Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegur forseti. Á þskj. 990 hef ég lagt fram fyrirspurn til hæstv. forsrh. um aldamótavandamálið í tölvukerfum. Fyrirspurnin er svohljóðandi: 1. Hvernig ætlar ríkisstjórnin að taka á þeim vanda sem fyrirsjáanlegur er í tölvukerfum, tæknibúnaði og tölvutengdum viðskiptum og varðar ártalið 2000? 2. Hverjir eru fjárhagslega ábyrgir fyrir truflunum og kostnaði sem hlýst af þessum aldamótavanda, bæði að því er varðar kostnað við endurbætur á búnaði svo og rekstrartruflanir og annað tjón? 3. Hvenær er þess að vænta að fyrir liggi úttekt á rekstraröryggi opinberra kerfa og þáttum sem snúa að almenningi vegna þessa vandamáls? Hér er spurt um mál sem verið hefur til umræðu um nokkurt skeið. Þó vakti það athygli, eða vekur nú a.m.k., að þegar hæstv. ríkisstjórn gaf út yfirlit um framtíðarsýn sína um upplýsingasamfélagið í október 1996, þá kom ekkert fram varðandi úrlausn þeirra vandamála sem tengjast árinu 2000. Ríkisendurskoðun gaf hins vegar út yfirlit um þetta mál, Ártalið 2000 --- Endurskoðun upplýsingakerfa, í júlí 1997. Í þeim bæklingi er ljósi varpað á ýmis af þeim vandamálum sem þessu tengjast. Á liðnum vetri var haldin ráðstefna um þessi mál, sérstaklega með forstöðumönnum ríkisstofnana að skilningur á þessu máli væri mjög takmarkaður hjá, a.m.k. hjá hluta þessara stofnana. Skýrr held ég að hafi snemma farið af stað að skoða þessi mál, það er auðvitað mikilvægt, en hjá mörgum yfirmönnum stofnana var takmörkuð þekking og lítið farið að taka á þeim vanda sem hér blasir við. Nú vil ég ekki vera að mála skrattann á vegginn eða halda því fram að ekki sé hægt að leysa þau vandamál sem hér koma upp, þó er ljóst að það þarf að einbeita sér að þessum málum. Það hefur komið fram að í nágrannalöndum okkar á að verja á stórum upphæðum til þess að glíma við þetta vandamál, m.a. að forgöngu bresku ríkisstjórnarinnar. Ég tel mjög þýðingarmikið að ríkisstjórn Íslands beiti sér fast og ákveðið í þessu máli til að reyna að koma í veg fyrir tjón, bæði í opinberum kerfum og einnig hvað almenning í landinu varðar.

Herra forseti. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefur lagt fram fyrirspurn og gert grein fyrir henni. Á undangengnum missirum hafa ýmsir opinberir aðilar brugðist við þeim vanda sem fyrirsjáanlegur er í tölvukerfum og ýmsum tæknibúnaði vegna ártalsins 2000. Hér verða nokkur dæmi nefnd um það sem þegar hefur verið rætt og reyndar gat hv. þm. um sum þessara dæma. Í júlí 1997 gaf Ríkisendurskoðun út skýrsluna Ártalið 2000 --- Endurskoðun upplýsingakerfa, þar sem vandamálinu er lýst, fjallað um ástand mála hjá ríkisaðilum og bent á leiðir til úrlausnar. Skýrslan er aðgengileg, bæði á pappír og veraldarvef. Í október 1997 dreifði ráðgjafarnefnd um upplýsingar og tölvumál, RUT-nefnd svokölluð, sérstöku fréttabréfi til ríkisstofnana og ráðuneyta sem eingöngu fjallaði um vanda vegna ártalsins 2000. Í desember 1997 undirritaði fjmrn. fyrir hönd ríkisins samning við Skýrr hf. um að gera nauðsynlegar breytingar á öllum kerfum ríkisins sem þar eru vistuð og verður breytingum og prófunum lokið fyrir aldamót. 17. mars sl. hélt verkefnastjórn um upplýsingasamfélagið, RUT-nefndin og Ríkiskaup ásamt fleirum, fjölsótta ráðstefnu um vandamál tengd ártalinu 2000. Markmið ráðstefnunnar var að vekja athygli á vandanum, benda á leiðir til lausnar og hvetja fyrirtæki og stofnanir til að bregðast við í tíma. Áður höfðu verið haldin fjölmörg erindi um þennan vanda á fundum og ráðstefnum sem opinberir aðilar og einkaaðilar stóðu fyrir. Ríkiskaup, RUT-nefnd og verkefnastjórn um upplýsingasamfélagið hafa unnið saman að ýmsum verkefnum sem komið geta ríkisfyrirtækjum, einkafyrirtækjum og sveitarfélögum að gagni við lausn þessa vanda. Meðal annars hafa verið haldnir fundir með kaupendum og seljendum búnaðar, staða þessara mála hjá ríkisfyrirtækjum könnuð, óskað eftir upplýsingum hjá seljendum véla og hugbúnaður um það hvort búnaður þeirra ráði við ártalið 2000 og settur upp gagnagrunnur sem verið er að safna í upplýsingum um hvort vélar og hugbúnaður á íslenskum markaði ráði við ártalið 2000. Þrátt fyrir að ýmsir opinberir aðilar hafi unnið ötullega að því að kynna vandamálið og benda á lausnir er nú talið nauðsynlegt að fela einum aðila yfirumsjón með þeim málum. Því hefur nú verið ákveðin, að frumkvæði verkefnastjórnar um upplýsingasamfélagið, skipun nefndar um vandamál sem tengjast ártalinu 2000. Nefndin mun gegna því hlutverki að vera til ráðuneytis við að upplýsa, benda á og vara menn við hættunni sem fyrir hendi er. Henni er einnig ætlað að upplýsa þá um hvernig standa beri að lausn þeirra mála sem tengjast ártalinu 2000 í upplýsingakerfum og tækjabúnaði. Hún mun beina athygli sinni jafnt að einkafyrirtækjum sem ríkisfyrirtækjum. Óskað hefur verið eftir tilnefningum í nefndina frá Ríkiskaupum, RUT-nefnd, Seðlabanka Íslands, verkefnastjórn um upplýsingasamfélagið og Vinnuveitendasambandi Íslands og liggja þær tilnefningar nú fyrir. Því mun fljótlega skipað í nefndina. Eigandi kerfis eða búnaðar, hvort sem hann er einkafyrirtæki eða opinber stofnun, mun bera kostnað af lagfæringum, forritun og öðrum nauðsynlegum breytingum vegna ártalsins 2000. Hið sama á við um hugsanlegar rekstrartruflanir í eigin rekstri vegna vanrækslu eða mistaka við breytingar. Hvort rekendur kerfa geti verið ábyrgir gagnvart þriðja aðila er erfitt að segja til um en e.t.v. verða dómstólar að lokum að skera úr um það atriði. Eins og áður hefur komið hefur fram hefur verið samið við Skýrr hf. og er með þeim samningi tryggt að öll kerfi í eigu ríkisins sem þar eru vistuð virki rétt um aldamótin. Ýmis nýleg kerfi svo sem gjaldkerakerfi og kerfi á vegum dóms- og kirkjumrn. voru frá upphafi gerð til þess að fara rétt með öll ártöl og þarf því ekki að breyta þeim. Hins vegar eru breytingar á kerfum, sem einstaka ríkisstofnanir eða ráðuneyti hafa keypt, á ábyrgð viðkomandi aðila en vænta má þess að hin nýja nefnd stuðli að því að það verði gert tímanlega. Ég vil taka undir þau orð hv. fyrirspyrjanda að hér eru meiri vandamál en menn höfðu gert gert sér grein fyrir og á eftir að kosta mikið að koma í kring þeim lausnum sem hér eru nefndar þannig að menn verði ekki í vandræðum þegar þetta ártal skellur á, á fyrir fram gefnum tíma náttúrlega.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svörin. Eins og fram kemur er verið að glíma við þetta mál, þ.e. hvernig við skuli bregðast. Ég verð að lýsa nokkurri undrun yfir því að fyrst nú, á vordögum 1998, sé verið að setja á fót sérstaka nefnd til að hafa frumkvæði um aðgerðir. Ekki skal lasta það sem gert hefur verið á vegum opinberra aðila hingað til en mér sýnist þó að menn hafi verið harla andvaralausir í sambandi við þetta viðfangsefni og skort hafi á forustu um að taka á vandanum. Fyrst nú er þess að vænta að skipuð verði nefnd á vegum stjórnvalda, verkefnisstjórnar um upplýsingamálefni, til þess að taka á málinu. Þetta vandamál hefur auðvitað blasað við lengi. Það var til umræðu árið 1980, vegna þess áratugar en hefur auðvitað orðið margfalt stærra vegna hinnar mjög svo almennu notkunar tölvukerfa og tölvustýringar. Þetta grípur afar víða inn og gæti orðið hrun í kerfum með verulegu tjóni. Það er ekki hægt að útiloka það ef ekki verður brugðist við þessu. Eins og kom fram hjá hæstv. forsrh. er hin fjárhagslega ábyrgð fyrir truflunum og kostnaði óljós í mörgum tilvikum. Hæstv. ráðherra nefndi að komið gæti til úrskurðar dómstóla í þeim efnum. Það er því afar mikið í húfi. Því er mikilvægt að hér verði tekið fast á máli og ég skora á hæstv. ríkisstjórn að beita sér ákveðið í þessu. Vandamálið getur komið upp þegar um næstu áramót í ýmsum kerfum. Síðan bætist það við, sem gerir málið í vissum tilvikum flóknara, að árið 2000 er auk þess hlaupár, virðulegur forseti.

Virðulegur forseti. Á þskj. 1014 hef ég leyft mér að bera fram svofellda fyrirspurn til hæstv. forsrh. um norræna vegabréfasambandið. Fyrirspurnin er svohljóðandi: 1. Er enn í gildi yfirlýsing sem forsætisráðherrar Norðurlanda gáfu á fundi sínum 27. febrúar 1995 þess efnis að ríkisstjórnir Norðurlanda líti á það sem sameiginlega ábyrgð sína (,,fælles ansvar``) að finna lausn milli Schengen-sáttmálans og norræna vegabréfa- og eftirlitssamstarfsins þannig að grundvallaratriði í norræna vegabréfasambandinu um frjálsa för norrænna ríkisborgara án vegabréfa geti haldist í löndunum öllum innan víðtækari ramma í evrópsku samhengi? 2. Er þess að vænta að ekkert Norðurlandanna gerist aðili að Schengen takist ekki að finna viðunandi lausn á málefnum Noregs og/eða Íslands í samningum við Evrópusambandið þannig að norræna vegabréfasambandið fái staðist til frambúðar? 3. Hver yrði staða norrænna og/eða íslenskra ríkisborgara stæðu löndin utan Schengen í samanburði við Breta sem hafa ákveðið að halda uppi eigin vegabréfaeftirliti? Þetta er fyrirspurnin, virðulegi forseti. Ég hef lagt fyrir hæstv. utanrrh. ítarlega fyrirspurn um norræna vegabréfasambandið og fengið skrifleg svör sem hins vegar lúta ekki beint að því sem hér er spurt um. Þau skýra þó viss atriði og það er alveg ljóst, virðulegur forseti, að þessi mál eru í hörðum hnút og á því eru mjög ákveðnar skýringar. Schengen-samningurinn sem íslensk stjórnvöld undirrituðu og var sýndur opinberlega í fyrsta skipti nýlega með framlagningu á Alþingi, samningurinn frá 19. desember 1996, gildir ekki lengur. Þ.e. hann er ekki til samþykktar vegna breytinga á grundvelli Evrópusambandsins sem veldur því að allt málið er flóknara en ella hefði verið. Það er ljóst að innan Evrópusambandsins er hörð andstaða við að hleypa Íslendingum jafnlangt að borði og kröfur hafa verið um. Bæði er það hjá einstökum aðildarríkjum og eins milli ráðherraráðsins og framkvæmdastjórnarinnar í Brussel. Í fréttum nú áðan kom fram að samkvæmt skoðanakönnunum í Danmörku eru tveir þriðju hlutar Dana andvígir Schengen-samkomulaginu um landamæraeftirlit. Ég hef haldið uppi mikilli gagnrýni á marga þætti þessa máls og varað við því sem er að gerast. Hér er ekki ráðrúm til þess að rekja þau atriði en ég tel mikilvægt að hæstv. forsrh. tjái sig um þetta.

Herra forseti. Fyrsta spurning hv. þm. er þessi: ,,Er enn í gildi yfirlýsing sem forsætisráðherrar Norðurlanda gáfu á fundi sínum 27. febrúar 1995 þess efnis að ríkisstjórnir Norðurlanda líti á það sem sameiginlega ábyrgð sína (,,fælles ansvar``) að finna lausn milli Schengen-sáttmálans og norræna vegabréfa- og eftirlitssamstarfsins þannig að grundvallaratriði í norræna vegabréfasambandinu um frjálsa för norrænna ríkisborgara án vegabréfa geti haldist í löndunum öllum innan víðtækari ramma í evrópsku samhengi?`` Svarið er þetta: Yfirlýsing forsætisráðherra Norðurlanda er í gildi og unnið er að málinu samkvæmt þeirri stefnu sem mörkuð var í yfirlýsingunni. Ísland og Noregur gerðu samstarfssamning við Schengen-ríkin sem undirritaður var 19. desember 1996, samhliða samningi Danmerkur, Finnlands og Svíþjóðar um aðild að Schengen-sáttmálanum. Í fyrra var ákveðið, á ríkjaráðstefnu Evrópusambandsins sem lauk með svonefndum Amsterdam-samningi, að fella Schengen-samstarfið undir sambandið. Jafnframt er í Amsterdam-samningnum ákvæði um að þátttaka Íslands og Noregs í Schengen-samstarfinu skuli byggjast á samstarfssamningnum frá 1996. Það þýðir m.a. að Evrópusambandið tryggir Íslandi og Noregi þátttöku í umræðum og ákvörðunum um þróun Schengen-samstarfsins og að dómar Evrópudómstólsins varðandi Schengen verða ekki bindandi fyrir ríkisborgara landanna tveggja. Gera þarf samkomulag um hvernig þessi atriði verði tryggð eftir að Schengen-samstarfið hefur verið fellt undir Evrópusambandið. Unnið er að undirbúningi málsins af hálfu Íslands og Noregs og annarra Norðurlanda í samræmi við yfirlýsingu forsrh. frá 1995 sem og í vinnuhópi embættismanna á vettvangi ráðherraráðs Evrópusambandsins. Ekki er unnt að kveða úr um það nú hver niðurstaðan verður, enda hafa formlegar samningaviðræður ekki hafist. Í annan stað spyr hv. þm.: ,,Er þess að vænta að ekkert Norðurlandanna gerist aðili að Schengen takist ekki að finna viðunandi lausn á málefnum Noregs og/eða Íslands í samningum við Evrópusambandið þannig að norræna vegabréfasambandið fái staðist til frambúðar?`` Segja má að fyrirspurn þessi sé tæpast tímabær þar sem unnið er að því að finna viðunandi lausn á þátttöku Íslands og Noregs í Schengen-samstarfinu. Þá geta íslensk stjórnvöld ekki svarað því fyrir hönd annarra ríkja hver stefna þeirra verði í tilteknu máli við hugsanlega breyttar forsendur. Þó liggur fyrir að Danir hafa þegar fullgilt aðildarsamninginn að Schengen, sænska þingið hefur nýlega samþykkt aðildarsamning Svía og Finnar stefna að því að ljúka þingmeðferð málsins snemma í sumar. Í þriðja lagi er spurt: ,,Hver yrði staða norrænna og/eða íslenskra ríkisborgara stæðu löndin utan Schengen í samanburði við Breta sem hafa ákveðið að halda uppi eigin vegabréfaeftirliti?`` Svarið er að staðan yrði hin sama og hjá breskum ríkisborgurum, þ.e. að ferðir til Schengen-ríkja yrðu háðar vegabréfaskyldu. Samanburður við Breta er þó ekki aðalatriði þessa máls, heldur hitt, að það var, eins og legið hefur ljóst fyrir, fyrst og fremst af einni pólitískri ástæðu að Ísland ákvað að taka þátt í Schengen-samstarfinu. Hún var að viðhalda norræna vegabréfasambandinu sem í 40 ár hefur gert Íslendingum kleift að ferðast um Norðurlönd án vegabréfaskyldu. Það er hárrétt hjá hv. þm. þegar hann fylgdi fyrirspurn sinni úr hlaði og sagði að staðið hefði á, að því er virðist einkum og sér í lagi franska ríkinu, að lausn yrði fundin í samræmi við samninginn sem gerður var á sínum tíma, samninginn sem við Íslendingar höldum fram gagnvart Evrópusambandinu og það á að okkar mati að standa við. Þó að það sé ekki staðfest er það einnig haft á orði að vera kunni að fleiri lönd en Frakkland eitt sé með efasemdir, enda er það þekkt í Evrópusambandinu að stundum er aðeins eitt land sem heldur uppi tileknu merki og hin halda sig til hlés á meðan. Það kann að vera andstaða hjá fleiri ríkjum en Frakklandi einu í þessu tilviki. Ég vona, herra forseti, að þessi svör dugi við þeim fyrirspurnum sem hv. þm. hefur borið fram. Vandamálið er þó aðallega varðandi lið tvö. Það er erfitt fyrir okkur að segja til um hvað önnur Norðurlönd kunna að gera en eins og upplagið var af okkar hálfu árið 1995 var að því stefnt að menn stæðu saman, hvort sem allir yrðu með eða að einhverjir gætu ekki verið með og þá væru allir utan við. Ég þori þó ekki að fullyrða, fyrir hönd þessara þjóða, að það mundi halda.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svör hans. Um fyrsta liðinn er ekki margt að segja. Staðan er nokkuð ljós varðandi annan lið fyrirspurnar minnar, um það hvort Norðurlöndin ætli að hlaupast undan því merki sem í rauninni var sameiginlegt álit í ársbyrjun 1995. Ég skil að hæstv. forsrh. sé varkár í orðum sínum um stefnu þessara ríkja, hinna Norðurlandanna, í málinu. En mér sýnist alveg augljóst að þau eru að hlaupa frá því --- ef þau er ekki þegar búin að taka ákvörðun um það --- að uppfylla skilyrði Amsterdam-sáttmálans varðandi Schengen og staðfesta Schengen. Það er búið að ganga frá þessum málum í Danmörku og í Svíþjóð en kannski ekki í Finnlandi en ljóst er hvert stefnir þannig að þau eru í rauninni þegar hlaupin frá. Ég held að íslensk stjórnvöld ættu að íhuga það mjög vel hvort enn séu efni til þess og ástæður að keppa eftir aðild að Schengen. Það mál sem hæstv. forsrh. nefndi um norræna vegabréfasambandið er í raun að falla fyrir borð og hindrunin sem við mætum er að fara í gegnum eina vegabréfaskoðun inn á þetta Schengen-svæði, einu sinni. Ef menn eru komnir þar einu sinni inn, þá þarf ekki meira því að þá er frjáls för innan svæðisins. Þetta gerist á einhverjum flugvelli eins og Kastrup eða annars staðar. Ég held að ávinningurinn sé miklu minni en fórnarkostnaðurinn því að á móti kemur að Ísland þarf að leggja í mikinn kostnað, m.a. í Flugstöðinni í Keflavík, við landamæraeftirlit fyrir hönd Evrópusambandsins því að okkur er samkvæmt Schengen-upplegginu ætlað gæta ytri landamæra Evrópusambandsins og ferðir til og frá t.d. Norður-Ameríku yrðu miklu erfiðari, þ.e. samskiptin þar á landamærum.

Herra forseti. Ég hygg að flestir séu sammála um gildi starfsmenntunar fyrir atvinnu- og efnahagslíf þjóðarinnar og þá ekki síst nemendur í framhaldsskólum okkar. Því miður endurspeglast sá áhugi sem fram hefur komið í orðum ekki í skólakerfinu má segja eins og margsinnis hefur verið rætt, m.a. á hv. Alþingi, með afskaplega döprum afleiðingum, bæði fyrir atvinnulíf og ekki síður fyrir nemendur í skólum landsins en brottfall nemenda í framhaldsskólum er óeðlilega hátt hér, m.a. af þessum sökum. Til allrar hamingju er margt jákvætt að gerast á þessu sviði. Ég nefni m.a. útfærslu starfsmenntabrautar við Menntaskólann í Kópavogi á hótel- og veitingasviði, ferðamálasviði og þannig má áfram telja, Fjölbrautaskóla Suðurnesja og Borgarholtsskóla. Og um helgina mátti lesa í fjölmiðlum um þróun starfsmenntabrauta varðandi stóriðju. Þó margt jákvætt sé að gerast er vandinn hins vegar sá að nemendum hefur gengið afskaplega illa að fá þjálfun, starfsmenntapláss, í fyrirtækjum í atvinnulífi okkar, ekki síst í iðnaði en einnig í þessum nýju starfsmenntagreinum sem verið er að byggja upp. Það hefur líklega verið á þeim forsendum sem samþykkt var á 120. löggjafarþingi þjóðarinnar þingsályktun þar sem því var beint til hæstv. ríkisstjórnar að hún mótaði stefnu um þetta mál, þ.e. mótaði stefnu um starfsþjálfun sem hvetur fyrirtæki til að taka nemendur í starfsþjálfun. Ég hef verið að kanna það í einstökum ráðuneytum hvað hefur verið gert síðan og eftir þá óformlegu könnun læðist að mér sá grunur að í rauninni hafi afskaplega lítið verið gert þrátt fyrir samþykkt hv. Alþingis. Ekki hvarflar að mér að það sé vegna þess að ekki sé vilji fyrir því hjá hæstv. ríkisstjórn enda, ef ég man rétt, þá studdu allir hæstv. ráðherrar þáltill. með atkvæði sínu. En ég hygg að vandinn sé sá að þáltill. snertir mjög mörg ráðuneyti. Hún snertir m.a. fjmrn., menntmrn. og nokkur önnur ráðuneyti sem hafa með starfsþjálfun að gera. Ég hygg að þetta kunni að vera eitt dæmið um það hvernig mál sem snertir mörg ráðuneyti lendir milli stafs og hurðar. Þess vegna beini ég til hæstv. forsrh. þeirri fyrirspurn hvað gert hafi verið af hálfu ríkisstjórnarinnar til að fylgja umræddri þingsályktun eftir.

Herra forseti. Það er misskilningur sem kemur fram í fyrirspurninni að um þingsályktun hafi verið að ræða sem samþykkt hafi verið vegna þess að menntmn., sem fékk málið til umfjöllunar, lagði til að því tillögunni yrði vísað til ríkisstjórnarinnar og var sú afgreiðsla samþykkt. Að öðru leyti er svarið þetta. Á vegum iðn.- og viðskrn. sem er annað af tveimur ráðuneytum sem fékk málið síðan til meðferðar hefur eftirfarandi m.a. gerst: Í reglugerð nr. 367/1997 er kveðið á um viðurkenningu á starfi og starfsþjálfun í iðnaði í öðru EES-ríki sem sett er á grundvelli 2. gr. iðnaðarlaganna. Iðn.- og viðskrn. greindi hagsmunaaðilum frá nýju reglugerðinni. Iðn.- og viðskrn. hefur stuðlað að aukinni þátttöku námsmanna í atvinnulífinu og veitti ráðuneytið fjárveitingu að upphæð 1,5 millj. kr. í gegnum átak til atvinnusköpunar til stuðnings við eftirfarandi verkefni hjá Nýsköpunarsjóði námsmanna: 1. Söguleg sérstaða Austur-Húnavatnssýslu með tilliti til ferðaþjónustu. 2. Félagsleg og efnahagsleg áhrif samgöngubóta: Óseyrarbrú og byggð í nágrenni hennar. 3. Skriðufallavá með tilliti til skipulags byggðar og verklegra framkvæmda: Rannsóknir á skriðuföllum í Vatnsdalsfjalli og Reynisfjalli. 4. Tengsl Háskólans á Akureyri og Akureyrarbæjar við nýsköpun í atvinnulífinu. 5. Samtenging bókasafna á Austurlandi. 6. Ástands- og þarfagreining bruna- og umhverfismála íslenskrar fiskvinnslu. 7. Þróun fræðsluafþreyingar í Mývatnssveit. 8. Rannsókn á lægri mörkum súrefnisstyrks í vatni fyrir bleikjueldi. 9. Arfgreining á sauðfé. 10. Samanburðarrannsókn á grunnaðstæðum hjá villtum þorski og eldisþorski. Þá er iðn.- og viðskrn. sjálft að jafnaði með einn til tvo laganema í starfsþjálfun. Ýmsar undirstofnanir ráðuneytisins hafa einnig sinnt starfsþjálfun nemenda. Sumarið 1995 hóf Landsvirkjun rekstur starfsmenntaskóla sem ætlaður er unglingum í sumarvinnu og er þar áhersla lögð á fræðslu um vinnuvernd og verklag, orkumál, umhverfismál, jarðfræði og náttúrufræði. Þá hafa Iðntæknistofnun, Orkustofnun, Rarik og Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins leitast við að ráða námsmenn sem eru í námi tengdu starfsemi stofnananna. Á vettvangi menntmrn. má geta eftirfarandi: Í fyrsta lagi. Frv. til laga um framhaldsskóla var til meðhöndlunar á Alþingi þegar þáltill. kom fram varð að lögum í júní 1996. Í öðru lagi. Samstarfsnefnd um starfsnám á framhaldsskólastigi samkvæmt lögum nr. 80/1996, um framhaldsskóla, tók til starfa í byrjun árs 1997. Nefndin er ráðgefandi um mótun almennrar stefnu í málefnum starfsmenntunar, þar með talið starfsþjálfun í atvinnulífinu. Í þriðja lagi hefur verið sett ný reglugerð um námssamninga og starfsþjálfun, nr. 280 frá 17. apríl 1997. Á grundvelli þeirrar reglugerðar hefur menntmrn. samið við fræðslumiðstöðvar atvinnulífsins um að hafa umsjón með gerð námssamninga og framkvæmd sveinsprófa. Með því að færa slík verkefni út úr ráðuneytinu og til aðila vinnumarkaðarins er m.a. verið að auka ábyrgð atvinnulífsins á starfsþjálfun iðnnema og námslokum þeirra. Í fjórða lagi. Á þessu ári hafa verið skipuð starfsgreinaráð samkvæmt lögum nr. 80/1996, um framhaldsskóla, á eftirtöldum 14 starfsgreinasviðum: Bygginga- og mannvirkjagreinum, farartækja- og flutningsgreinum, heilbrigðis- og félagslegri þjónustu, hönnun, listum og handverki, matvæla- og veitingagreinum, málm-, véltækni- og framleiðslugreinum, náttúrunýtingu, persónulegri þjónustu, rafiðngreinum, sjávarútvegsgreinum, uppeldis- og tómstundagreinum, upplýsinga- og fjölmiðlagreinum, verslunar- og skrifstofustörfum, öryggisvörslu, björgun og löggæslu. Verkefni starfsgreinaráða er að skilgreina þarfir atvinnulífsins fyrir menntun og hæfni í viðkomandi starfsgreinum, setja fram markmið fagnáms og móta námskrá bæði fyrir nám í skóla og starfsþjálfun í fyrirtækjum svo og að setja reglur um framkvæmd starfsþjálfunar. Í fimmta lagi. Á undanförnum tveimur árum hefur menntmrn. gengist fyrir stóraukinni þátttöku Íslands í erlendu samstarfi á sviði starfsmenntunar, þar með talið starfsþjálfunar í fyrirtækjum með aðild að Leonardo da Vinci-áætlun Evrópusambandsins og Cedefop, þróunarmiðstöð Evrópusambandsins í málefnum starfsmenntunar. Á þeim grunni sem hér hefur verið lýst verður áfram byggt og ekki er ráðgert að hið opinbera sinni starfsþjálfun í fyrirtækjum með takmarkaðri hætti.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. forsrh. fyrir svörin. Þar kemur fram að margt mjög jákvætt hefur verið gert í hinum ýmsu ráðuneytum og má segja að hinn ytri rammi hvað snertir lög og ýmsar reglugerðir sé til staðar. En ég tel að enn hafi þó ekki verið tekið á því sem er meginvandinn varðandi starfsþjálfunarplássin, þ.e. að flöskuhálsinn er sá að nemendum hefur gengið mjög illa að fá inni í fyrirtækjum úti í atvinnulífinu og þá legg ég áherslu á að við erum að tala um atvinnulífið í þess orðs víðustu merkingu en ekki eingöngu ríkisstofnanir. Í þeirri þáltill. sem afgreidd var í menntmn. og vísað til hæstv. ríkisstjórnar komu m.a. fram ábendingar um það hvernig mætti finna heildarlausn á þessu og var tekið mið af því sem tíðkast m.a. í nágrannalöndum okkar. Þar er m.a. bent á þá leið sem farin hefur verið í Skandinavíu að þar er settur sérstakur skattur á fyrirtæki sem er lagður í slíkan starfsmenntasjóð en fyrirtæki sem taka nemendur til starfsþjálfunar fá endurgreitt úr slíkum sjóði. Þá hefur annars staðar verið farin sú leið að veita fyrirtækjum sem taka nemendur í starfsþjálfun sérstakan skattafslátt vegna þessa. Ég ítreka mikilvægi þess að finna heildstæða lausn á þessu þannig að nemendur eigi auðveldar með en nú að fá starfsþjálfun í fyrirtækjum. Að öðrum kosti óttast ég að það göfuga markmið sem sett hefur verið fram og unnið ötullega að á þessu kjörtímabili, að sinna starfsmenntun, náist ekki.

Virðulegi forseti. Til þess að hafa eftirlit með lögum um skráningu og meðferð persónuupplýsinga skipar dómsmrh. tölvunefnd. Samkvæmt 31. gr. laganna er verksvið tölvunefndar skýrt á eftirfarandi hátt: ,,Tölvunefnd hefur eftirlit með framkvæmd laga þessara. Nefndin hefur að eigin frumkvæði, eða eftir ábendingum frá skráðum aðilum, eftirlit með því að til skráningar sé stofnað og skrár notaðar með þeim hætti sem fyrir er mælt í lögum þessum. Tölvunefnd veitir, eftir því sem nánar er kveðið á um í lögum þessum, starfsleyfi, heimildir eða samþykki til einstakra athafna. Þá úrskurðar nefndin í ágreiningsmálum sem upp kunna að koma.`` Með leyfi forseta vil ég nefna dæmi um þá veiku stöðu sem einstaklingar og hópar hafa gagnvart úrskurði tölvunefndar. Árið 1995 fór félmrn. þess á leit við Ríkisendurskoðun að hún sæi um endurskoðun á sambýlum og vernduðum vinnustöðum fatlaðra. Verkefni Ríkisendurskoðunar lauk með útgáfu skýrslu sem innihélt ítarlegar upplýsingar um öll sambýli og verndaðar íbúðir fatlaðra á landinu. Persónuleg fjárhagsstaða hvers einasta íbúa var nákvæmlega tíunduð, nákvæmt heimilisfang, íbúafjöldi á hverju einasta sambýli var nákvæmlega tíundaður og að lokum var þess vandlega getið hvaða fötlun eða sjúkdóm hver og einn þessara íbúa var haldinn. Með skýrsluna og innihald hennar var ekki farið með sem trúnaðarmál heldur var hún öllum sem þess óskuðu aðgengileg. Landssamtökin Þroskahjálp sendu tölvunefnd erindi þar sem farið var fram á að umræddum gögnum yrði eytt. Erindinu var synjað og taldi tölvunefnd ekki ástæðu til sérstakra athugasemda við vinnubrögð Ríkisendurskoðunar. Með vísan til þessa máls er því athyglisvert að skoða svar tölvunefndar til Ríkisendurskoðunar 1994 þar sem nefndin tjáir Ríkisendurskoðun að það sé mat nefndarinnar að lög um Ríkisendurskoðun geymi sérstaka lagaheimild fyrir stofnunina til aðgangs að upplýsingum er varða einkamálefni manna og sé henni því ekki þörf á heimild nefndarinnar fyrir aðgangi að þeim skrám sem henni eru nauðsynlegar í störfum sínum. Ekkert er getið um heimild Ríkisendurskoðunar til að birta svo nákvæmar persónuupplýsingar sem hér er fjallað um í opinberri skýrslu. Þessi túlkun tölvunefndar, herra forseti, á heimildum Ríkisendurskoðunar til aðgangs að einkamálefnum manna gerir nefndina augljóslega vanhæfa til að fjalla um áfrýjun landssamtakanna Þroskahjálpar um þetta mál á því stigi sem það var borið fram. Úrskurður nefndarinnar er endanlegur og er ekki hægt að áfrýja honum annað. Því beini ég eftirfarandi spurningum til hæstv. dómsmrh.: 1. Telur ráðherra eðlilegt með hliðsjón af þrígreiningu ríkisvaldsins að tölvunefnd fari með eftirfarandi hlutverk: a. að hafa frumkvæði að rannsókn einstakra mála, b. að rannsaka þau og c. að kveða upp endanlegan úrskurð í þeim? 2. Hyggst ráðherra beita sér fyrir því að rannsóknar- og úrskurðarvald nefndarinnar verði aðgreint?

Herra forseti. Samkvæmt lögum um skráningu og meðferð persónuupplýsinga hefur tölvunefnd það hlutverk að fylgja eftir framkvæmd laganna, standa vörð um friðhelgi einkalífs að því er varðar meðferð skráðra persónuupplýsinga og aðstoða menn við að ná fram rétti sínum ef svo ber undir. Þá veitir nefndin ýmis leyfi og úrskurðar í ágreiningsmálum sem upp koma um framkvæmd laganna. Lögum samkvæmt er tölvunefnd sjálfstæð stjórnsýslunefnd í þeim skilningi að henni er skipað til hliðar við almennt stjórnkerfi ráðuneytisins og ákvörðunum hennar verður ekki skotið til ráðherra. Sem dæmi um nefndir sem eru sambærilegar að þessu leyti má nefna mannanafnanefnd, gjafsóknarnefnd, kærunefnd jafnréttismála og nefnd um bætur vegna tjóns sem leiðir af broti á almennum hegningarlögum. Ekki verður talið að starfssvið tölvunefndar eins og það er samkvæmt gildandi lögum fari í bága við þrígreininginu ríkisvaldsins sem tryggð er í 60 gr. stjórnarskrárinnar, enda verða ákvarðanir hennar bornar undir dómstóla með sama hætti og ákvarðanir annarra slíkra stjórnsýslustofnana. Þetta er vitaskuld lykilatriði að því er varðar þá spurningu hvort þessi nefnd starfi í samræmi við meginreglur um þrígreiningu ríkisvaldsins. Ákvarðanir hennar verða bornar undir dómstóla eins og allar ákvarðanir stjórnsýsluaðila. Þá er þess að geta að í nýrri tilskipun Evrópusambandsins um meðferð persónuupplýsinga sem væntanlega verður felld undir samninginn um Evrópska efnahagssvæðið er áskilið að stofnanir sambærilegar við tölvunefnd skuli vera sjálfstæðar í störfum sínum. Í þeim aðildarríkjum Evrópusambandsins þar sem annar háttur hefur verið hafður á er nú unnið að lagabreytingum með það fyrir augum að tryggja sjálfstæði viðkomandi stofnana. Hér á landi er nú unnið að samningu frv. til nýrra laga um meðferð persónuupplýsinga, bæði til að undirbúa framkvæmd tilskipunarinnar hér á landi og til að aðlaga lögin nýrri tækni og breyttu upplýsingasamfélagi. Verður það frv. væntanlega tilbúið á þessu ári. Við samningu þess mun m.a. verða kannað hvort efni eru til að breyta því hlutverki sem tölvunefnd hefur gætt sl. 16 ár og eftir atvikum að koma á fót sérstakri kærunefnd, allt með hliðsjón af þeim reglum sem umrædd tilskipun Evrópusambandsins setur, m.a. að því er varðar sjálfstæði og verkefni slíkrar stofnunar. Að því er varðar það sérstaka mál sem hv. þm. nefndi í inngangi að fyrirspurn sinni, þá er það að segja að ég hef ekki upplýsingar um það en sé svo eins og fram kom í máli hv. þm. að önnur lög kveði á um hvaða upplýsingar megi birta, þá geta þau gilt og þá kemur ekki til að tölvunefnd hafi heimildir til þess að stöðva birtingu slíkra upplýsinga og þá verða menn að beina athygli sinni að viðkomandi löggjöf ef menn telja að hún gangi of langt í því að heimila að tilteknar upplýsingar verði birtar.

Virðulegi forseti. Það er nokkuð oft sem þingmenn í þessum sal nefna friðhelgi einkalífsins og við leggjum áherslu á að það sé virt. Sú umræða kemur oft upp í tengslum við það að upplýsingar séu gefnar almennt um tekjur fólks og skatta. Sú umræða kom mjög skýrt í ljós þegar rætt var um frv. heilbrrh. um gagnagrunna og hér hefur hv. þm. Ásta B. Þorsteinsdóttir bent á mikla veikleika í störfum tölvunefndar sem hefur bæði með upplýsingagjöf og úrskurði að gera. Þar sem á að skoða starfsemi tölvunefndar eftir 16 ára starf og ráðherrann hefur nefnt að þá verði skoðað hvort sérstakri kærunefnd verði komið á, finnst mér mjög mikilvægt að ráðherrann svari síðari spurningu þingmannsins um það hvort ráðherra hyggist beita sér fyrir því að rannsóknar- og úrskurðarvald nefndarinnar verði aðgreint.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. dómsmrh. fyrir svör hans. Þau hafa verið um margt upplýsandi, t.d. hvað það varðar að ný tilskipun ESB muni leiða til þess að hér þurfi að endurskoða lög um skráningu og meðferð persónuupplýsinga og er það vel því að ég held að ekki sé nokkur vafi á því að verulega ágalla er að finna á þeirri löggjöf í dag, sérstaklega í ljósi þess hversu mikil aðsókn er orðin í upplýsingar og hversu mikið er gert af því að sækja til tölvunefndar, það sýna erindi tölvunefndar. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir minntist aðeins á umræðuna um gagnagrunna sem fór fram í þinginu í síðustu viku. Allt þetta hnígur í sömu átt að auðvitað þarf að fara vel yfir þau lög sem varða persónuupplýsingar og verndun þeirra. Ég heyri ekki betur en að jafnvel séu hugmyndir manna uppi um að í nýju frv. um lög um meðferð og skráningu persónuupplýsinga væri hugsanlegt að koma á sérstakri kærunefnd og vil ég endilega hvetja til þess að menn skoði það af mikilli kostgæfni hvort ekki væri rétt að fara þá leið og nálgast þá gagnrýni sem hefur komið fram á störf tölvunefndar með því móti. Hæstv. dómsmrh. talaði um sjálfstæði tölvunefndar og vissulega væri það mikilvægt. En ég ítreka að ég held að mjög mikilvægt sé að skorið verði á þetta vald tölvunefndar til að rannsaka, veita leyfi og síðan að úrskurða í málum sem að sumu leyti verði að teljast hennar eigin.

Herra forseti. Vegna þeirra athugasemda sem hér hafa komið fram er rétt að minna enn einu sinni á að niðurstaða, ákvarðanir og úrskurðir tölvunefndar verða í öllum tilvikum bornir undir dómstóla, allur ágreiningur verður borinn undir dómstóla. Þess vegna er það ekki svo að þær niðurstöður séu endanlegar. Við höfum röð af eftirlits- og úrskurðarnefndum í þjóðfélaginu. Við höfum Samkeppnisstofnun, heilbrigðiseftirlit, fiskveiðieftirlit og langur listi af eftirlitsstofnunum í þjóðfélaginu sem vinna að athugunum og rannsóknum mála og úrskurða með svipuðum hætti ef ágreiningur kemur upp. Ég sé ekki að í þessu tilviki sé með neinum hætti verið að víkja frá þeirri meginreglu og væri það að minni hyggju ekki skynsamleg ráðstöfun. Ég sé ekki í fljótu bragði að það mundi samræmast þeim nýju reglum sem verið er að vinna að á vettvangi Evrópusambandsins að greina þetta hlutverk í sundur. Þar liggur til að mynda alveg ljóst fyrir að það mundi ekki samrýmast þeim reglum að heimila stjórnsýslukæru til ráðherra. Þess vegna hefur að mínu frumkvæði verið ákveðið að skoða sérstaklega varðandi undirbúning laganna hér að þessum nýju evrópsku reglum hvort ekki verði unnt að koma upp sérstakri úrskurðarnefnd þannig að skjóta megi stjórnvaldsákvörðun tölvunefndar til úrskurðarnefndar. Ég geri mér vonir um að slíkt fyrirkomulag geti samrýmst þeim reglum sem verið er að setja upp innan Evrópusambandsins og um leið tryggt aukið réttaröryggi í þessu efni þannig að menn geti fengið stjórnvaldsúrskurði á áfrýjunarstigi áður en farið er með mál fyrir dómstóla.

Herra forseti. Haustið 1996 var einu sinni sem til oftar til umfjöllunar á hinu háa Alþingi frv. til laga um breytingu á lögunum um Þróunarsjóð sjávarútvegsins. Í umfjöllun um það frv. kom fram að einungis sjö fiskvinnsluhús höfðu verið úrelt og varð sú staðreynd með öðru til þess að ákveðið var að taka ekki frekara þróunarsjóðsgjald af fiskvinnslunni enda hafði hún þá þegar greitt til sjóðsins fé langt umfram það sem nýtt hafði verið til úreldingar í fiskvinnslunni. Við umfjöllunina upplýstist jafnframt vinnuregla sjóðsins að fiskvinnsluhús væru ekki keypt af sjóðnum til úreldingar nema eigandinn sjálfur væri áður búinn að útvega kaupanda. Þetta var harðlega gagnrýnt í umræðum um frv. og m.a. bent á að það hafi ekki verið gefið í skyn í lagatextanum að svo skyldi farið með. Bent var á að þessi vinnuregla mundi vera meginástæða þess að nánast ekkert hafði orðið úr úreldingum fiskvinnslustöðva. Hins vegar mætti einmitt ætla að þeir eigendur fiskvinnslustöðva sem gætu ekki fundið kaupanda að eignunum þyrftu frekar á atbeina Þróunarsjóðsins að halda. Jafnframt var bent á að ýmsum sem var kunnugt um þessa reglu hafi ekki þótt ómaksins vert að sækja um úreldingu við þessar aðstæður þar sem þeir töldu sig ekki geta fundið kaupanda að húsum sínum. Kom mönnum í opna skjöldu að svona skyldi hafa verið staðið að málum og ekki í anda laganna eða þess vilja sem hafi legið að baki. Í nefndaráliti minni hlutans við afgreiðslu þess frv. sem lá fyrir haustið 1996 kemur fram að minni hlutinn telur gagnrýnivert hvernig ákvæði um úreldingu fiskvinnsluhúsa hafi verið túlkuð. Í umræðunni kom fram hjá formanni sjútvn. að hann hafði enga trú á því að takmörkun stjórnarinnar fengi staðist og var því jafnframt spáð ef aðilar sem sótt höfðu um úreldingu en ekki fengið vegna þessarar vinnureglu leituðu með mál sitt til dómstóla, þá ynnu þeir slíkt mál. Nú hefur það orðið, herra forseti, þar sem Þróunarsjóður hefur verið dæmdur til að afgreiða umsókn Vinnslustöðvarinnar í Vestmannaeyjum en það var einmitt eitt þeirra fyrirtækja sem átti inni umsókn þegar fjallað var um málið á hinu háa Alþingi haustið 1996. Ég hef þess vegna beint eftirfarandi spurningum til hæstv. sjútvrh.: 1. Hve mörg fiskvinnsluhús hefur Þróunarsjóður sjávarútvegsins keypt til úreldingar á því tímabili sem honum hefur verið heimilt að kaupa slík hús? 2. Hve mörgum umsóknum hefur verið vísað frá á þeirri forsendu að umsækjendur gátu ekki teflt fram nýjum kaupanda að eignunum, en það var sú vinnuregla sjóðsins sem nú hefur verið dæmd ólögmæt? 3. Hvaða áhrif telur ráðherra að nýfallinn dómur í máli Vinnslustöðvarinnar í Vestmannaeyjum hafi gagnvart þeim aðilum sem var hafnað á forsendum þeirrar vinnureglu sem nú hefur verið dæmd ólögmæt? 4. Hver er réttarstaða þeirra fyrirtækja sem aldrei sóttu um úreldingu þar sem þau töldu sig ekki geta uppfyllt þá vinnureglu sjóðsins sem hefur nú verið dæmd ólögmæt?

Herra forseti. Ég vil fyrst rifja það upp að í lögunum um Þróunarsjóð var ekki gert ráð fyrir því að það væri skylda að úrelda fiskvinnsluhús. Á hinn bóginn var skylt að ákveðnum skilyrðum uppfylltum að taka skip til úreldingar en sá þáttur sem laut að fiskvinnsluhúsum var á grundvelli laganna byggður algerlega á frjálsu mati sjóðsins og sjóðstjórnin taldi í samræmi við það að hún gæti sett skilyrði sem þetta varðandi ákvarðanir um úreldingu fiskvinnsluhúsa. Ef ég vík svo að spurningunum sjálfum sem hv. þm. hefur lagt fram er þess að geta varðandi fyrstu spurninguna að sjóðurinn mun alls hafa keypt 20 hús. Varðandi aðra spurninguna er það að segja að sjóðnum bárust allt 36 umsóknir þar sem umsækjandi gat ekki teflt fram kaupanda og fullnægt þannig skilyrðunum. Varðandi þriðju spurninguna er það að segja að stjórn Þróunarsjóðs hefur ekki komið saman til fundar eftir að dómur Héraðsdóms Reykjavíkur var kveðinn upp í mars sl. og því hefur stjórnin ekki fjallað um niðurstöðu dómsins né tekið ákvörðun um hvort málinu verði áfrýjað til Hæstaréttar. Verði málinu skotið til Hæstaréttar þarf að bíða niðurstöðu hans til þess að hægt verði að taka ákvörðun um mál Vinnslustöðvarinnar og annarra þeirra fyrirtækja sem hér um ræðir. Þó að stjórn Þróunarsjóðsins hafi ekki enn fjallað um málið og tekið ákvarðanir þykir mér mjög líklegt að niðurstaðan á þeim vettvangi verði sú að málinu verði áfrýjað. Varðandi fjórðu spurninguna er það að segja að ekki verður séð að dómur Héraðsdóms Reykjavíkur hafi nein áhrif á réttarstöðu þeirra fyrirtækja sem sóttu ekki um úreldingu fiskvinnsluhúsa. Það yrði ekki með góðu móti hægt að beita hlutbundnum aðferðum til þess að komast að því hvers vegna fyrirtækin sóttu ekki um úreldingu fiskvinnslustöðva.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra þau svör sem hann gaf við fyrirspurnum mínum. Eðli máls samkvæmt hlutu þau að verða takmörkuð þar sem eins og fram kom í máli hans stjórnin hefur ekki komið saman eftir að dómurinn féll til þess að fjalla um þessa niðurstöðu. Hins vegar er athyglisvert að það kemur fram í svari hans að 36 umsóknum virðist hafa verið vísað frá á þeirri forsendu sem stjórn sjóðsins gaf sér um meðferð mála. Þegar lögin voru sett á sínum tíma um Þróunarsjóð og um það að hægt væri að úrelda fiskvinnsluhús engu síður en fiskiskip lá alveg ljóst fyrir að menn voru á þeirri skoðun að grípa þyrfti til tiltekinna ráðstafana til þess að auka hagræðingu í sjávarútvegi. Það má þess vegna furðulegt heita að stjórn Þróunarsjóðsins skyldi í raun komast upp með að setja þau skilyrði sem hún setti sem gerðu það að verkum að einungis 20 hús hafa fengið eðlilega meðferð miðað við það sem má ætla að andi laganna hafi sagt fyrir um, 36 umsóknum hefur verið vísað frá og í rauninni eru ótaldar þær umsóknir sem hefðu komið til sjóðsins ef menn hefðu ekki gefið sér það fyrir fram að þeir ættu engan rétt eða möguleika vegna þess að auðvitað var það svo að fjöldi aðila sem sat uppi með ónýttar eða vannýttar fasteignir treysti sér aldrei til þess að sækja um vegna þeirrar reglu að menn yrðu sjálfir að vera búnir að útvega kaupanda áður en þeir sendu umsókn til sjóðsins. Það er kannski það fráleita í þessu öllu, herra forseti, að nákvæmlega þeir sem þurftu helst á atbeina sjóðsins að halda voru útilokaðir. Hinir sem gátu sjálfir fundið kaupanda að sínum eignum gátu fengið eins konar milligöngu hjá Þróunarsjóðnum um mál sín. Ég tel, herra forseti, að það væri sæmst að stjórn sjóðsins kæmi saman og ynni einfaldlega eftir þeim lögum sem fyrir liggja.

Herra forseti. Ég minni enn og aftur á að eins og lögin voru samþykkt á Alþingi fólu þau aðeins í sér heimild til þess að veita úreldingarstyrki vegna fiskvinnsluhúsa. Þar var ekki kveðið á um skyldu eins og gilti um fiskveiðiskipin. Þess vegna verður þetta ekki borið saman. Stjórn sjóðsins hefði á grundvelli laganna getað hafnað öllum umsóknum um úreldingu á fiskvinnsluhúsum. Það var tekið skýrt fram í umræðum um þetta mál að það yrði algerlega að mati stjórnar sjóðsins hvort þessari heimild yrði beitt og þá að hve miklu leyti. Þess vegna taldi ég ekkert óeðlilegt að stjórnin setti skilyrði sem þetta þegar hún taldi eðlilegt að setja því ákveðin takmörk hvað gert yrði í þessum efnum. Ég ítreka að lögin fólu aðeins í sér heimild en enga skyldu og stjórn sjóðsins hefði getað hafnað öllum umsóknum um úreldingu fiskvinnsluhúsa.

Herra forseti. Þessi fyrirspurn var fram borin af varaþingkonu Kvennalistans, hv. þm. Birnu Sigurjónsdóttur. Þar sem hún er ekki lengur á þingi hef ég samþykkt að fylgja fyrirspurninni úr hlaði. Samkvæmt nýlegri skýrslu undanþágunefndar fyrir grunnskóla hefur nú verið samþykkt 601 umsókn um undanþágu fyrir leiðbeinendur í grunnskólum fyrir skólaárið 1997--1998 og er það fjölgun um 50 frá árinu áður. Undanþágur hafa ekki verið fleiri síðan á árinu 1991--1992. Þessi aukning hlýtur að vera hæstv. menntmrh. áhyggjuefni sem og öllum þeim sem vilja enn betri grunnskóla. 377 umsóknir voru samþykktar af undanþágunefnd sem í eiga sæti fulltrúar kennarasamtaka, Kennaraháskólans og menntmrn. Um 224 umsóknir varð ágreiningur í nefndinni og þær því samþykktar af menntmrh. einum. 21 umsókn var hafnað og tveimur vísað frá. Gera má ráð fyrir að þessir 600 leiðbeinendur hafi umsjón með kennslu um 10 þúsund grunnskólanemenda og ef þessir leiðbeinendur fylla 300 stöðugildi en margir þeirra eru í skertum stöðum, þá kenna þeir 10 þús. nemendum í um 8 þús. kennslustundir í viku hverri. Í umræðum er oft látið að því liggja að leiðbeinendur séu flestir hámenntaðir en skorti aðeins próf í uppeldis- og kennslufræðum. Staðreyndin er sú að nærri 30% leiðbeinenda hafi aðeins stúdentspróf eða skemmri framhaldsskólamenntun. Stærsti hópurinn hefur að baki listnám, starfsmenntun eða aðra sérmenntun. Um fjórðungur hópsins hefur menntun á háskólastigi. Sérkennsla fyrir seinfæra nemendur og nemendur með sértæka námsörðugleika gerir hvað mestar kröfur til sérþekkingar kennara. Í lögverndunarlögunum frá 1986 er kveðið á um að kennarar við sérkennslu skuli hafa 30--60 eininga framhaldsnám í sérkennslufræðum. Það stingur því í augu að sjá að í skýrslu undanþágunefndar eru við sérkennslu 57 leiðbeinendur. Stærsti hópurinn er reyndar með leikskólakennara-, þroskaþjálfa- eða aðra menntun sem nýtist á þessu sviði en níu þeirra hafa aðeins stúdentspróf og þetta er sérstaklega athyglisvert vegna þess að í því frv. sem liggur nú fyrir þinginu um lögverundun á starfsréttindum kennara er ekki getið neitt um menntun sérkennara þannig að ætla má að þarna eigi að fara að slaka á kröfum. Ég legg áherslu á það að með þessari fyrirspurn er ekki verið að veitast að leiðbeinendum, því fólki sem sinnir þessum störfum, heldur þeim sem bera ábyrgð á þeim. Kennaraskortur er fyrst og fremst afleiðing margra ára láglaunastefnu gagnvart kennurum. En spurningar Birnu Sigurjónsdóttur af þessu tilefni til hæstv. menntmrh. eru eftirfarandi: 1. Til hvaða aðgerða hyggst ráðherra grípa til að tryggja nemendum í grunnskólum kennslu menntaðra kennara? 2. Telur ráðherra réttlætanlegt að sérkennsla í grunnskóla sé í höndum einstaklinga sem hvorki hafa menntun í sérkennslufræðum né almenna kennaramenntun?

Herra forseti. Ég þakka þessar fyrirspurnir. Um þær mætti hafa mjög langt mál til þess að fjalla um einstök atriði sem hv. þm. drap á í máli sínu. Það er alveg rétt að við þurfum að gera allt sem í valdi okkar stendur til að tryggja nemendum í grunnskólum kennslu menntaðra kennara eins og spurningin hljóðar um en við skulum átta okkur á því að það sem hefur verið að gerast m.a. og veldur því að menn standa í sérstökum sporum að þessu leyti núna er það að vegna aukningar á umfangi starfsins í grunnskólanum hefur verið fjölgað þar um það sem menn telja allt að 250 stöðugildum á tiltölulega skömmum tíma. Það er sá vandi sem við stöndum m.a. frammi fyrir að við þurfum að auka umfangið í grunnskólanum og fjölga þar stöðugildum og það hefur skapað sérstakar aðstæður þegar menn fjalla um réttindalausa kennara eða leiðbeinendur núna og hugtakið menntaðir kennarar sem kemur fyrir í þessari fyrirspurn er ekki hugtak sem er skilgreint neins staðar sérstaklega og það má að sjálfsögðu um það deila hvaða kennarar eru menntaðir og ekki menntaðir. Ég tel að allir þeir sem sinni kennslu í skólum séu menntaðir en þeir hafa ekki allir fullnægt þeim skilyrðum sem eru sett í lögverndunarlögum. Þar verða menn að gera mun á og eins og fram kom í máli hv. ræðumanns, sem talaði fyrir hönd fyrirspyrjanda, er staðan nú þannig að 82,8% af öllum kennurum, samkvæmt yfirliti frá Hagstofu Íslands um fjölda réttindakennara og leiðbeineinda, þá á ég við réttindakennara samkvæmt lögverndunarlögunum. Í grunnskólum skólaárið 1997--1998 eru kennarar með réttindi alls 3.116 eða 82,8% á landinu öllu en leiðbeinendur eru 646 eða 17,2%. Þetta er það hlutfall sem nú er og það er þetta bil sem við þurfum að brúa og setja okkur það mark að ná því að allir sem kenna í skólum hafi full réttindi samkvæmt lögverndunarlögunum. Við gerum það með ýmsum hætti. Við gerum það m.a. með því að efla kennaramenntun stofnunarinnar og að því hefur verið unnið. Það hefur verið stofnuð kennaramenntunardeild við Háskólann á Akureyri og eins og þingmenn vita þá tók til starfa, frá 1. janúar sl., Kennaraháskóli Íslands undir nýjum formerkjum þar sem þrír framhaldsskólar voru felldir að gamla Kennaraháskólanum. Það er ætlunin að efla þá stofnun. Raunin er sú hér að fleiri vilja innritast í skólann en komast þar að og vonandi verður það með því að skólinn verður öflugri að unnt verður að taka á móti fleiri nemendum þar. Varðandi það sem aðallega er á valdi menntmrh. í þessu efni, það er efling kennaramenntunar, og á það hef ég hef lagt áherslu, er símenntun og endurmenntun og að mikið átak verði gert í því í kjölfar þess að nýjar námskrár koma til sögunnar. Þannig verði einnig séð til þess að kennarar sem starfa í skólunum séu alltaf sem best til þess færir að sinna kennslunni í samræmi við kröfur á hverjum tíma. Og raunar er það athyglisvert í úttekt á kennaramenntun, sem nýlega var birt, að þar leggja menn áherslu á að grunnmenntunina þurfi í sjálfu sér ekki að lengja heldur beri að leggja höfuðáherslu á símenntun og endurmenntun þannig að kennararnir séu alltaf til þess búnir að sinna störfum sínum í samræmi við kröfur á hverjum tíma. Þetta er mjög mikilvægt mál og fyrir þessu ætla ég að beita mér. Um ráðningu starfsmanna í grunnskóla er það eins og menn vita í höndum sveitarfélaganna. Það er málefni sveitarfélaganna, sveitarstjórna og skólastjóra að laða til sín menntað fólk og kennara og kennara með réttindi til kennslustarfa í grunnskólum. Spurt var hvort ráðherra teldi réttlætanlegt að sérkennsla í grunnskólum væri í höndum einstaklinga sem hvorki hefðu menntun í sérkennslufræðum né almenna kennaramenntun. Í sjálfu sér er það réttlætanlegt að svo sé, miðað við þær aðstæður sem við stöndum frammi fyrir. Við þurfum að veita þessa þjónustu og það skortir enn, því miður, nægilegan fjölda menntaðra manna til þess að gera það og þá er það gert á grundvelli laganna og með þeim heimildum sem við höfum samkvæmt lögum nr. 48/1986, um lögverndun á starfsheiti og stafsréttindum grunnskólakennara, framhaldsskólakennara og skólastjóra, að tekið er á þeim málum í samræmi við það og þau hljóta þá lögmæltu meðferð sem þar er getið um. Ég vil taka undir það með hv. ræðumanni að ég tel að það fólk sem hefur ráðist til starfa sem leiðbeinendur og líka jafnt í almennri kennslu og til sérkennslu sé oft mjög vel hæft til sinna starfa þó það uppfylli ekki þær kröfur sem réttindalögin gera til starfsmanna í skólum til þess að öðlast þau réttindi sem þar er mælt fyrir um.

Herra forseti. Ég tek eftir því að hv. fyrirspyrjandi lætur þess getið að af þeim leiðbeinendum sem eru við sérkennslu sé stærsti hópurinn ýmist leikskólakennarar eða þroskaþjálfar. Hæstv. menntmrh. taldi að það væri kannski ekki á sínu valdi að hafa mikil áhrif þar á en ég vil samt spyrja hæstv. ráðherra hvort honum þætti sem það gæti verið á hans valdi eða a.m.k. hann hefði til þess nokkrar skyldur að skoða málefni þess hóps, sem er að störfum innan grunnskólans og grunnskólinn þarf í raun og veru á að halda vegna blöndunar, en hefur ekki formleg kennararéttindi en aðra menntun sem kemur að gagni, skoða málefni þessa hóps með það fyrir augum að þessir sérfræðingar verði viðurkenndir sem nauðsynlegir aðilar að þroska og kennslu þeirra nemenda sem þar eru þó að þeir séu ekki kennarar. Í dag eru þessir sérfræðingar allir ráðnir sem leiðbeinendur sem þýðir að bæði er faglega lítið gert úr þeim og staða þeirra er alltaf óviss. Spurningin er því þessi: Telur menntmrh. að hann gæti með einhverjum hætti komið að því að breyta stöðu þessa fólks þannig að sérfræðiþekking þess nýttist sem skyldi?

Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir svör hans. Ég verð þó að segja að það veldur mér vonbrigðum að hann telji sig ekki geta beitt sér meira til að tryggja að nemendur í grunnskólum njóti í reynd jafnréttis til náms. Það er alveg ljóst að endurmenntun kemur ekki til góða þeim kennurum sem ekki hafa grunnmenntun og þessi mikla fjölgun sem er fyrirhuguð og er nú þegar orðin á störfum kennara verður ekki leyst með því að slaka á kröfum til kennara eins og nú er verið að gera í frv. um lögverndun á starfsheiti kennara sem á að fara að afgreiða. Hæstv. menntmrh. fer með yfirstjórn málefna grunnskólans og hefur eftirlit með því að sveitarfélög uppfylli skyldur sínar samkvæmt lögum og reglugerðum. Ábyrgðin er því hans og þeirra sem fara með yfirstjórn menntamála á því að nemendur í grunnskóla skuli ekki allir sitja við sama borð í grunnskólanum og njóti kennslu menntaðra kennara. Jafnrétti til náms er því ekki tryggt meðan þessu fer fram. Það er því afar brýnt að leitað verði allra leiða til að laða að og halda í hæfa og vel menntaða kennara við alla grunnskóla, ekki aðeins á höfuðborgarsvæðinu. Kennaraskortur er mestur og viðvarandi á landsbyggðinni. Sveitarstjórnir bera þarna vissulega ábyrgð en það gerir einnig hæstv. menntmrh. sem samkvæmt lögum fer með yfirstjórn málefna grunnskólans. Þessi vandi er ekki nýr, hann var fyrir hendi áður en grunnskólinn fluttist til sveitarfélaganna. Lág laun kennara er uppsafnað vandamál til margra ára og þeir fjármunir sem fluttir voru með grunnskólanum til sveitarfélaganna hvergi nægir til að leysa þetta mál. En eins og ég sagði áðan þá er sérstaklega athyglisvert að í lögverndarlögunum er ekkert getið um menntun sérkennara og hér kemur fram að þeir eru svo til ómenntaðir, hafa ekki kennararéttindi í miklum mæli og það virðist ekkert eiga að leysa þau mál öðruvísi en að slaka á kröfunum. Þannig að mér virðist sem það sé leið hæstv. menntmrh. til að koma til móts við þessa fjölgun kennara að slaka á kröfum. Það er mjög miður en þetta er í samræmi við áðurnefnt frv. sem liggur fyrir þinginu en það er þvert á vilja kennaramenntunarstofnana að slaka á menntunarkröfum til kennara.

Herra forseti. Það er alrangt að verið sé að slaka á kröfum. Og það er alrangt að menntmrh. vilji ekki axla þá ábyrgð sem hann ber í þessu efni. Við höfum verið að bæta kennaramenntunina, efla Kennaraháskóla Íslands. Við erum að færa þroskaþjálfanámið og leikskólakennaranámið upp á háskólastig og gera þá betur hæfa líka til að sinna þeim verkefnum sem um er að ræða í sérkennslunni. Það er verið að gera stórátak í að efla kennaramenntunina í landinu og ná því markmiði sem menn settu sér með lögverndunarlögunum. En mönnum var líka ljóst þegar þau lög voru sett, að það yrði að hafa þá leið sem mælt er fyrir um í lögunum til þess að fylla kennarastöður þótt ekki sé um réttindakennara að ræða. Það er alveg lögum samkvæmt. Það eru engin önnur úrræði sem menntmrh. hefur en þau sem Alþingi veitir honum með þeim lögum. Þeim ákvæðum hefur verið beitt í samræmi við reglur sem settar hafa verið þannig að það er alveg ljóst að menntmrh. sinnir þessu í samræmi við fyrirmæli frá Alþingi. Bæði hefur hann skyldur sínar samkvæmt grunnskólalögunum og einnig hefur verið komið á laggirnar því kerfi sem gerir kleift að ráða leiðbeinendur til starfa í grunnskólum, hvort heldur til almennrar kennslu eða til sérkennslu. Lögin gera ráð fyrir þessu, það eru þau fyrirmæli sem Alþingi hefur gefið menntmrh. og það umboð sem Alþingi hefur veitt ráðherranum. Samkvæmt því hefur verið starfað og ég ítreka að 82,8% af starfsmönnunum eru réttindakennarar og það er hátt hlutfall, en auðvitað eigum við að stefna að því að það verði 100%. Við eigum einnig að stefna að því að þeir sem sinna sérkennslu hafi sem besta menntun. Þetta er sameiginlegt markmið okkar og að því er unnið. Ég tel að stigin hafi verið markverð skref í þá átt á þessum vetri með því að stofna Kennaraháskóla Íslands og færa nám þroskaþjálfa og leikskólakennara upp á háskólastig. Þannig að það er unnið að þessu og markmiðið er skýrt, að allir nemendur njóti leiðsagnar frá kennurum með full réttindi, hvort sem um sérkennslu eða almenna kennslu er að ræða.

Virðulegi forseti. Ég beini fyrirspurn minni til hæstv. heilbrrh. um hvort unnið sé að heildstæðri stefnumótun fyrir landið allt í geðheilbrigðismálum barna og unglinga. Og ef svo er, hvernig miðar þeirri vinnu og hvenær má vænta niðurstöðu í málinu? Þeir sem láta sig geðheilbrigðismál barna og unglinga varða, svo sem samtökin Umhyggja, barnageðlæknar, umboðsmaður barna og fleiri, hafa ítrekað látið í ljós nauðsyn þess að slík heildstæð stefna yrði mótuð. Mikil óvissa hefur ríkt í þessum málum. Á síðasta ári var t.d. mikill órói í kringum rekstur barna- og unglingageðdeildar Landspítalans, fjárskortur og annar óróleiki sem leiddi til þess að yfirlæknir deildarinnar sagði upp störfum. Þó svo að málefni barna- og unglingageðdeildar virðist nú vera í ró eru önnur og brýn málefni sem standa óleyst, enda ekki nein stefna til um það með hvaða hætti eigi að leysa þau mál. Samanborið við önnur Norðurlönd erum við miklir eftirbátar í að veita börnum með geðræn vandamál viðunandi geðlæknismeðferð. Hér á landi eru það aðeins um 0,4% í hverjum árgangi barna sem fá þjónustu barnageðlæknis ef þau eiga við geðræn vandamál að stríða. Á hinum Norðurlöndunum eru rúmlega 2% barna í hverjum árgangi sem leita eftir þjónustu barnageðlækna og fá hana. Því miður er þessi mismunur ekki vegna þess að færri íslensk börn eigi við geðræn vandamál að stríða, aðgengi þeirra að þjónustu geðlækna er því miður mun lakara en á öðrum Norðurlöndum. Í svari við fyrirspurn minni fyrr í vetur um fjölda barna og ungmenna sem kæmu til meðferðar á Vog vegna fíkniefnanotkunar kom í ljós að sú tala fer hækkandi ár frá ári og núna eru um 264 börn og ungmenni sem leita eftir þjónustu á Vogi. Heilbrrh. lét þess getið í svari sínu að á Vogi starfaði einn geðlæknir. Hið rétta er að síðan í ársbyrjun hefur enginn geðlæknir starfað á Vogi þrátt fyrir það að í könnun, sem Helga Hannesdóttir barnageðlæknir gerði á geðheilbrigðisástandi barna og ungmenna sem lögðust inn á Vog til meðferðar, kæmi fram að á bilinu 15--36% þeirra ættu við ýmis alvarleg geðræn vandamál að stríða sem mætti skýra fíkniefnavanda þeirra. 36% þeirra sem tóku þátt í rannsókninni áttu við alvarleg hegðunarvandamál að stríða, 22% þeirra þjáðust af þunglyndi. Þessi ungmenni fara frá Vogi án þess að tekið sé á geðheilbrigðisvanda þeirra. Á bráðadeildir sjúkrahúsanna koma um 500--600 ungmenni á ári hverju eftir sjálfsvígstilraunir. Mjög margir aðilar virðast vera að fást við að leysa vanda barna og ungmenna sem eiga við geðræn vandamál að stríða en það virðist lítið um samhæfingu eða samstarf þessara aðila að ræða. Telur hæstv. heilbrrh. að samhæfa þurfi störf þessara þjónustuaðila og vill hún beita sér fyrir því? Hvernig er ástand þessara mál á landsbyggðinni og  Ég er að ljúka máli mínu, herra forseti. Að lokum ein spurning til hæstv. heilbrrh.: Nær allir meðferðaraðilar sem fást við geðheilbrigðismál barna og ungmenna eru sammála um að hér þurfi að rísa lokuð meðferðarstofnun eða bráðastofnun í Reykjavík. Deilir hæstv. heilbrrh. þeirri skoðun?

Virðulegi forseti. Á alþjóðaheilbrigðisdaginn 10. okt. 1996 tilkynnti ég að ég mundi koma á fót starfshópi til að undirbúa stefnumótun í málefnum geðsjúkra. Hópnum er ætlað að leggja fram tillögur um áherslur í geðheilbrigðisþjónustunni á komandi árum. Starfshópurinn, sem er undir forustu Tómasar Zoëga yfirlæknis, hefur unnið mikið starf, m.a. með viðamikilli gagnasöfnun og athugun á innlendum og erlendum fræðigreinum. Verkið hefur reynst viðamikið. Hópurinn hefur skipt með sér verkum og komið á fót undirhópum og fjallar einn þeirra sérstaklega um málefni barna og unglinga. Sá hópur skilaði áfangaskýrslu 10. okt. sl. Áfangaskýrslan fjallar almennt um mikilvægi geðheilbrigðisþjónustu fyrir börn og unglinga. Farið er yfir helstu vandamál sem upp geta komið og dregið er upp skipurit þeirra meðferðaraðila sem koma að geðheilbrigðismálum barna og unglinga í þjóðfélaginu og reifaðar eru bráðabirgðaniðurstöður. Í áfangaskýrslunni kemur fram að geðheilbrigðisvandamál séu hlutfallslega algeng hjá börnum þótt alvarlegir geðsjúkdómar séu sjaldgæfir og mjög óalgengir á fyrstu unglingsárum. Helstu einkenni eru talin upp í ellefu liðum. Vakin er athygli á því að allir sem koma nálægt uppeldi barnsins hafi hlutverki að gegna í að efla, viðhalda og bæta geðheilbrigði þess. Þetta á einnig við um þá aðila er fást við aðra þætti í uppeldi barnsins, svo sem leikskólakennara, kennara og starfsfólk heilbrigðis- og félagsmálastofnana. Í bráðabirgðaskýrslunni dregur starfshópurinn upp mynd af geðheilbrigðisþjónustu sem skiptist í fjögur stig en þau eru: Almenn þjónusta, svo sem heilsugæsla. Þjónusta fagfólks, t.d. sérfræðiaðstoð vegna alvarlegra, flókinna og langvarandi vandamála. Meðferðarúrræði, svo sem dagdeildir göngudeildir og legudeildir fyrir alvarlega veik börn. Fram kemur að hér á landi er þjónustan tiltæk á öllum þessum meðferðarstigum. Þó er talið nauðsynlegt að samræma og samhæfa þjónustuna betur í baráttunni fyrir betri geðheilsu ungmenna. Sérstaklega er bent á nauðsyn samhæfingar og aukningu samstarfs félagsmála og heilbrigðisþjónustu og að komið verði upp sameiginlegri greiningarstöð. Í því sambandi er vert að benda á að nú á annað ár hefur samstarfsnefnd heilbrigðis- og félagsmálaráðuneyta starfað að málinu og tekist að leysa úr ýmsum vandamálum sem óvissa hefur ríkt um hver ætti að takast á við. Virðulegi forseti. Ég á von á að vinnuhópurinn ljúki störfum alveg á næstunni. Þá munu liggja fyrir tillögur um framtíðarskipan og áherslur í geðheilbrigðismálum á Íslandi, ekki einvörðungu barna og unglinga heldur heildartillögur fyrir alla landsmenn. Ekki ber að skilja mál mitt svo að ekkert sé aðhafst á meðan beðið er eftir tillögum. Eins og kunnugt er hefur verið lögð verulega aukin áhersla á forvarnastarf gegn neyslu áfengis og annarra vímuefna. Fyrir Alþingi liggja tillögur um skipulagsbreytingar á stjórnun þess málaflokks sem ég vænti að verði lögfestar á næstu dögum. Í samstarfi við Fangelsismálastofnun og Heilbrigðismálastofnun Suðurlands vinnur ráðuneytið að eflingu geðheilbrigðisþjónustu á Litla-Hrauni. Nú þegar hafa sérhæfðir hjúkrunarfræðingar, sem starfa á réttargeðdeildinni á Sogni, hafið störf við fangelsið auk þess sem bætt verður úr langvarandi skorti á geðlæknisþjónustu. Héraðslæknar um allt land hafa staðið fyrir fræðslu um geðheilbrigðismál fyrir starfsfólk heilsugæslunnar með það að markmiði að auka hæfni starfsfólks til greiningar og aðstoðar þegar skjólstæðingar þeirra eiga við geðræn vandamál að stríða. Göngudeildarþjónustu barna- og unglingageðdeildar Landspítalans hefur verið efld og barna- og unglingageðdeild Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri hefur styrkst verulega. Virðulegur forseti. Hv. þm. bætti nokkrum spurningum við þær sem lágu fyrir skriflegar. Hv. þm. spyr sérstaklega að því hvort ekki sé rétt að koma á lokuðu meðferðarúrræði fyrir börn og þá á hún sérstaklega við áfengis- og vímuefnaneytendur, ef ég skildi hana rétt. Félmrn. og heilbrrn. eru að vinna að því að fjölga úrræðum fyrir áfengis- og vímuefnasjúk börn.

Hæstv. forseti. Nú brá svo við að hæstv. heilbrrh. upplýsti að ríkisstjórnin væri með áform um að fjölga meðferðarúrræðum fyrir börn sem eiga í vímuefnavanda. Þá ber nýrra við. Fyrr í vetur, þegar hún svaraði fyrirspurn. frá mér, taldi hún ekki þörf á fleiri slíkum úrræðum. Fyrir liggur að yfir 260 börn, ég vil kalla það börn sem eru undir 18 ára aldri, leituðu eftir aðstoð á Vogi í fyrra. Hæstv. heilbrrh. sagði í svari við þessari fyrirspurn að þar starfaði barnageðlæknir. Nú er ljóst að ekki hafi verið svo frá áramótum. Þórarinn Tyrfingsson, yfirlæknir á Vogi, segir að málin sem hann fái til meðferðar séu illvígari en nokkru sinni fyrr. Ég verð að segja að þetta er mér mikið áhyggjuefni. Ég tel að meðan ríkisstjórnin ígrundar hvernig hún getur bætt við meðferðarúrræðum fyrir vímuefnasjúk börn, þá ætti að gera gangskör að því að ráða barnasálfræðing og geðlækni að Vogi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir svör hennar. Þar upplýsti hún að nefnd sem starfar að mótun heildstæðrar stefnu í geðheilbrigðismálum barna og ungmenna fari senn að ljúka störfum. Við fáum þá innan skamms að sjá niðurstöður af þeirri vinnu. Heilbrrh. hæstv. sagði einnig að hugmyndir væru um að koma á sameiginlegri greiningarstöð fyrir börn með geðræn vandamál. Þá langar mig til þess að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. ráðherra hvort þetta eigi að vera ein greiningarstöð á landsvísu eða hvort að hugsunin sé kannski sú að þjónusta við landsbyggðina verði efld í þessum efnum sem og annarri heilbrigðisþjónustu. Hvert sækja börn frá landsbyggðinni eftir geðlæknisþjónustu? Til Akureyrar, nefndi hæstv. ráðherra, en að öðru leyti sér maður ekki að önnur úrræði séu í boði en hér í höfuðborginni þurfi börnin á því að halda. Ég vil aðeins ítreka spurningu mína frá því áðan varðandi það að fagfólk hefur ítrekað bent á þörfina fyrir bráðastofnun eða lokaða meðferðarstofnun fyrir börn og ungmenn svo hægt sé að taka á bráðum vanda. Ég spurði hæstv. heilbrrh. hvort hún deildi þessari skoðun fagmannanna og hvort hún teldi að þörf væri á að koma slíkri stofnun á laggirnar. Ef svo er, hyggst hún beita sér fyrir því að svo verði? Í svari við fyrirspurn minni fyrr í vetur, þar sem ég beindi þeirri spurningu til hæstv. heilbrrh. hvort hún teldi að það væri heppileg lausn að veita börnum og ungmennum meðferð vegna vímuefnanotkunar á stofnunum sem eru sniðnar að þörfum fullorðinna, sagði hæstv. heilbrrh. að hún teldi það ekki vera góða lausn. Því spyr ég aftur: Telur hæstv. heilbrrh. það koma til greina að fjölga sérstaklega meðferðarúrræðum fyrir börn hér í höfuðborginni þar sem er hægt væri að veita þeim viðunandi meðferð vegna vímuefnavanda og geðræns vanda, sem miðuð væri við aldur þeirra?

Virðulegi forseti. Eins og fram kom í fyrra svari mínu, þá erum við að tala um heildstæða stefnu fyrir landið allt. Þegar við tölum um greiningarstöð þá er það fyrir landið allt að sjálfsögðu. Mig langar að koma inn á það sem hv. þm. Sigríður Jóhannesdóttir sagði hér áðan. Hún talaði um að barnageðlækni vantaði á Vog, eða stofnanir SÁÁ, þó öðru hefði verið haldið fram. Þar var barnageðlæknir en við eigum allt of fáa barnageðlækna á Íslandi. Það er okkar vandamál, bæði á þessum meðferðarstofnunum og barna- og unglingageðdeildinni. Mig langar að geta þess að Einar Gylfi Jónsson, sálfræðingur hjá SÁÁ, hefur margsinnis sagt á opinberum vettvangi að aðgengi fyrir unga vímuefnaneytendur á Íslandi að meðferð sé betri á Íslandi en nokkurs staðar annars staðar. Þar með er ekki sagt að ekki megi bæta úr. Þegar við ræðum um lokuð meðferðarúrræði, þá verðum við að nýta þau úrræði sem við eigum í dag, með þeim breytingum sem við sjáum að þurfa að vera á þeim miðað reynslu okkar. Það er mjög mikilvægt, eins og fram kom í svari mínu hér áðan, að félmrn. og heilbrrn. vinni að þessu saman. Við erum hér að tala um börn undir lögaldri.

Hæstv. forseti. Á Alþingi hef ég, ásamt þingmönnum Alþb. og óháðra, flutt frumvörp þess efnis að komugjöld á heilsugæslustöðvar verði afnumin. Fyrir þessu höfum við fært margvísleg rök. Í umræðu um þetta efni hef ég vísað til þess að athuganir hafi sýnt að lág komugjöld svari ekki kostnaði. Fyrirferðin við skrifræðið er slík og tilkostnaðurinn sem þessu tengist. Séu gjöld og skattar á sjúklinga hins vegar hærri, þá fælir það fólk frá þessari þjónustu og grefur undan jafnrétti í landinu þar sem tekjulágt fólk mundi fyrst og fremst fælast frá því að nýta sér heilbrigðisþjónustuna. Staðreyndin er sú að tilraunir til að gera samband sjúklings við heilsugæsluna að viðskiptasambandi eru mjög varhugaverðar og slæmar hvernig sem á málin er litið. Um þverbak keyrir þegar farið er að innheimta gjöld í heilsugæslunni með aðstoð innheimtulögfræðinga eins og dæmi eru um. Ég hef undir höndum innheimtubréf frá lögfræðingum þar sem verið er að innheimta komugjöld á heilsugæslustöð frá árinu 1994. Höfuðstóllinn var 600 kr. en þegar þetta er búið að fara í gegnum vinnslu hjá innheimtulögfræðingum þá hljóðar reikningurinn nú upp á 7.646 kr. Spurning mín til hæstv. heilbrrh. er þessi: Er fyrir því heimild, af hálfu ráðherra, að setja vangreidd komugjöld heilsugæslustöðva í innheimtu hjá lögfræðingum?

Virðulegi forseti. Það er grundvallaratriði í heilbrigðisþjónustu hér á landi að allir fái heilbrigðisþjónustu sem á þurfa að halda, óháð efnahag. Ráðherra eða ráðuneyti hafa ekki gefið heilsugæslustöðvum eða öðrum stofnunum sem undir ráðuneytið heyra nein fyrirmæli um hvernig haga skuli innheimtu sértekna. Um innheimtu sértekna gilda almennar reglur en vegna þess að hér er um mjög sérstaka þjónustu að ræða er það háð mati stjórnenda stofnunar hversu langt skuli gengið í innheimtuaðgerðum hverju sinni. Ekki þarf sérstaka heimild frá ráðherra eða ráðuneyti fyrir því að setja komugjöld eða önnur gjöld í innheimtu. Stjórnendum stofnana er treyst fyrir því að ákveða hvort og hvenær eðlilegt og skynsamlegt sé að grípa til innheimtuaðgerða. Við slíkt mat hljóta þeir að horfa á hvert einstakt tilvik, aðstæður einstaklingsins og einnig það að vafasamt er að eyða miklum tíma eða leggja í mikinn kostnað við innheimtu lágra fjárhæða. Ég tel að dæmið sem hv. þm. Ögmundur Jónasson kom með áðan sé nánast einsdæmi.

Herra forseti. Það er að vonum að hæstv. ráðherra skammist sín fyrir löggjöfina sem málið lýtur að en ég hélt að hæstv. ráðherra lyti ekki svo lágt að beina ábyrgðinni að stjórnendum stofnananna sem ber að framfylgja lögum sem Framsfl. stendur að um að fátækt fólk eigi að borga komugjöld til að fá að hitta lækni. Þess í stað segir ráðherrann að það eigi að vera mat stjórnenda stofnunarinnar hversu langt eigi að ganga í að innheimta komugjöldin. Ég spyr hæstv. ráðherra: Þýðir þessi yfirlýsing að stjórnendur heilsugæslustöðva geti ákveðið að innheimta ekki komugjöld og mun ráðherra styðja við bakið á þeim ef þeir taka þá ákvörðun?

Hæstv. forseti. Ég tek undir málflutning hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar. Auðvitað er mergurinn málsins þau lög sem þessar innheimtuaðgerðir hvíla á. Svo er að skilja á hæstv. ráðherra að það beri ekki að líta á þetta sem hverja aðra viðskiptasamninga þótt hér séu dæmi um að svo sé gert í reynd en ég hjó eftir öðru í svari hæstv. ráðherra sem var á þá leið að það svaraði ekki tilkostnaði að innheimta lága reikninga og þess vegna er spurning mín þessi: Hvað með hina háu reikninga? Hvað með þá reikninga sem fólk greiðir ekki vegna þess að þeir eru svo háir og kostnaðurinn svo mikill að fólk rís ekki undir þeim? Er eðlilegt að mati hæstv. ráðherra að vísa innheimtu slíkra reikninga til innheimtulögfræðinga? Ég vil að lokum leggja áherslu á að hvernig sem á þessi mál er litið getur niðurstaðan að mínum dómi aðeins orðið ein. Þau lög sem þessar siðlausu innheimtuaðgerðir hvíla á ber að afnema þegar í stað.

Virðulegi forseti. Þau lög gilda í landinu að þeir sem þurfa á heilbrigðisþjónustu að halda eiga að fá hana. Þjónustugjöld hafa ekki verið hækkuð síðan um áramótin árið 1996 og við höfum haldið þjónustugjöldum niðri. Ég sagði áðan að ég teldi það dæmi sem nefnt var vera einsdæmi og ég tel almennt að sú heilbrigða skynsemi sem ræður hjá stjórnendum sjúkrastofnana hafi ráðið og ráði. Mér finnst með þeim stóryrtu lýsingum sem hafa verið færðar vera skotið töluvert yfir markið og almennt vita menn að innan heilsugæslunnar þekkja menn það vel til þeirra einstaklinga sem þangað koma að ekki er gengið hart eftir þjónustugjöldum og þau eru ekki há í heilsugæslunni, sem betur fer, og þar eru þök sem hv. þm. þekkja. Þegar einstaklingar eru komnir upp í visst þak er ekki greiddur nema þriðjungur eftir það en almennt held ég að sú skynsemi sem hefur ráðið varðandi innheimtuaðgerðir sé sú leið sem menn hafa farið og munu fara.

Herra forseti. Það er ekki hægt að láta hjá líða að bregðast við málflutningi hæstv. ráðherra áðan í svari við fyrirspurn. Ráðherra hefur lýst úr ræðustóli Alþingis, löggjafarstofnunar Íslendinga, að stjórnendur heilsugæslustöðva eigi ekki að fara að lögum. Það eru skýr ákvæði í lögum þess efnis að þeim beri að innheimta komugjöld og 2.000 manns hefur verið sendur innheimtureikningur frá lögfræðingi til að rukka þessi gjöld. Hæstv. ráðherra kemur og segir að stjórnendur stofnananna eigi að meta hversu langt þeir gangi í að innheimta þessi gjöld og þeir eigi að líta á aðstæður þeirra sem eiga að borga. Ég veit ekki til þess, hæstv. forseti, að þetta samræmist lagatextanum og ég hlýt að vekja athygli á því, herra forseti, sem er nú í málsvari fyrir hæstv. Alþingi, löggjafarþingið, að ekki er hægt að láta óátalið þegar ráðherra í ríkisstjórn Íslands hvetur menn til lögbrota. Ef ráðherra hefur ekki pólitískt þrek til að framfylgja ólögum sínum og Sjálfstfl. á ráðherra að leggja til að lögin verði afnumin.

Forseti verður að geta þess að umræðunni um fyrirspurnina var lokið og forseti sér ekki hvað þetta kemur fundarstjórn forseta við þótt menn séu óánægðir með svör hæstv. ráðherrans. Umræðunni var lokið um fyrirspurnina og málið tekið út af dagskrá.

Er ekki hægt að svara?

Umræðunni var lokið. Ef það er eitthvað í fundarstjórn forseta sem hæstv. ráðherra þarf að gera athugasemdir við fær ráðherrann orðið.

Virðulegi forseti. Ég ætla að ítreka það sem forseti sagði áðan. Fyrirspurninni var svarað og það er óeðlilegt að það sé hægt að koma upp aftur og halda umræðunni áfram vegna þess að það kom skýrt fram í svari mínu að þau grundvallaratriði sem unnið hefur verið eftir í áratugi í heilbrigðisþjónustunni eru um það að allir fái þjónustu, óháð efnahag.

Það er ekki rétt.

Það er þannig í lögum 

Hæstv. forseti. Það er kunnara en frá þurfi að segja að stjórnvöld hér á landi hafa sýnt málefnum neytenda lítinn áhuga ef við miðum við það sem tíðkast t.d. annars staðar á Norðurlöndum. Íslensk stjórnvöld hafa t.d. ein stjórnvalda á Norðurlöndum ekki haft frumkvæði að því að auðvelda neytendum að fá skorið úr ágreiningsmálum þegar þeir telja á sér brotið. Til að koma til móts við neytendur hafa Neytendasamtökin gripið til þess ráðs að starfrækja sérstakar kvörtunar- og úrskurðarnefndir sem úrskurða í ágreiningsmálum neytenda og seljenda þjónustu og hefur þetta reynst mjög hagkvæmur kostur en nokkuð þungt í vöfum í mörgum tilfellum að koma þessu á því að áhugi seljenda þjónustu hefur ekki alltaf reynst nægilega mikill. Nú eru starfandi sex slíkar úrskurðarnefndir og eru tvær þeirra stofnaðar með tilstyrk stjórnvalda, þ.e. nefnd um ágreiningsmál milli neytenda og vátryggingafélaga og nefnd um viðskipti neytenda við fjármálafyrirtæki. Reynslan af slíkum nefndum er ákaflega góð og er brýnt að takist að stofna slíkar nefndir á sem flestum sviðum viðskipta og þjónustu. Það er mikilvægt að þessar nefndir séu hlutlausar, gæðastýringarnefndar innan ákveðinna starfsgreina geta aldrei komið í staðinn fyrir hlutlausa úrskurðarnefnd. Á síðasta ári skrifuðu Neytendasamtökin bréf til Tannlæknafélags Íslands þar sem óskað var eftir viðræðum um úrskurðarnefnd vegna tannlækninga. Tannlæknafélagið svaraði með því að innan vébanda félagsins starfaði kvörtunarnefnd sem starfað hefði farsællega og af fagmennsku. Því væri ekki áhugi á að stofna til nefndar í samvinnu við Neytendasamtökin. Þetta svar lýsti miklu skilningsleysi á eðli málsins og var fullkomlega óásættanlegt fyrir þá sem telja sig standa höllum fæti eftir viðskipti við tannlæknastéttina, að starfsbræður þeirra fjölluðu um málið í lokuðum hópi. Neytendasamtökin skrifuðu því heilbrrh. bréf og óskuðu eftir liðsinni hans í málinu og hvöttu hann til að beita sér fyrir að stofnuð yrði hlutlaus úrskurðarnefnd í tannlækningum en það vekur undrun að ekkert svar hefur enn borist frá hæstv. ráðherranum þótt nú sé nokkuð liðið um frá því bréfið var sent. Því spyr ég hæstv. ráðherrann: Hyggst hún beita sér fyrir því að sett verði upp hlutlaus úrskurðarnefnd í tannlækningum?

Virðulegi forseti. Samkvæmt 3. gr. laga um heilbrigðisþjónustu ber landlækni að sinna kvörtunum og kærum sem varða samskipti almennings og heilbrigðisþjónustunnar og gildir það einnig um tannlæknaþjónustu. Ef ágreiningur verður má auk þess vísa honum til sérstakrar hlutlausar nefndar sem er nú undir forsæti sýslumannsins í Reykjavík. Ég hef þegar beitt mér fyrir því að starf nefndarinnar verði eflt þannig að hún geti ráðið sérstakan starfsmann til að flýta umfjöllun. Þá er í 28. gr. laga um réttindi sjúklinga ákvæði um rétt þeirra til að beina kvörtunum til landlæknis eða kvörtunarnefndar. Þessu til viðbótar vil ég benda á frv. sem ég hef lagt fram á Alþingi til breytingar á læknalögum sem gilda einnig um tannlækna. Í frv. eru ítarlegar reglur um hvernig bregðast skuli við ef upp koma óvænt atvik við meðhöndlun sjúklinga. Markmiðið með frv. er að koma á fót sérstöku viðbragðskerfi ef óvæntan skaða ber að höndum, bæði til að tryggja að mál fái þegar nauðsynlega rannsókn en einnig til að heilbrigðisyfirvöld fái strax upplýsingar og geti eftir atvikum brugðist við. Með auknu eftirliti og skráningu er þannig unnt að efla gæði heilbrigðisþjónustunnar og auka réttindi sjúklinga. Þá vil ég einnig geta þess að drög að frv. til laga um sjúklingatryggingar liggja nú fyrir í ráðuneytinu. Það frv. verður sent til umsagnar nú í sumar og vænti ég þess að það verði lagt fyrir Alþingi þegar í byrjun haustþings. Frv. gerir ráð fyrir mun víðtækari rétti sjúklingatrygginga en núgildandi ákvæði almannatryggingalaga. Virðulegi forseti. Þrátt fyrir þær leiðir sem hér hefur verið lýst hafa Neytendasamtökin nú beint erindi til ráðuneytisins þess efnis að hlutlausri úrskurðarnefnd um tannlæknaþjónustu verði komið á laggirnar. Eins og ég hef rakið tel ég ekki lagarök standa til þess að slík úrskurðarnefnd geti fjallað um meint mistök í faglegri þjónustu og ég sé ekki hvernig ráðuneytið geti átt aðild að slíkri nefnd. Sé litið til fjárhagslegra þátta hefur úrskurðarnefnd um samkeppnismál úrskurðað að heilbrigðisþjónusta eigi undir gildissvið samkeppnislaga og sama álit hefur komið frá hv. efh.- og viðskn. Alþingis sem fjallaði um frv. til samkeppnislaga á Alþingi. Með vísan til þess er vandséð hvernig ráðuneytið getur komið að þáttum sem varða verðlagningu þjónustunnar að öðru leyti en nú er gert samkvæmt lögum um almannatryggingar og tekur einungis til þess kostnaðar sem almannatryggingar taka þátt í að bera í meðferð barna, öryrkja og aldraðra. Þess eru hins vegar mörg dæmi að Neytendasamtökin og ýmsir aðilar í þjóðfélaginu hafi náð samningum um að koma á fót sameiginlegri úrskurðarnefnd á afmörkuðum sviðum. Slíkar nefndir hafa einungis vald samkvæmt samningi aðila og að viðkomandi seljandi þjónustu eða vöru hafi ákveðið að lúta valdi nefndarinnar. Virðulegi forseti. Ég tel að ráðuneytið geti ekki haft neins konar forgöngu í að koma upp úrskurðarnefnd varðandi tannlæknaþjónustu sérstaklega. Í löggjöf okkar er ákveðið ferli fyrir rannsókn og úrskurð um tilvik sem varða meint mistök í þjónustu og með fyrirliggjandi frv. til breytingar á læknalögum er stefnt að því að auka enn öryggi sjúklinga í þeim tilvikum sem óvænt atvik koma upp við meðhöndlun sjúklinga. Þá er á lokastigi frv. til laga sem eykur mjög möguleika sjúklinga til bóta þegar óvænt atvik verða við meðhöndlun sjúklinga án þess að unnt sé að sanna að um bein mistök hafi verið að ræða. Með þessu hætti tel ég að réttaröryggi borgaranna að því er varðar tannlæknaþjónustu sem og aðra heilbrigðisþjónustu sé eins tryggð og hægt er.

Hæstv. forseti. Það upplýsist hér eins og stundum áður að hæstv. heilbrrh. er afskaplega sátt við ríkjandi ástand og það sem í gildi er í dag. Hún minnti á að sérstök nefnd væri starfandi á vegum ráðuneytisins sem ætti að fjalla um kærur. En eitthvað gaf hún nú í skyn að lítið líf væri með þeirri nefnd en hún hyggst endurlífga hana, hæstv. ráðherrann. Það er hægt, segir hæstv. ráðherra, að kæra til landlæknis ef fólk telur sig misrétti beitt í tannlækningum sem og öðrum lækningum. Það hefur nú ekki alltaf gengið vel að fá leiðréttingu sinna mála þegar fólk hefur staðið frammi fyrir því að vera búið að borga tugi þúsunda króna í aðgerðir sem tannlæknirinn hefði átt að sjá fyrir fram að voru gagnslausar, árangurslausar björgunaraðgerðir. Ég veit um mörg dæmi þess, þó að ég vilji líka taka fram að sú tannlæknaþjónusta sem við getum fengið á Íslandi er yfirleitt ákaflega góð þó að hún sé auðvitað dýr, að fólk hefur þurft að greiða mikla peninga fyrir það sem hefur verið lítils virði. Og hefur ekki haft neinn ákveðinn aðila sem það getur farið með sín vandræði til, nema þá kannski lokaða nefnd á vegum Tannlæknafélagsins, sem er auðvitað ekki fullnægjandi úrræði. Mér finnst þessi uppástunga Neytendasamtakanna um hlutlausa úrskurðarnefnd allrar athygli verð og í það minnsta þess verð að hæstv. heilbrrh. svari fyrirspurnum samtakanna þar að lútandi.

Virðulegi forseti. Ég held að hv. þm. hafi ekki hlustað á ræðu mína áðan svo ég verð að endurtaka hluta af henni. Hv. þm. sagði að ráðherra væri ánægður með ríkjandi ástand. Ég nefndi hér frv. til laga sem liggur fyrir þinginu um breytingar á læknalögum, sem einmitt kemur til móts við þá einstaklinga sem hér hefur verið rætt um. Þetta hefur farið fram hjá hv. fyrirspyrjanda. Ég nefndi einnig í máli mínu frv. um sjúklingatryggingu sem er nú tilbúið í ráðuneytinu og fer til umsagna í sumar þannig að ég taldi því ýmislegt upp til úrbóta. Varðandi sérstaka úrskurðarnefnd sem sýslumaðurinn í Reykjavík veitir forustu, þá sagði ég líka í máli mínu að við hefðum leyft sérstakan starfsmann til viðbótar við þá sem fyrir voru einmitt til að sinna slíkum kvörtunum sem fram koma. Það var því í hæsta máta ósanngjarnt af hv. þm. að telja að ekkert væri að gert. Varðandi það sem Neytendasamtökin hafa verið að ræða um, þ.e. nýja úrskurðarnefnd, þá sagði ég áðan og endurtek það að ráðuneytið getur ekki haft forgöngu um það atriði.

Herra forseti. Mikill árangur náðist í baráttunni gegn reykingum hjá ungu fólki alveg fram yfir 1990. Nú hefur slegið í bakseglin og á allra síðustu árum hafa reykingar vaxið hjá unglingum. Þetta er mikið áhyggjuefni, einkum þegar litið er til þess að sterkt samband er milli reykinga og neyslu annarra vímuefna. Þegar ný lög um tóbaksvarnir voru samþykkt á Alþingi árið 1996 var ákveðið að stórhækka fjárframlög til tóbaksvarna. Nú eru tvö ár liðin og komin nokkur reynsla á nýju lögin og því spyr ég heilbrrh.: 1. Hver er reynslan af þeirri hækkun sem varð á framlagi til tóbaksvarna á árinu 1996 þegar lögfest var að 0,7% af brúttósölu tóbaks í stað 0,2% áður skyldi varið til tóbaksvarna? 2. Hvernig hefur þessum fjármunum verið varið? 3. Hvernig hyggst tóbaksvarnanefnd bregðast við endurteknum niðurstöðum kannana sem sýna að reykingar hafa aukist hjá ungu fólki? Herra forseti. Nú í vor kom út á vegum Rannsóknarstofnunar uppeldis- og menntamála bókin Vímuefnaneysla ungs fólks. Höfundar eru fólk sem hefur mikla þekkingu á þessum málum og hefur unnið lengi að rannsóknum á þeim. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Eitt megininntak í forvarnastarfi á Íslandi hefur verið fræðsla um skaðsemi tóbaks og vímuefna. Slíkt starf er nauðsynleg forsenda til að ná árangri í baráttu við vímuefni og verður alltaf að vera í gangi. Hins vegar er mikilvægt að gera sér grein fyrir að takamarkaður árangur næst í þessari baráttu með slíkri fræðslu einni saman. ... Niðurstöður okkar benda til þess að huga þurfi betur að óformlegu taumhaldi í samfélaginu, sérstaklega því taumhaldi sem verður til í persónulegum samskiptum. Öflugt forvarnastarf þarf að beinast að því að bæta félagslegt umhverfi ungmenna. Niðurstöður okkar sýna að unglingar sem verja litlum tíma með foreldrum sínum og fjölskyldu og unglingar sem fá lítið aðhald og eftirlit heima fyrir eru mun líklegri til þess að reykja og neyta vímuefna en þeir unglingar sem verja meiri tíma með fjölskyldunni og eiga foreldra sem veita þeim aðhald. Þetta styður okkur í þeirri skoðun að virkja þurfi foreldra og beina athygli þeirra að þeim þáttum í samskiptum fjölskyldunnar sem draga úr óæskilegum áhrifum jafningjahópsins.`` Undir þetta vil ég taka sérstaklega og einnig aðrar niðurstöður og ábendingar til úrbóta sem fram koma í bókinni.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Sigríði Önnu Þórðardóttur fyrir þá fyrirspurn um tóbaksvarnir sem hún hefur beint til mín. Ég fagna því tækifæri sem gefst að gera Alþingi grein fyrir þeim árangri sem náðst hefur í tóbaksvörnum eftir að fjármagn til tóbaksvarna var nær fjórfaldað árið 1996. Hv. þm. spyr í fyrsta lagi um reynsluna af auknu framlagi til tóbaksvarna. Reynslan er sú að hægt hefur verið að vinna á mun markvissari hátt en áður var að forvarnastarfi og ráðast í viðameiri verkefni en áður var hægt. Jafnframt hefur tóbaksvarnanefnd getað unnið að mjög víðtækum tóbaksvörnum á fleiri sviðum en áður með samstarfi við fleiri aðila og með beinum hætti svo sem birtingu auglýsinga og með því að koma af stað öflugri umræðu um tóbaksvarnir. Tóbaksvarnanefnd setti sér skýr markmið í upphafi árs 1997 sem unnið hefur verið markvisst að. Samkvæmt skoðanakönnun Hagvangs fyrir árið 1997 dró í fyrsta skipti í fimm ár úr reykingum Íslendinga 18 til 69 ára og mældist það 29% í stað 30% árið 1996, þannig að árangur hefur náðst. Allt bendir til þess að reykingar muni mælast enn minni í ofangreindum aldurshópi í lok þessa árs ef marka má skoðanakönnun Hagvangs í janúar 1998. Þá mældust reykingar kvenna 25,3% miðað við 27,8% í janúar 1997 og reykingar karla í janúar 1998 mældust 23,3% en 27,8% ári áður. Hér er um marktæka breytingu að ræða sem ég tel ótvírætt að öflugt starf tóbaksvarnanefndar eigi stóran þátt í. Hv. þm. spyr í öðru lagi hvernig fjármagni til tóbaksvarna hafi verið varið. Því er til að svara að í samræmi við tilgang tóbaksvarnanefndar hefur fjármunum að stærstum hluta verið beint í forvarna-, fræðslu- og upplýsingastarf. Ekkert er mikilvægara í tóbaksvörnum en að reyna að koma í veg fyrir að ungt fólk byrji að reykja því að það er staðreynd að yfir 90% fullorðinna sem reykja tóku upp þá iðju sem börn eða unglingar. Árið 1997 ákvað tóbaksvarnanefnd í samráði við Krabbameinsfélagið að breyta áherslum í tóbaksvörnum í grunnskólum undir kjörorðinu ,,Sköpum reyklausa kynslóð``. Námsefnið spannar 5--7 kennslustundir í 6.--10. bekk grunnskóla. Um 140 kennarar, skólahjúkrunarfræðingar og námsráðgjafar í grunnskólum landsins hafa sótt námskeið í tóbaksvörnum í vetur. Kostnaður við námsefnið og fræðslu fyrir kennara er um 12 millj. kr. á ári. Annað námsefni sem vert er að minnast á er ,,Skerpingur``, handbók um tóbaksvarnir fyrir félagsmiðstöðvar sem kom út í ársbyrjun 1998. Handbókin ,,Dreptu í`` kemur út innan tíðar og er ætluð leiðbeinendum á námskeiðum fyrir unglinga sem vilja hætta að reykja. Auk þess stóð tóbaksvarnanefnd straum af kostnaði vegna leikritsins ,,Á kafi`` sem sýnt var í langflestum grunnskólum landsins síðasta vetur og tók á reykingum ungmenna með nýstárlegum hætti. Tóbaksvarnanefnd hefur fengið þekkt tónlistarfólk og íþróttafólk til liðs við sig til að freista þess að hafa áhrif á ungt fólk um mikilvægi heilbrigðs lífs og þess að sýna sjálfstæði með því að láta tóbak lönd og leið. Tóbaksvarnanefnd tekur þátt í átakinu ,,Reyklaus knattspyrna til sigurs``, en um er að ræða tveggja ára grasrótarvinnu meðal knattspyrnuþjálfara sem annast þjálfun barna og unglinga. Af ofangreindu má sjá að tóbaksvarnanefnd hefur stutt fjölda félagasamtaka, hópa og jafnvel bæjarfélög sem hafa viljað taka sér tak í tóbaksvörnum og hefur árangurinn verið eftirtektarverður. Varðandi þriðju spurningu hv. þm. hefur tóbaksvarnanefnd brugðist við endurteknum niðurstöðum kannana sem sýna auknar reykingar hjá ungu fólki með því að leggja aðaláherslu á að stokka upp tóbaksvarnir í grunnskólum. Það liggur í hlutarins eðli að tæplega verður hægt að mæla árangur af skólafræðslunni fyrr en eftir 3--4 ár því hún var fyrst tekin upp á yfirstandandi skólaári.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er ljóst að mjög markvisst er unnið að forvarnastarfinu. Mér finnst ánægjulegt að heyra um þessar nýjungar sem tóbaksvarnanefnd er með á sínum vegum og vænti þess að þær eigi eftir að skila miklum árangri. En vegna þess að auðvitað er margbúið að sýna fram á hversu sterkt samband er milli reykinga og neyslu annarra vímuefna þá vil ég sérstaklega geta þess að það er von mín að áætlun ríkisstjórnarinnar ,,Ísland án eiturlyfja 2002`` skili árangri. Það má í raun og veru segja að styrkur þeirrar áætlunar er að hún beinist að því að virkja samtök foreldra, frjáls félagasamtök, íþrótta- og tómstundafélög og skóla, og alla þá sem starfa að þessum málum, til að sameina krafta sína gegn vímuefnaneyslu ungmenna og þar með reykingum.

Hv. þm. kom inn á það áðan að mikilvægt væri að samhæfa störf allra sem að vímuefnavörnum starfa. Það er að mínu mati grundvallaratriði ef ná á árangri og ríkisstjórnin hefur lagt aðaláherslu á það. Það sem við höfum verið að vinna að, ekki bara á Reykjavíkursvæðinu heldur úti um allt land, bæði með sérstakri nefnd sem ríkisstjórnin setti á fót og einnig með SÁÁ, beinist einmitt að því að að þessu máli komi foreldrar, íþróttahreyfingin, skólarnir, löggæslan, kirkjan og allir þeir sem koma að uppeldi barna. Það er rétt sem kom fram hjá hv. þm. að tóbak er fyrsta fíkniefnið sem menn neyta almennt og því er mikilvægt að ná árangri þar. Þessar tölur sem ég las upp áðan sýna að við erum að ná árangri í fyrsta skipti í fimm ár. Þær sýna að það fjármagn sem við höfum látið til málaflokksins, umfram það sem við gerðum þar á undan, er að skila okkur árangri.

Herra forseti. Æsa ÍS 87 fórst sem kunnugt er í Arnarfirðinum í júlímánuði 1996 og viðbrögð stjórnvalda í kjölfar slyssins mörkuðust mjög af vantrú á að unnt væri að kafa niður að skipinu og jafnvel ná því upp af hafsbotni, sem nauðsynlegt var að gera í því skyni að afla óyggjandi upplýsinga um orsakir slyssins. Þannig kom fram í utandagskrárumræðu um málið, sjö mánuðum eftir að slysið varð, hjá hæstv. samgrh. að hann teldi ekki víst að unnt væri að kafa niður að skipinu, en það liggur á 76 metra dýpi. Enn fremur kom í sömu umræðu fram hjá hæstv. utanrrh. að svonefnd köfunarsveit setuliðsins á Keflavíkurflugvelli treysti sér ekki til að kafa niður að skipinu og hvatti til þess að málið yrði skoðað í því ljósi. Engu að síður komu fram upplýsingar frá öðrum, þar með töldum fagmönnum, um að þetta væri gerlegt og jafnvel hægur vandi. Vitna má til ummæla ýmissa kafara í dagblöðum því til stuðnings. Svo fór að í maímánuði á síðasta ári voru fengnir breskir kafarar til að annast köfun niður að skipinu. Í framhaldi af því vil ég leyfa mér að bera fram eftirfarandi þrjár fyrirspurnir, sem er að finna á þskj. 993, um köfunina niður að Æsu ÍS 87: 1. Hver varð heildarkostnaður við köfun niður að Æsu ÍS 87 á síðasta ári, þar með talinn kostnaður vegna varðskips með áhöfn, lögregluyfirvalda, Siglingastofnunar og ID-nefndar? 2. Hvaða íslenskir aðilar buðust til þess að taka verkið að sér, hvert var tilboð þeirra, hvenær var tilboði þeirra svarað og hvers vegna var því hafnað? 3. Hvers vegna var verkið ekki boðið út?

Herra forseti. Í fyrsta lagi er spurt hver hafi verið heildarkostnaður við köfun niður að Æsu ÍS 87 á síðasta ári, þar með talinn kostnaður vegna varðskips með áhöfn, lögregluyfirvalda, Siglingastofnunar og ID-nefndar. Um þetta segir Siglingastofnun: Samgrn. fól Siglingastofnun með bréfi dagsettu 17. apríl 1997 að ganga til samninga við breska köfunarfyrirtækið Seawork Marine Services Ltd. um köfun að flaki Æsu í samræmi við tilboð fyrirtækisins frá 11. apríl 1997 og skyldi haft samráð við rannsóknarnefnd sjóslysa við gerð verklýsingar. Jafnframt var Siglingastofnun falið að óska eftir þátttöku Landhelgisgæslu í aðgerðinni og annast stjórn verksins í heild. Kostnaður Siglingastofnunar vegna verksins nam samtals um 13,7 millj. kr. Þar af eru 12,4 millj. kr. beinn útlagður kostnaður en fjárveiting fékkst á fjáraukalögum 1997 til að standa straum af honum. Óbeinn kostnaður stofnunarinnar nam um 1,3 millj. kr. m.a. vegna launa þeirra starfsmanna sem að verkinu unnu. Þennan kostnað bar stofnunin. Útlagður kostnaður er með virðisaukaskatti. Eins og fram kemur á meðfylgjandi ljósriti af bréfi stofnunarinnar til samgrn., dagsettu 27. júlí 1997, þar sem kostnaður vegna köfunarinnar er tíundaður, er ekki meðtalinn kostnaður vegna varðskips með áhöfn, lögregluyfirvalda eða ID-nefndar að undanskildu því að lagður var til bátur sem flutti lögreglumenn daglega milli lands og varðskips, aðstoð við sýslumann. Herra forseti. Ég tel rétt, ef þetta svar telst ófullnægjandi, að leitað verði eftir því við hæstv. dómsmrh. hvort hann hafi þær tölur á reiðum höndum sem hér um ræðir, en lögreglumál og landhelgisgæsla fellur ekki undir samgrn. Í öðru lagi er spurt: Hvaða íslenskir aðilar buðust til þess að taka verkið að sér, hvert var tilboð þeirra, hvenær var tilboði þeirra svarað og hvers vegna var því hafnað? Um þetta segir Siglingamálastofnun, með leyfi forseta: ,,Siglingastofnun bárust ekki tilboð frá íslenskum aðilum í að kafa niður að Æsunni. Þar sem flakið liggur á um 75 metra dýpi krefst verkefnið sérútbúnaðar og a.m.k. fimm þrautþjálfaðra kafara sem vanir eru að vinna saman og okkur er ekki kunnugt um að slíkir menn finnist hér á landi.`` Við þetta vil ég bæta að hinn 26. febrúar 1997 barst samgrn. bréf frá Djúpmynd. Þar er talað um að líta beri á það bréf sem trúnaðarmál, það er sérstaklega tekið fram, málefnið er svo skýrt: ,,Umsókn um styrk til að ná Mb. Æsu ÍS 87 upp af hafsbotni í mynni Arnarfjarðar og koma henni til slipps á Ísafirði til nánari rannsóknar. Umsókn þessa ber að líta á sem trúnaðarmál.`` Þarna er því ekki um tilboð að ræða. Ég vil að það komi fram og verði leiðrétt. Á hinn bóginn tókust samningar við Djúpmynd um köfun. Rannsóknarnefnd sjóslysa taldi æskilegt að reynt yrði að ná flakinu af hafsbotni eða ná myndum af flakinu. Þegar það lá ljóst fyrir barst umsókn frá Djúpmynd og náðist samkomulag við þá í nóvember 1996 um að greiða félaginu 2 millj. kr. fyrir að mynda flak Æsu. Lítið kom út úr þeirri myndatöku og lauk greinargerð Djúpmyndar vegna neðansjávarmyndatökunnar svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Ekki tókst að staðfesta hvort mennirnir séu enn um borð en töluverðar líkur eru á því að annar mannanna sé í káetu sinni. Ekki þótti ráðlegt að eyða meiri tíma að svo komnu máli við verkefnið og teljum við að búið sé að gera það sem hægt er meðan flakið liggur á svo miklu dýpi.`` Þetta er um það mál að segja. Í þriðja lagi er spurt hvers vegna verkið hafi ekki verið boðið út en ástæðan er sú að það var talið mjög brýnt að kafa niður að flakinu svo fljótt sem auðið væri. Breska köfunarfyrirtækið gat hafið köfun innan viku. Þeir voru lausir með búnað og menn en besti tíminn til að vinna þetta verk er í maí eða júní meðan birta er næg og þörungagróður ekki farinn að byrgja sýn. Af þeim sökum þóttumst við heppnir að hið breska fyrirtæki skyldi vera til reiðu og gengið var til samninga við það á þessum grundvelli, einfaldlega vegna þess að okkur var ekki kunnugt um annað fyrirtæki sem brugðist gæti svo skjótt við.

Herra forseti. Málefni Æsu hafa lengi verið til umræðu hjá þjóðinni og margir furðað sig á að ekki skuli hafa verið gengið strax í að ná þessu skipi upp svo hægt væri að rannsaka orsakir þess að skipið fórst og ná upp þeim sem með skipinu fórust, ef þeir skyldu enn vera um borð. Hjá öðrum þjóðum eins og t.d. Norðmönnum, er skylda að ná upp skipum sem sökkva svo fremi að einhver kostur er á því. Í þessu tilfelli tel ég fyllilega eðlilegt og tiltölulega auðvelt að ná skipinu upp þó auðvitað kosti það peninga. Í mínum huga væri eðlilegt að hæstv. samgrh. beitti sér fyrir breytingum á siglingalögum um tryggingar skipa þannig að í tryggingarskírteinum þeirra væri kafli sem gerði ráð fyrir að ná skipum af hafsbotni undir vissum kringumstæðum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir svörin. Ég vil láta það koma fram strax að þau eru ófullnægjandi að því leyti að ekki var svarað til um heildarkostnað eins og spurt var um. Mér þykir nokkuð slælega að verki staðið þegar hæstv. samgrh. getur ekki á þeim vikum sem hann hefur haft til að afla gagna við svari fengið svör frá dómsmrn. um þann kostnað er laut að því ráðuneyti. Ég vil þó segja að málið eins og það lítur út núna hefur afsannað algerlega þann málflutning stjórnvalda, þar á ég við samgrh. og Siglingastofnun, um að ekki væri hægt að kafa niður að skipinu. Það hefur einnig verið afsannað að kostnaðurinn væri svo mikill að óviðráðanlegt væri. Ég minni á að samgrh. lýsti því yfir í utandagskrárumræðu, sem ég gat um í fyrri ræðu minni, að kostnaðurinn væri yfir 30 millj. kr. Ég átel stjórnvöld fyrir sleifarlag í þessum efnum og fyrir að hafa ekki haft sómasamlega vitneskju um möguleikana til þess að kafa niður að flökum og ná þeim upp af hafsbotni. Ég bendi á, vegna þess sem fram kom hjá hæstv. samgrh. varðandi tilboð Djúpmyndar, að það var lagt inn í febrúarmánuði, nærri tveimur mánuðum áður en þeim berst tilboð frá bresku köfurunum. Þann 14. maí svarar samgrn. bréfi Djúpmyndar með þeim orðum að það hafi haft bréf þess til athugunar, þakkar fyrir áhuga á málefninu, en að lokinni yfirvegun var ákveðið að ganga til samninga við annað fyrirtæki um rannsókn á flaki Æsu ÍS. Ráðuneytið sjálft leit því svo á að um væri að ræða tilboð til verksins, eins og vissulega var.

Herra forseti. Ég bið afsökunar á að hafa gleymt að svara þessum þætti, hvenær ráðuneytið svaraði Djúpmynd. Það er hins vegar ekki rétt hjá hv. þm. að því bréfi komi fram að um tilboð sé að ræða. Til að það sé alveg ljóst ætla ég að lesa bréfið upp með leyfi hæstv. forseta, frá orði til orðs: ,,Reykjavík, 14. maí 1997. Ráðuneytið hefur haft til athugunar bréf yðar, dagsett 26. febrúar 1997, og þakkar yður áhugann á téðu málefni, en að lokinni yfirvegun var ákveðið að ganga til samninga við annað fyrirtæki um rannsókn á flaki Æsu ÍS 87. Fyrir hönd ráðuneytisins, Jósep H. Þorgeirsson.`` Það er því alveg ljóst að í bréfi ráðuneytisins felst ekki viðurkenning á því að um tilboð sé að ræða. Í öðru lagi vil ég segja út af þeim ummælum sem hv. þm. Kristján Pálsson viðhafði að mér er ekki kunnugt um að í Noregi gildi þær reglur og skylda á útgerðarmönnum að ná upp skipum sem hafa sokkið og ef svo er eru það ný tíðindi fyrir mér og ég mun að sjálfsögðu láta athuga það. Ég man ekki betur en ég hafi látið athuga það á sl. vetri og niðurstaða þeirrar rannsóknar hafi verið að sú skylda hvíli ekki á norskum útgerðarmönnum að ná upp skipum sem sökkva við Noregsstrendur. Ég vil í þriðja lagi segja að ég get ekki á það fallist að sleifarlag hafi ríkt í sambandi við aðkomu samgrn. að málefnum Æsu. Ég hef fundið að það vaknar áhugi á þessu máli á Alþingi og hefur gert af og til en á hinn bóginn hefur ekki verið um frumkvæði að ræða frá einstökum þingmönnum í þessu máli í sölum Alþingis, hvorki við afgreiðslu aukafjárlaga né síðustu fjárlaga. Jafnframt dreg í efa að ég hafi sagt áður í umræðum á Alþingi að ekki fyndust í veröldinni tæki til þess að kafa niður á 75 metra dýpi. Má vera að ég hafi sagt það en hafi ég sagt það þá er þar greinilega um mismæli að ræða.

Herra forseti. Senn eru liðnir 22 mánuðir síðan skipið fórst og málið er enn í rannsókn. Fyrir réttu ári voru fengnir breskir kafarar til þess að kafa niður að flakinu, m.a. í því skyni að leita eftir því hvort skýringar fyndust á orsökum slyssins. Var m.a. lögð áhersla á að ná upp plógi skipsins og tókst það þann 16. maí þegar skelplógurinn náðist upp. Fram kom að þar væri um að ræða mikilvægan hlekk í rannókninni á ástæðum sjóslyssins frá fulltrúa Siglingastofnunar. Þrátt fyrir að markmið köfunarinnar hafi því náðst að þessu leytinu til sem lýtur að rannsókn slyssins er nú liðið eitt ár síðan og enn ekki komin niðurstaða í rannsóknina. Ég leyfi mér því að bera fram tvær svohljóðandi fyrirspurnir til samgrh. á þskj. 994: 1. Hvenær er að vænta niðurstöðu rannsóknarnefndar sjóslysa um orsakir þess að Æsa ÍS 87 fórst? 2. Hvers vegna hefur í tvígang verið skipt um formann nefndarinnar í þeirri rannsókn? --- En það gefur auga leið að mannaskipti í nefndinni á rannsóknarstigi eru ekki til þess að greiða fyrir störfum hennar.

Herra forseti. Varðandi fyrri lið fyrirspurnarinnar: ,,Hvenær er að vænta niðurstöðu rannsóknarnefndar sjóslysa um orsakir þess að Æsa ÍS 87 fórst?`` Ég geri mér vonir um að svar geti legið fyrir fyrir miðjan júní eða um miðjan júní. Í öðru lagi er spurt: ,,Hvers vegna hefur í tvígang verið skipt um formann nefndarinnar í þeirri rannsókn?`` Ástæðan er sú í fyrsta lagi að með nýjum stjórnsýslulögum og nýjum vinnubrögðum var talið rétt að skrifstofustjóri í samgrn., Ragnhildur Hjaltadóttir, segði lausu starfi formanns rannsóknarnefndar sjóslysa vegna þess að hún hafði verið skipuð formaður siglingaráðs. Var hún sjálf á þeirri skoðun og taldi tvímælalasut rétt að gera það. Síðan hefur komið í ljós að ýmislegt í máli Æsu, rannsókn þess og áhrærandi það mál sem veldur því að ég sem samgrh. hef komið beint að málinu, m.a. fyrst í sambandi við myndatöku af flakinu og síðan í sambandi við samningsgerð um köfun niður að flakinu og í sambandi við tillögugerð um það hvernig að rannsókn málsins skuli staðið í ríkisstjórn. Af þeim sökum og vegna þess að það hefur líka komið fram að hugsanlegt er að til málarekstrar kunni að koma vegna þessa máls taldi ég rétt að formaður sjóslysanefndar, rannsóknarnefndar sjóslysa, viki sæti í málinu vegna skyldleika við mig en í þess stað yrði annar skipaður, Jónatan Sveinsson hrl., sem ég tel mjög hæfan til þessara verka vegna reynslu sinnar og menntunar, en ef ég man rétt þá er hann með stýrimannspróf og er reyndur sjómaður. Ég tel því að þarna sé vel að verki staðið. Það kom fram hjá hv. þm. að hann telur að formannaskiptin hafi tafið fyrir niðurstöðu nefndarinnar. Ég hygg að það sé ekki rétt. Það er reynt að fylgja því eftir að ná öllum þeim gögnum sem nauðsynleg eru talin til þess að hægt sé að skila niðurstöðu um orsakir slyssins. Ég geri mér vonir um að síðustu upplýsingar geti borist sjóslysanefnd á næstu dögum eða allra næstu vikum. Ef það tekst ekki hlýtur nefndin að taka afstöðu til þess. Eins og ég sagði hef ég lagt áherslu á það, og formaður sjóslysanefndar er því sammála, að nauðsynlegt sé að nefndin reyni að skila áliti eigi síðar en um miðjan næsta mánuð. Auðvitað er mikilvægt að álitið geti komið eins fljótt og kostur er en ég veit að hv. þm. er sammála mér líka um að nauðsynlegt sé að eins vel sé til niðurstöðunnar vandað og nokkur kostur er. Oft er það í máli eins og þessu að svar við einni spurningu vekur aðrar tvær.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Varðandi formannaskiptin í rannsóknarnefndinni virðist nokkuð augljóst í ljósi svara ráðherrans að síðari formannsskiptin hafi orðið vegna þess að fram kom að einn aðstandandi málsins hygðist grípa til málaferla. Ég vil segja um það að auðvitað á ekki að skipa mann formann í nefndinni sem kann að vera vanhæfur að einhverju leyti. Það er ekki góð stjórnsýsla að skipa mann sem formann nefndarinnar sem er augljóslega vanhæfur en ætla að láta það gott heita ef enginn hreyfir andmælum við því. Ég ætla ekki í sjálfu sér að fella dóma um hæfi þess sem vék í málinu að öðru leyti en því sem hæstv. samgrh. hefur sjálfur komist að niðurstöðu um að hann er vanhæfur í málinu. Því átti auðvitað aldrei að skipa hann til starfa í upphafi. Ég vil svo segja að öðru leyti um þann lærdóm sem við getum dregið af þessu máli en eins og fram kom fyrr í umræðunni eru liðnir tæpir 22 mánuðir síðan atvikið átti sér stað. Það er augljóst að skýringar fást ekki með góðu móti og hugsanlega fáum við ekki skýringar á orsökum slyssins miðað við fyrirliggjandi gögn, það kemur í ljós síðar, en það er augljóst að skýringar hefðu a.m.k. fengist miklu fyrr ef brugðið hefði verið á það ráð sem ég gerði kröfu um í febrúar á síðasta ári að skipinu yrði lyft upp og rannsakað þannig. Það er vel hægt, það er fjárhagslega mögulegt og stjórnvöld eiga að sjálfsögðu að gera það.

Herra forseti. Ég átta mig satt að segja ekki á því og það kom ekki fram í máli hv. þm. hvers vegna hann telur að það mál sem hér um ræðir og það hörmulega slys sem þar varð marki þá sérstöðu að ekki þurfi jafnframt að standa jafn vel að rannsókn á öðrum slysum og þessu. Auðvitað hlýtur það svo að vera. Það er rétt hjá hv. þm. að í febrúar á sl. ári vakti hann máls á þessum atriðum en á hinn bóginn lá ekki fyrir og kom ekki fram tillaga um það við fjárlagagerðina fyrir árið 1997 að samgrn. fengi sérstaka fjárveitingu til þess að ná flakinu upp. Það er því greinilegt að hv. þm. hefur á þeim tíma ekki verið farinn að velta málinu fyrir sér. Ég vil jafnframt segja að það er sérstakt um þetta mál og hefði verið svo hver sem var formaður sjóslysanefndar á sl. vetri að vegna þeirra efasemda sem upp komu var óhjákvæmilegt að skipaður yrði sérstakur formaður nefndarinnar vegna þess að formaður nefndarinnar hafði verið til ráðuneytis um það hvernig staðið yrði að rannsókn málsins með samgrh. og með Siglingastofnun. Kannski má velta fyrir sér hvort rétt sé að standa þannig að málum í framtíðinni og velta líka fyrir sér tengslum nefndarinnar við ráðuneytið. Eins og stjórnsýslulög eru núna tel ég t.d. að ekki væri rétt að skipa á ný starfsmann samgrn. formann sjóslysanefndar þó svo að yfir málið hafi verið farið á sínum tíma og það hafi verið talið að það bryti ekki í bága við stjórnsýslulög. Þá tel ég eftir sem áður að til þess að niðurstaðan sé hafin yfir vafa og ekki komi upp óþarfatortryggni um tengsl rannsóknarnefndar sjóslysa við viðkomandi ráðherra tel ég að það sé ekki réttur mælikvarði. Ég vil svo að síðustu segja, herra forseti, að ég met þann áhuga sem hv. þm. hafa á málinu en ég vil líka segja að ég tel að það sé ekki að því leyti einstakt að okkur beri ævinlega að reyna að kanna orsakir sjóslysa eins vel og kostur er ef það gæti orðið okkur til lærdóms og til þess að koma í veg fyrir slys síðar.

Hæstv. forseti. Ég legg þá fyrirspurn fram til hæstv. samgrh. hvort ráðherra hafi þegar hafið undirbúning að sérstökum námskeiðum fyrir leigubifreiðastjóra þar sem þeir eru þjálfaðir í að veita erlendum ferðamönnum þjónustu eða eru uppi áform um að koma slíkum námskeiðum á? Hvert er hlutverk leiguaksturs í uppbyggingu ferðaþjónustu hérlendis? Svo hljóðar þessi fyrirspurn en að baki henni liggja hagsmunir ferðaþjónustunnar en mikilvægi ferðaþjónustu er óþarfi að tíunda hér. Ferðaþjónustan byggir á því að allir sem þar koma að máli bæti gæði þjónustunnar og að allt það hráefni sem ferðamenn fá sé þannig að ferðamenn fái fyllilega það sem þeir eru að leita eftir og að Ísland verði áfram eftirsóknarvert í augum þeirra. Að þessu koma að sjálfsögðu margir aðilar. Einn af þessum aðilum er leigubílstjórinn sem flytur ferðamanninn. Sumir ferðamenn eru á slíkri ferð að þeir hitta jafnvel enga Íslendinga aðra en leigubílstjórana. Dæmigerðir slíkir eru þeir sem koma hingað á ráðstefnu en fara ekki út um land heldur hafa aðeins skamma viðdvöl. Það er því mjög áríðandi að leigubílstjórar veiti sem allra besta þjónustu. Ég veit af viðtölum mínum við leigubílstjóra að þeir sækjast mjög eftir því að geta staðið undir þessum kröfum og hagsmunum ferðaþjónustunnar. Þeir hafa sýnt það í verki með því að koma á margvíslegum námskeiðum og hyggja á enn frekari aðgerðir hvað það varðar. Samgrn. hefur svo sannarlega tekið þátt í þessu með mikilvægum stuðningi og með því að gefa út námskrá. En það er einmitt sú námskrá sem ég er að spyrja um. Er ráðherrann ekki tilbúinn til að beita sér fyrir því að námskeið í umgengni við ferðamenn verði tekið inn í námskrá leigubílstjóranna? Ég tek skýrt fram að ríkið mun ekki bera neinn kostnað af þessu. Leigubílstjórarnir gera það sjálfir. Á þessu námskeiði þyrfti að vera tungumálakennsla, umgengni og þjónusta og framkoma við ferðamenn. Þeir þurfa að hafa þekkingu á staðháttum landsins og á högum lands og þjóðar. Ég tek fram að slíkt námskeið eða slík þekking leigubílstjóra mundi ekki með neinum hætti skyggja á aðra heldur veit ég að því mundi verða fagnað af öðrum sem vilja bæta íslenska ferðaþjónustu.

Herra forseti. Spurt er: Hefur ráðherra þegar hafið undirbúning að sérstökum námskeiðum fyrir leigubifreiðastjóra þar sem þeir eru þjálfaðir í að veita erlendum ferðamönnum þjónustu eða eru uppi áform um að koma slíkum námskeiðum á? Svarið við þessu er að ráðherra hefur slíkt námskeið ekki í undirbúningi enda ekki á vettvangi hans. Ég vil í þessu sambandi rifja upp að á árinu 1997 beitti ég mér fyrir breytingu á lögum um leigubifreiðar. Þá kom inn sérstök heimild til þess að samgrh. væri heimilt að veita tímabundið og skilyrt atvinnuleyfi til rekstrar á leigubifreið til bifreiðastjóra sem væri jafnframt fullgildur leiðsögumaður þannig að það er svo nú að fullgildir leiðsögumenn hafa heimild til þess að reka leigubifreiðar til viðbótar þeirri hámarkstölu sem er um fjölda leigubifreiða á þeim svæðum þar sem um slík ákvæði er að tefla eins og á höfuðborgarsvæðinu. Ég vil á hinn bóginn rifja það upp að Ferðamálaráð er sú stofnun sem kemur að fræðslu- og upplýsingamálum greinarinnar. Starfandi eru ferðamálafulltrúar um allt land en hlutverk þeirra er m.a. að efla þjónustu. Í sveitarfélögum utan Reykjavíkursvæðisins er nú um tugur starfandi leigubifreiðastjóra. Út af fyrir sig er ég sammála hv. þm. um að mjög gott væri að efna til kynningarnámskeiðs fyrir leigubifreiðastjóra, bæði hér á höfuðborgarsvæðinu og annars staðar. Ég vil í því sambandi rifja upp að í stefnumörkun ferðaþjónustunnar sem unnið hefur verið að og unnið er að er sérstaklega tekið fram að nauðsynlegt sé að skipulögð verði styttri námskeið og endurmenntun í ferðamálagreinum og að slíkt nám verði boðið fram í fjarnámi og í endurmenntunarstofnunum. Þá er hugmyndin sú að Ferðamálaráð hafi yfirumsjón með faglegu hliðinni í samvinnu við menntastofnanir og hagsmunaaðila en menntmrn. hefur tekið yfir þann þátt að sjá um menntun leiðsögumanna og annarra slíkra sem var áður á starfssviði samgrn. Ég er þess vegna sammála hv. þm. um að nauðsynlegt sé að reyna með þessum hætti með öðrum ráðstöfunum að gefa sem flestum kost á námskeiðum og endurmenntun í ferðamálagreinum þeim sem á annað borð koma að ferðaþjónustunni eða móttöku erlendra ferðamanna. Spurt er: Hvert er hlutverk leiguaksturs í uppbyggingu ferðaþjónustu hérlendis? Ferðaþjónustan er náttúrlega sett saman úr mörgum þáttum. Eins og ég sagði áðan hefur vantað upp á að leigubifreiðastjórar almennt hafi þá tungumálaþekkingu sem nauðsynlegt er til þess að þeir geti tekið að sér leiðsögumannshlutverkið um leið og þeir aka ferðamönnum um landið. Eins og ég sagði áðan bar ég þá tillögu fram á Alþingi og hún var samþykkt að heimilt væri að leyfa fullgildum leiðsögumönnum að reka leigubifreiðar og þjóna þannig ferðamönnum. Nú hefur það verið þannig um áratuga skeið að einstakir leigubílstjórar hafa lagt sig fram um að þjóna sérstaklega ferðamönnum. Þegar ég var í Hvalstöðinni man ég sérstaklega eftir einum leigubílstjóra sem þar var tíður gestur og svo hefur það raunar verið um ýmsa aðra. Þeir hafa náð sambandi og samningum við erlenda menn og þjónustað þá jafnvel árum saman svo að nokkuð er um þetta. En öll menntun er auðvitað góð, öll fræðsla er góð og nauðsynlegt að vera vakandi fyrir því að leigubifreiðastöðvarnar hafi innan stöðva sinna menn sem hæfir eru til þess að rækja leiðsögumannshlutverkið um leið og þeir aka bílum sínum.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir svör hans og fyrir að taka undir þau meginsjónarmið að allir sem koma að ferðaþjónustu og þá um leið leigubílstjórar þurfa að veita gæðaþjónustu. Við erum að tala um tiltölulega einfalt mál. Leigubílstjórarnir vilja sjálfir koma þessum námskeiðum á. Ekki er verið að biðja ráðuneytið um að standa fyrir þessum námskeiðum. Aðeins er verið að biðja um að þetta verði tekið inn í námskrá svo að þeir geti bætt þessu við þau námskeið sem þeir eru með. Þeir eru þegar með námskeið um rekstur, þjónustu, bókhald, þjónustu við fatlaða, þjónustu við börn og aldraða. Þetta eru mennirnir allt saman að gera til þess að vanda þjónustu sína. Ég veit að margir óska eftir því að fá tækifæri til þess að endurmennta sig og auka menntun sína og þjónustu í ferðaþjónustunni. Það finnst mér að ráðuneytið eigi að styðja eins og ég heyrði á ráðherranum að vilja styðja það almenna sjónarmið en það er best gert með því að heimila þeim að standa fyrir þessum námskeiðum og ég endurtek að þeir greiða þetta sjálfir. Ég tek skýrt fram að hér er alls ekki að mínu viti verið að tala um að leigubílstjórarnir eigi að taka vinnu frá leiðsögumönnunum eða gerast leiðsögumenn. Til þess þarf miklu meiri sérmenntun og aðrir sinna því. Því tel ég að hér sé um einfalt framfaramál að ræða og ég veit að áhugi ráðherrans stendur til að hjálpa til á þessu sviði og ég vona að hann taki þar hraustlega á með mönnum sem vilja bæta þjónustu sína og um leið að auka möguleika í atvinnugrein sinni.

Herra forseti. Ég hygg að leigubílstjórum gefist eins og öðrum kostur á að sækja námskeið eða nám fyrir leiðsögumenn eins og öðrum en ég tek undir það að ef vilji er til þess hjá leigubílstjórum að sækja námskeið í ferðaþjónustu, þá stendur ekki á mér að fara þess á leit við Ferðamálaráð að það skipuleggi námskeið í samvinnu við leigubílstjóra.

Herra forseti. Á síðasta þingi varð mikil umræða um öryggismál og stöðugleika fiskiskipa í kjölfar umræðu utan dagskrár, sem ég efndi til, og eins vegna skýrslu Siglingastofnunar Íslands frá því í febrúar 1997 sem stofnunin birti í kjölfarið á þeirri umræðu. Í þeirri skýrslu kom fram að þau skip sem ekki stóðust stöðugleikakröfur voru á annað hundrað og önnur öryggismál fjölda skipa í algerum ólestri. Af hálfu ráðuneytisins var í kjölfar umræðunnar gefin út yfirlýsing sem var birt í fjölmiðlum. Ekki er hægt að segja að mikið hafi sést af þeim aðgerðum sem þar voru boðaðar af hálfu ráðuneytisins og Siglingastofnunar. Listi sem ég bað um, t.d. um þau skip sem stóðust ekki stöðugleika, hefur ekki enn verið birtur og verður ekki birtur að því er hæstv. ráðherra hefur sagt mér í dag. Ég hef þó þær fréttir frá Siglingastofnun að veruleg vinna hafi verið sett í gang til að leysa öryggismálin og gera gögn svo mæla megi stöðugleika skipa. Það er vel, herra forseti, ef svo hefur farið að áminning frá Alþingi hefur haft áhrif enda málið grafalvarlegt. Ég hef þó þær fréttir, herra forseti, að björgunarbátar slysavarnadeilda víðs vegar um landið séu meira og minna ólöglegir og fullnægi ekki kröfum til þess að fá haffæriskírteini. Það er mjög alvarlegt að björgunarbátar sem eru hugsaðir til þess að athafna sig í í verstu veðrum séu ekki með fullnægjandi búnað. Mér er sagt að af 20 björgunarbátum sem slysavarnadeildir reka víðs vegar um landið séu aðeins þrír sem uppfylli kröfur Siglingastofnunar um öryggisbúnað eða haffæriskírteini. Herra forseti. Ég er ekki að ásaka samgrh. fyrir þetta heldur að brýna hann og stofnunina til frekari dáða því að þrátt fyrir mikla bragarbót virðist enn vera pottur brotinn allt of víða í öryggismálum sjómanna. Þess vegna ber ég fram eftirfarandi spurningar til hæstv. samgrh.: 1. Hve mörg skip eru með haffærisskírteini en uppfylla ekki kröfur um stöðugleika samkvæmt skýrslu Siglingastofnunar Íslands frá síðasta ári og hvaða skip eru það? 2. Hve mörg skip eru með haffærisskírteini en hafa fengið athugasemdir við öryggisbúnað? 3. Hve mörg skip eru með athugasemdir í haffærisskírteini á fresti?

Herra forseti. Ég held að ég hafi tekið rétt eftir að hv. þm. hafi sagt að af 20 bátum slysavarnafélaganna hringinn í kringum landið stæðust aðeins þrír bátar skoðun. Var það rétt tekið eftir?

Já, það er rétt.

Já, og þær upplýsingar hafi fengist hjá Siglingastofnun. Mér finnst sjálfsagt að ræða það við slysavarnafélögin að svo skuli vera og hygg ég að forustumönnum slysavarnadeilda á einstökum stöðum þyki þetta forvitnilegar upplýsingar. Hv. þm. spyr í fyrsta lagi: Hve mörg skip eru með haffærisskírteini en uppfylla ekki kröfur um stöðugleika samkvæmt skýrslu Siglingastofnunar Íslands frá síðasta ári og hvaða skip eru það? Nú vil ég fyrst segja það, herra forseti, að spurningin er undarlega orðuð en ég hef kosið að skilja hana svo að hv. þm. sé að spyrja um hvernig ástandið sé nú og er þá þetta að segja: Á sl. vori var sett af stað átaksverkefni um stöðugleika íslenskra fiskiskipa. Markmið verkefnisins verður að fara yfir reglur um stöðugleika skipa og framkvæmd þeirra, gera stöðugleika allra skipa með haffæri þekktan og auka þekkingu skipstjórnarmanna á stöðugleikamálum. Átaksverkefnið er komið vel á veg. Nú þegar hefur verið kannaður stöðugleiki stórs hluta þeirra skipa sem ekki höfðu stöðugleikagögn og tvær nýjar reglugerðir um kröfur til stöðugleika fiskiskipa hafa verið gefnar út. Samkvæmt þessum reglugerðum verður haffærisskírteini ekki gefið út til skipa sem uppfylla ekki tilgreindar lágmarkskröfur um stöðugleika. Siglingastofnun Íslands hefur kannað fjölda þeirra fiskiskipa sem höfðu haffæri 20. mars sl. en uppfylltu samkvæmt fyrirliggjandi stöðugleikagögnum þá ekki þessar sérstöku lágmarkskröfur. Af samtals 592 skipum uppfylltu þrjú skip ekki kröfurnar. Ástæða þess að þessi þrjú skip hafa enn haffæri er sú að haffærisskírteini var gefin út fyrir gildistöku reglugerðanna og var gildistími haffærisskírteinanna ekki út runnin þegar könnunin var gerð. Nú vil ég taka fram að samkvæmt reglum voru ekki skilgreindar sérstakar stöðguleikakröfur vegna þessara skipa vegna aldurs þeirra. Eitt þessara skipa mun fara í skoðun í þessum mánuði, eitt í júní og hið síðasta í ágústmánuði þannig að þess er að vænta að á haustdögum hafi verið bætt úr ágöllum þessara skipa. Í öðru lagi er spurt: Hve mörg skip eru með haffærisskírteini en hafa fengið athugasemdir við öryggisbúnað? Um þessa spurningu er þetta að segja: Eftirlit Siglingastofnunar Íslands með skipum er til fjölda atriða sem einkum tengjast smíði og búnaði skipa. Skoðanirnar eru þrenns konar: Aðalskoðun, aukaskoðun og skyndiskoðun. Þegar skip eru skoðuð útfylla skoðunarmenn skoðunarskýrslur þar sem skráðar eru athugasemdir um þau atriði sem skoðuð eru, bæði atriði sem eru í lagi og þau sem ekki eru í lagi. Þannig er það oftar en ekki en einhverjar athugasemdir eru gerðar við skoðun skipa en þær athugasemdir eru hins vegar misalvarlegar. Í kjölfar skoðunar er tekin ákvörðun um það hvort gefa eigi út haffærisskírteini og byggist sú ákvörðun á mati sérfróðra manna. Ef gerðar hafa verið alvarlegar athugasemdir við skoðun er ekki gefið út haffærisskírteini fyrr en bætt hefur verið úr ágöllum. Ef gerðar eru athugasemdir sem ekki teljast alvarlegar er veittur frestur til úrbóta þannig að gefið er út haffærisskírteini til skamms tíma. Ef athugasemdir eru minni háttar er gefið út haffærisskírteini til heils árs gegn loforði eiganda um úrbætur innan skamms. Hjá Siglingastofnun Íslands er nú stefnt að því að taka upp kerfisbundna skráningu á athugasemdum í skoðunarskýrslum svo hægt sé að taka saman tölulegar upplýsingar um efni og umfang þeirra. Í þriðja lagi er spurt: Hve mörg skip eru með athugasemdir í haffærisskírteini á fresti? Í 15. gr. laga um eftirlit með skipum er Siglingastofnun Íslands veitt heimild til að veita hæfilegan frest til úrbóta ef skoðun skips leiðir í ljós minni háttar ágalla sem er ekki hægt að bæta úr þegar í stað. Athugasemdir þar að lútandi eru færðar í skoðunarskýrslu og haffæriskírteini gefið út til skamms tíma. Athugasemdirnar eru hins vegar ekki skráðar á haffærisskírteinið. Eins og fram kemur í þessum svörum, herra forseti, er verið að vinna að tölvuvæðingu á þeim upplýsingum sem spurt er um og koma upp samræmdri skráningu þannig að tölulegar upplýsingar geti legið fyrir en eins og nú standa sakir er mjög mikið verk að fletta öllum gögnum en þetta eru þær upplýsingar sem hægt er að veita á þessari stundu.

Herra forseti. Öryggismál sjómanna hafa verið mikið til umræðu á undanförnum mánuðum og árum og ekki að ástæðulausu. Slys á sjómönnum hafa verið allt of tíð, 500--600 á ári samkvæmt skýrslum sjóslysanefndar en hefur sem betur fer farið heldur fækkandi að undanförnu og má sjálfsagt fyrst og fremst þakka það árangursríku starfi Slysavarnaskóla sjómanna. Fyrir hálfum mánuði var undirritað merkilegt samkomulag milli Farmanna- og fiskimannasambandsins, Sjómannasambandsins, Vélstjórafélagsins, LÍÚ og Slysavarnafélags Íslands sem vilja skipuleggja samræmt öryggiskerfi fyrir alla sjómenn og skip og báta skráð á Íslandi með það að meginmarkmiði að gera sjómennsku öruggari, koma í veg fyrir slys á mönnum og koma í veg fyrir tjón á verðmætum. Þetta samkomulag er í 12 liðum sem ekki er tími til að rekja hér en samtökin lýsa sig reiðubúin til að aðstoða við uppbyggingu þessa öryggiskerfis, eiga samstarf við opinber stjórnvöld og aðra aðila sem áhuga hafa á verkefninu. Mér finnst þetta samkomulag merkilegt og mikilvægt innlegg í umræðuna um öryggismál sjómanna og taldi því rétt að greina frá því hér en þarna taka höndum saman helstu samtök sjómanna, útvegsmanna og slysavarnafólks.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin sem mér finnst út af fyrir sig ekki vera mjög tæmandi. Þau náðu einungis yfir svarið við fyrstu spurningunni sem er um það hversu mörg skip eru ekki með haffærisskírteini, og kemur fram í svari hæstv. ráðherra að þau séu þrjú. Ástæðan fyrir því að svör geti ekki verið nákvæmari en efni standa til segir hæstv. ráðherra að sé vegna þess að mikið verk sé að ná fram svörum við þeim spurningum. Herra forseti. Ég hef aðeins skoðað þetta mál og eins og ég sagði áðan við hæstv. forsrh. þá eru af 20 björgunarbátum sem eru hér við landið víðs vegar aðeins þrír, herra ráðherra, ef hann vildi gjöra svo vel og hlusta, sem hafa haffærisskírteini. Ég er með plögg sem sýna að þessir bátar eru 17 en samkvæmt svari hæstv. ráðherra eru aðeins þrjú skip í öllum flotanum sem ekki standast kröfur eða hafa ekki haffærisskírteini. Ég er með upplýsingar um 17. Ég geri athugasemdir við þetta, herra forseti,  Ég ítreka því spurningar mínar, herra forseti, til hæstv. ráðherra og álít að svörin séu ekki fullnægjandi og það hljóti að koma viðbótarsvör við þeim þó síðar verði.

Herra forseti. Það kom skýrt fram í svari mínu áðan að ég var að tala um fiskiskip, enda var það átaksverkefni sem ég vísaði til um fiskiskip. Í því svari sem ég hef hér frá Siglingastofnun er það svo. Ég hygg að sú skýrsla Siglingastofnunar sem vísað er til hafi verið um fiskiskip og hér er sérstaklega vísað til þeirra í 1. lið fyrirspurnarinnar. Önnur spurningin orðast svo: ,,Hve mörg skip eru með haffærisskírteini en hafa fengið athugasemdir við öryggisbúnað?`` Ég hygg að flest skip í flotanum hafi einhvern tíma fengið athugasemdir vegna öryggisbúnaðar. Ég hygg að það sé mjög mikið verk að fletta öllum gögnum Siglingastofnunar aftur í tímann til að ná því fram hvaða skip hafi fengið athugasemdir vegna öryggisbúnaðar. Ég hygg að það séu flest skip. Í þriðja lagi er spurt: ,,Hve mörg skip eru með athugasemdir í haffærisskírteini á fresti?`` Um það sagði ég áðan og vil endurtaka að verið er að vinna að því að samræma upplýsingar innan Siglingastofnunar. Það er mjög mikið verk að fara yfir slíkt áður en það hefur verið tölvuvætt en ég fullvissa hv. þm. um það að unnið er að því skipulega og eins hratt og kostur er að ná utan um þessi mál með þeim hætti að hægt sé að leita eftir upplýsingum eins og þessum jafnharðan. En innan þess frests sem er til þess að svara fyrirspurnum er ógjörningur að veita upplýsingar af þessu tagi áður en gögnin hafa verið tölvuvædd. Það er um þetta að segja.

Herra forseti. Eitt af því sem skiptir miklu máli við jafnvægi í byggð landsins er að atvinnuskipan sé sem jöfnust um landið allt og í boði séu atvinnutækifæri á sem flestum sviðum atvinnulífs. Því er ekki að neita og er öllum kunnugt að á þessu er verulegur misbrestur, t.d. hvað varðar iðnaðaruppbyggingu þar sem störfum í þeirri atvinnugrein er mjög misdreift um landið. Víða á landsbyggðinni er lítið sem ekkert um að vera á þessu sviði. Stjórnvöld hafa á undanförnum árum beitt sér nokkuð í þessu undir forustu iðnrh. og þó einkum á sviði stóriðju og iðnaði þeirri iðju tengdri. Hefur þar verið nokkuð um athuganir á Austurlandi og nú nýverið á Norðurlandi. Ég vil af þessu tilefni beina athygli hæstv. iðnrh. og ríkisstjórnarinnar að Vestfjörðum og minna á að þar þarf auðvitað að líta á þessi mál sem annars staðar og spyr því um eftirfarandi í fyrirspurn sem hér er til umræðu. Hvaða athuganir hafa farið fram á vegum ráðuneytisins á möguleikum til iðnaðaruppbyggingar á Vestfjörðum? Hver var niðurstaða þeirra og hvaða upplýsingar liggja fyrir um möguleika á orkufrekum iðnaði eða annarri stóriðju í fjórðungnum?

Herra forseti. Á þskj. 1144 spyr hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson: Hvaða athuganir hafa farið fram á vegum iðnrn. á möguleikum til iðnaðaruppbyggingar á Vestfjörðum? Hver var niðurstaða þeirra og hvaða upplýsingar liggja fyrir um möguleika á orkufrekum iðnaði eða annarri stóriðju í fjórðungnum? Meginþunginn í starfsemi iðnrn. á þessu kjörtímabili hefur verið að efla atvinnu og nýsköpun. Þess sjást einkum merki í átaki til atvinnusköpunar, sjóðum til eflingar atvinnulífs á þeim svæðum sem ekki njóta stóriðjuuppbyggingar og efldu markaðsstarfi Fjárfestingarskrifstofu Íslands og Markaðsskrifstofu iðnrn. og Landsvirkjunar. Hlutverk ráðuneytisins er að hvetja til aukinnar nýsköpunar og þar með að stuðla að fjölbreytni í atvinnulífinu. Þetta er bæði gert með því að treysta undirstöðu hagkerfisins þannig að umhverfi til nýsköpunar sé sem hagstæðast og með því að veita frumkvöðlum styrk til nýsköpunar. Stuðningsaðgerðir til nýsköpunar eru ekki landshlutaskiptar heldur er hvert verkefni metið fyrir sig. Í vissum tilvikum hefur ráðuneytið þó veitt styrki til greiningar á styrkleikum ákveðinna landshluta. Á síðasta ári veitti ráðuneytið t.d. Atvinnuþróunarfélagi Vestfjarða styrk í gegnum Átak til atvinnusköpunar til greiningar á styrkleikum og veikleikum Vestfjarða með tilliti til víðtækrar atvinnuuppbyggingar. Á slíkri styrkleikagreiningu taldi iðnrn. brýna þörf ekki síst vegna þess að hlutur iðnaðar, að fiskiðnaði undanskildum, er hvergi lægri en á Vestfjörðum. Samkvæmt upplýsingum frá Þjóðhagsstofnun voru laun í iðnaði 5,4% af heildarlaunagreiðslum á Vestfjörðum á árinu 1995 en laun í iðnaði á landinu öllu voru 11,5% af heildarlaunagreiðslum á sama ári og ég vona að þessi úttekt liggi fyrir innan tíðar. Til viðbótar styrk til Atvinnuþróunarfélagsins voru á síðasta ári veittir nokkrir styrkir til einstakra fyrirtækja og einstaklinga á Vestfjörðum frá Átaki til atvinnusköpunar og má þar nefna styrk til Vestfirsks skelfisks sem þróunarverkefnis um bætta nýtingu kúfiskvinnslu og styrk til uppbyggingar byggðasafns að Hnjóti. Ég vil nú víkja að orkufrekum iðnaði sérstaklega en eitt fyrirtæki í orkufrekum iðnaði er á Vestfjörðum, Þörungaverksmiðjan á Reykhólum. Erlendur aðili, Kelco, keypti meiri hluta í verksmiðjunni árið 1996 og hefur verið unnið að endurbótum á verksmiðjunni síðan. Nú um nokkurt skeið hefur Kelco skoðað möguleika á stækkun verksmiðjunnar og hefur iðnrn. reynt að stuðla að því eftir því sem hægt hefur verið í gegnum Fjárfestingarskrifstofu Íslands sem fékk á sínum tíma eða í fyrra styrk til að koma á samstarfi við heimamenn og eigendur Þörungaverksmiðjunnar um frekari fjárfestingu. Að þessu hefur verið unnið en enn er þó ekki hægt að segja til um það hvort af þessari stækkun verður eða ekki. Staðsetning Þörungaverksmiðjunnar byggist á nálægð við hráefni en almennt verður að telja að möguleikar Vestfjarða til að laða að orkufrekan iðnað séu litlir. Kemur þar margt til. Í fyrsta lagi er vatnsafl og jarðhiti af skornum skammti í samanburði við önnur svæði. Í öðru lagi er landrými til orkufreks iðnaðar takmarkað. Í þriðja lagi er svæðið strjálbýlt og fámennt og samgöngur milli byggðakjarna oft og tíðum erfiðar. Í fjórða lagi má nefna að samgöngur milli annarra landshluta og annarra landa eru erfiðar frá Vestfjörðum. Það er því ljóst að staða Vestfjarða er veik á sviði orku- og mannaflafreks iðnaðar. Þessa skoðun mína byggi ég á skýrslu staðarvalsnefndar fyrir orkufrekan iðnað frá árinu 1983 þar sem gerð er grein fyrir staðarkostum á landinu öllu. Á Vestfjörðum eru fáir meiri háttar virkjunarmöguleikar, þ.e. virkjunarmöguleikar á samkeppnisfæru verði. Þó er Ófeigsstaðavirkjun, 800 gígavattavirkjun, sem gæti framleitt orku á samkeppnishæfu verði. Iðnrn. hefur ekki verið með sérstaka könnun á staðháttum á Vestfjörðum með tilliti til orkufreks iðnaðar. Ráðuneytið hefur hins vegar styrkt fjölmarga einstaklinga og fyrirtæki til nýsköpunar og ýmiss konar sóknarfæra fyrir frumkvöðlastarfsemi á Vestfjörðum. Ég vil í því sambandi sérstaklega minna á fyrirtæki sem ég minntist á áðan auk fleiri aðila sem hafa birst í skýrslu sem ég hef lagt fyrir þingið. Síðan vil ég minnast á framtakssjóð Nýsköpunarsjóðs þar sem gert er ráð fyrir að ráðstafa 1 milljarði til hlutafjárkaupa í því skyni að stuðla að nýsköpun og atvinnuuppbyggingu með áherslu á landsbyggðina, einkum á sviði upplýsinga og hátækni og sóknarfærin eru fyrir hendi og það er undir íbúunum reyndar og fyrirtækjunum á hverju landsvæði komið hvernig það tekst til að nýta þau tækifæri sem eru til atvinnusköpunar og ekki síst á Vestfjörðum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir svörin. Hann kom nokkuð víða við í þeim. Ég vil vekja athygli á því sem fram kom að þær upplýsingar sem lúta að orkufrekum iðnaði á þessu svæði eru frá árinu 1983. Það hefur vissulega margt breyst frá þeim tíma. Það hafa verið miklar framfarir í samgöngumálum, m.a. með gerð jarðganga sem hafa búið til atvinnusvæði upp á 6--7 þúsund manns. Einnig hafa orðið verulegar framfarir í samgöngum frá norðanverðum Vestfjörðum við aðra hluta landsins með því að opna heilsársveg yfir Steingrímsfjarðarheiði fyrir 11 árum eða eftir að þessar upplýsingar lágu fyrir. Ég athugaði það lítils háttar í umræðunni um olíuhreinsunarstöð í Skagafirði hvaða skilyrði þyrftu að vera fyrir hendi til að landsvæði gæti talist líklegt til að geta tekið við slíkri starfsemi. Í ljós kom að það þurfti vinnusvæði upp á 4--6 þúsund manns og það er til staðar á Vestfjörðum. Það þurfti góða höfn og hún er til staðar á Vestfjörðum. Það þurfti aðgengi að orku, ekki í miklum mæli, og hún er líka til staðar á Vestfjörðum þannig að öll helstu skilyrði voru uppfyllt hvað það varðar. Þó er mér ekki kunnugt um að vakin hafi verið athygli á því svæði í þessu tilviki. Ég held að menn þurfi að opna augun fyrir því, bæði opinberir aðilar og fleiri, að Vestfjarðafjórðungur býður upp á miklu fleiri möguleika en menn ætla að óreyndu. Virkjun Hvalár í Ófeigsfirði er jafnstór og virkjun Blöndu. Það er vel hægt að koma á fót iðnaðaruppbyggingu í tengslum við slíka virkjun þar eins og annars staðar á landinu. Ég vildi því, herra forseti, með þessari fyrirspurn vekja athygli á því að á Vestfjörðum eru ýmsir möguleikar fyrir hendi sem mönnum hefur að mínu viti yfirsést hingað til.

Herra forseti. Það er alveg hárrétt hjá hv. þm. að þær upplýsingar sem ég var hérna með um staðhætti eru byggðar á skýrslu frá 1983 frá svokallaðri staðarvalsnefnd. Það er jafnframt rétt að miklar breytingar hafa orðið síðan þá og allt of hægt gengið að fara ofan í þær breytingar á því landsvæði sérstaklega. Því er hins vegar ekki að neita að ef við horfum til orkufreks iðnaðar, auðvitað gæti iðnaður verið byggður upp á annan hátt en bara sem orkufrekur iðnaðar, en ef við horfum bara á orkufreka iðnaðinn þá eru þessum svæðum ákveðnir annmarkar eða takmörk sett í þeim efnum vegna þess að það er raunar að mati þeirra sem gerst til þekkja bara ein virkjun, Ófeigsstaðavirkjun, sem er --- og það er reyndar rétt hjá hv. þm. --- af svipaðri stærð og Blönduvirkjun, 800 gígavattstunda orkugeta, en fleiri orkukostir eins og staðan er núna eru ekki á samkeppnisfæru verði. Því var það að við ákváðum að styrkja Atvinnuþróunarfélag Vestfjarða á síðasta ári til þess að fara út í styrkleika- og veikleikagreiningu á svæðinu. Ég hef rætt það við Vestfirðinga að við þurfum kannski að fara út í enn frekari greiningu á styrkleikum og veikleikum einstakra svæða innan Vestfjarða vegna þess að ekki er hægt að horfa á Vestfirðina í heild sinni sem eitt atvinnusvæði, en hins vegar eru að verða til ákveðin atvinnusvæði vegna betri samgangna. Við þurfum að fara að horfa á það hvort þar sé ekki hægt að líta til iðnaðaruppbyggingar. Ég býst við því og það verður á þessu ári einhverjum fjármunum ráðstafað í gegnum Fjárfestingarskrifstofu Íslands og Markaðsskrifstofu iðnrn. og Landsvirkjunar einmitt til slíkrar styrkleika- og veikleikagreiningar eins og menn hafa gert og hv. þm. tók sem dæmi Austfirði og Skagafjörð. Ég held að mjög mikilvægt sé í ljósi þess sem hér hefur verið sagt og reyndar vitað var áður, að Vestfirðirnir verði eitt af þeim atvinnusvæðum sem sérstaklega verða metnir í því sambandi.

Virðulegi forseti. Á liðnum árum hefur færst í vöxt að fólk, einkum á landsbyggðinni, framleiði handverksmuni úr efni úr íslenskri náttúru. Má sjá fallega muni úr ull, tré, horni, beini, leðri og roði. Þarna er um listsköpun og handverk að ræða en líka úrræði í atvinnuleysi víða til sveita. Þarna er virkjun hugvits sem auk atvinnusköpunar höfðar til ferðamanna og skapar gjaldeyristekjur. Hráefni sem áður var ekki nýtt verður efniviður í skapandi framleiðslu. Virðulegi forseti. Leyfilegt er að selja vöru eða þjónustu fyrir 200.600 kr. án þess að greiða af slíku virðisaukaskatt. Sú undanþága kemur þeim helst til góða sem vinna að handverki sér til afþreyingar. Konur eru meiri hluti þeirra sem eru að þróa handverk og jafnvel smáiðnað. Listhandverk og handverk sem grundvallast á okkar menningu, munir sem ekki er hægt að fjöldaframleiða, er oft aukabúgrein í sveitum landsins. Þar er verið að nýta hráefni sem áður var fleygt. En sveitafólki nýtist undanþáguákvæðið upp á 200.600 kr. alls ekki. Hjónin teljast nefnilega bæði ábúendur, líka þar sem búið skilar takmörkuðum tekjum. Framleiðslan er virðisaukaskattskyld og þar með líka framleiðsla handverksmuna sem unnin er til sveita. Undanþágan upp á 200.600 kr. kemur því t.d. sveitakonum ekki til góða. Þetta er mjög íþyngjandi því þessa fallegu muni er ekki hægt að verðleggja sem skyldi og öllum ljóst sem skoða að tímakaupið verður afar rýrt auk þess sem mikið þróunarstarf liggur oft að baki hverjum framleiddum hlut. Virðulegi forseti. Ég beini þeirri spurningu til fjmrh. hvort það sé rétt að höggmyndir og myndverk séu undanþegin virðisaukaskatti. Mér er sagt að í Noregi sé allt sem hægt er að hengja upp á vegg túlkað sem list og þar með undanþegið virðisaukaskatti. Ég bendi á í sambandi við þessa fyrirspurn að í fyrra var í lögunum um atvinnuleysistryggingar opnað fyrir atvinnuleysisbætur til sveitafólks í þeim tilvikum að búið ber tekjulega aðeins einn og það kom mjög vel í ljós við umfjöllun þess frv. að lagaákvæðið væri ansi gagnslaust fyrir marga vegna fjarlægðar frá byggð. Hér er ég að beina sjónum að úrræði í atvinnuleysi, úrræði sem er gjaldeyrissköpun, landkynning og umhverfisþáttur. Virðulegi forseti. Fyrirspurn mín til hæstv. fjmrh. sem hér kemur í ræðustól í fyrsta sinn í sínu nýja embætti, er hvort ríkisstjórnin hyggist fella niður virðisaukaskatt af þessum munum eða hvort ríkisstjórnin áformi sérstakan annan stuðning við handverksfólk.

Herra forseti. Því miður verð ég að svara hv. fyrirspyrjanda neitandi. Ríkisstjórnin hyggst ekki fella niður virðisaukaskatt af handverksmunum þeim sem fyrirspyrjandi gerði að umtalsefni. Við upptöku virðisaukaskattsins árið 1990 og við undirbúning laga nr. 80/1988 um þann skatt var það eitt meginmarkmiðið að hafa skattskylduna sem almennasta og undanþágur í lágmarki. Þær undanþágur sem ákveðnar voru í upphafi vörðuðu fyrst og fremst tiltekna þjónustu sem ekki þótti fært að skattleggja og hafði verið undanþegin í eldra söluskattskerfi og er reyndar undanþegin í flestum nágrannaríkjum. Má þar t.d. nefna heilbrigðisþjónustuna, félagslega þjónustu ýmiss konar og menntastarfsemi. Sala hins vegar á vörum innan lands í atvinnuskyni var og er almennt skattskyld og það er lykilatriði. Það er talinn styrkur virðisaukaskattkerfisins að skattskyldan sé almenn og skattstofninn breiður. Allar undanþágur þurfa þess vegna að vera mjög vel rökstuddar og skýrt afmarkaðar og það þarf að vera auðvelt að skilgreina undanþegna aðila og aðgreina undanþeginn skattstofn og síðan má undanþágan ekki raska samkeppnisstöðu á viðkomandi markaði. Undanþágur í því skyni að styrkja tiltekna aðila eða tiltekna vörusölu eru til þess fallnar að veikja skattkerfið og þess vegna ekki síst er það ekki á dagskrá að fella niður umræddan virðisaukaskatt. Síðari spurning fyrirspyrjanda lýtur að því hvort ríkisstjórnin áformi sérstakan stuðning við handverksfólk í dreifbýli. Því get ég eiginlega ekki svarað. Fjmrh. er kannski ekki til frásagnar um það en mér er ekki kunnugt um slík áform og get því ekki frekar tjáð mig um þau á þessum fundi.

Herra forseti. Ég vil gjarnan vekja athygli hæstv. fjmrh. á því að handverksfólki finnst því vera mismunað gagnvart t.d. þeim sem búa til höggmyndir eða önnur myndverk sem undanþegin eru virðisaukaskatti og jafnframt bendir handverksfólk á að ákveðin mismunun sé í gangi innan hópsins. Þannig þurfi þeir sem eru launamenn eða hafa ekki atvinnutekjur ekki að greiða virðisaukaskatt af þeim fyrstu ríflega 200 þús. kr. sem þeir fá fyrir sitt handverk á meðan t.d. bændur þurfa að greiða virðisaukaskatt af allri sinni framleiðslu. Þar er ákveðin mismunun í gangi. Ég skora því á hæstv. fjmrh. að skoða þessi atriði ögn betur með það að leiðarljósi að lögunum verði breytt svo að þessari mismunun gagnvart handverksfólkinu verði eytt.

Virðulegi forseti. Ég var að vona að það hefði verið tekið upp í ríkisstjórn hvað væri hægt að gera til að styðja við bakið á fólki, ekki síst til sveita, sem er að fást við slíka framleiðslu eða er í raun og veru að nýta sitt hugvit á þennan hátt. En ég geri mér líka grein fyrir því að hæstv. fjmrh. hefur auðvitað ekki tök á að vita um þá umræðu sem hefur átt sér stað áður en hann kom til starfa. Þess vegna spyr ég ráðherrann hvort honum sé kunnugt um hvaða listmunir eru undanþegnir virðisaukaskatti því að auðvitað þekki ég til þeirra áforma sem voru með lögin um virðisaukaskatt í upphafi. En það ákveðnir listmunir og ákveðin listmunagerð eru undanþegin. Mig langar líka að vekja athygli á ágætu erindi sem haldið var í Norræna húsinu fyrir tveimur árum um þessi mál þar sem athygli var vakin á þessari listgrein sem ég kýs að kalla svo. Þar sagði Elín Antonsdóttir, sem þar var með erindi, að fólk sem stundar handverk sem afþreyingu í frístundum sínum þurfi yfirleitt ekki að hafa af því hagnað. Það er í flestum tilvikum í annarri vinnu eða komið á eftirlaun. Mörgu þessu fólki er oft ekki nægilegt að vinna fallega hluti til að gefa eða eiga sjálft heldur vill það selja vöruna og í þeim tilvikum er ekki lagður á virðisaukaskattur né önnur gjöld. Því fer svo að atvinnufólkið verður ekki samkeppnisfært hvað varðar verð sem oftar en hitt er viðmiðunarstuðull fólks þegar það kaupir handunna gjafa- eða nytjavöru. Þetta er mjög stórt mál og margir hafa fjallað um það og ég vek athygli á því að um liðna helgi var sýning í Reykjavík á slíkum munum sem framleiddir eru kannski að stærstum hluta í dreifbýlinu. Ég beini því þeirri spurningu til ráðherra hvort hann vilji kanna, ef honum er ekki kunnugt um það, hvaða hlutir eru undanþegnir og hvort hann vilji taka það upp í ríkisstjórn hvernig megi styðja þetta fólk.

Herra forseti. Ég get tekið undir það að sú starfsemi sem hér hefur verið gerð að umtalsefni er víða vaxtarbroddur og það er ánægjulegt. Ég er hins vegar ekki sannfærður um að besta leiðin til að koma til móts við það fólk sem þessa atvinnu stundar og hefur lagt fyrir sig handverk af þessu tagi sé að veita undanþágu frá virðisaukaskatti. Í því sambandi kunna að vera aðrar leiðir og aðrir möguleikar. Ég hygg að meginreglan, að því er varðar virðisaukaskattinn, sé sú að listmunir eru undanþegnir en 200 þús. kr. undanþágan sem hér hefur líka verið nefnd er fyrst og fremst hugsuð fyrir þá sem standa fyrir smávægilegri vörusölu, hvort sem það eru bílskúrssölur, hlutaveltur eða þess háttar, mjög sjaldan og ekki í atvinnuskyni. Það er því í raun og veru annað mál en það sem hér er um að ræða. Ég hef svarað á þeim grundvelli að hér sé um að ræða vörusölu í atvinnuskyni. Þær hugmyndir sem að öðru leyti hafa komið fram eru allra góðra gjalda verðar þegar menn skoða málið heildstætt, þann vaxtarbrodd og þá þróun sem hefur orðið á þessu sviði. Ég tel að það sem fyrirspyrjendur hafa nefnt sé um margt athyglisvert en ég get ekki gengið lengra í svari mínu en hér er komið fram. Ég endurtek að það eru engin áform uppi um að fella niður skattinn á þessum vörum. Reyndar er það svo, í sambandi við útflutning, að þar geta kaupendur þessara vara fengið endurgreiðslur samkvæmt hinum almennu reglum um endurgreiðslu virðisaukaskatts. Í því tilfelli er skatturinn ekki til trafala fyrir framleiðendur vörunnar.

Herra forseti. Á þskj. 1228 ber ég fram eftirfarandi fyrirspurn til hæstv. fjmrh.: 1. Hver er skoðun ráðherra á því að bankar og fyrirtæki innheimta af einstaklingum fjármagnstekjuskatt hvenær sem er á árinu, t.d. við greiðslu vaxta eða arðs, og liggja með það fé jafnvel mánuðum saman áður en því er skilað í ríkissjóð þar sem gjalddagi fjármagnstekjuskatts er aðeins einu sinni á ári, þ.e. 15. janúar? 2. Hverjar eru áætlaðar tekjur banka og fyrirtækja (og samsvarandi tekjutap ríkissjóðs) af ávöxtun þeirrar staðgreiðslu fjármagnstekna sem þau hafa þannig innheimt? 3. Hyggst ráðherra beita sér fyrir lagabreytingu þess efnis að bönkum og fyrirtækjum beri að skila strax í ríkissjóð innheimtum fjármagnstekjuskatti eins og gildir um önnur opinber gjöld? Tilefni þessarar fyrirspurnar er sú staðreynd að innheimta fjármagnstekjuskatts er mjög sérstök. Fjármagnstekjuskattur er innheimtur í staðgreiðslu. Samkvæmt lögum er skylt að draga staðgreiðslu frá t.d. vaxtatekjum og skila í ríkissjóð. Fjármagnstekjuskatturinn sjálfur er 10% og þegar vextir eru færðir við upplausn bankareiknings eða arður greiddur, er 10% fjármagnstekjuskattur dreginn frá áður en greitt er til eigenda reikningsins eða móttakanda arðsins. Hér er um að ræða hefðbundið vörslufé, þ.e. bankar og fyrirtæki innheimta af einstaklingum og öðrum, sambærilegt við t.d. staðgreiðslu af launum og virðisaukaskatt. Þessu vörslufé ber aðilum að skila samstundis, þ.e. innan eins mánaðar í megintilvikum eða á tveggja mánaða fresti til innheimtumanna ríkissjóðs. Með fjármagnstekjuskattinn gegnir öðru máli. Honum ber ekki að skila fyrr en 15. janúar árið eftir. Það er einungis einn gjalddagi á ári. Þetta hefur þau áhrif, herra forseti, að fyrirtæki eru með vörslufé til ávöxtunar um margra mánaða skeið í mörgum tilvikum. Þótt vextir séu almennt færðir um áramót, og þá sé eðlilegt að standa skil á staðgreiðslunni 15. janúar, þá eru fjölmargar aðrar tekjur sem falla undir fjármagnstekjuskatt og eru greiddar fyrr, t.d. í bankakerfinu sem og arður. Sem dæmi má nefna að fyrirtæki á Verðbréfaþingi greiða arðinn yfirleitt fyrir mitt ár og draga 10% frá í fjármagnstekjuskatt. Þau skila skattinum ekki í ríkissjóð fyrr en hálfu ári seinna. Þannig liggja þau með fé sem þau eiga ekkert í og ávaxta það í marga mánuði. Þetta eru umtalsverðar fjárhæðir og mjög óeðlilegt þar sem þung áhersla er lögð á, og það með réttu, að sköttum sé skilað fljótt, vel og örugglega í ríkissjóð enda um vörslufé að ræða. Ég minni á það, herra forseti, að í fyrstu hugmyndum um staðgreiðslu fjármagnstekjuskatts var ætlunin að hafa 12 gjalddaga á ári. Frá því var fallið. Ég spyr hæstv. ráðherra: Um hvaða tekjutap er að ræða fyrir ríkissjóð við núverandi fyrirkomulag?

Herra forseti. Sú aðferð sem viðhöfð er í þessu efni og fyrirspyrjandi ræddi um er ákveðin í lögum sem um þetta gilda og sett voru á árinu 1996. Í skýrslu nefndarinnar sem undirbjó það frv. og lagði grunn að þeim lögum segir um þetta tiltekna atriði, þ.e. gjalddagann: ,,Tillögur nefndarinnar gera ráð fyrir einum gjalddaga á ári. Þar sem uppgjör á stærstum hluta fjármagnstekna fer fram um áramót telur nefndin eðlilegt og hagkvæmt að miða við þann tímapunkt. Nefndin telur ákveðið hagræði felast í því jafnt fyrir greiðendur sem fjármálastofnanir að hafa ekki fleiri gjalddaga. Kostnaður og umstang við framkvæmd og eftirlit verður minna og einfaldara í sniðum.`` Síðar segir í þessu sama áliti að fjölgun gjalddaga skipti ekki sköpum fyrir fjárhagsstöðu ríkissjóðs en geti sem sagt einfaldað og létt alla framkvæmd. Þannig er skýringin á því að þessi leið var farin, að hafa einungis einn gjalddaga, 15. janúar. Í fyrirspurn hv. þm. er spurt hver sé skoðun ráðherra á þessu. Hún er ekki önnur en sú að hér er verið að framkvæma þau lög sem gilda. Ég mun svara því síðar hvort ég telji eðlilegt að beita mér fyrir breytingum á því. Það hefur komið fram áður á hinu háa Alþingi að staðgreiðsluskil vegna fjármagnstekjuskattsins í fyrra voru rúmlega 2 milljarðar. Þar af greiddu fjármálastofnanir, þ.e. bankar, sparisjóðir, verðbréfafyrirtæki og verðbréfasjóðir um 1,1 milljarð kr. Skil fjármálastofnana eru fyrst og fremst skattur á vöxtum. Þar er um að ræða annars vegar vexti til einstaklinga og hins vegar vexti til rekstraraðila, en skattur af þeim er ekki eiginlegur fjármagnstekjuskattur þar sem hann gengur upp í álagðan tekjuskatt eða endurgreiðist þeim. Eins og fram kemur í fyrirspurninni er gjalddaginn 15. janúar fyrir undangengið ár. Enn sem komið er liggur ekki ljóst fyrir hve lengi afdreginn skattur kann að hafa verið í höndum fjármálastofnunar áður en honum er skilað til ríkissjóðs. Reikna má með að verulegur hluti af fjárhæðinni sem skilað er komi af vöxtum sem reiknaðir eru einu sinni á ári, í lok árs, og hafi því ekki verið lengi í höndum viðkomandi fjármálastofnana. Síðastliðið ár er sem sé fyrsta árið sem fjármagnstekjuskatturinn er reiknaður og enn hefur ekki farið fram nein greining eða athugun á skilum á fjármagnstekjuskattinum. Eðlilegt er að slík athugun fari fram áður en tekin verður afstaða til þess hvort rétt sé að breyta þessu fyrirkomulagi sem Alþingi ákvað með lögum árið 1996. Málið verður sem sagt athugað þegar betri upplýsingar liggja fyrir. Í 2. lið fyrirspurnarinnar er spurt hverjar áætlaðar tekjur banka og fyrirtækja séu af ávöxtun þeirrar staðgreiðslu fjármagnstekjuskatts sem þau hafa innheimt. Eins og ég hef sagt liggja ekki fyrir upplýsingar um hvernig afdráttur þessara stofnana skiptist innan ársins. Eins og að framan greinir er heildarfjárhæð staðgreiðsluskila fjármálastofnana rúmur milljarður, 1,1 milljarður. Sé reiknað með jafnri dreifingu þessa afdráttar yfir árið á 5% vöxtum, þá yrðu tekjurnar 25 millj. kr. Hins vegar, eins og ég hef þegar sagt, er mjög líklegt að verulegur hluti fjárhæðarinnar falli til síðast á árinu þannig að þessir reiknuðu vextir yrðu þá verulega lægri en þessi tala sem er ágiskun og byggist á því að dreifa þessum upphæðum jafnt yfir árið á grundvelli 5% vaxta. Að lokum er spurt í fyrirspurninni hvort ráðherra hyggist beita sér fyrir lagabreytingum þess efnis að bönkum og fyrirtækjum beri að skila strax í ríkissjóð innheimtum fjármagnstekjuskatti eins og gildir um önnur opinber gjöld. Endanleg athugun á skilum og afdrætti fjármagnstekjuskattsins á þessu fyrsta ári hans hefur ekki farið fram og meðan frekari upplýsingar liggja ekki fyrir er hvorki tilefni né forsenda til þess að taka ákvörðun um að beita sér fyrir lagabreytingum í þessu efni. Að sjálfsögðu er ekkert útilokað í því og sjálfsagt að taka þetta með reikninginn í þeirri úttekt og athugun sem að sjálfsögðu fer fram þegar hægt verður að gera upp fyrsta árið í fjármagnstekjuskattinum. Málið er að það var ákveðið að hafa þetta svona af þeim ástæðum sem ég nefndi í upphafi. Það byggðist á skoðun nefndar Ásmundar Stefánssonar sem undirbjó þetta mál og þetta var talið hagkvæmt og skynsamlegt. Ef það hins vegar kemur í ljós að það sé hægt að gera þetta ódýrara og hagkvæmara, þá er sjálfsagt að skoða það.

Virðulegi forseti. Þetta er afar athyglisverð fyrirspurn sem hv. þm. Ágúst Einarsson setur hér fram. Ég verð að segja að á sínum tíma þegar Alþingi fjallaði um lögin um fjármagnstekjuskatt sem mörg okkar vorum reyndar afskaplega vonsvikin með, þá býst ég við að flestir hafi séð fyrir sér að vextir yrðu reiknaðir af innstæðum, af því sem fólk mundi greiða af, í árslok og þar með væri rökrétt að vera með einn gjalddaga, 15. janúar. Nú upplýsir Ágúst Einarsson að þessu sé öðruvísi farið. Hann segir skattheimtuna hins vegar eiga sér á ýmsum tímum eða tekna af þeim sem eiga innstæður, fá vexti eða arð, á ýmsum tímum. Það er fráleitt að peningastofnun geti legið með þær fjárhæðir, hverjar svo sem þær eru, og mér finnst mikilvægt að fram fari athugun á því hvenær þessi skattur er heimtur og í hvaða mæli það gerist að peningastofnanir liggi með vextina eins og hér er bent á.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. fjmrh. svarið. Þetta er í fyrsta skipti sem ég hef átt þess kost að skiptast við hann á orðum, þ.e. sem fjmrh., og vonandi getur orðið framhald á því. Ég vænti þess þó að í framtíðinni verði svörin aðeins ítarlegri og betri en þau sem ég fékk við þessari fyrirspurn. Hæstv. ráðherra vísaði til þess að verið væri að vinna eftir lögum. Það er mér ljóst. Mér er líka ljóst að það er ódýrara að vera með einn gjalddaga en fleiri. Meginatriðið í mínum málflutningi er hvort ráðherra finnist það vera eðlilegt að vörslufé sé ávaxtað eins og ég lýsti, að menn geti legið með vörslufé ríkissjóðs í marga marga mánuði. Hæstv. fjmrh. er vinur ríkissjóðs eins og við fleiri og það er fyrst og fremst þetta sem mér finnst óeðlilegt. Upphæðirnir eru ekki mjög miklar í þessu sambandi, einfaldlega vegna þess að fjármagnstekjuskatturinn skilar ekki nema um það bil milljarði á þessu ári. Það er þó ekki vitað enn þá. Við í stjórnarandstöðunni vorum mjög á móti þessari útfærslu en látum það nú vera. Mér finnst meginatriðið að það er óeðlilegt að bankar og fyrirtæki liggi með vörslufé ríkissjóðs til ávöxtunar. Það skiptir engu máli þó um lágar upphæðir sé að ræða. Það væri strax til bóta ef settir væru inn t.d. tveir gjalddagar. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann mundi beita sér fyrir því, þegar þeirri greiningu er lokið og ef hún gæfi tilefni til þess, að hafa t.d. tvo gjalddaga t.d. 15. janúar og 15. júní. Það væri ekkert óeðlilegt við að gera slíkt og ég fagna því að ráðherra hyggist ætla að sundurgreina nokkuð þennan tekjupóst. Meginatriðið sem ég vil knýja á um gagnvart ráðherra er hvort hann er reiðubúinn til að stuðla að tveimur gjalddögum á fjármagnstekjuskatti og hvort honum finnist þetta eðlileg málsmeðferð, að menn geti legið með fé sem þeir eru búnir að innheimta fyrir ríkissjóð upp undir og jafnvel meira en hálft ár. Það er ekki hægt að gera með neitt annað innheimtufé á vegum ríkisins. Þvert á móti er lögð á það mikil áhersla, með réttu eins og ég nefndi, að menn skili þessum fjármunum fljótt, vel og örugglega, innan eins eða tveggja mánaða. Af hverju á ekki að gilda það sama um fjármagnstekjuskattinn?

Herra forseti. Í raun og veru er ekki miklu við þetta að bæta. Síðasta ár var eins konar reynsluár að því er varðar þessa nýju skattlagningu og það litla sem enn er komið í ljós að því er hana varðar er nokkuð jákvætt. Greiddir hafa verið 2 milljarðar. Heildarinnborganir vegna þessa skatts eru 2 milljarðar en eins og áður hefur komið fram er stór hluti af því væntanlega bráðabirgðagreiðsla upp í væntanlegan álagðan tekjuskatt eða önnur opinber gjöld. Ýmsir, mörg hundruð aðilar reyndar, hafa þegar skilað þessum skatti, gerðu það á síðasta ári sem eins konar fyrirframgreiðslu upp í endanlegan útreikning. En ég endurtek það sem ég sagði áðan að við þurfum að afla okkur og meta þá reynslu sem af þessu er fengin áður en við förum út í einhverjar breytingar. Ég geri ráð fyrir að eitt og annað í sambandi við þennan nýja skatt þarfnist lagfæringar og það má vel vera að þetta sé eitt af því. Ef það kemur á daginn að þarna sé um að ræða óeðlilega langan gjaldfrest á þessum skatti, kannski sérstaklega gagnvart hinum stærri aðilum, bönkum og fjármálastofnunum, þá kemur til greina að breyta því. Ég vil ekki útiloka það. En ég vil heldur ekki fullyrða að svo verði gert á þessu stigi málsins.

Herra forseti. Stór þáttur í starfi löggjafarvaldsins er að tryggja jafnræði landsmanna og setja leikreglur sem eru glöggar, skýrar og gagnsæjar þannig að hver maður geti séð að allir séu jafnir fyrir lögum og lögin eigi við alla jafnt, það sé með öðrum orðum ekki vitlaust gefið. Oft hefur lagasetning í landbúnaði verið talin flókin. Á undanförnum árum hefur hún þó vissulega verið að skýrast mjög og færast frá því að vera mjög sértæk í það að vera almenn löggjöf þótt vissulega sé ýmislegt óunnið í lagarammanum varðandi landbúnað á Íslandi. Sú fyrirspurn sem ég ber hér fram fjallar um meinta mismunun vegna flutningskostnaðar bænda á sláturfé. Ég vil taka dæmi til að skýra málið, raunverulegt dæmi. Bóndi á Vestfjörðum slátraði fé sínu hjá sláturhúsi kaupfélagsins á Hvammstanga og fékk 400 kr. flutningsstyrk fyrir hvert lamb. Annar bóndi á 0,7-reglunni fór með sitt sláturfé til sláturhúss Ferskra afurða, einnig á Hvammstanga. Hann fékk 7 kr. og 90 aura á lambið. Þarna eru tveir aðilar sem fara jafnlanga leið. Annar fær í flutningsstyrk tæpar 8 kr. fyrir lambið en hinn 400 kr. Þetta getur náttúrlega ekki gengið og hygg ég að allir hljóti að sjá það. Bóndinn sem fær 400 kr. á lambið fær flutningsstyrkinn til þess að flytja útflutningskjötið í sláturhús sem hefur svonefnt ESB-leyfi. En styrkurinn nær hins vegar yfir allan flutninginn, líka það sem fer á innanlandsmarkaðinn og er miklu stærri hluti af magninu. Árið 1996 voru það 19% en 1997 13%. Þetta hefur vissulega skekkt samkeppnisstöðu sláturleyfishafa á innanlandsmarkaðnum. ESB-húsin hafa haft yfirburðastöðu. Sláturleyfishafar hafa ályktað gegn þessari mismunun og í frv. til breytinga á búvörulögum sem væntanlega verður að lögum nú í vor, á næstu dögum jafnvel, er kveðið á um að við kaup á kindakjöti frá framleiðendum skuli tilgreina hvort kjötið fer á innanlandsmarkað eða til útflutnings. Því spyr ég: Verður breytt reglum á grundvelli nýrra laga þannig að sláturleyfishöfum sé ekki mismunað eins og gert hefur verið undanfarin ár?

Hæstv. forseti. Hv. fyrirspyrjandi hefur gert grein fyrir fyrirspurn sinni. Það má kannski segja réttilega, eins og fram kom í máli hans, að ýmsar reglur sem varða landbúnaðinn okkar, atvinnugreinina, og stuðning við hann hafa verið flóknar og ekki öllum auðskiljanlegar. Á þessu hefur verið reynt að ráða bót á undanförnum missirum að einhverju leyti þó sjálfsagt megi enn ýmislegt betur fara og sumt þarf að skoða nokkuð gaumgæfilega til að átta sig á forsendum eða hvað á bakvið kann að vera. Þegar þessi fyrirspurn, sem lögð hefur verið fram um jöfnun á flutningskostnaði á sláturfé, er skoðuð kemur í ljós að um það fjalla tvær reglugerðir sem landbrh. hefur gefið út, önnur frá 26. ágúst 1996 og er nr. 469, um greiðslu verðmiðlunargjalds af kindakjöti, og hin frá 24. júlí 1996, nr. 422, um útflutning á kindakjöti. Heimildir til útgáfu beggja þessara reglugerða eru í búvörulögunum svokölluðu, eða lögum um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, nr. 99/1993, með síðari breytingum. Í báðum þessum reglugerðum er ákvæði um flutningsjöfnun á sláturfé. Um ráðstöfun verðmiðlunargjalds til flutningsjöfnunar segir í reglugerðinni sem ég fyrr nefndi, nr. 469/1996, með leyfi forseta: ,,Flutningsjöfnun samkvæmt þessari grein nær aðeins til svæða þar sem meðalflutningskostnaður hefur hækkað vegna fækkunar afurðarstöðva frá árinu 1987. Reikna skal hámark flutningsjöfnunar frá framleiðendum til afurðarstöðva á eftir\-farandi hátt: 1. Allir framleiðendur skulu sjálfir bera kostnað sem nemur kr. 6,50 pr. kg kjöts. 2. Greiða skal að hámarki 80% af þeim kostnaði sem er umfram kostnað samkvæmt 1. tl. Aldrei skal greiða hærri flutningsjöfnun en nemur 50% af flutningskostnaði. 3. Fari styrkþörf samkvæmt þessari grein fram úr ráðstöfunarfé eftir skiptingu samkvæmt 2. gr. skal lækka styrki hlutfallslega jafnt til allra aðila. Aldrei skal jafna kostnað vegna flutninga sláturfjár lengri leið en að næstu afurðarstöð. Þó er heimilt vegna förgunar haustið 1995 að jafna flutning að afurðarstöðvum með ESB-leyfi.`` Ég vek athygli á að hér var sérákvæði um flutningsjöfnun til húsa með ESB-leyfi og aðeins fyrir eitt ár, þ.e. haustið 1995. Um ráðstöfun sérstaks 30 kr. útflutningsgjalds til flutningsjöfnunar segir í d-lið 6. gr. reglugerðar nr. 422/1996, með leyfi forseta: ,,Í stað jöfnunar milli sláturhúsa eftir markaðsmöguleikum við útflutning, getur landbúnaðarráðherra ákveðið, að fengnum tillögum Framleiðsluráðs landbúnaðarins, að greiða framlag til jöfnunar á flutningskostnaði sláturfjár, sem nemur allt að kr. 0,80 á kind á km sem flutt er umfram 100 km vegalengd, sé flutt í næsta sláturhús með ESB eða USA leyfi.`` Það er leyfi til Bandaríkjanna. Eins og fram kom í máli frsm. er hér að nokkru leyti að finna rót þess meinta mismunar sem hann gerði grein fyrir í sinni ræðu. Ekki er í gangi nein vinna til að endurskoða reglugerð nr. 469, fyrri reglugerðina sem vitnað er til um greiðslu verðmiðlunargjalds af kindakjöti með tilliti til þess sem fyrirspyrjandi spyr, enda má um hana segja að hún tryggi ákveðinn jöfnuð milli framleiðenda og þar sitji allir við sama borð. Flutningsjöfnun, eða niðurgreiðslur á flutningskostnaði, hefur verið notuð til að greiða niður þann aukna kostnað sem framleiðendur verða fyrir við fækkun sláturhúsanna. Með jöfnun er ekki verið að hækka skilaverð til framleiðandans heldur er verið að greiða hluta þess nýja kostnaðar sem varð til við lokun sláturhúss næst honum. Enn fremur er jöfnun aldrei greidd fyrir lengri vegalengd en að næsta sláturhúsi. Þetta hefur verið samstaða um enda talið að það gæti flýtt þeirri margumtöluðu hagræðingu sem þarf að verða í slátrun sauðfjár. Tímabundið ákvæði var í þessari reglugerð, sem ég reyndar gat um áðan, en heimilt var samkvæmt henni vegna förgunar haustið 1995 að jafna kostnað við flutning á afurðarstöðvar með ESB-leyfi. Jöfnun hliðstæð þessari var síðan haldið áfram með ákvæðum í reglugerð nr. 422/1996, um útflutning á kindakjöti. Ég sé nú, hæstv. forseti, að tíminn er að hlaupa frá mér. Ég á dálítið eftir enn. Hvað varðar reglugerð nr. 422 og samræmi milli hennar og hinnar fyrri reglugerðar, þá tel ég að framleiðendur sitji í raun einnig við sama borð séu þeir að flytja til sláturhúss með útflutningsleyfi, svo fremi sem þeim sé sama við hvaða sláturhús þeir eiga viðskipti. En færa má fyrir því rök að sláturhúsin sitji ekki við sama borð því ekki fæst flutningsstyrkur nema til sláturhúss sem hefur ESB- eða USA-leyfi. Ég ætla að leyfa mér, herra forseti, af því að sérstök fyrirspurn frá flm. kom í lok málsins, að gera aðeins betur grein fyrir þessu aftur. Eftir stendur sá möguleiki að taka aftur upp sams konar ákvæði og var tímabundið í reglugerð nr. 469 og heimilaði flutningsjöfnun til afurðarstöðva með ESB-leyfi. Um það hefur ekki verið tekin ákvörðun og ekki er vinna við það í gangi. En ég vil ekki útiloka það hér og nú enda segir í lögunum um ráðstöfun þess fjár, með leyfi forseta: ,,Áður en ákvarðanir eru teknar um ráðstöfun tekna af verðmiðlunargjöldum skal leita tillagna frá Framleiðsluráði landbúnaðarins og samtaka þeirra afurðastöðva sem um ræðir.`` Hvort framhald verður á þessu fyrirkomulagi fer því að mestu eftir vilja bænda sjálfra.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. landbrh. fyrir svörin og árétta að vissulega er þessi frumskógur aðeins að breytast í það að vera greiðfærari en var, þ.e. að hægt sé að skilja lagarammann og umhverfi landbúnaðarins eins og hann er settur af löggjafarvaldi og útfærður af framkvæmdarvaldi. Svörin þakka ég og líka það að hæstv. ráðherra segir að ástæða sé til að skoða þessi mál frekar og útilokar ekki að endurskoðun eigi sér stað á þessum meinta mismun. Það er mikilvægt að fá svör við þessu því það varðar framtíðarskipan landbúnaðarmálanna. Er t.d. ástæða til að öll sláturhús leggi í kostnað til að uppfylla skilyrði Evrópusambandsins? Full ástæða er til að spyrja að því vegna þess að ESB-húsin njóta sérstakrar náðar á við hin. Ég hygg að mikilvægt sé að markaðsaðstæður ráði en þær séu ekki skertar með sértækum lögum og reglum. Slíkar aðgerðir í landbúnaði orsökuðu kjötfjöll og smjörfjöll fyrr á tíð og þá voru það löggjafarvald og framkvæmdarvald, bæði stjórnvöld og samtök bænda, sem bjuggu til þetta vandamál. Við þurfum að hverfa frá slíkum ráðum og úrræðum í hvaða mynd sem slíkt birtist. Eðlilegast er að lofa greininni að spjara sig sjálfri án afskipta nema með almennum og rúmum reglum og það er að gerast, t.d. í því að heildsöluverðlagning á kindakjöti fellur niður í haust og þar með skráð verð til bænda. Gefinn verður út viðmiðunargrundvöllur, en hann verður ekki bindandi verðlagning, hvorki fyrir bændur né sláturleyfishafa. Ég þakka fyrir svörin.

Hæstv. forseti. Varðandi þennan mismun sem ég komst kannski illa yfir að gera grein fyrir í fyrra svari mínu og hv. þm. gerði að umtalsefni í síðari ræðu sinni, þá hafði ég gert grein fyrir því að mismunur er á milli reglugerðanna eftir því hvort sláturfé er flutt til húss sem hefur ESB- eða USA-leyfi. Sá mismunur felst þá fyrst og fremst í því að útflutningshúsin fá meira magn til slátrunar og geta stækkað sinn markað. Í raun er ekki um það að ræða að þau njóti sjálf flutningsstyrksins að neinu öðru leyti. Hvort þessi mismunur milli sláturhúsa er réttlætanlegur má deila um en ég vil benda á að meðan meira er framleitt en innanlandsmarkaðurinn tekur við þá verðum við að flytja umframframleiðsluna út og finna leiðir til þess. Svo fá megi sem mest fyrir útflutninginn er best að selja hann annaðhvort á markaði Evrópusambandsins eða Bandaríkjanna. Það hefur kostað viðkomandi sláturhús mikla fjármuni í stofnkostnaði og breytingu á framleiðsluháttum. Því má á vissan hátt segja að útflutningshúsin séu að leggja á sig markaðsstarf sem ætti að nýtast öllum. Svo ég fjalli aðeins um það hvort breytinga gæti orðið að vænta varðandi reglugerð nr. 422/1996, um jöfnun vegna útflutnings, þá svara ég því játandi. Eins og hv. þm. kom inn á í framsöguræðu sinni þá hefur verið lögð til breyting með frv. til breytinga á búvörulögunum, mál nr. 559. Þar er í 7. gr. frv. lagt til að felld verði niður innheimta gjaldsins sem staðið hefur undir flutningsstyrkjum samkvæmt þessari reglugerð. Verðjöfnun samkvæmt þessu ákvæði, í reglugerð nr. 422/1996, á flutningskostnaði sláturfjár vegna útflutnings mun því falla niður verði það frv. að lögum. Því er sjálfgefið að ætli menn að halda einhverjum slíkum flutningsjöfnuði við vegna útflutningshúsanna, þá þarf að taka málin til nýrrar endurskoðunar.