Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég vildi leyfa mér að beina þeim tilmælum til hæstv. forseta, að hann taki nú fyrir á þessum fundi og léti ræða skýrslu ríkisstjórnarinnar um Efnahagsbandalagið. Þessi skýrsla hefur oft verið á dagskrá, en ekki verið tekin fyrir nema sárasjaldan. Það munu vera nærri því fimm mánuðir, síðan skýrslan var upphaflega flutt og tekin til umr., og sumir af þeim, sem kvöddu sér hljóðs í nóvembermánuði, hafa ekki enn fengið að komast að til að flytja mál sitt. Og á þeim 64 dögum, sem liðnir eru, síðan hv. Alþingi kom saman aftur eftir jólaleyfið, hefur till. aðeins einu sinni verið tekin fyrir. Ég vildi beina þessum tilmælum til hv. forseta, að hann taki nú till. fyrir á þessum fundi, þegar hann hefur lokið fsp., og láti síðan halda umræðunum áfram um þetta mál, þangað til þessu er lokið.



Herra forseti. Út af tilmælum hv. 1. þm. Austf. (EystJ) finnst mér tímabært, að ósk komi fram frá öðrum þm., sem eiga hér mál, sem ekki hafa verið enn tekin til umr. í hv. Sþ., en hafa oft verið á dagskrá og það jafnvel svo að vikum skiptir. Það mál, sem hv. þm. fór fram á að yrði tekið nú fyrir og rætt, hefur verið rætt hér í Sþ. Umr. um þetta mál hafa einnig komið inn í umr. um mörg önnur mál, sem eru á dagskrá deilda þingsins. En eins og ég hef þegar sagt, eru nú mál á dagskránni, sem hafa ekki verið rædd enn þá, tímabær mál að dómi flm. a.m.k., og ég vil því beina þeim tilmælum til forseta, að það verði reynt að ganga eitthvað á þann langa lista, sem liggur hér fyrir á dagskrá Sþ.

Forseti (FS): Út af tilmælum hv. 1. þm. Austf. um að taka fyrir á þessum fundi skýrslu ríkisstj. um Efnahagsbandalagið vil ég benda á það, að málið hefur verið rætt á sex fundum í Sþ. Á fimm þessara funda hefur svo að segja allur fundartíminn verið notaður til umr. um málið og á hinum sjötta röskur helmingur fundartímans. 16 ræður hafa verið fluttar um málið, flestar langar, þar af 8 ræður af hálfu ríkisstj. og 8 af hálfu stjórnarandstöðunnar. Hv., 1. þm., Austf. hefur flutt tvær ræður alllangar um málið og þannig notað til fulls rétt sinn skv. þingsköpun til umr. um málið. og hefur hann því persónulega ekki undan neinu að kvarta í því efni. Hins vegar er það rétt, að enn eru nokkrir á mælendaskrá, sem hafa ekki náð að flytja sitt mál. En í því sambandi vil ég einnig benda á það, að dagskrá sú, sem hv. þm. hafa nú fyrir framan sig, er æðilöng, og þar eru mörg mál, sem hafa ekki enn verið rædd, og flytjendur. þeirra hafa áhuga á að koma þeim að ekki síður en hv. 1. þm. Austf. hefur áhuga á framhaldsumr. um efnahagsbandalagsmálið. En ef hv. þm. væri einhver hugarléttir að því, þá vil ég geta þess, að það er ætlun mín að hafa fund í dag umfram hinn venjulega fundartíma, milli kl. 5 og 7, og ef ekki vinnst þá tími til þess að ræða skýrslu ríkisstj. um Efnahagsbandalagið, er að sjálfsögðu rétt að athuga um kvöldfund nú á næstunni, til þess að hægt sé að taka það til umr.



Herra forseti. Efni þessarar till., sem er 48. mál, á þskj. 48, er að fela ríkisstj. að láta endurskoða ákvæði löggjafarinnar um veð, sbr. 1. nr. 18 4. nóv. 1887, ásamt síðari breytingum þeirra laga og undirbúa nýja heildarlöggjöf um það efni. N. hefur rætt þetta mál og sent till. lagadeild háskólans til umsagnar. Lagadeildin mælti með því fyrir sitt leyti, að till. væri samþ., en vakti jafnframt athygli á því, að ástæða gæti verið til þess að endurskoða þær reglur, sem farið er eftir um sölu muna með eignarréttarfyrirvara. En með þessu er átt við það, þegar vara er seld með afborgunarskilmálum, þannig að seljandi telst áfram eigandi vörunnar, þangað til afborguninni er lokið. Nm. eru sammála um að leggja til, að till. verði samþ. með þeirri breytingu, sem prentuð er í nál. á þskj. 42ð, að jafnframt verði endurskoðaðar reglur um sölu muna með eignarréttarfyrirvara.



Herra forseti. Efni þessarar till., sem er 79. mál á þskj. 97, er að skora á ríkisstj. að láta endurskoða girðingalög, nr. 24 1. febr. 1952, og að þeirri endurskoðun skuli vera lokið fyrir næsta reglulegt Alþingi. Nefndin hefur haft þessa till. til athugunar og sent hana til umsagnar Búnaðarfélagi Íslands og landnámsstjóra, og hafa umsagnir borizt til nefndarinnar frá þessum aðilum. Umsögninni frá Búnaðarfélagi Íslands fylgdu till., sem vegamálastjóri hefur gert og látið Búnaðarfélaginu í té, um breytingu á girðingalögunum, sem standa í sambandi við þá endurskoðun, sem staðið hefur yfir á vegalögum. Það má þykja eðlilegt, að samræmi sé milli ákvæða vegalaga og ákvæða girðingalaga að því leyti, sem þessi tvenn lög fjalla um sama efni. Eftir að hafa athugað þessar umsagnir urðu nefndarmenn sammála um að leggja til við Alþingi, að till. á þskj. 97 verði samþ. með breytingu, sem að því lýtur að samræma endurskoðun girðingalaga og endurskoðun vegalaga. Nefndin leggur því til, að till. verði samþ. með þeirri breytingu, sem gerð er grein fyrir í nál. á þskj. 495.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. 3. þm. Vestf. að flytja á þskj. 402 svo hljóðandi till. til þál.: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að fela Framkvæmdabanka Íslands að semja fimm ára framkvæmdaáætlun í samráði við stjórn atvinnubótasjóðs til stöðvunar á fólksflóttanum úr Vestfjarðakjördæmi. Einkum skal miða áætlunina við það, að framkvæmdirnar verði liður í uppbyggingu þeirra staða, sem fólksfækkunin gerir illkleift að halda í byggð, þótt öll skilyrði séu þar til góðra lífskjara, ef búið væri að þeim á borð við aðra staði. Skal áætluninni lokið fyrir lok þessa árs og hún þá lögð fyrir Alþingi ásamt till. um fjáröflun. Ég leyfi mér að vísa til hinnar ýtarlegu grg., sem gerð er fyrir tíu., svo og til fskj., sem með henni fylgir, en þar koma fram raunhæfar tölur um fólksfækkun þá, sem orðið hefur í Vestfjarðakjördæmi síðan árið 1912. Mér þykir þó rétt að bæta hér við, að öll fólksfækkunin hefur raunverulega átt sér stað á síðustu 25 árunum. Íbúatala héraðsins var árið 1927 auk 13213 íbúar og hafði þá fjölgað um 93 íbúa síðan 1912. Í árslok 1962 er íbúatalan komin niður í 10534 íbúa, eða 2679 íbúum færra en 1927, en það svarar til, að fimmti hver maður hafi flutt úr héraðinu á þessu tímabili auk eðlilegrar fjölgunar vegna fæðinga. Hér er um svo alvarlega fólksfækkun að ræða á aðeins 25 ára tímabili, að óhjákvæmilegt er að gera skyndilega jákvæðar aðgerðir til þess að stöðva þennan flótta úr héraðinu, ef ekki á að verða af því stórtjón fyrir þjóðina, einkum þegar það er vitað, að einmitt þetta hérað veitir fólki því, sem þar býr, meiri tekjur en margir aðrir staðir á landinu og býr yfir auðlindum, sem mörgum þætti mikill fengur í að eiga, auk þess sem það fólk, sem býr þar, framleiðir útflutningsverðmæti á hvern íbúa fyrir tveimur og hálfum sinnum meira en meðalútflutningurinn á íbúa í öllu landinu. Má segja, að hér vinni hver hönd að því að skapa erlendan gjaldeyri fyrir þjóðina, en það er landinu höfuðskilyrði að verði gert í vaxandi mæli í framtíðinni. Það þykir jafnan hið mesta áfall, er land, hérað eða sveitir missa stóran hóp íbúa sinna, hvort heldur það stafar af harðæri, dauðsföllum, slysum eða öðrum óviðráðanlegum orsökum. Eru þá jafnan margir fúsir til þess að ljá þeim lið, er eftir sitja, til þess að bæta tjónið og rétta við hag þeirra, ekki einasta einstaklingarnir, ættmenn og vinir, heldur og félagsheildir og ekki hvað sízt opinberir aðilar, sem nauðsynlegt þykir að stuðla að því, að héraðið eða hluti þess fari ekki í auðn vegna slíkra óviðráðanlegra áfalla, sem yfir hafa dunið. Hér stafar fólksfækkunin að vísu ekki af dauðsföllum umfram það, sem eðlilegt er, eigi heldur af harðærum, heldur hinu, að fólkið leitar frá erfiðari baráttu til léttari viðfangsefna, frá fámenni í fjölbýli, frá alvöru í glaum, frá myrkri og kulda í Ljós og yl. Sýnir reynslan daglega, að jafnvel hæstu tekjur manna stöðva ekki flótta til fjölbýlisins, beinlínis vegna þess að því eru ekki búin viðhlítandi skilyrði til þess að notfæra sér tækni hins nýja tíma. Hér flýtur margur maður með sárnauðugur, hrópar á hjálp um að vera stöðvaður á flóttanum og fær ekki þá áheyrn, sem dugir. Fólk, sem fætt er við rætur fjalianna, inn til dala eða út við strönd og hefur barizt þar sinni baráttu, lifað þar langa eða skamma ævi í fangbrögðum við öfl náttúrunnar, átt þar sína sigra og sína gleði, lifað þar sína ósigra og þolað sínar raunir og sorgir, sem þó skapaði manndóm og margvísleg andleg verðmæti, sem aldrei verða keypt fyrir fé eða aflað í hringiðu glaums, flytur ekki allt af fúsum vilja frá þeim minningum, sem það hefur átt. Og flest skilur það fólk eftir eitthvað meira eða minna af sjálfu sér. Það reynir að samlagast aftur þeim hlutanum atund og stund á hverju sumri, þegar allt er í skrúða eða það á þess kost að komast þangað og lifa þá upp aftur gamlar minningar. En eftir því sem æskustöðvarnar verða meira og meira vanræktar, eftir því sem auðnin heltekur þær meira og meira, því fleiri strengir slitna, unz öll böndin eru brostin, nema síðasti þátturinn, sá þátturinn, sem bindur leifarnar við 6 feta langa hvílu í kærri mold heimasveitarinnar, moldinni, sem var þeim allt, á meðan það var og stritaði, og ávallt átti hug þess og hjarta, þótt það neyddist til þess að yfirgefa hana fyrir rás viðburðanna. Búskaparhættir þjóðarinnar hafa breytzt svo stórkostlega og svo ört, að menn hafa ekki gefið sér tóm til að íhuga, hvert við í raun og veru stefnum. Enn síður hafa ráðamenn þjóðarinnar gert sér ljóst, að þeir eiga að gera nauðsynlegar ráðstafanir til þess að tryggja það, að þjóðarsálin bíði eigi alvarlegt tjón af völdum hinnar ört vaxandi velmegunar, sem þjóðinni fellur í skaut frá ári til árs. Flóttanum, sem velmegunin hefur valdið, frá strjálbýlinu til fjötbýlisins, þar sem uppgripin eru meiri og skjótari, má líkja við flótta fólksins á sínum tíma til Kanada, þegar allar þjóðir kepptust um það að komast þangað, njóta þar þeirra lífsgæða, sem þar voru á boðstólum í miklu stærri mæli en heimalöndin gátu veitt. Skal ekki hér dregin mynd af þeirri baráttu, sem þar var háð, þar sem einn hlaut mikinn sigur, en aðrir og þeir miklu fleiri hlutu mikið erfiði og marga ósigra, en aðeins bent á, að nú, þegar flest lönd í Evrópu bæta kjör sín, svo að þau hafa aldrei verið betri, herja atvinnuleysi og erfiðleikar Kanada, svo að þar á nú enginn minni erfiðleika en forðum var í þeim löndum, sem fólkið flúði frá. Er vert að gefa því gaum í tíma, hvort ekki gæti svo farið hér, að hyggilegt væri að halda opnum dyrunum til þeirra staða hérlendis, sem fólkið er að flýja frá, svo að þar væri enn byggilegt, ef svo þrengdist um á þeim stöðum, sem fólkið flýr til, að til þess kynni að koma, að þaðan þyrfti fólkið aftur að leita. Á flestum þeim stöðum, sem fólkið flýr frá úr Vestfjarðakjördæmi, er einangrunin höfuðástæðan. Samgönguerfiðleikarnir, sem að vísu á síðari tímum hafa mikið minnkað að sumrinu til, en lama allt framtak að vetri til, eiga veigamikinn þátt í því, að fólkið hefur flúið úr sveitunum, venjulega fyrst í aðliggjandi þorp og kaupstaði, en síðan í fjölbýlið, annaðhvort við Faxaflóa eða annars staðar, enda fundið, að rétt var, að úr því að allar rætur þurfti að rifa upp, þá var þó skást að hefja hina nýju baráttu á hinum breiðasta velli atvinnu og viðskipta. Vegna örðugra samgangna á sjó, landi og í lofti urðu íbúar þessara héraða á eftir með endurbætur á býlum sínum, bæði húsabætur og jarðabætur. Og alltaf féll það í þeirra hlut að byggja upp á dýrari tímum en hinir, sem betur voru settir með samgöngur, og nú, þegar nýir tímar eru í jarðabótum og húsagerð, eru þeir margfalt verr staddir með að koma frá sér á markaðinn aukinni framleiðslu og til sín auknum flutningum, sem framleiðslunni eru nauðsynlegir. Þar sem um er að ræða jarðir, er hlunnindi eiga að sjó að sækja, en sjávargötur örðugar og útfiri mikið, en fólkið takmarkað, notast ekki gæðin nema að sáralitlu leyti, vegna þess að þeir hafa ekki átt þess neinn kost að nota sér tæknina til þess að létta störfin. Í þessum veigamiklu þáttum í lífsbaráttu vestfirzkra íbúa gátu stjórnarvöldin aðstoðað, svo að dugað hefði, og verða að aðstoða, ef þessir staðir eiga ekki að verða auðninni að bráð meira en orðið er, en það væri Vestfjarðabyggðinni og öllu landinu ómetanlegt tjón. Annar veigamikill þáttur í baráttu fólksins, sem þar býr, er myrkrið og kuldinn. Eins og nú er háttað atvinnurekstri í landinu og eftirspurn eftir vinnuafli, er óhugsandi, að fólk fái unað við þau skilyrði að taka upp mó til eldsneytis, svo sem gert var áður fyrr, eða flytja kol um langan veg og verða að reiða þau annaðhvort á hestum eða sínu eigin baki heim til bæjar, oft um langan og erfiðan veg. Fólkið breytir ekki heldur nú á dögum áburði dýra í eldsneyti, svo sem áður var almennt. Þetta fólk sættir sig ekki heldur við lélega lýsingu frá olíulömpum, þegar það sér í kringum sig ljóma hinna akæru rafljósa. Svo lengi sem því er ekki hjálpað, svo að dugi, til þess að öðlast þau lífsþægindi, sem raforkan veitir, er það dæmt til þess annars tveggja að yfirgefa byggðina eða búa við miklu harðari kost en aðrir íbúar landsins. Við, sem í fjölbýlinu búum, heyrum allt of oft þær raddir, að það sé heppilegast að púkka ekkert upp á þetta fólk, sem býr í strjálbýlinu við erfið kjör, það sé betra fyrir landið og ríkissjóðinn að greiða þeim jarðarverðið, láta þá fylgja straumnum til þéttbýlisins, þar sem nóga vinnu er að fá og lífskjör öll betri, en kosta upp á vegi, brýr, rafmagn og síma, til þess að halda þeim í strjálbýlinu, með nýrri tækni og nýjum möguleikum geti Suðurlandið hæglega framfleytt miklu fleiri íbúum en nú eru í öllu landinu, með nýrri skipulagningu í atvinnurekstri megi spara hundruð millj. með því að færa byggðina saman í stað þess að dreifa henni um allt land, eins og gert hefur verið frá landnámstíð. Það er mjög illa farið, ef þessi stefna yrði ráðandi í framtíðinni, en á því er einmitt meiri hætta en menn yfirleitt gera sér ljóst. og stjórnarvöld allra síðari ára hafa ekki verið hér á verði sem skyldi. Máli mínu til stuðnings, að hér sé um óæskilega þróun að ræða, skal ég aðeins benda á örfá atriði: 1) Flestir þeir menn hér á landi, sem hæst gnæfa í listum og vísindum, hafa fæðzt og alizt upp út við strönd og inn til dala. Þar hefur neistinn í sál þeirra kviknað og andinn þroskazt í faðmi hinnar íslenzku náttúru. Flestir afburðamenn í iðnaði, útvegi, viðskiptum, verzlun og landsmálum hafa stigið sín fyrstu spor utan þéttbýlisins eða í æsku notið í ríkum mæli þeirrar orku og þess víðsýnis, sem börn og unglingar teyga í sig við brjóst íslenzkrar náttúru. Og því er það, að fólkið í borgum og bæjum, sem sjálft þekkir þá nauðsyn, að unglingarnir fái notið þeirra uppeldisáhrifa, sem strjálbýlið býr yfir í svo ríkum mæli, keppist um að senda þangað börn sín að sumarlagi. En því stærri sem sá hópur verður, sem senda þarf, og því færri sem geta tekið á móti, því minni möguleikar eru til þess að uppfylla eftirspurnina, unz leiðin er að síðustu fullkomlega lokuð. 2) Fyrir hvert býli, sem lagt er í eyði, er tugum og hundruðum þúsunda kastað á glæ. Hús og lönd eru látin grotna niður og verða eyðileggingunni að bráð. Sama gildir um vegi, brýr og símalínur, engu þessu er lengur við haldið. Samtímis er fjárfest fyrir milljónir í nýjum mannvirkjum til þess að geta tekið á móti fólkinu í þéttbýlinu og veitt því þar þá þjónustu, sem því er nauðsynleg. Þarf ekki að eyða mörgum orðum, hversu skynsamlegra það væri að nota það vinnuafl, sem til þess fer, til þess að afla útflutningsverðmæta á þeim stöðum, þar sem aðstaða til þess er hin ákjósanlegasta, svo sem í Vestfjarðakjördæmi, eins og ég hef áður tekið fram. 3) Sívaxandi og óeðlilegur fólksflutningur á einstaka stað í landinu hefur að jafnaði í för með sér margvíslega erfiðleika, ekki hvað sízt í sambandi við heilbrigðis- og félagsmál. Eftir því sem sá vandi vex, því fleiri menn eru teknir frá framleiðslunni til þess að vinna að umbótum á því sviði. Það dregur aftur á móti úr öflun erlends gjaldeyris, samtímis því sem það kallar á sívaxandi innflutning á neyzluvörum fyrir þetta sama fólk. Allt miðar því að sama marki, að frá þjóðfræðilegu sjónarmiði er það hvort tveggja í senn óhagstætt og óhollt að stöðva ekki óeðlilegan fólksflótta frá landsbyggðinni í þéttbýlið. Ég gæti dregið hér upp skýra mynd af ástandi í hverjum einasta hreppi í Vestfjarðakjördæmi og bent á orsakir þær, sem valdið hafa flóttanum, og sýnt fram á, á hvern hátt gerlegt væri að stöðva hann. En með því að svo er langt liðið á þingtímann, en mér hins vegar áhugamál að koma þáltill, til n. og fá hana síðan samþykkta, áður en þingi lýkur, þykir mér ekki rétt að tefja tíma þingsins til þess að lýsa því í einstökum atriðum. Verði þáltill. samþykkt, gefst tilefni til þess að koma þeirri vitneskju til réttra aðila. Læt ég því nægja á þessu stigi málsins að vísa til þess, sem ég hef þegar sagt, og til grg. ásamt fskj. og vænti þess, að hv. alþm. séu mér sammála um, að hér sé um svo alvarlegt mál að ræða, að það megi ekki skjóta því á Prest að rannsaka, hvað unnt sé að gera til þess að bæta úr þeim vanda, sem hér steðjar að. Ég vil, hæstv. forseti, óska þess, að þessari umr. verði frestað og að málinu verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Tillaga þessi, sem hér liggur fyrir á þskj. 402 frá tveim hv. þm. Vestfjarðakjördæmis, hv. 1. og hv. 3. þm. Vestf., er þess efnis að skora á ríkisstj. að fela Framkvæmdabanka Íslands að semja fimm ára framkvæmdaáætlun í samráði við stjórn atvinnubótasjóðs til stöðvunar fólksflóttanum úr Vestfjarðakjördæmi. Samkv. till. ber að miða áætlunina við það einkum, að framkvæmdirnar verði liður í uppbyggingu þeirra staða, sem fólksfækkunin gerir lítt kleift að halda í byggð, þótt öll skilyrði séu þar til góðra lífskjara, ef búið væri að þeim á borð við aðra staði. Ætlazt er til, að áætluninni verði lokið fyrir lok þessa árs, en hún svo lögð fyrir Alþingi ásamt till, um fjáröflun. Þetta er efni till., rakið að mestu leyti með orðum till. sjálfrar. Ég álít, að hér sé um merkilegt mál að ræða, sem eigi að taka með velvilja, því að það er áreiðanlega flutt af ríkri nauðsyn. Hv. flm. gera grein fyrir því í till., að fólki á Vestfjörðum hafi fækkað um 19.7% á tímabilinu 1912–1962. Þessar tölur sýna áreiðanlega ekki ýkta mynd af því, sem gerzt hefur á Vestfjörðum, heldur þvert á móti. Með þessari tölu er nokkuð dregið úr því, sem raunverulega hefur átt sér stað þar í seinni tíð, því að ef teknir eru aðeins tveir síðustu áratugirnir, þá, er fjölgunin á þeim tíma - aðeins á þeim 20 árum - nærri því þessi hundraðshluti. Svo ör hefur fækkunin verið, sérstaklega nú síðustu tvo áratugina. Hún virðist ekki hafa verið eins ör framan af öldinni eða á tímabilinu frá 1912–1940, og þess vegna hækkar það ekki hundraðshlutann meira en þetta, þó að allt tímabilið sé tekið. Það er sem sé uggvænlegt, hve mjög fólki hefur fækkað í þessum landshluta og það, eins og hv. 1. flm. alveg réttilega tók fram, þó að þar séu að ýmsu leyti hin ákjósanlegustu skilyrði til búsetu. Sjórinn hefur löngum verið gjöfull á Vestfjörðum og landkostir þar, a.m.k. í sumum sveitum, allmiklir. Jarðhiti er þar, bæði suður á Barðaströnd og við Djúp og jafnvel norður á Ströndum, og fleira mætti telja, sem þessi landshluti hefur fram að bjóða og hefur alla tíð haft til framfærslu sínum börnum. Hér er því vissulega um mál að ræða, sem ástæða er til, að Alþingi láti og hafi látið til sín taka. En í þessu sambandi vil ég leyfa mér að benda á, að það er ekki aðeins á Vestfjörðum einum, sem fólkinu fækkar raunverulega. Þó að ekki sé um beina tölulega fækkun að ræða og íbúatalan lækki ekki beinlínis, þá getur samt verið um hlutfallslega fækkun að ræða. Þegar þjóðinni í heild fjölgar t.d. um nálega 50%, eða nánar tiltekið 48%, ef ég man rétt, á 20 árum, þá er um fækkun að ræða í landshluta, þar sem talan hefur ekki hækkað um nema t.d. 11%, eins og á Norðurlandi í heild, eða aðeins um 4%, eins og á Austurlandi, eða 18%, eins og er á Suðurlandi. Þetta er fækkun hjá þjóð, sem er að fjölga svo mjög eins og þjóðinni fjölgar nú. Ástæðan til þess, að þessi fækkun hefur orðið - hún er ekki aðeins á Vestfjörðum, þessi hlutfallslega fækkun, heldur er hún yfirleitt í mestum hluta landsins - ástæðan til þess er sú, hvernig fólkið hefur þjappazt saman á litlum hluta landsins hér við sunnanverðan Faxaflóa, og það er það ástand, sem við horfumst í augu við nú í dag. Hér var fyrir fáum dögum til meðferðar í hv. Nd, frv., sem hefur legið fyrir þinginu næstum því í allan vetur, um ráðstafanir til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Þær ráðstafanir, sem þar er gert ráð fyrir, voru aðallega fólgnar í tvennu. Þar var gert ráð fyrir áælunum, eins og hv. þm. gera nú ráð fyrir, í einum landshluta, og þar var gert ráð fyrir fjáröflun á sérstakan hátt, að tryggja jafnvægissjóðnum ákveðinn hundraðshluta ár hvert af tekjum ríkissjóðsins, og þessi tekjuöflunarleið var valin til þess að tryggja það, að dýrtíðin, sem nú síðustu árin gengur yfir landið, gerði ekki þessar tekjur að litlu eða engu. Fyrir örfáum dögum gerðist það hér í hv. Nd., að þessu frv. var vísað frá. Sá hv. nefndarmeirihluti, sem stóð að því að semja dagskrártill. til þess að vísa þessu frv. frá, lét það á þrykk út ganga hér á þskj., að hann teldi þær ráðstafanir, sem í frv. fælust, með öllu óþarfar. Og á þeim forsendum var málinu vísað frá. En daginn eftir eða næsta dag eftir að þessu plaggi var hér útbýtt eða var hér til umr., þá lögðu hv. þm. Vestf. fram þessa till., sem nú liggur hér frammi í Sþ., þar sem lýst er yfir því, að í einum landshlutanum, á Vestfjörðum, fari fjarri því, að þessi ummæli meiri hl. og ummæli dagskrárinnar, sem meiri hl. d. lét sig hafa að samþykkja, eigi við, því að þeir telja þörf því á Vestfjörðum að gera áætlun og hraða henni, láta henni vera lokið strax næsta haust, og þó jafnframt verði gerð áætlun um fjáröflun til þess að hrinda áætluninni í framkvæmd. Og auðvitað hafa þeir rétt fyrir sér í því, að þetta þarf að gera, því að lögin um atvinnubótasjóð, sem nú gilda, eru allsendis ófullnægjandi í þessu tilliti. Till., sem hér liggur fyrir, er í raun og veru yfirlýsing um það, að dagskráin, sem samþ. var í Nd., sé ekki réttmæt, hún sé á röngum forsendum byggð, og að frv., sem visað var frá með þeirri dagskrá, hafi ekki verið óþarft, eins og þó var samþ. hér í þessum sat, að vísu í Nd., að lýsa yfir. Ekki dettur mér í hug að láta það hafa áhrif á mína afstöðu nú, þó að hv. meiri hl. hér á Alþingi hafi tekið slíka afstöðu til þessa máls, sem ég nefndi áðan. Þörf Vestfjarða fyrir hjálp til þess að verjast fólksflóttanum er ekki minni, þó að yfirlýsingar af þessu tagi gangi út frá hinum ráðandi meiri hl. á Alþingi. Ég vil aðeins, af því að ég veit, að hv. 1. flm. þessa máls, sem nú mælti fyrir því, er áhugamaður í þessum efnum, þó að orð hans fái þar nú ekki miklu fram komið öðru en e.t.v. þessari till. hér, leyfa mér að benda honum á, að það er ekki alveg víst, að frá sjónarmiði landsbyggðarinnar sé á heppilegastan hátt unnið að málinu á þennan hátt. Landsbyggðin er mestöll hér á sama bát. Þó að Vestfirðir hafi að vísu orðið mest fyrir barðinu á fólksflutningunum og eigi e.t.v. um sárast að binda, þá er þar ekki allur munur á. En um leið og hinum landshlutunum er neitað á þeim forsendum, að það sé óþarft að gera þar sérstakar ráðstafanir, þá er hér borin fram sérstök till. um þennan landshluta. Þó að þörfin sé þar mikil og sjálfsagt sé að sýna þessari till. vinsemd og líta á það, sem hún byggist á, vil ég endurtaka það, að ég er ekki viss um, að þarna sé heppilega að málum unnið. Hinir fornu Rómverjar lögðu undir sig mikinn hluta heimsbyggðarinnar, sem þá var kölluð. Þeir lögðu undir sig stór lönd og smá, fámennar þjóðir og fjölmennar, voru sjálfir ekki mjög fjölmennir. Þeirra veldi gekk út frá einni borg og einu litlu ríki á Ítalíu. Þeir byrjuðu á því að leggja undir sig smáríkin á Ítalíu, og síðan lögðu þeir undir sig hin meiri þjóðlönd norðar í álfunni og hinum megin við Miðjarðarhafið. Þeir unnu oft bug á þjóðum, sem voru miklu fjölmennari en þeir voru sjálfir, og tókst að stjórna þeim og gera þær sér skattskyldar öldum saman. Í þessari baráttu fyrir yfirráðum varð til kjörorð, sem frægt er orðið í sögunni, kjörorð drottnarans. Ég skal ekki segja um það, hvort það hefur verið Sesar, sem fann það upp, þegar hann var að leggja undir sig Gallíu, eða einhver annar af stjórnvitringum eða spekingum Rómverja, en kjörorðið hljóðaði á þeirra tungu: - Divide et impera, - sem útleggst á voru máli: Deildu og drottnaðu. Inntak þessa kjörorðs var það, þegar við þjóð var að eiga, að mismuna landsmönnum, gera eitthvað fyrir eitthvert hérað, eitthvert byggðarlag í landinu, sem hefði þær verkanir, að hin byggðarlögin kæmust á þá skoðun, að þjóðin væri klofin, og fyndist, að þeirra hlutur væri fyrir borð borinn. En það hérað, sem hlunnindin hlaut, var náttúrlega annarrar skoðunar, og yfirþjóðin leit svo á, að það hérað mundi verða henni hlynnt, og þá var komin upp sundrung milli þeirra, sem áttu að standa. saman. Þó að þessi till., sem hér liggur fyrir, sé sjálfsagt vel meint og ég vilji ekki láta hana á neinn hátt gjalda þeirrar skammsýni, sem hér hefur komið fram út af öðru stærra máli, þá minnir hún mig óþægilega á hina rómversku aðferð. Af öllum landshlutum, sem eiga þetta sameiginlega vandamál, er lagt til, að einn sé tekinn út úr og honum hjálpað, hinum ekki. Ég veit, að þetta vakir ekki fyrir hv. flm., en einhvern veginn dettur mér þetta í hug, þegar ég sé þessa till. um að leysa hluta af þeim mikla vanda, sem landsbyggðin er í. Og ég vil skjóta því til hv. flm. fyrst og fremst og þá einnig til þeirrar n., sem fær þetta mál til meðferðar og væntanlega verður sú nefnd, sem ég á reyndar sæti í, hvort mönnum fyndist það ekki eðlilegt, að þegar búið er að gera þessa áætlun um Vestfirði, - við skulum segja, að hún væri gerð fyrst, - þá væri í till. einnig gert ráð fyrir því, að haldið væri áfram og gerðar slíkar áætlanir fyrir hina landshlutana. Alls staðar er þessi þörf fyrir hendi. Ég veit um sveitarfélög, t.d. í mínu kjördæmi, þar sem menn berjast í bökkum, þar sem býlunum hefur fækkað svo mjög, að menn eru í vandræðum með að smala afrétti þar t.d., og það er nú svo, að þegar þeim fækkar, sem geta borið byrðarnar, þá verða byrðarnar þyngri á þeim, sem eftir eru. Þær verða þyngri á þeim, sem eftir eru, og þá geta þær haldið áfram að þyngjast, þangað til menn geta ekki borið þær lengur. Norðarlega á Austfjörðum er lítill fjörður, sem hefur verið byggður síðan á landnámstíð og verið sérstakur hreppur. Það er ekki í mínu kjördæmi, en ég þekki til þess samt. Þar eru íbúarnir eitthvað innan við 20. Þó er þetta grösug sveit og hefur margt fram að bjóða. Svona er þetta víðar. Svona er þetta, held ég, í flestum landshlutum, einhver dæmi, sem líkjast þessu, nema hér, þar sem fólkið hefur þjappazt saman. Ég skal ekki hafa um þetta fleiri orð. Ég vildi aðeins nota tækifærið til þess að vekja athygli á því, að hér er í raun og veru verið að ræða eina grein af því máli, sem var hér til umr. áður í Nd. og var vísað þá frá sem óþörfu. Og af því að nú er verið að ræða þessa grein af því stóra máli, þá fannst mér eðlilegt að rifja hér upp ýmis atriði í sambandi við meðferð þessa stóra máls og benda á það, sem þessi till. gefur tilefni til í því sambandi. En þó að ég hefði kosið, að það mál hefði hlotið aðra afgreiðslu hér á Alþingi að þessu sinni, og þó að ég trúi því og viti, að það muni hljóta aðra og betri afgreiðslu seinna, þá álít ég samt, að rétt sé að taka vel þessari till., sem hér liggur fyrir.



Herra forseti. S.l. miðvikudag fóru fram umr. um till. um raforkumál, sem 17 menn flytja, hv. framsóknarmenn, allir sem á þingi eiga sæti. Það mætti þess vegna ætla, að þetta væri mikilsverð till., enda mátti svo heyra á hv. 2. flutningsmanni, þegar hann talaði hér, að það væri mikið í húfi, að þessi tilt, yrði samþ. Ég geri ráð fyrir, að allir hv. þm. hafi till. fyrir framan sig og geti hver og einn sannfært sig um, hvað í till. felst og hvað vinnst með því að samþykkja till. og hvaða tjón getur skeð, ef hún er ekki samþ. Það er þess vegna óþarft, að ég sé að lesa till. upp, og það er þá einnig sennilega óþarft, að ég sé að draga ályktanir af því hér í ræðustólnum, hvaða gildi till. út af fyrir sig hefur. Ef það gæti orðið til þess að flýta fyrir rafvæðingu landsins að samþ. þessa till., þá væri ekkert vafamál, að það ætti að gera, - ekkert vafamál, því að ég hygg, að við öll, sem eigum sæti á Alþingi, viljum, að íslendingar allir, hvar sem þeir búa, fái sem fyrst þau þægindi, sem raforkan veitir. Ég hygg, að þið, hv. þm., þegar þið hafið lesið till., getið gert ykkur ljóst án þess að hugsa ykkur mikið um, að till., þótt hún væri samþ., flýtir ekki fyrir framkvæmdum. Það mátti lesa það út úr orðum hv. 2. flm., þegar hann talaði hér, að það hefði eitthvað dregizt úr hömlu að rafvæða landið. Það hefði eitthvað seinkað rafvæðingarframkvæmdum. Og hann var að gefa það í skyn, og leiðinlegt að þurfa að segja það, gegn betri vitund, að það væri eitthvað nýtt, að það skyldi koma í ljós, að það væri ekki um 10 ára áætlun að ræða, heldur um 11 ára áætlun. Hv. þm. veit vel, að það var á árinu 1955, sem gert var ráð fyrir, að það tæki 11 ár, en ekki 10, að framkvæma það, sem kallað var í fyrstu 10 ára áætlun. Og það var einfaldlega vegna þess, að það var bætt við nokkrum línum á árinu 1955 við hina upphaflegu áætlun. í skýrslu raforkumálastjóra, sem ég hef í höndum, er þetta staðfest. Og ég segi það enn, það er leitt, að hv. þm. skuli gefa í skyn, að það væri vegna tafa á framkvæmdum hjá núverandi ríkisstj., að nú væri um 11 ár að ræða, vegna þess að ég er sannfærður um, að hv. þm. hefur vitað, hvenær var ákveðið, að það skyldi taka 11 ár, en ekki aðeins 10. Þetta er kannske ekki mikilsvert atriði. En þó er það svo, að það er hægt að fyrirgefa það, þegar menn tala í fljótræði og lítt hugsað, en miklu verra, þegar menn gera það vísvitandi að fara rangt með. Nú er það svo, að framkvæmd 10 ára áætlunarinnar hefur farið fram með eðlilegum hætti hin síðari ár, og eins og kemur fram í bréfi raforkumálastjóra, er ekkert útlit fyrir annað en hinum áætluðu framkvæmdum verði lokið á árinu 1964, eins og ákveðið var 1955 að verða mundi. Það er því ekki með réttu hægt að ásaka núverandi ríkisstj. fyrir seinagang í þessum málum, og algerlega tilgangslaust að vera að reyna að koma því inn hjá almenningi í landinu, að ekki hafi verið staðið við 10 ára áætlunina í einu og öllu, og mig undrar, að það skuli vera gerð tilraun til þess, því að það er svo margt, sem um er að ræða á hv. Alþingi, jafnvel þótt þetta væri látið ógert. Út af fyrir sig er ekkert við því að segja, þótt menn flytji till. til þál. til áherzlu á því, að framkvæmdum sé haldið áfram á mikilsverðum málum, og það er bókstaflega eðlilegt, ef ástæða er til, vegna þess að það virðist ekki ganga eins hratt og vel og áætlað hefur verið. En í þessu tilfelli er það svo, að segja má, að þessi þáltill. á þskj. 14 sé tilefnislaus, vegna þess að rafvæðingaráætlunin hefur staðizt, og til staðfestu því er rétt að upplýsa, að það hafa aldrei síðan byrjað var á 10 ára áætluninni verið rafvæddir eins margir sveitabæir á ári og á árunum 1961 og 1962. En á þessum tveimur árum voru rafvæddir 552 sveitabæir, og auk þess var eftir að tengja 160 sveitabýti og ekkert annað þurfti að gera, til þess að þeir væru tengdir, heldur en að setja upp spennistöðvarnar. Það var vegna þess, að ekki var hægt að fá allar spennistöðvarnar hjá Rafha í Hafnarfirði og þurfti að panta þær frá Bandaríkjunum, að ekki var unnt að tengja þessi 160 býli fyrir áramót. En séu þau talin með, þá voru þetta 436 býli á ári, en 276 býli hvort ár 1960 og 1961, séu þessi 160 býli ekki með talin. Nú var það, að hv. 2. flm. þessarar till. vildi gera mikið úr því, hversu vei hefði gengið með rafvæðinguna á árunum 1956–58, en þá voru tengd til jafnaðar 205 býli, og ætla ég ekki að gera neitt lítið úr því. En staðreyndin er, að þetta hefur gengið örar á árunum 1961 og 1962, og gert er ráð fyrir að tengja á þessu ári 230 býli auk þessara 160, en það er matsatriði, hvort þau verða talin með árinu 1962 eða árinu 1963. Ég hygg, að þessar tölur, sem teknar eru upp úr skýrslu raforkumálastjóra, vegi þyngra á metunum en þær fullyrðingar, sem hv. 2. flm. þessarar till. viðhafði hér fyrir viku. Hv. þm. fór að taka upp tölur, sem voru endurprentaðar í Tímanum s.l. föstudag, og segir, að reikningsfróður maður hafi reiknað út, hversu miklu fé hafi verið varið til raforkuframkvæmda á hinum ýmsu árum. Og í þessum útreikningi hafði öllum tölum verið breytt þannig, að þær eru miðaðar við verðlag 1962, ekki eftir rafvæðingarvísitölu, heldur eftir byggingarvísitölu. Hv. ræðumaður viðurkenndi, að hann vissi í rauninni ekki, hvort þetta væri rétt viðmiðun, en gerði það nú samt, og eg skal ekkert fullyrða um það út af fyrir sig, hvort þetta er mælikvarði, sem gæti verið nokkuð nákvæmur. En það er ekki aðalatriðið í þessu máli. Það, sem mér hnykkti við, var tilraunin, sem hv. þm. viðhafði, þegar hann var að reyna að blekkja í sambandi við þetta. í sínum samanburði vildi hann sleppa línunni, sem lögð var suður á Reykjanes 1959, vegna þess að hann sagði, að það hefði verið gert í þágu varnarliðsins. Það hefði mátt segja það, ef línan hefði verið lögð eingöngu vegna varnarliðsins. En staðreyndin er, að gamla línan hafði ekki lengur nægilega flutningsgetu til Suðurnes ja, þótt varnartiðið hefði ekki verið með, og í skýrslu raforkumálastjóra, sem ég hef hér fyrir framan mig, segir, að það beri að reikna línuna suður á Reykjanes að öðru leyti en því, sem kostnaður við spennubreyti á vellinum nemur, þar eð byggja hefði þurft línuna hvort sem var. En hv. þm. sleppti þessu til þess að fá hagstæðari tölur í þessum samanburði, sem hann taldi nauðsynlegt að gera. Hv. þm. nefnir ekki heldur framkvæmd við Sogið, sem verið er að vinna að og unnið var að á s.l. ári. Hann nefndi það ekki í sinum samanburði. Hann nefndi ekki heldur í sínum samanburði jarðhitarannsóknirnar, sem eru miklu meiri, síðan núverandi ríkisstj. kom til valda, heldur en áður var. Og hann nefndi ekki heldur virkjunarrannsóknirnar, sem námu 25 millj. kr. á árinu 1962, en aðeins 4 millj. á árunum 1957 og 1958. Af hverju nefndi ekki hv. þm. þetta? Getur það verið, að hann hafi ekki viljað fá rétta útkomu úr dæminu? Getur það verið, að hann hafi ímyndað sér það, að hv. þm, hafi ekki haft aðstöðu eða löngun til þess að gera sér grein fyrir hinu rétta? Ég hygg ekki. Ég hygg, að hv. þm. hafi alveg talið það víst, að þm. gætu komizt að hinu rétta og fengið rétta útkomu, en hv. þm. treystir því, að fjöldi manna lesi þá grein í Tímanum, sem ég vitnaði til áðan, og að almenningur í landinu hafi ekki aðstöðu til að sannprófa það, hvort hv. þm. fór með blekkingar eða réttar tölur. Og það er þetta, sem er þungamiðja málsins. Það er þetta, sem er nauðsynlegt að verði leiðrétt. Og það er leiðinlegt, þegar gegnir og góðir þm. verða uppvísir að slíku sem hv. 2. flm. þessarar till. varð með málflutningi sínum hér fyrir viku. Ég ætla, að þetta, sem ég nú hef nefnt, sýni nægilega ljóst, að hv. þm. fór ekki rétt með, þegar hann var að bera saman framkvæmdir hjá núverandi ríkisstj. og fyrri ríkisstj. Og það má segja, að það hafi verið ástæðulaust fyrir hv. þm. að gera samanburðinn eins og hann gerði, vegna þess að það lá ekki fyrir hér nein ádeila á fyrri ríkisstj. og framkvæmdir hennar í þessum málum. Og það er alveg áreiðanlegt, að þeir, sem vilja þessum málum vel og vilja verða að liði í framkvæmdum eins og þessum, þeir gera það ekki á þann hátt að fara rangt með málin og blekkingar, heldur með því að styðja málflutning sinn við staðreyndir og það, sem er það rétta í hverju máli. Og ég held, að í sambandi við rafvæðingu landsins, þá takist bezt og fljótast að framkvæma hana, ef menn vilja af einlægni taka höndum saman og vinna að þessu máli, sem vissulega er kostnaðarsamt og að ýmsu erfitt í framkvæmd. Hv. þm. vitnaði í bréf raforkumálastjóra, þar sem raforkumálastjóri talar um framhaldsáætlun og miðar hana við 10 ár. Raforkumátastjóri miðar ekki þessa áætlun við 10 ár vegna þess, að hann hafi fengið fyrirmæli um það frá ráðuneytinu. Raforkumálastjóri hefur fengið fyrirmæli um að vinna að framhaldsáætlun um rafvæðingu landsins og ljúka því verki sem fyrst. En það er raforkuráð og ríkisstj., sem ákveður það síðan í samráði við Alþ., hversu langan tíma verkið á að taka, og hægast er að gera sér grein fyrir því, þegar heildarkostnaðaráætlun liggur fyrir, hvað það verður dýrt að ljúka hinum síðasta áfanga, hvort hann tekur 5 ár eða 7 ár. í viðtölum mínum við raforkumálastjóra og einnig á raforkuráðsfundum hefur það verið rætt, að nauðsyn bæri til, að landið væri rafvætt ekki seinna en 1970, og þá væri það á 5 eða 6 árum. í sambandi við þá till., sem hér um ræðir, er talað um 1968, það er nokkru fyrr. En aðalatriðið er það, að þessi áætlun, sem ég nefndi, verði gerð og að menn vilji taka höndum saman um að framkvæma hana. Hvort það verður 4 ára áætlun eða 5 eða 6 ára áætlun, það skiptir nokkru máli, en höfuðmáli skiptir það, að fé verði útvegað til þess að framkvæma áætlunina og að staðið verði við þá áætlun, sem samin verður. Hv. þm. taldi till. aðallega til gildis, að hún mundi flýta fyrir, að þessi framhaldsáætlun væri unnin. Og í nál. minni hl. er talað um að ljúka áætluninni á næsta hausti, - að ljúka henni ekki seinna en á næsta hausti. En í bréfi raforkumálastjóra, - hvað segir þar? Raforkumálastjóri segir í bréfi, sem hann skrifar hv. n., að hann geri ráð fyrir því, að áætluninni verði lokið á seinni hluta þessa árs og að það tefji á engan hátt fyrir framkvæmdum á næstu áætlun, þótt framhaldsáætluninni verði ekki lokið fyrr en í haust. M.ö.o.: í bréfi raforkumálastjóra er gert ráð fyrir, að framhaldsáætlunin verði tilbúin á sama tíma og hv, tillögumenn leggja áherzlu á að áætlunin liggi fyrir. Þegar hv. þm. athuga nú þetta, þá hygg ég, að við getum öll verið sammála um, að það tefur ekki framkvæmd á rafvæðingunni, þótt till. verði vísað til ríkisstj. eða hún afgreidd á sama hátt og meiri hl, leggur til, því að allt er þetta í framkvæmd á þeim hraða, sem áætlað var, og raforkumálastjóri lofar framhaldsáætluninni á sama tíma og 17 hv. framsóknarmenn óska eftir að hún verði tilbúin á. Og þegar þetta er nú athugað í alveg réttu ljósi og öfgalaust og staðreyndirnar einar látnar tala, og ef hv. 2. flm. till. hefði nú viljað tala um þetta bara eins og það væru engar kosningar á næsta leiti, heldur bara raunhæft, þá hefði hann nú alveg hætt við að láta í það skína, að till. út af fyrir sig væri eitthvert velferðarmál fyrir dreifbýlið. Ég hygg, að þessi orð um till. út af fyrir sig og þá áherzlu, sem hv. 2. flm. till. lagði á málið fyrir viku, séu út af fyrir sig alveg nóg, það sem ég þegar hef sagt, til þess að skýra mátið. En hv. þm. ræddi nokkuð um hallareksturinn á rafmagnsveitunum og hv. Frsm. meiri hl. einnig, og það er vitanlega ekki nema eðlilegt, að menn ræði það út af fyrir sig. Ég varð lítið var við það og alls ekki hjá hv. frsm. meiri hl., að þessi hallarekstur út af fyrir sig væri nokkuð ámælisverður, en það var ekki um annað að ræða, þó að maður væri af fullum velvilja gerður, það var eins og hv. 2. flm. tili. vildi láta í það skína, að það væri tómlæti, það vært hálfgerður slóðaskapur hjá ríkisstj. að reka rafmagnsveiturnar með þessum hætti, að það væri svona mikill halli á þeim. Ég býst nú varla við, að hv. þm. hafi ætlazt til þess, að raforkuverðið væri hærra hjá rafmagnsveitum ríkisins en það hefur verið, - ég skildi hann ekki þannig, - það hefði kannske mátt minnka haltann með því að selja raforkuna á hærra verði. Ég hef nú ekki borið fram óskir um það, og ég get lýst yfir, að ég tel alveg útilokað að jafna þennan halla með því að hækka raforkuverðið hjá rafmagnsveitum ríkisins, - alveg útilokað. Hitt er svo alveg rétt um hallarekstur ár eftir ár, að það eru takmörk fyrir því, hversu lengi það getur gengið. En ég vil að gefnu tilefni, vegna þess að hv. 2. flm. till. fannst ekki ríkissjóður hafa dugað rafmagnsveitunum vel, hann hefði gjarnan mátt gera betur, þá vil ég segja frá því, að ríkissjóður hefur dugað rafmagnsveitunum mjög vel að undanförnu. Ég get upplýst það, að rafmagnsveiturnar skulda ríkinu meira en það, sem nemur öllum haltanum, því að samanlagður halti rafmagnsveitnanna í árslok 1962 er 79 millj., en það, sem rafmagnsveiturnar skulda ríkinu, eru 112 millj. Hvort ríkið gengur eftir þessari skuld, það ætla ég ekkert að fullyrða um nú, en ég tel ólíkt betra fyrir rafmagnsveiturnar að skulda ríkinu þessa upphæð heldur en banka eða lánsstofnun, sem gengur eftir greiðslunni, hvernig sem á stendur, með vöxtum og vaxtavöxtum. Og ég tel, að á meðan ríkissjóður lætur sér það lynda að eiga þetta hjá rafmagnsveitunum og greiða úr fjármálum þeirra, eins og hann hefur gert, og tryggja þannig, að framkvæmdir geti orðið með fullum hraða, þá sé ríkissjóður ekki ámælisverður, síður en svo. Það má vitanlega alltaf deila um bað, hvort framlag ríkisins á fjárlögum hefði átt að vera hærra. Menn geta sagt, að það hefði átt að vera hærra og borga hallann þannig upp jafnóðum með framlagi úr ríkissjóði. En með hliðsjón af því, sem ég hef upplýst um skuldir rafmagnsveitnanna hjá ríkinu og þá fyrirgreiðslu, sem ríkið hefur veitt, til þess að framkvæmdirnar gætu átt sér stað, þá hygg ég, að það þurfi ekki að leggja eins mikinn þunga á það eða áherzlu, að fjárveitingarnar hefðu átt að vera hærri á undanförnum árum heldur en er, og ég segi það aðeins með tilliti til þessara staðreynda, að ríkið hefur lánað rafmagnsveitunum án þess að ganga hart eftir innheimtu á þessum skuldum. Ríkisstj. hefur gert sér grein fyrir því, að það þarf að koma fjárhagslega traustum grundvelli undir rafmagnsveiturnar, og þess vegna er það, að snemma á árinu 1962 var skipuð nefnd fróðra manna til þess að gera tillögur í þessu efni. Í nefndinni eru Jóhannes Nordal bankastjóri, Sigtryggur Klemenzson ráðuneytisstjóri og raforkumálastjóri, Jakob Gíslason. Þessi n. hefur talsvert starfað á s.l. ári og það sem af er þessu ári, og hygg ég, að hún sé sammála um, að rafmagnsveiturnar þurfi að fá nýja tekjustofna, og ég hygg, að nefndin sé sammála um, að rekstrargrundvöllur fáist ekki hjá héraðsrafmagnsveitunum á öðrum grundvelli en þeim, að þær fái tekjur annars staðar frá, hann fáist ekki með því að hækka orkugjaldið á þessum veitum einum. Og það eru vitanlega ýmsar leiðir til, sem mætti fara. En engin af þeim leiðum hefur verið ákveðin enn. Það mundu kannske einstöku menn hugsa sér, að það mætti jafna hallann með því að láta aðeins þá, sem kaupa rafmagn af rafmagnsveitum ríkisins, borga hallann með hækkuðu orkugjaldi, en ég hygg, að þeir séu fáir. Þá gætu aðrir e.t.v. átt till. um það að skattleggja alla raforku í landinu og jafna þennan halla með því. Öll raforkusala í landinu mun nema nú um 270 millj. kr. á ári. 10% skattur mundi nema 27 millj. Þetta er ekki mín till., og ef ég væri spurður að því í dag, hvort ég væri þessu fylgjandi, þá mundi ég segja eins og er, að ég hef ekki gert mér grein fyrir því, hvort þetta væri heppilegasta leiðin. En ég veit, að till. í þessa átt hefur verið nefnd. Þá hefur einnig verið nefnt, og við höfum einnig heyrt samþykktir um það, að það bæri að gera allsherjar verðjöfnun á rafmagni um allt land. Og því er ekki að neita, að vitanlega væri hægt að jafna hallann á þann hátt. En ég hygg, að það séu einnig skiptar skoðanir um það. Og ég vil ekkert fullyrða um, hvort n. gerir það að till. sinni frekar en annað, eða hvaða skipan verður upp tekin í því efni, þegar að því kemur að fá lausn á því máli. Svo er ein leið, en það væri að auka framlög á fjárlögum til rafmagnsveitnanna og jafna hallann með því móti. Og þá þyrfti ekki verðjöfnun, þá þyrfti ekki skatt og þá þyrfti ekki að hækka orkugjaldið hjá rafmagnsveitunum, ef framlög ríkissjóðs væru hækkuð á fjárl. nægilega mikið, til þess að orkugjaldið hjá rafmagnsveitunum gæti verið eitthvað svipað og annars staðar gerst. Ég segi það, að ef ríkissjóðurinn afskrifaði eitthvað af því, sem hann á hjá rafmagnsveitunum núna, þá væri það náttúrlega eitthvað í áttina. En ég ætla ekkert um það að segja að svo stöddu. En að þessu athuguðu er Ljóst, að hér eru engin vandræði á feró. Það má segja, að það séu nokkrir erfiðleikar, en það eru engin óleysanleg vandræði, síður en svo. Það, sem fram undan er, er það að ljúka 10 ára áætluninni á næsta ári. Skv. bréfi raforkumálastjóra má reikna fyllilega með því, að það verði gert. Eftir það verður byrjað á framhaldsáætluninni, sem væntanlega verður tilbúin á komandi hausti, og þegar sú áætlun um kostnað liggur fyrir, þá er það ríkisstj., raforkuráð og Alþingi, sem ákveða, hvort það skuli vera 4 ára áætlun eða t.d. 6 ára áætlun, þannig að rafvæðingu yrði lokið á árinu 1970, og ég hygg, með tilliti til þess, sem ég hef nú hér upplýst, að menn geti verið sammála um, að það megi horfa á þessa framtíðaráætlun með bjartsýni, en ekki svartsýni, þrátt fyrir það, þótt rafmagnsveiturnar eigi í nokkrum fjárhagslegum erfiðleikum eins og er, sé reiknað með því, að þær þurfi að greiða ríkissjóði það, sem þær skulda. En ef þær þyrftu ekki að greiða ríkinu þetta, sem ég skal ekkert fullyrða um, þá er dæminu alveg snúið við. Möguleikarnir til þess að halda fjárhagslegu jafnvægi og fjárhagslegu sjálfstæði rafmagnsveitnanna í framtíðinni eru ótalmargir, og erfiðleikarnir á því að framkvæma næstu áætlun minnka vitanlega samhliða því, sem það verður minna, sem er ógert. Og ég vil segja það, að ég er að öllu leyti ánægður með afgreiðslu meiri hl. n. og tel þá afgreiðslu jákvæða, tel, að framhaldsrafvæðing landsins fái alveg jafnmikinn hraða og kraft með þeirri afgreiðslu og þótt till. 17-menninganna væri samþykkt. Og ég skil ósköp vel frsm. meiri hl. n., hvers vegna hann leggur ekki til, að till. verði samþ., en það átti hv. 2. flm. till. afar vont með að skilja, eins og hv. þm. munu hafa heyrt hér f umræðunum um daginn. Hv. 2. flm. till. átti erfitt með að skilja það, að hv. 1. þm. Vestf., sem hefur brennandi áhuga á rafvæðingu landsins, skyldi ekki vilja samþykkja till. Ég á ósköp auðvelt með að skilja hann, því að hann lítur á till. með sömu augum og ég og með sama skilningi og sér ekki, að þótt hún verði samþ., þá greiddi hún á neinn hátt fyrir framkvæmd þessa mikilvæga máls. Ég tel svo ekki ástæðu til að fjölyrða öllu meira um þessa till.



Herra forseti. Allshn. Sþ. hefur skilað áliti um þessa till. okkar á þskj. 14. Og nál. eru tvö. Því miður varð ekki samkomulag í n. um að mæla með samþykkt till. Ég verð að láta í ljós vonbrigði mín yfir afgreiðslu meiri hl. n. á málinu, og ég tel, að afgreiðsla meiri hl. sé þannig, að hann verðskuldi ekki þakkarávarp frá okkur flm. fyrir meðferð málsins. Hv. meiri hl. birtir í sínu nál. yfirlit yfir rekstrarhalla hjá rafveitunum undanfarin ár. Hann skýrir frá því, að fjárhagsafkoma rafmagnsveitna ríkisins hafi verið örðug, þar hafi orðið rekstrarhalli á árinu 1961 13.5 millj. og að viðbættu tapi fyrri ára sé heildartap þeirra í árslok 1961 37.8 millj. Ég tel ástæðu til að fara um þetta nokkrum orðum. Þessar tölur eru rétt upp teknar hjá hv. meiri hl. úr reikningum rafmagnsveitnanna. En þess má geta um leið, að þá er búið að færa með gjöldum á reikningum þeirra afskriftir þessi ár. Árið 1961 var þetta þannig, að það voru færðar með gjöldum afskriftir 11.3 millj. Það voru ekki til tekjur á móti þeim, og vantaði þar að auki 2.3 millj. til þess, að rafveiturnar bæru sig á þessu ári. Það hefði vantað til, þótt engar afskriftir hefðu verið reiknaðar. Ef maður tekur öll árin, þá er útkoman sú, eins og segir í áliti meiri hl., að halli er á höfuðstólsreikningi eignamegin samtals 37.8 millj., en skuldamegin eru færðar afskriftir á móti 29.9 millj. Mér finnst rétt að láta þetta koma fram. Þá vil ég enn vekja athygli á því, að á efnahagsreikningi rafmagnsveitna ríkisins í árslok 1961 er talinn eignamegin liður, sem raunverulega engin eign er, en það er gengisbreyting erlendra skulda, 130.6 millj., og á móti þessu eru svo skuldir. Þessum gengishalla hefur ekki verið jafnað niður á hina einstöku eignarliði, og ég tel líka, að það hafi verið rétt, að það hafi ekki átt að gera það. í árslok 1958 og árslok 1959 var tilsvarandi eignarliður vegna yfirfærslugjalds 12.9 millj. Við sjáum af þessu, að þessar 130,6 millj. eru að langsamlega mestu leyti afleiðingar af gengisbreytingum núv. ríkisstjórnar, árin 1960 og 1961. Þetta á ríkið að borga. Ríkið hefur þegar borgað gengishallann, sem varð vegna erlendra skulda þjóðarinnar á árinu 1960 og 1961, að þessu undanskildu og að undanskildum gengishallanum, sem var hjá sjóðum Búnaðarbankans, en ríkinu ber skylda til að greiða þetta hvort tveggja, bæði til búnaðarsjóðanna og rafmagnsveitna ríkisins. Það á ekki að láta rafveiturnar bera vexti af þessari fjárhæð eða láta það með öðrum hætti hvíla á rafveitunum. Það væri rangt að gera það. Þá, eru það héraðsrafmagnsveiturnar. Árið 1961 var afkoman hjá þeim þannig, að afskriftir voru lítið eitt meiri en rekstrarhallinn, sem þá er bókfærður hjá þeim. Að vísu munar það ekki miklu, en þó er afskriftaupphæðin nokkru hærri. Og ef maður athugar efnahagsreikning héraðsrafmagnsveitnanna í árslok 1961, þá kemur fram, að eignir héraðsrafmagnsveitnanna eru samtals um það bil 241 millj. kr., en skuldir, sem á þeim hvíla, eru 116.7 millj., - eignirnar 241 millj. með bókfærðu verði, en skuldirnar 116.7 millj. Það er því alls ekki hægt að segja, að hagur héraðsrafmagnsveitnanna sé slæmur. Það fyrirtæki á miklar hreinar eignir. Ég vil vekja athygli á því í þessu sambandi, eins og reyndar er gert í grg. með okkar till., að ríkisframlögin til rafmagnsframkvæmdanna hafa lækkað mjög síðustu árin. Þau hafa verið lækkuð að krónutölu þrátt fyrir það gífurlega verðfall, sem hefur orðið á peningunum, eða hina gífurlegu verðgildisrýrnun krónunnar. Vitanlega hefði þurft að hækka framlögin frá ríkinu, til þess að þau væri í svipuðu hlutfalli við framkvæmdakostnaðinn og áður var, og ef það hefði verið gert, þá væri útkoman vitanlega allt önnur hjá rafveitunum heldur en hún er nú skv. reikningunum. Þetta hefði þurft að gera. Ég tel, að það komi ekki til mála að stöðva framkvæmdir í raforkumálum, þó að nokkur rekstrarhalli hafi orðið hjá þeim að undanförnu. Hallinn er alls ekki tilfinnanlegur, eins og ég hef þegar gert grein fyrir, t.d. á héraðsrafmagnsveitunum. Hann er alls ekki tilfinnanlegur. En mér finnst mega lesa það milli línanna í nál. hv. meiri hl., að hann telji, að þetta sé svo mikið vandamál, þessi halli, að það sé stór vafi á því, að það sé hægt að halda áfram rafvæðingunni vegna þessa halla. Hér segist meiri hl. í nál. t.d. ekki geta fallizt á, að samþykkt þáltill. flýti fyrir raforkuframkvæmdum eða leysi þann vanda, sem vaxandi rekstrarhalli rafveitnanna hefur þegar valdið, en m.a. á því, að sá vandi verði leystur, byggist, að unnt sé að hraða nauðsynlegum raforkuframkvæmdum umfram það, sem nú er gert. Og síðar í áliti meiri hl. segir, að það hafi verið skipuð þriggja manna nefnd til að athuga allan rekstur rafveitnanna og gera till. um, á hvern hátt helzt megi skapa þeim öruggan rekstrargrundvöll, sem geri það kleift, að komið verði sem fyrst rafmagni á hvert heimili á landinu. Og í niðurlagi nál, segir: „Meiri hl. allshn. lítur svo á, að þáltill. sú á þskj. 14, sem hér um ræðir, greiði á engan hátt úr þeim vanda, sem hér er við að eiga, og leggur því til, að henni verði vísað til ríkisstj.“ Þarna sýnist mér vera hægt að lesa milli línanna það álit meiri hl., að það geti farið svo, að þessi rekstrarhalli, sem verið hefur síðustu árin, stöðvi framkvæmdirnar og það eigi í raun og veru ekki að halda áfram með þær, fyrr en þessi nefnd, sem ríkisstj. hefur skipað, sé búin að finna einhverja lausn á því vandamáli, þessum rekstrarhatta. Mér sýnist þetta gægjast út hjá meiri hl. En ég vil algerlega mótmæta þessu. Þessi rekstrarhalli er ekki það mikill, að hann sé neitt vandamál, og með því að stöðva þær framkvæmdir, sem unnið hefur verið að í raforkumálum, væri ranglæti framið gegn þeim, sem hafa ekki enn fengið rafmagnið. Slíkt má ekki koma fyrir. Það verður að halda þeim framkvæmdum áfram með þeim hraða, sem mögulegt er, hvað sem þessum rekstrarhalla líður. Ég sagði áðan, að till. meiri hl. í þessu máli hefði valdið mér vonbrigðum. Ég tel það ekki góða afgreiðslu á málinu að vísa því til hæstv. ríkisstj. Ríkisstj. hefur þegar látið dragast úr hófi fram að gera nýjar áætlanir um framkvæmdir um rafvæðingu sveitanna., er tækju við af 10 ára áætluninni. Þetta mál var til umr. hér fyrir rúmum þremur árum í Sþ. Þá lá einnig fyrir till. frá okkur framsóknarmönnum um raforkumál, mjög svipuð efnislega og þessi, sem nú liggur fyrir. Við umr. um þá till., sem fram fór 2. marz 1960, eða fyrir rúmum þremur árum, sagði hæstv. raforkumálaráðh. Ingólfur Jónsson m.a. á þessa leið: “Raforkumálaskrifstofan er að vinna að því að gera áætlun yfir þá bæi, sem ekki fá rafmagn samkv. 10 ára áætluninni 1953–1963.“ Þá nefndi hann ekki 1964, heldur 1983. Og hann sagði enn fremur þá: „Raforkumálaskrifstofan hefur um nokkurt skeið unnið að þessu, en óformlega þó, en núna fyrir áramótin hef ég lagt áherzlu á það við raforkumálastjóra, að hann hraði þessari áætlun, eftir því sem unnt er.“ Þetta sagði hæstv. ráðh. fyrir rúmum þremur árum, sagðist hafa lagt áherzlu á það við raforkumálastjóra, að áætlun yrði hraðað, eftir því sem unnt er. En áætlunin er ekki komin enn. Þess vegna er þarna um brigðmæli að ræða hjá hæstv. ríkisstj. Þessu hefur ekki verið hraðað, eftir því sem unnt var, það er langt frá því. Það hefði verið mögulegt að hafa þessa framhaldsáætlun til þegar fyrir alllöngu. Og menn eiga vissulega heimtingu á því, þeir sem bíða og hafa beðið lengi eftir rafmagninu, að fá að vita, hvers þeir mega vænta í þessu efni. Ég tel það því alls ekki góða afgreiðslu á málinu að vísa því til ríkisstj., því að hún hefur ekki staðið sig þannig, að það sé afsakanlegt af þinginu að vísa málinu þangað. Það hefur ekki verið uppfyllt fyrirheitið um að hraða áætlunargerðinni. Og það þarf að bæta úr þessu nú þegar, eins og við leggjum til í okkar till., og það þarf að auka ríkisframlögin, til þess að þau verði ekki eins og nú, langtum minni en þau voru síðustu árin, áður en þessi ríkisstj. kom til valda. Það eitt er viðunandi, að bætt verði úr raforkuþörf þeirra, sem enn vantar rafmagnið, og það á allra næstu árum, eins og lagt er til í þáltill. okkar framsóknarmanna. Ríkinu ber skylda til að gera þetta tvímælalaust. Hæstv. ráðh. flutti hér ræðu áðan. Hann sagði í upphafi ræðu sinnar, að það væri útlit fyrir, að svonefndri 10 ára áætlun yrði lokið 1964. Það er gott að taka því, ef svo verður. En ég verð þó að láta í ljós nokkurn ugg um það, að þetta muni ekki takast. Ég vetur var raforkuráð á fundi að gera samþykktir um framkvæmdir héraðsrafmagnsveitnanna, og mér er kunnugt um það, að þá gerði það samþykktir um allmargar rafveitur, sem ætti að koma upp á árunum 1964–1965, eins og það var orðað hjá raforkuráði. Þetta bendir til þess, að þeir reikni með því, að þetta dragist fram á árið 1965. Það væri gott, ef það yrði ekki, en ég óttast það nokkuð, að það geri það. Mér er ekki heldur grunlaust um, að enn séu svæði á landinu, sem eiga rétt á því að fá rafmagn skv. þeim reglum, sem fylgt hefur verið við framkvæmd 10 ára áætlunarinnar, en ekki er enn búið að gera samþykktir um í raforkuráði. Þannig hefur það verið til skamms tíma, og ég efast mjög um, að það sé búið að taka öll þau svæði inn á framkvæmdaáætlun, - ég efast um það. Hæstv. ráðh. segir, að till. sé tilefnislaus. Hún er alls ekki tilefnislaus, þegar athuguð eru ummæli hæstv. ráðh. fyrir meira en þremur árum, þar sem hann lofaði að hraða þessu eftir föngum, en hefur ekki gert það. Hún er ekki tilefnislaus. Þá var hæstv. ráðh. að birta upplýsingar, sem hann taldi vera um, hve mikið hefði verið unnið að rafveitubyggingum í sveitum síðustu árin. En þarna fór hann með rangar tölur. Hann hélt því fram, að það hefði aldrei verið eins mikið gert og árin 1981 og 1962 í rafvæðingu sveitanna. En þetta er ekki rétt hjá honum. Ég hef hér yfirlit, sem ég hef fengið frá raforkumálaskrifstofunni, fékk það í s.l. mánuði, yfir það, hve mörg sveitabýli hala verið tengd við héraðsrafmagnsveiturnar, síðan 10 ára áætlunin kom til framkvæmda, hvert árið fyrir sig, og ég ætla að lesa upp þessa skýrslu. Hún segir aðra sögu en hæstv. ráðh, var hér með áðan. Skýrslan er þannig: Fyrir 1954 voru 487 býli búin að fá rafmagn frá héraðsrafmagnsveitum. 1954, fyrsta ár áætlunarinnar, eru tengd 218 býli við héraðsrafmagnsveiturnar. 1955 eru þau 234, 1958 208 býli, 1957 282 býlí, 1958 148 býli, 1959 127, 1980 215, 1981 137 býli. 1962, sagði fulltrúinn mér á raforkumálaskrifstofunni nú í s.l. mánuði, að býlin hefðu verið um 200, það væri ekki hægt að segja það alveg nákvæmlega enn þá, en þau væru mjög nálægt 200. Af þessari skýrslu kemur það fram, að flest sveitabýli eru tengd við héraðsrafmagnsveiturnar 1957 eða 262 talsins, þar næst 1955, 234 býli. Ég efast ekkert um, að þessi skýrsla, - ég hef fengið upplýsingar um þetta áður og fylgzt með þessu, - þessi skýrsla frá héraðsrafmagnsveitunum er rétt, og hún sýnir það, að hæstv. ráðh. fór hér með alrangar tölur. Ég veit ekkert, hvernig hann finnur þetta út, enda skiptír það ekki máli, það er rangt, sem hann fór með. Hann var að tala um í sambandi við okkar till., að kosningar væru á næsta leiti. Ég tel það alls ekki afsakanlegt af hæstv. ráðh, að fara með rangar tölur, þó að kosningar séu á næsta leiti. Þetta er vitanlega réttasta aðgerðin við að sýna þetta, eins og raforkumálaskrifstofan gerir, að birta skýrslu um það, hve mörg býli eru tengd við héraðsrafmagnsveiturnar hvert árið fyrir sig. Þá, fyrst hefur fólk not at rafmagninu, þegar búið er að tengja heimili þess við rafveiturnar. Það hefur ekki not af þessu, á meðan rafveitur eru í smíðum. Það hefur komið fyrir öll árin, að það hefur verið byrjað á framkvæmdum með rafveitur um áramót, sem ekki var lokið fyrr en einhvern tíma á næsta ári eða þar næsta ár, og þetta er eini mælikvarðinn, sem hægt er að leggja á þessar framkvæmdir, hve mörg býli hafa lengið rafmagn, hafa verið sett í samband við rafmagnið hvert árið um sig. Ég vil þá einnig vekja athygli á því, sem raunar kemur fram í nál. hv. minni hl., að þar er gerð grein fyrir, að það hefur langtum mínna verið gert í heild af rafmagnsframkvæmdum síðustu árin heldur en áður var. Hv. 3. þm. Norðurl. e. gerði grein fyrir þessu í sinni framsöguræðu. Ef teknar eru saman heildarframkvæmdirnar, þ.e.a.s. bæði við rafmagnsveitur ríkisins og héraðsrafmagnsveiturnar þessi ár, kemur það út, að nokkrum árum áður en núv. stjórnarflokkar komu til valda var lagt í þetta að meðaltali 132 millj. á ári, þegar búið er að umreikna þetta eftir byggingarvísitölu á verðlaginu 1962, en reiknað á sama hátt ekki nema 75 millj. árin 1959–1982, sem þessi stjórn hefur verið við völd. Hæstv. ráðh. var að tala um, að það væri rangt að telja ekki þarna með Keflavíkurveituna, sem byggð var hér á árunum. Hún kostaði nú ekki nema rúmar 22 millj., svo að það breytir ekki miklu, þó að því væri bætt þarna við þessi ár. En það á bara ekki að gera það. Á árinu 1959 var skuldaaukning raforkusjóðs ca. 50 millj. Þar af voru 10 millj. erlent lán, PL-480, vegna Keflavíkurlínu. Auk þessara 10 millj., sem fóru til þess að greiða innlendan kostnað við Keflavíkurveituna, fengu rafmagnsveiturnar sérstaklega lán fyrir erlendu efni til hennar, þegar hún var byggð, svo að ekki þurfti að verja til hennar neinu af því fé, sem áætlað var til 10 ára áætlunarinnar, enda utan hennar. Þetta eru þær upplýsingar, sem ég fékk á þeim tíma hjá raforkumálastjóra um það mál. En jafnvel þó að á það væri fallizt eða gert fyrir hæstv. ráðh. að telja þetta með, þá breytir það ósköp litlu um heildarniðurstöðuna, þar sem þetta voru ekki nema eitthvað röskar 22 millj. Nú var hæstv. ráðh. að tala um, að nú hefði miklu fé verið varið til rannsókna og undirbúnings virkjana. Ég hef haldið, að það væri ekki í fyrsta skipti í sögunni sem það væri varið fé til slíkra hluta. Það er enginn vafi á. því, að það hefur verið æðimiklu fé varið til rannsókna og undirbúnings rafveitunum á Vestfjörðum og Austurlandi, sem byggðar voru á tímum vinstri stjórnarinnar. Þannig hefur þetta verið fyrr en nú og lagt fé í rannsóknir og undirbúningsathuganir. Hæstv. ráðh. segir, að það þurfi ekki að tefja fyrir framkvæmdum, þó að þessi framhaldsáætlun, sem við viljum fá, komi ekki fyrr en á næsta hausti. En það er bara þannig með þetta mál, að menn eiga heimtingu á að vita, hvers þeir mega vænta í þessu lífshagsmunamáli. Þeir áttu að vera búnir að fá að vita þetta fyrir löngu. Það er óhæfilegur dráttur á því orðinn að ganga frá slíkri áætlun og birta hana almenningi. Menn eiga að geta fengið að vita, hvers þeir mega vænta. Þó að nefnd sé sett á laggirnar til að athuga fjárhag rafveitnanna, og ég er ekkert að finna að því út af fyrir sig, það getur verið ágætt, þá er eftir sem áður rétt og skylt að ljúka við rafvæðingu landsins á allra næstu árum, eins og við leggjum áherzlu á í okkar till. Starf slíkrar n. má á engan hátt tefja eða hindra slíkar framkvæmdir. Þessi halli, sem mjög er talað um á rafveitunum, er ekki það mikill, að þess vegna sé nokkur ástæða til þess að hika við að halda áfram þessum framkvæmdum, og vitanlega þarf að auka ríkisframlagið til þessara mála. Við höfum flutt till. um það áður, og þær hafa verið felldar, en hér þarf að breyta til. Það þarf að auka til muna ríkisframlagið, og þá er engin hætta sjáanleg viðkomandi rekstri rafmagnsveitnanna. Það er vel hægt að láta það fyrirtæki ganga.

Frsm. minni hl.. (Gísli Guðmundsson): Herra forseti. Þegar sú umr. hófst fyrir nokkrum dögum, sem nú stendur yfir um nál. í þessu máli, hafði ég framsögu af hálfu minni hl. allshn., sem leggur til, að till. á þskj. 14 verði samþykkt. Ég gerði mér þá far um í framsöguræðu minni að koma fram með ýmsar upplýsingar í sambandi við þetta mál. Ég gerði í upphafi ræðu minnar grein fyrir því, hvers vegna við minnihlutamenn gerðum þá till., sem við gerum um samþykkt till. á þskj. 14, og hvers vegna við teljum þá afgreiðslu ófullnægjandi, sem hv. meiri hl. vill hafa á þessu máli. Ég gerði grein fyrir því, að með því að vísa málinu til ríkisstj., eins og hv. meiri hl. vill, væri Alþ. í raun og veru að lýsa yfir því, að það vildi að svo stöddu ekki taka afstöðu til málsins, og við það gætum við minnihlutamenn ekki sætt okkur. Hér er um slíkt stórmál að ræða fyrir almenning í byggðum þessa lands, að Alþ. getur ekki og má ekki lýsa því yfir, að það láti sig það engu varða. Ég gerði síðan í ræðu minni nokkra grein fyrir ákvæðum l. frá 1954 um viðauka við raforkulögin, en þessi lög frá 1954 eru undirstaða 10 ára áætlunarinnar um rafvæðingu landsins. Ég gerði grein fyrir því, hvernig framkvæmd l. frá 1954 hefði verið hagað og hvað hún væri á veg komin, þ. á m. hversu miklu fé hefði árlega verið varið á vegum rafmagnsveitna ríkisins og héraðsrafmagnsveitna ríkisins til þessara framkvæmda. Ég gerði einnig grein fyrir því og við gerðum það einnig í nál. minnihlutamenn, hversu mikið hefur verið byggt af einkastöðvum á þessum árum og að hverju leyti fé hefur verið varið skv. þeim lögum einnig til sérstakra lánveitinga í því skyni að lækka verð á raforku, þar sem það er hæst. Eftir að ég hafði gert grein fyrir þessari framkvæmd 10 ára áætlunarinnar að miklu leyti í tölum, ræddi ég málið almennt í sambandi við álit og framsöguræðu hv. meiri hl. n. og vék að því, að mér virtist hv. frsm. meiri hl. vera mér að verulegu leyti sammála í þessu máli, enda þótt hann stæði að annarri till. Og ég fór að lokum nokkrum almennum orðum um þá miklu nauðsyn og þá knýjandi þörf, sem á því er frá sjónarmiði þess fólks, sem enn nýtur ekki rafvæðingarinnar, en verður hins vegar eins og aðrir landsmenn að greiða af hendi fé til hennar sem opinber gjöld, - hversu mikil nauðsyn og knýjandi þörf er á því fyrir þetta fólk að fá að vita, hvað það á í vændum. Og ég gerði jafnframt grein fyrir því viðhorfi, sem nú hefur skapazt, að raforkan í sveitunum yrði að teljast á komandi árum undirstaða þess, að byggð héldist þar á hinum fornu býlum og ný yrðu reist, á sama hátt og ýmsar aðrar nauðsynjar, ýmis önnur skityrði sem talið hefur verið að þyrftu að vera; fyrir hendi til slíks frá náttúrunnar hálfu og á annan hátt. Þetta var efni minnar ræðu. Nú heyrði ég hér áðan hæstv. ráðh. gera þessa ræðu mína að umtalsefni, og mig furðaði á því gersamlega, hvað hæstv. ráðh. var mikið niðri fyrir, þegar hann hóf mál sitt, og hvaða ummæli hann lét falla um þessa ræðu mína. Ef ég man rétt, þá bar hann það á mig í sambandi við þessa ræðu, að ég hefði talað þarna gegn betri vitund, að ég hefði farið með vísvitandi ósannindi og blekkingar og fullyrðingar, sem ekki stæðust o.s.frv., að ég hefði birt tölur í blekkingaskyni o.s.frv. Mig furðar stórlega á þessari ræðumennsku hæstv. ráðh., og ég held, að flestum þeim, sem heyrðu mig flytja mína ræðu um daginn, hafi hlotið að koma þetta á óvart. Ég hef núna, síðan ég hlýddi á ræðu hæstv. ráðh., verið að blaða gegnum handritið af framsöguræðu minni, sem hefur legið frammi á lestrarsal, og ég var að líta eftir því þar, hvort í ræðu minni kynni kannske að vera eitthvað vikið að hæstv. ráðh., hvort ég hefði verið með einhverjar árásir á hendur honum eða hæstv. ríkisstj. eða deilt á hann sérstaklega. Og ég sá við þessa athugun, að mig minnti rétt, að ég hafði hvergi vikið að hæstv. ráðh. í framsöguræðu minni. Það, sem ég gerði, var, að ég las upp tölur og ég gaf upptýsingar, sem ég get staðið við, hvenær sem er, og hæstv. ráðh. reyndi ekki að hrekja. Það eru þessar tölur, það eru þessar upptýsingar. sem hafa snert ráðh. einhvern veginn óþægilega, og það er ekki mín sök. Er það er einhver, sem hefur ráðizt á hæstv. ráðh. í þessum umr., þá er það ekki ég, það hlýtur þá að vera hans eigin samvizka, það getur ekki annað verið. Hæstv. ráðh. á ekki að þurfa að taka það sem árás á sig, þó að lesnar séu upp tölur úr opinberum skýrslum eða gefnar upplýsingar, sem allir geta aflað sér og eru óumdeilanlegar. Og hæstv. ráðh. reyndi ekki heldur að hnekkja þeim tölum, sem ég fór með. Hann sagði að vísu eða lét einhver orð falla um það, að útreikningar mínir, þegar ég reiknaði tölurnar um framkvæmdir á vegum rafveitnanna í tíð 10 ára áætlunarinnar á verðlagi 1962, væru miðaðir við byggingarvísitöluna, en ekki rafvæðingarvísitöluna. Það er rétt. þeir eru miðaðir við byggingarvísitöluna og það af ástæðum, sem ég gerði grein fyrir, að rafvæðingarvísitalan er ekki fyrir hendi eða ég a.m.k. gat ekki fengið hana í hendur. En þær upplýsingar fékk ég, að ef reiknað hefði verið samkv. rafvæðingarvísitölunni, hefði munurinn verið í því fólginn, að tölurnar frá fyrri árum rafvæðingarinnar hefðu orðið hærri en þær eru í mínum útreikningum, þannig a,ð ef hæstv. ráðh. er eitthvað viðkvæmur fyrir því. að árin, sem hann var ekki raforkumálaráðherra, sýni hærri framkvæmdatölur en hin síðari ár, ætti hann ekki að vera að kvarta yfir því, þó að ég noti þar byggingarvístöluna. því að hún er honum í hag að þessu leyti. Og mætti þá segja, að það sýndi það, að ég hefði ekki haft tilhneigingu til þess að hafa neitt á hann í þessari frásögn minni. Ég held, að hæstv. raforkumálaráðh. ætti að kunna sér það hóf, þegar hann þarf að kvarta undan staðreyndum, sem honum kann að þykja sér eitthvað óþægilegar, að vera ekki að deila á þá menn með óviðurkvæmilegum orðum, sem segja frá þeim staðreyndum, sem fyrir liggja. Nei, hæstv. ráðh. reyndi ekki að hnekkja þeim tölum, sem ég fór með, og lét þau orð falla, ef ég man rétt, að þær mundu e.t.v. vera nokkuð nærri lagi. En hann var að reyna að gera þær tortryggilegar á þann hátt, sem menn reyna að gera staðreyndir tortryggilegar, þegar þeir hafa ekki efni á því. Hæstv. ráðh. sagði m.a., að ég hefði ekki nefnt Keflavíkurlínuna. Víst nefndi ég Keflavíkurlínuna, ekki aðeins í ræðu minni, heldur einnig í nái. Þar er þess getið, að í þessum tölum að ekki línan til Keflavikurflugvallar, enda komi hún ekki við 10 ára áætluninni að okkar dómi. En ef hæstv. ráðh. telur, að það hafi verið gert í þágu fólksins í byggðum landsins að leggja þessa línu, til þess að hægt verði að selja varnarliðinu á Keflavíkurflugvelli raforku, þá getur hann gert það, ef honum sýnist. En eins og hv. 1. þm. Norðurlands v. tók fram, skiptir það ekki mjög miklu máli, þó að þessi upphæð sé talin með, en hitt þykir mér réttara, sem ég gerði og minni hl. gerði í nál. sínu, að telja hana ekki með. Hann sagði einnig, að ekki væru nefndar framkvæmdirnar við Sogið. En veit ekki hæstv. ráðh., að framkvæmdirnar við Sogið eru ekki gerðar á vegum rafmagnsveitna ríkisins eða héraðsrafmagnsveitna ríkisins? Það er Sogsvirkjunin, sem stendur að þeim framkvæmdum, og hér er verið að telja þær framkvæmdir, sem gerðar eru á vegum rafmagnsveitna ríkisins og héraðsrafmagnsveitna ríkisins. Hann sagði, að ekki væru nefndar virkjunarrannsóknir, en virkjunarrannsóknir eru einmitt gerðar að sérstöku umræðuefni í nál., og ég gerði það einnig í minni ræðu. Þar var gerð grein fyrir því, að fé hefði verið varið til virkjunarrannsókna á þessum tíma, en það mundi að verulegu leyti koma fram í stofnkostnaði rafveitnanna, þ.e.a.s. í stofnkostnaði orkuveranna, orkuveranna við Mjólká vestra og orkuversins við Grímsá o.fl. raforkuvera, en að öðru leyti væri hér um að ræða að miklu leyti kostnað við almenna rannsókn á fallvötnum landsins, sem getur ekki talizt framkvæmd á 10 ára áætluninni og er að verulegu leyti vegna fyrirhugaðra virkjana til stóriðju, sem engum dettur í hug að telja með 10 ára áætluninni um rafvæðingu. Eða ætlast hæstv. ráðh. til þess, að fólkið úti í dreifbýlinu, sem vantar rafmagn, telji það sérstaklega í sina þágu, þessa milljónatugi, sem varið hefur verið undanfarin ár til rannsókna vegna fyrirhugaðra stóriðjuvera, t.d. í Þjórsá, með alúminíumverkamiðju fyrir augum? Ég geri varla ráð fyrir því. Ráðh. vildi líka álíta, að hér hefði átt að taka með jarðhitarannsóknir, og er það nú varla umtalsvert. Þessar athugasemdir, sem hæstv. ráðh. gerði í því skyni að gera tortryggilegar þær tölur, sem hann að öðru leyti gat ekki hrakið, þær sýna sig sem sé að vera alveg úr lausu lofti gripnar, ýmist því til að svara, að það er tekið fram, sem ráðh. gaf í skyn að væri ekki tekið fram, eða þá að um er að ræða óskylda hluti. Hæstv. ráðh. sagði í upphafi máls sins, að tili. sú, sem hér liggur fyrir á þskj. 14 og minni hl. n. mælir með, muni ekki flýta neitt fyrir raforkuframkvæmdum í landinu. Þessi till. er um það að láta hraða áætlunum og þá vitanlega einnig áætlunum um úthlutun fjármagns, því að hæstv. ráðh. hlýtur að vita það og muna, að 10 ára áætlunin í l. frá 1954 var fyrst og fremst áætlun um fjármagn. Till. er um það að láta hraða þessum áætlunum, þannig að áætlunargerðin miðist við það, að öll heimili hafi fengið rafmagn í síðasta lagi fyrir árslok 1958. Hún er sem sé 5 ára áætlun, sem gert er ráð fyrir að taki við at 10 ára áætluninni, sem lokið væri á árinu 1963. Nú kemur hæstv. ráðh. í fyrsta lagi með þann fróðleik hér og ber hér fram, að fyrir löngu, eða þegar á árinu 1955, þá hafi verið ákveðið, að 10 ára áætlunin skyldi vera 11 ára áætlun, og það sé vegna þess, að þá hafi verið ákveðið að bæta við einhverjum línum, sem ekki hafi verið í 10 ára áætluninni upphaflega, síðan árið 1954. Þetta hef ég aldrei heyrt, og ég veit ekki, hverjir hafa heyrt þetta aðrir en hæstv. ráðh. A.m.k. virtist hv. 1. þm. Norðurl. v., sem hefur átt sæti í raforkuráði og átti á þessum tíma, ekki vera verulega kunnugur þessari áætlun frá 1955 um að gera 10 ára áætlunina að 11 ára áætlun. Hann virtist ekki vera því kunnugur. En það er til skjal, sem hefur verið í vörzlu margra þingmanna í nokkur ár, frá árinu 1957, sem er eiginlega 10 ára áætlun gerð af rafveitum ríkisins á þeim tíma. í þeirri áætlun er gert ráð fyrir, að áætluninni ljúki á árinu 1963. Og ég minnist þess sérstaklega, að árin 1962 og 1963 voru settar í þeirri áætlun frá rafmagnsveitum ríkisins framkvæmdir, sem hæstv. ráðh, er búinn að afmá úr 10 ára áætluninni, sem hæstv. ráðh. og hans samherjar eru búnir að afnema úr 10 ára áætluninni. Þar nefni ég t.d. háspennulínuna frá Laxá austur um N.- Þingeyjarsýslu til Kópaskers, Raufarhafnar og Þórshafnar, þar nefni ég línuna til sunnanverðra Austfjarða og orkustöðina í Hornafirði, sem ég ætla einnig að hafi verið í þeirri áætlun. Þetta er búið að afmá úr 10 ára áætluninni, síðan hæstv. ráðh. fór að hafa aðstöðu til að hafa áhrif á gang þessara mála, - síðan hefur það gerzt. Þetta nefndi ég að vísu ekkert í minni framsöguræðu og deildi hvorki á hæstv. ráðh. fyrir þetta né annað. En hann hefur fyllilega gefið tilefni til þess með dólgslegri ræðumennsku hér í hv. deild að tilefnislausu, að einnig sé minnzt á það, sem telja mætti óæskilegar breytingar í þessum málum í hans ráðherratíð. Ég sagði í ræðu minni, að í umsögn raforkumálastjóra, sem allshn. barst og dags. var 20. des. s.l., væri það gefið í skyn, - það er nú beinlínis sagt, - að nú þegar væri hafið að semja 10 ára áætlun, sem tæki við af núv. 10 ára áætlun, sem sé að gerð nýrrar 10 ára áætlunar í framhaldi af þeirri, sem nú gildir, væri hafin, og ég sagði, að þetta sýndi, að mikill munur væri á því, sem í till. fælist, og því, sem nú stæði til, þar sem til stæði skv. þessu að gera 10 ára áætlun, en till. færi fram á 5 ára áætlun. Í þessari umsögn raforkumálastjóra, sem ég nefndi áðan, stendur orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Er þegar fyrir nokkru hafið það verk að semja næstu 10 ára áætlun.“ Og á öðrum stað stendur í umsögninni, með leyfi hæstv. forse2a: „Þessi dráttur á að ljúka næstu 10 ára áætlun,“ - það er dráttur, af vissum ástæðum, sem er talað um hér að framan, - „þarf þó ekki að hafa nein áhrif til að tefja framkvæmd hennar.“ Það er sem sé upplýst, að byrjað sé á því að semja ekki 5 ára áætlun, heldur 10 ára áætlun. Það á skv. því að dragast í 10 ár, sem við gerum ráð fyrir, að ekki ætti að dragast nema í 5 ár. Nú er hæstv. ráðh. eitthvað að gefa í skyn um það, að raforkumálastjóri, hann einn, sé ábyrgur fyrir þessum ummælum, það sé raforkumálastjóri, sem hafi tekið það upp hjá sér, að áætlunin skuli vera 10 ára áætlun, og þetta geti átt eftir að breytast. Auðvitað getur það átt eftir að breytast og breytist að sjálfsögðu, ef sú till. verður samþ., sem liggur hér fyrir. En ég á heldur erfitt með að trúa því, að hæstv. raforkumálaráðh. fylgist svo líka með því, sem raforkumálaskrifstofan er að vinna, að honum sé ekki kunnugt um það, að sú áætlun, sem þar er verið að vinna að, sú nýja áætlun, er 10 ára áætlun, eftir því sem raforkumálastjóri segir, og mundi þá ekki ljúka fyrr en árið 1974, úr því að 10 ára áætlunin gamla er orðin 11 ára áætlun. En þetta er sem sagt það, sem er að gerast, og ég dreg ekki í efa, að raforkumálastjóri segi satt frá. Þetta er valinkunnur embættismaður, sem áreiðanlega gefur rétta skýrstu um það, sem er að gerast. Það er verið að vinna að tíu ára áætlun, sem á að taka við af núv. áætlun, sem er orðin 11 ára áætlun. Mér þykir ákaflega ólíklegt, að hæstv. ráðh. viti ekki um þetta. Og hvernig stendur þá á því, að hann lætur vinna á þennan hátt, ef það er ekki meiningin, ef hann hefur tekið ákvörðun um eitthvað annað? Nei, sannleikurinn er auðvitað sá, að ef á að stefna að því, að rafvæðingunni verði lokið á fimm árum, ber nauðsyn til að samþykkja þá till., sem hér liggur fyrir. Menn getur svo auðvitað greint á um það, hvort þetta sé rétt, hvort eigi að stefna að því að ljúka rafvæðingunni á þetta stuttum tíma, það er annað mál. Og ef hæstv. ráðh. hefur sagt það, þá er það náttúrlega mál, sem hægt er að ræða, þó að ég sé því ósammála og telji, að það eigi að kappkosta að ljúka rafvæðingunni á skemmri tíma, ef unnt er. Þessi mikla viðkvæmni hæstv. ráðh. fyrir þeim tölulegu staðreyndum, sem ég gerði hér kunnar, kom m.a. fram í því, að hann fór hér að lesa upp nýjar tölur um það, hversu margir sveitabæir hefðu verið rafvæddir ár hvert á árunum 1954–62. Það hafði ég út af fyrir sig ekki gert að umtalsefni í minni ræðu, og það var ekki heldur gert að umtalsefni í áliti minni hl., hversu margir sveitabæir hefðu verið rafvæddir ár hvert. Og ég gerði ráð fyrir því, að tölurnar, sem hæstv. ráðh. færi með, væru réttar, - ég gerði ráð fyrir því, ég vildi ekki ætla honum annað. Nú kemur það hins vegar fram í ræðu hv. 1. þm. Norðurl. v., að þessum tölum hæstv. ráðh. ber ekki saman við tölur, sem hv. þm. hefur fengið hjá raforkumálaskrifstofunni, og skal það nú látið liggja milli hluta, það upplýsist væntanlega, hvor þeirra fer með réttar tölur, þessi hæstv. ráðh. í sínum þrengingum og með sína viðkvæmu lund í þessu máli vegna staðreynda eða embættismennirnir á raforkumálaskrifstofunni. Um það skal ég ekki ræða neitt nánar hér. En hinu vil ég vekja athygli hæstv. ráðh. á, sem ég býst við að mönnum sé nú yfirleitt ljóst, að það skiptir ekki eingöngu máli, þegar á að gera grein fyrir framkvæmdum ríkisrafveitnanna, á áætlunartímanum, hversu margir sveitabæir hafa fengið rafmagn ár hvert. Það er ekki eingöngu það, sem skiptir máli, - engan veginn. Skilyrði þess, að sveitabæir geti fengið rafmagn, að hægt sé að leggja samveitur, er, að orkan sé fyrir hendi, að til séu orkuver, sem framleiða raforkuna, og aðalorkuveitur, sem flytja hana yfir í dreifðu byggðirnar. Og nú var þannig ástatt í byrjun áætlunarinnar 1854, t.d. á Austurlandi og á Vestfjörðum, að þar var orkan ekki fyrir hendi, þar var ekki fyrir hendi orka í dreifiveitur nema litlar dísilstöðvar. Og meðal fyrstu framkvæmdanna á áætlunartímanum var einmitt að byggja orkuver á Vestfjörðum og orkuver á Austurlandi. Af því að það var gert, hefur verið hægt að veita orku til bæja í þessum landshlutum, og bæði fyrr og síðar á áætlunartímanum hafa verið lagðar háspennulínur frá raforkuverum inn á svæði, sem síðan hafa komið dreifiveitur um. Þetta var óhjákvæmilegur hluti af framkvæmd 10 ára áætlunarinnar, skilyrði þess, að hægt væri að tengja bæina við rafveiturnar. Og þegar menn gera sér grein fyrir því, sem framkvæmt hefur verið skv. þessari áætlun fyrr og síðar, þá skiptir það auðvitað höfuðmáli að taka framkvæmdirnar í heild, en hinar tölurnar, sem ráðh. fór með, jafnvel þó að þær hefðu veríð réttar, gáfu enga heildarmynd af framkvæmdaáætluninni á þessum tíma. Hæstv. ráðh. ræddi hér allmikið um þann rekstrarhalla, sem orðið hefði á rafveitum ríkisins, og var eitthvað að deila á mig í sambandi við það og gerði sér í hugarlund, að ég hefði verið að kenna honum um þennan rekatrarhalla. Ég læt það nú ósagt, að hve miklu leyti þessi rekstrarhalli kann að vera stjórn hæstv. ráðh. að kenna. Mér finnst það ekki skipta miklu máli, þó að svo kunni að vera að einhverju leyti. En annars var það svo, að það var ekki ég, sem aðallega ræddi um þennan rekstrarhalla á ríkisrafveitunum. Það var hv. frsm. meiri hl., sem eiginlega varði mestallri sinni ræðu til þess að ræða um þennan rekstrarhalla á ríkisrafveitunum, og ég akal benda hæstv. ráðh. á það, ef hann hefur þskj. hjá sér í þessu máli, að nál. hv. meiri hl. allshn., þ.e. þeirra úr n., sem styðja hæstv. ráðh. og stjórn hans, þetta nál. er að mestu leyti um þennan rekstrarhalla á ríkisrafveitunum, sem þeim þykir sýnilega nokkuð ískyggilegur. Ég aðeins vék að þessu í minni ræðu, aðallega í tilefni af ræðu hv. frsm. meiri hl. og nál. þess nefndarhluta, að þessum rekstrarhalla, vék að honum lauslega. En ef hæstv. ráðh. er óánægður með einhverja út af því að hafa hafið umr. um þennan rekstrarhalla, þá hlýtur það að vera hv. meiri hl., og hann ætti að snúa máli sínu að honum í sambandi við það. Ég ræddi mjög lítið um það mál. En svo segir hæstv. ráðh., að það sé eins og ég hafi viljað láta í það skína, að það sé tómlæti hjá ríkisstj. að láta vera halla hjá rafveitum ríkisins. Ég held, að hæstv. ráðh. hefði yfirleitt átt að athuga betur sinn gang, áður en hann flutti þessa ræðu, þó að honum væri mikið niðri fyrir, og að hann hefði t.d. átt að ræða þetta atriði við þá, sem einkum höfðu rætt það áður. Ég taldi rétt að verja þessari litlu stund, sem ég hef staðið hér í ræðustólnum að þessu sinni, til þess að gera aths. við ræðu hæstv. ráðh. Má þó kannske segja, að tímanum hefði mátt betur verja til annars. En það er óþarfi, að þessum hæstv. ráðh. eða öðrum haldist það uppi að koma fram og haga máli sínu eins og hæstv. ráðh. gerði áðan í sinni ræðu að tilefnislausu, að bera þm. á brýn blekkingar og annað þvílíkt, þegar þeir gera ekki annað en fara með staðreyndir, sem hann sjálfur verður að viðurkenna, að ekki verða hraktar. Ég er því yfirleitt óvanur að fá að heyra það hér í þinginu, að ég haldi hér einhverju fram gegn betri vitund, enda eiga menn ekki að gera það, hvorki hér á þessum vettvangi né annars staðar. Og engin ástæða er til þess, að hæstv. ráðh. haldist slíkt uppi, án þess að því sé svarað. Ég skal svo ekki hafa um þetta miklu fleiri orð, enda hefur hv. 1. flm. till. á þskj. 14, hv. 1. þm. Norðurl. v., nú drepið á sumt af því, sem ég kynni ella að hafa gert að umræðuefni.

Má ég benda hv. þm. á., að gert er ráð fyrir, að fundarhlé verði milli 4 og 5? Á hv. þm. kannske mjög lítið eftir?

Ég held, að ég ljúki mínu máli og að það taki aðeins örstutta stund.

Já, gerðu svo vel.

Það, sem hér skiptir máli, er vitanlega það, að á einhvern sómasamlegan hátt verði ráðið fram úr því stóra viðfangsefni, sem hér liggur fyrir, hvernig það skuli framkvæmt að ljúka rafvæðingu landsins, á hve löngum tíma og með hvaða fjármunum. Ég lít svo á, að Alþ, eigi nú að láta í ljós vilja sinn um þetta mál, og ég vil treysta því eins og áður, að það geri það með því að samþykkja till. á þskj. 14.



Herra forseti. Ég þarf raunverulega ekki að svara miklu hv. frsm. minni hl. í sambandi við þetta mái. Það er ekki svo gífurlegt djúp á milli okkar skoðana í þessu máli, að ég þurfi að vera að svara því miklu. Sá ágreiningur, sem á milli okkar er, er sá, að hann telur, að þáltill. á þskj. 14 hafi mjög mikla þýðingu, verði hún samþ., og flýti málinu. Ég er ekki þeirrar skoðunar, að svo sé. Ég færði fyrir því allsterk rök í minni framsöguræðu, en skal þó rétt aðeins minna hér ofur lítið á nokkur atriði, sem enn styðja það, að álit meiri hl. við afgreiðslu málsins er eðlilegt. Hér er ætlazt til þess í þáltill, að skora á ríkisstj, að láta hraða áætlun um framhaldandi framkvæmdir við rafvæðingu landsins. Eftir að ég sem frsm. og eftir að n. hafði fengið upplýsingar um, að það er verið að hraða þessum málum, og það er yfirlýsing frá mþn. um, að hún ljúki þessari athugun fyrir 1. okt. á þessu ári, þá sé ég ekki, að samþykkt þessa liðar í till. breyti þar nokkru um. Það er einnig talað hér um, að það miðist við, að öll heimili hafi fengið rafmagn í síðasta lagi fyrir árslok 1968. Þótt þetta væri samþ. hér, þá er það engin sönnun fyrir, að svo yrði, því að það þarf til þess samþykki meiri hl. Alþ., sem tekur málið síðar til athugunar og umræðu og ákveður fjármagn til framkvæmdanna. Ekki heldur þessi liður flýtti fyrir framkvæmdum, þótt samþ. væri, á þessu stigi málsins. Svo segir hér enn, að hér séu gerðar áætlanir um ný orkuver og aðalorkuveitur. Nú er það upplýst einnig í minni framsöguræðu, að það er ekki skortur á orku, sem veldur því, að dreifbýlið getur ekki fengið rafmagn. Það er yfirlýsing einnig um það á þskj. 448 frá raforkumálastjóra, að það þurfi ekki að byggja nein sérstök orkuver til þess að geta haldið áfram að lýsa þau heimili, sem enn eru ólýst og hægt er að lýsa með samveitum, svo að ekki heldur samþykkt á þessum hluta mundi flýta neitt málinu. Þá er um dreifilínurnar um sveitirnar. Það á að gera áætlun um þær. Ég hef líka gert grein fyrir því í minni framsögu, að það skortir ekki áætlanir, það skortir fé til að framkvæma það, sem ógert er, en áætlað hefur verið. Þó að þessir hlutir yrðu samþ., mundi það ekki heldur flýta fyrir málinu. Og sama er að segja um áætlun um aðstoð til að koma upp einkastöðvum fyrir einstök heimili, sem eru svo mjög afskekkt, að ekki þykir fært að leggja rafmagn til þeirra frá veitunum. Ekkert af þessu mundi flýta fyrir þessum framkvæmdum, þó að till. væri samþ. Eftir að ég hafði fullvissað mig um, að þessi mál eru öll í athugun ásamt öðru máli, sem ég skal koma að síðar, þá er mér það alveg ljóst, að afgreiðslan á þskj. 448 er fullkomlega eðlileg, og þó að samþ. væri sú till., sem hér liggur fyrir á þskj. 14, mundi það ekkert hraða málinu. Hv. þm. talaði um, að það væri allt annað að ákveða, eins og ákveðið er í hans till., að það ætti að gera 5 ára áætlun eða 10 ára áætlun. Meiri hl. n. segir ekkert um það, hvort eigi að gera 10 ára áætlun. Hann segir einmitt þvert á móti hér: „Meiri hl. allshn. lítur svo á, að þáltill. sú á þskj. 14, sem um ræðir, greiði á engan hátt úr þeim vanda, sem hér er við að eiga, og leggur því til, að henni verði vísað til ríkisstj., sem þegar hefur falið hinum færustu mönnum að vinna að þessum málum.“ Og það er yfirlýst frá þeirri n., sem vinnur að þessu, að hún ætli sér að skila þessu áliti, eins og ég tók fram áðan, fyrir 1. okt. Í ræðu minni tók ég það fram, að við væntum þess, að síðan yrði þessum framkvæmdum hraðað, eftir því sem unnt væri. Við bindum það ekkert við 10 ára áætlun. Það er hvergi nefnt, hvorki í nál. né í minni framsöguræðu, að það skuli miðast við 10 ára áætlun. Þegar sú áætlun liggur fyrir og vitað er, hvað þetta kostar, þá er það alveg á valdi þingsins að ákveða, hvort það skuli framkvæmt á 10 árum, 5 árum, 2 árum eða 1 ári. Þess vegna hefur samþykkt þessarar till. engin áhrif á það atriði. Ég veit, að í bréfi raforkumálastjóra er minnzt á nýja 10 ára áætlun. En hann er enginn aðili til að ákveða það, hvenær sú áætlun verður framkvæmd. Þótt hann geri áætlun um 10 ára framkvæmdir, getur Alþ. tekið aðra afstöðu. Það hefur það allt í hendi sér og getur ákveðið, að áætlunin skuli framkvæmd á 5 árum. Sem sagt, það hefur enga þýðingu, þó að till. verði samþ., um það atriði út af fyrir sig. Það er alveg rétt, sem hv. þm. sagði, að hér er svo mikið stórmál á ferðinni, að Alþ. má ekki láta sig engu skipta afgreiðslu þess. En Alþ. lætur sig nefnilega mjög miklu skipta afgreiðslu málsins, eins og meiri hl. leggur til. Hann undirstrikar það ekki einasta í nál., heldur og mjög í framsöguræðu, að vanda þessara mála verði að leysa og ríkisstj. verði að beita sér fyrir því, að það verði hægt að koma þessum mátum öllum á viturlegan og hagkvæman rekstrargrundvöll. Það er síður en svo, að meiri hl. afgreiði þetta mál neikvætt. Hann afgreiðir það einmitt mjög jákvætt, þannig að það er engin ástæða til þess að gagnrýna okkar afstöðu, eins og gert er af minni hl. nefndarinnar. Hv. þm. sagði hér áðan í sinni ræðu, að skilyrði fyrir því, að sveitabæirnir gætu fengið raforku, væru, að orkuverin séu fyrir hendi. Skv. því, sem raforkumálastjóri upplýsir og ég var að segja frá áðan, þá er orkan fyrir hendi til þess að raflýsa sveitirnar. Það eru aðeins ekki fyrir hendi dreifilínurnar, og þess vegna er engin ástæða til þess að vera að ræða um það, hvort frestað sé að byggja ný orkuver á héraðsveitusvæði. Það kemur hins vegar mjög við á því svæði, þar sem á að byggja orku fyrir stóriðju, en það er ekki það, sem er mest aðkallandi fyrir okkur, sem höfum áhuga fyrir dreifbýlinu. Þá vildi ég nokkuð ræða við hv. 1. þm. Norðurl. v. Hann vildi skilja þannig afgreiðslu meiri hl., að það kæmi til með að velta mjög mikið á því um áframhaldandi framkvæmdir, hvort komið væri í lag rekstrarhalla rafveitnanna. Ég hélt nú satt að segja, að manni, sem hefur haft með svo mikinn rekstur að gera á sinni ævi og þekkt inn í almennan rekstur, væri það ekki alveg ókunnugt, að það veltur ekkert lítið á því, hvernig afkoma fyrirtækja er almennt, svo að það sé ekki neitt óeðlilegt, þó að það sé bundið nokkuð saman: áframhaldandi framkvæmdir og hvernig leystur verði sá vandi, sem hefur skapazt við það, að framkvæmt hefur verið meira en til var fé fyrir. Ég taldi það skyldu mína, þegar ég var valinn sem frsm. fyrir meiri hl., að gera mér alveg ljóst, hvernig hagur rafveitnanna stendur og hvaða líkindi væru til þess, að hægt væri að koma þeim á eðlilegan rekstrargrundvöll, og hver ástæðan væri fyrir því, að hagurinn er svo sem hann er. Ég hef þess vegna reynt að greina þetta mál í sundur í 3 flokka: Í fyrsta lagi ríkisrafveiturnar, þ.e. aðalorkuveitur og orkuverin, sem skv. tögum koma héraðsbúum ekkert við. Það er eingöngu mál ríkisins sjálfs og kemur ekkert öðrum aðilum við í landinu, nema það kemur þeim við, ef það er lagður á þá sérstakur skattur, eins og til hverra annarra framkvæmda. En hagur ríkisrafveitnanna stendur þannig vegna þess, að ríkissjóður sjálfur og þá einnig Alþ. hefur aldrei lagt nægilega mikið fram til þessara mála. Það er ekkert annað, sem er í veginum. Þegar hæstv. ráðh. var að tala um það hér áðan, að raunverulega skulduðu rafveitur ríkisins, - ég veit nú ekki, hvort hann átti þar við héraðsrafveiturnar eða hvort hann átti við ríkisrafveiturnar eða báðar í heild, - ríkissjóði altmikið fé, þá er það náttúrlega frá mínu sjónarmiði á allmiklum misskilningi byggt, því að ég sé ekki annað en að ríkissjóður skuldi rafveitunum, svo tengi sem hann hefur ekki greitt allan þann hluta, sem átti til þess að fara að standa undir kostnaðinum, svo að hægt væri að reka raforkuverin og rafveiturnar hallalaust, því að til þess er ætlazt í lögunum. Það er hins vegar engan veginn, hvorki núv. hæstv. ríkisstj. að kenna og því síður hæstv. raforkumálaráðh., að svo hefur ekki verið gert. Það er Alþ. að kenna og engum öðrum. Ef Alþ. hefur ekki viljað taka á fjárl. nægilega stórar fjárhæðir til þess að greiða þetta, sem það hefur ekki gert, og þá ekki heldur viljað akapa nýja tekjustofna til þess að ná. þessu, þá er hvorki að saka um raforkumálastjórnina né ríkisstj. Það er að saka Alþingi um allt það mál. Hinn þátturinn er héraðsrafveiturnar, og þar er um allt annað atriði að ræða. Þar ber raunverulega raforkumálastjórninni að sjá um, að ekki séu gerðar neinar framkvæmdir, nema því aðeins að á móti komi allt það fé, sem á að standa undir framkvæmdunum, og það svo, að héraðsrafmagnsveiturnar geti á eftir staðið fjárhagslega undir rekstrinum með eðlilegum gjöldum. Þetta er skv. lögunum. En þar vantar, eins og ég sagði í minni framsöguræðu, rúmar 85 millj. frá ríkissjóði og 45 millj, frá héruðunum. Ef þessar 45 millj. frá héruðunum væru greiddar í dag, þá mundi sannarlega batna allmikið hagur héraðsrafveitnanna. Þannig er alveg útilokað að slíta í sundur rekstrarafkomu þessara stofnana eða þessara fyrirtækja og nýjar framkvæmdir. Og í sambandi við þetta vildi ég leyfa mér að spyrja hæstv. raforkumálaráðh.: Ef eitthvað af þeim héruðum, sem ekki hafa fengið raforku í dag, og þar munu vera um 11 þús. íbúar, eru tilbúin að leggja fram að fullu sinn hluta í áætlunarkostnaðinn, verður þeim þá neitað um rafmagn í framtíðinni eða verða þau látin ganga fyrir í framkvæmdum? Þeir menn eiga kröfu á því frá mínu sjónarmiði að fá að ganga fyrir, ef þeir uppfylla kröfurnar betur en hinir, sem búnir eru að fá rafmagnið, og leggja einnig á sínar herðar þungar byrðar vegna rekstrarhallans. Það getur vel komið til mála, að ýmsir hlutar úr þeim héruðum, sem enn eru ólýst, vilji taka á sig þessa byrði. Ég þekki m.a. um 10 bæi, sem eru í einum hnapp, en það mun vera um 6 eða 7 km frá aðallínu, sem fyrirhugað er að leggja nú á þessu ári, til þess að ná að fyrsta bæ. Mér þætti mjög líklegt, að þessir menn vildu leggja á sig það að greiða sinn hluta að fullu skv. l., ef þeir fengju þá framkvæmdirnar samstundis. En það er engan veginn réttlátt að neita þessum mönnum um rafmagn, ef þeir uppfylla það skilyrði laganna, en halda áfram að leggja á þá aukabyrði, til þess að hinir geti fengið, sem ekki hafa staðið í skilum, því að það er staðreynd, að 45 millj. hafa ekki komið úr héruðunum, eins og lögin mæla fyrir um. Ég held, að það sé óþarfi að vera að deila mjög hver á annan í sambandi við þessar framkvæmdir. Okkur er víst öllum ljóst, að ekki einungis sé þörfin til þess að leysa þennan vanda, það verður ekki hjá því komizt að gera alveg sérstakar ráðstafanir til þess, að þau býli, sem hafa ekki enn fengið rafmagn, verði rafvædd á einn eða annan hátt, og það má ekki frá mínu sjónarmiði blanda. því saman við að leysa hinn vandann, hvernig eigi að bæta rekstrarhaginn, þannig að það sé öruggt, að þær geti staðið undir sínum eigin rekstri, hvort heldur um er að ræða héraðsrafveitur eða rafmagnsveitur ríkisina. Hér er um verulega stóra upphæð að ræða, eftir því sem Jóhannes Nordal upplýsti mig um, og eins og ég tók raunverulega fram í minni framsöguræðu, mundi þurfa margfalt hærri upphæðir en rekstrarhallinn er á rafmagnsveitum ríkisins, en hann er í dag um 50 millj. kr., til þess að greiða upp allan rekstrarhallann. Það þarf að gera meira. Það þarf líka að greiða niður mikinn hluta af kostnaði, svo að reksturinn geti staðið undir sér. Til þess að ná því takmarki þarf að finna ákveðnar leiðir, og þessar leiðir er nefndinni ætlað að benda á. Það er nákvæmlega sama um héraðsrafveiturnar. Þar er stórkostlegur rekstrarhalli, sem mun vera núna um 15 millj. kr. á ári. Það er ekki nægilegt, að ríkissjóður taki að sér að greiða þann halla, heldur þarf einnig að finna einhverja leið til þess að greiða svo mikið niður af kostnaðinum, að veiturnar geti staðið undir sér á eftir. Og það mundi lagast mjög mikið, ef ríkissjóður legði fram þessar 85 millj., sem hann skuldar enn þá héraðsrafveitunum, og héruðin legðu fram sínar 45 millj., sem þau skulda. Þá mundi sannarlega hagur þeirra mjög batna. En ég tók það fram í minni framsöguræðu og bezt að endurtaka það, að ég tel, að það sé ekki gerlegt að innkalla hvoruga þessa upphæð, hvorki frá ríkissjóði né frá héruðunum, nema tryggja þeim einhverja sérstaka tekjuöflun á móti. Að öðru leyti skal ég ekki ræða þau atriði, sem þeir hafa deilt um, hæstv. ráðh. og stjórnarandstaðan. Ég tel, að hann sé fullfær um að svara þeim málum sjálfur, en vildi hins vegar hafa upplýst þessi atriði við þessa umr.



Herra forseti. Ég skal ekki blanda mér í þær deilur um tölur, sem hér hafa farið fram. Það virðist vera allmikið um það hér í þinginu, að rætt sé um samanburð á ríkísstjórnum, og menn verða ekki sammála um, hver hafi verið snjallastur að stjórna málum. En það er nú svo, að það er meira jákvætt að horfa á framtíðina en fortíðina, því að við lifum ekki það aftur, sem við erum búnir að lifa. Mér virtist á hæstv. raforkumálaráðh., að hann gerði lítið úr því, að það væri nauðsyn á að fá áætlun gerða um rafmagn í framtíðinni. Það eru sennilega eitthvað um 11 þús. menn, sem búa án þeirra þæginda að hafa rafmagn hér á landi. Það er ekki stór hluti af allri þjóðinni, en rafmagnsmál eru samt stórmál fyrir þennan hluta þjóðarinnar, það vitum við. Og þó að fólk hafi unað því að búa án rafmagns fyrir nokkrum áratugum, þá unir það því illa nú, þegar það veit, að aðrir hafa þessi þægindi. Við búum við allt önnur kjör og gerum allt aðrar kröfur en foreldrar okkar gerðu. Og ástæðan til, að það er nauðsynlegt fyrir fólkið að fá áætlun, er nú, að það fái að vita um, hvers það má vænta. Þetta er ekkert aukaatriði, því að ef það getur ekki vænzt rafmagna á næstu árum, þá þykir mér líklegt, að flestir, sem geta, reyni að fá sér mótora. Ég hef sjálfur mótor, og ég er sannfærður um, að það er ódýrara að hafa hann heldur en t.d. AGA-vélar og önnur ljósatæki. Það er meiri stofnkostnaður í bili, og þó munar það ekki mjög miklu. Ég hygg, að AGA-vélarnar kosti milli 20 og 30 þús., en 3 kw. mótor kostar 44–45 þús. En viðhald á AGA-vélunum er mikið, það er náttúrlega nokkuð á mótorunum líka, en svo er rekstrarkostnaður á mótorunum miklu minni en á AGA-vél og öðrum ljósfærum, fyrir utan að það eru ýmis þægindi, sem hægt er að hafa af dísilstöð. 3 kw. mótor í góðu lagi nægir fyrir heimili, og það er hægt að vinna mikið með honum. Það er t.d. hægt að hafa mjaltamótor við hann, og rafmagnsmjaltamótor er miklu ódýrari en benzínmótorarnir. Auk þess er benzínið mjög dýrt, þannig að ég álít, að fyrir bændur, sem ekki geta vænzt rafmagns á næstu 3- árum, borgi sig að kaupa dísilstöð. Það er því ekki aukaatriði, að fólk fái að vita það sem fyrst, hvort það megi vænta þess að fá rafmagn, því að sennilega eru allmörg býli, sem aldrei geta vænzt þess að fá það. Það þarf að fá úr þessu skorið. Í öðru lagi álít ég, að það sé betra fyrir þá, sem hafa framkvæmd þessara mála með höndum, m.a. viðkomandi ráðh., að gera ákveðna áætlun, heldur en að allir séu að suða í þessum mönnum, raforkumálaskrifstofunni, ráðherrum og þm., um það, hvenær þeir eigi að fá rafmagn. Það er betra, að þetta sé alveg hreint, og það er nauðsynlegt að fara eftir einhverjum ákveðnum reglum, þannig að ekki sé beitt hlutdrægni í þessum málum. Við vitum þetta, sem til þekkjum. Við erum ekki spurðir um annað oftar, sem erum þm. fyrir kjördæmi, þar sem víða vantar rafmagn, heldur en það. Fólkið er sí og æ að spyrja okkur um, hvenær það megi vænta þess að fá rafmagnið. Og ég veit, að hæstv. raforkumálaráðh. veit þetta ofur vel sjálfur, því að áróðurinn í þessum efnum er jafnan geysilega mikill. Þess vegna er það bezt fyrir alla aðila, bæði þá, sem hafa með framkvæmd þessara mála að gera, og eins fyrir þá, sem vantar rafmagnið, að þetta verk sé unnið. Hitt efa ég ekki, að þeir hafi haft mikið að gera á raforkumálaskrifstofunni. Ég hef talað um þetta við þá og spurt þá, hvort þeir geti ekki fengið aukavinnu til þess að hraða þessum mátum, og þeir hafa talið, að þetta gætu ekki aðrir gert en þeir, þeir væru ekki nógu kunnugir til þess. Ég efast ekki um, að þetta er mikið verk. Og náttúrlega kemur það mjög til álita, við hvaða vegalengd á að miða. því miður hefur nú ekki verið algerlega farið eftir því, þegar rafmagn hefur verið lagt, hver vegalengdin er milli bæja, nokkurrar hlutdrægni hefur gætt. Ég held, að það sé yfirleitt mjög hæpið að láta mikillar hlutdrægni gæta í þessum efnum, því að það er nú svo, að vanalega skaðar hlutdrægnin þann, sem hana fremur, frekar en þann, sem hún bitnar á. Viðvíkjandi þessum halla, sem talinn er vera á rafmagninu, þá sé ég nú ekki annað en það sé eðlilegast að hafa það með rafmagnið eins og aðra vöru, að selja það á kostnaðarverði eða láta rafmagnið bera sig. Þið megið vita um það, að bændur, sem hafa rafmagn, og íbúar kaupstaða og kauptúna, það er miklu ódýrara fyrir þá heldur en fyrir hina, sem ekki hafa rafmagn. Fjárhagslega er það miklu ódýrara, fyrir utan öll þægindin af því. Og einhvern veginn þarf að borga þetta. Annaðhvort er þetta tekið af þegnunum í gegnum skattakerfið, og þá borga þeir sinn hluta, sem ekki hafa rafmagnið, eða þeir verða að borga það, sem njóta rafmagnsins, og það er ekki nema eðlilegt, að hver borgi eðlilegt verð fyrir þá vöru, sem hann fær, eða fyrir þá hluti, sem hann fær. Ég álít, að það sé ekkert við það að athuga að skipa nefnd í þessum málum. Það er ekkert út á það að setja. En það ætti einnig að gera rækilegar athuganir á því, hvort það væri ekki hægt að reka þetta á hagkvæmari hátt en gert hefur verið, hafa minni kostnað, reka þetta kerfi af meiri hagkvæmni en gert hefur verið. Ég er ekki nógu kunnugur til þess, að ég geti farið að krítisera þá starfrækslu, og ætla ekki heldur að fara út í það. En það er svo með marga hluti, að ef fyllstu hagsýni er gætt, þá má ná betri útkomu, og á þessu sviði hygg ég, að það sé alveg eins ástæða til að athuga, hvort ekki er hægt að nota meiri hagkvæmni í rekstri, eins og á ýmsum öðrum sviðum. Ég efast eigi um það, að ríkisstj. vill greiða fyrir þessum málum. Það er ekki ástæða til þess að vera með stóryrði eða miklar deilur í þessu efni. En ég vildi benda á þetta atriði, að það er ekki aukaatriði fyrir fólkið, sem ekki er búið að fá rafmagn, að þetta verk sé framkvæmt, og ég held, að það sé betra fyrir alla aðila. Og það er ósanngjarnt að draga mikið úr framkvæmdum viðvíkjandi raflögnunum, vegna þess að það sé halli á sölu rafmagnsins. Það er ekki sanngjarnt að láta rekstrarhallann bitna þannig beint og óbeint á þeim, sem enn þá vantar rafmagn. Og ég held, að það borgi sig fyrir þjóðfélagið, það er ekki sú fjárhæð, sem þetta kostar, að ljúka við þá rafvæðingu, sem ástæða er til að gera. Ég held, að það borgi sig fyrir alla aðila að reyna að hraða þessu sem allra mest. Það getur vel verið, að það sé of stuttur tími, eins og ráðgert er í þessari þáttill., að ljúka þessu árið 1968. Það má vel vera. En það er ekki aðalatriði, hvort það skakkar einu ári til eða frá, og í aðalatriðum held ég, að það sé bezt fyrir alla að gera áætlun, framkvæma hana á réttlátan hátt og reyna að hraða verkinu sem allra mest. Svo tel ég það aukaatriði, hvort menn borga þúsund krónum meira eða minna fyrir rafmagnið á býli eða ekki. Það er aukaatriði miðað við að fá þessi þægindi, því að þótt það séu mikil þægindi að því að hafa dísilstöðvarnar, þá er það ekki sambærilegt við það að hafa öruggt rafmagn frá rafveitum. En samanburður og þjark um ýmis aukaatriði, það leysir ekki vandann, og hann verður bezt leystur með samhug og sem beztu samstarfi í þessum málum.



Herra forseti. Ég er sammála hv. 5. þm. Norðurl. v. (BP), að þjark og villandi tölur muni ekki flýta fyrir rafvæðingu landsins. Ég er alveg sammála honum um, að það beri að flýta því að gera þessa áætlun, og það kemur fram í nál. meiri hl., að þessari áætlun á að ljúka á næsta hausti. Og hv. minni hl. eða fim., sem standa að flutningi till., gera einnig kröfur til þess, að þessari áætlun verði lokið ekki síðar en á næsta hausti, og þá ber þar ekki mikið á milli. Ég er sammála hv. 5. þm. Norðurl. v. um það, að þeir, sem eiga eftir að fá rafmagnið, eiga ekki að gjalda þess, að það er rekstrarhalli hjá rafmagnsveitunum. En ég tel hins vegar, að það sé alveg útilokað, að þeir, sem nota, héraðsrafmagnsveiturnar, geti einir borgað þennan halla, það verði að gera með öðrum hætti, og það held ég að ég hafi tekið nægilega skýrt fram í minni fyrri ræðu, hvernig það mætti verða. Það voru fjórar leiðir, sem ég nefndi að mætti nota, en þó ein vitanlega langæskilegust, það er sú, að ríkissjóður borgi þennan halla í einu formi eða öðru, og tel ég, að það mætti í aðalatriðum gerast án þess að þeir, sem hafa ekki fengið rafmagnið, gjaldi þess að miklu, vegna þess að þeir eru ef til vili ekki stærstu gjaldendur til ríkissjóðs. Eftir því sem fleiri fá rafmagnið, eftir því verður það mínna, sem kemur í þeirra hlut, sem hafa ekki fengið rafmagnið, og ég vil taka það fram, að það er vitanlega ekki meiningin, að nokkur verði rafmagnslaus. Þeir, sem ekki geta fengið rafmagn frá samveitum, og þeir verða vitanlega nokkuð margir, - það þýðir ekkert annað en að viðurkenna þá staðreynd, að það er svo langt á milli margra bæja í þessu landi, að það verða ekki lagðar línur á milli þeirra, - og þá verða þeir menn að nota. dísilvél, eins og hv. 5. þm. Norðurl. v. gerir nú, en þá finnst mér, að það megi koma til móts við þessa menn með því annaðhvort að styrkja þessi vélakaup eða þá að veita þeim enn hærri lán út á þessar vélar með betri kjörum en þeir enn hafa fengið. Og þá er ekki hægt að segja, að það sé ranglega eða illa að þeim mönnum búið. Ég held, að hv. 5. þm. Norðurl. v. hafi sagt það óviljandi áðan, þegar hann var að tala um það, að nokkurri hlutdrægni hafi verið beitt í rafvæðingu landsins að undanförnu. Ég held, að það verði að segja það, og ég er nokkuð kunnugur þeim málum, að í öllum aðalatriðum, og undantekningar eru ábyggilega mjög fáar, þá hefur verið farið eftir raforkulögunum. Raforkulögin kveða svo á, að það skuli fyrst rafvæða þau héruð, sem eru bezt til þess fallin og þar sem vegatengd á milli bæja er stytzt. Þetta hefur verið gert og framkvæmt eins vel af hendi raforkumálastjórnarinnar og raforkuráðs á hverjum tíma og mögulegt hefur verið. Og meginreglan hefur verið að binda sig við það, að það sé ekki lengra á milli bæja að jafnaði en 1 km. Það er þetta, sem er skýrt ákvæði í raforkulögunum, og eftir því hefur verið farið. Og hlutdrægnin í framkvæmdinni hefur áreiðanlega verið mjög lítil, ef hún er þá nokkur, og er óhætt að fletta þar upp í framkvæmdum undanfarið, hverjir sem mestu hafa ráðið í þessu máli. Ég tel, að það sé ekki ástæða til að segja meira við hv. 5. þm. Norðurl. v. En út af því, sem frsm. meiri hl. sagði hér áðan, þá vil ég nú segja það, að þegar vantar 1/3 frá héruðunum og 2/3 frá ríkinu, þá get ég ekki séð, að ríkissjóður skuldi rafmagnsveitunum og ekki heldur héruðin, vegna þess að skuldin er á báða bóga í réttu hlutfalli nokkurn veginn við það, sem þeim er gert að greiða. Og eitt er ég sannfærður um, að þó að geta ríkissjóðs sé mikil, þá er geta héraðanna tæplega fyrir hendi að greiða þessar 45 mill.. kr., sem hv. 1. þm. Vestf. nefndi hér áðan. Og hv. 1. þm. Vestf. spyr: Ef eitthvert hérað er tilbúið að leggja fram sinn skerf, ganga þau þá fyrir? -Nú er það svo, að ég verð að telja, að í framkvæmdinni hafi héruðin lagt fram sinn skerf, a.m.k. hefur verið til þess ætlazt af hendi raforkumálastjórnarinnar, og það hefur verið framkvæmt með sama hætti frá því fyrsta. Það hefur engin breyting á innheimtunni orðið á seinni árum. Þetta hefur verið framkvæmt á sama hátt frá því fyrsta og til þess ætlazt, að héruðin greiddu sinn hlut.. Ég hef ekki töflu fyrir framan mig til þess að sannprófa, hvort það hefur verið hundrað prósent í öllum tilfellum, en ég ætla, að það hafi verið að mestu leyti. En í sambandi við þessa spurningu, sem hv. þm. lagði fyrir mig, verð ég að minna á ákvæði raforkulaganna, að þau héruð skuli fyrst rafvædd, sem hafi beztu aðstöðu um vegalengd á milli bæja. Ég geri ráð fyrir því, að þótt eitthvert hérað byði fram 1/3 af kostnaði við rafvæðingu, en vegalengd milli bæja væri kannske 2–3–4 km, þá gæti raforkumálastjóri ekki þegið pennan þriðja part úr héraðinu og lagt á móti 2/3, þá yrði nákvæm athugun að fara fram á því, áður en tekið væri á móti því fé hjá héraðinu. Það yrði að fara fram athugun hjá raforkumálastjóra og síðan í raforkuráði og síðan að gera sér grein fyrir því, hvernig fjárins væri unnt að afla að 2/3, og í öðru lagi yrði að vega og meta ákvæði raforkulaganna um það, hvað eigi að ganga á undan, þannig að þetta er ekki eins auðvelt og ætla mætti við fyrstu sýn. Ég vil í sambandi við það, sem sagt hefur verið hér í sambandi við rekstrarhallann, undirstrika það, að rekstrarhallinn er alls ekkert aukaatriði, og ég tel, að hv. meiri hl. n. hafi réttilega vakið athygli á honum. Og eins og ég sagði í minni fyrri ræðu, þá tel ég, að rekstrarhallinn valdi nokkrum erfiðleikum, en alls ekki óyfirstíganlegum. Og ég tel, að rekstrarhallinn vegi ekki svo þungt á metunum, að við þurfum með því að horfast í augu við hann að vera vonlausir um það, að rafvæðingunni verði haldið áfram. Ég tel þess vegna, að það, sem hv. 1. þm. Norðurl. v. sagði hér í dag, að nál. hv. meiri hl. væri í rauninni að bjóða heim stöðvun, kyrrstöðu á framkvæmdum, vegna þess að meiri hl. gerði svo mikið úr rekstrarhallanum og fjárhagsörðugleikum rafmagnsveitnanna, - ég tel það einmitt tryggingu fyrir því, að haldið verði áfram í þessum málum, að það sé ekki endalaust látið reka á reiðanum, heldur horfist menn í augu við staðreyndirnar og geri sér grein fyrir, hvað þarf að gera til þess að skapa fjárhagslega trausta undirstöðu undir þessar framkvæmdir, eins og aðrar framkvæmdir, sem ráðizt er í. Og það er alveg rétt, sem hv. 5. þm. Norðurl. v. sagði hér áðan, að það er ástæðulaust að vera að bera hver öðrum á brýn áhugaleysi á, þessum málum, vegna þess að við viljum öll, að landið verði rafvætt, og við viljum, að þessi mál gangi sem bezt. Og það er einmitt þess vegna, þegar hv. framsóknarmenn flytja till. eins og hér er á þskj. 14 og láta í það skína, að núv. ríkisstj. hafi ekki látið þessi mál ganga með eðlilegum hætti, að tilefni er til þess, að svarað að í líkum tón. Hv. 1. þm. Norðurl. v. var skikkanlegur í sinni ræðu. Hann reyndi að vísu að læða því inn, að það væri ekki allt með eðlilegum hætti. Þetta hefði allt getað gengið miklu betur en raun ber vitni. Hann vildi láta í það skína, að ég hefði farið með villandi tölur hér í dag. En ég get upplýst hv. þm. um það, að ég las upp úr skýrslu raforkumálastjórnarinnar, og ég las rétt upp úr þeirri skýrslu. Og það gefst ábyggilega tækifæri til þess að sannprófa það, hvort þessar tölur, sem ég las upp úr skýrslu raforkumálastjórnarinnar, sem ég fékk í hendur í dag, eru réttar eða rangar. Ég ætla ekki að deila um slíkt efni, látum aðra um það, en það var aðalatriðið í ræðu hv. 1. þm. Norðurl. v. að láta í það skína, að ég hefði lesið upp rangar tölur. Ég þarf í rauninni ekki að segja meira við þennan hv. þm. En hv. 3. þm. Norðurl. e. talaði hér í dag, og hann segir, að ég hafi talað af miklum þjósti og ósanngirni um þetta mál, ég hafi borið hv. þm. það á brýn, að hann færi með vísvitandi ósannindi og blekkingar. Að ég sagði, að það væri um vísvitandi blekkingar að ræða eða það hlyti að vera svo, er vegna þess, að ég hafði álitið. Á hv. 3. þm. Norðurl. e. væri minnugur og skáksamur og fylgdist vel með þingmálum og því, sem væri að gerast. Ég hef þess vegna ekki látið mér detta í hug, að þessi hv. þm, hefði ekki vitað af því, að rafvæðingaráætlunin var til 11 ára, en ekki 10, og þetta var ákveðið árið 1955. Ef hv. þm. finnst það betra að fá fáfræðistimpil á sig í þessum málum heldur en að hann hafi sagt vísvitandi ósatt, þá getur hann valið mín vegna, en annaðhvort er hv. þm. sekur um óafsakanlega fáfræði í máli, sem er rætt á hverju einasta þingi, eða hann hefur sagt vísvitandi ósatt og reynt að blekkja á vísvitandi hátt. Ég er hér með skýrslu frá raforkumálaskrifstofunni, þar sem þetta er greinilega tekið fram. Þetta er margbókað, og það er þess vegna alveg tilgangslaust fyrir hv. þm. að vera að reyna að koma því inn hjá almenningi, að framkvæmdaáætlunin sé orðin 11 ára áætlun nú, af því að framkvæmdir hafi eitthvað tafizt hjá núv. ríkisstj. Og það er óviðeigandi fyrir hv, þm., eftir að hafa auglýst annaðhvort fáfræði sína eða undirhyggju, að koma hér upp í ræðustólinn og tala í vandlætingartón við mig, þótt ég hafi leyft mér að vekja athygli á því, að framkoma hv. þm. í umr. hér fyrir viku var að þessu leyti óafsakanleg og ekki sæmileg. Og ég leyfi mér enn að endurtaka það, að þegar hv. þm. er að gera samanburð á því, hversu miklum fjárhæðum hefur verið varið til raforkuframkvæmda árlega, eftir að núv. ríkisstj. kom að völdum og meðan vinstri stjórnin sat að völdum, þá leyfi ég mér að staðhæfa það enn á ný, að hv. þm. fór með blekkingar til þess að geta birt í Tímanum hagstæðar tölur fyrir Framsfl. og auglýst fyrir öllum almenningi á þennan hátt, með þessum blekkingartölum, að vinstri stjórnin hafi jafnvel staðið sig betur í þessum framkvæmdum en núv. ríkisstj. Mér dettur ekki í hug, að hv. þm. hafi viðhaft þessa aðferð í því skyni að blekkja hv. þm., því að það getur ekki verið mögulegt að gera það, þeir fylgjast of vel með til þess. En einhverja lesendur Tímans, sem ekki lesa annað en Tímann og fylgjast ekki með, það er hægt að blekkja þá, og í því skyni er leikurinn gerður. Og þegar hv. þm. ber tölurnar saman, þá gerir hann það viljandi að sleppa Reykjanesveitu, enda þótt það sé vitað, að Reykjanesveitan var ekki lögð eingöngu og allra sízt vegna varnarliðsins, heldur vegna þess að gamla línan flutti ekki lengur raforkuna til íbúanna á Suðurnesjum, þó að varnarliðið hefði ekki verið. Og í skýrslu raforkumálaskrifstofunnar segir, að óhjákvæmilegt hefði verið að byggja Reykjanesveitu, þótt varnarliðið hefði ekki verið, og það bæri þess vegna að draga frá aðeins kostnaðinn við straumbreytinn á Keflavíkurvelli, en hitt eigi að teljast til venjulegra raforkuframkvæmda. Við skulum segja hv. þm. til afsökunar, að hann hafi gleymt að nefna kostnað við Sogsvirkjunina á þessu tímabili, að hann hafi gleymt að nefna jarðhitarannsóknirnar, og efast ég þó um það eftir ummæli hans hér áðan, því að hann segir orðrétt, ég skrifaði það upp: „Jarðhitarannsóknir eru ekki umtalsverðar í sambandi við þetta.“ Ég hef ekki heyrt nokkurn hv. þm, viðhafa þessi orð um jarðhitarannsóknir fyrr, það sé ekki umtalsvert, þó að ríkisstj. verji miklum fjárhæðum til jarðhitarannsókna. Ég hef miklu fremur heyrt hv. þm. halda því fram, að jarðhitinn væri þjóðinni mikils virði og það bæri að stuðla að því að hagnýta hann sem mest og bezt. Og jarðhitarannsóknir hafa farið fram í því skyni að virkja jarðhitann til raforku, og er það vissulega framlag til raforkumála. En til jarðhitarannsókna hefur verið varið á undanförnum 3 árum 26 millj. kr., en ekki nema örfáum millj., á meðan vinstri stjórnin sat. Ég benti á, að til virkjunarrannsókna nú síðustu árin hefur verið varið mjög miklum fjárhæðum, á árinu 1962 25 millj. kr., en á árum vinstri stjórnarinnar 4 millj. kr. á ári, að mig minnir. Ef hv. þm. hefði viljað bera saman réttar tölur, framlag núv. ríkisstj. til virkjunarmála og rafvæðingar og framlag vinstri stjórnarinnar, þá hefði hann tekið þessa liði með í reikninginn og þá hefði útkoman snúizt við og orðið núv. ríkisstj. í vil. Gerir hv. þm. kröfu til þess að fá á sig það orð, að hann hafi í ógáti komið með þessar tölur og af fljótfærni, undirbúningslítið? Vill hann, að ég afsaki hann með því? Ég get alveg viðurkennt það, að ef hv. þm. finnst það betra en að því sé haldið fram, að hann hafi vísvitandi viljað blekkja, þá skal ég gera það. En blekking er það samt, annaðhvort óviljandi eða viljandi. Tölurnar, sem birtar eru í Tímanum, eru rangar, og þess vegna er það blekking við almenning, sem les blaðið, ef það verður ekki leiðrétt. En ef hv. þm. játar, að hann hafi ekki rannsakað málið nægilega vel og kynnt sér það, áður en hann skrifaði þetta, þá skal ég ekki halda því fram, að það hafi verið vísvitandi rangt. Ég skal viðurkenna, að það er dálítið hart að segja, að menn fari vísvitandi rangt með, en ég skýrði frá því, hvers vegna ég hélt því fram. Ég hafði það álit á þessum þm., að hann hlyti að vita betur. En það má kannske segja, að menn hafi ekki tíma til þess að lesa allt og fylgjast með öllu og hv. þm., ef hann fær athugasemdatíma hér, sem ég mundi mælast til, gæti þá fært fram afsakanir fyrir því, að hann kom ekki með réttar tölur, þegar hann hélt sína ræðu. Hv. þm. leggur mikið upp úr því, að í bréfi raforkumálastjóra er talað um framhalds-10 ára–áætlun, leggur mikið upp úr því og vildi gefa það í skyn, að raforkumálastjóri nefndi 10 ár vegna þess, að hann hefði fengið fyrirmæli um að gera framhalds-10-ára-áætlun. Ég sagði í fyrri ræðu minni hér í dag, að svo hefði ekki verið. Raforkumálastjóri fékk fyrirmæti um að gera framhaldsáætlun, og það er rétt, sem hv. 1. þm. Vestf. sagði hér áðan og ég tók reyndar fram í dag, að það er ekki raforkumálastjóri, sem ræður því eða ákvarðar, hver hraði veróur á framkvæmdunum. Það er ríkisstj., það er raforkuráð, það er Alþingi og það er það fjármagn, sem til þess verður varið. Og í viðtölum mínum við raforkumálastjóra hefur alltaf verið við það miðað, að rafvæðingunni yrði lokið ekki seinna en 1970. Og ég hygg, að hv. 3. þm. Norðurl. e., ef hann leitar vel, þá geti hann fundið nokkrar ræður eftir mig, þar sem þessi skoðun mín er staðfest. Og þess vegna er það einnig tilraun til blekkingar af hálfu þessa þm., þegar hann er að reyna að halda því fram, að núv. ríkisstj. ætlist nú til, að það taki 10 ár að gera næsta lokaáfangann í þessu máli. Hv. þm. verður að fyrirgefa það, þó að það sé séð í gegnum þá ræðumennsku, sem hann viðhefur hér, og þó að því sé haldið fram, að þetta sé gert sem tilraun til þess að blekkja og fá fólk til þess að hafa aðra skoðun á stefnu núv. ríkisstj. í þessum málum en raunverulega er. Í sambandi við 10 ára áætlunina og það, að þetta væri 11 ára áætlun orðin vegna seinagangs á framkvæmdum nú, þá nefndi hv. 3. þm. Norðurl. e. eitthvert skjal, sem hann gæti dregið fram, frá árinu 1957, sem sannaði það, að vinstri stjórnin hafi ætlað að gera þetta að 10 ára áætlun í framkvæmd. Hv. þm. sagðist ekki hafa minnzt á þetta skjal í sinni fyrri ræðu, vegna þess að þá hafi hann ekki vitað um, hvernig ég ætlaði að tala í þessu máli. Mér finnst þetta dálítið einkennileg staðhæfing hjá þessum hv. þm. Ef þetta skjal er svona mikilvægt sönnunargagn fyrir dugnaði í framkvæmdum vinstri stjórnarinnar í þessum málum, þá held ég, að það hefði verið látið sjá dagsins tjós, og mér dettur ekki í hug, að hv. 3. þm. Norðurl. e. loki þetta skjal niðri í skúffu eða hafi gert af hlífð við núv. ríkisstj. Ég get upplýst, að þetta skjal er ekki til hjá raforkumálaskrifstofunni. Og raforkumálastjóri fékk ekki fyrirmæli frá vinstri stjórninni um það að breyta 11 ára áætluninni, sem var orðin til 1957, í 10 ára áætlun. Einnig þetta er tilraun til blekkinga af hendi þessa hv. þm. Og mér finnst nú, að þegar blekkingavefurinn er orðinn þetta stór og þéttriðinn utan um hv. 3. þm. Norðurl. e., þá muni tæpast vera ástæða fyrir hann að nota sinn athugasemdatíma til þess að afsaka sig vegna þess, sem hann hefur borið fram, vegna þess að það mun ekki endast athugasemdatími til þess. Til þess þyrfti hann miklu lengri tíma. Ég sé, að fundartími er búinn, og ég get stytt mál mitt. Ég þarf í rauninni ekki meira að segja við hv. 3. þm. Norðurl. e. Ég held, að það standi ákaflega lítið eftir af hans fullyrðingum. Og ég hygg, að hv. þm., sem hafa fylgzt með umr., séu mér sammála um það, að fullyrðingar hv. þm. um, að ég hafi staðhæft eitthvað, sem ekki styðst við staðreyndir, standist ekki. Og ég hygg tíka, að þeir, sem hafa fylgzt með þessum umr., telji eðlilegt, að þegar hv. 3. þm. Norðurl. e. er sannur að því að fara með blekkingar, óviljandi eða vitjandi, þá, sé eðlilegt, að því sé andmælt. Og ég hélt nú satt að segja, að ég hefði ekki gert það svo sérstaklega kröftuglega í dag, en hv. þm. taldi, að svo hefði verið. En ástæða var vissulega til að mótmæla því, sem fram kom, og átelja það, að tilraun er gerð til að halda því fram, að till. á þskj. 14 sé bráðnauðsynleg til þess, að rafvæðingu í landinu verði haldið áfram, og hagsmunir fólksins í þessu máli séu undir því komnir, að það verði gert. En ég tel, að nál. meiri hl., sem leggur það til, að málinu sé vísað til ríkisstj., sé bezta afgreiðsla á málinu.



Herra forseti. Ég leyfi mér ásamt hv. 4. landsk. og hv. 4. þm. Austf. að flytja hér þáltill. um, að nokkru fé sé varið til þess að verðlauna menningarafrek í sambandi við 20 ára afmæli lýðveldisins. Nú á næsta ári eru liðin 20 ár síðan lýðveldið var endurreist, og á því sama ári eru liðin 700 ár frá því, að allt Ísland gekk undir konung á sínum tíma. Ég held, að það sé rétt á slíkum tímamótum, að við undirstrikum nokkuð gildi íslenzks sjálfstæðis og þá fyrst og fremst íslenzkrar þjóðmenningar og reynum af hálfu Alþingis að gera nokkurt sérstakt átak til þess að efla hana og ýta undir þjóðrækni í okkar landi. Okkar þjóðmenning er einhver elzta og merkilegasta menning heimsins. Við höfum átt í mikilli baráttu alla þá tíð, sem okkar forfeður hafa lifað í þessu landi, fyrir að varðveita hana. Við höfum staðið af okkur þær menningarlegu hættur, sem að okkur sóttu á sínum tíma, bæði á þeim tíma, sem latínan var hið drottnandi mál hjá yfirstétt Evrópu, og þann tíma, þegar tízkan sótti fram á Norðurlöndum og breytti öllum öðrum tungum Norðurlanda en okkar með þeim áhrifum, sem þýzki aðallinn hafði á 14. og 15. öld á danska tungu og önnur Norðurlandamál. Og nú stöndum við í svipaðri hættu vegna engilsaxnesku áhrifanna og það í því meiri hættu en fyrr, þar sem áhrifatækin nú á tímum eru orðin miklu voldugri og áhrifaríkari en nokkru sinni fyrr, eftir að útvarp, sjónvarp, kvikmyndir og allt annað slíkt kom til sögunnar. Ég held, að það sé þess vegna alveg nauðsynlegt fyrir okkur að nota hvert tækifæri, sem okkur gefst, til þess að reyna á allan hátt að ýta undir þá sérstöku þjóðmenningu, sem við höfum átt, og reyna, eftir því sem frekast er unnt, að tengja þá menningu, sem nú er að vaxa upp í landinu, við okkar gömlu þjóðarerfð. Það er, eins og oft hefur verið talað hér um áður, svo mikil hætta í sambandi við þá miklu byggðabyltingu, sem átt hefur sér stað í landinu, að rauði þráðurinn í okkar þjóðarerfð slitni, og þess vegna er nauðsynlegt, að við í hvert skipti, þó að það sé ekki meira en slík afmæli eins og þessi, notum tækifærið til að ýta undir alla þá, sem að okkar þjóðmenningu og afrekum á hennar sviði vilja vinna. Við eigum í baráttu einmitt um það á þessum árum og verður að öllum líkindum tekin endanleg ákvörðun eða ný um það á árinu 1964 að fá handritin heim, og það er engum efa bundið, að það er fylgzt alveg sérstaklega með því erlendis, hvernig okkur íslendingum gengur að efla okkar þjóðmenningu, hve vel okkur gengur að viðhalda virðingunni fyrir okkar þjóðarerfð. Og útlendingar, ekki sízt Danir og ég held nú máske sérstaklega þeir, sem voru okkur frekar óvinveittir í slíku efni, munu gera nokkuð með það, hve mikið við gerum sjálfir af því að sýna, að við viljum viðhalda okkar gömlu þjóðmenningu, efla hana og tengja þá nýju menningu, sem er að vaxa upp í landinu, við hana. Og ég held satt að segja, að okkur veiti ekki af að auka virðinguna fyrir okkar þjóð sem menningarþjóð út á við. Við erum smám saman að verða frægir - ef ég má nota orðið frægir - fyrir annað en menningu, eins og menn kynnast íslendingum oft nú á tímum. Það er meira bisnessinn, ef ég má nota það ljóta orð, það er meira fésýslan og hitt, hve miklu við oft vitjum skarta, og sú okkar stétt, sem mest leggur í það, - það er það, sem er að verða miklu meira áberandi en sú raunverulega menning. Yfirborðsmennskan er að verða svo sterk hér hjá okkur heima, að ef við getum lagt fram eitthvað til þess að efla okkar menningu meir, þá er það vissulega nauðsynlegt. Ég sé ekki betur en við höfum verið á þeim sviðum að dragast aftur úr upp á síðkastið. Við gerðum. meiri átök í þeim málum, meðan við vorum fátækari. Það voru stærri átök, sem við gerðum fyrir stríð, þegar við byggðum háskólann, heldur en við höfum gert í þeim efnum síðan. Og á sama tíma t.d., - ég hef getið um það hér áður í sambandi við annað, - þegar Norðmenn eru að byggja núna sinn stóra háskólabæ fyrir utan Osló, þá leggjum við með yfirborðsmennskunni, sem einkennir okkur, í háskólabíóið í staðinn fyrir þær tvær byggingar, sem nauðsynlegastar hefðu verið vegna vísindanna. Ég held, að við þurfum alvarlega að taka okkur á í þessum efnum og 20 ára afmæli lýðveldisins væri tækifæri til þess að gera slíkt. Þess vegna höfum við flm. lagt til, að það yrði varið allmiklu fé, um 5 millj. kr., til þess að veita verðlaun á hinum ýmsu sviðum íslenzkrar menningar og til þess að ýta undir okkar listamenn, okkar vísindamenn, okkar rithöfunda á öllum þessum sviðum. Slík verðlaunaveiting er nú ein af þeim aðferðum, sem þjóðirnar tíðka meir og meir. Einnig Norðurlandaþjóðirnar eru í æ ríkara mæli að taka þetta upp, m.a. til þess á hentugan máta ekki aðeins örva sína listamenn, heldur líka kynna þá betur meðal þjóðanna. Jafnvel þar sem auðvaldið er máske sterkara, en a.m.k. gjöfulla en hér, þá er það víða, að einstakir auðmenn leggja fram stóra styrki til þess að reyna að efla þannig menningu síns lands og máske ekki örgrannt um, að þeim þyki um leið gaman að því að láta tengja nafn sitt við eitthvað fegurra en venjulega iðnaðarframleiðslu eða vopnaframleiðslu. Bæði Rockefeller og Nóbel hafa séð sér hag í því og fundið útrás fyrir sitt stolt í því að skapa stofnanir, sem eigi sérstaklega að vera til þess að efla menningu og vísindi viðkomandi þjóða og jafnvel annarra þjóða. Mér hins vegar verður ríkið; a.m.k. enn sem komið er, að gera slíkt. Og við höfum satt að segja verið í venjulegum framkvæmdum okkar skeytingarlausari, ef maður má nota það orð, um að nota tækifærið, þegar við erum að ráðast í framkvæmdir, til að ýta um leið undir listirnar. Ég held, að það sé minna um skreytingu í opinberum byggingum hjá okkur nú en var jafnvel fyrir 20–30 árum, kannske með tveimur undantekningum. Reykjavíkurbær hefur skreytt nokkuð af sínum barnaskólum mjög fallega, og Sogsvirkjunin hefur gert dálítið til þess að tengja listaverk við þær byggingar, sem reistar hafa verið á hennar vegum. En annars er það, sem þótti forðum daga, t.d. hjá Grikkjum, eitt það sjálfsagðasta í sambandi við allar opinberar byggingar, listaverkin, sem kosta ekki nema hverfandi lítið í samanburði við það, sem byggingarnar kosta, það er svo að segja horfið hjá okkur nú. Ég held þess vegna, að það væri ákaflega vel til fundið, að við reyndum á 20 ára afmæli okkar lýðveldis að nota það tækifæri til að örva nokkuð okkar listamenn og okkar vísindamenn á hinum ýmsu sviðum. Og við flm. leggjum til, að þetta sé á sviðum tónlistar, myndlistar og fagurra bókmennta, sviði sagnaritunar, sviði alls konar vísinda og hagnýtra rannsókna. Og sú upphæð, sem hér er lagt til að verja í þessu skyni, ætti að nægja til þess, að það væru nokkuð myndarleg verðlaun á öllum þessum sviðum. Við leggjum til, að menntamálaráði sé falið að ráða, á hvern hátt þessum verðlaunum sé úthlutað, ákveða þar reglugerð um, og í þeirri reglugerð mundi þá um leið verða ákveðið, hvernig bezt þætti að láta undirbúa þá verðlaunaveitingu, t.d. hvort þetta ætti að vera fyrir verk, sem unnin hefðu verið á lengri tíma, eða hvort það væri ákveðið, að frá því að slík samþykkt væri gerð, þá auglýsti menntamrn. slíkt, og þar kæmu til greina aðeins þau verk, sem unnin hefðu verið eða skilað væri á því tímabili, sem liði fram að 17. júní 1984. Þegar lýðveldið var stofnað, var að vísu ekki mikið um slíkt, en afur lítið þó og gaf nokkuð góðan ávöxt. Þó var því hagað þannig, það var að vísu ekki nema á sviði söngs og ljóða, að það var aðeins fyrir þau verk, sem unnin voru eftir að þessi ákvörðun var tekin, og ég held nú, að að ýmsu leyti væri það bezt að hafa þetta líka þannig, en það mundi sem sé menntamálaráð í samráði við menntmrh. ákveða. En engum efa er bundið, að slík verðlaunaveiting mundi verða til þess að örva mjög alla okkar lista- og vísindamenn á þessum ýmsu sviðum. Líka væri hægt að hafa þetta nokkuð mismunandi fyrir hin ýmsu svið, t.d. á sviði sagnaritunar, vísinda og hagnýtra rannsókna, þá gæti þetta veríð miðað við lengri tíma en bara tímann, sem liði fram að 20 ára afmælinu, þannig að til greina kæmu líka þau verk, sem menn hefðu verið að vinna að nokkurn tíma á undan, en á svíði t.d. tónlistar, myndlistar og slíkra listgreina væri það aftur á skemmri tíma. Þá mætti líka tengja þetta við skulum bara segja á svíði myndlistarinnar - við ýmislegt, sem snerti málverk úr okkar sögu. Ég býst við, að við Íslendingar séum fátækastir allra þjóða í Evrópu af málverkum úr okkar sögu. Það er ákaflega lítið til af slíku. Við, sem höfðum með það að gera að undirbúa lýðveldishátíðina, létum að vísu útbúa nokkur málverk, sem voru tengd okkar sögu. Sum af þeim tókust sæmilega, ekki öll, ekki heldur það þeirra, sem er hér niðri hjá okkur, og á þessu sviði erum við ákaflega fátækir, þannig að ef t.d. á því sviði væri eitthvað reynt að gera, þá væri þess verulega þörf. En erfiðleikinn er, að það er ákaflega fátt af okkar málurum, sem virðist hafa áhuga á slíkum málverkum, og máske annað, að það er svo þó segja ekkert af opinberum stofnunum, sem nokkurn tíma hefur sýnt áhuga á að vilja kaupa slíkt málverk. Það var nú svo, þegar við vorum einmitt að undirbúa lýðveldisstofnunina, að einmitt vissir abstraktmálarar, sem voru fengnir til þess að mála þá söguleg málverk, þeir gerðu raunverulega þau málverkin, sem máske voru einna bezt, og það í alveg klassískum stíl. Það er líka svo, að í sambandi við kvikmyndir mætti vafalaust reyna að laða fram, ef þar væri tengt saman að fá góðar myndir af því gamla og nýja Íslandi og reyna að tengja þetta listrænt saman, þá væri það sannarlega þess virði, að ríkið reyndi myndarlega að verðlauna slíka kvikmyndagerð. Við höfum máske sumir séð undanfarið hérna þær kvikmyndir t.d., sem Ósvaldur Knudsen hefur verið að taka og sýna, og sjáum, hvers konar raunveruleg söguleg afrek er verið að vinna fyrir okkur í þessu sambandi, bjarga fyrir okkur menningarlegum verðmætum, sem ella glatast. Og það væri ákaflega heppilegt að geta tengt við 20 ára afmæli lýðveldisins einmitt þess háttar list. Ég efast ekki um, að einnig þeir amatörar, sem eru að fást við slíkt, fengju kannske, þegar þeir fyndu einhverja uppörvun frá því opinbera, verulega góðar hugmyndir til að framkvæma verk á sviði slíkrar kvikmyndagerðar, sem gætu orðið okkur - og ekki sízt okkar börnum - sérstaklega kærkomin. Við álítum þess vegna. flm., að það væri rétt fyrir okkur í tíma að athuga þetta. Það hefur oft viljað fara svo hjá okkur, þegar átt hefur að minnast einhverra sögulegra atburða, að það vs2ri kannske lítið orðið annað en nokkrar hátíðarræður, veizlur og þess háttar, þegar þar að kæmi, en minna aftur á móti um það, sem hefði um leið hagnýta þýðingu fyrir okkar menningu. Nú er raunverulega alveg á tvennan hátt tækifæri til þess að minnast annars vegar, þar sem er 20 ára afmæli lýðveldisins, og hins vegar, þar sem liðin eru 700 ár frá 1264. Ég vil þess vegna fyrir hönd okkar flm. leyfa mér að vona, að þessari till. verði tekið vel. Upphæðin er að vísu allhá, en þó vil ég minna á, að það eru 2 millj. kr. á hverju ári, sem nú eru látnar aðeins í sérstaka styrkí í sambandi við vísindarannsóknir, svo þó að ríkið einu sinni á 10–20 ára fresti leggi fram 5 millj. kr. til þess að verðlauna afrek á hinum ýmsu sviðum, er það raunverulega ekki sérstaklega stórt. Við leggjum svo til, að að lokinni þessari fyrri umr. sé þessari till. vísað til hv. fjvn. Umr. (atkvgr.) frestað.



Herra forseti. Það þykir nú kannske skrýtið svona rétt fyrir kosningar, að þm. séu að bera fram fsp. um alópólitísk efni, en ég hef nú samt leyft mér að gera það og tel, að málið, sem um er spurt, snerti það marga í þjóðfélaginu, að ástæða sé til að fá upplýsingar frá réttum aðilum um, hvað því málefni liði. Fsp. á þskj. 468 er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: 1) „Hvað veldur sífelldum drætti á nýrri útgáfu lagasafnsins? 2) Er ný útgáfa lagasafnsins væntanleg innan langs tíma? 3) Hefur nokkuð verið athugað um útgáfu reglugerðasafns jafnframt útgáfu lagasafnsins eða sérstaklega, og ef svo er, hvað líður þá undirbúningi þess máls?“ Fyrir löngu var gefið út í nokkrum bindum Lagasafn alþýðu, og naut það ritsafn mikilla vinsælda. Þá var gefin út útgáfa af lagasafni 1932, ný útgáfa kom 1947, og seinasta útgáfa af lagasafninu kom út 1955. Það gerast miklar breytingar í lagasetningu á hverju tíu ára tímabili, og mikil og margvísleg ný lagasetning kemur til, mörg eldri lög eru úr gildi felld eða þeim breytt, en Stjórnartíðindi hins vegar fremur óhandhæg heimild, a.m.k. í höndum alþýðu manna. Lagasafnið er því bók, sem er í höndum margra, einstaklinga, fyrirtækja og stofnana, og til þess leitað daglega. Þegar 2. útgáfa af lagasafninu, þessi útgáfa, sem kom út 1947, var undirbúin, munu hafa liðið a.m.k. fimm ár, frá því að ráðh. fól sérfræðingum að hefja verkið, þangað til því var lokið. Mér er það fyllilega ljóst, að hér er um mikið verk að ræða, vandasamt nákvæmnisverk, og þetta verk fer vaxandi, og má því búast við, að það taki lengri tíma og þurfi að fá fleiri hæfa sérfræðinga til að vinna að undirbúningi nýrrar útgáfu lagasafns, þó að nokkuð sé auðvitað unnið með fyrri útgáfum. Ég þykist raunar vita, að ráðstafanir hljóti að hafa nú þegar verið gerðar til þess að undirbúa nýja útgáfu af lagasafninu, en fsp. mín er einkum íram borin til þess að fá vitneskju um, hvað verkinu sé langt komið, hvað því líði og hvenær megi vænta nýrrar útgáfu af þessari mjög svo nauðsynlegu almenningshandbók. Með fsp. mundi ég þá líka vilja stuðla að því, að hert verði á framkvæmd verksins og því hraðað, ef það skyldi eiga alllangt í land enn. Ég skal ekki fara fleiri orðum um nauðsyn þess, að nýtt lagasafn komi. Ég held, að það liggi í augum uppi og allir séu um það sammála. Síðasti liður fsp. minnar er svo um það. eins og ég áðan las upp, hvort unnið hefði verið að undirbúningi að útgáfu reglugerðasafns, jafnframt útgáfu lagasafnsins eða sérstaklega. Svo sem kunnugt er, hefur reglugerðasafn ekki, svo að ég viti, verið gefið út fyrr, en ég tel, að það mundi verða enn meira hagræði og almennari fyrirgreiðsla að því, að allar gildandi reglugerðir væru til í einu ritsafni, því að ég hygg, að þeir séu fáir, sem hafa yfirsýn yfir það, hvaða reglugerðir séu í gildi, en þær segja, eins og kunnugt er, nákvæmar fyrir um það í einstökum atriðum, hver sé og hafi orðið framkvæmd laga. En oft og tíðum skiptir ekkert minna máli að vita góð skil á því, hvaða reglugerðir séu í gildi á grundvelli settra laga, heldur en að vita um löggjöfina sjálfa. Ég játa, að reglugerðir eru jafnvel enn þá meira á hverfanda hveli, verða fyrir enn þá tíðari breytingum en lög, og það kann því að skapa erfiðleika við það að búa út ritsafn með gildandi reglugerðum. Það mundi kalla á tíðari útgáfur af því ritverki heldur en af lagasafni, ef það ætti að mega treysta slíku safni í aðalatriðum. En mikið er þó af reglugerðum, sem hafa verið í gildi um áratugi og kannske aldir, og tilskipanir, sem hafa lagagildi, sem erfitt er þó fyrir fólk að henda reiður á, nema menn séu þá lögfróðir í betra tagi og fylgist vel með. En hins vegar er það, þó að þetta sé erfiðleikum bundið og ég telji, að það muni kannske orka tvímælis, hvort það þætti tiltækilegt að ráðast í útgáfu reglugerðasafns, sem sjálfsagt yrði mikið verk og vandasamt að undirbúa, þá, tel ég líka, að það yrði enn þá meira notað og þætti enn þá þýðingarmeiri handbók fyrir almenning og fyrir stofnanir og fyrirtæki heldur en jafnvel lagasafnið sjálft, og væri því kannske enn þá meiri þjónusta gerð við mikinn fjölda þjóðfélagsþegna, ef fært þætti að gefa út auk lagasafns einnig reglugerðasafn. Ég vil svo vænta, að hæstv. dómsmrh. vilji svo vel gera að gefa upplýsingar um, hvað framkvæmdum þessa máls líði.



Herra forseti. Skv. l. nr. 48 frá 1929 er gert ráð fyrir, að lagasafn skuti gefið út að nýju a.m.k. á tíu ára fresti. Hið fyrsta lagasafn eftir setningu laganna kom út snemma árs 1933 með lagaefni til ársloka 1931. Störf að næstu útgáfu lagasafns voru hafin í árslok 1942, og var handritið tilbúið vorið 1943, en vegna ýmissa orsaka, aðallega erfiðleika á prentun, dróst það mjög og varð ekki lokið fyrr en síðla árs 1947 með lagaefni til vors 1945. útgáfa sú, sem nú er í notkun, inniheldur lagaefni til vorsins 1954 og kom út snemma árs 1956. Snemma á s.l. ári var hafinn undirbúningur að nýrri útgáfu lagasafnsins, og er nú handrit tilbúið til prentunar, og byrjunarfjárveiting til að standa straum af kostnaði við útgáfuna er á fjárl. 1963. Ef nægilegt fé verður lagt til útgáfunnar, er ekkert því til fyrirstöðu, að lagasafnið komi út á þessu ári eða í byrjun næsta árs með lagaefni til loka yfirstandandi Alþingis. Ekki er í undirbúningi að gefa út reglugerðasafn jafnhliða lagasafninu. Það er ekki ljóst, hvort hagnýtur grundvöllur sé fyrir útgáfu og notkun reglugerðasafns. Slíkt heildarsafn reglugerða mun ekki þekkjast hjá nágrannalöndum okkar, sem við sníðum okkar lagasöfn eftir, og það þó að þeir aðilar hafi af augljósum ástæðum tök á að leggja miklu meira fé í slík verk og gefa þau út örar en hér er talið fært. Tilvitnanaskrár lagasafnsins hafa orðið fullkomnari með hverri útgáfu lagasafnsins og eru handhægar til hagnýtingar á reglugerðasafni Stjórnartíðinda. Efnisyfirlit Stjórnartíðinda eru einnig hentug sem leiðarvísir um þetta efni, ekki sízt eftir að sérútgáfa efnisyfirlits Stjórnartíðinda er ýtarlegri en áður. Svo sem gert var í síðasta efnisyfirliti fyrir árabilið 1936–1950. Nýtt einisyfirlit yfir Stjórnartíðindi fyrir árabilið 1951–1961 mun koma út síðar á þessu ári. Þetta er skýrsla dómsmrn. um málið. Ég vil einungis bæta því við, að ég hygg mig muna það rétt, að Ólafur Lárusson hafði á sínum tíma nokkuð undirbúið og safnað efni í útgáfu reglugerðasafns, hann hafi skýrt mér eitt sinn frá því, en hann treysti sér ekki til að ljúka verkinu. Á því eru mjög margir annmarkar, m.a. þessir, sem hv. fyrirspyrjandi gat um, að reglugerðum er svo oft breytt, að mjög lítil stoð er í slíku safni varðandi ákaflega mörg þýðingarmikil efni. Hitt er rétt, að aðrar reglugerðir standa lengi. En það getur verið mjög villandi fyrir allan almenning að fá slíkt safn í hendur, ef mikill hluti þess, sem þar er prentaður, er þegar fallinn úr gildi eða fellur úr gildi, jafnskjótt og bókin kemur í hendur þeirra manna, sem hana eiga að nota. Ég játa, að það væri æskilegt, ef hægt væri að gefa út reglugerðasafn. En ég hygg þó, að það sé misskilningur, að það mundi koma að nándar nærri sömu notum og lagasafnið. Að hinu bæri miklu frekar að keppa, að reyna að gefa lagasafn út oftar. Í öðrum löndum eru slík söfn gefin út hvert einasta ár, og vel er þessu ekki fyrir komið, fyrr en við gætum haft þann sama hátt á, því að það er ákaflega erfitt að eiga að nota lagasafn og þurfa að hafa heilan bunka af Stjórnartíðindum við hliðina til þess að fylgjast með því, hvaða breytingar hafa átt sér stað. Við höfum hins vegar ekki treyst okkur til þess af fjárhagsástæðum, líka af mannaskorti, eins og oft vill verða, en það hlýtur að sækja í það horf, að reynt verði að koma út lagasafni oftar en á tíu ára fresti, og mér er ljóst, að það er of langt bil.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans. Ég hélt nú jafnvel, að útgáfa laga: safnsins væri lengra undan en hann upplýsti, og er það vel, að það getur svo farið, að ný útgáfa komi á þessu eða næsta ári, ég fagna því. Ég gerði mér ljóst, að það væru vafalaust mikil vandkvæði á því að gefa út reglugerðasafn, og heyrði ég, að það er einnig skoðun hæstv. ráðh. Ég tel, að það væri áreiðanlega mjög mikið notað ritsafn, ef hægt væri að gefa það út, en vafalaust þyrfti að gefa það út ekki sjaldnar en á þriggja, fjögurra ára fresti. Ég er líka sammála hæstv. ráðh. um það, að ef fjárhagsástæður leyfðu, þá væri mjög æskilegt, að lagasafn væri gefið út með ekki lengra millibili en t.d. á fimm ára fresti. Nú höfum við ekki lagasafn, sem gildir lengra en til 1954, og er þá komið þarna 9 ára löggjafartímabil, sem menn verða að leita til Stjórnartíðinda um, og það er, eins og hæstv. ráðh. sagði, mjög áhandhægt, jafnvel í leit að einstökum smáatriðum.