Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Við 2. umr. málsins kom hér fram að vissu leyti eðlileg gagnrýni frá hv. 2. þm. Reykv. í sambandi við þá ábyrgð sem hér er gert ráð fyrir að veita Landsbanka Íslands, og byggðist gagnrýnin á því, að það væri ekki eðlilegt, að Landsbankinn fremur en aðrir bankar landsins, sem ríkisábyrgðar nytu, fengi þá ábyrgð, eða væri veitt sú ábyrgð, sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Af þessu tilefni hafa orðið umræður um málið milli nefndarmanna á milli umræðna. Það er í raun og veru svo, að það er seðlabankinn, sem annast þessi viðskipti við þau lönd, sem verzla á jafnvirðis- og vöruskiptagrundvelli. En eftir landsbankal. starfar Landsbankinn í 3 deildum, sem kallaðar eru sparisjóðsdeild, veðdeild og seðlabankinn. Það hefur ekki verið á færi nema seðlabankans að annast gjaldeyrisviðskipti við þessi lönd, nema þá að tekinn væri upp sá háttur, að seðladeild Landsbankans endurkeypti af öðrum viðskiptabönkum víxla, sem væru tryggðir með gjaldeyri í clearing-löndunum, á sama hátt sem endurkeyptir eru víxlar, sem tryggðir eru með útflutningsvörunni. En það líður oft langur tími frá því að útflytjandi flytur vörur til vöruskiptalandanna og til þess tíma, að sá gjaldeyrir er kominn heim og gæti komið til útborgana. Af þessum sökum er það, sem seðlabankinn hefur svarað útflytjendunum andvirðinu, og þá einnig t.d. Útvegsbankinn, sem annazt hefur þessi viðskipti, með samkomulagi, sem orðið hefur í framkvæmd milli Útvegsbankans og seðlabankans og nú er orðið þannig, að ég hygg, að viðskiptamenn Útvegsbankans þurfi ekki að hverfa til seðlabankans eða Landsbankans með viðskipti við þessi lönd, eins og að vísu var um tíma, vegna þess að Útvegsbankinn hefur heimild eftir samkomulagi við Landsbankann að skulda seðlabankann fyrir andvirði útflutningsvöru, sem Útvegsbankinn annast fyrirgreiðslu á í sambandi við útflutning til clearing-landanna. Að öllu þessu athuguðu og vegna þess, hvernig eðli málsins er, þá höfum við orðið sammála um í fjhn. að gera eina brtt. við 1. gr. frv., sem er í raun og veru skýringaratriði og báðir þeir bankar, sem ég hef nefnt, Landsbankinn og Útvegsbankinn, fyrir sitt leyti telja eðlilega, og það er að skjóta inn á eftir orðunum „Landsbanki Íslands“ í 1. málsl. 1. gr. orðinu: „seðlabankinn“, til frekari skýringar á því, sem um er að ræða. Með þessu teljum við, að það sé ljóst, að Landsbankanum að öðru leyti séu ekki með þessu frv. tilskilin sérstök fríðindi fram yfir hina bankana, sem ríkisábyrgðar njóta, en það komi hins vegar fram, að það sé raunverulega verið af ríkissjóðsins hálfu að taka ábyrgð á innstæðufé eða yfirdrætti seðlabanka Landsbankans. Ég vil þess vegna fyrir hönd fjhn. leyfa mér að leggja fram þessa skriflegu brtt., sem orðast þannig: „Á eftir orðunum „Landsbanki Íslands“ í 1. málsl. 1. gr. kemur: seðlabankinn“ - og bið ég forseta að leita afbrigða fyrir henni.

Forseti (SB): Hv. þm. hafa heyrt fram komna brtt. frá hv. fjhn. Hún er skrifleg og of seint fram komin og þarf tvöfaldra afbrigða við, sem ég leita hér með.



Herra forseti. Þessu frv., sem hafði gengið í gegnum hv. Nd., hefur nú verið breytt allverulega í hv. Ed. Hins vegar eru þær breytingar flestar þannig, að landbn. sér ekki ástæðu til að gera þær að neinu þrætumáli. En varðandi skattinn, sem hér er um að ræða, þá þykir landbn. þessarar deildar hann vera fullhár og hefur því leyft sér að flytja brtt. á þskj. 475 um að færa hann aftur í svipað horf eins og gengið var frá í frv. hér, og vænti ég, að hv. deild geti á það fallizt. Þar að auki var mér bent á, að það hefur verið tekin upp aftur grein í þetta frv. í hv. Ed., sem hafði verið felld niður hér í þessari deild og lagt til, að yrði reglugerðarákvæði á hverjum stað. Það er um meðferð á sollnu slátri úr skepnum. Vill landbn. leggja til breytingu á einu orði, sem er ákaflega ljótt orð og er hér í þessari gr., en það er „sullamengað“. Leggur n. til í skrifl. brtt., sem ég vil biðja hæstv. forseta að leita afbrigða fyrir, að í staðinn fyrir „sullamengað“ komi: sollið. Að öðru leyti skal ég ekki fyrir hönd n. fjölyrða um þetta mál.

Forseti (SB): Hv. þm. hafa heyrt hina fram komnu brtt. frá landbn. Hún er skrifleg og of seint fram komin og þarf tvöfaldra afbrigða við, sem ég leita hér með.



Herra forseti. Það var á síðasta ári til umr. hjá okkur í fjhn. þessarar hv. d. frv. - ef ég man rétt - frá hæstv. ríkisstj„ einmitt viðvíkjandi breytingum á meðferð jarða eins og kristfjárjarðanna, og varð samkomulag þá í fjhn. um að afgreiða ekki þessi mál, heldur vísa til ríkisstj. um þetta, vegna þess að okkur þótti það nokkuð viðurhlutamikið, að hægt væri að gera breytingar á þessum aldagömlu venjum og fyrirmælum, sem gilt hafa sérstaklega um kristfjárjarðirnar, án þess að jafnvel Alþ. í hvert sinni yrði að fjalla um það sem lög. Ég verð að segja það, að mér finnst í þessu frv., eins og það liggur fyrir frá Ed., farið gáleysislega að. Ég veit, að því er haldið fram nú, að með breyt. náist betur tilgangurinn, sem hafi vakað fyrir gefendum, sem gáfu t.d. kristfjárjarðirnar og voru á ýmsan hátt að reyna að hlynna þannig að fátækum í þeirra byggðarlögum, að sjúkum eða gömlum eða jafnvei að hjálpa fátækum börnum til mennta eða annað slíkt. Það er að vísu svo sem stendur í þjóðfélaginu, að það eru til lög og fyrirmæli, sem á vissan hátt eiga að bæta þetta upp, en við vitum, að þessi lög og þessi fyrirmæli geta breytzt. Það, sem alþýðutryggingarnar veita núna, er hægt aftur að afnema með lögum, þó að maður vonist til þess, að það verði ekki gert, en það er þó hlutur, sem alþýða manna á í sífellu undir vilja Alþ. eftir því, hvernig það er skipað. Hér er hins vegar um að ræða ákvæði, sem eru búin að standa öldum saman með okkar þjóð, - ákvæði, sem í fyrsta lagi hafa haft yfirleitt mjög góðan tilgang og í öðru lagi verið fjárhagslega svo skynsamlega hugsuð frá hendi gefandans, að í þeim fólst trygging, sem staðizt hefur aldirnar út í gegn. Við skulum muna það, að verðið á jörðunum hefur haldizt og jafnvel upp á síðkastið sums staðar hækkað, þó að verð á mynt eða verðgildi peninga hafi stórkostlega breytzt, og þróunin í öllum þjóðfélögum er sú, að peningar og það verðmæti, sem jafngildir peningum, skuldabréf og annað slíkt, fer forgörðum, - það er afskrifað, eftir því sem aldirnar liða, en jarðirnar og slíkir hlutir halda sínu verði. Þeir, sem upprunalega gáfu þessar jarðir í góðum tilgangi, hugsuðu ekki aðeins vel, heldur líka skynsamlega frá fjárhagslegu sjónarmiði. Nú er með þessu frv. verið að gefa rétt til þess að breyta jörðunum í aðrar arðbærar eignir, ef eftirlitsmenn opinberra sjóða mæla með því og forseti staðfestir. Hvað eru aðrar arðbærar eignir? Jú, það mundi vera lítið þannig á núna jafnvel, að það væru skuldabréf eða peningar eða eitthvað annað slíkt. En það er bara alveg tvennt ólíkt, því að við vitum, að ef þessum kristfjárjörðum hefði verið breytt árið 1900, - við skulum bara segja t.d., ef Landakotseignin hérna hefði verið kristfjárjörð eða eitthvað slíkt og hefði verið breytt í peninga árið 1900, hvað væri það núna? Ég held, að við höfum ekkert móralskt leyfi til þess að breyta þessu svona. Ákvæðin um kristfjárjarðirnar eru búin að standa öldum saman og standa af sér allar verðbreytingar viðvíkjandi öllum þeim peningamyntum, sem hér hafa verið uppi, og ég held, að það sé móralskt rangt af Alþ. að grípa þarna inn í og ætla með lagasetningu þannig að gefa almennt vald til þess að breyta þessum fyrirmælum, sem fylgja kristfjárjörðunum og öðru slíku, og hafa náttúrlega ekki beint neina skipulagsskrá. Ég hygg, að það sé alveg rangt. Ég held, að ef íhaldssemi eigi nokkurs staðar við, þá sé það í svona hlutum, þegar um er að ræða fyrirmæli löngu liðinna manna, sem manni ber að virða. Ég vildi þess vegna mjög eindregið mælast til þess við hverja þá n., sem nú fær þetta mál til meðferðar, að þessum fyrirmælum sé breytt frá því, sem nú er í frv. Ég viðurkenni fyllilega, hvaða erfiðleikar eru fyrir ábúendur kristfjárjarðanna núna um þessa hluti, en það er áreiðanlega hægt að finna aðferðir til þess að gera þeim mögulegt bæði að byggja á jörðinni og ákveða veðsetningu með þeim mannvirkjum, sem þar eru gerð, og annað slíkt, og það er míklu auðveldara að breyta öllum l. viðvíkjandi veðum og öllu slíku heldur, en að fara að breyta þessu. Ég vildi þess vegna eindregið mælast til þess, að sú n., sem athugaði þetta, afgreiði þetta mál á þeim grundvelli, að það væri ekki hægt að breyta t.d. neinu viðvíkjandi kristfjárjörðunum öðruvísi, en að það væru þá lög frá Alþ. í hvert skipti um hverja jörð, alveg eins og það eru lög viðvíkjandi sölunni á þjóðjörðunum. Það væri þá þannig, að það þyrfti lög í hvert skipti um hverja jörð, og ég sé það ekkert eftir okkur að verða að meðhöndla það í hvert skipti. Hérna mundi þetta sem sé aðeins vera á valdi forráðamanna sjóðanna, dómsmrh. og forseta, en ekki Alþ. Ég sé, að þetta mál hefur verið í landbn. Ed. Mig eiginlega hálfundrar, hvernig það sé þangað komið. Þó að jarðir eigi þarna í hlut, þá er þetta mál um eftirlit með opinberum sjóðum, og það er um að ræða ákaflega þýðingarmikið mál „principielt“, - mál, sem almennt mundi vera álitið snerta beinlínis stjskr., einhver réttarákvæði eða fyrirmæli í henni. En hvort sem þetta fer nú í landbn. eða einhverja aðra n., þá vildi ég eindregið mælast til þess, að sú n. athugaði þetta mál frá þessu sjónarmiði, sem ég hef hér minnzt á.



Ég vil mjög mæla með framgangi þessa frv. Það er fram komið af beinni nauðsyn, sem skapazt hefur á síðari árum í sambandi við kristfjárjarðir meðal annars. Þar hafa orðið á víða þær breytingar hvað þessar jarðir snertir, að það er ekki með nokkru móti hægt að samrýma framkvæmd gjafabréfanna við núverandi kringumstæður. Þessar jarðir hafa margar tekið gerbreytingum, sem liggja í því, að ábúendur þeirra sumir hverjir - og mér er kunnugt um eitt dæmi í því efni - hafa bundið um árabil allar eignir sínar í umbótum á þessum jörðum, og annaðhvort er, að leyfi sé til þess fengið, að hægt verði að selja ábúandanum slíka jörð, eða þá að hann verði í verulegum atriðum að sjá af afrakstri lífsstarfs síns, sem hann hefur bundið í jörðinni, því að ég býst við því, að það mundi verða miklum erfiðleikum háð að finna leið til þess að tryggja slíkum ábúanda það mikla fé og þær miklu eignir, sem hann er búinn að binda í þessari jörð, með öðrum hætti, en að hann eigi þess kost að fá jörðina keypta. Ég held, að það yrði mjög erfitt og það yrði þá að koma þar fram aðili, sem nú er ekki fyrir hendi til þess að inna þessa skyldu af hendi við ábúandann, því að í gjafabréfi fyrir þeirri jörð, er ég hef hér sérstaklega í huga, er svo ákveðið, að öllu afgjaldi jarðarinnar eigi að verja í alveg ákveðnum tilgangi. Ég held þess vegna, að þar sem svona stendur á, og svo mun víða vera, eftir því sem ég hef aflað mér upplýsinga um, þá sé sú ein leið út úr þessu fyrir hendi, að sú breyting verði gerð á, að ábúendur eigi þess kost að fá þessar jarðir keyptar, og ég sé ekki, að það mundi neitt við það vinnast, þó að þau kaup færu fram með þeim hætti, sem hv. 2. þm. Reykv. benti á, að það þyrfti að samþ. um þetta lög á Alþ. í hvert skipti. Hér verður að sjálfsögðu vel um búið, þannig að tryggt sé með mati óvilhallra manna, að sala á jörðinni fari fram með eðlilegum hætti, miðað við þau verðmæti, sem eru fyrir hendi í jörðinni og eigi eru eign ábúanda. Mér þykir miklu frekar, að það gæti verið álitamál, hvort ástæða væri til að leita samþykkis eftirlitsmanna með opinberum sjóðum í þessu efni, eins og gert er ráð fyrir í a-lið 1. gr. þessa frv. Þeir menn, sem þar um ræðir, hafa náttúrlega ekki neina aðstöðu til þess að dæma um aðstæðurnar á hverjum stað. Þar verða þeir trúnaðarmenn að koma til, sem falið er að meta verðgildi þessara jarða. En sem sagt, það er víða orðin svo aðkallandi nauðsyn á því, að hægt sé að breyta til um þessar jarðir, að eiginlega er ekki hægt lengur að komast hjá því, að opnuð verði leið til þess, að svo megi verða. Ég vil þess vegna mjög mæla með því, að þetta frv. nái fram að ganga, og þó að nú sé orðið mjög áliðið þings, þá er þess að vænta, að frv. verði gerð þau skil hér í Nd., - það hefur þegar gengið í gegnum Ed., - að það geti hlotið afgreiðslu Alþingis.



Það voru aðeins örfá orð í sambandi við þetta mál, sem ég vildi láta koma hér fram, af því að mér er að nokkru leyti kunn sú ástæða, sem liggur hér að baki, að þetta frv. er fram komið. Á það hefur verið bent af hv. þm. Borgf., að frá sjónarmiði ábúenda ýmissa sjóðjarða væri mikil nauðsyn, að sú heimild yrði lögfest, sem hér um ræðir. Það er einnig annað atriði í sambandi við þetta mál, sem ég vildi að kæmi hér fram og ýmsum hv. þdm. mun vafalaust einnig kunnugt vera. Hv. 2. þm. Reykv. vék að því hér áðan, að það hefði verið í flestum tilfellum mjög tryggilega um það búið af stofnendum hinna ýmsu sjóða, sem jarðir ættu, að á þann hátt væri tryggilega séð fyrir hagsmunum sjóðanna og varðveitt verðgildi peninganna. Þetta er að vissu leyti rétt, en hins vegar er þó þannig málum komið varðandi ýmsa sjóði, að það er í rauninni brýn nauðsyn fyrir þá, ef þeir eiga að geta haldið áfram sinni starfsemi, að þeim verði heimilað að breyta eignum sínum og selja þær jarðir sumar, sem sjóðirnir eiga. Mér er kunnugt um ákveðin tilfelli í þessu sambandi, sem m.a. eiga sinn þátt í því, að þetta frv. er fram komið, þar sem svo er ástatt með sjóð, að það er ekki annað sýnna en að honum verði það algerlega um megn að standa undir skyldum sínum sem jarðeiganda, ef honum verður ekki heimilað að selja jarðir sjóðsins eða sumar þeirra a.m.k. Svo sem hv. þdm. er kunnugt, þá hvíla samkvæmt ábúðal. mjög ríkar skyldur á jarðeiganda um uppbyggingu á jörðum og ýmiss konar framlög í því sambandi. Nú standa þannig sakir, og ég geri ráð fyrir, að það eigi við fleiri sjóði, að það eru gerðar mjög háværar kröfur um það, að á viðkomandi jörðum verði byggt upp og í það lagt mikið fé. Þetta er í því tilfelli, sem mér er kunnugt um, algerlega ofvíða þeim sjóði, sem þar á hlut að máli, og það er því beinlínis til þess að hann geti sinnt sínu hlutverki, sem honum er mikil nauðsyn að hafa aðstöðu til að selja eitthvað af sínum jörðum ábúendum þeirra, sem gjarnan vilja kaupa jarðirnar, en mundu ella gera kröfu til þess, að sinnt yrði þeirri skyldu að byggja upp á jörðunum. Ég vildi aðeins láta þetta sjónarmið einnig koma hér fram, vegna þess að auðvitað hefur það ekki verið ætlun gefenda eða þeirra, sem sjóði hafa stofnað, að það væri algerlega hindrað, að sjóðirnir gætu sinnt hlutverki sínu, vegna þess að þessar eignir þeirra yrðu þeim svo mikill baggi. Það er vitanlegt, að þó að jarðir séu auðvitað góð eign, þá er eftirgjald eftir jarðir ekki ýkjamikið, þannig að það eru auðvitað margar aðrar leiðir, sem eru jafnvel líklegri til að varðveita fé sjóðanna heldur en að halda því endilega bundnu í tilteknum jarðeignum. Ég vildi því mjög mæla með því, að þetta frv. yrði samþ. Það kann vel að vera, að það megi á því breyt. gera og að það sé ekki ástæða til að hafa heimildina jafnvíðtæka og hér er, um það skal ég ekki segja. En ég held, að það væri í alla staði óeðlilegt og óþarfa fyrirhöfn, ef ætti í hverju einstöku tilfelli að fara að leita heimildar Alþ., þegar gera þyrfti þær ráðstafanir, sem þetta frv. fjallar um.

Einar Olgeirsson Hv. þm. Borgf. talaði um, að eignaraðstaðan viðvíkjandi kristfjárjörðunum væri ekki samrýmanleg núverandi kringumstæðum, og það er á vissan hátt rétt. Sú eignarhugmynd, sem gengið er út frá við ákvæðin um kristfjárjarðir, er í algerðu ósamræmi við núverandi aðferðir um kaup og sölu á jarðeignum. En það, að þetta, sem búið er að standa margar aldir, sé ósamrýmanlegt því ástandi, sem er í augnablikinu, réttlætir ekki, að við höfum siðferðislegt vald til þess að breyta þessu, sem þarna er fyrir. Þetta getur orðið samrýmanlegt því ástandi, sem seinna meir kann að verða, og hefur verið í margar aldir heppilegt fyrirkomulag. Ég held, að það sé a.m.k. mjög óleyfilegt af okkur að fara að breyta þessu án þess að geta þá fært fyrir því miklu sterkari rök en þau, að það samrýmist ekki vilja og löngun þeirra manna, sem nú búa á þessum jörðum, og þess vegna eigi nú eftir margar aldir að kippa þeim út úr þeirri raunverulegu almenningseign, sem þessar jarðir eru í, og gera þær að markaðsvöru, selja þær og láta þær þar með algerlega glata þeim tilgangi, sem upprunalega var með þeim. Ég held, að við höfum ekkert leyfi til þess gagnvart þeim, sem þetta hafa gefið. Ég viðurkenni fyllilega þá slæmu aðstöðu núverandi búenda á þessum jörðum. En það er hægt að finna aðferðir til þess að fullnægja þeirra kröfum. Það er hægt að breyta hvað þá snertir og hafa alveg sérstaka veðrétti með sérstökum ábyrgðum ríkisins. Það stendur allt í okkar valdi. Núverandi veðfyrirkomulag er fyrirkomulag, sem er ekki nema nokkurra áratuga gamalt raunverulega, eins og það er nú praktíserað, þó að það sé sjálft nokkurra alda. Það er alveg eins hægt að breyta því og miklu auðveldara og á okkar valdi en að fara að taka þessar jarðir úr þeirri eign, sem þær raunverulega eru í. Það er alveg gefið, hvað fyrir vakir með breytingunum á þessu. Það vakir fyrir að selja smám saman allar þessar jarðir án þess að þurfa að spyrja Alþ. nokkurn tíma um nokkra einstaka þeirra. Það vakir það fyrir að selja núverandi ábúendum þær, og það á að heita, að eitthvað af því andvirði fari í einhvern sjóð, sem eigi að fullnægja einhverjum af þessum tilgangi, og siðan er sá sjóður eyðilagður á örskömmum tíma. Ég vil bara minna hv. þingmenn á, að ef tekið hefðu þessa ákvörðun þeir, sem sátu hér á Alþ. t.d. árið 1900, að breyta þessum kristfjárjörðum svona og þær hefðu verið seldar þá og það hefðu verið búnir til sjóðir þá, hvað þeir sjóðir væru í dag. Þeir væru að vísu ofur lítið meira en 1% af því, sem þeir voru þá, - þeir væru milli 1 og 2%. M.ö.o., það að gefa heimild til að selja þessar kristfjárjarðir þýðir sama sem að eyðileggja allan þann tilgang, sem í þessu er. Við höfum enga ástæðu til þess að ætla, að krónurnar, sem þetta yrði yfirsett í, héldu eitthvað betur sínu verðgildi það sem eftir er af þessari öld, heldur en þær hefðu haldið það sem af er þessari öld. Það þýðir sem sé, að nú á miðri 20. öldinni yrði tekin sú ákvörðun að taka jarðir, sem búnar eru að vera raunverulega í almenningseign, í sérstöku góðgerðaskyni, taka þær úr eign þessa almennings, úr eign fátækra, eins og þær heita sumar, - fátækrajarðir - og selja þær, og peningarnir verða smám saman einskis virði, og þar með er þetta strikað út. Við skulum alveg gera okkur ljóst, að það er þetta, sem verið er að gera. Ég held, að við ættum að leggja okkur í líma að finna heldur út að fullnægja þeim nauðsynlegu kröfum, sem ábúendurnir þarna verða að gera, á annan hátt. Ég álít, að ríkið væri ekkert of gott til að taka meira að segja hér einhverja sérstaka ábyrgð gagnvart þeim ábúendum. Það er á okkar valdi, að gagnvart öllum ábúendum kristfjárjarða skuli ríkið veita þeim alveg sérstaka ábyrgð, sem kemur í staðinn fyrir þann veðrétt, sem þeir ættu að fá í jörðinni. Það er fyllilega hægt. Það er algerlega á okkar valdi. Ríkið gengur í eins konar ábyrgð gagnvart öllum þessum aðilum, sem kemur þeim alveg fyllilega í staðinn fyrir að geta veðsett sína jörð, sem þeir ættu sem eign. En eignarrétturinn á jörðinni héldist áfram í höndum þessara aðila. Og ég skil það satt að segja ekki, af hverju barizt er fyrir þessu af þeim hv. þm., sem segjast nú vilja halda mjög í margt af því, sem gamalt sé, - og það er nú ekki svo mikið af gömlum minjum, sem við höfum í þessum efnum hér á Íslandi, að meira að segja bara sjálft nafnið á þessum jörðum og eignarréttarákvæði viðvíkjandi þeim eru hlutir, sem miklu frekar á að varðveita og hafa heldur en að láta þann kapítalistíska eignarrétt núna eyðileggja þetta allt saman. Það er búið að fara nógu illa með allar þjóðjarðirnar, þó að það sé nú ekki farið að taka þetta sama taki. Ég held þess vegna, að það minnsta, sem við getum gert í þessu, sé að láta gilda þau sömu lög um þetta eins og um þjóðjarðirnar. Þjóðjörðunum gátum við ráðið á Alþ. Þar höfðum við ákveðinn rétt, því að það var eign þjóðarinnar. Það var hægt að ráðstafa því. En hér er um allt annan hlut að gera. Ef menn hafa einhverja virðingu fyrir vilja þeirra manna, sem hugsað hafa vel og hugsað hafa fjárhagslega skynsamlega upprunalega, þegar þeir gáfu þetta, þá eiga menn að respektera hann. Um þjóðjarðirnar eru lög, og það er ekkert talið eftir hér á þingi að samþykkja lög í hvert skipti sem þarf að selja eina þjóðjörð. Hví í ósköpunum er þá a.m.k. ekki hægt að hafa það þannig með þessar jarðir? Þær eru nú ekki svo margar orðnar eftir, eins og menn sjá á skránni, sem með fylgir. Það eru ekki nema 20 jarðir 1952, og jarðir í fátækraeign 1952 eru ekki nema 13, sem þar eru taldar upp. Það er ekki það mikið eftir af því, að það væri ekki fyllilega hægt að taka þá lög fyrir í hvert einasta skipti. En ég sé það alveg greinilega fyrir, að svo framarlega sem þetta verður samþ. eins og þetta frv. liggur fyrir núna, þá er þessu ruslað út, þá verða þessir hlutir þurrkaðir burt. Og ég álít það ákaflega óviðfelldið, svo ég taki ekki sterkara til orða, og ég efast um, að við höfum nokkra heimild til þess að gera það. En svo verð ég að segja eitt. Mér finnst ákaflega einkennilegt að setja þetta fyrst og fremst til landbn. Ég held, að þetta ætti nú alveg eins heima í fjhn. eða allshn., ef farið væri að ræða um, í hvaða n. þetta ætti að vera. En í hvaða nefnd sem það fer, þá vildi ég elndregið mælast til, að þessar jarðir væru gerðar a.m.k. jafnréttháar þjóðjörðunum, því að við höfum áreiðanlega minni siðferðislegan rétt til þess að ráðstafa þessum jörðum heldur en þjóðjörðunum.

Pétur Ottesen Hv. 2. þm. Reykv. er áhyggjufullur yfir því, að gagnsemi þessara sjóða muni verða skert fyrir þá, sem þeirra eiga að njóta, með því að selja jarðirnar. Þessi skoðun hans getur mjög orkað tvímælis, því að það er vitað, að til þess að hægt sé að halda byggð á jörð hér hjá okkur nú, þarf að gera á henni umbætur. Þær jarðir, sem engar umbætur eru gerðar á, stefna ört að því, að þær fari í eyði. Nú er svo ákveðið í l. um úttekt og ábúð jarða, að lagðar eru allríkar skyldur á herðar jarðareiganda um þátttöku í þeim umbótum, sem gerðar eru á jörðinni, hvort sem ábúandinn hefur frumkvæði að því ellegar ekki. En í gjafabréfum þessara jarða er svo um búið, að þar er ekki einn eyrir tiltækur til þess að mæta neinum slíkum óskum frá ábúandanum eða til þess að fullnægja þeim skilyrðum, sem sett eru í l. um afstöðu jarðareiganda til ábúanda. Þess vegna er það, að yfir þeim jörðum, sem nú eru í kristfjáreign og máske litlar eða engar umbætur hafa fengið, vofir það, að þær fari í eyði, og þannig er vitanlega alveg kippt grundvellinum undan þeim tilgangi, að jarðirnar geti svarað eftirgjaldi, sem svo á að verja samkvæmt því, sem gjafabréfin ákveða. Nú er það svo um sumar þessara kristfjárjarða, að ábúendurnir hafa tekið sig fram um það, þrátt fyrir það að þeir hafi ekki fengið neinn fjárstyrk frá jarðareigendum, að gera þar miklar umbætur, og á sumum jörðunum mjög miklar umbætur, t.d. eins og á þeirri jörð, sem ég minntist hér á í minni fyrri ræðu. Þar er búið að byggja upp öll hús, íbúðarhús og peningshús. Það er búið að rækta þar geysilega mikið. Það er búið að þurrka mikið af landi jarðarinnar, girða landið og yfirleitt að gera þær umbætur, sem fyllstar eru nú í sveitum þessa lands. Auk þess er búið að leggja veg alllanga leið heim að þessari jörð, þar er kominn sími, þar er komið rafmagn og yfirleitt allt í fyllsta standi. Nú er af hálfu jarðareiganda ekki neitt til þess að svara ábúandanum, ef hann fer af jörðinni, verður að yfirgefa hana, eða þá erfingjum hans að honum látnum. Það er ekki neitt til neins til þess að inna af hendi neinar greiðslur fyrir ævistarf þessa manns. Og þó að hv. 2. þm. Reykv. bendi á hér, að e.t.v. megi finna einhverja leið til þess, þá held ég, að það mundu verða nokkrir erfiðleikar á þeirri leið, hitt liggi augljóslegar og eðlilegar fyrir, að þessi jörð verði seld og af andvirði jarðarinnar verði myndaður sjóður, sem svo standi undir því hlutverki, sem gjafabréfið ákveður. Með þessum hætti er tryggt, að tilgangi gefandans sé náð. Ef umbætur hefðu ekki verið gerðar, þá hefðu forlögin orðið þau, að tilganginum hefði ekki verið náð, af því að jörðin hefði þá farið í eyði og engar tekjur gefið. Ég held þess vegna, að það sé eina leiðin út úr þessu að selja ábúanda jörðina, og ég álit það ekki vera neina vandræðaleið, því að við megum vera þakklátir þeim mönnum, sem hafa varið fé sínu og starfi í það að byggja upp þessar jarðir, eins og öðrum, sem helga slíku starfi krafta sína úti um hinar dreifðu byggðir þessa lands, því að enn sem komið er eygjum við ekki, að ég ætla, annað meira framtíðarinnar traust heldur en það, sem í því er fólgið að rækta og byggja upp sveitir þessa lands. Viðvíkjandi því, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði um það, að ekki mætti selja neina þjóðjörð öðruvísi en það yrði að samþ. lög hverju sinni, þá er þetta náttúrlega engan veginn rétt. Þau ákvæði gilda um meginhluta af öllum þjóðjörðum, að það er hægt að selja þær, án þess að það þurfi að leita til þess lagasamþykkis hverju sinni, því að hverja þá þjóðjörð, sem fer í erfðaábúð, hefur ábúandinn, eftir að hann hefur setið þar í þrjú ár, óskoraðan rétt á að fá keypta með þeim skilyrðum, sem um það eru sett í lögum. Ég vildi aðeins taka þetta fram hér til viðbótar því, sem ég hef áður um þetta sagt. Ég tel sem sagt, eins og nú er komið, mjög brýna nauðsyn, að það sé leyst úr þeim erfiðleikum, sem við mætum viða nú, eins og komið er um ábúð á þessum jörðum. Jafnframt felur þetta í sér þýðingarmikið atriði, sem sé að girða fyrir, að svo geti farið, að þessar jarðir fari í eyði og þar með verði glatað þeim góða tilgangi, sem gefandinn hefur haft í huga, þegar hann gaf út gjafabréf fyrir þessum eignum.



Herra forseti. Ég vil benda hv. þm. Borgf. á, að það mundi vera hægt að leysa þessi vandamál ábúendanna með því einfaldlega t.d. að leiða í l., að ríkissjóður skuli vera ábyrgur gagnvart landsetum kristfjárjarða um þær skyldur, sem samkvæmt l. hvíli á jarðeigendum. Slík l. getum við vel sett. Við getum ákveðið, að ríkissjóður sjái um þær skuldbindingar, sem jarðeigandi í þessu tilfelli ætti að hafa gagnvart landseta. Við getum alveg leyst spursmálið þannig. Ég er honum fyllilega sammála um, að við þurfum að breyta til um aðbúnað þessara landseta. Við þurfum að sjá um, að þessar jarðir séu í rækt áfram, við þær unnið og á þeim búið og þær fari ekki í eyði. En ég held, að það sé bara hægt með þessu móti, að ríkissjóður komi þarna alveg í staðinn fyrir jarðeigandann. Og það mætti nú gjarnan setja ákveðnari ákvæði þannig, að ríkissjóður rækti betur sínar skyldur en hann gerir þar, sem hann er landsdrottinn nú, sem ég veit að er vissulega mjög ábótavant. En þetta finnst mér vera á okkar valdi og rétt að gera. Hv. þm. Borgf. talaði um, að það væri langbezt að koma þessu í sjóð. Ég vil aftur minna á, að þessi hugmynd var uppi á fyrri hluta þessarar aldar, að setja jarðeignirnar í peninga. Það eru vafalaust til mörg dæmi um, að jarðir eða hús og lóðir, sem gefnar hafa verið til góðra stofnana, hafa verið settar í peninga. Mér hefur verið sagt frá slíkri eign, sem sett var í peninga 1914, 100 þús. kr. þá. Þið getið nærri, hvað er orðið úr því nú. Það er alveg sama, hvað við tökum. Ef breytt hefur verið eignum, sem voru stóreignir í byrjun þessarar aldar eða í lok síðustu aldar, í peninga, þá er það orðið svo að segja ekki neitt nú. Ef það fær að halda sér sem jarðir, sem hús, sem lóðir, þá er það stórfé. Og ég vona, að við trúum því allir, að okkar land eigi eftir að byggjast miklu, miklu meira en það hefur verið byggt núna, að fólkinu eigi eftir að fjölga það mikið í því, að fjöldinn af þeim jörðum, sem nú eru í eyði, eigi eftir að byggjast aftur, þéttbýli eigi eftir að vaxa ákaflega mikið hér í okkar landi. En það þýðir um leið, að allt hlutfall um jarðaverð breytist. Og ég álít, að það sé rétt af okkur að gera þær ráðstafanir, að við björgum þessum fáu jörðum, sem eftir eru og hafa nú staðið af sér allar tilhneigingar á þeim fimm, sex, sjö öldum, siðan þær urðu til, - að við reynum að bjarga þeim út úr þessari löngun til að breyta þeim í peninga núna, sem glata sínu verðmæti tiltölulega fljótt. Ég mundi svo fyrir mitt leyti vilja gera það að minni tillögu, að þetta frv. færi til fjhn.



Herra forseti. Þetta frv. um lausn ítaka af jörðum er flutt á þessu þingi í hv. Ed. á þskj. 189. Frv. um þetta efni hefur áður verið flutt í þinginu og þá ekki náð fram að ganga. Í fyrravetur lagði svo landbrh. þetta mál fyrir búnaðarþing, og varð afgreiðsla þess hjá búnaðarþingi sú, að það kaus 2 menn í n. til að athuga frv. Landbrh. skipaði þriðja manninn, sem vera átti formaður n. Búnaðarþing kaus í n. þá Einar Ólafsson í Lækjarhvammi og Pál Zóphóníasson búnaðarmálastjóra, en landbrh. skipaði próf. Ólaf Lárusson sem formann hennar. Niðurstaðan af starfi n. er svo það frv., sem lagt var fram á þskj. 189, og hefur það þá tekið allmiklum breyt. frá því það var fyrst lagt fram hér í þinginu. Ed. hefur haft málið til meðferðar og gerði á því smábreyt., og liggur það nú fyrir þessari hv. d., eins og Ed. gekk frá því, á þskj. 239. Landbn. hefur nú athugað frv. og sér ekki ástæðu til að flytja við það brtt. og leggur til, eins og nál. á þskj. 463 ber með sér, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Fjhn. hefur klofnað um þetta mál eins og raunar á tveimur þingum áður, og það hefur gerzt með sama hætti og þá, að hv. meiri hluti fjhn. hefur ekki almennilega treyst sér til þess að taka afstöðu í þessu máli, og nál. er ekki komið frá honum enn þá. Ég þarf ekki að gera ýtarlega grein fyrir þessu máli frá minni hálfu, ég hef gert það bæði í því nál., sem er prentað á þskj. 450, enn fremur í framsögu um þetta mál. Innihald frv. er í stuttu máli það, að íslenzkum þegnum sé heimilt að selja íslenzkar afurðir erlendis með þeim takmörkunum, sem segir í 2., 3. og 4. gr. laganna, þ. á m., að hæstv. ríkisstj. geti á hverjum tíma auglýst lágmarksverð á þeim íslenzkum afurðum, sem út eru fluttar, og hámarksverð á þeim vörum, sem inn eru fluttar, og leiðir þá af sjálfu sér, að hún mundi gera þetta hvort tveggja með hliðsjón af þeim markaðsmöguleikum hvað verð snertir, sem hún álitur vera fyrir hendi á hverjum tíma, eftir að hafa rannsakað það. Því er oft haldið fram hvað snertir þau lönd, sem við sérstaklega seljum vörur á grundvelli jafnvirðiskaupa, að það sé um dýrari vörur að ræða frá þeim löndum. En þetta er ekki nema í sumum tilfellum rétt. Þjóðhagslega séð er í flestum tilfellum um ódýrari og betri vörukaup að ræða í slíkum löndum. M. ö. o., þau lönd. sem greiða okkur nokkurn veginn framleiðsluverð fyrir fiskinn, láta okkur hafa vörur á móti, og jafnvel þótt þær væru í sumum tilfellum dýrari, en þær vörur, sem kæmu t. d. frá Bretlandi, þar sem við seljum fiskinn 30% undir verði, þá væri það þjóðhagslega séð heppilegra, á meðan þessi 30% eru ekki numin burt, að kaupa í jafnvirðisviðskiptalöndunum. Hins vegar er það svo í ákaflega mörgum tilfellum, að vörurnar, sem við kaupum frá þessum jafnvirðislöndum, eru á heimsmarkaðsverði, þó að við hefðum fengið hærra verð fyrir fiskinn í þeim en við fáum t. d. í Bretlandi. Þegar ástandið er eins og það er nú, að ríkisstj. og hennar málgögn lýsa því yfir, að við liggjum með 2/3 af freðfisksframleiðslunni óselt, séum búnir að yfirfylla saltfisksmarkaðinn á Ítalíu fyrir næsta ár, þannig að þar liggi birgðir, sem nægi fyrir 4/5 hlutum af saltfisksneyzlu á Ítalíu, þá virðist það satt að segja undarlegt, að það skuli ekki geta fengizt leyfi til þess, að Íslendingar megi sjálfir, án afskipta ríkisstj. að öðru leyti, en þetta verðkontrol snertir, sjá um sölu á sínum afurðum og kaup á þeim vörum, sem leyft er að flytja inn í landið. Ég sá nú nýlega t. d., að Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna hefur uppgötvað það, að það mundi vera markaður fyrir íslenzkan fisk í Afríku og Asíu og víðar. Hann er búinn að vera í mörg ár bæði fyrir harðfisk, saltfisk og freðfisk, og það er talað um það núna eins og einhverja uppgötvun, að það eigi að fara í markaðsleit til þessara landa, en á sama tíma liggur allt við hruni hérna heima út af því, að mönnum er talin trú um, að það sé ekki hægt að selja okkar framleiðslu. Á sama tíma er algerlega neitað þeim till., sem hér liggja fyrir í þinginu, eins og þessu frv. um, að Íslendingar fái sjálfir að annast þessa sölu, þar sem ríkisstj. þó væri gefið þetta veigamikla vald, að hún setur lágmarksverð á íslenzku vöruna, sem hún miðar við einhvern ákveðinn markað, og hámarksverð á þá vöru, sem inn er flutt. Ef ríkisstj. gerir slíkt, þá hlyti hún að miða í báðum tilfellum við verðlag ákveðins gjaldeyrissvæðis. Við skulum segja. að hún miðaði við t. d. sterlingspundasvæðið eða við dollarasvæðið. Þá setur hún sitt lágmarksverð þannig, ef hún miðaði t. d. við sterlingspundasvæðið. að lágmarksverðið fyrir freðfiskinn er það verð, sem hann er seldur á til Bretlands, og það þýðir, að þeir menn, sem selja sinn fisk til Bretlands, verða þá sjálfir að sjá um að kaupa vörur frá því landi í staðinn og selja þær samkeppnisfæru verði hér heima, þannig að það um leið borgi sig fyrir þá. Þeir, sem selja til annarra landa fyrir hærra verð, njóta þess þá í vöruinnkaupum frá þeim löndum og jafna þannig skiptin, og þegar þessar vörur síðan koma hingað heim, miðað við hámarksverðið á því, sem gildir á brezka verðlagssvæðinu, þá jafnar þetta sig út sjálft. Ég hef minnzt á það í sambandi við þetta frv., að það sé raunverulega undarlegt, að hæstv. ríkisstj. skuli þó a. m. k. ekki geta séð af einokun sinni hvað snertir þau lönd, sem ekkert er selt til. Í 3. gr. frv. stendur: „Nú gerir ríkisstj. samning við önnur ríki um sölu ákveðinna vörutegunda þangað, og er henni þá heimilt að ákveða, að eigi megi bjóða til þess ríkis, selja þangað eða flytja það magn af vörutegundum, sem hún hefur samið um sölu á, nema að fengnu leyfi hennar og með þeim skilyrðum, er hún setur.“ Við skulum segja, að ríkisstj. sjái um eða láti annast um sölu á saltfiski til Ítalíu, til Grikklands eða Spánar. Hún gerir ákveðinn viðskiptasamning við þessi lönd, og hún fær eftir þessari grein heimild til þess að banna öðrum að selja til þessara landa, - og má ég nú spyrja: Er það þá ekki nóg fyrir þær einokunarklíkur, sem nú sem stendur sitja að saltfiskinum og skipta honum á milli sín, í þessu tilfelli S. Í. F. og S. Í. S., - er ekki nóg fyrir þær að hafa öll þessi lönd, sem Íslendingar nú hafa selt til? Hvers vegna mættu þá ekki öll önnur lönd vera frjáls? Eða hvað snertir freðfiskinn, - eða hvað snertir þorskalýsið, sem ég veit ekki betur en menn liggi með og þykist ekki geta selt, þó að það sé vel hægt að selja það? Ég verð að segja það, að það eru ákaflega undarlegir hlutir að halda þessu svona í harðvítugum einokunargreipum eins og gert er, og ég fæ ekki séð, hvaða afsökun yfirleitt hæstv. ríkisstj. getur talið fram í þessu sambandi. Það er ekki verið að fara fram á í þessu frv. neinar uppbætur til sjávarútvegsins. Það er ekki verið að fara fram á neinn bátagjaldeyri eða neitt slíkt. Það er hægt að selja allar íslenzkar afurðir án bátagjaldeyris. Það er enginn annar aðili en ríkisstj., sem ákveður það, að það er selt núna til landa, sem við verðum að selja 30% undir framleiðsluverði, og tekur svo ólöglega af þjóðinni 60 millj. kr. á ári til þess að bæta upp tapið á því að selja til þessara aðila. Það er ákaflega hart, að það skuli hér þing eftir þing vera fellt frv., þar sem farið er fram á að gefa fiskútflytjendum rétt til þess að selja án bátaútvegsgjaldeyrisálags og kaupa vörur inn í landið án bátaútvegsgjaldeyrisálags. Og svo er þjóðinni talin trú um, að það sé ekki hægt að hækka kaupið hérna á Íslandi, sem er ekkert nema ósannindi. Það er hægt að verða við því, og það tafarlaust, að hækka kaupið um þau 15% í grunnkaup, sem verkalýðurinn fer fram á, og borga á það dýrtíðaruppbót. Og hvernig í ósköpunum stendur á því, að ein ríkisstj. dirfist að neita útvegsmönnum þessa lands um frelsi til þess að mega selja sínar vörur án bátaútvegsgjaldeyris, borga það kaup, sem þeir semja um við verkalýðsfélögin, og flytja inn vörur hingað til þessa lands aftur og selja þær hér í samkeppni við hvaða vörur aðrar sem er? Ég vil bara vekja athygli á því, að sú ríkisstj., sem heldur svona einokunargreipum um atvinnulíf landsins, tekur á sig alla ábyrgð á því, að vörurnar skuli ekki vera seldar út úr landinu. Það er hún, sem ákveður það, að þær skuli seldar út úr landinu um 30% undir framleiðsluverði. Það er þessi sama ríkisstj., sem síðan stöðvar allt atvinnulíf hérna með því að neita verkalýðnum um eðlilegar kauphækkanir og neita útvegsmönnum um frelsi til þess að selja þessar vörur og kaupa inn í landið aftur - og það þó að henni sé gefin heimild til að setja lágmarksverð á vöruna, þegar út er flutt, til þess að koma í veg fyrir óeðlilega samkeppni og svindl með gjaldeyri, og réttur til þess að setja hámarksverð á vöru, þegar inn er flutt, til þess að koma í veg fyrir óeðlilega hækkun á vöruverði. Ég veit hins vegar, að hv. meiri hluti stjórnarfiokkanna mun vafalaust ekki frekar en venjulega kinoka sér neitt við að fella þetta frv. Það hefur verið drepið þing eftir þing. Það eina, sem ekki má snerta við í þessu landi, eru einokunarfjötrarnir á útflutningnum. Þegar ég lagði þetta frv. upprunalega fyrir 1950, þá fylgdi grg. frá mér, þar sem ég m. a. lagði fyrir tilboð um verzlunarviðskipti við Austur-Þýzkaland upp á 32 millj. kr. Því var ekki sinnt frekar en öðru. Núna er byrjað að afskipa, - Brúarfoss mun afskipa nú freðfiski til Austur-Þýzkalands. Þau verzlunarviðskipti eru byrjuð. Ríkisstj. er bara búin að hindra þau í tvö ár - líkast til þrjú ár. Ég veit ekki fyrir víst, hvað verðið er á freðfiskinum til Austur-Þýzkalands núna. Ég býst við, að það sé einhvers staðar milli 130 og 140 sterlingspund, á sama tíma sem við seljum á 80 sterlingspund til Bretlands. Það er 50 sterlingspunda munur á tonninu. Ég vil vekja athygli á, að munurinn, sem þarna er á, gerir náttúrlega margfalt meira, en að bæta upp allar þær kröfur, sem verkalýðurinn gerir til kaupgjalds nú sem stendur. Ég verð að segja það, að það er undarleg tilhneiging hjá einni ríkisstj., ef fulltrúar verkamanna og fulltrúar atvinnurekenda fara fram á að fá að vera lausir við, að ríkisstj. hafi nokkur afskipti af atvinnulífinu og sölu á íslenzkum afurðum út úr landinu og kaupum inn í landið, önnur en að setja hámarksverð og lágmarksverð, að hún skuli þing eftir þing fella slíka till., á sama tíma sem hún treystir sér ekki til þess að gera þetta sjálf. Ég mundi verða manna fyrstur til að vera með því, að ríkisstj. annaðist þessa hluti, ef hún sæi um þá eða tryggði með fiskábyrgð fiskimönnunum sitt ákveðna verð, sæi um að selja allar okkar fiskafurðir og sæi um nægar vörur inn í landið í staðinn. En fyrst því er ekki að fagna og hæstv. ríkisstj. hefur ekki treyst sér til þess að gera þetta, þá á hún ekki heldur lengur að halda í þetta einokunarvald, sem hún hafði. Sá siðferðislegi réttur til þessa einokunarvalds féll burt, þegar fiskábyrgðin var afnumin. Það var eðlilegt, að þessi ríkisstj. tæki við af öllum fiskframleiðendum þeirra fiski og ráðstafaði honum sjálf og seldi hann, meðan hún tók sjálf að sér að standa í ábyrgð fyrir verðinu til útvegsmanna og sjómanna á fiskiskipum. Það var alveg sjálfsagður hlutur. Það var ómögulegt að hafa það öðruvísi. En það er ekki hægt fyrir eina ríkisstj. að neita því að taka ábyrgð á fiskverðinu, en segja samt: Ja, þú mátt ekki framleiða, þú mátt ekki flytja út, þú mátt ekki selja, þú mátt ekki kaupa vörur inn í landið til að selja þær í frjálsri samkeppni. - Það brýtur í bága við öll lögmál, viðskiptaleg og siðferðisleg, sem eiga að gilda í okkar þjóðfélagi, og það gengur ekkert þjóðfélag með einokun, sem byggist á einkavaldi ríkisstj. og réttleysi almennings og allra, sem eiga sína afkomu undir sjálfum sér. Ég ætla ekki að orðlengja um þetta frv. Ég mæli eindregið með því, að það sé samþykkt. Það er nú í þriðja skipti, sem það liggur hérna fyrir, og ástandið í landinu er þannig, að það hefði verið hægt að forða því ástandi, svo framarlega sem þetta frv. hefði verið samþykkt fyrr.