Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í apríl 1978 mælti þáv. heilbr.- og trmrh., Matthías Bjarnason, fyrir frv. til l. um Heyrnar- og talmeinastöð Íslands sem síðar varð að lögum nr. 74 frá 1978. Með lögum þessum var komið á fót sérstakri stofnun, Heyrnar- og talmeinastöð Íslands, og var henni falið að annast hvers konar þjónustu við heyrnarskerta, t.d. prófun heyrnar og úthlutun heyrnartækja og enn fremur að annast sjúkdómsgreiningu málhaltra og halda skrá yfir alla landsmenn sem væru heyrnarskertir og málhaltir. Sé ég ekki ástæðu til þess að tíunda það sem fram kom við umræður á Alþ. í apríl og maí 1978, heldur vísa ég til þess ef þingmenn vildu kynna sér það nánar. Þrátt fyrir góða viðleitni verður því ekki neitað, að lögin nr. 74 frá 1978, um Heyrnar- og talmeinastöð Íslands, urðu nokkuð hraðsoðin, enda afgreidd í miklum flýti. Var hérum brýnt mál að ræða, sem æskilegt þótti að veita afgreiðslu þótt stuttur tími gæfist til þess. Samkv. núgildandi lögum rekur ríkið stofnunina og greiðir sjúkratryggingadeild Tryggingastofnunar ríkisins 90% rekstrarkostnaðar, en sveitarfélögin 10%. Var þetta gert í samræmi við þær reglur, sem sjúkratryggingadeildin greiddi eftir til sjúkrahúsa, auk þess sem sjúkratryggingadeild Tryggingastofnunarinnar hafði greitt allan þann kostnað sem ríkið greiddi vegna heyrnartækja og annarra hjálpartækja fyrir heyrnarskerta. Nú hefur komið í ljós að þetta er ákaflega erfitt í framkvæmd. Samband ísl. sveitarfélaga hefur lýst yfir óánægju með þessa skipan mála, og enn fremur hafa aðrir aðilar lýst yfir óánægju út af þessu sérstaklega. Samkvæmt lögunum var ætlast til að ríkið ætti stöðina, þannig að eignaraðild og rekstraraðild fóru ekki saman. Með hliðsjón af fenginni reynslu tel ég eðlilegast að rekstur stöðvarinnar verði alfarið í höndum ríkisins, þannig að eignaraðild og rekstraraðild fari að fullu saman. Það er fyrst og fremst vegna þessa sem frv. þetta er fram komið, auk þess sem með því er reynt að leiðrétta nokkrar misfellur í gildandi lögum og jafnframt reynt að bæta úr öðrum vegna fenginnar reynslu. Aðrar breytingar eru þær helstar, að lagt er til að úr stjórn stofnunarinnar hverfi fulltrúar Tryggingastofnunar ríkisins og Sambands ísl. sveitarfélaga, þar sem þau eiga ekki lengur hlut að máli verði frv. þetta að lögum. Í stað þeirra er lagt til að Foreldra- og styrktarfélag heyrnardaufra og félagið Heyrnarhjálp tilnefni einn fulltrúa hvort í stað eins sameiginlega og enn fremur að Heyrnleysingjaskóli Íslands tilnefni einn. Yrðu fulltrúar í stjórn stofnunarinnar því jafnmargir og áður. Má segja að hér sé um að ræða viðleitni í þá átt að auka áhrif hagsmunaaðila á stjórn stöðvarinnar. Veigamikið nýmæli er að finna í 5. gr. frv.,.en þar er lagt til að stofnunin annist útvegun á þeim hjálpartækjum sem yfirlæknir hennar úrskurðar nauðsynleg. Nú úrskurðar Tryggingastofnun ríkisins, þ.e. tryggingayfirlæknir, slíkt. Ég sé enga ástæðu til að halda í þetta fyrirkomulag þegar ríkið hefur sett á laggirnar sérstaka stofnun einmitt í þeim tilgangi að sinna þessum málum í heild. Gildandi lög gera ráð fyrir því, að við stofnunina starfi sérstakur yfirlæknir, sérmenntaður í heyrnarfræði, og að hann skuli annast faglega stjórn stofnunarinnar. Er miklu eðlilegra að þessi læknir, sem hefur til þess sérmenntun, ákveði hverjir séu þurfandi fyrir heyrnartæki og önnur hjálpartæki. Á þennan hátt mundu sparast nokkrar upphæðir þar sem vottorð yrðu í þessu tilviki óþörf, svo ekki sé minnst á það hagræði sem slíkt hefði í för með sér fyrir alla sem þurfa að leita til stöðvarinnar. Nú er þessu t.d. þannig háttað, að gefa verður út vottorð, sem kostar rúmar 1700 kr. hvert, til þess að fá rafhlöður í heyrnartæki þar sem rafhlöðurnar kosta ekki nema um 1000 kr. Á grundvelli þessara vottorða metur Tryggingastofnun ríkisins hvort viðkomandi sé í þörf fyrir hjálpartæki. Þátttaka ríkisins í kostnaði vegna slíkra tækja er allmikil og fá vissir hópar tækin greidd að fullu. Á sama hátt fá þessir aðilar öll vottorð greidd þannig að þessi vottorðakostnaður lendir hjá ríkinu. Gróft reiknað nam þessi kostnaður tæpum 2 millj. kr. á s.l. ári samkv. upplýsingum Heyrnar- og talmeinastöðvarinnar, en þar sem fleiri aðilar úthluta slíkum tækjum, sérstaklega félagið Heyrnarhjálp, er kostnaðurinn samanlagður nálægt 3 millj. kr. Er hér um óþarfakostnað að ræða. Annað nýmæli er að lagt er til að ráðh. fái vald til að setja reglur um þátttöku ríkisins í kostnaði vegna hjálpartækja fyrir heyrnardaufa og málhalta. Í dag fer tryggingaráð með þetta vald samkv. almannatryggingalögum, tryggingaráð tekur ákvarðanir um það, að hve miklu leyti hið opinbera taki þátt í kostnaði vegna slíkra tækja. Þótt stöðinni sé skipuð sérstök stjórn valinna aðila, sem eiga að hafa sérþekkingu á þessum málum, hefur hún engin áhrif á þessi mál. Má reyndar færa sömu röksemdir fram fyrir þessu nýmæli og gert er hér að framan í sambandi við yfirlækni stofnunarinnar. Gert er ráð fyrir að stjórn stöðvarinnar geri tillögur um þátttöku ríkisins í þessum kostnaði, og jafnframt er gert ráð fyrir að stöðin sjálf annist allar greiðslur fyrir hönd ríkisins í stað sjúkratryggingadeildar Tryggingastofnunar ríkisins. Á þennan hátt yrðu öll mál, er tengjast starfsemi stöðvarinnar, á einni hendi undir beinni yfirstjórn ráðh. Fjárframlög ríkisins vegna þátttöku í slíku yrðu því að færast frá sjúkratryggingadeild Tryggingastofnunar ríkisins yfir á Heyrnar- og talmeinastöðina. Kostnaður ríkisins vegna þessarar þátttöku nam á s.l. ári 59.3 millj. kr. Nái þessi breyting fram vinnst ekki bara það sem ég sagði hér að framan, heldur mun álag á starfsemi Tryggingastofnunar ríkisins minnka, því töluverð vinna er að fara í gegnum öll þau vottorð og þá pappíra sem þessum málum fylgja og koma jafnvel frá stöðinni sjálfri. Önnur nýmæli, sem einnig er vert að geta, eru þau að lagt er til að ráðh. sé heimilt að setja gjaldskrá fyrir veitta þjónustu á vegum stöðvarinnar að fengnum tillögum stjórnar hennar. Hér er lagt til að ótvíræð lagaheimild finnist við töku gjalda svo ekki komi til deilna um slíkt. Það er ekki óeðlilegt að tekið yrði svokallað göngudeildargjald á stöðinni, þó innan þeirra marka að allir þeir aðilar, er hefðu ókeypis tæki eða fengju þau greidd að hluta til, þyrftu ekki að greiða neitt. Ég vil undirstrika það, að hér er eingöngu, eins og ég sagði áður, um að ræða ótvíræða lagaheimild fyrir töku slíks gjalds, þar sem mjög hefur verið á reiki á öðrum stofnunum hvernig beri að standa að slíkum málum. Að lokum vil ég geta nýmælis eða réttara sagt breytingar sem lagt er til að sett verði inn í lögin, en hún er þess efnis, að lagt er til að fellt verði niður ákvæði um að stofnunin skuli hafa aðsetur í Reykjavík og að ráðh. sé heimilt að stofna deildir í stærstu kaupstöðum landsins þegar fé er veitt til slíks á fjárlögum. Það er í sjálfu sér óraunhæft að kveða á um aðsetur í Reykjavík, enda er þessari stofnun ætlað framtíðarhúsnæði í þegar hönnuðum húsakynnum göngudeildar háls-, nef- og eyrnadeildar Borgarspítalans, en af því verður ekki á næstu árum. Hins vegar hefur stofnunin fengið aðsetur í Reykjavík. Hún er reyndar í dag í húsakynnum Heilsuverndarstöðvarinnar í Reykjavík, en mun nú innan tíðar flytjast í eigið húsnæði þar sem henni verður gert kleift að starfa við allgóðar aðstæður. Hvað snertir stofnun deilda í stærstu kaupstöðum landsins, þegar fé er veitt til slíks á fjárlögum, vil ég segja að miklu raunhæfara er að koma slíku inn á þær heilsugæslustöðvar sem nú rísa víða um landið, enda eru ákvæði um heyrnarvernd í lögum um heilbrigðisþjónustu, nr. 57 frá 1978, þ.e. 1. tölul.19. gr. þeirra laga, en þar fellur hugtakið heyrnarvernd undir heilsuvernd. Mér er kunnugt um að stjórn stöðvarinnar hefur þegar hafið samvinnu við heilsugæslustöðvar úti á landi í þessum tilgangi. T.d. mun frá 1. febr. n.k. hefjast skipulegt starf við Heilsuverndarstöðina á Akureyri hvað snertir heyrnarmætingar og úthlutun heyrnartækja. Að svo stöddu sé ég ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um efnisatriði þessa frv. Ég vil hins vegar geta þess sérstaklega, að ákveðið var að leggja fram heildarfrv. þar sem breytingarnar og leiðréttingarnar eru nokkuð veigamiklar og taka nokkurt rúm í prentuðu máli. Að öðru leyti vísa ég til frv. sjálfs og aths. við það. Ein misfella er í frv., þ.e. í síðasta málslið 1. gr., en þar eru nefndir heyrnar- og uppeldisfræðingar. Hið rétta er heyrnar- og taluppeldisfræðingar. Bið ég um að þetta verði leiðrétt í nefnd. Herra forseti. Ég leyfi mér að leggja til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til heilbr.- og trn. og 2. umr.



Herra forseti. Á þskj. 108 hef ég ásamt hv. þm. Agli Jónssyni og hv. þm. Tómasi Árnasyni leyft mér að flytja litla brtt. við lög um heilbrigðisþjónustu, nr. 57 20. maí 1978, þannig að á Eskifirði verði H2 stöð. Það er H1 stöð sem þar er nú. Það er eina efni frv. Skipting í H1 og H2 stöðvar var á sínum tíma mjög umdeild. Urðu þá þegar nokkur frávik frá þeirri höfuðreglu sem sett var. Því þykir rétt að láta reyna á það nú, hvort á því getur orðið breyting, þar eð þannig er ástatt með íbúafjölda á heilsugæslusvæðinu Eskifjörður, Reyðarfjörður, Helgustaðahreppur og suðurbyggð Reyðarfjarðar að íbúafjöldi er nákvæmlega á þeim mörkum sem miðað var við í upphafi, þ.e. að svæði með íbúafjölda undir 2000 fengu ekki H2 eða tveggja lækna stöðvar, en þau svæði, sem voru með yfir 2000 íbúa, náðu því marki að verða tveggja lækna stöðvar. Þetta svæði er núna rétt í jaðrinum með milli 1900 og 2000 íbúa. Á báðum þéttbýlisstöðunum fer fólki fjölgandi, og reikna má með að það geti orðið þegar á næsta ári að íbúatalan nái þessu marki. Á svæðinu hefur, allt frá því að lagafrv. um heilsugæslu fyrst kom fram, verið mikill áhugi á að læknar yrðu tveir, ekki síst á Reyðarfirði þar sem íbúar eru á áttunda hundrað. Upphaflega var ráð fyrir því gert að þarna yrði um H2 stöð að ræða eða tveggja lækna stöð, en þá yrði svæðið stærra og næði allt suður á Fáskrúðsfjörð. Á því varð svo breyting. H1 stöð varð á Fáskrúðsfirði, sem betur fór, en það varð til þess að við á Eskifirði og Reyðarfirði náðum ekki fyrrgreindum mörkum og þar varð aðeins eins læknis stöð. Um þetta hafa verið flutt tvö frv. Fyrst var það flutt sem brtt. við heilsugæslulögin, þegar þau voru til almennrar endurskoðunar í þinginu 1978, af 1. flm. nú og hv. þm. Halldóri Ásgrímssyni. Þá var till. naumlega felld hér í deildinni. Á þinginu 1978–1979 var frv. flutt eins og það er núna og var Vilhjálmur Hjálmarsson þá meðflm. 1. flm. nú. Ég vil aðeins segja um málið nokkur almenn orð. Með löggjöf um heilbrigðisþjónustu var brotið í blað í heilsugæslumálum landsbyggðarinnar. Aðalmarkmið löggjafarinnar var að tryggja fyrirbyggjandi aðgerðir, nægilega örugga heilsugæslu hvarvetna til að koma í veg fyrir sjúkdóma. Myndarleg átök hafa svo verið gerð í krafti þeirrar löggjafar víða um land. Læknaskortur á landsbyggðinni, öryggisleysi í heilsugæslumálum er einn erfiðasti byggðavandinn. Þar duga engin einhlít lagafyrirmæli. Samræmt átak hvað snertir uppbyggingu hefur víða verið gert, víða komið að tilætluðum notum, en allt of víða er enn búið við óviðunandi aðstæður, enn er öryggisleysið allt of víða algert eða svo til. Heilbrigðisyfirvöld á hverjum tíma hafa þó vissulega unnið vel og óefað ekki legið á liði sínu að koma málum í viðunandi horf. Fyrst á eftir virtist nokkuð rofa til í læknamálum, en aftur hefur svo sigið á ógæfuhlið. Það eru fyrst og fremst H1 stöðvarnar, og þá þær sem við lakasta aðstöðu búa og í mestri einangrun eru, sem harðast hafa orðið úti. Þar má nefna dæmi frá Vestfjörðum alveg sérstaklega, og eystra er það Djúpivogur sem sker sig úr og þar ríkir nú ófremdarástand sem úr verður að bæta hið bráðasta. Við flm. þessa frv. vitum vel að hægara er um að tala en úr að bæta. En svo sem segir í nýlegri samþykkt þar austur frá á sameiginlegum stjórnarfundi kvenfélaganna á þessu svæði öllu, sem haldinn var í Hamraborg 11. jan. 1980 eða alveg nýlega, þ.e. á öllu heilsugæslusvæði stöðvarinnar á Djúpavogi, „þá er óhjákvæmilegt að bregða hér skjótt við og leita allra möguleika.“ Á þetta verður að minna nú þegar rætt er um breytingar á lögum um heilbrigðisþjónustu almennt. Til að ítreka þetta tel ég rétt nú að lesa áskorun til ráðamanna, - áskorun þá til hæstv. heilbr.- og trmrh. sem ég er með undir höndum og við þm. höfum fengið, svo hún fáist inn í þingtíðindi og til áherðingar á úrlausn ef á væri nokkur kostur. - Raunar hef ég í hyggju að flytja ásamt meðflm. mínum að þessu frv., frv. um vanda H1 stöðvanna og mögulega úrlausn á þingi sem sérstakt þingmál, því að eitthvað verður að gera til viðbótar við þá annars ágætu löggjöf sem við búum við í þessum efnum. En samþykktin austan af Djúpavogi hljóðar svo, með leyfi forseta: „Fundurinn beinir þeirri eindregnu áskorun til heilbrrh., landlæknis svo og þm. Austurl., að þeir beiti áhrifum sínum til að bætt verði úr því ófremdarástandi sem ríkir í heilbrigðismálum Djúpavogslæknishéraðs, þar sem héraðið hefur verið læknislaust meira og minna s.l. tvö ár. Því hefur verið þjónað frá Höfn og Fáskrúðsfirði og þar sem um svo miklar vegalengdir er að ræða er það háð færð og veðráttu hverju sinni hvort við fáum tækni einu sinni í viku eða ekki. Hvorki er hjúkrunarfræðingur né ljósmóðir í þrem hreppum af fjórum í læknishéraðinu. Við teljum það höfuðforsendu til að þessir staðir séu byggilegir að bætt verði úr þessu neyðarástandi hið bráðasta með því að ráða lækni og hjúkrunarfræðing í héraðið strax og veitt verði fjármagn til bættrar heilbrigðisþjónustu, svo sem byggingar heilsugæslustöðvar á Djúpavogi. Okkur finnst við vera aftarlega á blaði með fjármögnun til þeirra framkvæmda. Það er von okkar að bætt verði úr þessu neyðarástandi hið allra fyrsta.“ Undir þetta skrifa formenn þessara kvenfélaga: Sigurrós Ákadóttir, Anna Antoníusdóttir og Guðríður Gunnlaugsdóttir. Þetta kann að virðast útúrdúr frá aðalefni frv., en í grg. þess er sagt flest það sem segja þarf og ég hef þegar komið inn á þau vissu atriði sem eru höfuðrök okkar fyrir málinu, að íbúafjöldinn á þessu svæði er alveg við þau mörk, sem við hefur verið miðað varðandi það að fá tveggja lækna stöðvar, og eins þá miklu nauðsyn sem það er fyrir Reyðfirðinga alveg sérstaklega og aukna öryggi ef þarna kæmi tveggja tækna stöð og annar læknirinn yrði búsettur á Reyðarfirði, svo sem okkur flm. þykir sjálfsagt ef lagabreytingin nær fram að ganga. Bæði á Eskifirði og Reyðarfirði er aðstaða fyrir tækni í lágmarki, einkum þó á Reyðarfirði þar sem bráðlega þarf verulega úr að bæta. Rétt er og skylt í þessu sambandi að geta um þá miklu bót sem á varð fyrir Reyðfirðinga þegar þangað fékkst hjúkrunarfræðingur í hálft starf, sér í lagi vegna þess að þar er um að ræða einstakan aðila sem sinnir ekki aðeins beinum skylduverkum, heldur er í raun ætíð viðbúin. Hefur reynst ómetanlegt fyrir byggðarlagið að eiga völ á svo frábærri þjónustu sem núverandi hjúkrunarkona þar hefur veitt. En vitanlega er ekki á neinu öruggu að byggja varðandi þá ágætu manneskju. Við vitum ekki hvað lengi okkur helst á henni austur þar. Og þar er ekki um nema hálft starf að ræða og áreiðanlega ekki auðvelt að fá einhvern til að koma þangað austur aðeins til að gegna hálfu starfi. Læknisskortur hefur hins vegar ekki hrjáð okkur. Nú er á Eskifirði hinn ágætasti læknir með góða reynslu og samviskusamur hið besta, en álag á honum er ærið og þegar vissir annatímar bætast við, svo sem á loðnuvertíð, er í raun ofvaxið einum manni yfir að komast. Eins og ég tók fram áðan varðandi búsetu annars læknis af tveim á Reyðarfirði er þar um hreint öryggisatriði að ræða, alls ekki að hvor læknir um sig starfi sjálfstætt, heldur þvert á móti. Á aðalstöðinni á Eskifirði hlýtur aðalstarfið að fara fram um leið. Þá ber að vinna að því, þegar stöðvar á Fáskrúðsfirði og Djúpavogi eru komnar á góðan rekspöl, að á Eskifirði verði hafist handa af fullum krafti við nýja og fullkomna heilsugæslustöð, því að íbúar fyrrnefndu staðanna tveggja eiga tvímælalaust að fá sína aðalþjónustu þar, alveg án tillits til nálægðar við heilsugæslustöð á Egilsstöðum og sjúkrahús í Neskaupstað. Þó ekki hafi enn nema um stundarsakir vantað lækni við H1 stöðina á Eskifirði óttast ég framtíðina þar, eins og gagnvart H1 stöðvunum almennt. Og ég tel að rétturinn, miðað við upphafleg mörk, sé ótvíræður um H2 stöð eða tveggja lækna stöð, ekki síst í ljósi þeirra frávika sem þegar voru samþykkt í upphafi. Ég ætla því að vona fyrir hönd okkar flm. að þetta sanngjarna frv. fái brautargengi á þessu þingi. Ég vil svo leyfa mér, herra forseti, að leggja til að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.