Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í upphafi síðasta þings lýsti ég í fáum orðum meginstefnu stjórnarinnar og helztu viðfangsefnum. Þetta var þá eðlilegt vegna þess, hversu langt var liðið frá því, að ríkisstj. hafði tekið við völdum og gefið stefnuyfirlýsingu sína. Yfirlýsingin frá því í fyrra er enn í fullu gildi nema að því leyti, sem lokið er framkvæmd ýmissa þeirra mála, sem þar voru talin. En til viðbótar henni þykir rétt að rifja upp meginstefnu stjórnarinnar og gera í örfáum orðum grein fyrir helztu viðfangsefnum, sem nú blasa við. Meginstefnan er hin sama og Ólafur Thors lýsti þegar í nóv. 1959: Að tryggja heilbrigðan grundvöll efnahagslífsins, svo að framleiðsla aukist sem örast, atvinna haldist almenn og örugg og lífskjör geti enn farið batnandi. Vegna þeirra verðlækkana, sem orðið hafa síðustu mánuði á helztu útflutningsvörum landsmanna, eru viðhorfin í efnahagsmálum þjóðarinnar nú önnur en verið hafa undanfarin ár. Hér koma og til greina örðugleikar vegna vaxandi efnivöruskorts hraðfrystihúsanna, sem sprettur af minnkandi afla á veiðieiningu og af samdrætti togaraútgerðarinnar og einbeitingu stórvirkasta hluta bátaflotans að síldveiðum. Að svo vöxnu máli telur ríkisstj., að megináherzlu verði nú að leggja á stöðvun verðhækkana innanlands og helzt, að ekki verði hækkun á innlendu verðlagi frá því, sem var hinn 1. ágúst s.l. Í því skyni að vega upp á móti hækkun búvöruverðs, sem samkomulag varð um í 6 manna nefnd fyrir skemmstu, ákvað ríkisstj. að auka niðurgreiðslur á búvörum og hefur nú til athugunar fleiri ráðstafanir í þá átt til þess að draga úr áhrifum verðhækkana frá 1. ágúst. Skilyrði þess, að stöðvun verðlags fyrir atbeina ríkisvaldsins takist, er að ekki séu gerðar aðrar ráðstafanir, sem leiða hljóta til verðhækkana og veltur þá á miklu, að í þeim efnum takist samvinna milli ríkisstj. og Alþingis annars vegar og stéttarfélaga, verkalýðs og annarra launþega og atvinnurekenda hins vegar. Þá þarf og skjótlega að taka ákvörðun um, hvort gera eigi með rýmkun veiðiheimilda innan fiskveiðilögsögunnar ráðstafanir til öflunar efnivöru til hraðfrystihúsanna og þar með létta undir með útgerð minni báta og togaranna jafnframt því, sem gerðar verði nauðsynlegar breytingar til að draga úr reksturskostnaði þeirra. Af einstökum málum, sem lögð verða fyrir Alþ. eða þegar hafa verið lögð auk fjárlagafrv. og þeirra frv., sem eru í sambandi við það og frv. um staðfestingu á brbl. er þessara að vænta í upphafi þings: Frv. til l. um Landhelgisgæzlu Íslands, frv. til l. um breyt. á l. um bann við botnvörpuveiði í landhelgi, frv. til l. um breyt. á áfengislögum, frv. til l. um fávitastofnanir, frv. til l. um breyt. á l. um almannavarnir, frv. til l. um skipun prestakalla og prófastsdæma, frv. til l. um kristnisjóð, frv. til l. um verðjöfnunargjald af veiðarfærum, frv. til l. um námslán og námsstyrki, frv. til skólakostnaðarlaga, frv. til l. um afnám Viðtækjaverzlunar ríkisins, frv. til höfundarlaga, frv. til l. um greiðslur til höfunda vegna útlána úr bókasöfnum, frv. til l. um breyt. á útvarpsl. vegna íslenzks sjónvarps, frv. til l. um útflutningsgjald af sjávarafurðum, það er sams konar hlutdeild sjómannasamtakanna og Landssambands ísl. útvegsmanna, frv. til l. um áframhald heimildar fyrir landanir erlendra veiðiskipa hér við land, frv. til l. um aðild verzlunarfólks að atvinnuleysistryggingum. Enn fremur verða endurflutt frv. til l. um réttindi skipstjórnarmanna, um samábyrgð Íslands á fiskiskipum og um bátaábyrgðarfélög, svo og frv. til breyt. á laxveiðilögum. Síðar á þinginu er að vænta frv. til nýrra heildarlaga um tollheimtu og tolleftirlit, frv. um staðgreiðslu opinberra gjalda og frv. til l. um listamannalaun. Í athugun eru frv. um eftirlit með opinberum framkvæmdum, um embættisbústaði og frv. til nýrra bókhaldslaga, svo og er í athugun endurskipulagning félagsheimilasjóðs og íþróttasjóðs. Unnið er að endurskoðun hafnalaga og málefna Skipaútgerðar ríkisins og raforkulaga, enn fremur að till. um öflun nýrra tekna fyrir vegasjóð, svo og breytingu á l. um almannatryggingar vegna fyrirhugaðs afnáms ríkisframfærslu sjúkra manna og örkumla, breytingu á orlofslögum, á l. um rétt verkafólks til uppsagnarfrests og um rétt þess og fastra starfsmanna til launa vegna sjúkdóms- og slysaforfalla. Einnig er unnið að nýrri heildarendurskoðun á l. um opinbera aðstoð við íbúðabyggingar. Þá er unnið að samningu frv. til l. um jarðakaupasjóð ríkisins og frv. um hagræðingarsjóð landbúnaðarins. Það er stefna ríkisstj. að halda áfram að styðjast við sem ýtarlegasta áætlunargerð í viðleitni sinni við að halda jafnvægi í efnahagslífi þjóðarinnar. Eins og á undanförnum árum mun verða samin áætlun um opinberar framkvæmdir og starfsemi fjárfestingarlánasjóða á árinu 1967 og fjáröflun í því sambandi. Jafnframt er hafinn undirbúningur að þjóðhags- og framkvæmdaáætlun fyrir árin 1967–1970. Þá mun haldið áfram að vinna að áætlunum um framkvæmdir og atvinnumál í einstökum landshlutum. Hér er þess og að minnast, að um næstu áramót kemur til framkvæmda löggjöf sú, sem síðasta Alþingi samþykkti um Framkvæmdasjóð Íslands, sem ætlað er að auðvelda samræmda heildarstjórn á opinberri fjárfestingu. Um till. og ráðstafanir ríkisstj. mun sitt sýnast hverjum nú eins og endranær. Minni háttar ágreiningur skiptir litlu máli miðað við það, að nú megi takast að stöðva verðhækkanir innanlands, ella er afkomu helztu atvinnuvega og framleiðslu þjóðarinnar stefnt í voða og þar með því atvinnuöryggi, sem verið hefur traustasti hornsteinn góðrar afkomu almennings um langt skeið.



Herra forseti. Mér þykir hlýða að segja hér fáein orð í sambandi við þessa tilkynningu frá hæstv. ríkisstj., sem forsrh. hefur flutt. Hann lét þess getið, að stefna hæstv. ríkisstj. yrði áfram sú sama og verið hefði og vitnaði til orða hæstv. fyrrv. forsrh. í því sambandi, en stefnan hefði verið sú að tryggja heilbrigðan grundvöll efnahagslífsins. Ég saknaði þess raunar, að hæstv. forsrh. greindi ekki nánar en þetta frá stefnuyfirlýsingum hæstv. ríkisstj., þeim fyrri, sem enn eru í gildi að sögn hæstv. ráðh., því að í þeim var æðimikil útfærsla á þessu meginfyrirheiti. M. a. var því heitið og það sett sem eitt aðalstefnumið að stöðva verðbólguna, stöðva dýrtíðina. Enn fremur að afnema uppbótakerfið í öllum þess myndum og að greiða niður smátt og smátt í áföngum skuldir þjóðarinnar út á við, lækka þær, og þyrfti þjóðin að leggja á sig byrðar, sem þá voru á lagðar með það fyrir augum að lækka þessar skuldir árlega, sem væru orðnar of miklar. Fleiri stefnuyfirlýsingar fylgdu einnig í sama anda, sem ég þarf ekki að eyða tíma hv. þm. til þess að rifja upp, en ég saknaði þess, að hæstv. forsrh. hafði ekki þessi fyrirheit með, þegar hann rifjaði upp meginstefnu ríkisstj., eins og hún átti að verða. En við vitum nokkurn veginn, hvernig farið hefur. Við búum við óðaverðbólgu með öllum þeim stórkostlegu vandkvæðum fyrir þjóðarbúskapinn og öllum þeim stórhættum, sem af því leiða. Því fer svo fjarri, að uppbótakerfið hafi verið afnumið, að niðurgreiðslur og útflutningsuppbætur, sem hvort um sig er eins og annar endinn á sama prikinu, nema a.m.k. 1 milljarði á ári eins og horfir í dag og verður sjálfsagt drjúgum meira áður en þessum vetri lýkur. Skuldir við önnur lönd hafa að sjálfsögðu ekki lækkað, heldur vaxið hröðum skrefum, þó að því væri heitið, að þær skyldu lækkaðar ár frá ári. Og fleira mætti nefna í þessu sambandi, sem ég mun ekki að þessu sinni rekja nánar, en ég vildi rifja þetta upp til þess að minna á stefnu hæstv. stjórnar, eins og hún átti að verða. Þá fannst mér það ekki álitlegt, að hæstv. forsrh. gerði hér ekki grein fyrir því geigvænlega ástandi, sem nú ríkir í efnahagsmálum landsins og atvinnumálum, en sannast að segja hefði mér fundizt það vera lífsnauðsyn að hann hefði gert það í þessari ræðu og þá rakið, hvaða úrræði ætti að nota til bjargar í þeim stórfellda vanda, sem þjóðin er nú stödd, þrátt fyrir óvenjulega góð skilyrði. Varð ég ekki var við, að hæstv. forsrh. boðaði í þessu efni nein úrræði, sem því nafni væri hægt að nefna, eða neina stefnubreytingu, en hitt hlýtur okkur öllum að vera ljóst, að óbreyttri stefnu getum við ekki haldið, vegna þess að hún er að leiða í hreinan ófarnað og við hljótum að beygja okkur fyrir staðreyndum í því efni. Núv. stefnu er ekki hægt að halda óbreyttri, það verður að taka upp nýja stefnu og nýjar vinnuaðferðir. Það hlýtur okkur öllum að vera ljóst, því að þessar vinnuaðferðir, sem notaðar hafa verið, hafa gefið slæma raun eins og bezt sést á því, hvernig ástandið er í landinu um þessar mundir. Það má segja, að grundvallaratvinnuvegirnir eða a.m.k. margar stórar greinar grundvallaratvinnuvega landsmanna riði til falls, eins og nú stendur, þrátt fyrir þau góðu skilyrði, sem við búum við. Togaraflotinn er að hverfa úr landinu og ekkert er gert til þess að afla nýrra togara, sem væru þannig gerðir, að von væri til þess að reka þá með góðum árangri. Sumar greinar bátaútvegsins og það ekki neinar smágreinar, það má segja útgerð allra báta, sem ekki geta notað nýtízku áhöld á síldveiðum, er bókstaflega lömuð og dregst saman hröðum skrefum og nærri liggur, að rekstur fiskiðnaðarins reki í strand, eins og glöggar lýsingar hafa verið gefnar á af mörgum mönnum utan hv. Alþingis, sem vel vita, hvað þeir eru að segja. Margar greinar iðnaðarins hafa orðið að hætta rekstri mörg fyrirtæki, ýmsar greinar hefur orðið að leggja niður og útflutningsiðnaður er auðvitað í sérstakri úlfakreppu allur. Mörg stæltustu og beztu fyrirtæki landsins eru lömuð vegna rekstursfjárskorts og greiðsluvandræði almenn, jafnvel hjá ágætum fyrirtækjum, vegna rekstursfjárskorts, sem að verulegu leyti byggist á þeirri lánastefnu, sem reynt er að beita sem hagstjórnartæki. Landbúnaðurinn berst við þann stórkostlega vanda, að óðaverðbólgan grefur undan útflutningi landbúnaðarafurða og skrúfar upp framleiðslukostnaðinn allan, þannig að fram undan eru hættulegir boðar í rekstri landbúnaðarins. Nálega engir kjarasamningar eru í gildi í landinu. Þar leikur allt á lausu og ég hygg, að óhætt sé að segja, að launakerfi ríkisins sé í algerri upplausn. Þannig mætti lengi telja til þess að sýna, hvernig ástatt er í hinum ýmsu greinum. Og mætti í því sambandi að lokum nefna ríkisbúskapinn, því að nú er lagt á borð okkar fjárlagafrv., sem gerir ráð fyrir 700 millj. kr. hækkun ríkisútgjaldanna á einu ári, en vantar þó á frv. a.m.k. á annað hundrað millj. kr., sem búið er að gefa fyrirheit um, þannig að raunveruleg hækkun á borðinu er á níunda hundrað millj., en verður þó líklega miklu meiri áður en upp verður staðið. Samt er þannig ástatt, að af þessari ógnarfjárhæð, af á níunda hundrað millj. kr., er aðeins sáralítið, sem á að verja til verklegra framkvæmda og meginhlutinn af því, sem á að fara til verklegra framkvæmda, fer til þess að greiða óreiðuskuldir vegna framkvæmda, sem þegar er búið að vinna. Þannig lækkar það, sem veitt er af sköttum og ríkistekjum til verklegra framkvæmda, óðfluga frá ári til árs. Það er nú svo komið, að segja má, að framlög til ýmissa þýðingarmikilla mála, sem gert er ráð fyrir í löggjöf landsins, eins og t.d. hafnarmála sé að þurrkast út af fjárl., og byggðarlögin verða sjálf að greiða það, sem ríkissjóði er ætlað að greiða. Í þessu sambandi er svo talað um stöðvun. Manni skilst, að þetta sé leiðin til stöðvunar og mun þð öðrum mönnum sýnast annað, og mundi það engu breyta í því efni, þó að hæstv. ríkisstj. reyndi að skrapa saman peninga til þess að leyna um einhverra mánaða skeið, t.d. fram að kosningunum, áframhaldandi vexti dýrtíðarinnar. Verðbólgan vex jafnt fyrir því, þó að henni sé þannig leynt um stundarsakir eins og gert var haustið 1959, þegar vexti verðbólgunnar var leynt í nokkra mánuði, en svo þegar kom fram á vorið, fór lokið af katlinum vegna þeirrar suðu, sem í honum var óbreytt, þrátt fyrir sýndarráðstafanir, sem notaðar voru í þessu skyni. Ég vil segja það um sjávarútveginn sérstaklega, þær greinar hans, sem erfiðast standa, að ástandið í þeim málum er svo alvarlegt, ástand þessara greina sjávarútvegsins, þ.e.a.s. smærri báta, og fiskiðjunnar er svo hættulegt, að það verður að vera eitt aðalverkefni þessa Alþ. að rétta hlut þessara atvinnugreina og þolir það enga bið. Mættu menn gjarnan hugleiða, hvernig komið er okkar eigin atvinnulífi í landinu, ef þessi rekstur verður látinn grotna niður, á sama tíma og erlendir aðilar hefja innreið sína í íslenzkt atvinnulíf, eða kannske er það hugsunin að láta þetta rýma fyrir þeim. Ég vil ekki trúa öðru en að það fáist samtök um myndarlegt átak í þessu efni. Mér fannst mikið á vanta í ræðu hæstv. forsrh., eins og ég tók fram í upphafi þessara orða. Ég hygg, að það stafi sumpart af því, að menn kinoka sér við að ræða í fullri hreinskilni og alvöru hinar raunverulegu rætur vandans í þessum málum. T. d. verður þess vart og það kom raunar óbeint fram í ræðu hæstv. forsrh., að hann virðist telja, að það sé aðeins eitt nauðsynlegt til þess að berjast gegn óðaverðbólgunni, sem sé að halda niðri kaupi og verði á landbúnaðarvörum. Mál þessi eru flutt eins og það sé aðalundirrót verðbólgunnar hér hjá okkur, að kauptaxtar hafi verið hækkaðir of mikið á undanförnum árum og bændur hafi hrifsað of mikið til sín úr þjóðarbúinu gegnum verðlagningu landbúnaðarafurða. Þannig er talað. Það er talað eins og það sé hið eina sáluhjálplega í þessum efnum að halda niðri kaupi og verði á landbúnaðarafurðum og tækist það, væri búið að lækna verðbólguna. En ég skil ekki þennan málflutning, þegar sú staðreynd liggur fyrir, að endurgjald fyrir venjulegan 8 stunda vinnudag hefur ekkert hækkað frá 1959, ef miðað er við raunverulegan framfærslukostnað og nýja húsaleigan tekin inn í dæmið eða kostnaðurinn við að búa í nýju íbúðunum, sem verið er að byggja. Okkar statistik er nú ekki betri en svo, að það er mjög erfitt að komast að niðurstöðu um þetta. En það er sennilega sízt of mikið sagt, að kaupmáttur venjulegs dagkaups hafi lækkað en ekki hækkað, ef miðað er við raunverulegan framfærslukostnað nú og húsnæðiskostnaðurinn tekinn með. Á sama tíma hafa þjóðartekjur vaxið stórkostlega. Hvernig geta menn, þegar þetta blasir við, haldið því fram, að það séu ógætilegar kauphækkanir og ógætilegar hækkanir á verði landbúnaðarafurða, sem séu hinar raunverulegu orsakir þeirrar óðaverðbólgu, sem við búum við. Það stangast á við allar staðreyndir. Það stangast algerlega á við allar staðreyndir. Mér sýnist kjarni vandamálsins, sem íslenzka þjóðin stendur frammi fyrir í efnahagsmálum, vera annars vegar sá að finna leiðir til þess að koma þýðingarmestu verkefnunum í framkvæmd í þjóðarbúinu með því framkvæmdaafli, sem þjóðin ræður yfir. En hins vegar að leysa úr þeirri þraut, sem nú blasir við, að flestir geta lifað sómasamlega af kaupi fyrir 8 stunda vinnu. Það er þetta, sem blasir við. En mörg þýðingarmestu fyrirtæki landsins ná ekki saman endunum samt sem áður. Þetta er það viðfangsefni, sem nú blasir við og sem ég hafði gert ráð fyrir, að hæstv. forsrh. mundi ræða ýtarlegar en hann gerði. En þessi vandamál verða ekki leyst og þau hefur aldrei verið hægt að leysa með peningapólitískum ráðstöfunum einum saman eða nánar tiltekið með frystingu sparifjár, tilsvarandi lánasamdrætti, háum vöxtum, auknum álögum til ríkissjóðs til þess að draga fé úr umferð og niðurskurði verklegra framkvæmda, en þetta eru hagstjórnaraðferðirnar, sem núv. ríkisstj. hefur beitt og ætlar að halda áfram að beita og átt hafa að lækna verðbólguna. En þær hafa ekki læknað verðbólguna. Staðreyndirnar tala sínu máli. Þær hafa ekki skapað heilbrigðan grundvöll fyrir atvinnureksturinn né í efnahagslífinu. Þessar aðfarir, lánsfjárhöft, auknar álögur og vaxtaokur hafa beinlínis torveldað þær framkvæmdir hjá fyrirtækjum landsins, sem nauðsynlegastar eru til að koma á jafnvægi efnahagslífsins. Er nú svo komið í þessum uppgripum, að fyrirtæki hætta rekstri eða leggja niður þýðingarmikla starfrækslu hvert af öðru, og er ekki sjáanlegt lát á því að óbreyttu. Þessar hagstjórnaraðferðir eða þessi stefna hefur leitt til þess vanda, sem við búum við. En þetta verkefni, að koma áleiðis þýðingarmestu framkvæmdunum og rétta hlut undirstöðuatvinnuveganna, sem jafnframt er aðalleiðin upp úr sjálfu verðbólgufeninu, er miklu vandasamara nú en oft áður vegna stórfelldra framkvæmda erlendra aðila, sem ákveðnar eru á næstunni. En þó er þetta verkefni alveg sérstaklega erfitt vegna þeirrar upplausnar og þess ótta og vantrausts, sem ríkir í landinu og m. a. byggist á því, að menn gera sér grein fyrir því, að óðadýrtíðin, sem skapazt hefur, er ekki nándar nærri öll enn þá komin upp á yfirborðið. Dýrtíðin, sem búið er að skapa í efnahagskerfinu, er ekki nándar nærri öll komin upp á yfirborðið og það breytir engu í því sambandi, þótt nú sé látið svo sem verið sé að reyna að stöðva verðbólguflóðið með því að auka niðurgreiðslur um stundarsakir, t.d. fram yfir kosningar, eins og gert var 1959 sællar minningar. Það hvorki breytir bókstaflega neinu um meginkjarna þessa máls né læknar til frambúðar þann stórfellda vanda, sem í hefur verið stefnt, þó að hægt sé að draga úr sárindum í bili með slíku, það læknar ekki vandann. Hinn ofboðslegi fjárfestingarkostnaður, sem búið er að efna til, er t.d. alls ekki kominn í verðlagið allur og því ekki inn í kaupgjaldið. Nýja íbúðaverðið, sem menn búa við núna, er ekki komið nema að litlu leyti inn í kaupgjaldið og þar af leiðandi ekki nema að litlu leyti inn í verðlagið. Við eigum eftir að fá stórar dýrtíðaröldur upp á yfirborðið, sem stafa af því, sem í undirdjúpunum býr nú þegar í þessu efni. Þetta sést bezt með því að bera saman íbúðarverðið eins og það er núna og húsaleiguna nýju og kaupgjaldið fyrir átta stunda vinnudag, og hvaða maður treystir sér til að halda því fram, að það ástand geti staðið eins og það er til frambúðar, og að hægt sé að láta eins og það sé ekki til og hér sé aðeins spurningin um það, hvort menn vilji nema staðar einhverja stund eða eitthvað því um líkt. Hér við bætist, að þegar litið er til atvinnuveganna og þjónustugreinanna, sem þjóðfélagið sjálft á að annast, kemur glöggt í ljós, að framkvæmdaþörfin er meiri en nokkru sinni. Hún er meiri en nokkru sinni, vegna þess að sumar framkvæmdirnar eru hreint og beint lífsnauðsynlegir liðir í framkvæmd þeirrar stefnu, sem ein getur leitt okkur út úr sjálfheldunni. Einmitt það, að komast út úr sjálfheldunni, kostar nýjar framkvæmdir í mörgum greinum, og sérstaklega af þeim sökum eru þessi málefni erfiðari viðfangs en ella. En í þessum flokki framkvæmda, sem verða að hafa framgang, ef nokkur von á að vera til þess að komast út úr erfiðleikunum, eru fyrst og fremst hagræðingar- og vélvæðingarframkvæmdir stórfelldar í öllum höfuðatvinnugreinum landsmanna, en þessar framkvæmdir eru undirstaða þess, að mögulegt verði að leysa þann hnút, sem kjaramálin eru komin í og rekstur sjálfra fyrirtækjanna, það er ekki hægt með öðru móti og það þýðir nýjar framkvæmdir og nýjan stórfelldan fjárfestingarkostnað. Þetta sést bezt, svo ég endurtaki það, sem ég sagði áðan, með því að gera sér grein fyrir, hvaða kaupgjald þarf nú orðið til þess að standa undir íbúðarkostnaði, eins og hann er orðinn, ásamt öðru því, sem þarf til þess að framfleyta fjölskyldu, og kaupgjaldið hlýtur að laga sig eftir þessu, ef menn ætla sér að lifa menningarlífi í landinu framvegis. Kaupgjaldið hlýtur að laga sig eftir því, og atvinnuvegirnir verða að geta borið það, og hvernig eiga þeir að geta borið það, eins og búið er að ganga frá þeim núna? Þeir geta það ekki að óbreyttu. Þetta þýðir, að það verður að taka nýtt átak í þessum efnum, sem kostar áreiðanlega mikla fyrirhyggju, mikinn myndarskap, mikið fjármagn og skynsamlega forustu. Það þýðir ekki að ætla sér að horfa fram hjá þessu og hugga sig við, að það þurfi ekki að hafa áhyggjur af þessu, vegna þess hvað margir búi í gömlum húsum og hafi ódýra húsaleigu. Það þýðir ekki að miða við slíkt. Það verður að miða við viðreisnarhúsaleiguna, eins og hún er orðin. Það verður að miða við viðreisnarkostnaðinn við það að koma upp íbúð yfir höfuð sér, eins og nú er ástatt. Við það verður að miða. Við það verður að miða kaupgjaldið, og við þetta mun framleiðslukostnaðurinn miðast á næstu árum, en ekki hitt, þótt einhverjir hafi verið svo gæfusamir að koma upp þaki yfir höfuðið, áður en núv. hæstvirt ríkisstj. fór að véla um þessi efni. Þá er enn einn þáttur þessara mála sá, að vonlaust má telja, að út úr þessu verði komizt nema með nýrri stefnu varðandi þýðingarmestu þjónustuframkvæmdir, því að það eru ekki aðeins atvinnuvegirnir, sem koma til greina í þessu sambandi. En með þjónustuframkvæmdum á ég við íbúðarbyggingar, skólamál og samgöngumál t.d. í fremstu röð, svo ég nefni málaflokka, sem miklu skipta. Meira framboð af hentugu og ódýru húsnæði en fæst með ríkjandi skipulagi og aðferðum, er víst óhætt að telja algert undirstöðuatriði þess, að verðbólgan verði lækkuð, - algert undirstöðuatriði þess, að verðbólgan verði lækkuð og að íslenzkir atvinnuvegir geti borgað það kaup, sem menn geta sætt sig við. Þá blasir líka við, að vænlegur þjóðarbúskapur og farsæll atvinnurekstur í landinu getur áreiðanlega ekki til langframa byggt á því samgöngukerfi, sem nú er búið við. Ekkert sýnir þetta betur en útreiðin á vegunum, því að óbreyttri stefnu verður þeim ekki einu sinni haldið við. En afkastamestu vélarnar til vegagerðar eru látnar liggja aðgerðalausar, að sagt er, til þess að vinna gegn verðbólgunni, þ.e.a.s. til þess að draga úr framkvæmdaþenslu og vinna gegn verðbólgunni eru þessar vélar látnar liggja. Og þá er svo komið, á sjöunda tug tuttugustu aldar, að það er ekki hægt að fá vörur fluttar á sjó eftir þörfum með ströndum fram. Ef við lítum á skólamálin, sjáum við, að framtíð þjóðarinnar krefst þess, að skólamálin og rannsóknarmálin séu tekin til endurskoðunar frá rótum, því mistakist að búa þjóðina þeirri þekkingu, sem hún þarf til að notfæra sér til hins ýtrasta nútíma tækni og vísindi í þjóðfélagsbúskapnum, mun það fljótt segja til sín á þann veg, að seint verður bætt úr því eða aldrei. En slík endurskoðun þýðir stórauknar framkvæmdir í fræðslu- og rannsóknarmálum. Fleiri atriði væri freistandi að nefna, en ég ætla af þessu ljóst, að við búum við óðaverðbólgu, en framundan verða að vera vaxandi framkvæmdir í ýmsum greinum, ef vel á að fara, og að mikill þorri þessara framkvæmda, einmitt þessara framkvæmda, er þess eðlis, að þær verða, sjálfar framkvæmdirnar, að mynda stiklurnar út úr verðbólguflóðinu. Einmitt þess vegna er verkefnið ekki auðvelt, og má segja, að hér séu góð ráð dýr. En það ætti þó a.m.k. að fara að verða ljóst, að við þessar aðstæður er ekki heillavænlegt að nota þau úrræði í stríði gegn verðbólgunni að skera niður annars vegar holt og bolt lánsfé, og þar með rekstursfé þeirra atvinnuvega, sem frammi fyrir þessum vanda standa, og hins vegar opinberar þjónustuframkvæmdir, m. a. af því tagi, sem ég hef rætt um og fjölmargar aðrar, sem svipaða þýðingu hafa fyrir þjóðarbúskapinn. Framkvæmdaafl okkar takmarkast við það, sem menn og vélar geta afkastað. Höfuðúrræðið í þeim stórfellda háska, sem við erum í stödd, á því að vera í því fólgið að raða okkur og vélunum skynsamlega til verka og nota alla möguleika, sem við höfum, til þess að afla okkur nýrri og betri véla og tækja og meiri og meiri þekkingar á því að fara með vélar og vinna haganlega. Nota sem mest þá fjármuni, sem til falla í þjóðarbúskapnum, í þessu skyni hiklaust með fullri ráðdeild. Þessi jákvæða leið er einnig eina leiðin til þess að draga úr verðbólgunni og leggja grundvöll að farsælli þróun í atvinnu- og kjaramálum en við búum nú við. Til þess að koma þessu í framkvæmd þarf áreiðanlega nýtt viðhorf, nýjan hugsunarhátt. Stjórn landsins verður að hafa forustu um framkvæmd slíkrar stefnu, ekki til þess að draga öll málefni eða öll verkefni í ríkisrekstur, síður en svo, eða til þess að beita endalausum höftum. Þvert á móti á sú forusta fyrst og fremst að vera byggð á samstarfi og samvinnu við einstaklings- og félagsframtak. Ég nefni sem dæmi um vinnuaðferðir, að menn frá einstaklingsframtaki, félagsframtaki, ríkisvaldi og stéttarsamtökum endurskoði í samstarfi hverja starfsgrein af annarri, hinar ýmsu greinar sjávarútvegs, fiskiðnað, landbúnað, iðnrekstur, íbúðabyggingar, ferðamannaþjónustu o. s. frv.: Hvað skortir til þess að menn fái notið sín við reksturinn og náð fullum árangri? Vélar, nýja tækni, betri aðstöðu, markaðsrannsóknir, markaðsleit eða rekstursfé, eða eitthvað af þessu öllu? Hvað þarf að gera til þess að unnt sé að greiða betra kaup, skila betri árangri og ná betri afkomu fyrir fyrirtækin? Hvað getur ríkið gert til að greiða fyrir atvinnurekstrinum? Það verður hiklaust að leggja miklu meira en gert hefur verið af opinberri hálfu til stuðnings við sjálfan atvinnureksturinn, bæði nýjar greinar og til endurbóta þeirra, sem fyrir eru. Forusta og samstarf af þessu tagi verður að koma. Í það verða menn að leggja vinnu og aftur vinnu og láta það sitja fyrir öðru. Finna verður leiðir, til að tengja lánapólitíkina og fjármálapólitíkina hæfilega þessu samstarfi ríkisins og einstaklingsframtaksins, svo að það nái fram að ganga, sem þýðingarmest telst, en ekki fari eins og nú, að tækniframfarir komist víða ekki í framkvæmd vegna ósveigjanlegrar lánastefnu, sem byggist á einstrengingslegri frystingu í lánakerfinu. Í framhaldi af þessari starfsemi og í sambandi við hana þarf að koma á fót samstarfi launþega og atvinnurekenda um framleiðni- og kjarasamninga, ef nota mætti þau orð. En þar á ég við samninga um skiptingu þess ávinnings í atvinnurekstrinum, sem af þessu leiðir, milli atvinnurekandans, starfsfólksins og neytenda. Mætti gera sér vonir um, að umfangsmikil og vel skipulögð starfsemi af þessu tagi hjálpaði mjög til þess að leysa kjaramálin farsællega og auka framleiðnina og þjóðartekjurnar. Úrvalslið framkvæmdamanna, tæknimanna, stéttarfélagamanna og vísindamanna ætti að setja í víðtækt samstarf ríkisins og þessara þjóðfélagsafla. Og árangurinn mundi sýna sig. Sömu skil þyrfti að gera þýðingarmestu þáttum þjónustuframkvæmdanna, s.s. opinberum framkvæmdum ýmsum og íbúðarbyggingum, og er þetta síðasttalda, íbúðarbyggingarnar, svo þýðingarmikið atriði, að grundvallarvandkvæði íslenzks atvinnu- og efnahagslífs er sjálfsagt ómögulegt að leysa nema með alveg nýrri stefnu í íbúðarbyggingum, þar sem efnt verður til fjöldaframleiðslu hentugra íbúða í stórum stíl. Skynsamlegur áætlunarbúskapur í þessum anda verður að koma, því að með engu öðru móti fáum við, svo fámenn þjóð í svo stóru landi, ráðið við allt sem við þurfum að gera, án þess að ofbjóða framkvæmdaafli þjóðarinnar. En slíkt leiðir til ofþenslu og meiri verðbólgu en við fáum staðizt. Allt verður að miða við, að nýta framkvæmdaaflið til fulls, því að hér á ekki að koma til álita að gjalda með atvinnuleysi fyrir jafnvægi í efnahagsmálum, eins og gert er í ýmsum löndum stórkapítalismans, og einmitt þess vegna ber að taka upp skynsamlegan áætlunarbúskap. Mér er það vel ljóst, að þetta er ekki vandalaust, en það verður að ganga í þetta með atorku og krafti og taka upp nýja stefnu í þessum anda. Verðbólgan verður sem sé ekki læknuð, nema með nýjum jákvæðum aðferðum, þar sem meginkjarninn er sá að auka framkvæmdaafl þjóðarinnar með nýjum starfsaðferðum og nýjum tækjum, en þetta kostar miklar framkvæmdir, eins og ég hef þegar bent á, í mörgum greinum, sem ekki komast í verk, ef leiðir lánsfjárhafta, skipulagsleysis og forustuleysis eru farnar áfram. Það verður því að finna aðferðir, til þess að það sitji fyrir, sem nauðsynlegt er, til þess að komast út úr sjálfheldunni og þess vegna verður stefnan að byggjast á nánu samstarfi ríkisstjórnar, ríkisvaldsins og annarra þjóðfélagsafla. Sú mynd, sem nú blasir við, eftir sjö einhver hin hagstæðustu framleiðslu- og verðlagsár, sem við höfum lifað, er þannig, hvort sem litið er á stöðu atvinnuveganna, almennt endurgjald fyrir eðlilegan vinnudag eða þau verkefni, sem ríkisvaldið á að annast, eða aðra þætti flesta, að ugg hlýtur að vekja í brjósti hvers hugsandi manns. En þó ætti ekki að vera nein ástæða til þess að kvíða framtíðinni, því möguleikar okkar eru stórfelldir, ef okkur tækist að taka skynsamlegar á þessum málum. Ekkert minna dugir nú, en að menn geri sér grein fyrir því, að allsherjar úttekt verður að fara fram á þjóðarbúskap okkar og hreinskilið og undandráttarlaust mat á því, hvernig horfir og hvað fram undan er, að óbreyttri stefnu, og því næst verður að snúa inn á nýja leið, því að á rangri leið erum við, það sýnir reynslan ótvírætt. Framsóknarmenn munu á þessu Alþingi flytja ýmis frv. og þáltill. um einstaka þætti þessara mála, sem miðast við þau meginsjónarmið, sem ég hef lýst í örstuttu máli.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. lýsti því yfir, að stefna ríkisstj., eins og henni hefði verið lýst í upphafi, væri enn í góðu gildi, og það væri að tryggja heilbrigðan grundvöll framleiðsluatvinnuveganna og þar með atvinnuöryggi. Það er einmitt þessi stefna, sem allan tímann hefur verið að mislukkast. Og afleiðingin af því, að hún hefur verið að mislukkast allan hennar stjórnartíma, er að koma í ljós í dag. Hæstv. forsrh. og hæstv. ríkisstj. reyna að skjóta sér á bak við þær verðlækkanir, sem nú hafa orðið erlendis á vissum afurðum okkar, en sannleikurinn er, að þessi síðustu fimm til sex ár hefur ríkisstj. fleytt sér á því að fá eindæma verðhækkanir erlendis, og þessi stjórnarstefna hefði verið komin í strand fyrir tveim til þrem árum, ef þær verðhækkanir hefðu ekki dunið yfir. Nú lýsir hæstv. forsrh. því yfir, að nú verði að stöðva verðhækkanir innanlands. Þetta fyrirheit var gefið sem höfuðboðorð ríkisstj. í upphafi stjórnartímabilsins og meira að segja betur orðað en þetta. Þá var því lýst yfir, að ríkisstj. mundi ekki leyfa verðhækkanir innanlands, þó að kaupgjald hækkaði. Þeir menn, sem hugsuðu þau orð, höfðu auðsjáanlega einhverja hugmynd um atvinnurekstur og að það var eðlilegt, að kaup hækkaði á hverju ári, og að atvinnuréttindastéttin tæki það á sig með því að skipuleggja sinn atvinnurekstur betur. Þetta var hugsunin, sem lá á bak við þá yfirlýsingu, sem var gefin í upphafi stjórnartímabilsins, að ríkisstj. mundi ekki láta verðlag hækka, þó kaupgjald hækkaði. En hvað hefur svo gerzt? Verðlag í landinu hefur tvöfaldazt á síðustu fimm til sex árum, án þess að raunverulegt kaupgjald hafi hækkað. Þessi yfirlýsing hæstvirts ráðh. kemur raunverulega fimm til sex árum of seint eða réttara sagt gerðirnar í þessum efnum. Það hefði verið nær að standa við það 1961, þegar kaupgjaldið var hækkað, að breyta ekki genginu þá og setja verðbólguna af stað. Það er of seint að iðrast eftir dauðann. Ég efast ekki um, að það eru frómar og góðar óskir hjá hæstv. ríkisstj., að hún vill gjarnan reyna að stöðva verðhækkanir, þó að hún sjái það anzi seint, en á slíkri stundu verðum við að reyna að grafast fyrir um, hvernig stendur á þessu, hvernig stendur á, að hæstv. ríkisstj. hefur rekið svona pólitík allan tímann. Af hverju gafst hún upp strax fyrir fimm til sex árum í þessu og fer að tal,a um þessa hluti núna? Og mín trú er sú, að það mein verði ekki læknað, sem við eigum þarna við að glíma, nema grafist verði fyrir orsakir þess, hinar pólitísku orsakir þess. Og þær eru þær, að það er stefna verzlunar- og braskvaldsins í landinu, sem hefur ráðið fyrst og fremst stefnu ríkisstj. allan þennan tíma. Það hefur verið reynt að koma ýmsum öðrum áhrifum að, en það er þessi stefna og það er þetta vald fyrst og fremst, það verzlunar- og braskvald, sem orðið er eins voldugt eins og sjá má á Suðurlandsbraut og víðar hér í Reykjavík, það er það, sem hefur ráðið stefnunni og knúið hana fram. Undir því fagra nafni frelsis eins og frjálsrar verzlunar hefur dýrtíðin verið aukin á 6 árum, þannig að hún hefur tvöfaldazt. Og það, sem hæstv. ríkisstj. lagði fram til þess að þetta gæti gerzt svo að segja á altari verzlunarvaldsins í Reykjavík, var afnám verðlagsákvæðanna og það heyrðist ekki eitt orð um afstöðuna til þess í yfirlýsingu hæstv. forsrh. Það á kannske að borga niður einhverjar vörur, kannske hjá kaupmönnunum líka. En frelsið til álagningar, sem er undirrótin að allri þessari dýrtíð, það er það, sem fyrst og fremst verður að taka til endurskoðunar meira en nokkuð annað. Í krafti þeirra einkaréttinda, sem verzlunin og braskið hafa fengið á undanförnum 5–6 árum, hefur t.d. eins og nú síðasta ár 40% af öllum nýjum mannafla þjóðarinnar farið til verzlunar og þjónustu. Í krafti einkaréttinda þessa valds hefur meiri hlutinn af allri lánsfjáraukningu t.d. á síðasta ári farið til verzlunarinnar og lengst af öll þessi ár hefur meiri lánsfjáraukning farið til verzlunarinnar heldur en til sjávarútvegs og iðnaðar samanlagt. Það er þetta vald, sem er meinið, sem við eigum þarna við að stríða, það er þetta vald, sem er að sliga framleiðsluatvinnuvegina og hefur smátt og smátt verið að því allan þennan tíma. Og ef menn þora ekki að horfast í augu við það, lækna menn ekkert í þessum efnum. Við skulum reyna að horfast í augu við staðreyndirnar, eins og þær blasa við í dag. Hrunið, sem hæstv. ríkisstj. hefur undirbúið með 5 ára óðaverðbólgu, er hafið. Það er ekki framundan núna það hrun, það er byrjað. Og það er ekki til neins að ætla að skjóta sér á bak við það í dag, að ef verkalýðsfélögin hækka kaupið, kaup, sem ekki hefur raunverulega hækkað í 7 ár, sé þar með verið að gera einhverja ástæðu til hruns, hrunið er byrjað sem afleiðing af 5 ára óðaverðbólgu, sem afleiðing af 5 ára yfirráðum verzlunarvaldsins yfir allri efnahagsstefnu í landinu. Og þetta hrun heldur áfram nú næstu mánuði af fullum krafti, ef ekki verður breytt um stefnu. Iðnaðarfyrirtækin eru að loka nú þegar. Ýmis stærstu og beztu hraðfrystihús, t.d. í Reykjavík og Hafnarfirði, eru nú þegar að loka og eru að segja upp sínu starfsfólki. Helmingur togaraflotans held ég að sé þegar seldur úr landi miðað við það, sem hann var fyrir nokkrum árum síðan, og hinn helmingurinn á kannske að fara sömu leið með að vera lagt. Þar með er kippt gersamlega grundvellinum undan öllum þeim hraðfrystihúsum og þeirri fiskframleiðslu, sem togararnir hafa fyrst og fremst séð fyrir hráefni hér sunnanlands. Þar með er allur grundvöllurinn til reksturs hraðfrystihúsanna hér syðra að brotna. Það þarf enginn að segja mér, að hann hefði brotnað, ef það væri verðlagið 1961. Smærri bátarnir úti um land eru að stöðvast og grundvöllurinn undir rekstri hraðfrystihúsanna þar er að brotna líka. Það er nauðsynlegt að horfast í augu við þessa hluti og vera ekki að tala um, að þetta sé það, sem blasir kannske við í framtíðinni, ef verkamenn fengju eitthvað hækkað kaup. Þetta er staðreynd í dag sem meira að segja Morgunblaðið getur ekki dulið, hvernig sem það reynir að setja græn augu á sína lesendur í leiðurunum og láta útvarpa þeim. Græn gleraugu geta kannske passað stundum fyrir kýrnar, eins og sagt var í gamla daga, en þau passa áreiðanlega ekki fyrir íslenzka lesendur yfirleitt. Það er stefna verzlunarvaldsins í landinu, sem er að sliga undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar, hefur verið að því í mörg ár, en nú er þessi stefna að brjóta þá niður. Það hefur stundum verið sagt á þessum árum, að það hafi verið eitthvert kapphlaup á milli verðlags og kaupgjalds. Það er ekki rétt. Það kapphlaup hefur ekki verið til í þeirri merkingu, sem venjulega er reynt að telja mönnum trú um. Kaupið á Íslandi hefur frá því 1959 varla haldið í við verðlagið. Það hefur alltaf verið á eftir. Raunverulegt kaupgjald í dag er sízt betra en það var fyrir þá almennu dagvinnu fyrir 7 árum síðan. Verðlagningunni hefur verið sleppt lausri allan þennan tíma. Verzlunar- og braskvaldinu hefur verið selt sjálfdæmi í landinu allan þennan tíma á kostnað sjávarútvegsins og með því um leið að gera íslenzkum iðnaði ómögulegt að keppa við útlendan iðnað hvað neyzlu í landinu snertir. Allar hömlur hafa smátt og smátt verið afnumdar, til þess að verzlunin fengi ekki aðeins að eyða gjaldeyrinum, sem hún fær frá sjávarútveginum, og það oft mjög óskynsamlega, heldur líka að græða á honum. Sjávarútvegur og iðnaður hafa verið látin komast í kreppu og tapa, en verzlunin hefur orðið að blómgast. Það er þessi stefna, sem veldur ófarnaðinum, sem við stöndum frammi fyrir núna. Þetta frelsi með verzlunarálagninguna, sem búið er að básúna út allan þennan tíma sem grundvöll stjórnarstefnunnar, það er það, sem er að koma öllu í strand, sjávarútvegi og iðnaði, og ófarnaðurinn, sem blasir við stafar fyrst og fremst af því. Allar kauphækkanir í 7 ár hafa verið afleiðingar af þeim einkaréttindum, sem verzlunarvaldinu í landinu hafa verið fengin til þess að leggja á þjóðina skatta eins og því þóknast. Og samt hefur aldrei í sögu Íslands verið annað eins tækifæri til þess að láta raunverulegt kaup hækka, raunverulegt dagkaup hækka eins og á undanförnum 5 árum. Í fyrsta lagi vegna stórhækkunar á verðlagi okkar afurða erlendis, í öðru lagi vegna tvöföldunar á því aflamagni, sem okkar sjómenn hafa dregið úr sjó. Við höfum upplifað heila vélbyltingu, heila iðnbyltingu í okkar flota, meira en tvöfaldað aflamagnið. Verðlagið hefur hækkað erlendis þangað til nú. Náttúran og markaðurinn hafa leikið við okkur. En öllum þeim ávinningi og bættum kjörum, sem t.d. verkamenn og aðrir launþegar gátu haft af þessu, hefur verið fórnað fyrst og fremst á altari verzlunarauðvaldsins. Það var ekki meining okkar að fara í almennar umr., heldur aðeins að reyna að drepa á það, sem við álítum, að sé aðalatriðið í sambandi við það, sem nú er framundan. Afstaða Alþb. til þessarar ríkisstj. og hennar stefnu er óbreytt eins og hún hefur verið. Það er þessi óheillastefna óðaverðbólgunnar, sem er nú að sigla framleiðsluatvinnuvegunum í strand. Það hefur hins vegar ekki vantað, að jafnt Alþb. sem þau samtök, sem það hefur mikil áhrif í, alþýðusamtökin í landinu, hafi viljað koma í veg fyrir þennan ófarnað og hafi verið og séu reiðubúin til skynsamlegra ráðstafana til þess að bjarga út úr þeim ófarnaði, sem búið er að koma þjóðinni í með þessari stefnu. Alþýðusamband Íslands bauð strax vorið 1964 hæstv. ríkisstj. samstarf um að reyna að stöðva nú verðbólguna. Samtölin voru tekin upp, en samstarfinu var ekki sinnt. Óðaverðbólgan var látin geisa áfram. Því var ekki sinnt, að það þurfti að breyta um stefnu til þess að ekki yrði siglt í strand. Nú erum við að stranda og eigi að vera hægt að draga skútuna út, verður fyrst af öllu að gerbreyta stefnunni, þó að það yrði að draga hana út aftur á bak til að byrja með. Allt svo gerbreytingin á stjórnarstefnunni er fyrsta skilyrðið til þess að bjarga út úr þeim ófarnaði, sem þegar er kominn yfir okkur vegna stjórnarstefnunnar öll þessi ár.



Herra forseti. Ég hef með athygli hlýtt á aths. hv. talsmanna stjórnarandstöðunnar og það er sérstaklega eitt atriði þar, sem kom fram hjá þeim báðum, sem gleður mig. Einkanlega verð ég þó að segja, ef þeir láta þar verk fylgja sínum orðum. Hv. 3. þm. Reykv. sagði, að það þyrfti að kanna til hlítar, hverjar væru orsakir verðhækkananna og miða frambúðarráðstafanir við þetta. Hv. 1. þm. Austf. sagði sem sína lokalausn á vandamálum þjóðfélagsins nú, að það þyrfti að fara fram úttekt á þjóðarbúinu. Við höfum að vísu heyrt þá stefnuyfirlýsingu áður, og einhvern veginn fór það nú svo, að úttektargerðin, sem framin var 1956 og 1957, var aldrei birt. Manni var sagt, að hún hefði farið fram, en birting á henni fékkst aldrei. Þegar til átti að taka, virtist svo sem skorti hugrekki til þess að horfast í augu við þær staðreyndir, sem þar blöstu við. Ég verð að segja það, að hin sama veila virtist nokkuð koma fram hjá þessum hv. þm. báðum enn. Þeir vilja ekki til hlítar viðurkenna, í hverju vandamálin eru fólgin. Hv. 3. þm. Reykv. hefur að vísu eina allsherjar skýringu á þeim vandamálum. Það á að vera hin mikla ágengni verzlunarauðvaldsins í landinu, sem einkanlega lýsi sér í hinum miklu byggingum hér inn með Suðurlandsbraut. Nú er um þær byggingar að segja, að þar er um að ræða atvinnuhúsnæði, sem brýn nauðsyn var fyrir þennan bæ að fá. Sams konar byggingar höfðu verið reistar á haftatímum víðs vegar um landið, sjálfsagt nauðsynlegar þar, en ekki síður nauðsynlegar hér í Reykjavík. En er það þá svo, að verzlunarauðvaldið hafi grætt svo mikið á undanförnum árum? Ég veit, að hv. 3. þm. Reykv. er nákunnugur starfsemi KRON hér í Reykjavík. Er það virkilega svo, að sá öflugi félagsskapur hafi stórgrætt undanfarin ár? Er það virkilega svo, að þau innflutningsfyrirtæki, sem nánir vinir hv. 3. þm. Reykv., sumpart á flokksgrundvelli, hafa efnt til, standi með miklum blóma og hafi stórgrætt? Mér er þetta ekki kunnugt. Hann getur svarað því, ef hann vill sjálfur. Hann getur spurt nágranna sinn og hálfsálubróður, hv. 1. þm. Austf., varaform. Samb. ísl. samvinnufélaga, sem ég hygg, að sé stærsti innflytjandi á landinu. Er hagur þessa mikla heildsala með sérstökum blóma í dag? Hefur það grætt svo á sínum innflutningi, að það gefi efni til þeirra fullyrðinga, sem hv. 3. þm. Reykv. áðan viðhafði? Um þetta skulum við ekki hafa neinar fullyrðingar og það er ástæðulaust að standa hér þing eftir þing og ár eftir ár og vera með um þetta fullyrðingar. Þetta hlýtur að vera hægt að kanna og skoða. En það er líka alveg ástæðulaust fyrir hv. 3. þm. Reykv. að fullyrða það, að dagkaupi verkamanna hafi farið hér hrakandi á s.l. árum. Það er til skýrsla, sem er nú alveg nýkomin, var afhent hér held ég, lögð á borð okkar 1. dag þingsins frá kjararannsóknarnefnd, þar sem nokkrir þm. og aðrir oddvitar í þjóðfélaginu eru ábyrgir fyrir, það eru Björn Jónsson, Björgvin Sigurðsson, Helgi Bergs, Hjalti Kristgeirsson, Sigurvin Einarsson og Þorvarður Ólafsson. Hvað segja þeir nú um þá breytingu, sem á hefur orðið í þessum efnum hin síðustu ár? Í þessari skýrslu er á síðu 14 tafla yfir samningsbundið tímakaup í dagvinnu og mér telst til, að frá árinu 1961 til 1965 hafi á því orðið 79% hækkun. En skv. síðu 21 er hækkun á framfærsluvísitölu á sama tíma 59% og ef einungis er tekin vísitala neyzluvöru er hækkunin 63%, þannig að eftir þessari skýrslu, sem þessi góða nefnd með mjög skilríkum fulltrúum í lætur afhenda okkur hér á fyrsta degi þingsins, er það alveg ótvírætt, að kaupmáttur dagkaupsins hefur aukizt á þessu tímabili, sem hér er um að ræða. Sjálfur hef ég fengið um það óyggjandi upplýsingar, að frá því að júní-samkomulagið var gert þangað til nú í vor, jókst kaupmáttur í lægstu flokkum Dagsbrúnar, kaupmáttur tímakaupsins, 15–20% eða jafnvel meira í einstökum tilfellum. Nú getur verið, að þetta séu rangir reikningar, en þá er að sanna, að þeir séu rangir og upplýsa, í hverju villan er fólgin. Ég hef ekki löngun hér til þess að standa og segja mönnum rangt frá eða byggja mína hugsun eða aðgerðir á röngum upplýsingum. En menn verða að vita um hvað er verið að tala og hverjar staðreyndirnar eru í raun og veru í þjóðfélaginu. Annars verður ekki við neitt ráðið. Það tjáir ekki að koma og segja, að vandræðin séu að kenna verzlunarauðvaldinu, vandræði togaraútgerðarinnar, vandræði litlu bátanna, vandræði hraðfrystihúsanna. Í fyrsta lagi, hvar er þessi auður og óhóflegi gróði verzlunarauðvaldsins? Hvað segja þessar skýrslur, sem ég vitnaði hér til? Hvað segir enn fremur skýrsla Efnahagsstofnunarinnar um þessi efni, þar sem berum orðum er fram tekið, á síðu 23, þar sem raktar eru hækkanir síðustu tveggja ára og borið saman í sambandi við áhrif þeirra á nýjan og gamlan vísitölugrundvöll. Þar er sagt berum orðum á síðu 23, ég skal ekki fara að þreyta menn hér með rökstuðningnum, en niðurstaðan segir: „Enda þótt margar þessara innlendu verðhækkana séu miklar, eru þær þó hér um bil undantekningarlaust minni en hækkun tímakaups á hinu umrædda tímabili, en hún var 36.5%.“ Ef þetta er röng fullyrðing, er að sanna, að hún sé röng, koma með gögn fyrir því. En það þýðir ekki að fullyrða alveg það gagnstæða og segja: Af því að togurum gengur illa, af því að litlu bátunum gengur illa, af því að hraðfrystihúsin eru nú í vandræðum, er það vegna þess að verzlunarauðvaldið hefur tekið svo mikið til sín og af því einnig, að kaup verkalýðsins hefur lækkað á þessu umrædda tímabili. Hér er algerlega farið með staðlausa stafi, vægum orðum sagt hringavitleysu, framsetta hjá hv. 3. þm. Reykv. Hún var enn þá skýrari hjá honum, hvernig sem á því nú stóð, heldur en hjá hv. 1. þm. Austf., hvort sem hans hugarfar er nú þokukenndara eða aðrar ástæður eru að verki, en hann hafði fleiri orð og umvafði sína hugsun þess vegna í dálítið ógagnsærri hjúp. Erfiðleikar togaranna eru miklir. Verðbólgan innanlands á vissulega sinn þátt í því, það er alveg rétt. En við vitum, að það eru allt aðrar ástæður, sem þar ráða úrslitum. Það er útilokun þeirra frá þeirra gömlu veiðimiðum. Það er sú staðreynd, að þeir hafa fleiri menn um borð en sambærileg skip hjá öðrum. Það er vegna þess, að þeir verða sumpart að kaupa dýrari vörur hér innanlands, ekki vegna verðbólgu, heldur vegna verðjöfnunar. Það er vegna þess að þeir verða að sætta sig við toll á erlendum markaði, sem samkeppendur þeirra þar þurfa ekki að bera. Þetta eru ástæður, sem þarna ráða úrslitum og vandræði togaranna verða ekki leyst nema því aðeins, að menn geri sér grein fyrir þessu og hafi kjark til þess að reyna að leysa þessi verkefni. Alveg eins er það með litlu bátana. Við vitum það, að verulegur hluti minni bátanna bjargar sér nú með fiskveiðum í landhelgi. Þetta vitum við, jafnt ríkisstj. og Alþingi. Það er horft í gegnum fingur um þetta. Ég segi, þessi háttur dugar ekki til lengdar. Menn verða að horfast í augu við, að þarna verður breyting að vera á gerð, það verður að framfylgja l. og ef það er nauðsynlegt, verður að veita þessum bátum aukna veiðiheimild, en fara ekki eins að og nú. Hvort það dugar, er svo annað mál, vegna þess að erfiðleikar litlu bátanna eru auðvitað fyrst og fremst þeir nú, að þeir standa sig ekki í samkeppni við hin nýju, stóru tæki, þar sem stóru bátarnir eru. Það er skuggahliðin af tækniframförunum, sem þarna birtist. Þetta er ekki sérstakt íslenzkt fyrirbæri. Þetta hefur alls staðar átt sér stað, þar sem tæknibylting hefur orðið. Þetta er vandamál og mjög mikið vandamál - og það verður ekki leyst með því að loka augunum fyrir því og kenna það allt öðrum orsökum. Það verður leyst með því að leggja höfuðið í bleyti, hvernig á að leysa þetta sérstaka vandamál og viðurkenna, að það sé vandamálið. Þessar orsakir aftur á móti, ósamkeppnishæfni og veiðileyfatakmörkun, bæði minni bátanna og togaranna, eiga hins vegar ríkan þátt í því, að hraðfrystihúsin eru nú í erfiðleikum. Nú er vafalaust, að orsök erfiðleika hraðfrystihúsanna í dag er ekki sízt verðfallið erlendis. Það á þar ríkan þátt í. Hversu það er mikið og nær til margra vara og hversu það verður viðvarandi, það fyrra liggur ekki ljóst fyrir enn þá, er ekki upplýst til hlítar enn þá, hið seinna verður ekki séð fyrir í dag. En það er atriði, sem við ráðum ekki við nema að litlu leyti. En þá er það efnivöruskorturinn, sem fyrst og fremst er hraðfrystihúsunum að tjóni nú. Og ég spyr: Hvaða ástæða er til þess fyrir hraðfrystihús að hafa opið og tapa á því að hafa opið, meðan það fær ekki efnivöru og tapar á sínum rekstri? Og hver hefur oftar hér í sölum Alþingis heldur en einmitt hv. 3. þm. Reykv. gert það að umræðuefni, hversu það væri óhagkvæmt að hafa þessi mörgu hraðfrystihús og hversu það væri fjarri lagi að slík hús gætu til frambúðar í raun og veru staðizt eðlilega samkeppni eða veitt þeim, sem að ynnu, eðlileg kjör? Þetta gat gengið, meðan þau fengu mjög mikið af verkefni, sem barst að. Þegar verkefnið fjarar út, af því að segja má, að kjarninn úr flotanum leggur nú stund á aðra atvinnu, sem sagt síldveiðarnar, þá skapast sérstakt ástand hjá hraðfrystihúsunum, ástand sem vissulega er vandamál, sem verður að skoða og skoða útfrá orsökum þess vandamáls en ekki í allt öðru ljósi og fela það bak við slagorðið um verðbólgu. Verðbólgunni er vissulega nógu margt að kenna, þó að ekki séu lagðar á hana aðrar sakir en hún ber. Og það tjáir ekki að ætla að fela margháttaðan óteljandi samanþjappaðan vanda þjóðfélagsins bak við þetta slagorð. Og það er e. t. v. ein af orsökunum til þess, að svo illa hefur gengið í baráttunni við verðbólguna nú í heilan aldarfjórðung, að menn hafa verið að fela ýmis önnur vandamál á bak við þetta orð í staðinn fyrir að gera sér grein fyrir eðli þess sérstaka vanda, sem hverju sinni varð að leysa. Hv. 1. þm. Austf. gerir bændum t.d. ákaflega lítinn greiða með því, þegar hann segir, að það sé fyrst og fremst verðbólgan, eða þótt hann kalli það óðaverðbólgu, sem er orsök að þeirra erfiðleikum nú í dag. Hitt er því miður miklu nær sanni að segja, að stærsta orsökin til verðbólgunnar á Íslandi, til verðhækkananna, sé landbúnaðurinn. Við skulum bara lesa það, sem hér hefur komið fram við rannsókn um vöruverðshækkanir síðustu tvö ár. Í skýrslu hagráðs segir á síðu 23: Athyglisvert er, að hve miklu leyti má rekja meginþunga verðhækkunar tveggja undanfarandi ára til tiltölulega fárra liða.Sé ekki tekið tillit til niðurgreiðslna og annarra beinna opinberra aðgerða eru landbúnaðarafurðirnar hér langþyngstar á metunum. Til þeirra má rekja um 45% allrar verðhækkunarinnar samkv. núgildandi grundvelli, en um 33% samkv. nýja grundvellinum. Verðhækkun á fiski og fiskvörum hefur valdið 8% allrar verðhækkunarinnar samkv. núgildandi grundvelli, en 4% samkv. þeim nýja. Opinber þjónustugjöld eru völd að 12%, af heildarhækkuninni samkv. báðum grundvöllunum. Ef þetta er ekki rétt, þarf að afsanna þetta með rökum. Og ég segi: Þetta kemur því máli ekkert við, hvort við viljum hafa landbúnað á Íslandi eða ekki. Ég segi: Ég teldi þann mann halda fram meiri fjarstæðu en svo, að honum þyrfti að svara, sem segði, að það setti að hætta við íslenzkan landbúnað. Landbúnaður er okkur eins sjálfsagður eins og það, að við séum sjálfstæð þjóð, en það kostar að vera sjálfstæð þjóð og það kostar að halda uppi landbúnaði á þessu landi. Ég sá, að hv. 1. þm. Austf. kvaddi sér hljóðs, þegar ég var að tala um landbúnaðinn. Hann vildi þá kannske skýra það fyrir mér um leið, þegar hann kemur hér upp, sem stóð í Tímanum ekki alls fyrir löngu. Það hefur vakið athygli, að þar hafa birzt í haust nokkrar óvenjulega skynsamlega skrifaðar greinar eftir ungan pilt, hagfræðing að því er ég hygg eða hagfræðinema, þar sem hann ræddi um skýrslu Efnahagsstofnunarinnar, reyndi að kryfja hann til mergjar. Það skiptir ekki máli, hvort menn eru sammála honum í einu og öllu eða ekki. Hann reyndi að velta málunum fyrir sér, benti á það, að það þyrfti að móta nýja stefnu. Það var eins og hjá hv. 1. þm. Austf., það var meira, að það þyrfti að kanna málin heldur en hann benti á ákveðnar lausnir. En við skyldum nú ætla samkv. upphafi, sögu og venjulegu tali framsóknarmanna, að það væri þó eitt mál, sem þeir kynnu lausn á, eitt mál, sem þeir hefðu markað ákveðna stefnu í og það væru landbúnaðarmálin. En hvað segir í Tímanum hinn 20. september í grein eftir þennan myndarlega pilt? Með leyfi hæstv. forseta: „Það þarf að móta heildarstefnu í markaðsmálum landbúnaðarins og gera verðlagskerfið svo úr garði, að það lagi framleiðsluna að þörf innlenda markaðarins og að möguleikum á samkeppnishæfum útflutningi og stuðli um leið að eðlilegri þróun og aukinni fjölbreytni í framleiðslu jafnhliða því að veita bændum viðunandi kjör. Hvernig þessi stefna skuli framkvæmd í reynd, er þraut, sem enginn hefur enn leyst.“ Þetta stendur orðrétt. Það er ekki ónýtt að hafa svona leiðbeinendur. Og þetta eru mennirnir, sem þykjast kunna öll ráð við vandamálunum.  Nei, vandamálin í okkar þjóðfélagi eru ákaflega mörg og margþætt, og því fer auðvitað fjarri, að núv. ríkisstj. hafi tekizt að leysa þau öll. Og það er auðvitað augljóst, að svo glöggur og greinargóður maður sem hv. 1. þm. Austf., sagði margt rétt í sinni ræðu, bæði um það, hverju væri ábótavant og hvað væri hægt að gera, a.m.k. hvað þyrfti að athuga, því að lengra komst hann nú yfirleitt ekki í sínum leiðbeiningum. En um sumt sýnist hann nú eitthvað hafa villzt af leið. Hann sýnist t.d. ekki vita það, að nú er búið í 1½ ár í samvinnu við verkalýðsfélögin að reyna að gera stórmerka tilraun til að lækka byggingarkostnað hér í Reykjavík. Það var alveg eins og hv. þm. kæmi ofan af fjöllum, þegar hann var að lýsa þörf á þessum aðgerðum. Það var þó upplýst fyrir 1½ ári, að þetta skyldi gert. Að þessu hefur öfluglega verið unnið og ég hygg, að umboðsmaður flokks hv. þm. sé í þeirri n., sem með þessu hefur fylgzt. A. m. k. ætti sá maður, sem vill fylgjast með þjóðlífinu að hafa einhverja hugmynd um þetta. Eins verð ég að segja við þessa hv. þm. Þeir tala um, að hér séu mörg fyrirtæki að komast í þrot. Auðvitað veit ég það, að fyrirtæki eru misjafnlega árangursrík - vel rekin. Sumum gengur vafalaust miður heldur en öðrum. En hvað eru það nú mörg af meiri háttar atvinnufyrirtækjum, sem hér eru við lýði, sem t.d. við síðustu áramót voru algerlega í þrotum, þannig að það sé hægt að sýna af skattskýrslum og þeim gögnum, sem fyrir liggja, að þessi umsögn þessara hv. þm. fái staðizt? Það er vafalaust hægt að benda á einstök fyrirtæki. Ég efast ekki um það. Svo hlýtur ætíð að verða. En stenzt þetta í heild? Er hægt að færa rök fyrir þessu? Mundi hitt ekki vera sanni nær, að fyrirtæki hér almennt, við skulum ekki tala um þá, sem leggja nú stund á síldveiðar, þá útvegsmenn eða atvinnurekendur, sem þar eiga hlut að máli, en mundi það ekki vera sanni nær, að hraðfrystihúsin hafi yfirleitt staðið sig sæmilega, a.m.k. fram á s.l. vor, og það, sem síðan hefur að þeim kreppt, sé að kenna ástæðum, sem síðan hafa orðið til, svo sem efnivöruskortinum yfir sumarlagið og svo kvíði og sumpart réttmæt og auðskilin vandræði vegna verðlækkunar eða a.m.k. sölustöðvunar, vegna þess að þeir vilja ekki selja á því verði, sem í boði hefur verið? Mundi þetta ekki vera sönnu nær heldur en láta svo sem öll þessi fyrirtæki, þessi mikilvægi atvinnuvegur, væri kominn að hruni og hrunið væri hafið? Og það leyndi sér ekki, að a.m.k. hv. 3. þm. Reykv. taldi það síður en svo leið tíðindi, að nú skyldi loks að því komið, að ríkisstj. fengi hrunið ofan á sig. En vita þá ekki þessir menn t.d. um þá gerbreytingu, sem orðið hefur í íslenzku þjóðfélagi frá því að vinstri stjórnin hætti 1958? Vita þeir ekki eða vilja þeir ekki kynna sér það, að örugg gögn eru til um það, að í atvinnuvegunum hafi raunverulegt fjármagn, ekki talið í verðlausum krónum eða í minnkandi krónum, heldur í raunverulegum verðmætum á, því stutta árabili, sem síðan er liðið, aukizt um nær 50% frá árslokum 1958 til ársloka 1965? Og ég bið þá að benda á eitthvert annað slíkt vaxtartímabil í íslenzku atvinnulífi. Og ég bið þá líka um að benda á eitthvert annað slíkt vaxtartímabil í framsókn íslenzks almennings eins og á þessu tímabili. Um það eru til óhnekkjandi gögn, að á árinu 1960 fram til 1965 hafa raunverulegar tekjur, ráðstöfunartekjur þjóðfélagsstéttanna í heild aukizt frá þriðjungi og upp yfir 2/5, úr 33 og yfir 40%. Sumt af þessu hefur kannske verið fengið með aukinni vinnu, með ýmiss konar öðru greiðsluformi, hlunnindum, heldur en áður var, en sumpart með auknum kaupkrafti fyrir tímakaupið. Það er óhnekkjanleg niðurstaða, að atvinnustéttirnar, almenningur, verkalýðurinn, bændur, hvernig, sem þið viljið orða það, hafa fengið fyllilega sinn hlut og meira en honum nemur úr þeirri gífurlegu aukningu þjóðartekna, sem á þessu tímabili hefur átt sér stað, þannig að hagur þessa fólks stendur nú svo miklu betur en áður var, að ekki þarf um að deila. Og þessir menn gera sig að hreinu viðundri, þeir ganga um eins og í þoku, ef þeir skilja ekki þetta. Hitt er svo annað mál, að einmitt vegna þess, hversu almenningur hefur fengið mikinn hlut af þeim arði, sem á land hefur borizt, þola atvinnuvegirnir verr að verða fyrir skakkaföllum, heldur en þeir mundu gera, ef þeir hefðu fengið að halda meiru hjá sér. Þetta liggur í augum uppi. Þess vegna segir verðfallið til sín og skapar atvinnuvegunum örðugleika. En einmitt vegna þessarar öruggu undirstöðu, sem atvinnuvegirnir annars vegar hafa, og hinnar stórauknu velmegunar, sem almenningur á við að búa, er ekki verið að fara fram á neinar fórnir, neitt, sem er ekki í raun og veru hverjum og einum sjálfum helzt til heilla þegar sagt er: Nú skulum við, við breyttar aðstæður staldra við, til þess að skapa ekki okkur sjálfum örðugleika. Þetta er meginkjarninn í okkar stefnu. Þetta er það, sem gera þarf, og ég vil heita á þessa hv. þm., svo glöggir og greindir menn sem þeir eru: Setjist þeir nú niður, geri fyrst og fremst úttekt á sínu eigin rangsnúna hugarfari, skoði staðreyndirnar í réttu ljósi og þá mun verða hægt við þá að tala og vinna með þeim að lausn þeirra vandamála, sem raunverulega eru fyrir hendi.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. talaði um það alveg réttilega, að það ætti ekki að fela vandamálin. Um að gera að ræða vandamálin. Af hverju kom þá hæstv. forsrh. ekki með einu orði inn á það, hvort það hefði eitthvert gildi eða ekki neitt, að það væri frjáls verðlagning á vörum? Af hverju vildi hæstv. forsrh. fela þetta vandamál? Af hverju vildi hann ekki minnast á það, að það að afnema verðlagsákvarðanir, hvort heldur það væri hjá Eimskipafélagi Íslands, heildsölum eða öðrum, það þýðir að gefa þessum aðilum rétt til að skammta sér eins og þeim þóknast úr þjóðarbúinu? Af hverju á að vera að fela vandamálin? Ég þóttist einmitt hafa minnzt á þetta vandamál hérna áðan. Af hverju vill hæstv. forsrh. ekki ræða það? Er það vegna þess, að Morgunblaðið er eign verzlunarauðvaldsins í Reykjavík og búið að vera það í meira en 60 ár eða meira en 50 ár? Er það vegna þess, að sterkasta valdið í Sjálfstfl. er þetta verzlunarvald? Allt svo, við skulum ekki fela þessi vandamál. Þetta eru ökonomisk og pólitísk vandamál, sem þjóðin þarf að horfast í augu við. Ég nefndi það dæmi, að á síðustu 5 árum hefði verðlag tvöfaldazt. Hæstv. forsrh. var að tala hér um vísitöluna í þessu sambandi. Ég hef nú ekki Hagtíðindin hérna við, þau voru ekki inni á skrifstofunni nýrri en frá júlí 1966. Þar er verðlag á vörum og þjónustu miðað við marz 1959, þá er þessi a-liður sem sé, vörur og þjónusta, allar matvörur, hiti, rafmagn, fatnaður, ýmis vara og þjónusta komin upp í 224, miðað við 100 í marz 1959. Allt svo, gerir mun betur heldur en að tvöfaldast. Við skulum segja, að verðlag erlendis hafi dálítið hækkað á þessum tíma. Það mætti draga það frá, það eru kannske 30%, það er kannske eitthvað meira. Engu að síður vil ég leyfa mér að halda því fram, að verðlagshækkanirnar hér innanlands á þessu 7 ára tímabili séu höfuðvaldur þeirrar verðbólgu, sem hér hefur geisað. Og meðan hæstv. forsrh. sér ekki ástæðu í alllangri ræðu hér og ýtarlegri og heitri að minnast á þennan hlut, liggur mér við að segja, að hann sé að fela vandamálin og það höfuðvandamálið, af því að þetta vandamál snertir þá stétt, sem hefur verið voldugust því miður í Sjálfstfl. lengst af nema á örlitlu tímabili. Síðan reynir hæstv. forsrh. að sýna fram á, að verkamenn hafi nú fyllilega fengið sitt. Hann talar um það gósentímabil, sem verið hafi á undanförnum árum. Ég hef líka minn útreikning á þessum hlutum og hef lengi lagt hann fram hér í Alþ. og ég held nú næstum því, að hæstv. forsrh. hafi jafnvel stundum gjarnan viljað styðjast við hann líka. Kaupmáttur tímakaupsins, þá var miðað við 1945, var 1959 101, eitt af því hæsta, sem hann hefur komizt. Í nóvember 1965 var hann 93 og miðað við Dagsbrúnartaxtann, ef maður miðar við kaupmátt vikukaupsins, 86. Ég hafði reiknað þetta út man ég eftir, í fyrra. Ef maður reiknar með þeim tilfærslum, sem orðið hafa, að þeir, sem áður voru á fyrsta taxta, hafnarverkamennirnir m. a., væru komnir upp í 3. taxta núna, enn fremur þeim 5%, sem þeir fengju í sínum samningum, þegar þeir væru búnir að vera 2 ár, þótt maður reiknaði allt saman þetta með, allar þessar tilfærslur, kemst maður samt ekki nema upp í það sama. Raunverulegur kaupmáttur vikukaups núna, er sá sami og hann var 1959, þannig að framhjá þessu verður ekki komizt. Það er rétt, að þetta tímabil hefur verið mjög gott tímabil, sérstaklega vegna þess, hve mikil atvinna hefur verið. Það hefur skapað mönnum betri kringumstæður með að fá sér ýmislegt og annað slíkt, en það hefur um leið svipt menn öllu, sem heitir frístundir. Það er rétt, að það lifa máske ekki margir eins vel í Evrópu eins og Íslendingar hafa gert, en það vinnur ekki nokkur verkalýðsstétt í Evrópu eins og Íslendingar hafa gert, eins mikið og eins lengi, svo að við skulum athuga það alveg hreint fyllilega, þegar við erum að ræða um þessi mál. Og svo verður að taka tillit til eins, að í öllum þessum útreikningum, sem við erum með um verðlagið, matvöruna, framfærslukostnaðinn og annað slíkt, er húsaleigan aldrei með. Og ég þarf ekki að ræða um það, við vitum það allir, hvernig hún muni vera fyrir þá, sem núna eru að brjótast í því að afla sér húsnæðis, þannig að raunverulega hefur kaupmáttur tímakaupsins hjá verkamönnum lækkað, ef ætti að taka tillit til húsaleigunnar líka. Ég skal náttúrlega viðurkenna, að þar er mjög misjafnt innan sjálfrar verkamannastéttarinnar. Þeir, sem búa í gömlu húsnæði, standa þarna miklu betur að vígi, en þeir, sem eru að flytja inn í nýjar íbúðir, stynja aftur á móti undir þessum hlutum, enda þrældómurinn alveg gífurlegur fyrir þær fjölskyldur. Hæstv. forsrh. þótti ég tala fulldjarft um, að verzlunarauðvaldið hefði fengið nokkuð mikið í sinn hlut og vildi spyrja, hvernig t.d. KRON vegnaði. Ég vil nú segja honum, að þegar ég tala um verzlunarauðvald, á ég fyrst og fremst við þá stóru heildsala og þá aðila, sem hér hafa alveg sérréttindi, hvað snertir álagningu og slíkt. KRON er fyrst og fremst matvælaverzlun, sem fyrst og fremst miðar við það að reyna að halda verðlaginu niðri og hefur ekki til þess notið neinna fyrirgreiðslna stjórnarvalda eins og tíðkast þó í gegnum alla banka til handa þeim, sem voldugir eru og inn undir. Og KRON hefur reynt að vinna að þessu eftir frekustu getu. KRON er ekki rekið til þess að safna gróða, heldur til þess að reyna að útvega mönnum ódýra vöru. Aftur á móti skal ég gjarnan taka undir það, að það væri nú rétt að athuga, eins og hæstv, ráðh. var að tala um, hvernig væri með þessa gróðaskiptingu. Mér er ekki grunlaust um, að t.d. hjá bílasölum og jafnvel olíusölum, sem kvarta mikið út af rekstursfjárleysi þessa dagana, þar safnist alveg gífurlegur gróði. Þegar ég minntist á byggingarnar við Suðurlandsbraut, var það nú meira eins og ég hef gert hér áður, til þess að minna á, hve vitlaust þeim gróða er ráðstafað. En það er alveg rétt, að um þetta þýðir náttúrlega ekki að vera að hafa stór orð og deila mikið. Ég vil bjóða hæstv. forsrh. upp á eitt, til þess að úr þessu fáist skorið. Ég vil bjóða honum upp á það, að við látum fara fram í okkar þjóðfélagi algera eignakönnun núna, nú þegar, samþykkja lög um það á þessu þingi, láta fara fram algera harðvítuga eignakönnun, til þess að það sjáist, hvert það fjármagn, sem skapað hefur verið í þjóðfélaginu með vinnu verkamanna og annarra á undanförnum árum, hefur farið. Ég vona, að hæstv. forsrh. taki þessu. Ég vona, að hann álíti ekki, að það sé neinu að leyna hjá neinum manni, sem ríkisstj. eða Sjálfstfl. hefði ástæðu til þess að vernda í þessum efnum. Það er alveg eins gott að fá að vita það, hvert þetta mikla fjármagn hefur farið og í eigu hverra það er. Ég veit, að við slíka eignakönnun mun það koma í ljós, sem er mjög ánægjulegt og er ein afleiðingin af baráttu verkalýðsfélaganna á undanförnum árum, að mikill þorri af verkamönnum hefur eignazt íbúðir, sem þeir ekki áttu fyrr. En þorrinn af þessu er ég hræddur um, að hafi farið á tiltölulega fáa staði. Og það, sem verra er, ég þykist hafa orðið var við það, að það væri meira að segja tilhneiging hjá hæstv. ríkisstj. til þess að leyna því, hvar þessi gróði - hvar þessi auður sé. Hér hefur á undanförnum árum hvað eftir annað verið sett í gegnum þing ákvörðun um að selja skuldabréf með þeim skilyrðum, að þau séu tryggð gagnvart verðbólgu, að þau fái tiltölulega háa vexti og það þurfi ekki að telja þau fram til skatts og því skuli leynt, hverjir eiga þau. Og ég veit, að þegar slík skuldabréf eru boðin út, eru þau keypt upp á 1½ klukkutíma og ég vil spyrja, hvort menn haldi, að það séu þeir smáu í þjóðfélaginu, sem keyptu skuldabréfin upp. Og ég vildi óska eftir, að þeir menn, sem eru að einhverju leyti að tala um, að gróðinn hafi farið svo víða í þjóðfélaginu, gefi upplýsingar um, í hve marga staði þau skuldabréf fóru, sem seld voru núna fyrir nokkrum dögum eða vikum síðan. Og um leið, hvort mönnum finnst ekki tími til kominn að hætta að gefa út bréf, sem séu fyrst og fremst ætluð skattsvikurum, eða hvort það eigi að vera þáttur í því að fela vandamálin, að það eigi að sjá um, að svo og svo mikill hluti af auðmannastéttinni geti komið sínum skattsviknu peningum í slík bréf, svo að þeir þurfi aldrei að telja fram framar sínar eignir eins og þær eru. Ég þykist vita, að ef hér ætti að vera eignakönnun í dag, sem ég vona, að hæstv. forsrh. gangi inn á, muni vera tilhneiging til að setja inn í þau lög um eignakönnun ákvæði um, að þessi bréf skuli ekki talin fram, það eigi að koma þeim undan skatti. Því vil ég spyrja: Hverjir eru það, sem vilja leyna því, hvert gróðinn, sem skapazt hefur á Íslandi á undanförnum árum, hefur farið? Það er bezt, að það komi í ljós. Þess vegna vonast ég til þess, að ef hæstv. ríkisstj. vill ekki fela vandamál, gangist hún fyrir löggjöf um eignakönnun, þannig að það komi greinilega í ljós, hvert peningarnir hafa farið. Hæstv. forsrh. talaði um það, að hraðfrystihúsin væru að loka. Það væri nú, hélt hann, frá mínu sjónarmiði ekki nema ágætt. Ég hefði talað um, að þau væru of mörg. Jú, ég hef leyft mér að benda á það á nokkrum undanförnum árum, að það væri ýmislegt vitlaust í rekstri okkar ágætu kapítalista á Íslandi og hæstv. ríkisstj. hefur ekki tekið mikið tillit til þeirra ábendinga. Henni hefur ekki þótt það neitt undarlegt, þótt þorski væri skipað þannig upp í Reykjavík, að fyrst væri farið með hann nokkra kílómetra út á Seltjarnarnes og síðan væri tekinn hausinn af honum og beinin og keyrt með það alla leið inn að Kletti. Henni hefur fundizt þetta glimrandi fyrirkomulag, þetta væri frjáls samkeppni, svona ætti að stjórna þjóðfélaginu. Svona þorskhausahringavitleysa hefur verið hennar frelsi. Og nú segir hæstv. forsrh., þegar hraðfrystihúsin hérna, þau, sem liggja næst tjörninni, eins og sænska frystihúsið og þau, sem liggja á hafnarbakkanum, eins og Bæjarútgerðin í Hafnarfirði, eru að loka: Nú getur víst hv. 3. þm. Reykv. verið ánægður. Það þýðir ekki að taka hlutina svona. Við stöndum hér frammi fyrir vandamálum, sem við eigum að reyna að leysa, en ekki vera að tala um, að við því hafi nú verið varað á undanförnum árum, að það kynni að koma til einhvers hruns í þessu, ef ekki væri gætt meiri hagræðingar í sjálfu atvinnulífinu heldur en gert hefur verið. Það er hugmyndin um skipulagsleysið og stjórnleysið í atvinnulífinu, sem Sjálfstfl. sérstaklega hefur beitt sér fyrir, sem er höfuðvandamálið í þessu. Ef menn hefðu ekki gengið með þessar grillur um frjálsa álagningu og frjálsa verzlun og stjórnleysi í atvinnuvegunum, hefði verið hægt á undanförnum árum að hagnýta öll þau uppgrip, sem við höfum haft, miklu, miklu betur. Hæstv. forsrh. sagði um togarana, að vandi þeirra stafaði af því, að þeir hefðu verið lokaðir úti frá sínum beztu miðum. En má ég spyrja, veiða ekki aðrar þjóðir hérna í kringum okkur? Eru ekki aðrar þjóðir að byrja á að byggja sér togara líka til þorskveiða til að veiða fyrir hraðfrystihús? Eru ekki stórfyrirtæki í kringum okkur eins og t.d. Findus í Noregi eða önnur slík að byggja sér alveg hámóðins togara til þess að veiða fyrir sín hraðfrystihús? Heldur hæstv. forsrh., að við gætum ekki gert þetta sama, ef hugsað væri um það fyrirfram, að það þyrftu að vera togarar til á Íslandi og hvers konar togarar það þyrftu að vera? En hæstv. ríkisstj, hefur álitið, að það að kaupa togara til Íslands ætti ekki að vera neinn höfuðverkur einnar ríkisstj. Ríkisstj. ætti ekki að skipta sér af slíku. Það ætti að vera verkefni einkaframtaksins. Það hefur þó ekki verið verkefni einkaframtaksins að heita má í 30 ár á Íslandi að sjá um togarakaup. Togaraútgerðin, sem grundvölluð var á einkaframtaki og hugsun einstakra togaraeigenda, dó eftir 1930 smátt og smátt út. Og þegar togararnir voru endurnýjaðir, var það vegna þess, að ríkisstj. Íslands hugsaði um það og hafði forgöngu um það og keypti þá togara. Og þegar einkaframtakið sýndi ekki meiri skilning en svo, að forkólfar þess voru upphaflega á móti kaupunum og vildu fá kolatogara, en ekki olíu- eða dieseltogara og vildu ekki kaupa þá alla, þegar þeir komu, þá voru stofnaðar bæjarútgerðir til þess að reka þá, bæði í Reykjavík og Hafnarfirði, eða réttara sagt, gamla útgerðin í Hafnarfirði tók marga og það var stofnuð meira að segja í Reykjavík bæjarútgerð til að reka þá. Það eru 20 ár síðan, og það þurfti að hafa hugsun á því að fara að endurnýja þennan togaraflota, hvort heldur það áttu að vera stórir togarar eða mun smærri og slíkt er verkefni ríkisstj. á Íslandi og ógæfan hjá okkur er ekki sú, að það væru ekki máske menn í hæstv. ríkisstj., sem mundu vilja hafa þennan hátt á og hugsa um þetta, heldur hitt, að það hefur verið uppi sú kenning, að atvinnulífið ætti að vera eingöngu þannig, að nokkrir einkaframtaksmenn ættu að hugsa um það og sjá um það, hugsa svo að segja fyrir þjóðina. Kenningin hefur verið sú, að helzt ætti að leggja niður bæjarútgerð, leggja niður ríkisafskipti og annað slíkt og það er þessi kenning, sem er að eyðileggja togaraútgerðina í dag. Ef það hefði verið kenning hæstv. ríkisstj., að það væri verkefni ríkisstj. að útvega togara til Íslands og sjá um, hvers konar togarar það yrðu, þá efast ég ekki um, að líka þessi hæstv. ríkisstj. hefði verið búin að hugsa um þetta. Gallinn er sá, að hún byggir í öllu sínu á röngum forsendum, svo að meira að segja, þótt ýmsir innan hennar vildu vel, þá væri það ekki gert. Og þess vegna stöndum við í dag frammi fyrir enn einu skipbroti einkaframtaksins á Íslandi, þess einkaframtaks, sem hélt, að það mundi fara að lifa einhverja nýja gósentíma 1959, en hefur þó eingöngu getað grætt vegna þess, að til kom ný tækni í síldinni og verð á henni hækkaði erlendis, en ekki vegna sinna eigin dáða eða vegna stefnu ríkisstj. Og það, sem við þurfum að sjá, er, að þessa stefnu verður að yfirgefa, af því að hún hefur beðið skipbrot. Ísland og þess atvinnurekstur er því miður ekki stærri en svo, að þar þurfa allir aðilar að leggjast á eitt til þess að sjá um, að það sé í sífellu atvinnugrundvöllur á Íslandi. Og ef atvinnureksturinn er látinn í hendur nokkurra einkaatvinnurekenda, brotnar grundvöllurinn undan okkar atvinnuöryggi. Í Noregi líta menn svo á, að stórir hringar eigi að sjá fyrir atvinnutækjunum og Findus og þess háttar aðilar gera það. Hér á Íslandi eigum við að líta þannig á, að þetta sé verkefni ríkisins og ef það verður ekki gert, þykist ég alveg sjá, hvað bíður okkar. Það vantar ekki áhuga fyrir að koma upp hraðfrystihúsum á Íslandi, þó að þau loki í Reykjavík og Hafnarfirði. Ég vissi ósköp vel, að þegar verið var að ræða um hugsanlega inngöngu Íslands í Efnahagsbandalagið, þá var áhugi hjá þeim stóru erlendu hringum að koma upp hraðfrystihúsum á vissum stöðum hér, sem lágu vel við fiskimiðunum. Ef íslenzka ríkið ekki hugsar um grundvöll okkar atvinnureksturs, þýðir það að biðja útlendinga, volduga útlenda auðhringa, að sjá um að gera það. Og það er það, sem við viljum forðast. Og frelsiskenningin í þessu efni, skipulagsleysið, áætlanaleysið, fyrirhyggjuleysið þýðir að kasta sér í fangið á þessum útlendu auðhringum. Það var nú ekki meining mín og ég held, að ég hafi nú ekki talað það langt, að þetta ætti að vera neitt upphaf að eldhúsdegi. Það má bíða síns tíma. Þetta hefur nú spunnizt svona, af því að vafalaust erum við, sem hér höfum talað, miklir skapmenn, og margt, sem í mönnum býr og menn vilja segja. En hvernig svo sem okkur greinir á í þessum efnum, er hitt höfuðatriðið, að við virkilega þorum að ræða orsakirnar til ófarnaðarins, horfast í augu við þær. Ef okkur greinir á um, skulum við segja, hvert gróðinn hefur farið, er mergurinn málsins, að við þorum að láta rannsaka hann, felum ekkert en látum staðreyndirnar koma í ljós. Og hvernig sem annars gengur hjá okkur á þessum fundi vona ég, að það gæti a.m.k. orðið eitthvert samstarf um að skapa einhvern grundvöll, þó ekki væri þá nema til að deila um, en a.m.k. að við séum ekki með staðhæfingar, sem hvor um sig heldur fram og trúir, að séu réttar, en við getum aldrei fengið hagskýrslu, sem við virkilega getum byggt á.



Herra forseti. Það voru nokkur orð út af ræðu hæstv. forsrh. Mér finnst það ekki spá góðu, að hæstv. forsrh. vill ekki enn horfast í augu við staðreyndir og þann vanda, sem fyrir liggur. Hæstv. ráðh. gekk svo langt í því að stinga höfðinu í sandinn, að hann sagði, að verðbólgan væri slagorð, sem notað væri og haft að skálkaskjóli. Mætti sá misskilningur ekki festa rætur, að meginvandinn, sem við væri að fást, væri vegna verðbólgunnar, það væru allt aðrar ástæður, sérástæður hér og sérástæður þar og sérástæður alls staðar. En mikil blindni má það vera, ef hæstv. forsrh. meinar þetta, ef hæstv. forsrh, gerir sér ekki grein fyrir því, hvílíkur ógnvaldur verðbólgan er, eins og hún hefur þróazt hér á undanförnum árum og þróast enn, - ef hæstv. forsrh. gerir sér ekki grein fyrir því, að ef ekki hefði á undanförnum árum orðið árlega stórhækkun á útflutningsverði á íslenzkum afurðum á erlendum markaði, væri fyrir löngu strand í hans höndum vegna verðbólgunnar. Það er því miður ekki hægt að telja til undantekninga, að menn séu í vandræðum með rekstur sinn og afkomu vegna verðbólgunnar, heldur er það að verða almenna reglan. En hæstv. forsrh. segir hér að verðbólgan sé slagorð, sem menn hampi mjög - en ekki stórfellt vandamál. Það séu bara sérstök atriði, sem þurfi að athuga í búskapnum og sem nokkur verulegur vandi sé við að fást. Ef við íhugum ástand atvinnumálanna í hverri grein af annarri, blasir vandinn við öllum öðrum en hæstv. forsrh. og mér þykir leiðinlegt, að hann skuli ekki viðurkenna það hreinskilnislega, því að ég veit, að hann hlýtur að sjá þetta. Það blasir við, að allur meiri háttar atvinnurekstur á Íslandi er í hinum mesta vanda staddur vegna verðbólgunnar, en fram að þessu hefur mátt taka undan stærstu og beztu síldveiðibátana, sem hafa fullkomnustu tækin. En allir aðrir hafa verið og eru í vaxandi vanda af þessum ástæðum. Á meðan hæstv. forsrh. viðurkennir ekki þetta hreinskilnislega og skilur, held ég, að það sé lítil von á bata fyrir forgöngu þeirrar hæstv. ríkisstj., sem nú situr, enda mun það sannast mála, að svo er, því jafnvel þó hún vildi breyta til og lagfæra vinnuaðferðir sínar, vantar hana alveg vafalaust það traust, sem þarf til þess að geta komið heppilegri stefnu í framkvæmd. Þetta eru áreiðanlega ekki neinir sleggjudómar. Ég vil í þessu sambandi vísa í skýrslu Efnahagsmálastofnunarinnar, sem gefin hefur verið út til Hagráðs, þar sem sumum atriðum í þessum efnum er lýst. T. d. er þannig lýst aðstöðu iðnaðarins, með leyfi hæstv. forseta: „Bæði fyrirtæki og stjórnarvöld hafa verið of önnum kafin við að glíma við afleiðingar tekju- og verðlagsþróunar.“ Þetta er víst kurteislegt nafn á verðbólgunni hjá embættismönnunum, líklega með tilliti til húsbændanna að þetta orðalag er notað. Á mæltu máli mundi það heita afleiðingar verðbólgunnar, „jafnharðan og þær hafa að höndum borið, til þess að geta látið verkefni af þessu tagi sitja í fyrirrúmi“, sem sagt, af því tagi að leita einhverra varanlegra úrræða til bóta sem sett er inn á undan. „Hefur þessi þróun gengið svo nærri iðnaðinum, að mjög örðug skilyrði hafa skapazt til þeirrar umskipulagningar og endurbóta, sem hér um ræðir. Til þess að iðnrekendur hafi í senn nokkra hvatningu og getu til þess háttar ráðstafana þarf umfram allt að ná betra efnahagsjafnvægi og öðlast þar með nokkra tryggingu fyrir því, að tekjuþróunin,“ - það er enn þá notað þetta kurteislega gerviorð í staðinn fyrir verðbólguna „kollvarpi ekki þeim árangri, sem beztur getur orðið af slíkum endurbótum.“ Þetta er vitanlega sönn lýsing í aðalatriðum, að glíman við verðbólguna, sem hæstv. ríkisstj. hefur matað með vinnuaðferðum sínum, hefur verið þannig, að atvinnureksturinn hefur nálega allan tímann verið í nauðvarnarstöðu og öll orka manna gengið í að reyna að halda nösunum upp úr, ef svo mætti segja. Enn fremur segja þessir sérfræðingar, að þetta eigi við iðnaðinn almennt, en ekki bara einstakar greinar hans. Enn fremur segir hér í lok þessarar skýrslu frá þessum sömu sérfræðingum, þar sem þeir eru að meta horfurnar, með leyfi hæstv. forseta: „Samtímis verður að hafa það í huga, að framleiðslukostnaður er orðinn það hár vegna undangenginna launa- og verðhækkana“ það er enn kurteislegt orð yfir verðbólguna, þ.e.a.s. afleiðingar verðbólgunnar - „að flestar greinar framleiðslu eiga örðuga samkeppnisaðstöðu.“ Þetta kemur nú ekki heim og saman við það, sem hæstv. forsrh. vill vera láta, að það væru aðeins einstakir aðilar, sem ættu við erfiðleika að stríða. Og loks kemur þessi setning, sem er nálega lokaorðin í þessu sambandi, með leyfi hæstv. forseta: „Jafnframt standa flestar atvinnugreinar frammi fyrir grundvallarvandamálum í skipulagi og rekstri, sem ekki er hægt að glíma við nema jafnvægi skapist.“ M. ö. o., að óbreyttu ástandi eins og það er nú eftir nærri 8 ára stjórn þessara flokka segja þessir sérfræðingar. að það sé ekki hægt að glíma við grundvallarvandamál atvinnurekstursins. Það má segja, að þetta sé eins konar úttekt á þjóðarbúinu að því leyti, að þetta eru niðurstöður þessara embættismanna, og ég býst ekki við, að nokkur mundi vilja væna þá um, að þeir væru að sverta ástandið af hrekk við hæstv. ríkisstj. Vitaskuld alveg öðru nær. Þannig mætti lengi halda áfram að færa fram vitni til sönnunar því, hversu fjarri veruleikanum hæstv. forsrh. stendur í þeim málflutningi, sem hann hafði hér áðan í þessum umr., þar sem hann taldi hinn almenna vanda nálega ekki til, það væru aðeins sérstök, einstök vandamál, sem menn yrðu að glíma við, afmörkuð, og menn mættu ekki blanda því saman við verðbólguna, sem hann kallaði þessu smekklega nafni, slagorð. Hæstv. ráðh. ræddi hér svo um einstaka þætti örlítið og hann sagði, að bátaútvegurinn t.d. ætti ekki um sárt að binda vegna verðbólgunnar. Hans erfiðleikar stöfuðu ekki af verðbólgunni, heldur stöfuðu þeir af því, hvað stórum bátum hefði gengið vel á síld. Vitanlega er þetta að setja málið í algerlega skakkt ljós, vegna þess að höfuðerfiðleikarnir stafa af verðbólgunni og þeirri upplausn í atvinnumálum og efnahagsmálum, sem í sambandi við hana verður. Það þarf ekki lengi að ræða við þá menn, sem fást við frystihúsarekstur og rekstur hinna smærri báta, en það eru nú kallaðir bátar jafnvel allt upp í 120 tonn, til þess að gera sér grein fyrir því, hvernig verðbólgan og lánastefna ríkisstj. hefur leikið þennan atvinnurekstur. Það er ekki aðeins samkeppnin við hina stóru nýju síldarbáta, sem þarna kemur til greina, eins og hæstv. forsrh. vildi vera láta. Í sambandi við togarana vil ég á þessu stigi segja, að mér finnst dálítið einkennilegt, að það skuli ekki koma fram hjá hæstv. forsrh., að vitanlega verður aðalúrræðið í sambandi við togaraútgerðina að vera það að eignast betri og heppilegri skip, og sem von er um, að sé hægt að reka, miðað við þær kringumstæður, sem við nú búum við. En það er líklega mjög vonlítið með þau skip, sem við eigum nú og ber að deila á hæstv. ríkisstj. fyrir það, að hún skuli ekki hafa haft forgöngu um kaup á togurum. Skuli hafa horft aðgerðalaus á það, að togaraflotinn hrektist úr landi eða væri lagt, í stað þess að vinna að því skipulega og smátt og smátt að ný skip kæmu í stað þeirra, sem fóru, því að togaraútgerð getum við ekki lagt niður. Hér er á ferðinni grundvallarmisskilningur á öllum þessum málum af hendi hæstv. ráðh., en hann er á hinn bóginn svo vel gefinn maður og glöggur, að ég trúi ekki öðru en hann sjái þetta í raun og veru, en hann skortir karlmennsku og hreinskilni til þess að viðurkenna hvernig komið er, en það er þó fyrsta skilyrðið til þess að menn hafi sig í að breyta til. Hæstv. forsrh. var eitthvað að ræða um það, að ég og hv. 3. þm. Reykv. ættum að gefa skýrslu um það, hvert peningarnir hefðu farið, hvert þjóðartekjurnar hefðu farið á undanförnum árum. Við héldum því fram, að fyrirtækin stæðu höllum fæti og það gerðum við og ég hef enn gert það og fært rök fyrir því, enda til margra að vísa í því efni og ekkert um að villast. Og ég benti á það, sem ekki hefur verið vefengt, að það má heita nálega óhugsandi fyrir venjulegan launamann t.d. að lifa sómasamlega af endurgjaldi fyrir 8 stunda vinnu, miðað við núv. húsnæðiskostnað. Það þorir enginn að vefengja þetta. Þó að hæstv. forsrh. væri að tala um ýmsa ranghala þessara mála, vefengdi hann ekki þennan kjarna málsins. En þá segir hann: Ef eitthvað væri til í þessu, eiga þessir ræðumenn eftir að gera grein fyrir því, hvað orðið hefur af peningunum, hvað orðið hefur af þjóðartekjunum. En hverjum ætli væri skyldast að gera grein fyrir því, hvað orðið hefur af þjóðartekjunum? Ætli það sé ekki skyldast, að ráðsmaðurinn á þjóðarbúinu geri grein fyrir því, og hver er hann? Hefur það ekki verið hæstv. forsrh.? Væri ekki rétt fyrir hann að gera grein fyrir því, hvað orðið hefur af þjóðartekjunum og mundi ekki teljast, að það væri hans skylda að gera slíkt? Og það væri verðugra verkefni fyrir hann en að hártoga hér einstök atriði í sambandi við þá heildarmynd, sem menn hafa þó verið að reyna að bregða upp af þessum málum til þess að átta sig. Framkomu hæstv. forsrh. í þessum umr. má á hinn bóginn miklu fremur líkja við framferði þeirra skipa í hernaði, sem til þess eru sett að leggja reykský um hafflötinn, þannig að menn missi áttirnar og enginn átti sig á því, hvar hann er staddur. Það var einu sinni sagt við rómverskan hershöfðingja, sem tapaði: Hvar eru herskararnir mínir, Varus? Íslenzka þjóðin mætti segja eitthvað svipað við núv. forsrh.: Hvar eru þjóðartekjurnar? Hvar eru þær? Við sjáum, hvernig ástandið er, en hverjum er skyldara að gera grein fyrir því, hvað af þeim hefur orðið en sjálfum ráðamanninum? Þá sagði hæstv. ráðh. í sambandi við þessar bollaleggingar og líklega á það að vera til þess að gera það skýrara fyrir mönnum, hvað gerzt hefur og létta þeim að átta sig á verkefnunum, að landbúnaðurinn væri aðalorsök verðbólgunnar. Það var nú einu sinni sagt, gjafir eru yður gefnar o. s. frv. Síðan las hæstv. forsrh. hér upp úr einhverjum töflum, að verðhækkun á landbúnaðarafurðum hafi orsakað 46% af þeirri verðhækkun, sem orðið hefði í landinu á einhverju tímabili, Af þessu dregur þessi leiðtogi okkar, þjóðarinnar, þær ályktanir, að landbúnaðurinn sé aðalorsök verðbólgunnar. En hvers vegna hafa landbúnaðarafurðirnar hækkað? Hefur hæstv. forsrh. aldrei dottið í hug að athuga það? Hvers vegna hafa landbúnaðarafurðirnar hækkað? Hafa þær hækkað vegna þess, að bændur hafi verið að taka í gegnum þessa hækkun óeðlilega mikið af þjóðartekjunum til sín og þannig verið frumorsök að verðhækkuninni? Nei. Þær hafa ekki hækkað vegna þess, því að framleiðni hefur aukizt meira í landbúnaðinum en sennilega nokkurri annarri atvinnugrein og sannleikurinn er sá, að ef hæstv. ríkisstj. hefði staðið við sín fyrirheit og stöðvað verðlagið, eins og hún þóttist ætla að gera, þegar hún tók við, hefðu landbúnaðarafurðir ekki hækkað í verði á Íslandi, vegna framleiðniaukningarinnar í landbúnaðinum. Þess vegna er orsakanna til verðbólgunnar ekki að leita í því, að bændur hafi hækkað verðlagið. Landbúnaðarvörurnar hafa hækkað vegna aukins framleiðslukostnaðar, sem stafað hefur af ráðstöfunum hæstv. ríkisstj. í fjölmörgum greinum og vegna verðbólgunnar, sem hefur brunað áfram síðustu árin. Það er þess vegna, sem landbúnaðarvörurnar hafa hækkað, og þær hafa einnig hækkað í verði vegna þess, að það var einn liður í landbúnaðarstefnu hæstv. ríkisstj. að draga úr beinum stuðningi við landbúnaðinn, t.d. með því að hækka stórkostlega vexti í landbúnaðinum. Og hæstv. núv. landbrh. stóð hér státinn og sagði: „Menn þurfa engar áhyggjur að hafa af þessu, þetta kemur inn í verðlagið“, sem sagt sem hækkandi verð á landbúnaðarafurðum. Verðlagið á landbúnaðarafurðum hefur því hækkað fyrst og fremst vegna verðbólgunnar, gengislækkananna og annars þess, sem yfir hefur dunið af hendi ríkisstj., og vegna þess að hæstvirt ríkisstjórn hefur dregið skipulega úr beinum stuðningi við landbúnaðinn og vísað mönnum á að hækka verð á landbúnaðarvörum í staðinn. Að vísu hefur það náttúrlega ekki náðst nema að litlu leyti, en að einhverju leyti hefur það haft áhrif til að hækka landbúnaðarverðið, en að nokkru leyti hafa bændur orðið að bera þetta sjálfir. En þakkirnar eru þessar, sem bændur fá frá hæstv. forsrh. fyrir að hafa aukið framleiðni sína og afköst, sem þekkist í okkar þjóðarbúskap og leggja þannig stóran skerf til þess að hægt hefði verið að hafa hemil á verðbólgunni, en aukin framleiðni í landbúnaðinum er eitt aðalskilyrðið til að hægt sé að hafa hemil á verðbólgunni. Landbúnaðurinn hefur skilað sínu í þessu tilliti, en það hefur staðið á öðru, það hefur staðið á því, að hafður væri hemill á þessum málum, þannig að verðbólgan hefur magnazt og valdið hækkunum á landbúnaðarafurðunum, sem hér eru svo taldar með röngu orsök, en eru afleiðing. Satt að segja held ég, að ekki sé mikils bata von, á meðan hæstv. ríkisstj. ræðir efnahagsmálin á þennan hátt eða á þeim grundvelli, sem hér er gert, og fæst ekki til þess að ræða kjarna þessara mála. Og það má í raun og sannleika segja, að hæstv. ríkisstj. sitji algerlega föst í sama farinu. Virðist ekkert hafa lært, en snýst enn í farinu. Hún spólar.



Herra forseti. Það er með öllu þýðingarlaust að fara að kýta hér um þessi vandamál, sem fyrir liggja. Það er líka ánægjulegt, að við höfum allir verið sammála a.m.k. um eitt og það er að hæla hver öðrum fyrir góða greind og skarpskyggni. Og við ættum þá að reyna að nota þessa hæfileika til þess að íhuga þær staðreyndir, sem fyrir liggja. Ég vil segja það við hæstv. 3. þm. Reykv., að það eru auðvitað margar leiðir án eignakönnunar til þess að átta sig á því, hvert þjóðartekjurnar hafa farið og hvar þær eru. Það er hægt að kanna eftir þeim gögnum, sem fyrir hendi eru og sjá höfuðatriðin í því. Sem betur fer liggur það fyrir, að eignajöfnun er hér meiri á Íslandi en í nokkru öðru þjóðfélagi, sem við þekkjum. Þetta hefur hv. 3. þm. Reykv. viðurkennt áður og ég veit, að hann mun ekki hverfa frá því nú. Við erum báðir stoltir af því að hafa verið í því þjóðfélagi og lifað á þeim tíma, þegar þetta hefur orðið. Ég þarf þess vegna ekki að spyrja hv. 1. þm. Austf. né hv. 3. þm. Reykv., hvert þjóðartekjurnar undanfarið hafa farið. Ég spurði þá: „Er það rétt, að verzlunin hafi fengið þennan gróða?“. Hv. 1. þm. Austf., sem hefur nána þekkingu á stærsta verzlunarfyrirtæki landsins, vék sér undan að svara því. En ég svaraði því sjálfur hvert gróðinn hefur farið. Hann hefur farið í meiri atvinnuuppbyggingu í landinu á þessum tíma en nokkru sinni áður hefur átt sér stað, og hann hefur farið til þess að bæta kjör almennings meira en nokkurn tíma hefur átt sér stað: Þarna er gróðinn ekki fólginn, heldur blasir við öllum að sjá. Varðandi verðbólguslagorðið og það, að ég hafi verið að gefa bændum hér einhverjar gjafir og þakkað þeim lítt þeirra framlag, segi ég það, að ég tek ósköp rólega öllum gífuryrðum um það. Ég sagði það, sem ég meina. Ég tel jafnfráleitt, að Íslendingar geti lifað án sterks landbúnaðar eins og án sjálfstæðis þjóðarinnar, hvort tveggja, landbúnaður og sjálfstæði, er lífæð. Það kostar okkur mikið að vera sjálfstæð þjóð og það kostar okkur að hafa landbúnað, sem eigi að geta keppt við miklu frjórri og betri lönd. Engu að síður viljum við gera þetta, ætlum að gera þetta, ætlum að leggja á okkur það, sem þarf til að gera það. En menn verða þá að skilja, í hverju vandinn er fólginn og einmitt vegna þess, að menn hliðra sér hjá því að útskýra það, er hægt að vekja tortryggni gegn bændum og telja fólki trú um, að þeirra hlutur sé annar og betri en hann er. Eitt höfuðmein okkar vanda nú, eða höfuðorsök okkar vanda, svo rétt sé sagt, er þessi, hvað þjóðfélagsstéttirnar framleiða ákaflega misjafnlega mikil verðmæti. Þar með er ekki sagt, að þær séu misjafnlega þarfar. Það þarf á þeim öllum að halda, til að við getum haldið áfram sem sérstakt þjóðfélag. En það sjá allir í hendi sér, um leið og þeir leiða hugann að því, að einn höfuðörðugleiki þorskveiðiflotans nú er sá, hversu hann á erfitt með að keppa við síldveiðiflotann. Þorskveiðimennirnir sætta sig ekki til lengdar við að hafa minni tekjur en síldveiðimennirnir. Bændum er beinlínis áskilið með allsherjarsamkomulagi þjóðarinnar að hafa sambærileg kjör víð aðrar stéttir í þjóðfélaginu, þó að þeirra framleiðsla verði fyrir þær sakir að verðleggjast hærra en hægt er að fá fyrir hana á erlendum markaði. Sá, sem ekki vill viðurkenna þessar staðreyndir, útskýra það jafnt fyrir bændum og almenningi, er í algerri vonleysu um að ráða við verðbólguna. - Ég endurtek, að ég talaði um verðbólguslagorð. Verðbólgan sjálf er alvarlegt vandamál og ég hef sízt dregið úr þeim vanda, en það er gjörsamlega vonlaust að ráða við þennan vanda, nema menn átti sig á, hve hann er margþættur. Það tjáir ekki bak við verðbólguvandræðin ein að fela meginþorra þeirra vandamála, sem við eigum við að etja á Íslandi, vegna okkar sérstöku þjóðfélagshátta, vegna okkar smæðar, en vegna okkar vilja og einlæga ásetnings til þess að vera sjálfstæð þjóð og gefast ekki upp, þrátt fyrir þessa örðugleika. Ég er ekki að gera lítið úr þessum vanda, ég er þvert á móti að segja, að vandinn er meiri en menn oft hafa viljað vera láta. Hann verður ekki leystur með því að leysa einn þátt í honum, heldur með því að átta sig á þeim vandamálum, sem okkar íslenzka þjóðfélag hefur við að etja til frambúðar, og er það orsökin til þess m. a. og ekki sízt, að þó að allar ríkisstjórnir hafi nú í fullan aldarfjórðung reynt að gera allt, sem þær gátu, til að ráða við verðbólguna, hafa þær ekki ráðið við hana, af því að þær hafa ekki viljað eða getað sundurgreint þessa örðugleika eins og skyldi og líka, að jafnvel þó að þeir séu sundurgreindir og menn reki þetta til hlítar, er þarna um að ræða meiri óstöðugleika, sökum okkar atvinnuvega og vegna þess, hvað þeir gefa meira misjafnt af sér en hjá öðrum þjóðum tíðkast.