Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta er komið hingað í hv. d. frá hv. Ed., og hv. landbn, þeirrar d. flutti nokkrar brtt. við frv., sem voru samþ. þar í deildinni shlj. og frv. samþ. shlj. þar, eins og það liggur nú hér fyrir. Þegar landbn. þessarar d. tók málið fyrir, gátu ekki mætt á fundinum þrír af nm., en við fjórir nm., sem undirritum nál. á þskj. 317, leggjum til, að frv. verði samþ. óbreytt eins og það liggur nú fyrir.

Frsm. (Guðlaugur Gíslason) : Herra forseti. Heilbr.-- og félmn. hefur haft til athugunar frv. til hjúkrunarlaga, sem hér liggur fyrir á þskj. 158. Frv. var sent til umsagnar Læknafélags Íslands, sem telur sig ekkert hafa við það að athuga. Þá mættu á fundi hjá heilbr. og fél-.mn. forsvarskonur hjúkrunarsamtakanna og óskuðu þær mjög eindregið eftir, að 3. mgr. 2. gr. yrði felld niður úr frv. N. athugaði þetta atriði sérstaklega og varð sammála um að leggja til, að umrædd mgr. yrði felld niður. Telur n., að ákvæði 2. mgr. 2. gr. um heimild til handa ráðh. um undanþágur sé tæmandi og að það raski því ekki í neinu efni þessarar gr. frv., þó að 3. mgr. hennar falli niður. Efni þessa frv. er, eins og hæstv. heilbrmrh. benti á í framsöguræðu sinni, er málið var lagt fram í þessari hv. d. til 1. umr., almenn endurskoðun á hjúkrunarkvennalögunum, nr. 27 frá 19. júní 1933. En auk þess eru í þessu frv. nokkur nýmæli, sem ekki hafa áður verið í l. varðandi þessi mál. Helzta nýmæli frv. er að finna í 8. gr. þess, en hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Heimilt er að þjálfa konur og karla til aðstoðar við hjúkrun og skal starfsheiti þeirra, námstilhögun, starfsréttindi og skyldur ákveðið í reglugerð.“ Um þessa gr. frv. segir í aths., sem því fylgja, með leyfi hæstv. forseta: „Aðalástæðan til endurskoðunar hjúkrunarkvennalaganna er hinn mikli skortur á hjúkrunarkonum í landinu. Ein leið til að bæta að nokkru úr þeim skorti er að þjálfa sérstaka stétt aðstoðarfólks, er vinni við hjúkrunarstörf undir stjórn hjúkrunarkvenna. Hefur þessi leið verið farin erlendis og mun hafa reynzt vel. Þykir því rétt að heimila með lögum sams konar ráðstöfun hér á landi. Aðstoðarfólk þetta hlýtur aðallega verklega þjálfun um nokkurra mánaða skeið. Það vinnur ekki á eigin spýtur, en tekur að sér ýmis vandaminni störf undir stjórn hjúkrunarkvenna og getur því að vissu marki komið í þeirra stað.“ Enn fremur segir í aths., að í ráði sé, að Rauði kross Íslands taki að sér að stjórna þjálfun þessa fólks. Allir, sem til þekkja, vita, að mikill skortur hefur verið á lærðu hjúkrunarfólki mörg undanfarin ár hér á landi og er ekki annað sjáanlegt, en að með tilkomu hinna nýju og stóru sjúkrahúsa, sem nú er verið að reisa bæði hér í Reykjavík og víðar um landið, verði þessi skortur enn tilfinnanlegri, þegar þessi hús verða tekin í notkun, þar sem þau að sjálfsögðu útheimta nýtt starfsfólk og enn fleira, en þau sjúkrahús, sem nú eru í notkun hér. Verður því sú leið, sem hugsað er að fara í 8. gr. frv., að teljast eðlileg og líklegust til úrbóta, þar sem ekki er nema um takmarkaða tölu hjúkrunarfólks að ræða, sem hægt er að útskrifa árlega úr Hjúkrunarskóla Íslands, eins og nú er. En rétt er að benda á það í þessu sambandi, að verulegt átak er fyrirhugað í þessu sambandi með stækkun þessa skóla, og er á 20. gr. fjárl. fyrir þetta ár gert ráð fyrir framlagi í þessu sambandi. Tel ég ástæðu til að ætla, að verulegra úrbóta sé von í þessum efnum, þegar stækkun skólans hefur átt sér stað. Herra forseti. Nefndin leggur til, að frv. verði samþ. með þeirri brtt., sem fram kemur á þskj. 316.



Herra forseti. Umr. um þetta mál hafa orðið óvenju langar og sé ég ekkert við það að athuga. Ég tel, að þessar umr. hafi verið bæði nauðsynlegar og gagnlegar. Þetta frv. má segja, að sé samansett af tveimur meginþáttum: Annars vegar, að mikilsverðar ráðstafanir eru gerðar til þess að bæta hag þeirra lækna, sem eiga að starfa í dreifbýlinu, ég vil segja: alveg óvenjulega mikið er til þess gert með þessu frv. Hins vegar er óneitanlega allrík tilhneiging til þess um leið að fækka læknishéruðum í landinu með lögum. Deilurnar hafa orðið um annan þátt frv., fækkun héraðanna, en hinn þátturinn hefur fyllilega verið viðurkenndur af ræðumönnum, hversu mikið nú á að gera til þess að reyna að tryggja það, að ekki verði læknislaust hérað á Íslandi. Út af afnámi læknishéraðanna hafa spunnizt allmiklar umr. um eitt hérað sérstaklega, Suðureyrarhérað í Súgandafirði. En af öllum þeim hv. þm., sem talað hafa í málinu, hefur ekki einn einasti mælt því bót að leggja það hérað niður, þó að á því hafi bólað, að það kynni að mega gera það eftir stuttan tíma, ef auglýsingar bera ekki árangur. Ég ætla þó, að hinir muni vera fleiri, sem telja, að það eigi ekki undir neinum kringumstæðum að leggja það niður. Og mér virðist umr. hafa yfirleitt hneigzt í þá átt, að menn fjarlægist það heldur að vera að leggja niður læknishéruð með lögum, og svo skildi ég hæstv. forsrh., að hann sé tiltölulega svipaðrar skoðunar og við, sem hófum þessar umr., um það, að það sé ekkert aðalatriði að vera að leggja héruðin niður með l., heldur er þjónustan, hvernig fyrir henni verði séð, auðvitað aðalatriðið. Ég hef þess vegna þá trú nú, að það komi ekki til, að hv. n. leggi það til, að Suðureyrarhérað verði lagt niður. En ég vil víkja að hinum tveimur héruðunum á Vestfjörðum, sem á að leggja niður samkv. frv. og samkv. skoðun þeirra manna, sem á þau hafa sérstaklega minnzt, ætla ég, að þeir telji nokkur rök fyrir því að gera það. Þessi héruð eru Flateyjarhérað og Djúpavíkurhérað. Ég skal fúslega viðurkenna, að það eru minni líkur til þess, að læknar fáist í þau heldur en í Suðureyrarhérað. Þó veit enginn okkar nú, hvaða áhrif kunna að hafa þær ráðstafanir, sem nú á að gera með staðaruppbót og öðrum kjarabótum til lækna. Það kann að fara svo, að í þau héruð fáist líka læknar. En sá er gallinn á þessu frv., að það á að leggja þessi tvö héruð, Flateyjarhérað og Djúpavíkurhérað, niður skilyrðislaust. Það á ekki að gefa fólkinu í þessum héruðum kost á, að á það reyni, hvort kjarabæturnar geti komið því til leiðar, að læknir komi í héruðin og það hafi lækni. Það á alls ekki að gefa því kost á þessu. Það á að leggja þau niður skilyrðislaust samkv. frv. Í bráðabirgðaákvæðum þessa frv. er sagt, að auglýsa skuli 3 af þeim 5 læknishéruðum, sem frv. fjallar um, að verði lögð niður, en tvö, sem ekki á að auglýsa, eru einmitt þessi: Flateyjarhérað og Djúpavíkurhérað. Að vísu vantar inn í frv. það ákvæði, að komi læknar í hin þrjú, verði þau alls ekki lögð niður. En hæstv. heilbrmrh. gat þess í upphafi síns máls, að með lögskýringu ætti að skilja það svo, að þau yrðu ekki lögð niður, ef læknar kæmu. En þessi tvö héruð eiga ekki að njóta þessara kosta. Þau eiga ekki að njóta þeirra. Ég segi, að mér þyki það nokkuð hart, þótt um fámenn læknishéruð sé að ræða, að draga þau svona í dilka, að tvö af þessum fimm eigi ekki að eiga nokkurn kost á því, að læknir komi þangað þrátt fyrir mikilsverðar tilraunir með þessu frv. að fá þangað lækna. Og hver græðir svo á því, að þau séu lögð niður? Ekki fólkið, sem þarna býr. Það á að hafa sömu þjónustu, eftir að þau eru lögð niður, eins og það hefur nú, þó að héraðið sé læknislaust. Ekki ríkið, því að ég hef ekki orðið þess var, að nokkur hv. ræðumaður hafi imprað á því, að það eigi að spara fyrir ríkið með þessu móti og það er víst áreiðanlega ekki heldur tilgangurinn. Ef þessi héruð eru áfram sjálfstæð læknishéruð samkv. lögum, en samt læknislaust þar, verður þeim þjónað af nágrannalækni og sá læknir fær hálf önnur laun. Ef héruðin verða lögð niður og sameinuð nágrannahéraði, verður þeim þjónað af þeim lækni, sama lækninum, og læknirinn fær þar hálf önnur laun. Það er m.ö.o. bókstaflega nákvæmlega sama, hvort heldur verður gert, hvað þetta snertir. Mismunurinn er bara einn og ekki nema einn. Hann er sá, að verði héruðin lögð niður, er útilokaður möguleikinn til, að þar komi læknir aftur, fyrr en þá lögunum yrði breytt. Verði þau ekki lögð niður, er möguleikinn opinn, að læknar komi í þessi héruð. Þetta er munurinn á þessum tveimur aðferðum. Og ég vil spyrja: Hvaða hv. þm. vill stuðla að því að útiloka þennan möguleika hjá þessum tveimur læknishéruðum og hagnast ekkert við það, ekki á nokkurn hátt, hvorki fólkið né hið opinbera? Ég vil því alvarlega beina því til hv. n., að hún láti eitt yfir öll þessi fimm læknishéruð ganga, þau verði engin afnumin, þau eigi öll að hafa opinn möguleikann áfram til þess, að þangað komi læknar og með öllu ástæðulaust að gera slíka breytingu, fyrr en þaulreynt er, hvort þær ráðstafanir, sem nú er verið að gera með þessu frv., bera árangur eða bera ekki árangur. Og ég geri mér fyllilega vonir um, að hv. n. geri þetta, því að hún hlýtur að sjá, að hér er misrétti beitt við tvö héruðin af fimm. Það tapar enginn neinu við það, þótt þau séu áfram á pappírnum læknishéruð og þeim verði þjónað af nágrannalækni, fyrst á að þjóna þeim hvort sem er. Þá vil ég vekja athygli á 4. gr. frv., en þar segir: „Nú tekst ekki í eitt ár að fá héraðslækni skipaðan í eitthvert læknishérað samkv. 1. gr., þó að það hafi verið auglýst minnst þrisvar og er þá heimilt að sameina héraðið því nágrannahéraði, sem bezt hentar, ef staðhættir annars leyfa slíka sameiningu, enda verði læknir ráðinn til starfa í hinu sameinaða læknishéraði ásamt héraðslæknum þeim, sem starfa þar fyrir.“ Þarna á að heimila heilbrigðisyfirvöldunum að leggja niður læknishéruð án þess að til lagabreytingar komi, ef reynslan eftir eitt ár sýnir, að auglýsingar um lækna bera ekki árangur. Ég vil beina því til n., sem fjallar um þetta mál, að athuga þessa grein sérstaklega. Og mér sýnist, að umr. nú um þetta mál séu lítil hvöt til þess, að Alþ. afsali sér ákvörðunarréttinum um það, hvort nokkurt læknishérað skuli lagt niður eða ekki. Það er að vísu sá munur á þessu og hinni aðferðinni, að þarna á að koma læknir við hliðina á öðrum lækni, þeir verða tveir í hinu sameiginlega læknishéraði, en hið gamla læknishérað, sem verður lagt niður með þessum hætti samkv. 4. gr., er ekki lengur til og þó að tveir læknar séu í nágrenni, er enginn læknir í hinu gamla héraði fyrir það. Og ég sé ekki heldur, hvað er unnið með þessu, því að auðvitað getur hið opinbera alveg eins ráðið annan lækni til viðbótar í nágrannahérað, meðan hitt héraðið er læknislaust, án þess að leggja það niður og þá er eins og í hinu tilfellinu opinn möguleikinn til þess, að læknir komi í hið upprunalega hérað. Ég skal svo ekki lengja þessar umr., en endurtaka að lokum þá ósk mína, að það verði ekki farið að draga í dilka þessi 5 læknishéruð, sem um er rætt í frv., að verði lögð niður, þannig að 3 af þeim eigi kost á, ef vel fer, að vera til áfram, en 2 eigi alls ekki að vera til lengur. Það teldi ég ranglæti, ef þannig yrði farið með þessi tvö. Það má minna á það, að það eru ekki glæsilegar samgöngurnar hjá fólkinu í þessum tveimur héruðum. T.d. eru Breiðafjarðareyjar, sem m.a. eru stundum innilokaðar af ís og þarf ekki harðan vetur til, jafnvel núna í vetur flugum við nokkrir þm. Vestfjarðakjördæmis yfir Breiðafjörð í janúarmánuði og þá náðu ísspangirnar út undir Skáleyjar. Það þarf ekki mikið til að gera þessu fólki erfitt fyrir. Um Djúpavíkurhérað er þess að geta, að Árneshreppur hefur ekkert vegasamband við Hólmavík, þar sem læknirinn á að sitja, - ekkert vegasamband. Eða ætli það muni ekki einhverjir hv. þm. eftir frásögn í útvarpinu, sem ekki fyrir löngu var birt um læknisvitjun úr Árneshreppi, þar sem kona var í barnsnauð á Norðurfirði og tók það 24 klukkutíma að ná í lækninn, flytja hann yfir Trékyllisheiði, Reykjarfjörð og norður Árneshrepp, á hestum, á skíðum, á sleða, á bát og gangandi Og þegar loksins læknirinn kom í Norðurfjörð eftir 24 klukkutíma bið, var hann svo út af þreyttur, að hann datt niður og gat ekkert að hafzt til næsta dags og konan rétt að segja í dauðanum. Ég þarf ekki að vera að minna á þetta þess vegna, að ég viti ekki, að hver einasti þm, muni gera sitt til þess að tryggja sem bezta þjónustu þarna. En mér finnst, að svona atburðir séu hvetjandi til þess að leggja ekki læknishéruðin niður að þarflausu, þegar enginn ávinningur er á annað borð.



Herra forseti. Þetta frv. til læknaskipunarlaga hefur nú verið allýtarlega rætt við 1. umr. og mál til komið, að það komist til n., því að ég hygg, að meginþorri hv. þm. í þessari d. sé því hlynntur, að frv. nái fram að ganga á þessu þingi. Ég skal þess vegna vera mjög stuttorður. En það eru fyrst og fremst ummæli hv. 11. þm. Reykv. í síðustu ræðu hans, sem gefa mér tilefni til aths. Þessi hv. þm. lýsti mjög fjálglega yfir undrun sinni á því, að ég og nokkrir fleiri þm. höfum látið það í ljós við þessa umr., að þótt héraðslæknum í nokkrum verst settu læknishéruðunum séu boðnar staðaruppbætur og fleiri hlunnindi til þess að reyna með því að bæta úr hreinu neyðar- og vandræðaástandi, eigi að okkar dómi ekki að gera slíkt að almennri reglu í kjarasamningum annarra embættismanna og opinberra starfsmanna. Yfir þessari afstöðu okkar var hv. 11. þm. Reykv. svo öldungis hissa, að hann sagðist halda, að við, þessir reyndu alþm., eins og hann kallaði okkur, mundum ógjarnan vilja láta það fréttast heim í héruð, að við hefðum ekki það, sem hann kallaði „víðari sjóndeildarhring“ en þetta í hagsmunamálum kjósenda okkar. Út af þessu vil ég aðeins segja þetta: Ummæli mín og fleiri hv. þm. féllu að gefnu tilefni frá hv. 11. þm. Reykv., þar sem hann í sinni fyrstu ræðu um þetta mál krafðist þess, að staðaruppbætur og önnur hlunnindi yrðu veitt embættismönnum og opinberum starfsmönnum almennt. Þessi krafa hans sem formanns í Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja hefði auðveldlega getað orðið til þess að spilla fyrir framgangi þess frv., sem hér liggur fyrir, af því að svo vill nú einu sinni til, að stór hópur þm. telur sér skylt að hugsa um fjárhagsafkomu ríkissjóðs og það mundi að sjálfsögðu skipta miklu máli, hvort þau kjör, sem boðin eru samkv. frv., næðu til 17–20 manna eða til 4000–5000 manns. Sem betur fer virðist mér á umr., að almennt hafi krafa formanns Bandalags starsmanna ríkis og bæja verið skilin sem eins konar skrautsýning af hans hálfu frammi fyrir kjósendum, sem hann langi alveg dæmalaust mikið til þess að hafa góða og fylgispaka og helzt þannig, að þeir líti á hv. þm. sem einhvers konar bjargvætt. Hv. þm. vill sem sagt ekki láta þessa hv. kjósendur frétta annað af sér, en að hann sé einhver hinn mesti kröfugerðarmaður fyrir þeirra hönd, sem fyrirfinnist. Hinu vill hann halda alveg leyndu og ekki láta fréttast til kjósenda, að einhver og í þessu tilfelli ríkissjóður, þurfi að borga brúsann. Þetta ætti þó hv. þm. að hafa manna bezta aðstöðu til að vita og skilja sem háttsettur embættismaður í fjmrn. Hann ætti t.d. að vita, að síðasta 6.6% launahækkun til opinberra starfsmanna kostar ríkið 66 millj. kr. Þessar 66 millj. kr. þarf að borga og til þess að það sé hægt, er um tvennt að ræða, annaðhvort að afla ríkinu nýrra tekna með sköttum og álögum eða að skera niður útgjöld samkv. þeim fjárl., sem afgreidd hafa verið fyrir þetta ár, þannig að þessi upphæð sparist. Í tilfellum sem þessum er afstaða hv. 11. þm. Reykv. og flokksbræðra hans ósköp einföld. Þeir heimta stöðugt aukin útgjöld án þess að gera nokkra skynsamlega grein fyrir fjáröfluninni á móti. En ég vil fyrir mitt leyti gera þá lágmarkskröfu til hv. 11. þm. Reykv. sem háttsetts embættismanns í fjmrn., að hann skilji það, að við, sem skipum stuðningsflokka ríkisstj., getum ekki tekið svo afkáralega afstöðu, allra sízt í því skyni að blekkja kjósendur okkar. Þeir þurfa ekki aðeins á hvers konar opinberri þjónustu að halda, heldur eru þeir líka skattgreiðendur, sem gjarnan vilja, að svo og svo miklu af því fé, sem þeir láta af hendi til ríkisins, sé varið til verklegra framkvæmda, en sé ekki öllu eytt í kostnað við opinber störf. Mínir kjósendur mega a.m.k. frétta það, að í þessu efni telji ég rétt að finna ráð og leiðir, sem taki hæfilegt tillit til hvors tveggja, skattabyrðarinnar annars vegar og möguleikanna til að framkvæma það, sem gera þarf á vegum þess opinbera almenningi til hagsbóta, hins vegar. Hef ég svo litlu við að bæta öðru en því að benda á, að séu þau fríðindi, sem fram eru boðin samkv. frv., gerð að almennri reglu, ná þau ekki tilgangi sínum. Þess vegna eru þau aðeins boðin fram í 17–20 læknishéruðum, en ekki í læknishéruðunum öllum. Þess vegna er það líka á misskilningi byggt hjá hv. 11. þm. Reykv., að staðaruppbætur geti bætt úr almennum hjúkrunarkvennaskorti, eins og hann sýndi reyndar fram á sjálfur í ræðu sinni með því að gera grein fyrir, hversu tilfinnanlegur skortur er á hjúkrunarkonum bæði í dreifbýli og þéttbýli. Af þessum ástæðum vil ég ítreka það, að opinberir starfsmenn eiga að mínum dómi ekki almennt að bera sig saman við læknana í erfiðustu læknishéruðunum. Þeir geta borið fram réttmætar kröfur til kjarabóta á öðrum grundvelli. Hv. 11. þm. Reykv. nefndi það í sinni ræðu, að gripið hefði verið til þess ráðs vestur á Ísafirði fyrir nokkrum árum að greiða kennurum staðaruppbót. Þetta er rétt, svo langt sem það nær. En þar með er ekki öll sagan sögð. Af þessu varð nefnilega ekki mikill árangur annar en sá, að kaup þeirra kennara, sem fyrir voru, hækkaði. Það varð ekki til þess, að nýir kennarar kæmu til staðarins. Þetta var ekki óeðlileg ráðstöfun á þeim tíma, vegna þess að kennarar voru orðnir aftur úr öðrum stéttum í launum og þá var beðið eftir kjarabótum þeim til handa, sem fengust með þeim kjarasamningum opinberra starfsmanna, sem nú gilda. Og auðvitað var það í samræmi við allan málflutning hv. 11. þm. Reykv., að hann þagði vandlega yfir því, að þessar staðaruppbætur eru ekki lengur greiddar og voru aldrei greiddar nema í eitt ár vestur á Ísafirði. Sannast sagna held ég, að það sama hafi átt sér stað annars staðar, þar sem þessar tímabundnu staðaruppbætur voru upp teknar. Hv. 5. þm. Vestf. sýndi tilburði í þá átt að taka undir þann málflutning hv. 11. þm. Reykv., sem ég hef gert að umtalsefni, með því að líkja mér og fleiri þm, við herkerlingar, sem syngju í kór eftir skipun frá öðrum. Þetta er vitaskuld sleggjudómur, sem naumast er svara verður. En ég tel þó, að ég muni það rétt, að við umr. hér í hv. d. um kjör verkfræðinga hafi hv. 5. þm. Vestf. eitt sinn látið orð falla á þá leið, að hann vildi ekki jafna til kjörum svo lærðra manna sem þeirra og alls almennings og sýnir þetta, að hv. þm. getur tekið undir svipaðan söng, þegar sá gállinn er á honum. En auðvitað fer hann alltaf út af laginu, eins og reynslan sýnir.



Herra forseti. Í umr. um mál þetta hefur það borið á góma, að um 80–90 íslenzkir læknar væru nú starfandi erlendis. Það hefur verið minnt á það, að læknar þessir nytu hér ókeypis skólavistar, námslána og jafnvel námsstyrkja og þess vegna sýndi það litla þjóðhollustu, að þeir skyldu að námi loknu setjast að erlendis og nota sína kunnáttu þar, en ekki vera hér heima. Þar sem ég þekki persónulega fjölda þeirra lækna, sem starfa nú erlendis, sumir þeirra voru skólabræður mínir í menntaskóla og aðrir í háskólanum og ég stend í bréfasambandi við nokkra þeirra enn í dag, einmitt um þessi mál, þá langar mig til þess að láta koma fram hér við þessar umr. sjónarmið, sem gæti skýrt fjarveru þessara manna hér af landi, - sjónarmið, sem ekki hefur verið haldið fram í þeim umr., sem hér hafa átt sér stað um frv. Eins og tekið hefur verið fram í þessum umr., hafa ýmsir læknar að loknu námi hér við háskólann farið til útlanda til þess að afla sér framhaldsmenntunar og dvalið þar stundum við framhaldsnám 3–4 ár. Þegar þessir læknar eru búnir að afla sér þessarar framhaldsmenntunar, þurfa þeir að sjálfsögðu að hafa skilyrði á sjúkrahúsum til þess að geta unnið, þannig að sú sérfræðimenntun, sem þeir hafa verið að leggja sig eftir að afla, komi þeim að notum. Ég fullyrði það, að meginástæðan til þess, að margir þeirra lækna, sem dvalizt hafa erlendis við framhaldsnám, eru nú búsettir ytra, er einungis sú, að þeir fá ekki þá aðstöðu við sjúkrahúsin í landinu, sem sérfræðikunnátta þeirra krefst. Ég fullyrði, að launaspursmálið er ekki aðalatriðið í sambandi við þessa mjög svo menntuðu lækna. Til þess að sýna þetta langar mig til þess að lesa örstuttan kafla upp úr bréfi frá einum íslenzkum lækni, sem aflað hefur sér framhaldsmenntunar og hefur nú dvalizt og starfað erlendis um 10 ára skeið. Mér er kunnugt um það, að þessi læknir vill ekkert frekar en flytja hingað til landsins og geta sinnt sínum læknisstörfum við það verkefni að hjúkra Íslendingum, en hann á þess engan kost, vegna þess að við ekkert þeirra sjúkrahúsa, sem til eru í landinu, eru aðstæður, sem hæfa hans menntun. Með leyfi forseta, segir þessi læknir þannig í bréfi: „Ég hef m.a. ópererað eina konu, sem var heyrnarlaus á öðru eyra af völdum sjúkdóms, sem heitir „audoskeleros“ og þjáir 3%o af fólki jarðar. Var hún alheil eftir á. Þetta þýðir, að heima á Íslandi eru um 750 manna með þennan sjúkdóm, meira eða minna langt genginn, hafandi enga von um „óperatíva“ hjálp, þar sem enginn á Íslandi getur ópererað þessa sjúklinga. Maður getur vissulega hengt á þá heyrnartæki, en fylgikvillana, eins og svima og suð í eyranum, bætir maður skiljanlega ekki á þennan hátt. Slíkt hverfur aftur á móti við uppskurð. Þetta m.a. hefur knúið mig til þess að skrifa þetta bréf. Ég hef lengi beðið óþolinmóður eftir, að eitthvað heyrðist frá læknum heima eða hinu háa Alþ. viðvíkjandi lausn á vandamálum heyrnardaufra og blindra, en án árangurs.“ Og áfram segir þessi læknir: „Vel menntaður háls-, nef- og eyrnalæknir hér úti fæst við alla kírúrgíska sjúkdóma og óperasjónir, sem fyrirfinnast, ekki bara í eyrum, heldur í kjálkum, munni, hálsi, bæði innri og ytri hálsi, rannsakar lungun með sérstökum lýsingartækjum innan frá, lagar öll andlitsbrot o.fl., o.fl. Þetta er sem sé mjög yfirgripsmikið sérgreinarsvið. Hér í Svíþjóð finnst minnst ein klínik í hverju léni fyrir þessa sjúkdóma og er áætlað, að ein deild með um 30 sængum nægi fyrir 150 þús. íbúa. Þetta þýðir, að ein deild í Reykjavík með 30 plássum og ein á Akureyri með 10 mundu nægja handa landsmönnum öllum.“ Ég ætla ekki að lesa meira upp úr bréfinu, þess er ekki þörf, en mér þykir ástæða til í sambandi við þær umr., sem hér hafa verið um þetta frv., að láta þetta sjónarmið koma fram, því að eftir því sem ég hef bezt heyrt, hefur alveg verið yfir því þagað sem ástæðu fyrir fjarvist íslenzkra lækna af landinu. Ég er ekki með þessum fáu orðum að ásaka einn eða neinn um það, að ástand eða útbúnaður sjúkrahúsa okkar sé ekki betri, en raun ber vitni. Mér er það fyllilega ljóst, að við erum fámenn þjóð og eigum við mikil vandamál að etja og í sambandi við heilbrigðisþjónustuna, eins og svo margt annað hér í landinu, eigum við mörg og mikil verkefni óunnin. Mér er þetta alveg fyllilega ljóst. En hitt gerir ekki til, að á þetta atriði sé bent og reynt að vekja athygli á því, að í landinu eru sjúkir einstaklingar, svo að hundruðum skiptir, bæði í þéttbýli og eins í strjálbýli, sem enga aðstöðu hafa til þess að leita lækninga hér á landi, vegna þess að hér eru ekki þeir sérfræðingar, sem geti veitt þá lækningu, sem dugir og ástæðan í flestum tilfellum til þess, að svo er, er sú, að sjúkrahúsin hafa ekki upp á þá aðstöðu að bjóða hér heima, sem þeir þurfa að fá og er skilyrði til þess, að þeir geti notað sína miklu og dýru menntun.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. taldi, að óþarft hefði verið og hláleg vinnubrögð hjá nokkrum hundruðum hjúkrunarkvenna að senda áskorun til ríkisstj. um að hraða byggingu nýs hjúkrunarskóla. Sagði hæstv. ráðh., að þær hefðu vitað, að búið væri að leysa málið og samþykkja 7 millj. kr. fjárveitingu á þessa árs fjárlögum til byggingar skólans og væru því einkennileg vinnubrögð hjá þessari stétt að senda slíka áskorun og í mesta máta óviðeigandi, að mér skildist, af mér að vitna til þeirrar áskorunar. Mér sýnist hins vegar ekkert einkennilegt við það, að þessi áskorun væri send, þó að vitað væri um fjárveitinguna og þau skref, sem hafa verið stigin í þessu máli. Ég vil benda hæstv. forsrh. á, að það hefur áður komið fyrir, að ákveðið hafi verið að reisa stórbyggingar fyrir tilteknar ríkisstofnanir og veitt til þess fé í fjárlögum og það árum saman og samt hefur ekki verið hafizt handa um framkvæmdir. Ég bendi á ákvörðun um byggingu stjórnarráðshúss, sem ákveðin var 1954 og veitt hefur verið fé í fjárlögum til alla tíð síðan og ekki hef ég orðið var við það, að framkvæmdir væru hafnar við þá byggingu. Ég bendi á tollstöð, sem ákveðið var fyrir mörgum árum að reisa. Til þeirrar byggingar hefur árum saman verið tekið sérstakt gjald af öllum innflutningi og mun byggingarsjóður nú nema yfir 30 millj. kr., samt eru framkvæmdir ekki hafnar. Það er matsatriði, hvenær á að hefjast handa um þessar framkvæmdir og ég vil alls ekki með þessum orðum ýta neitt á eftir þessum framkvæmdum, vil einungis sýna fram á, að það getur verið ástæða til að ýta á eftir málum, þótt búið sé að samþykkja fjárveitingar. Í fjárlögum 1965 eru veittar 7 millj. kr. til byggingar hjúkrunarskóla og á þetta lagði hæstv. forsrh. áherzlu. Í 22. gr. fjárlaga 1965 er einnig heimild til þess að fresta til ársins 1966 verklegum framkvæmdum, sem fé er veitt til í fjárlögum 1965. Nú vil ég spyrja hæstv. forsrh.: Er óhætt að treysta því, að fjárveiting á þessum lið, 7 millj. kr., verði notuð að fullu og óskert á árinu 1965? Raunar ætti varla að þurfa að spyrja að þessu eftir ummæli hæstv. forsrh. hér í fyrradag, en þetta er þó atriði, sem ég og vafalaust margir fleiri gjarnan vildu fá að vita. Út af endurskoðun ljósmæðralaga sagðist hæstv. forsrh. hafa fengið sömu svör í dómsmrn. og ég hafði fengið sama dag, að málið væri hjá ráðuneytisstjóranum. Það er ekki tiltökumál, þótt hæstv. ráðh. geti ekki svarað fyrirspurn minni, þegar hann hefur ekki upplýsingar í höndum frá sínum starfsmönnum. Um það gat ég hins vegar ekki vitað, hvað ríkisstj. hefði ákveðið í þessu máli fyrir fram, ég vissi aðeins þau svör, sem ég fékk hjá starfsmönnum í dómsmrn., sem vissu ekki á hvaða stigi málið væri og var það eðlilegt, þar sem þeirra yfirmaður var ekki við og hæstv. heilbrmrh. ekki heldur. Ég vildi hins vegar mælast til þess við hæstv. forsrh., að hann biðji heilbrmrh. að veita upplýsingar um það hér í hv. d., þegar hann kemur heim, hvenær vænta megi, að frv. til nýrra ljósmæðralaga verði lagt fyrir Alþingi. Ég skil vel sárindi hv. 2. landsk. þm. og mun ekki svara honum miklu, vil aðeins leiðrétta það, sem hann sagði, að ekki væru til nægilega margar hjúkrunarkonur í landinu. Þessu er ekki þannig varið. Það er mikill fjöldi lærðra hjúkrunarkvenna til og miklu fleiri þeirra mundu vafalaust fást til starfa, ef þeim væru greidd sómasamleg launakjör. – Ég skal svo ekki tefja þessar umræður frekar.



Herra forseti. Það var einmitt í tilefni af ummælum um hjúkrunarskólann, sem höfðu fyrr fallið í þessum umræðum, sem ég hafði kvatt mér hljóðs, þótt ég teldi sjálfsagt, að hv. þm. talaði á undan, þegar hann lét þess getið, að hann hefði þegar kvatt sér hljóðs, en það farið fram hjá hæstv. forseta. Hv. 4. þm. Reykv. lét þess getið í ræðu fyrr í þessum umr., að keyra hefði þurft ríkisstj. áfram með svipuhöggum til þess að hafast eitthvað skynsamlegt og gagnlegt að í málefnum hjúkrunarskólans. Hæstv. forsrh. svaraði þessum ummælum nokkrum orðum í einni af ræðum sínum, og var allt, sem hann sagði um málið, bæði satt og rétt. En vegna þess að málefni hjúkrunarskólans heyra undir menntmrn., þykir mér rétt að bæta nokkrum frekari upplýsingum við það, sem hæstv. forsrh. sagði, til þess að ekkert þurfi að fara á milli mála um einstök atriði þess máls, sem hér er um að ræða. Það er 22. júlí 1963, sem formaður skólanefndar hjúkrunarskólans, dr. Sigurður Sigurðsson landlæknir, ritar menntmrn. og óskar eftir því, að það beiti sér fyrir fjárveitingu á fjárlögum næsta árs, fjárlögum 1964, til byggingar hjúkrunarskóla. En þá kom í ljós við athugun málsins, að engin teikning,ekki einu sinni frumdrög að teikningu viðbyggingar við hjúkrunarskólann höfðu verið gerð. Ég bað því þegar um það, að undinn yrði bráður bugur að því, - það bað ég um strax í kjölfar þessa bréfs, - að gera teikningar að viðbyggingu við hjúkrunarskólann og kostnaðaráætlun um þá teikningu. Þegar fjárlög voru afgreidd hér á hinu háa Alþingi í des. 1963, voru enn engar teikningar og enn engin kostnaðaráætlun komin, og þess vegna taldi ég mér ekki fært að fara fram á það við hv. fjvn., að hún tæki fjárveitingu til byggingar þessa skóla inn í fjárlög fyrir árið 1964 enda er svo skýrlega fyrir mælt í lögum um greiðslu skólakostnaðar, að fjárveitingar til skólabygginga skuli ekki ákveðnar af Alþingi, fyrr en fyrir liggja bæði teikningar og kostnaðaráætlun. Hins vegar var tekin í heimildagrein fjárlaganna heimild til lántöku til byggingar hjúkrunarskólans, þ.e.a.s. á síðustu stundu var hjúkrunarskólanum bætt við lánsheimild vegna menntaskóla og kennara skóla, þannig að lánsheimild skyldi geta náð til hjúkrunarskólans eins og menntaskólans og kennaraskólans. Það er síðan 22. apríl í fyrra, 22. apríl 1964, sem bréf kemur frá skólanefndinni um það, að teikningar og kostnaðaráætlun séu nú tilbúnar. Skömmu síðar, eða 6. maí 1964, fer ég ásamt landlækni, formanni byggingarnefndar og fleiri embættismönnum úr menntmrn., þ. á m. ráðuneytisstjóra Birgi Thorlacius, í hjúkrunarskólann, við skoðum hann og könnum þörfina fyrir nýbyggingar þar og að loknum mjög ýtarlegum umræðufundi í hjúkrunarskólanum með þessum embættismönnum og að sjálfsögðu skólastjóra hjúkrunarskólans er tekin sú ákvörðun í byggingarmáli hjúkrunarskólans, að svo miklu leyti sem þessir aðilar voru um það bærir að taka ákvörðun á því stigi, að það væri ekki heppilegt að byrja byggingarframkvæmdir það vor með því fé, sem kynni að fást út á lánsheimildina, heldur skyldi stefnt að því að undirbúa málið rækilega fyrir næsta vor, fyrir vorið 1965 og gera tilraun til þess að fá það fé á fjárlögum ársins 1965, sem hægt yrði að vinna fyrir á því ári og síðan vilyrði fyrir fjárveitingum áfram, þannig að ljúka mætti byggingunni á 2–3 árum. Þessi stefna var mörkuð á þessum fundi 6. maí 1964 í hjúkrunarskólanum og allir aðilar voru þessari meginstefnu sammála, formaður byggingarnefndarinnar, skólastjóri hjúkrunarskólans og við, sem þarna vorum f. h. menntmrn. Ég lagði þetta mál þegar í stað á eftir fyrir ríkisstjórnina og ríkisstj. féllst á þessi sjónarmið og ákvað þar með, að byggingarmálum hjúkrunarskólans skyldi þannig hagað, að ríkisstj. skyldi taka í fjárlagafrv. sitt fyrir árið 1965 þá fjárupphæð, sem talið væri unnt að vinna fyrir á því ári, og síðan árið 1965 það, sem nauðsynlegt væri til þess að ljúka byggingunni eða koma henni eins langt og fært þætti á því ári. Og þetta var gert. Húsameistari var beðinn um áætlun um það, fyrir hversu mikið fé væri hægt að vinna á árinu 1965. Hann taldi hægt að vinna samkv. teikningunni fyrir 7 millj. kr., ekki meira og 7 millj. voru teknar í fjárlög ársins 1965 og eru í fjárlögum 1965 samkv. till. ríkisstjórnarinnar. Ég vil taka það sérstaklega fram og undirstrika, að það leið ekki einn mánuður, frá því að ríkisstj. bárust fullgildar teikningar og kostnaðaráætlun um nýbyggingu fyrir hjúkrunarskólann, þangað til hlutaðeigandi aðilar: byggingarnefnd, skólastjóri og ríkisstjórn, höfðu markað framtíðarstefnu í málinu, sem tvímælalaust varð að teljast sú skynsamlegasta, eins og öllum málavöxtum var háttað. Þessar ákvarðanir höfðu þegar verið teknar í maímánuði 1964 og þar með mörkuð stefna í málefnum skólans og ég þori að fullyrða, að jafnvel þó að byrjað hefði verið til einhverra málamynda á sumrinu 1964 fyrir nokkurra millj. kr. lánsfé, hefði skólinn fyrir þær sakir ekki orðið fyrr tilbúinn, en hann verður nú, með þeirri miklu fjárveitingu, sem ákveðin er á árinu 1965, enda nægilegt fé fyrir hendi til þess að vinna fyrir það, sem framkvæmanlegt þykir að vinna við bygginguna á þessu ári. Þetta er sá þáttur í þessu máli, sem raunverulega skiptir máli, þetta er alvöruþátturinn í málinu, ef svo mætti segja. En rétt eftir að þessar ákvarðanir voru teknar hefst ofboðlitill gamanþáttur í málinu, því að það gerist 20. maí eða rétt eftir að þessar fullnaðarákvarðanir voru teknar og öllum, sem áhuga höfðu á málinu, var kunnugt um, að ákvarðanir höfðu verið teknar, hefst áskoranasöfnun eða áskriftasöfnun meðal lækna, læknakandidata og læknastúdenta um það að skora á ríkisstj. að hraða byggingarmálinu. Ríkisstj. tók að sjálfsögðu með ánægju á móti áskorun um að hraða byggingarmáli, sem hún sjálf var búin að taka fullnaðar- og endanlegar ákvarðanir um, hvernig skyldi haga, og að hafa skyldi sérstakan hraða á þessu máli, meiri hraða en á mjög mörgum öðrum byggingarmálum, sem verið hafa á döfinni, auðvitað af því, að ríkisstj. hefur viðurkennt frá byrjun, að mikil þörf væri fyrir hjúkrunarskólann. Og seinni gamanþátturinn í málinu er svo fólginn í því, að um haustið í fyrra, í ágústmánuði, hefst áskriftasöfnun meðal hjúkrunarkvenna á öllu landinu um að skora á ríkisstj. að hraða byggingarmálinu, þó að ég sé þess fullviss, að ýmsir forustuaðilar í hjúkrunarkvennastétt vissu vel, hvernig málinu var komið og hvaða ákvarðanir hefðu verið teknar. En einhverjir aðilar virðast hafa sérstaka ánægju af því að ganga um á milli manna og kvenna með áskriftaskjöl um að skora á ríkisstj. að hraða þessu máli, en hraðinn á áskriftasöfnuninni var samt ekki meiri en svo, að það tók tímann frá 11. ágúst 1964, er áskriftasöfnunin hófst og þangað til nú fyrir 2 eða 3 vikum, að tvær ágætar hjúkrunarkonur gengu á minn fund og afhentu mér undirskriftaskjalið undirskrifað af eitthvað 300 hjúkrunarkonum. Það tók með öðrum orðum ekki langt frá því hálft ár að safna undirskriftum 300 hjúkrunarkvenna undir það að hraða byggingarframkvæmdum, sem allar ákvarðanir höfðu verið teknar um. Látum það nú vera, ef einhverjir hafa gaman af slíkum vinnubrögðum, er þeim það síður en svo of gott. Auðvitað skaðaði það ekki málið, það gerði ekki heldur gagn af þeirri einföldu ástæðu að skynsamlegar ákvarðanir höfðu áður verið teknar í málinu. Ég get svo að síðustu látið þess getið, að undanfarið hefur farið fram fullnaðarendurskoðun á teikningum og á kostnaðaráætlun fyrir þessa byggingu, sem hér er um að ræða, og um hana hafa fjallað allir þeir aðilar, sem um slíkar byggingar eiga að fjalla: húsameistari, fræðslumálastjóri, byggingarnefndin að sjálfsögðu, og einmitt 15. marz s.l. staðfesti menntmrn. endanlega teikningarnar og kostnaðaráætlunina og hefur skýrt byggingarnefndinni frá því og þar með heimilað henni að hefja byggingarframkvæmdirnar og ráðstafa því fé, sem til þess er veitt á fjárlögum.



Herra forseti. Við 2. umr. þessa máls kvaddi hv. 5. þm. Norðurl. e. sér hljóðs og fann að því við hv. menntmn., að hún flytti ekki brtt. við frv. þess efnis, að eftirlit verði með kvikmyndasýningum frá Keflavíkursjónvarpinu. Ég er hv. þm. sammála um, að það er að sjálfsögðu eins mikil þörf á því að hafa eftirlit með kvikmyndum frá sjónvarpi og kvikmyndahúsum og reyndar meiri þörf, þar sem á sjónvarp horfa börn daglega, miklu oftar en þau fara í kvikmyndahús og enn er þörfin meiri fyrir það, að Keflavíkursjónvarp sýnir myndir, sem eru bannaðar börnum. Á síðasta fundi nefndarinnar, þar sem gengið var endanlega frá till. um 59. gr. frv., var ég ekki viðstaddur, þar sem ég var utanbæjar, en þar var samþykkt till. um sjónvarp frá ríkisútvarpi Íslands. Ég er að vísu ekkert andvígur þeirri till. út af fyrir sig, þó að ég hafi enga afstöðu tekið til hennar. Till. er meinlaus og gagnslaus, meðan ekkert sjónvarp er til íslenzkt og nægur tími að ákveða um eftirlit með kvikmyndasýningum þaðan, þegar að því kemur að stofna það. En ég hef ekki heldur flutt neina brtt. í þá átt, sem hv. þm. nefndi um eftirlit með kvikmyndum frá Keflavíkursjónvarpinu og það er af þeirri einföldu ástæðu, að Keflavikursjónvarp er undir sama eftirliti og kvikmyndahúsin í Reykjavík og annars staðar á landinu. 59. gr. þessa frv. byrjar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Enga kvikmynd má sýna börnum innan 16 ára aldurs, nema að undangenginni athugun, sem framkvæmd sé af þar til hæfum mönnum" o.s.frv. Á þessu er engin undantekning nema sú ein, sem snertir sjónvarp hjá ríkisútvarpinu. Þetta eftirlit á því að framkvæma samkv. þessari gr. frv. og þarf því ekki á neinni brtt. að halda.



Herra forseti. Ég lagði í að lesa þetta frv., þó að langt væri, annars reikna ég yfirleitt með því, um stjfrv., að þau séu viturlega samin og vel orðuð. Það, sem ég rak fyrst augun í var, að það var mikið um endurtekningar í þessu frv. Ég hygg, að það væri óhætt að hafa það þrisvar sinnum styttra en það er og það yrði þá held ég minna af vitleysum og endurtekningum í því heldur en er. Það má líkja þessu þjóðfélagi okkar við eitt heimili og æðsti húsbóndi þar er vitanlega forsrh. Vitanlega er ekki hægt fyrir húsbændurna að vinna öll verkin, en þeir þurfa að hafa yfirsýn yfir þau og bera siðferðilega séð óbeint ábyrgð á þeim. Þótt þeir geti ekki unnið öll verkin, verða þeir að kippa í spottann, ef á þarf að halda og segja þeim, sem fyrir þá vinna, að vinna betur og ég álít, að það þurfi í þessu tilfelli. Við vitum það allir um hæstv. forsrh., að hann skrifar allra manna bezt mál, er yfirleitt ekki með óþarfa orðalengingar, hvorki í ræðu né riti og ég er því sannfærður um, að hæstv. forsrh. hefði getað komið þessu efni í svona tvisvar - þrisvar minna mál og haft það miklu viturlegra en er. Mín skoðun er því, að hann eigi að segja viðkomandi aðilum að vinna betur. Ég ætla ekki að fara að rekja allt efni þessa frv., það er ekki tími til þess, en höfuðsyndirnar eru hjá ungmennum og börnum, þau mega ekki drekka, ekki nota eiturlyf, ekki nota deyfilyf, ekki vera lauslát, ekki elska hvert annað, eins og maður gæti orðað það, eða annað siðleysi, sem kallað er og svo fremja refsivert athæfi, sem er vafalaust þjófnaður og eitthvað slíkt. Þetta er nú það, sem á að banna blessuðum börnunum hvað syndir snertir og það er búið að lengja þetta upp í 18 ára aldur. Það eru kölluð ungmenni, sem þarf að líta eftir. Og í 31. gr. segir: „Ef ungmenni eldra en 16 ára er haldið annmörkum þeim, er í 28. gr. getur, skal barnaverndarnefnd reyna að bæta hegðun og framferði þess með leiðbeiningum og áminningum, viðræðum við venzlafólk, húsbændur, kennara, meistara o.s.frv.“ Ég held það þurfi að ræða við gróflega marga, ef það má ekkert gera af þessu, sem talið er upp, til 18 ára aldurs. Svo má nú enginn taka ungmenni í fóstur, nema fá samþykki barnaverndarnefndar í heimilisumdæmi hans, það er sama hvað góður maður það er. Svo eru alls konar nefndir og ráð, sem eiga að koma. Þær kosta nú allar peninga. En þetta er nú allt saman tiltölulega meinlaust, þar til kemur aftur í 41. greinina. Þá fer nú að verða erfiðara að hlýða lögunum, þó að það væri gerlegt með þau atriði, sem ég minntist á áðan. Eigi má ráða barn yngra en 15 ára, til að vinna í verksmiðjum og við uppskipanir. Út á þetta hef ég í raun og veru ekkert að segja. En það, sem mér virðist með þessa menn, sem hafa samið þetta frv. er, að þeir taki ekki nægjanlegt tillit til aðstæðna okkar hér á landi. Við erum eiginlega ekki iðnaðarþjóð og iðnaður sá, sem við höfum, er mest viðvíkjandi hráefnisvinnslu. Við höfum ekki stáliðnað, og börnin vinna yfirleitt ekki og unglingar mikið í verksmiðjum. Það var sannarlega þörf á ströngum lögum viðvíkjandi því í Bretlandi á sínum tíma, þegar börnin voru látin vinna í miklu lengri tíma, en nokkurt vit var í, inni í verksmiðjum í óhollu lofti og á allan hátt við slæman aðbúnað, af því að þau fengust fyrir lægra gjald, en fullorðna fólkið. En þessu er bara ekki þannig varið hér á landi og það verður alltaf að taka tillit til aðstæðnanna. Og hér kemur um vinnuverndun blessaðra barnann, og það hljóðar þannig: „Alger hámarksvinnutími barna undir 14 árum er hálf áratala aldurs þeirra, þ.e. 6–7 stundir á dag. 8 stunda vinnutímabil skulu jafnan annast 2 vinnuhópar barna, þ.e. 4 stundir hvor hópur og 10 stunda vinnutímabil fullorðinna 2 vinnuhópar barna, þ.e. 5 stundir hvor.“ Og svo kemur hér: „Alger hámarksvinnutími barna 14–16 ára skal vera 8 stundir án undantekninga.“ Það er nefnilega, að þó að líf liggi við, má blessað barnið ekkert hjálpa foreldrum sínum eða neinum, ef það er orðin meira, en 8 stunda vinna, hvað mikið sem liggur á, samkv. þessum lögum. „Stefna skal að því, að börn stundi ekki vinnu, frá því að þau hefja skólagöngu að hausti og þar til skólagöngu lýkur að vori.“ Svo mörg eru þau orð. Það á að vera ákaflega óhollt fyrir barnið að snerta á einhverju nytsömu verki, ef á liggur, allan þennan langa skólatíma. Nú er það þannig með barnaskóla, ætli þetta taki ekki 6 ár hér eða eitthvað slíkt og börnin eru látin sitja 7 mánuði við. Einu sinni fékk ég dreng héðan úr Reykjavík, - og við höfum ekki nema 2–3 mánaða skólatíma í sveitinni, - hann sagði mér, að hann hefði lært eins mikið á þessum 2–3 mánuðum uppi í sveit og á 2-3 árum hér í Reykjavík. Og þegar námið er ekki erfiðara eða meira en þetta, þá skil ég ekki, að það sé ákaflega hættulegt, að þau geri eitthvað. Hitt gæti ég vel fallizt á, að það mætti ekki ráða börnin í fasta vinnu. Það er allt annað. En þótt þau gripu í verk, ef á lægi, þessir unglingar, þá ætti það ekki að spilla fyrir heilsu þeirra eða siðferði. En það er sem sagt algerlega bannaður meira en 8 stunda vinnutími upp að 16 ára aldri, hvað mikið sem liggur við. Nú vitum við, að það, sem unglingar vinna aðallega við hér, það er t.d. síldarsöltun og annað, sem börnin hjálpa mæðrum sinum við að sumrinu og það er heyvinna. Í öðrum stað er tekið fram í þessari sömu grein: „Þá skal einnig setja ákvæði, er sporni við, - sporna við er leiðinlegt mál og ætti að segja frekar hindra eða takmarka, það væri þó skárra, „er sporni við yfirvinnu, næturvinnu, helgidagavinnu barna og ungmenna. Þar kemur það aftur. Yfirvinna á vafalaust að vera eftir kl. 5 skv. þeim reglum, sem gilda hér á landi. Nú er það þannig með okkur í sveitinni t.d., að heyið er að þorna fram eftir deginum og við lofum börnunum að sofa út á morgnana eins og þau vilja, svo þegar við förum að taka saman, þurfum við að fá blessuð börnin til að hjálpa okkur. En skv. þessu á algerlega að banna það. Eins er með síldarvinnu, skipin koma siglandi gjarnan um 5-leytið að deginum. Eftir þessu á algerlega að banna blessuðum börnunum að hjálpa t.d. mæðrum sínum að salta. Þetta gera þau ákaflega oft og flýta fyrir. 14–16 ára drengir eru í mörgum tilfellum farnir að hafa allt að því fullkomna krafta. Ef á að hindra þá í að vinna t.d. við síldarsöltun og aðra fiskvinnu eða eitthvað slíkt, ef klukkan er orðin 5, þá held ég séu hafðar anzi miklar tekjur af þessum unglingum. Og meira en það, nú mega blessuð börnin ekkert vinna, en þau mega ekki heldur syndga. Þetta á að ákveða nánar með reglugerð. Þá verður hæstv. ráðh., sem hefur með þetta að gera, að vera meiri en drottinn, því að hann gat ekki ráðið við það, - hann gat ekki ráðið við það að láta fólkið ekki syndga og haft það iðjulaust. Ég hygg, að ef þessi hæstv. ríkisstj. getur þetta, bannað blessuðum börnunum að vinna, - því að ef þau mega ekki hjálpa okkur að taka saman eftir kl. 5 að deginum og ekki vinna við síldarsöltun eða neitt, þá hafa þau ekkert að gera í mörgum tilfellum, - bannað börnunum að vinna og bannað þeim alls konar syndir, þangað til þau eru orðin 18 ára gömul, ekki að elskast og ekki að drekka vín eða haga sér á neinn hátt illa, - ef hæstv. ríkisstj. getur þetta, er hún meiri en guð almáttugur hefur verið, því að hann sá, að það var ráðlegast að lofa mönnum að vinna til þess að halda andlegri heilbrigði, og hefur þó ekki tekizt að hafa mennina syndlausa þrátt fyrir það. Og svo er hérna: „Enn fremur skal setja ákvæði í reglugerð, er sporni við vinnu barna og ungmenna með tækjum, er sérstök slysahætta stafar af.“ Jú, það er náttúrlega ágætt. En það er bara hér um bil ekkert tæki, sem ekki getur orðið slys við, ákaflega fá a.m.k. Og þetta á að vera ungmenni líka, þannig að þetta á að ná upp að 18 ára aldri. Nú vitum við það t.d., að vinna með dráttarvél, með ýmis heyvinnutæki og annað slíkt, það getur stafað hætta af því alveg eins fyrir fullorðna og börn og satt að segja er sennilega á aldrinum frá 14–18 ára hvað minnst slysahætta vegna þess, hve eftirtekt unglinga er næm. Hitt gæti ég fallizt á fyrir mitt leyti, að takmarka aldurinn, hafa eitthvert lágmark að vinna með ýmsum tækjum eins og t.d. dráttarvélum, t.d. 12 ár. Ég álít, að það séu allt of ungir sumir krakkar, sem byrja að vinna með þessum tækjum. Við uppskipunarvinnu og slíkt get ég vel fallizt á, að unglingum sé ekki leyft að vinna upp að a.m.k. 16 ára aldri og eins að fastráða sig ekki. Það nær t.d. engri átt að fastráða unglinga eða börn í verksmiðju, meðan þau eru að læra, meira að segja ekki tíma úr deginum, en að þeim sé algerlega bannað að gera neitt, það er allt annað. Svo kemur hérna: „Brot gegn ákvæðum greinar þessarar, svo og brot gegn ákvæðum reglugerða, er settar eru samkv. henni, varða sektum, varðhaldi eða fangelsi allt að 3 árum. Auk refsingar má svipta mannréttindum samkv. almennum hegningarlögum, ef miklar sektir eru.“ Ekki eru nú viðurlögin lítil. Svo eru þessi refsiákvæði endurtekin grein eftir grein og það ekki út af stórum hlutum. Hér er t.d. í 42. gr., það er með vegabréfin. Nú eiga blessuð börnin og unglingarnir eða ungmennin að fara að bera á sér vegabréf. Það er eins og var í lögregluríkjunum oft áður, með júðana, að þeir urðu að bera merki á sér til þess að þekkjast frá öðru fólki. En mér hefur nú skilizt á hæstv. menntmrh., að þessu muni verða breytt og þess vegna þarf ekki að fjölyrða mikið um það. En það er ákaflega hlægilegt, ef á að láta 12–18 ára unglinga bera á sér einhverja svokallaða passa eða vegabréf um aldur þeirra og til þess að hindra, að þeir fái vín, því að vitanlega er ekkert auðveldara fyrir þessi ungmenni en segja: Ja, ég er eldri en 18 ára, og ég hef ekki nokkurt vegabréf. Ég þarf ekki að hafa það. - Og með því gætu þeir villt heimildir. Má vera, að viðkomandi aðilar séu búnir að sjá, að þetta er ekki rétt leið, því að ef á að hindra þetta, þyrftu þeir einmitt að hafa vegabréfin, sem mættu fá vínið, en ekki þeir, sem mættu ekki fá það, því að það er hægt að skrökva, þannig að enginn fengi vín án þess að hafa passa eða vegabréf. Það er nú ekki ástæða að fjölyrða um þetta. En við broti gegn þessu alvarlega ákvæði á að vera 10 þús. kr. sekt. Ekki veit ég, hvort börnunum er ætlað að borga það eða aðstandendunum, því að það er ekki talað um það. En ef 12–14 ára krakkar eiga að borga 10 þús. kr., gæti ég vel hugsað, að það yrði einhver dráttur á innheimtu á því. Þau eiga ekki öll svo mikið. Í 45. gr. er talað um það að banna stúlkum innan 18 ára að vinna á veitingastöðum eða skemmtistöðum, þar sem það getur haft slæm áhrif á siðferði þeirra. Þetta er eftirsótt af ungum stúlkum, sem eru í skóla að vetrinum, að fá að vinna á hótelum að sumrinu úti á landi, þannig að það má fara dálítið varlega í því að takmarka það um of. Í einum stað stendur hérna: „Ef forstöðumaður brýtur gegn reglum, sem honum eru settar samkv. ákvæðum þessarar gr., varðar það sektum eða varðhaldi allt að 4 mánuðum, nema þyngri refsing liggi við að lögum.“ Ég veit nú ekki, hvað það er, þessi þyngri refsing, hvort það á að vera líflátsdómur yfir mannaumingjanum eða hvað. Þetta er yfirleitt hér í annarri hverri og hverri gr., þessar ægilegu heitingar, ef brotið er út af þessu og þetta eru bara smávægileg afbrot í þessari gr. Þá er það 46. gr. Það er ákaflega vandlifað samkv. henni. „Ef maður viðhefur í návist barns eða ungmennis ósiðlegt, ruddalegt eða ósæmilegt orðbragð eða athæfi, ertir það eða dregur dár að því eða særir það á ósæmilegan hátt,“ þá á að refsa honum, „þá varðar það sektum, varðhaldi eða fangelsi allt að 3 árum.“ Ekkí er það nú minna. Sem sagt, það er ekki hægt að neita því, að ruddalegt og ósæmilegt orðbragð geti verið t.d. blótsyrði. Og ef einhverjum verður á að blóta í návist barns, þá er hægt að stinga kauða inn allt að 3 árum, einnig ef hann ertir barn eða dregur dár að því, - ertir, það er að stríða barninu, það er ekki hægt að neita því. Ef einhver er hyskinn t.d. við vinnu og sagt er: Þú hefur nú staðið þig vel núna, drengur minn, - eða eitthvað slíkt, þá er það vitanlega að draga dár að því. Ég held, að það sé afar erfitt að særa aldrei krakka, sem eru viðkvæmir. En það er þá bara þetta, það er allt að 3 ára tugthús, þegar einhverjum verður á að blóta. Ég segi fyrir mig, að ég treysti mér ekki til þess að vanda þannig umgengni við börn, að þetta gæti aldrei skeð, að ég stríði krakka eða geri smávegis grín að honum, ég treysti mér ekki til þess. Það yrði að byrja á því að ala mig upp. Hér kemur í 47. gr.: „Ef maður leiðir barn eða ungmenni allt að 18 ára á siðferðilega glapstigu, varðar það sektum, varðhaldi eða fangelsi allt að 4 árum " Það er nú ekki talað um þyngri refsingu þarna. Ég held, að það verði ákaflega vandlifað. Þeir ætla að sjá um það, að allar stúlkur landsins verði hreinar meyjar 18 ára gamlar. Það er ekki lítið, sem forsrh. okkar tekur að sér á þessum tímum.  Svo kemur hér 49. gr.: „Hver, sem verður þess vís, að foreldrar, forráðamenn, kennari, meistari eða aðrir þeir, sem forsjá barns eða ungmennis er falin, leiða það á siðferðilega glapstigu, misbjóða því eða vanrækja á annan hátt uppeldi þess svo mjög, að líkamlegri eða andlegri heilsu þess eða þroska sé hætta búin, skal skyldur að tilkynna það barnaverndarnefnd, þar sem barnið er. Vanræksla í þessu efni,“ sem sagt að klaga nábúa sinn, ef eitthvað er að hjá honum, „varðar sektum, varðhaldi eða fangelsi allt að 2 árum.“ Ekki er talað um þyngri refsingu í þessu tilfelli. Ef t.d. er sóðaskapur á heimili, það er mjög vont fyrir barn, eitthvað slíkt, það getur nú skeð, að húsmæður hafi mikið að gera og þurfi að vinna úti, sé ekki alltaf hægt að hugsa um börnin eins og þyrfti þess vegna og margt komi til greina og þá er það bara fangelsi fyrir að vanrækja að skýra frá þessu. Þetta eru smápunktar, sem ég hef tekið upp úr þessu frv. Það er hérna miðparturinn. Það er eins og skipti um andann í frv., þegar kemur að 41. gr., þá koma þessar geysilegu refsingaheitingar. En endirinn og upphafið er tiltölulega meinlaust, óþarflega langdregið, væri hægt að stytta það mikið og laga. En ég get ekki séð, að samkv. þessum lögum geti menn komizt hjá því að brjóta lögin, mér er ómögulegt að sjá það. Það er í mörgum tilfellum, að það er komið í veg fyrir vinnu unglinga og barna með þessu móti og kannske miklu fleiri tilfellum en hinum við þær aðstæður, sem íslenzka þjóðin býr við. Og svo eru þessar geysilegu kröfur til siðferðisins og þær miklu refsingar, sem lagðar eru við brotunum. Og svo eru harðar refsingar við að þegja yfir afbrotum unglinganna. Ég get ekki séð, að ef á að framfylgja þessu, verði þeir margir, sem þyrfti ekki annaðhvort að sekta eða setja í Steininn um það er lyki. En ef ríkisstj. treystir sér til þess að framkvæma þessi lög, þá hún um það. Fyrir mitt leyti hélt ég, að það væri ráð að setja ekki önnur lög en þau, sem væru einhverjir möguleikar á að halda. Ef menn fara að setja lög, sem gersamlega er ómögulegt að framkvæma, hætta menn að virða lögin. Og það er eitt það vitlausasta og versta, sem löggjafinn getur gert, það er að setja lög, sem eru óframkvæmanleg og fólkið þverbrýtur. Mitt álít er, að í þessu tilfelli verði þessi lög algerlega hunzuð og þverbrotin og það er gersamlega útilokað annað en gera það, beint eða óbeint.



Herra forseti. Það frv., sem hér liggur fyrir, er stjfrv. og ég býst við, að það sé það bezta verk, sem hæstv. ríkisstj. hefur gert um langan tíma, að leggja þetta stjfrv. fram. Við þetta stjfrv. hefur verið unnið af hálfu menntmn. í allan vetur með 2–3 fundum í hverri viku og allir nm. orðið sammála um þær brtt., sem samþ. voru við 2. umr. á þessu máli, vegna þess að öllum nm. var ljóst, að Ísland var að dragast þannig aftur úr öllum menningarlöndum heims, að stór vansi var að og að hins vegar voru komin upp hér slík þjóðfélagsleg vandamál í sambandi við uppeldi barna og unglinga, að það var óhjákvæmilegt að setja tiltölulega róttæka löggjöf í þessum efnum. Þess vegna urðu allir nm. sammála og allar brtt. voru samþ. við 2. umr. málsins. Við vitum ósköp vel, að það hafa oft verið mikil vandkvæði hér á Íslandi í sambandi við meðferð barna og við vitum ekki sízt, að meðan okkar þjóðfélag var algert bændaþjóðfélag, voru hreppstjórarnir og sumir stórbændurnir með grimmustu fulltrúum alls afturhalds í því sambandi. Og það muna líklega flestir Íslendingar enn þá eftir þeim beztu sögum, sem ritaðar hafa verið, þegar þeir lýsa meðferðinni, sem slíkir stórbændur og hreppstjórar stundum beittu gagnvart umkomulausum unglingum og börnum. Menn muna „Vistaskipti“ enn þá og menn þekkja þennan vanda. Það var þess vegna ekki nema mjög eðlilegt, að þær litlu leifar, sem enn þá lifa á Íslandi af slíkum anda, birtust hér í ræðustólnum áðan. Til allrar hamingju var það fulltrúi fyrir útdauð sjónarmið, sem þar talaði, ekki einu sinni fyrir sinn flokk, því að hans flokkur stendur algerlega með þessu frv. og hans menn í n. Og það var raunverulega dálítið tímanna tákn, að nú skyldi þessi uppvakningur ekki lengur treysta sér til þess að koma fram í sinni gömlu mynd, sem maður þekkti úr „Vistaskiptum og öðru slíku, heldur bregða nú yfir sig glensinu og reyna með sínu glensi að breiða yfir þau vandamál, sem við eigum við að fást á þessum tímum. Það átti svo sem að sjá um að gera ungana syndlausa með þessu. En þessi hv. þm. var ekki að tala um það, sem hann hefði getað farið í lögregluskýrsluna til að sjá, að þess eru allmörg dæmi, að það sé verið að kenna börnum 12–13 ára að stela. Hann mundi kannske taka að sér að hafa slíkan skóla. En hann gæti séð það, ef hann væri að leita hér í lögregluskýrslunum, hvernig ástandið er í þessum efnum og e.t.v. hefur hann séð kvikmynd, sem þm. hefur verið boðið að sjá, þar sem meira að segja foreldrarnir senda börnin út til þess að stela. Það er bezt fyrir hv. þm. að vera ekki að reyna að gera neitt grín að þeim vandamálum, sem hér eru í þessum efnum. Það er bezt fyrir hann að hafa sig algerlega hægan með það. Það á ekki að gera neitt grín að því, ef verið er að leiða börn út á slíka glapstigu, á meðan þau eru kornung. Það er hægt að finna upp allt mögulegt til þess að gera grin að, en það er engin ástæða til að gera slíkt að athlægisefni, þó að eyðilögð sé öll framtíð barna strax í æsku vegna þess, hvernig búið er að þeim og hvernig þau eru misnotuð. Ástandið er þannig hér á Íslandi hvað vinnu snertir, að 13 ára gömul eru börn farin að bogna í baki af vinnu, vinnuþrældómi, þar sem þessi gamli hreppstjóraandi enn þá helzt við. Þess vegna er það ekki til þess að gera grín að, þegar verið er að reyna að bæta úr þessum hlutum. Og menn ættu að álíta það fyrir neðan virðingu sína að vera að reyna að gera slíkt. Það er sannarlega ekki vegna þess, að okkar þjóðfélag, eins og það er núna, sé eitthvað minna syndum hlaðið, en þjóðfélagið hefur verið hér áður hjá okkur, - það er þvert á móti vegna þess, að það er að verða miklu spilltara, að reynt er að reisa þar nokkrar skorður við. Það var sérstaklega eitt, sem kom við þennan fulltrúa gamla hreppstjóraandans, það var vinna barnanna. Nei, það átti að reyna að sjá til þess, að það væri ekki verið að setja takmarkanir, sem vissulega eru þó ekki harðar hér, við því, að börnum væri ofþjakað með vinnu. Það er nú svo, að það er ekki langt síðan 13 ára gamall drengur beið bana af að vinna í uppskipunarvinnu og þessum hv. þm. finnst auðsjáanlega ekki nein ástæða til þess að reisa neinar skorður við slíku. Gamla miskunnarleysið lifir þarna enn þá. En nú á að bregða gríninu yfir það allt saman til þess að reyna að láta það tóra áfram. Það kom eitthvað við hann, þegar farið var að tala um dráttarvélarnar. Hann ætti að telja upp, hve mörg börn hafa dáið undanfarið í sveitunum af því að verða undir dráttarvélum a.m.k. foreldrar þeirra barna sæju einhverja ástæðu til þess, að það væri reynt að setja einhver takmörk við því, hvað mikið væri að því gert, að börn væru látin keyra dráttarvélar. Ég held þess vegna, að það sé illt verk að reyna að ráðast á þetta frv., reyna að draga úr því eða reyna að skemma það á nokkurn hátt. Þess mun áreiðanlega verða minnzt í sambandi við afgreiðslu þessa frv., ef það nær fram að ganga, eins og það er nú, að það væri eitthvert bezta verk, sem þetta þing hefur unni, og einmitt fyrir þá, sem sjálfir eru varnarlausir og eiga enga að. Ég veit, að einmitt ákvæðin í 41. gr. um vinnu barnanna mundu í flestum löndum Evrópu, ekki sízt í Englandi, þykja hneyksli - hneyksli hvað það snertir, að það sé gengið út frá að leyfa eins mikla barnavinnu og þarna er gert ráð fyrir. Ég býst við, ef útlendur blaðamaður kæmi hingað til Íslands og gæfi lýsingar á því, hvernig barnavinnan er og hve linum tökum núv. Alþ. tekur þetta, einmitt barnavinnuna, mundi það þykja hneykslismál á Norðurlöndum og í Englandi, þar sem menn eru í heila öld búnir að vera að berjast við þennan draug,að þræla börnunum út. Þess vegna er það lífsnauðsyn, ég endurtek lífsnauðsyn, einmitt gagnvart þessum börnum, gagnvart þeim, sem varnarlausir eru í þessum efnum, að sú löggjöf sé sett, sem nú var samþ. við 2. umr. þessa máls. Ég veit að vísu, að það er hægt að snúa út úr þessu á margan máta. Hún er ekki svo ákveðin, þessi löggjöf hjá okkur. Það er hægt að segja með þessu móti, að 8 ára gamalt barn megi vinna 4 tíma á dag og það mundi þykja nokkuð mikið hneyksli í flestum löndum. Það er aðeins í reglugerð, sem hæstv. menntmrh. getur sett ákvæðin um að hindra, að jafnvel 8–9 ára gömul börn séu látin vinna. Það er þess vegna langt frá því, að á almennan menningar- og Evrópumælikvarða sé þetta frv. róttækt. En það er stórt framfaraspor miðað við það, sem hér hefur verið á Íslandi - mjög stórt framfaraspor. Og það verður áreiðanlega uppi smán þess manns, sem reynir að draga fyrst og fremst dár að því, hvað þarna er verið að gera. Verið er að reyna að halda verndarhendi yfir þeim, sem enga eiga að, því að því miður er það svo með fjöldann allan af þeim börnum, sem þarna er verið að vernda, að þau eiga enga að nema þjóðfélagið. Það var ekki gott í gamla daga að eiga engan að nema þjóðfélagið, meðan stórbænda afturhaldið hér á Íslandi leyfði sér að bjóða börnin upp til þess að þræla þeim út. Og það er kannske hægt að lesa nokkrar sögur yfir þessum hv. þm., sem hér talaði áðan, um hvernig þá var búið að börnum hér á Íslandi. Það er þess vegna einn mesti menningarvottur, sem sézt hefur hér í langan tíma, að þetta frv. skuli hafa verið lagt fram af hæstv. ríkisstj. og því skuli hafa verið eins vel tekið af Alþ. og gert hefur verið fram að þessu, með þessari einustu undantekningu, enda vona ég, að það verði eina undantekningin, sem verður á móti þessu frv. við afgreiðslu þess.



Herra forseti. Ég vil, áður en þetta frv. fer héðan úr d., leyfa mér að fara um það örfáum orðum. Ég tel, að margt í frv. sé mjög til bóta og meira en orðið tímabært að setja það í lög, þó að annað sé kannske vafasamara og geti orkað þar tvímælis. Ég ætla þó ekki að ræða frv. í heild, aðeins eina gr. þess, 41. gr., eins og hún nú er orðin, en var áður 39. gr., þegar frv. var hér lagt fram. Í 4. mgr. þessarar gr. er rætt um hámarks vinnutíma barna og ég tel það mjög til bóta, að ákvæði um slíkt skuli tekið upp í það frv., sem hér er til umr. Þótt að sjálfsögðu séu skiptar skoðanir um það, hvort börnum hér á Íslandi nú hin síðari árin hafi verið ofþyngt með vinnu eða ekki, tel ég, að sjálfsagt sé að setja í lög ákvæði um hámarks vinnutíma, sem leyft er að börn eða unglingar megi vinna. Í 2. mgr. þessarar gr. er skýrt ákvæði um það, að eigi megi ráða börn yngri en 15 ára til vinnu í verksmiðjum, til uppskipunar og útskipunarvinnu eða byggingarvinnu. Ég tel, að Alþ. sé þarna í mjög miklum vanda og þurfi að íhuga sérstaklega þetta ákvæði mjög gaumgæfilega, áður en það verður lögfest. Ég tel ekki, að við megum einblína á aðstöðu í öðrum löndum, því að vitað er, að hér á landi er aðstaða að þessu leyti með öðrum hætti, bæði hvað vinnuþörf barna og aðstöðu barna til vinnu viðkemur. Á Norðurlöndum og í okkar nágrannalöndum mun skólaganga barna allt upp að 15–16 ára aldri vera því nær allt árið, eða 10–11 mánuði og því aðeins um stutt sumarfrí að ræða hjá þeim frá skólagöngunni og þar af leiðandi mjög eðlilegt, að þau séu látin njóta þess sumarfrís frá skólanum, án þess að þau séu ráðin til vinnu. Hér á landi hafa börn á þessum aldri, 14–15 ára, aftur frí allt sumarið og ég verð að segja, að ég tel það öfgar og ekki fá staðizt, að það sé til þess að bæta siðferði unglinga á þessum aldri að banna þeim með lögum að vinna þá vinnu, sem talizt getur við þeirra hæfi, ef jafnhliða er séð fyrir því, að það sé ekki um ofálag að ræða. Ég tel, að Alþingi verði mjög í þessu tilfelli að gæta þess, að það á ekki að setja lög, sem við vitum allir fyrir fram að muni verða þverbrotin um land allt og enginn yfirleitt telja sig bundinn af. Ég er sannfærður um það, að ef það ætti hreinlega að banna alla vinnu unglinga upp að 15–16 ára aldri, eins og hér kom fram hjá hv. 3. þm. Reykv., mundu þau lög ekki verða virt og verða brotin, - ja, ég held, að megi segja um land allt. Ég skal viðurkenna, að það er hægt að benda á fordæmi úr sögu Íslendinga og án efa einnig vitað úr sögu annarra þjóða um ofþjökun barna í sambandi við vinnu. En við verðum á hverjum tíma að meta aðstæður og við verðum umfram allt, tel ég, hér á Alþ. að gæta þess að reyna að finna hinn gullna meðalveg og gæta þess, að þau lög, sem við látum frá okkur fara, séu virt og þau séu haldin og þeir, sem framkvæma eiga lögin, standi ekki frammi fyrir því að ráða ekki að neinu leyti við framkvæmd þeirra vegna almenningsálitsins. Ég tel því, að þegar þetta frv. fer nú héðan úr d. til hv. Ed., þurfi að skoða það betur en gert hefur verið, þó að ég viðurkenni, að hv. menntmn. þessarar d. hafi lagt mikla vinnu í þetta frv., farið mjög nákvæmlega yfir það og að mörgu leyti unnið mjög gott og þarft verk með þeim endurbótum, sem hún hefur gert á frv. Ég vildi láta þessa ábendingu frá mér koma fram hér, áður en frv. fer úr d., sem í höfuðdráttum er það, að það verði að líta á aðstæður hér á landi eins og þær eru, en ekki einskorða sig við það, sem er í löggjöf okkar nágrannalanda og fyrst og fremst gæta þess að láta ekki frv. fara sem lög frá Alþ. á þann veg, að búast megi við, að því verði ekki hlýtt.



Herra forseti. Ég vil nú þakka hv. 3. þm. Reykv. fyrir hans hógværu og viturlegu ræðu hér áðan. Meginuppistaðan að efni til í ræðu hans, þessa hv. þm., var það, að ég héldi fram útdauðum sjónarmiðum, sem hefðu átt helzt við hjá gömlum hreppstjórum og stórbændum, í öðru lagi, að ég mundi vera vel til fallinn að kenna unglingum 12–13 ára að stela, stofna þjófaskóla, skildist mér og verða skólastjóri, í þriðja lagi, að 13 ára drengur hefði beðið bana undir traktor, skildist mér. Þetta var aðalinntak ræðunnar. En það var ekkert hrakið af því, sem ég sagði, enda var það ákaflega erfitt, því að ég tók ekki nokkurn hlut fram nema það, sem var í frv. Ég las það upp, þannig að það fór ekkert á milli mála, þetta stóð þarna, þannig að efnislega hef ég ekki miklu að svara viðvíkjandi því, sem ég sagði. Það var allt óhrakið, enda allt satt. Ég tek það mér til tekna að vera líkur hreppstjórum og stórbændum hér áður, því að það voru yfirleitt valdir mætustu menn í hverju sveitarfélagi til að vera hreppstjórar. Það voru yfirleitt menn, sem hjálpuðu heldur en hitt. Þetta voru menn, sem höfðu traust. Ég tel mér það ekki heldur til skammar að vera líkt við stórbændur. Þetta voru yfirleitt dugnaðar- og manndómsmenn. Náttúrlega voru misjafnir menn í þessum hópi, eins og gerist og gengur, og vafalaust hafa þeir haft sínar yfirsjónir og sínar syndir eins og aðrir menn. En það er ekki skammaryrði að líkja mér við þessa menn, og ég tek mér það til tekna. En viðvíkjandi því, að ég sé vel fallinn sem skólastjóri einhvers konar þjófaskóla, þá vil ég frábiðja mig þeim heiðri, því að ég tel mig ekki færan um það að kenna börnum að stela, ég hef enga æfingu í því. Það kom fram hjá hv. ræðumanni, að hér væru unglingar að stela 12–13 ára. En af hverju eru blessuð börnin að stela? Það eru engar líkur til, að þetta séu fædd verri börn en gerist og gengur, svo er yfirleitt ekki um börn. Það eru flest börn góð og ég held, að flestir vilji vera góðir við börnin. En af hverju eru blessuð börnin að stela? Það er af því, að þau hafa ekki nóg að gera. Það er ráðið, sem drottinn fann út, þó að hæstv. menntmrh. og hv. 3. þm. Reykv. virðist ekki skilja það, - það er ráðið til að auka dyggðir, líkamlegt og andlegt heilbrigði, það er að vinna, en ekki að banna börnum að vinna. Annars hélt ég, að það þyrfti engan skólastjóra yfir neinum þjófaskóla hér á landi. Ég held, að þessir kommúnistaforingjar séu þar alveg nægilegir leiðbeinendur. Þar sem kommúnistar ná völdum, sem þessi hv. 3. þm. Reykv. hefur unnið ötullega að, þar er öllu stolið af öllum og það er ekki hægt að gera betur. Ég gæti ekki kennt unglingum að gera betur, mér væri það ómögulegt og ekki eins vel. Barnavinurinn Stalín, sem lengst af hefur verið andlegur páfi þessa hv. þm., hafði það fyrir sið með þessa stóru bændur, sem kallaðir voru kúlakkar, ef þeir voru sæmilega bjargálna, að þeir voru teknir og fluttir til Síbiría, þ.e.a.s. ef þeir náðu lifandi þangað, ef þeim var ekki lógað áður. Börnunum var sleppt og þau fengu að vappa grátandi um. Ég hef lesið bækur um þetta. Þetta sögðu þessir hv. fulltrúar, þessi hv. 3. þm. Reykv., að væri tóm lygi, þar til Krúsjef sannaði þetta allt saman. Og það var ekkert verið að hirða um, þótt fólk dæi úr sulti í þessum blessuðum Ráðstjórnarríkjum. Það hrundi niður, þegar þeir voru að koma á samyrkjubúum bændanna, í milljónatali, fólkið í Úkraínu, úr hungri. Það var ekkert verið að hugsa um það, enda lýsti Krúsjef því yfir, þegar hann var að kaupa ameríska kornið, að fyrirrennari sinn, Stalin, mundi ekki hafa verið að því braski, heldur lofað því að sálast, fólkinu þar. Ég efa það ekki, að hv. 3. þm. Reykv. er mannvinur og vill allt vel. Þetta voru hans andlegu feður, sem gerðu þetta og það var allt gott hjá þeim. Ég er ekki að halda því fram, að hann sé neinn barnaóvinur, en það hef ég ekki ástæðu til að halda um aðra heldur. Ég held yfirleitt, að allt sæmilegt fólk sé gott við börn. Sem sagt, ég held, að það sé alveg óþarfi af ríkinu að fara að kosta neinn þjófaskóla hér á landi, því að það er allt í gangi, eftir því sem hægt verður, með þessari virðulegu kenningu. Það er stolið öllu af öllum og víð höfum ekkert til að jafna við nema aðfarir Húnanna, þegar þeir æddu yfir Evrópu. Þá fengu þeir að lifa, sem ekki óhlýðnuðust þeim í neinu, skrimta, en það var allt étið upp, sem þeir áttu, og þeir æddu yfir Rússland og fleiri lendur þá og komust alla leið til Frakklands einu sinni. Það sama var með nazistana, þeir fóru þannig með júðana, að þeir sálguðu þeim og rændu þá, og við höfum þar fordæmi. En þó að 12–13 ára börnum verði það á í iðjuleysi sínu að næla í eitthvað, ber ekki að taka það of alvarlega. Þegar ég var unglingur, sagði mér einu sinni gamall bóndi, að þegar hann var drengur, varð honum það á að taka eitthvað, sem hann átti ekki og borða það. Það var ekki búið að skammta honum það a.m.k. Og þá sagði hann mér um konu þar á heimilinu, að hún hefði talað um það við sig, - hún sá til hans, - að hann skyldi nú aldrei gera þetta aftur. Hann minntist þess alltaf með hlýleik, hvað hún hefði farið vel og viturlega að þessu, hún sagði engum frá þessu og hann sagðist aldrei hafa gert þetta aftur. En samkv. þessum nýju barnaverndarlögum er þetta dálítið líkt kenningum nazista og kommúnista. Það var sem sagt, ef einhver drýgði einhvern glæp, sérstaklega gagnvart þessari göfugu stjórnmálastefnu, sem þeir ráku, var hans skylda að klaga og kæra og það er andinn í þessu frv. Ef einhverjum unglingi verður á einhver yfirsjón, er það skylda þeirra, - það er alveg skýrt tekið fram í frv., - þá er það skylda þeirra, sem vita um þetta, að kæra það og ef þeir ekki gera það, eru þeir orðnir sekir sjálfir. Þetta er alveg nýr andi, sem kemur þarna inn í nokkrar greinar í frv., andi, sem hefur ekki ríkt hér á landi og ég skil ekki fullkomlega. Og vera má, að þetta sé ný uppeldisaðferð, sem eigi að þroska og göfga ungdóminn í þessu þjóðfélagi. En það er hlutur, sem ég skil ekki. Ég held, að það sé réttara að nota aðrar leiðir en hlaupa til að klaga unglinga, þó að þeim verði eitthvað á, því að öllum verður eitthvað á. Ég held, að það sé þá að mestu svarað þessum hávaða og látum í þessum hv. þm. Ég hélt, að þessi hv. þm. væri búinn að reyna það, að óp og læti þýða ekki mikið í þessum ræðustól, því að hv. þm. hefur iðkað þetta svo lengi án árangurs. En efnislega held ég, að það hafi ekki verið öðru að svara en þessu með stórbændurna og þjófaskólann. Þessi lög eru þannig, þau eru eins og ég las þau upp, það er refsivert allt lauslæti innan við 18 ára, það er refsivert að þegja yfir því, það er tekið alveg skýrt fram í 41. gr. frv., alger hámarksvinna barna 14–16 ára skal vera 8 stundir án undantekninga. Ef hæstv. menntmrh. vildi gera þarna einhverja breytingu á í reglugerð, stangast það við lögin, það er ekki hægt. Þetta má alls ekki koma fyrir. Nú er með flesta bændur, að þeir eru að basla við búskapinn með börnum sínum. Ef aumingja bændurnir eiga nú að fara að smala um morgun, fara kl. 10 af stað, því að börn þurfa að sofa út, og fara svo að rýja og þeir hafa enga fjárhelda girðingu til að geyma féð í og verða að passa það, kl. 7 er þessi 8 stunda vinnutími búinn, maður gerir ráð fyrir, að það sé ekki eytt meiri tíma í mat en það, kl. 7 er vinnutíminn búinn, og þá geta grannarnir kært þennan bónda, ef hann sleppir ekki fénu órúnu eða er að láta börn snúast eitthvað, við mjaltir og ýmislegt fleira. Ég segi fyrir mig, ég hef búið með börnum mínum í 10 ár. Ef þessi lög eru samþ., verð ég bara að hætta að búa, ég sé enga aðra leið. Mér er ómögulegt annað. Þá er nú ólukkans heyþurrkunin, þegar sólin fer að skína og maður hefur mikið að taka saman. Það er útilokað fyrir mig að vera búinn að taka saman kl. 5 að deginum, alveg útilokað. Ég verð að vinna, þangað til það er orðið blautt á að nóttunni. Ég má ekki sleppa einum einasta þurrksunnudegi. Ef ég geri það, verður heyið úti að haustinu. Krakkarnir hafa alltaf hjálpað mér. Nú vildi ég bjóða þessum hv. 3. þm. Reykv. að koma til mín að sumri. Ég skal taka eins vel á móti honum og ég mögulega get.  Ég veit, að þessi hv. 3. þm. Reykv. er gáfaður maður á ýmsum sviðum. En það er nú enginn alvitur. Hann er orðsnjall maður, talar gott mál, er næmur, sennilega minnugur líka. En að hann sé vitmaður, því hef ég aldrei haldið fram. Og ef hann hefði veríð vitmaður, hefði hann skotið þarna einhverju aftan við, svo að þetta væri nú föst, dagleg vinna í verksmiðjum. Ég er ekki á móti því, að börnunum líði vel. En það er nú þannig í okkar landi, þessi atvinna, það er hafið og það er landið, sem fólkið verður að vinna við og það er ekki alltaf hægt að vinna við þetta. Við getum ekkert gert, þegar rignir. Við getum ekkert gert, þegar ósjór er. Og þá verður að vinna meira endranær. Og að það verði einhver sérstök uppeldisaðferð að banna börnunum að hjálpa mæðrum sinum að salta síld, eftir að klukkan er orðin 5, það skil ég ekki. Þau geta þá verið heima og lært að stela, það væri tækifæri fyrir þau, þegar þau væru foreldralaus heima, að læra hreinlega að stela og þyrfti þá ekki sérstakan skóla að öðru leyti, en sem kommar gætu þá kennt með sínum kenningum. Nei, það var ekkert ósatt í því, sem ég sagði, enda er allt óhrakið. Svo stendur í þessari sömu gr.: „Stefna skal að því, að börn stundi ekki vinnu, frá því að þau hefja skólagöngu að hausti og þar til skólagöngu lýkur að vori,“ - undantekningarlaust yfir allt landið. Nú er það þannig, að menningu okkar hjá þessum hæstv. menntmrh. er ekki lengra komið en það, að við höfum ekki skóla t.d. í sveitinni nema 2–3 mánuði. Þau byrja á haustin, blessuð börnin, eru þar einn mánuð. Svo er bil á milli, 1–2 mánuðir, samkv. þessu er það bannað í lögum, að börnin geri nokkurt handtak þennan tíma. Og það er nú ef til vill af því, að þeim er haldið hér 7 mánuði í skólanum og læra lítið, því miður. Og sannleikurinn er sá, að það er hrein plága á börnunum þessi langa skólaganga. Og ég var sammála hv. 3. þm. Reykv., þegar hann var að tala um læknaskipunina og fór að tala um skólamálin, en það er hlutur, sem er mjög alvarlegur, hvað fólkinu er haldið lengi í skólum og þessir menn séu hreinlega orðnir of þreyttir, þegar þeir koma úr skólunum. Ég var að hugsa um að tala við þá umr., en það fórst þá fyrir. Ég var ekki við, þegar röðin kom að mér. En það er t.d. þetta menntaskólanám. Ég er sannfærður um, að það mætti gera það miklu hagnýtara, en það er. Er ekki hrein vitleysa að vera að skipa hverjum einasta stúdent að hafa lært mörg tungumál? Væri ekki miklu viturlegra, að þeir fengju val? Við vissa skóla væri t.d. kennd enska, franska eða þýzka, að þeir lærðu eitt af þessum tungumálum, sem aðallega er notað í heiminum, auk t.d. eins Norðurlandamálsins, en vera ekkert að baksa við að læra svona mörg tungumál og læra ekkert þeirra til hlítar. Þannig mætti lengi telja. Ég er sannfærður um, að skólanámið gætum við gert miklu hagnýtara, en það er nú. Það er ótalmargt í þessu blessaða frv. þannig. Og svo þessi refsiákvæði, ákvæðin, sem ég las upp áðan, sem ég vil ekki fara að þreyta ykkur á. Það eru sektir, varðhald, tukthús eða þá enn þyngri refsing, sem mér skilst að sé dauðadómur eða limlesting. Þá eru það höfuðglæpirnir. Það er drykkjuskapur og lauslæti, skilst mér, svo er eiturlyfjanotkun og eitthvað var það nú fleira í 26. gr., auk refsinga, sem varða við refsilög, sem mér skilst að sé þjófnaður, sem mér finnst nú satt að segja að hv. 3. þm. Reykv. ætti ekkert að vera að refsa fólki fyrir, þótt það fengi sér bita eða sopa hjá náunganum eða jafnvel fari á stefnumót. En þetta eru aðalatriðin. Og upp að 18 ára er þetta algerlega bannað. Ég er ekki að halda með því, að unglingar eigi að drekka og því síður að stúlkur eigi að fara að eiga börn innan 18 ára. Það er síður en svo. Það væri sannarlega, bót að því, ef það væri hægt að uppræta þetta allt saman. En ég vildi, að þessi hv. þm. vildi svara því : Hvað vill hann gera við stúlkur, sem eiga börn áður en þær eru 18 ára? Á að setja þær í tukthúsið? Á að setja þá í tukthúsið, sem hafa átt börnin með þeim? Á að setja þá í tukthúsið, sem hafa þagað yfir því, að þær hafi gert þetta? Samkv. þessum virðulegu lögum á að gera þetta allt saman. Þetta væri gott, ef hæstv. ríkisstj. gæti þetta, - það væri ærið verkefni fyrir hv. 3. þm. Reykv. að taka að sér að líta eftir öllu þessu, öllum stelpunum og öllum strákunum, að þetta drykki ekki, þetta hegðaði sér rétt og vel. Og ef hann gæti þetta, þessi hv. þm., þá skal ég bera lotningu fyrir honum, það skal ekki skorta. Það var einu sinni hér dómur í þessu landi, sem var kallaður Stóridómur og gefinn út af einum dönskum kóngi. Og hann bannaði allt lauslæti og það mátti ekki eiga börn saman, ef skyldleiki væri, - ég held, að það hafi verið 3. eða 4. liður. Ef menn áttu barn með mágkonu sinni, var það dauðasök og það átti t.d. að taka höfuðið af bróður Árna Magnússonar. Hann var kvennamaður mikill og ólíkur Árna í því, að hann átti barn með þremur - tók víst þrisvar fram hjá karlgreyið. Árni bjargaði nú hans haus. En hvað um það, þetta var Stóridómur. Og þegar fólkið var að hrynja niður úr hungri hér á landi, höfðu þeir alltaf dugnað til þess að höggva einhvern á Alþ. fyrir lauslæti. Það var ekki nóg, að fólkið dæi úr hungri, heldur voru þeir að kála því svona. En fólkið var alveg jafnsyndugt eftir sem áður, þótt þessi Stóridómur væri. Það flýði á fjöll og faldi sig og allt gekk á, það var tekið af lífi, það syndgaði alveg jafnt. Hér á víst að fara að setja einn Stóradóm upp. Það er ekki talað um að hálshöggva fólk, heldur: „ef ekki liggur þyngri refsing við en fangelsi - er talað um hér á einum stað. En það er nú aðallega fyrir að þegja yfir glæpum, skilst mér eða brjóta eitthvert bann gegn bíómyndum, sem eru óhollar. En þetta á að vera nokkurs konar Stóridómur, og það gæti farið eins og með þennan gamla, sáluga Stóradóm, að fólkið batnaði lítið við svona löggjöf. Ef þetta tækist og hv. 3. þm. Reykv. vildi taka að sér að framkvæma þessi dásamlegu lög, væri ekkert nema gott um það að segja. En ég óska ekki eftir að hafa heiðurinn af því að greiða atkv. með þeim. Ég tek það hér fram, að ég óska eftir nafnakalli um þetta frv. og vona, að það farist ekki fyrir hjá hæstv. forseta og ég ætla að unna öðrum heiðursins af því að samþ. það. Svo ætla ég að skrifa ekkert ólaglega grein, - þó að ég sé ekki eins pennafær og hæstv. forsrh., get ég klúðrað samt þannig saman, að það sé lesið, - um þessa löggjöf, þessa viturlegu löggjöf hjá Alþingi. Og þeir mega hafa heiðurinn af því, sem eiga hann, að hafa samþ. þetta allt saman. Ég var að hugsa að koma með brtt. við þetta frv., en svo, þegar ég las frv., sá ég, að það var svo vitlaust, að það þyrfti alveg að umsemja það. Reynslan í mínum búskap er þannig, að ég hef haft misjafna húskarla. Þeir ferðuðust á sunnudögum og jafnvel á virkum dögum líka. Ég varð þá að gera verkin þeirra, mjólka kýrnar og gefa kindunum og gera það, sem þeir áttu að gera. Oft voru þetta skemmtilegir og greindir menn. Þeir voru að líta eftir stúlkum eða fara á böll, eins og gerist og gengur, eða jafnvel að syndga. Ég álít forsrh. húsbónda á heimilinu. Ég held, að hæstv. forsrh. verði að hafa það eins og ég varð að hafa það við mína húskarla, þegar þeir ferðuðust mikið og gerðu ekki sín verk nægilega vel, hæstv. forsrh. verði að ganga í þessi verk. Og nú er það þannig með hæstv. menntmrh., ég spurði hann að því, hvort hann hefði lesið þetta frv. Þegar ég var búinn að lesa það, sá ég, að það var svo vitlaust, að ég varð alveg undrandi, ef menntmrh. hefði lesið það og mér skildist, að hann hefði hlaupið yfir það, en ekki lesið það vel. En það er skiljanlegt, því að hann ferðast ákaflega mikið, þessi hæstv. ráðh., til Japans og víðar og hann spilar á píanó í París og fleira og er hæfileikamaður, músíkalskur og skemmtilegur og ágætur maður á allan hátt. En hann hefur ekki haft tíma til að rannsaka þetta frv. nægilega vel, frekar en húskarlarnir mínir höfðu ekki ævinlega tíma til að mjólka kýrnar og gefa kindunum. Og mér virðist því, að þarna sé ekki um annað að gera, ef menn vilja einhverju breyta, heldur en þessi hæstv. húsbóndi á heimili okkar vildi nú haga sér eitthvað svipað og bændurnir verða að gera, þegar ráðsmennirnir hlaupa í burtu, að ganga í verkin og laga þetta allt til. Annars væri það velkomið, að ég lagaði frv., ef hæstv. ríkisstj. vildi þiggja það, það væri svo marg velkomið. En það hefur nú ekki verið mikið kvabbað á mér um lagasetningar hingað til og það lítið sem ég hef viljað af góðgirni benda þessari hæstv. ríkisstj. á, hefur verið illa þegið. En þó verð ég að segja það, að af sjálfstæðismönnum hefur það ekki ævinlega verið vanþakkað og einu sinni sagði Ólafur Thors mér, þegar ég kom með gengistill. mína, sem ég var einn með forðum, sem eðlilegt var, af því að það var vit í henni, þá sagði hann, að það, sem benti til þess, að ég hefði rétt fyrir mér, væri, að ég stæði einn. Hann var alltaf skilningsgóður, blessaður karlinn. Enda var hann, held ég, alltaf á því, að þetta væri ekki svo vitlaust hjá mér. En ef þessi hæstv. ríkisstj. hefði gert þetta og ekki farið að hækka vexti, sem var alveg gagnslaust, væri hún á þurru með allt saman og Thoroddsen gæti verið fjmrh. áfram. Það væri velkomið, að ég lagaði frv. Ég skal stytta það. Ég skal gera það þrefalt styttra og þrefalt skynsamlegra og skila því til hæstv. ríkisstj. eftir svona einn mánuð. En ég geri ekki ráð fyrir, að það verði þegið og þá sé ég ekki annað ráð, ef þingið vill ekki verða sér til skammar fyrir flónsku og heimsku, heldur en forsrh. sjái um, að þetta sé endurbætt og lagað allt saman, því að frv. er þannig, það er ekki gagn að neinum brtt., það verður að endursemja þetta allt saman. Það eru endurtekningar og bull og vitleysa í því. Það má stytta það og laga á allan hátt og það er sannarlega ekkert skemmtilegt fyrir þingið. Ég hef enga ánægju af því, að þm. verði sér til skammar með því að samþykkja einhverja vitleysu. Það er t.d. með kvígufrv. Jónasar, 3. þm. Austf., að þetta var bara meinlaus vitleysa, sem ekki gerði neinum til. Hún var óframkvæmanleg. En þetta er alvörumál með uppeldi barna, það er alvörumál, þetta er stórmál. Og það er mesti misskilningur hjá hv. 3. þm. Reykv. að halda það, að ég sé á móti barnavernd, ég vilji fara illa með börn, því fer fjarri. En ég vil bara, að hann komi til mín og sjái mín börn, hvort þau eru nokkuð illa með farin. Og eins skal ég vísa honum á fáeina stráka, sem hafa alizt upp hjá mér og bera mér allir gott orð og enginn gengið úr vist frá mér og allir verið heilsugóðir og enginn þeirra átt krakka, áður en hann varð 18 ára, það get ég upplýst. En það á nú ekki alls staðar það sama við. En svona löggjöf ætla ég ekki að vera með, þið getið haft heiðurinn af því. Meðan ekkert er hrakið af því, sem ég hef sagt um, hvað stendur í þessu ágæta frv., sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta meir. Ég frábið mig því að stofna þjófaskóla hér og álít hans ekki þörf, meðan kommar hafa annan eins meistara og þeir hafa hér á landi. En hitt vil ég taka fram, að ég álít ekki alla Alþb.-menn þannig. Þeir skiptast í tvo hópa, þessir Alþb.-menn. Sumir eru borgaralega sinnaðir og álíta, að menn eigi að vernda eignarréttinn og vilja sinni þjóð vel. Aðrir vilja breyta hér um stjórnarháttu og þá er það einföld aðferð. Það er að hafa löggjöfina sem vitlausasta og grafa allt í sundur og það er ekki hægt að gera betur en með frv. eins og þessu, að gera rétt alla þjóðina að tukthúslimum, það er anzi laglega að farið og gera svo að segja ómögulegt að reka nokkurn atvinnuveg hér á landi. Þetta er ekki óklókt og ég er ekkert hissa, þó að hv. 3. þm. Reykv. sé ánægður með þetta frv. ég er frekar hissa á því með hv. flokksbróður minn, Sigurvin Einarsson, en mér skildist á honum, að hann væri mjög ánægður með þetta frv. Hv. 3. þm. Reykv. var að hælast um, að allir flokksbræður mínir væru með þessu. Ég veit það ekki. Ég hef ekki verið á flokksfundi, þar sem það hefur verið tekið fyrir, ef það hefur verið minnzt á það. Ég skal ekkert um þetta fullyrða, það er alveg þeirra mál og mér óviðkomandi, hvort þeir eru með þessari speki eða ekki. En ég hef satt að segja enga trú á, að það sé. 4. þm. Reykn. sagði mér, að hann hefði ekki verið á fundi. Og einn minn allra bezti vinur, hv. 2. þm. Norðurl. v., var á fundi í annarri nefnd og ég held, að þetta sé bara ekki vel athugað, þetta frv. Þeir voru víst, hv. 3. þm. Reykv. og sennilega Sigurvin, eitthvað að dútla við þetta í nefndinni. Að svo mæltu sé ég ekki frekari ástæðu til að ræða þetta í bili. En ég ætla, eins og ég er búinn að segja ykkur, að skrifa grein um, hve þetta er viturlega orðað allt saman og skynsamlegt og til heiðurs fyrir þetta þing, hvað það hefur gott vit á atvinnumálum. Það er svo mikil vizka í þessu frv.



Herra forseti. Nú þótti mér bara gaman, að hv. 5. þm. Norðurl. v. skreið rétt inn á íhaldsatkv., ef ég man rétt. Það var auðsjáanlega farinn úr honum allur mesti galsinn frá því í dag, eins og það hefði verið stungið á dálitlum blásnum belg og vindurinn hlaupið út. Það var lítið eftir af öllum þessum galsa, sem hann var með í dag, þó að hann væri að reyna að vinna hann upp, en tókst nú ekki, flúði pínulítið á Volgubakka, en gat ekki einu sinni haldizt þar og er þá fokið í flest skjól hjá honum. Ég skil það ákaflega vel, þegar þessi hv. þm. kemur hér upp og reynir stundum að leika fífl fyrir okkur hér á þingi. Hann finnur það, að hann hefur alltaf verið sínu kjördæmi til skammar, síðan hann var kosinn hér á Alþ. og verið sjálfur nokkur blettur á þinginu og hann er að reyna ofur litið að bæta úr þessu með því að leika fífl. Og þetta getur verið mjög skemmtilegt til dægrastyttingar stundum í tilbreytingaleysinu. En þetta á bezt við, ef hann er t.d. að ræða - við skulum segja eins og hann var að tala um áðan - eitthvert kvígufrv. og það mætti nota það stundum í sambandi við refi og minka og annað þess háttar. En þegar hann fer að gera þetta í sambandi við mál eins og það, sem hérna liggur fyrir, má hann búast við að fá sina refsingu og það allhart útilátna og það hefur hann fengið. Þess vegna fann hann til þess sjálfur hérna áðan, þegar hann var að telja upp það, sem ég hafði sagt, að það mundi ekki vera viðeigandi að nota allan þann galsa og grín, sem hann var með, þegar hann var að tala um t.d., að 13 ára drengir hefðu dáið hérna suður í Hafnarfirði, orðið undir hlaða við uppskipun og fleiri slík slys, sem skeð hafa núna upp á siðkastíð í þessum efnum. Hann fann það nokkurn veginn á sér, að þetta væru ekki nein gamanmál. Það er vel hægt í sambandi við kvígu og refi og minka að tala svona, en þegar um er að ræða líf og velferð barna, er það ekki viðeigandi. Og meira að segja þessi þm. finnur það. Þessi hv. þm. þóttist hafa lesið þetta frv. Ekki trúi ég því nú, vegna þess að þetta hrafl, sem hann var að koma með hérna áðan, var allt saman tómur útúrsnúningur, bara til þess að reyna að leika fífl, til þess að reyna að fá einhverja menn til að hlæja. Hann er kannske ekki enn þá farinn að gera sér ljóst, að í þessu frv. er lögð nokkur skyldar á herðar almennings að hjálpa börnum og vildi fara að gera það að einhverju almennu njósnamáli eða eitthvað þess háttar, að allir ættu að vera að njósna hver um annan. Um hvað er þarna að ræða? Það er um það að ræða, að ef barn á bágt, á engan að, eða þeir, sem það á að, vanrækja það eða jafnvel misþyrma því, er það skylda annarra borgara í þjóðfélaginu að koma því til hjálpar. Þetta á þessi þm. ósköp bágt með að skilja. Þetta verður í hans augum helzt að einhverjum nazisma. Þetta er hins vegar mál, sem er mjög alvarlegt mál og það hér í Reykjavík. Hann vildi gera grín að öllu, sem laut að lauslæti og slíku. En hann þekkir kannske ekki dæmi þess, að mæður fari þannig burt frá kornungum börnum, að þær gefi þeim svefntöflur áður til þess að reyna að láta þau sofna, eða setja það, sem jafnvel næstum verra er, í pela barns. Hann gerir sér ekki í hugarlund, hvað það er, sein nútíma stórborg á við að etja af þjóðfélagslegum vandamálum og hvers konar barátta það er, sem borgararnir í þjóðfélaginu verða að heyja sameiginlega til þess að bjarga þeim, sem engan eiga að. Hann hefði, heldur en að reyna að koma með eitthvert hrafl úr frv. til þess að gera grín að því, átt að fara niður á lögreglustöð, fá að líta í lögregluskýrslurnar, eða þó að hann hefði ekki gert meira en að sjá eina mynd, sem einn framtakssamur skólastjóri hefur látið taka um lífið í Reykjavík hvað börnin snertir og þeirra aðbúnað sumra hverra, þeirra sem bágt eiga og þeirra, sem þarf að hjálpa. Hann var ekkert á móti barnavernd. Hann vildi, að allir væru góðir við börnin. En það er því miður ekki svo. Það eru ekki allir góðir við börnin. Og börnin þurfa þá að finna það, að þau eiga einhverja að í þjóðfélaginu til þess að hjálpa þeim. Svo talaði hann mikið um vinnuna. Ef einhver börn væru að stela, væri það vegna þess, að þau væru ekki látin vinna frá því snemma á morgnana þangað til seint á kvöldin. Það er ráðið, sem hann mundi beita. En ef hann hefði athugað lögregluskýrslurnar, hefði hann séð, að þar voru þess dæmi, að móðir sendi barn sitt út í búðir til þess að stela, ekki að barnið væri að finna upp á þessu sjálft. Það eru ekki allir góðir við börnin. Það er engin ástæða til þess að loka augunum fyrir þeim þjóðfélagslegu vandamálum, sem við erum að berjast við, eða reyna að gera grín að þeim. Það eru alvarlegri mál en svo. Þarna er um það að ræða að reyna að hjálpa börnunum og reyna að vekja almenning til þess að hjálpa börnunum. Þessi hv. þm. vill hafa sama ráð og þeir hafa haft hér vafalaust í gamla daga, þessir hreppstjórar, sem hann var svona hrifinn af, þræla börnunum endalaust út.  Var það nokkuð fleira, sem hann þyrfti að fá svarað strax? Nei, þess vegna er það þannig og það gerir þessi hv. þm. sér ekki ljóst, að þetta er miklu stærra og meira vandamál en hann hefur hugmynd um, af því að hann veit yfirleitt ósköp lítið um vandamál þjóðfélagsins og setur sig lítið inn í þau. Og þegar hann leyfir sér að taka til máls, þá talar hann án þess að hafa nokkurt vit á þeim. Ég býst við, að þessum hv. þm. finnist ósköp sjálfsagt, að læknar, sem skoða þessi börn, verði að lýsa því yfir, að það sé búið að valda þeim ævilöngum skaða með þrældómi, að 13 ára drengir séu orðnir bognir í baki af of mikilli vinnu. Þess vegna er það, að það, sem gert er með þessu frv. til þess að reyna að vernda börn og unglinga í þessum efnum, er tiltölulega lítið og mundi þykja smánarlega lítið í öðrum löndum Evrópu. Það er talað hér um, að það sé allt of strangt, að það skuli vera 8 tíma vinnudagur fyrir börn, sem séu 14–16 ára, það sé hreinasta hneyksli. Þessi maður, sem um þetta talar, virðist ekki hafa hugmynd um það, að sem stendur eru fullorðnir karlmenn að knýja það fram í löndunum í kringum okkur og hafa fyrir löngu knúið það fram í flestum þeirra og víkja ekki frá því að hafa 8 tíma vinnudag og vinna alls ekki lengur. Og í fjölmörgum löndum, m.a. sums staðar í Bandaríkjunum, er vinnutíminn á viku kominn niður í 35 klukkutíma. En hérna finnst þessum hv. þm., að það væri aldeilis dæmalaus ósvífni, að 14–16 ára börn eigi ekki að fá að vinna lengur en 8 tíma á dag. Hann er sjálfur kominn alveg í standandi vandræði með sinn búskap. Ég held, að hann ætti ekki að vera að fást við þennan búskap, ef hann á nú 10 börn og segist láta þau öll vinna og getur ekki haft meiri verkaskiptingu á milli þeirra en svo, að þau kæmust ekki af með 8 tíma á dag. Þá kann hann ekki að stjórna búi. Og ef hann er svo ríkur eins og hann er stundum að tala um, hlýtur það að vera af mjög miklum þrældómi, ekki bara hans sjálfs. Nei, það þýðir ekkert að ætla að reyna að eyðileggja nú á síðustu stundu þetta frv. með einhverjum galsa og glensi og útúrsnúningum og vitleysu. Hér er um miklu alvarlegra mál að ræða en svo. Hitt er rétt, sem hv. 3. þm. Sunnl. kom hér inn á, að það verða á ýmsum stöðum viss vandkvæði í sambandi við að knýja þetta mál fram og sérstaklega vegna eins, vegna þess, hvernig almenningsálítið er í þessum málum hjá okkur enn þá. Almenningsálítið er alls ekki nógu vakandi í þessum málum, enn sem komið er. Við þekkjum þess dæmi, að þegar börn og það ekki sérstaklega gömul hafa verið búin að vinna 8 tíma t.d. í verksmiðjum og verkstjórarnir hafa rekið þau heim, hafi jafnvel foreldrarnir komið og sagt: Hvað er þetta, geta ekki börnin fengið eftirvinnu alveg eins og þeir fullorðnu? Það þarf meira að segja stundum gagnvart foreldrunum að passa upp á, að börnunum sé ekki þrælað út. Það þarf að breyta almenningsálitinu í þessu sambandi. Hv. 5. þm. Norðurl. v. var að láta svo í skína, að með þessu væri algerlega bannað, að unglingar ynnu eftir kl. 5 á daginn. Því miður er það ekki svo, því miður. Það er aðeins í frv., að þau megi ekki vinna meira en 8 tíma á dag. Það þýðir, að þau geta unnið þó nokkuð af þessum 8 tímum í eftirvinnu, við skulum segja t.d. í sambandi við síldarsöltunina. Það er hægt að láta þau vinna að kvöldinu til, því miður, eftir þessu frv., en það má ekki vera lengur en 8 tíma. Ég segi því miður, af því að ég álít, að það ætti helzt að hindra, að það væri nokkur næturvinna fyrir börn, það ætti helzt að hindra það. Í reglugerðinni, sem ráðh. hefur heimild til að setja, er mælt svo fyrir, að það skuli sporna við því, að þau vinni næturvinnu. Það er ekki bann sem sé, það á að reyna að draga úr því og það er mjög rétt að setja þau ákvæði og ég hefði satt að segja verið því fylgjandi að hafa þau harðari. Það er vansi á okkar menningu og okkar atvinnulífi að láta börn vinna næturvinnu. Og sannleikurinn er sá, að á meðan það viðgengst, er það vegna þess, að þessi vinna er ekki skipulögð nægilega vel og hún er of ódýr, til þess að atvinnurekendum finnist það borga sig að taka þarna upp almennileg tæki. Það eru til tæki til þess að salta í síldartunnur, án þess að láta mannshöndina koma þar að. Og það væri gott að mörgu leyti að knýja það fram á ýmsan máta, að okkar atvinnurekendur hugsuðu dálítið betur um skipulagningu vinnunnar, en þeir gera. Og það mætti gjarnan ýta á þá með það, að þeir gætu ekki bara gripið til ódýrrar barnavinnu til þess að bjarga í slíku, heldur hugsuðu um að þróa vélavinnuna í þessu sambandi. Það var svo forðum daga og hefur lengi þótt svo við brenna, að þar sem vinnuafl hefur verið ákaflega ódýrt, vanrækja menn bæði skipulagningu og vélanotkun. Þess vegna er það því miður svo, að gagnvart þessum börnum innan 14 ára aldurs er það aðeins takmarkað, að þau megi vinna meira en 7 tíma á sólarhring, en það er ekki bannað, að það sé í eftirvinnu eða næturvinnu, aðeins svo fyrir mælt, að það skyldi reynt að sporna við því. Og þetta á að vera í reglugerð. Nú er það því miður svo, að það er búið að vera í lögum árum saman ýmislegt bann í þessum efnum og fyrirmæli um, að það skuli í reglugerð kveðið nánar á um það bann, en sú reglugerð hefur aldrei verið sett. Það hefur aldrei verið sett sú reglugerð, sem átti að setja samkv. þessum barnaverndarlögum. Hins vegar veit ég það nú, að við megum treysta því, að hæstv. ráðh. mun setja þá reglugerð, þannig að það verði nú tryggt, að betur verði séð um framkvæmdina á þessum lögum, en verið hefur undanfarið, enda hefur hún verið okkur til ákaflega mikils vansa. Það er ekki víða í jafnstórum borgum og Reykjavík, sem við mundum t.d. sjá annað eins af kornungum börnum, ég held næstum því niður í 6 ára, sem séu að selja blöðin hérna úti og það í hvaða veðri sem er. Þessi krakkagrey hrópa sig hás með blöðin. Þetta er bannað í svo að segja hverju einasta landi í kringum okkur og útlendir ferðamenn og fréttaritarar, sem hingað koma, eru standandi forviða á þessu menningarleysi Íslendinga. Í öðrum löndum er komið upp litlum blaðsöluturnum, þar sem menn geta keypt sér blöð, en smábörn eru ekki látin vera á götunum í hvaða veðri sem er til þess að selja blöð þar. Það er ekki einu sinni í þessu frv. lagt bann við þessu. Þess vegna er það engum efa bundið, að þetta frv. er góð tilraun til þess að bæta úr brýnni þörf og afnema ljótan blett á okkar þjóðfélagi. Ég veit, að það kemur til með að kosta allmikla baráttu, ekki sízt við almenningsálítið, að fá þetta framkvæmt, en veit, að það muni takast á endanum. Það var rætt hér sérstaklega um eða minnzt á, að það væri hart, að það skyldi vera í þessu frv., að það skyldi stefnt að því, að börn skyldu ekki vinna annað, á meðan þau væru í skóla. Ég hefði nú kosið, að það hefði verið sagt beinlínis, að það væri bannað, að þau væru í alls konar lausavinnu, á meðan þau væru í skóla. Sannleikurinn er, að það er ófremdarástand, þegar hér eru nú skólar í Reykjavík t.d. tvísettir og börn sem fara t.d. kl. 1–2 í skólann, byrja að vinna kl. 8 á morgnana, eru í skólanum allan daginn og koma venjulega ólesin og hafa hvergi aðstöðu til þess að lesa. Skólarnir eru tvísettir og þrísettir jafnvel og ekki aðstaða til þess að lesa í þeim,og fyrir svo og svo mörg börn er engin aðstaða til þess að lesa heima. Og fyrir þessi börn var nauðsynlegt, að kennararnir gætu einmitt leiðbeint þeim í skólunum um eftirmiðdaginn og skólarnir væru bara einsetnir og þau gætu fengið að vera í skólastofunum á eftir og lesa þar í næði og jafnvel spyrja sína kennara. Þannig er þetta í menningarlöndum. Hér aftur á móti er prédikað: Þessi börn, sem eru svona í skólanum, eiga að fara út og vinna. - Og það er svo sem vitanlegt, að sum hraðfrystihúsin hérna og slíkt eru rekin með vinnu barna og unglinga, vegna þess að það er ekki haft almennilegt skipulag á, að það sé hægt að láta þá eldri vinna þar. Það er þess vegna vægt að orði kveðið þarna, allt of vægt, aðeins rétt stillt upp þessu, að það skuli stefnt að því, að börnum sé ekki þrælað út og unglingum í launavinnu, á meðan þau eru í skólanum. Hins vegar, eins og menn muna kannske eftir, þegar hér lá síðast fyrir skólalöggjöfin, ef ég man rétt, lá þar fyrir yfirlýsing frá læknum, að vinna, sem lögð væri á börn, sem komin eru í landsprófsbekk og þar ofar, væri það mikil, að það ofbyði yfirleitt þeirra heilsu. Satt að segja er það alveg þrælavinna, sem þau börn hafa, sem eru hérna t.d. í landsprófsbekkjunum, ef þau ætla að standast þar og ekki síður í t.d. menntaskólanum. Eitt gladdi mig í ræðu hv. 5. þm. Norðurl. v., og það er hans yfirlýsing um það, að hann muni greiða atkv. á móti þessu frv. og ég vona, að hann hafi hugrekki til þess að standa við það, og vona enn fremur, að hann sýni sig í því að standa við þau orð sín að skrifa grein á móti því. Það hefði nefnilega verið synd, af því að hann talaði svo mikið um synd hérna, ef hann hefði sleppt því. Komandi sögu er það dýrmætt sögulegt plagg að fá í hendurnar grein frá einum af þessum draugum, einum af þessum gömlu, útdauðu hreppstjórum og oddvitum frá sveitaflutningatímunum, fá grein í hendurnar frá einum slíkum. Hugsið þið ykkur, ef við hefðum nú í dag grein, þar sem maður - við skulum nú ekki tala um, ef það hefði verið þm., hefði verið alveg sérstaklega að mæla með því, hve sveitaflutningarnir væru dásamlegir, hvað það væri indælt fyrir t.d. systkinahóp, að honum væri sundrað og losnaði við það að fá að vera hjá foreldrum sínum, hvað það væri ánægjulegt fyrir 7 og 8, 10 og 12 ára gömul börn að vera boðin upp á hreppaþingi og hvað þetta væri nauðsynlegt fyrir þjóðfélagið og hvað það væru hættulegir menn fyrir þjóðfélagið, sem væru að berjast á móti svona nokkru. Því miður eigum við enga slíka grein, en sannarlega hefði sagnariturum 19. og 20. aldar þótt vænt um það að eiga eina slíka. Þess vegna fagna ég því, að hv. 5. þm. Norðurl. v. skuli nú skrifa grein um, hvað það sé voðalegt að setja þessi lög í gegn og sagnaritarar komandi tíma skuli loksins hafa aðgang að slíkum hugsunarhætti eins og einkenndi þrælahaldarana í gamla daga.



Herra forseti. Ég hef áður rætt um þetta frv., bæði við 1. og 2. umr. þess, og ég hef raunar ekki miklu við að bæta það, sem ég hef sagt. En þó hafa verið haldnar hér ræður í dag, sem mig furðar stórlega á. Og það er af því tilefni, sem ég ætla að gera hér litlar aths. við það, sem þar hefur verið sagt og ítreka nokkuð mín sjónarmið. Fyrst stóð hér upp hv. 5. þm. Norðurl. v. og flutti gamansama ræðu og í þeim sérstaka stíl, sem hann temur sér og okkur þykir öllum gaman að. En ég tók ræðu hans mátulega alvarlega. Hér talaði einnig hv. 3. þm. Sunnl. af miklu meiri alvöruþunga um viss atriði, sem hann hafði í huga af því, sem fram kemur í þessu frv. og gerði þá að umræðuefni 41. gr. frv. Mér finnst margt undarlegt við þessar ræður. Í fyrsta lagi er það dálítið einkennilegt að fara nú að hreyfa þessu hér á síðasta augnabliki, þegar allar horfur eru á því, að þessi hv. þd. afgreiði frv. til Ed. Það er eins og þessir hv. þm. hafi fengið einhverja alvarlega eftirþanka um mál, sem ég hélt þó sannarlega að væri útrætt hér. Um það efni frv., sem helzt hefur verið rætt, þ.e. 41. gr., þá er það mitt álit, að það sé bezti kaflinn í frv. og það, sem gefur því mest gildi. Mér virðist, að það þoki okkur Íslendingum a.m.k. nokkur mikilvæg spor fram til réttlátara og betra þjóðfélags. Og þó gengur þessi grein alls ekki mjög langt miðað við það, sem er í öðrum löndum. Og úr því að það er farið á annað borð að setja reglur um þessi efni, var áreiðanlega ekki hægt að ganga skemmra en 41. gr. hljóðar um. Og hvað er það þá, sem felst í 41. gr. frv.? Felst í henni bann við vinnu barna? Það er alls ekki, ekki nema þá að nokkru leyti. Inntakið í gr. er takmörkun á vinnu barna og það er talsverður mismunur á banni og takmörkunum. Þó felst algert bann við því að nýta vinnuafl barna undir 15 ára aldri á almennum erfiðisvinnumarkaði til jafns við fullharðnaða karlmenn. Það er bannað samkv 41. gr. frv., að börn yngri en 15 ára vinni í verksmiðjum og í uppskipunar- og útskipunarvinnu og byggingarvinnu. Ég skil ákvæði þessi þannig og það hljóta allir að skilja, að vinnuveitendum sé algerlega bannað að ráða börn á þessum aldri til þessara ákveðnu tegunda af erfiðisvinnu. Þá felur gr. í sér bann við því, að drengir yngri en 15 ára séu ráðnir á skip og loftfar og stúlkur, yngri en 18 ára, séu ráðnar í skiprúm eða vinnu í loftfari. Með þessu eru upp talin bannákvæði í gr. Allt annað, sem í gr. segir, eru svo sjálfsagðar takmarkanir á vinnu barna og þau ákvæði fela alls ekki í sér hann við því, að börn stundi einhverja vinnu. Þar með er t.d. ekki bannað, að börn á þessum aldri vinni stuttan vinnutíma við ýmis algeng störf, sem til falla. Börn geta hér eftir sem hingað til hjálpað foreldrum sínum við búnaðarstörf og fiskvinnu, svo að dæmi séu nefnd og atvinnurekendur geta ráðið börn til starfa að því marki, sem greinin segir. Um hámarksvinnutíma barna 14–16 ára segir, að hann skuli vera 8 stundir á dag. Unglingar um eða eftir fermingaraldur mega sem sagt vinna 6–8 tíma á dag. Þetta er ekkert bann við barnavinnu. Hv. 5. þm. Norðurl. e. getur því látið börn sín, sum af þeim a.m.k., vinna 8 tíma á dag og sum kannske minna, þau sem yngri eru. Ég álít, að eins og gr. er nú orðuð, geti allir unað sæmilega við og það yrði Alþ. til lítils sóma, ef hlaupið yrði til og rýmkað um þau smávægilegu bönn og takmarkanir, sem í henni felast. Ég legg því eindregið til, að hv. þdm. afgreiði 41. gr. frv., eins og hún er orðuð, enda er hv. þd. búin að gangast inn á sjónarmiðið um bann við verstu og óhollustu erfiðisvinnu og takmarkanir á annarri barnavinnu. Ég sé raunar ekki, að það sé hægt að breyta hér neinu, úr því sem komið er og ef það yrði gert, væri farið inn á braut, sem ekki hefur áður verið farið inn á hér í afgreiðslu þingmála, svo að ég minnist. Ég vona því, að hv. 5. þm. Norðurl. v. og hv. 3. Sunnl. verði einir um sínar skoðanir



Herra forseti. Hv. 3. þm. Reykv. talaði um það, að foreldrar færu frá ungum börnum. Það má vel vera og ég get vel fallizt á það, að konur vinni of mikið úti hér á Íslandi. En það tíðkast nú meira, að konur vinni úti, þar sem flokksbræður þessa hv. þm. ráða ríkjum, því að mér hefur verið sagt, að þær séu óléttar í steypuvinnu hjá Rússum, það sagði mér maður, sem sá það. Hvað frúrnar hafa gert af börnum sínum, ef þau hafa verið fædd, skal ég ekki fullyrða, en ekki geta konur bæði unnið úti, eins og yfirleitt mun gert þar og litið eftir krökkum. Vafalaust eru þau látin á barnaheimili. Það er nú annað að hugsa um sín heimili, eins og sem betur fer margar konur geta, verið heima og hugsað um börn sín. En þar mun vera algengast, að þær vinni úti, nema hjá gæðingum flokksins. Þá hefur þessi hv. þm. mikið talað um 13 ára dreng, sem hafi orðið fyrir slysi við vinnu. Vitanlega er alltaf leiðinlegt, þegar menn verða fyrir slysi. En það hafa nú margir fullorðnir orðið fyrir slysi. Og eru ekki alltaf slysin hér á götunum? Og er það ekki einmitt af því, að börnin eru að slæpast á götunum? Það er sannarlega minni hætta, hygg ég, við flesta vinnu, sem börn stunda hér á landi, að þau verði fyrir slysi við vinnu, heldur en einmitt af því að vera að slæpast á götunum. En hitt er annað mál og það tók ég fram strax við 1. umr., að ég álít rétt, að ekki sé gert of mikið að því að hafa ung börn með vélar eða tæki, sem er vandasamt að fara með, þó að slys geti vitanlega viljað alltaf til og ekki síður hjá gömlu fólki en ungu, því að yfirleitt eru unglingar fljótari að hugsa en aldraðir menn. Þá ruglaðist þessi hv, þm. á hlutverki hreppstjóra og oddvita hér áðan. Þessi hv. þm. sá ekkert nema blessaða hreppstjórana. En á því tímabili, sem hann man eftir, voru það oddvitar, sem ráðstöfuðu fátæklingum, sem því miður var ekki búið nógu vel að í mörgum tilfellum. Og það var hér áður fyrr á árum, að það var búið illa að fleirum. Fullorðið fólk hrundi niður úr hungri, og það er vafalaust, að börnin hafa dáið líka, en sem betur fer eru þeir tímar liðnir. Og það þýðir ekkert að vera að gala um, hvað var einhvern tíma, það er bara ekki nú. Fólkinu líður miklu betur en því leið, sem betur fer. Og það þýðir ekkert að bera saman erlendar iðnaðarborgir og Ísland. Í þessu stóra landi býr fólk eins og í einni götu í stórborg. Og það á líka við um blaðsöludrengina, það er allt önnur umferð hér eða í stórborgunum. Þar er blátt áfram bannað að hafa börn á götunni. Þau eru ekki látin fara í skólana öðruvísi, en þeim sé fylgt. En hitt er annað mál, að það væri alveg saklaust og meinlaust, ég skyldi ekki vera á móti því, að börnum væri bannað að selja blöð á götu, því að sannarlega getur fólkið keypt þetta í búðunum, ef það vill kaupa það, í bókabúðunum. Ég var ekki að tala um, að það væri gert of mikið fyrir börn, því fer fjarri. Það, sem ég var aðallega að tala um, voru þessar hlægilegu refsingar við því, að börn ynnu og ef börn gerðu einhverjar yfirsjónir eða unglingar. Nú eru þetta engin börn, þetta er upp í 18 ára aldur. Hv. 5. þm. Norðurl. e. var að tala um það, að börn um fermingu mættu vinna í 8 tíma. Ég áleit nú, að börn væru fermd 14 ára, það er kannske í Eyjafirði, að þau séu fermd 16 ára, og það má ekki vera nema hálfur aldurinn, svo að ef þau eru fermd 14 ára, eru það 7 tímar. Fermingaraldurinn er í mesta lagi 14 ára aldur og sum eru fermd 13 ára, þá er það 61/2 tími. Ég hef aldrei verið neitt að tala um, að það væri ekki nóg vinna hjá 8 ára barni, 4 tímar. 8 ára barn á bara alls ekkert að vinna nema að gamni sínu. En ég vil segja um 16 ára þroskamikil börn, stúlkubörn, sem hefur liðið vel, eru algerlega fullþroska til vinnu 16 ára gamlar, þá er miklu meiri ástæða með blessaðar kerlingarnar, sem eru búnar að eiga mörg börn, 50–60 ára, að banna þeim að vinna nema 4 tíma, en lofa stelpunum að vinna í 10–12. Ég held, að þessi hv. mannúðarpostuli, 3. þm. Reykv., ætti að taka frúrnar, sem eiga mörg börn - og þótt þær séu í steypuvinnu hjá Rússum, er það engin fyrirmynd - og banna algerlega, að þær séu að þræla í marga tíma, það væri mannúðarverk. En að láta stelpurnar ekki vinna nema örstutt og fara svo á strákaveiðar, það er hreint engin mannúð. Þetta stangast algerlega, að mega ekki vinna og mega ekki syndga. Það er eins og ég sagði í byrjun, þeir eru þá meiri en guð almáttugur, því að hann sá, að það væri hentugast, að menn hefðu eitthvað að starfa og yrðu að vinna fyrir sínu daglega brauði, til þess að syndin yrði ekki algerlega í algleymingi. Adam og Eva áttu víst ekkert að gera fyrst og byrjuðu undireins að syndga. Þá var þessi hv. þm. að tala um, að aldrei hefði verið sett reglugerð viðvíkjandi þessum barnaverndarlögum, sem nú eru. Satt að segja eru barnaverndarnefndir í hreppunum og ég held, að þær hafi ekki farið neitt illa með sitt vald og það þarf ekki að kvarta yfir því. En það er einmitt þetta, sem getur forðað frá slysum, það er, að unglingunum sé komið í vinnu, en séu ekki að slæpast á götunum fyrir bílum og öðrum tækjum. En það er spurning, hvort ætti ekki einmitt í skólatímanum, þessa 7 mánaða skólatíma, að hafa meiri verklega kennslu en er. Börn hafa ekkert að gera með að sitja 6 ár, 7 mánuði á hverju ári, til þess að læra bóklegt nám, sem lært er undir framhaldsskóla. Það er algerlega óþarfi. Sveitabörnin taka þetta á 12–14 mánuðum og jafnvel 6–8 mánuðum og eru ekkert verr að sér en hin. Nei, það er ekki það, sem ég er að finna að, að það sé gert of mikið fyrir börnin, heldur þessi dæmalausu ákvæði. Þá segja þessir hv. herrar, að það sé alls ekkert talað um það, að börn megi ekki vinna eftirvinnu, næturvinnu og helgidagavinnu. Þetta stendur bara orðrétt: „Þá skal einnig setja ákvæði í reglugerð, er sporni við yfirvinnu, næturvinnu og helgidagavinnu barna og ungmenna" upp að 18 ára aldri. Það er tiltekið í þessu frv. 16–18 ára. Og hvað er að sporna við? Það er ekki að reyna að sporna við. Það er sagt bara : „er sporni við, sem komi í veg fyrir, þýðir það á íslenzku máli. Við hverju á að sporna? Það er ákveðið sagt: að koma í veg fyrir yfirvinnu, næturvinnu og sunnudagavinnu. Það er ekki neitt undanfæri. Ráðh. á að setja reglugerð, sem kemur í veg fyrir, að það sé unnin yfirvinna, næturvinna og helgidagavinna. Það er ekkert annað. Þetta á að ná til 18 ára aldurs og hér er alveg skýrt fram tekið, að hámarksvinna á að vera 8 stundir án undantekninga. Nú er það þannig, bæði til sjávar og sveita, að það er ekkert hægt að gera suma daga, svo að meðaltalsvinna getur orðið langt undir 8 tímum, þótt í mörgum tilfellum sé unnið miklu meira en í 8 tíma. Það er ekki hægt að miða atvinnuvegi okkar Íslendinga við stórar iðnaðarborgir, það er allt annað. Hér getum við ekki unnið alla daga og ef tekið væri fram, að þetta væri aðeins innivinna í verksmiðjum, þá er það sannarlega nóg, að börnin ynnu þetta. En atvinnulíf okkar er þannig, að það horfir allt öðruvísi við. Og þetta er alveg skýrt fram tekið, það á að koma í veg fyrir, að það sé unnin yfirvinna, næturvinna og helgidagavinna. Meira að segja bændurnir mega ekki biðja börn sín upp að 18 ára aldri, hvað stórir dólar sem þetta eru, að reka kýrnar fyrir sig á sunnudegi. Það er hægt að kæra þá fyrir það eða mjólka. Og svo verða gömul hjón að basla við að gera þetta sjálf, ekki má biðja blessuð börnin, það er hægt að kæra fyrir það. Þetta kalla ég vitlaus lög.



Herra forseti. Út af ábendingu hv. 5. þm. Norðurl. e. (IG) um, að ég hefði talað gegn þessu frv., þá sé ég ástæðu til að gera grein hér fyrir atkvæði mínu. Ég held, að hann hafi hlotið að misskilja mín orð í sambandi við frv. Ég tók það fram, að ég teldi mörg ákvæði þess og þá sérstaklega ákvæðið um takmörkun vinnu barna vera mjög til bóta og vera nauðsynlegt í okkar löggjöf. Mín ábending var um það eitt, að ég taldi, að hv. Ed., þegar frv. kæmi þangað, bæri að skoða betur 41. gr., hvort ekki væri hægt að komast fram úr þeim ákvæðum, sem þar eru, á þann veg, að ekki væri hætta á, að lögin yrðu ekki virt, eftir að Alþingi væri búið að afgreiða þau hér og gefa þau út. Þetta var mín ábending í sambandi við þetta frv. Ég hafði alltaf haft í hyggju að greiða því atkvæði hér. Vildi ég koma þessu að, áður en það væri komið út úr deildinni og ég segi já við frumvarpinu.

Flm. (Ágúst Þorvaldsson) : Herra forseti. Frv. til l. um Áburðarverksmiðju ríkisins á þskj. 264 er flutt af mér og nokkrum öðrum þm. Framsfl. Sú meginbreyting, sem frv. gerir ráð fyrir í sambandi við áburðarverksmiðjuna í Gufunesi, er, að verksmiðjan verði gerð að óumdeilanlegri eign ríkisins á þann hátt, að ríkissjóður innleysi hlutabréf annarra hluthafa í verksmiðjunni og taki síðan rekstur hennar að öllu leyti í sínar hendur. Áburðarverksmiðjan verði svo sjálfstæð stofnun í eigu ríkisins og sérstök stjórn kosin af Alþ. fari með málefni hennar undir yfirumsjón landbrh., eins og verið hefur. Ég sé ekki þörf á að rekja frv. grein fyrir grein, því að hver grein skýrir sig sjálf. Ég mun hins vegar fara örfáum orðum um málið í heild. Árið 1935 mun fyrst hafa verið lagt fram á Alþingi frv. um byggingu áburðarverksmiðju á Íslandi, en varð ekki útrætt. Næst var slíkt lagafrv. lagt fram á Alþ. 1944, en kom ekki til afgreiðslu. 4 árum síðar eða á þingi 1948 var það enn lagt fram, seint á því þingi, og náði ekki afgreiðslu. En 23. maí 1949 voru loks samþ. lög um áburðarverksmiðjuna í Gufunesi og hefur hún verið rekin samkv. þeim l. sem hlutafélag. Frá því að fyrsta frv. um áburðarverksmiðjuna var lagt fram 1935 og þar til loks voru samþ. lög um verksmiðjuna 1949, liðu þannig 14 ár. Allan þennan tíma voru gerðar ýmsar athuganir á málinu og miklar umr. fóru fram, bæði utan þings og á Alþ., um stofnun áburðarverksmiðju. Ég hef ekki kynnt mér þessar umr. nema að mjög takmörkuðu leyti, en eitt þykist ég geta fullyrt og það er, að allir virðast hafa gert ráð fyrir, að slíkt fyrirtæki yrði reist og rekið að öllu leyti á vegum ríkisins, þar til allt í einu á síðasta stigi málsins hér á hinu háa Alþ., að fram kom till. um, að ríkisstj. væri heimilt að leita eftir þátttöku félaga og einstaklinga um hlutafjárframlög til stofnunar áburðarverksmiðjunnar og leggja fram til hennar hlutafé úr rekstrarsjóði áburðarsölu ríkisins, allt að 1 millj. kr. Þá skyldi ríkissjóður leggja fram það, sem á vantaði, til þess að hlutafé yrði 10 millj. kr. Það er ljóst af þeim umr., sem fram fóru á Alþingi á sínum tíma, að það var ætlun þeirra, sem að þessari till. stóðu, að með þessum hætti yrði létt verulegum fjárhagsbyrðum af ríkissjóði. Það kemur m.a. fram, að á þeim tíma var áætlaður stofnkostnaður áburðarverksmiðjunnar 43 millj. kr., og var gert ráð fyrir, að allt að 10 millj. kr. fengjust sem hlutafé frá öðrum, en ríkinu eða nærri því fjórðungur af stofnkostnaði verksmiðjunnar. Reyndin varð þó sú, að aðeins 4 millj. kr. voru lagðar fram af öðrum, en ríkinu, en kostnaður við stofnun verksmiðjunnar mun hafa numið um 130 millj. og lagði ríkið fram eða útvegaði að láni allan stofnkostnaðinn að undanskildum þessum 4 millj. Vonir þeirra, sem gerðu ráð fyrir því, að með hlutafélagsforminu og all víðtækri hlutafjársöfnun yrði létt verulegum fjárhagsbyrðum af ríkinu, brugðust, því að framlag hluthafa varð næsta lítið miðað við stofnkostnaðinn og er varla hægt að segja, að peningaframlag hluthafanna, annarra en ríkisins, hafi réttlætt hlutdeild þeirra í verksmiðjunni, þegar þess er gætt, að þeir lögðu ekki fram sjálfir nema 4 millj. af 130 millj., sem það kostaði að koma verksmiðjunni upp, eins og ég gat um áður. Þetta hlutafélagsfyrirkomulag á rekstri áburðarverksmiðjunnar verður því að teljast bæði óeðlilegt og óæskilegt. Það er skoðun flm. þessa frv., að það sé tímabært nú orðið, að ríkið taki við rekstri verksmiðjunnar að öllu leyti og miðar þetta frv. að því. Með því að hlutafélagið, sem rekur verksmiðjuna, hefur fyrir nokkrum árum fengið úr hendi ríkisvaldsins einkaleyfi til sölu á öllum áburði hér á landi, með því að áburðareinkasala ríkisins var lögð niður og áburðarsalan afhent áburðarverksmiðjunni í Gufunesi, telja flm. þessa frv. ástæðuna til að breyta þessu fyrirtæki í hreint ríkisfyrirtæki enn brýnni, því að það er mjög óeðlilegt að láta hlutafélag, enda þótt ríkið eigi meiri hl. hlutafjárins, annast einkasölu á jafnnauðsynlegri og þýðingarmikilli rekstrarvöru, sem einn aðalatvinnuvegur þjóðarinnar byggist á, landbúnaðurinn. Það er gert ráð fyrir því í frv. að setja á stofn áburðarverksmiðju ríkisins sem sjálfstæða stofnun í eigu ríkisins, sem þó lúti sérstakri stjórn. Áburðarverksmiðja ríkisins taki síðan við öllum skyldum og réttindum, skuldum og ábyrgðum Áburðarverksmiðjunnar h/f og komi að öllu leyti í hennar stað. Hlutabréf í Áburðarverksmiðjunni h/f, sem eru í annarra eign en ríkisins, skulu tekin eignarnámi samkv. mati þriggja manna nefndar, sem hæstiréttur tilnefnir. Áburðarverksmiðjan í Gufunesi framleiðir áburð og nú orðið annast hún einnig sölu áburðar á innlendum markaði, eins og ég áðan drap á. Í hennar höndum er einnig innflutningur á þeim áburði, sem verksmiðjan bæði annar ekki að framleiða og getur ekki framleitt. Hún nýtur þannig algerrar einokunaraðstöðu um framleiðslu, innflutning og sölu áburðar í landinu. Það verður að teljast algerlega óeðlilegt, að verksmiðja, sem slíkra forréttinda og aðstöðu nýtur, sé í eign annarra en þjóðarheildarinnar, nema þá þeirra, sem áburðinn kaupa. Hins vegar er það ekki líklegt, að íslenzkir bændur geti eignazt slíka verksmiðju og verður því að telja réttast, að ríkið eigi hana eitt. Framsóknarmenn telja ríkisrekstur út af fyrir sig ekkert eftirsóknarvert rekstrarform, þar sem öðru verður við komið með eðlilegum hætti. En við framsóknarmenn teljum hins vegar, að fyrirtæki, sem njóta einkaaðstöðu á innlendum markaði, án þess að nokkru aðhaldi af samkeppni verði við komið, verði að vera undir skýlausum umráðum ríkisins og þjóðarinnar í heild. Í samræmi við þessa skoðun ályktaði 13. flokksþing framsóknarmanna, sem haldið var í apríl 1963, að það teldi rétt, að áburðarverksmiðjan í Gufunesi yrði gerð að ríkisfyrirtæki, og er þetta frv. flutt í samræmi við þá ályktun. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa um þetta öllu fleiri orð. Þó vil ég geta þess, sem komið hefur í fréttum útvarps og blaða, að búnaðarþing, sem nú er að störfum hér í höfuðborginni, hefur athugað þetta mál og einróma samþykkt að mæla með framgangi þess. Ég lít svo á, að slík jákvæð afstaða búnaðarþings, sem er fulltrúasamkoma bændastéttarinnar um fagleg málefni landbúnaðarins, sé þannig, þess afstaða í þessu máli, að Alþ. komist varla hjá því að taka a.m.k. mikið tillit til hennar. Ég vil vona, að þetta mál fái hér þinglega afgreiðslu og nái fram að ganga. Mér finnst, að eðli málsins samkv. sé eðlilegast, að það fái athugun í fjhn., og vil leyfa mér að leggja til, að því verði vísað þangað, þegar þessari umr. er lokið.

Landbrh. (Ingólfur Jónsson) : Herra forseti. Í mörg ár hefur verið flutt frv. hér á hv. Alþ. af hv. 3. þm. Reykv., Einari Olgeirssyni, um það, að ríkið yfirtaki hlutabréf áburðarverksmiðjunnar og að áburðarverksmiðjan verði að öllu leyti eign ríkisins. Þetta frv. hefur verið rætt, en það hefur ekki komizt úr n. 1959 mun fjhn. hafa skrifað hluthöfum og leitað eftir því, hvort þeir vildu á frjálsan hátt láta hlutabréfin af hendi. Svar barst frá Sambandi ísl. samvinnufélaga, sem á stærsta hlutinn og var það neikvætt. Svar barst einnig frá nokkrum af hinum hluthöfunum og þeir töldu sig ekki á þessu stigi málsins geta svarað ákveðið um það, hvort þeir vildu af frjálsum vilja láta hlutabréfin af hendi. Nú er það ljóst með flutningi þessa frv., sem hér um ræðir, að afstaða Framsfl. hefur breytzt frá því 1959, því að þá vildu þeir ekki með frjálsum vilja láta hlutabréfin af hendi. Það er rétt, sem hv. frsm. sagði hér áðan, að hlutabréfin í áburðarverksmiðjunni eru tiltölulega lítil upphæð miðað við það, sem verksmiðjan kostaði, þegar hún var byggð. Hún mun hafa kostað um 130 millj. kr. Og nú segir á þskj. 62, í grg., sem fylgir frv. hv. 3. þm. Reykv., að áætla megi verðmæti verksmiðjunnar í dag 350 millj. kr. Ég tel, að það sé út af fyrir sig ekkert óeðlilegt, þótt afstaða manna til þessa máls væri nokkuð önnur nú en 1959 og það er vegna þess, að nú standa fyrir dyrum miklar breytingar á verksmiðjunni og stækkun og það er þörf á að stækka verksmiðjuna um allt að því helming. Það hlýtur að hafa mikinn kostnað í för með sér, og ef verksmiðjan á áfram að vera rekin sem hlutafélag, væri vitanlega eðlilegt, að hlutaféð væri aukið, um leið og lagt er í nýjan kostnað. Nú er ég í miklum vafa um það, að einkafjármagn sé fyrir hendi til þess að auka hlutaféð, og það gæti því verið, að aðrir hluthafar, en þeir, sem standa að SÍS og kaupfélögum innan SÍS, hefðu einnig breytt eitthvað um skoðun síðan 1959, hvað þetta snertir og þá ekki sízt vegna þess, að þeir telji sig ekki á þessu stigi hafa fjármagn til þess að auka hlutaféð. Það má gera ráð fyrir, að stækkun verksmiðjunnar kosti mikla fjárhæð. Ég hef ekki þær tölur fyrir hendi, en það hljóta að vera frekar hundruð millj., en aðeins tugir millj., og þá verð ég að viðurkenna, að það væri óeðlilegt, að hlutaféð væri ekki aukið, ef nota á áfram hlutafélagsformið við rekstur verkmiðjunnar. Verksmiðjan hefur nú starfað á annan áratug. Hún hefur þegar sparað þjóðarbúinu mikinn erlendan gjaldeyri. Hún hefur gert landbúnaðinum örugglega mikið gagn. Og þótt stundum hafi staðið nokkur styrr um áburðarverksmiðjuna og þá sérstaklega vegna þess, að kornastærð áburðarins er ekki eins og fyrirhugað var og stundum hafi verið á það deilt, að réttar vélar eða tegund verksmiðju hafi ekki verið valin í upphafi, tel ég, að það sé engum til góðs að vera nú að deila um það. Ég tel miklu frekar, að það sé nauðsynlegt, að menn taki höndum saman til þess að gera þetta fyrirtæki vel úr garði, stækka það þannig, að það geti a.m.k. fullnægt áburðarþörfinni innanlands og búa þannig um hnútana, að um það megi verða friður. Og ef ekki er einkafjármagn fyrir hendi til þess að auka hlutaféð, er vitanlega ekki um annað að gera, en breyta l. þannig, að áburðarverksmiðjan verði ríkisfyrirtæki og að vissu leyti er hún ríkisfyrirtæki í dag, þar sem ríkið á meiri hl. af hlutafénu og meiri hl. af stjórninni er kosin af hv. Alþ. Ég vil taka það fram, að ég tel, að þetta rekstrarform, sem hefur verið á verksmiðjunni, hafi alls ekki hindrað góðan rekstur verksmiðjunnar og mér dettur ekki í hug að halda, að rekstur verksmiðjunnar hefði verið betri, þótt allir 5 stjórnarnefndarmennirnir hefðu verið kosnir af Alþ. Vissulega hefur verksmiðjan haft aðhald, þar sem bannað er í lögum verksmiðjunnar að selja áburðinn á hærra verði, en kostnaðarverði. Og verðið á áburðinum hefur oftast verið lægra, en sams konar innfluttur áburður hefði kostað. Ég tel því, að þótt áburðarverksmiðjunni hafi verið falinn innflutningur á áburði og einkasala á áburði, sé það út af fyrir sig ekki ástæða til þess að breyta l., vegna þess að áburðarverksmiðjan hefur aðhald og hún hefur aðeins tekið að sér rekstur áburðareinkasölunnar, og það var upplýst hér í vetur af framkvstj. og stjórn áburðarverksmiðjunnar, að á því að breyta fyrirkomulaginu hefur sparazt allmikið fé, miklir fjármunir, enda dettur engum nú í hug að neita því, að það sé heppilegra, þetta fyrirkomulag, heldur en það, sem áður var. Það er gert ráð fyrir því, að hlutabréfin verði innleyst eftir hlutlausu mati dómkvaddra manna, og það er varla hægt að hugsa sér eðlilegri leið en þá, sem hér er nefnd í frv., hvað þetta snertir. Ég get sagt eitthvað svipað og hv. frsm. sagði hér áðan, að hann sagðist út af fyrir sig ekki vera sérstaklega hlynntur ríkisrekstri. Ég býst við, að ég sé miklu minna hlynntur ríkisrekstri, en þó hann. Ég tel, að það eigi alls ekki að vera ríkisrekstur, nema þar sem ekki verður öðru við komið. Ég tel, að það eigi að vera félags- og einstaklingsrekstur, þegar einkafjármagn eða félagsfjármagn ræður við það. En við höfum löngu gert okkur ljóst, að það er margt í okkar þjóðfélagi, sem ekki verður rekið undir öðru formi, en ríkisrekstri. Við getum nefnt ýmis dæmi því til staðfestingar. Eins og ég sagði, geri ég alls ekki ráð fyrir því, að í framkvæmd breytist reksturinn nokkurn hlut til batnaðar við það, þótt allir 5 stjórnarnefndarmennirnir verði kosnir af Alþ. Það er meira að segja ekkert ósennilegt, að jafnvel sömu mennirnir verði kosnir allir 5 og núna eru í stjórn. Ekki veit ég það, en mér þætti það ekkert ósennilegt. Og í framkvæmdinni á rekstrinum verður engin breyting. En annaðhvort á fyrirtæki að vera hreint hlutafélag eða ekki hlutafélag, og ef áburðarverksmiðjan er í dag 350 millj. kr. virði, eins og hv. 3. þm. Reykv. heldur fram og svo væri verksmiðjan stækkuð og kostnaður við það væri kannske 200 millj. eða meira, en hlutaféð aðeins 10 millj., þá vil ég taka undir bæði með hv. 3. þm. Reykv. og hv. 2. þm. Sunnl., að þá er varla hægt að nefna þetta nema að nafninu til hlutafélag. Og því er ekki að neita, að undir hlutafélagsforminu hefur verið reynt að vekja tortryggni og óánægju og jafnvel að halda því fram, að þeir, sem keyptu hlutabréf þarna, hafi gert það í gróðaskyni, þeir hugsi sér að græða á rekstri verksmiðjunnar, enda þótt staðreyndirnar sýni, að flest árin, sem verksmiðjan hefur starfað, hafi ekki einu sinni verið borgaðir vextir af hlutabréfunum, hvað þá það, sem kalla mætti arð. Hv. frsm. sagði hér áðan, að það væri nauðsynlegt að skapa aðhald og breyta l. og gera þetta að ríkisfyrirtæki til þess að skapa meira aðhald, eftir að verksmiðjan hefði einkasölu á öllum áburði í landinu. Og með því að segja, að það þurfi að skapa aukið aðhald frá því, sem verið hefur, er verið að gefa í skyn, að það séu jafnvel einhverjar smugur fyrir hluthafana til þess að hagnast á rekstri þessa nauðsynlega fyrirtækis, sem þó á lögum samkv. að selja framleiðsluna á lægsta kostnaðarverði og ekki halda meira eftir árlega við uppgjör, heldur en nauðsynlegt má teljast til afskrifta, svo að hægt sé að halda fyrirtækinu við og endurnýja þær vélar, sem verða ónýtar. Ég hygg því, að það sé það rétta að breyta þessum l., eins og nú er komi, og þá sérstaklega vegna þess að, stækkunin stendur fyrir dyrum og það virðist vera leið til þess að útiloka þá tortryggni, sem reynt hefur verið að ala á, það virðist vera leið til þess að skapa ró og frið í kringum þetta fyrirtæki, sem þarf að stækka og verða öflugra, fyrirtæki, sem ekki aðeins bændurnir njóta góðs af, heldur er og á að verða þjóðþrifafyrirtæki. Það er þess vegna, sem ég tel rétt að breyta l. og það er sjálfsagt, að þetta mál fari í n. Ég hefði haldið, að það væri rétt að láta það fara í landbn., en ég skal engan ágreining gera úr því. En það er sjálfsagt, að sérfróðir menn athugi bæði þessi frv., sem fyrir liggja, frv. hv. 3. þm. Reykv. og hv. 2. þm. Sunnl. og fleiri framsóknarmanna og athugi, hverju þarf að breyta. Frv. þeirra hv. framsóknarmanna er að mörgu leyti fyllra, en ég geri ráð fyrir, að við nákvæma athugun þurfi ýmsu að breyta og sjálfsagt er til þessarar löggjafar að vanda sem allra bezt. Rétt er það, að ef hv. þm. verða nú í aðalatriðum sammála um, að það eigi að breyta þessum l., er náttúrlega engin ástæða til þess að draga það eða fresta því. Þá væri langeðlilegast, að l. væri breytt á þessu þingi og þá er það verkefni n. að athuga bæði þessi frv. og gera þær breytingar, sem með þarf, til þess að út úr þessu komi heildarlöggjöf, sem hægt er að una við til frambúðar.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, á vafalaust að vera tákn þess frá hálfu flm., að þeir hafi komizt að niðurstöðu um, að áburðarverksmiðjan skuli vera í senn ríkiseign og ríkisrekin. En það, sem hv. 1. flm., hv. 2. þm. Sunnl., og hæstv. ráðh., sem hér hafa talað um þetta mál, fóru í kringum eins og kettir í kringum heitan graut, var höfuðspursmálið í sambandi við áburðarverksmiðjuna, sem deilan er búin að standa um í meira, en áratug og útkljá verður hér á Alþ., áður en nokkuð verður gert í þessum málum og það er þetta: Hver á áburðarverksmiðjuna? Og sú spurning, sem ég vil leyfa mér að leggja fyrir hv. flm. þessa frv., er: Hvert er þeirra álít á því, hver eigi áburðarverksmiðjuna? Þegar hér er lagt til, að gerðar séu jafnvel ýmsar ráðstafanir, t.d. til eignarnáms á hlutabréfum í núverandi rekstrarhlutafélagi, er alveg óhjákvæmilegt, að menn séu sjálfir ákveðnir í því, hvað menn eru að taka eignarnámi og hjá hverjum, ef menn álíta, að eitthvað þurfi að taka eignarnámi. Ég er búinn hér að margskýra mína afstöðu og búinn í meira, en áratug að gera tilraun til þess að láta Alþ. útkljá þetta, þannig að ekki verði lengur um það deilt, að ég hafi þar á réttu að standa. Ég hef flutt frv. um þetta, sem nú liggur fyrir fjhn., sem þetta frv. á að fara til. Mín skoðun er sú, að ríkið eigi þessa verksmiðju, eins og nú er og það standi alveg ótvírætt í núgildandi l. um áburðarverksmiðjuna. Í 3. gr. stendur: „Verksmiðjan er sjálfseignarstofnun og lýtur sérstakri stjórn. Verksmiðjuna má hvorki selja né veðsetja, nema heimild sé veitt til þess af Alþ.“ Í frv., sem hv. framsóknarþm. leggja fyrir, er orðalagið, að verksmiðjan skuli vera - ég held, að það sé orðað: sjálfstæð stofnun, sem er eign ríkisins og lýtur sérstakri stjórn samkv. l. þessum, verksmiðjuna megi hvorki selja né veðsetja, nema heimild sé veitt til þess í l. Verksmiðjan er núna samkv. 3. gr. l. sjálfseignarstofnun, sem Alþ. hefur allt vald yfir. Sjálfseignarstofnun er aðeins annað orð yfir að vera eign ríkisins, þó að ríkið hins vegar kæri sig ekki um að taka ábyrgð á öllum skuldbindingum viðkomandi stofnunar, meira en það gengur í ábyrgð fyrir samkv. sérstökum l. og sérstökum ákvæðum. Sjálfseignarstofnun er raunveruleg eign þjóðarinnar, sem lýtur sérstakri stjórn frá hálfu Alþ. Áburðarverksmiðjan er og hefur verið ríkiseign. Og ég vil skora á hv. flm. að flytja þó ekki frv. hér á Alþ. um að taka upp eignarnám án þess að hafa hugmynd um, hvað það er, sem þeir ætla að taka eignarnámi. Þarna er aðeins um tvennt að gera, geta aðeins tvær skoðanir komizt að. Annaðhvort er sú skoðun rétt, sem ég held fram og styðst við 3. gr. núgildandi l., að ríkið eigi þessa verksmiðju, hún sé sjálfseignarstofnun, sem lýtur stjórn ríkisins eða þá hitt sé rétt, sem sumir hafa haldið fram og þar liggur þó aðeins fyrir nokkur yfirlýsing frá hálfu hæstv. landbrh., sem hér var fyrir 10 árum, minnir mig, núv. hv. 1. þm. Vestf., um, að rekstrarhlutafélagið, sem minnzt er á í 13. gr., ætti þessa verksmiðju. Þeim skilningi mótmælti ég strax þegar þessi yfirlýsing kom fram og síðan hefur Alþ. ekki tekið ákvörðun í þessum efnum. Og áður. en nokkurt frv. er afgreitt frá Alþ., álít ég, að það verði að liggja fyrir, hver er skoðun Alþ. á því, hver á verksmiðjuna. Stendur Alþ. fast á sínum eigin l., þar sem stendur í 3. gr., að þetta sé sjálfseignarstofnun, eða ætlar það að láta þessar gömlu yfirlýsingar ráðh. hafa þarna áhrif á sig? Nú gæti verið, að hv. flm. vildu svara þessu á þá leið að segja: Ég veit það ekki, hver á þessa verksmiðju. Þetta litla 300 millj. kr. fyrirtæki liggur þarna inni í Gufunesi og ég veit ekkert, hver á það. Og ég vil ekkert segja um það, hvort það er þjóðin, sem á þetta eða hvort það er eitthvert pínulítið rekstrarhlutafélag með 10 millj. kr. hlutafé, sem á þetta. Ég tók eftir því, að hv. flm. talaði ákaflega varlega í þessu efni og passaði í allri sinni framsöguræðu að koma aldrei inn á raunverulega að lýsa neinni skoðun um, hver ætti þetta. Og þá er bezt fyrir okkur að athuga það: Er hægt fyrir okkur alþm. að afgreiða þetta mál út úr Alþ., hvaða skipun sem við nú viljum hafa á þessu í framtíðinni, án þess að taka ákvörðun um þennan hlut? Það erum við, sem höfum sett þessi lög, það er Alþ., sem hefur sett þessi lög og það er auðvitað Alþingi, sem á að kveða á um það, hvernig það sjálft skilur þessi lög sín, ef 13. gr. að einhverra áliti stangast á við 3. gr. Þess vegna álít ég, að það sé alveg óhjákvæmilegt, að það sé Alþ., sem sker úr um þetta. Og ég hef í því frv., sem ég er oft búinn að flytja hér og þarf ekki að kynna, lagt til, að Alþ. geri það með því móti að fella 13. gr. niður, fella hana einfaldlega niður. Hv. þm. þekkja hana. Þar er sagt, að ef vissum ákvæðum sé fullnægt, skuli verksmiðjan rekin sem hlutafélag. Nú eru þess mörg dæmi í okkar þjóðfélagi, að einn aðili eigi ákveðna fasteign eða ákveðna verksmiðju og annað slíkt og annar aðili taki hins vegar að sér að reka það. Það eru meira að segja til hlutafélög í Reykjavík, þar sem ákveðin eign er eign ákveðins hlutafélags og annað hlutafélag tekur að sér rekstur viðkomandi eignar, þannig að þess eru mýmörg dæmi, að þessi greinarmunur sé þarna gerður. Og eftir mínum skilningi og skilningi fleiri aðila, eins og ég hef oft vitnað hér til áður og skal ekki ítreka, er rekstrarhlutafélagið Áburðarverksmiðjan h/f eingöngu aðili, sem á að reka þessa verksmiðju, sem á að sjá um rekstur hennar og ekki neitt annað, en eign á henni sé alveg ótvíræð samkv. 3. gr. l., enda veit ég það ósköp vel, að þegar 13. gr. var smyglað inn í Ed., eftir að við höfðum afgreitt frv. úr Nd. 1949, vildi sá maður, sem brtt. flutti, einmitt breyta 3. gr., vegna þess að hann fann náttúrlega, að þetta stangaðist á, en fékk það ekki fram. Nú vil ég alveg eindregið skora á hv. þm. Framsfl., hv. 1. flm. eða hvern þeirra sem væri, að svara þessu skýrt og skorinort, hver á að þeirra áliti verksmiðjuna nú. Það, að ég legg svona mikla áherzlu á þetta, er af því, að ég hef orðið var við og séð mjög greinilega af því, hvernig þetta frv. er samið, að það er verið að reyna að koma sér hjá því að segja nokkuð um þetta. Í ýmsu, sem fallið hefur frá Framsfl. áður, hefur Framsfl., sérstaklega hans ráðh. hér fyrrum, áður en þetta varð að eins miklu deilumáli og það hefur orðið, verið óvarkárir í þessum efnum og lýst yfir því, að hlutafélagið ætti þetta. En ég tók eftir, að hv. 1. flm., hv. 2. þm. Sunnl., varaðist mjög vel í sinni ræðu að gefa nokkra slíka yfirlýsingu. En það verður ekki komizt hjá því hins vegar, þegar málið er rætt, að það verður að koma fram álít manna á því, einmitt alþm., hver það er, sem á hana. Nú skulum við segja, að þetta frv. hv. þm. Framsóknar yrði samþ. svona, án þess að þeir hefðu gefið nokkrar yfirlýsingar eða án þess að. nokkrar yfirlýsingar yrðu gerðar hér á Alþ. um þetta mál. Hvað mundi þá gerast? Þá mundi það gerast, að t.d. lögfræðingar eða sú n., sem t.d. hæstiréttur fengi þarna til þess að sjá um matið á hlutabréfunum, það mundi verða lagt í þeirra hendur með því, hvernig þeir mætu hlutabréfin í rekstrarfélaginu Áburðarverksmiðjunni h/f., það mundi verða lagt í þeirra hendur að meta hlutabréfin eftir því, hvort þeir álitu, að þetta hlutafélag væri aðeins rekstrarfélag, þar sem einkahluthafar ættu að fá sæmilega veil borgað fyrir það fé, sem þeir hefðu lagt fram og geymt þarna alllengi, án þess að fá af því vexti og nokkurn gróða sem héti, - það mundi reyna á, hvort þessir lögfræðingar eða þessi n. liti svo á, að þeir ættu bara að fá góða uppbót á það og það ætti að borga þeim vel fyrir þetta hlutafé, eða hvort þeir hins vegar litu þannig á, að þessir hluthafar, t.d. einkahluthafarnir, væru að 4/10 hlutum eigendur verksmiðjunnar. Ef það væri lagt í hendur þessara manna, mundu þeir kannske annars vegar segja, ef þeir álitu, að rekstrarfélagið væri aðeins rekstrarfélag og einkahluthafarnir, sem hefðu lagt fram 4 millj., ættu þess vegna að fá þær vel uppbættar, að það væru kannske 10–20 millj., sem þeir ættu að fá fyrir þær, kannske ofur lítið meira. Hins vegar, ef þessir menn litu svo á, að þessir menn ættu áburðarverksmiðjuna, líta hlutirnir allt öðruvísi út, þá er þarna eign upp á 350 millj. kr. að öllum líkindum nú, sem er búin að borga sig þó nokkuð niður,og þá mundi verða litið svo á af hálfu þessara manna, sem hæstiréttur tilgreindi,, að þeir ættu að fá það, sem samsvaraði, að þeirra hlutafé væri metið á móts við 4/10 hluta af skuldlausri eign áburðarverksmiðjunnar. Þetta réði þess vegna alveg úrslitum, hvernig þarna yrði litið á. Ég hef oft bent á það áður og skal ekki endurtaka það, að ef það væri beðið með að útkljá slíkt, af því að menn væru alltaf í standandi vandræðum á Alþingi um að gera þetta upp við sjálfa sig, hvor ætti verksmiðjuna, ríkið eða þetta hlutafélag og það væri beðið með þetta í 20 ár, - það er búið að bíða meira en 10 ár núna, - þá mundi svo komið, að áburðarverksmiðjan ætti þá að vera búin að borga sig niður og þetta ætti að vera hrein eign, 350 millj. kr., og ef þá kæmu einhverjir aðilar, sem á endanum gerðu út um það, að það væri þetta rekstrarfélag, sem ætti áburðarverksmiðjuna, væru 1/10 af þeirri eign bókstaflega 140 millj., sem menn hefðu þá upp úr sínum 4 millj. Það er sem sé alveg gefið mál, að það er óþolandi fyrir Alþ. að láta þetta mál vera óútkljáð. Við skulum bara segja, að málið hefði verið sent svona út og einhverjir dómkvaddir menn af hæstarétti ættu að gera þar út um og svo færu þeir að kanna allt þetta mál og svo rækjust þeir allt í einu á, að einn hæstv. landbrh. lýsti því yfir, hvenær sem það nú var, 1953–1954, að þessi áburðarverksmiðja væri eign hlutafélagsins, og hluthafarnir hljóti þess vegna síðan að hafa staðið í þeirri meiningu, að þetta væri þeirra eign og þetta er búið að ganga svona til í 10–12–13–14–15 ár og þeir hljóta þess vegna að hafa öðlazt sína hefð á þetta, þeir hljóta að vera eigendur. Ef svona gengi sem sé til, væri búið, svo að ég segi ekkert ljótt orð, að taka verksmiðjuna úr eign ríkisins, sem hún raunverulega er, í eign þessa hlutafélags með þessari ráðherrayfirlýsingu framsóknarráðh. fyrir 10–12 árum, ef hún þætti næg af hálfu dómkvaddra manna til þess að líta svo á, að með því hefði verið skorið úr af hálfu Alþ. um það, að þessi verksmiðja væri eign rekstrarfélagsins. Þess vegna vil ég, þegar þetta frv. nú liggur fyrir, undirstrika nauðsynina á því í fyrsta lagi, að allir þm. geri sér ljóst, hvað þarna er um að ræða. Það er ekki um það að ræða að gera áburðarverksmiðjuna að eign ríkisins, það er hún. Það er hún alveg ótvírætt,og það er það, sem ég hef lagt til nú í mörg ár að verði skorið úr með ótvíræðri lagabreytingu, með því að fella niður 13. gr. og láta hina standa. Það, sem er raunverulega lagt til, ef þetta frv. gengi fram eins og það er, er að það sé látið vera undir þeirri tilviljun komið, hvernig þrír menn kannske eða tveir menn líta á, sem hæstiréttur seinna meir tilnefnir, hvort þetta sé eign ríkisins eða hvort þetta sé gefið hlutafélaginu og síðan tekið af hlutafélaginu eignarnámi og borgað fullt fyrir. Það, sem ég hef barizt á móti allan tímann, er, að þessi stóra eign væri tekin úr eigu ríkisins með einfaldri ráðherrayfirlýsingu. Svo framarlega sem þetta frv. færi í gegn, eins og það er núna, þetta frv. hv. framsóknarþm. og síðan yrði af hálfu dómkvaddra manna frá hæstarétti litið svo á sem þetta væri eign hlutafélagsins, er búið að takast að ná þessu úr eign ríkisins og gefa Áhurðarverksmiðjunni h/f þetta og þá væri með þessu frv. bara verið að slá því föstu, að nú svo að segja kaupum við þetta, við tökum þetta eignarnámi af þessu hlutafélagi og borgum því svona og svona mikið verð fyrir. Og það er þetta, sem ég álít, að væri svo að segja alveg óþolandi. Þá hefði þessi ljóti leikur, sem ég hef margsinnis átalið, að vissir ráðh. skuli hafa lýst yfir, að þetta væri eign rekstrarfélagsins, þá hefði hann tekizt og þá væru þeir búnir að valda ríkissjóði tjóni upp á marga tugi millj. kr. með slíkum yfirlýsingum, ef þær væru teknar gildar. Og það er það, sem ég hef stundum kallað framsóknaraðferðina í þessum efnum, að gefa fyrst með ráðherrayfirlýsingu einkahluthöfunum í Áburðarverksmiðjunni h/f sinn hluta í áburðarverksmiðjunni og ætla svo með þessum l. að taka þessa gjöf eignarnámi og þá náttúrlega samkv. stjórnarskránni borga hana fullu verði og gera þar með hlut einkahluthafanna svona stóran, að hann mundi nema, ef það væri gert núna, nokkrum tugum millj. og ef það væri beðið, þangað til þetta væri orðið meira, en 20 ára, mundi það nema yfir 100 millj. kr. Þess vegna er alveg nauðsynlegt, að menn geri sér þetta ljóst og hv. d. skeri alveg úr um þetta mál, hver á áburðarverksmiðjuna. Ég álít það vera alveg ótvírætt með 3. gr., að hún sé sjálfseignarstofnun, hún sé sjálfstæð stofnun, sem ríkið á og ræður yfir. Ég skal ekki fara út í að rekja aftur sögu málsins, hv. 1. flm. gerði það að nokkru, aðeins minna á, að það var þessi litla brtt. í Ed., eftir að við hér í Nd. höfðum afgreitt málið sem ótvíræða ríkiseign og ríkisrekna og undir alþingiskjörinni stjórn við 3 umr. hér, var við seinni umr. í Ed. flutt þessi brtt. um að bæta við þessari 13. gr. Og allan tímann var staðið á móti því, bæði af hálfu Sósfl., sem þá hafði með þessi mál að gera hér á þingi af okkar hálfu, Sósfl. og Alþfl. stóðu báðir á móti því, að þessari 13. gr. væri bætt við. Þáv. hæstv. forsrh., Stefán Jóh. Stefánsson, og núv. herra forseti Íslands, Ásgeir Ásgeirsson, stóðu báðir á móti þessari breytingu, sem þarna var gerð, þegar kom til kasta okkar í Nd. og við lögðum til að fella 13. gr. burt. Þess vegna álít ég, að þetta mál megi ekki fara fram hjá okkur þannig hér í þinginu, að við útkljáum þetta ekki sjálfir. Það er enginn annar aðili, sem á að skera úr um þetta, en Alþ. sjálft. Það hefur sett þessi lög og það á að taka ákvarðanir um þetta. Hitt, hvernig á því stendur, að þetta kom inn, sem hv. 1. flm. minntist líka á, get ég alveg upplýst, hvað þar gerðist á bak við tjöldin. Það, sem gerðist þar á bak við tjöldin, var, að Alþjóðabankinn, sem átti að lána til þessa, gerði þá kröfu, að það skyldi vera þarna einkarekstur og þessi brtt. í Ed. var flutt til þess að þóknast honum. Það var ekkert nýtt tiltæki hjá Alþjóðabankanum þá eða Marshallstofnuninni eða hver það nú var, sem lánaði þá til þessa. Það var það sama gert viðvíkjandi sementsverksmiðjunni, og hún tafðist meira að segja nokkuð, vegna þess að ríkisstj. Sjálfstfl. og Framsfl. stóð á móti þeirri kröfu, að sementsverksmiðjan yrði gerð að einkafyrirtæki, neitaði þeim kröfum og sementsverksmiðjan var sett í gegn sem hrein ríkiseign, það var ekki látið undan með það. Þess vegna var þetta komið inn þarna, án þess að menn hefðu nokkurn tíma rætt um annað en áburðarverksmiðjan væri ríkiseign, það var bara af því að útlent vald var að skipta sér af þessu og það var verið ofur lítið að reyna þannig að þóknast því. Við urðum aftur fyrir því sama af hálfu sama útlenda valds, Alþjóðabankans, þegar gerður var samningurinn um rafmagnið frá Sogsvirkjuninni til áburðarverksmiðjunnar. Þá var líka hnefinn settur í borðið frá hálfu Alþjóðabankans og það var neitað að lána til Írafossvirkjunarinnar, nema því aðeins að það væri gerður samningur til 15 ára við áburðarverksmiðjuna um ákaflega lágt rafmagnsverð. Og það var gengið að þeim kröfum. Ég var þá í stjórn Sogsvirkjunarinnar og greiddi einn atkv. á móti því, það var samþ. með 4:1 atkv. að beygja sig fyrir þessum kröfum. Hins vegar er nú búið að segja upp þeim samningi með tilskildum 3 ára fyrirvara og hann rennur út 1968. Ég skal ekki segja um, hvort þetta kann að einhverju leyti að valda því, að nú vilja meira að segja hv. þm. Framsfl. fara að gera það alveg ótvírætt, kannske með miklum kostnaði fyrir ríkið, að áburðarverksmiðjan sé ríkiseign. Þeir reikni það svo út, að það muni vera bezt, að ríkið sjálft eigist við um rafmagnsverðið í framtíðinni. En hvernig sem það kann að vera, dugir ekki að gera út um það mál á þann hátt, að það sé farið að gefa stórfé til einkahluthafanna um leið. Spurningin er: Undir hvaða kringumstæðum viljum við semja við þessa hluthafa í rekstrarhlutafélaginu? Það, sem gerir, að ég legg til, að 13. gr. sé fyrst felld niður og síðan samið við þá, það þýðir, að Alþingi og ríkisstj, hefur þá mjög góða samningsaðstöðu. Ég hef hins vegar engan veginn lagt til, að það væri farið að níðast á nokkurn hátt á þessum mönnum. Eftir að 13. gr. er fallin burt, er grundvöllurinn fyrir rekstrarhlutafélaginu fallinn burt, en hins vegar ber náttúrlega ríkinu sem slíku að gera vel við þá menn, sem í góðri trú hafa lagt fram sitt fé og hafa ekkert upp úr því haft þennan tíma og það má gjarnan að öllu leyti reikna með því, að þeir hefðu getað varið þessu fé vel og borga þeim út frá því þennan tíma, en hins vegar ekki fara að gefa þeim 4/10 hluta af áburðarverksmiðjunni. Ég vonast þess vegna til, að hv. flm. geri nú alveg ljósa grein fyrir sinni skoðun í þessu efni og svari þessari spurningu minni: Hver á áburðarverksmiðjuna að þeirra áliti?

Flm. (Ágúst Þorvaldsson) : Herra forseti. Hv. 3. þm. Reykv. hefur nú haldið alllanga ræðu hér um þetta mál, á ýmsan hátt fróðlega ræðu, þar sem hann hefur bæði nokkuð rakið sögu þessa máls og enn fremur lýst sínum skoðunum um það í ýmsum atriðum. Í þeirri tiltölulega stuttu ræðu, sem ég flutti hér í dag sem framsöguræðu fyrir málinu, reyndi ég að draga fram þau rök, sem mér þótti mest um vert, að fram kæmu, til þess að skýra það, í hvaða tilgangi við framsóknarmenn berum þetta frv. fram. Það er staðreynd, sem öllum er kunn, að þegar áburðarverksmiðjan var reist eða stofnuð, var það gert með hlutafjárframlögum, þar sem hlutaféð var 10 millj. 4 millj. voru frá einstaklingum og félögum, eins og áður hefur komið hér fram og ég nefndi í dag, en hitt frá ríkinu. Það, sem á vantaði, til þess að þetta nægði fyrir stofnkostnaði verksmiðjunnar, lagði svo ríkið sjálft fram. Ég vil ekki koma mér undan því að svara hv. þm. um það, hvaða skoðun ég hef á þessu. Eins og hann sjálfur veit, eru í frv. ákvæði um það, að n., sem á að vera tilnefnd af hæstarétti, eigi að meta hlutabréfin í verksmiðjunni. Ég tel, að í þessu ákvæði felist alveg fullkomið öryggi um það, að hvorki verði gengið á hlut ríkisins né annarra hluthafa í þessu fyrirtæki. Mér finnst, að í þessu svari mínu felist það, að Framsfl. vill láta skera úr þessu atriði af hlutlausum aðila og telur þá aðferð eiga að tryggja það, að hvorki pólitísk né hagsmunaleg sjónarmið ráði úrslitum í þessu máli, sem talsvert hefur verið deilt um, eins og fram hefur komið hjá hv. 3. þm. Reykv., sem hér var áðan að ljúka máli sínu. Ég held, að ég hafi nú ekki þessi orð fleiri. Eins og ég sagði, tók ég það fram í dag í sambandi við framsögu um þetta mál, sem mér þótti þá mestu varða að fram kæmi.

Flm. (Hannibal Valdimarsson) : Herra forseti. Frv. til l. um Landsspítala Íslands, þ.e.a.s. frv. um fjórðungsdeildir landsspítalans í öllum landsfjórðungum, var flutt á síðasta þingi, en fékk þá ekki afgreiðslu og er nú endurflutt af sömu þm., nefnilega þeim hv. 5. þm. Austf. (LJós) og hv. 5. þm. Norðurl. e. (IG) ásamt mér. Þær till. um breytta skipan heilbrigðismála, sem í frv. felast, hafa, að því er ég bezt veit, vakið almenna athygli og eignazt djúpan hljómgrunn í hugum fólks víðs vegar um land, enda miða þessar breytingar einungis að auknu jafnrétti og jafnræði þegnanna í heilbrigðismálum, án alls tillits til þess, hvar fólk er búsett á landinu. Strax þegar frv. kom fram, gerði bæjarstjórn Ísafjarðar einróma samþykkt, þar sem skorað var á Alþ. að samþykkja frv. Var sú áskorun til þingsins lögð hér fram á lestrarsal í þeim tilgangi auðvitað, að hún færi ekki fram hjá hv. þm. Nú fyrir skemmstu sendi bæjarstjórn Ísafjarðar frá sér allýtarlegar og fjölþættar till. um ráðstafanir til öruggara atvinnulífs, betri lífsafkomu, en einnig um ýmiss konar menningarmál snertandi byggðarlagið og þ. á m. var vikið í þessum tillögum að heilbrigðismálunum. Í þeim tillögum segir svo, með leyfi hæstv. forseta, að því er varðar skipun heilbrigðismálanna: „Væri þá æskilegt, að fullkomin sérfræðiþjónusta fengist við sjúkrahúsið á Ísafirði. Það hlýtur að teljast eðlilegt, að byggðarlögin á Vestfjörðum sameinist um að gera fjórðungssjúkrahúsið á Ísafirði svo vel úr garði sem nokkur kostur er á. Jafnframt verði með atbeina ríkisvaldsins komið á miklu nánari samvinnu við landsspítalann, þannig að hér verði ávallt unnt að veita sem fullkomnasta sérfræðiþjónustu á öllum sviðum heilbrigðismálanna.“ En það hafa fleiri, en bæjarstjórn Ísafjarðar, látið til sín heyra um þetta mál. Nú í haust barst mér t.d. bréf um heilbrigðismál á Vestfjörðum frá Lionsklúbbi Bolungarvíkur, þar sem skorað er á heilbrigðisstjórnina og Alþingi að samþykkja frv. um deildaskipan landsspítala. Bréfið er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta, það er Lionsklúbbur Bolungarvíkur 29. nóv. 1964: „Í Lionsklúbbi Bolungarvíkur hefur oft verið vikið að heilbrigðisþjónustu þeirri, sem Vestfirðingar eiga við að búa, og er þessi mál bar á góma nú nýlega, þótti rétt að vekja athygli heilbrigðisyfirvalda á nokkrum atriðum í þessu sambandi. En almennt talað mun ekki ofsagt, að ýmislegt sé hér áratugum á eftir tímanum. Hér skal aðeins bent á örfá atriði þessari staðhæfingu til rökstuðnings, en af mörgu er að taka. Fjórðungssjúkrahúsið á Ísafirði, aðalsjúkrahús Vestfirðinga, er gamalt hús, víðs fjarri því að vera í samræmi við það, sem nú er almennt talið við hæfi í slíkum stofnunum. Starfsaðstaða er að ýmsu leyti erfið og óhentug. Húsrými vantar til þess, að unnt sé að koma fyrir ýmsum rannsóknar- og lækningatækjum, sem sjálfsögð þykja á hverju sæmilega búnu sjúkrahúsi og auk þess vantar beinlínis sjúkrarúm, þannig að ekki er einsdæmi, að sjúklingar verði að hafast við á göngum sjúkrahússins. Við slíkar aðstæður reynist að sjálfsögðu erfitt að fá eða halda læknum og hjúkrunarliði og má í því sambandi nefna, að um skeið hefur aðeins einn læknir starfað við sjúkrahúsið og þótt hann njóti einhverrar aðstoðar héraðslæknisins á staðnum, hefur hann oftlega orðið að framkvæma hvers konar skurðaðgerðir einn að læknum til, en auk þess er sjúkrahúslæknirinn störfum hlaðinn sem heimilislæknir og hann er eini læknirinn á þessu svæði, sem framkvæmt getur skurðaðgerðir að nokkru marki, hvað sem við liggur. Sé þessi eini skurðlæknir einhverra hluta vegna forfallaður, er því einsætt, að ekkert er hægt að gera. Þarf ekki að fjölyrða um, hvílíkt öryggisleysi hér er um að ræða og hver háski stendur af slíku ástandi. Þurfi fólk á meiri háttar læknisrannsókn að halda, er yfirleitt ekki um annað að ræða, en að fara til Reykjavíkur og hvers konar sérfræðiþjónustu að kalla verður að sækja þangað. Stafa af þessu margvísleg óþægindi, fyrirhöfn og kostnaður, sem ýmsum reynist ofviða. Með skírskotun til ofanritaðs leyfum við okkur að beina þeim tilmælum til heilbrigðisstjórnarinnar, að hafizt verði handa um úrbætur á því ófremdarástandi, sem hér um ræðir. Jafnframt leyfum við okkur að skora á þingmenn Vestfirðinga að beita áhrifum sínum til framgangs hverjum þeim umbótum, sem hér getur orðið um að ræða. Viljum við í því sambandi benda sérstaklega á frv. til laga um Landsspítala Íslands, er flutt var á síðasta þingi. Virðingarfyllst. F.h. Lionsklúbbs Bolungarvíkur. Finnur Th. Jónsson. Geir Guðmundsson. Jón F. Einarsson.“ Þessu bréfi fylgdi sú orðsending, að bréfið hefði einnig verið sent öðrum Vestfjarðaþingmönnum, svo og landlækni og heilbrmrh. Það er því auðsætt, að Bolvíkingar líta svo á að það væri til mikilla bóta og aukins öryggis í heilbrigðismálum á Vestfjörðum, ef farið væri að till. þeirri, sem í frv. felst, að stofna til deildar úr landsspítalanum á Vestfjörðum, þ.e.a.s. á Ísafirði og einnig taka þeir undir þá till. frv. varðandi hina landsfjórðungana. Eins og vikið hefur verið að, byggist frv. á þeirri hugsun, að ríkinu beri til þess skylda að tryggja þegnum sínum sem jafnast öryggi í heilbrigðismálum án tillits til þess, hvar menn eru búsettir á landinu. Menn telja það naumast réttlátt, að ríkið reki stórt og fullkomið sjúkrahús í Reykjavík, létti þannig nálega öllum útgjöldum af herðum skattborgara höfuðborgarinnar að því er þetta málasvið snertir, en ætli hins vegar tiltölulega fámennum bæjarfélögum úti á landi að bera þungar byrðar vegna rekstrarhalla sjúkrahúsa. Með þessu er, eins og við sjáum, gert allfreklega upp á milli þegnanna eftir því einu, hvort þeir hafa valið sér búsetu í Reykjavík eða annars staðar á landinu. Ég er ekki viss um, að allir hv. þm. hafi gert sér það ljóst, hvaða byrði lögð er á ríkissjóð, þ.e.a.s. á alla þegna landsins, vegna sjúkrahúsrekstrar ríkisins í Reykjavík, þ.e.a.s. landsspítalans, en við þurfum ekki annað, en að líta í fjárl. yfirstandandi árs til þess að ganga úr skugga um, hvaða upphæðir hér er um að ræða. Það eru engar smáupphæðir. Það eru sem sé 58 millj. 806 þús. kr., sem ríkið leggur fram úr sameiginlegum sjóði þjóðarinnar til þess að reka sjúkrahús í Reykjavík. Þetta er vitanlega ekki nema gott og það er nauðsynlegt. En hins vegar er á það að líta, að hvort sem um er að ræða Ísafjarðarkaupstað eða Akureyrarkaupstað eða Neskaupstað, sem reka fjórðungssjúkrahúsin á þessum stöðum, þá lenda á þessum litlu bæjarfélögum mörg hundruð þúsunda sem halli af rekstri þessara sjúkrahúsa og halli á þessum sjúkrahúsum er ekki sjálfskaparvíti þessara bæjarfélaga. Það er nefnilega þannig á málum haldið, að bæjarfélögunum, þar sem fjórðungssjúkrahúsin eru og önnur sjúkrahús reyndar líka, þar fá bæjarstjórnirnar ekki að ákveða daggjaldið. Það eru fyrirmæli heilbrigðisstjórnarinnar, að daggjaldið við þessi sjúkrahús skuli vera hið sama og það daggjald, sem ákveðið er vegna legusjúklinga á landsspítalanum, en legugjaldið þar stendur ekki undir nema örlitlum hluta af rekstrarútgjöldum landsspítalans. Hitt, sem til vantar, sem er hvorki meira né minna en nærri 59 millj. kr., er borgað til rekstrar landsspítalans í Reykjavík úr ríkissjóði. Þetta er því óréttlátara, þegar á það er litið, að þessi nefndu sjúkrahús taka við sjúklingum langt út fyrir lögsagnarumdæmi viðkomandi bæjarfélaga og eftir síðustu skýrslum, sem ég hef séð, er það svo um öll þessi þrjú fjórðungssjúkrahús, að minni hluti sjúklinganna, sem njóta þar læknismeðferðar, er úr bæjarfélögunum sjálfum, meiri hlutinn er utanbæjarsjúklingar. Þessu fyrirkomulagi, sem nú ríkir, fylgir og sá annmarki, að rekstur fjórðungssjúkrahúsanna, þrátt fyrir lítið eitt meiri greiðslu úr ríkissjóði vegna rekstrar þeirra, heldur en til annarra sjúkrahúsa, er svo þungbær, að bæjarfélögin ráða ekki við þetta og þar af leiðir, að þessi sjúkrahús fá ekki það viðhald, sem þau þyrftu að fá, það er sparað meir en góðu hófi gegnir til rekstrarins, þau fá ekki þann búnað, lækningatæki og rannsóknartæki, sem með þyrfti, af því að efnahagur bæjarfélaganna leyfir það ekki. Og þannig verður það niðurstaðan, sem að er vikið í bréfi frá Lionsklúbbi Bolungarvíkur, að endurnýjun þessara stofnana fylgir ekki kröfum tímans og þau dragast aftur úr smám saman um margvíslegan nauðsynlegan búnað. Það er trú okkar flm., að hjá þessum annmörkum væri hægt að komast og eigi að komast með því, að ríkið taki að sér alveg hliðstæðar skyldur við eitt sjúkrahús a.m.k. í hverjum landsfjórðungi og hér er lagt til og leggi fram alveg sams konar fjárframlög til rekstrar þeirra og búnaðar og kostnaðar vegna nauðsynlegra sérfræðinga eins og til landsspítalans sjálfs og að þessi sjúkrahús verði hluti af þessari ríkisstofnun, sem þjónar svo vel Reykvíkingum, en þarf að veita slíka þjónustu öðrum landslýð alveg á sama hátt og auðvitað með sömu kjörum, sama rétti. Ég fæ ekki betur séð, en að ef sú skipan væri komin á, að landsspítalinn væri starfandi sem aðalspítali hér í Reykjavík og með þremur deildum af þeirri stofnun, þá kæmi ekkert síður til mála að flytja sérfræðinga til í landinu, heldur en eins og nú er gert, að flytja ávallt sjúklingana til. Ég get ekki séð annað en það væri eðlilegt, að færustu sérfræðingar landsspítalans skryppu til Ísafjarðar eða Akureyrar eða Neskaupstaðar til þess að inna af hendi þar vandasöm sérfræðileg störf við þessar deildir stofnunarinnar, sem þeir þjónuðu, heldur en að sjúklingarnir væru ávallt fluttir til Reykjavíkur og jafnvel að sérfræðingar gætu tekið sér dvöl í deildum landsspítalans, þegar ástæða þætti til, eftir því sem á stæði. Með þessu tel ég, að stórt réttlætisspor væri stigið og í annan stað sérfræðiþekking læknastéttarinnar væri hagnýtt skynsamlegar og betur, en gert er við núverandi skipulag. Með deildaskiptingu landsspítala væri fólkinu úti um byggðir landsins í öllum landsfjórðungum gert jafnhátt undir höfði og íbúum höfuðborgarinnar og það ber að gera jafnt á þessu þýðingarmikla sviði þjóðfélagsmála sem öðrum, eftir því sem hægt er. Fólkið fengi aukið öryggi í heilbrigðismálum, og hin fullkomnasta læknisfræðilega sérþekking notaðist betur, en með núverandi fyrirkomulagi. Það er þess vegna sannfæring okkar flm. þessa frv., að auk landsspítalans í Reykjavík eigi Vestfirðingar að fá sína fjórðungsdeild landsspítala, Austfirðingar með sama hætti sína landsspítaladeild, Norðlendingar sína og í frv. er jafnvel tekið í mál, að rétt þætti að hafa tvær fjórðungsdeildir landsspítala í Norðlendingafjórðungi sökum fjölmennis hans, en einnig er heimild til þess skv. þessu frv. að stofna landsspítaladeild í Sunnlendingafjórðungi, ef heilbrigðisyfirvöldin teldu, að Sunnlendingar fengju með því betri og fullkomnari heilbrigðisþjónustu, en með því að sækja þessa þjónustu til aðalspítalans í Reykjavík. Ég hef áður gert grein fyrir þeim annmörkum, sem ég tel að fylgi núverandi skipulagi sjúkrahúsmálanna, eins og lög ákveða nú og tel, að úr þeim ágöllum flestum mætti stórlega bæta með því að samþ. þetta frv. Vafalaust mundu fylgja því auknar fjárhagslegar byrðar fyrir ríkið, en það væri þá líka veitt miklu fullkomnari þjónusta og meira réttlætis væri gætt, að því er snertir þessa þjónustu við landsbyggðina. Frv., ef það yrði að lögum, mundi að mínu álíti og okkar flm. auka jafnrétti og öryggi í heilbrigðismálum. Ég skal ekki orðlengja meira um þetta mál. Ég kynnti það allrækilega með framsöguræðu á síðasta þingi og það liggur algerlega ljóst fyrir, hvað í þessu frv. felst og þarf í raun og veru engra útskýringa við. Ég legg því til, að frv. verði að lokinni þessari umr., herra forseti, vísað til hv. heilbr.- og félmn.