Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegur forseti. Það hefur ekki farið fram hjá neinum að málefni landbúnaðarins hafa verið í brennidepli hjá stjórnarflokkunum síðustu daga og nú er landbn. boðuð á fund í hádeginu til þess að fjalla um frv. til breytinga á búvörulögum. Nú lesum við það í Morgunblaðinu í morgun að fulltrúi Alþfl. í nefndinni og talsmaður flokksins í þessum málum lýsir því yfir að málið sé svo heitt pólitískt að það sé ekki á færi hv. landbn. að fjalla um málið og það verði að leysast á ráðherragrundvelli. Títtnefndur fulltrúi Alþfl., talsmaður í þessum málaflokki, vitnar stöðugt í samkomulag stjórnarflokkanna um þetta mál sem ekki megi brjóta út af. Virðulegur forseti. Nú hlýt ég að spyrja hvort svo sé komið að hæstv. forsrh. hafi hugsað sér að taka málið út úr þinginu aftur, samanber þær yfirlýsingar Alþfl. að málið sé á því stigi að landbn. sé ekki treystandi til að fjalla um það frekar og það verði að fara til ríkisstjórnarinnar aftur. Ég verð að segja það að mér finnst málatilbúnaður rkisstjórnarinnar síðasta árið í þessu máli þannig að ég sé ekki hvernig hún ætlar að vinna úr þessu frekar. Ég hlýt að spyrja hæstv. forsrh. hvort það sé meiningin að taka málið aftur út úr þinginu og það fari aftur á umfjöllunarstig ríkisstjórnar.

Herra forseti. Mál þetta sem hv. þm. nefndi hefur verið í vinnslu í hv. landbn. Ég veit ekki annað en nefndin hafi unnið mjög málefnalega og vel að málinu og fengið til sín fjölmarga sérfræðinga og hefur í raun ekki tekið langan tíma enn þá til vinnslu á þessu máli. Það fer ekkert á milli mála að það er ágreiningur á milli stjórnarflokkanna, innan ríkisstjórnarinnar, um vissa þætti og þeir þurfa að tala um það. Það breytir engu um hitt að landbn. er með málið í meðferð og ég veit ekki annað en hún hafi unnið mjög vel að málinu.

Virðulegi forseti. Ég hlýt að skilja orð hæstv. forsrh. svo að hann geri ekkert með yfirlýsingar Alþfl. í málinu. Ég hlýt í framhaldi af því að grennslast eftir því hvort málum sé þá þannig komið fyrst hæstv. forsrh. treystir landbn. til þess að fjalla um málið að hann sé þá tilbúinn til þess að láta meirihlutavilja Alþingis koma fram í málinu við afgreiðslu. Ég spyr að gefnu tilefni þar sem í eilítið svipaðri stöðu í fyrravor brá hæstv. forsrh. á það ráð að slíta þingi í hasti til þess að vilji Alþingis næði ekki fram að ganga. Ég hlýt því að skilja þessa yfirlýsingu hæstv. forsrh. sem svo að hann sé orðinn svo þreyttur á Alþfl. í þessu máli að nú eigi bara að láta á það reyna hver sé vilji Alþingis í málinu af því að það liggi ljóst fyrir að stjórnarflokkarnir geti ekki myndað neina heildstæða línu í þessu brýna hagsmunamáli fyrir heilan atvinnuveg á Íslandi sem á að fara að starfa eftir nýjum leikreglum um næstu áramót. En hæstv. ríkisstjórn getur ekki einu sinni komið sér saman um eftir hvaða lögum á að starfa, hvað þá að við höfum séð nokkuð frá hæstv. ríkisstjórn um það hvernig á að beita þeim tollígildum sem við höfum heimild til að gera.

Hæstv. forseti. Ég tek undir það með hv. þm. að það er afskaplega mikilvægt fyrir þessa atvinnugrein að geta búið við öruggar og ljósar reglur. Við lentum í því, ef ég má nota það orðalag, að dómur Hæstaréttar á dögunum skapaði mikla réttaróvissu. Viljinn stendur til þess að koma málum í það horf sem Alþingi vildi sjálft í desember og tryggja um leið að lögfræðilega sé vel frá hnútum gengið. Þannig að allir, jafnt í þessari grein sem öðrum, gangi ekki að því gruflandi hvaða lög eru í landinu um þessi efni. Það er afskaplega mikilvægt. Varðandi hitt atriðið sem hv. þm. nefndi þá veit ég ekki annað en samkvæmt starfsáætlun þingsins sé miðað við það að sitjum hér út aprílmánuð að þingstörfum. Ég hef engar ráðagerðir um breytingar á því og ég er ekki í vafa um það að hv. landbn. klárar málið með sóma löngu fyrir þann tíma.

Hæstv. forseti. Ég mun í fáum orðum fjalla um ársskýrslur Byggðastofnunar fyrir árin 1991 og 1992 en mun verja megintíma mínum þegar næsta mál verður tekið á dagskrá. Umræður um starfsemi Byggðastofnunar á árinu 1991 hafa því miður ekki farið fram en þeim var frestað ítrekað á síðasta þingi. Ég tæpi því með örfáum orðum á nokkur meginatriði sem snerta starfsemi þeirrar stofnunar fyrir það ár. Á árinu 1991 var lögum um Byggðastofnun breytt og henni falin ný verkefni. Markmið lagabreytingarinnar var einkum að draga úr mikilvægi lánastarfsemi hennar en leggja þess í stað aukna áherslu á hlutverk hennar í atvinnuþróunarstarfi. Segja má að árið 1991 hafi verið ár uppgjörs varðandi fjárhag og fjárhagsstarfsemi stofnunarinnar en þá fór fram endurmat á afskriftareikningi hennar. Þetta var m.a. gert mögulegt með því að á árinu yfirtók ríkissjóður 1,2 milljarða af skuldum stofnunarinnar við Framkvæmdasjóð Íslands. Með þessu færðist eiginfjárstaða Byggðastofnunar nær raunveruleikanum, líkt og segir í ársskýrslu árssins 1991. Fjármál Byggðastofnunar hafa komið áður til ítarlegrar umræðu í þinginu á undanförnum missirum. Því er óþarfi eftir umræður sem m.a. fóru fram þegar rætt var um starfsemi Byggðastofnunar árið 1990 og um skýrslu fortíðarvandanefndar að ræða þau mál ítarlega nú. Sem áður segir setti forsrn. stofnuninni reglugerð í febrúarmánuði 1992. Í reglugerðinni eru sett nánari ákvæði um ýmis atriði í starfsemi stofnunarinnar, m.a. er þar fjallað um hlutverk byggðaáætlana, bæði svæðisbundinna áætlana og hina stefnumótandi byggðaáætlun til fjögurra ára fyrir landið allt, en rætt verður nánar um þá áætlun undir næsta lið. Þá er í reglugerðinni fjallað ítarlega um fjárhagsmálefni stofnunarinnar. Þar er m.a. sett ákvæði um að henni sé ætlað að varðveita raungildi eigin fjár síns. Stofnuninni er þannig sett mjög ákveðið fjárhagslegt markmið. Jafnframt er henni ætlað að leggja tiltekið framlag í sérstakan afskriftareikning sem nemur þeirri áhættu sem stofnunin telur felast í einstökum lánveitingum. Stofnuninni er ekki heimilt að taka meiri áhættu á ári en sem svarar þeirri fjárhæð sem lögð er á afskriftareikning samkvæmt rekstraráætlun. Í reglugerðinni eru tekin af tvímæli um að stofnuninni sé ekki heimilt að leggja fram hlutafé í fyrirtæki beint. Hér á eftir verður nokkuð vikið að því hvernig til hefur tekist með framkvæmd reglugerðarinnar. Verulegar skipulagsbreytingar hafa staðið yfir hjá Byggðastofnun á undanförnum árum. Þessar breytingar stefna að því að færa verulegan hluta af starfsemi stofnunarinnar frá Reykjavík til landsbyggðarinnar. Á árinu 1992 var opnuð skrifstofa á Egilsstöðum og á haustdögum 1993 á Sauðárkróki. Jafnframt hefur starfsmönnum á aðalskrifstofu stofnunarinnar í Reykjavík verið fækkað og eru stöðugildi þar 20, 10 færri en fyrir tveimur árum. Aðalskrifstofa Byggðastofnunar í Reykjavík annast samskipti við miðstjórnarkerfi stjórnsýslu og fjármagns, gerð stefnumótandi byggðaáætlunar fyrir landið allt og samræmingar og stoðhlutverk fyrir svæðisskrifstofur. Hins vegar er skrifstofan í Reykjavík svæðisskrifstofa fyrir Vesturland, Suðurnes og Suðurland sem er innan þjónustusvæðis höfuðborgarinnar. Önnur starfsemi stofnunarinnar fer fram á svæðisskrifstofunum fjórum: Á Ísafirði, Sauðárkróki, Akureyri og Egilsstöðum. Samkvæmt reglugerðinni um Byggðastofnun skal stofnunin gera rekstraráætlun fyrir ár hvert þar sem fram komi áætlaðar tekjur og hvernig þeim sé ráðstafað í rekstrarkostnað, styrki og framlag í afskriftarsjóð. Áætlun ársins 1992 stóðst í öllum meginatriðum. Stjórn stofnunarinnar samþykkti 240 lánsumsóknir að upphæð 1 milljarði 243 millj. kr. en þar af voru nær 500 millj. kr. ógreiddar í árslok. Útborguð lán voru 920 millj. kr. og hafa þau farið minnkandi frá árinu 1988. Er það í fullu samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar um að draga úr lánastarfsemi en auka á móti vægi annarra þátta. Í samræmi við reglugerðarákvæði var á árinu 1992 framkvæmt áhættumat samhliða ákvörðun veitingu lána og var þá tekið mið af áætluðu endursöluverði veða, forgangi veðhafa, fjárhag fyrirtækjanna og rekstarmöguleikum þeirra. Lagt var í varasjóð til að mæta áhættu hvers láns og samtals ráðstafaði stofnunin 140 millj. kr. af tekjum sínum til að mæta áhættu af nýjum útlánum á árinu. Með þessum hætti er stofnunin mun betur í stakk búin til að verjast hugsanlegum áföllum í framtíðinni. Áhætta í útlánum hefur aukist mjög á síðustu árum. Vegna þeirra breytinga sem átt hafa sér stað í íslensku atvinnulífi hefur fjárhagsstaða margra fyrirtækja versnað. Afli hefur dregist verulega saman á ýmsum stöðum og verð á mikilvægustu fiskafurðum fór mjög lækkandi. Söluverð atvinnuhúsnæðis hefur lækkað verulega og á síðari missirum hefur orðið verðlækkun á skipum og aflaheimildum. Tryggingar fyrir lánum Byggðastofnunar hafa því versnað. Nýlegar aðgerðir ríkisstjórnarinnar til lækkunar vaxta munu þó koma skuldugum fyrirtækjum mjög til góða og draga úr útlánatöpum banka og sjóða þegar til lengri tíma er horft. M.a. vegna þess forgangs um tryggingar sem aðrir opinberir sjóðir njóta umfram Byggðastofnun er óhjákvæmilegt að stofnunin taki áhættu í útlánum enda er það í samræmi við hlutverk hennar. Engu að síður er mikilvægt að stofnunin fylgist vel með áhættu í nýjum útlánum þannig að hún geti fjármagnað hana á hverju ári með tekjum sínum. Það markmið náðist á árinu 1992. Það er því ljóst að almennt hafa ákvæði reglugerðarinnar um fjárhagsstjórnun Byggðastofnunar reynst vel en á hinn bóginn er ljóst að útlánatap vegna eldri lána kann að aukast frá því sem áður hafði verið áætlað vegna erfiðari ytri aðstæðna. Samkvæmt reglugerðinni er stofnuninni ekki lengur heimilt að leggja fram hlutafé í fyrirtæki önnur en fjárfestingar- og þróunarfélög. Á árinu 1992 gerðist stofnunin hluthafi í Iðnþróunarfélagi Eyjafjarðar hf. og greiddi að mestu fyrir með hlutabréfum í fyrirtækjum á svæðinu sem stofnunin hafði eignast. Stofnunin gerðist einnig hluthafi í atvinnuþróunarfélagi í Vestur-Húnavatnssýslu. Þar með er stofnunin hluthafi í öllum atvinnuþróunarfélögum á landsbyggðinni sem rekin eru með hlutafélagsformi. Þau hlutabréf sem stofnunin á hafa verið auglýst til sölu í samræmi við fyrirmæli í reglugerð. Sá þáttur í starfsemi Byggðastofnunar sem hefur vaxið mest er stuðningur við atvinnuþróunarstarf á landsbyggðinni. Það starf er þó enn í mótun og ljóst að árangur af því ræðst mjög af fjárhagsgetu stofnunarinnar. Á árinu 1992 námu styrkveitingar hennar samtals um 95 millj. kr. Gert hefur verið samkomulag við flest landsvæði um fyrirkomulag atvinnuráðgjafar og stofnunin hefur stutt tímabundin átaksverkefni á nokkrum stöðum. Til þessara verkefna fóru samtals 38 millj. kr. Þá hefur stofnunin stutt ýmiss konar verkefni í ferðaþjónustu og fóru til þess rúmar 10 millj. kr. Til nýsköpunarverkefna fóru tæplega 15 millj. kr. Framkvæmdastyrkir vegna fiskeldis námu 22 millj. kr. og til ýmissa verkefna fóru um 11 millj. kr. Styrkveitingar hafa heldur dregist saman í heild en til atvinnuráðgjafar árið 1993 var veitt sömu fjárhæð og á árinu 1992. Varðandi samdrátt í styrkveitingum vil ég nefna að ég tel sterklega koma til álita að enn frekar verði dregið úr útlánaáhættu og framlögum í afskriftareikning en að styrkir til atvinnuþróunarverkefna verði auknir þess í stað. Virðulegi forseti. Ég mun á eftir ræða ítarlegar um starfsemi Byggðastofnunar og þá stefnumótun sem stjórn Byggðastofnunar hefur gert og ríkisstjórnin samþykkt.

Virðulegi forseti. Er þörf á byggðastefnu eða er byggðastefnan e.t.v. úrelt? Þannig heyrist stundum spurt. Ég vil leggja á það áherslu að byggðavandamál er ekkert séríslenskt fyrirbrigði og Ísland síður en svo eina ríkið sem leggur nokkra áherslu á aðgerðir gegn byggðavanda. Samþjöppun fólks, fjármagns og fyrirtækja á ákveðnum svæðum innan þjóðríkja er alþjóðlegt fyrirbrigði og veldur víða hliðstæðum vandamálum. Það sem gerist er einfaldlega að það verður stanslaus straumur fólks og fjármagns inn á afmarkað svæði sem venjulega tengist viðkomandi höfuðborgarsvæði og aðrar byggðir líða fyrir það. Í þessu samhengi er kannski rétt að minna á að á seinasta áratug, 1980--1990, fjölgaði íbúum í Reykjavík og á Reykjanesi um 24 þús. manns, en í öðrum landshlutum fjölgaði samanlagt nánast ekki neitt eða rétt um 400 manns. Það var því víðast stöðunun utan þessa svæðis ef ekki bein afturför. Menn verða að átta sig á því að hinar dreifðu byggðir eru í ákveðnum vítahring. Fólkið flytur burt vegna þess aðstöðumunar sem það fær að kenna á en burtflutningur fólksins eykur svo aftur aðstöðumuninn fyrir þá sem eftir sitja. Fasteignaverð verður gjarnan mjög lágt. Fólk þorir þar af leiðandi ekki að fjárfesta í húsbyggingum af ótta við að verða gjaldþrota. Ef það þarf að selja hús sín og flytja brott, þá fær það kannski minna fyrir húsin en það hafði í þau lagt eða þau eru veðsett fyrir. Vegna þess svo aftur á móti að lítið er byggt, þá verður víða vart við skort á húsnæði og þess vegna flytur fólk burt. Þetta er því vítahringur þar sem hvað eltir annað og magnar vandann. Þessi vandi er á Íslandi eins og í mörgum öðrum löndum ósköp einfaldlega sá að það er lélegri og fábreyttari þjónusta utan höfuðborgarsvæðisins. Það eru fábreyttari atvinnutækifæri, lítil atvinnuuppbygging og langt að leita til stjórnvalda og stjórnarstofana. Hér á Íslandi eru svo ýmis viðbótarvandamál sem leggjast ofan á allt annað, t.d. það að menn verða að greiða hærra raforkuverð, meiri símakostnað og hærri kyndingarkostnað heldur en á höfuðborgarsvæðinu og verð á innfluttum vörum er að jafnaði hærra utan höfuðborgarsvæðisins einfaldlega vegna þess að innflutningurinn kemur fyrst til höfuðborgarinnar og er síðan dreift þaðan. Í þessu samhengi er rétt að velta fyrir sér hvernig byggðastuðningur er hér á landi í samanburði við önnur lönd. Ég hef hér tölur um stuðning við byggðaþróun í Evrópubandalagsríkjunum. Samkvæmt töflu sem ég hef kemur í ljós að stuðningur á hvern íbúa í Evrópubandalaginu í hreinum byggðastyrkjum er 5.861 kr. á íbúa. Þetta var meðaltal Evrópubandalagsríkjanna á árunum 1986--1989. Ef framlög til byggðamála á Íslandi væru sambærileg við það sem þau eru að meðaltali í Evrópubandalagsríkjunum, þá væru hér veittar 1.524 millj. til byggðamála, 1.524 millj. Það þarf auðvitað ekki að taka það fram að víða er þessi tala allmiklu hærri t.d. á Spáni, Portúgal, Ítalíu alveg sérstaklega, Írlandi og víðar en annars staðar lægri. Þetta er að sjálfsögðu meðaltalstalan. Og við erum hér að tala um byggðastyrki eingöngu. Við erum ekki að tala um landbúnaðarniðurgreiðslurnar, sem eru kapítuli út af fyrir sig og eru yfirleitt fjórum sinnum hærri en byggðastyrkirnir. Við erum bara að tala um framlög til byggðamála í þrengstu merkingu. Það geta verið styrkir til afskekktra byggða, það geta verið styrkir til fyrirtækja, vaxtaniðurgreiðslur, skattaívilnanir vegna búsetu og afskriftir. Sem sagt, byggðastyrkir í þrengstu merkingu. Ef við lítum svo aftur á hver upphæðin er hér á landi, þá sjáum við fljótt að hún er verulega miklu lægri. Í raun og veru má segja að eingöngu fimm tegundir framlaga gætu flokkast undir byggðaframlög ríkisins hér. Það er í fyrsta lagi styrkir Byggðastofnunar sem hafa verið í kringum 85 millj. Það eru þær afskriftir sem Byggðastofnun verður að þola á hverju ári vegna þess að lán greiðast ekki. Það má segja að það séu styrkir með óbeinum hætti. Það eru þau framlög sem félmrn. og iðnrn. hafa látið af hendi í þessu skyni. Það eru mjög smáar upphæðir, í fyrra tilvikinu 15 millj. og seinna tilvikinu 10 millj. Og það af framlögum Framleiðnisjóðs sem hugsanlega gætu flokkast undir styrki til byggðamála. Nú hef ég því miður ekki nákvæmlega útreiknaða töluna fyrir Framleiðnisjóð en ég hygg að fullyrða megi að samanlagt eru byggðastyrkir einhvers staðar á bilinu 300--400 millj. á Íslandi. Ekki meira en það. Og þá sjáum við að framlög til byggðamála hér eru bara brot af því sem gerist að meðaltali í Evrópubandalagsríkjunum. Ég hef þegar nefnt meðaltalstöluna þar sem er um 1.524 á hverju ári á árabilinu 1986--1989 og hérna höfum við íslensku töluna til samanburðar sem er einhvers staðar á bilinu 300--400 millj. Ég hef giskað á að það væri nærri að vera 350 millj. á ári. Við skulum átta okkur á því að ástand í þessum málum er ekkert öðruvísi hér en í Evrópubandalagsríkjunum að öðru leyti en því að ef eitthvað er, þá eru vandamálin stærri á Íslandi en viðbrögðin aftur á móti verulega miklu smávaxnari. Hér hafa verið meiri fólksflutningar innan lands til höfuðborgarsvæðis en víðast hvar annars staðar, en framlögin til byggðamála á seinustu árum aftur á móti miklu minni en gerist í þessum ríkjum. Því miður verður að segjast eins og er að af hálfu núverandi ríkisstjórnar hefur andað heldur köldu í garð Byggðastofnunar eftir að núverandi ríkisstjórn kom til valda. Fjármagn til Byggðastofnunar hefur markvisst verið skorið niður ár frá ári. Stofnuninni hefur verið uppálögð mjög stíf reglugerð sem veldur miklum vandræðum í starfi hennar og afskriftareglur hafa reynst stofnuninni afar erfiðar. Þó vil ég leggja áherslu á að staða Byggðastofnunar er í heildina tekið nokkuð góð. Eiginfjárstaða í árslok 1992 var um 1.070 millj. kr. og mun hafa verið í árslok 1993, þó að nákvæmir reikningar liggi ekki fyrir, einhvers staðar á bilinu 700--800 millj. þannig að eiginfjárstaðan er í sjálfu sér viðunandi. En ríkisframlögin hafa aftur á móti farið minnkandi og voru 1992 aðeins 180 millj. og árið 1993 aðeins 170 millj. Þegar haft er í huga að nettórekstrarkostnaður stofnunarinnar er um 120 millj. á ári sjá menn að það er ákaflega lítið svigrúm til annarra fjárveitinga af hálfu stofnunarinnar en beinna lána. Mismunurinn á milli ríkisframlaganna og rekstrarkostnaðarins er ekki nema rétt 50--60 millj. kr. og af því fé verður Byggðastofnun að leggja nokkuð til átaksverkefna víða um land. Það má því segja að stofnunin hafi í raun og veru ekkert til að láta upp í afskriftir, hvað þá að veita einhverja styrki að ráði. Ég verð hins vegar að leggja áherslu á það að 99% af útlánum Byggðastofnunar eru gengistryggð lán eða verðtryggð en það er rétt sem hæstv. forsrh. nefndi hér áðan að vegna þess að Byggðastofnun er fyrst og fremst með almenn veð eftir öðrum stofnlánasjóðum og bönkum, þá hefur stofnunin orðið fyrir verulegum áföllum nú á tímum sívaxandi gjaldþrota. En allt hefur þetta leitt til þess að útlán stofnunarinnar hafa farið minnkandi. Ég vek á því athygli að á árabilinu 1986--1990 voru lán stofnunarinnar 1.850--2.500 millj. Nú eru öll árin einhvers staðar innan þess ramma, milli 1800 og 2.500 millj. á verðlagi ársins 1992. En lánveitingarnar á árinu 1992 duttu niður í 950 millj. á því ári og á liðnu ári, 1993, voru þær í raun og veru komnar niður í 500 millj. Þó að þær væru að vísu samanlagt 800 þá eru 300 af því bara hrein endurlán. Nú er allt útlit fyrir að á árinu 1994 verði einungis unnt að veita til nýrra lána um 300 millj. kr. auk 300 millj. til viðbótar í endurlán, samtals 600 millj. kr. Þá sjá menn af þessu að útlánin fara hraðminnkandi úr því að vera á bilinu 1.800--2.500 millj. fyrir nokkrum árum síðan, þ.e. 1986--1990, og niður í 300--500 millj. kr. Þetta er mjög skuggaleg þróun og hlýtur að vekja verulegar áhyggjur. Ég vil svo segja það að endingu að ég tel að Byggðastofnun hafi merku hlutverki að gegna og það sé afar þýðingarmikið að halda þar uppi þróttmiklu starfi. Það er mikið atvinnuleysi hér á landi og þarf ekki að rekja það fyrir hv. þm. sem þekkja það afar vel. Því er höfuðnauðsyn að leita allra leiða til þess að efla atvinnulífið, búa til ný atvinnutækifæri, ný störf og það verður ekki gert nema eitthvert fjármagn sé tiltækt í því skyni. En eins og menn sjá, þá er nú í vaxandi mæli hert að Byggðastofnun á þann veg að hún hefur minna og minna fjármagn úr að spila. Styrkir eru nánast að hverfa hjá Byggðastofnun og útlánin fara minnkandi ár frá ári og virðast ætla að ná algerum botni á þessu ári, eins og ég segi, þegar ekki er áformað að lána nema 300 millj. til nýrra verkefna og 300 millj. til endurlána. Ég legg á það áherslu að endingu að til þess að Byggðastofnun geti komið að gagni verður hún að fá aukið fjármagn. Ég tel að lágmarksframlag til Byggðastofnunar svo að hún geti sinnt verkefni sínu sé á bilinu 400--500 millj. kr. og það eitt dugi til þess að unnt verði að veita nauðsynlega styrki til nýjunga í atvinnulífi þannig að hjól atvinnulífsins geti á ný farið að snúast og hægt sé að veita lán til viðbótar við lán annarra stofnlánasjóða.

Hæstv. forseti. Hér eru til umræðu ársskýrslur Byggðastofnunar fyrir árin 1991 og 1992. Er það vissulega seint sem þær skýrslur koma til umræðu. Því hlýtur að koma í hugann ýmislegt sem gerst hefur á þeim tíma sem liðinn er síðan. Í þessum skýrslum er fyrst og fremst fjallað um rekstur Byggðastofnunarinnar sjálfrar og starfsemi hennar. Það er vissulega til fyrirmyndar að birta yfirlit yfir allar lánveitingar þannig að það kemur glöggt fram hvernig Byggðastofnun hefur ráðstafað sínu fjármagni. Hins vegar er í þessum skýrslum ekkert fjallað um árangurinn af því verkefni sem Byggðastofnun hefur, þ.e. að styrkja byggð í landinu og hvernig staða landsbyggðarinnar hefur þá verið á þessum tíma. Hæstv. forsrh. drap örlítið á það í sínu máli en afar stutt og hefði vissulega verið eðlilegt að þar hefði verið fjallað ítarlegar um stöðu landsbyggðarinnar og þróun. Hæstv. forsrh. sagði að það hefði verið erfiðar ytri aðstæður á þessu tímabili og því hefðu þær forsendur sem menn lögðu fyrir áætlunum fyrir fram brugðist, en orsakir þessa samdráttar ræddi hann ekki. Hann taldi þó að von væri til að nú væri eitthvað bjartara fram undan vegna vaxtalækkunarinnar. Þar með hljótum við að álykta að hinir háu vextir sem ríktu lengst af á þessum tíma og allt fram undir þetta hafi verið ein helsta orsök fyrir því hversu þungur róðurinn var og geta sjálfsagt flestir tekið undir það sem hafa staðið í atvinnurekstri. Því hefur hin mikla vaxtahækkun sem varð þegar núverandi ríkisstjórn var mynduð áreiðanlega verið mjög mikið áfall fyrir byggðaþróun. Það kom fram í máli hæstv. forsrh. að það hefur orðið samdráttur í lánveitingum. Út af fyrir sig er hægt að taka undir það að lánveitingar leysa ekki allan vanda. Sérstaklega þegar þungt er fyrir fæti hjá atvinnulífinu getur það verið skammgóður vermir að fá mikil lán. Þess vegna þarf að leita annarra úrræða og þá er það að sjálfsögðu sérstaklega eigið fjármagn sem þarf að reyna að auka. Því miður hefur það ekki vaxið á móti samdrætti í lánveitingum því að bæði hafa fjárveitingar til Byggðastofnunar lækkað og reglugerð, sem hæstv. forsrh. gaf út á þessu tímabili og nánar verður rædd hér af öðrum síðar, batt algerlega hendur Byggðastofnunar með að leggja fram eigið fjármagn eða hlutafé nema í gegnum atvinnuþróunarfélög. Þar hefur heldur ekki verið um háar upphæðir að ræða til stofnunar atvinnulífs eða rekstrar. Eins og kom fram í máli hv. síðasta ræðumanns, þá er vitanlega þörf á miklu meira fjármagni til þeirra hluta, sérstaklega vegna þess hvað eiginfjárstaða atvinnulífsins í landinu er orðin slæm núna. Hæstv. forsrh. ræddi ekkert um stöðu atvinnulífsins að öðru leyti og vissulega væri ástæða til þess að taka atvinnumálaumræðu, en það verður ekki gert innan þess ramma sem þessi umræða leyfir. En við vitum að það eru fyrst og fremst landbúnaður og sjávarútvegur sem eru undirstaða atvinnulífsins í þessum dreifðu byggðum og ef þar er þungt fyrir fæti, þá leiðir af sjálfu sér að landsbyggðin er ekki vel á vegi stödd. Þar hafa orðið ýmsir erfiðleikar sem ekki hefur verið unnt að ráða við eins og samdráttur á mörkuðum hvað varðar landbúnaðinn. En þegar þannig stendur á er að sjálfsögðu enn þá mikilvægara að ríkisvaldið geri það sem í þess valdi stendur til þess að bæta stöðuna að öðru leyti. Ég vil því sérstaklega víkja örfáum orðum að því hvernig búið hefur verið að landbúnaðinum á þeim sviðum sem eru á valdi ríkisvaldsins, en þar er því miður, sérstaklega á síðasta ári, um mikla sorgarsögu að ræða. Það er alger forsenda fyrir því að einhver atvinnuvegur geti búið við viðunandi öryggi að vita við hvaða aðstæður hann á að búa í sínum atvinnurekstri frá hálfu ríkisvaldsins, en þar hefur því miður verið hver uppákoman eftir aðra allt sl. ár og ríkisvaldið hefur alls ekki sinnt þeirri frumskyldu sinni að hafa mál þar í viðunandi horfi. Þar hafa önnur atriði ráðið heldur en sú skylda að hugsa um hagsmuni atvinnuvegarins. Við minnumst þess að á sl. vori þegar átti að afgreiða hér á Alþingi lög sem sköpuðu landbúnaðinum betri starfsskilyrði eða meira rekstraröryggi, þá ákváðu stjórnarflokkarnir og ríkisstjórnin að varpa hagsmunum atvinnuvegarins fyrir borð og afgreiddu ekki það mál og létu duttlunga og ósamkomulag innan ríkisstjórnarinnar ráða ferðinni. Afleiðingin af því hefur svo verið sú uppákoma sem hefur staðið alveg síðan. Það er vissulega algerlega ófyrirgefanlegt af ríkisvaldi að halda þannig á málum og því miður er ekki enn þá séð fyrir endann á því. Við vitum að samdráttur á mörkuðum landbúnaðarins hefur verið mikill og erfitt fyrir ríkisvaldið að ráða við það, en þeim mun brýnna er að halda þá vel á þeim málum sem eru í hendi ríkisvaldsins að gera. Og það er ótrúleg, má segja, fyrirlitning á því verkefni sem ríkisvaldið hefur tekið sér fyrir hendur, að annast hagsmuni undirstöðu þjóðfélagsins, að halda þannig á málum. Og því miður hefur ekki einu sinni verið látið nægja slíkt tómlæti. Við þekkjum líka öll þá umræðu og þá neikvæðu umfjöllun sem atvinnuvegurinn hefur fengið af hálfu ríkisfjölmiðils og ég skal ekki fara fleiri orðum um hér. Eins og ég sagði væri margt hægt að ræða um þetta liðna tímabil. Að sjálfsögðu er það samt framtíðin sem skiptir mestu máli. Um það mun verða fjallað hér á eftir þegar hæstv. forsrh. mælir fyrir byggðaáætlun næstu ára. Þá kemur vonandi í ljós í framsöguræðu hæstv. forsrh. hvernig ríkisstjórnin ætlar að snúa frá villu síns vegar og halda betur á byggðamálunum heldur en gert hefur verið að undanförnu.

Herra forseti. Ég heyrði því miður ekki ræðu hæstv. forsrh. þegar hann fylgdi skýrslu sinni úr hlaði, en sessunautur minn sagði mér í stuttu máli frá henni. Það sem ég vildi helst gera að umræðuefni er að starfsemi Byggðastofnunar hefur dregist verulega saman. Ástæðan fyrir því að hún hefur dregist saman er fyrst og fremst peningaskortur. Það voru há og myndarleg framlög til Byggðasjóðs á árunum 1975--1978/1979, en þá var það á verðlagi hvers árs fyrir sig. Þá voru það 1.209 millj. hæst, að vísu gamlar, 1977. Það sýnir sig að framlögin á undanförnum árum hafa verið að lækka og það stórum og ekki eingöngu í tíð þessarar ríkisstjórnr heldur einnig í tíð ríkisstjórnarinnar sem sat á undan. Framlögin voru lækkuð svo að segja á hverju ári og umsvif þessarar stofnunar urðu minni. Verkefni hennar eru aftur miklu meiri ef það ætti að sinna þeim með eðlilegum og sjálfsögðum hætti. Út af fyrir sig er gott og blessað að vextir lækki og allir höfum við þráð það og fögnum því sem þar hefur gerst nú á síðustu mánuðum, jafnvel þó að meira mætti gerast í þá áttina. Hins vegar er þó einn ljóður á vaxtalækkuninni núna að þessar lánastofnanir þurfa að ná sér niðri á kúnnunum vegna vaxtalækkunar með stórfelldri hækkun þjónustugjalda og segja að það eigi að fara eftir kostnaði. Mér þætti gaman að vita hvað kostar að útbúa eitt skuldabréf upp á eina millj. Bankar og aðrar innlánastofnanir taka 40 þús. í lántökugjald. Ég held að það séu samtals þrjár línur sem þarf að vélrita á prentað eyðublað og það fer aldrei yfir 100 kr. þetta eyðublað. Ef það á að taka upp þjónustu með þessum hætti þá má líka endurskoða það sem er oftekið eins og hitt sem er of lítið. Og ef við berum nú saman innlánsvexti á tékkareikningum, þá er það ekki til að státa af. Ég mundi leggja til að þeir yrðu bara felldir niður því að það er of mikil fyrirhöfn að vera að færa þá, þeir eru komnir það neðarlega. Það er alveg rétt að lánastofnanir þurfa auðvitað að ná upp í kostnað og það er ranglátt hjá fólki að ráðast að lánastofnunum fyrir það að þær hafi tapað miklu fjármagni. Fyrir 10--12 árum og jafnvel enn skemmri tíma, þá voru lán út á hraðfrystihús, út á eiginlega alla skapaða hluti ekki talin síst of mikil. Bæði lán Fiskveiðasjóðs, viðbótarlán banka, viðbótarlán Byggðasjóðs. Þessar eignir eru í háu verði hvað snertir brunabótamat og fasteignamat, en á markaði eru þær hrundar. Svo koma vitringar og segja: Mikið voru þetta miklir óráðsíumenn sem lánuðu út á þessar eignir. En það tekur enginn fram í leiðinni að það er búið að takmarka fiskveiðar með þeim hætti að þessi hús sem byggð voru fyrir aukningu í fiskveiðum fá nú sífellt minna til að vinna úr. Þar við bætist að meira hefur verið flutt óunnið til útlanda en áður var og enn bætist svo við að sjófrystingin hefur aukist í stórum stíl. Ég tel að sú reglugerð sem gefin var út varðandi Byggðastofnun sé að sumu leyti gersamlega óhæf. Ég tel að stofnun sem er áhættulánastofnun eigi að geta lagt ákveðinni starfsemi fram hlutafé. Við sem höfum setið í stjórn þessarar stofnunar, bæði ég og aðrir, bæði núverandi stjórn og fyrrv. stjórnir, höfum verið mjög íhaldssamir á það að leggja fram hlutafé í þau fyrirtæki sem stofnunin hefur að einhverju leyti tekið í viðskipti og lánað. En við teljum að það sé farið hér rangt að. Ég vil benda á hvernig er komið hjá bönkunum. Hvernig er komið hjá þessum þremur bönkum í landinu og 10 hæstu innlánsstofnunum? Það var fyrirspurn sem flutt var hér snemma á þessu þingi, þeir eiga hvorki meira né minna en eignir sem eru metnar á 4 milljarða 937 millj. kr. Auk þess er hlutur viðskiptabankanna þriggja í verðmæti fasteigna í eigu dótturfélaga eða félaga sem þeir eiga hluti í metinn á 3 milljarða 96 millj. kr. Með öðrum orðum, eigur þessara þriggja banka og dótturfélaga þeirra voru fyrir um það bil þremur mánuðum 8 milljarðar kr. Það er ekki skipting á þessu fjármagni í svari við fyrirspurninni nema á 5 milljörðum. Og hvernig halda þingmenn að þessu fjármagni sé skipt, eignunum sem þessar lánastofnanir eiga? Ætli það sé allt hjá sjávarútvegi eins og alltaf er verið að tala um? Nei, ekki aldeilis. Íbúðarhúsnæðið er upp á 1.416 millj. Iðnaðarhúsnæði er upp á 1.095 millj. Skrifstofu- og verslunarhúsnæði er upp á 1.345 millj. Svo kemur þessi ofboðslega fjárfesting í sjávarútvegi. Þar eiga bankarnir ekki nema 542 millj. og önnur verkefni 539 millj. Hvað hefur svo gerst í sögu bankanna og þá alveg sér í lagi stærsta viðskiptabanka þjóðarinnar, Landsbankans? Hann er að gerast hluthafi í stórum stíl í félögum sem taka við af þeim sem eru orðin gjaldþrota og þar heldur áfram að vaxa þessi tala sem ég var að nefna en ekki að lækka. Nefni ég í því sambandi síðast Slippstöðina, Odda eins og hún heitir eftir síðustu sameiningu. Ég veit ekki betur en ríkissjóður hafi gerst hluthafi í því fyrirtæki. Ég segi fyrir mitt leyti að verkefnin sem Byggðastofnun þarf að sinna getur hún ekki sinnt. Ákvæðið um afskriftir og að halda sig við hinar svokölluðu BIS-reglur, sem okkur hefur þó tekist að halda okkur innan við, en ég sé ekki fram á að við getum haldið okkur innan við þær nema loka sjoppunni eins og sagt er og þá verður þetta hægt. Og þó veit ég ekki því töpin halda áfram í stórum stíl. Mig langar líka í sambandi við ársskýrslu Byggðastofnunar að koma inn á Atvinnutryggingarsjóðinn. Hann er gjaldþrota. Skuldir hans umfram eignir eru komnar þó nokkuð á þriðja milljarð nú og ég er sannfærður um að þegar upp verður staðið, ef fram heldur sem horfir, þá verður þessi upphæð ekki á þriðja milljarð heldur verður hún alls ekki undir 5 milljörðum. Ég býst við því að ég sé með fremur lága tölu en of háa þegar ég segi þetta, en þetta er auðvitað áætluð tala sem hvorki ég né aðrir geta tekið ábyrgð á. Það er afar mikið sóst eftir því að fá styrki til ýmissa verkefna sem eru nauðsynleg. Við skulum athuga hvernig þróunin hefur verið á þessu sviði. Höfum við farið veginn fram á við eða höfum við gengið aftur á bak? Við áttum einu sinni sjóð sem hét Fiskimálasjóður. Hann veitti styrki til nýjunga í sjávarútvegi. Og þegar við segjum að 90% af þessum styrkjum hefðu farið fyrir ofan garð og neðan og ekkert komið út úr þeim verkefnum, þá voru þessi 10% sem urðu þjóðfélaginu að gagni margfalt meira virði heldur en það sem tapaðist. Ég hefði ekki haft á móti því að Fiskimálasjóði hefði verið breytt á þann veg að hann hyrfi frá allri lánastarfsemi og yrði eingöngu styrktarsjóður til nýrra verkefna. Síðan var tekið upp að stofna einhvers konar hagræðingarsjóð við Fiskveiðasjóð. Það væri fróðlegt að fá skýrslu um þau stóru verkefni sem sá sjóður hefur tekið og bera saman við gamla Fiskimálasjóð. En það er einhvern veginn þannig að ef eitthvað hefur verið til á Íslandi þá er um að gera að troða það fótum og moka yfir það þannig að það sjáist aldrei meir, því það er svo mikil nauðsyn að breyta öllu þó breytingarnar séu öllum til bölvunar. Þetta með Fiskimálasjóð og hagræðingardeild Fiskveiðisjóðs gerir það að verkum að það hrannast inn auknar beiðnir til Byggðastofnunar, beiðnir sem við getum engan veginn orðið við. Við erum eiginlega komnir að því að strika út styrkina þegar frá er talið það sem veitt er til atvinnuþróunarfélaganna. Þetta er engin upphæð sem eftir er og ég veit eiginlega ekki hvernig við förum að því að úthluta þessum fáu milljónum miðað við allar þær umsóknir sem fyrir hendi eru og sumar mjög þýðingarmiklar. Það eru auðvitað til umsóknir sem er varla lítandi á. Yfirleitt minnist enginn á af hverju þetta er orðið svona alls staðar, af hverju þetta fjármagn er orðið svona lítið. Það er af því að við höfum verið að skera niður höfuðatvinnuveg okkar, sjávarútveginn, á undanförnum árum. Við höfum verið að skera hann niður við trog og það er eins og menn haldi að það komi hvergi við neinn. Ég heyri lítið talað um hvað lífríki hefur breyst á undanförnum árum. Ég heyri afar lítið á það minnst. Það er talið að hvalir og selir éti um 4,5 millj. tonn, en þar er auðvitað ljósáta og ýmislegt annað. En það er talið að fiskur, þá á ég við bæði uppsjávarfisk, sé um fjórðungur af þessu. Þessum stofnum fjölgar ár frá ári og það verða ekkert mörg ár í það, með óbreyttri fiskveiðistefnu, að landsmenn geti lagt þessum skipum sínum eða sökkt þeim og hætt, því blessaðar stóru skepnurnar í sjónum þurfa að hafa eitthvað til þess að borða. Þessu þykir mönnum alveg sjálfsagt að viðhalda. Þetta kemur niður á öllum og þetta er eitt af því sem er mesta vandamálið í sambandi við úthlutun fiskveiðiheimilda. En ég er ekki að segja þetta með það fyrir augum að við eigum að ganga milli bols og höfuðs á einhverri dýrategund. Við eigum að fara eftir því sem skynsamlegt er og við vitum hvað snertir þorskaflann og bolfiskaflann að það er fæðuöflunin og hitastig sjávar sem þar ræður ferðinni. Herra forseti. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri. Ég taldi ekki ástæðu til að eyða þessum fáu mínútum í einhvern talnalestur. Þessi ársskýrsla liggur fyrir. Ég held að fyrri ársskýrslan hafi hlotið umræðu upp á 36 klukkutíma og ég tel það nokkuð gott miðað við ýmislegt annað. En sú fyrir seinna árið er núna í byrjun.

Hæstv. forseti. Það er aðeins eitt atriði sem hv. 1. þm. Vestf., formaður stjórnar Byggðastofnunar, nefndi sem vil ég gera að umtalsefni hér. Það var það atriði sem hann nefndi úr reglugerð um Byggðastofnun, varðandi heimild fyrir þá stofnun til að kaupa hlutafé eða eignast hlutafé í fyrirtækjum öðrum en þeim sem þar er sérstaklega getið um. Ég held einmitt að þau rök sem hv. þm. kom með varðandi viðskiptabankana og fleiri rök sem því tengjast gefi tilefni til þess að þetta ákvæði verði tekið til endurskoðunar þannig að samræmi verði þarna á milli. Ég vildi láta þess getið hér.

Forseti vill biðja hv. þm. að hafa biðlund á meðan verið er að láta þann hv. þm. sem er næstur á mælendaskrá vita, en hann hefur brugðið sér frá.

Herra forseti. Ég hafði fengið upplýsingar hjá hæstv. forseta hver mælendaröðin væri og vissi ekki betur en tveir væru á mælendaskrá. Og mig undrar það ef slíkur ruglingur er á mælendaskránni að ekki sé hægt að bregða sér út úr þingsalnum í eina eða tvær mínútur án þess að allt fari í steik. En ég mun víkja að þeirri ársskýrslu sem hér er til umræðu og byrja að lýsa því yfir að ég fagna því að hæstv. forsrh. er kominn á það stig sem við teljum að sé grundvallaratriði til að menn séu hæfir til að vera skipstjórar og það er að snúa við ef þeir álpast út í svo vont veður að það sé ekki um annað að ræða en að snúa að landi á nýjan leik í staðinn fyrir að halda sjó það lengi að skip og áhöfn farist. Hæstv. forsrh. gerði það nefnilega áðan í andsvari við hv. 1. þm. Vestf. að lýsa því yfir að það stæði til að endurskoða ákvæði í reglugerðinni, sem víkur að því hvort Byggðastofnun megi eiga hlutafé í fyrirtækjum eða ekki. Ég fagna því að hæstv. forsrh. er farinn að átta sig á því að stundum er skynsamlegast að snúa aftur og skoða stöðuna upp á nýtt. Reglugerðin eins og hún er í dag kemur í veg fyrir að Byggðastofnun geti varið sína fjármuni. Svo alvarlegt er málið. Byggðastofnun getur ekki varið sína fjármuni eins og Landsbankinn, eins og Iðnlánasjóður. Því ástæðan fyrir því að þessir aðilar hafa farið í það að eiga hlutafé í fyrirtækjum er fyrst og fremst sú að þeir eru að reyna að verja sína hagsmuni, verja þá fjárhagsstöðu sem þeirra fyrirtæki eru komin í og þeir sjálfir sem eigendur aðalkrafna á fyrirtækið. En með reglugerðinni eins og hún er er búið að loka fyrir það að Byggðastofnun geti varist á sama hátt. Jafnframt er það staðreynd og þar hygg ég að forsrh. trúi frekar breskum heimildum heldur en þeim sem hér stendur, að Margrét Thatcher, fyrrv. forsætisráðherra Bretlands, járnfrúin öðru nafni, af sumum talin hneigð til framsóknarmennsku á vissu tímabili, beitti óspart þeirri aðferð að leggja hlutafé í fyrirtæki og henni datt ekki í hug sú hringavitleysa að selja fyrirtækin án þess að skoða hvernig markaðsástandið væri. Hún vildi skila fyrirtækjunum í standi þegar hún seldi þau. Og það er líka algjörlega út í hött í reglugerðinni að setja ákvæði um að það skuli skilyrðislaust auglýsa öll hlutabréfin á hverju einasta ári. Það þarf að tryggja það að rekstur fyrirtækjanna sé í eðlilegu standi. Þá er hægt að selja hlutabréfin, þá er hægt að láta fyrirtæki sigla sinn sjó. En það er engin lausn að standa þannig að málum að þau séu seld þegar staðan er sú að það verður að þjappa eigendunum utan um fyrirtækið til þess að verja það og koma því á réttan sjó. Með leyfi forseta, hyggst ég fá að lesa hér stutt bréf sem mér hefur borist afrit af. Þetta bréf er ritað af vestfirskum sveitarstjórnarmanni sem er oddviti í litlu byggðarlagi og er að meta stöðuna út frá sínum sjónarhóli og ég hygg að það sé mjög fróðlegt fyrir þingheim allan að hlýða á þetta bréf. Með leyfi forseta, þá ætla ég að hefja lesturinn: ,,Til forustumanna sveitarstjórna á Vestfjörðum. Flateyri 25. jan. 1994. Ágæti vestfirski samherji og vinur. Þú fyrirgefur mér framhleypnina en mig langar til þess að senda þér þessar línur í von um að við getum sameinast um kröfur um aðgerðir til hjálpar atvinnulífi byggðarlaga okkar og stutt þá sem þegar eru að berjast fyrir slíku. Ég hef rætt um þessi mál við ákaflega marga aðila sem vilja ljá málinu stuðning, en breiðfylking um úrlausn er nauðsynleg. Við erum ekki bónbjargafólk, en stjórnvöld geta ekki skotið sér undan þeirri ábyrgð sem þau hafa á tilverurétti okkar. Krefjumst aðgerða. Gráturinn. Fyrirtæki eru og hafa verið að fara á hausinn. Fyrirtæki eru að loka. Heilu sveitarfélögin eru í upplausn vegna fólksfækkunar og minnkandi tekna. Útgerðin kvartar yfir að allur kvóti sé búinn. Atvinnuleysi brýst fram í fyrsta sinn í áratugi í hverju sveitarfélaginu á fætur öðru. Nú er staðfest fólksfækkun á Vestfjörðum eitt árið enn í röð frá árinu 1981 eða í heil 12 ár samfellt. Fólksfjöldi á Vestfjörðum hefur ekki verið minni síðan fyrir 1880 eða í 113 ár. Já, því miður væri hægt að hafa þennan lista lengri og jafnvel enn óhugnanlegri. Úrræðaleysið. Á undanförnum vikum hefur mikil umræða farið fram í þjóðfélaginu um ástandið í undirstöðuatvinnuvegi okkar, sjávarútveginum, og þá ekki hvað síst hér á okkar landsvæði, Vestfjörðum. Ekki þarf að fjölyrða um þessi mál við þig og ástandið í þínu byggðarlagi. Sum byggðarlög eru þó því miður verr stödd en önnur. Með vissu má segja að veikleiki eins byggðarlags er ekki styrkur annars, heldur þvert á móti eykur vanmáttur eins á vanmátt heildarinnar til átaka og framþróunar. Allir þykjast skynja hið alvarlega ástand landsvæðis okkar og jafnvel að það sé hvergi verra. Hjáróma stakar raddir sem ræða vandann kafna í fjölmiðlaflórunni. Stjórnvöld sem ráða vilja skoða, athuga, rannsaka, íhuga og guð má vita hvað til þess að hjálpa, en hjálpin gagnar ekki framliðnum. Lindin. Forustumenn atvinnufyrirtækja eiga auðvitað einhverja sök á því hvernig komið er málum. Sumir forustumenn okkar hafa jafnvel verið svo kokhraustir að segjast vera bjartsýnir á framtíð fyrirtækja sinna á sama tíma og þeir hafa verið að selja frá sér mjólkurkýrnar. Það gagnast samt engum eftir dauðann að kalla: Bjargið mér. En nú þegar virðist vera orðið ljóst að í algjört öngþveiti stefnir með atvinnulíf heilu byggðarlaganna, ekki bara einstaka fyrirtækja. Þá eru menn að koma fram í dagsljósið einn á eftir öðrum og lýsa yfir því að þeir gangi á síðustu blóðdropunum. Stoltið hefur eitthvað með þetta að gera, en stoltið verður ekki mikið eftir eftir að allt er tapað. Við forustumenn einstakra byggðarlaga höfum enn fremur verið ákaflega þröngsýnir í afstöðu til mála og málaflokka. Við höfum talið að okkur gæti tekist að halda betur á hagsmunum okkar umbjóðenda með því að pukrast einir úti í horni að úrlausn mála fremur en með því að standa saman að úrlausn þeirra í samvinnu við nágranna okkar. Ég vil leyfa mér að segja að stundum er eins og við sjáum sumir hverjir ekki skóginn fyrir trjánum. Baráttan. Vissulega hafa nokkrir aðilar reynt að vekja athygli stjórnvalda á vandanum og er ekki að mínu áliti á nokkurn hallað þó ég nefni að þeir sem fremstir í flokki fara í dag í þeim efnum eru forustumenn Byggðastofnunar. Við Vestfirðingar erum þó svo stoltir að við getum ekki komið fram fyrir skjöldu og sagt opinberlega: Þetta er rétt sem blessaðir mennirnir eru að segja. Einstaka þingmenn og forustumenn atvinnulífsins hafa einnig lagt þessum málum lið. Mín skoðun er að þeir séu reyndar líkast til heldur bjartsýnir þegar þeir mæla fyrir þessum vanda, trúlega vegna þess að viðmælendur þeirra gapa út í loftið í úrræðaleysi sínu þegar vandinn er skoðaður í hnotskurn og segja að fyrr megi nú rota en dauðrota, eins og gáfumenn núlifandi kynslóða hafa komist að orði. Aðgerðir. Nú er svo komið málum að við verðum að snúa bökum saman og styðja hvern annan. Styðja við bakið á þeim sem eru nú þegar að vinna í okkar málum og koma til með að gera það. Forustumenn Byggðastofnunar verða að finna að þeir hafi stuðning í fjórðungnum í sinni baráttu. Baráttu fyrir því að gripið verði nú þegar til sértækra aðgerða fyrir Vestfirði, enda deilir enginn upplýstur og viti borinn maður um þá staðreynd að ástand mála er hvergi eins slæmt og á þessu landsvæði. Fara verður fram á það að nú þegar verði úthlutað til Vestfirðinga auknum þorskkvóta, þorskkvóta sem úthlutað yrði til sveitarstjórnanna sem aftur úthlutuðu kvótanum til útgerðaraðila. Útgerðaraðilar yrðu síðan að tryggja að aflinn yrði unninn innan byggðarlaganna sjálfra. Þannig og aðeins þannig er unnt að tryggja atvinnu sjómanna og landverkafólks og framtíð fyrirtækja og sveitarfélaga sem á þessu svæði eru. Rök fyrir þessu eru næg, svo sem stöðug skerðing á þorski undanfarin ár umfram aðra stofna, en þorskur hefur verið uppistaða veiða vestfirskra skipa. Það má benda á að svokallaðar aukategundir eins og loðna, humar og síld eru utan veiðiheimilda Vestfirðinga. Ekki þarf heldur að fjölyrða um neikvæð áhrif á fjölmörg fyrirtæki og einstaklinga vegna þess banns sem stjórnvöld settu á hrefnuveiðar. Viðbótarráðstafanir við þessa aukaúthlutun á veiðiheimildum, eins og skuldbreytingar og lækkun alls tilkostnaðar, eru augljóslega nauðsynlegar að auki. Sjómenn hafa gengið ötullega fram í því síðustu missirin að berjast gegn því sem þeir kalla kvótabrask, sem allir hljóta að geta stutt einarðlega. Vonandi verður barátta þeirra til þess að gera lýðum ljósa þá staðreynd að kvótakerfið í heild sinni er gersamlega vonlaust stjórntæki. Kvótakerfið er ákaflega vel til þess fallið að rústa tilveru heilla byggðarlaga og því er það lífsnauðsyn að afnema það. Leggjum því öllum kvótaandstæðingum lið í baráttu þeirra. Sveitarstjórnarmönnum ber að ganga fram fyrir skjöldu í baráttunni og draga úr álögum á atvinnufyrirtæki í stað þess að þyngja myllusteina þá sem um háls þeirra hafa verið hengdir. Margir hafa þegar gert það með beinum og óbeinum hætti. Heill sé þeim, en aðrir hafa án efa ekki verið upplýstir um nauðsyn málsins af réttum aðilum. Dæmin sanna hvert stefnir og við einfaldlega þurfum ekki frekari vitna við. Tími aðgerða er runninn upp. Sýnum styrk og samstöðu, látum í okkur heyra. Við eigum allt okkar undir því að gripið verði til raunhæfra aðgerða til lausnar vandans nú þegar. Niðurlag. Kæri samherji. Ég vona að þú sjáir þér fært að styðja þetta mikilvæga baráttumál okkar með aðgerðum af hálfu sveitarstjórnar þinnar. Ef þú telur rétt eða vilt og átt þess einhvern kost að slá á þráðinn til mín og spjalla um málið, möguleika þína og þinnar sveitarstjórnar, þá bið ég þig um að hafa samband við mig. Það er auðvelt þessa dagana á kvöldin heima í síma 94-7779. Í vinnunni er ég með síma 94-7700. Faxið mitt er 94-7801. Munum að til þess að vinna orrustur þá þurfum við að heyja þær. Stríð okkar vinnst örugglega þó að einstaka orrustur hafi og muni tapast. Því getum við treyst ef samstaða næst. Með fyrir fram þökk. Eiríkur Finnur Greipsson, oddviti Flateyrarhrepps.`` Þessum lestri er lokið. Að mínu viti er hér skrifað af hógværð vel stílað bréf. En alvöruþungi bréfsins dylst engum heilvita manni sem les bréfið. Nú stendur hæstv. ríkisstjórn frammi fyrir því að aðgerðir verða að koma. --- Ég sé og heyri að hæstv. forseti vill fá annan í ræðustólinn. Ég mun því gera hlé á þessari ræðu og biðja aftur um orðið.

Hæstv. forseti. Hér liggur fyrir til umræðu skýrsla Byggðastofnunar og er rétt að þakka fyrir þessa skýrslu. Í henni er að finna margar góðar upplýsingar sem auðvelda okkur allar umræður um byggðamál og ákvarðanatöku. Ég vil í upphafi segja það að Byggðastofnun hefur unnið gott starf undanfarna tvo áratugi og ég er viss um að ef hennar hefði ekki notið við þá væri ástandið víða á landsbyggðinni öðruvísi en það þó er í dag þrátt fyrir allt. Og ég verð að segja að Byggðastofnun hefur því lagt margt gott af mörkum og unnið gott starf. Byggðaþróun síðustu tveggja áratuga veldur okkur sannarlega áhyggjum og henni er lýst hér strax í upphafi skýrslu Byggðastofnunar, þar sem staðfest er að fólki hefur verið að fækka á landsbyggðinni en fjölga á höfuðborgarsvæðinu. Þessi búsetuþróun er ekki öðruvísi en í flestum nágrannalanda okkar, að byggðin hefur verið að þéttast og styrkjast umhverfis stórborgirnar á kostnað landsbyggðarinnar. Þó ættu aðstæður hér á landi að geta verið öðruvísi en í nágrannalöndum okkar, bæði vegna þess að við búum við öðruvísi atvinnulíf og síðast en ekki síst þá erum við fámenn þjóð sem ætti að gefa okkur meira svigrúm og betri möguleika til þess að hafa gott skipulag á búsetuþróuninni. Það er því ekki afsökun fyrir þessari þróun þó að hún hafi líka átt sér stað einhvers staðar annars staðar. Ef byggðaþróunin er metin raunhæft sl. tvo áratugi og spurt hvaða stefna hafi legið að baki getum við ekki horft fram hjá því að það virðist eins og sú stefnumótun hafi ríkt að byggja Reykjavík og nágrenni upp. Er það sú byggðastefna sem stjórnmálaflokkar hafa lagt áherslu á, að byggja Reykjavík og nágrenni upp? Annað er sagt, en niðurstaðan virðist blasa við og veldur sannarlega áhyggjum. Það blasir líka við okkur mikill aðstöðumunur eftir því hvar fólk býr. Fólk sem býr í dreifbýlinu þarf að þola hærra verðlag á öllum lífsnauðsynjum. Það borgar víða hærra verð fyrir húshitunarkostnað og aðgangur að opinberri þjónustu er langtum takmarkaðri en á höfuðborgarsvæðinu. Þetta eru þrír þættir sem ég tel að við þurfum að fjalla ítarlega um og ekki er fjallað um í skýrslu Byggðastofnunar. Verðlag á lífsnauðsynjum, kostnaður við húshitun og aðgangur að opinberri þjónustu, þó inn á það sé komið í seinni hluta skýrslunnar að nokkru leyti. Það eru nokkur atriði sem vöktu athygli mína í skýrslu Byggðastofnunar sem mig langar til að gera að nokkru umræðuefni. Það er í fyrsta lagi skoðun skýrsluhöfunda sem ég tel vera stjórn Byggðastofnunar. --- Ég lít svo á að það sé stjórn Byggðastofnunar sem stendur að baki þessari skýrslu og ber ábyrgð á henni. --- Og það eru þau viðvörunarorð sem skýrsluhöfundar, stjórn Byggðastofnunar, leggur fram í sambandi við gildandi búvörusamning og þá sérstaklega sauðfjárræktina. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Þar sem sauðfjárrækt er helsti hornsteinn byggðar á stórum landsvæðum er nauðsynlegt að taka málefni hennar til sérstakrar skoðunar, m.a. með tilliti til einstakra byggðarlaga og þess hvort framleiðslustýringin sé orðin greininni beinlínis skaðleg.`` Ég endurtek aftur, með leyfi forseta: ,, . . . að taka málefni hennar [sauðfjárræktarinnar] til sérstakrar skoðunar, m.a. með tilliti til einstakra byggðarlaga og þess hvort framleiðslustýringin sé orðin greininni beinlínis skaðleg.`` Eru þetta orð í tíma töluð? Þetta orðalag minnir helst á orðalag upp úr samþykktum Alþfl. sl. ára og hefði nú einhver hrokkið við ef þetta orðalag hefði sést í samþykktum Framsfl. Ég hugsa að Alþb. hefði getað þolað svona orðalag í sínum yfirlýsingum og Sjálfstfl., en aldeilis ekki Framsfl. Og það verður því að spyrja um það hvort hér sé verið að boða róttæka stefnubreytingu í málefnum sauðfjárræktarinnar og landbúnaðarins þegar fulltrúar allra flokka virðast standa að þessari framsetningu. Þetta eru líka viðvörunarorð, ekki dómur, í sambandi við þann búvörusamning sem við búum við núna. Það er ekki langur tími eftir af gildistíma hans og segir okkur að það þarf að taka hann fyrr en seinna til endurskoðunar. Og mér segir svo hugur að þessi viðvörunarorð verði höfð að leiðarljósi við þá endurskoðun. Í öðru lagi langaði mig til að gera að umræðuefni II. kafla í þessari skýrslu, sem fjallar um flutning ríkisstofnana út á land. Í skýrslunni kemur fram að einungis ein ríkisstofnun hafi verið flutt í heilu lagi frá Reykjavík og út á land. Það var Skógrækt ríkisins. Hjá Skógrækt ríkisins í Reykjavík störfuðu 7 manns. Nú er þessum flutningi lokið og þessi stofnun starfar vel á Egilsstöðum. Það hefur verið mín skoðun að það skipti afar miklu máli fyrir búsetuþróunina hver staðsetning opinberra stofnana er og hvernig við getum auðveldað fólki aðgang að opinberri þjónustu. Það hefur verið lögmál allt fram til þessa að helstu ríkisstofnanir hafi aðsetur sitt í Reykjavík. Það hefur verið lögmál. Og það hlýtur að vekja undrun þegar búsetuþróun sl. áratuga er metin að flestar nýjar opinberar stofnanir, sem settar hafa verið á laggirnar á þessu tímabili, hafa hlotið aðsetur sitt hér í Reykjavík þó að ekkert sérstakt mæli með því umfram annað. Og það hefur afar sjaldan komið fyrir að um það hafi verið fjallað í löngum ræðum hvort stofnun ætti að vera í Reykjavík eða einhvers staðar annars staðar, heldur litið á það sem sjálfsagt mál, nánast sem lögmál. Nú er þetta að breytast. Þessi ríkisstjórn hefur haft frumkvæði að því að beita sér fyrir stefnumótun sem miðar að því að ríkisstofnanir verði fluttar út á land. Alla vega að setja spurningarmerki við staðsetningu nýrra stofnana, um það hvort þær eigi að vera í Reykjavík eða einhvers staðar annars staðar og það er árangur í sjálfu sér. Í þessu sambandi er rétt að vekja athygli á því að hæstv. umhvrh. hefur nú tekið frumkvæði og ákveðið að flytja embætti veiðistjóra norður á Akureyri og er það þá önnur ríkisstofnunin sem flutt verður út á land. Ber að fagna sérstaklega þeirri ákvörðun og þakka hæstv. umhvrh. skeleggt framlag til byggðaþróunar og byggðastefnu. En þegar við lesum þann kafla er um þetta fjallar, flutning ríkisstofnana út á land, í skýrslu Byggðastofnunar, þá gætir nokkurrar vantrúar á að þetta skili árangri. Eða réttara sagt, það gætir vantrúar á að þetta sé mögulegt. Og til þess að leggja áherslu á þessa vantrú hefur Byggðastofnun kallað til sérfræðing frá útlöndum, Leif Gram, fyrrv. framkvæmdastjóra Norrænu rannsóknastofnunarinnar í byggðamálum, og leitað álits hans á reynslu af flutningi ríkisstofnana út á land á hinum Norðurlöndunum. Það sem Byggðastofnun tekur hér upp í framhaldi af áliti hans er það að það sé svo mikil tregða starfsmanna til þess að fylgja stofnunum sínum á milli staða og þess vegna sé þetta erfitt verkefni. Það er rétt að það er erfitt að flytja á milli staða. Það er erfitt viðfangsefni. En það er líka erfitt fyrir þá sem búa á landsbyggðinni og hrekjast hingað til Reykjavíkur vegna þess að það er ekki atvinnu að hafa og vegna þess að ekki verður lengur hægt að þola þann aðstöðumun sem ríkir á milli höfuðborgarsvæðisins og dreifbýlisins. Þá er ekki spurt um tregðu. Þá er spurt um nauð. Fólk hrekst frá heimilum sínum og hingað suður til Reykjavíkur í von um að hér sé meira og fjölbreyttara framboð af atvinnutækifærum og ódýrara að lifa, ódýrara að komast af. Það er þess vegna sem verður að að skoða gaumgæfilega að flytja opinbera þjónustu, flytja opinberar stofnanir út á landsbyggðina, m.a. til þess að styrkja atvinnulífið og síðast en ekki síst til þess að efla opinbera þjónustu á landsbyggðinni. Það verður ekki horft fram hjá því að ríkisvaldið er stór og öflugur vinnuveitandi, líklega stærsti vinnuveitandinn í Reykjavík, og skiptir afar miklu máli fyrir atvinnulífið hvernig ríkisvaldið ákveður að staðsetja stofnanir sínar og starfsemi sína. Þess vegna veldur það mér nokkrum vonbrigðum að ekki skuli vera betur tekið undir þessa stefnumótun um flutning ríkisstofnana út á land í þeirri nefnd sem ríkisstjórnin skipaði og hefur skilað skýrslu þar sem um þetta málefni er fjallað. Þar kemur einmitt fram að það á ekki að skaða opinbera þjónustu ef fluttar eru stofnanir sem geta verið nánast hvar sem er. Stofnanir sem fáir þurfa að sækja þjónustu til beint, en geta verið hvar sem er. Stofnanir á sviði sérfræði og stofnanir á sviði þekkingarleitar, stofnanir á sviði þekkingaröflunar og stofnanir sem búa við hátækni á mörgum sviðum. Þess vegna veldur það mér nokkrum vonbrigðum að Byggðastofnun skuli ekki styðja betur þessa stefnumótun og hjálpa til við að hrinda henni í framkvæmd, sem verður sannarlega erfitt verkefni. Virðulegi forseti. Tími minn er úti. Mig langaði til að koma þessum athugasemdum á framfæri vegna þess að ég trúi því að þær skipti máli fyrir þróun byggðar í landinu.

Virðulegi forseti. Það var sá þáttur í máli hv. síðasta ræðumanns sem varðar flutning ríkisstofnana út um landið sem fékk mig til að biðja um orðið. Ég tel það vissulega gott og gilt markmið að dreifa opinberri þjónustu víða með skynsamlegum hætti. En þær tillögur sem síðast liggja fyrir í þessu efni af hálfu stjórnvalda virðast ekki komast langt ef marka má það sem fram kom í máli síðasta ræðumanns og það sem við raunar vitum um þetta mál hér á Alþingi. Það sér afar lítið hilla undir það að staðið verði við það sem stjórnskipuð nefnd lagði til í þessum efnum og við ræddum hér fyrir nokkru síðan á Alþingi. Ég held að það þurfi að fara af skynsemi og yfirvegað í flutning heilla stofnana frá höfuðborg landsins og það verk þarf að vanda þegar það er gert. Ég hef haft meiri trú á því að við næðum árangri með því að flytja þjónustuþætti sem varða landshlutana sjálfa, alla landshluta, út til svæðanna, út í kjördæmin, efla þar þjónustu sem varðar þau svæði, þó svo við héldum ákveðinni miðstöð í höfuðborg landsins svona til samtengingar. Þarna hefðu menn þurft að taka miklu betur á heldur en verið hefur fram til þessa og þetta skiptir alla landsmenn mjög miklu máli, að á þessu sviði verði vel unnið. Á það skortir og ég tel að þeirri áherslu þurfum við að halda til haga á Alþingi. Minnst var á að tekin hefði verið tekin ákvörðun um eina stofnun, embætti veiðistjóra. Ég hef heyrt aðeins af því máli. Því miður virðist mér sem þar hafi verið heldur óhönduglega staðið að undirbúningi þó að markmiðið sé ágætt. Ég harma það að í því efni skulið málið ekki hafa verið kynnt bæði þeim sem í hlut eiga og öðrum hlutaðeigandi, þar á meðal hér á Alþingi áður en menn tilkynna ákvarðanir um slík efni.

Hæstv. forseti. Í sambandi við þá ákvörðun hæstv. umhvrh. að flytja embætti veiðistjóra til Akureyrar, þá held ég að einmitt hafi verið mjög vandað til alls undirbúnings hvað það mál snertir. En eins og ég nefndi í minni ræðu þá er þetta viðkvæmt mál og snertir hagsmuni alla vega starfsfólksins. Ef starfsfólkið treystir sér ekki til að flytja með má búast við að það verði ekki auðvelt að standa að slíkum flutningi. Alla vega er hann sársaukafullur fyrir það starfsfólk sem ekki flyst með stofnuninni. Eigi að síður er slíkt óhjákvæmilegt. En að undirbúningi málsins var að því er ég best veit mjög vel staðið. Í sambandi við orð hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar þá langar mig til að segja enn fremur að þetta með að flytja ríkisstofnanir út á land er verkefni sem þessi ríkisstjórn tók upp. Síðast árið 1975 kom fram skýrsla með tillögum um að flytja 25 stofnanir frá höfuðborgarsvæðinu út á landsbyggðina. Engin af þeim tillögum komst til framkvæmda þannig að málið hefur að mestu legið í þagnargildi síðan þar til þessi nefnd núna skilar sinni skýrslu með sínum tillögum. Auðvitað er eðlilegt að þetta taki allt sinn tíma og þarfnast náttúrlega þess að það sé vel undirbúið og vel rætt. Ég veit að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson leggur áherslu á það. Það þarf líka að skoða það og meta í framtíðinni hvernig og hvort við getum skipt stofnununum upp og flutt hluta þeirra á landsbyggðina þótt miðstöðvar verði hér í Reykjavík.

Virðulegur forseti. Það er einmitt á þessu síðasta sviði sem hér var nefnt þar sem ekki hefur verið staðið að eins og þurft hefði að vera, að minnka stofnanaveldið hér í Reykjavík með því að færa þjónustuþættina út til landshlutanna, út í kjördæmin. En vegna flutnings á embætti veiðistjóra, sem kom fram í upphaflegri ræðu hv. þm. og hann var að telja að hefði verið til sérstakrar fyrirmyndar, þá tel ég mig hafa um það upplýsingar að það hafi verið þveröfugt, því miður. Ég óttast að upptaka þess máls, sem ég tel mig vita að hafi ríkt af hálfu viðkomandi ráðherra, hafi verið þannig að það verði til að hræða. Það verði til að hræða og það verði til að spilla verulega fyrir því markmiði sem ég held að a.m.k. allir umbjóðendur og þingmenn af landsbyggðinni hafi fullan skilning á og margir þingmenn einnig á höfuðborgarsvæðinu vilji taka undir. En það þýðir ekki og má ekki fara með fólk eins og þar sé um dauða hluti að ræða. Og ég tel það ekki til fyrirmyndar ef starfsmenn og yfirmenn viðkomandi embættis fá ekki um það upplýsingar, ég vildi segja fyrstir manna, að ráðgert sé að flytja viðkomandi stofnun heldur sé það tilkynnt eftir á, eftir að búið er að greina öllum landslýð frá því hvað til standi og það sé orðin ákvörðun viðkomandi ráðherra. Þannig komast menn ekki langt ef staðið er að málum með slíkum flumbrugangi. Ég geri ráð fyrir að þetta mál verði upplýst með skýrari hætti en tök eru á hér áður en langt um líður. En ég harma það að þetta slys hafi orðið í vinnubrögðum að því er varðar þennan tilflutning.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni fyrir afdráttarlausa yfirlýsingu um að styðja við þá stefnumótun sem hæstv. ríkisstjórn hefur markað um að flytja ríkisstofnanir út á land. Veit ég að það mun muna mjög um þann stuðning. Í sambandi við flutning embættis veiðistjóra til Akureyrar þá tel ég að þar hafi aldeilis ekki orðið slys. Og ég trúi því ekki að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson ætli að hefja afskipti sín af flutningi ríkisstofnana út á land með því að reyna að setja fót fyrir málið, með því að spilla fyrir málstaðnum og ýfa upp hluti sem ekki er fótur fyrir. Ég trúi ekki að hann ætli þannig að styðja stefnumótun hæstv. ríkisstjórnar um flutning ríkisstofnana út á land vegna þess að hæstv. umhvrh. stóð einmitt mjög vel að undirbúningi málsins. En það er ákvörðunin sem verður alltaf sár og erfið fyrir þá sem hún snertir, það starfsfólk sem treystir sér ekki til að flytja með stofnuninni út á land. Það er ekki slys, það verður alltaf erfitt. Þessi ákvörðun verður alltaf erfið en það þarf að taka þessa ákvörðun og það þarf líka að standa andspænis afleiðingum hennar. Þetta er óhjákvæmilegt við flutning ríkisstofnana út á land. Því fólkið sem er að hrekjast af landsbyggðinni til Reykjavíkur er heldur ekki dauðir hlutir.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja eins og hv. samþingmaður minn Ólafur Þ. Þórðarson þegar hann hóf sitt mál að ég gerði mér satt að segja ekki grein fyrir að röðin væri komin að mér. Ég hafði litið öðruvísi á mælendaskrá. Það vekur einnig athygli mína að við umræðu um þetta stóra mál, byggðamál, situr enginn þingmaður Reykjavíkur í þingsal nema hæstv. forsrh., sem hér situr af eðlilegum ástæðum. Enginn þingmaður Reykjavíkur og enginn þingmaður Reykjaneskjördæmis nema hæstv. forseti, sem hér er einnig. Þetta er út af fyrir sig svolítið umhugsunarefni.  vekur líka athygli mína, virðulegur forseti, er að akkúrat á þessari stundu nú stendur yfir fundur í landbn. þingsins, boðaður af einum stjórnarmanni stofnunarinnar. Úti í Þórshamri sitja núa að störfum þrír stjórnarmenn Byggðastofnunar. Þetta er kannski ekkert framandi fyrir okkur sem höfum lengi starfað að byggðarmálum en það er ástæða til að vekja athygli á þessum hlutum. Og það segir okkur kannski að nokkru mikla sögu. Við munum fjalla í dag um stefnumótandi áætlanir í byggðamálum. Hér erum við að fjalla fyrst og fremst um ársskýrslu Byggðastofnunar. Oft hefur verið rætt um það hvort byggðastefnan hafi mistekist og spurningin hefur oft verið sú hvort byggðastefnan hafi brugðist. Menn hafa reynt að svara þessari spurningu og um þetta hafa verið skrifaðar miklar og langar skýrslur. Ein sú mesta að burðum var samin af hæstv. núv. viðskrh., Sighvati Björgvinssyni, um þetta mál. Hann komst, eins og flestir aðrir sem um þessi mál hafa fjallað, að því að byggðastefnan hefði í sjálfu sér ekki brugðist. Það var niðurstaðan af þeirri skýrslu og nokkrum ráðstefnum sem haldnar hafa verið um þessi mál. Þrátt fyrir það hefur hallað ótrúlega mikið á landsbyggðina en þar koma til margvísleg önnur ytri skilyrði sem þar hafa valdið. Fyrst og fremst er þar um gífurlegan samdrátt í landbúnaði að ræða og breytta búskaparhætti og svo þann mikla samdrátt í aflaheimildum sem hér hefur verið getið um af ræðumönnum á undan mér og því miður, sem menn hafa ekki getið um sem hafa talað, það óásættanlega rekstrarumhverfi sem sjávarútveginum í dag eru sköpuð. Samdrátturinn í landbúnaðinum og sá óviðundandi rekstrargrundvöllur sem er í sjávarútveginum er það sem veldur mestu í þeim byggðavanda sem nú er við að fást. Ég hef oft velt því fyrir mér þegar ég hef verið að fjalla um þessi mál hvernig á því mætti standa að svo illa er komið fyrir sjávarútveginum og hvar þeir sterku aðilar, málsvarar þessarar stofnunar og talsmenn, væru. Það er um slíka fjármagnsflutninga að ræða í milljörðum króna sem flæða nú frá landsbyggðinni vegna þess hversu rekstrarskilyrði þessarar atvinnugreinar eru bágborin að það er gjörsamlega óásættanlegt að það verði haldið lengur áfram á þessari braut. Menn stöðvast gjarnan við og kenna stjórnun fiskveiða um og kvótanum eins og sagt er. Auðvitað veit ég að samdráttur í afla á hér mikla sök og kemur mjög misjafnlega niður á hin ýmsu byggðarlög. En ég fullyrði að rekstrarskilyrðin sjálf eiga ekki minni hlut að. Og það er gjörsamlega óásættanlegt og ég heiti á landsbyggðarmenn alla sem sitja á Alþingi að reyna að ná samstöðu í þessu máli. Fylkja hér liði saman og krefjast þess og fylgja því eftir að við getum rétt hlut þessarar grundvallaratvinnugreinar. Það væri verðugt verkefni fyrir okkur landsbyggðarþingmenn að ná saman í slíku máli því það er þó hafið yfir alla pólitík að koma á rekstrargrundvelli í þessa undirstöðugrein. Ég var að sjá nýlegar tölur um afkomu þessarar greinar og horfurnar fram undan. Þær eru ekki glæsilegar. Slæmt hefur það verið en mér sýnist það muni ætla að versna. Við munum fremur ræða þetta síðar í dag og ég trúi því að þetta eigi eftir að verða eitt af stóru málunum sem við munum ræða þegar við tölum um skýrslu stofnunarinnar. Ragnar Arnalds, hv. þm. og stjórnarmaður í Byggðastofnun, vék að fjárveitingum til stofnunarinnar og leit aðeins út fyrir landið og minntist á það hverjir hreinir styrkir Evrópulandanna til byggðamála væru, ekki til sérstakra þátta eins og landbúnaðar og sjávarútvegs. Það nemur hvorki meira né minna en rúmlega 1,5 milljörðum sem þau verja til byggðamála. Hins vegar er framlagið til Byggðastofnunar um 185 millj. kr. í ár. Og ef við tökum framlag til Framleiðnisjóðs landbúnaðarins, sem varð til þegar samið var um breytingar í landbúnaði og átti að verða til þess að efla nýjar búgreinar í landbúnaði og styrkja búsetu í sveitum, þá var það 300 millj. kr. Við verjum sem sagt til þessara þátta um 485 millj. kr. En fyrir árið 1980 voru framlögin til byggðamála yfir 1 milljarður á ári, rétt um milljarður og þaðan af meira. Við erum þá nálægt þeim tölum sem hv. þm. Ragnar Arnalds var að tala um. Við sjáum hvað hér hefur hallað á. Hv. þm. Gunnlaugur Stefánsson vék að landbúnaðinum og vandamálum hans og ég hef gert það hér. Það þyrfti að bregðast við þeirri vá sem þar er. Ég tek undir það. En hvað hefur gerst? Í viðauka við búvörusamninginn var kveðið á um sérstakt framlag, að sérstök fjárveiting skyldi renna til Byggðastofnunar til að styrkja viss veik svæði sem hefðu fyrst og fremst stuðning af sauðfjárrækt. Framlagið átti að vera árið 1992 100 millj. kr. Það átti að falla til Byggðastofnunar og hún átti að sjá um að veita þetta fjármagn. 1992 áttu þetta að vera 100 millj. kr., 1993 100 millj. kr., 1994 50 millj. kr., 1995 50 millj. kr., 1996 50 millj. kr. og 1997 50 millj. kr. Ekkert framlag hefur komið til Byggðastofnunar vegna þessa þáttar. Og því miður er nú hv. þm. Gunnlaugur Stefánsson, sem hóf máls á þessu, ekki í salnum og væri betra að hann hlýddi á mál mitt. Engin fjárveiting hefur komið vegna þessara fyrirheita sem hér voru gefin fyrir utan það, sem rétt er að taka fram, að á sl. ári fékk Byggðastofnun 20 millj. kr. framlag vegna þessa þáttar. Í dag stendur því upp á ríkisvaldið, bara til að standa við þetta loforð, að veita 230 millj. kr. til þessa málaflokks. Við þurfum ekkert að vera hissa á því þó það hrikti einhvers staðar í og óánægju gæti. Þetta er nákvæmlega það sama og var í Framleiðnisjóði landbúnaðarins. Framleiðnisjóður landbúnaðarins var skorinn niður. Framleiðnisjóður landbúnaðarins varð til vegna samninga ríkisvaldsins og bænda til að draga saman í hefðbundnum búskap. Auðvitað verða orð að standa. Byggðastofnun hefur vissulega þörfu og miklu hlutverki að gegna og yfir það hefur verið farið hér en umræðan orðið nokkuð dreifð vegna þess að ég hef trú á því að menn vilji frekar horfa meira til framtíðar í þeirri tillögu til byggðaáætlunar sem verður rædd á eftir. En Byggðastofnun hefur vissulega reynt að bregðast við og gert ýmsa hluti. Ég ætla ekki að fara að tíunda þá hér. Byggðastofnun er eini sjóðurinn og eina stofnunin sem hefur það fyrir reglu og hefur haft alla tíð að birta allt það á prenti sem hún hefur gert. Það mættu aðrar stofnanir taka sér til fyrirmyndar sem gjarnan eru að gagnrýna störf Byggðastofnunar og okkar stjórnarmanna sem þar sitjum. Þar er ekkert að fela og hefur aldrei verið. Byggðastofnun hefur tekið virkan þátt og reynt að að byggja upp atvinnuþróunarfélög í kjördæmunum og ég held að það sé mjög gott mál. Byggðastofnun hefur einnig verið að reyna að flytja starfsemi sína út á land og hefur stigið þar merkileg skref. Byggðastofnun var mjög skömmuð á sínum tíma og veist harkalega að henni hér í Alþingi þegar hún tók þá ákvörðun. Það var flutt um það tillaga að flytja starfsemi Byggðastofnunar í einu lagi norður í land. Því var hafnað en Byggðastofnun hins vegar hafði samþykkt það og ég var meira að segja 1. flm. að þeirri tillögu að það væri skynsamlegri kostur að flytja starfsemina til allra kjördæma á landsbyggðinni. Og það eru þau skref sem Byggðastofnun hefur nú verið að ganga. Það er búið að reisa stofnuninni skrifstofur á Akureyri, Ísafirði, Egilsstöðum og á Sauðárkróki og ég vona að það styttist í að koma upp skrifstofum í þeim kjördæmum sem eftir eru og þá verða það sjálfsagt Borgarnes og Selfoss sem koma í kjölfarið. Allt þetta hefur kostað stofnunina mikið fé, því er ekki að leyna. En ég er sannfærður um það að hér eru stigin rétt og skynsamleg skref og Byggðastofnun hefur ekki verið ein í þessari þróun. Fleiri opinberir aðilar hafa gengið með og þeir mega eiga það að þeir hafa gert það með opnum huga. Ég vek athygli á þætti Vegagerðar ríkisins í þeim efnum, Rafmagnsveitna ríkisins og Ríkisútvarpsins sem í vaxandi mæli hafa verið að flytja starfsemi sína út á land á þennan hátt. Þetta hefur allt saman gengið fram í friði og sátt við starfsfólk viðkomandi stofnana og það er mikils um vert að svo sé. Það kemur fram í þessari ársskýrslu og í orðum hv. þm. sem hafa talað á undan mér að með reglugerðinni hafi orðið ýmsar breytingar á starfsemi stofnunarinnar. Það er rétt og má nærri kveða fastar að orði. Það hafa orðið viss þáttaskil með reglugerðinni sem útgefin var 1992. Það var mjög þrengt að stofnuninni á margan hátt og því hefur henni verið markaður mjög þröngur bás. Ef við ætlum að skammta Byggðastofnun svo þröngt svið, þá fer að nálgast það að hún verði nánast óþörf og bankarnir geti nánast séð um slíka hluti. Byggðastofnun er nefnilega öðruvísi en bankar og sjóðir og á að vera það. Þá fyrst getur hún þjónað hlutverki sínu. En ég fagna hins vegar þeirri yfirlýsingu sem kom fram hjá hæstv. forsrh. eftir að formaður stjórnarinnar, Matthías Bjarnason, hafði gagnrýnt þessa reglugerð, sem ég ætla ekki að fara yfir en ég er formanninum sammála um að hún er ekki góð að okkar mati sem störfum að byggðamálum. Það eru breyttir tímar og ég fagna því að menn skuli viðurkenna það og reyna þá að breyta um. Þeir verða menn að meiri fyrir. Mig langar aðeins til að víkja örstutt að einum þætti í reglugerðinni sem sýnir okkur hvað þetta getur verið býsna þröngt og erfitt svið. Í 6. gr. reglugerðarinnar segir, með leyfi forseta: ,,Stjórn Byggðastofnunar skal við afgreiðslu lána, ábyrgða, óafturkræfra framlaga og aðrar ákvarðanir sínar gæta jafnræðis milli aðila sem eru í sömu eða sambærilegri aðstöðu. Þess skal sérstaklega gætt að fyrirgreiðsla stofnunarinnar til fyrirtækja og einstaklinga raski ekki samkeppnisstöðu annarra atvinnufyrirtækja á landsbyggðinni.`` Hann er vandrataður þessi meðalvegur. Og ég segi það satt að Byggðastofnun hefur vissulega reynt að verða við þessu. En ég veit að allir hljóta að sjá að þessi vegur er vandrataður og ég tala nú ekki um fyrir aðrar lánastofnanir og sjóði að fara eftir. Virðulegi forseti. Ég sé að tíma mínum er lokið en máli mínu ekki og því mun ég þurfa að biðja um orðið aftur því ég á eftir nokkur ósögð orð sem ég þarf að koma fram undir þessum lið.

Virðulegi forseti. Því miður gat ég ekki hlýtt á ræðu forsrh. þegar hann kynnti þessa skýrslu í morgun, en hef reynt að kynna mér það samt sem áður þó að ég hafi misst af framsöguræðunni. Það eru mjög stór mál sem við erum að ræða hér, bæði skýrslu Byggðastofnunar og síðar í dag byggðaáætlun. Ég ætla að reyna að halda mig við það sem mér finnst athyglisverðast í skýrslunum tveimur og fara heldur í áætlunina síðar í dag. Þessar tvær skýrslur gefa það greinilega til kynna, og ég heyrði það raunar í máli hv. þm. Stefáns Guðmundssonar, að það hafa orðið þáttaskil í starfi stofnunarinnar frá árinu 1991. Það er alveg greinilegt ef maður lítur yfir bæði lögin um Byggðastofnun, sem breytt var á árinu 1991, og þá reglugerð sem síðan er sett á árinu 1992, að það er verið að þrengja mjög hag stofnunarinnar til þess sem áður hafði verið ákveðið með lögum frá 1985. Hér með er Byggðastofnun algerlega bannað að eiga hlut í fyrirtækjum nema það séu atvinnuþróunarfélög og hugsanlega geta atvinnuþróunarfélögin staðið að því á ýmsan hátt. Ég verð samt að lýsa því yfir að á þessum tíma þegar lögin voru samþykkt 1991 með þessum breytingum, þá leist mér svo á að það væri rétt að stefna frekar í það að Byggðastofnun hefði með þróunarmálin að gera, að hún hefði mótandi áhrif, að hún gerði áætlanir sem fylgt væri eftir heldur en beinlínis að pólitískt kjörnir fulltrúar tækju ákvörðun um í hvaða fyrirtæki sérstaklega væri veitt fjármagn. Hins vegar er því ekki að leyna að Byggðastofnun var líka áður en þessi breyting kom til áhættulánasjóður fyrirtækja, bæði til þess að byggja sig upp, til þess að endurskipuleggja og til þess að stofna ný fyrirtæki. Hún var sá áhættulánasjóður sem hún er í raun og veru ekki lengur. Og það hefur oft og tíðum komið fram í umræðum sérstaklega um byggðamál og atvinnumál að menn sakna þess nú að enginn slíkur sjóður sé til sem hafi það hlutverk að vera áhættulánasjóður því það er aldrei hægt að koma á fót neinum fyrirtækjum og stuðla verulega að nýsköpun ef ekki er til áhættulánsfé Það kemur líka fram í þeim reikningum sem við skoðum hér fyrir árið 1991 og 1992 að Byggðastofnun og byggðasjóður var þessi áhættulánasjóður. Það sjáum við á gjöldum sem eru í reikningi að á árinu 1991 er framlag í afskriftareikning útlána tæpir 2 milljarðar kr. Það hefur hins vegar minnkað á árinu 1992 í 140 millj. Nú er ekki þar með sagt að það þurfi að afskrifa þetta allt saman, en þó er rétt að geta þess að árið 1991 lagði ríkissjóður einnig fram 1.200 millj. kr. til þess að koma til móts við erfiða stöðu Byggðastofnunar. Hins vegar er Byggðastofnun nú gert með þessum nýju lögum að varðveita sitt eigið fé og standa, eins og hvert annað fyrirtæki, ábyrgt fyrir sínu fjármagni og það ávaxti sig á eðlilegan hátt og Byggðastofnun sé nánast rekin eins og fyrirtæki. Það vil ég gagnrýna því að ég tel að það geti ekki farið saman við það hlutverk Byggðastofnunar að styðja við byggðir í landinu, styðja við atvinnuþróun og skapa skilyrði fyrir byggðirnar til að þróast á eðlilegan hátt. Það getur ekki farið saman þetta hlutverk Byggðastofnunar og það að hún hefur ekki fjármagn til áhættulána og að hana eigi að reka nánast eins og vel rekið fyrirtæki. Það gengur bara ekki upp þannig að mér finnst ekki algert samræmi í því hvernig ætlast er til Byggðastofnun sé rekin. Ég tel að það hljóti að koma í framhaldi af breyttu hlutverki Byggðastofnunar að hún hafi ákveðið fjármagn til að efla nýsköpun og að sú staðreynd sé viðurkennd að það fé skilar sér ekki alltaf til baka. Það er áhættufé og verður að vera það. Það er reyndar eitt sem ég hefði viljað spyrja hæstv. forsrh. um. Í ársreikningi fyrir árið 1991, þar sem verið er að gera grein fyrir efnahagsreikningi Byggðastofnunar, stendur að ábyrgð utan efnahagsreiknings sé 16 millj. 710 þús. Þetta er ekki í árrsreikningi fyrir 1992 og reyndar er sýnt í ársreikningi 1991 að þetta hefur einnig verið á árinu 1990. Þá hafa verið rúmar 22 millj. en 16 millj. ári síðar. Mér leikur forvitni á að vita hvaða ábyrgðir koma inn í Byggðastofnun utan efnahagsreiknings. Eins og ég sagði áðan held ég að það þurfi að skoða það hlutverk sem Byggðastofnun hefur fengið með þessum lögum og það þarf að vera samstarf milli ríkisins, milli Byggðastofnunar stjórnar hennar og sveitarfélaganna. Mér er kunnugt um að sú byggðaáætlun sem við ætlum að ræða í dag kom fram fyrir rúmu ári síðan en ég hygg að það hafi verið hætt við að leggja hana fram þá vegna þess að þá stóð yfir mikil umræða og vinna við sameiningu sveitarfélaga. Og í raun og veru var ekki hægt að leggja fram þá áætlun fyrr en séð væri hvernig færi með þá vinnu sem þá væri í gangi um sameiningu sveitarfélaga. Ég held að það hafi verið rétt að leggja ekki fram þessa byggðaáætlun þá þó svo að í lögum um stofnunina segi að hún hefði átt að vera komin fram fyrir tveimur árum síðan. Ég vildi einnig varpa þeirri spurningu til hæstv. forsrh. um þær byggðaáætlanir sem unnar hafa verið á undanförnum árum: Hvernig hefur verið staðið að því að framfylgja þeim? Hefur þeim byggðaáætlunum sem gerðar hafa verið yfirleitt verið framfylgt? T.d. hafa verið gerðar byggðaáætlanir fyrir Vestfirði. Hvernig hefur þeim verið framfylgt? Ég gat ekki fundið neitt um það sérstaklega í þessum skýrslum. Þótt hér séu rakin ákveðin mál sem stofnunin hefur tekið fyrir er þess ekki sérstaklega getið hvernig hafi verið farið með þær byggðaáætlanir sem Byggðastofnun hefur haft með að gera. Hins vegar eru átaksverkefni á árinu 1992. Þau eru vaxandi þáttur í starfi stofnunarinnar og það hygg ég að sé af hinu góða, en mér er spurn hvort það sé unnið þá skipulega, hvort þessum átaksverkefnum sé dreift eftir einhverju skipulagi milli landshluta eða fer það mest eftir því sem sótt er eftir frá hverjum stað fyrir sig? Það er einnig talað um að Byggðastofnun eigi að styðja við og hafa umsjón með starfsemi atvinnuráðgjafa á landsbyggðinni. En ég veit ekki hvort atvinnuráðgjafar starfa í öllum landshlutum. Það væri fróðlegt að fá að vita hvort svo er og hvernig þeirra starf er hugsað og framkvæmt. Ég sé að tími minn er að verða búinn í þetta sinn. Ég hef ýmsar fleiri spurningar en læt þetta duga að þessu sinni.

Virðulegi forseti. Það verður ekki séð á umræðu í morgun né á mætingu þingmanna og ráðherra að hér sé um að ræða mál sem miklu máli þykir skipta. Mér hefur orðið það nokkurt umhugsunarefni hvernig þetta hefur þróast og hversu bitlítil þessi umræða virðist vera, m.a. vegna fjarveru allra helstu stjórnmálaforingja landsins. Ég tel að menn þurfi aðeins að velta því fyrir sér hvers vegna svo er komið þeirri umræðu sem hefur verið hvað kraftmest á þessu kjörtímabili þegar hún fór fram fyrir rúmum tveimur árum. Niðurstaða mín er sú að það sé ekki vegna þess að áhugi manna á málefninu hafi minnkað. Ég hygg að hann sé til staðar eftir sem áður þó að menn sæki ekki þennan þingfund og taki þátt í umræðunni heldur hitt að ég hygg að menn séu almennt komnir á þá skoðun að núverandi ríkisstjórn sé búin með sitt hlutverk, að hún sé svo illa haldin af innantökum að menn hafi ekki lengur trú á því að hún muni nokkuð gera í byggðamálum þann tíma sem hún á eftir að sitja. Það þykir mér miklu líklegri skýring að menn hafa áttað sig á því að það skiptir ekki svo miklu máli upp á það að hafa áhrif á núverandi ríkisstjórn að flytja mál sitt hér vegna þess að svo er komið fyrir ríkisstjórninni að hún er með hugann við allt önnur verkefni og menn sjá það fyrir að hún muni ekki vinda sér í nein verkefni sem máli skiptir í byggðamálum. Það er mikill skaði að svo skuli til hafa tekist því að það er sama hver ríkisstjórnin situr að auðvitað á hver og ein að setja sér markmið og áform í byggðamálum og hrinda þeim í framkvæmd. Ég vil beina fáeinum fyrirspurnum til hæstv. forsrh., sem er einn ráðherra viðstaddur þessa umræðu. Fyrst vil ég spyrja hann um nefndarállit og tillögur sérstakrar nefndar sem ráðherrann skipaði á sínum tíma, 9. júní 1992. Sú nefnd skilaði áliti 15. júlí á síðasta ári og gerði þar beinskeyttar tillögur um flutning ríkisstofnana. Ég spyr hæstv. forsrh.: Hvað líður áformum hans og ríkisstjórnar hans um að hrinda þessum tillögum í framkvæmd? Er það svo, eins og ég gat um hér áðan, að ríkisstjórnin er búin að leggja þessa skýrslu til hliðar rétt eins og marga aðra málaflokka? Þetta er eitt af þeim málum sem kemst ekki að og menn eru búnir að gefast upp á að velta fyrir sér. Ég vil einnig spyrja um tiltekna tillögu úr þessari skýrslu. Þar leggja nefndarmenn til, þar á meðal hv. 5. þm. Austurl. sem hér gengur fram hjá, að Byggðastofnun verði flutt til Akureyrar. Ég heyri hins vegar og sé í skýrslu stjórnar Byggðastofnunar að stjórnin er ósammála þeirri tillögu og vill fara aðra leið. Hún vill hafa höfuðstöðvar stofnunarinnar í Reykjavík en koma upp útibúum úti á landinu. Og ég spyr hæstv. forsrh.: Hvorri skoðuninni fylgir hann og hvað líður þá að hrinda þeirri skoðun í framkvæmd sem hann aðhyllist í þessu máli? Ég tel nauðsynlegt að hæstv. forsrh. greini þingheimi frá því hvaða skoðun hann hefur á tillögu sem nefnd sem hann sjálfur skipaði leggur fram. Hann minntist ekkert á skoðun sína á þessu máli þegar hann mælti fyrir ársskýrslum stofnunarinnar.

Það verður sérstakur dagskrárliður helgaður fyrrv. forseta þingsins.

Já, það má vera að menn hafi svo mikið við og ekki skal ég leggjast gegn því. Þá langar mig að spyrja hæstv. forsrh. annarrar spurningar. Hún er um álit og tillögur annarrar nefndar sem ráðherrann skipaði í febrúar/mars á síðasta ári, 1993. Í þá nefnd voru skipaðir þrír menn og fyrir henni fór Baldur Guðlaugsson, sérstakur fulltrúi forsrh. Hún átti að skoða atvinnuástand og stöðu fyrirtækja á norðanverðum Vestfjörðum og gera tillögur til úrbóta. Ég hef frétt það að sú nefnd hafi skilað áliti og ég veit til þess að menn hafa reynt að fá það álit en ekki fengið. Ég vil spyrja hæstv. forsrh.: Er það rétt að sú nefnd, sem á sínum tíma var kölluð bjargráðanefnd, hafi skilað áliti? Er hægt að fá það upplýst hvað í því áliti stóð og hvaða tillögur þar eru á ferðinni? Ég tel þýðingarmikið að hæstv. ráðherra geri grein fyrir því á hvern veg þessi nefnd hefur skilað sínum tillögum og hverjar þær tillögur eru. Þá spyr ég enn um vinnu manna sem mér skilst að ráðherrahópur núv. ríkisstjórnar hafi sett saman til þess að skoða ástandið á Vestfjörðum í heild og koma fram með tillögur til úrbóta þar. Hvað er að frétta af starfi þeirra manna sem það verk hafa með höndum? Og mun ríkisstjórnin leggja fram einhverjar tillögur á grundvelli þess og þá hvenær? Ég vænti þess að hæstv. forsrh. geti veitt greið svör við þessum einföldu spurningum þar sem menn eru fyrst og fremst að spyrja um efndir á því sem hann hefur sjálfur ákveðið að hrinda af stað. Þá spyr ég hæstv. forsrh. um eitt atriði enn. Hann hefur ákveðið með sinni ríkisstjórn að standa við ákvörðun um hversu mikinn þorsk megi veiða á yfirstandandi fiskveiðiári. Gott og vel. Það er ákvörðun sem menn taka og við skulum ekki deila um hana, hvorki hér né annars staðar að sinni. En það er ákvörðun sem hefur áhrif á atvinnulífið. --- Ég vil ekki trufla hæstv. forsrh. í spjalli hans við aðstoðarmann sinn en mér þætti betra ef hann hlustaði á mál mitt. --- Þegar stjórnvöld ákvarða hversu mikinn afla megi veiða þá eru stjórnvöld jafnframt að ákvarða hversu miklar tekjur fyrirtækin geta haft. Og þegar aflinn er skorinn niður um fjórðung þá eru menn að skera niður tekjurnar og þá verða menn, af því að stjórnvöld taka ákvörðunina, að koma með framhaldsaðgerðir því fyrirtæki sem ber sínar skuldbindingar og skuldir og er svipt hluta af sínum tekjum, og við skulum segja á réttmætum forsendum og ekki deila um það, ræður ekki við að standa undir sínum skuldum að óbreyttum forsendum. Þarna verða stjórnvöld að koma með svör því ég geri ekki ráð fyrir því að bankakerfið telji sig ráða við það að eigin frumkvæði og án nokkurs atbeina ríkisstjórnarinnar að leggjast í miklar skuldbreytingar eða niðurfellingu vaxta, t.d. um eitthvert skeið sem að sumu leyti væri eðlilegt að menn veltu fyrir sér. Því ef tekjurnar eru teknar frá mönnum um ákveðinn tíma þá er ekki óeðlilegt að menn velti fyrir sér að menn taki ákveðinn þátt af skuldunum eða kostnað vegna skuldanna á tilteknum tíma frá þessum fyrirtækjum. Þetta er auðvitað vandmeðfarinn þáttur en ég tel að menn ættu að skoða þetta og reyna að koma saman heilsteyptum tillögum byggðum á þessum hugsunum. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort á döfinni séu einhverjar aðgerðir af þessu tagi. Þá er svo sem hægt að fjalla almennt um byggðamál, hlutverk Byggðastofnunar og fjármagn sem menn veita í þennan þátt. Aðrir hafa komið inn á það mál og ég hugsa mér að spara mér það til síðari tíma. Ég vil þó segja að ég er ekki sannfærður um að menn séu á réttum stað með þessa umræðu eða á réttum stað með fyrirkomulag þessara mála í Byggðastofnun. Það segir sína sögu um hvaða stöðu það veitir mönnum að sitja í stjórn Byggðastofnunar og við sjáum það bersýnilega þegar við horfum á það hverjir skipa stjórnina og hafa raðað sig í hana á undanförnum árum. Það eru alþingismenn. Af hverju vilja þeir fara í stjórn Byggðastofnunar? Það er af því að það þjónar þeirra hagsmunum. Þeir telja það þjóna sínum hagsmunum að geta haft áhrif á kjósendur og að sjálfsögðu vilja þeir koma góðu til leiðar þar að auki. En er það eðlilegur hlutur að setja upp stofnun þar sem menn raðast svona inn? Ég er ekki viss um það. Við eigum alla vega ekki að mínu viti að slá því föstu að við séum á réttum stað með þetta skipulag. Þá vil ég taka undir það sem fram hefur komið varðandi atvinnumál. Menn þurfa að hafa nokkuð öflugan áhættulánasjóð ef nýsköpun í atvinnulífi eða endurskipulagning á að geta orðið með sæmilega myndugum hætti. Þar held ég að menn hafi verið á villigötum að draga úr öllu slíku. Fleira vil ég ekki segja að sinni, virðulegi forseti, enda tíminn svo gott sem liðinn.

Hæstv. forseti. Ég vildi nefna eitt atriði í ræðu hv. þm., þ.e. þegar hann vék að hinum mikla niðurskurði sem orðið hefur á þorskafla. Það hefur gerst reyndar í tveimur áföngum. Ég vil fullyrða að það hefur verið mikil samstaða um það í þjóðfélaginu að fara í þennan mikla niðurskurð. Ég get líka viðurkennt að þegar ég hafði uppi efasemdir um það að rétt væri að taka þetta í snöggum dýfum, byggja þorskstofninn upp á kannski heldur lengri tíma en byggja hann upp og taka ekki áhættu og ganga ekki eins langt í niðurskurðinum, ég viðraði slíkar hugmyndir, þá var þeim afskaplega illa tekið, ég hygg víðast hvar, hjá hagsmunaaðilum, fjölmiðlum, þingmönnum og flestum hverjum. En ég var með þessa hugsun vegna þess, og þar kem ég að því sem hv. þm. var að ræða, að þegar við skerum aflann svona stórkostlega niður, þá er ekki bara það að fyrirtæki séu að tapa tekjum, þá er þjóðfélagið allt að tapa tekjum og þar með ríkið. Þannig að ríkið er um leið miklu verr í stakk búið til þess að bæta fyrirtækjunum upp þetta mikla tap því það verður sjálft fyrir stórkostlegu tapi því þetta er auðlindin okkar allra sem við erum að þrengja að. Ég hygg að það viðurkenni allir að það var nauðsynlegt að skera hart niður þorskkvótann. Ég hygg að það sé ekki út af fyrir sig um það deilt en ég hafði efasemdir um hvort við ættum að gera það í svona stóru stökki, reyna að byggja þorskstofninn upp aðeins hægar. Hin niðurstaðan varð ofan á og ég stend þá auðvitað eftir að henni og styð hana. En við hljótum að gera okkur grein fyrir því að það kostar fyrirtækin rosalegt átak, rosalegar þrengingar, eins og við sjáum á okkur sjálfum ef tekjur hvers okkar um sig mundu minnka um helming á augabragði, þá ættum við sjálfsagt bágt við að bæta okkar stöðu. En það gerðist hjá mjög mörgum fyrirtækjum, ekki síst í þeim landshlutum þar sem þorskurinn var höfuðvægi í afla.

Virðulegi forseti. Ég skil það svo að hæstv. ráðherra muni svara öðrum spurningum mínum síðar í þessari umræðu en um niðurskurðinn á aflaheimildunum og hlutverki stjórnvalda í framhaldi af því er rétt að fara nokkrum orðum. Ég hef ekki haft uppi gagnrýni á það að menn fari varlega í að ákvarða fiskveiðiheimildir og ég ætla ekki að gera það hér að menn velji það frekar að láta vafann liggja þeim megin sem hann liggur í dag og fara varlega í ákvarðanatöku. En hitt verða menn að gera sér grein fyrir að ákvarðanir sem teknar hafa verið koma misjafnlega við, þær koma misþungt niður á fyrirtækjunum. Á suðvesturhorni landsins jukust fiskveiðiheimildir sumra fyrirtækja frá því sem hafði verið áður á sama tíma og þær féllu verulega annars staðar, jafnvel allt að 25%. Það kallar á það sem stundum hefur verið kallað sértækar aðgerðir. Menn geta ekki vikið sér undan því. Það er ekki hægt að ætlast til að þeir sem reka fyrirtækin sem verða fyrir hinni miklu skerðingu geti einir og óstuddir komist út úr þessu tekjufalli. Þá þurfum við að hugsa um málið á grundvelli byggðarlaganna því fari svo sem sums staðar hefur gerst að fyrirtækin geta það ekki og fara á hausinn, þá hefur það komið upp að fiskveiðiheimildirnar hafa farið. Ég nefni Bíldudal þar sem togarinn var seldur til Grundarfjarðar, ég nefni Tálknafjörð þar sem togarinn var seldur til Vestmannaeyja. Því þegar þorskveiðikvótinn fer að aukast aftur þá eykst hann ekki á þeim stöðum þar sem þessir togarar voru heldur á nýju stöðunum þar sem þeir eru núna.

Hæstv. forseti. Það hefur að vísu nokkuð verið gripið til aðgerða til að milda þyngstu höggin í tvígang með að dreifa út aflaheimildum Hagræðingarsjóðs þannig að meðaltalsskellur yrði ekki meiri en tilteknu prósenti nam. Þess utan hefur genginu verið breytt. Það hefur fallið í tvígang þannig að raungengið er nú hagstæðara sjávarútvegi heldur en það hefur nokkru sinni áður verið, a.m.k. í áratugi. Vextir hafa lækkað, aðstöðugjöld hafa verið felld niður og fleiri slíkar aðgerðir hafa gengið fram. Þess vegna er afkoma sjávarútvegsins sem heildar ekki lakari þó en hún er þrátt fyrir hinn mikla niðurskurð. Tölur sem við óttuðumst að yrðu á þessu ári og spáð var í júnímánuði sl. 8, 10, 12% halli á sjávarútvegi eru sem betur fer allt aðrar. Það breytir ekki hinu að á ýmsum stöðum á landinu eru einstök fyrirtæki í mjög miklum erfiðleikum því meðaltalið segir ekki alla söguna, hvorki nú fremur en endranær.

Herra forseti. Hv. 5. þm. Vestf. orðaði þá hugsun sína að það væri ekki sjálfgefið að þingmenn sætu í Byggðastofnun og útdeildu fé. Þetta hefur oft komið fram áður. Nú er það svo að valdinu er skipt í þrennt: dómsvald, framkvæmdarvald og löggjafarvald. Aðalverkefni löggjafarvaldsins er að safna saman fé með sköttum af landinu öllu og dreifa þeim peningum aftur. Það er stærsta málið sem Alþingi Íslendinga sinnir á hverju einasta þingi. Byggðastofnun, undir setu alþingismanna kosnum hlutfallskosningu á Alþingi, er ekkert annað en framlenging þessa valds. Örlítið útibú frá fjárveitingavaldi þingsins með lánsheimildum innan borðs einnig. Lýðræðislegt og rökrétt framhald af þeirri staðreynd að stjórnarskráin ætlar þinginu valdið til þess að leggja á skattana og sjá um greiðslurnar úr ríkissjóði. Það er alls ekki með nokkru móti hægt með rökum að mæla með því að þetta vald verði flutt til dómsvaldsins í landinu. Það er þá spurning: Á að veita framkvæmdarvaldinu þetta vald? Ég segi nei. Framkvæmdarvaldið er búið að draga nóg til sín frá þinginu fram yfir það sem því ber samkvæmt stjórnarskránni.

Virðulegi forseti. Stjórn Byggðastofnunar er hluti af framkvæmdarvaldinu og ég er þeirrar skoðunar og hef ekkert farið leynt með það að ég tel að menn ættu að draga úr frekar en auka skörunina sem er á milli framkvæmdarvalds og löggjafarvalds. Ég tel að þingmenn eigi að draga úr því fremur en að viðhalda eða auka að sitja í stjórnum stofnana sem heyra undir framkvæmdarvaldið og útdeila þar peningum. Ég er ekki þeirrar skoðunar að það séu heppilegustu mennirnir sem eiga allt sitt undir vinsældum kjósenda að hafa mikla peninga undir höndum til útdeilingar.

Herra forseti. Forseti lýðveldisins er æðsti handhafi framkvæmdarvaldsins. Hv. 5. þm. Vestf. situr í stofnun sem er undir forsetann sett. Uni hann ekki slíkri setu ber honum að segja af sér. Svo einfalt er það því hann snýr þessu ekki við nema breyta stjórnarskránni. Menn verða að ná rökrænum áttum í því hvar þeir eru. Við búum við það að framkvæmdarvaldið og löggjafarvaldið er ekki jafnaðgreint og t.d. í Bandaríkjunum. Þannig er íslenska stjórnarskráin. Það þýðir ekki að ráðast á menn fyrir það að þeir fara að þeim lögum sem eru í gildi, menn verða þá að hafa döngun í sér til að leggja til breytingar á stjórnarskránni en ekki að fárast yfir hinu.

Virðulegi forseti. Það hefur verið komið inn á verulega tekjuskerðingu vegna samdráttar í fiskveiðum og forsrh. sagði, sem rétt er, að þingmenn hefðu viljað taka undir þetta. Ég bæti þó við að það eru ekki allir þingmenn samt. En væri ekki tímabært yrðu sjómenn og fiskvinnslufólk að lækka í tekjum að allir aðrir fylgdu að sama skapi? Ætli yrðu þá ekki nokkuð aðrar undirtektir víða í þessu landi ef slík aðferð yrði tekin upp. Ég segi þetta hæstv. forsrh. til umhugsunar. Út af ummælum hv. 5. þm. Vestf. um að það sé eitthvað óeðlilegt að Alþingi velji þingmenn í stjórn t.d. Byggðastofnunar. Hún er ekki svo burðug að það hafi verið úr miklu að moða. En hafa ekki ákveðnir flokkar á Alþingi valið menn í stjórn Húsnæðisstofnunar? Er það ekki rétt munað hjá mér að hv. þm. eigi þar sæti? Það getur vel verið að það sé rangminni en hann leiðréttir það þá. Barðist hv. þm. fyrir því að formaður þingflokks Alþb. færi í stjórn Byggðastofnunar? Það væri gaman að hann segði okkur frá sinni hetjulegu baráttu innan þingflokks Alþb.

Virðulegi forseti. Skoðun mín er sú að það eigi að draga úr því að þingmenn sitji í stjórnum stofnana sem hafa umleikis mikið fé og útdeila því. Sú skoðun breytist ekki þótt að menn geti bent á dæmi um að annað sé annars staðar en í þeirra eigin tilviki. Mér er það alveg ljóst að ég sit í stjórn Húsnæðisstofnunar. Það breytir ekki mínum skoðunum. Ég tel eftir sem áður að það eigi að draga úr þessu og það sem ég sagði var að ég væri ekki viss um að menn væru á réttum stað með þetta skipulag hvað varðar byggðamálin. Ég vil ekki upplýsa hv. 1. þm. Vestf. mikið um umræður innan þingflokks Alþb. og ég held að ég leiði það hjá mér að svara því. En ég vil þó upplýsa hann um að það hefur legið fyrir nokkuð lengi af minni hálfu að ég vildi að það yrði skipt um stjórnarmann í Húsnæðisstofnun.

Hæstv. forseti. Við höfum hlýtt á ræður hv. þm. sem margir hverjir eiga sæti í stjórn Byggðastofnunar. Sú niðurstaða sem ég hef fengið af því að hlusta á þessar ræður er sú að stefna ríkisstjórnarinnar sé virkilega farin að koma fram í starfi Byggðastofnunar. Það mátti glöggt heyra á ræðu hv. 1. þm. Vestf., sem er formaður stofnunarinnar, að honum finnst að stofnunin hafi sett mjög ofan hvað getu snertir til þess að gera eitthvað í byggðamálum. Enda kom það fram þegar ríkisstjórnin kynnti sína stefnu byggðamálum í upphafi að það var mikill ágreiningur í stjórnarflokkunum og sérstaklega í Sjálfstfl. um þessa stefnu. Ég man eftir því sem hv. 1. þm. Vestf. lét hafa eftir sér í Morgunblaðinu 6. nóv. 1991, en fyrirsögnin á viðtali við hv. þm. var: ,,Ég er gjörsamlega andvígur byggðastefnu stjórnarinnar.``  En það voru fleiri hv. þm., stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar, sem létu hafa eftir sér greinileg orð í þessu sambandi. Ég minnist þess að hv. 3. þm. Austurl., Egill Jónsson, formaður hv. landbn. sem mikið fundar þessa dagana, lét hafa eftir sér í viðtali við sama blað 7. nóv. 1991 og var þá að tala um stefnu í byggðamálum og var að gefa hvítu bókinni einkunn með tilliti til byggðastefnunnar. Þar var fyrirsögnin: ,,Ég gef ekki mikið fyrir þessa hvítu bók.``  Ég tel að þessi stefna sé að koma fram. Hún er að koma fram í því getuleysi Byggðastofnunar til að taka á vandamálum landsbyggðarinnar. Ég ætla ekki að fara að endurtaka þær tölur sem hér hafa komið fram, en þær segja sína sögu um hvernig þessi stofnun hefur verið skorin niður og hvað lítið hefur miðað í áttina í þeim greinum sem ríkisstjórnin ætlaði þó að taka á. Ég minni á að í hvítu bókinni, sem ríkisstjórnin gaf út, voru t.d. fyrirheit um lækkun raforkukostnaðar og sérstakt átak, ef ég man rétt, um að lækka raforkukostnaðinn á köldu svæðunum sem kölluð eru. Hvað hefur gengið eftir í því? Ég er hræddur um að það sé farið að ganga öfugan veg. Nýjustu upplýsingar sem ég hef um þau mál eru þær að raforkukostnaður á köldu svæðunum hafi hækkað um 10--13%.  Föst tala sem þeir fengu sem hita hús sín með raforku var í kringum 27 þús. kr. á ári á sl. ári. 15% hækkun á því er um það bil 4 þús. kr. En 13% hækkun á raforku, sem hefur orðið t.d. hjá Rafmagnsveitum ríkisins, þýðir miklu meiri hækkun á raforku. Ætli við séum ekki að tala um það að raforkukostnaður á köldu svæðunum hafi hækkað að meðaltali um 10--15 þús. kr. á ári, ekki minna, á meðalíbúð. Þetta markmið ríkisstjórnarinnar sem átti að verða til þess að jafna kostnaðinn um byggðir landsins hefur því ekki tekist. Og verra en það. Það hefur gengið öfugan veg. Ég hef ekki séð að ríkisstjórnin hafi heldur í ýmsum öðrum málum staðið sig betur. Hún hefur sett á gjöld sem hafa aukið á ójöfnuð. Ég minni á vörugjaldið sem leggst ofan á alla flutninga út á landsbyggðina og leggst tvisvar og þrisvar sinnum.

Fimm sinnum.

Fimm sinnum, segir hv. 4. þm. Norðurl. v. Hann hefur dæmi um að þetta vörugjald getur lagst fimm sinnum á þá vöru sem flutt er út á landsbyggðina. Það hefur ekki fundist leið. Þó að þetta mál hafi ítrekað verið rætt bæði í þinginu og samgn. þingsins, þá hafa menn ekki talið sig finna leið, eða hafa ekki vilja til þess að fara þær leiðir sem færar eru, til að breyta þessu. Ég tel því að stefna ríkisstjórnarinnar í byggðamálum sé nokkuð ljós. Hún gengur út á það að draga saman sem allra mest allar fjárhæðir til að styrkja byggðirnar í landinu. Það kemur mjög vel fram í þessari skýrslu Byggðastofnunar sem hér hefur verið til umræðu. Mig langar, vegna þess að ríkisstjórnin hefur látið sína stefnu á ýmsan hátt í ljós með skýrslum og yfirlýsingum, að nefna sömu skýrslu og hv. 5. þm. Vestf. nefndi áðan og var að spyrja hæstv. forsrh. út úr og fékk ekki mikil svör. Ég vona að þau verði skýrari hér á eftir, en það eru nefndarálit og tillögur nefndar um flutning ríkisstofnana þar sem hún leggur til alveg ákveðnar tillögur um að flytja ákveðnar ríkisstofnanir út á land. Ég minnist þess að hæstv. forsrh. lét þau orð falla þegar þessar fyrirætlanir voru til umræðu fyrir fáum mánuðum síðan, 2--3 mánuðum síðan, að þingið mundi verða látið standa frammi fyrir tillögum í þessu efni í vetur. Það hefur ekki bólað á þessum tillögum. Það eina sem hefur gerst í þessu er að hæstv. umhvrh. hefur ákveðið að flytja Veiðimálastofnun. Ég ætla ekki að gera það að umtalsefni hér frekar, en það er eina ákvörðunin sem liggur fyrir og sú eina af þeim tillögum sem nefndin hefur lagt til sem vitað er um að fyrirætlanir eru um að fara eftir.  Fyrsta tillagan um flutning var um flutning á Byggðastofnun, önnur tillagan var um flutning á Landhelgisgæslu Íslands, sú þriðja um landmælingarnar, fjórða um Rafmagnsveitur ríkisins, Skipulag ríkisins var fimmta tillagan, Skráningarstofa ríkisins var sú sjötta, Vegagerð ríkisins sú sjöunda og Veiðimálastofnun var áttunda tillagan. Það er annað fyrirbrigði reyndar en hæstv. forsrh. mun líklega upplýsa okkur um það á eftir með hvaða hætti ríkisstjórnin hyggst taka á þessu og hvenær tillagnanna er von í Alþingi. Því að eins og ég sagði áðan, þá man ég það mjög vel að hæstv. forsrh. tók mjög skýrt til orða, að þingmenn mundu þurfa að standa frammi fyrir því að taka þessar ákvarðanir og gæti ekki vikið sér undan því. Það mundu koma fram tillögur í þessu efni í vetur. Síðan eru liðnir nokkrir föstudagar og nokkrar vikur og við skulum vona að úr þessu rætist. Ég fer fram á að fá skýr svör um það hvaða tillögur nefndarinnar er ætlunin að leggja fram á þinginu fljótlega og hvenær við megum eiga von á því að geta farið að fjalla um þessi efni. Ég get ekki sagt annað en að þessi hæstv. ríkisstjórn hefur komið fram með sína stefnu í byggðamálum. Stefnan er skýr. Ýmsir aðilar sem styðja ríkisstjórnina lýstu yfir andstöðu sinni við þessa stefnu. Þeir hafa ekki fylgt þeirri afstöðu sinni mjög eftir. Það má að vísu segja að ekki sé nákvæmlega eins tekið til orða um t.d. vaxtarsvæðin í þeim tillögum sem núna liggja fyrir og þeim sem settar voru fram í upphafi. Þar hefur verið dregið úr og orðið vaxtarsvæði komið t.d. innan sviga sums staðar og ekki tekið mjög skarpt til orða um þessi vaxtarsvæði. Ég hef haft mikinn fyrirvara við þá hugmynd. Ég held að það verði að sýna sig á hverju svæði fyrir sig hvaða staðir eru lífvænlegastir. Það eigi ekki að taka um það einhverjar prinsippákvarðanir að einhver punktur á hverju landsvæði sé miðpunktur vaxtarsvæðisins heldur verður það að koma í ljós með því hvernig atvinnulífið þróast á hverju svæði. Ég tel að þessi stefnumörkun ríkisstjórnarinnar sé reyndar mjög í þoku og það eina sem er skýrt er samdráttarstefnan sem felst í því að skera Byggðastofnun niður við trog og lama starfsemi hennar eins og hefur verið gert á undanförnum árum. Og ég get ekki séð að tillögur um fjárframlög til byggðamála sem nú liggja fyrir bendi til að nein breyting sé að verða á þessum fyrirætlunum hæstv. ríkisstjórnar.

Virðulegi forseti. Þegar ég lauk máli mínu við fyrri umferð var ég að ræða um hvernig þróunin hefði verið í fjárveitingum til stofnunarinnar og vék að landbúnaðarmálunum vegna þeirra orða sem hv. þm. Gunnlaugur Stefánsson hafði látið falla. Ég vil aðeins bæta því við hvað landbúnaðinn varðar að mismunurinn á framlögum til landbúnaðarins samkvæmt fjárlögum á árunum 1992 og 1994, til viðbótar þessu, er hvorki meira né minna en yfir 3 milljarðar kr. Menn geta því séð hvernig búið er að þessari grein og hversu erfitt það mun reynast að standa af sér þau áföll sem yfir þessar greinar ganga, bæði landbúnaðinn og sjávarútveginn, þegar svona er að málum staðið. Það hefur ekki farið fram hjá neinum að í gegnum tíðina hefur stjórn stofnunarinnar og stjórnarmenn hennar æðioft verið gagnrýnd fyrir einstök verk. Svo mun það ætíð verða og stjórnarmenn hafa ekki kveinkað sér svo mjög undan því. Meira að segja hafa hæstv. ráðherrar vikið orðum að stofnuninni og vil ég aðeins víkja að því hér síðar --- það var hæstv. ráðherra Friðrik Sophusson. En það eru fleiri sem hafa fjallað um þessi mál og vikið að stofnuninni og ákveðin blöð hafa haft það sem fastan lið að veitast að stofnuninni og ákveðnum aðgerðum hennar. Þessa dagana eru mjög gleðilegar fréttir að berast í sambandi við loðdýrarækt á Íslandi sem Byggðastofnun vissulega tók þátt í að styðja og styrkja og byggja upp. Hún átti þar ekki ein hlut að máli eins og allir vita. Þar komu fleiri til með myndarlegum stuðningi. En því miður var það svo að þessi grein mátti þola það að ganga í gegnum erfitt tímabil þar sem verðfall á afurðum var mikið og lægðin var bæði djúp og löng. En þegar lagt var af stað með þessa grein verður að segjast að þá var útlitið ekki svo slæmt. Útlitið þegar lagt var af stað var nefnilega nákvæmlega eins og það er í dag í verði. Þegar verðfallið var hvað mest í þessari grein voru refaskinnin seld á um 1.200 kr. en eru komin í dag í rétt um 7.000 kr. Þannig var það þegar lagt var af stað. Sama má segja um minkaskinn. Þau fóru niður í lægðina þegar hún var hvað dýpst niður í 700--800 kr. er eru nú komin í um 2.000 kr. skinnið. Þetta eru gleðileg tíðindi og þetta eru nokkurn veginn þau verð sem voru þegar lagt var af stað. Afkomumöguleikarnir í greininni voru einmitt byggðir á þessum tölum. Það er þess vegna létt að setja sig í dómarasætið og dæma þá alla, ég veit ekki hvað á að segja, sem að þessu hafa staðið eins og því miður hefur oft verið gert. Ég man eftir einni af forustugreinum Alþýðublaðsins þar sem sagði í yfirskrift með tröllslegu letri . . . ,,að refabændum og öðrum niðursetningum ríkisforsjárkerfisins``. Þetta var ritstjórnargrein Alþýðublaðsins og svo var fjallað um þessa atvinnugrein og þá sem í henni starfa á svipaðan hátt. En sem betur fer er þessi atvinnugrein nú að rétta við og ég trúi því að hún eigi góða framtíð fyrir sér. Það er ekki aðeins að íslenskir bændur hafi sannað það að þeir geti ræktað upp góðan stofn. Íslendingar eiga trúlega eina ósýkta loðdýrastofninn í heiminum. Íslensk loðdýraskinn hafa náð miklum gæðum en því miður fóru þau niður um tíma þegar lífdýrasalan var jafnmikil. Þá fóru þau niður en nú eru þau komin upp að nýju og styrkja mjög það verð sem ég gat um. Mönnum finnst það kannski vera bjartsýni, en það eru fleiri en ég sem hafa trú á því að íslenskir loðdýrabændur eigi í vaxandi mæli eftir að njóta þess að geta selt lífdýr til útlanda. Ekki bara vegna gæðaskinna heldur fyrst og fremst vegna þess að okkur hefur tekist að viðhalda ósýktum stofni. Þannig gengur þetta nú fyrir sig. Við þurfum auðvitað í þessum greinum eins og öðrum að búa okkur undir það að mæta harðri samkeppni og þessi grein mátti þola það. Vissulega má segja að það hafi verið farið of geyst víða og það er staðreynd í málinu. Menn fóru of hratt. En mikil þekking er þegar í landinu og mikil fjárfesting sem liggur nú ónotuð þannig að hér eru vissulega möguleikar. Hæstv. fjmrh. Friðrik Sophusson fór hér hamförum ekki fyrir löngu síðan og sagði, með leyfi hæstv. forseti, og var þar að víkja að fjárveitingum Byggðastofnunar til nýgreina í atvinnulífinu hér á landi, að stjórn og stjórnendur Byggðastofnunar skulduðu Alþingi skýringar á miklum útlánatöpum stofnunarinnar á undanförnum árum. Þá var hæstv. ráðherra að tala m.a. um loðdýraræktina og sagði að við skulduðum honum skýringar. Hæstv. ráðherrann má þó vita það að hann hefur eins og aðrir þingmenn alla tíð haft aðgang að öllum þeim lánum sem Byggðastofnun hefur veitt og liggja á borðum þingmanna nú fyrir sl. ár. En var það svo? Var það stjórn Byggðastofnunar sem ein stóð að þessu? Hvað skyldi bunkinn hafa verið þykkur sem Byggðastofnun var sendur úr ráðuneytum fyrst og fremst kannski úr forsrn. til þess að verða við þeirri atvinnuuppbyggingu sem varð víða um landið? Ég er hér með bréf, dags. í júní 1988, undirritað af þessum sama ráðherra, Friðriki Sophussyni, þar sem hann er að skrifa Byggðastofnun bréf og fara fram á að Byggðastofnun grípi til aðgerða til styrktar þessari atvinnugrein.

Var þá forsrh.

Þá skrifaði hann í forföllum forsrh., var þá settur forsrh. Ég er hér með þykkan bunka af bréfum úr ráðuneytunum með tilmælum til stjórnar Byggðastofnunar um að verða við því að veita fjármagn til þessara nýgreina. Svo koma ráðherrar slíkrar ríkisstjórnar og veitast með offorsi og ósanngirni að stjórnarmönnum stofnunarinnar. Sama á auðvitað við um 2. gr. sem er fiskeldið á Íslandi í dag. Fiskeldið á Íslandi hefur fengið sömu umfjöllun. En fiskeldið hefur líka mátt ganga í gegnum sömu þrengingar og loðdýraræktendur hafa mátt gera í sambandi við verðfall afurða. Eldislaxinn er t.d. á 61% lægra verði 1992 en hann var árið 1987. Og hvað segir í Fjármálatíðindum um þessa nýju grein? Rótinni að raunasögu íslenskra fiskeldisfyrirtækja er lýst í stuttu máli í Fjármálatíðindum Seðlabankans. Þar kemur í ljós það sem ég var að segja hér um lækkun á meðalverði. Það er fyrst og fremst ástæðan fyrir því hvernig komið er fyrir þessari atvinnugrein. Það er verðfall afurðanna. Og það hafa fleiri greinar en loðdýrarækt og fiskeldi mátt þola það. Ég er hér með úrklippu úr blaðagrein sem skrifuð var árið 1983, úr því blaði sem oftast og mest hefur veist að starfsmönnum og stjórn Byggðastofnunar sem er DV. Þá skrifar ritstjóri þess blaðs, með leyfi hæstv. forseti: ,,Vormenn Íslands að verki.`` Greinin hefst svo: ,,Ein efnilegasta atvinnugrein á Íslandi er fiskeldi. Það hefur eflst hröðum skrefum undanfarin ár. Einkum er þar dýrmætur laxinn sem hefur orðið viðfangsefnið.`` Þetta er upphafið að Dagblaðsgreininni. Og endirinn er hvernig? Hann er svo, virðulegur forseti: ,,Fjöldi Íslendinga hefur af dugnaði, hugviti og þekkingu gengið fram fyrir skjöldu í fiskeldi. Það starf er nú smám saman að bera árangur í vel þegnum gjaldeyristekjum á erfiðum tímum. Þar eru vormenn okkar að verki.`` Þetta var ritstjórnargrein Dagblaðsins árið 1988. En árið 1991 skrifar sama blað, með leyfi forseta: ,,Rústir fiskeldis.`` Og hvernig byrjar greinin? ,,Gjaldþrot fiskeldisstöðvanna kemur ekki á óvart. En það kemur hins vegar á óvart hvað þessi rekstur hefur verið gjörsamlega vonlaus frá upphafi. Hvílíkur óvitaskapur hefur ráðið ferðinni og hvers konar allsherjarglóruleysi hefur einkennt allan undirbúning og uppbyggingu. Það er eins og menn hafi vaðið blindandi út í foraðið.`` --- Segir í ritstjórnargrein sama blaðs. Og aðeins neðar segir, með leyfi forseta: ,,Á sama tíma og dauðadómur er kveðinn upp yfir fiskeldi gegnir sama máli um ullariðnaðinn og eitt annað fyrirtæki, Síldarverksmiðjur ríkisins.`` Það er ekki eðlilegt að okkur gangi vel þegar talað er um þessar nýgreinar á jafngáleysislegan hátt og hér er gert. Ég gæti vitnað í miklu fleiri greinar bæði dagblaðaritstjóra og ráðherra. Ég hef oft verið undrandi á því hversu menn hafa talað gáleysislega í þessum efnum. Staðreyndin er nefnilega sú að ef við skoðum fiskeldið eitt þá er það staðreynd að þar eru möguleikar okkar Íslendinga vissulega glæstir. Og það er staðreynd í málinu að nær öll aukning í framboði á fiski til manneldis mun í framtíðinni fást í fiskeldi. Þetta er staðreyndin í dag. Það er talað um að fram að aldamótum muni verða mikil aukning á eldisframleiðslu í heiminum og hún muni jafnvel þrefaldast til fjórfaldast á næstu rúmlega 20 árum. Eldisframleiðslan á Ísland er nú u.þ.b. 3.000 tonn og framleiðsluverð rétt tæpur milljarður. Í Noregi eru hins vegar framleidd um 165--180 þús. tonn, að verðmæti hvorki meira né minna en 50--60 milljarðar í ísl. kr. á ári. Ef framleiðslan hér á landi væri í hlutfalli við framleiðslu Norðmanna, t.d. við þá höfðatölu sem okkur er gjarnt að miða okkur við, þá værum við að framleiða hér um 8.000--9.000 tonn, að verðmæti hvorki meira né minna en 2,5--3 milljarðar kr. Í þeim mannvirkjum sem nú eru til á Íslandi mætti trúlega framleiða um 6.000 tonn af eldisfiski fyrir framleiðsluverðmæti sem nemur um 2 milljörðum kr., bara í þeim mannvirkjum sem við eigum í dag. Þessi starfsemi mundi skaffa líklega um 400 ársverk fyrir utan margfeldisáhrifin sem af þessu mundu hljótast. Árið 1992 voru framleidd hér á landi um 27 kg á hvern rúmmetra í kerum en 20 kg árið áður. Árangurinn er hvorki meira né minna en um 35%. Þetta sannar okkur að hér eiga sér stað stórkostlegir hlutir. Það er engin spurning í mínum huga að báðar þessar atvinnugreinar og fleiri af nýgreinum sem Byggðastofnun hefur verið að reyna að festa hér í sessi eiga sér framtíðarmöguleika. En það þurfa fleiri að koma til að styðja stofnunina í slíkum störfum og við biðjum um skilning stjórnvalda á því að þetta þarf að styðja og möguleikar þessara atvinnugreina eru vissulega miklir.

Herra forseti. Ég las hér upp bréf frá einum af forustumönnum Sjálfstfl. á Vestfjörðum í sveitarstjórnarmálum. Ég hygg að hæstv. forsrh. þekki það vel til manna að það þurfi ekki að taka það fram að Eiríkur Finnur hefur verið í kapparúmi hans liðsmanna á Vestfjörðum um alllangt tímabil. Hann er í dag stjórnarformaður Orkubús Vestfjarða. Sú mynd sem hann dregur upp er sönn. Það er búið að taka ákvörðun um að skerða þorskveiðarnar. Það var ekki farið í að skerða í þorskígildum sem hefði jafnað þeirri byrði heldur voru þorskveiðarnar sjálfar sem slíkar skertar á þann hátt að þunginn lenti mestur að sjálfsögðu á aðalþorskveiðisvæðunum. Það er búið að lýsa því yfir að kvótinn verður ekki aukinn. Afkastamestu atvinnutæki landsins eru hraðfrystihúsin. Þessi hraðfrystihús þurfa hráefni. Hæstv. forsrh. á enga leið aðra betri að mínu mati til að koma hjólum atvinnulífsins aftur af stað en beita ríkisábyrgðum til kaupa á fiski, frystum þorski frá Rússlandi, til að tryggja að þessi atvinnutæki þjóðarinnar hafi verkefni fram á haust. Sú þjóð sem standur þannig að sínum málum að hún veitir ótakmarkaðar ríkisábyrgðir út á íbúðarhúsnæði fólksins en telur að atvinnulífið megi hrynja gerir sér ekki grein fyrir því, eða forustumenn hennar, að þeir verða skammir dagar víns og rósa með þeirri stefnu. Þeir verða stuttir dagar víns og rósa með þeirri stefnu. Mér er ljóst að mjög mörg fyrirtæki hafa haft efni á að kaupa Rússafisk og eru farin að vinna hann. Hér er um tvífrystingu að ræða. Önnur hafa hreinlega enga möguleika á að kaupa þennan fisk vegna þess að staða þeirra er slík í dag. Á dögum viðreisnarinnar eftir gengisfellinguna miklu þegar flestöll frystihús Vestfjarða voru komin á hausinn og atvinnuleysi var um land allt þá áttu þó þessir tveir flokkar sem nú stjórna landinu menn sem þorðu að setja hjólin af stað á nýjan leik. Það er munurinn. Og hvað gerðu þeir? Þeir settu fjármuni til að koma frystihúsunum af stað á nýjan leik. Það þýðir ekkert að segja: Það er ekki fiskur í sjónum. Það þýðir ekki að segja þetta fram og aftur. Það er nægur fiskur til sölu í Rússlandi til að kaupa. Við höfum frystihúsin, við höfum fólkið til að vinna þennan fisk, við höfum flutningatækin til að flytja hann á markað, við höfum sölukerfið til að selja þennan fisk. Og ef við ekki seljum hann þá munu aðrir ryðjast inn á okkar þorskmarkaði vegna þess að við höfum ekki fisk til að selja. Það eru staðreyndirnar sem blasa við. Ég skora á hæstv. forsrh. að gefa sér stund til að setjast niður og hugleiða það hvort það sé tilfellið að það eina sem hægt sé að gera af viti í þessu landi sé að láta Atvinnuleysistryggingasjóð gefa peninga til Granda til að setja þar loðnufrystingu af stað. Ég hygg að það hafi verið rétt ákvörðun. Ef til vill ekki frá sjónarmiði sjóðsins, en frá þjóðhagslegu sjónarmið var hún rétt. En er það hið eina sem vit er í að gera með opinberum stuðningi? Ætli það sé ekki svo að það sé meiri skynsemi að koma frystihúsunum í landinu af stað með eðlilegan rekstur og tryggja að atvinnulífið haldi velli svo ekki þurfi að moka út hundruðum milljóna og milljörðum til þess að greiða kostnaðinn af atvinnuleysinu? Það var vissulega happ núv. ríkisstjórnar að það voru til peningar í þeim sjóði. Það var vissulega happ. Og ef menn halda að það hafi verið náttúrulögmál að það var atvinna í landinu þau 20 ár sem Framsfl. var við völd en atvinnuleysi í Evrópu þau 20 ár, þá er það misskilningur. Það er rétt að það töpuðust milljarðar vegna þess að menn settu þá í atvinnulífið á 20 árum. Núv. ríkisstjórn mun tapa meira fé í atvinnuleysisbæturnar á fjórum árum en tapaðist á hinum 20 með óbreyttri stefnu. Og það sem meira er, ríkissjóður mun vera rekinn með slíkum dúndrandi halla áfram að það er spurning hvenær stefnir í ríkissjóðsgjaldþrot með sömu stefnu. Og hæstv. fjmrh. er steinhættur að láta birta mynd af sér í einu einasta blaði án þess að hann sé skælbrosandi af sælu yfir stöðu ríkisfjármálanna. Íslenska þjóðin er í sömu stöðu og stórt heimili. Ætlar hún að hafa suma aðgerðalausa uppi í rúmi, geyma þá þar eins og karlægt fólk var geymt í gamla daga eða ætlar hún að standa að því að skipa sínu fólki til verka? Það er þar á milli sem skilur. En þegar fyrirtækin eru komin jafnlangt niður og þau eru komin í dag þá hafa þau ekki möguleika til þess að láta hjólin fara að snúast með eðlilegum hætti. Oddviti þeirra Flateyringa veit hvað það er að vera kominn í þessa stöðu. Fyrirtækið Hjálmur á í sínum erfiðleikum. Ég nafngreini það ekki vegna þess að það eigi í meiri erfiðleikum en aðrir. Það var hrunið í Bolungarvík, það er hrunið á Flateyri, það var hrunið á Súgandafirði þar á undan. Það er stopp á Bíldudal og á Patreksfirði er atvinnuleysi. Spurningin er aðeins: Er hægt að sitja hjá og horfa á þessa hluti? Ég játa að ég var einn af þeim sem fóru hljótt, féllu undir leyndina. Ég vildi ekki fara í það að auglýsa stöðuna vestra of mikið í sölum þingsins vegna þess að þá fannst mér að ég væri kannski að vega að þeim mönnum Vestfjarða sem væru að vinna að því að koma hlutunum af stað. En það er ekki hægt að bíða lengur. Það er atvinnuleysi sem blasir við, það er hrun og það eru gjaldþrot. Og þeir ungu sjálfstæðismenn sem komu hér inn á þing við síðustu kosningar og töluðu um kapítalisma, þeir eru huglausari en Jeltsín í að framkvæma kapítalisma.

Enda orðnir gamlir.

Þeir eru svo huglausir að þeir þora ekki að láta krónuna skrá sig á frjálsum markaði. Það var það eina sem þeir voru sammála um, að það skyldu vera þeir sem sæju um að skrá gengi krónunnar, það skyldi markaðurinn ekki gera. Hvers vegna? Voru þeir hræddir um að þjónustufyrirtæki eins og Landsvirkjun yrðu ekki borgunaraðilar fyrir sínum skuldum ef þeir þyrftu að kaupa hinn erlenda gjaldeyri af íslenskum sjávarútvegi á því verði sem þyrfti til að sjávarútvegurinn héldi velli? Það er nefnilega kostulegt að þannig skuli að málum staðið að þjónustufyrirtækin eigi stöðugt að geta vaðið áfram og reiknað sér út rekstrargrundvöll og staðið á því að þau þurfi þetta, hinir verði svo bara að éta það sem úti frýs. Þannig er búið að ganga frá málum Landsvirkjunar. Hún þolir ekki kyrrstætt verðlag í þessu landi. Hún skríður bara áfram og upp. Hvers lags yfirstjórn er það?

Byggja flugvelli.

Hvað er verið að gera? Það er búið að byggja flugvelli á hálendi Austurlands, það er búið að byggja jarðgöng þar einnig, sem álfar og tröll ein búa í því mennskir menn þurfa ekkert að vera þar á ferðinni.

Það er þægilegt fyrir jólasveininn.

Nei, það er alveg óhugnanleg staðreynd að þegar kemur að undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar, sjávarútveginum, og þegar talað er um rekstrargrundvöll fyrir þá grein, þá er eins og það komi hér einhver kór sem segir: Þetta eru allt asnar og vitleysingar sem þarna starfa. Þess vegna er svona komið. En hver er skýringin á mestu offjárfestingunni sem til er á Íslandi í orkugeiranum? Voru það þá allt asnar og vitleysingar líka sem stóðu þar við stýrisvölinn?

Hverjir stóðu þar?

Eitt mesta sjéní þessarar þjóðar var sett yfir íslenskan iðnað, stillti kompásinn og svo voru greiddar útflutningsbætur með honum og hann sendur til Finnlands. Ég veit ekki hvort fraktin er farin. Nei, það verður einhvern veginn að stuðla að því að blóðið renni í íslenskum ráðherrum þannig að þeir geri sér grein fyrir skyldunni. Núv. hæstv. iðnrh., Sighvatur Björgvinsson, talar um að það þurfi að verja íslenskan skipasmíðaiðnað eins og þetta séu ný sannindi. Hversu oft var ekki minnst á þetta í ráðherratíð forvera hans?

Og hans sjálfs.

Nú er talað um að það þurfi að gera þetta þegar allt er hrunið. Ég skora á hæstv. forsrh. að forðast nú um nokkra stund það lið sem við sjáum svo gjarnan í kringum ,,Yes, Minister`` í bresku gamanmyndunum. Það er liðið sem er samþjappað til þess að koma í veg fyrir að ráðherrann fari á flakk um ráðuneytið og því síður að hann fari á flakk meðal þjóðfélagsþegnanna. Þetta lið passar upp á það að upplýsingastreymið til ráðherrans sé ekkert annað en eftir ákveðinni línu sem þeir sjálfir ákveða og það er óhugnanlega mikill sannleikur í þessum myndum. Ég hef horft á þónokkuð marga af þessum þáttum og aðeins einu sinni náði ráðherrann sér á strik. Aðeins einu sinni.  En er það tilfellið að það sé svo að sumir af heilbrigðisráðherrum vors lands hafi verið sendir á ráðstefnur erlendis áður en þeir mættu á ríkisstjórnarfundi? Er það tilfellið að íslenskir ráðuneytisstjórar séu álíka færir í þessari grein sinni og þeir bresku, að passa upp á það að þekkingarstreymið til ráðherranna sé stöðvað? Ég skora á hæstv. forsrh. að setjast niður með sínu liði og láta reikna það út hvort hann á annan kost betri til þess að rjúfa atvinnuleysið og draga úr því, í það minnsta í sumar og það sem eftir er ársins, en þann að kaupa fisk til að tryggja að hægt sé að halda uppi fullri atvinnu eða mikilli atvinnu í frystihúsum landsins. Ég sé ekki aðra leið betri. Ég sé ekki annað sem ég get lagt til sem væri líklegra til að skila fyrr og betur árangri. Það er nefnilega svo að þegar búið er að taka atvinnulíf þvílíku kverkataki sem gert hefur verið á Íslandi þá fer það ekkert á fulla ferð á næstunni. Brennt barn forðast eldinn. Atvinnurekstur án þess að áhætta fylgi er ekki til, það vita allir aðilar. Markaðir sveiflast til. 
             Hæstv. forseti. Mér er ljóst hverjum bjallan glymur, en ég hef líka í aðalatriðum lokið máli mínu.

Virðulegi forseti. Það eru nokkur atriði enn sem ég vildi koma á framfæri í sambandi við þessar skýrslur og byggðamál sem við erum hér að ræða. Það er þá í fyrsta lagi í ársskýrslunni fyrir árið 1991. Þar er minnst á fjarvinnslu. Þar er sagt að það hafi verið hvatt mjög til þess að koma á fjarvinnslu og verið reiknað með því að það gæti orðið til þess að auka atvinnu úti um landið. Við kvennalistakonur vorum mjög meðmæltar þessum atvinnurekstri og töldum að þetta gæti bætt talsvert úr, sérstaklega í atvinnumöguleikum kvenna. Það sýndi sig að það dugði ekki einu sinni þó á fjárlögum 1991 væru ætlaðar sérstaklega 5 millj. kr. til þess að hvetja opinberar stofnanir til þess að sækja eða leita eftir því að fjarvinnustofur á landsbyggðinni ynnu ákveðin verkefni. Það átti að styrkja opinberar stofnanir og ýmsar stofnanir til þess að leita eftir þessu. En það segir í skýrslunni fyrir árið 1991 að það sé skemmst frá því að segja að ári seinna hafi engin opinber stofnun sótt um þetta framlag. Hér er ekki um stórar upphæðir að ræða en mig langar til að beina þeirri spurningu til hæstv. forsrh. hvort ekkert frekar hafi verið gert í þessu. Það er ekki minnst á þetta í skýrslunni fyrir árið 1992. Var ekkert frekar gert í því að hvetja stofnanir til þess að nýta sér starfsemi fjarvinnustofa? Ég þekki til á fjarvinnustofunni á Hvammstanga þar sem menn höfðu góðar vonir um að það fyrirtæki gæti gengið. Á tímabili unnu þar einir sex starfsmenn, en síðast þegar ég frétti var ekki nema sem svaraði einu og hálfu ársverki þar eða það voru tveir starfsmenn sem sinntu þar einu og hálfu ársverki og það leit engan veginn vel út með framhaldið. Mér þætti því gaman að heyra hvernig það stendur núna, hvort Byggðastofnun hefur eitthvað frekar sinnt þessu sérstaka verkefni. Hér hefur áður verið nefnt og ég nefndi það í minni fyrri ræðu, að mér finnst stangast á tilgangur Byggðastofnunar samkvæmt lögunum og það að Byggðastofnun hefur sífellt haft skert fjármagn handa á milli til þess að vinna úr þeim hugmyndum sem hún gæti komið á framfæri og henni er gert skylt samkvæmt 3. gr. laganna. Ég vil þó einnig gagnrýna það að í 3. gr. segir líka, með leyfi forseta: ,,Í samræmi við hlutverk stofnunarinnar veitir hún lán eða annan fjárhagslegan stuðning í því skyni m.a. að bæta aðstöðu til búsetu í einstökum byggðarlögum og koma í veg fyrir að óæskileg byggðaröskun eigi sér stað eða lífvænlegar byggðir fari í eyði.`` Ég tel að þetta sé nokkuð fast að orði kveðið vegna þess að óæskileg byggðaröskun eða að lífvænlegar byggðir fari í eyði, það getur verið mjög misjafnt hvernig á að meta það hvort um lífvænlegar byggðir sé að ræða. Og það sem hér var sett fram t.d. í tillögu að stefnumótandi byggðaáætlun, þar sem verið er að ræða um sérstök vaxtarsvæði, þá virtist mér að frekast sé verið að tala um staði þar sem íbúafjölgun hefði orðið síðustu árin. Það var ekki tekið mið af því hvort atvinna hefði verið stöðug. Þannig að það getur verið mjög misjafnt hvernig menn ætla sér að meta þetta og ég tel að þarna sé verið að sníða Byggðastofnun nokkuð þröngan stakk að eiga í sífellu að meta það hvort þetta sé óæskileg byggðaröskun sem hún ætlar að koma í veg fyrir eða hvort sérstaklega sé um lífvænlegar byggðir að ræða. Ef byggðir eiga undir högg að sækja og leita sér aðstoðar Byggðastofnunar þá tel ég að ekki sé hægt að úrskurða það eftir einhverjum lögum hvort þær séu lífvænlegar eða ekki. Það sem skiptir máli þegar verið er að ræða um byggðaþróun er hvernig lífskjörin eru. Það skiptir auðvitað máli hvernig aðstaða heimilanna er og það skiptir máli hvernig aðstaða er með atvinnu. Í dag mundum við segja að atvinnan skipti mestu máli vegna þess að við horfum upp á það að atvinnuleysið er sífellt vaxandi. En það er líka annað sem skiptir máli og það er jöfnun lífskjara, það er verðlag á nauðsynjavöru og það er orkuverð. Það var eitt af meginmarkmiðum núv. hæstv. ríkisstjórnar að jafna orkuverðið. Það hefur mjög lítið gerst í þeim málum og er ég ein af þeim sem hafa gagnrýnt það mjög hér á Alþingi hversu lítið hefur skeð í þeim málum. Og meðan það gerist ekki þá þýðir ósköp lítið að gera eitthvað annað. Í raun og veru þýðir það ósköp lítið. Meðan lífskjörin eru ekki jöfnuð þá hljóta menn alltaf, fyrr eða síðar, að leita frá þeim stað þar sem lífskjörin eru erfið og ekki hvað síst við það atvinnuástand sem nú er. Þeir hljóta að leita þangað sem lífskjörin eru jafnari og þar sem er ódýrara að lifa. Og það segir sig sjálft að þegar menn þurfa að borga þrefalt verð fyrir að hita húsið sitt, þá getur komið að því að það og ekkert annað reki menn til þess að flytja. Jafnvel þó að það sé meiri atvinna á þeim sama stað. Þá skiptir það kannski miklu máli fyrir fólk ef það ætlar sér að reyna að lifa á atvinnuleysisbótum. Þær eru jú þær sömu úti á landi og í þéttbýlinu á suðvesturhorninu. Það er mjög stórt atriði í byggðamálum að jafna lífskjörin. Atvinnustefnan er auðvitað líka byggðastefna og atvinnustefnan í dag er því miður ekki upp á marga fiska. Það hefur verið talað um að jafna aðstöðu atvinnulífsins, jafna þannig að fyrirtækin hefðu rekstrargrundvöll. Þau hafa það bara alls ekki. Og við horfum líka fram á það að bæði sjávarútvegur og landbúnaður eru þannig í stakk búnir að það er ekki sjáanlegt á næstu mánuðum eða árum nein sérstök aukning í þeim störfum. Aukningin hefur verið og er sjáanlega í þjónustustörfunum. Hún er í ferðaþjónustu og þjónustustörfum. Það hefur líka komið fram í öllum þeim atvinnuleysistölum sem við horfum upp á, ekki hvað síst núna síðasta mánuð þegar atvinnuleysi hefur aldrei verið jafnmikið og það var í janúar, þá er atvinnuleysi 10% hjá konum til jafnaðar. Ég mundi vilja beina því til hæstv. forsrh. og stjórnar Byggðastofnunar hvort ekki sé hægt að reyna að bregðast við þessu atvinnuleysi kvenna með því að skipa sérstakan atvinnuráðgjafa fyrir konur í öllum landshlutum. Það eru víða í gangi atvinnuátök svokölluð, atvinnuátök kvenna, og þar er líka að störfum sums staðar atvinnuráðgjafi sem er kona en það er ekki alls staðar. Og þetta vantar mjög víða þar sem konur eru að þreifa sig áfram með atvinnurekstur að hafa sérstakan atvinnuráðgjafa sem þær geta leitað til. Það er nú einu sinni svo að þær eiga hægar með að leita til kvenna heldur en til karla vegna þess að þegar þær eru að vinna að sinni atvinnusköpun þá gera þær það á allt annan hátt en karlar. Og það væri a.m.k. þess virði, tel ég, að stjórn Byggðastofnunar skoðaði það hvort ekki væri hægt í tengslum við þau þróunarverkefni sem hún vill vinna að samkvæmt lögunum að ráða í alla landshluta a.m.k. og helst víðar sérstakan atvinnuráðgjafa fyrir konur.

Virðulegi forseti. Vegna fyrirspurnar sem hér kom fram frá hv. 6. þm. Vestf. vil ég reyna að svara aðeins sem stjórnarmaður í Byggðastofnun vegna þess að hún beindi spurningu til stjórnarinnar og ég er sá eini í salnum sé ég núna sem skipa þessa margumræddu stjórn. Um afskipti stofnunarinnar af Orðtaki, sem er fjarvinnslufyrirtækið á Hvammstanga, er það að segja vegna þess að spurt var að Byggðastofnun hefur stutt það fyrirtæki sjálfsagt meira en nokkrir aðrir. Það er nú staðreyndin í málinu, bara að það komi skýrt fram. Það hefur Byggðastofnun gert. Hún lánaði þeim peninga þegar starfsemin fór af stað til kaupa á búnaði en því miður verður að segjast eins og er að þetta fyrirtæki á í erfiðleikum í dag eins og svo mörg önnur á landsbyggðinni. Það er staðreyndin í málinu. Í sambandi við atvinnumál kvenna ætla ég aðeins að segja frá því --- hv. þm. var að tala um að það ætti að ráða atvinnufulltrúa í fjórðungunum eða í kjördæmunum --- að sums staðar vill svo til að kvenfólk er starfandi á þessum skrifstofum sem stofnunin hefur verið að setja upp í kjördæmunum. Það er af hinu góða. En stofnunin hefur tekið mjög jákvætt undir umsóknir sem hafa einmitt komið frá konum sem hafa verið að brjótast af stað í atvinnulífinu og það er gleðilegt til þess að vita að það er einmitt í vaxandi mæli sem konur virðast vera að bindast samtökum um það að fara út í nýja atvinnustarfsemi. Og Byggðastofnun hefur tekið mjög vel í slíkar umsóknir þegar þær hafa komið fram.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Stefáni Guðmundssyni fyrir að svara þessari fyrirspurn hjá mér. Ég þóttist reyndar vita það að Byggðastofnun hafi lagt fram hlutafé, framlag, í þetta fyrirtæki þegar það var stofnað. En ég var fyrst og fremst að spyrjast fyrir um þær milljónir sem áttu að fara til þess að þessi stofnun meðal annarra fengi verkefni. Það virtist vera að þó að ákveðið hefði verið og auglýst að þær stofnanir sem nýttu sér það fengju sérstakt framlag til þess þá dugði það ekki. Og mér er spurn hvort eitthvað frekar hafi á gerst í þeim málum, hvort það sé enn þá uppi að styrkja m.a. opinberar stofnanir hér á Reykjavíkursvæðinu til þess að nýta sér þessa þjónustu eða ekki. Hvað varðar hitt málið með atvinnuráðgjafa fyrir konur þá veit ég það einnig að víða eru starfandi konur sem atvinnuráðgjafar. En það sem ég átti við er að það verði sérstaklega stofnað til atvinnuráðgjafar með föstu starfi, starfi sem konur væru ráðnar í úti í kjördæmunum og það væri ekki tilviljun heldur væru þessar konur ráðnar til þess að sinna atvinnumálum kvenna í fjórðungunum. Þetta er sums staðar komið af stað en ekki alls staðar. Og ég held að stofnunin ætti að vinna markvisst að þessu.

Hæstv. forseti. Hér eru búnar að fara fram miklar umræður í dag um byggðamál og þessar skýrslur sem hér eru á dagskrá. Nú er það sérstakt þegar við ræðum byggðaskýrslur og stefnumótandi aðgerðir í byggðamálum að við þær aðstæður stynur öll byggðin á Íslandi. Það eru ekki bara einhver lítil þorp úti á landi sem eru að bíða afhroð. Það má segja að allt landið sé undir, allir þegnarnir hafa orðið fyrir barðinu á þeirri efnahagsstefnu sem hefur ríkt hér í rúm tvö ár, hæstv. forsrh. Hér hefur verið kreppa af manna völdum að stórum hluta. Að stórum hluta stafar kreppan kannski ekki af ásetningi en fyrst og fremst af því að stjórnendur skipsins hafa farið ranga leið á svo ótal mörgum sviðum. Og nú segi ég eins og fleiri: Ég fagna því að hæstv. forsrh. er að komast loksins á það stig að hann er farinn að játa mistök gerða sinna og sér að ýmsir þeir sem af heiðarleika gagnrýndu hann höfðu rétt fyrir sér á þeim tíma. Hér játaði hæstv. forsrh. þau mistök og kvaðst vilja beita sér fyrir því ef ég skildi hann rétt að reglugerð um Byggðastofnun yrði breytt á nýjan leik með þeim hætti að Byggðastofnun gæti komið tímabundið sem hluthafi inn í fyrirtæki. Ég minnist þess þegar þessi hæstv. forsrh., nýútsprunginn, fór í harðar deilur við gamalreyndan alþm. og fyrrv. ráðherra Matthías Bjarnason. Og kannski er þetta nú það mein sem við búum við í hnotskurn að vegna of lítillar reynslu af þjóðmálum gerðist það að hæstv. forsrh. naut ráða manna sem vildu fara þessar leiðir og fordæmdu allt sem gerst hafði í fortíðinni. Og það er auðvitað alvarlegur hlutur. En þökk sé hæstv. forsrh. að játa mistök sín og vilja snúa við. Þetta hefur hann gert á fleiri sviðum sem ég ætla kannski að koma að. En það getur verið of seint að iðrast eftir dauðann. Að vísu ætla ég það að hæstv. forsrh. eigi langa framtíð fyrir sér í pólitík en ég geri mér grein fyrir því að sú axarskaftaríkisstjórn sem hann hefur leitt hefur valdið honum þeim erfiðleikum að hann kannski nær því ekki á þeim stutta valdatíma sem hann á eftir að snúa blaðinu við á nýjan leik þótt vilji sé fyrir hendi. Hvað þetta varðar varð ég oft vitni að því í mínu kjördæmi og víðar um land að þegar Byggðastofnun kom um ákveðinn tíma sem hluthafi inn í fyrirtæki þá náðist tvennt: Í fyrsta lagi kom þar inn fjármagn og því fylgdi ráðgjöf og þekking og fyrirtækin náðu árangri. Mörg þessara fyrirtækja sem stofnað var til með þessum hætti standa sterk í dag. Síðan hafði Byggðastofnun þá reglu að hún var tilbúin að selja hlutafé þegar fyrirtæki var orðið söluvara og snúa sér að næsta verkefni. Við sáum því árangur af þessari stefnu og ég vænti þess að hæstv. forsrh. hafi snarar hendur um að setja þarna nýja reglugerð. Undir umræðum sem þessum er mikið rætt um þjónustu, þjónustufulltrúa, ráðgjafa og fleira og fleira. Ég ætla ekki að gera lítið úr þessu. En í mínum huga er aðalatriðið að atvinnulífið á Íslandi fái nýjar aðstæður og nýja vítamínsprautu, að atvinnulífið á Íslandi verði losað undan þeirri óvissu sem það hefur búið við og atvinnulífið á Íslandi fái að búa við sams konar aðstæður og atvinnulíf samkeppnislandanna og að með sama hætti hafi stjórnvöld hér kjark til þess að verja sína atvinnuvegi og efla þá til sóknar. Ég geri mér grein fyrir því að þegar við stöndum frammi fyrir atvinnuleysi 10 þúsund Íslendinga, þá er mikil neyð í þessu landi. Og við stöndum líka frammi fyrir því, hæstv. forsrh., að 17 þúsund Íslendingar búa erlendis um þessar mundir. Hvað væri nú ef þessir Íslendingar kæmu allir heim? Væri neyðarástand í landinu ef þeir vildu koma heim til fósturjarðarinnar? Erum við vegna atvinnustefnu okkar og efnahagsstjórnar að verða á því stigi að þessari þjóð mun fækka? Það er nefnilega sú spurning sem við stöndum frammi fyrir ef menn ekki bretta upp ermarnar að þá mun þessari þjóð taka að fækka. Og þess vegna verðum við í atvinnumálum að horfa til framtíðar og hæstv. forsrh. verður að láta af þeim ljóta sið sem hann hefur haft í tvö ár að horfa í sífellu með rógstali um allt sem hefur verið gert á síðustu 10 eða 20 árum. Það hefur margt gott verið gert síðustu 10--20 árin og sem betur fer hefur Sjálfstfl. verið þátttakandi í mörgu af því einnig. Þess vegna varðar okkur tiltölulega lítið um fortíðina þó að á ýmsum sviðum getum við lært af henni. Það er framtíðin sem skiptir okkur máli. Ég er sannfærður um það að ef við ætlum að ná árangri þá verðum við að fullvinna afurðir þessa lands og þá verðum við að gefa iðnaðinum á Íslandi nýjar aðstæður. Við höfum séð iðnaðinn á Íslandi í vaxandi mæli á svo mörgum sviðum færast í hendurnar á útlendingum. Við höfum meðan þessi ríksstjórn hefur ríkt horft á það eins og blindir menn að erlendir iðnaðar- og verkamenn hafa stolið af okkur verkefnunum og ekkert hefur verið gert. Nýjar nefndir, nýjar skýrslur, ný ráðherraviðtöl um hin og þessi verkefni sem engu skipta. Skipaiðnaðurinn er gleggsta dæmið um þetta. Alþfl. hefur ráðið iðnaðinum í 7 ár. Sá iðn.- og viðskrh. sem nú situr er farinn að ferðast um landið og segist vera að kynna sér málið. Þó liggur það fyrir staðfest að við höfum tapað 600 störfum, að skipaiðnaðurinn er að deyja út og menn vita nákvæmlega hvað þarf að gera til þess að snúa blaðinu við og reyna að festa þennan atvinnuveg með nýjum hætti í landinu. Nei, það skulu skipaðar nefndir og gerðar skýrslur þannig að það sem í rauninni vantar virðast vera vitsmunir og aðgerðir til þess að snúast til varnar og verja íslenska hagsmuni. Ég er líka sannfærður um það að atvinnuleysi á Íslandi á eftir að aukast ef menn hafa ekki kjark til þess að stöðva alla þessa frystiskipasmíði sem hefur viðgengist. Árið 1985 voru þrjú frystiskip, nú eru þau 43. Og við sjáum að menn eru að smíða hér skip fyrir milljarða til þess að leysa heilu sjávarþorpin upp og fara með þau á haf út þar sem þau verða að fiskiverksmiðjum, þar sem menn afla og setja fiskinn í geymslu og sigla svo með hann án þess að gera nokkuð nýtt við þessa afurð hér í landinu eða skapa nokkru verkafólki í sjávarþorpunum vinnu við að fullvinna þessa afurð. Það verður nefnilega á mörgum sviðum að ná saman um þetta stóra verkefni. Þar verður ríkisstjórnin að vera leiðandi. Þar verða sjóðirnir og bankastofnanir að vera í samstarfi. Þar verða aðilar atvinnulífsins að vera ábyrgir. Hvaða glóra er í því að Vinnuveitendasambandið skuli sætta sig við þetta framferði, t.d. í skipasmíðaiðnaðinum? Að þessi iðnaður skuli vera að deyja út á Íslandi. Auðvitað spyr maður sig að því, er það enn rannsóknarvirði? Fá þessir útgerðarmenn sem láta smíða skipin erlendis einhverja þá peninga undir borðið sem hvergi koma fram? Hvers vegna vilja þeir taka þátt í því að erlend fyrirtæki undirbjóði? Hvers vegna vilja þeir standa frammi fyrir því að þeir geta ekki einu sinni látið gera við sín skip í landinu? Síðan vík ég að öðru. Þá er enginn vafi á því að samdrátturinn í íslenskum landbúnaði á stóran þátt í því atvinnuleysi sem hér hefur ríkt. Menn hafa verið að tala um það að samdrátturinn ráði jafnvel því að 2--3 þúsund manns séu nú atvinnulaus. Þess vegna spyr maður hæstv. forsrh. hvort hann hafi t.d. hugleitt það að allt í einu er hugsun heimsins orðin með öðrum hætti og allt í einu er kannski hugarfar Íslendinga að verða með öðrum hætti gagnvart íslenskum landbúnaði. Menn skilja að þetta er ekki bara vinna sem bændur stunda. Þetta er vinna sem gefur atvinnu í þorpum og bæjum landsins og hér í borginni líka. Markaðir eru að opnast. Við eigum hreint kjöt. Við eigum vistvænar afurðir og við erum að ná þeim árangri að íslenskir bændur eru komnir inn á markaði og þeir eru að fá 200 kr. fyrir sitt kg af kjöti eftir að búið er að vinna það í þessu landi. Þarf ekki núna við þessar aðstæður að velta því fyrir sér hvort eigi að taka á nýjan leik upp útflutningsuppbætur sem íslenskir bændur einir allra í Evrópu hafa verið sviptir, ekki af hæstv. núv. ríkisstjórn. Hvað mundu 300--500 millj. gera? Ef þær kæmu og hjálpuðu mönnum að flytja þessar afurðir út, hvað mundu þær skapa mörg störf í landinu? Hvað mundu þær auðvelda mönnum mikið að ná þeim markmiðum sem þarna liggja í loftinu? Mundu þær ekki auðvelda mönnum að finna þessa vistvænu markaði og fullvinna sig inn á þá, bæði í Evrópu og Bandaríkjunum? Það er nefnilega athyglisvert, hæstv. forsrh., þegar við hugsum um það og þar liggja stór mistök, t.d. gagnvart íslenskri garðyrkju. Það er skólabókardæmi fyrir hæstv. forsrh. um það hvernig ekki á að standa að samningum um hagsmuni einnar þjóðar. Hæstv. utanrrh. gerði tvíhliða samning þar sem hann í rauninni fórnaði eða setti í verulega hættu heilan atvinnuveg Íslendinga sem þeir eiga mikla möguleika í eða áttu fyrir vandræða tvíhliða samning. Þar á ég við gróðurhúsin og garðyrkjuna sem var fórnað til þess að þóknast Spáni, Portúgal og fleiri ríkjum. En þá getum við litið til nágrannanna sem eru margfalt öflugri en við, Svíar og Norðmenn. Þeir gerðu enga tvíhliða samninga um þær afurðir sem þeirra fólk vinnur við. Þeir ákváðu að taka inn til sín ýmsar afurðir sem þeir eru ekkert að framleiða. En við tókum inn á okkur án tolla svo margt sem er framleitt hér. 
             Hæstv. forseti hringir bjöllunni og vil ég ekki níðast á tímanum. Ég kveð mér þá fremur aftur hljóðs síðar.

Hæstv. forseti. Þessar umræður um skýrslu Byggðastofnunar hafa staðið nokkurn tíma nú og verið gagnlegar og að ýmsu leyti ánægjulegar. Auðvitað er það svo að þessar skýrslur eru þess eðlis að það er eðlilegt að umræðan snúst að nokkru leyti um aðra þætti en skýrslurnar beint svo sem almennt atvinnulíf í landinu og þá sérstaklega úti í hinum dreifðu byggðum og ég tel að hér hafi margt athyglisvert verið sagt. Ég hugsaði reyndar aðeins til þess að það segir í lögunum að Byggðastofnun heyri undir forsrh. eins og það er orðað. Það er afskaplega lítið vald sem í þessari setningu felst því að það er nú þannig að samkvæmt lögum um þessa stofnun er stjórnin hinn raunverulegi valdaaðili og kannski væri það eðlilegra þar sem við höfum marga ágæta þingmenn sem eru í stjórn þessarar stofnunar að þeir sætu fyrir svörum fremur en ég um ýmsa þætti í skýrslunum því að þeir eru miklu betur að sér í þeim efnum heldur en ég. Þó að ég gæti spurst fyrir um þessa þætti þá hafa þeir sjálfir vikulega eða svo puttana á þessum atriðum þannig að vel má vera að ég sé að svara hér spurningum sem aðrir í salnum væru mér færari af augljósum ástæðu til að svara. Það var rætt hér nokkuð um eiginfjárstöðu Byggðastofnunar og nefnt að hún væri í bærilegu lagi. Ég hygg að það megi segja að svo sé og stjórnin á stofnuninni yfirleitt sé reyndar í ágætu lagi. Við getum horft á þessar skýrslur með ánægju hvað það snertir. Auðvitað skiptir miklu máli varðandi eiginfjárstöðuna að 1991 var yfirfært yfir á ríkissjóð beint 1.200 millj. kr. skuld sem auðvitað létti og breytti eiginfjárstöðu Byggðastofnunar. Síðan tel ég að Byggðastofnun hafi með mjög ábyrgum hætti staðið að stjórn sinna mála og ekkert sé í rauninni sérstakt, almennt að því að finna. Ég er líka sammála hv. þm. sem síðast talaði að umræða um landbúnað hér á landi er nokkuð á annan veg en maður sér annars staðar frá. Hér eru uppi raddir um það að íslenskan landbúnað væri hollast að leggja niður og búa algerlega að afurðum erlendis frá. Ég hygg að það sé ekki svona umræða í nokkru landi. Ég hygg að það sé ekki í nokkru landi umræða um að þjóð eigi ekki að vera sjálfri sér næg í frumþörfum af þessu tagi. Ég vek athygli á því til að mynda í viðræðum um Evrópubandalagið þar sem vinir okkar Finnar hafa sótt þar fast um að ganga inn í Evrópubandalagið. Þeir sjá í því ýmsan ávinning, m.a. í öryggislegu tilliti og efnahagslegu tilliti, en þeir eru mjög fastir á því að láta ekki ganga yfir hagsmuni byggðanna og landbúnaðarins þó að það megi segja að það sé óveruleg efnahagsleg stærð miðað við þann ávinning sem þeir þykjast fá við inngöngu í Evrópubandalagið. Þeir hika ekkert við það og það er vilji í öllum flokkum í Finnlandi að setja þau skilyrði mjög ströng. Það þætti skrýtið núna býst ég við hér á landi. En það segir þá sögu sem ég hef verið að reyna að segja að umræðan um íslenskan landbúnað hefur iðulega verið á villigötum og með mjög sérkennilegum formerkjum af hálfu ýmissa í þessu ágæta landi okkar. Ég get tekið undir orð hv. síðasta ræðumanns um þessi atriði. Varðandi einstök efnisatriði sem spurt var um efnislega þá spurði hv. 6. þm. Vestf. um 16 millj. kr. sem færð væri sem ábyrgð utan við efnahagsreikning. Ég hef fengið þá skýringu á því að hér sé um að ræða atriði vegna kaupa Árbliks hf. í Garðabæ á birgðum og viðskiptahagsmunum Hildu hf., ullarsölufyrirtækis. Slíkar ábyrgðir væru að jafnaði færðar utan efnahagsreiknings. Ábyrgðin hafi þegar fallið á Byggðastofnun og hafi nú verið gjaldfærð. Þetta eru upplýsingar sem ég aflaði mér eftir að spurningin var lögð fram og hafði ekki hugmynd um svarið meðan á spurningunni stóð að sjálfsögðu. Þá var spurt um aðrar byggðaáætlanir sem hafa verið gerðar. Þær hafa auðvitað margar verið gerðar, svo sem Vestfjarðaáætlun og fleiri sem menn kannast við. Þessar áætlanir höfðu ekki með sama hætti og nú er að stefnt lagaramma eða lagagildi, hafa sem sagt verið unnar sem viðmiðunaráætlanir eða upplýsingaáætlanir en ekki í sjálfu sér ætlast til að þær væru bindandi varðandi framþróun eða ákvarðanir um stjórnun Byggðastofnunar. Sú byggðaáætlun sem við ræðum hér á eftir er á öðrum grundvelli unnin varðandi atvinnuráðgjafana sem hv. 6. þm. Vestf. spurði um. Svarið er að þeir eru starfandi í öllum kjördæmum. Hv. þm. spurði einnig um fjarvinnslu og hvernig unnið hefði verið að þeim málum. Byggðastofnun hefur reynt að kynna þá þætti eins vel og kostur er, m.a. gefið út upplýsingabækling til kynningar á möguleikum við fjarvinnslu og veitt fjármuni til þessara þátta eins og kom hér fram í svari hv. 4. þm. Norðurl. v. Þetta hygg ég að hafi verið þær spurningar efnislega sem hv. þm. bar fram. Varðandi spurningar hv. 5. þm. Vestf. um flutning ríkisstofnana, hvort það væri hætt við þau áform sem fólust í niðurstöðu nefndar sem skipuð var til þess að fjalla um þau mál. Það er að sjálfsögðu ekki hætt við þau mál. Formaður þeirrar nefndar hefur eftir að nefndastörfum lauk farið í að kynna þessar hugmyndir víða á fundum með sveitarstjórnarmönnum. Ég sagði á sínum tíma þegar málið var rætt hér að málið kæmi til meðferðar þingsins og ég vona að það verði innan skamms tíma og þá verður þingið að taka afstöðu til þess með hvaða hætti það vill bregðast við þessum hugmyndum. Mér er kunnugt um að það eru ýmis sjónarmið uppi í þeim efnum enda eru þetta mjög vandmeðfarin mál. Við sjáum meira að segja þá úlfúð sem skapast þó jafnvel mjög lítil fyrirtæki, menn hafi hugmynd um það að flytja mjög lítil fyrirtæki út á land héðan, þá sér maður á mjög nýlegum dæmum að það geti skapað mikla úlfúð og erfiðleika þannig að það er afskaplega mikilvægt eins og hefur komið fram í umræðunum að að slíkum þáttum sé bærilega staðið. Varðandi flutning Byggðastofnunar til Akureyrar þá er sú hugmynd ein af þeim sem þarna eru nefndar og var reyndar nefnd í hvítbók ríkisstjórnarinnar á sínum tíma. En það er þingsins að taka ákvörðun um það efni enda hefur þingið áður um það fjallað. Örlög þess máls verða að ráðast hér í þinginu. Það var spurt um það hvort hægt væri að fá skýrslu þá sem nefnd undir forustu Baldurs Guðlaugssonar vann. Ég veit ekki annað en þeir aðilar sem ræddu við fulltrúa þessarar nefndar hafi staðið í þeirri trú að þau samtöl væru trúnaðarmál enda var fjallað af mikilli hreinskilni um stöðu einstakra fyrirtækja. Ég geri því ekki ráð fyrir að ég geti svarað þessari spurningu játandi á þessu stigi en ég skal þó kanna það mál betur og rifja það upp. Fjórða atriðið sem hv. þm. spurði um var um stöðu og vinnu fulltrúa ráðherra og fulltrúa Byggðastofnunar vegna Vestfjarða. Sú vinna er á lokastigi og hefur jafnframt verið tengd hugmyndum um sameiningu sveitarfélaga og ekki alfarið bundin við Vestfirði eða vandamálin þar. Þó að þau séu fyrirferðarmikil í þessu máli hefur þessi vinna teygst yfir á aðra þætti og er unnin samhliða hugmyndum um sameiningu sveitarfélaga. Ég vænti þess að niðurstaða þeirrar vinnu eigi að geta legið fyrir innan allt of langs tíma. Hv. 3. þm. Norðurl. v. spurði í upphafi ræðu sinnar hvort þörf væri á byggðastefnu og hvort við værum hér að ræða um eitthvert séríslenskt fyrirbæri. Umræðan um þessi atriði er sameiginleg umræðunni um landbúnaðarmál á Íslandi. Það eru margir sem standa í þeirri trú að byggðamálapólitík sé sérfyrirbæri á Íslandi og sumir telja hana af hinu vonda. Því fer auðvitað fjarri eins og hv. þm. vakti athygli á og sumir hafa gengið mun lengra í þeim efnum heldur en við. Ég held að það eigi að geta verið sæmileg sátt um það að heilbrigð byggðastefna á fullan rétt á sér og hún er verðugt viðfangsefni þjóðþings og fulltrúa hennar. Og ég held að þó að auðvitað megi gagnrýna sitthvað sem gert hefur verið í nafni byggðastefnu og ekki sé það allt kannski eins og best verður á kosið eins og önnur mannanna verk þá megi segja að mjög margt hefur líka verið unnið jákvætt í nafni og í þágu byggðastefnu sem menn geti verið stoltir af að hafa tekið þátt í eins og margir hv. þingmenn í þessum sal hafa vissulega gert. En eins og sá þingmaður sem síðast talaði áréttaði og hafði eiginlega í áskorunarformi þá ættu menn að horfa meira til framtíðar en fortíðar. Þessar skýrslur eru þótt góðar séu hluti af fortíðinni en hér síðar á fundinum vonandi horfum við aðeins til framtíðarinnar þegar við förum að fjalla um þá byggðaáætlun sem stjórn Byggðastofnunar hefur sameiginlega unnið að og er þaðan komin til þingsins.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. forsrh. fyrir svör hans við spurningum mínum. Hvað varðar skýrslu nefndar sem hæstv. ráðherra skipaði undir forustu Baldurs Guðlaugssonar þá kannast ég vel við það að samtöl nefndarmanna við þá sem nefndin hitti fyrir vestan væru skilgreind með þessum hætti og menn ræddu undir þeim formerkjum að samtölin færu ekki út um víðan völl eða a.m.k. ekki á opinberan vettvang. En það var ekki það sem ég var að spyrja um heldur hitt að þessi nefnd hlýtur að hafa skilað af sér einhverri skýrslu sem inniheldur einhverjar tillögur af því að nefndin var skipuð út af tilteknu vandamáli, vandamáli sem var atvinnuástand á norðanverðum Vestfjörðum. Og ég spyr um álitið og tillögurnar hverjar þær eru. Ég veit að menn hafa reynt að fá upplýsingar um þetta en ekki fengið. Mér þætti vænt um það ef hæstv. ráðherra gæti upplýst mig um þetta, annaðhvort með beinum svörum núna eða með því að senda mér og öðrum þingmönnum Vestfirðinga þessa skýrslu. Það voru forvitnileg svörin við vinnu fulltrúa ráðherra og Byggðastofnunar. Þau voru samt ekki það ljós að maður átti sig á því hvað er í farvatninu og ég spyr hvort hæstv. ráðherra geti ekki upplýst okkur örlítið meira um að hvaða innihald menn eru með í þessum viðræðum og svona í meginatriðum hvaða tillögur muni koma fram.

Hæstv. forseti. Ég tel ekki efni til þess að fara að fjalla um þessar væntanlegu tillögur. Það er mjög stutt í þær og ég tel betra að þær sjái dagsins ljós í heild sinni. En varðandi skýrslu þá hina fyrri þá skal ég kanna málið betur. Þetta var eins og þetta stóð í mínum huga og ég skal sjá hvort ég get uppfyllt óskir hv. þm.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir þau svör sem hann gaf. Mér fannst nokkuð athyglisvert að þessar rúmu 16 millj. kr. væru vegna ábyrgða Árbliks í Garðabæ. Það flaug í gegnum huga minn þó ég þekki auðvitað ekkert hvað þar hefur legið að baki, kannski verið mjög gott og þarft verkefni, að þetta virðist þó þegar hafa fallið á Byggðasjóð en á þessum sömu tímum, sl. þrjú ár, hafa aðeins farið 15 millj. kr. til atvinnumála kvenna á landsbyggðinni.

Þetta er allt vegna atvinnumála kvenna.

Já, vel má vera eins og ég sagði að þetta sé allt saman réttlætanlegt. En það er stundum gaman að velta fyrir sér tölum, til hvers þær eru og hvaða markmiði þær skila. Atvinnuráðgjafar í öllum kjördæmum segir hæstv. forsrh. að sé stefnan. Ég vil þá spyrja að því hvort það sé fyrirhugað að það verði áfram. Það hefur verið. Mér er kunnugt um að atvinnuráðgjafanum á Ísafirði hefur verið sagt upp störfum og ég spyr þá hæstv. ráðherra að því hvort það sé þá fyrirhugað að annar verði ráðinn í hans stað eða hvort það starf muni ekki verða til áfram.

Ég verð nú að viðurkenna, hæstv. forseti, að ég er ekki viss um þetta, ég tel það bara víst. Ég verð þá leiðréttur hér af Byggðastofnunarmönnum ef þetta er rangt hjá mér, að það verði ráðið í það starf.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu um stefnumótandi áætlun í byggðamálum 1994--1997. Í lögum um Byggðastofnun, nr. 64/1985, með áorðnum breytingum, segir í 8. gr.: ,,Byggðastofnun gerir tillögu að stefnumótandi áætlun í byggðamálum til fjögurra ára í senn. Ráðherra leggur þá tillögu fyrir Alþingi til afgreiðslu.`` Í sömu grein laganna segir að í tillögunni skuli koma fram stefna ríkisstjórnarinnar í byggðamálum og tengsl hennar við almenna stefnu í efnahags- og atvinnumálum svo og við áætlanir á sviði opinberrar þjónustu í landinu. Í 12. gr. reglugerðar um stofnunina frá 5. febr. 1992 segir að forsrh. skuli kynna stjórn Byggðastofnunar stefnu ríkisstjórnarinnar í byggðamálum og á hvaða atriði lögð skuli áhersla við gerð áætlunarinnar þegar vinna að undirbúningi hennar hefst. Í samræmi við þetta ritaði ég stjórn Byggðastofnunar bréf, dags. 28. febr. 1992, þar sem kynnt eru þau almennu markmið sem ríkisstjórnin leggur áherslu á í byggðamálum og þau atriði sem óskað var að fjallað yrði um í hinni stefnumótandi áætlun í byggðamálum. Afrakstur þeirrar vinnu sem í kjölfar þessa fylgdi getur að líta í ritinu Breyttar áherslur í byggðamálum sem geymir tillögu að stefnumótandi áætlun í byggðamálum 1994--1997. Áður en ég vík að efni tillögunnar vil ég í stuttu máli gera grein fyrir hvernig staðið var að undirbúnig hennar. Meginefni bréfsins frá stjórn Byggðastofnunar frá 28. febr. 1992 lýtur að svokölluðum vaxtarsvæðum. Í fyrsta lagi er stofnunin beðin að skilgreina það hugtak á greinargóðan hátt. Forsenda slíkrar skilgreiningar sé að byggðir innan vaxtarsvæða tengist eða geti tengst með traustum og góðum samböndum og myndi eða geti myndað sameiginlegt þjónustu- og atvinnusvæði. Í öðru lagi komi fram mat stofnunarinnar á því hvaða svæði landsbyggðarinnar teljist vaxtarsvæði samkvæmt þeim skilyrðum sem stofnunin setur og þeim viðmiðunum sem hún telur eðlilegar. Við slíkt mat verði m.a. tekið tillit til búsetuþróunar og breyttra atvinnu- og framleiðsluhátta. Í þriðja lagi geri stofnunin tillögur um hvernig hægt sé að efla vaxtarsvæðin sérstaklega en meðal forsendna eflingar þeirra sé aukið samræmi í uppbygging og dreifingu opinberrar þjónustu á landsbyggðinni og markviss aðstoð við uppbyggingu atvinnulífsins þar. Að auki er farið fram á að fjallað verði um hvernig örva megi fjárfestingu í atvinnulífi á landsbyggðinni, í flutningi stofnana og verkefnis hins opinbera, faglega þjónustu sveitarfélaganna í landinu, fjárveitingar til byggðamála og að hugmyndir um svæðisbundnar byggðaáætlanir verði útfærðar nánar. Líkt og fram kemur í bréfinu og áður hefur verið boðað er það meginatriði stefnu ríkisstjórnarinnar í byggðamálum að stuðla að eflingu vaxtarsvæða landsbyggðarinnar, þ.e. samfelldum atvinnu- og þjónustusvæðum sem hafi bolmagn til að koma til móts við kröfur almennings um fjölbreytt atvinnuframboð og nútímalega þjónustu. Stjórn og starfsmenn Byggðastofnunar hafa unnið tillöguna að stefnumótandi áætlun í byggðamálum á grundvelli þessa bréfs. Verkið tók öllu lengri tíma en upphaflega var áformað, m.a. vegna þess að hér er um að ræða fyrstu áætlanir sinnar tegundar og vegna þess að í lögum er kveðið á um að Byggðastofnun hafi samráð við fjölda aðila, stofnana og sveitarfélaga við gerð áætlunarinnar. Uppkast að þeirri tillögu sem hér er lögð fram var sent til umsagnar vel á annað hundrað aðila í þjóðfélaginu. Þar á meðal voru sveitarstjórnir, héraðsnefndir og búnaðarfélög og aðilar vinnumarkaðarins, bæði á landsvísu og héraðssamtök þar sem þau eru til. Fundir til kynningar drögunum voru haldnir með ýmsum aðilum víða um land. Þá var uppkastið sent til ráðuneyta og fjölmargra opinberra stofnana. Byggðastofnun bárust skriflegar umsagnir frá um 60 aðilum. Þær voru mjög mismunandi en þó var þeim flestum sameiginlegt að hugmyndir um samræmingu og ákvarðanatöku um opinbera þjónustu og framkvæmdir mæltust vel fyrir. Helsti ásteytingarsteinninn var hugmynd um landshluta og héraðskjarna en þar voru á lofti tvenns konar sjónarmið. Þótti sumum of langt gegnið að leggja mikla áherslu á fáa kjarna en aðrir voru þeirrar skoðunar að það væri gengið allt of stutt. Þarna kom í ljós að í þjóðfélaginu eru mjög skiptar skoðanir um þessi mál. Byggðastofnun skilaði forsrh. tillögunni síðla sumars 1993 og ber hún þess glögglega merki að reynt hefur verið að taka tillit til mismunandi sjónarmiða innan stjórnar stofnunarinnar og í þjóðfélaginu almennt. Það er hins vegar fagnaðarefni að samstaða skuli hafa náðst um þá tillögu sem hér er kynnt og vil ég leyfa mér að færa stjórn Byggðastofnunar þakkir fyrir það hvernig hún hefur að málinu unnið en ég tel að mjög vel megi una við þá tillögu þótt auðvitað sé um sumt nokkuð vikið frá áherslum ríkisstjórnarinnar. Tillagan markar nokkur skil í umræðu um byggðamál. Til þessa hefur almennt verið gengið út frá því að byggðamynstrinu skuli haldið óbreyttu og það skuli vera meginmarkmið aðgerða stjórnvalda. Segja má að fram komi í áætluninni viðurkenning þess að stjórnvöld ein og sér geti ekki ákveðið að koma í veg fyrir breytingar á byggðamynstrinu og að það hvar fólk velur sér búsetu ræðst ekki nema að ákveðnu leyti af vilja stjórnvalda. Því sé hlutverk stjórnvalda ekki það að stríða gegn breytingum heldur miklu frekar að leitast við að hafa jákvæð áhrif á þróunina og samræma hana öðrum markmiðum í efnahags- og atvinnumálum. Ég tel mikið unnið með því að fulltrúar þeirra stjórnmálaflokka sem sæti eiga í stjórn Byggðastofnunar skuli hafa sameinast um að nálgast þetta viðfangsefni, mótun nýrrar byggðastefnu, af meiri framsýni en áður hefur verið gert. Í þeirri till. til þál. sem stjórn Byggðastofnunar hefur samið og hér er mælt fyrir segir að meginmarkmið byggðastefnu séu eftirtalin: Að treysta byggðina þannig að gæði landsins og aðrar auðlindir til lands og sjávar verði nýttar með hagkvæmum hætti. Að efla byggð á svæðum þar sem hægt er að reka fjölbreytt og arðsamt atvinnulíf og veita þjónustu að kröfum nútímaþjóðfélags. Að draga úr fólksflutningum til höfuðborgarsvæðisins þannig að mannvirki þjóðarinnar nýtist skynsamlega. Þessi meginmarkmið eru e.t.v. ekki ýkjafrábrugðin þeim markmiðum sem stjórnvöld hafa unnið eftir í byggðamálum hvað það varðar að landinu skuli haldið í byggð þar sem hagkvæmt er að nýta auðlindir þess og að sporna eigi við fólksflutningum frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins. Það er raunar ástæða til að vekja athygli á því að ef litið er á síðasta áratug, frá 1983--1993, þá hefur íbúum fjölgað víðar en á höfuðborgarsvæðinu þó fjölgunin hafi verið mest þar eða 20,1%. Þannig fjölgaði um 10,1% á Suðurnesjum um 3,5% á Suðurlandi og um 2,1% á Norðurlandi eystra. Annars staðar hefur íbúum fækkað, mest á Vestfjörðum um 7,9%, um 4% á Vesturlandi og um 2,5% á Norðurlandi vestra en á Austurlandi hefur íbúafjöldi því sem næst staðið í stað. Þessar breytingar á búsetu endurspegla og haldast í hendur við miklar breytingar á efnahagslegu umhverfi og atvinnulífi landsmanna. Undanfarna áratugi hefur störfum í landbúnaði fækkað jafnt og þétt en samkvæmt vinnuaflsspá Þjóðhagsstofnunar voru um 5.900 ársverk í landbúnaði á árinu 1993 og hafði þeim fækkað um 2.400 ársverk á 13 árum. Ársverkum í sjávarútvegi, veiðum og vinnslu, fækkaði um rúmlega 2.000 á sama 13 ára tímabili. Í iðnaði voru ársverk um 26.500 á síðasta ári en í heild voru þau ívið færri á árinu 1993 en þau voru árið 1980 þó nokkurra sveiflna hafi gætt. Þjónusta, einkaþjónusta og opinber þjónusta hefur á hinn bóginn vaxið mikið bæði á höfuðborgarsvæðinu og utan þess. Útlit er fyrir að störfum í landbúnaði muni enn fækka á komandi árum og að í sjávarútvegi muni störfum ekki fjölga svo um muni á næstu árum nema til komi magnaukning í botnfiskveiðum. Þá eru blikur á lofti varðandi iðnaðinn sem stendur í alþjóðlegri samkeppni og það er alveg ljóst að vexti í þjónustugreinum eru takmörk sett og þar gætir víða samdráttar. Það er ekki síst í ljósi þessa sem mikilvægt er að sérstaklega verði hugað að hvernig skjóta megi frekari stoðum undir atvinnulíf og búsetu á landsbyggðinni. Gild rök hníga að því að afar erfitt sé að stuðla að aukinni fjölbreytni atvinnulífs, fjölbreyttari og betri þjónustu o.s.frv. nema á tiltölulega fáum stöðum á landinu þar sem flestir eigi aðgang að henni. Ég vitna til greinargerðar Byggðastofnunar um Breyttar áherslur í byggðamálum. Þar segir á bls. 57, með leyfi forseta: ,,Hugmyndin er sú að sameina kraftana á ákveðnum svæðum sem talið er að hafi betri vaxtarskilyrði en önnur. Þannig eru meiri líkur til þess að hægt sé að snúa vörn í sókn á landsbyggðinni. Þó að það sé æskilegt út frá mörgum sjónarmiðum að efla vöxt á öllum þéttbýlisstöðum landsbyggðarinnar er það markmið einfaldlega utan þess sem hægt er að ná.`` Enn segir í greinargerðinni, með leyfi forseta: ,,Fjölbreytt atvinnulíf getur ekki þróast á fámennum stöðum jafnvel þó sá atvinnurekstur sem fyrir er gangi vel. Tilvist öflugra þéttbýliskjarna er forsenda fyrir því að unnt sé að virkja margföldunaráhrif fjárfestinga og vaxtar í atvinnulífi á svæðinu og þannig stuðla að eftirsóknarverðu umhverfi fyrir búsetu og fjölbreyttu atvinnulífi.`` Það er nýmæli að Alþingi álykti sérstaklega um að efla vaxtarsvæði með þeim hætti sem hér er lagt til. Undir 1. tölul. þáltill. er m.a. fjallað um hvernig efla eigi vaxtarsvæðin. Þar segir að leggja eigi áherslu á samgönguframkvæmdir, m.a. gerð heilsársvega sem þjóna hagsmunum atvinnulífsins og stækka þjónustusvæðin. Ég vil í þessu sambandi vekja athygli á því sem fram kemur í áliti meiri hluta samgn. þingsins um vegáætlun að útgjöld til samgöngumála hafa vaxið jafnt og þétt á undanförnum árum og voru á árinu 1993 tæpum tveimur milljörðum kr. hærri en á árinu 1990. Í vegáætlun 1993--1996 eru boðaðar mestu framkvæmdir sem ráðist hefur verið í til þessa í samgöngumálum. Þessar framkvæmdir munu víða valda verulegum bótum með stækkun atvinnu- og þjónustusvæða og ég tel að a.m.k. framkvæmdir á borð við þær sem senn verður lokið við á norðanverðum Vestfjörðum muni breyta umtalsvert forsendum byggðar á því svæði. Stofnunin leggur til undir lið 1.b að ný opinber þjónusta sem almenningur þarf að leita til og þjóni heilum landshlutum skuli fyrst fremst vera í helstu þéttbýlisstöðunum eða þar sem hagkvæmt þykir og að stefnt verði að því að draga ekki úr þeirri obinberu þjónustu á vegum ríkisins sem nú er veitt á landsbyggðinni. Þetta tel ég vera skynsamlegt enda sé það meginregla að opinber þjónusta sé staðsett þar sem það er hagkvæmt og heppilegt fyrir þá sem eftir henni leita. Þetta kann vitaskuld að þýða endurskoðun á framkvæmd og staðsetningu þeirrar þjónustu sem veitt er í dag. Samfara samdrætti í hefðbundnum búgreinum hefur orðið vöxtur í nýjum greinum til sveita, aðallega ferðaþjónustu en einnig í vissum héruðum í skógrækt og landgræðslu. Vonir standa til að framhald geti orðið á þeirri þróun. Það getur þó ekki orðið um land allt og það mun aldrei vega upp á móti samdrættinum sem orðið hefur. Þar sem svo er ástatt kann að vera að skynsamlegt sé að huga að leiðum til að auðvelda bændum að bregða búi. Útfærsla slíkra ráðstafana er þó vandasöm og þær mundu ef í þær væri ráðist þarfnast gaumgæfilegs undirbúnings. En að þessu er vikið í skýrslu Byggðastofnunar. Í bréfi mínu til Byggðastofnunar með fyrirmæli um gerð hinnar stefnumótandi byggðaáætlunar var farið fram á að stofnunin gerði tillögur um það með hvaða hætti mætti auka samræmingu á sviði opinberrar þjónustu og framkvæmda. Mörgum finnst að ríkisvaldið komi ekki fram sem einn aðili og að ekki sé gætt nægilega vel að því að framkvæmdir á einu sviði geta haft áhrif á þjónustu sem veitt er. Einkum er um það að ræða að framkvæmdir undangenginna ára til að bæta samgöngur í landinu hafa ekki haft samsvarandi áhrif á það hvar og hvernig þjónustu ríkisvaldið veitir. Það er deginum ljósara að hér er ekki um auðvelt verk að ræða ekki síst vegna þess að litlar skyldur hafa hvílt á ráðuneytunum í þessu efni. Nú ríkja erfiðleikar í þjóðarbúskapnum og fyrirtæki og heimili í landinu hafa þurft að grípa til samdráttaraðgerða og ýtrasta sparnaðar. Því er óhjákvæmilegt að ríkisvaldið hugi að því hvernig hægt er að veita þjónustu á sem hagkvæmastan hátt með tilliti til heildarhagsmuna. Þess vegna tek ég undir þá tillögu að komið verði á formlegum samstarfsvettvangi ráðuneytanna í þessu markmiði. Aukin samræming milli einstakra sviða opinberrar stjórnsýslu er hluti af nútímalegum vinnubrögðum í stjórnsýslunni og forsenda þess að áætlanir í einstökum málaflokkum geti staðist til lengri tíma. Í athugun er í fjmrh. hvort taka eigi upp fjárlagagerð til lengri tíma en eins árs í senn. Margt bendir til að slíkt sé skynsamlegt og í fullu samræmi við þau markmið sem fram koma í 2. tölul. þáltill. Slíkt starf mun þó ekki skila tilætluðum árangri nema að því tilskildu að nauðsynleg samræming fari fram og eigi sér stað á milli ráðuneyta. Verði þáltill. þessi samþykkt er nauðsynlegt að ákveða hvaða farvegur verður fundinn fyrir þetta mikilvæga verkefni. Fyrirsjáanlega mun það að miklu leyti gerast með samvinnu milli ráðuneytanna á embættismannastigi og í ríkisstjórn en eðlilegt er að forsrh. fari með skipulagningu samvinnunnar. Í tillögunni leggur Byggðastofnun til að forsrh. leggi fram skýrslu um framkvæmd þessarar áætlunar í byrjun hvers árs. Ekki verður séð í fljótu bragði að það sé nauðsynlegt enda gefst tækifæri til að ræða þau mál við árlega umræðu um byggðamál og við endurskoðun stefnumótandi áætlunar í byggðamálum sem fram á að fara annað hvert ár. Einnig er lagt til að forsrh. skipi nefnd til að endurskoða ákvæði laga um áætlanagerð á vegum ríkisins. Lagaákvæði um hvernig ríksvaldið skipuleggur þjónustu sína til lengri tíma litið eru mjög mismunandi eftir málaflokkum. Ef takast á að ná fram þeirri samræmingu sem hér er gerð tillaga um er nauðsynlegt að samræma ákvæði laga um áætlanagerð þannig að hún falli að þeirri heildarstefnumótun sem hér er kynnt. Ákvæði um svæðisbundnar byggðaáætlanir voru lögfest árið 1991 og nánari ákvæði um þær eru sett í reglugerð frá 1992. Í tillögu Byggðastofnunar að stefnumótandi byggðaáætlun eru gerðar ítarlegri tillögur um hlutverk þessara áætlana. Lagt er til að þær verði eins og eins konar rammasamningur milli viðkomandi sveitarstjórna og ríkisvaldsins um fyrirkomulag opinberrar þjónustu og framkvæmda auk þess sem þar verði fjallað um atvinnuþróun og aðgerðir ríkis og heimaaðila til eflingar atvinnulífi. Markmið þessa er að sveitarfélögin geti búið við nokkra vissu um áform ríkisvaldsins og tekið mið af þeim. Þriðji tölul. þáltill. fjallar um valddreifingu frá ríki til sveitarfélaga. Við undirbúning þess átaks til sameiningar sveitarfélaga sem ríkisstjórnin hefur staðið fyrir hefur komið fram skýr vilji ríkisstjórnarinnar til að færa verkefni til sveitarfélaga. Sameiningartillögur umdæmanefnda fengu dræmar viðtökur kjósenda í kosningunum 20. nóv. sl. en þó fara nú víða fram viðræður um sameiningu og margt bendir til að sveitarfélög verði sameinuð allvíða. En sameining þeirra og efling er forsenda þess að verkefnaflutningur geti átt sér stað í umfangsmiklum mæli. Tilraun sú sem senn verður ráðist í með rekstur reynslusveitarfélaga er þáttur í viðleitni ríkisstjórnarinnar til að færa vald, ákvarðanir og ábyrgð heim í hérað. Þau markmið sem fram koma undir 4. tölul. tillögunnar, nýsköpun og fjölbreytni í atvinnulífi, falla vel að almennri stefnu ríkisstjórnarinnar í efnahags- og atvinnumálum. Atvinnulífið í landinu verður að búa við þau skilyrði að það geti skilað arði. Með almennum aðgerðum hefur ríkisstjórninni tekist á kjörtímabilinu að laga rekstrarskilyrði atvinnulífsins verulega með afnámi aðstöðugjaldsins, lágu raungengi, átaki til lækkunar vaxta og skattalækkun. Ég tel mikilvægt að fram komi í tillögunni stuðningur við atvinnuþróun og atvinnuþróunarfélög. Varðandi tillögu um framlög af fjárlögum til byggðamála, sem fram kemur í töflu aftast í þskj., vil ég undirstrika þann fyrirvara ríkisstjórnarinnar að fjárhæð taki mið af þróun fjárlaga hverju sinni. Vafalaust þarfnast þau áform sem fram koma í töflunni ítarlegrar skoðunar í meðförum þingsins. Til að mynda tel ég nauðsynlegt að færa rök fyrir því hvers vegna fyrirhugað er að auka framlög í afskriftasjóð um 75 millj. á árinu 1997 og vara við því að svo langt verði gengið í áhættusömum lánveitingum Byggðastofnunar til fyrirtækja að framlög til atvinnuþróunarstarfsins verði afgangsstærð. Gerð stefnumótandi áætlunar í byggðamálum hefur tengst fjölda aðila. Allt frá upphafi þess nefndarstarfs sem lagði grunninn að lagabreytingunni um Byggðastofnun árið 1991 hefur verið reynt að ná til sem flestra í þeim tilgangi að stefna stjórnvalda um þróun byggðar nyti víðtæks stuðnings. Sú áætlun sem hér hefur verið kynnt er ekki áætlun í eiginlegum skilningi heldur er hér fyrst og fremst um almenna markmiðssetningu stjórnvalda að ræða sem á að stuðla að því að styrkja forsendur búsetu á landsbyggðinni og felur í sér ásetning um breytt og samræmd vinnubrögð við ákvörðunartöku er lýtur að uppbyggingu og dreifingu þjónustu hins opinbera. Í þessari áætlun og þessari framsögu hefur ekki verið rætt sérstaklega um vanda einstakra atvinnugreina, byggðarlaga eða landshluta. Eðli málsins samkvæmt er byggðastefna langtímastefna, byggðin í landinu getur ekki tekið grundvallarbreytingum á stuttum tíma. Það er von mín að jafvíðtæk samstaða náist um afgreiðslu þessarar þáltill. hér í þinginu eins og náðist í stjórn Byggðastofnunar. Hæstv. forseti. Að lokinni þessari umræðu leyfi ég mér að leggja til að þáltill. þessari verði vísað til síðari umr. og hv. allshn.

Virðulegi forseti. Mér þótti illt að geta ekki verið hér í morgun og tekið þátt í umræðu um skýrslur Byggðastofnunar, því miður var ég upptekinn við önnur störf á vegum Alþingis. Þá voru ræddar reyndar tvær skýrslur og satt að segja orðið tímabært að ræða byggðamálin hér. Mér hefur þótt það falla niður allt of lengi og satt að segja hefur mér sýnst að hæstv. forsrh. hafi flokkað átak í byggðamálum sem eitt af þessum frægu fortíðarvandamálum. Ég vil því fagna því sem ég heyrði núna áðan að hæstv. forsrh. tekur undir að átak er nauðsynlegt í byggðamálum. Reyndar held ég að hann hefði getað tekið töluvert dýpra í árinni í sambandi við aðrar þjóðir því að staðreyndin er sú að tiltölulega miklu meira fjármagni er varið til byggðamála, t.d. hjá Norðurlöndunum öllum hygg ég, en hjá okkur og jafnvel gífurlega miklu fjármagni hjá Evrópusambandinu eins og við þekkjum af samningum við það. Hér hefur mér þótt að mjög hafi verið skorið við nögl og sú reglugerð sem var sett um Byggðastofnun sýndist mér a.m.k. í upphafi sett til að takmarka mjög hennar frelsi. Þess vegna sé ég ástæðu til að fagna því einnig að hæstv. forsrh. hefur nú gefið undir fótinn með það að draga þar nokkuð úr og t.d. að leyfa Byggðastofnun að verja fjármagni til þátttöku í atvinnufyrirtækjum sem hlutafé. Það tel ég ákaflega mikilvægt. Ekki síst ástæðu til að endurskoða slíkt þegar tekið er tillit til þess að æðimargir sjóðir og jafnvel bankar í landinu hafa farið út á þá braut. En nú er til umræðu hér till. til þál. um stefnumótandi byggðaáætlun 1994--1997. Eins og kom fram hjá hæstv. forsrh. þá er þetta byggt á breytingu sem ég beitti mér fyrir á lögum um Byggðastofnun vorið 1991 og sem var grundvölluð á tillögum nefndar sem var sett upp í þessu skyni. Þar var sem sagt lögð sú lína að Byggðastofnun færi í vaxandi mæli inn á áætlanagerð, m.a. svæðaáætlanir. Ég hlýt einnig að lýsa stuðningi mínum við það sem hér kemur fram og reyndar þykir mér það mikil --- ef ég má orða það svo --- framför hjá hæstv. forsrh. að hann er nú kominn að áætlanagerðinni sem einu sinni var talið forboðið í anda frjálshyggjunnar. Allt er þetta vissulega batnandi. Engu að síður hlýt ég að segja að það eru nokkur atriði í þessari þáltill. sem mér þykir að þurfi töluvert að herða á jafnvel í meðferð nefndar. Hvað eru vaxtarstaðir? Ég minni á það að línan eða reglurnar fyrir gerð þessarar þál. og byggðaáætlunar var lögð í bréfi hæstv. forsrh. og þar er m.a. lögð áhersla á vaxtarstaði.

Vaxtarsvæði.

Vaxtarsvæði, já það er rétt, takk fyrir, vaxtarsvæði. Nú þetta er náttúrlega eins og í ljós hefur komið nánast útilokað að meta. Einnig má spyrja, því þar hygg ég vísað til þessa sama hugtaks í raun og veru þar sem segir í 3. lið hér ,,að efla byggð á svæðum þar sem hægt er að reka fjölbreytt og arðsamt atvinnulíf``. Hvað er fjölbreytt atvinnulíf? Hvernig fellur t.d. suðurhluti Vestfjarða undir það? Þar er ekki fjölbreytt atvinnulíf. Er það vaxtarsvæði? Engu að síður er það þó svæði á landinu sem hefur líklega fært eins mikið í þjóðarbúið og hver annar landshluti eða hvert annað landsvæði. Í raun og veru vildi ég gjarnan heyra frá forsrh. hvernig hann lítur á slíkt mál. Þarna má segja að fiskveiðar og þjónusta við fiskveiðar séu nánast eina atvinnugreinin ásamt náttúrlega þjónustu við íbúana sem þar búa. Er þetta fjölbreytt atvinnusvæði? Fellur þetta undir þetta vaxtarsvæði? Ég tel að það eigi að fara afar varlega í slíka skilgreiningu, afar varlega. Ég endurtek aftur að það eru svæði hér á landi sem sannarlega eru ekki fjölbreytt að atvinnuháttum en hafa lagt drjúgan skerf, mjög mikinn skerf til þjóðarbúsins. Hér mætti vitanlega ýmislegt fleira nefna, tími minn er æðistuttur eins og er við umræður um þál. En ég vildi gjarnan koma því á framfæri við nefndina sem um þetta fjallar að í fyrsta lið d er talað um jaðarsvæði og horft þar til nýtingar náttúruauðlinda og ferðaþjónustu. Ég held að sauðfjárræktin sem er að vísu nefnd í greinargerð með þessari tillögu frá Byggðastofnun sem þriðji möguleikinn hljóti að falla undir nýtingarmöguleika á jaðarsvæðum. En ég vildi gjarnan ræða nokkuð um þar sem segir um áætlanagerðina sem ég fagna hér og þá sérstaklega svæðisbundnar áætlanir sem hæstv. forsrh. kom inn á. Mér finnst allt of losaralega til orða tekið. Hér er talað um að þær skuli vera samstarfsáætlanir viðkomandi svæðis og ríkis. En Byggðastofnun á að verka þar sem eins konar samræmingaraðili. Ég tel að það sé ákaflega mikil þörf fyrir slíkar áætlanir nú af atvinnuástæðum á vissum svæðum þessa lands og þar þurfi að koma til mjög ákveðin og markviss forusta. Ég nefni t.d. svæði eins og Suðurnesin. Þar hefur að vísu tekist að draga nokkuð úr aðsteðjandi vanda með því, við skulum bara orða það svo, að fá fram tveggja ára samning við varnarliðið, ég vil ekki taka dýpra í árinni en það, sem leysir að einhverju leyti þetta aðsteðjandi vandamál. En hver á að hafa forustu um að gera þarna vandlega undirbúna og ítarlega áætlun sem stuðlar að fullri atvinnu sem næst eins og hægt er á þessu svæði þegar varnarliðið dregur enn meira úr sínum umsvifum eða jafnvel fer, sem ég held að hljóti eiginlega að vera hverjum manni ljóst að hlýtur að koma að? Við drögum ekki Bandaríkjamenn hingað nauðuga árum saman. Og þarna eru alveg gífurleg tækifæri til, þarna er fjölbreytt atvinnulíf eða getur þróast. Þarna er Keflavíkurflugvöllur sem er ein mikilvægasta og einhver stærsta fjárfesting í einu ef ég má kalla það atvinnufyrirtæki hér á landi. En þarna þarf mjög mikið fjármagn til að notum komi, mjög mikið fjármagn. Og það verður alls ekki gert með því takmarkaða fjármagni sem atvinnuþróunarfélög fá sem ég vildi gjarnan hafa tíma til að ræða um og geri það þá síðar í umræðu um þetta mál. Því fer víðs fjarri. Það er enginn vafi á því að það þarf að lækka lendingargjöld svo ég nefni eitthvað til að draga að erlenda aðila og fleira sem ég vildi gjarnan rekja. Hver á að hafa forustu um þetta? Hver ætlar að fara af stað nú strax og beita sér fyrir svæðisbundinni áætlun fyrir Suðurnesin? Sama vil ég reyndar segja um Vestfirðina þar sem liggur við hruni vegna þess að kvótinn hverfur á brott. Hver á að beita sér fyrir því átaki sem tvímælalaust er nauðsynlegt ef byggð á að geta þróast þar á eðlilegan máta og eins og nauðsynlegt er? Virðulegi forseti. Ég hef aðeins komið að litlu af því sem ég vildi hafa rætt hér en ég reyni að koma víðar við síðar í umræðunni.

Virðulegi forseti. Ég held að þessi þingsályktun um stefnumótandi byggðaáætlun sé mjög jákvætt skref og ýmsar vonir bundnar við að gott muni af því leiða. Hins vegar er það alveg rétt sem hefur komið fram í umræðunni að margt í þessum texta sem hér liggur fyrir er með almennum orðum sagt og ber þess vott að þar er um að ræða málamiðlun milli misjafnra sjónarmiða. Ég tek undir það sem sagt er í þáltill. að auðvitað er það eitt af meginmarkmiðum byggðastefnu að nýta gæði landsins, en mér hefði fundist að það mætti leggja þyngri áherslu á sumt af því sem ég vék að í umræðunni áðan um skýrslu Byggðastofnunar, þ.e. um jöfnun aðstöðu. Það er lykilatriði að aðstaða fólks sé jöfnuð meira en gert hefur verið og eytt sé þeirri ranglátu mismunun sem á sér stað, t.d. í orkumálum, verðlagsmálum, fjarskiptamálum og á mörgum öðrum sviðum. Um þetta höfum við alþýðubandalagsmenn reyndar flutt margar tillögur, seinast tillögu um jöfnun verðlags. Eins hefði mátt fjalla hér ítarlegar og setja sér háleitari markmið í sambandi við flutning ríkisstofnana, um stuðning við flutning fyrirtækja út á land, um lánveitingar með lægri vöxtum o.s.frv. Það kemur þarna margt til greina sem ekki er hér minnst á. Ég tel hins vegar það mikilvægasta í þessari tillögu vera það að hér er sett fram það markmið að fjárveitingar til byggðamála séu eitthvað hækkaðar. Þar hefði þurft að ganga miklu lengra en hér er gerð tillaga um, en þó er hér viðleitni í rétta átt. Það segir beinlínis í þáltill. að framlög á fjárlögum verði á árinu 1995 300 millj. alls. Það er töluverð framför frá því sem nú er þegar Byggðastofnun fær 185 millj. kr. á fjárlögum. Reyndar er hér sagt að Byggðastofnun eigi að fá 200 millj. á árinu 1994 og veit ég ekki alveg hvernig ætlunin er að standa að því að bæta þar við sem á vantar. En kannski er eitt það jákvæðasta að menn setja sér það markmið að auka framlög til Byggðastofnunar allverulega og þá er bara að sjá til þess að standa við þau fyrirheit. Það er rétt sem kom fram hjá hæstv. forsrh. að það dróst nokkuð að frá þessu plaggi væri gengið af hálfu Byggðastofnunar og það er ekkert leyndarmál að ein helsta ástæðan til þess, eins og reyndar hæstv. forsrh. ýjaði að, var deila um að hve miklu leyti ætti að leggja áherslu á svokölluð vaxtarsvæði í þessari byggðaáætlun. Það hafði komið fram, eins og hæstv. forsrh. rakti áðan, ósk um það af hálfu forsrn. að í þáltill. og drögum að stefnumótandi byggðaáætlun yrði meginatriðið svokölluð vaxtarsvæði. Það yrði gerð tillaga um skilgreiningu þessa hugtaks og lagðar fram tillögur um eflingu sérstakra vaxtarsvæða. Ég ætla að viðurkenna það hér mjög fúslega að ég var í hópi þeirra sem voru ekkert mjög hrifnir af þessari áherslu forsrn. Ég taldi hana ekki markvissa heldur miklu fremur yfirborðslega, fannst þetta vera eins og eitthvert tískuhugtak sem menn væru að leggja áherslu á en vissu ekki almennilega hvað stæði á bak við. Auk þess kom mér verulega á óvart að hæstv. forsrh., sem um leið er formaður Sjálfstfl., skyldi leggja svo mikla áherslu á það að Byggðastofnun færi að ákveða fyrir fram og fram í tímann hvaða svæði ættu sérstaklega að vaxa og hver ekki. Ég hélt að þetta gæti varla verið í neinu samræmi við pólitískar hugmyndir forsrh. vegna þess að auðvitað felst í þessu býsna mikil miðstýringarárátta. Það er verið að segja það að ákveðin svæði hafi greinilega meiri skilyrði til að vaxa og dafna og því eigi að leggja áherslu á þau. Menn að gefa sér með ákveðnum lykilforsendum einhverjar skilgreiningar á því hver séu vaxtarsvæði og hver séu ekki vaxtarsvæði heldur jaðarsvæði eða eitthvað allt annað og síðan er áherslan lögð á þessi svæði. Ég tel að svona vinnubrögð séu hættuleg. Ég get nefnt fjöldamörg dæmi um það, bæði úr mínu kjördæmi og víða annars staðar af landinu, að litlir staðir sem kannski voru ekki með nema 200--300 íbúa fyrir 30 árum þegar ég var að byrja mitt pólitíska starf hafi dafnað og vaxið miklu hraðar og örar en aftur stórir staðir sem kannski hafa verið með 2--3 þúsund íbúa. Í þessu sambandi gæti ég nefnt mörg dæmi. Ég gæti t.d. nefnt Hvammstanga sem var lítill staður fyrir 30 árum, virtist ekki hafa mikla vaxtarmöguleika og hefði alveg örugglega verið dæmur úr leik samkvæmt svona fyrir fram skilgreiningum og ekki átt að fá neina sérstaka áherslu. Þessi staður hefur dafnað ákaflega vel á liðnum 30 árum og vaxið örar en ég vil segja flestir aðrir staðir á Norðurlandi. Ég vil ekki segja að hann hafi vaxið hraðast. Það má sjálfsagt finna dæmi um enn meiri hraða en þetta dæmi er tekið um stað sem dafnað hefur mjög vel. Þannig er þetta. Það er afar hæpið að ætla að segja eitthvað um það fram í tímann, kannski áratugi fram í tímann hvaða staðir hafi meiri vaxtarmöguleika en aðrir eða vera með stimpilinn á lofti og segja: Þetta er fyrsta flokks staður, þetta er annars flokks staður og þetta er þriðja flokks staður og hann á ekki að fá neinn stuðning. Þetta er ekki hugmyndafræði sem er mér að skapi. Ég lagðist því mjög eindregið gegn því að þessi hugmynd, þetta tískuorð ,,vaxtarsvæði`` væri haft með í tillögunni en féllst að lokum á þá málamiðlun að það mætti nefna það á einum stað innan sviga. Það er gert hér í tölul. 1 eins og menn þekkja en hefur bersýnilega ekki ýkjamikla merkingu. Ég tel að hinir ýmsu þéttbýlisstaðir á landinu verði sjálfir að fá að sanna hvaða möguleika þeir hafa og það sé ekki í samræmi við nútímalega hugsun að ætla að dæma um það fyrir fram hverjir hafa helst vaxtarmöguleika og hverjir ekki.

Virðulegi forseti. Eins og hæstv. forsrh. sagði áðan hefur þessari umræðu verið skipt nokkuð í tvennt og fyrst reynt að skoða skýrslurnar eins og þær liggja fyrir og söguna og síðan horft til framtíðar. Ég vil nú taka undir það sem hv. þm. Ragnar Arnalds sagði áðan um vaxtarsvæði. Ég minnist þess að þegar ég sá fyrstu drög að þessari skýrslu töldum við kvennalistakonur, sem skoðuðum skýrsluna eins og hún leit út þá, að einmitt væri ekki hægt að segja um fyrir fram hvar vaxtarsvæði ættu að vera. Eins og hv. þm. er kunnugt á Kvennalistann engan fulltrúa í stjórn Byggðastofnunar og hefur þar af leiðandi ekki haft tækifæri til að hafa áhrif á þessa tillögumótun. En við fjölluðum um hana og sendum stutta umsögn um það hvernig okkur litist á hana eins og hún leit út fyrir ári síðan og vildum þá í upphafi taka fram að við vorum efnislega sammála þeim áhersluatriðum sem var unnið út frá sem snertu það að setja fram slíka stefnumótandi byggðaáætlun. Við nefndum jafnvel vaxtarsvæði í þeirri skýrslu þó við gagnrýndum jafnframt að þau væru skilgreind að fullu eins og þar var gert. Við teljum að þessi skilgreining sé mjög umdeilanleg og eigi ekki við rök að styðjast og teljum það m.a. varhugavert að binda skilgreiningu á héraðskjarna við ákveðinn fjölda íbúa eins og þeir eru dag. Það hafa aðrir þættir áhrif, svo sem íbúaþróun síðustu ára og atvinnuástand á staðnum hlýtur líka að hafa ákveðið vægi. Og af því að hv. þm. Ragnar Arnalds nefndi áðan Hvammstanga sem merki um það að enginn hefði getað séð fyrir hvort væri vaxtarsvæði, þá dettur mér annar staður í hug, þ.e. Flúðir. Ég man eftir því að fyrir allmörgum árum kom ég þangað og hefði þá ekki dottið í hug að Flúðir yrðu að því vaxtarsvæði sem síðan hefur orðið og þannig getum við áreiðanlega rakið fleiri dæmi. Það var einnig nefnt a.m.k. í fyrstu drögum um þessa tillögu að Hólmavík væri ekki vaxtarsvæði en nú vill svo til að Hólmavík hefur verið sá staður þar sem íbúaþróun hefur verið örust á Vestfjörðum. Það er því ýmislegt svona sem ekki er hægt að sjá fyrir og setja inn í ákveðinn ramma. Það má líka nefna þá vinnu sem nú er verið að vinna í sambandi við sameiningu sveitarfélaga því að þótt sveitarfélög hafi kannski ekki verið sameinuð eins og margir áttu von á í þeim kosningum sem fóru fram í haust, þá er þó verið að ræða sameininguna og útlit fyrir að það starf muni skila sér sem unnið var við að undirbúa þær kosningar. Þær umræður eru í gangi og við sameiningu sveitarfélaga munu auðvitað skapast ný vaxtarsvæði. Eitt finnst mér athyglisvert í þáltill. sem ég vil gagnrýna. Í fyrsta lið b stendur: ,,Ný opinber þjónusta sem almenningur þarf að leita til og þjóna skal heilum landshlutum skal fyrst og fremst vera í stærstu þéttbýlisstöðunum eða þar sem hagkvæmt þykir.`` Mér finnst þetta ákvæði stangast á við stefnu ríkisstjórnarinnar, ef hún ætlar að standa við þá stefnu að flytja ríkisstofnanir út á land því með því að flytja ríkisstofnanir og þjónustu við almenning, opinbera þjónustu, frá Reykjavík er verið að flytja hana til minni svæða og þar á hún að þjóna því svæði og öllu landinu jafnframt um leið. Ég tel þessa grein um að opinber þjónusta þurfi fyrst og fremst að vera í stærstu þéttbýlisstöðunum alls ekki raunhæfa því að auðvitað er alveg eins hægt að þjóna landinu og stóru svæði frá minni þéttbýlisstöðum og frá þeim stærstu. Það kom fram í máli hæstv. forsrh. áðan að þó að Byggðastofnun hafi látið vinna byggðaáætlanir fyrir ýmis svæði undanfarin ár, þá hafa þær byggðaáætlanir ekki verið lagðar fram sem stefnumótandi og samþykktar af þinginu. Það er því breyting núna að leggja fram till. til þál. um stefnumótandi byggðaáætlanir og ég tel það vera af hinu góða að það sé gert. Það má líka nefna að fyrir ýmsar ríkisstofnanir hafa verið gerðar áætlanir. Það má nefna vegáætlun, hafnaáætlun, flugmálaáætlun og það er hreint ekki óeðlilegt að sett sé fram þál. um byggðaáætlun. Það má kannski gagnrýna það að hún sé aðeins til þriggja ára því að 1994 er byrjað og hún á að ná til ársins 1997. Það er frekar stuttur tími til að setja fram áætlun og ég hafði haldið að hún mætti ná yfir lengra tímabil en þetta er fyrsti vísir að þessu og kannski breytist það þannig að hægt verði að setja sér markmið til lengri tíma sem ég held að sé alveg nauðsynlegt, ekki hvað síst í byggðamálum. Í d-lið eru nefnd jaðarsvæði. Þar verði einkum horft til nýtingar náttúruauðlinda og ferðaþjónustu. Á jaðarsvæðum er einnig oftastnær byggt eitthvað á sauðfjárrækt. Sá atvinnuvegur á mjög undir högg að sækja og það fólk sem hefur hingað til lifað af þeirri atvinnugrein lifir í dag undir fátæktarmörkum. Því miður geta mjög margir bændur ekki lengur lifað af búum sínum og lifa undir fátæktarmörkum. Við vitum að það er mjög mikil gerjun, eins og við höfum sagt hér, í kringum þennan atvinnuveg, ekki hvað síst í sambandi við innflutningsmálin. Ég ætla reyndar ekki að gera þau að umtalsefni. Það hefur verið gert svo oft. En það verður að taka á því hvernig á að fara með þessa stétt að öðru leyti þannig að hún geti lifað. Mér sýnist að það gæti að einhverju leyti komið meira inn í stefnumótandi byggðaáætlun hvernig á að fara með þá sétt sem eru bændur þessa lands. Virðulegi forseti. Ég sé að tími minn er búinn að þessu sinni og verð að hlíta því.

Virðulegur forseti. Það er ánægjuefni að byggðamál skuli rædd í dag á Alþingi og oft búið að kalla eftir því að umræða fari fram bæði um þær skýrslur sem óræddar voru frá árunum 1991 og 1992 sem og almennt um byggðamálin. Hér liggur fyrir till. til þál. um stefnumótandi byggðaáætlun fyrir fjögurra ára tímabil þannig að samkvæmt dagskrá er hægt að fara vítt yfir sviðið. Ég ætla í mínum ræðutíma að minnast á nokkra þætti og koma fram fáeinum ábendingum að því er varðar þá tillögu sem hér er til umræðu. Um baksvið þessa máls mætti margt segja. Ég hef fyrr hér á Alþingi komið að þessum málum og vil leyfa mér aðeins að vísa til þess að á síðasta áratug flutti ég ítrekað ásamt hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni till. til þál. um nýja byggðastefnu og valddreifingu til héraða og sveitarfélaga eins og við nefndum það. T.d. var á þinginu 1986, 109. löggjafarþingi, 39. mál þess þings og var nokkuð mikið að vöxtum með fylgiskjölum og gögnum sem dregin voru saman til stuðnings þeirri stefnumótun sem þar var lögð áhersla á. Ýmislegt af því gengur aftur í þessari tillögu hér og það er út af fyrir sig ánægjuefni nær áratug síðar að þær áherslur eru að sumu leyti komnar hér fram. Þar voru vissulega klassískir þættir í þessari umræðu eins og meiri valddreifing, flytja verkefni og ákvarðanir heim í héruð til lýðræðislega kjörinna stjórna, héraðsstjórna, sem ég hef lengi barist fyrir og reynt að vinna fylgi að landið fengi millistig í stjórnsýslunni vegna þess að ég hef ekki litið svo til að það væri auðvelt að búa sveitarfélögin í stakk til þess sem nægilega stórar einingar til að taka við þeim þáttum frá ríkisvaldinu sem æskilegt er að þau sinni úti í landshlutunum. Þarna var að finna áherslur um aukna ráðgjöf í atvinnulífi og stofnun nýrra fyrirtækja og framleiðsluþátta og margt, margt fleira sem ég ætla hér ekki að rekja. Á sama ári flutti ég sem brtt. við frv. til laga um sveitarstjórnarmálefni tillögu um að nýr kafli kæmi þar inn um héraðsstjórnir þar sem var að finna þetta margumtalað millistig í stjórnsýslunni, fylki eða héruð. Ekki hlaut það framgang við þessa lagasetningu sem kunnugt er en ég bendi á þessa brtt. sem var flutt 1986 því að hún er eina þingmálið sem mér er kunnugt um þar sem reynt var að fella í heildstæðan lagaramma hugmyndina um að skipta landinu í slík héruð eða fylki og dregið upp hvernig þeim skyldi háttað, stjórnun þeirra og kjöri til héraðsstjórnanna. Þarna voru nefndir margir þættir sem rétt væri að færa hið fyrsta frá ríkinu til héraða, stórir málaflokkar sem sumir hafa sáralítið hreyfst út í héruðin. Þó að á sumum sviðum hafi verið vísir að því að flytja út þjónustuþætti og einstök mál sem eru á vettvangi ríkisins þá vantar þetta í stórum málasviðum. Ég leyfi mér að nefna hér húsnæðismálin, tryggingamál, skipulagsmál. Hugmyndir eru vissulega uppi um það með frumvörpum sem við höfum séð á fyrri þingum með breytingu á skipulagslöggjöf, að efla skipulagsstarfsemi úti í héruðum, og heilbrigðismálin sem er nú alveg skelfilegt til að vita hvernig haldið hefur verið á að þessu leyti þar sem við höfum haft ráðuneytið í Reykjavík og sáralitla svæðisbundna stjórn og enga marktæka áætlunargerð og því miður er niðurstaða í þessum málaflokki til marks um það að ekki hefur gengið sem skyldi. Þarna hefur verið ráðstafað fjármagni af opinberri hálfu, mjög tilviljanakennt til mikils ófarnaðar og svo koma menn upp með tillögur um það sem við ræddum fyrr á þessu þingi um það að slá þessa þætti meira og minna af úti í landshlutunum bara svona í einu vetfangi, skilja hálft landið eftir án sérhæfðrar sjúkrahússþjónustu og annað þess háttar sem eru náttúrlega vinnubrögð sem að mínu mati eru ekki boðleg fyrir Alþingi og ekki fyrir þau stjórnvöld sem þau bera fram. Ég sakna þess úr þessari tillögu, svo að ég snúi mér að efni hennar, og enn frekar úr þessu bakplaggi sem er um breyttar áherslur í byggðamálum að þar er engin viðleitni til þess að lýsa inn í þá geysilega miklu breytingu sem við stöndum frammi fyrir í íslensku efnahagslífi og sem reynir auðvitað ekki síður á landsbyggðina, raunar enn frekar en á höfuðborgarsvæðið sem er samningurinn stóri sem gekk í gildi hér um áramótin, samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði. Þar er aðeins minnst á það mál í tengslum við landbúnað lítillega og GATT í leiðinni en að öðru leyti eru því máli alls engin skil gerð og ekki reynt neitt að draga upp þær gerbreyttu aðstæður á fjölmörgum málasviðum sem fylgja í kjölfar samningsins um Evrópskt efnahagssvæði. Menn eru hér að leggja fram stefnumótandi áætlun í byggðamálum án þess að koma á nokkurn hátt að því stóra máli. Þetta er eitt af því sem ég sem andstæðingur þessa samnings hef haft afar þungar áhyggjur af að fyrst svo fór að hann var samþykktur hér á Alþingi þá verða menn auðvitað að taka á honum stóra sínum til þess að mæta þessum breyttu aðstæðum og það m.a. á sviði byggðamála, atvinnumála um allt land því að hér stöndum við frammi fyrir alveg óþekktum viðfangsefnum og afar harðnandi samkeppni á öllum sviðum og þeim aðstæðum að búast má við að búið sé að opna landið sjálft til sölu fyrir útlendinga til jafns við Íslendinga án þess að komið verði við nokkrum vörnum enda verður þeim ekki við komið samkvæmt ákvæðum samningsins sem leiðir eitt yfir alla á hinu samningsbundna Evrópska efnahagssvæði. Virðulegi forseti. Þetta er ein vöntunin. Ég sakna þess líka að það skuli ekki vera tekið á skipulagsmálunum, að það skuli ekki vera reynt að tengja skipulagsvinnu, svæðisbundnar skipulagsáætlanir, ekki bara hagrænar áætlanir eða byggðaáætlanir í hefðbundnum stíl við þetta heldur það sem skiptir öllu máli að fella þetta í skipulagið, landrænu og auðvitað um leið hagrænu inn í áætlanir sem fái staðfestingu og samþykki jafnhliða því sem þær síðan verða reglubundið endurskoðaðar þannig að þetta séu plögg sem raunverulega fái þá umræðu sem þau verðskulda. Ég tel að margt hér í greinargerðinni þyrfti að gera athugasemdir við. Tíminn leyfir það ekki, virðulegur forseti, en ég vil nefna sérstaklega fyrstu greinarnar. Hér er talað um að nýta auðlindir og gæði landsins með hagkvæmum hætti. Það er hvergi minnst á það að ganga um umhverfi landsins og þessar auðlindir með þeirri varfærni sem skylt er og það er ekki á réttum stað og ég mun flytja brtt. við síðari umræðu málsins sem tekur á þessu efni. Ég tel líka að inn í stefnumarkandi inngang þessarar samþykktar þurfi að koma orðalag eitthvað á þá leið að tryggja að sem mestur jöfnuður náist í opinberri þjónustu og verðlagningu á orku, fjarskiptum og öðrum sambærilegum undirstöðuþáttum er varða afkomu fólks um land allt.

Virðulegi forseti. Ég vil fagna því máli sem hér liggur fyrir til umræðu. Mér virðist ef ég skil rétt að hér sé með nýjum hætti tekið á afstöðu okkar til byggðamála til tryggingar og eflingar byggða um landið, til tryggingar og eflingar byggða sem dreifðar eru en liggja vel til hagkvæmrar nýtingar á auðlindum og náttúru. Að mínum skilningi snýst byggðastefnan því um málefni atvinnulífs á þessum slóðum, um nýsköpun og þróun viðskiptahugmynda, um staðsetningu opinberrar þjónustu, um aðgengi að henni, um opinberar framkvæmdir og ekki síst um samgöngur og samgöngubætur. Umræða um byggðamál hér á landi hefur gjarnan verið svo að landinu er skipt í tvo hluta og þeim nánast lýst sem um væri að ræða tvo heima, landsbyggðin og höfuðborgarsvæðið, höfuðborgarsvæðið og landsbyggðin. Og þessi umræða hefur borið þess merki jafnframt að þegar aðrir málaflokkar eru ræddir eða þeirra málefni í ljósi byggðastefnu eða í ljósi tilhneigingar í byggðamálum, að þessi tvískipting lands og þjóðar er í hugum þeirra sem ræða. Frá tveimur sjónarhornum hef ég komist að þeirri niðurstöðu að forðast beri þennan skilning og þessa framsetningu á viðfangsefnum byggðamála og að forðast að hann ráði mótun og framkvæmd byggðastefnu. Fyrri ástæða mín er sú að þessi hugsun og skilningur á stöðu landshluta hvers gagnvart öðrum hefur alla burði til að undirstrika um of samkeppni á milli þeirra. Hann magnar togstreitu milli landsbyggðar og byggðarlaga og gerir lítið úr öllu því sem við íbúar þeirra eigum sameiginlegt en það hins vegar er miklu meira og fleira. En ekki aðeins það heldur líka þessir sömu hagsmunir sem fengist er við á sviði byggðamála. Þeir hagsmunir sem þar er tekið á undir merkjum byggðastefnu eru sameiginlegir hagsmunir okkar. Slæmt atvinnuástand er ekki einangrað viðfangsefni Reykjavíkur, Ólafsfjarðar né Grindavíkur. Það er sameiginlegt viðfangsefni okkar allra. Það er merki um að ástand í atvinnumálum á Íslandi öllu er ekki nægjanlega gott. Störf eru ekki í boði handa öllum vinnufúsum höndum. Mér sýnist að of oft hafi viðbrögð okkar og lausn við slíkum vanda í einu byggðarlagi verið á kostnað annars en vandinn þess vegna verið færður á milli jafnvel þegar um er að ræða kaup fiskiskipa eða einhverra ámóta atvinnutækja í krafti fyrirgreiðslu úr sameiginlegum sjóðum okkar. Og hann fer þá til þess að leysa vanda eins á kostnað annars. Önnur ástæða mín fyrir því að forðast beri fyrrnefndan skilning á byggðamálum er sú að hann einfaldar um of viðfangsefnin. Ég fyrir mitt leyti bý í landshluta sem er hvorki innan höfuðborgarsvæðisins né á landsbyggðinni í þeim skilningi sem viðhafður hefur verið. Það á við um stóran hluta Reykjaneskjördæmis og einkum um Suðurnes. Um skeið var atvinnufyrirtækjum þar ekki veitt fyrirgreiðsla sem önnur nutu vegna þess hvar þau voru stödd. Síðar fékkst því breytt og þau hafa nú um árabil setið við sama borð um fjármagn og fjármögnunarmöguleikar atvinnutækja þeirra til sjávar og lands eru þeir sömu og annarra. En fyrst eftir þá leiðréttingu var viðhöfð ámóta mismunun við kaup skipa með aflaheimildum milli landshluta og þannig stóð um árabil. Afleiðingin varð sú að sjávaútvegur í öðrum landshlutum fékk visst forskot, fyrra tímabilið til að byggja upp skip og vinnslustöðvar og hið síðara til að byggja upp eignarhald á aflaheimildum. Það er virðingarvert og mikilvægt að síðan hefur þessi mismunun verið leiðrétt en forskotið hefur hins vegar ekki verið unnið upp og verður ekki við núverandi aðstæður í sjávarútvegi, hvorki vegna ástands helstu fiskstofna né vegna núverandi fiskveiðistjórnarkerfis sem líklegt er að festist í sessi. Ég hef verið þeirrar skoðunar og er enn að þeim sameiginlegu fjármunum sem við verjum í þágu byggðastefnu hefði að undanförnu mátt verja með öðrum hætti en gert hefur verið. Fremur en auka á skuldabyrði atvinnutækja og fyrirtækja með lánum til viðbótar eðlilegri fyrirgreiðslu annarra en banka, annarra framkvæmdasjóða, annarra fjárfestingarsjóða tel ég að heppilegra hefði verið frá upphafi að veita styrki vegna óhagræðis sem mátti rekja til staðsetningar. Að meginstofni hefði mátt verja fjármunum í þágu byggðastefnu til að flýta samgöngubótum og að styrkja þær samgöngubætur sem án þess hefðu ekki verið framkvæmdar. Samgöngubætur vinna upp stærstan hlut af óhagræði fyrirtækja vegna staðsetningar. Það er einnig mikilvægt að samgöngubætur innan héraðs, innan landshluta og milli landshluta koma líka til góða fólki og fjölskyldum ásamt fyrirtækjum. Ferðir og flutningar af hráefnum, aðföngum og afurðum á þjónustu, vinnuafli verða greiðari og ódýrari, þjónustan verður aðgengilegri þó að fjarlægðirnar sjálfar minnki ekki. Ég hef þá vitneskju og reynslu að þegar Reykjanebrautin var lögð varanlegu slitlagi, nýr þjóðvegur, sannkölluð hraðbraut á þeim tíma, þá breytti það mjög möguleikum ekki aðeins einstaklinga á Suðurnesjum heldur atvinnulífs til viðskipta. Viðskipti milli Suðurnesja og höfuðborgarsvæðisins stórjukust og hafa smám saman haldið áfram að aukast. Ég er sannfærður um að það sama verður ofan á með bættum samgöngum milli annarra landshluta, ekki aðeins milli landshluta heldur byggðarlaga. Þannig tel ég að það sem er verið að gera á Vestfjörðum muni skapa sambærileg skilyrði fyrir umbótum og aukinni hagkvæmni í rekstri fyrirtækja, í rekstri opinberrar þjónustu og til að bæta opinbera þjónustu við einstaklinga og fyrirtæki á Vestfjörðum og mun skila þeim árangri eftir tiltölulega fá ár. Það skiptir hins vegar miklu máli, því að samhengi byggðamála eins og við ræðum það gjarnan er atvinnumál, að ný stefna leiði til þess að við dreifum þjónustustöðvum um landið. Við þekkjum það öll sem höfum alist upp úti á landi að þar er einhæfni atvinnulífs viss hemill í vegi framfara. Störf eru tiltölulega fábreytt og fyrir fólk sem hefur aflað sér nokkurrar menntunar er fátt í boði til að nýta hana sem best. Þar er einkum um að ræða kennslustörf og það eru margir kennararnir sem voru menntaðir til annars en að kenna. Ég tel þess vegna mikilvægt að í þessu samhengi verði staðsetning opinberra stofnana yfirleitt tekin til sérstakrar athugunar með tilliti til þess að dreifa þjónustunni, dreifa þeim störfum sem í boði eru. Ekki aðeins hjá þeim stofnunum sem þjóna eingöngu svæðisbundnum hlutverkum heldur einnig þeim sem þjóna landinu öllu á einhverju tilteknu sviði. Ég tel það skipta máli fyrir okkur að við tökum á þessu efni með nokkurri einbeitni og náum öllu meiri árangri en við höfum talað um um alllangan tíma, líklega allt frá því að við tókum upp hugtakið byggðastefna. Ég tel þó að við þurfum að fara með nokkurri gát sem varði hagkvæmni og sparnað í opinberri þjónustu. Ég tel að við náum ekki miklum sparnaði í henni með því að fækka einhliða svæðisskrifstofum ef það orð má nú nota um stofnanir eins og sýslumenn og aðrar. Ég tel að við náum ekki einhliða mikilli hagkvæmni eða sparnaði í opinberri þjónustu með því að fækka þeim á fjölmennustu stöðunum og ekki tel ég heldur að við náum með því fram nægilegum fjárhagslegum styrk til að halda þeim úti í hinum fámennari. Ég tel í raun og veru að við verðum að horfa á það viðfangsefni út frá sjónarmiðum byggðastefnu og nota fjármuni sem til þess eru ætlaðir. Virðulegi forseti. Ég vil að endingu taka undir málið sem hér er flutt. Ég leyfi mér að vona að við náum góðum tökum á því, það er nýtt viðfangsefni. Hér eru á ferðinni ný vinnubrögð til þess að taka upp stefnu til langframa og koma fram nýjum og breyttum vinnubrögðum.

Herra forseti. Sú tillaga sem hér er til umræðu er vafalaust vel meint og gerð af góðum hug en út af fyrir sig bjargar hún sem slík ekki miklu. Það skiptir máli hvernig fjármagni er varið á hverjum tíma og hversu miklu fjármagni er varið á hverjum tíma. Það er það sem gildir, ekki það hvað sett er á blað. Og hæstv. ríkisstjórn hefur ekki meðhöndlað byggðamál með þeim hætti að maður geti leyft sér að vera reglulega bjartsýnn um framgang byggðamála nú alveg á næstunni. Það er kannski eðlilegt að maður spyrji sig til hvers byggðastefna sé. Ég vil orða það svo að hún eigi að vera til þess að jafna lífsafstöðu þegnanna. Það er líka hægt að spyrja hvort það sé þörf á henni. Ég tel að það sé alveg tvímælalaust vegna þjóðarbúskaparins, nýtingar landsins og auðlinda þess og eins er rétt að hafa það í huga að búferlaflutningar kosta feikna mikið fé í fjárfestingum þar sem fólkið sest að og þar fyrir utan getur stefnt í hreinan voða vegna þess hvernig atvinnuástand er nú ef mikil byggðaröskun á sér stað. Rétt er að spyrja sig einnig hvernig tekist hafi á undanförnum árum. Ég tel að það hafi tekist allvel og mjög vel á stundum og það væri áreiðanlega öðruvísi um að litast á Íslandi ef upp úr 1970 hefði ekki verið hafist handa um markvissa byggðastefnu. Það hafa verið hæðir og lægðir í þessu eða öldudalir og öldutoppar en það er enginn vafi á því að þeir sem hafa unnið að byggðamálum hafa náð verulegum árangri á mörgum sviðum og fyrir það megum við vera þakklát. Fyrst og fremst hefur verið sinnt þróunarverkefnum og nýsköpun með einum eða öðrum hætti og það er allt gott um það. En eins og ástandið er orðið núna þá held ég að það sé allra mest um vert að reyna að verja það sem fyrir er. Framleiðsluatvinnuvegirnir eru undirstaða byggðar á landsbyggðinni, bæði til sjávar og sveita. Við búum við mikla skerðingu fiskveiðiheimilda og miklar hömlur í sjávarútvegi og að sjálfsögðu kemur það niður á þessum framleiðslubyggðarlögum. Ég er nú persónulega vonlítill um að sjávarútvegurinn eða þorskstofninn rétti við með núverandi fiskveiðistjórn, þ.e. að takmarka aflann, og þær friðunaraðgerðir sem núna eru eru fyrst og fremst að takmarka tonnatöluna. Það eina sem dugir til þess að byggja upp þorskstofn hér við land aftur er að friða hrygningarþorskinn og þó að menn dragi enn meira úr en veiði vertíðarþorskinn, þá hef ég enga von um það að það takist að byggja stofninn upp aftur. Landbúnaðurinn er í afar mikilli kreppu. Hann er undirstaða byggðar og í raun réttlæting byggðar í mörgum byggðarlögum þessa lands. Sérstaklega er illa kreppt að sauðfjárræktinni. Hún er eina kjötframleiðslugreinin sem býr við framleiðslutakmarkanir og það hefur tekist mjög illa til og þessar framleiðslustakmarkanir hafa komið mjög hart niður á sauðfjárræktinni. Framleiðslutakmarkanirnar hafa orsaka það að meðan ein greinin er í hafti en hinar frjálsar, þá hafa þær aukið sína markaðshlutdeild á kostnað dilkakjötsframleiðslunnar. Búvörulögin voru að sjálfsögðu sett af góðum hug á sínum tíma en þrátt fyrir það að ég vissi að þau voru sett af góðum hug, þá treysti ég mér ekki til þess að styðja þau á þeim tíma vegna þess að ég sá fram á hvernig þróunin mundi verða. Og sá búvörusamningur sem var gerður á síðasta kjörtímabili hefur líka sína galla. Ég veit ekki hvort menn gera sér grein fyrir því hversu gífurleg framleiðsluskerðing hefur átt sér stað í sauðfjárræktinni. Þar sem var 400 ærgilda bú, og þá er ég að tala um sauðfjárræktarsvæði, verðlagsárin 1989--1990, þá er það nú í haust 288,6 ærgildi sem framleiða má í staðinn fyrir 400 og næsta haust verða þessi 400 ærgildi komin niður í 261,9 ærgildi. Þetta segir náttúrlega sína sögu að skerða svona um 34,5% en laun bóndans hafa lækkað á þessu tímabili um hvorki meira né minna en 43,4%. Bændur á þessum svæðum eru að sjálfsögðu að éta upp eignir sínar. Ekki nóg með að jarðirnar séu í kyrrstöðu og mannvirkin illa nýtt og lítið nýtt og ekki hægt að halda þeim við. Menn eru bókstaflega að éta upp það litla sem þeir eiga og þegar það er búið blasir ekkert annað en gjaldþrot við. Og það er tómt mál að tala um byggð í stórum héruðum ef sauðfjárrækt leggst af. Innanlandsmarkaðurinn er of lítill til þess að taka við bæði dilkakjötinu og hinni stórauknu framleiðslu af hvíta kjötinu og nautakjöti. Menn tala gjarnan um það að framleiðslutakmarkanirnar í nautgriparæktinni hafi tekist, þ.e. það er jafnvægi í mjólkurframleiðslunni eða svo gott sem. En hvernig er þetta jafnvægi fengið? Það er fengið með því að gefa kálfunum umframmjólk og þar með búa til kjöt úr umframmjólkinni og þrengja enn á kjötmarkaðnum. Og nú er reyndar komið svo að það stefnir í hrein vandræði með nautakjötsframleiðsluna. Eina leiðin til þess að komast út úr þessum vandræðum er sú að flytja út eitthvað af kjöti. Fyrir nokkrum árum lögðum við af útflutningsbætur vegna þess að þá fékkst áfkaflega lítið fyrir dilkakjötið. Það hefur breyst. Dálítið fæst fyrir það núna og það er alls ekki orðið vonlaust verk að flytja út dilkakjöt og það sem við verðum að snúa okkur að er að taka upp útflutningbætur aftur í einhverjum mæli til þess að treysta byggðina, til þess að yfirleitt að sauðfjárræktin eigi nokkra framtíð fyrir sér. Og ef sauðfjárræktin er látin hrynja svona eins og hún hefur gert á undanförnum árum, þá er tómt mál að vera að tala um byggðastefnu.

Hæstv. forseti. Mér finnst að þessi till. til þál. um stefnumótandi byggðaáætlun á árunum 1994--1997 sé almennt tal og frómar óskir en lítið sem hægt er að sjá í henni sem skuldbindur eða sýnir virkilega að á bak við þessar frómu óskir og almenna tal séu fyrirætlanir um að láta verkin tala. Ég vísa til þess að með þáltill. er tafla þar sem gefið er til kynna hvaða fjárframlög eigi að vera til Byggðastofnunar og til atvinnumála á landsbyggðinni á næstu árum. Þar er um að ræða sömu upphæðina öll árin. Það virðist ekki vera hugmyndin að gera neitt átak í atvinnumálum, t.d. í iðnaði. Það er mjög lág upphæð sem iðnrn. er t.d. með undir liðnum Iðnarráðueytið, iðnaður á landsbyggðinni. Það kom fram í skýrslu sem iðnrn. lét gera í fyrra að Íslendingar leggja til almenns iðnaðar minna en allir aðrir sem keppa við okkur á mörkuðunum í kring. Og ég er alveg sannfærður um að ef við snúum ekki af þeirri braut og förum að leggja fjármuni í iðnaðinn til þess að styrkja grunninn undir iðnaðarframleiðslunni, þá munum við ekki hafa nein atvinnutækifæri á Íslandi í iðnaði. Það þarf enginn að vera svo bláeygður og bjartsýnn að halda að það sé eitthvað það til í iðnaðarframleiðslu sem er ódýrara að framleiða á Íslandi en annars staðar. Og ef menn ekki standa sig með svipuðum hætti og annars staðar, þá erum við fyrir neðan strikið og hvar annars staðar? Í þessari skýrslu sem ég nefndi áðan kemur í ljós að þjóðirnar sem hafa t.d. verið með okkur í EFTA síðustu 20 árin leggja verulega peninga til almenns iðnaðar. Það hefur verið farið yfir þessar tölur í þinginu. Svo að ég nefni dæmi, þá man ég ekki betur en Norðmenn settu 140 eða 150 þús. á hvert einasta ársstarf í almennum iðnaði, en við setjum 8 þús. kr. og af því eru 4 þús. kr. í formi ábyrgða. Það sér því hver maður að við þurfum að taka þarna á hlutunum. Það stendur hér í fyrstu setningunni: ,,Að treysta byggðina þannig að gæði landsins að aðrar auðlindir til lands og sjávar verði nýttar með hagkvæmum hætti.`` Ég vil meina það að stjórnkerfi fiskveiðanna verði til þess að þetta markmið náist ekki. Ég tel að þær sjávarbyggðir sem eru til vegna fiskimiðanna í nágrenninu líði nú fyrir stjórnkerfi fiskveiðanna og ef menn snúi ekki af þeirri braut, þá muni þetta markmið sem hér er sett fram reynast haldlaust og ónýtt. Ætli menn að standa við það sem þarna stendur, þá verði menn að gera breytingu á. Það er talað um að draga úr fólksflutningum til höfuðborgarsvæðisins þannig að mannvirki þjóðarinnar nýtist skynsamlega. Ég sé hvergi í raunveruleikanum í þessari áætlun neitt sem bendir til þess að þetta markmið geti náðst. Það er fróm ósk að þessi þróun snúist við, en ég get ekki séð í þessari þáltill. að þar sé á eftir rekið með þeim hætti að menn megi búast við árangri. Það er talað um að leggja áherslu á samgönguframkvæmdir, m.a. gerð heilsársvegar sem þjóni hagsmunum atvinnulífsins og stækki þjónustusvæðin. Þetta er ágætismarkmið en ég tel að fram að þessu hafi verið teknar ákvarðanir með þetta markmið í huga og út af fyrir sig sé þetta ekki neitt nýtt. Svo stendur hér að stefnt sé að því að draga ekki úr þeirri opinberu þjónustu á vegum ríkisins sem nú er veitt á landsbyggðinni. Þá spyr ég: Hvað vorum við að ræða hér í vetur þegar við vorum að ræða um sýslumannsembættin? Hvað var þar að gerast? Þar voru hugmyndir um að draga úr og minnka þjónustu við fólkið á landsbyggðinni. Hvað var að gerast þegar menn ræddu hér tillögu um breytingu á sjúkrahúsmálunum? Það var verið að tala um að draga saman þjónustu á landsbyggðinni. Og hvað hefur gerst í kjölfarið á því að Bifreiðaskoðun Íslands var einkavædd? Það hefur verið dregin verulega saman þjónusta við fólkið á landsbyggðinni. Svona eru frómar óskir, kannski ágætar en markmiðin nást ekki nema menn láti aðgerðirnar fylgja á eftir og standi við orðin. Hér eru nefndar tillögur um flutning verkefna frá ríki til sveitarfélaga. Ég get tekið undir að það er full ástæða til að skoða ýmsar hugmyndir í því. Hér er svo stuttur tími til nota að maður getur ekki nefnt mikið af því. En ég vil þó nefna að ég tel að það eigi að skoða það að flytja Hafnamálastofnun frá ríkinu til sveitarfélaganna. Ef ekki þá eigi að sameina Hafnamálastofnun Vegagerðinni. Þar eru á ferðinni álíka verkefni. Að leggja vegi og byggja brýr og byggja hafnir er ekki mjög ólík starfsemi og mætti vel skoða þá hluti. Í 4. lið þáltill. er talað um að atvinnulífinu í landinu verði búin þau skilyrði að fyrirtækin geti skilað arði. Þetta eru aldeilis markmið sem allir geta skrifað upp á, en þarna er líka mikið í fang færst að setja það fram sem markmið þáltill. að fyrirtækin í landinu eins og þau leggja sig eigi að skila arði. Og því miður held ég að það sé ekki mjög margt sem bendir til þess að sá tími sé að koma.

Mætti ekki spara sér mörg orð ef þetta yrði gert?

Ég er hræddur um það, hv. 4. þm. Norðurl. v., að það væri hægt að spara sér mörg orð, enda hef ég ekki tíma fyrir fleiri.

Herra forseti. Í framsöguræðu hæstv. forsrh. kom fram hvernig þessi tillaga er unnin og hvaða starf hefur legið að baki því verki. Ég vil aðeins ítreka það að það starf var býsna viðamikið, enda er hér um að ræða frumvinnu í áætlanagerð af þessu tagi sem hlaut að taka tíma að koma saman og ná sátt um. Ég tel að það sé afar mikilvægt að um þessa tillögu, eins og hún var samin í stjórn Byggðastofnunar, tókst pólitísk samstaða þeirra aðila sem þar eiga sæti. Og þó ég heyri að hér séu ýmsir hv. þm. þeirra flokka sem sæti eiga í stjórn Byggðastofnunar að finna ýmislegt að þessari tillögu, þá lít ég svo til að það sé meira að marka þá sem tekið hafa þátt í þessari vinnu og kynnt sér þessi mál niður í kjölinn og miklu betur en ýmsa aðra sem hér hafa talað. Ég get tekið undir það sem hv. 1. þm. Norðurl. v. sagði áðan að hér væri verið að setja á blað ýmis góð fyrirheit sem mundu ekki út af fyrir sig ein sér bjarga neinu í byggðamálum. Það mun alltaf verða svo að það sem sett er á blað mun ekki bjarga neinu þegar til kastanna kemur ef ekki fylgja aðgerðir. Ef ekki er í því fólgin stefnumótun sem ætlunin er að sigla eftir. Ætlunin var sú að hér væri sett á blað stefnumótun og hvað sem orðunum líður, þá er það stefnan sem á að hafa gildi fyrir stjórnvöld að sigla eftir á komandi árum. Í tillögugreininni, þó að hún sé einar þrjár blaðsíður, þá er býsna viðamiklu efni komið fyrir í tiltölulega fáum orðum. Augljóst er að í slíkri tillögugrein verður ekki allt saman skýrt eins og sumir vilja hafa það, en útskýringar eru gríðarlega miklar og ítarlegar í greinargerðinni sem fylgir tillögunni í þeirri bók sem fylgir þskj. Sú greinargerð var að stofni til unnin af starfsmönnum Byggðastofnunar en henni var mjög mikið breytt og í rauninni var hún algerlega endursamin af stjórn Byggðastofnunar og stjórn Byggðastofnunar ber sameiginlega ábyrgð á henni. Ég vil vekja á því athygli að í þessu plaggi eru ýmis nýmæli. Þar á meðal að gert er ráð fyrir því að efla svokölluð atvinnu- og þjónustusvæði. Þetta á að gera með því m.a. að bæta samgöngur þannig að atvinnusvæðin geti stækkað, að þjónustusvæðin geti stækkað, að samgöngur verði þannig að íbúar á hverju svæði geti sótt þjónustu sem sé sem líkust því sem gerist annars staðar á landinu, jafnvel þar sem hún er best. Það verður þó að viðurkenna að seint verður þjónusta í öllum greinum í strjálbýli í landinu jafnítarleg og hún er í aðalþéttbýli landsins. Með því að atvinnu- og þjónustusvæðin stækki og eflist er gert ráð fyrir því að aukin fjölbreytni geti orðið í atvinnulífinu og myndi þann stofn sem á að verða til þess að halda uppi lífskjörum fólksins. Ég held að ekki þurfi að fara hér orðum um það sem borið hefur nokkuð á í umræðunni að nokkuð hefur verið horfið að því að fastbinda þetta með slíkum hætti og sumir höfðu kannski gert sér í hugarlund með svokölluðum vaxtarsvæðum. Ég vil aðeins taka undir það að það er ekki hægt að gera því skóna með fastbundnum áætlunum hvernig byggð þróast í landinu á næstu árum og áratugum og eru nóg dæmi um það sem ég ætla ekki að taka tíma til að rekja hér. En það vakti athygli mína að þeir hv. þm. Alþb. sem hér hafa talað til viðbótar við einn af stjórnarmönnum stofnunarinnar, hv. 3. þm. Norðurl. v., töluðu þannig að hér væri mjög losaralega tekið á málum. Þetta væru frómar óskir, sagði hv. 3. þm. Vesturl., og sumpart falleg orð en lítið meira. Hv. 4. þm. Austurl. talaði um að þetta væri svo losaralega gert að það hefði þurft að fella þessa áætlun í fastmótað skipulag, rígbundið og fastmótað skipulag bæði í hagrænum efnum og í landfræðilegum efnum. Þetta er alveg þvert gegn því sem stjórnarmaður þessa hv. stjórnmálaflokks hefur starfað í Byggðastofnun að undirbúningi þessarar tillögu. Ég hlýt því að undrast það þegar málflutningur þessara hv. þm. stangast svo gersamlega á sem hér hefur komið fram í þessari umræðu. Um framkvæmd þessara mála þarf vitaskuld að hafa mikið samstarf ekki síst við sveitarfélögin í landinu. Í tillögunni er gert ráð fyrir því að flytja í auknum mæli verkefni til sveitarfélaganna og efla þar þjónustu, en þjónustustarfsemi hefur vaxið meira en nokkur önnur starfsemi í landinu á undanförnum árum og áratugum. Það þarf að gera eins og segir í tillögunni og greinargerð með tillögunni og byggjast á því að sveitarfélögin geti tekið við aukinni starfsemi, annað tveggja með sameiningu eða með samningsbundnu samstarfi. Nú hefur sameining verði felld í mjög mörgum sveitarfélögum víðs vegar um land en það lokar ekki fyrir þá leið sem bent er á í þessari tillögu að hægt sé að taka við auknum verkefnum með samningsbundnu samstarfi sveitarfélaganna. Ég lít svo til að það sé nauðsynlegt til þess að sveitarfélögin geti tekið við auknum verkefnum og hægt sé að flytja meira af þjónustu hins opinbera til sveitarfélaganna í landinu og þar með nær fólkinu en nú tíðkast. Það var vikið að flutningi ríkisstofnana í umræðu í morgun. Við orðum það svo í okkar tillögu að við viljum flytja starfsemi ríkisstofnana í auknum mæli út á landsbyggðina. Það hafa sumar ríkisstofnanir gert með góðum árangri, m.a. sú stofnun sem hér er til umræðu, þ.e. Byggðastofnun, en það þarf ekki að þýða að það starfsemin sé flutt í einu lagi og í heild á einhvern tiltekinn stað á landinu enda mun það í fæstum tilvikum leiða til þess að það sé auðveldara fyrir fólkið á landsbyggðinni að njóta þjónustu þessara stofnana.

Hæstv. forseti. Mér fannst hv. 2. þm. Norðurl. v. vera viðkvæmur fyrir orðum okkar alþýðubandalagsmanna. Það sem ég sagði og vil leiðrétta er að mér fyndist að það færi ekki saman orð og gerðir í þessari tillögu því að þó að það séu höfð svona falleg orð um framtíðina í tillögunni og hvaða hugmyndir menn hafi um hana þá er tillaga um fjármuni til þessara mála þannig að þar er raunverulega verið að festa í sessi þann mikla samdrátt sem búinn er að vera á fjárframlögum til þessara mála. Það er verið að lýsa því yfir að það eigi að hafa nákvæmlega jafnstórar fjárhæðir í þessu skyni eins og búið er að skera þessi mál niður í í dag og það er það sem ég var að koma hér á framfæri og þess vegna tók ég svona til orða. Ég held að það þurfi út af fyrir sig ekki að snúa neitt út úr því. Ég held að þetta hljóti að vera alveg skiljanlegt.

Herra forseti. Ég er auðvitað ekkert viðkvæmur fyrir orðum þeirra hv. þm. Alþb. Þeir mega haga orðum sínum eins og þeim þóknast fyrir mér. Ég vakti hins vegar athygli á því að tveir hv. þm. flokksins hafa talað hér alveg þvert gegn þeim meginsjónarmiðum sem sá þingmaður flokksins sem sæti á í stjórn Byggðastofnunar hélt uppi og af býsna mikilli röggsemi og af býsna mörgum rökum þegar var verið að semja þessa tillögu. Um það að hér væri verið að festa þá fjármuni sem nú eru þá er það ekki alls kostar rétt. Það er gert ráð fyrir því að fjármunir fari vaxandi en með hliðsjón af því ástandi sem er almennt í þjóðfélaginu hjá hinu opinbera þá sættist stjórn Byggðastofnunar í heild á þær tölur sem settar eru á blað og fylgja ályktartillögunni sjálfri þannig að að því standa fulltrúar allra þeirra flokka sem eiga sæti í stjórn Byggðastofnunar.

Hæstv. forseti. Ég veit ekki mjög nákvæmlega hvað samkomulagið er yfirgripsmikið sem hefur verið á milli manna í stjórn Byggðastofnunar. Það er kannski svona álíka samkomulag eins og í landbn. þessa dagana, ég veit ekkert um það. Hins vegar get ég komið því alveg til skila að við höfum fullan rétt á því að láta okkar sjónarmið koma hér fram og ég kannast ekki við það að hv. þm. Ragnar Arnalds hafi lýst yfir einhverri sérstakri skoðun eða ánægju með þessar upphæðir sem koma fram í þessu plaggi. Ég hlustaði grannt á mál hans og ég gat ekki betur heyrt en hann orðaði það svo að það mætti svona gefa mönnum svolítið jákvætt fyrir að að ætla þó að láta þessar fjárveitingar síga pínulítið upp. Ég man ekki orðalagið. Það var einhver meining í þessa áttina sem hann var að koma hér á framfæri en ekki því . . .

Stíga.

stíga já, pínulítið upp, en ekki því að hann væri ánægður með þessa niðurstöðu og því trúi ég reyndar ekki vegna þess að ég hef hlustað á þann hv. þm. halda ræður um þessi mál þar sem hann hefur látið það koma fram að hann hafi miklar áhyggjur af þeirri þróun sem hefur orðið núna síðustu árin sem lýsir sér í því að það eru verulega miklu, miklu minni peningar til þess að ráðstafa í þessu skyni sem hér er verið að ræða um í dag.

Herra forseti. Vitaskuld er það svo, bæði með hv. 3. þm. Norðurl. v. og okkur aðra í Byggðastofnun að gjarnan vildum við hafa meira fé á milli handa og leggja til meira fé til þessarar starfsemi á komandi árum heldur en gert er í tillögunni. Þetta var hins vegar niðurstaða okkar og að henni stöndum við. Ég tók eftir því í máli hv. ræðumanns að hann virtist ekki hafa tekið eftir því að í sumum tilvikum rennur fé til byggðamála eftir öðrum leiðum. Svo er t.d. til iðnaðarins sem hann talaði um í sinni ræðu. En hvað sem því líður þá er auðvitað um það gríðarlegt viðfangsefni að ræða í þessum málaflokki að lengi væri pláss fyrir fé. Það er hins vegar ljóst að þær tölur sem þarna eru á blaði eru niðurstaða stjórnarinnar, það sem við treystum okkur til að leggja til á þessu stigi. Að því stóð stjórn stofnunarinnar öll. Ég er horfinn úr þessari stjórn og á ekki von á því að neitt hafi breyst þar síðan ég hvarf úr stjórn Byggðastofnunar.

Hæstv. forseti. Hér er til umræðu till. til þál. um stefnumótandi byggðaáætlun. Er það nýmæli í sögu þingsins að um slíka áætlun sé rætt í þinginu og kemur til af því að lögum um Byggðastofnun var breytt á síðasta kjörtímabili og álít ég að það sé til bóta eða hef ekki trú á öðru alla vega. Alla vega hlýtur umræða um byggðamál að vera af hinu góða en óneitanlega spyr maður sig: Hvað svo? Hvað gerist svo í framhaldi af því að áætlun sem þessi hefur verið samþykkt? Má búast við einhverjum aðgerðum? Það er náttúrlega það sem skiptir máli. Það er búið að fara yfir það hvernig þetta varð til og með bréfi forsrh. til Byggðastofnunar um áherslur er komið inn á eflingu vaxtarsvæða á landsbyggðinni. Ég vil láta það koma fram að í sjálfu sér styð ég það að það séu ákveðin svæði sem við horfum til sem sérstakra vaxtarsvæða. Og ég held að það sé bara einfaldlega þannig með aukinni menntun þjóðarinnar og með aukinni kröfu um þjónustu þá verðum við landsbyggðarmenn að átta okkur á því að við verðum að koma okkur saman um að það séu ákveðin svæði sem við getum talað um sem vaxtarsvæði. Þá er ég að hugsa um það fyrst og fremst að á þau svæði muni fólk flytja innan viðkomandi landshluta frekar en að flytja til höfuðborgarsvæðisins og það finnst mér mikilvægt. En hins vegar get ég ekki fallist á það að ef verið er að gerbreyta þannig starfsemi Byggðastofnunar að hún geti ekki lengur styrkt og stutt atvinnulíf á svokölluðum jaðarsvæðum. Mér finnst að það sé of róttækt og það finnst mér ekki hægt að fallast á. Ég vil nefna að þannig er með mitt kjördæmi, Norðurl. e., að það er kannski hægt að segja að það sé smækkuð mynd af þjóðfélaginu því að þar höfum við tiltölulega stóran bæ á íslenskan mælikvarða, Akureyri, og síðan höfum við mjög dreifðar byggðir og sérstaklega þá í Norður-Þingeyjarsýslu sem hefur átt í vök að verjast á undanförnum árum. Maður varð dálítið var við það fyrir svo sem einum áratug að það var ákveðin spenna innan kjördæmisins milli norðursýslunnar og Akureyrar, fólki fannst allt vera þar í blóma en aftur á móti erfiðleikar í Norður-Þingeyjarsýslu. Nú er það þannig að þetta hefur bókstaflega snúist við. Í Norður-Þingeyjarsýslu er tiltölulega gott atvinnuástad og það kemur til í og með út af því að það hefur verið mikil drift í sjávarútvegi og þar hefur verið ákveðið frumkvæði í gangi hvað snertir sjávarútveg, bæði Rússafisk og eins veiðar í Smugunnni, sem er svo sem umdeilt mál og ég ætla ekki að fara frekar út í hér, en hefur alla vega veitt þessu svæði mjög mikilvæga atvinnu. En ég ætla líka að geta þess að Byggðastofnun hefur svo sannarlega komið þar að málum með myndarlegri aðstoð við fiskeldisfyrirtæki í Öxarfirði, Silfurstjörnuna, og það ber að þakka það. Nú hugsa ég með mér þegar ég sá í dagblöðum í sumar fréttir af áherslum ríkisstjórnarinnar varðandi vaxtarsvæði að Akureyri og Eyjafjarðarsvæðið hlyti að vera alveg dæmigert vaxtarsvæði. Síðan gerist það í sumar í júlímánuði að hæstv. ríkisstjórn kemur sér saman um átak eða sérstök framlög ríkissjóðs til atvinnuskapandi aðgerða og hvergi var nú atvinnuleysið meira þá en einmitt á Akureyri en Akureyri fékk ekkert af því fjármagni. Það var milljarður sem var til ráðstöfunar og það fannst mér ekki vera vel í samræmi við áður tilkynnta stefnu. Og fleira mætti nefna sem manni finnst að stangist á við þetta og stenst ég ekki að minnast á þá ákvörðun sem tekin var hér með fjárlögum að veita 20 millj. kr. til Vestmannaeyja, til rannsóknastarfs þar á sviði sjávarútvegs sem er þvert ofan í ályktun Alþingis um að Akureyri skuli sérstaklega efld sem miðstöðu rannsókna og fræðslustarfsemi. Þetta verður því að haldast í hendur, hæstv. forseti, að mínu mati og það þarf að vera samræmi í aðgerðum. En það er kannski eins og hv. 5. þm. Austurl. sagði hér á dögunum í umræðum um fiskveiðistjórnunina að stefna væri eitt og gerðir væru annað. Mig langar til að koma aðeins inn á annað atriði í ályktun ríkisstjórnarinnar sem er undir 5. lið og þar stendur, með leyfi forseta: ,,Óskað er eftir því að Byggðastofnun setji í tillögunni fram hugmyndir hvernig hægt sé að örva fjárfestingu í atvinnulífi á landsbyggðinni, sem og varðandi tilflutning stofnana og verkefna hins opinbera til vaxtarsvæða.`` Og þarna er ég einmitt alveg sammála að ef verið er að tala um það að flytja stofnanir út á land þá finnst mér að þær eigi að fara til þessara vaxtarsvæða. Mér finnst eins og Byggðastofnun hafi ekki gert óskaplega mikið með þessa áherslu hjá hæstv. forsrh. Hann skipaði reyndar nefnd á síðasta ári sem vann tillögur að því að flytja ríkisstofnanir út á land. Ég sat í þessari nefnd og tók starf mitt mjög alvarlega þar og sá ekki betur en allir gerðu það. En í því skipunarbréfi sem hæstv. forsrh. gaf út var einmitt komið inn á það að nefndin skyldi í starfi sínu, með leyfi forseta: ,,Nefndin skal í starfi sínu hafa samráð við þá aðila sem málið varðar og búa yfir sérþekkingu er að verkefni hennar lýtur. Er sérstaklega bent á ráðuneytið og Byggðastofnun í því sambandi.`` Um það er það að segja að Byggðastofnun er algjörlega á móti því að flytja stofnanir út á land. Ég held að það sé alveg ljóst. Ég sé það að tími minn er alveg að verða búinn en ég vil í lok máls míns spyrja hæstv. forsrh. að því hvort honum var ekki full alvara með þessari nefndaskipun. Ég minnist orða hans þegar við héldum blaðamannafund til að skila af okkur þá sagði hann að nú reyndi á það hvort ríkisstofnanir yrðu fluttar út á land eða ekki. En ég bíð eftir því að verkin tali.

Herra forseti. Vegna fyrirspurna þingmannsins um þetta efni þá hefur það komið fram fyrr við umræðurnar í morgun. Þá svaraði ég því til að auðvitað væri full alvara á bak við þessa tillögugerð og ég vænti þess að málið megi koma fyrir Aþingi fljótlega.

Herra forseti. Það er þetta ,,mjög fljótlega`` hjá hæstv. ríkisstjórn sem við eigum dálítið erfitt með að átta okkur á hvað þýðir. Nú fer að styttast í það að þessu þingi ljúki. A.m.k. fer að styttast í það að það verði síðustu forvöð að leggja fram mál og ég vil þá spyrja hæstv. forsrh.: Er búið að samþykkja tillögurnar í ríkisstjórn og eru málin kannski hjá stjórnarþingflokkunum? Er það þar sem er einhver fyrirstaða?

Hæstv. forseti. Nei, málið er ekki hjá þingflokkunum. Það er enn í meðferð hjá ríkisstjórninni.

Herra forseti. Ég var þar í ræðu minni áðan að ég ræddi um svæðisbundnar áætlanir og ég lýsti því að ég taldi að í greininni eins og hún er orðuð væri ekki nægilega fast á því máli tekið. Ég nefndi sem dæmi staði eins og Vestfirðina, suðurhluta þeirra alveg sérstaklega, og Suðurnesin. Það sem ég vildi segja til viðbótar um þetta er að ég tel að svona svæðisbundnar áætlanir séu ákaflega mikilvægar og ég tel að það verði ákveðinn aðili að hafa forustu um að til slíkra áætlanagerða verði gripið þegar ljóst er að horfir til vandræða í atvinnumálum. Og ég er þeirrar skoðunar að það eigi Byggðastofnun að gera. Ég tel að Byggðastofnun sé sú stofnun sem langbest yfirlit hafi yfir byggðaþróun. Ég treysti því að hún geri það og hún var a.m.k. með mjög ítarlega starfsemi á því sviði og þá eigi hún að vara stjórnvöld við og hún eigi að leggja grundvöllinn að því að slíkar svæðisbundnar áætlanir verði gerðar. Ég er því alveg sammála að þetta eigi að gerast í samráði við viðkomandi sveitarfélög en þarna vantar finnst mér að undirstrika betur forustuna á þessu sviði. Það sem segir um áætlanagerð almennt á vegum hinna ýmsu ráðuneyta vil ég styðja, ég styð það eindregið, en vek athygli á því að um þetta hefur oft verið talað og reyndar var talað um menn sem væru að gera áætlun til nokkurra ára um fjárlög og það held ég að væri afar skynsamlegt en því miður hefur þetta ekki tekist. Hér hefur komið fram að sumum þykir ekki nægilega að gert með þessari tillögu og ég get út af fyrir sig tekið undir það þó að ég telji hana vera spor í rétta átt. Hér hefur verið minnst nokkuð á fjárveitingar til Byggðastofnunar. Ég vek athygli á því að samkvæmt skýrslu Byggðastofnunar fyrir árið 1992 var fjárveiting til Byggðastofnunar aukin allverulega á árunum 1989, 1990 og 1991 og þá var reyndar samkvæmt ákvöðun fyrri ríkisstjórnar veittar 1.200 millj. til að bæta eiginfjárstöðu Byggðastofnunar en síðan hefur dregið úr fjárveitingum og dró þegar úr þeim á árinu 1992 og ég skildi svo einn af stjórnarmönnum Byggðastofnunar hér áðan að fjárveiting til Byggðastofnunar væri 185 millj. nú. í skýrslunni segir 200 millj. í ár og það væri fróðlegt að fá það upplýst hvernig það verður lagfært. Það er rétt og ber að fagna því að í þessari tillögu er gert ráð fyrir að auka síðan fjárveitingu til Byggðastofnunar í 300 millj. En ég vek athygli á því að það dregur um leið úr fjárveitingu annars staðar, sérstaklega hjá Framleiðnisjóði landbúnaðarins. Þannig að heildarfjármagn, eins og það er þarna í tillögunni talið vera til byggðamála, á að vera óbreytt, 525 millj. Ég tel að atvinnuástandið víða um land sé svo alvarlegt að þarna þurfi að gera betur. Og mér finnst allt of lítið fjármagn sem ráðgert er til nýsköpunar í atvinnulífinu, ef ég má telja það fjármagn sem atvinnuþróunarfélögin eiga að fá undir þeim lið. Þar er um að ræða, ef ég man rétt, 30 millj. á ári og rekstrarfé aðrar 30 millj. En þessu er skipt yfir landið allt og þetta er dropi í hafið þar sem reglulega þarf að taka á til að aðstoða menn við að koma nýjum fyrirtækjum á fót með fjármagni sem ekki kostar okurvexti eða veðsetningar sem einstaklingar ráða ekki við. Þarna held ég að þyrfti að bæta verulega úr. Ég viðurkenni að það er mikið spor í þá átt ef forsrh. framkvæmdir það sem hann nefndi áðan og ég efast ekki um að hann gerir það, að létta af Byggðastofnun því ákvæði að hún megi ekki leggja fjármagn í hlutafé. Þarna gæti Byggðastofnun komið inn. Þetta tel ég vera mjög mikilvægt, að Byggðastofnun sé þannig gert kleift að styðja nýsköpun í atvinnulífinu. Ég vil svo að lokum taka það fram að ég tel að Byggðastofnun eigi að vera mjög sjálfstæð stofnun og ég tel að hún eigi ekki að vera miðstýrð úr ráðuneyti. Mér þykir það einum of áberandi með þeim tilskipunum eða með þeim fyrirmælum sem t.d. lágu til grundvallar þessari áætlunargerð. Þótt ég viðurkenni að það þurfi að vera samræmi á milli áætlana Byggðastofnunar og hugmynda ríkisvaldsins, þá held ég að það þurfi að fara mjög varlega þar. Staðreyndin er vitanlega sú að það gerast mjög fljótt hlutir í byggðamálum, stór vandræði rísa þegar einstök fyrirtæki, sem eru burðarás í viðkomandi byggðarlagi, lenda í erfiðleikum. Þá hefur Byggðastofnun hvað eftir annað þurft að hlaupa undir bagga með mjög litlum fyrirvara og það á Byggðastofnun að hafa leyfi til að gera. Að lokum, út af því sem hér hefur verið rætt, að flytja Byggðastofnun til Akureyrar. Ég verð að viðurkenna að ég er afar efins um að það sé rétt. Ég held að það hafi safnast í Byggðastofnun mikil sérþekking og væri synd ef hún flytti ekki með. Ég held að það þyrfti a.m.k. að athuga það vel. Mér leist afar vel á þá málamiðlun sem ég veit að Byggðastofun hefur farið inn á og hv. þm. Stefán Guðmundsson, sem hefur setið þar í stjórn alllengi, beitti sér sérstaklega fyrir, að setja á fót sterkar byggðamiðstöðvar eða skrifstofur í öllum landshlutum. Þetta hefur verið gert þó enn þá þurfi að bæta við og tel ég þetta vera að mörgu leyti heillavænlegra skref og ætti að skoða hvort ekki er hægt að styrkja þessa landshlutaskrifstofur Byggðastofnunar enn meira en gert hefur verið. Ég vil að lokum taka það fram, svo ekki misskiljist mín orð, að ég fagna því að þessi tillaga er komin fram. Ég vona svo eindregið að hún leiði til þess að hér verði góð umræða og tekið á í byggðamálum og ég treysti því að sú nefnd sem fær hana til meðferðar styrki einstaka liði hennar. Ég vil því fyrir mitt leyti lýsa yfir stuðningi við þetta mál í grundvallaratriðum.

Hæstv. forseti. Ég vil fagna því að þessi ályktun, till. til þál., er hér komin fram, um stefnumótandi byggðaáætlun fyrir árið 1994 til ársins 1997. Víst eru þetta almenn orð sem hér hafa verið sett á blað. Eigi að síður bind ég mjög miklar vonir við þessi orð, að þau marki leiðina og leggi grundvöll sem síðan verði hægt að byggja á til þess að styrkja byggðirnar um landið. En það eru nokkur atriði sem ég sakna að ekki er að finna í þessari till. til þál. Eins og kunnugt er er það mikið vandamál sem við eigum við að etja sem búum á landsbyggðinni hvað verðlag á nauðsynjavörum er mishátt eftir því hvort það er í strjálbýli eða hér á höfuðborgarsvæðinu. Þessi verðmunur hefur komið greinilega fram í verðkönnunum á undanförnum mánuðum og árum og þarna er náttúrlega um gífurlega mikinn aðstöðumun að ræða. Ég hefði viljað sjá að á þessu máli hefði verið tekið í þeirri till. til þál. sem hér er til umræðu þar sem hefði mátt benda á leiðir til þess að jafna vöruverð í landinu. Þá sakna ég þess einnig að ekki skuli vera komið inn á þann vanda sem fólginn er í misháu verði á húshitun eftir því hvar búið er á landinu. Þar er um mikinn mun að ræða og skapar aðstöðumun eftir því hvar búið er á landinu. Núv. hæstv. ríkisstjórn hefur reynt að taka á þessu máli og varið auknum fjármunum til þess að greiða niður húshitunina á köldum svæðum landsbyggðarinnar, á rafkyndingarsvæðunum, og einnig leitast við að taka á skuldamálum hitaveitna víða um land. En auðvitað má gera betur. Eigi að síður ber að fagna því að við síðustu fjárlagagerð samþykkti hv. Alþingi 50 millj. kr. fjárveitingu til viðbótar því sem áður hafði verið gerð tillaga um, að hækka framlagið til niðurgreiðslu á húshitun á köldum svæðum landsbyggðarinnar um 50 millj. kr. Mér sýnist að þessi aukna fjárveiting eigi að geta skilað a.m.k., ef hún kemur öll inn í verðið, 10% lækkun á húshituninni á þessum svæðum og því ber að fagna. En það er áhyggjuefni eigi að síður að á meðan ríkisstjórnin hefur verið að auka fjárveitingar til niðurgreiðslna á húshitun á köldum svæðum landsbyggðarinnar hefur raforkuverðið frá Landsvirkjun verið að hækka. Þannig að þegar litið er yfir þessa þróun þá gera hinar auknu fjárveitingar Alþingis ekki meira en svo að greiða niður hækkanirnar til Landsvirkjunar. Þetta er náttúrlega mjög alvarleg þróun hjá fyrirtæki eins og Landsvirkjun, sem á að vísu við uppsafnað skuldavandamál að etja núna eða síðustu tvö ár, en áður hafði þetta fyrirtæki sýnt mikinn og góðan hagnað. Það hefði mátt búast við því að fjármunir hefðu verið til í gildum sjóðum til að takast á við erfið ár. Einnig hefur verið ráðist í virkjanir sem ekki hafa skilað neinum arði enn, sem við sitjum uppi með. Og það má segja sem svo að þeir sem búa við dýran kyndingarkostnað á rafhitunarsvæðunum eru þá frekar en aðrir að borga niður slíka virkjun. Hæstv. ríkisstjórn hefur reynt að bregðast við þessu með því að auka framlög til niðurgreiðslna á raforkunni og ég trúi ekki öðru en þeir fjármunir sem Alþingi samþykkti að verja til viðbótar núna, um 50 millj. kr., skili sér algjörlega til lækkunar á verðinu til neytenda og það verður fylgst með því. Það verður fylgst gjörla með því. Hæstv. forseti. Ég hef áður komið inn á það mál sem ég ber mjög fyrir brjósti og það er flutningur ríkisstofnana út á land. Ég hefði viljað sjá betur tekið á því máli í þessari till. til þál. Ég treysti því eigi að síður að sú skýrsla sem nefnd um flutning opinberra stofnana út á land hefur skilað til ríkisstjórnarinnar eigi eftir að skila árangri í framkvæmdum. Það má aftur vekja athygli á því að hæstv. umhvrh. hefur tekið ákvörðun um að flytja embætti veiðistjóra norður á Akureyri og því ber að fagna. Framsfl. var í ríkisstjórn í 20 ár og stofnaði fjöldann allan af nýjum stofnunum í Reykjavík. Og það virtist vera aðalbaráttumál hans að halda fram byggðastefnu sem var fólgin í því að byggja Reykjavík upp og nágrenni og það kemur m.a. í ljós í sambandi við staðsetningu opinberra stofnana hér. Það tókst þó í lokin að flytja eina stofnun út á land, Skógrækt ríkisins. En ég vil fagna því eigi að síður að það tókst mjög gott samkomulag í þeirri nefnd, allra þingflokka, sem fjallaði um flutning opinberra stofnana út á land. Það var virkilega ánægjulegt að starfa í þeirri nefnd og þar skapaðist breið samstaða og þar var unnið vel og ég er viss um að það mun skapast hér breið samstaða um þær niðurstöður og þær komast í framkvæmd fyrr en seinna. En þetta er erfitt mál og þetta er flókið mál og það er ekki ástæða til að rasa um ráð fram í þeim efnum. Það verður að vanda vel til verksins og ég trúi því að verið sé að vinna að því máli. Hæstv. forseti. Það má segja að þegar sé farið að starfa samkvæmt þeirri till. til þál. um stefnumótandi byggðaáætlun sem hér liggur fyrir. Framlög til samgöngumála á núverandi kjörtímabili hafa verið meiri en gerst hefur á undanförnum árum og það gildir einnig til hafnargerðar og því ber að fagna. Það er dæmi um að þar er vel að verki staðið, enda var það löngum mælikvarði á það hvort ríkisstjórn væri byggðavæn eður ei og það er vissulega framlag sem hefur skilað sér til byggðanna.

Virðulegur forseti. Vegna orða hv. 5. þm. Austurl. um orkuniðurgreiðslur vil ég að það komi fram að ég hef upplýsingar um að þessi mál gangi aftur á bak en ekki áfram, þau standi ekki einu sinni í stað heldur gangi aftur á bak. Það er að segja, þessi aukna niðurgreiðsla sem ákveðin var á fjárlögum í vetur mun gefa þeim sem áður fengu niðurgreiðslur upp á 27.000 kr. eitthvað í kringum 31.000 kr. í niðurgreiðslur á ári á þessum köldu svæðum, en hækkun á raforkuverðinu frá rafmagnsveitunum mun aftur á móti verða 13% sem gæti þýtt á meðalíbúð að í staðinn fyrir að lækka orkuverðið þá muni það hækka um nálægt 10%, einhvers staðar á bilinu 8--10%. Þannig að ég er hræddur um að hv. þm. verði að taka sínum mönnum tak og sjálfum sér og reyna að fylgja betur eftir stefnunni sem var kynnt í hvítu bókinni og ríkisstjórnin lét svo mikið með í upphafi ferils síns, að hún ætlaði sér að ná niður orkuverðinu á köldu svæðunum.

Virðulegi forseti. Mín athugasemd er í svipuðum anda og hv. þm. sem var að veita andsvar hér áðan. Hann rakti í tölum sem núna sýna fram á að munu verða til hækkunar --- þó að þær 50 millj. komi nú til viðbótar á fjárlögum til að greiða niður orku þá dugar það ekki. Það verður um hækkun að ræða með þessari 3% hækkun Landsvirkjunar sem fyrirhuguð er. En það er kannski rétt að upplýsa líka hv. þm. Gunnlaug Stefánsson um það að úr hans flokki er iðnrh. og hefur lengi verið. Og síðast þegar hæstv. iðnrh. var spurður að því hér úr þessum stól hvort hann hygðist ekki setja lög um jöfnun orkuverðs í landinu --- vegna þess að sú nefnd sem skipuð var fyrir nokkrum árum og gerði tillögur um hvernig ætti að fara að því að jafna orkuverðið lagði það til að setja lög til þess að jafna orkuverðið. En þegar hæstv. viðsk.- og iðnrh. var spurður að því hvort hann hygðist leggja fram frv. í þá veru þá svaraði hann því til að það þyrfti ekki því hann hefði öll tæki til þess að jafna orkuverðið innan núgildandi laga. Því vil ég spyrja hv. þm.: Getur hann þá ekki beitt sér fyrir því að iðnrh., úr hans flokki, noti þær heimildir sem hann hefur innan núgildandi laga til að jafna orkuverðið?

Hæstv. forseti. Ég tel að hér hafi farið fram gagnmerk umræða um byggðamál og sú þál. sem hér liggur fyrir sé góður umræðugrundvöllur og þessi skýrsla eða áherslur sem stjórn Byggðastofnunar hefur náð saman um marki ákveðin tímamót. Það er nefnilega ekkert mikilvægara við núverandi aðstæður en að menn fari að keyra á háum ljósum í sinni stefnumótum og horfi til framtíðarinnar. Við höfum lent í þrengingum á samdráttartímum og stöndum frammi fyrir kaldri veröld ef stjórnmálamennirnir, ríkisstjórnin og ýmsir aðilar taka ekki höndum saman um að snúa þróuninni við. Eðlilegt er að menn deili um einhverja hluti. Hér hafa menn t.d. rætt um vaxtarsvæði byggðanna, hvort slíkt ætti rétt á sér. Ég hef haft svona fyrir minn byggðamálaráðherra hv. þm. Stefán Guðmundsson og í mörg ár hlustað á hans ræður í þeim efnum. Ég er ekki viss um að þetta sé rétt orðaval, vaxtarsvæði, því gjarnan er það svo ef eitthvað er talað um vaxtarsvæði að þá finnst mönnum að það sé verið að segja að allt hitt eigi ekkert að vaxa. En þegar maður hugsar um þetta og horfir á landið sem heild og fer um landið, þá sér maður það fyrir sér að í þróuninni liggur þetta fyrir. Það eru ákveðin svæði í hverju kjördæmi sem hljóta að verða miðstöð opinberrar þjónustu ríkis, opinberrar einstaklingsþjónustu, á svo mörgum sviðum. Ég sé það t.d. fyrir mér í mínu byggðarlagi, á Selfossi, að eftir því sem bærinn hefur vaxið, eftir því sem þar er meiri opinber þjónusta, þá kemur þangað líka einstaklingsframtakið sem veitir þjónustu --- ég á við í lögfræði, bókhaldi, tannlækningum o.s.frv. --- og sest þar að, því allra leiðir liggja í sjálfu sér á þennan stað. Svona er hægt að fara um landið og við sjáum að staðirnir hljóta að vera tiltölulega fáir á hverju byggðarsvæði sem munu taka að sér þessi meginverkefni. Þetta gæti heitið meginþjónustustaðir byggðanna eða eitthvað slíkt. Það er enginn að segja að hinir eigi ekki að vaxa, þeir taka við öðrum verkefnum og um það þurfum við einmitt að hugsa í okkar byggðaáætlunum. Hér hefur verið minnst á mörg atriði sem einmitt þarf nú að hugsa um við þessar aðstæður þegar 10.000 manns ganga um án atvinnu, þegar 17.000 Íslendingar búa erlendis og eiga ekki afturkvæmt heim til fósturjarðarinnar vegna þess að stefnan hefur verið röng í atvinnu- og efnahagsmálum þjóðarinnar sérstaklega nú síðustu tvö ár en í meginatriðum um of langan tíma of lítið hugsað um atvinnulífið og því skapað svigrúm. Ég tek því undir margt í þáltill. og í skýrslu Byggðastofnunar. Við sjáum það í skýrslu Byggðastofnunar að mörg svæðin eru í mikilli hættu ef þar verður ekki tekið verulega á. Það eru sérstaklega hin einhæfu landbúnaðarsvæði sem eiga erfitt eins og kemur fram á mynd á bls. 26. Það er Skaftafellssýsla, Rangárvallasýsla, Vestur-Húnavatnssýsla og Dalasýsla. Og ég segi fyrir mig að ég hugsa til þess með fögnuði ef menn breyta reglugerðum Byggðastofnunar og hún má á nýjan leik koma inn í þróunarverkefni og eiga hlut í fyrirtækjum þá getur slík ráðstöfun gjörbreytt möguleikum á þessu svæði. Ég tek Rangárvallasýsluna sem dæmi. Þar var unnið mesta byggðaafrek sem unnið hefur verið á síðustu árum þegar ríkisvaldið, Byggðastofnun og fleiri komu inn í og stuðluðu að flutningi Sláturfélagsins austur fyrir fjall og gjörbreyttu ástandi á Suðurlandsundirlendinu öllu. Það er einmitt með þessum hætti sem þarf að vinna. Við Íslendingar eigum mörg tækifæri. Ég nefndi í fyrri ræðu í dag sérstaklega iðnaðinn sem við þurfum að hugsa um með nýjum hætti. Um það vildi ég segja þetta: Ég held að heildsalastéttin á Íslandi hafi staðið gegn mörgu hvað varðar iðnaðaruppbyggingu. Innflutningsvaldið hefur í gegnum ráðherra og jafnvel stjórnmálamenn drepið möguleika okkar til að fullvinna ýmsar afurðir. Vegna þess að við leikum ekki sama leikinn og aðrar þjóðir, erum bláeygðir í okkar aðgerðum og höfum látið keyra niður íslenskan iðnað og ekki leyft ýmsum iðnaðarmöguleikum að ná fótfestu og dafna. Ég gæti nefnt mörg dæmi um það. Þar eigum við sérstaklega að taka á. Ég minntist á landbúnaðinn í fyrri ræðu minni. Ég vil hér sérstaklega koma aðeins að ferðaþjónustunni. Þar eigum við gífurlega möguleika og getum enn horft til nýrrar framtíðar ef við þorum. Það var sagt fyrr í dag að á mörgum sviðum værum við óvinir okkar sjálfra sem í byggðunum búum og deildum um kannski mikilvæg framtíðarmarkmið. Ég vil nefna eitt dæmi úr mínu kjördæmi. Í fyrra eða hittiðfyrra leitaði athafnamaður eftir því að fá að leggja akveg upp á Heklu. Þetta var stöðvað og menn risu upp í forpokun og sögðu: Þetta er náttúrlega fáránlegt, Hekla er heilög. En við vitum að hún er þekktasta eldfjall í veröldinni og hvers vegna skyldi ekki mega leggja akveg á Heklu? Það gæti stóraukið ferðamannastraum í þúsunda tali að komast eftir akvegi upp á þetta glæsilega eldfjall og horfa yfir þetta mikla undirlendi. Allt í einu segja einhverjir sérfræðingar, ofstækismenn í náttúruvernd og menn sem halda að hún eigi að vera heilög nunna til eilífðar að þetta megi ekki. Svona eru möguleikarnir ótalmargir sem við eigum til að efla okkar byggðir. En því miður höfum við verið of skammsýnir. Ég vænti þess að þessi umræða og þessar tillögur og vinna Alþingis í nefndinni verði til þess að menn nái saman um að styrkja íslenskt atvinnulíf og þá ekki síst byggðir landsins.

Virðulegi forseti. Það er býsna víðtæk umræða sem hér hefur farið fram. Ég hlýt að fagna því að í meginatriðum er hún jákvæð og málefnaleg og það eitt út af fyrir sig hvað sú till., sem hér liggur fyrir, og sú greinargerð sem henni fylgir, þ.e. álit Byggðastofnunar, mælist vel fyrir. Þetta held ég að sé mikilvægt og ekki síst vegna þess að þessar ákvarðanir eru ekki nýjar af nálinni. Ég starfaði í nefnd undir forustu Jóns Helgasonar á fyrra kjörtímabili þar sem menn fundu þá leið vænlegasta til að skipa byggðamálunum fastari sess að koma á áætlanagerð af svipuðum toga og hér er lagt til. Það er grundvallaratriði að festa þetta í sessi og fá virkni í þá starfsemi sem þessi áætlanagerð á að leiða til. Það er einkum tvennt sem ég vildi minnast á í sambandi við þessa umræðu. Það er í fyrsta lagi það sem hér hefur verið talað um vaxtarsvæði og hv. þm. Ragnar Arnalds fór ýmsum orðum um. Hann taldi sig hafa náð árangri með því að dregið var út áhrifum þessarar viðmiðunar og taldi sig hafa skilað þar góðu starfi. Málið er hins vegar það að ég held að hann hafi ekki verið á þeim fundi í Byggðastofnun þar sem þessi ákvörðun var loksins tekin. Það var í rauninni eini fundurinn þar sem rætt var málefnalega um þessa skilgreiningu austur á Hvolsvelli. Og með því að Ragnar Arnalds var að lýsa yfir sínum mikla árangri er náttúrlega nauðsynlegt að það komi fram að hann hefur þá náð þeim árangri með fjarvist sinni af þeim fundi. En þar fékkst í rauninni niðurstaða um þessar skilgreiningar og var algjört samkomulag um þau efni. Svo ég rétt aðeins minni á hvað að baki þessu hugtaki liggur, þá er það byggðasvæði en ekki t.d. einn sérstakur þéttbýliskjarni. Það gekk illa hjá mönnum, sérstaklega þó hv. þm. Ragnari Arnalds, að losa sig frá hinu gamla heiti, byggðakjarni sem er orðið, eins og menn vita áratuga gamalt. Þar var sérstaklega við það miðað að efla vissa kjarna, draga þangað fólk að og síðan að treysta byggðina út frá þeim. Mér finnst líka vert að það komi hér fram að Byggðastofnun hefur nú tekið til umræðu, og er það kannski vonum seinna, ástandið á sauðfjárræktarsvæðunum. Landbn. Alþingis leitaði eftir því við Byggðastofnun að gerð yrði úttekt á því ástandi til hvers samdráttur í sauðfjárræktinni leiddi bæði fyrir byggðirnar og afkomu þeirra sem þessa grein stunda. Á einum fundi sínum fjallaði Byggðastofnun lauslega um þetta mál og mun væntanlega gera betur í framhaldi af þeirri umræðu. Sérstaklega hefur verið litið á það með hvaða hætti sé hægt að treysta önnur atvinnufæri sem sauðfjárbyggðirnar gætu hugsanlega nærst af og leggja grundvöll að því að sauðfjárbyggðirnar hefðu forgang að einhverju tilteknu fjármagni sem gæti orðið til þess að næra atvinnulífið þar. Þetta finnst mér nauðsynlegt að komi hér fram við þessa umræðu. Ég vildi líka rétt segja frá því að það hefur verið gerð athugun á því að tilhlutan Byggðastofnunar hvernig byggðin í landinu skipast með tilliti til samgangna. Það er satt að segja afar athyglisvert hvað það kemur greinilega fram í því sambandi að mjög stór hluti af sveitabyggðinni hefur möguleika á því að treysta atvinnu sína með því að sækja vinnu í þéttbýlið þannig að út af fyrir sig er traustur byggðabúskapur, bæði í sveitum og byggðakjörnunum að sjálfsögðu grundvöllur fyrir því að sæmileg afkoma geti verið í sveitum landsins. Ég endurtek það sem ég sagði í upphafi að ég fagna þessari umræðu og þeim jákvæðu viðhorfum sem hér hafa komið fram og það tel ég út af fyrir sig gott veganesti inn í framtíð þessara mála.

Virðulegur forseti. Fyrst út af þessu orði vaxtarsvæði. Mér finnst menn hafa verið svolítið í erfiðleikum með skilgreiningu á hvað þeir væru að fara og fastir í þeirri nauðsyn að skilgreina með einhverjum hætti hvað væru vaxtarsvæði. Ég held að menn þurfi ekki að gera það. Ég tel að ef vilji er fyrir hendi og fyrirætlanir um að styrkja búsetu og atvinnulíf á landsbyggðinni þá vitanlega láta menn fjármunina renna til þeirra staða þar sem einhver von er í atvinnulífinu og þar sem eitthvað nýtt er að gerast eða þar sem þarf að bjarga því sem fyrir er frá því að farast. Ég held því að þessi skilgreiningarvandi eigi ekkert að vefjast fyrir mönnum og menn þurfi yfirleitt ekki að vera að festa sig í því sem heitið gæti vaxtarsvæði. Að mínu viti er það hættulegt að því leyti að ef menn fara að merkja ákveðna staði þannig þá muni menn ekki komast frá því og þangað leiti þá fjármagnið þrátt fyrir að þörfin geti verið meiri einhvers staðar annars staðar. Ég vil því meina að það þurfi að komast út úr þessum þankagangi. Það stendur hér í b-lið 4. gr.: ,,Atvinnuþróunarstarf á vegum heimamanna verði eflt með fjárhagslegum stuðningi Byggðastofnunar við atvinnuþróunarfélög í hverju kjördæmi.`` Undir þetta vil ég alveg sérstaklega taka. Ég tel að atvinnuþróunarfélögin séu mjög gagnleg og hafi á sumum stöðum gert mjög góða hluti. Og ég tel að það sé einmitt aðferðin við að efla atvinnulíf á þessum svæðum almennt að efla atvinnuþróunarfélög og helst að hafa þau áhrif að þau verði til á fleiri stöðum. Eða að öflug félög taki yfir stærri svæði sem er út af fyrir sig ekkert verri kostur. Ég þekki til þess að svona atvinnuþróunarsjóðir hafa gert mikið gagn og gefið t.d. sveitarfélögunum miklu frjálsari hendur og betri möguleika til þess að hafa jákvæð áhrif á atvinnuþróunina. Í c-lið er enn fremur talað um að kannað verði hvort hægt sé að kaupa erlend fyrirtæki til landsins. Það vil ég líka taka undir. Ég held að það séu möguleikar sem menn hafi nýtt sér allt of lítið hér á landi að kaupa heil fyrirtæki til landsins. Þetta hefur gerst hérna í mjög fáum tilfellum reyndar en það hefur tekist. Og ég vil meina að það sé einmitt á slíkum hlutum sem við verðum að taka núna í þessu umhverfi sem búið er að ákveða að við ætlum að keppa í í framtíðinni, þ.e. á EES-svæðinu. Þar sem við leyfum öllum öðrum að keppa á jafnréttisgrundvelli við okkur í landinu þá þurfum við að skapa atvinnulífinu hér sams konar skilyrði og atvinnulífið sem er að keppa við okkar atvinnugreinar hefur. Það getum við ekki gert nema velja atvinnugreinar sem við ætlum að standa við bakið á. Við getum ekki stutt við bakið á hverju sem er í landinu. Við höfum ekki til þess fjármuni og við höfum ekki möguleikana vegna þess hversu smáir við erum. Ef við aftur á móti berum gæfu til að velja einhverjar atvinnugreinar sem yrðu fyrir hendi kannski víða um landið með svipuðum hætti og sjávarútvegurinn er í hverju þorpi allt í kringum landið og verður að stórveldi í höndunum á okkur með þeim smáu einingum öllum samanlögðum þá þurfum við að velja einhverjar atvinnugreinar sem geta orðið sterkar. Ef menn gera það ekki, ef menn taka ekki slíkar ákvarðanir þá munum við aldrei geta keppt á útflutningsmörkuðum. Það þurfa menn að horfast í augu við. Það er ekki nóg að taka ákvarðanir um að það eigi að vera hægt að keppa við okkur á jafnréttisgrundvelli ef við tökum ekki ákvarðanir sem gera okkur sjálfum kleift að keppa á þessum grundvelli. Það vantar allt á það. Ég hef ekki orðið var við að hæstv. ríkisstjórn væri með neitt á prjónunum sem orð er á gerandi í sambandi við það að koma af stað nýjum iðnaði sem gæti keppt á erlendum mörkuðum. Ég hef ekki séð það. Þó ættu menn að muna vel tuttugu ára sögu aðildar okkar að EFTA þar sem menn fóru af stað með frómar óskir og miklar vonir um að Íslendingar gætu allt í einu farið að keppa á jafnréttisgrundvelli og það yrði mikil lyftistöng fyrir iðnaðinn í landinu. Það hefur virkað þveröfugt. Iðnaðurinn hrundi úr höndunum á okkur, það litla sem við höfðum. Við misstum heimamarkaðinn sem var okkar iðnaður í sjálfu sér. Það getur alveg farið þannig að við höldum áfram að missa út úr höndunum á okkur það sem við höfum ef menn ætla ekki að breyta um vinnubrögð. Ég verð að segja alveg eins og er að þó ég hafi verið og sé andstæðingur samningsins um EES, þá er í mér mikill hrollur yfir því hvað þessir aðilar sem bera ábyrgð á samningnum og hafa ákveðið að þessar reglur skuli gilda á Íslandi virðast ætla að standa sig illa í því að búa okkur undir þessa samkeppni og reyna að gera eitthvað úr þessu. Svo illa er ekki komið fyrir manni að maður ætli að vera á móti bara til að það sannist að þetta hafi verið röng ákvörðun. Ég býst ekki við að alþingismenn séu svo óþjóðhollir að þeir hugsi þannig. Ég segi alveg eins og er að ég hef verið að fylgjast með því í mínu kjördæmi hvað er að gerast á vettvangi atvinnulífsins í tilefni af því að við erum komnir með þennan EES-samning. Og því miður er ekkert að gerast.

Hvað segirðu, ekkert nýtt?

Þetta getur ekki verið satt.

Ég veit ekki hvort menn eru hugmyndasnauðari á því svæði en annars staðar á landinu. En þannig er nú þetta.

Þetta átti bara að koma af sjálfu sér.

Þetta átti auðvitað að koma með blóm í haga og milljarða á hverju ári. Ég man ekki betur en að í þessum ræðustól hafi menn talað um 2 og allt upp í 7 milljarða sem við fengjum á hverju ári út úr þessu. Það hefur ekki bólað á því enn þá. Það er að vísu ekki langt síðan samningurinn gekk í gildi. En það er langt síðan menn vissu að hann gengi í gildi og menn eru búnir að hafa aðlögunartímann og möguleikann til að undirbúa sig. Það hefur ekki gerst því miður. Ég tel að af því að við erum að tala um atvinnuþróun í raun þegar við erum að tala um landsbyggðina, t.d. er talað sérstaklega um iðnað á landsbyggðinni, þá ættum við að sjá einhver merki um að verið væri að hugsa um að láta þennan iðnað keppa við innflutninginn því þannig eru leikreglurnar orðnar. Ef ekki verður hægt að keppa við innflutninginn mun iðnaðurinn koðna niður. Að lokum, hæstv. forseti, vil ég segja það vegna þeirra orða að við höfum talað þvert á stefnu hv. þm. Ragnars Arnalds, sem hefur verið í stjórn Byggðastofnunar, þá hefur hvað rekist á annars horn í ræðum þeirra sem hafa hér talað. Hæstv. forseti sagði áðan úr ræðustól að hv. þm. Ragnar Arnalds hefði skrifað upp á þetta allt en hv. þm. Egill Jónsson mætti og sagði að Ragnar hefði ekki verið á fundinum.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. forsrh. fyrir að leggja fram þessa þáltill. þar sem þá eru byggðamálin komin til umræðu á Alþingi í þessu formi og verða tekin til skoðunar eins og þar mælt er fyrir um í lögum um Byggðastofnun. Og þar sem ég á sæti í allshn. sem mun fá þessa þáltill. til meðferðar fæ ég tækifæri til að spyrja og væntanlega fá þar svör við ýmsum spurningum sem vakna óneitanlega við lestur þessarar tillögu. Í 1. hluta þáltill. er eitt af meginmarkmiðum byggðastefnu ríkisstjórnarinnar að efla byggð á svæðum þar sem hægt er að reka fjölbreytt og arðsamt atvinnulíf. Þá vaknar spurningin: Hvar telur hæstv. ríkisstjórn að sé hægt að reka fjölbreytt og arðsamt atvinnulíf? Því miður eru þær fréttir sem við höfum fengið að undanförnu af atvinnulífi nærri einhliða af erfiðleikum þess og síðustu daga hafa borist fréttir frá bankakerfinu þar sem sagt er að lausafjárstaða þess sé nú góð af því að lítil eftirspurn sé eftir fjármagni til uppbyggingar atvinnulífi sérstaklega þó frá fyrirtækjum eða öðrum sem bankarnir telja að séu hæfir til að taka lán. Þá vaknar spurningin hvort ekki er verið að útiloka einhverja staði sem ekki væri gott að gerðist með kröfunni um fjölbreytt atvinnulíf. Allir sem til þekkja vita að víðast hvar út um land er atvinnulíf einhæft. Þar er annaðhvort um að ræða landbúnað eða sjávarútveg sem atvinnulífið byggist á. Og ef ekki er lögð áhersla á að auka atvinnulífið nema þar sem það er fjölbreytt, reyndar bæði fjölbreytt og arðsamt, þá er það spurning hvort ekki er verið að sníða þeim svæðum sem vert er að efla of þröngan stakk. Síðar segir að það eigi að reka fjölbreytta þjónustu á hagkvæman hátt og þá er spurningin þessi: Hvað þýðir þetta? Að vísu segir hér síðar að það eigi ekki að draga úr opinberri þjónustu á vegum ríkisins en þó á að laga hana að íbúafjölda. Þýðir það að það eigi þá að gera miklu betur og auka svo mikið þar sem fjöldinn er meiri til þess að hún verði þá að einhverju leyti í samræmi við íbúafjölda? Þannig eru það sem sagt fjölmörg atriði sem vakna í þessu sambandi. Það er talað um jaðarsvæði og þar sé einkum horft til nýtingar náttúruauðlinda og ferðaþjónustu. Í skýrslu Byggðastofnunar er bent á að á þessum svonefndu jaðarsvæðum muni sauðfjárræktin vera undirstöðuatvinnuvegur. Miðað við þær vonir sem eru að vakna nú að sauðfjárrækt geti skapað sér sérstöðu vegna góðrar og sértaklega heilnæmrar framleiðslu þá er það hart ef ekki er litið til þeirra hluta þegar hugsað er um framtíðarmöguleika þessara svæða. Síðan kemur kafli um samræmingu aðgerða ríkisvaldsins og er vissulega ástæða til þess að taka undir að það þurfi að samræma betur. Við höfum allt of mörg dæmi nýleg um það þar sem ekki virðist vera samræmis gætt að fullu. Síðasta dæmið er reyndar héðan frá Reykjavík um byggingu Hæstaréttarhúss þar sem virtist ekki hafa verið nægilega horft fram í tímann og samræmi milli ráðuneyta. Það er því mikilvægt að þarna sé reynt að vinna betur. Og vonandi hefur sá tími, sem leið frá því að Byggðastofnun skilaði þessari ályktun á sl. sumri þangað til hún er flutt nú inn á Alþingi, verið notaður til þess að undirbúa þau vinnubrögð sem þarna er gert ráð fyrir þannig að allshn. geti fengið upplýsingar um það frá ráðuneytunum hvernig þessari samræmingarvinnu verður hagað. Eitt vil ég að lokum leggja sérstaka áherslu á og það er að fá upplýsingar um stöðu atvinnulífsins. Í síðasta kaflanum er rætt um atvinnulífið og lögð áhersla á að atvinnu í landinu verði búin þau skilyrði að fyrirtækin geti skilað arði. Miðað við þá stöðu sem atvinnulífið er í þá hljótum við að vilja fá að vita hvaða ráðstafanir atvinnuvegaráðuneytin eru að gera nú til þess að ná þessu markmiði. Og ég sakna þess auðvitað að ekki skuli vera neinar ábendingar að finna í þessari byggðaáætlun um það hvernig þar er verið að vinna og ætlað að gera í náinni framtíð þar sem við vitum að atvinnulífið er undirstaða byggðaþróunarinnar. Ég vil því leggja áherslu á að við munum í allshn. leita eftir því að fá upplýsingar um það hvernig iðnrn. er að vinna að áætlun um eflingu iðnaðar í landinu, sjútvrn. er að vinna að áætlun um eflingu sjávarútvegs í landinu og landbrn. að vinna að eflingu landbúnaðar í landinu nú í náinni framtíð. Þetta eru að sjálfsögðu mikilvægustu spurningarnar sem koma fram í hugann þegar við lesum og fjöllum um þessa þáltill. og ég vona sannarlega að umfjöllun Alþingis um þessi mál verði til þess að menn líti raunsærri augum á þau og þau verði tekin fastari tökum.

Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir taka það fram að ég fagna þeirri umræðu sem hér fer fram í dag þó ég hefði auðvitað kosið það að hér væru fleiri við þessa umræðu því að hún snertir vissulega það marga. Sú tillaga sem hér er verið að ræða um stefnumótun í byggðaáætlun og samþykkt var að vinna að gerð slíkrar áætlunar á vordögum 1991 og ég fagna því og ítreka það að hér er mjög gott og þarft mál á ferðinni sem ég vænti að skili árangri. Ég geri mér hins vegar grein fyrir því jafnframt að hér er um frumsmíð að ræða sem ég vænti að hafi tekist vel en ætíð er það nú svo að alltaf má bæta og ég vona að það verði gert í meðferð þings og nefndar. Ég leyni því ekki að auðvitað hefði ég kosið að þessi tillaga um stefnumótun í byggðamálum, þessi frumsmíð, hefði verið unnin undir annarri ríkisstjórn sem hefði haft aðra stefnu en sú ríkisstjórn sem nú situr og þar hefði verið bjartara fram undan og meiri víðsýni í atvinnumálum heldur en mér finnst því miður nú vera en eins og segir í þessari bók okkar og það var auðvitað sá grundvöllur sem stjórn Byggðastofnunar hafði til að vinna eftir, en þar segir: ,,Í tillögunni komi fram stefna ríkisstjórnar í byggðamálum og tengsl hennar við almenna stefnu í efnahags- og atvinnumálum, svo og við áætlanir á sviði opinberrar þjónustu í landinu.`` Það er nefnilega heila málið að þessi áætlun er að mörgu leyti stefna ríkisstjórnarinnar og það var sá rammi sem stofnunin hafði til þess að vinna eftir. Og ég segi það að ég hefði viljað það að sú ríkisstjórn sem situr þegar þessi frumsmíð fer fram hefði haft aðra stefnu heldur en því miður nú er. Hv. þm. Ragnar Arnalds og reyndar einnig hæstv. forseti þingsins, Pálmi Jónsson, hafa fjallað um svokölluð vaxtarsvæði sem voru lengi og mikið rædd í stjórn stofnunarinnar. Þeir töluðu gegn því og reyndar gerðu það hér einnig nú og töldu að það væri kostur að það hefði tekist að koma þessu máli innan sviga í þessu áliti. Ég verð að segja það hér og gerði að ætíð í nefndarstarfinu að ég er þeim ekki sammála í þessum efnum. Ég tel það galla að ekki skuli hafa verið frekar og markvissar fjallað um þessi vaxtarsvæði og þau skilgreind miklu frekar en gert hefur verið. Ég tek á margan hátt undir með hv. þm. Guðna Ágústssyni sem sagði að það hefðum við átt að gera. En svo segir í þessari bók okkar einnig: ,,Á grundvelli framangreinds er áhersla lögð á eftirfarandi: 1. Ríkisstjórnin leggur áherslu á eflingu svonefndra vaxtarsvæða á landsbyggðinni. Í áætluninni verður að koma fram greinargóð skilgreining á því hugtaki.`` Undir þetta tek ég fullkomlega. Ég held nefnilega að það sé orðið tímabært að menn kveði hér fastar að. Við þessir landsbyggðarmenn hopum gjarnan þegar kemur að þessum tímapunkti, þá hopum við of oft, þorum ekki að kveða fastar að eins og okkur er nauðsynlegt að gera, átta okkur á stöðunni sjálf heima fyrir. Því vil ég að þetta komi hér fram vegna ummæla þeirra hér áðan. Ég vildi segja það líka að ég hefði auðvitað á margan hátt kosið það að þessi stefnumörkun hefði verið á annan hátt ef ég hefði fengið því ráðið einn og sér. Ég hefði viljað sá hana miklu afmarkaðri og markvissari en hér er lagt til. Ég tel að það sé svo brýnt fyrir landsbyggðina að fá fram áætlun um byggðamál sem tali alveg skýru máli. Ég tek undir það líka sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson sagði hér áðan að ég er talsmaður þess að færa aukin völd heima í héruð. Ég hefði viljað sjá í þessari áætlun tekið fastar á þeim málum. Ég hef líka verið stuðningsmaður þess og ræddi um það oft og mörgum sinnum að það yrði kveðið upp úr með það að stofnaðir yrðu sérstakir atvinnuþróunarsjóðir í hverju kjördæmi sem hefðu markaða tekjustofna og hefðu sérstakar stjórnir heimamanna sem sæju um það að lána til hinna minni verkefna á hverju svæði fyrir sig. Byggðastofnun kæmi síðan til þegar yrði tekist á um hin stærri mál. Ég hefði treyst heimamönnum fullkomlega til þess að fara með slíka ábyrgð en því miður komst þetta heldur ekki fram. Því er nú verr og miður að hv. þm. Gunnlaugur Stefánsson er farinn héðan en hann talaði um flutning ríkisstofnana út á land og var að hæla sér og sínum flokki af afrekum í þeim efnum og hversu það væri nauðsynlegt en hann minntist ekki á áformin um það að flytja sjúkrahúsareksturinn og heilbrigðisþjónustuna frá landsbyggðinni. Hann minntist ekkert á áformin um að leggja niður sýslumannsembættin eða dómaraembættin og flytja þau á höfuðborgarsvæðið. Nei, hann minntist ekki á það heldur fór úr salnum. En við höfum tækifæri til þess síðar að ræða við þann ágæta mann. En eins og ástandið er í dag þá hefur Byggðastofnun mikið verk að vinna. Atvinnulífið verður að reisa við og við höfum alla burði til þess að gera slíkt. Landssamband iðnaðarmanna segir okkur að ef skynsamlega sé staðið að málum megi skapa hér hvorki meira né minna en um 4--5 þúsund ný störf í iðnaði og ég fullyrði að það liggja milljarðar í atvinnutækifærum í sjávarútvegi. En stefnuna vantar. Það er umhugsunarefni að ef manni dettur í hug í dag að kaupa frystitogara í stað hefðbundins ísfiskstogara vegna þess að rekstrargrundvöllur þessa togara, ísfiskstogara, er brostinn, en grundvöllurinn undir frystitogarann er í lagi í dag þá eru menn neyddir til þess að fara út í slíka starfsemi, fara yfir í lánasjóðina, þá eru allar dyr opnar til þess að fá lán til slíkra framkvæmda sem kosta trúlega um 1,5 milljarða kr. En fari aðilar sem vilja vinna hráefni hér heima, skaffa verkafólki störf þannig að við getum sjálfir hér heima notið margfeldisáhrifar vinnunnar og viljum byggja upp þessa atvinnu í landi, þá koma menn að lokuðum dyrum.  Atvinnuleysið, hæstv. forseti og hæstv. forsrh., atvinnuleysi á Íslandi er algerlega óásættanlegt. 

Herra forseti. Sú till. til þál. sem hér liggur fyrir er mér kunn að efni og ég vil þakka hæstv. forsrh. fyrir að hafa flutt hana hér inn í þingið. Ég tel vissulega að hún sé til bóta. Hitt er svo annað mál að það eru kannski hinir ósögðu hlutir um byggðastefnu og byggðaþróun sem rétt er að ræða hér einnig og þá í fyrsta lagi þá staðreynd að í gegnum gengisskráningu íslenskrar krónu hefur í reynd verið tekinn auðlindaskattur af sjávarútveginum í marga áratugi. Þessi auðlindaskattur hefur aftur á móti einnig bitnað mjög hart á iðnaðinum vegna þess að sú aðferð að eftirláta ríkisvaldinu, þó það sé í gegnum Seðlabankann, að skrá gengi íslensku krónunnar eftir allt öðrum leikreglum en við eru hafðar á Vesturlöndum hefur leitt til þess að ósamræmi á milli raunverulegs gengis og þess gengis sem skráð er, hefur stundum verið svo mikið að fyrirtækin hafa hrunið eins og fiskiflugur. Það er merkileg árátta sem hefur verið viðhöfð af íslenskum fréttamönnum alla tíð að halda því fram í fyrsta lagi þegar íslenska krónan er skráð með öðru gengi að Seðlabankinn eða ríkisstjórn hafi fellt gengi krónunnar. Það er ekki sama orðalag notað ef dollarinn eða pundið fær aðra skráningu, þá er einfaldlega sagt að það hafi annað hvort hækkað eða lækkað. Þá er notað hlutlaust orðalag um það sem gerðist. Það er einnig virkilegt umhugsunarefni að þessi aðferð, þessi skráningaraðferð krónunnar, hefur komið þeim fáránleika inn hjá stéttarfélögum Íslands að hægt sé að semja um gengi. Ég hefði gjarnan viljað að þeir semdu um árferði og þorskgengd á mið og fleira eftir því. En það er þessi bakgrunnur sem veldur því að allt það sem við setjum fram sem þál. um stefnumörkun í byggðamálum verður að engu ef leikreglurnar um skráningu gjaldmiðilsins eru ekki eðlilegar. Ég hef komið inn í fyrrverandi kommúnistaríki þar sem þjónninn bauð þrefalt verð á við opinbera skráningu á gjaldmiðlinum og úti á götunni var boðið fjórfalt. En mér brá þegar ég kom inn í kommúnistaríki þar sem á torginu var boðið áttfalt skráð gengi. Skekkjan var slík. Auðvitað hrundi það kerfi. Þar höfðu þeir þó þær leikreglur að erlendar vörur var ekki hægt að fá keyptar nema fyrir erlendan gjaldeyri þannig að menn gátu ekki spilað á kerfið eins og hér á landi. Hér hefur verið skilaskylda á gjaldeyri inn til Seðlabankans en allar gáttir opnar þegar kom að því að láta gjaldeyrinn fara út úr Seðlabankanum. Ég tel að það sé óumflýjanlegt ef hæstv. forsrh. vill í reynd tryggja framgang byggðanna að aðferðunum við að skrá gengi krónunnar sé breytt til þeirrar ákvörðunar sem búið var að taka en fyrrv. viðskrh. lét fresta. Það er ekki hægt fyrir nokkra þjóð sem lifir jafnmikið á erlendum viðskiptum, stundar jafnmikið ferðalög til útlanda, að láta það ráðast hvort gengið sé vitlaust skráð mánuð, tvö mánuði eða þrjá mánuði, af því að það sé laxveiðitímabil á Íslandi eða eitthvað því um líkt. Það gengur hreinlega ekki upp. Það verður að vera viðskiptavaki sem ákveður skráningu gengisins og mönnum verður að vera það ljóst að það er eina aðferðin sem dugar til þess að koma í veg fyrir það að framleiðslufyrirtæki landsins, hvort heldur þau skapa iðnaðarvörur fyrir íslenskan markað eða hvort þau skapa vörur fyrir erlendan markað, að þau fái rétt verð fyrir sína framleiðslu. Þetta er slíkt undirstöðuatriði að það er gjörsamlega vonlaust að halda öðrum þáttum í lagi ef þetta brestur. Ég hygg að hæstv. forsrh. sé þetta ljóst. Hitt er svo annað mál að það er ákaflega vinsælt að segja að gengi krónunnar sé rétt, það sé lágt. Hverjar eru aðalaðgerðir Bandaríkjamanna í dag í viðskiptastríðinu við Japan? Eru þær að halda dollarnum uppi? Ég held nú ekki. Aðalaðgerðirnar eru að reyna að halda dollarnum niðri svo þeir haldi velli. Og hverjar voru aðalaðgerðir Þjóðverja þegar dollarinn var að hrynja? Það var að reyna að halda honum uppi. Hér hafa menn viljað starfa alveg öfugt oft og tíðum og notað handaflið til þess. Ég held að þessi þáttur og svo hin staðreyndin að 90--100% af nýjum störfum í þessu landi verða til í þjónustu. Ef þjónustan er staðsett á einum stað þá gengur dæmið heldur ekki upp, þá verður mannfjölgunin öll á þeim hinum sama stað en ekki úti á landi. Ég held að þessi tvö atriði verði að vera með í skilningnum, í aðgerðunum og ég trúi því að hæstv. forseti hafi á því fullan skilning og ég vona að hæstv. forsrh. hafi það einnig.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka mönnum fyrir þessar umræður sem hafa verið hinar ágætustu og merkustu sem fullt tilefni er til því í sjálfu sér er þetta töluvert merkur atburður að áætlun eins og þessi skuli lögð fram í dag með jafnríka sátt á bak við sig og raun ber vitni. Það má auðvitað segja eins og hv. 4. þm. Norðurl. v. benti á að aðstaða sem stjórn Byggðastofnunar er sett í samkvæmt lögunum sem voru samþykkt á síðasta kjörtímabili er dálítið sérstök því auðvitað er gert ráð fyrir því að stjórn Byggðastofnunar vinni öll að málinu, jafnt þeir fulltrúar sem koma frá stjórn og stjórnarandstöðu. En þeim er gert í lögunum að undirbúa tillögu sem ríkisstjórn leggi fyrir Alþingi og í tillögunni komi fram stefna ríkisstjórnarinnar. Þannig að þeim er gert að því að vinna að tillögu sem lúti að formi til og efni til því að brjóta ekki í bága við stefnu ríkisstjórnarinnar og það sem meira er  Nú má segja að stjórn Byggðastofnunar hafi farið klókindalega í málið.

Þetta var mjög erfitt.

Þetta hefur örugglega verið erfitt, ég er ekki í vafa um það, ég mundi sjálfsagt eiga erfitt með að vinna slíkt verk ef hv. 4. þm. Norðurl. v. væri forsrh. og ég í hans stöðu. Ég vona að mér mundi takast það jafn vel og honum hefur tekist engu að síður og þeim hans félögum í stjórn Byggðastofnunar. Auðvitað er það svo þegar bréf mitt er lesið annars vegar og síðan niðurstaða stjórnar Byggðastofnunar þá hefur stjórnin ekki í öllu farið eftir stefnu ríkisstjórnarinnar og er það skiljanlegt í fyrstunni þegar menn eru að vinna þetta verk sem frumverk. Það er líka athyglisvert að þó að stjórn Byggðastofnunar með þessum hætti víki nokkuð af braut þeirri sem ríkisstjórnin ætlaðist til eða vonaðist til að farin yrði þá er það niðurstaðan hjá ríkisstjórninni að leggja þá tillögu óbreytta fram sem sína stefnu. Það er auðvitað gert vegna þess að mönnum finnst mikið í húfi að þessi áætlun geti náð sæmilega fram í fyrsta sinn þegar þingið leggur til atlögu við stefnumótun af þessu tagi ellegar er hætt við því að gagnið af slíkum áætlunum yrði minna en ella. Hv. þm. hafa bent á það hér að sumt í þessum yfirlýsingum sé almenns eðlis og frómar óskir og fögur orð um aðgerðir og stefnumótun. Mér finnst það ekki óeðlilegt að í fyrsta sinn þegar slík áætlun er unnin þá fari menn nokkuð varlega. Mér finnst það ekki óeðlilegt. En þrátt fyrir að eitthvað sé til í gagnrýni af þessu tagi þá eru líka allmargir fastir traustir punktar í þessari áætlun sem stjórn Byggðastofnunar hefur komið sér saman um í heild. Ég tel þess vegna að það sé full ástæða til þess að þakka stjórninni og þeim stjórnarmönnum sem að þessu hafa unnið fyrir þeirra störf og þeirra vilja til þess að ná saman um efnið og reyndar líka starfsmönnum Byggðastofnunar því ég tel að þeir hafi unnið mjög gott starf, jafnvel þó að þeirra frumtextum hafi mikið verið breytt þá held ég að þeir hafi unnið ágætlega að því að ná fram þessari niðurstöðu sem þarna er á ferðinni. Ég held að það hefði verið galli ef í fyrsta sinn hefðu orðið miklar og hatramar deilur um prinsippatriði þegar áætlun af þessu tagi er lögð fram. Ég vona það að nefndin sem fær málið til meðferðar beri gæfu til þess að vinna jafn vel að málinu og stjórn Byggðastofnunar hefur gert og ég sé enga ástæðu til að ætla annað þó auðvitað sé hún ekki bundin af þessari tillögu frekar en aðrar þingnefndir af þeim tillögum sem þær fá en ég vona og það er dálítið mikilvægt að þingið afgreiði þetta mál í bærilegri sátt, það eru mjög öflug skilaboð til fólksins í landinu um að það sé vilji löggjafans að með málefnalegum hætti sé unnið að byggðamálum hjá þessari þjóð.