvæmi þessarar hugsunar, enda vill enginn auglýsa í Þjóðviljanum. Ég veit ekki af hvaða ástæðum hv. frsm. Alþb. þurfti að koma því að í sínu máli áðan að sumir væru tilbúnir til að selja skrattanum ömmu sína. Ég veit ekki hvaða erindi þetta átti í ræðu hans. Ég skal hins vegar viðurkenna að ég er viss um að Alþb. mundi ekki vilja selja ömmu sína, en þeir væru vísir til þess að gefa hana og senda síðan skattborgurunum reikninginn.

Guðrún Agnarsdóttir Hæstv. forseti. Fyrir þessu 107. löggjafarþingi liggja tvö frumvörp til útvarpslaga. Annað er það stjfrv. sem hér er til umr. í Nd. og lagt er fram af hæstv. menntmrh. Hitt er frv. Kvennalista, lagt fram í Ed. af hv. þm. Sigríði Dúnu Kristmundsdóttur. Viðleitni hefur verið sýnd á undanförnum árum hér á Alþingi til þess að endurskoða og breyta og bæta löggjöf um útvarpsrekstur. Það stjfrv. sem hér er lagt fram var samið af þar til skipaðri nefnd og skilaði hún áliti sínu fyrir nær þremur árum til þeirra sem þá voru þm. í þessu húsi. Frv. þetta var svo lagt fram á síðasta þingi nær óbreytt frá því sem nú er. Þó sætir það furðu að þessu viðamikla máli skuli hafa verið ætlaður jafnnaumur tími til umfjöllunar og lögð var áhersla á þegar þessu frv. var fylgt úr hlaði laust eftir miðjan október s.l., en þá var til þess ætlast að frv. tæki gildi röskum tveimur vikum síðar. Það hefur nú komið í ljós við nánari umfjöllun málsins í nefnd að þarna var um óraunsæjar kröfur að ræða. Málið snertir afstöðu manna til ýmissa grundvallarhugmynda eins og t.d. frelsis. Það er tæknilega margslungið og um ýmsa fleti þess og framkvæmd ríkir ágreiningur, ekki aðeins milli flokka heldur líka meðal einstaklinga innan flokka. Ég vil því af þessu tilefni vara við slíkum vinnubrögðum, sem allt of oft sjást hér á Alþingi, þegar þm. er ætlað að kasta til höndunum vegna naumra tímamarka sem sett eru um mál. Slíkt er ekki hægt að sætta sig við. Þetta er þeim mun meiri ábyrgðarhluti þegar um er að ræða viðamikil mál. Kvennalistinn tók þegar frá upphafi þá afstöðu í útvarpsmálum að styðja einkarétt Ríkisútvarpsins, en í stefnuskrá Kvennalista segir, með leyfi forseta: „Við viljum ekki breyta útvarpslögunum að því er tekur til einkaréttar Ríkisútvarpsins til útsendinga en styðjum hugmyndir um fleiri rásir, landshlutaútvarp og beinan aðgang hópa eða félagasamtaka að ríkisfjölmiðlum.“ Reyndar segir áfram í stefnuskránni: „Í samræmi við hugmyndir okkar um valddreifingu viljum við leggja niður flokkspólitísk ráð og stjórnir á öllum sviðum menningar og lista.“ Það er því ljóst af þessari tilvitnun að hugmyndir Kvennalistans stangast frá öndverðu í meginatriðum á við þær skoðanir sem túlkaðar eru í stjfrv. Þær hugmyndir sem ég kynnti áðan ásamt þeim grundvallarhugmyndum um valddreifingu sem eru ein af undirstöðum Kvennalistans eða hugmyndafræði hans urðu síðan kveikjan að því frv. sem samið var af Kvennalistakonum, en um valddreifingu segir m.a. í stefnuskrá Kvennalista, með leyfi forseta: „Við teljum nauðsynlegt að dregið verði stórlega úr miðstýringu íslensks samfélags. Síaukin miðstýring færir völd og ábyrgð á æ færri hendur. Talandi dæmi um þetta eru viðamikil ráðuneyti þar sem ákvarðanir eru teknar um jafnt hin stærstu mál sem varða þjóðina alla og minni mál sem snerta eingöngu einstök sveitarfélög. Allir þekkja ráðuneytis tilskipanir um hvernig skuli haga þjónustu, t.d. við fatlaða og aldraða, og hvernig fyrirkomulagi skólastarfs skuli háttað án tillits til staðhátta eða þarfa neytenda. Sambærilega miðstýringu er að finna í öllum ríkisstofnunum. Þar ráða ríkjum flokkspólitísk ráð og nefndir en starfsfólk og neytendur eru áhrifalitlir um allar meiri háttar ákvarðanir. Flestir fá þannig litlu ráðið um skipan samfélagsins, verða áhorfendur og þolendur, í stað þess að vera þátttakendur. Í slíkum kerfum er rödd kvenna veik og hagsmunir þeirra fyrir borð bornir. Því viljum við leggja áherslu á að kannaðar verði leiðir til aukinnar valddreifingar í stjórnkerfinu. Við viljum valddreifingu sem felur í sér að fjármála- og stjórnunarvald færist frá miðstýrðum ríkisstofnunum út til fólksins í landinu. Einkum leggjum við áherslu á að minnka miðstýringu og kerfisbindingu í skóla- og menningarmálum og á sviði heilbrigðis- og félagsmála. Á þessum sviðum viljum við smáar og sjálfstæðar einingar þannig að hver og einn hafi tækifæri til að hafa þar bein áhrif á gang mála ... Með valddreifingu af þessu tagi viljum við stuðla að frjórra og fjölbreytilegra mannlífi sem tekur tillit til þess sem hver og einn hefur fram að færa þar sem samheldni og samábyrgð sitja í fyrirrúmi.“ Þetta frv. er um margt gerólíkt því stjfrv. sem hér er til umr. og því mjög erfitt að bera það sem heild eða hluta þess fram sem brtt. við stjfrv. Þó er þar nægilegt hráefni góðra hugmynda og því vil ég kynna þær hér til þess að þær eigi greiðari aðgang að þeirri almennu umfjöllun um útvarpsmál sem fer fram hér á Alþingi og úti í þjóðfélaginu. Ég vil því lesa úr grg. þessa frv. Kvennalista um útvarpsmál, með leyfi forseta: „Fæstum blandast hugur um þýðingu fjölmiðla í nútímasamfélagi. Almennur þekkingarforði ræðst sífellt meira af starfsemi fjölmiðla og þeir gegna æ stærra hlutverki í skoðanamyndun og félagsmótun almennings. Auk þess eru fjölmiðlar mikilvægur miðill menningar, listsköpunar og afþreyingar. Fjölmiðlar eru því áhrifavaldar á öllum sviðum þjóðfélagsins. Hin öra tækniþróun, sem átt hefur sér stað í dreifingu hljóðvarps- og útvarpsefnis, hefur skapað margvíslega möguleika m.a. til móttöku erlends efnis. Það má þó aldrei verða stefna Íslendinga að nota tæknina tækninnar vegna og verða þannig þrælar hennar heldur ber að taka tæknina í þjónustu íslenskrar menningar. Ef allar gáttir eru látnar standa opnar í þessum efnum gefur auga leið að íslenskri menningu og tungu er hætta búin. Ríkisútvarpið hefur verið eitthvert öflugasta menningartæki landsmanna og hefur lögum samkvæmt miklar menningarlegar skyldur. Menning kostar peninga en gildi hennar er ómetanlegt. Það er hagur allra landsmanna að menning og tunga þjóðarinnar sé varðveitt. Enginn einn aðili í landinu annar en Ríkisútvarpið á hagsmuna að gæta í að miðla íslenskri menningu og efla hana í allri sinni fjölbreytni handa öllum landsmönnum í senn. Þess vegna er m.a. í frv. þessu tryggt að hlutfall íslensks efnis verði aldrei minna en helmingur af útsendu efni hverrar útvarpsstöðvar. Samræmd fjölmiðla- og menningarstefna hefur úrslitaþýðingu fyrir okkur sem þjóð og einstaklinga og það ber að hafa í huga þegar sett eru útvarpslög. Menningar- og fjölmiðlastefna Íslendinga hlýtur að byggja á lýðræðislegum grunni. Á undanförnum misserum hefur mikið verið rætt um frelsi og lýðræði í útvarpsmálum. Því hefur verið haldið fram að frelsi fælist í ótakmarkaðri uppsetningu útvarpsstöðva og ótakmarkaðri móttöku útvarpsefnis. En „frelsi“, sem aðeins kveður á um réttindi en ekki skyldur, sem helgar rétt hins styrkari án þess að gæta réttar þess sem minna má sín, er frelsi án ábyrgðar og samræmist vart raunverulegu lýðræði. Útvarpsrekstur er fjárfrekt fyrirtæki. Aðeins þeir sem fjármagn hafa eiga þess kost að setja á stofn og reka útvarpsstöðvar. Lýðræði fjármagnsins er ekki það lýðræði sem stjórnarskráin kveður á um og stuðlar ekki að tjáningarfrelsi allra einstaklinga. Eingöngu útvarp allra landsmanna, þ.e. Ríkisútvarp í nýrri mynd, getur haldið í heiðri raunverulegt lýðræði og tjáningarfrelsi í útvarpsmálum. Í þessu frv. heldur Ríkisútvarpið einkarétti á útvarpsrekstri í landinu en starfsemi stofnunarinnar er efld og komið er til móts við óskir um meiri fjölbreytni og greiðari aðgang landsmanna allra að fjölmiðlun þeirri sem útvarpstækni veitir með þriðju hljóðvarpsrásinni og möguleikum á staðbundnum útvarpsstöðvum, þ.e. hljóðvarps- og sjónvarpsstöðvum. Í annan stað er skipulagi og rekstri stofnunarinnar breytt í grundvallaratriðum og er það gert á eftirfarandi forsendum: Íslenskt þjóðfélag byggir á valdakerfi fulltrúalýðræðis. Í hugum fólks býður þetta fyrirkomulag upp á eins mikið réttlæti og raunsætt þykir að fara fram á í samfélagi manna. Þetta valdakerfi hefur samt augljósa annmarka í framkvæmd. Menn kjósa fulltrúa til að annast mál sín á öllum sviðum og afsala sér oft um leið möguleika til að hafa bein áhrif á nánasta umhverfi sitt. Afleiðing þess kerfis er að allur þorri manna er gerður nánast óvirkur og jafnvel afskiptalaus um samfélag sitt. Þetta á alls staðar við í þjóðfélaginu. Eina leiðin til að vega þar upp á móti er aukin valddreifing á sem flestum sviðum þjóðlífsins.“ Í stefnuskrá Samtaka um kvennalista segir um valddreifingu það sem ég sagði áðan og mun því ekki endurtaka. „Með þessu frv. er gerð tilraun til valddreifingar í Ríkisútvarpinu þar sem sérhver starfsmaður er gerður ábyrgari í starfi og honum jafnframt gefinn kostur á að nýta hæfileika sína betur. Til þess að svo megi verða er ákvarðanataka færð úr höndum deildarstjóra og annarra yfirmanna til starfsmanna þeirrar deildar er málið varðar hverju sinni. Þetta á við um allar ákvarðanir, hvort sem um er að ræða rekstur, mannaráðningar eða annað sem til fellur. T.d. á þetta við um dagskrá í dagskrárdeildum. Með þessu er starfsmönnum treyst til að vinna störf sín af metnaði og ósérplægni sem er stofnuninni nauðsynlegt til að fullnægja kröfum sem gerðar eru til hennar. Ef upp kemur ágreiningur innan deildar, sem ekki semst um á annan hátt, skal atkvæðagreiðsla skera úr um málið og er eðlilegast að það sé gert með vægiskosningu enda tryggir hún best jafnt vægi allra skoðana. Starfsmenn hverrar deildar velja umsjónarmenn og sjá þeir um að framkvæma ákvarðanir sem teknar eru af starfsmönnum deildarinnar. Umsjónarmenn sitja í framkvæmdanefnd sem samræmir störf og ákvarðanir deilda og eru þeir tengiliður milli deilda og framkvæmdaráðs. Framkvæmdaráð tekur að hluta til við þeim störfum sem nú er gegnt af útvarpsstjóra en starfssvið þess er víðtækara þar sem ráðið er einnig tengiliður milli allra útvarpsstöðva. Útvarpsráð í núverandi mynd leggst af. Reynslan hefur sýnt að meiri hluti útvarpsráðs, sem er pólitískt kjörið og hefur endanlegt ákvörðunarvald um dagskrá, hefur vald og aðstæður til að þjóna flokkshagsmunum fremur en að gæta hlutleysisskyldu sem á stofnuninni hvílir lögum samkvæmt. Það getur einnig reynst starfsmönnum erfitt að gæta fyllsta hlutleysis í starfi þegar úrslitavald til að ákveða dagskrá er að lokum í höndum fulltrúa pólitískra afla. Pólitískt kjörið útvarpsráð er því óæskilegt.“ Ég vil inni í þessari tilvitnun fá að vitna enn fremur, með leyfi forseta. Það kom í Ríkisútvarpinu í morgun frétt frá Danmörku þar sem vitnað er til kjörinnar 60 manna nefndar sem hafði verið falið að fylgjast með reynslutíma þeirra útvarpsstöðva sem hafa verið leyfðar í Danmörku. Hún var eindregið sammála því að aflagt skyldi pólitískt kjörið útvarpsráð. Það væri ríkisútvarpinu danska nauðsynlegt til að lifa af og standast samkeppni að lúta stjórn duglegra fagmanna. Ég held því áfram þar sem ég sleit þessa tilvitnun í grg. frv. um útvarpslög sem Kvennalistinn flytur: „Þess í stað“, þ.e. í stað útvarpsráðs, „kemur notendaráð skipað 14 körlum og konum. Notendaráð er valið með tilviljunarúrtaksaðferð enda er hún eina úrtaksaðferðin sem tryggir jafna möguleika allra landsmanna, sem kjörgengi hafa og kosningarrétt, til setu í notendaráði. Slík tilnefning hefur hvetjandi áhrif á einstaklinga til skapandi hugsana og starfa. Jafnframt eykur valddreifing af þessu tagi áhuga einstaklinga á að hafa mótandi áhrif á umhverfi sitt. Hlutverk notendaráðs er að móta dagskrárramma útvarpsstöðvanna hvað varðar hlutfall hinna ýmsu efnisflokka, (t.d. hlutfall barnaefnis, íþrótta, afþreyingarefnis) og ráðið gætir þess að mismunandi sjónarmið allra málaflokka fái sambærilega umfjöllun. Að öðru leyti skiptir notendaráð sér ekki af dagskrárgerð né framkvæmd dagskrár en gagnrýnir hana eftir á og veitir starfsmönnum Ríkisútvarpsins þannig aðhald í störfum sínum. Valddreifing sú, sem frv. þetta byggir á, er að mati flm. undirstaða sanngjarnari þjóðfélagsskipunar en við búum nú við. Með þessu frv. er leitast við að færa sér kosti valddreifingar í nyt í útvarpsmálum og tryggja að Ríkisútvarpið verði ótvírætt fjölmiðill landsmanna allra, lýðfrjálst útvarp þar sem íslensk menning og virðing fyrir skoðunum allra einstaklinga og hópa í íslensku þjóðfélagi sitja í öndvegi.“ Þegar þetta frv. var kynnt í Ed. flutti flm. útskýringar með hinum ýmsu greinum frv. og mig langar að vitna í hennar mál. Sigríður Dúna Kristmundsdóttir sagði í framsögu fyrir frv., með leyfi forseta: „Hér lýkur grg. með frv. Mun ég nú fjalla um einstakar greinar þess. Það er óhjákvæmilegt að hafa þann háttinn á því að nýmæli í frv. eru mörg og vísast eru aðrar leiðir ekki betri til að koma þeim skilmerkilega til skila við þessa umr. Í 1. gr. frv. er kveðið á um að Ríkisútvarpið sé sjálfstæð stofnun í eigu íslenska ríkisins. Er þessi grein óbreytt frá 1. gr. gildandi laga. Í 2. gr. frv. er einkaréttur Ríkisútvarpsins á útvarpi, þ.e. hljóðvarpi og sjónvarpi, hér á landi áfram tryggður. Er ástæða til að fjalla hér dálítið um þetta atriði. Skilningur manna á því hvað felist í einkarétti Ríkisútvarpsins er nokkuð mismunandi. Eins og fram hefur komið í umr. um útvarpsmál að undanförnu hafa sumir talsmenn svonefnds frjáls útvarps gengið svo langt að kalla einkarétt Ríkisútvarpsins á útvarpi einokun án þess þó að skilgreina, hver sé að einoka hvern í þessum málum. Að mínu viti einokar einkaréttur Ríkisútvarpsins engan og ekkert hér á landi af þeirri einföldu ástæðu, að Ríkisútvarpið er eign íslensku þjóðarinnar og ber skv. lögum að gæta hagsmuna landsmanna allra. Einkaréttur Ríkisútvarpsins á útvarpi er því almenningsréttur, sem á að tryggja, að landsmenn allir hafa sama rétt gagnvart þeirri fjölmiðlun, sem fram fer í útvarpi, að útvarp hér á landi sé almenningseign, þar sem öllum sjónarmiðum sé gert jafnhátt undir höfði. Raunverulegt einkaréttarfyrirkomulag á útvarpi felst hins vegar að mínu viti í þeim einkarekstri útvarpsstöðva, sem frv. ríkisstj. til útvarpslaga kveður á um og sá einkaréttur getur fyrirsjáanlega snúist upp í raunverulega einokun á þessu sviði fjölmiðlunar, það sem nefnt hefur verið einokun fjármagnsins í fjölmiðlaheiminum ... Þegar eru teikn á lofti sem benda í þá átt, að svo kunni að fara. Er þar nærtækast að minna á fyrirtækið Ísfilm, sem tilbúið er til að hefja útvarpsrekstur strax á morgun að því er virðist, ef leyfi fengist. En að því fyrirtæki standa m.a. tvö dagblöð, Morgunblaðið og Dagblaðið/Vísir, sem þegar ráða yfir stórum hluta þess fjölmiðlamarkaðar, sem hér er fyrir hendi. Í stað þess að auka á það misvægi, sem þegar er í fjölmiðlum hér á landi, þegar litið er til dagblaðanna og færa lögmál dagblaðamarkaðarins yfir á útvarpsrekstur í landinu vil ég tryggja almenningsrétt á þeirri fjölmiðlun, sem fram fer í úfvarpi, m.a. til að mynda eðlilegt mótvægi við einkarekstursfyrirkomulag dagblaða. Að öllu samanlögðu tel ég brýnt að tryggja jafnan rétt landsmanna allra gagnvart útvarpsfjölmiðlun og því er einkaréttur Ríkisútvarps á útvarpi áfram tryggður í 2. gr. frv. Jafn brýnt er vitaskuld að gera Ríkisútvarpinu kleift að gegna hlutverki sínu sómasamlega. Eru tekjustofnar þess því efldir í þessu frv., skipulagi og stjórn stofnunarinnar breytt í grundvallaratriðum og starfsemi hennar stóraukin og opnuð m.a. með þriðju rásinni, sem á að vera öllum þeim sem áhuga hafa á útvarpsútsendingum opin til notkunar. Kem ég nánar að þessum atriðum hér á eftir. Nýmæli í 2. gr. frv. er að felld eru niður tollagjöld af tækjum sem Ríkisútvarpið flytur inn til eigin þarfa. Árið 1983 námu tollagjöld af tækjabúnaði innanhúss rúmum 20 millj. kr. Þetta er liður í að mæta auknum kostnaði, sem Ríkisútvarpinu er gert að standa straum af vegna uppbyggingar nýrra stöðva og aukins starfsmannahalds. Nýr kostnaðarliður Ríkisútvarpsins er einnig dreifikerfi og tækjabúnaður vegna Rásar 3, en gera má ráð fyrir að stofnkostnaður við hana verði svipaður og vegna Rásar 2, eða um 60 millj. kr. á núgildandi verðlagi skv. upplýsingum fjármálastjóra Ríkisútvarpsins. 3. gr. frv. kveður á um skyldur Ríkisútvarpsins og hlutverk þess sem útvarps allra landsmanna. Greinin er að mestu leyti óbreytt frá 3. gr. gildandi laga en nýmæli er ákvæði um að a.m.k. helmingur útsends efnis hverrar stöðvar skuli vera íslenskur. Er þetta liður í að efla og varðveita íslenska tungu og menningu eins og fram kemur í grg. Enn fremur er bætt inn í greinina að Ríkisútvarpinu sé skylt að „efla skilning á mismunandi viðhorfum og menningarheimum“. Þetta hefur Ríkisútvarpið hingað til gert og er þessu atriði bætt hér inn eingöngu til áréttingar. Ekki þykir rétt að taka einstaka málaflokka fram yfir aðra og því er orðunum„... þar á meðal umferðar- og slysavarnamálum", sem standa í núgildandi lögum, sleppt í þessu frv. enda kveður greinin ótvírætt á um slíka fræðslu. Í greininni er einnig kveðið á um að menning og reynsla minnihlutahópa fái sambærilega umfjöllun og meirihlutahópa og þess skuli sérstaklega gætt að kynjum sé ekki mismunað á neinu sviði. Þetta ákvæði er sett inn til áréttingar og sem sjálfsagðar starfsreglur starfsmanna fjölmiðils allrar þjóðarinnar. 4. gr. frv. er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Ríkisútvarpið skal senda út til alls landsins a.m.k. þrjár hljóðvarpsdagskrár og a.m.k. eina sjónvarpsdagskrá. Heimilt er Ríkisútvarpinu að stofna til fræðsluútvarps í samvinnu við fræðsluyfirvöld. Ríkisútvarpinu er heimilt að stofna staðbundnar útvarpsstöðvar óski sveitarfélög þess, eitt eða fleiri, að uppfylltum skilyrðum, sbr. 7. gr. laga þessara.“ Eins og fram kemur í aths. við greinina er hér gert ráð fyrir a.m.k. einni hljóðvarpsrás til viðbótar við þær tvær sem fyrir eru. Þriðja rásin er ætluð fyrir hvers konar efni frá félagssamtökum, hagsmunahópum og einstaklingum sem þar með hafa beinan aðgang að þeirri fjölmiðlun sem hljóðvarpstækni veitir. Einnig má benda á að rásin hentar einkar vel fyrir kennsluútvarp og beint útvarp frá Alþingi. Gera verður ráð fyrir að nokkurn tíma taki að byggja upp staðbundnar útvarpsstöðvar, svo og dreifikerfi þriðju rásarinnar, en æskilegt er að hafist verði handa við uppsetningu dreifikerfis Rásar 3 svo fljótt sem auðið er. Landsrásir Ríkisútvarpsins þjóna landsmálum fremur en málum er varða einstök héruð og byggðarlög. Tilgangur staðbundinna útvarpsstöðva er að koma til móts við þarfir einstakra byggðarlaga sem landsrásirnar geta ekki orðíð við. Vil ég í því sambandi nefna það svæðisútvarp sem nú er verið að koma upp á Akureyri. Svæðisútvarpi eða staðbundnum útvarpsstöðvum er ætlað að auðvelda upplýsingastreymi og tjáskipti á afmörkuðum svæðum. Hvað snertir stofnun staðbundinna útvarpsstöðva má telja eðlilega þróun að byrjað verði með landshlutastöðvar þannig að þróunin í uppbyggingu verði sambærileg í öllum landshlutum. Áætlað er að fleiri stöðvar bætist síðan við eftir því sem svigrúm leyfir. Með þessu er þjónusta Ríkisútvarpsins stórlega aukin að umfangi og fjölbreytni. 5. gr. frv. kveður á um skiptingu Ríkisútvarpsins í útvarpsstöðvar og um sjálfstæði hverrar útvarpsstöðvar. Hér eins og ævinlega í frv. á útvarp bæði við um hljóðvarp og sjónvarp. I aths. með greininni segir svo um sjálfstæði útvarpsstöðva, með leyfi forseta: „Með sjálfstæðri útvarpsstöð er átt við að stöðin fari sjálf með ákvarðanatöku um mál er hana varða innan ramma laga þessara. Miðstýring á þessum vettvangi, sem og öðrum, er óæskileg og því eðlilegt að hver útvarpsstöð verði sjálfstæð eining innan Ríkisútvarpsins, sbr. þær valddreifingarhugmyndir sem frv. byggir á og fjallað er um í grg.“ Í 6. gr. frv. er kveðið á um starfsemi Rásar 3. Í aths. við greinina segir að vegna kostnaðar við hljóðver og annan tækjabúnað, sem nauðsynlegur er, þyki flm. fráleitt að félög, hagsmunahópar eða einstaklingar, sem vilja notfæra sér beinan aðgang að hljóðvarpi, þurfi hvert fyrir sig að fjárfesta í slíkum búnaði. Hér er því Ríkisútvarpinu gert skylt að leggja til hljóðver með tækniaðstoð til þáttagerðar á Rás 3. En þeim sem nýta sér útsendingar er gert að greiða annan kostnað við þáttagerðina. Hugsanlegt er einnig að staðbundnar hljóðvarpsstöðvar noti dreifikerfi þriðju rásarinnar hluta úr degi til útsendingar hver á sínu svæði og er þá miðað við, að þriðja rásin sendi ekki út til alls landsins allan daginn. Rétt þykir að staðbundnar útvarpsstöðvar hafi sama rétt og aðrir til að bjóða landsrásunum efni. Í 7. og 8. gr. frv. er kveðið á um staðbundnar útvarpsstöðvar. Er það lagt í hendur íbúa hvers sveitarfélags að ákveða hvort stofna skuli staðbundna útvarpsstöð á svæðinu. Hlutverk sveitarstjórna í þessu efni er eingöngu að sjá um að kosning fari fram og sækja, að fenginni viljayfirlýsingu íbúa, formlega um að útvarpsstöð verði stofnuð. Ákvörðunarvaldið er sem sagt hjá íbúum í sveitarfélaginu og hlutverk sveitarstjórnar er eingöngu að sækja formlega um leyfi til að setja á fót staðbundna útvarpsstöð. Nauðsynlegt er að sveitarstjórnir kynni íbúum kostnaðaráætlanir við mismunandi dreifikerfi staðbundinna sjónvarpsstöðva og hljóðvarpsstöðva, svo og annan kostnað sem íbúunum er gert að bera vegna stöðvanna, áður en kosning fer fram. Til þess að auðvelda Ríkisútvarpinu að koma á fót staðbundnum útvarpsstöðvum er til þess ætlast að notendur, sem æskja þessarar þjónustu, standi undir hluta stofnkostnaðar sjálfir. Ríkisútvarpinu er gert að sjá um innheimtu stofngjalds frá notendum og í samvinnu við Póst- og símamálastofnun skal það sjá um að setja upp dreifikerfi staðbundinna útvarpsstöðva. Ákveði sveitarstjórn að styrkja staðbundna útvarpsstöð með framlagi úr sameiginlegum sveitarsjóðum skal það framlag greiðast til Ríkisútvarpsins sem síðan skal standa viðkomandi sveitarstjórn skil á ráðstöfun fjárins. Í 9. gr. frv. er kveðið á um mannaráðningar að útvarpsstöðvum. Í aths. með greininni segir, með leyfi forseta: „Í frv. er gert ráð fyrir að starfsmenn hverrar stöðvar annist að jafnaði ráðningar starfsmanna að stöðinni, sbr. 10. og 11. gr. frv. Því verður augljóslega ekki við komið við stofnsetningu nýrra útvarpsstöðva og því er sá háttur hafður á að framkvæmdaráð Ríkisútvarpsins auglýsir eftir tveimur starfsmönnum og ræður í störfin þegar ný útvarpsstöð er stofnsett. Skal annar starfsmannanna hafa nauðsynlega tækniþekkingu en rétt þykir að hver stöð fyrir sig ákvarði starfssvið hins starfsmannsins.“ Í 10. og 11. r. er kveðið á um innra skipulag Ríkisútvarpsins. ~aths. segir, með leyfi forseta: „Í samræmi við valddreifingarhugmyndir frv. er gert ráð fyrir að starfsmenn hverrar útvarpsstöðvar taki ákvarðanir um málefni sem stöðina varða innan ramma þessara laga. Á sama hátt er gert ráð fyrir að starfsmenn hverrar deildar innan stórra stöðva eins og landsrásanna stjórni sínum málum. Augljóst er að starfsmenn hverrar deildar hafa besta yfirsýn og þekkingu hver á sínu sviði. Því er eðlilegt að t.d. ákvarðanir um tækjakaup séu teknar sameiginlega af starfsmönnum hverrar tæknideildar í samræmi við fjárhagsáætlun Ríkisútvarpsins, sbr. 11. gr. frv. Á sama hátt teljum við eðlilegt að ákvarðanir um dagskrá hverrar stöðvar séu í höndum starfsmanna dagskrárdeildar og fréttamat og ákvarðanir um fréttir í höndum starfsmanna fréttadeildar, enda hlíti þeir ákvæðum 3. gr. frv., sem kveður á um hlutleysisskyldu Ríkisútvarpsins, og þeim sé jafnframt veitt aðhald í þeim efnum frá notendaráði og notendaþáttum. Mannaráðningar eru einnig í höndum starfsmanna hverrar deildar og hverrar staðbundinnar stöðvar þar sem starfsmenn hverrar deildar eru að jafnaði hæfastir til að meta störf við deildina og þar með umsóknir um þau. Þeir munu væntanlega einnig setja hagsmuni deildarinnar ofar öðrum hagsmunum við mannaráðningar, sem og í öðrum málum, einfaldlega vegna þess að annað kæmi niður á þeim sjálfum. Hvað snertir störf umsjónarmanns er rétt að starfsmenn hverrar deildar skipti með sér umsjón framkvæmda, sem og öðrum störfum í eins ríkum mæli og unnt er. Ráðningartími umsjónarmanns ræðst af aðstæðum og óskum hverju sinni en ekki er gert ráð fyrir að hver starfsmaður gegni starfi umsjónarmanns lengur en þrjú ár í senn. Hlutverk umsjónarmanns er jafnframt að sitja í framkvæmdanefnd útvarpsstöðvarinnar sem sér um samræmingu á ákvörðunum hinna ýmsu deilda og fjallar um málefni sem snerta fleiri en eina deild. Framkvæmdaráð er skipað þremur mönnum og tekur það að hluta til við störfum núverandi útvarpsstjóra. En jafnframt er starfssvið þess umfangsmeira þar sem gert er ráð fyrir fjölgun útvarpsstöðva. Eins og segir í greininni er það hlutverk framkvæmdaráðs að samræma rekstur útvarpsstöðvanna, sjá um tengsl milli framkvæmdanefnda allra stöðvanna og sjá um gerð og framkvæmd fjárhagsáætlana Ríkisútvarpsins. Deildir Ríkisútvarpsins falla undir þrjú meginsvið útvarpsrekstrar: dagskrársvið, tæknisvið og rekstrar- og fjármálasvið. Þessi þrjú meginsvið eru lögð til grundvallar þegar valið er í framkvæmdaráð þannig að þau eigi hvert sinn fulltrúa þar sem fjárhagsáætlanir eru gerðar og þar sem endanleg ábyrgð á fjármálum er. Með þessu er tryggt að fagleg þekking og sjónarmið þessara þriggja meginsviða útvarpsrekstrar nýtist stofnuninni sem best. Dagskrármenn allra útvarpsstöðva sameinast um að velja einn fulltrúa, tæknimenn allra útvarpsstöðva velja einn fulltrúa og starfsmenn aðalskrifstofu fjármáladeilda allra útvarpsstöðva velja einn fullfrúa til setu í ráðinu. Formleg ákvæði um fundasetu framkvæmdaráðs eru sett til að tryggja samskipti þess og allra eininga Ríkisútvarpsins. Í frv. er gert ráð fyrir að enginn sitji lengur í framkvæmdaráði en þrjú ár í senn og er það í samræmi við valddreifingarhugmyndir frv.“ Í 12. og 13. gr. er kveðið á um notendaráð og starfssvið þess, en notendaráð kemur í stað núverandi útvarpsráðs sem, eins og menn vita, er pólitískt skipað. Er þessi háttur hafður á þar sem okkur Kvennalistakonum þykir miklu skipta að eigendur og notendur Ríkisútvarpsins, þ.e. almenningur í landinu, eigi þar greiðari og beinni aðgang að skipan mála en fæst með núverandi fyrirkomulagi. Eins og segir í athugasemdum með 12. gr. er notendaráð skipað sjö konum og sjö körlum sem með tilviljunarúrtaki eru valin úr þeim hópi landsmanna sem kjörgengi hefur og kosningarrétt skv. lögum. Tilviljunarúrtaksaðferðin er eina úrtaksaðferðin sem tryggir jafna möguleika landsmanna til setu í ráðinu. Við gerð þessa tilviljunarúrtaks þarf að gera ráð fyrir a.m.k. tveimur lagskiptum úrtökum, þ.e. konur annars vegar og karlar hins vegar, og jafnvel fleirum þar sem menn vildu e.t.v. taka tillit til búsetu og jafnvel til aldurs líka. Með þessu móti er öllum kjörgengum og atkvæðisbærum landsmönnum gefinn kostur á að gegna störfum í notendaráði. Líta ber á setu í notendaráði sem þegnskyldu sambærilega við skyldu til að sitja í kviðdómi, til að mynda í Bretlandi, enda eru störf notendaráðs ólaunuð. Samt er gert ráð fyrir að þeir, sem valdir eru, geti hafnað setu í ráðinu ef góðar og gildar ástæður eru fyrir hendi. Gert er ráð fyrir að notendaráð komi saman eftir þörfum, a.m.k. fjórum sinnum á ári. Ríkisútvarpið greiðir ferða- og dvalarkostnað vegna fundanna. Gert er ráð fyrir að vinnuveitandi veiti leyfi frá störfum án tekjutaps þannig að einstaklingur geti gegnt störfum í notendaráði, enda séu þau skilgreind sem þegnskylduvinna. Sé um ólaunað starf að ræða, t.d. heimilisstörf, verði Ríkisútvarpinu skylt að bera sannanlegan kostnað sem seta í notendaráði kann að hafa í för með sér fyrir viðkomandi að þessu leyti. Einnig er gert ráð fyrir að framkvæmdaráð Ríkisútvarpsins undirbúi fundi notendaráðs og að fulltrúar úr framkvæmdaráði skipti með sér að stjórna fundum ráðsins. Hver útvarpsstöð skal skila notendaráði skýrslu um úfsent efni a.m.k. fjórum sinnum á ári svo og ramma að dagskrá næstu mánuði. Í 13. gr. er kveðið á um starfsemi notendaráðs, hvernig það skal leggja drög að skiptingu efnis í höfuðdráttum í hverri útvarpsstöð og fjalla um drög að dagskrá sem gert er ráð fyrir að útvarpsstöðvar skili til ráðsins reglulega ásamt skýrslum um það efni sem þegar hefur verið sent út. Ráðið skal ávallt gæta þess að ákvæði 3. gr. séu í heiðri höfð. Að öðru leyti skiptir notendaráð sér ekki af framkvæmd dagskrár fyrir fram en gagnrýnir hana eftir á. Framkvæmdaráð sér um að koma vilja ráðsins á framfæri við deildir eða útvarpsstöðvar sem í hlut eiga og að honum sé framfylgt. Notendaráð auglýsir eftir og ræður síðan umsjónarmenn að föstum þætti í hverri útvarpsstöð sem fjallar um gagnrýni notenda á útsendu efni stöðvarinnar. Þannig myndast bein tengsl milli notenda og starfsmanna viðkomandi stöðvar þar sem gert er ráð fyrir að starfsmenn svari gagnrýninni. Þessir þættir eru hluti af því aðhaldi sem starfmönnum Ríkisútvarpsins er veitt í störfum sínum og skulu umsjónarmenn þáttanna því ekki vera úr hópi fastra starfsmanna Ríkisútvarpsins. Í II. kafla frv. er kveðið á um fjármál Ríkisútvarpsins. Helstu nýmælin þar er að finna í 14. og 15. gr. Í 14. gr. er leitast við að efla tekjustofna Ríkisútvarpsins, enda er tilgangurinn með frv. að efla og bæta Ríkisútvarpið og þar með að tryggja fjármagn til þess að það geti fullnægt lagalegum skyldum sínum. Nýmælið í þessari grein er að lögbundið sé að öll aðflutningsgjöld af hljóðvarps- og sjónvarpstækjum og hlutum í þau renni til Ríkisútvarpsins vegna aukinnar fjárþarfar þess. Árið 1983 voru aðflutningsgjöld af hljóðvarps- og sjónvarpstækjum og hlutum í þau 47.5 millj. kr., sérstakt vörugjald nam tæplega 32 millj. kr. og tollafgreiðslugjald 0.8 millj. kr. Samtals gerði þetta því rétt rúmar 80 millj. kr., en þar af runnu til Ríkisútvarpsins 30.5 millj. kr. Þótt lagt sé til að öll aðflutningsgjöld af hljóðvarpsog sjónvarpstækjum og hlutum í þau renni til Ríkisútvarpsins er sýnt að leita þarf fleiri leiða til að efla tekjustofna Ríkisútvarpsins. Má í því efni t.d. benda á þann tekjuöflunarmöguleika að undanskilja Ríkisútvarpið söluskatti af auglýsingum, en hann nam rúmum 35 millj. kr. á árinu 1983. Undanþágur sem þessar eru þegar fyrir hendi, sbr. að dagblöð eru undanþegin söluskatti af auglýsingum. Samanlagt munu þessir tekjustofnar auk þeirrar gjaldaniðurfellingar, sem 2. gr. frv. kveður á um, skila Ríkisútvarpinu um 105 millj. kr. miðað við verðlag ársins 1983, en það sama ár námu rekstrargjöld hljóðvarps og sjónvarps rúmlega 350 millj. kr., svo að menn hafi einhverja hugmynd um hlutfall þeirrar fjárhæðar sem hér um ræðir. Vísast eru þessar tekjur engan veginn nægar til að standa undir stórfelldri starfsemi Ríkisútvarpsins á skömmum tíma. En þær eru spor í áttina. Það er vitaskuld undir Alþingi komið, eins og kveðið er á um í frv., að ákveða nýja tekjustofna Ríkisútvarpsins og þar með þann hraða sem á uppbyggingu þess verður. Í 14. gr. er einnig gert ráð fyrir að hver útvarpsstöð ákveði auglýsingataxta og aðrar gjaldskrár sínar sjálf enda er hver útvarpsstöð sjálfstæð rekstrareining. Í þessu efni eru þó afnotagjöld undanskilin þar sem gert er ráð fyrir að framkvæmdaráð ákveði þau í samvinnu við framkvæmdanefndir hverrar stöðvar. Enda er framkvæmdaráð ábyrgt fyrir gerð og framkvæmd fjárhagsáætlunar Ríkisútvarpsins. Í 15. gr. er kveðið á um að hver útvarpsstöð skuli standa sjálf undir rekstri sínum og því er áætlað að tekjur hverrar stöðvar renni óskiptar til hennar. Framkvæmdaráði er ætlað að yfirfara fjárhagsáætlun hverrar úfvarpsstöðvar og hafa hönd í bagga með ákvörðun afnotagjalda, enda er framkvæmdaráð ábyrgt fyrir gerð og framkvæmd fjárhagsáætlunar. Ríkisútvarpið hefur þegar innheimtukerfi sem sjálfsagt er að nýta fyrir innheimtu afnotagjalda allra útvarpsstöðva því að annars þyrfti hver og ein stöð að koma sér upp slíku kerfi og það yrði mikill kostnaðarauki. Um aðrar greinar frv. sé ég ekki ásfæðu til að fjölyrða þar sem þær fela ekki í sér veruleg nýmæli frá gildandi lögum eins og þær greinar sem ég hef rætt um og þess vegna talið nauðsynlegt að fjalla dálítið ítarlega um. Rétt er þó að taka fram að í ákvæði til bráðabirgða er gert ráð fyrir að lög þessi verði endurskoðuð að fimm árum liðnum frá gildistöku þeirra, enda er hér um umfangsmiklar breytingar á skipan útvarpsmála að ræða sem eðlilegt er að endurskoða þegar reynslan hefur fengist af framkvæmdinni. Og áfram vil ég vitna í orð hv. þm. Sigríðar Dúnu Kristmundsdóttur: „Virðulegi forseti. Skipan útvarpsmála á tækniöld er menningarpólitískt stórmál. Hljóðvarp og sjónvarp hafa víðtæk mótandi áhrif hvarvetna í þjóðfélaginu. Þegar við fjöllum um útvarpsmál erum við um leið að fjalla um hvernig þjóðfélag við sjáum fyrir okkur og viljum hafa hér. Og þá megum við ekki gleyma því hver við erum. Við megum ekki gleyma því að við erum lítið menningarsamfélag í stórum heimi og okkur er nauðsyn að gæta menningar okkur og þjóðlegra einkenna jafnframt því sem okkur er nauðsynlegt að nýta okkur það besta úr menningu annarra þjóða. Ríkisútvarpið hefur allt frá því að það var sett á stofn stuðlað að sameiningu þjóðarinnar í eina menningarheild. Það hefur staðið vörð um tungu okkar og menningu, um það sem gerir okkur að einni þjóð í þessu landi. Slíka hluti hefur engin þjóð efni á að forsmá og því er tryggt í þessu frv., sem ég er hér að mæla fyrir, að Ríkisútvarpið gegni þessu hlutverki áfram. En þótt hér sé um stóra hluti að ræða þá er það samt ekki nóg. Það er ekki nóg að standa vörð um íslenska tungu og menningu. Það verður líka að opna gáttirnar til umheimsins, taka við nýjum hugmyndum hvaðan sem þær koma, nýta þær og þróa. Það verður að halda áfram að skapa íslenska menningu í orðsins fyllstu merkingu.“ Ég vil hér ljúka við þessa tilvitnun í orð hv. þm. Sigríðar Dúnu Kristmundsdóttur. Það hefur verið lærdómsríkt fyrir Kvennalistakonur að leggja fram þetta útvarpslagafrv. á Alþingi og reyna þau viðbrögð sem það hefur vakið. Fjölmargir aðilar utan þings hafa látið í ljós velþóknun sína á þeim meginhugmyndum sem koma fram í frv. Þó er langt frá því að heyrst hafi lofið eitt. Ramakvein hafa runnið úr börkum og pennum manna. „Argasta afturhald“, kallar íhaldið sem vill opna allar dyr upp á gátt. Samt bregður fyrir iðrunarviðbrögðum á þeim bæ þar sem menn skynja hættuna af opingáttinni og vilja efla íslenska tungu og Íslandssögu sem viðnám gegn holskeflu engilsaxneskra áhrifa, eins og það hefur verið orðað. Engum er alls varnað. „Algjört stjórnleysi“, hrópar kratinn. „Vitlaus, vitlausari, vitlausastur“, stigbreyta aðrir. Hástigið er talið eiga best við hugmyndir kvennanna og hver etur upp eftir öðrum. En þessu eru konur vanar þegar þær eru að læðast til að fóta sig á nýjum sviðum og svo sem endranær líka. En kannske hafa slíkar raddir sín áhrif og þess vegna gengur það e.t.v. svona hægt fyrir konur að fóta sig í nýju landnámi. Þær skortir nefnilega almennt sjálfstraust. Þeim er ætlað að halda aftur af sér og sú árátta verður þeim brátt eiginleg sem grundvallaratriði í viðteknum hegðunarvenjum í því samfélagi þar sem við búum. Þau skilaboð koma til okkar kvenna strax á barnsaldri, bæði heima og heiman. Meðal þeirra skilaboða, sem við fáum, eru t.d. þær venjur og væntingar sem gilda um hlutverkaskiptingu kynjanna. Sú hvatning, sem flestar konur hafa fengið, miðar ekki að því að auðvelda þeim að koma fram á opinberum vettvangi eða tala á fundum. Hún miðar heldur ekki að því að beina þeim í áhrifastöður í þjóðfélaginu. Nei, því miður. Konum er í reynd alls ekki ætlað að tala í samkunduhúsum, hvorki um útvarpsmál né önnur mál, jafnvel ekki á Íslandi í dag. Það er verst að hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson er ekki staddur hér í dag. Hann hefði haft gaman af því að ég vitnaði í grein sem hann skrifaði um Seðlabankann í Dagblaðinu og Vísi 23. janúar s.l. Þar segir hv. þm. þegar hann ræðir um árlegan mandarínafund bankans þar sem messað er um fjármuni þjóðarinnar: „Samankomnir kerfiskarlar kinka ákaft kolli og líta málið alvarlegum augum. Þetta er hátíðleg stund. Kerfiskarlarnir kikna eilítið í hnjáliðunum þegar þeir hugsa til þeirrar ábyrgðar sem á þeim hvílir. Þarna eru allir í svörtu og hvítu, engin kona viðstödd.“ Hvers vegna? spyr ég. Hæstv. iðnrh. hafði á orði hér í haust eitthvað á þá leið að allir flokkar hefðu haft áhyggjur af verðbólgunni fyrir kosningar, meira að segja Kvennalistinn. Er nú verið að treysta konum til að hafa vit á málunum? En þeir eru duglegir að stigbreyta: Vitlaus, vitlausari, vitlausastur. Nei, hv. þm. Nú eru aðrir tímar. Konur láta ekki lengur ýta sér til hliðar með því að láta rýja sig sjálfstrausti og segja sér að þær hafi vitlausari hugmyndir. Við erum ekkert hræddar við að gera mistök. Það er mannlegt. Auðvitað reynum við að forðast þau. En við höfum almennt svo hreinan skjöld hvað varðar mistök í meðferð opinberra mála eða við stjórnunarstörf að það háir okkur engan veginn. Við höfum einfaldlega ekki verið þar til að gera mistökin. Það hafa verið aðrir. Ef fram koma gallar í þessu frv. okkar um útvarpslög má lagfæra þá. Mörgum finnst stjfrv. meingallað. Ég hef engan séð roðna af þeim sökum. Hitt er svo annað mál að við erum hér öll 60 til þess kjörin að vera fulltrúar ólíkra skoðana sem bærast með þjóðinni. Skilningur minn er sá að hlutverk okkar sé m.a. að reyna að koma okkur saman um mál að svo miklu leyti sem það er hægt en ella að lúta atkvgr. um framkvæmd mála. Jafnframt er það skilningur minn að við hljótum að virða rétt annarra til að hafa skoðanir, hversu andstæðar sem þær eru okkar eigin, alveg eins og nauðsynlegt er að viðhafa í Ríkisútvarpi þar sem ríkja verður virðing fyrir skoðunum allra einstaklinga og hópa í íslensku þjóðfélagi.