Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Iðnn. hefur tekið til athugunar brtt. á þskj. 537, frá hv. 6. þm. Reykv., og hefur hún ekki getað fallizt á, að hún verði samþ., en n. leggur aftur á móti til, að till. verði samþ. eins og hún er á þskj. 527. N. vonast til, að brtt. á þskj. 541 verði samþ. til þess að koma í veg fyrir bráðabirgðastöðvar. N. ætlar, að allt að 10 millj. kr. gætu farið í slíkar bráðabirgðastöðvar, ef upphaflega till. yrði samþ. Hv. 1. þm. N.-M. ber fram brtt. á þskj. 538, sem hann gerir sjálfsagt grein fyrir. Ég vona svo, að frv. verði samþ. með brtt. meiri hl. á þskj. 541.



Herra forseti. Ég ber fram 2 brtt. á þskj. 538. Fyrri till. er um það, að fyrir „2000 hestöflum“ í 3. málsgr. komi: 1000 hestöflum. Ég gat þess við 2. umr., að mér þætti verra, að þessi heimild væri svona rúm, næði til svo stórra stöðva, því að ég óttaðist, að það mundi kippa undan aðalatriðinu, ef ríkið ræki rafstöðvarnar. Fyrst er þetta miðað við 500 hestöfl, en var breytt í Nd. í 2000 hestöfl, og vil ég fara meðalveginn, 1000 hestöfl. 2. brtt. er við 31. gr. Þessi brtt. er mjög lík brtt. á þskj. 541, frá meiri hl. n. Báðar till. ganga inn á, að fyrirmæli miðist við vatnsraforkustöðvar, en ekki t. d. mótora, því að fyrirmælin geta ekki átt við slíkar stöðvar. Ég var fyrri með mína brtt., en sé, að þær eru svo líkar, að munurinn er ekki meiri en svo, að ástæðulaust er að gera ágreining þar um. Ég get því tekið brtt. mína aftur, en mæli með brtt. meiri hl.



Þegar þetta stóra mál er að hverfa úr þessari deild, þá vil ég lýsa ánægju minni yfir því, að mikið hefur á unnizt í þessum málum á nokkrum árum. Rafmagnsmálinu hefur ekki verið sinnt fyrir landið í heild, fyrr en á sumarþingi 1942. Þá ber ég fram till. ásamt öðrum, sem hefur verið meginstefna í þessu síðan. Þá lögðum við til, að raforkan ætti að vera sameiginleg blessun allrar þjóðarinnar og að þeir í dreifbýlinu fengju rafmagnið svo ódýrt sem unnt væri. Það má segja, að sú till., sem Jón Þorláksson kom með, gengi í sömu átt, þótt annað form væri á henni, en þá hafði landið ekki tök á að fylgja þessum málum fram. Þskj. mun hafa verið nr.19 þetta sumar, en nr. 25 eða 26 frá þm. Rang. um að stofna raforkusjóð. Síðar kom fram till. um að hækka þennan sjóð í 10 millj. kr. Þá var skipuð n. til að undirbúa málið, og má segja, að mikið hafi verið gert á þessu sumarþingi. Þessi n. hefur svo undirbúið málið í samráði við ráðh., og verður það bráðum samþ. hér. Og það er ósanngjarnt að ætla, að strax náist hið réttláta takmark, en svo mun þó fara, og hygg ég, að þessi áfangi sé stór þáttur í þessu mikla máli.



Herra forseti. Það er ánægjulegt að heyra hin vinsamlegu ummæli hv. þm. S.-Þ. um þetta mál, þegar litið er á afstöðu flokksbræðra hans gegn þessu. Þetta mál var tekið upp árið 1929 af form. Sjálfstfl., og hefði það fengið fyrr framgang, ef Framsfl. hefði ekki sýnt því andstöðu eða þá kulda og afskiptaleysi. Ég á hér tvær brtt., og er sú fyrri um það, að alls staðar þar, sem talað er um „rafveitur“, rafveitustjóra“ o. þ. h., komi : rafmagnsveitur, rafmagnsveitustjóri og tilsvarandi orð. Þegar maður les frv., kemur í ljós, að mjög skortir á, að samræmi sé í orðalagi: Þetta heitir frv. til raforkulaga, en svo er víðast talað um rafveitur eða rafmagn, og svo rafveitustjóra. Eftir því ætti að veita rafi um landið, sem er auðvitað tóm vitleysa, en þetta mun stafa af fyrri málvenjum, sem auðvitað nær engri átt að taka upp í þetta frv., og vænti ég, að hv. n. athugi þetta og leiðrétti. Raunar ætti að nægja, að forseti úrskurðaði, að skrifstofan skuli lagfæra þetta, þar sem um er að ræða augljósa lagfæringu á máli. Önnur till. er aftur á móti efnisbreyting, þar sem lagt er til, að raforkuráð sé skipað öðruvísi en gert er ráð fyrir í frv. eða samkv. till. n. Eftir minni till. á raforkuráð að vera rétt mynd af vilja Alþ. eins og það er skipað á hverjum tíma. N. leggur til, að þingið kjósi 4 menn í raforkuráð, en ráðh. skipi hinn fimmta, og sé hann formaður. En úr því að þingið á að eiga hér hlut að, þá sýnist mér réttast og eðlilegast, að það kjósi alla þessa menn. Það hefur verið sá háttur nú um skeið, að leitazt hefur verið við að draga úr valdi Alþ. í ýmsum málum, þótt um margt hafi nú fengizt leiðrétting, svo sem um skipun útvarpsráðs. Það sætti á sínum tíma nokkurri gagnrýni, en síðan Alþ. réð skipan þess, hefur tekizt svo vel, að völd þess þykja nú ekki nóg. Ég hef áður bent á það, að samkv. frv. hefur raforkuráð nánast engin völd, og get ég fallizt á það, ef það er skipað eins og þar er ætlað, en sé það réttlátlega skipað, tel ég, að það megi fá meiri völd. Ég vil láta það álit mitt í ljós, að ég tel brtt. hv. n. til ills eins og kýs fremur, að frv. verði samþ. óbreytt, en skal ekki að öðru leyti fjölyrða um einstök atriði málsins. Hins vegar get ég ekki verið samþykkur hv. þm. Barð. um það, að þótt þetta sé gott mál, þá þurfi að flýta því svo mjög, að ekki megi leiðrétta það, sem miður fer. Ég álít, að það varði hér mestu sem í öðrum málum, að undirstaðan rétt sé fundin, og ég hygg, að hv. n. hafi ekki athugað þetta mál eins vel og æskilegt hefði verið. Hins vegar hef ég ekki kynnt mér málið svo til hlítar, að ég sé tilbúinn að leggja fram brtt. nú þegar, en ég tel, að hv. n. hefði átt að vísa málinu frá að svo stöddu og láta það fá betri undirbúning.



Það hefur komið í ljós, að hv. 6. þm. Reykv. hefur verið of upptekinn af vísindastörfum til þess, að hann geti fylgzt svo með gangi þingmála sem æskilegt hefði verið. Ég veit, að þessi hv. þm., sem hefur skrifað sögu Alþ., skilur þann mun, sem er á Garðari Svavarssyni og þeim Ingólfi og Hjörleifi. Þegar Garðar kom hér fyrst, var ekki tími til kominn, að landið yrði byggt, en hins vegar var sá tími kominn, þegar þeir Ingólfur og Hjörleifur komu. Þannig var það, að 1929 var enginn grundvöllur fyrir því að koma á stórfelldum rafmagnsvirkjunum. Þá var hér einungis rafmagn frá Elliðaánum. Mætti hv. 6. þm. Reykv. muna frásögn Eldeyjar-Hjalta í bók hans um þá mótspyrnu, sem Sogsvirkjunin sætti á sínum tíma. Framsfl. studdi þá Eldeyjar-Hjalta og kom fram málinu. Einnig má benda á það, að ekki fékkst nægilegt fjármagn til að kaupa efni til hitaveitunnar fyrir stríð. Það stafaði ekki af ódugnaði Reykjavíkurbæjar, heldur af því, að sá andi, sem skyldi tryggja málinu framgang, var ekki fyrir hendi. Mér þykir rétt að benda á þessi atriði, úr því að minnzt var á sögu þessa máls. Sannleikurinn er sá, að 1929 var ekki grundvöllur fyrir þessu máli. Reykjavík var ekki tilbúin. Þannig var því einnig háttað um frv. það, sem ég flutti 1925 um aðstoð við byggingar í sveitum. Þá náði það ekki fram að ganga, en 1927 kom ég því fram. Af þessu er ljóst, að í þessu máli er ekki Framsfl. um að saka, heldur er það tímanna rás, sem hér skiptir sköpum.

Frsm. (Gísli Jónsson) : Ég skal ekki blanda mér í deilur þeirra hv. 6. þm. Reykv. og hv. þm. S.-Þ., en vil víkja að brtt. hv. 6. þm. Reykv. Ég lýsti því yfir við 2. umr. þessa máls, að n. væri ljóst, að frv. þyrfti endurbóta við, en til þess er varla hægt að ætlazt, að þingn. takist á hendur að gerbreyta frv., sem mþn. hefur fjallað um. Þetta er annað atriði þessa máls. Hitt er svo það, að í n. fékkst ekki samkomulag um princip atriði málsins. Ég vildi nema burtu IV. kaflann, en hv. 1. þm. N.-M. var því andvígur, og hefur hann nú flutt brtt., sem miðar að því að minnka hlutdeild héraðanna, en auka hlutdeild ríkisins. Ég tel, að héruðin sjálf geti ráðizt í framkvæmdir, ef þau geta fengið 85%, og allar framkvæmdirnar geti síðar fallið inn í heildarkerfið. N. vildi ekki eiga það á hættu að umsteypa frv., enda hefði hún þá klofnað og frv. sennilega ekki náð fram að ganga á þessu þingi, en það finnst mér svo stórt atriði, að ég vil vinna að framgangi málsins eins og það er og brtt. liggja fyrir um þrátt fyrir aðra galla þess. Nú liggja fyrir Sþ. þáltill. frá bæjar- og sveitarfélögum um 85% ábyrgð, og hljóta þær flestar að ná samþykki, þótt þetta frv. næði ekki fram að ganga. Ég vil ákveðið leggja til, að frv. verði nú afgr., svo að þessum málum sé komið í höfn. Ég hef lýst því yfir, að ég er óánægður með ýmis atriði, t. d. skipun raforkuráðs. Samkv. 35. gr. frv. er það einungis ætlað til að aðstoða ráðh., og kemur þá allt annað til greina en ef það ætti að hafa sömu völd og t. d. stjórn síldarverksmiðjanna. En um þetta fékkst ekki samkomulag í n., svo að þótt einungis hefði átt að breyta þessu, þá hefði málið stöðvazt. Ég er hv. 6. þm. Reykv. samþykkur í því, að ef ríkið á að hafa nokkurt vald, þá væri rétt að skipa ráðið á þann hátt, sem hann leggur til, en úr því að ráðh. á að bera ábyrgðina, þá er ekki ósanngjarnt, að hann megi skipa einn mann í ráðið. Þessu má vitanlega breyta á næsta þingi, Viðvíkjandi 1. brtt. hv. 6. þm. Reykv. er það að segja, að n. er sammála um, að sú leiðrétting, sem þar er lögð til, nái fram að ganga. Annars lít ég svo á, að frv. sé þannig, að það réttlæti ekkert framgang þess annað en hin brýna þörf. Varðandi það, sem hv. 6. þm. Reykv. sagði um, að n. hefði átt að vísa málinu frá og láta það fá betri undirbúning, þá vildi ég spyrja hann, hvort hann óskar eftir, að sá háttur verði hafður á um það mál, sem hann flytur um virkjun Sogsins. Ef hann óskar þess, þá er þörfin ekki svo mikil sem látið er í Nd. Ég geri ráð fyrir, að þeir, sem eiga afkomu sína undir því, að þessum málum verði þokað áfram, yrðu ekki þakklátir iðnn., ef hún tefði þetta mál. Þess vegna hef ég tekið það ráð að óska málinu framgangs þrátt fyrir gallana.

Bjarni Benediktsson Hv. frsm. spurði mig, hvernig ég vildi, að væri farið með frv. um Sogsvirkjunina. Ég álít hiklaust, að eigi að samþ. það frv. Hitt er jafnaugljóst, að ef um mál er að ræða, sem ég álít, að sé verulega ábótavant í meginatriðunum, þá eigi að beita sér á móti samþykkt þess frv. Með því móti einu fullnægja menn sinni þingmannsskyldu. Og ef frv., sem hér liggur fyrir, er eins ábótavant og fram hefur komið í ræðu hv. frsm., þá get ég ekki fallið frá því, að réttara hefði verið að heimta betri undirbúning málsins af hæstv. ríkisstj. og láta samþykkt frv. bíða, ef ekki væri hægt að bæta það nægilega á þessu þingi, sem ég get vel fallizt á með hv. frsm., að ekki sé hægt að ætlast til, að venjuleg þingnefnd geti umsteypt slíku stórmáli, sem mþn. og ríkisstj. hafa haft til meðferðar. En ég tel, að það hefði verið þeim mun skaðaminna að láta þetta bíða sem það kom fram í ræðu hv. frsm., að það er ekki hundrað í hættunni, þó að frv. næði ekki fram að ganga, því að þá yrðu ábyrgðarheimildir samþ. með sérstökum ályktunum í Sþ. Og eins og hv. þm. sagði, þá kemur það nákvæmlega í sama stað niður, svo að ég get ekki séð, að það hefði verið nein hætta á því, að nokkur rafvirkjun hefði dregizt fyrir þessar sakir. Og úr því að ekki er hætta á því, og hv. frsm. hefur lýst yfir, að það væri ekki slík hætta fyrir hendi, þá get ég ekki séð, af hverju má ekki krefjast, að þetta mál sé eins skaplega úr garði gert og mögulegt er, en samkv. lýsingu hv. frsm. fer því ákaflega fjarri, að svo sé. Svo voru ekki fleiri orð um það. En varðandi ummæli hv. þm. S.-Þ. þá skaut þar alveg skökku við. Hann vitnaði mjög í Eldeyjar-Hjalta, sem er merkur og góður maður. En Hjalta hefur farið á svipaðan hátt og sumum öðrum miklum framkvæmdamönnum og m. a. hv. þm. sjálfum, að afrekin eru svo mikil, sem þeir hafa unnið, að um sumt skolast til, hvað þeir hafa sjálfir gert og hvað aðrir, sérstaklega þegar þeir fá skáld til að færa það í letur, eins og Hjalti hefur gert. Þá verður þetta allt tilkomumeira en það er í raun og veru, svipað eins og skáldandi hv. þm. sjálfs hefur gert heldur sögulegra sumt af því, sem hann hefur nærri komið, en efni standa til. Ég efa ekki, að Hjalti hefur verið því hlynntur, að rafmagn væri leitt til bæjarins frá Soginu og fossarnir virkjaðir, en ég get fullyrt af náinni þekkingu, að í sögu þeirri, sem Guðmundur Hagalín hefur skráð um hann, er ekki rétt frá sagt um forgöngu hans í þessu máli. Það veit hv. þm. jafnvel og ég, og hv. þm. Str. veit það líka, þó að hann hafi gert sér það til gamans að rifja upp þessa skröksögu í útvarpinu. Þetta er frá skáldinu, en ekki Hjalta, sem er afar merkur maður og hefur svo margt unnið, að hann þarf ekki að taka á sig neinar lánsfjaðrir, sem skáldið hefur á hann sett í þessu efni. En það var ekki þetta, sem var til umr., heldur það, að Framsfl. fjandskapaðist árum saman við rafmagnsmálin bæði út um sveitir og þá alveg sérstaklega rafmagnsmál Reykjavíkur, eins og hv. þm. man. Við þurfum ekki að fara þar í sögu Eldeyjar-Hjalta til að lesa, heldur bara lesa svo prosaiska bók sem þingtíðindin, sem sýna og sanna, að Alþingi var rofið á mjög hæpinn stjórnskipulegan hátt til að stöðva á Alþingi ábyrgðarheimild fyrir Sogsvirkjunina. Þar kemur enginn skáldskapur til, heldur er þetta mjög skýrt fram tekið af þáverandi forsrh. Framsfl. Það var því ekki eingöngu svo, að þeir tækju með úlfúð á till. Jóns Þorlákssonar í þessu efni, heldur beittu þeir sér með miklum krafti gegn tilraun, sem bæjarfélagið vildi gera. Ef hv. þm. S.-Þ. hefði beitt sínum mikla dugnaði og framkvæmdaþreki í þágu þessa máls í staðinn fyrir að tefja það í mörg ár, þá væri málið komið miklu lengra áleiðis en nú er. En ég fagna því, að hann er nú kominn í þá góðu sveit, og veit ég, að það verður drjúgur styrkur, áður en yfir lýkur.



Mér finnst vel við eigandi samhliða þessu frv. að hressa ofurlítið upp á hv. alþm. með lítilfjörlegum sögulegum útskýringum. Ég verð að segja, að ég hafði aldrei búizt við því, að svo mikill innfæddur Reykvíkingur sem hv. 6. þm. Reykv. mundi vantreysta þeirri merku bók um Eldeyjar-Hjalta og frásögn hans um rafmagnsmálin svo mjög sem hér kemur fram. Ég hygg, að það sé hafið yfir allar deilur, að Sigurður Jónasson hafði um nokkra stund meirihlutafylgi til að verða borgarstjóri í bænum upp á þessi mál, sem var nógu stórt til að ráða aldahvörfum, og beita sér fyrir að taka Sogið þeim tökum, sem síðar var gert. Það er svo mikil rómantík utan um þetta mál og þessar sviptingar, sem urðu til þess, að þessi merki lögfræðingur fékk ekki þá ánægju að verða borgarstjóri, að það kom m. a. til greina að flytja menn á spítala og að margs konar meinlegar aðgerðir væru gerðar á þeim, en allt endaði þetta í því, sem var aðalatriðið og Hjalti virðist hafa mjög glatt sig yfir, að Reykjavík af fullum krafti, íhald, Framsókn og Alþfl. í sameiningu, fór að berjast fyrir virkjun Sogsins. Hitt gegnir nokkurri furðu um þann fræðimann, sem hefur gengið í gegnum sögu Alþ. í þessu merka máli, að það skuli hafa farið fram hjá honum, að Tryggvi Þórhallsson rauf þingið 1931 eingöngu út, af kjördæmaskipuninni. Það kann að vera, að hann hafi einhvern tíma í kosningaræðu minnzt á rafmagnsmál Reykjavíkur eins og eitthvert aukaatriði, en það er öllum kunnugt, ekki sízt þessum hv. þm., að þingið var eingöngu rofið út af kjördæmamálinu. Það er því alveg rangt að halda því fram, að Framsfl. hafi verið að fjandskapast við þetta mál, eins og kom líka síðar fram, því að fulltrúi Framsfl. í bæjarstj. gekk að þessu máli með fullri orku, og það veit borgarstjórinn, að varð að samkomulagi upp úr borgarstjóramálinu 1932, að Sogið skyldi verða virkjað, en það varð undirstaða ekki aðeins fyrir Reykjavík, heldur og fyrir allt Suðurland og fyrir landið allt. En af því að hv. 6. þm. Reykv. vill láta líta svo út, að framsóknarmenn hafi verið svo erfiðir í þessu máli, þá vil ég benda á, að þegar Jón Þorláksson fór að beita sér fyrir þessu máli með miklum dugnaði með lántöku í Svíþjóð, þá reyndist ekki auðvelt að fá peninga, en þá kom ríkisstj., sem ekki studdi Jón Þorláksson, til hjálpar og fékk honum til liðs hið fyrrv. borgarstjóraefni, og þeir unnu saman að þessu máli í Svíþjóð, og varð Jóni Þorlákssyni mikill stuðningur að þessari liðsemd. Sérstaklega mun hinn lögkæni borgarstjóri geta séð í þingtíðindunum, að ríkisábyrgð fylgdi, og við hana studdist Jón Þorláksson í Svíþjóð, og var hún veitt, þó að Sjálfstfl. væri í minni hl. og berðist fyrir þessu máli aðallega af því, að hann hafði forstöðu bæjarins, en Framsfl. var annar stjórnarfl. og gerði a. m. k. síður en svo tilraun til að hindra málið, heldur átti þátt í samþykkt þess og lét síðan vinna að framgangi þess með borgarstjóranum í Reykjavík.

Frsm. (Gísli Jónsson) : Það er aðeins út af ræðu hv. 6. þm. Reykv. um, að þá fyrst geri þm. skyldu sína, þegar þeir leggja til, að þau mál nái ekki fram að ganga, sem þeir eru ekki ánægðir með. Hann telur einnig, að sama árangri mætti ná með því að samþ. allar þáltill. eins og með því að samþ. þetta frv. Ég er honum ósammála um bæði atriðin. Fyrir það fyrsta er engin sönnun fyrir því, að allar þáltill., sem liggja nú fyrir Alþ. um raforkumál, næðu fram að ganga nákvæmlega í sama formi og gert er ráð fyrir í l. Það er m. a. ekki víst, að þær komi á sama þingfundi, og ekki heldur víst, að allir hv. þm. sitji þann fund út, og getur þá atkvgr. raskazt fyrir það eitt, svo að það er næg ástæða fyrir að koma þessu máli fram. Ég vil enn fremur benda á, að ekki er hægt með þáltill. að ná tilgangi 3. tölul. 35. gr., og mundi því verða að bera fram enn fleiri till., ef ætti að ná tilgangi allra l., sérstaklega aðgangi að raforkusjóði, á sama hátt og gert er með þeirri gr., sem þar um ræðir, og það er eitt af meginatriðunum fyrir nauðsyn þess, að frv. verði samþ., en það er útilokað að tryggja þann rétt hér á þingi með þáltill. Ég tel það vera þingmannsskyldu hvers þm., þegar hann sér, að um það er að velja að láta mál falla, sem hefur meira gott en illt, eða láta það ganga fram, þótt með göllum sé, að fylgja málinu, þó að hann fái það ekki að öllu leyti eins og hann vill. Ég undrast að heyra þessi orð frá hv. 6. þm. Reykv., sem ásamt mér stendur nú í þeirri aðstöðu hér á þingi að vera að gera út um alls konar mál, ekki á þann hátt, sem við viljum, heldur á þann hátt, sem hægt er að fá eins og við og annar aðili viljum. Hann veit ákaflega vel, að framkvæmdirnar í landinu yfirleitt standa og falla með því á þessum tímum, að hægt sé að semja um þau, og svo er hann að álasa mér sem frsm. fyrir, að ég skuli ekki leggja til, að þetta mál skuli drepið, af því að ekki sé hægt að fá allt í því, sem ég vil. Ég undrast yfir slíku ósamræmi í málflutningi.

Forseti (StgrA) : Það mun eigi vera unnt að halda fundi áfram, og verður því að taka af dagskrá þau mál, sem eftir eru.



Ég vil mjög mælast til þess við hæstv. forseta, að hann láti 5. mál koma nú til umr. (frv. um vinnuskóla á Reykhólum) og að hv. meiri hl. velji sér þá annan frsm. Ég uni því ekki, að málinu sé haldið svo lengi án þess að það fái afgreiðslu.

Forseti (StgrA) : Eins og hv. þm. veit, þá er þetta ágreiningsmál, og hefði ég því viljað, að hv. frsm. væri viðstaddur. Ég vænti, að það geti orðið, áður en langt um líður, og mun greiða fyrir því, eftir því sem ég get.

Frsm. minni hl. (Páll Hermannsson) : Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. landbrh. fyrir ágætan stuðning við þetta mál og hv. dm. fyrir góðan skilning á þessu og vona, að þessu máli reiði vel af gegnum þingið og að hæstv. ráðh. ljái því stuðning sinn, þegar það kemur til hv. Nd.