Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Meginstraumvötn landsins eru jökulár, eins og allir vita. Þar verða gríðarlegar sveiflur í rennsli. Það eru snjóleysingar, skyndileg úrkoma, jökulhlaup. Þau geta verið lítil og meðalstór, um 1.000–5.000 rúmmetrar á sekúndu, eða þrjár til 15 Ölfusár. Þau geta verið stór, 50.00–200.000 rúmmetrar á sekúndu, eða 15- til 70-falt rennsli Ölfusár, þar á meðal getur Katla gamla staðið fyrir slíku. Við höfum þar með skipulagt flóðavarnir. Þetta eru fyrirhleðslur og garðar og það eru verkefni sem eru á hendi Landgræðslu ríkisins. Landgræðslan hefur fengið 70 millj. kr. fast á ári óbreytt í tíu ár. Verkefnin eru þá umsóknir sem stofnunin afgreiðir eða verkefni sem eru að frumkvæði Landgræðslunnar sjálfrar. Nú liggur fyrir verkefnalisti upp á yfir 70 verkefni og þau eru langflest á Suðurlandi. Fjárþörfin er 360 millj. kr. Þegar horft er á þetta er spurt: Hvað með varnir gegn náttúruvá? Það er augljóst að þarna er um að ræða bæði landbrot og ógn við byggð og annað lífríki. Það er greinilega kominn tími til að breyta. Varnir gegn náttúruvá eru ákaflega mikilvægur þáttur á Íslandi út af því hvernig náttúrufarið er. Hér eru stór eldfjöll, ég þarf ekki að nefna þau, sem eru í eins konar undirbúningsfasa undir eldgos. Þeim eldgosum fylgja yfirleitt mjög stór jökulhlaup. Það er því mjög nauðsynlegt að fara út í greiningu og útbúa einhvers konar aðgerðaáætlun. Ég hyggst undirbúa þingmál um það efni og leggja fram í þinginu.

Herra forseti. Mikið hefur verið rætt um líðan ungmenna og ekki að ástæðulausu. Bæði stúlkur og drengir hafa í auknum mæli glímt við margs konar geðraskanir, kvíða, þunglyndi og sjálfsskaða. Þróunin hér á landi er svipuð og annars staðar eins og fram hefur komið í fjölmiðlum. Til að bæta úr er unnið hörðum höndum að því að bæta geðheilbrigðisþjónustuna, m.a. með því að bjóða upp á sálfræðiþjónustu á heilsugæslustöðvum. Í fjárlögum næsta árs eru settar 650 millj. kr. til þess að efla geðheilbrigðisþjónustuna á landsvísu innan heilsugæslunnar, bæði til að fjölga geðheilsuteymum og stöðugildum sálfræðinga. Í árslok 2019 er stefnt að aðgengi með gagnreyndri meðferð sálfræðinga við algengustu geðröskunum, svo sem þunglyndi, kvíðaröskunum og áfallastreitu, á 90% heilsugæslustöðva samkvæmt aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar í geðheilbrigðismálum. Það er í takt við stefnu okkar Vinstri grænna að efla þjónustu heilsugæslunnar sem fyrsta viðkomustaðar. Tölur sýna vaxandi sókn í þjónustu heilsugæslunnar og í því skyni verða framlög aukin um 200 millj. kr. Í dag er boðið upp á gjaldfrjálsa þjónustu sálfræðinga fyrir börn að 18 ára aldri á öllum heilsugæslustöðvum höfuðborgarsvæðisins og sálfræðingar fyrir fullorðna hafa nú tekið til starfa á sex stöðvum Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins. Sálfræðingarnir sjá um að meta, greina og veita meðferð við tilfinninga- og hegðunarvanda barna, veita foreldrum ráðgjöf og mynda teymi í kringum barn, m.a. með aðkomu félagsþjónustu, skóla og annarra stofnana sem koma að málefnum barnsins gerist þess þörf. Fram til þessa hefur vantað sálfræðiþjónustu fyrir fólk eldra en 18 ára en þar hefur orðið breyting á og er m.a. boðið upp á hópameðferð í hugrænni atferlismeðferð. Markmiðið er að allir geti sótt sálfræðiþjónustu sem næst búsetu og þar er heilsugæslan lykilstofnun, enda mikilvægt að grípa snemma inn í áður en vandinn verður alvarlegri. Framtíðarsýnin er að aðskilja ekki geðheilbrigði frá almennu heilbrigði, þ.e. að í grunnþjónustu heilsugæslunnar þurfum við ekki að vísa annað ef um geðræna erfiðleika er að ræða.

Virðulegi forseti. Ég var á fundi í morgun hjá UNICEF á Íslandi um stöðu barna og þá miklu og óeigingjörnu baráttu sem starfsmenn samtakanna vinna hvern einasta dag í þágu barnanna okkar, halda höndum saman við umboðsmann barna, við Barnaheill og alla. Það er ótrúlegt afl og vinna sem þau vinna. Þau biðja um stuðning okkar alþingismanna. Það er okkar að búa til heildstætt kerfi og aðstoða eins og kostur er til þess að börnin okkar geti notið þeirra réttinda sem barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna veitir þeim. Það er ekki nóg að löggilda sáttmálann, það verður líka að framfylgja honum og þar er stórkostleg vöntun á. Flokkur fólksins varð til þegar ég heyrði um skýrslu UNICEF í janúar 2016. Það er síðasta skýrslan sem við höfum fengið og þau birta venjulega nýja skýrslu á þriggja ára fresti. Sú skýrsla byggðist í raun á tveimur þáttum, einkum á stöðu barna í kjölfar hrunsins. Við eigum von á nýrri skýrslu í janúar 2019. Við getum ekki annað en verið þakklát fyrir þá miklu vinnu sem lögð er í að reyna að efla börnin okkar og koma til móts við þau hvar sem þau búa. En staðreyndin er sú að þeim er mismunað eftir búsetu. Það er náttúrlega í boði ríkisvaldsins sem fleygði ákveðnum ábyrgðarþáttum í fangið á sveitarfélögum á sínum tíma, grunnskólum og öðru, sveitarfélögum sem ekki voru burðug fyrir en misstu mikið úr sínum ranni þegar framsal kvótans varð til þess að skipin fóru burt og þar með aðaltekjulindin, sem voru hin góðu laun sjómannanna sem bjuggu þar. Eftir sitja þessi sveitarfélög í sárum og þar af leiðandi líka börnin sem þar búa. Ég segi: Tökum saman höndum, hvar í flokki sem við stöndum, og látum þetta verða eitt af þeim málefnum sem varðar okkur öll.

Herra forseti. Ég vil vekja athygli á tillögu Samfylkingarinnar sem dreift var hér í gær og er um málefni barna. Við í Samfylkingunni teljum mjög aðkallandi að gerð verði tímasett og fjármögnuð áætlun til að bæta hag og líðan barna hér á landi. Við leggjum áherslu á forvarnir, varnir gegn heimilisofbeldi og kynferðisbrotum og á bætta stöðu barna innflytjenda, barna með þroskafrávik og langveikra barna. Fjölskylduvænni vinnustaðir, styttri vinnuvika, lengra fæðingarorlof og betri barnabætur skipta einnig afar miklu fyrir hag íslenskra barna. Við viljum með tillögunni setja málefni barna í forgang og skilja ekkert þeirra út undan. Í þingsályktunartillögunni er ríkisstjórninni falið að gera tímasetta og fjármagnaða aðgerðaáætlun fyrir árin 2019–2022 til að styrkja stöðu barna og ungmenna og fjölskyldna þeirra hér á landi. Aðgerðirnar byggjast m.a. á rétti barna eins og hann er skilgreindur í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, á tilmælum ráðherranefndar Evrópuráðsins frá 2011 til aðildarríkja um réttindi barna og barnvæna félagsþjónustu við börn og fjölskyldur og Evrópuráðssamningi um vernd barna gegn kynferðislegri misbeitingu og kynferðislegri misnotkun. Einnig voru skýrslur umboðsmanns barna frá árinu 2017 um helstu áhyggjuefni ásamt nýlegum skýrslum umboðsmanns lagðar til grundvallar. Við leggjum til samræmingu og eftirfylgni aðgerða í þágu barna og barnafjölskyldna. Áætlunin telur í heildina 49 aðgerðir og ég hvet hv. þingmenn, fjölmiðla og aðra þá sem vilja beita sér fyrir bættum hag barna til að kynna sér tillöguna.

Herra forseti. Það eru sannarlega forréttindi að lifa á þeim tíma sem við lifum í dag. Samskipti við vini og ættingja hvar sem er í heiminum hafa sjaldan verið auðveldari og sama má segja um alls kyns þjónustu og aðgengi að henni. Við getum pantað vörur og þjónustu nánast hvaðan sem er einfaldlega í gegnum símana okkar og tölvur. Þetta þýðir að sama skapi aukið frelsi þegar kemur að búsetu, eða ætti í það minnsta að gera það, þar sem ýmis stafræn þjónustu færist í vöxt og verslunar- og þekkingarstörfum fjölgar stöðugt. Mig langar að vekja athygli þingheims og vonandi fleiri á þeirri staðreynd að þjónusta í gegnum netið virkar í báðar áttir. Það er ekki náttúrulögmál að fækka þurfi starfsfólki utan höfuðborgarsvæðisins þegar verið er að færa þjónustu á netið heldur ætti einmitt að nýta tækifærið og leggja til eflingu starfsstöðva og stofnana utan höfuðborgarsvæðisins til að þjónusta allt landið frekar en að leggja til nýjar stofnanir í Reykjavík sem eiga jafnvel að gera það sama og stofnanir utan höfuðborgarsvæðisins gera nú. Við stöndum einmitt frammi fyrir því nú í þinginu með tillögu um stofnun ráðgjafarstofu innflytjenda. Við höfum dæmi um stofnanir sem hafa sýnt okkur að þetta er svo auðveldlega hægt og skilar góðum árangri. Eitt besta dæmið er ríkisskattstjóri þar sem ólík þekking hefur verið byggð upp á ólíkum stöðum sem þjónusta svo allt landið. Ég get nefnt fleiri dæmi, svo sem Umhverfisstofnun, Þjóðskrá og Veðurstofuna. Herra forseti. Ég skora á hv. samþingmenn mína að muna eftir því í verkefnum sínum, hvort sem er í fjárlaga- eða tillögugerð, að í dag er hægt að sinna fjölmörgum verkefnum hvar sem er á landinu og þjónusta samt sem áður allt landið.

Virðulegi forseti. Í síðustu viku var 13. ráðstefna þingmanna um norðurskautsmál í Finnlandi. Mig langar til að fara aðeins yfir þá ráðstefnu, alþjóðastarf þingsins og kostnaðinn sem var þar á bak við. Alþjóðasamstarfið er gríðarlega gott tækifæri fyrir Ísland til að hafa áhrif á gang heimsmála. Í því samhengi getum við sagt að Kleppsvegur 22 sé Ísland í skilningi þess hversu lítill Kleppsvegur 22 er miðað við Ísland allt, á sama hátt hlutfallslega og Ísland er miðað við allan heiminn. Ísland er um 0,005%, eða jafnvel minna en það, af öllum heiminum. Dæmi um áhrif Íslands og ástæðuna fyrir því að mæta komu vel fram á ráðstefnunni. Eftir að forseti Samaþingsins hélt kynningarræðu sína þar sem hún fjallaði um erfiðleika þeirra við að viðhalda tungumálum sínum fékk ég þá hugmynd að bera upp tillögu um samvinnu norðurskautsþjóðanna í máltækni. Tillagan var borin upp tveimur klukkutímum síðar og samþykkt seinna um daginn. Þetta er skýrt dæmi um mikilvægi þess að taka þátt í alþjóðastarfi, skýrt dæmi um að þótt við séum fámenn, Kleppsvegur 22, getum við haft áhrif. Okkar reynsla í máltækni í þinginu, að fjalla um hana, hafði áhrif á starf ráðstefnu norðurskautsþingmanna. Á meðan ég var í Finnlandi kom hins vegar upp umræða um mikinn kostnað við það alþjóðastarf. Það er vissulega rétt en hlutverk okkar þingmanna er að gera starfið verðmætt fyrir land og þjóð. Ef við nýtum ekki tækifærið er auðvitað tilgangslaust að taka þátt.

Virðulegi forseti. Ég sat minn fyrsta þingfund í gær og það er ljóst hvað er hv. þingmönnum ofarlega í huga þessa dagana, traust eða öllu heldur skortur á því. Það er kannski ekki að undra. Traust fólks til stjórnmálamanna er í sögulegu lágmarki. Í nágrannalöndum okkar segja ráðherrar af sér af því að þeir fóru með ráðuneytissíma til útlanda án þess að tilkynna það eða þeir höfðu ekki greitt útvarpsgjaldið þarlendis. Hér á landi virðast hins vegar þjóðkjörnir fulltrúar geta keyrt því sem nemur 36 sinnum hringinn í kringum landið á kostnað skattgreiðenda, haldið þjóðhátíðarfundi sem fara 100% fram úr kostnaðaráætlun, orðið uppvísir að því að brjóta lög við skipun dómara án þess að svo mikið sem biðjast afsökunar. Ekki misskilja mig þó, ég býst ekki við hópuppsögnum að ræðu minni lokinni en það er heldur ekki ætlunin með henni. Það sem ég kalla hins vegar eftir er að við tökum ábyrgð á embættisgjörðum okkar. Sú ábyrgð getur tekið á sig mörg form, hvort sem það er með afsögn eða með því að játa mistök og sýna iðrun. Hugtakið ábyrgð virðist hins vegar hafa tekið sér alveg séríslenskt form. Hér hefur myndast sú hefð að snúa einfaldlega baki í blásandi vindinn og bíða síðan þegjandi þar til vindinn lægir. En almenningur vill sjá kjörna fulltrúa þurfa að sæta sömu ábyrgð og hann þarf sjálfur að gera í eigin störfum og endurnýjað umboð er ekki hvítþvottur. Það sýnir dvínandi traust á Alþingi, löggjafanum sjálfum sem setur hér leikreglurnar, dvínandi traust sem leiðir að lokum til þess að fólk missir traust á sjálfum reglunum sem við reynum að setja hér. Ef við viljum virkilega endurreisa traust fólks á Alþingi og framkvæmdarvaldinu þurfum við að taka öðruvísi á málunum. Það er einungis þegar við sjálf förum að sýna starfi okkar og stöðu tilhlýðilega virðingu sem við getum farið að kalla eftir trausti. 
            

Virðulegi forseti. Þegar ég tók sæti á þingi árið 2013 hafði þáverandi þingmaður, Birgitta Jónsdóttir, þó nokkuð oft stungið upp á því að samkomulög sem hér eru gerð væru skrifleg. Ástæðan var sú að sitt sýnist hverjum um hvað samkomulög hafi verið, skilningur og minni fólks er misjafnt og þá er stutt í svikabrigsl með tilheyrandi leiðindum. Lausnin er augljós og einföld en hún er sú að skrifa niður ákvarðanir og samþykki fyrir þeim þannig að pólitískir andstæðingar þurfi ekki að treysta hver á annan til að muna og skilja hlutina á sama hátt sem þeim hentar illa að muna og skilja á sama hátt. Í því ljósi hefur þingflokkur Pírata sent bréf til forseta ásamt afriti til þingflokksformanna en bréfið er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Í umræðum á fundum forsætisnefndar og fundum þingflokksformanna með forseta hefur í fjölmörg skipti verið gengið að samþykki þingflokksformanna eða þingflokka vísu með tilvísan í hefðir þar um. Nýlegt dæmi er ætlað samþykki varðandi skertan umræðutíma um skýrslur ráðherra. Þingflokkur Pírata samþykkti eftirfarandi ályktun á þingflokksfundi mánudaginn 24. september 2019: „Samþykki þingflokks og þingflokksformanns Pírata við tillögu forseta Alþingis eru veitt skriflega en liggja að öðrum kosti ekki fyrir.““ Ofangreind ályktun þingflokks Pírata tilkynnist forseta Alþingis hér með og undir þetta skrifar starfandi þingflokksformaður Pírata, hv. þm. Halldóra Mogensen. Svo það sé alveg skýrt er þetta ekki tillaga til umræðu heldur ákvörðun sem þingflokkur Pírata hefur tekið. Við ráðum því ekki hvernig hlutir fara fram hér en við ráðum því hins vegar sjálf hvað við samþykkjum. Þingflokkur Pírata ætlar ekki framar að sitja undir predikunum annarra um það hvað hann eigi að hafa samþykkt eða hvenær. Það verður einfaldlega að liggja fyrir skriflega ef samþykkið er til staðar. Að öðrum kosti má forseti vita að samþykki liggur ekki fyrir og að vel megi vera að þingflokkurinn geri athugasemdir við eða mótmæli ákvörðunum sem forseti telur sig hafa munnlegt samþykki fyrir. Því er hér með komið á framfæri.

Virðulegi forseti. Mig langar að gera málefni Ríkisútvarpsins aðeins að umtalsefni og áform mennta- og menningarmálaráðherra um að skerða tekjur stofnunarinnar um a.m.k. 560 milljónir án þess að ljóst sé hvernig það verði bætt þó að fullyrt sé að það verði gert. Mig langar í þessu sambandi að benda sérstaklega á vandaða greinargerð fjölmiðlanefndar um rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla sem birtist í síðasta mánuði og má nálgast á vef nefndarinnar þar sem farið er vandlega yfir tillögur fyrri nefndar um þessi mál og lagst gegn því að taka RÚV af auglýsingamarkaði. Vera má að draga megi úr umsvifum Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði, en ég vil leyfa mér að vara við því að öfgamenn með skrýtnar jaðarskoðanir fái að ráða hér ferð þó að háværir séu. Ég minni á að mikill meiri hluti landsmanna vill hafa öflugt ríkisútvarp með óbreytta og fjölbreytta starfsemi og alveg sérstaklega kjósendur VG sem kusu flokkinn ekki til þess að útfæra landsfundarályktanir Sjálfstæðisflokksins. Það er brýnt að styrkja einkarekna fjölmiðla, en það verður ekki gert með því að veikja Ríkisútvarpið. Vandi hefðbundinnar fjölmiðlunar víða um lönd er út af gjörbreyttu rekstrarumhverfi í kjölfar tæknibyltingar sem hefur gert það að verkum að fólk sækir fróðleik og skemmtun á samfélagsmiðla þar sem efni er jafnvel markvisst komið fyrir í því skyni að villa okkur sýn. Á slíkum tímum verður ekki nógsamlega undirstrikað hve mikilvægt er að hafa fjölmiðil sem fjallar af yfirvegun og vandvirkni um málefni líðandi stundar.

Virðulegi forseti. Það hlýtur að vera grafalvarlegt mál ef rangar upplýsingar birtast á vef Alþingis, ekki einar heldur margar rangar upplýsingar. Það sem ég er að tala um hér er Nuuk-ferðin. Fyrstu röngu upplýsingarnar sem koma þar fram er að bara einn sé frá velferðarnefnd. Það eru tveir frá velferðarnefnd. Síðan er sagt: Það er bara eitt hótel í Nuuk. - Það er ekki bara eitt hótel í Nuuk. Síðan var ég sakaður um að vera að ásaka starfsfólk þingsins um að það hefði valið þetta hótel. - Nei. Það kemur fram á vefnum að skrifstofa Norðurlandaráðs í Kaupmannahöfn gerði það. Síðan segja þeir að einn þingmaður hafi dvalið aukadag í Nuuk. Það er rétt, en líka starfsmaðurinn. Fundir Norðurlandaráðs eru fimm sinnum á ári og kosta 17 milljónir, segja þeir. Það eru 600 milljónir hjá skrifstofu Norðurlandaráðs í Kaupmannahöfn. Það eina sem ég var að spyrja um var: Er þetta nauðsynlegt? Við getum tekið dæmið sem kom í grein í Morgunblaðinu, sem er annað sem er mjög alvarlegt, að þær upplýsingar sem birtust í Vísi um helgina séu rangar. Í Morgunblaðinu í morgun er sagt frá ferð sem fara á í vegna fundar Sameinuðu þjóðanna. Þá eiga fjórir að fara. En í fréttinni segir líka að í fyrra hafi tveir farið. Ef tveir dugðu í fyrra, af hverju duga þá ekki tveir líka í ár? Það er þetta sem ég er að spyrja um. Við erum með á annan tug nefnda og það kostar hellingspening. En þegar málefnið snýr t.d. að öryrkjum er alltaf talað um að takmarkaða fjármuni ríkissjóðs. Þá hefur einhver komið hér upp og sagt: Fjármunir ríkisins eru takmarkaðir og við eigum að fara vel með þá í erlendum nefndum og öðru. Við eigum að endurskoða kostnaðinn á hverju einasta ári. Gildir það ekki sama þar? Eða gildir eitthvað annað? Er það ekki alvarlegt mál, herra forseti, að á vef 

Herra forseti. Bretar hafa ákveðið að ganga úr Evrópusambandinu. Það gerðu þeir meira að segja með þjóðaratkvæðagreiðslu þann 26. júní 2016. Theresa May, forsætisráðherra Breta, virkjaði 50. gr. í Lissabon-sáttmálanum þann 29. mars árið 2017. Þar með hófst með formlegum hætti hið lögbundna útgönguferli samkvæmt reglum Evrópusambandsins. Því ferli skal lokið eigi síðar en föstudaginn 29. mars árið 2019. Ég get gefið upp klukku líka ef menn vilja. Bretar sjálfir hafa einnig lögbundið þann dag í eigin lögum. Óhætt er að fullyrða að líkur á að samningar náist í tæka tíð fara dvínandi, enda sýnast hugmyndir Breta og Evrópusambandsins um hvernig tengslum skuli háttað eftir að Bretar hætta í Evrópusambandinu gerólíkar. Bretar virðast vilja njóta samvinnu Evrópusambandsins þar sem þeim þóknast en hafna því að takast á við þær skyldur sem samvinna innan Evrópusambandsins felur í sér. Hér virðist sem breska ríkisstjórnin vilji bæði eiga kökuna og éta. Brexit-ferlið hefur líka haft áhrif á pólitíska umræðu hér á landi og í sumum herbúðum leynir þórðargleðin sér ekki. Hæstv. utanríkisráðherra Guðlaugur Þór Þórðarson sagði í viðtali við RÚV fyrir tveimur dögum, með leyfi forseta: „Stóra málið kannski fyrir okkur Íslendinga þegar við horfum á þetta. Við hljótum að draga þá ályktun að við getum alls ekki verið inni í Evrópusambandinu. Því allt það sem hefur verið sagt um það að það sé ekkert mál að fara út ef okkur líkar ekki við veruna, það eru röksemdir sem enginn getur notað aftur.“ Þetta er með miklum eindæmum. Túlkun og greining hæstv. ráðherra er algerlega út í hött. Auðvitað er hægt að ganga úr Evrópusambandinu. Það munu Bretar gera 

Ég vil biðja hv. þingmenn að gæta að tímamörkum.

Herra forseti. Það verður ekki hjá því komist að minnast á það hér úr þessum ræðustól hversu þjösnalega Icelandair kemur fram við starfsfólk sitt þessa dagana, flugfreyjur og flugþjóna, starfsstétt sem þekkt er fyrir ríka þjónustulund og mikla fyrirtækjahollustu. Skilaboðin frá yfirstjórninni eru einföld: Annaðhvort farið þið í fullt starf eða verðið rekin. Þið hafið fjóra daga til þess að svara. Hinir svokölluðu mannauðssérfræðingar fyrirtækisins hafa sjálfsagt aldrei heyrt minnst á fjölskylduvænt atvinnulíf, sveigjanlegan vinnumarkað og mikilvæg tengsl starfsánægju og framleiðni. Að setja starfsfólki sem hefur haldið tryggð við fyrirtækið árum saman afarkosti með þessum hætti er forkastanlegt. Gleymum því ekki að fyrirtækið sjálft hefur í gegnum tíðina óskað eftir því að flugfreyjur og flugþjónar taki að sér hlutastörf þegar erfiðleikar steðja að til að koma í veg fyrir fjöldauppsagnir og þannig tryggt að þekking og reynsla tapist ekki hjá félaginu. Þá voru starfsmenn boðnir og búnir að taka á sig skerðingu eins og svo oft áður. Þegar erfiðleikar eru í rekstri skal alltaf ráðast á garðinn þar sem hann er lægstur. Það skyldi þó ekki vera að hægt væri að hagræða í yfirstjórninni og minnka arðgreiðslur? Ekki tekur yfirstjórnin pokann sinn og axlar ábyrgð á mistækum ákvörðunum í rekstri. Nei, nú eru það konur og ung börn sem eru allt of dýr fyrirtækinu. Þær skulu rétta skútuna af sem karlarnir í brúnni með alla sína stjórnunarhæfileika hafa siglt af leið með röngum ákvörðunum í harðri samkeppni á flugmarkaði. Fyrir það þurfa nú samviskusamar konur að gjalda. Þeir sem verða fyrir uppsögnunum eru 99% konur. Mál þetta, herra forseti, er aðför mistækra karlstjórnenda að kvennastétt.

Virðulegi forseti. Gera þingmenn sér almennt grein fyrir því að 30% öryrkja á Íslandi með 75% örorkumat eða meira eru ungt fólk innan við fertugt? Þetta hlutfall hér á landi er tvöfalt hærra en er á hinum Norðurlöndunum þar sem hlutfallið er 14–16%. Nýgengi öryrkja á Íslandi með yfir 75% örorkumat er núna 1.200–1.800 á ári. Árið 2016 var nýgengi örorku í fyrsta skipti meira en náttúruleg fjölgun á vinnumarkaði. Nýgengið er mest, fjölgunin er mest, meðal ungra karla á aldrinum 20–30 ára vegna geðraskana og ungra kvenna á aldrinum 30–40 ára vegna stoðkerfisvandamála. Ég er ekki að tala um þetta sem efnahagslegt vandamál þó að fyrirsjáanlegt sé samkvæmt nýjum tölum frá KPMG sem kynntar voru í fjárlaganefnd um daginn að öryrkjar verði með sama áframhaldi orðnir 23.000 eða svo eftir tíu ár og kostnaður við það tvöfaldist. Nei, ég er að tala um þetta út frá mannlegu sjónarhorni. Það er eitthvað að í kerfinu sem er hvetjandi til skráningar inn á örorku, samanborið við það kerfi sem ríkir á hinum Norðurlöndunum, og er letjandi fyrir fólk til að koma til baka. Það er eitthvað í kerfinu sem við verðum að laga, fólksins sjálfs vegna, svo við séum ekki að dæma ungt fólk, unga menn og ungar konur, til varanlegrar og hugsanlega ævilangrar örorku. Við verðum að laga kerfið.

Hæstv. forseti. Í gær mælti sú sem hér stendur fyrir einu af forgangsmálum Framsóknarflokksins um mótun eigendastefnu ríkisins með sérstöku tilliti til bújarða. Þetta mál er nú lagt fram í fjórða sinn. Markmið tillögunnar er einkum það að málefni bújarða séu höfð að leiðarljósi við mótun almennrar eigendastefnu ríkisins og stefnan tryggi möguleika fólks til að hefja búskap. Einnig þarf að horfa til náttúruverndar og uppbyggingar ferðamannasvæða, sömuleiðis þarf að skilgreina hvers konar landsvæði skuli vera í eigu ríkisins og þar með hvaða landsvæði sé heppilegt að sé í eigu ríkisins eða einkaaðila. Margar jarðir í eigu ríkisins hafa mikla sérstöðu með tilliti til náttúru, sögu og menningar en flestar bújarðir og jarðarhlutar eru í umsjón stofnana ríkisins eða ábúenda sem hafa þær til afnota gegn leigugjaldi. Fjármálaráðuneytið hefur lagt fram drög að meginþáttum nýrrar eigendastefnu sem byggir á úttekt Hagfræðistofnunar. Fram kom í sérstakri umræðu hér í fyrra að unnið er að því að yfirfara athugasemdir sem borist hafa og til stóð að koma saman ráðgjafarhóp ráðuneytinu til aðstoðar við framlagningu endanlegra tillagna. Ekki fæ ég séð annað en að mönnum þyki málið brýnt en lítið hef ég séð af tillögum. Einhver hreyfing hefur orðið í þessum málum en málið er aðkallandi þar sem of margar jarðir hafa farið úr ábúð eða stefna í það. Það veikir hinar dreifðu byggðir og þá staðreynd að ríkið hefur yfir að ráða fjölmörgum jörðum lít ég á sem tækifæri til að styrkja byggð og samfélög. Ráðstöfun ríkisjarða er margþætt hagsmunamál fyrir nærsamfélagið því að þegar jörð fer í eyði getur það raskað samfélagsgerð þar sem síst skyldi. Fram komu ýmsar hugmyndir í umræðum gærdagsins sem vel má taka inn í vinnu við þetta mál. Má þar nefna atriði eins og hvort þessi málaflokkur eigi yfirleitt að tilheyra fjármálaráðuneytinu. Þurfum við ekki að endurskoða ábúðarkerfið? Hvernig nýtum við jarðirnar? Hvaða jarðir á ríkið að eiga? Á ríkið að eiga jarðir? Er ríkið besti bóndinn? Geta bændur verið meiri þátttakendur í landgræðslu og hvernig þá? 

Herra forseti. Það er hluti af starfi okkar þingmanna að allir þingflokkar skipa talsmann barna, sem er sá aðili sem leggur sig fram við að hitta þá aðila í samfélaginu sem vinna að réttindum barna. Við ræddum um daginn við umboðsmann barna, sem er ríkisbatterí sem á að sinna frumkvæðisskyldu og slíku varðandi réttindi barna. Í dag fórum við talsmenn barna og hittum UNICEF á Íslandi sem hefur það markmið að vinna að innleiðingu barnasáttmálans. Í dag er barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna lög á Íslandi, það á að fylgja honum, en brotalamir hafa verið í innleiðingu á þeim lögum, að þau skili sér í því að réttindi barnanna séu raunverulega til staðar og virt. Eftir að hafa farið í þá vegferð og talað við helstu aðila í samfélaginu sem vinna að réttindum barna sýnist mér að gott svigrúm sé að skapast núna. Það er að skapast mikill meðbyr fyrir því að barnavernd og réttindi barna séu sett í forgang í samfélaginu. Nú er verið að breyta samkvæmt forsetaúrskurði starfsheiti hæstv. ráðherra Ásmundar Einars Daðasonar. Hann var áður velferðarráðherra en mun verða félags- og barnaverndarráðherra. Fókusinn hjá ráðherranum virðist vera sá að setja barnavernd í forgang. Það er gott. Við skulum fylgjast með því og sjá hvernig það raunverulega hljómar. En þetta er góðs viti og þau sem við töluðum við í dag eru bjartsýn á það. Fylgjumst með því. Það er mjög áhugavert sem þau eru að gera hjá UNICEF. Ég hvet fólk til að fara á vefsíðuna, sem heitir Barnvæn sveitarfélög. Þar er fjallað um samstarf við sveitarfélögin. Akureyri er búið, Kópavogur er að byrja núna og þeim líst mjög vel á hvernig upplýsingatæknin er sett upp þar til að geta unnið verkefni. En markmiðið er að sveitarfélögin fari á virkan hátt að vinna að innleiðingu réttinda barna, vinna að því á öllum forsendum, vinna að því í fjárlagagerð sveitarfélagsins, þannig að þetta gerist raunverulega. 
             Það er svigrúm núna. Ég vona að þingmenn fylgist líka með þessu og að við setjum þetta svolítið í forgang. Það er kominn tími til.

Hæstv. forseti. Hann Einar Darri var ósköp dæmigerður íslenskur unglingur. Honum gekk vel í skóla, var hvers manns hugljúfi, vinmargur, vinur vina sinna. En hann átti einn óvin og sá óvinur, sem var fíkn, dró hann að lokum til dauða með því að hann tók of stóran skammt af lyfseðilsskyldu lyfi. Í sjálfu sér má segja að í dag ríki faraldur á Íslandi meðal ungs fólks varðandi neyslu á lyfseðilsskyldum lyfjum. Þess vegna er komið að okkur hér inni, það er komið til okkar kasta, að taka umræðu um þetta mál, taka saman höndum um að finna ráðstafanir sem duga til að stemma stigu við því. Þess vegna er ég mjög þakklátur hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að hafa tekið svo vel og fljótt í það að taka slíka umræðu með okkur í dag. Hann Einar Darri er ekki einsdæmi, því miður. Hann er einn af 29 eða 30 ungmennum sem hafa látið lífið fyrir þessum vágesti í ár. Við höfum verið að jarða ungmenni í hverri einustu viku það sem af er ári. Það er óþolandi. Því lagði ég þrjár spurningar fyrir hæstv. ráðherra sem fjalla um það hvað ríkisstjórnin hefur gert til að stemma stigu við þeim faraldri sem nú er uppi. Ég kannast við það að hæstv. ráðherra setti reglugerð um að takmarka innflutning á lyfseðilsskyldum lyfjum, sem er mjög gott og góð ákvörðun. Spurningin er hver eigi að framfylgja því. Tollgæslan getur það ekki, hún er undirmönnuð og hefur ekki yfir nógu afli að ráða til að taka að sér önnur verkefni en þau sem hún glímir við nú. Lögreglan þarf að sama skapi að forgangsraða verkefnum hjá sér vegna þess að hún er ekki í stakk búin til að sinna verkefnum sínum. Það sem ég vil segja með því er að ef við ætlum að grípa til slíkra ráða, sem eru mjög góð, verðum við líka að tryggja að nægilegt fé fylgi til þess að þær góðu stofnanir sem ég nefndi áðan, og fleiri, geti ráðist að rótum vandans. Ég held að ég geti fullyrt að ef ráðherra myndi leggja fram við 2. umr. fjárlaga tillögur sem lúta að því að t.d. þær stofnanir og fleiri sem þetta mál varðar fengju aukið fjármagn yrði því mjög vel tekið af þingmönnum. Þriðja spurning mín varðaði þjónustusamning við SÁÁ. SÁÁ er sá aðili á Íslandi sem hefur hvað lengsta reynslu í að fást við fíknisjúkdóma og hefur sýnt mjög góðan árangur undanfarna áratugi. Meðal annars hefur SÁÁ yfir að ráða deild sem er sérhæfð í ópíóíðafíkn, sem er akkúrat það sem við ræðum. Þess vegna langaði mig að inna ráðherra eftir því hvort þjónustusamningur við SÁÁ verði ekki örugglega útvíkkaður þannig að meðferð við slíkri fíkn verði enn þá öflug og öflugri hjá SÁÁ en verið hefur. Mig langar líka að spyrja út í nýframkomnar upplýsingar um að meðferðarúrræði í Krýsuvík verði lokað. Ég tel það mjög alvarlegt mál vegna þess að þar er um að ræða eina athvarfið á Íslandi þar sem fólk sem haldið er fíkn getur verið til lengri tíma, í allt að sex mánuði. Ef við getum orðað það þannig hafa erfiðustu tilfellin, þau sem verst hefur gengið að losna við þennan djöful, fengið þar inni, fengið lausn mála sinna og eignast nýtt líf í kjölfarið. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. ráðherra út í það hvort hún hyggist beita sér með einhverjum hætti til þess að úrræðið í Krýsuvík verði áfram opið. Ég segi enn á ný að ég er næstum því viss um að þingheimur myndi taka því vel ef slík tillaga kæmi fram. Þessi umræða var ekki sett fram af hálfu þess sem hér talar til að benda á einhvern eða reyna að skilja einhvern eftir með ábyrgð, af því að við berum öll í salnum ábyrgð á málinu. Þess vegna finnst mér nauðsynlegt og mjög æskilegt að við tökum núna höndum saman og gerum nauðsynlegar ráðstafanir til að hamla þeirri þróun sem hefur verið svo átakanleg á þessu ári. Ungmennin eiga það sameiginlegt með okkur, hverju og einu, að eiga bara eitt líf.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að óska eftir þessari sérstöku umræðu. Þetta er gríðarlega mikilvægt umfjöllunarefni sem mér fannst full ástæða til að bregðast við eins hratt og hægt væri, að við flyttum þessa umræðu inn í þingsal. Þó að við höfum alloft nefnt þetta í óundirbúnum fyrirspurnatímum fáum við aðeins meira ráðrúm til að ræða einstaka þætti. Ég ætla að vinda mér beint í spurningar hv. þingmanns sem spyr til hvaða ráða heilbrigðisráðherra hafi gripið vegna alvarlegra afleiðinga ofneyslu lyfseðilsskyldra lyfja. Svar mitt er margþætt. Ég ætla að reyna að gera grein fyrir helstu aðgerðum sem gripið hefur verið til í þessu skyni. Í fyrsta lagi vil ég nefna að í byrjun þessa árs skipaði ég starfshóp undir forystu Birgis Jakobssonar, þáverandi landlæknis, til að leita leiða til að sporna við mis- og ofnotkun geð- og verkjalyfja, en starfshópurinn skilaði skýrslu sinni 24. maí sl. Í skýrslunni segir m.a. að ástæður mikillar lyfjanotkunar hér á landi séu af ýmsum toga og að samhliða miklu magni af ávanabindandi lyfjum í umferð aukist hætta á of- og misnotkun. Tillögur hópsins miða fyrst og fremst að því að takmarka magn ávanabindandi lyfja í umferð og styðja góðar ávísunarvenjur lækna en einnig að því að efla eftirlit. Jafnframt kemur fram að mikilvægt sé að almenningur sé upplýstur um þá hættu sem stafar af rangri notkun þessara lyfja. Tillögur starfshópsins eru í níu liðum og miða samtímis að því að sporna gegn misnotkun og ofnotkun án þess að ganga gegn hagsmunum þeirra sjúklinga sem hafa sannarlega gagn af þessum lyfjum. Aðgerðirnar miða í fyrsta lagi að því að takmarka aðgang, í öðru lagi að auka fræðslu bæði hjá fagstéttum og almenningi, í þriðja lagi að herða eftirlit með ávísunarvenjum lækna, í fjórða lagi að gera kröfur um bætta greiningu á ADHD og í fimmta lagi að bæta aðgang að öðrum úrræðum en lyfjum við meðferð á ADHD, svefnvanda, kvíðaröskun og langvinnum verkjum, að við höfum yfir fleiri úrræðum að ráða en lyfjagjöf. Nú er að því unnið að koma þessum tillögum öllum til framkvæmda. Í öðru lagi vil ég nefna vinnustofu sérstaklega um málefni barna sem glíma við neysluvanda sem velferðarráðuneytið efndi til 5. júní. Í þeirri vinnustofu var rætt sérstaklega um framtíðarfyrirkomulag áfengis- og vímuefnameðferðar fyrir börn og ungmenni, hvernig efla mætti bráðaþjónustu við þann hóp og tryggja samfellu í þjónustunni. Sú vinnustofa stóð í heilan dag og voru þar fulltrúar frá Landspítala, Barnaverndarstofu, umboðsmanni barna, Reykjavíkurborg, Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, Olnbogabörnum, SÁÁ, embætti landlæknis og lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu. Þar deildu sérfræðingar þekkingu sinni og reynslu og skoðuðu leiðir að bættu fyrirkomulagi. Í þriðja lagi vil ég nefna að á sameiginlegum fundi mínum og félags- og jafnréttismálaráðherra nú í ágúst var samþykkt tillaga mín um stefnumótun varðandi meðferð við fíknivanda. Fyrsta skref þeirrar stefnumótunar er að stofna stýrihóp til að vinna tillögur um hvaða úrræði myndu best henta börnum og ungmennum með bráðaneysluvanda, þ.e. fíkniefna- og áfengisvanda. Stýrihópurinn verður skipaður fulltrúum heilbrigðisráðherra og barna- og unglingageðdeild Landspítalans annars vegar og fulltrúum frá félags- og jafnréttismálaráðherra og Barnaverndarstofu hins vegar. Í því efni skiptir heilmiklu máli að þarna er ábyrgðin á verkefninu alveg skýrt hjá heilbrigðisráðherra en fellur ekki á milli ráðherra, eins og oft og einatt hefur því miður verið í þessum málaflokki. Hópurinn á að skila niðurstöðum til mín eigi síðar en 15. desember nk. Í fjórða lagi vil ég nefna það sem hv. þingmaður nefndi sem eru breytingar á ýmsum reglugerðum. Þegar hafa verið gerðar breytingar. Í fyrsta lagi: Afgreiðsla á lyfjaávísunum vegna eftirritunarskyldra lyfja er takmörkuð við 30 daga skammt hverju sinni. Það er breyting. Í öðru lagi: Ekki er heimilt að afgreiða fjölnota lyfseðil nema að minnsta kosti 25 dagar líði milli afgreiðslna vegna eftirritunarskyldra lyfja. Og loks að ekki er hægt að fá afgreitt lyf úr ákveðnum lyfjaflokkum, svo sem amfetamín og metýlfenídat, nema fyrir liggi lyfjaskírteini fyrir viðkomandi sjúkling hjá Sjúkratryggingum Íslands. Þá vil ég geta þess að frá og með 1. september sl. er aðeins heimilt að ávísa ávana- og fíknilyfjum á rafrænan hátt og ekki verður heimilt að innleysa lyfjaávísanir vegna ávana- og fíkniefna sem gefnar eru út á Evrópska efnahagssvæðinu. Þannig að það er líka viðleitni í að ná betur utan um þetta mál. Í fimmta lagi vinnur embætti landlæknis í samvinnu við velferðarráðuneytið nú að aðgerðaáætlun og stefnu í áfengis- og vímuefnavörnum. - Af því að ég sé, virðulegi forseti, að tími minn er að renna út ætla ég að reyna að snerta á fleiri málum. - Í sjötta lagi er unnið að uppbyggingu skaðaminnkandi úrræða og neyslurýma. Þar er um að ræða að styðja Konukot og nálaskiptaþjónustu Frú Ragnheiðar en að bæta því við að koma upp neyslurými í Reykjavík fyrir fíkniefnaneytendur að erlendri fyrirmynd og í samvinnu við Reykjavíkurborg og Rauða krossinn. Sú samvinna er komin á lokasprettinn. Hv. þingmaður spyr líka hvort eiga megi von á því að ég endurnýi og/eða auki þjónustusamning við SÁÁ. Mitt svar er að ég hef til skoðunar tillögur um að fjölga meðferðum við ópíumfíkn. Ég hef það til jákvæðrar skoðunar því að mér skilst að engir annmarkar séu á því að samþykkja þær tillögur sem eru þar að lútandi úr 90  Virðulegi forseti. Ég þarf að nefna málefni Krýsuvíkur í lok umræðunnar og mun gera það.

Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um samfélagsógn sem á sér fá landamæri, skeytir ekki um aldur, þjóðerni, stétt eða stöðu. Þetta snertir alla, líka okkar þjóð. Íslendingar eru miklir lyfjaneytendur. Hér á landi nota um 55% fólks lyfseðilsskyld lyf sem er fjórða hæsta hlutfall Evrópulanda. Við notum tvisvar til þrisvar sinnum meira en Norðurlandabúar af örvandi lyfjum, róandi, kvíðastillandi og svefnlyfjum ásamt verkjalyfjum. Notkunin er sú mesta innan OECD-landanna og fimm sinnum meiri en í Danmörku. Notkun fullorðinna á lyfjum við ofvirkni og athyglisbresti, ADHD, hér á landi hefur fjórfaldast á tíu ára tímabili og er hvergi meiri í heiminum. Um 13% allra íslenskra drengja á aldrinum 10–14 ára taka einhvers konar ADHD-lyf. Það er margfalt meira en á öðrum Norðurlöndum en Svíþjóð kemst næst okkur með um 5% hlutfall. Þá er notkun þunglyndislyfja hvergi hærri meðal frændþjóðanna en hér og munar um 35–50%. Íslenskar stúlkur á aldrinum 15–24 ára taka ríflega fjórum sinnum meira af þunglyndislyfjum en jafnöldrur þeirra í Danmörku. Þeim sem nota þunglyndislyf fjölgaði um 8.000 á Íslandi á milli áranna 2014 og 2016, um tæp 22%. Hæstv. ráðherra. Er þetta ekki uggvænleg birtingarmynd? Er ekki ástæða til að leita markvissra og upplýstra úrræða? Herra forseti. Landlæknisembættið telur mikla lyfjanotkun á Íslandi umhugsunarverða, ekki síst þunglyndislyfja, og telur að læknasamfélagið verði að koma með skýringar á þessum mun á Íslandi og öðrum löndum, hvort skortur sé á öðrum úrræðum en lyfjameðferð. Geðhjálp og fleiri hafa haldið því fram að mikil notkun kvíða- og þunglyndislyfja tengist lélegu aðgengi að geðheilbrigðiskerfinu. Nú er verið að skera upp herör. Markmiðið er að fyrir árslok 2019 verði gagnreynd úrræði á sviði geðheilbrigðisþjónustu til boða á 90% heilsugæslustöðva á landinu. Það verður að standast. Við teljum okkur skynsemisverur. 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni fyrir þessa góðu og þörfu umræðu. Hann stingur oft á kýlum samfélagsins sem vert er að ræða hér í þessum sal og í samfélaginu. Ég tek undir þau sjónarmið sem hér koma fram, það þarf að efla meðferðarheimilin í landinu, SÁÁ, Vog, Hlaðgerðarkot og Krýsuvíkursamtökin. Þau gegna lykilhlutverki í því að taka unga fólkið til meðferðar sem ánetjast hefur þessum lyfjum sem við höfum rætt um í velferðarnefnd í þau tvö skipti sem við höfum fengið fulltrúa landlæknis til okkar. Það eru óhugnanlegar sögur sem þeir segja okkur um það sem er að gerast, þegar jafnvel karlmenn á mínu reki koma til lækna og ljúga út lyf sem þeir nota svo til að kaupa kynlíf hér í bænum, notfæra sér fíkn ungra kvenna. Það er ömurlegt að þannig skuli staðan vera og að samfélagið skuli búa við það að slíkir einstaklingar gangi hér um göturnar. Það er mjög mikilvægt, eins og ráðherrann benti réttilega á áðan, að taka hart á þessum málum og af ákveðni. Þar gegna, eins og áður segir, meðferðarheimilin lykilhlutverki. Um þessar mundir er framlag ríkisins til Sjúkrahússins Vogs á þessu ári að renna út. Næstu þrjá mánuði verður félagið og sjúkrahúsið að standa sjálft undir rekstrinum. Þessi góðu samtök og önnur hafa náð góðum árangri og þess vegna hvet ég okkur þingmenn sem notið hafa þjónustu þessara stofnana til að standa vörð um þær.

Forseti. Dauðsföll vegna ofskömmtunar ópíóíða er vaxandi vandamál í hinum vestræna heimi, vandamál sem er ekki einungis þeirra sem ánetjast heldur okkar allra og þá sérstaklega okkar sem hér sitjum því að um stefnumótunarkrísu er að ræða. Krísan felst í því að einblína um of á að takmarka framboð á aðgengi lyfja sem hefur m.a. þær afleiðingar að hækka götuverðið. Á meðan eftirspurnin er til staðar munu slíkar aðgerðir þröngva einstaklingum út í skaðlegar aðstæður svo þeir geti aflað sér peninga fyrir dýrari lyfjum. Á meðan mikilvægt er að koma í veg fyrir að fólk ánetjist og misnoti ópíóíða þarf að gæta þess að takmarkað framboð á lyfseðilsskyldum ópíóíðalyfjum skapi ekki aukna eftirspurn eftir t.d. heróíni og opni þannig á annan mun hættulegri vanda. Þeim löndum sem hafa nálgast þennan vanda á heildrænan hátt þar sem fíklar upplifa sig sem hluta af þjóðfélaginu en ekki útskúfaða glæpamenn vegnar mun betur í að stemma stigu við ofneyslu lyfja og dauðsföllum tengdum þeim. Það skiptir máli að einstaklingar sem eiga við fíknivanda að stríða hafi val um meðferðarleið og fái tækifæri til að ná bata á eigin forsendum. Sú nálgun felur í sér að við samþykkjum að ekki eru allir viljugir eða færir um að fara í afvötnun en að þeir fái þrátt fyrir það aðstoð og úrræði sem tryggja öryggi þeirra og möguleika á bata í framtíðinni. Eitt mikilvægt skref sem við getum tekið strax til að bjarga lífum er að auka aðgengi fíkla að lyfinu Naloxon. Naloxon er mótefni sem snýr við áhrifum ópíóíða og kemur þannig í veg fyrir að fólk deyi úr ofskömmtum. Einnig mætti styrkja skaðaminnkunarúrræði á borð við Frú Ragnheiði mun betur en við gerum í dag. En kjarninn er þessi: Við gerum ekki neitt gagn ef við breytum ekki hugsunarhætti okkar gagnvart þeim sem af einhverri ástæðu hafa orðið undir í lífinu. Við verðum öll að hætta að líta á fíkn sem glæp sem hægt er að stýra með boðum og bönnum. Fíkn er sjúkdómur sem á rætur sínar að rekja í félagslegum vanda og sem ber að nálgast á grundvelli mannúðar og valdeflingar en ekki refsinga og frelsissviptinga.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda, hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni, fyrir þarfa umræðu. Staðan er grafalvarleg eins og fram hefur komið í dag. Undanfarin misseri hefur umræða um þau mál sem betur fer aukist. Það kemur því miður ekki til af góðu þar sem dauðsföllum af völdum ofnotkunar fíkniefna á sjúkdómum tengdum fíkn hefur fjölgað. Fram til ársins 2016 dóu úr þeim hópi sem hefur komið í meðferðarfasann 15 manns á ári, 39 ára og yngri, vegna ofneyslu fíkniefna og tengdra sjúkdóma. Árin 2016 og 2017 fór talan upp í 25, en nú er staðan þannig að um mitt ár 2018 hafa 24 einstaklingar látist. Það er vissulega vísbending um ástandið og á hvaða leið við erum. Því miður hefur neysla á kókaíni og morfíni aukist og þar af leiðandi fleiri sem óska eftir aðstoð. Sem betur fer leita einstaklingar sér aðstoðar, en aukinni neyslu fylgja alvarlegar afleiðingar, fleiri dauðsföll fólks með fíknisjúkdóma. Þegar einstaklingur er á biðlista getur ýmislegt gerst og mikilvægt að tryggja möguleika á hjálp í bráðafasanum. Þar höfum við tækifæri til að forða fjölskyldum frá miklum harmi. Ég fagna þeim skrefum sem stigin hafa verið og vil þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir þær aðgerðir sem komnar eru í farveg og bind vonir við að þær beri árangur. Í ljósi þess að aðalatriðið er að opið sé fyrir inngrip þegar ástandið er hvað alvarlegast hjá einstaklingum með fíknisjúkdóma og mikilvægt að dyr séu opnar langar mig að spyrja ráðherra hvort möguleiki sé á að SÁÁ reki öfluga göngudeild sem fólk hefur greiðan aðgang að. Hjá SÁÁ er húsnæði, aðstæður og þekking til staðar og hægt að bjóða upp á meiri þjónustu og þjónusta það sem nú blasir við.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda og hæstv. ráðherra fyrir að vera hér með okkur í dag og þakka málshefjanda sannarlega fyrir þessa umræðu sem verður aldrei of oft tekin, og auðvitað öllum þeim sem á undan hafa talað. Það er náttúrlega bara ótrúlegt hvað við tökum utan um málefnið án þess að börnin okkar hætti að deyja hérna úti. Það má segja eins og hv. málshefjandi sagði, hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson, að við ættum ekki að kenna neinum einum um en það verður ekki fram hjá því horft að það er á höndum heilbrigðisráðherra, það er á höndum hennar, það er ekki flóknara en það, að koma til móts við þetta ástand sem við horfum upp á í samfélaginu. Ég segi aðeins þetta: Ef þetta væru náttúruhamfarir, ef jafn óbærileg dánartíðni væri í samfélaginu vegna náttúruhamfara eins og vegna fíknisjúkdómanna sem við horfum upp á, væri ríkisstjórnin á neyðarfundi akkúrat núna. Ég vil leyfa mér að trúa því að ef sjúkdómurinn héti annað en fíknisjúkdómur myndum við taka málin fastari tökum. Það er ekki nóg að tala um forvarnir, ég hef ekki orðið vör við þær forvarnir. Það er ekki nóg að tala um það að hér sé verið að smygla inn þessum lyfjum og þau séu komin í lausasölu á götuna. Hvar er þá vörnin á landamærunum til að koma í veg fyrir að lyfin flæði hérna inn? Það má sannarlega miklu betur gera ef duga skal.

Frú forseti. Mig langar að þakka málshefjanda, hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni, fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga málefni, sem hefur vissulega verið rætt á einn eða annan hátt áður. Ég held að við séum öll sammála um að við munum halda áfram að brýna hæstv. ráðherra til góðra verka í því máli, standa þétt upp við hana og halda áfram að hvetja hana. Áhrif ofneyslu lyfseðilsskyldra lyfja og ráðstafanir vegna þeirra hafa verið mér og félögum mínum í Viðreisn afar hugleikin. Ég beindi fyrirspurn til sama ráðherra í janúar sl. um það hvernig eftirliti með svokölluðum eftirritunarskyldum lyfjum væri háttað og hvort mat hefði farið fram á áhrifum þeirra takmarkana á sérstaklega veika einstaklinga og einstaklinga sem stríða við fíknivanda, enda er það alveg viðbúið að ákvarðanir stjórnvalda í þeim efnum séu til þess fallnar að auka á hörkuna með lyfin á svörtum markaði ef ekki er gætt að hagsmunum allra. Í hópi þeirra sem glíma við fíknisjúkdóma og mega alls ekki lenda á milli stafs og hurðar eru fangar. Þó að þeir séu í ýmsum skilningi í sérstökum áhættuhópi stendur þeim ekki til boða sama þjónusta og öðrum. Stjórnendur SÁÁ, sem hafa verið nefndir, eru meðvitaðir um nauðsyn þess að fangar fái meðferð við fíknisjúkdómi sínum eins og aðra heilbrigðisþjónustu. Það sem upp á vantar er samningur um verklag, faglegt mat og áætlanir sem uppfylla skilmerkilega lögin og kröfulýsingu eftirlitsaðila til að hægt sé að veita föngum slíka meðferð. Ég vil því nýta þennan vettvang til að spyrja hæstv. ráðherra hvort ráðstafanir hennar í þessum málaflokki taki til vandamála og hagsmuna fanga sem glíma við fíkn í lyfseðilsskyld lyf og hvort þjónustan við þá hafi verið bætt í málaflokknum frá því að við áttum samtal um málið síðast.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka kærlega fyrir þessa mikilvægu umræðu og það er ljóst að grípa þarf til allra ráða. Það er ánægjulegt að heyra að ráðherra er nú þegar byrjaður og hefur sett fram aðgerðaáætlun. Oft höfum við rætt um að það þurfi þjóðarsátt um einhver málefni og það er einmitt það sem mig langar svolítið að velta upp hér vegna þeirrar grafalvarlegu stöðu sem við stöndum hér frammi fyrir, hvort hægt sé að fá þjóðarsátt um akkúrat þetta mál. Ég geri mér grein fyrir að ráðherra getur ekki einn gert það sem gera þarf, ef svo má að orði komast, þó svo að hann beri ábyrgð á málaflokknum. Í klippu á samfélagsmiðlum í gær sem ég sá sagði einn að það væri auðveldara að verða sér úti um fíkniefni en að panta pítsu, það tæki skemmri tíma. Ef það er veruleikinn verða allir í samfélaginu að tala saman, við þurfum að ná öllum þráðum saman. Mig langar að lokum að tala um þessa þræði. Ég vil biðja ráðherra að huga að landinu öllu. Það er til Frú Ragnheiður, en það er einnig til Ungfrú Ragnheiður. Það er til BUGL, það er líka til BUG-teymi. Og svo ég nefni það að lokum eru til göngudeildir SÁÁ. Það er ekki útlit fyrir að göngudeild SÁÁ á Akureyri verði starfrækt áfram nema ráðherra beiti sér raunverulega í málinu. Ég þakka fyrir umræðuna.

Frú forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni, og hæstv. ráðherra fyrir umræðuna. Mig langar að ræða tvennt í sambandi við hana. Í fyrra laginu er það mikilvægi forvarna og þá er ég að tala um forvarnir bæði í grunn- og framhaldsskólum landsins og jafnvel víðar. Þarna þarf ekki aðeins fræðslu um skaðsemi og aðrar leiðir til meðferðar við þeim vanda sem börn og ungmenni kunna að vera að glíma við, heldur þarf líka að benda á og hjálpa ungmennum að greina hvað eru „réttar upplýsingar“ og hverjar eru svokallaðar falskar upplýsingar, oft settar fram með slægum hætti á netinu af markaðsöflum sem eru á höttunum eftir nýjum kúnnum. Þetta getur verið býsna hættuleg framsetning oft og tíðum og erfitt fyrir ungmenni sem hafa ekki fengið leiðbeiningar hvernig eigi að greina á milli. Hitt sem ég vil nefna eru lyfjaávísanir sem fólk verður sér úti um erlendis, þ.e. í gegnum erlenda lækna og leysir jafnvel út erlendis og flytur síðan heim sem árituð lyf. Okkur er sagt, a.m.k. í fjölmiðlum, að þarna sé töluverður vandi á ferðum og töluvert af lyfjum komið til landsins á þann hátt. Erfitt sé fyrir t.d. tollgæslu og aðra að bregðast við vegna þess að lyfin eru árituð. Þarna þyrfti í rauninni að eiga sér stað eins konar samtal á milli heilbrigðisyfirvalda, ekki einungis á Norðurlöndunum heldur kannski jafnvel í allri Evrópu, til að reyna á einhvern hátt að stemma stigu við því.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni kærlega fyrir þessa mikilvægu umræðu. Mig langar að ræða skaðaminnkun. Fólk notar vímuefni hvort sem okkur líkar betur eða verr. Ríki heims hafa brugðist við vanda fíkniefnaneytenda með ólíkum hætti og vil ég beina sjónum þingsins að þeim sem fastir eru í viðjum fíknarinnar og hvernig við getum brugðist við þegar ofskömmtun á sér stað, ofskömmtun sem í hverjum mánuði dregur einstaklinga til dauða. Naloxon er lyf sem getur bjargað mannslífum. Það kemur samstundis við inntöku í veg fyrir móttöku ópíumlyfs í líkama, endist hver skammtur rúma klukkustund og er lyfið ýmist gefið í sprautuformi eða með nefúða. Víða um heim hafa stjórnvöld tekið þá ákvörðun að hafa þetta lyf ekki lyfseðilsskylt heldur aðgengilegt öllum þeim sem á þurfa að halda gegn gjaldi að sjálfsögðu. Lyfið sjálft er ekki skaðlegt þannig að það þarf ekki að óttast ofneyslu þess, heldur eins og áður sagði blokkerar það tímabundið upptöku ópíumlyfs í líkamanum. Þetta lyf er notað í sjúkrabílum og á sjúkrahúsum hér á Íslandi, en ég tel nauðsynlegt að við komum þessu lífsnauðsynlega lyfi inn víðar, svo sem í lögreglubíla, en lögreglan er iðulega fyrst á staðinn þegar óskað er eftir sjúkrabíl. Þetta lífsnauðsynlega lyf þarf einnig að vera til reiðu í gistiskýlum, búsetuúrræðum vímuefnaneytenda, og hreinlega í apótekum svo fjölskyldur og aðstandendur ópíumfíkla geti átt einn skammt ef illa fer. Þetta lyf bjargar mannslífum. Þetta er, að því er virðist, ein minni háttar reglugerðarbreyting sem hægt er að fara í án mikils tilkostnaðar. Ég vildi bara leggja þetta inn hjá hæstv. heilbrigðisráðherra af því að þetta getur bjargað mannslífum með litlum tilkostnaði.

Herra forseti. Mig langar að byrja á að þakka málshefjanda fyrir mjög mikilvæga umræðu og ráðherra fyrir að vera til svara hér í dag. Þetta er ótrúlega stórt og mikilvægt mál og ég hef oft horft til Bandaríkjanna þegar maður er að pæla í lýðheilsu og faraldsfræði og öðru og hvernig þróunin verður á Íslandi innan einhverra ára. Það er svo víða sem við virðumst fylgja Bandaríkjamönnum eftir í þróun. Í Bandaríkjunum dóu árið 1999 um 18.000 manns af völdum lyfja. Í fyrra, 2017, voru það 72.000. Fjöldinn fjórfaldast á 18 árum. Sama þróun virðist vera uppi á borðum hér á Íslandi og núna allra síðustu árin, síðustu fjögur ár, virðist sprengjan vera í þessum ópíóíðum. Þar er gríðarleg sprengja eins og maður getur séð á þessu línuriti hér, það er bláa línan. Það er alveg lygilegt að horfa á tölurnar. Það sem maður óttast er að enn verði þróunin sú sama, að við munum fylgja Bandaríkjamönnum eftir í þróun vegna þess að þetta er gríðarlega stórt vandamál og í Bandaríkjunum er þetta sannkallaður faraldur. Ef við lítum á tölfræðina fylgjum við svolítið sama farvegi. Ég er hins vegar mjög ánægður með þau svör sem komu fram í ræðu hæstv. ráðherra áðan varðandi það hvað ríkisvaldið og stjórnvöld eru að reyna að gera í þessum málum. Það er greinilega margþætt aðgerðaáætlun í gangi og forvarnir hljóta að vera gríðarlega mikilvægar í þessu samhengi. Þá vil ég einmitt koma forvörnum og slíkum þáttum betur í grunnskóla og framhaldsskóla í landinu, ná betri tengingu við þá, og enn og aftur er mikilvægt að hafa þessa starfsemi úti á landi, 

Virðulegi forseti. Þetta er ein af þeim umræðum sem sérstök umræða mun aldrei ná utan um vegna þess að hún er of stutt eins og ég hef kvartað undan áður. Þetta er mjög viðamikið umræðuefni. Mig langar til að nefna eitt sem er mörgum óljóst, sérstaklega þegar miklar tilfinningar eru í spilinu, en það er að gjörðir okkar geta stundum haft óæskilegar hliðarverkanir sem við áttum okkur ekki á fyrir fram eða gleymum að taka tillit til vegna þess að við erum svo upptekin við að bregðast við af eins miklum krafti og við mögulega getum. Þetta er í stuttu máli saga löggæslu í vímuefnamálum. Það gleður mig að hafa ekki heyrt neinn hingað til tala um löggæslu sem eitthvert lykilhlutverk í þessu vegna þess að hún hefur þessi neikvæðu hliðaráhrif, þótt hún sé vissulega nauðsynleg. Þá langar mig líka sérstaklega að nefna að til eru úrræði sem hafa ekki, a.m.k. ekki mér vitanlega, neikvæðar hliðarverkanir, eins og t.d. forvarnir. Við getum bara gefið í þar. Sömuleiðis með meðferðarúrræði, við getum gefið í þar. Þegar kemur að því að stjórna framboði og eftirspurn hins vegar er hætt við svona hliðarverkunum; það að draga úr framboði á ópíóíðum getur gert að verkum að það verða færri nýir fíklar, sem er jákvætt, sem er markmið sem við eigum að stefna að, en það getur haft þau hliðaráhrif að hópurinn sem þegar er í neyslu verður frekar fyrir réttindatjóni, ýmist af hálfu yfirvalda eða annarra samborgara sinna, vegna þess að verðið hækkar eða ný og verri efni koma á markaðinn eða eitthvað því um líkt. Það eru dæmi um allt þetta og þetta er það sem fólkið sem vinnur við þetta mun segja, og segir. Við þurfum að passa okkur á þessu. Við þurfum að halda okkur fast við þær aðferðir sem við vitum að virka og þegar við sjáum fyrir svona hliðarverkanir eins og þær sem ég nefndi hér verðum við að bregðast við þeim með einhverjum hætti. Og í tilfelli þeirra sem nú þegar eiga við vandann að stríða er lausnin skaðaminnkun. Skaðaminnkun felur í sér að aðstoða viðkomandi beinlínis, það hljómar mótsagnakennt, við það að neyta efnanna á sem skaðaminnstan máta, án þess að segja honum fyrir verkum, án þess að boða hann sjálfkrafa í meðferð, og leyfa neytandanum að gera þetta á sínum eigin forsendum.

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni, fyrir að vekja athygli á þessum veruleika sem við stöndum frammi fyrir. Ég vil einnig þakka hæstv. heilbrigðisráðherra innleggið. Það er ánægjulegt að heyra að ráðherra er þegar búin að bregðast við með skipun starfshóps og að komnar eru tillögur til úrbóta. Það er vonandi að þeim verði ýtt úr vör sem allra fyrst. Samkvæmt gagnagrunni landlæknisembættisins og Hagstofu Íslands um dánarmein Íslendinga hafa um 450 einstaklingar látist hér á landi vegna lyfjamisnotkunar. Síðasta áratuginn hafa að meðaltali 28 einstaklingar á ári dáið vegna þessa. Þetta er veruleikinn og vandinn er til staðar, þ.e. að læknar ávísa óeðlilegu magni af slíkum lyfjum. Verkefnið er stórt og landlæknisembættið á erfitt með að halda utan um það. Lyfjanotkun Íslendinga er mikil miðað við nágrannalöndin og er áhyggjuefni. Þá má kannski velta fyrir sér ávísunarvenjum íslenskra lækna og hvernig hægt er að bregðast við því í heilbrigðiskerfinu hér heima. Íslenskir læknar hafa flestir hlotið framhaldsmenntun sína í útlöndum og standa því ekki að baki starfsbræðrum sínum í nágrannalöndunum hvað varðar kunnáttu og færni. Aftur á móti er ástæða til að ætla að stuðningur við góðar ávísunarvenjur lækna sé ekki sá sami hér á landi og í nágrannalöndunum. Svíar hafa komið á fót lyfjanefndum í hverju landsþingi sem skipaðar eru bestu sérfræðingum lækna á sviði lyfjamála. Þessar nefndir fylgjast grannt með öllum tölum um lyfjanotkun og eru stöðugt í sambandi við veitendur heilbrigðisþjónustu og sérgreinafélög lækna um góðar ávísunarvenjur og hagnýta notkun lyfja. Fylgni heilbrigðisstofnana við góðar ávísunarvenjur hefur verið sett inn sem hvati þegar kemur að greiðslu fyrir þjónustuna. Það er því nauðsynlegt þegar kemur að mótun heilbrigðisstefnunnar hér á landi að þess sé gætt að tekið sé utan um þetta mál þar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni fyrir þessa umræðu sem er mjög nauðsynleg. En ég ætla bara að benda á að ég er stálheppinn. Ef ég hefði verið með þetta fíknigen í mér, hvar væri ég þá staddur í dag? Fertugur var ég á biðlista eftir aðgerð, búinn að vera í rúmt ár með nálægt 20 töflur á dag af rótsterkum verkjalyfjum og töflur við aukaverkunum af þessum sterku verkjalyfjum. Fertugur með börn heima, horfandi á mig útúrdópaðan. Í framhaldi af því, þegar ég var eiginlega búinn að gefast upp á þessu, spurði ég: Gæti ég ekki fengið aðgerð? Nei. Hvað var mér boðið? Morfín. Ég fór krókaleiðir til að fá aðgerðina. En ég spyr mig: Hversu margir eru í þessari aðstöðu? Hversu mörgum er haldið heima á biðlistum uppdópuðum með börn sem þurfa að horfa upp á þetta? Við verðum að átta okkur á því að þetta er fíkn. Þeir sem fá þetta, taka inn þessi sterku lyf, eru komnir í slæma stöðu um leið. Það hefur sýnt sig í rannsóknum hér og líka erlendis að það gefur augaleið að við verðum að horfa á þetta frá öllum hliðum. Biðlistar, hvort sem það eru biðlistar eftir meðferð, biðlistar eftir aðgerðum; allt sem heitir biðlistar veldur vandræðum. Það veldur því að börn þurfa að horfa upp á viðkomandi einstaklinga, fjölskyldu, aðstandendur, í vonlausri aðstöðu. Við skulum horfa á tölur sem koma frá SÁÁ og mannfjöldaspá fyrir 15 til 64 ára. Árið 1976 voru 138 rúm, fjöldinn 135.000 manns. Í dag 138 rúm, nákvæmlega sama tala, en 232.000 manns. Við þurfum að spýta í og taka á þessu og það er nauðsynlegt að gera það núna strax.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og sérstaklega fagna ég því sem fram kom í máli hæstv. ráðherra, þ.e. þeim ráðstöfunum sem hún og hennar fólk hefur þegar gripið til. Ég geri mér grein fyrir því að þróunin í þessu máli er mjög hröð. Það er mjög erfitt að fanga hana. En ég tel samt óhætt eftir þessa umræðu, hvernig þingheimur hefur tekið undir hana, að segja að það sé næsta víst að ef ráðherra vill og þarf að grípa til ráðstafana sem kosta fé muni hún örugglega fá stuðning til þess í þessum sal, svo mikið er víst. Mig langaði líka til þess að taka undir það sem nokkrir ræðumenn hafa nefnt hér, forvarnir. Það er mjög mikilvægt að þær byrji mjög snemma. Við höfum upplýsingar um það að aldur sprautufíkla færist neðar og neðar, aldur þeirra sem fara í harðari efni fer neðar og neðar. Það bendir til þess að í fyrsta lagi þurfum við að efla forvarnir, við þurfum að efla sálfræðiaðstoð í skólunum; sálfræðiaðstoðin þarf að ná alveg niður í grunnskóla þó að ég viti að hann sé ekki á hendi ríkisins. En við þurfum að grípa í þetta og þurfum líka að komast að því af hverju unga fólkið okkar er svona dapurt eins og fram kemur í rannsóknum sem gerðar hafa verið, að unga fólkið okkar sé kvíðið, þunglynt, dapurt í meira mæli en hér í nágrenninu. Við þurfum að komast að því af hverju þetta er og ráðast gegn því. Ég ítreka þakkir mínar til ráðherra og hvet hana til góðra verka. Ég segi aftur: Ef hæstv. ráðherra þarf á stuðningi og aðstoð að halda við að koma nauðsynlegum aðgerðum í framkvæmd fullyrði ég að hún muni fá þann stuðning hér í þessum sal. Það fullyrði ég að lokinni þessari umræðu og þakka að öðru leyti fyrir hana.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir afar góða umræðu og góð ráð af ýmsu tagi. Ég fullvissa þingheim um að ég skrifaði kirfilega niður það sem fram fór hér og þær athugasemdir og ábendingar sem komu fram. Þó að ég fái ekki nægan tíma til þess að bregðast við því öllu er það allt saman á blaði. Af því að hv. þingmaður spurði í fyrri ræðu sinni um Krýsuvík sérstaklega vil ég geta þess að það mál liggur þannig að í lok janúar barst ráðuneytinu bréf frá embætti landlæknis þar sem kemur fram að þjónustan sem veitt sé í Krýsuvík teljist ekki heilbrigðisþjónusta. Embætti landlæknis lagði til í bréfinu að hætt yrði að reka meðferðarheimilið sem heilbrigðisþjónustu og kannaður yrði sá möguleiki að reka þar áfram þjónustu sem félagslegt úrræði eða búsetuúrræði með stuðningi. Sú umræða er núna í gangi á milli mín og félagsmálaráðherra að ekki verði rof í þessari þjónustu heldur breytist skilgreiningin á henni en fjármagnið fylgi breyttri skilgreiningu. Ég vil fullvissa hv. þingmann um að ég mun fylgja því eftir að það verði niðurstaðan. Það er sameiginleg áhersla okkar ráðherra velferðarmála. Mig langar að bregðast við öðru, margir þingmenn hafa nefnt áherslu á landsbyggðina. Mér finnst skipta mjög miklu máli að gæta vel að jafnræði þar. Hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson nefndi málefni fanga. Mér finnst mikilvægt að halda því til haga. Hv. þm. Helga Vala Helgadóttir og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson töluðu um skaðaminnkunaráherslurnar. Ég vil fullvissa þá þingmenn um að ég hef það í algjörum forgangi að gæta alltaf að þeim þáttum og það er mér sérstök gleði að geta þess að við erum með 50 milljónir sérmerktar fyrir neyslurýmisúrræði núna á næsta ári í samráði við borgina og Rauða krossinn. Það er í góðum farvegi. Hv. þm. Helga Vala Helgadóttir spurði líka sérstaklega um lyfið Naloxon. Ég held að full ástæða sé til að kanna hvort hægt sé að bæta aðgengi að því lyfi með öllum þeim fyrirvörum sem það felur í sér, en það er jafnframt svo að í ráðuneytinu er verið að svara skriflegri fyrirspurn um það mál.  Svo vil ég segja það að ég er tilbúin 

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna laga nr. 90/2018, um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Frumvarpið felur í sér lágmarksbreytingar sem gera þarf á lögum sem heyra undir samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið til að ná því markmiði sem felst í nýjum lögum um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga sem samþykkt voru á þinginu í sumar. Breytingarnar eru nauðsynlegar til að vinnsla persónuupplýsinga hjá þeim stofnunum sem getið er í frumvarpi þessu byggi á viðhlítandi lagastoð. Það skal sérstaklega tekið fram að ekki er um útvíkkun á núverandi verkefnum stofnananna að ræða og er mikilvægt að árétta það. Frumvarpið varðar breytingu á níu lagabálkum. Í fyrsta lagi eru það lög um Innheimtustofnun sveitarfélaga, nr. 54/1971, með síðari breytingum, svo lög um Samgöngustofu, stjórnsýslustofnun samgöngumála, nr. 119/2012, með síðari breytingum, lög um þjóðskrá og almannaskráningu, nr. 54/1962, með síðari breytingum, umferðarlög, nr. 50/1987, með síðari breytingum, lög um skráningu skipa, nr. 115/1985, með síðari breytingum, lög um loftferðir, nr. 60/1998, með síðari breytingum, lög um Vegagerðina, framkvæmdastofnun samgöngumála, nr. 120/2012, með síðari breytingum, lög um tekjustofna sveitarfélaga, nr. 4/1995, með síðari breytingum, og lög um Póst- og fjarskiptastofnun, nr. 69/2003, með síðari breytingum. Virðulegi forseti. Ég tel ekki rétt að reifa hvert og eitt ákvæði frumvarpsins heldur fjalla ég um þau saman með almennum hætti. Rétt er í byrjun að greina hvað persónuupplýsingar eru. Í athugasemdum með frumvarpinu kemur fram að með persónuupplýsingum sé átt við sérhverjar upplýsingar um persónugreindan eða persónugreinanlegan einstakling. Einstaklingur telst persónugreinanlegur ef unnt er að persónugreina hann, beint eða óbeint, svo sem með tilvísun í auðkenni eins og nafn, kennitölu, staðsetningargögn, netauðkenni eða einn eða fleiri þætti sem einkenna hann í líkamlegu, lífeðlisfræðilegu, erfðafræðilegu, andlegu, efnalegu, menningarlegu eða félagslegu tilliti. Ákvæði frumvarpsins eiga það sameiginlegt að kveða nánar á um heimild til vinnslu persónuupplýsinga en gert er í gildandi lögum, með öðrum orðum er verið að skerpa á lagastoð gildandi laga. Þannig kemur fram í hverju ákvæði fyrir sig hvers konar upplýsingum heimilt er að safna, skrá, miðla og fleira og í hvaða tilgangi upplýsingunum er safnað. Í athugasemdum með einstökum greinum frumvarpsins er svo að finna nánari útlistun og útskýringar á hverri grein. Þannig er t.d. útskýrt nánar hvers vegna viðkomandi stofnun þarf að hafa heimild til vinnslu viðkvæmra persónuupplýsinga. Svo tekið sé dæmi úr frumvarpinu þarf Innheimtustofnun sveitarfélaga heimild til vinnslu viðkvæmra persónuupplýsinga, eins og heilsufars, fjárhagserfiðleika og félagslegra erfiðleika. Það er tilkomið vegna heimildar stjórnar Innheimtustofnunar sveitarfélaga samkvæmt 5. gr. laga um Innheimtustofnun sveitarfélaga til að gera tímabundna samninga sem kveða á um greiðslu skuldara á lægri upphæð en til fellur mánaðarlega þegar til skuldarinnar hefur verið stofnað sökum félagslegra erfiðleika skuldara, svo sem af heilsufarsástæðum, ónógum tekjum, skertri starfsorku og fleira. Ef við tökum annað dæmi úr frumvarpinu hefur Póst- og fjarskiptastofnun enga þörf á heimild til vinnslu viðkvæmra persónuupplýsinga, en þarf engu að síður heimild til vinnslu persónuupplýsinga, svo sem nafns, kennitölu, IP-tölu og fleira. Annað sem ákvæði frumvarpsins eiga sameiginlegt er að gerð er sú krafa að öflun umræddra persónuupplýsinga sé háð því að hún sé nauðsynleg í þágu lögbundinnar starfsemi stofnunarinnar. Svo tekið sé dæmi úr frumvarpinu er lagt til að Vegagerðinni verði heimilt að viðhafa rafræna vöktun eða taka myndir með reglulegu millibili á þjóðvegum landsins í þeim tilgangi að skila auknu samgönguöryggi. Þá kemur fram að stofnuninni verði heimilt að miðla upplýsingunum sem þannig er aflað til vegfarenda með rafrænum hætti að uppfylltum skilyrðum laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Ákvæði þetta er tilkomið þar sem Vegagerðinni ber samkvæmt lögum að annast upplýsingamiðlun um samgöngumál og stuðla að samgönguöryggi. Tilgangurinn er því skýr. Þess ber að geta að um öflun persónuupplýsinga gildir almennt að við vinnsluna skuli gætt meðalhófs og þarf hún að vera í samræmi við þann tilgang sem kveðið er á um í viðkomandi ákvæði. Ekki er heimilt að vinna upplýsingar í öðrum eða ósamrýmanlegum tilgangi. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað annars vegar til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og hins vegar til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég fagna framkomnu frumvarpi, sem hljómar kannski undarlega vegna þess að þetta er eiginlega lagaleg tiltekt eftir að við samþykktum persónuverndarlög á dögunum. Ég fagna því vegna þess að það kemur nokkuð skýrt fram með þessu frumvarpi hvernig fara eigi með persónugögn af hálfu ríkisstofnana. Ég get ekki annað en tekið stuttlega til máls því að nú er komin pínulítil reynsla á lögin. Ég hef mikið verið að spá í þessi lög, mikið að tala um þau við fólk á ýmsum stofnunum sem notar gögn og þarf að nota gögn. Víða í samfélaginu hafa verið þær áhyggjur að nú sé bara ekki hægt að gera neitt lengur, allir póstlistar þurfi að fara í einhverja endurvinnslu og guð má vita hvað. En þá finnst mér rétt að nefna við þetta tilefni að til þess að bregðast við þessum lögum er það fyrsta sem fólk og stofnanir sér í lagi þurfa að gera að tileinka sér ákveðið hugarfar, það hugarfar að persónuupplýsingar tilheyri þeim einstaklingi sem upplýsingarnar fjalla um. Í öðru lagi að stofnanir almennt lágmarki eftir fremsta megni þær upplýsingar sem þær safna og safni ekki upplýsingum nema mjög skýr þörf sé á því. Núna eru það orðin lög. En ég hef líka tekið eftir því að oftast þegar ég tala við fólk hjá hinum ýmsu stofnunum, og ég nota orðið stofnun í mjög víðum skilningi, ég er ekki bara að tala um ríkisstofnanir heldur fyrirtæki og félagasamtök og hvað eina, er fólk frekar fljótt að gefa sér eða finna rök því til stuðnings að það þurfi mjög lítið að gera. Að þetta eða hitt eigi ekki við hina eða þessa stofnunina eða þá að fyrirkomulagið eins og það sé alveg nógu gott nú þegar. Ég hef ekki enn þá hitt neinn hjá ríkisstofnun eða fyrirtæki sem segir mér blákalt: Ég tel okkur starfa í fullkomnu samræmi við persónuverndarlög í dag. Það er líka einkenni þess að við slóruðum svolítið með þessa reglugerð á Íslandi. Og þótt vakin hafi verið athygli á henni fyrir alla vega tveimur árum síðan var eins og það kæmist einhvern veginn aldrei alveg fullkomlega til skila að hún myndi taka gildi hérna og að bregðast þyrfti við því. Fyrir vikið eru íslenskar stofnanir, aftur í víðum skilningi, ekki reiðubúnar til þess að breyta ferlum sínum þannig að þau séu til samræmis við lögin og er það miður. Það er mjög leiðinlegt, finnst mér. Ég ætla ekki að hafa þetta öllu lengra nema hvað að mig langar að koma að einum punkti sem ég veit að er ekkert ægilega vinsæll og er án tillits til þess hvort fólk aðhyllist aðild að Evrópusambandinu eða ekki. Hann er þessi: Ég tel fullkomlega óhugsandi að Alþingi Íslendinga hefði að eigin frumkvæði farið út í þá vinnu að tryggja vernd persónuupplýsinga með þeim hætti sem þessi lög gera. Ég tel það fullkomlega óhugsandi eftir að hafa unnið á Alþingi í nokkur ár og fylgst með því miklu lengur og eins vegna þess að ég þekki ágætlega stjórnmálaleg viðfangsefni hverju sinni. Mikið af svona hlutum, löggjöf sem gengur mjög langt í að vernda einhver réttindi, hafa mér fundist koma frá Evrópusambandinu. Það er ekki þar með sagt að Evrópusambandið sé fullkomið. Þar er núna til meðferðar algerlega hræðileg tillaga í höfundaréttarmálum sem ég hef flutt eina ræðu um. Ég ætla ekki út í þá sálma. Mér finnst bara þess virði að hafa í huga þegar við samþykkjum löggjöf að það er ekki bara þannig að Evrópusambandið neyði okkur til að taka upp einhver lög og annars séum við brotleg við EES-samninginn, heldur er þetta oft líka mjög vönduð löggjöf, vandað verk sem búið er að rökræða á ýmsum vettvangi, taka tillit til margra athugasemda og búið að máta við raunveruleikann margsinnis og af mörgum aðilum. Við erum því í rauninni að fá að því leyti ókeypis vinnuframlag, að vísu erlendra þingmanna sem mörgum finnst ekki endilega gott út frá sjálfstæðishugsjón. En mér finnst þess virði að hafa það í huga þegar fram líða stundir því að það er eitt mjög óþægilegt við þessa reglugerð, það er hvernig hún var innleidd í EES-samninginn. Ég ætla ekki alveg út í þá sálma. Ég vil bara að það sé sagt hérna. Það er ekki gott að mínu mati hvernig hún var innleidd inn í EES-samninginn og við eigum að passa okkur betur í framtíðinni. En við þurfum líka að fara að hugsa um það til framtíðar að ef við ætlum ekki að ganga í Evrópusambandið, sem er nokkuð sem ég tel að kjósendur þurfi að ákveða með beinum hætti, þurfum við samt einhvern tímann að breyta EES-fyrirkomulaginu því að fyrr en síðar gengur það á þætti eins og 23. gr. stjórnarskrárinnar um dómsvald og því um líkt. Ég ætla ekki út í öll þau álitamál sem því fylgja. En á einhverjum tímapunkti þurfum við að fara að velta fyrir okkur hvernig við ætlum að haga svo viðamikilli löggjöf úr samhengi við núverandi EES-samning og vel hugsanlega án þess að Ísland sé aðili að Evrópusambandinu, ef kjósendur greiða að lokum atkvæði gegn því. Lengra ætla ég ekki að hafa þetta, virðulegur forseti. Ég fagna þeim lögum sem eru til staðar og finnst gaman að sjá í þessu frumvarpi hvernig við erum nú tilneydd til þess að fara betur með persónuupplýsingar. Það er löngu kominn tími til. Þessi löggjöf hefði í raun og veru átt að vera komin fyrir svona 20–30 árum. Ég fullyrði að upplýsingabyltingin hefði þá farið öðruvísi og betur að mínu mati.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um vaktstöð siglinga, nr. 41/2003, með síðari breytingum. Með þessu frumvarpi eru lagðar til breytingar á ákvæðum um hafnsögu og réttindi og skyldur leiðsögumanna. Frumvarpið er afrakstur sérstakrar skoðunar ráðuneytisins á lagagrundvelli hafnsögu. Íslensk lög eru tiltölulega fáorð um hafnsögu þrátt fyrir þá mikilvægu hagsmuni sem henni er ætlað að vernda, þ.e. öruggar siglingar og vernd gegn mengun hafs og stranda. Í því ljósi er nauðsynlegt að mælt sé með skýrari hætti fyrir um hafnsögu og um heimild hafnarstjórna til að mæla fyrir um hafnsöguskyldu innan sinna hafnarsvæða. Leiðsögumönnum sem sinna hafnsögu eru falin ýmis réttindi og bera jafnframt skyldur við störf sín. Í hafnarreglugerðum hefur verið mælt fyrir um hlutverk leiðsögumanna við hafnsögu, en að mati ráðuneytisins mætti skerpa á lagastoðinni með skýrari hætti. Í fyrsta lagi er lagt til að bætt verði við ákvæði um að leiðsögumanni sé óheimilt að yfirgefa skip fyrr en það er komið á áfangastað eða með leyfi skipstjóra. Í öðru lagi er lagt til að mælt verði fyrir um skyldu skipstjóra til að sjá leiðsögumanni fyrir fæði meðan hann dvelur um borð. Í þriðja lagi er lagt til að leiðsögumaður hafi heimild til að banna hverjum þeim sem ekki á lögmætt erindi að koma um borð í skip meðan hann hefur ekki lokið starfi sínu. Að öðru leyti vil ég vísa til greinargerðar með frumvarpinu. Ég vek sérstaka athygli á bls. 2 í meginefni um svona sögulegan fróðleik um hafnsögu á Íslandi. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum þessa frumvarps og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hæstv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa yfirferð. Ég hef stutta fyrirspurn til ráðherra varðandi réttindi og skyldur leiðsögumanns sem kemur fram í 2. gr. frumvarpsins. Þar segir, með leyfi forseta: „Leiðsögumaður skal aðstoða við að koma skipi í festar þegar slík aðstoð er ekki fyrir hendi í viðkomandi höfn.“ Síðan segir: „Leiðsögumaður skal í starfi sínu aðstoða yfirvöld við framkvæmd starfa þeirra.“ Mér finnst þetta vera svolítið óljóst og vítt. Ef hæstv. ráðherra gæti skýrt nánar hvað átt er við í raun og veru.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Það sem verið er að vísa til er að í stað þeirra væri vissulega hægt að nefna lögreglu, tollayfirvöld og aðra þá sem þarna koma að máli. En ég treysti því að nefndin fari ítarlega yfir það og meti hvort skynsamlegra sé að hafa upptalningu á öllum þeim sem hugsanlega koma til greina, eða hvort betur fari á því að vísa með þessum almenna hætti til þeirra sem að málinu koma.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra. Ég held að það sé rétt sem hæstv. ráðherra nefndi. Ég held að vert sé að skoða hvort ekki eigi að nefna aðila eins og tollgæsluna og lögregluna o.s.frv. Það er alltaf sú hætta fyrir hendi í þessum efnum þegar um svona víða skírskotun er að ræða að það gæti valdið ákveðnum misskilningi og jafnvel togstreitu, hugsanlega vandamálum þegar upp koma þær aðstæður þegar leita þarf til eins og lögreglu og tollgæslu, ef ekki væri nægilega skýrt í lögum um að viðkomandi aðilar ættu að veita aðstoð. Ég þakka hæstv. ráðherra og vona að þetta verði skoðað.

Virðulegur forseti. Það er í sjálfu sér ekkert við þessa umræðu að bæta. Ég treysti því eins og í öðrum málum að nefndin gefi sér góðan tíma til þess að fara yfir málið og koma með tillögur að skynsamlegum breytingum þannig að lögin verði hvað skýrust og gagnlegust fyrir landsmenn alla.

Herra forseti. Mig langaði að koma aðeins inn á reglugerð frá 1998, þ.e. núverandi reglugerð, í tengslum við frumvarp um leiðsögu skipa. Þar kemur fram í 7. gr. að hafn- og leiðsögumenn þurfi einungis að vera handhafar 2. stigs skipstjórnarréttinda. Ekki eru gerðar neinar kröfur um starfsreynslu í reglugerðinni. Benda má á að 2. stig Stýrimannaskólans eða réttindi frá Stýrimannaskólanum veita einungis réttindi sem undirstýrimaður á kaup- og skemmtiferðaskipum. Í þessari reglugerð er engin krafa gerð um að hafnsögumenn séu með alþjóðleg réttindi, svokölluð STCW-réttindi. Starfið krefst þess að viðkomandi hafi fullan skilning og reynslu af stjórntökum skipa þar sem hafnsögumaður er mjög oft ráðgjafi skipstjóra um hvernig stjórntökum skal háttað. Við þekkjum að skipum sem heimsækja landið hefur fjölgað mjög á undanförnum árum og þau fara stækkandi. Má þar nefna sérstaklega skemmtiferðaskipin og einnig farmskip fyrir álverin. Ég held að því sé mjög æskilegt, herra forseti, að hafnsögumenn hafi reynslu og réttindi miðað við stærri skip. Það má nefna að víða er gerð sú krafa að hafnsögumenn hafi starfað sem skipstjórar eða yfirstýrimenn á stærri skipum. Það eru t.d. kröfur sem gerðar eru í Bretlandi, sem er nú okkar nágrannaþjóð og þekkt siglingaþjóð. Í ljósi þess sem ég nefndi, sérstaklega varðandi auknar skipakomur, held ég að full ástæða sé til þess að í tengslum við þessa umræðu, þetta frumvarp og í nefndinni, verði það skoðað hvort ekki sé rétt að breyta þessari reglugerð. Hún er síðan 1998. Það hefur mjög margt breyst á þeim tíma. Ég hefði talið mjög æskilegt að það yrði skoðað í samhengi við þetta mál.