Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það til l. um Iðnþróunarstofnun Íslands, sem hér er nú til umr., hefur átt sér nokkurn aðdraganda, og skal ég reyna í sem stytztu máli að gera grein fyrir því. Það er nokkuð rakið í grg. eða aths. við frv., hvernig málið hefur verið undirbúið, en við skulum byrja þar, sem sett var á laggirnar Iðnþróunarráð með ákvörðun ráðh. án nokkurrar löggjafar í ársbyrjun 1967. Verkefni þess var m. a. að taka við af stóriðjunefnd, sem þá hafði undirbúið samninga um álbræðslu hér og aðra stóriðju og lokið sínu verki, en jafnframt var gert ráð fyrir því, að verkefni Iðnþróunarráðs yrði allverulega miklu víðtækara, enda var það stærra, og líka var gert ráð fyrir því, að það kynni að skipta sér í minni nefndir, sem það og hefur gert. Það var alltaf frá öndverðu mín ætlun að fá nokkra reynslu af starfsemi Iðnþróunarráðs, áður en ég vildi leggja það til við Alþ., að lögfesting færi fram á því. Það má segja, að nú sé nokkur tími um liðinn, og þá er ekki óeðlilegt, að fram komi till. um það að lögfesta starfsemi þessa ráðs, en jafnhliða var það nokkuð ljóst, að lögin um Iðnaðarmálastofnun Íslands, sem eru orðin nokkuð gömul og voru í upphafi allófullkomin - vil ég segja, svo að ekki sé meira sagt, enda þótt starfsemi stofnunarinnar hafi í reyndinni orðið kannske með nokkuð öðrum hætti og viðtækari en lögin gerðu ráð fyrir - gerðu að vísu ráð fyrir, að sett yrði sérstök reglugerð um alla starfsemi Iðnaðarmálastofnunar Íslands (IMSÍ), en slík allsherjarreglugerð um starfsemina var aldrei sett á laggirnar. Fulltrúi frá Iðnaðarmálastofnun Íslands hefur átt sæti í Iðnþróunarráði, og síðan varð það að ráði að útbúa frv. það, sem hér liggur fyrir, og með þeim hætti tengja saman Iðnþróunarráð og starfsemi þess og Iðnaðarmálastofnun Íslands í þeirri veru, að Iðnþróunarráð færi með yfirstjórn Iðnþróunarstofnunarinnar. Þó með þeim hætti, að gert er ráð fyrir því, að Iðnþróunarstofnun Íslands sé sjálfstæð stofnun undir yfirstjórn iðnrn., en stjórn stofnunarinnar skuli nefnast Iðnþróunarráð og vera skipuð af iðnrh. til fjögurra ára í senn eftir tilnefningu tiltekinna aðila. Þessir aðilar eru m. a. þau félagasamtök, sjö talsins, sem áður tilnefndu hvert um sig einn mann í stjórn Iðnaðarmálastofnunar, þ. e. Alþýðusamband Íslands, Félag ísl. iðnrekenda, Landssamband iðnaðarmanna, Samband ísl. samvinnufélaga, Verzlunarráð Íslands, Vinnuveitendasamband Íslands, auk Iðnsveinaráðs Alþýðusambands Íslands, sem hins vegar er, að mér skilst, orðið óvirkt og hefur á einn eða annan hátt lagt niður starfsemi sína. Auk þeirra, sem voru í Iðnþróunarráði, er fleiri aðilum bætt við, þannig að eins og menn sjá af 3. gr. frv., eru tilnefndir í ráðið fulltrúar af hálfu stofnana og samtaka, sem hafa með fjármál iðnaðarins að gera, iðnmenntun og það, sem almennt gæti talizt til iðnþróunar. Verður ráðið í heild nokkuð fjölmennt, skipað 22 aðilum eða 23 að meðtöldum ráðh., sem er gert ráð fyrir, að sé formaður þess. En þegar svo er komið, þá liggur í augum uppi, að minni framkvæmdastjórn þarf að velja, og gert er ráð fyrir því, að hún sé valin af ráðh. úr hópi Iðnþróunarráðs til þess að sjá um daglega stjórn og rekstur þessarar stofnunar með framkvæmdastjóra stofnunarinnar. Iðnaðarmálastofnun mundi þannig bæði breyta um nafn og nokkuð um starfsemi, en hún hefur verið í vissum tengslum við iðnþróunarstofnanir og framleiðnistofnanir í Evrópu og tekið þátt í fundahöldum með þeim, eftir því sem ástæður hafa leyft. Samkomulag var um það milli þeirra aðila, sem stóðu að samningu frv., og rn., að rétt væri að velja stofnuninni þetta nafn, Iðnþróunarstofnun Íslands, og gefa þannig ótvírætt í skyn, að það væri fyrst og fremst iðnþróunin í landinu, sem stofnunin mundi fást við. Stofnunin yrði þannig aðgreind nokkuð meira frá öðrum stofnunum, sem hafa með iðnaðarmál að gera, eins og Félag ísl. iðnrekenda, Landssamband iðnaðarmanna, Iðnaðardeild Sambandsins o. s. frv. Án þess að nokkur grein sé gerð fyrir því í grg., þá hefur verið samin hugsanleg áætlun um deildaskiptingu og starfsemi Iðnþróunarstofnunarinnar. Þetta er ekki endanlegt skipulag, og því þótti ekki rétt að láta það fylgja sem fylgiskjal, en til fróðleiks fyrir hv. dm. vil ég geta þess, að í stórum dráttum er þetta hugsað þannig, að Iðnþróunarstofnun Íslands sé undir stjórn Iðnþróunarráðs, en iðnrn. hafi yfirstjórn þessara mála með höndum, og síðan hafi Iðnþróunarráð framkvæmdastjóra eins og Iðnaðarmálastofnun Íslands og framkvæmdastjórn. Hún mun reka sína almennu skrifstofu, og hugsanleg deildaskipting - sem er nú aðeins hugsuð og gæti breytzt í framkvæmd, þegar nánara er hugað að - væri: Stöðlunardeild, en stöðlun hefur verið eitt af aðalmálefnum Iðnaðarmálastofnunar. Hönnunardeild, en vísir að iðnhönnun hefur verið tekinn upp innan vébanda Iðnaðarmálastofnunar Íslands fyrir tilstuðlan iðnrn. á s. l. ári. Fræðslu- og auglýsingadeild, sem hefur gefið út tímarit, eins og kunnugt er, og komið upp sæmilegu eða nokkru bókasafni og veitt ýmiss konar upplýsingar. Tækni- og aðstoðardeild, en það var a. m. k. um tíma verulegur þáttur í starfsemi Iðnaðarmálastofnunar að veita tækniaðstoð og annars konar aðstoð vegna rekstrar, framleiðniathugana, áætlanagerðar og hagkvæmnirannsókna, og um tíma þegar erlendir aðilar voru hér á vegum OECD á árunum eftir 1960, þá voru þeir jafnan í tengslum við þessa stofnun þann tíma, sem þeir dvöldu hér á landi. Það má segja, að vissulega hafi ýmiss konar tækniaðstoð um tíma lagzt niður, en fyrirhuguð er ýmiss konar meiri samvinna við erlenda aðila í sambandi við tækniaðstoð, rekstraraðstoð, hagkvæmnisrannsóknir o. s. frv., eins og vitnað er til í aths. við frv., sérstaklega við Iðnþróunarstofnun Sameinuðu þjóðanna (UNIDO) og aðrar stofnanir, sem þar eru eins konar systurstofnanir undir verndarvæng Sameinuðu þjóðanna. Reyndar eru fleiri aðilar, sem gert er ráð fyrir, að þessi stofnun kunni að hafa samband við, og ætlunin er, að erlendir aðilar, sem fengnir væru hér til aðstoðar, mundu hafa sínar bækistöðvar í Iðnróunarstofnuninni, en Iðnaðarmálastofnun Íslands eignaðist fyrir nokkrum árum eigið húsnæði, sem er stofnuninni líka nokkur styrkur, og þess vegna er í stórum dráttum sæmilega - skulum við segja - að henni búið. Það hafa svo verið hliðargreinar á starfseminni, sem kynnu að halda áfram, eins og verkstjóranámskeið undir stjórn vissra aðila í tengslum við Iðnaðarmálastofnunina, sem yrði þá í í sambandi við Iðnþróunarstofnunina, og stjórnunarfræðsla, sem nú hefur verið komið á laggirnar, eins og vitað er, fyrir tilstuðlan iðnrn. og undir sérstakri stjórn, en er til húsa hjá Iðnaðarmálastofnun Íslands. Sú stjórnunarfræðsla, ef hún gefst vel, sem ég tengi miklar vonir við, ætti að sjálfsögðu að verða víðtækari og ekki endilega tengd við iðnaðinn, enda eru núna í stjórnunarfræðslunni aðilar frá öðrum atvinnugreinum en iðnaði, eins og eðlilegt verður að teljast, og um það væri að sjálfsögðu rétt að hafa samvinnu við aðrar atvinnugreinar á hverjum tíma. Það er auðvitað nokkurt álitamál, hvaða aðilar eiga að hafa fulltrúa í Iðnþróunarráði með þessum hætti, en þó held ég, að hér sé nokkuð vel á haldið í bili frá fjárhagslegu, tæknilegu og rannsóknarlegu sjónarmiði og öðrum svipuðum sjónarmiðum. Þannig mundum við vilja tengja t. d. framkvæmdanefnd Rannsóknaráðs ríkisins með fulltrúa í Iðnþróunarráði við Iðnþróunarstofnun, en oft eru það verkefni nátengd iðnþróun, sem Rannsóknaráð ríkisins fer með og ýmsir aðilar á hennar vegum, hvort heldur er framkvæmdanefnd eða - við skulum segja - sjóefnavinnslan, sem sett var á laggirnar, og það getur oft verið álitamál, hvenær slík mál koma af frumstigi rannsóknanna og færast inn á framkvæmdastigið og flytjast á milli aðila. Því er bezt að hafa á hverjum tíma sem mest samráð um það frá upphafi að forðast tvíverknað og einnig að forðast ágreining á milli stofnana í þessu sambandi, sem ég held, að sé ákaflega auðvelt að forðast, ef menn hafa nægjanlega gott samráð um þessi atriði. Ég skal ekki eyða tímanum í það að lesa upp úr frv. sjálfu markmið stofnunarinnar, sem greint er frá í 2. gr. Það má segja, að það sé mjög víðtækt og mætti kannske bæta einhverju við eða draga úr einhverju; það yrði þá til athugunar í n. Ég vil heldur ekki lengja ræðutímann hér með því að gera mönnum grein fyrir margháttaðri starfsemi Iðnþróunarráðs frá 1967, en um það liggja fyrir skýrslur, sem iðnn. þessarar deildar sem fær málið til meðferðar, gæti fengið auðveldlega aðgang að hjá iðnrn., ef þess yrði óskað. Nú er sá galli á frv. - sem ég viðurkenni - að það er seint fram komið, og ég hafði hugsað mér að leggja það fram miklu fyrr á þinginu. Ég treysti mér ekki til að leggja megináherzlu á þessu þingi á afgreiðslu slíks máls, sem ekki er fyrr fram komið en þetta, en hins vegar væri mér það mjög kærkomið, ef það gæti orðið það gott samkomulag um afgreiðslu málsins, sem er í eðli sínu næsta óflókið að það gæti náð afgreiðslu á þinginu, og ég teldi það til bóta. Ef það yrði ekki, þá mundi skipulag þessara mála vera eins og það hefur verið og - við getum sagt - nokkuð að skaðlausu fram til þess, er næsta Alþ. tæki til starfa, en þó væri það vissulega betra að geta komið að þessari stjórn og þessari stofnun, en það háttar m. a. þannig til, að það átti að skipa stjórn Iðnaðarmálastofnunarinnar á s. l. hausti, og ég hef dregið endurskipan hennar m. a. vegna þess, að ég gerði ráð fyrir, að þingið gæti afgreitt þetta frv., þegar það kæmi fram nú á þessu þingi. Ég lýk svo máli mínu með því að endurtaka ósk mína um það, að það mætti svo vel til takast, að við gætum afgreitt þetta mál á þinginu, og það held ég, að ætti að vera hægt, ef nægjanlega góð samstaða næst um málið, en það hefur verið gott samkomulag við undirbúning þess, og hafa nú miklu fleiri starfað að undirbúningi þess en þeir þrír menn, sem ég endanlega bað um að semja frv., þ. e. Bragi Hannesson bankastjóri Iðnaðarbankans, Pétur Pétursson, forstjóri Álafoss, og Sveinn Björnsson, framkvæmdastjóri Iðnaðarmálastofnunar Íslands. Að svo mæltu vil ég leyfa mér, herra forseti, að leggja til, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. iðnn.



Herra forseti. Þar sem ég efast um, að ég sitji á Alþ., þegar þetta mál kemur frá n., langar mig á þessu stigi við 1. umr. að fara fáeinum orðum um það. Ég vil byrja með því að taka undir þau orð hæstv. forsrh., að hér er hreyft mjög mikilvægu máli. Ég þekki vel til starfsemi Iðnaðarmálastofnunar Íslands, og raunar furða ég mig á því, hvað sú stofnun hefur margt gott getað gert þrátt fyrir að ýmsu leyti erfiða starfsaðstöðu og vissulega mjög breitt svið og umfang iðnaðarins í landinu. Á sama tíma hefur hins vegar starfskraftur stofnunarinnar verið mjög takmarkaður og lögin að ýmsu leyti ekki til þess gerð, að hún gæti sinnt sínum stóru og miklu verkefnum. Hins vegar sýnist mér ástæða til þess að vekja athygli á og jafnvel vara við einstökum atriðum, sem mér sýnast nokkuð vafasöm, í þessu frv. Í frv. er gert ráð fyrir því að slengja saman tveimur stofnunum, sem báðar hafa eflaust gert margt gott. Ég hef minnzt á Iðnaðarmálastofnun Íslands. Um Iðnþróunarráð veit ég minna. Það hefur ekki verið eins mikið um það rætt en ég er ekki að efast um ágæti þeirrar stofnunar. Ég tel hins vegar - og tala þar af nokkurri reynslu - mjög varasamt að setja svo stóra stjórn fyrir eina stofnun. Ég hygg, að staðreyndin verði sú, að svo stór og fjölmenn stjórn verði mjög áhrifalítil og muni láta starfsemi stofnunarinnar litið til sín taka. Ég vil einnig leggja áherzlu á það, að ég tel vafasamt, að ráðh. sé formaður í slíkri stjórn sinnar stofnunar. Ég tel það bæði vafasamt frá sjónarmiði stofnunarinnar og frá sjónarmiði ráðh. Það er ljóst, og það liggur í hlutarins eðli, að sjálfstæði slíkrar stjórnar í ályktanagerð verður minni, þegar ráðh. situr þar sem formaður. Það hefur sín áhrif, sem óþarft er að ræða. Sömuleiðis sýnist mér vafasamt, að ráðh. skuldbindi sig eða bindi sig á ýmsan máta við afgreiðslu mála, eins og hlýtur að verða, þegar hann er formaður í stjórn stofnunarinnar. Ég hefði talið heilladrýgra, að svona stofnun hafi fámenna stjórn. Ég ætla ekki að nefna neina tölu, en það gæti verið 3–5 eða 7 manna stjórn, sem væri tilnefnd af forvígismönnum iðnaðarins sjálfs fyrst og fremst, en sömuleiðis með fulltrúum ráðh. og iðnrn. Væri þannig tryggt, að hún hafi sem bezt samband við iðnaðinn, sem hún á að starfa fyrir, og við rn. Ég tel einnig nauðsynlegt, að slík stofnun hafi verulegt sjálfstæði. Að vísu segir í 1. gr. frv., að þetta sé sjálfstæð stofnun, en mjög lauslega er fjallað um það í frv., hvernig það skuli framkvæmt. Reynslan hefur verið sú á undanförnum árum, að meira og meira af ákvörðunarrétti stofnunar er dregið inn í rn. og því fylgja hinar ótrúlegustu tafir og vandræði og að sjálfsögðu tvíverknaður og erfiðleikar fyrir viðkomandi rn. Ég held, að um starfsemi slíkrar stofnunar eigi að gilda almennar reglur og síðan fylgjast með því vandlega, hvernig þær eru framkvæmdar t. d. af ríkisendurskoðun og þeim, sem til þess eru settir. Þetta eru þau meginatriði, sem ég vil gera að umræðuefni. Ég get upplýst í þessu sambandi, að ég hef, eins og ég sagði áðan, nokkra reynslu af þessu frá Rannsóknaráði ríkisins. Þar hefur starfað mjög fjölmenn stjórn, og hygg ég, að flestir séu sammála um það, að niðurstaðan hafi orðið sú, að hún hafi haft tiltölulega lítil afskipti af Rannsóknaráði. Starfsemin hefur verið að öllu leyti í höndum framkvæmdanefndar. Því er nú í gangi mjög ítarleg endurskoðun á skipulagi rannsókna og ekki sízt með þetta atriði í huga. Þetta segi ég þrátt fyrir það, að ég þekki það af eigin reynslu, að í Rannsóknaráði sitja margir hinir hæfustu menn, sem mikinn áhuga hafa á rannsóknum. Einhvern veginn vill þetta þó drukkna í hinu stóra ráði. Ég vil taka undir það með hæstv. forsrh., að mjög er nauðsynlegt að skapa góð tengsl á milli þeirra aðila, sem fara með skyld verkefni í þessu kerfi, t. d. rannsóknastofnana og Rannsóknaráðs, iðnrn., Iðnaðarmálastofnunar o. fl. Ég fagna því, að þetta hefur yfirleitt verið gott og fullur vilji hjá öllum þeim aðilum, sem ég þekki til, að halda því svo. Hins vegar efast ég um, að þetta góða samband náist, þótt einn fulltrúi sitji í fjölmennri stjórn, sem kemur sjaldan saman. Ég held, að það náist betur með því að setja á fót starfshópa, þegar þörf krefur, og í þá séu þá settir þeir menn, sem um viðkomandi mál fyrst og fremst fjalla. Þannig verða tengslin beinni og nánari við lausn fjölmargra verkefna. Ég vil svo að lokum leggja áherzlu á það, sem ég sagði í upphafi, að mér sýnist mjög tímabært að setja þessari stofnun, Iðnaðarmálastofnun Íslands, ítarlegri lög en hún hefur nú, þannig að hún fái sinnt því mjög svo mikilvæga verkefni, sem hún hefur, og það fer vaxandi.



Herra forseti. Ég get tekið undir margt af því, sem hæstv. síðasti ræðumaður sagði, að það fylgja því alltaf nokkur vandkvæði að hafa stjórn stofnunar stóra. Slík stjórn verður að sjálfsögðu, eins og ég sagði, til þess, að það þarf að setja stofnuninni framkvæmdastjórn innan vébanda þessarar stofnunar, en það held ég að hafi gefizt nokkuð vel einmitt hjá Rannsóknaráði ríkisins. En það er eitt atriði, sem ég vil alveg sérstaklega tjá mig um, og það er það, sem ræðumaður vék að og taldi vafasamt, að ráðh. væri formaður ráðs eins og Iðnþróunarráðs. Hann taldi, að stofnanirnar ættu að hafa meira sjálfstæði utan rn., en á síðari tímum hefði það færzt meira í vöxt, að senda þyrfti málefnin í rn. og þau tefðust þar á ótrúlegasta hátt. Ég er alveg sannfærður um það af þeirri reynslu, sem ég hef, að hér leika lausum hala með allt of mikið sjálfræði of margar stofnanir, sem eiga að vera undir miklu sterkari stjórn af hálfu rn. en er í dag, og það er eitt af því, sem getur leitt til þess, að ráðh. - hverjir sem eru - veiti t. d. forstöðu svona stóru ráði eins og þessu. Það er ekki samkv. minni uppástungu eða minni löngun, að ég er formaður í þessu Iðnþróunarráði, enda er það ekki sniðið fyrir einstaka menn, heldur fyrir framtíðina. Ég get þó vel sagt það í fullri hreinskilni, að það var skoðun iðnþróunarráðsmanna, sem um þetta fjölluðu, að einmitt það, að ráðh. veitti forustu Iðnþróunarráði, sem starfað hefur fram að þessu, hefði að verulegu leyti getað leitt til þess, að það hefði haft meiri áhrif á stefnuna í iðnþróunarmálum og iðnaðarmálum en ella hefði orðið. Þetta hefur borið áður á góma. Ég veit, að það eru um þetta nokkuð skiptar skoðanir, en ég tek sem dæmi Búnaðarfélag Íslands, sem er algerlega kostað af ríkisfé. Mér finnst, að sú stofnun sé allt of sjálfstæð og undir of lítilli stjórn af hálfu stjórnvalda eftir því, sem ég bezt veit til og get áttað mig á þeim málum. Sama mætti e. t. v. segja um Fiskifélag Íslands, og svona mætti lengi telja. Menn segja, að það eigi ekki að færa valdið of mikið á einn stað, en hitt er líka alveg fráleitt, að stofnanir, sem ætlazt er til að séu að meira eða minna leyti - eða öllu leyti - kostaðar af ríkisfé, verði að vera undir handarjaðri þeirra stjórnvalda, sem á hverjum tíma fara með ríkisstj. í umboði Alþ. Þetta er mín skoðun á þessu máli. Að öðru leyti veit ég ósköp vel, að einmitt stjórnin á Rannsóknaráði ríkisins hefur verið nokkuð gagnrýnd, en það var náttúrlega miklu stærra í sniðum á þeim tíma, þar sem voru allir atvinnuvegirnir í einu lagi. Mér finnst af minni reynslu af starfsemi í Iðnþróunarráði, að það ætti að geta verið iðnþróuninni í landinu til styrktar, þó að svo stórt ráð verði sett á laggirnar, og það mundu engu að síður nást meiri tengsl en ella á milli ýmissa aðila, og ég tel mikils virði fyrir iðnaðinn, að menn hafi aðstöðu til þess - ef menn hafa vilja til þess - að fylgjast með því, sem er að gerast, og leggja viðkomandi atvinnugrein, hvort sem það er iðnaður eða aðrar atvinnugreinar, lið. Ef til vill verður sett upp fiskimálaráð; ég veit ekki, hvað það mundi heita. Rannsóknaráð er að vísu í endurskoðun. Við vitum ekki, hvernig þeirri endurskoðun lýkur, en sú endurskoðun kynni að fela í sér, þegar niðurstöður hennar liggja fyrir, einhverja vísbendingu um hentara form á þessu sviði. En ég vek athygli á því, að hér er í raun og veru ekki um neina breytingu að ræða frá því, sem verið hefur, og ég hef ekki haft nokkur tengsl við stjórn Iðnaðarmálastofnunar Íslands. Hún hefur aldrei við mig talað, sú stjórn. Mér hefur ekki fundizt ástæða til þess að kveðja hana á minn fund sérstaklega, sem ég hefði getað gert, en hún er nú orðin hluti af þessu Iðnþróunarráði, sem gert er ráð fyrir, að iðnrh. veiti forstöðu. Stjórn Iðnaðarmálastofnunar Íslands býr yfir þeirri reynslu, sem hún hefur öðlazt á þeim tíma, sem stofnunin hefur starfað, og þess vegna hef ég talið, að þetta gæti orðið til bóta, og auk þessara tveggja stofnana, Iðnaðarmálastofnunar Íslands og Iðnþróunarráðs, þá eru aðrir aðilar tengdir þar við eins og framkvæmdanefndin, sem við viljum heldur kalla Rannsóknaráð ríkisins, en við hana hefur iðnrn. haft mjög náin tengsl á mörgum sviðum, þó að ekkert hafi verið lögbundið eða ákveðið um það, heldur bara eðli málsins samkvæmt. En eins og ég sagði áðan, mun ég ekki verða sá, sem leggur neina megináherzlu á afgreiðslu málsins og allra sízt endilega í því formi, sem það er núna. Ef mönnum finnst þörf á brtt., er sjálfsagt að taka það til athugunar, og ég sé nú strax nokkur mistök í 8. lið 2. gr., en þar stendur, að markmið Iðnþróunarstofnunar sé m. a.: Að vinna að öðrum iðnþróunarmálum eftir því, sem Iðnþróunarráð ákveður hverju sinni. Þarna átti rn. að vera líka, og er auðvelt að bæta því þar inn í, eftir ákvörðun iðnrn. og Iðnþróunarráðs, en það hefur fallið niður, og við getum auðveldlega lagað það. Eins og ég sagði strax, þá skil ég þessi sjónarmið, sem hv. þm. setti fram. Ég veit, að hann er ýmissa hluta vegna kunnugur starfsemi Iðnaðarmálastofnunarinnar og einnig iðnrn., og er ég þess alveg fullviss, að þær aths., sem fram eru settar af hans hálfu, eru fram settar af góðum hug til málsins og ekki til þess að spilla fyrir afgreiðslu þess eða tefja. Þess er ég fullviss.



Herra forseti. Það er raunar kunnugra en svo, að um þurfi að ræða hér, að allar kröfur um meðferð matvæla hafa mjög aukizt upp á síðkastið. Það má segja, að það sé einn þáttur í þeirri viðleitni að reyna að stuðla að betri meðferð umhverfis og heilsu manns. M.a. var rætt um sláturhúsin hér í gær í sambandi við Framleiðnisjóð landbúnaðarins. Ef ég man rétt, þá er aðeins eitt sláturhús hér á landi með leyfi til þess að flytja sauðfjárafurðir á Bandaríkjamarkað. Á sviði fiskvinnslu hafa verið uppi svipaðar raddir. Árið 1966 var lagt fram frv. í Bandaríkjaþingi um mjög strangt eftirlit og kröfur um vinnslu á fiski, og síðan hafa hvorki meira né minna en sex skyld frv. séð þar dagsins ljós. Er fullyrt, að slíkt frv. verði að lögum á þessu ári. Við þessu var réttilega brugðizt, þannig að 25. ágúst 1969 var sett á fót tillögunefnd um hollustuhætti í frystiiðnaði, og er hennar hlutverk fyrst og fremst það að fylgjast með gangi þessara mála í Bandaríkjunum og leiðbeina íslenzkum aðilum um endurbætur á sviði fiskvinnslu, sem í því sambandi verða nauðsynlegar. Ég ætla ekki að rekja hér ítarlega, hverjar þær eru, en í fáum orðum má skipta þeim í tvennt. Annars vegar endurbætur, sem nauðsynlegar verða af hálfu frystihúsanna sjálfra, og hins vegar endurbætur, sem sveitarfélögin verða að sjá um og eru einkum á umhverfi og aðbúnaði frystihúsanna á hverjum stað. Þetta hefur einnig verið mikið rætt m.a. á ráðstefnu sveitarfélaga um umhverfismál, sem haldin var fyrir tveimur helgum. Kom þar fram, hverjar þessar kröfur eru. Jafnframt kom þar fram, að nefndin hafði gert ráð fyrir því og lagt til, að hið opinbera réði sérfræðinga til leiðbeiningar fyrir sveitarfélög og frystihús um þær ráðstafanir, sem gera þarf, en það hafði ekki fengizt. Sé ég ástæðu til þess að harma það. Ég ætla ekki að ræða um hina fjölmörgu þætti, sem þarna koma við mál. Þeir eru mjög mikilvægir, og verður að vinda bráðan bug að undirbúningi og endurbótum, ekki sízt með tilliti til þess, að gert er ráð fyrir því, að frestur til þess að koma hlutunum í viðeigandi lag verði aðeins veittur í tvö ár, eftir því sem sumir segja, en aðrir jafnvel í eitt ár, eins og kom fram í viðtali við Kanadamenn. Einn er þó sá þáttur, sem hér er tekinn út úr með þessari þáltill. Það er aðstoð vegna rannsókna á neyzluvatni eða vegna neyzluvatnsleitar. Það er gert vegna þess, að slík rannsókn er tímafrek og við flm. teljum, að með undirbúning megi alls ekki bíða með tilliti til þess stutta frests, sem veittur er á framkvæmdum á þessu sviði. En væntanlega er óllum ljóst, að neyzluvatn er mjög mikilvægur þáttur í þeim endurbótum, sem víða þarf að gera. Það er þáttur, sem hvílir á sveitarfélögunum. Víða hefur verið leitað að fersku og góðu vatni, en það hefur víða mistekizt, vegna þess að grundvallarupplýsingar hafa ekki legið fyrir. Um þetta var sérstaklega rætt í tveimur erindum á þeirri fyrrnefndu ráðstefnu, sem ég gat um áðan, m.a. í erindi hjá Jóni Jónssyni jarðfræðingi, þar sem hann skýrði allítarlega frá ástandi þessara mála. Þar kom fram, að á svo nefndu blágrýtissvæði landsins, sem er nokkurn veginn Vestfirðir, Norðvesturland, Austfirðir og jafnvei Suðausturland, sé af jarðfræðilegum ástæðum vissum erfiðleikum bundið að benda á neyzluvatnslindir. Hann sagði orðrétt, eins og tekið er fram í grg., að von um neyzluvatn á því svæði væri einkum bundin við staði, „þar sem færa má sönnur á tilvist meiri háttar sprungukerfis. Varla er þetta hugsanlegt án meiri háttar jarðfræðirannsókna.“ Rannsóknaráð ríkisins gerði sér grein fyrir þessu, og var því m.a. með tilliti til þessa verkefnis lagt til á s.l. ári, að við Orkustofnun yrði komið upp svo nefndri jarðkönnunardeild, sem hefði það hlutverk í fáum orðum að sinna ýmsum hagnýtum jarðfræðiverkefnum fyrir framkvæmdaaðila í landinu, eins og t.d. vegagerð, hafnargerð og leit að neyzluvatni, og margt fleira mætti nefna. Gert var ráð fyrir því, að stofnunin tæki að sér slík verkefni, þar sem um það væri að ræða, samkv. beiðni og fyrir ákveðið gjald, en engu að síður hefur ávallt verið talið ljóst, að stofnunin yrði að sinna ýmsum umfangsmiklum grundvallarrannsóknum til þess að geta gert sínar áætlanir um þær rannsóknir, sem nær eru framkvæmdum og stundum eru nefndar hagnýtar. Það skal viðurkennt, að fjárhagsáætlun þessarar deildar kom seint fram, og náðist því ekki fjárveiting inn á fjárlög þessa árs. Er varla við nokkurn að sakast um þetta, því um töluverðan undirbúning að þessu máli var að ræða. Hins vegar hefur verið leitað eftir fjármagni síðar og ekki fengizt, þrátt fyrir mjög sterkan stuðning sérfræðinga, sem á sviðum fiskvinnslu starfa. Okkur flm. sýnist, að við svo búið megi ekki sitja, og töldum við því nauðsynlegt að hreyfa þessu máli hér á Alþ. Þess má geta, að 28. jan. s.l. var haldinn fundur á vegum Orkustofnunar, þar sem til voru fengnir ýmsir sérfræðingar úr fiskiðnaðinum og málin rædd. Þetta verkefni hlaut þar, eins og raunar í fyrri viðræðum, sem fóru þar fram við sérfræðingana, mjög ákveðinn stuðning. Var gerð nokkur úttekt á ástandi þessara mála hér á landi. Þar kemur m.a. fram, að af 58 stöðum eru 33 staðir með viðunandi neyzluvatn, 16 staðir eru með lélegt neyzluvatn, þar sem þörf er brýnna aðgerða og mikil þörf fyrir rannsóknir, en 9 staðir eru merktir þannig, að úrbóta sé þörf. Þessir staðir eru taldir upp í fundargerð, en ég ætla ekki að lengja mál mitt með því að fara yfir það. Þarna er einnig getið um verkefni slíkrar jarðkönnunardeildar. Kom mönnum saman um, að það þyrfti að vera: Að rannsaka jarðvísindalega og tæknilega, hvaða framtíðarmöguleikar eru á hverjum stað til neyzlu- og iðnaðarvatnsöflunar; að safna saman á einn stað upplýsingum um rannsóknir, sem til þessa hafa farið fram á öflun neyzluvatns til almenningsnota og iðnaðar á Íslandi; að gera sér grein fyrir því, hversu vel er séð fyrir vatnsþörfinni á hverjum stað; að gera áætlanir um framtíðarþarfir fyrir neyzluvatn á hverjum stað og að gera till. um ráðstafanir til þess að friða svæði og varðveita þá möguleika til vatnsöflunar, sem fyrir hendi eru frá náttúrunnar hendi. Verkefni þessarar deildar eru þannig töluvert viðamikil, og var áætlað, að þessi starfsemi gæti komizt sæmilega af stað á þessu ári með fjárveitingu að upphæð u.þ.b. í millj. kr. Einnig hefur Orkustofnun athugað völ á sérfræðingum, og kemur í ljós, að það ætti að vera hægt að sinna á þessu ári mikilvægri jarðkönnun með þeim sérfræðingum, sem fyrir hendi eru, og aðstoðarmönnum, sem fengjust á næsta sumri. Ég ætla ekki að lengja þetta mál meira, enda er grg. með þáltill. nokkuð ítarleg, og koma þar fram þau meginsjónarmið, sem ég hef nú minnzt á. Ég vil þó að lokum leggja áherzlu á það, að hér er um grundvallarrannsókn að ræða, sem alls ekki er hægt að ætlast til, að sveitarfélögin á hverjum stað sinni. Slíkum rannsóknum fylgir oft töluverð áhætta og óvissa um niðurstöður, enda hefur það ávallt verið viðurkennt sem eitt af þjónustuhlutverkum hins opinbera að sinna slíkum grundvallarrannsóknum og veita þeim, sem þurfa, aðgang að þeim upplýsingum, sem þannig fást. Þessar rannsóknir eru hins vegar töluvert umfangsmiklar og taka sinn tíma, og vil ég því að lokum enn leggja áherzlu á það, að rannsóknunum og athugununum má ekki fresta með tilliti til þess skamma tíma, sem við Íslendingar höfum til ráðstöfunar til þess að bæta okkar frystiiðnað, m.a. gæði þess vatns, sem þar er notað. Legg ég svo til, að umr. verði frestað og málinu vísað til heilbr.- og félmn.