Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Flm. (Bergur Jónsson): Þáltill. þessi er borin fram í samræmi við þá afstöðu, sem Framsfl. tók þegar í upphafi til stjórnarskrárbreyt. þeirrar, sem vænta má, að samþ. verði næstu daga hér á Alþ. af andstæðingum flokksins og undir forustu fylgissnauðustu og vanmáttugustu ríkisstj., sem nokkurn tíma hefur setið við völd hér á landi, síðan landið fékk innlenda stjórn. Afstaða Framsfl. til stjórnarskrármálsins var þegar í stað ákveðin af fulltrúum flokksins í stjórnarskrárn. og í samráði við flokkinn. Hún var að því einu leyti neikvæð, að flokkurinn vildi engan þátt eiga í afgreiðslu óundirbúinnar og stórgallaðrar breyt. á stjórnskipun ríkisins og taldi þingið ekki þess umkomið, í mestu þingönnum, með öll mestu vandamál óleyst á hinum alvarlegustu háskatímum, að ráða málinu þannig til lykta, að til frambúðar yrði við unað. Hins vegar var afstaða flokksins að því leyti jákvæð, að hann vildi láta þegar í stað hefja undirbúning að því, að svo fljótt sem ástæður leyfðu væri unnt fyrir Alþ. að ganga frá vandaðri stjórnarskrá fyrir lýðveldið Ísland, í samræmi við þingsályktanir Alþingis frá 17. maí 1941. Þessum tilgangi hugðist flokkurinn að ná með því að láta milliþinganefnd, skipaða hinum hæfustu mönnum, endurskoða stjórnarskrána rækilega, með stuðningi hinna beztu fyrirmynda, sem kostur er á frá öðrum lýðræðisþjóðum. Síðan gæti Alþ. valið og hafnað till., svo sem vit og þekking stæði til. Meiri hl. Alþ. mun nú hafa afráðið að hafna þessari einu virkilega jákvæðu leið til framtíðarlausnar stjórnarskrármálsins, að nokkru leyti með því að gera skyndiáhlaup á einn þátt stjórnarskrárinnar, kjördæmaskipunina, á þann hátt, að enginn mun telja tjaldað nema til einnar nætur. En að þeirri orustu afstaðinni, sem með þessu er til stofnað og ætla má, að verði hörð, mun þó ekki verða hjá því komizt áður en varir að gera stórvægilegar breyt. að nýju, og má þá eigi lengur bíða með að láta fara fram rækilega endurskoðun með framtíðarlausn fyrir augum. Ég býst við, að um þetta séu hv. þm. nokkuð sammála, en þó skilur nokkuð á milli aðaltill. og brtt. á þskj. 422, sem borin er fram af öðrum minni hl. stjórnarskrárn. Nd. Samkv. brtt. er þess krafizt, að milliþn. skili till. sínum fyrir næsta Alþ. eða svo snemma, að það þing geti afgr. nýja stjórnarskrárbreyt., með nauðsynlegum ákvæðum til lýðveldisstofnunar. Ég skal ekki lasta það, ef n. vinnur bæði fljótt og vel, og ef hún getur lokið verkefni sínu fyrir næsta þing, er ekkert nema gott við því að segja, ef það verður vel af hendi leyst. En betra er þá, að ekki séu í n. aðrir en þeir, sem geta gefið sig óskipta að starfinu, en ekki t.d. þeir menn, sem taka eiga þátt í kosningabaráttu í sumar. Ég tel óþarft að miða afgreiðslu málsins við þing í sumar. Það hafa að vísu heyrzt yfirlýsingar um það frá aðstandendum stjórnarskrárfrv., sem nú er verið að samþ., að næsta þing eigi að samþ. nýjir breyt. á stjórnarskránni, áður en gengið verði til kosninga samkv. fyrirmælum ákvæðis um stundarsakir í frv. Ég trúi því ekki fyrr en ég kemst að raun um annað, að þessi fyrirætlun sé alvarlega meint. Ég gerði fyrirspurn til þeirra hv. þm., sem hreyfðu þessari fyrirættun við 2. umr. stjórnarskrárfrv. í Nd., um það, hvort þetta teldist leyfilegt og hvar væri stoð í lögum til þess. Aðeins einn hv. þm. svaraði mér, hv. þm. V.-Ísf., og bar það eitt fram, að lögfræðingur, sem væri í ábyrgðarmikilli stöðu, segði það leyfilegt, og að það væri ekkert við þessa framkvæmd að athuga. Aðrar skýringar hef ég ekki heyrt á þessu tiltæki, sem mér virðist afar einkennilegt, að ætla á sama þinginu að samþ. 2 stjórnarskrárbreyt., aðra til fullnustu með fyrirskipun um kosningar í sér fólgna, hina síðari, sem hefur fengið fyrri samþykkt fyrir kosningar. Þetta er að vísu ekki bannað í stjórnarskránni berum orðum, en að slíkt bann er ekki orðað þar, leiðir af þeirri eðlilegu ástæðu, að stjórnarskrárgjafanum, sem er annað og meira en hinn almenni löggjafi, hefur ekki hugkvæmzt, að nokkurt löggjafarþing mundi taka til þessa ráðs. Honum hefur aldrei komið til hugar, þegar 15. gr. stjskr. var sett, að farið yrði að hringla með æðstu lög þjóðarinnar, undirstöðu réttarskipunarinnar og grundvallarlög þjóðfélagsins. Ég tel það alveg tvímælalaust, þótt ekkert fyrirmæli væri um það í því frv., sem fyrr yrði samþ., að kosningar skyldu fara fram þegar eftir gildistöku frv., að það sé beint brot á tilgangi stjskr., a.m.k. á tilgangi þeirra öryggisákvæða, sem sett eru gegn hringli með stjskr. með 15. gr., að sama þing samþ. hverja stjórnarskrárbreyt. á fætur annarri. Ég veit, að það er hægt fyrir meiri hl. Alþ. á næsta þingi að gera þetta, en það verður ekki gert sem löglega og stjórnskipulega rétt, heldur sem gerræði, misnotkun valds. Ég tel fyrir mitt leyti, að það sé skylda hæstv. forseta að vísa síðara frv. frá, og það alveg án tillits til þess, hvað frv. stangast á að efni. En nú hljóta þau að stangast á, þar sem þessi fyrirætlun er vitanlega sú, að breyt., sem á að gera til fulls á næsta þingi, er breyt. á stjórnarskrá konungsríkisins Íslands, en hin um stjórnarskrá fyrir lýðveldið. En ég vil jafnframt taka það fram, að mér þættu þeir Íslendingar nokkuð lítilþægir í kröfum sínum til óskerts sjálfstæðis þjóðarinnar og undirbúnings framtíðar þjóðarinnar sem sjálfstæðs lýðveldis, sem létu sér þessi vinnubrögð líka. Og alveg sérstaklega þegar um er að ræða ákvörðun á æðsta valdi í hinu íslenzka lýðveldi í framtíðinni, og það frammi fyrir augunum á tveimur voldugum lýðveldisþjóðum, sem nú hafa samneyti við okkur hér í landi og við eigum að sækja viðurkenningu til um fullveldi okkar. Af þessum ástæðum tel ég ekki rétt að samþ. þá brtt., sem hér er um að ræða. Ég hef ekkert á móti því að kjósa þessa n. og að hún vinni eins skjótt og vel og hún frekast getur. En fyrst og fremst er það áríðandi, að þannig sé frá gengið, að Alþ. geti haft góðan grundvöll að byggja á í starfi sínu. Ef n. gæti afkastað starfi sínu fyrir næsta þing, væri það ágætt. En hitt tel ég algerlega útilokað, nema þingið vilji gera sig sekt um alveg sérstakt afbrot gagnvart stjskr., að fara að gera tvær mikilvægar breyt. á stjskr. á þessu sumri.

*Sigurður Kristjánsson: Við hv. 7. landsk., hv. þm. V.-Sk. og hv. þm. V.-Ísf. höfum flutt hér brtt. á þskj. 422 við þáltill. á þskj. 394. Ég er að sönnu síðastur flm., en ég sé, að tveir þeirra eru fjarverandi, og sá þriðji er hæstv. forseti, og hef ég því kvatt mér hljóðs. Vegna efnis till. er ekki ástæða til að flytja langt mál. Breyt., sem farið er fram á að gera á aðaltill., er einkum í því fólgin, að lagt er til, að n. hafi lokið störfum sínum fyrir næsta þing, svo að breyt. þessi, sem fyrir liggur, þarf ekki að dragast lengur en til hins væntanlega haustþings. Þetta þurfti engum að koma á óvart, hvorki flm. till. á þskj. 394 né öðrum, því að við höfðum boðað það í nál. okkar, að við mundum bera fram till. um þetta efni, og því hafði verið lýst yfir hér á þingi. En þó að þessir áhugamenn yrðu fyrri til að bera fram till. um þetta efni, sáum við ekki ástæðu til að koma með nýja till., heldur aðeins brtt. við þá till. Það er sem sé fyrirhugað strax, að við, sem höfum áhuga fyrir því að breyta stjskr. landsins í það horf, að betur verði í samræmi við þarfir þjóðarinnar og tryggði þjóðinni fyllra lýðræði en nú, við höfðum alveg ákveðið, að þetta skyldi verða nú þegar. Það þarf þess vegna engan að undra, þótt við viljum ekki láta það alveg óumrætt í till., hvenær n. á að hafa lokið störfum. Þessi ákvörðun var líka alveg eðlileg afleiðing af því, að það var tilgangur sumra þeirra manna, sem nú standa að frv. um breyt. á stjórnarskránni, sem liggur fyrir, að stjskr. yrði endurskoðuð nú þegar á þessu þingi. Og einn flm. þessarar tili., hv. þm. V.-Sk., lagði það beinlínis til, af því að það var skoðun hans, að það mundi vinnast tími til að ljúka því á þessu þingi. Við hinir álitum hins vegar, að tíminn væri heldur naumur, en vildum þó ekki fresta verkinu meira en það minnsta, sem komast mætti af með. Hv. þm. Barð. taldi, að bæði væri tími skammur, og einnig skildist mér hann álíta, að það, að bera slíka brtt. fram á næsta þingi, mundi brjóta í bág við stjórnarlög landsins. Ég held, að hvort tveggja þetta sé hin mesta firra. Og þó að ég væni hann sízt allra flokksmanna hans að vera með tregðu í sjálfstæðismálum okkar, þá hygg ég nú samt, að nokkur áhrif hafi haft á hann sú almenna tregða, sem verið hefur og er hjá Framsfl. um það að breyta stjórnarlögum landsins í frjálslegra horf en nú er og viðurkenna í verki í stjskr. sjálfri það lýðræði, sem flestir þykjast vera að fylgja í orði kveðnu, en margir fylgja ótrúlega, þegar til alvörunnar kemur, og mæli ég þetta fyrst og fremst til framsóknarmanna, þó að þeir kunni að eiga þar nokkuð skilið mál, sumir séu þar minna sakbitnir en aðrir. Ég vil í þessu sambandi benda mönnum á það, að stjórnarl. landsins, sem við búum við, hafa að sjálfsögðu í sér fólgin flest þau atriði, sem verða í stjórnarl. áfram. Þau eru margendurskoðuð af hæfustu mönnum íslenzku þjóðarinnar, stjórnlagafræðingum og öðrum fræðimönnum, og hefur verið mjög vel til þeirra vandað. Það er þess vegna ekki eins og hér ætti að fara að byggja frá grunni alveg nýja byggingu, - að sjálfsögðu verulega og mikils verða breyt., en aðalbyggingin er til. Ég fyrir mitt leyti hef margsinnis farið vandlega yfir stjórnarl., sem nú eru í gildi. Ég hef fyrst og fremst gert það vegna þess, að g ætlast til, eins og hv. þm. V.-Sk., að stjskr. yrði breytt algerlega á þessu þingi, og sótti það allfast. Ég lagði niður fyrir mér allar þær breyt., sem ég áleit, að þyrfti að gera, og færði það í frv.-form. Ég geri ráð fyrir, að aðrir þm. viti, að það stendur fyrir dyrum breyt. á stjórnarl., og hafi þess vegna ekki verið svo tómlátir, að þeir hafi ekki hugsað neitt um þetta mál. Ef þeir hafa látið þetta undir höfuð leggjast, þá sýnir það, að því miður eru á þingi tómlátir menn, sem ekki hugsa fyrir þeim málum, sem eiga að koma fyril á næsta tíma og mest er um vert allra þingmála. Ég er ekki í neinum vafa um, að það er mjög auðvelt að ljúka undirbúningi undir ný stjórnarl. til næsta þings, og vil telja ákaflega léleg vinnubrögð, ef það verður ekki gert. Við höfum á að skipa - að minni hyggju mjög hæfum fræðimönnum um þetta efni. Hitt er ekki eins víst, að menn verði sammála um efnislegar breyt., sumir eru frjálslyndari og framsýnni en aðrir. En enginn vafi er, að þeir, sem hafa setið á þingi árum saman og eru annars starfi sínu vaxnir, þeir eru búnir að hugsa sitt ráð, við hvers konar stjórnarl. þeir vilja láta þjóð sína búa í framtíðinni. Hitt atriðið, hvort það muni vera stjórnarskrárbrot að afgr. tvö stjórnarskrárfrv. á sama þingi, ætla ég ekki að fara út í frá fræðilegu sjónarmiði. En mjög undrast ég þá skoðun, sem kom fram hjá hv. þm. Barð., að það sé stjórnarskrárbrot að bera fram annað stjórnarskrárfrv. á næsta þingi, þó að þetta þing hafi afgr. breyt. á stjórnarl. Ég veit ekki, á hverju þetta ætti að byggjast, enda tók ég ekki eftir neinu, sem glætt gæti hjá mér efa um, að það væru alveg hárrétt vinnubrögð, ef þinginu sýndist svo. Enda finnst mér það í hæsta máta undarlegur hlutur, ef löggjafinn hefði látið sér detta annað eins í hug. Við skulum hugsa okkur, að við hefðum viðurkennt, að sambandsl. væru í gildi og að það væri ekki hægt að gera breyt. á stjórnarl. landsins að því, er sjálfstæðismálið snertir, fyrr en þau hafa verið úr gildi felld á sama hátt og gert er ráð fyrir í sambandsl. sjálfum. Nú teljum við, að þau séu úr gildi fallin af allt öðrum ástæðum. En væri ekki svo, þá hefði ekki verið hægt að taka þetta mál fyrir árið 1943, ef samþ. hefði verið á næsta þingi á undan önnur breyt. á stjskr. Þetta væri sú mesta fjarstæða. Hér er ekki heldur um það að ræða, að sama þing leggi frumsamþykki á tvær stjskrbreyt., heldur að þing leggi fullnaðarsamþykki á þá frumsamþykkt, sem gerð var á næsta þingi á undan. Það er bersýnilegt, að þegar næsta þing er búið að samþ. stjskrfrv., sem liggur fyrir, þá hefur það óbundnar hendur að gera nýjar breyt. á stjskr., og hvorki stjskr. né venjur né heilbrigð skynsemi getur neitað slíku. Það má sjálfsagt færa ýmis rök fyrir því alveg eins og má færa sterk rök á móti því –, að sú breyt. á stjskr. að losa okkur úr tengslum við Danmörk, mætti bíða um eitt ár eða eitt misseri. En það var bara engin raunveruleg ástæða til að sleppa því tækifæri, sem bauðst til að gera þessa stjskrbreyt. án þingrofs. Ef næsta þing, sem væntanlega verður háð í sumar, sam,. þá breyt. á stjórnarl., sem fyrir liggur, leiðir af því kosningar á næsta hausti. Til þess að leggja fyrir þingið frv. um breyt. á stjskr., að því er sjálfstæðismálið snertir, þarf ekki nýtt þingrof til þess að fá fyrir því fullnaðarsamþykkt. Við flm. till. viljum því spara sérstakt þingrof og sérstakar kosningar með því að ljúka málinu á þinginu í sumar. Það eru miklu haganlegri vinnubrögð, auk þess sem nokkur hluti þjóðarinnar mun telja sig vera búinn að bíða það lengi eftir því að öðlast fullkomið sjálfstæði. Ég vænti, að það sé tilgangslaust að lengja umr. um þetta. Menn eru búnir að gerhugsa málið og ýmsir að ákveða sig, hvort þeir fylgja till. óbreyttri eða brtt. Ég vil láta málið fara undir atkvgr., eins og nú er komið, en vil þó beina þeim tilmælum til hæstv. forseta, að hann átt ekki atkvgr. fara fram nema að þinginu nokkurn veginn fullskipuðu, til þess að koma mætti fram nokkurn veginn réttur þingvilji um málið.

*Einar Olgeirsson: Það var í stjskrn. Nd. rætt um þetta mál, að sett yrði milliþn. til að athuga þann meginhluta stjskr., sem ekki liggja brtt. fyrir um á þessu þingi. Ég minntist einmitt á það á þeim sameiginlega fundi, sem n. áttu um málið, að það þyrfti að skipa milliþn. í málið, og voru allir nm. sammála um það. Og tilgangurinn með því virtist mér vera sá að reyna að komast að slíkri niðurstöðu um þann hluta stjskr., sem almennt má ætla, að þm. séu nokkur n veginn sammála um, eða a.m.k. ekki koma til greina hörð flokkaátök um. Tilgangurinn var að reyna að samræma þennan vilja þm. og undirbúa málið vel undir þing, að ekki þyrftu að verða um það miklar deilur, þegar á þing kæmi. Það er hins vegar ekki hægt að ná þessu marki nema því aðeins, að þær skoðanir, sem uppi eru á þingi um breyt. á stjskr., komi fram í slíkri n. Svo framarlega sem aðeins nokkur hluti þingsins á fulltrúa í n., þá hljóta allmargar brtt. að koma fram í meðferð þingsins, alllengi verða rætt um málið og jafnvel harðar deilur um það. Hins vegar má búast við, að þeir, sem á annað borð hafa undirbúið málið, vilji ógjarnan breyta til, þegar svo er komið, og standi harðvítuglegar á móti en þeir hefðu gert, ef sama brtt. hefði komið fram í undirbúningsnefndinni. Ég býst við, að það sé ósk flestra þm., að þegar sjálfstæðismálið sjálft kemur til umr., væri hægt að afgr. stjskr. Íslands helzt með öllum atkv. þm., að málið yrði svo vel undirbúið, og að jafnvel þyrftu ekki að verða mjög miklar umr., a.m.k. ekki, þar sem alltaf er verið að þræta og deila og rífast um einstök atriði. Við vitum, hvað það er þýðingarmikið fyrir okkur sem þjóð að geta staðið svo að segja sem einn maður um grundvöllinn að stjskr. okkar, að því er sjálfstæðismálið snertir og viðurkenningu okkar út á við. Það hafa verið hvað eftir annað gerðar ráðstafanir á síðasta tíma á Alþ., sem allverulega orka tvímælis frá venjulegu sjónarmiði, hvort löglegar séu. Það er aðeins eitt, sem getur gefið slíkum ráðstöfunum gildi gagnvart umheiminum, og það er, að þjóðin standi einhuga um þær. Sá grundvöllur, sem margt hefur verið byggt á síðustu tvö árin, m.a. kjör ríkisstjóra og þess háttar, ákvörðunin 10. apríl 1940, að flytja æðsta vald ríkisins inn í landið, er þess eðlis, að það er enginn vafi á, að deila mætti e.t.v. heilmikið um þær ráðstafanir frá hálögfræðilegu sjónarmiði. En sú ákvörðun öðlaðist það vald, sem henni hefur fylgt, í krafti þess, að það er þjóðin sem heild, hver einasti þjóðarfulltrúi, sem stendur að henni. Og það er ekkert vald til, eða persóna, utan við löggjafarþingið, sem mótmælir því, að þetta hafi verið rétt. Ég efast þess vegna ekki heldur um, að hv. þm. hafi séð, hvert gildi það hefur, að hver einasti þm. standi með þessari breyt. Það vald, sem þjóðin tekur sér - og tekur sér öll -, það eru lög eftir það. Það má kalla það byltingu, en það er grundvöllur að l. framtíðarinnar. Stundum eru kannske l. brotin eða eitthvað gert, sem deila má um, hvort sé löglega gert, en það öðlast sinn kraft, ef þjóðin stendur að því sem einn maður. Tilgangurinn með mþn. getur aðeins verið sá, að hver þáttur í stjórnarfari okkar sé sem bezt rannsakaður og prófaður. - Ég held, að það ætti að haga þessu þannig, að þingflokkarnir eigi allir sinn fulltrúa í n. Það hefur komið fram af hálfu sumra þm., að fjölmenn n. væri dýrari, en það er varla rétt að hor fa í það, og í annan stað er ekki óhugsandi, að pólitískir fulltrúar í slíkri n. séu ólaunaðir, en sérfræðingum sé launað úr ríkissjóði. Ég lít rétt, að þingflokkarnir athugi þetta, og það er ástæðan til, að ég er ekki meðflm. að brtt. á þskj. 422. Þá er eitt, sem ég vildi minna á um formið á stjórnarskrárbreyt. Auðvitað heitir það breyt. á stjórnarskrá konungsríkisins Íslands. En svo yrði ákveðið síðast í frv., að þessu skuli breyta. Það er ekki hægt að flytja brtt. við stjórnarskrána nema hafa titil brtt. í samræmi við titil stjórnarskrárinnar. Þetta verðum við að þola, en breyta svo fyrirsögninni, þegar þar að kemur. Það hefur verið rætt um það, hvort samþykkja mætti tvö stjórnarskrárfrv. á sama þingi. Ég skal ekki leggja dóm á það frá lögfræðilegu sjónarmiði. En álíti hv. þm. Barð., að löglegt hafi verið í fyrra að fresta þingkosningum þvert ofan í 26. gr. stjskr., get ég ekki séð annað en að það muni vera miklu löglegra að gera tvær stjskrbreyt. á sama þingi, þar sem það er þó ekki bannað í stjórnarskránni. Og eftir samþykkt þál. 10. apríl 1940 er hæpið að vera að hengja sig í einhverjar hugsanlegar lögfræðilegar snörur, þegar við erum að koma okkur saman um, hvernig við eigum að leggja grundvöllinn að framtíðarlýðveldi okkar.

* Flm. (Bergur Jónsson): Það er rétt hjá hv. síðasta ræðumanni, að ákvarðanir eins og þær, sem við gerðum 10. apríl 1940, um að flytja æðsta valdið inn í landið, þrátt fyrir ákvæði stjskr., mega ekki eiga sér stað, nema á bak við þær standi meiri hluti þjóðarinnar og rík nauðsyn. Hv. þm. sagði, að ef menn hefðu talið löglegt að fresta kosningum í fyrra, gæti hann ekki skilið annað en að það sé löglegt að samþ. tvær stjórnarskrárbreyt. En þetta tvennt er ólíks eðlis. Með frestuninni í fyrra var gerð Alþ.-samþykkt, sem var sett yfir stjórnarskrána, en ákvæðum stjskr. var ekki haggað. Mér þykir leitt, að þetta skyldi hafa verið gert, af því hve illa hefur verið staðið við þá samþykkt, en því ber ekki að neita, að hún var fullkomlega lögleg og annars eðlis en þegar verið er að gera breyt. á stjsk. sjálfri. Aðfaranótt 14. apríl 1940 var gerð samþykkt um að flytja æðsta valdið inn í landið. Það kom fram hjá einum þm., að hann teldi, að hér væri verið að brjóta stjskr., en hann áttaði sig strax og sá sem var, að það var ekki hægt að framfylgja stjskr., því að æðsta valdið var hertekið af ófriðarþjóð og allt samband lokað. Það var neyðarráðstöfun. Ég hef ekkert á móti brtt., ef n. getur lokið störfum sínum fyrir næsta þing, en ég er á móti því, ef ætlazt er til, að næsta Alþ., eftir að það er búið að samþ. stjórnarskrárbreyt., á að fitja upp á nýrri breyt., áður en gengið verður aftur til kosninga. Þm. mega ekki ganga í berhögg við öryggisákvæði sjálfrar stjórnarskrárinnar. Hv. 4. þm. Reykv. minntist á, að það væri betra, að í n. væru fulltrúar frá öllum þingflokkum, en það er ekki unnt með 5 manna n. nema með samkomulagi. Í frumritinu stóð 7, en það var prentvilla, og ég hef ekkert á móti því, að það væri á þann veg. Ég hygg, að þessari umr. ljúki með því, að brtt. verði teknar aftur.

* Flm. (Bjarni Ásgeirsson): Þetta mál var lagt fyrir búnaðarþing í vetur, og er nú gerð þál. um sama efni hér. Þegar Ísland og Stóra-Bretland gerðu með sér viðskiptasamning eftir hernámið, þá var það einn liður í þeim samningi, að Bretland skyldi leggja fram nokkurt fé til uppbótar á þær útflutningsvörur landsins, sem markaðir væru lokaðir fyrir til fulls. Nú varð sú niðurstaðan við úthlutun þessa fjár, að það hefðu verið nær eingöngu bændur, sem hefðu orðið fyrir barðinu á þessum markaðstöpum, og fé, sem Bretar lögðu fram í þessu skyni, var um 5 millj. kr. Af því fóru um 4 millj. til verðuppbóta á landbúnaðarafurðir. Það er óhætt að segja, að þessi uppbót gerði sitt til þess, að afkoma landbúnaðarins varð þolanleg á því ári. Nú liggur ekkert fyrir um það, að slíkar uppbætur fáist fyrir framleiðslu ársins 1941 frá Bretum, en hins vegar er það kunnugt, að nokkuð mikill hluti af útflutningsvörum landbúnaðarins er enn óseldur, og er ekki vitað, hvaða verð verður á þeim vörum. Hér er um svo háar upphæðir að ræða, að það verður ekki dregið lengur að veita bændum eitthvert öryggi um það, hvaða endanlegt verð þeir fá fyrir framleiðslu sína á árinu 1941. Nú er komið fram á árið 1942, og er eðlilegt, að bændur verði tregir til að stofna til kostnaðar vegna framleiðslunnar, ef þeir vita ekkert um það, hvaða verð verður á afurðum þeirra frá s.l. ári, hvað þá fyrir þetta ár. Nú sem stendur virðist því eðlilegt, að hæstv. Alþ, taki þetta mál fyrir og veiti framleiðslunni til sveitanna nokkurt öryggi. Eftir upplýsingum um sölu á framleiðsluvörum bænda á árinu 1941, er álitið, að nær allt kjöt muni vera selt, og a.m.k. má gera ráð fyrir því, að það muni seljast innanlands. En geymsla á kjötinu innanlands hefur alltaf í för með sér aukakostnað, þar sem þá verður að flytja kjötið langar leiðir á milli frystihúsa, til þess að unnt sé að geyma það. Hins vegar er það að segja um gærur, að aðeins helmingur af þeim er seldur fyrir sæmilegt verð, eða 4.25 f. u. b. Það hefur verið reynt að selja afganginn, og hefur hann verið boðinn út fyrir 3.55 kg, en sala hefur ekki tekizt enn, en samkv. þeim markaði, sem nú mun vera fáanlegur, er von um að geta selt gærurnar fyrir 2.00 kg, og er það tæplega hálfvirði á við það, sem búið er að selja. Ég skal geta þess, varðandi sölu á gærum, að sums staðar hafa komið fram skemmdir á þeim, sem ekki hefðu komið til greina, ef hægt hefði verið að selja þær strax í haust, og ætti því að taka tillit til þess, ef þáltill. yrði samþ., hversu miklu tjóni framleiðslan hefur orðið fyrir vegna skemmda, sem stafaði af þessum söludrætti. Garnir verkaðar á s.l. ári hefur enn ekki tekizt að selja, en verð á þeim var, samkv. verðskrá á s.l. ári, kr. 2.20 kg, en það mun vera mögulegt að selja þær fyrir 1.20 kg. Ullin er með öllu óseld enn, þrátt fyrir margítrekaðar tilraunir í þá átt. Það hefur verið gerð tilraun til þess að fá markað fyrir hana í Englandi og Bandaríkjunum, og um tíma leit svo út sem unnt mundi að selja hana til Rússlands, en það virðist nú svo sem sú sala hafi strandað. Það er að vísu hægt að selja ullina til Bandaríkjanna fyrir verð, sem svarar til kr. 5.50 fyrir kg af fyrsta flokks ull, en það verð er of lágt til þess, að mögulegt sé að taka því, án þess að uppbætur komi einhvers staðar frá. Þessum tilraunum verður haldið áfram, og getur vel verið, að betur rætist úr, en okkur flm. virðist, að það þurfi að veita bændum meira öryggi um verð á þessum vörum en verið hefur. Ég skal geta þess, að sú hugmynd hefur komið fram frá framkvæmdastj. S.Í.S., Jóni Árnasyni, að það gæti komið til mála, að ríkið keypti alla ullina, sem nú liggur fyrir og geymdi hana fram yfir stríð. Það mun vera til húsakostur, þar sem hægt væri að geyma alla ullarframleiðslu ársins. Líkur eru taldar fyrir því og jafnvel vissa, að eftirspurn muni verða eftir ull að stríðinu loknu, og það mundi því vera hættulaust fyrir ríkið og jafnvel hagnaður að geyma ullina. Það hefur verið talað um það, að rétt mundi vera að auka innflutning á vörum til landsins, og það jafnvel vörum, sem eru ekki bráðnauðsynlegar, til þess að binda þannig eitthvað af þeim verðmætum, sem við eigum erlendis. Þetta, ef ullin yrði keypt af ríkisins hálfu og geymd, yrði há sams konar ráðstöfun, sem sé að geyma þær innieignir, sem ella mundu safnast erlendis. Ég skýt þessu fram til athugunar. Ég skal að lokum geta þess, að ef miðað væri við það verð, sem nú er hægt að fá fyrir þessar vörur í Bandaríkjunum, mundi uppbótarþörfin samkv. þáltill. verða 21/2–3 millj. kr., og er þar miðað við svipað verð og fékkst fyrir framleiðslu ársins 1940, að viðbættri dýrtíðaraukningu. Ég hef þessi orð ekki fleiri, en vil vænta þess, að hæstv. Alþ. taki þessari þáltill. með skilningi.

* Forsrh. (Ólafur Thors): Ég get um efnishlið málsins látið við það sitja, sem hv. flm. þessarar þáltill. hefur nú sagt. En ég vil kveða fastar á en hann um það, að það mun nú engin von um það, að verðuppbætur fáist á framleiðslu ársins 1941 frá Bretlandi eða Bandaríkjunum, eða fyrir þær vörur, sem harðast hafa orðið úti, hvað markaði snertir. Eins og kunnugt er, létu Bretar af hendi um 5 millj. kr. til verðuppbótar á þær vörur, sem lakastur markaður var fyrir á árinu 1940, og af þeim ástæðum mun afkoma margra bænda hafa orðið miklu sæmilegri á því ári en ella mundi. Mín skoðun er sú, að jafnvel þótt miðað sé við afkomu bænda, sem betur hafa orðið úti, þá beri samt sem áður að taka til greina þá hugmynd, sem hér er fram borin. Það er öllum kunnugt, að flestar stéttir þjóðfélagsins búa nú við annan og betri kost heldur en verið hefur, kannske nokkru sinni fyrr. Framleiðslan við sjávarsíðuna mun í flestum tilfellum gefa betri raun en verið hefur undanfarin ár og mun hafa rétt fjárhag sinn langt fram yfir það, sem björtustu vonir höfðu staðið til. Hins vegar er það kunnugt, að óvissan um afkomu landbúnaðarins er nú meiri en nokkru sinni fyrr, og það er mjög nauðsynlegt, að ríkisvaldið geri sér það ljóst, að nú er á því meiri nauðsyn en nokkru sinni fyrr að bæta hag landbúnaðarins, svo að fólkið hverfi ekki með öllu frá sveitunum og framleiðslu hinna nauðsynlegustu matvæla. Hins vegar er nú freisting fyrir þá, sem dvelja í sveitum landsins að hverfa þaðan til annarrar vinnu, sem er betur borguð í augnablikinu. Það er því nauðsynlegt, að ríkisvaldið láti sér nú skiljast, að það geta orðið úrslitaátök einmitt á þessu ári um það, sem mestu varðar, hvort okkur tekst að halda fólkinu í sveitunum, þar sem þjóðarnauðsyn er, að fólkið vinni áfram að framleiðslustörfunum. Ég er þess vegna meðmæltur, því, að þessi þáltill. verði samþ. og verðuppbætur verði greiddar á þessar vörur, sem nú eru ýmist óseldar eða lítt seldar, aðrar en kjöt og að nokkru leyti gærur, svo af afkoma bænda á árinu sem leið megi verða sæmileg og eigi lakari e n á árinu 1940. Varðandi þá hugmynd, sem hv. flm. minntist á, að ríkið keypti ullina, þá vil ég segja það, að þeirri hugmynd hafði skotið upp hjá fyrrv. stj., að slíka gæti verið mjög heppileg ráðstöfun, þar sem fullt útlit væri fyrir, að hún mundi ef til vill hækka í verði eftir stríðið, og er þessi leið því mjög athugandi. Einnig tel ég þá hugmynd skynsamlega, að miðað sé að því að eiga nokkrar vörubirgðir umfram það, sem venja er til, þar sem ætla má, að ullarframleiðsla verði nokkru minni fyrst eftir ófriðinn. Ég vil að lokum endurtaka það, sem ég áður hef sagt, að ég tel, vegna allra hluta, ekki aðeins heimilt og sanngjarnt, heldur líka nauðsynlegt, að taka vel á þessu máli, sem hér er til umr.

*Haraldur Guðmundsson: Ég vil benda á það strax, að upphaf þessarar þáltill. er nokkuð óvenjulega orðað. Þar stendur: „Sameinað Alþingi felur stjórninni“ o.s.frv. Það er venjulegt að orða þetta þann veg, að stjórninni sé „heimilað“. Ég skal taka undir það með hv. flm., að það er fullkomlega eðlilegt, að bændur hafi óskað eftir því að fá einhverja vitneskju um það, hvers þeir mættu vænta um verð fyrir afurðir sínar á s.l. ári. Í þessari þáltill. er lagt til, að ríkissjóður leggi fram nokkurt fé til þess að tryggja bændum það verð fyrir útflutningsafurðir þeirri á s.l. ári, sem þeir fengu á árinu 1940, að viðbættri þeirri fjárhæð, sem Bretar lögðu fram til þess að verðbæta landbúnaðarafurðir, og mun það hafa verið á 5. millj. kr. Nú er það komið í ljós, að engra slíkra uppbóta mun von fyrir framleiðslu s.l. árs. Verð það, sem bændur munu hafa fengið að meðtalinni þessari uppbót, mun vera kr. 3.65 fyrir gærur og kr. 7.20 fyrir 1. flokks ull. Samkvæmt þáltill. á að tryggja bændum þetta verð að viðbættri dýrtíð, sem mun hafa vaxið á þessu tímabili um 20%, og mun þetta svara til þess, að verð á gærum til bænda muni verða um kr. 4.40 kg og fyrir ull kr. 8.60 kg. Nú verð ég að segja það, að mér er ekki ljóst, hvort þetta er sú upphæð, sem er eðlilegt, sanngjarnt eða nauðsynlegt, að bændur fái, vegna þess að um þetta liggja ekki fyrir neinar upplýsingar, og ég hygg, að afkoma sauðfjárbænda með því verðlagi, sem var á gærum að viðbættum 5 millj. kr., hafi verið nokkuð framar vonum flestra manna á því ári. Ég man ekki betur, þegar verðlag var ákveðið á landbúnaðarafurðum í haust, en að það væri gert með hliðsjón af því, að svo mikil óvissa væri um verðlag á ull og gærum, að þess vegna yrði að hækka aðrar landbúnaðar vörur í verði. Þetta var m.a. borið fram sem röksemd fyrir hækkun kjötsins í frv., sem hv. 1. þm. S.-M. bar fram á haustþinginu. Ég treysti mér ekki til þess að fullyrða neitt um það, að bændur séu of vel haldnir, þó að þeim væri greidd sú uppbót, sem hér er lagt til. Ég heyri, að hæstv. forsrh. tekur þessu vel og telur það mjög sanngjarnt og eðlilegt. Ég vil hó vekja athygli á því ákvæði, sem hv. 1. flm. málsins fór mjög fljótt yfir, þ.e., að hann taldi, að til þessa þyrfti 21/2–3 millj. kr. Ég vildi gjarnan fá nánari upplýsingar um það, á hverju hann byggir þetta. Sennilega byggir hann þetta þó á því, að ullin seljist á kr. 5.50 kg. eins og fæst fyrir hana í Bandaríkjunum. Það var eitt atriði, sem hv. 1. flm. vék að í tilefni af þessu. Hann gat þess, að allmikill hluti gæranna hefði skemmzt og ætlazt hafi verið til, að það tjón verði að fullu bætt. Ég veit vel, að saltaðar gærur geymast illa, og ég er það ekki mótfallinn að verðbæta gærur, sem skemmzt hafa af óviðráðanlegum ástæðum, en ef staðurinn, sem valinn hefur verið til geymslu, hefur verið slæmur, eða gærurnar hafa skemmzt af aðgæzluleysi, þá tel ég það hæpið að bæta það tjón. Mér þótti vænt um að heyra frá hæstv. ráðh. og 1. flm., að áhugi ríkir hjá þeim um, að ekki falli skuggi á rekstur þjóðarbúsins. Í því sambandi má minna á, að ýmsir fleiri framleiðendur en hér er um rætt, eiga við örðugleika að stríða, og má þar nefna útvegsmenn við Faxaflóa, sem urðu á síðustu vertið mjög hart úti að undantekinni einni veiðistöð. Veldur þar hvort tveggja, að afli hefur verið tregur, og líka, að sýnt sig hefur, að verðlag það, sem samið var um í brezka samningnum í fyrra, nægði ekki eins og það átti að gera, meðal annars fyrir það, að verðlag í landinu hefur breytzt á þessum tíma. Þegar samningurinn var gerður, þá var vísitalan 150–160 stig, og menn bjuggust við, að henni yrði haldið niðri, af því að þá voru dýrtíðarlögin nýafgreidd, en hún hækkaði um fullkomlega 20%, svo að afkoma manna er nú lakari en búizt var við. Ég tel því eðlilegt, að jafnframt verði gerðar ráðstafanir til að bæta þessum atvinnurekstri upp tjónið, sem hann hefur beðið við, að ekki fékkst nóg fyrir aflann. - Þeim óhöppum, sem stafa af aflatregðu, er alltaf hægt að gera ráð fyrir. Ég mun fylgja þessari till. til 2. umr., en lít svo á, að skapa beri jafnræði milli framleiðenda í þessum verðuppbótum.

* Flm. (Bjarni Ásgeirsson): Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir undirtektir hans, sem voru mjög góðar. Hv. þm. Seyðf. sagði, að sér fyndist till. illa orðuð, en ég legg lítið upp úr því. Þá var hann einnig hræddur um, að hér lægju brellur á bak við og Búnaðarfélag Íslands ætti að ráða um þetta, en það hlýtur að vera á misskilningi byggt. Þá benti þessi hv. þm. á, að þar sem ákveðið hefði verið í frv. hæstv. viðskmrh., sem hann kom fram með í haust, að landbúnaðarafurðir skyldu ekki hækka, þá væri einkennilegt að fara fram á verðbætur hér. Þessu er því til að svara, að í frv. var um að ræða landbúnaðarafurðir ársins 1942, en hér er um að ræða verðbætur á afurðir ársins 1941. Hann minntist og á skemmdir á gærum af völdum geymslu. Ég verða að segja það, að ef eðlilegir tímar hefðu verið, þá hefðu gærurnar selzt og ekki þurft að geyma þær, svo að mér finnst sanngjarnt, að þær verði bættar. Þessum hv. þm. fannst einnig ástæða til að bæta upp sjávarútvegsmönnum við Faxaflóa, sökum þess hve þeir hefðu átt erfitt uppdráttar á vertíðinni í vetur. Ég er þessu alveg samþykkur, en þar er um að ræða afurðir ársins 1942, svo að mér finnst ekki eiga að blanda því saman við þessa till. til þál., því að þar ræðir um afurðir ársins 1941, og þá var afkoma sjávarútvegsins góð. Ég hef svo ekki meira að segja um þetta við þessa umr.

*Haraldur Guðmundsson: Viðvíkjandi því, sem ég sagði um, að fiskverðið ætti að bæta upp, þá sagði hv. þm. Mýr., að þar væri öðru máli að gegna, því að þar væri um að ræða afurðir ársins 1942. Þetta er hálfur sannleikur hjá hv. þm., því að helmingur vertíðarinnar var árið 1941. Enn fremur liggja fyrir miklu ljósari upplýsingar um afkomu sjávarútvegsins heldur en landbúnaðarins, svo að mér fyndist ekkert því til fyrirstöðu að ákveða uppbætur á þær afurðir líka.

Forseti (GSv): Þessi útvarpsumr. fer fram með sama hætti og s.l. kvöld. Flokkarnir tala í sömu röð, og hafa flokkarnir til umráða hver 40 mínútur. Röðin er þannig, að fyrstur er Framsfl., og talar einn fyrir hönd þess flokks, hv. 1. þm. S.-M., Eysteinn Jónsson. Þá er Sjálfstfl. Þar talar líka einn fyrir hönd flokksins, sem er hæstv. atvmrh., Magnús Jónsson, í 40 mínútur. Þriðji er Bændafl., en óákveðið er, hvort nokku talar fyrir hönd þess flokks á þessu kvöldi. Fjórði er Alþfl., og er ákveðið, að fyrir hann tali einn, sem er hv. þm. V.-Ísf., Ásgeir Ásgeirsson, sem væntanlega talar mest af tímanum. Loks eru utanflokkaþm., og fá þeir tíma þannig, að fyrst talar hv. 4. landsk. þm., Ísleifur Högnason, í 30 mínútur, og eru þá 10 mínútur eftir handa öðrum hv. þm. utan flokka. Þá tekur til máls hv. 1. þm. S.-M. fyrir hönd Framsfl.



Áður en ég kem að þeim atburðum í íslenzkum stjórnmálum, sem nú eru efst á baugi manna á meðal og tvímælalaust hafa vakið meiri undrun og óhug með þjóðinni en flest annað, sem skeð hefur á síðari árum, tel ég nauðsynlegt að fara örfáum orðum um aðdraganda þeirra. Rétt áður en styrjöldin brauzt út, höfðu þrír aðalflokkar Alþingis komið sér saman um að mynda þjóðstjórn. Þetta var gert til þess að koma í framkvæmd stóru átaki, sem gera þurfti til bjargar öðrum aðalatvinnuvegi landsins, - gengislækkuninni og þeim ráðstöfunum, sem stóðu í sambandi við hana, en þó raunar jöfnum höndum vegna ófriðarbliku þeirrar, sem þá var á lofti. Þjóðstj. starfaði frá þessum tíma og fram að síðustu áramótum. Aðalhlutverkið í samstarfinu var vitanlega að sjá þjóðinni borgið í stríðinu, bæði pólitískt og fjárhagslega, og mun síðar verða talið, að hún hafi leyst af hendi merkilegt starf í þeim efnum. Svo var að heyra á hæstv. forsrh. í gærkvöld, að sá hefði verið ljóður á, að ekki hefðu verið nægilega vel notaðir möguleikarnir til þess að flytja inn vörur framan af styrjöldinni. Hæstv. forsrh. veit það þó, að frá því löngu fyrir stríð var allt gert, sem unnt var af hálfu ríkisstj. til þess að afla birgða af helztu nauðsynjum til landsins, og var gengið eins langt í því og greiðslugeta, skiprúm og aðrar ástæður frekast leyfðu, enda hefur niðurstaðan orðið sú fram að þessu, að fáar þjóðir í veröldinni hafa átt að búa við slíkar allsnægtir og við Íslendingar. Undir eins og styrjöldin hófst, var Framsfl. það ljóst, að í innanlandsmálum mundu tvö meginviðfangsefni verða til þess að marka höfuðdrættina. Annars vegar blasti við nauðsyn þess, að fylgt væri skynsamlegri stefnu í verðlags- og peningamálum þjóðarinnar, - stefnu, sem tryggði það, að peningaflóð og verðbólga stríðsins skapaði ekki hrun gjaldmiðilsins, stöðvun atvinnuveganna og almenna erfiðleika að stríðinu loknu. Hins vegar og í nánu sambandi við þetta aðalverkefni, var svo nauðsyn þess, að stríðsgróði þjóðarinnar, sem þegar í upphafi var sýnt, að mundi verða mjög verulegur hjá einstökum mönnum og fyrirtækjum, yrði ekki látinn leika lausum hala, heldur festur til þess að standa að baki framleiðslunni, þegar á þyrfti að halda og ríkissjóði og opinberum sjóðum tryggður hæfilegur hluti stríðsgróðans, til þess að bera kostnað af þeirri stórfelldu aukningu og endurnýjun atvinnutækjanna, sem framkvæma þarf að styrjaldarlokum. Jafnframt varð með skynsamlegum ráðstöfunum að koma í veg fyrir, að auður safnaðist um of á hendur einstakra manna, sem gætu þannig náð óhæfilega miklum ítökum í fjármála- og atvinnulífi landsins. Slík auðsöfnun einstakra manna gat gerzt með tvennum hætti. Í fyrsta lagi, ef stríðsgróðinn sjálfur væri ekki hæfilega skattlagður. Í öðru lagi, ef verðbólgan væri látin leika lausum hala, grafa undan verðgildi peninganna og safna þannig stríðsgróðanum í hendur þeirra manna, sem áttu atvinnutækin og fasteignirnar í landinu í ófriðarbyrjun, þannig að þeir, sem vinna sér inn fé á stríðsgróðatímanum, sætu eftir með tvær hendur tómar. Til þess að koma í veg fyrir óhæfilega söfnun stríðsgróða í hendur einstakra manna, og til þess að halda jafnvægi í fjárhags- og atvinnulífi þjóðarinnar, var því hvort tveggja jafnnauðsynlegt, - framsýn stefna í dýrtíðarmálunum og róttæk skattalöggjöf. Hvernig voru þá möguleikar framsóknarmanna til þess að koma þessari stefnu í framkvæmd? Öðrum megin var Sjálfstfl., sundurlaus, reynslulítill í flestu öðru en því að úthúða verkum annarra, sjálfum sér ósamþykkur, en þó sammála um eitt undir niðri, og þetta eina áhugamál var auðvitað að tefja og koma í veg fyrir, að svo miklu leyti sem unnt væri, skattlagningu stríðsgróðans. Hinum megin var Alþfl., nýklofnaður, með hrörnandi fylgi, dauðhræddur við samkeppni kommúnista um kjörfylgið og ráðinn í því frá upphafi, eftir því, sem nú verður helzt ályktað, að taka ekki þátt í neinum meiri háttar framkvæmdum, sem kommúnistar væru andvígir. Sú skoðun ríkti í landinu, að þjóðarnauðsyn krefðist samstarfs, og var þessi þjóðarnauðsyn miskunnarlaust notuð af flokkunum til þess að skapa stöðvunarvald í löggjöf og framkvæmdum. Menn yrðu að sætta sig við þetta eða hitt, samstarfið væri fyrir öllu, - það yrði að haldast, hvað sem öðru liði. Það væri full ástæða til að segja ýtarlega söguna af þeirri viðureign, sem Framsfl. hefur átt við þessa tvo svo kölluðu samstarfsflokka sína í ríkisstj. til þess að koma fram áhugamálum sínum. Ég hef ekki tíma til þess að segja þá sögu að sinni, - hún er einnig í sumum atriðum kunn, en þó vil ég minna hér á nokkra þætti með örfáum orðum, af því að það getur hjálpað mönnum til þess að skilja, hvernig innbyrðis sundurlyndi í flokkunum, lýðskrum og undanbrögð, hafa getað skapað það ófremdarástand, sem nú er orðið í stjórnmálum landsins. Fyrsta verulega átakið í dýrtíðarmálunum var gert á aðalþinginu 1941, þegar Framsfl. lagði fram frv. sitt um það mál. Upphaflega hafði verið lofað af ráðh. Sjálfstfl., að þeir skyldu fylgja þessu frv., en það brást að verulegu leyti, þegar á hólminn kom. Frv. var limlest í þinginu, en nokkrir meginþættir þess voru samþykktir, og taldi Sjálfstfl. þessa löggjöf þó stórmerka og Alþfl. sömuleiðis. Þrátt fyrir þetta gerðu ráðh. Sjálfstfl. ekkert annað í þessum málum allt sumarið 1941 en að koma í veg fyrir, að þessi I. yrðu framkvæmd, og voru l. þá talin til einskis nýt. Þá ákvað Framsfl. að láta til skarar skríða og lagði til, að aukaþingið 1941 yrði kvatt saman, og voru ráðh. hinna flokkanna því fylgjandi. Þá var því lýst yfir af ráðh. Sjálfstfl., að þeir vildu fylgja nýrri löggjöf í dýrtíðarmálunum, er festi kaupgjald og verðlag í landinu. En ráðh. Alþfl. lýsti yfir því, að hann gæti ekki verið með því að binda kaupgjaldið með l. Hins vegar væri það sitt áhugamál að binda verðlag á landbúnaðarafurðum. Þegar á aukaþingið kom, henti það, sem frægt er að endemum og lengi mun minnzt í stjórnmálasögu landsins, að Sjálfstfl. lagði á flótta í dýrtíðarmálunum og gekk í berhögg við það, er áður hafði verið heitið fylgi. Var því nú haldið fram, að gömlu dýrtíðarl. væru ágæt og fullnægjandi, - sömu lögin, sem ráðh. sjálfstæðismanna höfðu sumarlangt staðið gegn framkvæmdum á, en því, sem ekki yrði með l. náð, skyldi ná með hinni „frjálsu leið“, sem frægt er orðið. Blöskraði þá öllum landslýð svo mjög vinnubrögð Sjálfstfl., að sjálft Alþingi beið ómaklega álitshnekki í augum þjóðarinnar fyrir úrræðaleysi flokksins. Það sýndi sig svo auðvitað um áramótin, að þessi svokallaða „frjálsa leið“ var gersamlega óframkvæmanleg, enda aldrei nema gaspur eitt. fyrir dyrum stóðu stórfelldar grunnkaupshækkanir, sem hefðu gert allar frekari tilraunir til þess að ráða við dýrtíðina, þýðingarlausar. Þá var Sjálfstfl. einu sinni enn kominn í fullkomna sjálfheldu. Nú var hins vegar fyrir hendi afarsterkt almenningsálit með úrlausn Framsfl. í dýrtíðarmálunum. Mikill hluti sjálfstæðiskjósenda sýndi flokksforustunni beina andúð fyrir hringlandahátt og úrræðaleysi í dýrtíðarmálunum á aukaþinginu. Hér var því um tvennt að velja fyrir sjálfstæðismenn, - annað hvort að horfa á það aðgerðalaust, að dýrtíðaraldan í landinu rísi hærra en nokkru sinni fyrr, samkvæmt hinni „frjálsu leið“ og á þeirra ábyrgð, eða þá að snúa inn á leið Framsfl. í málinu. Þá snerist Sjálfstfl. í fimmta sinn í stærsta máli þingsins, og gerðardómsl. voru gefin út, sem gerðu ráð fyrir óbreyttu grunnkaupi og verðlagi sem meginreglu. Það var ekki fyrr en Sjálfstfl. á Alþingi hafði tekizt að stöðva allar framkvæmdir í dýrtíðarmálunum í tvö ár, - ekki fyrr en flokksforustan var gersamlega króuð inni og engin ný undanbragðaleið var fyrir hendi, að þjóðstjórnin gat komið nokkru til leiðar í dýrtíðarmálinu, og þá þannig, að Alþfl. hljóp undan merkinu. Svipaða sögu er að segja um skattamálin. Forkólfar sjálfstæðismanna reyndu allt, sem þeir gátu til þess að halda því skattfrelsi, sem útgerðinni hafði verið veitt á erfiðu árunum, eins lengi og mögulegt var, en varð þó lítið ágengt í því efni, vegna þess hve málið varð fljótt óvinsælt. Framsfl. var það hins vegar ljóst við upphaf styrjaldarinnar, að til þess að tryggja skattlagningu stríðsgróðans, varð að breyta algerlega um aðferð við skattálagningu. Skattar hafa verið lagðir þannig á, að frá tekjum hafa verið dregin útsvör og skattar fyrra árs, áður en skattur er reiknaður. Reyndin varð því sú, að þótt skatt- og útsvarsstigi væru látnir nema t.d. 98% af tekjunum, þá borguðu menn ekki nema 49% af gróða sínum, ef þeir höfðu jafnan stórgróða frá ári til árs. Framsfl. byrjaði að berjast fyrir afnámi frádráttarreglunnar á þingi 1941. Hvorugur hinna aðalflokkanna vildi fallast á breytinguna, en því var hins vegar lýst yfir af Framsfl., að hann mundi berjast fyrir þessu máli, unz hann kæmi því fram á Alþingi. Á aukaþinginu haustið 1941 tóku framsóknarmenn mál þetta upp að nýju, og var málinu nú tekið skár af Alþfl., en sjálfstæðismenn á þingi urðu ókvæða við. Fjmrh., Jakob Möller, og þm. A.-Húnv., Jón Pálmason, sögðu flutning þessa máls svík á skattasamkomulagi flokkanna frá aðalþinginu 1941, fóru hinum hörðustu orðum um málið og kváðu Sjálfstfl. aldrei mundu sætta sig við slíka breytingu. Sjálfstæðismenn vissu vel, að ef þeir gætu hindrað þessa grundvallarbreytingu á skattal., þá var þeim óhætt að fylgja háum skattstigum. Háa stríðsgróðanum yrði hlíft samt. Stórgróðamennirnir mundu njóta skattfrelsisins fyrir mikinn hluta stríðsgróðans eigi að síður, vegna frádráttarreglunnar. Umr. á þingi um þetta mál urðu mjög harðar, sérstaklega var hv. þm. A.-Húnv., Jón Pálmason, sem telur sig fulltrúa húnvetnskra bænda á Alþingi, afarreiður út af því, að milljónagróði stríðsgróðamannanna í Reykjavík skyldi ekki njóta skattfrelsis í skjóli frádráttarreglunnar. Við framsóknarmenn lýstum yfir því á Alþ., að við hefðum óbundnar hendur og mundum ekki hætta sókninni í þessu máli fyrr en sigur væri unninn. Eins og ég tók fram áðan, skapaðist alveg nýtt viðhorf í dýrtíðarmálunum í janúarmánuði 1942. Þá varð Sjálfstfl. að taka hreina afstöðu til málsins, en fulltrúi Alþfl. fór úr stjórninni. Þá stóðu fyrir dyrum bæjarstjórnarkosningar um allt land. Fóru þá fram samningar milli Sjálfstfl. og Framsfl. um þau málefni, sem fyrir lágu til úrlausnar. Framsóknarmenn tóku skattamálin inn í þessar umr. og tryggðu sér með skriflegum samningi við ráðh. sjálfstæðismanna, að stefna Framsfl. Í skattamálum skyldi framkvæmd, - frádráttarreglan afnumin, skattstigarnir á hæstu tekjunum hækkaðir, varasjóðshlunnindi gróðafélaganna minnkuð. Þannig tókst Framsfl. að tryggja framgang skattamálanna, og er það mesti sigur í skattamálum, og mun þetta gerbreyta allri skattálagningu á stórgróða í landinu, bæði nú og þá ekki síður framvegís, þar sem nú er fenginn öruggur grundvöllur til þess að byggja á. Hins vegar hafa sjálfstæðismenn unnið þann „sigur“ í skattamálunum, að þeim hefur tekizt að koma í veg fyrir það frá styrjaldarbyrjun, að útflutningsgjald væri lagt á þann ísfisk, sem seldur hefur verið með stórgróða úr landinu beint til Englands, og var sú leið þó frá byrjun sjálfsögðust allra leiða til tekjuöflunar fyrir ríkissjóð til þess að vinna gegn dýrtíðinni. Framkoma Alþfl.forkólfanna í dýrtíðarmálunum hefur ekki verið ólík framgöngu sjálfstæðismanna, að því undanskildu, að þeir hlupu nokkrum mánuðum fyrr undan merkjum. Framkoma þeirra er mönnum í fersku minni vegna þess, að hún hefur verið aðaldeiluefnið undanfarna mánuði, og verður því stuttlega rakin hér. Þeir töluðu mikið um nauðsyn þess að stöðva dýrtíðina, - alveg eins og sjálfstæðismenn. Þeir kenndu of háu verðlagi landbúnaðarafurða um dýrtíðina, alveg eins og sjálfstæðismenn, og kröfðust þess, að kaup bændanna yrði bundið með lögum. Þeir þóttust vera með „frjálsu leiðinni“ og sögðu, að grunnkaupið ætti að breytast sem minnst, á meðan kommúnistar ekki kröfðust grunnkaupshækkana -, en rufu stjórnarsamvinnuna í janúar í vetur vegna þess, að gerðardómurinn var settur til þess að hafa eftirlit með grunnkaupinu, og kóróna svo framkomu sína með því að styrkja formann Sjálfstfl. til þess að framkvæma sama gerðardóm. Þeir stofnuðu til þjóðstjórnar með því að lögbinda kaupgjaldið og banna fulla verðlagsuppbót. Þeir fóru úr sömu stjórn vegna þess, að það átti að hafa eftirlit með grunnkaupi og tryggja fullar verðlagsuppbætur. Fyrri l. voru ágæt fyrir verkalýðinn, af wí að þá var búið að kjósa, - hin síðari voru kúgunarl., af því að kosningar voru fram undan. Alþfl.-menn hafa reynt að afsaka fráhvarf sitt í dýrtíðarmálunum með því, að flokknum hafi verið illvært í ríkisstj. vegna þess, hve linlega væri tekið á skattamálunum. Þessi ástæða er fundin upp á eftir. Alþfl. gerði aldrei neina tilraun til þess að taka forustu um lausn skattamálanna. Sjö vikur liðu af þessu þingi, án þess að flokkurinn legði fram nokkrar till. í skattamálum. Hér við bætist svo, að framsögumaður Alþfl. í skattamálum, hv. þm. Seyðf., Haraldur Guðmundsson, lýsti yfir því við 1. umr. málsins í neðri deild, að hann þyrfti að taka sér frest til þess að gera það upp við sig, hvort hann ætti að vera með afnámi „frádráttarreglunnar“ eða ekki. Lengra var nú þessi forvígismaður stríðsskattanna ekki kominn í byrjun þriðja stríðsgróðaársins. Hann hafði ekki enn þá áttað sig á, að afnám frádráttarreglunnar var undirstaða þess, að stríðsgróðinn yrði hæfilega skattlagður. Hann gat skreytt sig með tillögum um háa skattstiga á stríðsgróðann, en gallinn var aðeins sá, að helmingur stórgróðans var skattfrjáls eftir sem áður. En það verður að virða til vorkunnar, að um þetta leyti höfðu forkólfar Alþfl. eignazt annað áhugamál, sem þeir mátu meira en skattlagningu stríðsgróðans og önnur slík mál, og mun ég bráðlega víkja að því hugðarefni flokksins. Ég hef nú rakið þessa sögu ofurlítið. Hún gefur mönnum nokkra hugmynd um heilindi þeirra tveggja flokka, sem nú eiga það báðir sameiginlegt að hafa hlaupið frá þeim viðfangsefnum, sem þeir höfðu marglofað þjóðinni að leysa. Hún gefur mönnum nokkra hugmynd um, hvers muni vera að vænta af forustunni, eftir að þeir, sem báru ábyrgð á aukaþinginu í haust, - mennirnir frá aukaþinginu 1941, - hafa nú tekið við stjórn með stuðningi þeirra, sem rufu samstarfið í janúar í vetur. Hún sýnir, hvernig vinnuskilyrði Framsfl. hafa verið á undanförnum árum. Þau hafa ekki verið ánægjuleg, en þrátt fyrir það hafði flokknum þó tekizt að fá hafna framkvæmd þeirrar stefnu í fjárhagsmálum þjóðarinnar, sem hann taldi rétta. Dýrtíðin hafði verið stöðvuð, - að vísu of seint, - og skattlagning stríðsgróðans er tryggð í megindráttum á þá lund, sem flokkurinn hafði barizt fyrir. Þó skyldi enginn halda, að nokkru lokatakmarki væri náð. - Hvarvetna blasa við ný verkefni, sem vinna þarf, og mörg þeirra er aðkallandi að leysa, til þess að tryggja árangur af þeim ráðstöfunum í fjárhagsmálum, sem þegar hafa verið gerðar. Verði þessum verkefnum ekki sinnt, er hægt að gera að engu á stuttum tíma allt það, sem unnizt hefur. Þannig er ástatt, þegar nýtt tímabil hefst í stjórnmálum landsins, - ekki tímabil starfs og friðar, heldur tímabil ráðleysis og sundrungar. Síðan ráðh. Alþfl. hrökklaðist úr ríkisstj., hefur flokkurinn hugsað um eitt, aðeins eitt: Hvort ekki væri hægt að finna eimhvern fleyg, sem skapað gæti glundroða og Alþfl. ofurlítið skárri vígstöðu en honum hafði tekizt að afla sér með baráttu sinni fyrir dýrtíðinni. Nokkru eftir að Alþýðuflokksráðh. fór úr stj., höfðu menn heyrt Alþfl.- menn pískra um það, að nú væri tímabært að leysa kjördæmamálið, og jafnframt, að sjálfstæðismenn mundu hafa alveg bundnar hendur í málinu. Þetta pískur höfðu stjórnarflokkarnir heyrt, og það var báðum flokkunum vel ljóst, að það var grundvallarskilyrði fyrir samstarfi þeirra, að slíkt ágreiningsmál yrði ekki tekið til afgreiðslu nú í vetur. Þetta gerðu menn sér sérstaklega ljóst vegna þess ávænings, sem heyrðist um fyrirætlanir Alþfl. Annars skal það hreinlega játað, að hefði ekki þessi orðrómur verið á sveimi, þá hefði engum dottið í hug, að nokkur stjórnmálaflokkur væri svo lítilsigldur og ábyrgðarlaus að hefja deilur um mál eins og kjördæmamálið á tímum eins og þeim, sem nú standa yfir. Meðan formaður Alþfl. sat í ríkisstj., raskaði kjördæmaskipunin ekki ró hans, þá var kjördæmaskipunin viðunandi. Enda var enginn flokkur ákafari en Alþfl. í því að ákveða á Alþingi í fyrra frestun stjskrbreyt. til styrjaldarloka. Alþfl. hefur ýmist átt fulltrúa í ríkisstj. eða stutt ríkisstj. í 8 ár, án þess að hreyfa við kjördæmamálinu. Formaður Alþfl. hafði lýst hátíðlega yfir frammi fyrir allri þjóðinni, þegar hann lýsti yfir fylgi flokks síns við kosningafrestunina vorið 1941, að Alþingi, sem framlengdi umboð sjálfs sín, hefði ekki heimild til þess að taka til afgreiðslu nein önnur mál en þau, sem styrjöldin gerði óhjákvæmilegt að leysa. En hvaða máli skipta orð og fögur heit? Hvaða máli skiptir það, þótt landið sé í hers höndum og þannig ástatt, að Alþfl. og hinir tveir aðalflokkar þingsins töldu fyrir einu ári óhjákvæmilegt að fresta kosningum til Alþingis? Allt þetta er einskis virði fyrir ábyrgðarlausa stjórnmálamenn, sem hafa það eitt áhugamál að bjarga sér frá pólitískum dauða. Alþfl.forkólfarnir töldu sig geta smíðað vopn úr kjördæmamálinu. En til þess að gagn gæti orðið að því vopni, mátti Alþfl. ekki taka upp tillögur sínar eða hugðarefni sín í því máli, heldur tillögur sjálfstæðismanna, til þess að auðveldara væri að ráðast á þá fyrir að vísa málinu frá. Það, sem gerir leik Alþfl. með kjördæmamálið á þessum tímum lítilfjörlegri en allt annað, er það, að flokkurinn reiknaði með því, að sjálfstæðismenn mundu hljóta að vísa málinu frá, - og þeir fóru ekki dult með það sjálfir. Þeir treystu því, ef nota má það orð í þessu sambandi, að sjálfstæðismenn væru ekki eins ábyrgðarlausir og þeir reyndust og að þeir mundu ekki rjúfa samstarf sitt við Framsfl. á svo blygðunarlausan hátt, eins og nú er komið á daginn. Til vara reiknaði Alþfl. með því, að ef í harðbakkann slægi, mundi Framsfl. og hluti af Sjálfstfl. taka upp kosningafrestun að nýju með veikum meiri hluta þings. Hinir hugkvæmu Alþfl.menn sáu hilla undir glæsilegt tímabil fyrir sig í stjórnarandstöðu, þegar svo væri komið. Þá væri hægt að saka sjálfstæðis- og framsóknarmenn um einræði og gera kosningafrestunina að stórfelldu deilumáli, gera Framsfl. beran að því að verzla með kosningafrestunina, til þess að kaupa frest í kjördæmamálinu, og sjálfstæðismenn bera að því að fresta kosningum til þess að komast hjá að afgreiða „réttlætismálið“. Þetta voru þá hugsjónir Alþfl.foringjanna og áhugamál „friðarvinanna“ í flokki þeirra. En margt fer öðruvísi en ætlað er. Það hefði ekki átt að vera erfitt fyrir Sjálfstfl. að standast hinar ómerkilegu veiðibrellur Alþfl., sem í 10 ár hafði verið í stjórn eða stutt stjórn án þess að rumska í „réttlætismálinu“ og án þess að taka undir tilboð íhaldsmanna um lausn málsins á þeim tíma. Síðasta Alþingi hafði lýst yfir lýðveldisstofnun á Íslandi í stríðslok, og er þó skilið svo, að hún ætti að fara fram í síðasta lagi 1944. Þá þarf að gerbreyta stjórnskipunarl. landsins, og þangað til eru aðeins tvö regluleg þing. Til þess að koma fram þeirri árás á dreifbýlið í landinu, sem hér er stofnað til, þarf tvennar alþingiskosningar og margra mánaða heita kosningabaráttu. Kjördæmamálið hefur verið og er enn í dag heitasta deilumál landsmanna. Engum hafði dottið í hug fyrir nokkrum mánuðum, að nokkur flokkur mundi leyfa sér að taka það upp á þessum tímum. Sjálfstæðismenn höfðu nýlega stofnað til samstarfs við Framsfl. um lausn aðkallandi vandamála, og allir vissu, að þetta samkomulag var byggt á því, að deilumál eins og kjördæmamálið yrði ekki tekið upp að svo stöddu. Alþfl. bauð upp á rangláta kákbreytingu á kjördæmaskipun landsins, en vildi skilja eftir lýðveldismálið, og var það sjálfsagt gert meðal annars til þess að storka Sjálfstfl., um leið bráðabirgðabreyt. á kjördæmaskipuninni var sérstaklega miðuð við flokkshagsmuni sjálfstæðismanna. Rökin fyrir að vísa frá frumvarpsóskapnaði Alþfl.- manna voru svo sterk og svo mörg, að engum hugsandi manni í þessu landi mundi hafa verið unnt að villa sýn í því máli. Leiðin var opin til þess að forkólfar Alþfl. sætu einir að þeirri óvirðingu, sem verða hlaut hlutskipti þeirra, sem standa að hráskinnaleik um stjórnarskrá landsins á þessum tímum. Landsmenn biðu áreiðanlega með nokkurri óþreyju eftir því að vita, hversu sjálfstæðismenn snerust við tilræði Alþfl. við innanlandsfriðinn. margir munu þó hafa verið þess fullvissir, að flokkurinn gæti ekki brugðizt við þessu nema á einn veg, og studdi það marga í þeirri skoðun, að hæstv. fjmrh., Jakob Möller, taldi það fjarstæðu við fyrstu umr. málsins á Alþingi, að fara nú þvert ofan í allt, sem fyrirhugað hafði verið, að afgreiða þetta mál og slíta friðnum gersamlega. Ýmsir munu þó hafa minnzt framkomu sjálfstæðismanna í dýrtíðarmálunum, og þeir spáðu engu góðu. Það voru þessir menn, sem reyndust sannspáir. Sjálfstfl. hefur nú til fulls gleypt agnið, sem Alþfl. lagði fyrir hann. Hann hefur valið stríð í stað friðar, og svo bætir formaður Sjálfstfl. gráu ofan á svart með þeim blekkingum, að hann hafi viljað friðinn. Ráðh. Sjálfstfl. var það fullljóst þegar í upphafi samstarfsins, að til þess að það gæti haldizt, yrði að vísa kjördæmamálinu frá í vetur, og jafnframt, að kosningar voru framundan. Hv. þm. Str. upplýsti í gærkvöld, að við hefðum rökstudda ástæðu til að ætla, að kjördæmamálið yrði afgr. á þessu þingi. Hæstv. forsrh., Ólafur Thors, staðfesti þetta fullkomlega. Þegar þessi vitneskja lá fyrir,. víssu allir ráðh. í fyrrv. ríkisstj., að kosningar urðu að fara fram í vor, eins og komið var. Það er fyrst, þegar forustumenn Sjálfstfl. fara að búa sig undir að rjúfa stjórnarsamvinnuna með því að afgreiða kjördæmamálið, að forkólfar flokksins fara að tala um frestun kosninga á nýjan leik, og gera málamyndatilboð um frestun þeirra með framsóknarmönnum einum. En jafnframt fengum við óyggjandi upplýsingar um, og það var mikill minni hluti þingflokks sjálfstæðismanna, sem fylgdi slíkri frestun. Þennan skrípaleik léku sjálfstæðismenn til þess að reyna að þvo hendur sínar, áður en þeir hófu ófriðinn. Þessi framkoma sýnir mætavel stjórnmálasiðgæði Sjálfstfl. En hún sýnir þó um leið, að sá flokkur, sem ófriðnum veldur, er hræddur við dóm kjósendanna um friðrof hans, og það mun sýna sig, að sá ótti er ekki ástæðulaus. Hæstv. forsrh. sagði í gærkvöld, að ef ástæðar væru óbreyttar frá í fyrra, hefði hann orð hv. þm. Str. fyrir því, að ekki væri hægt að kjósa. Ef ekki var hægt að kjósa í fyrra, þá er það ekki hægt nú, - sagði ráðh. Hver er það, sem var að tala? Er það ekki forsrh. þeirrar stjórnar, sem hefur það eitt hlutverk að láta kjósa ekki einu sinni, heldur tvisvar á sama árinu. Hvað á þessi loddaraleikur að þýða? Finnst mönnum það ekki skörungsskapur af manni, sem þykir ófært að láta kjósa einu sinni, að láta hafa sig til þess að rjúfa stjórnarsamvinnu í henumdu landi og mynda stjórn til þess að láta kjósa tvisvar á sama árinu? Allir ábyrgir menn í þessu landi vita, að kosningar í vor var búið að gera óhjákvæmilegar, ef skapa átti starfsfrið í landinu. Allir vita, að tvennar alþingiskosningar um kjördæmamálið skapa pólitíska upplausn í landinu og fullkominn ófrið. Einar almennar alþingiskosningar um venjuleg mál, til þess að skapa starfsfrið, og tvennar alþingiskosningar, sem skapa ófrið og stórháskalega upplausn, eru ekki hliðstæður, heldur fullkomnar andstæður. Þetta er alþm. og þjóðinni allri vel ljóst, og af því leiðir, að fyrirhugaðar kosningar í vor gáfu enga ástæðu né siðferðilegan rétt til þess að stofna til ófriðar um kjördæmamálið, og til viðbótar má taka það fram, að engum datt í hug að afgreiða kjördæmamálið í vor sem leið, og áttu kosningar þó að fara fram þá. Hvernig sem farið er að, verður aldrei hægt að afsaka þetta frumhlaup með fyrirhuguðum kosningum. Hver er skýringin á því, að annað eins og þetta skuli geta komið fyrir? Þjóðin stendur höggdofa af undrun. Það, sem hér hefur skeð, er þó í raun réttri aðeins framhald þess, sem átt hefur sér stað undanfarið. Sjálfstfl. getur ekki komið sér saman um neitt. Mikill hluti flokksins hefur í raun og veru verið á móti jákvæðu samstarfi og gert allt til þess að spilla því. Flokkurinn getur ekki borið ábyrgð á neinni ákveðinni stefnu. Hann stefnir í dag suður, á morgun norður, og gerir enga tilraun til þess að hafa forustu um nokkurt mál. Sjálfstfl. fékkst ekki til þess að taka afstöðu til dýrtíðarmálsins, fyrr en hann var innikróaður og gat ekki komizt undan. Hann varð að láta undan síga í skattamálunum. Sjálfstæðismenn taka ekki afstöðu tif kjördæmamálsins nú á þennan hátt af því, að þeir séu samstilltir um að leggja í þessa baráttu nú. - Þeir eru að vísu samhuga um að draga úr rétti dreifbýlisins, og þetta er aðeins fyrsti áfanginn á þeirri leið, - en þeir eru auðvitað lafhræddir við dóm kjósendanna um þetta athæfi nú á þessum tímum. En þeir eru bara enn þá hræddari um kjörfylgið í Reykjavík, ef þeir vísa málinu frá. Þess vegna hrindir Sjálfstfl. þjóðinni út í eina hörðustu kosningabaráttu, sem farið hefur fram hér á landi. Þess vegna lætur hann hafa sig til þess að mynda stjórn, sem hann þó veit, að getur ekki stjórnað. Hörmulegt er, að þjóðin skuli dæmd til þess að deila um mestu ágreiningsmál sín á hættulegustu tímum, sem hún hefur lifað. Þó er hitt enn hörmulegra, að ástæðan til þess er ekki sú, að verið sé að berjast fyrir tímabæru stórmáli, sem krefst úrlausnar, heldur er þannig komið vegna pólitískra hrekkjabragða auvirðilegustu tegundar og ókleift að greina á milli, hvorir hafa sýnt meira manndómsleysi, þeir, sem beittir bragðinu, eða hinir, sem féllu á því. Það er talað um réttlætismál. Það verður að virða okkur það til vorkunnar, sem kunnugir erum á Alþingi, þótt við drögum í efa, að það sé brennandi áhugi á réttlæti, sem knýr þá menn sporum, sem fyrir þessu máli standa. Við vitum, hvernig með þetta mál hefur verið farið undanfarið og hvernig það er - og hefur verið notað. Það hefur sem sé verið tízka upp á síðkastið, að ef annar hvor flokkurinn, sem unnið hefur með Framsfl., hefur ætlað að leysa með honum stórmál, sem ágreiningur var um, þá hefur verið hótað af hinum flokknum, að ef hann hefði sig ekki hægan, þá skyldi „réttlætismálið“, þ.e. kjördæmamálið, verða lagt fram í því formi, sem honum kæmi „bezt“, en það þýðir í þessu sambandi verst - og hann gæti ekki neitað, - þannig sundrað samstarfi hans við Framsfl. og því máli komið fyrir kattarnef, sem leysa átti. Það mun hafa verið óspart látið skína í það í haust við Alþfl.menn af sjálfstæðismönnum, að ef Alþfl. féllist á skattastefnu Framsfl., þá skyldi „réttlætismálið“ flutt í því formi, sem Alþfl. gæti ekki neitað. Sú aðferð, sem Alþfl. hefur nú notað við Sjálfstfl., er því ekki einu sinni frumleg, - hún er í nákvæmu samræmi við sameiginlega „formúlu“ þessara flokka fyrir því, hverjar séu skyldur stjórnmálamanna við réttlætismál og hvernig með þau skuli fara. Allir landsmenn spyrja nú: Hvað rak svo á eftir að breyta kjördæmaskipuninni, að allt verður að víkja fyrir því. - Það er von, að menn spyrji, en hver getur gefið fullnægjandi svar? Samkvæmt þeirri kjördæmaskipun, sem frv. gerir ráð fyrir, gæti það að vísu komið fyrir, að sjálfstæðismönnum tækist að fá hreinan meiri hluta á þessum tveimur þingum, sem halda skyldi, þangað til stjórnskipunarl. yrði breytt, með því að stofna sérstakan flokk, til málamynda, og fá minnihlutaþm. kjörna í tvímenningskjördæmunum, án þess að minnka með því líkur sínar fyrir uppbótarþingsætum, en ekki er það þó líklegt vegna þess, hve. sá flokkur gengur nú saman. Mönnum hefur skilizt, að svo miklu leyti sem á þessu frumhlaupi eru gefnar nokkrar skýringar, að hin mikla þjóðarnauðsyn sé í því fólgin, að fækka þm. Framsfl. En hvers vegna gat þetta ekki beðið, þangað vit önnur atriði stjórnarskrármálsins voru leyst? Hvers vegna þurfti að stofna til ófriðar í hernumdu landi í miðri heimsstyrjöld, til þess að koma þessu í kring? Ekki hefur Framsfl. meiri hluta á Alþingi, sem brýna nauðsyn beri til að hnekkja. Ég veit ekki betur en að þeir flokkar, sem að þessu standa, hafi algeran meiri hluta á Alþingi og það sé óþarfi fyrir þá að ráðast í öll þessi umbrot til þess að sækja sér slíkan meiri hluta. Geta þessir flokkar ekki ráðið eins og nú er, án þess að spyrja framsóknarmenn? Þurfa þeir að stofna til 6 mánaða kosningabaráttu til þess? Allir landsmenn sjá, hvers þessir flokkar eru megnugir á Alþingi, eins og sakir standa nú, og til hvers þeir nota þann þingmeirihluta, sem þeir hafa. Þeir hrósa sér beinlínis af því, að þótt þeir hafi myndað stjórn, eigi þeir ekkert sameiginlegt áhugamál annað en að breyta kjördæmaskipuninni. Finnst mönnum ekki glæsilegt og tímabært að stofna til harðrar kosningabaráttu í marga mánuði til þess að styrkja þessa flokka enn meir? Finnst mönnum ekki skiljanlegt, að flokkar þessir eigi erfitt með að þreyja tvö ár enn eða svo eftir því, að þessi glæsilegi, samstæði meiri hluti þeirra á Alþingi verði efldur? Þjóðin mun aldrei sætta sig víð, að henni sé hrundið út í tvennar alþingiskosningar samsumars, eins og nú stendur, nema hún fái skýlaus svör um það, hvers vegna það er nauðsynlegt, og því fer alls fjarri, að slík svör hafi fengizt. Þjóðin krefst skorinorðs svars um það, hvað lá á að leysa kjördæmamálið, fyrr en um leið og önnur atriði stjórnarskrárinnar verða endurskoðuð innan fárra ára, og ekki seinna en í ófriðarlok. Þjóðin mun ekki gera sig ánægða með neitt málamyndasvar. Hér duga engin undanbrögð. Auðvitað gat ekki hjá því farið, að þeir, sem beita sér fyrir kjördæmamálinu og friðslitum, yrðu varir við sterka almenna andúð gegn þessum starfsháttum. Sannleikurinn er sá, að í landinu munu fáir menn finnast, sem mæla þessu frumhlaupi bót. Ofan á allt annað hafa flutningsmenn kjördæmamálsins gert sig bera að algeru áhuga- og skeytingarleysi um sjálfstæðismálið með því að knýja fram bráðabirgðabreyt. á hinu viðkvæmasta atriði stjórnarskrárinnar án þess að skeyta nokkuð um lausn þess. Það mátti bíða, hitt varð að knýja fram. Nú eru aðstandendur þessa máls hins vegar orðnir skelkaðir og byrjaðir að gera sér grein fyrir þeirri gífurlegu gremju, sem þeir hafa vakið með virðingarleysi sínu við stjórnarskrána og sín eigin heit. Nú eru gerðar tilraunir til þess að sefa þessa óánægju. Halda menn, að það sé þá með því að taka upp þá einu málsmeðferð, sem sæmandi væri sjálfstæðismálinu, að afgreiða allar fyrirhugaðar breytingar á stjórnarskránni vel undirbúnar í einu lagi, eins og Framsfl. og meginþorri þjóðarinnar vill og Alþingi ákvað í fyrra? Auðvitað ekki. Þess var ekki af þeim að vænta, til þess eru aðstandendur stjórnarinnar búnir að ríða netið of þétt að höfði sér. Þá skyldu menn halda, að þeir, úr því sem komið er, tækju rögg á sig og afgreiddu sjálfstæðismálið á þessu þingi og létu það ekki henda Alþingi Íslendinga að afgreiða breyt. á stjórnarskrá ríkisins, nema fullveldismálin væru tekin með. Þeir virðast hvort sem er ekki líta svo á, að vandaðan undirbúning þurfi til þess að breyta stjórnarskránni. En til þessa hafa þeir auðvitað ekkert þrek - og engan vilja. Áhuginn nær ekki lengra en til þess að verzla um kjördæmaskipunina eftir því, sem flokkunum kemur bezt. Með hverju er þá reynt að klóra yfir lítilsvirðinguna við sjálfstæðismálið? Eftir að Framsfl. hefur krafizt milliþinganefndar, sem undirbúi ýtarlega endurskoðun allra stjórnskipunarl., á leggja þeir til, að milliþinganefnd skuli taka sjálfstæðismálið til meðferðar og hafa lokið störfum fyrir Alþingi í sumar, og segjast þeir ætla að afgreiða lýðræðismyndunina á sumarþinginu. Hafa menn trú á, að forustumenn í stjórnmálum gefi sér sérstaklega gott næði til þess að undirbúa og þaulhugsa tillögur um gerbreytingar á stjórnskipunarl., frá því að þessu þingi lýkur og þangað til næsta Alþingi kemur saman, þegar að loknum kosningum? Þá er það ekki heldur mjög ósmekklegur eða ólíklegur inngangur að því, að þjóðin sameinist um hina merkustu framkvæmd, sem nokkru sinni hefur legið fyrir Alþingi Íslendinga, að hrinda henni út í margra mánaða kosningabaráttu um þann óþinglegasta pólitíska verzlunarsamning, sem nokkru sinni hefur verið gerður. Auðvitað veit það hver heilvita maður, að eftir 11/2 mánuð verður sjálfstæðismálið jafn óundirbúið og það er nú. Þessi káktillaga er því verri fyrir málstað friðslitamannanna en þótt þeir hefðu ekki nefnt sjálfstæðismálið, eða hvers vegna afgreiða þeir ekki sjálfstæðismálið nú, ef þeir sitja ekki á svikráðum við það? Þessi till. sýnir betur en nokkuð annað, hvernig kjördæmamálið er til komið. Ráðleysisfálmið með fullveldismálið sannar, svo sem bezt verður á kosið, hvernig verið er að leika pólitískan skollaleik með sjórnarskrána. Alþfl. tekur kjördæmamálið út úr sem agn í refskákinni, sem átti að tefla án þess að hugsa nokkuð um aðrar breyt. á stjórnarskránni. Sjálfstfl. ætlaði sér ekki að breyta stjórnarskránni í vetur og hafði því ekkert undirbúið afstöðu sina, - ekki fyrir það, að flokkurinn væri ekki jafnfíkinn og áður í það að draga úr áhrifum dreifbýlisins á Alþingi, heldur vegna þess, að honum mun hafa hrosið hugur við að leggja út í baráttu um það, einmitt nú, - en sakir sundrungar og vanmáttar sogast hann út í hringiðuna, - veit síðan ekki sitt rjúkandi ráð og sízt af öllu, hvernig takast megi að láta líta svo út, sem unnið sé af viti og eftir áætlun að heildarendurskoðun stjórnskipunarl. Getur nokkur hlutur sýnt þetta glögglegar en þáltill. um, að framtíðarskipulag ríkisins skuli undirbúið í milliþinganefnd, á meðan barizt er um kjördæmamálið? Hver er svo lausnin í kjördæmamálinu? - Það á að afnema ranglæti og sérréttindi, segja menn. Aðalbreytingin er að fyrirskipa hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmunum sex. Auk þess á svo að fjölga þingmönnum um þrjá. Það er ekki réttlátt, að meiri hlutinn í tvímenningskjördæmunum fái báða þingmennina, segja vinir réttlætisins, - og þeir eru ekki í vandræðum með að finna réttlætið, sem vantar í stjórnarskrána. Réttlætinu á að fullnægja með því, að meiri hlutinn í tvímenningskjördæmunum fái annan þingmanninn og minni hlutinn hinn, vinir réttlætisins eru klökkir yfir því, hvað þeir séu réttlátir og hvað úrlausnin sé snjöll. Einn þriðji skal hafa jafnan rétt og tveir þriðju. Meiri hlutinn í tvímenningskjördæmunun skal með þessu einfalda úrræði rétt og slétt sviptur öllum rétti og tvímenningskjördæmin öllum áhrifarétti á stjórnmál, - það er hin einfalda lausn réttlætismálsins. Ég held, að tímabært væri fyrir hv. alþm., sem mest tala um réttlæti og ranglæti í sambandi við þetta mál, að rifja upp fyrir sér ofureinfalda staðreynd: Réttlætinu verður aldrei fullnægt með því að fremja ranglæti. Með hlutfallskosningum í tvímenningskjördæmunum er framið óverjandi ranglæti í garð kjósendanna í tvímenningskjördæmunum, sem alls ekki verður þolað. Flytjendur þessa máls ættu að tala sem minnst um réttlæti. Sé það ásetningur manna að bæta úr þeim ágalla, sem tvímenningskjördæmin að ýmsu leyti eru á kjördæmaskipuninni, þá er til á því máli einföld lausn, sem hægt var að fá samkomulag um, sem er í samræmi við kosningafyrirkomulag okkar að öðru leyti og hægt var að framkvæma án þess að breyta stjórnarskránni. Þessi einfalda og réttláta lausn er í því fólgin að skipta tvímenningskjördæmunum í einmenningskjördæmi, - en þetta er heimilt að gera með einföldum l. Hvers vegna var ekki sú lausn valin? munu menn spyrja. Svarið liggur opið fyrir, og það sýnir um leið betur en nokkuð annað, hvað það er, sem nú er verið að gera með breyt. á stjskr. Það var ekki hægt að taka þessa einföldu, réttlátu lausn, af því að hún tryggði ekki nógu vel flokkssjónarmið þeirra, sem hér eru að verki. - Af því að hún tryggir Sjálfstfl. ekki jafnmarga þm. og hlutfallskosningarnar. Hvaða flokkslega þýðingu hafði það fyrir þá, sem hér á að þjóna, að skipta tvímenningskjördæmunum í einmenningskjördæmi í dreifbýlinu, þegar það blasir við, að áður en varir verður málstaður þeirra í minni hluta alls staðar eða nær því alls staðar í dreifbýlinu? Nei, - ekkert annað kom að nokkru gagni til frambúðar. Það er opinbert orðið, að þessi breyt. á kjördæmaskipuninni er hugsuð til bráðabirgða fyrst um sinn. Því er margyfirlýst af formælendum málsins. Með minnihlutaþingmönnum hlutfallskosnum á að tryggja það, að dreifbýlið geti ekki fenbið stöðvunarvald, þegar lokahöggið í kjördæmamálinu verður greitt. Þeim er ætlað hlutverk flugumannanna. Til þess var ekki fulltreystandi nema minnihlutaþingmönnum úr dreifbýlinu. Þess vegna var það engin úrlausn, þótt tvímenningskjördæmunum væri skipt. Fengi meiri hlutinn að ráða, yrði fljótlega kosið eitthvað af mönnum, sem fyndu upp á því að stinga við fótum, þegar tímabært þætti að stiga lokaskrefið í kjördæmamálinu. Aðstandendur þessa frv. þykjast svo sem ekki vera að skerða rétt gömlu kjördæmanna eða draga úr rétti dreifbýlisins. Öðru nær. Þeir eru þvert á móti að auka rétt dreifbýlisins, segja þeir, og verða fjálgir í máli, þegar þeir lýsa umhyggju sinni fyrir dreifbýlinu og umfram allt gömlu kjördæmunum. Kannast kjósendur landsins annars nokkuð við þessa menn. Muna þeir nokkuð eftir viðskiptum sínum við þá árið 1931? Þeir, sem standa að kjördæmamálinu, muna eftir þeim viðskiptum, svo mikið er alveg víst. Þeir hafa lært svo mikið af þeim, að þeir ganga ekki beint framan að íbúum dreifbýlisins, eins og þeir gerðu þá. Það gera þeir ekki fyrr en minnihlutaþingmennirnir hafa fengið rétt sinn samkv. stjórnarskrárbreyt., sem nú á að gera. Þykir mönnum ekki líklegt, að mennirnir, sem háðu baráttuna gegn dreifbýlinu 1931, séu nú fullir umhyggju fyrir rétti þess? Nú hefur verið gripið til sauðargærunnar, en þó mun enn sem fyrr sjá í úlfseyrun. Nú hefur verið tekinn sá kostur að ganga aftan að og mæla vinmálum, í stað þess að hreint var gengið til verks I931. Þessi aðferð mun þó ekki gefast betur en sú, sem notuð var 1931, enda þótt þeir, sem fyrir þessari árás standa, hafi í fyrstu gert sér vonir um betri árangur. Þeir, sem þessa árás gera nú, munu verða þess varir, að þeim mun lævíslegri sem aðferðin er, þeim mun harðara viðnám verður veitt. Nú eru þeir flokkar, sem standa að kjördæmamálinu, ráðnir í því að styðja þá ríkisstj. sjálfstæðismanna, sem mynduð hefur verið. Þetta er tvímælalaust einkennilegasta stjórnarmyndun, sem átt hefur sér stað hér á landi, og sennilega þótt víðar væri leitað. Þetta er áreiðanlega veikasta stjórn, sem nokkru sinni hefur tekið við völdum í þessu landi, en tímarnir, sem við lifum á, hinir hættumestu og örlagaríkustu fyrir íslenzku þjóðina, sem komið hafa. Þeir flokkar, sem styðja stjórnina, segja það beinlínis, og þarf þó ekki litla óskammfeilni til, að samstarfið sé ekki um neitt annað en að láta kjósa tvisvar og leysa kjördæmamálið. Sá flokkur, sem myndar stjórnina, er meira að segja svo ósvífinn að leggja á þetta alveg sérstaka áherzlu. Stjórnin er skipuð af ósamstæðasta og úrræðalausasta flokki þingsins, studd af fullkomnum óheilindum og fláttskap á alla vegu, og er ekki farið dult með það. Ófær er hún til alls nema eins, að kynda haturs- og ófriðareld í landinu. Er þetta það, sem þjóðin þarfnast? Þegar Framsfl. myndaði hreina flokksstjórn síðast, árið 1938, flutti formaður Sjálfstfl. vantraustsyfirlýsingu á stj. og færði henni það til foráttu, að hún væri of veik, hún hefði ekki styrk eða stuðning í þinginu til þess að koma fram þeim málum, sem aðkallandi þörf var að leysa. Honum fórust orð á þessa leið m.a.: „Við sjálfstæðismenn vantreystum þeirri stefnu, er forsrh. hefur lýst yfir, að hin nýja stjórn muni fylgja. Við teljum stjórnina myndaða á óþingræðislegan hátt. Við teljum, að hún sé ekki lýðræðisstjórn. Við teljum, að hún muni ekki einu sinni geta leyst nein venjuleg verkefni á sviði löggjafarinnar, sem máli skipta. Við teljum, að enn síður geti hún þó leyst hin stórvægilegu og óvenjulegu verkefni, er víst þykir, að hennar bíði. Við teljum, að slík stjórn sé aldrei fær um að fara með völd. Aldrei hefur þörf þjóðarinnar á sterkri stjórn verið jafnaðkallandi og augljós og einmitt nú. Aldrei hefur jafnveik stjórn farið með völdin í landinu og einmitt nú. Með þessum rökum berum við sjálfstæðísmenn fram þá kröfu, að ný stefna verði upp tekin og nýrri stjórn fengin aðstaða og styrkur til að framkvæma hana.“ Þetta sagði formaður Sjálfstfl. 1938. Þessar ásakanir formanns Sjálfstfl. voru rangar og tilhæfulausar, eins og þá stóð á. Stjórnin hafði styrk til þess að leysa þau mál, er að kölluðu, og hún gerði það. En það þarf meira en litla dirfsku til þess af manni, sem gagnrýndi á þennan hátt stjórnarmyndun Framsfl. á friðartímum, þótt erfiðir væru á marga lund, að taka sér fyrir hendur að „löðrunga sig“ með því að mynda stjórn á þann hátt, sem hann nú hefur gert. Það vita allir, að þótt byrjunarskrefin hafi verið stigin í dýrtíðarmálunum, þá er enn þá margt óleyst í þeim málum. Það er vitað, að skortur á vinnuafli stendur framleiðslunni stórkostlega. fyrir þrifum, og það liggur fyrir, að hún bíði hnekki og dragist stórkostlega saman, ef ekki eru sérstakar ráðstafanir gerðar til þess að leysa það mál. Þær ráðstafanir yrðu meðal annars að vera fólgnar í takmörkun á verklegum framkvæmdum ríkis og einstaklinga, til þess að vinnuaflið leitaði til framleiðslunnar á nýjan leik. Fjöldamörg önnur verkefni og af svipuðu tagi blasa við, sem þessi ríkisstj. er gersamlega ófær um að leysa. Auk, þess skapar sambúðin við her þann, sem í landinu dvelur, og ófriðurinn stöðugt og nær því daglega ný og erfið úrlausnarefni. Þrátt fyrir þetta skirrist Sjálfstfl. ekki við að fleygja frá sér öllu ábyrgu starfi og mynda stjórn, sem hann veit vel, að er engin stjórn og ekkert getur gert að gagni, aðeins hangið fram yfir kosningar. Sumum kann að finnast, að nú sé svo komið fyrir tilstuðlan þeirra flokka, sem stofnað hafa til ófriðarins, að ekki verði reist rönd við upplausninni og þjóðinni verði ekki bjargað undan ráðleysi þeirrar ríkisstj., sem við hefur tekið, og þess þingmeirihluta, sem styður hana og situr á svikráðum við hana um leið. - Þetta er þó hinn mesti misskilningur. Umboðslausir þm. hafa að vísu bundizt samtökum um að segja slitið innanlandsfriðnum og hlaupa frá þeim verkefnum, sem vinna þarf, - en þjóðin á eftir að segja sína skoðun. Enn er hægt að bjarga málinu við með einföldu móti, - með því að menn fylki sér um frambjóðendur framsóknarmanna við kosningarnar og veiti flokknum stöðvunarvald á Alþingi í sumar, - ekki til að stöðva til frambúðar allar breytingar á kosningafyrirkomulagi og stjórnarskrá - heldur til þess að skapa starfsfrið, á meðan styrjöldin og hernámið varir, og undirbúa rækilega framtíðarstjórnskipun ízlenzka ríkisins. Með þessu móti er hægt að setja niður deilurnar og skapa á ný forustu um atvinnu- og fjárhagsmálin, sem nú krefjast úrlausnar. Með þessu eina móti er hægt að komast hjá tvennum kosningum á sama árinu og stöðva svo að segja í fæðingunni þá upplausn, sem nú er verið að stofna til.

Forseti (GSv): Þá hefur fulltrúi Framsfl. lokið máli sínu og talað í 40 mínútur. Næstur tekur til máls hæstv. atvmrh., Magnús Jónsson, fyrir hönd Sjálfstfl. og hefur til umráða um 40 mínútur.



Herra forseti! Ég vil byrja með því að þakka flm. till. þeirrar, sem fyrir liggur, fyrir þetta heillaóskaskeyti, sem lagt var á borðið fyrir framan hina nýju ríkisstj. nokkrum mínútum eftir að hún settist í stóla sína. Og sérstaklega viðkvæmt verður þetta þakklæti vafalaust frá mér, sem bæði er nýr af nálinni í þessari stöðu og hef auk þess kjörið mér að verkefni sérstaklega það mál, sem vantrauststill. hefur valdið. Ég ber þetta þakklæti mitt ekki fram í gamni aðeins og ekki heldur af því, að ég meti þá menn svo lítils út af fyrir sig, sem hafa flutt till., eða þann flokk, sem bak við hana stendur, að mér þyki fengur í vantrausti þeirra. En þegar þeir villast svo af öllum sæmilegum leiðum, að þeir gera beinlínis rangindi í stjórnarskrá landsins, misrétti þegnanna og skerðing almennra mannréttinda að stefnumáli sínu, þá þykir mér vænt um að eiga fullt vantraust þeirra í því máli og á það skilið, því að fyrir sigri þess máls mun ég berjast eftir frekustu getu og heldur falla með því en standa með óréttinum. Þegar ég virði fyrir mér ræður flm., einkum ræðu þm. Str., Hermanns Jónassonar, og reyndar líka ræðu 1. þm. S.-M., Eysteins Jónssonar, og hugleiði, að þetta eru menn, sem nú hafa í 8 ár farið með mestu ábyrgðarstörf þjóðfélagsins, og að þetta eru menn, sem bera sífellt í munni sér væmið skraf um frið í þjóðfélaginu, ábyrgðarþunga stjórnmálanna og hættuna á upplausn í kosningahitanum, þá alveg blöskrar mér, hvað þessir menn halda, að hægt sé að bjóða íslenzkum alþingiskjósendum. Ég þarf ekki að lýsa þessum ræðum fyrir þeim, sem á hlýddu. Allir hafa heyrt, að bæði uppistaða og ívaf er ekkert annað en tilraun til æsinga, til lýðæsinga, ofboðs og annars þess, sem jafnan þykir helzt ráð til þess að fá menn burt frá rólegri íhugun og skynsamlegum tökum á málefnunum. Ég spyr mig sjálfan: Hvað veldur því, að þessir menn, sem þjóðin hefur falið vandasömustu mál sín um langan tíma, bregðast svo trausti hennar og virðingu fyrir sjálfum sér? Mér detta í hug þrjú svör. 1. Mennirnir hafa orðið svona ægilega reiðir af því að þurfa að víkja úr stöðu sinni. Og ýmislegt bendir til þess, að a.m.k. þm. Str., Hermann Jónasson, hafi varla haft stjórn á skapi sínu síðan hann víssi, að hann átti að fara frá. Á það benda sumar stjórnarathafnir hans síðustu dagana, og er þar frægust hin vanhugsaða tilraun hans að afhenda prentsmiðjuna Gutenberg og það, að hann fer alrangt með það, að það hafi verið gert með samþykki ráðh. Sjálfstfl. 2. Annað svarið er þetta: Þeir naga sig svo í handarbökin, að þeir verjast ekki hljóðum fyrir að hafa sjálfir stofnað til þessara atburða, og mun ég sýna fram á það hér síðar í ræðu minni. Kveinaði Eysteinn Jónsson mjög undan þessu og barmaði sér yfir misreikningi þeirra. 3. En þriðja svarið og vafalaust aðalsvarið er það, að þeirra helzta haldreipi er að fara sundur. Þeir hafa hingað til átt mestan styrk sinn í röngu kosningafyrirkomulagi, og þeir eru nú að reyna með þessum óskapahljóðum og kveinstöfum að fá þjóðina og þá einkum bændur og búalið til þess að taka á sig sökina, fá kjósendur úti um byggðir landsins til þess að taka upp þykkjuna, þó að enginn veitist að þeim. En þetta hefur ekki tekizt hingað til og mun ekki takast heldur að þessu sinni. Allir Íslendingar vita það vel, að sveitamenn og framsóknarmenn eru sitt hvað, og sveita menn ekki síður en aðrir neita því blátt áfram að taka á sig þær sakir, sem með réttu eru bornar á Framsfl. Og þeir gangast ekkert upp við það, þó að þeim sé gefið nýtt nafn og þeir kallaðir „dreifbýli“. Þeir hlæja að því og ekkert annað og gera gys að þessum herrum, sem sjálfir vilja búa í þéttbýlinu og dásama dreifbýlið - þegar það er í nógri fjarlægð frá þeim sjálfum. Þm. Str., Hermann Jónasson, sagði t.d., að nýtt tímabil væri að hefjast með valdatöku sjálfstæðismanna. Ég gæti nú ekki harmað það að öllu leyti, þó að svo reyndist í ýmsum efnum, og ég býst við, að ákaflega mikill meiri hluti þjóðarinnar taki undir það með mér. Framsóknarstjórn fyrr og síðar hefur ekki kostað landið svo lítið, hvorki í fé, sæmd né menningu, að það geti verið eintómt hryggðarefni, þó að eitthvað dragi úr í svip. - En jafnvel þótt þessi tímamót væru túlkuð eins og hann vill láta túlka þau, að nú væri rofinn friður, öryggi kastað á glæ og stefnt til innanlandsdeilna, þá má Hermann Jónasson vara sig að kasta grjóti í því húsi, þar sem hann sjálfur er staddur. Hver var það, sem rauf fyrstur friðinn í haust, sagði af sér af svo að segja engu tilefni, neitaði að gegna störfum og ætlaði að kasta þinginu og þjóðinni út í stýrislausan bát á hættulegu vatni? Það var Hermann Jónasson, þm. Str., og meðráðh. hans, Eysteinn Jónsson. Hver tók síðan við aftur að öllu óbreyttu, en gerði það með svo lítilli karlmennsku, að hann kvaðst enga ábyrgð bera? Það var sami maður, Hermann Jónasson. Hver lýsti yfir því, að öll grið, sem Alþingi hefði sett með kosningafrestun, skyldu rofin og stefnt til kosninga í vor? Það var sami maður, Hermann Jónasson, í áramótaboðskap sínum. Og hann bar við hlægilegum ágreiningi um skilning á smáatriði í samkomulagi flokkanna. Ef kosningar eru sá voði, sem þær eiga nú að vera, og það geta þær verið, þá á Hermann Jónasson stærstan hlut að því, - og því ægilegar sem hann málar upp myndina af ógn upplausnarinnar, því hlægilegri verður þessi tylliástæða, sem hann ber fram fyrir því að stofna þjóðinni í slíkan voða að eigin dómi. Hermann Jónasson má vara sig á að vera stórorður í þessu máli, en hann bar ekki gæfu til þess að vara sig á því í gærkvöld. Hann sagði, að með lævísi ætti að stela einhverju, að vantað hefði orðheldni og drengskap, hann talaði um yfirklór og hræsni, að aðrir ættu að blygðast sín, um þokkaleg vinnubrögð. Öll þessi ráðherralegu orð brenna nú eins og hrísköstur á hans eigin baki. Ég vorkenni honum, þó að nokkuð svíði undan, og ég vona, að aðrir taki undir há vorkunnsemi með mér. Hann á verulega bágt að vera svona reiður. En það dregur úr vorkunnseminni, að hann á sjálfur sök á þessu, og sérstaklega það, að hann skuli vera að reyna . ð koma þessu á aðra. Ég get ekki elt ólar við nema fátt eitt af því, sem þm. Str. sagði, enda var fátt þess eðlis, að því þurfi að svara, því að hávaði svarar sér bezt sjálfur. Hann sagði t.d., að svik sjálfstæðismanna við kosningafrestunina sæjust á því, að þeir hefðu lagt til að fresta afgreiðslu fjárl. til hausts. En bæði er nú það, að afgreiðslu fjárl. mátti fresta til hausts án kosninga, - og svo komu þessar till. sjálfstæðismanna, eftir að Hermann Jónasson og flokkur hans höfðu ákveðið, að kosið skyldi. Hann kallaði stjórnarskrána skrípi, af því að þar væri talað um konung. Ég veit ekki, hvernig hann hugsar sér annað en svo verði, þangað til því verður breytt. Og við leggjum einmitt til, að slík breyting verði nú þegar undirbúin og afgreidd á þessu ári til fulls. - En hann og hans flokkur vilja setja á þetta, sem hann kallar skrípi, þeir vilja setja það á um óákveðinn tíma. Hirði hann því sína eigin sneið. Þá lagði hann mikið út af því, að hlutfallskosningar mundu leiða til fjölda flokka í þinginu. Allt heldur hann, að megi bjóða mönnum. Hlutfallskosningar um tvo menn bjóða aðeins tveimur þeim öflugustu upp á þingsæti, og hann býst þó varla við að komast niður úr því, að tveir flokkar séu í landinu. Annars er þetta, að hlutfallskosningar efli marga flokka, ein grýlan, sem verður að reyk, ef ljósi er á hana varpað. Hér í Reykjavík þykist t.d. Framsókn vera heilmikill flokkur með allt sitt setulið, sem hefur flúið dreifbýlið þeirra. En samt tókst þeim ekki að koma að einum manni af 15 við bæjarstjórnarkosningarnar. Svona er nú þessi hættan voðaleg. Ég skal ekki fara langt út í þá kennslustund í kosningasvindli, sem Hermann Jónasson gaf okkur í gærkvöld og Eysteinn Jónsson vék einnig að. Ég efast ekki um kennarahæfileika þeirra í þessu efni. En óheppilegt var, að Hermann Jónasson skyldi minnast á samvinnu Sjálfstfl. og Bændafl. síðast í þessu efni, því að þótt sjálfstæðismenn yrðu þá sem áður fyrir barðinu á hinni ranglátu kjördæmaskipun, þá urðu þó Bændaflokksmenn enn harðar úti. Þeir fengu með uppbótarsætum og öllu þingmann fyrir 9werja 1789 kjósendur móti Framsókn með þm. fyrir hverja 766. 1789 - 766. - Svona var nú það svindl. Menn dæmi svo um, hvor svindlaði. Ég má ekki tímans vegna taka fleiri atriði úr ræðu hv. þm. Str., Hermanns Jónassonar, til meðferðar, vegna þess að ég vil verja meginmáli ræðu minnar til þess að ræða það mál, sem hér er haft sem aðalrök fyrir vantrauststillögunni. Þá get ég ekki vikið nema mjög stuttlega að ræðu 1. þm. S.-M., Eysteins Jónssonar. Var fyrri hluti hennar sýnilega í þeim anda, sem hann hefur ætlað að tala, ef stjórnarskrármálið hefði ekki komið. Það var skrumskæld frásögn af samstarfi flokkanna, ónot til sjálfstæðismanna og Alþfl., en jafnframt harmagrátur yfir því, að samstarfið skyldi rofna. Hann lýsti samstarfinu sem því herfilegasta, en vildi þó telja þjóðinni trú um, að upplausn og vandræði mundi af því leiða, að þessu samstarfi var slitið. Eysteinn Jónsson tók undir söng síns gamla embættisbróður um það, að þessi tími væri sérstaklega illa valinn til stjórnarskrárbreytinga. Í gærkvöld var það rifjað upp, að stjórnarskránni var einmitt breytt í mjög mikilvægum atriðum á tímum heimsstyrjaldarinnar, 1915. Ég vil minna á, að sambandsl. voru sett í hinum miklu umbrotum stríðslokanna. En framsóknarmönnum þykir alltaf óhentugur tími til þessara hluta. Í nefndaráliti þeirra um stjórnarskrárbreytinguna 1932 segja þeir, að þeir „telji núverandi tíma óhentugan til þess að stofna til stórdeilna um málið“. Ekki var þá heimsstyrjöld, en tíminn er alltaf óhentugur fyrir þann, sem á að láta sérréttindi af hendi. Þá sagði hann, að undarlegt væri að ætla sér að breyta stjórnarskránni í tveim áföngum. Nei, það er einmitt nauðsynlegt, - vegna Framsóknar. Við þekkjum framkomu þeirra í þessu máli. Við, sem óskum eftir stjórnarskrá íslenzka lýðveldisins sem fyrst, vitum, að Framsókn fæst aldrei til samstarfs um hana fyrr en réttlætismál kosninganna er leyst. Því að svo lengi sem Framsókn heldur sérréttindum sínum þorir hún aldrei að hrófla þar við neinu. Enn talaði hann með mikilli fyrirlitningu um „minnihlutaþingmenn“ í tvímenningskjördæmunum, ef hlutfallskosningar færu fram. En hann ætti að tala varlega. Hann er sjálfur minnihlutaþingmaður í sínu tvímenningskjördæmi. Og framsóknarmenn mega vel heita minnihlutaþm. allir saman í öllum undanförnum kosningum. Flokkur þeirra er allur minnihlutaflokkur. Því hefur verið haldið fram í nál. framsóknarmanna, að stjórnarskrárbreyt. 1933 hafi verið „rækilega undirbúin“, og þau ein rök færð fyrir því, að þófið um málið hafði þá staðið í um 3 ár. - Þetta er mjög fjarri sanni. Það var einmitt allra manna mál, að stjórnarskrármálið væri engan veginn leyst með stjórnarskránni 1933. Það var vandræðalausn og eingöngu gerð til þess að fá einhvern enda á málið í bráð. Þetta kom líka greinilega fram í kosningum þeim, er síðan fóru fram. Stjórnarskráin sjálf mælir svo fyrir, að hver þingflokkur skuli hafa „þingsæti í sem fyllsta samræmi við atkvæðatölu sína við almennar kosningar“. Meginreglan er því sú, að þingflokkarnir séu skipaðir í sömu hlutföllum eins og kjósendurnir í landinu eru. En hvernig hefur þetta tekizt? Hvað segja kosningarnar? Ég ber t.d. saman Sjálfstfl. og Framsfl.: 1934 fær Sjálfstfl. 21974 atkv., eða 42.3% atkvæða, en Framsfl. 113771/2 atkv., eða 21.9% atkvæða. Framsfl. fær því hér um bil nákvæmlega helmingi færri atkv., en hann fær kosna 15 þm. og Sjálfstfl. 16 þm. En nú kom hin „rækilega undirbúna“ stjórnarskrá og miðlaði málum. Sjálfstfl. fékk 4 uppbótarþm. Sú réttarbót náði þó ekki lengra en það, að nú hafði Framsókn þm. fyrir hverja 758 kjósendur, en Sjálfstfl. 1098. Sjálfstfl. fékk þá alls 20 þm., en hefði átt að fá 29 til jafns við Framsókn. 1937 fékk Sjálfstfl. 24132 atkv., eða 41.3% atkvæða, en Framsfl. 14556 atkv., eða 24.9% atkvæða. Þrátt fyrir uppbætur hélzt sama óréttlætið. Framsókn fékk þm. fyrir hverja 766 kjósendur, en Sjálfstfl. fyrir hverja 1419 kjósendur. Sjálfstfl. fékk alls 17 þm. á sín 24000 atkv., en Framsókn 19 þm. á sín 14500 atkv. Sjálfstfl. hefði átt að fá 31 þm. í stað 17. Svona rækilega var þessi stjórnarskrá undirbúin, sett og samin. Flokkar þeir, sem svona herfilega urðu fyrir barðinu á þessu kosningafyrirkomulagi, létu þó við svo búið standa. Þeir höfðu engin samtök um lausn málsins, enda voru þeir engan veginn sammála um lausn málsins, eins og kom í ljós í fyrri stjórnarskrárbaráttunni. Sjálfstfl. vildi hrófla sem minnst við því, sem verið hefur, halda kjördæmum þeim, sem verið hafa og hrófla sem minnst við hlutfallinu milli sveita og sjávarsíðu. Alþfl. vildi annað, enda gekk hann nú til fulls samstarfs við Framsókn, og málið þagnaði. En Sjálfstfl. beið og lét sér lynda það, sem var. Hann beið tækifæris og hafði nóg önnur verk að vinna. Svo kom þetta þing saman, og þá taka viðburðirnir að gerast. Ég játa það hreinskilnislega, að ég var og er fylgjandi kosningafrestun, eins og ástatt er, og hef talið, að ekki hafi átt að rjúfa samstarf, helzt allra þeirra þriggja flokka, sem þjóðstjórnina mynduðu 1939. Og ég segi það hiklaust, að enn vitum við ekki með neinni vissu, hvort hér verður hægt að kjósa í vor. Það getur farið eftir viðhurðum, sem við höfum engin tök á. En þetta er allt liðin tíð. Það er búið að ákveða kosningar, og það er þingmeirihluti með því að breyta stjórnarskránni. Hverjir ollu þessu? Hverjir hófu þennan hættulega leik, sem Framsókn atyrðir okkur svo fyrir? Það gerðu framsóknarmenn sjálfir, - þeir sjálfir og enginn annar. Þetta veit hvert mannsbarn, sem kann að lesa og hlusta. Sjálfstæðismenn sýndu þá ábyrgðartilfinningu, að þeir gengu í þjóðstjórnina 1939, þegar allt var að keyrast í dróma hjá hinum. Það var mikil flokksleg fórn, en það var skylda gagnvart þjóð og fósturjörð. Sjálfstæðismenn samþykktu kosningafrestunina í fyrra, þó að margir þeirra teldu það einnig mikla flokkslega fórn. Það hefði verið auðveldara til sigurs að sleppa þessu hvoru tveggja, berjast í stjórnarandstöðu, láta allt fara í rúst og handaskol fyrir andstæðingunum og heimta svo kosningar. Það er þetta, sem Framsfl. vill nú reyna. - En Sjálfstfl. mat meira að vera ábyrgur flokkur og standa vörð um öryggi lands og þjóðar. Það getur verið, að kjósendur landsins launi þetta engu nú við kosningarnar. Það fer sem vill. Sjálfstæðismenn gera það, sem þeir telja rétt, og eru ekki á neinum veiðum. Og ég þekki þá ekki hugsunarhátt þess hluta þjóðarinnar, sem Sjálfstfl. væntir fylgis hjá, ef þeir menn meta ekki þessa framkomu okkar. Sjálfstfl. einn hafði nægilega ábyrgðartilfinningu til þess að vilja halda fast við kosningafrestunina enn þá. En hvert er svo hlutverk Framsóknar, siðameistarans stranga, í þessu efni? Það er napurt háð örlaganna, að það skuli einmitt vera Framsfl., sem stofnar til þessarar kjördæmabreytingar. Það er einkennilegt að athuga, hvernig sagan endurtekur sig í þessu. Þegar fyrri kjördæmadeilan varð, var það einmitt Framsóknarstjórnin, sem hóf leikinn. Það var hún, sem bar fram breytingu á stjórnarskránni á fyrra þingi 1931. Hún gat ómögulega þolað, að í stjórnarskránni væri sá snefill af jafnrétti milli flokka, sem fólst í landskjörinu, og ætlaði að afnema það. Og nú færir þessi sama frú, Framsókn, upp ballið með því að lýsa yfir því, að ekki skuli lengur staðið við samþykkt Alþingis um kosningafrestun. Þetta er bein og ótvíræð byrjun þess, sem nú er orðið. Alþfl. hafði einnig lýst yfir því, að hann vildi kosningar, enda var hann nú kominn í stjórnarandstöðu. Og því var yfir lýst af miklum meiri hluta þingmanna, að kosið skyldi í vor. Alla ábyrgð á þessu bera vitanlega þeir menn og flokkar, sem að þessu stóðu. Sjálfstfl. gat engu um þetta ráðið. Hann varð að taka því, sem að höndum bar. Kosningarnar í vor, sem ég, eins og margir, horfi til með ugg og ótta sakir þess, sem í fyrra olli frestuninni, eru því alveg á ábyrgð Framsfl., sem gaf þessu tiltæki öruggan meiri hluta á þingi. Þetta veit þjóðin öll og mun hafa í huga, þegar hún metur og vegur ábyrgðartilfinningu hinna einstöku þingflokka. Sjálfstæðismenn einir hafa haft þrek til þess að rjúfa ekki gerða ákvörðun um kosningafrestun meðan hættan vofir yfir. Till. frá einum af forustumönnum Sjálfstfl., forseta sameinaðs Alþingis, Gísla Sveinssyni, um það, að Alþingi beinlínis lýsti fylgi sínu við kosningafrestunina, er eina röddin, sem heyrzt hefur úr þeim flokki, en flm. hefur ekki talið hana tímabæra eins og komið er, vegna þeirra viðburða, sem gerzt hafa og ég skal víkja að. Þegar Framsfl. hafði skorið úr því að kjósa skyldi í vor, var stíflan tekin úr flóðgáttinni. Þetta var beinlínis tilboð frá Framsókn um að nota nú tækifærið til stjórnarskrárbreytingar. Það eitt stóð þar í vegi, að ágreiningur hafði verið milli Sjálfstfl. og Alþfl. um breyt. á kosningafyrirkomulaginu. Við vildum, eins og ég vék að áðan, ekki hagga við hinum fornu kjördæmum, heldur leitast við að samrýma kjördæmakosninguna því, að unnt væri að ná því flokkslega réttlæti, sem stjórnarskráin sjálf gerir ráð fyrir. Þetta mátti m.a. gera með því að koma á hlutfallskosningum í tvímenningskjördæmunum og nálgast þannig rétta hlutfallið milli flokkanna, án þess að þurfa að fjölga þingmönnum nema lítið eða jafnvel ekkert. Þessa hugsun settum við fram í nefndaráliti á þinginu 1933, núv. forsrh., Ólafur Thors, og ég. Við lögðum það til, að þessar hlutfallskosningar mætti innleiða með einföldum l. Ekki fórum við freklegar í það mál en svo. Síðan hafa margar og miklar stoðir runnið undir þetta, og það frá öllum hliðum. Framsóknarmenn hafa ýtt undir þetta og játað réttmæti þess með því að taka einmitt þetta fyrirkomulag upp við kosningar til búnaðarþings. Þá er þetta orðin alveg viðurkennd regla, svo að segja hvar, sem kjósa á tvo menn, t.d. skrifara á Alþingi. Þessi hugmynd hefur því fengið meiri og meiri byr og hvað eftir annað verið um það skrifað. Við gátum meira að segja haft fulla von um það, að Framsfl. mundi styðja þetta, og hann ætti að styðja það, ef hann færi eftir málefnum, en væri ekki að verja sérréttindi sín umfram aðra flokka. En annað var í veginum, og það var afstaða Alþfl. Hann hafði yfirleitt mælt með öðrum leiðum, og var því hæpið, að unnt yrði að ná þar samstarfi og nota kosningarnar, sem Framsókn bauð upp á, til þess að sækja þetta réttlætismál. En þá skeður annað undrið á þessu þingi. Alþfl. ber fram frv. til breytingar á stjórnarskránni, þar sem einmitt þessi stefna sjálfstæðismanna er farin: Hlutfallskosning í tvímenningskjördæmunum. Hvað var nú að gerast? Það er stundum talað um, að ekki sé hægt að vænta þess, að steiktar gæsir fljúgi upp í mann. En hér virðist þetta vera að gerast. Framsókn heimtaði kosningar, og þá varð þeim ekki afstýrt. Alþfl. bauð þá lausn á kjördæmamálinu, sem við höfðum haldið fram. Og svo koma hv. framsóknarmenn og ætla að telja þjóðinni trú um, að það sé eitthvert dæmalaust ábyrgðarleysi, að við grípum þessa gæs, þegar hún gefst. Það á að vera eitthvert afskaplegt glapræði, að við afsölum ekki þeim rétti, sem við gátum fengið til handa þeim þúsundum kjósenda Sjálfstfl. úti um allt land, sem hingað til hafa verið gerðir að hornrekum og hálfdrættingum á við aðra. Ég fyrir mitt leyti afsegi alveg að bregðast svo trausti þessara ágætu og marghrjáðu kjósenda um allt land. Mér þykir vænt um, að málið hefur greiðzt svona vel, og ég þakka báðum þessum flokkum, en einkum Framsfl., sem fyrst hefur greitt fyrir þessu máli. Og þetta þakklæti verður hún að þiggja, þó að hún segist hafa gert þetta af einfeldni. Hér verður engum vífilengjum komið við af hendi framsóknarmanna. Það þýðir ekkert að tala eins og hv. þm. Str. um „stuttar og friðsamlegar“ kosningar. Kosningar eru kosningar. Og vilji menn losna við þær, þá er ekkert annað ráð til þess en að hafa engar kosningar. En auk hlutfallskosninganna er svo farið fram á dálitla fjölgun þingsæta í kaupstöðum. Þetta mun nú eiga að blása upp í ósköp. Við skulum athuga skjöld hv. framsóknarmanna í þessu efni, áður en við látum hrífast af rökum þeirra. Á Alþingi 1933 báru fulltrúar Framsóknar fram svolátandi tillögu: „Hver sýsla og hver kaupstaður, sem hefur full kaupstaðarréttindi, skal vera kjördæmi. Nú breytist tala sýslufélaga eða kaupstaða, og breytist þá tala þingmanna eftir því.“ ( Þskj. 584.) Hvað þýðir nú þetta? Það þýðir það, að hér er af Framsóknarþm. farið einmitt fram á þetta, sem nú á að ganga landráðum næst. Það er einmitt þessi Framsóknarhugsjón, sem Alþfl. hefur borið fram í frv. En við vildum þetta ekki þá. Og við viljum það ekki enn. Þó að við viljum láta kjördæmin haldast, þá teljum við ekki heppilegt að fara að mynda mjög smá kjördæmi, eins og hér yrðu. Seyðisfjörður situr vegna síns sögulega réttar, en við teljum ekki rétt að stofna til fjölgunar þm. af þessum sökum og höfum því fengið þetta fellt úr frv. Allt annars eðlis eru tillögurnar um fjölgun þm. í Reykjavík og stofnun kjördæmis á Siglufirði. Þar myndast nýtt fullkomlega stórt kjördæmi, og Eyjafjarðarsýsla er eftir sem áður fjölmennasta tvímenningskjördæmið. Um rétt Reykjavíkur má náttúrlega munnhöggvast endalaust, en hér er nú þriðjungur allra landsmanna, og þá væri í sjálfu sér engin ofrausn, þó að hér væri kosinn einn sjötti hluti þingmanna, eða helmingi færri en fólksfjöldi segir til um. En annars vil ég benda á, að fjölgun þm. í Reykjavík er í raun og veru alveg þýðingarlaus upp á fjölda þingmanna að gera, ef á annað borð á að jafna milli flokka. Fjölgun þm. Reykjavíkur þýðir ekkert annað en fækkun uppbótarþingsæta. Hér er því um einn þm. að ræða á Siglufirði. Er það þá hann, sem öll þjóðin á að rísa upp gegn og mótmæla? Ég held, að það sé til nokkuð mikils mælzt. Það er fram á of mikið farið við þúsundir kjósenda um allt land, að þeir afsali sér réttarbót frv. til þess að losna við einn þm. kosinn á Siglufirði. Og svo vil ég minna Framsfl. á eitt, áður en hann dæmir alla landráðamenn, sem verða með þessari réttarbót handa Siglufirði og hagga þannig hlutfallinu milli kaupstaða og sveita. Þeir ættu að líta í þingtíðindin 1927 og sjá þar sín eigin handaverk. Eitt fyrsta verk Framsfl., eftir að hann komst til valda, var að taka einn þm. af sveitakjördæmi og afhenda hann kaupstað. Það var ekki nóg með að bæta einum við kaupstaðina, heldur var einn tekinn af sveitinni. Svona stendur þá þetta mál, og enginn bægslagangur né hótanir munu geta komið af stað nokkrum æsingum um það, m.a. af því, að þær æsingar ættu þá að beinast jafnt gegn öllum. fyrst gegn Framsókn, sem opnaði dyrnar og sagði: Gerið þið svo vel, síðan gegn Alþfl., sem gekk inn á undan með till. okkar, og svo þá loks gegn sjálfstæðismönnum, sem þáðu boðið, úr því að kjósa átti. En auk þess er málið sjálft svo fjarri því að vera fallið til æsinga sem frekast er unnt, nema þá aðeins fyrir þá menn, sem ekki vilja sleppa sérréttindum. Framsóknarmenn berjast um á hæli og hnakka eins og allir þeir, sem sérréttindum vilja halda. Það bara vorkennir þeim enginn. Það er til of mikils mælt að biðja sveitir og dreifbýli að taka þessa þykkju upp fyrir Framsókn. Það er ekki dreifbýlið, sem á að svipta neinu, þar helzt allt óbreytt. En það er einn ákveðinn pólitískur flokkur, sem nú er ætlazt til, að hafi fulltrúa á sama hátt og aðrir þingflokkar. Það er allt og sumt. Ég þarf að minnast dálítið meira á þetta atriði, vegna þess að Framsfl. reynir að nota þetta sem eitt aðalvopn í sinni vonlausu baráttu. Það má þegar sjá á nál. minni hl. í stjórnarskrármálinu. Þar er sí og æ klifað á orðunum þéttbýli og dreifbýli, dreifbýli og þéttbýli, og undir þessum uppnefnum á nú að sigra. Við þekkjum þennan söng. Öll þjóðin er farin að þekkja þetta útburðarvæl, þennan þjóðsöng upplausnar og úlfúðar, þéttbýli - dreifbýli. Þetta hefur alltaf verið hættulegasta mein hvers þjóðfélags, og verstu eitursnákar hverrar þjóðar eru þeir, sem á þessu ala: Þéttbýli, dreifbýli. Ungt fólk, sem flytur í bæi og stofnar þar heimili og vinnur sína vinnu á sjó og landi, það á að vera orðið að einhverjum ekifjendum sinna fornu æskustöðva, eitthvert úrhrak. Þéttbýlið, það er óvinurinn sjálfur, þéttbýlið, sem myndazt hefur eftir atvinnuháttum, þéttbýlið, byggt sama fólki eins og dreifbýlið. Ég veit það vel og kannast við það, að straumur fólks til sjávarsíðunnar getur verið um of. Ég er fullkomlega samþykkur því, og mun stuðla að því eftir megni, að það sé ríflega búið að þeim, sem hafa skapfestu til að skilja ekki við jörð landsins, moldina og allt það frjómagn, sem hún ein getur veitt líkama og sál. En þessi viðbjóðslegi rógur milli barna fósturjarðarinnar, eftir því, hvar þau búa, skal aldei fá mitt fylgi. En sérstaklega verður þessi bardagaaðferð ljót, þegar hún er auk þess byggð á ósannindum og rangri meðferð málavaxta, eins og hér er. Í kosningunum 1931 tókst Framsfl. að ná miklum sigri á fölskum flutningi þessa máls. Og ég get í raun og veru vel skilið það, eins og málið lá þá fyrir. Framsókn hafði sjálf, eins og ég gat um áðan, lagt fram frv. til stjórnarskrárbreytingar, þar sem nema átti burtu einu ljósglætuna, sem þá var fyrir Sjálfstfl. og Alþfl. Þeir tveir flokkar tóku þá höndum saman og sögðu: Úr því að breyta á, þá er líka bezt að lagfæra kosningafyrirkomulagið, svo að fullt réttlæti fáist. En málið var nýtt. Það var alveg órætt. Engar tillögur lágu fyrir um það, hvernig þetta var hugsað. Sumir töluðu um fá, stór kjördæmi, sumir um landið allt eitt kjördæmi o.s.frv. Svo var þingið rofið undir miklum ærslum. Og kosningarnar urðu einhverjar mestu æsingakosningar. En það er alveg vonlaust að gera þetta þaulrædda og sauðmeinlausa frv. að neinum slíkum Þorgeirsbola. Nú er málið alkunnugt. Það er ljóst og einfalt. Framsóknarmenn tala um, að þetta frv. sé lítið undirbúið. Þetta er hin mesta fjarstæða. Tillögurnar eru þrautræddar í mörg ár. Sveitamennirnir þekkja vel, hvernig hestar fælast bílana fyrst, einkum ef þeir koma brunandi og hvæsandi í myrkri. Þannig gátu kjósendurnir einnig fælzt, þegar Framsókn kom hvæsandi í myrkrinu. En hestarnir hætta brátt að fælast. Þeir sjá það brátt, að bílarnir eru alveg meinlausir, og það er alveg vonlaust að ætla að nota þá sem grýlu. Það er of lítið traust á kjósendum að halda, að þeir hafi ekki gripsvit og hræðist sí og æ sama málið. Breyting á kosningum til Alþingis er nú þrautrætt mál, og framsóknarmenn vita það alveg eins vel og aðrir, að þessi breyting kemur. Þeir fá ekki að halda sérréttindum sínum. Þm. S.-M., Eysteinn Jónsson, var eitthvað að tala um, að við kæmum hér eins og úlfar í sauðargærum. En það eru fleiri sögur um dýr, sem reyna að breiða yfir sig húð af öðru dýri til að villa á sér heimildir. Það er til saga um asna, sem breiddi yfir sig ljónshúð, og ætlaði með því að hræða öll dýr merkurinnar. En eyrun voru stór, og þau stóðu út undan ljónshúðinni, og þetta mistókst alveg. Framsóknarmenn byrsta sig mjög hér í útvarpinu og halda, að þeir geti hrætt menn um allt land. Þeir vilja líta út eins og ljón, en allir sjá, að þetta er bara venjulegur Framsóknarasni. Nei, „dreifbýlið“ þarf ekkert að óttast og óttast ekkert í þessu frv., heldur þvert á móti. Því er nú ætlað að fá meiri ítök í stærsta og voldugasta flokki landsins. Rangindin í kosningafyrirkomulaginu hafa svipt þennan flokk fulltrúum fyrir sveitirnar, þó að hann eigi þar geysimikið fylgi, og þetta veldur því, að Sjálfstfl verður bundnari við kaupstaðina. Þó að ég sé þm. Rvíkur, þá er ég gamall sveitamaður í húð og hár, og ég vil ekki, að flokkur minn sé slitinn frá sveitinni. Ég vil, að sveitirnar eigi sína sterku fylkingu fulltrúa í Sjálfstfl., svo að kjósendur hans um land allt fái sín réttmætu áhrif á gang mála á þingi. Hvernig lítur nú dæmið út, ef við lítum á dreifbýlið, sveitirnar? Ég hef tekið atkvæðatölurnar upp frá seinustu kosningum. Í kjördæmunum utan kaupstaðanna, sem Framsókn mundi væntanlega kalla dreifbýlið, fengu framsóknarmenn þá 12915 atkv. og 19 þm., en Sjálfstfl. og Bændafl., sem voru í samkosningu, fengu 13716 atkv., eða 800 atkv. fleira, en aðeins 6 þm. kosna. - Þetta er nú rétturinn, sem Framsókn vill skapa og skera handa sínu elskaða dreifbýli. Ef við tökum svo annað dæmi, sveitir landsins allar frá og með Skagafirði og allan hringinn til og með Austur-Skaftafellssýslu, þá féllu atkvæði þannig: Framsfl. fékk 6431 atkvæði, en Sjálfst.- og Bændafl. 4552 atkvæði. En útkoman var sú, að Framsókn fékk 11 þingmenn kosna á þessu svæði, en hinir alls engan. Er ekki þetta traustur lýðræðisgrundvöllur? Halda menn ekki, að þessi fylking kjósenda, yfir hálft 5. þúsund manna, sé ánægð? Ég vil fyrir þeirra hönd og annarra þúsunda sjálfstæðismanna um land allt mótmæla þessari skammarlegu skrípamynd af lýðræði, sem Framsókn ættar sveitunum að búa við. En aðalatriðið er það, að fulltrúatalan verðar alveg sú sama úr sveitunum. Framsfl. er gert jafnhátt undir höfði og öðrum flokkum, vald sveitanna er óbreytt, en vald þeirra og áhrif eru tryggð í stærsta og sterkasta stjórnmálaflokki landsins, flokki, sem alltaf hlýtur að verða áhrifamikill um úrslit stórmála. Ég minntist í þessu sambandi á traustan lýðræðisgrundvöll. Það er eitt af öfugmælum Framsóknar í þessu máli, að þeir séu að skapa traustan lýðræðisgrundvöll. Það er leitt að þurfa að hlusta á slíkt þvaður. Og svo er leitað út um lönd eftir öllu, sem unnt er að finna fjærst okkar hugsun. Osló og Englandi er veifað og Ameríku, rétt eins og það sé þessu viðkomandi, hvernig við hugsum hér heima. Sú var tíðin, að Íslendingar þorðu að hugsa fyrir sig. Þeir stofnuðu lýðveldi og settu lög eftir eigin höfði. En svo kom upplausnin. Kardínáli sunnan úr löndum var fenginn til þess að tala mjög svipað um þetta eins og framsóknarmenn gera nú. Það væri „úsannligt, að Íslendingar þjónuðu ekki undir einhvern konung eins og aðrar þjóðir“. Nú á það að vera úsannligt, að við viljum ekki taka upp kosningafyrirkomulag eins og einhverjar aðrar þjóðir. Það er ekkert á móti því að athuga þá líka sögulega, hvað þessi „trausti lýðræðisgrundvöllur“ Framsóknar er í raun og veru traustur. Í kosningunum 1931 var kosið eftir þessari reglu, og Framsókn kom inn með hreinan meiri hluta þings, 23 þm., á þriðjungi atkvæða. Þetta var alveg eftir kokkabókinni. Svona er það stundum í Englandi, og svona er það allt traustast. En hve traustur reyndist þessi grundvöllur? Það vita þeir, sem fylgdust með á þeim árum. Grundvöllurinn reyndist vitanlega eitt kviksyndi., og allt hrundi og fór í rúst. Það hékk riðandi, að mig minnir, á annað ár og hrundi þá á sínu eigin ranglæti og vitleysu. Samsteypustj. varð að taka við rústunum, og upp úr því var okkar núverandi stjskr. hnoðað saman. Þeir, sem eru eitthvað, nærri því að trúa á tal framsóknarmanna um hinn trausta lýðræðisgrundvöll, sem þeir prédika, ættu að kynna sér þessa sögu. Eftir íslenzkum hugsunarhætti er svona þingmeirihluti, byggður er minni hluta kjósenda, ranglátur og réttlaus. Honum helzt hér aldrei uppi að fara með völd til lengdar. Frv. okkar til leiðréttingar á þessu er lífsnauðsyn til verndar lýðræðinu í þessu landi. Fyrrv. forsrh., Hermann Jónasson, færði þau ein rök fyrir því, er hann sagði af sér, að hann vildi ekki taka ábyrgð á svona vinnubrögðum. Segjum við tveir. Ég mundi ekki vilja taka þátt í hans vinnubrögðum, þegar hann vill byggja lýðræðið íslenzka á líku kviksyndi eins og meiri hlutinn og stjórnin 1931. Ég vil taka þátt í þeim vinnubrögðum að láta ávallt tryggan og þéttan meiri hluta kjósenda, dreifðan jafnt um landið allt, standa bak við þingmeirihlutann. Það mun reynast lýðræðinu og þingræðinu hollast, a.m.k. hér á landi. Ég verð nú að ljúka máli mínu. Sú stjórn, sem Framsókn vill lýsa vantrausti á, er að þeirra dómi veik stjórn. Þeir ættu ekki mikið um að tala. Í þessari stjórn eru þó fulltrúar framt að helmingi fleiri kjósenda en þeir hafa ráðið yfir. Það tel ég mikinn og ómetanlegan styrk. En þingstyrkur hennar byggist á því mikla réttlætismáli, sem 3/4 hlutar landsmanna heimta, og hann er nógur. Allir þessir flokkar standa saman um þetta mikla mál. En hver er stefna Framsóknar? Að stöðva, að spyrna fæti við, að streitast á móti. Þessi flokkur, sem kallar sig Framsóknarflokk, gerir sínu fagra nafni litla sæmd. Og ef hann fengi þessu framgengt og fengi stöðvunarvald með sínum fáu kjósendum, hvað ynni hann? Ég veit, að hann þorir ekki sjálfur að horfa framan í það, sem þá tæki við. Einn stæði hann uppi, vargur í véum, einn og yfirgefinn á sínum brauðfótum fylgisleysisins. Þá mundi þjóðin fá að horfa á pólitískt hrun. Enginn mundi óska eftir slíku á þessum hættulegu tímum. Þess vegna getur enginn, - ekki einu sinni Framsókn sjálf -, óskað eftir því stöðvunarvaldi.

Forseti (GSv): Hæstv. atvmrh. hefur nú lokið máli sínu og fullnotað ræðutíma sinn. Næstur tekur til máls hv. þm. V.-Ísf., Ásgeir Ásgeirsson, og talar af hálfu Alþfl. í allt að 40 mín.



Frv. það, sem þm. Alþfl. hafa flutt hér á Alþ. um breyt. á kosningafyrirkomulaginu í landinu, vekur nú miklar umræður og verður aðalkosningamál eftir rúman mánuð. Hermann Jónasson sagði í gær, að frv. væri upphaflega flutt af hrekkvísi, en sé nú orðið úlfakreppa fyrir flm. Ekki eru nú hvatirnar góðar og árangurinn eftir því. En þegar betur er að gáð, þá kemur í ljós, að jöfnun atkvæðisréttar og leiðrétting á kjördæmaskipuninni hefur frá upphafi verið eitt af aðalmálum Alþfl. Þegar á þingi 1917 flytur Jörundur Brynjólfsson þingsályktunartillögu um réttlátari skipun kjördæma og fulltrúa á Alþingi. Árið 1930 flytur Alþfl. þáltill. um, að tryggja beri kjósendum jafnan rétt til áhrifa, hvar sem þeir búi á landinu. Snemma hefur hrekkvísin byrjað og ekki að undra, þótt flokkurinn lendi nú í þeirri „úlfakreppu“ að þurfa að fylgja til sigurs einu af elztu og stærsta áhugamálum sínum. Flokkurinn er sjálfur að vissu leyti til orðinn fyrir tilflutning fólksins og gerbreytta atvinnuhætti í landinu, og það viðfangsefni, sem hér liggur fyrir, á rætur sínar. að rekja til sömu orsaka. Sér er nú hver hrekkvísin ! Og úlfakreppan er eftir því ! Sú kosningaskipun, sem gilti hér frá 1974, er í meginatriðum óbreytt fram til 1915, þegar landskjörið var upp tekið í stað hinna konungkjörnu. En þá, á stríðstímum, verður sú meginbreyt., að hlutfallskosningar til Alþingis eru uppteknar á 6 þm. Síðan eru árið 1920 teknar upp hlutfallskosningar í Rvík í sambandi við þingmannafjölgun, - og í bæði skiptin var það ekki ágreiningsmál, að hlutfallskosningar væru sjálfsagðar. Það hefði alveg eins, ef það hefði þótt hentara, mátt kljúfa stærri kjördæmin og Rvík líka og hafa alls staðar kosningar í einmenningskjördæmum. Árið 1933 er landskjörið fellt niður í sinni gömlu mynd og tekin upp 11 uppbótarsæti, en þau eru í rauninni ekki annað en hlutbundið landskjör, þar sem tillit er tekið til úrslita í kjördæmakosningunni. Þessar till. eru allar gerðar til þess að jafna atkvæðisrétt og allar gerðar á þann veg, að gömlu kjördæmin eru látin halda sér og uppbætur eða hlutfallskosningar auknar. Þetta er hin óslitna þróun í kosningasögu landsins. Þessar breytingar hafa allar orðið í samræmi við þróunina í þeim ríkjum, sem okkur eru skyldust. Árið 1899 eru hlutfallskosningar teknar upp í Belgíu, 1906 í Finnlandi, 1909 í Svíþjóð, - árið 1915 í Danmörku, á stríðstíma, 1917 í Hollandi, á stríðstíma, 1918 fyrir sambandsþingið í Sviss, líka á stríðstíma. Og samt segir hv. þm. Str. í gær, að engri þjóð hafi áður hugkvæmzt að taka upp kosningarréttarmál á ófriðartímum. 1919 var svo hlutfallskosning upp tekin í Noregi. Þessar þjóðir eru okkur einna skyldastar, líkar þjóðir með langa sögu og auðuga menningu. En mér hefur skilizt, að hlutfallskosningar hafi alls staðar leitt til hruns, spillingar og einræðis. Þetta er merkileg uppgötvun, að innrásin í Danmörk, Noreg, Holland og Belgíu hafi verið gerð og tekizt vegna þess, að þessar þjóðir höfðu hlutfallskosningar í staðinn fyrir einmenningskjördæmi, - og ef rétt er, þá væri okkur skylt að láta þessi tíðindi þegar berast til Sviss og Svíþjóðar til þess að forða þessu þjóðum frá bráðan bana. Hugsið ykkur, hve einfalt það er að taka bara upp einmenningskjördæmi uppbótarlaust, - og geta kannske sparað sér hálfar þjóðartekjurnar, sem nú fara til landvarna. Það er ekki að því að spyrja, að ef frv. okkar verður samþ., þá verður ekki langt að bíða innrásarinnar. Og misvitur finnst mér Hitler hafa verið, þegar hann egndi til ófriðar lönd, sem ekki höfðu hlutfallskosningar, eins og U.K. og U.S.A. Hefði ekki verið miklu hyggilegra fyrir hann að beita sínum mikla, leynilega undirróðri til að koma fyrst á hlutfallskosningum í þessum löndum og ráðast svo á veikar þjóðir, - spilltar af jafnrétti? Ég þarf ekki að bæta því við, að ég trúi ekki á þessa uppgötvun. Hún er eins og leynilega vopnið, sem aldrei kom fram, og lifir sennilega ekki einu sinni fram að kosningum. Smáríkin eru okkur skyldari en hin stóru, þau eru hreyfanlegri og hafa í ýmsu tilliti betri skilyrði til að taka upp nýmæli og jafnrétti. Í Englandi er engin almenn óánægja með kjördæmaskipunina. Þar hefur þó oft verið breytt til batnaðar, og á þessari öld var háð hin mikla deila milli House of Lords og House of Commons með árangri, sem allir þekkja. En þar var síðasta áratuginn bæði einmenningskjördæmi, sem gaf Íhaldsfl. 100 þingsæti frá Alþfl., og þjóðstjórn, sem hafði samkomulag um það að loka augunum fyrir viðfangsefnum yfirstandandi tíma, með þeim árangri, að heimsveldið var í byrjun þessa ófriðar komið á heljarþröm. - Svo að ekki bjargar misréttið í kjördæmaskipuninni eða þjóðstjórnarfriðurinn alltaf. - Í U.S.A. eru að vísu ekki hlutfallskosningar, en við kosningar til House of Representatives eru kjördæmi jöfnuð á 10 ára fresti skv. stjórnarskrárákvæði, og senatið stöðvar aldrei lengi ítrekaðar samþykktir neðri deildarinnar. Svo ólíku er þar saman að jafna eða hér, þar sem koma frá 300 og upp í 2500 atkv. á þm. við kjördæmakjör. En það, sem mestu máli skiptir, er, að allar þjóðir, sem okkur eru skyldastar, hafa fyrir löngu tekið upp hlutfallskosningar, - og hvergi komið til greina að stíga spor aftur á bak til einmenningskjördæma einna saman og óréttar. Þær tilraunir, sem hér hafa verið gerðar til að ná hlutfallslegu réttlæti milli kjósenda og þingmannatölu, hafa enn ekki tekizt til fulls, þó að þær hafi gert mikið gagn. Ef engin væru uppbótarsætin, þá hefði við síðustu kosningar Framsfl. fengið 1 þm. fyrir hverja 766 kjósendur, Sjálfstfl. 2011, Alþfl. 2216, Bændafl. 3578 og kommúnistar 4932. En uppbótarsætin hafa þó fært þessar tölur niður í: Sjálfstfl. 1419, Alþfl. 1385, Bændafl. 1789 og kommúnistar 1644. Um það mun öllum óvilhöllum mönnum koma saman, að þessi mismunur er þó meiri en við verði unað. Enn eru leikreglurnar þær í okkar þjóðfélagi, að einn flokkurinn telst hafa unnið kosningarnar, ef hann hefur runnið hálft skeiðið á sama tíma og hinir flokkarnir hafa komizt alla leið. Ég verð að segja það, að aðrar reglur eru látnar gilda í bændaglímu, og er það þó íslenzk íþrótt, frá þeim tímum, þegar landið var allt eitt „dreifbýli“. Þegar gera skal tillögur um að ráða bót á þessu mikla misrétti, þá liggur næst að athuga, hvaðan það stafar. Og þá verður fyrst fyrir, að í 6 tvímenningskjördæmum fær við síðustu kosningar einn flokkur ca. 6600 atkvæði og 12 þingmenn, en aðrir flokkar 6400 atkvæði og engan þingmann kosinn. Hér hlýtur eitthvað að vera að, því að hvað lágar hugsanir sem menn gera sér um „réttlætið“, þá verður þessu ekki bót mælt. Það má að vísu segja, að uppbótarþingsætin komi þessum afskiptu kjósendum til góða, en svo þarf þó ekki að telja, því að þau nægja ekki einu sinni til að bæta öðrum stærri kjördæmum misréttið. Það er meira formsatriði að telja frambjóðendur utan kaupstaða komast að á þeim, og sízt geta þeir borið fyrir sig uppbótarsætin, er nú lýsa fjandskap sínum við það fyrirkomulag, þótt áður hafi þeir tekið þátt í stofnun þeirra. Sannleikurinn er sá, að það, sem er mest úrelt í kosningafyrirkomulagi okkar, eru tvímenningskjördæmin. Þeim voru áður ætlaðir tveir þm., vegna þess að þau voru mannfleiri en einmenningskjördæmin, en nú er því ekki lengur að heilsa og margs konar ruglingur orðinn á um mannfjölda einmennings- og tvímenningskjördæma. Er vart nema tvennt til, annað það, að skipta tvímenningskjördæmum eða hitt, að taka upp hlutfallskosningar í þeim, eins og annars staðar þar, sem kosnir eru fleiri þingmenn en einn. Hin fyrri leiðin, að skipta þeim, leiðir til þess, að skipta verður einnig hinum stærstu einmenningskjördæmum, og það leiðir til þingmannafjölgunar, sem margir amast eðlilega við, - en þó er það höfuðgallinn, að því meir sem einmenningskjördæmunum er fjölgað, því meir eylat þörfin á uppbótarsætum, ef þau eiga að hrökkva til jöfnunar, eins og tilætlunin er, og það mundi leiða til enn meiri þingmannafjölgunar. Aftur á móti mundi hlutfallskosning í tvímenningskjördæmum verka eins og uppbót fyrir dreifbýlið sjálft og draga þannig úr þörfinni fyrir uppbótarsætin í öllu landinu, og er það höfuðkosturinn. Þá er tvímenningskjördæmunum gefin ný merking og um leið nýr réttur, sem er í samræmi við kosningafyrirkomulag okkar að öðru leyti. Þeir ókostir, sem þessari skipun kynnu að fylgja, upphefjast aftur af uppbótarsætunum, sem eru fyrir landið allt. Með þessu móti verður kosningaskipulag okkar tvenns konar: Annars vegar einmenningskjördæmi og hins vegar hlutfallskosningar í kjördæmum, sem hafa fleiri en 1 þm., og við landskjör 11 menn. Ég er viss um, að þess verður skammt að bíða, ef þessi breyt. nær fram að ganga, að allir telji hana sjálfsagða og velti því helzt fyrir sér, hvaða hlutverki tvímenningskjördæmi hafi í rauninni átt áður að gegna í kosningakerfi landsins. Um aðrar brtt. frv. okkar Alþfl.-manna: Siglufjörður sérstakt kjördæmi og Reykjavík viðbót 2 þm., virðist ekki vera teljandi ágreiningur. En um þessa breytingu, hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum, hefur risið það Ramavein, að það er eins og allar ógnir nútímans hverfi annað kastið fyrir þessari litlu og réttlátu breytingartillögu. Það er bent til Þýzkalands og sagt, að hlutfallskosningar þar hafi steypt lýðveldinu og skapað 20–30 flokka. Mér er það alveg óskiljanlegt, að hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum geti skapað nokkra 20 flokka. Þar er aðeins rúm fyrir 2, og þeir flokkar eru þegar til og jafnvel fleiri. Það komast aldrei 20 flokkar að í tvímenningskjördæmunum, þó að þar séu hlutfallskosningar, og þeir, sem eru næst sterkastir þar, eru engu síður sveitamenn en hinir, sem fá hæsta atkvæðatölu. En nú segir máske einhver: Hvernig var það með bændaglímuna hjá þér? Átti ekki sá að vinna, sem var sterkastur? Jú, ég er ekki búinn að gleyma því. Ef úrslit kosninganna giltu aðeins kjördæmið, þá ætti ég skilið að vera minntur á, en svo er ekki. Almennar kosningar til Alþingis eru bændaglíma fyrir allt landið. Og það gerir mismuninn. Þarna liggur einmitt skýringin á því undarlega misræmi, sem sumum finnst máske í röksemdaleiðslu fylgismanna og andstæðinga þessa frv. Það, sem andstæðingar þessa frv. kalla réttlæti, er, að stærsti flokkurinn í hverju kjördæmi fái allt, hvort sem það er einn eða tveir þm., en hinir flokkarnir ekkert, þó að þeir séu jafnvel í meiri hluta samtals. En við fylgismenn frv. köllum það eitt réttlæti, að meiri hluti þjóðarinnar fái meiri hl. á þingi og réttar minni hlutans sé þó tryggður, en því verður hvorugu náð nema með hlutfallskosningum og uppbótarsætum, sem eru sama eðlis. Andstæðingar frv. finna líka, að málstaður þeirra er veikur. Þeim virðist kappsmál að telja mönnum trú um, að hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum séu bara yfirskin og að hér liggi eitthvað á bak við, svo sem eins og stór kjördæmi með hlutfallskosningum eða að gera allt landið að einu kjördæmi. Þetta er vottur um, að þeir óttist, að kjördæmabreytingin veki enga skelfingu eins og hún var samþykkt á þingi í vor og það þurfi einhverja grýlu til að ráða niðurlögum hennar. Um þetta get ég bara sagt, að það er tilhæfulaust, að nokkuð liggi á bak við. Enda vita kjósendur það, að aðrar breytingar verður að bera undir þá síðar, og væri þá nógur tími til að svara. Nú er það eitt til umræðu, sem í frv. felst. Andstæðingar kjördæmabreytingarinnar finna það líka, að til þess að afstýra hlutfallskosningu í tvímenningskjördæmum þurfa þeir að reiða öxina að rótum hlutfallskosninganna yfirleitt, enda spara þeir ekki að gera þær tortryggilegar, eins og væru þær rót alls ills í stjórnmálum. En þar er höggið reitt of hátt, enda taka þeir ekki afleiðingunum og bera fram till. um afnám allra hlutfallskosninga í landinu. Í Búnaðarfélaginu er það talið nógu gott að hafa hlutfallskosningar; hlutfallskosningar eru taldar beztar fyrir þingnefndir, kosning efri deildar o.s.frv. Kjördæmaskipunarfrumvarpið sjálft var athugað í 9 manna nefnd, sem kosin var hlutfallskosningum, svo að það er máske ekki við góðu að búast. Það er ekkert nýmæli hér á landi, að kosningarréttur eigi að vera jafn. Árið 1900 ritar Páll Briem amtmaður grein í Eimreiðina, þar sem hann segir, að atkvæði kjósenda „eigi að vera jöfn, eigi aðeins er snertir þann mann, sem hann vill kjósa, heldur og þann flokk, er hann vill fylgja að málum“. Hér er sú krafa, sem nú er gerð, orðuð skýrt og afdráttarlaust, og 1905 og 1907 ber Hannes Hafstein fram frv. um hlutfallskosningar, að vísu í stórum kjördæmum, en aðaltilgangurinn var að tryggja réttlát hlutföll, svo sem hér er gert. Þá var ekki fundin sú leið, sem getur sameinað gömlu kjördæmaskipunina og réttláta útkomu. Hannes Hafstein talar um „þá góðu og sanngjörnu kosningaaðferð, sem komi í veg fyrir þau rangindi, er vel geta átt sér stað eftir núgildandi lögum, að jafnvel minni hluti kjósenda getur algerlega ráðið úrslitum kosninga“. Og Lárus H. Bjarnason segir: „Umhyggjan fyrir réttu hlutfalli milli meiri og minni hluta er í alla staði réttlát. Hver flokkur á að geta komið að jafnmörgum fulltrúum og hann er sterkur til.“ Jón Magnússon segir, „að þing verði þá rétt ágrip af þjóðinni“. Og Ólafur Briem, sem síðar var formaður S.Í.S., segir: „Hlutfallskosningar hafa mjög mikla yfirburði fram yfir aðrar og gera mönnum mögulegt að sameina sig í einn flokk, þó þeir búi ekki á sama stað.“ Og Þórhallur Bjarnarson biskup segir: „Fyrir mér eru góð hlutfallskosningalög kappsmál, því þau eru runnin af rót réttlætishugsjónarinnar.“ Mér finnst ekki ólíklegt, að þessi vitni gætu róað einhverjar hrelldar sálir. Það er veikleikamerki, þegar öxin er reidd of hátt. En hitt ber þó enn skýrari vott um veikan málstað, þegar umræður fara mest út í þá sálma, sem eru þessu máli í eðli sínu óviðkomandi, svo sem það, hvort forsvaranlegt sé að hafa kosningar eða flytja ágreiningsmál á ófriðartímum. Í fyrra var tekin sú einstæða ákvörðun að fresta kosningum um óákveðinn tíma. Ég var einn í hóp þeirra manna, sem eiga sökina eða sómann af því. Það var margt kvíðvænlegt og óvenjulegt þá á seyði. Landið hafði að vísu verið hertekið í eitt ár, en þó var ófriðurinn í kringum okkur þá að byrja. Íslenzkum skipum hafði verið sökkt, landið hafði verið lýst á hernaðarsvæði. Umtalið um Atlantshafsorustuna var þá nýbyrjað og jafnvel búizt við úrslitum hennar á því sumri. Það lá í loftinu, að við kynnum að verða að taka mikilsverðar ákvarðanir um landvarnir á hverri stundu. Hugurinn var órór, og þingheimur ákvað að fresta kosningu. En síðan hefur ýmislegt komið á daginn, sem ekki varð séð fyrir. Strax og kosningafrestunin var ráðin, fór að brydda á tillögum, sem virtust eiga rót sína í því, að ekki þyrfti að líta framan í háttvirta kjósendur. Þegar leið á sumarið, fór upplausnin vaxandi í ríkisstjórninni, og haustþing var ekki þesslegt, að einn hugur væri ríkjandi. Eitthvað hefur verið að síðan kosningunum var frestað. Ég hygg, að flestir þm. hafi gert þá uppgötvun, að það er illt þingi að sitja umboðslaust, að sú taug er sterk og viðkvæm, sem tengir saman þing og þjóð, og að þinginu hætti til að visna upp, ef á hana er höggvið. Ég hygg, að við séum flestir komnir á þá skoðun, að hvað sem öðrum hættum líður, þá sé sú hættan ekki minnst, sem felst í því að fella niður kosningar. Kosningar eru svo stór þáttur í skipulagi okkar, að þær verða ekki felldar niður til lengdar að ósekju. Við höfum einnig séð, að á ófriðartímum er ekki hægt að lifa við þann frið, sem er fólginn í því að leiða hjá sér ágreiningsmál. Tímarnir, eins og þeir eru, hafa stækkað öll viðfangsefni og heimta skjótari ákvarðanir. Með kosningafrestuninni myndast djúp milli þjóðar og þings, og þingið verður veikara gagnvart ríkisstjórninni. Það eru kosningarnar einar, sem geta hnýtt aftur hið lifræna samband, sem á að vera milli þjóðar, þings og ríkisstjórnar. Við erum nú farnir að venjast betur hinu óvenjulega ástandi og vitum, að ekki einungis stjórn og þing, heldur líka þjóðin þarf að gera sér grein fyrir ástandinu og hinum nýstárlegu viðfangsefnum. Enginn veit, hve lengi ófriðurinn varir, og meðan rás viðburðanna er svona ör, veitir ekki af kosningum - og það máske oftar en á venjulegum tímum. Við höfum lært það, að kosningum má aldrei fresta nema um skamman tíma og þá einungis vegna óvæntra atburða. En þegar hinn fyrri kvíði er liðinn hjá, - þá á að kjósa. Það er undarlegt lýðræði, sem lýsir sér í því að tala um það ábyrgðarleysi að stofna til kosninga, og enn einkennilegra að kalla það „vígaferli“ að bera fram tillögu um, að kosningaúrslit verði sem réttust mynd af þjóðinni. Allt það tal er fráleitt og ætti að falla niður. Það er skiljanlegt, að kosningum var frestað síðastliðið vor, en hitt er óumdeilanlegt, að þeim á ekki að fresta lengur, ef okkur verður sjálfrátt. Það á að ganga hreint til verks um að leysa viðfangsefnin, sem fyrir liggja, þó að umdeild séu. Þeirra á meðal eru kosningaskipulagið og sjálfstæðismálið. Og það er gleðiefni, að meiri hluti Alþ. hefur orðið ásáttur um að ljúka þeim á þessu ári. Kosningafyrirkomulagið er kallað viðkvæma mál. En þar ber að líta meir á viðkvæmni þeirra, sem verða fyrir misréttinum, en hinna, sem njóta þess. Sjálfstæðismálið er einnig að færast í burðarliðinn. Þau 2 ár, sem liðin eru síðan sambandið við Norðurlönd slitnaði, hafa skilað því nær markinu. Þjóð okkar verður það til sóma að hafa leyst bæði málin á þessum viðsjártímum í öruggri von um, að frelsi og jafnrétti haldi velli í heiminum. En fari allt á annan veg en við vonum, þá verða þó þessar ákvarðanir okkar sams konar leiðarljós og uppörvun og Eiðsvallafundurinn var Norðmönnum í nærfellt heila öld.

Forseti (GSv): Hv. þm. V.-Ísf. hefur nú lokið máli sínu. Næstur tekur til máls - og síðastur að þessu sinni - hv. 4. landsk. þm., Ísleifur Högnason. Mun hann tala einn af hálfu utanflokkamanna og hefur því til umráða allt að 40 mínútum.

Ísleifur Högnason Hv. 1. þm. S.-M, Eysteinn Jónsson, stóð hér fyrir framan hljóðnemann og æpti til þjóðarinnar: Hvers vegna er verið að hrinda þjóðinni út í tvennar harðvítugar kosningar? Þjóðin spyr á móti: Með hvaða rétti framlengdi þessi þm. sjálfur þingmennskuumboð sitt, þverbraut alveg að ástæðulausu stjórnskipunarl ríkisins og hefur setið með stolin völd í heilt ár? Hún spyr enn fremur: Með hvaða rétti setur þessi geðvonda frekjudós lög, sem ræna 9/10 hluta þjóðarinnar sínum helgasta og frumstæðasta rétti, sem stjórnarskráin heimilar, en það er sjálfsákvörðunarréttur verkalýðsins um að semja sjálfur um kaup sitt og kjör? Og þjóðin svarar: 1. þm. S.-M. er ekki annað en gerviþingmaður með stolinn rétt til valda. Slíkur maður hefur ekki hinn minnsta rétt til þess að spyrja í nafni þjóðarinnar. Þjóðin mun svara honum og öðrum honum líkum, ósvífnum valdaránsmönnum, að hún telur ekki eftir sér að fara á kjörstað í sumar og afneita þar, í eitt skipti fyrir öll, þeim mönnum, sem svíkjast að henni með þrælalög og annað svipað góðgæti. Frá því er þýzku auðmennirnir útþurrkuðu Weimarstjórnarskrána 1933 og fengu Hitler og nazistaflokknum í Þýzkalandi öll völd í hendur, hefur afnám hinna borgaralegu lýðréttinda verið dagskrármál auðmannastétta allra landa og þá einnig hér á landi. Markaðsleysi innlendrar framleiðslu og í kjölfar þess atvinnuleysi og hvers konar bágindi undirstéttanna hafa auðmennirnir og málpípur þeirra jafnan kennt stjórnarformum sínum, spillingu, þingræðis- og lýðræðisskipulaginu, en gætt þess vandlega að dylja hina einu sönnu orsök ófarnaðarins, sem er sjálft hagkerfi auðvaldsþjóðfélagsins, sem óhjákvæmilega hlýtur að leiða til markaðskreppna og atvinnuleysis, árekstra milli hinna sundurvirku afla innan auðvaldsþjóðfélagsins og loks til vopnaðra árekstra út á við í samkeppninni við önnur auðvaldsríki í baráttunni um markaði. Nauðsynlegur undirbúningur undir árekstrana út á við, styrjöldina, er friðurinn inn á við. Þessum friði, þessari þvinguðu samstillingu, kom Hitler á í Þýzkalandi með því að hefta allt persónufrelsi verkalýðs, bænda og millistétta með ógnarstjórn og með því að sýkja hugarfar mikils hluta þjóðarinnar og þá fyrst og fremst æskulýðsins með kynþáttahroka og þýzkum þjóðernismetnaði, sem hvergi á sinn líka. „Stétt með stétt“ var kjarni stefnu þeirrar, sem Hitler boðaði með þeim árangri, sem nú er að verða æ augljósari, en það er eigi aðeins tortímingu og limlesting á kjarna þýzku þjóðarinnar, heldur og hin villimannlegasta og viðbjóðslegasta grimmd í öllum styrjaldarrekstri, sem gervallt mannkynið stynur nú undir og sjómannastéttin íslenzka hefur ekki farið varhluta af. „Stétt með stétt“ var kjörorð það, sem Sjálfstfl. barðist undir við alþingiskosningarnar árið 1937. Hinir lyktnæmu foringjar Framsóknar- og Alþfl. fundu fyrir þessar kosningar, að frelsisunnandi íslenzk alþýða til sjávar og sveita var ekki ginnkeypt fyrir hinni einræðissinnuðu stefnu afturhaldsins í íhaldsflokknum, og tóku upp kjörorð það, sem Kommúnistaflokkurinn hafði frá öndverðu barizt undir og Sósíalistaflokkurinn berst nú undir og átti enda líf sitt og tilveru undir komið. Þetta kjörorð er verndun lýðréttinda alþýðunnar og aukning þeirra. Í kosningunum 1937 sigraði stefna lýðræðisaflanna í landinu, þótt naumlega væri, en tapaði eftirminnilega, þegar til kasta Alþingis kom, eins og saga þingsins sannar bezt. Sögu þessa kjörtímabils rakti hv. 1. landsk. þm., Brynjólfur Bjarnason í gærkvöld, og mun ég ekki þreyta hlustendur á að lýsa þeim heildarsvip, heldur hugleiða nokkur einstök atriði í þróun þingsögunnar, þróun, sem ætti að sanna, að einnig hér á landi hefur dagskrármál auðmannastéttarinnar, afnám hinna borgaralegu lýðréttinda að dæmi Hitler-Þýzkalands, verið og er enn í fullum gangi. Það er skemmst frá því að segja, að í öllum þeim málum, sem fram hafa komið hér á Alþingi og miðað hafa að því að skerða hin unnu lýðréttindi fólksins, hvort heldur málin hafa náð fram að ganga eða ekki, hefur Framsfl. óskammfeilinn gengið fram fyrir skjöldu hinna stjórnarflokkanna. Þjónkun flokksins, og þá fyrst og fremst forustumanna hans, við stórútgerðina og auðmenn landsins hefur verið svo grímulaus, að hver maður hlýtur að sjá og undrast, að í hugarfar í manna skuli fyrirfinnast jafnflaðrandi auðsveipnisnáttúra sem raun ber vitni. Eitt áþreifanlegasta dæmið er að finna í lagafrv., sem form. Framsfl., hv. þm. S.-Þ., Jónas Jónsson, sem er fyrsti flm. vantraustsins, sem hér er til umr., flutti ásamt þeim Þorsteini Þorsteinssyni og Bernharði Stefánssyni á haustþinginu 1939. Frv. nefndist: Nokkrar ráðstafanir vegna núverandi styrjaldarástands o.fl. Stríðið var þá nýbyrjað í Evrópu. Hitler hafði vaðið með heri sína að heita mátti viðnámslaust yfir Pólland og lagt undir sig stærri og stærri landssvæði í austanverðri álfunni. Herstyrkur bandamanna virtist þróttlaus og einskis megnugur borinn saman við hina ægilegu vígvél Hitlers. Fylling dagskrármálsins, afnám lýðréttindanna, sýndist blasa við gervallri Evrópu. Það var um þetta leyti, sem formaður Framsfl. þóttist svo öruggur um sigur Hitlers, að hann í þingræðu játar loksins opinberlega og afdráttarlaust, að fyrirmyndin, sem við Íslendingar eigum að hafa við lagasetningu, sé Hitler-Þýzkaland. Hann segir orðrétt: „Menn eru farnir að koma auga á það, að innan þjóðfélagsins er að myndast eins konar linka, sem er þess eðlis, að hún gæti riðið okkur að fullu. Okkar land hefur fengið að kenna á því eins og aðrar þjóðir, hvernig getur farið, ef ekki er til í landinu nógu sterk stjórn. Það má taka til dæmis Þýzkaland. Þar í landi voru fyrir stríðið margir flokkar, en þó að þessa flokka greindi ekki mikið á, þá gátu þeir aldrei myndað sterka stjórn, og upp risu tveir öndverðir flokkar, sem gerðu það að verkum, að ástandið varð enn þá sjúklegra en áður, og allur þessi flokkadráttur endaði með því, að þar í landi var komið á einræði undir stjórn Hitlers.“ Og áfram: „Þegar atvinnuástandið var sem verst í Þýzkalandi, voru þar um 7 milljónir atvinnulausra manna. Þýzka þjóðin tók á þessum vandamálum í stórum stíl, en við verðum að láta okkur nægja að taka á þeim í litlum stíl. Þýzka þjóðin var búin að reyna frjálslyndi flokkanna, - því þá ekki að reyna hina? Og þetta var einmitt það, sem þýzka þjóðin gerði.“ Og hvernig er það, sem formaður Framsfl. og halastjörnur hans vilja láta Alþingi taka á málunum „í litlum stíl“ samkvæmt þýzkri fyrirmynd? Í frv. sínu vilja þeir láta þrjá hina stærstu þingflokka, þ.e. Sjálfstfl., Alþýðu- og Framsfl., tilnefna þriggja manna nefnd, sem hafi á borði framkvæmdir undir yfirstjórn þáv. kennslumálaráðh., hv. þm. Str. Hermanns Jónassonar. Meðal annars á þessi nefnd að hafa með höndum (orðrétt) „Ráðstöfun atvinnulausra framfærsluþurfa, er sveitarstjórn hefur ekki komið í vinnu. Heimilt er að ráðstafa slíkum mönnum til starfs hvar sem er á landinu, á heimili, til atvinnufyrirtækja og í vinnuflokka undir opinberri stjórn eða með öðrum hætti. Nefndin semur um starfskjör þeirra, sem á þennan hátt er ráðstafað, og hefur fullnaðarúrskurðarvald um vinnuskyldu allra þeirra, sem hún eða sveitarstjórn ráðstafar til vinnu.“ Það er fljótséð, að hér er ekki tekið með neinni linku á vandamálunum. Atvinnuleysið, sem allt fram að heimsstyrjöld var hið ægilegasta böl alls þorra fólks við sjávarsíðuna og á rætur sínar í búskaparháttum auðvaldsþjóðfélagsins, var af málpípum auðmanna og annarra snýkjudýra þjóðarinnar skilorðslaust kennt leti verkamanna og ódugnaði til þess að bjarga sér. Styrjaldarástandið hefur að fullu og öllu afsannað þessa harðýðgislegu falskenningu. Það eru nú atvinnuleysingjar fyrirstríðstímanna, sem leggja hvað harðast að sér og unna sér engrar hvíldar frá vinnu, til þess að afla sér og sínum lífsframfærslu. Þess þekki ég fjölmörg dæmi. Þessa menn vill form. Framsfl. svipta öllu persónufrelsi, taka upp hreppaflutninga á ný, sundra fjölskyldum þeirra og senda þá sem ánauðuga þræla í vinnu hjá stórbændum og stóratvinnurekendum fyrir starfskjör, sem nefnd hinna þriggja stærstu þingflokka þóknast. Hefði frv. þetta komið til framkvæmda, er ekki erfitt að geta sér til um árangurinn fyrir pyngju atvinnurekendanna. Ódýrt vinnuafl er þeirra fyrsta og síðasta nauðsyn til þess að græða fé. Og það væri synd að segja annað en að Framsfl.-formaðurinn líti ekki með sinni sanngirni á hina erfiðu tíma atvinnuveganna, eins og hún lýsir sér í þessari tillögu. Ekki var heldur stórútgerðinni gleymt í þessu frumvarpi. Í annari grein segir: „Heimilt er ríkisstjórninni að skipa svo fyrir, að á íslenzkum skipum megi vera færri skipstjórnarmenn og vélamenn en skylt er samkvæmt lögum ... Ekki mega þó færri slíkir menn vert á íslenzkum siglinga- og fiskiskipum en sams konar skipum norskum.“ Í þessu efni fara flm. frv. sjálfsagt eftir einhverjum gróusögum um, að Norðmenn hafi færri skipstjórnar- og vélamenn en fyrir er mælt í íslenzkum lögum. Niðurlag greinarinnar er auðsjáanlega sett til þess að blekkja sjómenn á því, að öryggi þeirra sé jafnvel borgið eftir sem áður, þótt yfirmönnum með sérkunnáttu sé fækkað. Flytjendur málsins eru sjálfsagt hugprúðir menn og ósmeykir við hættur hafsins. Skraf formanns Framsfl. um þessar mundir um „hræðslupeninga sjómanna“ bendir til þess, að hann sé hvergi smeykur. Annað mál er það, hvort sjómennirnir sjálfir og þó sérstaklega aðstandendur þeirra í landi líta sömu augum á þetta og formaður þeirra framsóknarmanna. Frv. var í 18 greinum, og var því ekki einungis ætlað að vernda hagsmuni atvinnurekenda. Menningarmál þjóðarinnar áttu ekki síður að njóta blessunar nazismans „í litlum stíl“. Í 8. grein eru fyrirmæli þess efnis, að ráðh. sé heimilt að gera fréttastofu útvarpsins að sérstakri deild undir stjórn útvarpsráðs. Kennslumálaráðh., sem þá var Hermann Jónsson, skyldi skipa útvarpsstjóra. Ráðherranum var heimilað að sem ja við blöð „lýðræðisflokkanna“ (ekki vantaði salaeysissvipinn) um þátttöku í starfrækslu fréttastofunnar. Þá skyldi fresta að prenta umræðupart alþingistíðindanna. Í 14. grein er kennslumálaráðh. heimilað (orðrétt) : „a) að stytta hinn árlega kennslutíma í barnaskólum landsins og draga þannig úr útgjöldum við skólahaldið, b) að sameina fámenn fræðsluhéruð um einn og sama kennara, þar sem því verður við komið.“ Þá skyldi og auka vinnu- og íþróttakennslu, en minnka að sama skipa kennslu í öðrum bóklegum fræðigreinum. Manninn, sem á frumkvæði þessarar makalausu tillögu, klígjaði ekki við að gera för að Reykholti, tveim árum síðar, til þess að fella nokkur krókódílatár ásamt þeim Stefáni Jóhanni og Ólafi Thors, yfir moldum Snorra Sturlusonar á 700 ára dánarafmæli hans. Það verður að telja tjón fyrir trúboð andatrúarmanna, að engrar hræringar skyldi verða vart, þegar Jónas frá Hriflu kraup þar niður. Tvennt er það í till. þessari, sem afhjúpar hugarfar flutningsmanna. Enda þótt þeir séu allir þrír þingmenn sveitakjördæma, þ.e. dreifbýlisins, sem þeir þykjast bera svo mjög fyrir brjósti, hlyti sparnaðarráðstöfun sem þessi að koma fyrst og fremst hart niður á börnum dreifbýlísins. Ef ríkissjóðinn ætti að muna nokkuð um fé það, sem sparaðist við sameiningu fræðsluhéraðanna og fækkun kennara, yrði fækkunin að vera yfirgripsmikil, segjum allt að helmingi. Kennarar þeir, sem atvinnu misstu við þetta, mundu að sjálfsögðu ekki þurfa að kvíða því að þurfa að sitja lengi auðum höndum, því að önnur ákvæði frumvarpsins, sem ég lýsti rétt áðan, sjá til þess, að þessum atvinnulausu kennurum yrði ráðstafað fyrir starfskjör, sem þriggjaflokkanefndin mundi væntanlega tryggja, að yrðu ekki til hruns hinum illa stöddu atvinnuvegum. Útkoman hefði þá orðið sú, að atvinnurekendur hefðu grætt peninga á vinnuafli hinna atvinnulausu kennara, en fátæk sveitabörn hefðu tapað menntun. Frv. var orðið mjög aðgengilegt fyrir samstarfsflokk Framsóknar, enda einn flutningsmanna þingmaður þess flokks, nefnilega Sjálfstfl. Þá komum við að síðara atriðinu, sem fullnægir ekki síður embættis- og bitlingamannalýð Framsóknar, en það er aukning vinnu- og íþróttakennslu, en minnkun að sama skapi kennslu í öðrum bóklegum fræðigreinum. Og hvað skyldi það annars vera, sem gæðingum Framsfl. er nauðsynlegra, eins og ferill þeirra er orðinn, en einmitt þetta? Væri þeim ekki öllu auðveldara að koma á nazistísku einræði hér á landi, ef kynslóð sú, sem nú er að alast upp, yrði ólæs og illa uppfrædd? Væri ekki auðveldara að svíkja heit sín við fátæka alþýðu sveitanna, hefði kennslumálaráðh. einokun á öllum útvarpsrekstri, eða með því að girða fyrir það, að sveitamenn, sem notið hafa almennrar skólamenntunar og eru læsir, fái Alþingistíðindin handa á milli? Ég held, að ekkert væri þessum flokki farsælla til framdráttar. Það verður ekki af þm. Framsóknar skafið, að lið þeirra er samhent og einhuga með einsdæmum, eða ódæmum, a.m.k. er það mjög sjaldgæft, að þm. þeirra greini á um málefnið opinberlega. Annars verður það ekki séð greinilega, hvað það er í lífsskoðunum og stefnumálum, sem skilur þá frá öðrum afturhaldsmönnum, nema ef vera kynni, að þeir eru að mun framhleypnari og meiri ákafamenn í framkvæmd dagskrármálsins mikla að afmá lýðræðið. Kann þessi dyggð þeirra að vera sprottin af þeirri viðurkenndu staðreynd, að auðurinn er afl þeirra hluta, sem gera skal, og að þeir vilji á þennan hátt sýna samstarfsflokknum, flokki auðmannanna, húsbóndahollustu sína. Þó að samheldni þingmanna flokksins sé slík sem ég hef lýst, mun formaður flokksins þó njóta þeirra fríðinda umfram hina að fara sínar eigin götur í einstaka tilfelli. Svo var til dæmis í þessu umrædda styrjaldarráðstafanamáli. Hann flutti sem sagt upp á eigin spýtur nokkrar viðaukatillögur við frv., eftir að það var lagt fyrir þingið. Hér er ein þeirra: c. Hver sá maður, karl eða kona, sem beiðist inngöngu í menntastofnanir, sem starfræktar eru af ríkinu og styrktar af því, skal sanna með vottorði frá formanni búnaðarfélags þeirrar sveitar, sem hann dvaldi í, að umsækjandi hafi starfað að minnsta kosti eitt ár samfleytt í sveit eftir 13 ára aldur og hlotið þar góðan vitnisburð.“ Þessi till., þótt með einsdæmum sé, er langt frá því að vera í ósamræmi við anda frv. sjálfs. Hvað liggur nær að ætla en úr því að sveitaæskan getur bjargazt af eigin brjóstviti, án lítillar sem engrar bóklegrar menntunar, muni það kaupstaðaæskunni beinlínis þekkingarbrunnur og nauðsynlegur undirbúningur undir æðri menntun að moka fjósflór, reka kýr og teyma hesta? En setjum nú svo, að kaupstaðarbúar væru haldnir slíkri ofsatrú á menningargildi kaupstaðavinnu, sem formaður Framsfl. sýnist vera, hvað viðkemur ágæti sveitavinnunnar, og þingmenn þeirra í krafti valdaaðstöðu sinnar, sem er ótvíræð þrátt fyrir ranglátt kosningafyrirkomulag, - og þeir krefðust þess af unglingum úr sveit, að þeir yrðu, ef þeir vildu leita sér æðri menntunar, að vinna eitt ár samfleytt að fiskaðgerð, beitingu eða sem vikadrengir á togurum og fengju ekki aðgang að æðri menntastofnunum, nema þeir gætu lagt fram vottorð frá formönnum félaga útvegsmanna í viðkomandi bæ? Hvað mundi sveitafólkið segja við slíkum ófögnuði? Ég vænti, að það mundi þakka fyrir, sem ekki væri að undra. Ef ekki væri fyrir hendi sú staðreynd, að gömul menningarþjóð, eins og þýzka þjóðin verður að teljast, hefur látið ánetjast viðlíka brjálæðisvef og þeim, sem form. Framsfl. er að leggja fyrir þessa þjóð, mundi hvorki mér né öðrum láta sér til hugar koma að eyða orðum að till. líkum þeim, sem ég hef lýst hér að framan. En iír því að þessi ógæfa dundi yfir þýzku þjóðina, vaknar hjá manni sú spurning, hvort þetta sama geti ekki einnig hent hér heima. Annar flm. vantrauststill. er hv. þm. Str., Hermann Jónasson, en hann hefur nú, sem kunnugt er, nýverið lagt niður ráðherradóm. Aðalmunurinn á honum og fyrsta flm. er sá, að honum tekst öllu betur að fá þeim málum Framsfl. framgengt, sem hann ber fram. Andinn er samur við sig. Það má telja víst, að haustið 1939 hafi þjóðstjórnin verið fastráðin í því að banna endanlega verkfallsrétt manna. En slíkt lögbann hefur stjórnin séð, að var óframkvæmanlegt, nema því aðeins, að hún réði yfir það sterkum líkamlegum ofbeldistækjum, að auðvelt væri að brjóta mótþróa verkalýðsins gegn slíku banni á bak aftur. Þessi líkamlegu tæki fékk þjóðstjórnin á haustþinginu árið 1939 með lögum, sem allt þjóðstjórnarliðið samþykkti um heimild fyrir ríkisstjórnina, til þess að auka ríkislögregluna ótakmarkað og útbúa þessa lögreglu öllum nauðsynlegum tækjum á kostnað ríkisins. Þessi tæki eru í daglegu tali kölluð vopn, en hlutverk vopna er nú til dags það eitt að drepa fólk. Flutningsmaður þessara nýju ríkislögreglulaga var þáv. forsrh. þeirra framsóknarmanna, Hermann Jónasson. Allt frá því er verklýðshreyfingin eignaðist samtakamátt til þess að rétta hlut sinn í launadeilum við atvinnurekendur, hafði öflug ríkislögregla verið eitt hið hjartfólgnasta stefnumál íhaldsmanna og síðar hinna svokölluðu sjálfstæðismanna, en flokkur þeirra var frá öndverðu aðaltæki auðmanna þessa lands í stjórnmála- og valdabaráttu þeirra. Magnús Guðmundsson beitti sér mjög fyrir þessu máli á sínum tíma. En verkalýður landsins, sem þá var að vísu ekki eins fjölmennur og nú, en að sama skapi harðsnúnari, sá, að hverju stefndi, og knúði fram í þinginu öfluga andstöðu gegn ríkislögreglufrv. Það voru þeir Tryggvi Þórhallsson og Jón Baldvinsson sem fastast lögðust gegn frv. þeirra íhaldsmanna. L. náðu ekki fram að ganga. Allt til kosninganna 1937 var Framsfl. í orði kveðnu andvígur ótakmarkaðri ríkislögreglu og vænti ég, að menn séu þess minnugir, hversu harkalega Hermann Jónasson deildi á Ólaf Thors fyrir kosningarnar, vegna þess að Ólafur hafði í sinni stuttu ráðherratíð pantað smíði á 400 eikarkylfum handa lögreglunni í Reykjavík og fyrir þær fyrirætlanir Ólafs að breyta sundhöllinni, sem þá var komin upp, en ekki innréttuð, í allsherjarfangabúðir. Hermann var í hinni fyrri ráðherratið Ólafs lögreglustjóri hér í Reykjavík og vissi manna bezt um öll þessi mál, enda varð uppljóstran þeirra honum og hans flokki, Framsóknarflokknum, til allverulegs framdráttar í kosningunum. Þó liðu ekki nema rösk tvö ár frá þessum kosningum, þar til Hermann Jónasson flytur sjálfur frv. á Alþingi um ótakmarkaða ríkislögreglu og takmarkalausan útbúnað og tæki henni til handa. Með vinnulöggjöfinni, sem þjóðstjórnarflokkarnir samþykktu árið 1937, var verkalýðssamtökunum gert mjög örðugt um að rétta hlut sinn með verkföllum. Í l. um ótakmarkaða ríkislögreglu lét flm. til bragðbætis fylgja það ákvæði, að lögregluna skyldi ekki nota gegn þeim verkamönnum, sem gerðu lögleg verkföll. Þetta atriði margundirstrikaði hann, er hann mælti með l. Þrátt fyrir þetta ákvæði veit hver einasti verkamaður, að ríkislögreglan verður notuð, nákvæmlega eins og bæjarlögreglan hefur verið notuð, gegn verkfallsmönnum. Og vissulega mundi dómsmrh. atvinnurekenda ekki verða nein skotaskuld úr því að úrskurða verkfall ólöglegt, til þess að koma við vopnavaldi í sína þjónustu. Þessi er reynslan hér, og þessi hefur hún hvarvetna verið. Það er ekki einungis táknrænt fyrir einræðisþróun Framsfl., heldur og Alþfl., hvernig fór um afgreiðslu málsins í þinginu. Eina andstaðan gegn l. kom frá Sósfl. Undir umr. voru það að heita mátti framsóknarmenn einir, sem vörðu frv. Þeir höfðu þá endanlega ráðið sig hjá íhaldsflokknum, svo að þingmenn hans þurftu fyrir engu að hafa. En enginn, ekki einn einasti Alþýðuflokksþm., mælti gegn frv. Þar var dauðaþögn og samþykki. Í efri deild greiddi Sigurjón Ólafsson, núv. formaður Alþýðusambandsins, atkv. með l., þessum vágesti verklýðshreyfingarinnar, sem flokksbræður hans utan þingsins höfðu áratugum saman barizt gegn og engar fórnir sparað. Enn hefur alþýða landsins ekki fengið að kenna á tækjum þessa nýstofnaða herliðs. Hitt er opinbert mál, að ríkislögreglan er fjölmenn og sleitulaust þjálfuð í meðferð skotvopna. Lögreglumennirnir eru sendir í hópum út úr bænum til skotæfinga. Í undirbúningi er bygging stórhýsis við Reykjavík til þess að þjálfa liðið í. Það, sem veldur mönnum þó hvað mest uggs og andstyggðar á þessu vígbúnaðarfargani er, að eftir síðastl. áramót hefur ríkisstj., fyrir milligöngu heildsala að mér er tjáð, flutt til landsins, ekki aðeins riffla og riffilskot í þúsundatali, heldur og hríðskotabyssur og eiturgas ásamt tækjum til að dreyfa því. Einar Olgeirsson sagði frá þessum vopnasendingum við útvarpsumr. fyrir bæjarstjórnarkosningarnar í Reykjavík. Hermann Jónasson, sem talaði á eftir honum í útvarpið, setti rjóðan, en að hann svaraði ádeilu Einars, það mun honum víst ekki hafa dottið í hug, enda þagði hann um þetta. Þess má geta, að brezka setuliðið mun hafa gert upptækan einhvern hluta vopnasendinganna, er þau komu til landsins, því að svo voru þau mikil fyrirferðar, að eigi var vitað gegn hverjum þau skyldu notuð, - brezka hernum, sem dvelur hér á landi, eða varnarlausum almenningi, annað kemur naumast til álita. Bretum mun hafa þótt hið fyrra trúlegra, því aðeins hafa þeir gert vopnin upptæk. Þriðji flm. vantrauststill. er hv. þm. S.-M., Eysteinn Jónsson, aðalhöfundur hinna illræmdu gerðardómsl. Um gerðardómsl. er ekki þörf að fara mörgum orðum. Þau eru landsmönnum í fersku minni. Lengi vel hélt þessi þm. því fram, að brbl. um gerðardóm hefðu verið sett af þjóðarnauðsyn, að vísu væru lögin síður en svo vinsæl meðal þjóðarinnar, en honum tókst vonum framar að fá sina eigin áhangendur til þess að trúa því, að þannig væri um þessa löggjöf, eins og reyndar alla góða löggjöf. Þokukennd og dularfull rök, ef svo mætti kalla, um að fyrir sér vekti framtíðarheill þjóðarinnar, var það agnið, sem reyndist bezt. Síðar í umr. um gerðardómsl. var minna talað um þjóðarnauðsyn. Þá var því haldið fram, að l. væru eingöngu sett í þágu, - hverra haldið þið? Í þágu hinna fátæku meðal þjóðarinnar og þó sérstaklega fyrir verkamenn! Þessu til stuðnings vitnaði hann í álitsskjal, sem hann hafði pantað hjá þremur hagfræðingum og fjallar um skyldusparnað. Fyrr má nú rota en dauðrota. Lögbann við kauphækkunum og hvers konar kjarabótum verkamanna og launþega, og auk þess bann við verkföllum, er gert eingöngu í þágu verkamanna. Þó að þjóðarnauðsyn gerðardómsl. hafi verið fremur dularfull og torskilin, kastar þá fyrst tólfunum, þegar verkafólki er ætlað að trúa slíkri firru, sem síðari skilgreiningin er. Ef dýrtíðin er slík þjóðarplága, að verkafólki er hagræði að því að sjá af hverri minnstu kjarabót til þess að stemma stigu við henni, ætli að Eysteini Jónssyni þætti ekki þjóðráð að fyrirskipa lækkun kaupgjalds og lenging vinnutíma til þess að draga úr böli dýrtíðarinnar? Það væri a.m.k. rökrétt ályktun, ef taka ætti mark á hinum fjarstæðukenndu fullyrðingum hans. Þegar reikningar ríkissjóðs fyrir árið 1937 voru til umr. hér í deildinni, hnigu umr. að þeirri athugasemd við reikningana, að ýmsar ríkisstofnanir og stjórnardeildir ívilnuðu ákveðnum blöðum með því að birta í þeim opinberar auglýsingar. Greiðslur fyrir auglýsingarnar skiptust þannig niður á aðalmálgögn flokkanna: Blað Framsfl. bar úr býtum 5388 krónur, Alþfl. 4081 krónu, blöð Sjálfstfl. 1528 krónur, en blað Sósfl. 333 krónur. Þegar þáv. fjmrh., Eysteinn Jónsson; var spurður um það, hvort auglýsingunum væri þannig skipt, vegna þess að ætla mætti, að neytendur tóbaks og brennivíns væri helzt að finna meðal lesenda blaða Framsóknar- og Alþýðuflokksins, en það voru tóbaks- og víneinkasalan, sem mest greiddu af þessu fé, svaraði ráðherrann orðrétt á þessa leið: „Þetta auglýsingamál, sem hv. þm. fór út í, er þannig til komið, eins og oft hefur verið upplýst, að þegar Nýja dagblaðið var stofnað (blað Framsfl.), gerðu yfirvöld þessa bæjar þá ályktun að auglýsa þar ekki, heldur aðeins í þeim blöðum, sem þeim stóðu nær, og sögðust ekki þurfa önnur blöð til að koma auglýsingum til almennings. Við sögðum þeim blöðum þá, að þá gætum við líka verið án þeirrar hjálpar og auglýstum í Nýja dagblaðinu.“ Þegar ég síðar vítti þessa óheiðarlegu meðfer ð opinbers fjár og samsæri það, sem íhaldsmenn, Alþýðuflokks- og framsóknarmenn höfðu gert með sér um að láta á þennan hátt greipar sópa um almannafé til sinnar eigin pólitísku áróðursstarfsemi, myndað nokkurskonar þjófafélag kringum bæjarsjóð Reykjavíkur og ríkissjóðinn, greip ráðh. fram í ræðu mína með þessum orðum: „Það væri nú líka þokkalegt að fara að styrkja Þjóðviljann.“ Fyrst játar ráðh. þessi þokkalegu samtök, og síðan játar hann beinlínis, að auglýsingar ýmissa ríkisstofnana séu beinn styrkur til blaða þeirra, sem auglýst er í. Og þetta gerir hann alveg kinnroðalaust og talar um sem jafn sjálfsagðan hlut og ríkissjóðurinn væri hans eigin eign. Mig furðar satt að segja ekki á því, þótt hv. þm. Str. finni upp á því að selja eða leigja ríkisprentsmiðjuna, þó að ráðh. Framsfl. eigni sér lúxusbifreiðar ríkisins, um leið og þeir láta af embættum, og skipti um númer þeirra, úr því að þeim finnst sjálfsagt að nota ríkissjóðinn til þess að ausa út fé til styrktar flokksblöðum sínum og þá um leið sinnar eigin buddu. Og ætli Hitler líti ekki svipuðum augum á fé hins opinbera? A.m.k.. er ég viss um, að afstaða hans til styrkja á málgögnum stjórnarandstöðu sinnar er ekki ólík skoðunum Eysteins Jónssonar. Hv. þm. Str., Hermann Jónasson, sagði í ræðu sinni í gær, að samningar hefðu verið gerðir milli Framsóknar- og Sjálfstæðisflokksins um ýmis þau mál, sem sjálfur formaður Sjálfstæðisflokksins hefði opinberlega lýst yfir, að væru bráðnauðsynleg til þess að verja þjóðina hruni og enn biðu úrlausnar. Beygitöng er verkfæri, sem allir vita, að saman stendur af tveimur álmum og einum nagla. Vanti aðra álmuna og naglann, sem heldur þeim saman, er verkfærið gagnslaust, og með einni álmu verður enginn klipinn. Gerðardómsl, eru af flm. þeirra hugsuð sem tangararmur, og er smíði hans að kalla má lokið, og gerðardómsl. eiga að afgreiðast frá þinginu næstu daga. En því hefur verið margyfirlýst af flutningsmanni laganna, að ákvæði gerðardómsl., bann við hækkun grunnlauna og hvers konar kjarabótum verkalýðnum til handa, kæmu ekki að neinu gagni, verkamenn mundu samt sem áður fá kjarabætur og kauphækkanir á meðan eftirspurnin eftir vinnu þeirra er jafn mikil og nú. L. eru því ekki annað en tangararmur, sem ekki væri hægt að klípa með einum saman. Hinn tangararmurinn er sköpun atvinnuleysis, og höfðu flm. hugsað sér ,að því mætti ná með samningum við hin erlendu setulið: með mikilli fækkun innlendra verkamanna í þessari vinnu, innflutningi verkafólks frá Færeyjum og nú síðast allsherjar vinnumiðlun ríkisins. Það er þessi tangararmur, sem þjóðstjórnarliðið á eftir að smíða, til þess að geta komið hinu langþreyða tangarhaldi á verklýðsstéttina. Í umr. þeim, sem hér hafa farið fram um stjórnarskrárbreytinguna, og þá sérstaklega hlutfallskosningu í tvímenningskjördæmum, hefur það upplýstst, að Framsfl. hefur, allt fram á síðustu tíma, eða þangað til þetta kosningafyrirkomulag til Alþingis varð að dagskrármáli, barizt fyrir því, að upp yrðu teknar hlutfallskosningar til búnaðarþings. En um þetta búnaðarþing er það að segja, að það er nokkurs konar ríki í ríkinu. Ákvarðanir búnaðarþingsins og tillögur þess til löggjafar hafa jafnan verið skoðaðar af alþm. framsóknarog íhaldsmanna sem grundvöllur sá, er landslög bæri að byggja á. Búnaðarþingið er skipað þingfulltrúum þessara tveggja stærstu flokka, og mun Framsókn hafa meiri hluta, enda er einn alþm. flokksins búnaðarmálastjóri, Steingrímur Steinþórsson. Búnaðarþingið sat á rökstólum síðari hluta marz mánaðar, og mikilvægasta málið, sem þetta þing afgreiddi og samþykkti einróma, var fullsmiðað lagafrv., sem leggja skyldi fyrir Alþingi, og fjallar það um nýmæli, - sem sé allsherjar vinnumiðlun ríkisins. Af ástæðum, sem mér eru ekki kunnar, en ég get getið mér til, hverjar eru, hafa blöð hinnar afdönkuðu þjóðstjórnar ekki tekið opinbera afstöðu til málsins, en efni þess er í stuttu máli eftirfarandi, og bið ég verkafólk að veita því sérstaka athygli: Ríkisstjórnin taki í sínar hendur alla vinnuúthlutun í landinu. Engum íslenzkum þegni er heimilt að ráða sig beint eða óbeint í þjónustu hins erlenda setuliðs. Vinnumiðlunin hafi það hlutverk með höndum að sjá íslenzkum atvinnurekendum fyrir nauðsynlegu vinnuafli, að semja við setuliðið um fjölda verkamanna, sem hjá því vinnur, að innheimta öll verkalaun þeirra, sem vinna hjá setuliðinu, að stuðla að dreifingu vinnuafisins eftir því, sem nauðsyn þjóðarinnar  „Til vinnumiðlunarstofnunar ríkisins greiðist umsetningargjald af allri vinnu, sem unnin er í þjónustu erlendra vinnuveitenda eða við verk, sem þeir kosta, er nemur allt að 15% miðað við fjárhæð verkalaunanna.“ Þótt maður sé tekinn að venjast því að sjá og heyra ýmislegt af svipuðu tagi sem þessu frá stjórnmálabröskurum þjóðstjórnarliðsins á síðustu þingum, er hugmyndin, sem felst í þessu frv. og ugglaust er runnin undan rifjum þeirri kumpána Jónasar frá Hriflu og Ólafs Thors, svo óskammfeilin og um leið auvirðileg, að nærri stappar, að sjálf gerðardómsl., sem að vísu eru af sama toga spunnin, taki þessu ekki fram um ofbeldis- og kúgunartilhneigingu. Verkamenn eiga samkv. frv. ekki að fá að ráða því sjálfir, hjá hvaða atvinnurekenda þeir kjósa að vinna, þó að nóg vinna sé í boði. Þeim á af vinnumiðlunarstofnun ríkisins að ráðstafa eins og búpeningi. Launum sínum eiga þeir ekki að fá að veita móttöku sjálfir, heldur eiga gæðingar þjóðstjórnarinnar að handfjatla þau fyrst, og ef vinnan er unnin hjá erlendum mönnum, á þessi þokkalega stofnun að taka til sinna eigin þarfa liðlega sjöundu hverja krónu, sem þeir innheimta. Vilji maður grafast fyrir það, hve miklu sú upphæð kæmi til að nema, sem stofnuninni er ætlað að taka af launum verkamanna, er það fljótséð. Sé gengið út frá því, að í setuliðsvinnunni vinni að jafnaði 3000 verkamenn innlendir allan ársins hring, sem ekki mun of hátt reiknað, og að meðallaun verkamanns sé 1000 krónur á mánuði, og er þá tekið tillit til bæði ófaglærðra verkamanna, sem hafa að vísu lægri laun, og faglærðra verkamanna og bílstjóra, sem hafa miklu hærri laun, verður útkoman sú, að erlenda setuliðið greiðir 3 milljónir króna í verkalaun á mánuði eða 36 milljónir yfir árið. Af þessu á vinnumiðlunarstofnunin að fá 15% eða tæplega 51/2 milljón króna tekjur. Þessi fjáraflaplön gæðinga Sjálfstæðis- og Framsfl. varpa skýru ljósi á stéttareðli fulltrúa þeirra, sem sveitaalþýðan sendir á búnaðarþing og Alþingi. Það er ekki rannsakað mál, hversu margir verkamenn úr sveitum landsins hafa þyrpzt til kaupstaðanna og þá sér staklega til Reykjavíkur til þess að sækja sér björg í bú með því að selja innlendum sem erlendum atvinnurekendum vinnu sína, en áreiðanlega skipta þeir þúsundum. Ef slík vinnumiðlun væri upp tekin, sem frv. gerir ráð fyrir, mundi það eflaust falla í hlut sveitaverkamanna að vinna hjá setuliðinu, ef þeim þá á annað borð yrði leyft að afla sér tekna með þeim hætti. Verkamenn kaupstaðanna mundu áreiðanlega ekki láta þessari stofnun liðast að senda sig sem húðarbikkjur til vinnu, hvar sem stofnuninni þóknaðist, og mundu vegna kunningsskapar og vegna betri aðstöðu yfirleitt sneiða hjá því að láta þannig hírudraga sig, eins og til er ætlazt í frv. Útkoman yrði því sennilega sú, að fátækir bændur og bændasynir, sem koma í atvinnuleit, yrðu fyrir því að lenda í setuliðsvinnunni, og á þá kæmi 15% skatturinn til skrifstofuliðs og forstjóra vinnumiðlunarstofnunarinnar. Ég gat þess áðan, að blöð þjóðstjórnarliðsins hefðu ekki enn opinberlega tekið afstöðu til þessa máls, og er ég þess fullviss, að ástæðan er sú, að þegar búnaðarþingið tók ákvörðun sina, var útlit fyrir, að ekki yrði komizt hjá kosningum. Þó hefur upphafsmönnum tillagnanna ekki tekizt að leyna afstöðu sinni til fulls, því að upp úr formanni Framsfl. glopraðist fyrir skemmstu, að afstaðan er fyrirfram ákveðin. Þannig fer þeim, sem mikið skrifa. Síðastliðinn sunnudag skrifar Jónas frá Hriflu í Tímann grein undir fyrirsögninni: „Vilja framleiðendur landsins veika stjórn og innnanlandsdeilur?“ Jónas segir: „En eftir er að koma skipulagi á vinnuaflið í landinu og koma svo fram, að samningurinn við setuliðið komi að fullkomnu gagni.“ Fyrst er auðvitað að véla út kjósendafylgið til þjóðstjórnarflokkanna, sællar minningar, en eftir kosningarnar, - hvernig var það með krónulækkunina, samstarf vinstri aflanna í landinu gegn fasismanum og breiðfylkingu, hvernig fór ekki um öll hin fögru loforð um, að eitt skyldi yfir alla ganga á þessum erfiðu tímum? Í stuttu máli allt, sem flokkar þessir lofuðu fyrir síðustu kosningar, hafa þeir svikið. Í afstöðunni til vinnumiðlunar ríkisins hafa flokkarnir engu lofað, en eitt er víst, og það er, að gæðingum þjóðstjórnarflokkanna mun þykja það eitt skorta, að gerðardómsl., sem banna verkalýðnum allar kjarabætur, komi að gagni sem þeir kalla, að íslenzkur verkalýður verði endanlega sviptur síðustu leifum persónulegs sjálfsforræðis og hann látinn ganga kaupum og sölum sem hver annar búpeningur. Þá er töngin fullsmíðuð, og þá er meiningin að beita henni. Skyldi nokkurn furða, þótt nokkur hiti hlaupi í kosningarnar um réttlætismálið, eða að Ólafur Thors hóti eftirreið um sveitir landsins, ef búnaðarmálastjóri fer í yfirreið, þegar um er að ræða, hvor skuli hljóta ljónspartinn af þessari 51/2 milljón króna bráð, sem við þeim blasir af erfiðislaunum verkamanna til sjávar og sveita, að ógleymdum hinum óteljandi bitlingum og fríðindum, sem þeir hafa þegar aflað sér úr ríkisjötunni. Einskis óska forsprakkar og stuðningsmenn þjóðstjórnarinnar sálugu heitar en kjósendurnir sjái ekki annað en stjórnarskrárbreytinguna, réttlætismálið, sem ég vil engan veginn telja lítils virði sem skref í áttina til aukins lýðræðis. En fyrst og fremst er þjóðinni nauðsynlegt að skilja, að hvaða marki auðmannastétt landsins keppir. Þó skal viðurkennt, að breytingin á kosningafyrirkomulaginu, sem fást mun samþykkt, er það fyrsta og eina víxlspor, sem þingið hefur stigið á hinni fasistisku þróunarbraut. Sósfl. mun utan þings sem innan vinna sleitulaust gegn setningu nýrra þvingunarl. Verkefni hans og allrar alþýðu í landinu hlýtur á næstu tímum að vera það að afmá úr löggjöf og stjórnarfari fasisma þann, sem þjóðstjórnarliðið hefur smám saman verið að koma á. Kosningarnar, sem framundan eru, verða að sýna það, að þjóðin vill ekki búa við harðstjórn nazistisks bitlingalýðs. Hún verður að skilja, að sú leið er ein fær, sem leiðir til aukinna réttinda hins vinnandi manns til sjávar og sveita. Það verður leið Sósfl. í náinni framtíð. Þess vegna á allur þorri þessarar þjóðar samleið með Sósfl.

* Flm. (Bjarni Ásgeirsson): Eins og stendur í grg. þessarar þáltill., þá var samþykkt á búnaðarþingi 1941 till. um áskorun til ríkisstj., sem fór í svipaða átt og þessi. Hún var þó ekki tekin fyrir á siðasta þingi, af því að þá var ekki ljóst, hver tekjuafgangur ársins yrði, en þegar það kom í ljós, hve mikill hann var, þótti rétt að árétta þessa till. búnaðarþings með því að bera nú fram þessa þáltill. Á búnaðarþingi komu fram ýmsar skoðanir á þessu máli, en þó aðallega tvær. Önnur var sú, að hentugasta ráðið til útrýmingar sjúkdómnum væri að ala upp stofn, sem yrði ónæmur gegn veikinni. Hin var, að þar sem of dýrt mundi reynast að ala upp nýjan stofn, þá bæri að skera niður fé á hinum sýktu svæðum og koma á fjárskiptum í héruðum. Báðar þessar skoðanir eru uppi enn þá, en um eitt eru menn alveg sammála, að ef niðurskurðarleiðin verði farin, þá megi ekki hefjast handa strax, á meðan tímarnir eru þannig, að matvælaframleiðslan má ekki minnka í landinu, en af niðurskurði fjárins mundi leiða mikið afturkast og þess vegna yrði það að bíða þar til í lok stríðsins. Það var og einróma álit manna, hver leiðin sem farin yrði, að ríkissjóður legði til hliðar fé, sem síðan yrði notað eftir stríðið til útrýmingar sauðfjársjúkdómum. Tekjur ríkissjóðs eru miklar núna, og ef ekkert yrði lagt til hliðar, gæti farið svo, að eigi væri hægt að standa straum af kostnaðinum. Ekki verður komizt hjá miklum útgjöldum vegna þessara sjúkdóma og því betra að hafa vaðið fyrir neðan sig í þeim efnum: Það hefur komið fram brtt. við þessa þáltill., en ég sé ekki, að hún raski efni hennar, mér finnst allt felast í aðaltill. á þskj. 377, en ég mun ekki gera að kappsmáli, hvor verður samþ.



Ég skal verða stuttorður um brtt. mína. Hún er þannig til orðin, að ég taldi rétt og sjálfsagt, að það kæmi fram, að því fé, er geyma á hér til seinni tíma, skyldi varið til þess að koma fótum undir bændur, er hafa búið við mikinn fjármissi, en ekki eins og ákveðið er í aðaltill., að allur kostnaður við pestirnar skuli greiðast af þessu fé, því að þá hrykki það skammt. Sem dæmi má nefna, að kostnaður við pestirnar árið 1941 nam um 1.8 millj. kr. Féð yrði því fljótt að þverra, ef greiða ætti hann allan. Því vildi ég, að skýrt kæmi fram, að 3 millj. kr. gengju til að hjálpa þeim, er verst hafa orðið úti, svo að þeir mættu koma upp sem þróttmestum fjárstofni gegn mæðiveikinni. Í öðru lagi yrði fénu varið til styrktar, ef fjárskipti kæmu til greina. Það hafa nú þegar farið fram ein slík fjárskipti, er ég veit um, og kostuðu hvorki meira né minna en 1/4 úr milljón. Að öðru leyti gæti komið til mála, að til fjárins yrði að grípa áður en styrjöldinni er lokið, þar eð enginn veit, hve lengi hún getur staðið. Ég hef því slegið þann varnagla, að féð yrði ekki bundið fram yfir styrjaldarlok. Ég býst nú við, að þessu máli verði vísað til fjvn., og þar sem ég á sæti þar, get ég látið þetta nægja nú og lýk því máli mínu.