Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Sjútvn. hefir á þskj. 249 gert grein fyrir afstöðu sinni til þessa máls, og mun jeg ekki fjölyrða um ástæður fyrir frv., því að á þskj. er alt tekið fram, sem þarf. Með nál. sjútvn. er prentað brjef frá vitamálastjóra um þetta mál, og má af því sjá, hve þörfin er aðkallandi. Við 1. umr. þessa máls mintist jeg á helstu aðalatriði, sem til greina koma, að mest ríður á að gera við hafnargarðinn, þar sem hann er bilaður, og ljúka við það, sem ólokið er. Útvegurinn í Vestmannaeyjum vex svo hröðum skrefum, að áframhaldandi hafnarbætur þar eru lífsskilyrði fyrir hinn stóra vjelskipaflota, sem þar á heima. Þetta var öllum nm. ljóst, og hafa þeir allir skrifað undir nál. á þskj. 249 fyrirvaralaust, nema einn. Mjer er ekki kunnugt um, í hverju sá fyrirvari er fólginn, svo að jeg get ekki tekið afstöðu til hans fyr en sá hv þm. hefir gert grein fyrir honum. N. leggur annars til, að frv. verði samþ. með þeirri forsendu, að framkvæmdir verði ekki látnar dragast um of.

Pjetur Ottesen Með þessu frv., sem hjer liggur fyrir, er farið fram á það, að færa nokkuð fram það tímatakmark, sem ákveður, hvenær búið eigi að vera að gelda alla hesta. Við hv.þm. Mýr. flytjum brtt. við frv. þess efnis, að um þetta atriði skuli alt sitja við það, sem nú er. Að því liggja tvær ástæður. önnur ástæðan er sú, að í útbeitarsveitum mundi ákvæði 1. gr. frv. verða til mikils kostnaðarauka fyrir bændur, því að ef hestar eru geltir 20. apríl, þá verður að sjálfsögðu að taka þá á gjöf, og að því mundi verða allmikill kostnaður. Hin ástæðan er sú, að það er algengt með 2-vetra hesta, að þeir eru ekki orðnir kynþroska 14. maí, þegar á að gelda þá, og, ekki myndi kveða minna að þessu, ef tímatakmarkið væri fært fram til 20. apríl. Það má ganga út frá því vísu, að þó að þetta sitji við það, sem nú er, þá muni það ekki valda neinu tjóni eða hefta kynbætur að neinu leyti. Það hefði auðvitað mátt koma breytingu okkar hv.þm. Mýr. að með því móti að fella 1. gr. frv., en það er í mörgum tilfellum litið svo á, að ef 1. gr. fellur, þá sje þar með alt frv. fallið. Nú eru 1. og 2. gr. þessa frv. algerlega óskyldar, og þess vegna fórum við þá leiðina, að bera fram brtt. um það, að 1. gr. skuli falla niður.

Halldór Stefánsson Hv. flm.brtt. færði það fram sem aðalástæðu með henni, að núv. ákvæði í 1. kæmi ekki í bága við markmið þeirra, kynbótastarfsemina. En þetta er alveg fráleitt. Jeg vil t. d. geta þess, að hrossaræktarfjelag á Fljótdalshjeraði hefir skrifað þm. Múlasýslna og óskað eftir breyting á l. í sömu átt og frv. fer, og þó reyndar víðtækari. En við ætlum samt að sætta okkur við þetta frv. Ef ákvæði laganna verða óbreytt áfram, er ekki trygging fyrir því, að þau komi að fullu liði. Og þó nokkur kostnaðarauki kunni að hljótast af breytingunni, þá verður hann að víkja fyrir aðalþörfinni.

Frsm. (Lárus Helgason) Jeg þarf ekki að lengja mikið umr. Þessi brtt.hv.þm. Borgf. er alveg óþörf og ekki rjettmæt. Landbn. kom fram með þessa breyt. af því að hún taldi auðsæja nauðsyn á henni. Kynbætur hrossa geta því aðeins verið í góðu lagi, að óvaldir hestar fái ekki að ganga lausum hala á þeim tíma, sem þeir geta gert skaða. Landbn. vildi því færa tímatakmarkið fram frá því, sem 1. ákveða nú, og sjer hún ekki, að það geti valdið neinum erfiðleikum, að svo sje gert. Mjer virtust því ástæður hv.þm. Borgf. harla ljettvægar. Tíminn frá 20. apríl til 14. maí er á engan hátt heppilegri til vönunar á tvævetrum folum en tíminn fyrir 20. apríl, nema síður sje. Þá er venjulega gróðurlaust. Sýnist því sjálfsagt að vera búið að þessu áður, eða fyrir 20. apríl, og koma þannig í veg fyrir þann skaða og óþægindi, sem þessir folar geta gert. Önnur ástæða, sem færð hefir verið gegn þessu frv., er sú, að folarnir væru ekki orðnir kynþroska 20. apríl. Sú ástæða er ekki á neinum rökum bygð, því ef folarnir eru ekki orðnir kynþroska 20. apríl, þá verða þeir ekki heldur orðnir það 14. maí í flestum tilfellum, og ekki fyr en seinna að vorinu. Mjer virðist því báðar þessar ástæður vera einskisverðar. Vænti jeg því þess, að hv. deild samþ. frv. óbreytt.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil bæta við það, sem hv. 1. þm.N.-M. og hv.þm. V.-Sk. sögðu um þetta mál, því, að eftir því sem jeg best veit, þá er frv. þetta samið af ráðunaut Búnaðarfjelags Íslands í hrossaræktinni. Mjer finst því sjálfsagt, þar sem frv. er komið frá þeim manni, sem mesta reynslu hefir fengið í þessum efnum, að samþ. það.

Hákon Kristófersson Hvað sem segja má um það, að frv. þetta sje samið af ráðunaut Búnaðarfjelags Íslands, þá er og hitt víst, að lögin voru á sínum tíma undirbúin af sama manni. Efast jeg um, að sá ágæti maður hafi vaxið til muna að þekkingu á þeim tíma, sem liðinn er síðan; hygg heldur, að hjer sje um algengan hringlandahátt í lagasmíð að ræða. Vil jeg því fella þetta frv. algerlega. 1 grg. við frv. er þess getið, að lögin hafi verið misskilin, en á hitt er hvergi bent, á þau ákvæði l., sem hafa verið misskilin. Jeg ber að vísu traust til hæstv.forsrh., en jeg er samt ekki viss um, þó hann setti reglugerð um þessi lög, að hún yrði fremur laus við alla agnúa en lögin nú. Jeg get tekið undir með hv.þm. Borgf., að oft muni ekki vera hægt að framkvæma geldingu á folum fyrir 20. apríl. Veit jeg það af eigin reynslu. Hv. þm. V-Sk. vildi halda því fram, að ekki væri frekar hægt að framkvæma vönun á tímabilinu frá 20. apríl til 14. maí. En þetta er þó nokkur tími og getur því auðveldlega nokkuð um það skipast á þeim tíma. Þá er og það atriði, að útigengna fola yrði að taka í hús, ef tímatakmarkið er fært. En um og fyrir 14. maí er veður oftast farið að hlýna, og gróður er þá byrjaður eða í nánd. Þá fara og öll sár betur með sig í hlýviðri og gróðrartíð en í kuldum, sem meiri hætta er á í apríl en í maí. - Um reglugerðir alment er það að segja, að þó sumar sjeu vel af hendi leystar, þá eru þó aðrar svo, að þær kollvarpa ákvæðum sumra laga, sem þær áttu að skýra, og það alltilfinnanlega. Vil jeg máli mínu til stuðnings vísa til reglugerðarinnar um skattaframtal í sveitum, sem alls ekki er í samræmi við gildandi lög. Jeg sje ekki betur en að vel sje í hóf stilt, þótt frv. þetta verði látið falla úr sögunni. Það hefir ekkert verið bent til þess í grg. við frv., í hverju þessi misskilningur, sem sagt er að hafi átt sjer stað um l., er fólginn.

Það var gert í framsögu

. Það hefði samt verið hægra að átta sig á því, ef það hefði komið í grg. - En undarlegt er það, að 2 hv.þm., sem báðir eru úr hrossaræktarhjeruðum, hafa lagt eindregið til, að 1. gr. frv. verði feld. Er þá ekki annað eftir en ákvæðið um að gefa út reglugerð. En jeg hygg, að það sje líka óþarft. Má vel hlíta við vald viðkomandi kynbótanefndar í þessu máli og þá venju, sem um ákvæði l. er sköpuð. - Jeg sje, að hæstv.atvmrh. hristir höfuðið. En jeg byggi mína skoðun á þeim góða undirbúningi, sem l. fengu í upphafi, og þeirri reynslu, sem fengin er um þau.

Pjetur Ottesen Jeg bjóst nú ekki við, að miklar umr. yrðu um þetta mál. En hv. 1. þm.N.-M. og hv.þm. V.-Sk. hafá tekið svo fullan munninn um það, hver fjarstæða till. okkar væri, að jeg verð að bæta nokkrum orðum við það, sem jeg áður sagði. Hv. þm. V.-Sk., sem eftir eigin sögusögn er afarvel að sjer í því, hvenær hestar verða kynþroska, og í öllu því, er lýtur að byggingu þeirra, vildi fullyrða, að engin breyt. á kynþroskun hesta gæti átt sjér stað á tímabilinu frá 20. apríl til 14. maí. En jeg þekki nokkur dæmi þess, að sú breyt. hefir orðið á kynþroska hesta á jafnvel skemri tíma en þeim, er hjer um ræðir, að hægt hefir verið að gelda hest eftir hálfan mánuð, þar sem það var með öllu afskorið áður, nema þá með uppskurði, sem ekki er á færi nema dýralækna. Þannig mundi oft vera hægt að vana fola þann 14. maí, sem ekki væri hægt 20. apríl. Þeir hestar yrðu því áreiðanlega miklu fleiri, sem hæfir yrðu til vönunar 14. maí. Þá er og vitanlega um aukinn kostnað að ræða, einkum fyrir útbeitarhjeruð. Því þýðir ekki að neita. Því trúir enginn, þótt hv.þm. vilji fullyrða það, sjálfum sjer til geðs. Það er oft mikill munur á gróðri 14. maí og 20. apríl, svo taka yrði folana á gjöf þann 20. apríl, þó nógur gróður sje kominn 14. maí. Þá verður einnig að taka þá fola á gjöf 20. apríl, sem ekki eru kynþroska, svo vanaðir verði. En 14. maí má oftast láta slíka hesta í girðingu, þótt fyr á tíma sje ekki hægt vegna gróðurleysis. Þetta verður því aukinn kostnaður. Hvað það atriði snertir, að þessi breyt. sje nauðsynleg fyrir kynbæturnar, þá held jeg, að það sje hrein undantekning, ef 2 vetra hestar eru ekki óskaðlegir - eins og hv.þm. orðaði það - á tímabilinu frá 20. apríl til 14. maí. Það eru algerðar undantekningar. Jeg held, að ákvæði laganna eins og það er nú sje vel forsvaranlegt. Og þar sem lögin hafa orðið nokkuð óvinsæl vegna kostnaðar, sem er því tilfinnanlegri, að hrossin hafa lækkað stórkostlega í verð síðan þau voru sett, þá get jeg búist við, að fram muni koma raddir um, að l. verði breytt í þá átt, að slakað verði til á sumum ákvæðum þeirra. Slíkar raddir er auðvelt að framkalla. öruggast mun því vera fyrir þá, sem vilja láta núgildandi löggjöf haldast um þetta, að greiða atkv. með brtt. okkar. Þá fæst það um leið, að sett verði reglugerð um þessi lög.

Frsm. (Lárus Helgason) Hv. þm. Barð. sagði, að óheppilegt væri að gelda hesta á tímabilinu frá 20. apríl til 14. maí. Þetta sannar einmitt okkar mál Það á að vera búið að því áður. Jeg vil fullyrða, án þess að hrósa mjer af nokkurri sjerþekkingu á þessu sviði, að það mun sjaldgæft, að þeir folar, sem óhæfir eru til vönunar 20. apríl, sjeu orðnir hæfir til þess 14. maí. Til þess þyrftu þeir þá að hafa nógan gróður eða bætt fóður. Þetta sannar einmitt rjettmæti frv. Þá talaði sami hv.þm. um það, að betra væri að vana, þegar hlýindi væru komin. En er það kannske ekki alveg sjálfsagt að hlynna að skepnunum, meðan þær eru í sárum? Og þá er tíminn hentugri fyrir en eftir 20. apríl. Jeg þarf litlu að svara hv.þm. Borgf., umfram það, sem jeg hefi svarað hv.þm. Barð. Hv. þm. talaði um kostnaðarauka af frv. Jeg geri nú ekki mikið úr honum. En það er líka venjulegt, að umbótum fylgi einhver kostnaður. Víðast verður ekki um neinn kostnaðarauka að ræða. Hv. þm. sagði, að hrossaræktin væri ekki arðsöm, og er jeg honum þar samdóma. En helsta ráðið til að auka arðinn eru kynbætur, sem miða að því, að hver skepna gefi sem fylstan arð. Jeg orðlengi þetta svo ekki meira, en vænti, að frv. verði samþ. óbreytt.

Hannes Jónsson Jeg get tekið undir með þeim hv.þm., sem telja varhugavert að auka útgjöld bænda vegna þessara laga. Tekjur af hrossaeign eru nú orðnar svo litlar, að heita má, að beint tjón sje orðið að því að eiga stóðhross fram yfir það, sem viðhald brúkunarhrossa útheimtir. Máske er helsti árangur kynbótalaganna sá, að hrossum hefir fækkað og útlit fyrir, að þeim stórfækki fyrir starfrækslu laganna. En þótt máske sje gott, að stóði fækki, þá vil jeg þó ekki, að einstaklingunum sje íþyngt með frekari kostnaði en lögin gera nú. Útflutningur hrossa má heita úr sögunni. Verð á folöldum til slátrunar er þetta frá 20–30 kr. Og af því er 1/3 eða meira tekinn til þarfa kynbótanna samkv. lögunum. Menn slátra því bæði folöldum og öðrum hrossum eftir því sem tími vinst til, svo hrossum mun fækka, þótt ekki sje hert á því með auknum tilkostnaði. Jeg tel því óheppilega að farið, ef bændum verður enn íþyngt með auknum útgjöldum. Jeg er því nú kunnugur, að bændum hefir þótt of langt gengið áður með lögum þessum. Á þingmálafundi í Vestur-Húnavatnssýslu nú í vetur var samþ.till. um að skora á þingið að afnema þessi lög. Jeg hefi nú ekki sjeð mjer fært að bera fram þessa ósk, en jeg verð algerlega að vera á móti öllu því, sem gengur í þá átt að íþyngja bændum enn meira um þetta. Jeg er jafnvel hálfhræddur við, að gefin sje heimild til reglugerðar um þessi lög. Það er ekki af því, að jeg vantreysti hæstv.atvmrh. En jeg hygg, að þeir, sem um hana mundu fjalla, hefðu opnari augu fyrir því að gera alt sem fullkomnast, og þá sem dýrast. En jeg vil á engan hátt auka við neinn kostnað í þessu sambandi og vildi frekar skera hann niður.

Frsm. (Lárus Helgason) Jeg vil aðeins benda á það, að ræða hv.þm. V.-Húnv. sannar algerlega mitt mál. Hann talar um, að of mikið sje af hrossum, og tel jeg það satt vera. Þá sje jeg ekki betur en að hin rjetta aðferð sje sú, að fækka hrossunum, en fara því betur með þau og leggja stund á að bæta kynið. Að þessu athuguðu ætti hv.þm. að greiða atkv. með frv.

Flm. (Magnús Torfason) Jeg býst við, að engan furði á því, þótt borin sje fram till. til þess að bæta lendingar við suðurströndina. Að því er þessa lendingu snertir get jeg látið mjer að mestu nægja að vísa til hinnar ítarlegu grg., sem fylgir frv. Þetta frv. var athugað í n., sem að sumu leyti var skipuð af hæstv. stj. og sýslunefnd Árnessýslu, og ennfremur sátu í henni fulltrúar frá Fiskifjelagi Íslands. N. þessi skilaði áliti, og fylgir útdráttur úr því frv. sem grg. Þetta er ein happasælasta höfnin austanfjalls; þar er oftast ræði og mjög örugg lending, og má segja, að Þorlákshöfn sje neyðarlending fyrir sjómenn alla leið frá Þjórsárósum út að Krísuvíkurbjargi. Það, sem sjerstaklega hefir ýtt undir þessar lendingarbætur, er það, að síðustu ár hefir komið upp og aukist útvegur á smávjelbátum, sem eru hægir til uppsáturs. Þessir bátar hafa ýms góð skilyrði í Þorlákshöfn, en þar er erfitt með uppsátrið. Með litlum tilkostnaði má gera lendinguna miklu betri, svo að oftar verði róið og öll sjósókn öruggari. Allir vita, að þarna í þessari lendingu hefir verið bjargað mannslífum svo að skiftir ekki tugum, heldur hundruðum, og er hún því vel að því komin, að henni sje einhver sómi sýndur. Nú má búast við því, að þessum litlu vjelbátum fjölgi, því að menn vilja ógjarnan vera undir árum þegar þeir geta látið hið dauða afl vinna fyrir sig, og með lendingarbótunum mundu þeir hópast til Þorlákshafnar. Jeg held, að ekki þurfi fleiri rök til þess að hv. deild sjái þörfina, en vil aðeins geta þess, að þetta hefir ekki einungis þýðingu fyrir þá, sem þarna róa, heldur líka fyrir alla Árnessýslu og Suðurlandsundirlendið í heild. Þeir, sem sækja afla sinn á vetrum í verstöðvar eystra, munu ekki hverfa alfarið suður á nes, heldur búa búum sínum áfram og stunda landbúnað eftir sem áður. Þeir fá þarna góða atvinnu og bætt lífskjör, sjerstaklega þegar Flóaáveitan fer að bæta slægjur þeirra til muna. Þetta er mest í varið, og þetta vakir fyrst og fremst fyrir okkur, sem óskum þess, að sveitirnar blómgist. Jeg skal svo ekki þreyta hv.þdm. með lengri ræðu, en óska eftir, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.

Flm. (Jónas Kristjánsson) Þetta frv. er flutt eftir beiðni landlæknis; hann hefir samið frv. og grg., sem fylgir því, og ber alla ábyrgð á því. Jeg hefi orðið til þess að flytja það hjer í hv.þd., af því að það hefir talsverða þýðingu fyrir heilbrigðismálin. Tilefni þessa frv. er það, að landlæknir hefir fengið skýrslur frá heilbrigðisnefnd þjóðabandalagsins og beiðni um, að því yrðu aftur sendar skýrslur um farsóttir hjer á landi. Hefir það boðist til að senda hingað aftur í staðinn skýrslur og vitneskju um heilbrigðisástand og farsóttir víðsvegar í heiminum. Þetta hefir samskonar þýðingu fyrir heilbrigðismálin eins og veðurskeytin hafa fyrir veðurspár. Þau gera það mögulegt að spá um veðurfarið nokkru fyrirfram. Hingað til hafa ekki verið heimtaðar heilbrigðisskýrslur af læknum nema mánaðarlega. En nú er áríðandi, að þær komi reglulega til landlæknis, og samkv. frv. er ætlast til, að þær sjeu sendar strax eða jafnóðum, svo að landlæknir geti sent þær til þjóðabandalagsins samstundis. Jeg þarf ekki að hafa langt mál um þetta frv. í grg. er ljóslega bent á nauðsyn þess. Jeg vil aðeins mælast til, að því verði lofað að ganga fram með nægum hraða til þess að það geti orðið að lögum á þessu þingi. Vona jeg, að því verði tafarlaust vísað til 2. umr., og hefði það átt að geta gengið þangað nefndarlaust; en ef hv. d. sýnist það ekki gerandi, þá vil jeg stinga upp á, að frv. verði vísað til allshn.

Jóhannes Jóhannesson Jeg vil aðeins beina því til hv.flm., hvort þetta frv. geti orðið annað en pappírslög, og spyrja hann, hvort læknar geti yfirleitt komið heilbrigðisskýrslum í póst vikulega fyrir hvert mánudagskveld fyrir vikuna næstu á undan. Mjer sýnist, að 1. málsl. 1. gr. frv. geti ekki orðið fullnægt; oft hagar þannig til, að læknar verða í ferðalögum og geta ekki verið viðlátnir heima á þeim tíma, sem þeir eiga að senda skýrslurnar.

Flm. (Jónas Kristjánsson) Þessi 1. málsl. 1. gr. frv. á aðeins við þá lækna, sem eru hjer í Reykjavík, og ef til vill Hafnarfirði, en ekki hjeraðslækna úti um land.

Mjer skilst, að hann eigi að ná til allra lækna

. Það er ætlast til, að hjeraðslæknar gefi aðeins mánaðarskýrslur, þegar í lok hvers mánaðar; eða þannig skildi jeg frv. og landlækni. Jeg geri ráð fyrir, að læknar hjer í Reykjavík, og ef til vill í Hafnarfirði, geti gefið heilbrigðisskýrslur vikulega. Auðvitað geta þeir verið forfallaðir frá því. Þessar skýrslur gefa praktiserandi læknar til hjeraðslækna, en þeir senda þær aftur til landlæknis, eftir að hafa sameinað þær.

Halldór Steinsson Jeg lít eins á þetta frv. og hv.þm. Seyðf. Fyrsta málsl. 1. gr. er ekki hægt að skilja öðruvísi en þannig, að þau fyrirmæli eigi að ná til allra lækna. Ef það á ekki að vera tilgangur frv., þá er sannarlega full ástæða til að vísa því til n. til nánari athugunar.

Frsm. (Jón Sigurðsson) : Með því að liðið er fram yfir venjulegan fundartíma, þykir mjer rjett að geyma greinargerð fyrir þessu frv. til 2. umr. Með því að málið kemur frá n., sje jeg ekki ástæðu til að vísa því til n. nú, en legg til, að því verði tafarlaust vísað til 2. umr.

Forseti (BSv): Það mun þýðingarlaust að halda áfram þessari umr., þar sem komið er fram yfir venjulegan fundartíma, enda hafa flestir hv.þdm. störfum að gegna á nefndafundum. Verður því umr. frestað.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Það gat því miður ekki orðið samkomulag um þetta frv. í fjhn. Meiri hl. n. hefir gert þá grein fyrir afstöðu sinni í þessu máli, að hann vilji vísa því til stjórnarinnar. Við í minni hl. sjáum enga ástæðu til þess að stöðva framgang málsins á þessu þingi, en við höfum borið fram eina brtt. á þskj. 181, sem felur í sjer gagngerða breytingu á 8. gr. frv. Þessi brtt. er að nokkru leyti fram komin eftir bendingu rafmagnsstjórans hjer í Reykjavík, hr. Steingríms Jónssonar, sem nefndin hefir ráðfært sig við um þetta mál. Hún gerir þá breytingu á frvgr. og þeirri meðferð, sem vegamálastjóri ríkisins hefir nú, samkv. 151. gr. vatnalaganna, að því er snertir orkunýting fallvatna, að í stað hans verði skipuð þriggja manna nefnd til þess að hafa á hendi stjórn raforkumála ríkisins undir atvinnumálaráðuneytinu. Í nefndina skulu skipaðir einn lögfræðingur, sem ráðherra tilnefnir, forstjóri Rafmagnsveitu Reykjavíkur, ef hann vill taka þar sæti, en annars rafmagnsfræðingur, er ráðherra tilnefnir; og þriðji maðurinn í nefndinni á að vera vegamálastjóri. Nefnd þessi nefnist orkumálastjórn, og er henni ætlað að taka við því starfi, sem vegamálastjóri og starfsmenn hans hafa nú í vatnamálum samkv. vatnalögunum. En höfuðbreytingin er sú viðaukatillaga, að þessari orkumálastjórn er ætlað, svo fljótt sem við verður komið, að gera tillögur um heildarskipulag á raforkuveitum til almenningsþarfa fyrir land alt. Þetta á orkumálastjórnin að gera og þeir kunnáttumenn í þessum efnum, er hún hefir í sinni þjónustu. - Þegar jeg ræði um frv., og hvort rjett sje að stöðva framgang þess í þinginu, þá geng jeg út frá, að brtt. okkar í minni hl. nefndarinnar sje í því fólgin; það geri jeg vegna þess, að meiri hl. n. hefir talið, að hún væri til bóta. Við lestur nál. meiri hl. á þskj. 238, hefi jeg ekki getað fundið, að meiri hl. hefði neitt verulegt að athuga við einstök atriði í frv. Það kemur ekki skýrt fram í nál., sem meiri hl. byggir afstöðu sína á í þessu máli, að frv. fari fram á svo mikil útgjöld úr ríkissjóði, og að það sje hinsvegar ekki nógu vel undirbúið. En það er nú svo um frv., að ýms ákvæði þess fara í raun og veru í þá átt, að lögskipa um undirbúning þessara mála. Og svo sjerstaklega að gefa fyrirheit um fjárstyrk úr ríkissjóði, til þess að jafna aðstöðumun þeirra, sem búa fjær orkuveri, við hina, sem nær eru. En um upphæð þeirra fjárframlaga, og hvað mikið skuli veitt til þess á hverjum tíma, lætur frv. vera óbundið, þangað til að ákvæði verða um það gerð síðar. Jeg get ekki álitið, að það sje rjett af hv. meiri hl. n., þar sem hann viðurkennir, að þetta sje gott mál, að leggja til, að þessu frv. verði vísað frá vegna ónógs undirbúnings, þegar hann hefir ekki í nál. sínu getað bent á neitt varhugavert atriði í frv., eða nokkuð, sem honum þykir á skorta. Enda fór það líka svo, að þegar frsm. meiri hl., hv. 4. landsk. (JBald), fór að gera grein fyrir ástæðum meiri hl., þá kom ýmislegt fram, sem benti á, að honum þætti málið sjálft athugavert. Hann talaði um ýmislegt og benti á margt, sem ekki getur breyst eða orðið öðruvísi, þó að málið verði látið bíða. Hann sagði, að allir mundu koma í einu og biðja um aðstoð ríkisins til rafvirkjunar; en ætli að þeir komi síður í einu fyrir það, þó að samþykt þessa frv. og framkvæmd verði frestað um stund. Jeg get ekki skilið annað en að fjöldinn hljóti að sækja jafnfast eftir því síðar. Hv. frsm. meiri hl. talaði um, að tillag ríkissjóðs til rafvirkjunar samkv. frv., myndi verða of hátt, og að auk þess yrði ríkissjóður að ábyrgjast stórlán til slíkra fyrirtækja, og mundi hann því eigi standast slíkar kröfur, sem til hans yrðu gerðar. Hv. frsm. meiri hl. sagði þó, að meiri hl. væri því samþykkur, að ríkið veitti stuðning þessum fyrirtækjum. Mjer finst nú ekki mikið samræmi í þessu. - Auðvitað má undirbúa þetta mál, ef menn eru sammála um, að ríkið taki einhvern þátt í framkvæmdum þess, og þá má á hverjum tíma taka ákvörðun um, hvaða styrkur verður veittur frá hálfu ríkisins. En að því er snertir þá upphæð, sem ríkissjóður mundi verða að leggja til þessa framfaramáls, komu ýmsar áætlanir til greina í nefndinni, og meiri hl. hefir tekið ýmsar tölur upp í nál. sitt um það atriði. En þeim tölum verður að taka með fylstu varúð. Þó að síðar verði vitanlega eingöngu bygt á þeim rannsóknum, sem frv. gerir ráð fyrir í þessu efni, áður en til framkvæmda kemur, þá ætla jeg sem stendur að halda mjer við þær tölur, sem nefndar hafa verið, og leggja þær til grundvallar, svo að menn geti fylgst með því, sem ríkissjóði er ætlað að leggja fram samkv. frv.; en þar er hámark þess styrks, sem veita má úr ríkissjóði, miðað við aðkeypt efni (komið á land hjer) til veitutauga um orkuveitusvæðið, frá orkuveri að spennistöð notenda. Samkvæmt 1. lið kostnaðaráætlunarinnar í nál. meiri hl., fyrir alt landið, er um að ræða 7500 km., á 3000 kr. hver km., samtals 22½ milj. kr. - Eftir orðalagi frv. gti ef til vill komið til mála, að ríkissjóður veitti styrk til þess kostnaðar, sem talinn er í 5. lið, við meginlínur til kaupstaða; en þó því aðeins, að þær línur hefðu einhverja þýðingu fyrir sveitir jafnframt. Þar gæti því eigi verið um að ræða meira en 3 milj. kr. fyrir ríkissjóð; og þar sem kaupstöðum er eigi ætlaður neinn styrkur til orkuleiðslu innan síns umdæmis, tek jeg eigi tillit til þessa, en geng út frá, að veitutaugar þær, sem styrks eiga að njóta, muni kosta 22% milj. kr. alls, sem miðað er við 3000 kr. leiðslukostnað á hvern km. Nefndin spurðist fyrir um það hjá rafmagnsstjóranum í Reykjavík, hvort líkur væru fyrir, að nokkuð mætti draga úr þeim kostnaði, og ennfremur um sundurliðun kostnaðarins; gaf hann nefndinni þau svör, sem vænta mátti, að í ytri álmum orkuveitukerfisins mætti komast af með stálþráð í leiðslurnar í staðinn fyrir koparþráð, t. d. þar sem ekki væri um meiri orku að ræða en handa einum hrepp. Stálleiðslurnar eru miklu ódýrari, þannig að þetta mundi lækka efniskostnaðinn niður í 1/3 af því, sem þessi áætlun gerir ráð fyrir. En þegar rafmagnsstjóri áætlar kostnað við veitutaugar 3000 kr. á hvern km., þá telur hann, að helmingur þar af sje efniskostnaður, fyrir staura, koparvír og einangrara. Það eru þá 1500 kr. á km., eða 11¼ milj. kr. fyrir landið alt, sem sá hluti virkjunarinnar kostar, sem frv. ætlar ríkissjóði að styrkja, þ. e. útlent efni í orkuveitutaugarnar um alt land. - Nú eru ástæðurnar talsvert misjafnar. Þar sem stór sjóþorp koma inn í orkuveitukerfin, eru horfur á að fyrirtækin gætu borið sig með minna framlagi úr ríkissjóði en hámarki því, sem gert er ráð fyrir. Á sumum svæðum gæti styrkurinn af þessum ástæðum orðið lægri en 1500 kr. á km., þar við bætist svo sú lækkun á styrknum, sem nást kynni við það að nota stálvír í stað koparvírs, svo að eftir þessum áætlunum í nál. meiri hl. ættu framlög ríkissjóðs til landsins alls að geta orðið æði langt fyrir neðan 11¼ milj. kr. - Það er auðvitað ákaflega stór upphæð, ef ætti að leggja hana fram í einu. En það sýnist engin veruleg hætta á því, - að framkvæmdir í þessu efni verði svo hraðfara, að kröfurnar um styrk úr ríkissjóði verði meiri en hann getur á sig lagt. Fyrirtækin eiga að öðru leyti að geta borið sig fjárhagslega, og þá mun efnisflutningur, önnur framlög og vinna einstaklinga við heimataugar, valda þeim það miklum erfiðleikum, auk kostnaðar og fjárútvegunar fyrir orkuveitufjelögin sjálf, þannig að þessar hömlur hljóta að tefja fyrir framkvæmdum. Ef ekki verður með nýrri löggjöf hraðað framkvæmdum á þessu sviði, þá er hjer um svo miklar tálmanir að ræða, að ekki þarf að óttast, að ríkissjóður geti eigi fullnægt þeim kröfum, sem til hans verða gerðar vegna þessara laga. Hitt er annað mál, þegar rannsóknir liggja fyrir um þessar framkvæmdir, hvort þá kunni eigi að þykja ástæða til fleiri ráðstafana til að hraða þeim. En þessi upphæð, sem er eitthvað neðan við 11¼ milj. kr., er hún nú svo stór og fráfælandi? Ekki svo mjög, finst mjer. Hún sýnist ekki svo ægileg þegar hún er borin saman við framlög til vegamála, en til þeirra er varið 1 milj. kr. árlega, og enginn býst, við að það muni lækka, heldur fara hækkandi. Þetta áætlaða framlag ríkissjóðs til orkuveitufyrirtækja, væri þá á borð við það fje, sem varið er til vegabóta á svo sem 8 árum. En sá er munurinn, og á það má líta, að þegar orkuveiturnar eru komnar upp, þá geta þær borið sig sjálfar, starfsreksturinn og viðhaldið að öllu leyti. Þess vegna kemur það ekki á ríkissjóðinn eins og viðhaldið á vegakerfinu. Mjer sýnist ástæður meiri hl. benda til þess, að þetta muni vera viðráðanlegt fyrir ríkissjóð í svo miklum mæli, sem það verður viðráðanlegt fyrir hjeruðin, sem eiga að bera uppi orkuverin og rekstrarkostnað þeirra ásamt heimleiðslum. Og það eitt er víst, að hvað sem þeirri mótbáru líður, að ríkissjóður þurfi mikið til að leggja, þá batnar ekki aðstaða hans við það, þótt málið sje dregið 1 eða 2 ár. Því lengur sem dregið verður að byrja á þessu, því harðara verður kallað eftir því, þegar farið er af stað. Það verður því til hægðarauka fyrir ríkissjóð, að á þessum framkvæmdum sje byrjað sem fyrst. Hv. frsm. meiri hl. taldi nauðsynlegt, að ríkið hefði forgöngu í þessum málum. Fyrir því er nú sjeð með brtt. minni hl., sem gerir ráðstöfun til þess, að gerðar verði áætlanir um þetta fyrir land alt. Og eftir þeirri heildaráætlun verður svo styrkur veittur. Verður því ekki styrkur veittur til annara orkustöðva en þeirra, sem eru í samræmi við þá áætlun. - Þá hjelt hv.frsm. meiri hl. því fram, að litlir möguleikar mundu verða á að veita bændum lán til síns hluta af starfrækslunni, þ. e. heimilistækja og heimtauga. Benti hann á, að þó ekki væri tekin býli nema í Borgarfirði, þá myndi þurfa að auka Ræktunarsjóðinn mikið til þess að geta annast um lán til þess hjeraðs. - En hjer við er nú fyrst að athuga, að Ræktunarsjóðurinn lánar ekki nema helming kostnaðar. Þá er ekki heldur víst, að allir þyrftu á láni að halda. Mjer telst svo til, að í Borgarfirði sjeu 640 býli. Og ef reiknað er með 2000 kr. á býli, þá eru það 640 þús. kr. fyrir þetta hjerað. Jeg veit nú ekki vel um ástæður Ræktunarsjóðs, en jeg veit, að hann á að geta lánað alls um 18 milj. kr. Að vísu gæti svo farið, að gera þyrfti ráðstafanir til þess að afla honum handbærs fjár á tímabili, og er það vel gerlegt og þarf ekki að breyta lögum hans til þess. Þá eru og nú fyrir þinginu frv. um lánsstofnanir fyrir landbúnaðinn, og upp úr þeim mætti sjálfsagt fá uppsprettu til nauðsynlegra lánveitinga í þessu skyni. Ef sjerstakur landbúnaðarbanki er stofnaður, svo sem nú er í ráði, er ekki hægt að segja hann fullkominn, nema að hann geti greitt fyrir nauðsynlegum lánum til orkuvera og orkuveita um landið, ef það mál er vel undirbúið og sýnt, að fjárhagslega óhætt sje að ráðast í það. Jeg vil gera ráð fyrir því, að frv. þetta sje tímabært, og að tekið verði tillit til þess í löggjöf þeirrar stofnunar, sem nú er á ferð í gegnum þingið. Að því er snertir suðurhluta landsins, þá má geta þess, að Reykjavík er nú svo langt komin með rannsókn á virkjun Sogsfossanna, að þess vegna má taka til starfa um virkjun þeirra þegar vill. Og 1. júlí n.k. á að vera kominn úrskurður um kaup á vatnsrjettindum fossanna. Hamlar þá ekkert frá að byrjað verði á virkjun, nema ef það væru fjárhagslegar ástæður. En ef þessi virkjun gæti orðið til að greiða fyrir veitum á suðvesturhluta landsins, eða í Rangárvallasýslu, Vestmannaeyjum og svæðinu þaðan vestur í Mýrasýslu, og það er ekki ósennilegt, að þetta svæði alt ætti að sækja orku sína til stöðvar við Sogið - það er að vísu órannsakað enn, en kunnugur maður telur það sennilegt - þá er rangt, með það fyrir augum, að láta þetta mál dragast. Ef Reykjavík rjeði ráðum sínum um virkjun Sogsins, án þess að þessi möguleiki væri athugaður, þá gæti svo farið, að það yrði forhlaupin tíð að hagnýta sjer þennan möguleika, ef Alþingi nú vill ekki sinna því að setja löggjöf um þetta. - Um aðra landshluta býst jeg við að það kæmi í ljós við rannsókn, að það yrðu sumstaðar tiltölulega lítil svæði, sem gætu slegið sjer saman um orkuver, vegna staðhátta, máske einn hreppur eða fáir hreppar. Þetta yrði þó sjerstaklega þar, sem hjeruðin eru skorin sundur af fjöllum. En einmitt í þeim hjeruðum er oft gott um fallvatn fyrir einstök heimili. Og nú er sá skriður kominn á það mál, að einstök heimili virki fyrir sig, að ef þetta er dregið, þá má gera ráð fyrir, að efnamestu heimilin verði búin að virkja, og veldur það erfiðleikum um endanlega úrlausn þessa máls. Vegna þess er rangt að skjóta afgreiðslu þessa máls á frest. Að síðustu vil jeg bera upp þá málaleitun til hv. meiri hl. n., hvort hún sjái sjer ekki fært að taka aftur till. sina til 3. umr. Jeg er sem sje sannfærður um, að málið hefir gagn af hverri umr., sem fer fram um það. Hygg jeg, að ekki liggi neitt á að sálga því við þessa umr.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Hv. frsm. minni hl. (JÞ) hjelt því fram, að ekki hefðu komið fram neinar aths. við frv. hans. En þetta er ekki rjett. Jeg nefndi framlag ríkissjóðs og undirbúning samkv. 2. gr. frv. Þar er sagt, að þegar æskt er eftir, þá skuli ríkisstjórnin láta fram fara rannsókn. Þessi ákvæði eru svo víðtæk, að einstakir menn geta smeygt sjer undir þau og krafist rannsóknar, án tillits til almenningsþarfar. Þannig geta máske fossaspekúlantar krafist athugunar á orku fossa og leiðslu frá þeim. Gæti það jafnvel orðið til þess, að gera vatnsrjettindakaup dýrari fyrir almenning, því að gjald fyrir orkuvatnið gæti hækkað, þegar búið væri að rannsaka aðstöðuna. Sama er að segja um tillag ríkissjóðs eftir 3. gr. frv., þar sem hann á að greiða fyrir aðkeypt efni til veitutauga um hjeruðin. En það mun nema sem svarar ½ kostnaðar við veitutaugarnar. Um þetta var talað í framsögu og einnig er farið allítarlega út í það í nál. meiri hl. Eftir rannsókn í Borgarfirði, myndi tillag ríkissjóðs til veitutauga nema 960 þús. kr. í því hjeraði. En svo er enn við það að athuga, eins og n. gekk út frá og hv. 3. landsk. gerir líka, að hvert heimili fær ekki meira rafmagn en nægir til suðu og ljósa. Þá vantar alveg til híbýlahitunar, nema þá til að ylja lítilsháttar haust og vor með afganginum, eins og rafmagnsstjórinn segir. Jeg held, að þeim heimilum, sem nú hafa komið sjer upp rafstöðvum, þætti þetta lítið. Ef miða ætti við rafmagn til allrar heimilisnotkunar, þá yrði þessi kostnaðarliður hærri en gert er ráð fyrir í nál. meiri hl., og þá þarf í að byggja stærri orkuver. Ef þetta er í tekið eins og gert er í áliti fossanefndarinnar frá 1919, á bls. 105, þá þyrfti um 65 þús. hestöflum meira, og kostnaðurinn yrði þá um 32 milj. kr. hærri en í nál. meiri hl. áliti fossan. er gert ráð fyrir því, að hæfileg rafmagnseyðsla á mann sje 875 watt, eða 1½ hestorka á túrbínumöndli. Þar er og gert ráð fyrir því, að meðalheimili þurfi 12 hestorkur til allra nota, ljóss, suðu og hita. Í áætluninni um rafveitu í Borgarfirði er ekki gert ráð fyrir meiri orku en 2 kw. á heimili, en í áliti sínu 1919 gerir Jón Þorláksson ráð fyrir því, að hvert heimili þurfi að meðaltali 8 kw. Af þessu er auðsjeð, að áætlanir þær, sem meiri hl. kom með, eru alt of lágar. Og ekkert vit er í öðru, en miða stærð orkuvera við fylstu þarfir. Svo stórfelt fyrirtæki má ekki vera neitt hálfverk. Einkum er þetta áríðandi til sveita, þar sem upphitun er erfið og dýrir flutningar á eldsneyti. Í kaupstöðum er nokkru hægara um eldsneyti og þægilegri tæki, miðstöðvar, til að hita upp húsin með. Upphitun sveitabæja með raforku á því hjer að koma til greina við athugun málsins. En um leið eykst líka kostnaður við leiðslur og heimilistæki, auk þess sem orkuverin sjálf verða miklu stærri og dýrari. Hv. aðalflm. (JÞ) vildi halda því fram nú í ræðu sinni, að frv. þetta gerði ekki ráð fyrir öðru en undirbúningi þessa máls. En í frv. er þó sagt fyrir um það, að ríkið skuli kosta allan tekniskan undirbúning þessa máls, og auk þess er sagt fyrir um það, hvern þátt ríkið skuli taka í framkvæmd verksins á hverjum stað. Hjer er því samkv. frv. um meira en undirbúning að ræða. Enda ef ekki væri um annað að ræða, þá gæti hv.flm. verið ánægður með, að frv. væri vísað til stjórnarinnar til undirbúnings. Steingr. Jónsson rafmagnsstjóri segir líka í brjefi til fjhn., sem prentað er á þskj. 184, að - með leyfi hæstv. fors.: „Ef hugsað væri til þess, að veita raforku um stóra landshluta, er nauðsynlegt, að fyrirfram sje rannsakað, hvar orkuverin eigi helst að vera, og í hvaða röð þau eigi að koma upp, m. ö o., það þarf að vera til ákveðið skipulag á þessu sviði. Það þarf einnig að vera gerð grein fyrir, hver eigi að eiga og reka orkuverið - -“. Það er einmitt þetta sama og felst í orðum rafmagnsstjóra, sem er aðalástæðan fyrir till. meiri hl. n. í þessu máli. Ef farið væri að till. minni hl. n. og frv. þetta samþ., þá gæti svo farið, að hver og einn heimtaði rannsókn hjá sjer og framkvæmd, án þess fyllilega væri rannsakað, hvernig haganlegast væri að skipuleggja þetta. Hvert hjerað vildi máske vera út af fyrir sig, og hver fjörður sömuleiðis. Þetta mál alt þarf því að rannsaka nákvæmlega, áður en byrjað er á framkvæmdum. Má vel vera, að rjettara sje að setja löggjöf um þá rannsókn, heldur en vísa málinu til stjórnarinnar til undirbúnings. Þá tók hv.frsm. minni hl. til yfirvegunar útreikninga meiri hl. fjhn. um leiðslukostnað á öllu landinu. Komst hann samkv. þeim útreikningi að þeirri niðurstöðu, að það væri í hæsta lagi 11% milj. kr., sem kæmi í hluta ríkisins að greiða, ef leiðsla á hvern km. kostaði 3000 kr. Og hann áleit, að það gæti orðið minna, ef ódýr járnþráður væri notaður á afskektar línur. Jeg hefi nú áður minst á það, að jeg held, að leiðslan sje of lágt reiknuð á 3000 kr. Jeg sje, að rafmagnsstjórinn í Reykjavík gerir ráð fyrir því, að km. af háspennuleiðslu kosti 4000 kr. - Er það 1000 kr. hærra en við áætluðum. Á jeg þar við áætlun um rafmagnsleiðslur í Hólshreppi í Ísafjarðarsýslu. Og þar er gert ráð fyrir því, að ef leiðslan verður lögð yfir Hnífsdalsheiði, frá Bolungavík til Hnífsdals, þá muni hver km. kosta um 5500 kr. - Þetta vjelritaða plagg mun ekki hala komið til þingsins fyr en eftir að nál. meiri hl. var komið í prentsmiðjuna. Ef þátttaka ríkisins á að koma að haldi, þá má ekki fjárveiting ríkissjóðs vera minni en frv. gerir ráð fyrir, ef ekki miklu meiri. Býst jeg við, að flest heimili mundu eiga fult í fangi með að standa straum af öðrum kostnaði, vöxtum og afborgunum, nema tillag ríkissjóðs sje meira en í frv. Og ef ráðist verður í raforkuveitur út um sveitir landsins, þá er einsætt, að ríkið verður að hlaupa undir bagga, bæði með lánum, ábyrgðum og beinum fjárframlögum. Um þetta býst jeg við að við hv. 3. landsk. sjeum sammála, enda ber nál. meiri hl. vitni um það. Get jeg í þessu sambandi bent á hafnir, sem ríkið lánar eða veitir fje til og ábyrgist aukreitis framlög hjeraðanna, sem flest þurfa að taka framlögin að láni. En þó er þetta tvent nokkuð ólíkt að því leyti, að hafnir gefa venjulega miklu meiri tekjur en raforkuveitur, enda þótt hinir óbeinu hagsmunir, þægindi og sá myndarbragur, sem fylgir aukinni notkun rafmagns, sje vitanlega mjög mikils virði. Hv. frsm. minni hl. mintist á virkjun Sogsins og sagði, að rjett væri að athuga áður, hvort ekki væri heppilegast að nota afl þess og veita orkunni um alt Suðurland, alt frá Vík í Mýrdal og vestur að Snæfellsnesi. Jeg tel líklegt, að afl Sogsins megi nota til þess að fullnægja raforkuþörf þessa svæðis. Jeg man ekki betur, en að hv. 3. landsk. hafi gert ráð fyrir þessu í ritgerð sinni um „Vatnsorku. á Íslandi“, sem hann reit í nál. meiri hl. fossanefndarinnar. Á þessu svæði býr meir en helmingur landsmanna, að því er talið er. Væri því rjett að rannsaka, hvort ekki væri heppilegast, að Reykjavík byrjaði þegar á virkjun Sogsins, því síðar má bæta við virkjun þess, ef hnigið verður að því ráði, að veita orkunni út um hjeruðin. Við getum annars ímyndað okkur hvernig framkvæmdum yrði hagað ef, samkvæmt frv., hvert hjerað ætti einungis að hugsa um sig í þessum efnum. Jeg býst við, að hvert hjerað myndi fyrst og fremst reyna að nota það vatnsafl, sem í heimahögum væri, það myndi auka hreppapólitíkina, og hvert einstakt hjerað reyna að pota sjer. Og frv., ef samþ. yrði, myndi ýta undir þessa hreppapólitík. Ef hinsvegar ríkið ætti að hafa allan undirbúning með höndum, myndi rannsóknum hagað nokkuð á annan veg, t. d. hvort ekki væri tiltækilegt og hagkvæmast að veita orkunni úr Soginu út um Suðurlandsundirlendið, ellegar hvort ódýrast væri, að hvert hjerað bygði orkuver út af fyrir sig. Þetta er sá meginmunur, sem er á því, að láta ríkið eða sveitarfjelögin hafa rannsóknina á hendi. Það er misskilningur hjá hv. 3. landsk., að brtt. minni hl. bæti mikið úr frv. Slík yfirstjórn, sem þar er gert ráð fyrir, er með öllu gagnslaus. Sú leið, sem við viljum fara, er að ríkið athugi virkjunarskilyrði, sjerstaklega með tilliti til þess, hvort hægt sje að veita orkunni út yfir stórt svæði. En frv. gerir ráð fyrir, að frumkvæðið komi frá hjeruðunum.  Hv. frsm. minni hl. þótti þessar fjárhæðir ekki gífurlegar, sem nál. meiri hl. nefnir. Það er rjett, að 11% milj. er ekki mikil upphæð, ef talað er um langt árabil, en jeg vil benda á, að um slíkar framkvæmdir gegnir nokkuð öðru máli en um vegagerðir, því að í vegagerðir er ávalt auðvelt að stöðva í miðju kafi, eftir hentugleikum, en byggingu raforkustöðva yrði ávalt að ljúka við, ef þær ættu að koma að notum, og ef það fje, sem í þær hefir verið lagt, á ekki að fara til ónýtis. Þetta er sá mikli munur. Þó verður því ekki neitað, að sum ár mun ríkissjóður tæplega vera fær um að láta af hendi 1 milj. kr. til þessara framkvæmda, og halda auk þess uppi öllum öðrum framkvæmdum, sem að kalla. Ef ríkið á að hafa forystuna í þessum efnum, er áreiðanlega stutt að hagkvæmari og hagsýnni framkvæmdum. Ef hinsvegar hjeruðin ættu að sjá um þessi mál, er mjög hætt við, að sama yrði upp á teningnum og við lendingarbætur eða þvílíkar framkvæmdir, sem hjeruðin hafa með höndum með tilstyrk ríkissjóðs, en því miður oft með alt of litlu eftirliti ríkisins. Hafa slíkar fjárveitingar oft farið eftir dugnaði hlutaðeigandi þingmanna um fjárútveganir á þingi, en ekki altaf eftir nauðsyn. Mundi svo og fara í þessu máli, ef leið frv. yrði farin. Ef hv. 3. landsk. vildi koma með löggjöf, þar sem ríkið ætti að hafa forystuna með allar rannsóknir og framkvæmdir, þá gæti jeg lagt henni fylgi mitt. Hv. 3. landsk. sagði, að ekki þyrfti að auka veltufje Ræktunarsjóðs til muna, þótt hann tæki á sig lánveitingar í stórum stíl, vegna nýrra rafmagnsstöðva, en játaði, að ef mikil aðsókn yrði, þá væri óhjákvæmilegt að útvega sjóðnum handbært fje. En ef veitt væri stórfje úr sjóðnum til að koma á fót rafveitum, þá fer það fje áreiðanlega til alt annars en það var upphaflega ætlað til. Hv. frsm. minni hl. spurði, hvort meiri hl. vildi ekki fresta till. sinni um að vísa málinu til stjórnarinnar til 3. umr.Hv. frsm. færði engar ástæður fyrir þessu, en vildi einungis draga málið á langinn. Jeg hefi ekki ráðgast um þetta við meðnefndarmenn mína, en í fljótu bili sje jeg ekki ástæðu til að fresta málinu frekar, og geri jeg því tæplega ráð fyrir, að nefndin verði við tilmælum þessum.

Jón Jónsson Jeg er hv.flm. þakklátur fyrir þetta frv. Jeg er hv. 1. flm. alveg sammála um það, að fátt myndi breyta meira tilverunni í sveitunum en ef hægt væri að veita rafmagni inn á hvert heimili, til ljósa, suðu, hita og smáiðnaðar. Til þess að hrinda þessu stórmáli nánustu framtíðar áleiðis, þarf átök og árvekni allra þeirra manna, sem skilning og þekkingu hafa á þessu sviði, og efast jeg ekki um, að hv. 3. landsk. gæti orðið þar verulega að liði, margra hluta vegna, ef hann legði því krafta sína óskerta. Þetta frv. er í eðli sínu ákaflega merkilegt og ber þess órækt vitni, að hv. 3. landsk. og flokkur hans, sem jeg þori nú ekki að nefna, vill sýna meiri umhyggju fyrir velferð landbúnaðarins nú en raun var á, meðan hann var við völd. Er það út af fyrir sig ekki ámælisvert, ef alvara býr að baki. En þó að frv. sje þakkar vert, þá efa jeg mjög, að rjett sje að gera það að lögum að svo stöddu, enda getur það eigi að síður, þótt ekki verði að lögum, gert það gagn, að þjóðin taki að athuga þetta mál betur en hingað til. En ef setja á beina löggjöf um þessi efni, er einsætt, að að baki hennar verður að liggja sjerstök hvöt frá þjóðinni, að vel rannsökuðu máli, enda er hjer um svo geysilegt verkefni að ræða, að síst má rasa um ráð fram, hvað framkvæmdir snertir. Mjer virðist málið enn ekki vera á því stigi, að slík lög sem þessi, þótt samþykt væru, gætu orðið almenningi nokkuð til gagns. Raforkuveitur til sveita eru ákaflega kostnaðarsamar, og því miður litlar líkur til, að í þær verði ráðist, nema þar sem alveg sjerstaklega stendur á. Jeg skal nú reyna að færa þessu nokkurn stað. Samkvæmt áætlun rafmagnsstjórans í Reykjavík er gert ráð fyrir ½ hestorku á mann, til að fullnægja venjulegum raforkuþörfum. Tökum nú 8 manna heimili, sem ef til vill er of hátt að jafnaði, þá myndi hluti þess í orkuverinu kosta 2000 kr. Þá er leiðslan, og er gert ráð fyrir 1½ km. milli bæja, sem jeg býst við, að sje of lágt reiknað, eftir því sem jeg þekki best til, en ef gert er ráð fyrir þessari vegalengd, þá verður veitukostnaður 4500 kr. á bæ. Þá koma heimtaugar, hitunar- og ljósatæki, og eru þau áætluð 2000 kr. Alls verður þetta 8500 kr. á hvert heimili. Ef nú yrði ráðist í þetta, yrði að taka lán, sem næmi mestum hluta stofnkostnaðarins. Það sem heimilin yrðu þá að standa straum af, væru vextir og afborgun af láninu, fyrning, viðhald og rekstrarkostnaður af orkuverinu og veitunni. Fróðir menn telja fyrningu og viðhald ekki undir 2–4%. Rentu er ekki gott að segja um, en tæplega myndi hún vera mikið undir 6–7%. Árlegur kostnaður á heimili myndi eigi verða undir 850 kr., og alt að 1000 kr. Þó er það athugavert, að með þessu fengist þó ekki rafmagn nema til suðu, ljósa og „upphitunar að sumrinu“. En við sveitamenn hitum ekki að jafnaði mikið upp að sumrinu, en hinsvegar töluvert að vetrinum. Í fossanefndarálitinu frá 1919 er gert ráð fyrir meira rafmagni, eða alt að 1½ hestorku á mann, eða 12 hestorkum á 8 manna heimili. Fyrir þá hestorkutölu verður kostnaðurinn á heimili hvert 12,500 kr. En lítum nú á það, sem sparast fjárhagslega, enda þótt þetta mál hafi fleiri hliðar en þá fjárhagslegu. Það er ekki gott að ákveða um það, hve miklu fje bændur eyða í ljós, suðu og þá litlu upphitun, sem þeir venjulega gera sjer að góðu, en mjer telst svo til, að þessi kostnaður sje alment ekki meiri en 3–400 kr. og mest upp í 500 kr. Af þessu sjest berlega, að rekstrarkostnaður slíkra fyrirtækja er gífurlega miklu meiri, jafnvel þótt ríkið legði eitthvað af mörkum. Jeg get því ekki sjeð, að hjeruðin gætu, jafnvel þótt þessi lög yrðu samþ., leyst þetta mál, vegna fjárhagsörðugleika. Hinsvegar er ekki hægt að neita því, að mjög æskilegt væri að fá rafmagnið með öllum þeim þægindum og aukinni menning, sem því fylgir. Þess má líka geta, að þar sem sjerstaklaga hagar til, t. d. þar sem stórar bæjarveitur eru, þar horfir málið nokkuð öðruvísi við. En þrátt fyrir þá örðugleika, sem á þessu máli virðast vera, er ekki ómögulegt, að nákvæm rannsókn kynni að leiða einhverja nýja möguleika í ljós. Þess vegna er það skylda þingsins að svæfa ekki málið, heldur hrinda því áleiðis. Jeg tel því æskilegt, að skilyrði til rafvirkjunar sjeu athuguð sem víðast á landinu, og þetta frv. ætti að geta orðið til þess að ýta nokkuð undir það. En að setja slík lög sem þessi, álít jeg algerlega þýðingarlaust að svo stöddu, enda líka full djarft að lofa svo háu fjárframlagi úr ríkissjóði, sem þar er gert ráð fyrir. Hjer gegnir nokkuð öðru máli en við vegalagningar, því að til þeirra er hægt að veita takmarkað fje, sem þó kemur að sínu gagni, en til rafvirkjunar þarf fjárveitingar í stórum stíl í hvert sinn, ef að gagni á að koma. Þótt hv. 3. landsk. segi, að þessi fjárframlög sjeu ekki meiri en til vegalagninga, þá sannar það ekki neitt. Því meir, sem veitt er til vegalagninga, því minna getum við veitt til annara framkvæmda, því gjaldþol ríkissjóðs er takmarkað. En fari svo við nánari rannsókn, að frv. reynist heppilegt, þá mun jeg fyrir mitt leyti verða því samþykkur, en ekki fyr. Fyrir mjer er það aðalatriðið, að fá málið betur rannsakað. Jeg kysi helst þá leið, að frv. þetta væri afgreitt með rökstuddri dagskrá, þar sem stjórninni væri falið að útvega kunnáttumenn til þess að framkvæma ítarlega rannsókn fyrir þau hjeruð, er þess óskuðu, gegn því, að þau legðu fram nokkurn hluta kostnaðarins. Væri þá bygt fyrir, að glannalega væri af stað farið, því að hjeruðin mundu tæplega æskja rannsóknar, nema líkur væru til að eitthvað yrði aðhafst. Má vera, að till. meiri hl. miði í sömu átt, en jeg vil spyrja meiri hl. nefndarinnar og hæstv. stjórn, hvernig hún hugsar sjer að haga framkvæmdunum í þessum efnum. Er til þess ætlast, að rannsóknir fari fram um alt land, án þess hjeruðin æski og leggi fram hluta rannsóknarkostnaðar? Ef svo er ekki, mun jeg bera fram rökstudda dagskrá um málið, því að jeg vil tryggja, að hjeruðin geti átt kost á fullkominni rannsókn á rafvirkjunarskilyrðum hjeraðsins með þolanlegum kjörum, ef þau vilja eitthvað á sig leggja. Jafnvel þótt hugmynd meiri hl. sje að láta rannsókn fara fram á öllu landinu á kostnað ríkisins eingöngu, tel jeg vafasamt, að jeg geti fylgt honum; finst í fullmikið ráðist. Jeg hefi hugsað mjer, að rannsókn yrði aðeins framkvæmd fyrir þá menn eða þau hjeruð, sem beinlínis óskuðu eftir henni.

Páll Hermannsson Jeg get ekki látið vera að fara nokkrum orðum um frv. það, sem hjer er til umr., fyrst og fremst sökum þess, að jeg á sæti í nefnd þeirri, sem málið hafði til meðferðar, og í öðru lagi sökum þess, að jeg tel það snerta mig og mína stjett sjerstaklega. Frv. þetta er fyrst og fremst merkilegt fyrir það, að með því er borin inn í þingið sú hugmynd, sem mikill hluti þjóðarinnar sjer í hillingu. Get jeg því verið hv. fhn. þakklátur fyrir að hafa komið með frv. Eins og kunnugt er, eigum við Íslendingar mikinn auð í fallvötnum okkar, auð, sem í framtíðinni mun bæta okkur upp þá miklu örðugleika, sem við eigum altaf við að búa, sem sje myrkrið og kuldann. Er því hjer um mjög þýðingarmikið mál að ræða, þar sem málið snýst um það, að taka þessi fallvötn í þjónustu almennings. Vil jeg því á engan hátt láta hrapa að því. Eins og drepið hefir verið á undir þessum umræðum, hlýtur kostnaður sá, sem af umbótum þessum leiðir, að verða gífurlega mikill, bæði fyrir hið opinbera, og sjerstaklega þó fyrir einstök bygðarlög, um það, að málið yrði leyst fyrir alt landið. En inn á það atriði skal jeg þó ekki fara að þessu sinni, bæði sökum þess, að það hefir verið gert af öðrum hv. dm., og ennfremur sakir þess, að slíkir útreikningar hljóta altaf að verða að meiru og minna leyti ágiskanir á þessu stigi málsins. Þegar nú að mál þetta er svona stórt, eins og bent hefir verið á, þá hygg jeg, að allir megi vel við una, þó að ekki verði sett um það heildarlög þegar á því fyrsta þingi, sem það kemur fram á. Varasemin er líka þeim mun nauðsynlegri, þegar hjer er um að ræða það óskabarn, sem allir vilja hlynna sem best að. Hv. aðalflm. frv. þessa drap m. a. á það, að sjer þætti það harla skrítið hjá meiri hl. fjhn., að vilja leggjast á móti undirbúningi og rannsókn þessa máls. Jeg get vel tekið undir það með hv.þm., að það væri undarleg aðstaða, og það hjá mönnum, sem kunna flm. þakkir fyrir framkomu málsins. En hjer er aðeins sá ljóður á, að þetta er ekki rjett hjá hv.þm. Meiri hl. nefndarinnar er alls ekki á móti rannsókn málsins. Hann er þvert á móti hlyntur henni, enda þótt að hann telji ekki rjett að afgreiða frv. á þessu þingi sem lög. Því að í frv. er um annað og meira að ræða en undirbúning og rannsókn málsins, þar sem í 5. gr. þess eru beinlínis ákvæði um framlög úr ríkissjóði, sem að mínu áliti gætu ekki komið til greina fyr en ítarleg rannsókn hefði farið fram. Að jeg vil ekki flana að þessu máli, er fyrir þá sök, að jeg ann málinu alls hins besta. Jeg vil láta rannsaka það vel, áður en lagt er í framkvæmdir, til þess m. a. að koma í veg fyrir, að mistök verði á því í byrjun, því að slík mistök geta orðið ærið dýr, og jafnframt orðið til þess, að menn missi trú á málefninu, en slíkt tel jeg hinn mesta háska. Jeg vil því forðast alt það, sem getur orðið málinu til ógagns. En það tel jeg til ógagns fyrir málið, ef t. d. að sú yrði raunin á, að þetta fyrirkomulag, sem hjer er stungið upp á, gæti ekki átt við nema í Borgarfirði og á Suðurlandsundirlendinu, og yrði því að setja sjerstök lög fyrir hina ýmsu landshluta. Jeg er alls ekki að spá því, að þetta verði, en vara við, ef að því gæti dregið. Annars skal jeg geta þess, að þegar jeg hefi hugsað um þessi rafveitumál, þá hefir aðallega vakað fyrir mjer, að virkjun fallvatnanna til þess að bæta úr myrkrinu og kuldanum hjá okkur, kæmi fyrst til verulegra greina, þegar bygðin hefði færst saman. Á jeg þar ekki við, að flytja saman hin strjálbygðu býli, heldur að býlunum fjölgi vegna aukinnar ræktunar landsins. Afstaða mín til þessa máls nú, byggist á varfærni og velvildarhug til málsins, því að jeg er t. d. sannfærður um, að sú fjárhagsáætlun, sem talin er að muni hæfileg fyrir Borgarfjörð og önnur þjettbýl hjeruð, er alt of lág fyrir önnur hjeruð, þar sem strjálbygðin er meiri. Jeg held því, að máli þessu sje ekki stefnt í neina hættu, þó að slíkt frv. sem þetta sje ekki afgreitt frá þessu þingi. Hv. frsm. minni hl. (JÞ) benti á, að nú stæði fyrir dyrum virkjun Sogsfossanna fyrir Reykjavík, og gæti verið heppilegt fyrir Suðurlandsundirlendið, Gullbringu- og Kjósarsýslu og Mýra- og Borgarfjarðarsýslu að fá rafmagn frá þeirri aflstöð. Þetta má vel vera rjett hjá hv.þm., og sje jeg ekkert til fyrirstöðu, að það geti orðið, enda þótt frv. þetta verði ekki að lögum nú. Umræður þær, sem þegar hafa orðið um frv., hljóta að gefa hlutaðeigendum bendingu um, hver sje vilji þingsins í þessu efni. Annars get jeg vel ímyndað mjer, að hefði frv. þetta verið borið fram án 5. gr. þess og þeirra ákvæða, sem eru í beinu sambandi við hana, að jeg hefði getað ljeð því fylgi mitt. Hv. frsm. minni hl. spurðist fyrir um það, hvort við meiri hl. menn myndum ekki fáanlegir til þess að bíða til 3. umr. með till. okkar um að vísa málinu til stjórnarinnar. Jeg fyrir mitt leyti sje ekkert á móti því, að verða við þessum tilmælum, ef von er um, að eitthvað nýtt komi fram, sem flýtir fyrir rannsókn málsins, því jeg vil gera alt til þess að styðja að henni. Af því að hv.frsm. meiri hl. fjhn. var ekki inni, þegar hv. 6. landsk. lagði þá spurningu fyrir meiri hl. nefndarinnar, hvort hann ætlaðist til að stjórnin ljeti fara fram rannsókn á þessu máli nú mjög bráðlega, skal jeg fyrir mitt leyti svara henni að nokkru, og nægir í því efni að vísa til niðurlagsins í nál. meiri hl., þar sem segir svo: „Telur meiri hl. fjhn. því óforsvaranlegt að afgreiða málið án undangenginnar ítarlegrar rannsóknar. Vill meiri hl. beina því til ríkisstjórnarinnar, að láta slíka rannsókn fara fram og fá þar til hina hæfustu menn á þessu sviði, sem völ er á; hefir meiri hl. þar í huga m. a. rafmagnsstjórann í Reykjavík, hr. Steingrím Jónsson, og telur æskilegt, að ríkisstjórnin hafi hann með í ráðum um rannsóknir og undirbúning, ef þess er kostur. Er meiri hl. og fús til þess, að styðja að því, að veitt verði til þessara rannsókna nokkurt fje í fjárlögum, ef þess verður talin þörf.“ Þessi ummæli virðast mjer svo ótvíræð, að ekki verði um það deilt, að meiri hl. fjhn. vilji, að slík rannsókn verði gerð.

Fjmrh. (Einar Árnason) Aðeins örfá orð út af fyrirspurn hv. 6. landsk. Eftir niðurlaginu í nál.hv. meiri hl. fjhn. virðist mjer að ætlast sje til, að stjórnin láti fara fram rannsókn á því, hve mikið fje muni þurfa til þess að koma upp raforkuveitum fyrir alt landið. Slík rannsókn myndi áreiðanlega taka mikinn tíma og þar af leiðandi verða mjög dýr. Jeg býst því við, að stjórnin treysti sjer ekki til að láta framkvæma hana, nema þá því aðeins, að þingið veiti sjerstakt fje í því skyni. Aftur á móti er stjórnin fús til þess, að láta gera lauslegar athuganir á helstu stöðunum, ef það er hægt án mikils kostnaðar. Mjer skildist, að hv. 6. landsk. hefði stungið upp á annari leið í þessu máli, sem sje þeirri, að stjórnin legði til menn og dálítið framlag, ef einhver hjeruð óskuðu eftir, að rannsakaðir væru hjá þeim staðhættir og aðrir möguleikar til raforkuveitu, þó gegn því, að hjeruðin sjálf legðu fram helming kostnaðarins. Við þessa till. hefi jeg ekkert að athuga og geri ráð fyrir, að ekki þurfi að gera neinar sjerstakar ráðstafanir til þess að heimila stjórninni fje til þessara hluta, ef ekki á að aðhafast meira en þessi till. gerir ráð fyrir. En hinsvegar gæti jeg hugsað mjer, að það þætti lítil úrlausn á þessu máli, ef ekkert annað verður gert.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg get að mestu látið nægja með að vísa til nál. á þskj. 216, því að þar er gerð ítarleg grein fyrir málinu og þeim brtt., sem nefndin hefir að gera við frv. Jeg ætla ekki að fara mörgum orðum um málið. Nefndin var öll sammála um, að hjer væri um merkilegt mál að ræða, og að nauðsyn bæri til að greiða fyrir bændum og láta þeim fje í tje, og greiða á þann hátt fyrir viðskiftum. Þetta er öllum ljóst, og því er ekki ástæða til að fara um það mörgum orðum. Hinsvegar leist nefndinni það dálítið óvarlegt, eins og frv. fer fram á, að heimila sveitabönkum að reka sparisjóðsstarfsemi víðsvegar um land. Nefndin vill ekki neita því, að bankarnir fái við það meira fjármagn, og að bændur kunni að fá við það meiri hjálp til framkvæmda, en efast hinsvegar um, að allrar varfærni verði gætt, ef svo á að verða, og fyrir þá sök vill hún þrengja nokkuð starfssvið bankanna, þannig að þeim sje ekki heimilt að taka á móti sparifje til að ávaxta eða lána út. Þetta er höfuðbreytingin, sem nefndin vill gera á frv., og þótt menn kunni að finna að því, að með þessu móti renni minna fje út um sveitir landsins heldur en eftir frv., mun þó vera hyggilegra að gæta allrar varúðar, enda má altaf, þegar reynsla er fengin, breyta ákvæðunum og heimila þetta síðar. Jeg ætla svo ekki að fara fleiri orðum um frv. alment, heldur víkja að einstökum brtt., sem nefndin flytur. Um 1. brtt. þarf ekki að fjölyrða frekar, þar eð samskonar till. var feld við atkvgr. um lög Landbúnaðarbankans, og ef þessi yrði samþykt, myndu þau ákvæði reka sig hvort á annað. En verði frv. um Landbúnaðarbankann breytt síðar, væri hægt að koma fram með brtt., er gengi í þessa átt. Þessi till. er því tekin aftur. 2. brtt. er aðeins orðabreyting, sem leiðir af breytingu nafnsins á frv., en b-liðurinn miðar að því, að sparisjóðsdeild Landbúnaðarbankans geti veitt beint lán til þeirra fjelaga, sem nefnd eru í greininni, án þess að hafa útibú eða aðra milliliði. 3. brtt. fer í þá átt, að e-liður falli niður, en hann er um það, að sveitabankar taki við innlögum með sparisjóðskjörum, og megi svo lána fjeð út aftur. Sje jeg ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um það, Í 4. brtt., á þskj. 216, hefir fallið niður sú brtt., er nefndin vildi gera við 5. gr., en hana er aftur að finna á þskj. 276. 5. brtt. er við 7. gr. og gengur í þá átt, að greinin verði orðuð upp, en þar er ekki um verulega efnisbreytingu að ræða. Nefndin leit svo á, að betur færi á að orða hana þannig, og jeg sje ekki ástæðu til að rekja efni hennar frekara, en læt mjer nægja að vísa til hennar. 6. brtt. við 8. gr. er þess efnis, að 2. mgr. skuli orðuð nokkuð á annan veg en gert er í frv. Vill nefndin, að sú stofnun, sem veitir fjelaginu lán, skuli halda glöggan reikning yfir lán manna, og hvað hver lántakandi eigi að greiða í vexti. Er þetta til stórra þæginda fyrir lánsfjelagið, sem hefir viðskifti við þá stofnun, og enginn efi er á því, að brtt. er til bóta. 7. brtt. er við 11. gr., og samkvæmt henni skal sú grein falla niður. Þar eru ákvæði um sparisjóðsstarfsemi sveitabanka, en um það hefi jeg áður talað í ræðu minni, og sje því ekki ástæðu til að ræða um það frekar. 8. brtt. er við 14. gr. Er þar gert ráð fyrir, að menn geti veðsett framleiðslutæki og jarðarafurðir, en nefndinni þykir helst til langt gengið, ef mönnum er heimilt að veðsetja verkfæri, búpening og jarðargróðann. Þess vegna hygg jeg, að ekki sje miklu slept, þó að þetta ákvæði verði látið falla niður, og ekki verði heimiluð veðsetning þessa, enda mun mönnum finnast það nokkuð hæpið, að hægt sje að veðsetja garðávexti og annað þesskonar. C-liðurinn er þess efnis, að síðasta mgr. 14. gr. falli niður, en hún gengur út á það, að sveitabankar skuli hafa lögtaksrjett fyrir öllum kröfum á hendur fjelagsmönnum sínum. Landbn. lítur svo á, að ekki sje hyggilegt að heimila bönkunum jafn auðvelda leið til innheimtu á útistandandi skuldum, og það má gera ráð fyrir, að þessar peningastofnanir eigi svo mikla fjármuni útistandandi, og innheimta þess fjár getur orðið mönnum til mikilla óþæginda umfram það, sem hún á að vera. Finst nefndinni rjett, að þessar stofnanir fari hina venjulegu leið með inneimtu fjár, enda eru það sárfá gjöld, sem má taka lögtaki, og öll eru þau heldur smá. 9. brtt. lýtur að því, að lögin skuli öðlast gildi þegar í stað. 10. brtt. er afleiðing af þeirri brtt., að fjelög þessi skuli kallast lánsfjelög, en ekki sveitabankar. Þá er enn ein brtt. eftir, sem jeg vildi víkja nokkru nánar að. En það er um það ákv. 7. gr. frv., sem felt verður burt, ef 5. brtt.n. verður samþ. En það er 2. málsgr. 7. gr., sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. fors.: „Þegar sjerstaklega stendur á, svo sem þegar láni hefir verið varið til að kaupa dýr landbúnaðarverkfæri, er þó heimilt að framlengja lánið lengur, þó aldrei yfir 5 ár samtals.“ Frv. gerir ráð fyrir því, að hver fjelagsmaður verði skuldlaus einu sinni á ári, að undanteknu því, þegar um kaup á dýrum landbúnaðaráhöldum er að ræða. N. getur ekki felt sig við þetta. Hún telur best, að öll lánin samkv. þessu frv. sjeu greidd árlega, án undantekninga. Landbn. getur ekki fallist á, að rjett sje að blanda lánum til lengri tíma, eða alt að 5 árum, saman við þau lán, sem greiðast eiga upp árlega, því enda þótt hægt sje að halda þessu tvennu aðskildu í viðskiftum hvers fjelagsmanns, þá orsakar það skuld hjá lánsfjelaginu út á við um hver reikningslok. En því er n. mótfallin. Hún telur best, að bæði fjelagsmenn og fjelag geti verið skuldlaus um hver reikningslok. Þá telur og n., að þetta geti orðið lántakendum sjálfum til óhagræðis. Ef þeir, sem búa við þröngan fjárhag, hafa tekið lán til verkfærakaupa, sem staðið getur í 5 ár, þá mundi það leiða af sjer það, að hin árlegu rekstrarlán yrðu af skornum skamti, vegna vandkvæða á því, að þeir geti lagt fram hæfilegt veð fyrir því rekstrarláni, sem þeir hafa þörf fyrir. Landbn. vill því nema þessa lánsheimild burt, og hafa einungis eina tegund lána bundin við þessi lög, sem sje rekstrarlánin. Hins vegar telur landbn. það sjálfsagt, að afla beri peninga til að lána bændum til verkfærakaupa. Það er nú að vísu gert ráð fyrir því, að Búnaðarbankinn láni fje til allra þarfa bænda, ef gild trygging er fyrir hendi. En þær kringumstæður geta verið fyrir höndum, að ekki væri vel sjeð fyrir því á þann hátt einan. Landbn. vill því gera fyrir þessari þörf með því að bera fram brtt. við frv. um bústofnslánadeild, um að hún veiti einnig lán til verkfærakaupa. Að vísu er ekki hægt að segja, að verkfærin sjeu beinlínis bústofnsauki. En þau eru það þó óbeinlínis, því góð verkfæri eiga máske ekki hvað minstan þátt í því, að skapa skilyrði fyrir aukinn bústofn. Landbn. álítur, að vel geti orðið sjeð fyrir þessari þörf á þennan hátt, en vill ekki blanda lánum til verkfærakaupa saman við rekstrarlánin. Landbn. hefir ákveðið, að koma fram með brtt. við frv. um búnaðarbanka, fyrir 3. umr., er fari í þessa átt. Um brtt.hv. 1. þm.N.-M. á þskj. 241 geymi jeg mjer að ræða, þar til hv. tillögumaður hefir talað fyrir þeim. Mun jeg þá fyrir hönd landbn. gera aths. við þær.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil leyfa mjer að þakka hv. landbn. fyrir góða vinnu, er hún hefir lagt í þetta frv. Jeg vil og þakka henni fyrir það, að hún leggur til, að frv. verði samþ., þó með nokkrum breytingum sje, sem eru á þskj. 216. Um þær er nú alment það að segja, eins og líka hv.frsm. landbn. tók fram, að þær leiða til meiri varfærni en samhliða ákvæði frv. Hjer er um nýja starfsemi að ræða, og skiftir vitanlega miklu máli, að. vel sje farið af stað. Ber því eigi að lasta, þótt varlega sje farið í byrjun, enda má liðka síðar, þegar meiri reynsla er fengin. Aðalatriðið er, að vel sje farið af stað, og kemur þá síðar í ljós, hverju þarf að breyta. Og af þeim ástæðum vil jeg eigi gera það að miklu ágreiningsefni nú, þótt mjer finnist landbn. hafa gengið fulllangt í varfærni á sumum sviðum með brtt. sínum. Eins og hv.frsm. (JörB) gat um, þá kemur 1. brtt. á þskj. 216 og brtt. á þskj. 276 ekki til atkv., vegna afgreiðslu frv. um búnaðarbanka. En í framhaldi af því, sem jeg sagði þá, vil jeg leyfa mjer að benda á það, sem Böðvar Bjarkan lögmaður segir í aths. sínum um 4. gr. a-lið. Þar er þá skýringu á þessu að finna, sem jeg álít alveg rjetta. Hann segir svo, með leyfi hæstv. fors.: „Fjelagsmenn verða allir að stunda einhverja tegund landbúnaðarframleiðslu. Er ætlast til þess, að ekki aðeins bændur taki þátt í fjelagsskapnum, heldur engu síður þeir kaupstaðarbúar og sjávarbændur, sem jafnframt stunda jarðrækt eða einhverja tegund búskapar. Hins vegar þykir ekki fært að láta þessi fjelög ná til annara, svo sem kaupstaðarbúa og útvegsmanna, sem engan landbúskap stunda.“ Jeg vildi minna á þetta, svo að það komi fram, hvernig þetta er hugsað. Vona jeg, að fyrir 3. umr. verði fram komin till., sem allir geti orðið sammála um. Sú brtt. landbn., sem jeg tel lang þýðingarmesta, er 3. brtt., þar sem lagt er til, að feld verði úr frv. heimildin fyrir sveitabankana til að taka við sparisjóðsfje. Jeg vil halda því fram, að það, að sveitabankamir megi taka móti sparifje manna, sje önnur þungamiðja frv. Og það, að þurfa ekki að taka alt rekstrarfjeð að láni utan að, heldur fá nokkuð af því af sjálfu fjelagssvæðinu sem ávöxtunarfje, mundi bæði gera sveitabankana aflmeiri og sjálfstæðari. Og jeg er alveg viss um, að þetta ákvæði verður aftur tekið upp í framtíðinni, þótt það verði felt úr frv. nú. Og í trausti þess, að allir verði sammála síðar um nauðsyn þess, vil jeg ekki gera þetta að fullu ágreiningsatriði við n. nú. En um mjög mikla skerðingu er hjer að ræða. Jeg gleymdi að minnast á 2. brtt.n. Hún er um nafnið. Jeg geri það ekki að neinu kappsmáli, hvaða nafn verður valið. En jeg verð að játa, að mjer þykir nafn Böðvars Bjarkans, Sveitabankar, fallegra og glæsilegra en nafn það, sem hv. landbn. leggur til, að tekið verði upp. En brtt.n. er sennilega gerð í samræmi við 3. brtt. hennar. Gæti máske orðið samkomulag síðar um að taka upp nafnið sveitabanki, ef þessum stofnunum verða veitt þau rjettindi, að taka á móti sparifje til ávöxtunar, sem hv. landbn. vill nú nema úr frv. Þá fer 5. brtt.n. í sömu átt og hinar, um að draga úr starfssviðinu, þar sem hún, ef samþ. verður, fyrirbyggir það, að lána megi fje samkv. lögunum til kaupa á landbúnaðarverkfærum. Jeg hefði ekki getað fallist á þessa brtt., ef ekki væru líkur til, að bætt verði úr þessu með því að setja tilsvarandi ákvæði inn í Búnaðarbankalögin. - Í sambandi við þetta skal jeg geta þess, að lánbeiðnir til verkfærakaupa hafa verið svo miklar nú og í fyrra, að grípa hefir orðið til sjerstakra ráða til að fullnægja þeim. Í fyrra var það Vjelasjóðurinn, sem hljóp undir bagga til bráðabirgða, og nú hefi jeg gert sjerstakar ráðstafanir til þess, að hægt sje að fullnægja eftirspurninni. Nú hefir verið beðið um hjálp til kaupa á yfir 20 dráttarvjelum. Þetta hefir verið gert með það fyrir augum, að bankastofnun landbúnaðarins geti tekið þessi lán að sjer síðar. Þá er það enn í samræmi við stefnu hv. landbn., að hún vill afnema úr 14. gr. frv., að veðsetja megi framleiðslutæki og jarðarafurðir. - Það má nú máske líta svo á, að það sje nokkuð langt gengið, að gera framleiðslutækin og jarðarafurðirnir að veði fyrir lánum úr þessari stofnun. En þetta mál hefir þó tvær hliðar. Og hin hliðin er sú, að hverju gagni bændum gæti orðið þessi heimild. Með því að nema þetta burt, er þrengt að kosti lántakenda með að fá fje til rekstrar síns, sem gæti orðið þeim til mikilla hagsmuna. Jeg álít, að af brtt.n., þá gangi þessi ekki síst of langt í að þrengja kosti lántakenda. Jeg hefi svo ekki meira um þetta að segja. Jeg vil ekki setja mig harðlega á móti brtt. landbn. En jeg vona, að það, sem nú verður þrengt í frv., verði aftur rýmkað, þegar reynsla er fengin á þessari starfsemi, a. m. k. eins og nú er í frv.

Halldór Stefánsson Jeg hefi leyft mjer að koma fram með brtt. á þskj. 241, sem eru allfyrirferðarmiklar, bæði að efni og formi. Jeg mun nú ekki halda mig svo mjög við hinar einstöku brtt., eins og þær liggja fyrir, heldur fara nokkrum orðum um þau efnisatriði, sem þær eru bygðar á. Það er þá fyrst, að jeg vil gera ráð fyrir því, að þær stofnanir, sem milligöngu eiga að hafa um rekstrarlán, verði einnig látnar hafa milligöngu um bústofnslán. Er margt líkt um þau lán, og sömu ástæður hægt að færa fram með báðum. Ein höfuðástæðan fyrir milligöngu þessara stofnana er sú, að greiða með því fyrir viðskiftum almennings þannig, að hann eigi aðgang að stofnun, sem hann getur auðveldlega náð til, en þurfi ekki að skifta við stofnun í fjarlægð, út á ysta landshorni. Þetta á jafnt við um bústofnslánin og rekstrarlánin. Þá er og það líkt, að hvorttveggja lánin eru veitt til stutts tíma og álíka trygging fyrir báðum, sem er þess eðlis, að náinn kunnugleik þarf á högum lántakanda og tryggingu þeirri, er hann getur í tje látið, og eftirlit með henni. - Með þessu móti, ef verksvið milligöngustofnananna er fært út á fleiri lántegundir, næst það, sem er mikilsvert atriði um öll lán, sem standa eiga stuttan tíma, að auðvelt sje að nálgast þau og hægra að koma af sjer greiðslu. Þá er það annað höfuðatriði, að lagt er til, að mynda megi samskonar fjelagsskap um bústofnslán, sem frv. gerir ráð fyrir um rekstrarlán. Fjelagsskapur á borð við þetta, sem jeg legg til, er ekki nýr. Hann er allvíða þektur, að minsta kosti á Austurlandi. Þar hefir hann reynst vel, komið að góðu liði og engin áföll nje erfiðleikar verið samfara starfrækslu hans. En þessi samtök hafa haft afarerfiðan aðgang að lánsstofnunum. Bjargráðasjóður hefir að vísu nú undanfarið veitt þeim lán, en hann hefir takmarkað fje til umráða. Jeg geri með tillögum mínum ráð fyrir því, að fjelagsskap til bústofnskaupa megi mynda á sama grundvelli og til rekstrarlána. Hygg jeg, að þetta fyrirkomulag sje hentugt og geti eins komið til greina um bústofnslán eins og um rekstrarlán. Þá er þriðja atriðið það, að jeg vil gera ráð fyrir því í lögum þessum, að umboðsskrifstofur þær, sem um getur í 65. gr. Búnaðarbankafrumvarpsins, geti verið milliliðir um lán, samskonar og þær stofnanir aðrar, sem nefndar eru í frv. þessu. Mjer finst að öllu leyti eðlilegt að nota umboðsskrifstofur bankans sjálfs til milligöngu um lántöku. Það getur verið þannig ástatt, að ekki sje þægilegt að ná til milliliða þeirra, sem frv. gerir ráð fyrir. Gæti þá verið haganlegra, að bankinn hefði þar umboðsskrifstofur. Þá gætu þær skrifstofur einnig tekið á móti sparisjóðsinnlögum fyrir hönd sparisjóðsdeildar Búnaðarbankans og verið þannig einskonar útbú frá bankanum, sem almenningur gæti skift við, og í raun og veru langeðlilegasti milliliðurinn. Ættu þær þá jafnframt að taka á móti sparifje manna. Það veitir hvöt til sparnaðar og getur orðið til að bjarga mörgum eyri frá eyðslu, að menn eiga handhægan kost á að koma fje á vöxtu. Fjórða áðalefnisbreytingin er sú, að jeg vil heimila, að rjetturinn til lána frá þessum stofnunum sje ekki eingöngu bundinn við lánsfjelög, heldur hafi og einstakir menn aðgang að þeim líka. Mjer þykir ekki rjett að gera það að skýlausri skyldu fyrir rjetti til lána, að ganga í lánsfjelag, ef einstaklingarnir hafa hæfilegt veð að bjóða fyrir láni sínu. Það er náttúrlega nokkur fyrirhöfn og umsvif samfara því, að vera í þessum fjelagsskap, og miklum mun frjálslegra, ef menn eiga kost á að eiga bein viðskifti um þessi rekstrarlán, þó að fjelagsskapur geti og verið nauðsynlegur fyrir þá, sem erfiðasta aðstöðu eiga. Á þessum fjórum efnisatriðum byggjast till. mínar, og er því skiljanlegt, af hverju þær eru svo fyrirferðarmiklar, en þær eru svo bundnar saman innbyrðis, að jeg sje ekki ástæðu til annars, ef 1. og 2. brtt. er feld, en að taka hinar aftur. Jeg sje ekki brýna ástæðu til að fara út í brtt.n., þó að jeg hafi að vísu hugsað mjer það. Jeg vil þó geta þess, að mjer þykja fæstar brtt.n. til bóta, þó get jeg ef til vill fallist á 4. og 5. brtt.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg get verið þakklátur hæstv.forsrh. fyrir undirtektir hans við brtt.n., því að mjer virtist hann geta fallist á þær í öllum aðalatriðum, og þar með á þær ástæður, sem n. færir fyrir þeim. Jeg get tekið undir þau ummæli hæstv. ráðh., að það væri ekki nema ánægjulegt, ef síðar yrði fjallað um þetta mál, að færa út starfsvið þessa fjelagsskapar og leggja honum meira fjármagn en n. nú gerir till. um. En þar sem þetta er á byrjunarstigi, áleit n. hyggilegast að fara hægt af stað. Með vaxandi þekkingu og reynslu kemur í ljós, hvernig þessu verður best fyrir komið, og það er aðalástæðan til þess, að n. hefir frt starfsemina meira saman en gert er í frv. Nafnið á frv. á vel við eftir þeirri starfsemi, sem þessari stofnun er ætlað samkv. frv., en þegar því hefir verið breytt í það horf, sem n. leggur til, verður það nafn betra, sem n. gerir till. um, að tekið verði upp. Viðvíkjandi þeirri takmörkun, sem felst í 14. gr., um veðsetningu, þá er það að segja, að jeg býst ekki við, að það komi að mikilli sök, þó að ekki megi veðsetja þessa hluti, sem þar eru taldir upp, nema ef vera kynni fyrir þá, sem eiga lítils úrkosta og hafa lítil fjárráð, sem og fyrir þá, sem standa í einhverjum stórræðum, t. d. þá mann, sem taka stórar lendur til garðræktar eða stór svæði til að afla heyja, sem þeir svo selja. Jeg hygg, að fyrst í stað verði svo lítið um þessa starfsemi, að ekki komi að sök, þó að hún sje ekki tekin með í frv. að þessu sinni. Jeg ætla ekki að fara fleiri orðum um ræðu hæstv.forsrh., enda virðast skoðanir hans og n. svo líkar, að ekki gefst ástæða til þess. Jeg ætla þá að víkja að brtt.hv. 1. þm.N.-M. (HStef). Eins og vænta mátti, hefir hann gert grein fyrir þeim og reynt að rökstyðja þær. Jeg skal taka það strax fram, að n. hefir ekki getað fallist á brtt. hans, en eins og hann tók sjálfur fram, eru þær svo bundnar innbyrðis, að ef ekki verður fallist á eina þeirra, þá koma hinar ekki til greina. Jeg gerði grein fyrir því í fyrri ræðu minni, hvers vegna n. vill ekki blanda neinni annari starfsemi saman við rekstrarlánin, og því ekki heldur bústofnslánunum. Það er ekki af því, að n. geti ekki fallist á nauðsyn þessarar starfsemi, heldur af því, að hún telur nauðsynlegt, að þessu sje haldið sundurgreindu, enda geta menn snúið sjer til Landbúnaðarbankans með þessi erindi. Jeg get bætt því við, að hv. 1. þm.N.-M. gerir ráð fyrir því. að menn geti fengið rekstrarlán, hvort sem þeir eru í þessum fjelögum eða ekki. N. álítur, að þessi breyting, ef gerð verður, verði til að rýra gildi þessa máls. Með þessu móti yrði þeim gefinn kostur á lánum, sem eiga besta úrkosti af sjálfsdáðum, þeim, sem eru ekki fjelagslega sinnaðir o. s. frv., en hinsvegar gert þrengra fyrir þá, sem erfiðara eiga með að fá fje til þarfa sinna. N. álítur því, að þessi breyting verði til stórspillis á frv. Annars rekast þessar brtt.hv. 1. þm.N.-M., að því er jeg fæ best sjeð, allóþyrmilega á 45. gr. 1. um Landbúnaðarbankann. Þar segir svo, í 3. málsgrein: „Ekkert lán má veita gegn veði í búfje, öðru en kúm, nema eigandi fjárins sje fjelagi í fóðurbirgðafjelagi, sem bankastjórn tekur gilt. Getur og bankastjórn sett það skilyrði fyrir lánveitingu, að fjelagar, allir fyrir einn og einn fyrir alla, ábyrgist bústofnslánadeild það tjón, er hún kann að verða fyrir vegna fóðurskorts þess búfjár, er hún hefir að veði frá fjelagsmönnum.“ Mjer sýnist þessi ákvæði reka sig á það, ef mönnum utan fjelaganna er lánað fje í þessu skyni, og er jeg hræddur um, að svo mundi verða í reyndinni, að rekstrarlánafjelögin yrðu að bera ábyrgð á þessum lántökum að einhverju leyti. Og þótt með þessu móti yrði auðveldara fyrir bændur að afla sjer fjár til að auka bústofn sinn, virðist n. þeir agnúar á þessum till., að ekki sje rjett að samþ. þær. Jeg hefi áður getið þess, hvers vegna n. vill ekki blanda sparisjóðsstarfseminni saman við rekstrarlánin. Jeg hygg, að þeim, sem á annað borð hafa hug á að spara, muni ekki verða skotaskuld úr að koma peningum sínum í banka eða sparisjóð til ávöxtunar, svo að það virðist með öllu óþarft að gera ráðstafanir í þessa átt. Annars er þetta ekkert atriði, sem máli skiftir. Jeg sje ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um brtt.hv. 1. þm.N.-M., því að eins og hann tók sjálfur fram, eru þær svo bundnar innbyrðis, að ein fellur með annari. Hann drap á það, að hann teldi till. landbn ekki til bóta, nema ef vera kynni 4. og 5. brtt. Þessu gat jeg vel búist við, því að till. hans ganga í gagnstæða átt við till.n. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta, en vænti þess, að umr. fari nú að lúkast úr þessu.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það voru aðeins örfá orð í sambandi við brtt. 1. þm.N.-M. (HStef). Mjer finst það koma skýrt fram, hvað fyrir honum vakir. Honum er það ljóst, hversu mikið atriði það er, að gera bændum sem greiðastan aðgang að lánum til að auka bústofn sinn. Á það verður að leggja aðaláhersluna, samhliða því að auka umbætur á jörðunum. Þessari hugsun, sem virðist liggja á bak við brtt.hv. 1. þm.N.-M., er jeg sammála, því að það verður að stefna í þá átt, að hjálpa bændum sem mest á þessu sviði. Hinsvegar vil jeg benda á það, að hjer er um frumsmíð að ræða í 4. kafla frv., og því ekki hyggilegt að ganga lengra en þar er gert. Við eigum svo margt eftir að gera enn á þessu sviði. Jeg vona t. d., að frv. til. 1. um rannsóknir í þarfir atvinnuveganna nái samþ. þingsins. Þá eiga búfjártryggingalögin eftir að koma til framkvæmda og aukinn fjelagsskapur og ráðstafanir um fóðurtryggingar. Er svo margt eftir ógert í landbúnaðarmálunum enn sem komið er, að ekki verður ráðist í alt í einu, enda hefir þetta ekki fengið nægan undirbúning nje verið rannsakað til hlítar. Og jeg álít því, að það þurfi að endurskoða fyrirmælin um lán til þessa þegar á næsta eða næstu þingum. Fjórði kafli frv. er alger frumsmíð, og þótt jeg sje samþykkur þeirri hugsun, sem fyrir 1. þm.N.-M. vakir, álít jeg tæplega rjett að ganga inn á þessa braut, eins og sakir standa.

Halldór Stefánsson Jeg býst ekki við, að mikið tjái að deila við hv. landbn. út af brtt. mínum, því að hún mun hafa svo mikil ítök í hv. d., þegar til atkvgr. kemur. En jeg verð að segja það, að mjer þóttu þær ástæður, sem hv.frsm.n. (JörB) færði fram gegn till. mínum, vera veigalitlar og ekki rjettar. Hv. frsm. játaði það, að það gæti verið gagnlegt að styðja að því, að gera þessi lán greiðari, en þóttist hinsvegar ekki vilja blanda saman rekstrar- og bústofnslánunum. Þetta er á hreinasta misskilningi bygt. Lánin verða veitt algerlega sjer í lagi; rekstrarlánin eftir þeim reglum, sem þar um gilda, og bústofnslánin sömuleiðis eftir þeim reglum sem um þau gilda. Hjer er engu blandað saman, nema hvað það verður sami milliliðurinn, er veitir hvortveggja þessi lán, og jeg fæ ekki sjeð, að það sje nokkuð athugavert við það. Hv. frsm.n. taldi, að það mundi rýra hið almenna gildi þessa frv., ef einstökum mönnum yrði veittur rjettur til lána, og færði það til, að þeir menn myndu nota sjer þetta og ganga ekki í fjelögin, er væru einstrengingslegir og ófjelagslyndir. Jeg vil nú leyfa mjer að spyrja: Myndu þessir menn láta kúgast til að ganga í fjelögin vegna þessara laga? Jeg held, að ekki í sje hægt að gera ráð fyrir því. Þeir í myndu standa utan við fjelögin eftir sem áður, en fara á mis við að njóta þessara lána og leita sjer annara úrræða. Þá taldi hv.frsm.n., að till. mínar rækjust á 45. gr. 1. um Landbúnaðarbankann. Jeg gerði að vísu ráð fyrir, að svo kynni að vera, að athuga þyrfti till. mínar í sambandi við frv. um Landbúnaðarbankann, þó að jeg tæki ekki sjálfur eftir því, að þetta rækist á. En þetta, sem hv.frsm. færði til, er á misskilningi bygt, því að sú málsgrein, sem hann las upp, fjallar ekki um rekstrarlánafjelög, heldur fóðurbirgðafjelög, og það er vitanlegt, að sá er fengi rekstrarlán, getur verið í fóðurbirgðafjelagi, og meira að segja verið skyldur til þess. Hv. frsm.n. vildi gera lítið úr þeim ástæðum, sem jeg færði fram fyrir því, að það gæti verið gott að eiga hægan aðgang að stofnunum, er ávöxtuðu fje, og færði hann það til, að mönnum yrði ekki skotaskuld úr því að koma fje sínu á vöxtu, ef þeir á annað borð hefðu hug á því. Þetta má vel vera, ef um mikið fjármagn er að ræða; en það sem fyrir mjer vakti, var það, að þeim mönnum, er lítið fje eiga og lítið fje áskotnast, gæti orðið það hvöt til sparnaðar, ef þeim er auðvelt um að ná til stofnana, er ávaxta fje. Þó að ekki sje um beina örðugleika að ræða nú, til að fá ávaxtað fje sitt, eru þeir þó svo miklir, að menn, þegar um lítið er að gera, láta það oftast vera, til að hliðra sjer hjá þeim umsvifum, að koma fje sínu ávöxtu og geta náð til þess aftur. Þetta á einkum við um smærri upphæðir. Hitt tel jeg vafasamt, að þeir menn, sem eiga fje svo að verulegu nemi, láti það liggja á vöxtum heima fyrir, þar sem öllum er vitanlegt um það. Jeg hefi þá minst á höfuðmótbárur hv.frsm.n. gegn till. mínum, og læt þetta nægja. Mjer þótti vænt um, að hæstv.forsrh. tók vel í till. mínar að efni til og taldi þá hugsun, sem liggur þeim til grundvallar, rjetta og þess verða, að hún kæmist til framkvæmda, þegar tímar liðu. Mjer þótti gott að heyra þetta, því að það gefur mjer vonir um, að þótt till. mínar nái ekki fram að ganga í þetta sinn, muni þær þó að meira eða minna leyti koma til framkvæmda síðar meir. Mjer er það ekkert höfuðatriði, hvort till. mínar ná fram að ganga nú eða síðar. En hinu held jeg föstu, að sú tilhögun, sem jeg sting upp á, gæti orðið að meira liði og svarað betur tilgangi málsins en frv. eins og það er. Enda get jeg ekki sjeð, hvaða ástæða er til að bústofnslánin þurfi að skifta beint við bankann sjálfan, en megi ekki skifta við þá milliliði, sem bankinn notar þó fyrir sig um rekstrarlán. Hinsvegar get jeg skilið, og virt hv.n. það til vorkunnar, þó að hún vilji fara varlega. Það vil jeg líka gera, eins og sjá má á því, að jeg mun styðja sumar till.hv.n., sem lúta að því að fara varlega, og bygðar eru á skynsamlegri hugsun. Og jeg get bætt því við, að öllum þeim till., sem jeg tel að verða megi til varúðar um rekstrarlán bænda vil jeg fylgja. Jeg mun svo ekki fjölyrða frekar um málið, enda hefi jeg nú notað ræðurjett minn. Og jeg mun taka því með jafnaðargeði, þó að till. mínar nái ekki samþ. að þessu sinni, en mjer þótti vænt um að heyra frá hæstv.forsrh., að hann álitur till. mínar bygðar á rjettri hugsun, því að það gefur mjer þá von, að sú stefna er kemur fram í þeim sigri þegar stundir líða.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Það er ástæðulaust að eyða mörgum orðum út af þeim skoðanamun, sem er á milli hv. 1. þm.N.-M. og landbn. Hv. þm. vill, að einstakir menn jafnt sem fjelög eigi kost á að fá rekstrarlán. Ef þetta yrði samþykt, gæti það leitt til þess, að þeir, sem best eru stæðir fjárhagslega, fengju lán aðeins fyrir sig, án þess að bindast nokkrum fjelagsskap með öðrum. Samstarf og samhjálp í þessum efnum myndi verða minni, eftir þessari tilhögun, ef samþykt yrði, heldur en ella, og álítur landbn., að það sje mjög óheppilegt. Hún leggur því á móti þessari till.hv. 1. þm.N.-M. Hv. 1. þm.N.-M. fanst jeg blanda saman restrarlánum og lánum til bústofnsauka. Má vera, að jeg hafi ekki gert þess svo glögga grein, sem þurft hefði, hvað mjer þótti áfátt um að hafa þessa tilhögun á starfi þessara stofnana, sem hv. 1. þm.N.-M. vill viðhafa. Jeg veit vel, að fjármunir, sem fengnir eru til að kaupa bústofn fyrir, að slíkum lánum í lánsfjelögum er ekki blandað saman við rekstrarlánin. En lánin, sem veitt eru til bústofnskaupa, þau standa í nokkur ár, eða nokkur hluti þeirra, sem skuld á nafni rekstrarlánafjelagsins og á ábyrgð þess að nokkru leyti. Eftir till.þm. má veita einstökum mönnum utan fjelags lán til að kaupa bústofn. Það má veita einstaklingum, sem eru í bústofnslánafjelagi, sem þm. gerir ráð fyrir að verði, lán til að kaupa bústofn á ábyrgð allra þeirra manna, sem eru í bústofnslánafjelagi. Ennfremur getur stjórn Búnaðarbankans, eftir því sem 45. gr. þess frv. er nú orðið, gert það að skilyrði fyrir láni til bústofnskaupa, að allir, sem eru í sama fóðurbirgðafjelagi, beri ábyrgð á lánum, sem veitt eru til bústofnskaupa. Það getur þannig orðið svo í framkvæmdinni, að þeir menn, sem eru í bústofnslánafjelagi, að þeir beri ábyrgð á búfjárkaupalánum fjelaga sinna, og ennfremur bera þeir ábyrgð á búfjárlánum annara manna, af því þeir kunna að vera í sama fóðurbirgðafjelagi. Þetta er því tvöföld samábyrgð, og satt að segja ekkert fýsileg. Þessu er landbúnaðarnefndin algerlega mótfallin. Nefndin telur best á því fara, að láta bústofnslánadeildina vera með því sniði, sem ráð er fyrir gert í frv. um Búnaðarbanka, og blanda því á engan hátt saman við starfsemi rekstrarlána fjelaganna. Það myndi bara verða til þess að rýra lánstraust þeirra, sem stæðu í skuld við bústofnslánadeild, til þess að fá rekstrarlán. Háttv. þm. taldi að jeg hefði sagt, að þessar brtt. hans um bústofnslán kynnu að reka sig á ákv. 45. gr. Jeg fullyrti nú ekkert um þetta. En í framkvæmdinni verður það nú svo, að mönnum mun ekki þykja girnilegt að ganga inn í alla þessa ábyrgðarflækju. Jeg held þess vegna, að hv. deild gerði best í því, að samþ. ekki þessar breytingartillögur.

Jón Sigurðsson Mig langar að segja hjer örfá orð, án þess þó að jeg ætli með þeim að fara að aðstoða hv.frsm. (JörB), enda er hann sjálffær að halda á málinu fyrir n. hönd. Jeg vildi þá byrja með að láta gleði mína í ljósi yfir því, hve hugmyndin um aukin rekstrarlán landbúnaðinum til handa virðast eiga hjer nú miklum vinsældum að fagna. Jeg er sannfærður um, að engin tegund lána verður jafn alment notuð eins og rekstrarlánin, enda mun þörf þeirra vaxa í framtíðinni og þau þá koma til að ná til hvers manns, sem í sveitum býr, og jafnvel margra kaupstaðabúa líka, og gera þeim kleift að haga verslun sinni og viðskiftum á alt annan og hagfeldari veg en nú er. Jeg vil líka tjá hæstv.atvmrh. þakkir fyrir það, hvernig hann tók í till.n. Hafði jeg þó búist við, eftir því sem honum fórust orð í gær, að honum þætti n. fara of varlega í till. sínum. En við vildum fara gætilega á stað og láta reynsluna skera úr, hvort auka þyrfti við síðar. En um þá till. nefndarinnar fór þó annan veg en búast mátti við. Var henni illa tekið, svo tillagan fjell, og þess vegna er bústofnslánadeildin hreinn óskapnaður, eins og hún er nú, en það liggur hjer ekki fyrir. Þá þótti mjer og vænt um þá yfirlýsingu hæstv.atvmrh., sem jeg falaðist eftir í gær, um afstöðu þeirra manna til að njóta rekstrarlána, sem stunda sjó að einhverju leyti. Svör hæstv. ráðh. voru skýr og ljós, - gagnstætt því, sem svör hans voru í gær, - nú lýsti hann því eindregið yfir, að kaupstaðarbúar, sem hefðu einhverja landbún.framleiðslu, ættu að sjálfsögðu að fá rekstrarlán. Jeg er vel ánægður með þessa yfirlýsingu ráðh., þó að hún komi seint. Þá voru það bústofnslánafjelögin, sem hv. 1. þm.N.-M. var að tala um, sem jeg vildi minnast lítillega á. Jeg get tekið undir með hv.þm., að slíkur fjelagsskapur er góð hugmynd og gagnleg, en mjer er ekki kunnugt um, að þessi fjelög hafi tíðkast annarsstaðar en á Austurlandi. Og þar sem gerðar hafa verið ráðstafanir til þess að slík fjelög gætu fengið lán til þess að auka bústofn bænda, þá mun það hafa verið venjan, að viðkomandi hreppsfjelag væri lántakandinn. En eftir brtt.hv. 1. þm.N.-M. skilst mjer, að það sjeu bústofnslánafjelögin sjálf, sem eiga að taka lánið, hvert fyrir sig. Nú er það svo, að ef fjelögin eiga að njóta slíkra hlunninda, þá virðist mjer óhjákvæmilegt, að löggjöfin setji einhver skilyrði þar um, eða semji einskonar ramma utan um slík ákvæði. En samkvæmt brtt.hv.þm. er ekki um neinn slíkan ramma að tala.

Hann felst í brtt. mínum

. Það er þá a. m. k. mjög óljóst orðað, ef á að vera hægt að draga slíkt út úr till. hans. Fjelagsskapur þessi er að vísu með líku sniði og gert er ráð fyrir með rekstrarlánafjelögin, en lögformlega er því ekki yfirlýst. Jeg skal játa, að jeg er því hlyntur, að fjelög þessi hafi aðgang til bústofnslána. En mjer skilst, að þá þyrfti að setja lög um það, hvernig slíkum fjelögum yrði fyrir komið til staðfestu því, að þau geti notið fullnægjandi lánstrausts. Jeg sje svo ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri. Mjer skilst, að allir sjeu orðnir ásáttir um það, að till.n. sjeu til bóta, og vænti því, að þær nái fram að ganga.

Halldór Stefánsson Það var út af ræðu hv. 2. þm. Skagf. (JS), að jeg vildi benda á, að hann virðist ekki hafa kynt sjer brtt. mínar ítarlega, er hann segir, að engar reglur eða rammi sje um það, hvernig bústofnslánafjelögunum skuli fyrir komið. Hann virðist ekki hafa tekið eftir brtt. minni við 4. gr., sem setur sömu reglur um stofnun bústofnslánafjelaga og gert er ráð fyrir að gilda skuli um rekstrarlánafjelög. Bústofnslánafjelögin eru því jafn rammalaus eins og rekstrarlánafjelögin, eða þá jafnvel römmuð, hvernig sem hann annars vill orða það.

Flm. (Magnús Jónsson) Jeg skal ekki fylgja þessu frv. úr hlaði með mörgum orðum, og get að mestu látið mjer nægja að óska eftir, að því verði vísað til 2. umr. og nefndar til athugunar. Hjer er farið fram á það, að ríkisstjórnin semji við söfnuðinn hjer í Reykjavík um að taka algerlega við umsjón og fjárhaldi dómkirkjunnar. Er hjer verið að velta þungum hagga af því opinbera, því að kirkjan er ríkiseign, og ríkissjóður verður að kosta viðhald hennar, og því opinbera ber skylda til þess að sjá söfnuðinum fyrir viðunanlegri kirkju. Nú er orðinn hjer svo mikill hörgull á húsplássi í kirkjunni, að það er komið langt út fyrir öll takmörk. Hjer er rúm í kirkju, þegar Fríkirkjan er ekki reiknuð með, fyrir ein 800 af 25000 bæjarbúum, svo að kirkjan er svo langt frá því að svara til mannfjöldans, og mun ástandið hvergi á landinu vera svipað þessu. Ef reisa ætti nýja kirkju, þá mun hún verða svo dýr, að það er mjög hæpið, hvort landið sjer sjer nokkurntíma fært að ráðast í það, því að vegleg verður hún að verða. Nú er vaknaður mikill áhugi hjá söfnuðinum hjer í Reykjavík fyrir kirkjubyggingu, og það er að miklu leyti þess vegna, að farið er fram á, að þessi heimildarlög verði samþ. Jeg skal svo láta mjer nægja að vísa til brjefs sóknar- og kirkjubyggingarnefndar og kafla úr brjefi biskups, sem hvorttveggja fylgir frv. sem grg. Það fer fjarri því, að hjer sje farið fram á mikið, þegar litið er á það, hvað mikið verk er hjer fyrir höndum. Ný dómkirkja hjer í Reykjavík mun kosta kringum 1 milj. kr. Hún verður ekki reist nema hún geti orðið svo vegleg, og eftir þessu frv. á ríkissjóður að sleppa með það, að borga ¼ af byggingarkostnaðinum. Jeg vil svo geta þess, að Reykvíkingar hafa upp á sitt eindæmi bygt stærstu kirkju landsins, Fríkirkjuna, og sýnir það, að þátttaka þeirra í lausn kirknamálsins er í rauninni ennþá meiri en út lítur í fljótu bragði. Jeg vil svo óska, að málið fái að ganga til 2. umr. og hv.allshn., þar sem jeg býst við, að það heyri þar helst undir.

Til fjhn.

.