Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og hv. þdm. sjálfsagt muna, var hér á næst síðast liðnu þingi, haustið 1969, lagt fram frv. til l. um utanríkisþjónustu Íslands. Þetta frv. var samið af n., sem í voru Benedikt Gröndal alþm., Gils Guðmundsson alþm., Ólafur Jóhannesson alþm., Sigurður Bjarnason alþm. og Agnar Klemenz Jónsson ráðuneytisstjóri, sem var formaður n. Þetta frv. var lagt hér fram, en náði ekki fram að ganga, þ.e.a.s. því var vísað til n., allshn. að ég ætla, og síðan leitað umsagnar utanrmn., sem hafði það til meðferðar um nokkurn tíma, en niðurstaða varð ekki og málið dagaði uppi. Ekki vegna þess að ég tel, að menn hafi haft á móti ákvæðum frv., heldur vegna hins, að það voru smáleiðréttingar, sem menn töldu, að rétt væri að gera, og það held ég, að hafi verið ástæðan fyrir því, að frv. náði ekki fram að ganga. Lögin um utanríkismál eru orðin gömul, þau eru frá 1941 og þess vegna að ýmsu leyti orðin úrelt og nauðsynlegt að gera á þeim breytingar, bæði formsins vegna og eins einstök efnisatriði ekki síður. Niðurstaðan varð svo sú, að utanrmn. fól að ég ætla nokkrum mönnum að gera till. um breytingar á lagafrv., sem borið var fram Í969, og það voru að ég ætla mest meðlimir í utanrmn., sem tóku það að sér eða hafa samið það. Þeir voru þessir: Birgir Kjaran, sem nú er orðinn formaður n. í stað Sigurðar Bjarnasonar, Gils Guðmundsson, próf. Ólafur Jóhannesson og Benedikt Gröndal og með þeim starfaði Pétur Thorsteinsson ráðuneytisstjóri, sem tók sæti Agnars Klemenz Jónssonar í n. Ég held, að það sé óþarfi, að ég reki frv. eins og það var lagt fram 1969, heldur minnist aðeins á þau atriði, sem breytt hefur verið frá því frv. og sem nú eru felld inn í þetta frv., sem hér hefur verið lagt fram. Þetta eru ekki mörg atriði, en ég skal minnast á þau helztu. Það var í fyrsta lagi, að ákveðið er nú, að forsetaúrskurð þurfi til þess að ákveða, hvar skuli vera sendiráð, fastanefndir hjá alþjóðastofnunum og sendiráðsskrifstofur. Áður náði ákvæðið einnig til kjörræðisskrifstofa. Fellt er niður ákvæði 7. gr. varðandi nafnbætur ræðismanna. Orðalagsbreytingar eru nokkrar. Orðið ambassador var numið í burtu og skipting ambassadoranna í tvo flokka, A-flokk og B-flokk, er einnig felld niður. Í stað orðsins ambassador er nú notað orðið sendiherra. Hvað snertir flokkana fimm, sem starfsmönnum utanríkisþjónustunnar var skipað í í 8. gr., er ekki gert ráð fyrir, að skipun, forsetaskipun eða ráðherraskipun, og lausn þurfi, þó að menn séu fluttir milli staða eða starfa innan sama flokks. Þar sem rætt er um ráðningu viðskiptafulltrúa og annarra sérfulltrúa um tiltekinn tíma, er fellt niður ákvæðið varðandi sérfyrirkomulag á launagreiðslum, eins og það var í upphaflega frv., en hins vegar er gert ráð fyrir því í aths. við gr., að aðilar, sem standa að ráðningu slíkra fulltrúa, geti tekið þátt í launagreiðslum til þeirra. Í sjötta lagi er ekki fastbundið, að skjalavörður utanrrn. skuli annast vörzlu bókasafns og skráningu og útgáfu samninga, heldur tekið fram, að svo skuli vera að jafnaði. Tekið er enn fram í 14. gr., að settar skuli reglur um greiðslu sjúkrakostnaðar starfsmanna utanríkisþjónustunnar erlendis. Þetta er mjög stórt atriði, þar sem sjúkrahúsagreiðslur og greiðslur vegna sjúkdóma eru víða erlendis mjög háar, þannig að það er starfsmönnum utanríkisþjónustunnar stundum ofurefli að standa undir þeim. Þetta er að vísu ekki alls staðar jafnerfitt, en þó nokkuð víða, og hefur komið fyrir, að það hefur orðið að gera sérstakar ráðstafanir til þess að inna þessar greiðslur af hendi. Þá held ég, að sé upp talið mest af þessum breytingum. Nokkrar orðalagsbreytingar hafa verið gerðar, sem ég hef ekki minnzt á, en eins og ég segi, ég tel ekki ástæðu til að rekja efni frv. á ný. Það var gert rækilega í fyrra, þegar frv. kom hér fyrst fram. En ég hef aðeins getið þeirra breytinga, sem gerðar hafa verið á því frv., sem þá var lagt fram og sem felast í þessu frv. Ég held, að ég þurfi ekki að hafa um þetta fleiri orð, herra forseti, en vildi leyfa mér að leggja til, að málinu verði, að lokinni umr., vísað til hv. allshn. og ég vildi mælast til, að málið yrði afgreitt svo tímanlega, að því gæti lokið á þessu þingi.



Herra forseti. Þar sem ég átti á sínum tíma þátt í þeirri þáltill., sem varð tilefni til endurskoðunar á lögum um utanríkisþjónustuna, og átti einnig hlut að þeirri endurskoðun, sem fram hefur farið á l., þykir mér rétt við þetta tækifæri að segja aðeins fáein orð. Og það því fremur, að þetta er í fyrsta skipti, sem málið kemur hér til meðferðar, því að ef mig misminnir ekki var málið í fyrra lagt fyrir hv. Nd., þannig að það hefur ekki gefizt tími til þess að fjalla um þetta mál hér áður. En tilefni til þess að endurskoðun á l. þessum fór fram var það, að það var samþykkt á Alþingi 1968 þáltill. um það að láta fara fram endurskoðun á l. um utanríkisráðuneyti Íslands og fulltrúa þess erlendis og var jafnframt tekið fram, að stefnt skyldi að því með endurskoðuninni að gera utanríkisþjónustuna hagkvæmari og ódýrari en nú er. Og enn fremur var tekið fram, að þessi endurskoðun skyldi gerð í samráði við þingflokkana, og það hefur nú verið gert og er það nokkuð rakið í grg. með þessu frv., hvernig að þessari endurskoðun var staðið, og skal ég ekki fjölyrða um það, en árangurinn liggur nú fyrir með þessu frv. Og það verður að segjast eins og er, að með þessu frv. hefur nú ekki tekizt að ná því markmiði, sem var sett svona sem annað atriði í þeirri þáltill., sem ég minntist á, að gera utanríkisþjónustuna ódýrari. Ég býst ekki við, að það sé hægt að benda á nein ákvæði í þessu frv., sem út af fyrir sig stuðli beint að því að gera utanríkisþjónustuna ódýrari en hún er nú. Og það má kannske segja, að við, sem um þetta höfum þá fjallað í n., höfum rekið okkur á það, að það mundi út af fyrir sig ekki vera svo auðvelt að koma við þar miklum sparnaði. Þó er það nú svo, að þar er margs að gæta. Auðvitað er það álitamál, hvenær utanríkisþjónusta sé dýr og hvenær hún sé ódýr og við hvað á að miða í því sambandi. Auðvitað er okkar utanríkisþjónusta ákaflega ódýr, ef við ætlum að bera hana saman við önnur lönd. Það er stundum talað um það, að starfsmenn utanríkisþjónustunnar muni vera vel launaðir. Það eru þeir kannske, þegar allt kemur til alls, miðað við aðra íslenzka embættismenn. En aftur á móti alls ekki, þegar miðað er við sams konar embættismenn hjá öðrum þjóðum, þ.e.a.s. diplómatíska sendimenn, því að þá er það vafalaust staðreynd, að íslenzkir, útsendir sendiherrar eru t.d. líklega 1/3 lægri í launum heldur en Norðmenn yfirleitt, en Norðmenn munu vera þeir af Norðurlandaþjóðunum, þar sem sendimennirnir eru lægst launaðir. Það getur auðvitað verið álitamál, hvað á að verja miklum hluta af ríkisútgjöldum til utanríkisþarfa. Ég hygg, að það sé nú líklega um 1% eða kannske ekki langt frá því, ég er ekki alveg viss um það, en það má segja, að það sé kannske ekki óeðlilega mikið í sjálfu sér. En aðalatriðið er, að utanríkisþjónustan sé hagkvæm og hún geri það gagn, sem til er ætlazt, og það var annað atriðið í þessari þáltill., sem var sett fram sem mark fyrir þeirri endurskoðun. Og ég býst satt að segja við því, að það sé nú ekki hægt heldur að segja, að það séu í þessu frv. neinar stórfelldar breytingar í þá átt að gera utanríkisþjónustuna hagkvæmari heldur en hún hefur verið. Og sannast að segja er það svo, að í þessu frv. er ekki um að ræða neinar stórfelldar breytingar frá fyrri lögum og þeim starfsháttum, sem fylgt hefur verið, ekki stórfelldar. En þrátt fyrir það tel ég þetta frv. á ýmsan hátt til bóta. Lögin um utanrrn. og fulltrúa þess erlendis eru ófullkomin á ýmsan hátt eins og eðlilegt er, þegar þess er gætt, hvernig til þeirra var stofnað. Þau voru sett í skyndi, í upphafi sem brbl., og í raun og veru litlu bætt þar við og þan hafa staðið óbreytt síðan. Og það er víst, að í þessu frv. eru fyllri ákvæði um ýmis þessi atriði og það tel ég til bóta. Hitt er svo annað mál og það vil ég taka skýrt fram, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, er niðurstaða nokkurrar málamiðlunar, því að einstakir nm. höfðu skiptar skoðanir um ýmis atriði, sem hér komu til álita, og lögðu meira að segja fram till. þar um. En niðurstaðan varð nú sú, að afgreiða frv. þannig, að allir nm. gætu að því staðið, en þó með fyrirvara þannig, að þeir áskildu sér rétt til þess að fylgja eða flytja brtt. En þau ágreiningsatriði má segja, sem upp komu í starfi n., voru svona meira lögð til hliðar. Og ég vil segja það, að það eru viss atriði þarna í þessum efnum, sem ég hefði kosið á annan veg og ég hef nokkuð sérstakar skoðanir á. Og þá er það fyrst í sambandi við 1. gr. Ég hefði talið það heppilegra, að það væri nokkuð kveðið fastara að orði um hlutverk utanríkisþjónustunnar og utanrrn. Og þá er það sérstaklega eitt meginatriði, sem skiptar eru skoðanir um, og ég hef áður látið í ljós við annað tækifæri mína skoðun á því efni. Það var þegar hér voru til meðferðar I. um Stjórnarráð Íslands. Ég er þeirrar skoðunar, að auk þeirra hefðbundnu hlutverka, sem hver utanríkisþjónusta hefur eðlilega með höndum, eins og stjórnmálasamskipti, menningarsamskipti, upplýsingaþjónustu, vernd íslenzkra manna erlendis o.s.frv. o.s.frv., þá eigi höfuðhlutverk íslenzkrar utanríkisþjónustu að vera viðskiptamál, markaðsmál og markaðskönnunarmál. Og það er í samræmi við þessa skoðun, að ég tel, að viðskiptamálin eigi að vera í höndum utanrrn. Ég tel þann klofning, sem hér á sér stað í utanrrn. annars vegar og viðskmrn. hins vegar, alveg óeðlilegan og óheppilegan. Ég tel, að viðskmrn. þyrfti ekkert sérstakt að vera. Ég tel, að höfuðþættir þeirra mála, sem nú falla undir viðskmrn., eigi heima í utanrrn. og þeir málaþættir eigi að vera eitt aðalhlutverk utanrrn. Það eigi bæði að fjalla um þá að því er varðar samningagerð, að því er varðar alþjóðastofnanir o.s.frv. Það eigi að fjalla um öll þau mál og alveg sérstaklega um markaðsmálin og viðskiptamálin yfirleitt. En aðrir þættir, sem viðskmrn. fer með, gætu vel lotið undir önnur rn. Annars læt ég það út af fyrir sig mér í léttu rúmi liggja, hvort viðskmrn. stendur eða ekki, en ég held bara, að viðskiptamálin, utanríkisverzlunin eigi heima í utanrrn. Ég held nú reyndar, að það hafi verið nokkuð lengi þannig, að það hafi verið starfandi sérstök viðskiptadeild utanrrn. eða eitthvað þvílíkt, ef ég man rétt. En þetta virðist hafa nokkuð breytzt og þó svo, að þetta virðist ekki einu sinni vera alveg ljóst, hvað fellur undir utanrrn. og hvað undir viðskmrn. Þetta sjónarmið kom að sjálfsögðu fram í þeirri n., sem frv. samdi, og ég held, að það sé óhætt að segja, að það hafi verið talsvert ríkur skilningur þar á þessu sjónarmiði. Samt sem áður náði það nú ekki fram að ganga og frv. er þannig úr garði gert, eins og það er. Að vísu segir þarna í 2. lið upptalningarinnar í l. gr., að utanríkisviðskipti falli undir utanrrn., en ég geri ráð fyrir því, að það verði nú að telja, að það sé aftur takmarkað af því, sem seinna kemur, þar sem gert er ráð fyrir því, að það kunni að vera undantekning þar frá gerð í lögum eða með forsetaúrskurðum og það er sjálfsagt þannig í utanrrn. Þetta tel ég eitt meginatriði í sambandi við utanríkisþjónustuna, hvaða hlutverk henni er ætlað. Og þetta er í rauninni undirstaða undir þessari lagasetningu, hvaða línu maður tekur í þessu efni. En eins og ég sagði, þá er þetta sjónarmið ekki ofan á í n. Það er að sjálfsögðu til athugunar hér, hvort menn vilja gera tilraun til þess að fá þessu breytt. Ég hef ekki mikla von um, að það sé þingmeirihluti fyrir því að breyta þessu, en þetta er nú mín skoðun. Þá vil ég geta um það í sambandi við 3. gr., að þar segir, að yfirstjórn utanríkismálanna er hjá utanrrn. Ég hefði kosið, að þetta hefði verið orðað nokkuð á annan veg, og hreyfði ég því sjónarmiði. Og þarna hefði ég viljað undirstrika það, sem ég álít, að eigi að vera höfuðþáttur í utanríkismálum, að það er Alþingi, sem á að hafa veruleg ítök í meðferð utanríkismálanna og á að láta þau sig verulega skipta. Og Alþ. hefur að vísu sett upp sérstaka n. líka til þess að sinna þeim málum, utanrmn. Þess vegna hefði ég kosið, að þetta hefði verið orðað svo, að yfirstjórn utanríkismála er í höndum utanrrh. og utanrmn. Ég hefði talið það heppilegast að tvinna þetta saman. Það kemur að vísu svo fram í öðrum ákvæðum þessa frv., að utanrmn. eru ætluð viss hlutverk í þessu sambandi, en ég hefði talið það heppilegra, að það hefði komið þarna fram sem höfuðstefna í þessu ákvæði og það undirstrikað á þennan hátt, sem ég nefndi, að utanrmn. er sem fulltrúa Alþ. virkilega ætlað að hafa hönd í bagga með meðferð utanríkismálanna. Og þetta er þeim mun nauðsynlegra að hafa þennan hátt á, af því að utanríkismálir eru nú einu sinni í eðli sínu þannig, að það er ekki alltaf heppilegt að ræða þau opinskátt á Alþ. beint eins og önnur innanlandsmál, en þar af leiðir að því nánara samstarf þarf að hafa við utanrmn. um þessi efni. Ég tel til bóta, að það skuli hafa verið ákveðið eins og stendur í 4. gr., að það skuli ákveða með forsetaúrskurði, hvar sendiráð skuli vera og fastanefndir. En eins og nú er er það ríkisstj., sem ákveður þetta, - ríkisstjórnarúrskurður, ef ég man rétt. Það er að vísu sums staðar svo, að það er beinlínis ákveðið með lögum, hvar sendiráð skulu vera, og hefði vissulega mátt hugsa sér að taka það skipulag upp hér. En það var nú ekki horfið að því, heldur látið við þetta sitja og það er til bóta, eins og ég sagði. Það er einnig tekið fram þarna í 4. gr., að það skuli haft samráð við utanrmn. um ákvarðanir samkv. þessari gr. Ég fyrir mitt leyti gæti vel hugsað mér, að þarna væri kveðið fastara að orði, það væri fengið samþykki utanrmn. til þess, áður en nýtt sendiráð væri sett á stofn. Ég get búizt við því, að framkvæmdin verði sú og framkvæmdin ætti a.m.k. að verða sú, að utanrrh. ber þetta auðvitað undir utanrmn. áður en endanleg ákvörðun er tekin um þetta efni. En líklegt má að vísu telja, að hann hagi sínum gerðum í samræmi við þann meirihlutavilja, sem þar kemur fram. En ég hefði talið það allt eins heppilegt, að þarna hefði verið tekið alveg af skarið og kveðið fast að orði. Það hafa verið gerðar nokkrar breytingar á þessu frv. frá því í fyrra, og það er nú eins og hæstv. ráðh. vék að, að það eru mestmegnis orðalagsbreytingar, sem að vísu geta verið álitamál margar hverjar, eins og t.d. þetta að breyta ræðismannsskrifstofunni í ræðisskrifstofu. Um það ræði ég ekki. Það er nánast smekksatriði. Það er kannske líka sú breyting, sem gerð hefur verið á 10. gr., sem getur verið spurning um, en skiptir nú ekki miklu máli í reynd. En það er aftur á móti breyting sú, sem gerð hefur verið á 11. gr., sem ég held, að þurfi athugunar við hjá þeirri n., sem fær þetta til meðferðar. Því er að vísu haldið, sem í n. var lögð mikil áherzla á, að það væru möguleikar til þess, að það væru sérstakir viðskiptafulltrúar í sendiráðum erlendis, en jafnframt gert ráð fyrir því, að það væru útflutningsfyrirtæki, sem stæðu að þeim á einhvern veg og stæðu undir kostnaði af þeim. Þetta hefur nú verið fellt niður, þannig að nú er aðeins gert ráð fyrir því, að viðskiptafulltrúar geti verið skipaðir þarna í sendiráðin og hvert þeirra hlutverk skuli vera. Það má vel vera, að þetta sé opnara og heppilegra að hafa þetta svona. Það eru engin ákvæði um það. Það má segja, að eftir sem áður geti rn. samið við þessa aðila um að standa að einhverju leyti undir kostnaði við þetta, en mín hugsun a.m.k. í þessu sambandi var sú, að þetta væru menn, sem væru ekki skipaðir með sama hætti og aðrir starfsmenn í utanríkisþjónustunni ævilangt eða svo til, heldur væru þetta menn, sem væru ráðnir til ákveðins og stundum til skamms tíma. Það væru menn, sem hefðu sérstakan áhuga á þessum málefnum, hefðu sérstakra hagsmuna að gæta í sambandi við þetta. Ég held, að - það má að vísu hreyfa vissum aths. gegn því, það má segja, að það komi til kannske tortryggni hjá öðrum útflutningsfyrirtækjum o.s.frv., - þetta mundi nú gefast einna bezt að hafa slíka fulltrúa beinlínis úr útflutningnum og atvinnugreinunum, sem störfuðu um skeið að þessum málum í sendiráðum. Það er nýmæli í þessu frv., að tekið er upp ákvæði í 13. gr. um eftirlitsmann sendiráða. Og það er sagt: „Heimilt er að fela embættismanni utanrrn. að vera sérstakur eftirlitsmaður sendiráða og ræðisskrifstofa.“ Það er sagt, að það hafi nú tíðkazt, þó að þetta hafi nú ekki verið í l., að ráðuneytisstjóri hafi a.m.k. farið öðru hverju til þessara skrifstofa og heimsótt þær. Það, sem ég hef haft í huga með þessum eftirlitsmanni, og þetta er nú ekki ný hugmynd hér, því að þetta er tekið að verulegu leyti eftir dönskum lögum um þetta efni, það er það, að þetta sé nokkuð sjálfstæður maður, sjálfstæður starfsmaður, ekki endilega ráðuneytisstjóri, því að ég álít, að hann geti einmitt verið á ýmsan hátt viðriðinn þau málefni, sem þarna þurfa að koma til skoðunar, hann sé ekki eða þurfi ekki alltaf að vera heppilegasti maðurinn til þess að vera eftirlitsmaður. Ég álít, að þetta þurfi að vera maður, sem hefur nokkuð sérstakan og sjálfstæðan „status“, hvort sem hann tilheyrir nú utanrrn. eða stendur að einhverju leyti utan við það, sem hefði það hlutverk að heimsækja sendiráðin, athuga starfsháttu þar, athuga, hvernig á væri haldið með greiðslur og fleira í því sambandi, væri sem sagt eins konar „krítískur“ endurskoðandi á þá starfsemi, sem þar fer fram. En það er auðvitað, að þó að allt séu þetta aðgætnir menn, sem í þessari þjónustu eru, þá eru þeir fjarri okkur og ekki undir neinu daglegu aðhaldi, en þurfa auðvitað eins og aðrir menn á einhverju aðhaldi einhvers staðar að að halda. Ég held þess vegna, að það væri athugandi, hvort það ætti ekki að skerpa þetta ákvæði að einhverju leyti, ef á því þarf að halda. Þá vil ég nefna það, að viðvíkjandi því, sem segir í 14. gr. um staðaruppbótanefndina, þá kom fram sú hugmynd um staðaruppbætur, og í samræmi líka við það, sem tíðkast sums staðar, að það væri sett upp sérstök nefnd, sem ákvæði staðaruppbætur, og ég hafði hugsað mér, að það gæti verið sú samsetning á henni, að í henni ætti sæti einn maður frá utanrrn. og einn maður frá fjmrn. og þrír menn frá fjvn. Alþ. Ég held, að það gæti líka að því er þessa hlið málanna varðar verið heppilegt fyrir alla aðila, að fjárveitingavaldið væri tengt þessu og hefði nánari kynni af þessu heldur en það hefur nú og gæti kynnt sér þetta nánar. En á þetta sjónarmið var nú ekki fallizt. En það gæti einmitt verið rétt, að n. sú, sem þetta frv. kannar nú nánar hér í d., taki þetta til athugunar. Og eins og ég nefndi, þá eru sem sagt í þessari síðustu endurskoðun viss atriði, sem hefur verið breytt lítils háttar, eins og t.d. hefur verið felld niður sú heimild, sem er þarna í þessu frv., eins og það kom nú frá n. upphaflega, að þessir sendimenn höfðu heimild til að gefa saman hjón. Það er náttúrlega atriði, sem ekki skiptir neinu höfuðmáli, en heimild til þess arna eða réttara sagt, það er gert ráð fyrir því í l. um stofnun og slit hjúskapar, að þessir menn hafi slíka heimild, það skuli ákveðið með forsetaúrskurði - eða konunglegri tilskipun er það nú víst, hvenær það komi til framkvæmda og það er að mínum dómi ekkert óeðlilegt, að það verði samræmi á milli þessara laga og laga um stofnun og slit hjúskapar. En það er, eins og ég sagði, náttúrlega algert aukaatriði. Það er eðlilegt, að við höfum vakandi auga á utanríkisþjónustunni. Fyrst og fremst þarf að gera sér grein fyrir því, hvaða hlutverki hún á að gegna, og það er höfuðatriðið að reyna að gera hana þannig úr garði, að hún geti sinnt því höfuðhlutverki. Svo þarf auðvitað smáþjóð eins og við að fylgjast vel með því, að það sé gætt ýtrustu sparsemi í sambandi við þetta, og það er, eins og ég sagði, kannske ekki svo gott að benda ákveðið á það, að þar sé hægt að spara. Auðvitað er þess að geta, að það eru uppi hugmyndir og hafa verið uppi hugmyndir um það, að það mætti skipa þessum málum að nokkru leyti á annan veg en gert hefur verið. Það hefur t.d. verið mjög haft á orði að undanförnu, að það væri nokkur óþarfi að hafa sendiráð á Norðurlöndunum þremur. Það mætti jafnvel láta sér nægja að hafa eitt sendiráð fyrir Norðurlöndin öll. Af þessu mundi kannske verða nokkur sparnaður. Þetta hefur m.a. verið rökstutt með því, að eftir því sem starfsemi Norðurlandaráðs færðist í aukana og settar væru á stofn eiginlega fastar stofnanir á þess vegum, þ. á m. ráðherranefnd, þá væri möguleiki á því að spara eitthvað utanríkisþjónustuna á milli þessara landa. En það hefur nú ekki orðið að ráði enn þá og ég geri ráð fyrir því, að það sé ekki hægt fyrir okkur að skera okkur úr í því efni, nema um það gæti orðið samkomulag á milli þessara landa að skipa þessu á annan hátt en verið hefur. En vissulega kemur það til athugunar. Og vissulega er það svo, að eðli utanríkisþjónustunnar hefur breytzt á síðustu árum, eins og allir þekkja. Hlutverk sendiherra, útsendra manna, er náttúrlega nú talsvert annað heldur en áður var, þegar ekki var hægt að hafa samband við þá nema endrum og eins og þeir urðu sjálfstætt stundum að taka ákvarðanir, sem haft gátu stóra pólitíska þýðingu. Nú er þetta á annan veg. Eins og kunnugt er, er hægt að hafa daglegt samband við þá, þeim gefin fyrirmæli og þeir fara eftir þeim. Samskiptin eru líka orðin á allt annan veg en áður, þannig að það eru settar upp alþjóðastofnanir á æ fleiri sviðum, við tökum þátt í þeim og þá gæti maður látið sér detta það í hug, að þær gætu leyst af hólmi a.m.k. vissa þætti, sem þessi sendiráð hafa annazt. Þess vegna er það vissulega ekkert óeðlilegt, þó að menn séu að íhuga þessi mál og þau hafi verið íhuguð einmitt nú að undanförnu hjá ýmsum þjóðum, hvort það sé ekki hægt að gera ýmsar endurbætur í þessum efnum og skipa þessum málum á annan veg en gert hefur verið. Ég held t.d., að það hafi verið starfandi og séu kannske starfandi enn nefndir í þessum málum, t.d. í Kanada og Svíþjóð, sem hafa átt að rannsaka það, hvort það væri ekki hægt að koma utanríkisþjónustunni fyrir að einhverju leyti á annan veg en gert hefur verið. Ég veit nú ekki um árangur af starfi þessara nefnda eða annarra, sem kannske annars staðar hafa verið starfandi, en það væri fróðlegt fyrir n., sem fær þetta frv. til meðferðar, að fá um það upplýsingar í gegnum utanrrn., hvernig starfi þessara n. hefur miðað áfram og hver árangur liggur fyrir af því. Ég held, að þó að það séu ekki neinar stórfelldar breytingar eða endurbætur í þessu frv., þá sé það þó spor í rétta átt og þess vegna er ég, eins og reyndar kemur nú fram í því, sem í þessu frv. greinir, í meginatriðum sammála því, að þetta frv. sé samþykkt og afgreitt, enda þótt það séu ýmis atriði í því, sem ég hefði kosið, að hagað hefði verið á annan hátt. En það er áreiðanlegt, að þetta er nokkur endurbót frá þeim lögum, sem farið er eftir nú, en að sjálfsögðu þarf alltaf að huga að þessum málum og ekki binda sig of fast við það, sem verið hefur og tíðkazt hefur, en það er náttúrlega í þessum efnum eins og öðrum, að þeim mönnum, sem að þessum málum vinna og mynda svona eins konar embættismannasveit, hættir nú til þess að verða í sumum greinum nokkuð íhaldssamir og vilja halda í það skipulag, sem þeir hafa vanizt við og alizt upp í, og þetta kemur náttúrlega fram í þeim alþjóðasamþykktum, sem gerðar hafa verið um þessi efni, og nú síðast í þeirri, sem lögð hefur víst verið fyrir Alþ., þ.e.a.s. samþykktinni, Vínarsamþykktinni frá 1961 um þessi réttindi sendimanna, að þar er nú kannske sitthvað upp tekið, sem maður hefði getað haldið, að fallið hefði fyrir tímans tönn, en samt er haldið í. Þess vegna þurfa leikmenn, ef ég svo má segja, að fylgjast með í þessum efnum líka og huga að því, hvernig þessum málum verði bezt fyrir komið. En eitt vil ég leggja áherzlu á, að það er nauðsynlegt, að menn átti sig á því, að utanríkisþjónustan er mikilvæg fyrir okkur íslendinga og við megum ekki vanmeta hana á neinn hátt. En það er einmitt vegna þess, hvernig sagan hefur verið, því að það má segja, að það sé tiltölulega skammur tími síðan við fórum að fást við utanríkismálin, þar sem önnur þjóð fór með þau lengi, að það hefur e.t.v. skort nokkuð á skilning hér á þýðingu þessarar greinar og á þýðingu og mikilvægi utanríkisþjónustunnar. En það á nú vafalaust fyrir sér að breytast. Herra forseti. Ég skal nú ekki hafa þessi orð fleiri. Ég vildi aðeins setja fram þessar hugleiðingar við 1. umr. hér, þannig að n. gæti leitt hugann að þeim sjónarmiðum, sem ég hef hér drepið á, en þar með er ekki sagt, að ég ætli að fara að gera þau að sérstöku ágreiningsefni hér eða halda þeim til streitu.



Herra forseti. Ég vildi nú aðeins fyrst mega þakka hv. 1. þm. Norðurl. v. fyrir, hvernig hann hefur tekið undir frv. Hann telur, að í því sé ýmislegt, sem til bóta stefni, þó að sitthvað kunni að vera, sem gæti orkað tvímælis. Ég skal strax minnast á 1. gr. í þessu sambandi, þar sem segir - eða 2. gr. er það nú - að utanríkisþjónustan fari með utanríkismál og gæti hvarvetna hagsmuna Íslands um stjórnmál, öryggismál, utanríkisviðskipti og menningu. Þar er þetta stóra atriði, sem menn hefur greint á um. Það er um, á hvern hátt viðskiptamálunum sé komið fyrir, bæði í utanrrn. og í viðskmrn. Núna er sá háttur hafður á, að utanrrn. gerir alla viðskiptasamninga, sem gerðir eru við erlend ríki, en viðskmrn. sér um framkvæmdina. Þetta eru höfuðlínurnar, sem farið er eftir. Það orkar nú ekki beinlínis tvímælis, eins og hv. þm. vildi halda fram, að mörkin væru óljós á milli starfseminnar á milli þessara tveggja rn. Svo hefur utanrrn. meiri afskipti af viðskiptamálum. Við höfum t.d. í mörgum sendiráðum sendifulltrúa, sem um leið eru nokkurs konar viðskiptafulltrúar. Ég get nefnt ýmis sendiráð, sem hafa menn, sem ræða við erlend verzlunarfyrirtæki, ræða um sölu á íslenzkum afurðum og kaup á erlendum. Og þessir menn hafa á þeim stöðum, þar sem þeir hafa verið starfandi, gert, ég vil segja, mikið gagn. En svo er aftur um það, hver eigi að kosta þessa menn, hvort það eigi að vera einhver viðskiptasamtök eða firmu jafnvel, sem kosti þá, þá hefur það ekki náð fram að ganga. Það hefur verið gerð tilraun með það. Ég minnist sérstaklega eins tilfellis, þar sem við buðum upp á, að við skyldum skaffa þessum aðilum, sem sjá sér hag í því að halda þessum fulltrúum uppi, við skyldum útvega þeim húsnæði, símaþjónustu, skrifstofustúlku og annað, sem þeir þyrftu til starfseminnar, en þessi fyrirtæki, sem að þeim áttu að standa, þyrftu bara að borga laun viðkomandi manns. Þetta tókst ekki. Við reyndum æ ofan í æ að fá þessa menn til þess að kosta þessa sendifulltrúa, sem svona væru tilkomnir, sem raunverulega voru ekki sendifulltrúar, því að þeir voru ekki hugsaðir á vegum utanrrn., heldur á vegum þeirra samtaka eða viðskiptafyrirtækja, sem kostuðu þá að launum til. Sendiráðið skyldi bara sjá þeim fyrir starfsaðstöðu, svo að þeir gætu innt starfið af hendi þess vegna. Það eru til bæði viðskiptafulltrúar með því nafni og líka aðrir, sem ekki hafa nafnið. Þeir eru nokkurs konar sendifulltrúar, sem vinna sín störf af áhuga, eins og hér var líka bent á, að þyrfti að vera og ekki gagn í öðrum mönnum en þeim, sem hafa verulegan áhuga fyrir því starfi, en ég held, að það sé nú hægt samkv. ákvæðum 11. gr. að ráða menn til þessara starfa, ef áhugi hjá viðskiptafyrirtækjum er fyrir hendi, og það er líka hægt fyrir rn., ef það telur nauðsyn bera til þess, að kosta þessa menn til sérstakra starfa, - náttúrlega má alltaf deila um það hvernig beri að skipta á milli rn. og þeirra, sem þeir vinna fyrir. En eins og ég sagði áðan, eru höfuðreglurnar fyrir skiptingu þessar, að utanrrn. annast samningagerðina, viðskmrn. framkvæmdina og hún hefur verið hjá þeim í ýmsum greinum núna mjög langan tíma. Við önnur atriði, sem hv. þm. ræddi nú vitt og breitt um - utanríkisþjónustuna yfirleitt - hef ég síður en svo neitt að athuga. Ég vil gjarnan að menn geri grein fyrir sínum skoðunum á þessum málum og láti sitt álit í ljós. Ég held, að það sé ágætt, að þau séu rædd hér. Hann minnti á, hv. þm., að í þáltill., sem samþykkt var 1968 um endurskoðun á utanríkismálum, hefði verið sagt, að grundvallarlínan í þessari endurskoðun hefði átt að vera sú, að þessi þjónusta ætti að verða betri, fullkomnari og ódýrari. Það er náttúrlega ekki alveg gott að samræma þetta allt, en þó ekki ómögulegt mundi ég segja. Og við verðum að gæta þess, að við Íslendingar höfum stjórnmálasamband við yfir 40 ríki og til þess að stunda þetta samband á milli Íslands og þessara 42 ríkja eru aðeins 11 útlend sendiráð. Eitt sendiráð er t.d. yfir alla Ameríku, bæði Norður-Ameríku og Suður-Ameríku og mörg ríki í hvorum hlutanum. Og það er náttúrlega ekki von, að þetta sé hægt að gera á svo stóru svæði nema því aðeins, að það kosti einhverja peninga. En kostnaðurinn við þetta hefur verið takmarkaður, mundi ég segja, með því að láta sama manninn vera víðar en á einum stað og meðaltalið er, að hver útsendur sendiherra er í 4 löndum. Sumir sendiherrar eru miklu víðar, aðrir eru kannske á færri stöðum. Hvað viðvíkur sendiherrunum á Norðurlöndum, þá er það rétt, að það mætti sýnast kannske óþarflega mikill tilkostnaður að hafa sendiherra í hverju landi. En ég vil taka það fram sérstaklega út af því, að allir þessir Norðurlandasendiherrar eru líka sendiherrar í öðrum löndum og sumir í mörgum. Viðskipti okkar við Norðurlöndin, bæði efnahagsleg, viðskiptaleg, menningarleg og á ýmsum fleiri sviðum gera það að verkum, að við þurfum að hafa mann á hverjum stað. Það er ekki hægt að komast hjá því, einhvern mann, þó að hann sé ekki sendiherra, verðum við að hafa, þá verður að vera opin skrifstofa með a.m.k. einum manni, sem getur gegnt þar störfum. Og ég held, að það sé núna eins og er ekkert af Norðurlandasendiráðunum nema í Danmörku, sem hefur meira en einn aðstoðarmann og eina stúlku og minna væri sjálfsagt ekki hægt að komast af með, þó að það væri ekki nema eitt sendiráð fyrir öll Norðurlöndin. Það yrði að vera afgreiðslustaður, sem gerði það mögulegt, að það væri hægt að hafa daglegt samband, bæði heim hingað til Íslands eða til sendiráðsins, hvar sem það væri, þess eina sendiráðs, sem upp yrði þá sett, og svo til manna í landinu, sem þyrftu að ná sambandi við það. En ég held, að þetta tvennt, bæði það, að það verður að vera skrifstofa í öllum löndunum, þó að þar væri kannske ekki nema einn maður og ein stúlka, þá yrði þetta afskaplega lítið ódýrara heldur en að hafa reglulegt sendiráð á hverjum stað. Og svo hitt, að allir þessir menn eru sendiherrar, sumir á tveimur stöðum erlendis í öðru landi og sumir í þremur, þannig að það er ekki gott að takmarka þetta mikið meira heldur en orðið er. Kostnaðurinn í heild við utanríkisþjónustuna. Hv. þm. tæpti á því og alveg réttilega, að hann væri í kringum 1% af heildarútgjöldum ríkisins, en stundum hefur hann farið niður í 0.8% eða 0.9%, það er svolitið misjafnt eftir árum og hann hefur ekki vaxið, ekki að prósentutölu, þó að sendiráðum hafi fjölgað, og það þýðir, að kostnaðinum hefur verið haldið í skefjum. Og ég held meira að segja að kostnaðurinn hjá því landinu, sem kannske er okkur skyldast af Norðurlöndunum og líkast að ýmsu leyti, heildarkostnaðurinn við utanríkisþjónustuna sé ekki minni heldur meiri en þetta. Að vísu eru sendiráðin fleiri, en heildarprósentan er líka hærri. Og þess vegna er ég ekki trúaður á, að ef þessi þjónusta á að verða að gagni, þá sé unnt að koma kostnaðinum við hana mikið niður fyrir þetta 0.8, 0.9, 1% eða eitthvað þess háttar af heildarútgjöldum ríkisins. Og ég verð að segja það, að ég álít þar vel varið peningum. Ég þekki mörg tilfelli, þar sem sendiherrar okkar erlendis margir hafa getað sparað landinu tugi millj., og ég vil segja hundruð millj. sumir hverjir, með sínu starfi á þessum stöðum. Þeir vissulega vinna fyrir sínum launum og þjóðin er ekki á þeim buxunum nú, getur maður sagt, að hún geti sleppt starfi þessara manna eða fellt það niður. Hv. þm. minntist á ýmis önnur atriði, sem ég skal ekki fara mikið út í. Hann minntist á utanrmn. og taldi, að hún ætti að hafa meiri áhrif heldur en hún hefur á afgreiðslu mála. Utanrntn. var, eins og allir hv. alþm. þekkja, á tímabili óvirk og ég tel það hafa verið mjög miður, að hún var það. En því hefur nú verið kippt í lag, þannig að hún hefur náið samband við utanrrn., og það hefur verið upp á síðkastið, held ég, að ég megi segja, gott samband á milli þeirra, þannig að það hefur ekkert farið fram hjá hvorugum aðilanum það, sem hinn hefur haft áhuga fyrir. Ég held þess vegna, að hv. Alþ. geti treyst því, að sambandið við utanrmn. verði í lagi og hún geti stutt fingrinum á þá punkta eða þau atriði, sem hún vill láta athuga sérstaklega, og geti fylgzt með því starfi í einu og öllu eins og hún óskar eftir. Eftirlitsmenn má náttúrlega setja og það er haft eftirlit með sendiráðum og útgjöldum þeirra. Ég held, að þar skorti ekki á. Að það þyrfti að vera einhver sjálfstæð stofnun eða sjálfstæður maður, sem ekki væri tilheyrandi utanrrn., held ég að sé óþarfi, því að það eftirlit, sem haft hefur verið, hefur verið á þann hátt, að það hefur verið venjulega eitthvað í sambandi við endurbætur á húsnæði, húsgögnum eða ýmsum útgjöldum, sem kannske hafa getað orkað tvímælis, þá hefur venjulega verið sendur maður frá utanrrn. og annar frá húsameistara ríkisins eða einhver, sem hefur vit á þeim hlutum, sem um var að ræða, sérstaklega „teknískt,“ og þeir hafa í sameiningu gert till. um, hvernig með skuli fara, það sem í því tilfelli hefur valdið ágreiningi. Ég sagði það í byrjun, að ég hefði ekki hugsað mér að ræða frvgr. hverja fyrir sig, af því að ég taldi, að það hefði verið gert, þegar málið var lagt hér fram í fyrra, þó að það væri ekki í þessari d., en ef umr. um utanríkisþjónustuna eru taldar nauðsynlegar, þá er ég síður en svo nokkuð á móti þeim, og ég mundi meira að segja verða feginn því, að þessar umr. gætu farið fram. Ég hef nú tekið upp þann hátt, eins og hv. þm. vita, að leggja fram skýrslu um utanríkismál og hvernig með þau hefur verið farið á liðnu ári og ég vonast til að geta gert það enn nú innan skamms. Og það er út af fyrir sig líka hlutur, sem gott er að ræða og gera sér ljóst, en það er kannske ekkert síður nauðsynlegt að ræða um þjónustuna sjálfa og hvernig hún hefur verið útfærð, ef svo má segja „teknískt“ eða í framkvæmd, því að það getur náttúrlega oltið á ýmsu, hvernig það er gert. En ég held, að óhætt sé að fullyrða það, að við séum það vel settir, að við höfum marga ágæta menn í okkar utanríkisþjónustu, sem leysa sitt starf af hendi vel og ágætlega og sóma sér vel erlendis. Ég vil svo, herra forseti, aðeins endurtaka það, sem ég lagði til hér áður, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. allshn. og það fái afgreiðslu á þessu þingi, því að mér er talsvert í mun, að málið vefjist ekki á milli þinga ár eftir ár, og svo koma nýir menn á næsta þingi og hala kannske áhuga á allt öðru. Ég vildi, að þeir menn, sem hafa haft það til meðferðar, gætu lokið við afgreiðslu málsins á þessu þingi.



Herra forseti. Efni höfundalaga er að veita réttarvernd á tilteknum andlegum verðmætum, þ.e.a.s. bókmenntum og listum. Tilgangur höfundalaga er að viðurkenna rétt höfunda til umráða yfir verki sínu, en slík umráð geta verið ýmist fjárhagslegs eða persónulegs eðlis. Þau verðmæti, sem menn geta haft tekjur af og njóta almennrar réttarverndar, geta verið með ýmsum hætti. Lögfræðingar greina þar m.a. á milli svonefndra líkamlegra hluta, þ.e.a.s. fasteigna og lausafjár og ólíkamlegra verðmæta, svo sem orku, auðkenna, t.d. vörumerkja, og hugverka, þ.e.a.s. verka á sviði bókmennta, lista, vísinda og tækni. Það er hlutverk höfundalaga að vernda meginhluta hugverka, þ.e.a.s. verka á sviði bókmennta og lista, vísinda og tækni. Réttarreglur um eignarrétt á svonefndum líkamlegum hlutum eru ævafornar. Réttarvernd hugverka á sér hins vegar skamma sögu. Er það skiljanlegt með hliðsjón af því, að líkamleg og andleg verðmæti eru svo ólíks eðlis, að réttarreglur um meðferð þeirra og vernd hljóta að vera mjög ólíkar. Líkamlegir hlutir, sem eigandi á eignarrétt til, eru venjulega í vörzlu tiltekins aðila á vísum stað, þar sem þeir eru hagnýttir. Andleg verðmæti eru hins vegar hvorki bundin við stað né stund. Af þeim má hafa fjárhagsleg not og tekjur á mörgum stöðum samtímis. Um þau á ekki heldur við það, sem gildir um svonefnda líkamlega hluti, að þeir eyðist eða rýrni við notkun. Af öllu þessu leiðir, að lagareglur um eignarrétt á svokölluðum líkamlegum verðmætum og hugverkum hljóta að verða með ólíkum hætti og þá einnig reglur um vernd þeirra. Enginn ágreiningur mun nú lengur vera um það meðal menningarþjóða að vernda beri með einhverjum hætti eignarrétt höfunda að hugverkum sínum. Enn eru hins vegar skiptar skoðanir um það, til hvers konar hugverka slík vernd skal ná, hversu langt hún skuli ganga og hversu lengi hún skuli vara. Smám saman hafa þó reglur ýmissa landa um þessi efni verið samræmdar og gerðir hafa verið alþjóðasáttmálar um höfundarétt. England var fyrst til að hefjast handa um setningu höfundalaga og var það árið 1709. Var þá bannað að gefa út rit án samþykkis höfunda, en opinber skráning ritsins gerð að skilyrði fyrir verndun. Á 18. öld settu ýmsar fleiri þjóðir sér lög um bókaútgáfu, en þau máttu fremur teljast í hag útgefendum, en höfundum. Á dögum frönsku stjórnarbyltingarinnar var komið á í Frakklandi höfundalöggjöf, sem var miklu fullkomnari en nokkur önnur löggjöf um slík efni, sem þá var í gildi. Á 19. öld bættust æ fleiri lönd í hóp þeirra, sem settu sér höfundalöggjöf og þegar kemur fram yfir miðja öldina, má segja, að höfundalöggjöfin sé orðin almenn. Fyrst í stað tók höfundalöggjöf aðeins til bókmennta og tónsmíða yfirleitt, en síðar er hún einnig látin taka til fleiri listgreina, svo sem málaralistar og myndlistar. En þótt flestar menningarþjóðir hafi á síðari hluta 19. aldar þegar sett sér höfundalög, þá var vandinn á þessu sviði engan veginn leystur. Sérhver löggjöf hafði aðeins gildi í hlutaðeigandi landi. Hins vegar eru bókmenntir og listir hvers konar alþjóðlegar í eðli sínu og berast fljótt á milli landa. Reynslan sýndi, að torvelt var að koma á samningum milli einstakra ríkja um gagnkvæma vernd. Leiddi þetta til þess, að ýmis ríki komu sér saman um að efna til alþjóðlegrar ráðstefnu í Bern árið 1886 í því skyni að koma á fót alþjóðasamþykkt um höfundarétt, sem öllum ríkjum skyldi heimilt að gerast aðili að, ef þau veittu höfundum í heimalandi sínu þá lágmarksvernd, sem gert væri ráð fyrir í alþjóðasamþykktinni. Náðist samkomulag um höfundaréttarsamþykkt, sem síðan hefur verið nefnd Bernarsáttmálinn, en samtök aðildar þjóðanna nefnd Bernarsambandið. Mjög mörg ríki hafa gengið í Bernarsambandið, en ýmsar þjóðir standa þó enn utan samtakanna, þar á meðal Bandaríkin og Ráðstjórnarríkin. Eftir lok síðari heimsstyrjaldarinnar beittu Sameinuðu þjóðirnar sér fyrir því, að gerður var nýr alþjóðasáttmáli um höfundarétt, fyrst og fremst með hliðsjón af því, að mörg ríki höfðu ekki gerzt aðilar að Bernarsambandinu. Árið 1952 var haldin alþjóðaráðstefna í Genf og þar gerð ný höfundaréttarsamþykkt, sem nefnd er Genfarsáttmálinn. Gekk hann í gildi 1955. Fullgiltu hann mörg ríki, þar á meðal Bandaríkin. Ríki geta verið aðilar að báðum sáttmálunum samtímis, en séu tvö ríki aðilar að þeim báðum, skulu reglur Bernarsáttmálans gilda í skiptum þeirra. Þetta hefur þá þýðingu t.d., að í skiptum Íslands og hinna Norðurlandanna gilda reglur Bernarsáttmálans, en í skiptum Íslands og Bandaríkjanna gilda reglur Genfarsáttmálans. Ýmsar breytingar hafa verið gerðar á Bernarsáttmálanum, síðan hann var upphaflega samþykktur árið 1886, þ.e.a.s. í París 1896, í Berlín 1908, í Róm 1928 og í Brüssel 1948. Árið 1961 var síðan gerður í Róm nýr sáttmáli um vernd listflytjenda o.fl. Voru þar í fyrsta skipti sett ákvæði í alþjóðasáttmála um vernd þeirra, sem flytja listaverk. Til þessa höfðu ákvæði höfundaréttarlaganna aðeins verið látin ná til höfundanna. Fyrstu íslenzku lögin um höfundarétt voru sett 1905. Eru þau enn í gildi og eru í þeim höfuðákvæði íslenzks höfundaréttar. Þótt ýmsar mikilvægar breytingar hafi verið gerðar á þessum höfundalögum, eru þau samt orðin allsendis ófullnægjandi og ber því orðið brýna nauðsyn til þess, að sett séu ný höfundalög. Í lögum frá 1912 var ákveðið, að höfundaverndin í l. frá 1905 nái til hvers konar mynda og uppdrátta. 1941 voru sett lagaákvæði um sérstaka vernd :á ritum eftir lok höfundaréttar. Tveim árum síðar eða 1943 var vernd höfundaréttarins látin taka til hvers konar listgreina, sem eldri löggjöf náði ekki til. 1956 var síðan verndartímabil gagnvart þýðingum lengt úr 10 árum í 25 ár. Ísland gerðist aðili að Bernarsambandinu 1947. Það gerðist einnig aðili að Genfarsáttmálanum 1953. Af Íslands hálfu hefur og verið samþykktur sáttmáli sá um vernd listflytjenda o.fl., sem gerður var í Róm 1961. Fullgilding hans hefur hins vegar ekki farið fram og getur ekki farið fram nema frv. það, sem hér er til umr. verði samþ. Það hefur lengi verið ljóst, að gildandi ákvæði um höfundarétt væru ófullkomin og ekki nógu víðtæk. Þess vegna fól menntmrn. árið 1959 Þórði Eyjólfssyni þáv. hæstaréttardómara að semja frv. til höfundalaga, en hann er manna fróðastur á Íslandi um höfundarétt. Samdi hann ýtarlegt frv., sem var hliðstætt nýjum, norrænum höfundalögum frá árinu 1960-1961 og var þess gætt sérstaklega að hafa ákvæði frv. þannig, að þau fullnægðu kröfum Bernarsáttmálans, Genfarsáttmálans og hins nýja Rómarsáttmála um vernd listflytjenda og fleira. Var þetta frv. lagt fyrir Alþingi 1962-1963, en varð ekki útrætt. Enginn mun hafa dregið í efa, að frv. væri vel samið frá fræðilegu sjónarmiði, né heldur að þar væri mörkuð hliðstæð stefna og í norrænu höfundalögunum, sem hlotið höfðu ágætan undirbúning. Hins vegar fólst í frv. svo mikil aukning á vernd íslenzkra og erlendra höfunda og listflytjenda, að það hefði haft í för með sér verulega aukin útgjöld af íslenzkri hálfu og þú fyrst og fremst af hálfu ríkisútvarpsins. Á s.1. ári fól menntmrn. þeim dr. Þórði Eyjólfssyni, fyrrv. hæstaréttardómara, Knúti Hallssyni, deildarstjóra í menntmrn., og Sigurði Reyni Péturssyni hrl. að taka frv. til endurskoðunar og hafa þá hliðsjón af þeim breytingum, sem orðið höfðu á höfundaréttarmálum í nálægum löndum, síðan frv. var samið. Norrænu höfundalögin, sem ég nefndi áðan, eru enn í gildi. Í sambandslýðveldinu Þýzkalandi voru sett ný höfundalög 1965 eftir langan undirbúningstíma, en frv. að þeim 1. hafði einnig verið haft til hliðsjónar við samningu frv. Mikilvægast er þó, að Bernarsáttmálinn var endurskoðaður á ráðstefnu Bernar sambandsríkjanna í Stokkhólmi 1967 og var þá gerð samþykkt um nýja gerð sáttmálans. Það frv., sem hér er flutt, er að stofni til eins og frv. frá 1962, nema hvað gerðar hafa verið á því breytingar í samræmi við þá þróun, sem orðið hefur, síðan frv. var samið og þá sérstaklega með hliðsjón af ákvæðum Stokkhólmsgerðar Bernarsáttmálans. Frv. frá 1962 fylgdi mjög ýtarleg grg., samin af dr. Þórði Eyjólfssyni, um hlutverk og efni höfundalaga og nákvæmar skýringar á einstökum ákvæðum frv. Þessu frv. fylgja í grg. skýringar á þeim breytingum, sem felast í þessu frv. við ákvæði frv. frá 1962. Sé ég þess vegna ekki ástæðu til þess að rekja ákvæði frv. í einstökum atriðum. Ég læt mér nægja að taka fram, að ákvæði þessa frv. eru í samræmi við nýjustu gerð Bernarsáttmálans frá 1967, en að honum gerðist Ísland aðili 1947 og virðist því eðlilegt, að Íslendingar lagi nú löggjöf sína að nýjustu gerð sáttmálans. Þá er óhætt að staðhæfa, að ákvæði þessa frv. séu í öllum meginatriðum í samræmi við höfundalög þeirra nágrannaþjóða, sem við erum skyldastir að menningu og hliðstæðar réttarreglur gilda hjá að öðru leyti. Samtök íslenzkra listamanna og þá ekki sízt samtök íslenzkra rithöfunda, hafa á undanförnum árum lagt mikla áherzlu á, að ákvæði íslenzkra höfundalaga væru orðin ófullnægjandi og er það rétt. Af þeim sökum hefur verið efnt til þeirrar endurskoðunar á frv. frá 1962, sem nú hefur farið fram og er málið nú lagt fyrir hið háa Alþingi. Að svo mæltu leyfi ég mér, herra forseti, að leggja til, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Ég sé ástæðu til þess nú þegar við þessa 1. umr. að taka undir það með hv. 1. þm. Norðurl. v., að það er fagnaðarefni, að þetta frv. er fram komið og ég vil þakka hæstv. menntmrh. fyrir að hafa beitt sér fyrir samningu þess. Það hefur engan veginn verið vansalaust nú um alllangt skeið, hversu úrelt að ýmsu leyti sú höfundalöggjöf hefur verið, sem við höfum búið við. Höfundar hugverka hafa að sjálfsögðu fundið alveg sérstaklega til þessa og raunar hafa opinberir aðilar gert það öðru hverju. Vafalaust var það vegna þess, þegar menn nokkru fyrir 1960 fundu til þess, að höfundalöggjöfin var orðin úrelt, að þá var hafizt handa um það að endurskoða þá löggjöf. Eins og hæstv. ráðh. sagði, samdi þá dr. Þórður Eyjólfsson mjög rækilega álitsgerð og nýtt frv. til höfundalaga. Ég held, að það hafi legið ljóst fyrir, að ástæðan til þess að það frv. var þá lagt til hliðar eða náði ekki fram að ganga var fyrst og fremst sú, að ýmis ákvæði þess höfðu verulegan kostnað í för með sér og þá e.t.v. alveg sérstaklega fyrir ákveðnar ríkisstofnanir eins og ríkisútvarpið og e.t.v. fyrir fleiri aðila. Síðan hefur þetta legið nokkuð í láginni, enda þótt eigendur margvíslegs höfundaréttar hafi verið mjög óánægðir með það, hversu margir þættir löggjafarinnar um höfundarétt hafa verið orðnir úreltir. En nú hefur verið samið nýtt frv., eða hið fyrra frv. Þórðar Eyjólfssonar endurskoðað og samið nýtt frv., og við fljótlegan yfirlestur sýnist mér, að það sé í mjög mörgum atriðum til mikilla bóta frá þeim höfundalögum, sem í gildi hafa verið og ég fagna þessu. Þar sem þetta frv. fer til n., sem ég á sæti í, sé ég ekki ástæðu til þess að fara að gera mörg einstök atriði þess að umtalsefni á þessu stigi málsins. Það er að vísu miður farið, að þetta frv. skyldi ekki koma nokkuð fyrr fram á þinginu, því að það er svo margþætt og sérhæft að ýmsu leyti og vandmeðfarið, að það gefur auga leið, að það er orðinn skammur tími til stefnu fyrir þá n., sem um þetta kemur til með að fjalla, að gera því rækileg og æskileg skil, ef svo er til ætlazt, að frv. nái fram að ganga á þessu þingi. Það má e.t.v. segja, að þetta mál hafi nú beðið svo lengi, að það skipti ekki höfuðmáli, hvort það nær fram að ganga nú á þessu þingi eða á næsta þingi og gæti þá væntanlega fengið rækilegri athugun en hægt yrði að gera nú. En þó býst ég við, að ýmsum, sem eftir réttarbótum hafa beðið ærið lengi, þyki það nokkru máli skipta, að ekki dragist nú mjög úr hömlu að ganga frá höfundalögum, sem segja megi, að séu í samræmi við nútímaviðhorf og nútímasjónarmið, að því er tekur til þessara mikilvægu efna. Þegar farið er að athuga nánar einstök atriði þessa frv., þá geri ég ráð fyrir, að nokkur vafaatriði komi upp, eins og gengur, þegar um slíka löggjöf sem þessa er að ræða. Ég vil aðeins benda á tvö atriði, sem ég er nokkuð kunnugur, þar sem mér virðist, að n. ætti sérstaklega að huga að, hvort ekki þyrfti að breyta eða bæta nokkuð um ákvæði í frv. Það er annars vegar, að það hefur tíðkazt allmikið á síðari árum, að tveir eða jafnvel fleiri legðu hönd að og væru í rauninni sameiginlegir höfundar bóka, til að mynda á þann veg, að annar segir fyrir eða skýrir ritara frá ævi sinni eða hugsunum, ef um viðtalsbækur er að ræða. Ég hygg, að það þurfi að líta sérstaklega á þetta atriði og setja þar um einhverjar reglur, því að það mun hafa verið svo hér fram að þessu, að þeir menn, sem lögðu til oft á tíðum merkilegt efni til slíkra endurminninga og viðtalsbóka, hafa gjarnan lítið eða ekkert fengið fyrir sitt framlag, en riturunum eða skrásetjurunum þá gjarnan verið borgað það, sem á annað borð hefur verið greitt fyrir slíkt. Þetta er eitt af þeim atriðum, sem ég tel, að þurfi að hyggja að. Annað, sem ég gæti aðeins nefnt nú, er það, að mér sýnist í fljótu bragði, að þau ákvæði, sem þarna eru um það, að höfundur bókar geti ekki selt ritið eða verk sitt öðrum útgefanda, fyrr en hið fyrra upplag er uppselt hjá fyrri útgefanda, þurfi nokkurrar endurskoðunar við. Ég veit dæmi þess, að þegar til að mynda er um safnrit að ræða, sem hefur kannske komið út á allmörgum árum, þá getur staðið þannig á, að uppseldur sé meiri hluti safnritsins, en útgefandi eigi þó óseld eitt eða tvö hefti e.t.v. af 5 eða 6 eða 10. Þá tel ég alveg óeðlilegt, að hann geti komið í veg fyrir það, að slíkt ritverk væri gefið út að nýju og um þetta þyrfti að setja, held ég, nánari ákvæði en þarna eru. Það eru sem sagt vafalaust ýmis vafaatriði í sambandi við setningu slíkrar löggjafar sem þessarar, sem þarf að líta á og trúlega þarf málið að fá athugun hjá ýmsum félagssamtökum, sem það snertir alveg sérstaklega. Það þarf þess vegna að gefa sér nokkurn tíma til þess að vinna að þessu máli. Ég legg svo á það áherzlu, að það er orðin brýn nauðsyn, að ný höfundalöggjöf verði sett og ég lít þannig á, að þetta frv. sé í meginatriðum og í öllum aðalatriðum stórt skref í rétta átt í þessu efni og á því megi alveg tvímælalaust byggja mjög vel viðunandi höfundalöggjöf.