Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Guðmundur Ólafsson : Jeg leyfi mjer að stinga upp á að þriggja manna nefnd sje kosin í málið, að þessari umræðu lokinni.

ATKVGR. : Frv. vísað til 2. umr í e. hlj. Samþ. í e. hlj. að skipa 3 manna nefnd, og voru kosnir í hana í e. hlj. Karl Einarsson, Sigurður Stefánsson, Hákon Kristófersson.

Guðmundur Björnsson : Jeg ætla að gjöra grein fyrir skoðun minni á þessu máli, áður en það fer alfarið út úr deildinni. Þær eru örfáar þær fræðigreinar, sem nú eru kendar hjer í Háskólanum. Þar vantar enn kenslu í mörgum nytsömustu og merkustu fræðigreinum nútíðarmanna. Eigi að bæta við nýjum kenslugreinum, þá verður að íhuga hver nauðsynlegust sje; ekkert vit í að breyta til eða bæta við af handahófi. En þetta nýmæli er eindæma handahófsverk - einblínt á grísku og latínu, eins og það eitt vanti, eða sá skorturinn sje langbagalegastur. Mjer er nú reyndar sagt, hæstv. forseti, að þetta frumvarp sje eitt þeirra, sem á sjer sigurinn vísan; hvað sem hver segir; því ekki til neins að malda í móinn. Þótt eitthvað væri hæft í þessu, kann jeg samt ekki við, að sagt verði um Alþingi 1914, , að enginn hafi sjeð sólina fyrir grísku og latínu. Eigi þetta fram að ganga, þá finst mjer þessi saklausa einfeldni enn leiðinlegri afspurnar fyrir þingið heldur en hitt, að það gjöri þetta glappaskot vísvitandi. því að enginn skal ætla, að það geti leynst til lengdar. Svo augljóst er það. Hjer í Háskólanum er ekki kend veraldarsaga, ekki landafræði, ekki jarðfræði, ekki stærðfræði, ekki efnafræði (nema læknaefnum lítilsháttar), ekki grasafræði, ekki dýra fræði, ekki lögum samkvæmt enska, franska eða þýska, ekki svo mikið sem að nútíðar íslenska sje kend, heldur fornmálið eitt; ekki heldur nein mannvirkjafræði, þótt þau sjeu alstaðar orðin brýnasta nauðsyn nú á dögum. Til að nema öll þessi fræði, og mörg fleiri, verða Íslendingar enn sem fyr að ganga í erlenda háskóla. Þar eru þau alstaðar kend - nema okkar ástkæra, en vanrækta móðurmál; það er ekki numið í neinum háskóla, bara gamla málið, mál forfeðra okkar. En lifandi íslenskan, sem mæður okkar kendu okkur að tala jeg skil þetta ekki, þetta háttalag okkar, að meta það, sem dautt er, meira en það, sem lifir, og vita þó um íslenskuna, að öll okkar forna mentafrægð er einmitt því að bakka. að þá möttu bestu menn hjer á landi sitt hversdagsmál, sitt móðurmál fram yfir alheimsmálið, latínuna, unnu því svo heitt, að þeir einir allra fræðimanna í þá daga, að heita má, skráðu öll fræði sín á móðurmáli sínu en ekki á latínu. En jeg má til að snúa að aðalefninu og aðalefnið á að vera að íhuga, hvort latína og gríska skuli ganga svona, eins og að sjálfsögðu, ómótmælt fyrir öllum öðrum fræðum, sem enn eru ekki kend hjer í Háskólanum. Þá er fyrst að líta á röksemdir frumvarpsmanna, í áskorun stúdentafjelagsins og svo í nefndarálitinu. Þeir segja, að latínan hafi hjer verið grundvöllur alls skólanáms frá því að kristni kom hingað til lands. Jeg segi, að íslenskan hefir verið, er og verður grundvöllur allra íslenskra bókmenta. Hefðu ekki forfeður okkar metið hana miklu meira en latínu, þá væri íslensk tunga og íslenskt þjóðerni fyrir löngu steindautt - eða alt hjer nú í sömu eymdinni og á Færeyjum. Það er sagt, að flest nýju málin sjeu gegnofin af grísku- og latínuleifum. Það er nú svo. Síðan jeg fór úr skóla, fyrir 27 árum, hefi jeg aldrei opnað gríska bók og gleymt allri minni grísku, því litla, sem jeg lærði; jeg man enn talsvert í latínu og hefi oft haft dullítið gagn af henni, en aldrei sjeð mjer þörf á að auka þá kunnáttu. Hins vegar hefi jeg orðið að auka stórum kunnáttu mína í ensku, þýsku og frönsku, en allra mest þó í íslensku. Jeg hefi líka gluggað í mjög margskonar fræði; hefi varið til þess þeim tíma, sem aðrir hafa varið til að lesa lygasögur, - jeg ætlaði að segja skáldsögur. Nú, nú! Jeg hefi margsinnis um það hugsað, og altaf fundist grískunám mitt óþarft og aldrei haft neitt gagn af því, sem nefnandi sje. Latínan hefir stundum komið mjer að liði, en þó hefi jeg fundið, að þar þarf ekki mikils við nú á dögum; vafalaust nóg það, sem kent er nú hjer í Mentaskólanum. Þeir, sem lifa úti í ys og þys mannlífsins, finna það best, að nýju heimsmálin eru ómissandi, en þessu gömlu, dauðu mál orðin rjett einskis nýt; þau eru nú á dögum dýr ánægja, of dýr fyrir fátæklingana. Og þeir, sem enn halda dauðahaldi í þá dauðans ánægju - það eru víst aðallega þeir mörgu menn, sem lifa alla æfi innan dyra, eða eru svo efnum búnir, að dýrmæti tímans tekur ekki til þeirra. Þá er nú annað. Latínan er svo oft talin skýrust og mest mentandi allra mála. Það er ein gamla upptuggan, ein af þeim mörgu, gömlu, rotnu jórturkreddum. Jeg þori að segja, að jeg hefi aldrei lesið neitt á latínu á við það snildarlegasta t. d. í frönskum bókmentum eða okkar bestu íslensku ritum. Allir hafa tekið hjer með fögnuði aðkomukennurum í nýju málunum, frönsku og nú þýsku, og sú kensla verið Háskólanum til sæmdar og mörgum til stórgagns. Væri ekki nær að lögfesta þá kenslu en þetta þarflitla forneskjuprjál? Vissulega væri það nær. En þó er hver sjálfum sjer næstur, og það tekur út yfir, ef dauð grískan og latínan á að halda innreið sína í Háskólann á undan lifandi: móðurmáli þjóðarinnar. Enginn skólanámsskortur hefir mætt mig eins og fákunnátta mín í móðurmáli mínu, þegar til kom fyrir mjer að þurfa á allri þess getu að halda í ræðu og riti. Þá er það ein gömul bábiljan, að ekkert sje á við grísku og latínu til að skerpa. greind og gáfur unglinganna. Jeg hefi margrannsakað huga minn, fyr og síðar og aldrei fundið þess merki, að latínan hafi verið mjer neinn greindargróði. Jeg hefi fundið, að íslenskan hefir allra mála mest liðkað greind mína og magnað hugvit mitt. Þessi lofdýrð um latínuna er gömul kórvilla, komin til af því, að hún hefir um langan aldur verið aðalnámsgreinin í Mentaskólanum, mest og best kend og í mestu afhaldi. Það er alt önnur fræðigrein, sem jeg: finn betur og betur, að rjeði mestu um þroska minn á námsárunum, og hún hefir líka, að mjer finst, verið mjer til mestrar hamingju á lífsleiðinni. Háttv. 1. kgk. (E. B.), - jeg veit, að þjer munuð skilja mig, en veit ekki um aðra hjer. Það er talnafræðin, sem jeg: á við; henni unni jeg í æsku mest allra fræða. Tölvísin, hún er óefað skynseminnar skærasta leiðarstjarna. Öll þau ótal mörgu og margflóknu vísindi, sem lúta. að leyndardómum náttúrunnar - öll eru þau gegnofin af tölvísi; hún er sálin, í þeim öllum, hún er það eina í öllum mannlegum fræðum, sem kalla má eilíft og óumbreytanlegt; hún er kjólfestan í nútímans allra nytsömustu og djúpsæustu fræðigreinum; hún er sálin í öllum atvinnufræðum. Flestar þessar háskalegu hugsunarvillur í hversdags sökum og þjóðmálum, sem alstaðar eru alkunnar, koma af því, að menn eru yfirleit „ónýtir í reikningi“, eins og sagt er í skóla; hafa aldrei eygt eða skilið og lotið með lotningu tölvísinnar einföldu, eilífu, háleitu og óskeikulu lögmálum; flestar „vitleysur“ og „glappaskot“ eru blátt áfram barnalegar reikningsvillur. Og hún er nú líka, tölvísin, alstaðar meðal mentaðra þjóða á hraðri leið, það veit jeg, í skólunum, háum og lágum, upp í hásæti vísindanna. Mjer er sem jeg heyri, hvað sagt verður á Alþingi eftir svo sem 100 ár um þetta tiltæki núna, ef af því verður, að ráða háskóladósent til að vaka yfir líki latínunnar og grískunnar, en láta háskólann vera alveg „ónýtan í reikningi“, og eiga þó ágætan íslenskan fræðimann, Ólaf Daníelsson, í þeim höfuðvísindum. En meðal annara orða: Hvar er sá íslenskur grískumaður, sem á að prýða þetta nýja embætti? Þeir segja, grískuvinirnir, að Garðstyrkurinn í Höfn muni vera á förum, og „verði þá vorum löndum of dýrt nám erlendis“, og muni af því leiða, að skortur verði á latínumönnum til kenslu í mentaskólanum, og varla fást hæfir háskólakennarar í guðfræði, ef hjer er enginn „klassískur dósent“! Í þessum ummælum fer athugaleysið upp úr öllu valdi; þetta einblín á dauðu málin. Fari Garðstyrkurinn og hætti Íslendingar að fara utan til náms, hvar fáum við þá kennara til að kenna t. d. dönsku og ensku í mentaskólanum, og hver á þá að kenna stærðfræði og stjörnufræði, eðlisfræði, grasafræði, dýrafræði og landafræði, öll þessi fræði, sem Háskólinn okkar fæst ekkert við enn þá, og eru þó svo margfalt nytsamari og nauðsynlegri en sú lofsæla latína og gríska? Og hvar á þá að fá verkfræðinga? Við vitum þó allir, að mannvirkjafræðin er orðin ómissandi hjer á landi, eins og annarsstaðar; og hún er nú einhver allra erfiðasta og kostnaðarsamasta námsgreinin í öllum háskólum. - Væri nú ekki nær að íhuga þessar brýnu mentaþarfir hjer í fátæktinni, íhuga, hvort ekki muni rjettmætt að láta einhverja þeirra sitja í fyrirrúmi fyrir þessum klassíska niðursetning; hann yrði sannkallaður landsómagi Við eigum nú ágætan grasafræðing, dr. Helga Jónsson, ágætan dýrafræðing, Bjarna Sæmundsson, heimsfrægan jarðfræðing, Þorvald Thoroddsen, og annan yngri merkan mann þar, dr. Helga Pjetursson ; og við eigum ágætan talnafræðing, dr. Ólaf Dan Daníelsson. Það er hörmung, segi jeg, að geta ekki gjört þessa ágætu fræðimenn að háskólakennurum, hvern í sinni grein, Háskólanum og þjóðinni til gagns og sóma. En þetta tekur þó út yfir, að koma nú í þess stað með þetta grískutildur, jeg segi tildur, jeg vil ekki segja neitt verra, þótt jeg raunar viti ekki von í neinum manni í þessa stöðu, svo að minkunarlaust sje. Margar fullvalda þjóðir eiga enn engan háskóla; við erum langminsta þjóðin í víðri veröld af þeim, sem eiga slíkar mentastofnanir. Það er mikill heiður fyrir fósturjörð vora. Og margur háskólinn hefir ekki verið veglegri í upphafi en þessi hjer, og sumir miklu lítilsigldari. Meinið er nú það, að vegna mannfæðarinnar hjer verður afarerfitt að vernda og auka þennan íslenska heiður, erfitt að sjá fyrir því, að vegur og heiður skólans biði ekki hnekki, og fari vagandi jafnt og þjett. Það er eins og það er vant: Vandinn er því meiri sem getan er minni. Þess vegna er þetta frumvarp ekkert smámál - heldur mikilsvarðandi stórmál. Og þess vegna er þetta frumvarp ein slysnin, ein af mörgum, sem hjer vilja til, - af því að þjóðin er ekki enn komin til sjálfrar sín, eftir sitt margra alda: öngvit, - hún er enn svo ónýt í reikningi, þingið oft svo óprúttið, að yfirgengur. Þetta glappaskot er mjer svo auðsætt, af því að jeg var mjög mikið riðinn við stofnun Háskólans. Jeg býst í lengstu lög við því, að háttv. deild hætti við þetta frv. En bregðist sú von, eigi þetta að gjörast, og verði öll mín íslensku rök dæmd ómerk, en þessi klassíski dósent talinn þingsæmd og þjóðarnauðsyn, þá er að taka því. Jeg læt nú lokið máli mínu, herra forseti, og ætla ekki að tefja fyrir aftur, hvað svo sem sagt kann að verða í minn garð; mjer er ekki það sárt um sjálfan mig. En alt þetta tal mitt kemur af því, hæstv. forseti, að mjer er svo mikil raun að skjótræði stúdentafjelagsins, háskólaráðsins og Alþingis í þessu máli. Og þó kvíði jeg því mest af öllu - í alvöru talað - ef svo skyldi fara, að þetta óþarfa nýja embætti yrði drifið í gegn í flughasti núna á þessu aukaþingi. Eigi að afgreiða þetta mál svona í hendingskasti eins og brýna þjóðarnauðsyn, og þverneita að fresta því til aðalþings að sumri, til nánari íhugunar - því kvíði jeg fyrir, sárkvíði, ef svo færi, því að þá er öldungis víst, að hjer býr eitthvað undir, sem menn vilja ekki láta uppi, eitthvað, sem ekki verður Alþingi til sæmdar, eða Háskólanum til heiðurs. eða þjóðinni neinn fagnaðarfengur. Þegar ný embætti eru stofnuð, verður manni ætíð fyrst fyrir að spyrja : Hvar er maðurinn? Að stofna embætti, en eiga enga völ á færum manni, það er oftast óhyggilegt og vetur verið háskaleg fásinna; það hefir stundum orðið til þess, að lítt nýtir menn hafa öðlast það nýja embætti, og Alþingi síðan núið um nasir, að hafa búið til óþarfa stöðu handa ónýtum manni. Og hvort heldur þingið er sekt eða saklaust af þessu, þá er víst, að þess konar óvarkárni hefir átt mjög stóran þátt í því, að rýra traust þjóðarinnar á þinginu að undanförnu, og magnað stórum tortryggnina í landinu. Þetta mál er því mjög aðgæsluvert. Og þess vegna spyr jeg hreint og beint, hæstv. forseti: Vita flutningsmenn af nokkrum Íslending, fáanlegum, sem vansalaust sje að veita þetta virðulega embætti ? Jeg veit það ekki. Þess vegna spyr jeg, svo að það sjáist,, að svarið er ekki til. Væri það til, þá væri það komið fyrir löngu. Jeg met alls einskis það svar, að sje enginn til, þá fari nú einhver að búa sig til! Þetta er alt á botnlausri huldu; hjer er steinþagað yfir margfalt nauðsynlegri námsgreinum, t. d. stærðfræði og náttúrufræði - íslenskri náttúrufræði, hæstv. forseti - þó að við eigum þar ágæta fræðimenn, sem koma ekki þjóðinni að hálfum notum, af því að þeirra nýtur ekki við í Háskólanum. Þetta varast menn að nefna, og fitja svo upp á margfalt óþarfari fræðigrein, sem hjer í fátæktinni er sjálfkjörin til að sitja á hakanum; og ekki svo mikið, að hjer fylgi nein minsta vissa fyrir því, að boðlegur maður sje fáanlegur í þennan hægindastól. Það má nú segja, að þá væri hvað eftir öðru, ef þessu þarflausa embætti væri komið á stofn nú á aukaþingi, og síðan bættist það ólag ofan á, að einhver ómaklegur lánleysingi yrði fyrir því láni, að fá að hlamma sjer í þennan makindasess og ala þar sitt letilíf, engum til gagns. Þess vegna spyr jeg: Hvað liggur á þessu, öðru eins og þessu, öllum á óvart - á aukaþingi ? Því má þetta ekki bíða ? Hvar er maðurinn? Flutningsmenn þessa frumvarps geta engan nefnt, vita engan fáanlegan í embættið, sem þeir telja sjer skammlaust að nefna á nafn. Einmitt af því ættu þeir ekki að hætta sæmd sinni í slíka óvissu, heldur taka þetta frumvarp aftur núna á þessu þingi. En sjeu þeir hiklausir í áframhaldinu, og telji kappi sínu óhætt án forsjár, þá álít jeg, að við hinir gjörum þeim og þinginu og þjóðinni góðan greiða, ef við frestum þessu máli og felum stjórninni að íhuga vandlega hverjar umbætur á Háskólanum sjeu bráðnauðsynlegastar og hvað gjöra megi til þess að koma þeim á. Þess vegna bið jeg hæstv. forseta að bera upp svohljóðandi rökstudda dagskrá, sem flutningsmenn og nefndin geta vel við unað : „Deildin skorar á stjórnina, að leita til háskólaráðsins og engu síður til íslenskra fræðimanna í þeim fræðum, sem eru ekki enn þá kend í Háskólanum, og afla sjer álits allra þeirra merkustu íslensku fræðimanna um það, hvaða háskólafræðigreinar þeir telji nauðsynlegastar hjer á landi af þeim, sem enn eru ekki kendar í Háskólanum, og hver tök muni vera á því að kenna þær greinar, sem rök benda til að eigi að sitja í fyrirrúmi, . þegar á alt er litið, mentalíf og bjargræðisvegu þjóðarinnar, og tekur deildin því fyrir næsta mál á dagskrá“.

Karl Einarsson ; Jeg ætla mjer ekki þá dul, að svara orði til orðs hinni löngu og snjöllu ræðu hv. 6. kgk. (G. B.); það kendi svo margra grasa í henni, að það mætti æra óstöðugan að tína þau öll upp. Það kom hvað eftir annað berlega fram, að ræða hv. 6. kgk. (G. B.) bygðist á misskilningi á málinu, og afstöðu vor, stuðningsmanna þess, til þess. Engum flutningsmannanna dylst það, að þörf sje á, að bæta við kenslu í fleiri námsgreinum en þessum við Háskólann. Það má segja, að þar sje íslenskan ein kend eingöngu á vísindalegan hátt. Við kenslu í guðfræði, lögfræði og náttúrufræði gengur mestur tíminn til að undirbúa nemendur undir embættispróf Það dettur víst engum í hug að neita því, að þarflegt væri að kend væri enska, franska, þýska, saga, landafræði, náttúrufræði, og þó sjerstaklega stærðfræði, sem fyrir þá, er hennar hafa full not, er bæði stórmentandi, og lykill að flestum greinum náttúrufræðinnar. Jeg tók það fram við 1. umr. málsins, að latínan hefði fyrst og best skerpt greind mína, og endurtek jeg það nú aftur. Svipað má segja um stærðfræðina, hún er ágætlega fallin til að skerpa dómgreindina og rökrjetta hugsun; en vel að merkja fyrir þá eina, sem fá nokkurn veginn fullan skilning á henni; fyrir hina verður stærðfræðisnámið alt af gagnslítið, og hingað til hefir sú raun á orðið, að þeir hafa verið æðimargir, sem stærðfræðin má heita eins og lokuð bók fyrir, þótt þeir hafi verið að berjast við nám hennar ár eftir ár. Jeg tók það líka fram áður, að líkt mætti segja um íslenskuna sem latínuna, ef hún væri kend á líkan hátt og jafnvel sem latína var kend. En það skortir á að hún sje nógu vel kend og nógu mikil stund lögð á að læra hana; vjer þykjumst kunna hana frá upphafi, og fáum ekki af oss að þreyta glímu við hana á sama hátt og vjer verðum að gjöra við latínuna, ef nokkuð á að ganga með nám hennar. Háttv. 6. kgk. (G. B.) hjelt því fram, að þetta fag væri valið af handahófi. En það er ekki rjett, því að þetta frumv. er komið fram samkv. ósk frá nefnd, sem kosin var af stúdentafjelaginu, til að athuga þetta mál, og áleit hún að ekki mætti bíða lengur að stofnað væri til kenslu í klassískum fræðum við Háskólann. Hins vegar er ekki hætt við því, að enska, franska, þýska eða náttúruvísindi og önnur slík fræði deyi út og að maður geti ekki fengið nóga hæfa menn til að kenna slík fræði, þegar að því er komið, að hægt er að stofna til kenslu í þeim við Háskólann. En það er viðbúið, að innan skamms verði ekki hægt að fá hæfan mann innlendan, til þess að kenna grísku og latíu við Háskólann, en menn ættu þó að kosta kapps um að fá innlenda menn að Háskólanum. Jeg vil því mótmæla hinni rökstuddu dagskrá og vona að háttv. deild samþ. hana ekki. Þá spurði háttv. 6. kgk. (G. B.) hver sá maður væri, sem ætti að taka þetta starf að sjer. Þessari spurningu get jeg ekki svarað, af því að jeg er ekki stjórnin og ræð því ekki, hver starfann fær. Því ræður stjórnin auðvitað. En jeg treysti mjer til að nefna nöfn margra manna, sem við eigum enn sem komið er kost á og væru vel hæfir til að taka þetta starf að sjer. Að það stendur í nefndarálitinu að menn muni hætta að sigla til þess að nema þessi fræði, er rjett, og liggur svo í því, að eftir að latínan og grískan varð útlæg úr skólanum, er ekkert fyrir slíka menn að gjöra hjer á landi, og munu því engir fara að kosta til að nema þessi fræði ytra. Að öðru leyti skal jeg ekki svara frekara hinni löngu ræðu háttv. 6. kgk. (G. B.) með því að jeg býst við að framsögum. muni svara henni rækilega.



Jeg ætla mjer ekki þá dul, að fara að mótmæla allri minni löngu ræðu háttv. 6. kgk. (G. B.). Ræða hans var mjög fróðleg, en fór að ýmsu leyti fyrir ofan garð og neðan hjá aðalefni málsins. Jeg tók það fram í fyrri ræðu minni, að það er alls ekki tilgangur flutningsmanna þessa frumv., að standa í vegi fyrir því að kensla í raunvísindum eða öðrum þeim fræðum, sem hv. 6. kgk. nefndi, komist á við Háskólann. En um það, hverjar fræðigreinar skuli ganga fyrstar, þegar um það er að ræða, að auka kenslu við Háskólann, verða að sjálfsögðu deildar meiningar. Jeg skal taka það fram í tilefni af því, sem háttv. 6. kgk. sagði, að mjer er alls ekki kunnugt um, að neitt sje fyrirfram ákveðið um úrslit þessa máls í deildinni. Mestöll ræða háttv. 6. kgk. snerist um það, hver hans persónulega reynsla væri í grísku og latínu. Mín persónulega reynsla í þessum efnum er nú alt önnur en hans. En um það má lengi deila, hvaða fræði eru þarflegust, hvort það eru klassísku málin eða raunvísindi eða ef til vill nýju málin, en jeg vil geta þess, að lykillinn að þessum fræðum, raunvísindunum og nýju málunum, er einmitt í mörgum atriðum gömlu málin. Þessu til sönnunar skal jeg geta þess, að mjer er kunnugt um að menn, sem hlustað hafa á fyrirlestra í frönsku við Háskólann, hafa fengið sjer aukakenslu í latínu til þess að geta fært sjer frönskukensluna fullkomlega í nyt. Þetta sannar, að það er nauðsynlegt, að þeir, sem vilja nema þessi fræði, kunni eitthvað í latínu. Það getur vel verið, að rjett væri að lögfesta kenslu við Háskólann í nýju málunum, en það hefir ekki komið til þess enn þá. En þá fyrst, er þeir menn, sem nú berjast fyrir þessu máli, greiddu atkvæði á móti slíkri tillögu, mætti bregða þeim um ósamræmi og jafnvel glámskygni í þessu máli. Jeg ætla ekki að tala um mína vísindalegu reynslu í þessum fræðigreinum, því að hún er engin, en jeg skal að eins geta þess, að jeg hefi oft haft mikið gagn og ánægju af því að lesa latneskar bækur heima fyrir. Jeg hefi fáar grískar bækur heima hjá mjer, nema Nýja Testamentið, en í þá bók hefi oft þótst þurfa að líta. Mjer finst að þann mann vanti mikið til þess að geta heitið góður guðfræðingur, sem ekkert kann í grísku. Viðvíkjandi því að latínan hafi ekki verið undirstaða kenslunnar hjer á landi fram að 1800, heldur íslenskan, eins og háttv. 6. kgk. (G. B.) vildi halda fram, þá verð jeg að neita því, að þetta sje rjett, enda hlaut þingm. að sjá, að .svo var ekki, og hvarf hann því frá því aftur. Ef maður lítur til kenslunnar í Skálholti og á Hólum, þá sjer maður, að íslenskan var svo fjarri því að vera undirstaða kenslunnar, að hún var alls ekki kend. Að eins fór kenslan fram á íslensku. En latínan var kend svo að gagni, að menn gátu ekki gleymt henni aftur, þó þeir hyrfu út í fásinnið í sveitunum, og jeg efast um, að kenslan í nýju málunum sje jafngóð og hún var áður í latínu. Þá áttu útlendir mentamenn, sem komu hingað til lands, það víst, að geta hitt í hverju prestakalli á landinu mann, sem við þá gat talað, þar sem presturinn var, en jeg efast um, að útlendingar, sem nú koma hingað til lands, eigi þetta jafnvíst, þrátt fyrir alla kenslu í nýju málunum. Jeg veit að vísu að það eru margir, sem geta talað ensku, að minsta kosti venjulega markaðsensku, en hinir eru mjög fáir, sem tala hin höfuðmálin, þýsku og frönsku. Það er ekki svo að skilja, að jeg lasti það að nýju málin sjeu kend; jeg vil gjarnan að þau sjeu kend og kend betur en nú er gjört í Mentaskólanum. Segi jeg þetta ekki til að lasta kennarana við þann skóla. En menn gleyma þessum málum að náminu doknu, af því að þau eru ekki kend eins vel og latínan var kend áður. Við erum annáluð söguþjóð. En hvernig væri þekkingu okkar á sögu vorri farið ef enginn skyldi latínu, því eins og allir, vita, er fjöldi af heimildarritum okkar á latínu. Hver læsi rit Arngríms lærða, kirkju- sögu Finns og Pjeturs, ef enginn skildi latínu. Hver getur haft fult gagn af ísl. fornbrjefasafni, þar sem úir og grúir af latneskum brjefum, nema hann kunni latínu. En aðalatriðið í þessu máli er þó það, að kunnátta í grísku og latínu gjörir , mönnum svo miklu auðveldara að læra nýju málin, sem allir játa að sje svo nauðsynlegt að kunna. Þó að latína og gríska, hafi ekki glætt skilning háttv. 6. kgk. (G. B.) á skólaárum hans eftir því, sem honum segist sjálfum frá, þá má hann ekki álykta af því, að þessi mál geti ekki hafa glætt skilning annara manna, og jeg verð nú að segja það, að mjer þykir mjög ótrúlegt, að einmitt þessi mál hafi ekki átt drjúgan þátt í að glæða skilning og skarpskyggni háttv. 6. kgk., þótt honum sjálfum ef til vill virðist annað. Háttv. 6. kgk. ljet á sjer skilja, að það væri enginn, sem gæti kent þessi mál við Háskólann, þótt þessi lög væru samþ. Ef svo er, þá er ekkert meira um það; þá er þetta mál þar með úr sögunni. Annars fanst mjer að öll þessi runa af fræðimönnum, sem hann taldi upp og sagði að væru færir um að kenna þessi og þessi fræði við Háskólann, kæmi málinu lítið við. Það er auðvitað ágætt að þeir menn eru fyrir hendi, ef við sjáum okkur fært að stofna til kenslu í þeim fræðigreinum við Háskólann. Það er satt, að við erum minsta þjóðin, sem eigum Háskóla, og jeg fyrir mitt leyti var þess ekki mjög fýsandi, að hann væri stofnaður. En úr því að við erum búnir að stofna hann, þá er það mín skoðun, að við eigum að gjöra hann svo úr garði, að hann geti orðið okkur til sóma. Það sem háttv. 6 kgk. sagði, að þessi fræði, latínan og grískan, væru að detta úr sögunni, held jeg að sje ekki rjett. Það er ekki lengra síðan en 1902 að skólunum á Frakklandi var skift í 4 flokka. Í fyrsta flokknum var kend latína og gríska, í öðrum flokknum latína og nútíðarmál, í þriðja flokknum latína og náttúruvísindi, í 4. flokknum náttúruvísindi og nútíðarmál. Af þessu sjer maður að í 3 af þessum 4 flokkum voru gömlu málin kend, og í einum flokknum þar af voru þau kend eingöngu. Jeg leyfi mjer að benda á þetta vegna þess sem sagt var, að þessi mál væru að detta úr sögunni. Í Danmörku er skólunum nú skift í 3 flokka, og eru gömlu málin kend í einum af þeim flokkum. Það er því alls ekki rjett, að þessi mál sjeu að detta úr sögunni. Um hitt er jeg á sama máli og háttv. 6. kgk., að þessu máli liggur ekki á; það má vel bíða til næsta Alþingis, og það væri ef til vill rjettast, en það spillir engu, þótt málið sje rætt hjer og athugað að þessu sinni. Jeg get vel samþykt hina rökstuddu dagskrá, sem háttv. 6. kgk. kom fram með, af því að mjer er ekkert kappsmál, hvort þessi lög eru samþykt nú þegar, eða þau bíða til næsta þings, svo sem jeg þegar hefi sagt.



Jeg stend að eins upp til þess að gjöra grein fyrir atkvæði mínu í þessu máli. Jeg býst nú ef til vill við, að menn gjöri ráð fyrir því, að jeg muni vera þessu máli fylgjandi, vegna þess að jeg er gamall maður og hefi lært þessi mál í æsku. En þótt svo sje get jeg ekki ljeð þessu máli fylgi mitt. Mjer finst að umræðurnar í dag hafi snúist langt frá því, sem er mergurinn málsins, og virðist þeir, sem vilja auka þekkingu stúdenta í klassískum fræðum, hafi farið skakka leið. Þeir hefðu átt að bera fram tillögu um að auka kenslu í þeim fræðum í Mentaskólanum sjálfum. En jeg er hræddur um, að þetta frumvarp beri ekki neina ávexti, ef kenslan í gömlu málunum þar verður ekki aukin. Að tala um að auka kenslu í þeim málum við þann skóla, liggur fyrir utan umræðurnar, og ætla jeg því að sleppa því að þessu sinni. Um frumvarpið sjálft, sem hjer liggur fyrir, get jeg verið fáorður, en jeg verð þó að taka fram, að jeg hefi heyrt að prófessor Ólsen hafi verið á móti þessu brjefi, sem kemur frá Háskólanum, og hafi haldið því fram, að það ætti að breyta fyrirkomulaginu við Mentaskólann og taka grísku þar upp aftur, áður en farið verði að kenna fornmálin við Háskólann. Jeg vil því næst athuga það, sem mjer sýnist vera mergurinn málsins fyrir þeim, sem bera frumvarp þetta fram. Mjer virðist að þeir haldi því fram, að tvenskonar vandkvæði leiddi af því, ef þessi kennarastóll væri eigi settur upp. Í fyrsta lagi, að ekki yrði hægt að fá hæfa menn til þess að kenna latínu við Mentaskólann. Í öðru lagi að guðfræðiskensla við Háskólann yrði ófullkomin, ef gríska væri ekki kend. Jeg vil nú leyfa mjer að athuga þessar tvær ástæður fyrir frumvarpinu. Það er vitanlegt, að kennararnir við Mentaskólann hafa mestmegnis sótt lærdóm sinn til Kaupmannahafnarháskóla, og þeir sem hafa kent latínu við Mentaskólann, hafa aukið þekkingu sína í þeirri grein við háskólann danska. Mjer finst að þessir menn geti, eins hjer eftir sem hingað til, siglt til Kaupmannahafnar, og að eigi sje ástæða til að stofna sjerstakan kennarastól hjer fyrir þá. Jeg vil að eins minnast á, að jeg hefi heyrt það haft á móti þessu, að Garðstyrkurinn muni bráðum verða tekinn af íslenskum stúdentum. Þetta getur vel verið rjett, en á meðan við eigum kost á þeim styrk, finst mjer engin ástæða til að við hlífumst við að nota hann; mjer finst við geta. notað hann með bestu samvisku. Jeg hygg að ef þessir fáu menn, sem þarf til þess að kenna latínu við Mentaskólann, ættu að fá kenslu hjer, þá mundi sú kensla verða nokkuð dýr landinu, þar sem eigi þyrfti að búast við, að Háskólinn hefði nema. einn eða tvo slíka nemendur í einu. Það var sagt áðan, að það væri mikill hugur í stúdentum við Háskólann, sjerstaklega þeim, sem legðu stund á frönsku, að læra meira í latínu. Mig furðar á, að nokkur maður skuli vilja fara slíka krókaleið. Jeg hef sjálfur lært dálítið í frönsku og kemur mjer auðvitað ekki til hugar að, neita, að maður standi betur að vígi til þess að læra það mál, ef maður hefir numið latínu, en það nær engri átt, að maður þurfi fyrst að læra latínu, til þess að komast niður í frönsku. Úr því að jeg er að tala um frönskuna, get jeg um leið minst á það, sem háttv. framsm. (S. St.) sagði um forntungnanám Frakka. Hann vill sýnilega, að vjer færum í því efni að dæmum þeirra. En það stendur alt öðruvísi á fyrir þeim en oss. Latínan er móðir frönskunnar og því er ekki að kynja, þótt Frakkar láti kenna hana í skólum sínum. Jeg vil minnast lítið eitt á grískuna. Grískukensla er nú afnumin í Mentaskólanum, og á það að vera sjerstaklega bagalegt fyrir þá stúdenta, sem leggja stund á. guðfræði. Þó hef jeg ekki heyrt, að piltar, sem stunda guðfræði við Háskólann,. hafi óskað kenslu í grísku, og hefðu þeir þó sjálfsagt getað átt kost á því að fá hana, þar sem allir guðfræðiskennararnir hafa lært grísku. Guðfræðisnemendur Háskólans kunna því nú ekki eitt orð í grísku. Og hver hefir svo reynslan orðið? Jeg veit ekki betur en að kenslan hafi gengið prýðilega vel; að minsta kosti veit jeg ekki til, að nokkur, hvorki kennari nje lærisveinn, hafi kvartað. Jeg er þess vegna hræddur um, að guðfræðingarnir mundu ekki nota sjer grískukensluna, þó að þessi kennarastóll væri reistur. Þeir mundu kann ske byrja á grískunámi, rjett af forvitni, en mundu svo hætta, þegar þeir kæmust að raun um, hvað grískan er erfið viðfangs. Jeg las grísku undir skóla og í skóla í 5 ár, eins og lög gjörðu ráð fyrir, og síðan á prestaskólanum nokkuð, og eftir að jeg varð prestur hefi jeg nokkrum sinnum lesið Nýja-Testamentið á frummálinu. Jeg þykist því hafa nokkra reynslu um það, hvað grískan er erfið. Það þarf meira en litla kunnáttu í þeirri tungu til þess að geta lesið Nýja Testamentið á frummálinu sjer til gagns, og satt að segja er jeg hræddur um, að Nýja Testamentið á grísku verði prestum landsins lokuð bók, þó að þeir hefðu einhverja tilsögn í grísku á Háskólanum um þriggja ára tíma. Enda er það mín skoðun, að ekki þurfi neina grískukunnáttu til þess að vera góður prestur; margir hinna frægustu prjedikara hafa ekki þekt einn staf í þeirri tungu. Það er því mín trú, að þessi kennarastóll mundi ekki koma að neinu gagni. Frumvarp þetta mun vera flutt inn á þing í þeim tilgangi, að stíga spor í þá átt, að endurreisa klassísk fræði í landinu, en hjer hefir öfug leið verið farin. Kennarastóllinn yrði engum til gagns nema þeim, sem fengi að hvíla lúin bein í honum. - Jeg minnist þess nú, að á fyrsta þingi sem jeg sat, 1909, voru háskólalögin samþykt. Þá fanst mjer meira hugsað um prófessorana og dósentana heldur en um lærisveinana. Og hið sama virðist mjer vera uppi á teningnum enn í þessu frumvarpi. En auðvitað get jeg játað það, að Háskólanum kynni að vera „stáss“ að þessari viðbót, sjerstaklega í augum þeirra, sem fremur líta á tölu kennaranna en lærisveinanna. En höfum við ráð á slíku „stássi“? Það kostar þó um 3000 kr. á ári, og er jeg sannfærður um, að því fje mætti verja miklu betur á annan hátt, annað hvort í þarfir Háskólans eða til einhvers annars. Ef jeg skil þetta mál rjett, þá er með þessu frumvarpi stefnt í þá átt, að sýnast fremur en vera. En slík tildurpólitík er alt af ósæmileg. - Jeg mun því greiða atkvæði á móti því, að þetta frumvarp gangi til 3. umræðu, en hins vegar mun jeg greiða atkvæði með hinni rökstuddu dagskrá, sem fram hefir komið, því að hún miðar að því, að málið verði nákvæmlega rannsakað og skýrt fyrir þingi og þjóð.



Það er nú þegar búið að svara flestu í ræðu háttv. 5. kgk. (B. Þ.). En jeg vil þó taka það fram, að það er fullkominn misskilningur hans, að próf. Björn M. Ólsen hafi verið frumvarpinu mótfallinn. Á háskólaráðsfundinum greiddi hann ekki atkvæði af þeirri einni ástæðu, að hann taldi sig ekki hafa atkvæðisrjett, þar sem hann mætti þar fyrir hönd annars manns. En sjálfur er hann frv. eindregið meðmæltur. Jeg álít, að það geti verið hættulegt, að málið dragist, ef til vill heilan mannsaldur. Hvar höfum við, ef svo færi, þá menn, sem kunna latínu og grísku? Jeg skal ekkert segja um, hve nær stjórnin hefir lokið þessum rannsóknum, sem dagskrá háttv. 6. kgk. (G. B.) ætlar henni, en slíkt tekur langan tíma, og jeg held að árangurinn verði lítill. Það er alt öðru máli að gegna um þessi fræði en um lifandi málin og önnur þau fræði, er nefnd hafa verið. Það er „praktiskt“ að lesa þau, en það verður ekki sem stendur sagt um latínu og grísku. Og það verður að muna eftir, að þær tungur eru hjálpargögn til að læra önnur fræði. Jeg vona, að háttv. deild felli dagskrána, en samþykki frumvarpið.

Karl Finnbogason : Jeg ætla að gjöra grein fyrir atkvæði mínu, fyrst umræður mega halda áfram, og segja um leið örfá orð til stuðnings hv. þm. Barð. (H. Kr.), úr því að verið er að jagast út af því að hann greiddi ekki atkvæði. Jeg greiddi atkvæði móti dagskránni, af því að jeg er samdóma einum háttv. flm. (S. St.) í því, að málið þurfi að skýra sem best. En það ætti ekki að skýrast síður við það, að það kæmi til 3. umr. hjer í deildinni og síðan til neðri deildar og væri þar rætt og athugað. Hefði dagskráin verið samþykt, var komið í veg fyrir að þingið fengi að athuga málið og skýra, svo vel sem það gat. Hún verkar því að þessu leyti á móti því, sem háttv. flutningsm. vildi að hún gjörði. Vegna þessarar mótsagn- ar í dagskránni sjálfri greiddi jeg atkvæði á móti henni. Og jeg álít, að háttv. þm. Barð. (H. Kr.) hafi getað gjört slíkt hið sama. með góðri samvisku.

Framsögum. (Sigurður Stefánsson) : Hv. 5. kgk. (B. Þ.) benti á, að heldur hefði átt að reyna að auka kensluna í forntungunum við Mentaskólann heldur en að reisa þenna fyrirhugaða kennarastól. Mjer hefir nú einmitt komið hið sama til hugar, og ef stjórnarráðinu verður falið að rannsaka málið, þá vildi jeg óska, að þetta atriði kæmi einnig til íhugunar. Jeg vil einnig benda á, að nefndin hefir lagt til, að 3. grein frumvarpsins fjelli burt, því að hún áleit ekki nauðsynlegt, að forntungnakenslan við Háskólann byrjaði þegar í haust. - Enn fremur tók háttv. 5. kgk. (B. Þ.) það fram, að þeir stúdentar, sem vildu leggja stund á klassísk fræði, gætu farið til Háskólans í Kaupmannahöfn. En þá sömu mótbáru mætti nota gegn hverri annari viðbót við Háskólann. Jeg fyrir mitt leyti var nú aldrei neitt sjerstaklega ákafur um stofnun Háskólans, en úr því hann nú á annað borð er kominn á laggirnar, þá þætti mjer satt að segja skemtilegast, að hann gæti nokkurnveginn verðskuldað að heita háskóli. Það væri og ekkert tap, þó að þeir stúdentar yrðu ekki eins margir hjer eftir eins og hingað til, sem leita til háskólans í Höfn. Ekki get jeg sjeð það, að margir ágætir prjedikarar hafi ekki kunnað grísku, sje sönnun fyrir því, að grískunám sje guðfræðisnemendum óþarft. Grískukunnátta er þó að líkindum ekki til ógagns, og síður er Nýja Testamentið þeim lokuð bók, sem einhverrar tilsagnar hafa notið í grísku. heldur en hinum, sem aldrei hafa sjeð gríska bók. Og háskólanemendur mundu geta lært meira í málinu á stuttum tíma heldur en unglingarnir í Mentaskólanum. Jeg býst við að þeir mundu geta lært meira á 2–3 árum á Háskólanum heldur en í 5 ár í lærða skólanum. - Úr því verður reynslan að skera, hvernig stúdentar mundu nota þessa kenslu. Það yrðu víst seint stofnuð kennaræmbætti við Háskólann, ef heimtaðar væru óhrekjandi sannanir fyrir því, að kenslan yrði vel notuð. En eins og jeg áður hefi tekið fram, álít jeg það gott og gagnlegt að stjórnin rannsaki þetta mál vandlega og undirbúi það undir næsta þing.



Þegar þessi þingsályktunartillaga var til umræðu hjer í deildinni, þá var þeim mótmælum helst hreyft gegn henni, að það væri tilgangslaust að samþykkja hana, vegna þess að ógjörningur væri fyrir stjórnina að rannsaka og undirbúa þetta mál á svona skömmum tíma svo vel, að hún gæti lagt frumv. um afnám lögákveðinna eftirlauna fyrir næsta Alþingi. Eins og nefndarálit á þgskj. 194 ber með sjer, hefir nefndin einnig komist að þessari niðurstöðu, og við nefndarmenn höfum jafnvel gengið enn lengra, þar sem við með brtt. á þgskj. 193 óbeinlínis gefum í skyn, að stjórninni einni saman væri ofætlun að rannsaka þetta mál nógu ítarlega, þó hún hefði lengri tíma fyrir sjer. Okkur kom því saman um, að ráða háttv. deild til þess að samþykkja brtt. þess efnis, að skipuð verði milliþinganefnd til þess að íhuga og rannsaka þetta mál o. fl. Það eru sjálfsagt allir á því, að mjög varlega sje í það farandi, að skipa milliþinganefndir, því þær hafa ætíð mikinn kostnað í för með sjer, og gagnið ekki æfinlega að sama skapi, og ætti því aldrei að eiga sjer stað, nema brýn nauðsyn bjóði. Það verður því fyrst að íhuga, hvort slík nauðsyn sje hjer fyrir hendi. Eins og brtt. ber með sjer, á þessi fyrirhugaða nefnd fyrst og fremst að íhuga rækilega óskir þjóðarinnar um afnám eftirlauna. Það játa allir, að með eftirlaunalögunum frá 4. marz 1904 hafi verið gjörð mikil bragarbót, enda voru raddir um afnám eftirlauna og lækkun eftirlauna orðnar allháværar, alt frá þinginu 1889, þegar fyrst kom til tals að afnema öll eftirlaun. Þó þessi lög væru til mikilla bóta, þá leið ekki á löngu, áður en raddir fóru að heyrast aftur um afnám eftirlauna. Jeg segi, fóru að heyrast aftur, en það er víst vafasamt, hvort þær hafa nokkurn tíma þagnað. En svo mikið er víst, að fljótt fór að bera talsvert á þeim, og á þinginu 1909 kom fram tillaga um að skora á stjórnina að leggja fyrir þingið frumvarp til laga um afnám eftirlauna. Var þessari tillögu vísað til sambandslaganefndarinnar. Á þinginu 1911 var samþ. þingsál. till. sama efnis og afgreidd í því formi frá neðri deild. Hafði á því þingi áður verið borið fram frumv. til nýrra eftirlaunalaga, sem fór fram á meiri jöfnuð á eftirlaununum en nú er. Það frumv. náði að vísu ekki fram að ganga, en árangurinn var þó þessi þingsál. till. Þá sýnir stj. skr.frv. það, sem nú liggur fyrir, ljóslega, að þingið hefir ekki álitið ráð að skella skollaeyrum við óskum þjóðarinnar um afnám eftirlauna, þar sem slagbrandurinn fyrir algjörðu afnámi eftirlauna (með einföldum lögum) er feldur burt úr stjórnarskránni. Og það er vitanlegt, að mikill hluti kjósenda um land alt telur það einn af höfuðkostum frumvarpsins, að þetta á að fella úr stj.skránni. Og menn búast við að þar sje á eftir fylgt og ekki látið dragast lengi að nota sjer þetta. Jafnvel mun það teljast sem óbeinlínis loforð um afnám eftirlauna, að þau eiga ekki lengur að standa í stjórnarskránni. Fjöldi þingmálafunda á síðustu árum og margir þingmálafundir á þessu ári hafa samþykt tillögur um afnám eftirlauna. Margt fleira mætti telja, sem bendir til þess, að það hafi verið og sje vakandi vilji meiri hluta þjóðarinnar, og það vaxandi meiri hluta þjóðarinnar, að fá afnumin öll eftirlaun embættismanna. Það dettur þess vegna víst fáum í hug að bera brigður á, að mikill meiri hluti þjóðarinnar óski, að eftirlaunin sjeu afnumin. Og þó að einhverir yrðu til að vefengja slíkt, þá veit jeg, að enginn vefengir, að öll þjóðin vill fá að vita, hvort eftirlaun embættismanna eru rjettlát, borin saman við kjör annara stjetta, hvort þeir ekki geta sjálfir sjeð fyrir sjer á elliárunum án þeirra, og síðast, en ekki síst, hvort það er hagur fyrir þjóðina, fjárhagslega sjeð, að afnema öll eftirlaun embættismanna og taka upp annað fyrirkomulag, er tryggi embættismenn fyrir því, að komast á vonarvöl að loknu embættisstarfi. Og þjóðin á heimtingu á að vita þetta. Hún fær aldrei að vita þetta, nema með ítarlegri og hlutdrægnislausri rannsókn. Það er alveg gagnslaust að vera að þrefa og kappræða um það fund eftir fund og þing eftir þing. Og sú rannsókn fæst aldrei, svo að gagni sje, nema með milliþinganefnd. Og nú heyri jeg suma segja eitthvað í þessa átt: Það er að vísu satt, að þjóðin vill fá afnumin eftirlaun, eða að minsta kosti fá rannsókn um það efni, en þessi þjóðarvilji er alveg marklaus og að engu hafandi, því hann er til orðinn fyrir æsingar orðaskrum einstakra manna, sem vilja ná sjer lýðhylli með slíkum glósum. Þetta álit jeg alls ekki rjett. Það er auðvitað svo um þetta mál, eins og mörg önnur, að einhver eða einhverir verða fyrst til þess að vekja máls á því, og síðan kemur það, að ef málið hefir einhvern sannleik í sjer fólginn, þá verða þeir fleiri og fleiri, sem berjast fyrir því, og þannig vex fjöldinn því til fylgis. Með þessum orðum ætla jeg þó alls ekki að neita því, að til sje enn nokkuð af mönnum, sem láta sjer sæma að stækka eða halda opinni þessari glufu, sem enn virðist stundum vera milli alþýðu og embættismanna, og það jafnvel menn meðal sjálfra embættismannanna. Þetta álít jeg mjög illa gjört. Það þykir hvergi fagurt að rægja hjúin við húsbændurna, eða vekja kala þar í milli. En alveg það sama hafa þeir fyrir stafni, sem reyna að vekja kala hjá alþýðunni gegn embættismannastjettinni yfirleitt. Jeg hjelt satt að segja, að þetta væri að smáhverfa úr sögunni, en það er ekki mjög langt síðan jeg heyrði það á opinberum fundi hjá einum bændaflokksmanni, að eitt af markmiðum þess flokks væri að vernda alþýðuna gegn embættismönnunum. Já, þannig var það. - Eru þá embættismennirnir virkilega þessir skaðræðisgripir allir upp til hópa? Þessu hefi jeg verið að velkja fyrir mjer síðan, en ætla lítið að svara þeirri spurningu núna. Það á hin fyrirhugaða milliþinganefnd að gjöra. En jeg vona að þessi maður hafi talað þetta einungis frá eigin brjósti, og að það sje ekki skoðun heils flokks manna. Því jeg verð að telja það mjög illa farið, ef alþýðu manna er talin trú um, að bindast þurfi samtökum gegn embættismönnunum. Jeg er hjer í hálfgjörðum útúrdúr, og bið hæstv. forseta og háttv. deild að afsaka það, þótt jeg haldi honum ofurlítið áfram. Því hvað eru flestir embættismennirnir annað en alþýðumenn? Alþýðumenn, sem alist hafa upp í sveitunum, og notið sjermentunar í nokkra vetur til þess að gjöra sig hæfa til að vinna ákveðin verk fyrir þjóðfjelagið. Og svo setjast þeir oft aftur að innan um uppeldisbræður sína, eða þeirra líka, og taka þátt í þeirra kjörum. Jeg ætla ekki að staðhæfa, að það sje undantekningarlaust þannig, en oftast er það og ætti að vera. Því gjáin - þessi tilbúna eða ímyndaða gjá - milli embættismanna og alþýðu, hana þarf ekki einungis að brúa, heldur þarf hún að fyllast eða í síga saman. Fyrsta skilyrðið til þess er að hvorir skilji aðra. Alþýðunni þarf að skiljast, að embættismennirnir sjeu reglulega þarfir meðlimir þjóðfjelagsins, sem vinna verk sín með skyldurækni og krefjist ekki meiri launa en sanngjarnt er, og embættismönnunum þarf að skiljast það, að þeir eiga enga heimtingu á nokkurum einkarjettindum fram yfir aðrar stjettir. Er ekki von, að alþýða manna hugsi á þessa leið, eins og heyrist svo oft: Embættismennirnir eru vinnumenn, og öll þjóðin húsbóndi þeirra. Hvers vegna þurfa þessir vinnumenn allrar þjóðarinnar að hafa sjerrjettindi fram yfir vinnumenn einstaklinganna? Þessi sjerrjettindi eru eftirlaunin. Jeg býst hvort sem er ekki við, að nokkrum detti í hug, að bera ellistyrktarsjóðinn saman við eftirlaun embættismanna, enda tel jeg líklegt, að alþýða manna yrði harðánægð, ef eftirlaununum yrði breytt þannig, að þau yrðu með líku fyrirkomulagi, eða eitthvað á líkum grundvelli. Jeg get um leið bent á það, sem að margra áliti hefir gjört eftirlaunin óvinsælust. Jeg held það sje aðallega þrent. Misrjettið, sem jeg áður hefi minst á, misbrúkun á þeim, þegar ungir menn, sem um stundar sakir ekki hafa gegnt embættum, sakir einhvers lasleika, fara æfilangt á eftirlaun, og svo í þriðja lagi það, hve misjöfn eftirlaunin ern. Jeg á við það, að hæst launuðu embættismennirnir fá einnig hæst eftirlaun. Annars ætla jeg ekki að fara að kappræða um það nú, hvort það sje rjett og haganlegt að afnema eftirlaun, þó það sje mitt álit og sannfæring, að svo muni reynast. Það gagnar ekkert, þó kapprætt sje um það ár eftir ár og þing eftir þing, meðan það er órannsakað. Hjer er að eins um það að ræða, hvort háttv. deildarmönnum þykir málið og óskir þjóðarinnar þess vert, að tillit sje tekið til þeirra á þennan hátt. Þá kem jeg að öðru verkefni hinnar fyrirhuguðu milliþinganefndar, að rannsaka launakjör embættismanna, og þá sjerstaklega í sambandi við afnám eftirlauna. Allir kannast við. að brefið um laun embættismanna hefir verið, sjerstaklega á síðustu árum, að velkjast innan um stjórnmáladeilurnar. Þá muna víst líka allir eftir launafrv. þeim, sem lágu fyrir seinasta Alþingi, og sem jeg held að óhætt sje að segja, að voru lítt rannsökuð bæði af stjórn og þingi. Sumir embættismenn kvarta undan því, að laun þeirra sjeu alt of lág, en enginn undan því að þau sjeu of há. Aftur á móti kvartar alþýða manna um, að laun sumra embættismanna sjeu of há, en kannast einnig við, að laun sumra sjeu ef til vill of lág. En sjerstaklega kvartar þjóðin þó yfir því, hve há öll launafúlgan er. Hjer eru því einnig tveir málsaðiljar að deila og fæst aldrei endir bundinn á þeirri deilu, fyr en ítarleg og hlutdrægnislaus rannsókn fer fram á deilnefninu. Þjóðin vill svelta starfsmenn sína, segja sumir. Þetta er áreiðanlega alveg rangt. Það munu ekki vera fleiri, sem vilja svelta embættismenn eða láta þeim líða illa, heldur en þeir eru, sem svelta vilja hjú sín og fara illa með þau. Og jeg býst við, að flestir verði samdóma um, að þeir sjeu sárfáir. En þjóðin vill fá að vita, hvað embættismennirnir þurfa, og hún vill ekki gjalda þeim meira. Hún vill vera viss um, að einstakir embættismenn hafi hana ekki að fjeþúfu. Og einkanlega vill hún ekki hafa fleiri vinnumenn á þjóðarbúinu en hún nauðsynlega þarf. Og til þess að hún fái að vita þetta, þarf rannsókn. Það heyrast oft raddir um það á mannfundum, að fækka megi embættismönnum og sjerstaklega sýslumönnum. Eins og háttv. deild er kunnugt, hafa miklar umræður spunnist af þessu í háttv. neðri deild. Varð niðurstaðan af þeim umræðum þingsál.till. um að skora á stjórnina að íhuga rækilega, hvort unt sje að aðskilja umboðsvald og dómsvald, og fækka sýslumönnum að mun. Hjer er því eitt alvarlegt rannsóknarefni, sem snertir mikið þessi atriði, sem jeg hefi drepið á, og teljum við nefndarmenn því sjálfsagt, að þessi fyrirhugaða milliþinganefnd taki það einnig til rannsóknar, því jeg álít að það sje of stórt viðfangsefni til þess að stjórnin geti leyst það vel af hendi á svo skömmum tíma, sem þingsál.till. háttv. neðri deildar fer fram á. Enn er það eitt, sem mjer finst þessi milliþinganefnd ætti að geta komið fram með tillögur um, að því máli rannsökuðu. Það er læknaskipunin. Á hverju þingi koma fram óskir um stofnun nýrra læknishjeraða og getur það eflaust gengið lengi, ef það á að halda áfram, þangað til allir landsmenn hafa fengið lækni eins nærri sjer og þeir helst vilja. Þessi milliþinganefnd finst mjer ætti að geta rannsakað, hvar þörfin í þessu efni er brýnust, og svo yrðu settar skorður við, að ekki yrði lengra farið í þeim sökum fyr en þá er svo mikið er orðið af læknum, að þeir gangi atvinnulausir. Enda þýðingarlítið að vera alt af að búa til lög, sem um langan aldur, eða ef til vill alt af, verða að eins pappírsgagn. Og svo verður það að minsta kosti meðan laun lækna eru jöfn. Ef nú þessi milliþinganefnd gæti rannsakað til hlítar og hlutdrægnislaust óskir þjóðarinnar um afnám eftirlauna, launakjör embættismanna og embættisskipunina og komið fram með tillögur um þan efni, tillögur, sem þjóð og þing aðhyllist, þá væru miklar líkur til að þau mál yrðu tekin út af dagskrá þjóðarinnar um margra ára bil. Jeg efast ekki um að allir sjái, hvílíkt stór-happ það væri að losna við þetta úr flokkadeilunum, í stað þess að vera alt af að þrefa og þrátta um það árangurslaust, einungis til að vekja úlfúð. Það tel jeg minsta kosti áreiðanlegt, ef þessi milliþinganefnd yrði skipuð, þá væru þessi deilumál útilokuð frá því að um þau yrði rifist fyrir næstu kosningar.



Jeg á hjer breytingartillögu á þingskjali 222, og hennar vegna var málið tekið út af dagskrá í gær, svo jeg gæti aflað mjer vitneskju frá hreppsnefnd Vestmannaeyja um afstöðu hennar gagnvart tillögunni. Sú vitneskja er nú komin, og ætla jeg með leyfi hæstv. forseta að lesa upp símskeyti, er mjer, hefir borist frá hreppsnefndinni. „Hreppsnefndin er ekki mótfallin því að sýslunefnd og hreppsnefnd hafi alla stjórn vegamála Vestmannaeyja í sameiningu og ráðstafi sýslu- og hreppsvegafjenu í sameiningu. Sigurður Sigurfinnsson“. Jeg vísaði og í gær til sýslunefndar Vestmannaeyinga og þingmálafundar Vestmannaeyinga, er gekk í sömu átt; einnig sagði jeg, að hreppsnefndin væri þessu ekki mótfallin. Jeg vonaðist eftir, að hv. deild tæki orð mín trúanleg, en það kom fram hjá einum háttv. deildarmanna, að það væri vissara fyrir deildina, að fá sannanir fyrir þeim áður en brtt. væri samþykt. Jeg vona að deildin sjái ekki nú nein vandkvæði á að samþykkja hana.



Jeg talaði fáein orð við 1. umr. þessa máls, og tók það þá fram, að jeg liti svo á, sem þetta frumvarp væri fram komið til þess að reyna að girða fyrir það, að forntungurnar yrðu gjörðar rækar hjeðan úr landi. Það er einmitt af þeirri ástæðu, að jeg er frumvarpinu vinveittur. Jeg veit að sumir líta svo á, að helst ættu latína og gríska að fá sömu yfirráð í Mentaskólanum eins og fyrir manngaldri síðan. Það hygg jeg að sje óhugsandi að verði. En hins vegar er langt stig á milli þess. að hafa einhverja kenslu í forntungunum innanlands, eða gjöra þær landrækar með öllu. Og mjer heyrist, að margir menn óttist, að latínan verði bráðum rekin sömu leiðina úr Mentaskólanum sem grískan, ef ekki verði tekið í taumana. En þetta frumvarp táknar einmitt mótstöðu gegn slíkri stefnu, og þess vegna þykir mjer vel farið, að það hefir komið fram. Og enn er. það fleira, sem fyrir mjer vakir í þessu máli. Sumir kunna að virða mjer það. til hjegómaskapar, en jeg vil þó leyfa mjer að bera þá spurningu upp, hvort Háskólinn megi heita háskóli, ef klassísk fræði eru ekki kend þar. Það má ef til vill segja, að kenslan í þessum fræðum verði svo veigalítil, að þetta sje ekki nema glisgirni ein, en jeg hygg þó, að með þessu frumvarpi sje stigið spor í rjetta átt. Jeg á því bágt með að vera á móti því. Jeg gæti ef til vill unað því, að afkomendur mínir vissu ekkert í grísku og latinu, en hitt væri mjer í meira lagi ógeðfelt, ef þeir gætu ekki, þó að þeir vildu, fengið neina fræðslu hjer á landi um gríska og rómverska menningu. Jeg vil í því sambandi leyfa mjer að benda á, að frumvarp þetta er um kennarastól í klassískum fræðum. Á gildandi fjárlögum er veitt ofurlítil þóknun fyrir frönskukenslana við Háskólann. Jeg hygg, að aðalmarkmið þeirrar kenslu sje ekki svo mjög: að kenna eitthvað í frönsku, heldur mun hitt vera aðalatriðið, að veita fræðslu um frakkneskar bókmentir. Eins vona jeg að kenslunni verði hagað í klassískum fræðum, að aðaláherslan verði lögð á bókmenta og listasögu fornþjóðanna, en málfræðin heldur látin setja á hakanum. Jeg gæti að sumu leyti greitt atkvæði með hinni rökstuddu dagskrá háttv. 6. kgk. (G. B.), því að meðan Garðstyrkurinn helst, getur hver íslenskur stúdent sem vill numið forntungurnar við háskólann í Höfn. En dagskráin beinist ekki sjerstaklega að forntungunum, þvert á. móti. Og þar að auki álít jeg nauðsynlegt, að háttv. Nd. fái þetta mál til meðferðar. Jeg mun því greiða atkvæði á móti dagskránni, en með því að frumvarpið gangi til 3. umræðu.