Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjhn. þessarar hv. d. hefur haft frv. þetta til meðferðar. Eins og fram kemur í nál. frá meiri hl. fjhn., klofnaði n. um afgreiðslu málsins. Við meðferð málsins í Ed. hélt n. sameiginlegan fund með hv. fjhn. Ed., þar sem sérfræðingar þeir, sem unnið hafa að samningu frv., voru mættir. Síðan var frv. athugað, eftir að það kom til Nd., og meiri hl. fjhn. mælir með því, að það verði samþ. óbreytt eins og það kemur frá Ed., sem gerði á því örfáar breytingar. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um frv., það var gert af hæstv. fjmrh. við 1. umr., og kemur skýrt fram í grg., hvers vegna frv. er flutt og að haldið sé áfram að vinna að þeirri endurskoðun, sem hér yrði að einhverju leyti lögfest. Þegar fjhn. Nd. hafði málið til meðferðar, lá fyrir erindi frá Búnaðarfélagi Íslands varðandi breytingar á tollskránni. Enn fremur kom, eftir að n. hafði afgreitt málið, erindi frá Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna í sambandi við leiðréttingar og samræmingu, svo og munnlegar ábendingar frá Landssambandi ísl. útvegsmanna í sambandi við samræmingu á tollum á varahlutum í vélar. Þessar ábendingar munu að sjálfsögðu komast til þeirrar n., sem endurskoðar tollskrána, og tel ég ekki ástæðu til þess að fjölyrða um þetta hér, en eins og fram kemur í nál. meiri hl. fjhn. á þskj. 474, mælir meiri hl. með því, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Eins og fram hefur verið tekið nú þegar, varð fjhn. þessarar hv. þd. ekki sammála um afgreiðslu frv. um breytingar á tollskrá o. fl., og hef ég ásamt hv. 1. þm. Norðurl. v. gefið út nál. fyrir 1. minni hl. þeirrar n., sem ekki hefur enn þá verið útbýtt, en ég mun í örfáum orðum gera grein fyrir því, sem þar um ræðir. Aðalágreiningurinn í n. varð sá, að við í minni hl. vildum ganga nokkru lengra til lækkunar á tollum en frv. gerir ráð fyrir og heldur en hv. meiri hl, vildi fallast á, og við höfum endurflutt hér þær brtt. að mestu leyti, sem fulltrúar Framsfl. í hv. fjhn. Ed. fluttu þar, en ekki náðu fram að ganga. Brtt, okkar eru birtar á þskj. 480 og eru um það að lækka þá liði, sem þar eru tilgreindir, í 4% toll í stað misjafnra tolla, sem eru á þeim vélum og tækjum frá 10% og upp í 25%.Ég vil geta þess til leiðréttingar, að inn í brtt. okkar hefur slæðzt ein prentvilla, þ.e. 1. liður a, við 13. tölul. 732201: í stað 25% komi 4, eins og þar stendur, á að vera í stað 10% komi 4, vegna þess að hv. Ed. hafði þegar fallizt á að breyta umræddum tolli í 10%. Þessar brtt, okkar skýra sig vitanlega allar sjálfar, og ég skal ekki eyða tíma hv. d. á síðustu minútum þessara þingfunda til þess að rekja þær lið fyrir lið, en þær hníga í stuttu máli allar í þá átt að jafna aðstöðu iðnaðargreinanna og atvinnugreinanna, þannig að mörkuð sé sú stefna, að allar vélar og tæki til hverrar greinar framleiðsluatvinnuveganna sem vera skal búi við sömu tollakjör og þau geti orðið sem allra lægst. Við fulltrúar Framsfl. höfum yfirleitt, þegar rætt hefur verið um breytingar á tollskrá, flutt allmargar aðrar till. til breyt. um lækkun og lagfæringu á tollum, og við erum enn þá þeirrar sömu skoðunar að því leyti, að þar sé enn mikið verk óunnið. En við höfum gert það nú til samkomulags, á sama hátt og gert var í hv. Ed., að brtt. okkar að þessu sinni eru alveg innan þess ramma, sem frv. markar, þ.e. að þær fjalla einungis um þá liði, sem frv, tekur til. Við höfum t.d. á undanförnum þingum og a.m.k. í fyrra, þegar tollskrárbreyting var hér til umr., fluttum við till. um það, að ríkissjóður endurgreiddi húsbyggjendum aðflutningsgjöld, sem næmi, að því er mig minnir, 110 kr. á rúmmetra á allt að 360 teningsmetra íbúð. Við erum vitanlega enn þá þeirrar sömu skoðunar, að þessi till. eigi fullan rétt á sér og fátt hafi meiri áhrif á framleiðslukostnaðinn í landinu en hinn hái húsnæðiskostnaður og að ástandið í húsbyggingarmálunum sé þannig, að það sé óhjákvæmilegt að gera þar róttækar úrbætur. En eins og ég segi, höfum við ekki flutt þessa till. nú. Við höfum ekki heldur tekið upp þá till, sem við höfum margsinnis flutt um lækkun á rafknúnum heimilistækjum, og af sömu ástæðu og ég hef áður greint, en ekki af því, að við séum nú fallnir frá þeim óskum. Hér hefur í sambandi við þetta mál nokkuð borið á góma í hv. Ed. aðstaða iðnaðarins, eins og hann er nú orðinn, og vil ég leyfa mér að fara um það aðeins örfáum orðum. Það er staðreynd, að í ýmsum greinum iðnaðar hefur orðið verulegur samdráttur á síðustu mánuðum og að nokkur fyrirtæki hafa orðið að leggja reksturinn niður, en önnur hafa dregið mjög saman og fækkað fólki. Vitanlega eru ýmsar ástæður, sem liggja til þess ástands, sem nú ríkir í iðnaðinum, og mismunandi. En ein af þeim mun vera minnkuð tollvernd, lánsfjárskortur, óhagstæð skattakjör o.fl. Nú er ég ekki að halda því fram, að iðnaðurinn hér á landi eigi ekki að geta staðizt samkeppni erlendis frá án verndartolla eða óeðlilega hárra innflutningsgjalda. En ég vil leyfa mér að benda á, að allar slíkar breytingar hljóta að verða að gerast á nokkuð löngum tíma. Fleira fólk hefur nú framfæri sitt af hvers konar iðnaðarstarfsemi en nokkurri annarri atvinnugrein. Þýðing iðnaðar fyrir íslenzkan þjóðarbúskap er óumdeilanleg og hlýtur enn þá að fara vaxandi, enda verðum við Íslendingar eins og aðrar þjóðir að stefna að því að efla þennan þátt atvinnumálanna og búa honum skilyrði eftir föngum til jafns við aðrar höfuðatvinnugreinar þjóðarinnar. Iðnaðurinn veitir mjög mörgu fólki atvinnu, og margt af því fólki er þannig statt, að það getur ekki unnið aðra vinnu en léttur iðnaður veitir því tækifæri til. Þannig sparast veruleg þjóðarverðmæti með því að halda uppi tilteknum tegundum iðnaðar, og ég held, að það mundi verða til tjóns fyrir þjóðfélagið, að hann félli allur niður. Með auknum innflutningi iðnaðarvara erlendis frá skapast víssulega nokkur hætta á þessu. Til þess að mæta því eru sjálfsagt nokkuð mörg ráð, en eitt ráð og það, sem kemur upp í hugann í sambandi við meðferð tollskrár hér á þingi, eru tollar og aðflutningsgjöld af vélum til iðnaðarframleiðslu. Og það er það, sem við höfum tekið upp m.a. í okkar brtt., að færa niður ýmsar vélar og tæki til iðnaðar í tolli til jafns við vélar og tæki til. annarra höfuðatvinnuvega þjóðarinnar til þess með því að reyna að hjálpa iðnaðinum í þeirri hörðu baráttu, sem hann á nú í. Að sjálfsögðu hljóta aðrar ráðstafanir einnig að koma til greina, en hér er bent á eina leið, sem verða mætti til nokkurra úrbóta. Eins og hv. frsm. meiri hl. gerði grein fyrir, barst, meðan á meðferð málsins stóð í fjhn., bréf frá Búnaðarfélagi Íslands, þar sem nokkrar óskir um lagfæringar á tollum voru tilgreindar. Við höfum leyft okkur að taka hér upp eina eða tvær brtt. við frv. í samræmi við þetta bréf, en flestar þær aðrar ábendingar, sem í því bréfi var að finna, voru þegar teknar upp af fjhn.-mönnum Framsfl. í hv. Ed. og því endurfluttar af okkur. Þessar breytingar eru þær, að í 2. tölulið brtt. okkar á þskj. 480, þegar talað er um endurgreiðslu tolla af hreyflum minni en 200 hestafla, sem settir eru í báta eða notaðir til raflýsingar, er bætt við orðunum „eða til súgþurrkunar á sveitabæjum.“ Okkur finnst, að þessi ábending Búnaðarfélagsins eigi rétt á sér, hér sé um nokkuð hliðstætt atriði að ræða og einmitt er þegar heimilt að endurgreiða gjöldin af. Þá höfum við tekið upp aðra breytingu, minni háttar, í samræmi við óskir Búnaðarfélagsins. Ég sé ekki ástæðu til að vera að lengja mál mitt um þetta frv. Eins og fram hefur komið, erum við út af fyrir sig samþykkir þeim breytingum, sem frv. gerir ráð fyrir, en hefðum í einstaka tilfellum viljað ganga nokkru lengra til lagfæringar en þar er gert og höfum því borið fram brtt. á þskj. 480.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Austf. gat. ekki mætt í n., þegar þetta mál var afgreitt, og gat ekki heldur mætt á þingfundi í dag og hefur brottfararleyfi. Ég vil því segja örfá orð um þetta frv. til l. um breyt á tollskrá. Það verða aðeins örfá orð. Ég vitna til þeirrar afstöðu, sem Björn Jónsson, 4. þm. Norðurl. e., markaði með nál. sínu á þskj. 453 til þessa máls, en þar tók hann þá afstöðu að fylgja þessu frv., en bar fram margar brtt. við það til þess að freista þess, hvort hv. þd. fengist ekki til að ganga nokkru lengra í áttina til tollalækkana á ýmsum vörum, einkanlega efnivörum til iðnaðarins, einnig í nokkrum tilfellum til landbúnaðarins, til jafns við tollakjör, sem sjávarútvegurinn nýtur. Þessar till. hans voru allar felldar, og sé ég ekki ástæðu til að endurflytja þær. Mér sýnist það nokkuð ráðið, hvernig hæstv. ríkisstj. hyggst afgreiða þetta mál, og samþykkt þess leiðir af sér nokkra lækkun í víssum tilfellum á innfluttum vélum. Það eru þó tvær af till., sem þm. Alþb. fluttu í hv. Ed., sem ég vil leyfa mér að taka hér upp og endurflytja og fá þannig úr því skorið, hvort hv. þd. er ófáanleg til þess að gera þær leiðréttingar, sem í þeim felast. Þessar till. eru svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: Það er við 2. gr., á þann veg, að við gr. bætist tveir nýir liðir, svo hljóðandi: a. Að endurgreiða þeim, sem byggja í fyrsta skipti íbúð fyrir sig og fjölskyldu sína, aðflutningsgjöld af innfluttu byggingarefni, sem til byggingarinnar þarf. Hámarksupphæð endurgreiðslunnar skal miðuð við efnisþörf til íbúðar að stærð 360 rúmmetrar. Um endurgreiðslurnar skal að öðru leyti farið eftir reglum, sem fjmrn. setur. Og b-liður, tölul. 43: Að endurgreiða gjöld af dísilvélum, sem ætlaðar eru til raforkuframleiðslu. Fyrri liðurinn er, eins og menn heyra, þess efnis, að felld verði niður innflutningsgjöld af efni undir þeim kringumstæðum, þegar einstaklingur er að byggja í fyrsta sinn íbúð til eigin þarfa. Þessi aðflutningsgjöld, tollar og söluskattur samtals, eru talin nema nú um 70 þús. kr. af íbúð, sem er 360 rúmmetrar að stærð. Það væri nokkur viðurkenning, nokkur léttir, nokkur hvatning ungu fólki, sem er að byggja yfir sig, ef það fengi þessa aðstoð frá hendi ríkisins að endurgreiðsla kæmi á aðflutningsgjöldum efnisins í húsið, þegar einstaklingur byggir hið fyrsta sinn yfir sig og sína. Ég held, að þetta sé innan þess ramma, að þjóðfélagið geti veitt þessa aðstoð, og held, að það væri hollt, að hún væri veitt, eins og erfiðleikarnir eru fjallháir hjá þeim, sem eru að byggja yfir sig. Hin till. skýrir sig sjálf. Hún er um það, að heimiluð verði endurgreiðsla tolla af þeim dísilvélum, sem keyptar eru til rafmagnsframleiðslu. Þessar till. eru skriflegar og of seint fram komnar, og verð ég að biðja hæstv. forseta að leita fyrir þeim afbrigða. Ég lýsi svo yfir stuðningi Alþb. við frv., en æskilegt þætti mér, að þessar tvær litlu breytingar fengjust fram.



Herra forseti. Þetta frv. fjallar um fjölgun menntaskóla í landinu. Í gildandi l. um menntaskóla, sem eru frá árinu 1946, segir, að menntaskólar skuli vera tveir, annar í Reykjavík, en hinn á Akureyri og að stofna skuli hinn þriðja í sveit, þegar fé sé veitt til þess á fjárlögum. Samkv. þessari heimild var menntaskóli stofnaður á Laugarvatni. Eru því nú 3 menntaskólar á Íslandi, auk þess starfrækir Verzlunarskóli Íslands lærdómsdeild, sem brautskráir stúdenta samkv. reglugerð frá 5. nóv. 1942 og enn fremur mun Kennaraskóli Íslands brautskrá stúdenta samkv. nýsettum lögum um þann skóla frá 26. apríl 1963. Samkv. þessu frv. er gert ráð fyrir því, að menntaskólar skuli vera 6, þ.e.a.s. að nýr menntaskóli skuli stofnaður í Reykjavík og auk þess skuli stofnaðir heimavistarmenntaskólar á Vestfjörðum og á Austurlandi. Enn fremur er heimilað að stofna fleiri menntaskóla í Reykjavík eða nágrenni, þegar fé er veitt til þess á fjárlögum. Sú skipan, sem gert er ráð fyrir á menntaskólamálunum í þessu frv., er því sú, að í Reykjavík skuli vera heimangöngumenntaskólar, nú þegar tveir, en síðan eins margir og þörf gerist, en utan Reykjavíkur skuli vera einn menntaskóli í hverjum landsfjórðungi, sunnanlands og norðan, vestanlands og austan og skuli þeir allir vera heimavistarskólar. Þá er og í frv. heimilað að efna til kennslu í námsefni 1. bekkjar menntaskóla við gagnfræðaskóla, þar sem nemendafjöldi og önnur skilyrði gera slíka ráðstöfun eðlilega og framkvæmanlega. Er menntmrn. þá heimilað að setja reglur um slíkt skólahald, þ. á m. skilyrði um lágmarkstölu nemenda í hverjum bekk. Er þetta bæði gert til þess að létta á húsnæðisþörf sjálfra menntaskólanna og þá fyrst og fremst heimavistarmenntaskólanna og einnig til þess, að foreldrar þurfi ekki að senda þá unglinga, sem ætla að stunda menntaskólanám, að heiman fyrr en ári síðar en ella eða þegar deildaskiptingin hefst í menntaskólunum. Reynslan hefur sýnt, að unnt er að halda uppi kennslu í námsefni 1. bekkjar menntaskóla í framhaldi af gagnfræðaskólanámi, en ógerningur er að halda uppi kennslu í námsefni lærdómsdeildar, máladeildar eða stærðfræðideildar eða í öðrum deildum, sem stofnaðar kynnu að verða í tengslum við gagnfræðaskóla. Nauðsynlegt er að marka nú þegar framtíðarstefnuna í menntaskólamálum. Námsefni menntaskólanna og sjálft skipulag þeirra hefur undanfarið verið í gagngerðri endurskoðun. Hvarvetna eru nú að verða miklar breytingar á menntaskólanámi, bæði á sjálfu námsefninu, kennsluaðferðum og deildaskiptingu við námið. Ég hef talið sjálfsagt, að við Íslendingar fylgdumst vandlega með því, sem er að gerast með nálægum þjóðum í þessum efnum og þess vegna gert ráðstafanir til þess, að námsefnið yrði endurskoðað. Hér er hins vegar um mikið verkefni að ræða, sem taka mun nokkurn tíma, ekki hvað sízt vegna þess, að komið hefur í ljós, að samhliða breytingum á menntaskólanáminu er skynsamlegt og eðlilegt að gera vissar breytingar á gagnfræðaskólanáminu og líka háskólanámi, a.m.k. í sumum greinum. Þó mun verða kappkostað, að þessu verki öllu miði eins fljótt áfram og mögulegt er. Hins vegar er engin ástæða til þess að láta lagasetningu um hina ytri hlið menntaskólamálanna, ef svo mætti segja, bíða endurskipulagningar á innri hliðinni eða sjálfu skálastarfinu. Þess vegna flytur ríkisstj. þetta frv., sem ætlað er að marka stefnuna að því leyti, hvar menntaskólar skuli staðsettir í landinu og hvers konar þeir skuli vera, þ.e.a.s. að hversu miklu leyti þeir skuli vera heimangönguskólar og að hversu miklu leyti heimavistarskólar. Það er fyllilega tímabært að fjölga nú menntaskólunum, bæði heimangönguskólum og heimavistarskólum. Fjölgun menntaskólanemenda hefur verið mjög mikil undanfarin ár og mun þó eflaust verða enn meiri á næstu árum. Raunar tel ég, að það eigi að vera eitt helzta stefnuatriði íslenzkra skólayfirvalda að vinna að því, að æ fleiri unglingar leggi leið sína gegnum menntaskólana, kennaraskólann og tækniskóla, þ.e. láti ekki staðar numið við gagnfræðastigið eða iðnskólana, heldur haldi áfram námi í æðri skólum og séu sem flestir í háskólum. Erfitt er að spá um það, hversu margir muni óska eftir menntaskólanámi á næstu árum. Nokkrar vísbendingar má þó fá af því, hversu margir nemendur hafa sótt menntaskólana undanfarin ár. 1961 luku 476 nemendur landsprófi með einkunn, sem veitti þeim rétt til inngöngu í menntaskóla eða kennaraskólann, og af þeim héldu 424 áfram námi í menntaskólunum og kennaraskólanum. 1962 luku 525 landsprófi og 504 héldu áfram námi. 1963 luku 560 nemendur námi og 558 héldu áfram námi. Á þessum 3 árum fjölgaði því þeim, sem héldu áfram námi í menntaskólum eða kennaraskólanum, um 134. Rektor menntaskólans í Reykjavík hefur talið óvarlegt að gera ráð fyrir því, að menntaskólanemendum í Reykjavík fjölgi um minna en 100 á ári að meðaltali á næstu árum. Samkvæmt upplýsingum skólameistara menntaskólans á Akureyri hefur fjöldi umsókna um skólavist verið nokkuð svipaður allra síðustu ár, en allmikil aukning varð fyrir nokkrum árum, þegar stóru árgangarnir frá síðustu stríðsárunum tóku að komast á menntaskólaaldur. Einnig á Laugarvatni mun fjöldi umsækjenda hafa verið nokkuð svipaður upp á síðkastið. Aðsókn að kennaraskólanum hefur hins vegar farið mjög vaxandi síðustu ár, einkum eftir að nýju lögin tóku gildi. Ég tel þó rétt að taka fram og leggja á það sérstaka áherzlu, að engum nemanda með fullgildum landsprófsréttindum hefur verið synjað um aðgang að menntaskólanámi. Um þá tvo af menntaskólunum, sem eru heimavistarskólar, þ.e. menntaskólana á Akureyri og á Laugavatni, er það að segja, að nokknum umsækjendum hefur þurft að synja um vist í heimavist skólanna árlega. Á Akureyri verður árlega að synja um það bil 24–30 nemendum um heimavist, en nokkuð á annað hundruð nýnemar eru á ári hverju teknir í skólann. Á Laugarvatni hefur venjulega orðið að vísa frá heimavist um 15 nemendum af 50–60 umsækjendum. Allir þeir umsækjendur, sem eiga ekki kost á dvöl í heimavistum á Akureyri eða Laugarvatni, hafa hins vegar átt kost á því að sækja menntaskólana og hafa gert það. Aðsóknin að heimavistunum á Akureyri og Laugarvatni bendir hins vegar greinilega til þess. að þörf sé fyrir fleiri heimavistarskóla og er það meginástæða þess, að lagt er til í þessu frv., að hinir nýju menntaskólar á Vestfjörðum og Austfjörðum verði einmitt heimavistarskólar. Ég tel rétt að fara nokkrum orðum sérstaklega um byggingarmál Menntaskólans í Reykjavík og fyrirhugaða byggingu nýs menntaskóla í höfuðstaðnum. Byggingarmál Menntaskólans í Reykjavík höfðu lengi vafizt fyrir mönnum og verið allmikið deilumál. Núverandi ríkisstj. hefur markað þá stefnu, að menntaskóli skuli framvegis vera á núverandi skólastað við Lækjargötu, en jafnframt skuli byggður annar menntaskóli í Hamrahlíð. Er tilætlunin, að gamli menntaskólinn fái til umráða allt svæðið milli Lækjargötu, Amtmannsstígs, Þingholtsstrætis og Bókhlöðustígs, að fráteknu nokkru belti vegna húsaraðar við Þingholtsstræti, og er nú unnið að skipulagningu þessa framtíðarskólasvæðis. Á þessu svæði hefur þegar verið byggt skólahús, sem raunar er stærra að rúmmáli, en gamla skólahúsið eða 5.000 m3, en gamla skólahúsið er 4.450 m3. Þetta hús er sérstaklega gert fyrir kennslu í sérgreinum, þ.e. náttúrufræðigreinum, efnafræði, eðlisfræði og fyrir kennslu í tungumálum. Er við það miðað, að í þessu skólahúsi verði hægt að beita nýjustu tækjum og nýjustu aðferðum í þessum kennslugreinum. Kennslustofurnar eru yfirleitt stórar, sumar helmingi stærri, en í gamla skólahúsinu, þar eð kennsla í þessum greinum fer að mestu fram sem verklegar æfingar við sérstaklega gerð vinnuborð. Í nánum tengslum við kennslustofurnar eru svo að sjálfsögðu geymslur fyrir kennslutæki og áhöld og jafnframt vinnuherbergi kennara. Stofur með upphækkuðum sætum eru tvær, önnur fyrir rúmlega 50 nemendur, en hin fyrir 27 nemendur. Í stofum þeim, sem ætlaðar eru fyrir tungumálakennslu, er gert ráð fyrir að koma fyrir tækjum til málakennslu og þar verður einnig bókasafn og lesstofa. Á neðri hæð hússins eru þrjár stórar kennslustofur, kennarastofa og mörg lítil geymslu- og vinnuherbergi. Á efri hæð eru 4 eiginlegar kennslustofur og stærri fyrirlestrasalurinn, sem rúmar 50–60 nemendur, þar sem m.a. geta farið fram sýningar bæði á kvikmyndum og skuggamyndum við mjög góðar aðstæður. Þá er einnig lítið kennaraherbergi og geymslur. Í kjallara er fyrirhuguð kaffistofa fyrir nemendur, fatageymsla, ýmsar geymslur og vinnustofur og aðstaða fyrir nemendur til ýmiss konar félagsstarfsemi. Síðar er fyrirhugað að byggja á skólasvæðinu stórt leikfimihús og samkomusal. Um byggingu nýja menntaskólans í Hamrahlíð er það að segja, að unnið er að því að fullgera teikningar af honum. Er gert ráð fyrir því, að skipulag hans verði með nýtízkulegum hætti, þannig að að verulegu leyti verði við það miðað, að stofurnar verði sérkennslustofur og nemendur flytji sig þannig milli kennslustofa eftir því, hvaða kennslu þeir sækja í hverjum tíma, en ekki að kennarar flytji sig milli kennslustofanna eða til nemendanna, eins og nú er aðalreglan. Er að því unnið, að hægt verði að ljúka fyrsta áfanga þessarar byggingar fyrir næsta haust, en í þessum fyrsta áfanga eru 6 kennslustofur og stærð hans um 2.300 m3. Eru fjárveitingar fyrir hendi til þess að ljúka þessum áfanga, þannig að kennsla ætti að geta hafizt í hinum nýja menntaskóla í Reykjavík á næsta hausti, ef tekst að ljúka byggingarframkvæmdunum nógu tímanlega. Um Menntaskólann á Akureyri er það að segja, að þótt byggt hafi verið fyrir skömmu heimavistarhús við hann, þá þarf að horfast í augu við það, að sjálft skólahúsið er gamalt timburhús, sem krefst endurnýnunar innan tíðar. Það, sem Menntaskólann á Akureyri vanhagar þó mest um, er aðstaða til sérkennslu í raunvísindagreinum. Er nú í undirbúningi athugun á því, með hverjum hætti haganlegast sé að bæta hér úr. Verið getur, að skynsamlegast sé að byggja sérstakt hús fyrir kennslu í þessum sérgreinum og þyrfti þá að hefja fjárveitingar til þess í næstu fjárlögum. Þá munu og liggja fyrir niðurstöður þeirrar athugunar, sem nú er að hefjast á þessu máli. Um Menntaskólann á Laugarvatni er það að segja, að þegar hefur verið ákveðið að stækka hann í áföngum á 5 árum, þannig að nemendatala tvöfaldist. Nú eru að Laugarvatni um 100 menntaskólanemendur, en gert er ráð fyrir, að þeir geti orðið 200 að 5 árum liðnum. Hefur verið ákveðið að byggja eitt heimavistarhús á ári næstu 5 ár, hið fyrsta á sumri komanda, hvert um sig fyrir um 20 nemendur. Máladeild og stærðfræðideild Menntaskólans á Laugarvatni hafa undanfarin ár ekki verið nema hálfsetnar hvor deildin vegna skorts á heimavistarhúsnæði. Úr þessu verður nú smám saman bætt, þannig að allir bekkir verða fullsetnir og kennslukraftar nýttir að fullu. Um hina nýju heimavistarskóla á Vestfjörðum og Austfjörðum, sem ráðgerðir eru í þessu frv., er það að segja, að gert er ráð fyrir að byggja þá í áföngum. Taka verður fullt tillit til þess, að ekki er vandalaust að koma á fót menntaskóla. Veldur því fyrst og fremst kennaraskortur, en nauðsynlegt er, að við menntaskóla starfi vel menntaðir kennarar. Vandalítið er að koma á fót kennslu í fyrsta bekk menntaskólanna, en vandinn byrjar við deildaskiptinguna. Hversu mikinn hraða verður hægt að hafa á við stofnun þessara tveggja heimavistarmenntaskóla, verður að fara eftir aðstæðum og aðsókn að skólunum. Á þessari stundu er það aðalatriðið að marka stefnuna. Síðan fer það eftir þörfinni fyrir skólana, skilyrðum til þess að útvega kennara og fjárveitingum, hversu hröð uppbygging hinna tveggja nýju skóla getur orðið. Að svo mæltu legg ég til, herra forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Ég leyfi mér að þakka hæstv. menntmrh. og hæstv. ríkisstj. í heild fyrir flutning þessa frv. um stofnun nýrra menntaskóla. Veit ég, að aðrir hv. þm. Vestf. munu taka undir þær þakkir. Með þessu spori hefur verið tekið á þessum þýðingar miklu málum af stórhug og framsýni. Hinir nýju menntaskólar munu stuðla að nauðsynlegri fjölgun menntamanna og vaxandi hagnýtingu vísinda og tækni á hinum ýmsu sviðum íslenzks þjóðlífs. Vísindin eru í dag ekki aðeins hyrningarsteinn heilbrigðisþjónustu og heilsugæzlu, heldur aflgjafi hvers konar athafnalífs og verklegrar og andlegrar þróunar. Nýir, fullkomnir og myndarlegir skólar gegna þess vegna þýðingarmiklu framtíðarhlutverki í hinu íslenzka þjóðfélagi. Það er mjög þýðingarmikið, að nýir menntaskólar eiga skv. þessu frv. að rísa og starfa í hinum ýmsu landshlutum. Ég er þess fullviss, að menntaskóli á Vestfjörðum muni verða þar merk menningarmiðstöð til ómetanlegs gagns fyrir þennan landshluta og þjóðina í heild. Ég tel það sérstaklega þýðingarmikið, að skólinn á að verða heimavistarskóli. Það mun eiga sinn þátt í því að stuðla að því, að skólinn verður sóttur af fólki víðs vegar frá af landinu. Tvær aths. vildi ég leyfa mér að gera við frv. Í fyrsta lagi, að betur færi á því að það væri beinlínis tekið fram í frv., að Menntaskólinn á Vestfjörðum skuli reistur á Ísafirði. Enginn annar staður hefur komið til greina í þessu efni og því rétt að ákveða hann þegar með þessum lögum. Í öðru lagi virðist óþarft og óeðlilegt að taka það sérstaklega fram um menntaskólana á Vestfjörðum og Austfjörðum, að þá skuli stofna, þegar fé sé veitt til þeirra á fjárl. Ég leyfi mér að beina því til hv. menntmn., sem fær þetta mál til meðferðar, að hún geri fyrrgreindar breytingar á frv. Ég leyfi mér svo að endurtaka þakkir mínar til hæstv. ríkisstj. fyrir flutning þessa merka menningarmáls. Með því er stigið stórt og gæfusamlegt spor í skóla– og menningarmálum Íslendinga.



Herra forseti. Ég kveð mér hér hljóðs til þess að lýsa ánægju minni yfir því frv. hæstv. ríkisstj. um breyt. á l. um menntaskóla, sem hér er til umr.,og stuðningi við það. Eins og kunnugt er, hef ég á þrem undanförnum þingum borið fram ásamt hv. 4. þm. Sunnl. frv. til breytinga á þessum sömu lögum og áður, en ég átti sæti á þingi, mun hv. 5. þm. Reykv. hafa flutt frv. um fjárveitingar til byggingar annars menntaskóla í Reykjavík. En þessi frv. hafa ekki náð fram að ganga og síðasta frv. af þessum mun nú vera í öruggri geymslu hjá hv. menntmn. Efni þess frv. er í stuttu máli það, að menntaskólar skuli vera fjórir, tveir í Reykjavík, einn á Akureyri og einn á Laugarvatni, en auk þess skuli stofna einn menntaskóla á Austurlandi og einn á Vestfjörðum, þegar fé er veitt til þeirra á fjárlögum. Þegar efni þessa frv. er borið saman við það, sem hér liggur fyrir frá hæstv. ríkisstj., sést auðvitað strax, að þar er í grundvallaratriðum enginn munur. Í frv. hæstv. ríkisstj. segir að vísu í upphafi, að menntaskólar skuli vera 6, en strax í næstu setningu er því bætt við, að menntaskólarnir á Vestfjörðum og Austurlandi skuli byggðir, þegar fé er veitt til þeirra á fjárl. og er þá ljóst, að sama tilhögun er ráðgerð og við hv. 4. þm. Sunnl. höfðum lagt til í okkar frv. Þess vegna segir það sig sjálft, að ég hef fyrir mitt leyti fyllstu ástæðu til þess að fagna flutningi þessa frv og geri það, eins og ég áðan sagði. Til viðbótar eru í frv. hæstv. ríkisstj. nokkru fyllri ákvæði um önnur atriði, sem eflaust eru til bóta og ég efa ekki, að um þau hefði getað náðst samkomulag við okkur flm. frv. á þskj. 63, ef eftir því hefði verið leitað og samstarfsvilji við okkur hefði verið fyrir hendi, t.d. í hv. menntmn. Þar er t.d. gert ráð fyrir því, að heimilt sé að stofna fleiri menntaskóla í Reykjavík eða nágrenni, þegar fé verður til þess veitt á fjárl. Sú viðbót er vissulega góðra gjalda verð, enda hefur mér a.m.k. aldrei til hugar komið, að bygging eins skóla til viðbótar hér á þessu svæði væri nokkur framtíðarlausn, heldur vildi ég með flutningi frv. undirstrika hitt, að brýnasta þörfin í menntaskólamálunum væri bygging eins menntaskóla í Reykjavík og að sú framkvæmd mætti ekki undir neinum kringumstæðum dragast. Þótt hér sé sú breyting gerð, sem ég áðan gat, dettur mér ekki heldur í hug og vafalaust engum, að með þessu frv. hæstv. ríkisstj. séu menntaskólamálin leyst um alla framtíð. Slíkt getur aldrei átt við um neina lagasetningu og allra sízt þá, sem fjallar um menntunar– og menningarmál ungrar og vaxandi þjóðar. Eins og ég hef áður bent á hér á þessum stað í sambandi við menntaskólamálin, þá eru nemendur menntaskólans í Reykjavík nú um 930 og gamla skólahúsið, sem tekið var í notkun árið 1846, er fyrir löngu orðið of lítið fyrir allan þann fjölda. Þær viðbyggingar, sem reistar hafa verið í grennd við gamla húsið, auka ekki möguleika skólans að neinu marki til þess að taka við fleiri nemendum. Eins og hæstv. menntmrh. áður sagði, er þar fyrst og fremst um að ræða húsnæði, sem gerir kleift að halda uppi viðunandi kennslu í ýmsum sérgreinum, svo sem náttúrufræðigreinum, efnafræði, eðlisfræði og því um líku, en aðstaða til þeirrar kennslu hefur fram að þessu verið mjög óhæg og ekki svarað kröfum tímans. Þrátt fyrir viðbyggingarnar getur því skólinn ekki fjölgað nemendum að nokkru marki. Auk þess hafa skólamenn bent á þá staðreynd, sem nokkuð er rakin í grg. okkar á þskj. 63, að Menntaskólinn í Reykjavík sé nú þegar orðinn a.m.k. nægilega stór og því beinlínis rangt að stefna að frekari fjölgun nemenda í honum. Þeir telja margir, þ.e. skólamennirnir, sem látið hafa í ljós álít sitt um þetta, að heppilegasti nemendafjöldi í slíkum skóla sé 500–600; en ýmsir nefna þó miklu lægri tölu fjölda nemenda, allt niður í 300–350. Allir munu hins vegar, að ég held, vera sammála um, að 900 sé allt of hátt, jafnvel þótt allar aðstæður væru svo sem bezt verður á kosið. Þessi skoðun um nemendafjöldann kemur m.a. mjög glöggt fram af viðtali, sem dagblaðið Vísir birti í gær við skólastjóra allra menntaskólanna af tilefni þess frv., sem hér liggur fyrir til umr. Augljóst er því af þessu, að gamli skólinn getur ekki tekið fleiri nemendur og ekki heldur er æskilegt, að hann geri það, jafnvel þótt ástæður væru fyrir hendi. Á hinn bóginn fjölgar alltaf þeim ungmennum, sem getu hafa og ástæður til að sækja um inngöngu í menntaskólana og er þannig sýnt, að bygging nýs menntaskóla, er hér knýjandi nauðsyn og raunar orðið of seint að hefja þær framkvæmdir, þar sem full ástæða væri til að létta á þeim skóla, sem fyrir er og fjölgunarmöguleikar eru nú engir. Menntaskólinn á Laugarvatni hefur starfað árum saman skv. heimildarákvæði í gildandi lögum og eru því ákvæði frv. um hann aðeins formbreyting til samræmis við ríkjandi ástand, svo sem einnig var í frv. okkar hv. 4. þm. Sunnl. Ég hef áður í sambandi við mál þetta lýst viðhorfi mínu til menntaskólabygginga á Austurlandi og Vestfjörðum og skal því fara fljótt yfir sögu um það nú. Að undanförnu hafa hv. Alþingi oft borizt tilmæli frá fólki í þessum byggðarlögum, sem lýsa miklum áhuga og eindregnum vilja fyrir því, að þar megi sem fyrst rísa slíkar menntastofnanir til þess að jafna aðstöðu unglinganna til framhaldsnáms án tillits til þess, hvar á landinu þeir eru búsettir. Þingmenn þessara kjördæma hafa einnig borið fram lagafrv. í samræmi við þessar óskir. Og ég vil segja, að mér finnst það sanngirniskrafa, að íbúar Vestfjarða og Austfjarða verði að þessu leyti settir við sama borð og aðrir landsmenn. Svo hljóta að mínum dómi allir þeir að hugsa, sem í einlægni óska þess, að byggð megi haldast í öllum landshlutum og jafnast, eftir því sem frekast er kostur, en aðstaðan til mennta hlýtur ávallt að verða eitt grundvallaratriði þessa máls. Ýmsir hafa talið mikil vandkvæði á, að því yrði við komið að starfrækja góða menntaskóla í þessum fámennari landshlutum, einkum vegna þess, að þar verði ekki nægur kostur hæfra kennara. Vel má vera, að við talsverða örðugleika verði að glíma í þessu efni fyrst í stað, en ég trúi því ekki, að þeir séu óyfirstíganlegir, ef raunverulegur vilji er fyrir hendi til að greiða úr þeim. Á það hefur líka verið bent, að þessar sömu röksemdir voru uppi hafðar, þegar fjallað var um stofnun menntaskólanna á Laugarvatni og Akureyri, en vel hefur rætzt úr erfiðleikunum þar og svo hygg ég, að enn muni fara, þegar til kemur. Um þörf okkar Íslendinga fyrir bætta aðstöðu til framhaldsmenntunar er óþarfi að fjölyrða, hún er öllum svo ljós og almennt viðurkennd. Þær breytingar, sem eru að verða á þjóðfélagsháttum víðast hvar og þá ekki hvað sízt hér á landi, auka þörf okkar á sérmenntuðu fólki í margvíslegum greinum. Við lifum á tíma sérhæfingar og það, sem einu sinni þótti gott og gjaldgengt, eins og það að vera læknir, lögfræðingur, prestur og auk þess „smiður, kóngur, kennarinn, kerra, plógur, hestur,“ - -það svarar ekki lengur til þeirra hugmynda, sem Íslendingar í dag hafa um nútímaþjóðfélag. Batnandi þjóðarhagur byggist í vaxandi mæli á því, að vísindi og tækni verði tekin í þjónustu atvinnuveganna miklu frekar, en orðið er. Á því byggist einnig fyrst og fremst hlutgengni okkar meðal þjóða. Þess vegna er það nauðsyn að greiða fyrir því, að sem allra flestir eigi þess kost að afla sér þeirrar menntunar, sem er forsenda þess að geta orðið virkur þátttakandi þessarar framtíðaruppbyggingar. Menntaskólarnir eru þar nauðsynlegur hlekkur, en jafnframt þarf auðvitað að efla aðrar greinar skólamálanna og þá vitanlega ekki hvað sízt háskólans, sem þarf að geta leitt til farsælla lykta þá fræðslu, sem menntaskólanámið er undirbúningur að. Þegar frv. okkar hv. 4. þm. Sunnl. var hér síðast til umr., fannst mér mega skilja það á máli hæstv. menntmrh., að flutningur þess væri óþarfur, a.m.k. að því er við kæmi nýjum menntaskóla í Reykjavík, þar sem hæstv. ríkisstj. hefði þegar ákveðið að byrja byggingu nýs skólahúss og var nefndur til staðurinn, þ.e. Hamrahlíð í Reykjavík, þar sem slík bygging hafði áður verið ráðgerð. Ég gat ekki skilið það þá, hvernig slíkt mætti verða, að hæstv. ríkisstj. gæti ákveðið fjölgun menntaskólanna án lagaheimildar eða hafið byggingu skólahússins án fjárveitingar. Að vísu skal ég viðurkenna, að ég vantreysti ekki þá fremur en nú, hæstv. menntmrh. til góðra hluta á sviði menningarmálanna, því að ég veit, að hann hefur skilning á mikilvægi þeirra, enda sjálfur hámenntaður skólamaður. En einmitt vegna þess fannst mér afstaða hans ákaflega undarleg og taldi það ekki bera vott um heppileg vinnubrögð fyrir framgang málsins að neita að afla lagaheimildar eða neita stuðningi við að afla lagaheimildar í því skyni að bæta úr brýnustu þörfinni í þessum efnum, þegar fram var komið á Alþingi frv. í þá átt. Og ég mun af þessu tilefni hafa látið einhver orð falla í þá átt, að ég teldi, að Alþingi ætti ekki að afsala sér því frumkvæði, sem það jafnan hefur haft um skipan skólamála hér á landi. Ég taldi þá og tel enn, að allar meiri háttar breyt. í skólamálunum eigi að fara þannig fram og hljóti fara þannig fram, að Alþingi veiti lagaheimild og ákveði fjárveitingar, en hlutverk hæstv. ríkisstj. sé að gera það, sem Alþingi hefur fyrir mælt, en að ekki sé farið að á hinn veginn, að hæstv. ríkisstj. ákveði sjálf framkvæmdir án afskipta Alþingis. Og ég var satt að segja dálítið ósáttur við hæstv. menntmrh. og stjórnarsinna hér á hv. Alþingi út af þessu. Þeim meiri er ánægja mín nú yfir því að verða þess var, að þessi mun ekki hafa verið tilgangurinn. Það hefur líklega alltaf verið ætlunin að afla lagaheimildar, en hefur bara af einhverjum ástæðum ekki verið talið henta að samþ. fram komið frv. um þetta efni fyrr en nú, að það er borið fram af hæstv, ríkisstj., annaðhvort þetta eða hæstv. ríkisstj. hefur séð að sér og hætt við að ganga fram hjá Alþingi. Hvort veldur, skiptir vitanlega engu máli. Aðalatriðið er hitt, að nú standa vonir til þess, að úrbætur fáist í þessu mjög svo aðkallandi máli og að svo megi skipast, að allir eigi menntaskólanáms kost, sem uppfylla hæfileg skilyrði. Við þurfum á öllu því fólki að halda, sem hefur hæfileika til framhaldsnáms og aðstæður til þess að öðru leyti. Þess vegna fagna ég þessu frv. og óska þess, að það megi fá skjóta og jákvæða afgreiðslu hér á hv. Alþingi.



Herra forseti. Ég vil taka undir það, sem hv. 11. þm. Reykv. (EÁ) sagði um þetta frv. almennt og hef engu við það að bæta. En ég kvaddi mér hljóðs til þess að lýsa sérstakri ánægju yfir því, að með þessu frv., ef að lögum verður, er tekin sú stefna, föst og ákveðin, að stofna menntaskóla á Austurlandi, en stofnun menntaskóla á Austurlandi hefur lengi verið baráttumál Austfirðinga og við þm. Austf. höfum flutt það málefni oftar en einu sinni hér á hv. Alþingi. Nú vona ég, að úr þessu verði, þar sem hæstv. ríkisstj. hefur tekið ákvæði um þetta efni upp í menntaskólafrumvarpið. Ég veit, að ég mæli fyrir munn okkar allra þingmanna af Austurlandi, sem stöndum að flutningi frv. um menntaskóla á Austurlandi á öðru þskj., þegar ég lýsi ánægju minni yfir þessu. Lögfesting menntaskólans á Austurlandi er stór atburður og áreiðanlega þýðingarmikill áfangi í menningarmálum Austurlands og við vonum, að það muni ekki líða á löngu, unz byrjað verður að framkvæma lögin og koma skólanum upp. Þörfin fyrir menntaskólana vex óðfluga, eins og ýmsir ræðumenn hafa bent á hér í dag, miklu örar, en við eigum auðvelt með að gera okkur grein fyrir núna. Og þó að mönnum hafi fundizt á undanförnum árum sem erfiðleikar mundu á því verða að setja á fót menntaskóla á Austurlandi og Vesturlandi, þá hygg ég, að það muni fara í þessum byggðarlögum eins og á Akureyri og í ljós komi, að þeir erfiðleikar eru ekki eins miklir og menn fyrir fram álíta. Ég hef bjargfasta trú á því, að eins fari í þessu tilliti bæði eystra og vestra og fór nyrðra á sinni tíð. Ég vil svo að lokum taka undir það, sem hv. 2. þm. Vestf. (SB) sagði, að ólíkt væri viðfelldnara að breyta til og ákveða blátt áfram í þessum lögum, að stofna skuli menntaskála á Vestfjörðum og Austurlandi, en að skilyrðisbinda það, eins og gert er í frv., við fjárveitingu í fjárl. Það væri eðlilegra að ganga hreint til verks í þessu, eins og hann benti á og vil ég taka undir það. En ég endurtek ánægju mína yfir því, að skólastofnun á Austurlandi skuli hafa verið tekin inn í frv.



Herra forseti. Hæstv. ríkisstj. hefur farið fram á það við stjórnarandstöðuna, að hér væri gengið frá ýmsum málum í dag, áður en þinginu væri gefið páskaleyfi og skal ég ekki eyða tíma hv. þd. með því að halda langa ræðu um þetta mál, aðeins vildi ég segja um það örfá orð. Hæstv. ríkisstj. hefur tekið þann kost að flytja frv. til laga um menntaskóla og marka þar með nokkra stefnu í þeim málum í næstu framtíð og afgreiða þar með í raun og veru þau þrjú menntaskólafrumvörp, sem nú liggja fyrir þinginu. Ég held, að við flm. þessara frv. höfum ekkert við þessa aðferð hæstv. ríkisstj. að athuga og raunar get ég tekið undir það, að það hafi verið skynsamlegt úrræði að afgreiða þessi frv. öll þannig með einu. Ann ég hæstv. ríkisstj. þess vel að hafa gert þessi góðu mál að sínum og skal ég aðeins bæta því við, að það hefði gjarnan mátt nokkru fyrr vera. Með þessu frv. er því slegið afdráttarlaust föstu, að menntaskólar skuli vera 6, tveir í Reykjavík, einn á Akureyri, einn á Laugarvatni, einn á Vestfjörðum og einn á Austurlandi skv. 1. málsl. 1. gr. Einnig er því slegið afdráttarlaust föstu, að skólarnir á Austurlandi og Vestfjörðum skuli vera heimavistarskólar. Það er í raun og veru nokkuð sjálfsagður hlutur, að slíkir skólar séu heimavistarskólar, en það er ágætt, að það er beint tekið fram í lagagreininni. En þá kemur að 3. mgr., sem er um það, að menntaskólana á Vestfjörðum og á Austurlandi skuli stofna, þegar fé sé veitt til þess á fjárl. Ég hafði, þegar ég sá þessa mgr. í frv., hugsað mér að bera fram brtt. um, að þessi málsliður félli niður, þar sem ég kom ekki auga á það, hvers vegna þyrfti að taka það sérstaklega fram um þá, en ekki hins vegar um skólann, sem við átti að bætast í Reykjavík? Ég hefði haldið, að eðlilegast væri, að ekkert „þegar“ eða „ef“ væri fremur sett um skólana á Vestfjörðum og Austfjörðum, heldur en um þann skóla, sem lögin, þessi sömu lög, ákveða, að byggður skuli í Reykjavík. Ég held, að ef þessi mgr. er látin standa í frv., geti það valdið efasemdum og tortryggni, máske alveg að óþörfu og eins og hv. tveir alþm. hafa þegar tekið fram, þá mun ég eindregið óska þess, að hæstv. ríkisstj. fallist á, að lagaákvörðunin um stofnun þessara skóla verði fortakslaus og ekki teknir út úr skólarnir á Vestfjörðum og Austfjörðum og þeir bundnir því, að fjárveitingar verði sérstaklega til þeirra upp teknar í fjárlögum. Ég fæ ekki betur séð, en að slíkt þurfi þá alveg eins um skólann í Reykjavík, og ef ekki þarf að taka það fram varðandi þann skóla, þá ætti þess ekki heldur að þurfa um þessa úti á landsbyggðinni. Ég beini því þess vegna til hæstv. menntmrh. og þeirrar n., menntmn., sem tekur nú við málinu, að það verði athugað, hvort ekki verði á það sætzt, að sömu ákvæði gildi um alla þessa nýju skóla, sem þarna er ákveðið að stofna skuli skv. 1. mgr. 1. gr. Að öðru leyti lýsi ég ánægju minni með þetta frv. og mun styðja að því, að þau menntaskólafrumvörp, sem fyrir þinginu liggja, fái afgreiðslu með þessu frv. og tek því jákvæða afstöðu til þess.

Menntmrh. (Gylfi Þ.. Gíslason): Herra forseti. Ég vil láta í ljós þakklæti til þeirra ræðumanna, sem talað hafa, fyrir mjög jákvæðar undirtektir undir þetta frv. og mér er ljúft að veita skýringu á fsp. hv. síðasta ræðumanns um það atriði, hvers vegna svo er kveðið á í frv., að nýjan menntaskóla í Reykjavík skuli stofna, en heimavistarskólana á Vestfjörðum og Austurlandi, þegar fé er veitt til þess á fjárl. Það er alveg ástæðulaust að láta þennan orðalagsmismun verða efni nokkurrar tortryggni eða nokkurrar óánægju. Skýringin er einfaldlega sú, að þegar hefur verið veitt fé á fjárl. til menntaskólans í Reykjavík og þess vegna þótti fært að taka þannig til orða, að menntaskóla skuli stofna í Reykjavík, enda má segja, að bygging hans sé raunverulega hafin með framkvæmdaundirbúningi. Hins vegar hefur enn ekkert fé verið veitt á fjárl. til menntaskóla á Vestfjörðum og Austurlandi og eingöngu af þeim sökum þótti, - ég vil jafnvel segja lögfræðilega, - ekki fært að kveða svo á um það, að þá menntaskóla skuli stofna, þ.e.a.s. áður en nokkurt fé er veitt á fjárl. En ríkisstj. hefur gert ráð fyrir því að hafa í sínum fjárlagatill. fyrir næsta ár tillögur um fjárveitingar til stofnunar þessara heimavistarskóla.



Herra forseti. Ég get verið stuttorður um þetta frv., m.a. vegna þess, að ég á sæti í þeirri hv. n., sem mun fá það til athugunar, en þar sem mjög langur tími er nú liðinn frá því, að visað var til þeirrar n. frv. um menntaskóla, vildi ég segja um þetta örfá orð. Frv. um menntaskóla á ísafirði, sem við Vestfjarðaþingmenn fluttum snemma á þessu þingi, hefur beðið 5 mánuði í n. án þess að vera tekið þar til afgreiðslu. Þó er það ekki svo, að þetta mál hafi ekki borið á góma á fundum n. Hv. form, menntmn., hv. 5. þm. Vesturl., hefur sýnt fullan vilja í því að leysa það mál, svo að allir geti við unað. Hann hefur látið okkur nm. fylgjast með því, hvað ríkisstj. hygðist fyrir í málinu og hann hefur verið milligöngumaður okkar nm. við hæstv. menntmrh. um þessi mál og við höfum beðið og beðið eftir lausn á málinu, að vísu ekki alveg rólegir kannske sumir okkar, en samt beðið eftir því, að till. kæmu frá hæstv. menntmrh. Nú er það frv. komið fram og lýsi ég ánægju minni yfir því, hversu vel hefur tekizt til um lausn þessa máls. Ég tek undir það, sem tveir hv. Vestfjarðaþm. hafa hér sagt, að við erum ánægðir með þessa lausn í öllum aðalatriðum og sjáum árangur af því, sem við höfum beitt okkur fyrir bæði nú og á undanförnum árum. Ég tek líka undir ummæli hv. 2. þm. Vestf. (SB) og hv. 5. þm. Vestf. (HV) um það, að tvö atriði í þessu frv. eru ekki alveg að okkar skapi, enda höfum við rætt um þetta okkar í milli, síðan frv. kom fram. Fyrra atriðið er það, þar sem segir í frv., að menntaskóla á Vestfjörðum og Austurlandi skuli stofna, þegar fé sé veitt til þess á fjárl. Nú hefur hæstv. menntmrh. gefið skýringu á þessu, sem er sú, að þar sem engin fjárveiting hefur enn verið veitt til slíkra skóla, en hins vegar á fjárl. fjárveiting til menntaskóla í Reykjavík, þá hafi það þótt lögfræðilega séð réttara að hafa þetta svona. En hann lýsir jafnframt því yfir, að hæstv. ríkisstj. muni leggja fram tillögur á næsta þingi, á fjárl. fyrir árið 1966, tillögur um fjárveitingar til þessara menntaskóla. Þar með sýnist mér, að hæstv. ráðh. hafi alveg fallizt á okkar sjónarmið, að þetta sé óþarft í frv. og hann sé okkur alveg sammála um þetta. Ég mun því leggja áherzlu á það í menntmn., að þetta ákvæði sé tekið út, enda engin þörf á því, eftir því sem hefur komið fram í ræðu hæstv. ráðh. Um hitt atriðið, að það stendur í frv., að reisa skuli menntaskóla á Vestfjörðum, er það að segja, að allir, sem um þetta mál hafa fjallað utan þings og innan, eru sammála um, að þar komi ekki til greina nema einn staður, Ísafjörður og við erum því algerlega sammála um það, að þarna eigi að standa menntaskóli á Ísafirði, svo að ekki þurfi að koma neinn misskilningur um það, hvar honum er ætlað að vera, og býst ég við, að allir geti fallizt á þá breytingu. Ég vil svo að lokum þakka hæstv. menntmrh. fyrir lausn þessa máls og jafnframt hv. formanni menntmn., 5. þm. Vesturl., fyrir það, að hann hefur beitt sér vel fyrir því að fá góða lausn á þessum málum á þessu þingi.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. því miður fannst mér kenna aðeins keims af undanbrögðum í svari hæstv. menntmrh. varðandi þessa aukasetningu: „þegar fé er veitt til þess á fjárl.“, varðandi Austfjarða- og Vestfjarðaskólana. Hann vitnaði til þess, að þetta hefði ekki þurft að taka fram varðandi menntaskólann nýja í Reykjavík, af því að það væri þegar búið að veita fjárveitingar til hans í fjárl. Þetta er ekki rétt, hæstv. menntmrh. Ég er hér með fjárl. og í þeim segir: „Til byggingar Menntaskólans í Reykjavík.“ Það er til hins almenna menntaskóla. Það hefur engin fjárveiting verið veitt á fjárl. mér vitanlega til nýs menntaskóla í Reykjavík, enda ekki lagaheimild fyrir honum, fyrr en nú með þessu frv., þegar það hefur verið gert að lögum. Ég held því að annaðhvort eigi að standa: þegar fé er veitt til þeirra á fjárl. allra saman, ellegar þá að það sé með öllu óþarft að hafa þessa aukasetningu varðandi hina tvo skólana. Og einmitt eftir yfirlýsingu hæstv. menntmrh. um það, að ríkisstj. sé ráðin í því að veita fé á næstu fjárl. til þessara skóla og ekki síður til Austfjarða- og Vestfjarðaskóla heldur en hinna, þá ætti aukasetningin að mega falla niður. En það hefur ekki fremur verið veitt fé á fjárl. til nýs menntaskóla í Reykjavík heldur en til hinna. Ég er því þeirrar skoðunar enn sem fyrr, að „þegar“ og „ef“ eigi ekki fremur við í lagagreininni um Austfjarða– og Vestfjarðaskólana heldur en hina skólana, sem nefndir eru og mundum við vera miklu sáttari við hæstv. menntmrh., ef hann féllist á, að þetta félli niður.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð, eingöngu til að taka það fram, að það er síður en svo, að ég hefði nokkra tilhneigingu til undanbragða í svari mínu og enn síður til þess að segja ekki satt og rétt um jafneinfalda hluti og hér er um að ræða. Í raun og veru greinir okkur hv. 5. þm. Vestf. ekkert á um efni málsins, þ.e.a.s. til hvaða framkvæmda fé hefur verið veitt. Ástæða þess, að fjárveiting til menntaskóla í Reykjavík er orðuð í fjárl. eins og hún er orðuð, þ.e.a.s. til Menntaskólans í Reykjavík, er eingöngu sú, að skv. lögum er starfandi aðeins einn menntaskóli í Reykjavík og þess vegna er ekki hægt að orða fjárveitingu til menntaskólaframkvæmda í Reykjavík öðruvísi, en þannig. En það hefur öllum hv. alþm., fjvn. og öllum hv. alþm., verið ljóst, enda marggerð grein fyrir því í fjvn. og í fjárlagaumr. hér, að hluta þeirrar fjárveitingar, sem um er að ræða, ætti að nota til þess að hefja byggingarframkvæmdir við nýjan menntaskóla í Reykjavík. Um nokkurt skeið var það nokkur spurning, hvort þessi nýi menntaskóli ætti fyrst um sinn að vera hluti af gamla menntaskólanum, þ.e. lúta stjórn gamla menntaskólans og það mun um þetta, sem nokkur orð hafa fallið milli okkar hv. 11. þm. Reykv. (EÁ) á sínum tíma, þ.e. hvort láta ætti nýjan menntaskóla, sem aðeins starfaði í 5–6 kennslustofum, fá sérstakan skólastjóra, sérstakan rektor og sérstaka skólastjórn, eða hvort hann ætti áfram að vera undir stjórn gamla menntaskólans. Um þetta þurfti að taka sjálfstæða ákvörðun og það er þegar nokkuð síðan ég tók þá ákvörðun, að þegar nýr menntaskóli tæki til starfa í Hamrahlíð, skyldi hann fá sérstaka skólastjórn, þá skyldi honum verða skipaður sérstakur rektor. En til þess að það væri unnt, var auðvitað nauðsynlegt að lögheimila stofnun annars menntaskóla í Reykjavík. Það var vel framkvæmanlegt að hefja byggingu nýs menntaskóla í Reykjavík með fjárveitingu, eins og gert hefur verið, vegna þess að sá skóli á að annast menntaskólafræðslu lögum samkvæmt. Hins vegar mundi ekki hafa verið hægt að fá nýjum menntaskóla í Reykjavík sjálfstæða stjórn, þ.e.a.s. gera hann að sjálfstæðri stofnun, nema með lagasetningu, en það er einmitt slík heimild, sem gert er ráð fyrir að æskja með því frv., sem hér hefur verið lagt fram. Ég vona, að hv. 5. þm. Vestf. taki nú, að gefnum þessum viðbótarskýringum, fyrri skýringu mína á orðalagi frv. gilda og ég get ekki annað en endurtekið, að ég vona, að þeir menn, sem eru sérstakir áhugamenn um stofnun menntaskóla á Vestfjörðum og á Austurlandi, misskilji á engan hátt það orðalag, sem haft er á frv. varðandi þetta, vegna þess að ástæðan er eingöngu formleg. að það þótti ekki fært að kveða á um skyldu til stofnunar menntaskóla á þessum stöðum, meðan ekkert fé hefði enn verið veitt til þess í fjárl. En það get ég endurtekið, að í till. ríkisstj. til næstu fjárl. munu verða till. um fjárveitingar til heimavistarskóla á Vestfjörðum og á Austurlandi.



Herra forseti. Þær breytingar, sem þetta frv. til l. um breyt. á l. um tekjustofna sveitarfélaga, felur í sér, eru þessar: Í fyrsta lagi samkv. 2. gr. frv., að persónufrádráttur er hækkaður um 30%. Hann hækkar úr 25 þús. kr. hjá einhleypum í 32.500, hjá hjónum úr 35 þús. upp í 45.500 og fyrir hvert barn á framfæri úr 5 þús. upp í 6.500 kr. Í þessu sambandi vil ég taka það fram, sem drepið er á í grg. fyrir frv. um breyt. á l. um tekjuskatt og eignarskatt, sem hér liggur einnig fyrir hv. Alþ., að Efnahagsstofnunin hefur framkvæmt athugun á því, hverjar breytingar hafa orðið á vinnutöxtum verkamanna, sjómanna og iðnaðarmanna frá árinu 1963–1964. Það er áætlun Efnahagsstofnunarinnar, að vinnutaxtabreytingar hafi að meðaltali valdið um 23% hækkun launa hjá þessum þremur stéttum á tímabilinu. Ef hins vegar litið er á framfærsluvísitöluna, er meðalvísitala ársins 1963 134.67 stig, en árið 1964 160.67 stig. Hækkun milli þessara tveggja ára var því 19.3% . Í öðru lagi felur þetta frv. í sér breytingu á útsvarsstiganum samkv. 3. gr. frv. og breyting er í rauninni í tvennu lagi. Í fyrsta lagi: Nú eru tvö útsvarsþrep, þ.e.a.s. 20% og 30%, en lagt til hér, að bætt verði við því þriðja, 10%, þannig að þau verði 10%, 20% og 30%. Í öðru lagi, að bilin verði breikkuð. Nú eru lögð 20% á fyrstu 40 þús. kr. útsvarsskyldra tekna og 30% á það, sem umfram er. Samkv. frv. verða lögð 10% á fyrstu 20 þús., 20% á næstu 40 þús. og 30% á það, sem þar er umfram. Til skýringar vil ég geta þess, að fyrir hjón með tvö börn yrði þá útkoman þessi: Persónufrádráttur hækkar úr 45 þús. upp í 58.500, en 30% álagið kemur fyrst á tekjur yfir 60 þús. í stað 40 þús. áður. Þegar maður tekur þetta saman, koma eftir núgildandi l. 30% eða hámarkið á tekjur yfir 85 þús. kr., en eftir frv. á tekjur yfir 118.500 kr. Í þriðja lagi er breyting á því framlagi, sem jöfnunarsjóði sveitarfélaga er sjálfum ætlað. Það er nú samkv. gildandi l. 1% af tekjum sjóðsins, áður en úthlutað er til sveitarfélaganna, en lagt til, að verði hækkað í 3%. Ástæðan er þessi: Á s.l. ári gátu allmörg sveitarfélög gefið nokkurn afslátt frá útsvarsstiganum. Í Reykjavík og ýmsum fleiri kaupstöðum var sá afsláttur t.d. 9%. Með þeirri miklu hækkun á persónufrádrætti og breytingu á útsvarsstigum, sem lagt er til, að gerð verði með þessu frv., má búast við minni afslætti hjá sveitarfélögunum frá þessum útsvarsstiga eða útsvarsreglum. Nú er svo ákveðið í l, um tekjustofna, að ef eitthvert sveitarfélag nær ekki áætlaðri útsvarsupphæð sinni með því að nota gildandi útsvarsstiga og álagningarreglur að viðbættum 20%, er það eitt af hlutverkum jöfnunarsjóðs sveitarfélaga að greiða aukaframlag. Til þessa ákvæðis hefur hingað til ekki þurft að taka. En ef jafnmiklar breytingar verða gerðar á útsvarsreglunum og hér er gert ráð fyrir, má gera ráð fyrir því, að einhver sveitarfélög þurfi að leita á náðir jöfnunarsjóðs vegna þess, að hærra álag á útsvarsstiga, en 20%, er sveitarfélögunum óheimilt. Þegar höfð er hliðsjón af því, að á s.l. ári var jöfnunarsjóður sveitarfélaga með nokkrum halla, vegna þess að hann hljóp undir bagga af öðrum ástæðum, en þessum með nokkrum sveitarfélögum, en hallinn nam 1 millj. 277 þús. kr., þá er það augljóst, að það verður að auka nokkuð tekjur hans af óskiptu fé, til þess að hann sé þess megnugur að standa undir slíkri hjálp, ef til þarf að taka. Þess vegna er gert ráð fyrir því, að hann fái af óskiptu 3% í stað 1%. Í sambandi við þessar till. hafa menn reynt að gera sér grein fyrir því, hvernig sveitarfélögin stæðust þessar breytingar á útsvarsstiga og hækkanir á persónufrádrætti og hafa skýrsluvélar ríkisins og Reykjavíkurborgar reiknað út nokkur dæmi þar og önnur svo verið áætluð, í framhaldi af þessum útreikningum. Það liggur að vísu ekki endanlega fyrir, hversu miklu nema heildartekjur framtaldar í Reykjavík nú að þessu sinni. En líkur benda til þess, að heildartekjur framtaldar og eru þá talin bæði einstaklingar og félög og atvinnurekstur, muni nema um 30% hærri upphæð en árið áður. Miðað við þessa aukningu á framtöldum tekjum, - ég vil taka það skýrt fram, að ég tala hér um framtaldar tekjur, það er ekki vist, að tekjur í heild í bæjarfélaginu hafi aukizt sem þessu nemur, á því er enginn vafi, að stofnun og starfsemi rannsóknardeildar ríkisskattstjóra hefur haft í ýmsum tilfellum veruleg áhrif til bættra framtala, - en ef við miðum við, að framtaldar tekjur í heild, bæði einstaklinga og fyrirtækja, séu um 30% hærri fyrir árið 1964 en 1963, má gera ráð fyrir, að Reykjavík muni nægja þessi útsvarsstigi og þessi persónufrádráttur og geta gefið væntanlega 5–6% afslátt í stað 9% í fyrra. Svipuð útkoma mundi væntanlega verða um nágrannakaupstaði eins og Hafnarfjörð og Kópavog og til eru kaupstaðir, sem mundu væntanlega geta gefið meiri afslátt og hafa gefið hærri prósentuafslátt, en Reykjavík á undanförnum árum, sérstaklega í fyrra. Allmargir kaupstaðir er talið að muni ná sinni útsvarsupphæð án nokkurs álags, en örfáir er talið að þurfi að bæta einhverju álagi þar ofan á. Varðandi sveitahreppa er hins vegar ekki gert ráð fyrir, að þeir mundu þurfa álag á stiga, þegar miðað er við það, hversu mikinn afslátt frá útsvarsstiga flestir þeirra hafa getað gefið á undanförnum árum. Þó vil ég taka það fram sérstaklega, að ýmsir forráðamenn fámennra sveitarfélaga eða sveitarhreppa munu vera áhyggjufullir út af því, að persónufrádrátturinn sé hækkaður eins mikið og hér er gert ráð fyrir og hræddir um verulegt tekjutap sinna sveitarfélaga, þannig að þar þurfi álag á stigann til að koma, en um þetta er erfitt að fullyrða að svo stöddu. Ég legg til, að þessu frv. sé vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Það væri freistandi í sambandi við þetta frv. að ræða nokkuð almennt um skattamálastefnu og skatta hæstv. ríkisstj., en þar sem þetta er hins vegar seinasti þingdagurinn fyrir páska fríið og ætlunin er að afgreiða nokkur mál hér á eftir, skal ég sleppa því að sinni, en minnast aðeins nokkrum orðum á það frv., sem hér liggur fyrir. Ég held, að það megi óhætt segja það um það frv., sem hér er til umr. og svipað frv., sem var rétt áðan til umr. í Ed. um tekjuskattinn, - ég hygg, að það sé óhætt að segja það um þessi frv. bæði, að þau valda verulegum vonbrigðum. Menn munu minnast þess, að þegar kunnugt var um hinar miklu skattaálögur á s.l. sumri, voru gefin mjög hátíðleg loforð um það, bæði af hálfu hæstv. ríkisstj. og stuðningsmanna hennar, að nú skyldu skatta- og útsvarsl. tekin til mjög rækilegrar endurskoðunar og tekjuskattur og útsvör lækkuð verulega frá því, sem verið hafði á s.l. ári. Nú blasir það hins vegar við, hverjar efndirnar verða á þessum loforðum, a.m.k. eins og hæstv. ríkisstj. hugsar sér þær og efndirnar eru þá í stuttu máli þær, að tekjuskattur og sérstaklega útsvar munu hækka í krónutölu frá því, sem var á s.l. ári, þó að tekjurnar hafi varla hækkað meira, en sem nemur dýrtíðaraukningunni. Þetta þýðir það, að á þessu ári mega menn búast við því að greiða talsvert hærri útsvör í krónutölu, en þeir gerðu á s.l. ári, án þess að nokkuð liggi fyrir um það, að gjaldgeta manna verði meiri í ár, en hún var í fyrra. Þvert á móti bendir ýmislegt til þess að óbreyttum ástæðum a.m.k., að gjaldgetan sé heldur þrengri nú, en var jafnvel á s.l. ári, sem stafar m.a. af hinum þungu skattabyrðum, sem menn urðu að greiða s.l. ár og sumir að safna skuldum þess vegna, einnig vegna þess, að ýmsir aðrir skattar hafa verið hækkaðir, sem leggjast á almenning og minni ég þar m.a. á, að fasteignagjöldin hafa hækkað, a.m.k. tvöfaldazt, í mjög mörgum bæjarfélögum og því fylgja að sjálfsögðu auknar álögur fyrir fjölmarga skattgreiðendur. En það, sem kemur til með að liggja hér fyrir, er það, að efndirnar á þessum hátíðlegu loforðum um skatta- og útsvarslækkun, sem gefin voru af hálfu stjórnarflokkanna á s.l. sumri, verða þær, að skattarnir eða a.m.k. útsvörin koma í velflestum tilfellum til þess að hækka í krónutölu, án þess að nokkrar sannanir liggi fyrir um það, að gjaldgeta viðkomandi skattþegna hafi nokkuð aukizt. Ég held, að það sé ekki sterkt til orða tekið, að þessar efndir á þessum loforðum ríkisstj. komi til með að valda verulegum vonbrigðum. Ekki sízt held ég, að þessi vonbrigði verði almenn í sambandi við útsvörin, vegna þess að þau eru þær álögur, sem leggjast hvað tilfinnanlegast á skattgreiðendur með lægri tekjur og miðlungstekjur, einmitt þá skattgreiðendur, sem helzt hefðu haft þörf fyrir það að fá verulega lækkun. Ég skal hins vegar viðurkenna það, sem verður haldið fram sem rökstuðningi fyrir því, að þessar álögur eru hafðar svona háar áfram, að sveitarfélögin þurfa að sjálfsögðu á verulegum tekjum að halda. Og í sambandi við útsvörin er það orðin brýn nauðsyn, að tekjustofnar og raunar líka verkefni sveitarfélaganna verði tekin til nýrrar og ýtarlegrar endurskoðunar. Ef það er ætlun manna að láta halda sveitarfélögunum áfram í því horfi, sem nú er og jafnvel frekar efla þau og styrkja, eins og ég persónulega álít, að sé rétt, verður það að sjálfsögðu ekki gert á annan veg, en sjá þeim fyrir sæmilegum tekjustofni, svo að þau geti risið undir þeim verkefnum, sem þeim er ætlað að sinna. Og þess vegna held ég, að menn hljóti að vera sammála um það, að útsvarið í núverandi mynd sinni er ekki lengur fullnægjandi tekjustofn til þess að rísa undir þörfum sveitarfélaganna að þessu leyti, og þess vegna verði að leita eftir nýjum leiðum til þess að tryggja þeim sæmilega afkomu og til þess að þau geti rækt þau verkefni, sem þeim eru sérstaklega ætluð. Í því sambandi hygg ég, að það komi mjög til athugunar, sem oft hefur verið minnzt á, að sameina tekjuskattinn og útsvörin í einn skatt og láta sveitarfélögin hafa þann skatt til umráða. Það gæti einnig komið til athugunar að auka hlutdeild þeirra í söluskatti frá því, sem nú er og svo jafnvel í þriðja lagi að létta af þeim ýmsum gjöldum, sem þau hafa nú og er kannske eins eðlilegt, að ríkið standi að öllu leyti undir, eins og t.d. ýmsum kostnaði við almannatryggingarnar. En þessi mál er orðið brýnt að taka til mjög rækilegrar athugunar, því að sveitarfélögin geta ekki til frambúðar búið við þennan tekjustofn, sem þeim er nú ætlaður, útsvörin, sem eru fyrst og fremst lögð á lágtekjufólk og miðlungstekjufólk, eftir að ríkið er áður búið að taka sinn hluta af launum þess með tekjuskattinum. Það er hins vegar rétt, að eins og nú er komið verður ekki hægt að leysa vanda sveitarfélaganna með slíkri endurskoðun á þessu ári. Til þess er ekki tími, og þess vegna verður að fara einhverja bráðabirgðaleið til þess að tryggja þeim tekjur, ef það á að vera auðið að lækka útsvörin nokkuð að ráði frá því, sem ætlazt er til í þessu frv. Og ég hygg, að sá vandi sé ekki eins erfiður og ýmsir kunna að halda, vegna þess að það liggur ljóslega fyrir, að fjárl., eins og þau voru afgreidd frá þinginu, eru með verulegum greiðsluafgangi og þess vegna er ekki óeðillegt, þó að ríkið láti eitthvað meira fé af hendi rakna til jöfnunarsjóðs sveitarfélaganna, en það gerir nú með þeim hluta af söluskattinum, sem sjóðurinn fær. Ég vil í þessu sambandi minna á það, að þegar söluskattshækkunin var til meðferðar hér á þingi í vetur, lögðum við framsóknarmenn til, að talsvert meiri hluta hans yrði varið til sveitarfélaganna en gert er og ef á þá tillögu hefði verið fallizt, hefði verið auðið að lækka útsvörin verulega frá því, sem gert er ráð fyrir í þessu frv. Nú kunna ýmsir að segja, að síðan fjárl. voru afgreidd hafi ýmsum nýjum útgjöldum verið bætt á ríkissjóðinn, eins og launahækkun til opinberra starfsmanna, ýmsum uppbótum og öðru þess háttar. En þessu er því að svara, að ríkisstj. hefur mætt þessum auknu útgjöldum með því að skera niður framlög til verklegra framkvæmda um 20%, svo að þrátt fyrir þessi auknu útgjöld stendur það eftir sem áður að, að óbreyttum ástæðum, ef ekki neitt ógurlegt kemur fyrir, muni verða mjög verulegur greiðsluafgangur hjá ríkinu á þessu ári, eins og verið hefur flest undanfarin ár. Og það er miklu eðlilegra, en ríkið fari að safna þannig í sjóði með óeðlilegum skattaálögum, að þessu fé verði varið þannig, að sveitarfélögunum verði gert auðvelt að lækka útsvörin verulega frá því, sem gert er ráð fyrir í þessu frv. Ég vil rétt aðeins nefna það sem dæmi um þá skattamálastefnu, sem hæstv. ríkisstj, hefur fylgt á undanförnum árum, að t.d. árið 1962 nam greiðsluafgangurinn hjá ríkissjóði mun meiri upphæð, en öll útsvör, sem einstaklingar greiddu í landinu á því ári og svipuð mun einnig hafa verið niðurstaðan á árinu 1963. Greiðsluafgangur umfram tekjur ríkisins á þessum 2 árum varð það mikill, að það svaraði hærri upphæð, en þeirri sem einstaklingar greiddu í útsvar í öllu landinu. Og þar sem fjárl. í ár eru tvímælalaust afgr. í sama anda og fjárl. fyrir þessi 2 ár, hefur ríkið tvímælalaust möguleika til að hlaupa hér undir bagga með sveitarfélögunum, greiða sérstaka fjárhæð í jöfnunarsjóðinn og gera þeim þar með auðvelt að lækka útsvörin verulega frá því, sem lagt er til í þessu frv. En það hygg ég, að sé alveg óhætt fyrir menn að gera sér ljóst, að ef svo fer, sem að er stefnt í þessu frv., að útsvör hækka í krónutölu til viðbótar við ýmsa aðra skatta, sem hafa hækkað, eins og fasteignagjöldin og án þess að greiðslugeta skattþegnanna verði nokkuð ríflegri á þessu ári en hefur verið á síðasta ári, hlýtur það að leiða til þess, að þær kröfur, sem stéttarfélögin verða að gera um kauphækkun í sambandi við hið svokallaða júnísamkomulag, hljóta að verða mun hærri en ella. Þess vegna vil ég skora á hæstv. ríkisstj. að taka þetta mál að nýju til athugunar og með það fyrir augum að lækka útsvörin verulega frá því, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., m.a. með því að hækka frádráttinn og fjölga þrepunum og koma þannig til móts við launþegana og þær kröfur, sem þeir bera nú fram. En ég held, að það sé yfirleitt öllum ljóst, sem nokkuð þekkja til afkomu almennings í landinu, að þrátt fyrir það, þótt kaupgjald hafi nokkuð hækkað í krónutölu, er gjaldgetan eða greiðslugetan sízt meiri á þessu ári, en var á s.l. ári, heldur áreiðanlega í mörgum tilfellum minni. Og ef það á svo að bætast við, að menn eiga að greiða hærri útsvör í krónutali en á s.l. ári til viðbótar öðrum sköttum, hlýtur það óhjákvæmilega að leiða til þess, að menn verða að krefjast meiri kauphækkana ,en ella. Til þess að koma í veg fyrir það vil ég þess vegna enn skora á hæstv. ríkisstj. að taka þetta mál til nýrrar athugunar hér í þinginu með það fyrir augum að lækka útsvörin verulega og það á vel að vera hægt, ef vilji er fyrir hendi hjá hæstv. ríkisstj., vegna þess að fjárl. eru afgreidd raunverulega með verulegum greiðsluafgangi og ríkið getur þess vegna komið hér nokkuð til móts við sveitarfélögin.



Herra forseti. Frv. þetta um tekjustofna sveitarfélaga, sem nú hefur verið lagt fram á hv. Alþ., flytur ekki mikinn boðskap, ég held ekki neinn fagnaðarboðskap fyrir þá, sem hafa vænzt þess, að frá þessu þingi kæmi ný skattalöggjöf, sem létti byrðum, a.m.k. útsvarsbyrðum, á lægstu tekjur og miðlungstekjur. Ég tók eftir því, að hæstv. fjmrh. hafði ekki heldur nein stór orð um það, að þetta frv. fæli í sér neinar verulegar lækkanir á útsvarsbyrðunum og í aðalmálgagni ríkisstj. sé ég í morgun, að þar er ekki viðhaft neitt orðbragð um það, að nú sé hér á ferðinni skattalækkunarfrv., hvorki að því er snertir tekjuskattinn né útsvörin, heldur er það orðað mjög varfærnislega, þ.e. frv. til lagfæringar skatta og útsvara. En orðið „lagfæringar“ gefur þó að vísu einhverjar vonir og það er hægt að heimfæra á þann veg, að þó að það blasi örugglega við sem staðreynd, að menn fá samkv. þessu frv. a.m.k. eins há útsvör að krónutölu og s.l. ár og í flestum tilfellum sjálfsagt nokkru hærri, er hitt a.m.k. samkv. þeim töflum, sem fylgt hafa á athugunarstigi þessa máls og ég hef fengið tækifæri til þess að sjá, þá er dæmi þar sýnt um, að hundraðshluti útsvaranna verði aðeins lægri í ár en í fyrra og það einasta, sem réttlætir þá að viðhafa orðið „til lagfæringar útsvara“. Hæstv. ráðh. gerði grein fyrir þessum þremur breytingum, sem gerðar eru á frv. frá gildandi útsvarslöggjöf, og skal ég ekki fara nánar út í það. Ég tel þetta frv. frá sjónarmiði lágtekjufólks algerlega ófullnægjandi lagfæringu og leiðréttingu frá því, sem gildandi löggjöf markaði þessum málum básinn. Ég get raunar ekki sagt, að í frv. felist nein leiðrétting eða lagfæring, því að nánast er um það eitt að ræða, að álagningarreglur eru nú færðar til samræmis við áætlaðar auknar tekjur á árinu 1965 móts við tekjur ársins 1964 og þá miðað við krónutöluna, eftir því sem menn nú geta áætlað tekjurnar. Það er búizt við því, að tekjur hafi hækkað milli 20 og 30% hjá mönnum þarna á milli ára og það er gerð hækkun, sem nemur 30% á persónufrádrættinum. Þetta er því nokkurn veginn hnitmiðuð lagfæring á útsvarsstiga og álagningarreglum miðað við hinar auknu tekjur, sem menn þykjast nú vita um, að um sé að ræða í krónutölu frá árinu á undan. Það er sagt frá því í niðurlagsorðum aths. frv., að ríkisstj. hafi átt viðræður við fulltrúa Alþýðusambands Íslands um breytingar þessar. Aths. þær, sem fulltrúarnir báru fram, koma til athugunar við meðferð málsins á Alþ. Jú, það er rétt, að fulltrúar frá Alþýðusambandinu hafa átt tvisvar viðræður við ráðh. úr ríkisstj. um þetta mál, meðan það var á undirbúningsstigi. Ég tel ekki rétt að gefa hér neina skýrslu um þessar viðræður. Þær eru algerlega á byrjunarstigi og í raun og veru mjög skammt áleiðis komnar og þó taldi ríkisstj. rétt að leggja frv. um tekju- og eignarskatt og um tekjustofna sveitarfélaga fram, þó að þessar viðræður hefðu engan árangur borið á þessu stigi, enda hafa þær ekki sett neitt svipmót á þessi frv. Þau eru flutt og lögð hér fram fyrir þingið í þeim búningi, sem þau komu frá hæstv. ríkisstj. Hvort framhald þessara viðræðna getur leitt til nokkurra lagfæringa á frv., að því er varðar skattlagningu láglaunafólks eða fólks með upp í miðlungstekjur, skal ég ósagt láta, enda hefur ekki á það reynt enn þá. En ekki blæs nú liklega með það. Alþýðusamband Íslands hélt nýlega ráðstefnu um launa- og kjaramál og þar var gerð samþykkt um útsvars- og skattamál og nefnd Alþýðusambandsins veitti umboð til þess að hefja viðræður við hæstv. ríkisstj., m.a. um þau mál. Sá umræðugrundvöllur, sem þar var lagður af hendi Alþýðusambandsins, er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Jafnframt verði teknar upp samningaviðræður við ríkisstj. um eftirfarandi: 1. Lækkun útsvara og skatta af lágtekjum og miðlungstekjum, þannig að þurftartekjur séu almennt útsvars- og skattfrjálsar. Skattþrepum verði fjölgað og skattar og útsvör innheimt jafnóðum og tekjur falla til. Jafnframt verði skattar og útsvör á gróðarekstur hækkaðir og ströngu skattaeftirliti framfylgt.“ Hér sjá menn, að það er svo fjarri því, að lágtekjur og miðlungstekjur verði skattfrjálsar, að persónufrádrátturinn fyrir einhleyping verður aðeins 32.500 kr. Eftir að þeirri tekjuupphæð er náð, er byrjað að seilast eftir útsvörum af tekjum, þegar hreinar tekjur hafa náð þessari upphæð og nái tekjurnar hjá hjónum 45.500 kr., á þar einnig að byrja að seilast eftir útsvari. Frádrátturinn fyrir barn, sem heimilaður er í þessu frv., er 6.500 kr., var áður 5000. Hjón með tvö börn og 60–70 þús. kr. tekjur eru því orðin útsvarsgjaldendur og er þá alveg auðsætt hverjum manni, að þar er faríð of djúpt ofan í vasa fátæks manns, því að 70 þús. kr. duga illa fyrir fæði og húsnæði, þótt engar aðrar lífsþarfir séu teknar með. En á slíkri fjölskyldu hvíla þó þar að auki nefskattar eða bein útgjöld, sem ekki verður undan vikizt og verða að takast af þessu neyzlufé ekki minna en 5–6 þús. kr. fyrir hjón og kæmi þar ofan á, þótt ekki væri nema 5–6 þús. kr. útsvar, er komin þarna 10–12 þús. kr. skerðing á 60 þús. kr. tekjum og það er að mínu álíti allt of nærri gengið og hygg ég, að flestir verði sammála um það. Það er því mín skoðun, að þó að þarna sé gerð till. til hækkunar á persónufrádrættinum úr 25 þús. kr. fyrir einstakling upp í 32.500 kr. er það allt of smátt spor, svo smátt, að þess gætir naumast og með því er engu réttlæti fullnægt. Ég held, að það væri allnærri gengið lágtekjufólki, þó að einstaklingurinn fengi ekki á sig útsvarsbyrði fyrr, en við 50 þús. kr. tekjur, þ.e.a.s. persónufrádráttur einstaklingsins yrði 50 þús. kr., hjóna þá 70 þús. kr. og frádrag fyrir barn væri ekki undir 10 þús. kr. Samt sem áður kæmi útsvarsbyrði að nokkru á tekjur innan við 100 þús. kr. Ég tel það algert lágmark þess, sem þyrfti hér að gerast varðandi útsvarslöggjöfina, til þess að hægt væri að segja, að lágtekjufólki væri líft og veruleg lagfæring hefði orðið í útsvarsmálunum. Þá tel ég enn fremur, að útsvarsstigarnir, sem nú er gert ráð fyrir að verði þrír, í staðinn fyrir að þeir voru tveir, ættu að vera ekki færri en 6 og ættu að jafnast þannig, að fyrsta útsvarsupphæð, sem tekin væri af tekjum, sem nú er gert ráð fyrir að sé 10%, næmi 5%, og fari upp í 30% og stiginn milli 5 og 30 komi í staðinn fyrir milli 10 og 30. Með þessu væri einnig stutt að því, að ekki væri gengið allt of nálægt hinum lægstu tekjum, sem ekki mega skerðast að neinu, til opinberra skatta. Nú má segja það, að þetta gæti leitt til þess, að ýmis sveitarfélög yrðu í tekjuþröng, og yrði þá vitanlega að finna aðrar leiðir til þess að bæta úr því. Ekki væri óeðlilegt, að það væri brýnt fyrir sveitarfélögunum að draga nokkuð úr framkvæmdum, eins og ríkið hefur talið sig nauðbeygt að gera þrátt fyrir mikið góðæri í landi. Það væri ekki óeðlilegt, að limirnir dönsuðu eftir höfðinu, að því er það snerti og sveitarfélögin væru ekki alveg látin sjálfráð um það að ákveða sína fjárhagsáætlun, eins og þau lysti og láta síðan sníða útsvarslöggjöf út frá því sjónarmiði, að þeirri tekjuþörf, sem þau ákvæðu sjálf, væri fullnægt. Sannleikurinn er hins vegar sá, að það er búið að færa of mikinn hluta skattabyrðanna, sérstaklega að því er snertir útsvörin, yfir á launastéttirnar. Þær bera þetta ekki, það verður að ganga of nærri brýnum þurftartekjum tekjulágra einstaklinga til þess að ná þessari upphæð inn, sem launþegunum er ætlað að bera. Það er búið að létta um of byrðarnar á gróðarekstri í þjóðfélaginu og það verður, ef leiðrétting á að fást á útsvarsmálum einstaklinganna og lágtekjufólksins, að bíta í það súra epli að breyta þessari skiptingu byrðanna aftur á þann veg, að gróðarekstur í landinu beri meiri hluta af útsvarsbyrðunum, en honum nú er ætlað að bera og að minni hluti verði lagður á launastéttirnar. Ef til vill mætti hækka á hátekjumönnunum í launastéttum, en þó fæ ég mig varla til þess að prédika það, því að ef öllum heimildum er framfylgt, getur fallið á hálaunamann í launastétt allt að 60% af tekjum í skatta. Það er allnærri gengið, 30%í útsvör og allt að 30% í tekjuskatt, eða 27%, eins og lagt er til í þessu frv. Sú leið virðist því ekki fær. Það er eina leiðin, sem er fær til þess að lækka, eins og nauðsynin knýr á um, á launastéttunum, að ætla gróðarekstri í landinu, félögum og atvinnurekstri yfirleitt, meiri hlutdeild í skattabyrðunum, en þeir aðilar bera nú og með því væri áreiðanlega stefnt í réttlætisátt og málið yrði leysanlegt. En með því, eins og nú er gert, að ætla eingöngu að hreyfa útsvarslögin að því er snertir álagningu á einstaklingana, en breyta ekki álagningarreglunum á atvinnureksturinn, lendir þetta allt saman í sjálfheldu, nema því meiri sparnaður komi þá til eða dregið sé úr opinberum framkvæmdum. Það er líka hugsanlegt, að hlaupið væri undir bagga hjá þeim sveitarfélögum, sem harðast yrðu úti við það, að persónufrádráttur væri verulega hækkaður og að útsvarstekjurnar rýrnuðu þannig mjög af tekjum fólks með almennar vinnutekjur. Og þau sveitarfélög eru vissulega til, því verður ekki neitað, að það væri hugsanlegt, að þeim yrði hjálpað með því að leggja landsútsvör á fleiri aðila, en nú er gert og miðla síðan þeim sveitarfélögum, sem fyrir mestu tekjuskakkafalli hefðu orðið, af þeirri heildarupphæð, sem við það kæmi inn. Ég tel eðlilegt, að landsútsvör væru látin greiða sérhver þau fyrirtæki, hvar sem þau eru staðsett, ef þau inna af hendi almenna þjónustu fyrir landsmenn. Menn minnast þess, að það var stormasamt hér í Reykjavík á s.l. sumri þann dag og þá daga, sem skattskráin kom út og næstu vikur, marga mánuði á eftir og menn höfðu ekki gleymt þessu um s.l. áramót, þegar þeir stóðu í þeim mikla vanda, hvernig þeir ættu að greiða keisaranum það, sem keisarans var, þ.e.a.s. hina álögðu skatta. Og ég er alveg sannfærður um það, að ef þetta frv. til útsvarslaga, sem hér liggur fyrir, verður afgreitt í því formi, sem nú er það, verður ekki síður stormasamt hér á næsta sumri, þegar skattskráin hefur komið út. Mætti segja mér, að þá ýfðust upp gömul og ógróin sár hjá skattþegnunum, sem harðast þættust leiknir og þungi almenningsálitsins gegn skattpíningu yrði þá ekki vægilegri eða minni, en hann var á s.l. sumri. Það var alls ekki nein uppgerð hjá skattþegnunum s.l. sumar. Þeir voru hart leiknir margir. Það var gengið nærri getu þeirra, það var ekki viljaskortur til þess að greiða þjóðfélaginu það, sem því ber. Hér er komið út í ógöngur, sem verður að leysa. Og það verður ekki að mínu áliti gert á annan hátt en með því að færa skattabyrðarnar nokkuð til, af herðum þessa fólks og yfir á aðra sterkari aðila, yfir á breiðari bók, sem nú um sinn hefur verið hlíft um of. Það væri auðvitað gott að geta hlíft þeim, ef það væri hægt án þess að ganga þá fram af öðrum, sem minni styrk hafa til þess að bera hinar þungu byrðar. Við verðum að vænta þess, að skattaeftirlitið batni og að því leyti uni menn betur sínum hlut, að það blasi ekki við þeim eins og s.l. sumar opinbert ranglæti, þannig að menn með hin breiðu bök hafi augljóslega komizt fram með stórfelld skattsvik. Við verðum að vona það og það játa ég, að ef á því sæist lagfæring, mundi almenningur bera án þess að mögla sínar byrðar, svo lengi sem getan hrekkur til, því að það þykir mönnum í raun og veru verst að búa við ranglætið. En það er ekki um það deilt, skattsvikin hafa verið í þjóðfélaginu að undanförnu mjög almenn og blasa raunverulega við allra augum. Ég skal ekki, vegna þess, hvernig á stendur, fara fleiri orðum um þetta frv. Það er skoðun Alþb., að á þessu frv. þurfi að gera mjög verulegar breytingar. Það þurfi í fyrsta lagi að hækka persónufrádráttinn eigi minna en um 100% frá því, sem hann er nú í gildandi lögum, 25 þús. kr. frádráttur einstaklings verði að hækka í 50 þús. hið minnsta, persónufrádráttur fyrir hjón, sem nú er 35 þús., verði eigi lægri en 70 þús. kr. og frádráttur fyrir hvert barn innan 16 ára aldurs, sem nú er 5 þús., verði eigi minni en 10 þús. kr. Þá teljum við rétt einnig, að skattþrepunum verði fjölgað og jafnvel að þau verði 5 eða 6 í staðinn fyrir 3, eins og lagt er til í þessu frv. Fleiri breytingar tel ég og að gætu komið til, en skal ekki ræða þær hér frekar. En svo mikið er víst, að erfitt er að finna umræðugrundvöll í þessum málum, milli verkalýðssamtakanna og ríkisstj., ef ekki fást fram verulegar breytingar á þessu frv. Í þeirri samþykkt, sem gerð var á kjaramálaráðstefnu Alþýðusambandsins, var farið fram á, að þurftartekjur láglaunafólks yrðu almennt útsvars- og skattfrjálsar, að skattþrepunum verði fjölgað og skattar og útsvör innheimt jafnóðum og tekjur falla til. Um það höfum við þegar fengið svar, að það verði alls ekki hægt að framkvæma það á þessu ári og aðeins gefnar vonir um, að það kunni að geta komið til framkvæmda á árinu 1966. Þá höfum við einnig fengið vitneskju um það, að það er ekki ætlunin á þessu stigi að hreyfa neitt við l, um útsvör og skatta af gróðatekjum eða af atvinnurekstri, breyta því á nokkurn hátt nú. Þykir okkur það að vísu mjög miður, því að þar held ég, að lausnin sé eingöngu í því að breyta þar um og að möguleikar séu takmarkaðir til þess að létta af launastéttunum útsvarsbyrðunum, svo að nokkru nemi, nema því aðeins að það sé gert jafnframt að þyngja á gróðaaðilum þjóðfélagsins og láta þá bera réttmæta, þyngri byrði. Við þessa umr. skal ég svo ekki segja fleira, en sú er afstaða Alþb. til þessa máls, að frv. þurfi í meginatriðum verulegra breytinga við, til þess að Alþb. geti veitt því stuðning.



Herra forseti. Allshn. hefur haft til athugunar frv. til l. um breyt. á l. nr. 4 1964, um þingfararkaup alþm., og eru nm. sammála um að mæla með, að frv. verði samþ. óbreytt. Frv. þetta felur aðeins í sér þá breytingu á gildandi lögum um þingfararkaup alþm., að nm. í þingfararkaupsnefnd verði 7 í stað 5. Á fyrra hluta þessa þings var samþ. sú breyting á lögum um þingsköp Alþ., að tala þm. í þeim nefndum þingsins, sem áður var bundin við 5 þm., skyldi verða 7 þm. Til samræmis við þessa breytingu er nú talið rétt að fjölga einnig þm. í þfkn. úr 5 í 7, en tala þm. í þessari n. er ekki ákveðin í þingsköpum, heldur í lögum um þingfararkaup alþm. - Eins og ég áður sagði, leggur allshn. til, að frv. þetta verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Í þessu frv. er lagt til, að lögfest verði gagnger breyting á allri iðnfræðslu í landinu. Ég hygg, að allir séu sammála um það, að fá verkefni séu nú brýnni eða stærri í íslenzkum fræðslumálum, en að bæta tæknimenntun landsmanna mjög verulega frá því, sem verið hefur. Aukin velmegun á Íslandi er sannarlega undir fáu meir komin, en einmitt því, að merk menning og tæknimenntun þjóðarinnar taki sem allra mestum og stærstum framförum á næstu árum. Fyrir nokkrum árum samþykkti hið háa Alþ. samhljóða löggjöf um stofnun Tækniskóla Íslands, en tækniskólanum er einmitt ætlað það verkefni að bæta úr mjög brýnni þörf hér fyrir tæknifræðinga. En samhliða því er nauðsynlegt að stórbæta nám iðnaðarmanna frá því, sem verið hefur, en því hefur að ýmsu leyti verið talsvert ábótavant. Í raun og veru hafði ég gert ráð fyrir því, að lagasetning um tækniskóla, sem fjallaði um hina æðri tæknimenntun og lagasetning um nýskipan iðnfræðslunnar gætu orðið nokkuð samferða. Raunin varð sú, að tækniskólamálið varð tilbúið til meðferðar á hinu háa Alþ. nokkru fyrr, enda reyndust hv. alþm. á einu máli um að hraða gangi þess gegnum Alþ. Nú er svo komið, að fulllokið er undirbúningi undir algera nýskipun iðnfræðslunnar og felast till. um það í því frv., sem hér liggur fyrir. En upphaf þessa máls er það, að 31. okt. 1961 skipaði ég 5 manna n. til að endurskoða öll gildandi lög um iðnskóla og iðnfræðslu. Í n. voru skipaðir formaður Landssambands iðnaðarmanna, Guðmundur Halldórsson, formaður iðnfræðsluráðs, Óskar Hallgrímsson, skólastjóri iðnskólans í Reykjavík, Þór Sandholt, formaður iðnsveinaráðs Alþýðusambandsins, Snorri Jónsson, sem jafnframt er framkvæmdastjóri Alþýðusambandsins og síðan skipaði ég sem formann nefndarinnar Sigurð Ingimundarson efnafræðing og alþm. N. lauk störfum á s.l. hausti og ég hika ekki við að segja, að n. vann gagnmerkt starf, sem ég sé sérstaka ástæðu til að færa henni þakkir fyrir. Verkefni n. var fyrst og fremst að rannsaka, hvort unnt væri að samræma og sameina verknámsskóla gagnfræðastigsins og forskóla fyrir væntanlega iðnnema og þá með hvaða hætti. Og í því sambandi skyldi hún sérstaklega athuga, hver nú sé þörfin fyrir skólabyggingar vegna verknámsins annars vegar og slíks forskóla hins vegar og hver sé líkleg þróun þessara mála í næstu framtíð. Þá átti n. að rannsaka og gera till. um, hvaða breytingar væru æskilegar á núverandi tilhögun iðnfræðslunnar, bæði að því er tæki til verklega námsins og iðnskólanna og hafa þá hliðsjón af þeim breytingum í þessum efnum, sem átt hafa sér stað í nálægum löndum. N. var sérstaklega falið að athuga, að hversu miklu leyti æskilegt væri að auka verklegt nám í iðnskólunum sjálfum og þá í hvaða greinum, og enn fremur, hvort hagkvæmt væri að kenna einhverjar iðngreinar að öllu leyti í skólum og þá hvaða iðngreinar. Þá var þess óskað, að n. gerði sér grein fyrir hugsanlegum fjölda iðnnema á næstu árum, þannig að fá megi nokkra hugmynd um þörfina fyrir nauðsynlegar verkstæðisbyggingar, staðsetningu þeirra og annað, sem máli skipti í því sambandi. Að síðustu óskaði ráðuneytið svo þess, að n. gerði till. um framkvæmdaatriði á grundvelli álits og till. þeirrar n., sem starfað hafði áður og falið hafði verið að gera till. um meistaranám og rannsakaði, hvaða námskeið væri æskilegt að halda að staðaldri við iðnskólana fyrir starfandi iðnaðarmenn og e.t.v. aðra í þeim tilgangi, að þeim gæfist kostur á að fylgjast sem bezt með tæknilegum framförum. Eins og ég sagði áðan, hóf n. þegar mjög rækilegt og ýtarlegt starf og leitaði álíts og samstarfs við alla þá aðila, sem gera mátti ráð fyrir að mál þessi snertu, þ.e.a.s. við meistarafélögin, við sveinafélögin, við iðnskólana, við Vinnuveitendasamband Íslands, við Alþýðusamband Íslands, við Landssamband iðnaðarmanna, við Iðnnemasamband Íslands og við Verkfræðingafélag Íslands. Ég sé ekki ástæðu til að rekja störf n. að því leyti, hvað hver einstakur aðili af þessum, sem rækilegt samstarf var haft við, lagði til málanna, en þó er unnt að draga saman meginniðurstöðuna, sem varð af þessum viðræðum n. við alla þessa aðila. Það virtist vera sameiginleg skoðun allrar n. og allra aðila, sem um þetta mál fjölluðu, að auka bæri verklega kennslu í iðnskólunum, sér í lagi kennslu í undirstöðuatriðum iðngreinanna. Þá virtust yfirleitt allir telja, að undirbúningsmenntun iðnnema væri nokkuð ábótavant, sérstaklega vegna þess, hve stór hópur kæmi beint af skyldunámsstigi í iðnskólana og hefði því nokkru lélegri undirbúning, en að var raunverulega stefnt með iðnskólalöggjöfinni frá 1955. Þá virtust allir aðilar vera sammála um það, að allt of mikill tími iðnskólanna færi til þess að kenna almennar námsgreinar, sem nemendur ættu í raun og veru að læra á miðskólastigi og af þessum sökum væri ekki unnt að koma við þeirri bóklegu fagkennslu, sem iðnaðurinn þarfnaðist. Enn fremur voru menn þeirrar skoðunar, að það væri of tilviljanakennt, hvað nemarnir lærðu á vinnustöðum og ekki samræmi í því frá einum vinnustað til annars. Stafaði þetta að sjálfsögðu m.a. af sérhæfðum verkefnum einstakra verktaka og mismunandi aðstæðum og getu til þess að láta í té fullnægjandi verklega kennslu. Nefndin lét að sjálfsögðu ekki við það sitja að hafa mjög náið samstarf við alla þá innlendu aðila, sem ég nefndi áðan og taka tillit til umsagna þeirra og óska, heldur leitaði n. sér einnig víðtækra upplýsinga um tilhögun þessara mála í nágrannalöndum, einkum þar sem aðstæður eru svipaðar því, sem hér á sér stað og þó fyrst og fremst í Noregi, og miðaði við það í tillögugerð sinni. Sökum þess að ég hef látið prenta með frv. sem fskj. skýrslu iðnfræðslunefndarinnar í heild, sé ég ekki ástæðu til að rekja öll þau atriði, sem þar koma fram, heldur læt nægja að greina í stuttu máli frá helztu breytingunum, sem þetta frv. mundi hafa í för með sér á iðnfræðslunni, ef frv. næði fram að ganga. Helztu breytingarnar eru þessar: Að iðnfræðslukerfið taki ekki einvörðungu til náms í löggiltum iðngreinum, heldur og til starfsþjálfunar vegna annarra greina iðnaðarins, þar sem kennd verði undirstöðuatriði iðnaðarstarf, og er þetta atriði í raun og veru kjarni og aðalatriði þeirrar nýskipunar iðnfræðslunnar, sem hér er um að ræða. Að stofnað verði til skipulegrar kennslu fyrir verðandi iðnmeistara, þ.e.a.s. að stofnað verði til meistaraskóla. Í frv. er lagt til, að starfræktur verði einn iðnfræðsluskóli í hverju núverandi kjördæmi landsins. Að öll iðnfræðsla lúti yfirstjórn menntmrh. og menntmrn. Að komið verði upp samræmdri yfirstjórn og framkvæmd iðnfræðslunnar, iðnfræðsluskrifstofu, sem iðnfræðslustjóri veiti forstöðu. Að fjölgað verði í iðnfræðsluráði úr 5 í 7 og fá Félag ísl. iðnrekenda og Samband iðnskóla þar fulltrúa. Að komið verði á fót fræðslunefnd innan hverrar iðngreinar, sem geri till. um námsefni, bæði að því er varðar verklegt og bóklegt nám. Að reynslutími samkv. iðnnámssamningi lengist úr 3 mánuðum í 6 mánuði. Og að síðustu, að sú heimild, sem nú er í iðnfræðslul., að veita megi viðtöku í iðnskóla nemendum, sem hafa ekki lokið miðskólaprófi, verði takmörkuð við nemendur, sem eru fullra 18 ára, þegar þeir hefja iðnnám og enn fremur, að slík undanþága verði því aðeins veitt, að fyrir liggi samþykki viðkomandi iðngreinar. Þetta eru aðalatriði þessa frv. og meginbreytingarnar, sem taka mundu gildi, ef það næði fram að ganga. Ég lét þess getið í upphafi, í samráði við hvaða aðila þetta frv. er samið af þeirri n., sem er höfundur þess. Þegar n. hafði lokið störfum sínum og samið skýrslu sína, var þessi skýrsla send til allra þeirra aðila, sem upphaflega hafði verið leitað til og samstarf haft við og sömuleiðis, þegar lokið hafði verið af sérfróðum mönnum við að semja lagafrv. á grundveili álíts iðnfræðslun., var það lagafrv. einnig sent til allra þeirra aðila, sem talið var að áhuga mundu hafa á málinu eða kynnu að vilja koma aths. sínum á framfæri. Og allir þessir aðilar hafa látið í té umsögn sína og eru umsagnirnar prentaðar sem fskj., en þessar umsagnir eru frá Alþýðusambandi Íslands, frá iðnfræðsluráði, frá Landssambandi iðnaðarmanna, frá Félagi ísl. iðnrekenda, frá Sambandi iðnskóla og skólanefnd iðnskólans í Reykjavík. Allir þessir aðilar hafa lýst samþykki sínu við þá meginstefnu, sem fram kemur í frv. og lýst fylgi sínu við það, að frv. nái fram að ganga. Samband iðnskóla hefur gert nokkrar minni háttar aths., fyrst og fremst við orðalag á einstaka gr. frv., sem ég vona að hv. menntmn. taki til athugunar við meðferð málsins. Ég hygg því, að óhætt sé að segja, að þetta frv. hafi hlotið mjög rækilegan og að ýmsu leyti nokkuð óvenjulegan undirbúning að því leyti, að þeir aðilar, sem venja er að nefndir leiti umsagnar hjá, hafi þegar ýmist verið með í samningu frv. eða fengið aðstöðu til að fjalla um það, eftir að samningu þess var lokið. Og ég tel óhætt að fullyrða, að það sé ánægjuefni, að fullt samkomulag skuli hafa náðst milli forustumanna iðnskólanna annars vegar og forustumanna iðnaðarmanna hins vegar um þá stefnubreytingu í iðnfræðslumálum, sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Þetta gefur mér ástæðu til að vænta, að þetta frv. fái góða afgreiðslu hjá hinu háa Alþ. og eigi greiðan gang gegnum þingið. Að svo mæltu leyfi ég mér að óska þess, herra forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.