Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Steingrímur Aðalsteinsson) : Herra forseti. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um það frv., sem hér liggur fyrir. Það er flutt til staðfestingar á brbl., sem gefin voru út 31. maí s. l. fyrir beiðni stjórnar síldarverksmiðja ríkisins og heimila að taka eignarnámi þær lóðir, sem taldar eru nauðsynlegar vegna byggingar þeirrar nýju síldarverksmiðju, sem nú er verið að reisa á Siglufirði. Stjórn síldarverksmiðjanna gat, eftir því sem segir í grg. fyrir frv., ekki komizt að samkomulagi um að fá rétt yfir þessum lóðum með öðrum hætti, og var þess vegna talið nauðsynlegt að gefa út þessi bráðabirgðalög. Allshn. þessarar d. hafði óskað eftir því að fá nánari upplýsingar um þær samningaumleitanir, sem fram höfðu farið um þetta, og afgreiðsla málsins dróst nokkru lengur í n. af þeim sökum, að verið var að bíða eftir þessum upplýsingum. En það fór svo, að n. voru ekki látnar þessar upplýsingar í té, en hins vegar taldi hún, að megi ganga út frá því, að gert hefði verið það, sem hægt var að ætlazt til, til þess að samkomulag næðist, og að brbl. hefðu ekki verið gefin út, fyrr en full nauðsyn var á að gera það. Allshn. leggur því til, þrátt fyrir það, að hún hefur ekki fengið þessar upplýsingar, að frv. verði samþ. óbreytt. Sé ég svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um málið.



Herra forseti. Mig langar í tilefni af því, sem stendur í nál., og því, sem hv. frsm. hefur haldið fram um þær upplýsingar, sem beðið var um, að fá að vita, á hvaða aðila hefur staðið um þessar upplýsingar. Er það á þeim, sem er handhafi þessa réttar, eða eiganda lóðanna, - eða er það sá, sem hefur beðið um eignarnám þessara lóðarréttinda, sem hefur ekki getað gefið þessar upplýsingar? Mér þykir ákaflega merkilegt, að n. skuli lýsa yfir, að hún hafi ekki getað fengið þessar upplýsingar. Það er nokkuð mikils virði fyrir málið að fá að vita, hvor aðilinn það er, sem hefur neitað að gefa upplýsingar, sem beðið er um varðandi þetta atriði.

Frsm. (Steingrímur Aðalsteinsson) : Herra forseti. Ég skal í tilefni af þessari fyrirspurn svara því, að n. sneri sér að sjálfsögðu til hæstv. atvmrh. og óskaði eftir því, að hann léti henni í té þessar upplýsingar. Það er ekki rétt skilið hjá hv. þm. Barð., að n. hafi verið neitað um upplýsingar, þvert á móti var henni lofað, að þær skyldu látnar í té. Hins vegar mun hæstv. atvmrh. hafa óskað eftir því, að stjórn síldarverksmiðjanna, sem þarna er aðili, léti þessar upplýsingar í té, en ég geri ráð fyrir, að það sé meira undandráttur en annað, sem veldur því, að upplýsingarnar komu ekki. Ég geri ráð fyrir, að það geti ekki verið neitt til fyrirstöðu því, að stjórn síldarverksmiðjanna léti n. upplýsingar í té, hvað hefur verið gert til að ná samkomulagi, en ég geri ráð fyrir, að hún hafi ekki talið það svo sérstaklega þýðingarmikið fyrir afgreiðslu málsins. Sem sagt, allshn. óskaði eftir upplýsingum frá hæstv. atvmrh., og hann lofaði n. því, að hún skyldi fá þær, en á því varð dráttur, og allshn. sá sér ekki fært að bíða lengur, því að eins og þskj. ber með sér, þá er þetta eitt af fyrstu málunum, sem lagt var fyrir þingið, og hefur því orðið, eins og getið er um í nál., mjög mikill dráttur á málinu, og n. vill ekki láta það liggja lengur hjá sér.



Mér þykir eiginlega meðferð þessa máls öll ákaflega einkennileg. Allshn. hefur þótt ástæða til að geyma málið hér frá því 9. okt. s. l. ár, og ég sé ekki annað en að þessi dráttur á málinu stafi beinlínis af því, að hún hefur talið, að þetta væri svo mikilsvert fyrir Alþingi að vita um þetta atriði, sem hún hefur óskað eftir, en ekki fengið upplýsingar um. Ég vil því mælast mjög til þess, að n. geri enn ítrekaðar tilraunir til þess að fá þessar upplýsingar, áður en málið er afgr. frá deildinni. Ég mun greiða þessu frv. atkv. til 3. umr., en ég vona, að fyrir þá umr. verði upplýst um þetta mál og sérstaklega þó það, sem er hér næst á dagskrá, frv. um heimild fyrir ríkisstj. til að taka á leigu geymsluhús Tunnuverksmiðju Siglufjarðar, af því að þar er um leigunám að ræða, því að á þeirri braut verður að ganga svo skammt sem kostur er.

Frsm. (Steingrímur Aðalsteinsson) : Herra forseti. Það gegnir mjög svipuðu máli um þetta mál og það, sem síðast var verið að afgr. (frv. um eignarnám á lóðarréttindum og mannvirkjum á Siglufirði). Það er eftir beiðni stjórnar síldarverksmiðja ríkisins, að gefin hafa verið út brbl. 20. júní s. l. um heimild til þess að taka leigunámi Tunnuverksmiðju Siglufjarðar til afnota fyrir síldarverksmiðjur ríkisins. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða neitt frekar um þetta, en skal aðeins taka fram í tilefni af því, sem hv. þm. Barð. sagði í síðari ræðu sinni um mál það, er var hér til umr. næst á undan, að það hlytu að vera mjög veigamiklar upplýsingar, sem allshn. hefði ætlað að afla sér, þar sem hún hefði séð ástæðu til að draga svo lengi afgreiðslu málsins til að bíða eftir þeim, Þá held ég, að allshn, hafi ekki litið svo á, að þær hefðu neina afgerandi þýðingu fyrir afgreiðslu þessa máls þær upplýsingar, sem þó var talað um að fá, en þótti það æskilegt. En þrátt fyrir það, að hún fékk ekki þessar upplýsingar, þá var hún sammála um að mæla með, að bæði frv. yrðu samþ., og það gerði hún vegna þess, að hún treysti því, að áður en gripið var til þess að gefa út þessi brbl., þá hefðu legið fyrir ríkisstj. og hæstv. forseta, sem l. gefur út, upplýsingar um það, að l. hefði verið þörf. Allshn. var því einnig sammála um að mæla með því, að frv. yrði samþ., sem sé að þessi brbl. verði staðfest af Alþingi. Fyrir hönd n. vil ég leggja til, að þetta frv. verði samþ., sem hér liggur fyrir.



Ég hjó eftir því, að hv. frsm. sagði, að staðið hefði á þessum upplýsingum frá stjórn síldarverksmiðja ríkisins. Ég hef aflað mér um þetta upplýsinga, og hvorki stjórnarformaður né framkvæmdastjóri vilja kannast við það, að til þeirra hafi verið leitað, þannig að ég sé ekki, að hér sé öðrum til að dreifa en hæstv. ráðh. Þetta skiptir ekki máli, en úr því að hér er verið að bera sakir á ákveðna aðila, þá er rétt að geta þess, að þeir aðilar, sem hv. frsm. gat um, vilja ekki kannast við, að staðið hafi á sér.



Með tilvísun til þeirra upplýsinga, sem fram hafa komið, vil ég endurnýja ósk mína um, að þessar upplýsingar liggi fyrir áður en 3. umr. fer fram, en ég mun að sjálfsögðu ekki greiða atkv. á móti frv. við þessa umr. hér í deildinni.



Ég vil aðeins skýra frá því, að menntmn. hefur athugað brtt. hv. þm. Barð. á þskj. 518 og hefur ekki getað fallizt á þær. 1. brtt. er ákaflega róttæk, þó að hún láti ekki mjög mikið yfir sér, en hún er um að börn séu fræðsluskyld 7–14 ára, en með því er vikið frá því, sem í þessu frv. er eitt meginatriðið í fræðslukerfinu, og raunverulega lagt til, að horfið verði aftur að því ástandi óbreyttu, sem verið hefur og þetta frv. vill breyta. Við 9. gr. var einnig brtt. við 2. umr. frá hv. minni hl. menntmn., þar sem var um það að ræða, að geti nemandi ekki stundað skyldunám sökum fjárskorts, skuli hann styrktur til þess af almannafé. Í brtt. var lagt til, að í þess stað kæmi: ríkisfé. Það var fellt. Nú leggur hv. þm. Barð. til, að bætt sé aftan við gr. „eftir því sem ákveðið verður í lögum um hina einstöku skóla.“ N. getur ekki fallizt á, að nein ástæða sé til þess að tala sérstaklega um þetta í þessum l. Í frv., eins og það er, er slegið fastri þessari reglu, að styrkur skuli veittur til náms í þeim skólum, sem þar er um að ræða, ef nemandi eða aðstandendur hans hafi ekki ráð á því að láta hann njóta þeirrar fræðslu, og yrði þá ákveðið nánar um það í reglugerð. Annars skal ég játa, að ég man ekki glögglega um það, hvernig hv. þm. mælti fyrir þessari till., ég býst við, að það hafi verið meðfram út frá þeirri brtt., sem felld var við 2. umr. Svo er að lokum brtt. við síðustu gr., um gildistöku l., að bætt verði við hana „og fé er veitt til þess í fjárlögum“, þ. e. a. s. gildistaka l. er þá alveg bundin við það, að fé sé veitt til þess í fjárl. Mér sýnist hér vera um alveg grundvallarbreytingu að ræða. Ef það er eins og það er nú í frv., þá eiga l. að taka gildi, ég vil segja, eftir því, sem er skynsamlegt og eðlilegt, eða á árunum 1946–1952, og þá eru það lögboðin gjöld, sem þar koma, án þess að tillit sé tekið til þess, hvort fjárl. þess árs eða áætlunarupphæð fjárl. segir, hvort skuli gera það, en eftir brtt. hv. þm. Barð. er það háð því, að fé sé veitt fyrirfram. Mér er ekki ljóst, hvernig þetta yrði í framkvæmdinni. Ég sé ekki, hvernig ætti að draga þetta saman í hvert skipti, sem dregið yrði úr fjárframlögum í fjárl. Ég man eftir því, að einu sinni voru hér sett l. um að reisa háskóla á ákveðnu árabili, ef fé yrði veitt til þess í fjárl. Þetta voru fullkomin pappírslög, því að það þurfti enga sérstaka heimild, ef fé var veitt til framkvæmdanna. Þetta mundi þá gera allt skólakerfið að einhvers konar ábendingu, ef þingið vill veita fé til þess aukakostnaðar, sem af þessu stafar. Ég get því ekki fallizt á þessa brtt., en mæli með, að frv. verði samþ. óbreytt.



Ég spurðist fyrir um það til fróðleiks, hvaða þýðingu þessi lagasamþ. mundi hafa, og tel ég nauðsynlegt að fá úr því skorið, ekki sízt vegna þess að mér virðist, ef síðasta till. hv. þm. Barð. verður samþ., að þá sé með henni gerð grundvallarbreyting á frv. Ef sú er ætlunin með frv., að ríkinu sé skylt að byggja alla þá skóla, sem þörf er á, strax eftir að þetta frv. hefur náð samþykki, þá er hér um svo mikils fjárhagsatriði að ræða, að það krefst náinnar athugunar. Þessu vildi ég vekja athygli á. Ég varpaði því fram áður, hvort þetta frv. hefði nokkra raunhæfa þýðingu, ef hin skólafrv. verða ekki samþ. líka, því að mér virðist lagagildi þessa frv. lítils virði og tel það vera meira stefnuyfirlýsingu í þessum málum. Og ég hef skilið þetta þannig, að það sé komið undir fjárveitingarvaldinu á hverjum tíma, hvað framkvæmt verður. Sé þessi skilningur ekki réttur, þá óska ég eftir nánari skýringu á málinu. En ég teldi heppilegast að láta þetta mál bíða, þar til hin skólafrv. eru komin eitthvað áleiðis.



Ég tek undir það með hv. 6. þm. Reykv., að ég sé ekki, að það hafi neina þýðingu að samþ. þetta frv., ef svo hin skólafrv. verða felld. Þá hefur því. verið haldið fram, að allir hefðu sterkar óskir til að læra. Það er satt, að marga fýsir að læra, en þó ekki alla. Ég tel því eðlilegast, að skólarnir standi eftir föngum opnir þeim, sem vilja læra, en tel mjög misráðið að fara að skylda hvern einstakling, kannske mjög nauðugan, til þess að sitja í skóla til 16 ára aldurs. Það er mjög æskilegt, að ríkið hafi til hús og kennara, en svo hitt, að skylda alla í skóla frá 14 ára og til 16 ára, tel ég mjög vafasamt. Um fjárhagshlið málsins er líka gott að fá upplýsingar, eins og hv. 6. þm. Reykv. sagði áðan. Það er hér um geysimiklar upphæðir að ræða, ef ráðh. á að vera heimilt að framkvæma þetta skilyrðislaust og nú þegar. En slíkt álít ég, að geti ekki komið til mála.



Ég hef ekki fengið svar við því, hver sé þýðing frv. Eftir því, sem frsm. hefur sagt hér, virðist mér, að ríkisvaldið geti tekið fé úr ríkissjóði til framkvæmda þeirra, sem af þessu leiðir, án sérstakra samþykkta í fjárl., - eða ég spyr, hvort það sé réttur skilningur. Ég get tekið það fram, að ég er ekki á móti frv., en tel þetta ekki tímabært fyrr en hin frv. eru komin áleiðis, auk þess sem ég tel frv. þurfa nánari athugunar við. Hvernig fer, eftir að þessi lög eru samþ., um heimild verzlunarskólans til að útskrifa stúdenta? Verður ekki að setja upp samfellda 4 ára stúdentaskóla? Hefur hv. þm. gert sér grein fyrir því? Eftir bókstaf l. er skólinn sviptur þeim rétti að útskrifa stúdenta. Ég vil fá skýringar á þessu. Ég beygi mig fyrir rökum, en ég verð að taka mark á því, sem ég sé sjálfur, og get ekki fallizt á það, sem hann segir, einkum þar sem hann talar sitt á hvað. Ég verð að beina þeirri beiðni til hæstv. forseta og hv. 1. þm. Reykv., að afgreiðsla málsins verði látin bíða og vita, hvort samkomulag fæst ekki. Ég vil leyfa mér að flytja skriflega brtt. við 11. gr., þannig að hún orðist svo : „Lög þessi taka gildi 1. febr. 1947 og koma til framkvæmda á árunum 1947–1953, eftir því sem fræðslumálastjórn ákveður í samráði við hlutaðeigandi fræðsluráð.“ - Ég vil hafa tryggingu fyrir því, að lögin taki ekki gildi fyrr en nægilega vel hefur verið gengið frá undirbúningi þeirra. Vil ég svo óska þess, að málinu verði frestað, svo að mönnum gefist kostur á að ræða það sín á milli í flokkunum.

Forseti (StgrA) : Mér hefur borizt skrifleg brtt. frá hv. 6. þm. Reykv., og hafa þdm. heyrt hana. Það þarf afbrigða við, til þess að till. megi taka til meðferðar á fundinum.

Menntmrh. (Brynjólfur Bjarnason) : Ég veit ekki, hvort hv. 6. þm. Reykv. ætlast til þess, að hér fari fram langar umr. um þetta mál, því að hann er í vafa um, hvort samþ. eigi þessa breyt. á fræðslulöggjöfinni. Ég get ekki fellt mig við þessa afstöðu hans. Að mínum dómi hefur það mikla þýðingu, að þetta mál nái fram að ganga á þessu þingi. Það er mjög auðvelt að skilja frv. Þegar búið er að samþ. þetta frv., þá liggur í hlutarins eðli, að hinum almennu l. um skóla verður að breyta í samræmi við þetta, því að í þessu frv. felst, að Alþ. ætlar að breyta l. um fræðslukerfið. Að því er snertir fjárveitingu til skólanna, þá er mér ómögulegt að sjá, hvaða breyting verður á valdi ráðherra. Hv. þm. var að gera fyrirspurnir í þá átt. Ég vil fá hjá honum upplýsingar um, hvað hann á við. Það hefur gengið á ýmsu með að framkvæma skyldur, sem á Alþ. hvíla um fjárveitingu, t. d. til héraðsskólans á Laugarvatni, en þar hafa verið gerðar byggingar stærri en fjárveiting heimilar, og því verður Alþ. að auka þessa fjárveitingu.

Bjarni Benediktsson Hæstv. forseti hefur ekki orðið við þeirri málaleitun minni að fresta málinu, og vil ég því ítreka þá ósk. Ég hef ekki heldur fengið svar viðvíkjandi því, hvort verzlunarskólinn hafi áfram rétt til að útskrifa stúdenta.



Ég hef ekki athugað þetta, en mér skilst í fljótu bragði, að svo sé. Verzlunarskólinn er orðinn menntaskóli um leið og hann fær rétt til að útskrifa stúdenta. Ég get ekki séð, að þessi réttindi séu af skólanum tekin. Ég býst við, að lög um menntaskóla verði samþ. á þessu þingi.



Ég vil vekja athygli á því, að ég get ekki skilið ákvæðin í 5. og 6. gr. á annan hátt en þann, að vist í háskólanum sé bundin við samfelldan 4 ára skóla, og ég held, að verzlunarskólinn sé ekki talinn samfelldur 4 ára skóli. Það þarf að gera breyt. á l. um verzlunarskóla, ef þetta frv. fer í gegn. Hæstv. ráðh. hefur játað, og líka hv. 1. þm. Reykv., að þeir hafi ekki athugað þetta atriði, sem hér er rætt um. Menn hafa ekki gert sér neina grein fyrir frv. yfirleitt. Mér finnst því, að sanngjarnt sé að fresta málinu, þar til þetta atriði er upplýst.



Ég stend upp með hálfum huga, þar sem samþm. minn, hv. 6. þm. Reykv., segist vita um þetta allt miklu betur en ég. Mér er ómögulegt að sjá, að það breyti nokkru frá núv. ástandi, þótt þessi l. verði samþ.

Verzlunarskólinn er dæmdur með þessum lögum

. Ætli það séu ekki aðrir skólar, sem hv. þm. er hræddur um. Menntaskólarnir eru 4 ára skólar og útskrifa stúdenta, og hvergi í frv. eru aðrir skólar útilokaðir frá því að útskrifa stúdenta. Ég lít svo á, að þetta frv. breyti engu. Ég segi eins og áður, að ég legg ekki mikla áherzlu á, hvaða form verður haft á afgreiðslu þessa frv. Ég er hæstv. ráðh. sammála um það, að þetta frv. er engan veginn þýðingarlaust. Þessi mál eru í mjög hraðri þróun, og þarf að koma þeim í það form, sem þau eiga að vera í, sem fyrst. Ég held nú, að nokkuð seint yrði búið að undirbúa málið svo, að ekki gæti hv. 6. þm. Reykv. komið þar nögl á milli einhvers staðar og fundið eitthvað að því.

Forseti (StgrA) : Ég hef ekki vald til að verða við ósk hv. 6. þm. Reykv.



Ætlar forseti þá ekki að fresta málinu?

Forseti (StgrA) : Að svo stöddu fresta ég ekki málinu.



Ég óskaði eftir, að málinu yrði frestað, þar til búið væri að ræða það í flokkum.

Forseti (StgrA) : Ég skal verða við ósk um að fresta málinu.

Frsm. meiri hl. (Magnús Jónsson) : Eins og sjá má hér á nál. meiri hl. n. á þskj. 529, þá er lagt til, að málið verði afgr. með rökst. dagskrá. Ég skal ekki tefja hv. d. með miklum umr., en það eru einkum þrjár ástæður, sem koma til greina. Í fyrsta lagi, að þing, sem hefur með höndum frv. eins og það, sem hér var áðan til umræðu, og fleira, getur ekki haft þau vinnubrögð að afgr. l. um skóla, sem standa eiga utan við skólakerfið. Það er því ótímabært að vera með þetta nú. Annað atriðið er, að seinasta þing samþ. l. um að setja upp tilraunastöð á Reykhólum. Þessi tilraunastöð er ekki komin upp, vegna þess að fé hefur ekki fengizt nægilegt. Mér sýnist það því vera að bera í bakkafullan lækinn að samþ. nýjar byggingarframkvæmdir, meðan ekki er hægt að framkvæma lögskipaðar byggingar. Og ég gæti vel hugsað mér, ef þessi vinnuskóli eða tilraunastofnun yrði sett þarna á stofn, að hún yrði sá búnaðarskóli, sem vakir fyrir þeim mikla áhugamanni, hv. þm. Barð., Gísla Jónssyni, að koma upp á Reykhólum, fyrir utan það, hvað það mundi hressa upp á staðinn, ef slíkur húsakostur kæmi þar. En ég sé ekki nokkra ástæðu til þess að lögbinda neitt frekar um þetta en þegar er búið, með því að ekkert er komið í framkvæmd af því, sem áður er búið að samþ. um þennan stað. Hins vegar var n. sammála um það að mæla eindregið með því, að hert yrði á þessum framkvæmdum, og vildi, að það kæmi sem viðurkenning frá hennar hálfu til hv. flm. frv.  Loks er þriðja ástæðan, að ég fyrir mitt leyti er ekki tilbúinn í það að vera með í því að setja á stofn enn einn nýjan búnaðarskóla. Og búnaðarskólarnir, sem fyrir eru, eftir því sem mér er sagt, skera sig úr öðrum skólum í því að vera heldur lítið sóttir, og ein búnaðarskólasamþykkt er nýlega komin á pappírinn, en ekki enn byrjað á þeim framkvæmdum. Það er skólinn í Skálholti. Og ég veit satt að segja ekki, hvað er unnið með því að fara að bæta við nýjum skólum; þegar þeir skólar, sem fyrir eru nú, eru ekki eftirsóttir mjög mikið. En það hefur komið fram í nál. minni hl., að þeir skólar, sem fyrir, eru, séu ekki með réttu sniði og þess vegna ófullnægjandi, en að hér ætti að setja upp nýjan skóla með réttu sniði. Ég fyrir mitt leyti get alls ekki fallizt á þessa hugmynd. Mér dettur ekki í hug að ætla að segja neitt til um það, hvað sé rétt snið á búnaðarskóla, til þess brestur mig algerlega þá þekkingu, sem þarf til þess. En hitt virðist mér ekki þurfa neina sérþekkingu til að sjá, að ef á að setja upp búnaðarskóla til viðbótar þeim, sem fyrir eru, vegna þess, að þeir séu svo ófullkomnir, þá sé nær að breyta þeim gömlu skólum. Og ef það er ekki aðeins álit minni hl. n., heldur þeirra, sem búnaðarmálum stjórna og fara með þau mál, að búnaðarskólarnir séu óheppilegir og þurfi þess vegna að byggja nýja skóla, þá er alveg sjálfsagt að breyta skólunum, sem fyrir eru, nota það mikla húsnæði og þá kosti, sem þeir staðir hafa til að bera. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa um þetta fleiri orð. Það má vel vera, að hv. þm. Barð. sé ekki ánægður með þessa afstöðu meiri hl. n., því að það er jafnan vilji þm., að þeirra mál gangi fram. En ég fyrir mitt leyti lét ekki stjórnast af öðru en því, sem ég taldi réttast og málinu fyrir beztu, og ég vonast til, að hv. þm. geti verið eftir atvikum ekki óánægður með þessa afgreiðslu, sérstaklega ef hert yrði á því, sem búið er þegar að samþ. sem lög.

Frsm. minni hl. (Jónas Jónsson) : Ég hef á þskj. 459 skýrt nokkurn veginn þann skoðanamun, sem er á milli mín og meiri hl. n. í þessu máli. Meiri hl. leggur til að fella frv., og þó að hann minni á það, að það sé gott að fá tilraunastöð á Reykhólum, þá er því að svara, að hæstv. Alþ. hefur veitt fé til þessa og málið mun halda áfram þrátt fyrir það þó að það fái þessar viðtökur nú. Og ég held, að hv. 1. þm. Reykv. hafi ekki fyllilega áttað sig á því, að einmitt í þessu máli kemur glögglega fram sá ágalli, sem er á því frv., sem næst áður var hér til umr. Þar er verið að hugsa um að búa til ákveðið kerfi, þar sem allt á að falla inn í, en slíkt kerfi hlýtur að draga úr og fjötra allan frumleik á þessu sviði, því að eftir, að slíkt kerfi hefur verið búið til, sem er alveg þrælbundið, þá hafa menn, sem dettur eitthvað nýtt og gott í hug, ekki tækifæri til þess að koma því áleiðis. Að þessu frv. hafa unnið tveir áhugamenn, hv. þm. Barð., sem er flm. frv. og mikill athafnamaður í útgerð, verzlunarmálum o. fl. og hefur mikla reynslu um praktíska hluti, og hann hefur fengið í félag með sér mann, sem frekar flestum öðrum kennurum hefur sýnt skapandi hæfileika. Þeir hafa gert þarna þá frumdrætti, sem ég efast ekki um, að einhvern tíma seinna munu þykja þess virði að vera eftirsóttir. Það má telja frv. nýjung í fræðslumálum sveitanna, að nú skuli aftur vera tekið upp form bændaskóla Torfa í Ólafsdal, sem betur gafst en annað hefur gefizt, og hafa sömu kennsluaðferðir við bændaefnin að sínu leyti eins og við húsmæðraefnin, þ. e. a. s., að þegar þær koma á húsmæðraskólana, þá er þeim kennt að vinna með fullkomnari tækjum og aðferðum en þær hafa séð heima, og svo er ofurlítil bókleg kennsla með. Þetta hefur gefizt afar vel. Eins og ég veit, að hv. 1. þm. Reykv. er vel kunnugt, þá er aðsóknin afar mikil að þessum skólum, t. d. að húsmæðraskólanum á Laugum, sem ekki tekur nema 20 nemendur. Það lágu fyrir um 100 umsóknir, og þá var hætt að taka á móti umsóknum. Einnig er það svo að húsmæðraskólanum í Dalasýslu, sem hefur miklu lélegri húsakost en húsmæðraskólinn á Laugum og verið hefur að ýmsu leyti verr settur, hann hefur orðið að synja inngöngu 60 nemendum á ári. Þetta sýnir fyrst og fremst gildi þessara frjálsu skóla, sem mæla með sér sjálfir, þannig að kvenfólkið í landinu hefur sagt: Á þessa skóla viljum við fara. Aftur á móti gengur það ekki eins vel með marga aðra skóla, t. d. bændaskólana. Nú er vel til þeirra vandað, góður húsakostur, yfirleitt góðir kennarar, en þeir hafa fengið ákveðið kerfi innflutt, sem hefur ekki gefizt okkur betur en raun ber vitni, og mun vera margt líkt með því og kerfi því, sem nú er verið að tala um að lögleiða, sem er léleg uppsuða eftir erlendum fyrirmyndum eftir stríð fyrir börn í stórborgum. Þessar erlendu fyrirmyndir, sem hér er verið að lepja upp og setja í frv., kallar svo hv. 1. þm. Reykv. kerfi. Í okkar bændaskóla var tekið erlent kerfi sem átti alls ekki við hér hjá okkur, og það er bezt, að ég skýri það fyrir hv. 1. þm. Reykv. Það var þannig, að laust fyrir aldamótin hófust handa mjög duglegir menn með verulegan áhuga og sögðu sem svo, að í dönskum bændaskólum væri aðallega bókleg kennsla, og þeir skyldu fara eins að. En þeir gættu ekki að því, að í Danmörku er ekki sá sveitastrákur til, ef hann á annað borð ætlar sér, að stunda búskap, sem ekki fer á bújarðir til þess að læra vinnu, og þessir menn eru útlærðir í daglegum störfum, þegar þeir fara á búnaðarskólana. Hér á landi vantar vinnutækni, en af því að við fórum inn á þá braut með þessa nýju fræðslu að apa eftir útlendingum, fórum eftir því, sem þar var leyft, eins og t. d. í Danmörku, þar sem bókleg fræðsla er aðallega í skólum, þá hefur það komið í ljós, að þetta er hinn mesti misskilningur. Og svo segja bændaefnin: Við erum ekki með á nótunum, okkur langar til að læra það, sem við getum flutt með okkur heim í búið. Ef á að útskýra muninn á bændaskólum þessa lands og húsmæðraskólunum, þá er hann mikill, og kvenfólkinu hefur tekizt miklu betur með sitt kerfi, ef á að orða það svo. Þess vegna er ég með frv. hv. þm. Barð., því að þar er gerð alvarleg tilraun með litlum kostnaði til þess að vita, hvort ekki sé hægt að komast inn á annan grundvöll í okkar skólamálum en gert hefur verið. Mér dettur í hug, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp úr 2. gr. frv. á þskj. 134 um verklegt nám pilta. Þar segir: „Í verknámsdeild karla skal kenna hagnýtustu aðferðir, sem þekktar eru á hverjum tíma í fyrirmyndarbúskap á smærri býlum og undir þeim skilyrðum, sem nemendur eru líklegir til að búa við síðar. Auk þessara almennu landbúnaðarstarfa skal einnig kenna einföldustu undirstöðuatriði í trésmíði, sementssteypu, samsetning og sundurlimun búvéla, meðferð þeirra og hirðingu. Skal kennslunni hagað þannig, að nemendur geti að lokinni skólavist talizt búhagir og sjálfum sér nógir um flest það, er lýtur að viðhaldi og notkun þeirra áhalda, sem notuð eru við búskapinn. Nota skal við kennsluna vélar og áhöld af þeirri gerð, sem henta má hverju heimili að eiga og ekki væri ofviða að kaupa.“ Hv. þm. Barð. hefur verið ljóst, að þetta er það, sem ber fyrst og fremst að heimta af búnaðarskóla. Og reynslan hefur sýnt, að sá búnaðarskóli, sem mest hefur verið vandað til og hefur t. d. fjós fyrir 80 gripi, hefur ekki verið þess umkominn að veita nemendum sínum þá fræðslu, sem kæmi þeim að notum, því að ekkert bændaefni hefur slíka aðstöðu. Þannig er það með Hvanneyrarskólann. Enn fremur vil ég fræða hv. þm. á því, að fram að þessu hefur ekki föðurlandið séð sér fært að koma upp sæmilegri vinnustofu á Hólum og á Hvanneyri, eftir 50 ára tíma, og þess vegna gæti það verið til fyrirmyndar, ef slík vinnustofa sem hér er gert ráð fyrir kæmist upp. Þá vil ég leyfa mér að skjóta því til hv. flm., ef hann þarf að bera þetta fram í endurbættri mynd, sem ég vona, að þurfi ekki, að þá álít ég, að ætti að taka það fram, sem ég álít, að hafi fallið niður, en það er hirðing búfjár, og það mundi áreiðanlega koma til þess, ef settur yrði upp skóli. Þá álít ég, að ekki sé þörf á að setja ákvæði um kvennaskóla í frv., heldur má segja, að með sérstökum l. megi koma honum fyrir þar. Það, sem ég fer fram á og ég býst við, að hv. flm. sætti sig við, er að það sé gerð þessi tilraun til þess að koma upp þessum skóla, sem kenni landbúnað og það, sem að honum lýtur, eins og lýst er í frv., en að í þessum 1. sé ekkert ákvæði um kvennaskóla. Ég legg til, að þetta frv. verði samþ. með þeim breyt., sem á því eru gerðar á þskj. 459.



Ég vil í fyrsta lagi þakka hv. menntmn. fyrir að hafa tekið þetta mál til rækilegrar athugunar, því að þótt n. yrði ekki sammála um afgreiðslu þess, hefur hún athugað þetta mál og lagt í það vinnu, til þess að fá upplýst ýmislegt í sambandi við það. En þrátt fyrir það, þó að ekki sé alveg stefnt að því marki, sem ætlazt var til með frv., þá miðar því þó áfram. Og í því sambandi vil ég leyfa mér að benda hv. menntmn. á, hvernig saga þessa máls er. Það byrjaði með því, að árið 1938 er samþ. á Alþ. að heimila ríkisstj. að kaupa höfuðbólið Reykhóla, til þess, eins og ákveðið er í l., að koma þar upp samvinnubúi eða til annarra almenningsnota. Þetta er fyrsta stig málsins, og er þetta gert vegna þess, að það eru þá fjórir vel efnaðir menn, áhugasamir, sem óska eftir að kaupa jörðina, til þess að koma þar upp mjög myndarlegum atvinnurekstri til atvinnubóta fyrir héraðið. Það er keypt undan þessum mönnum jörðin, og það er fyrirbyggt alveg með framkvæmdum Alþ. og jafnvel ríkisstj., að héraðið geti notið þeirra gæða, sem af því hefði hlotizt, að þessir menn hefðu fengið að sinna hlutverki sínu óáreittir af ríkisvaldinu, sem var meira unnið sem hugsjónastarf annars vegar og sem óeigingjarnt starf hins vegar. Ég veit ekki, hvort hv. menntmn. hefur verið þetta kunnugt, en ef henni hefur ekki verið það kunnugt, þá getur hún leitað sér upplýsinga um það í þskj. Síðan eru liðin 8 ár, og hvað hefur skeð í málinu? Það, að fyrir mín tilmæli var skipuð mþn. til þess að gera till. um það, hvernig með höfuðbólið Reykhóla skyldi farið. Þessi n. var skipuð 2 mönnum úr Barðastrandarsýslu, Aðalsteini Eiríkssyni skólastjóra, Pálma Einarssyni og mér. N. skilaði áliti, og hún var algerlega sammála um það, hvernig ráðstafa skyldi Reykhólum í framtíðinni. Það var lagt fyrir landbrh. og landbn., til þess að bera fram frv. um málið, sem hafði verið samið af mþn. Það var sent báðum landbn. þingsins, og þær óskuðu ekki eftir að bera frv. fram. En síðan er það borið fram af mér 1942, en þá er málinu vísað frá með rökst. dagskrá, þar sem hd. Alþ. skorar á ríkisstj. að hlutast til um það, að þegar verði hafinn undirbúningur undir það að reisa og reka á Reykhólum tilraunastöð samkv. l. frá 1940. Og enn fremur var það frv., sem ég þá flutti um skólastarfsemi á Reykhólum, nákvæmlega sams konar frv. og nú hefur verið flutt og samið var af mþn. og hefur nú verið sent mþn. í skólamálum, sem nú starfar. Og það er ekki meiri áhugi fyrir þessu máli en það, að mþn. hefur nú haft það í ár og ekki skilað áliti. Mér er ókunnugt um, að n. hafi gert annað í þessu máli en að vísa því frá með rökst. dagskrá, þess efnis, að þetta mál yrði að bíða, þar til búið væri að ákveða skólakerfi í landinu í heild. Og ég hygg, að það sé ætlun mþn., ef hún starfar enn þá, sem ég er ekki viss um, að láta allt bíða með Reykhóla, þar til settur sé þar gagnfræðaskóli, og er þar að vísu góður staður fyrir slíkan skóla. En ég vil í því sambandi segja það, að ef allt stendur fast á Reykhólum með framkvæmdir þær, sem fyrirhugaðar hafa verið, og meiningin er, að ekkert verði gert þar fyrr en settur sé þar gagnfræðaskóli, þá er það augljóst mál, að það er alveg nauðsynlegt að gera nú þegar eða sem allra fyrst alveg ákveðnar aðgerðir um það, hvað eigi að gera við jörðina sjálfa, þegar búið er að halda henni í niðurníðslu í 6 ár, svo mikilli, að það er orðið til smánar fyrir ríkið að eiga slíka eign, sem er hið mesta höfuðból landsins. Bærinn er orðinn 100 ára og er svo illa farinn, lekur svo, að það er klínt í hann hér og þar kúamykju til þess að fylla í holur. Það er svo tekið, þegar batnar í veðri, en byrjað svo aftur á sama starfinu á haustin. Þannig er ástandið á höfuðbólinu Reykhólum. Þar að auki hefur annar maðurinn, sem þar býr nú, byggt hús, og það ekki sérlega fallegt, sem mun e. t. v. stafa af því, að þessi maður veit ekki, hvort hann fær að vera áfram á Reykhólum. Þá er búið að byggja manninum þar út í vor, og er það gert í trausti þess, að eitthvað verði gert á Reykhólum. Þessi jörð hefur verið leigð frá ári til árs, og þeir, sem hafa verið þarna, hafa ekki vitað, hvað þeir mættu gera eða hvað þeir ættu að vera þarna lengi. Þetta ástand er ekki lengur þolandi, en þessu hefur verið hagað svona vegna þess, að vonazt var eftir, að þingið tæki rögg á sig, - sem ég held, að allir séu sammála um, að eigi að gera, - og reisi við höfuðbólið Reykhóla, eins og því ber skylda til, af því að Alþ. 1938 heimilaði ríkisstj. að gera þar verulegar umbætur, eins og hv. þm. mun vera kunnugt. Stuttu eftir að nál. meiri hl. var gefið út, sem form. n. og frsm. meiri hl. sýndi mér af mjög miklum velvilja, sem ég er honum þakklátur fyrir, hef ég rætt við Pálma Einarsson, sem er í tilraunaráði, og spurt hann um, hvort hugsanlegt væri að samrýma það, sem n. fer inn á, þ. e., að tilraunastöð gæti tekið að nokkru leyti upp á sína arma það, sem skólanum er ætlað að gera, og taldi hann það útilokað. Það á að láta annan bóndann fara, og Pálmi lýsir því yfir að tilraunastöðin sjálf hafi ekkert með stærra land að gera. Hún geti ekki notað Reykhóla og þau hlunnindi, sem þar, eru, og þurfi ekki á því að halda. Þetta breytir því alveg eða kippir fótunum undan þeim grundvelli, sem er bundinn við þessa rökst. dagskrá. Mér þykir þetta leitt, en svona horfir málið við. Ég hef spurt Pálma að því, hvað hann hafi hugsað sér að leggja til um sjálfa jörðina. Sagðist hann ekkert geta lagt til annað en að helmingurinn sé tekinn og byggður með lífstíðarábúð, til þess að viðkomandi aðilar geti farið að byggja þar upp sjálfir samkv. l., sem nýbúið er að samþ. á þinginu. En allt þetta verður að taka til athugunar í sambandi við afgreiðslu þessa máls. Ef þingið hugsar sér að uppfylla þær óskir, sem fram voru bornar frá Ed. 1943, að koma þarna upp tilraunastöð í jarðrækt, sem mætti starfrækja jörðina í sambandi við, þá verður að stíga sporið að fullu nú og slá því föstu, að þetta verði ekki gert, og ráðstafa svo jörðinni í samræmi við þær ákvarðanir. Nema menntmn. hafi hugsað sér, að það sé hægt að sameina þetta við 45. gr. frv. á þskj. 434, ef það verður að lögum. Ég veit ekki, hvort menntmn. hefur hugsað sér að fella þetta tvennt saman, en sé svo, vildi ég gjarnan vita um það, því að annars er nauðsynlegt fyrir mig, ef þetta nær ekki fram að ganga, að bera fram ákveðnar till. um það, hvað eigi að gera við jörðina, því að ekki er hægt að þola það lengur, að hún liggi í því ástandi, sem hún nú er í. Ég vil einnig geta þess í þessu sambandi, að veturinn 1938–1939 var það ákveðið með l., að flytja mætti prestssetrið frá Stað að Reykhólum. Nú hefur þessi heimild ekki verið notuð, en prestsseturshúsið á Stað er í slíkri niðurníðslu, að það er útilokað að láta það vera svo, og verður þá að verja ákveðinni fjárhæð til þess að byggja þar prestsseturshús. Gæti þá mjög komið til álita, hvort ekki væri rétt að gera gangskör að því að nota þessa heimild og byggja prestsseturshús á Reykhólum og afhenda prestinum jörðina til þess að búa á. Þá væri þessu þó þokað í rétta átt, en ég álít það gersamlega óviðunandi, bæði fyrir mig sem þingmann kjördæmisins og svo alla aðila, að láta þessi mál liggja svona frá ári til árs. - Ég hef fullan skilning á rökum hv. frsm. meiri hl. í málinu, sem hann færði fram um fjárhagshlið málsins. Og þó að ég hefði óskað eftir annarri afgreiðslu, þá get ég skilið hans afstöðu í málinu, og skal ekkert fara frekar inn á það, nema það, sem ég sagði í upphafi, að ég þakka meiri hl. fyrir að hafa unnið að þessu máli, en vænti þess jafnframt, að hann taki til athugunar þær skýringar, sem hann ekki kann að hafa vitað um, áður en ég gaf þær hér. Um afstöðu minni hl. í nál. vil ég aðeins segja, að mér félli það bezt, ef mætti afgreiða málið þannig og samþ. frv. með þeim breyt., sem hann leggur til í nál. á þskj. 459, að gerðar verði. Það er raunverulega til þess að færa þetta enn nánar í sama horf og n. hugsaði sér á sínum tíma. Ég vil svo endurtaka það að síðustu, að ef til þess skyldi koma, að rökst. dagskráin yrði samþ., er nauðsynlegt að snúa sér að því að gera eitthvað annað við þessa jörð en láta hana liggja svona, því að það er hvorki Alþ. né ríkisstj. til sæmdar.



Herra forseti. Ég hefði helzt óskað að ráðh. væri viðstaddur, en hann er víst ekki viðlátinn. Ég verð að segja, að mér finnst, að það sé mjög varhugavert að samþ. þetta frv. eins og það liggur fyrir. Ég hef að gamni verið að athuga, hvaða aðrir staðir gæti komið til mála, að færu að krefjast þess sama og uppfylla sömu skilyrði og farið er fram á hér í þessu frv. Það, sem lögð var megináherzlan á, var, að því er mér skildist af ræðum þm. í gær, að viðkomandi lögreglustjóri gæti tekið að sér sveitarstjórn eða oddvitastarf, og fannst mér það vera þungamiðjan í málinu hjá þeim aðila. Þá kemur til greina, skilst mér, að það væri Borgarnes. Að vísu situr þar sýslumaður, en ekki hefur hann oddvitastarf á hendi. Hólmavík, Bolungavík, Hjalteyri, Glerárþorp, Bakkafjörður - hann hefur fleiri íbúa en Ólafsfjörður -, Sauðárkrókur, Húsavík, Eskifjörður, Selfoss, Fáskrúðsfjörður, sem hér er verið að tala um, Stykkishólmur, Stokkseyri, Akureyri, svo að drepið sé niður á nokkrum stöðum. Þess utan held ég, að verði mjög erfitt að sameina þessi tvö sjónarmið, sem gert er ráð fyrir í rökum hv. ræðumanna, og það að láta viðkomandi aðila vera formenn eða oddvita hreppsnefndarinnar. Okkur er ljóst, að hreppsnefndir yfirleitt eru orðnar svo pólitískt atriði, að oddvitastarfið er ekki látið í hendur annarra manna en þeirra, sem fylgja a. m. k. meiri hl. að málum, bæði í héraðs- og landsmálum. Þetta hefur meira að segja valdið því, að kjósa hefur orðið upp aftur til þess að fá slíkan starfshæfan meiri hluta í hreppsnefndinni. Ég tel því, að meginástæðan fái ekki staðizt, að það fái ekki staðizt, að þessir menn geti nema undir sérstökum kringumstæðum gert hvort tveggja í senn, verið lögreglustjórar og oddvitar. Mér skilst einnig, að verði frv. þetta að l., eigi þessir menn að hafa full laun samkv. launalögum sem lögreglustjórar og taka þá hitt að sér sem aukavinnu, uppbót á sín fullu laun, og skilst mér, að það sé nú orðið 2% af allri innheimtu, sem oddvitar hafa. Og ég held, að það sé hægt að fá menn til að gera þessi verk. Hitt held ég, að valdi meiru um, að hver flokkur getur ekki komið að þeim manni, sem honum tilheyrir og gjarnan vill taka það. En ég vil svo benda á í sambandi við þetta, að mér finnst mjög tímabært að taka til athugunar, hvort ekki ætti að gerbreyta öllu kerfinu, aðskilja alveg innheimtuna og dómsvaldið, og ríkisstj. þyrfti sannarlega að láta fara fram rannsókn á því atriði. Innheimtan er orðin aðalstarf flestra sýslumanna og bæjarfógeta á landinu, en dómsstarfið er miklu minna. Hygg ég, að það muni vera svo, að í vissum sýslum á landinu sé ekki felldur dómur nema svona annað hvert ár, og kemur þá til athugunar hvort ekki ætti að setja sérstaka héraðsdómara yfir stærra svæði til þess að hafa með þau mál að gera einungis, en gera innheimtuna kostnaðarminni, því að það þarf vissulega ekki 15 ára skólagöngu til þess að innheimta fyrir ríkissjóð eftir ákveðnum leiðum, og mætti máske sameina þetta, eins og hér er farið fram á, en þó þarf það meiri undirbúning. Samkv. nýju launalögunum skilst mér, að víðast hvar séu sýslumönnum ákveðnir fulltrúar, og gildir það víst einnig um lögreglustjóra, þó að hér sé um að ræða störf, sem ríkissjóði ber ekki að láta inna af hendi. En fyrir mér sýnist þetta vera þannig, að þetta hafi mjög mikinn kostnað í för með sér annars vegar, og að þetta sé ekki fullt starf fyrir þessa menn hins vegar. Ég álít, að þegar sé búið að gera of mikið af því að skipta þessu. Ég var á móti því, þegar Ólafsfirði var skipt, tel, að það hafi ekki verið nein forsjálni eða þörf, enda kom það fram, að þeir vildu hafa hagnaðinn af skiptunum, en komu síðan til Alþ. biðjandi að mega hafa þau fríðindi, sem þeir misstu við það, að skiptin voru gerð. Ég sé því ekki, að þetta sé til bóta, og mun því greiða atkv. móti þessu frv., eins og það liggur fyrir.