Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Sigurðsson * Mjer þykir hlýða að minnast nokkuð á þetta mál, sem nú kemur hjer fyrst fyrir, enda þótt það væri fram borið tímanlega í Ed. Jeg tel mál þetta eitthvert merkasta mál, sem fyrir þinginu liggur, og því ástæðu til að fara um það nokkrum orðum. Þegar dæma skal um mikilvægi mála, verður fyrst að líta á nauðsyn þá, sem á því er, að þau nái fram að ganga. Eins og kunnugt er, er nú svo komið, að veðdeild Landsbankans, ræktunarsjóður og sparisjóðir landsins sjá landsmönnum fyrir fasteignalánum. Bankarnir sjá versluninni og stærri útgerð fyrir rekstrarlánum. En bændur og smærri útgerðarmenn fá engin rekstrarlán hjá bönkunum og verða því að fara þá krókaleið, að fá lán hjá verslunum, sem hafa fengið rekstrarfje sitt að láni hjá bönkum. Verslanirnar verða hjer því milliliður, sem auk vaxta hljóta að taka nokkuð fyrir ómak sitt og áhættu. Afleiðingin verður sú, að þessir atvinnurekendur borga hærri vexti en nokkrir aðrir. Annað atriði kemur einnig til greina. Þessir smáatvinnurekendur, sem verða svo hart úti um vaxtagreiðslu, verða einnig óeðlilega háðir lánveitendum sínum, svo að sumir þeirra geta varla talist sjálfstæðir atvinnurekendur. Mörg dæmi eru til þess, að menn eru svo bundnir, að þeir neyðast til að taka vörur sínar út hjá verslunum, enda þótt verð sje þar hærra en annarsstaðar. Þetta ástand á einnig sinn þátt í því, að spilla gætni manna og sjálfsbjargarviðleitni. Þegar menn taka vörur sínar út í skuld, sem eftir á er færð inn í bækur, vita menn eigi ávalt, hvernig hagur þeirra stendur, og hirða ekki um, hvort skuldin er nokkrum hundruðum eða þúsundum hærri eða lægri, á meðan þeir hafa frið. Við, fylgismenn þessa frv., lítum svo á, að verslunarskuldir sje eitthvert mesta mein okkar í fjármálum. Er jeg þar á sama máli og hv. 1. þm.N.-M., eftir því sem honum fórust orð í sambandi við frv., er hann flutti í vetur. Enda þótt jeg gæti ekki aðhylst það frv. að öllu leyti, tel jeg þá hugsun rjetta, að reyna að draga úr verslunarskuldum manna, eins og tilgangurinn mun hafa verið með frv. Jeg hygg, að ástandið hjer í þessu efni sje nú svipað og var í nágrannalöndunum fyrir 100 árum. Þeim hefir fleygt fram, en við höfum staðið í stað. Jeg hygg, að flestir álíti nú tíma kominn til umbóta. Þetta frv. stefnir að því, að losa menn af klafa skuldaverslunarinnar og útvega mönnum rekstursfje, svo að þeir þurfi ekki að vera háðir verslunum um það. Þetta frv., sem hjer um ræðir, gengur í þá átt, að afla bændum og smáútgerðarmönnum rektsrarfjár á þann hátt, að stofnuð verði lánsfjelög í hverjum hreppi. Mönnum er það mjög óhagstætt, að verða að taka lán í öðrum landsfjórðungum, eða Reykjavík, og slík lán koma ekki að hálfum notum. Líka er lögð áhersla á það, að lánin sjeu hrein rekstrarlán, en verði ekki fest í neinum umbótum, sem þurfa mörg ár til að borga sig. Til þeirra eru fasteignaveðlán eða önnur lán til langs tíma nauðsynleg. Reynt er að búa svo um hnútana, að lánin verði áhættulaus. Frv. sjálft skýrir svo rækilega frá þeirri tilhögun, sem ætlast er til að verði um lánveitingar, að jeg tel óþarft að fara frekar út í þá sálma hjer. Ef frv. nær að verða að lögum, er flestum eða öllum bændum trygt, að þeir geta orðið þessara lána aðnjótandi. Jeg tel ekki þörf á að lýsa, hve mikla þýðingu slíkt getur haft, því að jeg veit, að öllum kunnugum mönnum er það ljóst. Fyrst og fremst mundi það stórum bæta fjárhagsafkomu þeirra í framtíðinni, og auk þess er jeg sannfærður um, að slíkt fyrirkomulag mundi breyta hugsunarhætti bænda í þá átt, að þeir kynnu betur að fara með fje sitt eftir en áður. Fyrirkomulagið yrði sem á reikningslánum, þannig, að menn gætu tekið peninga út, er þeir hefðu þörf á, og vextirnir yrðu færðir þeim til útgjalda, en hinsvegar gætu þeir lagt peninga inn, hvenær sem þeir hefðu þá aflögu, og fengið af þeim sömu vexti. Þetta fyrirkomulag er bændum mjög hentugt. Aðrar þjóðir hafa gert mikil, til þess að bæta úr rekstrarfjárþörf bænda. Get jeg þessa hjer, til þess að enginn skuli halda, að hjer sje um neitt hugmyndaflug að ræða. Þetta frv. er sniðið eftir og bygt á 6 ára reynslu sveitar einnar, er tekið hefir upp þetta skipulag. Sú litla tilraun hefir gefist svo vel, að enginn þeirra manna, sem þar eiga hlut að máli, vilja fyrir nokkurn mun missa af lánum þessum. Jeg mun ekki hafa mál mitt lengra að sinni. Jeg hefði kosið, að mál þetta hefði getað gengið greiðlega gegnum þingið. Nú er komið að þingslitum, og býst jeg ekki við að þýði að fara fram á, að máli þessu verði hraðað. Mun jeg því engar tillögur bera fram til eða frá, enda þótt mjer hefði verið kærast, að málið hefði gengið sína braut. *Ræðuhandr. óyfirfarið af þm.

Halldór Stefánsson Jeg vil leyfa mjer að gera nokkrar athugasemdir um efni frv., áður en því er vísað til nefndar. Frv. er vafalaust borið fram til að ráða bót á lánsfjárskorti smáframleiðenda og sporna við lánsverslun. Þessi tilgangur er góður, og get jeg vísað til þess, sem jeg hefi áður sagt um skaðsemi verslunarskulda í sambandi við annað mál. En frv. þetta er næsta nýstárlegt í einstökum atriðum, því að þar kemur fram, að smáframleiðendum er ekki ætlaður sami rjettur til lánsfjár og öðrum framleiðendum. Í stað þess á að gera sjerstakar ráðstafanir um lán í þessu skyni, þannig, að lánin verði með einhverjum ölmusublæ, en ekki í hví formi, sem venja er til. Smáframleiðendum er ekki ætlaður sami rjettur og öðrum framleiðendum. Mismunurinn kemur fram í því, að smáframleiðendum er gert að skyldu að ganga í lánsfjelög, til þess að hafa rjett til rekstrarlána. Jeg veit ekki til, að öðrum sjeu lagðar slíkar skyldur á herðar. Vanskil eiga að valda rjettindamissi, en hinsvegar eru mjög strangar reglur um skil. Jeg er ekki að því að finna, en jeg efast um, að slíkum reglum sje beitt við hina stærri framleiðendur. Jeg vildi, að hjer væri látið eitt yfir alla ganga, en ekki skapaðir tveir rjettir í landinu, annar fyrir stærri atvinnurekendur og hinn fyrir hina smærri. Jeg hefi haldið, að ein lög og einn rjettur ætti að gilda í landinu. Mjer finst því þetta frv. þurfa mikilla breytinga og umbóta, án þess að jeg mæli á móti því, að það geti komið að haldi í annari mynd. Annaðhvort verður að veita smáframleiðendum sama rjett og stórframleiðendur hafa haft til þessa, eða setja reglur þær, sem í frv. eru, um öll rekstrarlán. Ef þetta væri fært til samræmis, hefði jeg ekki tilhneigingu til að mæla á móti frv. Annar höfuðtilgangur frv. mun vera sá, að sporna við lánsverslun manna. Sú viðleitni er lofleg, en mjer finst tvísýnt, að frv. nái þeim tilgangi. Jeg held, að reynslan mundi sýna hið gagnstæða. Ef tilgangurinn er sá, að draga úr skuldasöfnun manna, þá held jeg, að jafnframt þurfti að setja hömlur við útlánum úr rekstrarlánasjóðunum, og þær allstrangar. Jeg bar fram frv. hjer á þingi í vetur, sem jeg ætlaðist til, að hefði þann árangur, að draga úr lánsverslun og skuldasöfnun. Verð jeg að leyfa mjer að minnast á það hjer, af því að hjer er um eigi alveg óskyld mál að ræða. Það frv. gekk til nefndar, sem afgreiddi málið á þann hátt, að hún lagði til, að það yrði felt. Þó var hún sammála um, að tilgangur frv. væri góður og mundi nást að einhverju eða miklu leyti, og var því sú niðurstaða hennar, að leggjast á móti málinu, næsta kynleg. Jeg álít, að það hefði verið rjett spor í áttina, ef frv. mitt hefði verið samþ., þessu frv. samhliða. Eins og frv. þetta er úr garði gert, hygg jeg að það yrði einungis til þess að auka skuldaverslunina. Úr því að engar hömlur eru settar á lánsverslun manna, gæti farið svo, að þeir, sem eiga að njóta þeirra lána, notuðu sitt gamla lánstraust eftir sem áður, en hefðu reksturslánsfjeð fyrir vasapeninga. Þá fer að verða hætt við vanskilum, er menn eiga að fara að borga hvorttveggja, þá úttekt, er þeir fá út á hið venjulega lánstraust sitt, og rekstrarlánin að auki. Mjer sýnist því bert, að samhliða þessu þurfi að setja reglur um að banna útlán, eða að minsta kosti takmarka þau. Í frv. mínu er ekkert slíkt bann, en ákvæði þess eru á þann veg, að það er miklu varhugaverðara, bæði fyrir þá, sem veita og taka lánin, að gera það, ef frv. mitt verður samþykt. Jeg vildi gera þessa almennu athugasemd, áður en frv. það, sem hjer liggur fyrir, gengi fram, en jeg mun samt ekki greiða atkvæði á móti því á þessu stigi.

Jón Sigurðsson * Hv. 1. þm.N.-M. hjelt því fram, að með þessu frv. væri landsmönnum skapaður tvennskonar rjettur: smáframleiðendur og bændur ættu við annan rjett að búa en aðrir. Jeg vil spyrja hv.þm.: hvernig er þessu varið nú? Allir búa að vísu við sama rjett, en reyndin verður sú, að þeir, sem hafa mikið undir höndum, eiga þægilegra með að ná viðskiftum við bankana en hinir, sem eru dreifðir út um alt land í sveitum og smáþorpum og koma aldrei til Reykjavíkur eða annara kaupstaða, þar sem bankar eru. Hjer er ekki verið að skapa neinn ölmusublæ. Það er gert ráð fyrir, að Landsbankinn taki lán í þessu skyni, af því að hann hefir ekki nóg fje til þess að bæta þessu við sig. Hann á að taka reikningslán, af því að það er ódýrast, og ef vextir fara lækkandi, fer lánið líka lækkandi. En ef tekið er fast lán, verður bankinn að sitja með það. Það er því síður en svo, að hjer sje um nokkurt ölmusuatriði að ræða, heldur bara fyrirkomulag, sem okkur er hentugra, en ef bankinn tæki fast lán. Hv. þm. taldi, að það væri annað, sem benti á, að við bændur ættum ekki að hafa sama rjett og aðrir, sem sje það, að bændur ættu að mynda fjelagsskap. Við getum hugsað okkur þann möguleika, að á bak við þetta væri enginn fjelagsskapur, þannig, að hver einstaklingur leitaði til lánsstofnunarinnar. En hver yrði reyndin? Jeg er sannfærður um, að það yrðu aðeins efnabændur, sem fengju fjeð, en hinir mundu sitja á hakanum. Fjelagsskapurinn er stofnaður til þess að útvega lánin. Efnabændur eiga að bera hina uppi. Sú litla reynsla, sem fengin er, sýnir, að efnabændurnir hafa hjálpað hinum, svo að menn hafa fengið lán, sem engar líkur voru til, að hefðu fengið það á eigin spýtur. Hv. þm. sagði, að gert væri ráð fyrir ströngum reikningsskilum. Það er alveg rjett, enda tel jeg það höfuðatriði, að venja stóra og smáa framleiðendur á skilsemi. Óskilsemin er okkar mikla böl, því að hún er svo að segja runnin þjóðinni í merg og bein. Hv. þm. sagði, að sjálfsagt væri að setja hinum stærri framleiðendum sömu reglur og hinum. Vitanlega er það sjálfsagt, en hinsvegar sje jeg ekki, að þó að þessum kröfum sje ekki framfylgt til hlítar við hin stærri fyrirtæki, skapi það okkur neinn rjett í þessu efni. Við eigum að gera strangar kröfur til okkar. Að lokum sagði hv.þm., að svo gæti farið, að þetta yrði til þess að auka skuldaverslun í landinu. En af hverju skulda menn í verslun? Það er ekki af því, að bændur sjeu þær eyðsluklær, sem hv.þm. vildi vera láta, að ef þeir kæmust yfir eyri, eyddu þeir honum í vasapeninga. Nei, það er af því, að fjöldi manna reisir bú, án þess að eiga nema rjett fyrir bústofninum, og tæplega það. Síðan standa þeir með tvær hendur tómar, þegar þeir eiga að fara að greiða ýmsar nauðsynjavörur til rekstrar búsins. Þá verða þeir að fara til verslunarinnar og skulda. Það er þetta fje, sem þá vantar, og það viljum við nú reyna að útvega þeim. Mjer dettur ekki í hug að bera á móti því, að í minni stjett sjeu til menn, sem mundu misbrúka þetta fje. En jeg fullyrði, að þeir eru svo örfáir, að ómögulegt er að taka tillit til þeirra. Jeg þori að fullyrða, að með þessu skipulagi er ekki mikil hætta á, að slíkir fjárglæframenn slæðist inn í fjelögin. Þennan fjelagsskap verður að byggja á sameignlegri tiltrú og þekkingu á búrekstri og mönnunum sjálfum, enda er það besta undirstaðan. Læt jeg svo úttalað um þetta mál. *Ræðuhandr. óyfirfarið af þm.

Magnús Jónsson Jeg kvaddi mjer hljóðs, þegar hv.þm.N.-M. settist niður, af því að þá hafði enginn annar orðið til þess, en jeg vildi ekki láta ósvarað ræðu hv.þm. Nú hefir hv. 2. þm. Skagf. tekið fram ýmislegt af því, sem jeg vildi hafa sagt, svo að jeg get verið stuttorður. Jeg verð að segja, að mjer finst ákaflega leitt, að þetta mál skuli nú vera til 1. umr., þegar komið er að þinglokum. Hjer er um svo mikilsvert og gott mál að ræða, að jeg held, að þessu þingi hefði ekki veitt af að afgreiða það, til þess að halda uppi þeim sóma, sem það ætti að njóta hjá þjóðinni. Jeg býst við, að af þessu þingi fari þær sögur, að því hefði ekki veitt af að samþykkja að minsta kosti eitt gott mál. Því verður ekki neitað, að frv. það, sem hjer liggur fyrir, gæti tekið ýmsum umbótum og hefði eflaust gert það, ef því hefði verið sint í tæka tíð. En jafnvel þó að einhver missmíði kunni að vera á því, held jeg, að annað eins hafi skeð og það, að því yrði vikið til betri vegar á næsta þingi. Þegar það þykir sæma, að vera sí og æ að hringla með seðlabankalögin, ætti að vera óhætt að breyta einhverjum smáatriðum í þessum lögum. Eins og hv. 2. þm. Sk. gat um, er það einn aðalkostur við þetta frv., að sett er fram fyrirkomulag, sem er reynt. Fjelag það, sem starfað hefir með þessu fyrirkomulagi, hefir staðið í skilum, og jeg er viss um, að það yrði hin mesta búbót, ef fleiri gæti verið með. Jeg er í engum vafa um, að þetta mál lifir, þó að það nái ekki fram að ganga nú. Það kemur fram aftur, ef til vill í annari mynd, og þá verður enginn flokkur á móti því, og engin sterk andstaða, svo að það nái ekki samþykki. Það verður að útvega bændum og atvinnurekendum við sjó rekstrarlán. Það er ákaflega mikils virði, hvað öllu er hjer stilt í hóf. Síðan er hægt að prófa sig áfram hægt og hægt, eftir því sem reynslan bendir á. Eitt atriði er þó í frv., sem jeg get ekki felt mig við, en það er aðferðin, sem stungið er upp á við útvegun fjárins. Jeg hefði talið langbest, að ríkið tæki sjálft lánið og ljeti svo Landsbankann annast framkvæmdina. Það er ekki hættulaust, að leggja slíkar kvaðir á seðlabanka, sem gert er ráð fyrir í þessu frv. En þetta er atriði, sem auðvelt er að bæta úr á sínum tíma. Út af athugasemd hv.þm.N.-M. vil jeg taka það fram, að jeg var alveg hissa á, hvernig hann gat fengið það út, að verið væri að skerða rjett smáframleiðenda. Honum hlýtur að vera það ljóst, að það er ekki nokkur rjettur tekinn af nokkurum manni. Allir bændur og smáframleiðendur geta tekið lán eins og nú. Þeir hafa alveg sama rjett og áður. Og ef þeim finst betra að skifta beint við bankann, geta þeir líka gert það. Þessi athugasemd hv.þm. var því hrein kórvilla frá upphafi til enda. Jeg sje ekki, að neinn ölmusubragur sje á þessu. Það er ekki farið fram á neina vaxtaívilnun. Allir milliliðir fá eitthvað fyrir sinn snúð. Það er aðeins verið að skipulagsbinda þessi viðskifti og tryggja það, að fyrirkomulagið verði ekki óvinsælt eða sigli í strand. Hv. þm. þótti það mikil niðurlæging, að menn skyldu vera skyldaðir til þess að ganga í fjelagsskap með samábyrgð, til þess að fá fram rjett, sem þetta fyrirkomulag heimilar þeim. Maður skyldi ekki halda, að þannig, talaði þingmaður, sem er hlyntur samvinnufjelagsskap. Á þessu byggist samvinnufjelagsskapur og meira að segja beinlínis á skattaívilnun. Og eins og menn eru ekki skyldugir til þess að ganga í þann fjelagsskap, sem hjer er um að ræða, eru þeir heldur ekki skyldugir til þess að ganga í kaupfjelag. Þetta tvent er alveg sambærilegt. Hjer eru bara settar upp ýmsar reglur. Til þess að geta notið þessa fjár, verða menn að ganga í fjelagsskap, til tryggingar því, að fjeð verði greitt á rjettum tíma. Nú sagði hv.þm., að vanskil ættu þegar í stað að valda rjettindamissi. Voru það þá orðin rjettindi, að vera í þessum fjelagsskap? En hv.þm. hlýtur að sjá, að vitaskuld er nauðsynlegt að ganga svo sterklega frá, að full skil verði í þessum fjelögum. Hv. þm. taldi, að ef þetta frv. væri samþykt, væri svo langt frá því, að það minkaði skuldaverslunina, að það mundi jafnvel auka hana. Hv. 2. þm. Sk. hefir svarað þessu. Jeg verð að segja, að það kemur ekki heim við það nál., sem allshn. gaf út um frv. hv.þm., um fyrningu skulda. Þar lýsir allshn. yfir því, að það frv. sje mjög þarft og rjettmætt, en það geti bara ekki komið til framkvæmda, meðan engin lánsstofnun sje til handa þessum sömu mönnum. Í nál. segir svo: „ . . . . Enda þótt nefndin álíti tilgang frv. góðan og rjettmætan, þá telur hún mjög varhugavert að samþykkja frv. þetta nú, sjerstaklega sakir þess, hve ógreiðan aðgang almenningur hefir að lánsstofnunum, og yrði því ákvæði frv. skaðlegur hemill á lánstrausti manna ....“. Nefndin lítur sem sje svo á, að við hliðina á frv. hv. 1. þm.N.-M. þurfi að koma eitthvað svipað því, sem hjer er farið fram á. Og það er alveg rjett. Ef taka á með ströngum ákvæðum fyrir það, að kaupmenn láni, verður að sjá fyrir því, að hægt sje að fá lán annarsstaðar. Þetta frv., sem hjer liggur fyrir, er því einn nauðsynlegi undirbúningur hins málsins, að taka fyrir eða minka lánsverslunina. Þessi andmæli koma því úr hörðustu átt. Það er alveg rjett, sjeð frá almennu sjónarmiði, að sjerhver nýr möguleiki til lántöku getur leitt til þess, að einstaka maður skuldi meira en áður. En ef ætti að koma í veg fyrir það, ætti að loka öllum möguleikum til þess að fá lán. Sá fjelagsskapur, sem hjer um ræðir, er einmitt settur sem milliliður, þannig, að strax er hægt að hafa gát á því, hverjir standa í skilum. Fjelagsstjórnin þekkir hvern mann og hag hans, og getur því haft á hendi það nauðsynlega eftirlit. Jeg ætla ekki að fara fleiri orðum um þetta mál, en jeg vil enn á ný láta í ljósi óánægju mína yfir því, að þetta frv. skyldi vera tekið svo seint fyrir, að ekki er hægt að afgreiða það á þessu þingi.

Sveinn Ólafsson Jeg get að ýmsu leyti fallist á athugasemd hv. 1. þm.N.-M. út af þessu máli. Jeg skrifa að vísu ekki undir alt, sem hann sagði, en margt þótti mjer hann taka rjettilega fram. Þetta frv. er fram borið í góðum tilgangi, og ef betur hefði verið um það búið, hefði það mátt verða að góðu liði. En það er svo fljótfærnislega um það búið, að þess er ekki að vænta, að það yrði að notum, þó að lögfest yrði. Að sjálfsögðu er það hugmynd þeirra, er að frv. standa, að reyna að bæta úr lánsfjárþörf þeirra, sem erfitt eiga með að nota lánstraust almennings, en þessi bót er bundin skilyrði, sem hæpið er að uppfylt verði, sem sje því, að einhverjir, sem tiltrú hafa og álit, vilji ganga í ábyrgð fyrir þá. Fyrir slíka menn þarf hvort sem er altaf ábyrgð. Jeg ætla ekki að fara nánar út í að lýsa því, hvernig framkvæmd þessa máls mundi verða, en jeg býst við, að erfitt mundi reynast að fá menn til að ganga í þennan fjelagsskap til þess að tryggja lán handa þeim, sem mesta þörf hafa á lánsfje. Ef tími hefði unnist til þess að koma þessu máli til nefndar, hefði eitthvað mátt úr því verða. En úr því sem komið er, virðist rjettast að lyfta undir málið á þann eina veg, sem hægt er, með því að vísa því til stjórnarinnar, til frekari athugunar til næsta þings, og legg jeg það til. Stjórninni tekst kanske að færa það í betri og aðgengilegri búning en það er nú í. Jeg ætla ekki að fara að telja fram agnúa á frv. Einn tilnefndi hv. 1. þm. Reykv., en þeir eru vissulega fleiri.

Jón Auðunn Jónsson Það mátti altaf búast við, að máli þessu yrði á einhvern hátt vikið frá, þannig, að það næði ekki afgreiðslu. Þess var varla að vænta, að núverandi Alþingi bæri giftu til að samþykkja jafngott og gagnlegt mál og hjer er á ferðinni. Hv. þm. S.-M., sem vill vísa málinu til stjórnarinnar, sagði, að það væri flausturslega undirbúið, og væri þess ekki að vænta, að það kæmi að notum, eins og það væri úr garði gert. Hann benti þó ekki nema á einn galla, sem væri á frv., að hans dómi. Hann var sá, að efnaminni mönnum væri gert erfiðara með að fá lán en nú er. En þetta er hreinasta fjarstæða. Jeg er kunnugur því, að þar sem hreppar hafa gengið í sjerstakar kaupfjelagsdeildir, með ótakmarkaðri ábyrgð, hefir það verslunarfyrirkomulag reynst vel. Þeir efnaminni hafa fengið að vera með. Jeg veit af eigin þekkingu, að svo er þetta í kaupfjelagi Norður-Ísfirðinga; þar var hver hreppur í fullri ábyrgð innbyrðis. Það fjelag leysti upp lánsverslun við Ísafjarðardjúp að miklu leyti. Meðan þetta kaupfjelag starfaði í sinni upphaflegu mynd, þá var samið við kaupmenn um skuldirnar og fengin eftirgjöf á nokkrum hluta þeirra, en afborgun á hinu. Það var svo langt frá, að þeir efnaminni yrðu útundan, að það var þvert á móti. Það voru helst þeir, sem ráku útgerð í stærri stíl, sem urðu utan við þennan fjelagsskap. Nú mun verslunarskuldaverslun Norður-Ísfirðinga vera minni en nokkurstaðar annarstaðar. Aðeins í bæjum og kauptúnum mun vera um skuldaverslun að ræða, en hjá bændum yfirleitt ekki. Hv. 1. þm.N.-M. sagði, að hjer væri verið að innleiða tvennskonar rjett. Þetta er að vísu rjett, að því leyti sem ætlast er til þess, að þeir, sem fá lán eftir þessu frv. greiða lægri vexti en bankar eða aðrar lánsstofnanir taka af öðrum. Í frv. er aðeins ætlast til þess, að tekið verði fyrir ómök við lánin, en ekki gert ráð fyrir gróða til handa lánsstofnunum. Þetta næst með því, að svo verður um búið, að engin hætta geti fylgt lánunum. Það er álitið, að bankar þurfi í vanalegum lánaviðskiftum að taka 1½–2% fyrir áhættu, auk reksturskostnaðar. Þetta er því eðlileg afleiðing af því, að ekki þarf að borga áhættuvexti, þar sem vel á að búa um lánin og tryggja það, að þau borgist á rjettum tíma. Að þetta sporni ekki á móti lánsverslun, fæ jeg ekki skilið. Lánsverslunin er einmitt í algleymingi, af því að ekki er kostur á rekstrarlánum. Bændur eiga svo ógreiðan aðgang að lánsstofnunum, að þeir hafa orðið að sætta sig við lán kaupmanna eða kaupfjelaga, og við það hefir skuldaverslunin myndast. Það er algild regla, að menn greiða frekar upp skuldir sínar við peningastofnanir, en við verslanir.

Þeir borga, sem geta.

- Já, að vísu er það svo um flesta, en þeir láta þó peningastofnanirnar ganga fyrir. Peningalán eiga líka, að áliti almennings, fyllri rjett á sjer, heldur en vörulán með álagi. - Að þetta fje verði aðeins notað til að greiða með eldri skuldir og sem vasapeningar, eins og hv. 1. þm.N.-M. sagði, er ótrúlegt. Menn verða að hafa í huga, að þar sem menn verða í samábyrgð fyrir lánunum og setja meðábyrgðarmönnum sínum tryggingar og fjelagssvæðið er svo lítið, að hver þekkir annan og hver lítur eftir öðrum, þá er þessi hætta engin.

Magnús Jónsson Hv. 1. þm. S.-M. virtist frv. þetta vera illa undirbúið. Hann talaði þó ekki um það, í hverju sá ónógi undirbúningur lægi. Máske byggir hann það aðeins á því, að þetta er þingmannafrumvarp. En jeg held, að hv.þm. hafi þar skotið yfir markið. Því þó að stundum kunni að vera hætt við, að þm. skjótist yfir ýms atriði við samningu frv., þá er því ekki til að dreifa með þetta frv., því það er bygt á reynslunni, og reynslan er ávalt góður grundvöllur við undirbúning mála. Frv. þetta var í fyrstu undirbúið svo vel sem kostur var. Og þegar búið var að semja það, var það látið ganga í gegnum tvo hreinsunarelda. Var það því áreiðanlega betur undirbúið en sum stjórnarfrv. Enda hefir ekki verið bent á neina flaustursgalla á frv. í Ed. Mótstaðan þar hefir komið fram í almennum orðatiltækjum, svo sem hvort það mundi duga eða vera heppilegt, og þessháttar. Frv. er áreiðanlega bygt fast upp. Og jeg held, að ef nokkuð má að því finna, þá væri það einmitt það, að það væri helst til fast uppbygt. En það er líka kostur, að þetta fari hægt af stað, en vinni sig upp með hægð. Það er betra en að það sje laust uppbygt og skrapi svo alt í skinnavirkjunum. Þótt það kunni með því móti að vera minna notað í byrjun, þá er áhættan líka minni, og er það gott. Stjórn lánsstofnananna þarf að vera sterk. Hún á að ákveða lánsupphæðir hvers eins og sjá um, að þeir, sem misbeita rjetti sínum til þessara lána, fái ekki að vera með. Jeg fullyrði því, að frv. þetta er vandlega undirbúið, þótt jeg hinsvegar neiti því ekki, að það geti á einhvern hátt staðið til bóta. Hv. þm. gat þess, að agnúar væri á frv., en nefndi ekki nema þann, er jeg hafði áður talað um. Sá agnúi er auðvitað nokkur, en þó altaf álitamál, eins og svo margt er. - Að þeir fátæku, sem helst þurfa á lánum að halda, verði útilokaðir frá svona fjelagsskap, held jeg þurfi ekki að óttast. Reynslan hefir sýnt það, að efnamennirnir draga sig ekki í hlje um slíkan fjelagsskap. Auk þess er það svo í sveitunum, að þótt um stórefnaða menn sje að ræða, þá hafa þeir eigi ávalt handbært fje. Eignir þeirra eru fastar í jörðum og bústofni, svo að þannig löguð lán mundu líka koma sjer vel fyrir þá. Svona var það, þegar eg þekti til í sveit, og þannig mun það vera enn. Þeir efnaminni mundu því áreiðanlega fá að vera með. Reynslan hefir nú sýnt, að t. d. í kaupfjelögum hafa þeir fengið að vera með. Jeg held því, að þetta yrði ekki hættulegt. Það færi fráleitt hart af stað heldur. Fá fjelög yrðu að líkindum stofnuð í byrjun, svo að þetta fengi að vinna sig upp smámsaman. En þegar bændur hefðu áttað sig á því, þá er jeg viss um, að þetta yrði mikið notað. Og líklega hefðu þessar 5 milj., sem um er talað, verið notaðar mjög fljótt. Jeg veit það að vísu, að hægt væri að finna fleiri leiðir til að bæta úr lánsfjárþörfinni. Jeg hefi heyrt, að stjórnin og flokkur hennar, sem mænt hefir öfundaraugum til þessa góða máls, ætli sjer að gera það, með því að setja upp landbúnaðarbanka, eða með öðrum orðum, að víkka út ræktunarsjóðinn. En það þarf að meta það, hvort fyrirkomulagið muni reynast hentugra. Að hafa eina útlánsstofnun hjer, með einni yfirstjórn, sem brestur vitanlega kunnugleika á högum lántakenda um land alt, mundi áreiðanlega reynast óheppilegra, heldur en að lánin væru veitt frá hinum ýmsu lánsstofnunum, sem dreifðar eru yfir land alt, þar sem forstjórarnir eru gagnkunnugir hver í sínu bygðarlagi. Það er vitanlega gott að hafa eina stofnun til að útvega lánsfjeð. En dreifing þess er áreiðanlega hagkvæmara fyrir komið á þann hátt, er jeg lýsti nú. Jeg vona því, að ekki verði fram hjá því grundvallaratriði gengið, þegar skipun verður gerð á þessu máli. Jeg er hinsvegar ekkert á móti því, að sú stofnun, sem útvegar fjeð, heiti landbúnaðarbanki. Jeg var algerlega sammála því, sem hv.þm.N.-Ísf. sagði, nema hvað jeg legg ekki eins mikið upp úr því eins og hann gerði, að nauðsynlegt sje að vextirnir sjeu svo ákaflega lágir. Aðalatriði er, að peningarnir fáist. Hitt er minna um vert, hvort rentan er 1% hærri eða lægri, því með slíkum lánum má oft spara 10–15% í vörukaupum. Hitt er aftur nauðsynlegt, að löng lán sjeu með sem vægustum kjörum. En þess gætir minna um skyndilánin. Það hefir komið fram till. um að vísa þessu frv. til stjórnarinnar. Jeg geri ráð fyrir því, að sú till. verði samþykt. En það skyldi þá vera til stjórnar að vísa! Jeg fyrir mitt leyti hefi ekki mikla trú á því, að snúa mjer til stjórnarinnar með þetta. Hæstv. stjórn hefir sýnt meiri áhuga á því, að koma fram allskonar síldarmálum, heldur en svona nauðsynjamáli. Ef þetta mál á ekki að ná fram að ganga, þá vil jeg þó ekki, að því sje vísað til stjórnarinnar. Það má þá heldur falla.

Halldór Stefánsson Jeg hefi sama og ekkert að segja. Jeg var kallaður af fundi, þegar hv. 2. þm. Skagf. talaði, svo að jeg mun ekki taka upp umr. um það. Það er heldur ekki ætlast til, að hjer sje um neina úrslitaumr. um málið að ræða. Jeg hefi aðeins sett þessar athugasemdir fram, vegna málsins í framtíðinni.

Lárus Helgason Jeg mun ekki tefja umr. lengi. Hv. þm.N.-Ísf. sagði, að þetta þing mundi áreiðanlega ekki bera gæfu til að samþykkja jafngott mál og þetta. Jeg veit nú ekki vel, hvað hv.þm. átti við með þessum orðum sínum. Hann gerði enga grein fyrir því. En ef hann hefir átt við það, að þingið væri svo illa skipað mönnum, þá hittir það álit sjálfan hann, engu síður en aðra. En jeg held nú helst, að þetta hafi bara verið óhugsaður og órökstuddur sleggjudómur. - Þá kvað við nokkuð líkan tón, hjá hv. 1. þm. Reykv. Sá hv.þm. sagði, að stjórnin og flokkar þeir, er hana styðja, liti þetta mál öfundaraugum. Sú getgáta er af alveg sama toga spunnin. Finst mjer harla óviðfeldið að vera með slíka órökstudda sleggjudóma. Jeg hefi að minsta kosti ekki orðið var við, að neinn líti flytjendur frv. þessa öfundaraugum vegna þess. Annars má það undarlegt heita, að ef svo væri, að þetta væri besta málið, sem borð hefir verið fram á þessu þingi, ef meiri hluti þingsins lætur úr hömlu síga, að afgreiða það. - Jeg fullyrði því, að þessi ummæli þessara tveggja hv.þm. eru algerlega óviðeigandi og hafa ekki við neitt að styðjast. Þá er það málið sjálft. Jeg verð nú að segja það, að jeg er ekki eins hrifinn af því eins og þeir, sem telja það besta mál þingsins. Og jeg skal í fám orðum segja af hverju það er: Jeg hefi aldrei orðið var við það - og bý jeg þó í afskektu hjeraði - að þeir, sem eru svo efnum búnir og þeir skilamenn, að þeir geti borgað upp skuldir sínar um hver áramót, sjeu í neinum vandræðum með að fá peninga. Svo er það minsta kosti yfirleitt. Hitt tel jeg meira vit í og fyllri þörf, að efla banka, sem gæti veitt rekstrarlán, og til að auka bústofn, um lengri tíma, með sem lægstum vöxtum. Þetta frv. gæti því átt nokkurn rjett á sjer, með því að lagfæra það, án þess þó að ástæða sje til, að nokkur flokkur öfundist yfir því, að það er fram komið. En hitt tel jeg ekki skaða, þótt málið gangi eigi fram nú. Það gefur tíma til að athuga það betur. Meira ætla jeg svo ekki að segja. Mjer þótti aðeins rjett að mótmæla þessum tón, sem fram kom hjá þessum hv.þm. til stjórnarinnar og stuðningsflokka hennar, þar sem þeir hjeldu, að við mundum öfundast yfir þessari miklu gersemi.

Magnús Jónsson Mjer verður nú á að segja líkt og Hvamm-Sturla sagði við Sæmund Jónsson: „Miklu muntu vera maður vitrari, en eigi munir þú vita, hvárt þú ert eða aðrir menn.“ - Miklu er hv.þm. V.-Sk. vitrari maður en svo, að ekki hafi hann sjeð, að þessi tillaga Íhaldsmanna á ekki upp á pallborðið hjá meiri hluta þingsins, þótt hann þykist máske ekki hafa rent öfundaraugum til frv. En af einhverju er það þó, ef því verður ekki leyft fram að ganga nú. Það er að vísu gott, ef það verður tekið upp aftur. En hitt er víst, að þetta vandamál verður aldrei leyst, svo í lagi fari, nema bygt sje á grundvelli frv. um úthlutun lánsfjárins og tryggingar fyrir skynsamlegri notkun þess. Bankar, með kanske örfáum útibúum, munu aldrei leysa þetta að gagni. Það verða að vera stofnanir í hjeruðunum sjálfum, sparisjóðsstjórnir og fjelagsstjórnir, sem hafa það með höndum. Það er aðalatriðið.

Flm. (Halldór Stefánsson) Af því að þetta mál var afgreitt umræðulaust við fyrri umr., þykir mjer rjett að gera grein fyrir ástæðum okkar flm. fyrir till. Við teljum húsaleiguna í Reykjavík snerta allverulega hag þjóðarinnar og því rjettmætt að skifta sjer af því, hvernig henni er farið. Það kann að vera, að sumir álíti þetta meira einka- en alþjóðarmál. Um það má altaf deila. En þegar einka- og þjóðarhagsmunir rekast á, eiga einkahagsmunirnir að víkja. Það er grundvallarregla okkar stjórnarfars, að almenningsheill eigi að ráða. Jeg skal víkja að því nokkrum orðum, að hvaða leyti þetta mál snertir hag almennings í heild sinni. Það kemur fram í því, að laun manna og kaupkröfur eru miðaðar m. a. við húsnæðis- og vöruverðlag. Nú ganga vörur allra landsmanna að miklu leyti í gegnum Reykjavík, ekki aðeins það, sem hjer er neytt, og það kemur því niður á vöruverðinu, ef húsaleigan er há. Fjöldi embættismanna býr hjer í Reykjavík, og hið háa vöruverð og húsaleiga kemur fram í launaþörf þeirra og þannig óbeinlínis niður á öllum landsmönnum í tollum og sköttum. Sama er að segja um verkafólk og kröfur þess, en þær miðast fyrst og fremst við það, hvað það kostar að lifa með sparnaði. Það er kunnugt, að atvinnurekendum þykir kaupkröfur verkafólksins of háar til þess, að þeir geti rekið atvinnu sína án tjóns. Af þessu leiðir ýmiskonar sundurþykkju, deilur og verkföll, sem kemur niður á hag alþjóðar. Þetta verður nokkurskonar hringrás. Þurftarlaunin grundvalla kaupkröfurnar, en þær íþyngja gjaldþoli atvinnuveganna og gjaldþegna ríkissjóðs, og gjaldþolið er sá stofn, sem óumflýjanlega verður að bera uppi lægstu þurftarlaun. Jeg gat þess fyr, að hvorirtveggja þættust vanhaldnir, vinnuþiggjendur og vinnuveitendur, og munu báðir aðilar hafa nokkuð til síns máls. Kaupið er svo lágt, að ekki er hægt að lifa sómasamlega af því, en hinsvegar er það of hátt fyrir vinnuveitendurna og skattþegnana. Afleiðingin er sú, að í slíku landi er ekki hægt að lifa, hvorki fyrir vinnuveitendur eða verkafólk. Þegar svo er, þá er þjóðarhagur og þjóðarlíf á sandi reist. Jeg hefi nú stuttlega leitt rök að því, að húsaleigan hjer í Reykjavík á sinn drjúga þátt í þessu ástandi, og því er rjettmætt í alla staði, að löggjafarvaldið láti til sín taka í þessu máli. Sú rannsókn, sem við flm. viljum að gerð sje, á að fara fram á þeim grundvelli, hvort nokkuð sje hægt að gera og hvað eigi að gera. Ef til vill verður því haldið fram, að húsaleigan sje eðlilega há, þegar miðað sje við hið raunverulega verð húsanna. Um það skal jeg ekki fullyrða, en því er alment haldið fram og ekki mótmælt. En það á við í þessu máli sem öðrum, að það er betra að vita rjett en hyggja rangt. Það er sjálfsagt að viðurkenna það, að peningar eigi rjett sanngjarnra vaxta, en hitt verður jafnframt að viðurkenna, að rjett er að sporna við óhæfilega háum vöxtum, eða því, sem kallað hefir verið okur. Fyr meir var meiri áhersla lögð á það en nú er gert. Til þess að fá að vita, hvort húsaleigunni er svo farið, og geta þá haft hemil á í því efni, er enginn ábyggilegur grundvöllur til. Það er ekki hægt að fara eftir fasteignamatinu, vegna þess að verð húsanna er mishátt, eftir því hvenær þau eru bygð, hvort þau hafa gengið kaupum og sölu eftir að þau voru bygð, hvernig þau eru sett o. s. frv. Till. gerir ráð fyrir, að stj. geti notað niðurstöðu rannsóknarinnar til lagasetningar í þessu efni, ef ástæða þykir til. Sú lagasetning gæti orðið með ýmsu móti, en jeg vil ekki binda hendur stj. við neitt ákveðið. Þó vil jeg benda á eina leið, sem komið getur til greina. Það mætti hugsa sjer stimpilgjald af leigu. Af lágri leigu ætti það að vera lágt, eða jafnvel ekkert, en fara hækkandi eftir því, sem leigan yrði hærri eða ósanngjarnari. Sjálf er till. svo löng og ítarleg að efni sem um lög væri að ræða. Er það gert til þess að benda á sem ítarlegastan starfsgrundvöll. Það má þó vera, að till. sje ekki tæmandi, en úr því má auðveldlega bæta með ítarlegri reglugerð. Jeg hefi þá skýrt frá því, sem vakir fyrir okkur flm, þessarar till. Jeg get ekki búist við, að allir verði okkur sammála, og má því vera, að ný sjónarmið verði dregin fram. Jeg mun þó ekki fást um að þræta um það til þrautar, en láta það nægja, að jeg hefi nú lýst því, sem fyrir okkur flm. vakir. Læt jeg svo hv. deild um að meta þar á móti þau rök, sem færð kunna að verða á móti þessu máli, og verður það að ráðast við atkvgr., hvernig um till. fer.

Jón Ólafsson Jeg hafði búist við því, að hv.flm. gerði frekari grein fyrir þessu máli en gert er í till. sjálfri. Það vantar þó ekki, að drepið sje á ýmislegt, sem á að rannsaka, en það er ekki fulltæmt og verður seint. En mig langar til að spyrja hv.flm., á hvaða lagaheimild þetta byggist, því að jeg held, að ekki sje hægt með þáltill. að skylda mig eða aðra bæjarbúa til að gefa slíkar upplýsingar. Það má vera, að þetta hafi stoð í lögum, þótt jeg þekki það ekki. Og auðvitað verður stj. að hafa lög á bak við sig, svo að hún geti skyldað borgarana til þess að gefa slíkar upplýsingar. Í till. er gert ráð fyrir, að þessi rannsókn verði falin þrem mönnum, og eiga þeir að hafa lokið starfi sínu fyrir næstu áramót. Jeg hygg, að þetta sje ofætlun. Hjer er á fimta þús. íbúða, og eigi nefndin að taka allskonar skýrslur í þessu efni, er það svo mikið verk, að því er ekki hægt að ljúka á einu ári og jafnvel ekki tveim. Jeg hefi spurst fyrir um þetta hjá kunnugum manni, og hann sagði mjer, að ekki mundi duga minna en 10 manna nefnd til þess að skrifa upp og gefa skýrslurnar, auk þess sem þurfa mundi marga menn til að vinna úr þeim á eftir. Þetta er mjög flókið verk, og kostnaður við skýrslusöfnunina verður því varla neðan við 20 þús. kr. Jeg hafði vonað, að það kæmi skýrar í ljós hjá hv.flm., hvaða nauðsyn væri á þessu eða hvort hjer væri rekið það okur, sem gerði þetta nauðsynlegt. Ef hv.flm. hefðu lagt það á sig að finna lánsstofnanir bæjarins og þá menn, sem lagt hafa og leggja í húsabyggingar, hygg jeg, að þeir hefðu sannfærst um, að hjer er ekki um neitt slíkt að ræða. Jeg held, að þær stofnanir, sem mest hafa lánað, öfundi ekki þá menn, sem ráðist hafa í að byggja. Jeg geri ráð fyrir, að hv.flm. gangi gott eitt til, en þeir hafa haldið, að þetta væri glæsilegra en það er í raun og veru. Þeir, sem eiga eldri húsin og hafa átt þau frá upphafi, standa vel að vígi - því verður ekki neitað - en á mörgum húsunum hafa orðið eigendaskifti, og þeir, sem hafa tekið á sig þessar eignir á stríðsárunum, eru nú í kreppu, vegna þess, að þeir hafa keypt húsin við of háu verði. Jeg býst við því, að nefndin eigi m. a. að kynna sjer þetta, en jeg held, að niðurstaðan verði sú, að þeir, sem eignuðust húsin fyrir lítið fje, sjeu búnir að selja þau fyrir mikið fje, svo að það valdi húseigendum miklum erfiðleikum, ef fara á að lækka húsaleiguna. Auk þess er rjettara að ljetta undir með mönnum að byggja heldur en hitt. Og verði húsaleigan lækkuð, er öll hvöt til að byggja numin burtu að mestu leyti. Menn verða hræddir við að byggja, ef löggjöfin færi að grípa inn í. Og þótt nú sett yrðu lög í þessu efni, þýðir það ekki mikið. Á stríðsárunum var hjer húsaleigunefnd, sem menn gátu kært fyrir, ef húsaleigan var of há. En þegar húsnæðisskortur var, greiddu menn miklu hærri leigu en nefndin hafði ákveðið. Þetta voru leynisamningar, sem fóru svo dult, að fæstir vissu af því. Afskifti nefndarinnar gerðu samt það að verkum, að þeir; sem peningaráð höfðu, frestuðu að byggja, en þeir fátækari, sem út voru reknir, neyddust til þess og urðu því harðast úti. Þegar löggjöfin á að grípa inn í á þennan hátt, verður að gæta þess, eins og við öll bönn og takmörkun á frelsi einstaklingsins, að tæplega er hægt að gera einum gott án þess að gera öðrum miklu rangara til. Jeg er ekki í vafa um það, að þessar ráðstafanir mundu gereyðileggja þær framkvæmdir, sem bærinn þarf til aukningar á húsnæðinu. Það er engin leið hugsanleg til að bæta. úr þessu, án þess að gera fjölda manna rangt til, nema að veita fje til bygginga. Það er eina ráðið. Hv. 2. þm. Reykv. (HjV) hefir borið fram frv. (á þskj. 422), sem gengur í þessa átt. Þar er gert ráð fyrir lánum til íbúðarhússbygginga, svo að fátæklingum verði kleift að eignast húsakynni. Þetta er aðallækningin, ef fara á að skifta sjer af málinu. Í svo stórum bæ sem Reykjavík er verður að byggja yfir 200–300 fjölskyldur á hverju ári af eðlilegri aukningu bæjarbúa. Ef húsaleigan yrði svo sett niður, yrði það til að auka aðstreymið til bæjarins, því að þá er sá þröskuldurinn, sem mest hefir staðið á móti, - hin háa húsaleiga -, farinn, en af því leiddi, að enn meira þrengdi að. Auk þess mundi lækkun húsaleigunnar draga svo úr öllum framkvæmdum, að til vandræða horfði, ef stj. gerði ekki ráðstafanir í þá átt, sem farið er fram á á þskj. 422. Alt verður káf, flækjur og baktjaldamakk, sem af þessum afskiftum Alþingis myndi leiða, nema stjórnin geri þær ráðstafanir, sem farið er fram á á þskj. 422. Jeg hafði vonast eftir, að flm. hefðu komið með eitthvað til bjargar, um leið og þeir fara fram í þessi afskifti af einkamálum manna í bænum. Sú hugsunarvilla kom fram hjá hv.flm.(HStef), að hin dýra húsaleiga væri þjóðar „ruin“. Þetta er algerður misskilningur, því ekki er það þjóðarfjefletting, þótt hann fjefletti mig. Ef erlendir menn ættu húsakynni hjer, leigðu þau út og flyttu arðinn af landi brott, þá væri það þjóðarfjefletting. Svo er nú komið hjer, eins og með alt, sem er of dýru verði keypt, að fólk er hætt að standa í skilum. Menn eru því farnir að sækjast eftir skilamönnum og setja því niður leiguna til að geta náð þeim. Það held jeg að sje hæpið hjá hv.flm., að það verði mikið ódýrara fyrir ríkið að halda starfsmenn hjer, þó húsaleiga lækkaði. Í því efni mundi lítið verða unnið. En það gerði annað að verkum. Þeir, sem eiga fje og þurfa að ávaxta það, mundu leita með það annað en í húsabyggingar og það þangað jafnvel, sem síður skyldi. Svo mjög sem þrengt hefir verið að bæjarbúum hin síðari árin með sköttum og gjöldum, þá á nú enn samkv. till. að leggja inn á þá braut, að stimpla leigusamninga, - reyndar er ekki nein skylda til að gera húsnæðissamninga - og setja hámark á leiguna. Menn eiga að vísu að fá að leigja fyrir hærra verð, en þá á ríkissjóður að fá það, sem fram yfir er! Þegar maður heyrir þennan tón hjá flutningsmönnum, þá er svo sem auðskilið, af hvaða hvötum slíkar till. eru bornar fram. Hvers eiga borgarar Reykjavíkur sjerstaklega að gjalda, að taka á af þeim hverjum fyrir sig fjárráðin, þegar öllum öðrum landsbúum eru að sjálfsögðu leyfð frjáls viðskifti hverjum við annan? Jeg er ekki að andmæla því, að stj. útvegi atvinnu þeim mönnum, sem að þessu eiga að starfa, en jeg hygg, að meiri hluti bæjarstjórnar vilji ekki eiga þar neinn hlut að máli.

Bæjarstjórn hefir skipað húsnæðisnefnd

. Það var með alt annað fyrir augum. Hún á að athuga húsnæðismálið á líkum grundvelli og hv. 2. þm. Reykv. (HjV) hefir hafið máls á hjer í þinginu.

Rannsaka leigukjörin líka

. Þó um það sje talað í till., þá veit hv.þm. það, að slíkt er ómögulegt. Til að rannsaka á fimta þús. íbúða þarf stóra, hálaunaða nefnd í heilt ár eða lengur. Jeg læt við þetta lenda. Jeg er hálfhissa á þeim blæ, sem hvíldi yfir ræðu hv.flm. Hann ljet svo sem þetta væri eitthvert þjóðarvelmegunarráð. Einhver höfuðfjármálaspeki dyndi hjer yfir bæinn! Það vantar svo sem ekki spámenn og spekinga, þegar komið er inn í þessa virðulegu sali!

Hjeðinn Valdimarsson Jeg flutti á þessu þingi frv. til l. um verkamannabústaði. Það hefir ekki komið til umr., og má búast við því, að það verði ekki hjeðan af. En því get jeg lýst yfir, að það skal verða hið fyrsta frv., sem jeg flyt á næsta þingi, ef jeg lifi þá. Sú er skoðun mín og jafnaðarmanna, að úr húsnæðisvandræðunum verði ekki leyst til frambúðar, nema með nýbyggingum. Undanfarið hefir að vísu verið bygt mikið, en það hafa að mestu leyti verið stórar 3–5 herbergja íbúðir, yfir efnameira fólk. En af 1 og 2 herbergja íbúðum er lítið til, en slíkar íbúðir geta verkamenn helst tekið. Húsnæðisvandræðin eru því mikil meðal verkamanna enn. Þessi till. fer fram á rannsókn á leigumála húsnæðis og jafnframt frekari rannsókn á ástandi og herbergjatölu íbúða o. fl. Þó flm. búist aðallega við, að árangurinn verði notaður til að koma á mati á húsaleigu, þá getur þó rannsókn þessi leitt til fleira. Mætti nota hana til að koma hjer á byggingalöggjöf. Jeg álít, að sem stendur sje þörf á opinberri íhlutun um leigumála á húsnæði hjer í bænum. Þó skal jeg viðurkenna, að slík íhlutun um verð á leigu geti ekki átt sjer langan aldur, meðan bæjarfjelagið á ekki sjálft yfir húsnæði að ráða. Matsleiga á ekki að miðast við upprunalegan byggingarkostnað húsanna, heldur við byggingarkostnað á hverjum tíma, sem metið er, og þarf þó að taka tillit til þess, hvernig húsunum er við haldið. Hv. 3. þm. Reykv. (JÓl) lagði þá spurningu fyrir flm., hvort ekki mundi þurfa lög til þess, að rannsókn geti farið fram. Jeg álít, að til þess muni þurfa lög, ef upplýsinga er neitað. Þó hefir bæjarstjórn álitið sig geta fengið upplýsingar án lagasetningar, því að síðastliðið haust samþykti hún að láta fara fram rannsókn á húsnæði í bænum. En verði væntanlegri nefnd neitað um nauðsynlegar upplýsingar, þá getur stjórnin gefið út bráðabirgðalög, með þann vilja þingsins að baki sjer, sem kemur fram í till. Að endingu skal jeg taka það fram, að jeg álít, að till. eigi rjett á sjer nú, bæði er litið er á hana frá því sjónarmiði, að setja þurfi hámark á húsaleiguna, og að hún verði til þess að leggja grundvöll undir skynsamlegt byggingafyrirkomulag í bænum.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Góður maður hjer í deildinni sagði við mig áðan, að þótt dýrt yrði, þá mundi fátt borga sig betur en að afla sjer vitneskju um húsaleiguna hjer í bænum, ef með því tækist að hnekkja okri því, sem þar ríkir. Húsaleiguokrið er eitthvert hið stærsta fjárhagsböl landsins. Ríkissjóðurinn fær átakanlega að kenna á því. Kaup starfsmanna er of hátt frá sjónarmiði ríkisins. Þó eru margir þeirra í fjárhagskröggum, og á hin afarháa húsaleiga sinn þátt í því. Verklýðurinn á við erfið kjör að búa, ekki síst fyrir það, að mikill hluti af kaupi hans fer til að greiða húsaleigu, og atvinnurekendur telja sig þó naumast geta goldið það kaup, sem nú er. Húsaleigubölið mergsýgur þannig landið. Jeg þekki eitt dæmi, sem sýnir þetta átakanlega. Kona nokkur á sveit hjer í nærliggjandi sýslu. Hún er skilin við mann sinn og hefir 3 börn fram að færa. Henni hefir tekist að koma sjer svo fyrir, að hún fær að vera hjer í Reykjavík, og geldur sveitin með henni hingað. Þessi kona kostar fátæka sveit um 2000 kr. á ári. Hún er sjálfsagt ekki of vel haldin, en þetta er helmingur allra útsvara í sveitinni. Það hafa verið að berast brjef í stjórnarráðið frá hreppsnefndinni. Beiðist hún hjálpar til að losna við þennan gífurlega skatt. En það er ekki hægt að hjálpa. Konan er í sínum fulla rjetti til að dvelja hjerna. Þegar sveitahjeruðin, með takmarkaðar tekjur, komast í návist við slíka dýrtíð, lamast gervalt starfsþrek þeirra. Það er full þörf á að taka föstum tökum á þessu okri. Og jeg treysti því, að hin sjúka hagsmunastefna reykvískra húseigenda reynist ekki svo sterk hjer á þingi, að það takist að hindra rannsókn á þessu vandamáli.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Eins og hv.þdm. mun í fersku minni, var því hreyft við 1. umr. þessa máls, að Ed. hefði dregið til muna úr þeim öryggisráðstöfunum, sem í frv. fólust eins og það var lagt fyrir þingið. Deildin mun ennfremur minnast þess, að landbn. var mjög óánægð með þetta og flutti brtt. við frv., sem gengu í þá átt að herða aftur á ákvæðunum. Till. meiri hl. eru á þskj. 514, en till. eins nefndarmanns ásamt fleirum hv.þdm. eru á þskj. 528, og ganga þær nokkru lengra en till. meiri hl. nefndarinnar. Þessar till. voru teknar aftur við 2. umr. til 3. umr., til þess að atkvgr. gæti farið fram þá. Þetta skeði nokkru fyrir páska, og sýndist þá nægur tími til að lúka málinu, þó að það þyrfti að fara aftur til Ed., en nú horfir málið öðruvísi við. Eftir því sem mjer er sagt, mun nú alveg komið að þinglausnum, og því litlar líkur til, að frv., sem þurfa hjer eftir að hrekjast milli deilda, geti orðið að lögum. Það er auk þess vitanlegt, að hv.Ed. er á gagnstæðri skoðun við þessa deild í þessu máli, eða a. m. k. landbúnaðarnefnd hjer, og eru því engar líkur til, að Ed. gangi að þeim brtt., sem hjer liggja fyrir, ef samþ. verða hjer. Ef við því höldum fast fram þessum brtt. hjer í deildinni, eru ekki líkur til, að málið verði afgr. nema í Sþ., en það er nokkurnveginn víst, að þingi verður slitið áður en sá tími er liðinn, sem til þess þarf. Meiri hl. landbn. telur því, að ekki sje nema um tvær leiðir að velja. Annaðhvort að samþ. frv. óbreytt nú eins og það kom frá Ed., svo að það geti orðið að lögum nú í dag, eða að stofna málinu í hættu með því að samþ. þessar brtt., og gæti þá afleiðingin orðið sú, að Ed. jafnvel feldi málið alveg. Þrátt fyrir það, að meiri hluti landbn. er mjög óánægður með frv. í þeirri mynd, sem það nú er, og átelji harðlega meðferð hv.Ed. á því, þá telur hann þó betra að samþ. frv. eins og það er en að fá engin lög um þetta. Af þessum ástæðum læt jeg hæstv. forseta hjer með vita það, að meiri hl. tekur aftur brtt. sínar á þskj. 514. Jafnframt vil jeg taka það fram, að meiri hl. tekur sínar till. aftur í fullu trausti þess, að hæstv.atvmrh. noti þá heimild, sem honum er gefin í 3. gr., til að banna með auglýsingu innflutning á þeim vörum, sem hætta telst á að flytja inn. Við viljum líta svo á, að hæstv. stj. hafi fengið allmikinn stuðning hjer í deildinni til að framfylgja þessu ákvæði, bæði í heim ámælum, sem hv.Ed. hefir hlotið fyrir meðferð sína á málinu, og öðrum röddum, sem hjer hafa heyrst. Það virðist alls ekki leika á tveim tungum, að sú skoðun sje ofan á hjer í hv. deild, að frekar beri að herða á en draga úr varúðarráðstöfunum gegn því, að þessi hættulega veiki berist til landsins.

Jörundur Brynjólfsson * Síðan jeg talaði í þessu máli síðast er nú liðinn langur tími og hafa margir tekið til máls. Brtt. þeim, sem meiri hl. flytur hjer, hefir verið andmælt, og þó einna sterkast þeim, sem jeg flyt ásamt nokkrum hv.þdm. á þskj. 528. Menn hafa rökstutt andstöðu sína gegn brtt. okkar með því að halda fram, að engin hætta væri samfara innflutningi á þessum vörum. Hv. 2. þm. Reykv. hefir gengið feti lengra en aðrir og haldið fram, að till. okkar hefðu ekki við neitt að styðjast. Þær væru annaðhvort bygðar á þekkingarskorti á málavöxtum, eða þá að eitthvað annað lægi á bak við. - Jeg mun nú síðar koma nokkru nánar að því, hvor okkar hefir meira til síns máls. Málið hefir nú verið allrækilega upplýst af hálfu sjerfræðinga, og skal jeg leyfa mjer að vitna hjer til sömu sjerfræðinga og hv. 2. þm. Reykv. vitnar til, og athuga, hversu vel hann hefir farið með sínar heimildir. Jeg ætla þó fyrst að mótmæla því algerlega, að fyrir okkur vaki nokkuð annað en að verjast þeirri hættu, sem hjer vofir yfir. Hjal hv.þm. og fleiri um verndartollastefnuna læt jeg mig litlu skifta, en jeg skal bæta því við, að ef við teldum rjett að taka upp þá stefnu, þá mundum við hafa fulla einurð til að koma fram með hugmyndina ógrímuklædda. Í brjefi því, sem sendiherra Dana hjer hefir sent stj., er komist svo að orði, að það vanti vísindaleg rök fyrir því, að nauðsynlegt sje að grípa til þessara ráðstafana. - Ennfremur er drepið á það, að lega landsins og staðhættir allir sjeu á þá leið, að ekki þurfi að óttast svo mjög, að veikin berist hingað, og að tilbúningur á mjólkurafurðum, smjöri, ostum o. s. frv., fari fram á þann hátt, að sýkingarhætta stafi ekki af þeim. Þessar fullyrðingar, sem í þessu brjefi standa, hafa við lítið að styðjast, eins og jeg mun síðar sýna fram á. Í þessu brjefi er það talið nokkurnveginn víst, að Ísland liggi svo norðarlega, að þess vegna sje engin hætta á því, að veikin geri hjer vart við sig. Er þetta rökstutt með því, að veikinnar hafi ekki orðið vart fyrir norðan visst breiddarstig. Jeg býst við, að þetta hefði ef til vill ekki verið álitið ósennilegt áður en veikin barst til Noregs. En nú er veikin komin til Noregs, og hennar hefir ekki orðið þar vart fyr, svo menn hafi þekt. Reynslan hefir því skorið úr um þetta atriði, og er því ekki hægt að benda á þessi rök fyrir því, að veikin geti ekki þrifist á Íslandi.  Það má vera, að það hafi tekist, en þó skal jeg ekkert fullyrða um það. Og það er afarfávíslegt, ef menn vilja byggja nokkuð á slíkum fullyrðingum sem þessum í svo mikilsvarðandi máli sem þetta er. Þetta, að veikin hefir ekki borist norðar, stafar efalaust af því, að vörur, sem sýkingarhætta getur stafað af, hafa ekki flutst norðar. Það hefir verið vikið að ýmsum öðrum atriðum í þessu brjefi, svo að jeg hirði ekki að fara nánar út í þau, en það er bersýnilegt, að þær ástæður margar, sem þar eru færðar fram, eru mjög lítils virði. Þá kem jeg að því mikilvægasta atriði, sem hv. 2. þm. Reykv. bygði á sinn dóm gagnvart okkur, og talaði um af slíkum myndugleik, að menn hefðu getað ætlað, að hann væri smiðurinn að þessum vísdómi. En satt að segja fanst mjer á ummælum hans, sem honum mundi annað hentara en vísindamenska í þessum efnum. Því að fyrsta skilyrðið fyrir vísindastarfsemi er, að menn sjeu aðgætnir. Hann vitnaði sem sje í rit yfirdýralæknis Dana sjer til stuðnings. En það er skemst af að segja, að þessi vísindamaður segir ekkert í þá átt, sem hv. 2. þm. Reykv. hefir eftir honum. Dýralæknirinn segir, að það sje „ekki líklegt“ eða „sennilegt“, að veikin berist með mjólkurafurðum. Og hann færir það til sem ástæðu, að fyrst og fremst sje mjólkið „pasteuriseruð“, og ef gerlarnir dræpust ekki í þeim hreinsunareldi, þá mundi smjörsýran stytta þeim aldur mjög fljótlega. Hann staðhæfir ekkert. Hann segir, að það sje „ekki líklegt“ og „ekki sennilegt“, og viðvíkjandi gerilsneyðingunni segir hann, að ef engin óhöpp komi fyrir, þá eigi engin hætta að geta stafað af henni. Hann skírskotar til rannsóknarnefndar í Hollandi um það efni, og hafi hún komist að þeirri niðurstöðu. En það er sannað, að mjólk, sem hefir verið gerilsneydd, hefir sýkt frá sjer. Það er því ekkert hægt að fullyrða um það, hvort gerilsneyðing sje óyggjandi, enda er þessi dýralæknir svo varfærinn vísindamaður, að hann gerir það ekki, heldur segir hann, að ef engin sjerstök óhöpp komi fyrir, þá megi ætla, að svo sje. Þá er eftir hitt atriðið, að sýring eða gerjun í smjöri drepi gerlana. - Þessi vísindamaður staðhæfir ekki heldur neitt um það atriði, enda er það eðlilegt, að ekki sje gott að ábyrgjast neitt í því efni. Það, sem hann segir um þetta atriði, er það, að það sje mjög sennilegt eða mjög líklegt, að þessar sóttkveikjur drepist við sýringu í smjöri. Þá talar hann einnig um osta og ostagerð, og það staðhæfir hann, að til osta sje ekki einungis notuð gerilsneydd mjólk, heldur og ógerilsneydd. En hann segir hinsvegar alls ekki meira um sýkingarhættuna en hann sagði áður um hana í smjöri, því að hann segir aðeins, að það sje sennilegt, að sóttkveikjur í sýktri mjólk drepist fljótlega sökum efnabreytinga í osti. Þá víkur hann að því í niðurlagi brjefsins, að ef Íslendingar ætli að gera þessar ráðstafanir svo harðar sem ráðuneytið gerði í haust, þá megi þeir búast við því að verða að einangra sig lengi, því að veikin sje mjög útbreidd um Evrópu. Þetta segir þessi vísindamaður, og skal jeg ekki dæma það hart, þótt hann segi þetta síðasta, en jeg álít, að það sje vissulega okkar, en ekki hans, að gera það upp við okkur, hvaða erfiðleika við viljum leggja á okkur í þessu efni. Þetta er þá það helsta, sem máli skiftir hjer í skrifum þessa vísindamanns, og get jeg sagt það, að þar er hvergi sagt meira en jeg hefi nú frá skýrt. Það brjef, sem jeg hefi vitnað í, er skrifað í janúar þ. á. Í raun og veru hefi jeg þá andmælt öllu, sem fram hefir komið gegn till. okkar í þessu máli, því að andstæðingar okkar færðu það eitt til stuðnings sínu máli, að það stafaði engin hætta af innflutningi þessara vara. Og þeir vitnuðu aðeins til þessa eina manns, og að því er mjer sýnist, hafa þeir lagt miklu meira í orð hans en þau gáfu tilefni til. Því sje jeg ekki ástæðu til að andmæla frekar því, sem enn hefir komið fram gegn tillögum okkar. Menn verða að gera það upp við sig, hvort þeir vilja leggja nokkuð á sig til þess að komast hjá þessari veiki með innflutningsbanni á þessum vörum og þeim óþægindum, sem altaf hljóta að leiða af slíkum höftum á viðskiftalífi manna. Meti menn það meira en öryggi alls búpenings í landinu, sem getur verið í hættu, ef allrar varúðar er ekki gætt, þá eigi þeir það við sjálfa sig. Hv. 2. þm. Reykv. gerði fleiri atriði að umtalsefni í sambandi við þetta mál, en jeg held, að jeg geti sparað mjer að rekja það alt, því að jeg hefi nú drepið á helstu atriðin. Hann kvað ekki geta stafað mikla hættu af innflutningi á kartöflum, því að sýktir gripir mundu ekki ganga um kartöflugarðana. Og margt fleira sagði hann á ámóta þekkingu bygt. Auðvitað þarf ekki að óttast það, að menn láti sýkta gripi ganga um kartöflugarða, en hættan liggur í því, að áburður frá sýktum húsdýrum er borinn í garðana, og af honum stafar hættan, en ekki frá gripunum sjálfum. Gífuryrðum hv.þm. og brígslum í okkar garð, m. a. um það, að við vildum með þessu koma á verndartollum o. s. frv., hirði jeg ekki að svara. Slíkar fullyrðingar og gífuryrði og brígsl um fáfræði og illar hvatir sæma ef til vill honum og hans fylgjurum.

Jeg er alveg sammála honum í þessu máli. - MJ: Og jeg sömuleiðis

. Já, einsdæmin eru verst. Annars óska jeg þessum hv.þm. hjartanlega til lukku með samfylgdina. Jeg held, að jeg geti þá skilið við hv. 2. þm. Reykv., því að jeg hygg, að nú hafi verið kollvarpað öllu, sem hann sagði. Annars get jeg tekið undir þá ósk hans, að hv. deild hugsi sig um tvisvar áður en hún afgreiðir þetta mál. Það var aðeins eitt atriði í ræðu hv.þm. Vestm., sem jeg sje ástæðu til að víkja dálítið að. Hann hafði eftir mjer, að ekki væri hægt að segja með vissu, hvenær sýkingarhætta væri úti, þar sem veikin hefði gert vart við sig. Þess vegna yrði slíkt bann gagnvart sýktum löndum að gilda - altaf eiginlega. Þetta er aðeins hártogun. Jeg ætlaði mjer auðvitað ekki að segja um það, hvenær mætti upphefja slíkt bann. Jeg ætlaði það mjer fróðari mönnum. En um það verður auðvitað að dæma fyrst og fremst eftir reynslunni. En að allrar varúðar og öryggis sje gætt rangað til slíkt bann sje upphafið, það vil jeg, og mjer finst, að ekki hefði þurft að skýra jafneinfalt mál og þetta fyrir hv.þm. Vestm. nje öðrum. Jeg ætla svo ekki að fjölyrða meir um þetta mál að þessu sinni, en jeg verð að segja það, að mjer þykir það leiðinlegt, ef hv.Nd. ætlar að heykjast svo á þessu máli, að hún geri engar frekari ráðstafanir en Ed. hefir gert. (*Ræðuhandr. óyfirlesið.)

Pjetur Ottesen Jeg hefi orðið þess fullkomlega var við 2. umr. þessa máls, að nokkrir þeirra manna, sem allfast hafa haldið á því að undanförnu að gera öruggar ráðstafanir til þess, að gin- og klaufaveiki bærist ekki til landsins, væru nú farnir að slaka allmjög til á þessu máli. En jeg verð þó að segja það, að mjer þótti skörin heldur færast upp í bekkinn, þegar kemur yfirlýsing um það frá meirihl. landbn., sem flutt hefir hjer brtt. í deildinni, sem eru þó, ef vel væri á haldið, til allmikilla bóta á frv. frá því, sem það var afgr. í hv.Ed., að hún ætli nú að taka þessar brtt. sínar aftur og samþykkja frv. óbreytt eins og það gekk í gegnum Ed. Jeg segi það satt, að jeg var alveg undrandi yfir þessu, og svo yfir þeirri ástæðu, sem var færð fram fyrir því, því að hún var, hreinskilnislega sagt, einskis virði. Það var sá argasti kattarþvottur, sem verið hefir á nokkru máli, því að þótt málið verði afgreitt hjer í dag, þá getur það komist til umræðu og afgreiðslu í Ed., og það meira að segja afbrigðalaust. Og eftir því, sem jeg hefi aflað mjer upplýsinga um Ed., þá mun hafa orðið nokkur breyting á afstöðu manna til málsins, svo að ekkert þarf að óttast um afgreiðslu þess þar. Þetta er aðeins grýla, sem verið er að nota hjer á þingmenn deildarinnar, alveg eins og önnur grýla hefir stundum verið notuð til að hræða óþekka krakka með. Eins nær það heldur engri átt, að hv.Ed. taki þá ábyrgð á sig að fella málið á þessu stigi, svo að jeg vænti þess og veit það, að þetta er eitthvert fljótræði, sem hjer er á ferðum, og jeg vænti þess, að við nánari athugun þessa máls muni hv.frsm. meiri hl. (BSt) bera sig saman við meðnefndarmenn sína og taka þessa yfirlýsingu aftur og halda fast við sínar brtt. Jeg ætla svo að tala nokkuð alment um þetta mál. Eins og þetta mál hefir legið fyrir hjer á undanförnum þingum, þá hafa verið, eins og nú, nokkuð skiftar skoðanir um það. Þannig er það, að eiginlega flestir bændur þingsins, og nokkrir menn þar fyrir utan, hafa haldið fram nauðsyn þess að gera öflugar varnir í þessu máli. Hinsvegar hefir fulltrúum kaupstaðanna þótt bændurnir ganga of langt í sínum tillögum um þessar varnir og hafa verið að kveinka sjer yfir því, að þessar varúðarráðstafanir kæmu ef til vildi of hart niður á kaupstaðabúum. En nú hefir þriðji aðilinn skotið upp höfðinu í þessu máli, og það er sá maður, sem á að gæta hagsmuna danska ríkisins hjer á landi. Það liggur hjer fyrir framan mig heill bunki af mótmælaskjölum frá dönsku stjórninni gegn þessum ráðagerðum og það er alla vega fram fært af hennar hálfu og allar upphugsanlegar leiðir farnar, bæði opinber brjef, og auk þess er yfirdýralæknirinn danski látinn skrifa mönnum hjer „prívat“brjef, og svo eru send eftirrit af þeim, bæði sem „prívat“-brjef og opinber brjef. Það, sem tilfært er í þessum brjefum, er það, að þau mótmæla algerlega þessum ráðstöfunum og telja þær ýmist óþarfar eða þá að aðaláherslan er lögð á það, að með þessu sje gengið í berhögg við danska hagsmuni, ekki aðeins þannig, að Danir tapi viðskiftum hjer á landi, heldur muni þetta og leiða til þess, að aðrar þjóðir, sem þeir skifta við, muni taka upp slíkar ráðstafanir, og þar sem sambandsland Danmerkur grípi til slíkra ráðstafana, megi nærri geta, hvað önnur lönd, sem ekki sjeu í neinum tengdum við Dani, muni gera. Jeg mintist á „prívat“-brjef áðan. Jeg hefi náð í eitt af þeim, þótt mörg kunni að vera, og af því að það bregður upp ljósi yfir það. hvernig farið er að í þessu máli, þá hefi jeg gert útdrátt úr því, sem jeg ætla að lofa þingheimi að heyra, svo að það komist í þingtíðindin. Þetta brjef er frá dýralækni próf. Jensen, sem mönnum er nokkuð kunnur hjer á landi, til Hannesar Jónssonar dýralæknis, enda hefir áður verið vitnað í það. Prófessorinn byrjar með því að óska þessum starfsbróður sínum gleðilegs nýárs, því að brjefið er skrifað í janúar síðastl., og óskar þess mjög innilega, að honum megi hepnast að vinna landi sínu mikið gagn og mikinn sóma. Svo fer hann að brýna það fyrir starfsbróður sínum, að erfitt sje að hafa á hendi tillögur um opinberar framkvæmdir, sjerstaklega þegar það varði viðskifti við önnur lönd. og þó einkum þegar svo standi á eins og nú með Danmörku og Ísland, og ef til vill fleiri lönd. Hann segist viðurkenna að nauðsyn beri til að standa á móti því að gin- og klaufaveikin berist til Íslands. Kveðst hann viðurkenna, að nauðsyn sje á varúðarráðstöfunum gegn veikinni í Noregi, Færeyjum og á Íslandi, en þó beri nauðsyn til að standa á móti ráðstöfunum, sem sjeu ónauðsynlegar, og því fremur, þar sem Danir setji ekki slík höft á innflutning frá löndum, sem þeir selja vörur. Þessi síðustu ummæli prófessorsins eru næsta eftirtektarverð. Þótt Danmörk sje gersmituð af veikinni, en við lausir við hana, telur hann ekki ástæðu til, að við förum aðrar leiðir en Danir til að verjast henni. Þá segist prófessorinn hafa orðið alveg undrandi yfir banninu gegn innflutningi á smjöri, osti og eggjum, þar sem gin- og klaufaveikifaraldurinn, sem geisað hafði í tvö ár, hafi þá verið um garð genginn. Þetta er skrifað 5. jan., en í febrúar gýs veikin upp aftur, svo að sjá má af því, hve innflutningur á slíkum vörum hefir þá verið orðinn hættulaus. - Prófessorinn segir því næst, að þessar ráðstafanir sjeu sprottnar af óþarfa varfærni. Þó færir hann Hannesi Jónssyni það til málsbóta, að þar sem hann sje nýr í ráðunautsstarfinu, muni hann ekki hafa haft næga festu eða þrek til að standa á móti þessum aðgerðum stjórnarinnar, sem ekki verði staðfestar af dýrafræðilegri reynslu. - Þetta getur nú kallast föðurleg áminning. - Síðan segir próf. Jensen, að að vísu hafi þessar ráðstafanir ekki stórvægilega þýðingu fyrir Dani að því er viðskiftin við Íslendinga snertir, en þær geti valdið og hafi þegar valdið óþægindum fyrir Danmörku í viðskiftum við önnur ríki, sem líta á bannið sem vantraust til Dana og nota bannið Dönum til óhagræðis. Þessu næst vill prófessorinn leiða athygli að því, hve gerilsneyðingin sje örugg sóttvarnarráðstöfun. Segir hann, að Englendingar hafi ekkert gert til að hindra innflutning á dönskum landbúnaðarafurðum og Norðmenn hafi heldur ekki bannað innflutning á smjöri, enda þótt þeir hafi að sínum dómi lagt á ósanngjörn innflutningsbönn á grænmeti o. fl. Hjer kemur hið sama fram og áður hjá prófessornum, að ekki sje fremur ástæða til að viðhafa ráðstafanir þar, sem veikin er ekki, heldur en þar, sem hún er og hefir geisað um langan tíma. Um ostinn segir hann, að þótt draflinn innihaldi eitthvað af sýklum, þá drepist þeir brátt við gerðina í ostinum, eða áður en osturinn fer á markaðinn. Auk þess hljóti jafnan að vera að ræða um mjög hverfandi magn af sýktri mjólk til mjólkurbúanna, þar sem ekki er tekið á móti mjólk frá sýktum heimilum. Verði því að álykta, að ekki sje hætta á, að veikin berist með osti frá Danmörku til Íslands. Að því er egg snertir, þykir honum ekkert athugavert við það, þótt egg sjeu flutt frá Danmörku til Íslands á þeim tímabilum, sem veikin geisar ekki í Danmörku, ef búið er um eggin í trjemjöli, eins og gert er, þegar egg eru flutt út þaðan. Um aðrar vörur, sem bannaður er innflutningur á, segir hann, að þær hafi minni þýðingu (fyrir danska hagsmuni auðvitað), og því skifti þær sig minna. Því næst segir prófessorinn eitthvað á þessa leið: „Um leið og jeg leyfi mjer að senda yður þetta langa brjef, legg jeg mikla áherslu á, að þjer gerið, við nýja athugun út af málaleitun dönsku stjórnarinnar til hinnar íslensku, þegar Alþingi kemur saman í janúar, tilraun til að slá niður þeirri óþörfu hræðslu við að gin- og klaufaveikin berist til landsins, sem felst í þessum ráðstöfunum, sem jeg ætla, að sjeu uppvaktar fyrir ummæli norskra blaða“. Svo bendir hann á, að eins standi á um Færeyjar og Ísland, að veikin sje ekki enn komin þangað, og ætti því Íslendingum ekki að vera vandara um en Færeyingum. Um þetta atriði segir hann: „Þótt bæði danska landbúnaðarráðuneytið og yfirstjórn dýralækninganna í Danmörku finni til ábyrgðarinnar gagnvart Færeyjum, hefir þó verið talið verjandi - og jafnvel þegar gin- og klaufaveikin geisaði mest hjer í landi - að takmarka svo bannið, að það næði eingöngu til lifandi og slátraðra alidýra, heys, hálms og notaðra fóðursekkja“. Þó, segir hann, hefðu Færeyingar ekki orðið síður hart úti en Íslendingar hlutfallslega, ef veikin hefði borist þangað. Út af þeirri ábyrgð, sem próf. Jensen segir, að danska stjórnin finni til gagnvart Færeyjum, get jeg ekki stilt mig um að minna á, að á stríðsárunum urðu Færeyingar að bjargast upp á eigin spýtur, eins og við, og nutu einskis góðs af sambandinu við Dani. Til þess að verða ekki hungurmorða, sigldu þeir þá skútum sínum hingað til Íslands til að sækja sjer matföng. Af góðum vilja en lítilli getu var þeim miðlað nokkru af nauðsynjum. En Færeyingar urðu að sigla skipum sínum yfir ófriðarsvæðið, svo að Englendingar tóku þau og fóru með þau til Kirkwall til rannsóknar þar. Fóru Færeyingar fram á, að danska stjórnin gengist í það við Englendinga, að þeir fengju að sigla skipum sínum óhindrað milli Íslands og Færeyja. Danska stjórnin veitti þeim enga áheyrn, og urðu þeir því að útvega sjer leyfið sjálfir. En það var ekki nóg með, að danskir embættismenn neituðu Færeyingum allri aðstoð sinni í þessum málum, heldur var skipuð rannsóknarnefnd, sem sat í nokkur ár, til að rannsaka þetta ódæði Færeyinga. Var þess krafist, að lögþingsmenn þeir, er gengust fyrir því að ná samkomulagi við Breta um siglingarnar, mættu fyrir rjetti í Danmörku. Þeir neituðu að fara, og þar með fjell málið niður. - Þetta nægir til að sýna, til hve mikillar ábyrgðar Danir finna gagnvart Færeyingum, þegar þeim liggur mest á. Þá segir próf. Jensen, að því hafi verið haldið fram gagnvart danska sendiráðinu á Íslandi, að vísindin vissu ekki upp nje niður um gang og smithættu gin- og klaufaveiki, en þetta sje með öllu rangt. - Það er rjett, að menn vita nokkuð um veikina og hvernig hún hagar sjer, en þó ekki nóg, þar sem bakterían er enn ófundin. Prófessorinn segir, að slíkar staðleysur byggist á „ábyrgðarlausum blaðaskrifum“. Ekkert dularfult sje við gang veikinnar. „Það er því örugt að fara eftir staðreyndum, í stað þess að fara að gera víðtækar ráðstafanir, sem bygðar eru á ímynduðum möguleika“. Þannig endar þetta merkilega brjef. Jeg hefi rakið þau atriði þess, sem mestu máli skifta. Vænti jeg, að menn finni andann í því og kannist við hann, a. m. k. þeir, sem sögufróðir eru. Í þessu brjefi er því haldið fram, að gerilsneyðingin sje svo örugg, að ekki sje hætta á, að smjör og ostur beri veikina. En fróðlegt er að sjá, hvaða trú prófessor Jensen hefir á gerilsneyðingunni, þegar hann er að gefa Dönum, löndum sínum, ráðleggingar. Virðist þar skjóta allskökku við það, sem hann prjedikar fyrir Íslendingum í þessu brjefi sínu. Mun jeg, með leyfi hæstv. forseta, vitna nokkuð í fyrirlestur þann eftir próf. Jensen, sem Hannes Jónsson dýralæknir þýðir kafla úr í ritgerð sinni um gin- og klaufaveikina. Eins og gefur að skilja, verður hr. Hannes Jónsson að ábyrgjast þýðinguna. Jeg vil þá fyrst benda á þessi ummæli prófessorsins í þeim fyrirlestri: „Í sjerhverjum gin- og klaufaveikisfaraldri, hvort heldur hann er stór eða lítill, taka menn iðulega eftir tilfellum, sem meðal annars einkenna sig við það, að þveröfugt við það, sem venjulegast á sjer stað, brýst nú sýkin út á kálfunum og svínunum og ennfremur breiðir hún sig út á örstuttum tíma, eingöngu eða aðallega á þeim bæjum, sem senda mjólk til sama mjólkurbús. Smitunin orsakast af því, að mjólk úr veikum kúm er send til mjólkurbúsins og gerilsneyðingin er ófullkomin (hitinn á að vera 90° á C.), eða þá af því, að brugðið er út af fyrirmælum um flutning og meðferð mjólkurinnar í mjólkurbúunum“. Þá nefnir hann þess dæmi, að brugðið hafi verið út af settum reglum um meðferð mjólkur: „Á einu af okkar allra stærstu mjólkurbúum braust gin- og klaufaveikin út meðal 5 viðskiftamanna á 1–2 dögum og byrjaði hjá þeim öllum í kálfunum og svínunum. Ónóg gerilsneyðing hafði það í för með sjer á einni af okkar minni eyjum, að sýkin braust út hjá hjer um bil helmingnum af viðskiftamönnunum á örfáum dögum, og hjá allflestum þeirra byrjaði veikin í kálfunum og svínunum. Á einu af mjólkurbúunum á Jótlandi bilaði vjelin, og af því leiddi, að þann dag var ekki hægt að gerilsneyða nema nokkurn hluta mjólkurinnar. Formaður mjólkurbúsins límdi þá miða á föturnar og skýrði mönnum frá því, að sjóða þyrfti mjólkina. Flestir viðskiftamennirnir gerðu það ekki, og afleiðingin varð sú, að 27–28 heimili fengu veikina. Maður nokkur tók fyrst eftir miðanum, þegar hann var búinn að gefa einum kálfinum af mjólkinni, en sauð hana svo, áður en hann gaf hinum skepnunum hana. Eftir fáeina daga fjekk kálfurinn gin- og klaufaveiki og smitaði svo hinar skepnurnar. - Eitt einasta tilfelli af veikinni, sem kom fyrir á Skáni síðastl. sumar, gerði það að verkum, að sýkin breiddist út frá mjólkurbúinu og var búin að smita rúmlega 20 býli, áður en menn áttuðu sig á, að gin- og klaufaveiki væri komin til Svíþjóðar.“ Svona reynist þá gerilsneyðingin, sem próf. Jensen leggur mest upp úr í brjefi sínu. Og hann segir ennfremur í fyrirlestri sínum: „Hættan af smitdreifingu frá mjólkurbúunum er ákaflega mikil, jafnvel þótt sýnd sje árvekni skilningur og aðgæsla af öllum hlutaðeigendum. En auðvitað margfaldast hættan, ef skilning vantar og trassaskapur er ráðandi“. Því næst segir próf. Jensen: „Fyrir yfirvöldin er það þess vegna mjög alvarlegt að gefa leyfi til að flytja mjólk úr sýktum kúm til mjólkurbúanna, til að spara fje ríkissjóðs. Jafnvel þótt fullkomlega mætti treysta atbeina mjólkurbúanna, myndi ómögulegt að hindra smitdreifingu að svo vöxnu máli, en því miður sýnir reynslan, að fjöldi mjólkurbúa rækir ekki skyldur sínar, en reynir eins og mögulegt er, í þetta skifti á einu sviði, í annað skifti á öðrum sviðum, að komast framhjá fyrirmælum yfirvaldanna“. Hjer bendir próf. Jensen til þess, að danska stjórnin kveinki sjer við að leggja fram fje til að efla sóttvarnarráðstafanir. Þetta, sem hjer hefir verið tilfært, er þýðing á kafla úr fyrirlestri eftir próf. Jensen, og má af því sjá, hvaða trú hann hefir í raun og veru á gerilsneyðingunni, þar sem hann vill ráða löndum sínum heilt. Þá kemur enn fleira til greina í þessu sambandi, sem jeg held, að sje ekki úr vegi að rifja upp aftur, úr hví að hugir manna eru enn á reiki um það, hvort forða skuli búpeningi landsmanna frá gin- og klaufaveikidauða eða ekki. Þótt veikin sje um garð gengin, getur smithætta verið mikil eigi að síður. Þótt dýrin sjeu heilbrigð orðin, geta þau verið smitberar. Gin- og klaufaveikisýklar geta lifað lengi utan dýranna. Það er því rjett að víkja nokkuð að því, sem Hannes Jónsson segir um næmi veikinnar í bæklingi þeim, er jeg held á. Því hefir verið haldið fram, að þótt sýklar væru utan á eggjum, dræpust þeir bráðlega, af því að sýklarnir lifðu ekki á þurrum stað. Um þetta atriði segir Hannes dýralæknir: „Oft virðist smitiefnið þola illa þurk eða uppþornun; þó er mótstöðukraftur þess mjög mismunandi og fer það öðrum þræði eftir efninu, sem uppþurkað er, en að hinum eftir því, hve hröð uppþornunin er og hve mikil. Stundum eyðilegst smitiefnið mjög fljótt við þurkun, en í öðrum tilfellum er það lifandi og smithæft mánuðum saman. Tilraunir með hálm og hey hafa leitt í ljós, að smitiefnið getur haldið sjer lifandi og sýkingarfæru í þeim í 5 mánuði eða lengur. - - - - Kulda þolir þetta sýkiefni, eins og mörg önner sýkiefni, ágætlega og getur lifað mjög lengi í frosnu ástandi“. Jeg bið menn að athuga þessi ummæli dýralæknisins vandlega. Enn er ein alveg ný ástæða til að sýna meiri varkárni og beita strangari varúðarráðstöfunum en áður, og það eru hinar beinu ferðir milli Íslands og Þýskalands, því að eftir því sem sunnar dregur verður veikin magnaðri og hættulegri. Um þetta segir Hannes dýralæknir: „Jeg vil þá fyrst minna á og undirstrika, að síðustu áratugina hefir hjer í álfu altaf liðið styttra og styttra á milli gin- og klaufaveikifaraldranna, að sýkin er sem stendur orðin landlæg í mestallri Mið-Evrópu, að Danir, Svíar og Englendingar hafa enn ekki getað útrýmt henni. Óhætt er að líta svo á, að smithættan aukist að sama skapi sem sunnar og austar dregur í álfuna. Í sambandi við þetta vil jeg benda á, að við höfum fengið örar og beinar ferðir til og frá Þýskalandi og að samgöngur okkar við nágrannaþjóðirnar hafa stórum aukist. Örar, beinar og hraðar ferðir hafa flutt sjúkdóminn miklu nær okkur en nokkru sinni áður, auk þess sem smithættan er nú jafnmikil og hún hefir verið mest, þar sem sum ríkin eru að gefast upp við sóttvarnarráðstafanir gegn sýkinni“. Á dýralæknirinn hjer einkum við Þýskaland. Því næst segir hann - og vil jeg enn brýna fyrir mönnum að taka vel eftir: „Kem jeg þá að því, hvað við getum og eigum að banna. Rökrjett hugsun finnur brátt ákveðna merkilínu í þessu máli. Heilbrigð skynsemi hlýtur strax að viðurkenna, að þær vörur, sem beinlínis eru afurðir þeirra dýra, sem næm eru fyrir sýkinni, og þær vörur eða hlutir, sem þráfalt eru í beinni snertingu við alidýr eða affall frá alidýrum, hljóta að vera langsamlega hættulegastar“. Af þessu leiðir, að þær vörur, sem brtt. gera ráð fyrir að banna, eins og stjórnin gerði á síðastl. hausti, hljóta allar að vera stórhættulegar. Þótt jeg muni síðar minnast á ummæli ýmsra hv.þm. um þessar brtt., þykir mjer rjett að geta þess nú þegar, að hv. 2. þm. Reykv. þóttist lesa út úr bæklingi Hannesar dýralæknis, að egg væru óskaðleg. Þetta hefir hann víst þótst finna á bls. 183, þar sem upp er talið hey, hálmur, rófur, kartöflur og annað hraðvaxið grænmeti og svo afurðir þeirra dýra, sem móttæk eru fyrir veikina, t. d. nýjar sláturafurðir, ull, hár, fiður o. s. frv. Nú eru hænsni á meðal þeirra dýra, sem móttæk eru fyrir veikina. Vil jeg og í þessu sambandi benda á það, sem sagt er um eggin í greinargerðinni fyrir þessu frv. Það er fróðlegt að bera það saman við það, sem próf. Jensen segir í brjefi sínu, þar sem hann er að prókúrera fyrir dönskum hagsmunum, um það, að veikin berist ekki með eggjum. Í greinargerðinni segir svo um eggin: „Egg er sú vara, sem ekki er hægt að sótthreinsa nema með suðu, ef aðeins eru taldar þær leiðir, sem kleifar eru kostnaðar vegna“. Eftir þessu er ekki örugt að flytja inn egg, nema soðin, og þó því aðeins, að gin- og klaufaveikibakterían hafi ekki að þeim komist eftir suðuna. Þetta og margt fleira má færa því til sönnunar, að þessi vara er hættuleg og að innflutningur á henni geti haft í för með sjer, að búpeningur landsmanna, sem árið 1925 var metinn á 40 miljónir kr., verði lagður í rústir. Þegar farið er fram á meiri og strangari varnir hjer en annarsstaðar, er rjett að benda á það, að þar sem þessum vörnum hefir ekki verið beitt, hefir afleiðingin orðið sú að gin- og klaufaveikin hefir borist þangað. Jeg held, að þetta, sem jeg hefi tilfært, sje nóg til þess að sýna fram á, að það er ekki rjett, sem hæstv.forsrh. sagði, að við stæðum á grundvelli staðreyndanna og vísindanna, þó að við gæfum undanþágur. Vitanlega verða þær ekki veittar nema í því skyni að þær eigi að nota. Nei, þá fyrst stöndum við á grundvelli vísindanna og staðreyndanna, ef við bönnum innflutning á öllum þessum vörum. Jeg skal ekki fara mikið út í það að drepa á þær umr., sem urðu um þetta mál við 2. umr. Þá varð það að samkomulagi að láta allar umr. falla niður til 3. umr. Fjellu þó mörg orð þá er ástæða hefði verið til að hrekja. En með því, er jeg hefi nú sagt, þykist jeg hafa slegið niður þær ástæður, er bornar hafa verið fram gegn því að gera varnirnar svona strangar. - Tvent er það, sem nokkrir þm. hafa aðallega borið fram gegn þessum vörnum, og hafa þeir látið heita svo, sem þeir bæru þar hag kaupstaðanna fyrir brjósti. Í fyrsta lagi, segja þeir, er kaupstöðum neitað um of mikið af vörum, ef þetta bann kemst á, og í öðru lagi mundu þær vörur, er fáanlegar yrðu, hækka alt of mikið í verði. Í sambandi við þetta vil jeg geta þess, að síðan algerlega var bannaður innflutningur á nokkrum vörum, sem einnig eru framleiddar hjer, hafa þær lækkað í verði. T. d. hefir smjör lækkað um kr. 1,50 pr. kg. Þetta held jeg sje nægilegt til þess að sýna, að fullyrðingar þeirra, er standa á móti þessu banni af þessum sökum, eru ekki á neinum rökum bygðar. Þetta er bara fyrirsláttur hjá þeim og því slegið fram beinlínis á móti betri vitund. Einn hv.þm., jeg man nú ekki, hver það var, sagði hjer um daginn við 2. umr., að ef bannaður yrði innflutningur á eggjum, þá mundi það hafa þær afleiðingar, að næstu 2–3 árin yrðum við að láta öll hænsni, sem munu vera um 30 þús. í landinu, unga út öllum eggjum, sem til fjellu, til þess að nægur hænsnastofn fengist handa landinu. Jeg hefi nú að gamni mínu athugað þetta, til þess að geta sýnt fram á, hvaða vitleysur og fjarstæður menn fara með í þessum efnum. Niðurstaða mín af þessari athugun hefir orðið sú, að þó hænsnin væru ekki látin unga út nema í 2 ár, og hefi jeg þó gert ríflega ráð fyrir vanhöldum, þá væri hægt að framleiða á 3. árinu um 600 milj. eggja. Nú munu vera flutt inn árlega 300–400 þús. egg, svo af þessu sjest berlega, hvaða fjarstæðu menn leyfa sjer að fara með í þessum efnum og hvaða hugmyndir reynt er að breiða út um afleiðingarnar, sem þetta bann mundi hafa í för með sjer. Jeg held, að jeg fari nú samt ekki frekar út í það, sem sagt var við 2. umr. þessa máls. Ef málið verður rætt áfram, þá verður hægt að gera það, og það ef til vill rækilegar; en eins og nú standa sakir sje jeg ekki ástæðu til þess. Aðeins vildi jeg drepa á nokkur atriði í ræðu hv.þm. Vestm., - já, hann er nú því miður ekki viðstaddur. Er það og, svo um fleiri þá hv.þm., er fastast stóðu á móti þessu máli við 2. umr., að þeir láta nú ekki sjá sig. Finst þeim líklega, að það sje nú svo örugt orðið, að vilji þeirra verði ofan á um það, að ekki verði samþ. alt of strangar ráðstafanir, að nærvera þeirra við umr. sje ekki nauðsynleg. Þykjast þeir nú víst hafa fengið vind í seglin og ætla sjer nú að sigla þessum gagnslausu ráðstöfunum, sem eru í frv. eins og það er nú, fullum seglum gegnum þingið. Hv. þm. Vestm. (JJós) vildi halda því fram, að ekki væri unt að fá nægilegt hey hjer nema með því móti að sækja það austur yfir Íslands ála til Noregs. Er þetta allundarleg skoðun, því vitanlegt er, að hjer á landi er víða framleitt og ennþá víðar hægt að framleiða meira hey en notað er í þeim bygðarlögum og nóg hey á boðstólum. Það kemur greinilega fram í þessu sá leiðinlegi og skaðlegi hugsunarháttur - jeg vil segja uppskafningshugsunarháttur - að vilja endilega kaupa alt eða sem mest frá útlöndum, og það þó hægt sje að fá þessar nauðsynjar betri og ódýrari framleiddar í landinu sjálfu. Út af því, sem þessi sami þm. sagði um kartöflurnar, er það að segja, að það stafar aðeins af sleifarlagi á þjóðarbúskapnum, að nokkuð skuli þurfa að flytja inn af kartöflum, því aðstæður eru hjer víða ágætar til þess að rækta þær. Samt álít jeg þó ekki gerlegt að banna alveg innflutning á kartöflum nú, enda mun síður ástæða til þess að ætla, að jafnmikil hætta stafi af þeim eins og t. d. af mjólkurafurðum og eggjum, sem geta verið afurðir sýktra dýra. En ef innflutningsbann á kartöflum gæti orðið til þess, að lögð væri meiri stund á að rækta þær, fæ jeg ekki sjeð, að það væri neinn þjóðarskaði skeður, þó slíkt væri gert. Á jeg þar ekki sjerstaklega við þá, er hafa kartöflurækt að atvinnugrein, heldur og þá, er rækta þær til eigin afnota. Hjer er því ekki hægt að tala um, að verndartollapólitík liggi að baki þessu. Hefir því þó óspart verið haldið á lofti, að þessar innflutningshindranir væru ekkert annað en grímuklæddir verndartollar. En vitanlega nær það engri átt. Hætta sú, er búin er bústofni landsmanna, ef gin- og klaufasýkin berst hingað, er svo geigvænleg, að hún rjettlætir það fyllilega, þó slíkar ráðstafanir sjeu gerðar. Jeg sagði í upphafi máls míns, að hingað til hefðu aðallega komið fram tveir aðiljar í þessu máli, en nú væri þriðji aðilinn kominn til sögunnar, sem er umboðsmaður dönsku stjórnarinnar hjer. Og er það sýnilegt af öllum veðurmerkjum, að fast er fylgt á eftir úr þeirri átt. En jeg verð að segja það, að jeg vonast eftir, að það verði ekki hlutskifti Alþingis, að hægt verði að segja um það, að það skríði undir klæðafald danskra hagsmuna. Að lokum skal jeg endurtaka það, sem jeg sagði í upphafi, að ástæða sú, er hv.frsm. landbn. færði fyrir hringsnúningi meiri hl. nefndarinnar í þessu máli og fyrir því að hún tók aftur brtt. sínar, er engin ástæða. Þingi verður hvort sem er ekki slitið fyr en á miðvikudag, svo nægur tími hefði verið til þess að ganga frá málinu, þótt það færi til Ed. Og jeg lít svo á og geng út frá því sem sjálfsögðum hlut, að ekki ríki þvílíkt ábyrgðarleysi í Ed. um hag þjóðarinnar, að hún hefði látið sjer sæma að fella frv., þótt þessar brtt. hefðu verið samþ. hjer og frv. því orðið að fara aftur til Ed. Auk þess er það vitanlegt, að nokkur breyting hefir orðið á aðstöðu sumra hv.þm. í Ed. til þessa máls. Jeg skal svo bæta því við, að jeg geri ráð fyrir því, að þær brtt.hv. landbn., sem teknar voru aftur, verði teknar upp, ef brtt. okkar fimmmenninganna finna ekki náð fyrir augum þessarar hv. deildar. En jeg vona nú, að á þeirri alvörustund, er gengið verður til atkvæða um þetta mál, þá nái þær till. fram að ganga, er lengst ganga í þá átt að vernda þjóðina fyrir þeim voðalega vágesti, gin- og klaufasýkinni, sem á skömmum tíma gæti lagt landbúnað þessa lands í rústir.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg þakka hjer með hv. landbn. fyrir það, að hún hefir tekið aftur brtt. sínar, þó það sje að vísu af öðrum ástæðum en jeg hefði kosið. Vil jeg þá snúa mjer að þeim tveimur æsingamönnum, hv.þm. Borgf. og hv. 1. þm. Árn., sem vaðið hafa hjer uppi með miklum bægslagangi. Það mun viðurkent af öllum, að öll sú sjerfræðilega þekking, sem flaggað hefir verið með í þessu gin- og klaufaveikimáli, á rót sína að rekja til próf. Jensens, og það, sem Hannes Jónsson dýralæknir hefir um þetta sagt, er að mestu leyti fengið frá skrifum próf. Jensens eða frá námi hjá honum, en mun ekki nema að. mjög litlu leyti vera frá Hannesi sjálfum. Enda er það svo, að hann fer mjög lítið út fyrir það, sem próf. Jensen hefir áður sagt, og dragi hann einhverjar ályktanir, þá gerir hann það með mestu varfærni og kemur með niðurstöður, sem teljast verða heldur óákveðnar, t. d. eins og „að líklegt sje“ og „að svo virðist“ o. s. frv. Er þetta í sjálfu sjer ekki nema eðlilegt, því þó Hannes dýralæknir hafi tekið gott próf á sínum tíma, þá er langt um liðið síðan og hann hefir ekki haft ástæður til þess að menta sig frekar í þessari grein. Háttv. 1. þm. Árn. virtist líka viðurkenna, að ummæli próf. Jensens væru nokkuð óákveðin, en hann reyndi að teygja þau sjer í vil eftir því sem hann best gat. Hv. þm. Borgf. vildi aftur á móti knjesetja þennan vísindamann, og reyndi jafnvel að skerða vísindamannsæru hans með því að gefa í skyn, að yfirlýsingar hans væru af pólitískum lopa spunnar og bæri að skilja þær svo, sem þær væru yfirlýsingar frá fulltrúa erlendrar þjóðar, er hjer hefði hagsmuna að gæta. Víða sleit hann ummæli prófessorsins út úr samhengi, ef hann gat á þann hátt fengið orðin til að hljóða sjer í hag, og þar sem skoðun próf. Jensens kom í bága við hans eigin, sagði hann, að prófessorinn færi með rangt mál. Leyfði hv.þm. sjer þannig að setja sjálfan sig sem nokkurskonar yfirvitring í þessum efnum, og það eigi aðeins hvað Norðurlönd snertir, heldur og jafnvel alls heimsins. Hafði hann þó ekkert við að styðjast í þessu nema sína persónulegu skoðun, sem menn geta ekki tekið mikið tillit til. Hv. þm. gerði og það að gamni sínu að lesa upp, að vísu ekki orðrjett, en þó því sem næst, „prívat“-brjef. Hefi jeg áður vitnað í það, að vísu með leyfi, og bent á staðreyndir, sem í því standa. En hv.þm. Borgf. tók setningarnar hverja fyrir sig og teygði úr þeim sjer í hag eftir því sem hann gat, gerði gys að vináttumerkjum brjefsendanda til starfsbróður hans, og var svo að heyra, sem honum smakkaðist þetta vel svona framborið. Er slík meðferð á „prívat“brjefi bæði fáheyrð og ósvífin. Vildi hann láta líta svo út, að verið væri að beygja sig undir danska hagsmuni, ef öðruvísi væri farið að en hann og þeir fimmmenningarnir legðu til. En jeg hygg, að flestir Íslendingar sjeu sammála um það, að við höfum margt annað þarfara að gera en að vera að fjandskapast við aðrar þjóðir. Og ekki fæ jeg skilið, hvaða gagn við hefðum af því að fara út í tollstríð, því endirinn á slíkum stríðum verður altaf sá, að hinn veikari og minni má sín miður. Og ef þetta yrði til þess, að samskonar kvaðir væru lagðar á viðskifti Íslands og Danmerkur af Dana hálfu og hjer er farið fram á, að við gerum, þá býst jeg við því, að þó tjón Dana verði nokkurt, þá verði þó okkar meira. Það er því eins og nú er ástatt ekkert vit í því að leggja út á þessa braut, enda hefir meiri hl. landbn. fallist á þetta, með því að taka aftur brtt. sínar, sem þó ganga ekki eins langt og brtt. þeirra fimmmenninganna. T. d. um röksemdaleiðsslu hv.þm. Borgf. má nefna það, er hann mintist á Færeyjar. Hv. þm. ætti að vita það, að þótt, Færeyingar vilji vera sjálfstæðir, þá eru þeir aðeins amt úr Danmörku, og það segir sig sjálft, að það mundi ekki vera hagur fyrir Danmörku, að gin- og klaufaveikin bærist til Færeyja. Því ef veikin bærist þangað, yrði danska ríkið vitanlega að bæta þann skaða, sem af því hlytist. En hv.þm. Borgf. vildi gefa í skyn, að ábyrgðarleysi Dana væri svo mikið í þessum efnum, að þeir vildu ekki gera ráðstafanir til þess að hindra það, að veikin bærist til Færeyja, eða þeir jafnvel vísvitandi gerðu ráðstafanir, þannig að veikin hlyti að berast þangað. Þessu til sönnunar tók hann svo óskylt dæmi og þegar Dönum á ófriðarárunum mislíkaði það, að Færeyingar skyldu leita til annara landa um kaup á nauðsynjavörum.

Samur er viljinn!

. Vitanlega dettur engum heilvita manni í hug, að Danir láti sig engu skifta, hvort veikin berst til Færeyja eða ekki. Og þó varnarráðstafanir þeirra gagnvart Færeyjum gangi skemmra en hjer hefir verið farið fram á, þá sýnir það ekki annað en að þeir álíta það nægilegt til þess að hindra útbreiðslu veikinnar. Þá vildi hv.þm. halda því fram, að ekkert væri að miða við þær ráðstafanir, sem Danir gerðu, því þar væri veikin landlæg, en hjer ekki. Í þessu sambandi þurfum við ekki annað en líta til annara landa, sem verið hafa laus við veikina, eins og t. d. Noregur, til þess að sjá, að þau hafa ekki tekið upp slíkar varnarráðstafanir og hjer er farið fram á, og það hefir vitanlega verið vegna þess, að slíkt hefir verið talið þýðingarlaust. Og það ætti hv.þm. að skilja, að fleirum gæti dottið í hug að banna innflutning á mjólkurmat, eggjum, kartöflum og kálmeti en þeim fimmmenningunum. Vitanlega ættu þeir, sem best eru að sjer í þessum efnum, að láta sjer detta slíkt í hug, ef þeir álitu, að nokkurt gagn væri að því. En hvaðan kemur hv.þm. Borgf. þetta vit umfram aðra menn, að rjett sje og nauðsynlegt að banna innflutning á þessum vörum til þess að verjast gin- og klaufaveikinni? Í þessu sambandi mætti minna á það, að við höfum haft eitt hættulegt dæmi um það, hvernig veikin hefði getað borist, þar sem hv. 2. þm. Rang. hefir lýst því yfir, að hann hafi hvað eftir annað verið þar, sem skepnur, sem höfðu gin- og klaufaveiki, höfðust við, og lýsti því á mjög „dramatískan“ hátt. Samt hefir hv.þm. Borgf. ekki krafist þess, að sjerstakar ráðstafanir væru gerðar, til þess að einangra hann, og er þó öllum kunnugt, að ekkert er eins líklegt til þess að breiða út veikina eins og allskonar ferðalangar, sjerstaklega þó hestaprangarar og aðrir verslunarerindrekar.

Hann var sápuþveginn hátt og lágt

. Það liggur engin sönnun fyrir um það, að svo hafi verið gert.

Það sjest á honum. - PO: Sýnist hann máske vera óhreinn?

. Enda mundi sápuþvottur einn ekki sótthreinsa háttv. 2. þm. Rang. fyrir gin- og klaufaveiki. Hv. þm. Borgf. virðist vera kominn inn á sömu braut eins og „Tíminn“, er hann hamaðist mánuð eftir mánuð á því að fá innflutningsbann á flestum aðfluttum nauðsynjavörum, sem öllum var kunnugt um, að var ekki gert vegna hættu við gin- og klaufaveiki, þó að svo væri látið í veðri vaka, heldur til að koma á alhliða verndarbönnum við samkepnisvörur íslensks landbúnaðar, án tillits til hagsmuna neytenda þeirra hjer. Jeg veit, að hann mun vilja verja það blað eins og hann getur.

A. m. k. það, sem það hefir sagt um gin- og klaufaveikina

. Annars virtist mjér hann hafa lesið þennan pjesa eins og sagt er, að ónefnd persóna lesi biblíuna. Hegðun hv.þm. gæti gefið mönnum í skyn, að varhugavert væri að leyfa öllum mönnum, sem vilja, að verða löggjafar. Hv. þm. kom hjer með stundarfjórðungs upplestur um það, hve mjólkurafurðir væru hættulegar, og vitnaði í því sambandi m. a. í próf. Jensen. Ekki var þó of vandlega með heimildir farið, því að hv.þm. gat ekki þeirra orða, sem standa næst á undan þeim, sem hann las upp, og óneitanlega hafa mikla þýðingu í þessu sambandi. Prófessorinn segir sem sagt, að mjólk sú, sem send er heim aftur frá mjólkurbúunum, orsaki oft smitun, en hins getur hann hvergi, að smitun hljótist af mjólkurafurðum yfirleitt. Jeg sje á hv.þm. (PO), að hann er að rifja þetta upp fyrir sjer og fletta pjesanum, og það veitir víst sannarlega ekki af. - Hannes Jónsson dýralæknir segir aftur á móti, að mjólkurafurðir geti borið sóttnæmið, „en sennilega er þessi hætta enganveginn mikil“, bætir hann við. Þessi orð feldi háttv.þm. Borgf. undan. En nú styðjumst við aðallega við prófessor Jensen, og er engin ástæða til að rengja orð hans, þótt hann sje danskur. Fyrir því hefi jeg viljað fá fram stuttan útdrátt um það, hverjar vörur hann teldi hættulegar og ástæðu til að banna innflutning á. Hefi jeg því gert lauslega þýðingu á símskeyti frá honum, sem jeg vildi lesa upp, með leyfi hæstv. forseta. Það hljóðar svo: „Þegar staðhæft er, að vísindin þekki ekki smitleiðir sjúkdómsins, er þetta með öllu órjett og er að kenna ábyrgðarlausum blaðaskrifum. Þess vegna er engin ástæða til víðtækra opinberra ráðstafana, sem einungis byggjast á hugsuðum möguleikum um smitun. Ennfremur verður að taka fram, að vinnuaðferðirnar á mjólkurbúunum gefa ekkert tækifæri til að bera smita í unnu afurðirnar. - Á grundvelli rannsókna síðustu ára um smitaleiðir á gin og klaufaveiki og eiginleika smitaberans er hægt að staðhæfa, að ástæða sje til að gera ráðstafanir gegn: Innfluttu fólki, sjerstaklega verslunarfólki, og frjálsu ferðalagi sveitamanna, og að sótthreinsa klæði þeirra og farangur; og að banna innflutning á: lifandi og slátruðum klaufdýrum, óunnum eða þurkuðum húðum og skinnum, beinum, hornum og klaufum, óþveginni ull og ótilbúnum hárum og fjöðrum, notuðum klæðnaði og þvílíku, klíði og öðrum fínskornum fóðurefnum, heyi og hálmi, notuðum fóðurpokum. Aftur á móti er ónauðsynlegt að banna innflutning á: Soðnu kjötmeti, slátruðum fuglum, smjöri, tilbúnu úr pasteurhituðum og sýrðum rjóma eða mjólk, eggjum, skepnufóðri, tilbúnu úr sýrðum, eimdum áfum, geymdum ostum, tilbúnum hárum, ull og fjöðrum og vörum unnum úr þessu, trjáplöntum og garðávöxtum, þegar hey og hálmur er ekki notað til umbúða, olíukökum, þegar ekki er notuð upphitun eða kemisk fóðurvinsla við tilbúning þeirra“. Af þessu skeyti sjest, að álit próf. Jensens er það, að með öllu sje óþarft að banna innflutning á ýmsum þeim vörutegundum, er þeir fimmmenningar vilja leggja strangt bann við. Af því mikla kappi, sem sjerstaklega tveir hinna hv. fimmmenninga hafa lagt á þetta mál, hlýtur mönnum að koma til hugar, að það sje ekki gin- og klaufaveikin ein, er þeir hafa í huga. Þeir hafa haft alveg sömu gögn að fara eftir eins og við hinir og nákvæmlega sömu möguleika til að afla sjer frekari gagna. Á þeim grundvelli er því ósennilegt, að þeir hafi getað komist að svo gerólíkri niðurstöðu. Hinsvegar er það kunnugt um þessa hv.þm., að þeir eru mjög hneigðir til að vernda innlenda framleiðslu í samkepninni við útlenda og hafa ekkert á móti innflutningsbönnum í þessu skyni. Jeg hygg, að afstaða þeirra sje sprottin af þessu, þar sem þeir eru auk þess báðir fulltrúar bændakjördæma, sem gætu haft mikla hagsmuni af innflutningsbönnunum. En þeim þykir betra að fá vörurnar bannaðar af heilbrigðisástæðum. Það lítur betur út og er auk þess auðveldara að koma því fram heldur en háum verndartollum. En þetta er engu haganlegra fyrir landsmenn heldur en verndartollur, - síður en svo. Af þessu hlýtst áreiðanlega skortur á ýmsum vörutegundum í mörgum hjeruðum suma tíma ársins, en af því leiðir aftur óeðlilega og óheilbrigða verðhækkun. Af tvennu illu vildi jeg þó heldur aðhyllast verndartollana en þessa bannstefnu hv.þm. Með henni er ekki komið hreint til dyra, heldur gengið aftan að mönnum. Er jeg verð þess var, að menn hugsa um vernd atvinnuveganna með þessu móti, kemur hjer í hug þessi vísa: Hylur gæran sauðar svarta soltinn úlf með geði þungu, dúfuauga, höggormshjarta, hunangsvarir, eiturtungu.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil ekki láta hjá líða að mótmæla orðum hv. 2. þm. Reykv. um bönnin, sem enn gilda. Þau bönn eru í gildi eingöngu til þess að hindra, að veikin berist hingað, og þau eru rjettmæt, af því að dýralæknir og hlutaðeigandi starfsmaður Búnaðarfjelags Íslands lögðu til, að svona langt væri gengið. Ásökun hv.þm. um aðrar hvatir er því gersamlega röng. Ef henni væri ómótmælt, gæti hún orðið til að skaða landið ákaflega mikið. Jeg mun að öðru leyti ekki blanda mjer í umræður málsins í þessari háttv. deild. Í hv.Ed. talaði jeg og hjelt þar fast á stjfrv. óbreyttu. En nú horfir málið sjerstaklega við. Því miður er það alveg víst, að ekki er unt að koma hinum harðari ákvæðum, er í stjfrv. voru og nú liggja fyrir brtt. um, gegnum þingið. Hjer er um það að velja að stíga það spor í áttina, sem frv. fer fram á, eða gera ekki neitt. Jeg hefi orðið að beygja mig fyrir meiri hl. hv.Ed., en jeg geri það ekki með glöðu geði. Jeg álít rjett að hafa harðari innflutningsbönn en nú eru í frv., en þar fyrir dettur mjer ekki í hug að berja höfðinu við steininn, svo að engu verði framgengt. Jeg kýs heldur að beygja mig nú og hefja heldur nýja sókn á næsta þingi. Að lokum vil jeg þakka bæði hv. landbn. og þeim fimmmenningum fyrir brtt. sínar, sem sýna, að sterkur vilji er á bak við þau bönn, er gilda.

Einar Jónsson * Jeg mun halda uppteknum hætti um það að vera ekki langorður. En jeg verð að segja fáein orð út af ásökunum þeim, er landbn. hafa verið bornar á brýn, einkum af hv.þm. Borgf. Jeg viðurkenni hvern þann þm., sem vill gera alt til að verjast þeim vágesti, sem gin- og klaufaveikin er. En samt hlýt jeg að undrast það hjá jafnsanngjörnum manni og hv.þm. Borgf., er hann ber nefndinni það á brýn, að það sje af ótta við ímyndaða mótstöðu hv.Ed., að hún vill gera tilslakanir sínar. Hv. þm. veit það vel, að hjer er um að velja annaðhvort engar varnir gegn veikinni eða þær, sem í frv. greinir eins og það er nú. Hv. þm. hafði þau orð, að honum þætti skörin tekin að færast upp í bekkinn, er landbn. æti nú ofan í sig alt, er hún hefir áður sagt. Jeg hefði ekkert út á þetta orðalag að setja, ef nokkrar líkur væru fyrir því, að hv.Ed. fjellist á þær breytingar, er landbn. vildi gera á frv. En jeg skammast mín ekkert fyrir að vilja ekki tefla málinu á tvær hættur. Jeg álít fylstu ráðstafanir rjettmætar, en jeg vil ekki, að málinu sje öllu stefnt til falls með því að ganga of langt. Jeg er sannfærður um, að upptalningin á bannvörum getur aldrei orðið tæmandi, þó að þeim mun nær verði komist, sem fleira er talið. Hv. þm. Borgf. talaði um það, að nú væri að koma í ljós þriðji aðilinn í þessu máli í viðbót við þá, sem fyrir voru. Það eru stjórnarvöld Dana. Óskaði hv.þm. þess, að Alþingi færi ekki að skríða undir pilsfald Dana. Jeg hugsa nú, að fáa langi mikið til þess. En hv.þm. ætti að fara varlega í því að bera fram getsakir til manna, því að einhverjum kynni þá að detta í hug að nefna við hann Akraneskartöflur. Auðvitað dettur mjer ekki í hug að væna hann þess, að hann láti þær ráða atkv. sínu, en það er þó ekki fjær sanni en ásökun hans. Jeg vil óska þess, að menn geti slept öllum óþörfum getsökum og vinni að því að koma málinu í það horf, er hverjum þykir best. Jeg veit, að hv.þdm. hafa tekið eftir yfirlýsingu hæstv.forsrh. um afstöðu hv.Ed. Mjer þykir hún sennileg og í samræmi við það, er jeg hefi heyrt frá öllum öðrum nema hv.þm. Borgf. Því hlýt jeg að hafa sömu afstöðu í málinu og hæstv. ráðh., og get jeg ekki tekið á móti ákúrum fyrir það, að jeg vil leita skynsamlegs samkomulags. Þó að jeg vilji sjaldan vaka yfir umr., hafði jeg hjartanlega gaman af þeim á tímabili í nótt sem leið, er þeir áttust við út af myndum í grínblöðum hv.þm. Borgf. og hæstv. fjmrh. Þegar jeg heyrði ásakanir háttv.þm. til landbn. fyrir kattarþvott, undanlátssemi o. s. frv., þá datt mjer í hug, að vonandi væri, að grínblöðin þyrftu ekki að birta myndir af gin- og klaufaveikri skepnu vegna þrákelkni hv.þm. Borgf. í málinu. Hvorugur þeirra hæstv. ráðh. og hv.þm. er svo fallegur, að mig langi til að sjá lasinn grip, sem sje öllu ljótari. En það kemur varla málinu við. Jeg hafði punktað smávegis fleira hjá mjer, en aðrir hafa tekið fram flest af því, og get jeg því látið staðar numið. Jeg vona, að hv. sessunautur minn (PO) misskilji ekki, þótt jeg hafi rekið ögn í hann hníflana. Jeg geri ráð fyrir, að hann rísi upp til andsvara, og jeg veit, að hann svarar drengilega, svo sem hann á vanda til. (*Ræðuhandr. óyfirlesið.)

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Jeg þarf fremur litlu að svara hv.þm. Borgf., af því að bæði hafa þeir hæstv.forsrh. og hv. 1. þm. Rang. tekið fram margt af því, sem jeg hafði ætlað að segja, þegar jeg kvaddi mjer hljóðs, og í öðru lagi var það ekki nema lítill hluti af ræðu hv.þm. Borgf., sem hann beindi sjerstaklega að mjer og landbn. Hann deildi þó nokkuð á meiri hl. nefndarinnar fyrir það, að hann vildi ekki lengur halda till. sínum á þskj. 514 til streitu. Hann sagði um þetta atriði, að sjer fyndist skörin vera farin að færast upp í bekkinn, þegar nefndin þannig fjelli frá sínum eigin till., kallaði þetta hringsnúning hjá nefndinni o. s. frv. Jeg vil nú mótmæla því algerlega, að hjer sje um nokkurn hringsnúning að ræða. Nefndin er algerlega sömu skoðunar og áður um það, að mesta nauðsyn sje á öruggari ráðstöfunum gegn gin- og klaufaveikinni, og vill enn halda fram, að till. nefndarinnar hafi verið á fullum rökum bygðar. Þess vegna hefir hún ekki að neinu leyti skift um skoðun. En hún hefir sannfærst um það, að það er ekki hægt að koma þessari till. í gegnum þingið, og þess vegna er ekki til neins að halda henni til streita. Og þá vill nefndin falla frá till. fremur en að stofna málinu í hættu. Því að það verður nefndin að halda fast við, að með frv. eins og það liggur nú fyrir sje mikið unnið í þessu efni, þó að ekki sje það eins mikið og nefndin hefði viljað kjósa. Jeg skal benda á, að það er skilyrðislaust bann á öllum þeim vörum, sem taldar eru í a-lið 2. gr. frv.

Það er líka skilyrðislaust bann á þeim í núverandi löggjöf

. Nei, það er ekki skilyrðislaust. Ennfremur miðar heimild fyrir atvmrh. í 3. gr. að því að banna yfirleitt innflutning á öllum þeim vörum, sem eru taldar hættulegar.

Það er líka í núverandi löggjöf

. Það er ekki til neitt skilyrðislaust bann á þessum vörum í núverandi löggjöf. Þess vegna álítur nefndin það þá allra óforsvaranlegustu afgreiðslu þessa máls, að láta það daga uppi eða falla. Ástæðurnar, sem jeg nefndi í fyrri ræðu minni fyrir því, að nefndin tekur till. sínar aftur, nefnilega afstaða hv.Ed. til málsins, þótti hv.þm. Borgf. ekki annað en kattarþvottur. Hann sagði í því sambandi, að jeg reyndi að hræða hv.þd. eins og menn hefðu hrætt börn með grýlu í gamla daga o. s. frv., og sagði um leið, að hann hefði fengið nýjar upplýsingar um afstöðu nokkurra þingmanna í Ed. Jeg verð að segja það, að þetta getur náttúrlega breytt viðhorfinu töluvert. En jeg vil þá benda honum á, að það verða nokkuð margir þm. í hv.Ed. að hafa breytt afstöðu sinni til málsins, ef þessari till. á að vera óhætt, því að eftir því, sem jeg veit best, voru það ekki nema tveir menn í hv.Ed., sem höfðu svipaða skoðun á málinu, þegar frv. var þar til meðferðar, eins og hv.þm. Borgf. og landbn. Svo að það þyrftu þá að vera a. m. k. sex menn í Ed., sem hefðu breytt afstöðu sinni til málsins síðan. Nú stendur það heima, að flokksbræður hv.þm. í Ed. eru einmitt sex; og ef hann vill fyrir þeirra hönd lýsa yfir því og taka ábyrgð á því, að þeir muni fallast á þessa till., sem hann flytur hjer, þá mun það breyta viðhorfinu afarmikið.

Veit þingmaðurinn fyrir víst, að enginn hinna hefir breytt afstöðu?

. Jeg hefi sterkan grun um það, og ekki nokkra minstu ástæðu til að ímynda mjer, að nokkur þeirra hafi gert það.

Heldur þingmaðurinn að ráðherrar fari að fella stjórnarfrv.?

Ed. kynni að hafa aðra leið heldur en að fella frv. Sem sagt, ef hv.þm. Borgf. gefur þessa yfirlýsingu, þá veit jeg, að það hefir mikil áhrif á úrslit málsins í deildinni. En annars sje jeg ekki til neins að vera að berja höfðinu við steininn í þessu máli, þegar komið er að þingslitum. Hitt er annað mál, að það er náttúrlega hart fyrir fjölmennari deild þingsins að verða hvað eftir annað að beygja sig fyrir hinni; og slíkt getur vakið hjá mönnum ýmsar hugsanir um það, hvort ekki væri rjett að taka til nýrrar athugunar, hvernig störfum er háttað á þinginu og hvernig þinginu er fyrir komið. En eins og nú standa sakir verð jeg að líta svo á, að við þessu sje ekkert að gera í þessu máli. Og það er ekki lengra síðan en í gær, að hv.þm. Borgf. ásamt öllum öðrum hv.þdm.samþ. óbreytt lagafrv., sem kom frá Ed., þó að hann ljeti í ljós afarmikla óánægju um frágang hv.Ed. á því. Og var nokkurnveginn eins mikil óánægja með það mál eins og þetta. En sá var munurinn, að það gat ekki dagað uppi, því að slíkt getur aldrei komið fyrir með fjárlög. Að þingsköpunum og stjórnarskránni óbreyttri getur það oft komið fyrir, að deildirnar verði að beygja sig hvor fyrir annari. Að ennþá sje nógur tími til að koma máli þessu fram á þinginu, þó að því verði breytt nú, eins og háttv.þm. Borgf. vildi halda fram, nær engri átt, því að jeg hefi sjeð útbýtt þingfararkaupsreikningum hv.þm., og jafnframt sjeð þá útfylta með það fyrir augum, að þingslit verði 18. þ. m., eða næstkomandi miðvikudag. Þá var háttv.þm. Borgf. að tala um, og lagði mikla áherslu á það, að nýr aðili væri kominn í málið, og skildist mjer helst, að hann eiga þar við dönsk stjórnarvöld. Jeg veit alls ekki, hvað slík ummæli sem þessi eiga að þýða í sambandi við umræður um þetta mál, því að jeg geri ekki ráð fyrir, að háttv.þm. vilji halda því fram, að landbn. hafi í þessu tilfelli látið undan síga vegna áhrifa frá dönskum stjórnarvöldum, eða t. d. að danski sendiherrann hafi haft áhrif á hana. Alt tal í þessa átt er hreinasta fjarstæða. Fyrir nefndinni vakir ekkert annað en að bjarga málinu gegnum þingið, og þess vegna vill hún ekki halda till. sínum til streitu. Annars verð jeg að segja, að jeg skil hálfilla gremju háttv.þm. yfir því, að till. nefndarinnar skuli ekki hafa verið fylgt fram, þar sem hann ásamt öðrum háttv.þm. hefir komið fram með brtt. eftir að till. nefndarinnar komu fram. Lítur því út fyrir, að þeim háttv.þm. hafi ekki þótt mikið til þeirra koma.

Pjetur Ottesen Það er rjett að byrja fyrst á því að svara háttv.frsm. meiri hl. landbn., sem nú settist niður. Hann þóttist svo sem hafa gert hreint fyrir sínum dyrum og nefndarinnar, þar sem hann taldi, að besta úrlausnin á málinu eins og það lægi fyrir nú væri að samþ. frv. eins og það kom frá Ed. Annars skil jeg hreint og beint ekkert í því, hvernig þessum hv.þm. er varið. Hann heimtaði af mjer sannanir fyrir því, hvort heill þingflokkur í Ed. myndi ganga að frv. þessu, ef það kæmi þangað breytt. Um slíkt get jeg vitanlega ekkert fullyrt, en hinsvegar er mjer kunnugt um, að stefnubreyting hefir töluverð orðið þar að því er mál þetta snertir, frá því að það var þar til meðferðar síðast. Þá þykir mjer og allótrúlegt, að ráðherrarnir, fjmrh. og dómsmrh., greiði atkvæði gegn frv., þó það verði fært í þann búning, sem það var borið fram í, að þeir fari að fella frv., sem stjórnarformaðurinn hefir borið fram. Hvílík fjarstæða! Það nær heldur ekki nokkurri átt, að sá ráðherra, sem barðist þar fyrir samskonar frv. í fyrra, jeg á þar við hæstv.dómsmrh., verði til þess að eyðileggja þær ráðstafanir, sem hann taldi þá bráðnauðsynlegar. Mjer finst því, að háttv.frsm. meiri hl. geri sjer harla einkennilegar og fjarstæðar hugmyndir um afstöðu Ed. til málsins. Mjer virðist því, eins og málið liggur fyrir nú, ekki geta verið um annað að ræða en að greiða atkvæði um það án tillits til annars en þess, sem þm. telja heppilegasta og forsvaranlegasta afgreiðslu málsins. Og að láta sjer detta aðra eins fjarstæðu í hug og þá, að þeir tveir hæstv. ráðherrar, sem atkvæðisrjett hafa í Ed., verði til þess að bregða fæti fyrir þetta stjórnarfrv. í þeirri sömu mynd, sem stjórnin bar það fram, virðist mjer naumast geta komið til mála. Þessi ótti við það að láta málið fara aftur til efri deildar er því ekkert nema ástæðulaus hugarburður; það er tylliástæða, sem fundin er upp á síðustu stundu af mönnum, sem illviljaðir eru málinu, og hefir slæðst inn í meðvitund sumra, sem raunar bera góðan hug til málsins, en eru ekki nógu sterkir á svellinu til að bjóða birginn þeim skaðræðisöflum, sem nú eru í hreyfingu til þess að eyðileggja nauðsynlegar varnarráðstafanir gegn gin- og klaufaveikifaraldrinum. Að meiri varnir sjeu í frv. nú, eins og það liggur fyrir, heldur en í gildandi lögum, er hreinasta fjarstæða. Eftir gildandi lögum er hreint bann á vörum þeim, sem teknar eru upp í brtt. okkar frá þeim löndum, sem gin- og klaufaveiki er í, en samkv. frv. er það alls ekki. Í brtt. okkar felst því ekkert annað en það, sem er í lögum landsins. Verði frv. því samþ. eins og það liggur fyrir, er verið að skerða stórkostlega þá löggjöf, sem fyrir er um þetta efni. En jeg verð að segja, að það sje dálítið undarlegt að vera að því einmitt nú, þegar hættan af þessum voðavágesti er altaf að aukast og margfaldast. Það er að fleygja sjer flötum fyrir hættuna, bjóða voðanum heim. Hvernig hv.frsm. meiri hl. fer að geta mælt með slíkum ráðstöfunum sem þessum, fæ jeg ekki skilið. Þá var hv.þm. í vandræðum sínum að vitna í frv. frá Ed., sem við hefðum kingt í gær, þrátt fyrir það, þó við hefðum verið óánægðir með það, og okkur væri ekki vandara um að gera slíkt hið sama nú. Þó þetta væri gert í gær, þá leiðir það ekki af sjer neina skyldu til þess að fara svo að einnig nú, enda væri sú aðferð í þessu máli með öllu óforsvaranleg. Jeg segi nei og aftur nei. Og mjer finst miklu nær að álykta sem svo, að úr því að við í gær samþ. nauðugir frv., sem kom frá Ed., þá sje a. m. k. sanngirniskrafa, að hún geri okkur það sama nú. Hjer er því um nýja ástæðu að ræða, sem mælir með því, að óhætt sje að senda frv. aftur til Ed. Þá kem jeg að hv. 2. þm. Reykv. Hann sagði, að alt, sem stæði í bæklingi Hannesar Jónssonar dýralæknis um gin- og klaufaveikina, væri tekið eftir próf. Jensen. Þar væri ekki um aðrar heimildir að ræða. En þetta er algerlega rangt hjá hv.þm. Bæklingurinn ber það beinlínis með sjer, að heimildirnar, sem dýralæknirinn byggir á, eru miklu víðtækari, og ennfremur ber greinargerð sú, sem fylgdi frv., þegar það var lagt fyrir þingið það beinlínis með sjer, að þeir menn sem undirbjuggu frv., en annar þeirra var einmitt Hannes Jónsson dýralæknir, hafa kynt sjer alla löggjöf um þetta efni á Norðurlöndum. Auk þess, sem Hannes Jónsson byggir á heimildum ýmsra fræði- og vísindamanna um gin- og klaufaveikina, þá er allmikill hluti ritlingsins sjálfstæðar athuganir hans í málinu og hugleiðingar um það. Eftir því, sem þessi háttv.þm. sagði, á að loka augunum fyrir öllu því, sem Hannes Jónsson segir um þessa hluti, og aðrir fræði- og vísindamenn, en trúa því einu, sem hinn danski dýralæknir próf. O. C. Jensen segir. Skyldi danskinum líka? En það má svo lofa annan að lasta ekki hinn, og jeg verð að segja það, að mjer finst, að yfirdýralæknirinn íslenski og ráðunautur stjórnarinnar um þessi mál vera nokkuð ljettvægur fundinn hjá hv. 2. þm. Reykv., að ekki megi gera aðrar kröfur til hans en þær, að hann sje bergmál af próf. O. C. Jensen. Það er enginn smáræðis sjálfstæðisbragur á þessu tali. Þá var hv.þm. að tala um, að við vildum knjesetja Jensen í þessum málum, en það er alls ekki rjett. Það er Jensen, sem knjesetur sjálfan sig með því að segja alt annað um sýkingarhættu gin- og klaufaveikinnar og gagnsemi ráðstafana í Danmörku gegn útbreiðslu veikinnar í skrifum sínum hingað og í fyrirlestrum og öðrum skrifum í Danmörku. Þetta er hvað á móti öðru hjá prófessornum, eins og jeg hefi margsýnt fram á. Þá vildi hv.þm. telja það óráðvendni af mjer, að jeg vitnaði í þetta margumrædda brjef frá próf. Jensen og tók upp úr því glefsur. En einmitt það sama var þessi háttv.þm. búinn að gera sjálfur á undan mjer. Eða máske þetta brjef hafi verið ætlað einungis vissum flokki manna? Jeg hjelt satt að segja, að það væri enginn leyndardómur; þó brjefið sje upphaflega skrifað sem „prívat“-brjef til Hannesar dýralæknis, þá hafa verið send afrit af þessu brjefi líklega til sendiherrans, og þaðan mun þetta eintak, sem jeg hefi haft með höndum, komið. Hannes dýralæknir hefir tjáð mjer, að sitt brjef sje geymt niðri í skúffu og hafi ekki farið neinna á milli. Það kemur því harla einkennilega fyrir, að hv.þm. telur sig hálfvegis hneykslaðan yfir því, að jeg skyldi taka þetta plagg til athugunar. Ef hjer er um eitthvert hneyksli að ræða, þá er hann upphafsmaður þess, því hann byrjaði að vitna í þetta brjef og gerði það þannig, að eiginlega var óforsvaranlegt annað en láta brjefið koma fyrir almennings sjónir, eða aðalefni þess. Það er líka jafngott, þó það komi skýrlega fram, hvaða leiðir eru farnar hjer til þess að túlka danskan málstað, prókúrera fyrir dönskum hagsmunum. Þá taldi hv.þm., að með slíkum öryggisráðstöfunum af okkar hálfu værum við að fjandskapast við aðrar þjóðir. Við eigum að steypa okkur út í beinan voða, af ótta við, að aðrar þjóðir taki það ef til vill illa upp fyrir okkur, að við reynum að klóra í bakkann. Það er sjálfsvörn og sjálfstæði annað eins og þetta! Þá var háttv.þm. mjög hneykslaður yfir því, að jeg skyldi vera að vitna til Færeyinga um þessa hluti, þar sem Færeyjar væru aðeins amt úr Danmörku. En jeg verð þá að segja, að það undrar mig stórlega, að háttv.þm., sem annars þykist vilja rjetta hlut lítilmagnans, skuli vilja láta Færeyinga gjalda þess, þó að þeir sjeu fátækir og fámennir.* Það hefir líka verið bent á, að gerilsneyðingin sje einskis virði, og viðurkent, að smjörið og ostarnir geti líka verið smitaðir.  Nei, þetta er alveg rjett, því þó að því hafi verið haldið fram, eftir Jensen prófessor, að gerlarnir þoli ekki efnabreytingarnar, þá eru þó sýrur þær, sem myndast í smjörinu, ekki bakteríudrepandi, og auk þess getur úað og grúað af gin- og klaufaveikibakteríum utan á smjöri og ostum, svo að þetta slær alveg niður þá kenningu, að smjörið og ostarnir geti ekki verið hættulegir. Þetta og margt fleira sýnir, að allar afurðir sýktra dýra geta verið og eru hættulegar, og ef við finnum til þeirrar ábyrgðar, sem á okkur hvílir um að verja landið fyrir því, að veikin flytjist hingað, þá er það skylda okkar og Alþ. að banna með öllu, að slíkar vörur verði fluttar inn í landið. Menn geta í hugsunarleysi og ábyrgðarleysi sagt, að þetta eða hitt sje óþarfi, en vísindin og staðreyndirnar segja annað. Öll lönd, sem ekki hafa bannað innflutning þeirra vara, sem hættulegar eru taldar, hafa fengið veikina, nema Færeyjar.  Að jeg lesi bækling dýralæknisins öfugt, eða eins og sagt er, að viss persóna lesi biblíuna, mótmæli jeg algerlega. Það er hv. 2. þm. Reykv., sem les öfugt og slítur orð og setningar út er rjettu samhengi. Honum er því heimilt fyrir mjer að líkja sjer við myrkrahöfðingjann, úr því hann vill draga slíka persónu inn í umr. Þá kom hann enn að því að tala um þetta mikla kapp, sem við leggjum á, að nauðsynlegar ráðstafanir verði gerðar til þess að sporna við því, að gin- og klaufaveikin berist til landsins. En það er að berja höfðinu við steininn, þegar þessi hv.þm. berst með hnúum og hnefum móti niðurstöðu vísindanna og staðreyndanna í þessu efni. Hann er altaf að reyna að lauma því hjer inn, að eitthvað óhreint standi á bak við till. okkar; að okkur gangi ekkert gott til. En þessu mótmæli jeg eins og mörgu öðru staðlausu fleipri þessa hv.þm. Það sýnir líka best, hvort við sjeum að berjast fyrir hærra verði afurða okkar, að síðan gerðar voru frekari takmarkanir um innflutning ýmsra vara, hefir íslenskt smjör nú í vetur lækkað í verði svo að nemur um 150 aur. á tvípundinu. Að við sjeum að berjast fyrir hagsmunum okkar, má að vísu til sanns vegar færa, þegar þess er gætt, að við viljum einskis láta ófreistað um að varna því, að veikin berist til landsins, og tryggja með því afkomu landsmanna og bústofn þeirra. En það eru hagsmunir fleiri manna en okkar bænda, sem byggjast á þessu. Öll þjóðin er í voða, ef veikin nær fótfestu í landinu, og mundu þá hagsmunir hv. 2. þm. Reykv. einnig koma til greina. Þegar okkur eru bornar á brýn óhreinar hvatir vegna þeirra varnarráðstafana, sem við beitum okkur fyrir, þá finst mjer, að jeg geti tekið mjer í munn gamla máltækið: Margur heldur mann af sjer! Hv. 2. þm. Reykv. er að tala um, að þessar ráðstafanir gangi að miklu leyti eða jafnvel að öllu leyti út yfir fátækustu stjett landsins. Ja, trúi nú hver, sem trúa vill, að önnur eins endemis fjarstæða sje af heilindum mælt. En ef hann hefði skilning á, hverjir yrðu fyrir barðinu á þessum vágesti, ef hann bærist til landsins, og ef hann vildi athuga, hverjir yrðu harðast úti í allri þeirri ógn og eymd og öllum þeim vesaldómi, sem af þessu leiddi, þá held jeg, að blaðið snerist við hjá honum. Yfirleitt held jeg, að því miður sje það ekki alþýða manna, sem getur látið það eftir sjer að lifa á smjöri, ostum eða eggjum. Það eru eflaust aðrir, sem meira hafa handa milli, sem geta veitt sjer slík hlunnindi. Enda sjer það á sumum þeim, sem hæst gala hjer um kjör fátæklinganna, að þeir lifa á kjarnafæðu. Þess vegna verð jeg að halda því fram, að þeir, sem bera okkur á brýn óhreinar hvatir og að við sjeum að þrengja kjör alþýðumanna í kaupstöðunum, að þeir noti fátæklingana fyrir skálkaskjól, og að það sje vegna síns eigin munns og maga, að þeir þykjast ekki mega missa af þessum fæðutegundum, er við viljum banna innflutning á. Annars byrjaði hv. 2. þm. Reykv. og endaði ræðu sína með lýsingu á sjálfum sjer. Hann byrjaði ræðuna með því að tala um æsingamenn og endaði með því að tala um höggormshjarta og eiturtungu. *Hjer vantar kafla í ræðuna. P. O

Hjeðinn Valdimarsson Jeg þarf ekki að svara miklu þessum reiðilestri hv.þm. Borgf. Jeg veit, að hv.þdm. skilja, að það er nokkur munur á að rekja sundur „prívat“-brjef og að gera að gamni sínu um það, sem mest „prívat“ er í brjefinu - eins og góðar óskir brjefritarans til kollega hans á nýju starfsári - eða hitt, að gera grein fyrir ákveðinni skoðun í málinu. Þetta veit jeg, að hv. deild skilur, þó að hv.þm. Borgf. sje ekki svo þroskaður að skilja það. Jeg vil nú ekki eltast mjög lengi við það, hvernig þessi hv.þm. fer með prentaðar heimildir, en aðeins víkja að því, sem hann var að tala um smitunarhættuna, og benda á, hvernig hann slítur út úr samhengi það, sem Hannes dýralæknir segir um hana. Í bæklingi dýralæknisins segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Reyndar lítur prófessor Jensen svo á, að nokkurn veginn sje óhætt að treysta því, að efnabreytingarnar í smjörinu og ostinum eyðileggi sýkiefnið“.

Áfram svolítið!

. Jeg er ekki svo óráðvandur að vilja misnota þetta, enda kemur það beint fram, að prófessor Jensen telur enga sýkingarhættu stafa af þessum vörum. Reyndar hefir Hannes dýralæknir sjálfur, eins og jeg tók fram áðan, ákveðna skoðun fyrir sig í þessu efni. Hann segir: „En þó er sá möguleiki óneitanlega fyrir hendi, að báðar þessar vörutegundir geti smitast eftir að gerðinni er lokið“.

Á, var svo!

. En dýralæknirinn bætir við að lokum, og því hefir hv.þm. Borgf. algerlega slept. Þar stendur þetta: „En sennilega er þessi hætta engan veginn mikil“. Hann segir ekkert um, í hverju þessir möguleikar liggi. Með ályktun sinni gerir þm. Borgf. sig að yfirdýralækni allra dýralækna.

En hættan má engin vera !

. Nú vil jeg gjarnan spyrja þessa hv.þm., ef frv. verður samþ. með þessum breytingum, hvaða tryggingu þeir geti gefið fyrir því, að veikin berist ekki til landsins. Er öll sótthætta þá horfin? Svo einfaldir eru þeir ekki, að trúa því. Nú er því haldið fram, að langmesta smitunarhættan stafi af ferðamönnum, sem fara úr einu landi í annað. Hjer hafa menn ferðast með skipum landa milli svo hundruðum skiftir, og mjer er ekki kunnugt um, að þeir hafi gefið neinar yfirlýsingar í þessu efni, sem nokkuð sje byggjandi á. Jeg veit að vísu, að menn eiga að gefa yfirlýsingu um, að þeir hafi ekki verið á þeim stöðum, sem gin- og klaufaveiki geisar, - en hver getur sagt um það, sem ekki dvelur nema skamma stund á hverjum stað, ferðast úr einum stað í annan og er ókunnugur staðháttum? Þá væri og jafnframt gott að fá upplýsingar um það frá þessum yfirsjerfræðingum heimsins í gin- og klaufaveiki, eins og hv.þm. Borgf., hvenær og hvar veikin hafi borist með smjöri, ostum, eggjum eða kartöflum. Þetta væri óneitanlega gott að fá upplýst af lærdómi hans! En vesalings vísindamennirnir, sem erlendis starfa að rannsókn slíkra mála, hafa ekki fundið nein slík dæmi, þó að heimsdýralæknirinn viti sjálfsagt um aragrúa. Þá sagði hann, að það gerði fátækri alþýðu ekkert til, þó að þetta bann kæmist á, vegna þess að kjör alþýðu væru þann veg, að hún gæti ekki lifað á smjöri, eggjum eða annari kjarnfæðu, sem hann svo nefndi. En hv.þm. Borgf. ætti þó ekki að gleyma sjúkrahúsunum. Því að það eru einmitt sjúklingarnir, sem ekki mega vera án þessara vara. Og að því er snertir niðursoðna mjólk og kartöflur, þá eru það nauðsynjavörur, er fátækt fólk kaupir mikið af og notar til lífsviðurværis sjer. Þá var það smáatriði, sem hann var að geta um, svo sem verðlækkun á smjöri í vetur, og virtist helst halda því fram, að vörur lækkuðu í verði eftir því sem minna kæmi af þeim á markaðinn. Það er að vísu satt, að ísl. smjör hefir nú um tíma lækkað í verði í Reykjavík frá því, sem það var í haust. En þessi verðlækkun stafaði af samgönguteppu austur yfir fjall eftir nýárið, og safnaðist þá talsvert fyrir hjá bændum, sem nú er nýlega komið á markaðinn. En þegar þessar birgðir eru seldar og reglubundnar ferðir takast upp til framleiðslusveitanna, er sennilegt, að verð á ísl. smjöri hækki aftur. Það hefir verið hjer á ferðinni brjef frá smjörlíkisgerðinni Ásgarði, þar sem farið er fram á, að nauðsynlegt væri að banna innflutning á smjöri og smjörlíki. Þetta brjef hefir nú horfið á einhvern leyndardómsfullan hátt, en um efni þess er náttúrlega ekki margt að segja, því það er ekkert undarlegt, þó að óskir komi frá smjörlíkisgerð um að banna innflutning á erlendu smjöri eða smjörlíki; því að á því mundi smjörlíkisgerðin mest græða. Þá talaði hv.þm. Borgf. um ostinn og þá hættu, sem stafað gæti af innflutningi hans. Fyrir hv. landbn. hefir legið brjef frá aðalræðismanni Svisslendinga, sem hann sendir fyrir hönd stjórnar sinnar til íslensku stjórnarinnar, og er dagsett 10. janúar síðastl. Upp úr þessu brjefi ætla jeg að lesa nokkrar glefsur í þýðingu, hv.þm. Borgf. og fleirum til athugunar, sem haldnir eru þeirri firru, að hætta geti stafað af því, að innflutningur á ostum haldist eins og verið hefir. Brjefið hefst á því, að stjórnin svissneska mótmælir banni á innflutningi osta til Íslands af heilbrigðisástæðum, bæði vegna þess, að gin- og klaufaveikin sje þar ekki í landi nema sjaldan og á fáum stöðum, og eins sje smitun frá osti algerlega útilokuð, eins og hjer segir í þýðingu: „Þar sem sýklar þeir, sem fyrir hendi gætu verið, eyðast algerlega við upphitun mjólkurinnar í 65° Celcíus. Það er heldur ekki kunnugt um nein tilfelli, þar sem gin- og klaufaveikin hefir borist með osti. - Þess vegna vitum vjer hingað til ekki til þess, að neitt ríki hafi bannað af heilbrigðisástæðum innflutning osts. Eitt suðurþýska ríkið, sem fyrir nokkru krafðist þess af heilbrigðisástæðum, að með innfluttum osti ætti að fylgja upprunaskírteini, hefir þegar numið þá ráðstöfun úr gildi, af þeirri ástæðu, að ostainnflutningur sje alveg hættulaus“. Þetta sýnir það, að svissneska stjórnin er alveg á sama máli og prófessor Jensen, þó að hv.þm. Borgf. þykist betur vita og vilji þar með knjesetja alheimsskoðanir á þessu máli. Þó að við, sem við sjávarsíðuna búum, höfum ekki jafnmikilla hagsmuna að gæta, þá erum við þó sama sinnis og bændur um það, að stemma eigi stigu fyrir því, að veikin berist til landsins. En ef þessir bannmenn hugsuðu eins mikið um hag annara eins og sjálfra sín, þá ættu þeir að bera fram till, um að tryggja það, að þessar vörur hækkuðu ekki í verði, með hámarksverði á slíkum afurðum, og að jafnframt væri nóg til af þeim, bæði handa sjúklingum og öðrum þeim, sem ekki geta verið án þeirra. En á meðan þeir hrinda ekki af sjer, að þetta sje í eiginhagsmunaskyni gert, til þess að fá hærra verð fyrir vörur sínar, þá verða þeir að sætta sig við, þó bæði jeg og aðrir leggjumst fast á móti, að slíkum þvingunarráðstöfunum verði beitt.

Jörundur Brynjólfsson * Jeg þarf ekki miklu að svara hv. 2. þm. Reykv., því að hv.þm. Borgf. hefir nú rekið ofan í hann svo eftirminnilega allar þær staðleysur, sem hann hefir haldið fram. Að vísu var hv. 2. þm. Reykv. kveðinn niður strax við 2. umr. málsins, svo að flest alt, sem nú hefir verið sagt, er aðeins endurtekning á því, sem sagt var þá. Það er búið að margbenda honum á, að það sje á engan hátt útilokað, að veikin geti borist með þessum vörutegundum, sem um er að ræða. Þó þverskallast háttv. 2. þm. Reykv. við og segir, að hjer geti ekki verið um neina sýkingarhættu að ræða. Ef hann væri nú eins heill í máli þessu eins og hann vill vera láta, þykir mjer undarlegt, hvernig hann rökstyður mál sitt. Aðalrök hans eru þau, að okkur stafi engin hætta af þessu, af því að veikin sje ekki ennþá komin til landsins. En aðstaða okkar er nokkuð með öðrum hætti en er hjá öðrum þjóðum, og því ætti okkur að vera auðveldara að verjast veikinni. Hann (HjV) staðhæfir bæði nú og við 2. umr. þessa máls, að slíkt bann eigi sjer ekki stað annarsstaðar. Jeg hefi ekki haft aðstöðu til þess að afla mjer nógu góðra upplýsinga um það, hvað Norðmenn hafa gert í þessu efni, en jeg treysti Hannesi Jónssyni dýralækni fyllilega til þess að hafa bygt rit sitt á bestu gögnum, og hann segir þar, að Norðmenn hafi bannað innflutning á nokkrum þessara vara. Hann segir á bls. 181: „Það er því skiljanlegt, að hraðvaxnar jarðarafurðir eins og rófur, kartöflur, kál og annað grænmeti, hey og hálmur geti valdið smitun. Gengu Norðmenn langt í því, eftir að gin- og klaufaveikin fluttist til þeirra, að banna innflutning á þessum afurðum“.  Samkv. því, sem fyrir liggur í þessu máli, verð jeg að segja það, að mjer finst hv. 2. þm. Reykv. tala af helst til lítilli alvöru um þetta mál. Hann sagði, að ef menn vissu, að þeir greiddu atkv. um það, hvort gin- og klaufaveikin bærist til landsins, þá mundi enginn efi á því, hvernig atkv. fjellu. Jeg ætla hv. 2. þm. Reykv. ekki það ilt, að jeg geti gert ráð fyrir því, að hann greiddi þá atkv. gegn banni. En sönnun er ekki til, heldur aðeins líkur fyrir því, að veikin kunni að berast til landsins, og sú sönnun fæst ekki fyr en reynslan sker úr um það, hvort svo verður eða ekki, en þá er um seinan að hefjast handa, og því er það nú skylda hv.þm. að vera á verði. Hv. þm. (HjV) sagði, að ef öll hættan stafaði af þessum vörum, þá væri skiljanlegt þetta mikla kapp, sem við flm. þessarar till. legðum á okkar mál. Jeg geri ráð fyrir, að fyrirkomulag varna verði yfirleitt bygt á mati þeirra manna, sem besta þekkingu hafa í þessum efnum, og jeg býst t. d. við því, að sjerstaklega verði farið með menn, sem hætta getur stafað af. 

Helst ekki úr deildinni!

. Það voru ýms fleiri atriði, sem hv. 2. þm. Reykv. drap á, en jeg held yfirleitt, að hann geri of mikið úr óþægindunum, sem af vörnum geti stafað. En það hefði áreiðanlega ekki þurft að tala með brígslum og aðdróttunum um fúlmensku hjá okkur andstæðingum hans í þessu máli. Ef landsmenn vantar smjör og egg, þá eiga menn að geta talað um það hitalaust og án þess að koma með allskonar dylgjur og aðdróttanir um fúlmensku og varmensku hjá andstæðingunum. Annars er það best að láta þá, sem þekkja okkur, um það, hvaða dóm þeir kunna að leggja á okkur, og halda því algerlega fyrir utan þetta mál. Jeg álít, og jeg byggi það á allgóðum rökum, að það sje nóg til af eggjum og smjöri í landinu, en kannske síður af kartöflum. En það verð jeg að segja hv. 2. þm. Reykv., að þótt það bakaði mönnum töluverð óþægindi, þá álít jeg, að það sje ekki áhorfsmál að banna þá vöru. Því að hvað eru þau óþægindi hjá þeim ósköpum, sem yfir dyndu, ef veikin bærist til landsins? Annars skal jeg ekki fara meira út í það, því að hv.þm. Borgf. fór svo rækilega út í það í sinni ræðu. Háttv. þm. (HjV) sagði, að ef ekki væri heimill innflutningur á þessum vörum, þá mundu þær hækka stórkostlega í verði. Þá er hægurinn hjá, ef það ætlaði að keyra úr hófi; að setja hámarksverð á vörurnar. Jeg fyrir mitt leyti hefði ekkert á móti því. Því að það er alls ekki í neinum gróðatilgangi, að við viljum gera þessa ráðstöfun, eins og margsinnis hefir verið tekið fram af okkar hálfu, heldur aðeins til þess að verjast meiri og minni bágindum og vandræðum, sem yfir þetta land mundu dynja, ef veikin bærist hingað. Þá kom hv. 2. þm. Reykv. með það sönnunargagn, sem alveg átti að ríða baggamuninn í málinu, þar sem var brjef frá smjörlíkisgerðinni „Ásgarði“. Hann kveðst hafa gengið milli manna og ekki fengið þetta brjef. Hann veit ef til vill einhver deili á þessu brjefi, en jeg vissi ekki fyr, að það væri til. Jeg veit auðvitað ekki, hvort það hefir borist til landbúnaðarnefndar. Jeg hefi þó gengið allra manna lengst í þessu máli, og þó hefir hv. form. landbn. (LH) ekki sýnt mjer það.

Öll brjef til landbn. hafa verið lögð fram

. Jeg hefi ekki sjeð það. En auðvitað er mjer forvitni á að sjá það, ef það er til og hægt er að fá það. En þetta hæfir ekki hjá hv. 2. þm. Reykv., því að ef brjefi þessu hefir verið leynt, þá hafa einhverjir aðrir gert það en jeg, og ætti hann að spara sjer að snupra þá, því að mjer sýnist þeir ekki standa honum allfjarri í þessu máli. Þá var hv.þm. (HjV) að vitna til Suður-Þýskalands; þar hefði fyrst verið heimtað upprunavottorð af gerilsneyddri mjólk til ostagerðar, en síðan hefði verið hætt við það, þar sem talið hefði verið fullvíst, að veikin gæti ekki borist með þeirri vöru. Viðvíkjandi osti, þá er að vísu sennilega engin hætta, ef mjólkin er gerilsneydd og hreinlega farið með hana. En jeg vil benda á það enn, að mjög margar tegundir osta eru búnar til úr ógerilsneyddri mjólk. Prófessor Jensen segir það og, en hann segir ennfremur, að það sje „sennilegt“, að gerjun í osti drepi bakteríurnar. Hann fullyrðir ekkert um það; segir aðeins, að það sje sennilegt. Hann vill ekki leggja vísindaheiður sinn í hættu með því að segja meira en hann getur staðið við, þótt um hagsmunamál samborgara hans sje að ræða. Jeg ætla svo ekki að elta ólar við fleira hjá hv. 2. þm. Reykv. Dylgjur hans um hvatir okkar í þessu máli eru ekki svara verðar, en þær eru því undarlegri, þar sem hvorki jeg nje aðrir höfum farið hið minsta út fyrir málið í ræðum okkar. Jeg held, að við höfum ekki talað svo, að það hafi getað gefið hv.þm. tilefni til þess að fara út í brígsl í okkar garð eða gera okkur upp annarlegar hvatir. En það er annars oft svo undarlega ofarlega í þessum hv.þm., að eitthvað óhreint, varmenska eða lítilmenska, sje á bak við hjá andstæðingum hans. Jeg ætla, að við sjeum búnir að rökstyðja sæmilega það, sem við höfum sagt í þessu máli. Og jeg vona því, ef þessi hv.þm. á eftir að tala enn, að hann geti þá haldið sjer við málefnið og ráðið við þá hvöt sína að hnjóka við mönnum. Annars getur auðvitað verið, að innræti mannsins sje svo, að honum sje þetta ekki sjálfrátt, og menn verði því að virða honum þetta til vorkunnar, en jeg vona þá, að hann eigi svo langt líf fyrir höndum, að honum megi takast að vinna bug á þeirri ástríðu.

Pjetur Ottesen Jeg ætla aðeins að beina fáeinum orðum til hæstv.atvmrh., því að hann var ekki viðstaddur, þegar jeg talaði síðast. Mjer virtist hann tala eins og það hrygði hann, að hann þyrfti að beygja sig í þessu máli, og vera sammála meiri hl. landbn. um það, að best væri, að frv. yrði samþ. óbreytt. Hvað er það, sem gerir það, að hann þarf að beygja sig, og hvað knýr hann eiginlega til þess að gera það, svo óljúft sem það hlýtur að vera honum samkvæmt fyrri afstöðu hans til þessa máls? Jeg verð að segja það, að jeg kem ekki auga á það. Því að jeg get ekki gert ráð fyrir því, að stuðningsmenn hæstv. ráðh. drepi frv. að honum sárnauðugum. Það hefir ekki komið fyrir áður á þessu þingi, og þar sem hæstv. ráðh. hefir flutt þetta mál og það hefir verið honum svo hjartfólgið áður, þá get jeg ekki skilið það, að það verði eina stjfrv., sem stútað verði á þessu þingi. Og þótt minni hl. stuðningsmanna stj., sem sje sósíalistar, gangi á móti frv. af öllu sínu afli og sínum brennandi áhuga á því að koma málinu fyrir kattarnef, þá hygg jeg, sem sagt, að hægt væri að fá styrk annarsstaðar frá til þess að vega upp á móti því, svo að hægt væri fyrir hæstv. ráðh. að komast hjá því að teyga þennan beiska kaleik. Og þegar hann er að tala um, að starfsbræður hans, hinir ráðherrarnir, muni greiða atkv. gegn frv., þá er mjer það alveg óskiljanlegt. Jeg hafði búist við því, að við hæstv.atvmrh. hefðum barist hjer hlið við hlið fyrir framgangi þessa máls, og því er mjer lítil huggun í því, að hæstv. ráðh. sje nú að þakka mjer og öðrum, sem áður hafa staðið með honum í þessu máli. Það er, að því er mjer finst, harla ógeðslegt og óviðfeldið, þegar þeir, sem brugðist hafa málefni og samherjum og svikist hafa undan merkjum, fara að þakka fyrverandi samherjum forna samvinnu. Því jeg kvika ekkert frá því, að þær ástæður, sem hjer hafa verið bornar fram fyrir því, að nauðsynlegt sje að afgreiða málið eins og það liggur fyrir, eru einskis virði. Því að jeg vil ekki gera ráð fyrir því, sem þó hefir komið fram hjer í umr., að hæstv.forsrh. og flokkur hans hafi orðið að lægja seglin í þessu máli vegna áhrifa frá sósíalistum. Jeg vil ekki gera ráð fyrir því, að svo sje, og þær ástæður, sem hjer eru bornar fram fyrir því að afgreiða málið eins og það liggur fyrir, eru yfirskinsástæður einar og ekkert annað. En þegar leitað er að hinum raunverulegu ástæðum og útilokað virðist, að um annað sje að ræða, þá finst mjer ekki undarlegt, þótt mönnum hvarfli það í hug, að þessi sje ástæðan, þar sem og fordæmin eru til fyrir því svo mörg á þessu þingi. Jeg vona samt enn, að hv. deild muni samþ. frv. með þeim breytingum, sem hjer er um að ræða, og á jeg þar fyrst og fremst við brtt. okkar fimmmenninga, en þá brtt. landbn., ef hinar falla. Því að þótt jeg álíti okkar till. enn öruggari, þá álít jeg þó skárra en ekki, að brtt. nefndarinnar verði samþ. Þó undanþáguheimildin, sem í þeim felst, dragi vitanlega úr örygginu, þá er þó ekki örvænt um, að láta mætti stj. hafa svo hitann í haldinu, að hún yrði ekki alt of ör á að veita undanþágur. - Auk þess mundi dýralæknirinn ófús að veita samþykki til undanþágu á hættulegum vörum, ef hann reynist samkvæmur sjálfum sjer.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg ætla ekki að fara að deila við hv.þm. Borgf. um þetta mál, því að efnislega ber okkur ekkert á milli. En hv.þm. veit meira en hann þykist vita um afstöðu þessa máls í Ed. Jeg get ekki treyst því, að jeg fái meiri hl. míns flokks með frv. með þeim breytingum, sem hjer eru á ferðinni, ekki heldur brtt. landbn. Hv. þm. segir, að það, sem við muni þurfa til þess að frv. nái samþ. í Ed., muni vera hægt að fá frá andstöðuflokki stj. Jeg hefi átt tal við hv.þm. um þetta, og hann hefir aðeins nefnt eitt nafn. Og það er maður, sem margir segja, að muni meira að segja greiða atkvæði gegn frv. eins og það liggur fyrir, maðurinn, sem talaði gegn öllum ráðstöfunum til varnar og bar fram tillögu um að vísa málinu frá. Jeg get ekki lagt trúnað á þessi ummæli, er jeg veit svo mikið, sem bendir í öfuga átt. Það er bert, að hv.þm. Borgf. talar um hug sjer, þegar hann ber mjer á brýn óstöðuglyndi í þessu máli. Hann talar móti betri vitund. Sá fyrsti, sem talaði móti frv. á þessu þingi, var formaður Íhaldsflokksins, og sá, sem næstur talaði á móti frv., var frsm. íhaldsmanna í landbn. Og frá hverjum hefir andað kalt til málsins í þessari hv. deild? Frá einum jafnaðarmanni og tveim íhaldsmönnum. Af því að hv.þm. vitnaði í Hannes Jónsson dýralækni og skoðanir hans, skal jeg taka það fram, að eftir hans ráðum mun jeg fyrst og fremst fara í ráðstöfunum mínum framvegis.

Jón Ólafsson Jeg er enginn fræðimaður um gin- og klaufaveiki og skal því ekki þræta við þá góðu vísindamenn, sem hjer hafa talað og e. t. v. hafa gert málið enn ægilegra en það í raun og veru er. En hv.þm. Borgf. gaf mjer tilefni til þess að standa upp.

Ætlar þm. að vega að mjer, þegar jeg er dauður?

. Jeg ætla ekkert að áreita hv.þm., en aðeins að bera af mjer sakir. Okkur landbúnaðarnefndarmönnum hefir ekki snúist hugur í málinu. En við sjáum, að vonlaust muni vera að koma frv. fram með breytingum hv.þm. Borgf. og viljum því ekki berja höfðinu við steininn og verða þar með til að fella málið í heild sinni. Hinsvegar skal jeg segja hv.þm. það, að þó að jeg reiði mig ekki fullkomlega á hann sem vísindamann, vildi jeg langhelst verða við hans kröfum, ef kostur væri á. Jeg veit, að í rauninni vill enginn hjer í þessari háttv. deild taka á sig ábyrgðina af því að hafa ekki gert alt, sem í hans valdi stóð til að hindra þessa voðaveiki, þó að menn geti talað djarft meðan hættan er ekki augljós. Skoðanaskifti valda því ekki, að jeg dreg mig nú til baka. En jeg veit, hvernig hv.Ed. hefir tekið í málið. Og jeg held, að þær umr., sem nú hafa farið fram hjer í deildinni, geti orðið stj. til stuðnings síðar, ef hún þyrfti að taka til sinna ráða. Einnig vil jeg taka fram, að ekki er hægt að benda á neinar alveg öruggar varnarráðstafanir. Það getur háttv.þm. Borgf. ekki fremur en aðrir. Hann vill aðeins ganga nokkuð lengra en sumir aðrir. Jeg vil ekki stofna málinu í voða með því að fylgja honum, en trúi því, að stj. hafi mikinn stuðning í því, sem nú er sagt, og því hljóði, sem er í þm. Að endingu vona jeg, að jeg hafi ekki gefið hv.þm. Borgf. tilefni til að halda fleiri ræður.

Jú

. Jeg hefi engar sakir á hann borið.

Magnús Guðmundsson Jeg tók eftir því, að hæstv.forsrh. sagðist mundu fara eftir ráðum dýralæknis, eða m. ö. o. gera það sama og jeg gerði í hans sessi. Jeg vil aðeins minna hann á, að fyrir það, að jeg fór svo að í minni ráðherratíð sem hann nú segist ætla að gera og sjálfsagt hefir gert, hefir hann skrifað um mig 10–20 skammagreinar í blaði sínu.

Pjetur Ottesen Jeg verð að segja það, að í ræðu hv. 3. þm. Reykv. kom fram mikill misskilningur. Hann talar um, að stj. sje mikill stuðningur í þessum umr. En má ekki sýna stj. stuðning nema í umr.? En hann ætti að athuga, hverja breytingu samþykt frv. gerir á gildandi lögum. Með henni er kipt burt reglugerð stj. frá síðastl. hausti. Það er allur stuðningurinn. M. ö. o., það er kipt burtu innflutningsbanni á þeim vörutegundum, sem hættulegastar eru. Það þýðir ekkert fyrir hv.þm. að þræta fyrir, að nefndinni hafi snúist hugur; hún hefir alveg kúvent og brugðist trausti þeirra manna allra, sem er alvara með, að nokkrum vörnum sje haldið uppi. Þá var eins og komið væri við opið sár hjá hæstv.forsrh., þegar jeg gat mjer til um ástæðuna fyrir undanhaldi hans í þessu máli. Það dregur ekki úr grun mínum, að jeg hafi getið rjett til um ástæðuna. Því jeg segi það enn, að mjer virðist óskiljanlegt, að stuðningsmenn hæstv. ráðherra, og þar á meðal starfsbræður hans í stj., færu að fella þetta frv. hans, sem hefir líka verið eitt af hans helgustu áhugamálum, ef honum væri nú orðið nokkur alvara með að koma því fram. Jeg geri ekki ráð fyrir slíku fyrirbrigði, og ef það kæmi í ljós, sýndi það hörmulegt ástand innan stjórnarflokksins.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það, sem hv. 1. þm. Skagf. sagði, var stutt og laggott. Hann sagði, að jeg hefði skrifað um sig 10–20 skammagreinar. Það er sjálfsagt ekki ofmælt. En fleiri hafa skrifað um framkomu hv.þm. í þessu máli en jeg. Jeg skal nefna það sem dæmi, að fyrir landbn. liggja nú frá aðaldýralækni Dana aðfinslur um hv. 1. þm. Skagf. fyrir það, að hann hafi ekki gert það, sem hann átti að gera í þessu máli. Hv. þm. Borgf. gerði lítið úr stuðningi þeim, sem stj. hefði af þessum umr. Jeg vil benda honum á t. d., að við höfum nú undanfarið barist hlið við hlið til þess að koma fram aðflutningsbanni á heyi. Með samþykt frv. er sigur unninn í því máli. Þá þótti hv.þm. hart, ef stuðningsmenn stj. dræpu frv. í Ed. Jeg vil benda honum á, að þessi hv. deild hefir nú þegar „Saltað“ tvö frv., og var hv.þm. a. m. k. samþykkur slíkri meðferð á öðru þeirra.

Bjarni Ásgeirsson Jeg ætla að gera grein fyrir atkv. mínu. Helst hefði jeg viljað fylgja till.hv.þm. Borgf.

Er hv.þm. að heykjast líka?

. En nú verður að gæta hófs og hleypa ekki málinu í strand. Hv. þm. Borgf. er að kafsigla sig.

Tómur misskilningur

. Nú er komið að þingslitum og hver breyting á frv. hlýtur að verða til þess, að það dagi uppi. Núverandi ástand má ekki haldast, en frv. er mjög til bóta eins og það er nú. Í trausti þess, að seinna megi ef til vill koma fram umbótum á lögunum, greiði jeg atkv. móti brtt.

Magnús Guðmundsson Hæstv. forsrh. viðurkennir að hafa skrifað um mig 10–20 skammagreinar fyrir það, að jeg hefi farið eins að og hann segist ætla að gera og hafa gert. Þetta vildi jeg benda á til að sýna sanngirni hæstv. ráðh. í minn garð. Annars skifti jeg mjer ekki af, hvað einhver danskur dýralæknir hefir sagt um mig, en skora samt á hæstv. ráðh. að sýna mjer það, svo að jeg geti svarað, ef jeg vil. Má vel vera, að þessi dýralæknir sje einnig óánægður með hæstv. ráðh.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það er alveg rjett, að próf. Jensen er óánægður með okkur báða, hv. 1. þm. Skagf. og mig. En hann ámælir hv. 1. þm. Skagf. fyrir að hafa gert of lítið, en mjer fyrir að hafa gert of mikið til varnar. Þetta skilur.

Jón Ólafsson Hv. þm. Borgf. sagði, að stjórnin hefði minna vald en áður, ef frv. yrði samþykt. Þetta er skakt. Hún bætir við sig valdi. Jeg tek það enn fram, að lög geta ekki náð út yfir alt. Ef stj. og dýralæknirinn verða ekki á verði, er málið í voða. Það hefði auðvitað verið best að hafa lagastuðning. En jeg er sannfærður um, að umr. verða hæstv. stj. góður stuðningur. Jeg legg mikið upp úr áhrifum frá till.hv.þm. Borgf. og því, sem hann hefir sagt af sinni miklu þekkingu um málið. Landbn. hefir ekki snúist hugur. Hún tók málinu vel þegar í stað. En hún telur þýðingarlaust að ráðast á órjúfandi múr Ed. Dýralæknir hefir og tjáð nefndinni, að hann kysi fremur hálfan skaða en allan. Og það sama segi jeg fyrir mitt leyti.

Magnús Guðmundsson Jeg ætlaði hæstv.forsrh., að skilja, að við erum báðir jafnsaklausir eða sekir í þessu máli, þar sem báðir hafa farið eftir ráðum dýralæknis.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg hefi ekki skjöl við hendina nú. En það, sem próf. Jensen sagði, var, að fyrv. stj. hefði of seint gert varúðarráðstafanir.

Magnús Guðmundsson Skilur ráðh. ekki, að ef það er rjett af honum að fara eftir ráðum dýralæknis, þá er það líka rjett af mjer?

Lárus Helgason Þar sem jeg hefi ekki talað í málinu við þessa umr. og þar sem landbn. hefir tekið sína brtt. aftur, til þess að stefna málinu ekki í voða eins og málavextir eru nú, en umrædd brtt. hefir nú verið tekin upp aftur, þá vil jeg af nefndum ástæðum ganga að frv. eins og hv.Ed. hefir afgreitt það, og greiði atkv. móti brtt.

Forseti (GÓ): Jeg verð við tilmælum háttv.þm. (IHB) og tek hjer með málið af dagskrá.

*Með svofeldri greinargerð: Jeg tel, að hin ströngu sektarákvæði frv. verði til þess að draga úr framkvæmd laganna, þar sem vegna þeirra verður síður kært yfir brotum, og get jeg því ekki greitt frv. atkv. mitt og segi nei. *Leiðrjett hjer, sbr. ræðu forseta á 81. fundi.

Hjeðinn Valdimarsson Hv. þm. Ísaf. gat við síðustu umræðu frv. þessa, í fjarveru minni, nokkurra annmarka, sem jeg tel vera við frv., en jeg þarf að geta annara. Allir þessir annmarkar hafa valdið því, að jeg hefi undirskrifað nál. með fyrirvara, og þótt jeg gangi raunar með því nú, hefði jeg, ef tími þingsins væri meiri, snúist að allróttækum breytingum. Má fyrst telja laun framkvæmdarstjórans, sem rjettilega á að stjórna öllum ríkistryggingum. Í þetta starf þarf vel hæfan mann, sem getur komið upp tryggingarstofnunum og haft á hendi alla útreikninga, er að tryggingum lúta. Jeg tel, að varla sje hægt að búast við að fá slíkan mann fyrir þau laun, sem frv. gerir ráð fyrir. Erlend og innlend vátryggingafjelög myndu ávalt bjóða betri kjör. Að vísu má segja, að hægt sje að hækka launin, er slíkur maður er fenginn, en rjettara hefði verið að hafa ákvæði um sæmileg launakjör í frv. sjálfu. Mjer finst, að frv. þetta, eins og það kemur frá hv.flm., sje mjög illa undirbúið. T. d. leiðir af því, að sú stjórn, sem nú er við samábyrgðina og slysatrygginguna, skuli haldast, og hefði þó eins mátt skera þær stjórnir niður eins og framkvæmdarstjórn Brunabótafjelagsins. Sama er um endurskoðendur; um þá á að haldast sama skipun og áður, og virðist þó, að hægt hefði verið að sameina endurskoðun fyrir allar þessar stofnanir. Þetta sýnir, hve málið er lítt hugsað, flausturslega samið og skamt gengið, ef samstjórnin á að vera fullkomin. Þó tel jeg frv. spor í rjetta átt. Vegna þess, hve áliðið er þingtímans, sje jeg mjer ekki fært að bera brtt. fram við frv., eins og jeg hefði annars gert og mun því greiða því atkv. mitt óbreyttu, þótt jeg hefði ekki gert það, hefði öðruvísi staðið á.

Magnús Guðmundsson Jeg er samdóma hv. 2. þm. Reykv. um það, að mál þetta en illa undirbúið, og því kom jeg með till. við 2. umr. um að vísa því til stjórnarinnar. Jeg veit, í hvaða skyni frv. er flutt, og jeg þykist vita, að þeim tilgangi muni náð. Hitt er víst, að engan sparnað leiðir af frv., og frágangur frv. er mjög ljelegur. En eins og jeg hefi sagt, veit jeg, hvar fiskur liggur undir steini. Jeg mun því ekki skifta mjer meira af málinu, heldur lofa því að sigla sinn sjó.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Frv. þetta hefir nú gengið í gegnum hv.Nd. og verið samþ. þar með lítilsháttar breytingum frá því, sem það var, er það fór hjeðan, án þess þó að haggað væri við þeim aðalbreytingum, sem gerðar voru á frv. í þessari hv. deild. Þó vil jeg geta um eina breytingu, sem hv.Nd. hefir gert við breytingar þær, sem hjer voru samþ., en það er um kjörtíma bankaformannsins. Í hinu upphaflega frv. stóð, að formaður bankaráðsins skuli skipaður til 5 ára, en því var breytt hjer og fært niður í 3 ár. Nú hefir hv.Nd. fallist á að færa kjörtíma formannsins í sama horf og upphaflega var í frv., og getur meiri hl. fjhn. fyrir sitt leyti fallist á, að það ákvæði standi. Auk þess hefir hv.Nd. þótt rjett, að bankaráðsmennirnir skiftist á um daglegt eftirlit í bankanum ásamt formanni. Aðrar breytingar hv.Nd. eru leiðrjettingar, eins og t. d. um skipun endurskoðenda bankareikninganna. Í frv. stóð, að bankaráðið skipaði endurskoðendur, en það liggur í augum uppi, að það er landsbankanefndin, sem á að gera það, þótt þessari hv. deild hafi skotist yfir að leiðrjetta það. En nú er þetta leiðrjett, og er því ekkert frekar um það að segja. Þá hefir og verið leiðrjett undarleg villa, sem staðið hefir í 53. gr. bankalaganna. Þar er gert ráð fyrir hlutabrjefum bankans og arði af þeim, sem vitanlega er vitleysa. Bankinn er eign ríkisins, og því getur ekki verið um nein hlutabrjef að ræða nje arð af þeim. Mun þetta hafa staðið síðan 1925, er gert var ráð fyrir hlutabanka. En þetta atriði er nú leiðrjett eða felt niður. Fleira hefi jeg ekki um sjálft frv. að segja eða breytingar þær, sem hv.Nd. gerði á því. En svo hafa komið hjer fram tvær brtt., og get jeg fyrir hönd meiri hl. fjhn. lýst því yfir, að hann er á móti þeim báðum. Brtt. á þskj. 764, frá hv.þm. Seyðf., um að fjehirðir haldi stöðu sinni áfram, eins og aðalfjehirðir og bókari, var að vísu samþ. áður hjer í háttv. deild, en þetta feldi hv.Nd. niður. Meiri hl. fjhn. lítur svo á, að verði þessi brtt.samþ. nú, geri hún ekki annað en að tefja málið, og geti jafnvel orðið þess valdandi, að frv. komist ekki í gegnum þingið. Sama er og um brtt.hv. 3. landsk. að segja, um að hinir nýkosnu bankaráðsmenn taki sæti í bankaráðinu jafnóðum og sæti losna. Meiri hl. fjhn. lítur svo á, að þessi brtt. eigi heldur ekki að ná fram að ganga, enda væri þýðingarlaust að vera að samþ. nú breytingar á lögunum, ef ekki ættu þær að koma til framkvæmda fyr en eftir 3 ár. Það er till. meiri hl. fjhn., að frv. verði samþykt óbreytt.

Jóhannes Jóhannesson Eins og hv. 5. landsk. gat um, var hjer í deildinni samþ.brtt. um það, að fjehirðir Landsbankans hjeldi stöðu sinni á meðan hans nyti við, þrátt fyrir breytingar þær, sem gerðar hafa verið á Landsbankalögunum. Og þetta var samþ. með það fyrir augum, að gera fjehirði jafnhátt undir höfði og aðalfjehirði og aðalbókara. Og þessari hv. deild fanst þá ekki nema eðlilegt, að sama væri látið gilda um þessa þrjá núverandi föstu starfsmenn bankans. En hv.Nd. var á annari skoðun. Hún feldi fjehirðinn niður, en ljet hina tvo standa, og því hefi jeg leyft mjer að bera fram þessa brtt., til þess að koma í veg fyrir, að þessi starfsmaður bankans verði beittur misrjetti. Vona jeg því, að hv. deild haldi fast við sína fyrri skoðun og fallist á þessa brtt. mína. Að öðrum kosti fæ jeg ekki betur sjeð en að settur sje blettur á fjehirði og gefið í skyn, að hann hafi eitthvað til saka unnið, eða þá að hann hafi ekki rækt starf sitt sem skyldi. En mjer vitanlega er engu slíku til að dreifa. Hv. 5. landsk. ljet í veðri vaka, að yrði þessi litla en sjálfsagða brtt.samþ., gæti svo farið, að málið yrði ekki útrætt. En jeg get lofað honum því, að samþ. þessarar brtt, þarf ekki að verða til þess að tefja málið. Jeg hefi fulla vissu fyrir því, að það verður ekki neitað um afbrigði í hv.Nd., og þá getur málið komið þar til einnar umr. á þriðjudag, og munu engar umr. verða um það af hálfu stjórnarandstæðinga. Mjer finst ekki nema sjálfsagt, að þessi starfsmaður bankans sje jafnhár hinum tveimur, sem frv. undanskilur. Með því að taka hann út úr er settur á hann ómaklegur blettur, sem mjer finst ekki vansalaust fyrir þingið.

Jón Þorláksson Jeg hefi leyft mjer að bera fram brtt. við 23. gr. frv. Efni hennar er það, að sú breyting, sem 23. gr. gerir ráð fyrir, komi til framkvæmda jafnóðum og sæti losna í bankaráðinu. Að efni til er hún samhljóða brtt., sem borin var fram við 3. umr. málsins í hv.Nd., en kom þar of seint fram, svo að hún komst hvorki til umr. nje atkvæða. Þá var hún borin fram sem viðaukatill. við 8. gr. frv., en mjer finst fara betur á að láta hana eiga við 23. gr. Ástæðan til þess, að jeg hefi tekið þessa brtt. upp, er sú, að jeg vil gefa hv.þdm. tækifæri á að greiða atkv. um það atriði eitt, hvort þeir vilja, að farið sje út fyrir eðlilega sett takmörk með því að setja nýja menn í sæti á meðan aðrir löglega kosnir menn og skipaðir eru í þeim sömu sætum. Þrátt fyrir allan ágreining í þessu máli, finst mjer full ástæða að líta svo á, að meiri hl. Alþingis telji það skyldu sína að halda löggjöfinni innan þeirra takmarka, að ekki fari í bága við gerða samninga. Hingað til hefir það verið talið svo, að löggjafarvaldið geti ekki breytt slíkum samningum. En geri það það, fæ jeg ekki betur sjeð en við því liggi sömu viðurlög eins og um önnur samningsrof, að fullar bætur komi fyrir. Og hvað sem annars líður þeim mikla skoðanamun, hvort ríkið beri ábyrgð á bankanum eða ekki, finst mjer þó, að færi vel á því, að þingið sýndi, hvort það vildi fara út fyrir þessi takmörk eða ekki. Jeg ber nú þessa brtt. fram til þess að atkvæði geti gengið um þetta út af fyrir sig. Jeg fyrir mitt leyti get ekki hugsað mjer, að það geti staðið þingmeirihlutanum á neinn hátt á svo miklu að hafa nú þegar í sinni hendi meiri hlutann í yfirstjórn Landsbankans, að þeirra hugsun muni geta rjettlætt það, að sú grundvallarmeginregla, sem jeg nú hefi rætt um hjer, verði brotin, þar sem jeg get búist við, að þeirra mótmæli byggist á því, að athugavert sje að breyta frv. að svo áliðnum þingtímanum. En jeg hefi einnig leyfi til þess að geta hjer um það, að stjórnarandstæðingar í Nd. muni leyfa afbrigði frá þingsköpum, til þess að málið megi koma þar til atkvæðagreiðslu hvenær sem er, eftir að það er afgreitt hjer í deildinni, og þeir munu ekki gera neitt til að tefja málið á annan hátt, þannig að samþykt þessarar brtt. getur á engan hátt orðið til þess, að málið verði óútrætt, eða að nokkur hætta verði á slíku. Jeg skal svo ekki segja meira um þetta mál. Jeg hefi ekki komið fram með neina brtt. að því er snertir hitt höfuðatriði frv., hina ótakmörkuðu ábyrgð ríkissjóðs á bankanum, því að jeg hefi skilið það svo, að um það atriði sje raunverulegur skoðanamunur, þannig að baráttunni um það verði að halda áfram, ekki hjer á þingi, heldur úti á meðal kjósendanna.

Ingvar Pálmason Jeg vil að síðustu fara örfáum orðum um þetta mál. Um brtt. hefi jeg lítið að segja, sem ekki er áður fram tekið. Að vísu hafa tveir hv. stjórnarandstæðingar gefið yfirlýsingu um, að þær skuli ekki valda töfum. Jeg hefi enga ástæðu til að vjefengja, að báðir þessir hv.þm. vilji gera það, sem þeir geta, til þess. En þetta er síðasta umræða í þessari deild, svo að þeim gefst ekki færi á að sýna sinn góða vilja í verki. Nú er þingtíminn á enda og hver smátöf getur hindrað framgang frv. Og jeg verð að segja það, að eftir framkomu stjórnarandstæðinga í Nd. undanfarna daga, yrði jeg að fá þeirra eigin orð, ef jeg ætti að treysta þeim til að greiða fyrir fljótri afgreiðslu málsins. Annars er jeg persónulega mótfallinn þessum brtt. og mun þegar af þeirri ástæðu greiða atkvæði gegn þeim. Jeg sje ekki ástæðu til að halda langa ræðu nú. En þar sem hv. 3. landsk. hjelt því fram, að brotin væru lög á núv. bankaráðsmönnum með samþykt frv., verð jeg að segja, að jeg er á gagnstæðri skoðun. Jeg sje ekki, að hjer sjeum embætti að ræða í venjulegum skilningi. Hjer er aðeins að ræða um trúnaðarstöður, sem löggjafarvaldið hefir falið þessum mönnum, og jeg ætla það hafi vald til að skifta um trúnaðarmenn. Og jeg segi það eins og er, að jeg hefi ekkert á móti því, að reynt sje, hve haldgóð er staðhæfing hv. 3. landsk. o. fl. um rjettinn til skaðabóta. Tel jeg ekki óviðeigandi, að um hana verði nú feldur úrskurður, svo að menn þurfi ekki lengur að vera í vafa, þegar samskonar tilfelli koma fyrir. Aðalorsökin til þess, að jeg stóð upp, var annars sú, að mig minnir, að ekki hafi verið tekið fram í umr., að við fjárhagsnefndarmenn lítum svo á, að 23. gr. frv. taki skýrt fram, að bankanefndina eigi að kjósa á þessu þingi, og svo kveðji sá, sem flest atkvæði fær, nefndina á fund. Ákvæði 12. gr. um fundarboð á ekki við í þetta sinn. Hugsum við okkur, að strax þegar búið er að afgr. lögin sje kosið í nefndina, og þegar staðfesting konungs er fengin, komi hún saman í fyrsta sinn. Það ætti að geta orðið áður en þingmenn fara heim af þingi. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta, með því að frsm. meiri hl. hefir talað um breytingar Nd. á frv. og afstöðu okkar meirihlutamanna til þeirra.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg vil gjarnan segja fáein orð að lyktum um þetta frv., áður en það verður afgreitt frá deildinni. Tvær brtt. eru nú fram komnar, önnur frá hv.þm. Seyðf. og hin frá hv. 3. landsk., og er hvorug þeirra til bóta. Hv. þm. Seyðf. fer fram á að taka skýrt fram, að fjehirðar skuli vera tveir við bankann. Hjer er á ferðum gamall ágreiningur milli íhaldsmanna annarsvegar og mín og minna samherja hinsvegar. Íhaldsmennirnir virðast álíta, að embættin sjeu til vegna mannanna, sem gegna þeim, en við lítum svo á, að þau sjeu vegna þjóðfjelagsins, og ekki annars. sje nægilegt fyrir bankann að hafa einn fjehirði, sje jeg ekki ástæðu til, að þeir sjeu tveir, jafnvel þó að einhvern einstakan mann langi til að bera titilinn. Jeg lít svo á, að þessi till. sje aðeins einn liður í viðleitninni til að miða útgjöldin við þarfir einstakra manna, en ekki almennings. Jeg vil að svo komnu ekkert fullyrða um, hve mikil gjaldkerastörf kunni að verða í Landsbankanum í framtíðinni. En jeg fæ ekki annað sjeð en að alveg nóg sje að hafa einn aðalgjaldkera. Fari svo, að nauðsyn beri til að hafa útborganir á fleiri stöðum en einum, getur bankastjórnin bætt við aðstoðarmanni. En hitt nær engri átt, að lögbjóða starfsmenn, sem ekki er víst að þörf sje á. Jeg fæ ekki betur sjeð en að á þessari till. sje sami gallinn og sumir hv.þm. í Nd. þóttust finna á fjárlögunum: Of mikið tillit tekið til einstakra manna. Um þennan ljóð á afgreiðslu fjárlaganna er ekki hægt að ásaka einstaka menn eða flokka. En vonandi verður hægt að koma í veg fyrir það næst, að þau litist svo mjög sem hingað til af framlögum til einstakra manna. Andstæðinga mína, sem endilega vilja tryggja manni stöðu við Landsbankann, vil jeg minna m. a. á eitt atriði: Vel gæti komið til mála, að sparnaður yrði að því síðar að fela Landsbankanum gjaldkerastörf fyrir ríkissjóð. Jeg nefni þetta aðeins sem möguleika. En miklu mundi hægra að ná samkomulagi um þetta við bankann, ef þar væri ekki ákveðin nema ein gjaldkerastaða. Þá kem jeg að till.hv. 3. landsk. um það, að breytingin um kosningu bankaráðsmannanna komi ekki til framkvæmda fyr en útrunninn er starfstími núv. bankaráðsmanna samkvæmt lögunum í fyrra. Í tilefni af þessari till. skal jeg sem bankaráðsmaður leyfa mjer að geta nokkurs, sem gerðist á bankaráðsfundi í gær. Þar kom fram tillaga um að draga um, hverjir ættu að ganga úr bankaráðinu samkv. núgildandi lögum. Jeg mótmælti þessum útdrætti af fjórum ástæðum: Í fyrsta lagi af því, að einn bankaráðsmaðurinn, Jón Árnason framkvæmdarstjóri, væri erlendis. Í öðru lagi af því, að eðlilegra væri, að útdrátturinn biði til hausts. Í þriðja lagi benti jeg á, að fyrir þinginu lægi frv., sem gæti haft í för með sjer kosningu nýs bankaráðs, en þá væri útdrátturinn markleysa, og í fjórða lagi taldi jeg þetta óhæfilegt af því, að bersýnilegt væri, að till. gæti ekki stafað af neinu öðru en því, að einhverjir bankaráðsmenn ætluðu sjer að höfða skaðabótamál gegn ríkinu, ef þeir mistu spón úr aski sínum við bankann. Svo fór, að útdrátturinn var samþ. með þrem atkv. mót atkv. mínu. Því næst fór útdrátturinn fram, og vorum við hv.þm. Seyðf. dregnir út, en eftir urðu Jón Árnason framkvæmdarstjóri og hv. 1. þm. Reykv. Nú þegar rætt er um lífsskilyrði núverandi bankaráðs, fanst mjer vel við eigandi að geta þessa afreks samherja hv. 3. landsk. í bankaráðinu. Með samþykt frv. erum við, sem kosnir vorum í fyrra, úr sögunni sem bankaráðsmenn eftir fyrirmælum Alþingis. En mjer finst alveg óverjandi, að nokkrum skuli koma til hugar að höfða mál út af því. Jeg hefi sýnt, með því að gefa laun mín í bankaráðinu til almannaþarfa, að jeg álít, að það eigi ekki að vera einstökum mönnum til hagnaðar. En reyni bankaráðið að höfða mál, er það bæði því sjálfu og bankanum til hnekkis. Auk þess er vitanlega enginn möguleiki til að vinna slíkt mál. Till. hv. 3. landsk. um, að nokkur hluti frv. - ákvæðin um bankaráðið - skuli ekki koma til framkvæmda strax, er raunar næsta undarleg. Við vitum ekki, hverjir kunna að verða kosnir samkv. hinum nýju lögum. E. t. v. verða það sömu mennirnir, og e. t. v. ekki. En jeg geri a. m. k. ráð fyrir, að okkur ólöstuðum, sem nú eigum setu í bankaráðinu, að þangað veljist eins góðir menn og við. Persónulegar ástæður hljóta að koma hv. 3. landsk. til að flytja þessa brtt. Hann vill laga löggjöfina eftir þörfum sjerstakra manna. Nú eru líkur til, að stærri flokkarnir geti komið að sömu tölu manna og í fyrra, og er því innan handar að kjósa sömu mennina og nú eiga setu í bankaráðinu, ef þeir aðeins kæra sig um að hafa þá áfram. En sje svo ekki, eiga þeir heldur ekki að vera þar. Till. hv. 3. landsk. á að fella, vegna andans í henni, þó að ekki væri annað. Það er sá andi, sem veldur því, að hætta verður verklegum framkvæmdum, hvenær sem harðnar í ári, vegna hinna gífurlegu útgjalda til einstakra manna. Þá fyrst er fjárhag ríkisins borgið, þegar svo er litið á, að það standi ekki í þakklætisskuld við aðra menn en þá, sem raunverulega vinna því gagn. Og þegar þjóðfjelagið vill losna við störf manna, eiga þeir að hverfa frá þeim bótalaust, enda er svo ráð fyrir gert í gildandi lögum. Nú finst hv. 3. landsk. óhæfa að breyta bankalögunum, af því að hann óttast, að það muni verða óþægilegt fyrir einhverja af flokksmönnum hans. Nú heimtar hann varúð. En hann var ekki ákaflega varkár sjálfur í fyrra. Þá virti hann að vettugi tillögur milli þinganefndarinnar í bankamálum og beitti öllu sínu bolmagni til að brjóta niður það skipulag, sem Sveinn Björnsson sendiherra og hv. 1. þm. Reykv. höfðu hjálpað til að undirbúa í milliþinganefndinni með okkur framsóknarmönnum. Fyrir þetta ofurkapp hv. 3. landsk. við að koma. málinu fram, þá komst inn í frv. margt, sem honum þótti ekki gott og hann áleit, að þar ætti ekki að vera. Þó að kosningar stæðu fyrir dyrum og eðlilegt væri, að málið yrði ekki ákvarðað fyr en eftir þær, þá beitti hann minni hl. ofbeldi til þess að fá málið fram og fá sína menn í meiri hl. í bankaráðinu. Svo fjekk hann tækifæri til að bæta fyrir ofríki sitt, þegar hann skipaði formann í bankaráðinu. Stærri flokkarnir tveir höfðu jafntefli í bankaráðinu, og var því eðlilegt, að sá þingflokkurinn, sem sigraði, fengi formanninn. En þá útnefnir hann formanninn úr sínum flokki fáum dögum eftir að hann er kominn í minni hluta á þingi. Þetta sýnir merkilegt ofríki. Minnihlutastjórn notar seinustu leifar valds síns til að skapa sjer óeðlilegt vald í bankaráðinu. Nú hefði mátt búast við, að sá, sem skipaður yrði bankaráðsformaður, yrði maður, sem stæði utan við flokkana og sem líkur væru til, að yrði endurkosinn af andstöðuflokkinum. En það var síður en svo, að slíkur maður væri valinn. Stjórnin kaus til starfans reyndan og vel viti borinn mann, en mann, sem vitanlegt var, að gæti ekki notið trausts hjá þeim meiri hl., sem orðinn var í þinginu. Til þess hafði sá maður misbeitt valdi sínu of freklega í pólitískum tilgangi. Hann hafði um langan tíma haldið uppi máli gegn ritstjóra „Tímans“, núverandi hæstv.forsrh., með gjafsókn; málsókn, sem kostað hefir ríkið um 500 kr. Þetta var út af auglýsingablaði, sem sent var út með „Tímanum“, en hafði einnig verið sent út með íhaldsblaði, er tengdasonur hans var ritstjóri að. En honum stefndi hann ekki, svo mikil var frekja og ofsi þessa manns, að hann sveifst ekki að nota vald það, sem hann hafði sem yfirmaður póstmála hjer á landi, í þjónustu flokks síns og til að beita ofsa, hlutdrægni og rangindum við andstæðing sinn. Öðru sinni notaði þessi sami maður vald sitt til þess að ofsækja póstafgreiðslumann nokkurn, sem var í Framsóknarflokknum. Lagði hann niður brjefhirðingu á einu helsta höfuðbóli landsins, aðeins vegna óska tengdasonar síns, er var andstæðingur póstafgreiðslumannsins. Hv. 3. landsk. getur því ekki gengið þess dulinn, að hann er búinn að brjóta af sjer allan rjett, þegar hann, ofan á það ofurkapp, sem hann beitti til að knýja lögin í gegn, og eftir að hann er raunverulega búinn að tapa rjetti til að framkvæma mikilsvarðandi stjórnarathafnir, tekur sjer slíkt vald, skipar mann, sem svo freklega er búinn að brjóta af sjer alt hlutleysi gagnvart núverandi stjórnarflokki. Aðstaða hv. 3. landsk. er því ekki góð. Hann hefir ekki verið hollur málinu, og það, sem nú er verið að gera, er ekki annað en að verið er að taka upp þráðinn frá fyrri árum, áður en hv. 3. landsk. næði að spilla málinu. Aðstaða flokkanna á þingi í fyrra var sú, að hvor þeirra stærri fjekk tvo fulltrúa. Sá verðandi meiri hl. átti að fá oddamanninn. Háttv. 3. landsk. vjek frá því og notaði til þess leifar valds síns. Nú viljum við framkvæma það í meiri hl., sem við vorum með í minni hl. Slíkt er ekki hægt að áfella í „parlamentarisku“ ríki.

Jón Þorláksson Mjer þykir það leiðinlegt, að hv. 2. þm. S.-M. virðist hafa misskilið það, sem jeg sagði viðvíkjandi afstöðu stjórnarandstæðinga til fyrirgreiðslu frv., ef brtt. mín yrði samþykt. Hann skildi mig svo, sem jeg væri einungis að lofa fyrir sjálfan mig. Svo var ekki. Jeg hefi umboð til þess frá stjórnarandstæðingum öllum í Nd. að lofa því, að þeir skuli leyfa málinu að koma á dagskrá með afbrigðum, hvenær sem er, og ekki tefja það með umræðum, ef brtt. mín og hv.þm. Seyðf. verði samþ. Vona jeg, að hv.þm. rengi ekki, að jeg skýri rjett frá, enda hefi jeg hjer skriflega yfirlýsingu frá öllum stjórnarandstæðingum Nd.

Hvernig hljóðar hún?

. Jeg finn ekki ástæðu til að lesa hana upp; jeg hefi þegar greint frá efni hennar.

Bókstafurinn blívur!

. Jeg get mætavel lesið hana upp, úr því hv. 5 landsk. óskar þess. Hún hljóðar svo: „Undirritaðir alþingismenn lýsa því hjer með yfir, að samþykki hv. efri deild breytingartillögu þá á þingskjali 764, er hv. þingmaður Seyðfirðinga flytur við frv. til laga um breytingu á lögum nr. 48, 31. maí 1927, um Landsbanka Íslands, og breytingartillögu þá, er hv. 3. landsk. flytur á þskj. 765, en breyti ekki frv. að öðru leyti frá því, sem það er eftir 3. umr. í neðri deild, munum við heimila, að málið komi til umr. og atkvæða í neðri deild þegar í stað er þess verður óskað, og munum við ekki taka þátt í umræðum um það. Alþingi, 13. apríl 1928. Ólafur Thors. Magnús Guðmundsson. Jón A. Jónsson. Jón Sigurðsson. Jóhann Þ. Jósefsson. Pjetur Ottesen. Jón Ólafsson. Magnús Jónsson. H. J. Kristófersson. Einar Jónsson. Sig. Eggerz.“ (Dómsmrh. JJ: Það er gott; þeir eru farnir að iðrast!)  . Jeg vona, að jeg hafi hjer lagt fram þá sönnun, sem hv. 2. þm. S.-M. er nægileg. Hv. þm. sagði, að hjer væri ekki um embætti að ræða. Þetta er rjett, enda hefi jeg aldrei haldið því fram. Þetta er sýslan, og það sjerkennilega við hana er það, að Alþingi skipar í hana menn til ákveðins tíma. Því er þetta ekki hliðstætt venjulegum embættaskipunum, þar sem menn eru skipaðir til óákveðins tíma, eða til lífstíðar, og fer eftir mismunandi reglum, ef embættin eru lögð niður, eða hlutaðeigandi fer frá. En skipun þessara manna er gerningur, sem svo er gerður, að honum verður ekki sagt upp af öðrum aðilja aðeins. Samkvæmt almennum rjettarreglum er það samningur, sem gildir um ákveðinn tíma. Hæstv. dómsmrh. talaði langt mál viðvíkjandi því, sem gerst hafði í bankaráðinu um útdrátt á bankaráðsmönnum. En það er málinu alveg óviðkomandi, og fer jeg ekki út í það. Að öðru leyti var það, sem hann sagði, bygt á sama misskilningi og það, sem hv. 2. þm. S.-M. hjelt fram. Jeg hefi ekki haldið því fram, að um stöðurnar giltu sömu reglur og um embætti. Það er útilokað. Embætti eru veitt um ótiltekið árabil, og er oft litið svo á, sem veiting gildi æfilangt, ef engar sjerstakar orsakir koma fyrir. Hjer er öðru máli að gegna. Stöðurnar eru veittar til ákveðins tíma, tveggja og fjögurra ára. Við höldum því fram, að ekki megi ganga á þessa samninga, þingið geti ekki komið, ári eftir að það hefir veitt stöðurnar til 4 ára, og sagt, að það hafi nú sjeð sig um hönd; tíminn eigi að vera styttri. Þá hefir þingið sjálft gert sig ómerkt orða sinna. Finst mjer undarlegt, að hæstv.dómsmrh. skuli ekki viðurkenna þetta, því á þessu þingi hefir hann einmitt komið fram með till. um breytingar á tilhöguninni við veitingu embætta. Lögin um varðskipin, sem hv. deild var að samþykkja áðan, kveða svo á, að skipverja skuli ekki skipa til lífstíðar, heldur skuli þeir ráðnir með ráðningarsamningi til 6 ára í senn. Hliðstætt því, sem hjer liggur fyrir, væri það, að hæstv.dómsmrh. kæmi á næsta þingi fram með brtt. við lögin, um að stytta ráðningartíma þeirra manna, sem á yfirstandandi ári verða ráðnir til 6 ára samkvæmt ákvæðum laganna. Jeg veit ekki, hvort hæstv.dómsmrh. skilur, að þetta er ekki hægt að gera. Þegar menn eru ráðnir til ákveðins tíma, þá er ekki hægt að segja þeim upp fyrri en sá tími er úti, og það þótt sjálft löggjafarvaldið eigi í hlut. Löggjafarvaldið verður líka að hlíta þeim takmörkunum, að það má ekki ganga á gerða samninga. Hæstv. ráðherra gat þess, að það yrði bæði bankanum og bankaráði til minkunar, ef menn þeir, er hann ætlast til að þoki úr bankaráðinu, láti sjer það ekki lynda án dómsúrskurðar. Þetta er á misskilningi bygt. Sú málsókn yrði fyrirsjáanlega hvorki bankanum nje bankaráði til álitshnekkis, heldur þingi og stjórn. Jeg vil forða þingi og stjórn frá þeim álitshnekki, því þótt Íhaldsflokkurinn geti þvegið hendur sínar, þá er það þó þing og stjórn okkar þjóðar, sem bakar sjer þetta. - Samanburður við embætti skrifstofustjóranna á hjer alls ekki við. Þeir eru ekki ráðnir til ákveðins tíma. Þá tók hæstv.dómsmrh. að ámæla mjer og flokki stjórnarinnar í fyrra fyrir aðgerðir okkar í þessu máli. Kvað hann okkur hafa beitt ofríki. En það var þvert á móti, enda gat fyrv. stjórn ekki beitt ofríki, þótt hún hefði viljað, því stjórnin var í minni hl. í Nd., og gat sú deild felt hverja þá till., sem frá stjórninni kom, ef hún vildi. Því varð lögunum ekki komið í gegn nema með samkomulagi. Og það samkomulag tókst milli þorra framsóknarmanna og Íhaldsflokksins mest alls. Lögin voru samþ. með 19 atkv. í Nd. og 12 atkv. hjer. Það er því fjarstæða, að minni hl. hafi verið beittur ofríki í fyrra. Í ræðu hæstv. ráðherra skaut því upp úr honum, hvaða innri ástæður eru til þess, að hann getur ekki þolað núverandi bankaráðsformann. Þótt jeg hafi vitað, að hæstv. ráðherra meti mikils persónulegar mótgerðir eða velgerðir við sig, þá hefði mig aldrei órað fyrir því, að það væri hjer málsástæða, að Sigurður póstmeistari Briem hefði framfylgt póstlögunum gegn fyrv. ritstjóra „Tímans. Jeg skil það, að hæstv. ráðherra ætlar, er færi gefst, að minnast andstæðinga sinna, sem fengið hafa það vanþakkláta hlutverk að halda uppi lögum og rjetti gegn flokksbræðrum hans. Um það, að átt hefði að fresta skipun bankaráðsformanns, skal jeg upplýsa, að það var ljóst af meðferð málsins í fyrra, að það var skoðað hlutverk þáverandi stjórnar að skipa hann. Það varð einmitt til þess, að skipunartíminn var færður úr 5 árum og niður í 3. Þetta var gert með shlj.atkv. stjórnarandstæðinga í Nd. Framsókn hafði sjálf stungið upp á að skipa formann til 5 ára, en breytti svo skoðun. Vitanlega var þetta viðurkenning á því, að þáverandi stjórn átti að skipa formann. Hvort skipunarbrjefið var gefið út fáum dögum fyrir eða eftir kosningarnar, skiftir ekki máli. Það var gefið út á venjulegan hátt, gildandi frá 1. júlí. Um hæfileika þess manns, sem skipaður var, hefir ekki verið deilt. Og það er erfitt að finna mann, sem hefir alt í senn til að bera, sjerþekkingu, lífsreynslu og almenna viðurkenningu fyrir samviskusemi og vitsmuni. Að brotin hafi verið hlutleysisregla með skipun hans, það get jeg ekki kannast við. Jeg minnist ekki, að hann hafi tekið þátt í stjórnmálum, annan en þann að greiða atkvæði, sem honum ber sem kjósanda. Jeg tel mjög tvísýnt, að fundinn yrði nýr bankaráðsformaður, sem betur hefði gætt hlutleysis á þessu sviði en hann. Jeg vona nú, að þetta geti alt fallið í ljúfa löð. Jeg hefi ástæðu til að gera mjer vonir um, að meiri hl. í deildinni vilji gera þessa sjálfsögðu breytingu og hæstv. stjórn hafi ekkert á móti að ganga svo frá 23. gr. sem jeg legg til. Jeg hefi nú talað tvisvar, og mun því umr. um þetta mál vera lokið af minni hálfu að þessu sinni.

Ingvar Pálmason Jeg tel hlýða að kvitta fyrir það, sem hv. 3. landsk. las upp hjer í deildinni. Jeg viðurkenni, að hann hafði fult umboð til að lýsa yfir því, sem hann lýsti yfir, og jeg verð að segja það, að jeg hafði ánægju af þessari yfirlýsingu. Hún virðist sýna það um leið, hvernig á því stendur, að andstöðuflokkur stjórnarinnar hefir haldið uppi málþófi að óþörfu. Þegar flokkurinn gefur yfirlýsingu um, að nú skuli hann þagna, þá er það af sömu ástæðum runnið og þegar þeir sýna í verki, að þeir hafi fengið skipun um, að nú skuli þeir allir tala sem hver hafi leyfi til. Það er ekki ástæða til að fara út í efni brtt.hv. 3. landsk. Jeg tel öðru máli gegna um embættaskipanir en kosning um vissan ákveðinn tíma til tiltekins trúnaðarstarfa. Hv. þm. telur ekki mikinn mun þar á. En jeg lít öðruvísi á það mál. Jeg skoða bankaráðsstörfin sem trúnaðarstöður, en ekki embætti; og jeg lít svo á, að sá, er veitir þessar trúnaðarstöður, á hans valdi sje, hve lengi farið er með umboðið. Störf bankaráðsins eru nánast umboðsstörf. En jeg skal ekki fara lengra út í þetta. Hv. 3. landsk. hefir lýst því yfir, að hann taki ekki til máls aftur, og sje jeg því síður ástæðu til að skeggræða frekara. Þótt nú hvað mig snertir sje annari ástæðu til að dreifa til þess að vera á móti brtt., þar sem hún, ef samþ. verður, hlýtur að tefja málið, þá er hin sú, að jeg er mótfallinn breytingunni í sjálfri sjer.

Haraldur Guðmundsson Jeg verð að láta undrun mína í ljós yfir því, að hæstv. stj. skuli ekki hafa treyst sjer til að láta í tje þær upplýsingar, sem jeg og hv. 1. þm.N.-M. höfum óskað eftir í þessu máli. Það getur naumast orðið ámælislaust að flaustra þessu máli áfram með afbrigðum, nefndarlaust og án þess að nokkrar upplýsingar sjeu gefnar um hag bankans. Þetta er bæði ósæmilegt og jafnframt algerður óþarfi. Stjórnin ætti ekki að vera í neinum vandræðum með að gefa fullnægjandi upplýsingar um hag bankans, þar sem hjer er í deildinni einn af framkvæmdarstjórum bankans, og auk þess hefir eftirlitsmaður banka og sparisjóða nýlega kynt sjer hag hans. Jeg vil ekki ætla hæstv. stjórn það, að hún telji heppilegt að dylja þingið hins sanna í málinu, en mig furðar ákaflega á þessu háttalagi hennar og sje mig neyddan til að greiða atkv. gegn frv. eins og það nú liggur fyrir. Hinsvegar er ekki útilokað, ef málið hefði fengið þinglega meðferð og verið nægilega upplýst, að mitt atkv. hefði fallið á annan veg.