Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. N. hefur rætt þetta mál á mörgum fundum og sent það dómsmrn. og réttarfarsnefnd til umsagnar. Einnig hefur verið til meðferðar í n. frv. um kaupstaðarréttindi fyrir Seltjarnarnes og Bolungarvíkurkauptún. Í Ed. hafa verið lögð fram frv. um kaupstaðarréttindi handa Grindavíkurhreppi og Eskifjarðarhreppi. Urðu nm. sammála um, að það væri í nokkuð mikið ráðist að stofna til nýrra bæjarfógetaembætta á þessum stöðum, og í sömu átt hnigu einnig álitsgerðir dómsmrn. og réttarfarsnefndar. Mér þykir rétt að lesa hér upp kafla úr umsögn réttarfarsnefndar, með leyfi hæstv. forseta. „Hér á landi fara sömu menn, bæjarfógetar og sýslumenn, með dómsstörf, lögreglustjórn og umboðsstörf ýmiss konar. Sjálfsagt verður þess ekki langt að bíða, að núv. skipan verði breytt hér á landi í það horf, að dómsstörf og umboðsstörf verði aðskilin. Verður þá að setja á stofn héraðsdómstóla utan Reykjavíkur, er taki við dómsstörfum bæjarfógeta og sýslumanna að verulegu leyti. Er það eitt af aðalverkefnum þessarar n. að gera till. í þessu efni. Einnig er nauðsynlegt að taka til endurskoðunar núv. mörk lögsagnarumdæma, sem eru víða mjög óeðlileg, miðað við staðhætti og breyttar aðstæður, t.d. í samgöngumálum. Við endurskoðun á þessu verður að hafa í huga hagsmuni þjóðarheildarinnar jafnt sem einstakra landshluta. Þess vegna telur réttarfarsnefnd æskilegt frá réttarfarslegu sjónarmiði, að sem allra minnstar einstakar breyt. verði gerðar á núv. dómstóla- og lögsagnarumdæmaskipan, meðan heildarendurskoðun er ekki lokið, þar sem slíkt gæti valdið erfiðleikum við endurskipulagningu síðar. N. telur einnig óæskilegt, að umdæmi dómara og lögreglustjóra séu mjög fámenn. Auk þess hefur fjölgun umdæma í för með sér veruleg útgjöld fyrir ríkissjóð. N. mælir því gegn því, að sett verði á stofn að svo stöddu ný bæjarfógeta- eða sýslumanns og lögreglustjóraembætti. Það er hins vegar utan verksviðs réttarfarsnefndar að gera till. um skipan sveitarstjórnarmála, en benda má á, að mörk lögsagnarumdæma og sveitarstjórnarumdæma þurfa ekki nauðsynlega að fara saman. Ekki virðist heldur óhjákvæmilegt að stofna bæjarfógetaembætti, þó að sveitarfélög, þar sem sýslumaður hefur ekki aðsetur, fái kaupstaðarréttindi. Slíkt yrði ákveðið í l. um viðkomandi kaupstað. Sami maður gæti verið bæjarfógeti í tveimur kaupstöðum, á líkan hátt, og hann getur í senn verið bæjarfógeti og sýslumaður. Mætti þá setja upp á hinum nýja stað skrifstofu í tengslum við aðalskrifstofu bæjarfógeta.“ Þetta var úr umsögn réttarfarsnefndar. Þegar það lá fyrir, að n. mundi vera því mótfallin að setja upp bæjarfógetaembætti á Dalvík, hafði sveitarstjórinn og ýmsir hreppsnefndarmenn þar fyrir norðan samband við einstaka nm. og enn fremur hv. þm. úr Norðurl. e., og settu fram eindregnar óskir um, að í lög yrðu sett ákvæði þess efnis, að skrifstofa skyldi vera á Dalvík í tengslum við aðalskrifstofuna á Akureyri, skyldi hún vera opin á venjulegum skrifstofutíma, og þar vera staðsettur löglærður fulltrúi. Á þessari skrifstofu skyldu vera veðmálabækur fyrir hinn nýja kaupstað og nágrenni hans og þar gæti farið fram skipaskráning, bifreiðaskráning og önnur slík afgreiðsla, sem slík embætti annast. Á þessu var fullur skilningur í hv. félmn., en talið var, að allt slíkt væri framkvæmdaratriði, en ekki venja eða eðlilegt að setja í lög fyrirmæli um slíka framkvæmd. Haft hefur verið samband við sýslumann Eyfirðinga og bæjarfógetann á Akureyri og hæstv. dómsmrh., og er fullur skilningur hjá þeim báðum að verða við óskum Dalvíkinga að þessu leyti, eftir því sem þörf er talin á, og aðstæður leyfa. Fullt samkomulag ætti því að geta tekist um framkvæmdina. Sýslumannsembættið á Akureyri hefur haft opna skrifstofu á Dalvík í tæpt ár, og hefur löglærður fulltrúi farið frá aðalskrifstofunni á Akureyri einu sinni til tvisvar í viku, þegar fært hefur verið. Dalvíkingar vilja fá meiri þjónustu, en húsakynni, sem embættið hefur, eru of þröng, og erfitt er að bæta úr því fyrr en betra húsnæði fæst. Að þessu öllu athuguðu er n. sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. með svo hljóðandi breytingum: „1. Við 1. gr. Í stað orðanna „í alþingiskjördæmi Norðurl. e.“ komi: í Norðurlandskjördæmi eystra. 2. 2. gr. orðist svo: Sýslumaður Eyjafjarðarsýslu og bæjarfógeti Akureyrar skal jafnframt vera bæjarfógeti kaupstaðarins. 3. 3. gr. falli niður. 4. 6. gr. (verður 5. gr.) orðist svo: Lög þessi öðlast gildi þegar í stað. 5. Aftan við frv. komi svo hljóðandi ákvæði til bráðabirgða: „Þar til bæjarstjórnarkosningar hafa farið fram síðasta sunnudag í maí 1974, skal núv. hreppsnefnd fara með stjórn kaupstaðarins.““ Gylfi Þ. Gíslason var fjarstaddur afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Það kom fram hjá hv. frsm. n., að frv. hefur verið sent til umsagnar tveggja aðila. Ég hefði talið æskilegt og raunar algerlega sjálfsagt, að það hefði fyrst og fremst verið sent til umsagnar sýslunefndar Eyjafjarðarsýslu. Það hefur ekki komið fram, og í grg. frv. er ekki að sjá, að sýslunefnd Eyjafjarðarsýslu hafi um þetta mál fjallað. Með hliðsjón af því tel ég ákaflega vafasamt að afgreiða þetta mál og önnur þau mál, er fyrir Alþingi liggja um kaupstaðarréttindi einstakra kauptúna, nema áður hafi farið fram athugun á því, hverjum augum sýslunefndir hlutaðeigandi sýslna líta þessi mál. Hér er um að ræða verulegar breyt. á umdæmaskipun í landinu. Nú er í gangi endurskoðun á sveitarstjórnarlögum. Þar með má vænta þess, að komi endurskoðun á umdæmaskipan sveitarstjórnarumdæmanna, og tel ég vafasamt að afgreiða öll þau frv. um kaupstaðarréttindi, sem fyrir Alþ. liggja, án þess að gera sér grein fyrir því, hvert framhald verður í þessum efnum. Það er skoðun mín, að sýslurnar séu stofnanir í stjórnkerfinu, sem ekki eigi að kasta fyrir róða, það eigi að virða þær a.m.k. viðlits, þegar um það er fjallað að kljúfa þær og mynda ný lögsagnarumdæmi. Með hliðsjón af því mun ég, a.m.k. svo fremi að ekki berist gleggri upplýsingar um þetta mál en hér hafa komið fram, ekki treysta mér til að greiða frv. atkvæði.



Herra forseti. Það er alveg rétt, sem hv. þm. Pálmi Jónsson sagði hér, að í grg. með þessu frv., er ekki um það getið, að þetta mál hafi komið fyrir sýslunefnd Eyjafjarðarsýslu. En samt sem áður hefðum við aldrei flutt þetta mál, ef það hefði ekki legið fyrir samþykki sýslun. um þetta málefni. Og þó að ég hafi það ekki hér í höndum, þá liggur fyrir samþykkt sýslun. um það, að hún mæli með samþykkt þessa frv.



Herra forseti. Allshn. þessarar hv. d. hefur haft til athugunar frv. til l. um breyt. á l. nr. 13 12. apríl 1878, um skipti á dánarbúum og félagsbúum o, fl., sem er 27. mál þessa þings. N. hefur orðið sammála um að mæla með frv. með nokkrum brtt., sem ekki eru mikilvægar og liggja frammi á þskj. 545. Ég tel brtt. svo ljósar, eins og þær liggja fyrir, að óþarft sé að fara um þær fleiri orðum.



Herra forseti. Það er nánast upphaf þessa máls, að á árinu 1969 skipaði þáv. hæstv. menntmrh, dr. Gylfi Þ. Gíslason, n. til þess að endurskoða gildandi löggjöf um skólamál, þ.e.a.s. nefndin skyldi taka til endurskoðunar þrjá lagabálka, lög um skólakerfi og fræðsluskyldu, lög um fræðslu barna og lög um gagnfræðanám. Í þessa n. voru skipaðir Birgir Thorlacíus ráðuneytisstjóri, sem var form. n., Andri Ísaksson þáv. deildarstjóri skólarannsóknadeildar í menntmrn., núv. prófessor, Gunnar Guðmundsson skólastjóri Laugarnesskólans, Helgi Elíasson þáv. fræðslumálastjóri, Kristján J. Gunnarsson skólastjóri Langholtsskóla og Sveinbjörn Sigurjónsson skólastjóri hér í Reykjavík. Síðan var Jónas B. Jónsson fræðslustjóri skipaður í n. í fjarveru Andra Ísakssonar, og seinna tók einnig til starfa í n. Jóhann S. Hannesson skólameistari. Til aðstoðar þessari n. störfuðu Indriði H. Þorláksson hagfræðingur, fulltrúi í menntmrn. og doktor Þuríður J. Kristjánsdóttir uppeldisfræðingur, sem einnig gegndi störfum ritara nefndarinnar. Frv., sem þessi n. skilaði, var lagt fyrir Alþ., en fór aðeins til n. eftir 1. umr. í fyrri d. og kom þaðan ekki. Eftir stjórnarskiptin skipaði núv. menntmrh., Magnús T. Ólafsson, n. til þess að endurskoða frv., sem fyrri n. hafði samið, þ.e.a.s. verkefni hennar skyldi vera að endurskoða frv. um skólakerfi og grunnskóla. Þessi n. hefur til aðgreiningar frá hinni fyrri verið kölluð grunnskólanefnd, og hana skipuðu Birgir Thorlacíus ráðuneytisstjóri form., Andri Ísaksson deildarstjóri, Ingólfur A. Þorkelsson kennari við Kvennaskólann í Reykjavík, Kristján Ingólfsson kennari við barna- og unglingaskólann á Hallormsstað og Páll Líndal borgarlögmaður, sem jafnframt er form. Sambands íslenskra sveitarfélaga. Með þessari n. starfaði, eins og með þeirri fyrri, Indriði H. Þorláksson fulltrúi í menntmrn. Frv., sem hin síðari n. samdi, voru lögð fyrir síðasta Alþingi, í upphafi þess, fóru í gegnum 1. umr. í fyrri d. og til menntmn., en komu þaðan ekki. Það er því í þriðja sinn, sem frv. um nýja skólalöggjöf eru lögð fyrir Alþingi að þessu sinni, en það frv., sem hér er nú til umr. um skólakerfi, er nokkuð breytt frá fyrri gerð frv. um sama efni. Ef bornar eru saman gr. frv. til l. um skólakerfi við eldra frv., sem fræðslulagan. frá 1969 samdi, kemur í ljós, að 3. og 4. gr. og 10. og 11. gr. eru óbreyttar og samsvara nánast 3. og 4. og 9. og 10. gr. eldra frv., en 7. gr. í þessu frv. er ný og 1. og 2. gr., 5. og 6. gr. og 8. gr. þessa frv. eru breyttar frá fyrri gerð og að sumu leyti auknar að efnisatriðum. Þannig liggur þetta frv. um skólakerfi þá fyrir. Menntmn. hefur fjallað um það og gert á því eina efnisbreytingu. En þó verð ég að játa, að þó ekki hafi verið flutt brtt. um frv. að öðru leyti, þá varð nokkurs ágreinings vart í upphafi meðferðar í n. um 1. gr. þess, um það, hvort hér skyldi ríkja skólaskylda frá 7–16 ára aldurs, og má e.t.v. vænta brtt. við það eða að viðkomandi nm. geri grein fyrir þeim ágreiningi sínum. Þetta frv. er samhljóða frv. um skólakerfi, eins og það var lagt fyrir síðasta þing, en var þá ekki útrætt, eins og ég áðan sagði. Í 1. gr. frv. segir, að allir skólar, sem kostaðir séu eða styrktir að hálfu eða meira af almannafé, skuli mynda samfellt skólakerfi. Þetta þýðir, að einstakir skólar hafa ekki inntökupróf og nemandi flyst þannig viðstöðulaust af einu skólastigi á annað. Með skólalöggjöfinni, sem sett var 1946, þ.e.a.s. lögum um skólakerfi og fræðsluskyldu, var þessu að verulegu leyti náð, einkanlega með ákvæðunum um landspróf. Þó að allir væru ekki á eitt sáttir um kosti landsprófanna, m.a. um framkvæmd þeirra, hygg ég þó, að flestir hafi játað, að þau voru mikil réttarbót fyrir nemendur úr dreifbýlinu. Hér er nú haldið áfram á sömu braut og skólakerfið allt gert að samfelldri heild, þannig að með lokaprófi grunnskólans opnast nemendunum leiðir til allra átta á framhaldsskólastiginu innan skólakerfisins og síðan stig af stigi. Niðurlagsákvæði 1. gr., þ.e.a.s. orðin „sé ekki annað tekið fram í l.“, opna möguleika til þess, að skólar geti notið verulegs styrks af almannafé eða allt að helmingi kostnaðar, en þó verið utan ramma l. um samfellda skólakerfið. Slíkum skólum væri þó hægt að setja skilyrði, t.d. um námsskrár, þar eð styrkveiting gæti verið slíkum skilyrðum háð. Með lokaákvæði gr. munu t.d. lýðskólar og námsflokkar og aðrar hliðstæðar fræðslu- og menntastofnanir, einkum varðandi fullorðinsfræðslu, hafa verið hafðar í huga. Hið samræmda skólakerfi skiptist samkv. frv. í 3 stig: í fyrsta lagi skyldunámsstigið, í öðru lagi framhaldsskólastigið og í þriðja lagi háskólastig. Á fyrsta stiginu eða frumstiginu, skyldunámsstiginu, er grunnskólinn. Uppi hafa verið aðrar hugmyndir um nafn en grunnskóli, t.d. frumskóli eða þjóðskóli, en þær n., sem um málið hafa fjallað, hafa skilað málinu frá sér undir heitinu grunnskóli. Á framhaldsskólastiginu eru almennir framhaldsskólar, þ. á m. fjölbrautaskólar og menntaskólar, svo og hverskonar sérskólar, bæði verklegir og bóklegir. Á háskólastigi eru svo Háskóli Íslands, Kennaraháskólinn og hliðstæðir skólar. Um þessa uppbyggingu hins samfellda kerfis er fjallað í 2. gr. frv. Með henni er sú breyting gerð frá gildandi l., að barnafræðslustigið og gagnfræðastigið eru sameinuð og óskipt skyldunámsstig sett í staðinn, þ.e.a.s. grunnskólastigið. Í stað menntaskóla og sérskólastigs gildandi l. kemur hið svonefnda framhaldsskólastig, og er þar m.a. gert ráð fyrir svonefndum fjölbrautaskólum eða sameinuðum framhaldsskólum, en það er skólaform, sem þekkt er t.d. í Bretlandi, en hér er enn aðeins á undirbúningsstigi. Yfir hvaða aldursstig nær þá grunnskólinn? Hann er fyrir börn og unglinga á aldrinum 7–16 ára, og nær skólaskyldan yfir þetta tímabil, þ.e. 9 ára skólaskylda í stað 8 ára nú. Það er einmitt þetta atriði, sem hugsanlegt er, að ágreiningur komi hér fram um og að einhverjir vilji halda áfram hér með 8 ára skólaskyldu, þó að gengið væri inn á 9 ára fræðsluskyldu. Grunnskólinn á að veita hina almennu undirstöðumenntun í landinu og búa undir nám á öllu framhaldsskólastiginu. Hér er um tvær meginbreytingar að ræða frá gildandi l., þ.e. lengingu skólaskyldunnar um eitt ár og hins vegar það, að 4. bekkur gagnfræðastigsins er í rauninni felldur niður. Samkvæmt gildandi l. lýkur 8 ára skólaskyldu nú með svokölluðu unglingaprófi. Það próf gefur mjög takmörkuð réttindi til framhaldsnáms. Miklu fremur opna nú miðskólapróf, landspróf, gagnfræðapróf leiðir til áframhaldandi náms og hvert þeirra sitt með hverjum hætti. Það er að mínu áliti til stórbóta, að nú opnast allar krossgötur framhaldsnámsins við lokapróf grunnskólans. Þá vík ég að framhaldsskólunum. Þeir eru 2–4 ára skólar. Þar sveigist námið inn á hinar ýmsu menntabrautir og námsbrautir. Stúdentspróf frá framhaldsskóla veitir rétt til háskólanáms, en allir, sem lokið hafa grunnskólaprófi, eiga kost á framhaldsskólanámi í einhverjum sérskóla hvers stigs. Á þessu skólastigi er aðallega um þrenns konar nám að ræða. Þar er í fyrsta lagi um tveggja ára nám að ræða til undirbúnings undir störf eða undir nám í ákveðnum sérskólum. Í öðru lagi er um 3–4 ára nám til undirbúnings náms á háskólastigi að ræða eða til almennrar menntunar, og í þriðja lagi er um að ræða nám í ýmsum sérskólum, sem veita sérmenntun til ákveðinna starfa. Í 5. gr. frv. segir, að til inngöngu í háskóla þurfi stúdentspróf eða jafngildi þess samkv. því, sem lög um háskóla ákveði. Í framhaldi greinarinnar er menntmrn., að fengnu áliti háskólaráðs heimilað að ákveða önnur inntökuskilyrði í einstakar háskóladeildir, ef þörf gerist. Á háskólastigi teljast Háskóli Íslands og aðrir þeir skólar, sem gera sams konar kröfur um inngöngu, þ. á m. er t.d. Kennaraháskólinn. Í skýringum með þessari gr. frv. er vakin athygli á því, að með aukinni fjölbreytni í menntaskólanámi hafi stúdentsprófshugtakið verið rýmkað nokkuð og muni sú þróun efalaust halda áfram fyrir áhríf frá hinum væntanlegu fjölbrautaskólum og annarri samræmingu í námi á framhaldsskólastiginu. Í 6. gr. frv. er ákveðið, að kennslan sé ókeypis í öllum opinberum skólum, en í þeim einkaskólum, sem að meiri hluta eru kostaðir af opinberu fé, skuli skólagjöldin vera háð samþykki menntmrn. Þó geta nemendur þurft að greiða ýmiss konar kostnað varðandi námið, svo sem efnisgjöld til verklegs náms og vegna húsnæðis og fæðiskostnað í heimavistum ríkisskóla, en námið sjálft í öllum ríkisskólum veitt ókeypis. Síðari tíma menn kynnu að líta svo á, að með ákvæðum 7. gr. frv. væri verið að afnema eitthvert sérstakt hróplegt misrétti, sem hingað til hafi ríkt hér á landi í íslenskum skólum milli kvenna og karla. Allir vita þó, að svo er ekki. Kennarastéttin íslenska mun að minni hyggju einna fyrst allra stétta hafa virt og viðurkennt jafnrétti kynjanna, bæði í launum og starfi. Samt hefur þótt rétt að taka af öll tvímæli í þessu efni, og er 7. gr. frv. svo hljóðandi: „Í öllu starfi skóla skal þess gætt, að konur og karlar njóti jafnréttis í hvívetna, jafnt kennarar sem nemendur.“ Þó að þetta orðalag sé að minni hyggju eins fortakslaust og verða má, féllst n. á, að í stað orðanna „skal þess gætt að“ komi: skulu konur og karlar njóta jafnréttis í hvívetna o.s.frv. Breytingin er helst rökstudd með því, að það væri nær venjulegu lagamáli að segja „skal vera“, en að einhvers skuli gætt. Þetta er einasta brtt. n. við frv., og er hana að finna á þskj. 541. Höfundar frv. geta þess, að jafnréttisákvæði 7. gr., svo sjálfsögð sem þau séu, lúti einkum að gerð námsskrár, sem ætlast sé til að veiti piltum og stúlkum í öllu sömu tækifæri til náms og algerlega að ósk nemenda sjálfra, án venjubundinnar skiptingar eftir kynjum, t.d. í verklegu námi, en þess hefur nokkuð gætt fram til þessa, því verður ekki neitað. Ætlunin er þá sú með þessu ákvæði, að piltar eigi þess t.d. kost að læra matreiðslu og stúlkurnar smíðar, ef þær kynnu sjálfar að óska þess. Í 8. gr. frv. er tekið fram, að ríki og sveitarfélögum sé skylt að tryggja nemendum, hvar sem er á landinu, sem jafnasta aðstöðu til menntunar, eftir því sem lög kveði nánar á um. Hér er um að ræða jafnréttisákvæði, sem er svo þýðingarmikið, að það verður að teljast til grundvallarréttinda lýðræðisþjóðfélagsins, þar sem áhersla er að sjálfsögðu lögð á jafnrétti þegnanna. Flestir munu viðurkenna, að bæði ríki og sveitarfélögum beri afdráttarlaus skylda til að sjá svo um, að búseta og misjafn efnahagur nemenda eða forráðamanna þeirra valdi ekki misrétti um aðstöðu til fræðslu og menntunar. Í þá átt miða t.d. lög nr. fi9 frá 1972, um ráðstafanir til jöfnunar á námskostnaði, en samkv. þeim veitir ríkissjóður á þessu ári allmargar millj. kr. til jöfnunar á fjárhagslegum aðstöðumun nemenda, getum við sagt, á framhaldsskólastigi. Allir munu telja það eðlilegt, að í l. um skólakerfi sé kveðið á um skyldu opinberra aðila í þessu þýðingarmikla atriði, þó að það eitt sé ekki nóg, heldur verði að afmarka skiptinguna og sjá henni fullnægt með ákvæðum annarra laga. Það er rétt, sem í skýringum segir með frv., að sá vandi, sem hér er um að ræða, er vissulega ærið flókinn og fjölhliða og ástæða til að huga að könnun hans í víðtæku félagslegu samhengi, enda vert að vara við þeirri skoðun, að þetta samfélagslega vandamál eigi sér einfalda og auðvelda lausn. 9. gr. er eins konar framhald 8. gr. og útfærsla á ákvæðum hennar, einkanlega varðandi grunnskólastigið, en þar segir: „Nú getur nemandi ekki stundað sitt skyldunám sakir fjárskorts, og skal þá menntmrn., að fenginni umsögn fræðslustjóra þess umdæmis, svo og öðrum nauðsynlegum upplýsingum, sem sanni ástæður nemandans, veita til þess styrk úr ríkissjóði.“ Með þessu ætti að vera fulltryggt, að enginn fari á mis við hið lögboðna skyldunám fyrir fátæktar sakir. Á fræðslustjóra, sem á að hafa staðkunnugleika í sínu umdæmi, er lögð sú skylda að kanna efnahagslegar ástæður nemenda, en hins vegar litið á það sem samfélagsskyldu, þjóðfélagsskyldu að sjá um, að nemandi geti notið þeirra réttinda að sækja allan grunnskólann. Þess vegna er talið rétt, að ríkissjóður, en ekki sveitarsjóður, sjái um greiðslu slíkra námsstyrkja fyrir fátæka nemendur. Þá eru í niðurlagi 9. gr. ákvæði til aðstoðar við barnmargar fjölskyldur, því að þar segir, að séu samtímis í heimavistarskóla á skyldunámsstigi fleiri en tvö systkin frá sama heimili í skólahverfinu eða fleiri en tvö börn, sem eigi sömu framfærsluforeldra, þá skuli ríkissjóður greiða að fullu fæðiskostnað fyrir þau, sem umfram tvö eru. Í slíkum tilfellum væru fjárhagsbyrðar heimilis svo þungbærar, að rétt er talið, að ríkissjóður komi þá til hjálpar. Nokkur athugun hefur verið gerð á því, hve marga nemendur hér gæti verið um að ræða, t.d. á næsta skólaári, og bendir sú athugun til þess, að þetta gætu orðið um 300 börn, og mundi þá árlegur kostnaður ríkissjóðs af þessum sökum verða nálægt 6 millj. kr., miðað við núv. verðlag. Ákvæði 10. gr. eru efnislega samhljóða ákv. gildandi laga. Þar er gert ráð fyrir, að um framkvæmd fræðslunnar og skólaskipan hvers stigs og fjárframlög ríkis og sveitarfélaga til skólahalds skuli sett lög og reglugerð fyrir hvert skólastig. Nú kynnu menn að spyrja: Hvenær er svo ætlunin, að þessi nýja löggjöf um skólakerfi komi til framkvæmda? Getur það ekki orðið t.d. daginn eftir að Alþ. hefur samþ. slíka löggjöf? Nei, því fer fjarri. Þannig er ekki hægt að skipta yfir frá einni skólalöggjöf til annarrar. Slíkt gerist ekki í einu vetfangi. Það gerist aðeins smám saman, á mörgum árum, þó að enginn skortur verði á fé til framkvæmda, sem einnig gæti þó komið til. Í gildistökuákvæði frv. segir, að l. skuli koma til framkvæmda svo fljótt sem unnt reynist, og sannast sagna er ekki unnt að orða það miklu ákveðnar. Og til fulls eru l. ekki komin til framkvæmda, fyrr en sú regla er orðin almenn í landinu, að nemendur hafi lokið skyldunámi samkv. hinni nýju löggjöf, en þangað til eru a.m.k. 9 ár. Þess vegna er það ákvæði 10. gr., að l. skuli koma til fullra framkvæmda eigi síðar en að 10 árum liðnum frá gildistöku þeirra, einnig lágmarkstímamark um framkvæmd þeirra. Ef þetta frv. hlýtur samþykki Alþ., er næsta stóra skrefið, sem stíga verður, að ákveða form og framkvæmd hinnar almennu grundvallarmenntunar, sem allt ungt fólk á aldrinum 7–16 ára eigi rétt og skyldu til að njóta. Þar kemur til mála námskrársamning og margt fleira. En þegar þau tvö stóru skref hafa verið stigin, er samt mikið og margt eftir. Setning þeirra tvennra laga, sem Alþ. það, sem nú situr, hefur til meðferðar, kallar á heildarendurskoðun á skipan framhaldsskólastigsins alls. Þá er t.d. eftir að endurskoða alla iðnskólalöggjöfina í samræmi við hið nýja samfellda skólakerfi, og eins og stendur í skýringum með þessu frv. um skólakerfið er brýn nauðsyn á lagasetningu um lýðskóla, kvöldskóla, námsflokka, námskeið hvers konar, bréfaskóla og aðrar framhalds- og endurmenntunarstofnanir, einkanlega fyrir fullorðið fólk. Þetta er því aðeins byrjunin á miklu og margþættu verki. En víst er þó mikið rétt í því, að hálfnað er verk, þá hafið er. Skólalöggjöfin frá 1946 var merk löggjöf af miklum stórhug sett. En síðan er aldarfjórðungur liðinn. Sá aldarfjórðungur er tímabil mikilla breytinga á öllum sviðum þjóðlífsins. Þeir munu því fáir, sem ekki játa, að ástæða sé til að endurskoða þá löggjöf, og þess vegna er allvíðtæk samstaða um það nú, að sett verði ný fræðslu- og skólalöggjöf. En skoðanir verða samt skiptar, þegar að því kemur að móta hana í einstökum atriðum, og enginn skyldi í rauninni undrast það. Það risu miklar deilur um mótun okkar fyrstu skólalöggjafar árið 1907. Deilur risu líka, þegar hún var endurskoðuð árið 1926. Hið sama varð upp á teningnum við endurskoðunina bæði 1936 og 1946. Um slíka grundvallarlagasetningu verða menn aldrei sammála, það er útilokað Eftir því þýðir ekki að bíða. Og hvað er þá annað fyrir hendi en að stiga fyrsta skrefið og láta svo reyndina segja til vegar um sérhvað það, sem betur megi fara? Það hefur verið unnið mikið verk af mörgum færum skólamönnum til undirbúnings þessarar löggjafar, og frv. um grunnskólann, og ber að þakka það starf. Menntmn. hefur orðið sammála um að mæla með samþykkt þessa frv., aðeins Með einni smávægilegri orðalagsbreytingu, sem ég áðan gerði grein fyrir. Verði till. n. samþ., falla úr gildi l. nr. 22 frá 1946, um skólakerfi og fræðsluskyldu. Verður þetta frv. þá eiginlega fyrsti hornsteinninn að þeirri skólalöggjöf, sem verður nú byrjað á að setja, og það eru mín síðustu orð að þessu sinni. N. mælir með samþykkt þessa frv. með aðeins einni breytingu. Og þar með er lagður grundvöllurinn að því skólakerfi, sem við viljum stefna að því að móta á næsta áratug, og næsta skrefið er svo mótun grunnskólastigsins, frumskólastigsins eða þjóðskólastigsins, ef menn vilja kalla það svo.



Herra forseti. Menntmn. Nd. hefur haft til meðferðar nú undanfarnar vikur og mánuði frv. til l. um skólakerfi og frv. til l. um grunnskóla. Mestur tími n. hefur farið í að yfirfara grunnskólafrv., og hefur líka niðurstaðan orðið sú, að þar hafa margvíslegar brtt. komið fram, bæði frá n. allri og einstökum nm. Hins vegar hefur minni tími farið í umr. um skólakerfi, og það frv. var nánast afgreitt sem formsatriði á síðasta fundi n, og þá shlj. Það var skoðun mín og trú, að grunnskólafrv. yrði tekið til meðferðar í hv. d. á undan frv. til l. um skólakerfið. Ég leit svo á, að með þeirri málsmeðferð yrði skorið úr um það, hvort þd. léði samþykki sitt ýmsum brtt., og að nokkurn veginn lægi fyrir, hver væri afstaða d. til veigamikilla atriða, sem fram koma í þessum frv. Þar af leiðandi geri ég sem nm. í menntmn. ekki brtt. við frv. til l. um skólakerfið og skrifaði undir nál. með venjulegum fyrirvara. Ég sé, að þess fyrirvara er ekki getið í nál., og óska eftir því, að form. beiti sér fyrir því að breyta nál. á þá leið, vegna þess að það var samdóma álit nm., að þeir skrifuðu undir allir með venjulegum og eðlilegum fyrirvara. Þetta segi ég vegna þess, að úr því að sú málsmeðferð er viðhöfð hér að taka fyrst til meðferðar frv. til l. um skólakerfi, þá verður að taka afstöðu til a.m.k. eins ákvæðis í því frv., sem skiptir meginmáll, en þar á ég við 3. gr. frv., sem fjallar um skólaskylduna og lengingu hennar. Ég sé mig því til knúinn að leggja fram brtt. við þetta frv., ef ætlunin er að láta hv. d. taka afstöðu til skólakerfisfrv. á undan grunnskólafrv., og mun þá leggja fram brtt. og kynna hana hér síðar í máli mínu. Ég mun ekki heldur við umr. um frv. til l. um skólakerfi fjalla ítarlega um þetta mál í heild sinni, þar sem ég mun áskilja mér rétt til þess að gera það við meðferðina og umr. um grunnskólafrv. sjálft, en víkja hér aðeins að einu atriði, þ.e.a.s. nefndri gr., nú þegar rætt er um frv. um skólakerfið. Við sjálfstæðismenn hér á þingi höfum skoðað þessi frv. mjög ítarlega, rætt þau í okkar hópi og kallað til sérfróða menn til þess að veita okkur nánari upplýsingar, og í framhaldi af þeirri vinnu, sem við lögðum í að fara yfir þessi frv., komumst við að þeirri niðurstöðu varðandi lengingu skólaskyldunnar, að við gátum ekki mælt með þeirri lengingu. Í samræmi við þá niðurstöðu okkar lögðum við fulltrúar Sjálfstfl. í menntmn. fram brtt. í menntmn. Nd., sem hnígur í þá átt. Þær brtt. koma fram á þskj. 530 og eru kynntar sem till. frá mér, en ég vil gefa þá skýringu hér á því, að meðnm. minn, fulltrúi Sjálfstfl., hv. þm. Gunnar Gíslason, var um þær mundir, sem gengið var frá þessum þskj., frá þingi vegna veikinda og hafði ekki aðstöðu til þess að skrifa undir þessar brtt., og varamaður hans, hv. þm. Eyjólfur K. Jónsson, hafði ekki kynnt sér þetta mál til hlítar og af skiljanlegum ástæðum treysti sér ekki til að skrifa undir þessar brtt. Ég tek þetta fram til þess að undirstrika, að þetta er gert með vilja og vitund meðnm. míns, hv. þm. Gunnars Gíslasonar, og shlj. áliti hans. Ég tel rétt að kynna strax þær brtt., sem varða lengingu skólaskyldunnar, sem lagðar hafa verið fram á þessu þskj., en þær eru við 1. gr. frv. um grunnskóla, og brtt. mín hljóðar svo, með leyfi forseta. 1. gr. verði með eftirfarandi hætti: „Skylt er ríki og sveitarfélögum að halda skóla fyrir öll börn og unglinga á aldrinum 7–16 ára, eftir því sem nánar segir í lögum þessum. Skóli, sem fullnægir lögum þessum og reglugerðum settum samkv. þeim, kallast grunnskóli. Öllum börnum og unglingum á aldrinum 7–15 ára er skylt að sækja grunnskóla. Undanþágu má þó veita frá skólaskyldu, sbr. 5., 7. og 8. gr. Heimilt er sveitarfélagi að ákveða, að skyldunám skuli ná til 16 ára unglinga, enda samþykki hlutaðeigandi fræðsluráð ákvörðunina. Þegar tilgreindur er aldur nemenda í lögum þessum miðast hann við það almanaksár, er nemandinn nær nefndum aldri.“ Þessi brtt. er nánast orðrétt tekin upp úr núgildandi fræðslulögum. Eins og alkunna er, er skólaskyldan frá 7–15 ára samkv. núgildandi l. Við leggjum sem sagt til, að hún verði áfram óbreytt, en setjum jafnframt inn í brtt. okkar ákvæði, sem lúta að því, að sveitarfélög geti ákveðið, að skyldunám skuli ná til 16 ára unglinga, en það er shlj. núgildandi I. jafnframt. Ég vildi nú gera stutta grein fyrir þessum niðurstöðum okkar og þessum brtt. Það er að sjálfsögðu óþarfi að taka fram, enda þótt þessi till. sé lögð fram af hálfu okkar sjálfstæðismanna hér í d., að þá má ekki túlka hana sem svo, að við séum ekki áhugamenn um að jafna námsaðstöðu í þessu landi, og það má enginn efast um hug okkar um, að vitaskuld viljum við sem mesta menntun landsmanna. Ég geri ráð fyrir því, að enginn væni okkur um það að vera ekki jafnáhugasamir um þessi mál og aðrir hv. þm., og ég geri ekki ráð fyrir því, að það verði frekar gert að umtalsefni. En það, sem býr að baki þessum niðurstöðum okkar, er í fyrsta lagi og aðallega það, að við erum þeirrar skoðunar, að það skuli færa ábyrgð og framkvæmd á skóla- og fræðslumálum meir út í hinar dreifðu byggðir, til fólksins í landinu og sveitarfélaganna og samtaka þeirra. Við álitum, að það sé fyrsta skrefið í þá átt að gera jákvæðar breytingar á fræðslul., að þetta vald sé fært út til sveitarfélaganna og þeim gefinn kostur á að hafa visst frumkvæði á því sviði. Það eru allir, sem fjalla um fræðslumálin, sammála um, að þar sem skórinn kreppir, og þá einkum úti í hinni dreifðu byggð, sé hin takmarkaða, vanbúna aðstaða, sem valdi því, að unglingar geti ekki sótt skóla eins og í þéttbýli og þeir heltist frekar úr lestinni en þeir, sem í þéttbýli búa. Í grg. með frv. til grunnskóla segir m.a.: „Þrátt fyrir góðan vilja er mikil hætta á, að mismunandi fjárhagsgeta sveitarfélaga valdi því, að börn og unglingar fái misjafna aðstöðu til náms, ef ekki er kveðið skýrt á um skólaskyldu og skilyrði öll, sem skapa þarf til þess, að unglingarnir allir nái tilskilinni menntun á aldrinum 7–16 ára. Höfuðvandinn í þessu efni er að skapa sambærileg skilyrði í þéttbýli og dreifbýli.“ Þarna er áréttað, sem er hafið yfir alla gagnrýni, að höfuðástæðan fyrir því, að nú er lagt til að lengja skólaskylduna, er, hversu misjöfn aðstaða er til náms eftir því, hvort um er að ræða dreifbýli eða þéttbýli. Þeir, sem nú mæla með lengingunni, telja, að lenging skólaskyldunnar leysi þetta vandamál að verulegu eða öllu leyti. Í þessu atriði er ég ekki sammála þeim flm. og talsmönnum lengingar skólaskyldu, því að ég tel þarna byrjað á öfugum enda. Það á að bæta aðstöðuna fyrst og sjá svo til, hvort það dugir ekki til þess; að unglingar sæki skóla jafnt í þéttbýli sem dreifbýli. Þjóðfélagið þarf að laga það misræmi, sem er í aðstöðunni í þéttbýlinu og dreifbýlinu, og er vissulega fyrir hendi, og það getur þjóðfélagið gert með því að veita sveitarfélögum möguleika til þess að byggja upp þessa aðstöðu. Það er mín bjargfasta skoðun, að þegar sú aðstaða er fyrir hendi, þurfi ekki að verða svo miklar umr. um það, hvort skólaskyldan eigi að verða 8 eða 9 ár, vegna þess að það leysist af sjálfu sér, og börn og unglingar munu þá sækja skóla jafnilla eða vel. hvort sem þau búa í þéttbýli eða dreifbýli. Meginkjarninn í öllum þeim brtt., sem við sjálfstæðism. leggjum til. að verði samþykktar á grunnskólafrv., hnígur í þá átt að auka möguleika sveitarfélaga til þess að byggja upp aðstöðu, byggja upp fræðsluaðstöðu úti í héruðunum, úti í hinum dreifðu byggðum. Það gerum við með því að benda á, að völdin þurfi að vera heima í héraði, þ.e.a.s. möguleikar á því að taka ákvarðanir, og ekki skuli allir þræðir liggja til rn. hér í Reykjavík. Við leggjum líka til, að sveitarfélögunum sé útvegað fjármagn til þess að byggja upp þessa aðstöðu, en þar haugir náttúrlega miklu meira á spýtunni. Í upphafi þessa þings boðaði hæstv. forsrh., að áður en þingi lyki, mundi skila áliti nefnd, sem hann hafði skipað og fjallar um endurskoðun á verkaskiptingu ríkis- og sveitarfélaga, og n. hefur það markmið, eftir því sem hæstv. forsrh. tjáði okkur hér í hinu háa Alþ., - hefur það meginmarkmið að auka sjálfsforræði sveitarfélaga. Nú efast enginn um það og er augljóst mál, að fræðslumál eru einn veigamesti þátturinn í samskiptum ríkis og sveitarfélaga, og ef á að auka sjálfsforræði sveitarfélaga, hlýtur athyglin fyrst að beinast að þessum verkefnum og þessu sviði. Ég get því ekki ímyndað mér annað en sú n., sem forsrh. talaði um, hafi fjallað mjög rækilega um fræðslumálin og breytta verkaskiptingu, og að sjálfsögðu, með tilliti til verkefnis n., hlýtur hún að marka stefnu og leggja fram brtt., sem hníga í þá átt, að sveitarfélögin fái aukna möguleika til þess að byggja upp fræðsluaðstöðu heima í héraði. Mér þykir kominn tími til, að hæstv. forsrh. eða hæstv. ríkisstj. upplýsi þingheim um það, hvað líði þessum nefndarstörfum, og geti eitthvað upplýst um það, hvort ekki sé fjallað um fræðslumálin í þessari n. Það var mat okkar sjálfstæðismanna, að nú, þegar menntamálin væru til meðferðar í n. Alþingis, mundu þær n., menntmn. Nd. og helst jafnframt menntmn. Ed., fara yfir þessi frumvörp og leggja til, hvernig þær teldu æskilegast að haga þessum málum í þá átt að auka sjálfsforræði sveitarfélaga, og leggja þær till. sínar og hugmyndir fyrir þá n., sem hæstv. forsrh. hefur vitnað til. Með þessu töldum við okkur ekki vera að tefja fyrir málinu, ekki vera að leggja stein í götu þess, heldur þvert á móti að reyna að vinna jákvætt að því, að samræmi væri í störfum þingsins og nefnda, sem skipaðar eru á vegum ríkisstj. og þingsins, þannig að samræmd niðurstaða fengist. Þetta hefur því miður ekki verið gert. Á sama tíma og allir eru á einu máli um, að auka þurfi sjálfsforræði sveitarfélaga og færa völdin út í hin ýmsu héruð, þá eru stjórnvöld nú að afgreiða hér þetta mál og ýmis fleiri, sem stefna í gagnstæða átt. Ég tel þetta miður og ekki vera vinnubrögð, sem séu til fyrirmyndar. Forsenda hvers konar breytinga eða lengingar á skólaskyldu eða yfirleitt á skólasókn unglinga er vitaskuld, eins og ég margoft hef tekið fram, sú, að aðstaða sé fyrir hendi. Ef það er ójöfnuður í námi unglinga í dag, þá er þar um að kenna mismunandi aðstöðu. Við eigum þess vegna að ráðast á það vandamál. Það á að vera okkar fyrsta verk að bæta úr á því sviði, og það er hægt að gera, án þess að taka ákvörðun um lengingu skólaskyldunnar. Við eigum ekki að ákveða það á þessu stigi málsins, heldur reyna að bæta úr vandamálinu, þar sem það raunverulega er fyrir hendi, og sjá svo, hvaða afleiðingar og áhrif það hefur. Hitt meginsjónarmið okkar sjálfstæðismanna, þegar við tökum þessa afstöðu, er að sjálfsögðu einstaklingurinn sjálfur, nemandinn, unglingurinn. Við erum ekki vissir um, að það sé nauðsynlegt að skylda unglinga með lögum að sækja skóla í 9 ár eða til 16 ára aldurs, hvernig sem á stendur og hvað sem það kostar. Samkv. upplýsingum, sem fylgja frv. til grunnskóla, segir, að skólasókn sé um 82% hjá þeim, sem sækja eiga 3. bekk gagnfræðastigs eða á 9. skólaárinu, og eru þá þessar tölur teknar af skólaárinu 1968 –1969. Athyglin beinist því að þeim 18% unglinga, sem ekki sækja skólann, og segir í grg. frv., að hlutfallslegur meiri hl. þeirra sé búsettur í dreifbýli. Hér er enn komið að aðstöðunni. Samkv. þessum tölum er skólasókn miklu meiri og reyndar mjög eðlileg, þar sem aðstaða er fyrir hendi, þ.e.a.s. hér í þéttbýlinu. Þá er hún yfir 90%, og verður það að teljast eðlilegt. Ég vek athygli á því, að sú mikla skólasókn á sér stað, þrátt fyrir það að ekki sé skólaskylda hjá unglingum á 9. árinu Þeir sækja þetta 9. ár af frjálsum vilja. Enn kemst ég því að þeirri niðurstöðu, að ef aðstaðan yrði bætt annars staðar í dreifbýlinu, þá ætti skólasókn að vera eðlileg og vera með sama hætti og hér í þéttbýlinu. Annarri niðurstöðu er ekki hægt að komast að. Þess vegna, frá þessu eina sjónarmiði, tel ég ástæðulaust að lengja skólaskylduna. Annað er líka það, að stærstur hluti þeirra unglinga, sem heltast úr lestinni, hvort sem það eru 18% eða innan við 10%, er unglingar, sem ekki hafa vilja, hæfileika eða löngun til þess að stunda bóknám meira en í þessi 8 ár. Hugur þeirra stendur til einhvers annars. Hæfileikarnir nýtast betur á öðrum sviðum. Og þar kemur þáttur hins verklega náms, þátttakan í atvinnulífinu, til athugunar. Það er augljóst, að þeir, sem sömdu frv. um grunnskóla og semja frv. að þessari löggjöf, eru sammála um, að það þurfi að auka hið verklega nám, það þurfi að tengja betur saman nám skólans og störfin í þjóðfélaginu. Þessi stefna kemur mjög ljóslega fram í frv., og ég fagna henni, og það er enn þá betur hnykkt á þessari stefnu í áliti menntmn. Með brtt., sem lagðar eru fram af hálfu n. og allir nm. eru meira og minna sammála um, er ótvírætt og mjög áberandi viðurkennt það mikilvægi, sem hið verklega nám felur í sér. N. er eindregið þeirrar skoðunar, að hafa skuli fulla hliðsjón af atvinnulífinu og þátttöku skólafólks í því. Staðreyndin er nefnilega sú, að kennsla á skólabekk er ekki ætíð mesti lærdómurinn, og það er ekki alltaf vísasti vegurinn til þroska og manndóms fyrir unglingana að sitja yfir bóknámi sem allra lengst. Í þessu sambandi verður að sjálfsögðu að taka mið af þörfum og högum einstaklinganna sjálfra, og við megum ekki setja svo einstrengingslega löggjöf, að hún verði kvöð fyrir unglinga. Skólinn á ekki að vera pínubekkur eða stofnun, sem þröngvað er upp á unglinga, heldur aðsetur, sem laðar þá að. Auðvitað eru allir meðmæltir undirstöðumenntun, og ég held, að allir geti verið sammála um það, að miðað við þá skólalöggjöf, sem við höfum haft í þessu landi, hefur það skyldunám, sem nú er fyrir hendi, veitt þessa undirstöðumenntun, og það hefur ekki valdið því, að ungt fólk á Íslandi hafi ekki hneigst til náms, síður en svo. En þjóðin hefur ekki heldur tapað á því, þótt unglingar hafi stundað atvinnu og ekki haldið áfram námi um stundarsakir, þegar skyldunámi lýkur. Þjóðin hefur ekki tapað á því að hleypa ungu fólki út í atvinnulífið. Ég tel, að með breytingum á framhaldsskólastigi megi gefa mönnum tækifæri til áframhaldandi náms, ef hugur þeirra beinist að því seinna meir, og það sé engin vissa fyrir því, að undirstöðumenntun verði meiri eða nám verði merkilegra eða meira, þótt skólaskyldan sé lengd nú um eitt ár. Þegar þetta er athugað, þetta tvennt, sem ég hef rakið, annars vegar bætt aðstaða í hinum dreifðu byggðum og það tillit, sem verður að taka til þátttöku skólafólks í atvinnulífinu og að hæfileikar fólks liggi annars staðar en að sitja áfram á skólabekk, má enn gera ráð fyrir því, að viss hluti unglinga heltist úr lestinni af einhverjum öðrum ástæðum, og þar held ég, að sé um að ræða hóp, sem alltaf þarf sérstakrar meðferðar við. Það geta verið afbrigðileg börn eða seinþroska, börn eða unglingar, sem þurfa á sérstakri meðferð að halda, eru af ýmsum ástæðum öðruvísi en fólk er flest og hafa ekki löngun eða getu til þess að sitja á skólabekk. Þetta vandamál verður áfram í þjóðfélaginu og þarf að leysa með sérstökum hætti og er, að ég held, ekki til umr. hér og ekki heldur meiningin, að lenging skólaskyldu nái beint yfir slíka aðila. Það, sem ég hef nú rakið, má segja, að séu meginástæðurnar fyrir þeirri afstöðu, sem sjálfstæðismenn hér á þingi hafa tekið varðandi lengingu skólaskyldunnar. Við viljum ekki á þessu stigi málsins láta lengja skólaskylduna. Við viljum ekki láta taka ákvörðun um þá kerfisbreytingu nú og láta þau lög og þá ákvörðun ganga yfir þjóðina. Við viljum frekar laga námið og skólana að því meginatriði, að undirstöðumenntun náist og þegnarnir nýtist sem best fyrir þjóðfélagið og unglingarnir fái að ganga þá braut, sem hæfileikar þeirra hneigjast til. Hér er verið að taka ákvörðun, sem hefur víðtækar afleiðingar. Það hefur áhrif á líf hvers unglings í þessu landi, og þingið má ekki flana að neinu í þeim efnum. Ég held, að allir séu sammála um það, að frv. til laga um grunnskóla sé að mörgu leyti draumsýn. Það eru í því frv. ákaflega mörg merkileg nýmæli, sem ljóst er þó að á sér langan tíma, áður en þau koma til framkvæmda, og það er ljóst, að það líður langur tími, áður en þetta frv. verður endanlega komið til framkvæmda í þjóðfélaginu. Aðbúnaður og aðstæður eru allar ófullnægjandi, fjármagn skortir, starfsfólk með menntun og ýmis fleiri skilyrði skortir. Við verðum að vera fullkomlega vissir í okkar sök, þegar við erum að ræða um lengingu skólaskyldunnar, og ég held, að það sé skynsamlegra að reyna að hrinda í framkvæmd ýmsum ágætum nýmælum, sem felast í þessu frv., en reyna að framkvæma þá skólalöggjöf, sem er hér í landinu, áður en við tökum ákvörðun um lengingu skólaskyldu. Sú ákvörðun getur beðið um nokkurn tíma, og þjóðfélagið og fræðslukerfið ætti ekki að skaðast á því. Ég efast ekki um, að það sé góður vilji fyrir hendi hjá höfundum þessa frv., þegar þeir leggja til lengingu skólaskyldunnar. En það er bara svo, að það má ekki ráða hér eingöngu mat skólamanna sjálfra. Hér verður þjóðin sjálf að fá að segja sitt, jafnt lærðir sem leikir, og ég vil ekki trúa því, að þjóðin sé enn þá tilbúin til þess að fallast á þessa lengingu, sem hér er gert ráð fyrir. Hv. frsm. menntmn. sagði áðan, að við skyldum stiga fyrsta skrefið með því að samþykkja þessi frv. En sá er ekki alltaf hraðskreiðastur, sem stígur stærsta skrefið. Við skulum stiga fyrsta skrefið varlega og taka eitt í einu. Við skulum ekki reyna að stiga svo stórt skref, að við hrösum á þessum spretti. Ég vil svo að lokum, herra forseti, leyfa mér að leggja fram skrifl. brtt. við þetta frv., sem hér er til meðferðar og er á dagskrá, þ.e.a.s. frv. til l. um skólakerfi, en það er brtt. við 3. gr. frv. Þar segir, með leyfi forseta: „Grunnskóli er fyrir börn og unglinga á aldrinum 7–16 ára, og er þeim skylt að sækja hann. Grunnskólinn veitir almenna undirstöðumenntun og býr undir nám á framhaldsskólastigi.“ Með hliðsjón af þeim brtt., sem ég hef lagt fram við grunnskólafrv. og í samræmi við þá brtt. legg ég til, að þessi gr. orðist svo: „Grunnskóli er fyrir börn og unglinga á aldrinum 7–16 ára. Grunnskólinn veitir almenna undirstöðumenntun og býr undir nám á framhaldsskólastigi.“ Er þá sleppt úr gr. orðunum „og er þeim skylt að sækja hann“. Ég vek athygli hv. d. á því, að þarna er um að ræða eitt meginatriði í meðferð þessara frv., lengingu skólaskyldunnar, og ef á að taka ákvörðun um þetta meginatriði, áður en grunnskólafrv. kemur til umr. á þingi, þurfa hv. þm. að vera búnir að gera upp hug sinn varðandi þetta atriði. Ég tel hins vegar, að við getum afgreitt frv. til l. um skólakerfi hér úr d. án þess að taka beinlínis afstöðu til lengingar skólaskyldunnar og látið það bíða efnislegrar umr. um grunnskólafrv., sem kemur væntanlega til umr. síðar í dag eða næstu daga. Með þessari brtt. er raunverulega engu haggað í þessu frv. til l. um skólakerfi. Það er bara slegið á frest þeirri ákvörðun, sem þarf að taka um lengingu skólaskyldunnar. Við erum allir sammála um, að grunnskólinn eigi að vera fyrir börn og unglinga á aldrinum 7–16 ára, en við skulum bíða með að taka ákvörðun um skólaskylduna. Ég leyfi mér, herra forseti, að bera fram skrifl. brtt., sem ég mun leggja fram hér á eftir.



Herra forseti. Ég vil ekki láta undir höfuð leggjast að láta í ljós fögnuð minn yfir því, að í þriðju atrennu eru frv. um skólakerfi og frv. um grunnskóla komin til 2. umr. í hv. d. Ég ætla ekki að bæta neinu við það, sem hv. frsm. menntmn. sagði um þýðingu þessara mála. En auk þess að láta í ljós von um, að nú verði af því, að þessi mál hljóti afgreiðslu hv. Alþingis, vil ég gera að umtalsefni eitt atriði í málflutningi hv. 9. landsk. þm. Ég ætla ekki að fara að elta ólar við hann einu sinni enn um það, hversu líta beri á möguleikana á því, að skólaskylda eða fræðsluskylda nái tilgangi sínum. Atriðið, sem ég tel ástæðu til, að nefnt sé hér, er, að hv. þm. kvaðst tala í nafni Sjálfstfl., þegar hann legðist gegn lengingu skólaskyldu úr átta árum í níu. Ég er að sjálfsögðu sammála því, að eðlilegt sé, að frv. um skólakerfi komi til afgreiðslu á undan frv. um grunnskóla. Í frv. um skólakerfi er í stórum dráttum fjallað um grundvallaratriði, og það er undirstaða undir frv. um grunnskóla. Hið mikla og langa grunnskólafrv., allt of langa, get ég tekið undir með mörgum, það byggist á þessu stutta og laggóða frv. um skólakerfi. En þessi frv. hafa eins og ég gat um, tvívegis áður komið fyrir Alþingi. Í fyrsta skiptið, sem þau voru lögð fyrir, var það ekki mitt að standa í þessum stól. Þá var það fyrirrennari minn, hv. 7. þm. Reykv., og hann kom hér fram - ekki í eigin nafni, hann kom hér fram sem málsvari þáv. ríkisstj., og að þeirri ríkisstj. stóð ekki aðeins hans flokkur, Alþfl., að þeirri ríkisstj. stóð líka Sjálfstfl. Með þeim málatilbúnaði, sem átti sér stað á Alþ. 1971, þegar þessi frv. voru í fyrsta skipti lögð fram, tók Sjálfstfl. afstöðu með grundvallaratriðum þessara mála, þ. á m. lengingu skólaskyldunnar, sem nú kemur í ljós, samkv. orðum hv. 9, landsk., að Sjálfstfl. hefur snúist gegn. Þetta hefur þá gerst næstum í kyrrþey. Ég veit ekki til þess, að meðal sjálfstæðismanna hafi farið fram verulegar opinberar umr, um þetta mál. En einhver veigamikil rök hljóta að liggja til þessa. Ekki get ég ímyndað mér að stærsti stjórnmálaflokkur landsins, sem á í sínum röðum hóp frábærra skólamanna og stjórnmálamenn, sem ætíð hafa látið sig fræðslumál miklu skipta, hafi flanað að því 1971 að taka afstöðu með lengingu skólaskyldunnar. Hann hlýtur að hafa einhver veigamikil rök fyrir því að skipta um skoðun, næstum í kyrrþey, á slíku höfuðatriði varðandi endurskoðun laga um undirstöðufræðsluna í landinu. Mitt erindi hingað í ræðustól var fyrst og fremst að vekja athygli á þessari staðreynd.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. - Ég tel það óumdeilanlega rétt, að fyrst sé gengið frá þingvilja um afstöðu til frv. til l. um skólakerfi, áður en tekið sé fyrir, hvernig skuli haga fyrsta stigi þess kerfis, um það getur varla verið ágreiningur. Þegar við gengum frá nefndarstörfum í hv. menntmn., var ljóst, að engar brtt, höfðu verið gerðar við þetta frv., nema þessi eina við 7. gr., sem ég gerði rækilega grein fyrir, og er þó frekar orðalagsbreyt. en efnisbreyting. Nál. um þetta frv. um skólakerfi var undirritað af öllum nm. án fyrirvara, svo að ég átti engra breyt. von við þetta frv., en gat búist við því, að það yrði e.t.v. gerð grein fyrir þeim skoðanamun, sem komið hafði fram varðandi afgreiðslu á frv. um grunnskóla. Þó held ég, að þeir, sem ætla sér að flytja brtt. við grunnskólafrv. varðandi skyldunámið, hvort það skuli vera 8 ára eða 9 ára skólaskylda þurfi vegna ákvæða 3. gr. frv. um skólakerfi að flytja brtt, einnig við þetta frv., ef hinar eiga ekki að stangast á við þessa löggjöf. Í 3. gr. segir nefnilega, með leyfi hæstv. forseta: „Grunnskóli er fyrir börn og unglinga á aldrinum 7–16 ára, og er þeim skylt að sækja hann.“ Þarna er skólaskyldunni í 9 ár slegið fastri. Þeir, sem ætla sér að flytja brtt. um þetta við grunnskólafrv., sem ylli þá árekstri við ákvæði þessarar gr., verða fyrst að hafa fengið að vita um afstöðu þingsins til þessa ákvæðis í skólakerfislögunum. En ágreiningsatriðið er nokkuð stórfellt. Menn eru andvígir því í Sjálfstfl., að því er virðist, að skólaskyldan verði 9 ár. Ég fyrir mitt leyti hef aldrei verið ginnkeyptur fyrir því eða talið það bjarga miklu að lengja skólaskylduna úr hófi fram, nema því aðeins að máttur sé fjárhagslegur og á annan hátt til þess að fylgja því vel eftir og með fjölbreytni skólalífsins líka, þannig að öllum nemendum henti og þeirra mismunandi hæfileikum til náms. En ég vil benda á það, að við höfum gert veigamiklar breytingar á grunnskólafrv. í tveimur atriðum. Við höfum gert till. um styttingu vikulegs starfstíma nemendanna, og við höfum í annan stað opnað heimild til styttingar á árlegum kennslutíma skólanna. Þegar við tökum þetta með í reikninginn, - þá veitir kannske ekki af, til þess að ekki verði rýrnun á námi, að bæta einu skólaárinu við. En út af hinu atriðinu, að ofþjaka ekki nemendum með of löngum vikulegum vinnutíma og opna möguleika til tengsla við atvinnulífið með heimild til styttingar skólaársins, vildi ég vinna þetta til. Auk þess höfum við svo gert þriðju verulegu breytinguna á grunnskólafrv., og hún er sú að opna leiðir til þess að viðurkenna verklegt nám og starf í þágu atvinnuveganna sem nám. Þetta atriði í viðbót styður að því, að skólarnir eiga að geta verið í framkvæmd hæfari menntastofnun fyrir þá nemendur, sem eru ekki sérstaklega hæfir til bóklegs náms. Það er ætlunin með breytingum okkar að víkka svið skólanna þannig, að einnig henti þessum nemendum, sem einna helst hafa haldið sig utan við námið til 16 ára aldurs, af því að skólarnir hafa að verulegu leyti sem bókskólar, einstrengingslegir bókskólar, ekki hentað þeim eða hæfileikasviði þeirra. Það er með tilliti til þessa, sem ég vil minna á, að það er minni ástæða til þess að forðast lengingu skólaskyldunnar, meiri þörf á að viðurkenna hana en ef frv. hefði komið til meðferðar þd. óbreytt. Ég átti þess aldrei von, að það yrðu ekki deilur um þetta mál. En hinu kvíði ég, ef hv. þm. ætla ekki að una í þingsalnum, á meðan er verið að ræða grunnskólamálið. Þá vita þeir lítið, hvað þeir eru að afgreiða, þegar að lokum kemur, því að það eru á milli 80 og 90 brtt. við frv., og ef þeir ætla að vera þar í algjöru ábyrgðarleysi um að afgreiða það einhvern veginn, þá held ég, að það væri hollara fyrir þá að fylgjast með umr.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr, að neinu marki. Ég ætla ekki á þessu stigi að ræða grunnskólafrv., sem væntanlega kemur til umr. hér á eftir, en einungis halda mig við það frv., sem hér liggur fyrir. Ég vil þó taka undir það með hv. frsm. n., Hannibal Valdimarssyni, að mér sýnist ærið starf fyrir höndum fyrir hv. Alþ. að átta sig á því máli, eftir að fram eru komnar milli 80 og 90 brtt., og vandséð er, hvernig afgreiðsla þeirra verður, ef menn leggja sig ekki fram við það að móta afstöðu sína til þeirra í heild. Það, sem varð þess valdandi, að ég kem hér nú upp í ræðustólinn, eru aths. hæstv. menntmrh., sem hann lét falla hér áðan. Hann taldi sig færa sönnur á það, að Sjálfstfl. hefði tekið afstöðu til þess að lengja skólaskyldu í landinu, þegar frv. um grunnskóla var lagt fram í lok þings 1971. Þetta er auðvitað mesti misskilningur. Þegar frv. um grunnskóla var lagt fram undir lok þings vorið 1971, var það að vísu flutt sem stjfrv., en það var flutt til þess að gefa þingheimi og landslýð öllum færi á að kynna sér þetta mál, sem samið hafði verið af stjórnskipaðri n., án þess að Sjálfstfl. sem slíkur hefði nokkra afstöðu til þess tekið. Það er því fjarri því, að flokkurinn hafi á þeim tíma nokkra afstöðu tekið til þess að lengja skólaskylduna, svo sem enn er stefnt að með flutningi þessa frv. Það er því algerlega á röngum forsendum reist hjá hæstv. ráðh., þegar hann segir, að hv. 9. landsk. sé að brjóta af sér fyrir afstöðu flokks síns með því að lýsa því yfir hér á Alþ. nú, að hann leggist gegn lengingu skólaskyldunnar fyrir hönd Sjálfstfl. Ég vil og vísa algerlega frá þeim ummælum hæstv. ráðh., að það búi eitthvað að baki þessari afstöðu okkar þm. Sjálfstfl., sem verði til hins verra fyrir skólaæskuna í landinu og menntun þjóðarinnar. Ég skal ekki fara langt út í þá sálma, enda höfum við rætt þetta efni fyrr á hv. Alþ. Ég vil aðeins taka undir það, að ég held og hef raunar lýst því fyrr, að það sé heillavænlegra að taka upp fræðsluskyldu yfir hið svokallaða grunnskólastig í stað skólaskyldu, og mætti þó gjarnan hafa hluta af þessu fræðsluskyldustigi bundinn við skólaskyldu. Þar með er ekki sagt, að það sé endilega nauðsynlegt, að hún sé 8 ár, eins og nú er. Það kæmi vissulega mjög til greina að stytta skólaskylduna frá því, sem hún er í dag, og hygg ég, að hv. n., sem um málið hefur fjallað, hefði átt að taka það til verulegrar athugunar. Það hefur ekki komið fram, að um það hafi verið fjallað í n., en ástæða væri til þess að fá það upplýst, ef ekki við umr. um þetta frv., þá við umr. um frv. um grunnskóla. Ég tel mig hafa fært fullar sönnur á það fyrr í umr, um þessi mál hér á hv. Alþ., að sá munur, sem fram kemur í skólasókn nemenda úr strjálbýli og þéttbýli, eftir að skólaskyldu lýkur, sé ekki því að kenna, að þeir nemendur, sem búa úti á landi, séu síður þess sinnis að sækja sitt nám heldur en þeir, sem í þéttbýli búa, heldur er þar einungis því um að kenna, að hið opinbera hefur ekki getað skapað aðstöðu í heimabyggð þessara nemenda, sem gerir þeim kleift að sækja það nám, sem hugur þeirra hefur staðið til. Ég tel ekki ástæðu til þess að leggja aukinn þunga á það, sem ég hef sagt um þetta fyrr, en þessari skoðun minni hefur með engu móti verið hnekkt. Þess vegna tel ég það algerlega fullnægjandi, að í stað skólaskyldu komi fræðsluskylda jafnvel þegar eftir að unglingar hafa lokið barnaprófi. Ég vil því lýsa fylgi mínu við þá brtt., sem hv. 9. landsk. hefur hér flutt skrifl., og vænti þess, að hún verði samþykkt. Ég sé ekki ástæðu til þess að lengja þetta meira. Ég vildi einungis svara þeim aths., sem fram komu hjá hæstv, ráðh. Til þess gefst og færi, ef ástæða er til, að fjalla nánar um þessi mál, ef framhaldsumr. verða, og eins við umr. um frv. grunnskóla.



Herra forseti. Við 1. umr. þessa máls 1. nóv. s.l. gerði ég að umtalsefni bæði fræðsluskyldu og skólaskyldu, vegna þess, að öllum virðist ekki fyllilega ljóst, hvað við er átt, þegar gerður er þarna greinarmunur á. Með fræðsluskyldu er yfirleitt átt við það, að hið opinbera sé skyldugt til þess að sjá fyrir skólaaðstöðu unglinga á þeim aldri, sem um er að ræða, en með skólaskyldu er hins vegar átt við skyldu unglinganna til þess að sækja skóla. Í þeim umr., sem fram fóru 1. nóv., gat ég þess, að það væri skoðun okkar sjálfstæðismanna, að sjálf fræðsluskyldan, þ.e.a.s. skylda ríkis og sveitarfélaga, ætti að ná til þess, að séð væri fyrir skólaaðstöðu fyrir unglinga 7–16 ára 9 ár, þannig að allir á þessum aldri, sem vildu sækja skóla og afla sér fræðslu, ættu þess kost. Hins vegar væri nokkru meiri vafi, hvort ætti að skylda alla unglinga á þessum aldri til að sækja skóla, og ég lét í ljós þá skoðun ok'kar, að svo væri ekki. Það væri nær lagi að hafa skólaskylduna nokkru styttri, en hafa e.t.v. heimild í lögum fyrir sveitarfélögin sjálf til að lengja skólaskylduna, þannig að það væru heimamenn sjálfir, sem gætu um það fjallað og ákveðið. Ég vil að öðru leyti um þetta atriði vitna til þess, sem kom hér mjög skýrt fram í ræðu hv. 5. þm. Norðurl. v., Pálma Jónssonar. Það hefði ekki átt að fara fram hjá hæstv. menntmrh., sem sjálfur lagði frv. fyrir og var að sjálfsögðu viðstaddur þessar umr., að þetta sjónarmið kom fram fyrir 5 mánuðum. Hv. 5. þm. Norðurl. v, hefur líka svarað undrun hæstv. ráðh. út af afstöðu Sjálfstfl. í þessu máli. Þegar grunnskólafrv. var lagt fram vorið 1971, að vísu sem stjfrv., þá mun hafa komið skýrt fram, að það væri ekki ætlunin að afgreiða það mál á því þingi, það væri lagt fram, eins og oft er, til kynningar, án þess að einstakir stjórnarflokkar eða einstakir þm. hefðu tekið bindandi afstöðu um öll einstök atriði málsins. Það er því misskilningur hjá hæstv. ráðh. að telja, að Sjálfstfl. hafi verið að binda sig við lengingu skólaskyldunnar, þó að það frv. væri lagt fram á þinginu 1971 til kynningar. Í annan stað vil ég endurtaka, að strax í upphafi máls, þegar þetta frv. var nú til 1. umr., kom þetta sjónarmið skýrt fram. Það er því ekki hér um neina stefnubreytingu að ræða og undrun hæstv. ráðh, því ástæðulaus. Það er annað atriði, sem ég vildi einnig gera að umtalsefni. Á þskj. 496, nál. menntmn., kemur það fram, að Ellert B. Schram gerði sérstaka bókun í upphafi nefndarstarfs, þar sem hann gerði það að till. sinni, að „við meðferð menntmn. á frv. til l. um grunnskóla verði gengið út frá þeirri forsendu, að sveitarfélögin og samtök þeirra annist fræðslumálin á skólaskyldustigi að öðru leyti en því, er varðar ákvörðun námsefnis og námseftirlit, sveitarfélögin standi undir stofnkostnaði og rekstri skóla á grunnskólastiginu, en ríkissjóður greiði kennaralaun,“ og þá að sjálfsögðu gert ráð fyrir, að tekjustofnalögum sveitarfélaga verði breytt í samræmi við þetta til að útvega þeim tekjustofna til þess að standa undir þessum kostnaði. Með þessari bókun Ellerts B. Schram er mótuð grundvallarafstaða Sjálfstfl. í þessu máli, og sú grundvallarafstaða kom fram strax í þessum umr. 1. nóv. Þetta atriði þarf því ekki heldur að koma á óvart. Ég tel, að það sé mjög miður farið, að stjórnarflokkarnir skuli ekki hafa sinnt þessari á'kveðnu ábendingu. Það þýðir ekki að bera fyrir sig tímaleysi, að hér hafi verið ógerningur að vinna að því á þeim tíma, sem n. hefur haft málið til meðferðar. Þeir 5 mánuðir, sem liðnir eru, síðan þessu frv. var vísað til n., eru auðvitað ærið nógur tími til þess að marka og ákveða þá grundvallarstefnubreytingu, sem Sjálfstfl. hefur hér boðað, ef vilji væri fyrir hendi hjá stjórnarfl. til þess. En undirtektir stjórnarfl. undir þetta mikilvæga mál. er bæði varðar skólamál og sveitarstjórnarmál, bera þess ekki vott, að hugur fylgi máli, þegar stjórnarfl. telja sig hafa mikinn áhuga á því að færa verkefni frá ríkisvaldinu yfir til sveitarfélaganna og gefa þeim og samtökum þeirra aukið vald og verk. Tímaleysi er ekki hægt að bera fyrir sig. Ég held, að það sé fremur áhugaleysi eða framtaksleysi. Ég vildi, að þessi tvö atriði kæmu hér skýrt fram, og tek þau sérstaklega fram að þessu gefna tilefni frá hæstv. menntmrh. Að öðru leyti vil ég vísa til þeirra brtt., sem Ellert B. Schram hefur lagt fram við frv. til l. um grunnskóla og skriflegrar brtt. við þetta frv. um skólakerfi, en vísa að öðru leyti til hans ítarlegu og ágætu ræðu.



Herra forseti. Ég get ekki látið hjá líða að vekja athygli á því á þessum síðdegisfundi í hv. Nd., þar sem tvö mikilvæg mál, mjög stór mál, eru til umr., frv. um skólakerfi og frv. um grunnskóla, að þá skuli vera innan við þriðjungur hv. dm. viðstaddur. Og ég held, að mér sé óhætt að fullyrða, að a.m.k. helmingur af þeim, sem viðstaddir hafa verið, sé úr stjórnarandstöðunni, ef ekki meira. Mér finnst þetta sýna lítinn áhuga hjá hv. stjórnarliði í þá átt að koma þessum málum fram með nokkrum sóma. Af þeirra hendi hefur litið komið fram við þessa umr, annað en að rekja efni málsins og ein einasta brtt. við frv. um skólakerfi, við 7. gr., sem er nánast út í hött, því að hún breytir alls engu um efni málsins. Mér finnst þetta ekki forsvaranleg frammistaða af hv. stjórnarliði. Hæstv. forseti Nd. er nýbúinn að rísa hér upp í sínum valdastóli og tilkynna, að þm. megi vera við því búnir á næstu dögum að mæta vel á fundum, meira að segja bæði föstudags- og laugardagsfundum og kvöld- og næturfundum jafnvel. En svona er frammistaða stjórnarliðsins, þegar verið er að ræða ein mikilvægustu mál, sem varða uppeldi og fræðslu þjóðarinnar. Ég vil því aðeins vekja athygli hæstv. ráðh. á því, að það er ástæðulaust að skjóta því að sjálfstæðismönnum og láta í það skína, að þeir hafi öðrum fremur breytilegan áhuga á þessum málum eða láti þau sig minna varða. Ég er þess fullviss, að sjálfstæðismenn fylgjast vel með framgangi þessara mála, þó að þeir séu ekki frv. samþykkir í einu og öllu. Ég tel næstum því óforsvaranlegt að halda áfram umr. í d., hvað þá heldur að ljúka þeim um þessi mikilvægu mál, meðan svo fáir eru viðstaddir.



Herra forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að taka til máls í umr. um frv. til l. um skólakerfi og ætla því ekki að ræða frv. efnislega. Ég hef því ekki óskað eftir frestun á fundinum, þótt svona fáir séu viðstaddir. Hins vegar kvaddi ég mér hljóðs vegna þess, að mér þóttu umr. um mál þetta vera farnar að taka allfurðulega stefnu, þar sem farið var að ræða um vinnubrögð menntmn. og gagnrýna þau. Þar komu fram ásakanir, sem ég tel mér rétt og skylt að svara og vísa á bug. Ég vil fyrst víkja að atriði, sem kom fram í ræðu hv. 9. landsk. þm. Hann hélt því fram, að afgreiðsla n. á frv. til l. um skólakerfi hefði nánast verið formsatriði og ekkert annað. Mér kemur það mjög undarlega fyrir sjónir, að hann sem nm. í menntmn. skuli hafa getað fjallað um gunnskólafrv. á fleiri en 20 fundum, án þess að hafa frv. til l. um skólakerfi til hliðsjónar. N. fjallaði um skólakerfisfrv. sérstaklega á einum fundi sínum, og kom ég þá fram með hugmynd um breytingu, sem n. tók til greina, og ég fæ ekki séð, hvers vegna hv. 9. landsk. þm. hefur ekki getað haft sama hátt á. Hann hefur verið seinni að átta sig. En það er undarlegt að kenna allri n. og vinnubrögðum hennar um, þó að hann hafi ekki áttað sig á hlutunum. Í öðru lagi gagnrýndi hann það, að menntmn. hefði ekki lagt hugmyndir hans um skólamál fyrir n. þá, sem fjallar um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Ég held, að tilmæli af þessu tagi hljóti að vera einsdæmi, og ef þannig hefði átt að fara að, hefði ekki bara þetta mál, heldur fleiri mál orðið að bíða, ekki eingöngu næsta þings, heldur kannske í nokkur ár enn. Með þessu tel ég mig jafnframt svara gagnrýni hv. 5. þm. Reykv., Gunnars Thoroddsens. Það var helst á honum að skilja, að eitthvert tímahrak hefði komið í veg fyrir, að n. hefði haft þennan hátt á. Ég leyfi mér að fullyrða, að á sjónarmið hv. 9. landsk. hafi n. hlustað fyllilega og rætt þau á fleiri en einum fundi. Til þess að koma til móts við óskir hans var framkvæmdastjóri Sambands ísl. sveitarfélaga boðaður á fund, og hann var af því tilefni spurður um þetta atriði. Hann var inntur eftir tillögum um verkefnaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, sem menn hugðu, að hefðu komið fram á ráðstefnu, sem haldin var s.l. sumar á Höfn í Hornafirði. Magnús Guðjónsson framkvstj. tók það skýrt fram á fundi með n., að það væri ekki um neinar till. að ræða, hér væri aðeins hægt að tala um lauslegar hugmyndir. Ég tel mig muna þetta alveg orðrétt eftir honum. Ég hefði gjarnan viljað vita, hvort hv. 5. þm. Reykv. teldi það þingleg vinnubrögð, að þn. biði endalaust með að afgreiða mál í þeirri von, að lauslegar hugmyndir yrðu einhvern tíma að formlegum till. Það kom fram hjá Magnúsi Guðjónssyni, að þessar hugmyndir ætti eftir að senda til sveitarstjórnarmanna og hreppsmanna víðs vegar um land og þeir hefðu ekki enn sagt álit sitt á þessum hugmyndum, sem komu fram á ráðstefnunni. Það er þetta, sem liggur að baki því, sem stendur í nál. menntmn. og hljóðar svo, með leyfi forseta: „Meiri hl. nm. taldi vonlaust, að hægt yrði að afgreiða grunnskólamálið á þessu þingi, ef bylta ætti því um samkv. framanskráðu og m.a. bíða eftir breytingu á tekjustofnalögum sveitarfélaga og lagasetningu um landshlutasamtök sveitarfélaga.“ Þannig stendur í nál., og hef ég nú gert grein fyrir, hvað liggur að baki þessari klausu. Þá held ég, að það sé rétt að fara nokkrum orðum um n., sem fjallar um landshlutasamtökin og verkefnaskiptingu milli þeirra og ríkisins, þá n., sem hv. 9. landsk. þm. gerði að umræðuefni í upphafi ræðu sinnar. Það er vitað mál og eru hæg heimatök fyrir þm. að kynna sér, hvernig mál standa þar, en n. er alls ekki farin að ræða einstök verkefni eða verkefnaskiptingu. Hún er á þessu stigi eingöngu að ræða uppbyggingu landshlutasamtakanna og hvernig sú uppbygging skuli vera í framtíðinni. Það er álit sumra nm., að áður en ákvörðun sé tekin um einstök verkefni, sem fengin séu landshlutasamtökunum, verði að fást trygging fyrir því, að þessi samtök verði lýðræðislega upp byggð. Ég vænti þess, að gagnrýni á vinnubrögð menntmn. sé með þessu svarað, og þykir afar undarlegt, að einn nm., sem tekið hefur þátt í störfum n., skuli leyfa sér að ásaka n. um það, að hún hafi ekki hirt um eða viljað taka til greina sérstöðu hans.



Herra forseti. Það er í tilefni af ræðu hv. þm. Svövu Jakobsdóttur, 4. landsk., þar sem hún gerir að umtalsefni störf menntmn. og vísar á bug þeim aths., sem ég gerði varðandi störf n. Ég sagði áðan, að frv., sem hér er til umr., þ.e.a.s. frv. til l. um skólakerfi, hefði verið tekið Fyrir í n. sem nánast formsatriði á einum fundi, og við þetta stend ég, og ég vænti þess, að aðrir nm. geti staðfest, að þetta er rétt. Eftir að vera búinn að sitja á rúmum 20 fundum og fjalla um grunnskólafrv. mjög rækilega, þá var þetta frv. um skólakerfi tekið fyrir, og ég held, að við séum öll sammála, sem höfum setið í n., hv. 4. landsk. og hv. 3. þm. Vestf., sammála um það - (gripið fram í.) Ég geri ráð fyrir því, að hv. þm. Hannibal Valdimarsson sé fullfær um það að svara fyrir sjálfan sig, án þess að vera að kalla fram í fyrir mér hér, og ég geri ráð fyrir því, að forseti muni leyfa honum að taka til máls hér aftur, ef hann óskar þess. Ég vil fá að ljúka máli mínu og gefa mínar skýringar á vinnubrögðunum. Með tilliti til þess, hvernig n. vann, var ég að segja það áðan, að ég hefði talið eðlilegt, að grunnskólafrv. kæmi fyrst til meðferðar hér, vegna þess að þar er tekin efnisleg afstaða til ýmissa ákvæða, meginatriða. Þegar ég var búinn að lýsa skoðunum mínum í n., þegar hún fjallaði um grunnskólafrv., m.a. skoðunum um lengingu skólaskyldunnar, þá taldi ég það í sjálfu sér vera óþarfa að vera að tíunda það frekar, þegar við fórum yfir frv. um skólakerfi, vegna þess að öllum nm. væri ljóst, hver mín afstaða væri. Þar af leiðandi var ég ekki að gera grein fyrir því, að ég hygðist bera fram sérstaka brtt. við þetta frv., vegna þess að ég gerði einfaldlega ráð fyrir því, að þá væri d. búin að taka afstöðu til þess atriðis, þ.e.a.s. lengingar skólaskyldunnar, við meðferðina á grunnskólafrv. og þá hefði ég vitaskuld ekki hugsað mér að vera að taka þá till. upp aftur, eftir að d. væri búin að tjá sig um það með eða móti. Ég hins vegar tók fram og ég geri ráð fyrir, að form. n. geti staðfest það, að ég skrifaði undir nál. um skólakerfi með fyrirvara og ítrekaði það, að að sjálfsögðu skrifuðu menn undir með eðlilegum og venjulegum fyrirvara, eins og þeir gerðu varðandi grunnskólafrv. Ég var að fara fram á það allra náðarsamlegast hér áðan, að form. beitti sér fyrir því, að nál. yrði breytt og tekið yrði fram, að nm. skrifuðu undir með venjulegum fyrirvara. Ég verð að biðja formanninn um það.  Þetta var afstaða mín til þessara vinnubragða, og ég er í sjálfu sér ekki að gagnrýna n., síður en svo. Ég var alls ekki að gagnrýna n., þegar allt kemur til alls. Ég var að gagnrýna vinnubrögðin í d. sjálfri og þá ákvörðun - væntanlega forseta d. - að taka þetta mál fyrir á undan, sjálfsagt samkv. beiðni hæstv. ráðh. Út af fyrir sig er ekkert við það að athuga. En ég var að gera mína aths. og geri það áfram, hvort sem þeir segja eitt eða annað í því máli, og ég hef mínar skoðanir á því. Ég held, að það sé óþarfi að vera að snúa út úr því, sem maður segir hér, og gera það að meira máli en efni standa til. Ég vík þá að því meginmáli, sem kemur fram m.a. í bókun minni við upphaf nefndarstarfa, sem kom fram í ræðum sjálfstæðismanna hér við 1. umr. málsins í haust og þeirri alkunnu staðreynd, sem fram kom í þessum málflutningi okkar sjálfstæðismanna, að við vorum ekki að mæla beinlínis gegn þessu frv. eða þeim fjölmörgu nýmælum og úrbótum, sem í því felast, heldur vorum við einfaldlega að segja, að það væru skynsamlegri vinnubrögð að taka tillit til þeirra gagngeru endurskoðunar, sem fram fer á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, vegna þess að við teljum, að fræðslumálin heyri þar undir. Ég held, að allir geti verið sammála um það, að fræðslumálin eru eitt stærsta málið, sem snertir samskipti ríkis og sveitarfélaga, og okkur finnst vera lítið samræmi í því hjá stjórnvöldum að vera að tala um breyt. á verkaskiptingunni, vera búin að skipa n. til þess að endurskoða hana með það meginmarkmið í huga að auka sjálfsforræði sveitarfélaga, en á sama tíma að keyra í gegnum þingið frv., sem stefnir í þveröfuga átt. Það er litið samræmi í þessum vinnubrögðum. Ef það er raunverulegur vilji af hálfu núv. stjórnvalda að auka sjálfsforræði sveitarfélaga og dreifa valdinu, gefa þeim aukið tækifæri til þess að hafa forustu og frumkvæði í ýmsum málum, þ. á m. fræðslumálum, þá eiga þau vitaskuld að slá þessu máli þannig á frest, að það sé hægt að taka mið af þessum grundvallaratriðum, þegar fræðslulöggjöf er ákveðin. Við erum ekki hér með neitt smámál. Það er verið að ákveða heildarfræðslulöggjöf fyrri alla þjóðina, sem væntanlega varir um árabil, og henni er ekki breytt í einu vetfangi. Við erum hér að laga fræðslukerfið að þeim kröfum, sem nú eru uppi í þjóðfélaginu, og þeirri þróun, sem á sér stað. Ég held því, að það sé óhjákvæmilegt að taka mið af þeim sjónarmiðum, sem virðast vera ríkjandi hjá öllum stjórnmálaflokkum, að auka sjálfsforræði sveitarfélaga. Það er alls ekki gert í þessu frv. Stjórnvöld þau, sem leggja fyrir þetta frv. um skólakerfi og grunnskóla og boða í hinu orðinu aukið sjálfsforræði sveitarfélaga, eru sjálfum sér ósamkvæm, mjög svo. Aukið sjálfsforræði sveitarfélaga lýtur sannarlega að þeirri stefnu, sem við sjálfstm. höfum boðað og tekið undir, dreifingu valdsins og auknu valdi heima í héraði. Og við teljum, að sú stefna eigi að koma fram í fræðslulöggjöfinni jafnframt og ekki síst. En þetta frv. gerir ekki ráð fyrir því. Ég hygg, að t.d. brtt. við grunnskólafrv., sem lagðar eru fram frá n. sýni einmitt ljóslega, - þær fjalla flestar um það, hvernig minnka megi það vald, sem rn. er falið samkv. upphaflegu frv. - að tilhneigingin hjá n. er að draga úr þessu valdi í þessa átt, að auka frumkvæði og ábyrgð sveitarfélaganna, og því er ég hlynntur. En það mætti ganga miklu lengra. Ég vitnaði hér áðan í ræðu hæstv. forsrh., sem hann kallaði stefnuræðu sinnar ríkisstj. og flutt var snemma í haust. Þar kemur hann inn á þetta atriði, sem ég minntist á, þ.e.a.s. nefnd, sem fjallar um endurskoðun verkaskiptingar milli ríkis og sveitarfélaga, og þar segir hann, að það megi búast við því, að frv. um þetta efni verði lagt fyrir þetta þing. Ég er hér með ræðuna, - ég gef mér ekki tíma til að leita að því nákvæmlega, hvað stendur í ræðunni, en þetta er efnislega það, sem hann segir, - og þess vegna er ekki um það að ræða að bíða um langan tíma, eins og hv. 4. landsk. er að gefa í skyn, síður en svo. Það mátti gera ráð fyrir því samkv. orðum hæstv. forsrh., að frv. um breyt. á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, sem gengi út á aukið sjálfsforræði sveitarfélaga, yrði lagt fyrir þetta þing samkv. hans eigin orðum. Og þá fannst okkur og mér miklu eðlilegra, að menntmn. Nd. legði fyrir hugmyndir sínar, ef hún væri sama sinnis, - hún legði sínar hugmyndir inn til þessarar n. og gæti tekið mið af því, hver vilji Alþ. væri, en ekki að við séum hér í menntmn. að starfa í eina átt og stjórnskipuð n. í aðra. Við skulum segja, að þetta frv. yrði samþ., gengi hér í gegn og yrði að lögum, hvort sem brtt. ná fram að ganga eða ekki, og síðan, ef vilji stjórnvalda og hæstv. forsrh, nær fram að ganga, kemur frv. um endurskoðaða verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, sem felur í sér grundvallarbreytingar á samskiptum ríkis og sveitarfélaga á fræðslusviðinu. Hvað yrði þá Alþ. að gera? Það yrði að breyta þessari löggjöf aftur innan nokkurra mánaða. Hvaða vit er í þessu? Það er hreint ekkert vit í þessu, og það er það, sem ég er að gagnrýna og við sjálfstm. að benda á, þ.e.a.s. samræmi í þessum vinnubrögðum. Ég skal ekki lengja mál mitt meira að sinni. Þetta ætlaði ég að gera betur að umfalsefni, þegar komið væri að grunnskólafrv., og þar mun ég fjalla um ýmsar brtt., sem ég hef lagt fram, og önnur mál. sem lúta að fræðsluskyldu og hlutverki sveitarfélaga á sviði fræðslumála í einstökum atriðum. En ég taldi mér óhjákvæmilegt að bera fram brtt. varðandi lengingu skólaskyldunnar, vegna þess að um það er fjallað í skólakerfisfrv., sem hér er tekið fyrir fyrst, og gera grein fyrir þeim sjónamiðum, sem liggja að baki þeirri brtt. Ég tek undir orð hv. 5. þm. Reykv. og 5. þm. Norðurl. v. varðandi afstöðu Sjálfstfl. og vísa á bug ummælum hæstv. menntmrh. í þá átt, að Sjálfstfl. hafi skipt um lit eða skipt um skoðun varðandi lengingu skólaskyldunnar. Auk þess má geta þess, að fyrir utan það, að við sjálfstm. þurfum ekki að gera hæstv. ráðh. grein fyrir því, hvernig við tökum ákvarðanir, þá náttúrlega má benda á, að hér er nýtt þing með nýjum þm., og enda þótt það séu skiptar skoðanir sjálfsagt meðal ýmissa sjálfstm., sem eru skólamenn, og annarra, sem ekki sitja á þingi, þá tökum við að sjálfsögðu hér í þingflokknum efnislega afstöðu og reynum að komast að einhverri niðurstöðu. Og ég efast um það, að nokkur þingflokkur hér, ekki einu sinni þingflokkur hæstv. menntmrh., hafi skoðað þessi frv. jafnrækilega og við þm. Sjálfstfl. höfum gert. Ég get ekki ímyndað mér það, að hæstv. ráðh. hafi á móti því, að þm. og heilir þingflokkar skoði frv. og kryfji þau til mergjar, jafnvel þó að þeir komist að annarri niðurstöðu en hæstv. ráðh.



Herra forseti. Vegna ummæla, sem höfð voru eftir framkvstj. Sambands ísl. sveitarfélaga, vil aðeins segja örfá orð. Ég efast ekkert um, að þau eru rétt eftir höfð, að hann hafi sagt, að frá Sambandi ísl. sveitarfélaga hefðu aðeins komið lauslegar hugmyndir, en engar till. En hið sanna er, að eftir fulltrúaráðsfund sambandsins, sem haldinn var á Höfn í Hornafirði á s.l. hausti, voru settar fram ákveðnar till., en auk þess ýmsar hugmyndir. Ég vil aðeins, með leyfi hæstv. forseta, nefna hér nokkuð af því, sem sett hefur verið fram af hálfu sambandsins eftir þennan fund á Höfn í Hornafirði. Það var í fyrsta lagi lagt til, að ríkið reki og kosti að öllu leyti skóla á háskólastigi, svo og sérskóla, sem þar eru taldir upp. Þá kosti ríkið a.m.k. fyrst um sinn skóla, sem eingöngu starfa sem menntaskólar, iðnskólar og húsmæðraskólar. Skólar á framhaldsskólastigi í beinum tengslum við skyldunámið, þ.e. gagnfræðaskólar og fjölbrautaskólar, verði á vegum sveitarfélaga eða samtaka þeirra, enda greiði ríkið kostnað af þeim, sem svarar til framhaldsskólastigs og sérskóla. Skólar á skyldunámsstigi verði reknir á vegum sveitarfélaganna með áþekkum hætti og nú er og ríkið greiði öll kennaralaun, enda væri kennslumagn ákveðið með líkum hætti og gert er ráð fyrir í frv. til l. um grunnskóla. Enn fremur segir: „Sjálfsagt þykir, að ríkið ákveði námsefni og hafi námseftirlit í skólum skyldunámsins sem öðrum skólum. Til að jafna aðstöðu milli sveitarfélaga er rétt, að ríkið greiði að mestu kostnað vegna aksturs nemenda og vegna heimavista.“ Þetta eru sem sagt beinar till., sem fram komu á þessum tilvitnaða fundi. En af þeim hugmundum, sem þarna komu auk þess fram, en ekki voru gerðar að beinum till. frá fundinum, vil ég nefna þetta: Hugmyndir um, að sveitarfélög tækju að sér að greiða allan rekstrarkostnað skóla nema kennaralaun og kostnað til að jafna aðstöðu, en þá þurfa að sjálfsögðu að koma til tekjustofnar til að mæta þessum kostnaði. Þá voru einnig uppi hugmyndir um, að sveitarfélögin eða landshlutasamtökin taki að sér fræðslumálin á skyldunámsstigi í miklu ríkara mæli en nú er. En það þótti ekki fært að gera um þetta beinar till., meðan landshlutasamtökin eru í mótun. - Þetta er það helsta, sem fram kom á þessum fundi. Jafnframt var hent á nauðsyn þess að einfalda þær reglur, sem nú gilda um kostnaðarsamskipti ríkis og sveitarfélaga á þessu sviði. Það má kannske deila um það, hvort fært sé eða nauðsynlegt að bíða eftir endurskoðun á l. um tekjustofna sveitarfélaga. Ég held, að ég megi fullyrða, að á fundum Sambands ísl. sveitarfélaga hafi sú skoðun einmitt komið í ljós, að það ætti ekki fyrst að ákveða tekjustofnal. eða breytingar á þeim. Fyrst ætti að ákveða hina nýju verkaskiptingu og í samræmi við hana yrði síðan að sníða tekjustofnalögin. Þetta er hin eðlilega röð. Varðandi það, að ekki sé hægt að fela landshlutasamtökum sveitarfélaga aukin verkefni á sviði skólamála, vegna þess að það sé álit sumra, eins og hv. 4. landsk, orðaði það hér áðan, „að trygging verði að fást fyrir því, að samtökin fái lýðræðislegri uppbyggingu, - ég held, að ég hafi það rétt eftir, - þá er okkur ágreiningur um það, með hvaða hætti eigi að kjósa til þeirra. Það hefur orðið ofan á sú skoðun meðal sveitarstjórnarmanna, að þetta geti ekki talist samtök sveitarfélaga, nema kosið verði til þeirra, eins og hefur verið gert í hinum frjálsu samtökum, þ.e.a.s. sveitarstjórnirnar sjálfar kjósi fulltrúa á þeirra þing, en það verði ekki beinar kosningar, eins og t.d. núna til sýslunefnda. Mér er ljóst, að um þetta eru nokkuð skiptar skoðanir. Þetta vildi ég aðeins, herra forseti, að kæmi hér fram, vegna þess að af orðum hv. 4. landsk. þm., sem hann hefur eftir framkvæmdastjóra sambandsins, mátti ætla, að engar till. hefðu verið mótaðar af hálfu fulltrúaráðsfundarins, sem haldinn var í Höfn í Hornafirði.



Herra forseti. Mér er gersamlega hulið, hvaða ummæli í þeim fáu orðum, sem ég viðhafði hér áðan, hafa getað orðið hv. 5. þm. Norðurl. v. tilefni til að segja, að ég hafi dróttað því að sjálfstæðism., að að baki afstöðu þeirra búi eitthvað, sem sé til hins verra fyrir skólaæskuna, eða 4. þm. Vesturl. að segja, að ég hafi dróttað því að sjálfstæðismönnum, að þeir láti sig fræðslumál minna varða en skyldi og sinni þeim lítt. Þvert á móti fór ég einmitt viðurkenningarorðum um þann þátt, sem ýmsir sjálfstæðismenn, - ég nefndi bæði skólamenn og stjórnmálamenn, - hefðu átt í því að fjalla um fræðslumál. bæði fyrr og síðar. En aðalerindið mitt í ræðustól að þessu sinni er að gera að umtalsefni þau ummæli hv. 9. landsk. þm., sem hann hefur ítrekað hér, að frv., sem hér liggur fyrir, stefni í þveröfuga átt við það markmið að auka sjálfsforræði sveitarfélaganna. Þessi ummæli eru tilefnislaus, og þau stangast við staðreyndir. Þetta atriði verður að meta út frá því, hver eru gildandi lagaákvæði annars vegar og hver lagaákvæðin yrðu, ef frv. þetta og annað frv., um grunnskóla, yrðu samþ., eins og þau liggja fyrir. Það orkar ekki tvímælis, að þessi frv. bæði gera ráð fyrir stórauknum hlut sveitarfélaganna og stjórna þeirra í bæði umfjöllun skólamálanna og þó sérstaklega í stjórnunarþættinum. T.a.m. er horfið frá því, að ráðh. skipi formenn skólanefnda. Þá eiga sveitarstjórnirnar að velja eins og aðra skólanefndarmenn. Og ég minni á fræðsluráðin, sem eiga um land allt að taka í sínar hendur mjög veigamikla þætti þessara mála, sem nú eru í höndum menntmrn. Það er því yfir allan vafa hafið, að þessi frv. stefna að auknu sjálfsforræði sveitarfélaganna í skólamálunum. Annað mál er hitt, að það má kannske ganga lengra. Menn getur greint á um það, hvort hér sé nógu langt gengið. En það er mjög torvelt að taka mið af till. og hugmyndum, sem hvergi liggja fyrir og eru í mótun, eins og hér hefur glöggt komið fram.



Herra forseti. Fyrst örfá orð um þá kveinstafi, sem hv. 9. landsk. hefur rekið hér upp yfir vinnubrögðum n. Það er ekki rétt, sem hann segir, að þetta mál hafi verið rætt einu sinni á einum fundi í n. Nefndarstarfið hófst með því, að við tókum þetta frv.: sem er grundvöllur að öllu málinu, til umr. Ágreinings varð ekki mjög vart, eftir að við höfðum farið í gegnum frv. og rætt það, og það var lagt til hliðar. Síðan hófust fundarhöld um grunnskólafrv., þegar sýnt þótti, að grundvöllurinn nyti stuðnings meiri hl. n. Síðan var málið tekið aftur í lokin til umr. og afgreiðslu, þannig að það var rætt á tveimur fundum og alls ekki einungis á síðasta fundinum, heldur fyrst og fremst á fyrsta fundinum efnislega. Um það, að það sé óeðlilegt að taka fyrst fyrir til umr, frv. um skólakerfið, þá get ég ekki séð, hvernig hv. þm, fer að því að atilla þessu máli öllu á haus fyrir sér. Hann vill fyrst taka til að ræða um breyt. á fyrsta þætti skólakerfisins, grunnskólastiginu, áður en búið er að slá neinu föstu um kerfið sjálft. Þetta finnst mér að setja málið alveg á haus fyrir sér. Þess vegna taldi ég alveg sjálfsagt, að við ræddum fyrst um skólakerfið, og ef það hefði þingstyrk, þá auðvitað að fjalla um frv. um grunnskólann. Ekki meira um þetta. Mér þótti þó helst kasta tólfunum, þegar hann fór að gera aths. við undirskrift sína. Ég hafði ekki haft neina hönd í bagga um hans undirskrift. Nál. frá minni hendi var ósköp stutt og laggott: „ N. ræddi frv., kynnti sér umsagnir, sem borist höfðu um það, og varð sammála um að mæla með, að það yrði samþ. með þessari breyt.“ - og svo kom þessi eina breyt. sem hafði verið orðuð í n. og var tekin til greina. Ég skrifaði undir án fyrirvara. Ég átti ekki neinn rétt á því að hafa hönd í bagga um, hvernig hann hagaði sinni undirskrift. Sé eitthvað þar öðruvísi en hann ætlaði, þá verður hann að breyta því sjálfur. Hér hefur hann talað um það, að hann vilji, að skólaskyldan nái ekki nema til 15 ára aldursins og ekki til lokastigs skólaskyldutímans samkv. frv. Það er rétt, hann gerði grein fyrir þessari skoðun sinni, og okkur var kunnugt um það. En hann varð að eiga það við sjálfan sig, hvort hann flytti brtt. um það eða ekki. Við rökræddum þetta líka, og það er sannarlega ástæða til þess að rifja upp þau rök. Hann vill, að sveitarfélögin fari sem mest með skólahaldið í landinu, og hann getur fært ýmis rök fyrir því, að hann vilji þannig auka áhrif og ábyrgð sveitarfélaganna. En rökin, sem komu fram gegn þessu, eru þau, að fjárhagsleg geta sveitarfélaganna er afskaplega misjöfn. Vilji sveitarstjórna til þess að fórna miklu af fjármunum sveitarfélagsins getur líka verið afskaplega misjafn. Það er því afskaplega hætt við því, að þegar í framkvæmdina kæmi, þá yrði mjög mismunandi framkvæmd á skólamálunum í landinu hjá fjársterkum, framfarasinnuðum sveitarfélögum og hins vegar félitlum sveitarfélögum, sem hefðu litla getu og e.t.v. líka lítinn vilja til að fórna meginkröftum sínum fyrir fræðslumálin. En rauði þráðurinn í þessu frv., sem hér liggja fyrir, er að jafna aðstöðu námsfólksins sem allra mest til þess að njóta sams konar aðstöðu til náms og mennta. Það þykir best gert með því, að það sé undir heildarstjórn rn. í gegnum þá aðila, sem koma nú við sögu, sem eru fræðsluskrifstofurnar og fræðslustjórarnir, sem eru millistig, sem er mjög á valdssviði sveitarfélaga að móta. Þar með er flutt mikið vald og mikil áhrif heim til sveitarfélaganna, án þess að þau taki á sig hina fjárhagslegu ábyrgð á framkvæmdinni. Og svo eru önnur rök, sem ég legg ekki lítið upp úr, og þau eru þessi: Það er vitlaust kerfi, á hvaða sviði sem er, að ætla einum aðila framkvæmd og öðrum að leggja til peningana. Það er ekkert vit í því. Það væri algerlega eins og á vitlausraspítala.

Við leggjum það til.

Ég veit ekki til þess, að það séu till. uppi um annað hjá hv. 9. landsk. heldur en þungi skólastarfsins komi heim í sveitarfélögin og svo séu peningarnir útvegaðir af ríkinu. Er það ekki rétt? Er það ekki að ætla einum framkvæmdina og öðrum að leggja til peningana? Ég fæ ekki séð annað. Og ég segi, að mér líst aldrei á slíkt kerfi. Það eitt hefði nægt til þess, að ég væri á móti því. Þarna eru tvenn veigamikil rök gegn þessu, sem sjálfstæðismenn hafa verið að tefla hér fram sem sinni afstöðu, að meginvald yfir skólamálunum ætti að færast heim í héruðin, en fjárhagslega ábyrgðin að hvíla jafnt eftir sem áður á ríkinu. Það er rétt, að hv. 9. landsk. lét snemma uppi sínar sérskoðanir, og ég bauð honum, áður en ég gekk frá nál., að færa hans bókun í nál., og það er þar. Ég held, að hann hafi ekki undan neinu að kvarta um það. Hans afstaða kom þar skýrt fram. En fram að þessu höfðu menn ekki orðið varir við það, að Sjálfstfl. hefði þá afstöðu, sem hann hefur túlkað í n. Ég skal ekki draga menn neitt í pólitíska dilka, þá, sem hafa unnið að undirbúningi þessa máls á ýmsum stigum, en ég hygg þó, að þar hafi sjálfstæðismenn, sem mikil afskipti hafa haft af skólamálum, komið við sögu, meðan frumvörpin voru í myndun og mótun hjá bæði fyrri og síðari n. Ég held, að það fari ekki á milli mála, að Kristján J. Gunnarsson skólastjóri Langholtsskóla sé sjálfstæðismaður og merkur skólamaður. Hann var einn af höfundum upphaflega frv., og hann skrifaði ekki undir nál. með fyrirvara um, að hann hefði gerólíka stefnu við meiri hl. Nei, það var enginn ágreiningur þar. Jónas B. Jónsson, fræðslustjóri Reykjavíkurborgar þáv., er einn af höfundunum. Hann markaði ekki heldur neina sérstöðu um þetta. Ég tek því undir það með hæstv. menntmrh., að það er alveg áþekkt fram að starfinu núna í vetur, að Sjálfstfl. hafi þá stefnu, sem nú er verið að túlka hér sem grundvallaratriði. Og á síðara stigi tekur þátt í endursamningu frv., bæði þessa frv. um skólakerfi og grunnskólafrv., Páll Líndal borgarlögmaður Reykjavíkur. Ekki kom hann með þessi sjónarmið. Þetta er nýfætt fóstur. En það getur verið alveg eins merkilegt að veita því athygli fyrir það. Það er rétt, sem hæstv. menntmrh. hefur sagt, þetta er nokkuð nýtilkomið. Þessa hefur ekki orðið vart, þessa ágreinings um sjálft skólakerfið, fyrr en þá nú á þessu síðasta stigi. Þetta var því aðeins ástæða til þess að gera að umtalsefni, að þessi atriði hafa hér verið vakin upp og leidd inn í umr. Það er verið að tala um að auka vald sveitarfélaganna, og ekki skal ég sporna gegn því. En það er líka gert með þessu frv. Það er aukið vald sveitarfélaganna á sviðum menntamála og fræðslumála. Það er í þessu frv. lagt til að fela samtökum sveitarfélaganna, landshlutasamtökunum, veigamikinn þátt, t.d. varðandi fræðslur skrifstofurnar og fræðslustjórana. Þar er mikið vald fært heim í héruðin, einmitt til landshlutasamtaka sveitarfélaga, sem þó er ekki búið að lögfesta. Ég held, að það sé ekki til neinn skoðanamunur, síst af öllu miðaður við flokka, um frv. um skólakerfi, og það eitt er til umr. núna, og þess vegna sé alveg ástæðulaust að teygja umr. á langinn um það. Ég get hins vegar búist við því, að það verði geysimiklar umr, um mótunina á fyrsta þætti þess skólakerfis, sem að lokinni afgreiðslu þessa frv. verður stefnt að, af því að það er þegar ljóst, að það verða milli 80 og 90 brtt. frammi og kannske þó enn fleiri í uppsiglingu. Við megum halda vel á spilunum, þegar svo er áliðið þings sem nú er, ef við eigum ekki að stofna afgreiðslu málsins alls í hættu með mjög sundurleitum og harkalegum skoðanamismun um brtt. okkar. Þær eru margar hverjar smávægilegar hjá okkur öllum, bæði hjá meiri hl. n, og einstökum nm. En það eru líka mjög þýðingarmiklar brtt., sem þarna er um að ræða, og ég tel, að það sé mikil nauðsyn, að Alþ. beri gæfu til að afgreiða þessi mál, um skólakerfið og um grunnskólann, á þessu þingi, því að það er versta útkoman af því öllu saman að velkjast enn þá eitt ár eða kannske lengur í vafa um það, hvort eigi að byggja í aðgerðum og framkvæmdum í skólamálum á núv. skólalöggjöf eða komandi löggjöf. Það er það versta. Gallalaus verður þessi löggjöf sjálfsagt ekki. Hún getur vel orðið meira eða minna gölluð, en við verðum bara að fela reynslunni að sverfa þá agnúa af. Við verðum að verða reynslunni ríkari. Frá þessari löggjöf á að ganga nú á þessu þingi að mínu áliti, og það er ekki rétt að bregða fæti fyrir það. Hv. 9. landsk, vék þó einmitt að þessu. Hann taldi eðlilegt, að fyrst væru afgreidd tekjustofnalög sveitarfélaganna og það væri beðið með afgreiðslu þessa máls eftir endurskoðun sveitarstjórnarlaga, þannig að það sæist, hversu mikið aukið vald sveitarfélögin ættu að fá samkv. þeirri löggjöf. Honum fannst öfugt að farið að afgreiða núna þessa löggjöf og svo verði kannske að breyta henni. Það er svo með sérhverja löggjöf, sem Alþ. setur. Ef breytist löggjöf frá því, að hún er sett, þá verður að horfast í augu við það að breyta viðkomandi löggjöf. Það er ekkert víst um þetta mál. En ef hv. þm, telur ótímahært að afgreiða málið ná, þá er auðvitað ein þingleg aðferð sjálfsögð, og hún er sú að bera fram till., ekki efnisbreytt., heldur till. um það, að málinu verði frestað. En það hefur hann ekki gert. Þess vegna álít ég, að allt hans tal um þetta sé út í hött.