Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjármálaráðherra (M. G.) Eins og kunnugt er, eru lagaákvæði um fiskiveiðar í landhelgi í mörgum brotum og falin í ýmsum lögum, þau elstu frá 1872 og svo alt til síðustu ára. Þetta er mjög óhagstætt fyrir almenning, og þótti því aðgengilegra að safna því öllu í eina heild. Þetta má og skoða sem einn lið atvinnulöggjafar vorrar og í samræmi við þál. frá 1919. Þar við bætist, að það hefir verið nokkuð á reiki, hvernig ýmsum ákvæðum þessara laga hefir verið framfylgt, enda óþarflega lint eftir gengið á stundum. Úr öllu þessu er reynt að bæta með frv. þessu. Allir vita, að fiskiveiðar vorar og fiskimið eru einhver dýrmætasti fjársjóður vor og að þess vegna hlýtur það að skifta miklu máli, að þessa fjársjóðs sje gætt svo, sem kostur er á. En löggjöf vor getur ekki náð lengra en til landhelginnar; yfir henni og afnotum landsins í þágu fiskiveiða getum vjer ráðið. Og frv. þetta gengur út á að tryggja oss þennan rjett fyrir oss sjálfa, að svo miklu leyti, sem alþjóðarjettur heimilar. Tilgangur frv. er að fara svo langt í þessu, sem verða má án þess að eiga á hættu rjettmætar umkvartanir annara þjóða. Frv. er því sniðið eftir lögum þess lands, er svipaðast er voru landi, en það er Noregur. Þetta er og því náttúrlegra, sem vjer einmitt þaðan getum búist við umkvörtunum, ef nær væri gengið en heimilt er að alþjóðarjetti, eða ef efi væri á um þetta. Hinsvegar er það auðsætt, að ef vjer sníðum lög vor um þetta efni eftir lögum Norðmanna, er ekki unt fyrir þá að kvarta með rjettu. Jeg álít, að frv. þetta gangi eins langt og heimilt er að alþjóðarjetti, og jeg vil þegar vara við að gera á því miklar breytingar, því að málið hefir verið grandgæfilega athugað. Hið rjetta heimilisfang þessa frv. er að sjálfsögðu í sjávarútvegsnefnd, og legg jeg til, að því verði til hennar vísað að lokinni þessari umr.

Fjármálaráðherra (M. G.) Þetta litla frv. er til þess fram borið að skjóta á frest um eitt ár að gera endanlega ákvörðun um seðlaútgáfu í landinu, vegna þess að tími vanst ekki til að athuga það mál nánar. Er þetta gert í samráði við Landsbankann og með hans samþykki, enda er ekki líklegt, að mikla seðlaútgáfu þurfi umfram það, sem nú er heimilað, og þá aðeins skamman tíma af árinu, en þá getur stjórnin gert þær ráðstafanir, er hentastar þykja, þó þannig, að sá banki, sem tæki slíka seðlaútgáfu að sjer, hafi ekki gróða af. Þetta ákvæði er sett til þess að halda niðri seðlamergðinni, því að eins og allir vita er það hættulegt, að hún sje aukin meira en það, sem viðskiftaþörfin krefst minst. Hitt aðalatriði frv. er að lina í nokkru afgjaldsákvæði Íslandsbanka af seðlunum, vegna þess að það er ekki sanngjarnt, að hann greiði fult gjald af málmtrygðum seðlum, enda er öllum betra, að seðlarnir sjeu málmtrygðir, og ætti því ekki að rýra þá hvöt, er bankinn hefir til þess. Hitt þótti heldur ekki rjett, að bankinn hefði ekki neitt fyrir útgáfukostnað seðlanna og áhættu við að lána þá út. Eru honum því ætluð 2%–1% fyrir prentunarkostnað og 1% fyrir áhættu. En til þess þó, að nokkuð kæmi á móti þessari linun, hefir bankinn lofað að setja niður forvöxtu sína um 1% um leið og lögin ganga í gildi. Ætti því heldur að hraða fyrir frv., svo þetta mætti sem fyrst komast í framkvæmd. Í sambandi við þetta vil jeg taka það fram, að stjórnin hefir ákveðið að kaupa ekki hluti í Íslandsbanka; þó er það að engu gildandi fyrir næstu stjórn, og hefir hún óbundnar hendur í því máli. Jeg vona, að frv. þessu verði vel tekið og legg til, að því verði að aflokinni þessari umræðu vísað til fjárhagsnefndar eða viðskiftamálanefndar, hvort sem háttv. deild vill fremur. Mjer stendur á sama hvor nefndin er.

Magnús Jónsson Jeg vildi aðeins skjóta því til hinnar háttv. nefndar, sem taka á við frv. þessu, að ágreiningur hefir orðið um það, hvort lögin frá 1921 sjeu í gildi eða hvort þau hafi ekki samkv. 10. gr. fallið úr gildi 30. sept. síðastliðinn. Ef nú Alþingi samþykkir frv. þetta, þá viðurkennir það þar með, að lögin sjeu enn í gildi. Jeg skal að vísu játa, að jeg er ekki lögfróður, en eftir mínu leikmannsviti að dæma, þá þarf að gefa þessu gætur. Háttv. þdm. hafa víst orðið varir við, að útbýtt hefir verið hjer í deildinni dálitlum pjesa, sem er sjerprentun úr ritgerð um Íslandsbanka eftir Lárus H. Bjarnason hæstarjettardómara, og prentuð var í ,Tímanum í vetur. Og þó að ekkert tillit sje til mín tekið eða minna skoðana í þessu máli, þá er þó full ástæða til að ganga ekki fram hjá því, sem hæstarjettardómarinn segir. Á skoðun slíks manns ætti þó að mega taka mark, og hann telur það orka mjög tvímælis, hvort lögin sjeu í gildi, og líkrar skoðunar munu fleiri lögfræðingar. Er því hjer ærin ástæða fyrir nefndina að athuga þetta vel og rækilega. Annars get jeg ekki neitað því, að mjer finst stjórninni hafa verið mjög mislagðar hendur í þessu seðlamáli. Í fyrra kom hún með seðlafrv., en það hvarf áður en það var útrætt og önnur frv. tóku sæti þess, enda var það víst viðurkent, að það væri að sumu leyti gengið úr gildi áður en það kom fram. Átti ekki lengur við. Maður hefði nú getað búist við, eftir alt, sem á undan er gengið, og alla þá vinnu, sem búið er að leggja í rannsókn Íslandsbanka, að stjórnin hefði nú komið með frv. um endanlegt skipulag á seðlaútgáfunni, en í staðinn fyrir það virðist stjórnin ekki hafa annað gert en skrifa 3 fyrir 2, breyta 1922 í 1923. Jeg verð að telja það óheppilegt í mesta máta að gefa stjórninni óbundnar hendur til þess að auka seðlamergðina. Reynsla okkar í þessu efni ætti að mínu viti að vera orðin of dýr til þess, að við hefðum ekkert af henni lært. Vitanlega kemur þetta til kasta hinnar nýju stjórnar. En jeg myndi aldrei bera það traust til neinnar stjórnar, að jeg myndi þora að leyfa henni slíkt ótakmarkað. Annars ætlaði jeg ekki að fara út í einstök atriði þessa máls, enda ekki vani við þessa umr. Þó virðist mjer það varhugavert ákvæði og einkennilegt að draga úr afgjaldi af seðlum, sem eru yfir 7 miljónir. Það er vafalaust rjett, að það er ekki gróðavegur fyrir bankann, ef hann þarf að borga alla forvöxtu sína í kostnað. En sú dýra reynsla, sem við höfum fengið af seðlamergðinni í landinu, ætti þó að kenna okkur það, að vera ekki að freista bankans um skör fram með nýjum ákvæðum og hlunnindum.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg er samþykkur þeim háttv.þm., sem síðast talaði, að ástæðulaust sje að ræða frv. verulega á þessu stigi málsins. En jeg vil þó benda háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) á það, að í 10. gr. laganna frá 1921 er tilskilið, að hluthafar gangi að skilyrðum þessara laga, og það hafa þeir gert á júlífundinum í sumar, og því virðast lögmenn vera í gildi. Annars mun nefnd málsins rannsaka þetta. Vitanlega má um það deila, hvort stjórninni hafi verið mislagðar hendur í þessu máli, þó jeg geri hvorki að játa því nje neita, en hinsvegar finst mjer, að hv. 4. þm. Reykv. (M. J.) verði að játa það, að fresturinn var stuttur frá því að greitt var úr málum þessum og þar til Alþingi kom saman. Og þar sem bankarnir eru þessu frv. samþykkir, finst mjer það miklu varða. Þeir ættu þó að vera kunnugastir því, sem best má fara í þessu efni. Jeg get ekki skilið, að hættulegt sje að fela stjórninni að sjá um seðlaaukningu, ef með þarf, þegar aukningin er þeim skilyrðum bundin, að enginn gróði fylgi fyrir þann, sem tekur hana að sjer. Það er aðallega tvenns að gæta í þessu seðlaútgáfumáli. Í fyrsta lagi, að í umferð sje nægilega mikið af seðlum, eða sem brýn nauðsyn býður, og í öðru lagi, að seðlarnir sjeu ekki of margir. Með frv. þessu er ætlast til, að ratað sje meðalhófið. Það er ekki hægt að ætlast til, að nein bankastofnun greiði alla forvöxtu sína fyrir seðlaútgáfu, því eins og bent hefir verið á, er mikill kostnaður þessu samfara, bæði prentun, mannahald, og svo áhættan við að lána seðlana út. Ef stjórnin sýnir ósanngirni í samningum, er ekki að búast við sanngirni á móti. Því hefi jeg nú fengið loforð um vaxtalækkun, að jeg sýndi sanngirni í þessum samningsmálum, og vaxtalækkunin nemur margfalt meiru en það, sem á móti er látið.

Jakob Möller Jeg vildi spyrja hæstv. stjórn um eitt atriði, sem að vísu kemur líklega eigi því við, hvort lögin frá 31. maí eru í gildi eður eigi, en þó hygg jeg, að geti orðið skiftar skoðanir um það. Þetta atriði er vanefndirnar á því að flytja gullforðann heim. Í lögum þessum er ákveðið, að hann skuli geymdur í Reykjavík, og þingið í fyrra var því mjög eindregið fylgjandi, að hann yrði fluttur heim. En um það veit jeg ekki, hvort stjórnin eða bankinn á hjer sökina. Eigi bankinn hana, er um vanefndir að ræða, sem vafasamt er, hvort ekki yrðu þess valdandi, að lögin yrðu að teljast úr gildi fallin. Hins vegar efast jeg ekki um, að stjórnin vilji þá heldur taka á sig sökina. En hvers vegna hefir gullforðinn ekki verið fluttur heim? Annars hefi jeg lítið að segja um þetta frv. annað en gott eitt. Sjálfsagt óráðlegt að skipa endanlega um seðlaútgáfuna á þessu þingi; til þess er málið of vandasamt. Við 2. gr. frv. sýnist mjer jeg kannast. Mun hún talsvert svipuð till. minni í fyrra, sem þá fjekk lítinn byr hjá þinginu og hæstv. stjórn. En þó er hjer lengra farið en jeg gerði.

Gunnar Sigurðsson Jeg hjó eftir einni setningu hjá háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.). Hann talaði um dýra reynslu af of mikilli seðlaútgáfu. Það er satt, að Íslandsbanki gaf um eitt skeið of mikið út af seðlum, en það sannar ekki, að nú sje rjett að draga seðlana inn. Það er þvert á móti. Á svona fjárkrepputímum er mjög varhugavert að draga mikið inn af seðlum. Það verður til þess, að eignir landsmanna falla óeðlilega í verði, en það er aftur til ógagns fyrir þjóðarheildina, og auðvitað bankana líka. Jeg flutti í fyrra þál.till. um það að skora á landsstjórnina að hlutast til um, að bankarnir færðu niður vextina. Landsbankinn hefir nú gert þetta, en ekki Íslandsbanki. Jeg er því frv. þessu í öllu fylgjandi og ber það traust til hæstv. stjórnar, enda þótt jeg treysti henni lítt, að hún hafi nægilegt eftirlit með þessu. Fyrir mjer er það aðalatriðið, að þjóðin græði við þetta. Græði bankinn líka við það, er það ekki nema gott eitt.

Magnús Jónsson Jeg ætla ekki að fara að rekja umræðurnar, en það er ekki rjett hjá háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.), að hjer sje um það að ræða að draga snögt inn seðlana; það er einmitt gert mjög hægt. En alt fyrir það er auðvitað hætt við því, að það geti komið hart niður á einstöku mönnum. Jeg er ekki samþykkur hæstv. fjrh. (M. G.) um það, að það geti ekki verið freisting fyrir bankann að gefa út seðla, þó að hann græði ekkert á því, en auðvitað er minni hætta að fela stjórninni það með þessu skilyrði. Annars er það aðalatriðið, hvort lögin frá 31. maí 1921 eru í gildi eða ekki. Fanst mjer, að hæstv. fjrh. færi þar nokkuð ónákvæmlega með 10. gr. þeirra laga, nema ef svo er, að „samþykki“ þýði á lagamáli sama og að gera þær ráðstafanir, sem lögin áskilja, sem jeg leyfi mjer að efast um.

Fjármálaráðherra (M. G.) Aðeins fáein orð. Fyrirspurn háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) er því að svara, að málinu er ekki lengra komið en það, að hægt er að fá gullforðann fluttan heim hvenær sem vill. Má gefa frekari upplýsingar um þetta, en jeg held rjettara að gefa nefndinni þær. Hver eigi sökina á þessum drætti, skal jeg ekki segja um, en rjettast mun að kenna stjórninni það, sem flest annað, því að hún átti að sjá um framkvæmd laganna. Það er eigi rjett hjá háttv. sama þm., að jeg hafi verið á móti till. hans í fyrra, en hitt veit hann, að hún var vafin í annað, svo að eigi var auðvelt að skilja hana frá því. Háttv 1. þm. Rang. (Gunn. S.) spurði, hvað stjórnin hefði gert til þess að lækka vextina. Hún hefir komið fram með þetta frv. í þeim tilgangi. Annars ætti háttv.þm. að vita, að það er ekki hægt fyrir stjórnina að skipa hlutafjelagi að lækka vextina. Það er samningsatriði. Og þá leið hefi jeg farið. Um ræðu háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) skal jeg ekki fjölyrða. Hann sagði, að jeg hefði ekki farið sem nákvæmast með 10. gr. laganna. Það er rjett, að jeg tók hana ekki orðrjett upp. En jeg mun hafa lagt rjettan skilning í ákvæði hennar. Annars er það háttv. nefndar að athuga þetta.

Bjarni Jónsson Það eru aðeins nokkur orð almenns efnis, sem jeg vildi nú segja. Jeg hygg, að ákvæðið um 7 milj. sje nokkuð í lausu lofti. Mun hvorki vera litið rjett á orsakir til fjárkreppunnar nje á það, hve miklir seðlar þurfi að vera í umferð. Fjárkreppan stafar einkum af því, að vörurnar seldust ekki og urðu ónýtar, en alls ekki af seðlaútgáfunni. Hjer er minna úti af seðlum á hvern mann en í öðrum löndum, í stað þess að það ætti að vera meira sökum ástæðna hjer. Hjer hefir aldrei stafað hætta af of mikilli seðlaútgáfu, og þegar bætt var við hæstu upphæðinni, stafaði það af nauðsyn landsstjórnarinnar, og er því rangt að brigsla bankastjórninni um það, að hún gefi út of mikla seðla til þess að græða á því. Á bankaráðsfundinum í fyrra var ákveðið að leggja frá 1200 þús. kr. til borgunar á skaða bankans, og höfðu þó fulltrúar og bankastjórn fullan lagarjett til að taka ágóðahluta af fje þessu. Vil jeg láta þessa getið til þess að andmæla brigslum þeim, er komið hafa fram í blöðum og annarsstaðar um það, að bankinn hafi unnið til þess að stofna landinu í voða fyrir nokkur þúsund króna ágóða þessara manna. Það hefir verið mikið rætt um toppinn svonefnda. Er það líka rjett, að miklu varðar, hvernig um hann er búið. En nokkuð má reikna það út, hve stór hann þarf að vera. Þetta ár hefir bankinn þurft að hafa 2 milj. fram yfir 7 miljónirnar, og hefir þó gengið hart að landsmönnum og neitað lánum. Er það ekki ætlunarverk þingsins að ákveða um það, hver seðlaútgáfan á að vera á hverjum tíma. Sjerfræðingurinn með 42 höfuðin er ekki ýkja fróður um þá hluti. Það ætti að fela sjerstakri nefnd, t. d. landsstjórninni, bankastjórnum og sjerfræðingum, að ákveða ávalt um toppinn. Annars sjá allir nauðsynina á því, að frv. þetta nái fram að ganga, því að eins og nú stendur sjer bankastjórnin sjer eigi færtað færa niður vextina, því að skaði sá af þeim lánum, sem veitt eru fram yfir toppinn, þykir henni of mikill.

Forsætisráðherra (J. M.) Það eru aðeins örfá orð sökum þess, að háttv. 4. þm. Reykv. (M. J.) mintist á mig, en deiluna um það, hvort lögin hafi náð gildi eða ekki ætla jeg eigi að ræða. Er það hlutverk nefndarinnar að athuga um það. Það er ekkert gagn í því að málið sje, á þessu stigi, rætt frá lögfræðislegri hlið. Það var eigi alveg rjett hermt hjá háttv.þm., hvað jeg hefði sagt á 1. fundinum, en jeg er fús að skýra nefndinni frá því, hvað jeg sagði á þeim fundi.

Gunnar Sigurðsson Hv. 4. þm. Reykv. (M. J.) sagði, að það gæti komið hart niður á einstöku mönnum, ef seðlarnir væru dregnir inn. Það er rjett, en það er ekki aðalatriðið, heldur hitt, að það kemur hart niður á öllum, ef bankanum er sama sem lokað, hvaða trygging sem í boði er. Það ástand má ekki standa lengi. En þetta frv. bætir nokkuð úr því. Hæstv. fjrh. (M. G.) kvað stjórninni ekki hafa verið fært að skipa bankanum að lækka vextina. Þetta er ekki rjett. Stjórnin gat gert það að skilyrði fyrir lánveitingunni til hans, og það átti hún vissulega að gera.

Sveinn Ólafsson Það er líklega nokkuð snemt að skera upp úr um þetta frv. enn sem komið er, en jeg vil þó með fáeinum orðum láta afstöðu mína í ljós. Jeg get ekki litið öðruvísi á en hjer sje að ræða um kaupskapartilboð af hálfu Íslandsbanka, sem í raun rjettri hefir ekkert annað að geyma en ívilnanir við bankann. Það er hjer af hendi bankans boðist til að færa niður útlánsvextina gegn þessum ívilnunum. Jeg skal játa, að það er freistandi fyrir þá, sem hafa mikil viðskifti við bankann og sæta illum vaxtakjörum, að ganga að þessu tilboði, en hyggilegast mun vera að hrapa hjer ekki að neinu. Jeg er samdóma háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) í því, að það beri að líta á, hvort ekki megi finna aðrar leiðir til vaxtalækkunar, en þótt það yrði ekki auðið, þá held jeg, að það muni orka mjög tvímælis, hvort rjett sje að ganga að þessum kostum. Hvað snertir þörfina, sem háttv.þm. Dala. (B. J.) gat um að væri til að tryggja sjer að nægir seðlar sjeu í veltunni til að fullnægja viðskiftaþörfinni, þá er því að svara, að í lögunum frá 30. maí 1921 er einmitt gert ráð fyrir þessu og stjórninni gefin heimild til að auka við upphæð seðlanna, ef hún reyndist of lág. En það sem jeg vildi þó einkum vekja athygli manna á, er það að það virðist mjög óheppilegt, einmitt á þeim tíma, sem verið er að reyna að hefja gengi íslensku krónunnar, að láta vera meir en hófi gegnir í umferð af þeim gjaldeyri, sem þegar er fallinn í verði og átt hefir svo mikinn þátt í lággenginu. Þrátt fyrir þetta mun jeg þó greiða atkv. mitt með því, að þessu máli verði vísað til nefndar og athugað þar frekar, en vafasamara er, að jeg geti fylgt því að lokum.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg vildi aðeins leiðrjetta misskilning háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) á því, sem stendur í 1. gr. frv. Þar er aðeins um að ræða að skjóta á frest um 1 ár að gera endanlega skipun um seðlaútgáfuna, en alls ekki frestað inndrætti seðla Íslandsbanka, eins og hann ljet í veðri vaka. Þótti mjer auðsætt af ræðu háttv.þm., að hann hefir ekki borið frv. saman við lög þau, sem verið er að breyta. Hvað vaxtalækkunina snertir, þá verður stjórninni varla með rjettu borið á brýn, að hún hafi ekki lækkað vextina. Það liggur, eins og menn líklega vita, ekki í hennar verkahring að stjórna bankanum, heldur bankaráðsins, sem að meiri hluta er skipað Íslendingum. Jeg skal ekki bera á móti því, að það sje hjer um samninga að ræða - en hagkvæma samninga. Jeg vil jafnframt benda á það, að sá, sem heimtar sanngirni af öðrum, ætti helst að gera sjer það að reglu að láta sanngirni koma á móti.

Pjetur Ottesen Mig langar til að gera þá fyrirspurn til hæstv. stjórnar og þess bankaráðsmanns, sem sæti á hjer í deildinni, hvað því valdi, að Íslandsbanki hefir ekki verið látinn lækka útlánsvexti sína. Landsbankinn hefir nú fyrir alllöngu gert þetta, og verður því skilmálalaust að krefjast þess, að Íslandsbanki geri hið sama. Hlýt jeg að mælast til að fá tafarlaust svar við þessari fyrirspurn minni.

Forsætisráðherra (J. M.) Háttv. þm. Borgf. (P. O.) lætur sjer þó varla detta í hug, að jeg svari þessari fyrirspurn nú. Ef jeg ætlaði að gefa skýrslu um slík efni, yrði jeg vitanlega að ráðgast fyrst við bankaráðsmennina. Auk þess hefir stjórnin rjett til að fá tilkynningu um slíkar fyrirspurnir nokkrum dögum áður en svarsins er vænst.

Pjetur Ottesen Það er að vísu rjett hjá hæstv.forsrh. (J. M.), að stjórnin hefir rjett til að krefjast umhugsunarfrests. En hinsvegar hefði hæstv. stjórn ekki þurft að koma það á óvart, þótt slík spurning yrði nú lögð fyrir hana eða hæstv. forsætisráðherra, sem er formaður bankaráðsins, jafnmikilli harðýðgi sem bankinn beitir viðskiftamenn sína í vaxtakjörum. Þess hefði því vissulega mátt vænta, að hæstv. forsætisráðherra væri þess ekki varbúinn að gefa upplýsingar um, hvað bankaráðið hefði aðhafst í þessu efni, ef nokkuð er. En væri nú svo, að ekkert hefði verið að gert, þá má ekki lengur við svo búið standa.

Flm. (Jón Baldvinsson) Þetta frv. tekur eflaust lítinn tíma, þar sem breytingar þær, sem það hefir fram að færa, mega heita sjálfsagðar. Það er nú víðsvegar farið að viðhafa hlutfallskosningar, en hefir þó ekki hingað til verið gert í bæjarstjórn Reykjavíkur, vegna þess, að menn hefir greint á um það þar, hvort tilskipun 20. apríl 1872 heimili bæjarstjórninni að taka ákvæði um hlutfallskosningar upp í fundarsköp sín. Þetta frv. er fram komið til þess að taka af allan vafa í þessu efni, og vænti jeg, að það mæti ekki neinni mótstöðu. Leyfi jeg mjer að mælast til, að því verði vísað til allsherjarnefndar að lokinni þessari umræðu.

Flm. (Einar Þorgilsson) Ástæðurnar fyrir þessu frv. eru nægilega teknar fram í greinargerðinni. En vegna þess að nokkrar breytingar hafa orðið í kjördæminu síðan gildandi fyrirkomulag komst á, skal jeg láta nokkur orð til skýringar fylgja frv. úr hlaði. Þá höfðu Gullbringu- og Kjósarsýsla óskiftan fjárhag og Hafnarfjarðarkaupstaður var ekki til. Við Hafnarfjörð var þá að eins samnefnt kauptún með 3–4 hundruð íbúum. Atvinnuvegurinn var útgerð með opnum bátum frá hausti til sumars, en á sumrin smáþilskipaútgerð. Nú er Hafnarfjarðarkaupstaður næststærsti kaupstaður á landinu, þegar Reykjavík er undanskilin. Áhugamál Gullbringu- og Kjósarsýslu og Hafnarfjarðarkaupstaðarbúa eru á mörgum sviðum ólík nú orðið og mjög ólík því, sem þau voru fyr, þar eð atvinnuvegir hafa breyst, einkum í Hafnarfjarðarkaupstað. Þar eru nú allmargar verslanir og atvinnuskifting, svo sem fjölment verkamannafjelag og fleiri atvinnustjettir, sem ekki eru svo teljandi sje í Gullbringu- og Kjósarsýslu. Ástandið er nú eins ólíkt og framast má verða því, er þá var, er lögin voru sett, sem nú eru í gildi um kjördæmaskiftinguna. Kjósendur, einkum í Hafnarfirði, hafa krafist þess á þingmálafundum, að hv. Alþingi skifti kjördæminu, svo sem farið er fram á í þessu frv., Hafnarfjörður fái sinn þingmann, en Gullbringu- og Kjósarsýsla hvor sinn þm. fyrir sig. Jeg býst við, að frv. þetta sæti andmælum, einkum af því að það baki ríkissjóði aukin útgjöld. Jeg skal ekki bera á móti því, en jeg vona, að hv.þd. líti svo sanngjarnt á þetta mál, að eigi beri að setja það fyrir sig, með tilliti til annara kaupstaða landsins, sem allir hafa sjerstakan þm. fyrir sig og flestir eru, eins og jeg hefi áður tekið fram, miklu fólksfærri. Og þó að menn vilji fækka starfsmönnum og minka útgjöldin sem mest, mætti spara alþingiskostnaðinn, sem þessu næmi, á öðrum sviðum. Önnur mótbára, sem jeg býst við að komið verði með, er, að nú standi til að gerbreyta kjördæmaskiftingu landsins, með því að í þál.till. frá 1920 er ætlast til, að stjórnin taki til athugunar, hvort gerlegt sje að fækka kjördæmunum og viðhafa hlutbundnar kosningar. En þá mótbáru ætti ekki að taka til greina, því þótt þetta frv. næði fram að ganga og bætt yrði við einum þm. fyrir Hafnarfjarðarkaupstað, gæti það út af fyrir sig aldrei orðið til neinna óþæginda, þótt að því ráði væri horfið að gerbreyta kjördæmaskiftingunni. En með því að ekkert hefir verið gert í því máli enn, og líklegt, að það dragist um nokkur ár, er krafa sú, sem í frv. felst, hygð á mestu sanngirni. Jeg vona, að frv. verði vísað annaðhvort til fjárhagsnefndar eða allsherjarnefndar; stendur á sama, hvor þeirra fær það til meðferðar. Við frv. hefir komið fram brtt. á þskj. 38, en jeg ætla ekki að fara orðum um hana að þessu sinni, því hún hnekkir ekki framgangi málsins.

Flm. (Magnús Pjetursson) Jeg býst ekki við, að jeg þurfi að láta mörg orð fylgja þessu frv., því það er ekki nýr gestur í þessari hv. deild. Það var, eins og menn muna, hjer á ferðinni árið 1919 og var þá afgreitt með rökstuddri dagskrá þess efnis, að vilja sýslunefnda skyldi fyrst leitað í málinu, áður en sameiningin færi fram. Samt sem áður hefir þetta ekki verið gert, enda málinu ekkert hreyft síðan. Nú getur þetta varla talist rjett að farið, þar sem þá var einmitt tekið fram af ýmsum þingdeildarmönnum, að ekki væri til ætlast, að þetta yrði málinu til falls. Jeg hefi um hríð búist við, að stjórnin myndi taka upp málið, en það hefir ekki orðið, og hefi jeg því tekið það að mjer að hreyfa því. Jeg hefi leitað álits kjósenda minna í þessu máli, og kváðust þeir vel mundu una samsteypunni. Að öðru leyti skírskota jeg til ástæðnanna, sem fram voru færðar í þessu frv. 1919, og leyfi mjer að leggja það til, að málinu verði vísað til allsherjarnefndar.

Bjarni Jónsson Það mátti heita heldur mögur niðurstaða hjá milliþinganefnd þeirri í launa- og eftirlaunamálinu, sem átti að rannsaka það, hvort ekki mætti fækka sýslumönnum hjer á landi, er hún kom með þessa einu till., að tjóðra þær saman, Dala- og Strandasýslu. Þetta var þeim mun undarlegra, sem þá var á ferðinni ýmislegt fleira, sem gera átti við Dalasýslu. Furðaði mig og ýmsa fleiri stórum á þeim stefnivargi, sem þá virtist stefnt á sýslu þessa. Þó var þetta skiljanlegt þá og við að búast, af þeim mönnum, sem um málið áttu að fjalla. En á hinu furðar mig meir, að hv.þm. Str. (M. P.) skuli endilega vilja nauðga nágrönnum sínum, Dalamönnum, á þennan hátt, því að þeirra hefir jafnan verið gott í millum. Má hann og best vita, að þetta er Dalamönnum þvert um geð. Nú er það kunnugt, að Dalasýsla er ein af merkustu sýslum þessa lands, og hefir verið svo alt frá landnámstíð. Þar var Þórður gellir, og ýms önnur stórmenni hafa búið þar - þótt jeg sleppi að nefna Sturlunga. Hefir þessi sýsla altaf verið hjerað út af fyrir sig, og er hún fyrir allra hluta sakir alt of góð til að vera hnýtt aftan í aðra sýslu, sem hún kærir sig ekki um að sameinast. Er vilji Dalamanna í þessu efni gersamlega óbreyttur frá því er mál þetta var síðast til umræðu hjer á Alþingi. Skal jeg nú lesa hjer upp tvær fundarsamþyktir, sem jeg las hjer upp á þinginu 1919. Sýna þær ljóslega vilja Dalamanna í þessu máli. Þær hljóða svo, hin fyrri: „Fundurinn er því algerlega mótfallinn, að Dalasýsla sje sameinuð Strandasýslu, og skorar á þingmanninn að fylgja því fram, að svo verði eigi.“ Og hin síðari: „Fundurinn mótmælir harðlega sameiningu Stranda- og Dalasýslu í eitt lögsagnarumdæmi.“ Þetta hefir ávalt verið ítrekað síðan, í hvert sinn sem mál þetta hefir komið til umr. í Dölunum, og er það því víst, að hugur Dalamanna er ákveðinn móti samsteypunni. Eins og menn vita, urðu þær endalyktir á máli þessu á þinginu 1919, að það var afgreitt með rökstuddri dagskrá, sem hljóðar svo: „Með því að eigi hefir verið leitað álits sýslunefnda Dalasýslu og Strandasýslu um frv. til laga um sameining sýslna þessara, telur deildin ekki rjett, að því verði ráðið til lykta að svo stöddu, og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“ Nú hefir ekki síðan verið leitað umsagnar Dalamanna um þetta mál. Veit jeg þetta með vissu, því jeg hefi fyrir stundu síðan átt tal við þá um þetta, hjer á ganginum, prófastinn úr Dalasýslu og fyrverandi sýslumann Dalamanna. (Um Strandamenn er mjer aftur á móti ókunnugt). Það ætti því ekki að geta komið til greina, að þessu máli verði ráðið til lykta áður en þetta er gert. Annars eru þeir nú báðir staddir hjer, sýslumaðurinn og prófasturinn úr Dalasýslu, og geta þeir, ef menn efast um, að jeg fari með rjett mál, vottað það, að jeg hefi þetta rjett hermt. - Mætti það harðræði heita af hv.þm. að kljá svo enda á þetta mál, að sýslubúum sje ekki gefið tækifæri til mótmæla, eins og ráð hafði verið fyrir gert. Skal jeg nú leyfa mjer að lesa upp brjef, sem jeg hefi nýlega fengið frá prófasti og sýslumanni Dalamanna. Hljóðar það svo: Á dagskrá Nd. Alþingis í dag er frv. til laga um sameining Dalasýslu og Strandasýslu, flutt af alþm. Magnúsi Pjeturssyni. Þetta sameiningarfrv. hefir ekki verið borið undir sýslunefnd Dalasýslu, og henni því ekki gefinn kostur á að láta í ljós álit sitt um það. Af því að við erum hjer staddir og okkur er vel kunnugt um vilja Dalamanna í þessu efni, þá getum við vottað það, að Dalasýslubúar eru eindregið á móti því, að þessi sýslusameining nái fram að ganga. St. í Reykjavík, 27. febr. 1922. Ásgeir Ásgeirsson, prófastur. Þorst. Þorsteinsson, sýslumaður. Jeg læt mig engu skifta, hvort sett verður nefnd eða ekki í þetta mál, en jeg verð að gera þá kröfu, að það verði ekki látið fara lengra áður en sýslubúum er gefinn kostur á að láta álit sitt í ljós. Vænti jeg þess, að það sjeu sparnaðarhvatir, sem liggja hjer að baki, en ekki nein ástríða, endilega að bregða kutanum á þessa einu sýslu.

Flm. (Magnús Pjetursson) Jeg skal ekki fara að karpa um þetta mál við hv.þm. Dala. (B. J.), enda býst jeg ekki við, að því verði ráðið til lykta við þessa umr. Hins vegar vænti jeg þess, að hv. deild leyfi því að fara til nefndar. Jeg get þó ekki stilt mig um að drepa lítið eitt á eitt eða tvö atriði í ræðu hv.þm. Dala. (B. J.). Hann ljet í veðri vaka, að jeg virtist hafa löngun til að nauðga Dalamönnum; en það er fjarri því, að svo sje. Jeg veit satt að segja ekki til, að komið hafi fram neinar upplýsingar um vilja Dalamanna í þessu máli síðan á þinginu 1919. - Hjer er ekki að ræða um neinn ofsóknarhug í garð þeirra. Man jeg ekki betur en að á þinginu 1919 væri einmitt rætt um það, að komið gæti til mála, að önnur sýslan vildi samsteypuna, en hin ekki, og var gert ráð fyrir, að Alþingi yrði þá að skera úr, hvorn viljann bæri að meta meir. Það er annars altaf sama sagan, sem endurtekst. Menn tala mikið um, að spara þurfi með því að leggja niður embætti, en þegar svo til kastanna kemur, er enginn fús á að afsala sjer sínum embættismanni. Nú hafa Strandamenn komið sjer saman um að gera sitt til að þetta nái fram að ganga, - enda er þeim enginn stórbagi að. Vænti jeg þess, að hv.þm. Dala. taki meira tillit til ástandsins nú heldur en hvaða landnámsmenn hafa bygt sýslu þessa. Það er fjarri því, að jeg geri þetta að gamni mínu, heldur er það nauðsynin, er rekur hjer á eftir. Hv. þm. Dala. (B. J.) kvað það hart, ef svifta ætti Dalamenn yfirvaldi sínu mót vilja þeirra, en samskonar kemur fyrir nær því á hverju ári, að Alþingi neyðist til að neita ýmsum hjeruðum eða hjeraðshlutum um að fá embættismenn eða stofnuð þau embætti, sem þeir óska eftir. Þeir yrðu því í engu ver úti en ýmsir aðrir.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg vildi aðeins láta uppi ástæðuna til þess, að jeg leitaði ekki álits sýslunefndar Dalamanna um þetta mál. Jeg var þess fullviss, að sýslubúar myndu mótmæla sameiningunni, og fanst mjer slíkt yfirklór enga þýðingu hafa. Annars skal jeg játa, að það má vel vera, að taka mætti fleiri sýslur og steypa saman, en milliþinganefnd sú, sem um málið átti að fjalla, kom nú ekki með till. um fleiri en þessar. - En það er altaf sama sagan. Ef á að fækka embættum, t. d. prestsembættum, þá rísa menn upp sem einn maður og neita að missa prestinn sinn, en um annara presta er þeim ósárt. Mjer finst óheppilegt, að sparnaðarnefndin skyldi ekki vera kosin í deildinni. Mál þetta hefði þá strax getað komið fyrir hana, en eins og nú er ástatt, er það ekki mögulegt.

Bjarni Jónsson Jeg get vel orðið sammála hæstv.forsrh. (J. M.) í þessu efni, hefi sjálfur áður fyr bent á, að hugsanleg væri sú leið, að leggja niður sýslumannaembættin, en hafa í þeirra stað fjórðungsdómara. En það er nokkuð vafasamt, hvort mikill sparnaður yrði að því, því tollheimtan kæmi þá á aðrar hendur, og ef til vill yrði það fyrirkomulag engu ódýrara. Þetta mál þarf því vandlegrar athugunar við áður en unt er að taka nokkra ákvörðun í því. - Mjer þótti vænt um, að hæstv.forsrh. (J. M.) vildi ekki fara að spara í þessu einstaka atriði, er ástæðan er jafnmikil eða meiri á mörgum öðrum sviðum, enda oft ósjeð, hvað til sparnaðar verður í framtíðinni, þó í svipinn sýnist svo. Auk þess trúi jeg trauðla, að sá sýslumaður, sem nú er, verði rekinn fyrirvaralaust og sviftur launum. Jeg ímynda mjer, að Strandamenn mundu ekki vera svo áfram um þetta, ef þeim væri betur til sýslumanns síns og hann sæti ekki á enda sýslunnar. Þó síldveiði hafi um stund verið slök í Strandasýslu, er þó ekki svo að jafnaði, heldur mikil síldveiði þar, og ef sýslumaður væri þá til á staðnum, mætti spara sjer lögreglustjóra. En ef sýslumaðurinn sæti í Dalasýslu, væri slíkt óframkvæmanlegt, og yrði þá að setja nýjan lögreglustjóra, svo sparnaðurinn yrði meira í orði en á borði. Finst mjer nær að láta sýslumanninn sitja annarsstaðar, þar sem hann kemur betur að haldi - Þá hefir sú breyting orðið á síðan frv. kom síðast fram, að ein helsta jörðin í Dalasýslu hefir verið gefin landinu og fengin sýslumanninum til ábúðar. En hann er búmaður góður, og er jörðin vel setin með honum sem ábúanda. Þykir mjer undarlegt ráðlag hjá Alþingi, ef það færi að svifta hann jörðinni, og óvíst, hvort yrði meiri hagur að því en þótt honum væri lofað að sitja í friði. Menn verða og að hafa hugfast, að búast má við mikilli síldveiði í Strandasýslu á næstu árum, og þá yrði alls ekki nægilegur einn sýslumaður fyrir báðar sýslurnar, en ef sýslumaður Strandasýslu sæti á rjett völdum stað, myndi hann einnig geta haft á hendi störf lögreglustjóra. Sparnaðurinn yrði heldur ekki svo mikill, ef aðeins ætti að drepa niður á þessum eina stað. Háttv. þm. Str. (M. P.) sagði, að núlifandi menn færu ekki mikið eftir því, hvernig menn hefðu verið á landnáms- tíð. En hann á eftir að sanna, að eigi sje jafnmikill munur á Dalamönnum og öðrum landsmönnum nú og þá var. En jeg verð að halda fram, að svo sje.

Flm. (Magnús Pjetursson) Jeg skal ekki ræða þetta mál mikið að þessu sinni, því þeir, sem vilja fá svar við ræðu háttv.þm. Dala. (B. J.), geta flett upp í þingtíðindunum 1919.  (B J.: Þeir, sem vilja sjá, hvernig ekki eigi að svara henni)  . Hann hjelt sömu ræðuna þá, hefir aðeins bætt við hana tveim nýjum athugasemdum. Hin fyrri er, að frv. kæmi fram af því, að Strandamönnum kæmi ekki vel saman við sýslumann sinn, vegna þess, að hann sæti á öðrum enda sýslunnar. En það er ekkert nýmæli; svo hefir verið um langan tíma, og því ótrúlegt, að Strandamenn væru fyrst nú að taka eftir því. Hitt er, að nú hafi ríkinu hlotnast jörð í Dölunum, sem sýslumaðurinn þar búi á. Jeg leyfi mjer nú að skjóta því til háttv. nefndar, til athugunar, hvort þessi jörð sje svo mikill vandræðagripur, að ekki sje unt að fá henni nokkurn ábúanda, nema niður sje þar settur sýslumaðurinn. Jeg skal ekki fara í mannjöfnuð um Dalamenn og Strandamenn, þó jeg áliti, að áhöld verði um, hvorir hafi þar betur, en við þingmann Dalamanna þori jeg hvenær sem er, að fara í mannjöfnuð.

Bjarni Jónsson Eins og jeg tók fram áðan, geta menn ekki sjeð neitt svar við ræðu minni í þingtíðindunum 1919, heldur eingöngu hvernig ekki átti að svara henni. Hvað viðvíkur, að sýslumaðurinn hafi lengi setið á þessum stað, þá skal jeg ekki rengja það, en jeg hygg, að það hafi verið farið fram á við hann, að hann sæti annarsstaðar, en hann ekki fengist til þess. Um mannjöfnuðinn skal jeg geta þess, að jeg held því fram í fullri alvöru, að það sje nú jafnmikill munur á Strandamönnum og Dalamönnum, sem var á landnámstíð. En að háttv.þm. Str. (M. P.) vill fara í mannjöfnuð við mig, þykir mjer að eins vænt um, því að jeg hefi altaf farið vel með hann, þegar jeg hefi haft hann undir minni hendi.