Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Frv. það, sem hér liggur fyrir, er í raun og veru ekki nema að nokkru leyti nýmæli, vegna þess að til eru l. frá 1928 um búfjártryggingar og hafa þannig verið í gildi í 14 ár, en hafa ekki komið enn til framkvæmda. Sýnist því fullreynt, að l. í þeirri mynd, sem þingið gekk frá þeim, kemur ekki að notum. En þar sem við flm. lítum svo á, að hér sé um merkilegt nauðsynjamál að ræða, höfum við talið rétt að gera tilraun til að skipa málunum nokkuð á annan veg, ef verða mætti, að það hlyti frekar en áður hylli almennings, svo að menn vildu nota sér þau ákvæði og koma á búfjártryggingum. L. frá 1928 mæla svo fyrir, að í hverjum hreppi væri búendum heimilt að samþ. að stofna búfjártryggingarsjóð. En það var með það eins og önnur samþykktarlög, að það skilyrði var sett, að ákveðinn meiri hl. þyrfti að samþ. að koma á slíkum sjóði ásamt ýmsum fleiri skilyrðum. En reynslan hefur þarna orðið svipuð og t.d. með brunabótatryggingu sveitabæja, sem voru í gildi í nærri því 20 ár, og á þeim tíma hafði aðeins örlítið brot af hreppum landsins notað sér þau. Þessi l. hafa steytt á sama skerinu, að ekki hefur orðið samkomulag í hreppunum um að koma þessari skipan á. Ekki hefur skort áhuga einstakra manna, en það nægir ekki, þar sem ákveðinn meiri hl. búenda þarf. Af þessum ástæðum er það, að við flm. leggjum til, að hér sé breytt um að nokkru, og við leggjum fyrst og fremst til, að skylt sé að tryggja kynbótabú, sem starfa með styrk frá því opinbera og eiga að vera, ef svo mætti segja, til hagsbóta fyrir bændur almennt. Í öðru lagi séu tryggðir gripir, sem hlotið hafa viðurkenningu. Það, að við viljum koma á skyldutryggingu á þessum tveimur flokkum búfjár, er af því, að við teljum, að þessir gripir séu verðmætari en annað búfé, og auk þess leggjum við þetta til með það fyrir augum, að þar með sé fenginn stofn, sem eigi sinn þátt í því, að þessi tryggingarstofnun kemst á fót. Að öðru leyti leggjum við til, að þessar tryggingar verði frjálsar. Við höfum sniðið þetta frv. að því leyti eftir gömlu l., að ekki er gert ráð fyrir, að sauðfé og hross séu yfirleitt tryggð, því að við lítum svo á, að meðan fjárpestirnar geisa og ekki hefur verið gengið betur frá fóðurtryggingunum en gert hefur verið enn, sé það ekki tímabært. Hins vegar höfum við bætt við nýjum lið, sem er ekki í gömlu l. Það er slysatrygging. Það kemur fyrir hér um bil á hverju ári, að menn frétta um fjárskaða. Það er alls ekki dæmalaust og hefur meira að segja oft komið fyrir, að bændur hafi misst svo að segja allt fé sitt á einni nóttu. Þeir, sem þekkja þetta, vita, að þetta tjón getur verið engu minna en þótt bærinn brynni, en getur oft verið meira. Löggjafinn hefur litið svo á, að brunatjón væri svo alvarlegt, að honum bæri að taka það mál í sínar hendur, og hefur því fyrirskipað skyldutryggingu gegn bruna á öllum íbúðarhúsum. En tryggingu búfjár gegn slysum hefur ekki verið hægt að fá, þó að menn hefðu viljað. Það er því að nokkru vegna samræmis í þessum efnum, að við töldum rétt að gera þessa tilraun og heimila mönnum að tryggja fé sitt gegn slysum, hvort sem það er vegna ofviðra, eða það flæðir í sjó eða annað þess háttar. Í gömlu l. er gert ráð fyrir, að ríkissjóður leggi fram til búfjártrygginga 300 þús. kr. sem nokkurs konar stofnfé. En þótt l. hafi mælt þannig fyrir, hefur þetta aldrei verið nema á pappírnum, af því að með lagasetningu frá 1932 var svo ákveðið, að þessi þáttur l. kæmi ekki til framkvæmda, og er því þessi sjóður enn ekki til nema á pappírnum. Nú leggjum við til, að ríkissjóður greiði þessa upphæð til búfjártryggingardeildarinnar, eins og ákveðið var í upphafi, og sé það fé baktrygging búfjártryggingadeildarinnar. Loks leggjum við til, að Brunabótafélag Íslands hafi á hendi framkvæmdastjórn þessara trygginga. Brunabótafélagið er nátengt landbúnaðinum og sér um tryggingar hans og er að nokkru leyti ríkisstofnun. Það á því að geta tekið að sér þessa grein með tiltölulega mjög litlum aukakostnaði. Það hefur sína starfsmenn, sem geta starfað að þessu, og mun það því ekki valda félaginu teljandi útgjöldum, þó að þessari deild sé bætt við, og hefur það sína þýðingu, ekki sízt, meðan deildin er að koma fyrir sig fótunum. Ég hef þá í stuttu máli reynt að gera grein fyrir þeirri hugsun, sem er á bak við þetta. Ég vænti, að d. taki málinu vel, og óska, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og landbn.



Herra forseti. Ég flyt hér mál, sem búið er að flytja hér nokkrum sinnum áður vegna beiðni bæjarstjórnar Siglufjarðar. Það liggur að vísu ekki fyrir beiðni frá bæjarstj. Siglufjarðar nú, en hún mun láta sig málið miklu skipta. Það er sem sé farið fram á það, að 8. gr. útsvarslaganna, þar sem teknar eru fram undantekningar frá þeirri höfuðreglu, að maður sé útsvarsskyldur þar, sem lögheimili hans er, sé breytt þannig, að heimilt sé að leggja á hann þar, sem atvinnurekstur hans fer fram. Fyrir 1926 voru útsvarslögin á tvístringi innan um hin og þessi önnur lagafyrirmæli samkv. þeim l., er giltu fyrir 1926, mátti leggja á mann, hvar sem var á landinu. Það mátti leggja á mann í Vestmannaeyjum, sem stundaði sjóróðra þar á vetrarvertíðinni, svo fór hann á síld norður á land, mátti leggja á hann þar, og svo í heimilissveit. Það var alveg rétt, að þetta var óþolandi. Það var lagt á mann á 3–4 stöðum á landinu, og þeir höfðu ekki ástæðu til að fylgjast með því, til þess að þeir gætu kært, því að þeir uppgötvuðu ekki, að það hefði verið lagt á þá fyrr en seint og síðar meir, er þeir höfðu tapað réttinum til að kæra. Það var nauðsynlegt að lagfæra þetta, en það var gengið fulllangt, og hygg ég, að með þeirri breyt., sem hér er lögð til, að gerð verði, sé skrefið stigið til baka til þess að leiðrétta það, sem of langt var gengið 1926. Á Siglufirði er þannig háttað, að 3–4 mánuði ársins er rekin þar mikil síldarsöltun, og er þá atvinnurekstur í höndum einstakra manna. Nú er þessi atvinnurekstur lítill á Siglufirði, eins og málum er háttað, en þetta hlýtur að breytast strax og stríðinu lýkur. Til Siglufjarðar koma menn, sem stunda síldarsöltun 3–4 mánuði á árinu, en búa annars staðar. Þetta er samt aðalatvinnuvegur þeirra, en það er ekki hægt fyrir Siglfirðinga að fá útsvör af þessum mönnum nema með skiptingu, en skiptingarákvæðin svo ófullkomin, að þau koma ekki að gagni, þegar um atvinnurekstur eins og síldarsöltun er að ræða. Niðurjöfnunarn. geta ekki fylgzt með atvinnurekstrinum, þegar hann er rekinn á öðrum stað en talið er fram, og verða því að láta sér nægja þær skýrslur, sem gefnar eru, en þær eru oft aðeins munnlegar upplýsingar. Bæjarstjórn Siglufjarðar hefur ekki neina möguleika til þess að ná útsvari, sem neinu nemur, af þessum mönnum, því að það eru slíkir smámunir, sem lagt er á þessa menn í heimasveitunum, að það er alveg gagnslaust að fara á skipta því. Það er á hinn bóginn eðlilegt, að hreppsfélögin hyllist til þess að fá stóratvinnurekendur í byggðarlagið og lofi þeim að leggja lítið á þá. Það eru t.d. 2 eða 3 stóratvinnurekendur frá Siglufirði, sem telja sig eiga heimili í Öngulstaðahreppi í Eyjafirði. Þeir geta sannað, að þeir eru þar nokkra mánuði á árinu og að þeir eigi þar bú. Þarna borgaði einn stóratvinnurekandinn eitt árið um 2000 kr. í útsvar, en hefði átt að borga á Siglufirði 20–30 þús. kr. Það er erfitt fyrir niðurjöfnunarn. Siglufjarðar að fylgjast með þessu, þar sem hún hefur ekki leyfi til að leggja á þessa menn, en það er það eina vald, sem niðurjöfnunarn. er veitt til þess að knýja menn til að telja fram. Það er útilokað að beita því eina valdi, sem niðurjöfnunarn. hafði, sem sé því að leggja svo hátt útsvar á menn, að þeir telji sig tapa á því að gefa ekki skýrslu, það er útilokað með menn, sem hafa heimili hingað og þangað úti um land. Ég hygg, að þessi smuga sé einhver mesti galli á útsvarslögunum. Þetta mál hefur þýðingu fyrir Vestmannaeyjar og fleiri staði. Sá atvinnurekstur, sem þar er, ætti að geta orðið útsvarsskyldur á sama hátt og eins þar, sem svipað stæði á. Ég vil taka það fram hér, vegna þess að ég hef orðið var við það, þegar þetta mál var á döfinni áður, að það hefur vakið mikla andúð, að það hefur verið talið, að línubátar ættu að verða útsvarsskyldir á öllum þeim stöðum, þar sem þeir stunda veiðar. Til þess að fyrirbyggja þetta eru sett hér ákvæði inn í þetta frv., sem alveg útiloka þennan skilning. Það er útilokað, að hægt sé að leggja á skip á þeim stað, þar sem þau leggja upp. Það væri líka óeðlilegt, að hægt væri að leggja á skip, þar sem þau leggja upp afla sinn. Þess vegna hef ég sett inn ákvæði í lok meginmáls frvgr., sem fyrirbyggir þetta. Ég ætla, með leyfi hæstv. forseta, að lesa frvgr.: „a-liður 8. gr. laganna orðist svo: Ef hann hefur heimilisfasta atvinnustofnun, svo sem útibú, eða ef hann hefur rekið atvinnu víðar en í einni sveit, enda má þá ekki leggja á hann að því leyti í heimilissveit hans. Löndun afla og útgerð línuveiðabáta frá verstöðvum utan heimilissveitar er ekki útsvarsskyld samkv. þessum staflið.“ Það getur nú vel verið, að hægt sé að finna heppilegri aðferð til þess að losna við þessa agnúa heldur en stungið er upp á í þessu frv., og gæti það komið til athugunar í n., sem ætti að vera fjhn., og mætti þá athuga, hvort ekki væri hægt að laga önnur ákvæði útsvarslaganna um leið. Ég sé svo ekki ástæðu til að segja meira um þetta að svo stöddu, en tel nauðsynlegt að athuga útsvarslöggjöfina. Það er óeðlilegt, að menn borgi mismunandi útsvör eftir því, hvar þeir eru á landinu, og meðan svo er, má ætíð búast við, að menn noti brögð til þess að reyna að telja sig annars staðar til heimilis en þeir eru, enda er það orðið viðurkennd regla, að menn reyna að komast í sveitirnar, þar sem minnst útsvör eru greidd, en það er óeðlilegt, að menn, sem ekki geta beitt slíkum brögðum, verði ekki eingöngu að borga útsvar sitt, heldur hærra vegna þessara manna. Þetta var tilfinnanlegt, meðan tímar voru erfiðir, og þá var algengt, að menn flyttu burt úr bæjunum og í sveitir til þess að þurfa ekki að taka þátt í framfærslu fátæklinganna, sem voru í bæjunum. Þetta er eitt að því, sem ekki er mjög aðkallandi problem nú vegna ástæðnanna í bæjunum, en rétt er að gera ráð fyrir, að það ástand, sem var, geti skapazt aftur, og rétt að reyna að fyrirbyggja það, að útsvörin verði eins misjöfn og þau hafa orðið. Það verður að reyna að finna skala fyrir landið allt, þannig að fyrirbyggt verði, að mishá útsvör séu lögð á menn, sem hafa sömu tekjur, eins og nú á sér stað. Ég legg svo til, að málinu verði vísað til fjhn.



Það leiðir af sjálfu sér, ef frv. fer til n., að það verði þá allshn., því að slíkum málum hefur jafnan verið vísað til hennar hér á þingi. Ég get tekið í sama streng og hv. flm. að því er snertir lýsingu hans á því, hvernig ástatt var orðið um álagningu útsvara, áður en löggjöfinni um það var breitt. Það ástand var með öllu óviðunandi, því að þegar búið var að leggja á atvinnurekstur manna, sem höfðu leitað út fyrir heimilissveit sína til atvinnurekstrar, var ekkert eftir handa heimilissveitinni. En síðan útsvarslöggjöfinni var breytt, hefur verið tiltölulega hljótt um hana, og hafa ekki borizt óánægjuraddir nema frá einum stað, Siglufirði. Ég minnist þess ekki að hafa heyrt annað fundið að nýju útsvarslöggjöfinni en það, að hún kæmi illa við Siglufjörð, og sýnir það raunar, hve vel hefur tekizt að leysa málið. Sú lausn felst í því, að það er tekið upp sem megin regla, að heimilissveitin skuli leggja á útsvörin, og aðeins, ef menn hafa alveg fastan atvinnurekstur annars staðar, má leggja á þar líka. Þetta fyrirkomulag hefur reynzt svo vel, að menn hafa yfirleitt sætt sig vel við það. Því er það, að þegar borin er fram till., sem miðar að því að breyta þessu ákvæði, þá er verið að skerða þann þátt l., sem varð til þess að leysa úr þessum vanda. Á sumum þingum hefur verið svo langt gengið, að bornar hafa verið fram brtt., sem mundu hafa kippt grundvellinum alveg undan þessu mikilsverða ákvæði, ef þær hefðu náð fram að ganga. Hér er ekki svo langt gengið, en eigi að síður er með þessu frv. verið að höggva skarð í grundvöll þessarar löggjafar. Mér skilst af því, sem hv. flm. frv. hefur sagt hér, að þetta mundi aðallega snerta síldarsöltunina á Siglufirði. Þó skildist mér hann gera ráð fyrir, að það gæti líka haft áhrif á stöðum eins og Vestmannaeyjum, þar sem ekki er þó rekin nein síldarsöltun, þannig að menn gætu einnig orðið útsvarsskyldir þar. Hv. flm. talaði um, að erfitt væri fyrir sveitarfélög þeirra manna, er rækju t.d. síldarsöltun á Siglufirði, að áætla tekjur þeirra, þau renndu yfirleitt blint í sjóinn í því efni. Þetta yrði til þess, að heimasveitin fengi yfirleitt minna í sinn hlut en rétt væri, um leið og það sveitarfélag, þar sem atvinnureksturinn fer fram, væri sviptur sínum hluta. Þetta er ekki sannfærandi röksemd, því að vitanlega á heimasveitin aðgang að tekjuframtali mannsins, sem er yfirleitt allgóður leiðarvísir, jafnvel þar sem persónulegur kunnugleiki nær ekki til, enda er þetta til gangurinn með framtalinu. Sums staðar er svo komið, að álagning útsvars er reiknuð út eftir framtalinu, og hefur alltaf verið að því stefnt að tryggja það, að menn kæmust ekki hjá því að telja rétt fram. Miklu minna væri öryggi þeirrar sveitarstjórnar, sem ekki hefði annað á að byggja en vitneskju sína um atvinnurekstur mannsins, því að það væri ónógur grundvöllur til að byggja á útsvarsálagninguna. Ég held því, að hér sé ekki breytt um til aukins öryggis, heldur sé hér verið að hagga að allverulegu leyti þeim grundvelli, sem álagning útsvara hvílir nú á. Í þeim tilfellum, er síldarsöltun væri aðaltekjulind manns, leiðir af sjálfu sér, að ekkert væri eftir handa heimilissveitinni, ef atvinnusveitin ætti að hafa rétt til að leggja á allar tekjurnar, en með því væri vitanlega þverbrotin meginregla núgildandi löggjafar. Svo er annað atriði. Hv. flm. sagði, að eftir hans skoðun kæmi ekki til mála að leggja útsvar á afla, sem lagður væri á land af línuveiðabátum utan heimasveitarinnar. Línuveiðalátur er nú mjög teygjanlegt hugtak. Það tók t.d. lengi vel ekki til mótorbáta, heldur merkti þau skip ein, sem höfðu gufuvél, en síðan mun það hafa breytzt nokkuð. Og þó að það tæki nú bæði til línuveiðiskipa, gufuskipa og mótorbáta, væri það engan veginn tæmandi, því að þá væru samt útilokaðir mótorbátar, er stunda veiðar með dragnót eða botnvörpu, sem nú er orðið algengt. En þetta stendur vitanlega til bóta, og ef það er ætlun hv. flm. að þetta skuli eiga við öll fiskveiðiskip, er auðvitað hægt að ná því með viðeigandi orðabreytingu. Hitt er allt annað atriði, sem hv. flm. minnist á í síðari hluta grg. sinnar, að menn með jafnháar tekjur komist misjafnlega frá útsvarsgreiðslum, eftir því hvar í sveitarfélagi þeir eru búsettir. Þetta er rétt, útsvarsgreiðslurnar fara nokkuð eftir útgjaldaþörf hvers sveitarfélags, sveitarþyngslum o.s.frv. En nú hafa verið gerðar ráðstafanir til að jafna þennan mun, að því er snertir framfærslu þurfamanna. Það er gert með jöfnunarsjóðum, sem er skipt upp milli hreppsfélaganna. En það liggur raunar fyrir utan efni þessa frv., eins og hv. flm. getur um í grg. Ég mun svo ekki fjölyrða um þetta, en vara menn aðeins við að hverfa af þeirri braut, sem ákveðin hefur verið með núgildandi útsvarslöggjöf. Og ég held, að því er snertir Siglufjörð og önnur byggðarlög, þar sem utanhéraðsmenn reka atvinnu, að með núgildandi fyrirkomulagi sé sæmilega séð fyrir því, að þau fái réttmætan hluta af útsvarsupphæðinni. Að lokum vil ég benda hv. flm. á, að af samþ. þessarar breytingar hlyti að leiða aðrar breytingar, því að þar stendur, að samt megi skipta útsvörum samkv. ákvæðum 9. gr. En þetta er atriði, sem mundi verða athugað í nefndinni.



Það var engan veginn ætlunin með flutningi þessa frv. að breyta þeirri höfuðreglu, að útsvör séu lögð á þar, sem menn eiga lögheimili. Ég tel, að það væri afturför. En hér er aðeins um það að ræða, að atvinnurekendur, sem hafa skrifstofuhald og ráða til sín starfsfólk utan heimilissveitar sinnar, séu útsvarsskyldir þar. Hér er alls ekki átt við fólk, sem ferðast milli staða til þess að vinna hjá þessum atvinnurekendum. Það er rétt, að fyrir mér vakir einkanlega síldarsöltun á Siglufirði og annar iðnaður, sem er rekinn á sumrin, þegar bærinn er fjölmennastur. Ég gat þess áður, að líkt mundi að sumu leyti vera ástatt í Vestmannaeyjum, en það yrði n. að athuga nánar. Hún mundi þá væntanlega einnig gera ráðstafanir til að fyrirbyggja þær afleiðingar, sem hv. þm. Borgf. óttaðist. - Mér er ekki kunnugt um, hvort kvartanir hafa komið frá fleiri stöðum en Siglufirði, en ég veit, að þar hefur núverandi fyrirkomulag reynzt mjög óheppilegt og sum árin komið ákaflega illa niður. Um skattaframtölin er það að segja, að þau eru mjög léleg heimild um tekjur manna, nema jafnframt sé til að dreifa hjá niðurjöfnunarn. þekkingu á staðháttum og kunnugleika, að því er snertir atvinnurekstur hlutaðeigenda. Í sveitahreppum fer að jafnaði ekki fram nein rannsókn á framtali manna, að því er snertir atvinnurekstur utan hreppsins, og í skattan. til sveita eru oftast menn, sem hafa enga þekkingu á þessum atvinnurekstri. Ég varð þess t.d. aldrei var í minni bæjarstjóratíð, að skattan. í sveit gerðu athugasemd við framtöl, sem voru þó stundum þannig úr garði gerð, að engin skattan., sem haft hefði einhvern kunnugleika á málunum, hefði tekið við þeim athugasemdalaust. Auk þess hafa skattan. ekki áhuga á því að hækka skatta á mönnum, ef það hefði aðeins þau áhrif, að meira félli með skiptingu í hlut annars bæjar- eða sveitarfélags, og hef ég orðið var við hneigð til þess að halda heldur hlífiskildi yfir mönnum, þegar svo er ástatt. Hv. þm. Borgf. sagði, að þeir, sem hafa allar tekjur sínar af síldarsöltun á Siglufirði, hefðu ekkert eftir handa heimilissveitinni, þegar búið væri að leggja á atvinnurekstur þeirra á Siglufirði. Þetta er rétt, en hér er þá líka að jafnaði um að ræða menn, sem eru að mestu leyti heimilisfastir á Siglufirði. Þyrfti í þessu sambandi að endurskoða íslenzka löggjöf um heimilisfesti, sem er í mörgum atriðum óljós og ófullkomin. Það er ekki hægt að gera þá kröfu til verkafólks, að það geti fylgzt með útsvarsálagningu á sig utan heimilissveitar og þar með neytt þeirra réttinda, sem lögin áskilja þeim, til að verja sig óréttmætum álögum. En það er hægt að gera þá kröfu til atvinnurekenda, að þeir fylgist með álagningum á sig á þeim stöðum, þar sem þeir reka atvinnu, og geti varið hendur sínar fyrir óréttmætum kröfum. Dragnótabátar og botnvörpungar falla undir undanþáguna, sbr. orðin „löndun afla“ í síðasta málsl. 1. gr. frv. Undanþága þessi var svo víðtæk, að ég held það sé útilokað, að hægt sé að klemma útsvari á nokkurn bát eða skip, sem leggur afla sinn á land, annars staðar en í heimilissveit sinni. Mér fannst rétt að taka þó fram sérstaklega báta, sem róa úr landi. Mér fannst ekki nást til þeirra með orðunum „löndun afla“. Þess vegna setti ég þetta orð „línuveiðabáta“, svo að vafalaust væri um undanþágu þeirra. Eins og hv. þm. vita, heimila gildandi l. skiptingu útsvara, og er beinlínis ætlazt til með þessu frv., að þau 1. haldist áfram, en ekki, að tekin sé upp sérstök útsvarsálagning á þessa útgerð. Stofnun jöfnunarsjóðs sveitar- og bæjarfélaga hefur dálítið leitt til þess að jafna útsvör manna með því að jafna nokkuð útgjöld sveitarfélaga til framfærslumála. Þetta er nokkur bót, en þó ekki fullnægjandi. Það er rétt ábending hv. þm. Borgf., að ef sú n., sem fær frv. til meðferðar, sér sér fært að mæla með þessari breyt., þá felur hún í sér nokkrar breyt. á öðrum greinum gildandi útsvarsl. Ég sé ekki, að á þessu stigi málsins sé ástæða til að taka þær til meðferðar í frv. Það yrði í verkahring n. að undirbúa þær breyt.



Ég vil bæta við aðeins örfáum orðum til að láta það koma fram, að mér finnst hv. flm. þessa frv. gera of litið úr þeim ráðstöfunum, sem gerðar hafa verið til að tryggja, að skattaframtöl manna séu rétt. Hv. flm. gerir ráð fyrir því, að niðurjöfnunarnefndir í heimilissveit atvinnurekenda séu tómlátar og hafi ekki góða aðstöðu til að afla kunnugleika á tekjum og eignum framteljanda. Ég hygg, að það sé ástæðulaust að óttast tómlæti í þessu efni. En ef svo væri, þá er það bót í máli, að skattaframtal verður að ganga í gegnum tvo hreinsunarelda, ég á við yfirskattan. og ríkisskattan. Það, sem niðurjöfnunarn. hefur yfirsézt um, eiga hinar tvær að laga. Ég þekki illa hreppsnefndir, ef hugur þeirra er ekki að nota út í yztu æsar þær skattaheimildir, sem þær hafa yfir að ráða. Þess vegna held ég, að það sé af misskilningi sprottið, þar sem hv. flm. heldur því fram, að mikið fé tapist með þessu móti. Þó að niðurjöfnunarn. yfirsjáist, þá er yfirskattan., og ef hún gerir ekki það, sem unnt er, til að afla réttrar niðurstöðu fyrir því, hvað hægt er að hafa til undirstöðu útsvarsálagningar, þá er það alveg undantekning, og eins ef ekki er gengið alveg á fremsta hlunn með að nota slíkar álagningarheimildir. Ég ætla svo ekki að fara nánar út í þetta, en bæta því víð, að ef raskað er gildandi grundvelli útsvarsl., þótt ekki væri nema með t.d. þessari till, ef gengið er inn á þá braut að gefa stjórnarvöldunum, þar sem iðnreksturinn fer fram, rétt til útsvarsálagningar án tillits til heimasveitar, þá mundi leiða af því, að jafnréttlátt væri að leggja á báta, sem legðu á land, og væri ekki hægt af hálfu Alþ. að færa nokkur rök fyrir því að láta þá ekki lúta sömu lögum og aðra. Og ef þær reglur eru brotnar, sem nú gilda, þá held ég, að skammt verði þar til við stöndum augliti til auglitis við það ástand, sem ríkti áður en útsvarslöggjöfin var færð í það horf, sem hún nú er í.



Ég vil aðeins út af ágreiningnum um gildi skattaframtalanna sem heimild um tekjur manna og eignir benda á, að þegar frv. til útsvarsl. var hér til meðferðar á þingi 1926, þá voru það talin aðalrökin í grg. fyrir a-lið 8. gr., að niðurjöfnunarnefnd, þar sem atvinnustofnun starfaði, en ekki í heimilissveit eigenda, mundi kunnugast um tekjur atvinnurekenda. Ég vil þessu til sönnunar og með leyfi forseta lesa 8. gr. laganna og grg. A-liður 8. gr. frv. frá 1926 segir, að leggja skuli á mann utan heimilissveitar: „Ef hann hefur heimilisfasta atvinnustofnun, svo sem útibú, víðar en í einni sveit, enda má þá ekki leggja á hann að því leyti í heimilissveit hans“. Um 8. gr. segir grg. þessa sama frv. á þinginu 1926: „Auk þess, sem tekið er fram um þennan kafla, má geta þess, að undantekningin í a-lið er af hallkvæmisástæðum gerð. Kunnugleiki niðurjöfnunarnefndar á heimilisfastri atvinnustofnun þar á staðnum mun venjulega vera meiri en nefndarinnar í heimilissveit aðilans.“ Þetta voru þá talin rök fyrir því að leggja útsvar á heimilisfastan atvinnurekstur. Ef við tökum t.d. síldarsaltendur, þá hefur niðurjöfnunarn. á Siglufirði miklu betri aðstöðu til að vera kunnug tekjum þeirra og ástæðum en niðurjöfnunarn. í heimilissveit atvinnurekanda. -. Ég get ekki viðurkennt gildi þeirra mótmæla, sem hv. þm. Borgf. kom með. Að mínu áliti er ekki hægt að segja, að frv. raski þeim grundvelli útsvarsl., að menn skuli ekki vera útsvarsskyldir nema í heimilissveit sinni.



Herra forseti. - Þetta frv. hefur verið hér til umr. þrisvar sinnum áður. Tel ég því ekki þörf að fylgja því með langri ræðu nú. Ég vil aðeins rifja upp sögu þess. Hún er í stórum dráttum sú, að þetta frv., um tryggingu aflahluta, var flutt fyrst af mér hér á þingi 1939. Þessi d. samþykkti frv. dálítið breytt, en það dagaði uppi í Ed. Síðan flutti ég frv. aftur á þingi 1940, en þá var því vísað til stj. með rökst. dagskrá. Í þeirri dagskrá var fram tekið, að málið væri mikið nauðsynjamál, en þyrfti meiri undirbúning, og þann undirbúning var stj. falið að gera og leggja málið síðan í frumvarpsformi fyrir þingið. En ekkert kom frá henni á næsta þingi, 1941. Því var það, að ég ásamt hv. þm. Ak. flutti þetta frv. í þriðja sinn á fyrsta þingi þessa árs, en það fór á sömu leið, að málinu þar vísað til stj. Nú hafa borizt svo margar ákveðnar raddir, sem hafa krafizt þess, að slíkum tryggingum væri komið á, að við flm. þessa frv. höfum ekki séð okkur annað fært en verða við þeim kröfum, og því flytjum við málið nú í fjórða sinn. um nauðsyn þess er sérstaklega tekið fram í grg., sem fylgdi frv. 1939, og eins í þeim umr., sem fram hafa farið um málið í þau þrjú skipti, sem það hefur komið fyrir þessa hv. deild. Af þessari stuttu sögu málsins má ráða það, að almenningur sá, sem á framtíð sina að einhverju leyti undir framgangi málsins, hefur fyrir því mikinn áhuga, og einnig að lítið skiptar skoðanir eru innan þessarar samkomu um, að málið sé nauðsynjamál og þurfi að ná fram að ganga. Ég get aðeins bætt því við, að aldrei hefur meira verið um það talað en nú, hvar nauðsyn sé á tryggingum gegn atvinnuleysi í landinu eftir stríðið, og þetta frv. hnígur í þá átt að tryggja atvinnu þeirm3 manna, sem lifa beint eða óbeint á fiskiveiðum, hvort sem þeir eru fiskimenn sjálfir eða útgerðarmenn. Og ég geri ráð fyrir, að af því að sjávarútvegurinn hefur nú undanfarin 2–3 ár aflað landinu mörg hundruð millj. kr., þá muni þykja vel til fallið, að á þessum sama tíma sé einnig reynt að sjá fyrir því, að tryggt sé, að ekki ríki hér atvinnuleysi og neyð meðal fiskimanna fyrstu árin, eftir að stríðinu lýkur, en flestir munu gera ráð fyrir miklu verðfalli og örðugleikum á sviði útgerðarinnar eftir stríðið, sem að sjálfsögðu hlýtur að skapa atvinnuleysi og bágindi, ef ekki er sett undir þan n leka fyrirfram. Fundið hefur verið að því við meðferð þessa máls að undanförnu, að nægar upplýsingar skorti, sérstaklega um það, hversu mikil fjárhæð mundi verða greidd úr ríkissjóði samkv. þessum l. Gert er ráð fyrir, að ríkissjóður leggi fram jafnháa upphæð til þessara hlutatrygginga og útgerðarmenn og fiskimenn, en til þess er því að svara, að áður en frv. var borið fram í fyrsta sinn, fékk ég Fiskifélag Íslands til að reikna þetta út með mér. Sá útreikningur er að sjálfsögðu ekki óvéfengjanlegur, en þó nærri réttu lagi, að ég hygg. Var þar talið, að tekjur þessa væntanlega tryggingarsjóðs aflahluta mundu verða um 140 þús. kr. á ári. Þar var miðað við árferði, sem var ekki hagstætt sjávarútveginum. Það var árið 1938, en þá voru aflabrögð frekar treg, þó ekki í versta lagi, og verðlag frekar bágborið. Ég hef ekki séð ástæðu til að fara að reikna þetta út á ný, miðað við það verðlag, sem nú er, því að enginn mun gera ráð fyrir, að það verð viðhaldist. Auk þess er ákaflega erfitt að gera slíka útreikninga, sökum þess að afli, verkun og útflutningur er á svo margháttuðu stigi og magn afla mjög mismunandi. Eins og ég tók fram í upphafi, sé ég enga ástæðu til að halda hér langa framsöguræðu. Það á ekki að þurfa að hvetja okkur hér til að gera þær ráðstafanir, sem þykja vera til öryggis. Það á að vera okkar skylda, og sé því ekki ástæðu til að vera með sérstakar brýningar í þá átt, en óska aðeins, að frv. verði vísað til 2. umr. og allshn.



Herra forseti. - Ég flyt hér á þskj. 56 smávægilega brtt. við núgildandi húsaleigulög frá 1941. Hún er á þá leið, að breytt verði fyrirkomulagi um skipun húsaleigunefndar. Eins og nú er, er húsaleigun. í Rvík skipuð af hæstarétti og ríkisstj., en húsaleigun. úti um land eða þau störf, sem ætluð eru húsaleigun., eru falin fasteignamatsn. Fasteignamatsmenn eru kosnir til 6 ára í senn, og eru venjulega kosnir eldri menn, glöggir og greinagóðir, sem kunnugir eru þeim hlutum, sem sú n. þarf að vita um, en oft ómögulegir til að standa í því, sem húsaleigun. er lagt á herðar. Það er varhugavert að fela slík störf gömlum n., sem kosnar eru í allt öðrum tilgangi, og ætlast til, að þær framkvæmi jafnflókin lög og húsaleigul. eru, því að það er erfitt að framkvæma þau þannig, að þau komi fólki að fullu gagni. Venjulega eru störf húsaleigun. svo mikið lífsspursmál fyrir þann, er í hlut á, að ekki er viðhlítandi, að framkvæmd laganna sé falin mönnum, sem ekki eru verkinu vaxnir, og því verður breyting að fást á skipun n. Ég er kunnugur því frá Siglufirði, að það hefur lent í mesta stríði að fá fasteignamatsn). til þess að taka að sér þau verkefni, sem húsaleigul. leggja henni á herðar, og ég fullyrði, að víða eru húsaleigul. aðeins pappírsgagn, vegna þess að l. eiga að framkvæmast af mönnum, sem ekki eru kunnugir þessum málum og þá skortir oft bæði vilja og þrek til þess að framkvæma þau. Þegar fólk er í húsnæðisvandræðum, leitar það yfirleitt til bæjarstjórnanna, og það er eðlilegt, að þessi aðili hafi það í hendi sinni að fylgjast með því, að þau ákvæði, sem sett eru í húsaleigulögunum til aðstoðar hinum húsvilltu, séu hagnýtt til hins ýtrasta, og það eru einmitt bæjarstjórnirnar, sem geta fylgzt með því. Ég þekki ekki til þess, hvort það muni vera ástæða til þess hér í Rvík að breyta til þannig, að bæjarstjórnin kjósi húsaleigun., en ég veit, að kaupstöðunum fleiri en einum er þetta nauðsynlegt, og ég veit, að það er líka nauðsynlegt í ýmsum hreppsfélögum. Ég veit, að á Siglufirði koma húsaleigul. að litlu gagni, vegna þess að fasteignamatsn. hefur enga getu né vilja til að framkvæma þessi l. Ég legg til, að málinu verði vísað til allshn.



Ég hygg, að það sé alveg rétt hjá hv. flm., að það sé mjög hæpið, að vel sé séð fyrir þessum málum í kaupstöðum landsins með því, að fasteignamatsn. hafi þessi mál með höndum, því að þær eru skipaðar nokkuð með hliðsjón af öðru en ætlazt er til með húsaleigul. Því var það, að á sínum tíma, þegar ég hafði með undirbúning húsaleigul. að gera, þá var sett inn í þau, að það skyldi heimilt með reglugerð af hálfu ríkisstj. að gera aðra skipan í kaupstöðum með 300 íbúa eða fleiri, og voru þessi fyrirmæli í 9. gr. l. nr. 106 8. sept. 1941. Þegar ég hafði með þessi mál að gera, var mér ljóst það sama, sem hv. flm. segir nú, að í sumum kaupstöðum var eðlilegra, að sérstök n. fjallaði um þessi mál en að fasteignan. hefði þau með höndum. Ég hafði hugsað mér að leita álits bæjarstjórnanna um þetta, en svo tóku aðrir við þessum málum, og mun ekkert hafa verið aðgert síðan. En jafnvel þó að þessi heimild sé til um að gera með reglugerð aðra skipun á þessu, hygg ég, að nauðsynlegt sé að taka til athugunar nú á yfirstandandi þingi skipun þessara mála yfirleitt, hvað snertir kaupstaði landsins. Þar sem bæði hv. flm. og ég eigum sæti í þeirri n., sem fjallar um þetta mál, hygg ég rétt, að tekið verði til yfirvegunar í n., hvernig framkvæmd húsaleigul. er komið fyrir í kaupstöðum landsins. Ég get ekki sagt um það að svo komnu máli, hvort rétt sé, að n. séu kosnar af bæjarstjórnum eða, eins og nú er, að hæstiréttur skipi formann og ríkisstj. tvo. Það má vel vera, að bæjarstjórnirnar ættu að hafa meiri íhlutunarrétt, þó að ég telji máske rétt, að hæstiréttur ætti að skipa formann n., en hinir, hvort sem þeir væru 2 eða 4, væru kosnir af hlutaðeigandi bæjarstjórn. Allt kemur þetta til athugunar á sínum tíma í n., en ég vildi benda á þetta, og ég hygg, að það sé rétt hjá hv. flm., að þegar sé fyrir höndum ástæða til að framkvæma þessa breyt., þótt ríkisstj. hafi ekki séð ástæðu til þess.



Frv. það, sem hér liggur fyrir, er um virkjun Tungufoss í Rangárvallasýslu. Það eru mörg ár, síðan það komst á dagskrá austur þar að virkja Tungufoss. Fossinn hefur verið mældur, og kemur verkfræðingum saman um, að aðstaða til virkjunar sé þar ágæt. Engin fullnaðaráætlun hefur þó verið gerð um kostnað við virkjunina, og áætlun sú, sem gerð hefur verið, ekki nógu nákvæm til þess, að eftir henni verði farið með framkvæmdir og virkjun fossins. Þegar málið komst á það stig, sem það nú er, fór Vestmannaeyinga að dreyma um, að þeir gætu fengið rafmagn úr landi, og þá sérstaklega í félagi við Rangæinga. Sundið milli Vestmannaeyja og lands er mjóst við Landeyjasand, verður því strengurinn lagður þaðan út, hvort sem orkan yrði tekin frá Tungufossi eða Sogsfossum. En eðlilegast er, að samvirkjun verði á Tungufossi, er Vestmannaeyingar og Rangæingar standi að. Aðstaða til að leiða rafmagn til bæja í Rangárvallasýslu er tiltölulega góð og skilyrði til fjölgunar býla ágæt, enda hefur oft verið talað um það í Holtunum að fjölga þar býlum, vegna þess hve jarðvegurinn er þar góður. Ef rafmagn fæst í sveitirnar, mun byggðin þéttast, enda viðurkennt, að sú stefna sé æskileg. Ég á ekki við, að býlin færist saman, heldur að fyllt verði upp í eyðurnar. Þá munu skapast þorp, þar sem fer saman landbúnaður og iðnaður. Þetta getur þó ekki orðið nema þar, sem héruð liggja vel við samgöngum, en það mun óvíða haga betur til í því efni en í Rangárvallasýslu. Það komu fram þau ummæli í einu dagblaðinu síðastl. sumar í sambandi við raflýsingu sveitanna, að nú ætti að fara að raflýsa fátæktina. Ég vona, að enginn af hv. þm. sé svo vantrúaður á framtíð landbúnaðarins, að hann sé andvígur því að skapa jafnvel þeim, sem búa í dreifbýlinu, þau bættu kjör, sem raforkan veitir. Flm. þessa frv. hafa gert sér það ljóst, að með þeirri aðstöðu, sem er í Rangárþingi og Vestmannaeyjum, muni Tungufoss bezt fallinn til þess að gefa raforku um þessi byggðarlög. Frv. gerir ráð fyrir allt að 5 millj. kr. ríkisábyrgð. Ef ekki verður byrjað á virkjuninni fyrr en bæði efni og vinna eru orðin ódýrari en nú er, þá eru ekki líkur til, að nota þurfi alla þessa heimild. En nú er hagkvæmur tími til þess að fá lán með góðum kjörum. Og þar sem gert er ráð fyrir, að ríkið hafi sem tryggingu fyrir ábyrgðinni eignir fyrirtækisins, þá sýnist ekki hætta á ferðum, þótt ábyrgðarheimildinni sé beitt. Ég sé enga þörf á að lengja umræður um málið á þessu stigi, en bið hv. alþm. að greiða atkv. með því, að frv. verði vísað til 2. umr. og fjhn.



Frv. þetta fjallar um tvö meginatriði. Hið fyrra er heimild fyrir bæjarstjórnir og hreppsnefndir að skammta húsnæði, þ.e. að skylda þá, sem hafa stórar íbúðir, að láta nokkuð af húsplássi sínu til afnota fyrir heimilislaust fólk. Hið síðara er um skatt á stórar íbúðir, í því skyni að vinna á móti því, að menn búi í óhóflega stórum íbúðum. Það mætti ætla, að margir mundu spyrja, hvort nauðsyn væri að grípa til slíkra ráðstafana. Um það er hægt að sannfærast með því að lesa skýrslur um ástandið í Rvík varðandi þetta mál. Í sumar, sem leið, fór fram að tilhlutun bæjarstj. Rvíkur athugun á því, hversu margir væru hér heimilislausir. Leiddi sú athugun í ljós, að 2592 einstaklingar, - eða 69 fjölskyldur, sem í voru 854 börn, - voru húsnæðislausir. Nú mætti ætla, að úr þessu hefði eitthvað verulega rætzt, síðan skýrslum þessum var safnað, og víst er um það, að við síðustu “athugun virtist ástandið nokkuð betra en þegar skýrslan var gerð. En ástæða er að athuga, á hvern hátt rætzt hefur úr fyrir þeim, sem töldu sig hafa fengið húsnæði. Það er aðallega á tvennan hátt. Sumpart liggur það uppi á frændfólki og vinum, þ.e.a.s. er í íbúðum annarra, og er í sumum þessum íbúðum ákaflega þröngt. Aðrir hafa flutt í sumarbústaði í bæjarlandinu og nágrenni bæjarins, og eru þeir bústaðir ekki stærri en 25 fermetrar. Þessi ákvörðun bæjarstjórnar, að takmarka stærð sumarbústaða, var gerð í því skyni að fyrirbyggja, að sumarbústaðir yrðu gerðir að varanlegum bústöðum, og hafa flestir því ekki kappkostað að gera þá þannig úr garði, að þeir væru hæfir til vetrarvistar. Flestir eru þannig gerðir, að slegið er upp timburgrind og svo þiljað utan og innan á hana, án þess að nokkurt tróð sé á milli. Öllum er ljóst, að slík hús eru óhæf að vetri til sem sómasamlegur dvalarstaður. Þó að húsnæðislaust fólk teljist því færra nú við skýrslusöfnun en í sumar, þá er það alls ekki af því, að það hafi fengið viðunanlega eða varanlega úrlausn mála sinna. Ástandið er núna þannig, eftir því sem næst verður komizt: 1) 120 menn hafa leitað til bæjarins og beðið hann að leysa húsnæðisvandræði sín. Þeir hafa enga úrlausn fengið. 2) 44 fjölskyldur eru bókstaflega á götunni, þ.e.a.s., þær eru sundraðar. 3) 7 fjölskyldur búa í búningsklefunum á Íþróttavellinum. Þar eru tveir stórir búningsklefar. Búa karlar í öðrum þeirra, en konur og börn í hinum. Þeir eru þannig byggðir, að bárujárn er utan á trégrind, panel innan á, en ekkert tróð. Lífi og heilsu þessa fólks er hætta búin, ef það neyðist til að dvelja þarna lengi. Ég ætla, að ekki þurfi fleiri rök fram að telja fyrir því, að ástandið sé svo slæmt, að ekki sé lengur við unandi. Því hefur verið beint til ríkisstj., að hún gerði viðhlítandi ráðstafanir til úrbóta í þessum efnum. Ríkisstjórnin sá sér ekki fært að verða við þessum tilmælum nema að nokkru leyti. Hún sem sé gaf út l. um að taka sumarbústaði leigunámi, en skömmtun húsnæðis vildi hún ekki fallast á, og hefur hæstv. fjmrh. gert grein fyrir því í d., að slík l. telji hann ganga svo mjög á rétt einstaklinga, að hann sjái sér ekki fært að setja slík brbl., en öðru máli gæti gegnt, hvað þingið sæi sér fært að gera. Í raun og veru er ekki um nema tvær leiðir að ræða til að bæta úr húsnæðisvandræðunum. Annaðhvort verður að byggja nýjar íbúðir eða nota betur þann húsakost, sem fyrir hendi er. Nú er það vitað, að fyrrnefnda leiðin er ekki fær. Það verður ekki í skjótri svipan komið upp hér í Rvík nýjum íbúðum. Vitanlega er það framtíðarlausnin að byggja og bæta á þann hátt úr vandræðunum, en augnabliksvandræðin verða ekki leyst á þann hátt, og er þá ekki í annað hús að venda en að nota betur það húsnæði, sem fyrir er. Húsaleigulögin ákveða, að taka megi ónotað húsnæði leigunámi. Það er gott, svo langt sem það nær, en við vitum vel, að húsnæðisráðunautur bæjarins hefur haldið fram, að húsaleigunefnd væri svifasein í þessum málum og hann hefði oft snúið sér til hennar án þess að fá þar þá lausn, sem hann taldi réttláta. Ég hygg, að þessi reynsla styðji þá skoðun, sem fram hefur komið í dag í sambandi við annað mál, að rétt væri að breyta skipun húsaleigunefndar þannig, að bæjarstjórn skipi hana. Hins vegar er það ljóst mál, að fjöldi manna í höfuðstaðnum býr við ónauðsynlega, jafnvel óhæfilega stórt húsnæði. Dæmi eru þess, að fjölskyldur, sem eru jafnvel ekki nema tveir menn, búi í húsum, sem telja milli 10 og 20 herbergi. Slíkt er óhóf, þegar aðrir eru bókstaflega á götunni eða búa við skilyrði, sem hljóta að valda þeim heilsutjóni, ef svo fer fram til lengdar. Ég tel því, að hér sé ekki annað að gera en að gefa bæjarstjórn heimild til að grípa til skömmtunar á húsnæði, og um það fjallar fyrri hl. þessa frv. Ég ætla ekki fremur en venja er við 1. umr. að ræða einstakar gr. frv., en ég vil aðeins benda á í sambandi við þann stiga, sem er lagður til í 3. gr., þá eru það fremur ábendingar en endanlegar till., sem ég vænti, að n., sem fær þetta mál til meðferðar, taki rækilega til íhugunar. Við flm. erum að sjálfsögðu reiðubúnir til samstarfs við n. og aðra hv. þm. um annan stiga, ef þessi þykir við nánari athugun ekki svo góður sem skyldi.*** Um síðari kafla frv. þarf fátt fram að taka. Þar eru till. um stóríbúðaskatt. Þær miða að því að draga úr hvöt manna til að búa í óhæfilega stórum íbúðum, því að eins og ég hef áður bent á, verður slíkt að teljast ósæmilegt, meðan fjöldi manna býr við húsnæðisskort. En sé hins vegar svo, að sæmilega sé séð fyrir húsnæðisþörf alls fjöldans, en einhverjir telji sig hafa ráð á og löngun til að búa í óhæfilega stórum íbúðum, þá er ekki nema rétt, að þeir borgi nokkurn skatt fyrir það, sem rennur í bæjarsjóð. Ég vil svo að lokum óska þess, að málinu verði vísað til 2. umr. að þessari umr. lokinni og til allshn. Það er ekki sæmandi að láta menn búa í búningsklefum Íþróttavallarins og öðrum álíka íbúum, ef nægilegur húsakostur er til og hægt er að leysa málið á viðunandi hátt, og ég tel skyldu þingsins að afgreiða málið á fáum dögum, svo að bæjarstjórn fái aðstöðu til að leysa vandræði húsnæðislausra manna án meiri dvalar en orðið er.