Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta hefur verið afgr. frá hv. Ed. Alþ. einróma með shlj. atkv. þaðan. Ég vildi geta þess þegar. að ég legg á það áherzlu við þá n., sem málið fær hér til meðferðar, að hún hraði afgreiðslu þess svo sem kostur er, vegna þess að ekki má lengur dragast, að farið sé að framkvæma þau ákvæði laganna um greiðslu bóta samkvæmt þeim, ef meirihlutafylgi er til fyrir frv. Í sambandi við gengisbreytinguna í nóv. s.I. lýsti ríkisstj. því yfir, að hún mundi beita sér fyrir hækkun á bótum almannatrygginga um a.m.k. samtals 150 millj. kr. Frv. það um hækkun á bótum almannatrygginga. sem hér liggur fyrir, er flutt í samræmi við þessa yfirlýsingu ríkisstj. Með frv. þessu er lagt til, að fjölskyldubætur verði hækkaðar um 10%. Fjölskyldubætur eru nú greiddar með hverju barni, samtals 3.961 kr. á ári, en hækka samkvæmt frv. þessu um 395 kr. og verða því frá l. jan. s.l. 4.356 kr. á ári. Fæðingarstyrkur hækkar í kr. 10.200 eða um ca. 33%. Lagt er til, að aðrar bætur hækki um 17%. Sem dæmi má nefna ellilífeyri til einstaklings. sem verið hefur um 36786 kr. á ári, en samkvæmt frv. hækkar hann um 6258 kr. og verður því 43048 kr. á ári frá 1. jan. s.l. að telja. Í sambandi við þá miklu hækkun. sem ákveðin var á daggjöldum sjúkrahúsa, hækkaði legukostnaður á fæðingardeild Landsspítalans og Fæðingarheimili Reykjavíkurborgar allverulega. Til þess að bæta fæðandi konum þessa miklu hækkun er lagt til í frv., að fæðingarstyrkurinn hækki svo sem áður er getið og að sjúkrasamlög greiði legudaga, sem verða umfram 7. Skv. núgildandi lögum greiða sjúkrasamlög aðeins legudaga, sem verða umfram 9. Með frv. er lagt til, að ákvæði þessi gildi frá 1. jan. s.l. Ef frv. verður að l., verður staða sængurkvenna gagnvart nefndum stofnunum í Reykjavík ekki lakari en hún hefur verið hingað til. Í fjárl. þessa árs var gert ráð fyrir 90 millj. kr. hækkun á frumlagi ríkissjóðs til almannatrygginga til þess að mæta fyrirhuguðum hækkunum á bótum, sem frv. þetta gerir ráð fyrir. Fjölskyldubætur höfðu verið áætlaðar 292 millj. kr. á þessu ári, en þær eru greiddar að fullu af framlagi ríkissjóðs til trygginganna. Af áðurnefndum 90 millj. kr. fara því 29,2 millj. til greiðslu á hækkunum á fjölskyldubótum. Gert er ráð fyrir því, að aðrir aðilar, sem bera uppi tryggingarnar, nefnilega hinir tryggðu, sveitarfélög og atvinnurekendur leggi á móti þeim 60.8 millj. kr., sem ríkissjóður leggur fram, í sömu hlutföllum og ákveðin eru í 23. gr. I. nr. 40 frá 1963, um almannatryggingar. Á þennan hátt hækka bæturnar samtals um 198.1 millj. kr. eða allmiklu meira en ráð var fyrir gert í áðurnefndri yfirlýsingu ríkisstj. Þegar iðgjöld hinna tryggðu og atvinnurekenda voru ákveðin með reglugerð I. samkvæmt rétt fyrir s.l. áramót, var gert ráð fyrir hækkun iðgjalda í samræmi við þær hækkanir bóta, sem frv. þetta gerir ráð fyrir. Hjónaiðgjöld hækka úr 4.730 kr. í 5.500 kr., iðgjöld karla úr 4.300 kr. í 5.000 kr., iðgjöld kvenna úr 3.225 kr. í 3.750 kr., iðgjöld atvinnurekenda, sem voru 40 kr. fyrir hverja vinnuviku, hækka í 48 kr. fyrir hverja vinnuviku. Í 3. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að bótahækkanir fyrir mánuðina jan. og febr. verði greiddar með bótagreiðslum marsmánaðar 1969. Ég vil ítreka það, sem ég sagði í upphafi, að ég legg áherzlu á. að meðferð frv. verði hraðað svo sem mögulegt er, svo að unnt verði að greiða bótahækkanir fyrir jan. og febr. með bótagreiðslum marzmán., eins og frv. gerir ráð fyrir. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Hér eru almannatryggingar á dagskrá, og ég vil nota það tækifæri til þess að bera fram eina fsp. til hæstv. ríkisstj. Hinn 19. des. 1967 voru samþ. á Alþ. I. um breyt. á I. um almannatryggingar. 1 þessum l. voru ákvæði til bráðabirgða, og síðasta málsgreinin í bráðabirgðaákvæðinu hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Athuga skal möguleika á að draga úr kostnaði viti rekstur Tryggingastofnunar ríkisins með því að semja við banka eða sparisjóði um, að þær stofnanir annist útborganir á bótum frá almannatryggingunum.“ Ég vil spyrja hæstv. ráðherra um það, hvað stjórnin hafi gert til þess að framfylgja þessu lagaákvæði. Nú, í s.l. mán., febrúar 1969, var mér sagt, að þá hefði enn engin málaleitun komið til stjórnar Landsbankans frá ríkisstj. þessu viðkomandi. Ef það er þannig, að hæstv. ríkisstj. hafi enn ekkert gert til þess að uppfylla þessi fyrirmæli Alþ., þá vildi ég leyfa mér að spyrja, hvernig á því stendur eða hvort ríkisstj. hefur ekki í hyggju að framkvæma þetta, eins og l. mæla fyrir um, að athuga þá möguleika, sem þar um ræðir.



Herra forseti. Hæstv. félmrh. fór þess á leit við Alþ., að það hraðaði meðferð þessa máls eftir megni. Mér finnst, að hæstv. ráðh. hefði mátt beina slíkum tilmælum til sjálfs sín fyrir alllöngu. Hér er um að ræða hliðarráðstöfun, sem átti að verða samferða gengislækkun þeirri, sem var framkvæmd í nóvembermán. s.l., og auðvitað hefði hæstv. ráðh. verið í lófa lagið að leggja þetta mál fyrir þing, áður en það var sent heim í jólaleyfi, og þá hefði vafalaust ekki staðið á því, að það hefði fengið skjóta afgreiðslu í báðum d. Alþ. Þetta var hins vegar ekki gert, og af því hefur hlotizt margvíslegt óhagræði, t.d. þeir furðulegu atburðir nú í ársbyrjun, að nýjum þegnum var fagnað í heiminn með reikningum á fæðingardeildum hér í borginni. En það hefur einnig hlotizt af þessu annað og mjög alvarlegt óhagræði. Kauplagsnefnd og Hagstofa hafa skýrt svo frá, að þau hafi ekki getað reiknað út vísitölu miðað við verðlag 1. febr. s.l. vegna þess, að ekki hafi verið formlega frá því gengið, hver þau gjöld ættu að verða, sem felast í þessu frv. Vinnubrögð af þessu tagi eru auðvitað ósæmileg með öllu. Jafnvel þótt hæstv. ráðh. kæmi því ekki í verk að leggja þetta frv. fyrir á s.l. ári. þá var honum í lófa lagið að gera það þegar er þing kom saman að loknu jólaleyfi, þá hefði það vafalaust getað fengið skjóta afgreiðslu hér í báðum d. Það hefur hins vegar staðið ótrúlega lengi við í Ed., og sú grunsemd læðist a.m.k. að mér, að hæstv. ríkisstj. hafi ekki haft neinn sérstakan áhuga á því. að málið yrði afgr. það tímanlega, að vitað væri formlega, hver vísitalan væri 1. marz. Afleiðingin af því, að ekki er kunnugt um formlegan útreikning vísitölunnar, er m.a. sú. að málatilbúnaður verkalýðsfélaga og opinberra starfsmanna verður örðugri í þeirri miklu deilu, sem nú stendur yfir um greiðslu vísitölubóta á laun, og það væri satt að segja í samræmi við ýmsar aðrar aðgerðir hæstv. ríkisstj., að hún hefði vitandi vits viljað láta þetta atriði vera óljóst á þessum tímamótum. Að því er sjálft málið snertir, þá hefur því verið lýst í stjórnarblöðunum og einkanlega í Alþýðublaðinu sem nýju dæmi um það, hversu mjög hæstv. ríkisstj. og einkanlega Alþfl. beri fyrir brjósti hagsmuni aldraðs fólks og annarra viðskiptavina almannatrygginga. En mér finnst þetta frv. vera til marks um allt annað. Þarna er gert ráð fyrir 17% hækkun á ellilífeyri og örorkubótum. og er það reiknað út í samræmi við áætlaða hækkun á meðalvísitölu, en eins og ég hef bent á áður hér í hv. þd., þá hefur verðlagsþróunin verið slík, að einmitt ýmsar nauðþurftarvörur, sem ellilaunafólk notar alveg sérstaklega, hafa hækkað mun meir heldur en meðalhækkun á vísitölunni nemur. Hvers konar matvæli, mjólkurvara, fiskur, kjötmeti, hafa hækkað miklu meira en nemur meðalhækkun á vísitölunni. Þess vegna eru þessar hækkanir, sem verið er að framkvæma á bótum almannatrygginga, ekki meiri en svo, að þær ná aldrei verðlagshækkunum. Þarna er um raunverulega skerðingu að ræða, enda hefur raunin orðið sú á þessum síðasta áratug, að almannatryggingar hafa verið að dragast aftur úr almennri efnahagslegri þróun í þjóðfélaginu. Þetta veit hver maður, og þetta sést t.d. ákaflega vel, þegar bornar eru saman þær bætur, sem hér eru greiddar, og bæturnar í nágrannalöndum okkar. T.d. eru fjölskyldubætur í Danmörku nú 855 danskar kr. með hverju barni, en það eru um 10000 ísl. kr. Hér eiga þessar fjölskyldubætur að verða 4356 kr. eftir hækkunina. Hér er sem sé um að ræða bætur, sem eru meira en helmingi lægri en bæturnar í Danmörku. Hið sama kemur í ljós, þegar athugaður er ellilífeyrir. Ellilífeyrir einstaklings er í Danmörku 601 dönsk kr. á mán., eða u.þ.b. 7000 íslenzkar. En hér verður ellilífeyrir einstaklings 3585 kr. eftir hækkunina, þarna er enn helmingsmunur. Ellilífeyrir hjóna í Danmörku er 905 kr. á mánuði, og þar við bætast 118 kr. á mánuði, ef hjónin hafa ekki neinar aðrar tekjur, og verður þá ellilífeyrir hjóna í Danmörku 1.023 danskar kr. á mán. eða u.þ.b. 12000 ísl. kr. Hér verður ellilífeyrir hjóna 6455 kr. eftir að búið verður að samþykkja þetta frv. Mér finnst það vera ákaflega fróðleg staðreynd, að ellilífeyrir hjóna í Danmörku er nú hærri upphæð en almennar verkamannatekjur á Íslandi, talsvert hærri upphæð en þær tekjur, sem nú er deilt um, hvort eigi að hafa fullar verðbætur. Mér finnst þetta vera staðreynd, sem allir hv. alþm. þurfa að hugleiða mjög og ekki sízt stuðningsmenn núv. ríkisstj. En það er fleira, sem kemur í ljós í sambandi við þær breyt.. sem nú er verið að gera á almannatryggingalögum. Það er ekki aðeins verið að hækka bætur. það er einnig verið að hækka gjöld. Almannatryggingasjóðsgjald hækkar nú um 16.3%. Gjald hjóna hækkar úr 4.730 í 5.500 kr. Sjúkrasamlagsgjöld, sem eru hliðstæð að sínu leyti, hækka um hvorki meira né minna en 36.7%. Gjald hjóna hækkar úr 3.600 kr. í 4.920 kr. Aukin útgjöld hjóna af þessum sökum eru 2.090 kr. á ári. Þegar hækkunin á fjölskyldubótum er borin saman við þetta, þá kemur út ákaflega einkennilegur útreikningur. Hjón með eitt barn á framfæri fá hækkun, sem nemur 396 kr., en þau verða sjálf að auka útgjöld sín um rúmar 2000 kr., eins og ég sagði áðan. Sé haldið áfram að bera saman með vaxandi barnafjölda, þá kemur alltaf út halli fyrir fjölskylduna, þangað til börnin eru orðin 6. Þetta er enn eitt dæmi um það. hvernig verið er að rýra almannatryggingarnar í verki. Enda þótt hér séu við og við alltaf flutt frv. um hækkanir, þá er efnahagsþróunin slík í þjóðfélaginu, að gildi almannatrygginga hefur sífellt verið að skerðast og heldur áfram að skerðast einnig með þessu frv.



Herra forseti. Hv. 1. þm. Norðurl. v. beindi þeirri fsp. til mín, hvort til framkvæmda hefði komið bráðabirgðaákvæði það, sem sett var inn í tryggingalöggjöfina fyrir s.l. áramót. Þessu er til að svara, að þetta ákvæði er ekki komið til framkvæmda, en um það mun haft fullt samráð við tryggingaráð, með hvaða hætti þessu ákvæði yrði bezt fullnægt. Við, sem höfum þær kvaðir á herðum að þurfa að lesa dagblöð bæjarins, höfum fengið af því nokkurn forsmekk, hvert álit Alþbl. hefur á þessu frv., og þó að hv. þm. Magnús Kjartansson, 6. þm. Reykv., hafi tekið að sér að flytja boðskap þessa blaðs hér inn í Alþ. og hefja þar upp deilur, sem í blöðum hafa verið um þessi mál, þá skal ég ekki verða til þess að viðhalda þeim. Það er öllum ljóst, enda reyndi þm. ekki að bera brigður á það, að þetta frv. hérna væri til stórlegra bóta, þó að hann vildi meina það, að enn hefðum við ekki náð því marki, sem við vildum í sambandi við uppbótaupphæðir. Ég hygg, að við getum allir verið sammála um það, að við vildum, að bætur væru hærri, og samanburður við Norðurlönd í því efni um þetta efni eitt segir okkur enga sögu. Við verðum að vita, hver framfærslukostnaður er þar í landinu, hver laun, eru og annað slíkt til að geta haft þar eðlilega viðmiðun. Ekkert slíkt reyndi þm. að draga fram. Ég vil taka það fram, og það var aðalástæðan til þess. að ég stóð hér upp, að ég vil eindregið mótmæla því, að það sé nokkurt samband hér á milli seinagangs þessa frv. eða meðferðar hv. Ed. á því og útreiknings núverandi kauplagsvísitölu. Þetta er í meira lagi ómaklegt að bera slíkt á borð, því að þarna á milli eru engin tengsl. Ég skal í fáum orðum skýra gang þessa máls: Tryggingaráð útbjó þetta frv. Það var flutt hér íj Alþ. daginn eftir að það barst rn. Og það var flutt í Ed. með nákvæmlega sams konar óskum um, að málinu yrði hraðað þar. þannig að ríkisstj. eða ég sem frummælandi þessa máls hef á engan hátt dregið úr hraða þess í þingi. Og ég vona það, að við getum a.m.k. hér í hv. Ed. verið sammála um það, að þetta sé ekki það viðamikið eða flókið mál, að það ætti að þurfa langan tíma til meðferðar. svo auðveld sem einstök atriði þess eru og h ímælalaust til mikilla 66ta. Ég skal undir það taka, að ég kysi að geta flutt frv. um langtum hærri bætur og að betur yrðu jöfnuð metin við annaðhvort nágranna okkar í öðrum löndum eða bókstaflega fullnægt brýnni nauðsyn þess, að bæturnar hækki, en til þess þarf fjármuni. Og það hefur hingað til skort töluvert á samvinnu við hv. stjórnarandstæðinga, þegar til þess hefur komið að tryggja framgang mála eins og tryggingafrv.



Herra forseti. Ég vil vekja athygli hæstv. félmrh. á því, að það eru lögbrot. að ekki skuli vera búið að birta formlega vísitöluna eins og hún átti að vera miðað við verðlag 1. febrúar, og það hefði verið mjög auðvelt fyrir hæstv. ráðh. að koma þessu máli í gegnum Alþ. á 1–2 dögum. Slíkt gerist mjög oft ef þingflokkar sammála um að hraða þurfi máli, og ef hæstv. ráðh. hefði lagt á það áherzlu að koma þessu máli gegnum þingið á stuttum tíma, er ég viss um. að um það hefði verið hin bezta samvinna. En þetta ástand. sem núna er, að ekki skuli vera um formlegan vísitöluútreikning að ræða á þessum örlagaríku tímamótum. 1. marz, er auðvitað alger óhæfa, sem ber að vita. Hæstv. ráðh. taldi- að eitthvað hefði staðið upp á stjórnarandstöðuna um samvinnu um umbeetur ú tryggingunum. Ég vil skýra hæstv. ráðh. frá því, að sá flokkur, sem ég er fulltrúi fyrir hér á þingi, mun ævinlega vera til samvinnu um umbætur á því kerfi. Hins vegar hvílir mikil ábyrgð sérstaklega á Alþfl., að því er þetta varðar. Hann hefur lýst þessu sem einu aðalmáli sínu, ekkí sízt meðan svokölluð viðreisnarstjórn hefur verið við völd, en reynslan hefur orðið sú, að almannatryggingarnar hafa skerzt hlutfallslega í samanburði við aðra þróun efnahagskerfisins. Síðast þegar Alþfl. hafði flokksþing, var lögð á það sérstök áherzla á flokksþinginu, að Alþfl. bæri að taka þessi mál sérstaklega fyrir í samningum um áframhaldandi stjórnarsamvinnu. Og m.a. var flokknum falið að gera viðbót við tryggingakerfi okkar, lífeyrissjóð fyrir alla landsmenn, að skilyrði fyrir áframhaldandi samvinnu um ríkisstj. Það kom í ljós í umr. hér á þingi fyrir skömmu, að í þessu hefur Alþfl. ekkert gert, og ég held að hæstv. ráðh. ætti að hugleiða þetta ástand af fullu raunsæi og fullri gagnrýni á sín eigin störf.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér í hv. þd. frv. til l. um breyt. á skipulagslögum, nr. 19 frá 1964. Eins og fram er tekið í grg. með frv., hefur á seinni árum verið mjög vaxandi ásókn í töku margs konar fyllingarefnis vegna mannvirkjagerðar, og með notkun stórvirkra vinnuvéla hefur efnistaka orðið miklu umfangsmeiri en áður var. Aðallega á þetta við um þéttbýlustu landssvæðin og næsta nágrenni þeirra, þ. e. innan marka skipulagsskyldra landssvæða. Það mun vera hægt að finna þess dæmi, að af þessum sökum hefur landslagi svo til hreinlega verið breytt, og er augljóst, að þegar um er að ræða þá staði, sem auðsjáanlega þarf að taka til byggingar í náinni framtíð vegna nauðsynjar á auknu athafnasvæði fyrir vaxandi byggð, getur hömlulaus jarðefnistaka á tilteknum svæðum skapað stór vandamál síðar. Með samþykkt frv. þessa, sem hér um ræðir, opnast möguleikar til þess, að viðkomandi sveitarstjórnir geti með samþykki skipulagsstjórnar ríkisins lagt bann við svo stórfelldum tilflutningi jarðefna, að til vandræða leiði síðar til nýtingar á landssvæðinu undir byggð. Ekki er þó gert ráð fyrir því í frv., að landeigendur þurfi að sækja fyrir fram um leyfi fyrir því að nýta land sitt á þennan hátt, heldur er gert ráð fyrir því, að sveitaryfirvöld grípi aðeins í taumana, þegar að þeirra dómi og skipulagsstjórnar ríkisins sé hætta á, að of langt verði gengið í þessum efnum með tilliti til nýtingar landssvæðisins til almennra nota síðar. En að vissu marki er eðlilegt og sjálfsagt, að jarðefnisnámur séu nýttar. En er þá ekki með þessu ákvæði, ef samþ. verður, verið að skerða eignarrétt landeigenda um of? spyrja máske einhverjir. Og víst er, að þessi heimild, ef samþykkt verður, til sveitarstjórna og skipulagsstjórnar takmarkar að nokkru nýtingu landeigenda á landi sínu, þó svo, eins og ég hef áður sagt, að aðeins sé gert ráð fyrir því í þeim tilfellum, þar sem nauðsyn er talin á, að svo sé gert með tilliti til nýtingar landsins síðar. En í þessu sambandi er og vert að benda á, að í gildandi skipulagslögum eru einmitt í þessari sömu lagagrein ákvæði, sem vissulega takmarka ráðstöfunarrétt landeigenda á landssvæðum á skipulagsskyldum stöðum. Þegar þau lög voru samþ. hér á hinu háa Alþingi, var það vandamál, sem hér um ræðir, þ. e. ásókn í ýmiss konar fyllingarefni til mannvirkjagerðar og tilkoma hinna stórvirku vinnuvéla, sem eru mjög afkastamiklar í þessu efni, ekki orðið svo augljóst sem nú er varðandi þéttbýlustu landssvæðin. Í þeirri lagagr., sem ég vitnaði hér til, þ. e. 31. gr. skipulagslaganna, segir svo, með leyfi forseta: „Óheimilt er á skipulagsskyldum stöðum að skipta löndum og lóðum eða breyta landamerkjum og lóðamörkum, nema samþykki sveitarstjórnar komi til, og getur hún krafizt þess, að gerður sé fullnægjandi uppdráttur af landi, er skipta skal.“ Af því, sem hér segir í núgildandi lögum, er augljóst, að löggjöfin hefur þegar sett viss takmörk á ráðstöfunarrétt landeigenda, þegar um skipulagsskylda staði er að ræða, og gert það til þess að auðvelda, að landssvæðin verði skipulögð til nýtingar síðar meir. Á sama hátt er nauðsynlegt að veita sveitarstjórnum og skipulagsstjórn heimild til þess að grípa í taumana, þegar hætta er á, að of langt verði gengið í brottflutningi jarðefna, svo að verulegir erfiðleikar geti af hlotizt, þegar að því kemur, að nýta þarf landið til annars. Við höfum oft séð, að mjög er ábótavant á stundum um, að sómasamlega sé skilið við þær efnisnámur, sem nýttar hafa verið, og þannig við skilið, þegar efnistöku er hætt, að hætta getur beinlínis af stafað, auk þess sem til verulegra lýta er fyrir umrædd svæði. Með tiltölulega litlum kostnaði er hægt að ráða þarna bót á. En allt aðhald vantar þessu aðlútandi, og því er í frv. ákvæði um, að sveitarstjórnir geti, með samþykki skipulagsstjórnar sett tiltekin skilyrði um frágang og krafizt hæfilegra trygginga fyrir efndum. Þar sem í frv. er ávallt gert ráð fyrir því, að samþykki skipulagsstjórnar þurfi til, bæði um takmörkun á efnistöku og einnig varðandi skilyrði um frágang að lokinni efnistöku, á það að vera trygging fyrir því, að sveitarstjórnir misnoti ekki umrædda lagaheimild til takmörkunar á því, að landeigendur nýti land sitt, svo lengi sem ekki er í þeim efnum lengra gengið en eðlilegt er með hliðsjón af nýtingu landsins síðar, þar sem um skipulagsskylda staði er að ræða. Herra forseti. Ég legg til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og heilbr.- og félmn. þessarar hv. þingdeildar.