Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það fór svo í Ed., að 26. gr. stjskr. var breytt í það horf, sem hún var í, þegar frv. var lagt fram í upphafi. Vegna þess að brtt. sú, sem ég leyfði mér að bera fram á sínum tíma, náði svo miklu fylgi hér í þessari d., taldi ég, að ég brygðist skyldu minni, ef ég endurtæki hana ekki hér í þessari d. Ég hef að vísu ekki mikið fram að færa fram yfir það, sem ég lét um mælt í þessari d. undir umr. þá, en ég get þó ekki gengið fram hjá því, að það komu vissar skýringar við málið í Ed., sem mér voru í raun og veru kærkomnar og skýrðu betur, hvernig stjskrn. hefur litið á ákvæði þessarar gr. Hv. frsm. stjskrn. Ed. lét m.a. svo um mælt, að það væri í algeru ósamræmi við þá hugsun, sem vakað hefði fyrir meiri hl. stjskrn., ef 26. gr. væri samþ. á þann veg, sem Nd. gekk frá henni, því að fyrir stjskrn. hefði vakað, að löggjöfin væri að öllu leyti í höndum Alþ. Ég vil vekja athygli á þessu, því að hér er skörulega mælt um það, að horfið skuli frá hinni eldri og algengu skoðun á hugtakinu „þingbundin stjórn“. Það er ekki þingbundin stjórn, sem hér um ræðir, heldur bara þingstjórn. Enn fremur vil ég benda á það, sem ég lét um mælt við stjskrn., að þá hefði þurft að leiðrétta 2. gr., þar sem stendur, að Alþ. og forseti lýðveldisins fari saman með löggjafarvaldið. Hv. frsm. gaf þá skýringu, að það, sem meint væri með því, að forseti færi með löggjafarvaldið, væri eingöngu miðað við brbl., og þetta skýrði það enn frekar, að forseta væri ekki ætluð hlutdeild í hinu almenna löggjafarvaldi. Hvað verður þá um vald forseta yfirleitt í sambandi við 2. gr.? Hann verður ekkert annað en nokkurs konar afgreiðslustjóri, og ríkisráðið verður ekkert annað en lítils háttar afgreiðslustofnun. Þessi ákvæði í gildandi stjskr. og í þessu frv., ákvæði 1. gr., að hér sé þingbundin stjórn, ákvæði 16. gr., að l. skuli borin upp fyrir forseta í ríkisráði, og enn fremur í 19. gr., að undirskrift forseta veiti l. gildi, eru ekkert annað en skrautfjaðrir, sem eru felldar af með því að svipta forseta öllu valdi. Þá skal ég einnig benda á annað, að ég hef heyrt það fært fram sem ástæðu, þó að það komi þessu máli ekki við nema óbeint, að ef þessi d. færi nú að færa málið í sama búning og það hafði áður, væri málinu stefnt í voða, því að stjskr. mætti ekki fara í sameinað þing. - Ég vil nú fyrst benda á, að þessi d. þarf engar áhyggjur af þessu að hafa, heldur þá , Ed. En málinu er alls ekki svo farið, því að það er ekki krafizt annars en samþykkis Alþingis. Og ef nokkur vafi hefur verið á því, að stjskr. mætti koma í Sþ., þá sýnist mér, að sá vafi sé burtu fallinn. Auk þess er það nýjasta kenningin, ég vil segja sú mest „moderne“ kenning, sem fyrrv. prófessor við háskólann, Bjarni Benediktsson, hefur látið uppi, að ekki sé hægt að álíta annað en stjskr. megi koma í sameinað þing. Ég vil benda á þetta, af því að sumir telja, að þessu máli væri hætta búin, ef nú yrði gengið á móti vilja Ed. En ég vil undirstrika, að þetta er alveg ástæðulaus ótti. Stjskr. gengur fram, ef ekki í d., þá í Sþ. Hér liggja fyrir tvær brtt. nýjar. Ég skal ekki orðlengja neitt um þær. Þar er komið inn á aðra stefnu um hið frestandi synjunarvald forseta, sem hér er deilt um. Mun ég bíða eftir að heyra, hvað hv. flm. till. á þskj. 176 hefur fram að færa til stuðnings þeirri till., því að hún er víðtæk og sjálfsagt reist á gildum rökum, sem fræðilega væri hægt að fallast á.



Þegar stjskr. var síðast til umr., greiddi ég atkv. með brtt. hæstv. forsrh., en satt að segja var ég mjög á báðum áttum í því máli, af því að mér finnst þau ákvæði, sem deilt er um milli Ed. og Nd., vera meingölluð, og má sjálfsagt segja, að vafasamt sé, á hvorum séu meiri gallar. Frá mínu sjónarmiði er það mjög gallað ákvæði að láta l., sem forseti hefur neitað að staðfesta, öðlast gildi, og líka er gallað að banna þinginu að setja brbl., eins og gert er með þessu fyrirkomulagi, sem felst í till. “hæstv. forsrh. Nú hef ég leyft mér ásamt hv. þm. Vestm., án þess að ég viti um vilja hv. d., að flytja brtt. á þskj. 165 og geri það í þeim tilgangi að gera tilraun til sátta. Þessi till. er þannig, eins og menn sjá, að farið er eftir þeirri reglu, sem gildir í Bandaríkjunum og nú hefur nýlega komið til framkvæmda, að l., sem forseti hefur neitað að staðfesta, geta aftur orðið að l., ef ákveðinn hluti þm. samþ. þau á ný. - Ég tel varhugavert að setja í stjskr., að þjóðaratkvgr. þurfi, þó að ágreiningur verði milli forseta og þings. Ég viðurkenni alls ekki, að það sé staðfest djúp milli þings og þjóðar. Þingið er ekki annað en fulltrúar þjóðarinnar. Og þar sem sú regla er komin á, að milli kosninga liði í hæsta lagi fjögur ár, þá væri það gallað fyrirkomulag að setja þjóðaratkvgr. af stað þess á milli, ef um ágreining yrði að ræða um einhver l. milli forsetans og þingsins. Það er óeðlilegt að hugsa sér, að vilji þ. sé svo langt frá vilja þjóðarinnar, að þess ætti að þurfa. Ég tel það einfaldari og eðlilegri leið, að hér sé skorið úr á þann. hátt, sem við leggjum til í till. okkar, - að heimtaður sé ákveðinn meiri hl. eða 2/3 atkvæða allra. þm., annars sé þetta deilumál fallið. Og þegar til þess kemur að skera úr um þann ágreining, sem orðið hefur, þá verður það gert með venjulegum kosningum, hvorar sem standa nær, forsetakosningar eða alþingiskosningar. Um þetta atriði skal ég svo ekki hafa fleiri orð, nema tilefni gefist til, en ég vil, að menn athugi, hvort ekki gætu orðið sættir á þeim grundvelli, sem hér um ræðir.



Áður en ég vík að þeirri brtt., sem ég flyt hér, skal ég aðeins víkja að afstöðu minni til málsins hér í 1Vd. áður. Þá lýsti ég yfir því, að ég væri á sama máli og hv. 4. þm. Reykv., að mér fyndust ákvæði 26. gr. óheppileg. Ég hafði þá ekki séð brtt. hæstv. forsrh. Ástæðan fyrir því, að mér fannst 26. gr. (og finnst hún nú) varhugaverð, var sú, að mér finnst fráleitt, að l., sem ekki er afgert um, hvort verði til frambúðar, fái þegar gildi og síðar tekin ákvörðun um, hvort þau skuli l. í landi eða ekki. Mig furðar, að hv. stjskrn. skuli vera með aðra eins hortitti í lagastíl og hér um ræðir. Nú ber hv. stjskrn. því við, að sama gildi um brbl., sem sett eru af ríkisstj. Það getur svo farið, að slík l. verði felld, og hefur komið fyrir. En á því er sá stóri munur, að þau eru í raun og veru sett af ríkisstj. í umboði Alþ. og mundu vera í umboði forseta. Þess vegna er það misskilningur eða vangá hjá hv. þm. A.-Húnv., að þ. væri sett neðar en stj., því að stj. getur ekki sett brbl. nema með staðfestingu forseta, svo að það er langt frá því, að þ. sé sett neðar en stj. Hvort tveggja er háð staðfestingu yfirvaldsins. Þetta var ástæðan fyrir því, að ég vildi breyt.. á 26. gr. stjórnskipunarl., að mér fannst till. stjskrn. óhæf í grundvallarl. Ég vil vekja athygli á því, að með þessu móti geta komið í gildi l. gagnvart hluta þjóðarinnar, en geta svo fallið úr gildi. og aldrei komið til framkvæmda gagnvart allri þjóðinni. Eins og allir vita, verða l. ekki ævinlega gild samtímis gagnvart öllum, er þau eru sett. Þau verða gild, þegar að því kemur, að einstaklingar þjóðfélagsins reka sig á þau. Þetta gæti skapað magnaðan órétt. En brbl., sem sett eru af stj., eru miklu öruggari að standast þá raun - og ganga í gegnum þ. - en l., sem þ. setur, kannske með litlum meiri hl., og síðan eru lögð fyrir þjóðina. Ríkisstj. setur ekki brbl. um mikilsvarðandi efni, nema hún viti, að hún hafi þjóðarviljann að baki sér, og í flestum tilfeilum mun ríkisstj. koma sér saman um málið við leiðtoga þingflokkanna. Um þau brbl., sem sett eru af ríkisstj., gildir því allt annað en l., sem eru e.t.v. sett af minni hl. þings. Ég get látið þetta nægja um fyrstu afstöðu mína gagnvart 26. gr. En svo, þegar komið var kapp í málið, þá fór ég að athuga, hvað við því yrði gert. Það, sem nú er um deilt, er ekki það, hvað ákvæðin séu óhentug, heldur um valdsvið forseta. Þá minntist ég þess, að við ætluðum að komast hjá öllum deilum um slíkt og þóttumst tryggja það með stjskrl. 16. des. 1942. Við þóttumst tryggja, að við færum ekki í hár saman út af einstökum atriðum, með því að ákveða, að óheimilt væri að gera nokkrar breyt. á stjskr. aðrar en þær, sem beinlínis leiddi af því, að konungsvaldið væri tekið inn í landið. Það er óheimilt að gera aðrar breyt. en þær, sem beinlínis leiðir af því, að konungsvaldið er flutt inn í landið. Með þessu héldum við, að við værum búnir að tryggja, að ekki yrðu háðar deilur um einstök atriði stjskr. á þessu stigi. Og hvað þýðir það? Það þýðir, að við verðum að gera okkur grein fyrir, hvað er óhjákvæmilegt. Nú er þetta eina atriðið, sem komið hefur fram, og það er komið í slíkan háska, að önnur d. samþ. ofan í hina, í annarri með miklum meiri hl., en í hinni með eins atkv. mun. Þessi breyt. hefur sem sagt 20 atkv. gegn 27 á þingi. Þá vil ég vekja athygli manna á því, hvort með hliðsjón af l. frá 16. des. 1942 sé tryggt, að við séum á alveg öruggum lagagrundveili, ef við gerum þá breyt. á 26. gr., sem hér um ræðir. En ef við gerum engar breyt. og ætlum forseta sama vald og konungur hefur nú, þá er enginn vafi á, að það stenzt. En ef við breytum því, er vafasamt, að við stöndum á öruggum lagagrundvelli, og væri óheppilegt að byrja lýðveldið þannig. Ég hef lagt fram brtt. á þskj. 176, þar sem ég fer þess á leit, að tveir síðustu málsl. gr. falli niður og gr. verði aðeins um það, að til þess að lagafrv. fái gildi, þurfi það staðfestingu forseta. Þar af leiðir, að l. falla niður, ef hún er ekki veitt. Ég gæti fellt mig við brtt. hv. þm. A.-Húnv. og hv. þm. Vestm., ef ég teldi, að sú breyt. væri heimil. En af fyrirkomulagsástæðum - að minni till. fallinni - mundi ég greiða atkv. með henni, af því að ég tel hana betri en hina.



Ég tel nauðsynlegt í tilefni af þeim tveimur ræðum, sem hér hafa verið fluttar, að segja nokkur orð, ef ég gæti gert hv. þm. skýrt, hvað það er, sem stjskrn. hefur byggt á afstöðu sína í þessu atriði. Ég vil fyrst minna á, að venjan er sú um þingbundna konungsstjórn í flestum löndum, að synjunarvald konungs er ekki til í framkvæmdinni. Alþ. hefur því í reyndinni haft löggjafarvaldið eitt undanfarið. Þetta er nauðsynlegt að hafa í huga, þegar rætt er um synjunarvald forseta. Sett voru sérstök stjórnskipunarl. 1942, sem kváðu svo á, að ekki mætti gera aðrar breyt. á stjskr. en þær, sem beinlínis leiddi af því, að æðsta valdið væri fært inn í landið. Það liggur í augum uppi, að þetta þýðir ekki það, að skylt sé að fá allt það vald, sem konungur hefur haft á pappírnum, - á pappírnum, - í hendur forseta, heldur er Alþ. vitanlega heimilt að flytja það vald á fleiri en einn stað, ef því svo sýnist. Það er ekki rétt, að stöðvunarvald það, sem forseta kynni að verða fengið í hendur (og ég held ég geti sagt það fyrir hönd n., en ekki bara sjálfan mig) væri sambærilegt við stöðvunarvald konungs, þar sem forseti er þjóðkjörinn og ekki bundinn neinum venjum, en konungur hefur verið bundinn af sterkri venju (tradition), eins og áður er að vikið. Með þetta í huga hefur n. starfað og einnig mþn., og þetta sjónarmið hefur einnig ríkt hjá ríkisstj., sem frv. flutti. Hæstv. forsrh. gerir í till. sinni ráð fyrir því, að forseti fái ekki sama stöðvunarvald og konungur hafði. Það er því ljóst, að báðar þær n., sem um málið hafa fjallað, og eins hæstv. ríkisstj. hafa litið svo á, að þingið væri ekki bundið við bókstaf gildandi stjskr. um synjunarvaldið, heldur væri því leyfilegt að ráðstafa þessu valdi í fleiri en einn stað. Nefndunum, ríkisstj. og hv. þm. yfirleitt ber því ekkert á milli um það, hversu bundnir við séum um ráðstöfun synjunarvalds konungs. Hins vegar flytur hv. 3. þm. Reykv. till. um að flytja synjunarvaldið óbreytt í hendur forseta. Ég teldi það illa farið, ef að þessu væri horfið. Í stað konungs, sem samkv. venju hefur litið þannig á sjálfur, að synjunarvaldið væri aðeins á pappírnum, fáum við nú forseta. Hann hlyti að líta öðruvísi á sitt hlutverk en konungur. Hann hlyti að líta á sig sem fulltrúa þeirra, sem hafa kosið hann. Hér á Íslandi, þar sem menn gjarnan telja sig hafa fyllilega það vald, sem þeim er fengið eftir bókstafnum, mundi ekki verða litið á ákvæðið sem dauðan bókstaf. Ég óttast, að forseti fengi stöðugt áskoranir um að nota þetta vald. Gæti leitt af þessu hinn mesta vanda fyrir forsetann og tvískinnung í löggjafarvaldinu, ef til framkvæmda kæmi, af hans hálfu. Ég læt þetta nægja um till. hv. 3. þm. Reykv. Nú eru eflaust til. hér á landi nokkuð ólíkar skoðanir um það, hvernig forseti ætti að starfa. Sumir vilja e.t.v., að hann sé valdamikill stjórnmálaleiðtogi. Aðrir álíta, að forsetinn eigi að vera þjóðhöfðingi, eins konar sameiningartákn þjóðarinnar, en skuli blanda sér sem minnst inn í stjórnmáladeilur. Hvað sem þessu líður, getum við ekki gengið frá þessari stjórnarskrá öðruvísi en þannig, að forseta sé ætlað þjóðhöfðingjastarfið, en ekki stjórnmálaleiðsögn. En hvað sem því líður, þá get ég ekki fallizt á, að sérstaka nauðsyn beri til að setja nú inn í stjskr. ákvæði um stöðvunarvald eða eftirlit með störfum Alþ., en á nauðsýn þess hafa nokkrir hv. ræðumenn lagt áherzlu. Ég vil benda mönnum á, að Alþ. hefur starfað áratugum saman án þess að hafa yfir sér nokkurt stöðvunarvald og án þess að það hafi þurft að hafa nokkurn sérstakan gæzlumann yfir sér. Við höfum fram að þessu áreiðanlega ekki óskað eftir því, að slíkt eftirlit væri til. Þess vegna virðist mér undarlegt, að menn skuli nú ræða þetta mál eins og sérstök nauðsyn sé á því að setja hemil á Alþ. í sambandi við löggjafarstarfið. Það stappar nærri, að sú skoðun gægist fram, að eitthvert óhapp gæti skeð, ef inn í stjórnskipunarl. nýju komi ekkert verulegt stöðvunarvald, sem væri í höndum forsetans. En ég vil leggja áherzlu á, að þetta stöðvunarvald hefur í rauninni alls ekki verið til. Og ég fyrir mitt leyti tel ekki nauðsyn á að skapa stöðvunarvald fyrir forsetann, eins og málum er háttað hér hjá okkur, og skal ég færa frekari rök fyrir því. Eins og ég gat um áðan, er aðeins tvær leiðir að fara um starfssvið forseta. Önnur er sú, að forseti sé stjórnmálaleiðtogi, hin, að forseti sé þjóðhöfðingi. Ef menn vilja hafa forseta stjórnmálaleiðtoga, þarf hann að hafa ekki aðeins stöðvunarvald, heldur einnig talsvert annað og meira vald. Þá þyrfti hann einnig að hafa jákvætt vald. Sé forseti þjóðhöfðingi, er bezt fyrir alla, að hann blandi sér sem minnst inn í stjórnmáladeilur í landinu. Ég vil, að önnur hvor stefnan sé tekin hreinlega. Forseti okkar hlýtur að verða þjóðhöfðingi eftir þessari stjskr. Öðru verður ekki við komið nú, jafnvel þótt menn vildu. Þess vegna á hann að vera utan við stjórnmáladeilur og bezt, að hann hafi ekkert synjunarvald. Ef hann hefði synjunarvald í einhverju formi, þá yrði það til þess að skapa tortryggni um kjör hans og yrði til þess, að lagt yrði að honum að nota þetta vald. Forsetakosningin yrði fremur pólitísk, án þess að það hefði nokkra jákvæða þýðingu, en kæmi deilum af stað. Ég tel því, að bezt fari á því, eins og þessi stjórnskipunarlög eru byggð upp, að synjunarvaldi því, sem konungur hafði, verði sem mest beint til þjóðarinnar sjálfrar og forseti hafi í því sambandi aðeins málskotsvald, eins og stjskrfrv. gerir ráð fyrir. En þá er eftir að gera því skil, hvort við viljum heldur hafa málskotsvald eins og stjskrn. og mþn. í stjskrmálinu vildu og eins og hann er í frv. því, sem hér liggur fyrir, eða hvort við viljum fallast á till. hæstv. forsrh. að breyta málskotsvaldinu á þá lund, að l. öðlist ekki gildi, ef forseti skýtur þeim til þjóðarinnar, fyrr en þau hafa hlotið samþykki við þjóðaratkvgr. Það kemur fram hjá hæstv. forsrh. og hefur komið fram, að því er mér skilst sem aðalröksemd fyrir þessari till., að það væri ótilhlýðilegt og skapaði óeðlilegt öryggisleysi, að l. gætu öðlazt gildi, án þess að forseti hefði undirskrifað þau, þótt ekki væri nema til bráðabirgða og menn gætu búizt við því, að l. yrðu síðan numin úr gildi við þjóðaratkvgr. Í fyrsta lagi vil ég minna á það í sambandi við þá hættu, sem talað er um, ef l. öðlist gildi strax, að við höfum haft hér löggjafarþing um áratugi, án þess að nokkurt stöðvunarvald hafi komið til framkvæmda, og ég veit ekki til, að nokkur maður hafi saknað þess, að þetta synjunarvald hefur ekki verið notað. Í rauninni eru þessi rök nægileg til þess að svara öllum þeim atriðum, sem fram hafa komið, til þess að sýna mönnum fram á, að nauðsynlegt sé að setja strangar stöðvunarvaldsskorður við löggjöf Alþ. En þá kemur að öryggisleysinu, sem á að vera fólgið í því, að l. geti undir vissum kringumstæðum orðið felld úr gildi við þjóðaratkvæðagreiðslu. Út af þessu vil ég minna á, að í gildandi stjórnskipunarl. eru ákvæði um, að setja megi brbl., sem síðan séu samþ. af Alþ. Vil ég benda á, að þetta er alveg hliðstætt því, sem hér er gert ráð fyrir, að verði um löggjöf frá Alþ., sem forseti getur skotið til þjóðaratkvgr. Hv. 3. þm. Reykv. hélt því fram, að þetta væri ekki hliðstætt, vegna þess að um setningu brbl. fjölluðu bæði. ríkisstj. og forseti, og hefði stj. þá umboð þingsins, og með því væri tryggt, að l. yrðu ekki afnumin síðar. En þessi rök fá ekki staðizt vegna þess, að það getur komið fyrir, að ríkisstj. hafi ekki stuðning þingsins. Það er t. d. það ástand, sem við búum við í dag. Nú er þannig ástatt í landinu, að ríkisstj. er skipuð af ríkisstjóra, vegna þess að ekki var hægt að mynda stj., sem hefði meiri hl. þingsins að baki sér. Við sjáum, að í slíkum dæmum gæti vel farið svo, að með brbl. væri gengið á móti vilja þingsins og þau yrðu felld á Alþ. Nú munu sumir segja, að þetta sé undantekning. Og það er rétt. En ég vil þá einnig benda á, hvort það muni ekki verða alger undantekning, að forseti skjóti l. frá Alþ. til þjóðarinnar til þess að reyna að fá þeim hnekkt, og þaðan af meiri undantekning, að þjóðin felli l. frá Alþingi. Hvort brbl. séu líklegri til þess að hljóta samþykki Alþ. en l. frá Alþ. að hljóta samþykki þjóðarinnar, ef þeim er til hennar skotið af forseta, um það má endalaust deila. Það fer allt eftir því, hvernig stendur á um ríkisstj. og hversu mikinn stuðning hún hefur tryggt sér fyrir brbl. innan þingsins, og hins vegar hversu mikinn stuðning þingmeirihlutinn getur tryggt sér meðal þjóðarinnar með lagasetningu af sinni hálfu, ef henni yrði skotið til þjóðarinnar. Hæstv. forsrh. hefur lagt aðaláherzlu á öryggisleysið í sambandi við málskotsvaldið, eins og meiri hl. stjskrn. vill hafa það, og því hef ég nú svarað. Þá vil ég taka fram að gefnu tilefni, að n. telur fullkomlega heimilt samkv. þeim stjórnskipunarl., sem sett voru 1942, að haga synjunarvaldinu svo sem hún leggur til, og sama er að segja um breyt. þá, sem till. forsrh. gerir ráð fyrir. Það er ekki neinn „prinsip“-munur á afstöðu ríkisstj. og stefnu n. í þessu efni, - það er aðeins stigsmunur. Bæði n. og ríkisstj. eru á einu máli um, að eðlilegt sé, að synjunarvaldið sjálft sé í höndum þjóðarinnar, en ekki forsetans. Hér er aðeins ágreiningur um það, hvernig málskotsvaldi forseta skuli fyrir komið. Þess vegna finnst mér nokkuð djúpt tekið í árinni hjá hæstv. forsrh., þegar hann sagði, að ef ekki væri fallizt á till. hans, væri hér ekki lengur um þingbundna stj. að ræða, heldur þingstjórn. Mér skilst, að ef till. forsrh. væri samþ., þá teldi hann með réttu hægt að tala um þingbundna stj. En ágreiningur hæstv. forsrh. og n, er einvörðungu um það, hvort l. skuli þegar öðlast gildi, þótt þeim sé skotið til þjóðarinnar, eða hvort þau eigi ekki að öðlast gildi, fyrr en þjóðaratkvgr. hefur farið fram. Mér er ómögulegt að sjá, að á þessu tvennu sé sá reginmunur, að rétt sé í því sambandi að tala um, að aðrir vilji hallast að því að hafa þingstj., en hinir að því að hafa þingbundna stjórn. Hæstv. forsrh. segir, að ef frv. væri haldið eins og það er nú, ætti að fella niður úr 2. gr. stjskrfrv. ákvæðin, sem segja, að Alþ. og forseti fari saman með löggjafarvaldið. Ekki lít ég þannig á. Mér virðist, eins og ég sagði við fyrri umr. málsins, að þessi ákvæði í 2. gr. geti staðizt fullkomlega og eigi þar að vera, þó að frv. sé haldið eins og það er nú. Það er þá fyrst, að forseti á þann þátt í löggjafarstarfinu, sem ekki er þýðingarlítill, að hafa rétt til þess að skjóta l., sem Alþ. hefur samþ., til þjóðaratkvgr. Hver vill neita því, að sá, sem hefur þetta vald, fari með löggjafarvaldið ásamt þinginu? Þar að auki ber að taka það fram enn einu sinni, að í stjskr. eru ákvæði um, að brbl. öðlist gildi, ef forseti staðfestir þau, þótt samþykki Alþ. komi ekki til þá þegar. Þetta er einnig þýðingarmikill þáttur í löggjafarstarfinu. Það væri beinlínis rangt og villandi að taka það ekki fram í 2. gr. stjskr., að Alþ. og forseti færu saman með löggjafarvaldið. Það er gert ráð fyrir því, að forseti fari með löggjafarvaldið, þegar Alþingi situr ekki, auk þess sem hann hefur málskotsréttinn. Mér finnst dálítið einkennilegt að vera að gera miklu meira úr þessu ágreiningsatriði en ástæða er til. Mér finnst sízt ástæða til þess að, dýpka þann skoðanamun, sem hér kemur fram. Ágreiningsefnið er ekki svo stórvægilegt, að ástæða sé til þess að blanda hér inn í deilum um undirstöðuatriði stjórnskipunarlaganna. Ég tók það fram áðan, að það væri aðeins um tvennt að ræða um forseta, að hann yrði stjórnmálaleiðtogi eða þjóðhöfðingi. Eins og þessi stjórnskipunarl. eru byggð upp, hlýtur hann að eiga að starfa sem þjóðhöfðingi. Ég tel þess vegna óheppilegt að vera að draga forseta, sem þannig hlýtur að starfa, inn í stjórnmáladeilur að ófyrirsynju með því að ætla honum að vera sérstakur eftirlitsmaður með löggjafarstarfi þingsins, sem þó yrði í reyndinni ákaflega þýðingarlítið, en gæti fyrir fram vaxið mönnum svo í augum, að það ylli tortryggni í sambandi við val forseta. Ég tel, að till. hæstv. forsrh. auki verulega hættuna á þessu, og skal ég færa að því nokkur rök. Munurinn á till. hæstv. forsrh. og afstöðu n. er sá, að samkv. till. hans öðlast löggjöf ekki gildi, fyrr en þjóðaratkvgr. hefur farið fram, ef málskot á sér stað. En n. vill, að löggjöfin öðlist gildi strax. Nú skulum við hugsa okkur, að þingmeirihluti teldi brýna nauðsyn á því að setja l. á Alþ. um einhver sérstök vandkvæði, sem hefðu átt sér stað í atvinnulífi landsmanna og fjármálalífi. Við vitum, að í því sambandi þarf oft að gera ráðstafanir, sem verða að koma tafalaust eða tafalítið til framkvæmda, ef þær eiga að koma að nokkru haldi. Það getur jafnvel oft verið til lítils að setja löggjöf um viss atriði, ef það verður verulega hljóðbært, að hennar sé von, áður en hún er gengin í gildi. Nú getur orðið ágreiningur um slíka löggjöf, t.d. í sambandi við vinnudeilur. Enginn vafi er á því, að hefði forseti þetta málskotsvald, sem gert er ráð fyrir í till. hæstv. forsrh., hefði hann raunverulegt stöðvunarvald í þess konar málum. Málskot getur þýtt sama og synjun, jafnvel þótt l. séu samþ. af þjóðinni. Efast nokkrir um það, að þegar svona stæði á, ágreiningur væri um mál þessarar tegundar, þá mundi lögð hin þyngsta pressa á forseta af hálfu þess minni hl. í þinginu, sem væri óánægður með löggjöfina, til þess að fá málskot og þar með stöðvun á löggjöfinni? Forseti mundi dragast inn í hinar harðvítugustu stjórnmáladeilur einmitt um viðkvæmustu málin, og aðstaða hans til þess að gegna þjóðhöfðingjastarfinu yrði miklu verri en áður, eftir að slíkt hefði komið fyrir. Nú má vera, að það vaki alls ekki fyrir mönnum, að þannig ætti að halda á málum, en það skiptir ekki máli, heldur hitt, að með þessu ákvæði væri boðið upp á, að forsetinn hefði engan frið í starfi sínu fyrir óskum og kröfum um að grípa inn í löggjafarstarfið til stöðvunar á þann hátt, sem ég hef lýst. Ég vænti þess því fastlega, að brtt. hv. 3. þm. Reykv. og brtt. hæstv. forsrh. verði felldar.



Herra forseti. - Ég tók ekki til máls, þegar þetta mál var rætt síðast hér í hv. deild. Þær brtt., sem hæstv. forsrh. bar fram, þegar málið var hér fyrr fyrir hv. d., liggja nú fyrir aftur. Mér datt ekki í hug, að svo gæti farið hér, eins og þó fór, að sú brtt. yrði samþ. og till. stjskrn. felldar. Enda held ég, að það hafi verið svo, að þeir menn, sem þannig greiddu atkv., hafi ekki athugað til fullnustu, hvað hér var um að ræða. Mér finnst líka allmikill misskilningur vera um það hjá hv. þm., að þeim finnist vald forseta með þeim ákvæðum, sem stjskrn. hefur lagt til, vera of lítið og að það þurfi að auka frá því, sem stjskrn. leggur til. Mitt álit er alveg þvert á móti. Ég álít - að sízt sé ástæða til þess fyrir okkur með breyt. á stjskr. hér á þ. að rýra vald Alþ. Öll stjórnarskipunarbarátta okkar Íslendinga hefur miðað að því að fá það vald, sem var í höndum konungs, í hendur Alþ. Og síðustu 20 árin höfum við haft þetta vald í höndum þingsins, og ef konungurinn hefði gripið til synjunarvaldsins, þá hefði orðið að grípa til ráðstafana, til þess að Alþ. hefði það vald, sem það hefur fengið. Raunverulega hefur konungurinn ekki haft synjunarvald hjá okkur nema á pappírnum, og ef það hefði ekki verið pappírsvald aðeins, hefði ríkið gripið til ráðstafana, til þess að valdið væri í höndum Alþ. - Mér datt því ekki í hug, að meiri hl. Alþ. samþ. brtt., sem gengi í þá átt að rýra vald þingsins, því að með því væri skapað nýtt vald við hliðina á Alþ., sem væri miklu sterkara en hið erlenda konungsvald síðustu árin. Þegar við í mþn. í stjskr.málinu byrjuðum að athuga stjskrfrv., - og Sósfl. á fulltrúa í n., - þá fannst okkur ákvæðið um þingkjör forseta ekki rétt, vegna þess að forsetinn hefur samkv. stjskrfrv. svo mikið vald, - það væri þess vegna ekki eðlilegt að hafa hann þingkjörinn. Það væri mikið vald, sem forseti fengi með því, að auk þess sem hann hefur áhrif á framkvæmdarvaldið, gæti hann skotið til þjóðarinnar málum til synjunar, sem Alþ. væri búið að samþ. Það væri því eðlilegt, að forseti væri kosinn af þjóðinni, þegar hann hefði þetta mikið vald. Ef hann væri þingkjörinn. virtist okkur eðlilegast, að hann hefði ekkert vald til þess að skjóta málum til þjóðarinnar. Það er í sjálfu sér mótsögn í því, að forseti sé kosinn af' þinginu og að hann einnig hafi vald til þess að skjóta l., sem þingið samþ., til þjóðarinnar. Og sá forseti, sem slíkt vald hefði, álitum við, að ætti að vera kosinn af þjóðinni. Ég held þess vegna, að það sé alveg gengið út frá röngum forsendum, þegar hv. þm. tala um, að vegna þess að forseti sé þjóðkjörinn, þurfi hann að hafa meira vald. Ég vek athygli hv. þm. á því, að meira að segja um sjálft þingræðið, sem við byggjum á, er ekki fastar að orði kveðið í þessu frv. en að í 1. gr. þess stjskrfrv., sem hér liggur fyrir nú, er einvörðungu sagt: „Ísland er lýðveldi með þingbundinni stjórn“. Það er eina orðið í frv, um þetta. Að öðru leyti eru þingræðinu engin takmörk sett í þessu stjskrfrv. Hæstv. forsrh. var að tala um það áðan, að það væru ekki orðnar eftir nema skrautfjaðrir á forsetanum, ef hann væri sviptur þessu raunverulega synjunarvaldi, að geta hindrað, að l. gangi í gildi þannig, að þau gildi ekki sem l., fyrr en búið væri að bera þau undir þjóðaratkv., - m.ö.o., að 16. gr. þessa frv. um, að l. og mikilvægar stjórnarráðstafanir skuli bera upp fyrir forseta í ríkisráði, og ýmis önnur ákvæði stjskr. séu ekki annað en skrautfjaðrir á forsetanum. En þessi ákvæði og hliðstæð ákvæði voru ekki heldur annað en skrautfjaðrir, meðan konungurinn var. Eða hver vill halda því fram, að fundur í ríkisráði, eftir að þingið hafði komið sér saman um l., hafi verið nokkuð annað en sjálfsagt embættisverk, sem leyst hafi verið af hendi, eins og þegar forsrh. skrifar undir lög og tilskipanir? En það eru önnur ákvæði í stjskrfrv., sem eru sannarlega annað og meira en skrautfjaðrir, þ.e. ákvæði 15. gr., þar sem fyrirskipað er, að forseti lýðveldisins skipi ráðherra og veiti þeim lausn og að hann ákveði tölu þeirra og skipti verkum með þeim, - og 24. gr., þar sem ákveðið er, að forseti geti rofið Alþ. Og við skulum bara athuga, hvað slíkt vald þýðir, hvað það þýðir á pólitískum krepputímum, því að það er á slíkum tímum, sem fyrst reynir verulega á. Við skulum hugsa okkur, hvernig fer, ef t.d. kemur til þess, að forseti neitar að staðfesta l. og skýtur þeim undir þjóðardóm. Venjulega eða a.m.k. mjög oft mundi ríkisstj., sem hefði fengið l. samþ. í þinginu og hefði meiri hl. þingsins á bak við sig, segja af sér, ef forseti neitaði að staðfesta slík l., hún mundi leggja lausnarbeiðni fyrir forseta. Ef forseti er röggsamur og duglegur maður og er viss um, að hann hafi á réttu að standa, að það hafi verið rétt af honum að láta þessi l. ganga undir þjóðardóm, - því að það yrði ekki gert út af smámálum, - þá getur forseti veitt stj. lausn. Og slík stj. fær e.t.v. ekki stuðning þingsins, meira að segja kannske vantraust. Engu að síður er stj. í landinu, - og forseti getur rofið þingið, og sú stj. getur gefið út brbl. Eftir átta mánuði kemur svo Alþ. saman á ný, og það þing er kannske enn þá óþægara en hið fyrra, og forseti getur rofið þetta nýja þing. Og það eru engin takmörk fyrir því, hversu oft forseti getur rofið þingið. Þetta á sér ekki stað í nokkurri annarri stjskr. Ég vil vekja sérstaka eftirtekt á þessu, því að þegar um ákvæði stjskr. er að ræða, verða þau ákvæði að miðast við einmitt það undantekningarástand, sem gert er ráð fyrir, að vart geti fyrir komið. Meðan allt gengur rólega og vel í þjóðfélaginu, þá gengur þetta af sjálfu sér. En einmitt á þeim stundum, þegar það ólíklegasta kemur fyrir, þá færist valdið eðlilega í hendur forseta. Það er því gefið mál, að forseti hefur eftir því frv., sem hér liggur fyrir, ekki neitt smáræðis vald. Hann hefur vald, sem getur verið „afgerandi“, og sem vafalaust hlýtur að verða gert upp á milli þings og þjóðar, hvernig skuli notað. Ég lít því svo á, að það sé fyllilega rétt fyrir hv. þm. að athuga gaumgæfilega, að með þeirri stjskr., sem hér er verið að setja, er sannarlega ekki verið að gera forseta íslenzka lýðveldisins að valdalausum manni, síður en svo. Hann er persóna, sem vissulega hefur mjög svo mikið vald, einmitt hvað snertir framkvæmdarvaldið, að það er alveg óþarfi að bæta því ofan á að veita honum persónulegt synjunarvald. Bókstaflega talað gæti þetta orðið þannig, eins og hv. 2. þm. S.-M. og frsm. hv. stjskrn. benti réttilega á, að það gæti orðið að kalla óstjórnandi í landinu. Ef t.d. forseti, sem kosinn er af t. d. 20–30% kjósenda og vel gæti verið harðskeyttur í skjóli þeirra manna, sem að baki honum stæðu, samþ. lög, sem hvorki væru mjög róttæk né íhaldssöm, gæti slíkur forseti, meira að segja þó að hann hefði ekki annað vald en að geta skotið málinu til þjóðarinnar, gert stjórn, sem er á annarri skoðun, mjög erfitt að starfa. Það væri mjög slæmt fyrir þjóðina að eiga það yfir höfði sér að fá hverja atkvgr. af annarri. Ef þessi forseti hefur þar að auki það vald að geta persónulega neitað þessum l. um staðfestingu og færi til þjóðaratkvgr. og þjóðaratkvgr. skæri úr, gæti það orðið alveg ómögulegt fyrir stj. og gæti leitt til stjórnarslita og annars slíks. Ég held því, að það sé mjög fjarri að leggja eins mikla áherzlu og lögð hefur verið á það af hæstv. forsrh. og sumum hv. þm. að veita forseta svo mikið persónulegt synjunarvald, ekki sízt þegar hægt er að kjósa forsetann þannig, að hann sé fulltrúi algers minni hl. þjóðarinnar. Það hefur oft komið fram í þessari umr., að það, væri eins og verið væri að draga eitthvað úr valdi þjóðarinnar með því, að forseti fái ekki persónulegt synjunarvald. Alþ. hlýtur alltaf að vera miklu meiri fulltrúi en forsetinn sjálfur, einkanlega ef hann er kosinn eftir þessum l. Forsetinn getur verið fulltrúi fyrir t.d. 9% þjóðarinnar og hinn hluti kjósenda ekki átt í honum minnstu vitund. Því fer þar af leiðandi mjög fjarri, að með því að halda fast í þetta vald, sem Alþ. hefur haft, sé verið að draga úr valdi þjóðarinnar, heldur þvert á móti. Ég trúi því ekki öðru en hv. d. geti samþ. stjskr. eins og hún er komin frá hv. Ed. Hún getur verið þess fullviss, þegar hún athugar stjórnskipunarlögin eins og þau liggja fyrir, að forseti íslenzka lýðveldisins hefur sannarlega óvanalega mikið vald eftir stjskrfrv. sjálfu. Og að honum skuli í viðbót við það vald, sem alltaf er valdsvið forsetans, líka vera fenginn réttur til að geta skotið máli sínu til þjóðarinnar undir þjóðaratkvgr., er sannarlega meira vald en við höfum rétt til að veita honum. Viðvíkjandi þeirri brtt., sem hv. 3. þm. Reykv. er með, þar sem hann heldur því fram, að þær breyt., sem stjskrn. og hæstv. forsrh. leggja til, að gerðar verði, séu á rökum reistar, vil ég í því sambandi benda honum á, að það er óheimilt að gera nokkrar breyt. á stjskr. aðrar en þær, að Íslendingar taki eða stofni lýðveldi, taki æðsta vald í málefnum ríkisins í sínar hendur. Það er verið að stofna lýðveldi á Íslandi, og það er af þeirri ástæðu, að við tökum burt konunginn. Við stofnum ekki íslenzkan konungdóm eða íslenzkan forsetadóm. Við erum að taka það vald, sem konungurinn hefur haft. Við erum að stofna það, sem kallað er lýðveldi og frábrugðið er konungdómi í verulegum atriðum. Og eitt af stærstu atriðunum er það, að lýðveldið fái vald þingsins að miklu meira leyti en var undir konungdóminum, því að konungdómurinn var, eftir því sem túlkað hefur verið, ekkert annað en nafnið tómt. Það er því alveg gefið, að stjskr. frá 1942 heimilar okkur að gera þær breyt., sem eðlilega leiðir af stofnun lýðveldis, og þar með þær breyt., sem miða að því að afnema konungdóminn. Hefði í því mátt fara miklu lengra en gert hefur verið. Með því, sem nú er gert, er gengið fullmikið á rétt og vald Alþ., eins og hvað eftir annað hefur verið tekið fram. Ég álít því, að hv. d. eigi nú að fella þær brtt., sem fram hafa komið, og samþ. stjskr. eins og hún liggur nú fyrir.



Herra forseti. - Ég vildi aðeins gera stutta aths. varðandi þann ágreining, sem er á milli stjskrn. og hæstv. ríkisstj. Ég get vísað til þess málflutnings, sem hér hefur farið fram, fyrst og fremst af hálfu formanns n., hv. 2. þm. S.-M., og hv. 2. þm. Reykv., og skal ég ekki gera tilraun til að bæta þar miklu við, enda tel ég þess ekki þörf. - Ástæðan til þess, að ég vildi segja nokkur orð, er sú, að hv. 3. þm. Reykv. hélt því fram sem skoðun sinni, að sú breyt., sem ætti að gera á stjórnskipul. landsins, bæði samkv. þeirri till., er hæstv. forsrh. flutti, og till. þeirri, sem hér er flutt af hv. stjskrn., væri óheimil að hans dómi samkv. stjórnskipul. frá 16. des. 1942. Ég vildi láta það koma fram, að þessi hv. þm. var þá ráðh. og þessi stjskrbreyt. var flutt af þáv. ríkisstj. og að ég fyrir mitt leyti hafði annan skilning á þessu. Mér dettur ekki í hug að staðhæfa, að sá skilningur þurfi að vera réttur, en ég vil, að það komi fram, að ríkisstj., sem þá flutti þessa till., hafði ekki átt sérstakar viðræður í sambandi við þennan skilning hv. 3. þm. Reykv. Ég man það ekki, enda hefur hv. 3. þm. Reykv. ekki fært fram þau rök, heldur hefur hann talið, að samkv. orðalagi þessarar stjórnlagabreyt., væri ekki heimilt að gera þær breyt., sem nú á að gera á stjórnskipul. landsins. Mér þótti rétt að láta þetta koma fram, því að ég var frsm. þessarar stjórnlagabreyt. Ég vildi láta vita, hvað fyrir okkur vakti, þegar þetta frv. var flutt. Ég álít einnig, að gera megi þær breyt., sem nú á að gera, hvort heldur er með tilliti til hæstv. ríkisstj. eða þeirrar till., sem hæstv. stjskrn. sendi á þingið. Það er eins og hv. 3. þm. Reykv. álíti ekki leyfilegt að gera með þessum hætti nokkrar breyt. á stjórnskipul. aðrar en þær, sem beinlínis snerta sambandsslitin við Dani, og Íslendingar taki málefnin í sínar hendur. En eins og hér hefur verið leidd athygli að, er þetta sprottið af misskilningi, enda er það óskylt mál, að vald þjóðhöfðingjans breytist alveg eðli málsins samkv. við það, að þjóðhöfðinginn verður innlendur maður, búsettur í landinu sjálfu. Og ég vil þá líka leiða athygli þessara manna að því, að ég, sem er nú ekki neinn sérfræðingur í þessum efnum, hef oft spurzt fyrir um það hjá fróðum mönnum, þeim er sæti eiga í stjskrn., hvort þeir vissu þess nokkur dæmi, að forseti lýðveldis hefði algert synjunarvald. Þeir sögðu, að þeir þekktu þess engin dæmi, og ég er viss um - og þeir, sem sæti áttu á Alþ. 1942, - að þá fengi forsetinn meira synjunarvald en dæmi eru til í nokkru öðru landi. Þennan skilning vildi ég láta koma fram af minni hálfu, en sé að öðru leyti ekki ástæðu til að gera neinar aths. við þær umr., sem hér hafa farið fram. Við hv. þm. A.-Húnv. og hv. þm. Vestm. vil ég segja það, að vel hefði mátt ræða þá skipun, sem þeir leggja til, en ég tel till. of seint fram komna og slæmt að reka þetta mál mjög á milli deilda. E.t.v. getur komið til greina að taka til athugunar seinna þessa uppástungu þeirra,, en ég get ekki greitt þessari till. atkv. núna. Mælist ég svo til þess, að hv. d. samþ. frv. í því formi, sem það nú liggur fyrir.



Herra forseti. - Þeir þrír hv. stjskrnefndarmenn, sem hér hafa talað, hafa raunar upplýst hv. þdm. um það, að þeir skilji stjórnskipul. frá 16. des. 1942 þannig, að heimilt sé að skipa æðsta valdið eins og gert er ráð fyrir í frv. Ég efast ekki um, að þetta sé sannfæring þeirra, en spurningin er, hvort sá skilningur er réttur, og um það hafa þessir þrír stjskrnefndarmenn ekkert talað. Ég benti á, að ákvæðin í stjórnskipul. frá 1942 um það, að óheimilt skyldi að gera aðrar breyt. en þær, sem beinlínis leiddi af flutningi æðsta valdsins inn í landið, byggðust á því, að ef farið væri út fyrir þetta, mundi það verða líklegt til þess að koma af stað deilum, sem nauðsynlegt væri að sneiða hjá í sambandi við þessa fyrstu stjskr. Og ég held því fram, að það sé ekki heimilt að skilja þetta ákvæði á annan veg en þann, að það sé ekki heimilt að gera á þeim þá breyt., sem ekki er nauðsynleg. Það liggur beinlínis í orðalaginu og öllum upplýsingum málsins. Nú segir hv. þm. G.-K., að þegar þetta frv. var borið fram á Alþ., hafi ríkisstj. ekki lagt í það þann skilning, sem hv. stjskrn. gerir nú. Ég staðhæfi, að þessi skilningur hafi ekki komið fram, og einnig, að hinn skilningurinn hafi ekki heldur komið fram. Hitt var vitað mál, að þegar farið yrði að ræða á Alþ. framtíð stjórnskipul., mundu einmitt rísa harðar deilur um vald forsetans. Það liggur í hlutarins eðli, að það á að halda því fyrir utan þessa fyrstu bráðabirgðastjórn. Það er alveg rétt, sem fram kom bæði hjá hv. 2. þm. S.-M., frsm. n., og sérstaklega hv. 2. þm. Reykv., að með þessu frv., sem nú liggur fyrir, er forsetanum fengið allmikið vald í hendur, ég vil segja að ýmsu leyti miklu afdrifaríkara vald en felst í því, að hann hefur þetta synjunarvald, - t.d. það, að nú samþ. þingið lög, sem forseti vill ekki fallast á. Samkv. þessu frv. getur forseti leyst þá ríkisstj., sem þá situr, frá völdum, tekið sér aðra stj. og fellt þau l. úr gildi með bráðabirgðaákvæðum. Hvers vegna hefur hv. stjskrn. ekki sett undir þennan leka? Það er bara ekkert annað en það, að þetta með synjunarvaldið hlýtur að vera aukaatriði, því að vald hans að öðru leyti er svo mikið. Hvers vegna hefur hv. stjskrn. ekki breytt þessu, takmarkað vald forsetans á ýmsum öðrum sviðum? Ég er hræddur um, að það stafi af því, að ekki sé gott að ganga mjög langt í því að breyta ákvæðum stjskr., öðrum en þeim, sem beinlínis er óhjákvæmilegt að breyta vegna breyt. á stjórnskipulögunum. Að hv. n. hefur verið mjög viðkvæm fyrir þessu atriði, er auðvelt að sjá, þegar maður athugar þær breyt., sem hún gerir á upphaflega frv. Í nál. sínu segist hún hafa breytt 22.–24. gr., og séu þær breyt. aðallega orðalagsbreyt. Hafi þótt rétt að færa þessi ákvæði í sama horf og nú er í gildandi stjskrfrv. Það vill svo til, að a.m.k. eitt af þessum atriðum, sem n. leggur til, að breytt sé, stendur í beinu sambandi við flutning æðsta valdsins inn í landið. N. leggur til, að 24. gr. verði aftur breytt í sama horf og var, og er það þó ekki mjög verulegt atriði í stjskrfrv., eins og það kom upphaflega frá n. og lagt fyrir Alþ. í greininni segir, að forseti lýðveldisins geti rofið Alþ. og skuli þá nýjar kosningar fara fram eins fljótt og auðið er. N. telur betra að færa þetta í sama búning og það var áður og ákveða að stofna til nýrra kosninga, áður en tveir mánuðir séu liðnir. Ég held, að þetta hefði mátt standa, því að víða er það forsetinn, sem á að ákveða þessa hluti. En svo hefur n. hins vegar ekkert við það að athuga, að forseti geti fyrirvaralaust rofið Alþ. Hún breytir því ekki neitt. Það er, eins og hv. 2. þm. Reykv. tók fram, alveg undravert, og má þó vafalaust setja það í samband við stofnun lýðveldisins, að æðsti maður þjóðarinnár verður innlendur maður og á hér heima, eins og sagt var í þessu sambandi. Hv. frsm. n. sló því föstu, að það væri ekkert lýðveldi til í heimi, þar sem forsetinn hefði ótakmarkað neitunarvald. En ef forseti getur haft neitunarvald, þótt það sé takmarkað, hvar eru þá takmörkin? Ef heimilt er, að lýðveldisforseti hafi nokkurt neitunarvald, hlýtur neitunarvald hans einnig að mega vera algert. Takmörk milli hins algera og ekki algera verða þar trauðla fundin, þótt könnuð væri skipun flestra lýðvelda í þessu efni. Það getur þess vegna ekki verið óhjákvæmileg afleiðing af flutningi þessa æðsta valds inn í landið, að setja þurfi synjunarvaldinu ný takmörk. Og hér er í rauninni verið að svipta forseta neitunarvaldinu og fá það þjóðinni einni. Nú hafa nm. talað um þetta mál mjög í þeim anda sem hér væri frambúðarskipulag ákveðið. En ég skoða þessa stjskr., sem hér er verið að koma sér saman um, sem bráðabirgðafyrirkomulag. Þess vegna er alveg óþarft að fara að deila um, hvort þetta sé heppilegasta skipulagið í framtíðinni eða ekki. Það getur ekki verið svo mögnuð hætta á í bili, að forseti misbeiti valdi sínu. „Traditionin“ hefur verið sú, að þjóðhöfðinginn hefur haft þetta neitunarvald, en aldrei notað það síðastliðna áratugi. Sú „tradition“ verður sterk, a. m. k. í fyrstu. Við höfum veitt innlendum þjóðhöfðingja þetta synjunarvald óskorað s.l. þrjú ár og ekki komið að sök. Næstu 2–3 árin mætti það haldast og væri áhættulaust. Frsm. n. sagði, að í rauninni færi því fjarri, að æskilegt væri, að forseti hefði nokkurt synjunarvald. Þá væri talsvert öðru máli að gegna, ef það væri lagt til. Þá hefði ég fyrst og fremst ekki rekið mig á þetta, að l., sem eiga að fá gildi án samþ. forseta, geta orðið felld úr gildi eftir 2–3 mánuði. Þá hefði ég e.t.v. fallizt á, að n. hefði athugað málið og kynni að hafa valið rétt. En það er n., sem hefur sett þetta synjunarákvæði í frv. og virðist þó sjálf telja það óþarft eða óheppilegt. Það er hún, sem hefur gefið forsetanum þetta ægilega vald. Hvers vegna vildi hún gefa honum það? Á það var drepið, að ein afleiðingin af valdi forseta væri sú, að hann gæti skipað stj., sem hefði ekki meiri hl. þings bak við sig, og gefið út brbl. Stjskr. gerir ekki beint ráð fyrir þessu. En hvers vegna takmarkar n. ekki vald forseta til þessa alls, ef það er hættulegt vald? Hvers vegna tekur n. þetta eina og lítilvæga atriði út úr og setur valdi forseta skorður þar? Mér finnst það alveg óskiljanlegt, þar sem þetta er hreint aukaatriði í samanburði við aðalatriði forsetavaldsins. Einungis gagnvart þegnunum getur það ráðið miklu misrétti. L., sem standa stutta stund, ná þá til sumra, en ekki til annarra, og slíkt aflagi í löggjöf er gersamlega óviðunandi. Ég get í rauninni látið hér við sitja. Þó að hv. þm. A.-Húnv. svari vafalaust frsm. um allt, er snerti hans till., vil ég taka fram, að mér virðist ástæðulaust að telja hana rekast á stjskr. frá 1942: Hv. frsm. vill telja brtt. óheimila. Ef heimilað er að hreyfa, við synjunarvaldinu á annað borð, getur Alþ. tvímælalaust ráðstafað því valdi eins og því gott þykir. Eða er undir niðri hjá n. einhver tilkenning þess, að varasamt sé að hreyfa of mikið við synjunarvaldsákvæðinu í núgildandi stjskr.? Þorir n. ekki að kasta því ákvæði? Ég býst við, að ég mundi heldur samþ. þessa brtt. en láta frv. vera eins og það er, því að hún kæmi í veg fyrir það aflagi, sem gildistaka óstaðfestra l. leiddi til.



Ég mun hvorki fara að rökræða við hv. 3. þm. Reykv. né aðra um niðurstöður n., því að form. n. og frsm. mun að sjálfsögðu skýra sjónarmið hennar. En ég verð að drepa á eitt atriði. Það er rétt, sem hv. 3. þm. Reykv. staðhæfði, að minn skilningur á hinu umrædda atriði stjskr. 1942 hefur aldrei verið ræddur okkar á milli, á sama hátt og ég held fram, að hinn skilningurinn hafi ekki heldur verið ræddur milli okkar. Ég hef lagt þann skilning í stjskr. 1942 frá öndverðu, að slík breyt., sem nú er verið að gera, sé heimil. Ég man, að ekki var langt liðið frá því, að breyt. var samþ., þangað til þetta barst í tal við mann, sem sæti átti í stjskrn., og ég sagði honum frá skilningi mínum. Nú veit ég ekki, hvort það hefur haft nokkur áhrif, sem ég sagði þá, en ég hafði verið frsm. málsins: Fyrir okkur vakti þá að forðast allar deilur í sambandi við lausn málsins. Þögnin um þetta atriði er því ekki nein sönnun fyrir þeim skilningi, sem hv. 3. þm. Reykv. hefur, að færa hafi átt synjunarvaldið óbreytt eins og annað vald konungsins til forseta. Hefði það verið vilji okkar þá og verið látinn í ljós, mundi það áreiðanlega strax hafa vakið deilur. Það er því vitað mál, að sá skilningur var hvergi opinberlega lagður í stjskr. 1942. Í öðru lagi er ljóst, að með fullum synjunarrétti konungs hefði forsetinn fengið miklu meira vald en konungur. Þess vegna tel ég heimilt að breyta þessu, þótt ekki sé leyfilegt að breyta öðru en því, sem leiðir af flutningi hins æðsta valds inn í landið. Svo má deila um, hvort valdið, sem forseta er ætlað, sé ekki samt sem áður ólíkt meira en konungsins var, því að það er rétt, sem hv. 3. þm. Reykv. sagði, að um marga áratugi hefur konungur aldrei beitt synjunarvaldi sínu né heldur hinn íslenzki handhafi konungsvalds síðustu ára. En í aðstöðu hans, sem byggir á „tradition“ konungsvaldsins, og aðstöðu þjóðkjörins forseta er svo mikill munur, að orð hv. 3. þm. Reykv. um óbreytta „tradition“ geta ekki átt við. Þó að það sé rétt, að sú skipun, sem hér er gerð, þurfi ekki að verða til langframa, hygg ég, að erfitt þyki síðar að breyta mjög valdsviði forseta úr því, sem nú verður ákveðið. Þegar þm. telur ekki hægt að finna nein takmörk milli þess, sem kalla má „partielt“ synjunarvald í lýðveldi og algert synjunarvald, veit ég ekki, hvort menn hefðu talið það algert brot á stjskr. frá 1942, þótt forseta hefði verið veitt synjunarvald það í raun og veru, sem konungur hafði í orði kveðnu. En tæplega hefði slík efling synjunarvalds verið í anda þeirrar stjskr. Það vakti ekki fyrir þm. 1942 að veita forseta slíkt úrslitavald, sem þetta gæti oft reynzt, meira vald en forseti hefur í nokkru lýðveldi heimsins.



Herra forseti. Ég þarf ekki að vera margorður. Í þessu máli hefur verið leikið á svo fáa strengi í umr., og raunar er málið einfalt. - Ég get ekki fellt mig við skoðun hv. þm. A.-Húnv. (JPálm) eða skoðun hv. þm. G.-K. (ÓTh), en báðir slógu á þá strengi, að ekki ætti að samþ. stjskrfrv. eins og þessi þd. samþ. það á dögunum, heldur eins og það kemur nú frá Ed., því að ekki mætti hrekja málið milli deilda. En það er Ed., sem hefur tekið að sér að breyta frv., hennar er ábyrgðin, ef frv. hrekst. Ég er ekki farinn að sjá, að fram hafi komið í þessari d, nein rök, sem eigi voru fram komin í umr. um daginn. Hví á Nd. að gefast upp fyrir Ed., 19 þm. að gefast upp fyrir 9? En það, sem hv. frsm., 2. þm. S.-M. (EystJ), hélt fastast fram, að með forseta fylgdi engin „tradition“, það er rétt. En þingræðið hér í landi og vald Alþ. er búið að fá sína „tradition“. Mér þætti gaman að sjá, - raunar væri það ekki gaman, - þannig forseta, sem ætlaði sér að ýta til hliðar þeirri „tradition“ valdi sínu til óeðlilegs framdráttar. Viðleitni til þess mundi skjótt falla máttvana niður. Þegar Alþ. er komið hér inn á þá hugsun að hafa ekki synjunarákvæðin óbreytt frá því, sem var um synjunarrétt konungs, heldur þrengri, hlýtur þess að verða minnzt um leið, að forseti fær að öðru leyti mjög afleiðingaríkt vald, eins og sumir hv. þm. hafa rætt um, sérstaklega þingrofsvaldið. Ég vil segja, ef stjskr. verður úr garði gerð eins og Ed. samþ. hana, að þá er forseta gefið heldur undir fótinn að gagnrýna fastlega þá lagasetning, sem kemur frá Alþ. Ég fellst ekki á, að forseti muni nokkru sinni beita valdi sínu eftir persónulegum skoðunum né láta tilfinningar sínar ráða í málum. Ég get ekki ætlað, að hér verði nokkurn tíma forseti, sem það gerði, heldur mundi brátt skapast „tradition“ forsetavaldsins og sérhver forseti fara nokkuð eftir henni og að öðru leyti eftir meginreglum, sem eigin geðþótti yrði fortakslaust að lúta. Það gæti ögrað tilfinningum forsetans, þegar hann væri sannfærður um, að frá þingræðislegu sjónarmiði, frá sjónarmiði þjóðarinnar, þá ættu l. ekki að ná fram að ganga, fyrr en þjóðin samþ., - þá ögraði það honum að beita hinu valdinu, sem ég tel of mikið vald, að rjúfa þing að eigin vild. Það vald óskaði ég, að stjskrn. hefði takmarkað, því að í sambandi við þingrof er heimilaður ískyggilega langur frestur á því að Alþ. komi saman til fundar. Þetta er gamalt ákvæði frá þeim tíma, þegar illar samgöngur voru hér og ekki þótti hættandi á að fastbinda, að Alþ. skyldi koma saman með næsta litlum fyrirvara. Hv. frsm. lét mikið yfir því, að forsetinn mundi eiga slæma ævi oft og tíðum af því, ef á bak við hann stæði kannske lítill þjóðarvilji, þ.e.a.s., hann hefði verið kosinn með litlu atkvæðamagni og að hann mundi þá verða pressaður til að gera þetta eða hitt. Það getur vel skeð, og ég efast ekki um, að einhvern tíma komi til þess, að þingið og forsetinn hafi mismunandi skoðanir á málum. En við verðum að reikna með því, að forsetinn verði alltaf meðal fremstu manna í þessu þjóðfélagi og að hann beiti valdi sínu í samræmi við þjóðarvilja, þannig, að hann fari rétt með umboð sitt. En ég teldi hins vegar, ef frv. verður samþ. eins og það er komið frá hv. Ed., að kastað væri fyrir fram dálítilli rýrð á forsetadæmið sjálft. En það vil ég ekki fyrir nokkurn mun, að geti átt sér stað. Og fyrir mér vakir ekki, að þetta hafi svo mikið að segja í framkvæmd í einstökum tilfellum. Ég sagði það einmitt í hv. Ed., að þetta væri fræðilega mikilvægt atriði, en í framkvæmd hefði það litla þýðingu. Ég lít svo á, að synjunarvald forseta eigi að vera alveg hliðstætt valdi til útgáfu brbl. Þegar þau eru út gefin, verður það að vera brýn nauðsyn, til þess að það komi til greina að gera það milli þinga. Eins álít ég, að það gæti ekki komið til mála, að forseti neitaði l. um staðfestingu, nema hann hefði einhvern hliðstæðan neyðarrétt eins og um útgáfu brbl. En svo kemur annað, sem er smátt atriði. Það er óneitanlega dálítið skrýtið, þegar búið er að samþ. l. frá þinginu og ákveðið er í þeim, að þau öðlist gildi þegar í stað, að svo komi forsetinn og segi: Nei, þessi l. öðlast ekki gildi. - Hvenær eiga þau þá að öðlast gildi? Eftir því, sem frv. er nú, þá á það að vera, um leið og forsetinn segir nei við að staðfesta þau. Þetta tekur sig kynlega út, - í stað þess að láta l. öðlast gildi þann dag, sem þingið gengur frá þeim, eða í stað þess að miða gildistöku þeirra við útgáfudag Stjórnartíðinda um að láta þau öðlast gildi. Ég býst ekki við, að það hafi mikil áhrif á hv. d., þótt ég tali hér lengur. En ég hef talað hér frá því sjónarmiði, að virðing þingræðisins sé haldin í heiðri, hugtakið ekki skekkt og vald forsetans verði ekki fyrir fram rýrt í augum þjóðarinnar og annarra.



Mér virðist, að þær rökræður, sem hér fara fram, séu aðallega um atriði, sem eru ekki deiluatriði. En ég skal nú ekki fara nánar út í það. Varðandi brtt. okkar hv. þm. Vestm. og út af ummælum hv. frsm., hv. 2. þm. S.-M., vildi ég segja þetta: Hv. frsm. sagði, að allir ræðumenn á undan honum hefðu verið fylgjandi raunverulegu stöðvunarvaldi hjá forsetanum, hefðu viljað gera hann að gæzlumanni yfir Alþ. Þetta á ekki við um ummæli mín eða brtt. okkar. Okkar till. rýrir einmitt vald forseta í sambandi við þingið, bæði miðað við 26. gr. stjskrfrv. og brtt. hæstv. forsrh., því að hún krefst meira fylgis við málstað forseta, ef árekstur verður milli hans og þingsins. Einkennilegt var, að hv. frsm. taldi óheimilt að samþ. brtt. okkar út frá stjskrbreyt. frá 16. des. 1942. Hv. 3. þm. Reykv. vék að þessu á eðlilegan hátt, að þessi skoðun rækist á annað hjá hv. frsm., því að væri óheimilt samkv. stjskr. að samþ. brtt. okkar, þá gilti það sama um till. hæstv. forsrh. og 26. gr. þessa frv. eins og það kemur frá hv. stjskrn. og þar með hv. frsm. hennar. Á þessu er enginn eðlismunur. Öll þessi ákvæði gera ráð fyrir breyt. frá því, sem nú er, sem ég álít þó, að heimilt sé að samþ. Varðandi það, að brtt. okkar rýri vald þingsins, þá er það fjarri sanni, því'að hún kemur einmitt í veg fyrir, að forseti geti heimtað þjóðaratkvæði um hvaða lagafyrirmæli, sem þingið neitar að samþ., og frestað gildistöku þeirra eða hindrað. Það er ekki út í bláinn, að eitt stærsta lýðveldi heimsins, Bandaríkin, hefur sama fyrirkomulag á þessu og við leggjum til, og öllum er kunnugt um, að þessi regla hefur nýlega komið þar til framkvæmda. Þá er öllum kunnugt um, hve léttara þetta fyrirkomulag yrði í vöfum. Það er ekki lítið hægara að kalla saman þing, ef þyrfti, en láta fara fram þjóðaratkvgr. Væri Alþ. rofið, áður en það væri búið að ganga frá slíku ágreiningsmáli, þá yrði málið sýnilega kosningamál og fengi ekki fullnaðarafgreiðslu fyrr en á þingi eftir kosningar, sem yrði þá í samræmi við vilja þjóðarinnar. Að öllu þessu athuguðu tel ég sannað, að rétt sé að fara þá miðlunarleið, sem við leggjum til með till. okkar.



Ég skal ekki verða langorður, enda hefur ekkert tilefni gefizt til þess, og hefur hv. þm. G.-K. raunar sumpart svarað því, er fram hefur komið, síðan ég tók til máls. Það er fyrst varðandi hv. 3. þm. Reykv. Hann heldur fast við það, að óheimilt sé að breyta ákvæðum stjskr. um synjunarvaldið, og vitnar í því efni til stjskrbreyt. frá 16. des. 1942. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þó er óheimilt að gera með þessum hætti nokkrar aðrar breytingar á stjórnarskránni en þær, sem beinlínis leiðir af sambandsslitum við Danmörku og því, að Íslendingar taka með stofnun lýðveldis til fullnustu í sínar hendur æðsta vald í málefnum ríkisins.“ Þegar lýðveldi er stofnað í stað konungdæmis, þarf að ráðstafa synjunarvaldi konungs. Hins vegar er ekkert, sem heimtar. það, að synjunarvaldið gangi til forseta eins. Þess vegna er sú breyt. á fyrirkomulagi synjunarvaldsins, sem n. fylgir, alveg heimil samkv. stjórnskipul. frá 16. des. 1942. Bæði hæstv. forsrh. og hv. 3. þm. Reykv. bentu á, að þótt brtt. þeirra yrðu samþ., væri engin ástæða til að ætla, að forsetinn drægist meira inn í stjórnmáladeilur, því að svo sterkar venjur giltu um beitingu málskots- og synjunarvaldsins. En ég hef bent á og get ekki annað en endurtekið það, að með þjóðkjörnum forseta og okkar lundarfari liggur beint við að álykta, að mjög yrði skorað á forseta af umbjóðendum hans að beita þessu valdi í mörgum dæmum, og þætti mörgum hann illa bregðast, ef hann yrði ekki við því, en öðrum hann misnota vald sitt herfilega, ef hann notaði réttinn. Ég óttast, að synjunarvald í höndum forseta eða málskotsvald með þeim hætti, sem hæstv. forsrh. leggur til, yrði til þess, að hann drægist inn í þras og erjur. En að því yrði ekkert gagn. Verður svo hver að hafa sína skoðun. Það kom fram hjá hæstv. forsrh., að honum þykir kastað nokkurri rýrð á þjóðhöfðingjann, ef honum er ekki ætlað meira málskotsvald en n. fylgir. Forsetanum eru ætluð ærin önnur störf, þótt þetta gangi á undan, og það mætti segja mér, að forsetanum tækist betur að halda virðingu sinni og starfsemi og koma fram fyrir hönd allrar þjóðarinnar með því að hafa ekki meiri áhrif á lagasetningu en honum er ætlað í frv., eins og það liggur nú fyrir. Þá vil ég víkja að brtt. hv. þm. A.-Húnv. og hv. þm. Vestm. Ef við athugum það fyrirkomulag, sem við höfum búið við í reyndinni í þessum efnum, þá sjáum við, að Alþ. eitt hefur í raun réttri haft löggjafarvaldið. En eftir bókstaf l. hefur konungur þó haft algert neitunarvald, sem hann hefur aldrei beitt. Nú finnst mér ófært annað en breyta þessu, þegar lýðveldið er stofnað. Með því erum við aðeins að staðfesta það, sem verið hefur í reyndinni, og er það í fullu samræmi við stjskrbreyt. frá 1942. Aftur á móti erum við bundnir við að breyta engu í aðra stefnu en gildandi stjskr. ákveður, en það kalla ég, að við gerðum, ef við samþ. brtt. hv. þm. A.-Húnv. og hv. þm. Vestm. og seldum synjunarvaldið í hendur forseta í samráði við 1/3 hluta þm. - Það væri gerbreyting á valdi Alþ., ef rúmlega 1/3 hluti þess gæti með forseta stöðvað lagasetningu. Þessi till. er því með öllu óaðgengileg. Ég álít málið bezt leyst með því að breyta ákvæðunum um synjunarvaldið og gera það að málskotsvaldi, eins og nú er í frv., sem fyrir liggur. Vænti því, að allar brtt. verði felldar.



Ekkert sýndi ljóslegar en ræða hv. síðasta ræðumanns, hve n. er komin út í miklar ógöngur vegna breyt. sinna á stjskr. Ekkert í stjskrbreyt. frá 1942 gerir málskot til Sþ. óheimilla en til þjóðarinnar. Þetta er gerbreyt. á lagasetningunni í landinu, það er satt, en þegar komið er inn á þessar breyt., þá hefur n. stigið fyrsta sporið. Það er ekkert fremur í sömu stefnu og mörkuð var 1942 að. láta synjunarvaldið í hendur þjóðinni fremur en Alþ., því að hver er kominn til að segja, að við þjóðaratkvgr. kæmi fram meiri hl. kosningarbærra manna í landinu, í stað þess að fela Alþ. þetta, sem er umbjóðandi þjóðarinnar, en ekki einhverjum meiri hl. við þjóðaratkvgr. Það er ekkert fremur í sömu stefnu en verið hefur. Hv. frsm. vildi afsanna það, sem ég hafði haldið fram, að slík breyt., sem n. leggur til, sé óheimil samkvæmt stjskrbreyt. frá 1942, með því að hana leiddi af lýðveldisstofnuninni. Uppsögn sambandslagasáttmálans og lýðveldisstofnunin eru einmitt sett þar hlið við hlið til að undirstrika, að eingöngu leyfist fyrirkomulagsbreyt., sem nauðsynlegar séu formsins vegna í sambandi við þetta. Út af því, sem hv. þm. G.-K. sagði, að ekki hefði vakað fyrir stjskrlöggjafanum, að forseti fengi einn synjunarvaldið, þá væri gott og blessað, ef hægt væri að sýna fram á það. En orðin standa eins og þau eru, og getur enginn fullyrt annað. Hv. þm. sagði einnig, að væri konungsvaldið flutt óbreytt inn í landið, þá gætu eins deilur risið um það, jafnt og þótt það væri flutt inn breytt. En til hvers var stjskrbreyt. frá 16. des. 1942? Hún var samkomulag um að gera sem allra minnstar breyt. í þessu sambandi, - ekki vegna þess, að meiri hl. þings kunni ekki að telja nauðsyn gagngerra breyt. á sínum tíma. Nú var gert samkomulag um það að gera sem allra minnstar breyt., og hvað sýnist hv. þm. G.-K. um ummæli sósíalista viðvíkjandi öllum þeim breyt., sem þeir telja, að gera þurfi á stjskr.? Ef þetta skal gert, hvar á þá að nema staðar? Spurningin er um það, hvernig þjóðin vill hafa þetta, um vald forseta skiptir minna, því að hann verður enginn augnakarl, sem ekki er hægt að losna við. Það mun á allan hátt bezt, eins og hv. 2. þm. S.-M. sagði, að gera sem allra minnstar breyt., en ég er hræddur um, að stjskrn. hafi gengið hér heldur langt.



Herra forseti. - Þar sem þegar hafa verið gerðar ráðstafanir til þess að endurskoða stjskr. og ég vil ekki, að málið verði hrakið milli deilda, þá greiði ég atkv. á móti öllum brtt.



Herra forseti. - Þegar málið lá fyrir deildinni í fyrra skipti, var ég með þessari breyt., en nú vil ég ekki tefja málið frekar og greiði því atkv. móti öllum brtt.



Herra forseti. - Jafnvel þótt ég gæti greitt atkv. með þessari till., þá er hér önnur brtt., sem ég tel eðlilegri og í sömu átt. Því sit ég nú hjá. Brtt. 165 felld með 24:4 atkv. - 161 felld með 18:14 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: EmJ, FJ, HelgJ, JakM, JJós, JS; PZ, PO, SB, SÞ, StJSt, ÁÁ, BÁ, JörB. nei: EystJ, GÞ, GSv, GTh, IngJ, JPálm, LJós, ÓTh, PÞ, SigfS, SG, SK, STh, SkG, SvbH, ÞG, ÁkJ, EOl. 3 þm. (GG, SEH, BG) fjarstaddir. 2 þm. gerðu grein fyrir atkv. sínu:



Herra forseti. - Þar sem gert er ráð fyrir, að þessi stjskr. muni standa stuttan tíma, vil ég ekki að minni till. felldri, að málið verði tafið meir, og segi því nei.



Herra forseti. - Ég greiddi atkv. með þessu um daginn, en ég vil ekki tef ja málið og segi því nei. Frv. samþ. með 33 shlj. atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: JakM, JJós, JPálm, JS, LJós, ÓTh, PZ, PÞ, PO, SigfS, SB, SG, SK, STh, SÞ, SkG. StJSt, SvbH, ÞG, ÁkJ, ÁÁ, BG, BÁ, EOl, EmJ, EystJ, FJ, GÞ, GSv, GTh, HelgJ, IngJ, JörB. 2 þm. (GG, SEH) fjarstaddir. Frv. afgr. sem lög frá Alþingi (A. 192).