Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Skúli Guðmundsson) Fjhn. hefur athugað þetta frv. og leggur til, að það verói samþ. með einni breyt., sem getið er í nál. á þskj. 199. Einstakir nm. hafa áskilið sér rétt til að gera till. um fleir í breyt. eða fylgja brtt., sem fram kunna að koma við 3. umr. Í 1. gr. frv. er ákveðið, að lagður verði sérstakur stríðsgróðaskattur á skattskyldar tekjur, sem nema 45 þús. kr. eða hærri upphæð. Kemur sá skattur til viðbótar þeim tekjuskatti, sem ákveðinn er á þskj. 125, í frv. um breyt. á l. um tekjuskatt og eignarskatt. Samkv. 2. gr. frv., sem hér liggur fyrir, greiðir ríkissjóður bæjar- og sveitarfélögum 45% af þeim stríðsgróðaskatti, sem þar er á lagður og innheimtur, þó ekki yfir 40% af áætluðum útsvörum þar. N. flytur þá breyt. við þessu gr., að hér skuli miðað við niðurjöfnuð útsvör, en ekki áætluð. Það er svo í gildandi lögum, og þykir n. réttara að halda þeirri reglu. Samkv. till. n. er hámark stríðsgróðaskattsins, sem bæjar- og sveitarfélögin geta fengið, 2 kr. á móti hverjum 3 kr., sem jafnað er niður í útsvörum, þ.e.a.s. 66–67%. Í 3. gr. er ákveðið, að ríkissjóður skuli auk þess greiða 5% af skattinum til sýslufélaga og þeirra bæjarfélaga, er engan skatt fá samkv. 2. gr.*** Þá eru í 4. gr. fyrirmæli um, að meðan ákveðið er í l., að greiða skuli samtals 90% af skattskyldum tekjum yfir 200 þús. kr. í tekjuskatt og stríðsgróðaskatt, sé óheimilt að leggja tekjuútsvar á þann hluta af hreinum tekjum gjaldanda, sem er umfram 200 þús. kr. Hv. þm. Seyðf. flytur till. á þskj. 200 um að fella niður 4. gr. Í sambandi við till. hans er ástæða til að gera sér ljóst, hvernig skatturinn skiptist milli ríkis og sveitarfélaga samkv. þeim skattafrv., sem nú liggja fyrir, og gera samanburð á þeim við þau skattalög, sem nú gilda. Samkv. gildandi l. eru tekjuskattur og stríðsgróðaskattur samtals 75% af skattskyldum tekjum yfir 200 þús. kr. Bæjar- og sveitarfélög, þar sem stríðsgróðaskattur er á lagður, geta fengið 40% af skattinum, sýslufélög og önnur bæjarfélög 6%, en ríkissjóður hefur þá eftir af stríðsgróðaskattinum 54%. Í gildandi l. er því skiptingin á sköttum af hátekjunum þannig, séu þeir teknir saman: Ríkissjóður 58.9% Bæjar- og sveitarfélög 14.0% Sýslufélög og bæjarfélög 2.l% Samtals 75.0% af skattskyldum tekjum. Eftir þeim frv., sem nú liggja fyrir þinginu, komast skattarnir samtals í 90% af skattskyldum tekjum. Þeir skiptast á þessa leið: Ríkissjóður 56.0% Bæjar- og sveitarfélög 34.6% Sýslufélög og bæjarfélög 3.4% Samtals 90.0% Þessi samanburður sýnir, að samkv. l. fær ríkissjóður 58.9% af hæstu skattskyldum tekjum, en 56% samkv. þeim frv., sem nú liggja fyrir. Það virðist við fyrstu sýn minna, en er það ekki í raun og veru, heldur meira, af því að skattafrádrátturinn er afnuminn. Bæjar- og sveitarfélög fá samkv. frv. 30.6% af þeim skattskyldum tekjum, sem eru umfram 200 þús. kr. En eftir l. frá í fyrra fengu þau 14,% af hæstu tekjunum. Hækkunin í þeirra hlut er því rúml. 16% af skattskyldum tekjum, og þegar þess er gætt, að skatturinn er reiknaður af hærri tekjum en áður, er ljóst, að hlutur þeirra er góður,. þótt þeim sé ekki leyft að taka tekjuútsvar af þeim tekjum, sem hæst eru skattlagðar. Með ákvæðum frv. er sameinaður skattur til ríkisins og tekjuútsvör til bæjar- og sveitarfélaga af tekjunum, eftir að þær hafa náð vissri hæð. Það gat komið til mála að fara aðra leið, hafa skattstigann lægri og láta ríkissjóð hafa allan skattinn, en setja engin ákvæði um útsvarsálagninguna. Þótt stríðsgróðaskatturinn hefði verið helmingi lægri, hefði útkoman orðið sú sama fyrir ríkissjóð, ef skatturinn hefði allur runnið þangað. Þá hefðu bæjar- og sveitarfélögin orðið að jafna niður hærri upphæðum í útsvörum, en hvernig þau hefðu notað möguleikana til útsvarsálagningar á tekjuhæstu fyrirtækin, er vitanlega óupplýst mál. Sennilegt, að útsvörin á hátekjurnar hefðu orðið allmisjöfn„ eftir því hvar gróðafyrirtækin voru útsvarsskyld. Ég held, að sú leið hefði ekki verið heppilegri en hin, sem nú er lagt til, að farin verði. En um það geta að sjálfsögðu verið skiptar skoðanir. Hitt fellst meiri hl. n. ekki á, að fella niður 4. gr., og leggur til, að brtt. á þskj. 200 verði felld. Hv. 6. landsk. þm. hefur flutt brtt. á þskj. 204, og samkv. henni eiga bæjar- og sveitarfélög að fá 45% af þeim stríðsgróðaskatti, sem þar er á lagður og innheimtur, alveg án tillits til þess, hve há útsvör eru þar á lögð. Fjhn. hefur ekki haft till. til meðferðar, en ég fyrir mitt leyti er á móti henni. Verði slík till. samþ., gæti svo farið, að einstök bæjar- og sveitarfélög fengju fjárþörf sinni alveg fullnægt með stríðsgróðaskattinum einum, án þess að jafna niður nokkrum útsvörum, og þá er komið út í öfgar.

*Haraldur Guðmundsson: Eins og hv. frsm. gat um, varð samkomulag um það í n. að gera nokkrar breyt. að því er snertir hámark þeirrar upphæðar, sem ríkissjóður greiðir hlutaðeigandi sveitarfélögum af þeim stríðsgróðaskatti, sem þar er á lagður og innheimtur. Í langflestum tilfellum ætti þessi gr. að nægja til að tryggja, að sveitarfélög fái hæfilegan hluta af skattinum, en það getur staðið svo á, að þetta þrengi nokkuð umráðasvið sveitarfélaganna í þessu efni, og skilst mér, að till. á þskj., 204 byggist á því, að flm. hafi verið kunnugt um, að svo var ástatt, a.m.k. á einum stað. Ég gat þess í n., að ég hefði óbundnar hendur um þá till. Um meginagnúann á frv., ákvæði 4. gr., sem bannar alveg, að tekjuútsvör séu lögð á þann hluta af hreinum tekjum gjaldenda, sem er umfram 200 þús. kr., vil ég vísa til grg. minnar í nál. 199. Það er að vísu rétt, sem hv. frsm. segir, að stríðsgróðaskatturinn og sá hluti hans, sem til bæjanna rennur, hækkar, ef frv. verður samþ. En ég tel, að það réttlæti ekki svo mikla breyt. sem þá, að svipta bæjar- og sveitarfélög rétti til að leggja útsvör á alla borgara sína eftir sömu reglum. En með því að banna álagningu á hæstu tekjurnar er bert, að svo er gert. Ég fæ ekki séð, að ástæða sé til að óttast, að svo nærri yrði gengið þeim aðilum, að fjárhag þeirra stafaði hætta af. Við skulum taka t.d. félag, sem hefur 6 millj. kr. gróða og fengi að halda 2 mill j. 400 þús. kr. alveg ósnertum. Þó að á væri bætt einhverjum hluta útsvars á skattfría féð, sem rennur í varasjóð, sé ég ekki, að því sé hætt. Ef þetta ákvæði verður samþ., veldur það sveitar félögunum miklum örðugleikum. Hér í Reykjavík eru áæltuð útsvör 10–11 millj. kr., en stríðsgróðaskatturinn ekki nema 100–200 þús. kr. En samkv. þessum l. komast allir gjaldendur, sem hafa yfir 200 þús. kr. í tekjur, með mikinn hluta teknanna undir ákvæði þessara l., svo að ekki er hægt að leggja neitt á þær tekjur, sem fara fram úr 200 þús. kr. Það er því bersýnilegt að hækka verður útsvör á öllum almenningi, ef . þetta ákvæði verður samþ. hér. Ég held því, að þetta ákvæði sé hvort tveggja í senn hættulegt fyrir bæjarfélagið og ekki sanngjarnt gagnvart öðrum gjaldendum. Því hefur verið haldið fram hér, bæði við 1. og 2. umr., að þetta væri ekki nema á pappírnum, þó að samþ. yrði, því að þótt bæjar- og sveitarfélögum sé bannað að leggja útsvar á tekjur, sem fara fram úr 200 þús. kr., geti þau eftir sem áður lagt á veltuútsvar eftir vild. En hvað vinnst þá við að samþ. þessa gr.? Ég fæ ekki séð það. En ég geri ráð fyrir, að um þetta atriði hafi verið samið milli sjálfstæðis- og framsóknarmanna og ekki eigi að leggja útsvar á tekjur, er fara fram úr 200 þús. kr. Minn skilningur á greininni er því réttur. Það mælir því allt með því, að brtt. mín verði samþ.

*Emil Jónsson: Ég gat þess við 1. umr. um tekjuskattsfrv., að mér þætti gengið nokkuð nærri bæjar- og sveitarfélögunum með þessum frv. Hv. fjhn. hefur að nokkru leyti tekið undir þetta og hækkað þann hluta, er bæirnir mega fá af stríðsgróðaskattinum. Þeir fá nú 662/3 % í stað 40% áður. Ég hef þó leyft mér að koma með brtt. á þskj. 204, er gengur heldur lengra en till. hv. fjhn. Vil ég nú taka dæmi máli mínu til sönnunar, og vel ég Hafnarfjörð, en þar er ég málunum kunnugastur. Áætluð útsvör í Hafnarfirði eru nú 1,5 millj. kr., og sýnir það, að bæjarbúar hafa ekki ætlað sér að skjóta sér undan útsvari, því að útsvarsupphæðin hefur sexfaldazt síðan 1940. Stafar það af því, að undanfarið, fyrir stríðið, gat útgerðin ekki greitt há útsvör, og hefur bærinn þess vegna safnað skuldum. Þess vegna er það nú yfirlýstur vilji bæjarstj. að leggja á svo há útsvör, að bærinn greiði upp skuldir sínar. Þessi upphæð, 1.5 millj. kr., er að mestu leyti lögð á útgerðarfélögin. Ég gæti hugsað mér, að 2/3 hluta bæri útgerðin, en almenningur 1/3. Stríðsgróðaskattur er áætlaður 300 þús. kr. Útsvar og stríðsgróðaskattur nema því samtals 1.8 millj. kr. Samkv. þessum l. er ekki hægt að leggja svona mikið á útgerðarfélögin. Við lauslega athugun sýnist mér það ekki vera meira en 1/2 millj. Það vantar því 1/2 millj., og verður hún að fást með stríðsgróðaskatti. Það þýðir, að við verðum að gera ráð fyrir, að stríðsgróðaskatturinn nemi 800 þús. kr. eða 80% af útsvörunum. Þetta kemur bænum og niðurjöfnunarnefnd í meiri vanda, því að útsvörin eru ákveðin nákvæmlega í fjárhagsáætluninni, en þegar um þetta er að ræða, er það meira undir hælinn lagt, hve miklar tekjur bærinn fær. Tekjuöflunarkerfi bæjarins er í meiri óvissu. Þegar líður á árið, sést þetta betur, og möguleikar eru á því að færa á milli útsvars og stríðsgróðaskatts, en þetta er því aðeins hægt, að bærinn hafi þar um óbundnar hendur. Það er því nauðsynlegt, að ekki sé ákveðið fyrirfram, hve stríðsgróðaskatturinn má vera mörg % af útsvarsupphæðinni. Ég vil þess vegna mælast til, að þessi till. verði samþ., enda gerir hún engan skaða fyrir neinn, en gerir bæjunum mögulegra að standa við fjárhagsáætlun sína. Það eru fleiri atriði í þessum l., sem þyrfti að athuga nánar, t.d. ef í sömu sveit eru 2 togarafélög, annað hefur 1 togara, en hitt 2–3, og jafnar tekjur séu á hvert skip. Nú má ekki leggja á nema fyrstu 200 þús. kr. hjá hvoru þeirra. Virðist því félagið með 3 togara bera sama útsvar og félagið með 1 togara. En til þess að jafnt sé greitt, verður mismunurinn á stríðsgróðaskattinum að vera jafnmikill. En það er alls ekki víst. Það hefur heyrzt hér í deildinni, að ef þetta atriði yrði gefið frjálst, gætu sum bæjarfélög sloppið við að leggja á útsvar. Þetta er ekki rétt. Allir bæir í landinu hafa nóg með sínar tekjur að gera. Þeir fá að vísu miklar tekjur í bili, en þeim veitir ekki heldur af því að fá fjárhag sinn bættan. Ég fer nú ekki að sinni frekar út í frv. hér, en vil mælast til þess, að brtt. mín verði samþykkt.

*Jón Pálmason: Mér þykir hlýða að segja nokkur orð við þessa umr., enda þótt ágreiningur sé ekki mikill. Mér virðist hér vera komið svo langt í skattakröfum, að furðu gegnir, að hv. þm. Seyðf. skuli leyfa sér að fara fram á meira. Þessi hv. þm. er kominn lengra í skattkröfum sínum en að taka 100% af skattskyldum tekjum, hefði verið miðað við frádráttarregluna. Þegar það er athugað, að ef skattar og útsvör frá f. á. voru dregnir frá, er ekki eftir meira en til þess að fullnægja kröfunum, sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Breytingin á frádráttarreglunni orkar mjög tvímælis, en að svo komnu máli þýðir ekki að fást um það. En þegar svona langt er komið, gegnir furðu, að hv. þm. Seyðf. skuli fara fram á, að 4. gr. sé niður felld. Það, sem þessi hv. þm. sagði, að bæirnir væru sviptir rétti til þess að leggja útsvar á tekjur, er fara fram úr 200 þús. kr., er ekki rétt nema að nokkru leyti. Það er til heimild til þess að leggja á eigna- og veltuútsvar. Það er líka rangt hjá honum, að ósamræmi sé í skattaálagningunni á almenning. Sveitar- og bæjarfélögin fá 45% af stríðsgróðaskattinum. Ég geri ekki ráð fyrir því, að útsvarsupphæðin verði það há, að meira en 45% verði tekið af neinum borgara af tekjunum. - Það er því fjarstæða að afnema takmörkunina í 4. gr. Varðandi brtt. hv. 7. landsk., þá fæ ég ekki betur séð en nægilega vel sé séð fyrir rétti sveitar- og bæjarfélaga með þeim brtt., sem hv. fjhn. hefur lagt fram. - M.ö.o., hér ber allt að sama brunni. Ég tel fjarstæðu að afnema takmarkanir 4. gr. þessa frv. Ég hef enn ekki tekið ákvörðun um brtt. fyrir 3. umr., en ég vænti þess, að háttv. þm. verði sammála breytingu þeirri, er meiri hluti fjhn. leggur nú með á 2. gr. þessa frv. og sammála um að fella brtt. þá, er háttv. 6. landsk. ber fram við sömu gr.

Frsm. (Skúli Guðmundsson) Hv. þm. Seyðf. telur illa farið með sveitarfélögin, ef frv. þetta nær samþykki eins og það nú liggur fyrir, þar eð ekki er heimilað að leggja tekjuútsvör á þann hluta hreinna tekna, sem er umfram 200 þús. krónur. Athygli er vakin á því í áliti fjhn., að ósamræmis gæti milli till. háttv. þm. Seyðf. og till. fulltrúa Alþfl., er sat í mþn. fyrir skömmu. Till. fulltrúa Alþfl. þá í skattamálum voru þær, að af því fé, sem útgerðarfyrirtæki legðu í nýbyggingarsjóði, skyldi aðeins taka 10% í tekjuskatt til ríkisins og 15% í útsvar. M.ö.o. útgerðarfyrirtækin áttu að sleppa með að greiða 1/4 af þessum tekjum til opinberra þarfa. Samkv. þeim till. fengi útgerðarfélag, sem hefði 6 millj. kr. gróða, að halda eftir ekki 2.4 millj., heldur 4.5 millj. Og þótt talað væri um, að verja ætti fé þessu til kaupa á framleiðslutækjum eða skipum, þá var fyrirtækjunum hvergi bannað að selja þau og stinga gróðanum í eiginn vasa. Þannig voru tillögur Alþfl. Hann flutti einnig frv. um stríðsgróðaskatt, og þar var hann ákveðinn miklu lægri en í þessu frv., þar sem gert er ráð fyrir, að samanlagður tekju- og stríðsgróðaskattur nemi 90% af skattskyldum tekjum yfir 100 þús. kr. Háttv. þm. sér af þessu, að það er ekkert nýmæli, þótt fluttar séu till. um að takmarka rétt bæjar- og sveitarfélaga til útsvarsálagningar. Fyrstu till. í þá átt komu frá flokki háttv. þm. Seyðf. og gengu miklu lengra í þeim takmörkunum en gert er í þessu frv. Háttv. þm. Seyðf. gizkar á, að fyrirtæki, sem greiddi 700 þús. kr. í útsvar árið 1941, muni nú greiða aðeins 1/10 af þeirri upphæð (eða 70 þús. kr.), ef frv. þetta nær samþykki. En við þennan útreikning gengur hann alveg fram hjá ákvæðum þessa frv. um stríðsgróðaskattinn. Fyrirtæki, sem hefur í skattskyldar tekjur kr. 3 millj., greiðir samkv. þessu frv. kr. 8–900 þús. í stríðsgróðaskatt til bæjarfélags síns. Ekki virðist því hlutur þess mjög fyrir borð borinn. Hv. þm. Seyðf. talaði um, að 4. gr., eins og hún er orðuð, væri enn fremur vafasamt gagn fyrir gjaldendur, þeir sem ekki væri bannað að leggja útsvar á veltu og eignir. Um þetta er það að segja, að venjan mun vera sú, þar sem helztu gróðafyrirtæki eiga heima, að jafna útsvörum niður fyrst og fremst eftir tekjum þeirra, og býst ég ekki við, að breytt verði um reglu í því efni. Hins vegar töldu þeir, er sömdu frv. þetta, ekki rétt að takmarka rétt bæjar- og sveitarfélaga meir en svo, að þeim væri mögulegt að leggja á veltu- eða eignaútsvör, af þau teldu þess þörf. Hv. 6. landsk. talaði um sína brtt., en samkv. henni eiga 45% af álögðum stríðsgróðaskatti á hverjum stað að renna í bæjar- eða sveitarsjóði án tillits til heildarútsvarsálagningar á þeim stað. Í þessu sambandi tók hann Hafnarfjörð sem dæmi. Við skulum nú einmitt athuga það dæmi, eins og það yrði eftir þessu frv. Í Hafnarfirði munu gerðir út 9 togarar. Ég veit nú ekki nákvæmlega um gróða þeirra árið 1941, en samkv. upplýsingum, er ég hef fengið, get, ég búizt við, að hver togari hafi haft um kr. 600000 í skattskyldar tekjur, ef reiknað er eftir reglum frv. og gert ráð fyrir, að. tekjurnar Séu 900 þús. kr. áður en frá, eru dregin útsvör og skattar. Útgerðarfélög nota sér ákvæði l. til þess að leggja 1/3 af þessari upphæð í varasjóði, og er hún þá undanþegin skatti. Ef reiknað er með fyrrnefndum tölum, sem ég hygg að munu láta mjög nærri, skilst mér að stríðsgróðaskatturinn, sem Hafnarfjarðarbær fengi hjá þessum fyrirtækjum, mundi verða um 11/4 millj. kr., en útsvarsálagning á þessi sömu fyrirtæki, skv. áætlun hv. 6. Iandsk., gæti numið um 1/2 millj. kr. Þetta gerir samtals 1 750 000 kr. Það mundi sannast, ef brtt. hv. 6. landsk. yrði samþ., að Hafnarfjörður og fleiri sveitar- og bæjarfélög mundu geta fullnægt fjárþörf sinni með stríðsgróðaskattinum einum. Hag Hafnarfjarðar sem annarra bæja er fyllilega borgið, þótt frv. þetta verði samþ. eins og það liggur fyrir, og á hinn bóginn er sýnilegt, að með brtt. hv. 6. landsk. er stefnt út í öfgar.

*Haraldur Guðmundsson: Það er sennilega þýðingarlaust, að við háttv. þm. A.- Húnv. ræðumst meira við, þar eð háttv. þingmenn munu nú, að öllum líkindum, hafa myndað sér sínar skoðanir á þeim málum, er um er að ræða. En það eru nokkur atriði í ræðu hv. frsm., er mig langar til að drepa á. Fyrst vil ég minna á það, að það sem í rauninni er aðalatriði 4. gr., er það, að með henni er verið að tryggja það, að fyrirtæki, sem hafa yfir kr. 200 000 í tekjur, fái jafnan að halda eftir minnst 28% af tekjunum, eða 40%, ef það eru samvinnufélög, án tillits til, hvort tekjurnar fara langt eða skammt fram út nefndri upphæð. Hér er horfið frá þeirri meginreglu, er fylgt hefur verið í skattamálum undanfarið, að láta skattana stíga hlutfallslega með hækkandi tekjum. Þetta réttlætir frsm. með því, að mestur hlutinn af þessu fé verði bundinn í varasjóðum. Útsvör hafa hingað til verið hærri en tekjuskattur í sveitar- og bæjarfélögum, og þau haft ótakmarkaðan rétt til að leggja á fé, þótt bundið væri í vara- og nýbyggingarsjóðum, en með frv. þessu er það bannað, og verður það fyrirtækjunum hvatning til að safna í sjóði. En þó er gróði yfir kr. 200000 hreinn og óverðskuldaður stríðsgróði, beinlínis afleiðing af styrjöldinni og því óvenjulega ástandi, er hún skapar, sem menn hafa beinlínis siðferðilega minni rétt til en til þeirra tekna, er þeir vinna sér fyrir. Hins vegar vil ég ekki ganga langt í að skattleggja fé í varasjóðum, en þessi sérstöku fríðindi tel ég ranglát. Háttv. frsm. reiknaði með 7 togurum í Hafnarfirði, er hver um sig hefði kr. 900 000 í tekjur, og mun það ekki fjarri sanni. Samkv. frv. þessu, fengju þeir tryggingu fyrir að halda eftir 2.4 millj. kr. án allra skatta. En ef nú kæmi lélegt tekjuár hjá almenningi, en þessi fríðindi héldust, og bæjarfélögin þyrftu á fé að halda, þá þyrfti að ganga hart að einstaklingum á sama tíma, sem fyrirtæki þessi græddu offjár, sem þau legðu fyrir skattfrjálst. Þegar auk þess er gætt að því, að útgerðarfyrirtækjum hefur verið heimilað síðan 1940 að safna fé með sjóðsfrádráttum og fleiru, sem nemur nú um 20 millj. króna, þá sjá allir hversu aðstaða þeirra hefur batnað, og hvílíkur meginmunur var á að ákveða sjóðatillög þeirra þá fyrr og er nú. Og þó bannar 4. gr., að réttur bæjar- og sveitarfélaga til útsvarsálagningar verði jafnmikill og áður. Þvilík ákvæði eru ekki jafnhættuleg á góðum tekjuöflunarárum, en á erfiðum tímum eru þau óskaplegt ranglæti. Þá kem ég að því, er frsm. talaði um till. fulltrúa Alþfl. í skattamálum. Það mál krefst nokkurra upplýsinga, og því neyðist ég til að svara. Það er rétt, að í frv. um nýbyggingarsjóði var gert ráð fyrir því, að það fé, sam lagt væri til þessara sjóða, hefði þau fríðindi, að ekki mætti leggja á það meira í tekjuskatt og útsvar en sem svaraði 25%. En í grg. var það tekið fram, að það yrði að setja eitthvert hámark fyrir því, sem mætti leggja á þann hátt í sjóðinn, og ætlazt var til þess, að það yrði samkomulagsatriði milli flokkanna, hve hátt skyldi farið. Þá var og á það bent í grg., að um tvær leiðir gæti verið að ræða: að láta skatta þessa hækka, þegar komið væri yfir visst mark, t.d. um 100%–200%, eða ákveða, hvað tillagið mætti vera hæst. Þá sagði hv. frsm., að í till. Alþfl. hefði ekki verið farið nema í 50% með stríðsgróðaskattinn í staðinn fyrir 68% nú. En þessi 50% áttu að bætast ofan á skatt, sem var 40%, svo að samtals hefði skatturinn orðið 90%, eða sama og gert er ráð fyrir hér. Þá var gert ráð fyrir, að þessir skattar mættu ekki fara fram úr 90% af hreinu tekjunum. En hér er miðað við 90% skatt af skattskyldum tekjum. En skattskyldu tekjurnar finnast, þegar búið er að draga frá hreinu tekjunum 1/3 hluta þeirra, þegar um útgerðarfyrirtæki er að ræða, og er þessi hluti 1/3 tillag til varasjóðs. M.o.ö., skatturinn ásamt útsvari hefði mátt verða, ef till. okkar hefði verið samþ., 90% af hreinum tekjum. En samkv. þessu frv., sem hér er um að ræða, geta skattar og útsvar hæst orðið 60% af tekjunum. En 40% verða eftir hjá fyrirtækinu sjálfu óskert. Ég er reiðubúinn, hvenær sem er, að fallast á að setja slíkar takmarkanir á hlutafélög, að ekki sé farið fram úr 90% af hreinum tekjum þeirra með álagningu skatts og útsvars á þau til samans. Og ég álít hættulaust að setja þess konar ákvæði nú. En ég tel rétt að minna á, að þegar till. Alþfl. um nýbyggingarsjóði var lögð fram, voru sjóðir þessara fyrirtækja nær engir. En nú hafa þessi fyrirtæki fengið tugi millj. kr. í þessa sjóði, og því er eðlilegt, að meira aðhald þurfi nú að hafa um þessar sjóðmyndanir. En ég held, að í þessu frv. sé, því miður, þessa ekki gætt, sem skyldi, og gildir sama, að mínu áliti, um frv. um tekjuskatt og eignarskatt, sem fyrir þinginu liggur. Með þessu hef ég þá svarað hv. þm. V: Húnv. Hann taldi, að með þessu frv. væri svo langt gengið, að það væri óðs manns æði að láta sér detta í hug, að hægt væri að bæta nokkrum útsvörum ofan á stríðsgróðaskattinn. Það mun stafa af því, að. þessi hv. þm. lítur svo á, að það sé ekki hægt að leggja neitt á það fé, sem lagt er í varasjóðina. En þegar þess er gætt, að það eru a.m.k. 40% af tekjunum, sem þannig sleppa við allar skatt- og útsvarsgreiðslur einmitt hjá stríðsgróðamönnum, get ég ekki séð, að ástæða sé til að lögfesta slíkt ákvæði. Og ég álít ekki rétt að breyta gildandi l. í því efni. Sveitarfélögin eiga að mínu áliti að halda áfram að hafa rétt til að leggja útsvör á þann hluta teknanna, sem í varasjóð er lagður. Orðaskipti þeirra hv. þm. V.- Húnv. (SkG) og hv. þm. A.- Húnv. (JPálm) um veltuútsvarið gæti ég í raun og veru leitt hjá mér. En það er broslega, sem hv. frsm., þm. V.- Húnv., segir um tilganginn með 4. gr. frv., að hann sé sá að gefa skattgreiðendum vernd fyrir því, að lögð séu tekjuútsvör á þær tekjur, sem eru fram yfir 200 þús. kr. En í hinu orðinu segir sá sami hv. þm., að þrátt fyrir þetta, ef þörf gerist, megi sveitarfélag leggja á veltuútsvar. Eftir því má ekki leggja tekjuútsvar á tekjur yfir 200 þús. kr., heldur veltuútsvar. Ef þetta er meiningin, þá má þessi hv. þm. falla frá 4. gr. frv., því að það hefur ekki hin minnstu áhrif á afkomu félags, hvort útsvarið, sem á það er lagt, heitir tekjuútsvar eða það heitir veltuútsvar. Enda sagði hv. þm. A.- Húnv., að það væri kannske tryggara að taka það fram, að ekki mætti leggja á þennan hluta teknanna veltuútsvar. Ég hygg, að tilgangurinn með samkomulagi flokkanna sé sá, að banna að leggja nokkurt útsvar á þennan hluta teknanna, þ.e. það, sem er yfir 200 þús. kr., því að annars væri þetta ákvæði þýðingarlaust. Ég hygg, að það hafi verið hv. þm. A.-Húnv., sem lét þau orð falla, að sér væri ekki ljóst, hvernig það gæti aukið misræmið í skattaálagningunni, þó að bannað væri að leggja útsvör á tekjur yfir 200 þús. kr. Mér finnst það vera augljóst. Það misræmi, sem nú er á milli einstaklinga og félaga um álagningu á víssar tekjuhæðir þeirra eftir skattal., eykst náttúrlega stórkostlega við samþ. þessa frv. Því hærri sem tekjur fyrirtækja eru, því meiri verða skattfríðindi þeirra viðkomandi varasjóðunum. En einstaklingarnir fá aldrei meira verndað á þennan hátt en 10% af tekjunum. Hv. 6. landsk. þm. (EmJ) benti á dæmi, sem sýnir þetta kannske gleggst. Við segjum, að það séu tvö félög, annað gerir út 1 skip, en hitt 7 skip. Bæði greiða þau sama hundraðshluta af tekjunum í skatt, þótt annað hafi 7 sinnum meiri tekjur en hitt; og sennilega greiða þau bæði jafn hátt útsvar, annað af 1 skipi, hitt af 7 skipum: Verði munur á útsvari þeirra, kemur sá munur aðeins á fyrstu 200 þús. kr. af tekjunum, því að bæði greiða þau sama skatt af því, sem fram yfir er það hámark. Og á skatt af yfir 600 þús. kr. tekjum verkar þessi munur ákaflega lítið, a.m.k. ekkert sambærilegt við það, sem þyrfti til þess að gera útsvarshlutföllin eðlilegri milli þessara félaga. Bæði þessi félög fengju sennilega jafnt útsvar, - um 70 þús. kr. Bæði borguðu sennilega sama hundraðshluta af tekjunum í skatt. En sennilega yrði skatturinn hjá öðru um það bil 10 sinnum hærri heldur en útsvarið, þar sem yrði tiltölulega mjög lítill munur á skatti og útsvari hjá hinu. Það misræmi, sem fyrir er í þessu efni, eykst því mjög mikið með samþ. þessa frv.

*Emil Jónsson: Hv. þm. Seyðf. hefur svarað að sumu leyti því, sem hv. frsm. veik að mér um þetta mál. En ég vil aðeins út af þeim útreikningi, sem hann hafði hér yfir um áætlaðan stríðsgróðaskatt í Hafnarfirði, segja nokkur orð. Hann áætlaði, að stríðsgróðaskatturinn mundi verða þar 312 þús. kr. á hvert skip, og við skulum láta það liggja á milli hluta, hvort það er rétt eða ekki. Ég efast þó um, að það sé rétt. En við skulum ganga út frá því, að vertíðin verði svo og að þá kæmu 140 þús. kr. af hverju skipi í hlut bæjarins. Og ef það er reiknað af 9 skipum, sem hann reiknaði með, þá yrði það samt ekki 11/2 millj., heldur 11/4 millj. kr.

Ég sagði 11/4 millj. kr.

. Vantar þá nokkuð til þess, að búið sé að ná inn 1800 þús. kr. í bæjarsjóð af þessu. En togararnir eru ekki 9, heldur 7, sem greiða þennan skatt, og þetta lækkar upphæðina í 980 þús. kr., þannig að útsvörin þurfa að verða um það bil 1 millj. kr., eins og áætlað er, þó að þessi skattur verði okkur greiddur að fullu, enda veitir alls ekki af því, að það verði. Þetta sýnir bara það, að það er alls ekki út í öfgar stefnt, þó að brtt. mín verði samþ., því að samkv. þessum útreikningi fáum við nákvæmlega það, sem við höfum gert ráð fyrir á fjárhagsáætlun bæjarins. Hv. frsm. sagði, að bæjarútgerðin í Hafnarfirði hefði grætt svo mikið, að hún gæti borgað að sínum hluta til þarfa bæjarsjóðs. Hún hefur að vísu grætt vel eins og aðrir nú á tímum, sem útgerð hafa rekið. Hún hefur nú bjargað bæjarfélaginu eins og áður í atvinnumálum. En hennar hlutverk á ekki að vera að létta undir með öðrum skattgreiðendum í gróðaári, heldur að geta búið sig undir að sinna sínu aðalhlutverki, að vera til atvinnubóta á erfiðari tímum. Mér finnst það tæplega vera í samræmi við skoðanir hv. þm. V.-Húnv. (SkG), að gróði bæjarútgerðarinnar ætti að verða til þess að létta sköttum af öðrum gjaldendum. Þetta dæmi, sem hv. frsm. kom með hér, hefur orðið til þess að sýna, hver nauðsyn er á að fá brtt. mína samþ., því að útkoman úr reikningsdæmi hans, ef rétt er reiknað, verður nákvæmlega sú, að við Hafnfirðingar fáum í tekjur af stríðsgróðaskattinum yfir árið það, sem gert var ráð fyrir og þörf er fyrir. Ef hv. þm. V: Húnv. vill margfalda 140 þús. kr. með 7, þá fær hann út 980 þús. kr., sem er hluti bæjarins af stríðsgróðaskattinum, sé gert ráð fyrir þessari tilteknu upphæð af hverju skipi. Ef svo bætt verður við 1 millj. kr., þá nægir það til þess að ná þeirri upphæð, sem í fjárhagsáætluninni er gert ráð fyrir.

*Einar Olgeirsson: Herra forseti ! Ég var hér við 1. umr. þessa máls og við 1. umr. um tekjuskattsfrv. að spyrjast fyrir um það, hve miklum upphæðum það mundi nema, þegar við tölum um, hvernig verja skuli stríðsgróðanum. Það hafa komið fram nokkrar upplýsingar um þetta við þessa umr., sem rétt er að vekja eftirtekt á, frá tveimur hv. þm. um,. að óhætt mundi vera að áætla gróðann af hverjum togara árið 1940 a.m.k. 900 þús. kr. Ég geri ráð fyrir, að ekki muni um minni gróða hafa verið að ræða af togurunum árið 1941. Og líklega er útlit fyrir, að þetta ár verði sízt tekjurýrara fyrir togarana heldur en árið 1041. Togararnir eru 30 hér á landi. Og ef gengið væri út frá þessum gróða á hverjum þeirra nú, að hann héldist þetta ár, þá er kominn þarna um 80 millj. kr. gróði fyrir þessa 30 togara á þessum tíma. Nú er það upplýst, að það, sem greitt hefur verið í varasjóði af gróða útgerðarinnar yfir árið 1940, em um 20 millj. kr. Og það gefur okkur strax dálitla hugmynd um, hvað það muni vera, sem togaraútgerðin fær að safna til samans í gróða á þessum tímum, fyrir utan alla aðra, sem safna stríðsgróða á sama tíma. Ég held, að sízt væri til of mikils ætlazt, þegar gengið er út frá, að stórútgerðin hafi um 20 millj. kr. í varasjóðum nú, að hún kæmist á 3 stríðsgróðaárum upp í 50–60 millj. kr. með þann gróða, sem hún héldi eftir samkv. þessum frv., sem fyrir liggja. Og af hverju hefur hún fengið þessar 50–60 millj. kr., sem hún hefði eftir þennan tíma? Það liggur ekkert fyrir um það, hve mikið hlutafé liggi í stórútgerðinni yfirleitt. Mér er nær að halda, að eigið fé þeirra manna, sem þar ræðir um, sé alls ekki yfir 6–8 millj. kr. Því að vitanlegt er, að megnið af því fé, sem er í stórútgerðinni íslenzku, hefur verið lánsfé bankanna eða sparifé þjóðarinnar. Ef þetta er rétt h já mér, mundi þetta þýða, að það fé, sem -stórútgerðarmenn hafa lagt þarna í, hefur sjöfaldazt á 3 árum. Þetta þýðir, m.ö.o., að það væri búið að láta stórútgerðinni í té sem eign milli 50 og 60 millj. kr., þrátt fyrir þessa skatta, sem talað er um, að séu svona háir. Þessu atriði vildi ég sérstaklega vekja athygli á í sambandi við umr. um þetta mál, og ítreka það, sem ég sagði við 1. umr. málsins. Ég býst við að koma fram með brtt. við tekju- og eignarskattsfrv. við 3. umr. þessa máls um það, að taka beri nokkurt tillit til þess fjár, sem stórútgerðarmenn hafa lagt í fyrirtæki, og leggja til að minnka það fé, sem þeir megi leggja skattfrjálst til hlíðar, með tilliti til þess. Hvað snertir þær brtt., sem hér liggja fyrir við þetta frv., þá er ég samþ. brtt. hv. þm. Seyðf. um að fella niður 4. gr. frv., og eins er ég samþykkur brtt. á þskj. 204 frá hv. 6. landsk. þm. (f'.mJ) og vil fara nokkrum orðum um mótbárur hv. þm. V.-Húnv. gegn henni. Því var haldið fram, að það væri ekki réttlátt, að íbúar Hafnarfjarðarbæjar slyppu með sérstökum fríðindum, hvað skattgreiðslur snerti, á kostnað stórútgerðarinnar, ef hún borgaði öll þau gjöld, sem bæjarfélagið þyrfti að innheimta til sinna þarfa. Jafnvel þó að svo væri, að stórútgerðin borgaði öll útsvörin, allt, sem bærinn þyrfti að fá af gjöldum, þá held ég, að það væri ekki of mikið, þó að hún gerði það. Hvernig var farið að hér á þingi, þegar stórútgerðin gat ekkert borgað? Þá var hún gerð skattfrjáls. Og 25 aurar voru teknir af hverjum manni, sem fór milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur til þess að hjálpa mönnum í Hafnarfirði um það, sem þurfti að gera, til þess að stórútgerðin gæti haldið áfram með rekstur sinn. Er það þá nokkuð óréttlátt, þó að það vinnandi fólk í Hafnarfirði fengi nú að vera skattfrjálst þennan stutta tíma, sem stríðsgróðinn varir, og stórútgerðin látin borga það, sem bærinn þyrfti að innheimta í útsvörum? Það er nú ekki farið fram á svo mikið. En þó svo hefði verið, hefði mér ekki fundizt það óréttlátt.



Það eru aðeins örfá orð. Hv. þm. Seyðf. véfengdi, að það væri rétt, sem ég sagði um þá till., sem áður kom fram frá Alþfl. um þessi skattamál. En eins og ég áður veik að, var í till. þeirra gert ráð fyrir að takmarka mjög rétt bæjarfélaganna til útsvarsálagningar. Hv. þm. var að tala um félag, sem hefði 6 millj. kr. gróða og gæti eftir þessu haft 2 millj. og 400 þús. kr. eftir, þegar það væri búið að greiða skatta, að vísu þar af hátt á aðra millj. kr. bundnar í varasjóði og nýbyggingarsjóði. En eins og ég benti á áður, hefði þetta félag, ef það hefði notað sér möguleika þá, sem fólust í till. Alþfl. um nýbyggingarsjóði, getað haft eftir af þessum tekjum 41/2 millj. kr., þegar búið væri að greiða skatt og útsvar. Og þó að það hefði ekki lagt nema helming af tekjunum í nýbyggingarsjóð, þá hefði það þó alltaf haft eftir 1/2 millj. kr. eða rúmlega það, þegar skattar voru greiddir, eftir þeim till. sem þá lágu fyrir frá Alþfl. Það var rétt hjá hv. þm. Seyðf. (HGj, að samkv. frv. flokks hans átti tekjuskattur og stríðsgróðaskattur að fara samtals upp í 90% af tekjum yfir 250 þús. kr. En hann gat þess ekki, að í þeim till. var ekkert um það að hætta að draga frá skatta og útsvör við ákvörðun skattskyldra tekna. Og Alþfl. vildi þá ekki á það fallast, þó að fulltrúi hans í fjhn. hafi lýst yfir, að hann geti nú á þetta fallizt eins og komið er, án þess að hans flokkur hafi átt neitt frumkvæði í þessu efni. En þó að ákveðið hefði verið að taka jafnvel 100% af skattskyldum tekjum í skatta og útsvar, þá hefði það í raun og veru ekki verið nema 50% af hreinum tekjum, ef frádráttur skatts og útsvars frá tekjunum við ákvörðun skattskyldra tekna hefði ekki verið afnuminn, sé gert ráð fyrir jöfnum tekjum í a.m.k. 2 á, hvert eftir annað. Ég veit ekki, hvort hv. þm. Seyðf. hefur gert sér það ljóst, hve mikill munur er á því að taka 90% í skatt af tekjum, áður en skattur og útsvar er dregið frá þeim, og hinu að taka 90% af tekjunum, eftir að búið er að draga þessi gjöld frá þeim. En ég vænti, að aðrir sjái, að töluverður munur er á þessu tvennu. En hvergi var að því vikið í till. Alþfl., sem ég minntist á, að það ætti að afnema skatts- og útsvarsfrádráttinn. Og til þess var ætlazt í till. Alþfl., að þetta frv. þeirra um stríðsgróðaskatt, ef Samþ. hefði verið, hefði gilt fyrir árin 1941 og 1942 miðað við álagningu á tekjur áranna 1940 og 1941. En það eru tekjur ársins 1941, sem hér er um að ræða að skattleggja. Út af því, sem hv. þm. Seyðf. veik að, að mörg félög væru nú búin að fá álitlegar upphæðir í varasjóði og nýbyggingarsjóði, þá vil ég viðurkenna, að það mun, sem betur fer, vera rétt. En þegar meira er séð um afkomu ársins 1942 en enn er orðið, þá er vitanlega opin leið til þess að breyta l. á næsta þingi og setja, ef ástæða virðist. til, einhver ný ákvæði um varasjóðshlunnindi slíkra félaga. Hv. 6. landsk. (EmJ) hefur ekki numið alveg rétt allt, sem ég sagði um möguleika Hafmarfjarðarbæjar um að ná til sín stríðsgróðaskatti eftir þeirri brtt. hans, sem fyrir liggur. Ég reiknaði út, að ef hans brtt. væri samþ., gæti bærinn fengið um það bil 11/4 millj. kr. í sinn hlut af stríðsgróðaskattinum. Og ef, samkv. orðum hv. 6. landsk. sjálfs, væri hægt fyrir bæinn að leggja á þessi fyrirtæki hálfa millj. kr. í útsvör, þá mundi koma upphæð sú, sem bærinn þyrfti að fá samkv. fjárhagsáætlun. Nú segir hv. 6. landsk. þm. (EmJ), að togarar í Hafnarfirði séu 7, en ekki 9. Þetta er ekki rétt hjá honum. Togararnir munu vera 9 í Hafnarfirði. En hann á sennilega við það, að tveir af þessum togurum eru í eign bæjarins. Og það mun rétt vera, að tekjuskattur og stríðsgróðaskattur nái ekki til bæjarútgerðarinnar. En ef bærinn græðir á þessum skipum sínum, samkv. því, sem áætlað hefur verið, alls 180000 kr. á einu ári, þá virðist mér ekki goðgá að gera ráð fyrir því, að bærinn tæki af þessu 1/5 eða 1/4 part í bæjarsjóð. Hefði hann þó álitlega upphæð til þess að leggja í nýbyggingarsjóð fyrir þessi framleiðslutæki. Og ekki þyrfti bærinn að taka meira en 1/5 til 1/4 af gróða þessara skipa, samkv. þessari áætlun, til þess að vega þetta upp, og getur þá útreikningur minn staðizt.

*Haraldur Guðmundsson: Það er alveg rétt, sem hv. þm. sagði, að í frv. okkar var gert ráð fyrir frádráttarreglunni. En eins og ég hef marglýst yfir, þá stóð svo á, að útgerðarfélögin voru skattfrjáls, og ef farið hefði verið að .afnema frádráttinn og lækka skattstigann að sama skapi, þá hefði skattur á þessum félögum lækkað mikið, af. því að þar var enginn skattur til frádráttar. Hv. þm. segir, að vel geti svo farið, að afnema verði varasjóðshlunnindin á næsta þingi, af því að þá verði félögin orðin svo rík. Um það skal ég engu spá, en ef það er skoðun hv. frsm., þá hefði verið eðlilegra að láta standa óbreytt , í l. ákvæðið um að heimila bæjarfélögunum að leggja á tekjur, þó að þær væru yfir 200 þús. kr., því að þá hefði mátt, ef ástæða hefði þótt til, styrkja útsvörin einnig með því, sem nú er lagt í varasjóð, og það mun sannast í erfiðari árum við niðurjöfnun útsvara, að það verður óstætt á, að láta þessi félög hafa þessi sérstöku og víðtæku fríðindi, sem þeim er ætlað með þessum l. Það hefur aldrei þótt fært að undanþiggja alveg útsvari allar tekjur, sem eru undanþegnar tekjuskatti, og því fráleitara er að undanskilja alveg útsvari þann hluta teknanna, sem er ekki fenginn með sparnaði eða öðrum skattborgaralegum dyggðum, heldur eingöngu fyrir tilviljun.



Ástæðurnar fyrir því, að þetta frv. er flutt, eru í grg. þess, svo að ég þarf ekki að fara um það mörgum orðum. Ég skal aðeins endurtaka það, að það er tvenns konar hlutverk, sem fyrir mér vakir með flutningi þessa frv. annað er það, að árlega sé veittur styrkur til Íslendings, sem búsettur er í Kanada eða Bandaríkjunum, til náms í íslenskum fræðum við Háskóla Íslands. En hitt er það, að veittur sé beinn stuðningur frá hinu íslenzka ríki til landa okkar vestan hafs til þeirrar baráttu, er þeir hafa þar háð til þess að viðhalda tungu sinni, máli, sögu og menningu, og það hefur þeim tekizt með mestu prýði fram á þennan dag. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að flestallir Íslendingar, sem fluttu vestur um haf, fóru þangað félausir, mállausir og algerlega ókunnugir staðháttum og atvinnuháttum þeirra þjóða, sem þeir settust að hjá. Það gefur því að skilja, að það hefur verið ákaflega miklum erfiðleikum bundið fyrir þá að ryðja sér braut þar vestra, í hinum nýju heimkynnum. En þrátt fyrir þessa erfiðleika hafa þeir getað varið tíma og fyrirhöfn til margs konar þjóðlegrar menningarstarfsemi, sem hefur þrifizt hjá þeim frá því fyrsta og gerir enn í dag. Og það er ekki um það að deila, að sú menningarstarfsemi, sem liggur eftir landa okkar vestra, er mjög þróttmikil og fögur grein á menningu okkar Íslendinga. Allt þetta ber þjóðinni að þakka og viðurkenna. En það gefur að skilja, að erfiðleikarnir á að halda þessu menningarsambandi við heimaþjóðina verða því meiri sem lengra liður. Því fleiri sem fæðast og alast upp vestra undir áhrifum þeirrar menningar, sem þar ræður mestu, þeim mun örðugra verður fyrir þá, sem vilja viðhalda máli sínu og lifandi menningarsambandi við heimaþjóðina, að taka upp brautryðjendastarf þar. En með þessu frv. er gert ráð fyrir, að við leggjum þeim lið í þessari baráttu. Og það er ætlazt til, að það verði gert með því, að árlega verði manni af íslenzkum ættum veitt aðstoð til þess að stunda nám í íslenzkum fræðum við Háskóla Íslands, svo að Íslendingar vestan hafs geti alltaf haft á að skipa nokkrum völdum mönnum með fullkomna vísindalegu þekkingu á tungu, sögu og menningu íslenzku þjóðarinnar og fullkominn skilning á gildi þess, bæði í fortíð og nútíð. Eins og ég sagði áðan, tel ég, að þessi menningarstarfsemi Íslendinga vestan hafs sé mjög gleðileg og hafi stórkostlegt gildi fyrir okkur heima. Það er vitanlegt, að eins og nú standa sakir, hafa þurrkazt að miklu leyti í burtu þær fjarlægðir, sem á milli okkar hafa verið. Ég hvernig sem framtíðin verður, er enginn vafi á því, að viðskipti okkar við þær þjóðir, sem búa vestan hafs, einkum Bandaríkin og Kanada, verða á allan hátt miklu meiri en verið hefur á undanförnum árum, hvernig sem þeim átökum, sem nú standa yfir í heiminum, lýkur. Við Íslendingar munum um langa framtíð hafa margt til þessara þjóða að sækja, og á er okkur ekki lítils virði að hafa til vina og kunningja að leita um þau mál, sem við þurfum að leysa úr. En undirstaðan undir því, að slíkt samband geti haldizt, byggist á sameiginlegu máli og þeim tengslum og kunningsskap við þetta þjóðarbrot, sem af því hlýtur að leiða. Og það þarf ekki mörgum orðun um það að fara, hve mikla þýðingu það hefur fyrir okkur að geta leitað til vina og kunningja í vandamálum, sem upp kunna að koma í viðskiptum okkar við þessar þjóðir. Reynslan hefur sýnt, að sumar stærstu og voldugustu þjóðir veraldarinnar hafa á undanförnum árum lagt mikið kapp á að eignast vini, samherja og átrúnaðargoð meðal annarra þjóða. Ég það er enginn vafi á því, að í þeim hildarleik, sem nú er háður, hefur það orðið sumum þessara þjóða ákaflega mikils virði. Hvers virði væri þá ekki okkur að eignast slíka félaga hjá þeim þjóðum, sem við þurfum svo margt til að sækja? En menning, sem byggð er á sameiginlegri tungu, er einmitt undirstaðan undir því, að sambandið við landa okkar vestan hafs geti haldizt. Það er mikið gleðiefni, að einkennilega há hundraðstala landa okkar vestra hefur notið samdóma álits erlendis og komizt til margs konar áhrifa í ýmsum greinum í því þjóðfélagi, sem þeir eru búsettir í. Þeim mun meiri styrkur er okkur í að leita til þeirra en ella. Nú er ætlazt til þess, að þeir menn, er njóta þess náms, sem með. þessu frv. er ætlað að styrkja, geti orðið frömuðir í þeirri baráttu, sem þar er háð til þess að halda uppi íslenskri tungu og þekkingu á sögu þjóðarinnar og menningu. Þeir flytja með sér þekkingu á þessum hlutum og geta gerzt leiðtogar í þessum málum vestra. Með þessu er verið að leitast við að skapa skilyrði fyrir áframhaldandi starfi einstaklinga af íslenzkum ættum til að afla sér þekkingar, sem er undirstaðan að því, að áframhaldandi starfsemi í þjóðlegum fræðum geti haldið áfram þar vestra. Nú heyri ég marga segja, ag ég skal ekki bera brigður á það, að það horfi nú þannig vestra, að þessi barátta verði vonlaus og það geti varla hjá því farið, að áður en langt um liður leysist íslenzka þjóðarbrotið upp og renni inn í haf þeirra þjóða, sem þar eru. Ég sé engin rök til þess, að við getum vænzt þess, að það geti haldið áfram um aldur og ævi, en samt er það svo mikils virði fyrir ísl. þjóðina, að þetta menningarsamband haldist, að við eigum að sjálfsögðu að gera allt, sem í okkar valdi stendur, til þess að viðhalda því eins lengi og unnt er, á sama hátt og það er öllum heilbrigðum mönnum áskapað að reyna að halda við lífi sínu, þó að ekki sé hægt að umflýja dauðann. Fyrir vestan er haldið uppi kennslu í ísl. fræðum við marga háskóla. Ég tel sjálfsagt, að ísl. þjóðin geri sitt til þess, að sú kennsla verði eins fullkomin og unnt er með því, að þangað fáist kennarar, sem hafa fengið eins fullkomna menntun í ísl. fræðum og völ er á, menn af ísl. bergi brotnir og menntaðir hér við okkar háskóla. Með samþ. þessa frv. er tvennt unnið að styrkja landa okkar vestra, sem hafa sýnt okkur svo dæmalausa tryggð, og stuðla að því að breiða út þekkingu á sögu okkar og tungu. Ég vænti, að frv. verði vísað ti1 2. umr. og menntmn.