Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég kem hér upp undir liðnum fundarstjórn forseta til að vekja athygli á fyrirspurn sem ég lagði fram 31. janúar sl. og varðar lóðarleigu á lóðum í eigu ríkisins. Ég lagði þessa fyrirspurn fram vegna þess að Byggðastofnun hefur ítrekað staðfest að lóðarleiga í Reykjanesbæ sé langhæst á landinu og spilar ríkið þar stórt hlutverk. Reynt var að fá ríkið til viðræðna um breytingar á þessu en það skilaði engum árangri. Sveitarfélagið sjálft er ekki að rukka sömu háu lóðarleigu og ríkið og því tel ég eðlilegt að fá fram samanburð á milli sveitarfélaga hvað þetta varðar. Það væri í hæsta máta óeðlilegt ef ríkið væri að mismuna fólki eftir því hvar það býr. Ég vil þess vegna ítreka ósk mína um svar við þessari fyrirspurn minni. Það eru komnir fjórir mánuðir síðan hún var lögð fram og því á að vera komið svar fyrir löngu.

Virðulegi forseti. Í þessu frumvarpi er verið að framkvæma aðgerðir undir yfirskini loftslagsaðgerða á kostnað bæði líffræðilegs fjölbreytileika og umhverfis og munum við Píratar því greiða atkvæði á móti þessu frumvarpi.

Herra forseti. Hér er verið að heimila togskipum með óheft vélarafl og óhefta stærð, þ.e. að taka af allar takmarkanir hvað varðar stærð á skrúfu, veiðar uppi í fjöru. Með öðrum orðum, einhvern tímann hefðu þeir sem kenna sig við Vinstri græn talað um að hér væri verið að fremja vistmorð. Skömm Vinstri grænna er mikil í þessu máli og skömm hæstv. matvælaráðherra enn meiri. Ég tel einfaldlega alveg óborganlegt að þingflokkur sem kennir sig við eitthvað grænt og einhverja vist skuli leggja þetta mál hér fram. Það verður tekið eftir því hverjir af þingmönnum Vinstri grænna greiða atkvæði með þessu frumvarpi, herra forseti.

Virðulegi forseti. Það eru nokkur atriði sem ég vil halda á lofti varðandi þetta mál. Fyrst og fremst snýst það um að gera útgerðum kleift að eyða minni olíu við tilteknar veiðar með því að skapa hvata fyrir útgerðir til að endurnýja eða endurbæta skipakost sinn með umhverfisvænni skipum sem hafa stærri og hæggengari skrúfur en samdrátturinn kann að nema allt að 50% í minni olíunotkun. Umræðan hefur mikið snúist um það að fleiri skip geti með þessari lagabreytingu veitt innan viðmiðunarlínu. Það er þó ekki, enda snýr þessi lagabreyting ekki að því að veita skipum heimild til veiða á svæðum þar sem þau mega ekki veiða í dag. Í minnisblaði matvælaráðuneytisins til hv. atvinnuveganefndar kom fram að meginþorri fiskiskipa geti í dag stundað veiðar fyrir innan og utan viðmiðunarlínu með mismunandi takmörkunum. Hér má benda á takmarkanir sem settar eru á veiðar með botnvörpu, flotvörpu og dragnót í fiskveiðilandhelginni, takmarkanir sem lúta að veiðisvæðum og þeim tíma sem veiðar mega fara fram. Ef takmarka þarf veiðar ætti það að gerast vegna veiðarfæra en ekki stærðar skipa.  
             Að lokum vil ég segja að það er mikilvægt að hraða vinnu við verndun viðkvæmra vistkerfa gegn veiðarfærum og því fagna ég tillögum þess efnis í bráðabirgðatillögum Auðlindarinnar okkar um að banna togveiðar innan 12 mílna.

Herra forseti. Ég styð þessa tillögu, aðgerðaáætlun í málefnum hönnunar og arkitektúrs, það er margt ágætt í þessu. Ég verð hins vegar að koma því á framfæri að nefndin hefur því miður ekki horft til umsagnar Minjastofnunar um málið. Umsögnin er vönduð og hefur að geyma mikilvægar upplýsingar og tillögur. Það eru vonbrigði og ég held að þetta hafi verið ákveðin mistök. Í tillögunni er ekkert minnst á mikilvægi handverksþekkingar, aðferða og efnisvals við viðhald og endurgerð mannvirkja sem tilheyra íslenskum byggingararfi og undir kaflanum um menntun framsækinna kynslóða er ekkert minnst á námsframboð um hefðbundið handverk eða viðhald gamalla húsa. Undir kaflanum um sjálfbæra innviði er ekkert minnst á endurnýtingu húsa og mannvirkja. Ekkert er minnst á varðveislu vegna byggingarlistarlegs eða menningarsögulegs gildis og ekki síst umhverfis- og sjálfbærnisjónarmiða. Herra forseti. Þetta er mikill galli á annars ágætri tillögu.

Virðulegi forseti. Hér er um að ræða breytingartillögu vegna breytinga á lögum um Innheimtustofnun sveitarfélaga, verkefnaflutning til sýslumanns. Í 2. umr. um málið í síðustu viku kom hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson hér upp og vildi koma inn breytingu á frumvarpinu er varðar breytingu á barnalögum, um greiðslu meðlags til rétthafa sem búsettir eru erlendis. Við höfum tekið snúning á þessu máli í nefndinni og það er miðað við að heildarendurskoðun laganna hefjist strax við gildistöku þessara laga og stefnt er að framlagningu nýs frumvarps um innheimtu meðlaga eins fljótt og kostur er. Vil ég vísa þessari hugmynd inn í þá vinnu og ég tek undir þessar breytingartillögur hv. þingmanns, að þær verði teknar til skoðunar ásamt því að heildarendurskoðun fari fram, en að öðru leyti legg ég þessa breytingartillögu fram óbreytta.

Forseti. Eins og kom fram hér í máli hv. þm. Höllu Signýjar Kristjánsdóttur óskaði ég eftir í umræðum um þetta mál í síðustu viku að það yrði skoðað hvort ekki væri hægt að laga það sem ég tel vera mistök við lagasetningu tengda meðlagsgreiðslum til aðila búsettra erlendis. Mig langar að nota þetta tækifæri til að þakka hv. framsögumanni fyrir að taka jákvætt í það að skoða þetta og ræða það bæði innan nefndarinnar og við ráðuneytið. Vonandi náum við að koma þessu í lag í haust þegar þessi heildarendurskoðun fer í gang. Í ljósi þessara jákvæðu viðbragða vil ég koma því á framfæri við hæstv. forseta að ég fer ekki lengur fram á það að málið gangi aftur til hv. umhverfis- og samgöngunefndar milli umræðna.

Virðulegi forseti. Verðbólgan er vágestur sem þarf að kveða niður með markvissum aðgerðum og samstilltu átaki. Við glímum við verðbólgu um þessar mundir á nokkuð breiðum grunni og við eigum mikið undir í baráttunni því verðbólguástand verður erfiðara að eiga við eftir því sem það gerist þrálátara. Stöðugleika á vinnumarkaði er nær ómögulegt að ná ef verðbólguvæntingar lagast ekki, fjármagnskostnaður í hagkerfinu vex, hætt er við að það dragi úr fjárfestingu og verðvitund bjagast. Heimili sem eiga erfitt með að ná endum saman verða fyrst fyrir barðinu á verðbólgu og þess vegna þarf að huga sérstaklega að þeim heimilum. Þá eiga mörg heimili erfitt með að ráða við ört hækkandi greiðslubyrði vegna óverðtryggðra húsnæðislána. Af öllum þessum ástæðum og fleiri til er mikilvægt að horfur um verðbólgu til næstu missera lagist. Virðulegi forseti. Það er gríðarlega mikilvægt þegar við ræðum um stöðu efnahagsmála að við séum raunsæ á það hvernig mál hafa þróast undanfarin ár og misseri því þótt verðbólga hafi farið vaxandi hafa lífskjörin farið mjög ört batnandi undanfarin ár. Hver myndi t.d. trúa því, miðað við umræðuna eins og hún er hér í dag, ekki síst á Alþingi, að þrátt fyrir vöxt verðbólgunnar er það enn svo að kaupmáttur launa verkafólks á almennum vinnumarkaði er nú meira en 15% hærri en hann var í ársbyrjun 2015? Eða að almennt á vinnumarkaði sé kaupmáttur launa hátt í 10% hærri en í ársbyrjun 2019? Kaupmáttur lægstu tekjutíundarinnar hefur vaxið mest undanfarin ár og það sama átti við í fyrra. Þetta sjáum við af álagningartölum vegna skattframtala fyrir árið 2022. Kaupmáttur lægstu tekjutíundarinnar fór í fyrra mest upp af öllum tekjutíundum. Vaxtagjöldin hafa jú vissulega hækkað og hafa aðeins dregið úr kaupmætti en það var aðeins að hluta sem það gerði á móti tekjuvexti. Við sjáum það sömuleiðis að þessa jákvæðu þróun, þennan mikla kaupmáttarvöxt, þessa lífskjarasókn sem við höfum verið í, höfum við fengið m.a. vegna þess að við höfum verið að lækka skatta, ekki síst á tekjulægri einstaklinga. Og efnahagsbatinn eftir heimsfaraldur hefur verið sterkari hér á landi en víða annars staðar. Hagkerfið óx um 6,4% í fyrra og stefnir nú í að vöxturinn verði hátt í 5% í ár. Tökum til samanburðar Þýskaland. Þar hefur verið efnahagssamdráttur síðasta ársfjórðunginn og ársfjórðunginn þar á undan, en hér á Íslandi stefnir í 5% vöxt í ár. Atvinnuleysi hefur lækkað hratt hér á landi og þeim fækkar sífellt sem hafa verið lengi atvinnulausir. Efnahagsbatinn hefur verið hraðari en bjartsýnasta fólk þorði að vona í kjölfar heimsfaraldursins og við höfum bætt afkomu og skuldastöðu hins opinbera langtum hraðar en fyrri spár gerðu ráð fyrir. Horfur lánshæfismatsfyrirtækjanna eru nú að breytast í jákvæðar. Þetta eru allt saman merki um styrkleika og sókn sem við höfum verið í í efnahagsmálum. En þessum efnahagsbata hefur fylgt há og nokkuð þrálát verðbólga. Seðlabankinn hefur brugðist við henni með hækkun vaxta í samræmi við það meginmarkmið bankans og verkefni að stuðla að stöðugu verðlagi. Ríkisfjármálin hafa lagst á sveif með peningastefnunni með sífellt bættri afkomu umfram það sem leiðir af hagvextinum á sama tíma og staðinn er vörður um bætur þeirra sem minnst hafa. Hér má nefna nokkur dæmi: Bætur almannatrygginga hækkuðu um 9% í fyrra og um 7,4% frá áramótum síðustu. Frítekjumark atvinnutekna örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega hækkaði um helming, í 200.000 kr. í ársbyrjun. Húsaleigubætur hafa verið hækkaðar um fjórðung frá miðju ári í fyrra, auk þess sem tekjumörk voru hækkuð til jafns við hækkun bóta. Eignamörk voru hækkuð um 50% í vaxtabótakerfinu í byrjun árs. Barnabætur hækkuðu núna um áramótin með breyttu kerfi, með samtímagreiðslum, grunnfjárhæðir hækkuðu, skerðingarmörk sömuleiðis og skerðingarhlutföllum var fækkað, kerfið einfaldað, lægri jaðarskattar, fleiri fá bætur en áður. Persónuafsláttur og þrepamörk í skattkerfinu í staðgreiðslunni hækkuðu um 10,7% 1. janúar 2023. Þetta eru allt aðgerðir sem ríkisstjórnin hefur ráðist í og hafa skilað árangri til að verja kaupmátt þeirra sem veikastir eru fyrir þegar verðbólga geisar. Þetta sýna allar tölur, nú síðast rauntölurnar um það sem var að gerast á árinu 2022. Kaupmáttur lægstu tekjutíundar óx mest í fyrra. Ég er ekki að rekja hér einhverjar fortíðaraðgerðir eða einhverja gamla sögu. Þetta eru breytingar sem við höfum verið að gera á undanförnum misserum, undanförnum vikum og mánuðum sem hafa haft bein jákvæð áhrif á lífskjör fólks í landinu og gera öllum betur kleift að komast í gegnum þann verðbólgukúf sem við nú glímum við. Við skulum ekki gleyma því að aðilar vinnumarkaðarins eru stór hluti jöfnunnar. Þegar við tölum um að það þurfi samhent átak þá verður ekki horft fram hjá því að aðilar vinnumarkaðarins leika þar mjög stórt hlutverk. Okkur hefur ekki tekist að brjótast út úr þeirri óheppilegu sérstöðu okkar Íslendinga að hækka laun í kjarasamningum umfram það svigrúm sem framleiðni vinnuafls okkar gefur. Afleiðingin er sú að nafnlaun hækka sífellt meira en víðast annars staðar. Það gerir hins vegar, þegar upp er staðið, tiltölulega lítið fyrir almenning í landinu sem getur ekki kreist út meiri kaupmátt en í nágrannaríkjum og situr þar af leiðandi fyrst og fremst uppi með hærri verðbólgu. Það er algjört grundvallaratriði að ná sátt um skynsamlega tilhögun þessara mála til framtíðar. Þar skiptir m.a. máli að styrkja stöðu ríkissáttasemjara og færa fyrirkomulagið hér til betra samræmis við norræna módelið í vinnumarkaðsmálum. Það væri eitt mesta framfaraskref sem við gætum tekið í viðleitni okkar til að auka stöðugleika í efnahagsmálum á Íslandi. Helsti vandi okkar hér á landi, virðulegi forseti, er sá að væntingar um verðbólgu til næstu missera eru enn allt of háar. Þessar háu verðbólguvæntingar eru sjálfstætt vandamál og það mun ekki leysast af sjálfu sér. Seðlabankinn getur svo sem haldið áfram að hækka vexti og dregið á endanum svo úr efnahagsumsvifum að verðbólguvæntingar lækki jafnt og þétt, eða kannski skyndilega, að markmiði. En auðvitað hljóta allir að sjá að skynsamlegra væri að hér yrði unnið að gerð samninga á vinnumarkaði sem samræmast framleiðnivexti og stuðla þannig að meiri stöðugleika og varanlegri hagsæld fyrir heimilin í landinu. Þetta hefur ítrekað verið gert, eins og ég hef komið inn á, með góðum árangri á Norðurlöndunum og er meira en raunhæft fyrir okkar samfélag ef nægjanlega margir eru tilbúnir til að róa í sömu átt. Virðulegi forseti. Það eru svo sem engar töfralausnir en þetta er ekki létt verk. Það þarf samhent átak. Það dugar lítið að tala nú fyrir upptöku nýs gjaldmiðils til að takast á við þetta vandamál eða að einhverjir nýir skattar muni leysa þann vanda sem við horfum fram á. Það er ekki að fara að leysa þetta þannig að við komumst hratt í gegnum verðbólgukúfinn. Við þurfum fyrst og fremst að gera þrennt: Við þurfum að halda áfram á þeirri vegferð okkar að styrkja stöðu ríkissjóðs og hins opinbera. Við höfum bætt afkomuna stórum skrefum og skemmst er að minnast þess hversu miklu betri afkomuhorfurnar eru í dag en þegar við gengum frá fjárlögum vegna yfirstandandi árs. Þar munar mjög miklu. Sendinefnd Alþjóðagjaldeyrissjóðsins lýsti því yfir eftir heimsókn sína hingað um daginn að ríkisfjármálin styddu hæfilega við hagkerfið og styddu við lækkandi verðbólgu á yfirstandandi ári, en við fengum hvatningu til þess að horfa til þess hvort meira mætti gera 2024 og 2025. Það þurfum við að gera. Við þurfum að meta það í þeirri meðferð sem fjármálaáætlunin er hér í þinginu. Í öðru lagi þurfum við að halda áfram að byggja upp hagkerfið okkar, gera hagkerfið öflugra, auka fjölbreytni í atvinnustarfsemi í landinu. Víða gengur það mjög vel. Það er verið að fjárfesta um allt land í nýjum atvinnugreinum og rannsókna- og þróunarfjárfestingin sem hefur átt sér stað undanfarin ár hefur líka lagt grunn að nýjum verðmætaskapandi störfum til framtíðar. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli þegar samkeppnishæfni okkar og þrautseigja hagkerfisins í heild er mæld; að gera hagkerfið öflugar, að auka fjölbreytni í atvinnulífinu. Það er lykilaðgerð sem við megum ekki missa niður og tapa sjónum af þrátt fyrir að við glímum tímabundið við verðbólgukúf. Í þriðja lagi eigum við að nýta það svigrúm sem við þó höfum til þess að standa áfram með þeim sem minnst mega sín í samfélaginu. Við höfum boðað það núna að styrkja enn frekar almannatryggingakerfið með viðbótarhækkun umfram það sem ég hef hér áður rakið og það skiptir máli til þess að standa með þeim sem minnst hafa milli handanna. Undan því mun ríkisstjórnin ekki skorast. Við þurfum að hafa áhyggjur af framleiðnivextinum eins og hann hefur þróast undanfarin ár. Það er áskorun vegna þess að það er ekki raunhæft að hafa væntingar um vaxandi kaupmátt og öfluga opinbera þjónustu  Það eru stór verkefni fram undan en á margan hátt 

Frú forseti. Þegar lög um kjararáð voru felld brott og nýju fyrirkomulagi komið á árið 2019 var tilgangurinn m.a. að tryggja að kjörnir fulltrúar og æðstu embættismenn yrðu ekki leiðandi í launaþróun hér í landinu, að launaþróunin okkar yrði svipuð og hjá öðrum. Nú þegar samið hefur verið um þak á krónutöluhækkanir, bæði á almenna og opinbera vinnumarkaðnum, stefnir í að við hér inni og ráðherrar fáum miklu meiri hækkun en hinn almenni launamaður. Þarna er kerfið ekki að upfylla yfirlýst markmið heldur er það að rífa ráðherra og æðstu stjórnendur upp í launum langt umfram það sem gengur og gerist á vinnumarkaði. Hæstv. ráðherra hefur haldið ófáar ræðurnar um ábyrgð vinnumarkaðarins á verðstöðugleika og mikilvægi þess að gæta hófs í launasetningu og við heyrðum þetta bara hér rétt í þessu, kunnuglegan söng. En hvað ætlar hæstv. ráðherra að gera þegar verðbólgan er yfir 9%, þegar vextir eru þeir hæstu í 13 ár og kjaraviðræður, mjög strembnar kjaraviðræður, fram undan? Ætlar hæstv. ráðherra og ætlar stjórnarmeirihlutinn hér á Alþingi að láta það viðgangast að kjörnir fulltrúar og æðstu stjórnendur fái miklu ríflegri launahækkun heldur en kennarinn, heldur en sjúkraliðinn, heldur en iðnaðarmaðurinn? Eða kemur kannski til greina, virðulegi forseti, að setjast niður og að við reynum að ná saman þvert á flokka um að setja sams konar þak á krónutöluhækkunina hjá okkur og samið var um á vinnumarkaði?

Virðulegi forseti. Þetta er nú farin að vera ákveðin klassík hér á Alþingi að við ræðum um okkar eigin kjör og ég held að það hafi varla liðið 18 mánuðir milli tímabila þar sem við höfum tekið málið til umræðu. Fyrir nokkrum árum síðan tókst okkur þó að komast að niðurstöðu um að gera enn eina breytinguna og færa þessi mál í nýjan lagabúning þar sem já, við ákváðum að æðstu embættismenn ríkisins yrðu ekki leiðandi. Hv. þingmaður segir: Af hverju gerum við ekki eins og samið var á almennum markaði? Er hv. þingmaður þá að vísa í þessar 68.000 kr. sem hafa verið í umræðunni? Er hann að tala um það sem BHM samdi um sem voru 79.000 kr.? Er hann að tala um náttúrufræðingana sem sömdu um 73.000 kr. eða er hann að tala um verkfræðinga sem sömdu ekki um neitt þak, bara prósentur? Það er nefnilega ekki þannig að það hafi verið samið um einhvern einn stóran samning þar sem allt var eins, það er hægt að grípa eitthvað af þessum dæmum og segja: Þetta er það sem við skulum miða við. Eða við gætum bara snúið þessu dæmi öllu á hvolf og sagt: Engar hækkanir fyrir æðstu embættismenn ríkisins, enda semji markaðurinn sjálfur um það sem hann telur vera of mikið fyrir æðstu embættismenn ríkisins. 

Forseti minni hv. þingmenn og hæstv. ráðherra á að virða ræðutíma sem er ein mínúta.

Virðulegur forseti. Ég veit að hæstv. ráðherra leiðist að tala um eigin kjör, hann hefur sagt það áður. En við erum hér að tala um það hvers konar skilaboð við viljum senda á tímum mikilla vaxtahækkana og mikillar verðbólgu. En að öðru. Nú er stutt eftir af þessu þingi. Það er húsnæðisekla og ófremdarástand á leigumarkaði, vextir og verðbólga í hæstu hæðum. Mun hæstv. fjármálaráðherra beita sér fyrir eða styðja tillögur um það hér í þingsal að lögfest verði tímabundin leigubremsa eins og var gert í Danmörku í fyrra til að koma böndum á leiguverðshækkanir? Hæstv. forsætisráðherra og formaður Vinstri grænna hefur sagt að slíkt komi til greina. Það hefur hæstv. innviðaráðherra og formaður Framsóknarflokksins líka gert. En hvað segir hæstv. fjármálaráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins? Styður hann slíka verðstýringu á leigumarkaði til að tryggja m.a. að húsnæðisbætur renni ekki bara beint út í leiguverð? Styður hæstv. ráðherra að sett verði takmörkun á hækkun leigufjárhæðar með lögum til að verja þennan hóp á leigumarkaðnum?

Virðulegur forseti. Ég ætla aldrei að útiloka það í einhverri stuttri ræðu hér í þinginu að eitthvað komi til greina. Það er alls ekki ætlun mín. Ég hef hins vegar sagt að það eru ákveðin atriði sem ber að varast við það að grípa inn í markaðinn og banna ákveðna hluti. Það getur beinlínis verkað í öfuga átt og t.d. of þröng skilyrði fyrir þá sem eiga húsnæði sem eru tilbúnir til þess að leigja geta valdið því á endanum að þeir selja einfaldlega húsnæðið og taka af leigumarkaði. En hvaða vanda er hv. þingmaður annars að tala um nákvæmlega, af því að mér finnst gott að taka þessa umræðu á grundvelli þess að vera með rauntölurnar? Hverjar eru rauntölurnar? Nú hafa laun hækkað um 18,8% síðustu 24 mánuði, 18,8% á 24 mánuðum. Á sama tíma hefur greidd húsaleiga hækkað um 12,5% - 12,5%. Laun hafa hækkað langt umfram leiguverð. Eða eigum við að skoða hvernig leiguverð hefur þróast í samhengi við húsnæðisverð? Húsnæðisverð hefur hækkað frá 2015 um 33% en leiga hefur hækkað 

Stígðu út úr excel-skjalinu og talaðu við fólk.

Virðulegi forseti. Enn heldur þetta veislutal fjármálaráðherra Sjálfstæðisflokksins áfram. Meðaltöl eru alveg ágæt út af fyrir sig en mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra: Hver eru skilaboð hans til fólks, til heimila í landinu sem hafa tekið óverðtryggð lán og síðasta vaxtahækkun þýddi fyrir þau, til viðbótar við afborgun á hverjum mánuði, 50.000, 60.000, 70.000 kr.? Hver eru skilaboð hæstv. ráðherra til þessa fólks, til þessara heimila núna þegar við erum að fara inn í sumarið og inn í haustið? Hvað vill ráðherra Sjálfstæðisflokksins segja við heimilin í landinu þegar svona ber undir?

Virðulegi forseti. Við erum hér ekki stödd í fyrirspurnatíma ráðherra, við erum að ræða um stöðu efnahagsmála. Ég vék að því í mínu máli, í minni skýrslu, að það er alvarlegt fyrir þá sem hafa tekið óverðtryggð lán með breytilegum vöxtum hversu mikið greiðslubyrðin hefur vaxið. Nú ætla ég ekki að verða við beiðni um að fara að veita hér einhverja almenna fjármálaráðgjöf og senda með því einhver skilaboð til þess hóps sem hv. þingmaður hefur gerst talsmaður fyrir. Það liggur þó hins vegar alveg í augum uppi að fólk hefur ýmis úrræði. Bæði bjóða skilmálar í lánaskjölum upp á að gera skilmálabreytingar, það er hægt að slá niður greiðslubyrði með því að fara yfir í verðtryggð lán, það eru ýmis úrræði í boði sem verður bara að meta í hverju tilviki fyrir sig. En skilaboðin sem við ætlum almennt að senda hér út eru þessi: Við getum náð tökum á verðbólgunni. Við getum þannig stutt við lækkun vaxta og breytingar á þeirri greiðslubyrði sem hv. þingmaður 

Virðulegur forseti. Það þarf einmitt samstöðu en það er eins og ríkisstjórnin og hæstv. ráðherra séu bara með valkvæða hlustun þegar Seðlabanki Íslands er að brýna hæstv. ríkisstjórn. Það er valkvæð hlustun. Þau vilja ekki hlusta á Seðlabankann, ekki á SA. Látum vera ef það er ekki hlustað á Viðreisn - en ekki ESA, ekki fjármálaráð, ekki Viðskiptaráð sem gagnrýna ríkisstjórnina harðlega fyrir algert aðhaldsleysi og ákvarðanaleysi þegar kemur að ríkisfjármálum. Ríkisfjármálin skipta máli þegar kemur að stöðu heimilanna í landinu og ríkisstjórnin skilar auðu þar, hún skilar auðu. Það er hvergi komið að því hvernig á að auka aðhaldið - hvergi. Ríkisstjórnin hefur ekkert með það að segja. Það er eftirspurn eftir því hvaða skoðun hæstv. ráðherra ætlar að koma með hingað, fyrir utan að vera með algert skoðanaleysi gagnvart ákveðnum hluta af heimilunum. Af því að hann lifir í meðaltalinu þá má ekki tala við ákveðna hópa eða heimilin í landinu. Hvers konar er þetta? Það er verðbólga búin að vera lengi hér, meiri verðbólga heldur en í viðmiðunarríkjum en við erum samt með þrefalt hærri vexti heldur en viðmiðunarríkin eru með. Svo ypptir bara íslenska ríkisstjórnin öxlum 

Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin hefur varið kaupmátt og þar með afkomu heimilanna sem hv. þingmaður er hér að gerast talsmaður fyrir. Það er orðinn einhver frasi í þinginu að segja: Meðaltöl segja ekki neitt. Gott og vel, notum ekki meðaltöl, skoðum bara hverja einustu tekjutíund vegna þess að þær eru að endurspegla hópa í samfélaginu eftir því hvar þeir eru staddir í tekjustiganum. Þá sjáum við mjög skýrt að fyrsta tekjutíundin, hún fékk mestan kaupmáttarvöxt í fyrra, síðan kom önnur tekjutíundin, hún kom þar á eftir, þriðja tekjutíundin fékk örlítið minni kaupmáttarvöxt, alveg upp í níundu tekjutíund. Þetta þýðir að heimilin höfðu meira á milli handanna, þrátt fyrir vaxtahækkanir, þrátt fyrir verðbólguna, vegna skattalækkana undanfarinna ára og launahækkana. Það var ein tekjutíund sem tapaði kaupmætti í fyrra og það var efsta tekjutíundin. Ég er ekki að fara með einhver meðaltöl hér, ég er að tala um rauntölurnar sem koma upp úr skattframtölum sem heimilin skila til Skattsins. Og ef menn þola ekki að hlusta á þá umræðu 

Virðulegi forseti. Það er bara staðreynd að aðgerðir gegn verðbólgunni eru miklu verri en verðbólgan sjálf. Meðalheimili eru kannski að borga 10.000–50.000 kr. aukalega í útgjöld út af verðbólgunni en ofan á það bætast sirka 240.000 og jafnvel meira, í einhverjum tilfellum minna en oft meira hjá venjulegum heimilum. Það gefur augaleið að heimilin sligast undan þessu, það bara kemur ekkert annað til greina. Hæstv. ráðherra talaði um 9% hækkun almannatrygginga. Ókei, gott og vel, en síðasta hækkun Seðlabanka Íslands á vöxtum var upp á 16,67%. Það er hækkunin. Næstum því 17% hækkun og þetta er í 13. skiptið sem Seðlabankinn beitir þessu tæki. Við þurfum bara að fara að tala um raunveruleikann hérna. Fólk stendur ekki undir þessu. Það er bara svoleiðis. Það þarf enga snillinga til að sjá það. Allt sæmilega vel gefið fólk ætti að sjá að heimilin standa ekki undir þessu, alveg sama hvað kaupmætti líður, eiginfjárstöðu og öðru slíku.

Virðulegi forseti. Ég hef nú sagt það í nokkur skipti í þessari umræðu að það er ástæða til að hafa áhyggjur af þeim sem eru lægst í tekjustiganum. Við þurfum að gæta að því að aðgerðir stjórnvalda séu til þess fallnar að verja þessa hópa fyrir áhrifum verðbólgunnar. Allar tölur sem við höfum um þetta efni sýna að það hefur gengið ágætlega hjá okkur. Það hefur gengið ágætlega. Það er hins vegar alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að sum heimili, heimili sem hafa tekið t.d. tiltölulega hátt óverðtryggt lán, eiga erfitt með að standa í skilum vegna vaxandi greiðslubyrði. Þetta er alveg hárrétt. Þá vaknar spurningin: Á það heimili mögulega að gera skilmálabreytingar, breyta úr óverðtryggðu yfir í verðtryggt? Þarf að taka tillit til þess þegar við metum viðkomandi heimili hvort tekjur hafi vaxið yfir tíma, hvernig kaupmátturinn hefur þróast hjá heimilinu? Ég held það. 

Virðulegur forseti. Ég vil bara mótmæla því að ríkisstjórnin hafi varið verst stöddu heimilin. Það bara er ekki þannig og raunveruleikinn blasir við. Annað: Er fjármálaráðherra virkilega að mæla með því að fólk fari yfir í verðtryggð lán? Vegna þess að það er einhver versta gildra sem hægt er að koma fólki í. Fólk sem fer yfir í verðtryggð lán mun súpa seyðið af því, ekki akkúrat núna en, ég veit ekki, eftir fjögur ár, fimm ár mun það koma harkalega niður á því. Ég velti því stundum fyrir mér hvort hæstv. fjármálaráðherra skilji eðli verðtryggðra lána. Ég virkilega efast um það vegna þess að ef hann gerði það myndi hann ekki mæla með þeim. Hitt er að hann skilji það og vilji samt beina fólki þangað. Það er bara skelfilegt. Annað sem mig langar til að koma að, af því að það hefur líka verið rætt um verkalýðshreyfinguna: Ríkisfjármálin eru ekki á ábyrgð verkalýðshreyfingarinnar. Ábyrgð hennar er að sjá til þess að fólk geti lifað af laununum sínum 

Virðulegi forseti. Það er í sjálfu sér alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að stéttarfélögin, talsmenn launþega, þeir eiga að leggja sitt af mörkum til að fólk geti lifað af laununum sínum. Þá þarf að taka allt með í reikninginn; áhrifin af nafnverðshækkunum launa á verðlag í landinu. Það var nú einu sinni sagt að fyrsta lögmál hagfræðinnar væri lögmálið um skort og að fyrsta lögmál stjórnmálanna væri að hunsa þetta fyrsta lögmál hagfræðinnar og gefa bara skít í það og segja: Við ætlum bara að fá það sem okkur finnst vera réttlátt. En það er því miður þannig að lögmálið um skort á við á Íslandi eins og annars staðar. Þegar menn reyna að taka út meira en innstæða er fyrir, raunveruleg innstæða, með framleiðnivexti t.d. eins og ég hef hér verið að rekja, þá fá menn það að jafnaði aftur í bakið. Það hefur í gegnum söguna gjarnan birst okkur þannig 

Forseti. Fjármálaráðherra kennir kjarabaráttu launþega um vandann en gögn sýna að hlutur fyrirtækja og fjármagnseigenda hefur vaxið langt umfram hlut launþega. Launþegar fá minni hluta af kökunni, kakan stækkar og fyrirtæki og fjármagnseigendur skammta sér stærri og stærri sneið, eins og klassískt er, og segja síðan: Það er ekkert svigrúm fyrir ykkur hin. Þetta sýna bara gögnin okkur, hvernig munurinn á milli þeirra sem eru launþegar og þeirra sem eru fjármagnseigendur hefur verið að þróast síðan 2018. Ég spyr hæstv. ráðherra af hverju hann kennir launþegum um vandann þegar gögnin segja annað. Annað sem ráðherra sagði hérna áðan var að hann tók dæmi um greidda húsaleigu, hún hefði bara hækkað um 12,5% á undanförnum 24 mánuðum. Ef maður skoðar undanfarna 12 mánuði er greidd húsaleiga búin að hækka um 8,6%, en greidd húsaleiga er umreikningur á því sem húsnæðiseigendur kosta til húsnæðis, viðhalda því o.s.frv. 

Virðulegi forseti. Ef menn vilja fara út í greiningu á því hvað gerist þegar við fáum eftirspurnarverðbólgu þá er það alveg sjálfsagt og er það nú að jafnaði þannig að hlutur fyrirtækja er nokkur af því sem leiðir af verðbólgunni. En það er engin spurning að launþegar hafa sömuleiðis tekið stóran hluta og ég er ósammála því sem hv. þingmaður sagði hér en hann sagði að fyrirtækin hefðu tekið miklu meira heldur en launþegarnir. Það er ekki samkvæmt þeim útreikningum sem ég hef beint fyrir framan mig og það sem kemur líka þar fram er að launafólk fékk mjög aukinn hluta af þjóðarkökunnar frá 2013–2018. Síðan þá hafa fyrirtækin líka tekið til sín hluta af aukinni landsframleiðslu en alls ekki eins og hv. þingmaður sagði, og við getum síðan rætt eitthvað síðar um reiknaða og greidda húsaleigu. Hér er undirliggjandi spurningin um það hvort húsaleiga hafi hækkað langt umfram laun undanfarin misseri og það er ekki það sem útreikningarnir hafa verið að sýna.

Forseti. Gögnin sýna það kannski ekki þegar maður velur eftir hentisemi hvaða tímabil er verið að miða við. Ef miðað er við undanfarið ár síðan verðbólgan fór af stað þá er þetta niðurstaðan, ekki það að launþegar hafi haft það svo rosalega gott með tilliti til verðbólgunnar. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra um fjármálaáætlun síðasta árs, hún var gerð þegar verðbólgan var að fara af stað en það átti bara að vera tímabundið. Síðan þegar fjárlög voru lögð fram í haust þá var sagt að þetta væru nú fjárlög sem ættu að stuðla að stöðugleika og berjast við verðbólguna og verja heimilin o.s.frv., en síðan þá hefur verðbólgan ekki breyst neitt sérstaklega, verið mjög svipuð, rétt um 9–10%. Af hverju, þrátt fyrir allar þessar aðgerðir, höfum við ekki séð árangur í því að lækka verðbólguna? Mjög einföld spurning.

Virðulegi forseti. Ég held að það séu margar ástæður fyrir því að við erum stödd í þeirri verðbólgu sem við horfum upp á í dag. Hefði aðhald ríkisfjármálanna mátt vera meira? Já, ég held að það hefði mátt vera meira. Ef við hefðum haft þær forsendur um bæði verðbólgu og hagvöxt sem við hefðum þá þurft að hafa þá held ég að við hefðum aukið aðhaldsstigið. Það reynir á kerfið hjá okkur þegar jafn margir flytja til landsins eins og hefur verið undanfarið ár og hefur verið líka í byrjun þessa árs. Það stefnir í að það sé margfaldur fjöldi þeirra sem hafa flutt til landsins undanfarin ár sem fluttu til landsins í fyrra og á fyrstu þremur mánuðum þessa árs. En það aðhald sem við erum að ræða um í ríkisfjármálum birtist okkur t.d. í frumjöfnuðinum sem varla er hægt að efna til einhvers ágreinings um að hefur batnað um 200 milljarða á tveimur árum. Þetta eru bara tölurnar. Mér finnst ágætt að nota tölur til grundvallar umræðu þegar þær liggja fyrir fyrir liðið tímabil. 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir skýrsluna. Hann kom inn á það nokkrum sinnum, bæði í ræðu sinni og andsvari, að ef reynt væri að taka meira út en innstæða er fyrir á grundvelli framleiðniaukningar þá fengju menn það í bakið í formi verðbólgu. Þetta er umorðað en efnislega held ég að hæstv. ráðherra hafi verið að halda þessu fram og ég er sammála þessu. En mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvernig það harmónerar við þá afstöðu ríkisstjórnarinnar og hæstv. ráðherra sem reglulega hefur komið fram, sem ég hef átt erfitt með að ná utan um, þess efnis að kaupmáttaraukning hafi verið umtalsverð í gegnum Covid-tímabilið þegar atvinnufyrirtæki voru sett í hægagang í tvö ár. Ég hef aldrei skilið almennilega hvernig sú kaupmáttaraukning átti sér stað og hvort hún var raunveruleg. Er ekki staðan sú að hluti af verðbólguvandamálinu núna er að við vorum að taka út kaupmáttaraukningu á þessu tímabili í krít, 

Virðulegi forseti. Já, það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að kaupmætti var haldið uppi með lántökum ríkissjóðs í Covid. Þannig stóðum við t.d. undir ýmsum úrræðum eins og tekjufallsstyrkjum og hlutabótaleið og öðru slíku. En það er dálítið hættulegt að einfalda þetta mál vegna þess að það er flókið. Ef við hefðum ekki gripið til sumra af þessum úrræðum þá hefðum við einfaldlega lent í útgjöldum í atvinnuleysisbótakerfinu. Við hefðum líka að setið uppi með fleiri gjaldþrot og ýmsan annan kostnað sem mögulega hefði lifað lengur með okkur í félagslega kerfinu. Hvort stuðningsaðgerðir ríkisstjórnarinnar hafi á endanum brotist út í verðbólgu skal ég ekkert fullyrða um. En við höfum þó skýrslu Arnórs Sighvatssonar sem sagði að aðgerðum okkar hefði verið mátulega stillt miðað við aðstæður eins og þær voru á þeim tíma sem heimsfaraldurinn geisaði. En ég er ekkert feiminn við að segja það að aðhaldið í ríkisfjármálum hefði mátt vera meira ef við hefðum haft þær upplýsingar sem við höfum nú um þensluna, allan þann flutning erlendra ríkisborgara til landsins til vinnu, alla þá hælisleitendur sem við erum með í kerfunum hjá okkur sömuleiðis, 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Fer kannski aðeins í aðra átt í seinna andsvari, mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra um afstöðu hans til þeirrar ákvörðunar hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra að leggja ekki fram lagabreytingu sem styrkti stöðu ríkissáttasemjara, í ljósi þess að hæstv. ráðherra kom inn á stöðu ríkissáttasemjara og regluverk hans sem umlykur það embætti í ræðu sinni hér áðan. Þykir hæstv. ráðherra sú ákvörðun félags- og vinnumarkaðsráðherra að leggja ekki fram frumvarp sem gerir ríkissáttasemjara raunverulega kleift að leggja fram miðlunartillögu eldast vel?

Virðulegi forseti. Ég hef nú litið þannig á að framlagningu málsins hafi verið frestað um sinn til þess að eiga frekara samráð við aðila vinnumarkaðarins og ég trúi ekki öðru en að ráðherrann sem fór með málið bæði fyrir ríkisstjórn og þingflokka hafi trú á sjálfu málinu þó að hann vilji gefa því einhvern frekari undirbúningstíma áður en það kemur aftur fram. Og til að halda aðeins áfram á þessum sömu nótum þá tel ég að þarna sé einn stór veikleiki í íslenska vinnumarkaðslíkaninu. Hann braust út með þeim átökum sem áttu sér stað á íslenskum vinnumarkaði í vor. Það er engin hemja að við höfum engin tól eða tæki fyrir ríkissáttasemjara til að grípa inn í og leiða til lykta þegar menn ná ekki saman og sitjum þannig uppi með tíðari verkföll en ella væri. Við erum með allt of sundraðan vinnumarkað sömuleiðis og því miður þá hefur þessi síðasti áratugur dálítið farið forgörðum til þess að styrkja íslenska vinnumarkaðsmódelið þannig að við getum öll saman 

Virðulegi forseti. Upp á síðkastið hafa stjórnarþingmenn og raunar ríkisstjórnin öll sífellt oftar stillt sér upp í stöðu álitsgjafa sem fylgist með og gerir athugasemdir án þess að taka nokkra ábyrgð, líkt og þau lendi bara í aðstæðum en séu ekki meiri háttar gerendur í lífi íslensks almennings. Forseti. Það er 10% verðbólga, vextir nálgast 9% og enginn vill bera ábyrgð. Nú þarf nýja pólitík til forystu, fólk í forystu sem skilur grundvallarmeinið sem skapar þann þrýsting sem nú er til staðar. Virðulegi forseti. Við í Samfylkingunni skiljum nefnilega samhengi hlutanna, samhengi sem hæstv. ríkisstjórn neitar að horfast í augu við. Brestir hafa myndast víða í velferðarkerfinu okkar á undanförnum árum. Sama hversu oft hæstv. ráðherrar þylja upp tölfræði og kaupmátt ráðstöfunartekna og ýmsa mælikvarða á tekjujöfnuð þá dylur það ekki þá tilfinnanlegu staðreynd sem blasir við flestum Íslendingum með reglubundnum hætti, að opinber þjónusta hefur versnað. Það er ekki vegna þess að starfsfólkið standi sig verr heldur vegna þess að aðgengi hefur minnkað vegna álags, mannaflaskorts og kostnaðarþátttöku. Þessi verri gæði velferðarþjónustu mælast þó ekki í kaupmætti. Þetta er meiri háttar mál, enda stór hluti af velsæld fólks í velferðarsamfélagi. Almenningur finnur líka fyrir brestum á húsnæðismarkaði. Hann finnur fyrir því að í dag kostar meðalhúsnæði fjórtánfaldar meðalráðstöfunartekjur í landinu miðað við áttfaldar tekjur um aldamótin. Þetta er helsta ástæða þess að vaxtahækkanir eru svona sársaukafullar. Fólk skuldar svo mikið í húsnæði sínu að hvert prósentustig vegur þyngra. Og fólk finnur fyrir því að leigumarkaðurinn hér er einn sá óregluvæddasti meðal þeirra landa sem við berum okkur saman við. Hér er leiguhúsnæði sem rekið er á samfélagslegum grunni í lágmarki miðað við Norðurlöndin og nágrannalöndin og leiguvernd er af skornum skammti. Hvað varðar leigubremsu og allt tal um hækkun leiguverðs þá vita það flestir að opinber verðvísitala leiguverðs gefur ekki rétta mynd af þróun leiguverðs hér á landi þar sem fjöldi samninga stendur fyrir utan þá vísitölu. Að sama skapi er holur hljómur að tala um að leiguverð hafi ekki hækkað og þess vegna standi ekki til að setja á leigubremsu. Bremsan á einmitt að koma áður en slíkar hækkanir koma til, en sífellt erum við í viðbragði og heyrum þetta enn. Hömluleysið á húsnæðismarkaði er nefnilega rót verðbólgunnar í dag og þetta er helsta ástæðan fyrir ólgu á vinnumarkaði. Nú hefur hæstv. ríkisstjórn kynnt fjármálaáætlun til næstu ára og það er orðið ljóst að fyrirheit um stórkostlega uppbyggingu í húsnæðismálum eru brostin. Hér á ekki að byggja þann fjölda hagkvæmra íbúða sem lofað var fyrr en eftir að kjörtímabilinu lýkur. Hæstv. fjármálaráðherra hefur sjálfur ítrekað haft orð á því að fólkið í landinu hafi ekki trú á því að ríkisstjórnin geti náð tökum á ástandinu og það sé sjálfstæður vandi. Af hverju ætli það sé? Hér ættu menn e.t.v. að líta í eigin barm og spyrja sig hvers vegna illa gengur að ala á samstöðu meðal þjóðarinnar til að takast á við verðbólguna. Fólk trúir einfaldlega ekki forsvarsmönnum hæstv. ríkisstjórnar, enda hefur hún brugðist í þessum grundvallarmálaflokki og brugðist þegar kemur að því að tryggja húsnæðisöryggi fólks. Virðulegi forseti. Sama má segja um heilbrigðismálin. Þar hafa stjórnvöld brugðist þegar kemur að því að tryggja öryggi. Íslenskur almenningur finnur fyrir tugþúsunda viðbótargreiðslum úr eigin vasa vegna samningsleysis við lækna og þessi staða birtist m.a. í launakröfum. Hæstv. ríkisstjórn hefur brugðist þegar kemur að því að skilja að úrbætur í velferðarkerfinu okkar, í tilfærslukerfum, barnabótum, vaxtabótum, betri heilbrigðisþjónustu; allt eru þetta þættir sem eru betur til þess fallnir að styðja við fólk eftir þörf og tímabili í lífinu en almennar launahækkanir. Það er ástæða fyrir því að í velferðarsamfélögum í kringum okkur hefur gengið betur að semja um hóflegar launahækkanir jafnt og þétt, því grunnvelferðin og grunntilfærslukerfin eru sterkari þar en hér. Þetta skilja líka atvinnurekendur á Norðurlöndunum. Þeir skilja að samtryggingin dreifir fjármagni með skilvirkari hætti þegar áföll dynja yfir en almennar launahækkanir. En þegar samtryggingin er veik þá er lítið annað hægt að gera en að krefjast hærri launa. Á þessu ástandi og samhengi hlutanna ber hæstv. ríkisstjórn ábyrgð. En í stað þess, virðulegur forseti, að horfast í augu við það, bendir hún á vinnumarkaðinn og hneykslast á launafólki fyrir að bæta sér upp brestina í velferðarkerfinu með hærri kaupkröfum. Í stað þess að axla sína ábyrgð þá eftirlætur hæstv. ríkisstjórn ókjörnum embættismönnum í Seðlabankanum einum að taka risastórar ákvarðanir sem hafa veruleg áhrif á daglegt líf fólks. Vextir eru mjög breitt tól. Vaxtahækkun spyr ekki um stöðu fólks. Vaxtahækkun á vissulega að hafa þau áhrif að efla sparnað, en ekki með því að gera fólki ókleift að borga fyrir nauðsynjar eða með því að draga úr húsnæðisöryggi fólks. Seðlabankinn hefur lögbundið hlutverk, sem er að tryggja verðstöðugleika, en hann hefur takmörkuð tól til að tryggja jöfnuð í landinu og hefur reyndar ekki einu sinni umboð til þess. Til þess eru hins vegar kjörnir fulltrúar. Hlutverk ríkisins er að huga að stóru myndinni en ekki eftirláta ókjörnum embættismönnum að ákvarða hvernig samfélagið þróast hérna. Við hérna inni getum dreift þessu höggi. Við höfum til þess tól ef vilji er til þess. Virðulegi forseti. Staðan í okkar velferðarsamfélagi er sú að hæstv. ríkisstjórn hefur farið þá leið að sannfæra íslenskan almenning um ágæti þess að lækka skatta, en á móti hefur hún tekið tugi milljarða króna út úr velferðarkerfinu okkar. Félagshyggjuflokkarnir svokölluðu, sem gengu inn á efnahagsstjórn Sjálfstæðisflokksins sem tekur stærstu, einstöku stefnumótandi ákvarðanir okkar tíma og hefur gert það í áratug, stæra sig jafnan af þeirri skattalækkunarvegferð sem ráðist var í. Hér stendur enginn vörð um velferðarsamfélagið í þessari ríkisstjórn og enginn stendur vörð um samstöðuna. Það er nefnilega ábyrgðarhluti að ala ekki á hólfaskiptingu samfélagsins, að sjá stóru myndina á meðan heimili landsins hugsa eðlilega um heimilisbókhaldið sitt og treysta ráðamönnum fyrir heildarsamhengi hlutanna. Hæstv. ríkisstjórn fjölgaði vissulega skattþrepum en það var allt í takt við vilja hæstv. fjármálaráðherra með því að fjarlægja tugi milljarða króna út úr tekjustoðum ríkisins með tilheyrandi áhrifum á velferðarkerfið okkar. Enginn vilji hefur verið fyrir því að mæta þessari skattalækkun með aukinni skattheimtu annars staðar eða gjaldtöku, þó að víða séu sjóðir digrir, og keyrt hefur verið á þeirri möntru, með stuðningi allra ríkisstjórnarflokka, að ráðstöfunartekjur fólks hafi aukist og þar með velsæld meðal-Íslendings vegna þessarar aðgerðar. Minna fer hins vegar fyrir umræðu sem sannir velferðarsinnar myndu halda á lofti, þ.e. að þessi aðgerð og þetta hugarfar hefur orðið til þess að kljúfa þjóðina í marga hluta og hólfa fólk af þar sem auknar tekjur fólks eftir skatta veiktu opinbera þjónustu og getu hins opinbera til að veita húsnæðismarkaði aðhald. Þau sem þetta skilja, skilja hvers vegna aukinn kaupmáttur fólks að meðaltali hefur ekki aukið ánægju hins almenna Íslendings, hvað þá þeirra sem helst þurfa að reiða sig á velferðarþjónustuna. Velferðarþjónustan sem eykur lífsgæði fólks hefur versnað og auknar ráðstöfunartekjur hverfa í auknum húsnæðiskostnaði hjá stórum hluta almennings, því kaupmáttur ráðstöfunartekna tekur ekki tillit til þess að húsnæðiskostnaður fólks er mismunandi. Virðulegi forseti. Þetta samhengi hlutanna skiptir máli af því að enginn í þessari ríkisstjórn stendur vörð um velferðina, enginn vill skilja þetta samspil hins opinbera, vinnumarkaðar og atvinnulífs og svo er fólk hissa á að ekki sé sátt meðal almennings í þessu umhverfi. En ég vil benda á að þótt jafnaðarfólk sé ekki við forystu í landinu og í velferðarkerfinu og þótt stefnu samfélagsins verði ekki breytt yfir nóttu þá eru samt enn þá tækifæri til að grípa inn í fyrir þinghlé í sumar til að sýna fólki að það sé skilningur á því að ef ekki bætast við aðgerðir fyrir heimilin, aðgerðir sem vel er hægt að fjármagna og koma þannig í veg fyrir þensluáhrif, þá eykst hér klofningur og hólfaskiptingin sem ríkisstjórnin hefur alið á. Þá veikist samstaðan enn meira og kjarasamningsviðræður hefjast á verri stað í haust. Virðulegi forseti. Það stendur ekki á okkur í Samfylkingunni að koma með lausnir. Við setjum okkur hvorki upp á móti öllu né gerum mál úr hverju sem er, en þegar kemur að kjörum, efnahag og velferð fólks þá höfum við skýra sýn og skiljum hvers vegna fólk vill sjá breytingar. Þess vegna munum við leggja fram tillögur um vaxtabætur á næstu dögum og höfum ítrekað beðið ríkisstjórnina að setjast niður með verkalýðshreyfingunni sem fyrst til að útfæra tímabundna leigubremsu. Við biðlum til ríkisstjórnarinnar að ekki verði gefið eftir í uppbyggingu húsnæðis, af því að ef farið verður inn í sumarið án þess að ríkisstjórnin skilji og sýni að hún skilji samhengi hlutanna þá bíður okkar erfiðari kjaravetur en ella.

Virðulegur forseti. Þessi umræða hér ætti fyrst og fremst að snúast um það að heimili og meðalstór eða minni fyrirtæki standa ekki undir vaxtahækkunum Seðlabankans. Allt annað, hvort sem það er orsök verðbólgunnar, gjaldmiðillinn, eiginfjárstaða heimilanna á pappír eða skýrslur um hvað allir hafi það að meðaltali svakalega gott eru atriði sem eiga ekkert erindi inn í þessa umræðu. Til einföldunar mun ég ræða um heimili sem eru kjarni og undirstaða þjóðfélagsins, því að sömu sjónarmið eiga almennt við um minni og meðalstór fyrirtæki. Nú ríkir neyðarástand á húsnæðismarkaði. Þótt flest heimili muni standa undir verðbólgunni eru fjölmörg þeirra berskjölduð gagnvart gríðarlegum vaxtahækkunum sem á þeim hafa dunið og enn sér ekki fyrir endann á. Hafi heimilin varið 100.000 kr. á mánuði í mat, bensín og aðrar nauðsynjar veldur 10% verðbólga því að sú upphæð fer upp í 110.000 kr., en 550.000 hafi þau varið 500.000 kr. í þessa liði. Flest heimili eru sennilega einhvers staðar þarna á milli, þannig að verðbólgan hefur valdið þeim 10–50.000 kr. í aukin útgjöld á mánuði. En til að „sinna skyldum sínum við heimili landsins“ hefur Seðlabankinn farið í aðgerðir til að „bjarga heimilunum“ frá þessum kostnaðarauka með því að auka hann margfalt. Vaxtagreiðslur af 40 millj. kr. óverðtryggðu láni hafa frá því að vaxtabrjálæðið hófst vaxið úr 100.000 kr. á mánuði í 340.000 kr. Ríkisstjórnin stendur á hliðarlínunni á meðan fimm manna peningastefnunefnd, sem enginn hefur kosið, hefur meiri áhrif á hag heimilanna en ráðherrar, alþingismenn, sveitarstjórnarfólk og verkalýðsleiðtogar, sem sagt allir kjörnir fulltrúar landsins. Hvorki peningastefnunefnd né seðlabankastjóri hafa útskýrt fyrir heimilunum hvernig það er hagur þeirra að takast á við 240.000 kr. vaxtahækkanir ofan á 10–50.000 kr. hækkanir á vöru og þjónustu sem verðbólgan veldur og fyrir mér lítur þetta út eins og að bjarga einhverjum frá drukknum með því að hella yfir hann meira vatni. Með þessum aðgerðum er Seðlabankinn, ekki verðbólgan, að koma þúsundum heimila á vonarvöl. Já, það á greinilega að sigrast á verðbólgunni, sama hvað það kostar. Og hvað ætlar ríkisstjórnin að gera í því? Ríkisstjórnin hefur ekki staðið sig sem skyldi. Efnahagsstjórn ríkisins er vægast sagt í molum. Ríkisstjórnin gerir ekkert til að berjast gegn verðbólgunni og hefur neitað að ráðast í aðgerðir sem hafa gefist vel í öðrum löndum og Flokkur fólksins hefur m.a. mælt fyrir. Það hefði t.d. verið hægt að sporna gegn verðbólgunni með því að taka húsnæðisliðinn úr vísitölunni, setja á leigubremsu eða lækka álögur á neysluvörur, t.d. eldsneyti. Þar hefur ríkisstjórnin þvert á móti hreinlega bætt í verðbólgubálið með krónutöluhækkunum. Hér skiptast á aðgerðir og aðgerðaleysi, eftir því sem við á, en það eina sem við getum öll verið viss um er að hvort sem um er að ræða aðgerðir eða aðgerðaleysi er alltaf valinn sá kostur sem bitnar verst á almenningi. En aðgerðir eða aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar er samt ekki stærsti vandinn, því að það eru aðgerðir Seðlabankans sem enginn virðist hafa vald til að stöðva og enginn öryggisventill virðist vera til gagnvart svona brjálæði. Staðreyndin er sú að allar aðgerðir Seðlabankans eru verðbólguhvetjandi. Fyrirtækin í landinu skulda 5.500 milljarða. Hver einasta prósentuhækkun stýrivaxta kostar 55 milljarða og Seðlabankinn hefur næstum tólffaldað vexti á tveimur árum. Aukinn vaxtakostnaður fyrirtækja er því um 640 milljarðar, eða 53 milljarðar á mánuði. Fyrirtæki sækja þennan aukna kostnað að sjálfsögðu til neytenda með verðhækkunum sem aftur valda meiri verðbólgu. Þetta er ekki flókið og áhyggjur seðlabankastjóra og ríkisstjórnarinnar um að fyrirtæki muni velta launahækkunum út í verðlagið eru hreinlega hlálegar í þessu ljósi, því að vaxtahækkanir Seðlabankans eru margföld sú tala sem launahækkanir kosta fyrirtækið. Því miður eru þeir sem ráða hagstjórninni í landinu meðal þeirra fáu sem sjá ekki þennan einfalda sannleika og það er skelfileg tilhugsun. Stundum er líka gagnlegt að rýna aðeins í söguna. Sem betur fer höfum við tekið framförum á ýmsum sviðum, ekki síst þeim sem snúa að mannréttindum og réttindum einstaklinga. En það á því miður ekki alls staðar við, t.d. á það ekki við um stöðu neytenda, heimilanna í landinu, gagnvart fjármálastofnunum þegar við horfum upp á eitthvert mesta vaxtabrjálæði síðari tíma. Stýrivextir Seðlabankans eru komnir upp í 8,75%, sem þýðir að bankavextir munu að öllum líkindum fara í tveggja stafa tölu á allra næstu dögum eða vikum. Það er kaldhæðnislegt og eiginlega sorglegt að ekki hefði verið hægt að leggja þessa háu vexti á fasteignalán fyrir miðja síðustu öld en núna árið 2023, þrátt fyrir allan okkar skilning á mannréttindum og friðhelgi heimilisins, er enn og aftur verið að fórna þúsundum heimila á altari fjármálafyrirtækjanna. Fyrir miðja síðustu öld voru vextir yfir 6% skilgreindir sem okur, líka á fasteignalán. Vextir á óverðtryggðum fasteignalánum bankanna eru núna á bilinu 9–10,64% fyrir viðbótarlán, þó að bankarnir séu ekki enn búnir að hækka vexti eftir síðustu stýrivaxtahækkun. Einu sinni voru okurvextir 6% en núna eru stýrivextir Seðlabankans 8,25% og bankavextir á fasteignalánum 9–10,64%. Látum það síast aðeins inn. Hvað breyttist? Af hverju er engin skilgreining á okurvöxtum til í dag? Hversu langt má ganga í vaxtahækkunum áður en hægt er að tala um okurvexti? Getur ríkið eða stofnanir þess fært til vaxtamörk að geðþótta þótt þau gangi gegn hagsmunum fólksins sem þessir aðilar eiga að vernda? Ég vil kalla vaxtahækkanir undanfarinna mánaða glæp gegn fólkinu í landinu. Það getur vel verið og það er víst staðreynd að glæpurinn er framinn í skjóli laga og verður þannig aldrei skilgreindur sem slíkur, en hvað er það að koma þúsundum heimila á vonarvöl með markvissum hætti annað en glæpur; glæpur sem að mínu mati mætti líkja við landráð? Hvað er þetta annað? Ég hef margoft gagnrýnt þá rörsýn sem birtist í að láta glórulausar vaxtahækkanir vera einu aðgerðirnar gegn verðbólgu. Flokkur fólksins hefur lagt fram margar tillögur til að hemja verðbólgu, eins og t.d. tímabundna frystingu verðtryggingar á leigu og lánum, afturköllun á lækkun bankaskatts og leigubremsu til að hamla gríðarlegum hækkunum á stjórnlausum leigumarkaði, svo nokkuð sé nefnt. Ekki hefur verið hlustað á neitt af þessu. Ríkisstjórnin er með rörsýn á einstefnu til glötunar. Afleiðingin af því er að nú á sér stað gríðarleg eignatilfærsla þar sem fjármunum heimila og fyrirtækja er beint á færibandi til bankanna í formi vaxtagreiðslna undir því yfirskini að verið sé að berjast gegn verðbólgu. Enginn vill ræða þá staðreynd að bankar og lífeyrissjóðir, sem stærstu fjármagnseigendur landsins, geta haft gríðarleg áhrif á verðbólgu á Íslandi. Það er því gjörsamlega glórulaust að hagsmunaaðilar eins og bankar og lífeyrissjóðir hagnist með beinum hætti á verðbólgu og forgangsatriði að koma í veg fyrir að verðbólga færi ekki sjálfkrafa fjármuni heimilanna í þeirra fjárhirslur. Þvert á móti þarf að skapa hvata fyrir þessa aðila til að halda verðbólgu niðri. Í lok mars skrifuðum við Ragnar Þór Ingólfsson, formaður VR, grein þar sem viðruð var hugmynd um tímabundinn þrepaskiptan skyldusparnað sem ætti að koma í stað vaxtahækkana, til að hamla þenslu og minnka ráðstöfunarfé heimilanna sem er yfirlýstur tilgangur vaxtahækkana. Að sjálfsögðu þyrfti að vanda útfærslu en grundvallaratriðið er að þessi skyldusparnaður yrði þrepaskiptur og aldrei á nokkrum tímapunkti ætti að leggja þessar álögur á þá sem minnstar hafa tekjurnar því að aldrei á að skattleggja fátækt. Þvert á móti myndi svona skyldusparnaður hafa mest áhrif á þá sem mestar hafa tekjurnar. Því er einmitt öfugt farið með vaxtahækkanir, því að þær leggjast þyngst á þá sem minnst hafa og mest skulda eins og t.d. fyrstu kaupendur og ungar fjölskyldur. Þrepaskiptur skyldusparnaður myndi þýða mikið lægri álögur á heimilin, ná betri árangri en vaxtahækkanir og slá á neyslu þeirra tekjuhæstu ásamt því að hlífa þeim tekjulægstu. Síðan þegar þörf væri á innspýtingu í hagkerfið myndu þessir fjármunir skila sér aftur til heimilanna í stað þess að fæða bankana. Þessi tillaga er mikilvægur liður í því að skapa hvata fyrir bankana til að halda verðbólgu niðri og stuðlar að ábyrgari peningamálastjórn varðandi peningamagn í umferð og fleira sem hefur áhrif á verðbólguna. Að sjálfsögðu þarf að vanda útfærsluna en í grunninn má segja að það er allt betra en núverandi fyrirkomulag og er kominn tími á nýjar lausnir. Með stórfelldum vaxtahækkunum sínum er Seðlabankinn, með stuðningi ríkisstjórnarinnar, að færa bönkunum heimilin á silfurfati og fórna hagsmunum þeirra þannig að mörg þeirra munu aldrei bíða þess bætur. Jafnvel þótt óvinurinn sé verðbólga er ekki sama hvernig við tökumst á við hana og það skiptir máli að skjóta ekki niður þá sem þú segist vera að verja. Það þarf að grípa til varna fyrir heimilin án tafar og stöðva glórulausar vaxtahækkanir Seðlabankans.

Herra forseti. Það hefur verið forvitnilegt að fylgjast með þessum umræðum sem hafa verið hér í dag. Sundruð stjórnarandstaða hefur sameinast um að draga upp mjög dökka mynd af ástandi efnahagsmála, hér sé allt að fara á verri veg. En á uppboðsmarkaði stjórnarandstöðunnar sé ég að það er frekar fátt í boði annað en aukin útgjöld, hærri skattar og auknar millifærslur. Á móti stendur ríkisstjórnin sem horfist í augu við verkefnin sem eru sum erfið, vissulega, en hún er reiðubúin að leysa þau með trú á framtíðina að leiðarljósi, bjartsýni og raunsæi. Við skulum halda því til haga að í flestu hefur okkur gengið vel á undanförnum árum. Viðspyrnan gegn erfiðum samdrætti hér á tímum heimsfaraldursins tókst betur hér á landi heldur en í flestum öðrum löndum. Heimili og fyrirtæki voru varin með aðgerðum ríkisstjórnar og Seðlabanka. Voru aðgerðir ríkisstjórnarinnar eða ríkissjóðs of miklar? Það getur verið. Lækkaði Seðlabankinn vexti of mikið? Það er hugsanlegt. En allt er þetta eftiráspeki. Aðalatriðið er að vörnin tókst, eins og vel sést á þeirri staðreynd að í gegnum allt Covid hækkaði kaupmáttur launa hér á Íslandi. Á undanförnum þremur árum hefur kaupmáttur launa að meðaltali hækkað um 2% hér á landi en til samanburðar lækkaði hann um 1% í öðrum löndum Evrópu. Heimilin og fyrirtækin nýttu sér góða varnarleiki á seinasta ári. Hagvöxtur hér var 6,4%. Þetta er mesti hagvöxtur sem mælst hefur síðan árið 2007 og búist er við að hagvöxtur verði hér meiri en áður var talið á þessu ári eða 4,8%. Horfurnar hér á landi eru því góðar, betri heldur en víðast hvar annars staðar. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn reiknar með að hagvöxtur í heiminum verði 2,8% á þessu ári, talsvert lakari heldur en á seinasta ári og hagvöxtur minnkar einkum í þróuðum ríkjum, fer úr 2,7% á seinasta ári í 1,3% á þessu ári og já, í löndum Evrópusambandsins er reiknað með 1% hagvexti á þessu ári á móti 4,8% hér á Íslandi. Þetta er einkunnagjöf fyrir efnahagsstjórn ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Í alþjóðlegum samanburði stöndum við ágætlega að þessu leyti og mun betur en flest ríki Evrópu. En hvað með garminn hann ríkissjóð, sem var rekinn auðvitað, vissulega meðvitað, með gríðarlegum halla hér í varnaraðgerðum gegn farsóttinni? Á síðasta ári er áætlað að hallinn hafi verið 3,5% af landsframleiðslu sem er ríflega 4% minna en árið á undan. Batinn á síðasta ári var meiri en hann var að jafnaði meðal annarra þróaðra ríkja. Árangur okkar var meiri og betri en annarra þróaðra ríkja. Stærsta og erfiðasta verkefni á komandi mánuðum er vissulega verðbólga. Það mun reyna á ríkisstjórnina, það mun reyna á Seðlabankann og það mun reyna á aðila vinnumarkaðarins og það mun reyna á stjórnarandstöðuna. Það blasir við að það verður að auka aðhald í fjármálum hins opinbera, ríkis og sveitarfélaga. Við getum ekki hegðað okkur líkt og strúturinn og stungið hausnum í sandinn. Við verðum að horfast í augu við þá staðreynd að útgjöld ríkissjóðs hafa hækkað að raunvirði um 39% frá árinu 2017, 346 milljarða að frátöldum vaxtagjöldum. Þetta er liðlega 10 milljarða kr. hærri fjárhæð en rennur til heilbrigðismála í heild sinni á þessu ári samkvæmt fjárlögum, þ.e. í sjúkrahús, heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa, hjúkrunar- og endurhæfingu, lyf og lækningavörur. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur vissulega forgangsraðað ríkisútgjöldum í þágu velferðarmála. Þannig verða framlög til heilbrigðismála um 88 milljörðum kr. hærri að raunvirði á þessu ári en var 2017. Að raunvirði hafa framlög til málefna aldraðra hækkað um 22% og til öryrkja og fatlaðra um 31%. Og svo kemur formaður Samfylkingarinnar, hv. þingmaður, hér upp og gefur í skyn að teknir hafi verið út úr velferðarkerfinu tugir milljarða í tíð þessarar ríkisstjórnar. Öfugmælavísur er oft hægt að kveða en staðreyndirnar tala sínu máli. Og skattalækkanir - hverjir hafa notið skattalækkana mest hér nema þeir sem lakast hafa það og lægstu launin hafa? Mikið er það nú ódýrt hjá hv. formanni Samfylkingarinnar að koma hér upp og gagnrýna ríkisstjórnina eina fyrir stöðuna í húsnæðismálum. Er ekki rétt að formaður Samfylkingarinnar líti hér aðeins yfir á Tjörnina og ræði við samflokksmann sinn, Dag B. Eggertsson, sem hefur staðið þannig að verki að hér fást ekki lóðir, hagkvæmar lóðir undir hagkvæmar íbúðir, heldur fer allt í þéttingarstefnu? Sú stefna í skipulagsmálum sem Samfylkingin hefur fylgt í Reykjavík er ein aðalástæðan fyrir ástandi og þróun fasteignaverðs á undanförnum árum. Ég hef hins vegar lengi varað við því að við séum að fara inn á hættulegar brautir þegar kemur að útgjöldum ríkissjóðs. Ég er sannfærður um það að við verðum að auka aðhaldið á sviði útgjalda ríkis og sveitarfélaga, a.m.k. á næsta ári og á árinu 2025. Aukið aðhald auðveldar Seðlabankanum verkefnið og aðilar vinnumarkaðarins verða að slást í liðið. Aðilar vinnumarkaðarins, ríkið, Seðlabankinn en ekki síður sveitarfélögin verða að leggjast öll á árarnar ef árangurinn á að nást vegna þess að það skiptir máli að ná hér árangri. Verkefnið er fyrst og síðast að verja þá miklu kaupmáttaraukningu sem orðið hefur á Íslandi á undanförnum árum, verja ekki síst kjör þeirra sem lægstu kjörin og lökust hafa.

Forseti. Undanfarin misseri hefur samfélagið logað vegna hækkandi verðbólgu og versnandi lífskjara. Vextir hækka, matarkarfan hækkar. Fjármálaráðherra kennir verkalýðsfélögunum um, kennir kröfum launþega um laun sem hægt er að lifa á um, á meðan seðlabankastjóri kenni bara almenningi um. Vextir húsnæðislána eru komnir í hæstu hæðir og hættan er sú að fólk fari nú að missa húsnæði sitt. Um helmingur launafólks á erfitt með að ná endum saman. Meira en helmingur einstæðra mæðra og ungra kvenna býr við slæma andlega heilsu. Ört vaxandi húsnæðiskostnaður íþyngir leigjendum og ungu fólki. Tæplega fjórðungur einstæðra foreldra býr við efnislegan skort og allt að þriðjungur þeirra getur ekki greitt kostnað vegna félagslífs barna sinna. Ríkisstjórnin hefur algerlega brugðist þessu fólki ár eftir ár, mánuð eftir mánuð, dag eftir dag. Þau lofuðu t.d. að koma á leigubremsu við undirritun lífskjarasamninganna 2019. Hvar er hún í þessu stjórnleysi á leigumarkaði sem við erum að horfa upp á núna? Hvar er leigubremsan sem var lofað? Þessi sama ríkisstjórn keyrði upp húsnæðisverð með því að dæla peningum í eftirspurnarhluta húsnæðismarkaðarins en hélt að sér höndum í uppbyggingu á húsnæði og ekkert bólar á því húsnæði sem þarf að byggja upp. Ríkisstjórnin skilar bara auðu og virðist sætta sig við skortstöðu á húsnæðismarkaði. Þetta er stór ástæða fyrir þeirri verðbólgu sem við stöndum frammi fyrir í dag. Auðvitað er þetta líka stór ástæða fyrir hækkun á leiguverði. Hlutdeildarlánin sem áttu svo að koma til móts við tekjulágt ungt fólk við kaup á fyrstu fasteign eru óaðgengileg fyrir flesta vegna allt of strangra og óraunhæfra skilyrða. Þessi ríkisstjórn bætir svo olíu á verðbólgueldinn með því að snarhækka álögur á almenning í formi krónutöluhækkana sem bitna langmest á þeim sem minnst hafa á milli handanna. Forseti. Ástandið í dag er bein afleiðing efnahagsaðgerða ríkisstjórnarinnar í Covid. Í skýrslu ASÍ, sem kom út sumarið 2021 og fjallaði um efnahagsleg áhrif faraldursins, kom fram að neikvæð áhrif aðgerða ríkisstjórnarinnar komi þyngst niður á þeim hópum sem höfðu lægstar tekjur. Á sama tíma fengu hinir ríku tækifæri til að auka auð sinn vegna hækkunar á hlutabréfamörkuðum og húsnæðisverði. Þarna var aðstöðumunur hópa og stétta verulega aukinn. Það liggur fyrir að ríkisstjórnin setti allt sitt púður í að bjarga fyrirtækjum, og þá einna helst stórfyrirtækjum, frekar en að hjálpa einstaklingum og fjölskyldum. Aukinn ójöfnuður var þróun sem hófst fyrir Covid en efnahagsaðgerðir ríkisstjórnarinnar urðu til þess að ýta undir þessa þróun og flýta henni frekar en að hægja á henni. Á sama tíma hafa fjármagnseigendur aldrei haft það betra. Gróði af hlutabréfabraski hefur sjaldan eða aldrei verið meiri en í fyrra og hann var þó ansi hár í hittiðfyrra þegar heimsfaraldur kórónuveirunnar stóð sem hæst. Fyrirtæki landsins greiddu út 63,7 milljarða í arð, þökk sé ríkulegum stuðningi ríkisstjórnarinnar, á meðan efnahagsþrengingarnar stóðu yfir, peningar sem runnu beint úr vasa skattgreiðenda í vasa fjármagnseigenda. Fólk sem átti nóg af peningum fyrir kreppuna græddi fullt af pening í viðbót meðan á kreppunni stóð. Ríkasta 1% landsmanna tókst t.d. að sópa til sín 45% af öllum fjármagnstekjum árið 2019, heilum 58 milljörðum á einu ári. Það besta er að þau þurftu ekki að greiða nema 26% af gróðanum í skatt. Forseti. Nú hefur fjármálaráðherra kallað eftir þjóðarsátt um að stemma stigu við verðbólgu sem ríkisstjórn fjármálaráðherra sjálfs setti af stað. Þá hlýt ég að spyrja: Þjóðarsátt hverra? Ráðherra er nefnilega ekki tilbúinn að beita sér gegn þenslunni þar sem hún er mest. Hann vill ekki hækka fjármagnstekjuskatt þó að fjármagnstekjur hafi aldrei verið hærri en undanfarin ár. Hann vill ekki hækka álögur á útgerðina sem skilar methagnaði ár eftir ár og græðir grimmt á sameiginlegri auðlind þjóðarinnar. Ráðherrann vill ekki setja hvalrekaskatt á alla þá sem græddu á tá og fingri á þeim fordæmalausu aðstæðum sem við gengum öll í gegnum hér um árið. Þjóðarsáttin hlýtur þá að vera einhvers konar krafa um það að almenningur hafa sig hægan og sætti sig við að leiguverð og afborganir af húsnæðislánum hækki um tugi prósentna og að vöruverð hækki um 10% án þess að því sé svarað með viðeigandi hækkun á launum. Í landinu okkar búa tvær þjóðir, forseti; þau sem berjast í bökkum í hækkandi verðbólgu og þau sem hagnast á krísuástandi. Það er ekki fólkið sem nær varla endum saman, fólkið sem missir heilsu vegna við viðvarandi afkomuótta sem þenur hagkerfið. Nei, það er fólkið sem á mest og eignast meira og ríkisstjórnin sem leyfir því að viðgangast sem keyra áfram verðbólguna. Árin eftir hrun voru ágætisvegvísir að þeim afleiðingum sem erfið efnahagsstaða heimila getur haft á heilsu fólks og velsæld komandi kynslóða. Það ætti að vera öllum ljóst að aðgerðar- og skilningsleysi ríkisstjórnarinnar núna ber með sér fórnarkostnað sem engin sátt getur verið um.

Virðulegi forseti. Þegar maður hefur hlustað hér á forsvarsmenn nokkurra stjórnarandstöðuflokka þá verður að viðurkennast að maður fyllist ákveðnu svartnætti. Hér er búið að mála mjög dökka mynd af stöðunni á Íslandi. Ég veit ekki hvort það skiptir máli að fara yfir nokkra aðra punkta til að lýsa stöðunni eins og hún er eða hvort það skipti engu máli í þessum sal en ég ætla nú að freista þess. Ég ætla samt að byrja á að segja að sú verðbólga sem geisar nú, er búin að vera of lengi og útlit er fyrir að hún verði of þrálát og þær vaxtahækkanir sem henni fylgja eru verulegt áhyggjuefni. Ég vil líka segja að þær aðgerðir sem ríkisstjórnin hefur gripið til í þessum aðdraganda á síðustu mánuðum vinna sannarlega með hagstjórninni, með peningastefnunni. Það er m.a. aukið aðhald í ríkisrekstri og þeim framkvæmdum er frestað sem hægt er að fresta á skynsamlegan hátt, til að leggja sitt af mörkum, og er það mikilvægt. Í ljósi þess að það er fleira fólk hér að hlusta þá langar mig að nefna nokkra þætti sem reyndar er kannski búið að fara yfir hér í dag. Verðhækkanir hafa til að mynda ekki farið eingöngu í laun. Þær geta runnið til launafólks, til eigenda fyrirtækja eða til ríkisins. Hér hefur verið nefnt að launafólk fékk verulega aukinn hluta af þjóðarkökunni umfram aðra á tímabilinu 2013–2018, en á síðustu árum hefur - fyrir utan að launafólk hefur haldið áfram að fá ótrúlega háan hlut, ég kem aðeins inn á það aftur á eftir - þá hefur hagnaður fyrirtækjanna aukist verulega. Við getum spurt hvort fyrirtækin séu að taka einfaldlega of mikið til sín. Það má líka spyrja hvort þau séu við þessar aðstæður að leggja nógu hart að sér til að tempra verðbólguna. Fréttir um methagnað benda til að þau geti gert betur. Það þarf að efla samkeppnis- og verðlagseftirlit. Það er alla vega mikilvægt að atvinnulífið axli sína ábyrgð eins og allir aðrir. Ég nefndi hérna kaupmáttinn. Ef við horfum á síðustu fjögur ár þá hafa raunlaun hækkað mikið og hafa í sjálfu sér lækkað furðulítið síðasta árið á meðan, ef við horfum á lönd eins og Bandaríkin eða Bretland, miðgildi nokkurra Evrópulanda eða bara Norðurlöndin, sem okkur líkar best að bera okkur saman við, þá hafa raunlaun þar á árunum 2019, 2020 og 2021 hækkað mjög lítið. Síðasta árið hafa þau lækkað verulega, svo nemur mörgum prósentum, sem er alger andstaða þess sem við sjáum hér á Íslandi. Það staðfestist auðvitað í því sem hefur verið sagt, að vegna aðgerða ríkisstjórnarinnar í gegnum Covid og annarra hluta þá hefur kaupmáttur lægri tekna aukist mest á þessu tímabili í öllum tekjutíundum nema þeirri efstu. Það er eitthvað allt annað en stjórnarandstaðan hefur reynt að segja okkur hérna í dag. En þannig er nú staðan. Og það er fleira. Það er búið að tala mjög lengi um að leiguverð sé mjög íþyngjandi, sem það er, en það hefur engu að síður hækkað minna en húsnæði og laun fram undir þetta. Á þessu ári held ég að óveðursský sé að draga upp sem gæti þýtt að við þyrftum að grípa til aðgerða. Varðandi opinberu fjármálin er myndin því ekki eins dökk og dregið hefur verið fram hér. Hagvöxtur er t.d. umtalsverður. Tekjuafgangur ríkissjóðs jókst um 70 milljarða frá desember 2022 til febrúar 2023, bara þær spár og þær tölur sem við vorum með - 70 milljarða. Og enn sjáum við að verðbólgan ætlar að verða há, sem þýðir að við munum fá meiri tekjur. Þannig að horfurnar eru nokkuð góðar. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, þó að ég ætli ekki endilega að vegsama hann sérstaklega í þessum ræðustól, hefur hvatt til aukins aðhalds en hann hefur líka bent á að fjárlög þessa árs séu í nokkuð góðu samræmi við það aðhald sem þurfi að vera og hann hefur bent á að það gæti þurft aukinn stuðning við lágtekjufólk, eins og við höfum talað um, sem og á mikilvægi húsnæðismálanna í því sambandi. Áhyggjuefnin eru að framleiðni fer minnkandi, verðbólgan er m.a. innflutt, það er neikvæður vöruskiptajöfnuður - þjónustujöfnuðurinn jafnar hann upp á móti - og af hverju er hann neikvæður? Jú, það er vegna þess að neyslan er svo mikil, það er vegna þess að við höfum umtalsvert mikinn kaupmátt enn þá og fyrirtækin líka. Þannig að það er hægt að gera betur. Ég held að við séum öll sannfærð um að það sé hægt og við þurfum að leggjast öll á eitt með það. Það er mikilvægt að ná einhvers konar þjóðarsátt um þessi efnahagsmál. Þar verða allir að leggja sitt af mörkum. Við eigum í raun og veru að hætta að horfa í baksýnisspegilinn og reyna að kenna hvert öðru um. Það verða allir að axla sína ábyrgð. Ríkisstjórnin, Seðlabankinn, aðilar vinnumarkaðarins, hvort sem það eru Samtök atvinnulífsins eða verkalýðshreyfingin, við einfaldlega skuldum þjóðinni að horfa fram á við og setjast niður og finna þær lausnir sem eru til til að höggva niður verðbólgu. Við þekkjum allt of vel hvernig þetta var hér á árum áður og við þurfum ekki að fara í þann farveg aftur. Húsnæðismálin. Það er mikilvægt að halda áfram að byggja upp almenna íbúðakerfið með áherslu á leiguíbúðir fyrir tekjulága. Þar höfum við sett skýra stefnu um þá uppbyggingu og það er mikilvægt að fylgja henni eftir þrátt fyrir vaxtastigið og verðbólguna. Við þurfum að finna leiðir og þá sátt að vera sammála um að skynsamlegt sé að fara þar í uppbyggingu, sérstaklega í haust þegar það verður væntanlega enn þá meiri samdráttur á byggingarmarkaði. Varðandi byggingarmarkaðinn þá er mikilvægt að halda honum við og fjármögnun þeirra verkefna sem þar eru. Við megum ekki lenda í sömu stöðu og eftir hrunið þegar byggingarstigið féll niður í mörg ár, fjögur, fimm ár, og svo tók það fjögur, fimm eða sex ár að byggja þennan geira upp aftur svo að hann kæmist upp á það framleiðslustig að geta framleitt nægilega mikið af húsnæði á ári. Það þarf 4.000 íbúðir á ári og jafnvel enn meira ef þessi innflutningur eða þessi fólksfjölgun á Íslandi heldur áfram eins og hún hefur verið síðastliðna 15, 16 mánuði þar sem hefur fjölgað um allt að 1.000 manns á mánuði á Íslandi. Þá munum við þurfa að byggja meira en ekki minna. Það er rammasamningur við sveitarfélögin og samningar við einstök sveitarfélög, það er búið að gera samning við Reykjavíkurborg og 16 samningar eru í farvatninu, þar sem við erum að tryggja þær lóðir sem þarf til að byggja upp, bæði hagkvæmt en líka bara allar þær íbúðir sem þarf að byggja. Það þýðir að það þarf líka að ryðja nýtt land. Það er mikilvægt að vaxtastigið hafi ekki of alvarlegar og varanlegar afleiðingar fyrir getu byggingaraðilanna til að nýta þau tækifæri sem slíkt samkomulag gefur. Við erum líka að vinna í regluverkinu. Það er unnið að breytingum á húsaleigulögunum þar sem m.a. er unnið með tillögur um að efla og styrkja umhverfi leigjendanna og styrkja rétt þeirra sem stuðlar að langtímaleigu og forgangsrétti. Skráningarskylduna þurfum við að endurskoða. Það urðu neikvæðar breytingar gagnvart þeim upplýsingum sem við þurfum að fá hérna í þinginu. Við þurfum að skoða aftur hvort hægt sé að gera þar betur, hugsanlega gegnum Skattinn eða einfaldlega að taka málið aftur upp á Alþingi. Það er skoðun varðandi svigrúm til að hækka húsnæðisbætur. Leigubremsan er eitt af þeim verkefnum sem við erum að vinna að. Það er starfshópur að störfum, sem mun ljúka störfum fyrir 1. júlí, með frumvarp sem kæmi þá í samráðsgátt í sumar með það að markmiði að það komi hingað inn í þingið strax í haust og sem fyrst. Það er verið að leggja lokahönd á hugmyndir um að setja ákveðnar hömlur á Airbnb-útleiguna, að setja heimildir yfir til sveitarfélaga í gegnum menningar- og viðskiptaráðuneytið. Við höfum átt ágætissamtöl um það. Ýmislegt er gert til þess annars vegar að fjölga íbúðum á leigumarkaði en líka til þess einfaldlega að auka jafnræði í ferðaþjónustunni á þeim markaði. Það er margt fleira sem við getum gert. Varðandi sveitarstjórnarmálin eru augljóslega tækifæri til að ná fram hagræðingu á sveitarstjórnarstiginu, til að mynda með sameiningu sveitarfélaga. Það er hægt. Það eru sennilega á bilinu 4–7 milljarðar sem liggja þar á ári fyrir sveitarfélögin, ef menn færu í þá vegferð sem hér var kynnt fyrir einhverjum tveimur, þremur árum, til að standa undir betri rekstri eða auka í þjónustuna. Það er líka mikilvægt að virkja sveitarfélögin í samtali um aðhald og hagræðingu í opinberum rekstri. Það væri hægt að flýta upptöku fjármálareglna hjá sveitarfélögum til þess að auka aðhald samhliða því að það yrði hugsanlega gert hér á þinginu. Alla vega er sjálfsagt að skoða það og ýmislegt fleira sem við getum gripið til. Aðalatriðið er bara þetta: Verðbólgan er ógn sem við getum ekki lifað við. Vaxtastigið er það hátt að það verður íþyngjandi fyrir allt og alla. Þannig að ég ætla að leggja það til úr þessum ræðustól að við hættum að tala niður samfélagið á Íslandi heldur förum að leita leiða til þess að vinna niður verðbólguna, öll saman; hætta að horfa í baksýnisspegilinn, horfa fram á við og leggja allan þann kraft sem við höfum í það að ná niður verðbólgunni hratt og örugglega og vaxtastiginu þar með. Allt annað er býsna vel sett á Íslandi. Atvinnuleysi er milli 2 og 3%, hagvöxtur er kannski bara einfaldlega aðeins of mikill miðað við þær aðstæður sem uppi eru, allar atvinnugreinar ganga vel, útflutningur verður vaxandi. Það er allt með okkur og horfur til bjartrar framtíðar á Íslandi svo fremi að við náum tökum á því að ná niður verðbólgu. Það getum við bara gert með einum hætti: Öll saman.

Virðulegi forseti. Eftir þrettándu stýrivaxtahækkunina er boðskapur ríkisstjórnarinnar sá sami. Stjórnin beinir tilmælum náðarsamlegast til heimilanna, fyrirtækjanna í krónuhagkerfinu, vinnumarkaðar og seðlabankastjóra að nú skuli taka höndum saman gegn verðbólgu og vaxtahækkunum. En það er lítið gert eða aðhafst í ríkisfjármálunum. Það er auðvitað ljóst að til skemmri tíma þarf að koma með lausnir fyrir þau sem lægst launin hafa og verða mest fyrir barðinu á núverandi ástandi, aðgerðir fyrir leigu- og húsnæðismarkaðinn, tímabundnar vaxtabætur, lækkun tolla og gjalda og að ríkisvaldið haldi aftur af eigin hækkunum. Við þurfum miklu markvissara samtal við atvinnulífið og auðvitað aðhald í ríkisfjármálum. Við getum farið yfir þetta allt en við eigum ekki síður að nota tækifærið til að kryfja það sem raunverulega gerir það að verkum að við stöndum hér enn einn ganginn í þingsal og ræðum hvernig við komum fólkinu okkar í var fyrir enn einum vaxtasirkusnum og enn einu verðbólguskotinu. Ísland er í öfundsverðri stöðu. Það er algengasti frasi ríkisstjórnarinnar. Kona sem gaf sig á tal við mig í gær upplifir sig ekki í öfundsverðri stöðu því að síðasta vaxtahækkun bætir 70.000 kr. við afborganir á láninu hennar. Og maðurinn sagði sögu sína af fasteignakaupum í Mogganum um helgina undir fyrirsögninni: Mig langar bara að gráta, hann er heldur ekki í öfundsverðri stöðu, ekki heldur fólkið sem tók húsnæðislán því fjármálaráðherra lofaði lágvaxtalandið, ekki heldur fólkið sem glímir við síhækkandi leiguverð og ekki fjölskyldan hverrar vikulegu matarinnkaup hækka um mörg þúsund krónur við hverja búðarferð. Við skulum viðurkenna vandann. Horfum á þá hluti sem ekki eru öfundsverðir. Verðbólga eftir faraldurinn byrjaði fyrr á Íslandi en annars staðar og virðist þrálátari þótt orkukreppan hafi verið minni hér en annars staðar. Stýrivextir eru margfalt hærri en hjá nágrannaþjóðunum. Ríkisstjórnin segir Ísland í öfundsverðri stöðu því að hlutfall skulda ríkissjóðs af þjóðarframleiðslu er lægra en hjá grannþjóðunum. Þetta er rétt svo langt sem það nær. En það sem skiptir máli er að hlutfall fjármagnskostnaðar af þjóðarframleiðslu er tvöfalt til þrefalt hærra en í nágrannalöndunum. Vaxtakostnaður hér samsvarar því sem stórþjóðir nota til að verja landamæri sín. Hvað er öfundsvert við þá stöðu? Ríkisstjórnin segir Ísland í öfundsverðri stöðu af því að hagvöxtur sé meiri hér en annars staðar. Það er líka rétt svo langt sem það nær, en hagvöxtur á hvern mann er minni hér en hjá nágrannaþjóðunum. Við höfum minni raunveruleg verðmæti til skiptanna fyrir hvern og einn innan landsteinanna og það er ekki öfundsverð staða. Þessar einföldu staðreyndir draga fram grundvallarskekkjur á okkar landi og það væri auðvitað freistandi að skrifa þetta allt á ríkisstjórnina en ekki að öllu leyti sanngjarnt. Veruleikinn er sá að rætur þessa vanda liggja í gjaldmiðlinum en það er réttmætt að gagnrýna ríkisstjórnina fyrir að hafa setið í sex ár og ekki sýnt nauðsynlegt aðhald við stjórn ríkisfjármála. Það er ekki bara Viðreisn sem hefur komið fram með tillögur um að draga úr ríkisútgjöldum. Það hafa fleiri gert eins og SA og fjármálaráð. Það er óstjórn í fjármálaráðuneyti Sjálfstæðisflokksins. En eru víðtækar skattahækkanir vinstri flokkanna lausnin? Aðgerðir í þá veru eru ugglaust betri en afneitun ríkisstjórnarinnar og aðgerðaleysi, en ekki varanleg lausn. Ég tel hins vegar skynsamlegra að setja okkur markmið um að vextir og fjármagnskostnaður ríkissjóðs lækki. Skattfé almennings á ekki að fara í það að borga allt of háa vexti heldur í velferðar- og heilbrigðiskerfið. Þetta gerist ekki nema með því að breyta kerfinu og taka upp evru. Það tekur tíma en er eina varanlega lausnin svo að umræða eins og þessi hér í þinginu verði ekki endurtekið efni. Pólitísk menning hér á Íslandi hefur snúist um skammtímalausnir og óskhyggju um að við getum náð stjórn á efnahagsmálum okkar eftir séríslenskum leiðum. Það er ekki að ganga. Staðan nú er einmitt endurtekinn vitnisburður um það. Það eru þrjár leiðir færar. Við getum fylgt aðgerðaleysisstefnu ríkisstjórnarinnar. Annar kostur er að fara skattahækkunarleið vinstri flokkanna. Báðar þessar leiðir eru skammtímalausnir. Þriðja leiðin er svo kerfisbreyting í gjaldmiðlamálum sem Viðreisn hefur talað fyrir og við viljum að þjóðin fái val um. Mitt markmið er að fyrir lok þessa áratugar verði öll íslensk heimili og fyrirtæki komin í þá öfundsverðu stöðu að geta sagt: Við búum við jöfn tækifæri. Við höfum sömu vexti og nágrannalöndin. Við höfum fyrirsjáanleika og stöðugleika. Við verjum meira fjármagni til heilbrigðis- og velferðarmála og minna í vexti en áður. Við eigum að sameinast um að verja stöðu þeirra sem lakast standa í þeirri verðbólguholskeflu sem nú gengur yfir en við verðum að takast á við grundvallarvandann um leið. Honum má ekki slá á frest, ella verðum við eins og hamstur á hjóli. Þeirri séríslensku og sársaukafullu hringekju verður að linna.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu, það er ágætt að eiga hana í þessum sal. Töluvert mismunandi þau innlegg sem hér hafa fengið að heyrast; sum hver eru mjög málefnaleg, í öðrum ræðum er talað um landráð og glæpi, sem mér finnst bera vott um að öll lýsingarorð í efsta stigi hafi verið búin. Ég verð að segja það sem einn af forystumönnum þessarar ríkisstjórnar að auðvitað er staðan í efnahagsmálum snúin. Það neitar því ekki nokkur maður sem horfir á stöðuna. Við erum, á sama tíma og við erum með mikil umsvif og gott atvinnustig, með mikla verðbólgu og hún hefur verið þrálátari en spáð hafði verið og hún hefur verið þrálátari hér en t.d. í næstu nágrannalöndum okkar. En það er ekki hægt að koma hér upp og draga upp þá mynd að samfélagið sé í rústum, að ekkert hafi verið gert á undanförnum árum í velferðarmálum eða í efnahagsmálum eða í uppbyggingu atvinnulífs á Íslandi. Það er ekki hægt að koma hér upp og ræða um þær skattkerfisbreytingar sem gerðar voru, þar sem lækkaðir voru skattar á hina tekjulægstu og innleitt þrepaskipt skattkerfi, sem ranga aðgerð. Það var aðgerð sem miðaði að auknu réttlæti í tekjuskatti einstaklinga. Það að innleiða á ný þrepaskipt skattkerfi var aðgerð til að gera skattkerfið réttlátara og það kemur mér á óvart að heyra hv. formann Samfylkingarinnar tala um þetta eins og neikvæða aðgerð. Það kemur mér á óvart. Það kemur mér líka á óvart að heyra hér talað um að ekkert hafi verið gert í heilbrigðismálum þar sem ekki bara hefur fjölgað þeim krónum sem hafa runnið til heilbrigðismála heldur hafa líka framlög aukist á mann og var ekki vanþörf á. Það kemur mér á óvart að stórfelldar fjárfestingar í heilbrigðiskerfinu hafi farið fram hjá einhverjum hv. þingmönnum því að þeim hefur svo sannarlega verið forgangsraðað sem og því verkefni að lækka kostnað fólks í heilbrigðiskerfinu, sem er risastórt velferðarmál. Hér er ekki rætt um það hvernig markvisst hefur verið unnið að því að efla þekkingargeirann á Íslandi sem hefur gjörbreytt íslensku atvinnulífi allt frá því að fyrstu lögin um stuðning við nýsköpun voru sett 2009 og markvisst hefur verið bætt við þau með þeim afrakstri að við erum að sjá aukna verðmætasköpun og breytta samsetningu í íslensku atvinnulífi. Og það kemur mér á óvart hvernig rætt er um húsnæðismál því að staðreyndin er sú að á undanförnum árum hefur loksins verið unnin langtímastefna í húsnæðismálum. Á undanförnum árum erum við loksins að sjá hið opinbera beita sér á húsnæðismarkaði sem birtist í því að þriðjungur nýrra íbúða á undanförnum árum hefur verið byggður fyrir tilstuðlan aðgerða hins opinbera. Þetta kemur ekkert af himnum ofan heldur vegna stefnumörkunar ríkisstjórnarinnar og eins og hæstv. innviðaráðherra fór yfir hérna áðan þá ætlum við ekkert að slá slöku við í þessu. Við ætlum að halda áfram. Auðvitað vildi ég að það gengi hraðar. Auðvitað vildi ég að vinnan við Keldnalandið sem var afhent hér við lífskjarasamninga 2019 væri komin lengra. Það veitir ekki af því að það vantar húsnæði, okkur fjölgar og við sjáum að þarna er virkilega aðgerða þörf. Á sama tíma og við sjáum sannarlega þessar umbætur, hvort sem er í heilbrigðismálum, atvinnulífi, menntamálum, velferðarmálum, á sama tíma og við höfum markvisst breytt skattkerfinu, á sama tíma og ráðstöfunartekjur allra tekjutíunda jukust í heimsfaraldri, ekki bara vegna aðgerða stjórnvalda heldur líka vegna einbeittrar áherslu verkalýðshreyfingarinnar á að bæta kjör hinna tekjulægri, þá höfum við séð það nú, meira að segja í þessari verðbólgu, að raunlaun hafa minnkað minna hér en annars staðar. Það myndi ég nú telja ákveðinn árangur. Við vorum hér fyrr í dag að ræða velsældarvísa. Hver er staðan á þeim? Er staðreyndin sú að hér brenna öll hús og allt logar? Nei. Hvernig er þetta? 21 velsældarmælikvarði þróast í jákvæða átt frá árinu 2019, níu hafa vissulega staðið í stað og fjórir þróast til verri vegar. Já, þetta segir mér að það er hægt að gera betur. Það er svigrúm til umbóta en segir mér líka að við erum á réttri leið og við erum svo sannarlega að byggja hér upp það velsældarsamfélag sem við viljum sjá á Íslandi. Það höfum við gert með markvissum hætti á undanförnum árum í öllum þessum málaflokkum sem ég ræði hér. En þýðir það þá að allt sé frábært? Nei, það sagði ég ekki. Þetta er nefnilega ekki svart/hvít heimsmynd, en við verðum samt sem áður að gæta sanngirni í þeirri umræðu sem við stöndum hér fyrir. Ég gerði það að gamni mínu að skoða nýlega úttekt sem birtist í Economist þar sem birt er staða einstakra þjóðríkja á því sem er kallað félagslegir vísar eða Social Progress Index, með leyfi forseta. Hvar er Ísland þar? Jú, í fjórða sæti. Situr þar á topp fimm með Sviss, Noregi, Danmörku og Þýskalandi. Við skulum aðeins velta því fyrir okkur um hvað er verið að ræða hér. Við erum með vandamál, það er verðbólgan og það er vaxtastigið. Mjög margt annað gengur vel og einmitt vegna þess að það gengur vel - vegna þess að við erum ekki með samdrátt í okkar efnahagslífi, vegna þess að við erum með gott atvinnustig, vegna þess að við höfum verið að auka fjölbreytni í efnahagslífinu, vegna þess að við höfum verið að byggja upp velferðarkerfið - þá er ég ekki í nokkrum vafa að við munum lækka verðbólguna. Eins og hér hefur verið bent á í ræðum félaga minna, hæstv. ráðherra í ríkisstjórn, þá er staðan þannig að við sjáum, t.d. í umsögn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, að fjárlögin nú styðja við verðbólgumarkmið og aðgerðir Seðlabankans en það gæti þurft að grípa til aukins aðhalds á árunum 2024 og 2025. Það er sú ráðlegging sem við erum að fá, ekki bara frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum heldur frá fjármálaráði og öðrum aðilum. Ræðum það þá. Ræðum það hvernig við ætlum að ná fram því aðhaldi. Ríkisstjórnin hefur lagt fram tillögur í fjármálaáætlun þar sem við erum að gera ráð fyrir aukinni tekjuöflun með margbreyttum hætti. Við erum t.d. að leggja til aukna tekjuöflun frá lögaðilum, sem ég hefði haldið að hugnaðist mörgum hv. þingmönnum vel eins og þeir hafa talað hér. Við erum að leggja til hækkun á veiðigjöldum, fiskeldisgjaldið, við erum að leggja til aukna skattheimtu á ferðaþjónustuna í gegnum skemmtiferðaskipin. Við erum að leggja til aukna tekjuöflun á umferð af því að við vitum það sem hér erum að samsetning ökutækja er að breytast og það þarf að breyta þeirri gjaldtöku. Þetta erum við að gera á þeirri hlið. Við erum líka að boða aukið aðhald í rekstri. Það kann að vera að einhverjum þyki það ekki nóg en það nemur eigi að síður milljörðum og þýðir að við þurfum að skera niður í stjórnsýslunni hjá stofnunum ríkisins því að við erum líka búin að ákveða það að við ætlum ekki að fórna þeirri uppbyggingu sem hefur átt sér stað í velferðarkerfinu og í heilbrigðiskerfinu. Við ætlum ekki að láta þetta bitna á viðkvæmustu hópunum. Af minni hálfu kemur það ekki til greina. Það kemur ekki til greina og þess vegna höfum við lagt fyrir þingið þessa blönduðu leið tekjuöflunar og niðurskurðar til að ná fram því aðhaldi sem nauðsynlegt er til að ná niður verðbólgunni sem mun fara niður. En það er alveg ljóst að á meðan á þessu stendur er þetta þungt. Það er enginn hér í þessum sal sem skilur það ekki því að ég veit að hv. þingmenn eru það fólk sem ég þekki sem er í mestum samskiptum við fólkið í landinu. Auðvitað horfum við á þau samskipti út frá þeirri pólitík sem við stöndum fyrir en við vitum það öll að fólk á erfiðara með að ná endum saman, að matarkarfan er dýrari, að húsnæðislánin eru að hækka og þar munar auðvitað miklu um það hver staða fólks var, hvers konar lán það tók. Þess vegna höfum við sett af stað sérstaka vinnu með aðilum vinnumarkaðarins í að skoða sérstaklega stöðu ólíkra hópa þegar kemur að fasteignalánum, hver staða þeirra er í raun og veru þannig að unnt verði að bregðast við. Þar mun skipta máli, að sjálfsögðu, að bankarnir beiti sér. Þó að einhverjum kunni að finnast að þeir eigi ekki að hafa neina hlutverki að gegna er það ekki mín skoðun. Þar mun að sjálfsögðu líka skipta máli hvað stjórnvöld gera og við erum auðvitað þegar búin að stíga fyrstu skrefin í að hækka bæði vaxtabætur og húsnæðisstuðning til leigjenda. Þetta erum við að vinna með aðilum vinnumarkaðarins, alveg eins og við ákváðum á sama vettvangi, með aðilum vinnumarkaðarins, að rýna kjör ungbarnafjölskyldna sérstaklega. Það er einn af þeim hópum sem sannarlega þarf að standa vörð um í gegnum svona skafl. Það er alveg ljóst að verðbólga og vaxtastig leggjast misþungt, ekki bara á tekjuhópa heldur líka á fólk eftir því hvar það er statt á æviskeiðinu. Að þessu erum við að vinna. Hæstv. innviðaráðherra fór mjög vel yfir það sem stendur yfir í vinnu við húsnæðismál og enn og aftur leyfi ég mér að segja að það er ekki fyrr en með þeirri ríkisstjórn sem tók hér við 2017 að lagt er af stað í þá vinnu að móta langtímastefnu í húsnæðismálum þar sem horfst er í augu við það að ríkið hefur þar ákveðnu hlutverki að gegna, að markaðurinn mun ekki leysa öll viðfangsefni á húsnæðismarkaði. Ég segi það líka og viðurkenni það hér að að sjálfsögðu erum við ekki búin að leysa þann vanda og ekki síst vegna þess að okkur er að fjölga töluvert hraðar en spár gerðu ráð fyrir því að það er ekki einungis þegar kemur að verðbólgu sem spárnar rætast ekki, heldur líka þegar kemur að fólksfjölgun, sem er auðvitað fyrst og fremst til marks um þá þenslu sem hér er. Þannig að augljóslega eru viðfangsefnin stór. Herra forseti. Það er auðvitað ekki hægt að tala eins og hér hafi stoðir velferðarkerfisins verið rifnar undan fólki, saklausu fólki. Svona umræða skilar náttúrlega ekki nokkru. Ég segi það bara algjörlega frá mínum dýpstu hjartans rótum að ég vona svo sannarlega að við getum frekar nota tímann í að sammælast um raunhæfar aðgerðir þannig að ríkisfjármálin haldi áfram að styðja við aðgerðir Seðlabankans til að ná niður verðbólgunni, sem er stóra viðfangsefnið, en gætum um leið sanngirni þegar við ræðum stóru myndina þar sem staða Íslands er sterk. Ég er ekki í nokkrum vafa, út frá öllu því sem við höfum séð, til að mynda bara spám um hagvöxt á þessu ári, að það er mikil trú á íslenska hagkerfið. Það er vegna þess að íslenska hagkerfið er ekki eitthvert einangrað fyrirbæri. Það er vegna þess að það stendur styrkum fótum í öflugu samfélagi, samfélagi sem hefur verið að þróast í rétta átt, alveg sama á hvaða mælikvarða við horfum, okkar eigin velsældarvísa, Social Progress Index eða hvað það er. Þessu vil ég halda til haga um leið og ég segi það líka að ég er þess fullviss að meiri hluti þessa þings mun ná saman um aðgerðir sem munu sannarlega þjóna þessu markmiði, að styðja við þannig að við náum verðbólgunni niður því það er auðvitað stóra verkefnið núna. Það mun skila sér í lægri vöxtum og áframhaldandi lífskjarasókn fyrir Ísland.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu en ég trúi að samtalið sé þess virði. Traust, trúverðugleiki og væntingar hafa bein áhrif inn í efnahagsmálin en þá þarf líka að þora að horfast í augu við stöðuna en ekki koma hingað upp og segja að það sé bara allt í góðu lagi. Nærri 10% verðbólga og 8,75% stýrivextir eru ekki ásættanlegt ástand og ég held að við hljótum að vera sammála um að það verði að bregðast við, enda bitnar þetta harðast á þeim tekjulægstu, skuldsettu og ungu fólki sem hvatt var til að fjárfesta í húsnæði í lágvaxtaparadísinni Íslandi. Við erum ekki sammála um að ríkisstjórnin hafi gert nóg en það virðist af umræðunni sem forystufólki ríkisstjórnarinnar finnist þau bara hafa staðið sig býsna vel, hafi gert nóg. Leggja í langa upptalningu á einhverju sem hefur verið gert á síðustu sex árum eins og ástandið núna sé náttúrulögmál sem þurfi ekki að bregðast við. En svo er ekki. Það verður að taka stór skref til uppbyggingar húsnæðis. Þar hefur ríkisstjórninni mistekist hrapallega og bara fallið á þessu prófi við að tryggja nægt framboð. Ríkisstjórnin hefur líka hafnað öllum tillögum um að koma böndum á leigumarkaðinn og kemur ekki með neinar tillögur til úrbóta. Leigubremsu má alls ekki ræða og engar tillögur í augsýn til að minnka bráða neyð fólks á leigumarkaði. Stærri fyrirtæki sem fá að gera upp í erlendri stöðugri mynt geta vel við unað enda þurfa þau ekki að stóla á fljótandi krónu sem veldur því að hér þarf að hækka stýrivexti margfalt á við það sem þekkist í nágrannaríkjum okkar, sem þó eru að glíma við verðbólgu en ekkert í líkingu við það sem við erum að upplifa hér. Herra forseti. Það er ekki hægt að standa hér og benda á verkalýðshreyfinguna sem aðalsökudólginn. Verkalýðshreyfingin var ekki kosin til að stjórna efnahagsmálum á Íslandi heldur til að gæta hagsmuna vinnandi fólks sem finnur harkalega á eigin skinni hvernig efnahagsóstjórnin er að fara með heimilin í landinu. Og það er tómt mál fyrir þingmenn Sjálfstæðisflokks og ráðherra Sjálfstæðisflokks að kyrja hér möntruna um að Samfylkingin vilji bara stækka báknið og hækka skatta. Því hvenær töluðum við um fjölgun opinberra starfa? Jú, það var þegar við hvöttum ríkisstjórnina til að fara í kraftmikla innspýtingu starfsfólks í heilbrigðis- og velferðarkerfið. Hvernig var því aftur svarað af ríkisstjórninni? Jú, alveg rétt, með afar óígrundaðri fjölgun ráðherra, eitthvað sem enginn var að kalla eftir og kostar á þriðja milljarð króna. Nú þegar hefur starfsmönnum fjölgað um 25 og starfshópar ráðuneytanna, sem eru á misháum launum, eru orðnir nærri 100 talsins. Þetta er ekki verkefni sem við ráðum við. Þetta er algerlega það sem ríkisstjórnin ákvað að gera. Og hvernig var tillögum okkar um auknar tekjur ríkissjóðs mætt? Tillögur um skattahækkanir á stórútgerðir og banka, til að skapa réttlátara skattkerfi til verndar þeim tekjulægstu og með auknum tekjum af skatti á hina ofurríku? Jú, ríkisstjórnin lækkaði bankaskattinn. Fallið var frá skattheimtu á fiskeldi, veiðigjöldin lækkuð, öll þjónustugjöld hækkuð, gjöld sem lögð eru á einstaklinga óháð tekjum. Jú, vissulega, lægsta skattþrepinu var komið á en það fengu allir, algerlega óháð tekjum upp allan listann, líka þeir tekjuhæstu sem höfðu enga þörf á slíkri ívilnun. En það mátti ekki tala um að hækka persónuafsláttinn. Svei mér þá. Til hamingju Ísland. Ég held að það sé fullreynt með efnahagsstjórn þessarar ríkisstjórnar. Það verður ekki búið við þetta mikið lengur. Ég legg til að hæstv. ríkisstjórn fari í kærkomið frí og eftirláti öðrum stjórnartaumana.

Virðulegur forseti. Við erum að ræða stöðuna í efnahagsmálum og ég verð bara að segja alveg eins og er, ég get ekki skilið á nokkurn hátt þessa ríkisstjórn og allra síst í hvaða himnaríki og fullkomnum heimi hæstv. fjármálaráðherra lifir, að hann skuli geta leyft sér að koma hér upp aftur og aftur og fullyrða það að jafnvel þeir sem eru í neðstu tíund launastigans, eins og hann kallar það, hafi fengið stórkostlegar kauphækkanir. Hann neitar að horfa á staðreyndir málsins því að það er búið að svara því svart á hvítu hvernig skerðingum í almannatryggingunum er háttað. Við vitum að undanfarna áratugi hefur kjaragliðnun hjá eldri borgurum og öryrkjum í almannatryggingakerfinu aukist. Kjaragliðnunin er orðin svakaleg og hún heldur áfram að aukast. Ríkisstjórnin hælir sér aftur og aftur af því að hún setji svo rosalega mikið inn í þetta kerfi að annað eins hafi ekki sést. En eitt passar hún sig virkilega á að nefna aldrei á nafn: Allar skerðingarnar í kerfinu. Frá 2020–2022 hafa skerðingarnar aukist, farið úr 62 milljörðum í 75 milljarða - 13 milljarða kr. aukning í skerðingum. Á hverjum bitnar þetta? Jú, þeim verst settu. Það sem er kannski enn skelfilegra við þetta kerfi eru allir þessir skerðingarflokkar í almannatryggingakerfinu. Það eru skerðingarflokkar upp á 65% skerðingar, 45% skerðingar 38,35% skerðingar, 12,96% skerðingar, 11,9% skerðingar, 9% skerðingar. Þá myndi maður nú halda að það væri búið að telja upp alla skerðingarflokkana, en það er sko alls ekki því að síðan koma 10% búsetuskerðingar og svo skerðingar á barnabótum, húsnæðisbótum og sérstökum húsnæðisbótum. Hvernig haldið þið að þeir einstaklingar sem lenda í öllum þessum skerðingum geti lifað af fjárhagslega? Staðreyndir tala sínu máli. Þeir sem lenda verst í þessu, bæði innan almannatryggingakerfisins og alla leið yfir í félagsbótakerfið, fá ekki neinar kauphækkanir. Þetta fólk er alltaf að fá minna og minna og þarf að þrengja sultarólina, allt í boði þessarar ríkisstjórnar. Á sama tíma hikar þessi ríkisstjórn ekki við það að setja alla ábyrgð á Seðlabankann. Hvað gerir Seðlabankinn? Jú, hann gerir auðvitað eins og sannur fjárhagslegur hryðjuverkamaður gerir; hækkar stýrivexti. Það er það eina sem hann segist geta gert, hækka þá upp úr öllu valdi. Það veldur því, hugsið ykkur, að lán stökkbreytist. Afborgun upp á rétt rúmar 200.000 kr. af láni sem fólk er með er komin í 450.000 kr. á mánuði. Það er sendur aukavíxill upp á 200.000 kr. í heimabanka þessa fólks í hverjum einasta mánuði. Ég spyr: Hvernig er þetta hægt? Hvernig getum við leyft okkur þetta? Á sama tíma ætlum við að fara að tala um tugþúsunda, jafnvel 100.000 kr. hækkanir fyrir æðstu embættismenn þjóðarinnar meðan það er fólk þarna úti sem á ekki fyrir mat, á ekki fyrir lyfjum, á ekki fyrir læknisþjónustu, á ekki fyrir því að lifa.

Herra forseti. Við höfum upplifað ótrúlega tíma á undanförnum þremur árum sem hafa haft mikil áhrif á efnahagsmálin hér á landi og annars staðar í álfunni. Heimsfaraldur Covid, Úkraínustríðið, það er stríð í Evrópu, orkukreppa, aðfangakeðjur rofnað. Hver er staðan í efnahagsmálum á Íslandi og í Evrópusambandinu? Hvernig lítur samanburðurinn út? Hvernig tengist þetta ríkisfjármálaáætluninni sem við erum að fjalla um hér í þinginu þessa dagana? Stóra málið er að ná niður verðbólgu. Sama á við í nágrannaríkjunum. Það er áhugavert að bera saman helstu hagstærðir í Evrópu og á Íslandi, sem er fjallað um í nýjustu útgáfu Brussel-vaktarinnar. Evrópa var yfir okkur í verðbólgu fyrir stuttu en er núna aðeins undir. Skýringin er einna helst orkuverð sem fór hátt upp þegar skorturinn var sem mestur en hefur hjaðnað núna á síðustu misserum. Þrátt fyrir það er undirliggjandi verðbólga að hækka og bendir til viðvarandi verðþrýstings. Staðan á vinnumarkaði er sterk en atvinnuleysi mælist í sögulegu lágmarki á þessu ári, 6,2%. Það myndi teljast hátt á íslenskan mælikvarða en á Íslandi stefnir í að atvinnuleysi verði í ár 3,7% samkvæmt spá Seðlabankans. Þá er gert ráð fyrir að skuldahlutfall ESB verði 84% í ár og 83% á því næsta. Hér á Íslandi er skuldahlutfallið helmingi lægra en innan Evrópusambandsins. Hver er hagvöxtur á Íslandi til samanburðar við Evrópusambandið? Samkvæmt yfirferð Brussel-vaktarinnar er því spáð að hagvöxtur í ESB verði 1% í ár samanborið við 4,8% á Íslandi í nýjustu spá Seðlabankans. Þá bendir allt til þess að kaupmáttur ráðstöfunartekna verði jákvæður á árinu 2024 í Evrópusambandinu eftir nokkurra ára samdrátt. Á Íslandi hefur kaupmáttur ráðstöfunartekna hins vegar aukist á undanförnum árum, uppsöfnuð aukning er 8% frá 2019–2021 en lækkaði örlítið á síðasta ári. Þessi kaupmáttaraukning hefur skilað sér best til tekjulægri hópa samfélagsins. Stóra verkefnið er að verja þessa kaupmáttaraukningu og til þess þarf samspil aðhalds í ríkisfjármálum og hóflegra kjarasamninga. Seðlabankastjóri talaði um það á blaðamannafundi Seðlabankans í síðustu viku þegar stýrivaxtahækkanir voru kynntar að með þeirri ríkisfjármálaáætlun sem liggur fyrir sé hið opinbera að taka fyrstu skrefin í að taka ábyrgð á stöðunni og að þessi mikli hagvöxtur muni auðvelda ríkinu að loka hallanum. Hann segir einnig að nauðsynlegt sé að vinnumarkaðurinn sýni ábyrgð og átti sig á því að það sé ekki endilega að hjálpa fólki að hækka nafnlaun. Við sjáum þá bara aukna verðbólgu sem aftur kallar á hærri stýrivexti. Þetta eru orð seðlabankastjóra sem ber að hlusta á og taka alvarlega. Við verjum ekki kaupmáttaraukningu með hærri nafnlaunum, við verjum hana með lægri verðbólgu. En það dugar ekki til. Til lengri tíma verðum við að horfa til þess að auka framleiðni til að bera þessar launahækkanir. Framlegðin hefur lítið vaxið undanfarin ár og meðalvöxtur hefur meira en helmingast þegar litið er til lengri tíma. Mig minnir að í þessu samhengi hafi komið fram í umræðunni að á síðustu átta árum hafi framleiðni aðeins aukist að meðaltali um 1,3% á Ísland á unna vinnustund. Þá eru það tengsl kjarasamninga og ríkisfjármála í baráttunni gegn verðbólgu. Það er mikilvægt að koma í veg fyrir víxlverkun hækkandi launa og verðlags. Nýjustu verðbólgumælingar sýna 9,5% verðbólgu á ársgrundvelli og vonandi hefur toppnum verið náð. Við þurfum að gera enn betur. Það er mikilvægt að við skoðum fjármálaáætlun og aukum trúverðugleika hennar með frekari aðhaldsaðgerðum. Lykilatriði er að við látum þessar aðhaldsaðgerðir raungerast með fjárlögum í haust. Kaupmáttarþróun hefur verið með besta móti hér í samanburði við önnur lönd og til þess að við getum til lengri tíma haldið þeirri þróun áfram þurfum við á hóflegum langtímasamningum að halda. Með stýrivaxtahækkunum er verið að knýja fram útgjaldaminnkun heimila. Fyrir suma þýðir það hærri útgjöld en fyrir aðra þýðir það aukinn hvata til sparnaðar. Það fagnar því enginn að skuldsett heimili þurfi að borga meira vegna hærri vaxtakostnaðar en stýrivaxtahækkanir eru líka hvatning til þeirra sem ekki finna fyrir þeim í buddunni til að spara. En það eru enn neikvæðir raunvextir. Ef Seðlabankinn sér fram á hóflegar launahækkanir er auðveldara fyrir bankann að lækka vexti sem er talsvert betri kjarabót en nafnlaunahækkanir fyrir flesta. Í öllum þessum málum tengdum ríkisfjármálaáætlun sem við erum að fást við í fjárlaganefnd er rétt að benda á sögulega mannfjölgun á Íslandi á síðasta ári sem hefur mikil áhrif inn í þetta og við tökum fyrir í síðari umræðu. En til að draga þetta saman er áframhaldandi verkefni stjórnvalda að ná niður verðbólgunni og styðja þá sem finna mest fyrir hækkandi verðlagi. Þar skiptir sköpum í þeirri vinnu að ríkisfjármálaáætlun sé trúverðug og að vinnumarkaðurinn spili með.

Forseti. Heimsfaraldur verðbólgu geisar nú hér á landi en þrátt fyrir að hægt sé að rekja uppruna hans til stríðsins í Úkraínu og breyttrar heimsmyndar eftir Covid er ástandið hér á landi sérstaklega slæmt sökum aðgerðaleysis stjórnvalda og keðjuáhrifa hinnar séríslensku verðtryggingar. Ekki hjálpar að hröð endurreisn ferðaþjónustu og ört vaxandi hlutfall erlends verkafólks hefur einnig óhefðbundin áhrif á íslenskt efnahagslíf þegar kemur að framboði og eftirspurn. Viðbrögð stjórnvalda við heimsfaraldri verðbólgu eru þó ansi ólík þeim sem við upplifðum við kórónuveirunni. Í stað samhæfðs átaks situr ríkisstjórnin að mestu aðgerðalaus og lætur sóttvarnalækni verðbólgu, seðlabankastjóra, sjá um að taka á sig allar skammirnar. Eina meðalið sem seðlabankastjórinn hefur í sinni verkfærakistu er að nota hið aldagamla tól til að berjast við verðbólgusóttir, það að hækka stýrivexti. En í hinu samtvinnaða hagkerfi Íslands eru vaxtabreytingar álíka áhrifaríkt tól og það að nota fallbyssu til að losa sig við lúsmý. Ólíkt því sem við sáum í baráttunni við kórónuveiruna eru viðbrögð ríkisstjórnarinnar handahófskennd og algerlega ósamhæfð. Þrátt fyrir að ástandið haldi áfram að versna og versna þá virðist ríkisstjórnin ekki tilbúin til þess að endurskoða það litla sem hún hefur þegar gert þrátt fyrir að augljóst sé að grípa þurfi til aðgerða. Þetta er þvert á það sem við sáum í baráttunni við kórónuveiruna þar sem ákvarðanir voru endurskoðaðar oft og mörgum sinnum þegar betri gögn lágu fyrir. Baráttan við hina skæðu verðbólgusótt krefst einnig samhæfingar aðgerða þvert á alla viðbragðsaðila. Hér sjáum við hins vegar ekkert þríeyki til staðar til að leiða okkur í gegnum þennan heimsfaraldur. Ekkert samráð er heldur haft við Alþingi og ekkert gert til að upplýsa þjóðina um gang mála. Allt leiðir þetta til þess að ekkert traust skapast og því enginn einhugur um að komast í gegnum þennan heimsfaraldur á farsælan hátt. Í stað þess að tækla krísuna sem þjóðin stendur frammi fyrir þá gerir ríkisstjórnin lítið annað en að benda til baka á vanmáttug viðbrögð fyrir nokkrum mánuðum eða á fjármálaáætlun næstu ára sem bæði hefur lítil áhrif á hið slæma ástand sem heimilin búa við akkúrat núna. Já, þið hækkuðuð barna- og húsnæðisbætur í upphafi faraldursins en þær vanmáttugu aðgerðir eru ekki nóg. Rétt eins og þið hertuð samkomutakmarkanir og fóruð í víðtækari aðgerðir til að stoppa kórónuveiruna þá er nauðsynlegt að styðja betur við bakið á þeim sem verða verst úti í þessum faraldri. Við sem höfum áratugareynslu af því að takast á við krísur klórum okkur í hausnum yfir því hversu lítið ríkisstjórnin virðist hafa lært af því að takast á við heimsfaraldur kórónuveiru. Samstarfið er ekkert, a.m.k. ekki í huga hæstv. fjármálaráðherra. Samhæfingin er engin og traustið er horfið. Það er eins og að ríkisstjórnin hafi verið að sóla sig á Tenerife eða spila golf í Flórída því að engar teljandi tillögur eða aðgerðir hafa litið dagsins ljós. Er ekki kominn tími til þess að ríkisstjórnin hætti í þessu fríi sínu, bretti upp ermarnar, setjist niður með þinginu og samfélaginu öllu og fari í alvöruaðgerðir gegn verðbólgu og það strax?

Virðulegur forseti. Efnahagsaðstæður okkar Íslendinga hafa tekið töluverðan viðsnúning á síðustu árum. Áskoranirnar hafa verið þó nokkrar; heimsfaraldur Covid-veirunnar, stríð í Úkraínu og nú sú töluverða verðbólga sem við horfum upp á í dag. Eftir þrettándu stýrivaxtahækkunina í röð er skiljanlegt að samfélagið sé þreytt. Hækkanir bíta verulega, matarkarfan og lánin verða dýrari og húsnæðismarkaðurinn er frosinn. Aðstæður eru erfiðar og stjórnvöldum ber að finna leiðir til lagfæringar. Til að hægt sé að ná niður verðbólgunni sem hraðast niður þurfum við öll að leggja hönd á plóg og sýna það í verki, hvort sem það er ríkið, atvinnurekendur eða samfélagið í heild. Ríkisstjórnin hefur brugðist við með auknu aðhaldi í fjármálum næstu tvö árin. Ásamt því að auka aðhald ætlum við að horfa til fjölgunar tækifæra til hagræðingar. Tækifærin til að nýta tæknina enn betur eru til staðar, bæði til að draga úr útgjöldum og bæta þjónustu við almenning. Einnig ætlum við að nýta betur þá húsakosti sem ríkið hefur til umráða ásamt því að sameina stofnanir þar sem það á við. Það er mikilvægt að minnast á það að við höfum fjölmörg tækifæri til að veita aðhald án þess að það hafi talsverð áhrif á þjónustustigið. Mikilvægi þess að sýna aðhald á tímum sem þessum er óumdeilt, en það hefur alltaf verið erfitt að taka þá ákvörðun að lækka fjárútlát til verðugra málaflokka og verkefna. Ríkisstjórnin var raunsæ á aðstæður og lagði áherslu á mikilvægi þess númer eitt, tvö og þrjú að niðurskurðarhnífurinn kæmi ekki nálægt heilbrigðis- og velferðarþjónustu hér á landi. Það hefur alltaf verið okkar hagsmunamál í Framsókn að heilbrigðis- og velferðarþjónusta skuli tryggð, óháð efnahagssveiflum, og það er nákvæmlega það sem við erum að gera. Við erum til að mynda að stíga stór skref í að efla heilbrigðiskerfið til framtíðar. Þar er hæstv. heilbrigðisráðherra, Willum Þór Þórsson, að ganga í mikilvæg verkefni og það er ánægjulegt að engum fjárhagslegum brekkum verður þar bætt við. Stærsta verkefnið er án efa áframhaldandi uppbygging nýs Landspítala. Um er að ræða uppbyggingu lífsnauðsynlegra innviða fyrir samfélagið allt og við megum ekki stíga á bremsuna. Gert er ráð fyrir að enn meiri kraftur verði færður í uppbyggingu á næsta ári. Í öðrum málaflokkum, að undanskildum löggæslu, verður aðhaldi beitt og fjármunum forgangsraðað í þágu viðhaldsuppbyggingar þeirrar grunnþjónustu sem hið opinbera veitir. Sem dæmi má nefna vegamál en um 32,5 milljörðum kr. verður bætt í útgjöld til vegamála á næstu árum. Á móti falla niður tímabundin útgjöld sem m.a. leiða af fjárfestingarátaki ríkisstjórnarinnar sem var innspýting ætluð til þess að sporna við efnahagslegum áhrifum heimsfaraldursins. En heimsfaraldurinn en liðinn og því er hægt að forgangsraða fjármunum á annan hátt. Það þýðir þó ekki að fjárfestingar til vegaframkvæmda stoppi. Þvert á móti munum við halda áfram að fjárfesta í mikilvægum samgönguinnviðum um allt land. Fjármögnun til frekari uppbyggingar og viðhalds á vegakerfinu verður aukin á næsta ári og fer stigvaxandi á hverju ári í kjölfarið. Þetta er til að mynda gríðarlegt byggðamál en það eru mörg samgönguverkefni á landsbyggðinni sem þola ekki bið. Einnig er einnig vert að ræða mál málanna í dag, húsnæðis og leigumarkaðinn. Við erum öll meðvituð um að þörf er á frekari aðgerðum á húsnæðismarkaði og þá sérstaklega í þágu ungs fólks og annarra fyrstu kaupenda. Ásamt þessu þarf að standa vörð um viðkvæma hópa á leigumarkaði. Það eiga allir að geta tryggt sér þak yfir höfuðið. Verkefnið er margþætt og það er engin ein töfralausn til staðar, því miður. Ríkisstjórnin ætlar að ráðast í fjölmargar aðgerðir í því skyni að standa vörð um umrædda hópa og koma húsnæðismarkaði á réttan kjöl. Sem dæmi má nefna hækkun húsnæðis- og vaxtabóta auk hærri skerðingarmarka og eflingu barnabótakerfisins. Mest aðkallandi verkefnið er þó að byggja meira og auka með því framboð á íbúðum, sérstaklega íbúðum fyrir þá sem eru að stíga sín fyrstu skref á húsnæðismarkaði. Í júlí í fyrra kynnti hæstv. innviðaráðherra Sigurður Ingi Jóhannsson rammasamning þess efnis að byggja 35.000 íbúðir á næstu tíu árum. Þetta krefst samvinnu ríkis og sveitarfélaga og einkaaðila og horfi ég bjartsýnn á það að þessu markmiði verði náð. Virðulegur forseti. Það fer enginn leynt með það að við glímum við erfiðar áskoranir í efnahagsmálum. Við þurfum þó að halda áfram í takt við kröfurnar og horfa bjartsýn fram á veginn. Verkefnið er stórt og besta leiðin til að takast á við stór verkefni er að gera það saman.

Herra forseti. Hér ríkir stjórnleysi á öllum sviðum og ekki hvað síst á sviði efnahagsmála en stjórnleysi á öðrum sviðum hefur auðvitað áhrif á efnahagsmálin líka. Þegar þessi ríkisstjórn tók til starfa var sérstaklega tilkynnt um að þetta væri ekki ríkisstjórn um stór pólitísk mál, þetta væri ríkisstjórn um stöðugleika og breiða pólitíska skírskotun. Þessi síðastliðin ár núverandi ríkisstjórnar eru óstöðugasti stöðugleiki sem ég hef nokkurn tímann kynnst en hún náði þó breiðri pólitískri skírskotun því að mér sýnist og heyrist meira og minna allir vera búnir að átta sig á því að það gangi ekki lengur, þetta stjórnleysi þessarar ríkisstjórnar á öllum sviðum. Ríkisstjórnin hefur ítrekað sett met í útgjaldaaukningu. Engin ríkisstjórn hefur eytt eins miklum peningum og þessi, engin hefur aukið útgjöldin eins mikið og þessi, hvort sem litið er til krónutölu eða hlutfallslegrar hækkunar, og engin ríkisstjórn hefur verið eins svartsýn á eigin getu til að ná stjórn á efnahagsmálunum, ná stjórn á útgjöldum ríkissjóðs. Hv. þm. Bergþór Ólason spurði nýverið um það hversu mikill uppsafnaður halli þessarar ríkisstjórnar yrði á árunum 2020–2027 miðað við fjármálaáætlun. Þá erum við ekki einu sinni tala um allt tímabil þessarar ríkisstjórnar heldur frá árinu 2020 og til 2027 miðað við áætlanir. Niðurstaðan var sú að uppsafnaður halli á þessu tímabili næmi 826 milljörðum kr. á verðlagi hvers árs. Þegar við lítum til núvirðis mun þessi ríkisstjórn á þessu tiltölulega skamma tímabili ná að safna upp halla sem nemur yfir 1.000 milljörðum kr. Og talandi um 1.000 milljarða, það var þessi ríkisstjórn sem eftir fáein ár í embætti fór með ríkisútgjöldin yfir 1.000 milljarða á einu ári. Það var nokkuð áfall fyrir marga að sjá að allt í einu væru útgjöld ríkisins orðin þetta mikil en þá fylgdi sögunni að stigið yrði á bremsuna, menn myndu ná tökum á ástandinu og koma okkur aftur undir 1.000 milljarðana. Nú sést ekki einu sinni í þessa 1.000 milljarða því að útgjöldin hafa hækkað um mörg hundruð milljarða síðan þá og ekkert útlit fyrir annað en að útgjaldaaukningin haldi áfram - og versnar bara og versnar. Tökum dæmi af árinu 2025 sem styttist nú í. Í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar fyrir þremur árum síðan var gert ráð fyrir að útgjöld þess árs yrðu 300 milljörðum kr. minni en nú er áætlað. Með öðrum orðum, herra forseti: Á þremur árum hefur svartsýni þessarar ríkisstjórnar á eigin getu til að ná stjórn á efnahagsmálunum aukist að því marki að árið 2025, það eina ár, hafa útgjöldin aukist um 300 milljarða samkvæmt áætlunum ríkisstjórnarinnar. Allir sýndu því skilning á Covid-tímanum þegar ríkisstjórnin bað sér griða og sagðist myndu þurfa að auka útgjöld ríkisins töluvert til að takast á við heimsfaraldur, neyðarástand á heimsvísu, enda var þá verið að loka fyrirtækjum og í raun koma í veg fyrir verðmætasköpun í samfélaginu að miklu leyti. Það þurfti að halda þessum fyrirtækjum á lífi á meðan á því stæði og ýmis önnur útgjöld féllu til til að takast á við þennan faraldur. Þessu sýndum við skilning hér í þingsal enda fylgdi sögunni að þegar Covid-faraldurinn væri liðinn hjá eða efnahagsleg áhrif hans þá yrði strax farið í að spara og greiða niður þær skuldir sem upp hefðu safnast. En hver varð raunin? Raunin varð sú að í þessu sérstaka ástandi, á meðan á þessum heimsfaraldri stóð, hafði orðið til nýtt gólf í útgjöldum ríkisins; gólf sem þessi ríkisstjórn byggði svo jafnt og þétt ofan á og heldur áfram að byggja ofan á, eins og ég nefndi áðan, og heldur áfram að slá eigin Íslandsmet í útgjöldum ríkisins. Það versta við þetta er að við sjáum engan afrakstur, við sjáum engan árangur af þessum gífurlegu útgjöldum. Hér koma hæstv. ráðherrar og hv. þingmenn stjórnarliðsins og segja: Við höfum verið að standa vörð um heilbrigðiskerfið. En hver er raunin? Hafa biðlistar verið lengri en nú eða biðin á biðlistum eftir því að komast inn á biðlista? Hefur heilbrigðiskerfið verið betur rekið undanfarin ár heldur en var fyrir tíð þessarar ríkisstjórnar þrátt fyrir þessa gríðarlegu útgjaldaaukningu? Það er sama hvert er litið, við sjáum ekki afraksturinn, við sjáum ekki árangurinn af þessum gífurlegu útgjöldum ríkisstjórnarinnar en við sjáum afleiðingarnar hvað varðar verðbólgu. Það er í raun óskiljanlegt, herra forseti, að við þær aðstæður sem nú eru uppi á verðbólgutímum; Covid-faraldurinn liðinn hjá, stríðsverðbólgan sem hafði áhrif um tíma úr sögunni, þá skuli ríkisstjórnin kynda verðbólgubálið sem mest hún má með því að slá enn og aftur fyrri met í útgjöldum ríkissjóðs og kemur svo og státar sig af því að hér sé töluverður hagvöxtur, umsvif í hagkerfinu. Skárra væri það nú miðað við þessi gífurlegu útgjöld ríkisstjórnarinnar. En það hvarflar ekki að henni að nýta auknar tekjur vegna þessara auknu umsvifa til að greiða niður skuldir eða reyna að hemja verðbólguna. Nei, allar þessar auknu tekjur, vegna verðlagshækkana ekki hvað síst, þær fara í enn meiri útgjöld, í þessa hræðilegu keðjuverkun sem ríkisstjórnin heldur gangandi. Ég skal fullyrða það, herra forseti, að flestir landsmenn, a.m.k. stór hluti þeirra, hafa síðustu misseri upplifað að þrátt fyrir þessa útgjaldaaukningu ríkisstjórnarinnar sé ríkjandi neyðarástand í heilbrigðismálum og á hinum ýmsu öðru sviðum. En áfram er peningum dælt í eitthvað sem ríkisstjórninni tekst ekki einu sinni að útskýra hvað er. Afleiðingarnar sjáum við í verðbólgunni. Á húsnæðismarkaði er sannarlega neyðarástand, hvort sem það birtist í stórauknum greiðslum fólks af lánum sínum vegna aukinnar verðbólgu, sem munu bara vaxa um fyrirsjáanlega framtíð, eða skorti á húsnæði. Hvað fáum við frá ríkisstjórninni sem viðbrögð við því? Við fáum fleiri glærusýningar, oft og tíðum í samstarfi við borgarstjórann í ráðhúsinu hér handan við götuna. Mig minnir að fyrst hafi verið kynnt áform um 18.000 nýjar íbúðir, svo 20.000, einhvern tímann held ég að ég hafi heyrt talað um 30.000, svo fór það aftur í 25.000 og nýjasta talan er 35.000 nýjar íbúðir - á glærum en í raunveruleikanum ekkert. Samtök iðnaðarins spá því raunar að það verði 65% samdráttur í byggingu nýrra íbúða. Svona starfar þessi ríkisstjórn. Þetta snýst allt um umbúðir, sýndarmennsku, ekkert um innihaldið, hvað þá raunverulegar aðgerðir til að takast á við vandann. Og á sama tíma og metfjöldi hælisleitenda heldur áfram að koma til Íslands, að því marki að þeir urðu fleiri sem komu hingað heldur en til Danmerkur að sækja um hæli, og ekki bara hlutfallslega heldur fleiri einstaklingar, þá sýnir ríkisstjórnin engin viðbrögð önnur en þau að reyna eftir fremsta megni að takast á við orðinn hlut með því, verandi búin að ryksuga upp leigumarkaðinn, að leggja nú fram frumvarp um að atvinnuhúsnæði, skrifstofu- og iðnaðarhúsnæði, megi breyta í einhvers konar flóttamannabúðir eða skjólgarða eins og þau vilja víst kalla það. Dæmigert fyrir þessa ríkisstjórn að gefa hlutunum nýtt nafn til að fela innihaldið. Við ástand eins og þetta, það hrikalega efnahagsástand sem blasir við okkur öllum, þá getum við ekki lengur leyft í ríkisstjórninni að komast upp með að tala bara út frá umbúðunum. Hún verður að fara að líta á innihaldið og hún verður að bregðast við þessu ástandi, þótt ekki væri nema með því að hætta að kynda bálið. Það er líklega til of mikils ætlast af þessari ríkisstjórn að hún taki forystu og leiði okkur út úr vandanum með lausnum en megum við ekki a.m.k. biðja hana að hætta að valda tjóni?

Virðulegur forseti. Við ræðum hér stöðu efnahagsmála og það er ekki að ástæðulausu sem við gerum það. Við erum að upplifa mestu verðbólgu frá hruni og eru vaxtahækkanir Seðlabankans farnar að bíta og hafa verulega erfið áhrif á stöðu almennings sem trúði fagurgala Sjálfstæðisflokksins í aðdraganda síðustu kosninga um lágvaxtalandið Ísland, land tækifæranna. Fjármálaráðherra tönnlast stanslaust á því að heimilin hafi aldrei haft það betra og neitar að horfast í augu við veruleikann. Staða margra er sú að þau fengu launahækkun upp á 30–60.000 en á sama tíma hefur afborgun af óverðtryggða láninu þeirra með breytilegu vöxtunum hækkað um 150.000 eða meira. Kannski þarf hæstv. fjármálaráðherra bara að finna sér nýtt starf og skila lyklunum, eins og rætt hefur verið um einhvern tímann áður. Verð lífsnauðsynja hefur verið að hækka langt umfram vísitölu. Má þar t.d. nefna grænmeti og ávexti sem hafa hækkað um 25% á rúmu ári samkvæmt verðlagskönnun ASÍ, mjólkurvörur um tæp 14% og kaffivörur um rúm 16%. Allt þetta hefur gert það að verkum að mörg heimili berjast nú í bökkum og safna skuldum þrátt fyrir fullyrðingar ráðherra um annað. Fjármálaráðherra heldur því einnig statt og stöðugt fram að of miklar launahækkanir að undanförnu séu að valda þessari verðbólguaukningu, almenningur sé að eyða of miklu. Þær krónutöluhækkanir sem lífskjarasamningarnir skiluðu voru ekki þess valdandi að setja hér allt á hliðina. Lægst launuðu hóparnir fengu vissulega hlutfallslega meiri hækkanir, aðrir fengu minni hækkun, en allar þessar hækkanir voru alveg í samræmi við þann hagvaxtarauka sem varð á þessu tímabili. Það eru aðrir kraftar en launabreytingar sem hafa miklu meiri áhrif á þá þenslu sem nú er. Eftir Covid tók ferðaþjónustan við sér svo um munaði með tilheyrandi ruðningsáhrifum. Það hafði áhrif á alla þætti samfélagsins. Eftirspurn eftir vinnuafli jókst mikið og það hafði m.a. þau áhrif að flytja þurfti inn starfsfólk. Einhvers staðar varð fólk að búa og það jók eftirspurn eftir húsnæði og hefur haft mikil áhrif á íbúðamarkaðinn. Bílaleigur hafa þurft sitt og auðvitað þurfa ferðamenn að fá þjónustu og mat. Allt þetta hefur áhrif á verðlag í landinu. Við þingmenn Viðreisnar höfum svo ítrekað bent á að ríkisfjármálin eru beinlínis að valda verðbólgu. Það að halda því fram að verðbólgan sé bara drifin áfram af hækkun launa er fásinna. Það er auðvitað þægilegt fyrir ríkisstjórnina að benda bara á verkalýðshreyfinguna og líta ekkert í eigin barm. Staðreyndin er hins vegar sú að verkalýðshreyfingin þarf að starfa innan íslensks raunveruleika. En hver er hann? Hann er eins og veðrið á Suðurnesjum síðustu daga en þar hefur verið vindasamt, kalt og blautt. Íslenskur veruleiki er sveiflukenndur með viðvarandi vaxtahækkunum og litlum félagslegum stöðugleika. Forseti. Við þurfum á því að halda að hér taki við ríkisstjórn sem hefur það á sínum verkefnalista að tryggja íslenskum almenningi stöðugan gjaldmiðil, sambærileg vaxtakjör og í nágrannalöndum en umfram allt, virðulegur forseti, félagslegt öryggi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir greinargóða yfirferð yfir stöðu mála. Það leikur enginn vafi á því að staða efnahagsmála er ekki eins og við myndum kjósa að hún væri. Þrátt fyrir það, eins og ráðherra benti hér á, er nú ekki allt á vonarvöl en betur má ef duga skal. Það er jákvætt að sjá nýjar tölur Hagstofunnar gefa til kynna að aðgerðir ríkisstjórnarinnar og vaxtahækkanir Seðlabankans séu nú að skila sér í baráttunni við verðbólguna. Samkvæmt tölum Hagstofunnar frá því á föstudaginn síðasta lækkar ársverðbólgan um 0,4% og mælist nú 9,5%. Þótt vissulega sé of snemmt að fagna sigri er óskandi að okkur takist ætlunarverkið. Ef verðbólgan nú er borin saman við maí í fyrra eru hækkanir mestar í innfluttum vörum öðrum en eldsneyti. Því gætir áhrifa hækkandi heimsmarkaðsverðs á ýmsum nauðsynjum hér sem og annars staðar í kringum okkur. Að baki þeim hækkunum eru efnahagsþrengingar á heimsvísu sem rekja má til heimsfaraldursins, eins og við þekkjum, og ólögmætrar innrásar rússneskra stjórnvalda í Úkraínu. Virðulegur forseti. Því má heldur ekki gleyma að hér naut fólk góðra vaxtakjara á lágvaxtaskeiðinu undanfarin ár. Þau kjör sköpuðust vegna farsællar hagstjórnar ríkisstjórnarinnar í heimsfaraldrinum og ýttu undir fjárfestingu á tíma þar sem hennar var þörf. Frá því að verðbólgan fór að láta á sér kræla hafa aðgerðir snúist um að ná niður verðbólgunni og verja stöðu þeirra sem viðkvæmust eru fyrir henni. Aðgerðir ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur hafa snúist um að forgangsraða aðgerðum þar sem þörfin er mest og koma til móts við þau sem erfiðast eiga með að ná endum saman. Þetta sést í fjölda aðgerða. Til að mynda voru húsnæðisbætur til leigjenda hækkaðar um 10% og barnafjölskyldur fengu viðbótarbarnabætur um mitt síðasta ár, eins og margoft hefur verið rakið hér. Í desember sl. voru húsnæðisbætur til leigjenda hækkaðar um 14% til viðbótar og boðaðar breytingar á barnabótakerfinu sem munu leiða til almennrar hækkunar barnabóta. Atvinnuhorfur hér á landi eru með besta móti og það er gleðiefni. Útflutningsverðmæti landsins jukust umtalsvert á fyrsta ársfjórðungi og námu um 267 milljörðum kr., sem er vel, en verðmætaaukningin kemur til vegna hærra verðs á sjávarafurðum og aukningu í ferðaþjónustu, eins og við var að búast þegar faraldrinum tók að slota. Þótt mikið atvinnulíf kalli á margar vinnandi hendur og við njótum þess að hér er hátt atvinnustig og atvinnuleysi því lágt þá eru sömuleiðis umsvif í kerfinu mikil. Hér fer saman hagvöxtur og verðbólga en víða í löndunum í kringum okkur er vaxandi atvinnuleysi og samdráttur ofan á mikla verðbólgu. Sem betur fer búum við ekki við slíkt. Sömuleiðis hefur ríkisstjórnin átt í góðu samtali við aðila vinnumarkaðarins í aðdraganda þeirra skammtímasamninga sem gerðir voru um síðustu áramót og mun að sjálfsögðu eiga áframhaldandi samtal um aðgerðir til að tryggja langtímakjarasamninga um næstu áramót. Það er til mikils að vinna að ná niður verðbólgunni. Það er ekki til að gera lítið úr áhrifum verðbólgunnar og þess háa vaxtastig sem við búum við. Hins vegar þarf að halda þessu á lofti: Góð afkoma fyrirtækja er mikilvæg þjóðarbúinu en það segir okkur líka að atvinnulífið er aflögufært. Í fjármálaáætlun er enda boðuð aukin tekjuöflun til handa ríkissjóði, m.a. með hækkun veiðigjalda, fiskeldisgjalds, hækkun tekjuskatts á fyrirtæki og gjaldtöku á ferðaþjónustuna. Þar að auki eru breytingarnar á innheimtu gjalda af bifreiðum í útfærslu enda gríðarlega mikilvægt að ná þeim tekjustofni upp sem hefur rýrnað mjög með breytingum á samsetningu bílaflotans. Virðulegur forseti. Við þurfum ekki að eltast við að leita að sökudólgum vegna þess ástands sem ríkir varðandi verðbólgu og vexti. Við þurfum öll að taka saman höndum og finna jafnvægið á milli aukins aðhalds og þess að tryggja áfram velferð landsmanna. Þannig kristallast áherslur ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur; að verja þau sem höllustum fæti standa með raunverulegum aðgerðum. Því miður er þetta ekki ný staða á Íslandi 

Forseti. Hæstv. innviðaráðherra hvatti okkur öll til að taka ábyrgð en ég veit ekki hvaða ábyrgð stjórnarandstaðan þarf eiginlega að taka í þessu eftir sex ára stjórnarsetu þessarar ríkisstjórnar. Í upphafi þessa árs þegar fjárlögin voru sett átti að vera 4,9% verðbólga á þessu ári og innviðaráðherra hreykir sér af því að tekjur ríkisins hafi aukist um 70 milljarða, að það sé vænt aukning. En þetta eru verðminni krónur. 50 milljarðar af þessari hækkun eru út af verðbólgu og einfaldlega 50 milljarðar af verðlausum krónum ef við tökum tillit til verðgildi þeirrar krónu sem var fyrir fjárlagasetninguna. Við stöndum frammi fyrir þó nokkuð stórum vanda. Það eru húsnæðismálin sem eru undirliggjandi vandinn. Ef það er ekki komið til móts við hann og við náum að byggja upp nægilega mikið af húsnæði til þess að það sé jafnvægi milli framboðs og eftirspurnar þá verða húsnæðismálin alltaf drifkraftur verðbólgunnar. Það þarf að laga þetta. Það kemur til með að kosta en ef við fyllum ekki upp í þá holu verður verðbólgan viðvarandi, ekkert vafamál um það. Við þurfum líka að tækla aðeins hvernig við deilum tekjunum hérna. Fjármagnstekjurnar eru mjög undarlegur tekjustofn. Við ættum í rauninni bara að stroka hann út og setja hann inn í venjulega tekjuskattsstofninn - mjög einfalt. Það þarf ekkert að vera að flokka tekjur sem fólk fær á einhverjum öðrum stöðum heldur en sem laun einhvern veginn öðruvísi. Fjármagnstekjur, launatekjur, að það eigi að vera háð einhverjum mismunandi forsendum. Það er bara bull, hættum því. Svo að lokum er það vítahringurinn sem er undirliggjandi í öllu kerfinu hérna og það er verðtryggingin, ekki bara á lánum heldur líka leigusamningum. Alls staðar er einhvers konar tenging við það að ef vísitalan hækkar um smáræði þá hækkar allt alls staðar. Það hefur þau áhrif, út af því hvernig við mælum vísitöluna, að vísitalan sjálf hækkar út af þessum sjálfkrafa hækkunum sem veldur þessum vítahring að aftur hækkar allt meira og meira. Þannig að við verðum, bara verðum, verðum, að slíta þessi tengsl. Það má ekki nota mælitæki eins og vísitölu neysluverðs til að mæla sjálft sig. Vísitala neysluverðs má ekki mæla það að þegar húsaleiga hækkar valdi það því að húsaleiga hækkar sem veldur því aftur að vísitalan hækkar sem veldur því aftur að húsaleiga hækkar o.s.frv. Og út í allt annað líka. Það má ekki vera svoleiðis. Mælitækið vísitala má ekki vera svoleiðis. Það skemmir tækið. Þá segir það okkur ekki neitt nema að það sé bara einhvers konar hringavitleysa þar í gangi sem er gjörsamlega ómögulegt að glíma við þegar allt kemur til alls. Hérna erum við með fjármálaráðherra sem kennir fólki sem flytur til landsins um vandann, voðalega klassískt, og forsætisráðherra sem segir að nú sé loksins komin húsnæðisstefna. Við erum búin að verða að glíma við það í mörg ár að það vantar húsnæði. Það er búið að benda á það í mörg ár. Það er fullt af greiningum frá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun og fyrirrennara þeirrar stofnunar um skort á húsnæði. Hvað er búið að taka mörg ár að búa til stefnu í staðinn fyrir að byggja hús? Bara í alvörunni, mjög einfalt? Nei, það er arfleifð þessarar ríkisstjórnar að búa til stefnu um allan fjandann en gera ekki neitt.

Virðulegi forseti. Stöðuna núna varðandi verðbólgu og vaxtahækkanir verður að skoða í því samhengi að það hafa aldrei fleiri keypti sína fyrstu íbúð en á árunum 2020 og 2021. Aðstæður þá voru góðar. Það var talað um að tími verðtryggðra lána væri liðinn. Tveimur árum seinna er verðbólgan 10% og stýrivextir Seðlabankans tæplega 9%, standa í 8,75%. Nú er ekki búist við því að markmið Seðlabankans um 2,5% verðbólgu náist fyrr en árið 2027. Unga fólkið sem keypti fyrstu íbúðina árið 2021 býr ekki lengur í lágvaxtalandi. Því fer fjarri, við erum nær því að vera Evrópumeistarar í vaxtahækkunum. Verðbólgan er víða en eftir stendur að vextir á Íslandi hafa hækkað margfalt á við önnur ríki þar sem verðbólgan er svipuð. Það er kostnaðurinn við hinn séríslenska gjaldmiðil. Þetta nefni ég sérstaklega núna þegar hæstv. fjármálaráðherra labbar hér inn í salinn. „Vandi okkar er sá að við höfum dálítið tapað trú fólks á að við náum verðbólgunni niður. Það verður að breytast“, sagði hæstv. fjármálaráðherra þegar hann kynnti fjármálaáætlun sína fyrir árin 2024–2028. Vandi almennings er að þetta mat fjármálaráðherra er rétt. Skilaboð Sjálfstæðisflokksins í síðustu kosningum voru að flokkurinn byði þjóðinni land tækifæranna. Stöðugleikinn var það sem gerði Ísland að landi tækifæranna og kjósendur höfðu samkvæmt formanni flokksins val um stöðugleika eða óvissuferð. Fjármálaráðherra minnti þá á það að tugþúsundir Íslendinga væru með lægri afborganir vegna þess að vextir væru lágir. Skilaboðin voru jafnframt þau að þessi staða væri engin tilviljun. Þessar tugþúsundir Íslendinga finna núna harkalega fyrir því að óvissuferðin var þegar allt kom til alls í boði Sjálfstæðisflokksins og efnahagsstjórnar hans. Í síðasta fjárlagafrumvarpi blasti við að ríkisstjórnin og hæstv. fjármálaráðherra sérstaklega ætlaði sér einfaldlega ekki að taka þátt í baráttunni gegn verðbólgu. Seðlabankastjóri og allir álitsgjafar sögðu hið sama um það frumvarp, að það gerði baráttuna við verðbólgu erfiðari. Viðreisn lagði þá mikla áherslu á að fjárlagafrumvarpið næði því fram að berjast með Seðlabankanum og gegn verðbólgu. Við lögðum fram nokkrar breytingartillögur. Við vorum ein um hagræðingartillögur, m.a. um það að skuldir ríkisins yrðu lækkaðar um 20 milljarða strax á þessu ári, við vorum með tillögur um fækkun ráðuneyta, við lögðum fram tekjuöflunartillögur um hækkun veiðigjalda, um hækkun kolefnisgjalds sömuleiðis, og við lögðum fram tillögur til að mæta veruleika ungs fólks og tekjulágs fólks í þessum aðstæðum núna með hærri vaxta- og húsnæðisbótum og barnabótum. Tekjur okkar voru hærri en gjöld. Allar voru þessar tillögur Viðreisnar felldar og fjárlögin enduðu í 120 milljarða mínus í því ástandi sem við erum núna. Vaxtakostnaður er þriðji stærsti útgjaldaliður ríkisins sem hefur auðvitað áhrif á getu ríkisins til að fjárfesta í innviðum og þjónustu fyrir fólkið í landinu. Þessi vaxtakostnaður sýnir kannski að ríkið er þar í svipaðri stöðu og heimilin. Lán ríkisins eru að verða dýrari. Í fjármálaáætlun segir núna, og reyndar það sem blasti líka við þegar vorum að fjalla um fjárlögin, með leyfi forseta: „Minni halli dregur einnig úr þörf Seðlabankans á að hækka stýrivexti.“ Þrátt fyrir að samhengið sé augljóst þá gerist lítið sem ekkert. Það er verið að tala um aðgerðir einhvern tíma seinna, mögulega og seinna. Fyrir síðustu kosningar sagði hæstv. fjármálaráðherra, með leyfi forseta: „Við þurfum öll að borga fyrir ábyrgðarleysi með hærri afborgunum um mánaðamótin, í hærri sköttum á launaseðlinum og í hærra verði á kassanum úti í búð.“ Og allt er þetta því miður að ganga eftir því að ábyrgðarleysi hefur afleiðingar og það kostar. Því finna heimilin og fyrirtækin í landinu fyrir núna. Þau greiða hátt gjald fyrir þetta ábyrgðarleysi.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir ágætisumræðu hér við þessa munnlegu skýrslu um stöðu efnahagsmála. Ég verð nú að játa það að á köflum þá rifjaðist upp fyrir mér gamalt spakmæli sem segir að fyrir hverja þúsund sem slá í greinar hins illa er aðeins einn sem ræðst á ræturnar. Þetta segi ég vegna þess að ég hef heyrt mikið talað um slæmar afleiðingar verðbólgu hér í dag en ég hef heyrt miklu minna rætt um raunverulegar aðgerðir sem geta gagnast í baráttunni gegn verðbólgunni. Ég heyri ræður eins og þá sem var hér síðast flutt um það að allt sé þetta Sjálfstæðisflokknum að kenna. Þingmenn Viðreisnar þreytast ekki á að rifja upp síðustu kosningabaráttu sem þeir virðast enn vera sleikja sárin eftir og eru bara fastir þar, á árinu 2021 heyrist mér, og  Þegar við skoðum stöðu ríkisfjármálanna þá er engum blöðum um það að fletta að staða ríkisfjármálanna á Íslandi er sterk. Það er alveg sama hvaða mælikvarða við notum. Skuldahlutföllin eru auðvitað ágætismælikvarði. Það er ekki tilviljun að við fengum nýlega jákvæðar horfur á lánshæfismat ríkisins. Kjör ríkisins á innlendum markaði hafa verið ágæt og lánstraustið þar með. Það endurspeglast á markaði. Við erum með fjármálaáætlun um að ná heildarjöfnuði á næstu árum og erum að koma af miklum krafti út úr heimsfaraldrinum. Við erum með nýlegt álit frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum um að afkoma ríkisfjármálanna á þessu ári sé að styðja ágætlega við markmið um að draga úr verðbólgu. Seðlabankinn verður síðan að teljast bera mesta ábyrgð á verðstöðugleika í landinu. Það er hans meginhlutverk að gæta að verðgildi peninganna. Bankinn hefur þar með sömuleiðis töluverða ábyrgð þegar kemur að því að stilla af væntingar um þróun verðbólgunnar en hann getur auðvitað ekki sveiflað neinum töfrasprota og framkallað niðurstöðu sem er æskileg. Það þarf margt að spila með. Hér virðist vera mjög viðkvæmt umræðuefni að ræða um þróun launa í landinu, þ.e. þá staðreynd að laun eru að jafnaði að hækka mun meira að nafnvirði á Íslandi en annars staðar. Þetta er ofsalega viðkvæmt mál. Þá fara menn að tala um að fólk þurfi jú að geta náð endum saman og eiga til hnífs og skeiðar o.s.frv. En af hverju er verið að ræða þetta? Það er vegna þess að Ísland sker sig úr í samfélagi þjóðanna hvað þetta snertir. Og það er fleira sem fylgir, það er vaxtastigið og verðbólgan. Við viljum skila því hér inn í þessa umræðu undir lok hennar frá ríkisstjórninni að við ætlum að berjast áfram gegn verðbólguhorfunum og við ætlum að ná tökum á verðbólgunni. Við munum beita ríkisfjármálunum, annars vegar til að verja þá sem eru í viðkvæmri stöðu og hins vegar til þess að ná niður verðbólgunni með öðrum þeim stjórntækjum sem við höfum lögfest, t.d. fyrir Seðlabankann. Við sendum líka út ákall til vinnumarkaðarins 

Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þetta um of en þó vil ég segja nokkur orð vegna þess að ég tók þátt í meðförum þessa máls en var svo erlendis þegar það var afgreitt úr nefnd og kom ekki að umræðu í 2. umr. heldur. Þetta frumvarp er byggt að miklu leyti á skýrslu svokallaðrar úttektarnefndar sem var falið að meta reynslu af starfi peningastefnunefndar, fjármálastefnunefndar og fjármálaeftirlitsnefndar í kjölfar sameiningar Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins. Það er vissulega margt gott í þessu frumvarpi. Ég verð þó að nefna að þegar mælt var fyrir frumvarpinu lá fyrir að beðið var eftir skýrslu ytri matsnefndar þriggja óháðra sérfræðinga sem var áskilið í lögum um sameininguna. Það er algerlega ljóst að það hefði verið betra að doka með þetta frumvarp þangað til sú skýrsla hefði birst og alls ekki útilokað að frumvarpið hefði tekið einhverjum breytingum þegar það var lagt fram, ef það hefði verið gert. Þótt báðar skýrslurnar telji reyndar að nokkuð vel hafi tekist til við sameininguna og báðar fjalli um nauðsynlegar breytingar á sérstaklega fjármálaeftirlitsnefnd, þá fjallar ytri matsnefndin líka talsvert um núverandi stjórnendastrúktúr og að hann sé ekki heppilegur til lengri tíma. Það felist áhætta í honum og hann setji of mikla áhættu á hendur eins manns. Þegar það er sagt þá held ég að það sé ljóst að frumvarpið styrkir kannski þennan strúktúr enn frekar. En það er vissulega rétt að það skýrir ábyrgðarkeðjuna og kannski má segja frumvarpið formgeri hina raunverulegu ábyrgð. Ég tel líka eðlilegt að meiri hluti fjármálaeftirlitsins færist frá ytri matsnefndarfólki, meiri hlutinn sem sagt, og inn til Seðlabankans og það er líka gott að fela nefndinni stærra stefnumótandi hlutverk þannig að það sé meira í takt við hinar nefndirnar. En í ljósi þess hversu gríðarlega mikilvægu hlutverki Seðlabankinn gegnir og öllum ætti að vera það ljóst í núverandi efnahagsþrengingum þá finnst mér að nefndin hefði átt að senda frumvarpið aftur til ráðuneytisins til frekari vinnslu þar sem tekið hefði verið tillit til og skoðað hvaða ábendingar koma frá ytri matsnefndinni. Þess vegna ákvað ég að vera ekki á þessu nefndaráliti og að óbreyttu mun ég ekki greiða atkvæði með þessu frumvarpi.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd utanríkismálanefndar fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um kaup á færanlegu neyðarsjúkrahúsi fyrir Úkraínu. Með tillögunni er utanríkisráðherra falið að festa kaup á færanlegu neyðarsjúkrahúsi til notkunar fyrir særða hermenn og færa úkraínsku þjóðinni. Tillagan er flutt sameiginlega af formönnum allra stjórnmálaflokka sem eiga fulltrúa á Alþingi og undirstrikar þá þverpólitísku samstöðu sem ríkt hefur um stuðning við Úkraínu frá því að innrás Rússa hófst 24. febrúar 2022. Í greinargerð með tillögunni kemur m.a. fram að brýn þörf sé á færanlegum neyðarsjúkrahúsum fyrir særða hermenn í Úkraínu og að Vólódímír Selenskí forseti hafi sérstaklega óskað eftir stuðningi Íslands í þeim efnum á fundum með forsætisráðherra í Kænugarði 14. mars og í Helsinki 3. maí sl. Slíkt sjúkrahús gagnast særðum hermönnum á vígvellinum en þar væri einnig hægt að sinna almennum borgurum eftir atvikum. Slíkt sjúkrahús væri einnig hægt að nýta eftir að átökum lýkur. Utanríkismálanefnd leggur áherslu á öflugan stuðning Íslands við Úkraínu og þá ríkjandi stefnu að framlag Íslands til landsins sé hlutfallslega sambærilegt að umfangi við það sem önnur Norðurlönd leggja af mörkum. Hvað stuðning við Úkraínu varðar hér á vettvangi Alþingis vill sá sem hér stendur vísa til ályktunar Alþingis frá 23. mars sl., um hungursneyðina í Úkraínu, Holodomor, en Alþingi lýsti því yfir að hungursneyðin í Úkraínu, sem stóð yfir frá 1932 til 1933, hafi verið hópmorð. Þó að sú ályktun fjalli um atburði sem áttu sér stað fyrir tæpum 90 árum síðan þá kallast hún á við nútímann að því leyti að slík skilaboð um voðaverk fyrri tíma geta styrkt viðleitni alþjóðasamfélagsins til að tryggja framgang og vernd grundvallarmannréttinda og frelsis. Þá skal nefnt að utanríkismálanefnd hefur lagt fram tillögu til þingsályktunar um ólöglegt brottnám úkraínskra barna af hernumdum svæðum rússneska hersins í austanverðri Úkraínu og kemur tillagan væntanlega til umræðu hér í þingsal síðar í vikunni. Herra forseti. Framsögumaður ítrekar þverpólitíska samstöðu um öflugan stuðning við Úkraínu innan utanríkismálanefndar, hér á Alþingi og í samfélaginu öllu. Nefndin leggur til að tillagan um kaup á færanlegu neyðarsjúkrahúsi fyrir Úkraínu verði samþykkt. Undir nefndarálitið rita, auk þess sem hér stendur, Diljá Mist Einarsdóttir, Guðrún Hafsteinsdóttir, Jakob Frímann Magnússon, Jóhann Friðrik Friðriksson, Logi Einarsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Teitur Björn Einarsson og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir. Þá lýsir Gísli Rafn Ólafsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, sig samþykkan álitinu.

Herra forseti. Ég kem hingað upp til að lýsa yfir eindregnum stuðningi þingflokks Samfylkingarinnar við þetta góða mál sem er flutt af formönnum allra flokka sem eiga sæti á Alþingi og þar með talið hv. þingmanni Samfylkingarinnar, Kristrúnu Frostadóttur. Það hefur auðvitað verið mjög ánægjulegt frá því að þetta hryllilega stríð hófst að skynja hversu einhuga stuðning við úkraínsku þjóðina má finna hér í þinginu og meðal almennings og það er mjög mikilvægt að tryggja áframhaldandi víðtækan stuðning bæði hér og erlendis. Varðandi þetta tiltekna mál þá hefur komið fram að það er brýn þörf á færanlegu sjúkrahúsi sem verður það fjórða sem verður reist í Úkraínu en áður hafa þrjú verið fjármögnuð, að mér skilst. Þjóðaröryggi okkar Íslendinga byggist ekki síst á veru okkar og þátttöku í NATO en sem lítil, herlaus þjóð þá komum við ekki að stuðningi við Úkraínumenn með vopnum eða hergögnum. Okkar framlag er og á að vera í gegnum mannúðarstarf fyrst og fremst og með því að halda hátt á lofti þeim gildum sem vestræn ríki hafa komið sér saman um. Í þeim skilningi kemur þetta stríð okkur við. Og þótt það sé sannarlega úkraínska þjóðin sem blæðir fyrst og fremst skulum við ekki gleyma því að það beinist einnig gegn okkar dýrmætu gildum um lýðræði, frelsi, jafnrétti og þau verðum við og skoðanasystkini okkar einfaldlega að verja út í ystu æsar.

Virðulegi forseti. Það er sannur heiður að vera hér á Alþingi að taka þátt í því að færa úkraínsku þjóðinni gjöf frá þeirri íslensku í formi færanlegs neyðarsjúkrahúss, gjöf sem mun bjarga mannslífum þeirra sem særast í baráttunni fyrir lýðræði í Evrópu, gjöf sem mun tryggja að þær hetjur sem berjast fyrir lýðræðislegri framtíð Evrópu fái tækifæri til þess að koma heim til fjölskyldna sinna. Hernaður er okkur Íslendingum framandi enda erum við friðelskandi og herlaus þjóð. Við höfum sem betur fer litla innsýn í þær skelfilegu birtingarmyndir sem hernaður leiðir af sér. Þar skiptir hver mínúta máli og því mikilvægt að aðgengi að bráðasjúkrahúsþjónustu sé sem næst vígvellinum. Færanlegt neyðarsjúkrahús er því mikilvægt tól til að tryggja framtíð þeirra sem særast. Það að geta fært sjúkrahúsið til eftir því hvar vígvöllurinn er hverju sinni er mikilvægt til þess að draga úr þeim tíma sem það tekur að koma særðum hetjum undir læknishendur. Það er sönn ánægja að á bak við þingsályktun þessa standa allir flokkar á Alþingi og er það sönn trú mín og von að hið sama gildi um alla hv. þingmenn, að við sýnum það í verki að öll íslenska þjóðin stendur með frændum okkar í Úkraínu í baráttu þeirra gegn þeim sem vilja afnema lýðræði í Evrópu. Virðulegi forseti. Slava Ukraini.

Virðulegi forseti. Í dag eru liðnir 460 dagar frá innrás Rússa í Úkraínu. Við fordæmum áfram harðlega stríðsrekstur Rússlands gegn frjálsu og fullvalda ríki. Innrásin brýtur í bága við alþjóðalög og hefur kollvarpað öryggisumhverfi í vestrænum heimi. Við Íslendingar getum sagt að stærð sé afstæð í alþjóðlegu samhengi. Stuðningur Íslands við Úkraínu hefur verið sterkur og höfum við eftir fremsta megni veitt Úkraínu táknrænan og fjárhagslegan stuðning og nú ályktar Alþingi að fela utanríkisráðherra að festa kaup á færanlegu neyðarsjúkrahúsi til notkunar fyrir særða hermenn og almenna borgara. Er það í anda þess mannúðarstarfs sem við Íslendingar höfum lagt áherslu á. Forseti Úkraínu óskaði eftir umræddum stuðningi á fundi með forsætisráðherra Íslands, Katrínu Jakobsdóttur, í Kænugarði og ítrekaði beiðni sína á fundi þeirra í Helsinki. Við erum að svara kallinu. Virðulegi forseti. Samstaða um stuðning við Úkraínu hér á Alþingi er þverpólitísk. Það eru formenn allra flokka sem sæti eiga á Alþingi sem koma að tillögunni og vænti ég þess að hún verði samþykkt hér á næstu dögum. Stuðningur okkar hefur verið sambærilegur að umfangi og önnur Norðurlönd leggja af mörkum og mikilvægt að svo verði áfram. Það þarf enginn að velkjast í vafa um það að við Íslendingar stöndum með gildum okkar og áherslum. Æðsti réttur sérhverrar manneskju er rétturinn til lífs, frelsis og öryggis. Með þessu verkefni gefst okkur tækifæri á að lina þjáningar fórnarlamba þessa hræðilega stríðs. Ég vil að lokum, herra forseti, lýsa yfir eindregnum stuðningi Framsóknar við málið og vænti þess að það verði samþykkt í þingsal samhljóða.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með félögum okkar hér á þinginu um að hér er mál þeirrar tegundar sem ber að fagna. Allt litrófið sameinast og allir leggjast á eitt og slík samstaða um málin mætti gjarnan vera daglegt brauð en það er ánægjulegt þegar svo er að allir eru sammála og leggjast á árarnar eins og gert hefur verið, held ég megi segja, í öllu er varðar Úkraínuinnrásina. Um leið og við lýsum enn og aftur eindregnum stuðningi við málið, formenn allra flokka og þingmenn allra flokka, og eftir því sem ég best veit þá er þetta eitt af því fjölmarga sem gert hefur verið, þingið og ráðuneytin hafa lagst á eitt við margháttaða aðstoð, þá finnst mér rétt að skýra frá að það hafa fyrirtæki líka gert, til að mynda Össur sem hefur lagt heilmikið til af hjálpartækjum af ýmsum toga og hefur gert frá því að stríðið hófst og gerir enn. Við fórum tveir þingmenn á fund forsvarsmanna Össurar fyrir nokkrum mánuðum síðan og hlutuðumst til um enn meira framlag og þetta er eitt af fjölmörgum fyrirtækjum sem hafa litið á það sem sjálfsagðan hlut að veita alla þá aðstoð sem mögulegt er. Svo mun vonandi áfram verða þó að öll eigum við væntanlega þá von sameiginlega að endir verði bundinn á þetta óskaplega stríð svo fljótt sem verða má. Ég ætla bara að nota tækifærið og vona að þessi samhljóða skilaboð okkar til þeirra sem eiga um sárt að binda verði tíðari hér í þingsal. Um leið og við förum ekki að blanda saman eymd margra sem hér búa þá skyldum við einsetja okkur það að um leið og við veitum mikilvægt framlag til þróunarlanda og við veitum hér, held ég, allt að þúsund manns á mánuði skjól frá ömurlegum aðstæðum, hvort sem það er í Úkraínu eða Venesúela eða annars staðar frá, þá skulum við halda áfram að reyna að ná taktinum í því sem eru sannarlega þörf framfaramál og til stuðnings þeim sem erfiðast eiga með að lifa mannsæmandi lífi hér sem þar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta velferðarnefndar fyrir nefndaráliti í 857. máli, aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum fyrir árin 2023-2027. Undirbúningur þingsályktunartillögunnar sem nefndarálitið fjallar um hefur staðið yfir síðastliðin ár. Það má segja að fyrsti áfanginn í vinnunni hafi verið unninn í desember 2020 þegar haldið var geðheilbrigðisþing þar sem fjöldi fólks tók þátt í umræðum með fulltrúum samtaka og stofnana sem koma að geðheilbrigðismálum. Niðurstöður þeirrar vinnu voru nýttar við gerð þingsályktunartillögu um stefnu í geðheilbrigðismálum til ársins 2030, sem samþykkt var á Alþingi 15. júní 2022. Í febrúar það sama ár var starfshópur skipaður sem hafði það hlutverk að fylgja eftir þingsályktun um stefnu í geðheilbrigðismálum til ársins 2030 og samanstóð af helstu hagaðilum í geðheilbrigðismálum á landsvísu. Þingsályktunartillaga þessi um aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum fyrir árin 2023-2027 er byggð á niðurstöðum samráðshópsins og umsögnum sem honum bárust. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti meiri hlutans sem liggur frammi sem prentað þingskjal og á vef Alþingis. Meiri hluti velferðarnefndar telur aðgerðaáætlun þessa fela í sér jákvæð og mikilvæg skref í átt að því að hrinda í framkvæmd framtíðarsýn í geðheilbrigðismálum og tryggja aðgengi að skilvirkri og notendamiðaðri geðheilbrigðisþjónustu. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill meiri hluti velferðarnefndar árétta eftirfarandi sérstaklega: Nefndin fjallaði sérstaklega um batamiðaða nálgun í geðheilbrigðismálum, en við umfjöllun málsins komu fram sjónarmið á þá leið að réttara væri að leggja minni áherslu á sjúkdómsgreiningar og að frekar yrði litið á andlegar áskoranir sem skiljanleg viðbrögð við óeðlilegum aðstæðum. Við umfjöllun málsins kom fram að krafa um sjúkdómsgreiningar væri sterk í geðheilbrigðisþjónustu en varast þyrfti að sjúkdómsvæða geðrænar áskoranir og tilfinningalegt álag notenda. Þá var rætt um ávísanir og notkun geðlyfja, en fram komu sjónarmið um að taka þyrfti tillit til meðferð notenda á slíkum lyfjum. Meiri hlutinn bendir á í því samhengi að á meðal hlutverka embættis landlæknis er að hafa eftirlit með lyfjaávísunum og að fylgjast með þróun lyfjanotkunar, þar á meðal notkunar geðlyfja. Mikilvægt er að við framkvæmd áætlunar þessarar sé gætt að framangreindum sjónarmiðum sem fram komu í umsögnum notendasamtaka. Eru þær áherslur í samræmi við þær aðgerðir áætlunarinnar sem miða að notendasamráði og þar sem notendur koma að mati á árangri. -Aftur að hugtakinu batamiðuð nálgun. Það kom fram fyrir nefndinni að ekki lægi til grundvallar sameiginlegur skilningur á því hugtaki. Fram kom fyrir nefndinni að heilbrigðisráðuneytið leitast við að nota sambærilegar skilgreiningar og þær þjóðir sem íslensk stjórnvöld vinna mest með og þar eru skilgreiningar Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar lagðar til viðmiðunar en í skýrslu stofnunarinnar frá 2021, um leiðbeiningar um geðheilbrigðisþjónustu í nærumhverfi, er einmitt fjallað um batamiðaða nálgun. Í ljósi ábendinga og umfjöllunar fyrir nefndinni beinir meiri hlutinn því til heilbrigðisráðuneytis að unnið verði að samræmingu eða að því að koma á sameiginlegum skilningi allra sem starfa að geðheilbrigðismálum á hugtakinu batamiðuð nálgun í geðheilbrigðisþjónustu, enda er mikilvægt að sameiginlegur skilningur sé til grundvallar. Bendir nefndin á að geðráð, sem stofna á samkvæmt aðgerð 3.A.1, geti verið æskilegur vettvangur fyrir vinnu til sameiginlegs skilnings. Þá fjallaði nefndin um mönnun í geðheilbrigðiskerfinu og mikilvægi þess að mönnun sé þverfagleg og í samræmi við þjónustuþörf á hverju stigi geðheilbrigðisþjónustu. Við meðferð málsins var m.a. bent á að þær fagstéttir sem starfa í geðheilbrigðisþjónustukerfinu gegna mikilvægu hlutverki í að veita bæði aðstandendum og notendum gagnreynda heilbrigðisþjónustu. Í greinargerð þingsályktunartillögunnar kemur m.a. fram að sjónum sé beint að því að meta mönnun í geðheilbrigðisþjónustu í samræmi við hlutverk og verkefni á öllum stigum, en einnig að skilgreina hvaða hæfni starfsfólk þurfi að búa yfir á hverju þjónustustigi á hverjum stað. Meiri hlutinn leggur á það áherslu að þær þrjár aðgerðir sem lúta sérstaklega að mönnun nái fram að ganga. Auk þess telur meiri hlutinn mikilvægt að unnið verði að því að hæfniviðmið verði útgangspunktur í starfsauglýsingum heilbrigðisstofnana. Þá fjallaði nefndin sérstaklega um kandídatsár sálfræðinga með hliðsjón af reglugerð þar að lútandi og ábendingum sem bárust nefndinni. Við meðferð málsins komu fram sjónarmið þess efnis að bráðabirgðaákvæði reglugerðarinnar hefði í för með sér að þeir sálfræðingar sem hefja störf á vinnumarkaði hefðu ekki þá reynslu og þekkingu sem æskileg væri til sjálfstæðra starfa, en sem þeir hefðu annars haft ef þessi hópur hefði aðgang að verklegri þjálfun, svokölluðu kandídatsári. Meiri hlutinn bendir á að aðgerð 2.B.1 miðar að því að sérnám heilbrigðisstétta í geðheilbrigðisfræðum verði fullfjármagnað, þar á meðal kandídatsár sálfræðinga, og er tilgangur aðgerðarinnar að tryggja uppbyggingu og þróun þekkingar í fræðunum. Framkvæmdin gengur út á uppbyggingu og fjármögnun ákveðins fjölda stöðugilda í geðhjúkrun, geðlækningum og klínískri sálfræði í samstarfi við háskóla og heilbrigðisstofnanir. Meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið sem fram komu við meðferð málsins hvað varðar þennan þátt aðgerðaáætlunarinnar varðar og leggur sérstaka áherslu á mikilvægi þess að kandidatsári í sálfræði verði komið á sem fyrst. Nefndin fjallaði um geðheilbrigðisþjónustu fyrir viðkvæma hópa, sem var töluvert komið inn á í umfjöllun nefndarinnar og hjá þeim gestum sem komu fyrir nefndina. Í aðgerð 2.C.1 í aðgerðaáætluninni er kveðið á um að verkefnahópur skilgreini hlutverk og verkefni veitenda geðheilbrigðisþjónustu, greini samfellu og skort þar á og komi með áætlun um aðgerðir til úrbóta. Í umsögnum og á fundum nefndarinnar komu fram ábendingar varðandi þennan lið. Meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið sem komu fram við meðferð málsins og telur mikilvægt að geðheilbrigðisþjónusta sé aðgengileg öllum og að sérstaklega verði tekið tillit til viðkvæmra hópa við framkvæmd áætlunarinnar. Á það ekki einungis við fatlað fólk heldur aðra viðkvæma hópa sem nýta sér geðheilbrigðisþjónustu og eru þær áherslur meiri hlutans í samræmi við þá áherslu á að fólk fái þjónustu í takt við sínar þarfir. Þá bendir meiri hlutinn á að í greinargerð er rakið að setja þurfi í forgang að þróa og samþætta nánar tiltekna þjónustuferla, svo sem fyrir einstaklinga með taugaþroskaröskun eða tvígreiningar eins og fíkn og alvarlegan geðvanda, fyrir hópa innflytjenda eða fólk með langvinnan alvarlegan heilsuvanda. Meiri hlutinn undirstrikar að mikilvægt sé að útrýma gráu svæðunum við veitingu geðheilbrigðisþjónustu og beinir því til ráðuneytisins og framkvæmdaaðila áætlunarinnar að það verði gert og einmitt undir þessari aðgerð, 2.C.1. Þá aðeins um breytingartillögur nefndarinnar. Þær eru svo sem ekki umfangsmiklar en meiri hluti nefndarinnar leggur í fyrsta lagi til þá breytingu á frumvarpinu að við samstarfsaðila aðgerðar 1.A.1 bætist embætti landlæknis. Sú aðgerð snýst um sérhæfða þjónustu í barneignarferlinu og þjónustu við verðandi foreldra og foreldra með ung börn. Fram kemur í umsögn embættis landlæknis að það hafi leitt norrænt samstarfsverkefni á vegum norrænu ráðherranefndarinnar sem bar heitið „1000 fyrstu dagarnir“ og tekur embættið nú þátt í áframhaldandi norrænu samstarfi á grundvelli þess. Verkefnið beinist einkum að því að skoða núverandi stöðu og tækifæri til umbóta í meðgönguvernd, ung- og smábarnavernd, leikskólum og dagvistun til að styðja sem best við geðheilsu ungra barna. Búið er að taka saman mikið efni þessu tengt en til þess að tryggt sé að sú þekking og ráðleggingar sem mótaðar voru við þá vinnu séu hafðar til hliðsjónar við framkvæmd aðgerðar 1.A.1 er lagt til að embætti landlæknis verði tilgreint sem samstarfsaðili þeirrar aðgerðar. Þá er lögð til breyting á samstarfsaðila í aðgerð 1.B.1. Samhliða innleiðingu samræmds verklags á heilbrigðisstofnunum um mat á sjálfsvígshættu er mikilvægt að byggja upp samstarf við félagsþjónustu og lögreglu á þessu sviði. Þannig bætist við sveitarfélög, dómsmálaráðuneyti og lögregluembættin sem samstarfsaðilar. - Þessar tvær breytingar eru einu efnislegu breytingarnar en síðan leggur meiri hlutinn til nokkrar breytingar sem eru tæknilegs eðlis og þarfnast ekki skýringar. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti hv. velferðarnefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir nefndarálit meiri hlutans rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Ásmundur Friðriksson, Guðrún Hafsteinsdóttir, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Jódís Skúladóttir, Oddný G. Harðardóttir og Óli Björn Kárason.

Herra forseti. Þjóðin veit að það þarf að gera stórátak í þessum málefnum, geðheilbrigðismálum, en það er eins og meiri hlutinn á þingi hafi ekkert frétt af því, hafi ekki frétt af löngum biðlistum, hafi ekkert frétt af úreltu húsnæði og að margir upplifi bara fordóma í þessum málaflokki. Hvers vegna segi ég að það sé eins og meiri hlutinn hafi ekki frétt af því? Það er vegna þess að ef maður skoðar fjármögnun verkefnisins þá á að setja baunir í það núna fyrsta árið, nokkrar baunir, aðeins fleiri á næsta ári. Það verður ekki fyrr en á næsta kjörtímabili sem á að setja alvöru peninga í þennan málaflokk. Ég verð bara að segja það að ég hefði talið réttara að vera með lágstemmdari þingsályktunartillögu um aðgerðaáætlun þegar það eru ekki settir meiri fjármunir í þetta, þegar menn tala ekki um einhverja ákveðna forgangsröðun. Þetta er einfaldlega í mjög miklu ósamræmi við annað sem er í gangi í samfélaginu. Jú, jú, það má eflaust nýta 150 milljónir til góðra verka, fjármagnið á þessu ári. En ef við skoðum bara það sem fer í úrbætur í húsnæði Seðlabankans, hvað er það mörgum sinnum hærri upphæð? Er það tífalt eða er það tuttugufalt hærri upphæð? Þetta mál - þá er ég ekki að segja að textinn sjálfur sé ekki fallegur, mjög gott um hann að segja og allt það, en þeir fjármunir sem stefnt er á að setja í þennan málaflokk lýsa ekki þörfinni eða því að það eigi að gera eitthvað í samræmi við þessa tillögu. Ég vil bara segja að í þessari þingsályktunartillögu fara ekki saman þeir fjármunir og það mikla orðskrúð sem felst í henni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurjóni Þórðarsyni andsvarið. Ég varð ekki vör við neina spurningu í andsvarinu. Það sem ég vil þá draga saman á þessum tveimur mínútum sem ég hef hér er kannski sá hugur og það samstarf sem maður sér að er komið í gang á bak við aðgerðirnar hverja og eina. Mér fannst það skila sér mjög vel inn í vinnu velferðarnefndar. Maður fann að það er fólk sem er byrjað að vinna verkefnin og er tilbúið að vinna í þeim áfram og láta þessar aðgerðir verða að veruleika. Mörg þessi verkefni sem þarna eru tengjast ýmiss konar samráðsverkefnum sem nú þegar eru í gangi. Nægir að nefna t.d. þessa breytingartillögu um aukið samstarf heilbrigðisstofnana, sveitarfélaga og lögregluembættanna um forvarnir gegn sjálfsvígum. Tillagan um breytingu á þeirri aðgerð skilaði sér til nefndarinnar vegna þess að það er byrjað að vinna þetta verkefni. Þessi vinna er í gangi og það er farið að sýna sig hvernig þarf að þétta samstarfið enn frekar. Það eru svo auðvitað mjög mikilvæg verkefni hérna eins og t.d. þetta norræna verkefni um fyrstu þúsund dagana sem er búið að fjárfesta í og er hér verið að koma til framkvæmda með því að tengja það aðgerðum sem styðja við börn og foreldra á fyrstu þúsund dögum barnanna og svo mætti lengi telja.

Herra forseti. Það var auðvitað engin spurning í þessu stutta innleggi mínu hérna, ég er bara að upplýsa þjóðina um það að þessi þingsályktunartillaga um aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum er ekki fjármögnuð fyrr en á næsta kjörtímabili þannig að þessi fögru orð hér um að það eigi að gera allt fyrir alla eru ekkert í samræmi við þá fjármuni sem settir eru inn í þessa áætlun. Við erum með langa biðlista. Við erum með úreltan húsakost og margir upplifa fordóma. Maður spyr bara: Hvaða augum líta þingmenn þetta verkefni? Jú, það kemur fram í fjármögnuninni. Það á nánast ekkert að gera á yfirstandandi kjörtímabili en svo er miklum áætlunum varpað fram í framtíðinni. Mér finnst að menn ættu þá að vera hérna með hófstilltari áætlun ef meiri peningar en þetta eru ekki til. Við í Flokki fólksins teljum bara áherslurnar í samfélaginu ekki réttar. Við erum að fara með hátt í 20 milljarða í byggingu ríkisbanka en það er ekki hægt að setja peninga í þennan málaflokk, sem þjóðin veit að grætur á peninga. Ég held þessa ræðu til þess að reyna að opna augu stjórnarinnar fyrir því að setja fjármuni í aðkallandi verkefni en ekki einhver gæluverkefni, glyshallir og mammonshallir sem Framsóknarmenn, jafnvel utan af landi, setja í forgang. Það er ótrúlegt.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurjóni Þórðarsyni andsvarið og enn átta ég mig ekki á því að hann hafi lagt fram neina spurningu varðandi málið og ég átta mig heldur ekki á túlkun hans á fjármögnun aðgerðanna. Vissulega eru verkefni sem koma til framkvæmda á seinni hluta tímabilsins. Það eru líka verkefni sem eru í fullum gangi eins og ég hef farið hér yfir. Það hafa miklar framfarir orðið í geðheilbrigðismálum undanfarin ár en við Íslendingar stöndum líka eins og aðrar þjóðir frammi fyrir fjölmörgum áskorunum sem þarf að takast á við til að ná framförum í þessum málaflokki. Ef ég nefni bara dæmi um framfarir í málaflokknum þá hafa geðheilbrigðisþjónusta og snemmtæk úrræði hjá heilsugæslunni verið efld. Það hafa farið fram þarfagreiningar varðandi húsnæði og það er verið að byggja húsnæði til að þjónusta heilbrigðiskerfið og það er eitt af þeim verkefnum sem liggja fyrir og eru bara í fullum undirbúningi. Það sem við þurfum að efla enn frekar er sett fram í þessari aðgerðaáætlun og það er algerlega í samræmi við þær áherslur sem við sjáum hjá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni, t.d. um mikilvægi þess að viðeigandi og tímanleg úrræði standi fólki til boða áður en sjúkdómsástand þróast.

Forseti. Mig langar að spyrja hv. framsögumann málsins aðeins út í fjármögnunina. Það sem sló mig svolítið er að samkvæmt þessu ítarlega kostnaðarmati sem fylgdi aðgerðaáætluninni, sem var ótrúlega gott að fá í nefndinni, er gert ráð fyrir 150 millj. kr. árið 2026 í lið 4.A.3, um eflingu gagnreyndrar heilbrigðisþjónustu í nærumhverfi vegna vægs til miðlungs alvarlegs geðræns vanda, og 360 millj. kr. eiga að fara árin 2027 og 2028, en þetta er ekki endurspeglað í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar sem er stefnuplagg ríkisstjórnarinnar. Mig langaði bara að spyrja af hverju. Við lestur fjármálaáætlunar sést að það á bara að veita 100 millj. kr. í geðheilbrigðisstefnu innan heilsugæslunnar árin 2024 og 2025 og ekkert fjármagn er eyrnamerkt fyrir árin 2026–2028. Mig langaði að spyrja hv. framsögumann málsins, Líneik Önnu Sævarsdóttur, hvort hún hafi tekið eftir þessu og hvort hún sé með einhver svör við þessu. Hvar eru peningarnir sem ætlaðir eru í verkefnið út frá kostnaðarmatinu sem fylgdi aðgerðaáætluninni?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir andsvarið. Þetta er mjög mikilvæg umræða og ég held að þetta sé hlutur sem við eigum að velta mjög alvarlega fyrir okkur hérna í þinginu: Hvernig setjum við fram bæði kostnaðarmat og fjármögnun aðgerðaáætlana? Við erum orðin betri í að setja fram stefnu og aðgerðaáætlanir á ýmsum sviðum en við vorum fyrir nokkrum árum en mér finnst við ekki alveg vera búin að leysa það hvernig við stillum fjármögnuninni upp þannig að það sé bæði gagnsætt og skýrt fyrir alla sem eiga að vinna samkvæmt áætlununum. Mér finnst hins vegar mikil framför þetta kostnaðarmat sem við fengum núna og sé það sem fyrirmynd kannski til að þróa áfram. Á hinn bóginn erum við hér með fjármálaáætlun. Hún er vissulega til fimm ára en hún verður endurskoðuð eftir ár og þá kemur alltaf þessi spurning: Hvort kemur á undan, hænan eða eggið? Samþykkjum við fyrst aðgerðaáætlun með kostnaðarmati og sjáum við það þá í næstu fjármálaáætlun eða þarf fjármálaáætlun sem nú liggur fyrir að gera ráð fyrir þeim aðgerðaáætlunum sem þingið á hugsanlega eftir að samþykkja á árinu sem líður þangað til sú næsta er lögð fram? Þetta held ég að sé bara umræða sem er mjög mikilvægt að við tökum og veltum fyrir okkur. Þetta er eins langt og ég kemst með þetta að þessu sinni.

Forseti. Ég þakka svörin en mér finnst voða skrýtið að þetta stefnuplagg ríkisstjórnarinnar, fjármálaáætlun til næstu fjögurra ára, endurspegli ekki það kostnaðarmat sem fylgir með aðgerðaáætlun ráðherra og væntanlega ríkisstjórnarinnar. Það vekur alla vega ekki traust, skal ég segja, sem er miður, því að þetta er einmitt málaflokkur sem verður að gera það. Við verðum að efla traust fólks sérstaklega þegar kemur að geðheilbrigðismálum, að fólk trúi því að það sem ríkisstjórnin segist ætla að gera verði gert. En mig langar til að spyrja að öðru. Það var umræða í nefndinni og kom fram í umfjöllun í nefndaráliti meiri hlutans um kandídatsár sálfræðinga, árið eftir að sálfræðingar útskrifast, þegar þeir geta fengið þjálfun í starfi, væntanlega í opinberri heilbrigðisþjónustu, fá þjálfun í starfi áður en þeir fara svo og vinna sjálfstætt. Þetta virðist vera eina aðgerðin í aðgerðaáætluninni sem á að svara þessari þörf á mönnun innan kerfisins en það á ekki að fjármagna þetta fyrr árið 2026. Og hvar erum við í dag? 2023. Þannig að það er eftir þrjú ár sem á að fjármagna þetta kandídatsár. Mér finnst það vera algerlega galið, sérstaklega í ljósi þess að það hefur verið til reglugerð um þetta síðan 2013 um að það eigi að fjármagna þetta, sem er inni í ráðuneytinu. Það er búið að fresta henni á hverju einasta ári, þá kemur önnur reglugerð sem frestar hinni reglugerðinni um að fjármagna kandídatsár sálfræðinga og þetta er búið að gerast síðan 2013. Þetta eru ekki háar upphæðir, þetta myndi kosta um 500 milljónir, skilst mér, á ári. Þetta myndi svara að einhverju leyti þörfinni á mönnun innan kerfisins og er gríðarlega mikilvægt faglega líka. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir andsvarið. Ég byrja kannski á að halda aðeins áfram frá því áðan. Eitt er viðbótarfjármagnið sem aðgerðaáætlunin krefst. Það vantar kannski líka yfirlit yfir það hvaða fjármagn er nú þegar til staðar til að vinna að framgangi ákveðinna aðgerða. Þá að seinni spurningunni. Það eru þarna þrjár aðgerðir sem snúa sérstaklega að mönnun. Ein snýr að mönnun í samræmi við hlutverk og verkefni þjónustunnar, ein snýr að því að skilgreina hæfni starfsfólks sem veitir þjónustuna á hverju þjónustustigi og svo er ein til að tryggja sérnám heilbrigðisstétta, sem er þá sérnám fleiri stétta. Eins og hv. þingmaður kom inn á þá er í meirihlutaálitinu lögð sérstök áhersla á þetta kandídatsár sálfræðinga. Sú sem hér stendur hefur ekki nákvæma sýn á hvað fer fram á því ári, þ.e. í hverju þjálfunin felst. En að einhverju leyti skildi ég umfjöllunina í nefndinni þannig að það væri eftir ákveðin grunnvinna um hvernig framkvæmdin yrði áður en væri hægt að hefjast handa. En svo að ég svari svo beinu spurningunni um tillöguna þá mun ég skoða hana vel og hvort hún sé líkleg til að ná því að hraða þessu frekar en það sem í rauninni aðgerðaáætlunin kveður á um nú þegar og áherslurnar í nefndaráliti meiri hlutans leggja.

Forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 1. minni hluta velferðarnefndar sem er reyndar bara sú sem hér stendur. Ég fagna því að ríkisstjórnin ætli að beita sér fyrir bættri geðheilsu landsmanna. Að miklu leyti er aðgerðaáætlun um geðheilbrigðismál mjög góð. Þetta er flott aðgerðaáætlun. En það skiptir svo miklu máli hvernig þetta er gert svo að raunverulegum árangri verði náð. Aðgerðaáætlunin lítur rosalega vel út á blaði og inniheldur fögur fyrirheit sem óskandi væri að gætu orðið að veruleika. Hins vegar eru það vonbrigði að áætlunin er ekki fullfjármögnuð í fjármálaáætlun fyrir árin 2024–2028, sem er nú til meðferðar í þinginu, miðað við kostnaðarmat hennar og áætluð útgjöld til málaflokksins. Án fjármögnunar er ljóst að mörg markmið aðgerðaáætlunarinnar munu hvorki koma til framkvæmda né skila tilætluðum árangri. Það er miður því að þetta er flott aðgerðaáætlun í orðum. Undanfarin ár hefur verið ákall eftir umbótum í geðheilbrigðisþjónustu á Íslandi, sérstaklega í kjölfar samfélagslegra áhrifa Covid-19 faraldursins. Geðheilbrigðiskerfið er flókið, óaðgengilegt og biðlistar langir. Ekki er starfrækt sólarhringsbráðamóttaka sérstaklega á sviði geðheilbrigðisþjónustu, heldur þurfa andlega veikir einstaklingar að leita á sömu yfirfullu bráðamóttöku og þau sem verða fyrir slysi eða kenna sér annarra líkamlegra meina utan hefðbundins skrifstofutíma. 30. júní 2020 voru samþykkt lög nr. 93/2020 með öllum greiddum atkvæðum á Alþingi, en frumvarpið hafði það að markmiði að fella almenna sálfræðiþjónustu og önnur klínísk viðtalsúrræði undir greiðsluþátttökukerfi Sjúkratrygginga Íslands og að sú þjónusta yrði þannig veitt á sömu forsendum og önnur heilbrigðisþjónusta. Verkefnið hefur samt enn ekki verið fjármagnað að fullu. Á sama tíma og heilsugæslur landsins eru að bugast undan álagi og biðlistar eftir einföldu viðtali hjá heimilislækni eru margir mánuðir er ætlast til þess að fagaðilar á heilsugæslunum létti álagið á geðheilbrigðisþjónustu sem ekki fæst hjá sálfræðingum eða geðlæknum. Geðdeildir Landspítala og BUGL anna ekki álagi. Afleiðingarnar geta verið allt frá lakari lífsgæðum einstaklinga og yfir í þær alvarlegustu þegar fólk sér enga aðra leið færa en að taka eigið líf. Því er um að ræða grafalvarlegt mál sem er mjög brýnt að leysa sem fyrst til hagsbóta fyrir fólkið í landinu. Það er algjörlega ljóst og það var margvarað við því að aðgerðir stjórnvalda í Covid-faraldrinum og faraldurinn sjálfur myndi hafa þær afleiðingar að það yrði aukin þörf á geðheilbrigðisþjónustu í landinu. Þetta er ekkert ólíkt því sem við sáum gerast eftir hrunið. Við sáum að það var gríðarleg aukning á geðheilbrigðisvanda, heilsubresti og öðrum vandamálum í samfélaginu. Við eigum að vera búin að læra þetta og núna ættum við að vera að setja miklu, miklu meira fjármagn í að grípa fólk áður en vandinn verður orðinn of erfiður. Við erum ekki að gera það með þessari aðgerðaáætlun. Við erum ofboðslega mikið að skoða og kanna og stilla öllu upp til að gera eitthvað mögulega einhvern tímann seinna. Mesta fjármagnið er að koma á næsta kjörtímabili. Það er of seint, forseti. Það er of seint og það er ein af ástæðunum fyrir því að ég sá mér ekki fært að vera með á nefndaráliti meiri hlutans þótt ég sjái það alveg að ætlunin er góð og stefnan er góð og eins og hv. framsögumaður málsins segir, hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir, þá er þegar hafin vinna í ráðuneytinu, fullt af góðri vinnu. Ég tek undir að það er fagnaðarefni. Ég held áfram með nefndarálitið. Hugmyndafræði batamiðaðrar nálgunar byggist á mikilvægi utanaðkomandi þátta á geðheilsu einstaklinga, hvernig andleg heilsa mótast af streitu og áföllum. Það tengist beint inn í það sem ég var að tala um. Þegar við göngum í gegnum krísutímabil eins og hrunið var, eins og Covid var, þá hefur það gríðarleg áhrif á andlega heilsu sem mótast af streitu og áföllum og við eigum að vita þetta, við eigum að kunna þetta. Við eigum að tryggja það að heilbrigðiskerfið okkar sé burðugt til þess að aðstoða einstaklinga og grípa þá snemma áður en vandinn verður orðinn of stór því þá verður allt miklu erfiðara og miklu dýrara og tímafrekara. Þessi batamiðaða nálgun er ólík ríkjandi nálgun í íslenska heilbrigðiskerfinu sem er að sjúkdómsvæða andleg veikindi með áherslu á lyfjanotkun. Batamiðuð nálgun snýst um að valdefla einstaklinginn, sníða meðferðina að honum en ekki öfugt og leyfa honum að ráða för. Grundvallaratriði þessarar nálgunar er að einstaklingurinn velji sér sjálfur úrræði eftir því sem hentar honum, með aðstoð fagaðila sem styðja og veita ráðgjöf. Andlegar áskoranir geta verið eðlilegar afleiðingar af óeðlilegum aðstæðum, svo sem áföllum, ofbeldi, einelti, mismunun, jaðarsetningu og fleira. Í slíkum tilfellum er rót vandans ekki hjá einstaklingnum sjálfum, heldur í ytri aðstæðum, og spornar lyfjanotkun því að takmörkuðu leyti við vanlíðan eða andlegum áskorunum. Vissulega eru tilvik þar sem lyfjanotkun getur gert gagn eða jafnvel verið nauðsynleg, en það er mismunandi hvað hentar hverjum og einum og nauðsynlegt að fjölbreytt úrræði séu í boði. Því er ekki nóg að talað sé um batamiðaða nálgun heldur þarf að fylgja þeim orðum eftir í verki. Við þurfum að sjá það í hönnun og breytingu kerfisins, að það sé notendamiðað. Geðlyfjanotkun er töluvert meiri á Íslandi en í OECD-ríkjunum. Árið 2018 notuðu 141,4 einstaklingar þunglyndislyf á hverja 1.000 íbúa. Til samanburðar var næsta land á eftir Kanada með 110 einstaklinga á hverja 1.000 íbúa. Notkunin eykst enn jafnt og þétt á Íslandi, en árið 2021 fengu 162,5 einstaklingar á hverja 1.000 íbúa afgreidd þunglyndislyf. Kannanir benda hins vegar til þess að algengi þunglyndis á Íslandi sé 3,8–4,8%, sem er sambærilegt við hin Norðurlöndin. Lyfjanotkunin er samt mun meiri. Geðheilbrigðiskerfið á Íslandi virðist því standa hallari fæti en geðheilbrigðiskerfi á Norðurlöndunum og er verr í stakk búið til þess að takast á við geðrænar áskoranir. Heilbrigðiskerfið í heild á Íslandi hefur glímt við mikla manneklu undanfarin ár og ekki síst í kjölfar Covid-19 faraldursins. Samkvæmt greinargerð með tillögu heilbrigðisráðherra um aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum kemur fram að hlutfallslega er minna fé varið í geðheilbrigðismál á Íslandi en í nágrannalöndunum. Það gefur auga leið að þegar mannauð skortir þá eru fá önnur úrræði í boði en ávísanir lyfja. Það er nauðsynlegt að sporna við þessari þróun með hagsmuni sjúklinga að leiðarljósi. Kerfið þarf að taka mið af þörfum einstaklingsins en ekki þörfum kerfisins, annars er borin von að það skili einhverjum árangri fyrir fólkið sjálft. Mannekla leiðir til skorts á aðgengi að þjónustu, en flest sem þurft hafa að leita á heilsugæslu undanfarin ár hafa rekið sig á langa biðlista. Við slíkar aðstæður er tilhneiging til að sinna aðeins þeim sem glíma við hvað bráðastan vanda og andleg veikindi eru neðarlega á forgangslistanum. Þetta er vandi sem vindur upp á sig, því ef ekki er hægt að tækla andleg veikindi á byrjunarstigi er hætta á að þau versni, sjúklingum fjölgi og fjöldi þeirra sem glíma við erfiðari veikindi fari hækkandi. Þegar öllu er á botninn hvolft er því í raun verið að fresta vandamálunum til síðari tíma, sem eykur enn á kostnað og verður þá enn erfiðara að leysa þann vanda sem við stöndum frammi fyrir. Því er nauðsynlegt að efla aðgengi notenda að þjónustu þegar hennar er þörf. Þegar ég tala um kostnað eins og er vaninn hér í þessum þingsal, við erum alltaf að ræða kostnaðinn, þá er ég ekkert minna að tala um kostnaðinn fyrir einstaklinginn, þ.e. heilbrigðiskostnaðinn, heilsukostnaðinn sem einstaklingurinn verður fyrir. Við erum að hafa neikvæð áhrif á lífsgæði og velsæld fólks til framtíðar með því að taka ekki betur á þessum vanda. Þrátt fyrir mikla umræðu undanfarin ár um manneklu í heilbrigðiskerfinu er aðeins að finna eitt markmið í aðgerðaáætluninni um fjölgun starfsfólks og það er að fjármagna kandídatsár sálfræðinga frá árinu 2026, eftir þrjú ár. Þrjú ár, forseti. Hvernig mæta eigi auknum kröfum um aukið aðgengi að þjónustu, stærri geðteymi og batamiðaða nálgun er ráðgáta ef mönnun er ekki tryggð. 1. minni hluti, sú sem hér stendur, hefur af þessu töluverðar áhyggjur, en reynslan sýnir að áætlunum þessarar ríkisstjórnar í geðheilbrigðismálum fylgir ekki alltaf fjármagn svo þær geti komið til framkvæmda. Má þá t.d. nefna niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu, sem ég talaði um áður, sem enn er ekki fullfjármögnuð, og aðgerðaáætlun til að fækka sjálfsvígum. Fjórum árum eftir að sú síðarnefnda var lögð fram var enn stærstur hluti hennar í biðstöðu eða ekki enn kominn til framkvæmda. Telur embætti landlæknis brýna þörf á að tryggja aðgerðaáætlun til að fækka sjálfsvígum fulla fjármögnun. Ég vil líka vekja athygli á því að ekki virðist gert ráð fyrir fullri fjármögnun aðgerðaáætlunar í geðheilbrigðismálum í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar fyrir árin 2024–2028 þrátt fyrir að ítarlegt kostnaðarmat liggi fyrir. Sem dæmi má nefna að samkvæmt kostnaðarmati aðgerðaáætlunar í geðheilbrigðismálum er gert ráð fyrir 150 millj. kr. árið 2026 í lið 4.A.3, um eflingu gagnreyndrar heilbrigðisþjónustu í nærumhverfi vegna vægs til miðlungs alvarlegs geðræns vanda, og 360 millj. kr. árin 2027 og 2028. Í umsögn embættis landlæknis er enn fremur bent á að tryggja þurfi embættinu nægilegt fjármagn til að geta sinnt eftirlitshlutverki sínu með geðheilbrigðisþjónustu. Fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar fyrir árin 2024–2028 endurspeglar ekki þá kostnaðarþörf, en það á aðeins að veita 100 millj. kr. í geðheilbrigðisstefnu innan heilsugæslunnar árin 2024 og 2025 og ekkert fjármagn er eyrnamerkt fyrir árin 2026–2028. Auðvitað stenst þetta ekki, forseti, að hér sé verið að leggja fram og samþykkja aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum með kostnaðarmati sem endurspeglast ekki í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar til næstu fjögurra ára. Forseti. Í lokin þá langar mig til að segja að félagslegir þættir og lífsaðstæður hafa veruleg áhrif á geðheilbrigði. Á þetta hefur verið bent af embætti landlæknis, samtökum notenda og fleiri sérfræðingum á þessu sviði. Vandamálin byrja í mörgum tilvikum þegar við fyrstu skref lífsins. Mörg hafa ekki tækifæri á streitulausri meðgöngu og ekki tíma til að móta djúp tengsl við börnin sín, hvað þá við aðra fjölskyldumeðlimi eða vini. Hraðinn í samfélaginu verður til þess að tíma og tækifæri skortir til sjálfsskoðunar og sjálfsræktar, erfitt reynist fyrir almenning og sérfræðinga að kynna sér flókin mál og þá er tilhneiging til að sækja í skyndilausnir. Læknar hafa ekki tíma til að kynnast skjólstæðingum sínum né áfallasögu þeirra. Vegna manneklu innan heilbrigðiskerfisins, álags og tímaskorts verður nánast ómögulegt að ráðast að rót vandans og er þannig frekar leitað til lyfjamiðaðra skyndilausna. Í því samhengi er kannski ekki skrítið að fólk sæki í skyndilausnir alls ótengdar heilbrigðiskerfinu, vímuefni af ýmsu tagi, til að deyfa erfiðleikana þegar engin önnur lausn er í sjónmáli. Orsakir andlegra áskorana eru oft vegna utanaðkomandi þátta og það þarf batamiðaða samfélagslega nálgun, virkari forvarnir, aðgerðir gegn fordómum og jaðarsetningu, bæði innan og utan kerfis, og tryggja að grunnþarfir íbúa í landinu séu uppfylltar. Til að tækla þessi atriði þarf grunnþjónusta að vera til staðar og öflugt upplýsingaflæði til almennings, á tungumáli sem notendur skilja, um hvar megi sækja þjónustuna og tryggja aðgengi að henni. Það þarf að vinna að streitulausara samfélagi, að fólk geti lifað af laununum sínum og hafi meiri frítíma fyrir samveru með fjölskyldu og vinum og til að sinna hugðarefnum. Vinnumarkað og hagkerfi þarf að aðlaga að þörfum fólksins í landinu, að þörfum barna, en ekki öfugt. Félagsmál og heilbrigðismál eru tvær hliðar á sama peningi. Við náum ekki utan um þær áskoranir sem bíða okkar sem samfélag á meðan þessir tveir málaflokkar vinna ekki í takt. Að taka þessa málaflokka í sundur eins og nú er gert rímar ekki við nútímaþekkingu og nauðsynlega nálgun til að tryggja heilbrigði þjóðar til framtíðar. Forseti. Alveg í lokin langar mig að mæla einnig fyrir breytingartillögu sem er lögð fram af mér ásamt hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur, en hún hljóðar svo: „Aðgerð 2.B.1 orðist svo: Að sérnám heilbrigðisstétta í geðheilbrigðisfræðum verði fullfjármagnað án tafar.“ Það þýðir að í staðinn fyrir að bíða í þrjú ár eftir því að kandídatsár sálfræðinga verði fullfjármagnað verði það bara gert strax eins og gert var ráð fyrir í reglugerð sem er í ráðuneytinu og hefur verið þar síðan 2013. Ég vona svo innilega að það verði stuðningur fyrir breytingartillögunni í þessum sal þegar að því kemur að greiða atkvæði um málið.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka þingmanninum fyrir áhrifaríka og góða ræðu og ég tel að hún hljóti að hafa opnað augu þeirra sem hlýddu á hana fyrir því að það sé hægt að gera mun betur og við eigum að gera betur. Þá á ég ekki endilega við aðgerðaáætlunina sjálfa heldur fjármögnun á henni. Hv. þingmaður hefur tekið þátt í undirbúningi málsins. Ég rekst á þetta mál hér og sé bara mjög gott mál sem á ekkert að gera í fyrr en eftir einhver ár, miðað við þá fjármuni sem eru að fara í þetta, ekki fyrr en á næsta kjörtímabili. Það kemur mér mjög spánskt fyrir sjónir að menn vilji starfa með þessum hætti, og þess vegna er rétt að spyrja: Hvers vegna er það? Telur hv. þingmaður að þeir sem standa að þessu verklagi, skrýtna verklagi, hafi í rauninni ekki trú á því hvaða góðu afleiðingar þessi áætlun hefði ef hún væri fullfjármögnuð? Ef hún væri fullfjármögnuð þá skilaði hún jafnvel fleiru en bættri geðheilsu, sem er náttúrlega aðalatriðið í þessu fyrir þá sem þurfa á þessari þjónustu að halda, jafnvel líka efnahagslegum ávinningi og kostum fyrir samfélagið þannig að fólk nýtist til góðra verka. En auðvitað á ekki að meta alla hluti til fjár og alls ekki heilsuna. En það vaknaði sú spurning hjá mér hvort það séu mögulega einhverjir fordómar sem séu enn þá að læðast í þessum málum sem hindra það að svona gott mál fái raunverulega framgang.

Forseti. Ég þakka andsvarið. Ef ég gæti nú svarað þessu á einhvern einfaldan hátt. Jú, kannski er þetta ekkert svo flókið. Mig grunar nefnilega að staðan sé sú að það er einn maður sem situr í fjármálaráðuneytinu sem heldur utan um budduna og ég held að hann ráði því dálítið hversu mikið fjármagn fer í málaflokkana. Við sjáum það að þegar þingsályktunartillaga Viðreisnar var samþykkt einróma hér í þingsal á sínum tíma um að niðurgreiða sálfræðiþjónustu þá voru fagnaðarlæti og það var fögnuður víða í samfélaginu. Maður heyrði um mikið af fólki sem fylltist von þegar þessi þingsályktunartillaga var samþykkt. Það leið varla korter þangað til að hæstv. fjármálaráðherra mætti í viðtal og sagði bara: Ég ætla ekki að fjármagna þetta. Þannig að það er nokkuð ljóst hver það er sem ræður og mögulega er það vandamálið. Þegar verið er að tala um ferlana og maður veltir fyrir sér hvert faglega ferlið sé þegar verið er að ákvarða fjármagn í málaflokka - er einhver þarfagreining sem á sér stað? Er einhver fagleg þarfagreining og beiðni um fjármagn sem er byggð á þeirri þarfagreiningu? Ég held að það sé ekki þannig. Ég held að ráðherrar fái bara einhverja X tölu til sín og svo þurfa þeir bara einhvern veginn að vinna úr því. Þetta er svo galin nálgun af því að ef við eigum einhvers staðar að vera framsýn og auka lífsgæði fólks til framtíðar og spara gríðarlegan kostnað fyrir ríkissjóð á sama tíma þá er það með því að grípa snemma inn í og tryggja andlega heilsu fólks. Það bara hlýtur að vera. Það er gríðarleg skammsýni að fjármagna þennan málaflokk svona illa því þetta sparar engan pening. Engan. Þetta kostar okkur fullt.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þessa skýringu þó svo að ég eigi bágt með að trúa henni. En hvað veit ég? Ég eyði nú mestu af mínum tíma norðan heiða, kem hingað til borgarinnar og upplifi ýmsa nýja hluti. En ég gæti alveg eins trúað því að þetta risti aðeins dýpra og þetta sé bara samdóma álit, m.a. hjá forsætisráðherra, alla vega hef ég ekki heyrt nokkurn mann úr þeim ágæta flokki, Vinstri grænir segjast þeir enn þá vera, tala fyrir því að þetta mál skuli fá aukna fjármuni. Og ég gat ekki betur heyrt en að hv. þingmaður sem mælti fyrir þessu máli, Framsóknarmaðurinn hér fyrr í kvöld, segðist vera stolt yfir þessari áætlun þannig að mér finnst það vera svona heldur bratt að kenna hæstv. fjármálaráðherra einum um þetta. En ég vona svo sannarlega að þeir hafi hlýtt á þessa ræðu og þessa umræðu sem hefur farið hérna fram í kvöld, ég á ekki von á öðru, og það opni augu þeirra fyrir því að þetta lítur ekki vel út. Þetta mál lítur bara mjög illa út. Það hefur verið rætt í samfélaginu að þessi málaflokkur kalli á sérstaka athygli og við vitum að fólk hefur komið að lokuðum dyrum sem þarfnast geðhjálpar. Það er alveg ólíðandi. Ég vona svo sannarlega að það verði breyting og menn verði ekki eins stoltir af þessu og láti reyna á þessa breytingartillögu sem verður lögð fram. Það er alla vega ákveðin mótsögn í þessu, að leggja fram mikla áætlun sem á síðan að fjármagna að mestu á næsta kjörtímabili, svo á að koma enn meira stökk á því þarnæsta. Þetta er fáránlegt.

Forseti. Ég er ekki að halda því fram að fjármálaráðherra sé einn ábyrgur fyrir skorti á fjármagni í geðheilbrigðismál frekar en skorti á fjármagni í önnur málefni. Ákvarðanir sem eru teknar í fjármálaráðuneytinu hljóta að endurspegla vilja ríkisstjórnarinnar í þessum málaflokki eins og öðrum. Ég er kannski gjörn á að trúa því að það sé skammsýni sem ráði frekar en einhver mannvonska. Ég er þar sjálf, ég held að það sé gríðarleg skammsýni í því þegar verið er að ákveða fjármagn í málaflokka og auðvitað er sú skammsýni lituð af vissri hugmyndafræði sem liggur að baki hjá þeim stjórnmálaflokkum sem ráða. Mér finnst við vera alltaf að stíga skref í átt að því að bæta þennan málaflokk á einhvern hátt, að horfa á hann á heildstæðari hátt en bara alls ekki nægilega hratt og mér þykir það leiðinlegt því eins og ég sagði í minni ræðu þá þykir mér þessi aðgerðaáætlun góð. En þegar fjármagnið fylgir ekki þá er hún ekki trúverðug. Einnig finnst mér hún ekki alveg nægilega framsýn af því að þekking okkar á geðheilbrigðismálum er núna að taka rosa stökk fram á við og stefna stjórnvalda í málaflokknum verður líka að endurspegla þessa þekkingu sem við höfum og búum yfir. Hún krefst stefnubreytingar sem er mun stærri heldur en er í þessu plaggi og hún krefst fjármagns. Það munu allir græða á því, það fjármagn er fjárfesting sem mun koma til baka margfalt.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 2. minni hluta velferðarnefndar. Á því nefndaráliti er ég einn en ég vil samt taka það fram strax í upphafi að ég styð heils hugar breytingartillögu 1. minni hluta, frá Halldóru Mogensen og Oddnýju G. Harðardóttur, um að sjá til þess að sérnám heilbrigðisstétta í geðheilbrigðisfræðum verði fullfjármagnað án tafar. Það er búið að lofa þessu og það á auðvitað að standa við það. Sú aðgerðaáætlun sem hér er til umfjöllunar er byggð á áður samþykktri þingsályktun um stefnu í geðheilbrigðismálum til ársins 2030. Sú stefna tók þá mið af þingsályktun um heilbrigðisstefnu til ársins 2030 og þingsályktun um lýðheilsustefnu til ársins 2030. Að baki þessari þingsályktunartillögu liggja því að minnsta kosti þrjár þegar samþykktar þingsályktanir. Í aðgerðaáætluninni er fjallað um 27 nánar tilgreind verkefni og lagt til að heilbrigðisráðherra vinni að þeim verkefnum næstu fimm árin og að gert verði ráð fyrir verkefnunum í fjárlögum hvers árs. Jafnframt skuli uppfæra aðgerðaáætlunina árlega, líkt og tíðkast t.d. um fjármálaáætlun. Þjóðin veit að þörf er á aðgerðum til að bæta geðheilbrigðisþjónustu og það sem fyrst. Ítrekað hefur verið fjallað um hve erfitt það getur verið fyrir fólk með geðheilbrigðissjúkdóma að komast í rétt úrræði innan heilbrigðiskerfisins. Biðlistar eru langir, húsakostur úreltur og margir upplifa fordóma í núverandi kerfi. Því er afar mikilvægt að stjórnvöld hefjist handa sem fyrst við að efla geðheilbrigðisþjónustu. Brýnt er að þær aðgerðir sem miða að því að bæta aðgengi fólks að geðheilbrigðisþjónustu komi til framkvæmda sem fyrst. Til þess þarf fjármagn. 2. minni hluta er það minnisstætt þegar samþykkt voru lög um niðurgreiðslu sjúkratrygginga á sálfræðiþjónustu. Nánast samdægurs gaf fjármála- og efnahagsráðherra það út að lögin yrðu að öllum líkindum ekki fjármögnuð í komandi fjárlögum. Það sýnir álit þessarar ríkisstjórnar á geðheilbrigðismálum. Það rættist og það hefur verið viðvarandi verkefni stjórnarandstöðunnar að kalla eftir viðhlítandi fjármagni til niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu allar götur síðan. Hvernig er fjármögnun þeirra aðgerða sem hér er mælt fyrir um háttað? Samkvæmt samþykktri stefnu í geðheilbrigðismálum átti við gerð þessarar aðgerðaáætlunar að meta fjárhagsleg áhrif aðgerða. Ef litið er til annarra aðgerðaáætlana, svo sem stefnumótandi byggðaáætlunar eða aðgerðaáætlunar gegn hatursorðræðu, má sjá að þar er iðulega tiltekið kostnaðarmat fyrir einstakar aðgerðir. Það er ekki svo í þessari áætlun. Aðgerðir eru tilteknar, ábyrgðaraðilar tilgreindir en kostnaðarmatið vantaði inn í áætlunina þegar hún var lögð fram og rædd við fyrri umræðu. Nú fyrir skömmu, rúmum tveimur mánuðum eftir framlagningu áætlunarinnar, barst velferðarnefnd skjal frá heilbrigðisráðuneytinu með tímasettu kostnaðarmati einstakra aðgerða. Það má segja að öll umfjöllun um ágæti þeirra aðgerða sem boðaðar eru falli í skuggann af því sem kemur fram í kostnaðarmati heilbrigðisráðuneytisins. Samkvæmt því er aðeins gert ráð fyrir fjármagni vegna 10 af 27 aðgerðum í fjárlögum næsta árs. Ef tekið er tillit til þess að áætlunin verði uppfærð árlega héðan í frá, má í raun segja að þessi aðgerðaáætlun geri aðeins ráð fyrir að 10 af 27 aðgerðum verði fjármagnaðar, enda má vel vera að önnur áform falli niður eða frestist þegar aðgerðaáætlunin verður endurskoðuð á næsta ári. Af þeim 6,7 milljörðum kr. sem áætlað er að þurfi til að fullfjármagna allar 27 aðgerðir þessarar áætlunar gera stjórnvöld ráð fyrir að veita 657 millj. kr. fram að næstu kosningum. 90% fjármagnsins sem þarf til að ráðast í þær aðgerðir sem þessi áætlun fjallar um verður ekki tryggt af sitjandi ríkisstjórn. Geðheilbrigðismál eru mikilvæg og mega ekki sitja á hakanum fram að næstu kosningum. Ekki er hægt að fjalla um áætlun sem þessa án þess að taka tillit til þess hvernig ríkisstjórnin hefur gengið til verka við framfylgd annarra þingsályktana. Flokkur fólksins lagði fram þingsályktunartillögu um hagsmunafulltrúa eldra fólks á síðasta kjörtímabili. Tillagan var samþykkt á Alþingi árið 2021, en með henni var stjórnvöldum falið að undirbúa og leggja fram frumvarp til laga um embætti hagsmunafulltrúa aldraðra. Ráðherra málaflokksins lét hjá liggja að stofna starfshóp um verkefnið þar til upphaflegur skilafrestur starfshópsins samkvæmt ályktuninni var liðinn. Síðan bárust þær fregnir í vor að ráðherra ætlaði ekki að fylgja ályktuninni með því að leggja fram frumvarp. Það er með öllu ótækt að ríkisstjórnin fylgi ekki samþykktum ályktunum Alþingis. Það er eins með þá þingsályktunartillögu og þessa. Með henni felst engin trygging fyrir því að ráðist verði í umræddar aðgerðir. Ráðherrar ríkisstjórnarinnar hafa þegar sýnt það í verki að ályktanir þingsins eru aðeins tillögur í þeirra augum, en ekki tilmæli. Eins og hefur komið fram þarf enginn að furða sig á því að við í þingflokki Flokks fólksins séum tortryggin úr í þingsályktunartillögur. Þessi þingsályktunartillaga er frábært mál. Þarna er verið að gera tillögu um geðheilbrigðisáætlun fyrir árin 2023–2030 en því miður, þegar við horfum á þessa áætlun, þá er þetta eins og stór fallegur konfektkassi í sellófanpappír með fallegri slaufu og fallegri skreytingu en þegar umbúðirnar fara af og við kíkjum í kassann þá eru bara örfáir molar þar og þeir molar sem þar eru eru því miður lélegir. Ófjármagnaðir. Allir góðir molarnir þar sem virkilega er hugsað um að fjármagna kerfið, fjármagna áætlunina, eru einhvers staðar í framtíðinni, settir á ríkisstjórn sem tekur við völdum eftir næstu kosningar. Eins og komið hefur fram hérna sagði hv. formaður nefndarinnar og framsögumaður nefndarálits meiri hlutans að hún væri stolt af þessari áætlun, þetta væri hin besta áætlun að hennar áliti en hún lítur þannig út að árið 2023 koma 150 milljónir, 2024 eru það 226 milljónir og 2025 280 milljónir. Síðan byrjar þetta að hækka og endar í 1 milljarði og 669 milljónum árið 2030. Ég hefði snúið þessu við. Ef við hefðum verið að byrja á 1,6 milljörðum hefði ég sagt að við værum á réttri leið. En ég hefði fagnað ógurlega ef við hefðum virkilega hlustað á það sem er þörfin í þessum málaflokki og værum þá hreinlega að setja 5–6 milljarða bara strax á næsta ári í þetta eða á þessu ári, byrja á þessu ári og fram á næsta ár, því það er sannarlega þörf fyrir það. Við sjáum biðlistana í kerfinu hjá börnum. Það eru biðlistar til þess að komast á biðlista til að komast á biðlista í greiningum barna. Þetta gildir líka þegar börnin ná ekki einu sinni inn á biðlistana og verða fullorðin að því er talið er við 18 ára aldur, þá detta þau út úr kerfinu og þurfa að finna annan biðlista til að reyna að fá hjálp. Það er kallað eftir hjálp í geðheilbrigðismálum í skólum. Það er ófremdarástand í geðheilbrigðismálum hjá þjóðinni vegna vanfjármögnunar, líka vegna þess að það vantar fólk. Í umfjöllun nefndarinnar kom fram að það væri hægt að útskrifa 25 einstaklinga til að koma inn í kerfið og svo sannarlega veitir ekki af því en áætlunin gerir ekki ráð fyrir því að fjármagna það. Það er sagt að heilsugæslustöðvar eigi að sjá um geðheilbrigðismálin. Það er ekki rétt. Ég veit það frá fyrstu hendi að það er langt frá því að þar sé ásættanleg aðstaða. Og ofan á allt þetta er húsnæðisskortur geðdeildar og svo hvernig hugsunargangurinn gagnvart þessum sjúkdómum er. Það virðist vera lenskan í þessum málaflokki eins og hann er í dag að gefa lyf, svæfa liggur við viðkomandi þannig að hann fari bara upp í hillu og verði ekkert fyrir, láti ekkert í sér heyra. Það eru engar áætlanir um að hjálpa fólki til að lifa, eins og nýjustu kenningar eru, án lyfja, styðja fólk og fylgjast með því, fylgjast með því hvaða áhrif lyfin hafa því það eru til mörg mismunandi lyf og sum eru hreinlega skaðleg sumum einstaklingum. Því miður, og ég hef rekið mig á það, eru einstaklingar með geðsjúkdóma sem eru í kerfinu hornreka. Ef þeir hafa ekki eitthvert bakland þá eru þeir í virkilega slæmum málum. Það hefur verið bent á að staðan í þessum málum endurspeglast bæði í fólki sem er í fangelsum og á götunni, fólki sem hefði verið hægt að hjálpa ef fjármagnið hefði verið til staðar. En fjármagnið er ekki til staðar, það er ekki á leiðinni. Það er einhvers staðar þarna í framtíðinni. Það er reiknað með 6,7 milljörðum í heildarpakkann þegar upp verður staðið. Það eru 657 milljónir sem eiga að vera innan tímabils þessarar ríkisstjórnar. Setjum það í samhengi við það að við erum nýbúin að halda fund Evrópuráðsins og í hann fór á þriðja milljarð króna. Þá vantaði ekki peninga. Ef við getum og leyfum okkur að setja svo mikla peninga í svona fund, glansfund, þá ber okkur skylda til, myndi ég segja, að setja tvöfalt, jafnvel þrefalt meira í geðheilbrigðismálin og spýta virkilega í í heilbrigðismálum. Það er mín forgangsröðun og Flokks fólksins. En það er örugglega ekki, það sést vel á þessari aðgerðaáætlun, forgangsröðun þessarar ríkisstjórnar. Það er eiginlega sorglegt að þegar við gætum verið að sýna virkilega góðan lit í geðheilbrigðismálum þá erum við ekki að gera það. Við sáum álit og viðbrögð þessarar ríkisstjórnar í geðheilbrigðismálum endurspeglast líka í því að þegar átti að fara að byggja nýjan spítala við Hringbraut, og er sem betur fer verið að byggja, það er frábært framtak, þá var geðdeildin ekki þar inni. Ef við ætlum að nútímavæða og vera skynsöm og fylgja fólki eftir og reyna virkilega að hjálpa því fólki sem er með geðsjúkdóma þá væri þetta það fyrsta sem við ættum að gera af því sú aðstaða sem þar er boðið upp á í dag og verður boðið upp á næstu árin og áratugina samkvæmt þessu er gjörsamlega óviðunandi og er okkur til háborinnar skammar. Við eigum og okkur ber að hlusta á þá sem þekkja til í þessum málum og fara eftir ráðleggingum þeirra. Það fór ekki á milli mála í umfjöllun nefndarinnar. Þar kom fullt af fólki sem hafði virkilega vit á þessum málum, frá Hugarafli, frá Öryrkjabandalaginu, Fagfélagi sálfræðinga í heilsugæslu, Félagi íslenskra hjúkrunarfræðinga, Félagsráðgjafafélagi Íslands, Janusi endurhæfingu, Þroskahjálp, Einhverfusamtökunum, Sjúkraliðafélagi Íslands og fleiri. Það komu 22 umsagnir um málið. Við hefðum þess vegna vel getað gert þetta almennilega, gert þetta þannig að sómi væri að, gert þetta að miklu meiru en bara fallegum umbúðum, gert þetta að virkilega góðu innihaldi og virkilega stigið gott skref strax í þessum málum. En því miður, þetta eru fallegar umbúðir. Það er í sjálfu sér ekki hægt að vera á móti svona fallegum umbúðum en maður verður fyrir gífurlegum vonbrigðum þegar maður sér svona mál og að það sé gert svona lítið úr því á þessu kjörtímabili og einhvern veginn verið að reyna að ýta málinu frá sér þannig að það verði vandamál einhverra annarra eftir árið 2025. Það eru sorgleg málalok.

Herra forseti. Við erum hér að ræða tillögu til þingsályktunar um aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum fyrir árin 2023–2027, en fjármögnunin er reyndar til 2030. Þetta mál er þannig að það er umbúðir og það afhjúpar líka að innihaldið er ekki alveg í samræmi við þá verkáætlun sem sett er fram, ef maður fer að fletta í gegnum þessa þingsályktunartillögu. Eins og ég hef fjallað um fyrr í umræðunni þá erum við hér með málaflokk sem grætur á fjármuni, grætur á raunverulegar aðgerðir. Við erum með biðlista, við erum með aðstæður þannig að sjúklingar koma að lokuðum dyrum, við erum með húsakost sem kallar á úrbætur og við glímum við, því miður, fordóma í þessum málaflokki. Ef maður skoðar fjármögnunina á þessari aðgerðaáætlun, ef svo má kalla, þá fer maður að spyrja sig: Stafar fjárskorturinn af fordómum? Hafa þeir sem lögðu þessa fjármuni fram ekki trú á því að þessi áætlun muni skila árangri? Ef við berum þetta saman, herra forseti, við annað það sem verið er að leggja fjármuni í samfélaginu nú á þessum tíma, hér hefur t.d. verið nefndur þessi mikli fundur Evrópuráðsins sem einkennist helst af litlum tíðindum og glæsilegri vopnasýningu og löggæslu, þá fer þetta ekki alveg saman. Ef við skoðum fjármunina núna fyrstu tvö, þrjú árin í áætluninni, á starfstíma ríkisstjórnarinnar, þá er það kannski rétt ríflega tíundi hluti af því sem þessi ágæti fundur kostaði, sem allir flokkar stjórnarliðsins eru mjög stoltir af og jafnvel fleiri flokkar á þingi, mjög ánægðir með þennan kostnað og vilja örugglega að halda annan svona fund ef það væri kostur á því. En þegar kemur að fjármögnun í þennan málaflokk sem grætur á peninga og þjóðin hefur fullan skilning á að þurfi að bæta, þá eru engir fyrirsjáanlegri lausir aurar fyrr en á þarnæsta kjörtímabili og jú, einnig kemur góður slurkur á næsta kjörtímabili. Þetta er hráskinnaleikur og við verðum einfaldlega að upplýsa um það að svona ganga hlutirnir ekki. Að vera að tala um eitthvert átak í geðheilbrigðismálum með þessa aðgerðaáætlun sem er ekki fjármögnuð, það er hráskinnaleikur. Við sjáum að peningarnir streyma úr ríkissjóði í málefni útlendinga, 15 milljarðar og jafnvel meira á þessu ári og það er ekki að sjá nokkurn enda á því í þeim málaflokki og ef það á að ræða það er því ýtt út af borðinu. Fjármunirnir sem renna í þann málaflokk sem eru gríðarlega miklir fást ekki ræddir með gagnrýnum hætti. Ég held að við verðum að gera betur og ég trúi ekki öðru en að þjóðfélagið setji spurningarmerki við þetta. Við horfum upp á það að á árinu 2023 verða settar 150 milljónir í áætlunina og 226 á næsta og síðan fer ekkert að tikka inn í þessa áætlun fyrr en árið 2026, það er á næsta kjörtímabili. Á sama tíma eru bankarnir að skila hér á fyrstu þremur mánuðum ársins 20 milljarða kr. hagnaði. Við horfum upp á að það er verið að innrétta húsnæði Seðlabankans, sem er að hvetja okkur til aðhalds, fyrir 3 milljarða bara núna þessa dagana. Auk þess skilst manni að það hafi verið farið í gríðarlegar endurbætur fyrir nokkru fyrir aðra eins upphæð. Ef við berum þessa fjármuni saman við það sem samfélagið er, held ég, sammála um að setja í þennan málaflokk, miklu meira og bæta þennan málaflokk, þá er eitthvert hrópandi ósamræmi þar. Það sýnir að hinir háu stjórnarherrar í Stjórnarráðinu eru ekkert í tengslum við fólkið í landinu. Þeir vilja fá að vera við háborð í Evrópu eða í einhverjum fínum sölum, eru farnir að máta sig þar, og vilja ólmir halda einhverjar sýningar. Síðan er lítilmagninn látinn bíða í dyrunum, jafnvel á geðdeildum landsins. Það er sorglegt hvernig staðan er, mjög sorglegt. Og bankaskatturinn var lækkaður á sama tíma og þessir þættir eru skildir út undan Ég tel að við getum gert betur. Það er augljóst og við eigum að gera betur. Það er skömm að þessu. Það er skömm að því hvernig þessi málaflokkur er fjármagnaður. Ég vona svo sannarlega að hinir háu stjórnarherrar láti það verða að einhverju leyti að veruleika að geta útlistað fyrir fólki að það skipti máli hver stjórnar. Það er ekki að sjá að það skipti máli hver stjórnar þegar kemur að þessum málaflokki og þeim sem glíma við þessa sjúkdóma. Það er ekki að sjá nokkra áherslu á þennan málaflokk nema þá á næsta og þarnæsta kjörtímabili. Það er auðvitað ekki hægt að bjóða upp á það.

Virðulegur forseti. Við ræðum aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum og ég mun að sjálfsögðu styðja hana og ég held að það sé mjög mikilvægt að við vinnum aðgerðaáætlun sem þessa. Mig langar ekki að taka undir þau sjónarmið sem hér hafa heyrst, að það vanti alltaf meiri peninga. Við höfum séð gífurlega aukningu í fjármunum til heilbrigðismálaflokksins á síðustu árum þannig að þetta snýr að því hvar áherslur okkar liggja, hvernig við forgangsröðum verkefnum og hvernig við vinnum þau og til þess eru svona þingsályktunartillögur mjög góðar. Mig langaði, virðulegur forseti, að koma hér á framfæri ákveðnum sjónarmiðum sem kannski tengjast ekki beint þessari aðgerðaáætlun en þó þessu mikilvæga sviði. Það er umræðan um nýtt geðsvið Landspítalans og hvar það eigi að vera staðsett. Ég hef notað tækifærið þegar það hefur verið rætt - nú liggur fyrir að það á að byggja og það er algerlega nauðsynlegt að endurnýja geðdeild Landspítala – háskólasjúkrahúss eða að við eignumst nýtt geðsjúkrahús því húsakosturinn er orðinn úreltur og aðstaðan ekki góð - og lýst þeirri skoðun minni að það sé ekki góð hugmynd að byggja slíka deild eða slíkan spítala við Hringbraut. Ég tel að það ætti að leita annarra svæða þar sem væru meiri tengsl við náttúruna. Öll heilbrigðisstarfsemi þarf ekki að vera á vestasta odda höfuðborgarsvæðisins. Það eru mjög takmörkuð samlegðaráhrif með geðsviðinu og öðrum sviðum Landspítalans sem staðsett eru við Hringbraut. Það er mjög mikilvægt og ég ætla að koma þessum sjónarmiðum alltaf á framfæri þegar við ræðum þennan málaflokk. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við lendum ekki einhvern veginn bara þar, að það sé búið að taka þessa ákvörðun. Þá langar mig líka að leggja áherslu á að ég held að það sé ofboðslega mikilvægt að við séum með bráðadeildir. Eðli málsins samkvæmt þurfa bráðadeildir að vera opnar 24 tíma sólarhringsins, sjö daga vikunnar. Það að við séum með bráðadeild geðsviðs sem er opin á skrifstofutíma gengur auðvitað ekki upp. Annaðhvort erum við bara með eina bráðadeild sem tekur við öllum bráðatilvikum, hvort sem þau eru á sviði geðheilbrigðis eða um að ræða brotinn handlegg eða hjartaáfall eða annað, eða að bráðadeild geðsviðs sé opin 24/7. Að þessu sögðu þá held ég að það sé gott að við séum með svona aðgerðaáætlun. En ég vil líka sjá svona aðgerðaáætlun gagnvart fíknisjúkdómum. Fíknisjúkdómar eru auðvitað hluti af geðheilbrigðismálum. Ég sé að hér er tekið á fjölþættum vanda. Það er gott og það er mikilvægt. En það er löngu tímabært, virðulegur forseti, að við séum með sérstaka aðgerðaáætlun þegar kemur að fíknisjúkdómum. Skaðaminnkunarúrræði eru eitt og við höfum eytt töluverðum tíma í að ræða þau í þessum sal og ég er hlynnt slíkum aðgerðum en það per se getur ekki verið það eina sem við leggjum til þegar kemur að þessum gríðarlega mikilvæga heilbrigðisþætti sem snýr að fíknisjúkdómum. Ég vil bara hvetja hæstv. ráðherra til að koma fram með slíka aðgerðaáætlun þar sem bæði er tekið á skaðaminnkandi aðgerðum, forvörnum, meðferðinni og öðrum þáttum því að það er vissulega þörf á því.

Herra forseti. Það er nú nýlunda að heyra það að fjármunir skipti ekki máli. Vissulega kom það fram í umræðunni í dag í fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra, það var ýmislegt sem renndi stoðum undir það að fjármunum væri ekkert sérstaklega vel varið, það væri einhver óráðsía hvað varðar fjármuni í heilbrigðiskerfinu ef maður skildi niðurstöðuna rétt. Þessir fjármunir sem við erum að setja í kerfið eru ekki að skila eins miklu og sambærilegir fjármunir í samfélögum sem við berum okkur saman við. Það er vegna þess að við erum tiltölulega ungt samfélag og kerfið er nánast í molum. Hv. þingmaður virðist ekki upplifa það þannig en það er alveg ljóst að þeir sem eru að sækja læknisþjónustu og þurfa að bíða löngum stundum á slysadeild eða eftir aðgerðum eða fá ekki tíma hjá lækni upplifa það auðvitað þannig að ástandið sé ekki gott. Það sem mig langaði að spyrja hv. þingmann um er í fyrsta lagi: Finnst hv. þingmanni ekki undarlegt, miðað við hversu brýnt málefni við erum að ræða, að vera ekkert að fjármagna það fyrr en á næsta kjörtímabili af einhverju viti og jafnvel þarnæsta? Ef við erum með brýnt verkefni sem við höfum trú á þá ættum við auðvitað að setja umtalsverða fjármuni í það núna þannig að þeir skiluðu árangri. Ég get alveg verið sammála því sjónarmiði að auðvitað er ekki gott að moka peningum endalaust í eitthvert kerfi, það þarf auðvitað að spyrja sig að því hvað menn eru að fá fyrir aurinn, en þegar ekki er hægt að hafa fyrir fólk sem veikist skyndilega opna bráðamóttöku allan sólarhringinn í samfélagi sem vill vera í fremstu röð á öllum sviðum þá hljótum við að geta gert betur.

Virðulegur forseti. Þetta er svolítið það sem við erum búin að heyra frá mörgum í stjórnarandstöðunni í dag, það er eins og hér sé allt í kaldakoli. Það er bara ekki svo. Raunveruleikinn á Íslandi er ekki með þeim hætti. Þess vegna tek ég ekki undir þau sjónarmið að það sé alltaf hægt að kalla eftir meiri og meiri peningum. Þegar horft er, virðulegur forseti, til þeirra fjármuna sem hafa farið inn í heilbrigðiskerfið, hreina aukningu á síðustu árum, þá eru þetta gígantískar upphæðir. Þess vegna tel ég að við þurfum einmitt að horfa á áherslur okkar og forgangsröðun og tryggja það að við fáum sem besta og mesta þjónustu fyrir þessa peninga sem við verjum í þennan mikilvæga málaflokk sem eru heilbrigðismálin og þar eru geðheilbrigðismálin að sjálfsögðu undir. Síðan ég settist á þing haustið 2016 þá hafa þessi mál svo sannarlega verið á dagskrá og geðheilbrigðisstefna og geðheilbrigðisáætlanir hafa verið hér ítrekað til umræðu og fjármunum hefur verið varið sérstaklega í þessa málaflokka. Hér er stundum talað eins og íslenska heilbrigðiskerfið sé í molum. Ég held að það sé nokkurn veginn það sem hv. þingmaður sagði orðrétt, að hér sé allt í molum. Það er ekki svo. Á öllum alþjóðlegum mælikvörðum kemur íslenska heilbrigðiskerfið vel út. Það er vissulega þannig að það er skortur á fagmenntuðu starfsfólki. Álagið á stofnunum okkar er mikið og það þurfum við að laga. En þetta er líka staðan í þeim flestum löndum sem við berum okkur saman við. En ég skal alveg vera í liði með hv. þingmanni í því að fjölga þeim sem geta starfað á þessu sviði. Við þurfum að fjölga fagmenntuðum í heilbrigðisgeiranum og við þurfum að tryggja að þau geti unnið við þannig aðstæður að álagið sé ekki of mikið. Það get ég sameinast um með hv. þingmanni en ekki að mála skrattann á vegginn og segja að hér sé allt í molum því það er alls ekki svoleiðis. Fjöldi fólks fær góða þjónustu hjá heilbrigðisstofnunum landsins á hverjum degi.

Herra forseti. Ég kannast ekki við það að hafa málað einhvern skratta á vegg. Ég var einfaldlega að fara í gegnum tillögu um aðgerðir í geðheilbrigðismálum fyrir árin 2023–2027. Það gerði ég, herra forseti. Í henni koma fram fjölmörg atriði sem þarf að lagfæra, bara heilmörg. Það er heilsugæslan og það er sjálfsvígshætta, að tryggja starfsfólk, rætt um samfélagsáhrif og ég veit ekki hvað. Er þetta eitthvert ómark, herra forseti? Er þessi áætlun eitthvert ómark? Það sem ég er að segja er einfaldlega að það á ekki að setja neina peninga í þessa áætlun fyrr en á næsta kjörtímabili og jafnvel því þarnæsta. Það er enginn að mála skrattann á vegginn. Það er bara verið að fara í gegnum þessa aðgerðaáætlun sem á ekkert að ýta í gang fyrr en ríkisstjórnin er farin frá völdum. Það er auðvitað eitthvað sem ég held að þingmenn stjórnarliðsins ættu að setja spurningarmerki við og spyrja sína ráðherra og forystumenn: Hvað er í gangi? Hvers vegna vilja þeir ekki vera með sínar áætlanir ef þeir hafa trú á þeim núna á kjörtímabilinu heldur að koma þeim á þá sem taka við? Ég vonast til þess að við hv. þingmaður eigum uppbyggilegt samtal um þetta. Það er alla vega ljóst að hér er mikil þingsályktunartillaga um aðgerðir sem á í rauninni ekkert að hrinda í framkvæmd fyrr en að ríkisstjórnin er farin frá og það er afar sérkennilegt. Ég held að allir sanngjarnir menn geti verið sammála um að það eigi að setja spurningarmerki við svoleiðis áætlun.

Virðulegur forseti. Ég náði ekki hvort spurningum var beint til mín í síðara andsvari en hv. þingmaður talar um að það vanti fjármögnun í þessa áætlun. Ég var fyrst og fremst að tala um það hér að ég held að áherslan hafi verið of mikil á það að það þurfi alltaf meiri peninga, Ég held að þetta snúist um forgangsröðun og það hvernig við ætlum að vinna þessi mál. Þegar farið er yfir þessar aðgerðir hér þá er auðvitað svo að verið er að vinna að þessu víða og þetta snýst svolítið um forgangsröðun. Þetta snýst um það t.d. að þróa skólaheilsugæslu í framhaldsskólum með sérstaka áherslu á geðrækt og forvarnir. Ég vona að það hafi verið gert á síðustu árum. En það er líka mikilvægt að setja þetta á oddinn og þetta sé forgangsmál. Að velja og innleiða gagnreynda nálgun í geðrækt og almennar forvarnir í grunnskóla - þetta eru allt hlutir sem eru í gangi, að hluta til eru þetta hlutir sem eru í gangi í samfélaginu, hjá stofnunum okkar en þarna er verið að setja fókusinn, setja upp kannski geðræktargleraugun, ef hægt er að orða það með þeim hætti, og það þýðir ekki alltaf að það þurfi að setja aukamilljónir á hverja aðgerð. Allar þessar stofnanir sem hér eru tilgreindar og allir þeir aðilar sem eru hér ábyrgðaraðilar eða samstarfsaðilar eru í dag fjármagnaðir úr ríkissjóði.

Virðulegi forseti. Eitt af því sem hefur einkennt þingstörfin undanfarna mánuði er að það er verið að leggja fram heilmikið af stefnum og aðgerðaáætlunum á hinum ýmsu sviðum. Það er gott og blessað að við séum að sjá svart á hvítu inn í huga ríkisstjórnarinnar, hvert þau telji sig vera að stefna. Í stefnu í geðheilbrigðismálum til ársins 2030, sem þessi ákveðna tillaga til þingsályktunar um aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum sem við erum að fjalla um núna byggir á, er horft fram á við, til sjö, átta ára, og reynt að benda á það hvert við viljum stefna. En það sem ég hef tekið eftir þegar maður kafar aðeins dýpra ofan í bæði stefnur og aðgerðaáætlanir sem ríkisstjórnin kemur með, er að það eru tvö atriði sem standa alltaf upp úr. Ég gæti sennilega notað þessa ræðu á morgun þegar við ræðum landbúnaðaráætlun og svo kannski þegar við ræðum matvælaáætlun daginn eftir. Stefnurnar eru oftast með mjög loðin markmið og framtíðarsýn þar sem lagðir eru fram ákveðnir áherslupunktar en plaggið er í rauninni uppfullt af setningum sem segja ekki neitt. Stuðla skal að betri geðheilsu Íslendinga. Frábært markmið. En hvernig ætlum við að gera það? Síðan þegar kemur að aðgerðaáætlunum er kannski búið að njörva þetta aðeins niður með því að segja hver beri ábyrgð á hverju og við hverju eigi að vinna í samstarfi við. En það eru engar tímasetningar. Það er engin nánari skilgreining á því hvað eigi að nást. Það hefur verið kennt í verkefnastjórn í mörg ár að nota kerfi þar sem þú skilgreinir allar aðgerðir eins nákvæmlega og þú getur, ert með einhver mælanleg gildi fyrir þær, það sé eitthvað sem hægt er að framkvæma, þær eigi við og séu tímasettar. Ekkert af því stendur hér. Þannig að fyrsta atriðið við allar þessar áætlanir og stefnur er að það er alls ekki nógu vel skilgreint hvernig eigi að gera þetta. Ég hef aðeins séð eina stefnu sem hefur verið lögð fyrir hér þar sem var farið aðeins dýpra ofan í það hvað var meint með hverju og það var stefna hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur, um þekkingarsamfélagið. Ég nefndi það einmitt við hæstv. ráðherra að það væri nú gott að sjá að þarna væri farið aðeins dýpra. Hitt atriðið sem er því miður vandamálið við allar þessar aðgerðaáætlanir og í rauninni flestar þingsályktunartillögur sem bornar eru fram af ríkisstjórninni er að það virðist aldrei þurfa að ákveða neitt um fjármagn. Ef fjármagn er einhvers staðar gefið upp þá er það í fjármálaáætlun og ekki fyrr en á næsta kjörtímabili eða alla vega nógu langt inni í framtíðinni þannig að fólk verði örugglega búið að gleyma því að þetta eigi að gera. Ég held að við þurfum að fara að leggja meiri vinnu í þetta. Ef við ætlum að eyða tíma í það að skrifa og fjalla um þessar stefnur og aðgerðaáætlanir þá verða þær að vera eitthvað sem hægt er að benda á og nýta í framtíðinni. Það má ekki endalaust vera að búa til skjöl með fallegum loforðum sem síðan eru aldrei efnd. Það er von mín að við getum unnið þvert á flokka í því að reyna að bæta það. Þegar kemur að þessari ákveðnu þingsályktunartillögu um aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum þá þarf ekki að fjölyrða um það hversu mikilvægt það er að gera stórt átak í geðheilbrigðismálum. Þar er mjög mikilvægt að við setjum sérstakan fókus á forvarnir og skaðaminnkandi aðgerðir. Það að fólk hafi ekki aðgang að sálfræðiþjónustu orsakar það einfaldlega nokkrum árum seinna fyrir fjöldamargt fólk, því miður, að það verður annaðhvort öryrkjar eða sjúklingar inni á geðdeildum sem kostar okkur margfalt á við það sem forvarnir kosta. Þetta er eitthvað sem við verðum hreinlega að vinna saman í að snúa við þannig að við séum ekki að búa til samfélag þar sem við erum að leggja alla peningana í viðbragðið en ekki forvarnirnar. Það var ánægjulegt að heyra hér á undan hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur tala um mikilvægi skaðaminnkunar og mikilvægi þess að bráðaþjónusta sé opin allan sólarhringinn alla daga vikunnar. Það er von mín að það sé hægt að finna leiðir og fjármagn til að ná þessum aðgerðum fram, ekki bara að lofa þeim, ekki bara tala um að þetta væri fallegt, heldur virkilega gera eitthvað í málunum. Ekki bara eitthvað sem kannski verður gert á næsta kjörtímabili ef við munum þá enn þá eftir því.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um matvælastefnu til ársins 2040. Eins og kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans höfum við fengið á fund okkar marga gesti og fengið margar umsagnir. Með þessari tillögu er verið að marka matvælastefnu til ársins 2040 og henni er ætlað er að vera leiðandi í ákvarðanatöku til að stuðla að aukinni verðmætasköpun í matvælaframleiðslu hér á landi, tryggja fæðu- og matvælaöryggi og auka velferð fólks í sátt við umhverfi og náttúru. Stefnan verður höfð til hliðsjónar við stefnumótun í landbúnaði, sjávarútvegi og fiskeldi og þættir sem til umfjöllunar eru í henni verða að sjálfsögðu hafðir að leiðarljósi. Í tillögunni eru m.a. tiltekin þau markmið að Ísland verði í fremstu röð að því er snertir gæði framleiddra matvæla, að sjálfbærir framleiðsluhættir verði byggðir á vistkerfisnálgun og varúð, að virðiskeðja matvælaframleiðslu verði tryggð með því að fullnýta afurðir og að matvælaframleiðsla verði kolefnishlutlaus með náttúrumiðuðum lausnum í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar. Til að ná þessum og öðrum markmiðum tillögunnar er lögð áhersla á sex þætti: sjálfbærni í matvælaframleiðslu, samfélag, fæðuöryggi, matvælaöryggi, þarfir neytenda og rannsóknir, nýsköpun og menntun. Umsagnirnar sem við fengum í atvinnuveganefnd voru almennt jákvæðar og flestir fögnuðu því að ráðherra hefði lagt nýja matvælastefnu fram. Þar var m.a. bent á mikilvægi þess að tryggja heilnæma og vandaða matvælaframleiðslu og að bændur og matvælaframleiðendur leiki stórt hlutverk við að efla fæðuöryggi og viðnámsþol samfélagsins. Undir það tek ég, ekki síst nú á tímum þar sem stríð ríkir í Evrópu, þá er gríðarlega mikilvægt að við höfum hér mikið fæðuöryggi. Umsagnaraðilar lögðu líka mikla áherslu á mikilvægi fæðuöryggis, þar á meðal að það þyrfti að efla innlenda framleiðslu, styðja við þróun nýrra matvæla sem og að mæta kröfum neytenda um matvælaöryggi og minni sóun. Þar þurfum við að gera stórátak, Íslendingar, í minni sóun á mat. Það er ekki eðlilegt að þriðji hver innkaupapoki fari í ruslið. Þess vegna leggjum við til breytingu á orðalagi liðar 4.1 í tillögunni og hann hljóði þá þannig: „Tryggja þarf að matvæli sem framleidd eru hér á landi séu áfram örugg og heilnæm sem og aðflutt matvæli.“ Breytingartillögunni er ætlað að tryggja að matvæli sem framleidd eru á Íslandi verði áfram örugg og heilnæm, enda er það mat meiri hlutans að mikil verðmæti séu fólgin í gæðum íslenskra matvæla og tryggja þurfi eftir fremsta megni að svo verði áfram. Við þekkjum auðvitað þá umræðu sem hefur verið ríkjandi hér heima, um muninn á íslenskri matvælaframleiðslu og aðfluttri og innfluttri, m.a. er kemur að sýklalyfjanotkun sem og öðru. Eitt af því sem við ræddum mjög mikið í nefndinni eru villandi merkingar matvæla og það var á það bent að þörf væri á skýrum upprunamerkingum til að auðvelda neytendum að taka upplýstar ákvarðanir við val á matvörum. Eitt af því sem við höfum kannski séð dæmi um er m.a innflutt kjöt sem er hakkað einhvers staðar í einhverri vél sem boltuð er hér í íslensku matvælaframleiðslufyrirtæki og síðan verður það að íslenskum hamborgara eða kryddlegnu íslensku kjöti, en sem er auðvitað bara aðflutt. Við erum sammála um það í meiri hlutanum að á þessu þurfi að skerpa og segjum að bæta þurfi upprunamerkingu matvæla svo neytendur séu vel upplýstir um uppruna og innihald matvæla. Það er hægt að gera það með einföldum hætti og þarf ekki að vera öðruvísi en svo að geta skannað, þar sem allflestir eru komnir með síma, merki á vörunni og hægt væri að sjá upplýsingar um bæði innihald, uppruna o.s.frv. Það er mjög mikilvægt. Eins og ég sagði áðan þá bar á góma óhófleg notkun sýklalyfja í evrópskum landbúnaði og þörf okkar á betra regluverki til að koma í veg fyrir útbreiðslu sýklalyfjaónæmra baktería. Undir það tökum við svo sannarlega í meiri hluta nefndarinnar. Bent var á mikilvægi rannsókna, menntunar og nýsköpunar í landbúnaði til að stækka innanlandsmarkað og auka útflutning á okkar góðu vörum. Í lok árs 2022 var skipaður starfshópur á vegum heilbrigðisráðuneytisins en einnig komu að þeirri vinnu matvælaráðuneyti og umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneyti. Þeim starfshópi er ætlað að móta framtíðarsýn um áætlun til tíu ára til að sporna gegn útbreiðslu sýklalyfjaónæmra baktería. Mikil áhersla var lögð á mikilvægi þess að draga úr áhrifum loftslagsbreytinga og kolefnislosunar. Í því felst losun vegna innflutnings á matvælum og að lágmarka kolefnisspor matvælaframleiðslu. Ég vil í þessu sambandi segja að það kemur kannski enn þá betur fram í landbúnaðarstefnunni sem við eigum eftir að fjalla um. Það er mikilvægt verk fram undan að ákveða í rauninni hvernig við teljum kolefnisspor matvæla sem kannski koma erlendis frá á bryggjuna og eru þá á núlli og byrja svo að telja, það er ekki heppilegt, eða þá það að við séum ekki að miða við íslenskar aðstæður þegar við erum að finna út hvað tilheyrir kolefnisspori matvæla. Það var líka um það rætt að nauðsynlegt væri að hafa öflugt og traust raforkuflutningskerfi til að styðja við uppbyggingu landbúnaðar og matvælaöryggi. Tekið var fram að svæðisbundnar innviðafjárfestingar væru mikilvægar til að stuðla að hagkvæmri matvælaframleiðslu og fjölbreyttri atvinnustarfsemi í dreifbýli. Í umsögnum kom fram ákall um samstarf framleiðenda, sveitarfélaga og stjórnvalda við að fylgja matvælastefnunni eftir og að henni fylgdi að sjálfsögðu nægilegt fjármagn. Bent var á að þegar kæmi að matvælaframleiðslu ætti að huga að líffræðilegri fjölbreytni og mikilvægi hringrásarhagkerfisins, til að mynda að verndun lands og sjávar og að efnahagslegum og félagslegum þáttum ekki síður en umhverfislegum. Undir það sjónarmið tekur meiri hlutinn enda er sjálfbærni matvælaframleiðslu lykilþáttur í farsæld vistkerfis jarðar. Við í meiri hlutanum teljum að það sé mikilvægt að stigin verði sem flest skref sem miða að því að uppfylla þarfir nútímans án þess að skerða möguleika til framtíðar, hvort sem er félagslega, efnahagslega eða umhverfislega líkt og kveðið er á um í Ríó-yfirlýsingunni. Í tillögunni er gert ráð fyrir því að gerðar verði og birtar áætlanir til fimm ára í senn. Það komu fram ábendingar um að aðgerðaáætlun sú sem á að fylgja þessari stefnu verði að vera unnin í miklu og góðu samráði við hagaðila og að í henni þurfi að koma fram skýrar aðgerðir sem séu tímasettar og kostnaðarmetnar. Um þetta er ráðuneytið auðvitað mjög meðvitað og verður þetta væntanlega sett í samráð. Það eru fleiri breytingar sem við leggjum hérna til, m.a. á e-lið, þar sem segir: „Matvælaöryggi standi á traustum stoðum og öll framleiðsla miði að heilbrigðu umhverfi, heilsu fólks og heilbrigði dýra.“ Við bætum inn „góðri“ heilsu fólks því að það skiptir máli. Síðan gerum við þá breytingu á lið 2.4 að í staðinn fyrir að segja að stuðla verði að uppbyggingu innviða, þá segjum við að tryggja þurfi uppbyggingu innviða. Sama á við um lið 2.5, þar sem við segjum líka að tryggja verði að endurnýjanleg orka verði aðgengileg. Að öðru leyti vísast til nefndarálitsins. Undir það skrifa hv. þingmenn Stefán Vagn Stefánsson, Berglind Ósk Guðmundsdóttir, Friðjón R. Friðjónsson, Teitur Björn Einarsson, Þórarinn Ingi Pétursson og sú sem hér stendur.

Herra forseti. Þetta er að mörgu leyti ágætismál svo langt sem það nær. Það sem mér finnst áhugavert, svona í ljósi samþykkta dagsins og verka dagsins hjá Vinstri grænum, er að það sem við eigum að vera með í öndvegi í matvælastefnunni er sjálfbærni. Það er nefnilega sjálfbærni. Hvernig fer það saman að ræða hér sjálfbærni að kvöldi eftir að hafa samþykkt fyrri part dags að auka vélarafl, óheft, togskipa sem eru í uppi harðalandi? Það er alveg ljóst hvað það leiðir af sér. Það leiðir af sér að það er hægt að vera með miklu þyngri veiðarfæri sem eru miklu skaðlegri en ella. Við samþykkjum hér klukkan þrjú lög um nánast vistmorð og erum síðan hér að kvöldi til að tala um að sjálfbærni eigi að vera í öndvegi. Ég vil því spyrja hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur hvernig þetta fari saman og hvernig þetta fari saman við þá stefnu sem flokkurinn samþykkti á síðasta landsfundi.

Virðulegi forseti. Ég kýs nú að ræða þetta mál sem við erum með hér til umfjöllunar. Hitt málið var afgreitt í dag og ég tel að það sé fullrætt af minni hálfu og þurfi ekkert að útskýra það nánar. Við erum ósammála, ég og hv. þingmaður, hvað það varðar og það er bara eins og það er. Þetta mál og allt sem í því er og sú aðgerðaáætlun sem mun fylgja í kjölfarið kemur til með að taka mið af sjálfbærni og Ríó-samþykktinni eins og ég fór yfir. Ég tel mig ekki þurfa að svara þessu neitt ítarlegar heldur en það, við erum ósammála um fyrra málið og það er bara allt í lagi að það sé þannig. En um þetta mál tel ég að við séum sammála og mér heyrðist hv. þingmaður vera frekar jákvæður gagnvart því sem er vel. Það eru ekki mörg mál hæstv. matvælaráðherra sem hann er jákvæður fyrir en mér heyrist hann vera þokkalega sáttur við þetta svona heilt yfir litið. Ég vona bara að hann sjái ljósið í því að það sé hægt að framfylgja því sem hér er undirliggjandi, hvort sem það heitir sjálfbærni eða fjölbreytileiki vistkerfa eða hvað annað það nú er sem þarna er undir.

Herra forseti. Ég hef djúpan skilning á því að hv. þingmaður vilji ekki ræða þessa hluti saman því þeir eru ósamræmanlegir. Þetta snýr ekkert endilega að því að sá sem hér stendur sé ósammála hæstv. matvælaráðherra, heldur kemur það einfaldlega skýrt fram í stefnu þeirri sem var samþykkt 17.–19. mars sl. á Akureyri af flokksfélögum hennar að þeir eru líka ósammála henni. Að bjóða upp á það að vera hér að kvöldi dags að ræða að það eigi að hafa sjálfbærni í öndvegi og hafa nokkrum klukkustundum fyrr samþykkt frumvarp um að leyfa aflmeiri togskipum - alveg óheftu afli, við skulum gæta að því, það eru engin mörk á því sem hún er að leyfa - að toga upp í fjörum landsmanna, er ósamræmanlegt. Ég verð bara að segja það, herra forseti, að ég hef skilning á því að hv. þingmaður treysti sér ekki til að verja þetta. Þetta er nefnilega óverjandi. Það er grátlegt, vil ég segja, að þingflokkur Vinstri grænna sé að setja sig í þessi spor, geta ekki einu sinni varið verk sín þegar verið er að ræða þau. Við ættum auðvitað að vera hér að ræða sjálfbærni og þá væru þeir stoltir að ganga fram. Jú, við lögðum hér fram góð frumvörp. En nei, þeir geta það ekki. Þeir segja: Þetta er fullrætt, ég er bara ósammála. Svona er það. Þetta lítur ekki vel út fyrir framboð sem kallar sig Vinstri græna að gera svona hluti og ég vona svo sannarlega að við förum að sjá breytt vinnubrögð hjá flokknum því þetta gengur ekkert.

Virðulegur forseti. Ég hef áhyggjur af þessari þráhyggju sem hv. þingmaður hefur gagnvart flokki mínum. Við erum Vinstri græn, ekki Vinstri grænir, svo það sé sagt. Ég hef áhyggjur af því að ég heyri hann mjög sjaldan talað um stefnu Flokks fólksins hér í pontu Alþingis. Hins vegar ræðir hann mjög mikið um stefnu Vinstri grænna, virðist alveg vera með það á heilanum. Það er í sjálfu sér gott að honum finnst stefna okkar frábær og ég vona að Flokkur fólksins taki hana upp því að hún er frábær. 

Sjálfbærni.

Hv. þingmaður talaði hér um annað mál og tengdi við eitt orð, sjálfbærni. Það er nú ósköp aumt að geta ekki fjallað um það sem í þessari matvælastefnu stendur og rætt það bara á þeim forsendum, virðulegi forseti. Ég leyfi mér að segja það að ég tel að þingmaðurinn eigi bara að einbeita sér að eigin flokksstefnu nema hann vilji taka upp stefnu Vinstri grænna, sem ég myndi telja að væri gott, og einbeita sér líka að því máli sem er á dagskrá hverju sinni. Það gæti farið ágætlega að gera það en vera ekki að troða alltaf öðrum málum inn í öll þau mál sem hér eru til umfjöllunar. Það virðist vera háttur hv. þingmanns reglulega hér í þingsal að koma einhverjum allt öðrum málum að í hverju einasta andsvari og ekki einu sinni það heldur í hverju einasta máli sem hann fjallar um, þá er hann að tala um einhver allt önnur mál. Þetta er eiginlega að verða dálítið skrautlegt.

Virðulegi forseti. Ég ætla að reyna að halda mig við málið sem við erum að tala um. Mig langar að byrja á því að þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir góða framsögu. Ég tók eftir einu í nefndarálitinu og þeim breytingartillögum sem gerðar eru í því. Það er dálítill mikill fókus í þingsályktunartillögunni á sjálfbærni og loftslagsmál og í kaflanum um þarfir neytenda stendur, með leyfi forseta: „Stuðlað verði að því að neytendur séu vel upplýstir um uppruna, innihald og kolefnisspor matvæla.“ Hins vegar segir í 5. lið breytingartillögu meiri hluta nefndarinnar, með leyfi forseta: „Liður 5.1 orðist svo: Bæta þarf upprunamerkingu matvæla svo að neytendur séu vel upplýstir um uppruna og innihald matvæla.“ Þarna er ekkert um kolefnissporið. Það hefur sýnt sig erlendis að þar sem þessu er bætt við, einhvers konar upplýsingum um kolefnisspor, þá bætir það oftast kauphegðun neytenda. Ég er sammála því sem hv. þingmaður nefndi um að við þurfum að sjálfsögðu að reikna þetta kolefnisspor rétt en mér finnst svolítið sorglegt að sjá að í stefnu til ársins 2040 sé ekki nefnt að hafa upplýsingar um kolefnisspor á öllum matvælum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er alveg hárrétt, við tókum þetta út og það var m.a. út af því sem ég sagði hér áðan. Það liggur fyrir að framleiðendur matvæla á Íslandi sitja ekki við sama borð, það eru evrópskar mælingar sem þeir þurfa að sitja undir sem gefa alls ekki rétta mynd af þeirra kolefnisspori. Ef vara kemur hér upp að landi með núll og byrjar svo að telja þá sitja þeir ekki við sama borð. Á meðan við stöndum frammi fyrir þessu fannst okkur kannski dálítið erfitt að gera kröfu um að kolefnisspor matvæla væri reiknað. Við vorum hins vegar öll sammála um það að þetta er framtíðin og þetta þarf að gera og ég hef trú á því að ráðherra muni gera það með einhverjum hætti. Hún hefur þegar sett af stað rannsóknir, þ.e. við Landbúnaðarháskólann á Hvanneyri eru komnar af stað rannsóknir sem leiða í þessa átt, að búa til reikningsaðferð út frá því hvað er verið að losa. Það er bara eitt verkefni af mörgum sem þarf að fara í til að ná utan um þetta. En fyrst og fremst þá verður maður að vera sanngjarn í umfjölluninni og allir sitji við sama borð þegar á að reikna þetta. Miðað við stöðuna eins og hún er í dag þá kæmu íslenskir matvælaframleiðendur alltaf miklu verr út heldur en matvæli sem eru flutt yfir hafið og það getur auðvitað ekki talist eðlilegt. Það er einungis þess vegna sem við töldum ástæðu til að taka þetta út því að þetta væri ekki sanngjarn útreikningur. En við erum öll meðvituð um það og ráðherrann líka að þetta er framtíðin og verður að koma inn í útreikninginn og, eins og ég sagði áðan, skannann sem þú setur upp að merkinu á matvörunni.

Virðulegi forseti. Mér finnst þetta dálítil skammsýni hjá meiri hluta nefndarinnar. Við erum að búa til stefnu til 2040, stefnu til næstu 20 ára. Ef við getum ekki leyst þessi mál á 20 árum þá erum við ansi vonlaust Alþingi í mínum huga. Það er líka vert að athuga að kolefnisspor er hægt að reikna út á mismunandi máta. Það eru t.d. búðir í Bretlandi sem hafa gert þetta, merkt þetta, og inni í kolefnissporinu sem þær setja á sínar vörur er flutningskostnaðurinn í kolefnum. Það að setja matinn í flugvél eða skip, sennilega ekki vöruflutningabíl, á líka að telja með. Það sé tryggt að kolefnissporið sé mælt alveg frá því að byrjað er að búa vöruna til og þangað til að hún er komin í verslunina, það er kolefnissporið sem t.d. þessi ákveðna búð í Bretlandi sýndi. Það hvernig við reiknum síðan kolefnisspor hér á Íslandi - ég ætla rétt að vona að við verðum búin að finna út úr því fyrir 2040 vegna þess að við ætlum að vera búin að ná kolefnishlutleysi þá. Ef við verðum ekki enn búin að reikna það út þá, þá erum við í ansi slæmum málum. Mig langar að hvetja nefndina til að endurhugsa þetta aðeins til að við getum fundið leið til að gefa neytendum góðar upplýsingar sem þeir geta tekið ákvörðun út frá.

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum aftur fyrir andsvarið. Við skulum ekki gleyma því að við getum breytt stefnu. Það eru ekki nema um tvö ár síðan við samþykktum síðustu stefnu. Sannarlega er þó ekki gott að vera að hræra mikið í þeim. En ég tek undir með hv. þingmanni að þetta er eitthvað sem við þurfum að gera. Við erum auðvitað ekki með einhverja risavaxna matvælaframleiðslu eða matvöruverslanir, við erum auðvitað á örmarkaði þar sem allur svona kostnaður vegur gríðarlega þungt. Þess vegna held ég að það sé mikilvægt að stjórnvöld gangi í broddi fylkingar með það að láta rannsaka þetta til þess að við getum búið til það sem matvælaframleiðslan telur vera eðlilegt íslenskt kolefnisspor þannig að við sitjum við sama borð. Ég ætla líka rétt að vona að það gerist ekki á 20 árum. Ég ætla að vona að það gerist bara á næstu árum og ég hef trú á því að það gerist ekki á mjög mörgum árum en allt tekur þetta samt tíma. Þá er auðvitað aðgerðaáætlun sú sem er að virka og hún getur alltaf gengið áfram með þetta atriði sem hér er fellt út. En þetta getur að sjálfsögðu verið og er undirliggjandi í þeim aðgerðum sem matvælaráðherra er nú þegar að vinna að. Ég óttast það því ekki að neytendur verði ekki vel upplýstir og ég mun líka fylgja því eftir á meðan ég er á þingi því að ég tel mjög mikilvægt að við sem neytendur eigum rétt á að vita um uppruna og við eigum rétt á að fá að vita um innihald og við höfum rétt á því að vita um kolefnisspor. Þetta þrennt. Við þingmaðurinn erum sammála um þetta. En ég held að við þurfum lengri tíma til að sjá til þess að þessi merking sé raunverulega sanngjörn. Á meðan við erum ekki búin að finna út úr því þá ákváðum við að taka þetta út. En eins og ég segi, ráðherra hefur alltaf tök á því að ganga lengra.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um matvælastefnu til ársins 2040. Ég ætla að byrja á því að þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir góða framsögu og sömuleiðis fyrir gott samstarf í nefndinni og það hefur verið ánægjulegt að fara í gegnum þessa vinnu sem hefur átt sér stað. Mér finnst mikilvægt að það komi fram í umræðunni hér í þessum sal að á 149. löggjafarþingi samþykktum við aðgerðaáætlun um matvælaöryggi og vernd búfjárstofna og þar voru einir 17 liðir tilteknir í aðgerðaáætlun og 12. liður í þeirri aðgerðaáætlun var um mótun matvælastefnu. Það er því ánægjulegt að benda á það að þeirri vinnu sem unnin hefur verið hér á þingum sem nú eru liðin er haldið áfram og það er töluvert mikið verkefni eftir enn hvað varðar vinnu við alla þá liði sem samþykktir voru þá. Það er tæpt á sumum þeirra hér í matvælastefnunni. Þar komum við inn á það sem snýr að matvælaöryggi. Í umræðunni hefur mikið verið fjallað um sýklalyfjaónæmi og ekki síst notkun á sýklalyfjum í matvælaframleiðslu, sérstaklega framleiðslu á landbúnaðarafurðum. Þeir sem þekkja til vita að það regluverk sem er um matvælaframleiðslu hér á landi er mun harðara og strangara heldur en þekkist erlendis, handan Atlantsála. Í umræðunni áðan áttu hv. þingmenn Gísli Rafn Ólafsson og og Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir orðastað um það hvernig við mælum hlutina þegar talað er um kolefnisfótspor. Þá er mjög mikilvægt í þessu samhengi, þegar við gerum kröfur til þeirrar framleiðslu sem við stöndum að, að leikurinn sé jafn og horft til þess í verðlagningu og sömuleiðis í upplýsingum til neytenda. Það er tekið ágætlega á því í matvælastefnunni sem snýr að merkingu matvæla og upplýsingagjöf sömuleiðis til neytenda hér í matvælastefnu því ef ekki verður gerð bragarbót á stöðunni sem nú er í dag þá heldur þetta áfram svona svipað eins og er í villta vestrinu. Grænmeti getur t.d. verið íslenskt ef það er þvegið upp úr íslensku vatni. Það er nú verulega merkilegt þegar svo er komið. Það sama á við um innflutning á kjöti. Því miður eru menn að leyfa sér að blanda þessu saman við innlent kjöt, íslenskt kjöt. Það eru reglur þess efnis að menn eiga að tiltaka það og það eru ákveðnar reglur líka um það hvernig merkja á matvæli. En því miður eru menn að leika sér svolítið að eldinum og fara kannski ekki alveg að þeim leikreglum sem settar eru. Þar þurfum við að taka okkur verulega á og það snýr sömuleiðis að eftirliti með því hvernig komið er fyrir þeim geira. Það eru til margar sögur sem hægt er að fara með þess efnis hvernig farið er með neytendur þessa lands. Það er hreint með ólíkindum að fylgjast með því hvernig sumir innflytjendur matvæla leyfa sér að reyna að, eins og maður segir - blekkja er kannski fullgróft orð en það er mjög nærri því. Það er feiknarlegt verkefni fram undan hvað það varðar. Þegar talað er um sjálfbærni matvælaframleiðslu þá geri ég mér grein fyrir því að sjálfbærni er mjög stórt orð og stundum finnst manni það vera ofnotað. En það felst líka í því ákveðin áskorun fyrir okkur þegar við tölum um sjálfbærni og að við ætlum að uppfylla þau markmið sem við setjum okkur. Það að stefna að sjálfbærri matvælaframleiðslu er mjög metnaðarfullt verkefni og ég hef grun um það að sumir þingmenn hafi sérstakan áhuga á því að ræða orðið sjálfbærni hér í þessum ræðustól, miðað við það sem á undan er gengið fyrr í kvöld. En það er nú samt þannig að við erum að nýta náttúruauðlindir til þess að framleiða mat. Ef við göngum sífellt á þær auðlindir sem gefa okkur matinn þá fer illa fyrir okkur, þá endar það þannig að við getum ekki lengur framleitt það sem við ætlum að gera. Við búum á landi sem er ríkt af auðlindum en landið er sömuleiðis verulega viðkvæmt. Okkur ber skylda til þess að fara vel með auðlindina og vanda hvernig við nýtum hana. Ég tel að núna á síðustu áratugum höfum við stigið stórt skref fram á við í þeim efnum og við getum farið að tala um það að matvælaframleiðsla okkar sé sjálfbær eða því sem næst. Vissulega erum við ekki komin í mark með allt. Og talandi um kolefnisfótspor vörunnar þá er það nú svo að við erum háð innflutningi á kornvöru í mjög stórum stíl. Það hefur áhrif á mælingu ef við ætlum að fara að mæla kolefnisfótspor t.d. svínakjöts eða kjúklingakjöts, sömuleiðis við mjólkurframleiðslu. En það horfir til betri vegar hvað það varðar með metnaðarfullri sýn matvælaráðherra og ríkisstjórnarinnar um að efla innlenda kornframleiðslu. Þetta tengist síðan allt fæðuöryggi, að treysta grunn þjóðarinnar til að vera sjálfbær í því að afla sér fæðu. Vissulega getum við horft til þess að við erum gríðarlega öflug í sjávarfangi og fiskeldi. En í framleiðslu landbúnaðarafurða höfum við verið verulega háð innflutningi á mörgum sviðum. Við höfum svo sem tekið umræðu hér í þessum sal um fæðuöryggi. Í dag erum við að nota 180.000 tonn af korni til framleiðslu á landbúnaðarvörum, hvort sem er kjöti eða mjólk. Við erum að framleiða 7.000 tonn, eitthvað svoleiðis, þannig að við eigum mikið verk fyrir höndum. En þetta talar allt saman hér í þessari stefnu og vissulega er ég, virðulegi forseti, kominn aðeins yfir í landbúnaðarstefnuna líka, en þetta er allt samhangandi, með því að fara í þessa vegferð, að taka stefnuna. Við höfum tekið hér liðinn um fæðuöryggi í matvælastefnunni og ég er búinn að fjalla hérna ágætlega um matvælaöryggið, sömuleiðis sjálfbærnina. Þá er einn liður eftir, liður 2, sem er kallaður samfélag. Þar eigum við sömuleiðis mikil tækifæri til að skapa ákveðin starfsskilyrði fyrir þá innlendu matvælaframleiðslu sem hér er. Nú vita kannski sumir hv. þingmenn hvert sá sem hér stendur er að fara en það snýr að því að við þurfum að horfa til þess að jafna leikinn, að innlendir matvælaframleiðendur séu á jöfnum samkeppnisgrunni við þá sem eru erlendis. Eins og hefur nú komið hér margoft fram í þessum ræðustól þá erum við stundum frekar smá í sniðum þegar kemur að höfðatölu og þeirri landbúnaðarframleiðslu sem við stundum. Til þess að jafna þann leik þá þurfum við að stíga ákveðin skref í að endurskoða starfsumhverfi greinanna, hvort sem það er í mjólk eða kjöti, sem snýr þá að samkeppnishlutanum og að leyfa mönnum að vinna saman á þeim grunni. Ef við tölum um þarfir neytenda þá er þetta allt samhangandi, snýr bæði að matvælaöryggi og fæðuöryggi, þ.e. hvaðan maturinn kemur. Er neytandinn upplýstur? Á þessu er tekið í þessari stefnu undir lið 5, um þarfir neytenda. Það er til lítils að framleiða góða vöru ef neytandinn hefur ekki nokkurn einasta áhuga á að nýta sér hana, vill kannski frekar leita í ódýrari vöru sem er framleidd við mun verri aðstæður, full af sýklalyfjum. En það stendur líka upp á okkur löggjafann að framfylgja því að menn fari eftir reglum og að þegar neytandinn kemur í búðina séu menn með þær upplýsingar fyrir framan sig, hvort sem menn nýta sér tæknina í gegnum strikamerki eða svoleiðis; að hægt sé að leita uppruna vörunnar og við hvaða aðstæður hún er framleidd og sömuleiðis hvert kolefnisfótspor vörunnar er. Það voru mjög fróðlegar umræður hér áðan á milli hv. þingmanna Gísla Rafns Ólafssonar og Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur um þetta og verður gaman að fylgjast með því í framtíðinni hvernig við leysum það. Við þekkjum það vel í þeirri umræðu sem hefur átt sér stað í gegnum tíðina um losun frá landi að hugsanlega erum við að mæla á einhvern annan hátt en menn eru að mæla annars staðar í heiminum. Ég þekki þetta ágætlega úr sauðfénu þar sem sauðfé á Nýja-Sjálandi er með 60% minna kolefnisfótspor heldur en íslenska sauðkindin. En nú er svo sem enginn greinarmunur á sauðkind á Nýja-Sjálandi og sauðkind á Íslandi, þetta eru hvort tveggja jórturdýr og skila frá sér ákveðnu magni gróðurhúsalofttegunda þegar fæðan fer í gegnum þau. Það er bara mismunandi hvernig þú mælir og auðvitað eru framleiðsluaðstæður með töluvert öðrum hætti hér en hjá frændum okkar hinum megin á hnettinum. Í 6. lið stefnunnar er komið inn á rannsóknir, nýsköpun og menntun. Þar höfum við í sumum greinum matvælaframleiðslunnar því sem næst skilað - ja, kannski ekki auðu en við höfum ekki staðið okkur nógu vel. Við þekkjum mjög vel það sem snýr að mjólkurframleiðslu, þar hefur verið feikileg nýsköpun og miklar rannsóknir þar. Það sama á við um sjávarútveg og fiskeldi en við höfum setið frekar aftarlega á merinni þegar kemur að rannsóknum og nýsköpun í framleiðslu á kjöti. Ég ætla að leyfa mér að kenna því um að fyrirtækjum sem vinna í þeim geira skortir ákveðið svigrúm í sínu starfsumhverfi til að vinna saman og styrkja stoðir til þess að geta stundað ákveðnar rannsóknir og nýsköpun en ekki vera háð því að þurfa að leita styrkja stanslaust. En við þekkjum þetta ágætlega úr mjólkuriðnaðinum, sérstaklega eins og varðandi Mjólkursamsöluna, þar er svo mikill drifkraftur sem snýr bæði að rannsóknum og nýsköpun og þar er virkilega verið að gera vel og nýta vöruna til hins ýtrasta. Ég er sannfærður um það og ég bara veit það líka að við getum gert hið sama þegar kemur að kjötinu. Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að hafa leiðarvísi í svo mikilvægu máli og því ber að fagna að þessi matvælastefna sé nú komin hingað inn og nú erum við í síðari umræðu um þessa stefnu. Ég ætla að leyfa mér það að hrósa matvælaráðherra fyrir að koma fram með þessa stefnu. Það er alltaf þannig í öllu að við getum endurskoðað hluti og við getum lagað þá og bætt við þá en einhvers staðar þurfa menn að byrja. Og þetta er mjög góð byrjun sem byggir líka á ákveðnum grunni, eins og ég kom inn á áðan, en á 149. löggjafarþingi tókum við hér fyrir aðgerðaáætlun um matvælaöryggi og vernd búfjárstofna í 17 liðum og 12. liður í þeirri stefnu sem þá var samþykkt var um mótun matvælastefnu. Nú er hún komin hér til okkar, ákveðinn leiðarvísir til að takast á við áskoranir til framtíðar. Ég held að það sé óhætt fyrir okkur að vera full bjartsýni fyrir hönd matvælaframleiðslu í landinu því tækifærin eru til staðar. Vegvísirinn er hérna kominn í stefnunni og nú er bara að fylgja henni og fylgja henni nokkuð fast eftir því það er hverri þjóð mikilvægt að geta státað sig af því og geta sagt: Við erum öflug þjóð, við getum talað um fæðuöryggi, matvælaöryggi og við getum treyst þeirri vöru sem við erum að framleiða, neytandinn getur treyst henni. Til þess er alltaf gott að vera með leiðarvísi sem matvælastefnan er. Hún er til ársins 2040 og ég er alveg sannfærður um að hún á eftir að taka breytingum, hún á eftir að þroskast á sinni vegferð til ársins 2040.

Herra forseti. Hv. þm. Þórarinn Ingi Pétursson kom inn á mjög viðkvæma umræðu hér, a.m.k. var það að heyra hér fyrr í umræðunni um þetta mál. Hann kom bæði inn á sjávarútveg og umhverfismálin og ég ætla að leyfa mér að halda aðeins áfram með þá umræðu en ekki mikið. Hv. þingmaður talar um öflugan sjávarútveg en þá vil ég vekja athygli hans á því að staðreyndin er einfaldlega sú, ef maður tekur mið af botnfiskafla þjóðarinnar núna, þá erum við hálfdrættingar á við það sem þjóðin aflaði af fiskimiðunum fyrir örfáum áratugum síðan þannig að við erum ekki að gera neitt óskaplega vel hvað það varðar. Ég held að við getum verið sammála um það ef við förum yfir hagtölur. Hann lýsti yfir ánægju sinni með þessa matvælastefnu og þakkaði hæstv. matvælaráðherra. En það komu inn umsagnir, m.a. frá mínu frábæra sveitarfélagi, Sveitarfélaginu Skagafirði, sem fannst þessi stefna ekkert sérstök. Og orðrétt segir um þessa sex liði, með leyfi herra forseta: „Í flestum þeirra eru samt útþynntar eða loðnar lýsingar á því sem ætlað er að gera.“ Síðan koma líka alvarlegar athugasemdir frá Bændasamtökum Íslands. Þess vegna tel ég rétt að ræða þessar alvarlegu athugasemdir. Ég sé það á breytingartillögum að það hefur að einhverju leyti verið komið á móts við þessi sjónarmið en ég tel að það sé ekki nægjanlegt, a.m.k. ekki ef farið yfir þær alvarlegu athugasemdir sem voru gerðar af Bændasamtökum Íslands við upprunamerkingar matvæla og sömuleiðis athugasemdir Sveitarfélagsins Skagafjarðar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég fer ekkert ofan af því að sjávarútvegur á Íslandi er öflugur. Við getum væntanlega deilt um það hvernig komið er í dag, hvort það sé hægt að veiða helmingi meira eða hvernig það er. En þá er líka mikilvægt að horfa til arðsemi og nýtingar afurða og þegar við veiddum hvað mest hér á árunum 1980–1990, ætli við höfum ekki verið að nýta þá sirka 60% af fiskinum og afurðin var kannski alla vega líka sem fór á markað. Kröfurnar eru aðrar í dag. En hv. þingmaður spurði út í alvarlegar athugasemdir og væri fróðlegt að vita í hvaða athugasemdir hann er að vísa.

Upprunamerkingar.

Ég held að ég hafi farið nokkuð ágætlega yfir mikilvægi upprunamerkinga í minni ræðu hér áðan og það er alveg á hreinu að þar getum við gert mun betur og við höfum því miður hingað til verið með buxurnar töluvert á hælunum þegar kemur að því og eftirfylgni með því og það kom bara nokkuð skýrt fram, virðulegi forseti, í minni ræðu hér áðan. Það er komið ágætlega inn á þær merkingar í stefnunni og ég held að það sé ekki við stefnuna að sakast. Það er frekar við framfylgd þess sem við höfum áður samþykkt um merkingar á matvælum. Þannig að ég held að við ættum frekar að 

Herra forseti. Jú, vissulega er alltaf hægt að framfylgja hlutunum betur en ég veit ekki betur en að hæstv. matvælaráðherra sé að sinna þessum verkum. Ég hef aldrei gert athugasemdir við það verklag þó svo að ég heyri greinilega gagnrýni innan úr stjórnarherbúðunum hvað það varðar. En ég vonast til þess að hv. þingmaður fari örlítið yfir útgerðarsögu Íslendinga, við vorum ekki bara veiða meira í kringum 1980 heldur nánast alla 20. öldina. Það sem við erum að draga núna upp úr hafinu er eitthvað sem þarf að fara yfir með gagnrýni. Ég treysti og trúi því að Framsóknarflokkurinn veiti okkur í Flokki fólksins liðsinni í því. Ég tel einmitt að það felist tækifæri í því en því miður hefur sú umræða verið blásin of oft út af borðinu. Það eitt að hæstv. matvælaráðherra treysti sér ekki til að gefa frjálsar handfæraveiðar fyrir örfáa, nokkur hundruð koppa, 48 daga á ári, sýnir að þetta er ekki öflugt kerfi sem við erum með. Það er ekki hægt að hafa einu sinni örlítið frelsi fyrir einstaklinginn. Maður er hissa á því að t.d. að Sjálfstæðisflokkurinn komi ekki inn í þá umræðu og við séum ekki að ræða það hér í tengslum við matvælastefnu. En ég tók eftir því í andsvörum við hv. framsögumann að það er mjög viðkvæmt að ræða þessi mál en ég fagna því að hv. þm. Þórarinn Ingi Pétursson taki þátt í þeirri umræðu því þarna eru virkilega tækifæri, með því að leyfa aukið frelsi til veiða, það er alveg ljóst og flest vistfræðileg rök hníga til þess.

Virðulegi forseti. Ég kannast nú ekki við sérstaka viðkvæmni af minni hálfu er við ræðum um nýtingu auðlinda hvort sem er til lands eða sjávar. En það má vel vera að okkur hv. þingmanni greini á um það hvernig við eigum að stýra þessu og hvernig fiskveiðistjórnarkerfið eigi að fara fram og ég held að það sé alveg óhætt að segja það að við höfum komist að því, held ég nokkuð vel, ég og hv. þingmaður, sitjandi saman í atvinnuveganefnd, að við deilum kannski ekki alveg skoðunum um það hvernig grunnstefið á að vera. Og hvort sem það snýr að því að smábátasjómenn fái 48 daga og 700 kíló á dag eða 670 - ég held að það sé nú að verða ansi mikil hártogun á því sem snýr að því hvort umgengni við auðlindina sé takmörkuð eða ekki. En vissulega verðum við líka að taka með í umræðuna þegar við förum að fjalla um auðlindir, hvort sem er til sjávar eða sveita, að verulegar breytingar hafa átt sér stað. Það eru miklar breytingar sem snúa t.d. að því að nú veiðum við minna af hval en við gerðum. Það má vel vera að breytt mynstur sjávarins geti líka orsakast af því að hér hafa breyst aðstæður, t.d. sem snýr að hitastigi og sömuleiðis getur það haft áhrif að hvalveiðar eru eitthvað minna stundaðar. En nú veit ég að hv. þingmaður er líffræðingur og þekkir þetta vel þannig að ég bíð nú bara nokkuð spenntur eftir því, virðulegi forseti, að hann helli hér úr sínum fróðleiksbrunni og upplýsi okkur hv. þingmenn um mikilvægi sjálfbærni og það sem snýr að sjálfbærum veiðum, hvort sem er til sjávar eða sveita.

Herra forseti. Það er búið að snerta á ýmsum hlutum í þessari annars ágætu umræðu um matvælastefnu til ársins 2040. Ég nefndi hér fyrr í kvöld að þegar kemur að því að búa til stefnur og aðgerðaáætlanir þá væri margt sem þyrfti að laga. Ég ætla ekki að endurtaka alla þá romsu en bendi fólki á að skoða það sem var rætt undir aðgerðaáætlun um geðheilbrigðismál hvað það varðar. En ég held að það sé öruggt að halda því fram að ef þessi skjöl væru tekin sem verkefni í stefnumótunarkennslu eða verkefnastjórnun þá fengju þau nú ekki nægilega háa einkunn, margt mætti þar betur fara. Þá er ég bara að tala um innihaldið, formið á innihaldinu og annað, ekki einstaka liði í þessari stefnu. Mig langar líka að þakka hv. þm. Þórarni Inga Péturssyni fyrir umræðuna um íslenska lambið og nýsjálenska lambið og kolefnisspor þeirra. En mig langaði að leiðrétta hv. þingmann sem sagði að það væri enginn munur á þessum lömbum. Íslenska lambið er mun betri á bragðið, hef smakkað þau bæði. En förum í þingsályktunartillöguna sjálfa. Mér varð hér fyrr í umræðunni tíðrætt um kolefnisspor og merkingar um það. Ég held að það sé mjög mikilvægt að átta sig á því að það að hafa upplýsingar um kolefnisspor hefur tvenns konar áhrif. Í fyrsta lagi þau að neytendur geta tekið upplýstar ákvarðanir sem tengir einmitt við 5. lið stefnunnar, um þarfir neytenda. En það er líka annar önnur ástæða fyrir þessu og hún er sú að þetta virkar sem hvati fyrir bændur til þess að framleiða vöruna með sem lægstu kolefnisspori. Hv. þm. Þórarinn Ingi Pétursson nefndi hér áðan t.d. að meiri hluti korns væri innfluttur en það stæði til að fara rækta eins mikið og hægt væri af því á Íslandi. Eitt af því sem á að vera hvati til þess að við séum að gera það og við séum að nota eitthvað sem er ekki flutt um hálfan hnöttinn til okkar er einmitt að það lækkar kolefnissporið. Það er alltaf mikilvægt að átta sig á því að við erum að láta þetta virka í tvær áttir. Þegar kemur að merkingum um kolefnisspor þá spyr ég mig um það, ég veit það ekki, ég hef ekki kannað það, en það kæmi mér ekkert á óvart að Evrópusambandið væri að innleiða einhverjar reglugerðir um það hvernig eigi að reikna það út og sýna kolefnisspor á matvælum. Ef þeir eru ekki byrjaðir að gera það þá er kjörið tækifæri fyrir okkur til að kenna þeim hvernig er hægt að gera það á góðan máta. En við ættum svo sannarlega ekki að bíða til 2040. Eins og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir benti á þá er nú hægt að endurskoða þessa matvælastefnu og ég held að það væri góður bragur á því að annaðhvort atvinnuveganefnd eða ráðuneytið setti af stað öfluga og góða vinnu við að koma upplýsingum um kolefnisspor sem fyrst inn, ekki bara sem fallega setningu í einhverri stefnu, heldur inn í reglugerð og lög og allt sem þarf til að þetta fari í gang. Það mun skapa góðan hvata bæði gagnvart neytendum og gagnvart framleiðendum. Hv. þingmönnum hefur líka orðið tíðrætt hér um upprunamerkingar. Aftur spyr ég hvort ekki séu til einhverjar reglugerðir sem við getum byggt það á. Ég er hjartanlega sammála öðrum nefndarmönnum í því að það á ekki að vera hægt að fela það hvaðan varan kemur. Bara með því að bæta kryddi á kjötbita þá er hann ekki allt í einu orðinn íslenskt kjöt þó svo að það megi þá kannski skilgreina hann sem íslenska framleiðslu. Það er tvennt ólíkt. Ef ekki er verið að framfylgja reglum í þessu þá þurfum við að setja meira fjármagn í eftirlit og herða viðurlög við slíkum brotum og það á ekki að vera nóg að segja bara hvert innihaldið sé heldur væri líka lag á því að hafa upplýsingar um það hvernig framleiðslu er háttað. Eru t.d. einhver lyf notuð? Er framleiðslan lífræn? Öllum þessum hlutum getum við bætt við. Þetta þarf ekki allt saman að enda á límmiðanum þó svo að ákveðnar upplýsingar þurfi að vera á pakkningunni. Það er líka hægt að nýta tæknina til að hafa dýpri upplýsingar fyrir þá sem vilja vera vel upplýstir neytendur. Ég nefndi lífræna framleiðslu. Það hefur verið aukin áhersla, sér í lagi í landbúnaðinum, á að auka lífræna framleiðslu. Það var einmitt mjög gaman að tala við bónda úr Kjósinni þegar bændaþing var hér fyrir ári síðan og heyra hvernig þetta hafði breyst á þeim 20 árum sem bóndinn hafði verið í lífrænni framleiðslu, hvernig fyrst var hlegið að honum en núna væri fólk farið að spyrja hvernig ætti að gera þetta. Ég sakna þess svolítið í stefnunni að það sé ekki lögð meiri áhersla á lífræna framleiðslu á matvöru. Að lokum langaði mig að fjalla örstutt um nýsköpun. Það er ánægjulegt að sjá í þessari stefnu að þar er lögð áhersla á rannsóknir, nýsköpun og menntun. En það er ekki nóg að vera með einhver háfleyg orð um það sem við viljum geta gert vegna þess að það þarf að fylgja fjármagn með til að styðja við þessa nýsköpun. Öll nýsköpun krefst fjármagns til þess að prófa sig áfram, rekast á veggi og finna lausnir. Nýsköpun þegar kemur að matvælum getur falið í sér marga hluti, t.d. að nýta einhverja afurð sem við erum ekki að nýta í dag. Það þekkja eflaust flestir söguna um skötuselinn, hvernig honum var hent frá borði í aldaraðir af því að hann var ljótur. Svo uppgötvuðu menn að hann var nú ansi bragðgóður en það þurfti útlendinga til að skýra það út fyrir okkur Íslendingunum. Það eru eflaust margir hlutir sem við gætum lært að nýta betur og nota betur sem við erum ekki að nota í dag og erum kannski að henda eða nota á mjög einfaldan hátt. En svo er líka það að nýta betur það sem við erum þegar búa til, rækta eða veiða. Einhver besta sagan um nýsköpun sem tengist matvælum er fyrirtækið Kerecis sem framleiðir plástra sem aðstoða sár við að gróa og fær meiri verðmæti út úr því sem áður var hent af fiskinum heldur en fæst fyrir það að taka fiskinn og selja hann. Þannig að tækifærin eru fjölmörg og við þurfum að setja fjármagn í að tryggja að þessi nýsköpun geti átt sér stað. Þar þurfum við miklu meira heldur en þær lágu upphæðir sem í dag fara í þennan málaflokk, nýsköpun. Annars held ég að við eigum eflaust eftir að fá að sjá þessa stefnu endurskoðaða nokkrum sinnum á næstu árum því hlutirnir breytast hratt. Við þurfum eflaust að setja okkur enn frekari loftslagsmarkmið og við þurfum að hætta að segja: Við erum með öðruvísi útreikninga á losun. Við þurfum bara að rannsaka það og fá réttar tölur, ekki nota þetta sem afsökun í tíu ár og gera síðan loksins einhverjar rannsóknir. Með öðrum orðum, það er ekki nóg að hafa mjög fallega stefnu eða einhverja aðgerðaáætlun, það þarf líka að tryggja fjármagn, tímasetja hlutina og gera hlutina frekar fyrr en síðar.

Herra forseti. Það er af ýmsu að taka í þessari viðkvæmu matvælastefnu sem er greinilega vandmeðfarin í umræðunni ef mark má taka af þeirri viðkvæmni sem þingmenn Vinstri grænna sýna fyrir þessari umræðu og var greinileg þegar verið var að ræða hér þá þætti sem ættu einmitt að vera þeim hvað hjartfólgnastir. Það var sjálfbærnin, það var greinilega viðkvæmt. Engu að síður þá tel ég, herra forseti, að þó að mál séu viðkvæm þurfum við að taka þau til umræðu. Það er reglan, sérstaklega á það við í stjórnmálum. Það er aldrei gott að þegja það í hel sem þarf að ræða og ég held einmitt að það séu þessir hlutir. Það sem er kannski að þessu plaggi og er í rauninni stórmerkilegt að menn hafi ekki rætt hér fyrr í umræðunni, er að við ræðum hér einhverja áætlun langt fram í tímann en það eru engar aðgerðir. Það eru engar aðgerðir til næstu fimm ára hér undir. Hér erum við með falleg orð á blaði, m.a. um sjálfbærni matvælaframleiðslu. Ég orðaði það þannig að aðgerðirnar væru kannski ekki í samræmi við það að sama dag og við erum að ræða þetta mál, hvað þá annað, sama dag og við erum að ræða sjálfbærni hérna, er verið að samþykkja að hleypa upp á grunnslóðina öflugri togurum og hafa engan hemil á vélarafli og þar með engin mörk á þyngd þeirra veiðarfæra sem eru dregin upp í fjöru. Þetta er viðkvæmt. Það kom fram í umræðunni að þingmenn Vinstri grænna sögðu að málið væri útrætt. Ég tel svo alls ekki vera vegna þess að þetta er ekkert í samræmi við það sem að flokksmenn Vinstri grænna samþykktu fyrir örfáum vikum síðan, í mars. Það að segja að ég sé með þetta á heilanum - jú, auðvitað sker þetta í augu þegar menn ganga svona fram. Er fólk virkilega svona, er virkilega hægt að vera svona ómerkilegur að vera hér að ræða sjálfbærni alla daga, vistspor og ég veit ekki hvað ekki og klæða sig grænni lopapeysu og síðan þegar til á að taka er fyrsta og eina verk dagsins í rauninni að boða það sem hefur verið kallað hér í þingsal vistmorð? Vistmorð af Vinstri grænum og það á auðvitað að ræða það. Það er auðvitað undarlegt að vera að ræða aðgerðaáætlun langt fram í tímann án þess að vera að ræða hér einhverjar aðgerðir. Hún er í sex liðum. Það er m.a. sjálfbærnin viðkvæma og samfélagið. Ég tel einmitt að við þurfum að ræða það hvað varðar matvælaframleiðsluna og þá þurfum við að ræða það tæpitungulaust. Það er auðvitað óþolandi og ætti að vera óþolandi fyrir ráðamenn í samfélagi að halda á lofti og jafnvel að skrúfa niður kerfi í einni af undirstöðum samfélagsins, þ.e. sjávarútvegskerfinu, og það sé verið að reyna að skrúfa það fast í hverju málinu á fætur öðru, þegar 70% þjóðarinnar telur kerfið vera óásættanlegt og það sé spillt og það sé jafnvel svo að helstu hetjur kerfisins eru jafnvel farnar að bera út spillinguna, bera út spillinguna til þriðja heims landa og tíðka jafnvel þau vinnubrögð sem hafa verið viðhöfð hér í þróunarríkjum og menn liggja jafnvel undir grun, rökstuddum grun væntanlega, hjá lögregluyfirvöldum á Íslandi og víðar og það standa yfir rannsóknir á. Það þarf auðvitað að ræða þessa matvælastefnu í samræmi við það. Hér kallaði þingmaður eftir því að ég myndi ausa af viskubrunni mínum hvað það varðar hvernig ætti að stjórna veiðum og hvernig þetta væri. Það var auðvitað einhver kaldhæðni í því, góðlátleg. Ég ætla nú að gefa þessum ágæta þingmanni, hv. þm. Þórarni Inga Péturssyni, bara gott ráð hvað varðar visku og ég vona að hann geti mátað sig við hana. Það er, held ég, gott mál ef bændur eða þeir sem eiga land ætla að nytja berin í móunum og hafa áhyggjur af því að gæsin sé að éta berin upp þá er auðvitað ein leið að fara og ráða veiðimenn og skjóta niður sem mest af gæs sem þeir komast yfir, þ.e. strádrepa gæsina. Svo er það hin leiðin, sem ég tel einfaldari fyrir bóndann, og það er að vera á undan gæsinni að tína berin. Ég held að það sama eigi einmitt við um hvalinn og fleiri þætti í lífríkinu, það er auðvitað að vera á undan, ná aflanum áður en einhver annar tekur hann. Það er alveg augljóst, hvernig sem menn fara yfir þetta, að aflinn hér fyrr á 20. öldinni var miklum mun meiri en núna hjá okkur og það er augljóslega eitthvað að. Það þarf að ræða þennan 6. lið, um rannsóknir og nýsköpun, með opnum hug. Það er auðvitað eitthvað brogað við það ef aflinn var mun meiri en nú árið 1922 á Íslandsmiðum og 1930, hátt í 500.000 tonn af þorski 1930, og svona var þetta í rauninni alla 20. öldina. Síðan þegar við förum að geyma fiskinn til að fá meira seinna þá bara gengur það ekkert upp. Þær spurningar sem ég vil kannski leggja fram er að menn skoði aðeins söguna, skoði aðrar kenningar hvað varðar stjórnunina. Ég tel að það sé eitthvað sem menn ættu fyrst og fremst að skoða, fara yfir þessa þætti, eins og ég sagði, vera á undan gæsinni áður en hún tekur berin. Þess vegna eigum við auðvitað að veiða meira í stað þess að bíða eftir því að það verði einhver afföll eins og við sjáum hvað eftir annað með fiskstofnana og hundruð þúsunda tonna týnast hvað eftir annað. Þetta þarf að ræða hér af hreinskilni og í miklu meiri mæli en gert er. Það koma alvarlegar athugasemdir við þessa áætlun frá Bændasamtökum Íslands, eins og ég nefndi áðan. Það komu athugasemdir hvað það varðar að hún væri ekki nægjanlega skýr og ekki tekið nægilega hart á því að merkingar væru ekki skýrar og verið að villa um fyrir neytendum. Mér finnst í þeim breytingartillögum sem koma hér með aðgerðaáætluninni - ekki aðgerðaáætluninni því hana vantar heldur í þessari matvælastefnu - það hefur aðeins verið hert á orðalaginu en það er samt sem áður eins og Sveitarfélagið Skagafjörður segir, bara ófullnægjandi. Þetta er svolítið loðmullulegt plagg sem mætti vel herða á. Menn hafa rætt hér sjálfbærnina í matvælaframleiðslunni og það hefur verið tæpt hér líka á loftslagsmálunum og þegar farið er yfir málið, hvaða aðgerðir eru á döfinni þá voru þær ekki skýrar. Það var nánast eins og að ráðuneytið vísaði því einfaldlega frá sér í hvaða aðgerðir ætti að fara. En það komu margar mjög góðar tillögur í umræðunni um mögulegar aðgerðir til að bæta orkunýtingu og í því sem mætti kalla loftslagsmál frá Bændasamtökunum. Ég tel að það ætti auðvitað að vera einhver aðgerðaáætlun í gangi og betri en sem fylgir þessu plaggi því að hún er ekki til staðar, til þess að hrinda þeim hugmyndum í framkvæmd. Það eru vissulega tækifæri og það þarf að búa til hvata til þess að ná þeim fram. Síðan þarf auðvitað, eins og ég nefndi hér, hvað varðar rannsóknirnar, að lyfta svolítið einokuninni af þessu og fá fleiri sjónarmið að. Maður heyrir það alveg, eins á og hv. þingmanni sem var að forvitnast um hvernig væri hægt að gera þetta öðruvísi, að það er einhver forvitni og menn vilja fræðast en það er eins og það sé ákveðin einokun á hugmyndum sem fá að njóta sín. Bara það sem kom fram í því sem snýr að umræðu um aflvísinn, þ.e. það væri hægt að setja inn óheft vélarafl og þar með óhefta stærð veiðarfæra inn á grunnslóðina, í þeirri umræðu kom ein skoðun frá Hafró en síðan var nánast ekkert annað sem kom frá fræðasamfélaginu vegna þess að þar ríkir að einhverju leyti einokun. En þegar maður fór að skoða það mál betur þá var alveg ljóst að það álit sem kom nú frá Hafró var algerlega í andstöðu við það sem stofnunin hafi gefið út bara fyrir örfáum árum síðan. Þar var það rökstutt mjög nákvæmlega. Ég tel að það sé vel hægt að gera betur með því að opna betur umræðuna um rannsóknir. Það er fleiri þættir sem mætti huga að í þessari matvælastefnu og það er menntunin. Það snýr ekki endilega bara að menntun einhverra fræðinga sem eru að mæla fitur, prótein og sýrur og allt það sem krefst háskólamenntunar. Það skiptir líka afar miklu máli að mennta starfsfólk sem er að vinna í greininni sjálfri. Áhrifaríkasta aðgerðin, tel ég vera, til að ná árangri í matvælaöryggi er að fræða einmitt starfsfólkið um þá þætti sem þurfa að vera í lagi. Það er fleira hægt að gera en að tryggja eftirlit og þvingunarúrræði og sektir til að ná fram tilætluðum árangri, það er ekki síður það að tryggja að þeir sem eru að meðhöndla matvælin viti svona grunnatriði um það sem skiptir öllu máli eins og hreinlætið og að matvæli séu geymd við rétt hitastig og fleira þess leiðis. Það var spurt hérna um stefnu Flokks fólksins og það var nú hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir sem spurði. Við höfum mjög skýra stefnu hvað varðar sjávarútvegsmálin og það kom fram í umræðunni um aflvísinn að það greiddu allir þingmenn flokksins auðvitað gegn því að hafa óheft vélarafl á grunnslóðinni. Við teljum einnig auðsýnt að það sé ekki nokkur leið að ganga þannig fram gagnvart fiskstofnunum með handfærum að það geti kallast ofveiði, það er alveg útilokað. Þess vegna skilur maður ekki að það sé ekki, í þessari umræðu um matvælaöryggi, um matvælastefnu og um menningu þjóðarinnar, horft með meiri velvild og sveigjanleika til einstaklingsins sem er í veiðum og fer til handfæraveiða. Í stað þess finnst mér, eins og er bara augljóst hér af hverju frumvarpinu á fætur öðru, að það er miklu frekar verið að plægja fyrir togveiðunum og hinum stóra. Það má almennt segja það um þetta plagg að það mætti gjarnan horfa meira til litla aðilans í samfélaginu, horfa með örlítið meiri sveigjanleika til hans hvað varðar framfylgd reglna og varðandi ýmsa þætti sem snúa að matvælastefnunni í smáu sem stóru. Það held ég að myndi gera Ísland skemmtilegra og betra samfélag en nú er. En jú, þetta eru falleg orð á blaði, mjög falleg stefna. Við eigum að verða best í heimi. Það er svona pilsner-andi í þessu, Ísland best í heimi. Við eigum að fullnýta allar afurðir og vera með allt í fremstu röð. Það er gott og við í Flokki fólksins styðjum það auðvitað. En þegar menn leggja fram svona metnaðarfulla stefnu um að vera best í heimi, í smáu sem stóru, sem snýr að matvælum, þá er eiginlega lágmarkið, herra forseti, að vera með einhverjar aðgerðir, einhverja aðgerðaáætlun. Hvað á að gera í því? Hvernig ætla menn að verða bestir í heimi? Það kemur ekki fram í þessu, engin aðgerðaáætlun í þessari matvælastefnu. Ég verð að segja að það er stundum betra að spara örlítið yfirlýsingarnar um að vera best í heimi og ætla að verða betri en við erum. Það er auðvelt að gera það. En ef maður ætlar að gera það þá verður að hafa einhverja hugmynd um hvernig maður ætlar að fara þá leið. Við höfum hér hástemmdar yfirlýsingar um hvert við ætlum að fara en engan vegvísi um hvernig það á að gerast, herra forseti.