Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í lögum um stjórn efnahagsmála segir að ríkisstj. skuli leggja fyrir Alþingi fjárfestingar- og lánsfjáráætlun fyrir eitt ár í senn. Markmiðið er að tryggja að heildarumsvif í fjárfestingu og þróun peningamála og lánamála samrýmist þjóðhagslegum markmiðum. Enn fremur skal leggja fram frv. til l. um lántöku og ábyrgðarheimildir og aðrar nauðsynlegar ráðstafanir til fjáröflunar vegna opinberra framkvæmda og fjárfestingarlánasjóða að því marki sem slík ákvæði eru ekki í fjárlögum. Slíkt frv. til lánsfjárlaga var flutt í hv. Ed. og hefur verið afgreitt frá fjh.- og viðskn. Ed. Þessi áætlun er samin á vegum ríkisstj. Undirbúning hafa annast Þjóðhagsstofnun, fjárlaga- og hagsýslustofnun, Seðlabanki Íslands og Framkvæmdastofnun ríkisins í samvinnu við einstök ráðuneyti. Fjárfestingar- og lánsfjáráætlun er í höfuðatriðum reist á þeim markmiðum í efnahagsmálum sem sett eru fram í stjórnarsáttmálanum, efnahagsáætlun ríkisstj. frá síðustu áramótum og þjóðhagsáætlun. Helstu markmið ríkisstj., sem getið er um í þessum samþykktum og áætlunum, má draga saman í sex meginatriði: 1. Ríkisstj. leggur höfuðáherslu á næga og örugga atvinnu fyrir allá landsmenn. 2. Ríkisstj. hefur sett sér það mark að draga verulega úr verðbólgu á árinu og stefna að því að verðhækkanir frá upphafi til loka árs verði ekki meiri en 40%. 3. Í kjaramálum er markmið ríkisstj. að tryggja sem best kaupmátt launa og stuðla að jafnari lífskjörum. 4. Stefnt er að jafnvægi í viðskiptum við önnur lönd. 5. Ríkisstj. beiti sér fyrir æskilegu jafnvægi í byggð landsins. 6. Í atvinnumálum er lögð áhersla á atvinnuuppbyggingu og vöxt framleiðslu til þess að standa undir batnandi lífskjörum á komandi árum. Þessi markmið mynda ramma í fjárfestingar- og lánsfjáráætlun. Þróun og horfur í efnahagsmálum þjóðarinnar á þessu ári hafa bæði dökkar og ljósar hliðar. Bráðabirgðauppgjör fyrir árið 1980 bendir til þess, að þjóðarframleiðslan hafi aukist um 2.5% frá fyrra ári, og er það meiri vöxtur en áður var gert ráð fyrir. Ástæðan er einkum sú, að fiskafli og framleiðsla sjávarafurða reyndist meiri en reiknað var með í þjóðhagsáætlun, þorskaflinn 428 þús. tonn rúm í stað 380–400 þús. tonna. Þjóðhagsspá fyrir árið 1981 telur nú að þjóðarframleiðslan verði svipuð og á árinu 1980. Í þjóðhagsáætlun frá því í okt. s. l. var hins vegar reiknað með 1% vexti þjóðarframleiðslu í ár. Þessa breytingu má einkum rekja til tveggja þátta: Í fyrsta lagi eru sóknartakmarkanir til að vernda og varðveita fiskstofnana og í annan stað dregur orkuskortur úr framleiðslu iðnfyrirtækja sem nota mikla raforku. Viðskiptakjör, þ. e. hlutfall milli innflutnings- og út flutningsverðs, voru um 3.5% lakari á árinu 1980 en árið áður. Þessi rýrnun viðskiptakjara jafngilti 1.3% af þjóðarframleiðslu. Þar sem þjóðarframleiðslan jókst um 2.5% varð vöxtur raunverulegra þjóðartekna þannig 1.2%, en þær höfðu minnkað um 1.2% árið áður. Nú í ár er útlit fyrir að viðskiptakjör rýrni enn um 1–2%, en hér þarf þó að hafa í huga að óvissa er nú óvenjumikil um viðskiptakjör. Kemur þar margt til, en helstu áhrifaþættir eru þrír: Verðlag á frystum fiski í Bandaríkjunum ræður enn sem fyrr miklu um. Verð á mikilvægustu afurðum hefur verið nær óbreytt í rúm tvö ár þó að matvælaverð í Bandaríkjunum hafi almennt hækkað talsvert. Afar erfitt er að ráða í líklega verðþróun á frystiafurðum á næstu misserum. Í öðru lagi er olíuverðið óvissu háð. Skráð verð á olíu á Rotterdam-markaði hefur verið stöðugt að undanförnu. Innflutt gasolía frá Bretlandi kemur í auknum mæli fram í verði á næstunni og gengishækkun dollars veldur verðhækkun á olíu. Eins og nú horfir eru frekar líkur til að innflutningsverð á olíu hækki í ár heldur meira en verð á öðrum útflutningi. Þriðji óvissuþátturinn er gengisþróun á erlendum gjaldeyrismörkuðum. Að undanförnu hafa átt sér stað sviptingar í verðhlutföllum á milli einstakra gjaldmiðla. Gengi Bandaríkjadollars hefur þannig hækkað verulega gagnvart öðrum myntum, en erfitt er að meta horfur í gengisþróun erlendis. Helstu einkenni utanríkisviðskipta á árinu 1980 voru aukning vöruútflutnings umfram innflutning, rýrnun viðskiptakjara og mikill halli á þjónustujöfnuði. Vöruútflutningur jókst um 9% á föstu verðlagi, en vöruinnflutningur um 6.5%. Vöruskipti við útlönd urðu hagstæð um 10.8 milljarða gkr. Þjónustujöfnuður, þ. e. önnur viðskipti en vörur, einkum vaxtagreiðslur og samgöngur við útlönd, varð hins vegar óhagstæður um 42.8 milljarða gkr. Þegar tekinn er saman vöruskipta- og þjónustujöfnuður kemur út viðskiptajöfnuður og varð hann því óhagstæður um 32 milljarða gkr. Þessi halli varð talsvert minni en þjóðhagsáætlun í okt. gerði ráð fyrir, en það voru 46 milljarðar. Í þjóðhagsspá fyrir 1981 er gert ráð fyrir að vöruskiptajöfnuður geti orðið hagstæður um nálægt 100 millj. nýkr. Hins vegar eru enn horfur á verulegum halla á þjónustujöfnuði, um 500 millj. nýkr. Verulegan hluta af þessum halla má rekja til hærri vaxta en áður á erlendum lánsfjármörkuðum og hinna miklu erfiðleika í flugrekstri. Samkv. þessari spá yrði viðskiptahallinn á árinu 1981 um 400 millj. nýkr. og er það ívið minni halli í hlutfalli við þjóðarframleiðslu en á árinu 1980. Þróun inn- og útflutnings hefur verið hagstæð það sem af er árinu 1981. Á fyrstu tveim mánuðum ársins varð innflutningur 15% minni en á sama tíma í fyrra þegar reiknað er með sambærilegu gengi. Á sama tíma var útflutningur 4% meiri en í jan. og febr. í fyrra. Eins og ýmsar þær tölur bera með sér, sem hér hafa verið raktar, er mótbyr í mörgum greinum í efnahagsmálum þjóðarinnar. Við þessar aðstæður er afar brýnt að láta ekki reka af leið og vinna af einurð að settu marki. Samkv. þjóðhagsspá verður þjóðarframleiðslan svipuð á þessu ári og í fyrra. Byggingarstarfsemi og mannvirkjagerð er einnig áætluð með svipuðu móti og á árinu 1980, en þá jukust umsvif í þessari grein um 34%. Gangi þessar spár eftir er líklegt að eitthvað dragi úr þeirri spennu eftirspurnar sem ríkt hefur oft á vinnumarkaði á undanförnum árum. Nauðsynlegt verður að fylgjast náið með atvinnuástandi, bæði í einstökum atvinnugreinum og einstökum byggðarlögum. Eftirlit með ástandi og horfum í atvinnumálum hefur verið eflt að undanförnu í samræmi við ákvæði stjórnarsáttmálans, en þar segir: „Til þess að tryggja næga atvinnu og koma í veg fyrir ofþenslu á vinnumarkaði skal félmrn. og Þjóðhagsstofnun falið að fylgjast náið með atvinnuástandi og horfum í öllum greinum atvinnulífs og opinberum framkvæmdum um land allt. Komi í ljós, að hætta sé á atvinnuleysi eða ofþenslu í einhverri grein, skal ríkisstj. gert aðvart, til þess að unnt verði í tæka tíð að gera nauðsynlegar ráðstafanir með ákvörðunum ríkisstj. og samkomulagi við aðra aðila.“ Í samræmi við þetta ákvæði starfa nú fulltrúar Þjóðhagsstofnunar, vinnumáladeildar félmrn. og Kjararannsóknarnefndar saman að þessum málum, koma reglulega saman til að meta ástand og horfur í atvinnumálum og fara yfir gögn sem safnað er milli funda. Efnahagsáætlun ríkisstj. frá 31. des. hefur það markmið að draga svo úr hraða verðbólgunnar að hún verði ekki meiri en 40% á árinu 1981. Efnahagsaðgerðirnar um áramót hafa þegar borið verulegan árangur. Í janúarmánuði hækkar vísitala framfærslukostnaðar um 1.62% og spá Hagstofu Íslands fyrir mánuðina febr.-maí gerir ráð fyrir 8.4% hækkun framfærsluvísitölu á því tímabili Ef þessi spá gengur eftir nema verðhækkanir á fyrstu fjórum mánuðum ársins 10.2%, sem gerir miðað við heilt ár um það bil 33%. Í spám Þjóðhagsstofnunar er gert ráð fyrir 8% hækkun í ágúst og 11% hækkun í nóv. Miðað við þessar spár og ef gert er ráð fyrir svipuðum verðhækkunum fyrir síðustu tvo mánuði ársins verður verðbólgan frá upphafi til loka árs um 40%. Það verður að hafa allan fyrirvara á um þessar spár.  Þeim árangri, sem þegar hefur náðst, er nauðsynlegt að fylgja fast eftir á næstu mánuðum og misserum þar til er verðbólga verður ekki meiri hér á landi en í þeim löndum sem Íslendingar hafa mest samskipti og samanburð við. Fjárfesting á árinu 1980 verður samkv. áætlun nokkru minni en í fyrra og talin nema 26% af þjóðarframleiðslu. Fjárfesting í fyrra nam um 27% af þjóðarframleiðslu. Í stjórnarsáttmálanum er mörkuð sú stefna, að heildarfjárfestingu á árinu 1980–1981 verði haldið innan þeirra marka sem ákvarðast af eftirspurn, viðskiptajöfnuði og atvinnuöryggi og nemi fjárfestingin um fjórðungi af þjóðarframleiðslu. Fjárfestingin hefur þannig verið í hátt við sett markmið, enda þótt mikil áhersla hafi verið lögð á framkvæmdir í orkumálum. Raforkuframkvæmdir jukust um rösklega 40% Í fyrra og munu enn aukast nokkuð á þessu ári. Framkvæmdir við Hrauneyjafossvirkjun verða meiri í ár en í fyrra og miðast þær við að unnt verði að taka fyrsta áfanga virkjunarinnar í notkun í haust. Þá er lögð áhersla á hitaveituframkvæmdir, en hvort þessara ára, 1980 og 1981, nema orkuframkvæmdir, þ. e. raforku- og hitaveituframkvæmdir, um 5.5% af þjóðarframleiðslu, en meðaltal orkuframkvæmda sem hlutfall af þjóðarframleiðslu nam 2.5% á ári 1960–1969 og 4.2% á ári 1970–1971. Ríkisstj. hefur lagt áherslu á jafnvægi í ríkisfjármálum og þannig verði veitt aðhald í efnahagslífinu og dregið úr verðþenslu. Góður árangur hefur þegar nást í þessu efni. Ríkisfjármálin voru í því jafnvægi á síðasta ári að það var mikilvægt framlag í viðnámi gegn verðbólgu. Samkv. bráðabirgðatölum urðu útgjöld ríkissjóðs um 28% af þjóðarframleiðslu, en á síðustu sex árum hafa útgjöld ríkissjóðs numið að meðaltali 28.5% af þjóðarframleiðslu. Með peningamálum er fyrst og fremst átt við þróun innlána og útlána í bönkum og sparisjóðum. Markmið stefnunnar í peningamálum er að stuðla að framgangi efnahagsstefnu ríkisstj. með því að efla sparifjármyndun og skapa jafnvægi milli framboðs og eftirspurnar lána. Fjárfestingar- og lánsfjáráætlunin felur í sér, að aukin útlánageta innlánsstofnana verði nýtt enn frekar en á síðasta ári til að draga úr erlendum lánum. Stefnt er að því að útlán bankakerfisins stuðli sem best að því að sjá fyrir eðlilegum þörfum atvinnulífsins án þess að leiði til ofþenslu. Þróun innlána var mjög hagstæð á árinu 1980. Þau jukust um 67.4%, en 57.4 árið áður. Í þróun útlána horfði illa framan af ári. Útlán á fyrstu mánuðum ársins voru of mikil, og fóru langt fram úr áætluninni. Þessi þróun leiddi til peningaþenslu. sem dró úr aðhaldsáhrifum af batnandi stöðu ríkissjóðs. Til ágústloka versnaði lausafjárstaða bankanna um 27 milljarða gkr., en um 13.5 milljarða fyrir sama tímabil árið áður. Í septembermánuði var m. a. að tilhlutan ríkisstj. gripið til aðgerða til að draga úr útlánaaukningunni. Þessar aðgerðir ásamt aukningu innlána urðu til þess að peningamál tóku nýja og heillavænlegri stefnu og í árslok hafði góður árangur nást. Yfir árið í heild nam aukning útlána 56%, en var 58% árið áður. Þróun inn- og útlána það sem af er þessu ári hefur verið hagstæð. Á fyrstu tveim mánuðum þessa árs hafa heildarinnlán aukist um 13.3%, en 9.8% á sama tímabili í fyrra. Vöxtur í útlánum er hægari en í fyrra, útlán jukust um 7.4% í jan. og febr., en 10.2% sama tímabil árið 1980. Ríkisstj, leggur áherslu á að peningamálin verði í samræmi við efnahagsstefnu og verðlagsmarkmið hennar. Eins og þær tölur, sem nú hafa verið nefndar, bera með sér hefur náðst góður árangur í þessu efni. Betra jafnvægi er nú í peningamálum en verið hefur um árabil. Herra forseti. Um ýmis önnur atriði, sem skipta verulegu máli í sambandi við fjárfestingar- og lánsfjáráætlun, vil ég ekki ræða hér frekar, a. m. k. að sinni, en vísa til hinnar ítarlegu grg. í því þskj. sem útbýtt hefur verið.



Herra forseti. Þegar við ræðum hér fjárfestingar- og lánsfjáráætlun fyrir árið 1981 eru á sama tíma að birtast tölur, þjóðhagsstærðir, fyrir s. l. ár og þar með síðasta ár áratugarins 1971–1980. Þessar þjóðhagsstærðir koma til með að sýna hvernig áratugurinn 1971–1980 hefur verið í íslenskum efnahags- og peningamálum til samanburðar við áratuginn 1961–1970. Þróun efnahagsmála síðasta áratug hefur verið með þeim hætti að fáa, ef þá nokkurn, grunaði að slík þróun gæti átt sér stað. Við höfum sannarlega lifað áratug verðbólgu í stað áratugs viðreisnar í íslensku þjóðfélagi frá 1961–1970. Frá 6–9% verðbólgu eða um þrefalt meiri verðbólgu en í helstu viðskiptalöndum okkar 1961–1970 óx verðbólgan 1971–1980 úr innan við 10% í um það bil 60% þ. e. þrisvar til fimm sinnum meiri verðbólga hér en í nágranna- og viðskiptalöndum okkar. Síðustu tvö árin var verðbólga um 60% og árið 1980 var verðbólga frá upphafi árs til loka og meðalverðbólga frá 1979–1980 tæp 60%. Það sýnist þar af leiðandi koma til með hvað þetta snertir að verða versta ár þennan áratug. Á áratugnum 1961–1970 þótti allnokkuð að verðlag þrefaldaðist, og mátti oft heyra þáverandi stjórnarandstæðinga gagnrýna það. Á áratugnum 1971–1980 þrefaldaðist ekki verðlagið, heldur fimmtánfaldaðist. Úr hagtölum þessara tveggja áratuga má glöggt lesa um stjórnarfarið á Íslandi og það þarf ekki að lesa á spjöldum sögunnar. Tölurnar sýna það. Stjórnarskipti urðu hér á landi 1971. Svo snögg og mikil breyting verður á öllu að þeir, sem skoða þessar tölur, þessar þjóðhagsstærðir, gera sér grein fyrir því, að hér hefur átt sér stað veruleg stefnubreyting. Það kemur í ljós að ríkisumsvifin aukast úr 22% af vergri þjóðarframleiðslu í 25% og að verðbólgan verður um það bil 20% á móti því að vera innan við 10%. Þeir stjórnarflokkar, sem farið höfðu með völd frá 195–1971, misstu meiri hluta sinn í kosningum 1971 og við tók Framsfl. undir forustu formanns hans, sem varð forsrh., ásamt Alþb.-mönnum og þm. Samtaka frjálslyndra og vinstri manna. Ef þessi áratugur er skoðaður í samanburði við það sem ég gat um áðan sjá menn að áfram stefnir og 1974–1975 eru þessar stærðir komnar, þ. e. verðlagsbreytingar, í milli 40 og 50% og ríkisumsvif komin upp undir um 30%. Þegar líða tekur svo á þennan áratug má enn sjá breytingar. 1976 breytast þessar tölur til batnaðar. Ríkisumsvifin eru komin niður í 26.5% og verðbólgan er komin niður í 32%. 1977 eru ríkisumsvifin 27% af vergri þjóðarframleiðslu og verðlagsbreytingar á bilinu 30–36%, eftir því hvort viðmiðunin er frá upphafi árs til loka eða á milli ára. Hér hefur það gerst, að Sjálfstfl. hefur tekið við forustu og veitir ríkisstjórn forustu í þessum málum fram til ársins 1978 að enn breytir um. Þá fara ríkisumsvifin að aukast. Þá fer verðbólgan að aukast aftur. Ríkisumsvifin komast upp í 28.5%–29.5% og verðbólgan á árunum 1978–1979 og 1980 nálgast 60%. Ef lítið er til kosninganna 1971 og það haft í huga sem þáverandi stjórnarandstæðingar sögðu, framsóknarmenn og Alþb.-menn, þegar þeir boðuðu nýjar aðferðir í glímunni við verðbólguna, sýnist árangurinn undir þeirra forustu hafa verið heldur lítill. Hann var enginn. Hann var miklu verri en enginn. Ef minnst er á kosningabaráttuna 1978, þegar þáverandi stjórnarandstaða hafði ráð undir rifi hverju og komst til valda m. a. út á orðin „samningana í gildi“, er útkoman 1979 og 1980 ekki vottur þess að um jákvæða breytingu hafi verið að ræða, nema síður sé, met slegin í verðbólgumálum ár eftir ár. Eins og ég sagði áðan sýnist árið 1980 ætla að slá öll met og er þá, að mér sýnist, sama hvert lítið er. Sýnist nú blasa við okkur við upphaf nýs áratugs að þá verði verðbólgusiglingunni haldið áfram án þess að sjá megi nokkra tilburði hjá valdhöfum til þess að breyta stefnunni, án þess að nokkrir tilburðir séu þar uppi sem telja má raunhæfa. Í stað þess hefur verið sett á svið sjónarspil og var leikinn á gamlárskvöld sem inngangur að áramótaskaupi fyrsti þáttur þessa sjónarspils. Í þeim þætti höfðu verið strikuð út úr handritinu orðin „samningana í gildi“ og líka „þeim sem minnst hafa skal hlíft“ og þannig fór þátturinn fram. Sú fjárfesting- og lánsfjáráætlun, sem hér er til umr., svo og niðurstaða ársins 1980, ber þess best vitni, sem ég sagði áðan, að verðbólgusiglingunni skal haldið áfram. Ekki aðeins efnisinnihald þessarar áætlunar eða útkoma efnahagsmálanna 1980, heldur og öll vinnubrögð við gerð og framlagningu þessarar áætlunar sýna að ríkisstj. hefur gersamlega mistekist að ná valdi á þessum málum. Samkv. efnahagslögunum skal fjárfestingar- og lánsfjáráætlun lögð fram með fjárlögum. Fyrst þegar slík áætlun var samin, 1975 fyrir árið 1976, en áður höfðu verið samdar framkvæmdaáætlanir allt frá árinu 1963, vannst ekki tími til að gera Alþingi grein fyrir lánsfjáráætluninni, stefnu ríkisstj. í fjárfestingar- og lánamálum, fyrr en við 3. umr. fjárlaga rétt fyrir jólaleyfi þm. Þetta var vissulega og eðlilega gagnrýnt af stjórnarandstöðunni, og ég hugðist beita mér þá fyrir því, að á þessu yrði gerð bragarbót. Það tókst nokkuð árið 1977, þegar lánsfjáráætlun fyrir árið 1978 var lögð fram. Það var gert þá við 2. umr fjárlagafrv. Þótti mönnum þó ekki nóg að gert og töldu að þannig mætti ekki ganga til í framtíðinni. Til að leggja áherslu á þessa skoðun sína lögfestu þeir, sem sátu í ríkisstjórn Ólafs Jóhannessonar, það að fjárfestingar- og lánsfjáráætlun skyldi lögð fram með fjárlagafrv. þannig að á því væri enginn vafi og að Alþingi, eftir að ríkisstj. væri að sjálfsögðu búin að gera sér grein fyrir því, hvernig hún hygðist standa að málum, og eftir að ríkisstj. væri búin að móta sína stefnu um leið og hún samþykkti fjárlagafrv., þá skyldi á sama tíma gerð grein fyrir þessum málum. Þetta er sjálfsagt rétt og þannig á það að vera. Þannig er þetta sjálfsagt þar sem menn, sem fara með stjórnvöld, hafa vald á því sem þeir eru að gera. Til hvers er verið að leggja fram fjárfestingar- og lánsfjáráætlun ef það er ekki til þess að löggjafarsamkoman, að fjárveitingavaldið, Alþingi, geti fengið tækifæri til að skoða í heild, hvernig þeir, sem með völd fara, hyggjast haga stefnunni í peningamálum, í efnahagsmálum, í atvinnumálum, og að hægt sé að taka ákvarðanir í samræmi við þá stefnu af þeim og Alþingi fái tækifæri til þess að gera aths. þar við? Ég veit að hæstv. forsrh. er þessu sammála því að í ræðu sinni með fjárfestingar- og lánsfjáráætluninni fyrir 1980 vék hann að þessu. Þá hagaði málum svo til, að ríkisstj. hans var mynduð í febrúarmánuði. Hún hafði ekki haft tækifræi til þess að vinna þessi verk. Hún lagði fram fjárlagafrv. og nokkuð löngu síðar fjárfestingar- og lánsfjáráætlun. Hæstv. forsrh. sagði þá í ræðu, með leyfi forseta: „Að þessu sinni hafa atvikin ráðið því, að tímabil undirbúnings hefur ekki verið svo rúmt sem skyldi og því ekki reynst unnt að fjalla samtímis um fjárlög og lánsfjáráætlun að öllu leyti, eins og æskilegt er.“ Sú afsökun, sem hæstv. forsrh. hafði á s. l. ári, er ekki fyrir hendi núna þannig að hér er verið að ganga gegn þeim lögum, sem um þetta gilda, og um leið gera þá vinnu, þá ákvarðanatöku, sem þarf að eiga sér stað í svo veigamiklum málum, með þeim hætti sem raun ber vitni. Þegar fjárlagafrv. var lagt fram á s. l. hausti var lögð fram bráðabirgðaáætlun skömmu seinna um fjárfestingar og lánsfjáröflun. Síðan voru fjárlög samþykkt í des. Frv. til lánsfjárlaga var lagt fram í febrúarmánuði, mánuði áður en fjárfestingar- og lánsfjáráætlun er lögð fram hér í Sþ. Hvaða afleiðingar hafa slík vinnubrögð? Jú, þær birtast í því, að eftir því sem mánuðirnir líða, eftir því sem fleiri skjöl koma, eftir því hækka útgjaldatölurnar, eftir því hækka lántökurnar. Menn, sem sitja í ríkisstj., eru sem sagt ekki reiðubúnir að gera upp við sig hvernig þeir hyggjast haga efnahags- og fjármálunum, heldur sýnist dæmið vera þannig hugsað að þeir muni geta komið fram einhverju af óskalistanum ef þetta dregst. Því er vinnubrögðunum hagað eins og raun ber vitni. Umr. um þessa lánsfjáráætlun sýnist ekki heldur ætlað að verða lokið áður en afgreiðsla á lánsfjárlagafrv. fer fram í hv. Ed. Eðli málsins samkv. er það frv. fylgifiskur þeirrar áætlunar sem hér liggur fyrir og á að leggja það fram að mínum dómi samtímis áætluninni. Það má vel vera að svarið við þessu geti verið að til þess að gefa Alþingi fyrr tækifæri til að hyggja að þessum málum hafi verið gripið til þessa ráðs. - Ég vil mjög gjarnan láta það koma hér fram, að það stóð ekki á formönnum fjh.- og viðskn. beggja deilda að ræða þessa áætlun og láta nm. í té þau gögn sem þeir óskuðu eftir. Við fjh.- og viðskn. verður því ekki sakast í þessum efnum. Ég vildi láta þetta koma hér fram um vinnubrögð og um leið lýsa þeirri von minni við Alþingi, að það láti ekki slíkt henda oftar. Það geta alþm. gert,-þeir sem hverju sinni standa að ríkisstj. og sitja í meiri hl. á þingi. Hæstv. forsrh, var ekki mjög langorður um þá lánsfjáráætlun sem hér er til umr., og það hefur ekki verið gerð mikil úttekt á því, hvernig lánsfjáráætlun og markmið ríkisstj. fyrir árið 1980 hafa reynst. En í þeirri ræðu, sem ég vék að hér áðan, þegar hæstv. forsrh. gerði grein fyrir lánsfjáráætluninni 1980, hélt hann töluvert ítarlegri ræðu en hann hélt í dag og hann lýsti þar ýmsum stefnumiðum. Hann flutti þar ræðu þar sem fram voru settar ýmsar viljayfirlýsingar, ýmis góð markmið, ýmis góð áform. En einhvern veginn skorti þetta í ræðuna áðan og að uppgjör færi fram um útkomu ársins 1980. Að áformunum ætla ég að koma síðar, en mig langar aðeins til, áður en lengra er haldið, að víkja að því, sem fram kom í lánsfjáráætluninni 1980 og í ræðu forsrh., og bera það saman við niðurstöður þær sem hafa verið að birtast að undanförnu. Hæstv. forsrh. segir í ræðu sinni, með leyfi forseta, þegar hann lýkur máli sínu, hefur farið víða um og gert grein fyrir mörgum þeim markmiðum sem hann og ríkisstj. hans virtust hafa þá: „Í stjórnarsáttmálanum hefur ríkisstj. sett sér það meginmarkmið að treysta íslenskt efnahags- og atvinnulíf. Þessi fjárfestingaráætlun er liður í framkvæmd þeirrar stefnu. Ríkisstj. mun berjast gegn verðbólgu með aðhaldsaðgerðum er snerta verðlag, gengi, peningamál, fjárfestingarmál og ríkisfjármál. Á það verður lögð höfuðáhersla, að beitt sé samstilltum aðgerðum á öllum þessum sviðum og jafnan þannig að atvinnuöryggi sé tryggt.“ Hver hefur svo raunin orðið í sambandi við verðlagsmálin? Eins og ég gat um áðan kemur árið 1980 þannig út að það verður einstakt í sinni röð. Verðbólgan frá fyrra ári, þ. e. meðalverðbólguhækkunin frá 1979 til 1980, verður 58.5%, en verðbólgan frá upphafi árs til loka 58.9%. Og hraði verðbólgunnar seinustu mánuði ársins var kominn um og yfir 70%! Gengismálin: Hver voru áformin þar? Hvað var lagt til grundvallar í þróun gengismála við lánsfjáráætlunina 1980? Jú, þar var gert ráð fyrir meðalhækkun á erlendum gjaldeyri um 32%, en niðurstaðan reyndist 37.8% og síðustu mánuði s. l. árs voru gengisbreytingarnar svo hraðar og svo miklar að annað eins hefur ekki þekkst. Hæstv. forsrh. sagði í sambandi við verðlagsmálin, með leyfi forseta: „Nú er áætlað að hækkun framfærsluvísitölu frá febr. til maí verði vart undir 12–13% og gætu laun þá hækkað um 11–11.5 1. júní, en í fjárlagaforsendum var gert ráð fyrir 8% hækkun. Markmið ríkisstj. er að halda verðbreytingum innan við 7% frá maí til ágúst og innan við 5% frá ágúst til nóv. Takist þetta yrði verðhækkun frá upphafi til loka árs innan við 40%, en meðalhækkun verðlags milli ára 1979 og 1980 væntanlega nálægt 50%.“ Skömmu eftir eða um svipað leyti og þessi ræða var haldin vék hv. 3. þm. Norðurl. e. að þessum málum hér utan dagskrár og efaðist um það, sem hér hafði komið fram, og gerði grein fyrir sjónarmiðum sem fram höfðu komið hjá Þjóðhagsstofnun um það hver spáin væri og hvað líklegast væri um útkomu. Ég minnist þess þá, að hæstv. forsrh. vildi ekki viðurkenna þennan útreikning, sagði m. a., að hér væri ekki rétt reiknað út, og bar þess vegna brigður á að þessi spá, sem hv. 3. þm. Norðurl. e. var með, gæti með nokkru móti staðist. Tölurnar tala sínu máli. Ef við víkjum að erlendum lántökum er sama sagan þar. Hæstv. forsrh. segir í sömu ræðu, með leyfi forseta: „ Ríkisstj. hefur ákveðið að leita ekki heimildar til erlendrar lántöku á árinu 1980 í jafnríkum mæli og samþykkt framkvæmdaáform ýmissa fyrirtækja ríkissjóðs í B-hluta fjárlaga miðast við. Í þessu felst nokkur frestun framkvæmda.“ Samkv. lánsfjáráætlun 1980 er gert ráð fyrir 85.5 milljörðum gkr. í heildarlántöku, til afborgana 46.3 og því 39.2 milljarða nettóaukningu langra lána. En hver er svo reynslan í þessum efnum? Hún er sú, að nettóaukning er ekki 39.2 milljarðar gkr., heldur 69.7 eða um 75% umfram þá áætlun sem lögð var fram. Hér er um að ræða 35.1% af vergri þjóðarframleiðslu, en við það vildi einmitt hæstv. forsrh. miða í þessari ræðu, og það er hækkun úr 34.4% miðað við 1979. Ef við virðum fyrir okkur ríkissjóðsdæmið kemur það út með töluvert öðrum hætti en hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh. vonuðumst til. E. t. v. gerðu þeir sér ekki grein fyrir hvað undir bjó. Það mátti af máli þeirra heyra. En ríkissjóður var rekinn með halla. Hann sýnir lakari útkomi sem nemur 5.4 milljörðum gkr. og það er áframhaldandi skuldaaukning í Seðlabankanum þrátt fyrir að allir vinstristjórnarskattarnir væru framlengdir og nokkrir til viðbótar þannig að ríkissjóðstekjurnar á árinu 1980 væru þess vegna vart undir 50–60 milljörðum gkr. eða tvöföld skuld ríkissjóðs við Seðlabankann þannig að það hefði ekki þurft nema helming þessara skatta til að greiða upp þá skuld. Viðskiptahallinn verður í stað 1.3% af þjóðarframleiðslu 2.4%. Það, sem ég hef nú hér rakið og sýnir allt aðra útkomu árið 1980 en talað var um þegar ræðan var flutt, gerist á sama tíma og þjóðarframleiðslan eykst um 2.5% frá 1979 og útflutningsframleiðslan eykst um 10%, sem hvort tveggja er töluvert meiri vöxtur þjóðarframleiðslu en gert hafði verið ráð fyrir í lánsfjáráætluninni. Ástæða þessa er að fiskafli og framleiðsla sjávarafurða voru töluvert miklu meiri en reiknað hafði verið með. Þorskaflinn reyndist t. d. 426 þús. lestir í stað 380–400 sem áætlað hafði verið. Þannig er útkoman 1980 þegar það dæmi er gert upp og við ræðum hvað og hvernig staða mála er og hverjar eru horfurnar fram á við. Í þeirri fjárfestingar- og lánsfjáráætlun, sem hér er til umr., eru nokkrar staðreyndir eða nokkrar línur sem segja til um spá fyrir árið 1981. Þar er gert ráð fyrir að útflutningurinn dragist saman um tæplega 1% árið 1981. Það er spáð lakari viðskiptakjörum sem nemur 1–2%. Samneyslan er talin aukast um 2% vegna útgjaldafyrirætlana fjárlaga. Fjármunamyndun er talin munu verða um 26% og þar verði magnaukning, 26% af vergri þjóðarframleiðslu sem er hlutfallslega örlítið minna en árið 1980, en samt sem áður er gert ráð fyrir magnaukningu. Það er gert ráð fyrir að viðskiptahalli haldist áfram og verði svipaður og í fyrra, 2.3% í stað 2.4%, eins og ég gat um áðan. Það er gert ráð fyrir að þjóðarframleiðslan verði óbreytt á þessu ári frá því 1980, og með tilliti til þess sem ég hér gat um áðan er gert ráð fyrir að þjóðartekjur dragist saman. Þetta er sú mynd sem við fáum í fjárfestingar- og lánsfjáráætlun fyrir árið 1981. Þetta eru þjóðhagshorfurnar fyrir það ár. En hvað hyggst ríkisstj. gera, miðað við þá þjóðhagsspá, sem fyrir liggur, og í samræmi við fyrirheit í efnahagsáætlun frá því á gamlárskvöld? - Ég veit ekki hvort hv. alþm. hafa tekið eftir því, að gerð hefur verið breyting á þessari fjárfestingar- og lánsfjáráætlun frá því í fyrra, þeir sem lesa hana gera sér að sjálfsögðu grein fyrir þessu, en það er undirstrikað með því að yfirskrift II. kafla þessarar áætlunar er breytt. Í lánsfjáráætluninni frá 1980 stendur: II. kafli. Markmið og þjóðhagshorfur. En í þessari lánsfjáráætlun hefur orðið „markmið“ verið þurrkað út og aðeins stendur eftir „þjóðhagshorfur.“ Það er að sjálfsögðu í samræmi við innihald þessarar áætlunar. Í kaflanum, þar sem fjallað hefur verið um markmið og þjóðhagshorfur, er nú aðeins fjallað um þjóðhagshorfur, en markmiðunum er sleppt og þau, eins og ég sagði áðan, ekki höfð með í samræmi við innihald þessarar áætlunar. Þetta er vissulega þess eðlis að vekja verður á því athygli, en þetta er í samræmi við þá ræðu sem hæstv. forsrh. hélt áðan og fjallaði sáralítið, nánast ekki neitt um aðgerðir eða hugmyndir til lausnar þeim vanda sem við er að glíma. Það var öllum ljóst á nýársdag eða annan í nýári að innan ríkisstj. gerðu menn sér grein fyrir að í því sjónarspili, sem hófst með brbl. á gamlársdag, var ekki að finna úrræði sem væru til lausnar á þessum vandamálum, heldur aðeins skammtímaúrlausn. Við getum nú talið vikurnar og bráðum dagana þar til þetta tímabil er runnið út, og menn spyrja: Hvað tekur við? En einmitt annan í nýári var haft eftir einum af ráðh. ríkisstj. að þessar aðgerðir væru ekki nema skammtímaaðgerðir og þyrftu aðrar aðgerðir að koma til þegar kæmi að mánuðunum maí og júní. Hverjar aðgerðirnar eru, hverjar hugmyndirnar eru, hver markmiðin eru verður ekki lesið úr þeirri fjárfestingar- og lánsfjáráætlun, sem hér er til umr. Ég efast ekkert um að þær viljayfirlýsingar, sem hæstv. forsrh. kom með áðan, vildi hann svo gjarnan að gætu ræst. En hann eins og við hin gerir sér grein fyrir því, að það gerist ekki með óbreyttri stefnu í efnahags- og peningamálum eða yfirleitt með þeirri stefnu sem núv. ríkisstj. hefur. Þessi fjárfestingar- og lánsfjáráætlun spáir ekki ástandinu á árinu 1981 þannig að það sé eðlilegt og sjálfsagt að upp séu settir óskalistar þeirra manna sem með framkvæmdavaldið fara, óskalistar um auknar opinberar framkvæmdir og lántökur til þeirra á kostnað atvinnuveganna, eins og skýrt er tekið fram í þessari skýrslu. Ástandið er ekki með þeim hætti að það leyfi tillögur - þaðan af síður framkvæmd - um svo mikla aukningu erlendra lána sem hér eru áformuð, ekki kannske aðeins erlend, heldur og innlend. Þó er töluverður munur á hvort um er að ræða innlend lán eða erlend. En hér sýnast erlendar lántökur aukast meir en nokkru sinni fyrr. Í áætluninni er gert ráð fyrir að löng erlend lán, sem tekin verða á árinu 1981, nálgist 37% af vergri þjóðarframleiðslu. Þá dugar ekki lengur að gera samanburð við árið 1975, þegar þjóðarframleiðslan minnkaði og þegar viðskiptakjörin versnuðu. Það dugar ekki einu sinni að leita samanburðar svo langt aftur til að finna ár, sem hafi verið lakara í samanburði. Við gerum okkur grein fyrir því, að allt frá því að fjárlagafrv. var lagt fram á þingi og eftir því sem frá ríkisstj. hafa komið fleiri gögn, eftir því hafa verið tillögur um aukin útgjöld, um hærri lántökur. Nú síðast koma frá meiri hl. fjh.- og viðskn. Ed. tillögur um enn auknar erlendar lántökur, því að ekki hefur verið gerð grein fyrir með hvaða öðrum hætti ríkisstj. hyggst fjármagna þau útgjöld sem í lánsfjáráætlun er lagt til að verða við. Þannig stöndum við frammi fyrir því samkv. því skjali sem hér liggur fyrir, að árið 1981 sýnist munu verða mjög erfitt, að á árinu 1981 hefði þurft að taka á málum með allt öðrum hætti en sýnist að gera eigi og er framhald af því sem gerðist þegar fjárlagafrv. var samþykkt. Út af fyrir sig er hægt um stuttan tíma að ná vissum árangri og þannig fá tilbúnar tölur til að skarta með og lýsa góðum árangri. Hæstv. forsrh. hefur sagt að verðbólgan núna væri 35% á ársgrundvelli. Þar er um að ræða 1.6% verðlagshækkun í jan. og lögð við 8.5% verðlagshækkunarspá - ekki staðreynd, heldur verðlagshækkunarspá fyrir mánuðina febrúar, mars og apríl. Þegar þessar tölur eru lagðar saman og gerðar upp með þreföldu margfeldi kemur út talan 35. Í fyrsta lagi er framfærsluvísitalan reiknuð út fjórum sinnum þannig að þá þegar er villa í dæminu. Í öðru lagi liggur ekki fyrir að framfærsluvísitalan hækki ekki meir en um 8.5% 1. maí. Líkur munu vera til að hún muni hækka meira, og hefur Þjóðhagsstofnun metið, en telur að það sé gert út frá öðrum forsendum, að hækkunin geti orðið 10–11%. Þegar reiknað er með 8.5% verðlagshækkun á milli þessara mánaða er ekki gert ráð fyrir neinni hækkun á opinberri þjónustu, þá er ekki gert ráð fyrir neinni hækkun á bensínverði sem ákveðin hefur verið, henni hefur verið frestað, og þá er ekki heldur gert ráð fyrir hækkun á landbúnaðarvörum vegna vinnslu- og dreifingarkostnaðar. Þetta sýnir að þessi útreikningur er ekki til að byggja á í framtíðinni, því miður. Þokkalegur jöfnuður er í ríkisfjármálunum, hefur heyrst og heyrðist framan af síðasta ári, en það dró dálítið úr því eftir því sem líða tók á árið og þegar nú er rætt um þokkalegan jöfnuð í ríkisfjármálunum um leið og skuldir ríkissjóðs hafa hækkað um 20 milljarða gkr. frá síðustu áramótum og skuldir ríkissjóðs við Seðlabankann eru 31. mars 50 milljarðar gkr., þá sýnist ekki vera um að ræða framtíðarjöfnuð í ríkisfjármálunum, enda náðist hann aldrei. Það er talað um stöðugt gengi á sama tíma og aðalgreinar útflutningsatvinnuvega eru reknar með halla. Það er að sjálfsögðu hægt að halda gengi óbreyttu, en til þess að slíkt geti gerst verða atvinnuvegirnir í landinu að geta gengið hallalaust. Það er ljóst mál að ríkisfyrirtækin standa ekki betur en mörg atvinnufyrirtækin í frjálsum atvinnurekstri. Ég held ekki að jafnmargar beiðnir um hækkun á gjaldskrám eða jafnháar beiðnir um hækkun á gjaldskrám hafi legið fyrir hjá hinu opinbera áður. Ekki svo að skilja að eftir því skuli farið, heldur hitt, að ég hef ekki trú á að forstöðumenn opinberra stofnana séu að leika sér að því að senda ríkisstj. og verðlagsyfirvöldum beiðni um hærri gjaldskrár en þeir telja sig geta rökstutt. Ef til slíks kæmi, að forstöðumenn opinberra stofnana gerðu sér leik að því, sæjum við hvað verið væri að gera. Ég hef ekki þá trú, að það, sem þeir hafa lagt til, sé ekki á rökum reist. Það má svo vera að hægt sé að mæta því með öðrum hætti en hækkun gjaldskrár, og væri vonandi að það gæti gerst. Ég á þá ekki við lántökur þeim til handa, heldur með einum eða öðrum hætti rekstur og áform í framkvæmdum viðkomandi fyrirtækja. Hvernig svo sem á þetta dæmi er lítið fæ ég ekki séð annað en sú áætlun, sem hér liggur fyrir, sýni okkur að fram undan eru erfiðir tímar og slíkt útlit að ég hefði talið að öðruvísi þyrfti við því að bregðast. En eins og ég vék að í ræðu minni eru vinnubrögðin við gerð þessarar lánsfjáráætlunar með þeim hætti að þau ein bera þess vitni, að ríkisstj. veldur ekki verkefninu. Þess vegna er útkoman 1980 eins og hún er. Þess vegna höfum við fyrir okkur áætlun, þjóðhagsspá árið 1981, fjárfestingarþjóðhagsspá sem gyllir ekki framtíðina, en við höfum líka fyrir okkur tillögur um ákvarðanir sem ganga þvert á þau sjónarmið. Ég vona að það, sem sagt er um þjóðhagsspána 1981, eigi eftir að verða betra en hér er spáð. Ég held hins vegar, að við ættum að taka betur mið af þeim spádómum og haga ákvörðunum okkar, aðgerðum okkar þar af leiðandi með öðrum hætti en hér er lagt til.



Herra forseti. Ef menn vilja freista þess að draga upp heildarmynd af stefnunni í efnahagsmálum, sem núv. hæstv. ríkisstj. virðist fylgja og lesa má af fjárlögum yfirstandandi árs og þeirri lánsfjáráætlun, sem nú liggur loksins fyrir, virðast mér helstu einkennin vera þessi: Ríkisbúskapurinn í heild er rekinn með umtalsverðum halla. Þótt fjárlög séu hallalaus að nafninu til felst í því sá feluleikur, að sívaxandi hluti ríkisútgjalda er einfaldlega ekki tekinn með í reikninginn í hinum eiginlegu fjárlögum, heldur birtist í formi sívaxandi skuldaaukningar í lánsfjárlögum. Æ stærri hluti heildarfjármunamyndunar í þjóðarbúskapnum er fjármagnaður með lánum. Hlutur lánsfjár í útlánum fjárfestingarlánasjóða fer ört vaxandi. Þrátt fyrir takmarkaðan árangur verðtryggingarstefnunnar, sem Alþfl. getur sérstaklega lýst ánægju sinni yfir, er engu að síður ljóst að eigin fjármögnun sjóða og bein ríkisframlög af skatttekjum til opinberrar fjárfestingar fara minnkandi sem hlutfall af heildarfjárfestingu. Hlutur erlendra lána til langs tíma fer vaxandi, einnig sem hlutfall þjóðarframleiðslu. Erlendar skuldir til langs tíma nema nú 2.5 millj. gkr. á hvern einstakling í landinu eða 10 millj. gkr. á hverja fjögurra manna fjölskyldu. Greiðslubyrði vaxta og afborgana af löngum erlendum lánum sem hlutfall af útflutnings- og gjaldeyristekjum fer einnig vaxandi og stefnir í yfir 15% af útflutningstekjum á árinu 1981. Í samanburði við aukningu fjármunamyndunar opinberra aðila, sem í sívaxandi mæli er fjármögnuð með lánsfé, fer fjárfesting einkaaðila í atvinnulífinu hlutfallslega minnkandi. Þess eru og mörg dæmi nú, eins og reyndar oft áður, að á lánsfjáráætlun er gert ráð fyrir umtalsverðum lántökum til að standa undir óarðbærum framkvæmdum og jafnvel hreinum rekstrarútgjöldum einstakra ríkisstofnana. Þetta staðfestir að lánsfjáráætlun í heild og erlendar lántökur alveg sérstaklega eru greinilega meðhöndlaðar sem afgangsstærð í ríkisfjármáladæminu. Undir það teppi sópar hæstv. ríkisstj. gjarnan hvers kyns útgjöldum sem ekki rúmast innan ramma fjárlaga ef stjórnvöld vilja leggja kapp á að sýna þau hallalaus að nafninu til. Reynslan sýnir að á undanförnum árum hafa bæði tekju- og útgjaldaáform samkv. lánsfjáráætlunum farið úr böndum. Flest bendir til þess, að þessi lánsfjáráætlun verði þar engin undantekning. Sérstaklega verða gefnar forsendur áætlunarinnar um verðlagsþróun og gengi á næstu mánuðum að teljast ótraustar. Þrátt fyrir nokkra vísbendingu um jákvæðan árangur verðtryggingarstefnunnar, sem áður var vikið að, sem birtist í nokkurri innlánsaukningu í bankakerfinu, verður fátt ráðið af þessari lánsfjáráætlun um hvaða stefnu ríkisstj. hyggst fylgja og hvaða tækjum hún hyggst beita til almennrar peningamálastjórnar. Enn er allt í fullkominni óvissu um gengisskráningu næstu mánaða, um vaxtastefnu og um verðlagsþróun. Þetta virðast mér vera nokkrir helstu þættirnir í þeirri heildarmynd sem nauðsynlegt er að gera sér af stefnu og aðgerðum núv. ríkisstj. í ríkisbúskapnum og efnahagsmálum almennt. Sú mynd, sem hér er dregin upp, sýnir vel hversu ólíkt efnahagskerfi okkar er í ýmsum grundvallaratriðum þeirri efnahagsskipan sem viðgengst með þeim þjóðum sem eiga þó að heita að vera á svipuðum pólitískum breiddargráðum og við. Efnahagsskipan okkar er smám saman að taka á sig mynd sem í allt of mörgum veigamiklum þáttum er ekki óáþekk því sem tíðkast í hagkerfi Austur-Evrópulandanna. Í hinu blandaða hagkerfi markaðsbúskapar og opinberrar stýringar, sem ríkjandi er í Vestur-Evrópu, eru fjárfestingarákvarðanir að mestu teknar í fyrirtækjunum sjálfum. Eigin fjármögnun fyrirtækjanna sjálfra stendur undir bróðurpartinum af heildarfjárfestingu. Forstöðumenn fyrirtækja verða við þær aðstæður að taka áhættu og laga rekstur sinn stöðugt að síbreytilegum aðstæðum á markaði og verða því að beita ströngu arðsemismati við fjárfestingarákvarðanir. Arðsemi og hagnaðarvon eru enn drifkraftur þess hagkerfis. Hlutverk ríkisins sjálfs er fyrst og fremst að stuðla með almennum aðgerðum að heildarjafnvægi í þjóðarbúskapnum og skapa skilyrði fyrir auknum hagvexti og aukinni framleiðni. Hér á landi er það ríkjandi stefna að atvinnureksturinn, fyrirtækin sjálf, er löngum rekinn með halla eða á núllpunkti. Almenningur á þess yfirleitt ekki kost að ávaxta sparnað sinn í atvinnulífinu sjálfu milliliðalaust. Sparifjármyndun er lágt hlutfall af heildarþjóðarframleiðslu, hrikalega lágt. Sparnaður er mest af því taginu að hann er þvingaður fram með lagaboði, t. d. hjá lífeyrissjóðum, og ráðstöfun hans, sbr. þessa lánsfjáráætlun og þessi lánsfjárlög, einnig háð lagaboði stjórnvalda að verulegu leyti. Fyrirtækin í landinu eru því háð bankastofnunum um rekstrarfé og opinberum aðilum um fjárfestingarfé og ávöxtunarkjör. Fjármunamyndun í atvinnuvegunum er að langmestu leyti háð opinberu forræði. Opinberi geirinn þenst stöðugt út á kostnað atvinnulífsins, sem á þó að bera uppi hina sameiginlegu þjónustu. Arðsemismat hins opinbera, hvort heldur er ríkisvaldið sjálft eða einstök fyrirtæki á þess vegum, er áberandi veikt. Það hefur neikvæð áhrif á hagvöxt og á lífskjaraþróun þegar til lengdar lætur. Markaðskerfi með samkeppni og heildarstjórn af hálfu opinberra aðila í stað beinnar íhlutunar er sú efnahagsskipan sem skilað hefur mestum hagvexti og bestum lífskjörum í heiminum. Slíkt hagkerfi hefur í raun og veru verið af lagt hér á landi. Verðmyndunin er mestan part háð stjórnvaldsákvörðunum. Hin innbyggða sjálfvirkni þessa kerfis, sem ræðst af vísitölubindingu launa við verðlagsákvarðanir og gengi, setur efnahagskerfið á hvolf með fárra mánaða millibili. Samt er ekki hægt að tala um það í alvöru að hér sé ástundaður áætlunarbúskapur. Miklu fremur er hér um að ræða allsherjar pólitískt forræði í efnahagsmálum og fyrirgreiðslukerfi. Efnahagsskipan af þessu tagi ber mörg verstu einkenni þeirrar efnahagsstjórnar sem t. d. Pólverjar eru nú í uppreisn gegn. Sögulega séð er hæpið að fullyrða að þessu kerfi hafi verið komið á af pólitískum ásetningi eða að einhver sérstakur stjórnmálaflokkur öðrum fremur beri á því ábyrgð. Það hefur náð að þróast smám saman og festa sig í sessi fyrir samspil margvíslegra kringumstæðna. Núv. ríkisstj. tók við þessu kerfi. Það hefur einkum og sér í lagi verið byggt upp á hinum annálaða verðbólgu- og framsóknaráratug. Núv. ríkisstj. heldur þessum arfi við af gömlum vana. Stefna hennar er óbreytt frá stefnu flestra ríkisstjórna á umræddum áratug. Mottóið er: Meira af því sama. Lagalegar forsendur fyrir afgreiðslu fjárfestingar- og lánsfjáráætlunar ríkisstj. er að finna í IV. kafla svokallaðra Ólafslaga. Þar segir svo í 14. gr., með leyfi forseta: „ Ríkisstj. skal leggja fyrir Alþingi fjárfestingar- og lánsfjáráætlanir fyrir eitt ár í senn, og skulu þær fylgja fjárlagafrv. Áætlununum skal fylgja stefnumótun í meginatriðum næstu þrjú árin eftir lok þess fjárhagsárs, sem fjárlagafrv. tekur til. Markmið áætlananna er að tryggja, að heildarumsvif í fjárfestingu og þróun peningamála og lánamála samrýmist þjóðhagslegum markmiðum.“ Í 15. gr. segir, einnig orðrétt með leyfi forseta: „Fjárfestingar- og lánsfjáráætlunum skal jafnan fylgja mat á mannaflaþörf áætlaðra framkvæmda í heild, og þar með mat á atvinnuástandi í byggingarstarfsemi og mannvirkjagerð sérstaklega.“ Í 16. gr. segir, með leyfi forseta: „Lántökuheimildir eða ábyrgðarheimildir, sem veittar eru vegna opinberra framkvæmda eða fjárfestingarlánasjóða í lánsfjárlögum þessum, skulu skoðast sem hámarksákvæði á því fjárlagaári, sem þær eiga við.“ Í 21. gr. segir, einnig orðrétt, með leyfi forseta: „Einnig skal gæta þess, að lánveitingar sjóðanna taki fyrst og fremst mið af sem hagkvæmastri nýtingu fjármagns til aukinnar framleiðni og framleiðslu og hver einstök lánveiting verði ákveðin eftir samræmdum reglum um arðsemismat.“ Þessar tilvitnanir í skuldbindandi lagafyrirmæli Alþingis um, hvernig að afgreiðslu lánsfjáráætlana skuli staðið hér á hinu háa Alþingi, staðfesta, svo að ekki verður um villst, að málsmeðferð ríkisstj. að þessu sinni felur í sér hreint og klárt lagabrot í a. m. k. sex greinum. Með leyfi að spyrja: Hvar er að finna eitthvað sem getur gengið undir nafninu stefnumótun í meginatriðum næstu þrjú árin? Hvergi. Hvar er að finna það mat á mannaflaþörf áætlaðra framkvæmda sem kveðið er á um í 15. gr.? Það hefur ekki verið lagt fram. Í 16. gr. er sagt fullum fetum að lántöku- og ábyrgðarheimildir skuli skoðast sem hámarksákvæði. Á bls. 23 í framlagðri grg., þar sem fjallað er um lánsfjármarkaðinn, er viðurkennt, eins og þar segir orðrétt, „að lánsfjármarkaðurinn hefur sprengt af sér þær skorður sem settar voru með lánsfjáráætlun.“ Þar segir einnig: Gert var ráð fyrir að nettólánastreymi til opinberra aðila mundi aukast á árinu 1980 um 23% frá fyrra ári. Aukningin reyndist hins vegar vera hvorki meira né minna en 83% - Þar er einnig gert að umtalsefni hversu langt erlend lán fóru fram úr áætlun árið 1980. Það er því orðið hversdagslegt að lánsfjáráætlanir standast einfaldlega ekki, hvorki að því er varðar útgjaldaáform né heldur tekjuöflun. T. d. voru verðbréfakaup bankakerfis og lífeyrissjóða í lánsfjáráætlun 1980 áætluð 99 millj. kr., en reyndust samkv. bráðabirgðaniðurstöðum, sem nú liggja fyrir, einungis vera 49 millj. kr. Hvað er að segja um þau lagafyrirmæli í 21. gr., að útlán fjárfestingarlánasjóða skuli taka fyrst og fremst mið af sem hagkvæmastri nýtingu fjármagns til aukinnar framleiðni og framleiðslu og hver einstök fjárveiting verði ákveðin eftir samræmdum reglum um arðsemismat? Manni verður að spyrja: Hvernig koma slík lagafyrirmæli heim og saman við lántökuáform upp á 1.7 milljarð gkr., sem ætlað er til að standa straum af útflutningsbótum vegna landbúnaðarafurða, langt umfram lagaheimildir frá fyrra verðlagstímabili, og er þó búið að verja 12 milljörðum kr. í sama skyni á fjárlögum ársins 1981? Hvernig kemur þetta heim og saman við áform um lántöku upp á 3.3 milljarða gkr. vegna Lánasjóðs ísl. námsmanna? Hvernig kemur þetta heim og saman við lántökuáform um rúmlega 3.6 milljarða gkr. sem á að verja til að standa straum af greiðslu vaxta og afborgana vegna Kröfluævintýrisins? Þar að auki er svo gert ráð fyrir lántöku upp á 3.3 milljarða gkr. til nýrra framkvæmda við þessa gufulausu virkjun á sama tíma og sérfróðir aðilar mæla með því, að vélasamstæður verði fluttar þaðan að Svartsengi, þar sem þær gætu komið að einhverjum notum. Mér er spurn: Getur það samræmst þessum lagafyrirmælum að ætla að útvega Byggðasjóði erlend lán upp á 3.1 milljarð gkr. rúmlega ef sjóðnum er fyrst og fremst ætlað það hlutverk að útvega fé til framkvæmda sem í einstökum greinum mega teljast óarðbærar? Ef þær eru ákveðnar samkv. ákvörðun Alþingis vegna þess að þær eru taldar félagslega æskilegar er talið réttlætanlegt að niðurgreiða þessi vaxtakjör. En hitt er þó augljóst mál, að við slíkar kringumstæður á ekki að leita erlendrar lántöku til að standa undir slíkum framlögum, heldur á að sjálfsögðu að fara þar eftir ákvæðum eldri laga um að leggja Byggðasjóði til framlag á fjárlögum, sem upphaflega var ákveðið 2%, en nú er ekki staðið við. Sama máli gegnir um lántöku til RARIK vegna félagslegra framkvæmda. Það er vandséð að réttlætanlegt sé að afla erlendra lána til að greiða úr rekstrarerfiðleikum ríkisfyrirtækja eins og Ríkisútvarps eða Lagmetisiðjunnar Siglósíldar. Sama er að segja um fjárfestingu ríkisfyrirtækja eins og Skipaútgerðar ríkisins, ef því er slegið föstu að ekki sé um að ræða fjárfestingu, sem ráðgert er að skili sér, eða rekstur, sem lýtur kröfum um arðsemi. Hér hafa verið nefnd nokkur dæmi um að framkvæmdavaldið, ríkisstj., leyfir sér að þverbrjóta bein lagafyrirmæli um hvernig að lánsfjáráætlun og afgreiðslu hennar á Alþingi skuli staðið. Önnur lagaákvæði eru sömuleiðis sniðgengin með vafasömum hætti. Alþm. eru að vísu orðnir því vanir, sérstaklega í tíð núv. hæstv. ríkisstj., að handhafar framkvæmdavaldsins, sem eiga þó að heita að vera í þjónustu löggjafarvaldsins og framfylgja vilja þess, virði Alþingi gersamlega að vettugi þegar ákvarðanir eru teknar í hinum þýðingarmestu málum. Aðferð ríkisstj. við setningu brbl. um s. l. áramót er þar aðeins eitt dæmi af mörgum. Ekkert ákvæði umræddra brbl. var komið til framkvæmda fyrr en Alþingi var aftur sest á rökstóla að loknu jólaleyfi. Vinnubrögð af þessu tagi - sérstaklega af hálfu ríkisstj. sem taldi það sér helst til ágætis í upphafi að hafa orðið til þess að bjarga virðingu Alþingis - eru auðvitað forkastanleg. Út yfir tekur þó þegar handhafar framkvæmdavaldsins taka sér sjálfdæmi um að brjóta þau lög sem Alþingi hefur sett og þeim ber skilyrðislaust að hlíta. En sú aðferð, sem nú er að festast í sessi, að ætla Alþingi að fjalla um og afgreiða ríkisfjármálin í tvennu lagi, annars vegar með hinum eiginlegu fjárlögum, en hins vegar með lánsfjáráætlun og lánsfjárlögum með margra mánaða millibili, er sérstaklega ámælisverð og óviðunandi og það er einkum af tvennum ástæðum: Í fyrsta lagi er með þessum vinnubrögðum verið að stilla Alþingi upp við vegg frammi fyrir orðnum hlut og hindra að Alþingi geti með eðlilegum hætti haft áhrif á heildarstefnuna í ríkisfjármálum. Í raun og veru er nánast ógerningur að flytja brtt. í veigamiklum málum við lánsfjárlög vegna þess að slíkar brtt. kalla rökrétt á annars konar afgreiðslu hinna eiginlegu fjárlaga sem þá eru fyrir löngu afgreidd. Þm. geta t. d. verið fylgjandi fyrirhuguðum framkvæmdum sem ráðgerðar eru á lánsfjáráætlun, en verið hins vegar af grundvallarástæðum ósammála því að fjár til framkvæmdanna sé aflað með erlendum lántökum, eins og ég raunar þegar hef nefnt mörg dæmi um. Með því að afgreiða lánsfjáráætlun mörgum mánuðum á eftir fjárlögum er þessum þm. raunverulega stillt upp við vegg. Flytji þeir brtt., sem fela í sér að draga úr óhóflegum lántökum, getur það orðið til þess að útiloka framkvæmdir sem þeir í sjálfu sér eru fylgjandi og eiga rétt á sér, en þeir hefðu viljað fjármagna með öðrum hætti. Það er af þessari ástæðu sem það var augljóslega vilji Alþingis, sbr. 14. gr. IV. kafla Ólafslaga um fjárfestingar- og lánsfjáráætlanir, sem ég hef þegar vitnað til, að kveða á að lánsfjáráætlun skyldi fylgja fjárlagafrv. Ríkisfjármálin á að fjalla um og afgreiða í einu lagi. Það má ekki verða að almennri reglu að lánsfjáráætlun verði í reynd að eins konar ruslakistu ríkisfjármálanna, þar verði fyrst og fremst um að ræða afgangsstærð þannig að á lánsfjáráætlun verði settar allar þær framkvæmdir eða þau útgjaldaáform, sem ekki tekst að fjármagna af skatttekjum viðkomandi fjárlagaárs, án tillits til þess, hvaða áhrif slíkur afgreiðslumáti hefur á skuldaaukningu, greiðslubyrði lána, verðbólguþróun og aðrar þjóðhagsstærðir. Í öðru lagi er ljóst að ríkisstj. er með þessum vinnubrögðum að ástunda feluleik með ríkisfjármálin sem er ábyrgðarlaus og óviðunandi fyrir Alþingi. Núv. ríkisstj. hefur sem kunnugt er talið það helstu skrautfjöðrina í sínum hatti að henni hafi tekist að stöðva hallarekstur ríkissjóðs, skuldasöfnun við Seðlabanka og seðlaprentun. Almenningi hefur verið talin trú um að í þessum efnum hafi talsverður árangur náðst. Staðreyndirnar tala hins vegar allt öðru máli þegar ríkisfjármálin eru skoðuð í heild. Ríkisbúskapurinn í heild, þegar menn skoða hvort tveggja í senn, fjárlög og þau dulbúnu fjárlög sem hér liggja fyrir, er sannanlega rekinn með stórkostlegum halla. Hallareksturinn sem hlutfall af heildartekjum ríkissjóðs hefur reyndar aldrei verið meiri á s. l. áratug en samkv. áætlunum ársins í ár. Ég vil í því efni leyfa mér að vekja athygli þm. á umsögn Verslunarráðs Íslands um það frv. til lánsfjárlaga sem hér liggur fyrir. Þar segir svo, með leyfi forseta: „Á undanförnum árum hefur gætt vaxandi tilhneigingar til að færa ýmis framkvæmdaútgjöld A-hluta ríkissjóðs yfir á svokallaðan lánajöfnuð. Þannig er látið líta svo út, að fjárlög séu afgreidd hallalaus og stór hluti ríkisútgjalda kemur ekki beinlínis fram í 1. gr. fjárlaga. Lánajöfnuðurinn er síðan endanlega staðfestur með lánsfjárlögum og þá um leið skuldaaukningu ríkissjóðs ráðstafað til einstakra útgjaldaframkvæmda. Í raun felur þessi framsetning raunverulegan halla á fjárlögum ríkisins, sem síðan er fjármagnaður með lánum. Um leið er almenningi talin trú um að fjárlög hafi verið afgreidd hallalaus. Að mati Verslunarráðsins er þessi framsetning og slík afgreiðsla á fjárlögum mjög villandi og varasöm. Má í þessu sambandi benda á að í fjárlögum nágrannaþjóða okkar eru öll útgjöld ríkisins með talin, hvort sem þau eru fjármögnuð með sköttum eða lánsfé, og sýna þannig mismun á tekjum og gjöldum ríkissjóðs.“ Með þessari umsögn, sem ég nú hef vitnað til, er birt tafla, sem tekur til áranna 1970–1981 og sýnir áætlaðan rekstrarjöfnuð, lántökur ríkissjóðs og greiðsluafgang eða halla sem hlutfall af heildartekjum ríkissjóðs. Á þessari töflu má sjá að fjárlög hafa í raun og veru verið afgreidd með halla allt síðan á árinu 1973 með einni undantekningu, þ. e. árið 1979, en það ár var sem kunnugt er gripið til afturvirkrar viðbótarskattheimtu á síðari hluta ársins til að rétta af fyrirsjáanlegan halla. Engu að síður héldu ríkisstjórnir því fram öll árin nema árið 1974, að fjárlög væru afgreidd með afgangi. Um þetta segir í áður tilvitnaðri umsögn, með leyfi forseta: „Flest hin síðari ár hefur raunveruleg útkoma ríkisfjármála verið enn hrikalegri, með miklum halla og skuldaaukningum framfjárlög. Útgjöld ríkissjóðs hljóta ætíð að vera fjármögnuð með sköttum. Jafnvel þótt skattlagningu vegna hluta útgjalda sé frestað með skuldaaukningu verður ríkið fyrr eða síðar að greiða lánið, en eins og kunnugt er koma fjármunir ríkisins á endanum ávallt frá skattgreiðendum.“ Ég hef nú í eins stuttu máli og mér er unnt gagnrýnt ýmis grundvallaratriði þeirrar stefnu í ríkisfjármálum sem fylgt er af núverandi ríkisstj. og lesa má af fjárlögum yfirstandandi árs og þeirri lánsfjáráætlun sem hér liggur fyrir. Einnig verður ekki hjá því komist að gagnrýna harðlega vinnubrögð ríkisstj. við afgreiðslu málsins. Ríkisstj. er uppvís að því að virða að vettugi lagafyrirmæli sem Alþingi hefur sett og þjóna þeim megintilgangi að Alþingi geti fjallað um ríkisfjármálin í heild á sama tíma. Það er beinlínis vítavert að forsrh. skuli láta hálft ár líða frá því að fjárlagafrv. er lagt fram af hálfu fjmrh. og þar til lánsfjáráætlun er tekin til afgreiðslu. Með þessu er að mínu mati ekki aðeins verða að brjóta lög: þarna er verið að víkja sér undan því aðhaldi sem í því felst að afgreiða ríkisfjármálin í heild samtímis, hvort tveggja fjárlög og lánsfjárlög. Alþingi hlýtur að krefjast þess, að þessi vinnubrögð verði ekki endurtekin. Þessu til viðbótar tel ég svo rétt að vekja sérstaka athygli á eftirfarandi. 1. Það er eitt höfuðeinkenni þessarar lánsfjáráætlunar, að vanda ríkisfjármálanna er í vaxandi mæli velt yfir á lánsfjáráætlun með meðfylgjandi skuldaaukningu. En ekki nóg með það. Nú er komin reynsla á það, hvernig tekist hefur til í framkvæmd við að framfylgja lánsfjárlögum. Sú reynsla er vægast sagt afar slæm. Það hlýtur að valda áhyggjum. Það bendir eindregið til þess, að mikið skorti á nauðsynlega arðsemi í þeim efnum. Að þessu er vikið víða í greinargerðum Þjóðhagsstofnunar, Seðlabanka og hagsýsludeildar fjmrn. með lánsfjárlagagreinargerðinni. Á árinu 1979 fóru t. d. erlendar lántökur fram úr áætlun sem nam 17.3 milljörðum gkr. samkv. bráðabirgðatölum fyrir árið 1980 fóru erlendar lántökur fram úr áætlun sem nam 21.7 milljörðum gkr., en um þetta efni segir í greinargerð Seðlabankans, með leyfi forseta: „Þessa miklu hækkun má að einhverju leyti rekja til meiri fjármagnsþarfar vegna hækkunaráhrifa gengis og verðlagsbreytinga umfram forsendur lánsfjáráætlunar ásamt meiri framkvæmdum, bæði opinberra aðila og einkaaðila, en áætlað var. Einnig komu til langtímarekstrarlán, sem ekki hafði verið gert ráð fyrir í lánsfjáráætlun. Afborganir af löngum lánum eru áætlaðar 37.6 milljarðar gkr. og verður þá nettóaukning langra lána 69.7 milljarðar gkr. á árinu 1980. Þetta svarar til um 12% af útflutningstekjum, en 5.3% af þjóðarframleiðslu. Þetta er hærra hlutfall en árið áður, eins og síðan eru nefndar til tölur um.“ Einnig segir í greinargerð þeirra Seðlabankamanna í kaflanum um bankakerfið, orðrétt, með leyfi forseta: „Peningamálaáætlanir, sem settar hafa verið fram í lánsfjáráætlunum síðustu ára, hafa jafnan miðast við verðlagsforsendur sem síðan reyndust óraunhæfar, bæði vegna óvæntra verðhækkunartilefna og“ - taki menn nú eftir - „vegna þess að viðnámsaðgerðir báru ekki óskaðan árangur. Þótt mikilvægur árangur hafi náðst á sviði peningamála á síðustu árum“ - hér er að sjálfsögðu verið að víkja að raunvaxtastefnu Alþfl. - „þá verður hann aðeins að takmörkuðu leyti rakinn til þessara áætlana“, segir í umræddri greinargerð Seðlabankans. Hér er augljóslega við það átt, að þann takmarkaða árangur, sem náðst hefur á sviði peningamála, megi fyrst og fremst rekja til þeirrar verðtryggingarstefnu sem Alþfl. hefur lengst af verið einarðastur málsvari fyrir. Þessi dæmi, sem hér hafa verið nefnd, nægja til að sýna fram á að lánsfjáráætlanir og meðfylgjandi lög hafa reynst illa í framkvæmd. Það á bæði við um öflun lánsfjár á innlendum markaði, sbr. reynsluna af verðbréfakaupum lífeyrissjóðanna, sem og um þau hámörk sem sett hafa verið fyrir erlendum lántökum. Þetta verður einfaldlega að breytast til batnaðar. Alþingi gerir allt of mikið að því að samþykkja lög og lagafyrirmæli sem síðan eru að meira eða minna leyti sniðgengin í framkvæmd eftir geðþótta einstakra ráðherra hverju sinni. Stefnumörkun í efnahagsmálum og peningamálum sérstaklega er mikilvægari en svo að pólitískt lauslæti af þessu tagi megi líðast öllu lengur. 2. Enda þótt stjórn ríkisfjármálanna sé lausbeisluð, eins og hér hafa verið nefnd næg dæmi um, er ekki siður áhyggjuefni að peningamálastjórnin virðist vera svífandi í lausu lofti. Það er okkur Alþfl.-mönnum að sjálfsögðu ánægjuefni, eins og ég hef vikið að áður, að verðtryggingarstefnan sem við áttum mestan þátt í að fá lögfesta hér á Alþingi með sögulegum hætti, hefur nú í reynd skilað þýðingarmiklum árangri þótt í litlum mæli sé. Einhver háskalegasta afleiðing óðaverðbólgunnar á liðnum áratug hefur mælst í síminnkandi hlutfalli sparnaðar af þjóðartekjum. Hér hefur verið um að ræða algert hrun sem rekja má til neikvæðrar ávöxtunar sparifjár. Þannig höfðu inneignir landsmanna í bankakerfinu, þ. e. peningamagn og sparifé í hlutfalli við vergar þjóðartekjur, hrunið úr hápunktinum 53% á árabilinu 1963–1964 niður í 21.5% eða rúmlega fimmtung vergra þjóðartekna á árinu 1978. Frá og með árinu 1979 hefur þetta hlutfall hins vegar þokast aðeins upp á við á ný. Þannig var það 23% árið 1979 og 23.8% árið 1980. Ytri kringumstæður í þjóðarbúskap okkar eru nú slíkar, að þetta hlutfall ætti að geta farið myndarlega upp á við á yfirstandandi ári ef hringlandaháttur núv. hæstv. ríkisstj. í vaxtamálum verður ekki til þess að snúa þróuninni aftur í öfuga átt. Sú fullkomna óvissa, sem nú ríkir um áform ríkisstj. varðandi gengisskráningu, vaxtamál og verðlagsákvarðanir, getur hæglega stefnt þessum takmarkaða árangri í hættu. Peningamálastjórnin er því enn mjög veikur punktur hjá núv. ríkisstj. Í þeim köflum greinargerðarinnar, sem fylgir lánsfjáráætlun og fjalla um bankakerfið og lánsfjármarkaðinn, kemur hvergi neitt fram um hvaða tækjum ríkisstj. hyggst beita til að örva frekari sparifjármyndun, treysta lausafjárstöðu bankakerfisins til að mæta hugsanlegum áföllum og sveiflum, svo sem yfir sumarmánuði, eða hafa tök á útlánum banka og sparisjóða. Það á að vera eitt meginmarkmið peningamálastefnunnar að stórefla innlendan sparnað, treysta eiginfjárstöðu fyrirtækja og fjárfestingarlánasjóða, efla þannig innlenda lánsfjármögnun og draga úr þörfinni fyrir erlent lánsfé. Verðtryggingarstefnan er rétt aðeins að byrja að skila árangri. Enn vantar mikið á að sá árangur geti talist viðunandi eða sambærilegur við það sem gerist með öðrum þjóðum þar sem hagstjórn er með skynsamlegum hætti. T. d. hefur hluti lánsfjár í fjármögnun fjárfestingarlánasjóða farið verulega vaxandi á undanförnum árum. Önnur fjármögnun sjóðanna er að langmestu leyti opinbert framlagsfé, þar sem eigin fjármögnun skilar litlu til nýrrar ráðstöfunar, eins og segir orðrétt í kaflanum um fjárfestingarlánasjóði. Ríkisstj. hefur einmitt réttlætt þá stefnu sína að draga stórlega úr beinum ríkisframlögum á fjárlögum til fjárfestingarlánasjóða og vísa þeim þannig í vaxandi mæli á lánamarkaðinn með því að eiginfjárstaða fjárfestingarsjóða hljóti að fara batnandi vegna verðtryggingarskilmála útlána. En eldri og óverðtryggð lán vega enn mjög þungt hjá sjóðunum og hin öra verðbólga skerðir fé þeirra enn þá verulega. Dæmi um þetta er t. d. að eigin fjármögnun Fiskveiðasjóðs verður sífellt erfiðari. Samkv. endurskoðaðri lánsfjáráætlun 1980 er hún neikvæð um 42 millj. kr. og árið 1981 neikvæð um 74 millj. kr. Þetta gefur tilefni til að árétta það, að það væri hið mesta glapræði ef ríkisstj. nú gripi til þess ráðs, til að afla sér einhverra stundarvinsælda, að skerða frekar ávöxtunarkjör sparifjár eða falla frá verðtryggingarstefnunni yfirleitt. Slík undanlátsstarfsemi mun hefna sín grimmilega síðar meir. Mér þykir rétt að árétta það við þessar umr, að Alþfl. er enn sem fyrr eindregið fylgjandi þeirri stefnu að draga úr sjálfvirkni jafnt í ríkisbúskapnum sem í verðmyndunarkerfinu. Með frv. sínum um jafnvægisstefnu í efnahagsmálum og samræmdar aðgerðir gegn verðbólgu frá því í des. 1978 lagði Alþfl. til að flest þau lög, sem kvæðu á um sjálfvirka tekjustofna eða sjálfvirk útgjöld, yrðu afnumin. Þetta þýðir hins vegar ekki að Alþfl. fylgi núv. ríkisstj. í því að skerða stöðugt bein framlög af skatttekjum ríkissjóðs til fjárfestingar ríkisins og ríkisstofnana og vísa í staðinn að mestu eða öllu leyti til erlendrar lántöku. Allra síst getur slíkt talist skynsamleg fjármálastjórn þegar um er að ræða augljóslega óarðbæra fjárfestingu, rekstrarútgjöld eða félagsleg framlög. Með þvílíku háttalagi er aðeins verið að gefa út ávísanir á meiri skattheimtu síðar meir. Það er í þessu efni aðalatriði, að Alþingi gefist kostur á, svo sem lög kveða á um, að afgreiða fjárlög og lánsfjárlög í einu lagi. Með því móti hlýtur Alþingi að verða að horfast í augu við takmarkaða tekjustofna af skattheimtu sem og hitt, að erlendum lántökum eru líka takmörk sett. Vilji menn hafa hóf á hvoru tveggja verður Alþingi í staðinn að sætta sig við niðurskurð ríkisútgjalda þar sem slík útgjöld gefa minnst í aðra hönd. Ég hef nú í stórum dráttum, herra forseti, gert grein fyrir grundvallarsjónarmiðum að því er varðar almennu stefnuna sem fram kemur í þessari lánsfjáráætlun eða lánsfjárlögum. Ég vildi nú leyfa mér að fara örfáum orðum um þær brtt. sem við Alþfl.-menn leggjum hér fram. Ég hef áður vikið að því, að það eru af tæknilegum ástæðum, vegna þess að lánsfjárlög eru svo löngu seinna á ferðinni en fjárlagaafgreiðslan, takmörk fyrir því, hvernig unnt er að flytja raunhæfar brtt. Engu að síður leyfum við okkur að flytja fimm brtt. og skal ég reyna að gera stuttlega grein fyrir þeim. 1. brtt. snertir 3. gr. lánsfjárlaga þar sem fjallað er um lagaþvingun á ráðstöfunarfé lífeyrissjóða. Brtt. okkar er efnislega fólgin í þrennu. 1. Í stað þess að beita hér lagaþvingunum skuli þetta gert að heimildarákvæði, þannig að Byggingarsjóður verkamanna, Byggingarsjóður ríkisins, Framkvæmdasjóður Íslands, ríkissjóður og fjárfestingarlánasjóðir, sem viðurkenndir eru af Seðlabanka og hafa heimild til verðtryggingar o. s. frv. skuli bjóða lífeyrissjóðum, sem lögbundnir eru, kaup skuldabréfa með fullri verðtryggingu o. s. frv. 2. Þá felst brtt. okkar í því, að vilji lífeyrissjóðirnir ráðstafa fé sínum með þessum hætti skuli Byggingarsjóður ríkisins hafa forgang að því er varðar fyrstu 20% af ráðstöfunarfé sem þarna er um að ræða. M. ö. o.: hugmyndin með till. er að tryggja að þessu fjármagni verði fyrst og fremst varið til húsnæðismála. 3. Þá segir svo í brtt. okkar, að ríkisstj. skuli gera sérstakt samkomulag við lífeyrissjóðina um framkvæmd og tímasetningu skuldabréfakaupanna innan ársins og um lánstíma og lánskjör, í stað þess að slíkt verði eingöngu ákveðið með einhliða reglugerð fjmrn. Rökstuðning fyrir þessari brtt. er að vísu hægt að hafa í löngu máli, en það er aldeilis óþarfi vegna þess að ekki þarf annað en að leiða til vitnis sjálfan fjmrh., sem á þeirri tíð þegar hann var í stjórnarandstöðu flutti sjálfur og hafði framsögu fyrir brtt. sem efnislega eru á sömu lund. Ég vil leyfa mér að vitna beint til ummæla hæstv. fjmrh. frá þeirri tíð þegar hann var stjórnarandstöðuþm. á árinu 1977 og sagði þá við þingumræður, orðrétt, með leyfi forseta: „Það er hinn þáttur málsins sem er okkur fyrst og fremst þyrnir í augum, að hér er verið að taka fjármagn lífeyrissjóðanna traustataki með löggjöf og ráðstafa því á ákveðinn hátt. Þetta fjármagn og þessir sjóðir eru að nokkru leyti bein eign verkalýðshreyfingarinnar og að nokkru leyti óbein eign. Verkalýðshreyfingin fékk því framgengt, að þessir sjóðir tóku til starfa og hafa verið byggðir upp, og hún varð á sínum tíma að kosta því til að slá af launakröfum sínum, fórna nokkru til þess að þetta spor yrði stigið. En hitt er jafnljóst, að verkalýðshreyfingin lætur sig miklu skipta hvað verður um þetta fjármagn og það er ekki eðlilegt að þetta fjármagn sé af henni tekið nema að undangengnum frjálsum samningum við þá sem raunverulega eiga þetta fjármagn og hafa ráðstöfunarrétt á því lögum samkvæmt. Lágmark væri að þeir samningar gengju út á það, til hvaða þarfa þetta fjármagn verður notað“, en það er ekki tekið traustataki með löggjöf. Þetta eru eigin orð hæstv. fjmrh. í sama máli. Ég þykist ekki þurfa að fara í grafgötur um það, samkv. þessum vitnisburði, að hann muni að sjálfsögðu styðja þá brtt. sem við nú flytjum og er efnislega samhljóða málflutningi hans frá því að hann sat sjálfur á stjórnarandstöðubekk. 2. brtt. okkar Alþfl.-manna er við 9. gr. Í aths. við 9. gr. segir svo: „Erlend lántaka Framkvæmdasjóðs Íslands nemur á árinu 89 milljörðum gkr. Af þessari fjárhæð eru 72 milljarðar ætlaðir til endurláns til fjárfestingarlánasjóða, en auk þess hefur Framkvæmdasjóður tekið að sér meðalgöngu um útvegum á 1.7 milljarði gkr. lánsfjár til Framleiðsluráðs landbúnaðarins vegna greiðslna útflutningsbóta verðlagsársins 1979/1980.“ Ég hef áður vikið að því, að erlend lántaka sem verja á til þess að borga með matargjöfum okkar til útlendinga frá liðnu verðlagstímabili, kemur náttúrlega ekki undir neinum kringumstæðum til mála. Það kemur ekki til mála að það sé sjálfgefið fyrir fram að veitt verði ríkisábyrgð á slíkum lánum. Hitt kann að vera annað mál, að menn geri ekki athugasemdir við það þótt Framkvæmdasjóður hafi milligöngu um slíka lánsútvegun, ef það er algjörlega á hreinu að þessi upphæð, sem er umfram lagaheimildir, komi einfaldlega í hlut lántakenda og þeir beri þá sjálfir kostnað af greiðslu afborgana og vaxta. Vera má að færa megi rök fyrir því, að það sé eðlilegt að færa þessar greiðslur yfir á lengri tímabil. En við getum ekki fallist á að sá háttur verði á hafður sem hér er lagt til af hálfu ríkisstj., enda þótti mönnum nóg um þegar sami leikur var leikinn að því er varðar þriggja milljarða lántöku sem varð að hreinum skrípaleik hér á síðasta Alþingi. 3. brtt., sem við flytjum, er við 16. gr. lánsfjárlaga, en 16. gr. er ein af þeim fjölmörgu greinum sem fjalla um skerðingu á framlögum ríkissjóðs til hinna ýmsu fjárfestingarlánasjóða, í þessu tilfelli til húsnæðislánakerfisins. Í stað 27 887 þús. komi samkv. þessari brtt. 75 millj. kr. og í stað 43 millj. komi 90 millj. kr. Það er rétt að gera stuttlega grein fyrir því, hvað hér er um að ræða. Við viljum tryggja að heildarframlög ríkissjóðs til Byggingarsjóðs ríkisins og Byggingarsjóðs verkamanna verði ekki lækkuð frá því sem var samkvæmt eldri lögum. Það er algjör forsenda þess, að í framtíðinni verði unnt að hækka lánahlutfall Byggingarsjóðs ríkisins í hinum ýmsu lánaflokkum. Hér er verið að reyna að tryggja að helstu markmiðin, sem sett voru í húsnæðismálafrv. fyrrv. félmrh., Magnúsar H. Magnússonar, komist til framkvæmda. Auk þess voru 2 prósentustig launaskatts af 3 prósentustigum samningsatriði við verkalýðshreyfinguna á sínum tíma og því vandséð hvernig ríkisstj., sem kveðst byggja tilveru sína á nánu og órjúfanlegu samráði við verkalýðshreyfinguna, getur stefnt að því að fella slíkt heiðursmannasamkomulag niður einhliða. Brtt. felur því í sér að 1% launaskattsins fari áfram til Byggingarsjóðs ríkisins, en hitt 1% fer til Byggingarsjóðs verkamanna samkv. 17. gr., og að Byggingarsjóður ríkisins fái úr ríkissjóði sem samsvarar fyrra byggingarsjóðsgjaldi af tekju- og eignarskatti og af innflutningi. Þrátt fyrir þessa brtt. vantar enn talsvert upp á að byggingarsjóðirnir fái sameiginlega jafnmikil framlög úr ríkissjóði og eldri lög gerðu ráð fyrir. Til dæmis má gera ráð fyrir að hvert prósentustig í launaskatti gefi meira en 75 millj. kr. Hér er raunverulega um það að ræða, að ríkisvaldið hefur með nánast óheiðarlegum hætti neitað að standa við skuldbindingar sínar um framlög til húsnæðislánakerfisins. Við teljum okkur ekki skuldbundna til þess, þótt við gerum þá kröfu, að þessum fjármunum verði skilað til réttra aðila, að gera í staðinn tillögur um aðra fjáröflun, enda leiðir það af þessari tvískiptingu lánsfjáráætlunar og fjárlaga að á því eru tæknilegir örðugleikar. Við 25. gr. flytjum við einnig brtt. Um hana segir í aths. með leyfi forseta: „Samkvæmt bráðabirgðayfirliti um lánsfjáröflun ríkissjóðs 1980 skorti um 26 milljarða gkr. á að innlend lánsfjáröflun stæðist áætlun. Í megindráttum var það lánsfé frá innlánsstofnunum og lífeyrissjóðum sem ekki aflaðist að fullu. Útgjöld Rafmagnsveitna ríkisins vegna byggðalínuframkvæmda reyndust allnokkur hærri en áætlað var eða alls 4.38 milljarðar gkr. Af ofangreindum ástæðum er nú leitað lántökuheimildar allt að 30 millj. vegna framkvæmda 1980.“ Um þetta er það að segja, að við teljum eðlilegt, þegar um er að ræða framkvæmdir Rafmagnsveitna ríkisins vegna byggðalina, að veita heimild til að taka 5 millj. kr. erlent lán þar sem hér er væntanlega að verulegu leyti um að ræða erlenda kostnaðarliði. Hins vegar teljum við fráleitt að selja ríkisstj. sjálfdæmi um það, þegar á daginn kemur að hennar eigin lánsfjárlög eða lánsfjáráætlanir standast ekki og við þær er ekki staðið, að hún fái þá heimild til að reyna að rétta þann halla af með erlendum lántökum. Þess vegna er till. okkar efnislega á þá leið, að heimild verði veitt til erlendrar lántöku upp á 5 millj., en að öðru leyti verði ríkisstj. vísað til þess að afla lánsfjár á innlendum lánsfjármarkaði og þá væntanlega hjá því bankakerfi sem stjórnarliðar segja nú sjálfir að standi verulega betur að vígi en verið hefur um skeið. Loks er eftir að gera grein fyrir síðustu brtt., sem er við 27. gr. Þar segir í aths., með leyfi forseta: „Heimildar er aflað til þess að taka lán fyrir afborgunum af lánum ríkissjóðs og er ætlunin að lántakan samsvari afborgunum af lánum vegna framkvæmda við Kröfluvirkjun og við byggðalínur, sbr. framsetningu fjárlaga.“ Við leggjum einfaldlega til að þessi grein verði óbreytt frá því sem hún var á síðustu lánsfjárlögum, þ. e. við leggjumst ekki gegn því að fjmrh. og ríkisstj. fái heimild til að breyta óhagstæðum skammtímalánum í lengri lán ef þess gæfist kostur á erlendum lánsfjármarkaði að afla lána með betri kjörum. En við viljum ekki gefa ríkisstj. sjálfdæmi um að afla erlendra lána til að greiða niður fyrri erlend lán af því makalausa Kröfluævintýri. Þá hef ég í raun og veru lokið því að gera grein fyrir þeim brtt. sem við nú flytjum. En ég vil taka það fram að gefnu tilefni, að við höfum ekki að þessu sinni lagt fram brtt. um framlag eða lánsfjárheimild vegna fyrirhugaðra framkvæmda við byggingu nýrrar flugstöðvarbyggingar á Keflavíkurflugvelli og það er af auðskildum ástæðum. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að rifja upp ummæli sem hæstv. viðskrh. viðhafði um það mál við umr. um afgreiðslu fjárlaga 19. des. s. l. Hann sagði svo orðrétt, með leyfi forseta: „Á þskj. 329, brtt. við frv. til fjárlaga undir VI. lið, er brtt. frá hv. þm. Friðrik Sophussyni, Karvel Pálmasyni, Guðmundi Karlssyni og Lárusi Jónssyni um að til gjalda á fjárlagafrv. verði 2 milljarðar vegna flugstöðvarbyggingar á Keflavíkurflugvelli og tekin lán að sömu upphæð. Í tilefni af þessari brtt. vil ég segja þetta: Eins og raunar er kunnugt hefur utanrrh. borið fram tillögu í ríkisstj. um að sérstök lántaka vegna flugstöðvar á Keflavíkurflugvelli verði tekin inn á fjárfestingar- og lánsfjáráætlun. Tillaga utanrrh. hefur ekki verið afgreidd í ríkisstj., en hann hefur áskilið sér rétt til að bera fram brtt. við lánsfjáráætlun. Nú er verið að endurskoða hönnun byggingarinnar með það fyrir augum að lækka byggingarkostnað, og væntanlega verður því verki lokið um miðjan febrúarmánuð n. k. Með tilliti til þessa og svo hins, að lánsfjáráætlun verður ekki afgreidd fyrr en að loknu jólaleyfi þm., sýnist eðlilegast að fresta ákvörðun í þessu máli.“ Ég leyfi mér út af þessu máli að vitna til þessara ótvíræðu ummæla hæstv. viðskrh., sem raunverulega boðaði það, í umboði hæstv. utanrrh., að hann hefði áskilið sér rétt til að flytja slíka brtt. Við gerum að sjálfsögðu ráð fyrir að við þetta verði staðið. Það þarf ekki að taka það fram, að við lýsum stuðningi við þá till. þegar hún kemur fram. Herra forseti. Mikilvægustu markmið, sem keppa ber að í ríkisfjármálum og peningamálum, miðað við ríkjandi aðstæður í íslenskum þjóðarbúskap, eru þessi að mati okkar Alþfl.-manna: Að örva innlendan sparnað, að efla eiginfjárstöðu fyrirtækja og lánasjóða, að draga úr lántökuþörf bæði einkaaðila og opinberra aðila og þá ekki síst að draga úr erlendum lántökum. - Á það skortir mikið að stefna núv. ríkisstj., eins og hún verður skilin af fjárlögum og lánsfjárlögum, fullnægi þessum skilyrðum. Það stefnir ekki í rétta átt þegar hlutfall lánsfjár í útlánum fjárfestingarlánasjóða fer sívaxandi. Það var 48.2% árið 1978, það var 59.7% árið 1979, það var 57% árið 1980 og svo verður aftur stökkbreyting til hins verra samkv. áætlun 1981, þ. e. 67.5%. Það stefnir ekki í rétta átt þegar erlendar lántökur fara langt umfram lagaheimildir tvö ár í röð, um 17.3 milljarða gkr. árið 1979 og yfir 20 milljarða árið 1980. Það stefnir ekki í rétta átt þegar erlend lán til langs tíma nema síhækkandi hluta af vergri þjóðarframleiðslu. Þau nema nú í árslok 1980 tæpum 600 millj. gkr. Á árabilinu 1976–1979 voru erlend lán til langs tíma á bilinu frá 32–34% af vergri þjóðarframleiðslu. Á s. l. ári var þetta hlutfall 35%. Í ár er talið samkvæmt áætlun að það stökkvi upp í 37%. Þetta er langt yfir hættumörkum hjá þjóð sem býr við jafneinhæft og sveiflukennt atvinnulíf og við gerum. Það stefnir ekki í rétta átt þegar greiðslubyrði af löngum erlendum lánum fer síhækkandi sem hlutfall af útflutningstekjum. Þetta hlutfall var komið í 14.1% árið 1980, og það eru fullkomlega raunsæjar horfur á því, að það fari yfir 15% á árinu 1981. Það stefnir ekki í rétta átt þegar lánsfjármögnun sem hlutfall af heildarfjármunamyndun fer síhækkandi. Hlutur lánsfjármögnunar í fjármögnun hins opinbera var 57.1% árið 1979, það var 62.4% árið 1980 samkvæmt bráðabirgðaniðurstöðum og svo kemur enn einu sinni stökkbreyting upp á við samkvæmt áætlun 1981. Gert er ráð fyrir að hlutfallið verði 70.1%. Það stefnir ekki í rétta átt, ef sú þróun heldur áfram ár frá ári að ríkið sölsi undir sig sífellt stærri hlut af þjóðartekjum á sama tíma og atvinnulífið hangir á horriminni og verður sífellt háðara pólitískri skömmtunarstjórn misviturra stjórnmálamanna. Allra síst er þetta æskileg þróun þegar vitað er af ótal dæmum að arðsemin í ríkisbúskapnum er allra síst til fyrirmyndar. Þannig mætti nefna fleiri dæmi um að stefna núv. ríkisstj. í efnahagsmálum almennt horfir ekki til réttrar áttar að okkar mati. Það skortir aðhald í ríkisfjármálum. Peningamálastefnan er í lausu lofti. Stefna ríkisstj. í málefnum atvinnuveganna er í ýmsum grundvallaratriðum röng. Landbúnaðarpólitíkin er röng. Fiskveiðistefnan er hringlandaleg. Mikið skortir á að íslenskur iðnaður fái að njóta samkeppnisaðstöðu sem sambærileg getur talist við keppinauta þeirra með öðrum þjóðum. Nýjar atvinnugreinar og ný fyrirtæki eiga erfitt uppdráttar vegna þess hversu ítök hagsmunaaðila í hefðbundnum greinum eru allsráðandi við pólitískar ákvarðanir. Herra forseti. Ég skal nú láta máli mínu lokið. Ég vil geta þess að lokum, að hér ekki langt frá okkur var nýlega boðið upp á óvenjulega skemmtun í skammdeginu þar sem var revían „Skornir skammtar“. Mín viðbrögð voru þau, þegar ég heyrði þessa ágætu revíu, að því miður væri nafnið réttnefni að því leyti að „húmorinn“ var þar helst til af skornum skammti. Þó má segja að revíuhöfundum hafi stundum tekist upp, t. d. þegar þeir sneru kjörorði stjórnarandstöðuflokka allra tíma: koma tímar koma ráð - upp á stefnu og störf hæstv. ríkisstj. sem virðist starfa undir kjörorðinu: Kommatímar og kommaráð. Hún virðist vera því marki brennd.