Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Samkv. yfirlýsingu, sem gefin var hér í d. í gær varðandi svar ríkisstj. við áskorun sem samþykkt var á fundi um málefni járnblendiverksmiðjunnar í Hvalfirði, kveð ég mér nú hljóðs. Þrátt fyrir að ég hef þegar skýrt í Sþ. frá efni þeirrar ályktunar, sem ríkisstj. gerði á fundi sínum í morgun, þykir mér einnig hlýða að lýsa þeirri niðurstöðu hér í þessari hv. d., en hún er, eins og kunnugt er, með leyfi forseta, á þessa leið samkv. bókun á ríkisstjórnarfundi: „ Ríkisstj. telur að ekki sé unnt að fresta afgreiðslu frv. til l. um járnblendiverksmiðjuna í Hvalfirði. Ríkisstj. mun því ekki hlutast til um að fram fari leynileg atkvgr. um málið.“



Herra forseti. Ég ítreka þakkir sem ég hef áður borið fram til hæstv. forsrh. fyrir að flytja okkur svar ríkisstj., - ítreka þakkir fyrir svarið sem ég er þó síst ánægður með. Því hef ég áður lýst við umr. utan dagskrár í Sþ. og mun ekki orðlengja það frekar, það er þarflaust. Ég tek svarið alls ekki gilt. Ég tel að ærið tóm gæfist til þess að verða við óskinni þarna vestan að um lýðræðislega og formlega atkvgr. þar sem það mætti koma skýrt fram og óumdeilanlega hver afstaða fólksins til fyrirhugaðrar verksmiðju væri. Ég mun ekki orðlengja þetta frekar, hlýt aðeins að segja sem svo, að eigi má sköpum renna. Það er lítil gleði í þeirri tilhugsun, að seinna mun það koma fram að betur hefði ríkisstj. hinkrað við í þessu máli, - engin tilhlökkun til þeirrar stundar er við andmælendur þessa frv. munum segja við hæstv. forsrh., sem ég vænti að þá verði ekki lengur forsrh.: Hvað sagði ég þér?



Herra forseti. Svar hæstv. ríkisstj. liggur fyrir og lá raunar fyrir þegar í dag. Það er einfalt og stuttort og án frekari rökstuðnings, og virðist tilgangslítið að halda uppi löngum umr. um þessa hlið málsins þar sem mótaðilinn er svo fáorður um röksemdir sínar fyrir þessari ákvörðun. Þó hefur ein sú röksemd heyrst af munni hæstv. forsrh. sem hann hefur endurtekið oftar en einu sinni, og hún er sú, að of skammur tími sé nú til stefnu og það sé orðið of seint að verða við þessum tilmælum. Ég vil af þessu tilefni vekja athygli hæstv. forsrh. og annarra þdm. á því að ég hef á þskj. 676 borið fram till. um að aftan við frv. bætist svofellt ákvæði til bráðabirgða: „Áður en lög þessi koma til framkvæmda skal íbúum Hvalfjarðarstrandarhrepps, Innri-Akraneshrepps, Skilmannahrepps og Leirár- og Melasveitar í Borgarfjarðarsýslu gefinn kostur á að taka afstöðu til byggingar járnblendiverksmiðju í Hvalfirði. Þátttaka í atkvgr. er bundin við þá sem kosningarrétt hafa til Alþ. Verði niðurstaðan sú, að meiri hl. þeirra, sem taka þátt í atkvgr., hafnar byggingu verksmiðjunnar, koma lög þessi ekki til framkvæmda.“ Að sjálfsögðu gera hæstv. forsrh. og allir þdm. sér fulla grein fyrir því, að gegn þessari till. og þessari tilhögun verður alls ekki beitt þeim rökum að ekki sé nægur tími til stefnu. Hér er boðið að atkvgr. þessi fari fram eftir að lögin hafa verið afgreidd frá Alþ. og að framkvæmdir verði háðar því skilyrði að úrslit atkvgr. verði jákvæð. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. forsrh., sem mun vera í kallfæri, að því, hvort ekki væri hugsanlegt að hann og ríkisstj. gætu fallist á þessa tilhögun málsins, ef svo er ekki, þá með hvaða rökum.



Herra forseti. Mér þykir rétt að greina frá því, að iðnn. Ed. Alþ. hefur borist bréf frá fjölmennasta sveitarfélaginu í nágrenni Grundartanga, Akranesi. Bréfið er svo hljóðandi, með leyfi forseta:  „Akranesi, 2. maí 1977. Iðnn. Ed. Alþ., Alþingishúsinu, Reykjavík. Hér með er yður send ályktun bæjarstjórnar Akraness um járnblendiverksmiðju að Grundartanga sem hún samþykkti á fundi sínum í dag með 8:1 atkv. Ályktunin er svo hljóðandi: Ályktun bæjarstjórnar Akraness, 2. maí 1977. Með því að frv. til 1. um járnblendiverksmiðju að Grundartanga er nú til lokaafgreiðslu á Alþ. áréttar bæjarstjórn Akraness að gefnu tilefni fyrri samþykktir sínar um þetta mál og lætur í ljós það álit, að hinn norski samstarfsaðili geri málið að ýmsu leyti álitlegra en áður var. Bæjarstjórnin vill í þessu sambandi minna á að verksmiðjan sjálf mun veita allt að 150 manns fasta atvinnu og hafa margvíslega aðra jákvæða þýðingu fyrir byggðarlögin í nágrenni hennar, með líkum hætti og reynslan hefur orðið af sementsverksmiðjunni undanfarin 20 ár. Má benda á meðal annars að aukin byggð á þessu svæði með tilkomu járnblendiverksmiðjunnar mun auðvelda uppbyggingu og rekstur hitaveitu frá Deildartunguhver sem nú er í undirbúningi fyrir Akranes, Borgarnes, Hvanneyri og fleiri aðila. Með hliðsjón af þessu lýsir bæjarstjórn Akraness því yfir, að afstaða hennar til þessa framfaramáls er óbreytt, og skorar því eindregið á Alþ. að samþykkja frv. um járnblendiverksmiðju fyrir þinglausnir.“



Herra forseti. Ég hafði ekki búist við því, að yfirlýsingu ríkisstj. um að hún skeytti engu um álit íbúa fjögurra hreppa sunnan Skarðsheiðar mundi nú farið að styrkja með því að vitna í bréf frá 8 bæjarstjórnarfulltrúum á Akranesi og bera það fram hér í þessari hv. d. sem vott um lýðræðisleg viðhorf í þessu máli. Það vita allir þm. að bæjarstjórn Akraness var ekki falið sérstakt umboð til þess að fjalla um Grundartangaverksmiðjuna eða tilorðningu orkufreks iðnaðar í Borgarfjarðarsýslu í síðustu bæjarstjórnarkosningum, og hv. þdm. eru engu nær - alls engu nær um viðhorf fólksins í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu eða fólksins sunnan Skarðsheiðar þótt þetta bréf hafi verið lesið hér í d. Ef þetta bréf vottar eitthvað er það aðeins þetta, að meiri hl. bæjarstjórnar á Akranesi hafi hvorki vaxið að visku né dáð síðan fjallað var um samninginn við Union Carbide. Ef viðhafa á nokkra viðleitni til lýðræðislegrar meðferðar á þessu máli á lokastigi af hinum æðstu aðilum, þá kemur ekkert til greina annað en að verða við beiðni íbúanna í sýslunni, lögsagnarumdæminu, um það að látin verði fara fram lýðræðisleg atkvgr. þar sem vilji íbúanna komi í ljós. Ég er því vitaskuld fylgjandi að sú atkvgr. verði einnig látin ná til Akraness. Ég efast ekkert um úrslitin. Og mér finnst það við hæfi að hin leynilega atkvgr., sem minnst hefur verið á, verði einnig látin ná til Akraness. Ég lýsi yfir eindregnum stuðningi við till. Ragnars Arnalds, brtt. hans um ákvæði til bráðabirgða þar sem kveðið verði á um að lög þau, sem hér er um fjallað, verði ekki látin taka gildi fyrr en hin leynilega atkvgr. hefur farið fram og því aðeins að meiri hl. íbúanna á þessu svæði samþykki tilorðningu verksmiðjunnar. Ég hafði raunar ekki búist við því að umr. yrðu vaktar aftur um málið hér í Ed., taldi eðlilega kurteisi af hálfu hæstv. forsrh. að hann flytti d. sérstaklega svar ríkisstj., eins og hann hafði boðað okkur hér í d. Það taldi ég eðlilegt. Fyrir háttvísi hans þakkaði ég honum áðan þó að ég lýsti yfir óánægju minni með efni svarsins, svo sem við var búið. En ég hafði ekki búist við því að efnislegar umr. um málið yrðu hafnar hérna í d. umfram það sem gerð var grein fyrir brtt. um ákvæði til bráðabirgða. Nú er það náttúrlega mála sannast, að frv. hefur alls ekki verið rætt til hlítar. Eins og ég greindi frá í framsögu minni með nál. minni hl. í gær fór því víðs fjarri að ég hefði tæmt umræðuefnið þar sem ég átti enn þá eftir að gera grein fyrir fjöldamörgum skjölum, m. a. fskj. þeim sem fylgja áliti minni hl. n., og út frá þeim má leggja á óteljandi vegu. Einnig lét ég hjá líða í framsöguræðu minni að rifja upp mjög þýðingarmikil atriði málsins sem fram komu við umfjöllun um frv. um samninginn við Union Carbide á sínum tíma, m. a. þau atriði sem varða umhverfi þessarar verksmiðju og þá hættu sem lífríki Hvalfjarðar og nærsveita stafar af mengun frá verksmiðjunni. Þær umr. voru mjög ítarlegar og út í einstök atriði, sem þá var fjallað um, hefur alls ekki verið farið að þessu sinni við umfjöllun málsins. Einnig gat ég þess, að sennilega væri nauðsynlegt að lesa fyrir þá þm. hv. d., sem ekki hafa fengið tóm til, umsögn til heilbrrh. vegna umsóknar Íslenska járnblendifélagsins hf. um starfsleyfi fyrir járnblendiverksmiðju að Grundartanga við Hvalfjörð, fskj. sem skýra mismuninn á ýmsum atriðum í starfs leyfinu, sem út var gefið, og till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins um starfsleyfi, skýra m. a. hvers vegna hætta af kísilryki er svo bráð að dómi sérfræðinga Heilbrigðiseftirlitsins fyrir heilsu starfsmanna að Heilbrigðiseftirlitið telur bráðnauðsynlegt að hafa ákvæðin varðandi kísilrykið miklu strangari en kveðið er á um í starfsleyfinu. Þar er lýsing á þeim sjúkdómum - ítarleg lýsing á þeim hræðilegu sjúkdómum sem kísilrykið getur leitt til meðal starfsmanna, og í fjölmörgum atriðum öðrum er hættunni, sem af mengun frá verksmiðjunni stafar, lýst ítarlega í þessari bók Heilbrigðiseftirlitsins. Sem sagt, ég geri ráð fyrir að það mundi taka þó nokkrar klukkustundir að fjalla til hlítar um þessi atriði málsins, og má vera að ekki yrði fjallað til hlítar, svo sæmilegt væri, um frv. þetta á miklu skemmri tíma en þeim sem tæki að láta framkvæma leynilega atkvgr. meðal fólksins þarna efra, ef vel ætti að vera. Ég hafði heitið því við upphaf á umfjöllum þessa máls hér í d. að tefja ekki fyrir afgreiðslu þess með málþófi. Þó er það nú svo, að skapi væri mér það næst að ræða málið með þeim hætti hér í d., að hv. þm. Sjálfstfl. neyddust til þess að heiðra bjarta sali þessa húss öðru sinni að loknum landsfundi. Mér væri það skapi næst eftir þær undirtektir sem beiðni fólksins þarna efra hefur fengið um fyllilega lýðræðislega umfjöllun þessa máls. En mér er það ljóst af þeim umr., sem þegar hafa farið fram, að það muni ekki stoða. Mér er það ljóst, þó að ég hafi fundið það á þorra þm. að þeir eru hræddir við þetta mál, að þeir óttast að hér sé stefnt í voða, bæði hvað varðar efnahagshlíðina og umhverfishliðina, að þeir eru gæddir þess háttar geði, blessaðir, að þeir munu eigi að síður staðráðnir í því að fylgja foringjum sínum í svaðið í þessu máli. Þess vegna mun ég ekki leggja út í það, a. m. k. ekki fyrr en við 3. umr., að orðlengja um afstöðu mína frekar eða freista þess frekar að brýna hv. þm. til að endurskoða afstöðu sína og taka sjálfstæðari afstöðu til málsins heldur en þeir virðast hafa gert fram að þessu. Ég ítreka aðeins þetta, að ég tel að hæstv. ríkisstj. hafi verið bent á leið til þess að afgreiða málið héðan úr þinginu með þeim flýti sem henni finnst svo æskilegur, en eigi að síður að taka tillit til vilja fólksins þarna efra, ef ríkisstj. er nokkuð í mun að taka tillit til vilja fólksins í þessu máli. Með því gæti hv. Alþ. orðið hvort tveggja við vilja ríkisstj. um að halda áfram að hraða afgreiðslu málsins og taka tillit til vilja fólksins að samþykkja till. sem hv. þm. Ragnar Arnalds hefur borið fram um ákvæði til bráðabirgða, þar sem kveðið verði á um að hin leynilega atkvgr. fari fram efra og verði látin ráða því hvort lögin taki gildi. En að sjálfsögðu mun ég óska eftir nafnakalli við atkvgr. um brtt. um ákvæði til bráðabirgða.