Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

atvinnumálaráðherra (KlJ): Jeg nýt þess heiðurs að leggja hjer með fram fyrir þessa háttv. deild af hálfu fjármálaráðuneytisins: Frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1923.

Ágúst Flygenring Umræðurnar hjer á undan hafa aðallega snúist um fortíð þessa máls, hvað í því hafi gert verið á fyrri þingum og um alt viðhorf þessara mála þá. En eins og nú er ástatt um hagi landsins, er full ástæða til þess að menn snúi sjer einnig að nútíðinni og að þessu frv. meira en gert hefir verið í umræðunum. Með þessum formála, ætla jeg þá að snúa mjer að frv. því, sem hjer liggur fyrir, og fara um það nokkrum orðum. Háttv. flm. ætlar sjer að bæta hag þjóðarinnar með þessu frv., og um leið með þeim þjóðarhagsbótum að hafa bætandi áhrif á gengi hinnar íslensku krónu. Jeg get ekki verið á þeirri skoðun, að þetta sje rjetta leiðin til þess að rjetta hag ríkissjóðs, og til þess að bæta upp tekjuhalla ríkissjóðs verðum við að velja einhverja aðra leið; með þessu frv. verður það ekki gert. Við verðum þá t. d. að leggja háa tolla á aðrar vörur, sem nauðsynlegri eru taldar en þessar. En jeg efast mjög um það, að skattþegnar verði færari um að greiða háa skatta, þó þetta frv. verði samþ. Jeg hygg, að frv. muni hafa alveg gagnstæð áhrif. En nýir skattar verða alveg óumflýjanlegir, og jeg hygg, að enginn sje sá, sem hugsi sjer, að hjá því verði komist að grípa til þeirra. Jeg álít það vera óviðurkvæmilegt að banna með öllu innflutning á óþörfum eða lítt nauðsynlegum vörum, í stað þess að leggja tolla á þær og láta ríkissjóð taka tekjur af innflutningi þeirra. Ef þetta er ekki gert, verður að leggja gjöldin, tollana, á vörur, sem vjer getum ekki eða lítt án verið, annaðhvort til neyslu eða framleiðslu. En jeg vil draga úr og takmarka neyslu óþarfavarnings með háum tollum, en láta ríkissjóð hafa hag af því, sem inn flyst af þeim. Margar af þeim vörum, sem frv. vill láta banna oss að nota, eru alls ekki ónauðsynlegar. Vjer höfum vanið oss á að nota þessar vörur og getum því illa án þeirra verið. Þar á meðal er t. d. klæðnaður og skófatnaður. Heimilisiðnaður er nú orðinn nær enginn til hjer, og þó að til sjeu tvær klæðaverksmiðjur, sín í hvorum landshluta, Suður- og Norðurlandi, er langt frá því, að þær geti fullnægt klæðaþörf landsmanna; auk þess geta þær ekki búið til nema örfáar tegundir utanyfirfataefna. Sama gegnir um skófatnaðinn; án erlends skófatnaðar getum vjer ekki verið, þar sem enginn innlendur iðnaður er til, er getur bætt hann upp fyrir oss. Hv. flm. (HStef) segir frv. vera bygt á og borið fram af almennum þjóðarvilja. Jeg fæ hvorki sjeð, hversu almennur sá þjóðarvilji er, nje að hann sje bygður á svo traustum grundvelli sem vera skyldi. Almenningsviljinn er vanur að breytast, og það oft fljótlega. Verði þetta frv. samþ., mun þessi almenni þjóðarvilji breytast fljótt, er hann rekur sig á afleiðingar bannsins, og hann mun reka sig illa á. Almenningsviljinn mun alls ekki vilja una því að fara aftur á bak og lifa upp aftur lífi forfeðra vorra fyrir 100 árum síðan. Það ætla jeg, að enginn maður á landinu vilji; enda hafa lifnaðarhættir þjóðarinnar breyst svo mjög á þessum síðustu 100 árum, að jeg efast um, að hægt verði að færast aftur í skorður þeirra tíma. Og við eflum ekki heimilisiðnaðinn með aðflutningsbanni einu saman; þar verður að koma fleira til. Enn eru margar þær nauðsynjavörur á bannlistanum samkvæmt þessu frv., sem ómögulegt er án að vera, nema menn eigi að fara að lifa eins og Eskimóar. Þó veit jeg ekki nema jeg geti orðið hv.flm. samferða í því að hefta að einhverju leyti eitthvað af þeim vörum, sem eru miður nauðsynlegar, því jeg tel mjög æskilegt, að menn kaupi sem minst af alóþörfum vörum. Hitt læt jeg þó ósagt um, hvort yrði betri leið að banna innflutning þeirra eða hátolla þær. Þó held jeg jafnvel, að hátollarnir mundu reynast skárra úrræði og þjóðin una betur við það. Að rjettu lagi - og það er heilbrigðast - ætti ekki að banna neinar vörur nema þær, sem skaðlegar eru, en ekki allar ónauðsynjavörur. Hljóðfæri eru t. d. ónauðsynleg, þ. e., menn komast af án þeirra, en þó er mjög óviðkunnanlegt að banna þau, því þau veita manni svo mikinn unað og ánægju. Það væri alllangt spor aftur á bak. Jeg hugsa mjer nú, að hv.flm. ætli sjer ekki að banna margt af þessum vörum nema um stundarsakir, t. d. 2–3 ár, og mætti þá vitanlega komast af án þeirra. Bifreiðar eru t. d. mjög þægileg samgöngubót, einkum til vöruflutninga, og er þar sparnaðarauki að þeim. Eru þær víða álitnar nauðsynlegar, og svo verður nú orðið að álitast hjer. Þær hafa rutt sjer til rúms um allan heim á síðastliðnum 24 árum. Á Norðurlandasýningunni um aldamótin, sem haldin var í Kaupmannahöfn, voru þær að vísu, en þá lítt þektar, en síðan hafa þær dreifst út um öll lönd í miljóna tali. Vjer getum alls ekki talið, að þær sjeu „luxus“-vörur hjer á landi, þótt svo kunni sumstaðar að vera, og varla eru þær taldar vera það í Ameríku, þar sem svo að segja hver bóndi á bifreið. Fæstar vörur geta talist alóþarfar, og líti maður á þær eingöngu, þá nemur það ekki miklu, sem vjer flytjum inn af þeim; máske fáein 100 þús. kr. virði, og munar þjóðarbúskapinn það ekki miklu. Það var í gær talið frv. til gildis í einni þingræðu, að það fækkaði til muna braskaralýð, sem ræðumaður taldi bæði óþarfan og óheiðarlegan, - en svo nefndi ræðum. þá kaupmenn, sem versluðu með þessar vörur. Þetta þykja mjer bæði ósæmileg og ómakleg orð af þingmanni um þessa stjett. Margir þessara manna eru í engu óþarfari eða óheiðarlegri en t. d. þeir, sem versla með kol og salt o. s. frv., og verði þeir dæmdur óþarfur lýður í landi, þá má svo að kveða um alla verslunarstjettina. Þeir menn, sem með þessar vörur hafa verslað, standa að mínum dómi - jeg þekki sjálfur marga þeirra - engum öðrum borgurum landsins að baki í mannkostum og heiðarleik. Fjöldi manna hefir nú þessa atvinnu að lífsstarfi, og ef nú lögin banna þetta, sem allstaðar er leyft annarsstaðar, finst mjer það vera mjög óeðlilegt og allnærri gengið persónufrelsi manna, ef þessir menn skulu sviftir atvinnu og þeim sama sem kastað út á götuna. Jeg held vissulega, að ef nú á að raska mjög grundvelli frjálsrar verslunar og kreppa mjög að persónufrelsi manna, og þar með svifta fjölda manna atvinnu, verði það aldrei til þess að bæta eða efla velgengni í landinu. Til þess verða menn að finna aðrar leiðir, og jeg efast ekki um það, að hv.flm. muni sjá þetta eins vel og jeg, er hann athugar það nánar. Hv. flm. taldi þetta vera hið fyrsta spor í áttina til þess að gera nauðsynlegar breytingar til bóta á fjárhagsástæðum landsins. Næsta sporið yrði þá líklega einkasala á afurðum landsmanna, og að gjaldeyrisverslunin yrði lögð í hendur ríkisstjórnarinnar. Þetta liggur hjer að vísu ekki fyrir til umr., en jeg hefi þó eitthvert hugboð um, að þetta muni vera í undirbúningi hjá einhverjum þingmönnum. Get jeg ekki annað sagt um þetta, en að mjer finnist þessar fyrirætlanir vera hreinræktaður „bolsjevismus“, en um þetta verður máske síðar tækifæri að ræða hjer á þinginu. Það er annars mikil umhyggja, sem af sumum hv.þm. er látin í veðri vaka um velferð lýðsins. Það á að sjá um með lagahöftum, að landslýðurinn geri ekki ýmislegt, sem hann kunni að gera sjálfum sjer í óhag. En um leið eru sífelt lögð bönd á persónufrelsi manna, og allt á að framkvæmast með höftum og banni. Það er verið að fara með almenning eins og börn, sem bannað er að fara með skaðlega hluti. Allt óhóf á að lækna með banni. Þetta er alls ekki sæmilegt fyrir þjóð, sem telur sig vera menningarþjóð, og síst sæmilegt mönnum fram að bera, er telja sig vera meðal forystumanna á Alþingi. Það væri óskandi, að þetta frv. gæti orðið að notum að einhverju leyti, til þess að draga úr neyslu óþarfa varnings, eins og hv.flm. ætlast til, eftir að því hefir verið breytt. En jeg vil um leið óska, að það mætti takast að fá því þá breytt eitthvað á þann veg, að það gæti orðið ríkissjóði tekjulind um leið. Annars vinnur það þjóðinni aðeins ógagn.

Jón Baldvinsson Það er alls ekkert óeðlilegt í því, að mönnum verði það á að renna augunum aftur í tímann og athugi, hvað áður hafi gerst í þessu máli. Það er eðlilegt, að menn leiti þar eftir reynslu fyrri ára; því innflutningsbönn höfum vjer áður haft, og af reynslunni má margt læra. Menn hafa drepið á afstöðu Alþingis til þessa máls á fyrri þingum, og það orðið að deiluefni. En jeg hygg, að enginn vafi geti leikið á um vilja Alþingis í þessu máli 1921. Það mál er svo skýrt í hugum margra þm. enn, og það verða að teljast útúrsnúningar, ef menn vilja fá annað út en það, að þingið vildi fella niður öll þau höft á innflutningi, er þá voru, ásamt skömtun á nauðsynjavörum. Mjer þykir undarlegt, hvernig hv. 1. þm. Skagf. (MG) læst vilja misskilja þennan þingvilja. Því jeg veit ekki betur en sú stjórn, sem hann átti sæti í, beitti sjer fyrir þessum þingvilja og framfylgdi honum á þrennan hátt: 1) stjórn hans tók af skömtunina, 2) lagði niður viðskiftanefndina, og 3) dró úr framkvæmd innflutningshaftanna með reglugerð, sem hún gaf út. Hún hefir því í verkum sínum sýnt, að hún fylgdi þingviljanum frá 1921. Þegar hann (MG) er að tala um, að það hefði mátt spara margar milj. kr. með framkvæmd innflutningshaftalaganna frá 8. mars 1920, er það sagt út í hött, vegna þess, að það er alveg víst, og það veit hann vel sjálfur, að þingið ætlaðist ekki til, að bannaður yrði innflutningur eftir þeim lögum. Þá var það annað atriði, sem hv.þm. (MG) mintist á út af orðaskiftum hans við hv. 3. þm. Reykv (JakM), að við hefðum ekki getað ráðið verði íslenskra afurða á erlendum markaði. Þetta hefir oft verið sagt áður, en mjer finst nú samt, að við gætum þar hafa haft hönd í bagga, og ráðið að minsta kosti nokkru um verðið á afurðum okkar á erlendum markaði, þótt vjer eigi getum ráðið þar öllu. Að þessu er og vikið í brjefi frá Landsbankanum, sem kafli var lesinn úr hjer í deildinni. Þar er svo litið á þetta mál, að eigi sje það skipulag á afurðasölunni, sem vera bæri. En það, sem aðallega kom mjer til þess að taka til máls í þetta sinn, voru nokkur ummæli hv. 1. þm. Reykv. (JÞ). Það var að vísu ekki neitt nýtt, sem þar kom fram, því hefir oft verið haldið fram áður, en jeg tel rjett að mótmæla því, í hvert skifti, sem það er sagt, vegna þess, að jeg tel það þjóðinni skaðlegt, en það var að mæla bót lággenginu. Fyrst talaði hv.þm. (JÞ) um kaupþörfina á ýmsum erlendum vörum, og fer jeg ekki út í það, þótt hann nefndi til ýmsar vörur, svo sem byggingarefni o. s. frv. En síðan talaði hann um kaupgetu manna árið 1919, hversu mikil hún hafi þá verið, og að þá hefðu menn keypt fyrir gullkrónur, og frá þessum tíma stafaði öll sú kreppa, sem síðan hefði orðið. Taldi hann, að nú þyrfti að uppræta leifar af þeirri fölsku kaupgetu landsmanna. Þegar þetta er skoðað í sambandi þið það, sem þessi hv.þm. hefir áður haldið fram, verður að álíta, að hann haldi, að íslenska krónan standi nú í hærra verði en sannvirði hennar sje. Hann virðist því álíta, að enn þurfi að fella krónuna í verði og enn lækka kaup og náttúrlega minka kaupgetu. Hv. þm. (JÞ) hefir áður, oft mjög, talið lággenginu margt til gildis. Það væri svo hentugt til þess að lækka kaupgjald og kostaði ekki svo mikil umsvif, eins og í algengum kaupdeilum. Gengislækkun komi yfir án þess almenningur viti af, eða átti sig á því fyrst í stað. En þeir, sem flytja út vörur, hafi hagnaðinn, en þó því aðeins, að kaup manna hækki ekki sem gengislækkuninni svarar. - Jeg gríp tækifærið til að mótmæla þessari kenningu um ágæti lággengisins, og það ekki síður fyrir þá sök, að þessi hv.þm. (JÞ) kann að geta, eftir því sem nú lítur úr fyrir, haft allmikil áhrif á það, hvernig fer um gengi peninga vorra. Ef stjórnarvöldin eru sammála um ágæti lággengisins, er það afarauðvelt þeim að fella það. Hitt er erfiðara, að stöðva það eða festa. En það er nú skoðun flestra, að það eigi að vera takmark vort í fjármálunum að stöðva fyrst gengið og síðan að leitast við að smáhækka það. Frv. það, sem hjer ræðir um er fram komið vegna þess, að hv.flm. þess (HStef), vildi reyna þá leiðina, til þess að stöðva verðfall íslensku krónunnar. Jeg skal fúslega viðurkenna það, að tilgangur hv.flm. er góður, sá, að reyna að halda uppi verðgildi ísl. krónunnar, en spurningin verður þá um það, hvort þessi sje leiðin, sem til bóta liggi í þessu máli. Það hafa komið fram tvær leiðir. Önnur leiðin er sú, að hækka tollinn á ýmsum vörum. Hin er algert aðflutningsbann. Er hvorug leiðin góð, að mínu áliti, og mundu sjálfsagt nokkuð auka dýrtíðina í landinu. Jeg vil nú benda á þriðju leiðina, sem nær báðum þessum takmörkum, að hefta innflutning og takmarka verðhækkunina. Sú leið er, að ríkið taki meginhluta verslunarinnar í sínar hendur. Að vísu veit jeg það, að margir eru hjer innan veggja, sem vilja draga úr starfsemi landsverslunarinnar á allan hátt. Og illu heilli hefir það tekist að draga saman starfsemi verslunar ríkisins. Nú tel jeg það heppilegast að auka hana svo, að hún yrði eins yfirgripsmikil og á stríðsárunum. Myndu landsmenn með því móti fá talsvert ódýrari vörur en ella, og ríkissjóður jafnframt geta verið vel haldinn af. Þetta álít jeg það besta ráð, sem við eigum nú völ á. Að hækka tollana er neyðarúrræði, og myndi það reynast ennþá skaðlegra um innflutningshöft, því það myndi verða til þess að auka dýrtíðina í landinu enn meira en höftin. Jeg verð því frekar að hallast gegn þessu frv. Þó skal jeg ekki vera móti því, að það fái að ganga til nefndar. Verði það látið fara lengra, þá kemur náttúrlega ekki til mála að ýmsar af þeim vörutegundum, sem þar eru tilgreindar, verði bannaðar, skal jeg t. d. nefna klæðnað og skófatnað, sem landsmenn geta ómögulega án verið. Jeg skil vel þá kröfu hv.flm. til stjórnarinnar, að óska þess, að hún setji höft til bráðabirgða gegn innflutningi, svo ekki verði alt fylt af vörum meðan stendur á afgreiðslu og umræðum málsins. En skyldu ekki stærri og efnaðaðri kaupmennirnir þegar vera búnir að búa sig undir þetta, og búnir að ná inn vörum, sem þeir svo auðvitað, í skjóli hafta, gætu selt með háu verði. Annars verð jeg að segja það, að eftir þá reynslu, sem við fengum af framkvæmd innflutningshaftanna 1921, þá get jeg ekki haft neina trú á slíkum ráðstöfunum. Og enn verri trú hefi jeg á þeim, ef sú stjórn, sem er falið að framfylgja þeim, er þeim andvíg, eins og mundi verða, ef einlit kaupmannastjórn tæki nú við völdum.

Þorleifur Jónsson Að undanförnu hafa umræðurnar um þetta mál að miklu leyti snúist um það, hvað gert hefir verið í málinu áður og hver afstaða þm. hafi þá verið til þess. Jeg vil aðallega snúa mjer að því, hvað nú sje ráðlegast að gera, enda tel jeg það varða alla mestu. Jeg veit með vissu, að það hafa sjaldan komið fram svo einróma raddir um það hjá þjóðinni, að stemma beri stigu fyrir innflutningi óþarfavöru, eins og nú. Þær raddir koma fram í svo að segja hverri einustu þingmálafundargerð, sem þinginu hefir borist, og allsstaðar ríkir þessi skoðun, að krónan muni hækka, ef hagfeldur verslunarjöfnuður náist. Menn finna, hve þungbært það er, þegar krónan fellur stöðugt, og ekki gott að segja, hvar staðar muni nema, ef ekki er að gert. Það hefir verið deilt á hæstv. stjórn fyrir það, að hún hafi ekki notað heimildarlögin frá 1920 eins og skyldi. En jeg skal játa það, að þar er henni nokkur vorkunn. Því eftir því sem hugir manna voru á þinginu 1921, þá var varla von, að stjórnin yrði stórstíg í þeim efnum. Þá komu fram háværar raddir um það, sjerstaklega frá kaupmönnum hingað og þangað af landinu, að ljetta af innflutningshöftunum, og varð þingið að nokkru leyti við þeirri ósk með því að afnema innflutningsnefndina. Þá var því haldið fram mjög kröftuglega, að það stafaði bara bölvun frá höftunum, og að alt mundi lagast af sjálfu sjer, er þau yrðu afnumin. Lít jeg svo á, að það hafi í raun og veru verið gott, að stjórnin hafi svo lítið gert í því efni, því fyrir bragðið hafa menn nú fengið þá reynslu, að ekki hefir ástandið neitt batnað, þótt viðskiftin yrðu frjáls. Ástandið hefir þvert á móti versnað, krónan lækkað og skuldir farið vaxandi. Og hver vill nú ábyrgjast, að gjaldmiðill okkar falli ekki niður úr öllu valdi, ef ekkert er gert? Jeg hefi heyrt hjer í ræðum einstakra hv.þm., að þeir hafa ekki trú á innflutningshöftum og telja þeir, að krónan muni ekki hækka fyrir það. Jeg skal játa, að lággengi hennar mun stafa af fleiru en einni orsök. En hinu verð jeg þó að halda fram, að ekki mun til lengdar falla gjaldmiðill þess lands, sem ekkert skuldar erlendis frá ári til árs. Það, sem hjer er nú um að gera, er þetta, að spara. Hitt getur verið álitamál, hvar ætti helst að spara. Það er nú svo um þorra manna út um sveitir landsins, að þeir verða að spara, og hafa líka allan vilja á því, og jafnvel hafa sumstaðar verið gerð samtök um það. En það, sem hamlar, er þetta, að samtökin eru ekki almenn. Til þess að ná almennum, samtaka sparnaði, verður þingið að taka málið í sínar hendur, og það er þetta, sem frv. fer einmitt fram á. Ef þetta frv. yrði að lögum, og við það sparaðist 8 miljónir króna, þá er öllum það auðsætt, að talsvert mundi um það muna. Einstöku þm. hafa andmælt þessu frv. Mest hefir hv. 3. þm. Reykv. (JakM) haft á móti því. Kveður hann það myndi auka mjög dýrtíðina í landinu. Það getur verið, að vörur, sem lítið er af, kynnu að hækka í verði. En þá er ekki annað en setja á þær hámarksverð. Þessi hv.þm. benti á þá leið, sem jeg tel verst gegna, að taka lán til að bæta gengið. Jeg hjelt annars, að menn væru nú loksins komnir að þeirri niðurstöðu, að við værum búnir að taka nóg lán. Það hefir best sýnt sig hjá Dönum, hve óholl þessi aðferð er. Lán það, sem þeir tóku hjá Englendingum, virðist hafa haft mjög öfug áhrif á gengið við það, sem búist var við. Að minsta kosti hefir króna þeirra lækkað stórum síðan. - Nei, til þess að komast úr þessari kreppu, verðum við að spara, allir að spara. Jeg veit, að vísu, að aukin framleiðsla hefir mikið að segja, en framleiðslan getur ekki aukist í einum rykk, og því verður að grípa til sparnaðarins, í bili að minsta kosti. Hv. 1. þm. G.-K. (ÁF) andmælti líka þeirri leið, sem hjer er farin. Hann vildi fremur fara þá leið að setja háa tolla á þessar vörur. Um þetta má náttúrlega lengi deila, en jeg óttast, að með því lagi verði auðveldara að smeygja sjer hjá lögunum og tollsvíkja þessar vörur. Hann kvað, að ekki yrði af komist án sumra þeirra vara, sem í frv. væri, svo sem fataefna og skófatnaðar. Það er rjett, að það verður að sjá um það, að ekki verði skortur á klæðnaði, en jeg hygg, að talsvert sje til í landinu af þessum vörum, og svo geta landsmenn sjálfir framleitt meira af þeim en nú er gert. Hv. þm. (ÁF) gerði mikið úr því, hve óviðfeldin þessi leið væri. Hann kvað það sama sem að fara um 100 ár aftur í tímann. Jeg held, að við myndum trauðla færast svo mörg ár aftur í tímann, þótt nokkur skortur yrði á þessum vörum um tveggja til þriggja ára bil. Hjer er nú á ferðinni það mál, sem jeg verð að telja merkilegast þeirra mála, sem fram hafa komið á þessu þingi. Vona jeg, að hv.þm. sjái, að nauðsynlegt er að aðhafast eitthvað verulegt í þessu efni. En það þarf að vinda bráðan bug að því. En þar sem ekki verður hjá því komist, að nokkur tími fari í það að ræða það, þá tel jeg æskilegt, að hæstv. stjórn gefi út bráðabirgðareglugerð, sem banni að flytja inn þær vörur, sem taldar eru upp í frv. En til þess verður hæstv. stjórn auðvitað að hafa ljósan þingvilja að baki sjer.

Pjetur Ottesen Jeg get tekið undir það með hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) að það, sem mestu máli skiftir nú, er að búa svo í haginn, að innflutningshöftin komi að sem mestu liði fyrir þjóðina, og er það þá vitanlega sú hliðin, sem að framkvæmd þeirra snýr, sem gerst þarf að athuga, því eftir því, hvernig um þá hnúta er búið, fer um árangurinn. Það er þetta, sem framundan er, sem mestu máli skiftir eins og nú er komið. Það er tómt mál að tala um það nú, þó hæstv. stjórn hafi illa gætt hagsmuna þjóðarinnar nú á undanförnum 2 árum, með því að láta nær með öllu undir höfuð leggjast að nota heimild þá, sem til er, til þess að takmarka og banna innflutning á óþarfavarningi. Hefir saga haftamálsins á undanförnum þingum verið dregin allmjög inn í umr. nú, og það svo einhliða, að eigi verður hjá því komist að skýra nokkuð, hver hinn eiginlegi og ráðandi þingvilji var í haftamálinu. Þessar miklu umr. munu hafa mest sprottið af því, að sumir háttv.þm. hafa, og það enganveginn ófyrirsynju eða ástæðulaust, ámælt hæstv. stjórn fyrir það að hafa ekki notað betur heimild þá til innflutningshafta, sem til er, en raun ber vitni um. En hæstv. atvrh. (KlJ) og stuðningsmenn hans hafa verið að afsaka stjórnina með því að túlka vilja undanfarandi þinga í haftamálinu, þannig, að hann hafi verið andvígur öllum höftum, og því hafi stjórninni verið vorkunn. Hvað sem þessu leið, er þetta vitanlega engin afsökun fyrir stjórnina, hafi hún á annað borð verið sannfærð um gagnsemi innflutningshafta, en jeg ætla nú að sýna fram á, að þessu var alls ekki svona varið. Vilji undanfarinna þinga hefir mjög verið túlkaður hjer, mjög einhliða, að því er mjer virðist. Það hafa eingöngu verið dregnar fram skoðanir þeirra manna, sem þá voru á móti hömlunum. Aftur á móti hefir verið mjög, og nær með öllu, gengið fram hjá yfirlýstum vilja hinna, sem voru með höftunum. Því ber alls ekki að neita, að á þinginu 1921, er mest var um þetta mál rætt, voru mjög skiftar skoðanir um málið, en þó klofnaði nefndin ekki, sem hafði það til meðferðar, þó þessara mismunandi skoðana gætti þar allmikið. Nefndin var sem sje öll sammála um það, að heimildarlögin frá 8. mars 1920 væri látin standa, og ber það skýrastan vottin um, hver hinn ráðandi þingvilji var í þessu máli, því hefðu þeir menn, sem engar innflutningshömlur vildu hafa, verið í meirihluta, hefðu þau lög að sjálfsögðu verið feld úr gildi. Jeg vil nú, út af orðum þeirra hv.þm., sem hafa haldið því fram, að frjáls innflutningur hafi þá verið eindreginn vilji þingsins, jeg vil nú út af orðum þeirra drepa með nokkrum orðum á skoðun hinna, sem jeg tel hafa verið fulltrúa hins ráðandi vilja. Jeg átti þá sæti í þessari nefnd, og einnig þáverandi þm. Ak. (Magnús Kristjánsson), og vil jeg nú lítið eitt drepa á afstöðu okkar í málinu: Um það, hvernig nota bæri heimildarlögin, komst jeg meðal annars svo að orði: „Það er altaf teygjanlegt orð, óþarfavara. Það fer eftir ástandinu í hvert skifti, en jeg lít svo á, að heldur eigi að ganga lengra en skemra í því efni.“ - Það er, að takmarka innflutninginn. Það var ýmislegt fleira, sem jeg sagði þá í þá átt, að það bæri að miða það, hve langt væri gengið í banninu, við ástandið á hverjum tíma, og hafði jeg þá samið alllangan lista yfir ýmsar vörutegundir, sem jeg vildi láta banna innflutning á, og sem var lagður til grundvallar, er samin var reglugerð um bann gegn óþarfa varningi, sem kom út þá nokkru síðar. Á sama þingfundi kemst Magnús Kristjánsson svo að orði: „Jeg mun því halda fast við þá stefnu, að bannaður sje allur innflutningur á óþarfavarningi, og skírskota til ræðu hv.þm. Borgf. (PO), sem er gagnlaust að hafa hjer upp aftur, en jeg get að mestu leyti fallist á.“ Á þessu geta menn sjeð, að það var skýlaus vilji okkar að nota þessi heimildarlög, og þá kom sá rjetti vilji þingsins fram, því eins og jeg hefi áður tekið fram, voru heimildarlögin látin standa óhögguð. Hv. 2. þm. Reykv. (JBald), kom fram með þessa sömu fullyrðingu, að þingviljinn 1921 hefði verið mótsnúinn höftum og stjórnin hefði látið að honum. Þetta er hvorttveggja alveg rangt. Því eins og jeg drap á rjett áðan, gaf þáverandi stjórn þegar út reglugerð um takmörkun og bann á innflutningi óþarfavöru, og var sú reglugerð í gildi og henni framfylgt - þó undanþágur væru nokkrar veittar - alla þá tíð, er sú stjórn sat að völdum. Þó innflutningsnefndin væri afnumin, var það ekkert undanhald í málinu, en hinsvegar var heldur slakt á klónni með undanþágugjafir, og má svo ekki vera eftirleiðis - þó hinsvegar sje náttúrlega nokkurt aðhald frá þeirri hlið að ganga þó ekki svo langt, þó æskilegt væri að öðru leyti, að ríkissjóður, svo sárþurfandi sem hann nú er, sje ekki sviftur svo miklum tekjum, að honum sje stefnt í voða. Vænti jeg nú þess, að það sjáist af aðgerðum stjórnarinnar, sem jeg hefi drepið á, hver hinn eiginlegi og ráðandi þingvilji 1921 hafi verið. Hvað viðvíkur meðferð málsins á þinginu 1922, þá var aftur meirihlutinn með því, út af fyrir sig, að rjetta það, sem áfátt væri við innflutningshöftin og framkvæmd þeirra, þó það mál væri þá af flm. þess dregið til baka af ósamkomulagi um önnur atriði, og verð jeg að vona, að nú sje einnig nægur stuðningur til þess að knýja fram takmörkun og bann á innflutningi óþarfs varnings. Og eins og áður er drepið á, er full heimild til þess í lögum, þar sem heimildarlögin eru. Jeg verð því að segja - þó ekki þýði að tala um liðna tímann - að þessvegna hefði mátt beita heimildarlögunum betur 2 síðastliðin ár en hæstv. atvrh. (KlJ) viðurkendi, að gert hefði verið, svo komið hefði meir að gagni landi og þjóð. En þar sem það hefir verið vanrækt, þá er því meiri ástæða nú til þess að taka vel í taumana. Jeg ætla mjer ekki að fara út í sjerstakar greinar eða ákvæði þessa máls nú; þau koma sjerstaklega til athugunar, þegar málið hefir verið að fullu undirbúið og endanleg ákvörðun um það tekin, á hvaða grundvelli höftin skuli bygð. Verður þá vandlega að gæta þess, að búa svo um hnútana, að málið sje framkvæmanlegt. Eins og frv. þetta er úr garði gert, verður ekki hægt að framkvæma innflutningshöft. Og vil jeg sjerstaklega beina því til hv. nefndar, sem málið fær til meðferðar, að hún geri innflutningshöftin svo úr garði, að sem minstar undanþágur þurfi að veita. Væri betra að taka hreinlega út úr þá vöruflokka, sem ekki er algerlega hægt að banna innflutning á, og setja háa tolla á þá. Reynslan hefir sýnt, að undanþágurnar eru miður heppilegar, og jeg er hræddur um, að höftin kæmu að litlu gagni, ef enn væri inn á þá braut gengið. Jeg ætla ekki að bera fram neinar ákveðnar tillögur þess efnis nú, enda gefst tækifæri til þess að koma því að síðar. Jeg mun fyrir mitt leyti fylgja því nú sem fyr fast fram, að takmarka beri aðflutning til landsins, eins og sakir standa nú. Ber brýn nauðsyn til að losa fje það, sem bundið hefir verið og menn binda enn í ýmiskonar innfluttum óþarfavarningi, og eins gæti það verið nauðsynlegur og góður skóli fyrir eyðslugirnd þjóðarinnar, að gerðar væru ráðstafanir til þess að hindra hana í að nota allskonar óþarfa, sem henni er til mikils skaða og miðar að því að stofna í voða fjárhag og efnalegu sjálfstæði landsins. Jeg vil að lyktum taka undir tilmæli hv.flm. (HStef), að stjórnin gefi þegar út reglugerð um bann gegn innflutningi óþarfavarnings, þar sem umræðurnar hafa þegar orðið og munu verða alllangdregnar um svo vandasamt mál, og nokkum tíma tekur það sjálfsagt, þangað til það verður til lykta leitt, í hvaða formi innflutningshöftin verða. Er jeg hræddur um, að sá tími yrði notaður til að flytja óskaplega mikið inn af þeim vörutegundum, sem bann eða hömlur yrðu settar á, og vænti því, að hæstv. stjórn verði við tilmælum um þetta. Skiftir það engu máli, þó að slík bráðabirgðareglugerð, sem gilda á í svo stuttan tíma, yrði ekki í einhverju atriði í samræmi við endanlegar lyktir þessa máls, t. d. eitthvað bannað, sem svo yrði ekki treyst til að banna í þeim fyrirmælum, er gilda eiga til frambúðar.

Pjetur Þórðarson Jeg mun ekki þreyta menn með langri ræðu. Jeg hefi verið að reyna og mun enn reyna að telja mjer trú um, að þessar miklu umræður um málið, sem nú hafa staðið yfir í 3 daga, og sem að mestu leyti hafa snúist um skoðanir manna í þessu efni á undanförnum árum, verði að einhverju leyti til góðs fyrir málið, þó jeg hinsvegar sjái ekki enn, hvernig svo má verða. En ein afleiðing má þó segja að orðið hafi af umræðunum fyr og síðar, sú, að allir spádómarnir um, og öll rökin, sem færð hafa verið á móti málinu, af þeim ástæðum, að svona frv. væri óþarft, því ástandið lagaðist af sjálfu sjer, það hefir reynst rangt. Ástandið hefir ekki undanfarið, og getur ekki enn, lagast af sjálfu sjer. En aftur á móti má segja, að þeir, sem mælt hafa með málinu og sagt, að ástandið færi versnandi, ef ekki yrði gripið til innflutningshafta eða banns, hafi fengið stuðning máli sínu hjá reynslunni sjálfri, því ástandið hefir altaf farið versnandi. Þessi reynsla, hverjar afleiðingar hafa orðið af því, að ekki var framfylgt því, sem jeg og sumir aðrir vildu að reynt væri með aðflutningshöftum, hefir meðal annars orðið til þess, að jeg hefi lánað því stuðning minn, að málið væri tekið enn á ný til athugunar. Undir þessum síðustu umræðum hefir ekkert nýtt komið fram móti málinu, heldur aðeins það, sem áður hefir verið borið fram gegn því, enda þótt reynslan hafi sýnt og sannað, að þær ástæður hafi látið sje til skammar verða að undanförnu. Til þess að þurfa ekki að endurtaka neitt af því, sem sagt hefir verið um málið, eins og það horfir nú við, vil jeg taka það fram, að hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) hefir getið um flest það, sem jeg vildi sagt hafa. Fáum atriðum vil jeg við það bæta. Hv. 1. þm. Reykv. (JÞ) hjelt því fram, og eins hv. 3. þm. Reykv. (JakM), að vörukaup frá útlöndum myndu ekki takmarkast neitt, þó innflutningsbanni væri á komið, að þau sköpuðust aðeins af kaupgetu manna, Má vel vera, að svo sje, en mikill munur er á því, jafnvel þó jafnmikið sje keypt, hvort keypt er svo og svo mikið af óþarfa og miður nauðsynlegum vörum, eða tómur nauðsynjavarningur. Það er svo mikill munur, að mjer virðist, að sú ástæða væri nóg til að banna innflutning á óþarfa. Auk þess mælir þessi mótbára sjálf á móti sjer í eðli sínu. Því varla munu verslanir kaupa eða flytja inn mikið meira af nauðsynjavarningi en brúka þarf og þær geta selt jafnótt og inn er flutt; og mjer vitanlega hefir enginn skortur verið á nauðsynjavörum undanfarið, svo innflutningur þeirra ætti nú að aukast við það, að óþarfinn væri bannaður. Fellur því ástæða þessi um sjálfa sig. Það var víst 1. þm. G.-K. (ÁF), sem hjelt því fram, að banna bæri aðeins innflutning á alóþörfum vörum, en andvirði þeirra væri svo lítið, aðeins örfá hundruð þús., að ekki tæki því að vera að leggja bann á innflutning þeirra. En þetta, hvað óþarft sje, fer mikið eftir því sem hver lítur á málið. Nefnd sú, sem væntanlega fær málið til athugunar, hefir nú fengið mikið af ýmiskonar hugvekjum sjer til leiðbeiningar. Ætla jeg ekki að fara að leggja henni frekari lífsreglur, en aðeins leggja áherslu á, og vona, að hún sjái sjer fært, að fella ekki mikið niður af þeim takmörkunum innflutnings, sem frv. fer fram á, bæði hvað snertir óþarfar vörur og eins þær, sem framleiða má í landinu sjálfu. Öllum ber saman um, að ekki er nú of mikil atvinna í landinu, en ef höft þessi næðu fram að ganga, gætu sjálfsagt einhverjir þeir verslunarmenn, sem atvinnu kynnu að missa, og aðrir sem atvinnulausir eru, fengið vinnu við að framleiða þær vörutegundir, sem nú eru aðfluttar að meira eða minna leyti. Hv. sami þm. (ÁF) var mikið að tala um, að höftin væru skerðing á persónufrelsi manna, og verður ekki þar um sagt annað en það, sem áður hefir þegar sagt verið, að öll löggjöf, sem að einhverju leyti setur þjóðfjelaginu skorður, er haft á persónufrelsi einstaklinganna. Sami hv.þm. (ÁF) mintist á, að vel gæti verið, að menn kæmust af án einhverra varanna, sem frv. fer fram á að hefta, í 2–3 ár. En það er ekkert annað, sem ætlað er með frv., en að takmarka þennan innflutning í skemri eða lengri tíma; fyrir hinu er alls ekki gert ráð, að hætt sje að flytja inn vörurnar um aldur og æfi, og ber frv. það sjálft með sjer. Jeg vil aftur minnast á það, að ástandið lagast ekki af sjálfu sjer. Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) lagði áherslu á það, að undirrót þessarar ráðstafanar og annara, sem samhliða eru og á eftir kunna að koma, væri gengisfallið. Hann hjelt því fram, að það væri mest áríðandi að hafa sterka trú á því, að það lagaðist af sjálfu sjer. Það færi betur, að svo væri, og að allir gætu tekið þessa trú, en án þess að líkur sjeu færðar fyrir því, að hún komi að gagni, held jeg, að margir öðlist hana ekki. Jeg er hræddur um, að til þess að menn taki hana, þurfi að færa sterkari líkur en þær, að sjálfsagt sje að lofa öllum einstaklingum að þjóna lund sinni í verslun og viðskiftum, þá fari alt vel, þó þeir aðeins notfæri það sjálfstæði til þess að kaupa með hinni raunverulegu og fölsku kaupgetu sinni jafnt óþarfa sem þarfa, þangað til í öngþveiti er komið. Reynsla annara þjóða hefir sýnt, hve hættulegt það er; má t. d. benda á Þýskaland og Austurríki. Við, sem borið höfum fram málið, eða að minsta kosti jeg fyrir mitt leyti, höfum nú að nokkru leyti náð tilganginum með því að vekja umræður þessar. Jeg býst við, að nú sjeu öll sterk rök móti málinu fram komin, þó hin, sem styðja það, sjeu ekki tæmd. Og tilganginum er að sumu leyti náð. Því ekki veldur sá er varir, þó ver fari, og höfum við þannig gert skyldu okkar, þó hv.þd. beri ef til vill ekki gæfu til að ráða bót á því, sem mest er áríðandi af því, sem við höfum til meðferðar hjer á þingi, en það er gengisfallið. Hv. nefnd, sem nú tekur við málinu, ræður því, hvað hún tekur til greina af þeim athugasemdum, sem fram hafa komið í umræðunum. En jeg vænti þess, að hún, við nána athugun, komist að þeirri niðurstöðu, að ekki megi mikið fella niður af því, sem frv. fer fram á.

Flm. (Jakob Möller) Í greinargerð þeirri, sem fylgir þessari till., er sagt frá tildrögum þess, að hún er fram komin, sem sje þeim, að próf. Sigurði Nordal er boðin kennarastaða við háskólann í Kristjaníu, með miklu betri kjörum en hann nýtur hjer. Sjer hann sjer ekki fært að hafna því boði, með tilliti til efnahags síns og sinna í framtíðinni, nema að kjör þau, sem hann á hjer við að búa, sjeu að einhverju leyti bætt. Það kann nú að þykja illa viðeigandi, á þessum sparnaðartíma, að hækka þannig laun einstaks embættismanns, en við, sem till. flytjum, og eins mikill meirihl. manna í þessu landi - en í undanförnu máli var mikið vitnað í vilja almennings - erum samt þessu fylgjandi, að gert sje, ef unt er, svo vel við þennan mann, að hann geti verið hjer kyr og haldið áfram að vinna að íslenskum vísindum og fræðum. Jeg hefi hjer fyrir framan mig tvær áskoranir frá stofnun þeirri, sem próf. Sig. Nordal vinnur við. Önnur er frá stúdentaráðinu, sem skorar á Alþingi að gera alt sem í þess valdi stendur til að halda próf. Sig. Nordal við háskólann, og hin frá nemendum heimspekisdeildarinnar, sama efnis. Og jeg veit, að jeg þarf ekki að halda langa ræðu um það, hver hnekkir háskólanum væri að því, að missa þennan mann. Það stendur sem sje þannig á, að ekki er neinn kostur á færum manni í stöðu hans, ef hann fer. Hann er prófessor í íslenskri bókmentasögu, en svo vill til, að enginn af norrænumönnum vorum hefir sjerstaklega lagt stund á þessa grein, og er því ekki völ á sjerstaklega lærðum manni til að taka við embættinu. Nú er það kunnugt, að vjer Íslendingar erum mjög mikið þektir af bókmentum vorum. Þar sem Íslands er getið í öðrum löndum, er það fyrst og fremst vegna bókmenta vorra. Það hvílir því sjerstök skylda á oss að halda uppi hróðri bókmenta vorra, og verður það verkefni Íslendinga, framar öðrum, að vinna úr fornbókmentunum. Nú vill svo til, að bókmentasaga vor, eftir 1400, hefir ekki verið rituð, en að því verki er Sigurður prófessor Nordal einmitt að vinna nú. Fari hann af landi brott, verður það verk að falla niður. Jeg hefi heyrt suma menn halda því fram, að hann gæti unnið að því verki framvegis, þó að hann flytti til Noregs. En það er misskilningur. Um leið og hann tekur þar við prófessorsembætti, tekst hann á hendur ákveðin störf. Sennilega verður það síður í íslenskri bókmentasögu, heldur en fornnorrænum fræðum. En þó að hann vildi og hefði tíma til að vinna áfram að þessu verki, á hann þess ekki kost, því að gögn þau, sem hann þarf að vinna úr, eru mestmegnis í söfnum hjer á landi. Af þeirri ástæðu er honum algerlega meinað að vinna þetta verk annarsstaðar. Það hlýtur því að falla niður fyrst um sinn, þangað til rís upp annar maður, sem fær er um að vinna þetta starf. En svo mun fara um hvern þann framúrskarandi mann, sem vjer fáum til þessa verks, að hann verður ekki fyr byrjaður á því en hann verður sóttur til útlanda og tekinn frá oss. Erlendis eru að minsta kosti 5 embætti fyrir slíka menn, og það er fyrirsjáanlegt, að fyrst um sinn er markaður fyrir alla þá menn, er fram kunna að koma á þessu sviði, ef ekki er gripið til sjerstakra ráðstafana að halda þeim hjer. Af boði því, sem Sigurður Nordal hefir fengið frá Noregi, er það auðsætt, að háskólakennarar eru betur launaðir í nágrannalöndunum heldur en hjer. Mætti því gera ráð fyrir, að sumir teldu þetta hættulega braut, ef það ætti að álítast skylda að gera eins vel til allra háskólakennara sem gert er í nágrannalöndunum. En það kemur ekki til greina, því að engar líkur eru til þess, að aðrir háskólakennarar vorir verði eftirsóttir af nágrönnunum. Í öllum öðrum fræðigreinum en einmitt íslenskum fræðum stöndum vjer enn miklu ver að vígi en aðrar þjóðir. Auk þess hafa háskólakennarar í öðrum greinum meiri kost á að afla sjer aukatekna til viðbótar við laun sín, heldur en kennarar í heimspekideild. Það er vitanlegt, að kennararnir í lögum og læknisfræði hafa allmiklar tekjur auk embættislauna sinna, og standa því betur að vígi. Það er aðeins guðfræðideildin, sem taka má til samanburðar; kennurum þar er ekki heldur auðvelt að afla sjer aukatekna. Hinsvegar hefir þess ekki verið krafist, að kennarar í þeirri deild starfi sjerstaklega að vísindalegum rannsóknum, og eiga þeir því frekar kost á að nota tíma sinn til þess að auka tekjur sínar, heldur en þeir, sem krafist er að vinni vísindaleg störf. En sú krafa er fyrst og fremst gerð til þeirra, sem kenna norræn og íslensk fræði. Það verður því að líta svo á, að ekki sje hallað á aðra kennara háskólans, þó að kjör þessa eina manns sjeu bætt, þegar svo sjerstaklega stendur á. Og allra síst, þegar svo má líta á, og er til ætlast af okkur flm., að það fje, sem honum yrði veitt til uppbótar á launum hans, væri skoðað sem endurgjald fyrir ákveðið starf. Það er ætlast til, að honum sje á fjárlögum veittur styrkur til ritstarfa og vísindalegra rannsókna, auk kenslunnar í háskólanum, og er það þá endurgjald fyrir þá vísinda- og menningarstarfsemi, sem almenningur treystir honum manna best til að inna af hendi. Jeg hygg, að allir hv. deildarmenn muni kannast við þann mann, sem hjer ræðir um. Hann hefir gegnt þessu embætti við háskólann síðan Björn heitinn Ólsen ljet af því. Hann tók próf í norrænum fræðum við Hafnarháskóla árið 1912, en varð doktor 1914 fyrir ritgerð um Ólafs sögu helga. Um þá ritgerð skrifaði Björn Ólsen ritdóm í Skírni, sem jeg vil leyfa mjer að lesa niðurlagið á, með leyfi hæstv. forseta: „Að endingu leyfi jeg mjer að bjóða hinn unga vísindamann, sem hefir samið þessa bók og hlotið fyrir að maklegleikum doktorsnafnbót við Kaupmannahafnarháskóla, velkominn sem samverkamann í víngarði norrænna fræða. Vjer Íslendingar eigum engan fjársjóð dýrmætari nje veglegri en hinar fornu bókmentir vorar. En vandi fylgir vegsemd hverri. Þessi dýri arfur leggur oss Íslendingum á herðar þá skyldu, að vera ekki eftirbátar annara í því að ávaxta hann fyrir oss og niðja vora, þá skyldu að reyna að skýra og skilja sem best, og helst öllum öðrum betur, þann andlega fjársjóð, sem forfeður vorir hafa eftir sig látið. Svo er guði fyrir þakkandi, að Íslendingar hafa ekki brugðist þessari skyldu. Altaf hafa einhverjir Íslendingar verið í fremstu röð þeirra manna, sem við vor fornu fræði hafa fengist. Við gömlu mennirnir erum nú á hraðri leið til grafar, við, sem höfum reynt af einlægum vilja en veikum mætti að ávaxta arfinn fyrir þjóðina okkar. Er þá ekki von, að hjarta okkar fyllist fögnuði, þegar við sjáum unga menn og vel gefna rísa upp með nýjum og óþreyttum kröftum, menn, sem eru færir um og búnir til að taka við arfinum af okkur, þegar hann hnígur úr máttvana höndum, og vonandi ávaxta hann betur en við höfum gert. Bók sú, sem jeg hefi hjer gert að umtalsefni, gefur fyrirheiti um, að höf. hennar muni verða einn af þessum mönnum, ef honum, sem jeg vona og óska, endist líf og heilsa“. Hjer eru meðmæli frá manni, sem að vísu er látinn, en allir munu þó sammála um, að er bærari um að dæma þessa hluti en nokkur núlifandi Íslendinga, og miklu betur en nokkur, sem hjer situr. Af þessum orðum, sem jeg las, má skilja, hve mikilsvert Björn Ólsen hefir talið, að þessi maður kom fram til þess að taka upp arfinn og halda honum á lofti, og menn geta rent grun í, hve sárt hann hefði tekið það, ef hann hefði átt að lifa að sjá landið missa af starfskröftum hans. Jeg sje ekki ástæðu til að orðlengja frekar um þessa till. Jeg geri ráð fyrir, að hv.þm. sje ljóst, hvað um er að ræða, og að frekari ræður muni ekki hafa áhrif á atkvæði þeirra. Þar sem ákveðið var að hafa tvær umræður um málið, mun till. einnig þurfa að ganga til hv.Ed. og fá samþykki hennar, því að krafan um tvær umræður var bygð á fjárhagsatriði því, sem felst í till., og mun hún því þurfa samþykki beggja deilda. Verður því að flytja brtt. um það við næstu umræðu, að till. skuli einnig ganga til Ed.

Árni Jónsson Jeg vil ekki láta það dragast að frelsa samvisku mína í þessu máli, þó að jeg geti hinsvegar búist við, að sumir hv.þm. kunni að telja sparnaðarhug minn nokkuð á villigötum. Jeg skal lýsa skoðun minni í fám orðum, enda býst jeg við því, eftir þeim stuttu kynnum, sem jeg hefi af hv. deildarmönnum, að fleiri langi til að láta ljós sitt skína í þessu máli, ekki síður en öðrum. Jeg verð að hrella menn með því að draga fjárhagsatriði þessa máls inn í umræðurnar, því að í mínum augum er þetta fyrst og fremst fjárhagsmál. Jeg tel aðalhlutverk þessa þings að reyna að rjetta við fjárhaginn. Að jeg er ekki einn um þá skoðun, sýna þau mörgu sparnaðar frv. og niðurskurðar, sem fram eru komin. En þessi þáltill. stingur nokkuð í stúf við þau frv. Jeg skal aðeins nefna, að flutt hefir verið frv. um afnám sendiherra í Kaupmannahöfn, sem mörgum Íslendingum mun mjög sárt um, og ennfremur frv. um gagngerða breytingu á háskólalögunum, þar sem farið er fram á, að margir starfsbræður þess manns, sem hjer á hlut að máli, verði látnir fara frá þeirri stofnun. Áður en jeg fjölyrði frekar um málið, skal jeg taka fram, að jeg er sömu skoðunar sem hv.flm. (JakM), að háskólanum sje mikil eftirsjá í þessum manni, því að jeg álít hann einn af glæsilegustu gáfumönnum vorum og bæði sem rithöfund og vísindamann háskólanum til gagns og sóma. En svipað má segja um fleiri þá menn, sem komið hefir til orða að láta víkja sæti sem kennara við háskólann. Svo er um kennarann í hagnýtri sálarfræði. Það eru ekki mörg ár síðan stjarna hans stóð jafnhátt hjer í Reykjavík sem þessa manns nú. Grískudósentinn hefir einnig margt til síns ágætis, og ætti þjóðin að dæma milli þessara þriggja manna, skal jeg láta alveg ósagt, hver þeirra yrði þar efstur. Jeg skal ekki fara út í þann mannjöfnuð, enda skiftir það engu máli í mínum augum. Þegar menn athuga núverandi fjárhagsástand, sem öllum kemur saman um, að sje mjög bágborið, mun aðalorsökin til þess vera sú, að kröfur vorar hafa vaxið örar en getan til að fullnægja þeim. Ef þjóðin á að geta lifað í þessu landi sem sjálfstæð þjóð og menningarþjóð, verður hún fyrst og fremst að sníða kröfur sínar eftir því, sem landið getur í tje látið. Jeg er ekki mótfallinn því, að kröfurnar vaxi, en vjer verðum að sníða oss stakk eftir vexti vorum, en ekki stærri og auðugri nágranna, því að þá er hætt við, að sá stakkur verði of stór. Það eru ekki mörg ár síðan talsverð togstreita varð hjer á þingi um laun embættismanna, og þótti ein stjett þá ganga nokkuð freklega fram í að ota sínum tota, og var þá stöðugt vitnað í, hvaða laun stjettarbræður þeirra í öðrum löndum hefðu. Þessir menn ljetu í ljós, að ef þeir fengju ekki sínu máli framgengt, væri ekki annað fyrir höndum en að þeir yrðu að víkja hjeðan. En það er annað mikilsvert atriði í þessu máli, sem þá var alveg látið liggja niðri, hversu mikið stjettarbræður íslenskra bænda og annara gjaldþegna í öðrum löndum bæru úr býtum. Ef farið væri út í þann samanburð, hygg jeg, að vjer Íslendingar þyrftum ekki að bera kinnroða fyrir, hvernig oss hefir farist við starfsmenn landsins. Hvað Danir eða Norðmenn hafa efni á að borga mönnum í sambærilegum stöðum, getur ekki komið við oss, nema vjer sníðum beinlínis launalöggjöf vora eftir þeim. Jeg tel hjer vera farið út á mjög óheppilega braut, þar sem tekinn er einn embættismaður út úr sínum flokki og skotið til Alþingis að hækka laun hans. Það vill alt af brenna við, að Alþingi er fyrst og fremst pólitísk stofnun, og fari þetta að tíðkast, er hætt við, að meirihlutanum verði gjarnt til að ota skjólstæðingum sínum fram. Jeg gæti hugsað mjer, að þetta kæmist út í þær öfgar, að farið væri að meta einstaka starfsmenn eftir skoðunum þeirra, og er þá hætt við, að minnihlutinn þættist bera skarðan hlut frá borði. Þó að einhverjir aðrir sjái sjer fært að bjóða þessum ágæta manni hærri laun en hann fær hjer, getum vjer ekki hlaupið eftir því. Þó að ekki verði sagt nema gott eitt um þennan mann, munu þó vera til fleiri menn í opinberum stöðum, sem útlendingar mundu áreiðanlega líta hýru auga, ef þeir ættu kost á að fá þá. Mætti sjálfsagt nefna nokkur nöfn þessu til sönnunar. Þó að þessi maður fari til frændþjóðar vorrar, Norðmanna, tel jeg það ekki sjerstaklega mikið sorgarefni fyrir oss. Það hefir lengstaf verið viðleitni vor að breiða út menningu vora með öðrum þjóðum, og býst jeg ekki við, að vjer eigum völ á heppilegri fulltrúa í Noregi, og jeg er í engum vafa um, að hann muni rækja starf sitt þar þjóðinni til gagns og sóma. Það er eitt atriði í þessu máli, sem jeg vildi gjarnan fá nánari upplýsingar um. Hv. flm. (JakM) mintist ekki á það í ræðu sinni, hver launakjör þessum manni væru boðin í Noregi. Jeg hefi heyrt, að þau væru 4000 kr. hærri en þau, sem hann hefir nú. En það má ekki líta á upphæðina eina, heldur hitt, hvað keypt verður fyrir hverja krónu. Jeg er ókunnugur í Kristjaníu, en kunnugur maður hefir skýrt mjer frá, að þessi kjör væru ekki mikið betri, svo miklu dýrara er að lifa þar en hjer. Jeg fæ ekki sjeð, að vjer getum sætt oss við að halda einskonar uppboð á bestu mönnum vorum, á hvaða sviði sem er. Ef vjer ættum að fara á slíkt uppboðsþing, hygg jeg, að vjer mundum verða neyddir til að slá útlendingum mörg af glæsilegustu númerunum. Vjer verðum að halda oss við fasta prísa, og þeir verða að vera íslenskir. Einmitt á þessum krepputímum, þegar grípa verður til þeirra örþrifaráða að gera hvern mann í landinu ófrjálsan um það, hvað hann etur og drekkur og klæðist í, er farið fram á að halda uppboð á einum af mætustu mönnum þjóðarinnar. Ef hann er sjálfur samþykkur þessu, tel jeg virðing hans hafa beðið alvarlegan hnekki. Nú er gengið svo nálægt mönnum með skatta og önnur gjöld, að lengra verður varla komist, og ef kaupa á bestu sonu þjóðarinnar með þeim blóðpeningum til þess að gera skyldu sína gagnvart móður sinni, við hverju mun þá mega búast af þeim, sem lakari eru?

Björn Líndal Hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ) hefir tekið fram margt af því, sem jeg vildi sagt hafa. Jeg get fyllilega tekið undir það, að Sigurður Nordal sje einhver allra efnilegasti vísindamaður vor. Mjer hefir frá upphafi þótt mjög mikið til alls þess koma, sem hann hefir skrifað, og álit mitt á honum hefir aukist við hverja nýja bók, sem jeg hefi sjeð eftir hann. Sjálfur þekki jeg hann ekki persónulega, enda skiftir það ekki miklu. Jeg vildi gjarnan geta gert sem mest fyrir þennan mann, en get þó ekki mælt með þeirri leið, sem hjer er lagt til, að farin verði. Mikið hefir verið talað um föðurlandsást á þessu landi og skáldin hafa ort um hana svo fögur ljóð, að naumast verður lengra komist. Ekki vantar orðin, en þegar á að sýna hana í verki, verður oftast minna úr. Nú virðist jafnvel eiga að fara að meta það til peninga, að vera Íslendingur. Það lítur næstum út fyrir, að það ætli nú að koma fram, sem Stephan G. Stephansson spáði fyrir mörgum árum, að vjer mundum verða fúsir á að selja ættarböndin við Snorra Sturluson fyrir krónur, ef einhver vildi kaupa. Það hefir til skamms tíma verið talin sjálfsögð ræktarsemi góðs sonar til móður sinnar að yfirgefa hana ekki í neyðinni, þótt betra kaup kunni að bjóðast annarsstaðar. Hjer er þess aftur á móti krafist, að fátæk móðirin keppi við ríkan nágranna um son sinn. Geti synir íslensku þjóðarinnar ekki sætt sig við að vinna fyrir þjóð sína og föðurland með þeim kjörum, sem það getur boðið, og með þeim kjörum, sem aðrir gera sjer að góðu, þá sje jeg ekki annað hyggilegra ráð en veita þeim fararleyfi og óska þeim góðrar ferðar.

Ásgeir Ásgeirsson Það er mála sannast, að við Íslendingar eigum um þessar mundir örðug viðskifti við frændur vora Norðmenn. Við viljum fúsir selja þeim kjöt, en þeir leggja á það svo háa tolla, að nærri stappar aðflutningsbanni. Í stað þess að þiggja kjötið ótollað, þá sækja þeir nú fast að fá til sín þann manninn frá Háskóla Íslands, sem íslensk menning má síst missa. Nú mundi það Alþingi, er nú situr, vinna þarft verk og vera lengi í minnum haft, ef því tækist að snúa þessu við, þannig, að íslensk menning fái að njóta próf. Sig. Nordals, en Norðmenn tæki hinsvegar við kjötinu tolllaust. Það er raunar satt, að vjer lifum á hinum örðugustu tímum. Hagur landsins er bágborinn, og það verður að spara í öllum greinum. En aldrei er brýnni þörf á að gera rjettan greinarmun góðs og ills en á slíkum tímum. Það getur aldrei verið nein viðreisn í því fólgin að spara jafnt gott og ilt, þarft og óþarft. Viðleitni þings og þjóðar á að stefna í þá átt að spara það, sem vjer megum án vera, en halda á hinn bóginn sem fastast í alt það, sem menning vor og þjóðlíf ekki má án vera. Þar sem ónýtir menn sitja í þörfum embættum, verður að hreinsa til og setja aðra í staðinn. Þar sem þarfir menn sitja í óþörfum embættum, verður að flytja þá þangað, sem þeir njóta sín betur og þjóðin þeirra. En þar sem ágætir menn sitja í virðulegum stöðum, þá má vinna mikið til að halda þeim. Í því er viðreisnin ekki síst fólgin. Það er lítilmannleg sparsemi í því að flytja út okkar bestu menn, til að losna við að gjalda þeim kaup. Og þótt þjóðarnauðsyn sje að vanda sem best alla útflutta vöru, þá skýtur svo skökku við um vöruna og mannfólkið, að þar sem eingöngu eru gerðar ráðstafanir til að hindra útflutning ljelegrar vöru, en ekki góðrar, þá er engu síður nauðsynlegt að hindra útflutning hinna ágætustu manna, en láta aftur á móti ónytjungana fala. Það er að vísu svo, að sómi er að því að eiga ágæta fulltrúa í öðrum löndum. En þó er það enginn sómi að láta taka af oss þá menn, sem menning okkar má síst án vera. Og hvað sem öllu umtali erlendis líður, þá verður það jafnan vor mesti heiður, að hjer þróist göfugt og glæsilegt þjóðlíf heima fyrir. Gott umtal á aldrei að kaupa, hvorki með fje nje útflutningi fólks. Ef þjóðlíf vort er sjálflýsandi, þá auglýsir það sig sjálft. Þá leita hingað góðir gestir, sem bera út hróður vorn meðal annara þjóða. Þá þarf engu að kosta til að auglýsa menning vora og fullveldi erlendis. Það er almannarómur, að það verði að leggja niður embætti próf. Sig. Nordals um stundarsakir, ef hann hverfur af landi burt, og er þá íslenskum fræðum við háskólann hætta búin. Í frv. til laga um breytingu á háskólalögunum, sem hv. 1. þm. Reykv. (JÞ) ber fram, er svo fyrir mælt, að embætti þetta „skuli einungis veita, þá er til fást menn, sem að dómi háskólaráðsins eru sjerstaklega vel hæfir“. Í þessu ákvæði lýsir sjer rjettur skilningur á því, að þeir hæfileikar eru fágætir, sem gera embætti þetta nokkurs virði. Sje það illa skipað, verður það ónýtt, en vel skipað er það eitt hið gagnlegasta og virðulegasta embætti þjóðarinnar. Um þetta býst jeg við, að allir geti verið sammála. En þá hljóta menn og að vera sammála um hitt, að ekki megi með nokkru móti sleppa ágætum manni, þegar hans er kostur. Próf. S. N. fyllir betur sæti sitt en venja er til um menn í andlegum embættum. Jeg treysti honum betur en nokkrum öðrum núlifandi Íslendingi til þess að blása lífsanda í duft sögunnar og veita hlýjum straumum erlendrar menningar úr suðri og austri upp að ströndum vorum. Jeg skal ekki draga dul á það, að við, sem stöndum að þessari till., erum þess fullvissir, að próf. S. N. verði oddviti íslenskra bókmenta á næstu árum, ef við fáum að njóta hans. Það er því ekki hann einn, sem við óttumst að missa, heldur einnig áhrif hans á unga rithöfunda og bókmentir þjóðarinnar um næstu áratugi. Til þess getum við ekki vitað. Þá mundu minka vonirnar um, að nú hefjist aftur „hinn stóri stíll í íslenskum bókmentum“, eins og dr. Helgi Pjeturss segir um „Nýal“ sinn, ekki að ástæðulausu. Við vitum vel, að það er til mikils mælst, að veittur sje ríflegur rithöfundastyrkur nú á þessum tímum, þegar sýna þarf á flestum sviðum meiri hörku en oss er ljúft. Við virðum það fúslega til vorkunnar, þótt þeir, sem ekki sjá, hvað er í húfi, sjeu mótfallnir tillögu okkar. Það þarf mikla trú á próf. S. N. til að fylgja tillögunni. Og honum eru bundnir þungir baggar, ef hún nær samþykki hv. Alþingis. En við erum þess fullvissir, að hann muni lyfta þeim, til ómetanlegs gagns fyrir íslenskar bókmentir. Starf ágætra rithöfunda fyrir þjóð sína er ómetanlegt. En það verður oft minna um launin frá þjóðunum sjálfum. Hvergi er meiri munur góðs og ills en í bókmentunum, en hjer verða ritlaunin fyrir gott og ilt oftast svipuð - sem sje öllum ónóg. Það má segja eitthvað líkt um þetta eins og meistari Jón segir um líðan fordæmdra í helvíti, að kvalirnar sjeu að vísu mismunandi, en þó öllum óbærilegar. Jeg gæti vel þolað, að ein undantekning yrði frá þessari reglu. Jeg veit, að þjóðin mundi ekki hneykslast á því, þótt launin við hið virðulegasta embætti, sem hún hefir stofnað til menningarbóta, komist upp fyrir að vera helmingur af launum yfirbyrlarans við vínverslunina. Það þarf ekki að óttast, að launaviðbótin leiði til auðsöfnunar. Tilgangurinn er sá einn, að próf. S. N. geti notið sín, óbundinn af fjárhagsörðugleikum, og hagað starfi sínu án tillits til launanna. Íslenskum bókmentum er ekki ofgoldið, þótt þessi styrkur yrði veittur. Bókmentirnar eru enginn óþarfi handa skuldlausum þjóðum einum, ekkert óhóf fyrir auðkýfinga, heldur eru þær fjöregg þjóðanna, og oft hið eina fjöregg fámennra þjóða og fátækra. Vel megum við muna, að í bókmentum vorum að fornu og nýju á viðreisn Íslands og fullveldi upptök sín, og mun svo enn verða.

Halldór Stefánsson Það má vel vera, að mál þetta sje stórmál, eins og látið hefir verið í veðri vaka. Og hefir þeirri hlið málsins verið lýst allátakanlega, hve mikið tjón það sje fyrir okkur að missa í burtu þennan mann. En mjer virðist það líka vera stórmál frá annari hlið. Fyrst og fremst er það brot á þeirri stefnu, sem þingið hygst að fylgja, þeirri, að mjög mikla nauðsyn beri til þess að draga úr byrðum þjóðfjelagsins eins mikið og frekast verður auðið, og verði í því efni að ganga mjög nálægt sjálfum sjer og öðrum. Í öðru lagi er það, að nái þessi þáltill. fram að ganga, þá má segja, að þingið hafi um leið gefið yfirlýsingu um það, að það telji menn með prófessorslaunum svo vanlaunaða, að þeir geti ekki lifað af þeim. Og hætta er þá á því, að verði þessi yfirlýsing og þetta fordæmi gefið, þá muni aðrir embættismenn sigla í kjölfarið, og má þá vel fara svo, að þingið sjái sjer ekki fært að stemma stigu fyrir þeirri skriðu. Og enn virðist mjer líka vera með þessu brautin rudd fyrir þá skoðun, að við ákvörðun launakjara embættismanna okkar beri ekki að taka tillit til almennra kjara þjóðarinnar, en einungis til þess, sem gerist með auðugri þjóðum. Mjer virðist, að með þessu sje brautin rudd fyrir hótunum embættis- og starfsmanna um að fara annaðhvort af landi burt eða leggja niður störf, ef þeir fái ekki kröfum sínum um launabætur framgengt. Mæli jeg þetta þó ekkert til þess manns, sem hjer á hlut að máli. Er ekki langt síðan, að slík hótun hefir komið frá einni stjett í þjónustu landsins. Jeg lít svo á, að þótt mjer sje eftirsjón að því, að próf. Sigurður Nordal fari úr landi, þá beri oss að taka því sem hverju öðru óviðráðanlegu atviki, sem að steðjar. Það er svo margt nú á tímum, sem vjer verðum að sætta oss við og sem vjer fáum ekki við ráðið. Og jeg er ekki heldur svo mjög vantrúaður á það, að ekki geti hjer komið maður í manns stað, því þótt ef til vill sje ekki nú sem stendur um auðugan garð að gresja á þessu sviði, þá hefi jeg svo gott traust á hæfileikum þjóðar vorrar, að jeg vænti þess, að ekki líði á löngu áður en upp rísi sá maður, sem fær verði um að fylla skarðið.

Jón Kjartansson Jeg vil aðeins beina þeirri stuttu fyrirspurn til hv.flm. (ÁÁ og JakM), hvort þeir hafi leitað til háskólaráðsins um þetta mál, og ef ekki, hvort þeir sjái sjer ekki fært að taka málið af dagskrá nú. Háskólaráð Íslands hefir undir höndum sáttmálasjóðinn, en í 2. gr. reglugerðar um hann er ráð fyrir gert, að veittur sje styrkur úr honum til vísindastarfsemi m. a. Mjer fyndist allra hluta rjettast og viðkunnanlegast, að próf. Sig. Nordal kæmi þaðan sá styrkur, sem gerði honum kleift að dvelja hjer á landi áfram. Að þessu athuguðu vildi jeg skjóta því til flm., hvort þeir væru ekki fúsir að fara þessa leið og taka málið þar með af dagskrá.

Flm. (Jakob Möller) Það er fljótsagt, að í máli þessu hafa engin önnur mótmæli komið fram en þau, sem við mátti búast í upphafi. Jeg vissi fyrirfram, hvernig margir hv.þm. hugsa í þessu máli, þótt mig hinsvegar furði á þeim hugsanagangi. Menn hrópa með sparnað eins og hið eina sáluhjálplega meðal, en gleyma að gá að því, hvort landinu er unnið tjón eða gagn með sparnaðinum. Hver heilvita maður ætti þó að geta sjeð, að það út af fyrir sig, að skera niður öll útgjöld, getur engu bjargað. Því að margt af þeim er alveg óhjákvæmilegt til þess að halda þjóðfjelaginu uppi og þjóðarbúskapnum. Það, sem hjer er um að ræða, er menningarmál og það viðurkenna menn, að eitthvað sje þó gefandi til þess að halda hinum andlega búskap þjóðarinnar uppi, því að annars væru áreiðanlega komin fram frv. um að steindrepa alla skóla og alla menningarstarfsemi í landinu, þar sem alt slíkt hefir óhjákvæmilega einhver útgjöld í för með sjer. Yfirleitt eru allar þær ástæður, sem fram hafa verið færðar gegn þessu máli, algerlega einskisvirði. Og jeg verð að segja, að það gefur ekki góðar vonir um framtíðina, þegar nýir þm. leyfa sjer að leggja slíkar röksemdir fyrir hið háa Alþingi. Það hefir verið sagt, að vjer getum ekki sniðið okkur stakk eftir Norðmönnum. Hjer er alls ekki um neitt slíkt að ræða. Eða halda menn kanske, að Norðmenn fari að sækjast eftir að fá sýslumenn og presta hjeðan af landi til að gegna slíkum embættum þar? Jeg held, að þetta sje hæpin röksemdaleiðsla. Hv. þm. Ak. (BL) talaði um, að Íslendingar myndu vera fúsir að selja skyldleika sinn við Snorra Sturluson. En hverjir eru það, sem selja vilja skyldleika sinn við Snorra Sturluson? Hvort eru það fremur þeir, sem vilja eitthvað gera til að halda þeim mönnum í landinu, sem færastir eru til þess að bera uppi andlega menningu þjóðarinnar, eða þeir, sem vilja drepa niður og tortíma allri menningarstarfsemi? Og hvað því viðvíkur, að próf. Sigurður Nordal geti framfleytt sjer og sínum af þeim launum, sem hann hefir, þá get jeg gefið þær upplýsingar, að hann verður nú að greiða 5000 kr. á ári í húsaleigu, ljós og hita, og opinber gjöld. Þá eru eftir 2400 kr. af laununum til allra annara útgjalda. En um þetta er ekki að sakast; það er ástandið í landinu, sem gerir þetta að verkum. Og þegar á það er að líta, að hjer er um mann að ræða, sem er að byrja starfsemi sína og sjer fram á, að hann kemst ekki af með þau laun, sem honum eru goldin, þá er það harla ljelegt og bendir ekki á sjerstaklega uppbyggilegt hugarfar, að bregða honum um skort á föðurlandsást, þótt hann sjái sjer ekki annað fært en að leita þangað, sem honum bjóðast viðunanleg kjör. Hv. 1. þm.N.-M. (ÁJ) taldi þetta brot á reglu þeirri, sem þingið hefði nú tekið upp. En jeg verð að minna hann á það, að engin regla er án undantekningar, enda er augljóst, að annað leiddi til hinna mestu öfga. Menn komast aldrei undan því að meta það með sjálfum sjer, hvenær regla sú skuli gilda og hvenær ekki. Við flutningsmenn þessa máls teljum, að sönn menning þessa lands krefjist þess, að vikið sje frá þessari reglu nú, því að það dettur engum í hug, að þjóðarbúið fari á höfuðið fyrir þau útgjöld, sem hjer verður um að ræða. Hjer er ekki ákveðin nein upphæð, heldur er farið fram á það að skora á stjórnina að leita samninga við prófessorinn. Það er því samningsatriði, hvort uppbótin verður 4000 kr. eða annað. Ef það upplýsist, að dýrara sje að lifa í Noregi, þá verður sjálfsagt litið á það. Út af orðum hv.þm. V.-Sk. (JK) um háskólasjóðinn, þá hefir lauslega verið að því vikið, hvort það gæti komið til mála. En það lítur út fyrir, að því fje sje svo ráðstafað fyrir framtíðina, að það geti ekki orðið. En vitanlega má ganga úr skugga um það fyrir síðari umr. Og þótt till. verði ekki vísað til nefndar, þá munum við flutningsmenn taka að okkur að afla upplýsinga um þetta atriði, svo að hv.þm. er óhætt að greiða till. atkvæði til síðari umr.

Bernharð Stefánsson Af því að það fyrsta, sem jeg lagði hjer til mála, var það að afnema embætti hjer við háskólann, en jeg er nú ráðinn í að stuðla að því, að þessum háskólakennara verði gerður kostur á því að starfa hjer áfram, og sumum kann að þykja sem hjer kenni ósamræmi, þá þykir mjer hlýða að gera stutta grein fyrir afstöðu minni, og mun það sjást, að hjer er ekki um ósamræmi að ræða. Jeg gat þess, þegar rætt var um kennarann í hagnýtri sálarfræði, að jeg áliti, að við Íslendingar hefðum ekki efni á að halda uppi háskóla í þeim stíl, sem tíðkast í auðugri löndum, þar sem kend eru allskonar vísindi. Við yrðum að halda okkur við þær 3 greinir, sem þarf til nauðsynlegs embættisundirbúnings, og íslensk og norræn fræði. Jeg tók það fram, að einmitt í þeim fræðum ættum við að hafa kensluna sem fullkomnasta, svo að við í þeirri grein a. m. k. stæðum fyllilega jafnfætis háskólum annara þjóða, og þó nokkru framar. Jeg álít, að hver þjóð, sem vill vera menningarþjóð, verði að telja það skyldu sína að geta lagt einhvern skerf til heimsmenningarinnar. Og þegar við athugum það, hvað við Íslendingar getum til hennar lagt, þá verður sá uppi, að það sje fátt. Jeg hugsa, að eins og enn horfir við, þá sje varla um annað að gera en að þau fræði, sem við á liðnum tíma höfum staðið fremstir í, þ. e. norræn fræði. Í þeim fræðum stöndum við jafn vel að vígi öðrum þjóðum, nema betur sje. En í öllu öðru svo miklu ver, að um samkepni getur ekki verið að ræða. Nú heyri jeg öllum koma saman um það, að þessi maður, sem nú kennir íslensk fræði við háskólann, standi svo vel í sinni stöðu, að ekki muni völ á betri eða jafngóðum. Jeg álít, að maður, sem svo vel skipar þessa stöðu, heldur uppi kenslu og vísindastarfsemi á þessu sviði, því einu sviði, þar sem íslensk vísindi geta skarað fram úr, sje okkur svo mikils virði, að við verðum að reyna að halda í hann og sleppa honum ekki fyrir litla fjárupphæð. Jeg held það hafi verið hv. 1. þm.N.-M. (HStef), sem talaði um það, að ef þessi þáltill. yrði samþykt, þá væri hjer skapað hættulegt fordæmi. Jeg álít, að hjer standi svo sjerstaklega á, að fordæmi sje ekki skapað með þessu. Því miður held jeg, að því sje svo varið, að erlendar þjóðir sækist ekki eftir því að fá menn hjeðan í virðingarstöður hjá sjer. Það mun ekki koma oft fyrir, en sömu ástæður yrðu að vera fyrir hendi, ef þetta ætti að teljast fordæmi. Jeg álít, að þó einhver annar háskólakennari vilji fara fram á sömu laun og Nordal mundi eftir þessu fá, þá komi það ekki til mála, nema eins stæði á með hann, að önnur þjóð byði honum betri kjör og við mættum ekki missa hann. Eitt er það í þessu máli, sem vert er að leggja ríka áherslu á. Það hefir verið tekið fram, að þessi maður væri ekki að öllu leyti tapaður landinu, þó hann flyttist til útlanda. Jeg veit, að margir Íslendingar hafa unnið þjóð sinni gagn og sóma, þó þeir dveldu erlendis. Og mundi svo einnig verða hvað snertir prófessor Sigurð Nordal. En að einu leyti yrði hjer um algert tap að ræða. Hans hlyti að missa við sem rithöfundar fyrir íslenska alþýðu. En líklega á enginn núlifandi rithöfundur meiri ítök meðal íslenskrar alþýðu en hann. Sá maður, sem vinnur fult verk, á skilið að fá full laun, og sá, sem hálft verk vinnur, hálf laun. En þá er líka rjett, að sá, sem vinnur tvöfalt verk, fái tvöföld laun. Nú vinnur prófessorinn fult verk við háskólann. En hann er líka afkastamikill rithöfundur, vinnur á því sviði eins mikið og betra verk en sumir þeir, sem hafa styrk til ritstarfa og lifa af honum. Mjer virðist því rjett að semja svo við hann, að laun hans sjeu aukin sæmilega, svo hann sjái sjer fært að halda áfram að rita og starfa fyrir þjóð vora, en verði ekki neyddur til þess að ganga í þjónustu erlendrar þjóðar. Það er mikið talað um sparnað nú. En sparnaður hefir fyr ráðið hjer á þingi, ekki síst á fyrstu þingum eftir að vjer vorum nýbúnir að fá innlenda fjárstjórn. Þó kom það þá fyrir, að mönnum var veittur styrkur til vísindastarfsemi, svo sem Þorvaldi Thoroddsen, og mun enginn óska nú, að það hefði verið látið ógert. Nú veit jeg, að einhver segir, að Þ. Th. hafi dvalið í öðru landi, og það er líka alveg rjett. En starfi hans var líka þannig háttað, að þótt hann viðaði til rannsókna sinna hjer á landi, þá gat hann einmitt unnið betur úr þeim erlendis en hjer. En vísindastarfi prófessors Sigurðar Nordals er svo háttað, að hvergi í heimi er eins góð aðstaða til þess að vinna að henni og hjer heima. Jeg ætla ekki að gefa mig í þær deilur, sem hjer hafa orðið. En jeg hefi hjer lýst minni afstöðu til málsins og mun greiða till.atkv. mitt.

Forsætisráðherra (SE): Jeg verð að biðja hv. deildarmenn að athuga það, að próf. Sig. Nordal var sýndur mikill heiður með tilboðinu frá Norðmönnum. Og það er enginn vafi á því, að fyrir slíkan andans mann mundi prófessorsembætti í Kristjaníu verða framúrskarandi tækifæri til þess að draga athygli að sjer og sínum ágætu hæfileikum. Þar mundi hann, sá afburðamaður sem hann er, fá notið sín fyllilega. Það er því mikil freisting fyrir hann að taka þessu boði. En samt gerir hann kost á því að sitja kyr. Jeg bið menn að athuga þetta vel. En ástæðan til þess, að hann vill gera kost á þessu, er sú, að menn hafa stöðugt verið að biðja hann að fara hvergi. Það hafa ótal menn komið til mín, sem ráðherra, og talið það hið mesta óhapp, ef próf. Sigurður Nordal væri látinn fara af landi burt og taka við embætti við erlendan háskóla. Það er þjóðarmetnaður, að þeim fræðum, sem hann kennir hjer, sje haldið í sem allra mestum heiðri. En einmitt þetta, að prófessorinn vill heldur vera hjer kyr, þrátt fyrir hið glæsilega tilboð frá útlöndum, það sýnir, hvað það er ástæðulaust að bregða honum um skort á ættjarðarást. Fyrir honum ræður einmitt meir áhugi á því að vinna fyrir sína þjóð, heldur en glæsileg framtíð fyrir sjálfan hann. Þetta bið jeg menn að athuga og forðast að blanda honum persónulega og á óheppilegan hátt inn í þessar umræður. Þegar jeg átti tal um þetta efni við hann, þá óskaði hann aðeins, að ekki yrði mikið reiptog um málið, eins og þó hefir, því miður, orðið hjer í hv. deild í dag.

Tryggvi Þórhallsson Jeg vil taka undir með hæstv.forsrh. (SE) um það, að þetta mál hafi komist út á óheppilega braut með þeim deilum, sem hjer hafa orðið. Og jeg beini því til hv.flm., að það sje þeirra sök, að hafa ekki búið málið betur undir. Annaðhvort á slíkt mál ekki að koma fram, eða það sje trygt, að ekki þurfi slíkur styr að standa um það. En ástæðan til þess, að jeg stend upp, er sú, að jeg vil gera grein fyrir afstöðu minni til till. Jeg hefi sýnt það á þessu þingi, og vonast eftir að geta sýnt það ekki síður á næstu þingum, að jeg vil ganga hart fram í því að fækka starfsmönnum þessa lands á sem allra flestum sviðum, vegna þess erfiða fjárhagsástands, sem nú ríkir hjer. En jeg vil minna þingmenn á það, að þessi þjóð hefir fyr átt við erfiðleika að stríða og orðið að leggja hart að sjer. En hún hefir samt altaf gætt eins, sem er hennar heiður og hrósunarefni, að varðveita fornar bókmentir sínar og innlendar fræðaiðkanir. Það eina, sem þjóð vor hefir að hrósa sjer af gagnvart umheiminum. Hjer dreg jeg merkjalínu, hvar skera skuli niður, og hvar ekki. Jeg vil ekki láta sparnaðar- eða íhaldshnífinn skera jafnt hið græna og hið visna. Mjer dettur í hug að enda þessi orð með frægum orðum, sem höfð eru eftir Þórði kakala, eftir Örlygsstaðafund: Fleiru slátra Íslendingar en baulum einum, ef þetta er satt. Jeg segi þetta af því, að tillögu um að fækka starfskröftum á þessu sviði eða hrekja burtu þá menn, sem eru sjálfkjörnir forgangsmenn um iðkun hinna þjóðlegu fræða, koma fram á sömu stundu og hinn ágætasti forvígismaður þeirra fræða fellur í valinn, þjóðskjalavörður dr. Jón Þorkelsson. Ef þetta fær fram að ganga, þá gengur meiri afturhalsalda yfir okkar land en jafnvel á hinum verstu tímum þjóðaræfinnar.

Ásgeir Ásgeirsson Sú ósk hefir komið fram, að málið sje tekið út af dagskrá. En við flm. sjáum ekki ástæðu til þess, því nefnd sú, sem málið verður látið ganga til, mun rannsaka það og afla allra upplýsinga. Það er því ósk okkar, að þeir, sem vilja fá hinar fylstu upplýsingar í málinu, greiði till.atkv. til nefndar. Málið hefir ekki verið borið undir háskólaráðið enn, enda er till. ekki borin fram vegna kenslunnar í háskólanum, heldur vegna alþýðu þessa lands, þjóðlífs og menningar, eins og áður hefir verið minst á.

Magnús Jónsson Það væri ástæða til þess að minnast á ýmislegt, sem hjer hefir verið sagt. Málið lítur ekki út fyrir að vera alveg þrauthugsað, á hvoruga hlið. Jeg heyri nú fyrst, að málinu eigi að vísa til nefndar. Það hefir ekki fyr komið till. um það, en það er eðlilegt og sjálfsagt, að það sje athugað af nefnd. Allir hv.þm., sem talað hafa um málið, hafa talið æskilegt, að Sigurður Nordal yrði kyr. En þá greinir á um fjárhagsatriði málsins. Og það er ómögulegt að neita því, að í raun og veru er þetta deila um keisarans skegg. Það atriði geta menn ekki gert upp hjer. Það hefir verið sagt, að ekki sje sennilegt, að erlendar þjóðir færu að sækjast eftir prestum eða sýslumönnum hjeðan. En það getur verið um fleiri leiðir að ræða. það er ekki langt síðan, að afburðakennari við mentaskólann gerðist kaupsýslumaður. Ef á að borga manni til að vera hjer kyrrum, enda þó hann ætti að halda áfram samskonar fræðistarfi annarsstaðar, þá er ekki minni ástæða til þess, þegar maðurinn ætlar að yfirgefa það að öðrum kosti alveg. Það má vel búast við því, að meðan ekki er gert betur við starfsmenn ríkisins, þá verði ýmsum fyrir að leita annað, og það munu ekki ætíð verða lakari mennirnir. Það er augljóst, að það muni fleiri gera. Hjer er um fjárhagsatriði að ræða, sem gera verður upp sjer. Hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) hefir ef til vill átt við það, er hann mintist á að setja málið í nefnd. Það er ómögulegt fyrir þingmenn að gera sjer það atriði nægilega ljóst, án þess að fá álit nefndar. Þá er ekki síður nauðsynlegt að fá að vita tillögur fjárveitinganefndar áður málinu er ráðið til lykta. Ef hæstv. stjórn á nokkuð að geta samið um málið, þá verður hún að hafa ráð á einhverju fje. En jeg álít, að það sje gott, að komið sje í veg fyrir, að stjórnin hafi mikil völd til fjárveitinga milli þinga. Jeg ætlaði að leggja það til, að málinu væri vísað til nefndar. En nú þarf þess ekki, þar sem flm. hefir gert það sjálfur. En annars álít jeg, af því þetta er till. til þál., en ekki lagafrv., að það sje óþægilegt að ganga nú til atkvæða, áður en nefnd hefir athugað málið, af því þessi atkvgr. verður aðalatkvgr., því einhverjir kynnu að greiða atkvæði nú á annan veg en þeir vildu gert hafa, er nefndin hefir komið með sitt álit. Jeg legg því til, að málinu sje nú vísað til nefndar, en umr. frestað.

Flm. (Jakob Möller) Jeg hefi ekki við það að athuga, þó till. verði vísað til nefndar, en jeg sje enga ástæðu til þess að vera að tefja fyrir þessu máli með því að hafa þriðju umr. um það. Jeg bar upphaflega þessa till. til þál. fram í trausti þess, að um hana færi aðeins fram ein umr., og það aðeins í þessari hv. deild. Lá þá í hlutarins eðli, að ef till. hefði orðið samþ., að stjórnin hefði orðið að leita samvinnu við báðar fjvn. þingsins um það, hversu þessu máli skyldi haldið fram. Nú var þessu breytt, og tvær umr. ákveðnar um málið, og verður það því að koma fyrir báðar þingdeildirnar. Þessvegna má strax, ef vill, taka ákvörðun um fjárhagshlið þessa máls, og tel jeg því rjettast að vísa því til fjvn., að umr. lokinni. Að fresta þessari umr. álít jeg alveg ástæðulaust. Jeg geri ráð fyrir, að allir hv.þm. viti með sjálfum sjer, hvort þeir eru þessu máli hlyntir eða ekki. Með þeirri atkvgr., sem nú fer fram um málið, segja þeir, sem greiða því atkv. til fjvn. ekki annað en að þeir sjeu því hlyntir, ef það teljist fjárhagslega fært. Leggi fjvn. á móti þessu máli og telji ógerlegt að veita fje í því skyni, geta hv.þm. þá auðvitað ráðið atkv. sínu þrátt fyrir þessa atkvgr., enda verður þá nægur tími fyrir þá til þess að taka ákvörðun um málið.

Magnús Jónsson Jeg ætla ekki að gera þessa atkvgr. að ágreiningsatriði, enda þótt jeg álíti skakt að binda atkv. sitt þegar að óþörfu fyrirfram í slíku máli. Jeg get vel hugsað mjer, að margir hv.þm. hafi talsvert ákveðnar skoðanir um þetta mál, bæði með og móti, og þó sumir sjeu því máske mótfallnir eða lítt ákveðnir um það, hafa þeir ekki á móti því, að málið fari til fjvn., til þess að hún láti uppi álit sitt um það. Jeg vil fyrir mitt leyti helst fresta þessari umr., því jeg á dálítið erfitt með að greiða atkv. um það, að svo komnu, enda þótt jeg vel geti greitt atkv. með því til fjvn., en læt þá atkv. mitt óbundið við síðari umr. En að öðru leyti held jeg fast við þessa till. mína, um að fresta þessari umr. og vísa málinu til fjvn.