Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir um byggingu gistihúss í Reykjavík, hefur tekið nokkrum breyt. í hv. Ed. Eins og hv. þm. mun reka minni til, urðu nokkrar deilur hér í hv. Nd. um 5. gr. frv. Meiri hl. allshn. taldi eignarnámsheimildina, eins og hún var í frv. upphaflega, of víðtæka, þar sem ráðh. eða ríkisstjórn var heimilað að taka eignarnámi hvaða hús, lóðir og mannvirki, sem hún teldi þurfa, undir gistihúsið og því til afnota. Við meðferð málsins varð samkomulag um það á milli allshn. og hæstv. samgmrh. að breyta 5. gr. þannig að miða eignarnámsheimildina við ákveðnar eignir, enda væru þá undangengnar samningatilraunir. - Hv. Ed. hefur séð ástæðu til að breyta þessu aftur að meginefni til í það fyrra horf að hafa eignarnámsheimildina ótakmarkaða, en bæta því við, að öll ríkisstj. og allir, sem að gistihúsbyggingunni standa, skuli vera sammála um, að eignarnámið fari fram. Það er því ekki fyrir hendi lengur það samkomulag, sem varð á milli hæstv. ráðh. og allshn. þessarar d. Og allshn. heldur við fyrri afstöðu sína og flytur brtt., sem flutt er af meiri hl. n., eins og hið fyrra sinn, um að 5. gr. frv. falli burt. - Sé ég ekki ástæðu til, eins ýtarlega og málið hefur áður verið rætt, að hafa um þetta fleiri orð á þessu stigi.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Hv. þm. Snæf. tók fram, hverjar breyt. hafa verið gerðar á þessu frv. í hv. Ed., þær breyt., að 5. gr., sem fjallar um: eignarnámsheimild handa ríkisstj. til þess að taka eignarnámi lóðir, hús og mannvirki í sambandi við byggingu þessa gistihúss, hefur verið breytt þannig, að eins og hann sagði er 5. gr. færð í sitt upprunalega form að efni til, en þó hafa verið settar í hana tvær takmarkanir, önnur í þá átt, að til þess að eignarnám geti farið fram, þurfi öll ríkisstj. að vera því samþykk og enn fremur allir þeir aðilar, sem að gistihúsbyggingunni standa, og í öðru lagi, að eignarnámsheimildin sé takmörkuð við árið 1947. Svo að þetta er engin endalaus yfirvofandi eignarnámsheimild, sem hægt sé að nota á hvern og einn, eftir því sem ríkisstj. á hverjum tíma kynni að detta í hug. - Það er alveg rétt, að um þessa gr. var hér í hv. þd. gert samkomulag, þegar málið var hér til meðferðar, á þá leið, að ákveðnar lóðir yrðu nefndar og það sett inn í l., að samninga yrði fyrst að leita um sölu á lóðunum og mannvirkjunum. Því að þá var það í hugum manna, að sú lóð yrði notuð í þessu skyni, sem síðan breyttist álit um, þannig að telja má víst, að sú lóð, sem þá var rætt um í þessu sambandi, komi ekki til greina. Og var þá tilgangslaust að sitja inn fyrirmæli um, að hún skyldi tekin eignarnámi, þar sem nokkurn veginn var séð, að hún yrði ekki notuð. Það varð því úr, að hv. allshn. flutti brtt. um að koma frv. í það horf, sem samþ. var. - Hv. þm. Snæf. boðaði hér brtt., sem hann þó ekki lýsti nánar, en á þann hátt, að þetta yrði á einhvern hátt takmarkað. Ég veit ekki, hvort hann ætlar að leggja til, að gr. verði tekin burt úr frv. Ef svo væri, þá væri engin eignarnámsheimild í frv. En það teldi ég fráleitt og ótækt og sama sem að fella frv. Því að það er sýnilegt, að það muni þurfa að grípa til einhverrar eignarnámsheimildar, til þess að geta komið þessu fyrirtæki á laggirnar í svipuðu formi og það hefur verið hugsað. Ég ætla ekki að kappræða um prinsip, eins og gert var hér við fyrri umr. málsins í d. En ég vil eindregið mælast til þess, að hv. d. stöðvi ekki málið með þeirri breyt. að fella 5. gr. burt úr frv., því að það væri sama sem að stöðva málið. Þá væri betra að fella það hreinlega. Því að ef slík breyt. væri samþ., þá sé ég ekki annað en frv. yrði að gagnslausum l., þó að það væri samþ. - Sé ég svo ekki ástæðu til að fara lengra út í þetta. Málið hefur verið rætt ýtarlega, og er ekki ástæða til að endurtaka þær umr.

Forseti (BG) : Fram hefur komið skrifl. brtt. frá meiri hl. allshn., sem hljóðar svo: „5. gr. falli burt.“ Tvöföld afbrigði þarf fyrir brtt., sem ég vil leita.

Frsm. (Gunnar Thoroddsen) : Að því er snertir þessar tvær takmarkanir, sem hæstv. ráðh. minntist á og settar hafa verið í gr., vil ég taka það fram, að ég legg ákaflega lítið upp úr þeim. Þó að heimildin standi ekki nema til ársloka 1947, tel ég, að það skipti ekki máli, því að þar er um þann tíma að ræða, sem heimildin mundi verða notuð á. Í öðru lagi er um þessa breyt., að öll ríkisstj. og allir aðilarnir, sem að gistihúsbyggingunni standa, skuli vera sammála, það er að segja, að eins og ég tók fram við umr. hér, stafar mín afstaða ekki af því, að ég búist við, að hæstv. samgmrh. muni misnota heimild, sem hann fengi um þetta, heldur er þetta prinsip ástæða. Því að ég lít svo á og tel, að það hafi verið stefna Alþ., að þegar þarf að taka, til þess að byggja einhverjar opinberar byggingar, einhverjar lóðir og mannvirki, þá skuli fyrst leita samkomulags um sölu á þessum eignum, áður en farið er út í eignarnám, en ef þær samningatilraunir hafa ekki leitt til árangurs, geti aðilar komið til Alþ. og leitað eignarnámsheimildar um þessar vissu eignir. Það er að vísu gert í hafnarl. og vegal. að veita almennar eignarnámsheimildir. En að veita í l. slíka eignarnámsheimild, að taka megi eignir manna, lóðir, hús og mannvirki, án þess að taka í l. sérstakar eignir, tel ég brot á reglum hæstv. Alþ. í þessum efnum. Ég tel það ákaflega mikinn misskilning að álíta, að ef þessi 5. gr. er felld úr frv., þá sé það sama sem að fella frv. og sé því hreinlegra að gera það en að fella 5. gr. burt úr því. Ég er fylgjandi þessu frv., og ég tel, að hér sé um nauðsynjamál að ræða, og vil styðja að framgangi þess. Og hvers vegna mundi ekki vera hægt að reisa þetta hús eins og mörg önnur nytsöm hús á landinu, án þess að gefa svo víðtæka eignarnámsheimild sem hér er um að ræða? Ef ekki er hægt á þessu stigi málsins að benda á ákveðna eign eða eignir í þessu sambandi, tel ég, að það verði að bíða að veita eignarnámsheimild vegna þessarar gistihúsbyggingar.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Hv. þm. Snæf. vildi halda fram, að takmarkanir þær, sem settar hafa verið inn í frv. í sambandi við eignarnámsheimildina, séu einskis virði. Þetta er mjög fjarri sanni. Því að ef þessi eignarnámsheimild er ekki notuð á þessum stutta tíma, sem þarna er til tekinn, fellur hún niður. En það væri allt annað, ef eignarnámsheimildin væri miðuð við ótakmarkaðan tíma, sem hv. þm. Snæf. hefur þó verið með í að setja ákvæði um. Hv. þm. Snæf. hefur haldið fram, að það séu hreinar undantekningar, að slíkar eignarnámsheimildir sem þessi væru settar í l. Og hann reyndi að halda því fram við fyrri umr. þessa máls hér í hv. þd., að þessar eignarnámsheimildir væru bara ekki til. En svo, þegar sýnt var fram á það, að það væri fjarri því, að þessar heimildir væru ekki fyrir hendi, þá kom það einnig í ljós, að þær eru nærri því eins margar og hafnarlögin. Og í hverjum slíkum hafnarl. er svo að segja ótakmörkuð eignarnámsheimild, og í vegal. sömuleiðis, og í fjöldamörgum öðrum l. eru heimildir svipaðs eðlis. Það er því langt frá því, að hér sé um hreina undantekningu að ræða. Og þetta er nánast nákvæmlega það sama og gert er í fjölda tilfellum, þegar líkt stendur á. Hv. þm. Snæf. vildi halda fram, að það væri nauðsynlegt að setja þetta inn í vegal. og hafnarl. Það er nákvæmlega sama nauðsynin í þessu tilfelli. Það mætti alveg eins í sambandi við vegagerðir og hafnargerðir bíða eftir því að vita, hvaða mannvirki þurfi að ,taka eignarnámi, og koma svo til þingsins og segja: Nú þurfum við að taka þessar eignir eignarnámi, og við verðum að fá lög um það. - Og ef hv. þm. Snæf. vildi vera sjálfum sér samkvæmur, ætti hann auðvitað eins að taka þetta fyrir eins og viðvíkjandi þessu máli, sem hér liggur fyrir. Það er enginn eðlismunur á þeirri eignarnámsheimild, sem í þessu frv. er leitað eftir að fá, og venjulegum eignarnámsheimildum í hafnarl., önnur en sú, að þessi heimild er tímabundin og bundin við það, að öll ríkisstj. og allir aðilar, sem að þessari gistihúsbyggingu standa, séu sammála um eignarnámið. En slík ákvæði finnast vissulega ekki í neinum hafnarl. eða neinum vegal. - Því skyldi ekki mega byggja þetta hús án þessarar heimildar í l. þessum? segir hv. þm. Snæf. Nákvæmlega sömu spurningu má leggja fram viðkomandi hafnar- og vegal. Hvers vegna skyldi ekki mega byggja hafnir og vegi án slíkrar eignarnámsheimildar í hafnar- og vegal.? En það er vegna þess, að það þykja hagkvæm og skynsamleg vinnubrögð að hafa eignarnámsheimildir í þeim l., eins og gert er, og það þykir spara tíma, og hefur, mér vitanlega, slíkt aldrei komið að neinni sök. Ég sé því ekki, að um neinn eðlismun sé að ræða í þessu tvennu, nema það, að þessi eignarnámsheimild er miklu takmarkaðri, sem felst í þessu frv., en á sér stað í hliðstæðum l. um þetta.

Frsm. (Gunnar Thoroddsen) : Herra forseti. Hæstv. ráðh. vill halda því fram, að hér í þessu frv. sé alveg um hliðstæða eignarnámsheimild að ræða og í vegal. Þetta er mesti misskilningur. Í vegal. eru taldir upp þeir þjóðvegir, sem heimilt er að leggja og leggja skal. Og það er alveg ákveðið, hvar þessir þjóðvegir eigi að vera, á milli þessara og þessara byggðarlaga o. s. frv., og út fyrir það ná ekki eignarnámsheimildir vegal., heldur eingöngu til þess að leggja þessa vegi, sem í vegal. eru upp taldir. Og í þessu sambandi má geta þess, að þegar þurfti að leggja vegi frá atvinnudeildinni að Keldum, þá var sú leið ekki í þjóðvegatölu, og eignarnámsheimildin vegna þeirrar vegalagningar var ákaflega takmörkuð. - Það er því ekki rétt hjá hæstv. samgmrh., að það megi bera þetta saman, sem farið er fram á í þessu frv., sem hliðstæðu við þær almennu eignarnámsheimildir, sem veittar eru í vegal. Og hæstv. ráðh. sagði, að ef ég ætlaði að vera sjálfum mér samkvæmur, ætti ég að leggja til, að í hvert skipti, sem vegur væri lagður, væri fyrst athugað, hvar ætti að leggja veginn, og komið síðan til Alþ. til þess að biðja um eignarnámsheimild. Þegar vegur er lagður, er sá staður, sem hann á að leggjast um, miklu meiri takmörkum bundinn en um er að ræða í þessu frv. um stað fyrir þetta gistihús. Og þess vegna er mikill eðlismunur á þessu tvennu. - Hæstv. samgmrh. segir, að það mundi spara tíma að setja ótakmarkaða eignarnámsheimild í þessi l. - Hvers vegna er þá ekki bezt að setja lög, sem svo hljóðuðu: „Ríkisstjórnin hefur heimild til að taka öll mannvirki eignarnámi, sem hún telur sig þurfa“? Slík lagaheimild væri beint áframhald af ákvæðum 5. gr. þessa frv. - Hæstv. ráðh. lætur í það skína, að allir viðkomandi aðilar þurfi að vera sammála hér. Það er ekki nema hálfur sannleikurinn. Það eru að vísu þeir aðilar, sem kosta bygginguna eða byggingarnar. Náttúrlega á sá aðili, sem fyrir þessu verður, að eignarnám verði tekið, ekki að hafa nokkuð um það að segja. Ég hirði, ekki að ræða um þetta frekar, en vil alveg slá því föstu, sem ég hef um þetta mál sagt, og bið hæstv. ráðh. að benda á hliðstætt dæmi í íslenzkum l. því, sem hér er stefnt að með 5. gr. frv. Og þó að til séu nokkuð almennar eignarnámsheimildir í vegal., þá er þar um mikil takmörk að ræða, vegna þess að ákveðið er, hvar vegirnir skuli liggja. Tel ég þær eignarnámsheimildir því ekki í flokki með slíkri eignarnámsheimild, sem hér er um að ræða.

Páll Zóphóníasson : Herra forseti. Mig langar bara til að beina tveimur spurningum til hæstv. samgmrh., áður en ég greiði atkv. um þetta mál. Í 67. gr. stjskr. stendur, með leyfi hæstv. forseta : „Eignarrétturinn er friðhelgur. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína, nema almenningsþörf krefji; þarf til þess lagafyrirmæli, og komi fullt verð fyrir.“ - Nú vildi ég spyrja: Hver almenningsþörf krefst hér eignarnáms? Er það þörf erlendu gestanna? Eða er það þörf þeirra, sem ætla að reka hótelið og ætla að afla sér fjár á því? Hver almenningsþörf er þetta? Og ef svo er, að hæstv. ráðh. líti svo á, að það sé þörf allrar íslenzku þjóðarinnar, þá vildi ég gjarnan fá að heyra, á hvaða rökum það er byggt. Ég sé ekki, að svo sé. Hins vegar hafa nú verið hér amerískir verkfræðingar nokkurn tíma, til þess að leita að stað undir þetta hótel. Einhver hefur sagt mér, að þeir mundu vera um það bil að fara aftur. Þá langar mig til að spyrja, hvort þeir eru búnir að finna þennan stað, ef þeir eru að fara aftur. Og ef þeir eru ekki að fara, þá hve lengi þeir muni leita í bænum, þangað til þeir finna stað fyrir hótelið, og hvort það muni ekki geta orðið svo fljótt, að það væri búið áður en þinginu lýkur. Undir fyrri umr. þessa máls upplýsti hæstv. ráðh., að óvíst væri eða hæpið, hvort hægt væri að byrja á þessu hóteli nú í ár, - í sambandi við það, þegar ég var að tala um verkamenn til að vinna við það og byggingarefni, sem í það færi. Ef það er hæpið og kannske útilokað, að hægt verði að byrja á að byggja þetta hótel í ár, er þá ekki nógur tími til að fá eignarnámsheimild um ákveðinn stað fyrir það, þegar Ameríkanarnir eru búnir að finna hann og þingið kemur saman aftur? Ef þeir eru að fara utan nú og eru ekki búnir að finna staðinn, koma þeir sjálfsagt aftur, því að enginn getur fundið staðinn nema þeir(!). Ef ekki verður byrjað á að byggja þetta hótel fyrr en að ári, þá skilst mér, að það muni vera nógur tími til að fá þessa eignarnámsheimild í haust, þegar þingið kemur saman aftur.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Ég skil það út af fyrir sig vel, að þeir hv. þm., sem eru á móti því, að þetta frv. nái fram að ganga, reyni að finna því það til foráttu, sem unnt er, eins og hv. 2. þm. N.-M. - Hitt er erfiðara að skilja, að þeir, sem lýsa yfir, að þeir vilji framgang frv., leggi stein í götu þess, sem að mínu viti getur orðið til þess að takmarka og jafnvel gera að engu þau áhrif, sem frv. er ætlað að hafa. - Ég skal þó svara hv. 2. þm. N.-M. því, sem hann spurði um, eftir því sem mér er unnt. Hann spurði: Hvaða almenningsþörf er þarna á ferð? Þó að þessu hóteli sé fyrst og fremst ætlað að taka á móti útlendum gestum, þá er því líka ætlað það hlutverk að taka á móti innlendum gestum. Og það er brýn og almenn þörf til þess að stofna hér gistihús í Reykjavík. Og það er þessi almenningsþörf, sem gerir það að verkum að mínu viti, að réttlætanlegt er að veita eignarnámsheimild í þessu sambandi. Viðkomandi því ákvæði stjskr., sem hv. þm. vitnaði til, má kannske segja, að það sé ekki knýjandi þörf allrar þjóðarinnar, sem hér er um að ræða. En slíkt er ekki heldur, þegar lagður er þjóðvegarspotti og tekið eignarnámi land fyrir veginn. Það þarf ekki að vera um að ræða þörf nema fyrir nokkurn hluta þjóðarinnar í raun og veru. Þó er talið, að almenningsþörf liggi þar á bak við, og ég vil segja, að hún sé þannig fyrir hendi hér einnig. Um starf ameríska arkitektsins, sem hér var, skal ég ekkert segja. Hann er farinn. Hann var fáa daga. Ég hef enga ástæðu til að ræða hans starf hér, því að frá staðarvalinu er ekki enn gengið. Hv. þm. Snæf. bað mig að benda á eitt einasta hliðstætt dæmi í íslenzkri löggjöf, sem gæti jafnazt á við þetta, sem stefnt er að í 5. gr. frv. Maður skyldi ætla, að þar sem hér er um að ræða lagaprófessor, mundi hann vera á þeirri grænu grein, að ég, sem lítið vit hef á þessum hlutum, hefði lítið um þetta að segja. En ég gríp hér, nokkuð af handahófi, niður í skjalabunka á borðinu hjá mér og sé, að hér er frv. til l. um síldarniðursuðuverksmiðju ríkisins. Í 3. gr. þess stendur, að ríkisstj. sé heimilt að taka eignarnámi lóðir, hús og önnur mannvirki, sem nauðsynleg teljist vegna þessarar byggingar. Nú vil ég spyrja hv. þm. og lagaprófessorinn, af því að ég er fáfróður í þessu efni, hver efnismunur er á þessari málsgr. í 3. gr. þessa frv., sem við erum nýbúnir að samþ., og hinu, sem liggur í 5. gr. þessa frv., sem fyrir liggur hér.



Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessar umr. Ég vil aðeins gera grein fyrir minni afstöðu. Ég hef talað einu sinni í þessu máli, auk þess sem ég hef nokkuð rætt þetta mál í sambandi við annað mál, þegar hv. 10. landsk. þm. deildi nokkuð á mig fyrir það að hafa skipt um skoðun, sem ég sýndi fram á, að ég hef alls ekki gert í sambandi við þetta mál. - En eins og ég tók fram við 2. umr. málsins, lýsti ég yfir, að ég væri fylgjandi þessu frv., en gæti alls ekki gengið inn á það heimildarákvæði um eignarnám að hafa heimildina óákveðna, eins og lagt hefur verið til. Og þetta hefur verið stefna hæstv. Alþ., a. m. k. meiri hl. allshn. frá því ég hef átt þar fyrst sæti, eða síðan 1934. Hafa oft komið á þeim tíma mál inn í þessa hv. d. þessu svipuð að þessu leyti, og hef ég alltaf haft þessa afstöðu, að gefa ekki eignarnámsheimild, nema búið sé að þaulreyna samkomulag við aðila um kaup á viðkomandi eignum, og að miðað sé við tiltekna staði og eignir. Og þegar svo n. skilar till. sinni, var brtt., sem hún flutti um það, að fella niður ótakmarkaða eignarnámsheimild, svo að það væri í rauninni hægt að taka hvaða byggingu sem er í Reykjavík og rífa hana niður, meira að segja væri hægt að taka alþingishúsið og rífa það niður, og eins og frv. er nú orðið, er enginn staður nú í þessu umdæmi, sem ekki er í hættu. Eins og frv. var, þegar það kom, frá Nd., þá var gert ráð fyrir, að samkomulag væri reynt, en nú er það alls ekki svo. En svo þegar málinu var frestað hér í d., eftir beiðni hæstv. ráðh., þá orðaði hann sjálfur till., sem n. felldi sig við, um það að heimila eignarnám á ákveðnum lóðum og ákveðnum húseignum, til þess að byggja hótelið á. Jafnframt fékk hæstv. ráðh. yfirlýsingu um það, - af því tilefni, að ekki var vitað, hvort þessi staður mundi nægja, - frá allshn., að hún skyldi mæla með eignarnámi á öðrum stað, sem væri afmarkaður og tiltekinn, og hæstv. ráðh. tók fram, að hann mundi láta sér þessa yfirlýsingu nægja. En hæstv. ráðh. getur ekki búizt við því, að meiri hl. allshn., sem hefur ákveðna stefnu í þessu máli, geti tekið stefnu þvert ofan í sjálfan sig. Svo sagðist hæstv. ráðh. hafa fyrir framan sig mál, þar sem sams konar heimild væri. En hæstv. ráðh. hefur ekki haft í huga, hvernig þessi heimild er til orðin, hún er til orðin með bráðabirgðal., sem hæstv. atvmrh. fékk útgefin, það var ekki Alþ., sem um þau barðist. En hvað skeður svo, þegar þau l. koma inn í þingið? Þá upplýsist það, að málið liggur 5. vikur hjá allshn. Ed. og beðið er eftir því að fá skýringu frá ráðh, á því, hvers vegna hafi ekki verið reynt fullt samkomulag við þá, sem áttu að þola eignarnámið, og þegar svo málið kemur hingað til allshn. Nd., þá varð það, sem ég og hv. þm. Snæf. man, að hv. 1. þm. Árn. skrifaði undir nál. með fyrirvara og segir í fyrirvaranum um það, að hann telji, að slík löggjöf um eignarnám sé ekki í samræmi við áður yfirlýstan vilja meiri hl. allshn. eða Alþ. Svoleiðis að þetta dæmi, sem hæstv. ráðh. tekur, er ekki hliðstætt nema að. forminu til, vegna þess að viðkomandi ráðh. lét gefa út þessi l., en hafði að þessu leyti til haft stuðning nefndarinnar. Hitt, að allshn. ekki gerði till. um að fella frv., var vegna þess að það kom til framkvæmda áður en Alþ. kom saman. Ég vildi þess vegna spyrjast fyrir um það hjá hæstv. ráðh., hvort hann sæi ekki fært að láta sér nægja sams konar heimild og var í frv., þegar það fór til Ed., og aldrei skyldi hafa verið breytt þar.

Frsm. (Gunnar Thoroddsen) : Ég lýsti eftir því hjá hæstv. ráðh., hvort hann gæti bent á dæmi úr löggjöf um sams konar heimild og þessa, og hann nefndi frv. um síldarniðursuðuverksmiðju ríkisins. En þarna er um að ræða eignarnámsheimild með bráðabirgðal. Að því er snertir þetta mál, sem hæstv., ráðh. vitnaði til sér til stuðnings, þá verður hæstv, ráðh. að athuga það, að þetta mál var til meðferðar í sjútvn. þessarar d. og öll n. var sammála um að fella niður þessa víðtæku eignarnámsheimild í 3. gr. Hér er nál. á þskj. 469 um síldarniðursuðuverksmiðju ríkisins, frá sjútvn. N. er sammála um málið, þó með eftirfarandi breyt., að 3. gr. falli niður. Það er nú sjálfur hv. 6. landsk. þm., sem er frsm. n. og flytur þetta mál, og þessi till. var samþ., að eignarnámsheimildin yrði úr frv. numin. Í öðru lagi er þess að geta, að þetta frv. er ekki orðið að l., liggur fyrir Ed., og þessi tilvitnun hæstv. ráðh. virðist því ekki koma honum að gagni.



Herra forseti. Ég ætla ekki að blanda mér í þessar umr., en ég vildi þó geta þess, í tilefni af því, sem á mig hefur verið minnzt, að það er síður en svo, þó að ég hafi fallizt á það í sjútvn. að fella niður þá gr., sem hér er minnzt á í sambandi við frv. um síldarniðursuðuverksmiðju ríkisins, að ég hafi út af fyrir sig talið það nokkra nauðsyn vegna eignarnámsins, heldur vegna þess, að það gekk erfiðlega að fá málið fram á öðrum grundvelli. En mig langar í þessu sambandi að minnast á það, út af því, sem hér hefur fram komið hjá hv. þm. Snæf., að ég þekki l., sem ég býst við, að hann og margir fleiri kannist við, sem mér finnst að séu allmikið á annan veg en hann hefur: viljað vera láta í þessu efni. Það eru íþróttalögin. Þar er ákvæði, þar sem segir, að heimilt sé að taka eignarnámi lönd og lóðir eftir því, sem þurfa þykir til þess að reisa þar íþróttamannvirki. Og þessi íþróttamannvirki er ekki einasta íþróttavellir, heldur einnig íþróttahús, sundlaugar og annað þess háttar; 27. gr. þeirra l. er á þessa leið : „Skylt er bæjar-, sveitar- og sýslufélögum að leggja til endurgjaldslaust hentug lönd og lóðir undir íþróttamannvirki, sem styrkt eru úr íþróttasjóði eða íþróttanefnd viðurkennir. Heimilt er að taka lönd til þessa eignarnámi, ef þörf krefur.“ Ég veit, að þetta eignarnám er ekki notað, en eigi þetta að koma að haldi, verður að nota það þannig. En það er ekki hægt fyrirfram að tilkynna á Alþ., hvaða lóð það er, sem kann að verða tekin eignarnámi til þess að koma upp íþróttamannvirkjum. Mín skoðun er sú, að afstaða sú, sem fram hefur komið hjá hv. þm. Snæf., sé falsafstaða. Hér er engin hætta á ferðum. Ég hef þá skoðun, að frambærilegt sé að hafa slíka eignarnámsheimild eins og þessa um slíkt hótel. En það er ekki um það, sem er að ræða, heldur þykir ýmsum hagkvæmt að slá þessu atriði fyrir sig, þó að í ýmsum öðrum tilfellum hafi hliðstætt ákvæði verið lögfest.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir svar hans, svo langt sem það náði. En mig langar einnig til að fá að vita hjá hæstv. ráðh., hvort það hefur verið samið við þessa verkfræðinga um, að þeir byggi hótelið. Margir íslenzkir verkfræðingar hafa áhuga fyrir þessu máli og telja sig fullfæra um að leysa þetta verk af hendi. En ég vildi gjarnan, að hæstv. ráðh. upplýsti þetta hér. Kannske eigi að hafa hér sömu aðferð og um bátana, að fá menn frá útlöndum til að smíða þá og láta þá verða helmingi dýrari en ef þeir væru keyptir erlendis frá? Þá langar mig líka til að fá að vita það hjá hæstv. ráðh., hvort ekki er nóg að fá eignarnámsheimildina í haust, þegar staðurinn verður ákveðinn. Ef það er rétt, sem komið hefur fram við fyrri umr., að ekki verði byrjað að byggja í ár, þá finnst mér nóg, að eignarnámsheimildin væri sett inn í haust, þegar þing kemur saman. Annars er það skrýtið, að það skuli vera svo mikil almenningsþörf fyrir hótelbyggingu í Reykjavík, fyrst og fremst fyrir útlendinga, að það er talið sjálfsagt að gefa ótakmarkaða eignarnámsheimild fyrir því, en það er hins vegar svo lítil þörf fyrir hótel í Reykjavík fyrir íslenzka menn, að það er sjálfsagt að banna íslenzkum bændum að byggja hótel fyrir sína eigin peninga.



Það er bent á það af hæstv. ráðh. og hæstv. 6. landsk. þm., að það sé til almenn eignarnámsheimild í l., svo sem brúarl., vegal. og nú síðast benti hv. 6. landsk, þm. á íþróttal. Því mótmælir enginn, að þetta er til, og má vera, að hægt sé að finna fleiri lagabálka, þar sem svona er ástatt, en það dregur enginn það í efa, að vegagerðir og hafnargerðir eru framkvæmdar í almannaþágu, þannig að það er fullkomlega réttlátt að setja eignarnámsheimild, þegar þau mannvirki eru annars vegar. Það er ekki framkvæmanlegt að haga þeim eignarnámsheimildum þannig, að það sé aðeins tiltekinn blettur af landi, sem veitt er heimild fyrir í hvert sinn, og þess vegna hefur löggjafarsamkoman annaðhvort látið undir höfuð leggjast að veita slíkar heimildir eða farin hefur verið sú leið að veita almenna heimild. Það sama er að segja um íþróttal., sú heimild var látin vera þetta almenn af því, að ekki þótti framkvæmanlegt, að í hvert skipti, sem ætti að búa til íþróttavöll eða reisa einhverja slíka miðstöð, væri hægt að fá sérstaka lagaheimild. En ef á að fara að nota þessar heimildir, sem gefnar eru af brýnni nauðsyn, til þess að bera þær fyrir sig í einhverju máli, að af því að þetta sé. í l., þá sé alltaf óhætt að veita almenna eignarnámsheimild, þá er það auðvitað mistúlkun á þeirri stefnu, sem þingið hefur haft í þessum efnum, því að þegar um einstök mannvirki hefur verið að ræða, hefur venjulega verið farin sú leið að hnitmiða, hvað ætti að taka, af því að það var framkvæmanlegt að gera það, og það hefur ekki verið bent á neitt dæmi hér um gagnstæða stefnu, þó að lýst hafi verið eftir því. Þess vegna er það áreiðanlegt, að ef látið væri að vilja hæstv. ráðh. í þessu, þá mundi vera farið inn á nýja braut, og það er af þessu, að menn vilja ekki fallast á þessa gr. í frv., því að eins og hefur komið fram, mundi vera nægur tími til þess að fá þessa heimild, þegar húsinu hefur verið ráðinn staður. En sem sagt, ég stóð upp til þess að benda á það, að það stoðar ekki að vitna til vegal., hafnarl. eða brúarl., þar er allt öðru máli að gegna, þar hefur löggjafinn farið út á þessa braut, að veita almenna eignarnámsheimild, vegna þess að ekki er hægt að gera það öðruvísi.

Samgmrh. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Ég tel litlar líkur til, að málið upplýsist miklu betur en orðið er. En ég stend upp til þess að svara spurningum, sem til mín var beint frá hv. 2. þm. N.-M. Hann spurði, hvort samið hefði verið við þá amerísku sérfræðinga, sem hingað komu, um framkvæmd verksins. Ég get upplýst, að engir slíkir samningar hafa verið gerðir. Hann sagði, að íslenzkir verkfræðingar biðu eftir því að fá þetta verkefni. En þetta er ekki verkefni fyrir verkfræðinga, heldur húsameistara. En ég veit ekki betur en nóg verkefni önnur bíði íslenzkra verkfræðinga og húsameistara, þeirra er full þörf til að vinna að öðrum verkefnum. Annars hefur lítið komið fram í þessum umr. annað en það, að hv. þm. Snæf. benti á, að það dæmi, sem ég tók, væri ekki sambærilegt, því að eignarnámsheimildin hefði verið felld úr því frv., sem ég vitnaði til, og má það vel vera. En svo langt sem það náði, var það að fullu sambærilegt við það, sem hér um ræðir. Hitt skal ég svo játa, að úr því þetta náði ekki fram að ganga, þá er það ekki heppilegt til samanburðar, enda er þetta úr lausu lofti gripið og án þess að hafa neitt sérstakt í huga. Nú hef ég aftur á móti náð í Stjórnartíðindi frá 1939, og þegar farið er að fletta þeim, þá kemur hér hver eignarnámsheimildin á fætur annarri. Hv. 2. þm. S.-M. sagði, að vegalagaeignarnámsheimildin og eignarnámsheimildin í íþróttal., sem hv. 6. landsk. þm. benti á, væri alls ekki sambærilegt, því að þar væri ekki um einstök mannvirki að ræða. Nú hef ég flett upp í l. af handahófi, og þá rekst ég hér á l. um að reisa síldarverksmiðju á Raufarhöfn; það er ákveðið mannvirki, og hér er óbundin eignarnámsheimild veitt til þess að taka lóðir og mannvirki í þessu skyni. Hér er því um nákvæmlega hliðstætt dæmi að ræða. Annað dæmi skal ég nefna, það er um hitaveitu Reykjavíkur. Þar er um að ræða hliðstæða eignarnámsheimild. Þó að hún sé að vísu ekki alveg bundin við ákveðna eign, er heimildin bundin við ákveðið mannvirki, sem hér er reist, hitaveitu Reykjavíkur, og þar er almenn eignarnámsheimild. Enn má nefna 1. nr. 21 12, júní 1939, um ostrurækt, þar er um að ræða alveg hliðstætt dæmi, og þannig mætti halda áfram að lesa upp úr hverju hefti Stjórnartíðindanna á fætur öðru. En það, sem hér er um að ræða, er, hvort hér hafi verið skapað nýtt fordæmi, ný breyt. áður óþekkt. Ég er enginn kunnáttumaður í þessum efnum, en ég hef hér af tilviljun dottið ofan á þessi þrenn l. í fyrsta Stjórnartíðindaheftinu, sem ég náði til, og ég er viss um, að þannig er hægt að finna hinn mesta sæg af tilsvarandi dæmum.



Ég fæ ekki skilið, að hér sé um svo brýna almenningsþörf að ræða, að rétt sé að heimila að taka eignarnámi hvaða lóð og hvaða mannvirki sem er í þessum bæ og láta það þoka fyrir þessari stofnun, en það er það, sem hér um ræðir. Ég er alveg viss um það, að ýmsir þm. vilja gefa eignarnámsheimild fyrir þessum og þessum stað, en hins vegar er ég alveg viss um, að enginn þm, vill gefa eignarnámsheimild til þess að láta hvaða stað sem er þoka fyrir þessu mannvirki. Það er einn mjög mikill eðlismunur á þessu eignarnámi og öðrum, sem gefin hafa verið, og hann er sá, að hér er um að ræða mjög fjársterkan aðila, sem gæti keypt upp svo að segja hvaða eign sem væri, eða hvort það er aðili, sem hefur takmörkuð fjárráð og mundi ekki taka eignarnámi það, sem honum væri ofviða að standa undir, eins og er í flestum tilfellum öðrum. Ég vildi gjarnan fá upplýst, hvort það er t. d. ætlunin, að sjúkrahús verði látin þoka fyrir þörfinni á því að byggja hér yfir útlenda ferðamenn. Ég er því andvígur og mun aldrei ljá mitt atkvæði til þess að láta skorta t. d. sjúkrahús vegna þeirrar nauðsynjar, sem hér um ræðir. Það yrði þá a. m. k. að vera fullkomin trygging fyrir því, að það yrði algerlega bætt upp með nýjum sjúkrarúmum í stað þeirra, sem væru látin þoka fyrir þessu. Ég hygg þá almenningsþörf brýnni að bæta úr fyrir hinum sjúku, sem verða oft að bíða, eins og kunnugt er, langan tíma eftir því að geta fengið sjúkrarúm. Þetta er aðeins eitt dæmi. Ég er því mótfallinn. Það er hægt að bera niður á einhverjum öðrum stað, þar sem er meiri ástæða að vera á móti en hér. - Munur er þess á milli að veita þrem fjársterkustu aðilum þjóðarinnar slíka eignarnámsheimild ellegar gefa hana á vald fátækum félögum í kaupstöðum eða bæjarfélögum, sem hafa lítil fjárráð og geta ekki látið stórar upphæðir af hendi rakna. Er meiri ástæða til hins síðara, enda er stórkostlegur eðlismunur á þessu tvennu. - Eins og nú er háttað meðferð fjár hér, sýnist mér eigi vera horft í eyrinn, er leggja á fram. Annars er einkennilegt mjög, að fyrst þá skuli vera orðin svona mikil almannaþörf á að reisa hótel, þegar útlendingar eiga í hlut og vænzt er komu þeirra til landsins. Á hinn bóginn, þegar innlendir menn ætla að leggja fram fé til byggingar gistihúss, þá er sem allt stjórnarliðið sé handjárnað. Svo þegar útlendingar koma til sögunnar, er almenningsþörfin skyndilega orðin geipileg. - Ég vil spyrja hér, hvort vitað sé eða ákveðið um stað þann, er taka á undir hina fyrirhuguðu byggingu. Óhugsanlegt er, að svo langan tíma þurfi til að ákveða staðinn sem raun ber vitni, og má af því ráða, af hvaða kappi málið er sótt. Og auk þess, að ég fæ ekki skilið, hví menn, ókunnir staðháttum, eigi að ákveða staðinn undir hótelið, þá grynni ég ekki í, að langan tíma þurfi til þess, jafnvel þótt um útlendinga sé að ræða. Ég væni hæstv. stj. fastlega um að halda að sér höndum, en hef þó jafnframt ástæðu til að ætla, að einmitt sá staður sé hafður í huga, sem margir hv. þm. mundu aldrei gjalda jákvæði sitt við, að valinn væri. - Á að gera þetta undir fölsku flaggi? Þetta atriði málsins verður að athuga frekar.



Það var út af ummælum hæstv. samgmrh., að ég vildi segja nokkur orð. Hæstv. ráðh. er það mikið kappsmál að sýna fram á, að heimild sú, er hér um ræðir, sé ekkert sérstakt atriði og eigi nýmæli. Hann kvaðst taka dæmi af handahófi. Hann byrjar á að nefna dæmi í sambandi við síldarniðursuðuverksmiðju ríkisins. En Alþ. var einmitt búið að fella hlutaðeigandi till. Hv. þm. vildu ekki gefa svo víðtæka eignarnámsheimild sem þar var farið fram á. - Síðan grípur hæstv. ráðh. til annarra ráða. Hann talaði um heimild varðandi Raufarhöfn og aðra varðandi Reykjavík, þ. e. hitaveituna. En ég vil bara segja það, að ekkert er sambærilegt með þeim stöðum og þessari hótelbyggingu. - Að því er Raufarhöfn snertir, þá vissu allir, þegar heimildin var gefin, hvar verksmiðja sú, sem þar á að reisa, á að vera, enda er þar eigi um að ræða nema einn stað. Eignarnámsheimildin er því um einn tiltekinn stað á Raufarhöfn. Og ég veit, að hv. þm. hljóta að sjá, að þetta er mjög fjarstætt dæmi. Hefði Raufarhöfn verið stór staður, hefðu hv. þm. fengið byggingarstaðinn nákvæmlega ákveðinn. Verður það að athugast, að í Reykjavík er gersamlega óákveðið um staðinn, þar sem beita á eignarnámsheimildinni. - Fráleitt er og að nefna hitaveituna. Er í rauninni alveg sama að segja um hana og vegina. Það var ómögulegt að tiltaka nákvæmlega, hvaða landræma á leiðinni frá Reykjum til Rvíkur tekin skyldi undir heitavatnsleiðslurnar, eða ákveða, hvar röskun yrði á landi. Nær þetta einnig til gatna bæjarins. Um annað var alls ekki að ræða. Annaðhvort fengi Rvík enga hitaveitu eða gefa varð almenna heimild. - Að einum og sama brunni ber með ostruveiði. Nei, það er alveg sama, hvernig hæstv. ráðh. heldur svona áfram. Þetta þ., sem öll hin fyrri, mun eflaust halda sér við þá ófrávíkjanlegu reglu, að eigi skuli almenna eignarnámsheimild veita, nema svo knýjandi nauðsyn sé fyrir hendi, að ekki sé hægt annað. - Ég vil svo ekki tefja umr. meir.



Ég hefði nú kosið, að ákvæðin í 5. gr. hefðu verið takmarkaðri. Hins vegar sætti ég mig við frv. eins og það er nú og segi því nei. Frv. samþ. með 18:10 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: LJós, ÓTh, PO, SigfS, SG, SEH, SK, STh, SÞ, StJSt, EOl, EmJ, FJ, GÞ, IngJ, JJós, JPálm, BG. nei: JS, PZ, PÞ, SB, SkG, SvbH, BÁ, BK, EystJ, HelgJ. JörB, GTh, HB greiddu ekki atkv. 4 þm. (ÞB, ÁkJ, ÁÁ, GSv) fjarstaddir. 3 þm. gerðu grein fyrir atkv. sínu:



Ég hef talið, eins og fram hefur komið í umr. á Alþ., að það sé prinsipatriði, að Alþ. veiti ekki þessa eignarnámsheimild. En í trausti þess, að heimildin verði ekki misnotuð, þá segi ég já.



Af því að þetta er gott mál, þrír sterkir aðilar standa hér að og ekki á að útiloka bændur frá að nota hótelið sem aðra, þá segi ég já í trausti þess, að þungur skattur verði ekki lagður á bændur vegna þessarar framkvæmdar.



Ég vil út af þeim orðum, sem hér hafa verið látin falla um málið, láta þess getið við menn þá, er lögðu lið þeirri ráðabreytni að leggja stein í götu þess, að bændur gætu sjálfir reist sér gistiheimili, að frv. bætir ekkert úr því. Menn eru jafnt undir sökina seldir, hvort sem þeir eru með eða á móti. En vegna þess að málið er gott að minni hyggju og út af fyrir sig vert framgangs, þá segi ég já.



Herra forseti. Frv. þetta er stjfrv. Hefur það fengið nokkuð seina afgr. í Ed., og er því lýst í nál. frá fjhn. Þótt tími væri naumur, hefur hún fjallað um málið, og er meiri hl. n. sammála um að mæla með samþykkt frv., en áskilur sér þó rétt til að bera fram brtt. eða standa með brtt., er fram kunna að vera bornar. Brbl. þau, er hér um ræðir og framkvæmd voru, hafa mjög verið umdeild, og ýmislegt hefur verið fundið þeim til foráttu. Ég segi ekki neitt um. álit minni hl. n., sem fyrir stendur hv. þm. V.-Húnv., en lesi hv. þm. það, þá munu þeir komast að raun um, að þar er flest það til tínt, er fundið hefur verið að l., síðan þau voru gefin út. Á hinn bóginn er ekki þar fyrir, að finna má að l. á ýmsa vegu vafalaust, og sumt mætti e. t. v. betur fara í þeim, enda hefur hæstv. fjmrh. gert það ljóst hér í hv. deild. Lög þessi eru samkomulagsmál. Má margt færa þeim til gildis. Þau stefna að því marki að afnema hinar gífurlegu niðurgreiðslur úr ríkissjóði, sem verið hafa undanfarið. Sjálfsagt er að mæla með samþykkt frv. til staðfestingar á brbl. Ég hef hvorki innan þings né utan orðið var við, að andstæðingum hafi tekizt að koma með annað pósitívara eða bera fram till., sem framkvæmanlegar megi telja í málinu. - Ég tel stóran kost að miða verðið við 1. sept. 1945, en ekki eins og það var eftir þann tíma, vegna vísitöluhækkunarinnar. Sparar þetta ríkissjóði hundruð þúsunda, ef ekki milljónir. Ég held, að við alþm. ættum að vera þakklátir fyrir það eitt og telja frv. til gildis, að niðurgreiðslurnar hafa verið taldar óhentugt og slæmt fyrirkomulag, og hafa útgjöld ríkisins verið svo mikil, að talið hefur verið nauðsynlegt að minnka þær greiðslur. Annar stór kostur við frv. er sá, að nú er ekki greitt niður allt það kjöt, sem neytt er, heldur aðeins 40 kg á mann árlega. Árið 1944 var hins vegar ársneyzlan á mann að jafnaði 60 kg. Ég held, að hv. þm. ættu að samsinna því, að þetta er stórt spor í þá átt að draga úr niðurgreiðslufarganinu. Og fært er að stíga það spor. Við hugsuðum okkur, að ríkið losnaði við að borga niður 1/3 hluta. Síðan yrði hægt að halda áfram t. d. á næsta hausti, og þá yrði helmingur greiddur niður aðeins, en samt yrði vísitalan ekki hækkuð. Yrði komizt að samkomulagi við neytendur um að láta verðhækkunina ekki komast inn í vísitöluútreikninginn, og þannig væri hægt að halda vísitölunni niðri. Þá er um deilt, að ekki séu það allir, er njóta munu niðurgreiðslnanna, og talað er um óverðuga og verðuga. Í einni gr. frv. er um það fjallað, hverjir skuli verða aðnjótandi ................ að vera að tala um það, að bændur njóti þessara réttinda og fái ekki niðurgreiðslur á því kjöti, sem þeir borða, en þetta hefur aldrei verið, síðan farið var að greiða niður kjötið, að bændur hafi notið þess að fá niðurgreiðslur. Ég er ekki að halda því fram, að þetta hafi verið rétt. Ég vildi miklu fremur halda því fram, að bændur ættu ekki að kaupa dýrara kjöt en aðrir. En þetta frv. gerir enga breyt. á því, sem áður hefur verið, og þeir, sem hafa lagt blessun sína yfir fyrirkomulagið eins og það áður var, geta nú sætt sig við það, þó að bændur búi nú við svipaðar aðstæður að því er þetta snertir. Því að bændum hefur ekki verið brigzlað um það að hafa lagt inn kjöt að haustinu til þess að kaupa það aftur á lægra verðinu, þegar það er borgað niður. Þá eru það atvinnurekendur, sem talað hefur verið um, að verið væri að hefnast á með því að láta þá ekki njóta þessara hlunninda. Það eru atvinnurekendur, sem hafa 3 menn eða fleiri í þjónustu sinni. Með því að líta aðeins á aðra hlið málsins má segja, að það sé verið að hefnast á þeim, sem reka atvinnu. En ef málið er skoðað frá fleiri hliðum, kemur í ljós, að atvinnurekendur, sem hafa menn í þjónustu sinni, fá þetta upp borið alveg að öðru leyti með því, að vísitölunni er haldið niðri og atvinnurekandinn á þann hátt borgar þannig lægra kaup en ef vísitölunni væri leyft að fara upp. Þá er þriðji aðilinn, sem fær kaup greitt að nokkru eða öllu leyti í fæði, sem nýtur ekki þessara hlunninda, en það er þá eins ástatt með hann, að með því að vísitölunni er haldið niðri, fær hann þetta upp borið á annan hátt. Ég ætla nú ekki að halda langa ræðu um þetta mál, ég hef lýst því, að þetta er frá mínu sjónarmiði ekki eins æskilegt og maður vildi helzt kjósa. Það æskilegasta væri, að hægt væri að afnema allar niðurgreiðslur strax, en það eru allir sammála um, að sú leið sé ekki fær. Og þeir, sem talað hafa um það, að þetta fyrirkomulag væri slæmt, hafa ekki bent á neina leið, sem væri fær að þessu leyti. Menn eru sammála um það, að ef vísitalan væri látin fara upp, hlyti það að hafa mjög alvarlegar afleiðingar fyrir allt atvinnulíf og lama það eða stöðva. Ég tók það fram áðan, að nm. þeir, sem mæla með frv., áskildu sér rétt til þess að flytja brtt. við frv. eða fylgja brtt., sem fram kynnu að koma. Ég hef verið að hugsa um að flytja brtt. við 5. gr. frv., og má vel vera, að ég geri það við 3. umr. Hv. 2. þm. Reykv. hefur einnig talað um að flytja brtt. við 3. umr., en ég veit ekki fyrir víst, hvort úr því verður; má vel vera, að hann geri það. En hann hefur ekki gert grein fyrir, í hverju sú breyt. er fólgin, en mér hefur skilizt, að um smáatriði væri að ræða. Ég legg til, að frv. verði vísað til 3. umr. óbreyttu, og gefst mönnum þá tækifæri til þess að hugsa um það milli umr., hvort nauðsyn beri til þess að flytja brtt. við 3. umr.

Forseti (BG) : Ég sé, að hv. þm. eru orðnir þreyttir á að sitja, og verður fundi þess vegna frestað til kl. 9.

Frsm. minni hl. (Skúli Guðmundsson) Hv. frsm. meiri hl. fjhn. hefur nú í ræðu gert grein fyrir áliti sínu á þessu máli, og geri ég ráð fyrir, að það sé álit meirihlutamanna yfirleitt á þessu frv. Það er nú ekki langt mál, sem meiri hl. hefur skrifað um þetta frv. á þskj. 834. Nál. er aðeins þrjár línur og byrjar á yfirlýsingu um það, að n. hafi rætt frv. Öllu má nafn gefa. Frv. þetta var tekið til umr. á fundi n. í gær. Ég vildi gjarnan fá tækifæri til að ræða í n. um einstök atriði frv., en þess var ekki kostum, því að meiri hl. taldi enga nauðsyn til þess og skrifaði í skyndi þetta ýtarlega nál. í þrem línum. Hv. 2. þm. Rang. virtist vera ánægður með þetta frv. Að vísu hreyfðu sér hjá honum nokkrar efasemdir um ágæti málsins, því að hann sagði, að skeð gæti, að hann bæri fram brtt. við frv. við 3. umr., og taldi, að annar úr meiri hl. mundi gera það einnig. Hv. þm. virtist ekki vera eins hrifinn af þessu máli og því; sem var afgr. hér næst á undan á þessum fundi d., því að hann var svo hrifinn af því, og kom það fram í aths. hans við atkvgr., að nærri lá, að hann sprengdi af sér allar gjarðir og félli í stafi af hrifningu yfir því, að það skyldi ekki beinlínis tekið fram í frv. um gistihús, að bændur mættu ekki koma þar. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, var flutt í þinginu til staðfestingar á brbl. um áhrif kjötverðs á framleiðsluvísitölu, sem ríkisstj. hafði gefið út 29. sept. s. l. Vegna þess að ég er ekki eins hrifinn af þessu frv. og hv. 2. þm. Rang. og meiri hl. n., hlaut ég að gefa út um það sérstakt álit, sem liggur fyrir á þskj. 841, þar sem ég legg til, að frv. verði fellt. Ég vil vísa til þess álits, en get ekki látið hjá líða að fara nokkrum orðum um þessa uppfinningu hæstv. ríkisstj., sem hér er á ferðinni. 1. gr. frv. er um það, að við útreikning vísitölunnar 1. okt. 1945 skuli aðeins reiknað með því verði á kjöti, sem talið var í vísitölunni 1. sept. 1945. Síðan segir í 2. gr., að mismun á útsöluverði og vísitöluverði kjöts eigi menn kost á að fá endurgreiddan ársfjórðungslega úr ríkissjóði, þó ekki fyrir meira kjötmagn en 40 kg á mann á ári. En í 3. gr. er svo sundurgreining á því, hverjir eigi að verða þessara hlunninda aðnjótandi og hverjir ekki. Þar eru taldir þeir, sem ekki eiga að fá þessar bætur, og það eru þeir, sem hafa sauðfjárrækt að atvinnu að meira eða minna leyti. Virðist eftir frv. ekki skipta máli, hvort menn hafa stórt bú eða 1–2 kindur. Þá eru í öðru lagi atvinnurekendur, sem hafa 3 menn eða fleiri í þjónustu sinni, þeir eiga ekki að verða sælunnar aðnjótandi og svo ekki heldur þeir, sem fá laun sín greidd að nokkru eða öllu leyti í fæði. Síðan kemur grein um framkvæmdina á þessu, þar segir: „Skattanefndir eða skattstjóri í hverju umdæmi skulu, um leið og samin er skrá yfir tekju- og eignarskatt, semja skrá um alla þá, sem rétt eiga á niðurgreiðslu á tímabilinu frá 20. sept. næst á undan til jafnlengdar, og skal skráin miðast við síðasta manntal. Um framlagning kjötskrár, kærur, fresti og úrskurði fer eftir ákvæðum þeim, er gilda um skattskrár, eftir því sem við á, þó þannig, að úrskurður yfirskattanefndar um rétt til niðurgreiðslu er fullnaðarúrskurður. - Gjalddagi niðurgreiðslna er á manntalsþingum, og er heimilt að nota þær til skuldajafnaðar við ógreidd þinggjöld hlutaðeiganda.“ Síðan á að ákveða með reglugerð um framkvæmd l., þar á meðal, hvernig koma eigi niðurgreiðslunum fyrir. Þá eru sektarákvæði, og fleira er markvert í þessum brbl. Samkv. 4. gr. brbl. er það verk skattstjóra og skattanefnda að semja skrá yfir þá, sem rétt hafa til að fá niðurgreiðslur. Þetta hefur kostað þessa aðila mikla vinnu um land allt. Skattan. og skattstjórar hafa þurft að fara í gegnum allar skattskrár og sjá það, hverjir af framteljendum þar áttu kindur á því ári, sem er miðað við, og sjá, hverjir hafa haft menn í vinnu, 3 eða fleiri. Svo hafa þeir einnig orðið að athuga, hverjir væru í þeirra umdæmi, sem gætu átt rétt til að fá þessar niðurgreiðslur, þó að þeir hafi ekki haft skattskyldar tekjur eða eignir á því tímabili, sem miðað var við, því að gert er ráð fyrir, að ekki megi útiloka þá alveg, þó að vísu standi í 4. gr., að skráin eigi að vera miðuð við síðustu skattskrá, og skiptir því miklu, hvernig þetta er framkvæmt, fyrir þá, sem ekki hafa haft það miklar tekjur eða eignir, að þeir séu á skattskrá. Síðan hafa þessar kjötskrár verið látnar liggja frammi ákveðinn tíma. Næst gerist það svo, að ríkisstj. lætur prenta eyðublöð í mjög stóru upplagi, sem menn áttu að fá til útfyllingar. Það varð fyrir nokkrum árum til vísa hér í þinginu um eina n., sem þótti taka málin mjög rækilega til meðferðar. Hún byrjar svona: Margir hafa heilann þreytt við hugarhíð ýmiss konar. En þó að þetta væri sannleikurinn á þeim tíma, komust heilabrotin ekki í hálfkvisti við þau, sem hér eru á ferðinni, þegar fundið var upp þetta skýrsluform. Ég tel víst, að hæstv. ráðh. hafi allir lagt hér saman og kvatt til stuðningsmenn sína á hæstv. Alþ. til þess að finna upp og ganga frá þessari dvergsmíð. Síðan var auglýst í útvarpinu og öllum blöðum, að þeir sem óskuðu að fá niðurgreiðslur á kjötverði, skyldu afla sér þessara eyðublaða í verzlunum og annars staðar þar, sem þau voru höfð til útbýtingar, útfylla þau og senda fyrir ákveðinn dag þeim, sem áttu að borga út þessa upphæð. Menn fóru í búðirnar til að sækja blöðin, settust síðan niður við að skrifa, og það var ekki vandalaust að útfylla þessi blöð. Á þeim stendur meðal annars: Ég hef á tímabilinu, síðan kemur eyða, - keypt kindakjöt, nýtt, saltað o. s. frv. Síðan er eyða til að setja, hvar menn hafi keypt það. Þá átti að láta á þetta blað nöfn allra heimilismanna, stöðu þeirra og fæðingarár. Þeir, sem ekki höfðu keypt kjöt hjá verzlunum, heldur keypt mat á matsölu, áttu að greina frá því, hvar þeir hefðu keypt tilbúinn mat og hvort kjöt hefði verið þar með, hvað þeir hefðu greitt fyrir það á mánuði. Síðan kemur klausa, sem hljóðar svo: „Ég legg við drengskap minn, að þessi skýrsla er rétt.“ Loks kemur svo eiginhandarundirskrift. - Þetta var mjög umtalað á þeim tíma, sem þetta var að gerast, og hefur meðal annars orðið yrkisefni sumra hagyrðinga. Ég minnist þess, að ég heyrði eitthvað af kveðskap um þetta. Eitt af því var svona: Það veit hver, sem heyrir og sér, að hér á voru landi er farsæl þróun. Allt, sem við höfum etið síðan í október, skal nú skráð á skjöl, sem fara upp í stjórnarráð. Það gildir þó til að byrja með bara um ketið. Af hrút eða gimbur? Hvort var það hangið, fryst eða spaðsaltað? Hvar það var keypt og hvenær þetta skeði. Allt þetta er skylt að skrifa inn á skýrslublöðin. Og drengskapinn setja menn, eins og venjulega, að veði. Það er nú drengskapurinn, sem alltaf er gripið til, þegar trygging á að vera fyrir því, að allt sé rétt. Við þekkjum það frá skattaframtölunum, og þótti ýmsum rétt að heimta þetta líka í þessu tilfelli. Það er líka útlátalaust að láta það, það er ekki krafizt neinna veðbókarvottorða, sem menn þurfa að fá hjá yfirvöldunum, eins og þegar þeir veðsetja húseign eða annað slíkt. Ég er ákaflega hræddur um að mörgum hafi reynzt erfitt að útfylla nákvæmlega þessi blöð, og geri ráð fyrir, að menn hafi yfirleitt ekki vitað svo nákvæmlega, hvað þeir keyptu þennan þriggja mánaða tíma af nýju, söltuðu eða reyktu kjöti, að þeir hafi getað verið alveg vissir um, að þarna hafi engu skeikað. Menn urðu að skrifa eitthvað á þessi blöð, og síðan áttu þeir, sem búa hér í Reykjavík, að koma þessari framleiðslu sinni á tollstjóraskrifstofuna fyrir ákveðinn dag, og þar var þessum skýrslum hrúgað upp í þúsundatali. En nú voru góð ráð dýr, því að það er svo um þá opinberu skrifstofu, að þar er nóg að gera við þau störf, sem hún á aðallega að vinna, en það er innheimta tolla og ýmissa skatta, sem tollstjóra er falið að innheimta, og hans starfslið er ráðið með tilliti til þess, hvað þetta er umfangsmikið starf. En svo bætist þetta ofan á. Þá var farið fram á það við starfsfólk stofnunarinnar, að það tæki að sér í eftirvinnu, helgidagavinnu og næturvinnu að glugga í þessi blöð, yfirfara þau og leiðrétta og bera saman við kjötskrána frá skattstofunni. Þarna voru 10–20 manns langan tíma eftir venjulegan vinnutíma, oft fram á nótt, að hræra í þessari kjötsúpu ríkisstj. fyrir 15 kr. kaup um klukkustund, og þrátt fyrir það mun hafa brunnið við í pottinum. Þetta mun hafa verið rétt áður en ríkisstj. gaf út reglugerð um kaup opinberra starfsmanna fyrir eftirvinnu, en ef hún hefði verið komin í gildi, hefðu þeir fengið meira en 15 kr. um klst. fyrir þessa vinnu, því að samkv. þessari reglugerð kemst eftirvinnukaupið upp í 28,50 kr. um klst. Ég tel mikið vafamál, á hvaða heimild þessi reglugerð er reist, vegna þess að þegar launalagafrv. var til meðferðar í fyrra, var tekið út úr því ákvæði, sem var þar um, að ríkisstarfsmenn skyldu fá sérstaka borgun fyrir eftirvinnu, en ég fer ekki út í þetta hér frekar, það snertir ekki þetta mál svo mikið. Svo þegar búið var að blaða í skjölunum, var auglýst, að féð væri borgað út. Þá gerðu menn sér ferð í þessa skrifstofu til þess að taka á móti peningunum. En ýmsir af þeim, sem höfðu gert kröfu, voru þá ekki á kjötskrá skattstofunnar, og þá urðu þeir að fara til skattstofunnar og fá skýringu á því, og ef ekki fékkst leiðrétting, þá var ekki önnur leið fyrir hendi en að fara til yfirskattanefndar og áfrýja málinu þangað. Allt hefur þetta kostað mikinn tíma og fyrirhöfn. En við útborgun á þessu fé hafði ríkisstj. haft þá fyrirhyggju að láta prenta sérstök bankaávísanahefti, til þess að nota við þetta hátíðlega tækifæri, og þeir, sem voru á kjötskránni, fengu þessa ávísun hjá tollstjóra og urðu svo að, fara með hana í bankann til þess að breyta henni í peninga. En þegar búið var að borga út fyrir þetta þriggja mánaða tímabil, kom það upp, að ríkisstj. var ekki búin að bíta úr nálinni í þessu máli, því að einn höfuðstaðarbúi kom með kröfu til tollstjóra um viðbótarborgun fyrir þetta sama tímabil og kvaðst hafa keypt hangikjöt, og þess vegna ætti hann að fá meira en upphaflega hafði verið borgað, vegna þess að meiri munur væri á vísitöluverði og útsöluverði á hangikjöti en nýju kjöti. En stj. hafði látið framkvæma greiðsluna þannig að reikna allt út eftir mismun á verði á nýju kjöti. Þessi maður taldi sig eiga þarna kröfu ógreidda. Honum var illa tekið bæði hjá tollstjóra og í stjórnarráðinu, og heyrði ég sagt fyrir fáum dögum, að hann mundi vera að undirbúa málshöfðun á ríkisstj. til að fá viðbótargreiðsluna. Ég veit ekki, hvernig málið kann að fara fyrir dómstólunum, en mér sýnist, að maðurinn geti átt þarna kröfu á ríkisstj., vegna þess að það er skýrt fram tekið í 2. gr. frv., að menn eigi kost á að fá greiddan mismun á útsöluverði og vísitöluverði þess kjöts, þar á meðal hangikjöts, sem nefnt er í 1. gr. Mér skilst því, að þessi krafa mannsins kunni að hafa haft við rök að styðjast. Sama máli gegnir um það, ef menn hafa keypt kjöt og mismunurinn á útsöluverði og vísitöluverði hefur verið meiri en kr. 4,35. Það gæti því komið fyrir, að það yrði að hefjast síðar önnur útborgun fyrir þetta sama tímabil og menn fengju atvinnu við að reikna út hangikjötsuppbætur sérstaklega fyrir þann sama tíma. En um það skal ég engu spá, það fer eftir því, hvernig um málið fer fyrir dómstólunum. Það lítur út fyrir, að stj. og stjórnarflokkarnir hafi komizt að raun um það við meðferð þessa máls á síðustu stundu í hv. Ed., að vissara væri að slá þarna varnagla, því að þeir hafa gert þá breyt. á frv. við 3. umr. í Ed. að takmarka rétt manna til að innheimta mismun á útsöluverði og vísitöluverði á kjöti við verð á nýju kjöti, svo að ef frv. verður samþ., þá eiga þeir, sem hér eftir kaupa kjöt, þótt eitthvað af því sé hangið, ekki að fá meira en kr. 4,35 fyrir kg greitt sem mismun. En slík löggjöf gildir ekki fyrir liðinn tíma, því að brbl. gilda enn í dag. Þetta er nú að því er viðkemur fyrirkomulagi á þessum niðurgreiðslum. En hv. Ed. hefur gert nokkrar fleiri breyt. á frv., hún hefur einnig sett inn ákvæði um það, að þessar niðurgreiðslur skuli fara fram á manntalsþingum. Einn hv. þm. í Ed. sagði mér, að ætlunin væri að haga svo til, að allir, sem á kjötskrá væru, fengju jafnan skammt. Mér skilst, að til þess sé hugsað að hætta söfnun á kjötskýrslum. En ég spái engu um, hvort hætt verði eða áfram haldið að reyna að bæta ástandið: Hins vegar er sem eigi blási byrlega eftir því, hversu Ed. hefur gengið frá frv. Annað mætti og fremur athuga en skýrslugjafirnar sjálfar. Með þessu frv. er landsmönnum skipt í tvo flokka, hvítan og svartan í augum hæstv. ríkisstj. Í öðrum flokknum eru þeir, er peninga fá launþegarnir, og skiptir engu máli, hvernig ástæður þeirra yfirleitt eru. Í hinum flokknum eru atvinnurekendur o. fl. Þetta er ekki eina dæmið um, að smærri atvinnurekendur virðast ekki eiga upp á pallborðið hjá hæstv. ríkisstj. En hún álítur, að eigi sé sama, hverjir þeir eru. Ef um hlutafélög er að ræða, þá á það ekki að skipta neinu máli, þótt þar sé raunar um fjölskyldufyrirtæki að ræða, hjón myndi meiri hlutann í stj., en aðalfund sé hægt að halda í hjónarúminu. Aðalatvinnurekandinn fær kjötuppbætur. Ef menn hafa reksturinn á eigin nöfnum og hafa ekki brotizt í því að mynda gervifélög, þá eru þeir 2. flokks atvinnurekendur að dómi stjórnarinnar og mega ekki fá hlunnindi þau, er hér eru veitt. Það út af fyrir sig gerir ekkert til, þótt hæstv. ríkisstj. geri sig hlægilega í augum manna, enda ekki skaðlegt. En hér kemur ranglætið til álita, og á móti því þarf að vinna. Fleira er í frv., og verð ég að minnast á sumt varðandi kjötsöluna, sem er í beinu sambandi við ákvæði þessa frv. Um leið og breyt. var gerð á niðurgreiðslunum, þá varð og sú breyt. á álagningunni á kjöt, að smáverzlanir máttu reikna sér meira en áður. Fyrr var álagningin reiknuð að frádregnu ríkisframlaginu, þ. e. miðað við smásöluverð, en nú er kjötið selt fullu verði úr verzlununum, og kaupmenn reikna álagningu á hærra verð en áður. En verðlagsnefnd landbúnaðarafurða hefur ekki þótt smásöluálagningin nógu mikil og hækkar álagninguna úr 13% upp í 14%. Kjötverzlanir fá nú 58 aurum meira fyrir að selja hvert kg af kjöti en árið áður, og eftir útlitinu nú að dæma, þá benda öll líkindi til, að hækkunin muni nema alls um 3 millj. króna. Hækkun á álagningu er 77%. Á hinn bóginn er verðið til bænda samtímis ákveðið af kjötverðlagsnefnd 10% lægra en það, sem framleiðendur áttu að fá. Í þessu er ranglæti fólgið, og get ég því ekki sætt mig við frv. þetta. Hv. 2. þm. Rang. kvað ríkissjóð hafa sparað mikið fé með þessu. En ég segi: Þótt hægt sé að spara nokkur útgjöld með því að gera upp á milli manna, þá á ekki að gera það. Sparnaður sá, er hér um ræðir, er með slíkum rangindum, að hann á engan rétt á sér. Þessi sparsemi er alls ekki sæmileg. Hvaða útgjöld koma hér á móti? Allt þetta skýrsluhald, kjötskrár o. fl. kostar heilmikið. Hvað kostar það að hafa hér í Reykjavík fjölda manna í eftirvinnu og næturvinnu til að grúska í öllum þessum pappírum fram á nætur? Hvað kostar þetta einstaklingana? Hvað ætli það kosti menn, að þeir séu látnir rjátla á milli skrifstofa hér í bænum, frá Heródesi til Pílatusar? Þeir verða að koma sjálfir, fella því niður vinnu og sleppa háu kaupi til þess að ná í þetta. Hér er um mikil útgjöld að ræða. Framkvæmdirnar eru bæði fávíslegar og fáránlegar. Ég veit ekki, hve mikill sparnaðurinn muni verða. En hitt veit ég, að margur hefur orðið doktor fyrir minna en að reikna allt þetta út, og geri ég eigi þá kröfu til hv. 2. þm. Rang. - Annars býst ég ekki við svörum frá hæstv. ríkisstj. um þetta atriði. Að endingu vil ég svo benda á það, að þess er engin þörf að staðfesta þessi brbl., af þeirri ástæðu, að hæstv. ríkisstj. hefur þegar önnur l. að styðjast við, og getur innt greiðslurnar af hendi hvort eð er. Að minni hyggju er ekki sæmandi fyrir Alþ. að staðfesta þetta frv. Margir eru beittir rangindum. Er aftur á móti sjálfsagt að fella það. - Ég held, að hæstv. ráðherrar og alþm. eigi fremur að eyða kröftum sínum að öðru gagnlegra en að beita sér fyrir þessari vitleysu. Væri og bezt fyrir hið nýstofnaða lýðveldi, að þetta hyrfi úr sögunni sem allra fyrst.



Herra forseti. Ég vildi fá upplýsingar hjá hæstv. atvmrh., ef hann sæi sér fært að vera viðstaddur.

Því horfir hv. þm. á forseta? Ég hef öðrum hnöppum að hneppa en að fleygjast um húsið í leit að hæstv. ráðh. eða öðrum

. Ég bíð þá með ræðu mína, þar til öðruvísi skipast. Umr. frestað um sinn, en var fram haldið síðar á fundinum.



Ég vildi byrja að lýsa því yfir, að við það frv., sem hér er verið að ræða um, er þó einn góður hlutur, að með því er kveðinn niður allur rógur um það, að niðurgreiðslurnar á kjötverðinu væru sérstaklega greiðslur til bænda og gerðar fyrir bændur. Og þetta vegur þó nokkuð upp á móti þeim vitleysum, sem í frv. eru og hv. þm. V.-Húnv. er búinn að lýsa töluvert mikið. Í sambandi við þessar niðurgreiðslur langar mig til að fá upplýsingar hjá hæstv. landbrh. Það er búið að greiða þetta í fyrsta skipti fyrir fjórðung úr ári. Og það fyrsta, sem mig langar til að vita, er, hve margir menn hafi fengið niðurgreiðslur á landinu og hve miklu þessar niðurgreiðslur nemi. Það er það langt síðan þetta var gert, að þetta hlýtur nú að liggja alveg fyrir. Og ég spyr um þetta m. a. af því, að það er um það deilt manna á milli. Það er líka deilt um það víða á landinu, hve kjötneyzlan yfirleitt er mikil. Hv. frsm. þessa máls hér í hv. d. vildi halda því fram, að hún væri 60 kg á mann. Það er fjarri öllum sanni. Mér er nær að halda, að hún sé ekki nema 40 kg á mann. En þar að auki kemur svo kjöt af heimaslátruðu fé, sem er notað heima á búunum, þar sem það er framleitt, og hve mikið það er, getur enginn sagt nákvæmlega. Hins vegar geta menn vitað, hve mörgum kindum er slátrað á heimilunum eftir innlagðri gærutölu, og út frá því er hægt að sjá nokkurn veginn kjötneyzluna, með því að áætla meðalþyngd kroppanna. Þá vil ég spyrja hæstv. ráðh. að því, hvað hafi komið honum til þess að láta sig henda það að fleygja í smásalana af kjötverðinu kringum 3 millj. kr. meira en í fyrra. Voru þessir aumingja smásalar kjötsins svo hræðilega illa staddir, að það þyrfti að taka þessa peninga úr ríkissjóði til þess að láta þá hafa? En hefði þessum niðurgreiðslum verið hagað líkt og áður var gert, þá hefði þetta ekki komið fyrir, þá fengu þeir ekki sölugróða af niðurgreiðslunni. Ég veit að vísu, að ýmsir menn, sem að ríkisstjórninni standa, eru miklir vinir kaupmanna. En ég taldi ekki hæstv. landbrh. neitt sérstaklega í þeirra hópi. Ég veit þess vegna ekki, hvaðan þetta kemur. En með þessum ráðstöfunum hækkar hann hlut smásalanna um 77% frá árinu áður - á sama tíma og hann lætur kjötverðið til bænda lækka að minnsta kosti í hlutfalli við dýrtíðina eða framleiðslukostnaðinn. Á þessu langar mig að fá skýringar. Þá vildi ég mega vænta þess, enda þótt það sé ekki í sambandi við þetta mál, að hæstv. landbrh. gerði mér þann greiða og kannske fleirum hér í þinginu að svara annarri spurningu. Það var í sept. í haust ákveðið, að mjólkurverðið skyldi vera 182 aurar, en að mjólkin skyldi verða seld fyrir 22 aura lægra verð, þar sem ríkissjóður greiddi niður verðið, þennan mismun. Þá benti ég á það, að það væri ekki rétt að hafa mjólkurverðið eins um allt land. Því var engu svarað, eða það a. m. k. ekki tekið til greina. Nú hefur þetta orðið svo síðan í september, að mjólkurverðið úti um landsbyggðina er frá kr. 1,60 á lítra og upp í liðugar 2,00 kr., þar sem það er hæst. Og bændur, sem eftir sex manna nefndar álitinu eiga að fá 135 aura fyrir mjólkurlítrann, fá fyrir hann milli 110 og 120 aura og upp í 180 aura fyrir lítrann, eftir því hvar þeir búa á landinu. Mig langar til að heyra frá hæstv. landbrh., - þó að ég fari ekki fram á sérstaklega, að hann svari því við umr. um þetta mál, sem fyrir liggur, - á hverju þetta byggist og hvers konar eftirlit það er með þessum hlutum, að bændur fá svona misjafnt verð fyrir mjólkina, sums staðar það, sem þeir eiga að fá fyrir hana, og sums staðar ekki það, sem þeir eiga að fá. Ég óska þess vinsamlegast, að hæstv. ráðh. svari þessu um mjólkurverðið, en get hins vegar ekkert sagt, þó að hann svari þessu ekki, þar sem þetta er annað mál en það, sem fyrir liggur. En það þarf að ráða bót á þessu, og því bendi ég ráðherra á það.



Herra forseti. Hv. 2. þm. N.-M. spyr um það, hve margir hafi fengið niðurgreiðslu á kjötverði og hve miklu niðurgreiðslurnar nemi. Því miður get ég ekki svarað þessari spurningu hans, þegar af þeirri ástæðu, að ég hygg, að mjög lítið liggi fyrir af skýrslum um það í viðskiptamálaráðuneytinu. Það væri hægt að fá að vita, hve mikið er búið að borga út af þessu hér í Reykjavík, því að niðurgreiðslum hér er sennilega lokið. En ég er ekki svo viss um, hver upphæðin var, að ég þori að segja ákveðið um það. En utan af landi voru a. m. k. fyrir skömmu komnar fáar skýrslur um þetta. -- Þá spyr hv. 2. þm. N: M. um það, og er þar allundarlega spurt, - hvaða ástæða hefði verið til þess að fleygja í smásalana 3 millj. af andvirði kjötsins á s. l. verðlagstímabili.

Fram yfir það, sem var á undanförnu ári

. Ég þykist vita, að það, sem hv. 2. þm. N.-M. á við með þessari spurningu, sé, hvaða ástæða sé til þess, að smásöluálagning á kjöt var á s. l. hausti eftir langvarandi samninga hækkuð úr 13% upp í 14%. Ég þarf náttúrlega ekki að svara hv. þm. þessu hér, því að hann veit það, að þegar sumarslátrun átti að byrja í sumar, neituðu kjötsalarnir hér í Reykjavik að verzla með kjöt, og var þar Sláturfélag Suðurlands eitt með öðrum í broddi fylkingar. Sláturfélag Suðurlands er nú samvinnufyrirtæki bænda, sem ætti að gæta a. m. k. ekki síður þeirra hagsmuna en neytendanna. Og ég geri ráð fyrir, að hv. 2. þm. N.-M. hafi þann aðgang að þessu fyrirtæki, að hann geti fengið upplýsingar hjá því beint um það, hvaða ástæða lá til þess, að það beitti sér fyrir þessum samtökum sérstaklega um álagninguna. Hitt ætti hv. 2. þm. N.-M. að vita vel, að þetta er mál, sem ég hef ekki komið nærri á nokkurn hátt. Það voru kjötsöluyfirvöldin, sem komust að þeirri niðurstöðu, að ekki væri um annað að gera en að láta undan þessum kröfum verzlananna. Ég hafði engin afskipti af þessum gerðum verðlagsn. En hv. 2. þm. N.-M. virðist líta svo á, - og það eru kannske einhverjar gamlar endurminningar þess valdandi, - að kjötverðlagsn. hafi ekki verið annað en þægt verkfæri í minni hendi. En honum er óhætt að trúa því, að það hafa orðið straumhvörf í þessu efni. Hvorki hef ég gert tilraun til þess að hafa áhrif á verðlagsn. né heldur mundi það hafa þýtt fyrir mig, því að n. er nú þeim mönnum skipuð, að hún mundi ekki hafa látið svo stjórna sér. Og ég get fullvissað hv. 2. þm. N.-M. um það, að kjötverðlagsn. hefur aldrei verið betur skipuð til þess að sjá um hagsmuni framleiðenda en nú. Enda ætti það að vera, þar sem n. er skipuð mönnum úr öllum fjórðungum landsins.

Að þeir séu betri en samþm. minn, hv. 2. þm. Rang., mótmæli ég

. Hann var ekki einn í kjötverðlagsn. á sínum tíma, það ætti hv. 1. þm. Rang. að vita eins vel og ég. - Ég skal engan dóm á það leggja, því að ég tel mig ekki bæran um það, hvaða stefnu hefði átt að taka í þessu efni á síðasta sumri. Getur vel verið, að hv. 2. þm. N.-M, hefði þótt ákjósanlegra að stöðva kjötsöluna ákveðinn tíma og setja svo ríkisverzlun með kjötið og taka búðirnar leigunámi. Það hefði verið gert, ef ekki hefði verið um annað að ræða, því að það er ekki hægt að stöðva kjötsöluna til langframa í bænum. En ég held, að þessi 1% hækkun hafi verið heppilegri en að leggja út í styrjöld þá, sem hefði leitt af því því að selja kjötið ekki um nokkuð langan tíma. Hv. 2. þm. N.-M. talaði um, að ríkisstj. stæði nokkuð nærri kaupmönnum. Hann á þar sennilega þó við verðlagsnefnd. Ég hélt, að enginn maður í þeirri n. hefði verðlagshagsmuna að gæta í þessu efni fyrir sjálfan sig sem kaupmaður. Og ég skil ekki, að nokkur sæmilega hugsandi maður láti sér koma til hugar, að þessi n. hafi gert annað en það, sem hún taldi réttast, og það, sem hún taldi til hagsmuna fyrir þá. sem hún átti að vinna fyrir.

Ríkisstjórnina

. Það er nú svona, að menn hugsa hver á sinn veg, og ég lái hv. þm. V.-Sk. og hv. 2. þm. N.-M. það ekki, þó að þeir ætli öðrum það, sem þeir kannske mundu gera sjálfir, ef því væri að skipta. Þá var hv. 2. þm. N.-M. að gera fyrirspurn um mjólkurverðið, og mér mundi vera ljúft að svara þeirri spurningu, sem hann bar fram um það, ef ég væri þess umkominn. Hann segir, að mjólkurverðið á landinu hafi verið frá því í haust s. l. frá 2 kr. niður í 1 kr. og 60 aura. Mér er ekki kunnugt um, hvar mjólkurverðið hefur farið upp í 2 kr. Er það í Vestmannaeyjum?

Ég upplýsi það seinna

. Ég veit, að eftir þrábeiðni var talað um að hækka það þar, en hvort það var gert, veit ég ekki. En hv. 2. þm. N.-M. veit, að ákveðið hefur verið verðið á mjólkinni 182 aurar á lítra. Hann veit, að þeir, sem flytja mjólkina í mjólkurbúin, fá þetta fyrir mjólkina. Hitt var ákveðið, að þeir, sem seldu mjólkina beint til neytenda, fengju kr. 1,60 fyrir lítrann, og til mín hefur engin kvörtun komið frá þeim, sem seldu mjólkina á kr. 1,60. Og það hefur ekki verið amazt við því, að þeir taki eitthvert lágt flutningsgjald fyrir að flytja mjólkina heim til manna. Og ég hygg, að þessir menn séu sízt verr settir en þeir, sem láta senda mjólkina í búin og hafa kostnað við það, þó að þeir síðar nefndu fái 22 aur, meira fyrir mjólkurlítrann. Þennan mismun á verði mjólkurinnar, eftir því, hvort hún er seld beint frá framleiðendum til neytenda eða gegnum mjólkurbúin, greiðir ríkissjóður aftur á móti, eins og hv. þm. er kunnugt. Ef það er rétt, að mjólkurverðið hafi verið sett upp í 2 kr. á einhverjum stöðum, þá er það alveg vafalaust fyrir bein og ákveðin tilmæli frá þeim stöðum, og þá vænti ég ekki síður frá neytendum en framleiðendum. Ég skil naumast, að um aðra staði geti verið að ræða í því efni en Vestmannaeyjar. Þá þykist ég hafa svarað svo miklu sem ég get af fyrirspurnum hv. 2. þm. N.-M.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. landbrh. fyrir svör hans. Og ég hafði margt upp úr því, sem ég ekki vissi áður. Sumt af því, sem hann sagði, skil ég ekki, í sambandi við það, sem þó hefur verið upplýst um hér í. hv. deild. Hæstv. atvmrh., Áki Jakobsson, - ég veit ekki að öllu leyti með hvaða ráðuneyti hann fer, - upplýsti t. d. hér í vetur í hv. þd., að það hefði ekki verið hægt að ákveða verðið á kjötinu í haust fyrr en ríkisstj. hefði verið búin að koma sér saman um, hvað það ætti að vera. En nú kemur hæstv. landbrh. og segir, að þetta hafi verið ríkisstj. alveg hreint óviðkomandi, hún hafi ekki komið nærri því. Hvorum þessara góðu manna á ég fremur að trúa? Það getur hæstv. landbrh. náttúrlega ekki sagt mér. Og ég hef ekki heldur gögn til að rannsaka það, hvorum þeirra ég á að trúa betur. En annar hvor þeirra segir ósatt.  Nú vil ég enn fá upplýsingar um eitt. Þegar mjólkurverðið í haust var hækkað, þá var það látið vera óbreytt t. d. á Patreksfirði. Þar hafði mjólkin áður verið seld á kr. 1,60 lítrinn. Einn maður kaupir þar mjólkina og selur hana út úr sinni búð, og bændur hafa þá fengið fyrir hana kr. 1,20 fyrir lítrann, og þeir sættu sig við það, þó að þeim bæri að fá kr. 1,23 fyrir lítrann. Þetta var svona áður en mjólkin var hækkuð. Svo kom tilkynning um það, að mjólkurverðið mætti fara upp í kr. 1,82 lítrinn, og þeir fóru náttúrlega að reyna að hækka mjólkina þarna á þessum stað. Þeir símuðu suður til verðlagsn. og búnaðarráðs, en þeir sögðu hér syðra, að ekki mætti selja mjólkina fyrir meira en kr. 1,60 lítrann. Og enn fá bændur fyrir mjólkina ekki nema kr. 1,20 fyrir lítrann, þó að komin sé ný vísitala, sem segir, að þeir eigi að fá kr. 1,35 fyrir lítrann. Ætlar ríkissjóður að greiða mismun þarna á mjólkurverði? Ég get tekið fleiri staði og nefnt dæmi svipuð þessu, tvo staði úti á landi, þar sem bændur fá út úr mjólkursölunni það, sem þeim ber, og aðra, þar sem þeir fá minna. Viðvíkjandi svari hæstv. landbrh. viðkomandi kjötkaupmönnunum, þá setti hann sitt svar fram að vissu leyti með því að vísa í það, að Sláturfélag Suðurlands hefði haft forgöngu í því að hækka álagninguna upp í 14%, um 1% frá því í fyrra. En þeir sættu sig í fyrra við 13% af 5,75 kr. verði. En þeir fengu nú 14%, og af því að breytt var til um fyrirkomulag um niðurgreiðslur, fá þeir það af 9,52 kr. verði. Þessir menn fá svo miklu meira en í fyrra, að þeir fá nú 1/8 til 1/7 af allri niðurgreiðslunni. Þetta fer beint til kaupmanna, af því að breytt var til um fyrirkomulag á niðurgreiðslunni. Áður var niðurgreiðslan greidd beint til sláturleyfishafa, sem greiddi hana svo beint til þess, sem kjötið átti. Þá var engin smásöluálagning tekin af niðurgreiðslunni. Nú rennur þetta til kaupmanna sem styrkur, þessi 14% af niðurgreiðslunni. Og það er á þennan hátt, sem kaupmaðurinn fær megnið af þessum 3 millj. kr. Það var þessi sérstaki velvilji til kaupmanna, sem á engan hátt er hægt að kenna verðlagsnefnd né búnaðarráði. Þetta var frá ríkisstjórninni. Það var ríkisstj., sem fann upp á því að breyta til um greiðsluna, til þess að kaupmaðurinn gæti fengið 58 aura af niðurgreiðslunni, - bara til þess. En eins og ég sagði áðan, þá er við þetta mál einn góður kostur, að kveðinn er niður rógurinn um það, að þetta væru greiðslur til bænda. En það var keypt dýru verði, þar sem það kostaði 3 millj. kr. Það hefði sjálfsagt verið hægt að koma því fyrir á ódýrari hátt.



Herra forseti. Það er vegna þessara ákvæða í frv., sem ég vil segja nokkur orð, sem mér finnst í raun og veru furðulegt, að sett hafi verið í lög, að gera svo upp á milli þegnanna eins og gert hefur verið í þessum efnum, að í fyrsta lagi skuli þeim vera refsað, sem framleiða kjöt eða að einhverju leyti starfa að framleiðslu kjöts, með því, að þeir skuli þurfa að kaupa kjötið hærra verði en aðrir. Ég sé ekki, að þetta sé bein örvun til þessarar framleiðendastéttar landsins. Og mér virðist mikið misrétti, sem fram kemur í því. Með þessu móti eru líka framleiðendur kjötsins, bændur, skyldaðir til þess að nota jafnan gamlan mat, þar sem þeir ekki hafa sæmilega geymslu. Því að það er vitað, að þeir voru mjög farnir til þess yfir hitatímann að kaupa kjöt úr frystihúsum, þar sem þeir höfðu ekki frystihús sjálfir og gátu ekki komið kjöti til geymslu í frystihús. En ef þeir eiga að kaupa kjötið hærra verði en aðrir, munu þeir hætta þessu fyrirkomulagi. Og ég hygg, að það örvi ekki til kjötframleiðslu, ef ekki er hægt að nota nýmetið í sveitum nema með því móti, að bændur skuli greiða hærra verð fyrir kjötið en þeir, sem ekki koma nærri framleiðslustörfum. Þá er önnur hlið þessa máls mjög athyglisverð, sem snýr að skólafólki úr sveitum, sem vinnur nokkra mánuði við framleiðslustörf, að það skuli eiga að greiða þessa vöru hærra verði en aðrir, bara fyrir það að hafa fengið fæði sem nokkurn hluta kaupgreiðslu nokkurn tíma af árinu. Ég hélt, að nemendur úr sveitum landsins, sem verða að koma sér fyrir í kaupstöðum, hefðu nógu miklu erfiðari aðstöðu en þeir, sem í kaupstöðum eiga heima, og hefðu nógan kostnað að greiða, þó að ríkisvaldið þyrfti ekki að setja sérstök ákvæði í l. um það, að þeim skyldi mismunað þannig, að þeir yrðu að kaupa þessa vöru dýrara verði en þeir, sem í bæjunum búa. Mér er líka sagt, að ekki sé óalgengt hér, þar sem matsala er, að spurt sé um það, hvort maður hafi unnið í sveit. Því að það er ekki talið álitlegt að taka mann í fæði, sem hefur starfað í sveit, nema með því að setja honum skilyrði um að borga hærra verð fyrir fæðið en öðrum. Og ég skil ekki yfirleitt réttlætistilfinninguna hjá þeim mönnum, sem eiga að vera fulltrúar utan úr dreifbýlinu og eru kosnir sem slíkir, ef þeir vilja hlíta slíkum ákvæðum fyrir sína umbjóðendur, að það sé í raun og veru verið að hegna þeim fyrir það, að þeir hafa unnið fyrir kjötframleiðendur. Ég tel þetta frv. meingallað í eðli sínu og l. og sennilegast, að enginn sparnaður verði að þeim. En af því að þetta eru brbl., geri ég ráð fyrir, að stjórnarliðið vilji ekki fella þau beinlínis. Hins vegar tel ég, að fulltrúar bænda og þeirra, sem unnið hafa hjá bændum, geti vel reynt að rétta hlut sinna umbjóðenda. Og þess vegna vildi ég koma með brtt., sem verður að vera skrifl., vegna þess að maður fær ekki frv. í hendur fyrr en þau eru tekin til umr. oft, eins og líka hér er í þessu máli, en brtt. er um það, að úr 2. gr. verði numin burt orðin : „með undantekningum þeim, sem í 3. gr. segir“, og um 3. gr., að hún falli niður með öllu. En í 3. gr. eru þessi ákvæði, sem valdið hafa mestum árekstrum í þessum efnum og ómögulegt er að sjá með nokkru skynsamlegu viti, hvaða röksemdir geta staðið á bak við annað en það, sem kemur fram í ýmsum frv., að reynt er að flokka fólkið eftir því, hvort það býr í kaupstöðum eða sveitum. Þau eru vissulega fleiri frv. en þetta, sem þessi stimpill er á, sem virðist vera eitt af verkum þeirrar nýsköpunarstjórnar, sem nú situr, að hafa sín frv. með þessum stimpli. Og við 4. gr. frv. er þessi brtt. um, að fyrri málsgr. hennar falli niður, sem er ákvæði um allt þetta starf og vafstur við að draga fólk í dilka og þá skriffinnsku, sem því fylgir. Þessar skrifl. brtt. vildi ég mega leggja fram fyrir hæstv. forseta. En svo vildi ég aðeins minnast á þessi orð hæstv. landbrh., þegar hann hrósaði hér sinni ágætu nefnd, veðlagsn. landbúnaðarafurða, og sagði, að kjötverðlagsnefnd hefði aldrei verið betur skipuð en nú. Mig undrar ekkert, að honum finnist svona vera, þar sem hann hefur skipað alla mennina í n. eftir sínu höfði, og þegar hann segir, að hann geti ekki skilið annað en að n. hafi unnið sérstaklega með hag bændanna fyrir augum. Ég hef aldrei setið í nokkurri verðlagsn. landbúnaðarafurða. Hitt vi1 ég segja hæstv. landbrh. afdráttarlaust, að ef ég hefði verið settur í þá n., þá hefði ég talið mér. skylt að sjá hagsmunum þess aðila borgið, sem hefði sett mig í n., og þar hefði ég talið mig trúnaðarmann þess aðila, sem hefði tilnefnt mig til að vera í nefndinni. Og ég teldi sviksamlegt að vera útnefndur fyrir einhvern sérstakan mann í n. og hugsa ekki um hagsmuni þess, sem setti mig í nefndina. Þess vegna er það sjáanlegur hlutur, að þar sem hæstv. landbrh. hefur útnefnt þessa nm. í verðlagsn., þá eru þeir hans trúnaðarmenn, en ekki bændastéttarinnar: Þess vegna er það líka, sem hæstv. landbrh. telur þessa nm. svo góða sem verðlagsnefndarmenn, að aldrei hafi n. verið betur skipuð en nú, „enda hefði þessi n. verið skipuð bændum“ sagði hæstv. ráðh. En hefði þessi n. verið skipuð af bændum, hefðu þeir nm. ekki látið verðlag bænda vera lægra en áður, eftir að búið var að svíkja bændur um það verð, sem þeir áttu að fá. - Ef hæstv. landbrh. t. d. teldi sér sæma að taka af mér ráðin um að ráða til mín hjú, þá mundu þau líta á hann sem yfirhúsbónda og fremur húsbónda en mig. Og það er hliðstæða við þetta, sem gerzt hefur í þessu efni, skipun verðlagsnefndar. Þess vegna er það í raun og veru vantraustsyfirlýsing hjá hæstv. landbrh. á sína trúnaðarmenn, sem hann hefur tilnefnt, ef hann heldur, að hann hafi ekki getað treyst þeim til þess að framkvæma starf sitt nokkurn veginn í samræmi við það, sem hann hefur helzt kosið. Og þessir menn, sem hæstv. landbrh. hefur valið í þessa n., væru ekki meiri menn í mínum augum fyrir það, ef þeir brygðust hans trausti, þar sem vitað er hins vegar, að fjöldi manna í bændastétt hefði aldrei sýnt þessum mönnum traust. Þetta vil ég segja í sambandi við það, sem hæstv. landbrh. var að tala um, að verðlagsn. hefði aldrei verið betur skipuð en nú, þegar áður voru t. d. í kjötverðlagsnefnd forstjóri Sláturfélags Suðurlands og Jón Árnason, sölustjóri íslenzkra afurða hjá Sambandi ísl. samvinnufélaga, sem höfðu unnið af trúmennsku að sölu afurða bænda undanfarna áratugi, og að maður gleymi ekki vini okkar hv. 2. þm. N.-M., sem ég tel víst, - a. m. k. hefur mér heyrzt það á þeim, sem hafa verið á fundum með honum, - að hafi séð hagsmunum bænda vel borgið. Ég hygg, að það megi segja nokkuð mikið um þá menn, sem nú eru í kjötverðlagsnefnd, ef á að segja meira þeim til ágætis sem slíkum en þessum mönnum, sem ég taldi nú, sem áður voru trúnaðarmenn bænda í þessu efni. Mér er áhugamál að þurrka í burt þann niðurlægingarstimpil, sem hæstv. ráðh. með hverju frv. sínu á fætur öðru, og ekki sízt með þessu, sem hér liggur fyrir, er að reyna að setja á fólk, sem erfiðasta aðstöðu hefur í landinu, sem býr í sveitum og vinnur við framleiðslustörf og er meir og meir að flýja frá þeim. Og ef fulltrúar þessa fólks hér á Alþ. hafa ekki manndóm til að taka af málunum þennan stimpil, hygg ég, að fólkið telji þá svíkja sinn málstað og sinn heiður.

Forseti (BG) : Hv. þm. V: Sk. hefur lýst þeim skrifl. brtt., sem hann flytur við frv. - Tvenn afbrigði þarf fyrir brtt.

Fjmrh. (Pétur Magnússon) : Herra forseti. Hv. 2. þm.. N.-M. sagði, að hæstv. atvmrh. (ÁkJ) hefði sagt, að ekki hefði verið hægt að ákveða á síðasta hausti kjötverðið fyrr en ríkisstj. hefði verið búin að koma sér saman um það. En hv. þm. sagði, að maður, sem héti Áki Jakobsson og ætti sæti í landsstjórninni, en hann vissi ekki með hvaða mál færi, hefði sagt þetta. Ég vil nú spyrja hv. þm., hvort þeir álíti, að það verði tekið ákaflega mikið mark á því, sem maður fer með, sem er ekki meira með sjálfum sér en það, að hann veit ekki, hvaða ráðuneyti hver ráðh. fer með. Enda dettur engum í hug, að nokkur ráðh. hafi sagt þetta. Jafnvel þó að þetta hefði verið satt, sem enginn trúir, þá hefði ráðherrann aldrei verið svo heimskur að játa þetta fyrir öllu þinginu. Og þó að hv. þm. séu með þessar stöðugu yfirlýsingar um það, að ríkisstj. hafi í raun og veru ráðið verðlaginu á kjötinu á síðasta hausti, þá er það náttúrlega eitt af þeim málum, sem þýðir ekki að endurtaka eins oft og gert hefur verið. Því að það er ekki algild regla, að lyginni verði trúað, ef hún er nógu oft endurtekin. Það eru í verðlagsn. nú menn, sem ekki láta nota sig gegn þeim hagsmunum, sem þeim er trúað fyrir. Hv. 2. þm. N.-M. getur ekki gert ráð fyrir, að ég svari hér, án þess að mér sé gert aðvart fyrirfram, sögum, sem hann kemur með utan af landi. Það hafa ekki komið til mín kvartanir um þetta, og meðan svo er, getur hann ekki búizt við, að ég geti svarað, hvernig sé háttað um þetta og þetta. Hv. 2. þm. N.-M. veit, hvaða hámarksverð var sett á þessar vörur í haust. Og ef menn úti um land hafa ekki farið eftir því hámarki, er það ekki mín sök, en þeir hafa heimild til að fara í það hámark, sem ákveðið var. En ég játa, að ég frétti ekki eins mikið af sögum víðs vegar utan af landi og þessi hv. þm. gerir. Þá minntist hv. 2. þm. N.-M. á smásöluálagninguna á kjöti á s. l. hausti. Hann sagði, að þessi 1%, sem bætt var við, skipti ekki miklu máli, en aðalatriðið væri, að álagningin væri miðuð við hærra verðlag en hefði verið á síðasta hausti þar áður. Þetta er rétt. Hún var miðuð við hærra verðlag, af þeirri einföldu ástæðu, að kjötverðið hækkaði. En ef hv. 2. þm. N.-M. heldur, að sú hækkun á verði á kjöti þýði einungis hagnað fyrir þá, sem selja kjötið út úr búðum, þá er hann verr að sér í þessum málum en hann hefur leyfi til að vera sem gamall form. kjötverðlagsn. Kaupmenn segja, að rýrnun á kjöti verði því meiri sem verðið er hærra fyrir það. Ég skal ekki fullyrða um, hvort kaupmenn eru betur settir með álagninguna eftir að kjötverðið hækkaði. Það getur verið. En hitt þýðir ekki að reyna að telja mönnum trú um, að hækkunin sé einvörðungu þeirra hagnaður. Þá skal ég svara örfáum orðum því, sem hv. þm. V.-Sk. sagði. Hann byrjaði á því að kyrja þá gömlu sögu, sem oft er búið að svara hér í hv. þd. og annars staðar, að með l. um áhrif kjötverðs á vísitölu sé þegnunum mismunað, af því að sumir fái niðurgreiðslu, en aðrir ekki. En þessi hv. þm. er of greindur til þess að hann skilji þetta ekki, að ef ekki hefði verið farin þessi leið, sem farin var í þessu atriði, þá hefði mönnum verið mismunað. Kjötið er borgað niður til þess að þeir, sem atvinnu reka, geti sloppið við að borga það hækkaða kaupgjald, sem hækkun á vísitölunni hefur í för með sér. Og ef þeir fengju með því að sleppa við að hækka kaupgjald nákvæmlega það, sem greitt er niður kjötið með, og keyptu svo kjötið með lægra verðinu, fengju þessir menn tvöfaldan gróða, sem felst í því að sleppa við að hækka kaupgjald, og þann gróða, sem í því felst að fá kjötið við lægra verði keypt en ef það væri ekki greitt niður. Hvað kjötframleiðendur snertir í þessu efni, þá verða þeir að sæta sömu örlögum og aðrir atvinnurekendur. En hv. þm. hlýtur að skilja það, að það hefði verið óframkvæmanlegt, ef bændur hefðu átt að fá niðurgreiðslu á verði kjöts, sem þeir sjálfir neyttu, vegna þess að það er alveg ómögulegt að hafa eftirlit með því, hvað þeir leggja til sinna eigin heimila af kjöti. Hv. þm. V.-Sk. kvartar yfir því, að þm. hafi fengið málið svo seint, að þeir kæmust ekki til að bera fram brtt. fyrr en á síðustu stundu. Nú vil ég síður en svo mæla þessu bót. En þetta frv. hefur legið alllengi fyrir þessari hv. þd., svo að það hefur verið nægur tími til þess að athuga það. Ef hv. þm. hefur lesið frv., þá misskilur hann það gersamlega. Hann talar um, að það fólk, sem verst sé sett, eins og t. d. skólafólk, fái engar niðurgreiðslur, enda þótt aðrir, sem betur eru settir, fái þær. En þetta er hinn mesti misskilningur. Í 3. gr. 3. lið segir, að þeir, sem fá laun sín greidd að öllu eða nokkru leyti með fæði, hafi ekki rétt til niðurgreiðslu, og vitanlega er engin skynsemi í því, að þeir, sem fá laun sín greidd í fæði, fái rétt til niðurgreiðslu, af þeim ástæðum, að fæðið hækkar ekki neitt, en um leið og menn hætta að taka kaup í fæði, fá þeir niðurgreiðslur eins og verið hefur. Hitt er svo annað mál, að fólk getur orðið eitthvað eftir á, vegna þess hvernig hagar til með skattstigann, en það er ekki hægt að fara aðra leið en að semja kjötskrá eftir skattaskýrslum. Ef breyt. verður á kjörum manna á því tímabili., geta þeir kært og fengið sig tekna inn á kjötskrána, og ef menn ætla að taka kaup í fæði, þá er þess getið þegar skattskráin er samin. Þetta hafa hundruð og þúsundir manna gert. En það er ekki hægt að kenna þeim, sem l. setja, um það, þó að einhverjir missi rétt sinn af vangá, það hefur sjálfsagt komið fyrir, að einhverjir hafi ekki athugað þetta og þar af leiðandi ekki kært sig inn á kjötskrána. Ég segi það eins og það er, að ég nenni ekki að vera að stæla mikið lengur um verðlagsn. landbún. aðarafurða, þetta er svo margendurtekinn söngur hér í þessari hv. d., að það er tilgangslaust að svara því öllu meira. Hv. þm. V.-Sk. sagði, að ég hefði skipað alla verðlagsn. Þetta er náttúrlega misskilningur hjá honum, sem kemur af því, að hann hefur ekki athugað lögin. Við munum, að búnaðarráðið er 25 menn, skipaðir af landbrh., en verðlagsn. er kosin af búnaðarráði. Ég held, að óhætt sé að segja, að síðan hið opinbera fór að skipta sér af verðlagningu landbúnaðarafurða, hafi aldrei verið búið eins vel að landbúnaðinum og gert er með skipun búnaðarráðs, það er skipað valinkunnum bændum úr flestum héruðum landsins, sem svo eiga að velja þá menn, sem eiga að verðleggja landbúnaðarafurðirnar. En þetta hefur ekki verið gert fyrr en núverandi ríkisstj. hlutaðist til um það á s. l. sumri, og ég veit, að hv. þm. skilur það vel, að það er ekki sama, hvort landbrh. velur alla mennina sjálfur í verðlagsn. eða það er slíkt 25 manna ráð, sem kýs menn í þá nefnd. En hvað sem þessu líður, er dálítið vafasöm sú siðferðiskenning, sem fram kemur hjá honum, að slíkri n. sem þessari sé skylt að hlýða því, sem húsbóndinn segir henni. Til hvers er þessi n. skipuð? Hún er skipuð til þess að sjá um hagsmuni bænda, en ekki hagsmuni ríkisstj. Hennar hlutverk gat ekki verið annað. Og ég vil illa trúa því, að þessi hv. þm. sé í rauninni þannig hugsandi, að hann mundi undir þeim kringumstæðum skilmálalaust hlýða húsbónda sínum, ég held, að hann sé of skapstór maður til þess. Hins vegar kom það fram hjá öðrum þm., að verðlagsn. hefði ákveðið lægra verð á landbúnaðarafurðum en rétt hefði verið, og þessa umkvörtun heyrir maður daglega hér á þingi. En það merkilegasta er, að ég hef varla heyrt einn einasta bónda á öllu landinu, sem ekki annaðhvort unir mjög vel eða sæmilega verðlagsákvörðuninni, sem gerð var á s. l. hausti. Ég efast ekki um það, að hv, þm. geti vitnað í ræðumenn á fundum úti um landið, ræðumenn, sem tala í sama tilgangi og með sama hugarfari og þeir, sem hafa talað hér í hv. deild. En þegar bændur segja hug sinn allan, held ég, að það séu ekki skiptar skoðanir um það hjá þeim, að verðlagningin hafi tekizt vel. Hv. þm. segir, að bændur hafi verið sviknir um það verð, sem þeir áttu að fá 1944. Ég ætla, að það fari ekki vel í hans munni að tala um svik við bændur í því efni, því að ég ætla, að aðrir hafi ekki verið öllu framar í flokki um þá verðlagsákvörðun en hann. Ég er ekki að segja hv. þm. það til lasts, því að ég álít, að sú verðlagsákvörðun, sem gerð var 1944, hafi verið skynsamleg.

Frsm. minni hl. (Skúli Guðmundsson) : Á þessum fundi hefur verið útbýtt nál. frá minni hl. fjhn. á þskj. 868. Þar er skýrt frá þeirri óviðeigandi meðferð, sem málið hefur sætt í fjhn. En ég sé hins vegar ekki ástæðu til að ræða um það frekar en, þar er gert. Nál. þetta hafði ekki komið fyrir við 2. umr. málsins sökum þess, að þá var ekki hægt að fá nauðsynlegar upplýsingar. Þær lágu ekki fyrir, þegar meiri hl. n. ákvað að afgr. málið þaðan, Þá átti ég þess ekki kost að setja breyt. við frv. í nál., en mun nú eftir þær upplýsingar, sem ég hef fengið síðan, flytja eina brtt. við frv., og mun ég koma að henni síðar. Ég hef fengið í dag nokkrar upplýsingar frá atvmrn. um þá samninga, sem ríkisstj. hefur. gert um smíði á vélskipum hér innanlands. Samkv. þeim. upplýsingum hafa upphaflega verið gerðir samningar um 35 vélskip, og er það í samræmi við það, sem hæstv. atvmrh. sagði hér við 2. umr. En hann gaf þær upplýsingar, að síðan hefði verið stöðvuð bygging 8 skipa af þessum 35, svo að búið er að gera bindandi samninga um 27 skip innanlands, eins og fram kom hjá hæstv. ráðh. Þessir samningar hafa verið gerðir við nokkrar skipasmíðastöðvar hér í Reykjavík, Akranesi, Akureyri, Vestmannaeyjum og tvær stöðvar á Austfjörðum. Skipin eiga að vera 35 smálesta, 55 og 62 smálesta. Segir hér, að ráðgert hafi verið, að 23 skip verði tilbúin árið 1946. En ekki kemur fram í þessum upplýsingum, hvort þessi 8. skip, sem hafa verið afturkölluð, séu í þeirri tölu. Eftir upplýsingum hæstv. ráðh. má skilja sem 23 skip eigi að vera tilbúin 1946, en 4 síðar. - Verðið sem um hefur verið samið við þessar skipasmíðastöðvar, er 265004 kr. fyrir 35 smál. skipin, 423500 kr. fyrir 55 smál. og 477400 fyrir stærstu skipin. Þá er sagt frá verði skipanna með vélum, og virðist verð bátanna vera um 10 þús. kr. á hverja smálest. Við það leggst ýmis aukakostnaður ásamt hækkun á vísitölu. En nú er hins vegar ljóst, að einstakir útvegsmenn kaupa fiskiskip frá Danmörku, og frá því hefur verið skýrt, að eitt þeirra hafi komið til Hafnarfjarðar í gær, sbr. fréttir í blöðum í dag og í útvarpi. Þetta skip er 60–70 rúmlestir að stærð, og verð þess þar á staðnum er um 5–6 þús. kr. rúmlestim. Talið er, að þessi bátur sé í alla staði mjög vandaður og uppfylli allar þær kröfur til skipa, sem notuð eru hér við land. Sýnist því svo nú, að hægt sé að fá ágæt fiskiskip hingað frá Danmörku fyrir helmingi minna verð en það, sem hæstv. ríkisstj. hefur gert samninga um við skipasmíðastöðvar hér á landi, því að verð þeirra skipa verður um 10 þús. kr. pr. rúmlest. Ég held, að það sé álit margra, sem bera skyn á þetta, að illt væri að halda þessari stefnu ríkisstj. áfram, og lítur helzt út fyrir, að þessar skipasmíðar verði baggi á ríkissjóði eða: kaupendum þeim, sem kynnu að kaupa þessa báta hæstv. ríkisstj. Hæstv. ráðh. upplýsti, að ekki væri enn búið að selja neitt af þessum skipum, og enn þá mun ekki vera ljóst, hvenær þessi skip verða tilbúin. Það er nú svo, að ekki er mögulegt að rifta eða breyta þeim samningum, sem hæstv. ríkisstj. hefur gert við skipasmíðastöðvar, en ég tel, að Alþ. ætti að gera breytingar á þessu í það horf, að fleiri samningar verði ekki gerðir en þegar er búið. Ég leyfi mér því að leggja hér fram í þessari hv. d. skriflega brtt., þannig að við 1. gr. frv. bætist: Þó er ekki heimilt að láta smíða fleiri en 27 fiskiskip hér innanlands. - Þessi tala er samkv. upplýsingum hæstv. ráðh. Ég afhendi svo hæstv. forseta þessa skrifl. brtt. mína.

Atvmrh. (Áki Jakobsson) : Herra forseti. Hv: þm, V.-Húnv. gerir mikið úr því, að skip þau sem ríkisstj. lætur smíða hérlendis, séu dýr, og ég get viðurkennt það. Hann dregur þá ályktun, að við ættum að láta smíða þessa báta erlendis. Hvað við kemur sænsku bátunum, þá verða þeir dýrari en tilboðaverð gefur til kynna, og ég dreg í efa tölur þessa hv. þm. Sænsku bátarnir verða líklega um það bil 25% ódýrari en þeir, sem byggðir eru hér. Eigum við að láta smíða þessa báta hérlendis eða leita annað? Það er varla forsvaranlegt fyrir ríkisstj. að ganga alveg fram hjá okkar skipasmíðastöðvum. Við verðum að halda þeim gangandi, og má taka tillit til þess, að við þurfum á þeim að halda í sambandi við viðgerðir og vera viðbúnir að hafa þær eins fullkomnar í framtíðinni til þess og unnt er. Rétt er það, að þessir bátar eru dýrir, og ríkisstj. hefur ákveðið að gera ekki fleiri samninga að svo stöddu, og er því óþarfi að Alþ. setji hér nokkur l. um það, enda hefur ríkisstj. þetta í hendi sér þrátt fyrir það og gæti sett brbl., ef henni sýndist svo við horfa. Hvað viðkemur sölu bátanna og þeim óákveðna tíma, sem þeir eru tilbúnir á, þá stafar sá dráttur aðallega af því, að við þurfum að flytja inn vélarnar, og kemur fyrir, að þótt vél hafi verið lofað í maí, þá kemur hún ekki fyrr en í október. Ýmsar aðrar ástæður koma til greina í sambandi við það, að ekki hefur verið unnt að ákveða, hvenær bátarnir yrðu tilbúnir, og er yfirleitt ekkert hægt að segja um þetta, fyrr en vélarnar eru komnar. Ýmsir menn hafa spurt um þessa báta, og hafa 47 umsóknir um þá borizt. Þessi tilboð eru ekki skuldbindandi, en þessar umsóknir sýna þó ljóst þann áhuga, sem er fyrir þessum bátum. Það er nú það ástand í landinu, að næg vinna er. En ef bátasmíðinni í landinu væri útrýmt, þá er líklegt, að að mundi þrengjast er versnaði í árum og við yrðum að vinna úr okkar efni sjálfir. Ég legg því áherzlu á að efla innlenda skipasmíði, enda er það öruggara upp á framtíðina.

Frsm. minni hl. (Skúli Guðmundsson) : Herra forseti. Hæstv. ráðh. viðurkenndi, að verð báta, er smíðaðir væru hér innanlands, næmi um 10 þús. kr. pr., rúmlest. Hins vegar efaði hann verð það, sem ég nefndi á danska bátnum. Ég las í einu stjórnarblaðinu í morgun, að verð þessa báts væri um 5 þús. kr., og einn af eigendunum sagði í morgun við mig, að verðið mundi nema röskum 5 þús. kr. Hæstv. ráðh. segir, að ég hafi ályktað að það ætti alls ekki að smíða nein skip hérlendis. Þetta er ekki rétt. En hvers vegna eru skipasmíðastöðvarnar hér ekki samkeppnisfærar? Það er fyrst og fremst verðbólgu- og dýrtíðarstefnu hæstv. ríkisstj. að kenna, það er því að kenna, að þessari stefnu er haldið uppi. Hæstv. ráðh. sagði, að verðmunur sænsku og íslenzku bátanna næmi um 25%, og því sýnist mér svo, að hægt væri að gera íslenzka bátaiðnaðinn samkeppnisfæran, ef barizt væri fyrir því að halda dýrtíðinni niðri, en stjórnarliðið vinnur gegn þessu. Hér gildir sama um sjávarútveginn og landbúnaðinn. Við vitum vel, að hæstv. ríkisstj. reynir eftir fremsta megni að halda þessu á floti, og t. d. liggur hér á Alþ. fyrir í dag frv. um ráðstafanir vegna sjávarútvegsins. Dýrtíðin í landinu veldur því, að innlend skipasmíði er ekki samkeppnisfær.



Herra forseti. Það hefur margt komið hér fram í þessu máli síðan í nótt. Það er staðfest, að bátar, sem eru smíðaðir hér, eru helmingi dýrari en bátar, sem eru smíðaðir í Danmörku. Þetta var hæstv. ráðh. að reyna að breiða yfir, en ég held nú samt, að flestum öðrum en hæstv. ráðh. sé ljóst, hve erfitt það muni vera að vera í samkeppni á bátum hæstv. ríkisstj., sem eru nær helmingi dýrari strax og þeir koma á flot. Það er óhætt að slá því föstu, að ef hægt er að fá helmingi ódýrari báta, þá, kaupi enginn maður báta hæstv. ríkisstj., nema hún greiði þá niður úr ríkissjóði, og ég tel það yfirsjón að festa kaup á öllum þessum bátum, en það getur verið eðlilegt að styrkja skipasmíðastöðvar til framkvæmda á viðgerðum. Enda er það viðurkennt af hæstv. atvmrh., að ríkisstj. hefur kippt að sér hendinni með þær bátasmíðar, sem hún gat hætt við, þ. e. a. s. við Landssmiðjuna. Af hverju var hætt við að smíða þessa báta? Var ekki sjálfsagt að láta smíða þá líka? Nei, þetta er viðurkenning á því, að hér hafi verið farið skakkt að. Nú segir hæstv. ráðh., að 47 menn hafi pantað báta af annarri tegundinni, og ég man ekki, hvað margir af hinni. En nú vildi ég spyrja: Hvað eru þessar umsóknir gamlar, og hafa þessir menn pantað báta án þess að gera tilboð um verðið? Mér er nær að halda, að þessar pantanir séu gamlar, að þeim fylgi engar skuldbindingar og að menn muni krefjast að fá bátana ódýrari en ríkisstj. hefur ákveðið. Og það er einnig önnur hlið á þessu máli. Það er enginn efi á því, að það, að ríkisstj. var búin að semja um 45 báta, innanlands, hefur dregið úr bátakaupum erlendis. Það kemur gleggra í ljós, þegar nýju bátarnir koma frá Danmörku, hversu stjórninni hefur mistekizt með þetta. Það er alveg áreiðanlegt, að þessi staðreynd, að búið var að semja um smíði á svo mörgum bátum hér, hefur dregið úr því, að ríkisstj. reyndi að útvega ódýra báta erlendis. Það vita allir, að ekki hefur verið lagt kapp á þetta eftir að búið var að ákveða bátasmíðarnar innanlands. Ég veit, að hv. 2. þm. Reykv. ætlar að fara að tala um, hvað Nýbyggingarráð hafi lagt sig mikið fram í þessu, og það er satt, að það hafa verið veitt leyfi, en það er vegna þess að ríkisstj. hefur ekki þorað annað. En það hefur ekki verið gengið fram í því að útvega bátana erlendis og ekki verið gerðar ráðstafanir til að láta smíða báta á lager fyrir íslenzka útvegsmenn. En nú er ekki hægt að hverfa frá þessu, því að það er búið að gera samningana, og þess vegna er ekki hægt að leggja til, að frv. verði fellt, því að samningarnir standa eftir sem áður, en verður nú skynsamlegast að fara eftir till. hv. þm. V.-Húnv. um að takmarka þetta við 27 báta. Annars finnst mér, að ríkisstj. hafi ekki haldið á þessum málum sem skyldi.



Aðeins örfá orð út af því, sem hv. 2. þm. S.-M. sagði. - Ég gæti nú trúað því, að honum og flokksmönnum hans þætti nóg um þessi skipakaup, því að þeir hafa ávallt sýnt fjandskap við sjávarútveginn, en reyna að dylja fjandskapinn og fara þar að auki með ósannindi. Ég álít skynsamlegast að láta smíða togara erlendis, en vélbáta hér heima. Og það er vegna aðgerða þessa þm. og annarra, að vísitalan er svo há, að íslenzku bátarnir eru dýrari. Og það hefur aldrei verið haft á móti því, er leitað hefur verið til Nýbyggingarráðs um að útvega mönnum báta utanlands frá, heldur þvert á móti. Það er líka slegizt um alla þá báta, sem smíðaðir eru innanlands, og ég veit ekki betur en að þessir bátar borgi sig á einni vertíð. Svo að það er misskilningur hjá hv. þm., að þessir bátar seljist ekki. Það er gjaldeyrissparnaður að smíða bátana hér, en auk þess yrðu þeir svo snemma til, og er því heppilegast að smíða bátana innanlands. Og þetta er meira en auglýsing hjá hæstv. ríkisstj., og á hv. þm. e. t. v. eftir að sjá það. Ég tel illa farið, ef íslenzkar skipasmíðar hefðu verið skildar eftir, og ég held, að því fari fjarri, að það eigi að telja úr ríkisstj. að leggja í þessa hluti, heldur hvetja hana til að gera meira. Íslenzkar skipasmíðastöðvar eru vel samkeppnisfærar við aðrar skipasmíðastöðvar. Og skipasmíðastöðvarnar verða að hafa öryggi um sölu á bátunum, svo að aldrei verði dauður tími hjá þeim, sem eru jafnframt viðgerðarstöðvar um vertíðar. Ég geri ráð fyrir, að í stað þess að semja um marga báta í Svíþjóð, þá hefði verið betra að semja um þá hér heima, svo að þeir hefðu verið fyrr tilbúnir og ekki orðið miklu dýrari. Ég vil svo lýsa mig fylgjandi þessu frv. og tel algerlega skakkt af stjórnarandstöðunni að sýna þannig fjandskap við sjávarútveginn og skipasmíðarnar.

Eysteinn Jónsson Hv. 2. þm. Reykv. talar um fjandskap við sjávarútveginn. En ég held, að þessi hv. þm. ætti að athuga það, að það er skrýtið vináttubragð, ef útgerðarmenn eiga að borga 10–11 þús. kr. fyrir tonnið í þessum bátum, sem hægt er að fá fyrir 5–6 þús. kr. tonnið. Þetta er undarlegur hugsunarháttur. Þessi hv. þm. veit lítið, hvað hann er að segja, og það er kunnara en svo, að það þurfi að taka það fram, hvaða gagn sjávarútveginum hefur verið af afskiptum þessa hv. þm. Ég sagði aldrei, að Nýbyggingarráð hefði verið gegn því að veita leyfi til að flytja báta inn, en mér er ekki kunnugt um, að ríkisstj. eða Nýbyggingarráð hafi gert ráðstafanir til að útvega ódýra báta erlendis, en í mesta lagi veitt leyfin. Það hafa ekki verið gerðar ráðstafanir til að kaupa ódýra báta í Danmörku. Ef heil brú hefði verið í öllu þessu, þá hefði ríkisstj. óðara átt að senda mann til Danmerkur og semja um kaup á bátum. Það er ekki af ást til sjávarútvegsins, að ríkisstj., gerði þessa samninga um bátasmíði hér, og það er ekki hægt að hugsa sér gleggri viðurkenningu en þá, að þær einu framkvæmdir, sem ríkisstj. réði við, þessir 8 bátar hjá Landssmiðjunni, voru afturkallaðar. Hv. 2. þm. Reykv. segir, að það sé misskilningur, að menn sæki ekki eftir bátunum. Hvers vegna selur ríkisstj. þá ekki bátana? Því semur hún ekki við þessa menn um kaup á þessum bátum? Ætlar hún að bíða, þar til það kemur betur í ljós, hversu þessir bátar eru dýrari en bátar erlendis? Nei, þetta er ekki rétt hjá hv. 2. þm. Reykv. Bátana vantar, en menn vilja bíða, þangað til ríkisstj. eða ríkið verður að taka á sig skerf af þessum óheppilegu ráðstöfunum, og reynt er að fá ódýrari báta erlendis. Hitt, að það sé kapphlaup um bátana á þessu verði, er slúður. Þá sagði hv. 2. þm. Reykv., að hægt væri að reka bátasmíðar hér í samkeppni við aðra. Ég tel, að bátasmiðir eða tækni til bátasmíða sé ekki verri hér en annars staðar, en það er vegna þess, að hér er haldið uppi verðbólgu af ráðnum hug, að nærri engin atvinnugrein getur keppt við aðrar þjóðir. Það er þessi verðbólga, sem haldið er uppi af ráðnum hug, sem veldur ástandinu í bátaiðnaðinum. Og ein aðaldriffjöðrin í því að halda uppi þessari dýrtíð er hv. 2. þm. Reykv. Ég álít, að það sé stórkostlegur skaði, ef hætt yrði að smíða hér báta, en ég tel, að ekkert vit hafi verið í að gera þessa samninga. Það er augljóst mál, að íslenzkur sjávarútvegur þolir það ekki, að þau tæki, sem hann þarfnast, kosti helmingi meira hér en annars staðar. Ég get fallizt á, að vit geti verið í því að styðja að slíkum iðnaði um stundarsakir, en að gera svo stórfelldan samning á þessum tíma nær vitanlega engri átt. Hér hefði átt að hafa svipaða aðferð og lagt var til í sambandi við togarakaupin. Fyrst átti að kynna sér eftirspurnina og vita, hvað þeir kostuðu, og síðan átti að spyrja þá, sem höfðu hug á að eignast báta, hvort þeir vildu í sínu nafni gera samninga með þeim kjörum, sem fáanleg voru. Ég hygg, að það sé sama, hvaða iðnaður það er í sambandi við sjávarútveginn, að hann geti ekki þrifizt, ef hann er dýrari en erlendur iðnaður. Sjávarútvegurinn á í svo harðri baráttu við erlendar þjóðir, að það má ekki íþyngja honum á nokkurn hátt. Ef ekki er hægt að fá tækin jafnódýr innanlands og erlendis, verður að kaupa þau erlendis frá.

Frsm. minni hl. (Skúli Guðmundsson) : Ég mun ekki eyða löngum tíma til að ræða þetta mál, en vil taka einungis eitt dæmi til að sýna, hve óhöndulega og óheppilega hæstv. ríkisstj. hefur tekizt að ráða fram úr þessum málum. Núverandi ríkisstj. hefur samið við Landssmiðjuna um smíði á 12 bátum. Nú hefur tala þessara báta lækkað niður í 4, en að smíði þessara 4 báta vinna nú 10 útlendingar, og Landssmiðjan hefur orðið að fá gjaldeyrisleyfi fyrir launum þessara manna, um 5 þús. kr. á mánuði. - Hér hefur verið sýnt fram á, hve óheppilegt það væri að byggja hér miklu dýrari skip en hægt er að fá erlendis. En það tekur út yfir að flytja inn vinnukraft til að smíða báta og flytja þannig gjaldeyri úr landi. Vitanlega átti ríkisstj. að afturkalla smíði, ekki 8 báta, heldur 12, í stað þess að flytja inn vinnukraft. Er ekki tími til kominn að reisa skorður við áframhaldi þessarar stefnu?



Ég vildi einungis beina einni fyrirspurn til hv. 2. þm. Reykv. Hann sagði hér áðan, að miklu meiri eftirspurn væri eftir hinum nýju skipum en hægt væri að fullnægja. Nú vil ég spyrja: Hvers vegna var hætt við smíði 8 báta hjá Landssmiðjunni? Var það af því að ríkisstj. vildi ekki unna mönnum að njóta þessara báta? Ég vildi gjarnan fá þetta upplýst, en ef til vill hafa stjórnarsinnar ekki tíma til að svara þessu frekar en að sitja á þingfundum, þótt þeir leitist við að ásaka okkur framsóknarmenn fyrir að tefja þingstörfin. Ég vil fara þess á leit við hæstv. forseta, að hann komi þessari fyrirspurn áleiðis, þar sem hv. 2. þm. Reykv. virðist ekki sjá sér fært að sitja á þingfundi.

Páll Zóphóníasson.: Herra forseti. Mér skilst, að ef þetta frv. verður að lögum, verði að breyta núgildandi formi á skattskýrslum, en eins og kunnugt er, er nú búið að útfylla skattskýrslur fyrir síðasta ár og þess vegna ómögulegt fyrir skattstjóra og hreppstjóra að fá þær upplýsingar, sem krafizt er. Ég lít svo á, að ekki sé hægt að fullnægja þessum ákvæðum fyrr en nýtt form er komið á skattskýrslur, en þá getur hagstofan fyrst fengið þessar upplýsingar 1947. Þess vegna flyt ég brtt. við 2. gr. frv., þess efnis, að í stað þess, að lögin öðlist þegar gildi, komi: 1. jan. 1947. Ég lít svo á, að þótt skattstjórar og hreppstjórar væru allir af vilja gerðir, gætu þeir ekki fullnægt ákvæðum þeim, sem nú eru í 2. gr. frv.

Forseti (BG) : Mér hefur borizt skrifleg brtt. frá hv. 2. þm. N.-M. við 2. gr. frv., svo hljóðandi: „Greinina skal orða svo : Lög þessi öðlast gildi 1. jan. 1947.“ Brtt. þessi er of seint fram komin og skrifleg. Þarf því að veita afbrigði frá þingsköpum, svo að hana megi taka til meðferðar á fundinum.

Frsm. (Jón Sigurðsson) : Ég hafði ætlað mér að kveðja mér hljóðs um þetta, er hv. 2. þm. N.-M. minntist á, að það hefði verið nokkur galli á málinu er það fór frá okkur, en eftir því hefði ekki verið tekið í Ed., og þetta gæti orðið til þess að fella niður eina skýrslusöfnun, vorskýrslurnar, í sambandi við vorhreppsskilaþing, um búfjáreign manna. Þessari skýrslusöfnun á að vera lokið fyrir 1. júlí. Nú hefur hv. þm. borið fram brtt. um, að l. gangi ekki í gildi fyrr en 1. jan. 1947, en það þýðir, að með því móti er hreppstjórum gert að skyldu að safna haustskýrslum, sem samkv. l. eiga að fást með skattframtölum. Ég sé ekki neina ástæðu til að safna tvöföldum skýrslum á síðari hluta þessa árs. Það er ekkert annað en óþarfa ómak. Og menn munu yfirleitt ekki sinna því, þegar þeir vita, að þessi breyt. stendur til og allar sömu upplýsingarnar munu koma á skattframtölum manna. Þess vegna vildi ég leggja til, að í staðinn fyrir áramót, 1. jan. 1947, verði þetta atriði orðað þannig, að l. taki gildi 1. júlí 1946. Þá er það alveg skýrt, að hreppstjórum ber skylda til að safna vorskýrslunum, en eru undanþegnir að safna þeim skýrslum, sem koma á öðrum vettvangi. Þetta hefur verið rætt við hagstofustjóra, en að hans tilhlutan er þetta frv. flutt og hann gengur út frá þessu. Það hlýtur að geta orðið samkomulag milli mín og hv. 2. þm. N.-M. um að breyta þessu á þann veg að skylda ekki hreppstjóra til að safna þeim skýrslum, sem ástæðulaust er að safna þegar svona er komið.

Forseti (BG) : Mér hefur borizt svolátandi brtt. frá hv. 2. þm. Skagf. við brtt. hv. 2. þm. N: M. „Fyrir „1. janúar 1947“ kemur: 1. júlí 1946.“ Það þarf einnig afbrigða við vegna þessarar till.



Það er alveg rétt hjá hv. 2. þm. Skagf., að l. geta vel komið í gildi 1. júlí, því að þetta félli ekki niður með því. Þess vegna er það næstum sama, hvor brtt. er samþ. 1. júlí sparar hreppstjórum haustskýrslurnar, en um leið færist yfir á skattanefndir það starf. Það skiptir litlu. Hreppstjórum eru greidd föst laun, en skattanefndir fá greiðslu fyrir þá daga, sem þær vinna.



Ég vil taka það fram, að ég vil samþ. frv. óbreytt eins og það liggur fyrir, og segi því nei.



Ég álít, að ekki eigi að láta falla úr búnaðarskýrslum, hve margar skepnur og hve mikil uppskera er eitt árið, og segi því já.



Ég tel ekki þörf á því að hrekja þetta mál milli deilda vegna þessarar breyt. Ég hygg, að ríkisstj. geti fyrirskipað hreppstjórum skýrslugerð í eitt skipti enn, þótt það sé ekki beint fram tekið í l. Ég greiði því atkv. gegn þessari brtt. og segi nei. Brtt. 874, svo breytt, samþ. með 13:10 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: SkG, SvbH, BK, EystJ, GÞ, GTh, HelgJ, IngJ, JS, JörB, PZ, PÞ, PO. nei: SEH, STh, BÁ, EOl, FJ, HB, JPálm, LJós, SigfS, SG. SK, StJSt, BG greiddu ekki atkv. 9 þm. (SÞ, ÞB, ÁkJ, AÁ, EmJ, GSv, JJós, ÓTh, SB) fjarstaddir. Frv., svo breytt. samþ. með 25 shlj. atkv. og endursent Ed.



Herra forseti. Mál þetta var á dagskrá á fundi deildarinnar í gær. Ég fór þá fram á, að umr. yrði frestað, svo að fjhn. gæti athugað málið. Því miður hefur þessi frestur ekki orðið að neinu gagni. Enginn fundur hefur verið haldinn í n., svo að málið situr í sama farinu og í gær. Frv. þetta er flutt samkv. beiðni atvmrh., en nú hefur hæstv. ráðh. lagt fram brtt. á þskj. 849. Í fyrsta lagi er þar lagt til, að eigendur hraðfrystihúsa greiði skatt í ríkissjóð, ef verð á fiskinum fer yfir ákveðið mark. Í öðru lagi, ef verðið verður hærra en þar greinir, skuli hraðfrystihúsaeigendur greiða helming þess, sem þar er fram yfir, til fiskeigenda. Mér þykir þetta dálítið einkennilegt ákvæði, þegar þess er gætt, að hraðfrystihúsaeigendur eru venjulega hinir sömu og fiskeigendur. - Þá er næst heimild fyrir ríkisstj. til að taka á leigu 20 skip til að flytja fisk á erlendan markað. Þetta er allstórt mál, og virðist geta verið um nokkra áhættu að ræða. Og loks leggur hæstv. ráðh. til, að ríkissjóði sé heimilað að greiða verð þeirra útflutningsafurða, sem seldar verða með gjaldfresti. Ég geri ráð fyrir, að þessar till. hæstv. ráðh. séu fram komnar vegna þeirra tíðinda, sem gerzt hafa, að ísfiskverðið hefur lækkað og talið er, að margir fiskflutningaskipaeigendur ætli að hætta fiskkaupum sakir lækkunarinnar. Nú fer því fjarri, að hér sé um haldgóða ráðstöfun að ræða, þótt hún geti forðað hruni í bili, en um það þýðir nú ekki að ræða við hæstv. ríkisstj. En þessi aðferð sýnir, að hæstv. ríkisstj. ætlar ekki að gera ráðstafanir, sem að gagni megi koma. En úr því að slíkar till. eru fram bornar sem þessar, þá sýnist mér, að ekki verði hjá því komizt að gera hliðstæðar ráðstafanir fyrir alla framleiðsluna, og þá ekki síður vegna landbúnaðarins og tryggja honum það verð, sem hann þarfnast fyrir útfluttar afurðir. Ég hafði ætlað mér að leggja fram brtt. um þetta í n., en úr því varð ekki, þar sem enginn fundur var haldinn, svo að nú á ég ekki annars kost en bera hér fram skriflega brtt. varðandi þetta. Brtt. sú, sem ég flyt um þetta, er samhljóða þeim ákvæðum, sem lögfest voru viðvíkjandi útflutningsafurðum landbúnaðarins fyrir rúmu ári síðan eða 15. sept. 1944. Þá legg ég til, að fyrirsögn frv. verði breytt þannig, að í stað „bátaútvegsins“ komi : atvinnuveganna. Ég vænti þess, að hv. þdm. sé það ljóst, að fyrst á annað borð er ekki farin önnur leið en reyna að halda atvinnuvegunum gangandi fyrst um sinn með fjárgreiðslum úr ríkissjóði, þá er óhjákvæmilegt, að þetta gangi jafnt yfir landbúnað og sjávarútveg. Hins vegar er ég fús til að taka hina skriflegu brtt. mína aftur til 3. umr., ef óskað er, svo að hún geti legið fyrir prentuð.



Ég verð að lýsa undrun minni á meðferð þessa máls hér í hv. þd. Það er langt síðan því var vísað til fjhn., og hæstv. forseti hefur rekið á eftir málinu. Síðast í gær var því frestað, til þess að hv. fjhn. skyldi geta athugað það. En form. n. virðist ráðinn í því að hundsa þetta, þótt hér sé um að ræða eitt af stærri málum þingsins og fyrir liggi fjöldi brtt. Fer því fjarri, að vanþörf sé á, að málið sé athugað í n. Þetta mál er upphaflega lagt fyrir þ. á síðari hluta þess. Hæstv. ríkisstj. hafði þá gert ráðstafanir til að koma í veg fyrir stöðvun vélbátaflotans, en þá verða þau tíðindi, að verðlag á fiski í Bretlandi lækkar. - Ég bíð með ræðu mína á meðan forseti lýkur samtali sínu. Ég hef enga bjöllu til að hringja. - Þegar þessi tíðindi gerast, hefur hæstv. ríkisstj. þótt bera nauðsyn til að mæta þessum erfiðleikum á einhvern hátt. Ég hafði gert mér í hugarlund, að þeir atburðir, sem gerðust um síðustu áramót, hefðu kennt hæstv. ríkisstj., að hún þyrfti að hverfa frá öllu bráðábirgðakáki og fara þá leið að reyna að lækka framleiðslukostnaðinn, en þessi von mín brást. En úr því að hæstv. ríkisstj. virðist ráðin í því að dragnast með þetta allt í sama farinu fram yfir kosningar, þá vil ég segja það, að henni ber skylda til að sjá svo um, að sumir þjóðfélagsþegnarnir séu ekki dæmdir úr leiknum, en þannig virðist hæstv. ríkisstj. ætla að fara með bændastéttina. Nú er spurningin: Hvað er hægt að gera til að halda þessu við? Hér er stungið upp á því, að ríkisstj. sé heimilað að taka á leigu skip og kaupa fisk til útflutnings, það er að segja, ríkissjóður hefur alla áhættu af rekstri skipanna. Nú hefur ekkert komið fram um það, hvort lækka má flutningskostnað á fiskinum, en hann er, eins og kunnugt er, óhæfilega hár. Enn þá gilda sömu launakjör og á meðan styrjaldarháskinn var mestur, auk þess sem ég hef fyrir satt, að mannfjöldi á skipunum sé óþarflega mikill. En það hefur ekki orðið vart við það, að hæstv. ríkisstj. hafi gert neitt í þessu máli eða orðið ágengt. Ég vil leyfa mér að beina fyrirspurnum til hæstv. atvmrh. um, hvað hæstv. ríkisstj. hafi aðhafzt og hvort hæstv. ríkisstj. treysti sér ekki til að koma fram einhverjum ráðstöfunum til bóta, því að þetta fer að verða alvarlegt mál, þegar farið er út á þessa braut. Ríkisstj. skipar fast verð á fiskinn og tekur á sig að greiða flutningskostnaðinn. Það hefur verið fullt alvörumál fyrir bátaútveginn, hvernig þessu er háttað, en ekki verður það auðveldara viðfangs, þegar svo er komið verðlagi á fiski erlendis, það breytist svo, að nauðsyn þykir bera til, að ríkissjóður komi þar á milli með ábyrgð frá sinni hendi. Þá er fullkomin ástæða til þess að leita að leiðum til að lækka þennan kostnað, því að í reyndinni getur þetta orðið svo, að ríkissjóður verði að borga verulegan hluta af þessum kostnaði. Ég er alveg sannfærður um það, þótt ég hafi ekki um það skýrslu í höndunum, að sá kostnaður er ekki neitt smáræði. Þótt kaupgjald sé hátt í landinu, er það þó ekki í neinu samræmi við það kaupgjald, sem greitt er í þessum flutningum. Ég sé engum ofsjónum, þótt sjómenn í siglingum til annarra landa hafi há laun, en það verður þó að vera nokkurt samræmi í þessu. Og það ástand, sem skapaðist vegna styrjaldarinnar, getur ekki staðið endalaust. Ég vildi beina fyrirspurn til hæstv. ráðh. út af þessu tilefni. Í 2. gr. er ríkisstj. gefin heimild til að taka á leigu skip frá og með miðjum apríl og fram í seinni hluta maí. Ég veit ekki, við hvað er miðað, en aðalvertíð er venjulega lokið fyrir miðjan maí. Þess ber þó að gæta, að talsverðar fiskveiðar eiga sér þó stað eftir þann tíma. Og það er auðséð, að þingið kemur ekki saman aftur fyrr en langt er liðið á þetta ár, og engar horfur á því, að stefnubreyting verði í þessu efni fyrr en langt er liðið á þetta ár. Þá er spurningin, hvað á að gera varðandi ísfiskflutningana frá bátaútveginum eftir miðjan maí. Því mundi verða svarað í þessu sambandi, að hægt væri að salta þennan afla. Það má til sanns vegar færa, það má salta nokkuð, en þó er mér ekki kunnugt um horfur á sölu á saltfiski. En það er nokkuð varhugavert að gera ráð fyrir því, að allur sá fiskur, sem kemur á land eftir þann tíma, verði annaðhvort að fara í salt eða hann verði að sæta því verði, sem hægt verður að fá á frjálsum markaði eftir miðjan maí, og sæta þeim flutningskostnaði, sem nú er. Ég vil beina því til hæstv. ráðh., hvort hann vilji ekki athuga þetta ákvæði gaumgæfilega, og geymi ég mér rétt til þess að flytja við þetta brtt. til 3. umr., ef mér þykir þá ástæða til þess. Það er náttúrlega, að þessar till. eru fyrst og fremst miðaðar við það að fleyta þessum málum fram yfir kosningar, og það er hugsað sem svo, að þá komi tímar og þá komi ráð, en það skipti mestu að ráðstafa þessu einhvern veginn fram að þeim tíma. En þá hefði mér þótt sanngjarn,t, að þetta næði fram á kjördag, þannig að fyrir þessu yrði séð þangað til menn hefðu stungið seðlunum niður í kassann. Það væri í fullu samræmi við alla meðferð málsins. Áskil ég mér rétt til að flytja varðandi þetta brtt. síðar, ef þannig horfir við. En ef samþ. væri brtt. um það, að ríkisstj. hefði þessa heimild nokkuð fram á sumarið, þá gæti hún gripið til hennar, ef til þyrfti að taka og þörf væri á því. Og það mundi þá sýna sig, að menn hugsa um að halda uppi bátaútveginum áfram, þangað til aðrar ráðstafanir yrðu gerðar. Ég skal svo minnast á eitt atriði enn. Ég á brtt., sem flutt er við brtt. frá hv. þm. Borgf. viðvíkjandi saltfiskkaupunum. Hv. þm. Borgf. flutti brtt. á þá lund, að ríkisstj. væri heimilt að kaupa þann saltfisk, sem saltaður væri til útflutnings áaímabilinu 1. jan.–31. maí. Ég flutti þá brtt., að þessi heimild næði til 1. okt. og enn fremur, að ríkisstj. væri heimilt að kaupa og ábyrgjast fullsaltaðan stórfisk og aðrar fisktegundir með hliðstæðu verði og kr. 1.70 kg fyrir stórfiskinn. Það mætti segja, að það væri nægilegt að tiltaka þessar 7 þús. smálestir, eins og ríkisstj. hefur gert. En ég hef ekki getað aflað mér upplýsinga um, hvort það er fullnægjandi, og mér finnst eðlilegast að hafa ekkert hámark á þessu. En auk þess vildi ég benda á, að það er ekki fullnægjandi að miða þetta við stórfisk. Það verður einnig að mínum dómi að tryggja verðið fyrir annan fisk, því að talsvert af öðrum fiski veiðist á ýmsum stöðum. Og það þýðir ekki að horfa fram hjá því, að það er stór þáttur í tekjum manna að afla og selja fisk, sem ekki er stórfiskur. Þetta er atriði, sem þarf að koma greinilega fram. - Hv. þm. Borgf. ætlar að taka till. sína til baka. Ég tek því til baka till. mína á þskj. 539, því að hún er orðuð við till. hv. þm. Borgf., en í staðinn flyt ég skrifl. brtt. við 2. gr. frv., og hljóðar hún svo, með leyfi hæstv. forseta : „Ríkisstjórninni er heimilt fyrir hönd ríkissjóðs að kaupa til útflutnings eða ábyrgjast fyrir bátaútveginn sölu á því fiskmagni, sem saltað er til útflutnings á tímabilinu frá 1. jan. til 31. okt. 1946, fyrir það verð, að kr. 1,70 fáist fyrir hvert kílógramm af fullsöltuðum og fullstöðnum stórfiski I. flokks og tilsvarandi verð fyrir annan fisk að dómi ríkisstjórnarinnar.“ Mun ég afhenda hæstv. forseta till. - Það hefur komið fram till. frá hv. þm. V.-Húnv. um það, að ríkisstj. borgaði útflutningsuppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir og miðaði við verð 6 manna n. Ég álít till. ákaflega sanngjarna einmitt í þessu sambandi. Það er viðurkennt, að bátarnir mega ekki við því, eins og ástatt er, að verðið fari niður fyrir þetta fasta verð. Þar er markið sett með frv. Ég geri ráð fyrir því, að ef þetta fasta verð næst ekki, komi hallinn á ríkissjóð, og hef ég áður lýst afstöðu minni til þess. Og mér finnst ómögulegt að viðurkenna annað en hið sama verði að ganga yfir báða aðalatvinnuvegi landsins í þessu sambandi, sjávarútveg og landbúnað, og mér finnst það sanngjarnt, að þegar landbúnaðurinn á í hlut, þá sé miðað við það verðlag, sem 6 manna n. kom sér saman um á sínum tíma. Við annað er ekki hægt að miða. Og það hefur ekki verið dregið í efa, að þetta samkomulag hafi verið hóflegt og skynsamlegt. Ég vil því vænta hins bezta fyrir brtt. hv. þm. V.-Húnv. Ég geri ráð fyrir, að hv. þm. sættist á að fylgja því, að þetta frv. geri ráðstafanir til að koma í veg fyrir það, að afurðir bátaútvegsins fari niður fyrir tiltekið mark, sem hæstv. ríkisstj. hefur sett, og komi um leið í veg fyrir það, að afurðir landbúnaðarins fari niður fyrir það mark, sem 6 manna n. tiltók. Þessar ráðstafanir gætu staðið báðar hlið við hlið, þangað til samkomulag yrði um það að breyta um stefnu, svo að hægt væri að hverfa út af þessari braut hvað snertir báða þessa höfuðatvinnuvegi.

Forseti (BG) : Mér hefur borizt skrifl. brtt. við 2. gr. frv. frá hv. 2. þm. S.-M. Þessi brtt. þarf afbrigða við, og mun ég nú leita þeirra.

Pétur Ottesen Hæstv. atvmrh. mæltist til þess í gærkvöld, að þær brtt., sem fluttar hafa verið við þetta mál, yrðu teknar aftur til 3. umr., og tók ég fyrir mitt leyti undir það, að svo yrði gert hvað viðvíkur mínum till. Til þess kom þó ekki, þar sem málið var tekið af dagskrá, en umr. um það ekki lokið. Málið var tekið af dagskrá í því augnamiði, að því er mér skildist, að fjhn., sem hefur haft málið til meðferðar, gæti tekið málið til athugunar og þær till., sem fyrir liggja. Þetta horfir þannig við, að þessar till. eru um sama efni. Er því rík ástæða til að samræma það, sem hér er lagt til, í eina heild. Eftir upplýsingum, sem hér komu fram frá einum hv. nm., hefur n. ekkert sinnt þessu máli. Ég verð að segja það, að þar sem þetta er svo mikilvægt mál, að það snertir sölu á afurðum annars aðalatvinnuvegar landsmanna, þá er það harla einkennilegur háttur, að fjhn. Nd. skuli algerlega vanrækja að sinna þessu máli nokkurn skapaðan hlut. Hún tekur að sér eða meiri hl. hennar að flytja málið fyrir hæstv. ríkisstj. eða atvmrh. Svo bætast við þetta brtt. frá ýmsum mönnum og auk þess frá hæstv. atvmrh. sjálfum, en eigi að síður skýtur n. sér algerlega undan því að sinna málinu nokkuð, og það þrátt fyrir það að hæstv. atvmrh. hafi farið fram á, að ný athugun færi fram á málinu, og borið fram óskir til einstakra þm. um, að þeir tækju aftur sínar brtt. meðan n. athugaði málið. Þetta virðist harla einkennilegt og óvenjulegt fyrirbrigði á Alþ. Og ég verð að segja, að það er næsta einkennilegt samstarf eða samstarfsleysi, sem þarna á sér stað í þessari n. og í ríkisstj., að þeir, sem eru yfirlýstir stuðningsmenn hæstv. ríkisstj., skuli ekki taka betur undir óskir hennar en þetta bendir til. Það, sem hér er um að ræða, er slíkt stórmál, að það á að gera sérstakar ráðstafanir til þess að selja afurðirnar við því verði, að þeir menn, sem þennan atvinnuveg stunda, geti haldið áfram því starfi. Að því stefna þær till., sem hér liggja fyrir. Ég verð að segja, að þetta er mjög einkennilegt. Og eins er það einkennilegt, að hæstv. ríkisstj. eða hæstv. atvmrh., sem málið heyrir undir, skuli ekki vera viðstaddur í d., þegar verið er að ræða um þetta mál, eins og á sér stað í sambandi við þessar umr. Mig hefði þó langað til að segja nokkur orð við hæstv. atvmrh. einmitt í sambandi við þessar brtt, En hann kemur nú þarna. Ég var að segja, að mér þætti ástæða til að segja nokkur orð við hæstv. atvmrh. í sambandi við þær brtt., sem ég lagði fram í þessu máli. Áður hafði ég talað um, - ég hugsa hæstv. ráðh. hafi ekki heyrt það, - að undarlegt væri það samstarfsleysi, sem lýsti sér milli ríkisstj. og fjhn., þar sem n. vanrækti að sinna málinu að öðru leyti en því að koma því á framfæri á Alþ., þrátt fyrir það þótt hæstv. atvmrh. hér á fundi í gærkvöld óskaði eftir, að slík athugun færi fram á málinu. Út af brtt. atvmrh. vildi ég segja það, að þær ráðstafanir, sem þar er talað um, þ. e. að leyfa ríkisstj. fyrir hönd ríkissjóðs að taka á leigu allt að 20 flutningaskip til þess að annast flutninga á fiski á enskan markað, þar sem þessir flutningar hafa algerlega lagzt niður í sambandi við þær breyt., sem nú hafa orðið, ég vildi segja það, að ef að þessu horfir, þá rekur nauður til þess, að þetta verði gert nú þegar. Nú stendur þannig á við Faxaflóa, að það er góður afli þessa dagana og mjög er að lagast með gæftir frá því, sem verið hefur. Hraðfrystihúsin hafa engan veginn undan við að verka þann afla, sem á land berst. Saltbirgðir eru að vísu enn þá nokkrar, en ganga mjög ört til þurrðar, ef ekki fæst önnur lausn á málinu, og auk þess eru sökum fólkseklu nokkrir erfiðleikar á því að verka fiskinn með þeim hætti. Þess vegna tel ég, að ef að þessu ráði er horfið og ríkisstj. leigi skip og komi aftur á fót flutningum á fiski á enskan markað, að þá verði að gera ráðstafanir nú þegar. Nú fer í hönd dymbilvikan og vegna frídaga verður miklu erfiðara og kostnaðarsamara að nota þá verkun á fiski að salta hann, og ef til vill er lokað fyrir það, að á þessum dögum verði hægt að koma þeirri verkun við. Þess vegna álít ég, að allt mæli með því, að þessum framkvæmdum verði hraðað sem kostur er, svo að hægt sé að nota aflahrotuna og góða veðrið, sem nú er þessa dagana. - Þetta er það, sem ég vildi láta koma í ljós við hæstv. atvmrh. Ég skal svo ekki blanda mér inn í eða leggja dóm á það, sem hér er lagt til í brtt. hæstv. atvmrh., t. d. það, að ef verðið á hraðfrystum fiski fer upp úr ákveðnu marki, séu sett l. um það, að hluti af því verði skuli tekinn af þeim, sem fiskinn eiga, og varið til þessara ráðstafana. Ég býst við, að ef litið er á þessa ráðstöfun með ísfiskflutningana og kaup á fiski til Englands, þá sé það öruggasti vegurinn fyrir ríkissjóð og rétt og sjálfsagt að reyna að tryggja sér möguleika á því að greiða þann halla. Það er sjálfsagt varfærnast að gera ráðstafanir í þessa átt, en hvort það er réttlátt út af fyrir sig að vinna upp þennan halla með þeim hætti, sem lagt er til, skal ég ekki leggja neinn dóm á. En það er sýnilegt, að með þessu er farið inn á tiltölulega nýja braut í atvinnulífi okkar og verzlun með því að gera slíkar ráðstafanir. Þá er enn fremur lagt til í þessum brtt., að ríkisstj. skuli heimilt að ábyrgjast fyrir hönd ríkissjóðs greiðslu á andvirði útfluttra afurða, sem seldar kunna að verða með gjaldfresti, enda hafi ríkisstj. samþykki til sölunnar. Þetta er afleiðing af því, að miklir erfiðleikar eru á því að selja hraðfrysta fiskinn og ef til vill verður að leita markaða í þeim löndum, sem eins og nú er ástatt, geta ekki greitt fyrir fiskinn við móttöku hans, og af þeim ástæðum verði að selja fiskinn með nokkrum gjaldfresti. Það er skiljanlegur hlutur, að það mundi valda miklum erfiðleikum fyrir þá menn, sem keypt hafa þennan fisk fyrir það verð, sem ákveðið er af því opinbera hér innanlands, að selja fiskinn með þessum hætti. Þeir einstaklingar, sem eiga þar hlut að máli, hafa ekki bolmagn til þess að bíða eftir greiðslu á fiskinum, og þess vegna verður til slíkra ráðstafana að grípa. En að því er snertir það, sem ég hef heyrt talað um, að þessar ráðstafanir gagnvart hraðfrysta fiskinum réttlæti það, að gripið sé þarna inn í og ákveðið að taka nokkurn hluta söluverðsins til sérstakra ráðstafana, að það réttlæti þessa ábyrgð, sem veitt er gagnvart útfluttum fiski, þá lít ég öðruvísi á það mál, af því að ég tel, að hér sé um að ræða ráðstafanir, sem snerti þjóðfélagið í heild, en ekki einstaka aðila þess. Það er vitað, að hér er um að ræða atvinnurekstur í landinu, sem fjöldi manna byggir afkomu sína á og er nú í vaxandi mæli að verða býsna stór liður í atvinnurekstri þessarar þjóðar. Frá því sjónarmiði séð virðist mér að hér sé um ráðstafanir að ræða, sem ekki sé hægt að tengja sérstaklega við hagsmuni eins aðila, hér er um að ræða alhliða hagsmuni þjóðfélagsins. - Þá er hér í brtt. hæstv. atvmrh., að hann leggur til, að hámark það, sem ábyrgð ríkissjóðs, þ. e. a. s. fyrir verðið á saltfiskinum, tekur til, sem er í frv. 5 þús. tonn, skuli hækkað upp í 7 þús. tonn. Um þetta liggja nú fyrir alls fjórar till. Ég varð líklega fyrstur til að flytja við þetta brtt., sem var miðuð við vetrarvertíðarveiði hér við Faxaflóa, að þetta skyldi taka til alls þess fisks, sem saltaður er til útflutnings til maímánaðarloka, en þá er talið nú orðið, að sé lokið vetrarvertíð hér við Faxaflóa. Nú hafa verið bornar fram brtt., fyrst af hv. 2. þm. S.-M., sem hann hefur að vísu tekið aftur og fellt beint inn í frv. Enn fremur hefur hv. 6. landsk. flutt hér brtt. við þetta sama atriði, sem er að því leyti samhljóða brtt. hv. 2. þm. S.-M., að þeir ætlast báðir til, að þessi sama ábyrgð nái til 1. okt. þessa árs. Mér finnst ég ekki hafa ástæðu til að taka aftur mína brtt., og getur hún þá komið fram sem varatill. hér við atkvgr. Fyrst verða náttúrlega bornar upp þær till., sem lengst ganga í þessu efni, og svo koll af kolli. Verði þær till. samþ., er mín náttúrlega þar með fallin, og þykir mér þess vegna ekki ástæða til að taka hana aftur að svo stöddu. Verði þær ráðstafanir ofan á, sem hér eru ráðgerðar, að því er snertir útflutning á fiski, legg ég á það áherzlu, að ég álít, að mjög mikils sé um vert, að undið sé að þessu nú þegar, og miða ég þá í því efni við þá þörf, sem fyrir hendi er um þetta í veiðistöðvum hér við Faxaflóa, og býst við, að einnig geti staðið líkt á bæði í Vestmannaeyjum og á Hornafirði og enn fremur máske líka á Vestfjörðum.

Forseti (GÞ) : Ég vildi mega mælast til þess við þm., að þeir styttu mál sitt eins og hægt er.



Herra forseti. Ég skal ekki vera langorður. Ég skil vel, að menn þurfi að stytta mál sitt eins og hægt er. Hér er um að ræða brýnar ráðstafanir með það fyrir augum að reyna að koma í veg fyrir, að fiskútflutningurinn stöðvist. Munu allir sammála um það. Heimild ríkisstj. er miðuð við leigu á allt að 20 skipum, og er vitað, að um 30 skip eru í þessum fiskflutningum yfirleitt. En af þessum 30 skipum eru nokkur skip, sem eru á leigu hjá sjómönnum sjálfum og útgerðarmönnum eða samlögum þeirra og líka hjá bátafélögum, sem enn halda uppi fiskflutningum á eigin ábyrgð í bili, þó að aðrir, sem hafa verið í þeim, hafi stöðvað flutningana. Ég verð að vænta þess, þegar þessi ráðstöfun ríkisstj. kemst í framkvæmd, að þá þyki það eðlilegt, að tekið verði tillit til þessara samlaga og bátafélaga, sem hafa rekstur með höndum, og ríkisstj. geri sams konar ráðstafanir gagnvart þeim og hinum öðrum skipum, m. ö. o., ég get ekki hugsað mér það, að tilgangurinn sé sá að leigja eingöngu og standa straum af útflutningi þeirra skipa, sem nú hefur verið lagt upp, en láta hin bera þunga dagsins sjálf, sem kæmi út með tapi fyrir þau, heldur muni ríkisstj. jafnvel fyrst og fremst taka ábyrgð á áhættu þeirra, sem enn halda uppi fiskflutningum á þann hátt, er nú er lýst. Þá vildi ég stuttlega minnast á það, að full þörf er á að hækka það hámark, sem tiltekið er í frv. varðandi saltfiskinn, og þá er ætlazt til að hækka verðið samkv. tili. atvmrh. Það vill svo til, að nú er einmitt aflahrota í sumum veiðistöðvum hér nálægt og mjög mikill afli, sem fer í salt þessa dagana, og held ég því, að það skemmsta, sem hægt er að ganga í þessu efni, sé að samþ. till. á þskj. 536, frá hv. þm. Borgf. Svo vildi ég taka undir það, sem hér hefur komið fram, að e. t. v. er höfuðundirrót þess, að grípa verður til þessara ráðstafana, sú stefna, sem virðist vera ráðandi hjá þeim, sem sigla með fiskinn, að vilja á engan hátt slaka til með sín kjör. Og þá fer að verða mjög vafasamt, hve lengi hægt er að sætta sig við það, að slík gjöld séu skattfrjáls. En eins og sakir standa, verður ekki annað ráðið en það, sem er, ef ekki á að gjalda allt of mikið afhroð af þessum ástæðum. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri. Það er margt, sem kemur til greina í þessu sambandi. En ég vil að lokum undirstrika það, sem hefur komið fram frá öðrum, að engin töf má verða á því að koma þessu í framkvæmd, sem hér er stefnt að. Þær ráðstafanir, sem ríkisstj. ætlar að gera til þess að halda fiskflutningunum við líði, verður að framkvæma hið skjótasta, og má engin bið á því verða.



Ég vildi aðeins til viðbótar því, sem ég sagði áðan, láta í ljós ánægju mína yfir því, að fram er hér komin till., sem hv. þm. V.-Húnv. flytur, um að ríkisstj. sjái svo um, að hliðstætt gildi gagnvart landbúnaðarvörum. Mér finnst í alla staði eðlilegt, að slík ráðstöfun sé gerð, því að allar líkur benda til þess, að ef sá atvinnuvegur á að geta haldið í horfinu, þurfi að grípa all ráðstafana hliðstæðra þeim, sem hér um ræðir, gagnvart honum, að því er snertir útflutningsvörurnar. Það er ekkert öryggi fyrir því, að það verð fáist á erlendum markaði fyrir þessar vörur, sem svarar til framleiðslukostnaðarins innanlands. En þetta verður að haldast í hendur a. m. k., og þurfa þó útflutningsverðmætin alltaf að gera heldur betur en að bera uppi tilkostnaðinn á hverjum tíma, ef nokkur þróun á að vera í atvinnurekstrinum. En ýmsar líkur benda til þess, að það erlenda verð, sem um er að ræða, svari, til þess, sem nú er. - Þessi till. er í fyllsta máta sanngjörn, því að það er eðlilegt, að löggjöfin taki til þessa hvors tveggja alveg jafnt.



Herra forseti. Ég átti von á framsögu í þessu máli. Undarlegt er, að hv. n. skuli álíta rétt að bera fram frv., sem gerbreyta gildandi ákvæðum, án þess að sjá ástæðu til að gera grein fyrir því á Alþ., hverju á að breyta og hvaða rök eru fyrir því. Ekkert nál. fylgir hér með, og er einkennilegt að senda málið svona inn í hv. deild. Frv. er illa undirbúið. Fyrirlitningin fyrir hinu háa Alþ. er svo mikil, að eigi er borið við að hafa framsögu. Hér er ákveðið að breyta fyrningum á sérstökum eignum með l., en málið er óljóst. Svo segir í 1. gr. frv.: „Þær eftirtaldar eignir, sem teknar eru í fyrstu notkun á árunum 1944–1948 incl., má í stað venjulegra fyrningarafskrifta afskrifa um 20% á ári í 3 ár frá því er þær eru teknar í notkun; þó ekki fyrr en frá 1. janúar 1946 að telja: fiskiskip og önnur veiðiskip, fiskvinnslustöðvar, síldarverksmiðjur og dráttarbrautir.“ Ef þetta er borið saman við það, sem hingað til hefur gilt, sést, að hér er sundurliðunin miklu minni. Sumar þessar eignir eru þegar fyrntar með 20%, en aðrar með 4%. Hér er t. d. ákveðið, að veiðiskip fyrnist með 20% án tillits til, úr hverju þau eru byggð. Þó vita allir, að það hefur þýðingu gagnvart endingu skipsins, enda eru nú skip fyrnd misjafnt eftir því, úr hverju þau eru byggð. Nú er vél fyrnt sér og skip sér og ekki; til sama tíma, en nú á allt að fyrnast saman og með 20%. - Hér er um þriggja ára afskriftir að ræða. - Síldarverksmiðja er nú fyrnt í mörgu lagi. Húsið er fyrnt út af fyrir sig, vélar sér, þrær sér o. s. frv. og hvað með sínum tíma, miðað við endinguna. Ekkert tillit er tekið til nokkurs af þessu. Í frv. á nú allt að fyrnast með 20% án tillits til endingar. Þetta á og bara að gilda um ný tæki, en því ekki um eldri, sem keypt eru háu verði? Nú er fyrning miðuð við kostnaðarverð, og vitað er, að t. d. gömul skip hafa hækkað í verði hlutfallslega við ný, og því réttmætt að leyfa líka 20% afskrift af þeim. Ég minnist þess, að tveir menn fluttu mig sjóveg í fyrra fyrir vestan og austan. Ég gaf mig á tal við þá, hvorir tveggja eru með pantanir í nýja báta. Ég spurði þá um kostnaðinn. Báðir bjuggust þeir við að skulda yfir 300 þús. kr., er þeir væru búnir að greiða skipin. Ég spurði þá, hvort þeir héldu, að Íslendingar gætu risið undir þvílíkum kostnaði. Þeir kváðu vel mundu ganga, ef fiskverðið héldist óbreytt. En báðir ætluðu, að verðið mundi falla, áður en langt um liði, og ég spurði þá, hvernig þá færi. Annar sagði: „Það verða þá fleiri en ég, sem lenda í strandi. Það verða bæði þeir, sem keypt hafa nýju skipin, og þeir sem keypt hafa eldri skip, því að þau eru sízt ódýrari. En þegar svo er komið, verður búinn til kreppusjóður og ríkið greiðir allt niður hjá öllum hlutfallslega.“ Hinn hélt, að ríkið mundi þá yfirtaka skipin og gera þau út. Ég skil, að þetta frv. á að hjálpa mönnum til að afskrifa með skattfrjálsum ágóða í 3 ár, og gangi vel, getur það blessazt. En því á ekki að taka eitthvert tillit til endingarinnar, eins og fyrrv. fjmrh. gerði, er hann breytti reglugerð um afskriftir? Og hví mega þeir, sem keypt hafa eldri skip háu verði, ekki afskrifa þau líka, fái hinir það? Mér þykir mega athuga það, að ranglátt er að afskrifa með sömu fyrningarprósentu t. d. fiskvinnslustöðvar og allt upp í síldarverksmiðjur. Í þessu er ekkert vit. - Þegar núverandi reglugerðir um fyrningar voru samþykktar, tók samning þeirra hátt upp í árstíma með aðstoð fjölmargra sérfræðinga. Þetta kemur af hinum misjafna endingartíma. Nú vill hæstv. ríkisstj. slá saman í eitt og ekkert tillit taka til endingar hlutanna. Ég vildi benda á þetta, og vona ég, að þótt frv. sé greinargerðarlaust og það eigi að fara orðalaust í gegnum þ., að hv. n. taki þetta til gagngerðrar athugunar. Verði frv. óbreytt að, lögum, tel ég það koma miklu ranglæti af stað, og það svo, að lítt sé viðunandi. Sagt er, að afskrifa eigi fiskiskip og önnur veiðiskip, ný. En hvað er fiskiskip og hvað veiðiskip? Því ekki að afskrifa flutningaskip? Hvers eiga þau að gjalda? Ég vona fastlega, að hv. n. lagfæri þetta, svo að eitthvert samræmi fáist, jafnvel þó um einhverja hækkun verði að ræða.

Fjmrh. (Pétur Magnússon) : Rétt er það hjá hv. 2. þm. N.-M., að eftir reglunum um afskriftir verða mörg atvinnutækin misjafnlega afskrifuð og þannig hlýtur það ævinlega að vera. Byggingar eru t. d. afskrifaðar á annan hátt en vélar, en þessi hv. þm. hefur ekki veitt því verðuga athygli, að afskriftirnar eiga aðeins að gilda í 3 ár. Þær standa og í sambandi við frv. til 1. um stofnlánadeild sjávarútvegsins við Landsbanka Íslands. Við umr. um það frv. gerði ég grein fyrir, að leið sú, sem farið væri inn á með hinum óvenjulegu lánveitingum, gæti ekki staðizt, nema til þess yrði gripið að borga lánin niður öðruvísi en venja hefði verið til, þ. e. svo yrði um atvinnutækin búið, að trygging fengist. Þetta fyrningarfrv. er fram komið til þess, að unnt megi verða að greiða stofnlánin niður. Hér þótti ekki ástæða til að greina á milli skipa, véla og verksmiðja, af því að fyrningarnar munu verða fyrir ofan það meðallag, sem núgildandi reglugerð heimilar. Hins vegar er það rétt hjá hv. 2. þm. N.-M., að afskriftirnar gætu komizt hærra. Þó verða þær að meðaltali miklu hærri en nú tíðkast. Niðurstaðan er sú, að þetta verður langtum einfaldara í framkvæmd en ef áframhaldandi hefði átt að greina þarna á milli, einstakra hluta sömu eignar, og heildarniðurstaðan hefði orðið eitthvað svipuð. Þá gerði hv. þm. aths. við það, að þessar sérstöku afskriftir næðu aðeins til þeirra tækja, sem tekin væru fyrst í notkun 1944 til 1948, en eldri tækin, sem gengju kaupum og sölum og e. t. v. væru í eins háu verði og ný tæki, yrðu afskrifuð á venjulegan hátt. Þetta er ofur einfalt, og ef hv. þm. hugsar um það, mun hann sjá, að það liggja eðlilegar orsakir til þessa. Þessar fyrningarafskriftir, sem hér er um að ræða, eru ekki gerðar í raun og veru fyrir einstaka atvinnurekendur, heldur í því skyni að örva menn til þess að afla nýrra tækja og í því skyni að tryggja, eftir því sem mögulegt er, að lánsstofnanir, sem stofnaðar hafa verið til þess að fleyta þessum framkvæmdum áfram, fái staðizt. Það hefur enga þjóðhagslega þýðingu, að gömlu tækin, sem til eru í landinu, skipti um eigendur. Ég fyrir mitt leyti áliti óskynsamlegt af löggjafanum að hvetja til þess að láta þau skipta um eigendur með því að veita í þeim tilfellum fríðindi í sambandi við afskriftir af þeim. Ég álít frekar ástæðu til að vinna gegn því, að þau atvinnutæki skipti um eigendur. Bæði er það, að þessir menn, sem rekið hafa þessa atvinnu undanfarin ár, eru yfirleitt vel stæðir og þeir eru líka búnir að skrifa tækin niður, og þó að eitthvað bjátaði á, þá yrði það þeim ekki að falli. Aftur á móti er það vissulega ekki æskilegt að stuðla á neinn hátt að því, að eigendaskipti verði á þessum tækjum, þannig að þau verði seld með háu verði. Fleira í ræðu hv. þm. ætla ég ekki, að gefi tilefni til sérstakra andsvara. En ég vildi aðeins minnast á eitt atriði í þessu máli, sem ég tel veigamest og gerði mig mest hikandi í því að beita mér fyrir, að þetta frv. næði fram. að ganga. Það er viðhorfið til ríkissjóðs. Fljótt á litið gæti maður haldið, að þetta frv., eins og frá því er gengið, gæti orðið til þess að rýra tekjur ríkissjóðs allmikið, og vissulega má gera ráð fyrir, að svo verði, sérstaklega að því er eina tegund tækjanna snertir, togarana. Togarafélögin hafa undanfarin ár verið góðir skattgreiðendur. Þeirra atvinnurekstur hefur yfirleitt gengið ágætlega, og togarafélögin hafa yfirleitt greitt háa skatta. Það liggur í augum uppi, að þó að rekstur þeirra haldist nokkurn veginn í horfi, verða. Þessar afskriftir til þess, að tekjur ríkissjóðs af þeim fyrirtækjum hljóta að fara minnkandi, af Því að afskriftirnar verða svo mörgum sinnum meiri en þær hafa verið á undanförnum árum. Hins vegar er það svo með þessa tegund tækja, skipin að ég held, að ekki verði skiptar skoðanir um það, að svo framarlega að það eigi að örva menn til þess að kaupa togara og í raun og veru mótorbáta líka, verður að veita mönnum einhver fríðindi í þessu efni, gefa mönnum kost á að afskrifa skipin, svo að þau, áður en langir tímar líða, séu komin niður í það verð, sem einhver von gæti verið til að þau stæðu undir, þó að verðlagið breyttist eitthvað aftur í áttina til þess, sem það áður var. Þegar skipin væru komin niður í 40% af kaupverði, mætti gera sér vonir um það, að þessi fullkomnu nýtízku tæki ættu að geta staðið undir því verði með nokkurn veginn normal rekstri og afkomu. - Hér var því ekki um neitt annað að velja en að fallast á auknar afskriftir af þessum tækjum. Náttúrlega gat það orkað tvímælis, hve hátt átti að fara í þessu efni. En þegar litið er til þess, hve skipin eru dýru verði keypt nú, þá hygg ég nú, að þessu hafi svona nokkurn veginn verið eðlilega í hóf stillt. Um hin önnur atvinnutæki, sem frv. fjallar um, hygg ég hins vegar, að þannig sé ástatt, að það skipti ekki ákaflega miklu máli fyrir ríkissjóð, hvort afskriftir eru leyfðar af þeim eða ekki fram yfir venjulegar afskriftir, eftir ákvæðum þessa frv. Að vísu játa ég, að rökrétt afleiðing af þessu væri líka sú, að það væri ekki gagnsmikið fyrir þessi fyrirtæki, að þessar afskriftir væru leyfðar, af því að þau mundu ekki hafa nægan tekjuafgang til þess að standa undir svona háum afskriftum. Þó er það svo, að þetta háar afskriftir mundu örva menn til þess að leggja fram fé til fyrirtækjanna, því að ýmislegt bendir þó til þess, að a. m. k. sumt af þessum tækjum, sem um ræðir í frv. og ég sérstaklega nú tala um, gæti skilað sæmilegum tekjuafgangi á næstu árum. Aðallega eru það frystihúsin, sem koma þarna til greina og mesta þýðingu munu, hafa í þessu sambandi. Ég hef því aflað mér upplýsinga um það, hvað frystihúsin hér við Faxaflóa og Breiðafjörð hafa borgað í skatt á tveimur undanförnum árum. Árið 1944 hefur tekjuskattur, sem frystihúsin hafa borgað, verið um 47 þús. kr. á ári, árið 1945 43650 kr. Mega menn af þessu sjá, að frá því, sem verið hefur a. m. k., er hér um verulega tekjurýrnun að ræða.: Ég geri ráð fyrir, að frystihúsin utan þessa svæðis hafi ekki borgað neinar verulegar skattfúlgur. Þegar þessa er gætt, finnst mér, að eftir því, sem horfir nú, þá megi ekki í það horfa, jafnvel þó að svo færi, að þessar sérstöku fyrningarafskriftir hefðu einhverja tekjurýrnun í för með sér fyrir ríkissjóð. Mér er það náttúrlega fullljóst, að ríkissjóður má illa við því nú, eftir því sem að honum er búið, að svipta hann tekjum. En mér er líka fullljóst, að skilyrðin fyrir því, að afl færist í atvinnuvegina, er að menn leggi eitthvað af fé því í þá, sem þeir hafa aflað á undanförnum árum, þannig að þeim sé gefið fyrirheit um það, að ef vel gengi, fengju þeir tækifæri til þess að afskrifa tækin á ekki mjög löngum tíma. Hitt er svo augljóst mál, að það er framtíðin ein, sem úr því getur skorið, að hve miklu leyti þetta kemur að gagni fyrir eigendur atvinnutækjanna. Það veltur á því, hvaða hagnaði tækin skila á næstu árum.