Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jón Þorláksson) Háttv. deild sýndi þessu máli þá velvild að lofa því að ganga umræðulaust til 3. umr., en nú vil jeg, áður en það fer út úr deildinni, gera grein fyrir helstu atriðum málsins. Frv. var flutt af þingmönnum Reykjavíkur, en allshn. hafði það til meðferðar. Nefndin átti þátt í því að leita samninga og samkomulags milli bæjarstjórnar Reykjavíkur annars vegar og hreppsnefndanna í Seltjarnarnes- og Mosfellshreppum hins vegar. Samkomulag hefir náðst við Seltjarnarneshrepp á þeim grundvelli, sem lagður er í frv. Hreppsnefnd Mosfellshrepps veitti afsvar, en gerði þó kost á samningi, með því skilyrði, að jarðirnar Árbær og Ártún yrðu ekki teknar undan Mosfellshreppi, heldur aðeins Elliðaárnar og land, sem þeim þyrfti að fylgja. Bæjarstjórn Reykjavíkur vildi ekki ganga að þessu. En af því að mismunurinn var svo lítill á þeirri upphæð, sem Mosfellshreppur krafðist, og þeirri er bæjarstjórnin vildi greiða - aðeins 2 þús. kr. - og Mosfellshreppur bauð einnig góða borgunarskilmála, þá vildi nefndin ekki láta málið stranda á þessu, en samþykti þá upphæð, sem Mosfellshreppur krafðist að fá, og hefir borgarstjóri tjáð, að bæjarstjórn Reykjavíkur mundi fallast á þetta, ef ekki fengjust betri kostir. Síðan nefndin skilaði málinu hafa komið tvö erindi til þingins því viðvíkjandi, annað frá Seltjarnarneshreppi, um að sveitin verði aðnjótandi þeirra náttúrugæða, vatns og raforku, sem Elliðaárnar láta Reykjavíkurbæ í tje. Nefndinni fanst þetta sanngjarnt, þar sem árnar eru teknar úr sveitarfjelagi þeirra og lagðar undir Reykjavík aðallega vegna þessara náttúrugæða, að þeir yrðu ekki útilokaðir frá hlutdeild í þeim, einkum þar sem þeir hafa verið sanngjarnir í fjárkröfum. Enda fóru þeir ekki fram á annað en það, sem vatnalögin heimila þeim, sem nú eru nýsamþykt hjer í deildinni. Þess vegna ber nefndin fram brtt. um þetta. Hitt erindið er frá sýslunefnd Kjósarsýslu, sem mótmælir samningunum við hreppana. Ekkert samkomulag hefir náðst við sýslunefndina, og allshn. hefir ekki leitað eftir því á þessu þingi, þar eð málið hefir áður verið borið undir sýslunefndina árangurslaust. Tekjur sýslusjóðs af jörðunum renna fyrst í sveitarsjóðina. Við burtnám þessara jarða úr hreppunum er tekið fult tillit til allra tekna af þeim, og skaðabótaupphæðin ákveðin samkvæmt því, einnig sá hluti, sem hreppurinn á að greiða af jörðunum í sýslusjóð Kjósarsýslu. Allar tekjur, sem þeir geta vænst af jörðunum, eru borgaðar hreppnum, og af því á hann að greiða sýslusjóði sinn hluta. Þegar svona er greitt úr málinu, getur allshn. ekki sjeð, að Kjósarsýsla eigi neina sanngirniskröfu til Reykjavíkurbæjar um þetta gjald, sem hreppurinn hefir fengið greitt. En það ætti aftur á móti að vera samningsmál milli hreppsins og sýslufjelagsins, hvort eitthvað af bótunum væri látið renna í sýslusjóðinn. Allshn. lítur svo á, að ef tekin væri til greina krafa Kjósarsýslu og henni greidd sjerstök uppbót, þá yrði þar um tvíborgun að ræða.

Jón Baldvinsson Frv. þetta er nú orðið alt annað en það var upphaflega. Jeg verð að segja, að mjer þykir það vera mikið, sem Reykjavíkurbær á að greiða Mosfellshreppi, þó að því megi svara, að afborgunarskilmálar sjeu góðir og að reiknaðir sjeu lægri vextir af upphæðinni en algengt er. En þess ber að gæta, að upphaflega var til þess ætlast, að jarðirnar báðar, Árbær og Ártún, yrðu lagðar undir lögsagnarumdæmi bæjarins. Þó að jeg sje mjög óánægður með þetta, mun jeg samt greiða atkvæði með frv., af því að Reykjavíkurbær þarf þetta landsvæði og það stendur í vegi fyrir framkvæmdum á landareign bæjarins, sem bráðlega verður byrjað á, ef þetta fengist. En ef landið liggur undir annað lögsagnarumdæmi, verður ekkert gert. Þar má nefna t. d. laxaklak í Elliðaánum og ræktun bæjarlandanna Sem sagt, jeg er óánægður yfir því, hvað upphæðin til Mosfellshrepps er há, af því að slept er undan jörðunum Árbæ og Ártúni, sem upprunalega voru í frv. því, er borið var hjer fram.

Einar Þorgilsson Þegar þetta mál var hjer til 1. umr., mælti jeg á móti því, af því að jeg áleit það svo óundirbúið, þar sem vantaði samþykki bæði Seltjamarneshrepps og Mosfellshrepps. Nú hefir háttv.allshn. leitað samkomulags á milli hlutaðeigenda; og samkvæmt nefndaráliti á þskj. 283 sýnist það hafa náðst við Seltjarnarneshrepp, en ekki við Mosfellshrepp að því leyti, að bæjarstjórn Reykjavíkur hefir enn ekki samþykt tilboð hreppsnefndar Mosfellshrepps. Ef til vill hefði verið óhætt að samþykkja frv., þó það vantaði; en mjer hefði þótt betur við eiga, að samþykki bæjarstjórnar Reykjavíkur væri komið, þar sem málið er búið að liggja svo lengi fyrir þinginu. En sjerstaklega vantar samþykki sýslunefndar Kjósarsýslu, sem áskilið er í gildandi lögum, en þvert á móti liggur fyrir þinginu nú erindi frá henni, þar sem hún á nýafstöðnum sýslufundi neitar að ljá samþykki sitt til, að sú breyting verði gerð, sem hjer um ræðir. Að sjálfsögðu saknar sýslan tekna, ef sú breyting kemst á, því ekki er gert ráð fyrir því, að hún njóti neins beinlínis af því fje, sem Reykjavíkurbær greiðir viðkomandi hreppum samkvæmt því, sem tilboðin eru orðuð, og má ætla, að ágreiningur geti síðar orðið um það, hvort og hve mikið henni beri af því. Þess vegna er jeg á móti málinu, enda er það nóg ástæða fyrir mig, að sýslunefnd Kjósarsýslu mótmælir því. Jeg mun því greiða atkvæði á móti frv.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Frv. þetta mun komið fram að tilhlutun hæstv. stjórnar. Bjóst jeg við, að hæstv. stjórn mundi vera hjer viðstödd til að gera grein fyrir frv., en hún sjest ekki sem stendur í deildinni. Læt jeg mjer nægja að vísa til nál., en vil þó geta þess, að stjórnir bankanna munu ekki allskostar ánægðar með frv. Telja bankastjórnirnar, að ekki sje þörf á eftirlitsmanni við bankana, þar sem eru 2 stjórnskipaðir bankastjórar við annan þeirra en 3 við hinn. Það mun heldur ekki venja, að bankaeftirlit nái til stofnana, sem svo er ástatt um.

Jón Þorláksson Jeg vil, sem flm. frv., gefa þær upplýsingar, að frv. er flutt eftir beiðni hæstv.forsrh. (SE), svo að frv. mætti koma fyrir í þessari hv. deild. Gat jeg gert þetta með góðri samvisku, því jeg álít, að ef nokkurt frekara eftirlit eigi að vera, þá sje best, að því sje skipað með lögum á þennan hátt. er frv. fer fram á.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Hæstv. forsrh. (SE) verður að vera við umr. í hv.Ed. sem stendur, og getur því ekki verið hjer viðstaddur. Vil jeg mælast til, að málinu verði frestað þar til síðar í dag.

Forseti: Samkvæmt ósk hæstv. atvrh. (KIJ) mun jeg færa til málið á dagskránni og taka það til umr. síðar í dag.

Forsætisráðherra (SE): Jeg þakka hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) fyrir að hafa flutt þetta mál fyrir stjórnina. Jeg vil um leið taka það fram, að jeg skoða þetta hvorki sem stuðning nje ekki stuðning við stjórnina, að hv.þm. (JÞ) hefir orðið við þessum tilmælum hennar. Ástæðan er aðeins sú, að hann hefir átt samleið við hana í þessu máli. Og óneitanlega gengi það nokkuð langt, ef andstæðingar stjórnarinnar ættu ekki að mega fylgja fram sínum eigin áhugamálum, einungis ef svo stæði á, að stjórnin fylgdi þeim. Jeg er sömuleiðis þakklátur háttv. fjárhagsnefnd fyrir það, hvernig hún hefir tekið í málið, og skal jeg taka það fram, að jeg felst á allar brtt. hennar. Þó þykir mjer launin helst til lág. Í tilefni af ýmsum getgátum um, að ákveðnum manni hafi verið ætlað þetta starf, lýsi jeg því nú yfir, að jeg hefi ekki haft neinn sjerstakan mann í huga, enda heyrir sú veiting undir atvrh., en ekki mig. Endurtek jeg svo af nýju þakklæti mitt til háttv.flm. (JÞ) og fjárhagsnefndar.

Eiríkur Einarsson Jeg skal greiða atkvæði með þessu frv. til 3. umr., en með þeirri athugsemd, að jeg áskil mjer rjett til þess að koma fram með brtt. við þá umræðu.

Stefán Stefánsson Af hinu innilega þakklæti hæstv.forsrh. (SE) til háttv.flm. og fjárhagsnefndar finst mjer mega ráða það, að honum sje þetta mikið áhugamál. En hvernig stendur á því, að honum er þetta svo mikið áhugamál? Því verður líklega dálítið örðugt að svara. Jeg veit satt að segja ekki til þess, að sparisjóðirnir hafi nú neina sjerstaklega vaxandi þörf á endurskoðun. En væri svo, þá býst jeg við, að hæstv. stjórn væri í lófa lagið að sjá um, að endurskoðunin, sem nú er, yrði þá gerð enn tryggilegri. Að vísu mun hæstv. stjórn ekki hafa beint eftirlit með sparisjóðum úti um land, en á hverjum stað eru valdir þeir færustu menn til þeirra hluta, sem kostur er og sem undantekningarlítið hefir reynst óhætt að reiða sig á. Eða hvaða sparisjóðir eru í verulegri óreiðu? Aðeins mun eitthvað í þá átt hafa heyrst um einn einasta sparisjóð. En ef þess eina sparisjóðs vegna á að stofna embætti upp á 12 þúsund króna föst laun, auk dýrtíðaruppbótar, væntanlegs skrifstofufjár og svo ferðakostnaðar, embætti, sem að líkindum myndi kosta landið árlega 40–50 þúsund kr., þá verður naumast annað sagt en að það verði ærið dýr sparisjóður fyrir alla heildina. Maður skyldi þó ætla, að hæstv. stjórn hafi nú samið þá reglugerð um endurskoðun sparisjóða, sem gert er ráð fyrir í gildandi lögum frá 1915. En mjer er ekki kunnugt um, að þessi reglugerð sje komin út; í það minsta hefir hún ekki verið send öllum sparisjóðum; það eitt er víst. Og hafi nú hæstv. stjórn vanrækt að framfylgja þessu sjálfsagða ákvæði í sparisjóðslögunum, þá fer hann að verða dálítið einkennilegur þessi áhugi hennar á því að stofna þetta dýra embætti í því skyni að sjá sparisjóðunum borgið. Nú er því svo varið, að hagstofan hefir sent út til allra sparisjóða á landinu leiðbeiningar eða eyðublöð fyrir reikningum þeirra, sem er mjög glögt og gott að fara eftir og ljettir mjög endurskoðunarstarfið. En nú vil jeg spyrja, hvað býst hæstv. stjórn við, að hann dvelji lengi á hverjum stað við endurskoðunina þessi nýi eftirlitsmaður? Þar sem nú allir þessir sparisjóðir eru aðeins lánsstofnanir, sje jeg ekki, að sje mikil þörf þessa „kritiska“ endurskoðara eða að hann geti gert neitt sjerstakt gagn. Álít jeg þá endurskoðun, sem til þessa tíma hefir átt sjer stað, fullsæmilega. Ef sparisjóðirnir hefðu „spekúlerað“ með fje sitt, væri nokkuð öðru máli að gegna; þá væri sennilega ástæða til að skipa þennan eftirlitsmann, til þess að koma í veg fyrir viðsjála eða varhugaverða meðferð á því fje, sem sparisjóðunum er trúað fyrir. En þetta veit jeg alls ekki til, að eigi sjer stað, og þar af leiðir, að jeg sje enga nauðsyn á þessu afardýra embætti. Þess vegna álít jeg, að ef aðeins er um venjulega töluendurskoðun að ræða, þá sje hún nægilega trygg í höndum þeirra, sem nú hafa hana og eru nákunnugir öllu því, er að tryggilegri endurskoðun lýtur. Eða hver vill trúa því, að ókunnur maður af öðru landshorni sje betur fær um að kynna sjer tryggingar sjóðanna en innanhjeraðsmenn, sem jafnan eru til þess valdir og kynna sjer að sjálfsögðu einmitt þetta atriði vendilega? Jeg hefi í það minsta enga trú á því.

Forsætisráðherra (SE): Á fyrri þingum hafa komið fram tillögur um aukið eftirlit með sparisjóðum, en náði þá ekki fram að ganga. Þá mun þetta hafa átt að vera aukastarf, og átti aðeins að launa það lítið. En nú eru bankarnir teknir með og einum manni ætlað að hafa þetta að lífsstarfi. Háttv. 1. þm. Eyf. (StSt) álítur endurskoðun þá, sem nú á sjer stað við banka og sparisjóði, nægilega. Af stjórnarinnar hálfu er nú sama sem ekkert eftirlit með sparisjóðum, og í bönkunum fer aðeins fram töluendurskoðun. Sú endurskoðun, sem hjer er gert ráð fyrir, er „kritisk“ endurskoðun. Háttv. þm. gerir lítið úr þekkingu þessa manns á efnahag manna víðs vegar um land. Jeg geri nú ráð fyrir, að þar sem maður á að gera þetta að lífsstarfi, þá muni hann brátt kynnast efnahag manna; en í byrjun verður hann auðvitað að njóta aðstoðar kunnugra og áreiðanlegra manna á hverjum stað. Jeg geri ráð fyrir, að eftirlitsmaðurinn muni snúa sjer fyrst þangað, sem hann telur. eftir upplýsingum, sem kynnu að liggja fyrir, að eftirlitsins sje mest þörf. Og þegar hann einu sinni er búinn að endurskoða alla sparisjóði á landinu, þá á hann sjálfsagt ljett með að gera sjer ljóst, hvernig framvegis muni best að haga eftirlitinu. Annars minni jeg á, að í reglugerð á að ákveða nánar starfsvið eftirlitsmannsins.

Sveinn Ólafsson * Jeg stend upp aðallega til þess að leita mjer upplýsinga, annaðhvort hjá háttv.flm. þessa frv., eða þá hjá hæstv. stjórn, um ýms atriði þessa máls, sem mjer eru næsta óljós. Jeg er helst á þeirri skoðun, að ef það verður úr ráðið að skipa þennan eftirlitsmann, þá þurfi að breyta í einhverju því eftirliti, sem nú er með bönkum og sparisjóðum, Hvaða aðstöðu á þessi bankaeftirlitsmaður t. d. að hafa gagnvart bankaráði Íslandsbanka? Á hann að vera undirmaður þess, aðstoðar- eða kannske yfirmaður bankaráðsins? Og hvernig verður afstaða hans gagnvart Landsbankanum? Á hann að verða vikadrengur Landsbankastjóranna? Alt þetta er á huldu í frv., því hvergi er á þetta drepið. Þá mætti og spyrja, hvaða hæfileika þessi maður ætti að hafa til þess að verða kjörinn til stöðunnar. Á hann að vera lögfræðingur, guðfræðingur skraddari eða skóari? Þannig mætti halda áfram að spyrja um margt, því að alt er þetta á huldu í frv., og mundi því verða langur upp, ef öllu slíku ætti að svara strax. Nei, jeg álít frv. þetta alls ekki þann veg vaxið, að það sje hæft til þess að verða að lögum, að þessu sinni að minsta kosti. Til þess vantar það allan nauðsynlegan undirbúning. Aðalkjarni þessa frv. virðist vera að ákveða laun þessa eftirlitsmanns, sem enginn þekkir eða veit, hvað hann eiginlega á að gera Háttv. 1. þm. Eyf. (StSt) tók það rjettilega fram, að eftirlitið væri best komið hjá þeim endurskoðendum, sem nú eru, og um sparisjóðina er það að segja svona yfir höfuð, að þar er hægur nærri samkvæmt núgildandi lögum að láta rannsaka þá, ef þörf þykir vera til þess, en þessi nýi eftirlitsmaður er bæði alt of dýr, og auk þess, eins og nú hefir verið sýnt fram á, allsendis óþarfur. Jeg stóð nú upp til þess að óska þessara upplýsinga, sem jeg því vænti, að verði á reiðum höndum og sem ljósastar, enda þótt jeg vart geti vænst þess, að þær verði þannig, að jeg sjái mjer fært að snúast í lið með þessu frv. að svo komnu máli. Þm. (SvÓ) hefir ekki yfirlesið ræðuna.

Forsætisráðherra (SE): Mjer virðist ádrepa háttv. 1. þm. S.-M. (SvO) koma úr hörðustu átt. Jeg hefi skilið hann svo, að hann legði mikla áherslu á að hafa sem besta vitneskju um hag peningastofnananna í landinu, sbr. áhuga hans á að fá Íslandsbanka rannsakaðan Sú rannsókn, sem átti að framkvæmast af þingnefnd á 15 dögumm gat auðvitað ekki komið að neinu gagni. En þar sem nú stjórnin kemur með frv., sem tryggir ítarlega rannsókn bæði á bönkum og sparisjóðum í landinu, þá bjóst jeg við, að því mundi tekið fegins hendi og háttv.þm. mundi blaða hróðri á stjórnina. En því er nú ekki að fagna; þvert á móti kemur háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) með fyrirspurnir, sem anda mjög kalt á móti frv., eins og þær t. d., hvort þessi maður eigi að vera skraddari eða skóari, guðfræðingur eða eitthvað annað. Háttv. þm. mun nú ekki ókunnugt um, að samskonar eftirlit er víða annarsstaðar, og að heldur er seilst til þeirra manna, sem kunna að bera skynbragð á bankamál, heldur en annara, sem hafa mjög annarleg störf með höndum. Annars má vel vera, að til væru skraddarar eða skóarar, sem gætu annað þessu starfi. Jeg get ekki ímyndað mjer, að bankarnir amist við þessum eftirlitsmanni. Að minsta kosti hefir stjórn Íslandsbanka tjáð mjer, að hún væri honum mjög meðmælt, sem eðlilegt er, því þegar tortrygnisöldur rísa gegn bankanum, þá er gott að þær geti brotnað á þekkingu þessa sjerfróða eftirlitsmanns, sem á að skipa með þessum lögum. Ekki þarf annað en að líta á sparisjóðslögin til þess að reka augun í það, að sama sem ekkert eftirlit er með þeim af hálfu hins opinbera. Íhlutunin byrjar þá fyrst, þegar þeir eru komnir svo á knje, að þeir þarfnast hjálpar. En með því eftirliti, sem hjer er á ferðinni, er meiningin að byrgja brunninn áður en barnið er fallið í hann, koma með rækilegu eftirliti í veg fyrir, að sparisjóðurinn komist á knje. Með þessu frv. sýnir stjórnin ljóslega, að hún vill hafa eftirlit, sem öruggast eftirlit með bönkum og sparisjóðum, en eftirlit, sem ekki spillir lánstraustinu, en er sem liður í þeim sjálfsögðu öryggisráðstöfunum, sem hyggnir menn og gætnir vilja alstaðar hafa um þessar stofnanir.

Jón Baldvinsson Jeg vildi skjóta því til hæstv. stjórnar og fjárhagsnefndar, hvort margumrædd skýrsla frá bönkunum sje komin í hennar hendur.

Hún er komin fyrir nokkru síðan

. Hæstv. forsrh. (SE) getur ekkert hrakið af því, sem sagt hefir verið um eftirlit með bönkunum, og er það vitanlegt, að bankaráðið á að hafa hönd í bagga með rekstri þeirra. Jeg á heldur ekki gott með að skilja, að rannsókn þingnefndar á hag bankans geti orðið til þess að veikja álit hans, ef alt er með feldu. Held jeg og, að þessi fyrirhugaði bankaeftirlitsmaður yrði litlu betri en þingnefnd, síst ef henni væri ætlaður nægur tími til starfa. Sýnist mjer það sitja illa á þessu sparnaðarþingi, sem nú situr á rökstólum, að fara nú að stofna nýtt og hálaunað embætti, sem vafasamt er mjög um, hversu sje nauðsynlegt.  (Forsrh. SE: Þetta eru alls ekki há laun)  . Jæja, það má vel vera, að þau sjeu ekki úr hófi fram, en há eru þau samt, miðuð við kaup annara. En jeg tel þetta brot á stefnu þingsins, og þetta ekki svo mikils varðandi, að eigi mætti bíða til næsta þings. Enda tel jeg ýmsa þá annmarka á þessu frv., að eigi sje fært að samþykkja það nú.

Lárus Helgason Þegar jeg las þetta frv., bjóst jeg við, að flestir gætu orðið með því, sjerstaklega af því að eftirlitið með bönkunum er talið að vera ófullnægjandi - í það minsta af nokkrum hluta landsmanna. Þá er eigi síður þörf á, að eftirlit með sparisjóðunum í landinu yrði betra hjer eftir en hingað til. Betra skipulag ætti að komast á starfsemi bankanna og sparisjóðanna, og meira samræmi, og kæmi auk þess í veg fyrir mikið af þeirri tortrygni, sem hingað til hefir ríkt í garð peningastofnana landsins. Mjer finst þó einstaka atriði athugavert viðvíkjandi kostnaðinum við þetta eftirlit, en því ætti að vera auðvelt að breyta í frv. Jeg álít t. d. ekki rjett, að sparisjóðirnir taki á sig allan ferðakostnað eftirlitsmannsins. Bankarnir ættu að bera hann líka. En þó tel jeg þetta frv. svo nauðsynlegt, að jeg tel sjálfsagt, að það nái nú að verða að lögum, og greiði því með ánægju mitt atkvæði.

Sveinn Ólafsson * Jeg hefi nú að vissu leyti fengið svör við spurningum mínum, en óbeint, enda bjóst jeg ekki við, að þau yrðu ítarleg. Hæstv. forsrh. (SE) sagði, að jeg hefði fremur ástæðu til að þakka stjórninni en vanþakka það, að hún hefir látið þetta frv. koma fram. En það er misskilningur, að jeg hafi vanþakkað stjórninni; jeg hefi hvorugt gert, en jeg benti á það, að mjer fanst undirbúningur málsins harla lítill og ekki heldur koma skýrt fram, í hverju starf þessa eftirlitsmanns ætti að vera fólgið. Hann segir, að þessi ummæli mín komi úr hörðustu átt, þar sem jeg hafi óskað eftir rannsókn á Íslandsbanka. En það er alt annað, hvort þessi stofnun er athuguð af nefnd eða einum manni er ætlað að hafa alla umsjón með bönkum og sparisjóðum um alt land. Vitaskuld gæti sá maður orðið svo vel valinn, að allir geti borið traust til hans. En það, sem gerir mig myrkfælinn við þetta, er að mjer finst tryggingin með þessu ekki vera eins góð og með bankaráði Þá sagði hæstv.forsrh. (SE), að eftirlit endurskoðenda Landsbankans og bankaráðsmanna Íslandsbanka væri aðeins töluendurskoðun. Jeg hefi satt að segja litið töluvert öðruvísi á og hefi haldið fram að þessu, að eftirlit bankaráðsmanna Íslandsbanka væri alt annað og meira. Að öðru leyti vil jeg ekki leggja neitt kapp á að fella þetta frv. *Þm. (SvÓ) hefir ekki yfirlesið ræðuna.

Jakob Möller Jeg vil aðeins leiðrjetta misskilning á störfum bankaráðs Íslandsbanka. Það er ekki skipað sem eftirlit eða „revision“, heldur er það í venjulegum skilningi æðsta stjórn bankans. Starf þessa eftirlitsmanns myndi því verða að hafa eftirlit með störfum bankaráðsins. Annars hefi jeg skilið frv. svo, að með því væri verið að efna loforð, sem stjórnin hefði gefið um eftirlit með bönkunum. Jeg vil ekki leggjast á móti því, að þetta loforð verði efnt, en læt mig það að öðru leyti litlu skifta. Þetta ætti raunar að vera óþarft, þar sem bankastjórar eru nú stjórnskipaðir í báðum bönkunum; en sparisjóðirnir eru á hinn bóginn eftirlitslausir, og getur vel verið, að eitthvað sje athugavert við fleiri af þeim en t. d. Eyrarbakkasparisjóðinn.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Það var aðeins viðvíkjandi fyrirspurn hv. 2. þm. Reykv. (JB) um trygginguna fyrir enska láninu. Jeg skal upplýsa það, að skýrslur yfir veðið, sem bankinn hefir sett ríkinu, eru komnar frá Ed. fyrir tveim dögum, en nefndinni hefir enn ekki unnist tími til þess að vinna úr þeim, en það verður væntanlega gert á morgun.  Háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) sagði, að minna væri að byggja á eftirliti eins manns en fleiri; en svo er einmitt ekki í þessu tilfelli. Að minsta kosti varð önnur raunin á um þetta í Danmörku í sumar. Þar reyndist það svo, að meira var að byggja á skýrslu bankaeftirlitsmannsins en bankastjórnar Þjóðbankans. Enda er þetta skiljanlegt, því sá maður, sem hefir eftirlit með fleiri stofnunum, fær með því víðtækari reynslu og þekkingu á starfi bankanna yfirleitt. En eftirlit þessa manns, sem frv. gerir ráð fyrir, á að vera í því fólgið að rannsaka raunhæfilega peningastofnanirnar, og ekki hlaupa til stjórnarinnar með alt það, sem hann fær vitneskju um, nema sjerstaklega sje ástæða til þess að grípa inn í starf einhverra þessara stofnana.

Stefán Stefánsson Hæstv. forsætisráðherra (SE) talaði um það, að endurskoðun þessa eftirlitsmanns ætti að vera „kritisk“ endurskoðun. En ef alókunnur maður á að hafa slíka „kritiska“ endurskoðun með höndum á sparisjóðum úti um land, þá kemur mjer það líkt fyrir sjónir og um bankarannsóknina á dögunum, að það gæti ekki orðið að miklu gagni, og langt frá því, að það geti orðið eins þýðingarmikið eins og þegar þaulkunnugir menn heima í sveitunum, þar sem sparisjóðirnir eru, hafa eftirlitið á hendi. Þá sagði hæstv. forsætisráðherra, að við vissum ekkert um sparisjóðina. En hvers vegna þarf að koma nú með þessa yfirskoðun á þeim, ef ekkert er við þá að athuga? Og hverjum ætti að vera annara um, að sparisjóðirnir væru í lagi, en stjórnum þeirra og ábyrgðarmönnum? Á hverjum sparisjóðsfundi, þar sem jeg þekki til, eru lagðar fram skýrslur um allar lántökur og tryggingar fyrir þeim, og er farið yfir þær af öllum ábyrgðarmönnum, og jafnvel að endurskoðendunum viðlátnum. Og sje þeirri venju fylgt, þá hefir þessi maður nauðalitla þýðingu, að því er mjer skilst. Og enn minna verður að byggja á eftirliti hans, ef rannsóknin á hverjum sparisjóði á ekki að taka nema einn eða tvo daga, eins og hæstv.forsrh. (SE) virtist gera ráð fyrir. Jeg er hræddur um, að hann yrði þá að sjá margt með annara augum. En ef fyrir byggja ætti alla hugsanlega tortrygni, þá hygg jeg, að mundi þurfa nokkra nýja embættismenn á voru landi. Og ekki fæ jeg skilið, að það geti breytt nokkuð áliti manna í sveitunum, þó þessi maður líti þangað öðruhverju. Loks vil jeg spyrja hæstv. stjórn að því, hvort fyrirmælum laga frá 1915, um sparisjóði, hafi verið fylgt, og þá sjerstaklega ákvæðum 19. gr. og sektarákvæðum laganna.

Forsætisráðherra (SE): Það er misskilningur hjá háttv. 1. þm. Eyf. (StSt), að jeg ætlist til, að eftirlitið með hverjum sparisjóði fari fram á einum degi. Hitt sagði jeg, að þegar þessi maður væri kominn vel inn í sitt starf og kunnug orðinn víðs vegar á landinu, þá þyrfti það ekki að taka langan tíma. Hins óska jeg auðvitað, að sparisjóðirnir reynist vera í sem bestu lagi. En það er mikið fje, sem landsmenn eiga í þeim, og því áríðandi, að stjórn þeirra fari ekki í ólestri. Það má vel vera, að engin þörf sje á auknu eftirliti í Eyjafirði. Auðvitað þekki jeg aðeins örfáa sparisjóði á landinu og get ekkert sagt af eigin reynd um þá. Hvað viðvíkur því, hvort reglunum um sparisjóði frá 1915 hafi verið fylgt, þá skal jeg viðurkenna, að mjer er ókunnugt um það, enda heyrir það mál ekki undir mitt embætti. En steinhissa er jeg á því, eftir allar þær umræður, sem orðið hafa hjer á þinginu, að nú, þegar fara á að setja peningastofnanir landsins undir verulegt (effektivt) eftirlit, þá skuli rísa upp stormur á móti því.

Jón Baldvinsson Jeg geri ráð fyrir, að traust stjórnarinnar sje svo mikið, að frv. þetta nái fram að ganga. En þá langar mig til að spyrja: Á Landsbankinn að vera háður samskonar eftirliti? Jeg veit ekki, hvernig þessu er háttað annarsstaðar, en eðlilegt þætti mjer, að þjóðbankinn væri ekki settur á borð við stofnanir einstakra manna. Annað, sem jeg vildi fá vitneskju um, er það, hvort fulltrygt sje, að slíkur maður sem þessi fái aðgang að öllum skjölum og skilríkjum þeirra banka, sem hann á að rannsaka. Það gæti átt sjer stað, að einhver stofnunin neitaði slíku, og er þá tryggara, að um þetta sje ákvæði í sjálfum lögunum.

Forsætisráðherra (SE): Það stendur beint í frv., að samskonar eftirlit sje einnig með Landsbankanum. Jeg veit ekki, hvort jeg hefi skilið hv. 2. þm. Reykv. (JB) rjett, en brosleg viðkvæmni fyrir hönd þess banka finst mjer það vera, ef hann má ekki vera háður slíku eftirliti. Enda býst jeg við, að stjórn bankans myndi mjög vel sætta sig við það. Ástæðulaust væri að skoða það móðgun við Landsbankann, þó eftirliti með honum væri hagað á líkan hátt og með Íslandsbanka.

Frsm. minni hl. (Jakob Möller) Jeg á hjer brtt. um það, að lækka þetta útflutningsgjald um helming. Jeg þarf ekki að gera grein fyrir skoðun minni á málinu sjálfu. Það er kunnugt, að jeg hefi verið og er mótfallinn gjaldinu yfirleitt, en hefi nú viljað gera það til samkomulags að leggja aðeins til helmingslækkun á því. Jeg álít líka, að þetta sje fullkleift fjárhagsins vegna. Því þó nú sje í fjárlögum reikningslegur tekjuhalli, er í sjálfu sjer um raunverulegan tekjuafgang að ræða, fulla miljón króna, þar sem lagðar eru til hliðar um 1200 þús. kr., og þar við bætast svo ýmsir liðir í 13. gr. fjárlaganna, eða um 191 þús., sem stjórninni er að mestu í sjálfsvald sett, hvort hún greiðir eða ekki. Annars ætla jeg ekki að mæla frekar með till. minni. Gjaldið er sjálft ósanngjarnt, og því auðvitað sanngjarnt að lækka það, þegar ríkissjóður má líka við því.

Frsm. meiri hl. (Magnús Guðmundsson) Jeg skal ekki fara að hefja kappræður hjer um málið aftur nú. Jeg vísa aðeins til þess, sem jeg hefi áður sagt. En út af því, sem hv. 1. þm. Reykv. (JakM) sagði um fjárlögin í þessu sambandi, verð jeg að minna hann á það aftur, sem hann ekki hefir hrakið, að þar er ekkert áætlað fyrir ca. 1 milj. gjöldum. Býst jeg því við, að flestir sjái, að ekki er mögulegt að samþykkja brtt. á þskj. 539.

Frsm. minni hl. (Jakob Möller) Út af þessari einu miljón, sem ekkert á að vera áætlað fyrir, þarf ekki að segja annað en það, að þetta er alveg út í bláinn. Ef hjer er um byggingar að ræða, eða slík fyrirtæki, þá er vitanlegt, að til þeirra á að fá sjerstakt lán. Og um Klepp er það að segja, að stjórnin hefir í rauninni enga heimild til þess að byggja hann fyrir þessa árs fje.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Af því að hjer er ráðgerð úrslitaumr. um vatnamálið í deildinni, verð jeg að gera nokkrar athugasemdir við það. Jeg mun greiða atkvæði á móti því, að það verði afgreitt, og tel rjettara, að það bíði betri tíma. Þetta er afleiðing af skemd, sem varð á 2. gr. frv. við 2. umr. hjer. Greinin skilgreindi áður eignarrjett landeigandans að vatnsrjettindunum og endimarkaði hann, líkt og gert er í vatnalögum allra Norðurlandaþjóðanna, en breytingin tók þá skilgreiningu burtu. Afleiðingin er, að lögin eru orðin ósamræmileg við 2. gr. og svara ekki til fyrirsagnarinnar, jafnvel þótt þau með lögskýringum á ýmsum síðari greinum þeirra viðurkenni og lögfesti eignarumráð landeigandans, svo sem með því að ákveða honum fullar bætur fyrir öll vatnsrjettindi, sem tekin verða af honum nauðugt til annarlegrar notkunar. Eins og þetta frv. lítur nú út, þá ætti það að heita frv. til laga um takmörkun á umráðarjetti yfir vatnsrjettindum, líkt og lögin frá 1907, og þá ætti að fella niður úr síðustu grein tilvitnunina í Jónsbók. Mál þetta er enn þá ekki orðið nægilega ljóst öllum. Að vísu viðurkenna allir rjett landeigandans, og það gerðu jafnvel mótstöðumenn mínir í þessu máli við síðustu umræðu, er þeir greiddu atkvæði með öllum ákvæðum frv. um skaðabætur til landeigandans fyrir hverskonar notkun vatnsins eftir lögnámi. En sú sjálfsagða afleiðing af því að samþykkja slíkt á að vera og hlýtur að vera sú, að lögin skilgreini þennan rjett, sem lögnuminn er, og greini frá takmörkum hans. Þetta hafa grannþjóðirnar fundið og tekið skilgreininguna upp í lög sín, ljósa og ákveðna, en þar á eftir sett takmarkanirnar, og þetta munu menn alment finna hjer líka, þegar málið er vel athugað. Um hitt er jeg ekki hræddur, að hugmyndin um eignarrjettinn máist eða dofni, þótt málið bíði. Eitt það, sem heldur til þess að lata málið bíða, er það, að varla er hægt að taka á samningu sjerleyfislaga, nema ákveðinn sje ljóslega sá rjettur, sem sjerleyfislögin eiga að takmarka og ákveða nánar um, hvernig notaður verði. Jeg þykist þess fullviss, að mikill meiri hl. þingsins vilji afgreiða málið eftir þeirri stefnu, sem frv. markar, og með fullri viðurkenningu þess rjettar landeiganda, sem deilt hefir verið um, en þá hlýtur það líka að vilja afgreiða það svo ljóslega orðað um þessa hluti, að ekki spinnist óþarfar deilur um óskýrt orðalag.

Jakob Möller Jeg ætla aðeins að gera grein fyrir mínu atkvæði. Jeg greiddi ekki atkvæði um einstakar greinar frv. við 2. umr., nema 2. gr., og var þó óánægður með orðalag margra þeirra og taldi nauðsynlegt að breyta þeim meira í samræmi við 2. gr. En jeg lít svo á, að þar sem rjettargrundvöllurinn er ótvírætt ákveðinn í 2. gr. þannig, að landareign hverri fylgi aðeins takmarkaður umráða- og hagnýtingarrjettur á vatni, þá verði ákvæði annara greina frv. að skýrast samkvæmt því, og það ósamræmi, sem vera kann á milli 2. gr. og annara greina frv., má þá laga síðar. Þess vegna greiði jeg frv. nú atkvæði.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) er að því leyti enn sjálfum sjer samkvæmur, að hann hefir altaf verið ósveigjanlegur til samkomulags. Það hefi jeg hins vegar ekki verið. Og þó jeg sje ekki ánægður með frv. að ýmsu leyti, tel jeg, að það verði nothæf vatnalög, ef það verður samþykt. Ef um ósamræmi er að ræða milli 2. gr. og frv. á eftir, held jeg, að það gæti heldur ekki haft aðrar verkanir en þær, að framtíðin skoðaði sig sem óbundnasta um það, hvaða fræðiskilningur yrði ofan á í þessu efni. Í sjálfu sjer væri jeg þó ekki mikið á móti því að láta málið bíða dálítið. En úr því sem komið er, mundi lítið vinnast við það, nema framhald á deilunum; að minsta kosti mundi jeg að sjálfsögðu halda áfram að halda fram fullum og öllum mínum skilningi á málinu Og þó jeg hafi ekki í einstökum atriðum fengið þau vatnalög, sem jeg teldi æskilegust. mun jeg þó greiða málinu atkvæði mitt.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Jeg hjelt að vísu, að þetta mál væri útrætt við 2. umr. og yrði ekki brotið upp á því á nýjan leik nú. Jeg stend aðeins upp til þess að lýsa yfir því, að jeg tel rjett að afgreiða málið nú, þar sem sæmilegt samkomulag hefir nú loksins fengist. Jeg fyrir mitt leyti sje heldur ekki, að munurinn á 2. gr. nú og áður sje svo mikill. Það er hvorttveggja það sama sagt á mismunandi hátt. Eftir frv. stjórnarinnar, sem er bygt á áliti minni hl. fossanefndarinnar, og Ed. hefir samþykt, fylgir landareign rjettur til umráða o. s. frv. með þeim takmörkunum sem „lög, venjur eða aðrar heimildir“ hafa í för með sjer. Í síðustu grein frv. eru talin upp öll eldri ákvæði um vatnsrjettindi. vafalaust alveg úttæmandi, og feld úr gildi. Verður þá ekkert eftir annað en „lög þessi“, eða nákvæmlega eins og stendur í brtt. minni hl. Sá eini munur, sem er á þessum 2 greinum, er að orðin „venjur og aðrar heimildir“ eru feld burtu, en venjur gilda aldrei á móti lögum, og verða ekkert kröftugri fyrir það, þó það sje tekið fram í lögum, að þær skuli gilda, og sama er að segja um heimildir; þær gilda auðvitað, hvort sem tekið er fram í sjerstökum lögum, að þær skuli gilda. Munurinn er því í raun og veru enginn, og á sömu skoðun er lögfræðingur sá, sem jeg hefi áður minst á. Tíminn verður að skera úr, hverju ábótavant er í lögunum að öðru leyti. Vænti jeg þess svo eindregið, að hv. deild samþykki frv.

Bjarni Jónsson Mjer sýnist svo, sem hæstv. atvrh. (KIJ) hafi komið vel og viturlega fram í máli þessu. Hefði jeg að vísu kosið, að betur hefði verið frá frv. þessu gengið, en úr því sem komið er, mun jeg geta sætt mig við það, og mun jeg standa við það sáttatilboð, er jeg hefi áður fram borið í máli þessu. Veit jeg, að háttv.þm. munu ekki hafa snúist í máli þessu frá því, er þeir greiddu atkvæði um það fyrir nokkrum dögum, og voru þá 19:4 með því. En dálítið er það skrítið, að háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), sem situr þó með lárviðarkransinn í þessu máli, skuli nú snúast gegn því og vilja drepa sitt eigið fóstur. Var honum þó svo brátt að fá málið á dagskrá, að hann vildi fá það tvisvar áður en vjer minni hl. gátum komið því við að skrifa nál. Mun jeg svo láta útrætt um mál þetta.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Háttv. þm. Dala. (BJ) þarf ekkert að furða á því, þótt jeg vildi gera grein atkvæðis míns. Jeg var á móti brtt. við 2. gr. frv., þegar það var hjer til 2. umr., og er það einnig nú, og stóð upp aðeins til að skýra frá því, hvers vegna jeg er það.



Aðeins örfá orð. Jeg ætla að leiðrjetta það hjá hv. 2. landsk. þm. (SJ), er hann sagði, að kvennaskólinn hjer virtist helst vera gagnfræðaskóli. En svo er ekki, því að við báða kvennaskólana, bæði hjer og á Blönduósi, er veitt tilsögn í handavinnu og mörgum öðrum greinum, sem húsmæður þurfa að nema og ekkert eiga skylt við gagnfræðakunnáttu. Jeg skal taka það fram, í sambandi við það, sem hv. 5. landsk. þm. (JJ) hefir sagt, að þessi tvö hússtjórnarnámsskeið við kvennaskólann í Reykjavík standa yfir, hið fyrra frá 1. okt. til 1. mars, en hið síðara frá 1. mars til 1. júlí, og eru námsskeið þessi föst deild við skólann. Svo það fer alls ekki eftir því, hvernig blæs, hvort hússtjórnarkensla fer fram í kvennaskólanum eða ekki. Jeg neita því, að jeg vilji tefja fyrir þessu máli frekar en nauðsyn er til. Annars hefi jeg fulla von um, að þegar málið er komið til mentamálanefndar, þá muni okkur koma vel saman um margt, sem nú virðist bera í milli.

Jakob Möller. Ástæðan til þess, að jeg hefi skrifað undir nefndarálitið „með fyrirvara“, er sú, að hjer er í raun og veru um svo óvenjulega meðferð máls að ræða. Ef dagskrártill. nær fram að ganga, þá er frv. að efninu til samþykt, þó að það sje formlega felt. Stjórninni er þá ætluð heimild til að taka gjaldeyrislán. Í nál. er lögð áhersla á, að stjórnin geri ráðstafanir til að stöðva gengi krónunnar og hækka það; og hv.frsm. (MG) hefir einnig árjettað það mjög ákveðið í framsögu sinni. Komi fram sterkar líkur fyrir því, að gengið falli, þá hefir stjórnin því heimild og skyldu til að taka gjaldeyrislán það, sem í frv. var farið fram á heimild til. Því get jeg vel sætt mig við þessa meðferð á málinu.

Jón Baldvinsson Jeg lít svo á, að ef dagskráin verður samþykt, þá sje aðalefni till. minnar, um verðgildi íslenskrar krónu, líka samþ. Þess vegna skilst mjer að hv.frsm. (MG) geti ekki sagt, að hún sje fram komin af tortrygni eða vantrausti í garð stjórnarinnar, því að nefndin viðurkennir það sama og í minni till. felst; hún álitur það skyldu stjórnarinnar að sjá um að gengi krónunnar sje í góðu lagi. Annars finst mjer undarlegt, að þingið skuli gefa út svona lögskýringu á lánsheimildarlögunum; og einkennilegt að hafa í lögum svo langvarandi heimild, sem stjórnin geti gripið til, þegar henni sýndist. Eðlilegra væri, að þingið samþ. heimildina í hvert skifti, heldur en að láta hana standa á lögum til fleiri ára.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Jeg hefi litlu við að bæta álit nefndarinnar og ræðu hv.frsm. (MG). Stjórnin mætti á fundi hjá fjhn., og er rjett frá því skýrt í nál. Háttv. 2. þm. Reykv. (JB) ljet í ljós, að ef dagskráin yrði samþ., þá væri viðurkent og fullnægt því, sem hann hjeldi fram, að stjórninni væri heimilað að taka gengislán. Það álít jeg líka; það er vitanlegt, að stjórnin á að gera það sem hún getur til þess að halda uppi gengi krónunnar. Og jeg er samþykkur hv.frsm. (MG) um, að mestu varði, að gengið sje í jafnvægi. Stjórnin lítur svo á, að hún hafi lántökuheimild samkvæmt því, sem getið er um í dagskrártill. nefndarinnar, og það er því hvatning til hennar um, að taka lánið því aðeins, að henni þyki brýn ástæða til þess, og þá með þeim takmörkunum og skilyrðum, sem dagskráin getur um.

Jón Þorláksson Það var af ógáti, að brtt. þessi kom ekki með hinum. En af hagkvæmisástæðum er ekki hægt að leggja þessa stofnun niður á miðju ári, heldur verður það að gerast um áramót.

Jón Baldvinsson Þetta þing mun verða talið mikið sparnaðarþing, ef því tekst að leggja niður síldarmatsmanninn á Seyðisfirði og löggildingarstofuna. En það versta er, ef sagt kynni að verða, að þetta hefði alt verið gert í ógáti, eins og nú hefir orðið hjá allshn. Jeg er á móti þessu frv., því jeg tel að eftirlitið verði miklu ótryggara, ef frv. verður samþ. eins og það nú er.

Frsm. (Sigurður Stefánsson) Jeg ætla ekki að halda fyrirlestur um frv. þetta. Læt jeg mjer nægja að vísa til nál.

Bjarni Jónsson Jeg þakka hv. nefnd meðferð málsins. Hefir hún tekið til greina það, sem fyrir mjer var aðalatriðið, og er jeg ánægður með brtt. hennar.

Jakob Möller Jeg er á sömu skoðun um frv. þetta og jeg var síðast, þrátt fyrir það, að brtt. nefndarinnar eru til nokkurra bóta. Álít jeg, að hjer sje gengið alt of nærri persónulegum rjetti manna. Menn eru hjer sviftir eign, sem þeim er dýrmætari en venjuleg fjárrjettindi eða eign. Álít jeg þetta ósæmilegt og þinginu ósamboðið.

Lárus Helgason Af því að jeg býst við því, að hv.þdm. komi þessi tillaga ókunnuglega fyrir, en jeg er þessu málefni kunnugri en aðrir hv.þdm., þá ætla jeg með fáeinum orðum að skýra frá, hvað hjer er um að ræða. Þessi hugmynd, er hjer kemur fram, er engan veginn ný. Samskonar aðferð og hjer er átt við hefir verið reynd í Skaftafellssýslu áður, einkum við að koma kjöttunnum út í Skaftfelling og fleiri báta, og gefist vel. í fyrsta skiftið gekk ekki nema sólarhringur til þess að fullferma bátinn, og var þó alveg ófær sjór, svo að engin tök hefðu verið á að ferma hann á annan hátt. í síðari skiftin, sem þetta var gert, gekk það einnig sæmilega; helsti ókosturinn við það var, að kaðallinn vildi slitna eða nuggast í sundur. En með ljett hylki er engin hætta á að það verði, svo að líkur eru til, að þetta geti gengið, að minsta kosti á sumrin, en aftur er óvíst, hvort hægt verður að koma því við á veturna, ef hafrót er. Og þar sem kostnaður við þetta er svo sáralítill, þá er rjettmætt að þetta nýmæli sje reynt. Þegar sjór er dauður, verður að sæta lagi að setja dufl við stjóra utan við brimgarðinn og vað í land, sem svo mætti nota til millidráttar þegar skip koma með póst, ef sjór væri ófær. Það eru nú um 30 ár síðan fyrst voru fluttar vörur í land í Skaftafellssýslu, og ekki nema 5 ár síðan farið var að skipa vörum bæði í land og úr landi við Skaftárós og Ingólfshöfða. Þetta var talið ómögulegt til þess tíma, sem byrjað var á þessu, en alt hefir gengið vel. Vona jeg, að hv. deild sje því hlynt, að þessar tilraunir sjeu gerðar, og samþykki þessa till.

Flm. (Jón Baldvinsson) Jeg skal ekki brjóta þá reglu, sem hjer hefir verið upp tekin, að vera stuttorður, eftir því, sem hægt er um slíkt mál sem þetta. þessi till. er flutt til þess að vekja Alþingi og landsstjórn til umhugsunar um eitt hið stærsta böl á undanförnum árum í þjóðfjelagi voru, en það er atvinnuleysið. Það hefir verið svo gífurlegt nú á tveim síðustu árum að minsta kosti, að mörg hundruð eða jafnvel þúsundir manna hafa verið atvinnulausir meiri hluta vetrar. Þegar svo þar við bætist, að vinnan er stopul á sumrin og lítið upp úr henni að hafa, þá er skiljanlegt, að ástandið hjá þjóðinni sje ekki gott, sjerstaklega í sjávarþorpunum. Fyrst er þá í till. þessari farið fram á það, að hæstv. stjórn reyni að fræðast um það, hvernig ástatt sje í landinu með atvinnu. Hjer hefir slíkum skýrslum aldrei verið safnað, að undanteknu því, sem Alþýðusamband Íslands leitaði sjer upplýsinga um atvinnulausa menn hjer í Reykjavík í vetur sem leið, og einu sinni áður, sumarið 1920. Í öðrum löndum er nákvæmlega fylgst með í þessum efnum. Skýrslur eru samdar um þetta vikulega í borgum og bæjum og athugað, hvort tala atvinnulausra manna hækkar eða lækkar. Þykir þetta mjög þýðingarmikið fyrir lönd og þjóðir. Um þýðingu þessa máls þarf jeg ekki mikið að ræða; jeg geri ráð fyrir, að öllum komi saman um, að atvinnuleysi sje eitthvert hið stærsta böl, enda þótt skoðanir sjeu skiftar um það, á hvern hátt best verði úr því bætt. Ætti enginn ágreiningur að þurfa að verða um það, að ríkisstjórninni væri falið að leggja fyrir bæjar- og sveitarstjórnir að safna skýrslum um þetta; eru þessar skýrslur engu síður nauðsynlegar en margar aðrar, sem lögboðnar eru og hagstofan fær. Jeg hefi borið till. upp í 3 töluliðum og skift þeim fyrsta í 2 stafliði, og geri jeg ráð fyrir, að greidd verði atkv. um stafliðina hvoru út af fyrir sig, og eins um töluliðina. Um ákvæðið í 1. tölulið b, að Alþýðusamband Íslands geri tillögur um skýrslugjafirnar, þá getur nú vel verið, að einhverjir setji sig á móti því. En mjer finst það engin goðgá, þótt það gerði tillögur um þetta, og hygg jeg, að þær bendingar, er það kynni að geta gefið stjórninni í þessu máli, gætu orðið að gagni. Þá er önnur tillagan, um að stjórnin styðji bæjar- og sveitarfjelög til þess að framkvæma nauðsynleg mannvirki, til að bæta úr atvinnubresti. Sú leið, sem hjer er farið fram á, er ekkert einsdæmi fyrir okkur. Þessi skoðun er altaf að ryðja sjer meir og meir til rúms erlendis. T. d. var í Englandi fjöldi manns atvinnulaus, þegar stríðinu var lokið, og var þá hafist handa þar með ýmsar verklegar framkvæmdir, sem annars átti ekki að byrja á strax. Sömu leið hafa einnig aðrar þjóðir farið um langt skeið. Sá stuðningur landsstjórnarinnar, sem hjer er átt við, er meðal annars sá, að stjórnin samþykki lántökur bæjar- og sveitarfjelaga til þess að bæta úr atvinnuleysi, með því að ráðast í verklegar framkvæmdir. Þá er 3. liðurinn, að stjórnin láti framkvæma nauðsynleg mannvirki þau, sem ríkisstjórninni er að lögum heimilt að ráðast í, ef atvinnubrestur er í landinu. Og jafnvel þótt ekki væri brýnn atvinnuskortur, þá ætti samt að ráðast í nauðsynleg fyrirtæki, svo sem landsspítalann og stækkunina á Kleppi. Mundi þetta koma vel heim við hagsmuni landsins, ef framkvæmt væri á þeim tímum, þegar atvinnubrestur væri. Auk þess er till. orðuð þannig, að ekki er farið fram á neinar framkvæmdir, sem ekki eru heimilaðar í lögum. Viðvíkjandi 2. tölulið get jeg einnig tekið það fram, að hæstv. atvrh. (KIJ) lýsti því yfir hjer í þinginu í fyrra, í sambandi við eina brtt. við fjárlögin, að ef nauðsyn bæri til, þá myndi stjórnin hlaupa undir bagga með bæjar- og sveitarfjelögum. Samþykt þessarar till. hefði því aðeins þá þýðingu í þessa átt, að það lýsti vilja þingsins og gæfi hæstv. stjórn heimild, sem gott væri að hafa. Aðstreymið að Reykjavík hefir verið svo mikið á undanförnum árum, að fjöldi manns kemur hingað, sem ekkert hefir að starfa. Jafnvel nú á vertíðinni, þegar mest hefir verið um fiskinn, hefir fjöldi manna enga atvinnu fengið, og má því búast við mjög vondu ástandi, þegar fram á sumarið kemur. Og ef svo færi, að togararnir yrðu stöðvaðir, þá mundi verða mjög mikið um atvinnuleysi hjer, og vil jeg skjóta því til hæstv. stjórnar, að hún sjái um, að þessi atvinnutæki, togararnir, verði ekki stöðvaðir, því það væri beinlínis gerræði, eins og nú er ástatt. Fólkið er nú svo margt, að líklegt er, að þessar atvinnubætur yrðu ekki til langframa nægilegar til að varna atvinnuleysinu. En þá verður að hugsa um að ráða bót á því á annan hátt, t. d. með nýbýlum, sem þingið hefir lítið hugsað um enn þá. En meðan ástandið er eins og það er nú, eru þessar atvinnubætur nauðsynlegar. Jeg vil í þessu sambandi minnast lítið eitt á, hvaða ástæður liggja til þess, að fólk flykkist til kaupstaðanna. Því er oft kastað fram, að um það ráði mestu skemtanafýsn fólks og að því leiðist í sveitunum. Jeg held, að þetta sje ekki með öllu rjett, og líklega að langminstu leyti. Það fer miklu fremur til kaupstaðanna vegna þess, að þar er frekar hægt að detta ofan á eitthvað að gera, sem ekki fæst í sveitunum. Og svo er önnur orsökin sú, að eigendur stórjarða í sveitunum bola burtu ábúendum smærri jarða og kota, til þess að geta lagt smærri jarðirnar undir sig. þannig veit jeg af tveim stórjörðum, ekki langt frá Reykjavík, þar sem margbýli var áður, en er nú komið undir yfirráð eins manns, svo að hinir hafa allir orðið að hröklast burtu. Voru 7 býli á annari jörðinni, en 13 býli á hinni, og fólkið mun hafa verið alls yfir 100. þurfti sá á fyrnefndu jörðinni að selja jörðina, og vildi því losna við þurrabúðarmennina, en hinn þóttist ekki geta þverfótað fyrir kotkörlum, og hrakti þá því í burtu. Er býlið nú komið í mestu niðurníðslu og hefir bóndinn nú ekki meiri heyafla en áður fekst af hálfri jörðinni; getur hann nú að vísu þverfótað fyrir kotkörlum, en hann getur nú ekki sett fram bát vegna fólksleysis og hefir heldur engan, ef hann vill láta gera eitthvað viðvik fyrir sig. Jeg segi frá þessu til þess að sýna fram á, að ástæður þær, sem venjulega er haldið á lofti, muni ekki vera þær einustu fyrir aðstreyminu til kaupstaðanna. Segi jeg svo ekki fleira um þetta að svo stöddu, en vænti, að hv. Alþingi fallist á till. mínar og hæstv. stjórn framkvæmi þær svo eins og til er ætlast.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Þessi till., sem hjer liggur fyrir, er í 3 liðum, og hefi jeg ekkert sjerstakt að athuga við 1. liðinn. Það er ekki neinn sjerlegur ábætir fyrir stjórnina, þótt hún eigi að útvega þessar skýrslur. Annað mál er það, hvort bæjar- og einkum sveitarfjelög verði við þessum tilmælum, að gefa skýrslurnar; þó geri jeg ráð fyrir, að svo verði. Mundi helst vera þörf á þessum skýrslum úr bæjunum, því atvinnuleysi er síður í sveitum. Jeg er fyrir mitt leyti fús til þess að annast um þetta, ef till. verður samþykt, og jeg hefi heldur ekkert á móti því að leita tillagna Alþýðusambandsins í þessu máli. Um 2. lið er það að segja, að jeg skil ekki, hvaða stoð stjórnin geti veitt sveitar- og bæjarfjelögum með atvinnubætur, meðan engin heimild er til fyrir hana að veita eða lána fje til þess. Það væri þá helst með því móti, að stjórnin samþykti lán, sem sveitar- eða bæjarfjelögin kynnu nauðsynlega að þurfa að taka, vegna atvinnubrests eða af yfirvofandi neyð; en stjórnin mun aldrei hafa neitað um slíkt samþykki, svo að því leyti er till. óþörf. En jeg get ekki sjeð, að meðan stjórnin hefir enga almenna heimild til fjár- eða lánveitinga í þessu skyni, geti hún styrkt þetta á annan hátt. Þá er 3. liðurinn, um að stjórnin láti framkvæma heimiluð mannvirki. Jeg get lýst því yfir, að stjórnin hefir ákveðið, þrátt fyrir peningavandræðin, að bygð verði viðbótarbyggingin við Klepp í sumar, en þó ekki gert meira en það, að kostnaðurinn fari ekki fram úr 350000 krónum. Það hefir verið samþykt þáltill. í hv.Ed., um að skora á stjórnina að byrja sem fyrst á landsspítalanum. Sennilega verður þó ekki hægt að byrja á þessu ári, og líklega ekki því næsta heldur. En á því verki mun byrjað svo fljótt, sem mögulegt er. Er það líka hægara, þar sem fyrirkomulag verður þannig, að byggja má í viðbót smátt og smátt. Hv. flm. (JB) gat þess, að jeg hefði lýst því yfir í fyrra í þinginu, að stjórnin mundi hlaupa undir bagga með bæjar- og sveitarfjelögum, ef á þyrfti að halda. Þetta er alveg rjett, enda er það blátt áfram skylda stjórnarinnar, ef hallæri ber að höndum, að reyna að forða frá því, eftir því sem hægt er. Mundi hver stjórn telja sjer það skylt. Hv. flm. (JB) tók það líka fram, að stöðva þyrfti aðflutning í bæina. Jeg er honum algerlega samdóma í þessu, einkum er kemur til Reykjavíkur. En til þess er engin lagaheimild. Sá rjettur, er sveitarstjórnir höfðu áður fyr til þess að meina mönnum að setjast að í hreppnum eða bænum, hefir verið feldur í burtu, og það mundi vafalaust verða mjög óvinsælt, ef slíkar hömlur yrðu teknar upp á ný. Og þó væri alveg nauðsynlegt að hafa einhvern slíkan hemil. Hjer í Reykjavík eru alls engin takmörk fyrir því, hvað flyst í bæinn af fólki. Það er vitanlegt öllum mönnum, að atvinnuleysi er hjer mjög mikið og húsnæði hvergi nærri nægilegt fyrir bæjarmenn sjálfa, en þó kemur ekkert skip hingað utan af landi, sem ekki er fult af fólki, er flytur til bæjarins. Þetta fólk á mjög erfitt með að fá inni; verður ef til vill að hola sjer niður í einhverjar kjallarakompur, fyrir góðvild manna, aðeins til bráðabirgða, en þessi góðvild er oft launuð með því, að þotið er í blöðin og kvartað um það, hve þetta húsnæði sje ljelegt og óviðunandi siðuðum mönnum. Jeg verð að líta svo á, að meðan sveitar- og bæjarstjórnum er óheimilt að leggja hömlur á aðflutning fólks, beri þeim engin skylda til þess að sjá þessum mönnum fyrir atvinnu. Þeim er skylt að sjá þeim mönnum fyrir atvinnu, sem dvalið hafa lengi í bænum eða hreppnum, en alls ekki þeim, er koma aðvífandi, og jeg sje ekki, að þeir menn hafi nokkra ástæðu til að kveina eða kvarta undan því. Um ástæðuna til þess, að fólk drífur til kaupstaðanna, má lengi deila, en hvort sem því veldur skemtanafíkn eða atvinnuvonir, er það víst, að væru menn ekki eins góðfúsir á að ljá aðkomufólki húsnæði, eða ekki væri gengið eins ríkt eftir því að afla mönnum atvinnu, mundi margur maður hverfa heim aftur. Um þetta mál má lengi ræða, en jeg sje ekki ástæðu til þess, fremur en hv.flm. (JB). Jeg get ekki sjeð neitt til fyrirstöðu því að samþykkja tillöguna. Tveir fyrstu liðirnir eru sjálfsagðir, með þeirri skýringu, sem jeg hefi gefið um 2. lið, og um 3. liðinn er það að segja, að jeg tel sjálfsagt, að stjórnin framkvæmi þau fyrirtæki, sem nauðsyn ber til og lög mæla fyrir um, þegar henni er það unt, en það verður ekki fyr en fjárhagurinn batnar svo, að nægilegt fje verði til þeirra framkvæmda.

Jakob Möller Jeg stend upp til þess að mæla með því, að 1. liður tillögunnar verði samþyktur. í raun og veru er það sá eini liður tillögunnar, sem nauðsyn er á að samþykkja. Reykjavík er orðin svo stór, að það verður að teljast nauðsynlegt, að sjerstakt eftirlit sje með atvinnuleysinu í bænum, og það fer best á þann hátt, sem hjer er farið fram á. Hjer hefir áður verið safnað líkum skýrslum, en þær hafa verið vefengdar. Það mun nú vera á annað ár síðan þetta var gert, og varð allmjög deilt um það, hvort skýrslurnar væru rjettar. Jeg gerði það þá að tillögu minni, að gangskör yrði gerð að því að rannsaka þetta að opinberri tilhlutun, og man jeg það, að jeg sætti hörðum ákúrum fyrir það af hálfu flokksmanna hv.flm. (JB). Nú hefir hann þó sannfærst um, að nauðsynlegt sje að safna þessum skýrslum á þann hátt, að þær verði ekki vefengdar. Hina tvo liði tillögunnar verð jeg að telja marklitla, og get jeg vísað til ræðu hæstv. atvrh. (KIJ) um það. Ef atvinnuleysi verður mjög tilfinnanlegt, tel jeg sjálfsagt, að eitthvað verði gert til þess að bæta úr því. Hins vegar er tilgangslítið að samþykkja svona tillögu. Framkvæmdamöguleikarnir eru takmarkaðir, enda getur stjórnin altaf skotið sjer undan þessum framkvæmdum. Vil jeg t. d. benda á landsspítalann, sem samþyktur hefir verið þing eftir þing, en jafnan verið frestað vegna fjárhagsörðugleika. Jeg sje því ekki þörf á að samþykkja 2. og 3. liðinn, þar sem jeg tel þá algerlega þýðingarlausa.

Jón Þorláksson það er ef til vill ótímabært að mæla á móti þessari tillögu, eftir að stjórnin hefir tekið við henni til fósturs, enda er það engin furða, þó að hæstv. stjórn taki henni vel, þar sem tillagan er borin fram af einum aðalstuðningsmanni hennar. Jeg vil þó leyfa mjer að benda á ýms atriði, sem sýna ljóslega, að tillagan er alveg tilgangslaus. Landshættir vorir eru þannig, að öll atvinna er að mestu leyti bundin við sjerstaka árstíma og ákveðna staði, sem sje vertíð og heyannir. Af því leiðir, að allur þorri manna, sem dvelur á sama stað alt árið, verður atvinnulaus einhvern tíma ársins. Á þessu er fyrst og fremst ráðin bót með því, að menn ferðast úr einum stað í annan til þess að leita sjer atvinnu, eftir árstíma og atvinnuháttum. Nú eiga allar bæjar- og sveitarstjórnir landsins að safna skýrslum um atvinnulaust fólk. En hvaða fólk á að taka á þessar skýrslur? Ef taka á einungis heimilisfast fólk og viðstatt, munu fáir komast á skýrslurnar. Eða á einnig að taka með aðvífandi menn eða þá, sem eru heimilisfastir, en farnir úr sveitinni til þess að leita sjer atvinnu? Það er ljóst, að ef menn ættu að geta bygt nokkuð á slíkum skýrslum, þyrfti að safna þeim oft á ári, líklega ekki sjaldnar en einu sinni í mánuði. Hver mundi t. d. vilja byggja á þeirri skýrslu, sem tekin væri í Reykjavík á jólaföstu, hve margir væru atvinnulausir í marsmánuði? Eða hver mundi meta atvinnuleysi í sveitum í októbermánuði á skýrslum, sem teknar væru í ágúst? Svo yrði einhver að vinna úr þessum skýrslum. Jeg geri ráð fyrir, að þær yrðu sendar hagstofunni, og ef þær kæmu út eftir 3 ár, eins og verslunarskýrslurnar, mætti naumast vænta þess, að þær gerðu mikið gagn. Nú mundi einhver vilja segja, að hagstofan gæti hraðað þessari skýrslugerð meir, en til þess þyrfti að auka skrifstofufje hennar. En hæstv. stjórn lækkaði skrifstofufjeð í fjárlagafrumvarpi sínu, og í meðförum þingsins hefir það enn verið fært niður.  (Atvrh. KIJ: Og bætt við störfin)  . Það mun rjett, að jafnvel þótt þetta verði ekki samþykt, hafa störf hagstofunnar verið aukin á þessu þingi. Jeg hygg, að þessi hugmynd um atvinnuleysisskýrslur sje eftir erlendri fyrirmynd. Í öðrum löndum er þetta gert, að telja atvinnulausa menn meðal þeirra, sem eru „faglærðir“, það er að segja, meðal þeirra manna, sem hafa lært einhverja sjerstaka iðn og gefa sig ekki við annari vinnu. Þar er þetta vel framkvæmanlegt, því að verkamannafjelögin geta haft tölu á slíkum mönnum, hvert í sinni grein. En hjer á þetta ekki við. Þó að farið væri að safna skýrslum um atvinnuleysi meðal verkafólks um alt land, má ráða af þeirri litlu reynslu, sem fengin er hjer í bæ, að ógerlegt er að safna atvinnuleysis skýrslum, svo að ekki verði vefengdar, jafnvel fyrir þá vikuna, sem er að líða. Það kom fyrir nýlega, að safnað var slíkum skýrslum í Reykjavík, fyrir forgöngu alþýðufjelaganna. Kom þá í ljós allhá tala, og voru bygðar á henni kröfur um það, að bærinn rjeðist í einhverjar framkvæmdir til atvinnubóta. Bæjarstjórnin kaus þá nefnd til þess að rannsaka þessar skýrslur, og samkvæmt skýrslu þeirrar nefndar kom það í ljós, að sama sem ekkert varð úr þessu atvinnuleysi. Það urðu einungis örfáir fjölskyldumenn, sem ástæða þótti til að greiða fyrir, með því að láta þá fá atvinnu við ýmislegar bæjarframkvæmdir. Svona fór það hjer, þar sem mest tök voru á að afla áreiðanlegra skýrslna. Þetta er eðlilegt, þegar þessi skýrslugerð er teygð svo langt, að hún er látin ná yfir eyrarvinnumenn. Við eyrarvinnuna er sú tilhögun, að vinnuveitandi tekur manninn, þegar hann þarf á honum að halda, og lætur hann fara, þegar vinnunni er lokið, hvenær sem er að deginum. Hvenær eru þessir menn atvinnulausir? Hvernig er unt að taka skýrslu um atvinnuleysi í hóp, sem stundar svo lausa og stopula vinnu sem eyrarvinnu í Reykjavík? Jeg hygg, að það, sem tillagan fer fram á, verði ekki framkvæmanlegt alment. Jeg hygg, að úr því mundi verða gagnslaust pappírsflóð til einhverrar skrifstofu í Reykjavík, sem ekkert yrði unnið úr fyr en svo seint, að það yrði að engu liði. Tveir seinni liðir tillögunnar sýna, að hv.flm. (JB) vill ekki lúta að þeim leiðum, sem hafa hingað til reynst einar nýtilegar til þess að bæta úr atvinnubresti hjer á landi. Hann sjer ekki aðra leið en að sveitar- og bæjarfjelög eða ríkið taki í taumana, ráðist í framkvæmdir til þess að veita mönnum atvinnu. Allir aðrir hv. deildarmenn munu vita, að sú leið, sem happadrýgst hefir reynst á þessu landi til að bæta úr atvinnubresti, er að stuðla að því, að atvinnurekendur sjeu nógu margir og hafi nóg tæki til þess að taka við verkalýðnum. það er atvinnan við framleiðslu til sjávar og sveita, sem hagur þessa lands stendur á, og efling þessara atvinnufyrirtækja veitir landinu fjárhagslega stoð, um leið og það bætir úr atvinnuleysinu. En þó að bæjarfjelög þjóti í að láta framkvæma mannvirki, sem flest yrðu óarðberandi, er það ekki annað en til þess að leggja byrði á aðra bæjarbúa til þess að greiða þeim kaup, er vinna við þessi óarðberandi fyrirtæki. Hitt er sjálfsagt um fyrirtæki, sem óhjákvæmilegt er að framkvæma, að velja þann tíma til þeirra, þegar minst er að gera við önnur störf, og forðast að stofna til óheilbrigðrar samkepni við atvinnuvegina um vinnuafl. Það hefir verið drepið á aðstreymið til Reykjavíkur. Það er fjöldi manna, sem flytur hingað vistferlum, og þá ekki síður margir, sem leita hingað til þess að fá atvinnu, jafnvel á þeim tímum, sem ekki er næg vinna fyrir bæjarmenn. Það verður að segja sannleikann í hverju máli. Og sannleikurinn í þessu máli er sá, að í Reykjavík er verkakaup um 60% hærra mest alt árið heldur en í nálægum landshlutum. Tímakaup er hjer kr. 1,20, en 70–75 aurar fyrir austan Hellisheiði og uppi í Borgarfirði. Þessi munur hefir það aðdráttarafl, sem enginn kraftur megnar að standa á móti. Menn leita hingað til þess að fá það kaup, sem þykir mjög hátt í þeirra bygðarlagi, hvernig sem við því er reynt að sporna. Á þetta kemst ekki rjetting fyr en kaup verður jafnara, hækkar í sveitum eða lækkar hjer svo mjög, að munurinn verði ekki meiri en því nemur, hve miklu dýrara er að lifa hjer í bænum. Jeg hygg, að þessi jöfnuður muni koma ósjálfrátt, og hverfur þá um leið sterkasta hvatningin fyrir þá, sem hugsa til að flytja vistferlum til Reykjavíkur. Þar sem hæstv. stjórn hefir nú tekið að sjer þetta verkefni, að safna skýrslum um atvinnuleysi meðal allra verkfærra manna á landinu, er í raun og veru ekki ástæða til að rísa í gegn því. Þó er jeg hræddur um, að það muni mishepnast að gera þetta á þann hátt, að það verði landinu til gagns eða stjórninni til heiðurs. En henni er ekki of gott að reyna. Jeg gæti því látið 1. lið tillögunnar afskiftalausan. En í hinum liðunum er bent á aðra leið til þess að bæta, úr atvinnubresti en jeg tel rjettmæta, og mun jeg því greiða atkv. á móti þeim.

Flm. (Jón Baldvinsson) Hæstv. atvrh. (KIJ) tók allvel í þessa tillögu, eftir því, sem jeg bjóst við, og lýsti enn fremur yfir því, að stjórnin hefði í hyggju að ráðast í sumar í ýmsar framkvæmdir, er ákveðnar hafa verið í lögum, svo sem t. d. að reisa viðaukann við geðveikrahælið á Kleppi. Jeg hygg einnig, að stjórnin muni ekki geta haft á móti 2. liðnum, þótt hana vanti fje, því að hæstv. atvrh. (KIJ) upplýsti, að stjórnin gæti gert tvent, samþykt lántökur sveitarfjelaga og í öðru lagi veitt nauðsynlegan styrk til atvinnubóta, ef atvinnubrestur yrði, eða hallæri, eins og hæstv. atvrh. (KIJ) orðaði það. Jeg verð því að telja undirtektir hæstv. stjórnar viðunandi. Í tilefni af því, hvort bæjar- og sveitarstjórnir mundu verða við þeim tilmælum að safna skýrslum þessum, tel jeg engan vafa á, að þær muni fúsar til þess.

Það er nóg af skriffinskunni, þótt ekki sje við hana aukið

. Það er satt, að altaf er verið að auka störf hreppstjóranna, meira að segja var bætt á þá verkum í dag. En jeg hygg, að stjórnin þurfi ekki að framkvæma þetta á þann hátt, að það nái yfir alt landið, heldur aðeins þar, sem nauðsyn ber til og þessi skýrslugerð á við. En það mundi aðallega verða í kaupstöðum og þeim sveitarfjelögum, þar sem stór kauptún eru. Hv. 1. þm. Reykv. (JakM) andmælti aðallega 2. og 3. lið tillögunnar. Var hann þó í raun og veru ekki mótfallinn þeim, en taldi þá þýðingarlausa. En jeg tel ekki þýðingarlaust, að þingið láti í ljós vilja sinn í þessu efni, þar sem bæði fyrverandi og núverandi stjórn hafa skotið sjer undan að framkvæma þau verk, sem þeim hefir verið falið að gera, svo sem það að reisa landsspítalann.  (Atvrh. KIJ: það er ekki hægt nú)  . Þó að fje sje ekki til þess, er stjórninni heimilt að taka lán. Auk þess er í fjárlögunum veitt fje til fjölda mannvirkja. Mótmæli hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) skil jeg mjög vel. Hann hefir enga sjerstaka hvöt til þess að bæta úr atvinnuleysi eða gera nokkuð í þá átt. Hann kvað þessa skýrslusöfnun alveg tilgangslausa, en jeg álít mikið unnið við að fá ábyggilegar skýrslur um atvinnuleysi í landinu. Það er ekki allskostar rjett, sem hv.þm. (JÞ) sagði, að atvinnuvegum vorum væri svo háttað, að jafnan hlytu einhverjir að vera atvinnulausir einhvern hluta ársins. Þingmaðurinn (JÞ) gætti ekki að því, að atvinnuvegir okkar hafa allmikið breyst á síðustu 10–15 árum. Hafa nú t. d. verið teknir upp togarar við fiskiveiðarnar. Er það stórframleiðsla, sem mætti jafna til verksmiðjuiðnaðar annarsstaðar. Þetta var alt öðruvísi áður. Þá voru atvinnutækin fleiri og smærri og á fleiri manna höndum en nú er. Jeg álít því, að þeim mönnum, sem stuðlað hafa að breytingu á atvinnuvegunum, beri skylda til að bæta úr því atvinnuleysi, sem verður fyrir það, hvernig þeir haga nú atvinnurekstrinum. Það eru þessir menn, sem teygja fólkið til kaupstaðanna, og þeim ber því skylda til að láta það hafa atvinnu til að lifa af. Hv. þm. (JÞ) spurði að því, hvaða fólk ætti svo að taka upp á þessar skýrslur. Stjórnin setur auðvitað reglur um það, og vona jeg, að þær verði fullnægjandi til að sýna, hvernig ástandið er nú í kaupstöðum landsins. Eins er um það, hve oft þessar skýrslur verða teknar. Stjórnin setur náttúrlega einnig reglur um það. Jeg hafði annars hugsað mjer, að nægja myndi einu sinni í mánuði, en við nánari athugun sje jeg, að vel getur verið, að oftar þurfi að gefa þær út hjer í Reykjavík. Er jeg viss um, að þessar skýrslur myndu koma að miklu gagni. Myndu þær sýna ljóslega, hvernig ástandið er, og yrði þá auðveldara að vinna bót á því. Líklega væri rjett að láta hagstofuna vinna úr þessum skýrslum og gefa yfirlit um þær. Trúi jeg ekki, að hún sje svo illa liðuð, að hún þyrfti 3 ár til þess, eins og einn hv.þm. gaf nú í skyn. Hv. þm. (JÞ) mintist á skýrslu, sem gefin hefði verið út um atvinnulausa menn hjer í bænum, og að hún hefði ekki þótt sem áreiðanlegust. Það er rjett, að skýrslan var vefengd. Hitt er annað mál, hvort ástæða hafi verið til þess. Sú skýrsla mun hafa sagt rjett frá um atvinnuleysi manna, og var því þörf í alla staði. Á hinu furðar engan, þótt meiri hluti bæjarstjórnar vildi gera lítið úr henni og snúa út úr henni. Það hefir verið þeirra áhugamál fyr og síðar að reyna að dylja ástandið í bænum. Gera þeir það til að reyna að fá verkamenn til að lækka kaup sitt. Býst jeg við, að mótstaðan gegn þessari till. sje runnin undan sömu rifjum. Þá mætti líka geta þess, að ef samþykt yrði sú breyting á sveitfestinni, sem nú er á leiðinni, þá væri þeim mun meiri ástæða til, að þetta næði fram að ganga. Þá vildi hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) telja það sem aðalástæðuna fyrir aðsókninni til Reykjavíkur, hve kaupgjald væri hátt hjer. En þetta er ekki aðalástæðan. Aðalástæðuna tel jeg, hvernig fólkið flæmist af sveitabýlunum, og ætti hv.þm. að íhuga hvað það er, sem því veldur. Jeg skal einnig benda á það, að með Goðafossi í vetur, með sömu ferð og þm. komu, var fjöldi fólks til að leita sjer atvinnu. Stafaði þetta þó ekki af því, að ekki væri nóg að gera þar, sem þeir voru. Þar var hlaðafli daglega. En verslun var þar svo ill, að fólkið hjelst þar ekki við. T. d. var þar borgað fyrir 1 pd. af fiski inn í verslun 8 aurar, og varð að taka út á það rándýrar útlendar vörur. Heyrt hefi jeg líka, að atvinnurek endur hjer hafi sent smala sína út um öll nes, til að fá fólk til vinnu hingað, þótt nóg væri hjer af atvinnulausum mönnum fyrir. Myndu þessir menn þá ekki geta talist einn hlekkurinn, og ekki sá veigaminsti, í þeirri orsakakeðju, sem dregur fólkið til Reykjavíkur. Hv. þm. (JÞ) byrjaði ræðu sína á því, sem jeg skal nú enda á, að ekki væri furða, þótt stjórnin hefði tekið vel í till. mína, þar sem jeg væri hennar helsti stuðningsmaður. En hv.þm. má þar um trútt tala. Var það ekki hann einn af öllum þm., sem varði stjórnina eldhúsdaginn? Hann hljóp fram fyrir skjöldu og barðist fyrir hana í Íslandsbankamálinu. Og svo nátengdur stjórninni er hann, að nú hefir stjórnin fengið hann til að bera fram frv. fyrir sig. Eftir öllu þessu að dæma hygg jeg, að hv.þm. (JÞ) sje meiri stuðningsmaður stjórnarinnar en jeg.

Áður en haninn galar tvisvar o. s. frv.

.

Jakob Möller Jeg hefi skilið þessa till. svo, að hún væri aðallega borin fram vegna Reykjavíkur. Hefi jeg einnig litið svo á, að þessa væri þörf hjer, en ekki annarsstaðar á landinu. Með öðrum orðum, jeg gerði ekki ráð fyrir, að till. væri fram komin af fræðilegum, heldur af „praktiskum“ ástæðum, í því skyni að fá glögt yfirlit yfir hag almennings hjer í Reykjavík. Jeg skil því ekki í því, er hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) fór að blanda hagstofunni í málið. Ef farið væri að safna þessum skýrslum um alt land, myndi hagstofan auðvitað gera yfirlit yfir þær. En þá væru þær áður búnar að vinna sitt „praktiska“ gagn - en það er einmitt þetta. Nú er slíkum skýrslum safnað af öðrum málsaðilja, og því viðbúið, að þær verði litaðar, samkvæmt þörfunum. Eru þær þá nokkurs konar vopn í höndum þeirra til að þvinga fram vilja sinn. Furðar mig á, að hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) skuli heldur vilja hafa slíkar skýrslur en þær, sem gefnar yrðu út af óvilhöllum mönnum. Jeg efast ekki um, að hjer hafi verið ráðist í atvinnubótafyrirtæki án þess að knýjandi þörf væri fyrir það. Það er af því, að umsögn þeirra, sem áttu hagsmuni sína þar undir, hefir verið tekin trúanleg, án gagnrýningar. Hins vegar getur og komið fyrir, að skelt verði skolleyrunum við slíkum kröfum, þó að þörfin sje alveg knýjandi. Hjer við bætist svo, að þessar skýrslur myndu án efa verða til þess að verka hamlandi á innflutningsstrauminn til bæjanna. Yrði þeim safnað að staðaldri, sem jeg geri þá ráð fyrir, þá myndi það koma nokkurn veginn nákvæmlega út, hve margir væru atvinnulausir til jafnaðar. Á atvinnuleysistímum hlytu þá skýrslurnar að líta svo út, að þær yrðu til að fæla menn frá að leita til bæjanna, og væri það mikils virði. Jeg sje því yfirleitt ekki betur en að þessi ráðstöfun verði undir öllum kringumstæðum til góðs, og vil jeg því eindregið ráða hv. deildarmönnum til að samþykkja hana.

Sveinn Ólafsson Jeg hefi leyft mjer að koma fram með brtt. á þskj. 551. Brtt. breytir ekki efni till., en jeg leit svo á, að nauðsyn væri á því að gera skýrara efni hennar. Eins og till. er orðuð, mætti draga þá ályktun af henni, að svifta ætti þurfamennina styrk, ef hann færi fram úr 8 kr. á dag, en auðvitað er það tilgangurinn, að tillagið úr ríkissjóði verði ekki hærra en þetta. Verður þetta skýrt eftir brtt. minni.

Fyrirspyrjandi (Eiríkur Einarsson) Þegar jeg bar fram þessa fyrirspurn á þskj. 209, vænti jeg þess, að henni mundi svarað fyr en raun er á orðin. Mjer hefði þótt æskilegt, að þingið hefði fengið skýrslu um störf ullariðnaðarnefndarinnar og tillögur hæstv. stjórnar áður en rætt yrði um fjárlögin. En nú er svo áliðið þingsins, að jeg geri ekki ráð fyrir miklum fjárveitingum til þessara framkvæmda að svo komnu. En þó að mist sje af þessum tilgangi, að fá andsvör hæstv. stjórnar nógu snemma, álít jeg betra, þó að seint sje, að hv. deild fái að vita, hvað gert hefir verið og hvað stjórnin hygst að gera við tillögur nefndarinnar. Tel jeg æskilegt, að þingmenn fái vitneskju um þetta nú þegar, svo að þeir geti áttað sig á málinu og gefið skýr og ákveðin svör um tillögur nefndarinnar og stjórnarinnar, þegar þeir koma heim í kjördæmi sín. En það getur aftur orðið til þess, að þjóðin geri sjer betur grein fyrir heppilegum leiðum fyrir t. d. næsta þing en vera myndi, ef engu væri hreyft.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Mjer kom upphaf ræðu hv. fyrirspyrjanda (EE) dálítið kynlega fyrir, þar sem hann var að álasa mjer fyrir það, hve svar mitt kæmi seint. Fyrirspurninni var útbýtt 26. mars, og gat jeg ekki svarað henni fyr en jeg hafði fengið skýrslu frá ullariðnaðarnefndinni. Sú skýrsla kom 31. mars, og fáum dögum síðar tilkynti jeg hæstv. forseta, að jeg væri reiðubúinn að svara fyrirspurninni. Það er því ekki mjer að kenna, heldur málafjöldanum á þingi, að fyrirspurninni hefir ekki verið svarað fyr en þetta. Að öðru leyti má taka það fram, að þessi fyrirspurn er nú orðin óþörf í raun og veru. Hv. fyrirspyrjandi (EE) hefir að ýmsu leyti svarað henni sjálfur í umræðunum um fjárlögin. Ullariðnaðarnefndin skýrir svo frá, að á árunum 1910–1914 hafi útflutt ull numið að meðaltali tæpri 1 miljón kg., eða um 11/2 milj. kr. á ári, en það sje að verðmæti 1/3 hluti allra útfluttra landsafurða og um 1/12 hluti alls útflutnings landsins á þeim árum. Í landinu sjálfu hefir verið unnið úr talsverðri ull. Árið 1921 vann verksmiðjan á Álafossi úr 53500 kg. af ull og Gefjun á Akureyri úr 51500 kg., og er þar með talin kembd og lopuð ull. Í heimahúsum gerir nefndin ráð fyrir, að unnið hafi verið úr 20000 kg. Innanlands hefir því verið unnið úr 125000 kg. af ull árið 1921, en það er 1/9 af allri ullarframleiðslu í meðalári. Útflutningur ullarvarnings hefir mjög rjenað. Það er einungis frá Akureyri, sem nokkuð er flutt út að ráði, enda er það kunnugt, að öll tóvinna stendur með mestum blóma í Eyjafirði og Suður-Þingeyjarsýslu. Árið 1921 voru vefnaðarvörur fluttar inn fyrir kr. 2670000. Hefir nefndinni talist svo til, að í stað að minsta kosti 40% af þessum innflutta vefnaði hefði mátt nota íslenskar vefnaðarvörur. ef innlendur ullariðnaður væri í góðu lagi. Við það mundu sparast um 1100000 kr., miðað við núverandi innflutning, og þyrfti til þess 100000–150000 kg af ull. Að þessu athuguðu telur nefndin sjálfsagt að auka ullariðnaðinn með því að efla heimilisiðnað. Þó kveður nefndin heimilisiðnaðinn ekki geta fullnægt dúkaþörf landsmanna, og sje því ullarverksmiðjuiðnaður nauðsynlegur í landinu sjálfu. Ætlar nefndin ódýrast og best að sameina kembi-, lopa- og spunavjelar við fullkomna ullarverksmiðju, en hafa þær ekki sjerstæðar. Þá telur nefndin sjálfsagt að vinna fyrir útflutningi íslenskra ullarafurða, jafnframt því að fullnægja sem best innanlandsþörfunum. Með ötulli rannsókn og tilraunum sjeu allar líkur til, að talsverður markaður fáist erlendis fyrir slíkar afurðir. Kostnaðinn við að koma á fót kembi- og lopavjelum telur nefndin hjer um bil 130000 kr., miðað við að vjelarnar sjeu aðeins tvöfaldar, það er að segja 2 vjelar, er taki við hvor af annari. Þessa staði kveður nefndin heppilegasta: Við Bjarnarstaðalæk í Austur-Húnavatnssýslu, við Langalæk hjá Mýrum í Dýrafirði, við Reykjafoss í Ölfusi, í Reykjavík og í Seyðisfjarðarkaupstað. Þá tekur nefndin fram, að flestur verksmiðjurekstur borgi sig þeim mun betur, sem hann sje í stærri stíl, og eigi það einkum við um ullariðnað. Sje því heppilegast að hafa verksmiðjurnar einungis 2, aðra á Suðurlandi, en hina á Norðurlandi. Stærðin þyrfti ekki að vera hin sama á báðum stöðunum. Nefndin telur Gefjuni betur útbúna en Álafossverksmiðjuna; þar sje alt fremur í afturför og á fallanda fæti. En þessar verksmiðjur fullnægi ekki þörf landsmanna, og sje því brýn nauðsyn á að koma á fót fullkominni nýtísku ullarverksmiðju. Ætlar nefndin heppilegast, að slík verksmiðja yrði sett á Suðurlandi, og bendir á 3 staði: í Reykjavík, í nágrenni Reykjavíkur, og í þriðja lagi við Reykjafoss í Ölfusi, ef járnbraut kæmi austur. Reykjavík telur nefndin það til gildis, að samgöngur og flutningar yrðu þar greiðastir og ódýrastir. Þar þyrfti ekki að reisa verkamannabústaði og þar fæst raforka til rekstrar. Aftur sje Reykjavík dýr, þegar litið sje til verkalaunanna og skattgreiðslu. En lóð fengist sennilega ódýr í landi bæjarins. Í nágrenninu við Reykjavík væri Álafoss heppilegastur. Þar fáist heitt vatn til upphitunar úr hverunum í nágrenninu, þar mætti fá verkamönnum landskika til ræktunar, verkakaup sje þar lægra og vistin hollari verkamönnum. Aftur þyrfti að rífa þar gömlu verksmiðjuna og reisa sjerstakt hús fyrir verkamennina. Stærð verksmiðjunnar vill nefndin miða við 20 vefstóla, 3–4 kembivjelar og 4 spunavjelar. Mætti byrja með færri vjelum, en húsið ætti að miða við þetta. Slík verksmiðja ætti að geta unnið dúka úr 170000 kg. af ull árlega og lopað úr 50–100 þús. kg. Þessi verksmiðja ætti að geta, ásamt klæðaverksmiðjunni á Akureyri, fullnægt kembingar-, lopa- og spunaþörf landsmanna, fullnægt klæðaþörf þeirra, að svo miklu leyti sem það verður gert með íslenskum ullarvefnaði, og í þriðja lagi unnið garn, teppi og dúka til útflutnings, í litlum stíl að vísu, en nægilega mikið til þess að fá reynslu erlendis. Nefndin áætlar stofnkostnað við slíka verksmiðju um 1850000 kr., auk kostnaðar við að reisa verkamannahús. Skýtur þetta dálítið skökku við það, sem jeg sagði um daginn í fjárlagaumræðunum. Þar nefndi jeg 1200000 kr., og hafði þá tölu eftir manni, er hafði átt tal um þetta við erlendan verksmiðjueiganda. Starfsmenn gerir nefndin ráð fyrir að verði 50–60. Nefndin telur heppilegast, að fyrirtækið sje hlutafjelag, er ríkissjóður ætti hluta í. Það var einnig skoðun hins erlenda verksmiðjueiganda, er lagði til, að ríkissjóður legði fram þriðjung. Aðalniðurstaða nefndarinnar er því sú, að rjett sje að koma upp öflugri og fullkominni klæðaverksmiðju með alt að 20 vefstólum og nægum kembivjelum. Sú verksmiðja ætti að vera í Reykjavík eða nágrenni við hana. Sje um fleiri verksmiðjur að ræða, er bent á Vestdalseyri við Seyðisfjörð og Búðareyri í Reyðarfirði. Jeg hefi þá skýrt stuttlega frá störfum og tillögum ullariðnaðarnefndarinnar, og hygg jeg, að það muni nægja, enda liggur útdráttur úr skýrslu nefndarinnar frammi, til sýnis hv.þm. Þá er spurt um, hvað stjórnin hyggist fyrir í þessu máli. Í þessu atriði verður stjórnin sama sem jeg, því að jeg hefi ekki borið mig saman við hæstv.forsrh. (SE) um málið. Eftir að hafa íhugað álit nefndarinnar, hefi jeg fallist á, að ráðlegast sje að stofna eina verksmiðju. Jeg geri ekki ráð fyrir, að verksmiðjan á Akureyri verði lögð niður; hún er einkafyrirtæki og hefir gefið góðan arð síðastliðið ár. Hins vegar er þess ekki að vænta, að þessi verksmiðja geti orðið svo fullkomin, að hún geti fullnægt þörfum alls landsins. En með aðstoð hennar ætti það að vera auðvelt einni verksmiðju á Suðurlandi. Fleiri verksmiðjum sje jeg ekki ástæðu til að koma á fót, auk þess, sem engar líkur eru til, að fje fáist til þess í náinni framtíð. Jeg get svo látið máli mínu lokið, og vænti þess, að þetta fullnægi hv. fyrirspyrjanda (EE).

Fyrirspyrjandi (Eiríkur Einarsson) Jeg vil leyfa mjer að þakka hæstv. atvrh. (KIJ) fyrir svörin og yfirlit það, sem hann gaf um störf nefndarinnar. Jeg vil aðeins skjóta því fram, þar sem hæstv. atvrh. (KIJ) felst á tillögur nefndarinnar, að hafa eina klæðaverksmiðju á Suðurlandi, auk Gefjunar á Akureyri, hvort hann hugsi sjer, að bráðlega verði hafist hana á einhvern hátt til undirbúnings því máli. Jeg vil drepa á þetta, til þess að fá vísbendingu um, hvers er að vænta og hvort hæstv. stjórn vill hreyfa málinu nokkuð frekar. Jeg spyr þessa því fremur, sem hæstv. atvrh. (KIJ) gat þess fyrir skömmu, að ef til vill væri von um að fá einhverskonar tilboð frá Englandi, að einhver maður þar mundi vilja takast á hendur að reisa slíka verksmiðju, er ríkið ætti að þriðjungi, einstakir menn að öðrum þriðjungi og hann sjálfur legði fram þriðjung. Taldi hann, að kostnaður mundi ekki fara mikið fram úr 1 miljón kr. Mjer þótti þetta merkilegt, og þætti mjer æskilegt að heyra eitthvað frekar um það, hvort nokkuð hefði gerst í málinu síðan, hvort eitthvert fjelag væri líklegt að sækja þetta mál með alvöru og hvernig hæstv. stjórn mundi þá taka því. Alþýða manna gefur þessu máli mikinn gaum og ætlast til, að engar upplýsingar verði látnar liggja í láginni og alt gert, er verða má svo merku málefni til framgangs. Jafnframt því að forvitnast um þetta, leyfi jeg mjer að skjóta því til hæstv. atvrh. (KIJ), hvort hann álíti ekki hagkvæmast og málinu best með því borgið, að ullariðnaðarnefndin hjeldi störfum sínum áfram að einhverju leyti. Væri þá heppilegt að bæta nýjum manni í nefndina, í stað þess, sem látinn er, ef stjórnin teldi sig hafa heimild til þess. Ef stjórnin er hlynt málinu og vill vinna að framgangi þess, tel jeg nauðsynlegt, að hún haldi áfram að hafa nefnd þessa við hönd sjer til aðstoðar og ráðuneytis.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Jeg veit ekki betur en að þessi verksmiðjueigandi frá Huddersfield sje væntanlegur hingað í sumar. Ætlar hann þá fyrst og fremst að skoða þá staði, sem getur komið til álita, að verksmiðjan verði reist á. Hvort hann gerir nokkurt tilboð, er komið undir því, hvernig honum líst á alla aðstöðu hjer. Jeg býst ekki við, að nokkuð verði aðhafst í málinu fyr en þessi maður hefir verið hjer. En ef hann vill gera tilboð um að reisa verksmiðjuna, eins og hann hefir haft á orði, og leggja sjálfur til þriðjung og útvega lán að 1/4 hluta, býst jeg við, að stjórnin muni leita álits þingmanna; mundi mega ná til þeirra allra á skömmum tíma í síma eða á annan hátt. Meira get jeg ekki sagt um þetta mál að svo stöddu, því að komi ekkert tilboð, geri jeg ekki ráð fyrir, að hægt verði að undirbúa þetta betur fyrir næsta þing, vegna fjárskorts og margvíslegra örðugleika. Önnur mál kalla einnig að. Þingið heimtar landsspítala, nýtt geðveikrahæli, strandvarðarskip og margt fleira. Jeg bíð því átekta, þangað til enski verksmiðjueigandinn kemur hingað og jeg heyri undirtektir hans. Þá skaut hv. fyrirspyrjandi (EE) því fram, hvort ullariðnaðarnefndin ætti ekki að halda áfram að starfa. Nefndin hefir ekki verið leyst upp enn þá, og verður það ekki gert að svo stöddu. Jeg býst við, að einn nefndarmanna, sá sem mest hefir að málinu unnið, verði í fylgd með Englendingnum í sumar. En jeg geri ekki ráð fyrir, að nefndinni verði fengin önnur verkefni, þangað til það er víst, hvort maðurinn kemur.