Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sjútvrh. (Matthías Bjarnason) : Hæstv. forseti. Skömmu fyrir síðustu jól lagði ég fram frv. til breytinga á lögum nr. 67 frá 20. apríl 1971 um almannatryggingar. Það frv. fjallaði aðallega um sameiningu slysatrygginga og annarra greina almannatrygginga. Þetta frv. er enn þá í meðförum Alþ. eða fyrir hv. heilbr.- og trn. Frv. það, sem ég mæli hér fyrir, er ávöxtur framhaldandi starfsnefndar þeirrar sem ég skipaði á árinu 1975 til þess að endurskoða lög um almannatryggingar. Hefur nefndin haldið áfram í vetur að endurskoða gildandi ákvæði almannatryggingalaga um bætur sjúkratrygginga. Í nefnd þessari eiga sæti aðilar tilnefndir af þingflokkunum, auk nokkurra annarra aðila. Með þessu lagafrv., sem hér er lagt fram, má segja að lokið sé öðrum þætti starfs nefndarinnar en þessi þáttur hefur, eins og áður segir, fyrst og fremst snúist um ýmis bótaákvæði sjúkratryggingakafla almannatryggingalaga. Við þetta starf sérstaklega hefur nefndin verið þannig skipuð: Bragi Guðmundsson læknir, tilnefndur af Alþfl., Guðrún Helgadóttir deildarstjóri, tilnefnd af Alþb., Jón A. Ólafsson sakadómari, tilnefndur af Framsfl., Ragnhildur Helgadóttir alþm., tilnefnd af Sjálfstfl., Steinunn Finnbogadóttir ljósmóðir, tilnefnd af SF. Auk þess áttu sæti í nefndinni án tilnefningar Oddur Ólafsson alþm. og læknir, Sigurður Ingimundarson forstjóri, Sigurgeir Sigurðsson bæjarstjóri og Gunnar J. Möller framkvæmdastjóri, sem jafnframt var formaður téðrar nefndar. Jón Ingimarsson skrifstofustjóri í heilbr.- og trn. hefur verið ritari nefndarinnar frá upphafi. Enn fremur hefur Guðjón Hansen tryggingafræðingur verið henni til aðstoðar. Helstu breytingar, sem í frv. þessu felast, eru: 1. Gert er ráð fyrir, að tekin verði upp greiðsla ferðakostnaðar sjúklinga sem þarfnast ítrekaðrar meðferðar á sjúkrahúsi vegna tiltekinna sjúkdóma. 2. Ákvæðum um greiðslur vegna tannlækninga er að ýmsu leyti breytt, m. a. með tilliti til fenginnar reynslu. 3. Gert er ráð fyrir breyttum ákvæðum um sjúkradagpeninga. Þess skal getið, að að nokkru leyti miðast þessar breytingar við þá forsendu, að áðurnefndar breytingar á slysatryggingum verði samþykktar, en auk þess má nefna breytt ákvæði um dagpeninga húsmæðra og dagpeninga til manna sem taka upp vinnu að hluta eftir veikindaforföll. 4. Lagt er til að fæðingarstyrkur falli niður, sjúkrasamlög greiði víst á fæðingarstofnunum og konur, sem fæða í heimahúsum, fái greiddan ljósmóðurkostnað ásamt dagpeningum. 5. Sett verði ákvæði um upphaf og lok sjúkratryggingar í sambandi við búferlaflutning til og frá landinu. 6. Gert er ráð fyrir að sett verði reglugerð um sjúkrahjálp er veitt verði umfram það sem lögboðin er, í stað þess að slík ákvæði séu í samþykktum einstakra samlaga. 7. Nokkur ákvæði núgildandi laga eru gerð skýrari og færð til samræmis við núverandi framkvæmdir. Eins og fyrr eru breytingar nefndarinnar, sem hér voru tíundaðar, byggðar á umfjöllun hennar á grg. Guðjóns Hansen tryggingafræðings, en honum var falið snemma á árinu 1975 að vinna að athugun á tilteknum þáttum löggjafar um almannatryggingar og skyld málefni. Áður en vikið verður að hverjum einstökum þætti þeirra hreytinga, sem hér hafa verið taldar upp, þykir mér tilhlýðilegt að fara nokkrum orðum um sjúkratryggingar almennt, sérstaklega hvað snertir þróun þessara mála á undanförnum áratugum. Á undanförnum árum hafa verið gerðar margar og veigamiklar breytingar á nær öllum greinum almannatrygginga. Ef við lítum á sjúkratryggingar sérstaklega, þá hafa þær algera sérstöðu þegar litið er á þróun útgjalda. Reiknað sem hundraðshluti af vergri þjóðarframleiðslu hafa útgjöld sjúkratrygginga meira en fjórfaldast á tímabilinu frá 1950–1974, þ. e. a. s. aukist úr 1.1% í 4.7%. Til samanburðar má nefna, að á þessu tímabili jukust útgjöld lífeyristrygginga vegna elli, örorku og dauða úr 1.9% í 3% af vergri þjóðarframleiðslu eða um því sem næst 60%. Á þessum aldarfjórðungi hefur fjárhagsgrundvöllur sjúkratrygginga gerbreyst. Árið 1950 stóðu iðgjöld hinna tryggðu undir 60% útgjalda, ríki og sveitarsjóðir lögðu hvort um sig fram 20%, þó aldrei yfir tiltekna fjárhæð á hvern iðgjaldsgreiðanda. Árið 1971 var svo komið, að hluti iðgjalda nam 23%, framlag ríkissjóðs 57% og framlag sveitarfélaga 20%. Ástæðurnar fyrir þessu breytta hlutfalli milli iðgjalda og framlags ríkissjóðs voru fyrst og fremst tvær. Í fyrsta lagi, að ekki þótti rétt að láta afnám ríkisframfærslunnar hafa í för með sér hækkun iðgjalda. Í öðru lagi var niðurgreiðsla sjúkrasamlagsiðgjalda sem á tímabili þótti hentug aðferð til að halda verðlagsvísitölu í skefjum. Niðurgreiðslunum var síðan breytt í hækkaðan hundraðshluta ríkissjóðsframlagsins. Árið 1972 voru iðgjöld felld niður og útgjöldum var síðan skipt þannig milli ríkis og sveitarfélaga, að framlag ríkis nemur nú tæpum 93%, þ. e. a. s. 90% af útgjöldum sjúkrasamlaga ásamt öllum útgjöldum sjúkratryggingadeildar Tryggingastofnunar ríkisins, en framlag sveitarfélaga nemur rúmum 7% af heildarútgjöldum. Þess skal getið hér, að ekki er tekið tillit til hins sérstaka sjúkratryggingagjalds sem komið var á frá og með 1. jan. 1976 til að lækka útgjöld ríkissjóðs og er allt annars eðlis heldur en hin gömlu sjúkrasamlagsiðgjöld. Frá árinu 1951 var starfandi sjúkrasamlag í hverju sveitarfélagi og voru samlögin alls yfir 220 talsins. Árið 1956 var svonefndum félagssamlögum komið á fót og skyldu þau vera tengiliður hreppasamlaga innan hverrar sýslu, en síðan tóku þau jafnframt við verkefnum sem hreppasamlögin þóttu of fámenn til að geta sinnt. Tryggingastofnunin hafði umsjón með sjúkra- og héraðssamlögum. Með stórauknum kostnaði sjúkratrygginga, er ríkisframfærslan var afnumin, þóttu mörg héraðs- og kaupstaðarsamlög of fámenn til að taka á sig aukna áhættu. Var því komið á samtryggingu samlaganna vegna langlegu og annaðist sjúkratryggingadeild Tryggingastofnunarinnar það verkefni. Frá og með árinu 1972 hefur ekki verið um slíka samtryggingu samlaganna að ræða, heldur hefur ríkissjóður einn staðið undir útgjöldum sjúkratryggingadeildar Tryggingastofnunarinnar. Árið 1973 var sjúkrasamlögum fækkað svo, að sjúkrasamlag skyldi vera í hverjum kaupstað og hverri sýslu. Almannatryggingalögin veita heimild til frekari sameiningar samlaga. Héraðssamlögin hurfu þá úr sögunni og eru sjúkratryggingar nú í höndum 40 sjúkrasamlaga og sjúkratryggingadeildar Tryggingastofnunarinnar. Þrátt fyrir þau stakkaskipti sem sjúkrasamlögin hafa tekið, bæði með hliðsjón af verkefnum og fjárhagsgrundvelli, hefur engin breyting orðið á stjórn þeirra. Þannig skipar ráðh. stjórnarformann, en bæjarstjórn eða sýslunefnd - í hreppasamlögum var það sveitarstjórn - kýs 4 stjórnarmenn. Bætur sjúkratrygginga eru að mestu leyti lögákveðnar, en í samþykktum fyrir hvert einstakt samlag er heimilt að kveða á um víðtækari hjálp vegna veikinda. Samþykktir hafa ekki verið endurskoðaðar með tilliti til hinna breyttu viðhorfa í fjármálum samlaganna og ekki mun hafa verið gengið frá samþykktum fyrir hin nýju sjúkrasamlög utan kaupstaða. Auk mismunandi bótaréttar vegna samþykktar ákvæðanna kemur það í mörgum tilvikum í hlut sjúkrasamlagsstjórna að úrskurða um greiðslur samkv. almennum ákvæðum laganna. Í framhaldi af athugun, sem heilbr.- og trmrn. og fjmrn. létu gera á hugsanlegum leiðum til lækkunar útgjalda ríkissjóðs til sjúkratrygginga á árinu 1976, fór fram könnun á því sama ári á vegum Tryggingastofnunar ríkisins á starfsemi sjúkrasamlaga, einkum með tilliti til afgreiðslu á læknareikningum og eftirlits með þeim. Niðurstöður þeirrar könnunar benda til þess, að mörg samlög telja sig vanbúin til nauðsynlegs aðhalds án frumkvæðis Tryggingastofnunarinnar. Með breyttum fjárhagsgrundvelli virðast sjónarmið hafa breyst mjög í þá átt, að hér sé um að ræða vandamál ríkisins. Hjá Tryggingastofnun ríkisins og ríkisendurskoðun kemur jafnframt fram sú skoðun, að treg innheimta framlaga sveitarfélaga til sjúkratrygginga eigi að nokkru leyti rót sína að rekja til svipaðra sjónarmiða. Samkv. 40. gr. almannatryggingalaga eru allir landsmenn sjúkratryggðir í sjúkrasamlagi þar sem þeir eiga lögheimili. Þau biðtímaákvæði, sem giltu við búferlaflutning til landsins, féllu niður með afnámi iðgjaldagreiðslna, og sama gilti að sjálfsögðu um þá vísbendingu um raunverulegt búsetuland sem fólst í iðgjaldagreiðslum þeirra sem erlendis dvöldu. Þess munu jafnvel dæmi, að synjað hafi verið um greiðslu sjúkrahjálpar til handa íslenskum ríkisborgurum sem lögheimili eiga erlendis, en hafa komið hingað til dvalar um stundarsakir, e. t. v. í því skyni að njóta hér læknishjálpar. Til synjunar hefði hins vegar sennilega ekki komið ef hlutaðeigandi sjúklingur hefði gætt þess að skrá sér lögheimili við komu til landsins. Lög um lögheimili voru ekki samin með tilliti til núverandi aðstæðna í þessu efni og er því vandalítið fyrir íslenska ríkisborgara svo og erlenda ríkisborgara, sem einhver tengsl hafa við landið, að skrá sig hér, þó hvorki komi til raunverulegrar búsetu né skattgreiðslna. Misnotkun af þessu tagi getur í einstökum tilvikum skipt verulegum fjárhæðum, en góðar sjúkratryggingar í nágrannalöndum okkar og ákvæði í sjúkratryggingasamningum við Norðurlönd og ókunnugleiki á þeim lagaákvæðum, sem hér gilda, draga úr þeirri hættu sem af þessu stafar. Samkv. almannatryggingalögum skal ákveða daggjöld og gjaldskrá sjúkrahúsa þannig, að samanlagðar tekjur stofnunar standi undir eðlilegum rekstrarkostnaði á hverjum tíma miðað við þá þjónustu sem heilbr: og trmrn. hefur ákveðið að viðkomandi stofnun veiti. Samanburður milli Norðurlanda sýnir, að tilhögun þessara mála er þar með mjög ólíkum hætti. Þar eru útgjöld sjúkratrygginga vegna sjúkrahúsavistar, miðað við hundraðshluta af heildarútgjöldum sjúkratrygginga í hverju landi, mismunandi. Í Danmörku er talan 4%, Noregi 52%, í Svíþjóð 4% og í Finnlandi er hún ekki, meðan sama tala á Íslandi er 73%. Þess skal getið hér, að eingöngu á Íslandi og í Noregi taka sjúkratryggingar verulegan þátt í greiðslu kostnaðar við sjúkrahúsvist. Það er engan veginn að ástæðulausu, að aðlögun þessara mála er með öðrum hætti hér á landi en í nágrannalöndunum. Í nágrannalöndunum er sjúkrahúsreksturinn að mestu í höndum sveitarfélaga og í langflestum tilvikum njóta menn sjúkrahúsvistar á því svæði, sem þeir eiga heima á. Utansveitarmenn eru sendir til heimasjúkrahúsa um leið og einhver tök eru á eða greiðslu krafist á útreiknuðum kostnaði við víst þeirra. Vegna fámennis þjóðar okkar og smæðar sveitarfélaga er slík tilhögun ekki hugsanleg hér á landi. Hér á landi rekur ríkið 48% af sjúkrahúsum, sveitarfélög 37% og aðrir aðilar 15%, og er þá miðað við skiptingu heildarkostnaðar við sjúkrahúsakerfið. Á árinu 1975 námu útgjöld sjúkratrygginga tæpum 10 milljörðum kr. Aðeins 5% þeirrar fjárhæðar var varið til greiðslu dagpeninga, skrifstofukostnaðar og varasjóðstillags, en 95% voru greiðslur fyrir læknishjálp og ýmiss konar vörur og þjónustu. Þegar enn fremur er litið á hinn öra vöxt þessara útgjalda á undanförnum árum og önnur atriði, sem hér hafa mörg verið rakin að framan, þá er ekki ólíklegt að margur kunni að draga í efa að núverandi kerfi valdi því verkefni að halda útgjöldum í skefjum og tryggja góða nýtingu þess fjármagns sem til þessara mála er varið. Telja verður þátttöku sveitarfélags í útgjöldum sjúkratrygginga, þ. e. a. s. 7% af heildarútgjöldum. gagnslitla. Mætti eins stíga skrefið til fulls og láta ríkissjóð einan standa undir útgjöldum, en flytja í þess stað tekjustofn, sem svarar til útgjaldaaukningarinnar, frá sveitarfélögum til ríkisins. Virðist þetta vera á stefnuskrá samtaka sveitarfélaga. Með tilliti til þess, að rekstur og fjárhagsleg ábyrgð þurfa að fara saman, væri rökrétt afleiðing að ríkið stefndi síðan að því að taka við rekstri sem flestra sjúkrahúsa og að sjúkrasamlög yrðu þá lögð niður, en við tæki umboðsskrifstofa Tryggingastofnunar ríkisins. Annað mál er, hvort þetta þykir fýsileg lausn. Að þessu máli verður að vinna miklu betur áður en hægt verður að taka afstöðu til þess, hvað þá að leggja fram frv. Ekki er ætlunin með þessum breytingum, sem hér liggja frammi, að hrófla neitt við því kerfi, sem þegar er til, heldur er hér aðeins um ábendingar um hugsanlega lausn að ræða. Margt af því, sem ég hef þegar tíundað hér, hefur nefndin fjallað um og lagt til að sumu verði breytt með þessu lagafrv. Skal nú leitast við að gera grein fyrir þeim breytingum, sem frv. þessu er ætlað að hafa í för með sér, á lögum um almannatryggingar. Eins og þjóðfélagsháttum er nú komið fara fæðingar, með örfáum undantekningum, fram á fæðingarstofnunum, en núgildandi reglur eru miðaðar við að heimafæðingar séu allmargar. Er löngu orðið tímabært að aðhæfa reglurnar breyttum tímum. Því er lagt til að greitt verði fyrir fæðingarvist á stofnunum eftir sömu reglum og sjúkrahúsvist, en fæðingarstyrkur verði þá ekki greiddur. Hins vegar er gert ráð fyrir, að greidd verði ljósmóðurhjálp við heimafæðingar og að auki styrkur, er nemi fjárhæð sjúkradagpeninga í 10 daga, með hliðsjón af þörf fyrir aukna heimilisaðstoð þann tíma. Vísast nánar um þetta til 5. gr. frv., sbr. f-lið 43. gr. gildandi laga. Í 39. gr. gildandi laga er kveðið á um hlutverk sjúkratryggingadeildar Tryggingastofnunarinnar. Lagt er til að lögfestar verði þær reglur, sem myndast hafa hjá tryggingaráði um framkvæmd b-liðar 39. gr., þannig að styrkir nái ekki eingöngu til greiðslna vegna hjálpartækja og æfingameðferðar, heldur einnig til styrkja til æfingameðferðar eða þjálfunar vegna afleiðinga alvarlegra, langvinnra sjúkdóma eða slysa. Jafnframt skal veita styrk til aðgerða hjá tannlækni umfram það sem 43. gr. nær til þegar um er að ræða meðfædda galla, svo sem klofinn góm eða meiri háttar tannvöntun. Gert er ráð fyrir að tryggingaráð geti sem áður sett reglur um greiðslu þessara styrkja. Hér er raunverulega ekki um annað að ræða en að lögfesta venja, sem tryggingaráð hefur mótað og farið eftir á undanförnum árum. Lagt er til að stuttar biðtími, 6 vikur, fyrir réttindi hjá sjúkrasamlögum verði upp tekinn við flutning til landsins. Þessi biðtími á ekki að ná til þjónustu í skyndilegum veikindatilfellum. Eins og áður hefur verið rakið hér að framan, veita núgildandi reglur allt of auðveldan aðgang til misnotkunar. Hins vegar er lagt til að maður, sem flytur af landi brott eftir a. m. k. tveggja ára dvöl, haldi sjúkratryggingu sinni í 6 mánuði. Er þetta gert til þess að umþóttunartími gefist til að kynnast reglum og afla sér tryggingar á nýjum búsetustað. Hvað snertir flutninga til Norðurlands og frá þeim, þá hafa þessar breytingar engin áhrif vegna þeirra. samninga sem um þessi má1 gilda milli Norðurlandanna allra. Einhver veigamesta breyting, sem lagt er til að gerð verði með frv. þessu, er breyting á 43. gr. gildandi almannatryggingalaga. Um breytingu á f-lið 43. gr. skírskotast til þess sem ég hef áður sagt. Gert er ráð fyrir viðbót er fjalli um ferðakostnað sjúklinga. Til þessa hefur verið óheimilt að greiða annan ferðakostnað sjúklinga en sjúkraflutninga til innlagningar í sjúkrahús í nánar afmörkuðum, bráðum tilfellum. Ætlast er til að þetta verði áfram aðalregla, fyrst og fremst vegna augljósra erfiðleika á að halda skýrum mörkum milli ferða, sem eru nauðsynlegar vegna þarfa fyrir sjúkrahjálp, og annarra, sem farnar eru meðfram og jafnvel aðallega í öðrum erindum. Einn hópur sjúklinga hefur þó sérstöðu að því leyti, að þörf fyrir ferð til lækninga verður hvað eftir annað og jafnvel óumdeilanlega brýn, svo að vart er undanfæri, hver sem kostnaðurinn er. Er þá yfirleitt um að ræða langvinna, stundum alvarlega sjúkdóma. Ef taka ætti upp greiðslu ferðakostnaðar í slíkum tilvikum, er nauðsynlegt að afmarka þau skýrt. Því er valin sú aðferð að hafa hér opna leið sem hægt er að tryggja frekar með reglugerðarákvæði. Að öðru leyti er ekki lagt til að hróflað verði við núgildandi reglum að því leyti, þó að tekinn sé af vafi, sem valdið hefur mismunandi framkvæmd, og ákveðið að sjúkraflutningur innanbæjar skuli ekki greiddur. Ágreiningur hefur verið uppi um það, hvort greiddur skuli flutningur frá einu sjúkrahúsi í annað. Talið er eðlilegt að ákvörðun um slíkan flutning og kostnað af honum verði á einum og sama stað. Þess skal getið, að oftast mun það vera sjúkrahúsið sjálft, sem sendir sjúkling frá sér - eftir atvikum í samráði við sjúklinginn - sem ákvörðun tekur. Ekki er talið æskilegt að almannatryggingalög kveði á um skyldur sjúkrahúsa og er því látið nægja að vísa í greininni til þess, sem ákveðið kunni að verða í lögum um heilbrigðisþjónustu, en eins og þm. mun kunnugt hefur þegar verið mælt fyrir nýju frv. til l. um heilbrigðisþjónustu á þessu þingi. Að lokum er lagt til í 5. gr. frv., um breytingar á 43. gr. gildandi laga, að ákvæði um frekari bætur en hinar lögákveðnu megi setja með reglugerð í stað samþykktar samlaga. Þetta hlýtur að teljast eðlilegt á meðan fjármögnun sjúkratrygginga er ekki gerbreytt í átt við það sem áður var, sbr. það sem ég áður greindi frá hér fyrr í ræðu minni. Jafnframt er sleppt ákvæði sem undanþiggur samlög greiðslu sjúkrakostnaðar er greiða beri samkv. sóttvarnalögum, og er það gert þar sem slíkt hefur enga þýðingu lengur. Á árinu 1972 voru gerðar viðamiklar breytingar á lögum um almannatryggingar í þá átt, að teknar voru inn í almannatryggingalög greiðslur fyrir tannlæknaþjónustu miðað við viss skilyrði. Það er álit nefndarinnar, að þegar hafi myndast nokkur reynsla á þessu sviði, og leggur nefndin til, að 44. gr., sem fjallar um greiðslu fyrir tannlæknaþjónustu, verði breytt með hliðsjón af þeirri reynslu sem fengist hefur á undanförnum árum. Helstu breytingarnar eru þessar: Lagt er til að neðra aldursmark barna, sem nú er 3 ár, verði fellt niður, en það hefur reynst óheppilegt. Enn fremur er gert ráð fyrir að þátttaka í tannlækningum barna 5 ára og yngri verði hækkuð úr 50% í 75%. Er þetta gert til þess að reyna að koma í veg fyrir að hinn mikli munur á greiðslum vegna 6 ára barna og yngri valdi skaða með hliðsjón af drætti á tannlækningum yngstu barna. Að mati tannlækna er hér um brýnt hollustumál að ræða. Fyrir börn og unglinga á aldrinum 6 –15 ára hafa hvers konar tannlækningar verið greiddar að fullu, þ. e. a. s. að hálfu af sjúkrasamlögum, en að hálfu af sveitarfélögum. Er þetta eini hópurinn sem rétt hefur átt til nokkurrar þátttöku í hinum dýrustu tannaðgerðum, svo sem krónum, brúm og gullfyllingum. Þetta hefur í mörgum tilvikum leitt til geysilegs kostnaðar og er dæmi um kostnað allt upp í 2 millj. fyrir einstakling. Þykir ástæðulaust og reyndar óviðunandi að ákvarðanir um slíka fjárfestingu séu teknar án nokkurrar íhlutunar greiðsluaðila. Í þessu tilviki er um tvo valkosti að ræða, annaðhvort að áskilja samþykki trygginganna, þ. e. a. s. trúnaðartannlæknis, áður en til aðgerða kemur, eða láta hina tryggðu sjálfa taka þátt í kostnaðinum. Nefndin mælir með síðari kostinum, enda eru augljósir erfiðleikar á framkvæmd þess fyrri. Verður þátttaka hinna tryggðu samkv. frvgr. 25% kostnaðarins. Hvað snertir almennar tannlækningar fyrir þennan hóp er ekki ætlunin að breyta neinu. Tannréttingar skal eftir gildandi lögum greiða að fullu að 16 ára aldri, en að hálfu fyrir l6 ára aldurshópinn og ekki fyrir eldra fólk. Þessi ákvæði hafa verið óvirk að mestu, þar sem sérfræðingar í tannréttingum hafa verið ófáanlegir til að starfa á samningi. Sú ástæða hefur verið tilfærð, að kostnaðarþátttaka sjúklings sé mikilvæg til þess að hann fáist til nægilega góðrar samvinnu um meðferð. Sömuleiðis hafa sérfræðingar bent á að það hafi óheppileg áhrif, að greiðslur breytist eða falli niður á tilteknum afmælisdögum án tillits til þess hvað meðferð líður, en hún stendur oft í meira en eitt og jafnvel upp í tvö ár. Með hliðsjón af þessu er lagt til að tannréttingar greiðist að 3/4 hlutum og það í lok meðferðarinnar, enda hafi hún hafist áður en sjúklingurinn varð 17 ára. Með þessu er talið að gengið sé til móts við röksemdir tannréttingasérfræðinga með von um að þá verði ákvæðin virk. Enn fremur er gert ráð fyrir því hvað snertir breytingar á 44. gr., að heimila megi þátttöku í tannlæknakostnaði 17–18 ára unglinga samkv. fyrir fram gefnu samþykki, þegar rétt er talið að fresta nauðsynlegri aðgerð, m. a. til þess að fullum vexti verði náð. Einnig er gert ráð fyrir því, að heimilt verði samkv. reglum, settum af tryggingaráði, að hækka greiðslur vegna elli- og örorkulífeyrisþega svo og fyrir vangefna. Er þetta fyrst og fremst gert með það fyrir augum, að það fólk geti haft fjárhagslegt bolmagn til þess að gangast undir slíkar aðgerðir. Að lokum er lagt til að felldar verði niður greiðslur tannlækninga fyrir vanfærar konur. Það er að heita ágreiningslítið álit tannlækna, að ekki séu nægjanleg rök til slíkra greiðslna og að þær geti jafnvel haft óæskilegar verkanir, auk þess sem vissar grunsemdir hafa vaknað um að þær séu misnotaðar. Þær breytingar, sem nefndin leggur til að gerðar verði í sambandi við tannlæknaþjónustuna, eiga ekki að valda neinum kostnaðarauka svo að heitið geti, þar sem bæði verður um hækkanir greiðslna að ræða og lækkanir. Er ekki ólíklegt að þær jafnist nokkuð upp, nema hvað tannréttingar munu valda kostnaðarauka ef breytingar verða þess valdandi að sérfræðingar í tannréttingum fari að starfa samkv. samningi og samlögin greiði þær eins og gildandi lög gera reyndar ráð fyrir. Lagt er til, að 45. gr. laganna, sem fjallar um sjúkradagpeninga, verði breytt allverulega. Núgildandi reglur hafa reynst erfiðar í framkvæmd og hefur þar miklu valdið að fjárhæð dagpeninga hefur verið jafnhá, hvort sem hinn sjúki hefur misst tekjur af fullu starfi, af minna starfi eða ekki orðið fyrir neinum beinum tekjumissi af því að niðurfellt starf var ólaunað, t. d. störf að heimilishaldi. Það hefur svo verið afleiðing af þessum reglum, að þau störf, sem eru grundvöllur fulls dagpeningaréttar, útiloka dagpeningarétt ef þau eru unnin. Hvað þetta snertir er lögð til sú aðalbreyting, að meira samband en áður verði milli þess vinnumagns, sem niður er fellt, sem og þess, hvort niðurfellingin hefur bein áhrif á tekjur eða gjöld annars vegar og dagpeningarétt hins vegar. Hvað þetta snertir vísast nánar til aths. með 7. gr. frv. Lagt er til það nýmæli, að heimilt verði að greiða sjúklingi í afturbata hluta af dagpeningum um tíma þótt hann taki upp allt að hálfu starfi. Felldar hafa verið inn í greinina bætur á dagpeningaákvæðum, sem felast í slysatryggingafrv. sem lagt var fram hér fyrir áramót. Hinar tilgreindu dagpeningafjárhæðir eru jafnar slysadagpeningum eins og þeir eru í marsmánuði á þessu ári. Í aths. við slysatryggingafrv. var gerð grein fyrir áætlaðri aukningu útgjalda til sjúkradagpeninga vegna þeirra breytinga er í því frv. fólust. Hið nýja ákvæði meðfylgjandi frv. um greiðslu ferðakostnaðar sjúklinga mun að sjálfsögðu hafa í för með sér aukin útgjöld sem á þessari stundu er erfitt að reikna nákvæmlega. Fullyrða má að útgjaldaaukning samkv. frv. verði mjög lítil í hlutfalli við heildarútgjöld sjúkratrygginga. Um er að ræða nokkrar tilfærslur útgjalda frá lífeyristryggingum til sjúkratrygginga er fæðingarstyrkur fellur niður sem sjálfstæð bótategund. Að svo stöddu sé ég ekki ástæðu til þess að fjalla frekar um efnisatriði frv., en ég vil geta þess, að fulltrúar Alþfl., Alþb. og SF hafa sett fram nokkrar brtt. umfram þær till. sem nefndin í heild lagði til. Þær brtt. þessara flokka verða að sjálfsögðu sendar n. sem fær frv. til meðferðar. Hæstv. forseti. Ég legg mikla áherslu á það við hv. n., að hún sameini þessi tvö frv. um almannatryggingar í eitt frv., sem er mjög til hægðarauka fyrir okkur. En hins vegar er því ekki að leyna, að hér er ekki gerð till. um neinar breytingar á lífeyristryggingum, enda er það varla hægt vegna þeirrar miklu endurskoðunar sem þar á sér stað. Verður sennilega nokkuð enn að bíða, að liggi fyrir grg. frá þeirri stóru og mannmörgu nefnd, sem fjallar um endurskoðun lífeyrissjóða og lífeyrisreglna. Ég legg svo til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.



Herra forseti. Hæstv. ráðh. mælti fyrir frv. um almannatryggingar og er nú ekki seinna vænna að frv. komi fram, ef ætlast er til að það verði afgreitt á þeim dögum sem eftir eru þingsins. En mig langaði að vekja athygli á því í sambandi við þetta frv., að þar var minni hl. n. sem undirbjó það, með sérálit. Það kemur ekki fram í frv. og ég vildi vekja athygli á þeim atriðum, sem komu fram hjá þessum minni hl., eða nokkrum þeim atriðum. Í fyrsta lagi er það í sambandi við 5. gr., í 2. mgr., þar sem er um í j-lið að borga beri óhjákvæmilegan flutningskostnað sjúks manns. Þar gerir minni hl. nefndarinnar till. um að líka verði bætt við: eða konu í barnsnauð í sjúkrahús. Gerir minni hl. þá grein fyrir því, að þessi breyting sé nauðsynleg, þar sem orðin „sjúks manns“ hafi ætíð staðið í vegi fyrir því, að fæðandi konur nytu þessarar greiðslu, sem verður að teljast með öllu óviðunandi og bitnar harðast á fólki utan Reykjavíkur. Í 6. gr., þar sem fjallað er um elli- og örorkulífeyrisþega í 5. lið, gerir minni hl. till. um að í staðinn fyrir 50% kostnaðar verði greidd 75% kostnaðar við allar tannviðgerðir fyrir þetta fólk og að sömuleiðis verði heimilt að hækka greiðslu fyrir langsjúkt fólk á stofnunum í 100%, en ekki í 75%, og í 100% verði með sama hætti heimilt að hækka greiðslur fyrir vangefna, sem metnir eru 75% öryrkjar og njóta fullrar tekjutryggingar, einnig vangefin börn er njóta örorkustyrks. Fyrir þessu gerir minni hl. grein svo hljóðandi, með leyfi forseta: „Við teljum 44. gr. laga um almannatryggingar bera það með sér, að framtíðarmarkmið laganna sé að allir njóti ókeypis tannlæknisþjónustu. Þeir hópar, sem njóta hennar nú þegar, séu þeir hópar, sem mesta þörf hafi fyrir þátttöku sjúkratrygginga. Við teljum það því aðeins verjandi, að vanfærar konur séu nú teknar út úr lögunum, að annað beinna komi í staðinn. Við teljum okkur geta samþykkt að vanfærar konur falli brott að sinni, með þeim rökum fyrst og fremst, að nú á dögum telja sérfræðingar þeim ekki hættara við tannskemmdum en öðrum í þeirra aldurshópi. Við getum því sætt okkur við þessa breytingu, ef ellilífeyrisþegar, öryrkjar og vangefnir njóta þess fjár sem þarna sparast. Við höfum fengið yfirlit um kostnað vegna tannlækninga á árinu 1976 og 1977 í einu sjúkrasamlagi, Sjúkrasamlagi Hafnarfjarðar, og þar kemur í ljós að kostnaðarliður vegna vanfærra kvenna er mun hærri en vegna þjónustu víð ellilífeyrisþega og öryrkja. Við teljum með öllu óeðlilegt að draga úr fjárveitingu vegna tannlæknakostnaðar í heild og gerum þess vegna áðurnefnda brtt.“ Þeir, sem standa að þessu áliti minni hl., eru Bragi Guðmundsson tryggingalæknir, Guðrún Helgadóttir deildarstjóri og Steinunn Finnbogadóttir deildarstjóri. Vegna þess, sem fram kom hjá hæstv. ráðh. hér áðan, að þessar greiðslur til vanfærra kvenna mundu hafa verið misnotaðar þá vildi ég gera þá aths. og benda á að þetta hefur staðið svo stuttan tíma að af því hefur engan veginn fengist reynsla, hvort það hafi verið misnotað eða ekki, og í raun og veru er með öllu óeðlilegt að draga úr því sem þegar er komið. Fyrst þetta frv. er nú loks komið fram, þá langar mig að geta þess varðandi annað frv., sem lagt var fram fyrr í vetur og ráðh. hefur sennilega gert grein fyrir þá, þ. e. a. s. frv. til l. um breyt. á lögum nr. 67 frá 1971. sem er 141. mál, að farið hefur verið fram á það við heilbr.- og trn. Nd., að hún fjallaði um bæði frv. saman. Þar er í rann og veru gert ráð fyrir miklu, miklu meiri breytingum en í því frv. sem liggur fyrir okkur núna, og að því er virðist mun þetta þýða það, að það tryggir fólk ekki sem áður að verulegu leyti. Þar er gert ráð fyrir að sjúkra- og slysatryggingar falli saman, og að því er virðist mun það ekki koma til með að tryggja fólk að verulegu leyti eins og slysatryggingarnar gera nú. Og ég vil gagnrýna að það skuli vera ætlast til þess að fjallað verði um jafnviðamikið mál á nokkrum dögum sem eftir eru af þinginu, því að það er alveg áreiðanlegt, að í sambandi við þetta eiga launþegasamtökin eftir að segja sín orð, ekki síst í sambandi við slys á vinnustað, sem hingað til hefur verið tryggt. Eins vil ég benda á það í sambandi við örorkulífeyri og örorkustyrki, að samkv. þessu frv. er gert ráð fyrir að felldur verði niður réttur til örorkulífeyris á bilinu 50–75% örorku vegna slysa, en í stað þess verði greiddur örorkustyrkur í slíkum tilfellum. Ég vil benda á að það er mikill munur á því, hvort viðkomandi eigi lögákveðinn rétt á örorkulífeyri, án tillits til þess hvernig tekjum er háttað, eða hvort Tryggingastofnuninni er heimilt að veita örorkustyrk miðað við tekjur og aðstæður hverju sinni. Það er ljóst, að staða hins tryggða er mun lakari þegar ekki er um beinan lögvarinn rétt að ræða, heldur aðeins heimild almannatrygginga til greiðslu. Ég vona að n. fái meiri tíma en þessa örfáu daga, sem eftir eru þings, til þess að fjalla um þessi frv. sem hér liggja bæði fyrir og hún á að fjalla um saman, að henni verði gefið ráðrúm til að leita umsagna launþegasamtakanna.

Magnús T. Ólafsson Hæstv. forseti. Það hefur nógsamlega komið fram í umr. um þetta mál, að það er flestra manna mál, sem láta þær til sín taka, að hér ríki nánast ófremdarástand eða a. m. k. mjög bágborið ástand í verðlagsmálum og ástæða sé til að láta þau mál sérstaklega til sín taka. Menn hafa lýst því mjög átakanlega og þá alveg sér í lagi hv. 8. landsk. þm., sem hélt því fram, að verðlagsmál á Íslandi væru í einna verstu lagi af þeim löndum sem hann hafði spurnir af hér nærlendis, og komst að mig minnir, svo að orði, að verðlag hér á algengri neysluvöru væri tvöfalt hærra en í þeim löndum sem byggju við tvöfalt hærra kaupgjald heldur en ríkti á Íslandi. Má nú segja með sanni að ljótt er, ef satt er að ástandið sé svona slæmt. Ég held þó að þessar lýsingar séu smávegis orðum auknar, en þótt svo sé, þá er ábyggilegt að verðlagslöggjöf í landinu þarfnast mjög endurskoðunar og breytinga til bóta, ekki endilega vegna þess að ekki sé ákvæði að finna í lögum um verðlagseftirlit sem frá hendi löggjafans höfðu þann tilgang að hafa áhrif í þá átt að verðlag héldist svo lágt sem unnt væri að ætlast til með þeim ráðum sem þar var beitt. En hafi nú þróunin gengið æðimikið á mis við tilgang löggjafans, þá held ég að eðlilegt sé að til þess sé litið, hvort ástæðuna sé ekki að einhverju leyti og kannske aðallega að finna í því, að ekki hafi verið beitt réttum ráðum. Það er skoðun mín, að þessi sé fyrst og fremst ástæðan til þess sem úr lagi hefur farið. Menn hafa gert sér í hugarlund að með álagningareftirliti svokölluðu, reglum um hámarksálagningu og ráðstöfunum í sambandi við hana, væri hægt að halda verðlagi niðri að einhverju marki. En reynsla annarra þjóða, einmitt þjóðanna sem hv. 8. landsk. þm. var að vitna til, sýnir að í þessum efnum dugar verðlagseftirlit og verðlagshömlur af þessu tagi ekki nema við alveg sérstakar aðstæður. Þær eiga við og geta dugað um takmarkaðan tíma, þegar um vöruskort er að ræða, þegar um það er að ræða að framboð á vörum nægir ekki til að fullnægja eftirspurninni. Þegar hins vegar um það er að ræða, að vöruframboðið er nóg, verður að líta til þess, að framleiðendur og seljendur vörunnar búi við þau skilyrði að þeim sé beinlínis hvati að halda verðlagi í hófi og sér í lagi að reistar séu skorður við því, að þeir taki sig til, bindist samtökum, myndi hringi og taki á sig sameiginlegar skuldbindingar um að halda verði uppi á ákveðnum sviðum, ákveðnum vöruflokkum eða í ákveðinni hráefnisframleiðslu. Því er það skoðun mín að sú breyting, sem lögð er til í þessu frv., sé tímabær og sé þörf. Þar er ekki gert ráð fyrir fráhvarfi frá verðlagseftirliti, en það er fellt í nýjar skorður, þar sem gert er ráð fyrir að á þeim sviðum, þar sem skilyrði, samkeppni um vöruverð, vörugæði og viðskiptakjör, eru fyrir hendi, þá sé gengið svo frá málum að sú samkeppni fái að njóta sín til að tryggja neytandanum sanngjarnt og réttlátt vöruverð. Þessu mega menn alls ekki gleyma þegar þeir ræða um þá breytingu sem hér er gert ráð fyrir. Það er engin von til þess, að á tiltölulega takmörkuðum markaði eins og þeim íslenska geti þrifist eðlileg samkeppni ef söluaðilar eru frjálsir að því að taka hana úr sambandi með einhverjum gerningum sín í milli. Það hafa þeir í rauninni verið fram til þessa. Við þessu verður gert ef þetta frv. verður að lögum. Þar er sérstök áhersla á það lögð að greina á milli þeirra sviða, þar sem skilyrði ríkja til raunverulegrar samkeppni um framboð og verðlag á varningi og þjónustu, og þeirra sviða, þar sem ríkir annaðhvort einokun eða takmörkuð samkeppni. Og auk þess sem um þessi mál er fjallað í frv. er þar einnig gert ráð fyrir ákveðnum ráðstöfunum til þess að tryggja stöðu neytandans almennt betur en hingað til hefur verið gert. Ég tel að það fyrirkomulag, sem ríkt hefur um álagningarreglur einar út af fyrir sig, hafi algerlega gengið sér til húðar. Það hefur sýnt sig, að það ýtir síður en svo undir samkeppni eða verður nokkur hvati til hagstæðra innkaupa, en þau verða að sjálfsögðu að vera undirstaðan undir hagstæðu útsöluverði. Ég er þó ekki frá því, að í þessu frv. eins og það liggur fyrir sé fullskammt gengið að verja neytendahagsmunina. En ráðið til þess að bæta úr því er þá að ganga lengra á sömu braut, eins og reynslan krefst þegar þar að kemur. Menn skulu virða það fyrir sér, sem kunnugir eru viðskiptakjörum og verðlagi í öðrum löndum en hér, hvar verðlagið er hagstæðast neytendunum og hvar það er óhagstæðast. Er verðlag og vöruframboð hagstætt neytendum í ríkjum þar sem opinberir aðilar ákveða vöruframboð og vöruverð? Mér kemur ekki til hugar að nokkur maður, sem þekkir ástandið í þeim löndum, svari því játandi. Þvert á móti ríkir þar vöruskortur, verðlagið er hátt og neysluvörurnar oft og tíðum lélegar. Fyrsta flokks varningur er þar ekki fáanlegur oft og tíðum nema á svörtum markaði. Verðlagið er hagstæðast neytendum þar sem samkeppni fær að njóta sín, þar sem haldið er uppi ströngu eftirliti af stjórnvalda hálfu til að hindra einokun og samkeppnishömlur og þar sem neytendur beita þungum þrýstingi á stjórnvöldin til að koma þessu til leiðar. Þessi almennu skilyrði, sem skapa raunverulegan hag eða óhag neytenda, eru svo augljós, að ég fæ ekki skilið hvernig nokkrum manni getur dottið í hug að Ísland sé þarna einhver alger undantekning, þó hér ríki að sumu leyti sérstæð skilyrði vegna markaðssmæðarinnar, eins og ég vék að áðan. Í málflutningi hv. 8. landsk. þm., sem því miður er ekki staddur hér í dag, gætti að sumu leyti slíkra öfga, að ég get ekki látið þeim ómótmælt. Hv. þm. hélt því fram, að algengt væri að í verslunum í Reykjavík væru vörur verðmerktar þannig, að hver verðmiðinn væri ofan á öðrum í heilli hrúgu, þar sem eldri vörubirgðir væru hækkaðar í verði jafnóðum og önnur vara kæmi sem hækkaði verð á nýrri sendingu. Ég veit ekki hvar þessi hv. þm. verslar. En ég veit að í verslunum þar sem ég hef mín viðskipti tíðkast þetta ekki. Þvert á móti. Þar getur athugull neytandi, ef hann lítur aftarlega í hillurnar eða neðarlega í netin, oft og tíðum fundið leifar af eldri vörusendingum á lægra verði, stundum mun lægra verði en nýju sendingarnar eru á, sem bætt hefur verið ofan á í söluinnréttingar verslananna. Það varð því að mínum dómi afskaplega mikið öfugmæli þegar hv. þm. Sighvatur Björgvinsson staðhæfði það úr þessum ræðustól, að hér í horginni væri það í rauninni regla, að kaupmenn teldu sig eiga allan rétt gagnvart neytendum, en neytandinn ætti engan rétt. Vafalaust eru í þessari starfsgrein eins og öðrum undantekningar. En þetta eru ekki kynni mín eða þeirra, sem ég umgengst, af þeim aðilum sem stunda verslun fyrir almenna neytendur hér í borg. Því vil ég hafna þeim ályktunum sem hv. þm. dró af þessum lýsingum sem hann gaf. Ég held því þvert á móti fram, að að svo miklu leyti sem lýsing hans á verðlagsmálum hér er samkvæm staðreyndum, þá sýni hún, svo að ekki verði um villst, að ástæða sé að leita nýrra leiða í verðlagsmálum til að tryggja hagsmuni neytandans, að við svo búið megi ekki standa ef við ætlum að standa þannig að þessum málum að skammlaust sé og í samræmi við eðlilegar kröfur neytandans um þjónustu. Þá vil ég víkja örfáum orðum að þeirri lýsingu hv. þm. sem hann gaf á hugsunarhætti neytenda hér á landi. Ekki varð annað á honum skilið en neytendur væru hér hinir vanþróuðustu í heimi og þeim væri alls ekki treystandi á nokkurn hátt til þess að líta eftir hagsmunum sínum og þörfum. Svona tal er að mínum dómi algerlega tilefnislaust. Ég held að Íslendingar séu ekki vanþróaðri þjóð á þessu sviði en öðrum. Fólk hér þekkir sinn hag og kann að sjá honum borgið, jafnt sem neytendur sem í öðrum hlutverkum sem fólk þarf að gegna í þjóðfélaginu. Það er skoðun mín að fólk sé reiðubúið að taka á sig ábyrgð og gegna eftirlitshlutverki í þessu efni, það sé aftur á móti þreytt á því barnfóstruviðhorfi sem lýsir sér í orðum eins og hér voru viðhöfð fyrst í þessum umr., að fólk flest sé hálfósjálfbjarga nema einhver forsjá að ofan sjái fótum þess forráð við hvert fótmál.

Frsm. minni hl. (Lúðvík Jósepsson) : Hæstv. forseti. Það hafa orðið talsverðar umr. um þetta mál og er það fyllilega að vonum, svo stórt og þýðingarmikið mál sem hér er á ferðinni. Að mínum dómi hafa þessar umr. að mörgu leyti verið fróðlegar, en þær hafa ekki að sama skapi verðið merkilegar. Auðvitað var fróðlegt að hlusta á hv. 9. þm. Reykv. Gylfa Þ. Gíslason, segja sögu sína um það er hann reyndi að koma fram á Alþ. svipuðu máli eða næstum sama máli og hér liggur fyrir. Það var fróðlegt. En satt að segja fannst mér það ekki mjög mikið innlegg varðandi það sem ég tel vera aðalatriði þessa máls, þ. e. hina stóru spurningu, hvort hér er verið að hverfa að réttu ráði eða röngu, því að ég tel að hér sé verið að takast á við mikilvægt mál. Og á sama hátt vil ég segja að viðbrögð hæstv. viðskrh., formanns Framafl., voru líka að mínum dómi býsna fróðleg. En þau bættu ekki miklum röksemdum heldur við það sem áður var fram komið varðandi málið sjálft. Fróðlegt er líka að heyra að hv. þm. Magnús T. Ólafsson hefur frelsast jafnrækilega í þessum efnum og kom fram í máli hans. En það eru eflaust til skýringar á því með tilliti til tímans og allra aðstæðna. Ekki heyrði ég heldur mikið af rökum fyrir því, að hér væri um mál að ræða sem ætti að verða hinum almenna neytanda til góðs. Það er að vísu tekið fram, að það þurfi að hugsa um hag neytendanna, en þá átti að gera það með þeim hætti að hafa ekkert eftirlit á í þessum efnum og gefa þeim, sem hafa með þessi mál að gera, fullkomið frelsi til þess að verðleggja vöru og þjónustu. Það var allt. En þó að ég geti ekki neitað mér um það að víkja örlítið að máli hv. 9. þm. Reykv., Gylfa Þ. Gíslasonar, og svörum hæstv. viðskrh., þá ætla ég samt að eyða aðalmáli mínum í það að ræða svolítið nánar um þetta yfirgripsmikla og alvarlega efni sem frv. fjallar um. Það var virkilega fróðlegt að heyra hvernig hv. 9. þm. Reykv. Gylfi Gíslason, hefur hlaupið á milli manna og stofnana á sínum tíma árin 1969 og 1970 til að reyna að skáskjóta þessu frv. í gegnum þingið með einhverjum bellibrögðum. Hann vissi að hann gat ekki fengið eigin flokk til þess að styðja stjfrv., og þá tók hann að sér þetta sérkennilega ljósmóðurhlutverk, að reyna að útvega Sjálfstfl. það sem upp á vantaði fylgið til þess að hægt væri að koma frv. í gegn. Og þá varð hann fyrir þessum sáru vonbrigðum, búinn að fá loforð ýmissa framsóknarmanna, búinn að hlusta á þá og skilja hvað þeir hefðu góðan skilning á málinu, að þeir sviku hann í öllu. Og auðvitað varð hv. 9. þm. Reykv. þarna fyrir sárum vonbrigðum. Kom áberandi í ljós, að hann hefur virkilega orðið reiður við því að verða svikinn á þennan hátt af þeim framsóknarmönnum sem ætluðu þó að svíkja sinn eigin flokk, en hættu við á seinustu stundu  Ég held að ég skilji þetta hugarfar hv. 9. þm. Reykv. mætavel. Ég skil líka allvel þau viðbrögð sem fram koma hjá hv. formanni Framsfl. núna. af því að mér finnst hann vera í nokkuð svipaðri stöðu nú og hv. 9. þm. Reykv. var í þessa hörmungardaga 1969–1970. Sannleikurinn er auðvitað sá, að báðir eru þarna í spreng að vinna fyrir sæti sínu hjá íhaldinu í ríkisstj. Íhaldið hafði barist fyrir því að koma þessu máli fram. Það hefur ekkert verið að fara í launkofa með það í langan tíma, að þetta hefur verið stefnumál þess. Það hefur barist fyrir þessu. Það hefur ekki haft fylgi. Þegar hv. 9. þm. Reykv., Gylfi Þ. Gíslason, þjónaði íhaldinu tók hann auðvitað að sér að reyna að koma málinu í gegn með öllum mögulegum ráðum, jafnvel þó að Alþfl. vildi ekki samþykkja það. En sem sagt, hann hefur eflaust fengið takmarkað lof hjá Sjálfstfl. fyrir að geta ekki unnið verkið. Nú kemur svo Framsfl., þrátt fyrir alla fyrri afstöðu til þessara mála, allt sem framsóknarmenn hafa sagt o g gert, og ætlar að þjóna íhaldinu þannig að íhaldið skilji og geti metið þá á réttan hátt. Auðvitað vita allir að það er ekki stefna Framsfl. sem hér liggur fyrir. Þetta er öfugt við það sem Framsfl. hefur haldið fram um langan tíma. En þjónustuhlutverk Framsfl. leynir sér ekki í þessu máli. Nú er verið að reyna að búa í haginn til þess að geta fengið að vera áfram í samstarfinn við íhaldið. Menn verða að leggja eitthvað inn í búið. Og þá koma sárindin hjá form. Alþfl. upp: Ætlar Framsókn virkilega að kaupa sér sæti í næstu ríkisstj. hjá íhaldinu með því að koma þessu máli í gegn, sem Alþfl. gat ekki? Þá kemur fyrst gremjan upp í Alþfl. sem annars er tilbúinn til þess, a. m. k. hv. 9. þm. Reykv., að taka að sér að fara aðra leið til þess að reyna að koma þessu máli í gegn fyrir Sjálfstfl., ef bann mætti sitja í ríkisstj. fyrir. Viðbrögð hæstv. viðskrh. Ólafs Jóhannessonar, formanns Framsfl., við þessari ádrepu 9. þm. Reykv. voru líka alveg eftir öllum þessum málavöxtum. Satt að segja hef ég ekki séð hann úrræðalausari nokkurn tíma áður hér í ræðustól heldur en þegar hann kom upp til þess að svara því sem hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason hafði sagt. Ég hef aldrei séð formann Framsfl. jafnúrvinda og uppgefinn við að reyna að verja sinn málstað. Hann lagði auðvitað ekki í að neita því sem hann hafði sagt um þetta mál 1969 og 1970, það lá allt saman skriflegt fyrir, hvernig hann hafði þá metið málið og dæmt það. En hæstv. viðskrh. sagði að vísu, og það var leið út af fyrir sig út úr vandanum, að nú hefði hann bara skipt um skoðun, nú væri hann búinn að fá nýja skoðun, hann væri búinn að fá reynslu af því að vera viðskrh. og hann hefði lært af þeirri reynslu. Þó komu ekki mikil rök fram fyrir því, í hverju þessi reynsla hefði birst. Hæstv. ráðh. reyndi þó að halda því fram, að þetta frv. hans væri svolítið á annan veg en það frv. sem hann hafði hin þungu orð um 1969 og 1970, þetta væri breytt. Ég tók eftir því, að hann lagði alveg sérstaka áherslu á það, að menn yrðu að taka tillit til þess að nú væri þó við það miðað, að þetta nýja skipulag ætti ekki að taka gildi fyrr en eftir 6 mánuði, þetta væri breyting. Hver er breytingin í þessum efnum? Í fyrra frv. var nefnilega ákveðið að það skyldi ekki taka gildi fyrr en eftir 12 mánuði. Það stóð í því frv. Það átti ekki að taka gildi fyrr en eftir 12 mánuði. Nú er það eftir 6 mánuði. Sér er nú hver hreytingin. Það var eðlilegt að hæstv. ráðh. legði á þetta mikla og þunga áherslu. Hann sagði líka að nú væri ekki ætlunin að gefa verðlagninguna frjálsa nema að undangenginni rannsókn. Það stóð í gamla frv. Það stendur þar skýrum stöfum. Það má lesa það í því. Fara átti fram gaumgæfileg athugun á þessu alveg eins og nú. Enginn munur. Já, og svo sagði hæstv. ráðh. að tryggja ætti mönnum sanngjarnt verðlag. Það stendur líka í þessu frv., alveg nákvæmlega eins orðað í því gamla og því nýja. Það á að tryggja mönnum sanngjarnt verðlag.  Þessi dæmi, sem ég hef nefnt hér úr málflutningi hæstv. viðskrh., sýna glögglega að hann var gersamlega uppgefinn að reyna að verja málstað sinn í þessum efnum. Hann verður sem sagt að játa að nú hafi hann í þessum efnum allt aðra skoðun en hann hefur haldið fram áður og Framsfl. hefur lengst af stutt. Og auðvitað er skýringin einfaldlega þessi sem ég var að nefna. Þetta var eitt af kröfuatriðum Sjálfstfl. Hann hefur ýtt á eftir allan tímann Framsfl. er búinn, þrátt fyrir yfirlýsingar í þessa átt, að þvælast fyrir þessu allt kjörtímabilið. Hann ætlaði að koma sér hjá þessu og gera ekkert í málinu, af því að hann var hræddur við að taka upp þessa stefnu, en hann var bara á síðustu stundu rekinn til þess. Eflaust var látið skína greinilega í það, að nú væri síðasta tækifærið að vinna fyrir því að eiga kannske einhvern kost á því að komast í ríkisstj. með íhaldinu eftir kosningar og hann yrði a. m. k. að leggja þetta inn. Þetta er hin einfalda skýring sem er á því að Framsfl. lætur kengbeygja sig í þessu máli á þann hátt sem raun ber vitni um. Það er rétt, sem hv. 9. þm. Reykv., Gylfi Þ. Gíslason, sagði hér, það er í rauninni alveg ömurlegt fyrir formann Framsfl. að þurfa að ganga þessa göngu sem hann gengur nú með tilliti til þess sem á undan er gengið. Það er alveg ömurlegt. En ég hef gefið mínar skýringar á því, hvernig á þessari uppgjöf stendur, því að mér dettur satt að segja ekki í hug að trúa því, að hæstv. viðskrh. eða Framsfl. hafi yfirleitt skipt um skoðun í þessu máli. Ég held að ef eitthvað annað kæmi upp á teningnum, þannig að það væri einhver annar, sem gæti gefið þeim kost á því að vera með sér í ríkisstj. upp á þveröfuga pólitík, þá gætu þeir líka tekið hann að sér alveg hiklaust. Það er ekki skoðunin sem þvælist fyrir framsóknarmönnum í þessum efnum, heldur hitt, að þeir gera ákveðinn kaupskap sem er í fullkominni andstöðu við yfirlýsta stefnu þeirra. Það skyldi þó ekki vera, að hv. þm. Magnús T. Ólafsson væri eitthvað að reyna að klóra sig áfram á sömu braut þegar hann skiptir nú um skoðun á þennan hátt, hann haldi að það sé kannske helst einhverra atkv. von á þessum kantinum? Auðvitað kemur upp sú hugsun hjá mönnum þegar þeir hafa misst frá sér fylgi á hinum kantinum, að það kunni þá eitthvað að vera á öndverðum kanti.

Kannske það sé bara afbrýðisemi hjá hv. þm.?

Ég veit ekki hvaða skýringar eru á þessu, en ég kem nú fram með þetta. Mér þykja þetta afskaplega líklegar skýringar á því, hvernig menn skipta um skoðun í jafnstóru og alvarlegu máli og þessu. Í framhaldi af þessu langar mig nú samt til þess, þó að þér hafi ekki gefist mikið tækifæri til þess, að fá umr. um efni frv. sjálfs. Ég hafði þó gefið hér fullt tilefni til þess að það yrði rætt. Ég hafði sagt að afstaða mín og flokks míns til frv. miðaðist fyrst og fremst við það að taka stefnumarkandi afstöðu til málsins. Við flytjum ekki brtt. við einstakar greinar, vegna þess að hér er um það að ræða að hverfa frá tilteknu skipulagi í verðlagsmálum og taka upp annað skipulag. Og þetta annað skipulag miðar að því, eins og nú standa sakir, að gefa verslunarálagninguna frjálsa, en eldra skipulagið, þó að það hafi ekki að öllu leyti verið gott, miðaði að því að reyna að halda verðhækkunum í skefjum, reyna að komast af með eins litlar verðhækkanir og tök væru á. Til þess var starfandi ákveðin verðlagsnefnd og ákveðin stofnun. Auðvitað vita allir, að það er hrein fjarstæða að halda því fram, að þrátt fyrir það skipulag, sem við höfum búið við, þrátt fyrir þær lagareglur, sem þar hefur verið unnið eftir, gæti samkeppni ekki notið sín eigi að síður. Hér hefur fyrst og fremst verið um hámarksverð að ræða. Þeir, sem vilja draga til sín verslunina með því að reka hana á hagkvæman hátt, geta vitanlega selt á lægra verði og hafa gert það í vissum tilfellum. Það eru mörg dæmi um að slík samkeppni hefur sagt til sín. Samkeppni getur því þrifist þrátt fyrir það kerfi sem við höfum búið við. Sumir hafa sagt að það kerfi, sem við höfum búið við, hafi leitt til þess, að innflytjendur hafi horfið að því ráði að kaupa vöruna fremur inn á háu verði til þess að geta fengið þeim mun hærri prósentuálagningu. En því hefur verið yfir lýst af verðlagsstjóra og verðlagsyfirvöldum, að þeir aðilar, sem keyptu vöru inn á hagstæðu verði, gætu einnig fengið að leggja á hærri álagningu en hin almenna gildandi prósenta. Þessar yfirlýsingar hafa legið fyrir. Þetta hefur verið hægt og þetta hefur verið notað í mörgum tilfellum, sagði verðlagsstjóri. Auðvitað truflar það ekki almenna samkeppni, þó að við búum við eftirlitskerfi sem lokar fyrir það að verðlag fái að rjúka upp á óeðlilegan hátt. Mönnum hefur hins vegar þótt þægilegt að nota þá blekkingu að halda því fram, að samkeppni mundi blómstra ef ekkert eftirlit væri, og þá kæmi út lægri álagning og lægra vöruverð. Og það er rétt, sem hér hefur komið fram í þessum umr. hjá fleirum en mér, að til eru nokkur dæmi um stóra vöruflokka sem á hefur verið fullkomið álagningarfrelsi um lengri eða skemmri tíma, og reynslan hefur þá sýnt, að álagningin hefur þotið upp frá því sem áður var og verðið hækkað, þrátt fyrir samkeppni. Þessum staðreyndum þýðir ekki að neita, þær liggja fyrir. Það er því síður en svo að það sé einhver trygging fyrir því, að með því að hverfa frá þessu eftirliti komi einhver dýrleg samkeppni sem tryggi lækkandi vöruverð. Auðvitað hefur íslenska verslunin nú að undanförnu ekki krafist þess út í bláinn jafnalmennt og menn vita, að hún yrði að fá og ætti að fá meira í sinn hlut en hún hefur fengið. Það væri alveg furðulegt, ef hún tæki ekki eitthvað meira fyrir sitt starf og þóknun í samræmi við kröfur sínar að undanförnu ef taumurinn yrði gefinn alveg laus. Hvernig var t. d. í sambandi við síðustu gengislækkun, þegar beitt var á nýjan leik 30%-reglunni? Hin almenna verslunarálagning var skorin niður með tilliti til verðbreytinganna sem fylgdu í kjölfar gengislækkunar. Verslunin mótmælti þessu harðlega. Dettur einhverjum í hug að þegar eftirlitið hefur verið gefið laust í þessum efnum, þá taki verslunin sér ekki hærri álagningu í þessu tilviki? Ég held að það detti engum manni í hug í alvöru, að afleiðingarnar af því að afnema það eftirlit, sem er í þessum efnum núna varðandi hámarksálagningu, leiði ekki til hækkandi álagningar og hækkandi vöruverðs, a. m. k. um einhvern tiltekinn tíma. Það getur vel verið að við eðlilegar kringumstæður jafnist þetta eitthvað út, þar sem samkeppnin virkilega segi til sín, en það hefur þá gert núna, þrátt fyrir það skipulag sem við höfum búið við í þeim greinum, þar sem þetta á virkilega við. Það er t. d. mín skoðun, að hér á Reykjavíkursvæðinu hafi það verið þannig nú um tíma varðandi hið almenna verð á matvörum í búðum í Reykjavík, að hámarksregluákvæðin, sem í gildi hafa verið, hafi aðeins verið eins og til öryggis, en að meginhluta til hafi sérstaklega þrír sterkir aðilar á matvörusviði, þ. e. a. s. Hagkaup, Sláturfélag Suðurlands og KRON, verslað með þessar vörur á þeim grundvelli. Samkeppnin hefur verið þannig, að verðið hefur í allmörgum tilvikum legið undir hinu leyfða hámarki. Þetta sýnir að núverandi reglur hamla engu í þessum efnum. En þær eru hafðar til öryggis og ráða ferðinni í þýðingarmiklum greinum, þar sem þessi samkeppni getur ekki við aðstæður okkar núna sagt til sín nema að litlu leyti. Þegar verðsveiflur eru miklar og tíðar, eins og er núna hjá okkur, þá gildir þessi samkeppni ekki nema takmarkað, þá er tiltölulega auðvelt að smeygja sér fram hjá henni. Einnig er okkar litli markaður þess eðlis, að við gætum tekið út allmarga vöruflokka þannig að þar yrði ekki um fullnægjandi samkeppni að ræða. Ég hef einnig bent á, að landið er ekki aðeins Reykjavík. Til viðbótar koma fjöldamargir aðrir staðir víðs vegar um landið, þar sem er aðeins ein verslun svo að segja eða tiltölulega fáar verslanir. Þar er ekki til staðar það öryggi sem felst í harðri samkeppni. En eigi að síður er ætlunin, samkv. því sem hefur komið fram, að verði t. d. allt eftirlit með hámarksálagningu á matvörum gefið frjálst vegna þess að það eigi að vera samkeppni á Reykjavíkursvæðinu, þá eigi það einnig að vera frjálst úti um allt land - ekkert eftirlit. Það er auðvitað ekkert annað en aumlegt yfirklór í þessum efnum að tala um að samkv. þessu frv. eigi að vera eitthvert öryggi fyrir neytendur í þeirri neytendavernd sem minnst er á í þessu frv. Þeir menn gera sig blátt áfram hlægilega sem reyna að tefla því fram, að það sé eitthvert öryggi fyrir hinn almenna neytanda að finna í þessu frv. Slíku er vitanlega ekki til að dreifa. Ég hafði lagt á það nokkra áherslu í máli mínu að benda á hversu fráleitt það væri í sjálfu sér fyrir stjórnvöld að ætla að hverfa frá verðlagsákvörðunum og verðlagseftirliti við aðstæður eins og þær sem við búum við nú, á sama tíma og stjórnvöld telja að þau geti ekki einu sinni þolað frjálsa launasamninga. Hvaða samkvæmni er í því að halda því fram, að ástandið í verðlagsþróunarmálum og verðlagsmálum sé þannig, að ekki megi einu sinni þola það, að í gildi skuli vera frjálsir launasamningar, en það sé hins vegar möguleiki á því að gefa alla verslunarálagningu frjálsa? Það sjá auðvitað allir, að hér er um andstæður að ræða. Sannleikurinn er sá, að ef hér hefði átt að gilda það sem sambærilegt mætti kalla, þá hefði í rauninni átt að segja: Það er best að samningar um laun séu alveg frjálsir og seljendur vinnuafls séu þá alveg frjálsir að því, eins og þeir sem setja vörur og þjónustu, að ákveða þóknunina fyrir störf sín. - En ríkisstj. hefur talið að ástandið í verðlags- og verðþróunarmálum okkar væri þannig, að þarna þyrfti að grípa inn í. Ég sé ekki heldur hvaða rök eiga að vera fyrir því að gefa alla verslunarálagningu frjálsa, en neita t. d. bændum landsins um að ákveða einhliða verð á búvöru sinni. Hvers vegna ekki það? Af hverju eiga þeir að vera háðir einhverjum sérstökum dómi og þeim bannað að selja vöruna yfir tilteknu hámarki? Af hverju mega þeir þá ekki ákveða sitt sjálfir? Hví þá ekki að hafa í þessum efnum fullkomið frelsi án þess að stjórnvöld séu að grípa þarna inn í? Hví að vera með þetta barnapíusjónarmið sem hv. þm. Magnús Torfi talaði hér um? Hví er yfirleitt verið að líta eftir nokkru? Hví er verið með alla þessa stjórn að ofan? Hví ekki að gefa þetta allt saman laust? Ég held að það sé enginn vafi á því, að við aðstæður eins og þær sem við búum við núna í verðlagsmálum okkar, þar sem hér er yfirleitt ríkjandi dýrtíð á hverju ári sem nemur í kringum 40%, þá sé algert lágmark að við höfum í gildi allstrangt verðlagseftirlit og reyndum með skynsamlegum reglum að setja hömlur á það, að þeir, sem hafa með vörur og þjónustu að gera, geti tekið óeðlilegan hlut sér til handa. Það er verulega mikil hætta á því, að ef slíkt yrði gert, þá yrði það til þess að verðlag hækkaði hér enn þá meir, það yki enn þá meira á vandann. En vissulega geta menn sagt í málum eins og þessum: Ég trúi á þetta og það er sjálfsagt að prófa sig þannig áfram. - Ég held líka að það sé enginn vafi á því, að þannig hefur verið ástatt hjá okkur í sambandi við framleiðslu á margvíslegum vörum, m. a. á innlendum iðnvarningi, að það hefur verið eðlilegt að þarna væri haft nokkurt eftirlit með hvernig verðlagningu yrði hagað. Þetta er ekki á nokkurn hátt sambærilegt við það sem er í ýmsum löndum í kringum okkur, sem menn eru að vitna til, þar sem eru ótalmargir framleiðendur í sömu greininni og einhver samkeppni getur verið þar til staðar sem er ekki til staðar hjá okkur. Og auðvitað sjá menn líka, að þegar búið er að taka stefnumarkandi ákvörðun um það að taka upp álagningarfrelsi, þá verða menn að fara út í flestar greinar. Þeim má ekki haldast það uppi að ætla að halda uppi einhverju verðákvörðunarkerfi í örfáum verslunargreinum, en sleppa öðrum frjálsum. Þetta gengur yfir allt, jafnvel þó að menn séu að afsaka sig í byrjun og segja að það eigi að hafa með þessu eftirlit. Ég tók eftir því, að hæstv. viðskrh. fannst vera óeðlilega að því vikið af mér og fleirum, að breytt væri samkv. þessu frv. um skipulag verðlagsnefndar, þar sem hafði verið tekið áður verulegt tillit til aðila vinnumarkaðarins, þ. e. a. s. launþegasamtakanna annars vegar og atvinnurekendasamtaka hins vegar. Hæstv. viðskrh. komst að orði eitthvað á þá leið, að hann héldi að ekki þyrfti síður að taka tillit til hagsmuna neytenda en launþega. Þetta fannst mér afskaplega einkennilegur samanburður hjá honum, rétt eins og neytendurnir væru allt annar hópur en launþegarnir í landinu. Ætli leiki mikill vafi á því, að yfirgnæfandi meiri hluti neytendanna í landinu sé einmitt þessir sömu launþegar, sem hefur hingað til þótt sjálfsagt að taka talsvert mikið tillit til varðandi þessi mál? Auðvitað er það svo, að neytendur eru allir landsmenn. En það er reyndar enginn vafi á því, að eins og þetta kerfi er allt uppbyggt í sambandi við kaupmátt launa og verðlagsþróun, þá eru það einmitt þeir, þessir svonefndu aðilar vinnumarkaðarins, sem eiga mestra hagsmuna að gæta í því að reynt sé að hamla gegn öllum óeðlilegum verðhækkunum, neytendurnir eða launþegarnir sem neytendur, af því að þeir vita mætavel að fari þetta verðlag upp, þó að launin þeirra eigi að fylgja á eftir, þá verða af því alvarlegar efnahagslegar afleiðingar. Atvinnurekendurnir vita líka hvaða gildi þetta hefur. Því er fullkomlega eðlilegt að taka allmikið tillit til þessara aðila þegar unnið er á því sviði að hafa uppi eftirlit og verðlagshömlur. Ef menn eru á þeirri skoðun að hverfa frá þessu, þá geta þeir tekið upp kerfi sem byggist á því að Hæstiréttur tilnefni svo og svo marga menn, vegna þess að það er alltaf þægilegt að halda því fram að menn, sem Hæstiréttur tilnefnir, séu hlutlausir og sanngjarnir og hafnir yfir öll átök í þjóðfélaginu, þótt þeir séu það auðvitað aldrei. Þeir hafa sínar föstu skoðanir, slíkir fulltrúar, það sést alls staðar í gegn í kerfinu. Og ég er ansi hræddur um að dómur einhverra slíkra aðila í þessu tilviki þyki ekki mjög merkilegur einmitt fyrir fulltrúa vinnumarkaðarins og þá sérstaklega fyrir fulltrúa launastéttanna. Mín afstaða til þessa máls er sú, að ég tel, eins og ég hef sagt hér áður, að aðalefni frv. sé það sama og var efni gamla frv. frá 1969–1970, aðalefni þessa frv. sé að finna í III. kafla frv., um verðlagsákvarðanir. Þar er verið að móta nýja stefnu. Þó að menn hafi verið að hræra saman við þetta frv. nokkrum mjög ómerkilegum greinum varðandi neytendavernd og eftirlit í sambandi við samkeppnishömlur, þá segir það ekki nokkurn skapaðan hlut miðað við okkar aðstæður. Þetta breytir engu um megininntak málsins. Mér sýnist hins vegar að þetta frv., sú stefnuákvörðun, sem felst í þessu frv., sé á ýmsan hátt í samræmi við þá stefnu sem hefur verið að koma betur og betur í ljós hjá núv. hæstv. ríkisstj. Stefnumörkunin miðar að því að segja: Það skulu gilda allt aðrar reglur gagnvart kaupsýslumönnum og þeim aðilum, sem hafa hagsmuna að gæta í sambandi t. d. við verslunarálagningu, þar skulu gilda allt önnur lögmál en eiga að gilda gagnvart launamönnum almennt í landinu. Þar þurfa að gilda allt önnur lögmál. Það á að taka á þeirra málum með öðrum hætti. - En ég er hræddur um, að afleiðingarnar af þeirri stefnu verði ekki heillavænlegar fyrir okkur. Þær munu hreinlega leiða til þess, að hin mikla verðbólga okkar verði enn þá óviðráðanlegri en hún hefur verið og átökin á vinnumarkaði, sem munu sækja í kjölfarið, verði tíðari og alvarlegri en þau hafa verið. Og það er vegna þessa, sem ég er á móti þessu frv. Ég hef leyft mér að koma með skýringar mínar á því, hvernig stendur á þeim mikla áhuga, sem var og enn þá eimir eftir af hjá hv. 9. þm. Reykv., og hvernig stendur á þessum nýja áhuga þeirra framsóknarmanna, hvaða ástæður liggi til þess arna. Þeir geta átt sínar skýringar. Við höfum heyrt skýringar frá formanni flokksins, en þær voru að mínum dómi ekki upp á marga fiska. Þær voru ekkert annað en að játa það, að þetta frv., sem Ólafur Jóhannesson flytur nú, er gamla frv. hans Gylfa Þ. Gíslasonar og viðreisnarstjórnarinnar. Það er enginn munur á þeim, nema ómerkilegur á yfirborðinu varðandi nokkrar smágreinar.

Gylfi Þ. Gíslason Hæstv. forseti. Ég verð að gera nokkrar mjög eindregnar aths. við ræðu hæstv. viðskrh. um daginn. Eins og hv. þm. Lúðvík Jósepsson vakti raunar rækilega athygli á hér áðan, þá voru andmæli hans með því aumasta sem ég minnist frá síðari árum í þessum þingsölum. Málflutningur hans og frammistaða öll efnislega séð var klaufaleg, enda kannske ekki við öðru að búast. Mun ég nú víkja nokkru nánar að nokkrum atriðum í því sem hann sagði. Hann lét svo sem ég hefði verið að finna að því, að hann hefði aðra skoðun en hann hefði haft veturinn 1969–1970. Ég sagði ekki eitt orð í þá veru. Hann lagði á það mikla áherslu, að það væri einkenni mikilla stjórnmálamanna að geta skipt um skoðun, og því er ég algerlega sammála. Ég lái honum það alls ekki, hafi hann raunverulega skipt um skoðun síðan 1969–1970. Hitt mundi ég frekar vilja segja, að ég vildi óska þess, að hann skipti um næstum allar skoðanir sem hann hafði þá, og fyrir það mundi ég meta hann verulega. En því er nú því miður ekki að heilsa. Sem sagt, ég endurtek: ég sagði ekki eitt orð í þá átt, að það væri ámælisvert að skipta um skoðun eða læra af reynslunni. Það, sem ég deildi á, var hitt, hvernig að málinn var staðið veturinn 1969–1970 af hálfu Framsfl. Það var gert ljóst áður en málið var lagt fram og tekið skýrt fram af hálfu frsm. fjh.- og viðskn. Ed. í frumræðu hans þá, löngu áður en nokkur atkvgr. fór fram, að í Alþfl. væri ekki einhugur um þetta mál, að tveir af þrem þm. Alþfl. í Ed. væru málinu fylgjandi, en einn væri því andvígur, eins og einnig kom fram í atkvgr. Þetta þurfti engum að koma á óvart þegar til atkvgr. kom. Hæstv. viðskrh. fann mjög að því, að ég skyldi hafa rifjað upp þessa sögu, söguna um það, hvernig afstaða einstakra þm. Framsfl. breyttist frá því að nefndin, sem samdi frv., lauk störfum og þangað til að endanlegri afgreiðslu kom. Ef skilja ber ummæli hæstv. viðskrh. um þetta efni ræðunnar þannig, að afstaða þm. Framsfl. hafi frá því að nefndin, sem samdi frv., lauk störfum verið eins og hún reyndist við atkvgr. í Ed., að allir þm. Framsfl. hafi frá upphafi verið andvígir frv., þá segir hann vísvitandi ósatt. Ég segi það aftur: Ef skilja ber ummæli hans þannig, að afstaða allra þm. Framsfl. hafi frá því að nefndin sendi frv. frá sér og það varð opinbert plagg verið eins og reyndist við atkvgr., þá er um vísvitandi ósannindi að ræða. Hann vissi það og veit enn í dag nákvæmlega eins vel og ég, að ýmsir þm. Framsfl. vorn málinu fylgjandi veturinn 1969–1970, en greiddu samt atkv. gegn því af ástæðum sem ég skal engum getum að leiða hverjar voru. En þess vegna sagði ég þessa sögu, að ég tel hér hafa verið um að ræða mjög ógeðfellda pólitíska refskák og skýrt dæmi, skóladæmi um ódrengilega taflmennsku í stjórnmálum. Þess vegna sagði ég söguna. Hæstv. ráðh. sagði að það væri einsdæmi, að frv. væri flutt sem stjfrv. og hefði ekki stuðning eins ráðh. Það er fjarri því, að slíkt sé einsdæmi. Í því sambandi skal ég láta mér nægja að vitna til hans og hv. síðasta ræðumanns, sem voru samráðh. í síðustu ríkisstj. Það þarf væntanlega ekki að minna þing eða þjóð á það, þegar hæstv. núv. viðskrh. og fyrrv. forsrh. gerði samning í landhelgismálinu í Lundúnum um vissa lausn á landhelgismálinu, og það þarf ekki að minna á það, að samráðh. hans, hv. þm. Lúðvík Jósepsson, lýsti því yfir meðan forsrh. var enn í Lundúnum, að hann væri ósammála samkomulaginu, hann væri algerlega andvígur samkomulaginu, þó að mál skipuðust hins vegar þannig að hann greiddi atkv. með því þegar það kom til endanlegrar atkvgr. hér á þingi, með vissum fyrirvörum þó, ef ég man rétt. En það er ekki lengra síðan en þetta, að ráðh. í ríkisstj. reyndust vera algerlega ósammála um mál sem er margfalt mikilvægara, margfalt þýðingarmeira en það sem hér er um að ræða eða var um að ræða fyrir 7–8 árum. Að það sé einhver ný bóla, að þingflokkar séu ekki innbyrðis sammála um mál, er sama fjarstæðan. Í því sambandi skal ég aðeins minna á hans eigin flokk og vitna þar aftur til utanríkismála, miklu, miklu mikilvægari heldur en það sem hér er um að ræða. Ég minni á afstöðuna til Keflavíkursamningsins 1946, þar sem þm. Framsfl. voru á öndverðum meiði, þar sem flokkurinn var klofinn. Ég minni á afstöðuna til Atlantshafsbandalagsins 1949, þar sem þingflokkur Framsfl. var klofinn. Og hverjum dettur í hug að bera mikilvægi þessa máls þá og nú saman við stærstu sporin sem stigin hafa verið í utanríkismálum þjóðarinnar síðan við fengum sjálfsforræði, sem var Keflavíkursamningurinn annars vegar og aðild að Atlantshafsbandalaginu hins vegar? Í þessum stórmálum var þingflokkur Framsfl. klofinn, svo að ekki þýðir að benda á það sem eitthvað alveg sérstakt þó þingflokkur Alþfl. hafi ekki verið á einu máli um afstöðuna til þessa máls á þinginu 1969–1970 og sé það ekki heldur í dag. Þá gerði hv. þm. talsvert úr því, að þetta frv. væri ekki eins og frv. frá 1969–1970. Hv. þm. Lúðvík Jósepsson hefur gert skýra grein fyrir því, að frv. eru nákvæmlega eins að því er snertir verðlagsákvæði og samkeppnishömlur. Ég tók það fram, að þessi ákvæði um verðlag og samkeppnishömlur væru eins og ákvæði gamla frv. Ég lét þess getið þegar í minni ræðu, að það væri nýr kafli í frv. sem ekki hefði verið í hinu, um óréttmæta viðskiptahætti og neytendavernd, sem ég út af fyrir sig tel til bóta, það tók ég skýrt fram. Hitt stendur auðvitað algerlega óhaggað, að öll meginatriði frv. um verðlag og samkeppnishömlur eru nákvæmlega hin sömu. Hæstv. ráðh. var meira að segja svo óheppinn eða réttara sagt seinheppinn að benda á það sem sérstakt við þetta frv., að það ætti ekki að taka gildi fyrr en eftir 6 mánuði. Hann var búinn að gleyma því, sem hv. þm. Lúðvík Jósepsson mundi, að hitt frv. átti ekki að taka gildi fyrr en eftir 12 mánuði. Sér er nú hver munurinn! En til að taka af öll tvímæli um þetta þarf ekki að lengja málið mjög mikið. Er best að það fari ekkert á milli mála og ég lesi örfáar setningar úr báðum frv. til þess að menn sjái svart á hvítu hvorir hafi rétt fyrir sér, ég og hv. þm. Lúðvík Jósepsson annars vegar eða hæstv. viðskrh. hins vegar, með leyfi hæstv. forseta. Í 1. gr. er venjulega fjallað um meginmarkmið frv. hún hljóðar svona í nýja frv., með leyfi hæstv. forseta: „Lög þessi hafa það markmið að vinna að hagkvæmri nýtingu framleiðsluþátta þjóðfélagsins og sanngjarnri skiptingu þjóðartekna með því að a. vinna gegn ósanngjörnu verði og viðskiptaháttum, b. vinna gegn óréttmætum viðskipta- og samkeppnisháttum svo og samkeppnishömlum, sem hafa í för með sér skaðlegar afleiðingar fyrir neytendur, atvinnurekendur eða þjóðfélagið í heild.“ Hvernig skyldi 1. gr. gamla frv. hafa hljóðað? „Lög þessi hafa það markmið að vinna að hagkvæmri nýtingu framleiðsluþátta þjóðfélagsins og sanngjarnri skiptingu þjóðartekna með því að a. stuðla að þjóðfélagslega heppilegri verðlagsþróun og vinna gegn ósanngjörnu verði, hagnaði og viðskiptaháttum, b. vinna gegn óbilgjörnum verslunar- og samkeppnisháttum svo og samkeppnishömlum, sem hafa í för með sér skaðlegar afleiðingar fyrir neytendur, atvinnurekendur eða þjóðfélagið í heild.“ 1. gr. í nýja frv. er uppprentun á 1. gr. í fyrra frv„ Hvað skyldi vera það fyrsta sem sagt er um verðákvarðanirnar í III. kafla í nýja frv.? Munurinn er sá einn, að í nýja frv. er bætt við einni setningu. Að öðru leyti er greinin uppprentun á því gamla, eins og sést á því sem ég nú leyfi mér að lesa. Hún er örstutt. Greinin byrjar svona: „Þegar samkeppni er nægileg til þess að tryggja æskilega verðmyndun og sanngjarnt verðlag skal verðlagning vera frjáls.“ Þetta stóð ekki í gamla frv. - „Nú hefur verðlagning verið gefin frjáls og getur verðlagsstofnun þá skyldað hlutaðeigandi aðila til að tilkynna stofnuninni verðhækkanir.“ Svo heldur áfram bein uppprentun úr gamla frv.: „Reynist samkeppni takmörkuð, eins og nánar er tilgreint í IV. kafla, eða samkeppni er ekki nægileg til að tryggja sanngjarnt verðlag eða horfur eru á ósanngjarnri þróun verðlags og álagningar, getur verðlagsráð ákveðið eftirtaldar aðgerðir til að ná því marki, sem getur í 1. gr.: 1. Hámarksverð og hámarksálagningu. 2. Gerð verðútreikninga eftir nánar ákveðnum reglum. 3. Verðstöðvun í allt að sex mánuði í senn. 4. Aðrar reglur um verðlagningu og viðskiptakjör, sem verðlagsráð telur nauðsynlegar hverju sinni.“ Hvernig var gamla greinin? „Þegar samkeppni er takmörkuð, eins og nánar er tilgreint í IV. kafla, eða samkeppni er ekki nægilega virk til að tryggja sanngjarnt verðlag, eða horfur eru á ósanngjarnri þróun verðlags og álagningar, getur verðgæsluráð ákveðið eftirtaldar aðgerðir til að ná því marki, er greinir í 1. gr.: 1. Hámarksverð og/eða hámarksálagningu. 2. Gerð verðútreikninga eftir nánar ákveðnum reglum. 3. Verðstöðvun á vissum sviðum, allt að sex mánuði í senn. 4. Reglur um flokkun, sundurgreiningu o. þ. h. á vörum, sem nauðsynlegar þykja vegna ákvörðunar verðs og álagningar.“ Nákvæmlega sama orðalagið meira að segja. Ekki aðeins efnið eins, heldur nákvæmlega sama orðalag. Og þriðja greinin, sem ég vil nefna, er upphaf kaflans um samkeppnishömlur - upphaf þess kafla sem hæstv. ráðh. fór sem háðulegustum orðum um fyrir 7–8 árum í ræðu sinni á þinginu þá. Þar segir núna, með leyfi hæstv. forseta: „Í því skyni að stuðla að þeim markmiðum, sem greinir í 1. gr., hefur verðlagsstofnun eftirlit með fyrirækjum, sem eru ráðandi á markaðnum, og ákvörðunum, sem þau hafa tekið um samkeppnishömlur. Eftirlitið tekur og til samninga og samþykkta um samkeppnishömlur: ` Í gamla frv. segir, - nákvæmlega sama orðalagið : „Í því skyni að stuðla að þeim markmiðum, sem greinir í 1. gr., hefur verðgæsluskrifstofan eftirlit með einokunarfyrirtækjum og öðrum fyrirtækjum, sem eru mikilsráðandi á markaðnum, og ákvörðunum, sem þau hafa tekið um samkeppnishömlur. Eftirlitið tekur og til samninga og samþykkta um samkeppnishömlur.“ Ég hirði ekki um að lesa meira. Ég hef lesið úr þremur mikilvægustu greinum frv. og þar með tekið af öll tvímæli um það, að hér er efnislega séð um nákvæmlega sama frv. að ræða að því er snertir verðlagseftirlit og samkeppnishömlur og það, sem hæstv. núv. viðskrh. hafði forustu um fyrir 7–8 árum að var fellt. Það er þetta sem ég leyfði mér í ræðu minni um daginn að kalla einsdæmi, að það skyldi gerast að heill flokkur, látum vera að slíkt eigi við um einn mann eða einhvern hóp af mönnum, en að heill stjórnmálaflokkur, aðalflokkur stjórnarandstöðu, skyldi á einum tíma beita sér gegn því, að tiltekið frv. næði fram að ganga, með mjög sérkennilegum hætti, þegar allir, sem vildu vita það, vissu að ýmsir þm. frv. vildu styðja frv. Samt sem áður er knúið fram að flokkurinn sem heild beitir sér gegn því og kemur því til leiðar að það fellur. En það gerist síðan 7–8 árum síðar að sami forustumaður sama flokks flytur þetta sama frv. Þetta er einsdæmi í þingsögunni. Þess vegna þótti mér og þykir enn full ástæða til þess, að þessi saga varðveitist vel í þskj.



Herra forseti. Ég vildi fyrst gera að umtalsefni nokkuð það ástand sem ríkir í verðlagsmálum og hefur raunar ríkt hjá okkur í verðlagsmálum um langan tíma, án þess að fara mjög langt út í það mál. Það er alveg augljóst mál, að Íslendingar eru þannig á vegi staddir í þessum efnum sem þjóð eftir langvarandi ástand, að almennt verðskyn almennings er nánast ekki til, mundi ég vilja segja, það er nánast ekki til. Menn treysta á það, að hin opinbera álagningarprósenta, sem heimiluð er, sé virt og menn þurfi þess vegna ekki að íhuga svo mjög samanburð á verði í hinum ýmsu verslunum. Ég minnist þess vel, að vinkona mín, sem var búsett í Danmörku um nokkurra ára skeið, kom hér heim og fór að versla eins og húsmæður gera. Þegar hún kom í verslunina fór hún að spyrja verslunarfólkið: Hvað kostar þetta? Hvað kostar þessi vara, og hvað kostar hin? - Og hún varð mjög átakanlega vör við það, að verslunarfólki fannst í raun og veru ónæðisamt að þurfa að svara slíkum spurningum, einfaldlega vegna þess að það er ekki vant því. Menn spyrja yfirleitt ekki mikið um það, hvað vörurnar kosti, heldur treysta menn á þessa svonefndu opinberu álagningarprósentu og verðskyn almennings slævist svo mjög, að samkeppni fær ekki notið sín í versluninni. Þetta er eitt af því sem núverandi fyrirkomulag í þessum málum veldur og er kannske hvað mestur ágalli á stöðu okkar í þessum málum eins og þau eru og hafa verið um langan tíma. Annað atriði, sem oft hefur verið minnt á, er í sambandi við innkaup til landsins, að það borgi sig ekki fyrir verslunina að stuðla að ódýrum innkaupum vegna þess að hún búi við óumbreytanlega opinbera álagningarprósentu. Þessi tvö atriði og mörg fleiri eru lýsandi dæmi um ástandið í þessum efnum. Ég hygg að flestallir, jafnvel einnig hv. 2. þm. Austurl., muni viðurkenna að ástandið í þessum málum er langt frá því að vera viðunandi hjá okkur og það þarf breytingar. Það hefur verið rætt nokkuð í þessum umr. um skipan verðlagsráðsins eins og gert er ráð fyrir í þessu frv. Það er ljóst nú eins og áður, að í verðlagsráðinu eru raddir og fulltrúar flestra stærstu samtaka meðal þjóðarinnar, eins og Alþýðusambandsins, Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og fleiri, þannig að þar er tækifæri til þess að láta í sér heyra í þessum efnum, heyra túlkun þeirra sjónarmiða sem þar eru mest ríkjandi. Aðalstefnan, sem kemur fram í þessu frv., felst í 8. gr., eins og hefur verið margtekið fram. Gert er ráð fyrir því, að verðlagning verði frjáls ef tiltekin skilyrði eru til staðar. Í ákvæði til bráðabirgða segir svo, með leyfi forseta: „Þær samþykktir um hámarksálagningu, hámarksverð og aðra framkvæmd verðlagseftirlits, sem í gildi eru, þegar lög þessi taka gildi, skulu halda gildi sínu áfram, þar til verðlagsráð hefur tekið afstöðu til þeirra.“ M. ö. o.: þó að lögin taki gildi, þá heldur núverandi skipan áfram þar til verðlagsráð hefur breytt til, og það breytir ekki til nema að undangenginni mjög náinni athugun og rannsókn á ástandi markaðsins sem á að tryggja samkeppni. Það er rétt að taka fram, að komið hefur fram og kom fram í meðferð málsins hjá fjh.- og viðskn., að verslunin er ekki fyllilega ánægð með þetta fyrirkomulag. Hún er það ekki. Ég hygg, að samvinnuhreyfingin sé það, en verslunin að öðru leyti er ekki fyllilega ánægð, þó að öllum beri saman um að hér miði mjög í rétta átt. Það er að sjálfsögðu ljóst samkv. frv., að verðlagsstofnunin verður sterk stofnun áfram og hún hefur mikið vald. Þó að miðað sé að því, að verðlagning geti orðið frjáls þegar tiltekin skilyrði eru, þá er eigi að síður verðlagsskrifstofan sterk samkv. frv. og mjög svo sjálfstæð. Einnig er rétt að taka það fram, að samkv. frv. mun ríkja sterkt verðlagseftirlit í landinn eftir sem áður, þó að verðlagning verði gefin frjáls. Það tryggir að sjálfsögðu neytendur í því efni, að ekki verði gengið á lagið og verðlag hækkað umfram það sem efni standa til. Það, sem nýtt er í þessu frv. og ekki var í því frv., sem hér hefur verið mjög gert að umræðuefni, eru fyrst og fremst ákvæðin um neytendavernd og óréttmæta viðskiptahætti. Að öðru leyti eru frv. svipuð í öllum meginatriðum og þarf ekki að hafa um það í raun og veru mörg orð. En ég vildi aðeins gera að umræðuefni atkvgr., sem fór fram 1969, vegna þess að ég var einn af þeim þm. Framsfl. sem greiddu þá atkv. gegn frv. sem þá lá fyrir. Ég var að vísu varaþm. og kom inn í þingið sem slíkur. Ég man vel eftir því, og það var ekkert launungarmál, að Alþfl. var klofinn í málinu á þeim tíma. Hins vegar töldu menn ástæðu til að ætla að frv. yrði samþykkt, en fengu þó pata af því, að vafasamt væri að það yrði samþ. Og ég segi fyrir mína parta: Ég álít að þessi atkvgr., sem fram fór, hafi í raun og veru ekkert síður verið vantraust á þáv. ríkisstj., vegna þess að hv. 9. þm. Reykv., sem þá var viðskrh., hafði lýst því yfir að þetta væri mjög þýðingarmikið mál, og hann hefur lýst því yfir aftur í umr. hér, að þetta væri mjög þýðingarmikið mál. Þess vegna var því ekki að neita, að hann komst í nokkurn vanda er hann stóð frammi fyrir því, að þýðingarmikið mál, sem hann hafði sjálfur flutt, var fellt í þinginu. Hv. 9. þm. Reykv. rakti nokkur dæmi um stórmál sem hefðu verið samþykkt hér á Alþ. og flokkar hefðu klofnað um, eins og t. d. um aðildina að Norður- Atlantshafsbandalaginu, Framsfl. hefði verið klofinn, en málið hefði eigi að síður gengið fram. Munurinn á meðferð þess máls og meðferð frv. frá 1969 var sá, að þá gengu málin fram, þá voru þau samþ. í þinginu, þannig að ráðh., sem þá voru í stjórninni, gátu með góðri samvisku sagt: Við höfðum þingmeirihl. á bak við þessi mál og þurfum þess vegna ekki að íhuga að segja af okkur ráðherradómi. - Aftur á móti hagaði svo til 1969, að þá féll frv., þá féll málið. Ég segi fyrir mig, að ég áleit þá og álít enn þá, - ég tala nú fyrir mig, - að sú atkvgr. hafi ekkert síður verið vantraust á ríkisstj., að fella þýðingarmikið mál sem ríkisstj. taldi vera og sérstaklega þáv. hæstv. viðskrh. Þess vegna var það, að ekki var óeðlilegt að hugsa sem svo, að viðskrh. íhugaði að segja af sér eftir að svona þýðingarmikill málaflokkur, sem hann fór sjálfur með, og þýðingarmikið mál hafði fallið, af því að hann hefði ekki lengur þingmeirihl. á bak við sig í þýðingarmiklu máli, sem hann hefði flutt í þinginu. Ég man ekki hvort hæstv. ráðh. hefur sagt það, þegar hann flutti málið, að það mundi varða afsögn. Ég geri ekki ráð fyrir því. Ég hugsa að það hafi ekki verið um það rætt þá. En það er spurning, hvort það er ekki einmitt það sem vantar í þingræði okkar og þingræðisreglur okkar, að þegar ráðh. fær ekki fram þýðingarmikið mál, sem hann flytur í þinginu, og það er fellt, - hvort hann á ekki hreinlega að segja af sér. Ég er þeirrar skoðunar, að það sé slæmt ef þingræðishefðir eins og þessi eru ekki lengur virtar hjá okkur. Þess vegna álít ég að það, sem einkenndi kannske hvað mest meðferð þessa máls á sínum tíma, hafi einmitt verið þetta: Þáv. viðskrh. flutti málið sem þýðingarmikið mál. Það var fellt í þinginu, en hann sat eftir sem áður. - Það er kannske það lærdómsríkasta við þetta mál, þegar það er rifjað upp. Ég sé að hv. 2. þm. Austurl. er ekki hérna, en það skiptir ekki miklu máli. Ég tók eftir því, að hann var í essinu sínu þegar hann fór að velta fyrir sér stjórnarmyndunarmöguleikum eftir kosningarnar og sambandinu á milli stjórnarmyndunar eftir kosningar og þessa máls. Hann bókaði það alfarið, að Framsfl. væri að tryggja sér þátttöku í ríkisstj. eftir kosningar með því að standa að flutningi þessa máls. Mér fannst honum skjöplast dálítið í röksemdafærslunni, vegna þess að ef Framsfl. ætlaði virkilega að nota þetta mál í sambandi við stjórnarmyndun eftir kosningar, hefði þá ekki verið miklu eðlilegra fyrir hann að bíða með afgreiðslu málsins, segja við Sjálfstfl.: Ja, við skulum fallast á það eftir kosningar að þetta mál gangi fram. - Ég man eftir því, að þegar við vorum að fjalla um þetta mál í fjh.- og viðskn., þá virtist hv. 2. þm. Austurl. hafa áhuga á því að ljúka þessu máli af. Mér varð þá að orði : Þú vilt ekki að þetta mál verði neitt að þvælast fyrir mönnum eftir kosningar. - Það kom dálítið á hv. þm. þegar ég sagði þetta. En þarna kemur einmitt fram þráðurinn í þessu, að hann er enn að hugsa um sambandið á milli stjórnarmyndunar eftir kosningar og þessa máls. Ég hygg að það sé mála sannast, að þegar þetta mál er afgreitt hér í þinginu, þá komi það ekki til álita í sambandi við hugsanlega stjórnarmyndun eftir kosningar. En það er dálítið athyglisvert, að það gægjast fram öðru hvoru núna upp á síðkastið hugrenningar og hugleiðingar þeirra Alþb.-manna um stjórnarmyndun eftir kosningar. Saklaus maður eins og t. d. Þröstur Ólafsson hagfræðingur skrifar grein um að það sé tímabært og eðlilegt að mynda svokallaða nýsköpunarstjórn eftir kosningar. Þá hleypur hv. 2. þm. Austurl., eins og móður smalahundur hefði nú einhver sagt, í veg fyrir hagfræðinginn til þess að leiðrétta hann. Hvers vegna skyldi hagfræðingurinn hafa sagt þetta? Auðvitað vegna þess að hann er ekki eins snar í snúningum og t. d. hv. 2. þm. Austurl. og gerði sér ekki grein fyrir því, að það var dálitið hættulegt að tala svona með tilliti til þess, hvernig menn ætluðu að haga áróðri í baráttunni fyrir kosningarnar. Öllum hugleiðingum hv. þm. um stjórnarmyndun og annað slíkt vísa ég heim til föðurhúsanna. En vil ítreka það, að ég álít að þetta mál sé fyrst og fremst flutt vegna þess að það er gott mál, vegna þess að ástandið í verðlagsmálum er óviðunandi eins og ástatt er. Það þarf að bæta það. Það þarf að koma á svipuðu ástandi í þessum efnum hér í landinu og t. d. jafnaðarmenn á Norðurlöndum hafa komið á hjá sér. Þess vegna er ég ekki hissa á því þó hv. 9. þm. Reykv. lýsi yfir ítrekuðum stuðningi sínum við þetta mál. Það er algerlega í samræmi við stefnu og stefnuframkvæmd jafnaðarmanna á Norðurlöndum. Hitt er annað, að ég býst við að allir séu sammála um að það er dálítið vandmeðfarið að breyta til. Þess vegna er það, að ýmsir varnaglar eru settir í þetta frv., og þær stofnanir, sem eiga að framkvæma þessi mál, hafa talsvert mikið vald og aðhald eins og frv. er úr garði gert.



Herra forseti. Það er aðeins örstutt aths. - Ég hefði gjarnan óskað þess. að hv. síðasti ræðumaður hefði ekki flutt þessa ræðu sem hann flutti, og mæli þar af sérstakri velvild til hans. Hann segir að atkvgr. 1970 hafi verið vantraust á þáv. ríkisstj. eða mig sem viðskrh. Það var aldrei orðað einu orði. Ég hef farið yfir allar umr. af þessu tilefni. Slíkt var aldrei orðað einu orði á þeim árum. Það er fyrst nú sem hv. þm. Tómasi Árnasyni dettur í hug að túlka atkvgr. vorið 1970 sem hugsanlegt vantraust á þáv. ríkisstj. eða á mig. En þá orðaði hann það ekki. Hins vegar er rétt að það komi fram, fyrst hv. þm. kvaddi sér hljóðs, hann átti sæti í nefndinni, sem samdi frv., sem fulltrúi Framsfl., þannig vildi til, að hann var staddur erlendis þegar nál. var gefið út. Ég tel mér ekki heimilt og teldi það ekki vera drengilegt að skýra frá því, hver störf Tómasar Árnasonar voru í þessari nefnd, en þau voru með miklum ágætum. Er hest að hver skilji það eins og honum sýnist, og skal ég ekki orðlengja um það. En mergurinn málsins er þessi, og það skulu vera síðustu orð mín: Ef þetta frv. núna er gott mál, þá var frv. 1969 líka gott mál. Og það er mergurinn málsins, að heill stjórnmálaflokkur, næststærsti stjórnmálaflokkur þingsins, skuli af í hæsta máta annarlegum ástæðum hafa beitt sér þá gegn máli sem hann nú telur vera gott mál.