Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Frsm. (Jónas Jónsson): Ég get að nokkru leyti vísað til þess, sem ég sagði um þetta mál í sambandi við l. um húsmæðrafræðslu í sveitum. Menntmn. þessarar hv. d. hefir orðið sammála um að leggja fyrir ríkisstj. að undirbúa heildarlöggjöf um húsmæðraskóla í kaupstöðum, og yrði í þessu efni fylgt því sama fordæmi eins og áður, þegar komið var upp héraðsskólunum í sveitum með l. frá 1929, og svo aftur hliðstæðum skólum í kaupstöðum með löggjöf árið eftir. Þó að það liggi í raun og veru í augum uppi, vil ég samt fara fáeinum orðum um það, að skólarnir í kaupstöðunum verða náttúrlega með nokkuð öðru sniði heldur en í sveitunum. Í sveitunum kemur ekki annað til greina en heimavistarskólar, og þeir eru það dýrir, að það er í raun og veru ómögulegt að gera ráð fyrir, að þeir hafi undan þörfinni í sveitunum. Ef skólarnir eru stórir, eins og Hallormsstaðarskóli, sem er fyrir tvær sýslur, þá er þar hægt að taka á móti 26–28 stúlkum, eða 14 stúlkum úr tveimur sýslum á ári. Þó býst ég ekki við, að neinn maður geri ráð fyrir, að hægt sé að svo stöddu að auka þessa tölu, hvorki þar né annarsstaðar. Niðurstaðan verður sú, að í heimavistarskólum í sveit verður alltaf minni hluti af sveitastúlkum, jafnvel með því heldur rausnarlega lagi, sem gert er ráð fyrir í þessari löggjöf. En úr þessu má bæta að nokkru leyti með þeirri breyt., sem nú stendur til, að tekin verði upp, sem er aukin vinna fyrir pilta og stúlkur í héraðsskólunum, þannig að ef stúlkurnar stunduðu t. d. matreiðslu og sauma tvo tíma á dag, þó ekki væri nema í eina viku, þá væru það miklar framfarir frá því, sem verið hefir. Aftur á móti hygg ég, að við, sem stöndum að þessari till., séum svo stórhuga að gera ráð fyrir, að þetta nýja kerfi muni væntanlega ná til hér um bil allra stúlkna, sem vaxa upp í bæjunum, og það liggur í því, að þarna kemur enginn kostnaður til greina nema vinnustöðvarnar fyrir stúlkurnar og svo kennslan, en fátækar stúlkur í Reykjavík, Siglufirði eða Ísafirði, til þess að nefndir séu þrír kaupstaðir, eru yfirleitt á fæði hjá foreldrum sínum hvort sem er, og það er sennilegt, að á aldrinum frá fermingu til tvítugs geti hver stúlka eytt 7 mánuðum í vinnu í þessari stofnun. Fyrst um sinn, þegar byrjað er með þetta nýja kerfi, geri ég ráð fyrir, að fyrst og fremst yrði kennd matreiðsla, saumar, prjón og ef til vill meðferð á litlum börnum. Hinsvegar býst ég ekki við, að það myndi þykja til bóta í svo stórri stofnun, og eins og kringumstæðurnar eru, að hafa mikinn útsaum eða „balderingar“, enda þótt til væru nokkrar stúlkur, sem vildu læra það, því að ég geri ráð fyrir, að það heyri tæplega undir þetta kerfi, heldur þau störf, sem koma daglegu lífi við og hver kona, sérstaklega fátæk kona, þarf að inna af hendi. Ég ætla ekki að fara nánar út í það hér, hvernig þessu verður komið fyrir. Ég hefi látið mér detta í hug, að það yrði kannske heppilegt að hafa þessa húsmæðraskóla í sambandi við gagnfræðaskólana, og ég veit, að á Akureyri hefir þetta mjög komið til mála. Fyrir þessa kennslu þarf nokkuð mikið gólfrúm, og gæti ég hugsað mér, að þetta yrði með nokkrum verksmiðjublæ, þannig að þetta yrði mjög stór einlyft bygging, þar sem ýmiskonar kvennavinna væri framkvæmd. Slík hús eru miklu ódýrari heldur en stórar skólabyggingar, sem reistar hafa verið. Þetta gæti mjög vel komið til greina í sambandi við Flensborgarskólann, sem er einhver fegursta bygging á landinu. Þar er ekkert húsrúm fyrir svona kennslu fyrir Hafnarfjörð, en þar er mjög mikið og heppilegt landrými rétt hjá skólanum, þar sem svona skóli fyrir konur og kannske einnig fyrir karlmenn gæti komið til greina. Ég geri ráð fyrir, að hv. d. styðji þessa þáltill. okkar.

*Guðrún Lárusdóttir: Herra forseti! Ég sé ástæðu til þess að bæta örfáum orðum við það, sem hv. frsm. n. hefir sagt hér. - Eins og menn muna, lágu fyrir menntmn. tvö frv., annað um húsmæðrafræðslu í sveitum og hitt um húsmæðrafræðslu í Reykjavík. Ég verð að játa, að frá persónulegu sjónarmiði hefði ég fremur kosið, að frv. um húsmæðrakennaraskóla Íslands og húsmæðraskóla í Reykjavík eða nágrenni hefði náð samþykki á þingi, en þegar ég sá fram á, að í rauninni var vonlaust um framgang þess máls, en búið er að vinna töluvert að undirbúningi undir rækilegri húsmæðrafræðslu í sveitum heldur en verið hefir, en lítið hefir aftur á móti verið athuguð þörf kaupstaðanna í þessu efni, þá taldi ég rétt að snúa mér að því að fylgja þeirri þáltill., sem hér liggur fyrir, því að mér fannst, eins og fram hefir komið í umr. um þetta mál, að hér væri um svo stórt atriði að ræða, að það væri eins og að taka þetta úr samhengi að fara að kljúfa n. út af þessu máli, þar sem ég var mjög sammála öðrum hv. nm. um, að það bæri að taka til athugunar þessa þörf kaupstaðastúlknanna ekki síður en sveitastúlknanna. En ég vil taka það skýrt fram, að ég fylgi þessari till. í því fulla trausti, að hæstv. ríkisstj. geri allt, sem í hennar valdi stendur, til þess að búa þessa löggjöf sem bezt úr garði og undirbúa frv. sem allra ýtarlegast. Ég tek þetta fram vegna þess, að ég hefi persónulega rekið mig á vanrækslu hæstv. ríkisstj. í sambandi við þáltill., og þó að það komi ekki þessu máli við, ætla ég að leyfa mér að minna á meðferð hæstv. ríkisstj. á lítilli þáltill., sem samþ. var í þessari hv. d. á síðasta þingi, um að athuga möguleikana á auknu húsrými fyrir geðveika menn. Þessari till. hefir hæstv. ríkisstj. ekkert sinnt, og ekki einu sinni svarað fyrirspurn minni um meðferð þessa máls. Í sambandi við þessa þáltill., sem hér liggur fyrir og nú á að vísa til þessarar sömu hæstv. ríkisstj., leyfi ég mér því að leggja áherzlu einmitt á þetta. Út af ráðagerðum hv. meðnm. míns og frsm. n. í sambandi við þetta mál ætla ég ekkert að segja að öðru leyti en því, sem hann drap á eina tegund handavinnu fyrir stúlkur á þessum skólum, „balderingar“. Ég teldi það afturför, ef afnema ætti fína handavinnu úr kvennaskólunum. Hitt er ég á sama máli um og hv. frsm., að það sé kannske ekki heppilegt að hafa þetta skyldunámsgrein, því að það er misjafnt, hvað stúlkur eru handlagnar og hvað þær langar til að læra. En mér finnst ekki koma til mála annað en að þær stúlkur, sem langar til að læra þessa undurfögru saumaíþrótt, sem „balderingin“ er, eigi þess kost. Annað var það ekki, sem ég vildi segja út af því, sem hv. frsm. minntist á, og þar sem hann hefir verið talinn frjálslyndur skólamaður, þykir mér líklegt, að hann samþ. þessa till. mína.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Það hafa fallið hér ummæli á þá leið, að lítið hafi verið gert til að framkvæma þá þál., sem samþ. var á síðasta Alþ. Að vísu hefi ég ekki með það mál að gera, og kemur það því ekki til minna kasta að svara því. Þessari þd. er vitanlega kunnugt um, að það er nokkuð margt, sem kallar að. Eins og við vitum, er þess krafizt, að barnahæli verði byggt og líka hæli fyrir fávita, en þetta hvorttveggja kostar stórfé. Svo er þess krafizt, að byggt verði viðbótarhæli fyrir geðveikt fólk, sem ekki fær spítalavist, og það fé skiptir sjálfsagt tugum þús. kr., sem fólk hefir varið til að gæta slíkra manna. Auk þess eru gerðar kröfur til þess, að hælið á Vífilsstöðum verði stækkað, og kostnaður við slíkt myndi nema 300 þús. kr., en slíkt er mjög aðkallandi, því að á annað hundrað berklasjúklinga verða nú að dvelja á almennum sjúkrahúsum. Svo er þess líka krafizt, að drykkjumannahæli verði reist, og það kostar stórfé. Svona mætti náttúrlega lengi halda áfram að telja. En auk annars eru gerðar kröfur til þess, að stýrimannaskólinn verði byggður á þessu ári, og sú bygging mun kosta yfir ½ millj. kr., auk þess sem þarf að byggja ýmsa minni skóla, sem kosta nokkur hundruð þús. kr. Þess vegna má deila á ríkisstj. með alveg eins miklum rétti fyrir að hafa eigi framkvæmt eitt atriði sem annað. Það er sennilega mjög erfitt að draga nokkra markalínu milli þessara hluta og kveða á um, hvað af þessu sé allra nauðsynlegast. Ég bendi nú á þetta sem lítilsháttar afsökun, sem sumum virðist vera nokkuð stór afsökun, nfl. að peningar eru tæpast til fyrir allt þetta. Það er að vísu sjálfsagt, ef almennur undirbúningur undir þetta mál kostar ekki svo mikið fé, að það þyki kleift að leggja út í það, að athuga, hvar hentugast væri að þessi bygging yrði reist, útvega teikning af henni og undirbúa annað, sem gæti flýtt fyrir framkvæmd verksins, þegar fjármagn til þess er fyrir hendi.

*Guðrún Lárusdóttir: Það er vitanlega sjálfsagt, að kröfurnar fara vaxandi eftir því sem menningin eykst, og allt, sem hæstv. forsrh. talaði um, er nú orðið brennandi spursmál dagsins. En það var ekki þetta, sem ég spurði um, heldur annað. Það er þó eitt atriði, sem ég tel sérstaklega nauðsynlegt. Það er að bæta við húsrými fyrir geðveika menn, því að eins og nú er ástatt, kostar gæzla margra slíkra sjúklinga of fjár, bæði fyrir einstaklinga sveitarfélög og ríkið. Það gæti vafalaust orðið sparnaður fyrir ríkisstj., ef slíkt hæli kæmist upp, og sjálfsagt er að athuga, hvort ekki mætti koma þessum málum öðruvísi fyrir. Úr því að hæstv. forsrh. minntist á drykkjumannahæli, þá vil ég segja það, að enn sem komið er hefir ekki verið eytt miklum peningum frá ríkinu til þess að byggja slíkt hæli. Frv. um það hefir legið fyrir tveim síðustu þingum, en í bæði skiptin hefir það verið svæft, og ríkissjóður hefir hingað til enga viðleitni sýnt til þess að reyna að hjálpa í þessum erfiðu málum. En hitt vildi ég segja, að það er hreint og beint skylda ríkissjóðs að sjá þeim mönnum farborða, sem eru í raun og veru mestu viðskiptamenn ríkissjóðs og kaupa áfengi, sem nemur millj. kr. á ári. En þessum mönnum er svo fleygt burtu, þegar þeir eru búnir að fara með heilsu sína og fé, og aðrir geta tekið við að færa fórnir á sama Móloks altarið. Eins og hæstv. forsrh. tók fram, var það annar ráðh., sem átti að ráða fram úr þál., þótt hún væri stíluð til allrar ríkisstj., en ekki einstakra ráðh.

* Flm. (Jónas Jónsson): Ég hefi í grg. fyrir þessari till. gert ýtarlega grein fyrir því, sem fyrir mér vakir. Í till. er farið fram á rannsókn um það, hvar byggja skuli stýrimannaskólann, og á henni að vera lokið fyrir næsta Alþ. Helzt á að reisa skólann á tilteknum stað utan bæjar. Þetta mál er að vísu ekki alveg nýtt, því að það hefir verið skrifað um þetta í öll dagblöð bæjarins í vetur. Greinarnar hafa fyrst og fremst snúizt um nauðsyn þess að byggja stýrimannaskóla, en á hvaða stað hann yrði reistur, var ekki beinlínis slegið föstu, heldur á Alþ. að fá að vita um grundvöll fyrir því, hvernig hann skuli reistur, ef til þess kæmi, að hann yrði byggður vestur á Valhúshæð. Í grg. er því lýst nokkuð ýtarlega, að stýrimannaskólinn myndi verða mjög áberandi á þessum stað, og sú myndi verða raunin á, að sjómannastéttinni þætti vænna um hann þar heldur en ef hann væri byggður inni í bænum á lítið áberandi stað. Það, sem hefir einkum lyft undir þessa till., er trú okkar flm. á, að sjómennskan og sjómannastéttin eigi mikla framtið fyrir höndum. Hér er ekki aðeins um það að ræða að byggja litla stofnun, heldur eiga þarna líka að koma allskonar nýbyggingar viðvíkjandi öllum greinum sjómennsku og siglinga. Það er mjög skynsamlega gert að koma því þannig fyrir, að þarna yrði einskonar ríki sjómannanna. Þess vegna virðist bezt að reisa eina aðalbyggingu fyrst og minni byggingar yrðu reistar siðar til annara þarfa. Ég hygg ennfremur, að það muni mega hafa talsverða fjármuni upp úr núverandi stýrimannskóla, því að hann stendur á heldur góðum stað í bænum sem íbúðarhús, og er svo rúmgóður, að þar gætu verið nokkrar íbúðir, auk þess sem lóðin, sem hann stendur á, er nokkuð verðmæt. Sá skipstjóri, sem á Valhúshæðina, ætlar að gefa nægilega stóra landspildu handa þessari stofnun, og byggingarefni má fá þar rétt við. Af viðtali við skipstjóra og stýrimenn skilst mér, að líkindi séu til, að hægt myndi að fá sérstakt innanlandslán handa þessari stofnun, líklega um 100 þús. kr. til 30 ára með lágum vöxtum. Ef það fengist, myndi það algerlega tryggja, að unnt yrði að byggja skólann eftir eitt ár eða tvö fyrir þetta lán fyrir endurgjald gamla stýrimannaskólans. Þetta myndi hrökkva vel fyrir kostnaði. Það er ekki vansalaust hvað sjávarútveginn snertir, að ekki sé meira hlynnt að honum en gert hefir verið hingað til. Ég ætla ekki að fjölyrða um þetta, en þykist viss um, að allir geti orðið sammála um að láta þessa athugun fara fram, hvort sem menn vilja láta byggja skólann innan bæjar eða á þessum stað.

*Árni Jónsson: Ég þarf tæplega að taka það fram, að ég stend hér ekki upp til þess að andmæla till., en til þess að menn megi sjá, að ég er hlynntur því, að hv. d. samþ. þessa till. Ég vildi segja það allra fyrst, að sölusamband íslenzkra fiskframleiðenda hélt fund um mánaðamótin okt. og nóv., og í samsæti við lok hans kom einn fundarmanna fram með till. um, að hér yrði reist á Íslandi minnismerki yfir drukknaða sjómenn. Barátta sú, sem þeir heyja, er töluvert lík því, sem aðrar þjóðir heyja á ófriðartímum. Ég tel víst, að ýmsir hér í d., og þar á meðal hv. flm., muni hafa séð hjá ýmsum frændþjóðum vorum minnismerki yfir ókunna hermanninn. Þessu máli var mjög vel tekið á þessum fundi og kosin n. til þess að hrinda því í framkvæmd, ræða fyrirkomulagið og leita opinberra samskota. Í n. voru nokkrir þjóðkunnir menn, þar á meðal hv. þm. Vestm., Magnús Sigurðsson bankastjóri og Benedikt Sveinsson bókavörður, fyrrv. forseti Alþ. Nöfn hinna tveggja man ég ekki fyrir víst. Nú er um það að spyrja, hvernig þetta verði framkvæmt. Ég geri ráð fyrir, að það sé ekki neinn ágreiningur um það, að þetta sé æskilegt. Það kemur fram hjá hv. þm. S.-Þ., að honum finnst, að þessi stýrimannaskóli geti verið minnismerki fyrir ísl. sjómenn. Það er rétt og skiljanlegt, að íslenzka þjóðin reisi minnismerki yfir hina drukknuðu sjómenn, en það er aðeins vafamál, á hvern hátt það skuli reist. Slíkt minnismerki er eðlilegt, að sé annaðhvort myndastytta eða þessháttar, eða þá að það yrði sameinað því hagnýta, og það fé, sem annars yrði varið til að reisa líkneski, lagt í stofnun þá, sem hér er um að ræða. Þetta er eins og nú standa sakir líklegt til að geta verið sjómannastéttinni til hins mesta gagns. Ég man eftir því, að það var viðurkennt, að hægt væri að gera samanburð á íslenzku sjómönnunum og hermönnum erlendis. Manntjónið á íslenzka sjómannaflotanum er alveg sambærilegt við það mannfall, sem hernaðarþjóðir verða að liða, þegar þær eiga í ófriði. Þegar íslenzku sjómennirnir leggja af stað heiman frá sér, þá er raunar í mörgum tilfellum vonin um endurfundi við ástvini sína og kunningja ekki meiri en þegar hermennirnir eru að kveðja ástvini sína og fara til vígstöðvanna. Það eru ákaflega fáar þjóðir, sem hafa þann atvinnuveg fyrir aðalatvinnu, sem er jafnmannfrekur sem fiskveiðarnar eru hér við Ísland. Meðal hernaðarþjóðanna þykir það hin mesta frægð að falla fyrir föðurland sitt. En íslenzku sjómennirnir falla fyrir sitt föðurland, - því að hvar værum við staddir, ef þeir héldu ekki uppi þessari atvinnu? Munurinn er aðeins sá, að íslenzku fiskimennirnir hafa ekki með starfi sínu valdið þjáningum og dauða annara, eins og hermennirnir hafa oft gert, en báðar þessar stéttir eru háðar sömu örlögum. Atvinna sjómannanna er því mjög hættuleg. Sannleikurinn er sá, að erfiðleikar þessa atvinnuvegar gera þá, sem hann stunda, áræðna, og hann er nauðsynlegur til þess að halda við harðfylgi þjóðarinnar og til að koma í veg fyrir, að ættstofninn úrkynjist. Meðan við Íslendingar höfum þann aðalatvinnuveg, sem er jafnmannfrekur sem sjómennskan er, þá er engin hætta á því, að hér búi ekki harðfeng þjóð né að þjóðin úrkynjist. Það hefir verið bent á ýms vandkvæði við að byggja stýrimannaskólann vestur á Valhúshæð, m. a. að hann yrði of langt frá Reykjavík, eins og nú standa sakir. Ekki má gera of lítið úr þeim vandkvæðum, sem fjarlægðin veldur. Hún hlýtur að valda óþægindum og talsverðum kostnaði fyrir nemendur. En ég held, að með því móti að sameina þetta tvennt, að þessi skóli yrði jafnframt minnismerki yfir drukknaða sjómenn, og samskot rynnu til hans, myndi fást svo mikið fjárframlag, að hann yrði að mestu leyti heimavistarskóli. Ég vil taka þetta fram og skjóta því til ríkisstj. til athugunar, að hún ráðfæri sig við þá nefnd, sem kosin var á fundi sölusambands íslenzkra fiskframleiðenda síðastl. haust.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Út af þessari þáltill., sem hér liggur fyrir, vil ég mæla nokkur orð. Ég vil fyrir mitt leyti þakka flm. fyrir þann áhuga, sem hér kemur fram fyrir skólamálum íslenzkra farmanna og fiskimanna. Ég hafði hér í d. í fyrra ásamt hv. þm. Vestm. flutt þáltill. um að skora á ríkisstj. að undirbúa byggingu á stýrimannaskóla, þar sem við færðum rök fyrir því, að það húsnæði, sem farmenn og fiskimenn eiga nú við að búa, væri ófullnægjandi. Það er víst ekki mjög langur tími liðinn síðan menn samþ. það hér í d. Þess er því ekki að vænta, að ríkisstj. hafi getað afkastað miklu í undirbúningi þess máls. Þó er mér kunnugt um, að fyrrv. atvmrh. (HG), sem málið heyrði undir, hefir lagt fyrir húsameistara ríkisins að gera teikningu að væntanlegum stýrimannaskóla og haga byggingunni þannig, að þar yrði nóg húsrúm fyrir allar þær námsgreinar, sem gert var ráð fyrir, að yrðu þar kenndar í þeirri þáltill., sem hér var samþ. um að gera áætlun um, hvað slíkur skóli myndi kosta. Það er ætlazt til, að hún verði fullkomin nútímabygging með öllum þeim tækjum, sem slíkur skóli þarf að hafa. Ennfremur hefir fyrrv. atvmrh. skipað n. af hálfu farmanna, sérstaklega skipstjóra og vélstjóra, til að komast að fastri niðurstöðu um það, hvar slíkur skóli ætti að standa. N. þessi mun hafa leitað umsagna meðal skipstjóra-, stýrimanna- og vélstjórafélaga bæði hér í Reykjavík og í Hafnarfirði um það, hvor staðurinn myndi vera hentugri til að byggja á stýrimannaskólann. Valhúshæðin eða Skólavörðuholtið. Það kom til mála, að væntanlegur stýrimannaskóli gæti fengið stað austan við Leifsstyttuna, þar sem áður hafði verið valinn staður fyrir væntanlegan háskóla. Um þetta efni var töluverður skoðanamunur í nefndinni, sem skipuð var úr hópi skipstjóra, stýrimanna og vélstjóra. Atkvgr., sem fór fram um þetta, mun hafa hnigið í þá átt, að velja frekar Skólavörðuholtið en valhúshæðina til þess að reisa skólann á. Í þessari þáltill. er að vísu ekki sagt annað en það, að athugun eigi að fara fram á því fyrir næsta Alþ., á hvorum staðnum eigi að byggja umræddan skóla. Hún fyrirskipar ekki um það, hvar skólabyggingin eigi að standa. Skoðun flm. er sú, að hann telur fyrir sitt leyti heppilegra, að skólinn yrði byggður á Valhúshæð. Ég er honum í flestum atriðum sammála. Minn dómur um það. hvar framtíðarskóli sjómannastéttarinnar eigi að vera, byggist á því, að hann eigi að vera á mjög áberandi stað fyrir alla þá, sem hingað sigla að landi, og þessi skóli geti verið nokkurskonar varða um framtak núverandi kynslóðar, hvað hún hefir gert fyrir stéttina, skipað henni framtíð til að standa vel í sínu starfi. Það er enginn staður hér nálægt, sem blasir betur við heldur en einmitt Valhúshæðin. Það, sem mun aðallega hafa vakað fyrir þeim, er vildu heldur Skólavörðuholtið, er fjarlægðin frá Reykjavík. eins og hv. 10. landsk. minntist á. En fjarlægðin er hverfandi lítil nú á tímum hjá því, sem áður var, þegar menn þurftu að ganga báðar leiðir, en nú er farið með strætisvögnum fram á Seltjarnarnes, og jafnvel þó menn búi inni í bænum, er séð fyrir því, að skólapiltar geti komizt þangað án tilfinnanlegs aukakostnaðar. Þegar ég var nemandi við stýrimannaskólann, sóttu nokkir nemendur skólann framan af nesinu, og urðu menn þó þá að ganga. Þeir voru 3, sem lögðu þetta á sig, og það væri eigi hægt að segja, að menn leggi mikið á sig, þótt þeir færu þessa leið núna tvisvar á dag, kvölds og morgna, til þess að sækja skólann fram á Seltjarnarnes. Það hefir ennfremur verið fært fram sem mótbára gegn því, að stýrimannaskólinn yrði byggður á Valhúshæð, að sá staður væri ekki í lögsagnarumdæmi Reykjavíkur, en ég legg ekki mikið upp úr því. Að líkindum munu ekki líða mörg ár, þangað til Seltjarnarnesið er komið undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur, og íbúar þess hljóta fyrr eða síðar að innlimast í þetta bæjarfélag. Mín skoðun á þessu máli er svipuð og flm. till., að þarna verði framtíðarstaðurinn, sem skólinn eigi að standa á. Eins og bent er á í till., er þarna einn kostur fram yfir það. sem ég áður hefi nefnt, að hægt er að fá nokkuð mikið land og fyrir ekkert verð. En landrými nokkurt er nauðsynlegt fyrir slíkan skóla, m. a. fyrir leiksvæði, að ég ekki tali um, ef menn vilja skreyta þarna í kring á einn eða annan hátt. Þessi staður virðist því að mörgu leyti ákjósanlegri en að byggja í húsaþyrpingunni í bænum, þar sem tiltölulega lítið kynni að bera á slíkri byggingu. Ég vildi láta þetta koma fram við þessa umr., því að hér er ætlazt til, að ríkisstj. láti fram fara athugun á þessu máli. Liggur þá í hlutarins eðli, að hún þarf að ræða nánar við þá menn, sem sérstaklega hafa beitt sér fyrir málinu, og það eru stjórnendur hinna ýmsu skipstjórafélaga og stýrimannafélaga í bænum. Og ekki er sízt að ræða við þá menn út af þeim ágreiningi, sem kann að vera um það, hvar skólanum skuli valinn staður. Hér var af hv. 10. landsk. drepið á annað mál í þessu sambandi. Um það var ofurlítið rætt fyrir nokkru hér í blöðum, hversu nauðsynlegt og viðeigandi væri að reisa hinum föllnu sjómönnum viðeigandi minnismerki á þeim stað, sem menn teldu, að bæjarfélaginu sómdi bezt. Þessi hreyfing, sem þegar hefir verið til um þetta efni, var vakin á ný af einni stétt manna, sem á sjó vinnur, en það eru loftskeytamenn. Og mér er kunnugt, að þeir skrifuðu okkur jafnvel 1936 um þetta mál. Hafa þeir beitt sér fyrir því, að þetta verði mál sjómannastéttarinnar yfirleitt. Í því augnamiði hafa þeir myndað samtök - ég held ég verði að segja ópólitísk samtök meðal allra stéttarfélaga sjómanna hér og í Hafnarfirði um það, að stofna til sérstaks dags á árinu, sem yrði nefndur sjómannadagur. Gert er þá ráð fyrir, að á þeim degi verði hafðar um hönd bæði skemmtanir, fyrirlestrar, kannske erindi í útvarp. skrif í blöð o. s. frv. En eitt af verkefnum þessa sjómannadags, sem á að vera nokkurskonar hátíðisdagur sjómannastéttarinnar. er einmitt þetta mál, að beita sér fyrir fjársöfnun að meira eða minna leyti til minnismerkis fyrir hina föllnu sjómenn. Það hefir komið fram í undirbúningsnefndum þessa máls, að e. t. v. væri það bezt við eigandi, að atvinnurekendur beittu sér fyrir þessu máli. Þeir hafa yfir meira fjármagni að ráða og hafa á ýmsan hátt betri aðstöðu til að koma þessu í framkvæmd. Sem ástæðu fyrir þessu var m. a. bent á, að útgerðarmenn í Danmörku létu eftir ófriðinn mikla reisa veglegt minnismerki yfir danska farmenn, sem fallið höfðu af völdum stríðsins. Ég hygg, að einmitt fyrir þessar raddir hafi Fiskimannasambandið talið rétt að taka að einhverju leyti á sína arma að beita sér fyrir fjársöfnun. Og þess vegna er alveg rétt, sem hv. 10. landsk. minntist á, að kjörin hefði verið nefnd til að vinna að málinu, og að sjómannastéttirnar muni sjálfar veita þessu lið á þann hátt, sem ég nefndi. En ég fel ekki tímabært að slá neinu föstu um það, hvar slíkt minnismerki á að standa. Því síður getum vér nokkuð um það sagt, hvernig það á að vera úr garði gert. Því að það er sjálfsagt, að þar fái hið listræna auga að ráða. Efast ég ekki um, að leitað verði til okkar beztu listamanna um þetta. Og ég hygg. að mjög mikil átök verði meðal þeirra, sem að þessu standa, hvar minnismerkið á að vera. Ég tel vart tímabært að ræða um það atriði á þessu stigi. Hv. 10. landsk. minntist á, hvort ekki væri hægt að samrýma skólabyggingu og minnismerki. Ég hefi nú ekki verulega gert mér grein fyrir þessari hugmynd, en í fljótu bili skal ég játa, að mér finnst þetta dálítið óskylt mál. Ég hafði hugsað mér þetta minnismerki á einhverjum stað í bænum, þar sem mjög væri aðgengilegt að koma og skoða það, m. ö. o. á mjög áberandi stað inni í borginni sjálfri. Um gerð minnismerkisins get ég rétt getið þess, að menn hafa látið sér detta í hug m. a. litla byggingu, sem gæti verið nokkurskonar kapella, þar sem menn gætu hafzt við inni, er þeir óskuðu, og væru þar áletruð nöfn þeirra manna, sem hafa farizt síðan þilskipaöldin hófst til dæmis. Einnig væri nægt bil fyrir nöfn þeirra„ sem síðar kynnu að falla í valinn. Ég er nú ekki að segja, að minnismerkishugmyndin þurfi að verða að veruleika í þessari mynd. En ef eitthvað líkt þessu yrði gert, er ekki vafi á, að slíkur staður yrði einskonar helgistaður fyrir aðstandendur þeirra, sem fallið hafa. Og þá ætti staðurinn að sjálfsögðu að vera hér sem næst miðbiki borgarinnar, svo að sem þægilegast væri fyrir fólk að komast þangað. Þess vegna hygg ég, að ekki sé tímabært að blanda þessum málum saman, byggingu skóla og byggingu væntanlegs minnismerkis, sem ég er sannfærður um, að kemur eftir nokkur ár. Það tekur nokkurn tíma að safna fénu. Hinsvegar tel ég - eins og kom fram hjá hv. flm. till., að ég held -, að miklar líkur séu til þess, að hægt sé að flýta byggingunni með því að bjóða út skuldabréf til manna, sem hafa nokkur peningaráð. Þeir eru sennilega margir innan þessara stétta, sem vildu flýta fyrir byggingunni með því að lána peninga, sem mætti endurborga á mörgum árum. Teldi ég það heppilegri leið heldur en að nota til skólabyggingar samskotafé, sem kynni að safnast til minnismerkisins. Þetta eru tvö mál og nokkuð óskyld. Ég skal svo ekki fjölyrða meira um þetta mál. Ég er þakklátur þeim, sem hér hafa talað og látið hlý orð falla til þeirra stétta, sem að verðleikum er verið að undirbúa ýmislegt fyrir, bæði lífs og liðna, og vænti ég, að sami skilningur megi alltaf ríkja, jafnvel þó að um önnur mál sé að ræða, sem þessar stéttir varða og koma hér á óvart.

*Bjarni Snæbjörnsson: Aðeins örfá orð. Það er öllum vitanlegt, að skólahús það, sem nú er fyrir stýrimannaskólann, er algerlega ónothæft, enda gamalt hús. Verður því að vinda bráðan bug að byggingu nýs skólahúss. Er þess vegna ekki nema þakklætis vert, að slík till. er komin fram. En það verður að viðurkennast, að það er oft og tíðum erfitt mál að ráða fram úr því að sameina það praktíska við það, sem fallegt er; og sérstaklega ef það „monumentala“ á að koma í viðbót, að samrýma það allt við hina praktísku hlið. Það hefir verið minnzt á í þáltill. að setja upp stýrimannaskólann á þessum áberandi stað, og meðfram til þess að vera einskonar minnismerki, er gnæfði hátt fyrir augum farmanna, þegar þeir kæmu að landi, - minnismerki fyrir sjómannastéttina. Hv. 10. landsk. undirstrikaði þetta atriði. En það hefir samt sem áður verið minnzt á ýmislegt, sem gæti orðið því til fyrirstöðu, að skólinn yrði reistur á nefndum áberandi stað. Og þó að skiptar hafi verið skoðanir um allt það, sem heitir smávægilegt, eins og t. d. fjarlægðina, þá er það samt sem áður atriði, sem ég álit, að eigi að taka með í reikninginn. því að þá hugmynd, sem kom fram hjá hv. 10. landsk., að það mætti nota samskotaféð til þess að gera þarna heimavistarskóla, álit ég alls ekki hugsanlega. Það er þannig í verunni, að þó að menn vilji leggja eitthvert fé til einhvers minnismerkis, þá er óvíst, að menn vilji eins leggja sömu upphæð til skólans. Því að það er hér um bil ætíð svo, að menn eru tregari til slíkra hluta, þegar um fyrirtæki er að ræða, sem á að vera í opinberum rekstri; þá verður í framkvæmdinni álítið, að hið opinbera eigi að sjá fyrir þessu að öllu leyti. Samskotin hætta, eða verða miklu minni en búizt var við í upphafi. En svo er hitt atriðið, fjarlægðin. Það eru óneitanlega alltaf óþægindi að sækja langt burt til daglegrar vinnu. Og þó að miklu sé nú auðveldara að komast út á nesið en áður og kosti ekki svo mikið með strætisvögnum, þá er það nú svo, að slíkir skólapiltar eru margir fátækir, og þá munar um hvern eyri, í fargjöld eins og annað. En auk þess eru tvö atriði, sem ég vildi minnast á. Þó að ekki sé slegið föstu í þáltill. að byggja skólann á Valhúshæðinni, þá skoða ég það samt sem áður svo, að ef þingdeildin samþ. þetta svona án þess að nokkur rödd komi á móti því, verði hún yfirleitt talin hafa verið sammála um, að þetta sé heppilegasti staðurinn. Þess vegna vil ég minnast á þessi tvö atriði í viðbót, sem ég álit, að geri staðinn ekki hentugan. Annað er það, hvað staðurinn stendur hátt. Það er dálítið öðru máli að gegna hér hjá okkur en viða í útlöndum, t. d. í Noregi og annarsstaðar þar, sem slíkar byggingar eru reistar við innsiglingu fjarða, því að þar er oft prýðilegt hlé fyrir byggingarnar. En þarna á þessum stað er eilifur gjóstur. Það er ekki nokkurt hlé að neinu leyti, á hvaða átt sem hann blæs, og þess vegna hlýtur alltaf að verða þar gjóstursamt. Og þó að segja megi um þá menn, sem þarna eiga að nema, að ekki sé neitt nýtt, þótt um þá blási, þá er það samt svo, að ólíku aðgengilegri hefði staður verið, sem væri hlýlegri og í hléi. Í öðru lagi er annað atriði, sem ekki hefir verið enn minnzt á, og það er vatnið. Þessi staður liggur töluvert hátt, og mér vitanlega nær ekki vatnsveitan nema stuttan spöl á nesið. Og a. m. k. á sumum stöðum, eins og t. d. Lambastöðum, sem liggja dálítið lægra, þar veit ég um af sérstökum ástæðum, að vatn er ónóg, a. m. k. uppi á lofti. Þó að nú eigi að gefa þessa lóð og byggingarefni sé nærtækt, þá kemur spurningin, hvort ekki sé annar eins kostur og meiri en það, að þangað liggi góð og næg vatnsleiðsla. Ef ekki er hægt að leiða nægilegt vatn upp á efstu hæð hússins, þá er verr farið en heima selið að flestu leyti. Nú var einmitt verið að ræða þáltill. áðan, þar sem hæstv. forsrh. tók til máls og minntist á, hve margt það væri, sem þyrfti að gera, þar á meðal að reisa þetta skólahús, og kostaði það um hálfa milljón; væru vandkvæði á ýmsum slíkum framkvæmdum, með því að ekki væru nægir peningar fyrir hendi. Er það því áhyggjuefni fyrir þeim, sem hafa áhuga fyrir því að fá góðan skóla fyrir sjómenn, að málið verði ekki dregið vegna atriða, sem gera framkvæmdina alla dýrari og umfangsmeiri að óþörfu. Nú hefir mér dottið í hug annar staður, og þó að ég hafi ekki minnzt á hugmyndina við stýrimenn né fagmenn, þá get ég rétt slegið henni fram. Mér hefir dottið í hug, hvort ekki væri heppilegur staður fyrir svona skóla, svo framarlega sem hann er ekki hafður í miðbænum eða á Skólavörðuholtinu, eins og minnzt hefir verið á, - að reisa hann í norðanverðu Bráðræðisholtinu. Þar er ljómandi fallegt um að litast og blasir allvel við innsiglingunni, og þaðan er líka syttra í bæinn en af nesinu. Og ég veit ekki til. að byggingar t. d. á norðanverðu Bráðræðisholtinu séu orðnar það miklar, kringum Sjávarborg og þar í kring, að ekki mætti hugsa sér að reisa þar slíkan skóla. Ég skal játa, að þetta er bara hugmynd, sem mér kom í hug bara undir umræðunum. En ég vildi samt sem áður slá henni fram, vegna þess að fyrir mér vakir það fyrst og fremst, að það geti orðið úr skólabyggingunni undir öllum kringumstæðum, og auðvitað líka, að hún mætti verða sem bezt úr garði gerð; en að hún yrði þó ekki svo dýr og erfið, að það út af fyrir sig seinkaði framkvæmdinni. Ég ætla svo ekki að fjölyrða um þetta. Mér finnst sjálfsagt að samþ. þessa þáltill. og er henni fyllilega meðmæltur. En ég vildi bara undirstrika það, að með samþykkt till. er ekki að neinu leyti slegið föstu, að byggingin yrði reist á þessum stað, sem um getur í till., frekar en á einhverjum öðrum stað, sem farmenn og aðrir, sem ætla að búa við þessa stofnun, álitu heppilegastan.

* Flm. (Jónas Jónsson): Ég er mjög þakklátur fyrir þær ræður og upplýsingar, sem koma úr ýmsum áttum og frá ýmsum flokkum, sem allar varpa ljósi yfir þetta mál og flýta fyrir því, að það geti fengið nokkurn framgang. Það, sem hv. 10. landsk. sagði, er einskonar áframhald - eftir dálítið hærri leiðum - af því, sem sveigt er að í till. En ég vil minna á það strax í undirbúningi þessa máls, að þegar um er að ræða stofnun eins og þessa, fyrir forustumenn heillar stórrar stéttar, þá er það rétt að vísu, sem hv. þm. Hafnf. sagði, að það skiptir miklu máli um það hagnýta. En það skiptir líka ákaflega miklu máli um það listræna. Það er nú einu sinni svo, t. d. um pólitíkina, að það er ekki yfirleitt hægt að drífa neina pólitík, sem lifir og er að gagni, nema með nokkru ímyndunarafli. Og þegar þjóð í einu landi lækkar seglin þannig með sitt ímyndunarafl, að flest er athugað nálega eingöngu frá hinu hversdagslega sjónarmiði og kallað praktiskt, þá verður lítið úr því praktiska, af því að það hreyfir ekki hjartastrengi manna eins og einmitt það, sem er rómantískt, og það sem fylgir nokkur ljómi. Og út frá þessari hugmynd, sem hv. 10. landsk. skaut fram, verð ég að segja, að sjómannastéttinni mundi áreiðanlega þykja miklu vænna um það, ef hún hefði sína háborg, háborg sjómanna, utanvert við Reykjavík, þar sem frá upphafi hefði verið gert ráð fyrir því, að ekki ætti aðeins að gera það gagnlega fyrir sjómenn, heldur líka það, sem fallegt er og hrifandi. Og þar sem fulltrúi Alþfl. hér í hv. deild (SÁÓ) dró í efa, um leið og hann talaði vingjarnlega um till., að heppilegt væri að sameina samskotin til minningar sjómanna við svona stofnun, þá datt mér það í hug, að í raun og veru myndi það nú hlýja sjómönnum meira, að byggð væri svo að segja þeirra borg, þeirra sérstaki stéttarhöfuðstaður þarna á þessum stað, sem blasir svo vel við sjónum. Annars er ýmislegt gert til að vernda minningu látinna félaga. Ég man eftir því að víða í Englandi. t. d. í þeim gömlu háskólabæjum og ýmsum þeirra gömlu skólum yfirleitt, eru marmaraplötur í bogagöngum þessara bygginga með listum yfir fallna nemendur úr þessum Skólum; sumt af þessu er aldagamall, sumt síðan úr heimsstríðinu. Þannig er þetta í hinum gömlu og virðulegu skólum. Eton og Rugby. Á þennan hátt hafa skólarnir og aðstandendur námsmanna reynt á öllum öldum að binda söknuð sinn á virðulegan hátt við þann stað, sem hefir verið svo kær þeim, sem þarna dóu. Ég vil náttúrlega engan veginn draga úr því, að það gæti verið mjög skemmtilegt, ef tækist vel að gera minnismerki um sjómenn í höfuðborginni eða utanvert við hana. En ég get í þessu sambandi rétt minnzt á minnismerkið um danska sjómenn, sem féllu vegna heimsstyrjaldarinnar. og stendur utan við Kaupmannahöfn á áberandi stað. Það vill svo til - en engan veginn sjómönnum að kenna - að þetta minnismerki er frá listrænu sjónarmiði eitthvert það mest mislukkaða, sem ég hefi séð í því landi. Það er náttúrlega af því, að sá, sem það gerði, var ekki nógu mikið skáld, og þá verkar allt öfugt við tilganginn, eiginlega til óþæginda). Það er rétt, sem hv. þm. Hafnf. tók fram, að í till. liggur engin ákvörðun um, hvar á að byggja, en aðeins ósk um að rannsaka ákveðinn stað. En ég neita ekki, að þessar umr. hafa komið með mörg rök, sem styðja það, að þarna sé heppilegur staður. En ég skal snúa mér að því, sem hv. þm. Hafnf. sérstaklega hafði á móti þessum stað, en það var fjarlægðin, ennfremur kuldinn, gjósturinn, sem stæði um menn þarna, og vatnsleysið. Ég ætla einmitt að taka dæmi úr hans eigin kjördæmi, til þess að hnekkja að nokkru þessum tveimur síðustu röksemdum. Ég vil taka, til dæmis 3 byggingar í Hafnarfirði. þjóðkirkjuna, barnaskólann og Flensborgarskólann. Kirkjan er mjög falleg og myndarleg bygging eftir Rögnvald Ólafsson. Menn dást að henni, nema að einu leyti. En það atriði er svo mikils virði, að kirkjan gæti notið sín miklu betur og þótt miklu veglegra hús. Hún stendur svo áberandi lágt, að öll sú rómantík, sem gæti verið í kringum hana, verður að engu. Síðan var reist fríkirkja í Hafnarfirði, sem er að öllu leyti miklu ljótara hús, en hún var sett á fallegri stað, stað, sem betur hefði hæft þjóðkirkjunni. Ef aðalkirkjan hefði verið uppi á Hamrinum, hefði hún haft miklu meiri áhrif á fegurð bæjarins. Barnaskólahúsið var sett niður í kvos á bak við bæinn. Allir harma, að því skyldi vera valinn sá staður, enda þótt skjól sé þar. Þá kem ég að gagnfræðaskólanum. Hann er mjög fallegt hús frá hendi húsameistara og er reistur á hæð, á fallegum stað. Um hann hefir þjóðskáld Hafnfirðinga ort bezta kvæði, sem ort hefir verið um nokkurn skóla hér á landi. Það er kannske ekki praktiskt að hafa skólann þarna, en allir Hafnfirðingar eru stoltir af honum. Það er um þennan skóla eins og trjágarðinn, sem hv. þm. Hafnf. talaði svo hlýlega um í gær. Hann er skáldverk. En ekkert þjóðskáld mundi yrkja um barnaskólann ? Hafnarfirði. Það er búið að kosta meiru til Flensborgarskólans af því að hann stendur svo hátt og vatnsleiðslan nær þangað ekki. En með dálitlum kostnaði er hægt að bæta úr því, og eins mætti gera í Reykjavík. Ég geri lítið úr vatnsleiðsluerfiðleikunum. Flensborgarskólinn stendur svo hátt, að hann hefir alla þá ókosti, sem koma myndu fram á Valhúshæðinni, en samt eru allir ánægðir með skólann. En það, sem ég hygg, að hv. 10. landsk. hafi komizt næst því að lýsa rétt þessum stað, er sú rómantík, sem það felur í sér fyrir sjómannastéttina, ef hún fengi sína háborg á Valhúshæðinni.

*Árni Jónsson: Ég álít ekki, að þetta mál sé á því stigi, að nein ástæða sé til kappræðna. Ég ætla ekki að endurtaka neitt af því, sem ég sagði áðan. Hæstv. forsrh. hefir sýnt fram á, hve mjög væri aðkallandi, að Ýmsar stofnanir kæmust á fót, og því veltur mest á peningaspursmálinu. Með hugmynd minni var tilætlunin að samræma peningaspursmálið öðrum kröfum, því að hægt væri að reisa veglega skólabyggingu, sem væri um leið minnisvarði. Það kom fram lítilsháttar misskilningur hjá hv. 3. landsk. þm. Hann var hræddur um, að S.Í.F. ætlaði að einoka þetta mál, en það er fjarri lagi. Í n. eru menn, sem standa utan við sölusambandið, eins og t. d. Benedikt Sveinsson, og ég má segja, að Geir Sigurðsson sé í n. líka. Ég efast um, að þetta mál sé fyrst og fremst mál sérstakrar stéttar. Þetta er mál alþjóðar, og þegar því verður skotið til þjóðarinnar, veit ég, að hún daufheyrist ekki við að leggja fram fé til þess. Á skömmum tíma mætti safna hundruðum þúsunda. Það er fjarri því, að ég hafi slegið neinu föstu um fyrirkomulagið, eins og hv. 3. landsk. vildi halda fram. Orð mín hafa aðeins verið hendingar til ríkisstj. um það, hvað gera mætti. Að minnismerkið sé ekki samrýmanlegt skólabyggingunni, er sagt alveg út í bláinn, því að í grg. segir, að þetta ætti að geta orðið minnismerki. Það er hugsunarháttur nútímans að reyna að sameina hið listræna og hið praktiska, og í þessu tilfelli er engin ástæða til að binda sig við venjulega myndastyttu, og má á margvíslegan hátt koma því svo fyrir, að um leið og skólinn er hagnýt stofnun, sé hann þannig útbúinn, að hann verði veglegur minnisvarði yfir okkar föllnu sjómenn. Hv. þm. minntist á, að sjómenn legðu mikla áherzlu á að fá árlega sjómannadag. Það álít ég líka nauðsynlegt. Það á að neyta sem flestra ráða til þess að hrinda þessu mikla máli í framkvæmd. Hv. þm. var að tala um, að komið hefði fram till. um að reisa kapellu hér í bænum, þar sem rist væru á töflu nöfn þeirra sjómanna, sem hefðu drukknað. Ég álít, að hægt sé að koma þessu fyrir í sambandi við skólabygginguna engu síður. Ég efast ekki um, að í henni mundi verða fundarsalur eða hátíðasalur, og væri eðlilegt, að slíkum töflum væri komið fyrir þar. Mér skildist á hv. þm., að honum þætti ekki viðeigandi að gera þessa hluti með samskotafé, en ég vil benda honum á, að það er þegar gert ráð fyrir slíku. Og ég get ímyndað mér, að það land, sem boðið hefir verið fram til skólans, geti orðið stærsti liðurinn á samskotalistanum. Hv. þm. virðist óttast, að ekki geti orðið áframhald á samskotafé. En með tilliti til þess, sem hv. a. landsk. hefir talað um sjómannadag, gæti einmitt orðið áframhald á því árlega á þeim degi. Einnig mætti - eins og var um Vífilsstaðahælið og landsspítalann - fá inn fé með minningarspjöldum, einnig með áheitum o. fl. Ég mun ekki orðlengja þetta frekar. Ég vona, að ríkisstj. vilji gefa þessu máli gaum, því að hér er um það að ræða, að skólinn geti orðið ekki einasta hagnýt stofnun, heldur og veglegt og göfugt minnismerki.

*Bjarni Snæbjörnsson: Ég ætla að segja örfá orð út af ræðu hv. frsm. Ég álít, að það fari oft töluvert eftir byggingunni sjálfri, hvort hún eigi að standa á rómantískum stað. Hv. frsm. minntist á 3 byggingar í Hafnarfirði, og mér finnst það rétt, að t. d. kirkjubyggingu er tilvalið að hafa á háum stað. Þar er hægt að sameina hið praktiska og hið monumentala. Kirkjubyggingar eru ekki notaðar daglega, og því hlýtur að gilda annað um þær en t. d. skólabyggingar. Við skulum taka t. d. barnaskólann og gagnfræðaskólann. Barnaskólinn stendur í kvos, en gott og indælt land í kringum hann. Og ætli það sé ekki betra að hafa börnin á skýlum stað til að leika sér en einhversstaðar hátt uppi, þar sem eilífur gjóstur væri? Það hljóta allir að sjá, að það er ólíkt skynsamlegra, þó að hitt gæti verið fallegra. Um Flensborgarskólann man hv. frsm. það sjálfsagt, að þegar hann var á döfinni, kom hv. frsm. suður eftir til að ræða um staðinn, og hann vildi ekki hafa skólann þar, sem hann er nú, heldur inni á Hvaleyri, langt frá bænum. Síðan var ritað um það í blaði, að bezti staðurinn væri þar, sem skólinn er nú, enda er sá staður ágætur, því að þó að hann liggi nokkuð hátt, er þar skjól, a. m. k. fyrir norðri og austri. Það varð og úr, að þarna var skólinn reistur, og allir Hafnfirðingar eru ánægðir. Ég segi fyrir mig, án þess að ætla að hrósa sjálfum mér, að það var ég, sem ritaði grein um, að þarna ætti skólinn að vera, svo að hv. frsm. getur ekki sagt, að ég hafi haft á móti því.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Mér skilst á öllum þeim bv. þm., sem talað hafa, að enginn ágreiningur, sem máli skiptir, sé um till. Ég tók það fram í fyrri ræðu minni, að till. gerir ekki ráð fyrir öðru en að rannsaka möguleika fyrir því, að skólinn gæti verið á Valhúshæðinni. En ég er persónulega hlynntur því, að þarna gæti skólinn verið, og hefi enda ekki heyrt nein veigamikil rök gegn því í ræðum hv. þm. Hinsvegar kennir ofurlítils misskilnings hjá hv. 10. landsk. út af mínum ummælum um minnismerki um fallna sjómenn. Ég sagði ekki, að S.Í.F. væri að einoka málið, heldur rakti ég bara sögu málsins og minntist á, að S.Í.F. hefði skipað n. til að fjalla um það. Ég sló engu föstu um það, hvort heppilegt væri að blanda saman skólanum og minnismerkinu. Aðeins tel ég minnisvarðann annars eðlis en skólabygginguna. Hér er verið að koma á fót menntasetri, sem rúmað geti allar starfsgreinar sjómennskunnar. Þangað þurfa að sækja menntun sína stýrimenn og vélstjórar, auk loftskeytamanna, kokka og fleiri. Jafnframt þyrfti þarna að geta verið verklegur skóli. Ég veit ekki betur en að ríkið hafi álitið það skyldu sína að byggja slík skólahús, og hefir aldrei komið til greina, að samskota þyrfti við. Ríkinu ber sem sagt skylda til að gera þetta, og má hér ekki blanda saman óskyldum hugtökum. Ég skal ekki um dæma, hvernig minnismerkið á að vera. Ég skaut aðeins fram hugmynd, sem ég hafði heyrt talað um. En um það eiga auðvitað að fjalla færustu listamenn í landinu. Ég hefi óbreytta skoðun um það, að það ætti að vera í borginni sjálfri eða sem næst henni. Mér finnst ekki mega blanda þessu tvennu saman, enda hygg ég, að það eigi svo langt í land að safna fé til minnisvarðans, að skólabyggingin megi ekki biða eftir því. Mér skildist hv. þm. Hafnf. vera á líkri skoðun um þetta og ég. Ég hygg, að það verði að síðustu sá almenni vilji, sem ræður, og enn er ekki tími til kominn að bera það undir atkv. manna. Að síðustu vil ég óska þess, að ríkisstj. reyni að hraða þessu máli. Ástandið, sem nú ríkir, er með öllu ófullnægjandi. Bæði er um gamalt hús að ræða, sem var byggt með annað fyrir augum, og auk þess hefir starfssvið sjómannastéttarinnar víkkað og námsgreinar orðið fleiri en áður. Sú verklega kennsla, sem er talin nauðsynleg, hefir lítið húsnæði átt, loftskeytanemendur eru húsnæðislausir, matsveinar eiga hvergi heimili o. s. frv. Allt þetta þarf að taka til greina. Ég sé ekki ástæðu til að ræða meira till. sjálfa; það er ekkert atriði, hvar skólinn stendur, heldur aðeins að hann komist upp.

* Flm. (Jónas Jónsson): Ég ætla aðelns að gera örstutta aths. Menn segja, að þessar umr., þar sem við erum allir svo skemmtilega sammála, séu orðnar samkeppni í mælskulist, og álít ég, að þar hafi allir gert svo vel, að ekki sé á það bætandi, en út af einu litlu atriði, sem við hv. þm. Hafnf. erum ekki alveg sammála um, ætla ég að segja síðustu orðin við þessa umr. Hv. þm. hefir réttilega fundið og viðurkennt, að frá fegurðarsjónarmiði má ýmislegt segja um það, hvernig þjóðkirkjan og barnaskólinn í Hafnarfirði eru sett og hve Flensborgarskólinn nýi er prýðilega settur. Þá kemur þessi stóra spurning: Hvað er það, sem komið hefir inn í líf Hafnfirðinga frá því, að þeir settu sín hús á heldur óánægjulega staði, og þar til þeir hafa komizt á þetta tiltölulega háa stig, sem við hv. þm. Hafnf. erum sammála um, að þeir séu nú á? Það get ég frætt hv. þm. um. Það, sem gerðist, var það, að ég kom til Hafnarfjarðar og hélt fund með bæjarbúum og benti þeim á, hve skólahús Flensborgarskólans væri slæmt og á slæmum stað og hve miklu betur það myndi fara að hafa skólann uppi í hæðunum í bænum. Nú varð niðurstaðan sú, að Hafnfirðingar vildu hafa skólann hjá sér, og þeir áttu líka kost á að hafa þennan stað fyrir hann, sem hv. þm. minntist á. En hvernig stóð á því, að þeir áttu kost á því? Það var af því, að ég var búinn að selja þeim þennan stað frá ríkinu með því sérstaka skilyrði, að ekki mætti hafa annað á Hamrinum en skemmtigarða og opinberar byggingar. Ég vona, að það geti orðið sameiginlegur vilji hv. þm. Hafnf. og okkar allra, að gengið verði inn á þá hugmynd, að opinberar byggingar eigi að standa hátt, af því að þar á að hugsa hátt, og vona, að hv. þm. Hafnf. verði okkur sammála um okkar Valhúshæð.

* Frsm. (Jónas Jónsson): Ég ætla að bæta örfáum orðum inn í á meðan hæstv. forsrh. er fjarstaddur, því að til hans hefir verið beint nokkrum orðum, sem mér finnst æskilegt, vegna okkar í menntmn., að hann gæti svarað. Ég vil ekki neita því, að það fer stundum svo um ýmsar ágætar þáltill., bæði hjá þessari hv. ríkisstj. og öðrum, að þeim er ekki sýndur sá sómi, sem þær ættu skilið. Ég get nefnt það til dæmis, að ég bar einu sinni fram þáltill. um undirbúningsrannsókn á því, að kennaraskólinn yrði fluttur inn í háskólann. Þessari till. var vísað til þess ráðh., sem er nýfarinn úr stj., og hann setti n. til þess að athuga málið. Sú n. sneri till. alveg við, þannig að í staðinn fyrir það, sem átti að rannsaka, lagði hún til, að búinn yrði til nýr menntaskóli fyrir kennara í viðbót við þá tvo, sem fyrir eru. Og með þeirri till. var till. mín gerð að umskiptingi. Annars vil ég lýsa því yfir, að mjög miklar líkur eru til, að stj. sýni dugnað í þessu máli, þar eð nú liður lengri tími milli þinga en í vetur, og ég vona, að hv. 2. landsk. taki það sem sönnun fyrir ágæti þeirrar stj., sem hefir undirbúið þetta frv. um húsmæðrafræðslu sveitanna, sem er helmingur af öllu málinu, að þingið hefir ekki séð ástæðu til að breyta henni nema að mjög litlu leyti. Tel ég þetta gefa mjög góðar vonir um, að stj. muni sýna af sér dugnað og að hv. 2. landsk. muni geta orðið á næsta Alþ. fullkomlega ánægður með þá niðurstöðu, sem verður af þessu máli.