Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Atvmrh. (Ólafur Thors) : Í þessu frv. er farið fram á heimild fyrir ríkisstj. til þess, ef hún álitur nauðsynlegt vegna styrjaldarástandsins, að banna öllum að veita upplýsingar um ferðir íslenzkra og erlendra skipa. Svipuð löggjöf þessari hefir verið sett í nágrannalöndunum. Ríkisstjórninni er að vísu ljóst, að annarstaðar er mjög sennilega miklu meiri þörf fyrir slíka löggjöf en hér. Hún taldi sér samt sem áður skylt að setja slíka löggjöf hér. Stj. leit svo á, að það væri skylda hennar að búa sem örugglegast um hnútana viðvíkjandi siglingum okkar og gera allar þær ráðstafanir, sem hægt væri til að fyrirbyggja óþarfa hættur, sem steðja að okkar sjómönnum. Hætturnar eru nógar samt, þótt allt sé gert, sem unnt er, til að draga úr þeim. Það má ef til vill deila um, hvort þessarar löggjafar sé þörf hér, en hitt munu menn sammála um, að hún geti ekki valdið neinu tjóni, og þess vegna sé sjálfsagt að setja þessi ákvæði. Ég tel ekki þörf að fjölyrða frekar um þetta mál, en óska eftir, að því verði vísað til allshn. að lokinni þessari umr.

* Atvmrh. (Ólafur Thors) : Eins og hv. þdm. öllum er kunnugt um, hefir nú lengi verið í l. hér á Íslandi heimild fyrir ríkisstj. til að hafa a. m. k. takmarkað eftirlit með útflutningi framleiðsluvara landsins. Þetta var í öndverðu talið nauðsynlegt að lögfesta, sakir þess að eftir því sem þjóðin gerði verzlunarsamninga við fleiri af nágrannaþjóðunum, eftir því varð meiri nauðsyn til þess, að útflutningsverzlunin gæti runnið í vissa og alveg ákveðna farvegi. Þessari íhlutun þess opinbera um útflutninginn hefir að undanförnu aðallega verið beitt í því skyni að fullnægja þeim þörfum, sem mismunandi verzlunarmagn í samningum við nágrannaþjóðirnar hverja fyrir sig hefir kallað á. Eftir að styrjöldin brauzt út þótti nauðsynlegt að kveða fastara á í þessum efnum og að heimila ríkisstj. aðra og meiri íhlutun um útflutninginn heldur en hún hafði þá l. samkvæmt. Í því skyni að ná þeim tilgangi voru gefin út bráðabirgðal. 29. ágúst 1939, og eru þau prentuð sem fylgiskjal með frv. Þetta var rétt eftir að ófriðurinn brauzt út á milli Þjóðverja og Pólverja, en áður en Englendingar tóku þátt í stríðinu. Þegar þessi l. voru gefin út, 29. ágúst, gat ríkisstj. ekki gert sér grein fyrir, hvernig rás viðburðanna yrði, en þóttist skilja, að ríkisstj. yrði að hafa meira íhlutunarstarf um þetta en áður. Eftir að ríkisstj. gat gert sér betur grein fyrir viðhorfinu, gaf hún svo út ný bráðabirgðal. L. frá 29. ágúst heimila að vísu ríkisstj. að banna að flytja út vörutegundir eftir því, sem hún telur nauðsynlegt. En þrátt fyrir þetta þótti þó æskilegt, að stj. fengi viðtækari heimild um þetta. Og þessi heimild var gerð með bráðabirgðal. þeim, sem nú er með þessu frv., sem hér liggur fyrir, leitað staðfestingar á. Ég geri ráð fyrir, að hv. þm. veiti því athygli, að viðskmrh. hefir ásamt konungi skrifað undir fyrri l., en aftur á móti atvmrh. undir síðari l., og fjalla bæði l. þó um útflutningsverzlun. Þetta er af því, að samkomulag varð innan ríkisstj. á milli útgáfu þessara l. um breyt. á verkaskiptingu. Það hafði verið svo áður en núverandi ríkisstj. tók við völdum, að þetta lá á valdi hennar. En eftir að viðskiptamálaráðuneytið var stofnað þótti rétt, að þetta heyrði undir viðskmrh. En þegar svo kom að því að gefa út þessi sérstöku l. og ríkisstj. var ljóst, að með þeim var ákveðið að staðbinda, að einhver ráðh. hefði allt vald yfir og eftirlit með útflutningnum, þá þótti rétt, að það væri atvmrh., vegna þess að fiskimálan., síldarútvegsn. og aðrar slíkar útflutningsn. heyra undir atvinnumálaráðuneytið. Þetta var því fremur talið rétt, þar sem ákveðið var, að undir viðskmrh. væri látið falla annað mikið verkefni, sem er yfirstjórn allrar vöruskömmtunar í landinu. - Mér þótti rétt að gera aðeins grein fyrir þessu um leið og málið fer til 1. umr. Þetta frv. fer fram á, eins og hv. þdm. er ljóst, að ríkisstj. hafi heimild til þess að ákveða, að engar vörur megi bjóða til sölu eða selja til útlanda eða flytja úr landi nema með leyfi ríkisstj. Og ennfremur getur ríkisstj. ákveðið. að engir megi bjóða til sölu, selja til útflutnings eða flytja vörur úr landi aðrir en þeir, sem til þess hafa fengið sérstaka löggildingu ríkisstjórnarinnar. Þessi heimild 3. gr. hefir ekki verið notuð, og verður sjálfsagt ekki notuð að óbreyttum kringumstæðum. Þetta má segja, að sé aðalkjarni l., að því viðbættu, að ríkisstj. hefir samkv. frv. heimild til þess að fela sérstaklega þar til kjörinni n. að fara með þetta vald fyrir hönd ríkisstj. Samkv. þessu hefir verið skipuð 5 manna útflutningsn., sem hefir þetta starf með höndum í samráði við atvmrn. Ég fel á þessu stigi málsins ekki ástæðu til að fara langt út í að ræða tilgang frv. eða hitt, að hvaða gagni þessi lagasetning nú þegar hefir komið, en vil þó aðeins víkja að því, að í fyrsta lagi er það náttúrlega tilgangurinn að hafa eftirlit með útflutningnum, eins og gert var samkv. eldri lagaákvæðum, þ. e. að veita ríkisstj. með þeim aðstöðu til þess að hafa þá íhlutun um útflutninginn, sem nægir til þess að fullnægja verzlunarsamningum, sem ríkið á ýmsum tímum hefir verið búið að gera við aðrar þjóðir. En annar tilgangur með þessari lagasetningu er að tryggja, að útflutningsn. geti haft hönd í bagga um útflutninginn í því skyni að leiðbeina mönnum um verðlag. Útflutningsn. varð þess vör, að útflytjendur sóttu um leyfi til að selja vörur langt undir því verði, sem útflutningsn. hefir verið kunnugt um, að hægt væri að ná. Útflutningsn. hefir þá aðstoðað þessa menn til þess að ná miklu hærra verði en annars hefði verið hægt að ná, bæði beint og óbeint. Gagnsemi n. hefir komið verulega fram þannig, að menn, sem mundu hafa verið ánægðir með að selja vöru sína til útlanda fyrir svo eða svo lágt verð, hafa fyrir starf útflutningsn. fengið hærra verð fyrir sína vöru, og það án þess að fara beint til n., heldur með því að vita, hvað aðrir hafa fengið fyrir vöru sína. Og aldrei er meiri þörf á slíkum leiðbeiningum heldur en einmitt á þessum tímum, þegar verðsveiflur hafa orðið svo stórfelldar og snöggar af völdum ófriðarins. Viðvíkjandi útflutningnum verðum við að hafa hliðsjón af því, hvar helzt er að afla nauðsynja til lífsviðurværis og áframhaldandi framleiðslu- og viðskiptastarfsemi. Allt mun þetta þó betur koma í ljós í framtíðarstarfsemi n. heldur en nú liggur fyrir. Loks verður útflutningsnefnd að hafa hliðsjón af þeim þörfum, sem skapast vegna þeirra takmarkana, sem útflutningnum eru settar af völdum ófriðaraðila. Ég skal svo ekki frekar ræða um tilgang og starfsemi útflutningsnefndar. Ég vildi aðeins taka það fram, að hennar verkefni eru mörg og vandasöm, og það var ekki auðleikinn leikur, sem hennar beið, þegar hún í upphafi þurfti að taka ákvörðun um það t. d., að hve miklu leyti ætti að fullnægja samningum, sem búið var að gera um sölu, en ekki var búið að fullnægja. Af því, sem ég nú hefi sagt, er það auðsætt, að verkefni n. eru mörg, en ég held, að það megi með sanni segja, að henni hafi tekizt, það sem af er, að stýra giftusamlega í þessum efnum, og hún hefir átt mikinn þátt í að bjarga fyrir landsmenn þó nokkrum fjármunum, sem annars hefðu farið forgörðum. Ég get sagt það, ekki aðeins fyrir hönd ríkisstj., heldur annara þeirra, sem hafa hagsmuni af útflutningnum, að það eru tengdar miklar vonir við það, að gagn hljótist af þessari starfsemi. Og ég vænti þess, að Alþ. taki þessu máli vel. Ég vil leyfa mér að óska þess, að málinu verði vísað til allshn. að umr. lokinni.

*Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson): Það var fyrst með l. nr. 70 frá 31. des. 1937, sem ríkisstj. var heimilað að skipa verðlagsn. til þess að hafa eftirlit með verðlagi á vörum. 14. október 1938 var þessi heimild notuð til þess að skipa verðlagsn., og hefir hún starfað síðan. Ég ætla ekki að gefa nú neitt nákvæmt yfirlit um starf þessarar n., en ætla að minnast á það með fáum orðum um leið og frv. þetta kemur hér til 1. umr. Þessi n. hefir einkum starfað eftir að breyt. varð á gengi ísl. krónunnar, og beitti n. þá starfi sínu til þess að reyna að halda niðri verðhækkun þeirri, sem tilhneiging var um, að kæmi fram. N. notaði aðallega tvær aðferðir til þess. Annarsvegar ákvað hún hámarksálagningu á nokkrar tegundir erlendra vara, og þá helzt vörur, sem minna framboð var á en eftirspurn eftir, svo sem búsáhöld og flestar tegundir byggingarvara. Að öðrum þræði starfaði n. þá í sambandi við iðnfyrirtæki, sem hér starfa, og óskaði eftir, að þau hækkuðu ekki verð á sínum framleiðsluvörum. Hafa þessi fyrirtæki tekið vel till. og óskum n., og hafa ekki verðbreyt. orðið á innlendum iðnaðarvörum síðan n. tók til starfa nema þannig, að n. hafi verið kunnugt um það áður og hún hafi getað skapað sér skoðun um, hvort verðhækkunin væri eðlileg. Ég hygg, að starf þessarar n. hafi átt töluverðan þátt í því, að verðbreyt. á vörum vegna gengisbreyt. krónunnar hefir orðið minni en jafnvel þá bjartsýnustu óraði fyrir. Að vísu kemur það líka til greina, að vörur, sem til voru í landinu, þegar gengisbreyt. varð, - og var það réttmætt –voru flestar seldar með verði, sem eldri gengisskráningin skapaði. Þó munu þær vörur, sem þá voru til, skammt hafa hrokkið, og mundi verðhækkun skjótt hafa komið til greina, ef ekki hefði verið samvinna milli n. og innflytjenda um vöruverðið. Verðlagsbreyt. hafa orðið þær, að sé miðað við, að framfærslukostnaður hafi verið 100 í janúar 1939, þá var hann 1. júní síðastl. 102. En frá því í apríl, þegar gengisbreyt. varð, varð verðlagsbreyt. enn minni, því að þá var framfærslukostnaðurinn, miðað við 100 í jan. síðastl., 101,85. Frá því í apríl og þangað til 1. júní er breyt. því sama sem engin á framfærslukostnaðinum. Eins og ég gat um, hafði verið samvinna með verðlagsn. og iðnfyrirtækjum, og flest þeirra fyrirtækja höfðu ekkert hækkað verð á sínum vörum. Ef við tökum 1. sept. 1939, þá kemur í ljós samkv. uppgjöri hagstofunnar, að það magn af matvöru, sem 1. sept. 1938 kostaði 1670.00 kr., kostaði 1. sept. 1939 1676.00 kr., eða m. ö. o. alveg sama og áður. Þá hefir verðhækkun ekki orðið á þessum tíma. Og húsaleiga hefir staðið í stað samkv. gengisl. En síðan hefir orðið verðhækkun. Verðlagsn. hefir reynt að hafa hönd í bagga um, að hún yrði ekki meiri en eðlilegt hefir verið vegna hins hækkaða innkaupsverðs og hækkunar á flutningsgjöldum. Það hefir verið mjög mikill stuðningur að því í starfi n. nú eftir að verðhækkun hefir orðið óhjákvæmileg, að hún var búin að starfa þetta langan tíma áður en ófriðurinn brauzt út. Bæði gat hún gert ákvæði, sem gátu staðizt um ýmsar vörutegundir, og líka var hún búin að kynnast verkefnunum eins og þau lágu fyrir. Og þess vegna hefir n. orðið miklu meira ágengt í starfi sinu en orðið hefði, ef hún hefði verið sett á laggirnar þá fyrst er ófriðurinn brauzt út. Mér er óhætt að segja, að samvinnan milli n. og atvinnurekenda hefir verið góð. N. hefir notað þá aðferð, að setja ekki verðlagsákvæði, heldur fá samkomulag um verðið. Í stríðsbyrjun skoraði n. á innflytjendur að breyta ekki vöruverði nema í samráði við hana. Og í sambandi við iðnrekendur hygg ég að hún hafi gert það sama. Þegar svo er komið, að meginið af vöruverði er borið undir n., þá er starf hennar orðið mjög umfangsmikið. Og það er vitanlega ekki ætlazt til, að það sé svo yfirleitt. En á þessum tímum, þegar verðbreyt. eru miklar og hætta er á, að menn búi ekki við eðlilegt verðlag, þá er ekki hægt hjá þessu að komast. En því er ekki hægt að neita, að þessu fylgir gífurlegur vandi fyrir n. Þessi breyt., sem hér liggur fyrir á l. um verðlagsn., er bein afleiðing af ófriðarástandinu. Og breyt. er sú, að óheimilt sé að breyta álagningu á vörum, sem eru af gömlum vörubirgðum, nema með sérstöku leyfi n. Þetta er gert til þess að koma í veg fyrir, að eldri vörubirgðir, sem til eru í landinu, hækki í verði í einu vetfangi upp í það verð, sem verður á vörum, sem aðfluttar eru eftir að verðhækkun er skollin á. Frá þessu hefir n. heimild til að gefa undanþágur, þegar sérstaklega stendur á. Ég vildi mælast til þess, að þessu frv. verði vísað til allshn. að lokinni þessari umr.

*Héðinn Valdimarsson: Ég vil beina þeirri fyrirspurn til hæstv. ráðh., hvort ekki væri hægt að koma því þannig fyrir, að formaður verðlagsn. gæti haft þetta starf eingöngu. Það er kvartað um, hve afgreiðsla frá n. sé sein. Og það er ekki hægt úr því að bæta nema með því, að formaður n. eða einhver af nefndarmönnunum geti starfað að þessu máli eingöngu, einhvern tíma dagsins a. m. k.

*Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég tók það fram. að starfið í verðlagsn. hefir farið stórkostlega vaxandi síðan ófriðurinn brauzt út, og það hefir þar af leiðandi verið fjölgað starfsmönnum þar. Og formaður n., sem nú starfar hjá öðru fyrirtæki, mun hafa verið við starfið í verðlagsn. alveg eftir hádegi nú um skeið. Það má athuga, hvort hann getur ekki starfað að þessu enn meira. En á því, að hann starfi eingöngu að þessu, er sá hængur, að þetta er aðeins bráðabirgðaráðstöfun, að starf verðlagsn. sé svona mikið. Það getur orðið óþægilegt fyrir stofnunina, sem hann vinnur hjá. og líka fyrir hann að segja upp starfi sínu. En úr þessu mætti bæta með því að auka starfskrafta n. að öðru leyti. En ég hygg, að n. sé bráðum komin út úr því versta um annríkið, þannig að það muni kannske geta tekizt að halda starfi n. gangandi með þeim mannafla, sem n. hefir nú yfir að ráða. En að sjálfsögðu er rétt að taka það til athugunar, hvort störf hennar ganga nógu fljótt.



Ég vil aðeins skírskota til grg. þeirrar, sem fylgir frv., og sé ekki ástæðu til að bæta neinu þar við. Ég vil óska þess, að málinu sé vísað til 2. umr. og hv. allshn. og að hún sjái sér fært að afgreiða málið sem fyrst, svo það nái fram að ganga á þessu þingi.



Ég vil mjög mælast til þess við hv. allshn., að hún afgreiði til deildarinnar sem allra fyrst frv. um breyt. á áfengisl., sem við þrír dm. fluttum á þessu þingi fyrir þingfrestun. Það er vitað að mikill og almennur áhugi er fyrir því, að þessar breyt., sem við leggjum til í því frv., verði lögfestar. Vil ég í því sambandi benda á, að frá fjölda funda, sem bindindismenn hafa haldið á þessu ári, hefir komið fram einróma krafa um, að þetta verði gert. Auk þess hafa borizt samskonar óskir frá ýmsum þingmálafundum. Vil ég vænta þess, að hv. allshn. afgreiði þetta mál, og bið hæstv. forseta að fylgjast með í gangi þessa máls.

Forseti (JörB): Þetta mál verður vafalaust tekið fyrir af hálfu n. og flýtt fyrir afgreiðslu þess.

* Flm. (Héðinn Valdimarsson) : Þetta frv. er flutt af þm. Sósíalistafl. og er um breyt. á l. um gengisskráningu og ráðstafanir í því sambandi frá 4. apríl 1939. Frv. snertir ekki ákvæðin um sjálfa gengisskráninguna, og vil ég því ekki fara nánar út í það atriði. Aðeins vil ég geta þess, að ég álít, að það hefði mátt hafa þau á allt annan og betri veg. Aðaltilgangur lagasetningar þessarar hefir áreiðanlega verið sá, að koma því til leiðar, að kaup verkafólks og bænda gæti ekki hækkað að sama skapi og dýrtíðin. Því hefir verið haldið fram af hæstv. viðskmrh. í sambandi við annað mál, að dýrtíðin hafi lítið aukizt vegna gengislaganna. Það er að vísu rétt, að samkv. gögnum hagstofunnar hefir dýrtíðin lítið aukizt. En ég vil undirstrika það, sem hæstv. ráðh. sagði, að það hefði fyrst og fremst verið að þakka þeim birgðum, sem fyrir voru í landinu, og í öðru lagi því, að skömmu eftir gengislækkunina vildi svo vel til, að allar helztu nauðsynjavörurnar stórlækkuðu í verði. Ég geri einnig ráð fyrir, að starfsemi verðlagsnefndar hafi átt nokkurn þátt á að halda niðri dýrtíðinni, en hún myndi hafa gert sitt gagn hvort sem var. Ég vildi svo ekki að öðru leyti fara fleiri orðum um þetta mál. Ég skal geta þess, að í l. eins og þau nú eru er svo ákveðið, að þriggja manna nefnd skuli gera yfirlit yfir framfærslukostnaðinn í Reykjavík l. hvers mánaðar, eftir grundvallarreglum, sem n. setur. að fengnum till. hagstofu Íslands. Komi í ljós, að framfærslukostnaður hafi hækkað í mánuðunum apríl til júlí 1939 um meira en 5%, þá er í l. heimild til, að kaupgjald ófaglærðs verkafólks megi hækka um sem svarar helmingi þeirrar hækkunar, sem verður á framfærslukostnaðinum. Verði hækkun framfærslukostnaðarins yfir 10%, má kaup hækka um 2/3 af þeirri hækkun. Við þessi ákvæði er það fyrst að athuga, að útreikningur á meðalframfærslukostnaði á ekki að fara fram nema á þriggja mánaða fresti. Þegar um hækkandi verðlag er að ræða, hlýtur verðið alltaf að vera hærra á þeim tíma, sem meðalverðið er reiknað út, heldur en næstu viku á undan. Af þessari ástæðu hljóta verkamennirnir alltaf að fá minni kauphækkun en svarar til dýrtíðarinnar á hverjum tíma. Það má ef til vill segja, að þetta muni engu meðan ekki verða miklar verðsveiflur, en þegar atburðir gerast, sem hafa mikil áhrif á verðið, hlýtur þetta að muna miklu fyrir fólk. Ég vil í þessu sambandi einnig geta þess, að mér er ekki kunnugt um, að niðurstöður þessarar n., sem skipuð var samkv. l., hafi verið opinberlega birtar, né heldur sá grundvöllur, sem n. byggði sínar niðurstöður á og hún átti að ákveða. Mér er ekki heldur kunnugt um, að verkalýðsfélögunum hafi verið skýrt frá þessu, enda þótt það skipti mestu máli fyrir meðlimi þeirra. Ég tel þetta alveg ósæmandi, sérstaklega þar sem maður getur hugsað sér, að slík n. sem þessi sé ekki svo óskeikul, að ekki geti komið fram athugasemdir frá hlutaðeigandi aðilum um störf hennar. En þó að þetta hafi getað gengið hingað til þá er þetta ófært fyrirkomulag nú, eftir að stríðið er skollið á með þeim áhrifum, sem það hefir á öll viðskipti. Það er fjöldi af vörutegundum, sem hefir hækkað í okt. og það sem af er nóv. og eiga eftir að hækka enn meira. Ég hefi spurt hagstofustjórann, hverju þessi hækkun muni nema. En hann sagði, að ekki væri búið að ganga frá hagskýrslutölum fyrir október, og því síður fyrir þessa daga, sem af eru nóvember. Yfirleitt má gera ráð fyrir, að verðhækkunin hafi numið frá 30–50%. Og enn má gera ráð fyrir, að þegar þær vörur eru uppseldar, sem nú eru komar til landsins, þá verði enn hækkun á verðinu, jafnvel þó verðið hækki ekki á erlendum markaði meira en orðið er, vegna hækkaðra farmgjalda. Auðvitað gildir þetta fyrst og fremst um erlendar nauðsynjavörur, en samt sem áður hlýtur það að hafa áhrif á innlendu framleiðsluna. Þegar svo er komið, verður ekki hjá því komizt að taka tillit til þarfa almennings. Annað meginatriði l. er það, að verkafólk má ekki semja sjálft um kaupbreytingar, og fyrirfram gerðir samningar, sem hafa ákvæði inni að halda um breytingar á kaupi, ef gengið breytist, eru numdir úr gildi. Þessi ákvæði mættu, eins og kunnugt er, mikilli mótspyrnu hér á landi, bæði hjá verkafólki og vinnuveitendum, því eftir því sem ég bezt veit, taldi vinnuveitendafélagið sig andvígt þessum ákvæðum l. Það eru orðin harla lítil réttindi og verkefni verkalýðsfélaganna, ef þau mega ekki gera samninga fyrir sína meðlimi og vernda hagsmuni þeirra. Þegar svo er komið, hefir verið gengið lengra á þeirra rétt heldur en annara félaga í þessu landi. Það frv., sem við berum hér fram, fer fyrst og fremst fram á að fella þetta bann úr gildi. Við förum fram á fullan rétt til handa verkalýðsfélögunum til að mega semja um kaup og kjör verkamanna. Hinsvegar er lagt til í okkar frv., að ef hvorugur aðili kærir sig um að breyta til og báðir eru ánægðir með eða vilja sætta sig við útreikninga á dýrtíðinni, þá skuli gilda reglur, svipaðar og nú, að öðru leyti en því, að við viljum hafa „kauplagsnefndina“ skipaða 5 mönnum í stað 3 nú. Ástæðan til þess er sú, að í núgildandi l. er Alþýðusambandið talið sem aðili fyrir verkafólk, en eins og kunnugt er, þá er ekki nema helmingur verkafólkins í Alþýðusambandinu og komið annað samband við þess hlið.

Þetta eru bein ósannindi

. Það þýðir ekkert fyrir hv. þm. Ísaf. að segja, að þetta séu ósannindi. Þetta er staðreynd, sem hv. þm. verður að taka á. Við viljum þess vegna hafa n. þannig skipaða, að einn sé tilnefndur af hæstarétti, og sé hann formaður, einn af Alþýðusambandi Íslands, einn af Landssambandi stéttarfélaganna og tveir af Vinnuveitendafélagi Íslands. Jafnframt þessu ætlumst við til, að meðalframfærslukostnaður sé reiknaður út mánaðarlega, í stað þess að vera nú reiknaður út á þriggja mánaða fresti. Kostnaðaraukningin við þetta ætti ekki að þurfa að vera mikil, þar sem gera má ráð fyrir, að þessi n. ætti ekki að þurfa að vera neitt verulega launuð. Þá eru ákvæði í frv. um, að kaup fastráðinna manna, sem hafa undir 450 kr. laun á mánuði, skuli hækka eftir sömu reglum og kaupgjald verkafólks. Loks töldum við rétt að fella burtu á. gr. l., en hún fjallar um það, að um verðlag á innlendum vörum, svo sem mjólk og kindakjöti, skuli gilda sömu ákvæði og um kaupgjald verkafólks. Í l. um gengisskráningu o. fl. var ekkert tillit tekið til þess, að meðalmeðlög og allar alþýðutryggingarbætur lækka raunverulega stórlega með hinni ört vaxandi dýrtíð. Frv. til l. um hækkun meðalmeðgjafar og tryggingarbóta var flutt í Ed. á fyrri hluta þings í vor, en varð ekki útrætt. Ákvæði þessa frv. höfum við tekið upp í það frv., sem nú liggur hér fyrir. Enda er enginn vafi á því, að þeir, sem fara verst út úr dýrtíðinni, eru einmitt þeir, sem lifa á opinberri aðstoð. Þessu fólki hefir löggjafarvaldið alveg gleymt, og er það lítt skiljanlegt. við höfum hinsvegar álitið, að þessi ákvæði eigi hér heima. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að tala meira fyrir frv., en óska eftir, að því verði, að lokinni þessari umr., vísað til hv. fjhn.

*Einar Olgeirsson: Ég vildi sérstaklega minnast á aðalatriði þessa frv. Ég tel, að aðalatriði frv. sé það, að Alþ. veiti verkamönnum aftur þann rétt, sem þeir höfðu áður, til þess að setja sjálfir verðið á sína vinna og til þess að mega semja um það við þá, sem hana vilja kaupa. Þessi réttur var tekinn af þeim í vor. Og ég er hræddur um, að hvorki hv. þm. né fjöldinn aliur af íbúum landsins geri sér ljóst, hversu geigvænlegt brot þetta var á öllum mannréttindum, sem þarna kom fram gagnvart verkalýðnum. Ég álít þess vegna nauðsynlegt, að hv. þm. geri sér það vel ljóst, hvað verkalýðurinn er að fara fram á með þeim kröfum, sem hér eru fram bornar og öll þau verkalýðsfélög, sem enn hafa um þetta rætt, hafa óskað eftir, að fram væru bornar. Það hefir verið á vitorði meiri hl. þm. á Alþ., eins og það er nú skipað, að í núv. þjóðfélagi ætti verkalýðurinn við ófrelsi að búa. Framsfl. hefir í blaði sínu, Tímanum, áður fyrr alls ekki neitt dregið úr því, að þau kjör, sem verkalýðurinn ætti við að búa, væru í raun réttri nokkurskonar þrælahald. Ég ætla að leyfa mér. með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp nokkur orð úr grein, er birtist í 12. árg. Tímans, 58. tbl. Þar segir svo: „Annarsvegar stendur fámenn stétt atvinnurekenda, með veltuféð allt og atvinnutækin í sínum höndum, hinsvegar tómhentir öreigar, atvinnulega ósjálfbjarga, sem selja lifandi orku sína á leigu eins og vinnudýr eða vélar. Slíkt er vitanlega aðeins eitt stig af þrældómi. Sannvirði vinnunnar er aldrei fundið, enda aldrei eftir því leitað, heldur er vinnan metin af handahófi, eftir því sem verða niðurstöðurnar af sífelldum deilum og þjarki fjandsamlegra aðila.“ Þetta er sú skoðun, sem Framsfl. og aðalmálgagn hans, Tíminn, viðurkenndu fyrir 10 árum, og allan þann tíma, sem Alþfl. var skoðaður sem sósíalistaflokur, hélt hann hinu sama fram. Það virðist því ekki þurfa að efast um, að þeim flokkum, er skipa meiri hl. þessa þings, hafi verið ljóst, að verkalýðurinn ætti í auðvaldsþjóðfélagi við einskonar þrældóm að búa, og svo mun það vera meðan auðvaldið yfirleitt reynir að spilla því lýðræði, sem almenningi er látið í té. Verkalýðurinn verður að selja vinnuafl sitt til að geta lifað og er því sem vinnudýr eða vélar. Hann á aðeins einn rétt, sem getur linað þennan þrældóm, sem sé að bindast samtökum og gera verkföll, til að hækkað verði kaupið, sem hann fær. En l. um gengisskráningu gera þann eina rétt, sem hann átti til að bæta kjör sín, að engu. Honum er neitað um rétt til að bindast samtökum og knýja vinnuveitendur til að greiða hærra kaup. Sá réttur, sem verkalýðurinn átti, er nú skertur. Alþ. hefir ekki aðeins horft upp á það öll þau ár, sem meiri hl. þess var ljóst, að sá þrældómur, sem Tíminn talar um, að ætti sér stað, haldi áfram, - það var ekki nóg með það, að Alþ. gerði ekkert til að afnema þetta ófremdarástand meðal þjóðarinnar, að verkalýðurinn yrði að selja vinnuafl sitt daglega til þess að geta dregið fram lífið, - það var ekki nóg með það, að Alþ. gerði ekkert til að laga þetta ófremdarástand, heldur hefir það með l. um gengisskráningu frá 4. apríl 1939 svipt verkalýðinn þeim einu ráðum, sem hann lagalega átti til þess að geta bætt kjör sín og hækkað kaup sitt. Ég býst við, að ekki hafi getað hjá því farið, að meiri hl. Alþ. hafi verið ljóst, hve hróplegt ranglæti . var framið gagnvart verklýðssamtökum landsins með þessari lagasetningu. Ef hv. þm. er það ekki ljóst, þá má merkilegt heita, að þeir sjái ekki ósamræmið milli þess og hins, er þeir hafa haldið fram þegar gengið er til kosninga, eða þær yfirlýsingar, sem flokkarnir hafa gefið frammi fyrir alþjóð. Ég held, að hv. þm. sé sérstaklega nauðsynlegt að gera sér ljóst hvaða órétti verkalýðurinn er beittur með þessu. Það er ómögulegt að ætlast til þess af verkalýð þessa lands, að hann trúi því, ef ákveðnir flokkar tala annarsvegar um, að hann njóti lýðræðis, frelsis og jafnréttis, en reyna hinsvegar að svipta hann þeim rétti, sem hann hefir haft. Menn verða að opna augun fyrir því, að samkv. öllum manntalsskýrslum er það rúmlega helmingur íslenzku þjóðarinnar, sem lifir af því að selja vinnuafl sitt. Rúmur helmingur þjóðarinnar er þá sviptur þeim grundvallarmannréttindum, sem hann hefir haft og eru undirstaða þess lýðræðis, sem reynt hefir verið að koma á í þjóðfélaginu. En hið .,ökonomiska“ ástand ,.kapitalismans“ gerir það að verkum, að reynt er að rýra og veikja þetta lýðræði eins mikið og unnt er, og með þessum gengisl. hefir auðvaldinu á Íslandi alveg sérstaklega tekizt að koma ár sinni fyrir borð og brjóta niður einhver dýrmætustu mannréttindi verkalýðsins. Það er hart að hugsa til þess. að meiri hl. þessa Alþ. hefir ekki þorað að láta l. ganga yfir Kveldúlf og Landsbankann, en hinsvegar þorað að svipta fátækasta hluta þjóðarinnar þeim grundvallarréttindum til að bæta léleg kjör sín, sem hann naut áður. Menn, sem hafa getið í skyn. að þeir væru verndarar smælingjanna og mynduðu þjóðstjórn til þess að fullnægja réttlátum skyldum, geta horft upp á, að önnur eins l. sem þessi séu látin gilda. Ég treysti því, að hv. þm. sé það ljóst, er þeir athuga gengisl., að allt er undir því komið, að þessi óréttur verði lagfærður aftur. Aðalatriði þess frv., sem ég og hv. 3. þm. Reykv. (HV) flytjum hér, er það, að verkalýðurinn fái frelsi til að ákveða kaupgjald sitt. En samkv. núgildandi l. geta hvorki verkamenn né atvinnurekendur breytt kaupgjaldi. En vilji þeir ekki semja, heldur leggja út í baráttu um það, gerir frv. okkar ráð fyrir, að kaupgjald hækki hlutfallslega við vaxandi dýrtíð í landinu, en þó ekki fullkomlega, því að full hækkun verður ekki á kaupinu fyrr en í næsta mánuði. Þess vegna er tryggt með þessu frv., að verkalýðurinn fái frelsi sitt aftur. Í öðru lagi, ef hvorki verkalýðsfélög né atvinnurekendur vilja semja, mælir þetta frv. svo fyrir, að kaupgjaldið hækki hlutfallslega við það, sem dýrtíðin eykst. Ég vil taka það fram að við erum ekki að leggja til, að kaupgjaldið verði lögboðið. Aðalatriðið er, að verkalýðurinn fái fullt frelsi til að hækka kaup sitt í hlutfalli við dýrtíðina; hitt er aðeins varaskeifa, ef verkalýðsfélög vildu ekki nota þennan rétt. Nú liggja fyrir Alþ. margar áskoranir frá verkalýðsfélögum á landinu, að félögin fái fullt frelsi viðvíkjandi kaupgjaldi, og verkamönnum verði tryggð kauphækkun í hlutfalli við vaxandi dýrtíð, og auk þessara áskorana munu vera allmargar samþykktir verkalýðsfélaga um sama efni, sem ekki eru komnar til Alþ. enn. Ennfremur er farið fram á það í þessu frv., að alþýðutryggingar verði hækkaðar. Það eru einmitt samskonar ákvæði, sem samþ. hafa verið víða erlendis, t. d. í Danmörku, þegar gengið breyttist og dýrtiðin fór vaxandi. Ég vil sérstaklega vekja athygli á þessu frv. í sambandi við ellilaunin, sem eru allt of 1ág, ef gamalmenni eiga að geta lifað á þeim, og fram- færslustyrkurinn, sem hefir komið fram sem uppbót á ellilaunin, er líka of lítill. Samkv. útreikningi Hagstofu Íslands á árinu 1938 vantaði 500 kr. til þess að 5 manna fjölskylda gæti framfleytt lífinu á 80 aura styrk á dag, og þá geta menn gert sér í hugarlund, hve ófullnægjandi sá styrkur muni vera nú. Mikill hluti þess fólks, sem lifir á framfærslustyrk og líka á ellilaunum, lifir bókstaflega sultarlífi. Það er víst ekki til of mikils mælzt við Alþ., sem sér enga ástæðu til að hreyfa við hálaunamönnunum og þeirra tekjum, að það gangi inn á að hækka ellilaun og örorkubætur. Viðvíkjandi rétti bænda í þessum efnum og réttindum þeirra, er hafa tekjur af fasteignum, er gert ráð fyrir í þessu frv., að þær n., sem áður hafa verið skipaðar, t. d. mjólkur- og kjötverðlagsnefnd o. fl., fái að halda þeim réttindum, sem þær hafa áður haft, og reynt verði að ákveða verðlag á landbúnaðarafurðum sem sanngjarnast, bæði með tilliti til framleiðenda og neytenda. Ég tel mjög mikið undir því komið, að þetta frv. í því formi, sem við flm. leggjum það fram, nái samþykki Alþ., til þess að hið sama Alþ., sem hefir beitt verkalýðinn órétti með samþykkt gengisl., bæti nú fyrir það aftur.



Það er ekki mikil ástæða til að fara að ræða ýtarlega um l. um gengisskráningu, er samþ. voru á fyrra hluta þessa þings. En í sambandi við ræðu hv. 5. þm. Reykv. (EOl) get ég ekki komizt hjá að benda á það, til að mótmæla þeirri miklu réttarskerðingu, er hann taldi verklýðsfélögin hafa orðið fyrir með þessari löggjöf, að það eru aðrar stéttir landsmanna, sem hafa orðið fyrir enn meiri réttarskerðingu en verkamannastéttin, þar sem stranglega er bannað í gengisl. að hækka kaupgjald allra annara en verkamanna. Allir aðrir launþegar hafa þess vegna orðið fyrir miklu meiri réttarskerðingu heldur en verkamenn. Það er því dálítið skrítið, þegar hv. 5. þm. Reykv. reynir að knésetja þm. með stærilæti fyrir það, að þeim hafi ekki verið ljóst, hve mikil réttarskerðing var gerð sérstaklega gagnvart verkalýðsfélögunum með þessum l. Þeim var það vel ljóst, að þessi l. hlutu að hafa allmiklar réttarskerðingar í för með sér, en þær urðu miklu meiri á hendur öðrum launþegum en verkamönnum, og þær sömu fyrir bændur landsins, sem enga hækkun fengu á vörum sínum umfram kauphækkun verkamanna. Þeir verða nú að birgja sig upp til vetrarins með innkaupum á hækkaðri erlendri vöru fyrir afurðir sínar, sem ekki hafa hækkað neitt frá fyrra ári. Þeir, sem áttu að fá kauphækkun samkv. l. um gengisskráningu, voru verkamenn og láglaunafólk, sem hefir minni laun en 300 kr. á mánuði. En þessi aðferð var vitanlega viðhöfð vegna þess, að álitið var, að þeir þyldu síður réttarskerðingu en aðrir launþegar. Það má deila um það, hvað langt var rétt að fara í þessu efni, en með 1. eins og þau voru afgr. frá Alþ. var verkamönnum gefið tækifæri til að fá uppbót móti vaxandi dýrtíð, sem leiddi af gengislækkuninni, eg nokkur viðurkenning á því fólst í ræðu hv. 3. þm. Reykv. Hann sagði, að verkalýðsfélögin hefðu verið á móti gengislækkun og að vinnuveitendafélagið hefði einnig verið á móti henni, að því er hann sagði. En hvers vegna var Vinnuveitendafélagið andvígt gengislækkunarlögunum? Var það ekki óánægt með það, að ákveðin kauphækkun væri lögboðin hjá verkamönnum? Ég hjó eftir þessari viðurkenningu hjá hv. 3. þm. Reykv. og þótti vænt um, að hún skyldi koma úr þeirri átt ; hún slær alveg niður gífuryrði hv. 5. þm. Reykv. um þetta. Hann vildi halda því fram, að þingheimi væri ekki vel ljóst, hve mikið brot gengislækkunin væri á öllum mannréttindum. En eins og þeim hafi ekki verið ljóst, að það var skylda þeirra sem þm. að sjá allri þjóðarheildinni borgið. Þeim var það einnig ljóst, að yrði þjóðarheildinni ekki borgið, myndi ekki heldur verkamönnum í landinu verða það. Annars er nógu einkennilegt að heyra þm. Sósíalistafl. tala um réttarskerðingu á kjörum verkamanna sérstaklega. Það er kynlegt, að þessir þm. skuli ganga framhjá hagsmunum allra annara stétta, hagsmunum bænda, hagsmunum húseigenda o. s. frv., því að vitanlegt er, að gengislækkunarl. skerða hagsmuni allra þessara manna, og ekkert síður hagsmuni einnar stéttar en annarar. Vitanlega er ekki heldur lagt út í slíkt, nema almenningur sé þeirrar skoðunar, að þjóðarnauðsyn krefji. Hv. 5. þm. Reykv. talaði mikið um það, að verkalýðurinn ætti aðeins einn rétt til þess að lina þrældóm sinn, og það væru verklýðssamtökin. Það er ákaflega gott að heyra það í ræðu hans, en úr því að honum er það ljóst, væri einnig gott, að hann legði niður þann ósið, sem hann hefir haft, að reyna að rífa þau niður til grunna. Síðan hann gekk úr Alþfl. árið 1930 hefir allt starf hans, bæði leynt og ljóst, miðað að því að rífa niður félagssamtök verkalýðsins í landinu. Hann hefir varið allri orku sinni og öllu viti, bæði munnlega og skriflega, leynt og ljóst, til að reyna að rífa þau niður. Það kemur því úr hörðustu átt, þegar hann er að fárast um, að Alþ. sé að svipta verkalýðinn möguleikum til að lina þrældóm sinn með tilstilli verkalýðssamtakanna. Það er viðurkennt af öllum, að Alþýðusamband Íslands er sverð og skjöldur verkamanna og sjómanna í landinu. En það er líka vitað, að hv. 5. þm. Reykv. hefir gert allt, sem hann hefir getað, til þess að gera starf Alþýðusambands Íslands að engu. Þessari baráttu hans og Kommfl. yfirleitt hefir verið beint gegn félagssamtökum verkamanna. Þess vegna er það vitanlegt, að þessi flokkur og þessir menn hafa engan rétt til að tala um frelsi verkalýðsins. Þeir eru sjálfir á móti því. Enginn hefir gert annað eins og þeir til að halda hinum félagsbundna verkalýð niðri. Og það er ekki nóg með það, að þessi flokkur beiti sér gegn félagssamtökum verkalýðsins, þeim samtökum, sem allir viðurkenna nú, að séu nauðsynleg og sjálfsögð, heldur reynir hann einnig út á við að grafa undan frelsi og sjálfstæði íslenzku þjóðarinnar. Þessi flokkur og blöð hans hafa reynt að egna stórveldin til skiptis upp á móti okkur fyrir smávægilega hluti. Þar sem þessir menn og þessi flokkur reyna að eyðileggja félagssamtök verkalýðsins inn á við og reyna að grafa undan hlutleysi landsins með allskonar lygum, er þeir síma til erlendra blaða, eiga þeir alls engan rétt til að tala um frelsi landsmanna, hvorki inn á við né út á við. Ég geri ekki ráð fyrir, að hér á Alþ. verði miklu púðri eytt á þennan flokk, sem er sjálfum sér sundurþykkur og er nú að liðast sundur. - Ég taldi rétt að láta þessa getið að gefnu tilefni frá hv. 5. þm. Reykv.

* Flm. (Héðinn Valdimarsson) : Það eru nokkur atriði í ræðu hv. þm. Ísaf. (FJ), sem ég vil snúa máli mínu að. Hann taldi, að verkamenn hefðu alls ekki verið sviptir rétti með l. um gengisskráningu, því að þeim hefði verið gefinn kostur á kauphækkun, ef dýrtíðin ykist meiru en að ákveðnu marki. Það er raunar rétt, að ég nefndi það í ræðu minni, en hann athugar það ekki, að í frv., sem við þm. Sósíalistafl. berum fram, er tekið fullt tillit til iðnaðarmanna og starfsflokka yfirleitt, og þar með afnumið það bann, að atvinnurekendur geti borgað þessum mönnum hærra kaup en gert er nú, en samkv. gildandi 1. er það alls ekki leyfilegt. Enda þótt iðnrekandi eða verzlun hafi sendil í sinni þjónustu og vilji hækka við hann kaup, getur samt ekki hækkun átt sér stað samkv. núgildandi l. Þetta er talað út í hött. Ég minnist sérstaklega á þetta, sem fyrrgreint frv. bætir úr. Þá minntist hv. þm. Ísaf. á það, að ég hafi viðurkennt, að stj. vinnuveitendafélagsins hafi líka tjáð sig mótfallna því, að félögum verkamanna og atvinnurekenda yrði bannað að semja sín í milli eða gera aðrar ráðstafanir viðvíkjandi kaupgjaldi. En var það vegna þess að stj. vinnuveitendafélagsins gerði sig ánægða með kaupgjaldið? Þetta sannar ekki neitt, nema það, að þeir, sem stjórna vinnuveitendafélaginu, eru sammála þeim, sem stjórna verkalýðsfélögunum, um það, að þessi samtök eigi að vera frjáls og ríkið eigi ekki að ákveða kaupgjald með l., frjáls samtök verkalýðsfélaga og atvinnurekenda eigi að gera út um það. Það hefir líka verið stefna Alþýðusambands Íslands frá byrjun þar til fáum vikum síðar en gengisl. voru samþ., þegar það sundraðist. En ofan á allt þetta ætla nú foringjar Alþfl. að fara að gangast fyrir því, að binda múlinn á verkalýðinn. Hitt er annað mál, að það eru aðrir menn, sem hafa hagsmuni atvinnurekenda fyrir augum, sem hafa komið málinu í gegn með sínu pólitíska liði á Alþ. Hv. þm. Ísaf. hlýtur að vera kunnugt um, að ýmsir af þeim mönnum, sem fastast fylgdu l. um gengisskráningu í vor, eru nú farnir að sjá, að það þarf ekki aðeins að gefa út tvenn bráðabirgðal. um það efni, heldur líka að snerta við meginliðum þess, og er gleðilegt fyrir hann að vita slíkt. - Að öðru leyti geri ég ráð fyrir, að hv. 5. þm. Reykv. svari þeim atriðum í ræðu hv. þm. Ísaf., þar sem vikið var að honum.

*Einar Olgeirsson: Herra forseti! Ég skil það mjög vel, að hv. þm. Ísaf. beri aðra fyrir brjósti en verkamenn. Ég skal ekki segja um það, hvort það hafa verið þessir 7 launþegar ríkisins, sem eru þm. Alþfl., eða e. t. v. einhverjir aðrir, sem pólitík Alþfl. virðist upp á síðkastið miðast við. Það má undarlegt heita, að þessi hv. þm. skuli nú standa hér upp og flytja ræðu til að reyna að gera sem mest réttindarán á öllu því, sem framkvæmt hefir verið fyrir verkalýðinn. Allan þann tíma, sem Alþfl. hefir starfað, frá stofnun hans þar til fyrir einu ári, sem sé meðan nokkur sósíalisti var til í þeim flokki, var það eitt af aðalatriðunum í stefnuskrá hans, að verkamenn hefðu rétt til að ákveða kaupgjald sitt. En nú heldur einn af þm. Alþfl. því fram, að það hafi ekki verið níðzt á verkamönnum með l. um gengisskráningu í vor, slíkt komi miklu þyngra niður á öðrum. En ég ætla þá að rifja upp fyrir honum, hvernig það var hér í þingsölunum hinn 20. marz 1938, þegar Alþfl. dró ráðh. sinn út úr ríkisstj. Af hverju var það gert? Það var gert vegna þess, að Alþ. hafði lögfest gerðardóm til að ákveða kaup sjómanna. Alþfl. þótti þá óhæfa að hafa ráðh. sinn lengur í ríkisstj., þegar kaup skyldi útkljáð með gerðardómi. Þessi l. ákváðu, hvernig gerðardómurinn skyldi skipaður, og verksvið hans að ákveða kaup sjómanna. Þá áleit Alþfl., að honum bæri að berjast móti slíku réttindaráni gagnvart verkalýðnum sem l. þessi væru. Svo leið rúmt ár, þar til Alþfl. var svo gersamlega búinn að varpa þeirri kenningu fyrir borð, að hann hamaðist við að eyðileggja 20 ára starf sitt með samþykkt l. um gengisskráningu 4. apríl 1939, og settist í stj. með hv. þm. G.-K. (ÓTh). Það þýðir ekki neitt fyrir þm. Alþfl. að segja okkur, sem þekkjum verklýðshreyfinguna, það, sem hann sagði, sem eru tóm glamuryrði, að l. um gengisskráningu hafi verið samþ. til að bjarga þjóðarheildinni. Voru þau ekki samþ. til að bjarga Kveldúlfi? Það er því ekki til neins fyrir hann að koma hér og segja okkur, að þetta, sem hann hefir gert, sé ekki að bregðast verkalýðshreyfingunni og þeim kenningum, sem hún heldur við. Hann dirfðist hér að bera það á borð fyrir okkur, að það hafi orðið að bjarga þjóðarheildinni. Honum má það vera manna ljósast, að það var verið að bjarga Kveldúlfi. Það þarf ekki að bera það á borð fyrir verkamenn, að með gengislögunum hafi þjóðarheildinni verið bjargað. En þau hafa gert eitt. Þau hafa gefið atvinnurekendunum tækifæri til þess að brjóta dýrmætan rétt verkamanna á bak aftur og skaða þeirra hagsmuni og gefið atvinnurekendunum ennfremur vissu um, að það mátti nota Alþingi til þess að ræna verkamennina rétti þeirra. Það er það versta, sem gerzt hefir í sambandi við þetta, því að það voru þeir ekki vissir um fyrr, að væri mögulegt. Svo kom þessi hv. þm. með það, að með þessum l. væru hagsmunir fleiri en verkamanna brotnir á bak aftur, t. d. hagsmunir húseigenda. Já, mikil lifandi skelfing og ósköp eru að vita til þess! Ég býst við, að upp undir 99%, eða a. m. k. mikill meiri hluti af húsum í Reykjavík, séu byggð fyrir lán, sem tekin hafa verið í íslenzkum krónum, eða að það sé þá búið að konvertera lánunum yfir í íslenzkar krónur fyrir löngu síðan. Það er því á allra vitorði, að sjálfsagt er að halda húsaleigunni mjög mikið niðri, og t. d. síðan stríðið hófst, virðist sú hugmynd hafa verið uppi og almennt talið sjálfsagt, að húsaleiga þyrfti ekki að hækka, þó að erlendur gjaldeyrir hækkaði. En nú fer þessi hv. þm. að bera hag húseigendanna fyrir brjósti. Það er sérstök tegund húseigenda, sem má taka tillit til, en það eru verkamenn, sem reyna með miklum erfiðleikum að halda húsum sínum frá að lenda í klónum á bönkunum og húsaleiguokrurunum, en það, sem mestu máli skiptir fyrir þá, er, að þeir fái að hafa atvinnu áfram. Svo kom þessi hv. þm. að því, að okkur farist sízt að tala fyrir hönd verkalýðssamtakanna. vegna þess að við viljum á allan hátt rífa þau niður. Ég vil segja honum, að það er fólksins í landinu að dæma um, hverja það kýs sér fyrir fulltrúa, og hann getur ekki sett sig á háan hest og sagt: Allir þeir verkamenn, sem kjósa kommúnista á þing, tilheyra ekki verkamannastéttinni og ættu ekki að hafa málfrelsi eða kosningarrétt. - Þeir eru mikill hluti verkalýðsins og sterkasti hluti samtaka þeirra og verða ekki þurrkaðir út með stóryrðum. En viðvíkjandi því, sem hann sagði, að við værum að rífa niður verkalýðssamtökin, þá þætti mér vænt um, að hann vildi nefna eitt einasta dæmi, eina einustu staðreynd sínu máli til stuðnings. Ég vil skora á hann að nefna eitt einasta verkalýðsfélag, nefna eitt einasta dæmi um, að kommúnistar hafi reynt að kljúfa verkalýðsfélögin, t. d. að þar, sem þeir hafa verið í minni hluta, hafi þeir klofið félagið og stofnað annað nýtt. En það er ekki hægt, því að þau dæmi eru ekki til. En ég get nefnt dæmi um, að hann flokksmenn hafa stofnað klofningsfélög, af því að þeir hafa orðið í minni hluta og ekki þolað það, og það er það, sem við köllum að rífa niður verkalýðssamtökin, því að það er grundvöllurinn fyrir verkalýðssamtökunum, að aðeins eitt félag sé á hverjum stað. En það er ekki nóg með, að hans flokkur rífi þessi samtök þannig niður; hann og hans flokkur heldur því fram í blöðum sínum, að það eigi að veru mörg verkalýðsfélög á hverjum stað. Þessa kenningu flytur Alþýðublaðið, að félögin megi vera mörg, eitt fyrir lúterstrúarmenn, eitt fyrir kaþólska menn, eitt fyrir heiðingja, eitt fyrir sjálfstæðismenn, eitt fyrir framsóknarmenn, eitt fyrir alþýðuflokksmenn og svo fjögur fyrir sósíalista. Hvað er að rífa niður verkalýðssamtökin, ef það er ekki gert með því að kljúfa þannig grundvöllinn og halda því svo einnig fram. að félögin eigi að vera í sem allra flestum pörtum? Svo segir þessi hv. þm., að Alþýðusamband Íslands sé slíkt sverð og skjöldur fyrir verkalýðinn, að það sé ógurlegt til þess að vita, að við skulum jafnvel leyfa okkur að gagnrýna það, þetta séu frelsissamtök. sem séu svo hátt upp hafin, að enginn eigi að dirfast að kasta á þau skugga. Ég vil spyrja, hvort ekki megi þá vera í þessum frelsissamtökum svo mikið frelsi, að verkamenn geti gengið inn í félögin, þar sem þeir eru verkamenn og fengið að kjósa þar eins og allar lýðræðisvenjur bjóða. Ég veit, að þessi hv. þm. á erfitt með að svara þessu, því að hann hefir verið með í að breyta þessu, sem átti að vera frelsissamtök, í kúgunarsamtök fyrir nokkra hálaunamenn, fámenna klíku, sem bannaði að kjósa aðra á þing Alþýðusambandsins en þá. Ég skal ekki fara langt út i, hversu beitt sverðið hefir verið eða óklofinn skjöldurinn í hvert sinn, sem átti að beita því. Svo segir hv. þm., að við höfum í raun og veru engan rétt til að tala þarna með. Það er eðlilegt og rökrétt hjá honum. Það er von með menn, sem hafa ekki getað staðið fyrir sínu máli, sem hafa gripið til einræðis innan sinna vébanda, sem nú útrýma frelsi og lýðræði úr sínum eigin samtökum, sem ekki þora að horfast í augu við vilja meiri hlutans í þessum samtökum, það er eðlilegt, að þeir vilji nú gripa til einræðis einnig utan þessara samtaka, sem sé í þjóðfélaginu sjálfu. Það er eðlilegt, að þegar þm. eins og hv. þm. Ísaf. og hans helztu flokksmenn sjá, að þeir geta ómögulega haldið völdum yfir verkalýðnum með lýðræðislegu móti, þá hugsi þeir sér, af því að til er annar vettvangur fyrir andstæðinga þeirra til að tala á, að banna þeim einnig þennan vettvang, sem sé þjóðfélagið sjálft, eins og bezt sést á því, að sumir helztu leiðtogar þeirra hafa sagt, að setja eigi suma menn utan gátta í þjóðfélaginu, og ég sé ekki betur en að hv. þm. Ísaf. taki undir það, vilji kúga alþýðuna og lýðræðið, en hafa við völd fámenna klíku braskara og bitlingamanna, einnig í sjálfu þjóðfélaginu. Það er eðlilegt, að þessi hv. þm., sem hefir unnið eið að því að halda stjórnarskrána, skuli nú vilja, að ekki fái að ríkja fullkomið málfrelsi. Það er óþægilegt fyrir þá, að sýnt sé fram á, hvernig þeir setja sína hagsmuni framar hagsmunum þeirra, sem þeir eiga að vinna fyrir, og eðlilegt, að þeim þyki betra að leggja út í kosningar, ef sósialistar hafa ekki málfrelsi.



Ég vil út af því, sem hv. þm. Reykv. sagði nú síðast, að ég vildi svipta hann málfrelsi, segja það, að ég hefði ekki viljað fyrir nokkurn mun, að hann og hans blað hefði verði svipt málfrelsi nú síðustu mánuðina, því að ef nokkur flokkur og blað hefir rifið sjálft sig niður, þá hefir hans flokkur og hans blað gert það síðan í septemberbyrjun nú í haust, og þess vegna vil ég alls ekki svipta hann málfrelsi. Hitt er annað mál, þegar farið er að óska eftir því. að hér á Íslandi komi erlent ríki og geri upp hlutina og útlendingar segi fyrir um, hvernig við eigum að lifa í landinu, þá segi ég. að tími sé kominn til að athuga, hvort slík landráðastarfsemi eigi að líðast. Hv. 3. þm. Reykv. var óvenju viðtalsblíður að þessu sinni. Hann hélt áfram þeirri viðurkenningu sinni, að stjórn Vinnuveitendafélagsins hefði verið á móti gengisbreytingarlögunum eins og þau voru sett. Mér þykir vænt um að fá þessa viðurkenningu. Ég hélt, að hún hefði verið gefin í ógáti, en nú staðfestir hv. þm. þá viðurkenningu, að með gengisbreytingarlögunum hafi ekki verið gengið á hluta verkamannanna atvinnurekendunum í hag. Ég þarf svo ekki fleiru að svara þessum hv. þm., en ég vil segja, að ég er honum algerlega sammála, að kaupgjaldssamningar eigi að vera frjálsir undir öllum venjul. kringumstæðum, og þar á ekki annað að grípa inn í en þjóðarnauðsyn, og um það er Alþfl. alveg sammála. Það eina, sem hér gæti þá greint á um, væri það, hvort þjóðarnauðsyn hefði verið að grípa inn í í þetta skipti, enda er það svo, að þessari undanþágu er ætlað að gilda í eitt ár og ekki meira. Má benda á í því sambandi, að ef dýrtíð hefði aukizt í sumar, þá hefðu ýmis verkamannafélög alls ekki getað hækkað kaup sitt á þessu tímabili, ef það hefði ekki verið lögbundið, eins og t. d. verkamannafélagið Dagsbrún, því að þessi hv. þm. var nýbúinn að gera samning fyrir félagið, svo að það gat ekki hreyft við sínu kaupi fyrr en eftir heilt ár eftir að l. gengu í gildi. Fyrir félög, sem hafa gert svo ógætilega samninga, eru gengislögin vernd. Ég býst við, að það sé þess vegna, að vinnuveitendafélagið í Reykjavík, sem þessi hv. þm. gerði samninginn við, hafi verið á móti þessu ákvæði í gengisbreytingarlögunum, af því að það var verið að vernda verkamenn fyrir þeim samningi, sem hv. 3. þm. Reykv. hafði gert um kaupgjald þeirra. Hv. 5. þm. Reykv. sagði, að gengisbreytingarlögin hefði gefið atvinnurekendunum tækifæri til að brjóta verkalýðssamtökin á bak aftur. Þetta er algerlega rangt. Þau hafa alstaðar haldið uppi fullu starfi, nema þar, sem þau eru í höndum kommúnista, og þau koma til með að berjast fyrir hagsmunamálum sínum hér eftir sem hingað til. Hann vildi halda fram, að enginn árangur hefði annar orðið af l. en sá, að brjóta niður verkalýðssamtökin. Ég vil benda honum á, að kaupgjald allra hlutasjómanna á síldveiðiflotanum í sumar varð 20% hærra fyrir ákvæði þessara l., og hjá öllum togarasjómönnum, sem ráðnir voru upp á premíu, hækkaði premían um miklu meira en sem nam aukningu dýrtíðarinnar. Hv. þm. var að halda fram, að ég hefði verið að bera hag húseigenda fyrir brjósti. Ég hefi ekkert látið í ljós um það, heldur aðeins sagt, að gengið hafi verið á þeirra rétt, og það viðurkenndi hann. Ég dæmi ekki um, hvort þeir hafi verið bærir um að taka á móti þeirri ágengni, en býst þó við, að svo hafi verið. Ég sagði aðeins, að gengið hefði verið á hlut ýmissa fleiri en verkamanna, og taldi skyldu mína að benda á það, fyrst hv. þm. gekk algerlega framhjá því. Hv. þm. var að óska þess, að ég nefndi eitthvert dæmi um baráttu konunúnista í verkalýðssamtökunum. Ég sé ekki ástæðu til að nefna sérstök dæmi. Alstaðar er sama sagan. við getum farið hringinn í kringum landið og alstaðar séð, að á hverjum stað, sem kommúnistar hafa stjórnað verkalýðssamtökunum, þá hafa þau misst allan baráttumátt á því sama ári, t. d. á Akureyri. Þar var eitthvert elzta verkalýðsfélagið, en þar eru þeir búnir að drepa félagið undan sér, og eins á Siglufirði. Alþfl. endurreisti þau, en konunúnistar drápu þau aftur. Sama er sagan með Drífanda í Vestmannaeyjum. Þar er ekki haldinn fundur svo að mánuðum skiptir, og komi fyrir, að fundur sé boðaður, þá kemur enginn. Verkamannafélaginu Dagsbrún hér í Reykjavík hefir hrakað svo, eftir að hv. 3. þm. Reykv. gekk kommúnistum á hönd, að það líkist engu. Þegar rætt er þar um kaupgjaldsmál félagsins, koma þar aðeins 80–100 menn á fund. Með þeirri þjónkun, sem þeir hafa haft undir Sjálfstfl. og Kommfl., þá eru þeir langt komnir með að drepa þetta sterkasta verkalýðsfélag landsins. Ég vil svo að endingu biðja þennan fyrrv. forseta Verklýðssambands Norðurlands að vísa mér á, hvar það samband nú er. Þegar hv. þm. er að tala um pólitík innan verkalýðsfélaganna, má minna hann á, að hann og hans flokksmenn hafa beitt sér fyrir, að fjöldi Alþfl.manna væri rekinn úr Hlíf og Dagsbrún af þeirri ástæðu einni, að þeir voru Alþfl.menn. Hann var að tala um, að hættulegt vari að rifa grundvöllinn undan verkalýðssamtökunum. Það er einmitt það, sem ég er að vara hann við og álasa honum fyrir, sem þykist hafa verið sósíalisti alla sína æfi, að hann skuli hafa varið 9 árum af æfi sinni til að reyna að sprengja verkalýðssamtökin og rífa undan þeim grundvöllinn. Hans stærsta synd liggur í því. Hann hefir með allskonar ógætni og spillingarstarfsemi innan verkalýðssamtakanna gert meira að því að reyna að koma í veg fyrir, að verkamenn bættu kjör sín, heldur en jafnvel sjálft vinnuveitendafélag Íslands. Ég vil því skora á hv. þm. að reyna að taka sinnaskiptum, áður en hann kemst á annan áratuginn í þessari baráttu. Hann hefir hvort sem er tekið sinnaskiptum í svo mörgu öðru. Hann virðist t. d. nú líta öðrum augum á stríð og fasisma en áður og hafa aðrar skoðanir á landvinningapólitík og rétti smáþjóðanna en fyrir nokkrum vikum síðan. Af þeim ástæðum gæti hann kannske áttað sig á því, að stefna hans í verkalýðsmálum er röng og skora ég því á hann að taka nú sinnaskiptum til hins betra, eins og hann svo oft að undanförnu hefir tekið sinnaskiptum til hins verra.

Forseti (JörB) : Umr. eru nú komnar alllangt frá málinu. Vil ég biðja hv. þm. að halda sér við málið sjálft.

* Flm. (Héðinn Valdimarsson): Viðvíkjandi því, sem hv. þm. Ísaf. sagði um það, sem ég talaði hér áðan, þá veit ég, að hann og fleiri skilja, að þær ástæður. sem voru fyrir, að Vinnuveitendafélagið lét í ljós, að það teldi sig ekki meðmælt þessu máli, lágu ekki í því, að þeir teldu, að ekki væri gengið á hlut verkamanna, heldur hafa þeir litið svo á, að ef ríkisvaldið færi að skipta sér af þessum málum, þá gæti það lent í höndum manna, sem væru óvinveittir atvinnurekendum. Ég hefi ekki séð, hvaða l. það eru, sem gilda ættu um það, að kaupgjald ætti ekki að hækka um einn eyri. Hv. þm. Ísaf. veit eins vel og aðrir þm., hvaða ástand hefir skapazt af völdum stríðsins. Þeir samningar eru óteljandi, sem rift hefir verið vegna þess ástands, sem skapazt hefir vegna stríðsins. Það ætti ekki síður að gilda fyrir verkalýðsfélagið Dagsbrún en aðra. Þegar tekin var ákvörðun um að segja ekki upp samningum, þá var gengið út frá því sem vissu, að ef stríð kæmi, þá yrðu gerðar sérstakar ráðstafanir. Viðvíkjandi því, sem sagt hefir verið um þjóðarnauðsyn, sem á að vera þessa valdandi, þá mætti spyrja, hvort verkamenn og bændur séu ekki líka hluti af þjóðinni. Ég hygg, að það sé yfirgnæfandi meiri hl. þjóðarinnar, sem binda á á þennan hátt, án þess að leitað sé álits þeirra stofnana, sem eru sérstakir fulltrúar fyrir þessar stéttir. Hvers vegna á það ekki að vera svo, ef krefjast á þess, að hver maður taki á sig byrðar í sambandi við hið lélega fjárhagsástand, að það sé borið undir samtök verkamanna, enda eru verkamenn vanir að færa fórnir ekki síður en aðrar stéttir. Þá minntist hv. þm. Ísaf. á starfsemi verklýðsfélaga og vildi meina, að þessi löggjöf væri nauðsynleg vegna þess, að sum verklýðsfélög gætu ekki bjargað sér sjálf vegna þess ástands, sem þau væru í. Hann sagði, að á fundum í Dagsbrún væru þetta 80–100 manns. Ég hefi nú verið formaður Dagsbrúnar um 14 ár, og á þeim tíma hefir félagið talið þetta frá 500 upp í 2300 manns. Fyrst eftir að ég varð formaður félagsins voru fundir oft ekki fjölmennari en 50–60–l00 manns, en nú eru þeir aldrei fámennari en 160–200 manns. Þetta gildir því ekki fyrir Dagsbrún. Hún er eitt af þeim fáu félögum, sem þrátt fyrir þessi 1., sem skerða réttindi verkamanna, hefir gert 2 samninga á árinu, sem bæta kjör verkamanna. Mér er ekki kunnugt um, að nokkurt félag. sem hv. þm. Ísaf. telur undir sínum væng, hafi gert það betur. Ekki er hægt að segja það um hið dauða félag Baldur á Ísafirði, en hv. þm. vann einu sinni ýms góð verk í þágu þess. hað eru ekki nema 20–30 menn, sem sækja þar fundi nú. Sjómannafélagið hefir aðeins haldið 2 fundi á árinu, og laumazt til að halda þá með svo stuttum fyrirvara, að menn hafa ekki getað sótt þá. Ég er ekki fullur af vantrú á verkamönnum. Ég býst við, að þeir sýni sama þrótt og festu framvegis eins og þeir hafa gert, og það sé þess vegna bezt að láta þá sjálfráða um sín mál og þá muni þeir lækna þau mein, sem komið hafa af sundrung seinni ára. Það er það, sem frv. fer fram á. Hinsvegar er haldið þeim ákvæðum, að kaupgjald fylgi dýrtíðinni, en þau eru aðeins bætt.

*Einar Olgeirsson: Herra forseti! Það var af hv. þm. Ísaf., á flótta frá því máli, sem hér er verið að ræða, sveigt að því, að af hálfu þess blaðs, sem ég stjórna, hefði verið óskað eftir því, að erlent ríki færi að segja okkur fyrir verkum. Mér þykir leiðinlegt, að hv. þm. skuli koma með hreinan uppspuna, þegar hann getur ekki varið mál þau, sem eru fyrir hendi. Hann er með þessu að reyna að staðhæfa, að ég og fleiri skoðanabræður mínir séum landráðamenn, og á víst að reyna að nota það sem átyllu til þess að banna Sósíalistafl. Ég vil benda á, að löngu áður en það tímabil hófst, sem hv. þm. er að tala um, þá var Alþfl. í sambandi við Hafnarfjarðardeiluna búinn að setja fram kröfu um að banna flokkinn. Þegar búið væri að framkvæma félagaskerðingu þá, sem gerð var með gengislögunum, og búið að undirbúa allt, sem gera átti í sambandi við Hafnarfjarðardeiluna af hálfu ríkisvaldsins, þá átti að heimta það, að Sósíalistaflokkurinn væri bannaður. Það er þess vegna ekki nýtt, þó að því sé haldið fram, að nauðsynlegt sé að banna flokkinn. Þá kem ég að verklýðsfélögunum. Hann stóð ekki við það að nefna nein verklýðsfélög, sem klofin hefðu verið af kommúnistum. Hann drap á verklýðsfélögin á Akureyri og Siglufirði. Það er nú upplýst, að hæsta kaup, sem borgað er í skipavinnu á Íslandi, er borgað á Akureyri og Siglufirði. Verklýðsfélagið Þróttur á Siglufirði er t. d. eitt sterkasta verklýðsfélag á landinu. Það er því ekki til neins fyrir hv. þm. að vera að koma með uppspuna um þessi félög. Þá minntist hann á Dagsbrún. Hann ætti nú sem minnst að tala um Dagsbrún, því Alþfl. er sá flokkur, sem hefir minnst fylgi þar. Hann lauk máli sinu með því að segja, að ég hafi skipt um skoðun viðvíkjandi stríði og fasisma. Ég get sagt honum, að ég er á móti stríði og alveg sérstaklega á móti imperialistísku stríði. En mér er grunur á, að hann sé með því. Í öðru lagi get ég sagt honum, að ég er á móti fasisma. Ég er á móti fasisma í Þýzkalandi og líka í Frakklandi. Ég get líka sagt til viðbótar, að ég er á móti fasisma á Íslandi. Ég er á móti fasisma, en hv. þm. Ísaf. beiti sér fyrir því að koma honum á með því að vilja afnema Sósíalistafl. Það er því ekki ég, sem hefi skipt um skoðun, heldur hefir hann skipt um skoðun, og er það leiðinlegt um mann, sem einu sinni var sósíalisti. Hann virðist vera að fara sömu brautina og herra Hitler og herra Daladier.