Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Við 2. umr. þessa máls lagði hv. þm. Borgf. (PO) fram brtt., sem prentuð er á þskj. 51. Fjhn. lét þá í ljós ósk um, að frestað yrði afgreiðslu þessarar till., þangað til hún hefði fengið tækifæri til að athuga hana á fundi. Féllst flm. till. á það, og var þess vegna afgreiðslu þessarar brtt.frestað þangað til við þessa umr. Aðalefni brtt. er, brtt, hv. þm. Borgf. (PO), að þau ákvæði 3. gr., sem kveða á um, að í sérstökum tilvikum megi ríkisstj. endurlána allt að 90% af andvirði skipanna, verði ekki stranglega bundin við Vestur-, Norður- og Austurland, heldur verði ríkisstj. heimilað að veita þessa fyrirgreiðslu á þeim stöðum, þar sem brýn þörf er að auka atvinnu á staðnum, og raunverulega er sama hugsunin sem felst í öðrum tölulið brtt., sem er við 4. gr. frv., að binda ekki þau ákvæði sérstaklega við Vestur-, Norður- og Austurlandið, heldur binda þau við þá staði, þar sem þessara ráðstafana er talin brýn þörf. Fjhn. hefur haft þetta mál til athugunar og er sammála um að taka til greina að verulegu leyti þá aths., sem fram kemur í till. hv. þm. Borgf. (PO), en vill þó undirstrika, að þessari fyrirgreiðslu verði sérstaklega beitt á Vestur-, Norður- og Austurlandi, en að það sé einnig heimilt að gera það á öðrum stöðum, þó að það sé sérstaklega ætlazt til þess, að það sé gert í þessum þremur landsfjórðungum. M. ö. o., fjhn. tekur undir þá hugsun, sem felst í brtt. hv. þm. Borgf. (PO), en fer ekki eins langt og sú till. gerir, heldur opnar aðeins möguleika fyrir því, en gerir hins vegar ráð fyrir, að þessum ákvæðum verði aðallega beitt í hinum tilteknu þremur landsfjórðungum. Ég vil þess vegna leyfa mér fyrir hönd fjhn. að leggja til, að till. hennar um þessi efni verði samþ., og vænti, að hv. þm. Borgf. (PO) geti á það fallizt, því að það opnar möguleikana fyrir því, sem hann er að gera tillögur um. Um till. hv. 2. þm, Reykv. (BÓ) á þskj. 58 skal ég ekki fjölyrða. Ég fyrir mitt leyti er andvígur henni og geri ráð fyrir því, að meiri hl. fjhn. sé það einnig, og þar sem það mál hefur verið rætt við fyrri umr., sé ég ekki ástæðu til þess að fara út í það frekar hér við þessa umræðu.



Herra forseti. Ég lét þess getið við 2. umr. málsins, að ég mundi við þessa umr. leggja fram brtt. við frv. það, sem hér liggur fyrir. Sú brtt. er á þskj. nr. 58 og gengur út á það, að 4. gr. frv. falli niður. Ég gerði nokkra grein fyrir þessu við fyrri umr. og skoðun minni á því, hverjar mundu verða afleiðingar þess, ef frv. yrði samþ. með þessari gr., eins og hún liggur nú fyrir. Ég er ekki í neinum vafa um það, að þessa frv. verður með tímanum minnzt í atvinnusögu landsins, ekki vegna kaupa á togurunum eða vélbátum, heldur vegna 4, gr. frv., sem gefur heimild til þess að stofna til ríkisútgerðar. Það má segja, að mjór sé mikils vísir. Þessi heimild, sem mörgum þykir nú æði sakleysisleg, er þó líkleg til þess, áður en mörg ár líða, að koma sjávarútvegi landsmanna í ríkisrekstur og þjóðnýtingu, Sumir hafa bent á, að hér sé ekki mikil hætta á ferðum, vegna þess að hér sé aðeins um heimild að ræða. Já, það er rétt, hér er aðeins um heimild að ræða. En það hefur jafnan sýnt sig, að það er auðveldari eftirleikurinn, þegar gefin hefur verið heimild í lögum. Eða kemur nokkrum manni til hugar, að núv. sjútvmrh. muni nota vald sitt til að hindra það, að þessi heimild verði notuð, meðan hann ræður yfir þessum málum? Ég held ekki, að ástæða sé til þess að væna hann um slíkan þvergirðingshátt. Það er sýnilegt, að tveir flokkar í ríkisstj. ætla sér með þessum lögum að koma í framkvæmd þjóðnýtingu togaraflotans til að byrja með og síðan alls sjávarútvegsins. Þetta er þegar farið að koma í ljós og sannar þau orð mín, hvað fyrir þeim vakir. Það eru ekki nema tveir dagar síðan birt var í Alþýðublaðinu samþykkt frá ungum jafnaðarmönnum, svo hljóðandi: „Þingið fagnaði ákvörðun ríkisstj. um stofnun ríkisútgerðar togara sem stærsta sporinu í átt þjóðnýtingar togaraflotans.“ Mér er ekki verið að draga úr, hvað við er átt. - Enn fremur segir: „Lýsti þingið yfir því, að leysa bæri vandamál útgerðarinnar á grundvelli þjóðnýtingar og áætlunarbúskapar.“ Hvað finnst nú þeim góðu mönnum, sem fullyrtu hér, að ekki væri nein hætta á því, að farið yrði út í ríkisútgerð togara, þó að heimildin væri gefin? Ég hefði haldið, að bezta hjálpin, sem ríkið gæti veitt bæjar- og sveitarfélögum, væri að hjálpa þeim til að hjálpa sér sjálf. En ég vil spyrja: Er þetta, sem hér er stefnt að, slík hjálp? Er verið að hjálpa sveitarfélögunum til þess að hjálpa sér sjálf með því að setja á stofn ríkisútgerð togara? Ég hafði haldið, að ekki þyrfti annað en að tilkynna, að einhver bæjar- eða sveitarfélög vilji fá togara til sín, að þá sé hann sendur þeim svo að segja með orðinu. Vitanlegt er, að þau bæjarfélög, sem nú vilja kaupa sér togara, hafa hvorki afl til þess að kaupa þá né standa undir rekstrinum, því miður, en fljótt kemur fram þessi skilningur manna á málinu, því að ekki eru nema þrír eða fjórir dagar síðan aðalstuðningsblað ríkisstj. birti þá fregn, að þegar væri komið tilboð um að kaupa tvo nýja togara og um að láta byggja fyrir sig nýtt frystihús. Þessi samþykkt var frá Siglufirði, Blaðið segir: „Sýnir þessi samþykkt, að ekki mun standa á fólkinu í bæjunum úti á landi, ef það á þess kost að eignast ný atvinnutæki.“ Það er ekki við að búast, að það standi á fólkinu, ef það getur fengið atvinnutækin fyrir ekki neitt og ríkissjóður borgar allan halla, sem á þeim verður. Ég er ekki á neinn hátt að lasta það, þótt Siglufjörður vilji fá tvo togara í viðbót, En það er öllum vitanlegt, hvernig sú útgerð hefur gengið og hver staðið hefur undir taprekstri hennar. Vel kann að vera, að það hafi verið nauðsynlegt og sé nauðsynlegt. En það er þó eitt gott við þá útgerð. Hún er ekki „ríkisútgerð“ þrátt fyrir allt. Þeir, sem lifa það að sjá sjávarútveginn rekinn af ríkinu, munu einnig verða vitni að stórfelldum mistökum, óstjórn og fjársukki í þeim málum, því að ég hygg, að enginn atvinnuvegur á þessu landi sé jafnilla fallinn til ríkisrekstrar og sjávarútvegurinn, hvort sem um er að ræða útgerð með togurum eða vélbátum. En ef það er satt, sem komið hefur fram hjá a. m. k. tveimur ræðumönnum í þessu máli, að ekki vaki fyrir þeim, að þessi heimild sé notuð nema í neyð, ja, hvers vegna er þá ekki reynt að ná þessu marki, sem hér er keppt að, með öðrum ráðum en þessum, með öðrum ráðum en þeim að hefta sjávarútveginn í ríkisrekstur og opna þar með borgarhliðin fyrir því fjársukki, sem hlýtur að leiða af rekstri ríkisins á þessum atvinnuvegi? Ef nauðsynlegt er að hjálpa ýmsum útkjálkastöðum um fisk til verkunar - því að hér er ekki um annað að ræða - til þess að halda uppi atvinnu á stöðunum, hvers vegna má þá ekki ná sama takmarki með fjárstyrk frá ríkissjóði? Ef ríkissjóður veitir þann fjárstyrk, er enginn hörgull á að fá fiskinn á staðina. En það er sá munurinn á þessu, að ríkissjóður og Alþingi vita þá hverju sinni, hversu miklu er kastað í þessa hít. Menn geta verið vissir um, að sá styrkur, sem mundi koma að sömu notum, yrði sízt meiri en það vísa tap, sem ríkissjóður mundi hafa af ríkisútgerð togara og enginn veit, hvað mikið verður, fyrr en það dynur á ríkissjóði. Ef ekki vakir fyrir þeim góðu mönnum, sem að þessari hugmynd standa, það eitt að koma sjávarútveginum í ríkisrekstur, heldur hitt, að koma útkjálkastöðunum til hjálpar, þá má gera það með því, að ríkissjóður leggi fram styrk til þess að gera þetta, án þess að sjávarútvegurinn sé færður í ríkisrekstur og ríkissjóður viti aldrei, hversu miklu hann þarf að sökkva í þá hít.



Herra forseti. Frv. þetta til laga um heimild fyrir ríkisstj. til skipakaupa, lántöku og sérstakra ráðstafana í útgerðarmálum til þess að stuðla að jafnvægi í byggð landsins gengur mjög í sömu átt og frv. um sama efni, sem ég ásamt fleiri þm. hef verið þátttakandi í að flytja á undanförnum þingum. Ég vil fagna því, að þetta mikla velferðarmál lands og þjóðar skuli nú loks vera orðið viðurkennt eitt meginatriði þess að viðhalda jafnvægi í byggð landsins. Jafnvægisnefnd gaf út í bók sinni mjög merkilegar upplýsingar varðandi hafnir og hæfni þeirra til löndunar á togarafiski. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Við athugun á hafnarskilyrðum á Vestfjörðum kemur í ljós, að það eru aðeins sex hafnir, sem uppfylla þau skilyrði, sem nauðsynlegt er að séu fyrir hendi, til þess að um landanir úr togurum geti verið að ræða, Hafnir þessar eru Patreksfjörður, Bíldudalur, Þingeyri, Flateyri, Suðureyri og Ísafjörður. Aðeins helmingur þessara staða ræður nú yfir togurum, enda þótt þörfin sé eins brýn fyrir löndun á togarafiski á hinum höfnunum í hlutfalli við stærð þeirra. Úti fyrir Vestfjörðum eru einhver fengsælustu fiskimið landsins fyrir togara. Fjöldi togara þeirra, er þessi mið sækja, flytja aflann á fjarlæga staði og setja í það ærinn tíma og aukakostnað. Það er því óhætt að fullyrða, að Vestfirðingar hafa hér fremur verið veitendur en þiggjendur, þar sem bátamið fjarðanna hafa brugðizt, einkanlega eftir að landhelgin frá 1952 breyttist þeim í óhag.“ Það er misskilningur, sem fram kom í ræðu hv. þm. Ísaf. (KJJ), að ekki beri að leggja á það áherzlu, að togarar landi fiski, þar sem löndunarskilyrði eru til staðar. Í Ísafjarðardjúpi er fiskur fluttur í kauptún í nálægð Ísafjarðar aðeins fyrir það, að hafnarskilyrði eru þar ekki fyrir hendi, eins og skýrsla jafnvægisnefndar sannar um þar til hæfar hafnir á Vestfjörðum, eins og ég gat um áðan, Að frystihúsin eigi að kosta bifreiðakeyrslu á fiski yfir fjallvegi, er útilokað, bæði hvað kostnað snertir, svo og með öllu ófært í venjulegum snjóalögum um vetur. Bifreiðakeyrsla á fiski frá Ísafirði til Hnífsdals, Bolungavíkur og Súðavíkur, sem eru þó stuttar vegalengdir, er framkvæmd af því, að löndunarskilyrði eru ekki fyrir hendi á þeim stöðum. Hv. 2. þm. Eyf. (MJ), sem öðrum þræði talaði með frv. ríkisstj., tók togarann Norðlending sem dæmi með svofelldum orðum: „Ég þekki dæmi um einn togara, sem gerður var út af fleiri stöðum .... í þrem kaupstöðum norðanlands, og ég held, að það fyrirkomulag sé mjög hæpið, vægast sagt, og það gefi ekki sérstaklega góðar vonir um, að sú skipan mála væri heppileg.“ Ég tek þessar tvær umsagnir hv. þm., vegna þess að ég tel, að þær séu andmæli gegn þeim kafla frv., sem ég tel þýðingarmesta atriðið í því, sem er 4. gr. og fjallar um togaraútgerð ríkisins til atvinnujöfnunar og er árangur af flutningi okkar, er áður höfum hreyft þeim málum hér á Alþingi, og er sameiginlegt mál stjórnarflokkanna nú, sbr. stjórnarsáttmálann. Togarar Austfirðinga, Austfirðingur og Vöttur, gegna dreifingarhlutverki sínu á fiski til frystihúsanna á fjörðunum með ágætum árangri. Um það er óþarfi að ræða í sambandi við þetta mál, að togaraútgerðin á við fjárhagsörðugleika að etja sem stendur, eins og sjá má af því, að stöðugt fer þeim einstaklingum fækkandi, sem áhuga hafa fyrir að reka þá atvinnugrein. Hv. þm. Ísaf. virðist samkv. brtt., sem hann var að tala um að koma inn í 4. gr. frv., una glaður við sitt. Hann vill gefa fjársterkari aðilum forgangsrétt til að hljóta alla hina nýju togara, Í ræðu hans kom fram, að ríkisútgerð togara ætti ekki að eiga sér stað, nema því aðeins að ekki fengjust kaupendur að hinum nýju togurum. M. ö. o., þeir sætu fyrir skipunum, sem lagt gætu fram í stofnfé 1½ millj. kr. í hvern togara á móti ríkinu og treystust sjálfir til að gera þá út. Þá kann ég fremur að meta ummæli hv. 2. þm. Reykv, (BÓ), án þess að ég sé honum sammála, sem sagði umbúðalaust, að hann væri á móti allri ríkisútgerð. 4. gr. frv. er svo hljóðandi: „Ríkisstjórninni er, að fengnum tillögum atvinnutækjanefndar, heimilt að setja á stofn sérstaka ríkisútgerð togara í því skyni, að þeir leggi afla á land á Vestur-, Norður- og Austurlandi, sérstaklega á stöðum, þar sem ekki eru fyrir hendi fjárhagslegir möguleikar til þess að kaupa og reka togara, enda sé talið, að skortur á atvinnu á þeim stöðum hamli eðlilegum vexti þeirra. Um ríkisútgerðina fer að öðru leyti eftir lögum um ríkisútgerð.“ Ég tel, að ekki eigi að standa í gr., að ríkisstj. sé aðeins heimilt, heldur: ríkisstj. skal o. s. frv. - En í trausti þess, að núv. ríkisstj. leggi mjög fljótlega fram frv. um ríkisútgerðina, geri ég ekki ágreining út af þessu, Mér skilst t. d., að ef hv. 2. þm. Reykv. yrði staddur í sæti sjútvmrh., þegar lögin kæmu til framkvæmda, hefði hann fremur áhuga fyrir öðru en að setja á stofn ríkisútgerð togara, - enda þótt ég voni, að slíkt eða þvílíkt komi ekki fyrir á næstunni. Annars er það trú mín og von, að frv. það um smíði á 15 togurum og sex 150–200 tonna fiskiskipum, sem nú verður væntanlega fljótlega að lögum, skapi tímamót í atvinnumálum íslenzku þjóðarinnar og með því sé lagður hornsteinn að raunverulegu jafnvægi í landsbyggðinni. Fjarlægðir eru að hverfa. Tækni tímans hefur breytt viðhorfi til fjarlægða. Einstaklingar og heil byggðarlög eiga að geta uppskorið hamingjusamt og ánægjulegt líf, hvar sem er á okkar fagra landi. Það verður bezt tryggt með skilningi og raunhæfu starfi þings og þjóðar að atvinnumálum hinna ýmsu byggðarlaga.



Herra forseti. Þrátt fyrir það að ég yrði að sjálfsögðu við þeim tilmælum, sem mér bárust við 2. umr. þessa máls, að taka till. mína aftur til 3. umr., svo að fjhn. gæfist tóm og tækifæri til þess að athuga hana, gerði ég samt við þá umr. grein fyrir því, á hverju till. væri reist. Ég fór þar ekkert út í að ræða um hin einstöku útgerðarform, sem gert er ráð fyrir skv. þessu frv. Um það hef ég að sjálfsögðu mínar ákveðnu skoðanir. Till. mín beindist eingöngu að því að leiðrétta það misrétti, sem mér virtist vera í þessu frv., að því leyti, að þar er ekki öllum gert jafnhátt undir höfði. Samkv. 3. og 4. gr. þessa frv. eru veitt nokkur frekari hlunnindi en gert er ráð fyrir í 2. gr. frv., bæði að því er snertir þann stuðning, sem veittur er til kaupa á skipum, og að því leyti sem ráð er fyrir gert, að ríkissjóður geti hlaupið undir bagga með því að gera út togara. Till. mín miðast þess vegna eingöngu við það, að hvað þetta snertir sé ekki gert upp á milli manna eða byggðarlaga eftir því, í hvaða landsfjórðungi þeir eru með sinn atvinnurekstur, því að grundvöllurinn undir því, að þessi stuðningur verði í té látinn, er alveg markaður í frv. Viðbótarstuðningurinn skv. 3. gr. byggist á því, að það sé brýn þörf slíkra aðgerða, að fyrir hendi sé brýn þörf á því, að veittur sé nokkru frekari stuðningur til skipakaupanna en felst í þeim almennu ákvæðum um þetta efni skv. 2. gr. Það er það, sem ég fæ ekki skilið, hvernig á því getur staðið, ef þessi brýna þörf er fyrir hendi, að þá eigi að fara að gera upp á milli manna eftir því, í hvaða byggðarlagi eða í hvaða landsfjórðungi þeir eru búsettir í landinu, því að höfuðgrundvöllurinn undir þessu er vitanlega, að þessi þörf sé fyrir hendi. Við þetta miðast brtt., mín. Sama er að segja um ákvæði 4. gr. frv., að ef ástæða þykir til skv. þeim ákvæðum, sem um þetta eru sett í greininni, að gera þær ráðstafanir, sem þar er um að ræða, hver ástæða er þá til að vera að gera upp á milli manna eftir því, hvar þeir eru búsettir í landinu? Að vísu má segja það, eins og hv. frsm. fjhn. komst að orði, að með þeirri brtt., sem n. flytur nú, sé gengið nokkuð á móts við mína brtt. Þetta er rétt að því leyti til, að eins og ákvæðin eru í frv. nú, þá er allsendis óheimilt að veita þennan stuðning til annarra landsfjórðunga en þeirra, sem þar eru tilgreindir. En skv. brtt. er þetta ekki útilokað, þó að hins vegar sé á það bent, að aðrir eigi þar að hafa forganginn. En það er það, sem ekki samrýmist mínum hugsunarhætti, að þar geti verið um neinn forgang að ræða, heldur ef það grundvallaratriði, sem hjálpin er byggð á, er fyrir hendi, þá eigi jafnt yfir alla að ganga, hvar sem þeir eru búsettir og hvar sem þeir reka sinn atvinnurekstur. Þess vegna er þeim tilgangi, sem í brtt. minni felst og ég tel vera fullkomlega á rökum reistan, ekki fullnægt með brtt. n., þó að þar sé nokkuð gengið í áttina til móts við mína skoðun. Ég hlýt þess vegna að halda fast við það, að mín brtt. verði samþykkt.



Herra forseti. Ég skal ekki blanda mér mikið í þær umr., sem hér hafa farið fram, varðandi ríkisútgerð eða um það, hvort einum landshluta sé gert óeðlilega miklu hærra undir höfði en öðrum í því frv., sem hér liggur fyrir, en ég vildi leyfa mér, áður en þetta mál er afgreitt frá hv. d., að fara um það nokkrum orðum á víð og dreif. Með þessu frv., sem hér liggur fyrir, er ríkisstj., ef frv. verður að lögum, sem vænta má, veitt heimild Alþ. til þess að kaupa fyrir hönd ríkisins 15 togara eða allt að því og sex minni fiskiskip og taka lán til þessara kaupa erlendis. Gert er ráð fyrir, að skipunum, samtals allt að 21 talsins, verði ráðstafað til útgerðar, að fengnum till. atvinnutækjanefndar um það, hvar skipin skuli staðsett og hvert skuli vera hlutverk þeirra. Gengið er út frá því, að afli þessara skipa verði fyrst og fremst lagður á land á Norður-, Austur- og Vesturlandi, og er í frv. beinlínis tekið fram, að tillögur um staðsetningu skipanna skuli við það miðaðar, að með henni sé stutt að jafnvægi í byggð landsins. Þá er í frv. gert ráð fyrir, að ríkið endurláni kaupendum af láni því, er það sjálft kann að taka erlendis, allt að 90% af verði skipanna, ef um togara er að ræða, og allt að 80%, ef um minni fiskiskip er að ræða. Loks er svo í frv., 4. gr. þess, heimild til þess, að eitthvað af þessum skipum verði gert út á vegum ríkisins, og kem ég nánar að því atriði síðar. Gert er ráð fyrir, að athugaðir verði möguleikar á tilraun til togarasmíði innanlands í sambandi við framkvæmd þessa máls, og er ákvæði þess efnis í frv. Þetta, sem ég nú hef nefnt, er meginatriði þessa frv., rakin í stuttu máli, eins og það nú liggur fyrir. Ég hef leyft mér að rifja það upp nú, þó að það hafi komið áður fram í umræðunum, bæði í framsöguræðu hæstv. forsrh. við 1. umr. málsins og hv. frsm. fjhn. við 2. umræðu. Eitt af því, sem mesta athygli vakti víðs vegar um land s. l. sumar við myndun núv. ríkisstj., voru þau ákvæði í stefnuyfirlýsingin stj., sem fjölluðu um jafnvægi í byggð landsins og sérstakar ráðstafanir til eflingar atvinnulífinu í nánar tilgreindum landshlutum. Ég ætla, að svo ákveðin yfirlýsing um þetta efni hafi ekki áður verið gefin af nýrri ríkisstj. eða stjórnarflokkum, enda var stjórnarmyndunaryfirlýsingunni s. l. sumar, eins og ég áðan sagði, áreiðanlega mikil athygli veitt. Mun þessi yfirlýsing og að sjálfsögðu hafa átt sinn þátt í því, hve stjórnarmynduninni var almennt vel tekið, ekki sízt í þeim landshlutum, sem hér eiga einkum hlut að máli. Í þessari stjórnarmyndunaryfirlýsingu frá 24. júlí s. l. var m. a. svo að orði komizt: „Ríkisstjórnin mun beita sér fyrir að skipuleggja alhliða atvinnuuppbyggingu í landinu, einkum í þeim þrem landsfjórðungum, sem nú eru verst á vegi staddir í atvinnulegum efnum.“ Síðar segir í yfirlýsingunni, að botnvörpuskipunum 15, sem fyrirhugað sé að kaupa, „verði ráðstafað og þau rekin með sérstöku tilliti til þess að stuðla að jafnvægi í byggð landsins“. Og á öðrum stað í yfirlýsingunni er ákvæði um, að „rafvæðingu landsins“ verði hraðað og „áherzla lögð á að auka ræktun og bústofn landsmanna.“ Um frv. það, sem hér liggur fyrir, hygg ég, að óhætt sé að segja, að ef það tekst að framkvæma þær heimildir, sem í því eru veittar, ef að lögum verður, þá er þar um að ræða eitt hið mesta átak, sem gert hefur verið til þess að stöðva fólksflutning úr byggðarlögum á Norður-, Vestur- og Austurlandi hér suður að Faxaflóa. Samkv. skýrslum, sem gerðar hafa verið um mannfjölda í landinu á tímabilinu 1910–1953 í sambandi við athugun á röskun jafnvægis í byggð landsins, - en þessar skýrslur eru nú í höndum hv. þingmanna, - hefur þjóðinni í heild fjölgað um nálega 80% á því rúml. 40 ára tímabili, sem skýrslan tekur til, nánar tiltekið um 78.7%. Þetta er sem sé meðalfjölgunin í landinu á þessu tímabili. En í einstökum landshlutum er þessu allt öðruvísi farið. Á Norðurlandi öllu er fjölgunin á þessum tíma aðeins rúml. 35% í stað 80%, sem er fjölgun þjóðarinnar. á Suðurlandi er hún um 9%, á Austurlandi 1–2%, en á Vestfjörðum hefur fækkað um nálega 17% á tímabilinu og í Breiðafjarðarbyggðum um nálega 30%. Þá er einnig um fækkun að ræða á þessu tímabili í Borgarfjarðarhéraði norðan Skarðsheiðar. En í byggðinni við sunnanverðan Faxaflóa hefur fólkinu á sama tíma, þ. e. a. s. rúml. 40 árum, fjölgað um meira en 320%, eða nánar tiltekið 322,5%, Það þarf varla að taka fram, að þar sem fólksfjölgun hefur orðið utan Faxaflóasvæðisins, er fyrst og fremst um að ræða fjölgun á einum eða örfáum þéttbýlisstöðum, t. d. á Norðurlandi aðallega á Akureyri og þar nærri. Svipað er að segja um aðra landshluta, að þar sem um fjölgun er að ræða þar, er það aðallega á mjög takmörkuðum svæðum, þar sem þéttbýlt er, en annars staðar hefur fólksfjöldinn yfirleitt staðið í stað eða verið um fækkun að ræða og er það almennt í sveitunum. En þessi er þá heildarsvipurinn yfir tilfærslu fólksins á tímabilinu 1910–1953. Á svæðinu við sunnanverðan Faxaflóa er 320% fjölgun, en í hinum aðallandshlutunum mesta fjölgun 35% og allt niður í nálega 30% fækkun. Það er þessi stöðugi fólksstraumur í einn landshluta úr öllum hinum, sem miklu skiptir, að takast megi að stöðva sem fyrst með þeim ráðum, sem tiltæk eru. Með orðinu landshluti á ég þá við stór landsvæði, eitthvað í líkingu við þingin eða fjórðungana fornu. Það þarf að reyna að stuðla að því, að hver landshluti haldi sinum fólksfjölda hlutfallslega a. m. k., jafnvel þó að einhver tilfærsla verði þar innbyrðis, því að ef fólkið, sem yfirgefur æskuheimkynni sín, heldur yfirleitt áfram að safnast saman á takmörkuðu svæði í einum landshluta, myndast aldrei neitt viðnám í hinum landshlutunum, Þess vegna m. a. er það svo mikils virði frá sjónarmiði jafnvægisstefnunnar að hamla gegn brottflutningi fólks, heimamanna og aðfluttra, úr hinum mörgu smáu sjávarþorpum og bæjum á Norður-, Austur- og Vesturlandi, þar sem svo mikið er um slíka byggð á ströndinni, og stuðla að eðlilegum vexti þeirra. Og það, sem til þess þarf, er vitanlega fyrst og fremst að efla atvinnulífið á þessum stöðum, veita þangað fjármagni, fjölga þar atvinnutækjum, auka verkefni, sem skapa raunverulegt verðmæti og lífsviðurværi, helzt handa vaxandi íbúafjölda á hverjum stað. Aðra hlið jafnvægismálsins, þá sem að sveitunum snýr, ræði ég af skiljanlegum ástæðum ekki sérstaklega í sambandi við þetta frv., heldur fremur í öðru sambandi. En það er á ýmsan hátt jafnframt til stuðnings nærliggjandi sveitum í þessum landshlutum, að bæir eða þorp, sem eru í sömu byggðarlögum og þær, séu efld og atvinnulíf standi þar með blóma. Hagsmunamál sveita og sjávarþorpa í þessum byggðarlögum eru mörg sameiginleg og kemur það oft betur í ljós, ef betur er að gáð, Má þar t. d. nefna samgöngumálin og raforkumálin, svo að augljós dæmi séu nefnd. Bæirnir og þorpin við sjávarsíðuna á Norður- Austur- og Vesturlandi eru rúml. 50 talsins og byggja yfirleitt afkomu sína að verulegu leyti á sjávarafla, Á þessum stöðum hefur, sem kunnugt er, víða verið komið upp húsum og tækjum til hagnýtingar afla í landi nú í seinni tíð. En mjög víða er útgerð á þessum stöðum í það smáum stíl, að vinnslutækin eru ekki fullnotuð, og mikinn hluta ársins standa þau víða ónotuð. Þetta kippir undan þeim rekstrargrundvellinum, en hluta úr árinu leitar margt fólk sér atvinnu til Suðvesturlandsins úr þessum landshlutum, Sjávarþorpin fyrir norðan, austan og vestan ala þannig upp verulegan hluta af sjómannastétt landsins, sem sækir sjóinn á vetrarvertíðinni syðra, og leggur til einnig í landi fjölda af verkafólki, sem vinnur að verkun afla í hraðfrystihúsum og víðar. Og þá fer svo, sem vænta má, að eitthvað af þessu fólki sezt að syðra ár hvert og á ekki afturkvæmt til sinna heimkynna. Ekki munu nýir togarar, þótt fengnir verði til landsins og dreift um það, samkvæmt efni og anda þessa frv. geta bætt úr þörf allra þeirra staða, sem hér er um að ræða. Sums staðar skortir í senn hafnarskilyrði og fólksfjölda, þ. e. a. s. fjölda vinnandi fólks, o. fl. til þess að slíkt megi verða. Og þess þarf að sjálfsögðu að gæta, að nýjar aðgerðir í atvinnumálum hafi ekki truflandi áhrif á þann atvinnurekstur, sem fyrir er, og á ég þar fyrst og fremst við smábátaútveginn á einstökum stöðum. Hér kemur ýmislegt til greina, sem vega þarf og meta í hverju tilfelli. En samkv. lauslegri athugun, sem fram fór í sambandi við röskun jafnvægis í byggð landsins og ég drap á áðan, virðast vera á Norður-, Vestur- og Austurlandi samtals um 30 hafnir, þar sem hægt er, eins og nú standa sakir, að leggja á land afla úr togurum. Skilyrðin eru þó mjög misjöfn á þessum stöðum, sums staðar er dýpið við bryggju í minnsta lagi eða bryggjupláss helzt til litið. Sums staðar vantar uppskipunartæki, svo sem lyftikrana eða bílvog, og sums staðar eru vinnslutæki eða verkunaraðstaða í landi ekki svo sem vera þyrfti, og er ekki stund eða staður til þess að gera grein fyrir því nánar hér. Það er rétt í þessu sambandi að minna á það, að það er víðast svo, að heppilegra mundi vera að binda sig ekki eingöngu við einstakar vinnsluaðferðir, t. d. frystingu, heldur þurfa yfirleitt á hverjum stað að vera möguleikar til fleiri verkunaraðferða jafnframt. En viðvíkjandi höfnunum og löndunartækjum og þess háttar má fá ýmsar upplýsingar í grg. þeirri, sem ég nefndi áðan, frá hinni svokölluðu jafnvægisnefnd, sem hefur verið útbýtt meðal þingmanna, þótt hún að vísu byggist á gögnum, sem safnað var fyrir tveimur árum, og væri að ýmsu leyti gerð til bráðabirgða. En væntanlega liggja fyrir um þetta efni fyllri upplýsingar frá atvinnutækjanefnd á sínum tíma. En það verður að gera ráð fyrir því, að óhjákvæmilegt verði að miða stærð a. m. k. sumra togaranna við hin sérstöku skilyrði í sumum höfnum, sérstaklega þar sem dýpi er minnst, að því leyti sem togaralöndun á annað borð kemur þar til greina. Á sumum stöðum, sem hafa í sjálfu sér vinnuafl og allgóð tæki til vinnslu afla, eru það sérstaklega hafnarskilyrðin, sem nú eru því til fyrirstöðu, að þar sé hægt að taka á móti afla úr togurum. Að því verður að sjálfsögðu að stefna, að úr þessu verði bætt, en hafnarbætur taka alls staðar sinn tíma, Heimildina til kaupa á sex minni fiskiskipum, sem í þessu frv. felst, í 5. gr. þess, ber að sjálfsögðu fyrst og fremst að nota til þess að bæta úr þörf þessara staða, sem ekki geta í bráðina haft not af togaraútgerð. Þeir staðir verða að sitja fyrir þessum skipum, ef þörf þeirra krefur og aðstaða þeirra, t. d. vinnukraftur á staðnum, leyfir að öðru leyti, enda þótt komið geti til mála, að eitthvað af þeim skipum fari til annarra staða. Ég geng út frá því, að hæstv. ríkisstj. geri sér þetta fyllilega ljóst, enda um fyllstu sanngirni að ræða. Um ríkisútgerðarákvæði frv. í 4. gr., sem er raunar aðeins heimildarákvæði, hefur verið rætt nokkuð hér í hv. d., bæði við 2. umr. og nú aftur við þessa umr. Ég geng ekki út frá því, að ríkisútgerðin verði hin almenna aðferð við útgerð þessara skipa. Flestir munu vilja treysta því, að það takist að skapa þann rekstrargrundvöll fyrir togaraútgerð hér á landi, að samtök einstaklinga eða bæjarfélög hafi áhuga fyrir að eiga togara sem og önnur stærri fiskiskip og hafa rekstur þeirra með höndum, ef kostur er á stofnlánum, sem nema miklum hluta af verði skipanna, eins og hér er gert ráð fyrir. En í hinum fámennari sjávarþorpum, með t. d. 300–500 íbúa, hygg ég þó, að möguleikar til þessa séu yfirleitt tæpast fyrir hendi. Þar er fátt um fésterka einstaklinga eða fyrirtæki, og þessi fámennu sveitarfélög eru lítils megnug og mega ekki við áföllum af stórrekstri í útgerð, jafnvel þótt aðeins sé um stundarsakir, en þörf þeirra er eigi að síður brýn, og ýmsir þessara staða eiga án efa mikla framtíðarmöguleika, þegar þeim vex fiskur um hrygg. Þessir staðir þurfa að geta átt þess kost, að togarar leggi þar fisk á land öðru hverju, þar sem það er hægt, einkum hluta úr árinu, og það verður naumast tryggt, nema um ríkisútgerð sé að ræða, sem innir af hendi þjónustuhlutverk við þessa staði í þágu þjóðfélagsins. Þetta vil ég biðja þá menn að athuga, sem lýst hafa sig andvíga ríkisútgerð í umr. um þetta frv. hér í hv. d., bæði við 2. og 3. umr. Það er ekki ástæða til að ganga út frá því, að endilega þurfi að vera tap á slíkri útgerð, þó að tap sé á togaraútgerð nú. En jafnvel þótt um eitthvert tap yrði að ræða í bráð, verða menn að vera þess minnugir, að ætla má, að það kosti þjóðfélagið eitthvað í svipinn að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, og það er það, sem menn nú yfirleitt telja sig vilja gera. En orð og áætlanir eru ekki einhlít til slíks, þó að gagnleg séu. Og framtíðin kann að dæma það gróða þjóðarinnar í ýmsum tilfellum, sem nútíðarmenn einhverjir vilja meta sem tap. Menn framtíðarinnar munu ef til vill skilja það betur en við gerum, að þjóðin verður að byggja land sitt, og það er hið minnsta, sem af henni verður krafizt sem þjóð. Þetta frv. verður væntanlega samþ. hér á hv. Alþ., áður en langt líður, eftir undirtektum að dæma, en hér þarf að sjálfsögðu fleira til að koma, Fjármagnið til hinna fyrirhuguðu skipakaupa er enn ekki fyrir hendi, svo að kunnugt sé, og til þess að fá það mun þurfa mikið átak, ef dæma skal eftir því, hve erfiðlega hefur gengið að fá lánsfé erlendis nú síðustu árin. Rekstrarvandamál útflutningsframleiðslunnar er enn óleyst til frambúðar, en sú lausn, þ. e. a. s, lausnin á vandanum innanlands, er að sjálfsögðu á valdi landsmanna sjálfra eða forustumanna þjóðarinnar á ýmsum sviðum. Það sýnir sig svo væntanlega, áður en langt líður, hversu áfram hefur miðað að leysa þann vanda og þar með að skapa skilyrði til þeirra framkvæmda, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, og margra annarra.



Herra forseti. Ég get nú ekki stillt mig um að láta í ljós nokkra undrun yfir því og óánægju, að enginn hæstv. ráðh. skuli vera hér við þessa umr., og einkum það, að þeir ráðherrar, sem þetta mál varðar sérstaklega, hæstv. forsrh., sem flutti þetta mál hér af hálfu ríkisstj., og hæstv. sjútvmrh., skuli ekki sjá ástæðu til að vera hér viðstaddir, þegar jafnþýðingarmikið mál er rætt og gera mátti ráð fyrir, að til ríkisstj. kynni að verða beint ýmsum fsp. varðandi málið. Hv. þm. N-Þ. (GíslG) flutti hér áðan mikla ræðu og var fyrri hluti hennar nánast sagt nokkurs konar prógramræða fyrir hæstv. ríkisstj., þar sem m. a. hann lagði áherzlu á það, hversu ríkisstj. hefði verið vel fagnað, þegar hún var mynduð, og hversu mikill stórhugur hefði sýnt sig í yfirlýsingum hennar, þannig að annað eins mundi ekki hafa áður heyrzt hér á landi frá annarri ríkisstj. Ég vil nú leyfa mér að efast nokkuð um þessa almennu gleði við myndun hæstv. ríkisstj. Hún fór nú þannig af stað, eins og allir vita, að þeir flokkar, sem að henni standa, urðu að svíkja mjög ákveðnar yfirlýsingar, sem þeir höfðu gefið fyrir kosningar, og auk þess byggist hennar tilvera að nokkru leyti á því að hafa tryggt sér með rangindum þingfylgi, þannig að dýrðarkransinn, sem er yfir myndun þessarar hæstv. ríkisstj., er nú ekki eins mikill og hv. þm. N-Þ. vill vera láta, og ég efast meira að segja um, að hann sjálfur, a. m. k. nú í dag, sé sérstaklega hamingjusamur yfir þeim félagsskap, sem hann er í. Hitt er annað mál, að myndun ríkisstj. vakti mjög mikla ánægju hjá stærsta flokknum, sem að henni stendur, kommúnistum, annars vegar og hjá hæstv. núv. forsrh., form. Framsfl., hins vegar, og ég efast um, að hin almenna gleði hafi náð miklu lengra. Varðandi svo hitt atriðið, að ríkisstj. hafi gefið yfirlýsingar miklar, sem miklar vonir séu við bundnar varðandi aðgerðir til eflingar jafnvægi í byggð landsins og aðrar framkvæmdir, þá er það alveg rétt. Þær yfirlýsingar voru vitanlega stórar, en ríkisstj. verður ekki dæmd eingöngu eftir yfirlýsingum sinum, heldur eftir þeim verkum, sem reynslan sýnir, að hún leysi af hendi. Það eru ekki aðeins yfirlýsingar, sem gefnar hafa verið, heldur hafa af hálfu hæstv. ríkisstj. verið sendir út erindrekar víðs vegar um landið, sem hafa rætt við forustumenn sveitarfélaga um það, hvað þar þyrfti að gera, og hafa a. m. k. sumir þessara erindreka, að mér er kunnugt um, þar sem ég þekki til, tekið svo vel máli sveitarstjórnanna og talið svo sjálfsagðar óskir þeirra og kröfur, að það er alveg rétt, að ég hygg, að þær hafi aldrei fengið aðrar eins undirtektir undir sitt mál, því að sumar þeirra hafa verið þrotnar að óskum við þessa erindreka. Þetta er vitanlega allt gott og blessað og færi betur, að efndin yrði eins og til er stofnað með öllum þessum loforðum og fyrirheitum. Enginn skyldi vera glaðari maður en ég yfir því. Hitt er annað mál, að það er ákaflega vafasamur greiði að gefa fyrirheit um ótal framkvæmdir, fyrirheit, sem á þessu stigi málsins er a. m. k. vitað fullkomlega um, að ekki er nokkur möguleiki til þess að leysa, eftir þeim horfum á fé, sem til ráðstöfunar sé, bæði úr ríkissjóði og lánum, sem fáanleg séu uú, eftir því sem ríkisstj. bezt veit í dag og eftir þeim yfirlýsingum, sem hún hefur gefið hér að undanförnu; þannig að allar eru þessar yfirlýsingar næsta þokukenndar, og það er sannarlega ekki til mikils góðs, heldur miklu fremur til tjóns að vera að gefa ádrátt og raunar allt að því loforð, svo að ekki sé meira sagt, um óteljandi framkvæmdir, sem litlar eða engar líkur eru til að komist í framkvæmd. Ég held, að slík vinnubrögð sé ekki svo sérstaklega mikil ástæða til að lofa. Það frv., sem hér liggur fyrir um kaup 15 togara og 6 annarra skipa, er eitt af þessum fyrirheitum, fyrirheit, sem að vísu er það langt komið, að það er lagt í frumvarpsformi hér fyrir Alþ., en þó er jafnframt tekið fram, að engin vitneskja sé um það, hvort og hvenær fáanlegt sé lán til þessara framkvæmda. Og það er vitanlega eins með þetta mál og önnur, að frv. og löggjöf út af fyrir sig hefur næsta litla þýðingu, ef af framkvæmdum verður ekki. Hitt er annað mál, að við erum vafalaust öll á einu máli um að vona það, að hæstv. ríkisstj, takist að leysa þann vanda, sem hér er um að ræða, að tryggja nauðsynlegt fé til þessara skipakaupa, og á því byggist það, a. m. k. af hálfu okkar sjálfstæðismanna, að við höfum tekið þessu frv. vel, að það er í trausti þess, að þetta verði annað meira en orðið tómt. Hv. þm. V-Ísf. (EirÞ) ræddi þetta mál nokkuð hér áðan og þá aðallega í þeim dúr, að mér skildist, að hann teldi veigamest í þessu máli, að komið væri á ríkisútgerð togara og það sem allra skjótast. Ég skal nú ekki fara út í það, þótt freistandi væri, að rekja útgerðarmál í Vestur-Ísafjarðarsýslu og afskipti þessa hv. þm. af þeim, en það er út af fyrir sig, þegar á það er horft, mjög skiljanlegt, að hann telji æskilegast og raunar einu lausnina að leggja allan vandann á ríkið í þessu efni. Að vísu veit ég ekki betur en að á einum þeirra staða, sem hann nefndi í hans héraði, séu gerðir út tveir togarar. Ég skal að vísu ekki segja, hvernig útgerð þeirra gengur, en það er þó a. m. k. svo, að þessir togarar hafa að undanförnu tryggt fulla atvinnu í því byggðarlagi, sem þeir eru gerðir út frá. Um það er vitanlega enginn ágreiningur okkar í milli, og það hef ég oft tekið fram, að fyrir mörg byggðarlög sé útgerð togara líklegust til þess að bæta úr erfiðu atvinnuástandi og tryggja varanlega atvinnu. En ég álít, að áður en horfið sé að því ráði að varpa öllum þessum vanda yfir á ríkið, beri að þrautkanna það og mönnum beri skylda til þess heima fyrir að leggja sig fram um af sinni hálfu, eftir því sem föng eru á, að taka að sér útgerð skipanna sjálfir, þannig að komi til ríkisútgerðar, verði það aðeins notað sem þrautalending, ef ekki er möguleiki til að koma þessum málum fyrir á annan veg. Og þá er ég kominn að því atriði, sem var eiginlega aðalástæðan til, að ég stóð hér upp, en því miður eru nú hvorki hér viðstaddur hæstv. forsrh. né heldur frsm. fjhn., þannig að það er sennilega erfitt um að fá svör við því, sem ég vildi spyrja að, en þar sem þetta er síðasta umr. málsins í þessari hv. d., þá verð ég nú samt að vekja máls á þessu, enda þótt báðir þessir menn séu fjarverandi. Mér sem sagt skildist ekki betur við 2. umr. þessa máls en að fram kæmi nokkur, ef ekki verulegur ágreiningur milli hæstv. forsrh. og hv. þm. Hafnf. (EmJ) um þessa ríkisútgerð, þ. e. a. s., hvað fyrirhugað væri af hálfu ríkisstj. í því efni. Ég gat ekki betur skilið ræðu hæstv. forsrh. en svo, að hans meining væri, að ríkisútgerð togara yrði því aðeins notuð eða þessi heimild yrði því aðeins notuð, að ekki væri möguleiki til að fá aðila á viðkomandi stöðum til þess að taka að sér útgerð skipanna. Hins vegar lýsti hv. þm. Hafnf. (EmJ) því hér yfir, - og mér fannst orðalag hans ótvírætt benda til þess, að hann hefði skilið hæstv. forsrh. á þann veg, sem ég hef skilið hann, - að hann hefði alltaf skilið þetta frv. svo, að það væri fyrir fram ákveðið að setja þessa ríkisútgerð á stofn, hvað sem öllum kaupum annarra aðila á skipunum liði, og hann lagði á þetta ríka áherzlu. Hér er vissulega um allmikinn mismun að ræða, ef þetta er rétt skilið hjá mér, og eðlismunur varðandi þetta mál, hvort ætlunin er sú að nota þetta úrræði með ríkisútgerðina aðeins í ýtrustu nauðsyn, þ. e. a. s., grípa ekki til hennar, nema ekki sé með neinu móti hægt að fá aðila á þeim stöðum, þar sem nauðsyn togaraútgerðar er talin vera fyrir hendi, til þess að kaupa skipin og taka að sér útgerð þeirra, eða hvort fyrir fram er ákveðið af ríkisstj., að hvað sem öllu þessu líður, skuli gerðir út svo og svo margir togarar á vegum ríkisins til þess að leggja upp afla, eftir því sem nánar verði ákveðið, annaðhvort með lögum, sem mér skilst þó, að sé alls ekki nein vissa fyrir að verði lögð hér fram, enda þótt gert sé ráð fyrir því í 4. gr. frv., eða þá eftir öðrum fyrirmælum ríkisstj. um þetta efni. Þetta hefði ég talið mjög æskilegt og raunar nauðsynlegt, áður en málið væri afgr. héðan úr d., að fá upplýsingar um, því að ég vænti, að allir hv. þm. séu mér sammála um það, að á þessu er nokkur munur og sýnir nokkuð mismunandi viðhorf til ríkisrekstrarins í þessu sambandi, hvort hann er notaður sem þrautalending, ef aðrar leiðir bregðast, eða hvort hann fyrir fram er ákveðinn, hvað sem öllu liður, og þá væri jafnframt í því sambandi mjög æskilegt að fá vitneskju um það, hvað er fyrirhugað að gera þá út marga af þessum togurum á vegum væntanlegrar ríkisútgerðar. Við því hefur ekki heldur verið gefið neitt svar eða nein upplýsing um það í sambandi við þessar umr. Ég lýsti þeirri skoðun minni hér við 2. umr, þessa máls, að ég mundi greiða atkv. með 4. gr. frv., þ. e. a. s. heimildinni til ríkisútgerðar togara, á grundvelli þess skilnings, að hér væri ekki um að ræða fyrir fram gerða ákvörðun um það að hefja almenna ríkisútgerð, heldur væri þessi heimild hugsuð, eins og hæstv. forsrh. tók fram, eða eftir því sem ég skildi hans orð, sem þrautaúrræði til þess að efla atvinnulíf á þeim stöðum, þar sem upplögn afla úr togurum væri talin heppilegust til atvinnuaukningar, en engir möguleikar eða geta fyrir hendi til þess að sveitarfélög eða einstakir aðilar tækju að sér útgerð skipanna. Á þessum grundvelli tel ég stætt og ekki óeðlilegt að veita ríkisstj. þessa heimild, því að eins og ég hef áður tekið fram, má að sjálfsögðu ekki láta neinar kennisetningar um tilhögun atvinnurekstrar standa í vegi fyrir því, að atvinna verði tryggð hvarvetna í landinu, því að það er vitanlega höfuðatriði málsins og það, sem að er stefnt, með bæði þessum atvinnurekstri og öðru, að full atvinna geti verið og að lífskjörin geti orðið sem jöfnust, hvar sem er á landinu. En eins og bent var á af hv. þm. N-Þ. hér áðan, er auðvitað ekki endilega víst, að á öllum þessum stöðum, þar sem nú er ófullnægjandi atvinna, sé útgerð togara heppilegasta úrræðið. Það eru svo mörg önnur atriði, sem þar koma til greina, og nauðsynlegar forsendur, til þess að um útgerð togara geti verið að ræða. Og það ber jafnframt að sjálfsögðu við útgerð togara að gera sér grein fyrir því að reyna að tryggja það, eins og þessi sami hv. þm. tók réttilega fram, að ekki væri gengið á hlut bátaútvegsins eða dregið úr skynsamlegri og eðlilegri útgerð báta frá viðkomandi stöðum. Þetta veldur því, að að sjálfsögðu verður að gera sér grein fyrir, þegar um það er að ræða, hvar togarar verði staðsettir, - og ekki hvað sízt er það í sambandi við þá miklu fyrirgreiðslu, sem hér er hugsuð með ríkisútgerð togara, - þá er nauðsynlegt í hverju tilfelli að íhuga það, hvort þessi aðferð sé líklegust til þess að tryggja atvinnu og efnahagslega afkomu íbúanna. Af þessum sökum vildi ég leyfa mér hér við þessa umr. að bera fram skriflega brtt. eða viðaukatill. við brtt. hv. fjhn. á þskj. 72 þess efnis, að aftan við 3. lið brtt, bætist viðbótarsetning eða setningarhluti, sem þannig hljóði: og ekki verði úr bætt á hagkvæmari hátt með öðrum úrræðum. - Setningin hljóðar öll þannig frá n.: „Ríkisstjórninni er, að fengnum tillögum atvinnutækjanefndar, heimilt að setja á stofn ríkisútgerð togara í því skyni, að þeir leggi afla sinn á land í þeim bæjum og kauptúnum, einkum á Vestur-, Norður- og Austurlandi, þar sem ekki eru fyrir hendi fjárhagslegir möguleikar til þess að kaupa og reka togara, enda sé talið, að skortur á atvinnu á þeim stöðum hamli eðlilegum vexti þeirra, og ekki verði úr bætt á hagkvæmari hátt með öðrum úrræðum.“ Þetta breytir í engu þeirri ákvörðun, sem hér er um heimildina til ríkisútgerðar togara, heldur er hér aðeins tekið fram, að það verði vitanlega að meta, áður en til þeirra úrræða sé gripið í hverju einstöku tilfelli, hvort þessi aðstoð við viðkomandi byggðarlög til atvinnuöryggis sé hin líklegasta eða hvort þar kæmi annað til greina. Þetta tel ég eðlilegt og raunar nauðsynlegt, að komi fram í þessari málsgr., og vildi ég leyfa mér að óska eftir því við hæstv. forseta, að hann leitaði afbrigða fyrir þessari brtt., þar sem hún er skrifleg og of seint fram komin, þannig að hún mætti koma til afgreiðslu, þar sem þetta er síðasta umr. málsins. Ég held svo ekki á þessu stigi málsins, að það sé ástæða til þess að fara um það fleiri orðum. Ég gerði við fyrri umr. þess grein fyrir skoðun minni um það, hversu útgerð togara væri víða á landinu langlíklegasta og raunar kannske eina úrræðið til þess að koma í veg fyrir árstíðabundið atvinnuleysi. En hins vegar verður að sjálfsögðu að taka hér allt með í reikninginn og íhuga það vandlega, og að því miðar mín litla brtt., að hverju sinni séu valin þau úrræðin, sem komi fólki á viðkomandi stöðum að sem beztu haldi, til þess að ná þeim tilgangi, sem við öll hljótum að stefna að, að fólkið geti, hvar sem það býr á landinu, búið við sem sambærilegust lífsskilyrði og haft viðunandi atvinnu og lífsafkomu.



Herra forseti. Hv. 2. þm. Eyf. hefur nú þegar flutt hér skriflega brtt., sem gengur í sömu átt og till. sú, sem ég hafði boðað við síðustu umr., að ég mundi flytja við þessa umr., ef n. sæi sér ekki fært að taka upp svipað efni í þær brtt., sem hún kynni að gera við frv. Ég sé því enga ástæðu til þess að flytja mína till. nú, þar sem þessi till. er þegar fram komin. Raunar tel ég, að vegna ummæla hæstv. forsrh. við 2. umr. sé hún ekki eins nauðsynleg og áður, en eins og hv. 2. þm. Eyf. tók fram, væri það til bóta, ef hún fengist samþykkt. Vegna ummæla hv. þm. V-Ísf. (EirÞ) vil ég segja það, að ég get vel skilið, að hann sé sár við nágranna sína, sem hefur gengið betur að reka togara en honum gekk sjálfum, og er ég þó á engan hátt að gera lítið úr þeim erfiðleikum, sem við, eins og aðrir togaraeigendur, nú eigum við að stríða um rekstur skipanna. En viðvíkjandi flutningi fisks milli staða, þá vil ég endurtaka, að það hefur gefizt vel og mun betur en menn höfðu búizt við, áður en það var reynt. Flutningskostnaðurinn hefur orðið mun minni en við var búizt. T. d. get ég upplýst í þessu sambandi, að mér er kunnugt um, að við losun fisks úr skipi, sem þá gat vegna hafnarskilyrða landað í Hnífsdal, en landaði á Ísafirði vegna þess, að meiri hluti fisksins átti að fara þar á land, þá kom í ljós, að það var ódýrara að landa fiskinum á Ísafirði en verið hefði í Hnífsdal. Það var ódýrara fyrir Hnífsdælinga að landa honum á Ísafirði en það hefði verið fyrir þá að landa honum í Hnífsdal, vegna þess að löndunarskilyrði voru betri á Ísafirði. Það voru betri löndunartæki, mikilvirkari og fljótvirkari. Þar var bílavog til að vigta bílana jafnóðum og þeir óku af stað o. s. frv. Þetta kemur líka berlega í ljós í skýrslu jafnvægisnefndar, að þó að hafnarskilyrði væru fengin, eru skilyrði á smástöðunum úti um landið víða svo léleg, að það má heita ógerningur að taka við togaraförmum eða hluta úr togaraförmum þar þess vegna. - Á þetta vildi ég fyrst og fremst benda. Ég vil enn fremur benda á, að togarar eru dýrir í rekstri og ekki hentugir til þeirra nota að flytja smáslatta, kannske tvo, þrjá bílfarma, milli hafna, hvað sem þm. V-Ísf. segir. Hann ætti þó að vita nokkuð um kostnað við togaraútgerð af eigin raun. Hinu hef ég aldrei haldið fram, að það ætti að keppa fyrst og fremst að því að flytja fiskinn um fjallvegi, sem væru ófærir mikinn hluta árs, En ég hef þó nokkra reynslu af því, að slíkir flutningar, jafnvel yfir fjallveginn milli Ísafjarðar og Súgandafjarðar, geta átt fullan rétt á sér og gefizt vel, og hafa gert það þegar svo hefur staðið á, að vegurinn hefur verið góður og hentugir bílar notaðir til flutninganna, Og ég er viss um, að það kemur í ljós, ef vegarsambandið er bætt nægilega, eða eins vel og kostur er á, að þá verður það ómetanleg lyftistöng fyrir þau byggðarlög, sem þess njóta. Og það getur gert mögulega flutninga, sem mönnum að óreyndu þykir ólíklegt að borgi sig. Ég veit líka, og hv. þm. V-Ísf. ætti að vita það, að mjólkin úr kjördæmi hans er flutt yfir fjöllin til Ísafjarðar, og kostnaður við það er mun minni en að flytja hana á sjó, og þó er það gert með ódýrara skipi en togarar eru. Og auk þess hefur það skip verulegan rekstrarstyrk úr ríkissjóði.



Herra forseti. Ég skal ekki halda því fram, að ég sé neinn sérfræðingur um sjávarútvegsmál, en þó get ég ekki látið hjá líða að segja aðeins örfá orð í sambandi við þær umræður, sem hér hafa farið fram, og þá jafnvel ekki sízt til þess að fá frekari fræðslu af þeim, sem betur vita í þessum málum en ég sjálfur. Ég get ekki látið hjá líða að segja nokkur orð vegna till. háttv. 2. þingmanns Reykvíkinga, þar sem hann vill fella niður 4. gr. þessa frv. um heimild til að stofnsetja ríkisútgerð togara, sem ætti að vera þá einn rekstrargrundvöllurinn, sem hægt væri að fá í viðbót við það, sem nú er, til reynslu um það, hvað heppilegast sé að gera í þessum efnum. Aðrir flokksmenn hv. 2. þm. Reykv. vilja mæla með þessu, eins og t. d. hv. 2. þm. Eyf., að flestu leyti, og eins þeir, sem í n, hafa starfað fyrir Sjálfstfl., og kemur þar berlega fram þessi hagræna starfsaðferð Sjálfstfl., sem hann hefur haft um flest mál, að skipta sér jafnan með og móti öllum merkum málum. Og þetta hefur reynzt honum ákaflega hagstætt og gott á ýmsa lund, eins og kunnugt er. Þeir reyna að þóknast öllum, - ja, ég held, að aðrir flokkar hafi aldrei kallað sig allra stétta flokk og ætlað að þóknast öllum, bæði ríkum og fátækum, ég man ekki til þess. Það er þessi starfsaðferð að reyna að þóknast öllum, bæði þeim, sem aftur af vilja halda, og þeim, sem vilja fram og vilja umbæturnar. Og ákaflega er þægilegt að geta svo á eftir sagt, ef illa fer: Ja, við aðvöruðum á móti þessu að fara ekki þessa leið. Og ef vel gengur: Ja, hverjir börðust meira fyrir því en við? Þetta er orðið svo, að við, sem höfum fengizt við félagsmál nokkurn tíma hér í landi, þekkjum vel þessa starfsaðferð, og ég get ekki látið hjá líða aðeins að benda á hana við þetta stórmál, sem kemur hér upp í þinginu, þegar ég kem hér aftur, að sjá, að þessari sömu aðferð er enn haldið. Og það virðist vera eins og hún sé ákaflega þægileg. Þingmaður Eyf. náttúrlega, sem annars staðar er af landinu en Reykvíkingurinn, sem hér er, hefur önnur sjónarmið á þessu máli og veit, að fólkið þarf þess. Og einnig hv. þm. Ísaf., sem var að tala hér áðan, vill ekki leggja gegn þessu. Það er sjálfsagt ekki vel þekkt þar. En hvað ætli að yrði úr framkvæmdunum, ef þessi flokkur ætti að standa fyrir þeim? Hvað ætli yrði úr þeim þá, og ef hann hefði engan annan til að stjórna sér til að koma þeim áfram? En mér er nú spurn um þennan atvinnuveg og um rekstur þennan: Hvaða rekstrarfyrirkomulag er á togaraútgerðinni, eins og stendur? Er það einkarekstur, er það bæjarrekstur, eða er það ríkisútgerð? Er það ekki allt saman? Mér skilst, að það sé aðallega þannig, að það séu einstaklingar, sem hafi skipin til að hirða gróðann, en að það sé ríkið, sem geri út á töp. Mér skilst það og það sé svona um þennan atvinnuveg, að þeir séu jafnvel styrktir mest, sem minnsta hafa þörfina, sem veiða mest, og hinir aftur minna, sem frekar hefðu ástæðu til að fá hjálp. Eða ekki get ég betur séð en svo sé, með því fyrirkomulagi, sem er. Og mér er nú spurn: Er það ekki dálítið hæpinn ríkisrekstur það, sem nýsköpunarstjórnin stofnaði til á sínum tíma, einmitt þetta að hirða töpin, en láta einstaklingana hirða gróðann, - og hún stofnaði einmitt til þessa rekstrarfyrirkomulags fyrst, - er það ekki dálítið hæpið fyrir þjóðfélagið í heild að hugsa sér þann rekstrargrundvöll á aðalatvinnuvegi sínum í framtíðinni? Hvar mun það lenda? Ég held, að menn hefðu ákaflega gott af því að íhuga þetta svona dálítið með sjálfum sér, þegar farið er að borga meira en allt mannakaup á skipunum af ríkinu og hinu opinbera, og það er vitað, að í sumum tilfellum, þar sem reksturinn er beztur, þar er þess ekki þörf. Er þá ekki betra hreint og beint, þegar komið er inn á þennan grundvöll og þennan rekspöl um reksturinn, að sá sami hirði bæði gróða og töp, - þá veit maður þó, hvað þarf að borga, - og vera ekki að ala marga gæðinga í óhófslifnaði að óþörfu, sem ekki mun óalgengt vera einmitt við þennan atvinnurekstur? Hvaða ástæða er til yfirleitt að vera að fela fjölda einstaklinga að sjá um og hafa yfirráð yfir skipunum, sem þeir einu sinni ekki hafa borgað, heldur ríkið að langmestu leyti lagt út fyrir þeim og lánað til þeirra, og standa aldrei nokkurn tíma neitt ábyrgir fyrir rekstrinum, heldur koma og krefjast alltaf meira, ef einhver töp eru eða þeim hefur orðið eitthvað á í rekstrinum? Mér skilst, að það sé að minnsta kosti langskynsamlegast að láta einn aðila bera ábyrgð á bæði tapi og ágóða og bera ábyrgð á rekstrinum, og þess vegna held ég, að það sé mjög misráðið að leggjast gegn því, að reynt sé það rekstrarform, sem hér er farið fram á einmitt í 4. gr. frv. um ríkisrekstur á útgerðinni að einhverju leyti, þar sem einstaklingarnir þá ekki treysta sér til þess með nokkru móti, jafnvel þó að þeir fengju það rekstrarfyrirkomulag að mega hirða gróðann, en tapið sé borgað af ríkinu. Hv. 2. þm. Reykv, var að tala um slíkt óhemju fjársukk, sem mundi verða í sambandi við rekstur á þessum skipum. En það er sjálfsagt ekkert fjársukk núna? Hv. 2. þm. Reykv. ætti að vera þessu manna kunnugastur. Ég er náttúrlega ekki svo mjög kunnugur í þeim efnum. En einhvern veginn grunar mig það, og ég er anzi hræddur um, að þjóðina gruni það líka, og mikinn hluta hennar, að það sé talsvert fjársukk núna í sambandi við rekstur þessarar útgerðar. Ég er anzi hræddur um það. Það má vera, að þetta sé vitleysa hjá mér og að ég sé einn um það, en eitthvað sjáum við nú annað fyrir augunum á okkur, jafnvel daglega, hvernig er um það. Það má vel vera, að það sé fjársukk um ríkisrekstur, en ég held, að það geti aldrei orðið meira fjársukk en undir því fyrirkomulagi, að ríkið borgi öll töp, en einstaklingar hirði allan gróða og heimti og skammti sér sjálfir, hvað töpin séu mikil. Þetta sér hver maður, að komið er á þann grundvöll hjá okkur, að það er áhugsandi, algerlega óhugsandi, að þjóðin geti haldið áfram á þessari braut, án þess að reyna einhvers staðar að fóta sig á annan veg. Og ég sé satt að segja ekki annað en að einkareksturinn sé gersamlega búinn að gefast upp við þann atvinnurekstur, sem hann heimtar á hverju einasta ári alltaf meira og meira, að töpin séu greidd, en hann hafi allan gróðann. Ég sé ekki annað en að slíkt fyrirkomulag sé búið að ganga sér til húðar, eins og kallað er. Það er ekkert við því að segja, þó að tekið væri upp eitt einstakt ár eða eina einstaka vertíð að styrkja einhvern atvinnuveg, sem hefur lent í erfiðleikum, það er ekki annað en sjálfsagður hlutur. En að taka þetta upp sem rekstrarform í áratugi, eins og búið er að gera með þetta, sem fer vitanlega alltaf meira og meira á ógæfuhlið, því lengra sem haldið er og allir sjá, slíkt er fjarri öllu lagi. Hv. 2. þm. Eyf. var að tala um það, að það væri náttúrlega gott að vera að lofa þessu bæði í stjórnarsamningi og eins nú með þessu frv. um að gera þessar umbætur, en það lægi ekkert fyrir um það, að búið væri að afla lána eða annarra möguleika til að framkvæma þetta. Mér er nú spurn: Er það vani? - Ja, það er þá nýr vani hjá hv. Alþ. eða í framkvæmd slíkra mála, ef byrjað er að leita lána úti um öll lönd og hjá stofnunum erlendis, áður en vitað er, hvort þjóðin eða Alþingi vill gera hlutinn. Ég held, að það sé þó það fyrsta að skapa bæði heimild frá Alþ. og löggjöf frá því, til þess að geta hafið starf til að koma þeim umbótum í framkvæmd, - eða svo hefur mér skilizt að allajafna væri um bæði þessi mál og önnur, þegar verið hefur verið að framkvæma þau. Þá sagði hv. þm. Eyf. enn fremur, að þm. V-Ísf. vildi leggja allan vandann á ríkið. Hvar er vandinn núna með þennan rekstur? Hverjir eru í vandanum? Ekki útgerðarmennirnir. Þeir fá það, sem þeir hafa beðið um. Er það ekki ríkið, sem ber vandann allan? Ég veit ekki betur. Ég vildi aðeins segja þessi fáu orð til að lýsa minni afstöðu í þessum málum, að þó að ég hafi aldrei haft neina verulega trú á ríkisrekstri sem allsherjarlausn á vanda í þjóðfélögunum, sé ég ekki betur en að það sé sjálfsagt að reyna það, þar sem einkareksturinn er kominn í algert strand og þar sem komið er slíkt ófremdarástand og ríkir um þennan atvinnurekstur, þá sé sjálfsagt að gera tilraun um, hvort ekki sé hægt að fleyta þessu á einhvern hátt á annan veg betur. Og það væri álíka viturlegt að berja þar höfðinu við steininn eins og þeim, sem reynt hafa vissar lífsstefnur og eru búnir að rekast á, að þær eru í hálfgerðu gjaldþroti, en vilja samt halda við þær og halda sér fast í þær. Það er ákaflega svipað með þeim, sem vilja halda sér fast í einkareksturinn, þar sem hann er búinn að sýna það, að hann er ekki þess megnugur að leysa vandann, er hann steðjar mestur að þjóð og einstaklingum.



Herra forseti. Ég gerði nokkra grein fyrir afstöðu minni til þessa máls við 2. umr. Ég benti þá á það, að það væri nokkuð óljóst af frv., hvað fyrir hæstv. ríkisstj. vekti með tilliti til rekstrarfyrirkomulags togaranna, sem nú á að kaupa. Þær fyrirgreiðslur, sem gert er ráð fyrir að verði látnar í té með tilliti til lána út á togarana, virðast til þess benda, að hæstv. ríkisstj. sé þeirrar skoðunar, að annað form en ríkisútgerð mundi vera það heppilegasta, því að ef ríkisútgerðin væri talin hentugasta rekstrarfyrirkomulagið, væri náttúrlega engin skynsamleg ástæða til þess að vera að greiða fyrir slíkum lánum til togarakaupanna. Á hinn bóginn benti ég á það, að hætt væri við því, þar sem ríkisútgerðin er þannig auglýst fyrir fram með 4. gr. þessara laga, að hin ýmsu byggðarlög yrðu ófús til þess að leggja fram fé til togarakaupanna, ef þau gætu átt von á því, að togarar gerðir út af ríkinu kæmu hvort eð væri til þessara staða. Þess vegna benti ég á það, að heppilegast hefði verið að sleppa 4. gr. frv., en hins vegar hefði ekkert verið því til fyrirstöðu, að ákveðið yrði með sérstökum lögum að stofna til ríkisútgerðar, svo sem ráð er fyrir gert. Ég get því fyllilega tekið undir það með hv. 2. þm. Eyf., að æskilegt væri, að hæstv. ríkisstj. gerði grein fyrir því, hvað fyrir henni vekti í þessum málum, en í því efni virðist nú vera talað fyrir daufum eyrum, því að ráðherrastólarnir eru allir tómir, eins og sjá má. En með tilliti til þessa mun ég að sjálfsögðu greiða atkv. þeirri brtt., sem fram er komin frá hv. 2. þm. Eyf. Verði hún felld, mundi ég greiða atkv. brtt. frá hv. 2. þm. Reykv. um, að 4. gr. falli niður, Með því er þó ekki sagt, að ég sé því algerlega andvígur, að ríkisútgerð togara verði hafin, en að sjálfsögðu mundi ekkert vera því til fyrirstöðu að fara síðar inn á þá braut, ef nauðsynlegt er talið með tilliti til atvinnujöfnunar í landinu, þó að heimild til ríkisútgerðar sé ekki tekin upp í þetta frumvarp. Varðandi brtt. frá hv. þm. Borgf. (PO), þá er skoðun mín sú, að ef út á þessa braut er á annað borð farið, mundi ég telja það eðlilegast, að enginn landshluti væri undanþeginn í því efni, ef þær aðstæður, sem gert er ráð fyrir, eru að öðru leyti fyrir hendi, og þar að auki er það, að mér skilst það vera nokkurt ályktamál, hvar Vesturland byrji, þannig að það eðlilegasta mundi vera, að mínu áliti, að gera þar engar undantekningar. Þar sem að verulegu leyti var samt komið til móts við þetta sjónarmið með brtt. þeirri, sem fyrir liggur nú frá fjhn., gerði ég ekki ágreining, en ég mundi þó áskilja mér rétt til þess að greiða till. hv. þm. Borgf. atkv., þegar hún verður borin upp.



Herra forseti. Ég hafði nú ekki ætlað mér að taka aftur til máls um þetta mál hér, en það gafst nokkurt tilefni til þess í ræðu þeirri, sem hv. 2. þm. Rang. (SvbH) flutti hér áðan af nokkrum þjósti. Ég veit það vel, að þessi hv. þm. er gamalreyndur þm. og hefur margt séð og heyrt á undanförnum árum. En mér fannst nú ræða hans að mörgu leyti nánast benda til þess, sem hann væri að koma af fjöllum og hefði ekki aðeins ekki fylgzt með því, sem gerzt hefur á undanförnum árum, sem hann ekki hefur verið þm., heldur jafnvel einnig gleymt því, sem gerðist meðan hann var þm., því að svo furðuleg var ræða hans í marga staði. Varðandi það atriði, að hér væri leikinn sá leikur af Sjálfstfl. að skipta sér eins og hans venja væri í fjöldamörgum málum, þá finnst mér nú sannast sagt, að slík ásökun komi úr hörðustu átt, því að ég held, að það séu nú engir menn þjálfaðri og reyndari í slíkum brögðum en flokksmenn þessa hv. þm. Við þurfum ekki annað en lesa aðalblað flokksins núna þessa síðustu daga til þess að sjá það, að frá degi til dags er í þýðingarmiklum málum gersamlega mismunandi stefna. Það er nánast eins og það séu tveir hópar manna, sem hafi náð samkomulagi um það, að þeir skuli ráða yfir blaðinu sinn hvorn daginn. Þessi leikur hefur verið leikinn í aðalmálgagni Framsfl. árum saman. Og það er öllum vitanlegt, að þar hafa verið gersamlega tvö sjónarmið ríkjandi, og þetta hefur komið fram hér á Álþ. í fjöldamörgum þýðingarmiklum málum. Þannig að sé þar nokkur flokkur, sem leikur það hlutverk að vilja á yfirborðinu sýna eitthvað fyrir alla, þá held ég, að það sé nú fremur öðrum flokkur þessa hv. þingmanns. Annars er hér ekki sérstakur vettvangur til þess að fara að ræða almennt um stjórnmálabaráttu flokka, og skal ég því ekki nánar fara út í þá sálma, Það gefst vafalaust tækifæri til þess á öðrum vettvangi að ræða það mál nánar, en ég segi þetta aðeins hér, að gefnu tilefni frá þessum hv. þm., og vil vinsamlegast benda honum á það, áður en hann fer að hneykslast yfir því, að mismunandi viðhorf kunni að vera til einstakra mála innan flokks, að þá ætti hann, ef hann endilega vill, að slíkri venju sé viðhaldið, að það komi aldrei fram mismunandi sjónarmið innan flokks, að reyna til að koma þeim siðabótaáhrifum sínum fyrst og fremst á framfæri innan þess flokks, sem hann sjálfur skipar, því að sé þetta á annað borð óeðlilegt, þá er ábyggilega þörfin til siðbóta á þessu sviði hvergi brýnni en þar. Það kom svo greinilega fram í umræðu þessa hv. þm. um togaraútgerð yfirleitt og ástand hennar, að hann virðist ekki gera sér grein fyrir, hvernig að þessum atvinnurekstri hefur verið búið og hvaða orsakir eru valdandi að þeim vanda, sem hann er kominn í. Hann segir, að einkareksturinn hafi gengið sér til húðar og að það eigi að vera sönnun fyrir óhæfni hans í togaraútgerð, að togaraútgerð sé nú rekin með stórfelldu tapi. Og hann tók nú það djúpt í árinni og meira að segja dýpra en nokkur talsmanna hinna hv. sósíalistísku flokka í ríkisstj. hafa gert við þessar umræður, að halda því fram, að það skipulag, sem ákveðið var varðandi togaraútgerðina af nýsköpunarstjórninni, að selja togarana einstaklingum, bæjarfélögum og ýmsum samtökum, hefði reynzt vera óheppilegt, og þess vegna væri það ekki nema eðlileg afleiðing af því, úr því að þessir aðilar gætu ekki rekið togana hallalaust, að þá væri gripið til ríkisrekstrar, og var ekki annað sýnna af ræðu þessa hv. þm. en að hann teldi eðlilegt, að hafinn væri allsherjar ríkisrekstur togara. Ég held nú sannast sagt, að allir hv. þm. nema e. t. v. þessi hv. þm. viti ákaflega vel, að aðstaða togaraútgerðarinnar nú stafar á engan hátt af því, hvað henni hafi verið illa stjórnað, heldur af stórfelldu jafnvægisleysi í þjóðfélaginu, sem hefur valdið því, að kröfur á hendur þessari útgerð og tilkostnaður við hana er orðinn miklum mun meiri en nemur afrakstrinum af útgerðinni, miðað við það gjaldeyrisverð, sem útgerðin verður nú að búa við. Og það er því sannarlega ekki vegna þess, að einhverjir gæðingar, eins og hv. þm. orðaði það, í óhófslifnaði, hefðu orðið þess valdandi, að togaraútgerðin bæri sig ekki. Ég vænti þess, að hv. þm. viti það gerla, að meginhluti íslenzka togaraflotans nú er gerður út af bæjarfélögum eða félagssamtökum, þar sem bæirnir eru stórir aðilar að. Og ég geri ekki ráð fyrir, að hægt sé að ætla, að það séu hópar manna, forustumenn bæjarfélaga eða aðrir, sem lifi í óhófslifnaði á kostnað útgerðarinnar. Afkoma útgerðarinnar nú sannar því í engu neitt um það, hvað sé heppilegasta rekstrarform hennar. Og ég hygg nú sannast sagna, að ef út í þá sálma væri farið að gera samanburð á afkomu bæjarútgerðartogara nú og afkomu ýmissa einkatogara, þá yrði sá samanburður sannarlega ekki einkarekstrinum á neinn máta óhagstæður.  Það færi því tvímælalaust bezt á því og mundi vera heppilegast og til mestra þjóðþrifa, ef þessi hv. þm. vildi heldur ljá sitt lið og sína góðu hæfileika til þess að reyna að finna raunverulegan rekstrargrundvöll undir útgerðina, heldur en að ætla sér að leysa málið á þann furðulega hátt, að vegna þess ástands, sem ríkt hefur, og erfiðleika, sem atvinnuvegirnir hafa átt við að stríða, eigi afleiðingin að verða sú, að ríkið eigi að taka þetta allt á sínar herðar.



Herra forseti. Ég ætlaði að taka undir með hv. 2. þm. Eyf. um, að mér finnst það óviðkunnanlegt, að hvorugur þeirra ráðherra, sem mest hafa með þetta mál að gera, - á ég þar við forsrh. og sjútvmrh., - skuli vera viðstaddur þessar umræður. En mér kom þá til hugar, að ástæðan fyrir þessari fjarveru - svo að þess vegna ætla ég nú ekki að gera hans orð að mínum - og geri ráð fyrir því, að þeir, hæstv. forsrh. og hæstv. sjútvmrh., standi nú báðir í samningum, miklum og mikilsvarðandi samningum. Og ég er þakklátur hæstv. forseta, að hann skuli þó gefa sér tíma til þess að halda fundi, þegar slíkar umræður fara fram. Ég skal ekki tefja þessar umræður miklu lengur, en ég tók eftir því, að hv. þm, N-Þ. (GíslG), sem mjög fylgir þessu máli fast fram, lítur á aðalgrein frv., 4. gr., sem meinlausa heimild, sem þægilegt sé fyrir stj. landsins að geta stutt sig við. Og hann sagði, - ég held, að ég hafi tekið það orðrétt eftir honum, - að því beri að treysta, að sá grundvöllur verði fundinn, sem geri mögulegt fyrir félög, einstaklinga og bæjarfélög að stunda togaraútgerð í framtíðinni. Þetta er ákaflega fallega sagt, en svo virðist sem hv. þm. hafi gleymt því, að hann er nú í samvinnu við tvo flokka, som hvorugur kærir sig um, að þessi rekstrargrundvöllur finnist. Hvorugur þessara flokka keppir að því, að rekstrargrundvöllur fyrir útgerðina finnist á þann hátt, að einkaframtakið geti staðið í þessum atvinnuvegi. Þvert á móti, þeir vilja koma atvinnurekstrinum á þann grundvöll, að ekki sé um neitt annað að ræða en ríkisrekstur. Hv. 2. þm. Rang. (SvbH) gerðist hér allstóryrtur í sambandi við einkaútgerð togara. Því hefur að vísu hv. 2. þm. Eyf. svarað mjög skilmerkilega, svo að ekki er mikil ástæða fyrir mig að fara mikið út í það, sem hv. þm. sagði. En hann spurði: Hvar er meira sukk nú en í útgerðinni? - 

Það er ósatt mál.

Ef hann vill leiðrétta sig, er honum það frjálst.

Ég þarf ekkert að leiðrétta, ég var bara að leiðrétta þingmanninn.

En ég vil þá spyrja hv. þm.: Hvað veit hann um þetta? Hann er alls ekki inni í þessu máli. Og þar að auki, eins og hv. 2. þm. Eyf. tók fram, það er ekki lengur í einkaútgerðinni, sem sukkið gengur fyrir sig, sem hv. þm. minntist á. Það eru aðallega bæjarútgerðirnar. En ég get sagt hv. þm. það, að flest af þessum skipum, sem eru gerð út af einkafyrirtækjum, hafa verið prýðilega rekin. Og sum skipin hafa allt til síðasta árs verið rekin án rekstrarhalla. Svo segir hann: Þeir reka þetta allt í sukki, en koma svo og heimta, að ríkissjóður greiði allt tapið. - En af hverju heimta þeir það? Það er af því, að þeir hafa ekki sama rétt og bændur til þess að hækka verðið á gjaldmiðli afurða sinna. Þar liggur mismunurinn í þessu öllu saman. Ef bændum væri ekki heimilað að hækka verð afurða sinna í samræmi við hækkun dýrtíðarinnar, mundu þeir standa í nákvæmlega sömu sporum og útvegurinn stendur í dag. Útvegurinn stendur í dag í þeim sporum, að hann hefur ekki fengið að breyta gjaldmiðli afurða sinna í samræmi við vöxt dýrtíðarinnar. Það hafa bændurnir fengið. Ég segi það ekki þeim til lasts. Hjá því var ekki hægt að komast. En svo rís þessi hv. þm. upp og segir: Þessir menn lifa í sukki og koma svo til ríkissjóðs og heimta, að hann borgi tapið. - Mundi hann ekki fyrir hönd bænda, ef með þá væri farið á sama hátt, koma til ríkissjóðs, leggja sinn hnefa á borðið og segja, að hér væri ekkert um annað að gera en að borga bændum tapið? Hverjum mundi detta í hug að fara að væna þá um það, að þetta tap væri sprottið af því, að þeir rækju svo illa búskap sinn? Það dettur engum í hug. En þessum hv. þm. dettur í hug að bera á þá menn, sem standa að útgerð, að þeir lifi í sukki, vegna þess að ástandið hefur gert þeim ómögulegt að reka atvinnuveg sinn án taps. Það er tekinn af þeim gjaldeyririnn fyrir 50% lægra verð en hann ætti í raun og veru að kosta. Þessi hv. þm. hefur verið talinn skörulegur forsvarsmaður bænda, En það situr illa á honum sem slíkum að koma með slíkar fullyrðingar sambandi við sjávarútveginn sem hann gerði ræðu sinni.



Herra forseti. Ég hef hér í raun og veru ekki miklu að svara þessum hv. þm., sem talað hafa og beint hafa nokkrum skeytum til mín vegna ræðu þeirrar, sem ég hélt hér áðan. Mér kemur þó eitt nýtt fyrir sjónir hér í þinginu, sem kemur fram í ræðu hv. 2. þm. Eyf., að það sé farið að beita þeim röksemdum í þingræðum, til þess að berja niður sjónarmið annars þm., að segja: Þú hefur gert þetta sjálfur. - Ég hélt, að slíkar röksemdafærslur ættu heima úti á götunni hjá heldur óþroskuðum drengjum, en ekki hér inni í þingsölunum, og það held ég að séu alveg ný vinnubrögð hér á þingi, frá því sem ég þekkti hér áður, þegar hann var að tala um það, þegar ég ræddi um vinnubrögð Sjálfstfl. um að skipta sér oftast um mikilvæg mál í tvær fylkingar, þá segir hann: Ja, það eruð þið, sem gerið þetta. - Þessa röksemdafærslu kann ég ekki við hér í sölum Alþingis, nema það séu rök að því færð, en þau voru harla lítil. Hann segir það, að í blaði okkar framsóknarmanna, Tímanum, sé haldið fram sinn daginn hvern þessum og þessum sjónarmiðum. Það má vel vera, að það sé. Ég vona það, að okkar blað sé það frjálslynt, að það loki ekki fyrir öllu nema einu sérstöku sjónarmiði, eins og er háttur einræðismanna og því um líkt. Ég vona það, að flokkur okkar verði svo lengi lýðræðisflokkur í þessu landi, að hann þoli að láta menn koma fram með sín sjónarmið, þó að þau séu ekki öll á sama veg, en það er það, sem ég held, að hv. þm. ætti að reyna að fá endurbætt í sínum eigin flokki gagnvart blaðakostinum. Hitt er svo annað mál að standa að lausn þingmála sem flokkur, þar sem miklu ræður og miklu skiptir, hversu að þeim er staðið, að það sé líklegur sá flokkur til að koma fram miklum umbótum, sem venjulega skiptist í tvær svona nokkurn veginn jafnar fylkingar með og móti, til þess eins að gera á eftir sagt, eftir því hvort það reynist vinsælt eða óvinsælt, sem gert hefur verið: Ég var á móti, - eða: ég var með - og við vorum allra manna skeleggastir. - Þetta eru svo alþekkt vinnubrögð hér, að ég skil ekki í því, að það sé nokkur maður, sem yfirleitt lætur sér detta í hug að mæla því í gegn. Þá sagði hv. 2. þm. Eyf., að ég hefði haldið því fram, að það ætti í raun og veru að leysa einstaklingsreksturinn alveg af hólmi með þjóðnýtingu. Það virðist vera sem hv. þm. Sjálfstfl., þessum sem talað hafa, sé ákaflega gjarnt til þess að snúa út úr því, sem sagt er. Ég man ekki betur en ég segði hér, að ég teldi, að svo væri nú komið rekstrargrundvelli útvegsins, - og ég ber það undir hv. þd., hvort svo er ekki, - að það væri ekkert að ófyrirsynju, þó að reynd væru fleiri rekstrarform, m. a. þjóðnýting á vissan hátt, heldur en þau sem nú eru, þar sem þjóðnýtingin er á svo hraðri leið yfirleitt með öll þau töp í þessum atvinnurekstri eins og verið hefur á undanförnum áratug. Það er þetta, sem ég sagði, og þess vegna sé ég ekki ástæðu til þess fyrir Sjálfstfl. að vera í þessu máli að skipta sér nú í tvær fylkingar, vegna þess að það er áreiðanlegt, að þjóðin vill, að þetta sé reynt, Hv. 2. þm. Eyf. sagði enn fremur, að einstaklingsreksturinn reyndist sízt verri núna en t. d. bæjarútgerðirnar, Nú, ef svo er, þá virðist vera sem ríkið sé að borga framlög að óþörfu. Þegar borgað er jafnt á alla togarana, sem reknir eru, og jafnvel mest á þá, sem fiska bezt, eins og með uppbótunum á fiskverðið, sýnist mér, að tími sé til kominn að reyna að hafa einhverja hönd í bagga með það, að hér sé ekki verið að greiða að óþörfu, og ef einstaklingsreksturinn er svona miklu betri, þá held ég, að hann ætti að koma fram með, að hann kærði sig ekki um meira en hann þyrfti með. Hitt skal ég fúslega játa, að ég man ekki til, að ég hafi neins staðar haft á móti því í þeirrí ræðu, sem ég hélt hér áðan, að rekstrargrundvöllurinn er vitanlega mjög úr skorðum genginn, en það hefur margsinnis verið reynt að færa hann til betri vegar, og hefur að harla litlu gagni komið, enn sem komið er. Hitt hygg ég líka, að sé rétt, að það muni fáir einstaklingar vera utan Rvíkur, sem hyggja til þess að reka togara og telja sig hafa aðstöðu til þess. Hins vegar er dreifbýlinu alveg nauðsyn á því viða úti um landið, að togarar séu reknir og reynt sé að bæta skilyrðin til þess rekstrar úti um hinar dreifðu byggðir í landinu. Og þess vegna er sjálfsagt, að þessi heimild sé nú hér gefin, þar sem enginn einstaklingur einu sinni reynir orðið, að ég held, - kannske með einni undantekningu - að gera út úti um hinar dreifðu byggðir landsins annars staðar en hér frá Faxaflóa, þar sem hagkvæmast virðist vera vegna ýmissar aðstöðu að gera skipin út. Ég held, að það geti ekki farið á milli mála, hvað ég sagði um þessi efni, og ég vil segja það, að ég held, að einstaklingsreksturinn, eins og hann er nú, sé ekki það eina fyrirmyndarform, sem eitt geti komið til greina til að leysa þessi mál. Ég held það. Hv. 2. þm. Reykv. (BÓ) sagði, að ég hefði sagt hér, að það væri hvergi meira sukk en í sjávarútveginum eða togaraútgerðinni. Það er ósatt mál. Ég sagðist hafa grun um það og það mundu vera fleiri í landinu, sem héldu það, að það væri eitthvert nú, þegar hann var að tala um það áður í fyrri ræðu sinni, að það mundi verða slíkt sukk í rekstri togaraútgerðar, sem ríkið ræki, þá spurði ég hann beint að því, hvort það væri ekkert nú. Það er alveg óþarfi fyrir hann að vera að breyta þessum orðum mínum. Ég hygg, að þau hafi verið svo skýr sem verða mætti, og ég veit, að það eru margir fleiri en ég, sem hafa grun um það, að eitthvert sukk sé þar nú, ekki síður en hjá bæjarútgerðum og öðrum, þar sem hann vill nú halda fram, að sukkið sé meira. Þá talar hann um það, hv. 2. þm, Reykv., að þessir erfiðleikar sjávarútvegsins stafi eingöngu af því, að sjávarútvegurinn hafi ekki getað fengið að hækka verð sitt á sama veg og bændur hafa fengið að verðleggja eftir því, sem fjárhagsástæður hafa verið í landinu að undanförnu, Ég veit nú ekki betur en það sé æði oft búið að hjálpa sjávarútveginum, ekki síður en bændunum. Fyrir hverja var gerð 70% gengislækkun á sínum tíma? Ekki höfðu bændur hag af því. Þeir urðu meira að segja að taka á sig byrðar vegna þess. Og ég held, að það séu æði margir, ekki tugir, heldur hundruð milljóna, sem búið er að leggja til þessa, og ég þekki ekkert það rekstrarform, ekki heldur hjá bændunum, og þeir vildu sjálfsagt ganga undir það að mega sjálfir gera reikningana og að ríkið borgaði allt tapið. Það er háskalegur hlutur, álít ég, þegar farið er um áratugi inn á slíkt rekstrarform, og þó að ég, eins og ég sagði, væri ekki og hefði aldrei verið sérstaklega hrifinn af þjóðnýtingu á atvinnuvegum landsmanna sem einni allsherjarlausn, þá held ég, að þetta sé sú alháskalegasta þjóðnýting, sem hugsazt getur á einum atvinnuvegi, og hlýtur, eins og raunar er komið á daginn, að enda í strandi og vandræðum. Það er óhugsandi annað, þar sem ábyrgðin og vandinn er tekinn af einstaklingnum, en hann látinn gera sínar kröfur og ríkið greiða og bera ábyrgðina. Ég held, að það sé svo ekki fleira, sem ég þarf að svara í þessu efni. Þetta voru mest rangfærslur, og ég vona, að þessir hv. þm. fari betur með sinn málflutning og betur með orð þeirra annarra þm. en þeir hafa virzt vanda til núna, þessir tveir hv. þm. á undan mér.



Herra forseti. Það er aðeins örstutt athugasemd, sem ég vildi gera. Hv. 2. þm. Rang. (SvbH) og nokkrir fleiri stjórnarsinnar, sem hér hafa talað, hafa haft mörg og stór orð um það, að einstaklingsreksturinn á því sviði, sem hér er um að ræða eða togaraútgerðarinnar, hafi gengið sér til húðar, brugðizt með öllu o. s. frv. En ég vildi nú leyfa mér að benda hv. 2. þm. Rang. og öðrum, sem talað hafa í þeim tón, á það, að þeir skyldu gjarnan kynna sér rekstrarreikninga frá togurunum, sem safnað hefur verið í sambandi við störf ýmissa nefnda, sem að undanförnu hefur verið falið að rannsaka hag sjávarútvegsins, en ég hef stundum átt þess kost að líta á þessar skýrslur og kynna mér þær. Ég get fullyrt svo mikið, að þeir reikningar, sem safnað hefur verið um þessi efni, sanna það síður en svo, að einstaklingsreksturinn hafi gefið lakari raun í þessu efni en önnur rekstrarform, en þá hef ég fyrst og fremst í huga bæjarútgerðirnar, að hið gagnstæða er í miklu ríkari mæli tilfellið. Hitt er svo annað mál, að það er rétt, að einstaklingsrekstur á þessu sviði hefur dregizt saman, en á því er önnur skýring en sú, að þessir togarar séu yfirleitt lakar reknir, Skýringin er nefnilega sú, að um allmörg undanfarin ár hefur ekki verið fyrir því grundvöllur, að togaraútgerð mætti reka án taprekstrar, og það er gefið mál, að einstaklingar hafa ekki bolmagn til þess að bera þau stórfelldu töp, sem á togaraútgerðinni hafa alltaf verið. Í því efni er aðstaða bæjarútgerðanna betri, því að jafnvel þótt töpin muni þar að jafnaði meiri en í einkarekstrinum, þá hafa bæjarstjórnirnar þann möguleika að ganga í vasa skattþegnanna og láta þá standa undir hallarekstrinum.