Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Gengisbreyting sú, sem hið háa Alþingi samþykkti nú fyrir skömmu, hækkaði verðið á þeim gjaldeyri, sem íslenzkir námsmenn erlendis kaupa hér í bönkum, um 79% meira en nemur hinni almennu hækkun á verði gjaldeyrisins, sökum þess að námsmenn höfðu áður notið sérstakra fríðinda að því er snertir verð á gjaldeyrinum, þ.e. gátu fengið hann keyptan. með álagi, sem nam 30%, þegar hið almenna álag á gjaldeyri var 55%. Þetta gerði það að verkum, að nauðsynlegt var að gera sérstakar ráðstafanir til þess, að þessi hækkun á framfærslukostnaði íslenzkra námsmanna erlendis kæmi ekki of þungt við pyngju þeirra. Þess vegna var það, að þegar hið endurskoðaða fjárlagafrv. var lagt fram, var gert ráð fyrir því, að fjárveiting til námsmanna erlendis hækkaði í réttu hlutfalli við þá hækkun á gjaldeyri, sem varð gagnvart þeim. Hitt var svo látið bíða meðferðar Alþingis á fjárlagafrv., hvað gera skyldi til viðbótar. Í hinum nýsamþykktu fjárlögum var fjárveiting til styrktar námsmönnum erlendis aukin úr þeim 2 millj., sem hún nam á fjárlögum s.l. árs, upp í 5.1 millj. kr. Við nám erlendis munu hafa verið á s.l. árí 802 menn, eða réttara sagt 802 námsmenn fengu á s.l. ári yfirfærslu á hinu sérstaka gengi, þ.e. með 30% álagi. Styrks hjá menntamálaráði nutu hins vegar á s.l. ári 314 námsmenn, eða rúmlega þriðjungur þeirra, sem nutu hinna sérstöku námsmannagjaldeyrisfríðinda hjá bönkum eða innflutningsyfirvöldum. Þegar Alþingi tók þá ákvörðun að auka framlag til íslenzkra námsmanna erlendis úr 2 millj., eins og það var í fyrra, í 5.1 millj. kr., hefur það að sjálfsögðu verið gert í því skyni, í fyrsta lagi að tryggja, að námsmenn gætu fengið sömu upphæð í erlendum gjaldeyri og þeir hafa fengið í styrk frá menntamálaráði, og svo í öðru lagi að gera menntamálaráði kleift að auka þau námslán, sem það hefur veitt nú um nokkur undanfarin ár. En menntamálaráð úthlutar þeirri upphæð, sem Alþingi veitir til námsmanna erlendis, og tekur ákvörðun um það, að hve miklu leyti það ver henni sem styrk til námsmanna og að hve miklu leyti til námslána. Þegar eftir 2. umr. fjárlaga hér í hinu háa Alþingi leitaði ég álits menntamálaráðs á því, hversu mikið það kysi að auka styrkveitingar sínar og hversu mikið það kysi að auka lánveitingar til námsmanna erlendis, og ég fékk það einróma álit frá menntamálaráði, - og hin sama var skoðun nokkurra annarra embættismanna, sem um þetta mál fjölluðu, að eðlilegast væri að verja þeirri rausnarlegu viðbótarfjárhæð, sem Alþingi veitti til námsmanna erlendis, þannig, að styrkir til þeirra gætu haldizt óbreyttir í erlendum gjaldeyri, en það, sem þar væri umfram, gengi til þess að auka námslán til námsmanna erlendis. Síðan 1952 hefur menntamálaráð veitt námsmönnum erlendis nokkurt námslán. Fyrsta árið voru námslánin 275 þús. kr., en hafa síðan smávaxið, þannig að á árinu 1959 voru námslánin 400 þús. kr. Menntamálaráð hefur haft samráð um það við menntmrn., að endurgreiðsla þessara námslána mætti varðveitast hjá menntamálaráði og endurlánast til námsmanna erlendis. Nú, þegar það er skoðun menntamálaráðs, að verja beri meginhlutanum af þeirri aukningu, sem Alþingi nú veitir til námsmanna erlendis, til námslána, er eðlilegt, að sett verði löggjöf um þessa lánastarfsemi. Fyrir um það bil áratug var stofnaður lánasjóður við Háskóla Íslands með framlagi frá Alþingi, og hefur hann starfað síðan. Hann starfar þannig, að endurgreiðsla lánanna hefst 2 árum eftir að námi lýkur, og eiga lánin þá að endurgreiðast á 10 árum og með 31/2% vöxtum. Menntamálaráð hefur fylgt sams konar reglum um sín námslán, og það er eðlilegt nú, er aukning verður á þeirri starfsemi, að hliðstæðar reglur gildi um þetta. Það er sem sagt nauðsynlegt eða a.m.k. eðlilegt, að nú, er menntamálaráð hyggst verja rúmlega 3 millj. kr. á ári til námslána, að það gerist ekki með heimild í venjulegu ráðherrabréfi, heldur að um það séu sett lög af Alþingi, og þess vegna hefur þetta frv. verið samið og er nú lagt fram. Meginefni þess er, að stofna skuli slíkan lánasjóð. Í 2. gr. eru almennar reglur samhljóða þeim, sem nú gilda um námslán menntamálaráðs og lán í lánasjóði stúdenta, og enn fremur ákveðið, að stjórn sjóðsins skuli vera í höndum menntamálaráðs. Í 3. gr. er ákveðið, að ríkissjóður leggi sjóðnum til árlega 3 millj. og 250 þús. kr., en það er sú upphæð, sem menntamálaráð óskaði að veita til námslána af 5.1 millj., sem það hefur fengið til umráða á fjárlögum yfirstandandi árs. Meginefni þessa frv. er sem sagt að löggilda námslánastarfsemi menntamálaráðs og kveða á um, að í framtíðinni skuli ríkissjóður leggja til þessarar starfsemi 3 millj. og 250 þús. kr. Minni upphæð mun áreiðanlega ekki duga eða þykja forsvaranleg í þessu skyni á næstu árum. En þegar Alþingi telur sér fært að auka við þessa upphæð, er hægt að gera það með einföldum ákvæðum í fjárlögum, þ.e.a.s. með einfaldri fjárveitingu, svo sem átt hefur sér stað um lánasjóð stúdenta við Háskóla Íslands. Það mæla mjög mörg rök með því að verja mestum hluta þeirrar aukningar, sem Alþingi hefur nú lagt fram til námsmanna erlendis, til námslána, en ekki til aukinna styrkja umfram það, sem því nemur að halda styrkjunum óbreyttum í erlendum gjaldeyri frá því, sem þeir voru á s.l. ári. Raunar munu styrkirnir aukast nokkuð. Grundvallarreglan er samt sú, að þeir haldast óbreyttir í erlendum gjaldeyri, en viðbótarfjárveitingin að öðru leyti fer til aukinna námslána. Höfuðrökin fyrir því að verja meginhluta fjárins til aukinna námslána eru, að með því móti vex þessi námslánasjóður af sjálfu sér og getur aukið útlán sín í framtíðinni mjög ört. Tölfræðilegir útreikningar, sem gerðir hafa verið um þetta efni, sýna, að árið 1963, eða eftir 3 ár, gætu lánin, miðað við óbreytt ríkisframlag, aukizt um fjórðung úr milljón, eða upp í 3 millj. og 500 þús., 1964 gætu þau aukizt upp í 3 millj. 750 þús. og 1965 upp í 4 millj. kr. Síðan mundu lánin að óbreyttu ríkisframlagi geta aukizt um 400 þús. kr. á hverju ári, þ.e. um 2 millj, kr. á hverjum 5 árum, ef gert er ráð fyrir því ríkisframlagi, sem hér er byggt á, og miðað við ákveðnar forsendur um vexti af eigin fé og fastan árlegan rekstrarkostnað sjóðsins. Með þessu móti er augljóst, að sjóðurinn getur byggt sig mjög ört upp, og tafla, sem fylgir frv., sýnir, að árið 1980 mundi vera hægt að lána 1.0 millj. kr. til námsmanna erlendis, þó að fjárframlag Alþingis yrði ekki aukið frá því, sem gert er ráð fyrir í þessu frv. Þetta tel ég vera veigamikil rök fyrir þeirri stefnu, sem hér er mörkuð, að veita meginhluta fjárins, sem veitt er til námsmanna erlendis, til námslána, en ekki til aukinna styrkja. Þar sem nú er rétt nýhafinn annar ársfjórðungur á yfirfærslum á gjaldeyri til námsmanna erlendis, og það er í raun og veru fyrsti ársfjórðungurinn, sem gengislækkunin bitnar að fullu á námsmönnunum, vegna þess að þeir fengu rétt til þess að nota leyfi sín fyrir fyrsta ársfjórðung á gamla genginu, er mjög aðkallandi, að þeir styrkir, sem nú verður hægt að veita, og þau lán, sem hægt verður að veita, séu veitt sem allra fyrst. Þess vegna er það ósk mín til þeirrar hv. n., sem þetta mál fær til meðferðar, að hún taki það sem allra fyrst fyrir og helzt, ef mögulegt er, ljúki störfum sínum í dag, þannig að þessi hv. d. gæti afgreitt málið í dag. Og þeim tilmælum beini ég til hæstv. forseta, ef nefndin lýkur störfum, að hann geri kleift, að d. afgreiði málið frá sér í dag, þannig að efri deild geti tekið það til meðferðar á morgun, áður en þingið fer heim í páskaleyfi. Ég á ekki von á því, að þetta mál verði deilumál á milli flokka, heldur að gangur þess í gegnum nefndir og deildir Alþ. geti orðið greiður. Að svo mæltu legg ég til, að frv. verði vísað til hv. menntmn.



Herra forseti. Frv. til l. um jöfnunarsjóð sveitarfélaga, sem hér liggur fyrir til 2. umr., hefur inni að halda þá merku nýjung fyrir sveitarfélögin, að þeim er nú í fyrsta skipti séð fyrir tekjustofni, sem um munar, öðrum en útsvörum og fasteignagjöldum, þ.e.a.s. 56 millj. kr. af söluskatti skv. 1. gr. frv. Sú hefur lengi verið ósk sveitarstjórnarmanna, að ríkisvaldið léti ekki við það eitt sitja að lögbjóða sífellt aukin útgjöld sveitarfélaga, án þess að sjá þeim fyrir tekjum á móti, en þær óskir hafa jafnan hlotið daufar undirtektir þar til nú, að umrætt frv. er fram borið. Við hverja nýja fyrirskipun frá Alþ. um hækkuð útgjöld bæjar- og hreppsfélaga hafa þau ekki haft önnur ráð tiltæk en að hækka útsvör. Þetta hefur stundum leitt til alvarlegra vandræða fyrir sveitarfélögin og jafnvel til greiðsluþrota, því að takmarkað er, hversu langt er hægt að ganga á þeirri braut að hækka útsvör, t.d. þegar atvinna er stopul eða svipaðir örðugleikar steðja að, sem gera hvort tveggja að torvelda álagningu útsvara og innheimtu þeirra. Þannig var ástand þessara mála víða um land um og eftir 1950. Þá höfðu aflabrestur og stopul atvinna valdið ýmsum sveitarfélögum svo miklum örðugleikum, að þau voru að sligast undan lögboðnum útgjöldum. Var þá boðað til fundar allra bæjarstjóra á landinu til þess að ræða erfiðleikana og finna ráð til úrbóta. Þessi fundur var haldinn í október árið 1951, og bar hann m.a. fram kröfu um, að sveitarfélögin fengju helming þess söluskatts, sem þá var innheimtur, og sömdu bæjarstjórarnir frv. til l. um, hvernig þeim hluta söluskattsins skyldi úthlutað til sveitarfélaganna. Þetta frv. fluttu síðan menn úr öllum flokkum á Alþ. árið 1951, en ekki náði það þó fram að ganga í það skiptið. Flm. frv. voru alþm. Karl Kristjánsson, Jóhann Þ. Jósefsson, Hannibal Valdimarsson og Finnbogi R. Valdimarsson. Frv. hafði inni að halda mjög svipuð ákvæði og það frv. um jöfnunarsjóð, sem hér er til umræðu. Samkvæmt því átti helmingur söluskatts að renna til jöfnunarsjóðs sveitarfélaga, tekjum sjóðsins af söluskatti skyldi skipt milli bæjar- og hreppsfélaga eftir fólksfjölda, miðað við næstliðið ár, þó þannig, að ekkert sveitarfélag gat fengið meiri greiðslur en sem nam 50% af útsvörum næsta árs á undan. Ákvæði var í frv. á þá leið, að ef ábyrgðarskuldbindingar féllu á ríkissjóð vegna sveitarfélaga, skyldi félmrh. heimilt að ákveða, að hluti af söluskattinum gengi til greiðslu á slíkum kröfum. Loks var ákvæði um, að ríkissjóður skyldi greiða jöfnunarsjóði hans hluta eigi síðar en mánuði eftir að innheimtumenn skattsins hefðu gert fjmrn. skil. Skipting til sveitarfélaganna átti að fara fram tvisvar á ári, 1. apríl og 1. október. Allt er þetta eins eða hliðstætt í frv. því um jöfnunarsjóð, sem nú er til umr., en auk þess er í 3. gr. frv. ákveðið, að sjóðurinn hafi jafnframt það hlutverk að greiða fram úr fjárhagserfiðleikum sveitarfélaga skv. III. kafla laga nr. 90/1940, um eftirlit með sveitarfélögum, og að greiða aukaframlag til þeirra sveitarfélaga, er fá ekki nægileg útsvör á lögð skv. lögum um bráðabirgðabreytingu á útsvarslögum, er væntanlega verða afgreidd af þessu þingi. Einhver kynni nú að spyrja, hvaða peninga jöfnunarsjóði væri ætlað að nota í þessu skyni. Því er til að svara, að reiknað er með, að skerðingarmarkið í bráðabirgðaákvæðinu muni þýða, að eftir verði í sjóðnum á þessu ári 11/2–2 millj, kr. Komið hefur til álita að úthluta ekki úr sjóðnum nema 95% af árlegum tekjum, en horfið var frá því ráði að svo stöddu. Þykir rétt að fá nokkra reynslu af því, hver útkoman verður, bæði varðandi skerðingarákvæðið og einnig það, hvort til þess kemur, að veita þurfi aukaframlög eða ekki. Fyrirhugað er að fella síðar ákvæði þessa frv. inn í heildarlöggjöf um sveitarstjórnarmál, eins og fram er tekið í athugasemdum, og gefst þá tækifæri til að lagfæra þau ákvæði, sem reynslan sýnir að þurfi að breyta, eða bæta við nýjum ákvæðum, ef ástæða þykir til. Þá er þess að geta, að með frv. þessu, ef að lögum verður, á að fella úr gildi II. kafla laga nr. 67 1945, um jöfnunarsjóð sveitarfélaga, og VII. kafla framfærslulaga, nr. 80 1947, um jöfnun framfærslukostnaðar. Þau lagaákvæði hafa hin síðustu ár alls ekki náð upphaflegum tilgangi, sem mun hafa verið sá að létta undir með fátækustu sveitarfélögunum. T. d, skiptust greiðslur úr sjóðnum til jöfnunar á framfærslukostnaði þannig árið 1958: Reykjavík .. ...................... 1735698 Aðrir kaupstaðir .. . .. . , .. 244014 Kauptún með yfir 500 89118 íbúa ......... Samtals kr. 2068830 Þannig hefur höfuðborgin undanfarið fengið bróðurpartinn af þessu fé, en aðrir staðir hafa sumir ekkert fengið á sama tíma, og fær það engan veginn staðizt, að slíkt sé réttlátt, þegar tillit er tekið til þess, að Reykjavík hefur algera sérstöðu umfram önnur sveitarfélög til tekjuöflunar. Einnig má ætla, að auknar almannatryggingar létti bæjunum framfærslukostnaðinn, og er af þessum ástæðum lagt til að fella niður þær reglur, sem gilt hafa um jöfnunina milli sveitarfélaga. Tekið var tillit til þessa við afgreiðslu fjárlaga nú fyrir skemmstu og niður fellt framlag til jöfnunarsjóðs bæjar- og sveitarfélaga af 17. gr. fjárlaga, en það nam 3 millj. kr. í fjárlögum s.l. árs. Ég sé ekki ástæðu til að ræða nánar um einstök atriði frv. Ef sú áætlun stenzt, sem í því felst, ættu greiðslur út jöfnunarsjóði að miðast við hér um bil 330 kr. á hvern íbúa. Kaupstaðir og stærri hreppsfélög mundu fá 10–12% auknar tekjur, miðað við útsvör s.l. árs, en önnur sveitarfélög geta fengið á þessu ári allt að 35% tekjuauka, miðað við útsvör í fyrra, og eftir það allt að 50%, sbr. 2. gr. frumvarpsins. Hv. alþm. hefur orðið tíðrætt um sjálfstæði sveitarfélaganna undanfarna daga, og er vissulega þakkarvert, að menn láti sér annt um þær gagnmerku stofnanir og sjálfstæði þeirra. En í þeim umr. hefur mér fundizt að hjá sumum hv. alþm. gætti harla lítils skilnings á því; hvað nauðsynlegast er til þess, að sveitarfélögin geti haldið áfram að gegna sínu þýðingarmikla hlutverki í þjóðfélaginu sem sjálfstæðar stofnanir. Að mínum dómi er það þýðingarmest, að horfið verði frá þeirri stefnu að rýra tekjuöflunarmöguleika sveitarfélaganna með því að gera þeim að greiða síhækkandi framlög af óbreyttum tekjustofnum, en sú stefna hefur fram til þessa ráðið mestu í sölum Alþingis. Slík vinnubrögð leiða til þess, að sveitarfélögin komast í greiðsluþrot og vanskil og verða efnahagslega ósjálfbjarga og ósjálfstæð. Fyrir nokkrum árum kom fram sú hugmynd í milliþingan. í skattamálum að láta sveitarfélögin fá 1/4 hluta af söluskatti, eins og hann var þá, en afnema jafnframt veltuútsvör. Þáverandi bæjarstjóri í Siglufirði, Jón Kjartansson, boðaði af þessu tilefni til fundar fulltrúa frá kaupstöðum á Vestur-, Norður- og Austurlandi til þess að athuga þessa hugmynd. Í ljós kom við þá athugun, að af 8 kaupstöðum á þessari ráðstefnu hefði aðeins einn fengið lítið eitt auknar tekjur við þessa breytingu. Hinir hefðu allir tapað verulega, og þannig átti í þetta skipti að taka meira af sveitarfélögunum en boðið var fram. Þessi hugmynd komst ekki til framkvæmda vegna andstöðu sveitarfélaganna og samtaka þeirra, og ég geri hana að umtalsefni hér eingöngu sem dæmi um, hvernig á ekki að vinna að lausn þessara mála. Annað tveggja eða hvort tveggja þarf að gerast: að sveitarfélögin fái nýja tekjustofna eða að af þeim verði létt lögboðnum útgjöldum, svo að um muni. Með stofnun 56 millj. kr. jöfnunarsjóðs er gert myndarlegt átak samkvæmt fyrri leiðinni, og þar er lagður grundvöllur, sem síðar verður hægt að byggja á. Ég er þess einnig fullviss, að síðari leiðin verður tekin til vandlegrar yfirvegunar af hæstv. ríkisstj. og stuðningsflokkum hennar við áframhaldandi endurskoðun þessara mála. Ég tel, að betur þurfi að gera til að tryggja fjárhagslegt sjálfstæði sveitarfélaganna, en ég fagna þessum áfanga og þeim aukna skilningi, sem málefni sveitarfélaganna eiga nú að mæta hjá handhöfum ríkisvaldsins. Þar hafa orðið mikil umskipti til hins betra frá því, sem verið hefur að undanförnu, eins og þetta mál ber gleggstan vott um. Brtt. sú, sem heilbr.- og félmn. flytur á þskj. 286, þarfnast ekki frekari skýringa en þar koma fram. Hv. 4. þm. Reykn. (JSk), sem sæti á í n., hafði fyrirvara við nál., eingöngu vegna ákvæðis 1. mgr. 4. gr. frv. um það, að framlög jöfnunarsjóðs til sveitarfélaganna skuli greidd missirislega. Annar nm., hv. 4. landsk. þm. (HV ), undirritaði nál. með fyrirvara, en að öðru leyti var enginn ágreiningur um það í n, að mæla með samþykkt frv. og brtt. n. Fyrir hönd n. legg ég til, að málinu verði vísað til 3. umr.



Herra forseti. Í sambandi við það frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 274, um jöfnunarsjóð sveitarfélaga, tel ég rétt, að rædd sé á breiðum grundvelli aðstaða sveitarfélaganna í þjóðfélaginu, bæði aðstaða þeirra til þess að afla sér tekna, þ.e.a.s. tekjustofnar þeirra, og einnig og ekki síður þær skyldur, sem þeim eru lagðar á hendur. Um tekjustofna sveitarfélaganna er hægt að vera mjög stuttorður. Er þar vart um annað að ræða en útsvörin, sem niðurjöfnunarnefnd hvers bæjar- eða sveitarfélags jafnar niður á íbúa byggðarlagsins einu sinni á hverju ári. Mér er ekki kunnugt um, hvenær útsvörin voru fyrst lögleidd, en þau eru, að ég held, búin að vera aðal- eða nær einasti tekjustofn sveitarfélaganna frá ómunatíð. Þegar athugaðar eru þær miklu þjóðfélagsbreytingar, sem orðið hafa hér á landi síðustu áratugina, og þegar alveg sérstaklega eru athugaðar hinar mörgu krókaleiðir, sem ríkisvaldið hefur farið til þess að afla sér tekna með alls konar óbeinum sköttum og tollum, má það næsta undarlegt heita og sýna óvenjulegan þegnskap forráðamanna sveitarfélaganna, hversu rólegir og aðsópslitlir þeir hafa verið í að framfylgja kröfum sínum um nýja og öruggari tekjustofna sveitarfélögunum til handa en útsvörin eru. Þetta er sérstaklega athyglisvert, þegar það er haft í huga, að hv. Alþ, hefur vissulega ekki verið neitt smátækt í alls konar lagasetningu, sem hefur haft stórfelld útgjöld í för með sér fyrir sveitarfélögin, án þess nokkru sinni að sjá þeim fyrir öruggum tekjustofnum til þess að mæta þessum útgjöldum, fyrr en nú við afgreiðslu fjárlaga, þar sem sveitarfélögunum er ætlaður hluti af hinum almenna söluskatti. Um útgjöld sveitarfélaganna gegnir allt öðru máli. Þau hafa vaxið svo að segja með hverju ári, bæði vegna aukinna krafna íbúa byggðarlaganna og svo vegna margháttaðra lagaboða löggjafarvaldsins. Í upphafi mun fátækraframfærslan hafa verið aðal- eða einustu útgjöld sveitarfélaganna. Henni var þá mætt með niðurjöfnun útsvara eftir efnum og ástæðum á þá aðila í sveitarfélaginu, sem aflögufærir voru. Útsvörin voru því í fyrstu aðeins tilfærsla á fjármunum milli þeirra aðila innan sveitarfélagsins, sem betur voru stæðir, til aðstoðar þeim, sem harðar höfðu orðið úti í lífsbaráttunni, annaðhvort vegna veikinda, missis fyrirvinnu eða af öðrum ástæðum. Meðan svo var, var þetta lítið vandamál og útsvörin einföld leið til þess að jafna þennan aðstöðumun íbúana. En eftir að kauptún og kaupstaðir fóru að myndast, breyttist þetta viðhorf allverulega, bæði vegna þess, að það fólk, sem í kauptúnum og kaupstöðum býr, gerir vaxandi kröfur til forsvarsmanna staðanna til bættrar aðstöðu og meiri þjónustu, og einnig vegna þess, að löggjafarvaldið hefur á undanförnum árum lagt á herðar sveitarfélaganna ýmiss konar álögur með alls konar lagaboðum, eins og ég hef áður bent á. Ég veit satt að segja ekki, hvort menn almennt gera sér grein fyrir þeim fjárhagskröfum, sem á sveitarfélögunum hvíla og þau árlega verða að standa straum af og afla sér tekna fyrir. Ef tekinn er kaupstaður með 4500 íbúum, sem mun láta nærri að vera meðalstærð kaupstaðanna, ef höfuðborg landsins, Reykjavík, er undanskilin, kemur í ljós, að lögbundin og óhjákvæmileg útgjöld þessa bæjarfélags eru um 9 millj, kr. á ári, eða sem næst 2000 kr. á hvern íbúa. Nánar tiltekið eru þetta 10 þús. kr. á hverja fimm manna fjölskyldu. Fjárhagskvaðir þessar, sem eru hin föstu og beinu útgjöld sveitarfélaganna, munu nema um 2/3 hlutum af heildarútgjöldum þeirra, og eru þau þessi helzt, samkv. reikningi þess kaupstaðar, sem ég hef hér lagt til grundvallar: Í fyrsta lagi kostnaður við stjórn kaupstaðarins. í öðru lagi alþýðutryggingar, þ.e.a.s. framlag til almannatrygginga, sjúkrasamlags, atvinnuleysistrygginga og framlag til eftirlaunasjóðs. Í þriðja lagi útgjöld kaupstaðarins vegna framfærslumála, sem í flestum kaupstöðum mun nú orðið vera mest vegna sjúkrakostnaðar og dvalar fólks á elliheimilum. Þá er það lögboðinn kostnaður vegna fræðslumála, kostnaður vegna heilbrigðis- og lögreglumála, afborgun af rekstrarskuldum og loks ýmis kostnaður, svo sem vegna brunamála, skipulagsmála o.fl. Allt eru þetta föst og óumflýjanleg útgjöld hjá hverju sveitarfélagi, eins og áður er sagt. Auk þess verða svo sveitarfélögin árlega að verja stórfé til uppbyggingar, bæði í sambandi við vegagerð, holræsalagnir, byggingu skólahúsa og annarra opinberra stofnana. Þegar á allt þetta er litið og ef menn gera sér grein fyrir þeim fjárhagskvöðum, sem á sveitarfélögum hvíla, þarf engan að undra, þó að forráðamenn þeirra hafi undanfarið kvartað yfir því að hafa engan tekjustofn til þess að mæta þessum útgjöldum annan en útsvörin ein. Það er að sjálfsögðu enginn vandi fyrir sveitarstjórnir að ákveða heildarupphæð útsvara við samningu hverrar fjárhagsáætlunar, og það er heldur enginn vandi fyrir niðurjöfnunarnefndir að jafna útsvörum niður á íbúana. En þegar við blasir annars vegar tekjuþörf sveitarfélagsins og hins vegar gjaldgeta þegnanna, er oft vandi að gera þetta á þann veg, að útsvörin séu með góðu móti innheimtanleg. Það, sem gerir útsvörin allt of óörugg sem einasta tekjustofn sveitarfélaganna, er sú staðreynd, að hvað lítið sem út af ber í einu byggðarlagi atvinnulega séð, eru þau nær óinnheimtanleg. Þetta er staðreynd, sem hver einasti aðili, sem við sveitarstjórnarmál fæst, hefur því miður allt of oft rekið sig á. Samdráttur í atvinnu þýðir í öllum tilfellum minnkandi gjaldgetu, ekki einasta launamanna, heldur einnig vinnuveitenda. Það þarf því engan að undra, þó að út af geti brugðið með, að sveitarfélögin verði þess megnug að standa við skuldbindingar sínar eða mæta þeim kröfum, sem til þeirra eru gerðar. Ég held, að hv. alþm. geti bezt gert sér grein fyrir aðstöðu sveitarfélaganna með því að hugleiða, hversu tryggur fjárhagur ríkisins mundi vera, ef ríkissjóður hefði ekki annað upp á að hlaupa en einn beinan tekjustofn, sem algerlega væri háður afkomu atvinnuveganna og einnig því, hvernig áraði í það og það skiptið. Ég býst við, að aðstaða ríkissjóðs með að inna af hendi lögboðnar greiðslur samkv. fjárlögum yrði oft erfið, ef ekki væri um öruggari tekjustofn að ræða en sveitarfélögin nú verða að láta sér nægja og ætlazt er til að þau komist af með. Allt þetta ber að hafa í huga, þegar athuguð eru eða rædd málefni sveitarfélaganna, og vil ég sérstaklega vekja athygli hv. þm, á þessu. Ég vil benda á, og ég fullyrði, að vanskil sveitarfélaganna eru í fæstum tilfellum orðin til vegna viljaleysis ráðamanna bæjanna og sveitanna með að standa í skilum um skuldbindingar sínar, heldur fyrst og fremst og ég vil segja fyrir það eitt, að tekjustofn sveitarfélaganna er of óöruggur, hvað lítið sem út af ber, og lánsmöguleikar þeirra mjög takmarkaðir. Þau eru þess vegna því miður sjaldnast þess umkomin að taka á móti nokkrum skakkaföllum, jafnvel þó að um smávægileg og tímabundin skakkaföll sé að ræða. Rekstur sveitarfélaganna er raunverulega ekkert annað en smækkuð mynd af rekstri ríkisins. Til þeirra eru af íbúum hvers staðar gerðar nákvæmlega sömu kröfur og gerðar eru til ríkisins, bæði í sambandi við verklegar framkvæmdir, menningarmál, heilbrigðismál og flest annað, sem nútímaþjóðfélag krefst. Hins vegar er sú leið, sem sveitarfélögunum er ætlað að fara í tekjuöflun, á allt annan veg en hjá ríkissjóði. Auk þess er ríkissjóður betur settur að því leyti, að það er Alþ. eitt, sem ákvarðar útgjöld ríkissjóðs og sér honum þá jafnhliða fyrir tekjum. Sveitarfélögin eru aftur á móti háð því, að löggjafarvaldið ákveði að verulegu leyti útgjöld þeirra og það venjulegast án þess, að nokkuð hafi verið rannsakað, hvort þau hafi nokkra möguleika á að afla sér tekna til þess að standa straum af þessum útgjöldum eða ekki. Ég tel alveg hiklaust, að jafna verði þennan aðstöðumun eftir leiðum, sem hv. Alþ. telur heppilegast. Frv. það, sem hér er til umr., er án efa spor í rétta átt, en að mínu áliti engin endanleg lausn þessara mála, heldur aðeins góð og raunhæf byrjun á því, sem koma mun. Ég tel þetta nauðsynlegt, ekki eingöngu vegna sveitarfélaganna sjálfra, heldur einnig vegna þjóðarheildarinnar. Algert fjárhagslegt öryggisleysi sveitarfélaganna, eins og nú er, og sífelld samhangandi greiðsluvandræði þeirra er spilling í fjármálakerfi þjóðarinnar og kemur í veg fyrir eðlilega uppbyggingu sveitarfélaganna. Með rólegri yfirvegun og raunhæfum aðgerðum er hægt að koma þessum málum í viðunandi horf, og vil ég leyfa mér að vekja athygli hv. alþm. á, að Alþ. eitt er þess umkomið að gera þær ráðstafanir, sem nauðsynlegar eru til úrbóta. Ég er ekki að biðja um neinar fjárgreiðslur eða ölmusu til handa sveitarfélögunum, heldur það eitt, að fjárhagsgrundvöllur þessara stofnana, sem staðið hafa fastmótaðar í þjóðfélagsskipuninni frá fyrstu tíð, verði treystur svo með bættri aðstöðu til eðlilegrar tekjuöflunar, að þróun sveitarfélaganna geti átt sér stað með eðlilegum hætti, og að þeir menn, sem að þessum málum vinna, eigi það ekki sífellt yfir höfði sér að verða stimplaðir vanskilamenn - af óviðráðanlegum ástæðum oftast og oftast að ósekju. Í umr. þeim, sem hér hafa orðið í þessari hv. d. í sambandi við frv. til l. á þskj. 273, um bráðabirgðabreyt. á útsvarslögunum, finnst mér of lítils skilnings hafa gætt hjá hv. þm. Framsfl. og Alþb., sem um þetta mál hafa rætt. Því frv. hefur m.a. hvað þetta atriði snertir, þ.e. tekjustofna sveitarfélaganna, verið fundið það til foráttu, að útsvarsstigar þeir, sem þar eru til greindir og ætlaðir eru kaupstöðunum utan Reykjavikur og sveitarfélögunum, væru of háir, og einnig það, að sveitarfélögunum væru gefnar of lausar hendur í sambandi við veltuútsvörin. Ég vil á það benda, að við samningu útsvarsstiganna var í öllum tilfellum haft samráð og samstarf við þá aðila, sem bezt þekkja til þessara mála, og er það álit þeirra, að það, sem þar kemur fram, útsvarsstigarnir, séu, eins og þeir eru lagðir fyrir, algert lágmark til þess að afla sveitarfélögunum þeirra tekna, sem þeim er nauðsynlegt. Ef skerða ætti þessa aðstöðu sveitarfélaganna frekar en gert er í þessu frv., leiddi það ekki til annars en þess, að annaðhvort þau sjálf eða hv. Alþ. yrði að sjá þeim fyrir auknum tekjum með öðrum hætti. Í sambandi við veltuútsvörin vil ég benda á, að afnám þeirra mundi óhjákvæmilega leiða til um það bil 20% hækkunar á útsvörum einstaklinga í flestum kaupstöðum landsins. Hversu slík ráðstöfun yrði vel þegin af launþegum, sem er langstærsti hópur gjaldenda, a.m.k. í kaupstöðunum, skal ég láta ósagt um. Hygg ég þó, að þeir mundu telja á rétt sinn gengið heldur en hitt og hagur sinn ekki batna. Ég taldi rétt að láta þessar hugleiðingar um útsvörin koma hér fram, áður en þau verða á ný tekin til umr. í þessari hv. d., eftir að heilbr.- og félmn. hefur skilað áliti sínu. Í sambandi við frv. það, sem hér liggur fyrir um jöfnunarsjóð sveitarfélaga, vil ég að lokum segja það eitt, að ég fagna því, að það skuli vera fram komið, og vona, að það sé fyrirboði aukins skilnings á því að tryggja betur en nú er fjárhagsgrundvöll sveitarfélaganna. Ég veit, að þetta mun vera skoðun allra þeirra, sem að sveitarstjórnarmálum vinna, enda benda ályktanir bæjarstjórna víðs vegar um landið, sem gerðar hafa verið, eftir að frv. kom fram, til þess, að svo sé. Ég vænti þess, að frv. verði samþ. og afgr. sem lög frá hv. Alþ., án þess að frekari breyt. en orðnar eru á því frá hendi heilbr.- og félmn, verði gerðar.



Herra forseti. Eins og hv. frsm. n. tók fram og nál. ber með sér, mælir n. öll með því, að þetta frv. verði samþ. Það er engin ástæða til annars en að fagna því, að þetta frv. er fram komið. Ég vil þó segja það í því sambandi, að ef sveitarfélögin hefðu átt að taka á sig þá auknu útgjaldabyrði, sem þau hefðu óneitanlega fengið á sig og fá á sig vegna gengisbreyt., hefðu útsvör hjá þeim þurft að rjúka æðimikið upp á við og vafasamt, að gjaldgeta skattþegnanna í sveitarfélögunum hefði hrokkið til. Þess vegna er það af brýnni nauðsyn sprottið, að frv. um jöfnunarsjóð sveitarfélaga, sem ætlar sveitarfélögunum 1/5 af álögðum söluskatti, er fram komið sem nauðsynleg aðstoð við sveitarfélögin, alveg sérstaklega vegna þeirra auknu erfiðleika, sem á þeim hefðu skollið vegna gengislækkunarinnar. Ég hygg því, að það komi sér vel að fá þetta framlag, sem rennur nú til sveitarfélaganna af söluskattinum, vegna hinna þungu búsifja, sem þau verða fyrir af gengisbreytingunni. Við þurfum ekkert að fara í grafgötur með það, að alveg eins og fjárlög ríkisins stórhækkuðu af gengisbreytingunni, eins hefði fjárhagsáætlun hvers einasta sveitarfélags hlotið að gera það. Ég býst við því, að það fari víðast hvar svo, að þrátt fyrir þetta framlag. sem þau fá samkv. þessu frv., þegar það er orðið að l., muni það gerast óvíða, að útsvörin geti lækkað í krónutölu, heldur muni þau viðast hvar heldur fara upp á við þrátt fyrir þennan nýja tekjustofn, og sér maður þá, að þau standa ekki ýkjamiklu betur að vígi, að fengnum þessum tekjustofni, heldur en þau stóðu, áður en gengisbreytingin átti sér stað, að honum ófengnum. Eins og frv. er núna, er augljóst mál, að sveitarfélög þau, sem eru í vanskilum gagnvart ríkinu vegna veittra ríkisábyrgða, hefðu, ef ábyrgðarskuldbindingarnar eru litlar, getað kannske um allmörg ár fram í tímann orðið að láta allt sitt framlag, sem þau hefðu fengið úr jöfnunarsjóði, upp í gamlar ríkisábyrgðir. Þetta leizt mér ekki á, og þess vegna varð um það samkomulag í n. að breyta upphafi 4. gr. á þann veg, að þessi greiðsluskylda sveitarfélaganna félli aðeins á gagnvart ríkisábyrgðum, sem til féllu eftir gildistöku þessara laga, en í 2. málsgr. 4. gr. er orðalagið nú svona: „Nú er sveitarfélag í vanskilum með greiðslu vegna veittra ríkisábyrgða, og er ráðuneytinu þá heimilt að inna slíkar greiðslur af hendi af framlagi til sveitarfélagsins eftir því sem til vinnst.“ Ég sé ekki betur, og á það féllust meðnm. mínir, en að þetta orðalag gæti heimilað félmrn. að taka framlög sveitarfélaga algerlega upp í greiðslur gamalla skuldbindinga, og hefði svo getað orðið, ef skuldbindingarnar eru miklar, nokkuð mörg ár fram í tímann, þannig að þetta hefði ekki orðið til þess að létta útsvarsbyrðina á næstu árum. En sem sé, till. n. er um það, að ef sveitarfélag kemst í vanskil með greiðslur vegna veittra ríkisábyrgða eftír gildistöku þessara l., þá sé rn. heimilt að inna slíkar greiðslur af hendi, meðan framlagið til sveitarfélagsins hrekkur til. Það eitt getur orðið nógu þungbært, en það virðist vera nauðsynlegt að heimila rn. nokkra aðstöðu til þess að innheimta smátt og smátt þessar áföllnu ríkisábyrgðir. Ég tel, að frv. að fenginni þessari breyt. sé í því formi, að ég geti greitt því atkv. Fyrirvari sá, sem ég geri, er þó aðallega við það bundinn, að ég mundi óska, - og það skildist mér, að hv. 4. þm. Reykn. (JSk) óskaði eftir líka, - að framlag jöfnunarsjóðsins til sveitarfélaganna yrði greitt ársfjórðungslega, en ekki missirislega, af því að í 1. gr. er ákveðið, að ríkissjóðurinn fær söluskattsuppgjör ársfjórðungslega eftir á, og virðist þá, að þetta fé þurfi ekki að hafa neina langa viðdvöl þar, og sveitarfélögunum væri það óneitanlega nokkurt hagræði að fá þetta fjórum sinnum á ári heldur en tvisvar, ef teknískir möguleikar standa ekki í vegi fyrir því. Ég held, að strangleikinn á innheimtu söluskattsins tryggi það, að hann komi inn í þeim mánuði, sem hann á að innheimtast, og þá væri sem sé mjög æskilegt, að hann gæti komið viðstöðulaust út til sveitarfélaganna, þannig að þau fengju þessar greiðslur fjórum sinnum á ári. Skildist mér á meðnm. mínum, að þeir mundu gjarnan vilja athuga þetta atriði milli 2. og 3. umr., og vænti þess, að þeir geri það. En ég dvel aðallega við þetta af því, að hv. 3. þm. Sunnl. (GuðlG) sagði áðan í ræðu sinni, að hann vænti þess, að þetta frv. yrði samþ. án frekari breytinga. Þá er það viðvíkjandi skerðingarákvæðinu. Það er upplýst, að þetta skerðingarákvæði muni aðallega bitna á hinum smæstu, fámennustu sveitarfélögum. Til þess er vitnað, að ef skerðingarákvæðið væri ekki, gæti farið svo, að ýmis hin smærri sveitarfélög legðu engin útsvör á sína gjaldþegna, og það væri ástæðulaust að hafa lagasetninguna þannig. Ég játa, að það eru nokkur skynsamleg rök fyrir því að hafa skerðingarmark. Hins vegar tel ég þó vafasamt, að það sé réttmætt að hafa skerðingarákvæði, sem bitna á hinum fámennustu og getuminnstu sveitarfélögum, sem eiga raunverulega örðugast með að standa undir skyldum sveitarfélagsins sökum fámennis. Útsvarsupphæðirnar, sem lagðar hafa verið á að undanförnu, það má ekki eingöngu miða við þær, þær eru sprottnar af getuleysinu. Þær eru sprottnar af því, að sveitarfélögin hafa ekki treyst sér til að innheimta meiri útsvör. En ef þau hefðu haft möguleika á því, hefðu þau ráðizt í ýmsar framkvæmdir, sem þau hafa orðið að láta undir höfuð leggjast að ráðast í. Ég a. m. k. tel, að þetta orki tvímælis, að það skuli renna samkv. þessum lögum færri krónur - miðað við einstakling í smæstu sveitarfélögunum - til þeirra heldur en til hinna stærstu og getumestu sveitarfélaga, miðað við einstakling. Það verður eitthvað á fjórða hundrað króna, sem rennur til Reykjavíkur og annarra kaupstaða, en þetta skerðingarákvæði mun draga úr þeirri upphæð á einstakling í hinum fámennustu sveitarfélögum. Það tel ég vafasamt. Ég held, að það veitti ekki af að auka getu þeirra til þess að ráðast í meiri sameiginlegar framkvæmdir fyrir þegnana en þau hafa haft orku til að gera, einkanlega þegar ég hugsa til þess útsvarsstiga, sem nú er í útsvarslagafrv., sem gerir ráð fyrir því í hinum fámennustu sveitarfélögum, hreppunum, að byrja skuli að leggja útsvar á 3000 kr. árstekjur. Það finnst mér benda til þess, að það séu sveitarfélög í raun og veru í nauðum stödd, ef þetta er byggt á nokkru skynsamlegu viti, að það skuli eiga að leggja útsvör á 3000 kr. árstekjur, 200 kr. -10800 kr. er sú upphæð, sem nemur þeim ellilífeyri, sem er á 2. verðlagssvæði, 10800 kr. fær fólkið í þessum sveitahreppum. Hvað haldið þið, að það fái í útsvar? 920 kr. eftir skalanum, sem er í útsvarslagafrv. Það á að taka 920 kr. í útsvar af fólkinu í sveitunum af ellilífeyrinum, sem er 25% lægri en í kaupstöðunum. Er það á að lítast? Eru ekki líkur til þess, að þessum sveitarfélögum veiti ekki af að fá jafnháa upphæð á mann og kaupstöðunum? Ég held það: Ég vil vænta þess, að við afgreiðslu útsvarslaganna verði þetta athugað, hvort það er á nokkurn hátt forsvaranlegt að lögleiða útsvarsstiga í sveltunum, sem byrji á því að leggja útsvör á 3000 kr. árstekjur. Og ef það verður niðurstaðan, að það sé nauðsynlegt að ganga svona að þeim mönnum þar, aukast efasemdir mínar mjög um, að það sé réttlætanlegt að hafa slíkt skerðingarmark um framlagið úr jöfnunarsjóði til þessara veiku sveitarfélaga. Þá eru það aðeins tvö atriði önnur. Í d-lið 3. gr. eru ákvæði um aukaframlög til þeirra sveitarfélaga, sem ekki fá nægileg útsvör á lögð samkvæmt l. um bráðabirgðabreyt. á útsvarsl. Oft og tíðum getur það verið svo, að sveitarfélag komist í mikil fjárhagsleg vandræði, kannske þrot, tímabundið, vegna sérstakra ástæðna. Nú gæti svo farið, að eitt og sama sveitarfélag væri búið að fá aukaframlag, meðan þessi vandkvæði gerðu þessu sveitarfélagi erfitt fyrir, tvö skipti, þrjú skipti, kannske fjögur ár í röð, en hefði síðan fengið bætta aðstöðu og rétt við og stæði e.t.v. eftir nokkur ár með blóma. Þá finnst mér koma til álita um aukaframlögin, sem þá væru búin að raska raunverulega öllum hlutföllum milli þessa sveitarfélags og annarra sveitarfélaga að því er snertir styrk úr jöfnunarsjóðnum, hvort endurgreiðsluskylda ætti að koma til, ef sveitarfélag hefði margsinnis fengið aukaframlag og síðan orðið fyrir því happi að rétta vel og myndarlega við. Ekki legg ég neina áherzlu á þetta, en ég skýt þessu fram, að ég hefði ekki talið það utan við það að vera athugandi. Þá vildi ég víkja að e-liðnum, þar sem stendur, að eitt af hlutverkum jöfnunarsjóðsins sé að styrkja eftir ákvörðun ráðh. tilraunir til að koma betra skipulagi og meira samræmi á framkvæmdir sveitarmálefna og samstarf sveitarfélaga. Ég hef ekki getað fengið það upplýst í n., hvort miklu fjármagni sé ætlað að verja til þessarar starfsemi né í hverju hún eigi að vera fólgin. En eitthvað af fé jöfnunarsjóðs er ætlað til þessarar starfsemi, sem þarna er orðuð á þennan hátt, að koma betra skipulagi og meira samræmi í framkvæmdir sveitarmálefna og samstarf sveitarfélaga. Sennilega er þarna ætlunin að láta eitthvert fé renna til Sambands íslenzkra sveitarfélaga, til starfsemi þess sambands. En ég vænti þess, að það verði ekki neinn verulegur hluti af tekjum jöfnunarsjóðsins, sem fari í þetta, því að ég býst við, að hin verkefni hans, sem talin eru í bókstafsliðunum á undan, muni verða ærin og hann hafi varla stórfúlgu aflögu til þessarar samræmingarstarfsemi sveitarfélaganna. Þetta voru sem sé þau atriði, sem ollu því, að ég skrifaði undir nál. með fyrirvara, en eins og áður er sagt, greiði ég frv. atkv.



Herra forseti. Í sambandi við þann þakkaróð, sem tveir hv, þm., hv. 5. þm. Vestf. (BF) og hv. 3. þm. Sunnl. (GuðlG), hafa hér flutt ríkisstj. sinni í sambandi við það frv., sem hér liggur fyrir, þykir mér ástæða til þess að segja nokkur orð. Ég vil í upphafi taka það fram, að ég tel sjálfsagt, eins og málum er komið og raunar hefði mátt vera fyrr, að tekin sé sú stefna og farið í þá átt, sem frv. gerir ráð fyrir, þannig að bæjarfélög og sveitarfélög landsins fái nokkra tekjustofna aðra en útsvör. Á hinn bóginn þykir mér hlýða að rekja aðeins þá sögu, sem gerzt hefur á þessu þingi í sambandi við efnahagsmál, og þá einkum þann þátt þeirra, sem snýr að sveitarfélögunum sjálfum, því að það er vissulega hann, sem hér er á dagskrá. Í febrúarmánuði s.l. voru hér í þessari stofnun gerðar ráðstafanir til þess að auka dýrtíðina í landinu svo stórkostlega, að ég hygg, að engum manni detti í hug, sem hefur nokkra reynslu fyrir sér eða framsýni, að sú dýrtíðaraukning verði minni en 25–30%. Ég veit, að í helgiriti ríkisstj., Viðreisn, eru þessar tölur ekki tilteknar, heldur aðrar og lægri, en reynslan hagar sér ekki eftir því, hvað stendur í þeirri bók, og dýrtíðaraukningin er miklum mun meiri. Sveitarfélögin í landinu munu því verða fyrir þungum búsifjum af þessari dýrtíðarhækkun, og þau munu verða það á tvennan hátt: Í fyrsta lagi munu allar þær framkvæmdir og allur tilkostnaður, sem sveitarfélögin þurfa að bera uppi, að sjálfsögðu hækka og þar af leiðandi tekjuþörf þeirra á móti því. En auk þess verður gjaldþol þegnanna í hverjum hreppi fyrir sig auðvitað miklum mun minna, ef sú stjórnarstefna, sem hér hefur verið mörkuð, kemur til með að ríkja, að dýrtíðin hækkar, en launagreiðslur til hins vinnandi fólks eiga að standa í stað. Nú hljóta bæirnir að verulegu leyti að byggja sína tekjuöflun á því, hver er gjaldgeta þegnanna, og hún er óumdeilanlega skert með þeim ráðstöfunum, sem hér hafa verið framkvæmdar. Þegar hér er komið sögu, að dýrtíðin - og þá ekkert síður fyrir sveitarfélögin en aðra er orðin mjög þungbær og hefur risið a. m. k., eins og ég nefndi, um fjórðung eða jafnvel meira, þá eru komnar á rökstóla nefndir, sem eiga að gera till. um útsvör og um hluta sveitarfélaganna af söluskatti. Þeir hv. alþm., sem ég tilnefndi, munu báðir hafa unnið að undirbúningi frv. um jöfnunarsjóð sveitarfélaga, sem hér er á dagskrá, og auk þess frv. um útsvör, sem hér er líka til afgreiðslu í þinginu. Þeir tóku ótrauðir þátt í því með sinni ríkisstj. að lögleiða hér þær ráðstafanir, sem leiða til þeirrar dýrtíðarhækkunar, sem ég hér hef lýst, og ég hef ástæðu til að ætla, að þeir hafi báðir gert það harla nauðugir. En þeir sáu enga ástæðu til þess að æmta eða skræmta í þeim málum, þeir bara gerðu það, sem ríkisstj. setti þeim fyrir. Nú hafa hér komið fram frumvörp til laga, sem gera ráð fyrir því, að sveitarfélögin eigi að fá bætt upp örlítinn hluta af þeim skaða, sem Alþ. hefur áður með sinni löggjöf bakað þeim. Því hefur verið lýst, að sá hlutur, sem falla muni sveitarstjórnunum til sem tekjur af söluskatti, muni máske nema 10–12% af útsvarsupphæðum í bæjum, en það þýðir, að á tekjum bæjanna verður hækkunin yfirleitt ekki meiri en 10% , því að þrátt fyrir allt hafa bæirnir nokkrar tekjur af öðrum hlutum en útsvörum. Sem sagt, þegar að því er komið, að búið er að kippa frá bæjarfélögunum tekjum eða samsvörun tekna, sem nemur um 25%, svo að ekki sé of djúpt tekið í árinni, og aftur eiga að koma í staðinn tekjumöguleikar kannske upp á 10%, risa þessir höfðingsmenn upp og sjá sérstaka ástæðu til þess að flytja ríkisstj. sinni lofgerð fyrir það, hvað hún taki miklu betur á málefnum sveitarfélaganna í landinu en aðrar stj. hafa gert. Það er vissulega mikils virði fyrir hverja ríkisstj., sem á svo lítilþæga stuðningsmenn, og henni eru náttúrlega leiðirnar mjög færar, á meðan það ástand er það almenna í hennar liði. En ég hygg, að jafnvel þessir tveir hv. þm. muni ekki vera eins þakklátir ríkisvaldinu fyrir það, sem gert hefur verið, eins og þær ræður, sem þeir hafa haldið hér í dag, annars gætu gefið tilefni til að ætla. Í sambandi við störf þeirra við útsvarsmálin sem slík, við undirbúning að útsvarsl., sem hér eru til meðferðar í þinginu, hafa þeir hins vegar ekki komið ár umbjóðenda sinna betur fyrir borð en svo, að í því frv. er gert ráð fyrir, að einmitt í þeim bæjarfélögum, sem þessir hv. þm. eru fulltrúar fyrir, verði útsvarsstiginn miklum mun hærri en í nokkrum öðrum sveitarfélögum á landinu, þ.e.a.s., ég á hér við útsvarsstigann í bæjum landsins utan Reykjavíkur, en fyrir slíka kaupstaði eru þessir hv. þm. sérstakir fulltrúar, þar sem annar mun vera forseti bæjarstjórnarinnar á Ísafirði, en hinn bæjarstjóri í Vestmannaeyjum. En það er vitað, að öll þau bæjarfélög, sem eru með sams konar aðstöðu gagnvart útsvarslagafrv. og þessir tveir bæir, sæta þar hinum verstu kjörum. Ég vil af þessu tilefni enn þá rifja það upp, sem ég hef minnzt á áður, að útsvarslagafrv. er byggt á því, að Reykjavík eigi að halda allri sinni sérstöðu til útsvarsöflunar. Þar hefur ekki verið hróflað við því augljósa ranglæti, að Reykjavík situr svo að segja ein að aukaútsvörum ríkisstofnana og tekur af þeim tveimur stofnunum, Áfengisverzlun ríkisins og Tóbakseinkasölu ríkisins, álíka mikið í útsvör og t.d. öll útsvörin í Vestmannaeyjum eru áætluð. Á þessu hefur engin leiðrétting fengizt. Ég veit ekki, hvort þessir hv. þm. hafa prófað að fá leiðréttingu á þessu, en ég verð að lýsa því yfir, að hafi þeir ekki reynt það, lít ég svo á, að þeir hafi staðið heldur illa í stöðu sinni sem málsvarar bæjanna utan Reykjavíkur. En ef þeir skyldu nú samt hafa reynt þetta, þá er sýnilegt, að þeir hafa ekki komizt þar upp með moðreyk. Samkv. útsvarslagafrv., sem samið er af sérstakri n., þar sem þessir hv. þm. eru fulltrúar, er gert ráð fyrir því, svo að ég nefni dæmi, alveg nákvæmlega, að af 40 þús. kr. skattskyldum tekjum skuli Reykvíkingur borga 3890 kr. í útsvar, en þeir, sem búa í öðrum kaupstöðum landsins, borgi af sömu upphæð ekki 3890 kr., heldur 5700 kr. Og ef gripið er annars staðar niður í útsvarsstigann, kemur í ljós, að af 70 þús. kr. útsvarsskyldum tekjum er Reykvíkingi ætlað að greiða 10890 kr., en þeim, sem býr í bæ utan Reykjavíkur, 13500 kr. Af 100 þús. kr. útsvarsskyldum tekjum er Reykvíkingi ætlað að greiða 18390 kr., en öðrum kaupstaðarbúum landsins 22200 kr. í útsvar. Það þarf vissulega mikinn vilja til stuðnings við hæstv. ríkisstj. til þess á eftir þessu öllu saman að geta komið hér upp í ræðustól og flutt lofgerðaróð um, að það eigi þó ekki að láta þetta með öllu óhætt, því að nú hafi bæirnir von um að fá kannske eins og 10% tekjuauka upp á móti öllu því stórkostlega, sem hér hefur verið á þá ráðizt. Við að rifja upp þessa harmsögu dettur mér í hug svolítill sögukafli, sem ég einhvern tíma fyrir mörgum árum las. Það var í þeirri frægu skáldsögu um Don Quijote. Þar segir frá því, að eitt sinn hafi ræningjar hitt hefðarfrúr á för þeirra. Þeir réðust þegar á þær, reyttu af þeim þá gildu sjóði, sem frúrnar reiddu, en þegar þeir stóru fjársjóðir voru fallnir í hendur ræningjanna, opnuðu þeir sjóðina og gáfu kerlingunum, sem þeir höfðu rænt, örfáa skildinga, til þess að þær skyldu þó ekki vera með öllu örsnauðar, þegar þær færu að fundi þessara ræningja, en þær luku miklu lofsemdarorði um það, að ræningjarnir væru hinir göfugustu menn og þær hefðu ekki hitt aðra slíka á för sinni. Mér finnst næstum því eins og þeir hv. alþm., sem hér hafa lofað sína ríkisstj. fyrir þær ráðstafanir í útsvarsmálum, sem hér eru gerðar, séu á eitthvað svipuðu stigi um mat á því, hvað sé göfgi, og þessar háttvirtu frúr, sem ég hef tilnefnt úr sögunni um Don Quijote.



Herra forseti. Ég mun ekki ræða hér um útsvarsfrv., sem liggur fyrir þessari hv. d., en er enn til athugunar í n. Ég mun því ekki hefja hér umræður við hv. síðasta ræðumann varðandi þau mál, það kemur til umræðu síðar. En í sambandi við það frv., sem hér liggur fyrir um jöfnunarsjóð sveitarfélaganna, þykir mér rétt að leiðrétta einn grundvallarmisskilning, bæði hjá hv. 4. landsk. þm. (HV) og hv. 6. þm. Sunnl. (KGuðj). Þeir slá því báðir föstu, að eftir að lagðar séu gífurlegar nýjar álögur á sveitarfélögin, séu það nú einhverjar hundsbætur, sem eigi að veita með þessum söluskatti, því að hinar nýju álögur og aukin útgjöld sveitarfélaganna séu a.m.k. jafnmikil eða væntanlega meiri en hluti þeirra af söluskatti. Þetta er allt saman byggt á misskilningi, enda hafa þeir vafalaust hvorugur reynt að gera sér nokkra tölulega grein fyrir þessu. Sannleikurinn í þessu máli er sá og byggist á athugunum á nokkrum stöðum, að aukin útgjöld bæjar- og sveitarfélaganna vegna efnahagsráðstafananna eru ekki nema nokkur hluti af þeirri upphæð, sem fellur í hlut sveitarfélaganna af söluskattinum. Á nokkrum stöðum, þar sem þetta hefur verið reiknað út, er það í mesta lagi um helmingur af hluta hvers bæjarfélags af söluskatti, sem kemur á móti auknum útgjöldum vegna efnahagsaðgerðanna, - ég segi helmingur sums staðar, en annars staðar er það minna. Þetta er því hin mesta fjarstæða, að aukin útgjöld sveitarfélaganna vegna efnahagsaðgerðanna éti upp að fullu hluta þeirra af söluskatti eða jafnvel meira, enda þykist ég vita, að hvorugur þessara hv. þm. hafi gert tilraun til þess að gera sér nokkra grein fyrir þessu frá tölulegu sjónarmiði, heldur er þessu aðeins slegið fram sem fullyrðingu út í loftið. En í þessu sambandi er rétt að geta annars. Fyrir tveimur árum átti hv. 4. landsk. þm., sem hér talaði áðan og sló þessu fram, sæti í ríkisstj., sem kölluð hefur verið vinstri stjórnin, og hv. 6. þm. Sunnl. var einn ötulasti stuðningsmaður þeirrar ríkisstj. Hún lagði fram hér á Alþ. í maímánuði 1958 og fékk samþykktar efnahagsaðgerðir, sem stundum voru kallaðar bjargráðin, og þær efnahagsaðgerðir höfðu veruleg áhrif, ekki aðeins á hag alls almennings, heldur ekki sízt á hag bæjar- og sveitarfélaganna í landinu, og jukust stórlega þeirra útgjöld. Ýmsar bæjar- og sveitarstjórnir urðu þá þegar að gera sérstakar ráðstafanir til að mæta þeim nýju álögum, sem bjargráð vinstri stjórnarinnar höfðu í för með sér. Ég vil í fyrsta lagi taka það fram, að aukin útgjöld sveitarfélaganna vegna efnahagsaðgerðanna nú eru alls ekki meira en aukin útgjöld þeirra vegna bjargráða vinstri stjórnarinnar 1958. Í öðru lagi er nú gert ráð fyrir auknum nýjum tekjustofnum til sveitarfélaganna, sem gera miklu meira en vega á móti hinum auknu útgjöldum, en hv. 4. landsk. þm., sem átti sæti í vinstri stjórninni, hann og samráðherrar hans, þeir hreyfðu ekki hönd eða fót til þess, að sveitarfélögin fengju einn einasta eyri til að mæta þeim auknu útgjöldum, sem leiddi af bjargráðum vinstri stjórnarinnar.



Herra forseti Ég ætla ekki að lengja umr. um þetta dagskrármál, sem fyrir liggur, en nokkur orð í ræðu hv. 6. þm. Sunnl. (KGuðj) gáfu mér þó tilefni til þess að koma hér fram aftur. Það er alveg rétt, að bæði ég og hv. 5, þm. Vestf. (BF) höfum látið hér í ljós ánægju okkar yfir því, að jöfnunarsjóðsfrv. skuli vera komið fram. Þetta er að sjálfsögðu fyrst og fremst byggt á því, að þetta frv. markar stefnubreytingu á hv. Alþ. Bæjarfélögin hafa um langan tíma með mörgum áskorunum til Alþ. farið fram á, að farið væri inn á einhverja slíka braut og hér er gert í sambandi við tekjuöflun til handa sveitarfélögunum. Við þessu hefur alltaf verið daufheyrzt fyrr en nú, og er það að sjálfsögðu fagnaðarefni frá hendi okkar, sem að þessum málum vinnum úti um landið. Það, sem hv. 6. þm. Sunnl. sagði um útsvarsstigana, bæði nú í ræðu sinni hér áðan og eins í ræðu sinni, þegar útsvarslagafrv. var til umr. hér í d., bendir alveg ótvírætt til þess og kemur mér satt að segja nokkuð á óvart, að hann sé gersneyddur allri þekkingu á málefnum og rekstri bæjarfélaga. Hann hélt því fram hér í umr., þegar útsvarslagafrv. var til umr., að það ætti að gera Reykvíkinga að nokkurs konar aðalsmönnum vegna þess, að þeir byggju við lægri útsvarsstiga en bæirnir úti um landið. Þessi hv. þm. veit sjáanlega ekki, að þótt útsvarsstigarnir séu þannig settir eins og þeir eru, er fyrst og fremst í 8. gr. laganna um jöfnunarsjóð gert ráð fyrir, að bæirnir geti eins notað Reykjavíkurstigann og kaupstaðastigann, ef hann nægir þeim. Það hefur sýnt sig, að margir bæir, sérstaklega á Suðurlandi og Suðvesturlandi, hafa undanfarin ár notað Reykjavikurstigann og getað aflað sér tekna á þann hátt. Í Vestmannaeyjum árið 1959, þó að við værum þar með stiga, sem niðurjöfnunarnefndin bjó til sjálf, varð útkoman á útsvörum, að þau urðu lægri á sambærilegar tekjur en útsvör hér í Reykjavík. Útsvarsstigarnir eru því enginn mælikvarði á það, hvort menn á þessum eða hinum stað greiði hærra eða lægra útsvar en t.d. gert er ráð fyrir eftir Reykjavíkurstiganum. Það fer alveg eftir því, hver er heildarupphæð útsvaranna á hverjum stað og hver er tekjustofn sá, sem niðurjöfnunarnefndirnar hafa til að vinna úr. Ef þetta aðalsmerki, sem Karl Guðjónsson var að setja á Reykvíkinga í sambandi við þeirra stiga, ætti að taka raunverulega, þá hefur það skeð í Vestmannaeyjum 1959, að íhaldsstjórnin þar - ég þar með - hefur alveg óafvitandi aðlað þennan hv. þm., 6. þm. Sunnl., með því að láta hann bera lægra útsvar en hann hefði gert, hefði hann verið búsettur hér í Reykjavik. Þessar umr. hans sýna það, að hann virðist ekki hafa gert sér nokkra grein fyrir því, hvernig útsvarsstigar eru byggðir upp eða hvernig þeir koma út fyrir þá, sem lagt er á eftir þeim. Það getur verið á svo margbreytilegan hátt, eins og ég hef sagt, að þeir eru fyrst og fremst reglur um, eftir hvaða hlutföllum hver einstakur skuli borga, frekar en það, hvort hann endanlega kemur til með að greiða þá upphæð, sem gert er ráð fyrir í stiganum, eftir þeim tekjum, sem þar eru tilgreindar.



Herra forseti. Ég skal ekki fara að tefja hér tímann. En út af því, sem fram hefur komið hér í umr. um það, að hv. stjórnarsinnar, sem hér hafa talað, hafi hælt sinni ríkisstj., þá gat ég afar vel skilið það. Það hefur fallið þeim í skaut annað á þessu þingi, hv. stjórnarsinnum, en að hafa ástæðu til þess að hæla þeirri ríkisstj., sem þeir styðja. Ég álít, að hér sé á ferðinni eitt það skásta frv., sem þessi hæstv. ríkisstj. hefur lagt fram, og ég gat því vel skilið það, þó að þeir vildu við þetta tækifæri láta koma í ljós, að þeir hefðu einhvern tíma ástæðu til þess að vera sæmilega ánægðir, og hæla þeirri ríkisstj., sem þeir oft og tíðum hafa vafalaust orðið að fylgja af litlum áhuga og enn þá minni ánægju. Ég vil ekki vera að meina þessum hv. þm. það. Út af þessu frv. vil ég segja það, að mér er ljóst, að þetta frv. kemur til með að létta nokkru á í sambandi við álögur sveitarfélagana, eins og til er ætlazt, og ég hygg, að ef það nær fram að ganga, eins og ætlazt er til, muni það gera meira en að mæta þeim álögum, sem efnahagsmálin ein út af fyrir sig hafa á sveitarfélögin lagt í bili. Hins vegar ber á það að líta, að hér eru nokkur atriði, sem geta orkað tvímælis og kannske orðið þess valdandi, a.m.k. fyrir sum sveitarfélögin í landinu; að þau njóti hér lítilla kjara samkv. frv. Í 4. gr. frv., síðari mgr., segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Nú er sveitarfélag í vanskilum með greiðslu vegna veittra ríkisábyrgða, og er ráðuneytinu þá heimilt að inna slíkar greiðslur af hendi af framlagi til sveitarfélagsins, eftir því sem til vinnst.“ Ég er ekki í nokkrum vafa um, að það eru mörg sveitarfélög á landinu, sem eiga eftir að kenna á þessu ákvæði frv., og það er hægt að rökstyðja, að það sé eðlilegt, að ríkissjóður vilji hafa hér einhvern varnagla um. En á hitt má líka benda, að með þessu móti er ríkinu gert auðveldara að innheimta þær ríkisábyrgðir, sem falla í vanskil hjá sveitarfélögum, heldur en aðrar ríkisábyrgðir. Þess vegna eru sveitarfélögin samkvæmt þessu verr sett en þeir aðrir, sem lenda í vanskilum með ríkisábyrgðir. Ég hygg, að í a. m. k. færri tilfellum gangi ríkið að, þó að það hafi veð. Hins vegar eru hér atriði, sem ég vildi fá frekari upplýsingar um, og vildi ég leyfa mér að beina því til hæstv. fjmrh.: Liggur nokkuð fyrir um það, hvað hugsað er með e-liðnum, þar sem talað er um að styrkja eftir ákvörðun ráðherra tilraunir til að koma betra skipulagi og meira samræmi í framkvæmd sveitarmálefna og samstarf sveitarfélaga? Á að gera þetta í samráði við Samband íslenzkra sveitarfélaga og fela því þessa framkvæmd, eða á að gera þetta á annan hátt? Enn fremur vil ég benda á það, að hér er talað aðeins um tvo gjalddaga. Hv. 4. landsk. þm. (HV) fór fram á, að þetta yrði ársfjórðungslega. Ég vildi segja, að það væri til bóta, þótt þeir væru ekki nema þrír, að 15. okt. væri bætt þarna við. Það mun vera svo hjá öllum hinum stærri sveitarfélögum, að innheimta þeirra er með þeim hætti, að þau innheimta nokkurn veginn ákveðið mánaðarlega, og það er afar mikils virði fyrir þá aðila, sem eiga að sjá um framkvæmd í sveitarfélögunum, að þetta sé nokkuð reglubundið. Þess vegna kæmi það sér afar vel fyrir sveitarfélögin, ef þetta gæti verið ársfjórðungslega. En það væri þó bót í máli, að það væru þrír gjalddagar á ári, en ekki tveir. Ég vildi þess vegna beina því til hæstv. ráðh., hvort það væru ekki möguleikar á því að fá þessu atriði breytt, svo að gjalddagarnir yrðu þrír. Ég sé ekki ástæðu til þess að segja meira um þetta mál og tek það fram, að ég tel, að að því sé nokkur bót, og það er þá viðleitni til þess að skila nokkru aftur af því, sem af almenningi hefur verið tekið. Ég skil þess vegna vel, þó að hv. stjórnarsinnar þakki það, því að þeir hafa ekki haft ástæðu til þess að þakka til þessa.



Herra forseti. Þær ræður, sem fluttar hafa verið um þetta mál á eftir minni framsöguræðu, gefa í raun og veru ekki tilefni til langra andsvara. Ég ætla aðeins að gera örfáar aths. Hv. 4. landsk. þm. (HV) ræddi um brtt. þá, sem n. flytur við það ákvæði í frv., að félmrh. sé heimilt að halda eftir af framlögum til sveitarfélaganna upp í vanskilaskuldir þeirra vegna áfallinna ríkisábyrgða. Það kom alveg fram hjá honum, hvernig þetta mál leystist í n., og sé ég ekki ástæðu til að fara um það mörgum orðum, en ég vil aðeins benda hv. siðasta ræðumanni á, að frá því, sem er í frv., hefur n. gert þá breyt, á þessu ákvæði, að það verkar ekki aftur fyrir sig. Þetta getur eingöngu átt við um þær skuldir, sem myndast eftir að lögin eru sett. En ég hygg, að hv. síðasti ræðumaður hafi ekki áttað sig á þessari brtt. Það var aldrei ætlun okkar, sem stóðum að því að semja drög að þessu frv., að láta þetta ákvæði verka aftur fyrir sig, og um það var alveg fullt samkomulag í heilbr.- og félmn. að gera umrædda breytingu. Þá vil ég aðeins taka fram út af því, hvort greiða eigi sveitarfélögunum framlög þeirra missirislega eða ársfjórðungslega eða kannske þrisvar á ári, að það atriði mun verða athugað á milli umr., eins og hv. 4. landsk. gat um. Skrifstofustjóri félmrn. telur nokkra tæknilega örðugleika á þessu, en ef það sýnir sig, að þeir séu yfirstíganlegir, mun þetta atriði verða endurskoðað. Þá ræddi hv. 4. landsk. nokkuð um það, að skerðingarákvæðin í frv. mundu einkum bitna á minnstu sveitarfélögunum, og er það rétt. En hins vegar verða menn að athuga, að minnstu sveitarfélögin hafa flest hver minni sameiginlegar þarfir en kaupstaðir. Og flest þeirra hafa yfirleitt ekki nema eina tegund útsvara, þ.e. útsvör þau, sem eru lögð á persónulegar tekjur, en aftur á móti munu fá þeirra leggja á veltuútsvör, elns og kaupstaðir gera. Eins og hér hefur komið fram, eru veltuútsvörin í flestum stærri kaupstöðum utan Reykjavíkur 20% af útsvarsupphæðinni. Hér í Reykjavík eru þau 14% af útsvarsupphæðinni og á Akureyri eru þau 8% af útsvarsupphæðinni. Hv. 4. landsk. þm. benti á það réttilega, að útsvarsstiginn í frv. um breytingu á útsvarslögunum, sem er reyndar ekki hér til umr., byrjar býsna neðarlega, og ræddi í því sambandi um hættu á því, að ellilífeyrisþegar mundu lenda í útsvari. Þetta er rétt, ef maður lítur bara á útsvarsstigann og upphæð ellilífeyrisins. En hins vegar er mér kunnugt um, að í flestum sveitarfélögunum eru ellilífeyrisþegar útsvarsfríir, nema því aðeins að þeir hafi aðrar tekjur, og það hafa einmitt þeir oddvitar, sem sömdu þennan útsvarsstíga, staðfest. Ég tel það réttmæta ábendingu hjá hv. 4. landsk. þm., hvort ekki væri rétt að setja inn ákvæði um endurgreiðslu á aukaframlögum frá þeim sveitarfélögum, sem slíkra framlaga verða aðnjótandi, og ég tel, að þegar þessi löggjöf verður endurskoðuð, sem verður áreiðanlega fljótlega, væri ástæða til að athuga það mál. Hæstv. fjmrh, hefur tekið af mér ómak að svara hv. 6. þm. Sunnl. (KGuðj) varðandi hugleiðingar hans um þetta mál. Það er alveg rétt, sem hæstv. fjmrh. tók fram, að undanfarið, þegar gerð hefur verið gengisbreyting, hefur ekki verið tekið neitt tillit til þess, hvaða áhrif slík breyting mundi hafa á fjárhag sveitarfélaganna, og þetta er í fyrsta skipti, sem hlustað er á þær kröfur sveitarfélaganna að láta þau verða nýrra tekjustofna aðnjótandi. Að því leyti til er hér um algera stefnubreytingu að ræða, og ég fagna þeirri stefnubreytingu, eins og ég tók fram í minni framsöguræðu, og ég veit, að það munu sveitarstjórnarmenn um allt land gera. Það gerði reyndar sveitarstjórnarmaðurinn hv. 3. þm. Vesturl. (HS) hér áðan, þegar hann sagði eitthvað á þá leið, að frv. kæmi til með að létta nokkuð álögur sveitarfélaganna og mundi jafnvel gera meira en að mæta þeim útgjaldahækkunum þeirra, sem af efnahagsráðstöfunum leiðir. Þetta er alveg hárrétt. Það hafa orðið hér nokkrar umr. í þessu sambandi um annað mál, sem er náskylt, þ.e. um útsvarsstigana. Ég skal ekki fyrir mitt leyti blanda því máli inn í þessar umr. En í tilefni af hugleiðingum hv. 6, þm. Sunnl. um það efni og þeim tölum, sem hann nefndi t.d. um það, hvað menn yrðu að greiða mismunandi há útsvör eftir þeim útsvarsstigum, sem eru í frv. um útsvarslagabreytinguna, vil ég aðeins benda hv. 6. þm. Sunnl. og öðrum á það, að þessi mismunur hefur verið enn þá meiri að undanförnu en hann mundi verða eftir till. okkar í því frv., ef þær ná fram að ganga.



Herra forseti. Í sambandi við þær umr., sem hér hafa orðið, sé ég aðeins ástæðu til þess að rísa enn úr sæti, enda þótt ekki sé um að ræða mikinn ágreining um stuðning við það frv., sem hér liggur fyrir. Ég hef áður lýst því yfir, að ég tel það til bóta, svo langt sem það nær, og mun að sjálfsögðu greiða því atkv. En það er sumt af því, sem fram hefur komið í umr., sem ég sé ástæðu til þess að líta svolítið frekar á. Í sambandi við það, sem sagt hefur verið hér um útsvarsstigana, hefur það helzt verið fært fram til varnar því að hafa það svo sem frv. gerir ráð fyrir, að þessir stigar séu ekki endanlegir, þetta sé ekki lögfesting á einum stiga, sem gilda skuli hverju sem tautar og raular. Þetta er rétt. Ég vil viðurkenna það, að frv. gerir ráð fyrir því, að út frá þessum stigum megi breyta útsvörum. En þeir eiga þó að vera hlutfallið. Breyt. felst hins vegar í því, að ef tekjuþörf viðkomandi sveitarfélags eða bæjarfélags er meiri eða minni en sú útsvarsálagning, sem stiginn gerir ráð fyrir, þá má hreyfa gjöldin til. Engu að síður er þetta lögfesting á hlutum, sem eru líklegir til þess að verða leiðarsteinn fyrir sveitarstjórnirnar við álagningu, og er þar af leiðandi nokkurs konar viljayfirlýsing Alþingis, en hún er að sjálfsögðu stefnumótandi að verulegu leyti. Þar af leiðandi, þó að stigarnir séu ekki óhreyfanlegir, ekki óumbreytanlegir, eru þeir samt sem áður sú leið, sem Alþingi markar, og að því leyti tel ég hana vera slæma, að hún mismunar þegnum landsins, líka þeim, sem þurfa nákvæmlega sams konar þarfir að uppfylla, en það tel ég að séu nákvæmlega sams konar þarfir, sem íbúarnir í Reykjavík og íbúarnir í öðrum kaupstöðum landsins þurfa sameiginlega að framkvæma. Varðandi það, sem hæstv. fjmrh. hafði hér til málanna að leggja, kemur enn fram sú sorglega staðreynd, að við erum ekki ævinlega sammála um tölur. Hann telur, að ég og hv. 4. landsk. þm. (HV), sem lét orð falla nokkuð á sömu leið og ég, munum hafa hagað máli okkar eins og við gerðum sökum þess, að við höfum enga tölulega grein gert okkur fyrir því, hver áhrif efnahagsráðstafana ríkisstj. mundu verða á útgjöld bæjarfélaganna. Nú skal ég að vísu játa það, að ég hef ekki sett upp reikninga neins heils bæjarfélags um þetta. En ég tel ekki heldur, að þess sé þörf til þess að gera sér grein fyrir því, að bæirnir yfirleitt tapa á þeim efnahagsráðstöfunum, sem þetta þing hefur gert, enda þótt til komi jöfnunarsjóðstekjurnar, sem bæirnir fá væntanlega í gegnum jöfnunarsjóð af söluskatti, og vil ég nú aðeins nefna tölulega örfá dæmi um þetta og biðja þá hæstv. ráðh., ef ég fer með rangt mál, að hrekja það, sem ég segi. Ef við lítum hér rétt suður fyrir höfuðborgina, suður í Hafnarfjörð, stendur svo á með þann kaupstað, að samkvæmt íbúafjölda mun hann eiga von í að fá af söluskattinum í gegnum jöfnunarsjóð 2–2.2 millj. kr. Á hinn bóginn er nýbúið að skipa þar á land járni í eitt bryggjuþil, sem bærinn ætlar að reka niður á þessu ári. Hækkunin á þeim eina lið, járninu í bryggjuna í Hafnarfirði, nemur 11/2 millj. kr. Auk þess er þessi bær með á prjónunum skólabyggingu, íþróttahúsbyggingu og ýmislegt fleira, og á þessum tilteknu liðum er sýnilegt að hverfa muni að öllu það jöfnunarsjóðsgjald, sem þessi bær á von í. En auk þess er þessi bær að kaupa togara. Það var áætlað, að togarinn mundi kosta 25 millj. kr. Eftir efnahagsráðstafanir ríkisstj. er sýnilegt, að togarinn Maí, sem kemur væntanlega á þessu vori til Hafnarfjarðar, muni ekki kosta 25 millj., heldur 40 millj. Ætli bærinn fái þetta upp borið af jöfnunarsjóðsgjaldinu? Þá kann hæstv. fjmrh, meira fyrir sér en ég í töluvísi, ef hann getur sannað hagnaðinn, sem Hafnarfjarðarbær hefur af þessu. Ef við lítum í hina áttina frá Reykjavík. upp á Akranes, og skoðum, hver áhrif efnahagsráðstafanirnar hafa á fjárhag þess bæjar, þá hef ég nú orðið var við það í fjvn., að þar hafa verið lögð fram sönnunargögn, sem ég tel algerlega óyggjandi, um það, að útgjöld hafnarinnar, sem er að heita má fullbyggð höfn, en verður að standa undir allmiklum lánum, sem tekin voru til hafnargerðarinnar, hækka á þessu yfirstandandi ári um því sem næst 2.4 millj. Á hinn bóginn mun Akraneskaupstaður eiga von í því að fá 1–1.2 millj. kr. úr jöfnunarsjóði. Ætli hann hagnist ekki óskaplega á ráðstöfunum ríkisstj.? Það væri a.m.k. gott fyrir þá á Akranesi að vita það, ef þeir eiga hagnaðarvon af ráðstöfunum ríkisstj., því að ég veit til þess, að þar er nokkur uggur í mönnum um hið gagnstæða. Ég sé ástæðu til þess að víkja aðeins að mínu heimabyggðarlagi í leiðinni, Vestmannaeyjakaupstað. Hann mun eiga von í að fá nú úr þessum jöfnunarsjóði um 11/2 millj. kr. Hann ráðgerir hins vegar kaup á járnþili líkt og Hafnarfjarðarbær á þessu ári. Hvort hækkunin á því kemur til með að nema nákvæmlega sömu upphæð og í Hafnarfirði, veit ég ekki með vissu, en mér þykir líklegt, að í það eitt fari jöfnunarsjóðsgjaldið, verðhækkunina á því. En auk þess hefur Vestmannaeyjahöfn á þessu ári gert smíðasamning um hafnarbát, bara einn lítinn bát, til þess að flytja hafnsögumenn um höfnina í Eyjum og til annarra þarfa innan hafnar. Á þessum eina bát verður verðhækkun, sem nemur 2–3 millj., fyrir efnahagsaðgerðir ríkisstj. Það kæmi sér líka ágætlega fyrir okkur Vestmanneyinga, ef hæstv. fjmrh. getur bent okkur á það, svo að gagni verði, að við höfum hag af þessum ráðstöfunum hans. Ég hirði ekki um að rekja þessa sögu öllu lengra, en vænti þess, að hæstv. ráðh. geti sýnt mér fram á, að það, sem ég og hv. 4. landsk. þm. höfum hér sagt, sé fleipur eitt. Það mundi gleðja mig, ef svo væri. En uggur minn stendur nú enn um það, að hér hafi ríkisvaldið, Alþingi undir forustu ríkisstj., farið einmitt þannig að, að það séu hinar þyngstu búsifjar fyrir bæi landsins, enda þótt til komi það jöfnunarsjóðsgjald, sem hér er til umræðu. Svo vil ég að lokum spyrja hæstv. fjmrh. alveg beint. Hann sagði hér áðan, að það hefði verið gerður útreikningur á þessu. Ég vil spyrja: Hjá hvaða bæjarfélagi, hjá hvaða sveitarfélagi eða félögum hefur sá útreikningur verið gerður? Og ég vil óska alveg sérstaklega eftir því, að á Alþ. verði gefin skýrsla um hann, þann reikning, sem kann að sýna það hjá hæstv. fjmrh., að hér sé um að ræða aukinn og bættan hag hjá bæjarfélögunum, þegar saman er lagt það frv., sem hér er um að ræða, og aðrar þær ráðstafanir, sem af stjórnarvaldanna hálfu hafa veríð gerðar á þessu ári. Ég mun fagna því, ef sú er útkoman. En á meðan ég ekki sé slíka útreikninga, hef ég mínar hugmyndir, og þess vegna óska ég alveg sérstaklega eftir því, að hæstv. fjmrh. leggi slíka útreikninga fullgerða fyrir tiltekin og ákveðin bæjarfélög eða sveitarfélög í landinu fram hér á Alþingi, svo að við alþm. þurfum ekkert að vaða í villu og svima um það, hvað hér er að ske.



Herra forseti. Þegar hæstv. fjmrh. tók til máls, vænti ég þess fastlega, að hann mundi upplýsa eitthvað málinu viðkomandi og mundi umfram aðra menn verða málefnalegur í sinni ræðu. En sannleikurinn er þó sá, að einasti maðurinn, sem hér hefur tekið til máls um þetta frv. hæstv. ríkisstjórnar og verið ómálefnalegur, er hæstv. fjmrh., hann hefur ekki komið nálægt málefninu. Hann gaf í skyn, að hann byggi yfir tölulegum athugunum og útreikningum, sem sýndu það, að útgjaldaaukning sveitarfélaganna vegna efnahagsmálaaðgerða ríkisstj. væri ekki verulegri en svo, að þær tækju bara helminginn af því, sem þetta frv. gæfi, hinn helminginn í afgang. Ég tek undir það með hv. 6. þm. Sunnl. (KGuðj), að mig langar til að fá að sjá þessa útreikninga, svo að reynslan gæti lagt sinn dóm á þá á þessu ári, sem þeir eiga að prófast á. Það dugir engin silkitungumýkt til þess að hverfa svo um fyrir okkur að gefa í skyn einhverja tölulega vísdóma og liggja svo á þeim. Nei, það er bezt að þessar tölur komi, svo að þær verði athugaðar og fái dóm reynslunnar. Það stendur einhvers staðar í einhverjum plöggum hæstv. ríkisstj., - ég hygg, að það sé í grg. með útsvarsfrv., - að það séu líkur til þess, að þær greiðslur, sem kaupstaðirnir fái úr jöfnunarsjóðnum, muni nema 10–12% af álögðum útsvörum þeirra, líklega miðað við s.l. ár. Eftir upplýsingum hæstv. fjmrh. á sú útgjaldaaukning, sem efnahagsmálaaðgerðir ríkisstj. hafa bakað sveitarfélögunum, yfirleitt ekki að vera nema 5–6%. Það hefur verið kallað 5–6% útsvarshækkun. Hver trúir? Ekki ég. Líklega eru það margir fleiri, sem trúa því ekki. Eitthvað voru þeir að gefa það í skyn, að útgjaldaaukningin hjá einstaklingi, hjá þegnunum, muni nema um 13%, og því trúir heldur enginn, því að það vita allir, að útgjaldaaukningin hjá einstaklingnum í þjóðfélaginu vegna efnahagsmálaaðgerða ríkisstj. verður a.m.k. tvöfalt það. En fyrir sveitarfélögin á hún bara að vera tæpur helmingurinn af því, sem þeir áætluðu að efnahagsmálaaðgerðirnar mundu kosta einstaklinginn. Og það þarf sannarlega málsnjallan fjmrh. til að gera mönnum grein fyrir þessu, sannfæra þá um þetta, og það er alveg ástæðulaust að liggja á slíkum huggunarríkum vísdómi. Hv. 6. þm. Sunnl. nefndi hér bæjarfélög til beggja handa við Reykjavík, þau ætluðu að laga hjá sér hafnirnar, og þau þurfa náttúrlega sitt hvað að gera. Það gerist á hverju einasta ári hjá bæjarfélögunum, og vafalaust hefði hann mátt koma við í Reykjavík og taka bara einn eða tvo framkvæmdaliði hjá Reykjavíkurbæ, og mundi þá sennilega koma í ljós, að fljótt saxaðist á limina hans Björns míns, að fljótlega saxaðist á tillagið, sem Reykjavíkurbær fær úr jöfnunarsjóðnum, vegna þeirra verðhækkana, beinu verðhækkana, sem verða á hverjum einasta framkvæmdalið hjá hverju bæjarfélagi. Efast ég þá ekkert um, að útkoman yrði sú hin sama sem hv. 6. þm. Sunnl. komst að niðurstöðu um að því er snerti Hafnarfjarðarbæ og Akraneskaupstað. En ég veit, hver er hugsunarháttur hæstv. ríkisstj. Hver getur reiknað með því, að bæjarfélögin séu með framkvæmdir? Þau áttu að stöðva allar framkvæmdir. Tilgangurinn með öllum efnahagsmálaráðstöfunum ríkisstj. var að stöðva allar framkvæmdir í landinu. Og þá er hægt kannske með því móti að hafa einhvern afgang af þeim huggunareyri, sem sveitarfélögin fá í gegnum þetta jöfnunarsjóðsfrumvarp, en öðruvísi ekki. Ef þau hafa framkvæmdir með höndum, verður lítið úr þessum peningum. Það eina, sem hæstv. ráðh. lagði til málanna í sinni ræðu áðan, var það, að útgjaldaaukning, sem sveitarfélögin hefðu fengið á sig á dögum vinstri stjórnarinnar vegna efnahagsmálaaðgerða, sem þá voru gerðar, hafi ekki verið bætt með nýjum tekjustofnum þá til sveitarfélaganna. Það er út af fyrir sig rétt. En vinstri stjórnin gerði annað, sem getur jafnazt á við tekjustofn eins og þennan fyrir sveitarfélögin. Vinstri stjórnin varði allmiklum fjárhæðum til þess að dreifa fjármagni út um landið og undirbyggja atvinnulífið, og það er á við góðan tekjustofn til sveitarfélaganna, að atvinnulífið sé eflt. En hvað er nú? Nú er ætlazt til þess, að hver þröskuldurinn eftir annan verði lagður í götu atvinnulífsins í landinu. Ég hef ekki enn hitt einn einasta atvinnurekanda, sem hefur viljað fallast á það, að nú sé blómlegt og bjart útlit, nú sé betri aðstaða hjá atvinnuvegunum en áður var, heldur barma þeir sér allir. Hér eru þó menn innan veggja, sem gætu sannarlega gert meira að segja tölulega grein fyrir því, hversu mjög nú vænkist hagur sjávarútvegsins og annarra framkvæmda í landinu vegna efnahagsmálaaðgerða ríkisstj. Ef svo er, getur það verið á móts við drjúgan tekjustofn. En ég hygg, að sveitarfélögin hafi ekki fengið aukna erfiðleika á dögum vinstri stjórnarinnar með það að ná endum gjalda og tekna saman, sökum þess að atvinnulífið tók þá fjörkipp upp á við og gjaldstofnar allir urðu þannig traustari á að byggja og auðveldara fyrir sveitarfélögin að ná endum tekna og gjalda saman. Ef maður ætlar nú að kaupa sér fiskiskip, er þá búið að auðvelda það fyrir honum? Nei, það er búið að torvelda það og það allískyggilega, þannig að litlar líkur eru til, að fiskiskip verði yfirleitt keypt í landið á þessu ári, meðan holskefla efnahagsmálaaðgerða núv. ríkisstj. ríður yfir. Og skip ganga úr sér, og það er kannske frekar hætt við, að efnahagsmálaaðgerðirnar verði til þess að stöðva endurnýjun og aukningu hjá undirstöðuatvinnuvegum þjóðarinnar og þannig veikja grundvöll þeirra tekjustofna, sem sveitarfélögin hafa á að byggja. Gæti þar fljótt munað til aukinna erfiðleika, hvað sem þetta frv. að einhverju litlu leyti kann að bæta úr. Ég vék að nokkrum efnisatriðum frv., þ. á m. því, að óskir hefðu verið uppi í n. um það að fá aðra breyt. á 4. gr. frv., þá breyt., að eins og ríkið innheimtir söluskattinn fjórum sinnum á ári, þá greiddi það söluskattinn einnig fjórum sinnum á ári til sveitarfélaganna. Tveir meðnm. mínir hafa talað hér nú, eftir að ég hélt ræðu mína áðan„ en hafa ekki vikið að þessu. Ég heimta ekki endilega svör af þeim nú undir þessari umr., en veit, að þeir taka það til athugunar, eins og þeir lofuðu í n., hvort þetta geti ekki orðið, að gjalddagar jöfnunarsjóðsframlagsins til sveitarfélaganna yrðu fjórir. Hins vegar játa ég, samkv. ábendingu hv. 3. þm. Vesturl. (HS), að það væri strax til bóta, að gjalddagarnir yrðu þrír. En ég hygg, að hitt mundi vera framkvæmanlegt, að þeir yrðu fjórir eins og hjá ríkinu og að gjaldið kæmi þá í lok þess mánaðar, sem ríkið innheimti skattinn til sín. Við því atriði, hvort fallizt yrði á það, að skerðingarákvæðin, sem bitna á fámennum og fátækum sveitarfélögum, fengjust niður felld að því athuguðu, hvað þessi sveitarfélög verða að ganga nálægt gjaldþegnum sínum, ef sýnilega er talin þörf á að byrja að leggja útsvör á 3000 kr. árstekjur, hef ég ekkert svar fengið, og mundi það þá helzt vera hæstv. fjmrh., sem gæti látið uppi skoðanir um það, hvort á það yrði fallizt eða það nokkuð tekið til athugunar. Hins vegar vil ég segja það, að við þá breyt., sem n. féllst á við frv., er búið að breyta þessari lagasetningu verulega. Þau eru mörg sveitarfélögin, sem skulda mjög háar upphæðir vegna áfallinna ríkisábyrgða. Og það er gefinn hlutur, að ef frv. hefði verið samþ. í því formi, sem það kom frá hæstv. ríkisstj., hefði þetta fyrst og fremst orðið innheimtustofnun fyrir ríkissjóðinn, en ekki til þess að létta þeim búsifjarnar af dýrtíðaraukningu þeirri, sem ríkisstj. hefur skapað.



Herra forseti. Ég sagði hér áðan fáein orð um það, að allar líkur væru til þess, að útgjöld sveitarfélaganna vegna efnahagsráðstafananna mundu hvergi nærri hækka til jafns við hluta þeirra af söluskatti. Það leiðir að sjálfsögðu til þess líka, að fullyrðingar hv. 4. landsk. þm. (HV) um, að útsvör í landinu muni yfirleitt hækka á þessu ári, fá engan veginn staðizt. Ég tel allar líkur til þess, að útsvörin í landinu lækki yfirleitt. Ég veit með vissu, að þau lækka hér í Reykjavík frá því, sem var á s.l. ári, og sem sagt, það eru allar líkur til þess, að yfirleitt í sveitarfélögunum geti útsvörin lækkað. Hv. 6. þm. Sunnl. (KGuðj) hugðist nú hrekja þetta allt saman. Hann segir: Í hlut Hafnarfjarðar koma 2.2 millj. af söluskattinum, og nú er Hafnarfjörður að kaupa togara og hann hækkar nú í verði um 15–20 millj. Þarna sjáið þið, hvort Hafnarfjörður skaðast ekki á þessu öllu saman. - Og hann segir enn fremur, að kostnaðurinn við hafnargerðina hækki verulega o.s.frv. Ég hafði ekki búizt við því af þessum reynda og greinda þm., sem fengizt hefur mikið við fjármál sem formaður og meðlimur fjvn., að hann skuli leyfa sér aðra eins rökvillu og þetta. Til þess að einhver hell brú væri í þessu, ætti það að liggja fyrir, að Hafnarfjörður ætlaði úr sínum sjóði, af sínum árlegu tekjum að borga út þennan togara, 40 millj., á þessu ári. Þá væri einhver heil brú í þessu. Þannig liggja nú málin alls ekki fyrir. Sá togari, sem Hafnarfjörður er að kaupa, er auðvitað að langsamlega mestu leyti fenginn fyrir lánsfé, og er þá spurningin aðeins þessi: Hve mikið þarf sá hluti, sem bæjarsjóður Hafnarfjarðar kann að ætla í sinni fjárhagsáætlun í þessu skyni, að hækka hlutfallslega vegna efnahagsaðgerðanna? Og í rauninni gegnir alveg sama máli um hafnarmannvirki. Það er ekki hægt að leggja dæmið þannig fyrir eins og hv. 6. þm. Sunnl. gerir, heldur er spurningin þessi: Sú fjárveiting, sem Hafnarfjarðarkaupstaður kann að hafa á fjárhagsáætlun sinni á þessu ári til hafnarmannvirkja, hvað þarf hún að hækka hlutfallslega vegna efnahagsaðgerðanna? Hins vegar er eitt tilfelli alveg sérstaks eðlis, og kom hv. þm. aðeins inn á það, og það er Akraneskaupstaður vegna Akraneshafnar. Vegna þess, hve mikið erlent lánsfé hefur verið tekið vegna byggingar Akraneshafnar og að það eru lán til skamms tíma, hækka vegna gengisbreytingarinnar vextir og afborganir ákaflega mikið á þessu ári og allra næstu árum af þessum ástæðum. Það eru alveg óvenjulegar ástæður, sem ég ætla að enginn annar kaupstaður eigi við að búa: Af þeim ástæðum voru einnig við afgreiðslu fjárlaga gerðar alveg sérstakar ráðstafanir. Það var veitt í fjárlögum 11/2 millj. kr. til þess að koma til móts við þessar sérstöku þarfir. Út í þessi mál skal ég svo ekki fara að öðru leyti en því, að það er náttúrlega ákaflega mikill fagnaðarboðskapur fyrir okkur, og ég hef alls ekki heyrt hann fyrr, sem hv. 4. landsk. þm. (HV) segir. Hann segir: Sveitarfélögin hafa eiginlega aldrei átt jafngott, haft jafngáða daga og á tímum vinstri stjórnarinnar, því að þá tók atvinnulífið allt fjörkipp og efnahagslífið allt var traustara en nokkru sinni fyrr eða síðar. - Ja, það var nú meiri traustleikinn. Traustleikinn á sjálfri stjórnarskútunni var þannig, að ég man ekki betur en að í lok ársins 1958 liðaðist hún sundur og brotnaði í spón. Af hverju? Vegna þess, eins og forsrh. lýsti yfir, að í þessari stjórn var traustleikinn ekki meiri en svo, að einmitt í efnahagsmálunum var ekki nokkur samstaða um eitt einasta úrræði til lausnar þeim. Það var svona mikill traustleikinn í efnahagsmálunum, stjórnin sprakk, brotnaði í spón. En einn meðlimur þessarar stjórnar rís svo hér upp hálfu öðru ári síðar og segir, að þetta hafi verið svo traust stjórn og efnahagslífið svo traust, að sveitarfélögin hafi aldrei í sögu Íslands átt jafngóða daga. Út af ummælum, sem hér hafa fallið varðandi 4. gr. frv., þar sem segir, að framlag jöfnunarsjóðs sveitarfélaganna skuli greitt missirislega eftir á fyrir 15. júlí og 15. jan. ár hvert, vil ég aðeins taka það fram, að þetta ákvæði að hafa tvo gjalddaga stafar eingöngu af, - ég veit ekki, hvort maður á að kalla það af tæknilegum ástæðum til að spara vinnu í því rn., félmrn., sem á að hafa þetta með höndum. Ráðuneytisstjórinn taldi, að það væri nokkur aukavinna að hafa 3 eða 4 gjalddaga. Mér sýnist hins vegar sjálfsagt að ganga til móts við þær óskir, sem fram hafa komið um þetta, og vildi því leyfa mér að flytja hér skriflega brtt. um það, að gjalddagar yrðu þrír í stað tveggja, þannig að 1. mgr. orðist svo: „Framlag jöfnunarsjóðs til sveitarfélaga samkv. 2. gr. skal greitt þrisvar sinnum á ári, fyrir 15. júlí, 15. október og 15. janúar.“