Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, hefur þegar gengið í gegnum Ed. umræðu- og umdeilulítið og að ég hygg óbreytt frá því, sem það var lagt fyrir. Meiri hl. menntmn. þessarar bv. d. mælir með því, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er eitt hinna þriggja frv. um almenn menningarmál, sem voru lögð fram nú alveg nýlega. Minni hl. menntmn. mun leggja fram skriflega brtt. við þetta mál. Till. er við 3. gr. frv., að a-liður þeirrar gr. orðist svo: „Gjald af dansleikjum samkvæmt lögum um skemmtanaskatt.“ Við leggjum þar með til, að burt falli gjaldið af aðgöngumiðum að kvikmyndasýningum, sem gert er ráð fyrir í frv. til l. um skemmtanaskatt. Um rökstuðning fyrir þessu vil ég vísa til nál. og þeirra orða, sem ég sagði hér áðan í sambandi við frv. um skemmtanaskattinn. Við teljum mjög óheppilegt að hækka verð aðgöngumiða að svo ódýrum og fræðandi skemmtunum sem kvikmyndasýningar eru, miðað við ýmsar aðrar skemmtanir, sem völ er á. Þessum tekjum menningarsjóðs er gert ráð fyrir að varið verði til vísindasjóðs að mestu leyti, eða a.m.k. 800 þús. kr., og í sambandi við það frv. leggjum við fram aðrar till. til fjáröflunar, þegar það verður tekið fyrir. Ég hef að svo stöddu ekki fleiri orð um þetta frv., en bið hæstv. forseta að leita afbrigða fyrir þessari brtt., sem er skrifleg og of seint fram komin.



Herra forseti. Rúmlega 30 ár hefur verið innheimtur skemmtanaskattur samkvæmt lögum um það efni. Tekjum af þeim skatti hefur alla tíð verið varið til að standa straum af menningarmálum. Lengst af fóru þær tekjur til þess að standa straum af byggingu þjóðieikhússins. En á þingi 1947 var talið, að séð væri fyrir byggingarkostnaði þjóðleikhússins, og með lögum, sem þá voru sett um félagsheimili og fleira, var ákveðið að skipta tekjum þeim, sem af skemmtanaskattinum renna, til rekstrar þjóðleikhússins, í félagsheimilasjóð, og nokkur hluti þeirra tekna var lagður til lestrarfélaga og til þess að kaupa fyrir kennslukvikmyndir. Skv. þessu frv. er tekjustofninn hinn sami og verið hefur að undanförnu að öðru leyti en því, að í 4. gr. þessa frv. felst það nýmæli, að innheimta skuli 1 kr. gjald af hverjum seldum aðgöngumiða að kvikmyndasýningum og 2 kr. gjald af hverjum aðgöngumiða að dansleik á þeim stöðum á landinu, þar sem íbúar eru 1500 eða fleiri. Þeim tekjum, sem þetta gjald skilar, á síðan að verja til menningarmála, eins og nánar er gerð grein fyrir í frv., sem rædd verða hér á eftir og þessu frv. fylgja. Með þessu frv. er gert ráð fyrir því, að tekjum af skemmtanaskatti, þegar undan eru skilin ákvæðin í 4. gr. frv., verði varið að hálfu til þess að efla rekstrarsjóð þjóðleikhússins, og að hálfu eiga þær að renna í félagsheimilasjóð. Með þessum ákvæðum er aftur náð því marki, sem sett var í l. 1947, þegar sett voru lög um félagsheimilasjóð og ákveðið, að helmingur af skemmtanaskattinum rynni í þann sjóð. En undanfarin ár varð að gera breytingu á því, vegna þess að skuldir af stofnkostnaði þjóðleikhússins reyndust meiri en áætlað var, þegar l. um félagsheimilasjóð voru sett, og hefur því orðið að skerða að nokkru þær tekjur, sem félagsheimilasjóði voru í upphafi ætlaðar. Með bráðabirgðaákvæði þessa frv. er tekið fram, að 3/5 hlutum af rekstrarhagnaði viðtækjaverzlunar skuli til ársins 1961 vera varið til að greiða þær skuldir, sem eftir standa af stofnkostnaði þjóðleikhússins, en ríkissjóður hefur, eins og kunnugt er, tekið ábyrgð á því, að þær skuldir verði greiddar. En hinum hluta af hagnaði viðtækjaverzlunarinnar verður varið til styrktar sinfóníuhljómsveitinni. Menntmn. hefur fjallað um þetta frv. og ekki orðið alls kostar ásátt um afgreiðslu þess. Meiri hl. leggur til, að frv. verði samþ. eins og það liggur nú fyrir, en minni hl. n. hefur skilað sérstöku áliti, og kemur þar fram, að hann vill láta breyta frv. allmikið frá því, sem það er nú.



Herra forseti. Ég er í öllum höfuðatriðum samþykkur frv. því um skemmtanaskatt o.fl., sem hér er til umr. Þó verð ég að undanskilja eitt atriði, en það er bráðabirgðaákvæðið um hagnað viðtækjaverzlunar ríkisins, og vil ég leyfa mér að fara um það nokkrum orðum. Samkvæmt þessu ákvæði á hagnaðurinn af innflutningi og sölu útvarpstækja næstu 5 ár að renna að hlutum til greiðslu á byggingarskuldum þjóðleikhússins, en að 2/5 hlutum til rekstrar sinfóníuhljómsveitarinnar. Er þetta raunar ekki ný ráðstöfun, því að tekjuafgangur viðtækjaverzlunarinnar hefur s.l. 6 ár runnið til þess að greiða þjóðieikhúsbygginguna. Þegar ríkisútvarpið hóf starfsemi sína fyrir röskum aldarfjórðungi, voru því ætlaðir tveir tekjustofnar til að standa undir rekstri og nauðsynlegri uppbyggingu stofnunarinnar Þetta voru afnotagjöld hlustenda og hagnaður af innflutningi og sölu útvarpsviðtækja. Þessir peningar voru og eru beinlínis teknir af útvarpshlustendum sjálfum, og er því ekki aðeins eðlilegt, að þeir renni beint til starfsemi útvarpsins, heldur óeðlilegt að nota þá til nokkurs annars. Samt fór svo, að annar þessara tekjustofna var tekinn af ríkisútvarpinu. S.l. 6 ár hefur hagnaðurinn af sölu útvarpstækja til landsmanna verið notaður til að greiða byggingarskuldir þjóðleikhússins, og hafa á þann hátt verið greiddar 5 millj. 658 þús. kr. frá viðtækjaverzluninni. M.ö.o.: 5.6 millj. kr. hafa verið teknar af útvarpshlustendum til þess að greiða fyrir þjóðleikhúsbyggingu. Ástæðan til þess, að horfið var inn á þessa áeðlilegu braut, var sú, að rekstur útvarpsins gekk sæmilega og það hefur verið hægt að reka það við þær aðstæður, sem því eru nú búnar, án þessa fjár. Hins vegar er sú aðbúð, sem útvarpsstarfsemin býr við, hörmulega léleg og langt fyrir neðan það, sem sómasamlegt er af menningarþjóð að bjóða slíkri stofnun. Á sama tíma sem 5.6 millj. af fé útvarpshlustenda hafa verið teknar til að byggja leikhús, hefur útvarpinu sjálfu ár eftir ár verið neitað um leyfi til að byggja yfir sjálft sig, þótt húsnæðisástand þess sé fyrir neðan allar hellur. Þannig hefur útvarpinu, sem flytur fréttir, fróðleik og skemmtun inn á hvert heimili í landinu í strjálbýli jafnt sem þéttbýli, verið bannað að byggja yfir sjálft sig. Síðan hafa peningar þess verið teknir af því til þess að byggja yfir aðra stofnun. Menn kunna að halda, að ég ýki húsnæðisvandræði útvarpsins, en svo er vissulega ekki. Halda hv. alþm., sem sjálfsagt eru flestir útvarpshlustendur, að það sé gott húsnæði fyrir útvarpsstöð, þar sem flugvéladynur heyrist um land allt í útvarpinu, þegar flugvél flýgur yfir miðbæinn í Reykjavík? Halda menn, að það sé viðunandi útvarpshúsnæði, þar sem hamarshögg blandast fræðilegum erindum og ýmiss konar venjulegur húshávaði heyrist í upplestri á listaverkum? Halda menn, að það sé viðunandi húsnæði, þegar útvarpsþulirnir, sem tala til allrar þjóðarinnar á hverjum degi, hafa neyðzt til þess að kæra til borgarlæknis yfir því húsnæði, sem þeir verða að vinna í? Ég vona, að ekki þurfi frekari sannana en þessi fáu dæmi til að sýna mönnum fram á, að ríkisútvarpið þarf nauðsynlega á nýju og betra húsnæði að halda. Teikningar af framtíðarbyggingum hafa verið tilbúnar í 10 ár, umsóknir hafa verið sendar ár eftir ár, en alltaf neitað, og svo eru peningar útvarpshlustenda, sem eiga að bæta úr þessu ástandi, teknir og notaðir til að greiða byggingarskuldir annarra stofnana. Ég hef hér nefnt fyrst og fremst húsnæðisvandræði útvarpsins í sambandi við þetta fé, en það eru fleiri verkefni, sem bíða úrlausnar bjá því fyrirtæki. Eitt hinna alvarlegustu er sú staðreynd, að hlustendur í heilum landsfjórðungi heyra mjög illa til útvarpsins, og það er í raun og veru gersamlega óviðunandi. Það hefur margt verið reynt til að bæta úr þessu með því fé, sem fyrir hendi hefur verið, en engan veginn tekizt að leysa vandann. Mig grunar, að fyrir þá peninga, sem teknir hafa verið af viðtækjaverzluninni síðustu 6 ár, hefði mátt reisa eina mjög sterka útvarpsstöð t.d. á Hornafirði og ná þannig örugglega inn í alla afkima Austfjarða. Frv. það, sem hér er til umr., er stjórnarfrv., og ég geri mér ekki vonir um, að ákvæðum þess um ráðstöfun á 5–8 millj. kr. frá útvarpshlustendum til þjóðleikhúss og sinfóníuhljómsveitar verði breytt. Hins vegar flyt ég brtt. þess efnis, að allur ágóði af sölu sjónvarpstækja, ef innflutningur þeirra hefst á umræddu árabili, skuli renna til undirbúnings og rekstrar sjónvarps hér á landi. Það er eins öruggt og gangur sólar, að sjónvarp kemur til Íslands. Þjóð, sem hefur aflað sér svo margra ísskápa og lúxusbíla, sem á þrýstiloftsflugvélar og leggur þráðlaust símasamband um land sitt, hlýtur að tileinka sér einnig þá tækni, sem sjónvarpið er. Spurningin er aðeins, hvenær það eigi að hefjast. Sjónvarpstækninni fleygir það fram, að þeir hlutir, sem erfiðir voru og dýrir í fyrra, eru auðveldir og tiltölulega ódýrir í ár. Það væri t.d. létt verk að koma upp sjónvarpsstöð ágætri og búa hana nauðsynlegum tækjum fyrir þær 5.6 millj., sem teknar hafa verið af útvarpshlustendum undanfarin 6 ár. Byrjunarathuganir fyrir sjónvarp hér á landi eru nú hafnar, og mér virðist sjálfsagt, að það verði, þegar þar að kemur, byggt upp fjárhagslega á sama hátt og ríkisútvarpið var á sínum tíma, með tekjum af sölu viðtækja og afnotagjöldum áhorfenda. Vænti ég þess, að hv. alþm. sýni þessu sérstæða framtíðarmáli fullan skilning nú, er það knýr dyra hjá þeim, ekki sízt af því, að sjónvarpið biður ekki um grænan eyri frá neinum, það óskar aðeins eftir því að fá að nota sitt eigið fé í eigin þarfir. Svo lítilli bón er varla hægt að neita, þegar útvarpið gæti litið á hana sem nokkra sárabót fyrir fjárhagslega meðferð undanfarin ár. Ég vil að lokum taka það fram, að þessar umkvartanir mínar á meðferð útvarpsins eru alls ekki sprottnar af neinum kala eða illvilja til þeirra stofnana, sem hafa notið og eiga að njóta milljónanna úr vösum útvarpshlustenda. Forráðamenn útvarpsins eru allir hinir vinsamlegustu í garð þjóðleikhúss og sinfóníuhljómsveitar og samþykkja árlega stórupphæðir til útvarps á leikritum þjóðleikhússins og tónleikum hljómsveitarinnar. Þrátt fyrir þetta verðum við að setja hag þeirrar stofnunar, sem okkur hefur verið trúað fyrir, ofar öðrum áhugamálum og hugsum fyrst og fremst um skyldu okkar við útvarpshlustendur í landinu, húsbændur okkar. Má hver lá okkur það, sem vill, að við skulum kvarta, þegar útvarpið og stofnanir þess eru notaðar sem mjólkurkýr fyrir aðrar stofnanir, á meðan slík verkefni eru óleyst hjá útvarpinu sjálfu sem húsnæðisvandræðin og hlustunarskilyrðin á Austurlandi, hið nýja örbylgjuútvarp og jafnvel sitt hvað við dagskrána sjálfa. Ég vil að lokum ítreka áskorun mína til þm. um að velta útvarpinu þá sárabót að samþ. brtt. mína um sjónvarpið á þskj. 651.



Herra forseti. Fyrrv. menntmrh., hv. 1. þm. Reykv. (BBen), fól hinn 6. júlí s.l. 2 manna nefnd að endurskoða l. nr. 115 frá 1951, sem fjalla um skiptingu skemmtanaskattsins, svo og að endurskoða lagaákvæði um ráðstöfun þess hluta skemmtanaskattsins, sem rennur til félagsheimila. Í því frv., sem hér liggur fyrir og lagt var fram nú mjög nýlega, eru algerlega teknar upp till. þessarar n., sem ég gat um, en auk þess bætt við 1. gr., sem fjallar um undanþágur frá skemmtanaskattinum, og 4 gr. um nýja fjáröflun og loks bráðabirgðaákvæði um hagnað viðtækjaverzlunarinnar. Minni hl. menntmn. lýsir sig fylgjandi þessu frv. að því er tekur til þess efnis þess, sem fellur saman við till. n., sem skipuð var hinn 6. júlí í fyrra, en höfuðbreytingin, sem sú n. gerði á l. um skiptingu skemmtanaskatts, var, að 50% skattsins skyldu renna í félagsheimilasjóð og 50% í rekstrarsjóð þjóðleikhússins. Hv. frsm. meiri hl. n. mun hafa gert grein fyrir rökunum til þess áðan, og hirði ég því ekki að rekja þau nánar. Um 4 gr. frv. skal það sérstaklega tekið fram, að minni hl. menntmn. er algerlega mótfallinn þeirri fjáröflunarleið, sem felst í því að leggja sérstakt gjald á alla selda aðgöngumiða að kvikmyndasýningum, þótt undanteknar séu kvikmyndasýningar fyrir börn. Verð aðgöngumiða að kvikmyndasýningum er nú lágt, bæði miðað við önnur lönd og einnig miðað við það, sem var hér áður fyrr. Við teljum ástæðu til, að í því horfi verði verðinu haldið, en ekki verði hlutazt til um það af löggjafarvaldinu, að þetta verð hækki, vegna þess að þarna er um að ræða einhverja ódýrustu og hollustu eða öllu heldur minnst óhollu skemmtun og mest fræðandi, sem almenningur á Íslandi á völ á. Þess er að gæta, að það eru fyrst og fremst unglingar, sem sækja kvikmyndasýningar. En hækkunin getur dregið úr því, að unglingar sæki kvikmyndasýningar í stað ýmissa annarra miður hollra skemmtana, sem eru líka mun kostnaðarsamari. Á ég þar fyrst og fremst við dansleiki og áfengisneyzlu. Þannig yrði þetta gjald allstór baggi á þær fjölskyldur, sem hafa á framfæri unglinga á bíóaldri, ef svo mætti að orði kveða. Okkur í minni hl. menntmn. finnst eðlilegt og sjálfsagt, að fyrst þarna þarf nýr gjaldstofn að koma til, verði „skemmtun“, sem er mun óhollari en þessi, látin bera þennan skatt. Mikill hluti þess fjár, sem koma á inn skv. 4. gr. þessa frv., á að ganga til vísindasjóðs, sem í ráði er að stofna. Við vísum því til þess, sem fram kemur í nál. okkar um það frv. Við leggjum til, að í þeim l. verði kveðið á um sérstaka fjáröflun sjóðsins, þannig að hann verði sjálfstæðari um fjárhag en gert er ráð fyrir í þessum frv. þremur, sem nú hafa nýlega verið lögð fram, en það eru þetta frv., frv. um menningarsjóð og menntamálaráð og frv. um vísindasjóð. Við munum leggja fram skrifl. brtt. þess efnis, að fellt verði niður úr 4. gr. þessara laga ákvæðið um aukagjaldið á aðgöngumiðana að kvikmyndasýningum, en eftir standi aðeins ákvæði um aukagjald á aðgöngumiða að dansleikjum þeim, sem um ræðir í greininni. Við teljum ekki ástæðu til að koma með till. um sérstaka fjáröflun í stað þessa kvikmyndaaðgöngumiðagjalds, þar eð við gerum ráð fyrir að bera fram brtt. um fjáröflun til vísindasjóðs í sambandi við það frv. Við munum einnig leggja til, að bráðabirgðaákvæðið í þessu frv. verði fellt niður, en það er í samræmi við athugun þeirrar n., sem ég gat í upphafi. Höfundar frv., sem er prentað með nál. okkar á þskj. 6í0, töldu, að ríkisútvarpinu veitti alls ekki af þeim tekjustofni, sem skapast hjá viðtækjaverzlun ríkisins. Rökstuðningur þeirra fyrir niðurfellingu þessa ákvæðis var m.a., að sá hluti skemmtanaskattsins, sem á að renna til þjóðleikhússins, er hækkaður upp í 50%. Mun þá ríkinu verða kleift að fella niður þá fjárveitingu, sem það hefur lagt fram til að greiða rekstrarhalla þjóðleikhússins á undanförnum árum. Hins vegar leggur nefnd þessi til, að ríkið taki að sér að greiða byggingarskuldir þjóðleikhússins beint, en ekki á þennan hátt, að hagnaður ríkisútvarpsins sé af því tekinn og það látið standa undir byggingarskuldum þjóðleikhússins. Ég held, að ástæðulaust sé að fjölyrða frekar um þetta mál efnislega, enda hefur komið fram, að það er sízt vilji til þess fyrir hendi hjá hv. þm., að mál þessi séu rædd. Það verður að segja hreinskilnislega, að það er sízt vilji til þess að athuga þessi mál gaumgæfilega. En minni hl. menntmn. telur það mjög varhugavert að hraða svo mjög afgreiðslu mála eins og þessara, sem hér um ræðir, þessara þriggja menningarmála, að þm. gefist ekki tóm til að athuga nákvæmlega einstakar gr. þeirra, en það var ekki einu sinni gert í n., sem hafði þessi mál til meðferðar. Þau voru afgreidd af mikilli skyndingu s.l. laugardag, og meiri hl. n. mælti með þeim, en minni hl. n. vildi hins vegar fá ráðrúm til að athuga þau nokkru nánar, og gáfum við því út nál. okkar í samræmi við það. Ég mun svo skila hæstv. forseta skrifl. brtt., sem ég bið hann að leita afbrigða fyrir.



Herra forseti. Ég skal ekki fara að ræða almennt hér um þetta mál og sé ekki ástæðu til þess að vera að endurtaka þær röksemdir, sem fram hafa komið gegn þeirri nýju skattlagningu, sem hér er á ferðinni. Það var aðeins eitt atriði, sem ég vildi minnast á, og þykir nú raunar leitt, að hæstv. menntmrh. skuli ekki vera hér viðstaddur, þegar þessi mál eru rædd.  Undanþágur frá þessum skatti eru vitanlega alltaf nokkuð varhugaverðar, en þó tel ég, að það sé ekki annað hægt vegna ýmissa aðstæðna en að veita þær undanþágur, sem hér er um að ræða, og er því ekki ágreiningur út af fyrir sig um það efni. En það er eitt atriði í sambandi við þessar undanþágur, sem er mikilvægt atriði, vegna þess að það gefur auga leið, að t.d. kvikmyndahús, sem er rekið með undanþágu sem þessari og þarf ekki að greiða skemmtanaskatt, hefur miklum mun betri aðstöðu en önnur kvikmyndahús, því er sköpuð forréttindaaðstaða. Slík forréttindaaðstaða er þó á engan hátt hættuleg, ef þannig er frá málum gengið, að það er gert að tvímælalausri skyldu fyrir slíkt hús að leggja skemmtanaskattinn til hliðar. Það er í rauninni það, sem allt veltur á. Ég álít, að undanþágurnar séu mjög hæpnar, ef þeir, sem húsin reka, geta notað sér þessa bættu aðstöðu til þess t.d. að undirbjóða önnur kvikmyndahús í sambandi við öflun kvikmynda eða réttara sagt yfirbjóða þau í sambandi við leigu mynda og annað þess konar, enda er það auðvitað ekki hugsun löggjafans, þegar þessi undanþáguheimild er veitt, heldur beinlínis er það gert til þess að afla fjár til nytsamlegra hluta. Ég vil því leyfa mér að spyrjast fyrir um það, áður en til þess komi, hvort ég telji ástæðu til að flytja um þetta sérstaka brtt., hvort eftirlit sé með því haft eða hvort hæstv. ráðh. hafi hugsað sér að hafa með því eftirlit, að þessi kvikmyndahús, - það eru aðallega þau, sem hér koma til greina, - leggi til hliðar til þeirra þarfa, sem ætlað er að ráðstafa fénu til, fé, sem svarar skemmtanaskattinum. Það tel ég vera mjög mikilvægt atriði og þarflegt og nauðsynlegt aðhald fyrir þá aðila, sem þessara hlunninda njóta. Er tryggt, eða hugsar ráðuneytið sér að tryggja það, að þessi fjárhæð, sem hér er eftir gefin, skemmtanaskatturinn, verði lögð til hliðar til þeirra þarfa, sem um ræðir hverju sinni, en geti ekki orðið eyðslueyrir í rekstri viðkomandi fyrirtækis? Þetta langaði mig að biðja hæstv. ráðh. að upplýsa. Það er, eins og fram hefur verið tekið, ákaflega erfitt um vik að gera sér til hlítar grein fyrir þessum frv., sem grípa hvert inn í annað, á þeim mjög skamma tíma, sem er til undirbúnings og athugunar, vegna þess að þau eru einmitt fram lögð, þegar mesti annatími þingsins er að hefjast, og þess vegna alls ekki kostur á að athuga þau sem skyldi. Af þessu leiðir, að það kunna að vera ýmis atriði í þessum málum öllum, sem ekki eru tök á að gera athugasemdir við vegna þessa nauma tíma. Hins vegar virðast allar horfur á, að það sé ætlunin að knýja þessi mál nú þegar í gegnum þingið. Það er eitt lítið atriði, sem er að segja má lögfræðilegs eðlis, að mér finnst það dálítið óviðkunnanlegt í frv. að orða eins og er í e-lið 1. gr.: kvikmyndasýningar í Reykjavík á vegum sáttmálasjóðs, kvikmyndasýningar bæjarsjóðs Akraness og Hafnarfjarðar, enda sé tekjunum varið á sama hátt og nú. Það er dálítið hæpið að orða þetta á þann veg, að það þurfi að fara að kanna, hvaða reglur hafi gilt um ráðstöfun þessara tekna, þegar þessi lög voru sett, en ákveða það þá ekki, að tekjunum sé varið til þeirra hluta, sem þar er um rætt. Það ætti ekki að þurfa að lengja greinina mikið frá því, sem þar segir. En þetta er auðvitað minni háttar atriði og skiptir ekki efnislega máli. En hitt atriðið vona ég, að hæstv. ráðh. sjái sér fært að upplýsa um, hvað hann hefur hugsað sér í því sambandi.



Herra forseti. Ég tel sjálfsagt að gera ráðstafanir til þess, að þær menningarstofnanir, sem njóta eiga undanþágu undan skemmtanaskattinum, fái þær tekjur til sinna þarfa svo fljótt sem þær verða til ráðstöfunar hjá kvikmyndahúsunum, sem afla þeirra.



Herra forseti. Frv. þetta felur í sér nýmæli, að stofna skuli sérstakan sjóð, sem ber nafnið vísindasjóður, og skulu tekjur sjóðsins a.m.k. vera 800 þús. kr. árlegt framlag. Þessara tekna verður aflað samkvæmt ákvæðum um skemmtanaskatt í frv., sem verið var að afgr. hér á þessum fundi. Tekjum þeim, sem safnast í þennan sjóð, verður varið til þess að styðja vísindarannsóknir, bæði svonefnd raunvísindi og hugvísindi, en stjórn sjóðsins ákveður skiptingu fjárins milli þessara deilda. Það getur ekki leikíð á tveim tungum, að verkefni á því sviði, sem sjóðnum er ætlað að styrkja, eru mjög mikil og margþætt í þessu landi. Í sambandi við aukna tækni og nýjar vísindagreinar hljóta þau verkefni að verða æ fjölþættari, eftir því sem tímar liða. Þegar litið er til þess m.a., að nú eru aðeins um það bil 50 ár síðan raforkan var fyrst tekin í þjónustu þessarar þjóðar, og borið er saman við það, hve mikil áhrif hún hefur nú á líf manna og veitir mikil þægindi, þá má gera sér í hugarlund, hve kjarnorkan geti orðið ríkur þáttur í lífi manna á næstu áratugum. En með frv. þessu er einmitt að því stefnt að hlynna að þeim rannsóknum, sem eru á byrjunarstigi í okkar þjóðfélagi á sviði kjarnorkuvísindanna. Ég hygg því, að það muni engum hv. þm. blandast hugur um, að hér er um mjög merkilegt mál að ræða, og er það till. meiri hl. menntmn. þessarar deildar, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.



Herra forseti. Hér hefði nú átt að liggja fyrir nál. frá minni hl. menntmn. um þetta mál, handriti af því var skilað í gærkvöld, en því hefur ekki verið útbýtt enn, svo að ég mun rekja efni þess í höfuðdráttum og einnig brtt., sem minni hl. n. hugðist flytja við þessa umr. málsins, en þær brtt verða þá að bíða til 3 umr. Þetta frv. er að langmestu leyti samhljóða frv., sem mþn., skipuð af fyrrv. menntmrh., hv. núverandi 1. þm. Reykv. (BBen), hafði samið. Í þeirri n. áttu sæti þeir Birgir Kjaran hagfræðingur, prófessor Ármann Snævarr, dr. Júlíus Sigurjónsson, dr. Björn Sigurðsson og Pálmi rektor Hannesson. N. vann geysimikið starf við undirbúning og samningu þessa frv. Okkur í minni hl. n. tókst að afla okkur gagna þessarar n., og voru í því mjög fróðlegar upplýsingar, sem okkur þótti rétt að þm. ættu kost á að kynna sér, og létum við því prenta þá kafla úr grg. þeirra fimmmenningana, sem ekki eru prentaðir með frv. eins og það liggur hér fyrir. Við létum prenta þá kafla ásamt frv., eins og þeir sömdu það, og skýringum við einstakar gr. sem fylgiskjal með nál. okkar. Þær breytingar, sem frv. þessarar n. tók í ráðuneytinu, varða fyrst og fremst fjárhag vísindasjóðs og stjórn hans. Hér er gert ráð fyrir, að tekjur vísindasjóðs séu árlegt framlag úr menningarsjóði, a.m.k. 800 þús. kr. Eins og 1. gr. er orðuð, mætti líta svo á, að vísindasjóði gætu alls ekki komið tekjur annars staðar að, og væri mun heppilegra, ef í 1. gr. væri einnig ákvæði um, að tekjur sjóðsins yrðu að öðru leyti eftir því, sem nánar væri ákveðið í öðrum lögum. 2. gr. er orðrétt upp úr frv. þeirrar n., sem ég gat um áðan, sömuleiðis 3. gr. En um 4. gr. gegnir öðru máli, því að þar er fjallað um stjórn sjóðsins. N., sem skipuð var árið 1956 af fyrrv. menntmrh., lagði til, að stjórn vísindasjóðs yrði þannig skipuð, að í henni væru þrír menn, formenn beggja sjóðsdeilda, hugvísinda- og raunvísindadeildar, og svo formaður n., sem væri skipaður af menntmrh. þennan hátt hugði n., að vísindasjóður yrði fremur óháður pólitískt, en þó í vissum tengslum við ríkisvaldið og fjárveitingavaldið, með því að formaður sjóðsins væri skipaður af menntmrh. Hins vegar teljum við í minni hl. menntmn. alveg ástæðulaust, að Alþ. skipi stjórn stofnunar eins og vísindasjóðs. Þar eiga fyrst og fremst að vera menn, sem hafa þekkingu til að bera á vísindalegu sviði og eru dómbærir um það, hve mikils fjár hverri vísindagrein er vant hverju sinni. Úr 6. gr. frv., eins og það kom frá þessari n., hefur verið fellt í ráðuneytinu ákvæði um, að deildarstjórnum sé heimilt að ráða vísindalega menntaðan ritara til undirbúnings styrkveitinga, eftirlits með hagnýtingu styrkja og annarra tæknilegra starfa. Þetta ákvæði hefur mjög mikla þýðingu, þar eð um þetta getur ekki fjallað annar en sá, sem hefur þekkingu á viðkomandi vísindagreinum til að bera. Enn fremur gerði þessi n. till. til fjáröflunar, sem eru mun skynsamlegri en sú að taka fé vísindasjóðs af gjaldi aðgöngumiða að kvikmyndasýningum. Aðalfjáröflunarleiðin var sú, að lagt yrði einnar krónu aukagjald á hverja áfengisflösku, sem seld væri í landinu. Var talið, að sú tekjulind mundi nema nær 900 þús. kr., og enn fremur var bent á fleiri fjáröflunarleiðir, svo sem gjald af happdrættisleyfum og hlutaveltuleyfum. Þó var þessi gr. með fyrirvara af n. hálfu, sem skýrður var í mjög fróðlegri grg. um ýmsar hugmyndir um fjáröflun í þessu skyni. M.a. var þar getið um, að afla mætti vísindasjóði fjár með skattfríðindum, en hliðstæð ákvæði hafa oft gefizt mjög vel. Í heild má segja um fjárhag væntanlegs vísindasjóðs, að það hefði sannarlega verið vert að athuga hann miklu nánar, þegar þess er gætt, að það framlag, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, er í raun og veru mjög lágt til þessara þarfa. Við vitum, að gífurlega margt er ógert í okkar landi einmitt á svíði vísindalegra rannsókna, bæði hugvísinda og jafnvel í enn ríkari mæli raunvísinda, og raunvísindarannsóknirnar eru mun kostnaðarsamari en hinar. Bara sjálf tækin, sem til rannsóknanna þarf, kosta oft tugi eða jafnvel hundruð þúsunda. Þannig mundi slíkur vísindasjóður, ef koma ætti að verulegu gagni, þurfa miklu meira fé en hér er gert ráð fyrir. Sú minnsta breyting, sem gera þyrfti á þessari 1. gr. um fjárhag vísindasjóðs, eins og þetta frv. gerir ráð fyrir að hann verði, væri þó að setja ákvæði um, að tekjur hans mættu einnig koma frá öðrum stofnum, eftir því sem nánar væri ákveðið í öðrum lögum. Minni hl. menntmn. telur mjög varhugavert að afgreiða þetta mál, án þess að hv. þdm. gefist kostur á að athuga gögn þeirrar n., sem bar þungann af starfinu við samningu þessa frv. Þar koma fram mjög mikilsverð atriði, sem hljóta að varða þetta mál, ef það er ekki eindregin stefna þeirra, sem standa að þessu frv., að kastað verði til höndum um afgreiðslu málsins. Þess vegna leggjum við til, að málinu verði ekki hraðað svo í gegnum deildina, að þm. gefist ekki kostur á að athuga þessi gögn, sem verða prentuð með nál. okkar. Enn fremur vil ég geta þess, að háskólaráð sendi menntmn., ég hygg reyndar, að það hafi verið menntmn. Ed., umsögn um frv. Í bréfi háskólaráðs kom fram, að sú skipan, sem fyrirhuguð er í þessu frv. á stjórn sjóðsins, sé mjög óheppileg að þess áliti. Háskólaráð taldi, að stjórn sjóðsins þyrfti að vera í höndum ópólitískra vísindamanna, eins og upphaflega hafði verið ráðgert, og enn fremur þótti háskólaráði nauðsynlegt, að vísindasjóður gæti verið sjálfstæðari um fjárhag en gert er ráð fyrir í þessu frv. Einnig nefndi háskólaráð, að rétt væri að heimíla deildarstjórnum að ráða vísindalega menntaðan ritara, svo sem ráð var fyrir gert í upphaflega frv. Loks voru í upphaflega frv. nokkuð öðruvísi ákvæði um skipan deildarstjórnanna. Það var gert ráð fyrir, að í stjórn raunvísindadeildar væri einn fulltrúi valinn af fundi deildarstjóra atvinnudeildar, en í frv. eins og það er nú, er gert ráð fyrir, að einn fulltrúi verði valinn af fundi manna frá vísindastofnunum, sem fást við rannsóknir á sviði raunvísinda, og menntmrh. boði til þess fundar. Háskólaráð lagði einnig til, að í stjórn hugvísindadeildar væru tveir fulltrúar frá heimspekideild háskólans og tveir fulltrúar frá laga- og hagfræðideild og einn frá guðfræðideild, að mig minnir. En eins og ég sagði áðan, hef ég því miður ekki gögnin í böndum, því að þau eru enn í prentsmiðjunni, en við munum flytja brtt. í samræmi við þau gögn við 3. umr. þessa máls.



Herra forseti. Þetta mál, sem hér er til 2. umr., um stofnun vísindasjóðs, er mjög merkileg hugmynd, og það er vissulega mikil þörf á því, að til sé einhver sjóður í landinu, sem hlynnt geti að íslenzkum vísindarannsóknum á margvíslegum sviðum. Það hafa verið mjög litlir möguleikar til þess að stuðla að slíkum rannsóknum nema þá á þann máta, að einstakar smáfjárhæðir hafa verið veittar í fjárl. til styrktar ýmsum mönnum til vissra athugana, en þó er þetta í mjög litlum stíl. Jafnframt mun hafa a.m.k. einu sinni í fjárl. verið veitt fjárhæð til háskólans til þess að skapa möguleika á því, að sérfræðingar gætu sinnt ákveðnum athugunum í sinni grein, eftir að þeir hafa lokið lokaprófi, en gallinn hefur verið sá, að hér hefur þess naumast verið kostur fyrir menn, sem hafa haft áhuga á að halda áfram rannsóknum í sínu fagi, eftir að þeir hafa lokið háskólaprófi, að stunda slíkar rannsóknir. Þetta byggist á því, að þeir hafa ekki haft neina möguleika til fjáröflunar í þessu skyni, og það hefur vantað sem sagt tilfinnanlega aðstöðu fyrir þá í þessu sambandi. Þeir hafa því orðið, flestir sem prófi hafa lokið, að snúa sér að því að afla sér einhvers lífsstarfs og ráða sig þá oftast nær í þjónustu ríkisins, ef þess hefur verið kostur. Þessir menn hafa síðan verið störfum hlaðnir við sín skyldustörf og því haft miklum mun minni möguleika en ella til þess að geta sinnt ákveðnum rannsóknarefnum. Það er vitanlega brýn nauðsyn fyrir Íslendinga, ekki síður en aðrar þjóðir, að efla hér margvíslega vísindastarfsemi, bæði raunvísindi og hugvísindi, og reyna að skapa mönnum skilyrði til þess að leita sem mestrar þekkingar í þessum vísindum. Af þessum sökum er það mjög mikilvægt spor að mynda sjóð, sem sérstaklega hafi þetta hlutverk með höndum. Nú er það að vísu svo varðandi styrkína til rannsóknarstofnana, að flestar þær rannsóknarstofnanir, sem hér er um að ræða, munu nú vera reknar á vegum ríkisins, eða allar slíkar stofnanir, þannig að það má segja, að það ætti að vera hlutverk fjárveitingavaldsins hverju sinni að veita slíkum stofnunum nauðsynleg fjárráð til þess að efla sína starfsemi. Ég tel því, að það sé e.t.v. ekki mikilvægasti þáttur sjóðsins að efla slíka starfsemi, heldur fyrst og fremst, eins og ég áðan gat um, að reyna að tryggja það, að efnilegir vísindamenn geti aflað sér sem viðtækastrar þekkingar og fræðslu í sínum sérgreinum og aflað þjóðinni þannig vísindaþroska, sem henni gæti að miklu gagni komið á þessari tækniöld. Ég tel því, að það sé tvímælalaust spor í rétta átt, að sérstakur vísindasjóður sé settur á stofn. Það er hins vegar svo, eins og ég áðan gat um og áður hefur verið bent á hér í umr. um öll þessi þrjú frv., sem eru tengd hvert öðru, að þetta eru yfirgripsmikil mál, uppbygging þessarar starfsemi allrar, sem hér er um að ræða, og hefði því verið mjög mikill fengur að því, ef auðið hefði verið að athuga þessi mál betur. Mjög mikill fengur að því, ef auðið hefði verið að athuga þessi mál betur. Nú kemur það t.d. í ljós eftir upplýsingum hv. 8. þm. Reykv. (RH), að Háskóli Íslands, sem tvímælalaust hefur þó mesta þekkingu í þessum efnum, hafi talið, að tilhögun um stjórn þessa vísindasjóðs sé ekki á allan hátt æskileg. Þegar þetta liggur fyrir og þess er gætt, að hér er um stofnun að ræða, sem tvímælalaust er eðlilegt að hlusta á till. frá og íhuga þær af gaumgæfni, þá verður því varhugaverðara að flana mjög að setningu löggjafar sem þessarar, sem lengi á að standa, því að það er vitanlega mikilvægt, að þegar frá byrjun sé fundið sem heppilegast form fyrir þá starfsemi, sem hér er um að ræða, því að það býr lengi að fyrstu gerð, eins og þar segir, og því mikil nauðsyn, að undirstaðan sé sem traustust undir þessari nýju starfsemi, sem hér er að fara af stað. Þess hefur ekki verið kostur, eins og hv. frsm. minni hl. gat um í ræðu sinni áðan, að kynnast þeim sjónarmiðum, sem fram komu í fylgískjölum þeim, sem mér skilst að séu prentuð með nál. minni hl., og má gera ráð fyrir, að þar hefði verið að finna ýmiss konar fróðleik um þessi efni. Ég tel það mjög miður, ef það reynist óumflýjanlegt og ef það er ætlunin að hraða svo 2. umr. um þetta mál, að ekki séu áður tök á að athuga þetta nál. Ég vil því mjög mega vænta þess, að hæstv. forseti sæi sér fært að fresta afgreiðslu málsins við þessa 2. umr. eða fresta 2. umr., þangað til þdm. hefðu haft aðstöðu til þess að kynna sér þetta nál. Það var að vísu vikið að ýmsum atriðum úr því í framsöguræðu hv. frsm. minni hl., en þó tekið fram í mörgum efnum, að í nál. eða fskj. með því væri að finna nánari upplýsingar og rökstuðning fyrir þeim sjónarmiðum, sem þar komu fram. Ég sé nú ekki ástæðu til þess að orðlengja frekar um málið, en kvaddi mér aðallega hljóðs til þess að benda á þessa staðreynd, sem hér liggur fyrir, að það virðist sem sagt svo sem háskóli landsins sé ekki alls kostar ánægður með þá skipan, sem hugsað er að hafa á þessum efnum, og mér sýnist, að það sé vissulega þess virði að kynna sér sem rækilegast það álit háskólans, áður en Alþingi afgr. löggjöf sem þessa, sem hér hefur aðeins verið til meðferðar örskamman tíma og gildir sama um eins og það frv., sem var hér rætt áðan og ég minntist á, að það er ekki tekið til umr. í þingi fyrr en á síðustu dögum þess, þegar annir eru að verða sem mestar og því erfitt um vik að setja sig svo inn í málið sem skyldi.



Herra forseti. 1. gr. þessa frv. kveður svo á um, að hér skuli stofna sjóð, sem nefnist vísindasjóður. Tekjur sjóðsins eru árlegt framlag frá öðrum sjóði, sem heitir menningarsjóður, og í viðbót við þennan vísindasjóð á svo að stofna enn annan sjóð, sem á að nefnast stofndeild vísindasjóðs. Ekki er skýrt frá, í hvaða skyni sá sjóður er stofnaður. En því tek ég þetta upp úr 1. gr., að mér finnst öll þessi bygging æði einkennileg. Það er orðið áberandi bjá okkur, hversu miklar krókaleiðir eru notaðar til þess að afla fjár í alls konar sjóði, sem hið opinbera eða aðrir vilja stofna. Auðvitað eru þessar krókaleiðir til komnar af því, að allir eru í vandræðum með að afla fjár til þeirra mörgu og ég vil segja stundum þörfu og óþörfu stofnana, sem menn vilja stofna. Þetta er aðeins staðfesting á því, að við viljum í fjárvana landi koma upp stofnunum hér á öllum sviðum, sem venjulega aðeins stóru þjóðirnar eru færar um að koma á fót og færar um að halda uppi. En við leggjum fram frumvörp, og þar ákveðum við, að þessi sjóður skal leggja fé í annan sjóð, svo að hann geti starfað, og svo á þessi sjóður að leggja fé í þriðja sjóðinn, m.ö.o., að þessi sjóður á að sjá öðrum sjóði fyrir sjóði. Menningarsjóður, sem hér var til umr. fyrir stundu, á að sjá þessum sjóði fyrir fé. Ég tók ekki til máls, þegar menningarsjóður var til umr., en mér hefur oft runnið til rifja að sjá, á hvaða grundveill sá sjóður er byggður. Honum er nú ætlað að fá meira fé en áður, en frá byrjun hans hefur hann raunverulega lifað á eymd þjóðfélagsins. Hann hefur lifað á eymd þjóðfélagsins, og þannig er honum ætlað að lifa áfram, og honum er ætlað að halda uppi og borga 800 þús. kr. a.m.k., eftir því sem frv. segir, í vísindasjóðinn. Og þessir sjóðir, sem eiga að bera upp menninguna og vísindastarfið í landinu, standa því báðir á þeim grundvelli eymdarinnar, sem þeim er ætlað að ná fé úr til sinna starfa. - En nú er svo komið. að gert er ráð fyrir að afla menningarsjóði fjár með talsvert virðulegri hætti en verið hefur hingað til. Hann hefur að vísu haft þá heimild að fá andvirði þeirra skipa, sem boðin yrðu upp, en tekin hafa verið í sambandi við áfengismál, Það eru víst liðin mörg ár, síðan menningarsjóður hefur fengið hvalreka á sínar fjörur úr þessari átt. En nú á að afla sjóðnum miklu virðulegri tekna með því að skattleggja almennustu og ódýrustu skemmtun alls fólksins í landinu og þá sérstaklega skemmtun þeirra, sem fátækari eru. Þetta út af fyrir sig sýnir, hvað við erum komnir í miklar ógöngur með að afla þessari starfsemi til menningar og vísinda nauðsynlegs fjár. Við ætlum að leggja ofan á þá skatta, sem þegar eru fyrir og eru þungir, álag á þessar skemmtanir almennings, kvikmyndasýningarnar. Hvernig sem menn kunna að líta á það mál yfirleitt, hvort kvikmyndasýningar séu þarfar eða óþarfar, þá verður ekki fram hjá því gengið, að þetta er ein aðalskemmtun almennings, bæði ungra og gamalla, og ég verð að segja það, að ef þessar skemmtanir væru hér ekki, þá þætti skemmtanalífið afar fáskrúðugt. Tilgangurinn með þessu frv. er vafalaust góður, mér dettur ekki í hug að hallmæla honum á nokkurn hátt. Hitt er svo annað mál, á hvaða grundveili þetta er reist. Þessi sjóður á sýnilega að vera talsvert mikið bákn. Hann á að vera skipaður 5 mönnum og af þeim eru 4 kosnir á Alþ., eins og bankastjórarnir okkar verða, áður en langt um líður. En það er ekki nóg. Sjóðurinn á ekki að gera sig ánægðan með að hafa stjórn með 5 mönnum, það á að vera 5 manna stjórn fyrir hvorri deild, 5 manna stjórn fyrir raunvísindadeildinni og önnur 5 manna stjórn fyrir hugvísindadeildinni. Svo eiga að sjálfsögðu að vera jafnmargir varamenn. Ég hef ekki séð neins staðar annars staðar svona þungt höfuð lagt á jafnveikan búk og hér er til stofnað. Kosning í aðalstjórn sjóðsins á að fara fram í Sþ. Út af fyrir sig skal ég ekki lasta það. En ég vil benda á hitt, að það er engin trygging fyrir því, þó að Sþ. kjósi þessa 4 menn, að hæfir menn séu valdir til þess að veita þessari merkilegu vísindastofnun forstöðu. En framtíðin verður að sjálfsögðu að sýna það, hvort hér er vel ráðið að láta Sþ. kjósa á flokkspólitískan hátt menn í stjórn þessa fyrirtækis. Sjóðnum er ætlað að fá, eins og ég gat um áðan, 800 þús. kr. a.m.k. frá menningarsjóði. Mér kom í hug, þegar ég sá þetta, hvort meiningin væri, að starfsemi menningarsjóðs væri haldið áfram einungis til þess að afla tekna í þennan sjóð. Þó að menningarsjóður fái talsverðar tekjur með þeim aðferðum, sem í frv. greinir, þá tel ég mjög vafasamt, að mikið verði eftir í hans sjóði, þegar búið er að taka 800 þús. kr. eða meira til vísindasjóðs. Og ég segi þess vegna: Er þá verið að veikja starfsemi menningarsjóðs til þess að stofna þennan nýja sjóð? Úr því verður að sjálfsögðu reynslan að skera í framtíðinni, hvort svo er. En ef svo væri, þá tel ég heldur óviturlegt að haga fjáröflunaraðferðinni eins og hér er gert. En ég vil þá spyrja: Hvað eru 800 þús. kr. fyrir svona stofnun með þremur stórum nefndum eða ráðum til þess að stjórna henni, stofnun, sem á að standa undir allri vísindarannsókn og vísindaframkvæmd í landinu? Ætli það komi ekki á daginn, að þessar 800 þús. kr. muni hrökkva skammt og ekki sízt, þegar krónan er alltaf að minnka með hverjum mánuði? Ég er út af fyrir sig ekki að deila á þá hugmynd, sem liggur til grundvallar fyrir þessu frv. eða fyrir þessum sjóði, eða deila á þá aðferð, sem höfð er til þess að stofna slíka sjóði sem þessa. En það er eins og ég sagði í byrjun, að okkur hættir við að halda, að við getum leyft okkur það sama og milljónaþjóðirnar, og viljum halda uppi sjálfstæðu þjóðfélagi á borð við þær, þótt við séum minnsta þjóð heimsins. Okkur hættir til þess að ætla að halda uppi öllu, sem hin stóru þjóðfélag verða að halda uppi. Það hefur líka komið á daginn, að við höfum oft reist okkur hurðarásinn um öxl með slíkum framkvæmdum, sem hefur komið fram í því, að sett hafa verið lög og ákveðnar hafa verið tekjulindir í sambandi við ýmsar framkvæmdir, en aldrei orðið neitt úr þeim, vegna þess að ekki var bolmagn til þess. Ekki er því furða, þótt spurt sé, hvort þetta sé ekki ný yfirbygging á okkar yfirbyggða þjóðfélagi. Ég held því miður, að þetta, sem hér er til stofnað, verði a.m.k. fyrst um sinn hvorki fugl né fiskur, og eins og hv. frsm. minni hl. tók fram, væri æskilegt. að málið gæti fengið frekari athugun. Málið hefði gott af því að sofa í eitt ár. Margt lagfærist meðan sofið er. Ég segi ekki þetta af því, að málið sé ekki í sjálfu sér gott, heldur vegna þess, að það er ekki nógu vel undirbúið.



Herra forseti. Menntmn. hefur athugað þetta frv. og orðið sammála um að gera við það nokkrar brtt., sumar eru meira eins og leiðrétting eða til að gera skýrara ýmislegt, sem í því felst, einstaka til þess að fella burt hluti, sem að n. áliti og fleiri ættu frekar heima í reglugerð en í lögum, en nokkrar brtt. þó, sem breyta að nokkru efni frv. Ég mun nú reyna að gera nokkra grein fyrir þessum brtt., og jafnframt langar mig til þess að segja nokkur orð frá eigin brjósti um ýmislegt af því, sem eðlilega kemur upp hjá okkur, þegar við erum að ræða lög um Háskóla Íslands og hvað standi í valdi Alþingis til að búa betur að þeirri stofnun. Það er þá fyrst að geta þess, að með þessu frv. eru sett í heild þau allmörgu lög, sem gilt hafa um háskólann fram að þessu, og byrjað með því, sem ekki hefur verið í lögum um Háskóla Íslands áður, að taka fram, hvert sé hlutverk Háskóla Íslands, og þar alveg sérstaklega undirstrikað, að hann skuli vera vísindaleg rannsóknarstofnun og vísindaleg fræðslustofnun, er veiti nemendum sínum menntun til að gegna ýmsum embættum og störfum í þjóðfélaginu. Okkur fannst rétt í menntmn., þar sem yfirlýsing var hér um, hver væri tilgangurinn með háskólanum, að hann skyldi veita nemendum sínum menntun til þess að gegna ýmsum embættum og störfum í þjóðfélaginu, að bæta þar við: og til þess að sinna sjálfstætt vísindalegum verkefnum. Þegar við byrjuðum á þeim skólum, sem nú eru hluti af Háskóla Íslands, voru þeir, eins og t.d. prestaskólinn, raunveralega eingöngu embættismannaskólar hjá okkur. Og það var löngum svo og vill enn bregða við, að það hlutverk, sem háskólanum fyrst og fremst sé ætlað, sé að vera skóli til þess að útskrifa embættismenn eða menn, sem gegna ýmsum almennum praktískum störfum í þjóðfélaginu. Okkur finnst hins vegar rétt að undirstrika, og það er í samræmi við það, sem segir í byrjun þessarar greinar um háskólann sem vísindalega rannsóknarstofnun og vísindalega fræðslustofnun, að þar skuli einnig sérstaklega taka tillit til þess að búa menn undir að sinna sjálfstætt vísindalegum verkefnum. Það er engum efa bundið, að því meira sem okkar þjóð treystir sér til að færast í fang við það, að hennar framleiðsla vex og hennar efni batna, komum við til með að gera æ meiri kröfur til okkar háskóla og þá líka um leið meiri kröfur til Alþ. um það verkefni, sem á þess herðum hvílir til þess að búa háskólann sem bezt til þess að geta sinnt slíku. Við skulum minnast þess, einmitt um leið og við nú á tímum búum menn sérstaklega undir að gegna hinum ýmsu praktísku verkefnum í þjóðfélaginu, um leið og við búum menn undir að vera dugandi og lærðir embættismenn, þá þurfum við að eignast meira og meira af mönnum, sem geta sinnt sjálfstætt þeim vísindalegu störfum í þjóðfélaginu, sem geta brotið heilann um þau vandamál, sem okkur riður á að séu leyst. Það hefur frá upphafi vega verið stolt okkar þjóðar að reyna að líta sjálfstætt og raunsætt á veröldina í kringum okkur. Forðum, þegar okkar menning stóð sem hæst, sú menning, sem við síðan alltaf erum stoltastir af og eigum raunverulega tilveru okkar þjóðar að þakka, var það svo, að íslenzkir menn, íslenzkir fræðimenn og íslenzkir bændur og sjófarendur litu raunsærri augum heiminn í kringum þá en þeir menn, sem lærðari voru og ríkari úti um heim. Á þeim tíma, sem lærðir menn í Evrópu trúðu því allir, að jörðin væri flöt, voru það sjófarendur og bændur hér á Íslandi, sem skrifuðu, að hún væri hnöttótt. Það var ekki aðeins á sviði bókmenntanna og sagnaritunarinnar, sem okkar forfeður þannig sköruðu fram úr, heldur líka jafnvel á sviðum, sem okkur finnast eins fjarskyld og stærðfræði, stjörnufræði, jarðfræði eða annað slíkt. Víð skulum muna það nú, þegar við viljum reyna að gera okkar háskóla sem sterkastan og beztan, að þá þarf það að vera á tilfinningu okkar hér á Alþingi, að það er á okkar valdi að búa þannig að honum, að hann geti orðið stofnun, sem líka á sviði vísindanna getur haldið áfram því, sem við höfum áður verið stoltastir af í okkar menningu. Við erum stoltir af því nú, að það skuli vera til meðal okkar menntamanna, bæði innan og utan háskólans, menn, sem geta sér heimsfrægð í fræðigreinum eins og stærðfræði, læknisfræði, náttúrufræði eða öðru slíku, og ég held, að við þyrftum að muna það líka, þegar við fjöllum um okkar fjármál, að við þurfum að sýna háskólanum meiri sóma en við oft gerum. Alveg sérstaklega vildi ég þó frá eigin brjósti undirstrika það, sem okkur ber að gera fyrir norrænudeildina, það, sem okkur ber að gera fyrir þann þátt í okkar heimspekideild, sem sérstaklega snýr að rannsóknum á okkar eigin tungu, sögu og bókmenntum. Við höfum átt því láni að fagna að eiga þar afburðamenn, sem vakið hafa athygli fyrir okkar þjóð með ritum sínum og fyrirlestraferðum við erlenda háskóla, mönnum, sem hafa breitt út þekkingu á okkar menningu og brotið þar nýjar brautir. Við skulum minnast þess, að í dag er okkar tunga kennd ekki aðeins hjá okkar skyldustu þjóðum, eins og germönsku þjóðunum, heldur líka allt frá Bandaríkjunum til Sovétríkjanna er íslenzk tunga kennd við háskóla og nýtur meira og meira álits sem það djásn meðal tungna heimsins, sem hún er, Og þegar við hugsum til þess, hvern gimstein við höfum þar að varðveita, þá held ég, að við þurfum að minnast þess, þegar við göngum frá þeim málum, sem snerta fjármál háskólans, sérstaklega seinna meir, að við eigum að stefna að því hvað snertir hin norrænn fræði og jafnvel hin germönsku fræði yfirleitt, að okkar heimspekideild geti verið miðstöð slíkra fræða í heiminum, að við getum búið þannig að henni, að þangað sé hægt að sækja fyrst og fremst fræðsluna og vísindin um þau mál. Og ég býst við að til þess að geta valdið slíku sé ekki kostnaðurinn það erfiðasta fyrir okkur. Við verjum það miklu fé nú, ja, við skulum bara segja í hluti, góða og fagra hluti, eins og t.d. sinfóníuhljómsveitir, að við getum ákaflega vel eytt meira fé í þau norrænu fræði og til þess að gera okkar eigin íslenzku sögu og bókmenntum enn betri og meiri skil og gera fleiri mönnum kleift að vinna að því. En það, sem þar er e.t.v. þýðingarmest fyrir okkur, er, að það sé unnið að því að finna þá menn, sem skara fram úr í þessum fræðum, og gefa þeim tækifæri til vísindalegra starfa og vísindalegra afreka. Mér datt það í hug nýlega, þegar ég sá, að það var að koma út sænsk bók um okkar fremsta skáld nú á tímum, okkar frægasta skáld, Halldór Kiljan Laxness, skrifuð af Svía, ágætum manni, að það er raunverulega orðið að nokkru leyti öfugsnúið við það, sem áður var, þegar við Íslendingar skrifuðum sögur þeirra helztu og beztu manna, sem til voru á Norðurlöndum, þegar það eru nú útlendingar í Svíþjóð meðal annars, sem eru farnir að skrifa sögur okkar manna hér heima á Íslandi, en við gerum það ekki sjálfir. Ég held, að við verðum að herða okkur í þessum málum. Við verðum að reyna að sjá um, að það verði skapaðir á næstunni betri möguleikar en verið hefur til vísindalegra starfa, ekki hvað sízt í einmitt okkar norrænudeild. Og við höfum séð það með þeim mönnum, sem við höfum þegar átt þar og eigum, hvert efni við höfum til vísindamanna á þeim sviðum. Ég held, að sú breyting, sem gerð er á háskólalögunum hér um nokkuð aðra skipun á hlutverkum og embættum háskólakennara, sérstaklega um dósentana og lektorana, miði mjög í rétta átt, að geta með þeim embættum, eins og hugsað er nú að haga þeim, gert fleiri mönnum mögulegt að flytja fyrirlestra við háskólann og leggja stund á þessar vísindagreinar, a.m.k. þegar Alþ. gerir háskólanum mögulegt að kosta fleiri menn við skólann til slíks. Og ég held, að það sé ákaflega þýðingarmikið, að þessi breyting hefur verið gerð og við fylgjum því eftir seinna meir með því að gera mögulegt að kosta við háskólann fleiri menn í slík embætti en verið hefur undanfarið. Viðvíkjandi svo í smærri atriðum þeim brtt., sem n. flytur, þá segja nú sumar svo til sín sjálfar, að það þarf ekki að fara um þær mörgum orðum, og ýmislegt af þeim frekar til þess að koma hlutum, sem við kunnum illa við að stæðu í lögum, inn í reglugerð. En nokkur af þessum atriðum eru þó efnisatriði, sem rétt er að fara inn á. Þar er t.d. okkar brtt. á þskj. 649, 3. liður b, um breytingu á 4. gr. frv. Þar er lagt til að orða nokkru nákvæmar og ótvíræðar en gert er í frv., hvern rétt stúdentar skuli hafa til þess að eiga sæti í háskólaráði, þegar fjallað er um þeirra almennu mál. Ég held, að mér sé óhætt að segja, að einmitt þessar till. um, að meira samstarf sé á milli háskólakennaranna og stúdentanna og aukinn sé réttur, sem stúdentarnir skuli hafa til hugsanlegra áhrifa í háskólaráði, hafi átt eindregnu fylgi að fagna í menntmn. Það er engum efa bundið, að það er ákaflega nauðsynlegt fyrir háskólann, að það komist sem fyrst inn sá andi þar, að það sé skapað samstarf á milli stúdentanna og háskólakennaranna, að stúdentarnir séu sem allra fyrst látnir finna til þess, að það sé verið að ala þá upp til samstarfs við þeirra kennara og til að taka sjálfstætt ábyrgð í háskólanum og síðar meir enn þá frekar, þegar þeir eru komnir út úr honum. Við vitum, að þessi skilningur, ekki aðeins á, hvað sé heppilegt fyrir þjóðfélagið, um stúdentana, heldur líka hvað rétt er að taka til stúdentanna sjálfra, þessi skilningur fer vaxandi. Til dæmis okkar nágrannaþjóð eins og Norðmenn hefur sýnt þetta í því að gefa stúdentum rétt til þess að hafa fastan fulltrúa í háskólaráði. Og þetta ákvæði, sem n. setur þarna inn, er að vísu alveg komið undir reglugerð, hvernig það er framkvæmt, en það væri náttúrlega líka hægt að framkvæma það ákvæði þannig, að stúdentar hefðu þar fastan fulltrúa, en hann víki af fundum, þegar rædd væru þau sérstöku mál, sem ekki heyrir undir stúdentana að segja neitt um, ýmis vísindaleg efni, veitingar embætta, ákvörðun viðvíkjandi prófum og annað slíkt. Það yrði á valdi hæstv. ráðh. og undir samvinnu við háskólaráð komið, hvernig þætti hentugast að framkvæma slíka hluti. Í sömu átt og þetta fer 7. brtt., sem við gerum um að tryggja stúdentum í ákveðnum deildum sama rétt viðvíkjandi deildarfundum og stúdentum væri tryggður í háskólaráði, þegar það ætti við. Þá gerum við brtt. við 9. gr. um, að það sé tekið fram um hana, að atvinnudeild háskólans skuli starfa áfram við háskólann. Þetta hafði verið fellt niður fyrst, en hins vegar helzt enn í lögum um atvinnudeildina. Og þegar það er um leið einmitt undirstrikað, eins og gert er í þessum lögum, að háskólinn skuli vera vísindaleg rannsóknarstofnun, þá fannst okkur rétt, að atvinnudeild háskólans skyldi einmitt áfram sem rannsóknarstofnun starfa í þessum formlegu tengslum við háskólann, þó að hún að öðru leyti sé eins sjálfstæð og hún hefur verið frá upphafi. Ég held, að það séu rétt rök fyrir því máli. Þá er rétt að minnast nokkuð á 9. brtt. hjá okkur, við 21. gr. Hún er um, hvernig orða skuli þann rétt, sem háskólaráð hefði til þess að ákveða sérstök inntökuskilyrði. Við álitum, að það sé rétt að heimila ráðh. að setja með reglugerð ákvæði um inntöku stúdenta í einstakar deildir, og tökum jafnframt fram í okkur nál., að ástæðan til þess, að þessi heimild sé gefin, sé sú, að nauðsynlegt þyki sem stendur að setja skilyrði um inntöku í tannlæknadeild og um prófseinkunn viðvíkjandi inntöku í verkfræðideild. Það er vitanlegt, að bezt væri að geta verið laus við að hafa nokkur svona ákvæði í háskólalögum. Og með þessum háskólalögum er það líka alveg sérstaklega undirstrikað, með upphafi 21. gr., að háskólinn skuli vera opinn öllum, að hver sá, sem hefur tekið fullnaðarpróf frá íslenzkum skóla, sem hefur heimild til að brautskrá stúdenta, skuli hafa aðgang að háskólanum. Ástæðan til þess, að rétt hefur þótt að setja þessa heimild um reglugerð og í nál. að takmarka hana við þetta þrennt, hefur að nokkru leyti verið rædd hér strax við 1. umr. málsins: Annars vegar atriðið viðvíkjandi tannlæknadeildinni, sem fyrst og fremst virðist raunverulega vera kostnaðaratriði og spurning um fleiri kennara, þannig að það er fyrst og fremst fjárhagslegt atriði að geta bætt þarna við þessa deild, og er nauðsynlegt og rétt að stefna að því, að það sé gert. Í öðru lagi er viðvíkjandi þeirri prófseinkunn, sem hefur undanfarið verið gert sem skilyrði, prófseinkunn úr stærðfræðideild menntaskólanna sem skilyrði fyrir inntöku í verkfræðideild. Við höfum tekið fram í nál., að það væri ætlazt til þess, að þetta væri enn þá heimilað, meðan þess væri þörf. Ég vil hins vegar taka það fram, að að mínu áliti ber að beita svona hlutum ákaflega varlega, og það er alltaf hættulegt, þegar farið er út í að setja ákveðnar prófseinkunnir sem skilyrði í slíkum efnum. Við, sem sjálfir höfum gengið undir próf og það próf, stúdentspróf á sínum tíma, sem eru ekki eins þung og stúdentsprófin eru nú, vitum ósköp vel, hvers konar tilviljun það er, hvernig gengur um prófseinkunnir, og þegar það munar ekki stundum nema kannske 0.5 og jafnvel minna, hvort menn komast inn í háskólann og verkfræðideildina með slíkum prófum, þá er það sannarlega þó nokkur ábyrgðarhluti að útiloka menn á slíkum grundvelli. Og frá þjóðfélagsins sjónarmiði horfir málið svo við, að það er brýn nauðsyn fyrir þjóðfélagið að fá meira af verkfræðingum og fá þá fljótt, þannig að það er ákaflega nauðsynlegt,að kennarar háskólans taki fullt tillit til þessara þarfa þjóðarinnar, og bar líka á góma í n., hvort ekki bæri að fara að beita fleiri aðferðum til þess að útskrifa verkfræðinga, jafnvel þótt mismunandi lærdóm hefðu, til þess að geta bætt að nokkru leyti úr þeirri brýnu þörf, sem okkar þjóð er á því að fá verkfræðilega menntaða menn. Sem sé það var álit n., að þessum reglugerðarákvæðum bæri að beita í þessum takmörkuðu tilfeilum og mjög hóflega. Þá er 10. brtt. um að fella burt 23. gr. Það er eina brtt. á þskj. 649, sem ekki varð samkomulag um í n. Nefndin var klofin um þá till. Það voru þrír með þessari brtt. og tveir á móti, þ.e. þrír með því að fella greinina burt og tveir með því að halda henni. Það, sem ég segi um þessa brtt., þarf þess vegna ekki að skoðast sem framsaga fyrir n., heldur aðeins mitt persónulega álit og að svo miklu leyti sem það félli saman við álit þeirra hv. þingmanna, sem mér voru sammála, þá sem álit meiri hl. Þetta er, elns og allir hv. þdm. hafa fylgzt með, þó nokkuð mikið deilumál, sem sé þessi spurning, hvort það beri að koma á því fyrirkomulagi við háskólann, að það sé haft miklu meira eftirlit með tímasókn stúdenta, máske allt að því svipað því, sem gerist í menntaskólum, eða hvort eigi að láta þeim vera í sjálfsvald sett, hvort þeir sækja tíma eða ekki, og það komi svo fram á prófunum, þegar þar að kemur, hvort þeir hafa getað aflað sér þeirrar þekkingar, sem háskólinn gerir kröfu til engu að síður. Að vísu á þetta ekki við í praktískum málum nema um nokkurn hluta kennslunnar. Mikill hluti af allri kennslunni við háskólann er þannig, að það er óhjákvæmilegt að sækja tímana, og stúdentum er það jafnljóst sem háskólakennurum. En þetta er þó nokkuð stórt spursmál um uppeldi. Ég verð að segja það, að frá mínu sjónarmiði horfir þetta þannig við, að við höfum þarna að velja á milli þess, hvort við eigum að setja háskólann meira í áttina til þess að vera eins og menntaskólarnir eru, að það sé svo að segja troðið í nemendur með kennslu í tímum og með ströngu eftirliti, svo að þeir geti tekið próf, nemendurnir verði eins og litlir skólapiltar undir umsjón kennaranna, séu hálfdregnir þarna í gegnum skólann með þessari tímakennslu og með þessu stranga eftirliti, og mér finnst í sambandi við slíkt vera alvarleg hætta á, að að vísu sé máske hægt að útskrifa meira af mönnum með þessu móti, en það verða ekki menn, sem hugsa eins sjálfstætt í þessum efnum og eru eins færir um að taka sjálfstæðar ákvarðanir og sjá sjálfum sér og þeim verkefnum, sem þeir eiga að sinna í þjóðfélaginu, farborða á eftir. Mér finnst þetta vera annars vegar spurningin, sem þarna sé um að ræða, eða þá hitt, hvort við eigum að treysta á þroska og sjálfsaga stúdentanna, treysta fyrst og fremst á vilja þeirra sjálfra til þess að læra, á skilning þeirra á því, að þeir þurfi að læra, ýmist að sækja tíma eða afla sér fræðslunnar öðruvísi til þess að geta staðizt prófið, og ég held, að með því móti að treysta á þroska þeirra og treysta á sjálfsaga þeirra, eflum við hvort tveggja, aukum við hvort tveggja. Það kann að vísu oft að vera þannig, að það verði fleiri, sem um tíma fara forgörðum, sem ekki rækja hlutina og átta sig máske á því seinna. En ég held, að það komi út úr því, að það verði meira af sjálfstætt hugsandi mönnum, af þroskuðum mönnum, sem við fáum út úr skólanum, með því að þeir verði fyrst og fremst að treysta á sinn eigin þroska og sjálfsaga. Það er vitað mál, að það er mjög mikið áhugamál hjá stúdentum að fá þetta fram, - fá þessa grein, sem þarna er lagt til, fellda burt, og þeir setja það í samband við sínar hugmyndir um akademískt frelsi. Það fara máske saman þar ýmsar tilhneigingar hjá þeim. Annars vegar er það engum efa bundið, að það er áhugamál t.d. flestallra þeirra stúdenta, sem fátækir eru, þeirra, sem vinna mikið utan skólans, stunda nám oft heima hjá sér, að þeir séu sem frjálsastir í þessum efnum, og ég skal líka viðurkenna, að það er máske líka áhugi margra stúdenta, sem hafa þá betri efni eða langar til þess að vera mjög frjálsir, að þeir séu lausir við þetta eftirlit, vilja fá að lifa eins og þá lystir, og það séu vafalaust líka tilhneigingar, sem oft koma fram í sambandi við kröfur þeirra um akademískt frelsi. En það, sem við verðum að gera fyrst og fremst upp við okkur í þessu, er, hvað sé bezt fyrir þjóðfélagið sjálft. Ég held, að það sé bezt fyrir þjóðfélagið sjálft að fá menn bæði til að gegna vísindastörfum í þjóðfélaginu og til að sinna embættisstörfum og öðrum störfum, sem sýna það þegar á háskólaárunum, að þeir hafa þann sjálfsaga og þá skyldutilfinningu, að þeir vilji nema, án þess að þeim sé haldið að því elns og skólapiltum af þeirra kennurum. Ég held, að með slíku móti munum við fá mest af beztum mönnum út úr háskólanum. Við fáum kannske færri, og það týnast kannske fleiri úr lestinni, en ég held, að við fáum með þessu móti meira af sjálfstætt hugsandi mönnum, - mönnum, sem ekki hafa verið svo að segja leiddir í gegnum háskólann eins og í gegnum menntaskóla, og ég held, að þjóðfélagið fái með þessu móti bezta menn út. Að vísu skal ég viðurkenna, að ef þjóðfélagið kostaði alla dvöl stúdentanna við háskólann, ef allt þeirra uppihald væri greitt af þjóðfélaginu, væri það ef til vill skiljanlegt, að þjóðfélagið gerði aðrar kröfur til þeirra. En meðan stúdentar verða sjálfir að öllu leyti að kosta sig við þetta nám, sumir að brjótast til þess af litlum efnum, þá held ég, að það sé bezt, að við látum þá hafa þetta frelsi áfram, láta það vera þeirra sjálfskylduraun, sem gerir út um, hvort þeir reynast hæfir til þess að taka prófin. Og ég vil þá taka það fram um leið og ég lýk máli mínu um þetta atriði, að það, sem ég hér hef sagt, segi ég ekki sem frsm. n., heldur sem mína persónulegu skoðun og máske að einhverju leyti fyrir munn þeirra hv. meðnm. minna, sem urðu mér sammála eða eru mér sammála um þetta atriði. Þá gerum við enn fremur þá brtt. við 26. gr., 13. till. á þskj. 649, hvenær má skuli nafn stúdents af stúdentatali háskólans, að það skuli má nafn stúdents af stúdentatalinu, hafi hann ekki sótt háskólann tvö kennslumissiri samfleytt, en þó skuli það ekki gert, þó að hann sé fjarverandi allt að 4 missiri, ef hann hefur tilkynnt háskóladeildinni fjarveru sína. Um þetta hefur verið, eins og hv. þm. hafa fylgzt með, nokkur deila. Þetta um 4 kennslumissiri var í síðustu lögum, menn vildu þrengja það allmikið með þeim till., sem fyrir lágu, og við höfum reynt að finna þarna nokkra samkomulagsleið, sem við höfum öll orðið sammála um og ég vil vona að finni líka náð fyrir augum deildarinnar. Þá er við 27. gr. okkar 14. brtt. viðvíkjandi prófunum, og sú brtt. er gerð - eins og sumar fleiri - í samráði við hæstv. menntmrh., það er að gera fyrst og fremst að reglugerðaratriðum um prófin og prófgreinarnar. Það var sérstaklega með 30. gr., sem við leggjum nú til að falli burt, nokkur tilhneiging í þá átt að takmarka það meira, hvað oft menn mættu þreyta próf. Nefndin var á því, að það sé rétt að gefa mönnum tækifæri til þess að þreyta prófin oft, þótt hins vegar sé eðlilegt, að það þurfi að setja mismunandi skilyrði í reglugerðir, ef alllangur tími fer að liða, m.a. sökum þess, hve mikið ýmsar námsgreinar breytast. En reynslan af okkar menntamönnum, bæði meðan þeir sóttu háskóla í Höfn sem og hér, sannar okkur, eins og líka var bent á hér við 1. umr., að það væri varhugavert að ætla að neita stúdentum um að geta tekið próf við háskólann, þó að þeir hefðu fallið einu sinni eða tvisvar. Það mikið þekkjum við um ýmsa menn, sem orðið hafa meðal fremstu manna okkar þjóðar, þó að erfiðlega hafi þeim ýmislegt gengið á þeirra háskólaárum, og það mundi vera hættulegt að útiloka slíkt. Þess vegna vildum við nú undirstrika það, að einmitt í reglugerð væri ekki verið að þrengja þann rétt, sem verið hefði um, að menn mættu taka próf, þreyta próf oft, en hins vegar eðlilegt, að hægt sé að setja um það skilyrði, sem tryggi, að þau próf, sem menn taka, séu í samræmi við þann tíma og þekkingarkröfur þess tíma, sem prófið er tekið á. Þá breyttum við ofur lítið þeirri grein, 37. gr., sem fjallar um doktorsprófin og þann rétt, sem doktorar hljóta, þannig að þeir hafi rétt, þegar þeir hafi fengið doktorsnafnbót frá háskólanum, til að halda fyrirlestra í sinni vísindagrein. Það hefur alltaf þótt sjálfsagður hlutur, og við tökum það fram, að það þurfi aðeins að tilkynna það háskólaráði. Ég held nú, að flestar aðrar till. segi alveg til sín sjálfar og eru að ýmsu leyti líka í samræmi við ábendingar, sem fram komu hér við 1. umr. málsins. Þá var svo að síðustu viðvíkjandi 41. gr. í frv. og 43. gr. Þar hefur, eins og hv. þm. hafa tekið eftir, verið nokkur deila um heitin á þeim fræðigreinum, sem þar er um að ræða, og hafa verið gerðar þar mismunandi till. Það er sérstaklega það útlenda heiti „pharmacia“, sem tvær till. hafa komið fram um, bæði lyfsölufræði og lyfefnafræði. Við urðum sammála um það í n. að leggja til þarna þá till., sem okkur barst frá menntmrn. og er upprunnin frá landlækni, að kalla þetta, sem á latínumáli er kallað „pharmacia“, lyfjafræði lyfsala, og þá raunverulega í mótsetningu við þá lyfjafræði, sem læknarnir sérstaklega hafa, eða „pharmacologia“, og þó að það þyki kannske að einhverju leyti klaufalegt að kenna þetta þannig við þá menn, sem á að mennta með þessari fræði, held ég þó, að þetta sé langskýrasta heitið, sem við getum fengið á þessu. Það er alltaf ákaflega erfitt að fara að búa til orð á íslenzkunni, sem ekki segja sjálf, hvað meint er með þeim. Það hefur verið það sterka við allar orðmyndanirnar á íslenzku og ber beztan vott um, hvílíkur skapandi máttur er í okkar tungu, að það, sem útlendar þjóðir verða að læra utan að, öll þau latnesku heiti, segir tungan okkur sjálf, það segja orðin okkar sjálf, hvað þau merki. Ég held þess vegna einmitt, að þetta orð, sem þarna er stungið upp á, t.d. „pharmacia“ = lyfjafræði lyfsala, hafi þann kost, að það sé skiljanlegt og skýrt, þannig að við það megi a.m.k. notast, þangað til einhverjum snjöllum mönnum dettur í hug heiti, sem menn yrðu allir sammála um. Og þá þarf að breyta því, bæði í 41. gr. og í fyrirsögn IX. kaflans og í 43. gr. Eins og hefur verið einn tilgangurinn með þessu frv., er kennslan í lyfjafræði lyfsala lögð undir háskólann með þessu. Um það hafa verið nokkrar deilur, og n. bárust eins og n. Ed. mismunandi álit úr hinum ýmsu áttum, þar sem gætti mjög ólíkra skoðana um þetta. En með því bráðabirgðaákvæði, sem við leggjum til að bætt sé aftan við lögin, vildum við a.m.k. fyrirbyggja, að um leið og sú deila, sem uppi hefur verið í þessum efnum, væri útkljáð, yrðu nokkrir fyrir barðinu á þeim lagaákvæðum, sem sett væru. Þeir stúdentar, sem hafa byrjað að nema hjá apótekurunum, þurfa auðvitað að fá sama rétt og þeir aðrir stúdentar, sem byrjað hafa að læra þessa grein. Það þarf að tryggja þeim, um leið og kennslan er lögð undir háskólann, að það sé ekki verið að gera þeirra vinnu og þeirra lærdóm að engu, og að því miðar bráðabirgðaákvæðið og er þess vegna, um leið og verið er að útkljá nú þessa deilu, sem verið hefur um menntun apótekaranna, verið að reyna að sjá til þess, að engir liði undir lausn þeirrar deilu og að með þeim ráðstöfunum, sem þarna eru gerðar, sé um leið verið að binda endi á ástand, sem verið hefur að vissu leyti hvimleitt, en við vonum líka að verði til góðs fyrir þjóðina, að þessi grein er þar með tryggð og bætt við inn í háskólann. Með frv. í heild er n. alveg sammála um að mæla. Það eru í því, eins og hæstv. menntmrh. skýrði frá og undirstrikað var af fleirum við 1. umr., ýmsar merkilegar nýjungar, auk þess sem tekin eru saman í eitt þau lög, sem hafa verið allmörg áður í gildi um háskólann. Við viljum vonast til þess, að þær brtt., sem n. hér hefur gert og er sammála um, verði til þess að bæta þetta frv., og um það, sem n. er klofin um, verða þá að ganga atkvæði hér í d. En jafnframt því, sem við nú leggjum til, að þetta frv. sé samþykkt, vildi ég mega óska þess, að við gætum í framtíðinni sameinazt um að reyna að vinna enn meira að því en hingað til að efla okkar háskóla, efla ekki sízt þá deild hans, sem snýr sérstaklega að okkar eigin sögu, tungu og bókmenntum, og sjá til þess, að þegar hann nú bráðum fer að verða 50 ára gamall, getum við sagt með sanni hér á Alþingi, að við hefðum gert það, sem í okkar valdi stæði, til þess að gera hann að slíkri menntastofnun sem þjóðina dreymdi um, þegar háskóli var reistur í landinu.



Herra forseti. Ég tek undir þá frómu ósk, sem borin var fram hér af siðasta ræðumanni, og ég vil taka það fram, að eftir þeim kynnum, sem ég hef haft af samskiptum háskólans og Alþingis, hefur háskólinn ekki undan neinu að kvarta í þeim samskiptum. Þetta frv. til nýrra háskólalaga, sem hér liggur fyrir, hefur hlotið allrækilegan undirbúning. Það er, eins og fram kemur í grg., samið af n. sem til þess var á sínum tíma kjörin af háskólaráði, en þáverandi menntmrh. síðan skipaði formann fyrir, bankastjóra við Framkvæmdabankann. Þetta frv., sem hér liggur fyrir til nýrra háskólalaga, er fyrst og fremst samsteypa eldri ákvæða um háskólann, sem til þessa hafa verið í ýmsum lögum, og svo tekin upp í lög allmörg ákvæði, sem hingað til hafa verið í reglugerð, vegna þess að það hefur þótt rétt að veita þeim lagagildi. Hins vegar er ekki að mínu viti hægt að segja, að þetta háskólalagafrv. geymi ýkjamörg nýmæli. Hv. menntmn. Nd. hefur nú haft þetta frv. til meðferðar og gert á því allmargar breytingar, eða samtals leggur hún fram 24 brtt. Þær brtt., sem n. ber fram á þskj. 649, eru þó flestar lítils háttar, enda verður að teljast vafasamt fyrir n., sem ekki hefur haft meiri tíma til athugunar á þessu máli en hv. menntmn. Nd., að fara að gera mjög miklar breytingar á frv., með tilliti til þess rækilega undirbúnings, sem það að öðru leyti hafði fengið. Þótt þessar brtt., sem hér eru lagðar fram, séu, eins og ég sagði áðan, flestar lítilvægar og raunar skipti ekki máli um flestar þeirra, hvort þær eru samþ. eða samþ. ekki, þá gegnir þó nokkuð öðru máli um einstaka brtt. Þess vegna ætla ég að leyfa mér að fara nokkrum orðum um þessar brtt., sem hér liggja fyrir á þskj. 649. Það er þá fyrst að segja um 1. brtt., að n. leggur til, að aftan við 1. gr. í frv. bætist orðin: og til þess að sinna sjálfstætt vísindalegum verkefnum. - Um þessa brtt. er það að segja, að hún er að mínu viti allsendis óþörf, vegna þess að í upphafi 1. gr. segir, að Háskóli Íslands skuli vera vísindaleg rannsóknarstofnun og vísindaleg fræðslustofnun. Í þessu orðalagi liggur það eða var a.m.k. ætlunin að láta felast sömu merkingu og er í þessum orðum, sem hv. n. leggur til að bætt sé við. Hins vegar skaðar þessi viðbót ekki á neinn hátt, hún er í rauninni aðeins óþörf endurtekning á því, sem áður er sagt. En ég sé ekkert á móti því, að hún sé samþ., ef menn vilja bæta þessu við. Um 2. brtt. er það að segja, að hún skiptir engu máli. Um 3. brtt., sem er við 4. gr., er það að segja, að mér skildist á framsögumanni, að það mundi ekki vera gert ráð fyrir því, að hún fæli í raun og veru í sér neina efnisbreytingu á gr., en það ákvæði, sem þessi brtt. lýtur að, er svo hljóðandi, með leyfi forseta: „Nú má deildarforseti ekki sækja fund vegna forfalla eða hann er vanhæfur til að taka þátt í úrlausn máls“ - en eftir brtt. ætti þetta að hljóða svo: „Nú má deildarforseti ekki sækja fund vegna forfalla eða af öðrum ástæðum.“ M.ö.o. er þarna aðeins um það að ræða eftir brtt., að deildarforsetinn geti ekki sótt fund, en eftir till. upphaflegu er um það að ræða, að deildarforseti sé að vísu á fundi, en hann sé, vegna þess að hann er riðinn við málið, vanhæfur til þess að taka þátt í úrlausn þess. Þetta kannske skiptir ekki miklu máli, en mér virðist, eftir því sem fram kemur frá n., að hún hafi ekki alls kostar sett sig inn í þetta. Þá kem ég að brtt. 3, b-lið, þar sem ræðir um þátttöku stúdenta í fundum háskólaráðs. Þetta leggur n. til að orðist á þann veg, að ávallt er háskólaráð ræði mál, er varða stúdenta háskólans almennt, skuli stúdentar eiga einn fulltrúa á háskólaráðsfundi og að fulltrúinn skuli þar eiga atkvæðisrétt og málfrelsi. - Ég hef ekki á móti því, að stúdentum sé veittur aðgangur að fundum háskólaráðs né heldur deildarfundum, síður en svo. Ég get tekið undir það, sem hv. frsm. sagði, að það sé æskilegt, að það ríki sem bezt samvinna á milli stúdenta og háskólakennara og að skilningur í því efni sé vaxandi. Mér vitanlega er sú samvinna, sem nú á sér stað milli stúdenta og kennara við háskólann, í góðu lagi, og ég hef ekki heyrt neinar sérstakar kvartanir í þá átt, að henni væri ábótavant. Ég held, að heppilegra hefði verið að byrja á þessu á þann veg. sem gert var ráð fyrir upphaflega í frv. þessu, þegar það var lagt fyrir deildina, sem sé, að það væri heimild til þess að kveðja fulltrúa stúdenta til, þegar mál vörðuðu þá sérstaklega, og síðan væri þessu svo breytt, eftir því sem reynslan segði til um. Ef það gæfist vel, mætti gjarnan gera það alveg „obligatorískt,“ en að þessu er nú horfið hér, að hafa þetta skyldu, að það skuli kveðja stúdenta til, ekki aðeins með málfrelsi, heldur og með atkvæðisrétti, þegar mál varða stúdenta almennt. Ég ætla ekki, eins og ég sagði áðan, að hafa á móti þessu, en hins vegar verður ekki hjá því komizt að óska upplýsinga um það frá hv. n. hvað hún nánar eigi við með þessu. Hvenær varðar mál stúdenta almennt? Mér skilst jafnvel, eftir því sem fram kemur í nál., það vera meiningin að ráða þessu til lykta með reglugerð á þann hátt að taka fram, að stúdent skuli sitja í háskólaráði, en síðan telja upp þau tilfelli, er hann skal víkja sæti. Ég held, að þetta sé hæpin leið við reglugerðina. Ég held, að það verði frekar að setja í reglugerðina, hvenær á að kveðja stúdent til, en það verður að liggja nokkuð ljóst fyrir, hvenær mál er talið varða stúdenta almennt, svo að þá eigi að kveðja til. Nú eru ýmis mál, sem tekin eru til meðferðar í háskólaráði, þannig, að þau t.d. snerta stúdenta einnar deildar eingöngu. Þá vil ég spyrja: Er það mál, sem varðar stúdenta almennt? Þannig mætti náttúrlega lengi spyrja. Stúdent á að hafa atkvæðisrétt þarna, þess vegna getur verið, að hans atkvæði komi til með að ráða úrslitum. Í því sambandi dettur mér í hug eitt mál frá s.l. vetri, þar sem ágreiningur var, eitt af þeim fáu málum, sem ágreiningur varð um í háskólaráði. Það var um það, hvort stúdentar skyldu fá að halda dansleik í anddyri háskólans á gamlársdag. Nú vil ég spyrja hv. nefnd: Er það meiningin, að slíkt mál sé. mál, sem varðar stúdenta almennt? Það er aðeins það, sem ég vil fá fram, við hvað sé átt, að það sé skýrt, að n. hafi gert sér grein fyrir því, við hvað hún á, þegar hún vill láta lögbjóða, að fulltrúi stúdenta skuli jafnan kvaddur til, þegar mál eru rædd á háskólaráðsfundi, sem varða stúdenta almennt. Ég skal svo ekki ræða 4. brtt. Hún skiptir engu máli. En 5. brtt. er við 9. gr., og er þar lagt til, að inn sé skotið orðunum: „Þá skal og starfa við Háskóla Íslands rannsóknarstofnun í þágu atvinnuveganna, er nefnist atvinnudeild háskólans.“ Mér skilst á nál., að n. geri ráð fyrir, að með þessu sé verið að staðfesta það, sem nú sé ákveðið í l. Það er rétt, að í l. frá 1936 um háskólann stendur það, að atvinnudeild sé ein deilda háskólans. Það ákvæði hefur hins vegar aldrei komizt í framkvæmd, og eftir það hafa, eins og hv. n. er kunnugt, verið sett l. um atvinnudeildina, þ.e. lög um náttúrurannsóknir, lög nr. 68 frá 1940, þar sem ákvæði eru einnig um atvinnudeildina, og samkvæmt þeim l. er beinlínis tekið fram, að stofnun þessi, sem hér gengur undir nafninu atvinnudeildin, lúti yfirstjórn rannsóknaráðs ríkisins og atvmrh. Ég skal taka það skýrt fram, að ég hef síður en svo á móti því, að rannsóknarstofnun í þágu atvinnuveganna, þ.e. atvinnudeildin, sé í tengslum við háskólann. En mér er spurn: Hvernig er þessum tengslum varið, og hvernig ætlast n. til þess, að þeim tengslum sé varið? Hvernig á þessi rannsóknarstofnun að vera í tengslum við háskólann? Undir hvaða deild á hún að lúta, á hún að lúta beint undir háskólaráð o.s.frv.? Hún lýtur ekki undir menntmrh., því að samkvæmt skýlausum lögum frá 1940, sem ég vitna í, lýtur hún atvmrh., þannig að þessar stofnanir, sem þannig er gert ráð fyrir að séu í tengslum, lúta sín undir hvorn ráðh. Ég held, að ef á að samþ. þetta svona, þá sé það minnsta, sem hægt er að gera, að bæta við orðunum: Nánari ákvæði um þetta skulu sett í reglugerð. - En annars held ég, að það sé ekki hægt að setja svona ákvæði inn í þessi heildarlög, nema gera þá um leið í þeim l. nánari grein fyrir réttarstöðu atvinnudeildarinnar. Ég hygg, að það væri nauðsyn á slíkri lagasetningu, en ég held, að hún eigi ekki heima í þessum lögum eða a.m.k. geti ekki komizt inn í þau við meðferð þessa máls á þingi. Ég held, að það mál þyrfti alveg sérstaklega að endurskoða, og þá held ég einmitt, að það gæti verið heppilegt, að hún væri í tengslum við háskólann og lyti þá ef til vill einhverri deild þar, sem væntanlega yrði þá helzt verkfræðideildin, en það væri kveðið alveg á um það í lögum, hvernig þeim tengslum væri varið og hvernig samband ætti að vera milli háskólans og atvinnudeildarinnar. En ég vil óska eftir skýringum á því, hvernig n. hefur hugsað sér þetta. Þá er 6. brtt. Hún lítur nokkuð sakleysislega út. Hún er við 12. gr., en í 12. gr. frv, er um að ræða undantekningarákvæði frá þeim almennu reglum, sem gert er ráð fyrir að gildi samkv. frv., sem sagt, að í hvert eitt skipti, sem embætti losnar við háskólann, sé það auglýst og umsóknir lagðar fram og þær umsóknir gangi undir dóm n., sem metur, hvort umsækjandinn sé hæfur eða ekki. En það er í þessari 12. gr. gert ráð fyrir, að það megi fara fram hjá þessari almennu og ég vil segja sjálfsögðu leið, að embætti sé auglýst til umsóknar, sem sé gert ráð fyrir því, að þegar sérstaklega standi á, geti menntmrh. samkv. till. viðkomandi háskóladeildar og með samþykki háskólaráðs boðið vísindamanni að taka við kennaraembætti við háskólann, án þess að það sé auglýst laust til umsóknar. Ég hef alltaf verið heldur andvígur þessari gr., eins og hún er. Ég held, að hvaða vísindamaður sem á í hlut sé ekki of góður til þess að sækja um embættið. Ég skal þó ekki hafa á móti því, að það kunni einstöku sinnum að finnast þau tilvik, þar sem eðlilegt geti verið að fara þessa leið, sem gr. gerir ráð fyrir. En þá er það að mínu viti svo, að þá leið á ekki að fara, nema um það sé alveg fullt og einróma samkomulag innan háskóladeildarinnar. þess vegna vil ég mælast til þess við hv. þdm., að þeir felli þessa brtt. n. að fella niður orðið „einróma“ í 12. gr. Ég er ekki alveg viss um, að n. hafi gert sér grein fyrir, hvað í því felst. Það er að vísu svo, að þó að þessi brtt. yrði samþ., þá væri ekki gengið á hlut háskólans, nema síður sé. En ég verð að segja það um mína „kollega,“ að þeir eru náttúrlega breyskir eins og aðrir menn, og það er náttúrlega aldrei alveg útilokað, að þar geti einhver klíkuskapur átt sér stað. Ég viðurkenni að vísu, að það er reistur nokkurn varnarmúr þarna með því að áskilja það, að samþykki háskólaráðs þurfi einnig til, það er þá aðeins meirihlutasamþykki, og enn fremur að samþykki menntmrh. þurfi til. Um 7. brtt. skal ég ekki fara neinum orðum. Það verður sjálfsagt reglugerðarákvæði, sem verður að skera nánar úr um, hvenær eigi að kveðja fulltrúa nemenda til. Ekki skal ég heldur ræða um 8. eða 9. brtt., nema aðeins undirstrika þann skilning, sem fram kom hjá frsm. n. og mér skilst vera skilningur n., að með þessu sé talið heimilt að hafa í reglugerð eftir sem áður ákvæði, sem takmarka aðgang að tannlæknadeild háskólans, og setja almenn skilyrði, sem lúta að prófum og takmarka aðgang að verkfræðideild, þannig að með þessu sé staðfest það ástand, sem nú er. Hins vegar get ég fullyrt, að það ríkir ekki, að því er ég bezt veit um, neinn áhugi fyrir því innan háskólans að öðru leyti að takmarka aðgang að deildum hans. Ég veit a.m.k. og get fullyrt fyrir þá deild, sem ég tilheyri, lagadeildina, að þar hefur slíkt engan hljómgrunn og hefur engum dottið slíkt í hug. Ég er viss um, að sama má segja fyrir guðfræðideildina og íslenzk fræði. En þá er það 10. brtt., sem ég vildi leyfa mér að fara nokkrum orðum um. Hún lýtur að því að fella niður 23. gr. frv., en í 23. gr. frv. er nú ekki sagt annað né meira en það. að ákvæði um eftirlit með námsástundum háskólastúdenta megi setja í reglugerð háskólans. Það má segja, að þetta eftirlit með námsástundun nemenda eigi sér stað nú, og það fer fram með þeim hætti, þar sem ég þekki til, að kennarar láta nemendur, sem sækja tíma, skrá sig á blað, og síðan gera svo kennarar það upp með hæfilegu millibili, hvaða nemendur og hvernig nemendur hafa sótt tíma. Ég veit ekki til þess, að það sé á döfinni neinn áhugi fyrir því að taka upp annað eftirlit með námsástundun nemenda en þetta, að kennarar geti kannað, hvaða nemendur og hvernig nemendur sækja tíma hjá þeim, og mér er ekki kunnugt um, að það sé áhugi sem sagt fyrir öðru eftirliti. Og ég vil þá spyrja hv. n., hvort það sé skilningur þess nefndarmeirihluta, ef þessi brtt. hans verður samþ., að héðan í frá sé kennurum óheimilt að láta ganga slíka pappírsmiða um kennslusalina, sem nemendur skrá sig sjálfir á. Ég vil í því sambandi benda á 26. gr., sem gerir ráð fyrir því, að ef stúdent hefur ekki sótt tíma í tvö eða eftir atvikum fjögur kennslumissiri, skuli hann niður falla af stúdentatali. Nú verð ég enn fremur að biðja n. um upplýsingar um það, ef svo skyldi vera, að ekki mætti hafa þetta eftirlit með tímasókninni, sem tíðkazt hefur, hvernig á að kanna það, hvort stúdent hefur sótt kennslustundir í tvö missiri eða fjögur, eða hvað sem það nú er. - Ég er ekki hlynntur því að taka upp neina tímaskyldu, en mér vitanlega gengur þó þróunin hvarvetna í þá átt í háskólum, að það sé nú hvarflað æ meir frá hinu forna akademíska frelsi og að það sé fylgzt betur með nemendum en áður. Ég hygg, að það eigi sér stað í hinum vestræna heimi, og ég get fullyrt, að það á sér stað í hinum austræna heimi. Ég hygg, að það eigi sér stað austur í Rússlandi; ég veit, að hv. frsm. mun kunnugt um það, hann var þar á ferð s.l. haust. Um svipað leyti átti ég þess kost að fara alla leið austur til Kína, og mér til mikillar ánægju gat ég heimsótt þar tvo merkilega háskóla og kynnti mér nokkuð vinnubrögð þar, eftir því sem hægt var, sérstaklega lagadeildanna, og það var mjög ánægjulegt að kynnast því á ýmsa lund. En þar var alls ekkert akademískt frelsi. Nemendur urðu að sækja tíma og það hreint ekki svo fáa tíma á hverjum degi, og yfirleitt var fylgzt með þeim allan daginn, en vitaskuld getur verið, að þar eigi að gegna öðru máli, vegna þess að þeir séu meira á opinberu framfæri en stúdentar hér eru. Um þetta mál, hvort eigi að hafa eftirlit með námsástundun nemenda eða stúdenta, það getur vel verið, að það sé andstaða gegn því hjá stúdentum, að það sé tekið upp slíkt eftirlit, sem þó er ekki meiningin að taka neitt upp, heldur halda því, sem verið hefur. Og það getur vel verið, að einhverjir hv. þm. haldi, að það verði líklegt til vinsælda eða fylgisauka hjá stúdentum að fylgja því. Ég held eftir kynnum mínum af stúdentum, að þeir muni ekki mikið gangast upp við slíkt. Þetta mál er í eðli sínu algerlega ópólitískt mál, og ég veit það, að hv. þdm. fara ekki að skiptast um það málefni eftir flokkum. Ég vil sem sagt leyfa mér að leggja eindregið til, að till. meiri hl. n., sem að þessu lýtur, verði felld og að það megi standa í lögum háskólans, að það sé heimilt að setja ákvæði í reglugerð um eftirlit með námsástundun nemenda. Ég verð að segja það, að það liti dálítið einkennilega út sú mynd, sem fengist af Alþ., ef það felldi slíkt ákvæði. Ég skal svo ekki fara um þetta atriði öllu fleiri orðum, en aðeins vildi ég óska þess, að n. eða meiri hl. hennar upplýsti, hvort það sé skoðun hans, að ef þessi brtt. hans verði samþ., sé héðan af óheimilt að hafa eftirlit með því, hverjir nemendur mæta í tímum. Þá vil ég aðeins taka fram varðandi 14. brtt., hvernig ég skil hana, og fá það staðfest hjá n., að sá skilningur sé réttur. Ég skil hana svo, að með henni sé meiningin, að það megi í reglugerð setja öll þau ákvæði, sem eru í 27., 28. og 29. gr., það sé sem sé ekki ætlunin með þessu að breyta öðru en því að fella niður 30. gr. Ég vildi gjarnan fá þennan skilning staðfestan. Aðrar brtt., sem eru á þskj. 649, gefa mér ekki tilefni til að segja fleira en ég hef þegar sagt.



Herra forseti. Út af því, hvernig hv. síðasti ræðumaður byrjaði mál sitt, vil ég taka fram, að eftir því sem þingnefndir starfa og hafa aðstöðu til að starfa, þá hygg ég, að menntmn. Nd. hafi lagt mikla vinnu í þetta frv. Hún hefur haldið um það marga fundi, oft með mjög fjörugum umræðum og jafnvel deilum um ýmis atriði, a.m.k. tvo langa fundi, þar sem menntmrh. var viðstaddur, og ég hygg, að a.m.k. rektor háskólans hafi fengið tækifæri til að fylgjast með nokkrum helztu hugmyndum, sem þar komu fram, svo að ekki sé ástæða til að gagnrýna þær till., sem fram koma á þeim grundvelli. Annars hygg ég, að hv. frsm. n. muni ræða ýmis þau atriði, sem 1. þm. Skagf. (ÓJ) óskaði frekari skýringa á. Mun ég ekki hætta á að tvítaka það og ekki ræða það frekar. Ég er sammála flestu eða öllu því, sem frsm. n. sagði almennt og taldi vera frá eigin brjósti um verkefni og framtíð háskólans og þann anda, sem á að ríkja hér á Alþ. gagnvart skólanum og þróun hans. Það er tvímælalaust ein af höfuðskyldum okkar að styrkja og efla norrænudeildina íslenzku fræðin, verulega frá því, sem nú er. Ég vil leggja meiri áherzlu en hv. frsm. gerði á það, að þróun nútímaþjóðfélags, hér eins og annars staðar, gengur ört í þá átt, að við munum, jafnframt því sem við eflum deildir eins og norrænudeildina, þau húmanistísku fræði, þurfa mjög á auknum fjölda verkfræðinga og teknískt lærðra manna að halda, og við verðum engu síður að leggja áherzlu á að fullkomna hið tæknilega nám, sem hægt er að stunda við háskólann. Eitt atriði vil ég nefna hér, sem ég hreyfði lauslega í n., en fékk þó ekki hljómgrunn að þessu sinni, þó að undirtektir manna væru vinsamlegar, en það er þörfin á því, að ungir Íslendingar séu beinlínis styrktir meira en gert hefur verið til þess að stunda nám við Háskóla Íslands. Mér er ekki fyllilega kunnugt um það, hvort stúdentar hafa á undanförnum árum óskað eftir þróun í þá átt, að þeim verði veitt lán eða að meira yrði um styrki. Mér virðist, að þetta mál horfi nú þannig við, að það sé orðið mjög nauðsynlegt að gefa því gaum. Mér er sagt, að fyrir unga stúdenta utan af landi geti það oft verið ódýrara að fara til Þýzkalands eða til Danmerkur til þess að stunda háskólanám heldur en til Háskóla Íslands í Reykjavík. Þó að það sé gott, að margir af okkar menntamönnum stundi nám sitt erlendis og þeir megi nema sem viðast, þá held ég, að þetta atriði sé svo alvarlegt, að það verði að hyggja nánar að því. Ég vil beina þessu til hæstv. menntmrh., í þeirri von, að hann, þegar tóm gefst, íhugi þetta mál og athugi, hvort hægt er að jafna það misræmi, sem þarna er orðið á milli þeirra, sem styrktir eru með milljónum króna á ári til náms erlendis, sem er sjálfsagt og ágætt, og svo hinna, sem heima eru. Eins og fram kom hjá frsm., hefur menntmn. orðið sammála um allar þær till., sem eru prentaðar á þskj. 649, nema eina. Það er 10. till., um það, að 23. gr. frv. falli niður. 23. gr. hljóðar svo og er aðeins ein setning: „Ákvæði um eftirlit með námsástundum háskólastúdenta má setja í reglugerð háskólans.“ Um þetta urðu töluvert miklar umræður og deilur í n., og má segja, að annars vegar hafi ríkt sjónarmið hins gamla og hefðbundna akademíska frelsis, sem svo er kallað, en hins vegar það sjónarmið, að eins og tímar hafi breytzt, nám hafi breytzt og allar lífsaðstæður hafi breytzt, þá væri óhjákvæmilegt, sjálfsagt og hollt fyrir alla aðila, að þetta „frelsi“ breyttist nokkuð líka. Ég er þeirrar skoðunar, að hugmyndin um akademískt frelsi, sem er mjög sterk í hugum stúdenta, sé orðin úrelt og að þessi hugmynd hafi nú orðið skaðleg áhrif, hún hafi þau áhrif á ungmennin, sem útskrifast úr menntaskólunum, að þau beinlínís telji það sjálfsagðan hlut að taka náminu með mikilli ró fyrsta ár háskólans. Ég er þeirrar skoðunar, að margir stúdentar tapi algerlega að óþörfu námstíma á þessu. Ég er líka þeirrar skoðunar, að það eigi að skipuleggja sem allra mest af námi háskólans þannig, að hægt sé að hafa nokkurt eftirlit með námsástundun háskólastúdenta. Ég vil taka það fram, að sú lýsing, sem frsm. gaf hér á því, að það ætti að hefta alla stúdenta í aga, sem jafnaðist á við menntaskólana, er að minni hyggju hreinar ýkjur. Ég tel, að það sé bæði stúdentum og háskólanum til hags, að það sé gengið nokkuð í þessa átt, en jafnframt að það eigi að framkvæma og sé vandalaust að framkvæma eftirlit, eins og gert er víðast hvar í veröldinni, þannig að þeir nemendur, sem stunda vel sitt nám og gengur námið vel, finni á engan hátt fyrir því. Hins vegar getur þetta orðið nokkurt aðhald fyrir þá, sem tilhneigingu hafa til þess að dýrka hið akademíska frelsi um of. Ég tel, eins og síðasti ræðumaður, að yfirgnæfandi meiri hluti stúdenta muni skilja þetta og skilja nauðsyn þess, að slíkt ákvæði sem 23. gr. sé í lögum. Ég tel því, að það sé tvímælalaust, að háskólinn eigi að hafa, og mér skilst, að prófessorar telji sig þurfa að hafa laga- eða reglugerðarheimild til þess að halda uppi nokkurri viðleitni til eftirlits með námsástundun. Mér finnst öll rök, sem fram hafa komið, benda í þá átt, að háskólakennurum sé fyllilega treystandi til þess að framkvæma þetta á þann hátt, að ekki verði gengið út í þær öfgar, sem eru andstæðastar hinu gamla frelsi. Verð ég að segja, að ég fylgi hvorugum öfgunum í þessu efni, heldur skynsamlegu meðalhófi. Þetta vildi ég láta fram koma af hálfu okkar, sem ekki styðjum 10. brtt. og viljum ekki, að 23. gr. frv. verði felld niður.



Herra forseti. Ég kvaddi mér hljóðs fyrst og fremst til þess að leggja áherzlu á óskir háskólastúdenta í sambandi við þetta frv. til nýrra háskólalaga, sem hér liggur fyrir. Óskir stúdenta í þessum efnum varða fyrst og fremst tvö atriði: annars vegar aðild stúdenta að stjórn háskólans og hins vegar vernd hins akademíska frelsis, sem hv. síðasta ræðumanni virtist standa talsverður stuggur af. Að því er fyrra atriðið varðar er þess að geta, að annað aðalhlutverk háskólans er að veita stúdentum fullkomna fræðslu, og þessir stúdentar, sem stunda nám við Háskóla Íslands, eru nú um 800. Mestur hluti þeirra hefur náð lögræðisaldri, eru yfir 21 árs gamlir, og er að því leyti ólíkt farið íslenzkum stúdentum og stúdentum í háskólum margra annarra landa, sem útskrifast mun yngri, allt frá því þeir eru 17 ára gamlir. Ákvæði um þátttöku stúdenta í stjórn háskóla hefur nú nýlega verið sett í norsk lög að því er varðar háskólann í Osló. Fyrirkomulagið þar er þannig, að stúdentar eiga fastan fulltrúa í háskólaráði, en undanskildir aðild stúdenta eru tilteknir málaflokkar. Sú brtt., sem menntmn. þessarar hv. d. hefur lagt fram um þetta efni, gengur ekki alveg svona langt, þar eð hún gerir ráð fyrir, að stúdentar eigi aðild að háskólaráði, þegar til umræðu eru mál, sem varða stúdenta háskólans almennt. Það hefur komið fram í ræðum þeirra, sem hér hafa talað, að á því leiki nokkur vafi, hvaða mál eiga að heyra þarna undir. Hins vegar er ákvæði n. þannig orðað, að túlka má það á þann hátt, sem Oslóar-menn gera. En persónulega fyndist mér skýrara og full ástæða til að haga þessu heldur á þann veginn, að almenna reglan væri sú, að stúdentar ættu fastan fulltrúa í háskólaráði og málaflokkar, sem þeir skyldu ekki eiga aðild að eða taka þátt í úrlausn um, væru sérstaklega undanskildir með reglugerð. Bæði er það, að mál háskólans almennt hljóta að varða stúdenta líka, þótt þau varði ekki stúdenta háskólans almennt sérstaklega, og þar eð stúdentar háskólans eru mun yngri en kennarar háskólans, ætti það alls ekki að vera til baga fyrir kennara háskólans að fá sjónarmið eins stúdents fram um þessi mál, þar eð sjónarmið hinna yngri manna eru um mörg af þessum málum nokkuð önnur en hinna eldri. Hv. 1. þm. Skagf. (ÓJ), sem er prófessor við lagadeild háskólans, sagði nokkur orð um brtt. n. um þetta efni. Hann spurði, hvernig skilja bæri, að mál snerti stúdenta háskólans almennt, hvort mál, sem snerti stúdenta einnar deildar, teldust snerta stúdenta háskólans almennt; einnig hvort mál eins og það, hvort heimilt væri að halda dansleik í anddyri háskólans á gamlárskvöld, teldust snerta stúdenta almennt eða hvort stúdent skyldi eiga hlut að úrlausn þess máls. - Ég tel alveg tvímælalaust, að stúdentar ættu að eiga aðild að úrlausn slíkra mála. Mér dettur í hug í þessu sambandi eitt mál, sem mjög var á döfinni fyrir nokkrum árum í háskólanum, en það var, þegar sett var ákvæði í reglugerð háskólans um íþróttaskyldu stúdenta. Einn hv. nm. í menntmn. minntist einhvern tíma lauslega - að mig minnir - á það, að það væri alls ófært, að stúdent ætti að fara að skipta sér af því, hvort lögð yrði íþróttaskylda á háskólastúdenta eða ekki. Það eru einmitt þess konar mál, sem er full ástæða að stúdentar hafi heimild til að fjalla um, og mjög til skaða, ef þeirra álits gætir ekkert um slík mál. Það eru fyrst og fremst mál, sem varða beinlínis vísindaleg efni og jafnvel persónuleg mál hinna ýmsu háskólakennara, ýmislegt varðandi prófverkefni, einkunnir og þess háttar, sem eðlilegt er og sjálfsagt að stúdentar komi ekki nálægt. Þetta viðurkenna háskólastúdentar, og þess vegna væri það sennilega öllu betra, að norska reglan í þessu efni væri látin gilda, þ.e.a.s. að brtt. n. um þetta efni væri túlkuð á þann veg, að almenna reglan væri sú, að stúdent ætti sæti í háskólaráði. Sama er að segja um aðild stúdenta að stjórn deilda. Þar er ráðið til lykta eða rætt um mál, sem yfirleitt eru enn nær stúdentum en þau, sem rædd eru í háskólaráði, og það væri vissulega mjög til góðs, ef nemendur deildarinnar ættu kost á að koma sjónarmiðum sínum þar á framfæri. Ég hef orðið þess vör, að nokkur ótti hefur komið fram við það, að þarna mundu hin ólíku pólitísku sjónarmið háskólastúdenta verða mjög hættuleg. En sannleikurinn er sá um pólitíkina í háskólanum, að raunverulega kemur hún alls ekki til greina um hagsmunamál stúdentanna sjálfra, þar standa þeir yfirleitt sem einn maður, hvaða pólitísku skoðun sem þeir hafa. Ég mun svo láta þessi orð nægja um aðild stúdenta að stjórn háskólans, en víkja nokkuð að hinu atriðinu: vernd hins akademíska frelsis. Þá held ég væri ekki úr vegi að gera sér grein fyrir, hvað felst í hugtakinu akademískt frelsi. Það mun í fyrsta lagi vera, að háskólakennara er í sjálfsvald sett, hvaða rannsóknum hann sinnir, hvaða kenningar hann lætur koma fram í kennslu sinni og hvaða skoðunum hann gerir grein fyrir, og það eru engin yfirvöld bær um að fyrirskipa háskólakennurum neitt um þetta. Að því er stúdenta varðar, þá er þeim heimilt að notfæra sér kennslu háskólans eftir vild, og þeim er að öllu leyti í sjálfsvald sett, á hvaða hátt þeir notfæra sér hana. Þetta eru meginatriðin, sem felast, í hugtakinu akademískt frelsi. Það hefur komið hér fram, að hið akademíska frelsi skapi hjá mörgum stúdentum hneigð til að slá algerlega slöku við nám sitt og verða - að því er mér skilst helzt - óhæfilega dýr baggi á þjóðfélaginu, sem kostar kennsluna við háskólann. Ég vildi benda á, að laun prófessoranna eru nákvæmlega jafnhá, hvort sem 3 stúdentar hlusta á fyrirlestur hjá þeim eða 30. Þess vegna kemur það að þessu leyti á sama hátt út fjárhagslega fyrir þjóðfélagið, hvort stúdentar sækja tíma sína eða ekki. Það, sem máli skiptir, er, að þeir stúdentar, sem hafa hæfileika og dug til þess að ljúka háskólanámi, fái að gera það óhindraðir af reglum ríkisvaldsins. Stúdentar, sem stunda nám við Háskóla Íslands, þar sem enn þá ríkir akademískt frelsi, fá tækifæri til að þroska sína einstaklingslegu, persónulegu hæfileika, ala upp með sér sjálfsaga, og þeir venjast á að taka ábyrgð á sínum eigin gerðum. Það má segja, að þegar stúdent hefur náð tvítugsaldri, sé sannarlega tími til kominn að reyna það, hvort hann er maður til að rísa undir sínu eigin persónufrelsi. Skólakerfi okkar er í svo föstum skorðum að segja má, að námsmenn njóti ekki frelsis við nám sitt, fyrr en þeir koma í Háskóla Íslands, og oft er það svo, að þeir, sem hafa vei dugað í menntaskólum eða skyldunámsskólunum, heltast úr lestinni í háskólanum, því að þeir hafa ekki viljastyrk til þess að rækja nám sitt vel, þegar þeir stjórna gerðum sínum að öllu leyti sjálfir. Hins vegar er það oft, að margir þeir, sem hafa verið linir við námið í almennu skólunum, leggja hart að sér í háskóla, þegar nær alvöru lífsins dregur, og verða þar oft með beztu mönnum. Þá er á það að líta, að högum fjölda stúdenta hér á landi er svo háttað, að þeim er fjárhagslega nauðsynlegt að geta stundað vinnu jafnframt námi sínu, og dugir þar ekki sumaratvinna ein. Hér er ekki aðeins um að ræða einhleypa stúdenta, sem þurfa að standa straum af uppihaldi sínu yfir vetrartímann, heldur hefur á síðari árum þróunin gengið æ meira í þá átt, að fjöldi háskólastúdenta er fjölskyldumenn. Af skiljanlegum ástæðum þurfa þeir meira fé til lífsins og leggja þá jafnframt meira að sér við nám sitt, en jafnframt er dregið úr þeim skilyrðum, sem þeir hafa til að sækja tíma við Háskóla Íslands. Þeim þarf að vera í sjálfsvald sett, hvort þeir sækja tíma um tiltekið skeið og sleppa því á öðru tímabili. Ef þessum mönnum væri ekki kleift að ljúka háskólanámi á þann hátt, sem nú er með akademísku frelsi, væru þeir annaðhvort útilokaðir frá háskólanámi eða þá að þeir yrðu að steypa sér í stórskuldir til þess að ljúka því, og þykir mér ólíklegt, að margir fjölskyldumenn mundu binda sér þann skuldabagga í upphafi búskapar. Það hefur verið gerð athugun á því, a.m.k. varðandi eina deild háskólans, lagadeild, hve stór hluti af stúdentunum er giftur, og það kom í ljós, að hin síðari ár hafa um 30% íslenzkra lagastúdenta verið giftir. Það liggur í augum uppi, að það væri þjóðfélaginu ekki til góðs, að fjöldanum af þessum mönnum væri fyrirmunað að ljúka háskólanámi. Það yrði, ef hið akademíska frelsi yrði skert til muna. Sama er að segja um þá menn, sem falla fyrir freistingum hins akademíska frelsis, leggjast jafnvel í óreglu, - þeir taka sig oft á síðar og verða mjög dugandi og nýtir menn. – Það væri sannarlega þjóðfélaginu til lítils góðs, ef þeim væri meinað að halda áfram námi og ljúka háskólaprófi. Enn fremur væri vafasamt gagn að því að knýja það fólk í gegn, sem ekki hefur dug og skynsemi til að fara með frelsi við eigin vinnu. Hið akademíska frelsi er það fyrirkomulag, sem kynslóð flestra þeirra hv. þm., sem hér eru inni, hefur átt við að búa, og ég á erfitt með að trúa því, að hv. þdm. telji árangur menntunar þeirrar kynslóðar slíkan, að sporna beri við því, að haldið sé áfram á sömu braut. Einhverjum kann nú að þykja þetta nokkuð mörg orð og djúpt í árinni tekið um þær greinar, sem líta svo meinleysislega út eins og t.d. 23. gr. þessa frv., sem hér liggur fyrir. En hún er alls óþörf, ef beita á henni aðeins á þann hátt, sem hv. 7. þm. Skagf. gat hér um, því að í 26. gr. frv. er ákvæði um, að stúdent skuli falla út af stúdentatali skólans, hafi hann ekki sótt tíma um tiltekið skeið, og þá hlýtur það að leiða af sjálfu sér, að hið upptekna fyrirkomulag - að láta miða ganga um kennslustofurnar og láta stúdentana skrá sig þar á - hlýtur að halda sér, til þess að unnt sé að sjá á einhvern hátt, hvort stúdent hefur einhvern tíma sýnt sig í háskólanum á því tímabili, sem 26. gr. ræðir um. Hins vegar er stúdent að öllu leyti í sjálfsvald seít, hvort hann skrifar nafn sitt á slíkan miða. Það er ekki bægt að skylda hann til þess, ef hann er því mótfallinn. Sömuleiðis er ekki heldur hægt að skylda kennara til að láta slíkan miða ganga. En ég held, að þetta ákvæði sé algerlega hættulaust. En hins vegar getur verið hægt að beita 23. gr. á þann hátt, að hún skerði hið akademíska frelsi, og ég vil eindregið biðja hv. þdm. að skoða hug sinn gaumgæfilega, áður en þeir ákveða, hvort rétt sé að lögfesta ákvæði, sem getur haft í för með sér skerðingu á hinu akademíska frelsi og þar með orðið spor í áttina til kinverskra fræðsluhátta, sem hv. síðasti ræðumaður ræddi um.



Herra forseti. Hv. 1. þm. Skagf. beindi nokkrum spurningum til mín sem frsm. n. út af nokkrum atriðum í okkar brtt. Það var þá í fyrsta lagi viðvíkjandi 1. gr. um, hvort viðbótin: til þess að sinna sjálfstætt vísindalegum verkefnum, væri ekki óþörf. Háskólinn getur verið vísindaleg rannsóknarstofnun og vísindaleg fræðslustofnun þannig, að það eigi fyrst og fremst við hans háskólakennara. En ef það er undirstrikað fyrst og fremst, að þeir eigi svo að segja einvörðungu að veita nemendum sínum menntun með það fyrir augum, að þeir gegni ýmsum embættum og störfum í þjóðfélaginu, en ekkert sé tekið fram um þetta, sem við tökum þarna fram, þá mundi það að okkar áliti ýta undir að gera háskólann einhæfari en ella ætti að verða. Ég held, að það sé nauðsynlegt, bæði vegna stúdentanna og prófessoranna, að taka það fram, að þeir þurfi að muna eftir því, stúdentarnir, að þeir eigi að búa sig undir að sinna sjálfstætt vísindalegum verkefnum í þjóðfélaginn, og prófessorarnir og háskólakennararnir þurfi líka að muna það, að þeir eigi að búa þá undir að vera sjálfstæðir menn í þessu og sinna þessu sjálfstætt. Ég held, að það sé nauðsynlegt, og ég held, að það sé aðeins gott fyrir háskólann, að það sé tekið fram. Það kom einmitt út frá þessu, sem ég minntist á í upphafi. Háskólinn varð til sem embættismannaskóli. Hann þarf að verða meira og meira vísindastofnun. Á því þarf þjóðfélagið að halda. Og hann þarf meira og meira að geta gert að því að útskrifa menn, sem ern færir um að sinna vísindalegum störfum, og ég held, að það sé nauðsynlegt að undirstrika það. Ég skal viðurkenna hitt um leið, að þjóðfélagið þarf um leið að hugsa til þess, að það geri þeim mönnum, sem sérstaklega hafa verið gerðir færir um það í háskólanum að sinna vísindalegum verkefnum, mögulegt að leggja stund á þau í þjóðfélaginu. Þá spurði hv. 1. þm. Skagf., hvort það væri ekki skakkt að vera að strika burt: vanhæfur. Ég verð að segja það, að ég hef litið svo á, ef deildarforseti, sem kemur á fund, væri vanhæfur til að taka þátt í úrlausn máls, þannig að það varðaði t.d. hann sjálfan eða annað slíkt, að hver deildarforseti í deild í háskóla hafi þann sjálfsaga, að hann taki ekki þátt í slíku, Væri það nauðsynlegt, þá mætti náttúrlega taka slíkt fram í reglugerð, en óviðkunnanlegt finnst mér að þurfa að taka slíkt fram í lögum. Þess vegna vildum við fella það burt. Þá spurði hv. 1. þm. Skagf., hvað það væri, sem varðaði stúdenta almennt. Um þessa hluti höfum við reynt að taka nokkuð fram í okkar nál., hvað við álitum að varðaði þá ekki, og það þrengir þetta nokkuð. Hitt verður auðvitað að vera reglugerðaratriði, sem smám saman skapast hefð um, og þess vegna þægilegra að breyta slíku í reglugerð, og svo vel treysti ég bæði háskólaráði og hæstv. menntmrh., að hægt sé að finna út, hvað réttast sé í slíkum efnum. Hv. 1. þm. Skagf. spurði, hvort t.d. stúdentar ættu að mega taka þátt í að ákveða, hvort það skyldi vera dansleikur í háskólanum á gamlárskvöld eða slíkt. Það eru 30 prófessorar við háskólann, og það er einn stúdent, sem með þessu móti fengi þátt í að taka ákvarðanir um svona hlut. Er nokkur hætta með það, sem stúdentar, ja, við skulum segja í yfirdrifnu stúdentafrelsi gjarnan vildu gera, að einn stúdent mundi afvegaleiða meiri hluta prófessoranna, þó að hann ætti þarna atkvæðisrétt? Ég held, að við þurfum ekkert að óttast það, og ég held við ættum að gefa þeim eina stúdent frekar oftar atkvæði heldur en hitt. Þá spurði hv. 1. þm. Skagf., hver okkar meining væri viðvíkjandi atvinnudeildinni. Eins og háskólalögin eru núna, er atvinnudeildin ein af 6 deildunum við háskólann. Það er orðað þannig, ef ég man rétt. Hún er beinlínis til viðbótar við heimspekideild og verkfræðideild. Eftir okkar orðalagi bættum við því inn í, að hún sé við háskólann sem rannsóknarstofnun. Hún er ekki lengur ein deild í honum. Hins vegar heitir hún í þeim sérstöku lögum, sem um atvinnudeildina eru, atvinnudeild, og það er lögð þar áherzla á, að hún starfi við háskólann. Ég held þetta sé alveg hárrétt af nefndinni að hafa samræmi á milli þessara háskólalaga og þeirra laga, sem nú gilda um atvinnudeildina, og við setjum þetta í samræmi með því að bæta því þarna inn í, að atvinnudeildin starfi við háskólann, en við setjum það hins vegar ekki eins og hefur verið í háskólalögunum, að hún sé ein af 6 deildum háskólans. Hvernig samstarfið eigi að vera þarna á milli í framtíðinni, það er vandamál, sem enn er ekki leyst, hvorki leyst með þessari till. okkar né heldur leyst almennt og var ekki leyst með l. um atvinnudeildina. Þetta samband er raunverulega ákaflega laust, er formlegt og lagalegt, og ég held, að það komi til með að verða í þá áttina í framtiðinni líka. Og ég held, að það geri ekkert til, þó að það sé skoðað sem starfandi við háskólann. Það gefur slíkri rannsóknarstofnun æðri svip, að hún sé kennd við háskólann. Það skapar tengsl á milli háskólans sem vísindastofnunar og atvinnuveganna í þjóðfélaginu og er heppilegt að þessu leyti. Það mundi þýða, að þeir menn, sem þarna störfuðu, væru vísindalega séð nátengdari háskólanum sem fræðimenn og vísindamenn, þegar þetta væri enn þá í háskólalögunum, jafnvel þó að það heyrði undir annan ráðh. Hins vegar virtist okkur, að með því að taka þetta alveg út úr háskólalögunum væri verið að stefna að því að slíta þessi tengsl. án þess þó að slíta þau með því að breyta sjálfum lögunum um atvinnudeild háskólans. Við álitum rétt að vera ekki með þessum lögum að stíga spor í þá átt að slíta þessi tengsl, heldur að láta þau haldast jafnóformleg og þau eru núna og láta það bíða síns tíma að finna svo lausnina á því. Þá spurði hv. 1. þm. Skagf. út af 12. gr., hvort við hefðum alveg athugað, hvað við værum að gera viðvíkjandi því, þegar menntmrh. þætti svo sérstaklega standa á, að hann byði vísindamanni að taka við kennaraembætti við skólann, og þarna væri, eins og lögin væru núna, áskilið, að það væri einróma till. viðkomandi háskóladeildar. Ég held, að hv. menntmn. hafi gert sér alveg ljóst, hvað hún var að gera þarna, og það er í samræmi við fleiri till., sem hún hefur gert, - till., sem ganga í þá átt að láta ekki vera neitunarvald hjá einstökum prófessorum við háskólann í þessu efni. Ég vil í fyrsta lagi taka það fram viðvíkjandi þessari 12. gr., að ég álit, að þetta: þegar sérstaklega stendur á, undirstriki það greinilega, að svona hlutir séu aðeins gerðir, þegar menntmrh, vegna sérstakrar „kvalífikasjónar“ viðkomandi vísindamanns finnst alveg nauðsynlegt að geta gripið til svona aðferða. Ég álít, að þetta sé undantekningartilfeili, þegar um alveg sérstaklega valinkunna vísindamenn er að ræða. Væri rétt undir slíkum kringumstæðum að gefa hverjum einasta prófessor í viðkomandi deild neitunarvald í þessum efnum? Við skulum taka dæmi. Við skulum taka guðfræðideildina, og við skulum segja, að það væri vísindamaður í guðfræði eða trúarbragðafræðum, sem þeim, sem þá væri menntmrh., þætti svo sjálfsagður maður og svo nauðsynlegur að fá að háskólanum vegna hans vísindamennsku í slíku, að hann vildi bjóða honum slíkt embætti, og fengi í sambandi við það meiri hluta í viðkomandi háskóladeild og meiri hluta í háskólaráði, og þá ætti einn maður í háskóladeild - einn prófessor - að geta sagt nei. Ég held, að það væri ekki heppilegt. Það getur oft verið í sambandi við vísindamenn, að það sé umdeilt og umdeildar þær skoðanir, sem þeir halda fram. Ég skal leyfa mér að taka sem dæmi einn frægasta prófessor, sem verið hefur hér í guðfræði, Harald Níelsson. Vel hefði það getað verið svo, að ekki hefði fengizt samkomulag í guðfræðideild á sínum tíma einróma um t.d. að bjóða honum svona embætti, ef það hefði viljað þannig til, að hann hefði orðið að komast að á þann hátt. Ég álít, að það eigi ekki að leggja það neitunarvald í hendur eins einasta prófessors, að hann geti hindrað slíkt. Ég álít, að þetta ákvæði sé selt þarna inn í einmitt til þess, að það sé hægt að tryggja í slíku tilfeili meira frelsi, meira viðsýni við háskólann; það eigi ekki að þrengja þetta þannig, að einn einasti prófessor, sem væri þarna á annarri skoðun en viðkomandi vísindamaður, gæti neitað. Og ég álít það ekki rétt af okkur að vera að fara þarna inn á yfirleitt að gefa slíkt neitunarvald. Ég vil þess vegna fyrir mitt leyti, af því að hv. 1. þm. Skagf. var að skora á þm. að fella þetta, skora á menn að samþykkja þetta. Ég álít, að það eigi að vera alveg nægileg trygging, ef meiri hluti háskólaráðs og meiri hluti háskóladeildar og menntmrh. álita einn vísindamann svo ótvíræðan, að það eigi að veita honum embætti á þennan hátt. Og ég vil taka fram, og það vona ég að við séum öll sammála um, að það sé aðeins í sérstökum undantekningartilfellum, sem yfirleitt svona hlutur geti komið fyrir, því að almennt á auðvitað 11. gr. að gilda um þetta í öllum þeim almennu tilfellum. Þá spurði hv. 1. þm. Skagf. út af 23. gr. viðvíkjandi eftirlitinu. Mér skilst, að þetta eftirlit, sem nú hefur verið framkvæmt við háskólann, að láta miða ganga, hafi verið framkvæmt án heimildar í lögum, og mér skilst ekki, að prófessorar háskólans og sízt af öllu prófessorarnir í lögfræði hafi litið svo á, að þeir brytu nokkur lög með slíku, þannig að slíkt eftirlit, sem þeir hafa þannig haft í frammi, mundi náttúrlega alveg jafnt ganga, hvort sem nokkuð stendur í lögum um það eða ekki. Þess vegna held ég, að það sé ekki verið að raska neinni hefð, sem kann að hafa skapazt við háskólann í þeim efnum, með því að samþykkja okkar brtt. og fella 23. gr. niður, en það sé verið að koma í veg fyrir, að það sé verið að stiga þarna stærri spor. Jafnvel þótt það sé kannske ekki tilgangur þeirra, sem nú hafa ráðuneyti með höndum eða eru í háskólaráði, þá gætu aðrir litið svo á. Og það, sem hefur verið a.m.k. mitt álit um 23. gr., þegar hún var sett inn, var, að meiningin væri að styrkja og gera öflugra og meira slíkt eftirlit, og á móti því vorum við, sem leggjum til að þessi 23. gr. sé felld. Ég held þess vegna, að það, sem prófessorar háskólans hafa álitið, að lög heimiluðu þeim fram að þessu, geti þeir gert áfram, en það sé ekki rétt af Alþ. að ýta undir það, að þarna sé komið á skarpara eftirliti, meira í menntaskólaátt, og þess vegna beri Alþ. að fella 23. gr. Þá spurði hv. 1. þm. Skagf. um 26. gr., hvernig ætti að vita, hvort háskólastúdent væri í skólanum. Á 4 kennslumissirum, sem sé á 2 árum, verður hann að tilkynna dvöl sína. Það er ótvírætt. Það er líka það minnsta, sem hægt er að ætlast til af honum á þessum tíma. Og það kemur alveg greinilega fram eftir okkar till. Hann þarf að tilkynna hana, og þar með veit maður, hvort hann er í skólanum eða ekki. Þá var það viðvíkjandi prófunum. Það er alveg rétt, sem hv. 1. þm. Skagf. segir, að með heimildum til reglugerðar er lagt mjög mikið vald í hendur menntmrh. Það er alltaf svo með reglugerð, og eins og ég lagði áherzlu á í framsögunni og við greindum í nál., er það fyrst og fremst tilhneigingin, sem fólst í 30. gr., sem við vildum koma í veg fyrir. Og það hefur hv. 1. þm. Skagf. skilið alveg rétt, að við vildum reyna að sjá um með það, sem annars yrði sett í reglugerðir, og maður treystir yfirleitt háskólaráði og menntmrh. að sjá um þá hluti, þá sé stúdent ekki sviptur þeim rétti að geta gengið undir próf oft. Hins vegar þurfi náttúrlega að ákveða í reglugerðum, með hvaða hætti þau próf skuli vera, þannig að það er fyrst og fremst það að fella niður 30. gr., sem þar vakir fyrir n. Að öðru leyti held ég, að það hafi ekkert komið fram, sem gefur tilefni til að segja fleira um þetta mál.



Herra forseti. Út af ummælum hv. frsm. vil ég segja það, að ég er ekkert hræddur við þátttöku stúdenta í háskólaráði. Hins vegar er rétt að geta þess, að það eru ekki 30 prófessorar í háskólaráði. En ég hef skilið nm. svo, að það sé meining þeirra, að það sé á valdi reglugerðargjafans að kveða á um það, hvernig aðild stúdenta að háskólaráðsfundum sé hagað. Ég hef síður en svo nokkuð við það að athuga, að þetta sé þá samþ. þannig, með þeim skilningi. Í öðru lagi hef ég skilið hv. nm., sem hafa talað, þannig, að jafnvel þótt svo færi, að 23. gr. frv. yrði felld niður, héldist eftir sem áður réttur kennara til þess að fylgjast með tímasókn nemenda með sama hætti og átt hefur sér stað að undanförnu. Það er svo að sjálfsögðu alger misskilningur hjá hv. 8. þm. Reykv., að það sé meiningin að afnema hið akademíska frelsi með 23. gr. þessa frv. Það er jafnvel svo að mínu viti, að 23. gr. mundi alls ekki, þótt samþ. væri, heimila að taka upp tímasóknarskyldu, - alls ekki. Hún heimilar aðeins það, að eftirlit sé haft með námsástundun nemenda og um það séu sett ákvæði í reglugerð. Ég skal svo ekki tefja umr. frekar, en leyfi mér að bera fram gagnstæða áskorun við það, sem hv. 8. þm. Reykv. bar fram, og leyfi mér að mælast til þess, að hv. þdm. felli þessa 10. brtt. menntmn. eða meiri hl. menntmn.



Herra forseti. Menntmn. hefur haft þetta frv. til athugunar alllengi. N. er ljóst, að fjárhagsaðstaða þeirra skóla, sem frv. tekur til, er að ýmsu leyti erfið, og n. er það kunnugt, að athugun fer fram á þessum málum á vegum ríkisstj., og má vænta þess, að till. verði gerðar af hálfu ríkisstj. um lausn á þessu máli á næsta reglulegu Alþ. Meiri hl. menntmn. vill því afgreiða þetta frv. með hinni rökst. dagskrá, sem prentuð er á þskj. 663, og þar með leggja áherzlu á, að á næsta reglulegu Alþ. verði þetta mál tekið til gagngerðrar athugunar.



Herra forseti. Ég held, að það sé ekki ofmælt hjá hv. frsm. meiri hl. menntmn., að þetta mál sé búið að vera alllengi hjá n. Það er nefnilega búið að vera í meðförum nefndarinnar rúman hálfan þriðja mánuð, svo að n. hefur haft ærinn tíma til þess að athuga þetta mál, sem var sæmilega undirbúið af minni hálfu og þeirra manna, sem um það höfðu fjallað á undan mér. Þá held ég, að það sé nú þannig, að n. hefði haft ærinn tíma til þess að vinna að þessu máli og greiða götu þess, ef vilji hefði verið fyrir hendi hjá meiri hl. n. til þess að gera nokkuð fyrir þetta mál. Eins og fram kemur í þeirri grg., sem ég lét fylgja þessu frv., er skólakostnaði að því er tekur til héraðsskóla og húsmæðraskóla ákaflega misskipt í landinu. Níu sýslufélög standa undir mjög miklum kostnaði í sambandi við þetta skólahald, sem önnur sýslufélög sleppa alveg gersamlega við. Og miðað við þá þróun, sem verið hefur í því, hvernig skipt er kostnaði við skólahald í landinu, er þetta orðið mjög úrelt fyrirkomulag, því að yfirleitt hefur alltaf sótt í það horf, að ríkið hefur tekið á sínar herðar að greiða meira og meira af þessum skólakostnaði og létta af einstökum héruðum, sem að sjálfsögðu byggist á því, að þessir skólar, sem hér er um að ræða, eru sóttir af fólki víðs vegar að af landinu. Í þeim sýslufélögum, sem bera uppi þennan mikla kostnað, 9 sýslufélögum í landinu, er þannig ástatt um það, að þeir, sem eru úr öðrum sýslufélögum, eru í miklum meiri hluta á þessum skólum og það menn frá sýslufélögunum, sem algerlega sleppa við þennan kostnað. Þess vegna virðist svo, eins og réttilega er bent á hjá fulltrúum þeim frá þessum sýslufélögum, sem héldu fund um þetta mál hér í Reykjavík á s.l. hausti, að þá er svo komið og eiginlega fyrir löngu, að það er í fullu ósamræmi og andstöðu við stefnuna í menntamálum hér hjá okkur, að hér skuli ekki hafa verið ráðin bót á og það fyrir löngu í raun og veru. Mér þykir þess vegna undarlegt, að hv. menntmn., sem á öðrum sviðum hefur sýnt fulla viðleitni til þess að sinna slíkum málum og greiða götu þeirra til afgreiðslu á sanngjarnan og réttan hátt, skuli hafa látið þetta mál sitja svo gersamlega á hakanum að vinna ekkert að því, hreyfa ekki hönd til þess að vinna neitt að framgangi málsins í meira en hálfan þriðja mánuð, sem málið var í meðförum n. Yfir þessu verð ég að láta í ljós óánægju mína og þeirra manna, sem hafa hér borið fram um það till. og gert um það samþykktir, að þetta sé fært til betra og réttari vegar. Ég hef séð, að það hafa nú verið að berast Alþ. áskoranir frá sýslufundum úr þeim sýslum, sem standa undir þessum kostnaði, þar sem búið er að halda sýslufundi, en það er ekki nærri alls staðar, sem svo stendur á. En ég hef hér fyrir framan mig tvær sýslufundarsamþykktir um þetta efni úr Ísafjarðarsýslum, bæði Norður-Ísafjarðarsýslu og Vestur-Ísafjarðarsýslu, og ég held, að Alþ. hafi einnig borizt sams konar ályktun úr Árnessýslu, þó að ég hafi hana ekki hér við höndina. Og ég veit, að sams konar ályktanir munu einnig verða gerðar úr ýmsum öðrum sýslufélögum, þegar þar verða haldnir sýslufundir. Ég efast t.d. ekki um það, að frá sýslunefndum í Mýra og Borgarfjarðarsýslum, sem bera mikinn þunga af þessum kostnaði, muni einnig koma sams konar ályktanir. Í ályktun Norður-Ísafjarðarsýslu á aðalfundi 8. maí s.l. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Sýslunefnd Norður-Ísafjarðarsýslu skorar enn á Alþingi og ríkisstj. að breyta lögum um stofnkostnað og rekstrarkostnað héraðsskólanna í þá átt, að létt verði af sýslusjóðum öllum þeim kostnaði. Sýslusjóðurinn rís ekki undir þeim kostnaði. Á tveimur s.l. árum hefur þannig verið varið 215355 kr. til endurbóta og viðhalds á skólahúsinu í Reykjanesi, enda þótt sýslunefnd hafi margyfirlýst, að hún treysti sér ekki til að standa straum af þeim kostnaði og mundi ekki taka þátt í frekari kostnaði við byggingar í Reykjanesi. Skólastjórinn telur nú sýslusjóðnum til skuldar fyrir árið 1955 og 1956 88155 kr.“ Þetta varpar nokkru ljósi yfir það, um hvað mikinn kostnað hér er að ræða. Úr Vestur-Ísafjarðarsýslu hljóðar ályktunin svo: „Sýslunefnd Vestur-Ísafjarðarsýslu leyfir sér að ítreka áskorun sína á Alþingi frá síðasta aðalfundi um það, að breytt verði löggjöfinni um héraðsskólana í það horf, að ríkið taki að sér rekstur skólanna eða að öðrum kosti verði landinu skipt í gagnfræðaskólahverfi, þannig að jafnari verði fjárhagsbyrðar héraðanna vegna gagnfræðaskólanámsins. Rekstrarkostnaður Núpsskóla er orðinn svo mikill, að sýslusjóði er ofviða að bera slíkar byrðar, þær sem lagðar eru á hann einan með núverandi fyrirkomulagi.“ Ég sá frásögn í blaði um það nýlega frá sýslufundi Vestur-Ísafjarðarsýslu, hvað þessi kostnaður var mikill. Ég man ekki töluna, en það var ærið fé, og ég held, að það hafi verið meira en helmingur af öllum útgjöldum sýslusjóðsins á því ári, sem þessi kostnaður nam. Þetta sýnir ákaflega ljóslega, hve mikil þörf er á og mikil sanngirni er fyrir því, að hér sé gerð breyting á, og er þess vegna að undra, að ekki skuli hafa orðið neinu ágengt á þessu þingi um lagfæringar í þessu efni. Það er svo t.d. að taka í Árnessýslu, sem stendur undir kostnaði af héraðsskóla og húsmæðraskóla á móti ríkinu, að þá verður í Árnessýslu einnig sýslufélagið að standa undir kostnaði á móti ríkinu af 4 gagnfræðaskólum, og af þessu má sjá, um hve mikinn og þungbæran kostnað þarna er að ræða. Í Mýra- og Borgarfjarðarsýslum verða þessi sýslufélög að standa á móti ríkinu undir kostnaði af tveimur skólum, sem eru Reykholtsskóli og svo kvennaskólinn á Varmalandi. En í næsta nágrenni, í næstu sýslu við, er húsmæðraskóli, sem ríkið kostar að öllu leyti og viðkomandi sýsla þarf ekki að leggja neitt fram í, sem er Staðarfellsskáli. Og Austfirðingafjórðungur t.d. að taka þarf ekki að leggja í neinn kostnað í sambandi við héraðsskólahald, af því að sá héraðsskóli, sem þar er rekinn, Eiðaskólinn, er að öllu leyti kostaður af ríkinu. Þetta allt saman er þess eðlis, að það má undrum sæta, að Alþ. skuli algerlega skella skollaeyrum við því að sinna svo sanngjörnum óskum eins og hér eru bornar fram um að fá nokkra leiðréttingu á þessu. Það er að vísu sagt hér, að ríkisstj. sé með einhverja athugun á þessu máli. Ég veit ekkert um það. En ef það hefði verið ríkt hjá ríkisstj. að vilja leysa úr þessu máli, þá var vitanlega tilvalið tækifæri fyrir hana að beina því til menntmn., sem fékk málið það tímanlega á þinginu, að nógur tími hefði verið til að undirbúa þær breytingar, sem hér er um að ræða. Ég sé því ekki, að það sé nein afsökun í því, hvorki fyrir n., sem fékk málið til meðferðar, og ekki heldur fyrir ríkisstj., ef þar er vilji og áhugi fyrir hendi til þess að sinna þessu máli. Minni hl. menntmn. leggur nú til, að þetta frv. verði samþ. Ég veit, að minni hl. hefur haft áhuga fyrir því, en úr því að ekki tókst að fá um það samkomulag í n., þá má segja, að það hefði borið að sama brunni, hvort slíkar till. hefðu komið fram fyrr eða síðar um samþykkt þessa frv., þar sem afstaða ráðandi manna á Alþingi var slík að vilja vísa málinu frá. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um þetta. Þetta mál verður að sjálfsögðu tekið upp á næsta þingi, og vildi ég þá vænta þess, að betur rætist úr þá en nú um afgreiðslu þessa þýðingarmikla máls, sem felur í sér mikla sanngirniskröfu um, að hér sé bót á ráðin.



Herra forseti. Hv. þm. Borgf. (PO) komst þannig að orði í ræðu sinni, að það væri undarlegt, hvað menntmn. hefði reynzt svifasein við að vinna að framgangi þessa máls. En ýmislegt annað í ræðu hans gaf það til kynna, að þetta mál er í sjálfu sér ekki eins einfalt og því er stillt upp í þessu frv., heldur þarf nokkurrar athugunar við. Hv. þm. Borgf. tók það m.a. skýrt fram, að fjárhagsbyrði af þessu skólahaldi, sem hér um ræðir, væri mjög misskipt á sýslufélögin í landinu. Hann talaði enn fremur um, að þetta ósamræmi ykist vegna þess, að t.d. í Dalasýslu væri húsmæðraskóli, sem ríkið kostaði að öllu leyti, og að Austfirðingar gætu losnað við framlög til Eiðaskóla. Þetta er allt rétt. En þetta frv., þótt að lögum yrði, mundi ekki breyta þessu. Hið eina, sem í þessu frv. felst, er að hækka framlag ríkisins til stofnkostnaðar heimavistarskóla gagnfræðastigsins upp í 90% á móti 10%, sem héruðin eiga að leggja. Nú er þetta kostnaðarhlutfall ákveðið í lögum 75%. Hið eina, sem þetta frv. mundi breyta, ef að lögum yrði, er þá þetta að færa hlutfall ríkisins úr 75% upp í 90%. Nú má vitanlega segja, að það sé mjög æskilegt frá sjónarmiði héraðanna og mjög einföld leið að auka bara framlag ríkisins og leita ekki neitt að öðrum leiðum, sem að haldi gætu komið. En við verðum þó að gæta þess, að það er ekki óeðlilegt, að héruðin og þeir, sem að skólunum standa, þurfi að einhverju og allverulegu leyti að standa straum af kostnaði við stofnun þeirra og rekstur. En það er alveg rétt, og ég er hv. þm. Borgf. alls kostar sammála um, að það þurfi í þessu efni að leita að úrræðum til þess að létta þær byrðar, sem falla af þessum sökum á viss sýslufélög í landinu, þar sem önnur sýslufélög komast hjá því að greiða slíkan skólakostnað. Ein leiðin í því efni er t.d. sú að reyna að stækka þær heildir, sem að skólunum standa, og ég tók ekki betur eftir en að hv. þm. Borgf. læsi upp úr erindi, sem hingað hefur borizt, ábendingu um, að það gæti vel komið til greina að jafna fjárhagsaðstöðu héraðanna á þann hátt að skipa gagnfræðaskólunum í hverfi. Þetta er vissulega atriði, sem vert er að íhuga í þessu sambandi. Þá er einnig full þörf á að íhuga það, hvort þær tekjur, sem til falla heima í héruðunum af ýmiss konar starfsemi, sem skólarnir sjálfir halda uppi eða jafnvel áhugamenn, sem að skólunum standa, vilja koma á til að efla fjárhag þeirra, mega ekki skoðast sem framlag héraðanna umfram það, sem nú er skv. gildandi lögum. Á þessi atriði bendi ég til þess að sýna fram á, að það geta ýmsar leiðir komið til greina til að ná því marki, sem stefnt er að með þessu frv., og ég hygg því, að sú afgreiðsla sé ekki óhyggileg, sem meiri hl. menntmn. leggur til, að afgreiða þetta frv. nú með þeirri rökstuddu dagskrá, sem ég hef lýst.