Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson) Eins og kunnugt er, hefir Alþingi borizt kæra frá miðstjórn Bændafl., þar sem þess er krafizt, að hv. 2. landsk.þm. verði sviptur þingmennskuumboði sínu, en Stefán Stefánsson, sem er 1. varauppbótarþm. flokksins, hljóti þingsætið. Kjörbréfanefnd tók málið til athugunar í fyrradag, en varð ekki öll á eitt sátt um það. Meiri hl. n., hv. 6. landsk., hv. 2. þm. Eyf. og ég, við teljum, að ekki sé hægt að finna neinn lagalegan grundvöll undir þessari kröfu, sem í kærunni felst, og leggjum við því til, að hún verði ekki tekin til greina. Hinsvegar býst ég við, að minni hl. n. vilji taka kröfuna til greina, að einhverju leyti eða öllu. Mál þetta virðist mér liggja mjög ljóst fyrir. Samkv. 45. gr. stjórnarskrárinnar er því aðeins hægt að svipta þingmann þeim réttindum, sem þingkosningin hefir veitt honum, að hann hafi misst eitthvað af kjörgengisskilyrðum. Í 28. gr.stjskr. eru talin upp öll þau skilyrði, sem menn verði að fullnægja til þess að hafa kosningarrétt, og samkv. 29. gr.stjskr. er hver sá ríkisborgari kjörgengur, sem kosningarrétt á. Þessi upptalning í 28. gr.stjskr. á kosningarréttarskilyrðum og skilyrðum fyrir kjörgengi er áreiðanlega algerlega tæmandi. Og þessi ákvæði hljóta að gilda jafnt fyrir alla þingmenn, eins um landskjörna sem kjördæmakjörna. Væri ekki svo, heldur að einn flokkur þingmanna væri háður öðrum reglum en annar í þessu efni, þá hlyti það að vera tekið sérstaklega fram í stjórnarskránni. Nú er ekki í kærunni bent á, að hv. 2. landsk.þm. hafi misst neitt af þeim kjörgengisskilyrðum, sem í 28. gr.stjskr. getur, og þar sem hv. 2. landsk.þm. hefir ekkert af þeim misst, er ekki hægt að svipta hann umboði sínu samkv. 45. gr.stjskr. Þess vegna berum við í meiri hl. kjörbréfanefndar fram svofellda rökst. dagskrá: „Með því að stjórnarskráin heimilar eigi Alþingi að taka umboð af þingmanni, sem gilt kjörbréf hefir fengið, nema hann hafi glatað kjörgengi sínu, og þar sem fram komin kæra Bændaflokksins út af kjörgengi 2. landskjörins þingm. snertir í engan hátt kjörgengisskilyrði stjórnarskrárinnar, sem að fullu eru greind í 28. gr. hennar, ályktar sameinað Alþingi að taka kæruna eigi til greina og tekur fyrir næsta mál í dagskrá.“ Vil ég leyfa mér að afhenda hæstv. forseta þessa rökst. dagskrá. Þetta er aðalatriði málsins, að það er alls ekki hægt, hvorki á stjórnskipulegan né lagalegan hátt, að svipta þennan hv.þm. nauðugan þeim réttindum, sem þingkosningin hefir veitt honum, úr því að hann hefir ekki misst nein kjörgengisskilyrði samkv. 28. gr.stjskr. Í kæru miðstjórnar Bændafl. er rætt um nýtt kjörgengisskilyrði, sem 28. gr.stjskr. getur ekki um. Þetta skilyrði skilst mér vera það, að frambjóðandi eða þingmaður þurfi að vera viðurkenndur flokksmaður einhvers stjórnmálaflokks. Og það, sem einkennilegast er við þetta, er það, að eftir kæru Bændafl. á þetta skilyrði aðeins að gilds fyrir landskjörna þingmenn. Eftir því ætti að skipta þingmönnum í tvo flokka eða hópa, mismunandi réttháa og vera mismunandi auðvelt að svipta þingmenn kjörgengi. Allir hljóta að sjá, hvílíka firru hér er um að ræða. Ef slíkt er ekki tekið fram í stjskr. - sem vissulega er ekki heldur gert -, þá er ómögulegt að mismuna svo þingmönnum um réttindi þeirra. Í 43. gr.stjskr. er tekið fram, að þingmenn séu einungis bundnir við sannfæringu sína. Ef taka ætti afleiðingum af þeirri kenningu, sem í kærunni felst, þá þyrftum við að breyta þessari gr.stjskr. þannig, að hún yrði eitthvað á þá leið, að kjördæmakjörnir þingmenn séu eingöngu bundnir við sannfæringu sína, en landskjörnir við flokkssannfæringu. Hér yrði þá að búa til nýja stjórnarskrárgrein um það, að landskjörnir þingmenn skuli bundnir flokksböndum við þingstörf sín, en að við kjördæmakjörnu þingmennirnir, megum dansa eftir okkar eigin sannfæringu og fara flokk úr flokki eftir vild. Þetta yrði rökrétt afleiðing af kenningu miðstj. Bændafl. og þeirra, er halda hinu sama fram. Að mínu áliti er sú ein ástæða fyrir því hugsanleg, að svipta þm. umboði sínu, fyrir að hafa breytt um flokksafstöðu, að það orsaki röskun á réttum hlutföllum á milli kjósendafjölda og þingmannatöluflokka, eða svo að ég hafi orðalag stjskr., að hver þingflokkur hafi ekki þingsæti í eins fullu ,samræmi við atkvæðatölu sína við almennar kosningar“ eins og hefði verið án áðurnefndrar breytingar á flokksafstöðu þingm. En til þess að hægt væri að svipta þm. kjörgengi vegna þessarar nefndu ástæðu, yrði ákvæði að vera til um það í stjskr., sem þá auðvitað gilti um alla þingmenn. Ég ætla að benda á örfá dæmi af mörgum, sem hægt væri að nefna um afleiðingar, sem gætu komið fram af þeim kenningum, sem komið hafa fram í kæru þessari frá miðstj. Bændafl. og frá þeim mönnum, sem haldið hafa fram því sama. Hér á Alþingi eru tveir þm., hv. 1. þm. Skagf. og hv. 7. landsk., sem báðir buðu sig fram við alþingiskosningarnar 1934 í Skagafjarfrsýslu. Báðir gáfu þeir upplýsingar um það, að þeir byðu sig fram fyrir Sjálfstfl. Sennilega hafa þeir haft sömu meðmælendur, og að sjálfsögðu að mestu leyti sömu kjósendur á bak við sig. Annar hlýtur kosningu sem kjördæmakjörinn þm., en hinn fellur sem slíkur, en verður svo i. landsk.þm. Hinn síðarnefndi er því ekki skoðaður sem þm. Skagf. Eftir kenningum kærunnar ætti afstaða þessara tveggja hv.þm. að vera gagnólík. Ef hv. 7. landsk.þm. gengi í annan flokk en þann, sem hann bauð sig fram fyrir, matti eftir þessari kenningu svipta hann þingmennskuumboði. Hinsvegar, eftir þessari sömu kenningu, mætti hv. 1. þm. Skagf. láta eins og hann vildi í þessu sambandi að ósekju. Hann mætti fara svo á milli flokka sem hann vildi, án þess að það haggaði þingmennskuumboði hans. Allir sjá, hvílík firra það væri að mismuna þm. svo um réttindi. Eða svo við tökum annað dæmi og gerum ráð fyrir, að einhver þingflokkur, t. d. Sjálfstfl., klofni í tvennt, og báðir flokkshlutar teldu sig hafa hina réttu flokksstefnu. Þá ætti Alþingi að geta rekið þá þm. úr minni hlutanum, sem eru landskjörnir, en ekki hina. Það mætti telja ótal dæmi þessu lík, sem öll sýna það og sanna, að það er hvorki lögfræðilegt vit, skynsemi eða réttlæti í þeirri kenningu, að Alþingi geti rekið landskjörinn þm. af þeirri ástæðu einni, að hann breytti um flokksafstöðu á kjörtímabilinu.

Frsm. minni hl. (Gísli Sveinsson) Herra forseti! Kjörbréfan. klofnaði um þetta mál, þessa kæru Bændafl. Till. minni hl. n. (hv. 2. þm. Rang. og mín) er sú, að Alþ. úrskurði, að hv. 2. landsk.þm. víki af þingi, en Stefán Stefánsson í Fagraskógi, fyrsti varaþm. Bændafl., komi í hans stað. Þessi till. er flutt í Sþ., og liggur hér fyrir til umr. Magnús Torfason, sem kallast hv. 2. landsk.þm. og er enn ekki úrskurðaður frá þeim titli, komst á þing á því, að hann yfirgaf Framsfl. Það er kunnugt, að það skarst í odda með honum og höfuðsmanni Framsfl. Þessi hv. 2. landsk. bauð sig fram til þingmennsku fyrir Bændafl., vegna þess að hann, þrátt fyrir aldur sinn, gat ekki sætt sig við að komast ekki á þing. Hann náði ekki að verða kjördæmakjörinn þm., en vegna atkvæðafjölda í því héraði, sem hann bauð sig fram fyrir, komst hann að sem uppbótarþm. Bændafl. Síðan hefir hann setið á Alþ. 1-2 ár - þetta hljómar eins og grafskrift -, en niðurstaðan um þingmennsku hans varð sú, að hann yfirgaf sinn flokk þegar í stað, er á þing kom. Og nú á þessu ári hefir hann tilkynnt formlega og opinberlega, að hann sé við sinn flokk skilinn. Það liggur því ákaflega ljóst fyrir, að þessi hv.þm. er úr Bændafl. kominn af sjálfs sín dáðum. Spurningin er nú sú, hvernig fara eigi með þennan hv.þm., sem er landsk.þm. Eins og hv.þm. og að sjálfsögðu einnig alþjóð er kunnugt, var það mjög umþráttað efni á sínum tíma, hvernig haga skyldi kosningalöggjöf þeirri, sem nú er í gildi. Það var lengi vel vafasamt, hvort hún næði fram að ganga á þann hátt, sem raun varð þó á að lokum. Þessi löggjöf ber þess ótvíræð merki, sem deilt var um, og eins um hitt, hvernig það varð að lokum að miðlun, að löggjöfin yrði eins og hún varð. Þessi löggjöf er miðlunarlöggjöf. Það var, eins og lýðum er ljóst, krafa þeirra, sem mest og bezt börðust fyrir réttlátri kosningalöggjöf, að þjóðin ætti fulltrúa á hv. þingi í samræmi við þá atkvæðatölu, sem kæmi ekki aðeins á hvern mann, heldur einnig á hvern stjórnmálaflokk. áður fyrr, meðan kjördæmin voru sama sem einráð í þessu efni, að Reykjavík upp á siðkastið undantekinni, gat þar komið fyrir, að sá stjórnmálaflokkurinn, sem mest hafði atkvæðamagnið í landinu alls, yrði minnsti þingflokkurinn. Sá flokkur, sem raunverulega hafði meiri hluta þjóðarinnar að baki sér að atkvæðamagni, gat orðið undir í svo mörgum kjördæmum, að hann ætti sér ekki uppreistarvon. Tilgangurinn með breytingum kosningalaganna var að ráða bót á þessu misrétti, og það miklu rækilegri bót en raun varð á, og var sá tilgangur sérstaklega opinberlega yfirlýstur fyrr og síðar af öðrum þeim flokki, sem nú fer með völd í landinu, sem sé Alþfl. Þessar kröfur flokksins voru svo háværar, að fulltrúar hans hér á hv. Alþingi hljóta að muna eftir þeim, enda þótt þeir séu reyndar mjög lagnir á að gleyma því, sem þeir ekki vilja muna. Krafa flokksins var, að þingmenn væru kosnir eftir flokkum og jafnvel allsherjarhlutfallskosningar yrðu ráðandi um land allt. Það var mjög áberandi við undirbúning kosningalaganna, hvað þessi flokkur hélt fast við það, að það væri tilgangur sinn að fá réttlæti, þótt það yrði af mjög skornum skammti, og þá kem ég að þessari tvískiptingu, sem lögin eru mótuð af. Niðurstaðan varð nefnilega þannig, að þetta nýja réttlætið - skyldi ekki ráða, heldur það gamla. En nú er svo komið, að samkv. 26. gr.stjskr. skulu eiga sæti á þingi 49 þjóðkjörnir þingmenn, sem skulu í fyrsta lagi kosnir í einmennings- og tvímenningskjördæmum, í öðru lagi skulu 6 þeirra vera kosnir í Reykjavík, hlutfallsbundnum kosningum, og loks í þriðja lagi allt að 11 uppbótarþingmenn til jöfnunar milli þingflokka o. s. frv. Kjördæmin halda sér, svo sem kunnugt er, með ummerkjum, eins og þau voru, og mest veltur á úrslitum við kjördæmakosningar eftir sem áður. Fullkomið réttlæti er því ekki tryggt með lögunum. Þetta kom greinilega í ljós við síðustu kosningar, þar sem Framsfl. átti ekki eftir réttu hlutfalli alla þá þingmenn, sem hann fékk kosna, en gat samt náð meiri hl. með Alþfl. til þess að stjórna landinu. En sá meiri hl. er að vísu ekki tryggari en það, að þessir flokkar virðast staðráðnir í því að ná sér í þá uppbót, sem þeir með réttu ekki eiga. Til hvers? Til þess eins að geta haldið völdum og haldið áfram þeim verkum, sem andstæðingar þeirra telja óþurftarverk frá byrjun. Samkv. c-lið 26. gr. geta komið til 11 uppbótarþingmenn til jöfnunar milli þingflokka. Það átti að vera réttlætið við þetta höfuðatriði eru svo miðuð öll ákvæði kosningalaganna, sem um þetta fjalla. Nú verð ég að vitna til og lesa upp ýms ákvæði úr þessari löggjöf, allt með leyfi hæstv. forseta. Ég hafði þann vafasama heiður að vera í nefnd þeirri á hv. þingi 1933, sem fjallaði um undirbúning þessa máls. Var erfitt verk að undirbúa þessa löggjöf, og tíminn, sem ætlaður var til undirbúningsins í þinginu, of stuttur til þess að unnt væri að koma lögunum að öllu leyti í fullkomið og æskilegt horf. En þó löggjöfinni sé ábótavant, standa samt þessi tvö merki eins og klettar úr hafinu, sem sé gamla kjördæmaskipunin og svo þessi jöfnuður, sem átti að verða réttlætið. Það er þess vegna hinn mesti misskilningur og lögvilla, ef menn predika hér, að sama gildi um kjördæmakosna þingmenn og landskjörna, eins og hv.þm. Barð., frsm. meiri hl. kjörbrn., virtist gera. Getur verið, að sá hv.þm. hafi haft öðrum hnöppum að hneppa upp á siðkastið en að rifja upp lögfræði sína. Samt var hann í nefnd þeirri, sem ég gat um áðan. Nú er svo komið, að kosningalöggjöfin hefir reynt að setja ákvæði um þetta grundvallaratriði eftir því sem kleift var. Það má í þessu sambandi benda á 27. gr. þessara laga, 3. málsgr., þar sem talað er um, hvernig þingmenn skuli yfirleitt haga sér sem frambjóðendur, því að framboði einstaks frambjóðanda, svo og framboðslista í Reykjavík, skal fylgja skrifleg yfirlýsing frambjóðandans og meðmælenda hans, eru þegar um lista er að ræða, þeirra, sem lýsa því yfir, að þeir styðja kosningu listans, fyrir hvern stjórnmálaflokk frambjóðandinn eða listinn sé boðinn fram. Vanti yfirlýsinguna, telst frambjóðandinn eða listinn utan flokka. Þetta hafðist í gegn fyrir harðfylgi Alþfl. og Framsfl. þá. Það var fyrir harðfylgi þessara flokka, að það náði fram að ganga, að menn skyldu sýna mark á sér áður en þeir gengju til kosninga. Allir þingmenn eru þannig fyrirfram markaðir, en þó þannig, má segja, að kjördæmakosnir þingmenn voru aldrei annað en litmarkaðir, en uppbótarþingmenn verða að teljast eyrnamarkaðir; annars verða þeir seldir sem óskilafé. M. ö. o., þeir eru dregnir út úr réttinni og afhentir einhverjum öðrum. Þessa skýringu nota ég aðeins til þess að gera mönnum skiljanlegt, að hér skiptust leiðir strax. - Í 28. gr. kosningalaganna stendur, að landslista skuli fylgja til landskjörstjórnar skrifleg skýrsla um það, hver stjórnmálaflokkur ber hann fram, undirrituð af flokksstjórninni. Þetta er eðlilegt, því að samkv. lögunum er ekki um landskjör til uppbótar að ræða, nema það sé ljóst, til hvaða stjórnmálaflokks uppbótarþingmennirnir heyra. Þetta er enn betur ítrekað í 121. gr. kosningalaganna, sem er í samræmi við 26. gr.stjskr. Þar stendur: „Þegar landskjörstjórn hafa borizt skýrslur allar um kosningaúrslit í kjördæmum eftir almennar alþingskosningar, skal hún koma saman til að úthluta allt að 11 uppbótarþingsætum milli flokkanna, þannig, að hver þeirra fái þingsæti í sem fyllstu samræmi við atkvæðatölu sína við kosningarnar ... “. - Öðruvísi verður ekki farið með þá menn. Í 125. gr. laganna stendur: „Landskjörstjórn tekur til meðferðar og úrskurðar, að öllum skilríkjum athuguðum, hverjum stjórnmálaflokkum skuli telja frambjóðendur þá og framboðslista, er í kjöri hafa verið við kosningarnar, og hverja utan flokka, ... o. s. frv. Í 126. gr. segir, að landskjörstjórn telji saman atkvæðatölur hvers þingsflokks og fjölda þingmanna þeirra hvers um sig, kosinna í kjördæmum. Það er gert, til þess að samanlögð atkvæði flokks komi til greina, þegar fara á að úthluta þessum 11 þingsætum til jöfnunar þeim mismun, sem fram kann að koma í kjördæmum eftir réttu hlutfalli atkvæðamagns. Í 127. gr. stendur: „Til þess að finna, hvernig uppbótarþingsætum ber að skipta á milli þingflokka, . . . o. s. frv. Í 128. gr. stendur: „Til þess að finna, hverjir frambjóðendur þingflokks hafa náð uppbótarþingsætum skal“ . . . o. s. frv. - Í 129. gr. segir, að þingflokkur, sem hlotið hefir uppbótarþingsæti, hafi rétt til jafnmargra varaþingmanna og hann hefir hlotið uppbótarþingsæti. Varaþingmenn eru aðeins ætlaðir uppbótarþingmönnum og þm. Rvíkur, en ekki fyrir kjördæmakosna þingmenn. Og þessir varaþingmenn eru til þess, að þeir geti - eins og nú er krafa Bændafl.. tekið sæti á þingi, þegar aðalþingmaðurinn forfallast eða hefir fyrirgert þingmennsku. Allt ber að sama brunni. Í 133. gr. segir svo: „Nú hefir Alþingi úrskurðað ógilda kosningu þingmanns, sem kjörbréf hefir fengið í kjördæmi eftir almennar alþingiskosningar, og uppkosning hefir farið fram, og skal þá landkjörstjórn, ef samanlagðar atkvæðatölur þingflokka og þingmannaðala þeirra geta nú ástæðu til slíks, leiðrétta fyrri niðurstöður um úthlutun uppbótarþingsæta, jafnvel þótt landskjörinn þingmaður missi við það umboð sitt. Þannig getur komið fyrir, að þingmaður, sem uppfyllir stranglega öll ákvæði um kjörgengisskilyrði, sem talin eru upp í 28. gr.stjskr., verði að víkja af þingi. Þetta sýnir, að til slíks getur komið, og það er t. d. mjög einkennilegt, að það skyldi koma fyrir nú á næstfyrsta þinginu, sem háð er samkv. þessari löggjöf, og sýnir þetta, að hér er um merkilegt atriði að ræða, sem getur komið til greina, þótt kosningalaganefndin hefði ekki beint gert ráð fyrir því; þingmaður uppbótarþingsætis getur skilið við sinn flokk, losnað frá sinni upphaflegu tengitaug. Það getur komið fyrir samkv. þessu, að þingmaðurinn verði all fara, hvað sem ákvæði 28. gr.stjskr. segja. Hann getur haldið hinum almennu kjörgengisskilyrðum en orðið að lúta í lægra haldi fyrir öðrum serslokum skilyrðum. Nú tók hv.frsm. meiri hl. það fram, sem hann hefði getað látið liggja milli hluta og segja það ekki beint, enda þótt hann hafi hugsað það, af því að það var rangt. Hann sagði, að ákvæði 28. gr. væru alveg tæmandi. Ég hefi þegar sent fram á að þau eru það ekki. Ótvíræð sönnun þess, að 28. gr. er ekki allskostar tæmandi, er það, ef þingmaður verður dómari í hæstarétti. Það getur komið fyrir. Í síðari málsgr. 29. gr.stjskr. stendur: „Þeir dómendur, er ekki hafa umboðsstörf á hendi, eru þó ekki kjörgengir.“ Það eru hæstaréttardómendur. Þetta er því lögvilla, sem hv.frsm. meiri hl. ber fram. Fyrir utan hin almennu kjörgengisskilyrði, sem gilda fyrir alla undir öllum kringumstæðum, eru svo, eins og ég gat um, til önnur sérstök skilyrði, sem geta, hvað sem öðru líður, valdið því, að þingm. láti af þingmennsku. Þetta hefir nú, tel ég víst, hv.fyrrv. 2. landsk. alltaf vitað. Samt sem áður er hann ekki farinn af þingi, en fer væntanlega af sjálfsdáðum, ef ekki öðruvísi, þegar þessari sennu er lokið. Af þessu er það sýnilegt, að ákvæði 28. gr.stjskr. eru ekkert tæmandi úrslitaatriði, þar sem sérstakt skilyrði kemur til greina, sem sé það, að uppbótarþingmaður verður að fylgja einhverjum flokki til þess að geta komizt í uppbótarþingsæti og getur ekki haldið áfram að vera landskjörinn þingm. flokks, nema því aðeins, að hann haldi áfram að vera í þeim sama flokki. Ef þetta væri ekki þannig, þá væri allt starfið unnið fyrir gíg. Þetta var tilgangurinn og það eina, sem eftir var af því „réttlæti“, sem barizt var fyrir. Það var meiningin, að tala þeirra þingmanna, sem flokkur hefir fengið inn á þennan hátt, með réttlætisjöfnuðinum, héldist kjörtímabilið á enda, svo framarlega sem flokkurinn yrði við lýði. Nú er það ekki greinilega ákveðið í stjskr. eða vel skýrgreint í kosningalögunum, hvernig flokkur eigi að vera, eða skipulag hans, til þess að fá þau fríðindi, sem honum eru ásköpuð í löggjöfinni, en það kemur óbeinlínis fram, að flokkur skuli uppfylla viss skilyrði til þess að geta orðið þinghæfur, er kalla mætti. Þeir flokkar, sem voru til, þegar kosningalögin komu til framkvæmda og höfðu fulltrúa á þingi, áttu að verða þingflokkar, en það voru Alþfl., Bændafl., Sjálfstfl. og Framsfl. Svo gat nýr flokkur unnið sig upp og orðið þingflokkur, eftir vissum reglum. En það varð nú ekki að þessu sinni. Þannig er landkjörsætunum ekki úthlutað af landkjörstjórn til vissra frambjóðenda persónulega, heldur til flokkanna, til þess að jafna þingsætatölu þeirra í hlutfalli við atkvæðatölur flokkanna, eftir því sem verða má. Þar við situr. Nú stendur þannig á, að hv. 2. landsk. er orðinn laus við sinn flokk, eins og vitað er og tekið hefir verið fram. Það hefir ekki orðið honum óviljandi, og það hefir ekki orðið fyrir sakir ofbeldis eða kúgunar frá þeim flokki, er hann taldist til. Og rök þau, sem hann færir fram sér til varnar, eru ekki heldur þess kyns. Það er ekki þannig, að flokkurinn hafi rekið hann. Sýnist ekki heldur hafa legið nærri. Flokkurinn hefir ekki það mörg sæti í þingi, að það hafi verið líklegt. Það liggur ekki heldur sérlega nærri, að t. d. Sjálfstfl. beiti sína þingmenn slíkum tökum. Öðru máli er að gegna með stjórnarflokkana. Þar hefir verið beitt kúgun og ofbeldi, reglulegum hnefarétti gegn einstökum þingmönnum í þeim flokkum. Það er því næsta skrítið að heyra hv.þm. Barð. vitna í 43. gr.stjskr. um þá hættu, sem þingmenn geti verið staddir í gagnvart flokki sínum. Upphaf þessarar gr. hljóðar þannig: „Alþingismenn eru eingöngu bundnir við sannfæringu sína, og eigi við neinar reglur frá kjósendum sínum“. - Það er alkunnugt, enda viðurkennt, að hér í hv.Alþ. hafa stjórnarflokkarnir virt þetta ákvæði að vettugi, bæði við kjördæmakosna fulltrúa sína og uppbótarþm. eða landskjörna. Þeirra framferði hefir því ekki verð í samræmi við lýðræðishugsun þá, sem liggur bak við ákvæði 43. gr.stjskr., heldur er það skylt þeim einræðisstefnum, sem nú geysa yfir löndin og stjórnarflokkarnir hafa þannig kappsamlega reynt að fylgja og framkvæma innan sinna vébanda. Það situr því ekki á hv.þm. Barð. að vitna í 43. gr., manni úr þeim flokki, sem hefir reynt að fótumtroða sannfæringu flokksmannanna, eða hefir látið fótumtroða sig af samstarfsflokki sínum, og ég veit vart, hvorum hópnum þessi hv.þm. tilheyrir. Hjá hvorugum á sannfæringin upp á háborðið. Þessum mönnum tjáir því lítið að vitna í það frelsi. - Þótt aðeins sé tekið tillit til þess, að hv. 2. landsk. hefir sagt skilið við sinn flokk, og þótt hann ekki hafi verið rekinn þaðan, þá er það nægilegt til að sanna, að hann hefir fyrirgert rétti sínum til þingsetu. Honum er þess vegna einnig vissulega leyfilegt að vitna í 43. gr.stjskr., en það stoðar hann aðeins ekki neitt, og ég veit, að hann er svo viti borinn, að hann skilur þetta, og að hann veit, að hann á að hverfa héðan á heiðarlegan hátt, því að það er enginn hér innan þings, sem dirfist í alvöru að neita því, að það er siðferðileg skylda hans að fara og víkja sæti fyrir varamanni sínum, sem nú er ranglega haldið frá þingsetu. Hér er ekki verið að framkvæma neina kúgun. Hann hefir verið frjáls, þessi hv.þm. Þetta hefir allt verið ákjósanlega frjálslegt, hv. 2. landsk. hefir farið eftir sinni sannfæringu, en hann verður bara að taka afleiðingunum. Þetta hefði e. t. v. ekki verið eins frjálslegt, ef hann hefði verið rekinn, en það atriði liggur ekki fyrir. Aðalatriðið í þessu máli er, að skilyrðið til þess að geta verið uppbótarþingmaður fyrir flokk gildir ekki aðeins meðan þm. er að ná því sæti, heldur meðan hann á að sitja í því. Hann verður á meðan að tilheyra þeim flokki, sem hann er uppbótarmaður fyrir, ekki aðeins í byrjun, heldur alltaf. Ef hann gengur úr flokknum, gerist „utan flokka“ eða gengur í“ annan flokk, hefir hann misst skilyrði til þess að vera uppbótarmaður þess flokks, sem hann er vikinn úr. M. ö. o., hv. 2. landsk., Magnús Torfason, hefir misst skilyrði til þess að vera landsk.þm. Bændafl., hann hefir misst þingsætið. Fyrir það leggur minni hl. n. til, að Alþingi úrskurði, að Magnús Torfason eigi að víkja sæti á Alþingi, en í stað hans komi Stefán Stefánsson 1. varamaður Bændaflokksins.

Forseti (JBald): Till. hv. minni hl. kjörbréfanefndar hefir nú verið lesin yfir hv.þm. af frsm., og liggur hún þá einnig fyrir til umr. Mun hún síðar verða lesin úr forsetastóli.

Þorsteinn Briem Meiri og minni hlutar hv. kjörbréfanefndar hafa nú gert grein fyrir till. sínum. Ég ætla ekki nú þegar að ræða um álit minni hl., þar sem það hefir ekki enn verið lesið frá forsetastóli, en ég skal víkja aðeins nokkrum orðum að máli hv.frsm. meiri hl. Hann viðurkenndi það sjálfur í ræðu sinni, að það væri sanngjörn ástæða fyrir brottvikningu landkjörins þm., ef hann með því að ganga úr flokki raskaði því hlutfalli milli þingflokkanna sem verið hefði við síðustu kosningar. En hann sagði, að sá galli væri á till. minni hl. um að láta hv.fyrrv. 2. landsk. víkja af Alþingi og varamann koma í hans stag, að þá næði slík ráðstöfun ekki til nema hluta af þm., eða þeirra landsk. Þetta er rétt. En vitanlega er það engin ástæða gegn sanngjarnri till., þó hún nái ekki að uppræta allt ranglæti að dómi hv.frsm.Hv. þm. tók dæmi um tvo hv.þm., 7. landsk. og 1. þm. Skagf., þar sem annar er kjördæmiskjörinn en hinn landsk., og vildi gera mjög mikla grýlu úr því misræmi, sem yrði milli þessara manna, ef þeir skiptu um flokka, þar sem annar héldi sínu þingsæti þrátt fyrir það, en hinn missti sætið. En hér er ekkert misræmi á ferðinni. Milli þessara tveggja þm. er sá reginmunur, að kjördæmið er umbjóðandi annars þm., þess kjördæmiskosna, en það var flokkurinn, sem veitti hinum landskjörna þm. umboð, með því að hann gat ekki orðið þm. nema hann fengi atkvæðamagnið frá flokknum. Flokkur hans hefir fengið jöfnunarþingsætið, til þess að þingmannaðala hans yrði sem næst réttu hlutfalli við atkvæðamagn hans í öllu landinu. Hv. frsm. meiri hl. vitnaði í 28. gr.stjskr. og taldi, að í þessari gr. væru tæmandi ákvæði um það, hvenær þm. missti kjörgengi, en það er langt frá að vera rétt, eins og hv.frsm. minni hl. hefir bent á. Samkv. stjskr. missir f. d. þm. kjörgengi, ef hann verður dómari í hæstarétti, og eru þau ákvæði þá ekki í 28. gr.stjskr. Eða hvað segir hv. meiri hl. um það t. d., ef þm. verður vitskertur? Lítur hann svo á, að þingmaðurinn eigi samt að sitja áfram á þingi, af því að ekki er á þetta atriði minnzt í 28. gr.stjskr.? Þetta sýnir, hversu það er fráleitt hjá hv. meiri hl. að halda því fram, að öll kjörgengisskilyrði séu „tæmandi“ upptalin í 28. gr.stjskr., eins og segir í dagskrártillögu hans. Ég undrast það, að hv.frsm. meiri hl. n., sem er í Framsfl. skuli vitna í 43. gr. og segja, að þm. eigi eingöngu að vera bundnir sinni sannfæringu. Það undrar mig fyrst og fremst, að þm. úr þessum flokki skuli vitna í þá gr. Ég er það kunnugur í þessum flokki, að ég veit, að hvergi er þessi gr.stjskr. þverbrotin eins og þar. Man hann ekki eftir 21. gr. flokkslaganna í sínum eigin flokki, þar sem aðeins einfaldur meiri hl. getur kúgað þingmenn flokksins til þess að greiða atkvæði þvert á móti sinni eigin sannfæringu og samvizku? Það vekur og undrun mína, að þessi hv.þm. skuli ekki geta hugsað sér það, að menn geti þurft neinu að fórna fyrir sína sannfæringu. Hv. frsm. meiri hl. talaði ekki langt mál, og ætla ég því ekki að eyða meiri tíma í að svara honum. Það er öllum kunnugt að uppbótarþingsætin voru lögleidd til þess, eins og segir í 26. gr.stjskr. og í 124. gr. kosningalaganna, að ná sem fyllstu samræmi milli þingsætatölu og atkvæðatölu flokkanna. Þetta var sú meginbreyt., sem varð á stjskr. við síðustu endurskoðun, og þá stóð harðvítug barátta um það, hvort jafna ætti það misræmi, sem áður þótti á vera, eða ekki, og að hve miklu leyti. Það er kunnugt, að þá voru þeir samherjar í þessu efni Alþfl. og Sjálfstfl. og heimtuðu fyllsta samræmi. Og þá var allt sett á odd. Þessir flokkar töldu réttlætinu ekki fullnægt nema einhver af þremur leiðum væri farin: 1) að landið yrði allt eitt kjördæmi: 2) að því yrði skipt í fá stór kjördæmi, og 3) leiðin, sú sem farin var, að láta kjördæmin halda sér, en jafna hlutfallið milli flokkanna með uppbótarsætum. Eins og þessi stjskr.ákvæði eru til komin, getur því enginn vafi á því leikið, að landskjörsætin eru ætluð til uppbótar eða jöfnunar á því ósamræmi, sem kann að koma fram milli atkvæðatölu og þingsætatölu flokka við kosningar. Þessi sæti má eingöngu nota til að jafna þetta ósamræmi, enda nefnd jöfnunarsæti. Landskjörið er því kosning um flokka, en ekki um einstaka menn. Það er því rétt, sem hæstv. forseti sagði hér á eftirminnilegri stund, að kosningarnar snerust nú aðallega um flokka, en ekki menn. Réttur flokkanna til uppbótarþingsætis er því ríkari en réttur einstaklingsins, sem hefir fengið að láni umboð fyrir flokkinn. Hv. frsm. minni hl. n. vitnaði í margar gr.stjskr. og kosningalaganna, er sanna, að þetta á að vera svo, að ég vil til viðbótar benda á það, að 133. gr. kosningal. gerir ráð fyrir því, að ef endurkosning fer fram í kjördæmi, sem breytir atkvæðatölum þingflokka, þá skuli landskjörstjórn þar á eftir leiðrétta skiptingu uppbótarsæta milli flokkanna, jafnvel þó að landsk.þm. missi við það eitt þingsæti. Þetta sýnir svo ljóst sem verða má, að jöfnunarsætin eru eign flokkanna, en ekki einstaklinga. Það er gert ráð fyrir því, að landsk.þm. víki af þingi, ef hlutfall atkvæðatölu flokkanna breytist. Stjskr. vísar til nákvæmrar skilgreiningar í kosningal. um úthlutun uppbótarsæta, og þar stendur svo hvað ettir annað, að úthluta eigi milli flokkanna, að skipta eigi milli þeirra þessum sætum. Og enginn getur orðið uppbótarþm. nema hann sé í þingflokki, og til þess að geta orðið það, þarf ekki aðeins yfirlýsingu þm. sjálfs og meðmælenda hans um, að hann sé í ákveðnum flokki, heldur einnig yfirlýsingu viðkomandi flokksstjórnar. Í 28., 30. og 128. gr. kosningal. eru einnig ákvæði, sem að þessu lúta. Þar stendur, að enginn geti orðið landsk. nema hann sé á lista einhvers flokks, og skal fylgja til landskjörstjórnar yfirlýsing frá miðstjórn viðkomandi flokks um það, hvaða flokkur ber listann fram. Augljóst er, að þessi ákvæði eiga að tryggja það, að engir aðrir en þeir, sem eru í ákveðnum flokki, geti orðið landsk.þm. Það er hægt að hugsa sér, að einhver frambjóðandi telji sig til ákveðins flokks, sbr. 27. gr., en að stjórn þess flokks vilji ekki mæla með honum, en hann vill samt sem áður ekki víkja, þá getur flokksstjórnin útilokað þennan mann af landslista, með því að bjóða fram annan mann af hálfu flokksins, og í 132. gr. segir, að ef fleiri en einn sé í kjöri fyrir vissan flokk í sama kjördæmi, þá skeri flokksstjórnin úr því, hvor frambjóðandi skuli teljast fyrir flokkinn. Þannig er það glöggt fram tekið bæði í stjskr. og kosningal., að yfirlýsingu flokksstjórnar þurfi til þess að frambjóðandi geti orðið landsk.þm. fyrir viðkomandi flokk, nema þegar svo stendur á sem segir í 128. gr., ef þingflokkur hefir ekki haft landslista í kjöri, en á þó rétt til uppbótarsæta, að þá skal landskjörstjórn gera þeim flokki uppbótarlista, er skipaður sé öllum frambjóðendum í kjördæmum. Í þessu eina tilfelli er þess ekki krafizt, að flokksstjórn viðurkenni frambjóðendur á uppbótarlista. Viðurkenningar er ekki beinlínis krafizt, en hinsvegar liggur það ljóst fyrir, að ef flokksstjórnin kærir sig um, þá muni hún leggja fram lista. Það þýðir því sama og óbein viðurkenning flokksstjórnar á frambjóðendum flokksins, ef hún lætur framboð þeirra hlutlaus. Hér ber því að sama brunni, hvort sem vitnað er í 28., 30. eða 128. gr., að enginn getur verið frambjóðandi á landslista og hlotið uppbótarsæti, nema hann ekki aðeins sjálfur hafi yfirlýst sig flokksmann einhvers flokks, heldur einnig, að hann sé beint, eða óbeint viðurkenndur af flokksstjórninni - ella er hann ekki kjörgengur fremur en hann væri dómari í hæstarétti. Þó er þetta ekki tekið fram í 28. gr. Þetta skilyrði, samþykki flokksstjórnar, er meira að sega svo mikið kjörgengisskilyrði, að án þess getur enginn komið til greina á lista eða við landskjör. Enginn utanflokkamaður getur orðið landskjörinn, eins og stjskr. ber með sér. Hv. þm. V.-Ísf. getur ekki orðið það, hann vantar til þess skilyrði, hann er ekki viðurkenndur í neinum flokki. Eins og segir í 45. gr. er það óhjákvæmilegt kjörgengisskilyrði, og sá, sem missir það skilyrði, hlýtur líka að missa umboðið. Nú hefir Magnús Torfason - ég get ekki nefnt hann öðru nafni - sagt sig úr þeim flokki, sem kom honum á þing, og þar með hefir hann misst kjörgengisskilyrði sem jöfnunarþingmaður fyrir flokkinn, og á því fyrsti varamaður þess flokks að taka sætið samkv. 144. gr. kosningal., með því sá hefir misst umboð, er áður hafði það. Allt annað en þetta er brot gegn tilgangi, orðum og anda stjskr. og gagnstætt þeirri stefnu, sem farið var eftir við síðustu endurskoðun stjskr., að jafna uppbótarþingsætum milli flokka í hlutfalli við atkvæðatölu þeirra. Miðað við atkvæðatölu sína hefir Bændafl. rétt til þess að hafa tvo landsk.þm. Hann á því rétt á því, að í þessu tilfelli verði Stefán Stefánsson uppbótarþingmaður flokksins. Annars væri þverbrotið ákvæði í stjskr. Sá landsk.þm., sem hefir lýst sig í andstöðu við þann flokk, sem hann hefir atkvæðastuðning frá, getur ekki verið fulltrúi þess flokks. Uppbótarþingmaður getur ekki heldur verið utanflokka, því utanflokkamaður getur ekki verið jöfnunarþingmaður. Hann getur ekki heldur verið þm. annars flokks, því að allir flokkar hafa þegar fengið þá þingmannatölu fulla, sem lög og kosningaúrslit gefa þeim rétt til. - Utanflokkaþingmaður getur ekki verið jöfnunarþingmaður, annars væri jöfnunarþingsætið bersýnilega orðið til ójöfnunar. Magnús Torfason er hvorki kjördæmakjörinn þm. né jöfnunarþm., hann getur hér eftir aðeins verið ójöfnunarþm.; þess vegna á hann að víkja, en Stefán Stefánsson að taka sæti sem jöfnunarþm. Bændafl. Það eitt er í samræmi við lög og rétt og heilbrigða réttlætismeðvitund alþjóðar -, en hitt er aðeins ólög, ójöfnuður og ofbeldi.

Forseti (BÁ): Ég ætla að lesa hér upp till., sem mér hefir borizt í hendur frá minni hl. kjörbréfanefndar. Hún er svo hljóðandi: „Að framkomin krafa miðstjórnar Bændaflokksins verði af Alþingi tekin til greina, þannig að úrskurðað verði, að Magnús Torfason, 2. landsk.þm., eigi að víkja af þingi, en í staðinn komi Stefán Stefánsson, fyrsti varaþingmaður Bændaflokksins, og verði kjörbréf hans samþykkt.“ Þessi till. liggur einnig fyrir til umr.

Magnús Torfason Ég vil hefja mál mitt með því að leiðrétta það hjá hv.frsm. meiri hl., sem mér virtist óbeinlínis koma fram í ræðu hans, að ég hefði sagt mig úr Bændafl. það hefi ég aldrei gert. Samkv. því bréfi, sem hefir verið lesið upp, segi ég, að ég hafi slitið samvinnu við Bændafl. Þar fyrir hefi ég ekki sagt mig úr flokknum. En miðstjórn Bændafl. sendi mér falskvittun fyrir þessu bréfi, þar sem hún segir, að ég hafi sagt mig úr Bændafl., í staðinn fyrir það, sem eðlilegt hefði verið hjá samvizkusömum mönnum, að spyrja mig að því, hvort ég með þessu orðalagi hefði meint það, að ég ætlaði að segja mig úr Bændafl. Þá hefði ég strax sagt þeim, að svo væri ekki. Á fyrsta fundinum, sem ég fann þá bændaflokksmennina, lýsti ég yfir því, að ég hefti ekki sagt mig úr Bændafl. -, teldi mig bændaflokksmann, bezta bændaflokksmanninn á þingi, og eina bændaflokksmanninn. - Ég mun koma betur að þessu síðar og rökstyðja það nokkru nánar. En út af þessu, sem ég hefi sagt, er það ljóst, að menn eru hér að deila um keisarans skegg. Ég ætla ekki að fara út í fræðilega hlið þessa máls; hv.frsm. meiri hl. hefir yfirleitt tekið það fram, sem hægt er að segja um þá hlið málsins frá réttu sjónarmiði. En það er þó eitt atriði, sem ég vildi aðeins drepa á, og það er sannfæringarskömmin -, það ákvæði, að þm. séu aðeins skyldir að fylgja sannfæringu sinni. Það er ákvæði, sem gengur í gegnum stjórnarskrár aura lýðræðislanda frá því þær fyrst urðu til. Það var í stjskr. 1874 eins og það er enn. Og þetta ákvæði er gert til þess að verja mannréttindi þm. gagnvart kjósendunum, alveg að sínu leyti eins og sagt er í stjskr., að Alþingi skuli vera friðheilagt. Það er gert til þess að friða þm. gagnvart umboðsvaldinu, en hitt gagnvart kjósendunum. Þess vegna er þetta ákvæði óhaggað enn þann dag í dag. Það hefði því ekki mátt minna vera, ef átt hefði að breyta þessu fornfræga ákvæði, heldur en að það sæist einhver stafur fyrir því í þeim breyt., sem gerðar voru á þingunum 1933 og 1934. En nú vill svo til, að langt er frá því, að þingið hafi ætlað að draga úr þessu ákvæði. Þvert á móti bera þingtíðindin frá 1933 það greinilega með sér, að það hefir átt að herða á þessu ákvæði, ef nokkuð var. Þessar raddir komu einmitt úr Bændafl. Fyrrv. þm., Halldór Stefánsson og Lárus Helgason, báru fram svo hljóðandi brtt. við þessa gr.stjskr., sem nú er 43. gr. - með leyfi hæstv. forseta: „Þm. eru eingöngu bundnir við sannfæringu sína, en hvorki við nokkrar reglur frá kjósendum sínum né við samþykktir stjórnmálaflokka eða flokksstjórna þeirra.“  Ég álít leiðinlegt, að þetta ákvæði þurfi að standa í stjskr., en til þess að koma í veg fyrir flokkskúgun, þá vil ég leggja lið þeim mönnum, sem ekki vilja beygja sig undir slíkt, og segi já.“. - Sveinbjörn Högnason, sem var á móti því að taka þetta ákvæði inn, segir svo: „Það er vitanlega ekki hægt að binda neinn við það, sem er á móti sannfæringu hans. Þetta er þess vegna óþarft ákvæði í stjskr. Ég segi því nei.“ - Hann áleit það svo sjálfsagt, að menn fylgdu sannfæringu sinni, að óþarfi væri að ákveða um það í stjskr. - Ásgeir Ásgeirsson segir: „Þar sem stendur í stjskr., að þm. hafi rétt til að greiða atkv. eftir sinni sannfæringu, og auk þess ekki hægt að binda menn með flokkssamþykktum, því að þm. geta alltaf sagt sig úr flokki, þá tel ég þetta ákvæði óþarft og segi nei“. - Þá segir núv. hv.þm. V.-Húnv.: Þetta er svo sjálfsagt, að ef það stæði ekki í stjskr., þá teldi ég ekki þurfa að setja það í hana og greiði þess vegna ekki atkvæði.“ M. ö. o., hann lýsir því yfir, að hann álíti sjálfsagt, að menn séu ekki bundir við samþ. stjórnmálaflokkanna eða stjórna þeirra. - Loks segir einn þm. eitthvað á sömu leið. Þetta, sem ég hefi hér lesið upp, sýnir, að það hefir alls ekki átt að draga úr þessu ákvæði um að þm. aðeins fari eftir sannfæringu sinni. Ég best við því, að ef það kæmi inn í stjskr., að menn mættu ekki fara eftir sannfæringu sinni, mundi enginn sæmilegur maður fást til að sitja á þingi upp á það. Því að um leið og þeir byðu sig fram yrðu þeirra að „forláta“ sannfæringuna. Hv. þm. V.-Sk. og hv. 10. landsk. lásu ýmislegt upp úr kosningalögunum, en það er vitanlegt, að þau lög geta ekki breytt því, sem í stjskr. stendur, á neinn hátt. Kosningalögin eru 611 innan þeirra takmarka, sem stjskr. setur. Lengra geta þau ekki farið. Ég skal svo ekki fara meira út í þessa langloku þeirra og upplestur; ég býst við, að hv.frsm. meiri hl. geri það, enda trúi ég honum vel til þess að rífa það í sundur lið fyrir lið. En það er eitt, sem ég vildi benda á, og það er, að grundvöllurinn undir þessari kenningu þeirra er rangur. En - „það varðar mestu allra orða, að undirstaðan rétt sé fundin.“ Það er sem sé þetta, sem þeim sést yfir, að ákvæðin um þetta allt saman, hvernig eigi að haga þessu, eiga aðeins við skipun þingsins í upphafi. - Það á við það, hvernig menn geti orðið þm., en alls ekki við það, hvað þurfi til þess að halda áfram að vera þm. Öll ákvæðin, sem að þessu lúta, eiga aðeins við það, hvernig þingið skuli skipa í upphafi. Öll ákvæðin eru vitanlega til leiðbeiningar fyrir landskjörsstj., þegar hún á að skera úr um það, hverjir eigi að fá sæti. Ef við lítum á þetta frá almennu sjónarmiði og á það, sem reynslan hefir kennt okkur að þessu sinni, þá hér allt að sama brunni, að það er endileysa að hugsa sér, að þessi ákvæði eigi við það, hvernig menn missa sæti. Og ein aðalástæðan til þess, að ekki er unnt að ákveða neitt um það, er sú - ef trúa má ritningunum -, að það er ekki nema einn, sem ekki finnst umbreyting hjá eða umbreytingarskuggi. Það koma alltaf ný og ný mál fyrir á hverju þingi og ný viðhorf, sem þm. verða að taka afstöðu til. Þó að menn við kosningar og í upphafi hafi verið sammála um einhverja stefnuskrá, þá getur komið svo mýmargt fyrir, sem breytir því, að menn geti fylgt henni. Enda eru dæmi þess frá hverju þingi, að flokkar riðlast. Stundum segir einstaka þm. sig úr flokki, og stundum skiptast flokkar nokkurnveginn jafnt. Höfum við það líka í okkar þingsögu. Og að því er reynslu í þessu efni og ákvæði snertir, get ég vitnað til föurlands „Ylfinganna“. Þar er alveg eins ástatt eins og hér, að þar eru kjördæmakjörnir þm. og uppbótarþm., og engum hefir dottið það í hug að halda fram, að uppbótarþm. væru ekki jafnréttháir hinum - að þeir megi ekki hafa jafnmikla og góða sannfæringu eins og hinir. Nú á síðustu tímum hefir það komið fyrir, að Bændafl. í Danmörku hefir riðlazt, en þeim hefir ekki dottið í hug, að menn misstu þingsæti fyrir það. Við höfum því nokkurt fordæmi fyrir okkur. Ég sagði áðan, að það væri enginn svo fullkominn, að honum fylgdi ekki einhver umbreyting eða umbreytingarskuggi. En að því er kemur til þessa máls, held ég, að mér sé óhætt að segja það, að meiri hl. Bændafl. hafi sýnt það, að hann er breyskur rétt eins og hver annar í þeim efnum. Og þá get ég vitnað til þess, að mér var nokkuð seint á þingi í fyrra skýrt frá því, að það hefði verið samþ. á landsfundi bænda að vera á móti stjórnarflokkunum. Ég var ekki við á þeim fundi, sem þetta var samþ., og þegar form. Bændafl. skýrði mér frá þessu, lét ég þess getið þá þegar, að hér komi fram atriði, sem mundi geta breytt minni afstöðu til flokksins. Ég fór ekki lengra að því sinni, en ég hugsaði mitt ráð og ákvað, að a. m. k. fyrst um sinn mundi ég ekki eiga neitt samneyti við flokkinn, og það blátt áfram af því, að þetta braut í bág við það, sem lýst var yfir í mínu kjördæmi um stefnu Bændafl. Í þessu sambandi skal ég skýra frá því, hvernig þetta æxlaðist allt saman, og þá meðfram út af því, að hv.frsm. minni hl. var að mata mig á því, að mig hefði langað svo mikið á þing. Þykir mér því rétt að gefa lítilsháttar skýrslu um það, hvernig það fór úr hendi. Það mun satt vera, að ég átti víst að hafa fengið eldskírnina á Hveragerðisfundinum, og eftir það báru þeir bændaflokksmennirnir víurnar í mig bæði með sendiboðum austur yfir fjall og eins vildu þeir gjarnan tala við mig þegar ég kom til bæjarins. Ég skildi þetta vel og mér var sögð ástæðan til þess hreinskilnislega; hún var sú, að mönnum hafði fundizt sem talsverður íhaldskeimur væri af flokknum eins og hann var skipaður. Flokkurinn hafði a. m. k. tvo eða fleiri íhaldsdela að draga. Þetta þótti ekki sigurvænlegt, því að hugsunin var fyrst og fremst ekki sú að draga atkvæði frá Sjálfstfl. Fullt eins mikill hugur var á því að draga atkv. frá Framsfl. Að öllu niðurlögðu litu þeir svo á, að ég mundi vera líklegastur til þess að draga eitthvað úr Framsfl. í Árnessýslu, nú og ekki heldur ólíklegur til þess að draga fleiri menn út um land til fylgis við flokkinn. Þetta voru tildrögin að því, að ég var í kjöri. Ég var nú ekki alveg reiðubúinn til þess. Þeir urðu að ganga á eftir mér á biðilsbuxunum - ekki í hálfan mánuð eins og forsætisráðherraefnið hér um árið, ekki þrjár og ekki fjórar vikur, heldur sex vikur. Þá setti ég mín skilyrði. Ég lýsti því þá þegar yfir við form. flokksins, að ég byði mig fram sem gamall framsóknarmaður, ég byði mig fram upp á það að standa í sömu sporum og þegar ég fór af þinginu 1933. Ég sagði honum, að ég byði mig ekki fram upp á annað en að fyrst og fremst yrði leitað samkomulags og samvinnu við Framsfl., þegar á þing væri komið. Af ýmsum ástæðum, sem hér þarf ekki að greina, þótti mér tryggilegast að fá þetta staðfest í mínu kjördæmi, því gerði ég það að skilyrði, að form. Bændafl. kæmi austur í Árnessýslu og héldi fundi. Við héldum fundina, og þar lýsti ég yfir þessari stefnu, og síðar á þeim 13 þingmálafundum, sem þar voru haldnir, og formaðurinn samþykkti það allt. Þess vegna var það, að þegar flokkurinn samþ. að vera í andstöðu við stj., var það brot á því, sem ég hafði undirgengizt við flokkinn. Ég held samt, að ég hafi eirt undan flokksstj. eins og unnt var og setið meðan sætt var. Ég skal ekki fara út í það hér að svo stöddu, nema til þess gefist tækifæri. En það verð ég að segja, að meðferðin á mér í flokknum og aðfarirnar gegn mér voru þannig, að ég var steinhissa á því, að annað eins skyldi geta átt sér stað. Þá er eitt atriði, sem ég verð að drepa á, er kemur þessu máli nokkuð við, því að það hefir verið haft að ástæðu gegn mér og fært fram sem röksemd fyrir því, að ég hafi ekki fylgt flokksreglum. Þetta atriði er afskipti mín af mjólkurmálinu á síðasta þingi. Blaðið Framsókn segir í sambandi við það, að ég hafi brotið stefnu flokksins. Hvað það mál snertir hélt ég, að flokkurinn hefði mátt vera mér þakklátur fyrir afskipti mín af því. Málið byrjaði á því, að Sjálfstfl. kom fram með frv. um það, hvernig skipa skyldi stj. mjólkursölunnar og hvernig skyldi haga ýmsu öðru í því sambandi, þar á meðal sölu kaldhreinsaðrar mjólkur. Mér gazt ekki að þessu frv., en mér var sagt, að Bændafl. hefði samþ. að vera með því. Hinsvegar vissi ég líka, að þessu frv. yrði ekki líft, að það yrði drepið í Ed., hver svo sem forlög þess yrðu í Nd. Með frv. hefði engin bót orðið ráðin á mjólkurl. Þá kom fram till. frá landbn., sem mér var miklu þekkilegri, og gat ég sætt mig við ýmislegt í þeirri brtt. Þó komst ég að þeirri niðurstöðu, að ekki væri rétt af mér sem þm. Árn. að fylgja þeirri till., þar sem hún flutti í raun og veru þungamiðju mjólkursölunnar úr Árnessýslu og vestur á Mýrar. Nú vita menn, að margt var gert til þess að færa málið til betra vegar, og er ég ekki viss um, að öðrum hv.þm. í Nd. hafi verið það meira áhugaefni en mér, því að ég leit svo á, að þessa deilu yrði að setja niður með einhverju móti. Því fór ég þá leið, að tala við þá, sem völdin höfðu, og lagði ég að þeim að hjálpa við málunum. Fékkst þá yfirlýsing um það hér á þingi, að það yrði gert, enda varð sú raunin á. Hygg ég, að ég hafi tæplega gert betra verk en styðja að þeim endalyktum þessa máls. En þetta er það, sem Bændafl. finnur mér að dauðasök. Aðrar sakir hefir hann ekki á mig borið. Hinsvegar lýsti ég yfir því áðan, að ég teldi mig eiginlega bændaflokksmann. Ástæðan er blátt áfram sú, að hinir þm. flokksins hafa gengið Sjálfstfl. á hönd og brotið stefnuskrá flokksins, sem var í því fólgin, að hann væri sjálfstæður flokkur, gerði allt til að miðla málum milli flokkanna og styddu bændur um alla hluti, svo sem frekast væri unnt. En hitt var frá mínu sjónarmiði hreinasta glapræði og rangindi í garð banda að ganga erindi annars flokks. Bændur þurfa þess, að eitthvað verulegt sé fyrir þá gert. Og þá er ekki um aðrar leiðir að velja en þá, að reyna samkomulag við þá flokka, er völdin hafa á hverju þingi. Þetta hefi ég gert, og hefi ég því skirrzt við að ráðast á stjórnarflokkana, nema nauðsyn hafi til borið. Hinsvegar hefi ég ekki heldur ráðizt á Sjálfstfl. Held ég, að á undanförnum þingum hafi ekki heyrzt frá mér eitt orð, sem ég hafi lagt gegn þeim flokki, enda þótt sumir hv.þm. hans hafi stundum verið að ýfast við mig. En ég hefi jafnan látið það sem vind um eyrun þjóta og í mesta lagi svarað þeim með föðurlegri nærgætni og umvöndunarsemi. Þannig leit ég á, að mér bæri að vinna fyrir Bændafl., og þess vegna segi ég, að ég sé í raun og veru eini bændaflokksmaðurinn hér á þingi, sem eftir sé. Ég held, að sérstaklega í þessu máli geti engum blandazt hugur um, að ég hefi haft á réttu að standa, því að ég býst við, að mönnum muni finnast eðlilegt, að ég sem Árnesingur muni líta fullt eins mikið á hag manna þar austur frá sem hann Þorsteinn af Skaganum eða hann Hannes af Tanganum eða hann Svavar í síldinni. Og þessari stefnu vil ég fylgja. Ég hefi ætlað mér það á þessu síðasta kjörtímabili mínu að skipta mér sem minnst af illdeilum flokkanna, en vinna sem bezt að nauðsynjamálum þeim, sem fyrir liggja. Þetta lít ég á sem þungamiðjuna í stefnuskrá Bændafl., og einungis með því að framfylgja þessari stefnu álít ég hann eiga sér tilverurétt.

Jónas Guðmundsson Ég skal ekki lengja umr. mjög úr því, sem komið er. En við mál hv. síðasta ræðumanns virðist mér fram komið nýtt viðhorf í málinu. Hv. 2. landsk. er sem sé ekki farinn úr Bændafl., að því er virðist. Flokkurinn virðist hafa misskilið málið, eins og líka kjörbréfan. Hann er í Bandafl. enn að eigin sögn, því að hann hefir ekki verið rekinn þaðan. A. m. k. liggja engin skjöl eða skilríki fyrir um það, að hann hafi verið rekinn. Þess verður að krefjast, að það komi skýrt fram, hvort hv.þm. er farinn úr flokknum eða ekki. Hér virðist vera um heimiliserjur að ræða innan Bændafl., og annað ekki. - Hitt er annað, að þegar til í þetta mál er komið, þá er eðlilegt, að rætt sé um það frá því sjónarmiði, hvaða afleiðingar slíkur ágreiningur sem þessi getur haft í framtíðinni. Hv. 2. landsk. er ekki eini aðili málsins, því að hér á þingi sitja nú 11 landsk.þm., og ef til vill fjölgar þeim enn seinna meir. Þetta tekur því til þeirra allra. Í þessu sambandi hefir margt verið fært fram, en ég vil þó aðeins minna á þrjú af þeim atriðum, sem komu frá hv. 10. landsk. og hv.frsm. minni hl. Í fyrsta lagi: Hv. 10. landsk. virðist líta á uppbótarþingsætin sem persónulega eign flokkanna. Hann heldur því fram, að landsk.þm. verði að haga sér eftir því, sem flokksstj. eða flokkurinn ákveður. Ef þetta er rétt, þá er um tvær tegundir þm. að ræða, aðra, sem bundin er vilja fámennrar flokksklíku, hvaða flokki sem hún kann nú að tilheyra. Þessi tegund þm. er algerlega réttlaus, því að samkv. skilningi hv. 10. landsk. eru þessir þm. sviptir rétti þeim, sem öllum þm. er veittur samkv. 43. gr.stjskr., þar sem tekið er fram, að þm. séu eingöngu bundnir við persónulega skoðun sína. En með hvaða valdi er þá þessi réttur tekinn af sumum þm.? Hv. 10. landsk. sagði ennfremur, að uppbótarþm. bæru enga ábyrgð gagnvart ákveðnum kjördæmum. Hann ætti sízt að segja þetta, með tilliti til þess, hvernig hann er sjálfur kominn inn á þingið Landsk. þm. koma inn eftir því, hversu háa atkvæðatölu þeir fá í kjördæmunum, og ráða flokkarnir því engu um það hverjir komast að sem uppbótarþm. Einu þingm., sem flokkarnir bera algerða ábyrgð á eru þeir, sem raðað er á flokkslista. Á hinum bera kjördæmin meiri og minni ábyrgð. Við hv. 10. landsk., sem báðir erum komnir á þing með sama hætti, vitum þetta vel. Það er því rangt hjá honum, að uppbótarþm. séu ekki líka þm. ákveðinna kjördæma. Eins og hv. 2. landsk. tók greinilega fram, gera kosningal. og stjskr. ráð fyrir því, að landskjörstj. úthluti uppbótarsætum milli flokkanna í hlutfalli við það, hvernig atkv. hafa fallið. Við annað er auðvitað ekki hægt að miða. Hvað vitum við t. d. um það, hvaða breyt. kunna að hafa orðið á hugsunarhætti þjóðarinnar frá því um síðustu kosningar? Það gæti t. d. vel hafa farið svo, að Bændafl. hefði tapað fylgi, en öðrum flokkum aukizt fylgi. En hvaða við væri í því að leggja þá ímyndun til grundvallar fyrir breytingum, sem gerðar væru á skipun þingsins? Landkjörstj. á að skipta milli flokka uppbótarsætum eftir því, sem réttast verður metið að kosningum afstöðnum, en hún getur auðvitað ekki fylgzt með þeim breyt., sem kunna að verða á fylgi flokkanna allt kjörtímabilið. Ég vil, að þessu sé slegið föstu, því að ég er sjálfur einn af þeim, sem hér eiga hlut að máli. Alþfl. gæti t. d. dottið í hug að reka mig, af því að ég vildi halda fast við mína persónulegu skoðun í einhverju máli. Ég beini því hér með til landsk. fulltrúa Sjálfstfl., hvort þeir vilji eiga það yfir höfði sér, að fámenn klíka í Sjálfstfl. geti svipt þá þingdæmi hvenær sem hún vill losna við þá. Ég þekki enga kosna samkundu, ekkert fulltrúaráð eða félagsstjórn, þar sem annað eins og þetta geti átt sér stað, þar sem allir meðlimirnir hafi ekki sama rétt. En hér á Alþingi er ætlazt til, að 11 þingmenn séu einskonar þrælar, en hinir frjálsir menn. Þessum 11 mönnum á svo að vera hægt að útskúfa eftir boði fámennrar klíku og fá nýja og auðsveipa þræla í staðinn. Hv. frsm. meiri hl. sýndi fram á það áðan, að engin ákvæði væru til í stjskr., sem réttlættu þetta, enda skil ég ekki, að nokkur þm. Sjálfstfl., nema þá hv.þm. V.-Sk., vilji verja slíkt athæfi sem þetta. (JAJ): Hvað er í brezka þinginu?). Við erum að tala um íslenzka þingið núna. Af því, sem haldið hefir verið fram, er aðeins eitt, sem ég get viðurkennt, að hafi við nokkur rök að styðjast. Það er tilvitnunin í 133. gr. kosningal. Hún hljóðar svo: „Nú hefir Alþingi úrskurðað ógilda kosningu þingmanns, sem kjörbréf hefir fengið í kjördæmi eftir almennar alþingiskosningar, og uppkosning hefir farið fram (sbr. 142. og 143. gr.), og skal þá landskjörstjórn, ef samanlagðar atkvæðatölur þingflokka og þingmannaðala þeirra gefa nú ástæðu til slíks, leiðrétta fyrri niðurstöður um úthlutun uppbótarþingsæta, jafnvel þótt landskjörinn þingmaður missi við það umboð sitt.“ Þetta er eini staðurinn, þar sem ráð er fyrir því gert, að landsk.þm. missi umboð sitt, en þetta á aðeins við um uppkosningu í kjördæmi þegar eftir almennar kosningar, og þá er það ekki þingsins, heldur landkjörstjórnar að framkvæma slíkar leiðréttingar. Ég vil endurtaka það, að frá mínu sjónarmiði nær það ekki nokkurri átt, að þm. séu því misrétti beittir, að þeim sé skipt í tvo hópa, þar sem annar hópurinn hefir fullt frelsi, en hinn er undir strangasta aga og kúgun. Kosningal. ætlast til, að reynt sé að jafna misrétti í atkvæðamagni að kosningum nýafstöðnum, en svo verður það að fara eftir atvikum, hvernig flokkafylgið kann að breytast á kjörtímabilinu og hvernig fer um afstöðu einstakra þm. Ef flokkarnir geta ekki skapað það disciplin, sem gerir þeim fært að halda í hemilinn á þm. sínum allt kjörtímabilið, þá verða þeir sjálfir að bera afleiðingarnar af því, að jafnvægið raskast. Hv. þm. V.-Sk. sagði, að það gegndi nú öðru máli um sjálfstæðismenn en hina, að því er agann snerti. Í Sjálfstfl. væri svo sem ekki mikill agi; þar gæti hver vaðið uppi eins og honum sýndist og haft sínar skoðanir. En í stjórnarherbúbúðunum væri aginn meiri og kúgunin frekari. En ég hlakka til að sjá, hvernig þeir greiða atkv., hinir landsk.þm. Sjálfstfl., hvort þeir vilja samþ. að verða settir skör lægra en aðrir þm. eða nota sér þetta mikla flokksfrelsi til að koma í veg fyrir slíkt. Hvort þeir með atkvæði sínu vilja stuðla að því að gera sjálfa sig að einskonar þingþrælum, sem í öllu séu lægra settir en aðrir þingmenn. Hafi nokkur löggjöf verið sett hér á landi, sem talizt getur vísir til að koma á þrælahaldi, þá er það sú löggjöf, sem hér er um að ræða, ef skilja hér hana eins og Sjálfstfl. vill vera láta, og er það vel við eigandi, að hann skuli beita sér fyrir slíkum málstað.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Hér er ekki um það að ræða, hvað maður vildi helzt, að stæði í l. eða yrði numið úr l. Hér er um það deilt, hvort styðja skuli ákvæði stjskr. og kosningal. gagnvart því atriði, sem hér liggur fyrir. Það er gefið, að samkv. þeim ákvæðum eru landskjörnir og kjördæmakjörnir þm. settir á misjafnt réttarstig, eins og bent hefir verið á áður í þessum umr. og ekki hefir verið hrakið. Út af því, sem hv. síðasti ræðumaður sagði, get ég ekki stillt mig um að koma með nokkrar aths. því hefir sem sé verið haldið fram hér, að Magnús Torfason væri ekki kominn úr Bændafl. Ég skil ekki, að þessi hv.þm. skuli halda fram öðru eins og þessu, þó að ég geti vel skilið, að Magnús Torfason haldi því fram. Hann heldur því fram, að hann hafi ekki sagt sig úr Bændafl., þó að hann hafi slitið allri samvinnu við flokkinn. Hinsvegar sagðist hann einn vera Bændaflokksmaður. Hann hefir því slitið samvinnu við sjálfan sig, en heldur svo uppi annari samvinnu við Framsókn og sósíalista. Þetta er slíkur hundavaðsháttur í röksemdafærslu, að ekki er hægt fyrir hv. 6. landsk. að taka undir það, þó að það slysaðist úr munni hv.fyrrv. 2. landsk. Þá eru það sakir þær, sem hv.fyrrv. 2. landsk. hér á Bændafl. Hann sagði í því sambandi, að flokkurinn gæti ekki framfylgt stefnuskrá sinni með öðru móti en samvinnu við þá flokka, sem á hverjum tíma hefðu meiri hl. á þingi. Við, sem fórum úr Framsfl. og stofnuðum Bændafl. áttum kost á að vera með meiri hlutanum, en við vildum það ekki, og er af því sýnilegt, að Bændafl. hefir ekki sett sér þá stefnu að fylgja alltaf meiri hl. Hann ætlar sér þvert á móti að berjast einarðlega fyrir málefnum sínum, þangað til hann fær sjálfur meiri hl., og það fær hann. Um ýmsar erjur, sem orðið hafa milli okkar í flokknum, ætla ég ekki að fjölyrða, en ég skal gera hv. 2. landsk.fyrrv. það til geðs að bjóðast til að ferðast um landið á komanda vori og halda bændafundi í hverju kjördæmi. Má þá vita, hvers hlutur kemur upp. Getur hann þá ef til vill sagt, að hann standi einn, en hann stendur þá a. m. k. ekki einn í Bændafl. Hv. síðasti ræðumaður hélt því líka fram, að öll ákvæði stjskr. og kosningal., sem nefnd hafa verið hér, fjölluðu einungis um það, hvernig menn gætu orðið þm. Það hefir verið tekið fram, að ákvæði 133. gr. geta hrundið úrskurði landskjörstjórnar. - Það er fjarstæða, að ræða um það, hvað Bændafl. í Danmörku kom til hugar, þegar þeirra flokksmenn áttu í hlut. Um það gilda önnur lög en hjá okkur. Það er ekki verið að ræða um það hér, hvað ætti að vera, heldur hvað stendur í kosningal. og stjskr. Þeir, sem kosnir eru á þing, lifa og starfa skv. þeirri aðstöðu, sem l. skapa þeim, og það er ekki hægt að ætlast til þess, að um okkar mál verði úrskurðað eftir dönskum l. Ég get líka bent á það, þessu til viðbótar, að það eru litlar líkur til þess, eftir því, sem fyrir liggur, að Bændafl. hafi ætlað að styðja sósíalistastj. í landinu. Ég get bætt því við, að á flokksfundi Bændafl. sá hv.þm.till. og gerði engan ágreining um hana. Ég man ekki, hvort hann greiddi henni atkv., en hann greiddi áreiðanlega ekki atkv. á móti henni, því hún var samþ. með shlj.atkv. - Það er dálítið broslegt, að heyra frásögn hv.þm. (MT) um það, hvernig hann varð frambjóðandi í Árnessýslu. Ég skal ræða lítillega um það, hvernig það bar að, að hann varð frambjóðandi flokksins í Árnessýslu. Það er rétt, að það leið nokkur tími frá því, að ákveðið var að styðja að kosningu hans og þangað til ákveðið var, að hann yrði í kjöri fyrir Bændafl. Og sá dráttur stafaði af því, að það var erfitt að fá Bændaflokksmenn í Árnessýslu til þess að fylgja honum. En Tryggvi Þórhallsson vildi gefa þessum gamla flokksmanni sínum kost á að vera í kjöri, en honum gekk svona illa, þrátt fyrir sína miklu hæfileika til þess að sameina hugi manna, að fá Bændaflokksmenn í Árnessýslu til þess að fylgja honum. Um nánari afskipti okkar af þessu innan flokksins, ræði ég ekki, en ég mun standa við það boð mitt, að ræða þetta ásamt honum við flokksmenn úti um land, og getum við þá séð, hvor hefir fleiri með sér. En það, sem hér kemur til greina, er, að hv.þm. á ekki lengur rétt til þingsetu. Hv. þm. veit, að það hefir verið mikill ágreiningur um það, hvaða fyrirkomulag ætti að vera á þessu í stjsk. og kosningal. Um það hafa a. m. k. verið uppi 2 stefnur. Ég get sagt fyrir mig, að ég hefði kosið, að það hefðu engir uppbótarþm. verið. Og þannig gæti ég haldið áfram að telja upp einstök atriði, sem meiri og minni ágreiningur hefir orðið um. En við förum ekki eftir því, sem við hefðum kosið að væri, heldur verðum við að fara eftir því, sem er. Og þó það sé á móti því, sem við höfum haldið fram, þá viljum við samt beygja okkur fyrir því, sem orðið er.

Magnús Guðmundsson Ég hefi með mestu athygli fylgt umr. þeim, sem hér hafa farið fram, og finnst mér þar kenna misskilnings hjá mörgum. Sérstaklega var það hv. 6. landsk., sem talaði einkennilega. Hann segir, að sér þyki það undarlegt, að sumir séu að tala um 2 tegundir þm. En ég vil nú leiða athygli hv.þm. að því, að hér á þingi eru einmitt 2 tegundir þm., kjördæmakosnir þm. og landsk., sem eru til uppbótar milli flokkanna. Um þessa þm., kjördæmakosna og landsk., gilda mjög mismunandi reglur. Menn þurfa ekki annað en líta í kosningal. til þess að sjá, á hversu ólíkan hátt þeir ná þingmennsku. Það er því ekkert undarlegt, þó það kynni að vera á annan hátt, sem hinir landsk. missa þingmennsku, enda er það svo. það hefir verið bent á það, að landsk.þm. verður undir vissum kringumstæðum að fara af þingi án þess að hafa misst kjörgengi. Þetta sýnir, að það er ekki rétt, sem segir í till. meiri hl. kjörbréfan., að stjskr. heimili ekki að taka umboð af þm., nema þegar hann hefir glatað kjörgengi sínu. Meiri hl. verður að játa þetta, því ég veit, að hann álítur ekki, að kosningal. brjóti stjskr.Stjskr. inniheldur ekki neitt beint ákvæði um þetta, en vísar til reglna kosningalaga. Ég vil benda meiri hl. á þetta, því það er leiðinlegt, ef till. verður samþ., sem felur það í sér, að kosningal. brjóti í bág við stjskr., enda er það ekki svo. Hv. meiri hl. hefir þarna sést yfir 133. gr., því að þar eru ákvæði, sem heimila það, sem þeir telja óheimilt. Fyrst svo er, að til er þetta ákvæði, sem brýtur í bág við reglurnar um kjördæmakosna þm., ætli það geti þá ekki verið fleiri ákvæði, sem gera það? Jú, vissulega, og skal ég nú athuga það nánar. Stjskr. segir, að hinir landsk.þm. eigi að vera til jöfnunar milli þingflokkanna, svo að þingflokkarnir fái þingsæti sem næst atkv.magni hvers flokks á öllu landinu. Það er beint fyrirskipað í stjskr., að þessir þm. eigi að vera til jöfnunar, og er það gert til þess, að flokkarnir á þingi séu sem mest í hlutfalli við atkv.magn flokkanna í landinu. En hvernig á að fullnægja þessu, ef á þingi situr maður, sem ekki er kosinn í kjördæmi og er ekki heldur til jöfnunar fyrir neinn flokk? Með því að viðurkenna slíkan þm., kemur fram 3. tegund þm., sem sé þm., sem ekki eru kosnir í kjördæmi og ekki heldur til jöfnunar milli flokka. Ég fullyrði, að hvorki í stjskr. né kosningal. sé gert ráð fyrir 3 tegundum þm. Þess vegna verður hver sá landsk.þm., sem ekki er til jöfnunar fyrir flokk, að fara af þingi, og annar, sem er til jöfnunar, að koma í hans stað. Allt annað er brot á stjskr., svo að ég nú ekki tali um brot á anda stjskr. Tilgangurinn með þessu skipulagi var auðvitað sá, að uppbótarþm. væru til þess að jafna misræmið milli flokkanna. Og ef þeirri reglu er ekki fylgt, þá er að engu gerð eða rýrð sú réttarbót, sem fengin var með þessum ákvæðum og á sínum tíma var gert mikið úr. Það var sagt af einum hv. ræðumanni áður, að það væri nóg, að tala þm. væri í samræmi við atkv.magn flokkanna í byrjun kjörtímabilsins, en það ætti ekki að hugsa um breytingar, sem yrðu á kjörtímabilinu. En þetta er meginvilla, því í upphafi kjörtímabilsins er skorið úr því, hversu marga uppbótarþingmenn hver flokkur skuli fá það kjörtímabil, sem í hönd fer. Kjördæmakosnir þm. mega fara úr flokki án þess að þeir verði að leggja niður þingmennsku. Uppbótarþingmenn geta líka sagt sig úr flokki, en þá verða þeir að fara af þingi og rýma sæti fyrir varauppbótarmanni. Þetta er af því að seta þeirra á þingi byggist eingöngu á því, að þeir séu til jöfnunar minni þingflokka. Ef þeir hafa misst þau skilyrði, sem þarf til þess að vera uppbótar þm., þá verða þeir að fara. Þetta kemur greinilega fram í 127. gr. kosningal., þar sem sagt er hvernig uppbótarsætin skiptist milli þingflokkanna og að þessi flokkur fái 1. uppbótarþingsæti, en hinn 2. o. s. frv. allt eftir atkv.magni flokkanna. Og þetta á ekki að vera þannig aðeins í byrjun, heldur allt kjörtímabilið. Og til þess að vega á móti forföllum eru hafðir varaþm. Og ég vil nú spyrja: Eru nokkur meiri forföll til en þau, að landsk.þm. fer úr flokki? Ég svara þeirri spurningu hiklaust neitandi. Ef uppbótarþm. er forfallaður í hálfan mánuð, þá kemur varaþm. í hans stað. En ef hann er forfallaður í 3 ár, - á þá enginn að koma í hans stað? Ef svo væri, þá væri þar með tekinn réttur af flokkunum, eftir að landskjörstj. hefir ákveðið, hve marga uppbótarþm. hver flokkur á að fá. En ef svo alvarleg forföll koma fyrir uppbótarþm., að hann fer úr flokki, þá er ekki annað fyrir hann að gera en fara af þingi, því þá er hann orðinn óhæfur til þess að inna af hendi það hlutverk, sem hann átti að inna af hendi. Í þessu sambandi kemur sannfæringarkrafan ekkert við málinu. Það er enginn að halda því fram, að landsk.þm. sé skyldugur til þess að vera áfram í flokki. Nei, hann má fara, en hann verður þá að taka afleiðingunum af því og láta annan taka við í sinn stað. Ég álít, að það sé til sæmdar landsk.þm., að segja til, ef hann skiptir um skoðun, en þá verður hann að taka afleiðingunum af því.

En hvernig er það með kjördæmakosna þm.?

. Það er leiðinlegt, að það skuli ekki vera komið inn í höfuðið á þessum hv.þm. neitt af muninum, sem er milli þessara 2 tegunda þm. Það er hvergi sagt, að kjördæmakosnir þm. eigi að tilheyra sérstökum flokki. En um landsk.þm. er það ekki sagt á einum stað heldur 10-20 stöðum, að þeir eigi að vera af ákveðnum flokki. Og þar í liggur munurinn. Það er leiðinlegt, að jafnglöggur maður og hv. 6. landsk. skuli ekki hafa skilið, hvaða breyt. varð á kosningal. 1934. Þá var að sönnu ekki verði að búa til neinn lægri flokk þm. með hinum landsk.þm., en þessir þm. verða að uppfylla sérstök skilyrði, og þegar þeir geta það ekki lengur, þá verða þeir að fara. Þeir eru þá dauðir fyrir sinn flokk og verða að taka afleiðingunum af því. Flokkarnir eiga heimtingu á því samkv. stjórnarskránni. Það má vera, að það sé vorkunnarmál, þó að stj.flokkarnir vilji halda í þennan fyrrv.hv.þm. Það er mannlegt, þó að það sé ekki mikilmannlegt. En þó að hann fari af þingi, þá held ég, að stj. fái að sitja fyrir því. Það er alls ekki víst, að hennar lífdagar séu taldir, þó hún missi þetta hald, sem hún ætlar að fljóta á framvegis. Hv. frsm. meiri hl. orðaði lítillega kosninguna í Skagafirði. Hv. 10. landsk. sýndi fram á, að það var á misskilningi byggt, sem hann sagði umhana. Hann blandaði þar saman mismunandi reglum, sem gilda um kjördæmakosna þm. annarsvegar og landsk. hinsvegar. Hann gleymdi því, að um flokksafstöðu landsk.þm. eru föst ákvæði í stjskr. og kosningal. Það fannst líka á ræðu hv. 2. landsk., að hann finnur, að hann er á hálum ís. Hann byrjaði ræðu sína á því að segja, að hann hefði ekki sagt sig úr Bændafl. og taldi sig vera í honum enn. Þetta sagði hann vegna þess, að hann sér, að ef hann er farinn úr flokknum, þá verður hann að fara af þingi. En áframhald ræðunnar gekk út á að sanna það, að hann væri farinn úr flokknum. Ég heyrði, að hv. ræðumaður hélt því fram, að í Bændafl. væri enginn annar en hann. Ég veit nú ekki, hvort hann átti við þingflokkinn eða Bændafl. úti um allt land. Líklega hefir hann þó átt við þingflokkinn. En það, sem ég vildi aðallega leiða athygli at, er, að menn athugi breyt. þá, sem varð á kosningal. við stjskrárbreyt. 1934. En mér finnst, að þar skorti mikið á. Ef þessi hv.fyrrv.þm. er látinn sitja áfram, þá kemur fram 3. tegund þm., sem sé þm., sem ekki eru kosnir í kjördæmi, og eru ekki heldur til uppbótar fyrir stjórnmálaflokkana. Þar af leiðir, að seta manns á þingi, sem ekki uppfyllir þessi skilyrði, er brot á stjskránni, sem segir, að allt að 11 þm. eigi að vera til jöfnunar milli flokkanna. Þessi eini þm. er þá orðinn til ójöfnunar, og er þá vissum þingflokki skapaður meiri réttur heldur en honum ber eftir kosningalögunum.

Jónas Guðmundsson Það voru aðeins örfá orð. Ég vil leiðrétta það, sem hv.þm. V.-Húnv. sagði. Hann sagði, að ég viðurkenndi, að ákvæði 133. gr. kosningal. gætu haft áhrif á þingsetu, en honum láðist að geta þess, að ég sagði, að það væri aðeins eftir almennar kosningar. Í 133. gr. kosningal. segir svo: „Nú hefir Alþingi úrskurðað ógilda kosningu þingmanns, sem kjörbréf hefir fengið í kjördæmi eftir almennar alþingiskosningar, og uppkosning hefir farið fram, og skal þá landskjörstjórn, ef samanlagðar atkvæðatölur þingflokka og þingmannaðala þeirra gefa nú ástæðu til slíks, leiðrétta fyrri niðurstöður um úthlutun uppbótarþingsæta, jafnvel þótt landskjörinn þingmaður missi við það umboð sitt.“ - En þegar komið er út á kjörtímabilið, þá er ekkert, sem heimilar að svipta landsk.þm. þingsetu. Hv. 1. þm. Skagf. heldur því fram, að til séu 2 tegundir þm., sem hlíti mismunandi skilyrðum, þar sem annar flokkurinn er frjáls, en hinn flokksbundinn. Ég kallaði þetta áðan þrælahald, og ég verð að halda mig við það. Það hefir aldrei áður verið gerð svona glögg tilraun til þess að skipa mönnum frá skoðunum og sannfæringu, eins og verið er að gera hér. Og mér þykir það furða, ef landsk.þm. Sjálfstfl. una þessum úrskurði.

Sósíalistar unnu mest að þessu

. Það kann vel að vera, en þeir hafa þá gert þá kröfu, að flokksböndin næðu líka til kjördæmakosinna þm. - En hvernig á að fara með þm. Reykv.? Þeir eru kosnir á flokkslistum, og hvernig á þá að fara með þá, ef þeir fara úr flokki? Það er megnasti skrípaleikur að halda því fram, að það séu 2 tegundir þm., og að annar flokkurinn sé settur skör lægra en hinn. Þetta er byrjun á þrælahaldi, og það situr vel á Sjálfstfl. að berjast fyrir því að innleiða það.

Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson) [óyfirl.]: Hv. 1. þm. Skagf. hefir óskað eftir því að heyra eitthvað frá okkur í meiri hl. n. áður en hann tæki aftur til máls. Það hafa verið - af honum og öðrum andstæðingum - haldnar alllangar ræður um, þetta mál, kæru Bændafl., sem hér liggur fyrir. Ég verð nú að segja, að þau rök, sem borin hafa verið fram af hv. andstæðingum í þessu máli, virðast sannarlega næsta ómerkileg, og eru ekki annað en grautur og rökleysa, því að þau vantar algerlega allan lögfræðilegan grundvöll. Þess vegna er eiginlega engu hægt að svara, og ég segi þessi orð í fullri alvöru. ég er steinhissa á lögfræðingum hv. andstæðinga, að berja höfðinu við steininn eins átakanlega og þeir hafa gert, og hafa ekkert nýtilegt fram að færa. Eins og kom fram í fyrri ræðu minni, er kjarni málsins sá, að til þess að hægt sé að svipta þm. kjörgengi, þarf hann að hafa misst kjörgengisskilyrði, og slíkt liggur ekki hér fyrir um hv. 2. landsk. Um kjörgengisskilyrði er tæmandi tekið fram í 28. og 29. gr.stjskr., sbr. e-lið 27. gr. Í 24. gr. kosningalaganna er ákvæði um, að uppbótarþm. séu til jöfnunar milli þingflokka. Þetta hefir lagzt á heilann í sumum hv.þm. Þeim finnst, að þessir þm. hafi sérstöðu innan þingsins, og að þeir séu, eins og hv. 6. landsk. benti á, flokksþrælar. Ég vil benda á, að allir þm. - ekki aðeins landskjörnir, heldur líka kjördæmakjörnir, - verða að gefa yfirlýsingu um, hvaða flokki þeir fylgja, er þeir skila framboði. Ég vil því spyrja: Eru það meiri svik af landsk.þm. að brjóta loforð sín en af kjördæmakosnum þm.? Ég sé ekki, að svo sé. Hv. 1. þm. Skagf. talað um stórkostlegan mismun á reglum, er giltu um tvennskonar þm. Ég trúi ekki, að hv.þm. hafi meint þetta, að hér væri tvær tegundir þm. Eins og allir vita, eru ákveðin uppbótarsæti til jöfnunar milli flokka, miðað við það ástand, sem er, þegar kosningar fara fram, eins og hv. 2. landsk. hefir bent á. Ef þessir jöfnunarþingm. hafa ekki sama rétt og kjördæmakosnir þm., ef um þá gilda aðrar reglur, hvernig stendur þá á því, að þeir eru kjörnir í nefndir, eins og við, sem erum kjördæmakosnir? Hvernig stendur á því, að þeir hafa málfrelsi eins og við, og yfirleitt sama rétt á þingi? Hver eru rökin fyrir því, að þeir skuli vera þrælbundnir flokkum allt kjörtímabilið, en við hinir megum leika okkur milli flokka eins og okkur lystir? Ég held þetta sé bara hugsmíð út í loftið, að hér geti verið um tvennskonar misréttháa þm. að ræða. Hv. 1. þm. Skagf. hneykslaðist á því, að hv. 2. landsk. talaði um tvær tegundir þm., en þetta er að því leyti rétt, að þeir eru kosnir eftir tveimur mismunandi reglum til þings, en þegar á þing er komið, þá er ekki lengur um tvær tegundir að ræða af þm. Það er ekki annað en reginvitleysa að halda því fram. Í fyrri ræðu minni vitnaði ég til stjskr. og tók fram meginatriði þessa máls, sem er ofboð einfalt og þarf því ekki langar umr. um, ef menn héldu sér við kjarna málsins. Það þýðir ekkert að vitna í kosningalögin, hvorki fyrir hv. 1. þm. Skagf. né aðra; ef þau brjóta í bága við stjskr. eða eru henni ósamhljóða, þá verða þau ákvæði kosningalaganna að víkja. Hv. frsm. minni hl. kjörbrn. taldi ekki rétt, að 28. gr.stjskr. væri tæmandi um kjörgengi, en ég las einnig upp úr 29. gr. þau atriði, er snerta þetta. Ég best við, að hv.frsm. hafi átt við þau ákvæði, er snerta hæstaréttardómara, en þið eru nú ekki nema 3 menn, svo þau skilyrði geta ekki talizt almenn. Hv. 10. landsk. var að tala um, að þingsæti landsk.alþm. væru eign flokka, eða m. ö. o. Bændafl. á þetta sæti og á þennan hv.þm. allt kjörtímabilið út og getur vikið honum, ef sýnist, og gefið hverja skipun til þm., er sýnist. Ég er satt að segja undrandi yfir hv.landsk.þm., að þeir skuli á þennan hátt lítilsvirða sjálfa sig og fara lítilsvirðandi orðum um eigin rétt. Það er aðalatriðið í þessu máli, sem á að ræða hér um, hvort hægt er að benda á ákvæði í stj. skr., er veiti heimild til að víkja landsk.þm. af þingi. Þetta atriði hafa hv. andstæðingar farið í kringum eins og köttur kringum heitan graut, og get ég því ekki verið að eltast meira við þá.

Magnús Guðmundsson Hv. frsm. meiri hl. kjörbrn. fór ekki inn á þið, sem ég sagði viðvíkjandi 133. gr. kosningalaganna. Veit ég ekki, hvernig ber að skilja það, en mér er nær að halda, að hann hafi með þögninni gengið inn á mín rök, en þar er skýrt nákvæmlega, að aðrar reglur gilda um landskjörna en kjördæmakjörna þm. Í þessari gr. er sagt, að ef kosið sé strax upp í einu kjördæmi og nýju tölurnar sýna breytta afstöðu milli flokka, þá á landsk.þm. þ. e. uppbótarþm. að víkja af þingi, jafnvel þó búið sé að samþ. kjörbréf hans. Ég fullyrði, að engin hliðstæð eða lík ákvæði eru til um kjördæmakosna þm. Þetta sýnir glöggt, að ekki gilda sömu reglur um kjördæmakosna og landskjörna þm. Þó það sé rétt hjá hv.frsm. meiri hl., að allir þm. hafi sömu réttindi meðan þeir sitja á Alþingi sjálfu, þá eru mismunandi reglur um komu þeirra inn í Alþingi og för þeirra burtu þaðan, eftir því hvort þeir eru landsk.þm. eða kjördæmakosnir. Ég held því fram, að þegar búið er að úthluta einhverjum flokki uppbótarsætum, þá á sá flokkur að halda sætum kjörtímabilið út. Ef einhver uppbótarþm. er forfallaður, er annar nýr tekinn í staðinn. Ef þetta er ekki viðurkennt, þá á að fara að setja inn nýja tegund af þm., sem enginn stafur er fyrir um, hvorki í stjskr. né kosningalögum. Við höfum það skýrt fram tekið í 133. gr. kosningalaganna, að til þess að eiga að víkja af þingi þarf landsk.þm. ekki að hafa misst neitt kjörgengisskilyrði. Annars þarf ekki að fara lengra en að benda á orð stjskr. um, að allt að 11 þingsæti eiga að vera til jöfnunar milli flokka. Verði nú hv. 2. landsk. látinn sitja áfram á þingi, verða 10 þm. þar til jöfnunar milli þingflokka, en sá 11. til ójöfnunar. En hvar er heimildin fyrir þingsetu hans? Ég staðhæfi, að hún sé ekki til. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að það ætti að vera sama, hvort landsk. eða kjördæmakosinn þm. skipti um flokk - eða sviki flokk, eins og hann orðaði það. Ég vil ekki taka svo djúpt í árinni; menn geta sannarlega yfirgefið flokk sinn eða skipt um flokka án þess að um svik sé að ræða. Það eru alls ekki svik, ef þm. getur ekki fylgt flokknum lengur. Ég verð að endurtaka það, að um komu í þingið og brottför þaðan gilda allt aðrar reglur um landsk. en um kjördæmakosna þm.Stjskr. segir það sjálf, og kosningalögin segja það líka. Þar er skýrt fram tekið, að landsk.þm. verða að fylgja ákveðnum flokkum, vera með ákveðnum pólitískum lit, en slík ákvæði eru ekki til um kjördæmakosna þm. Af því að stjskrárbreytingin og kosningalögin eru tiltölulega ný, hafa menn ekki athugað þeta nóg, og þess vegna ekki gætt þess, að í rauninni er hér um nýja tegund af þm. að rata, þm., sem ekki hlíta sömu reglum og kjördæmakosnir þm. það er kannske ekki von, að menn hafi strax áttað sig á þessu, en það er undarlegt, ef menn geta ekki áttað sig á þessu nú, þegar á það er bent. Þá sagði hv.frsm. meiri hl., að stjskr. ætti að ráða, og ef kosningalögin brytu í bága við hana, ættu það að víkja. Þetta er alveg rétt. En hvað segir svo stjskr. um þessa hluti? Hún segir, að öll nánari ákvæði um kosningar skuli sett í kosningalögum, en segir skýlaust, að uppbótarþingsætin eigi að vera til jöfnunar milli flokka. Kosningalögin eru í fullu samræmi við þetta. Fyrir hvern getur þá hv. 2. landsk. verið uppbótarþm., þegar hann er farinn úr Bændafl.? Hann getur ekki verið uppbótarþm. fyrir aðra flokka, jafnvel ekki fyrir núv. stjórnarflokka.

Ég hefi ekki sagt mig úr flokknum

. Hvað segir hv.þm. - Í hvaða flokki er hann? MT: Ég er í Bændafl.). Þarna heyrist, að hv.þm. finnur þó, aðeins rökin fyrir framhaldandi þingsetu hans eru það, að hann sé í flokknum, að þingseturéttindi hans eru í skjóli Bandafl. En nú hefir hann ekki aðeins sagt sig úr flokknum, heldur slitið allri samvinnu við hann; það er svona langt frá því, að þessi hv.fyrrv.þm. telji sig til flokksins, að hann getur ekki hugsað sér að vinna með honum. Eftir því er hann lengra frá Bændafl. heldur en jafnaðarmenn eru frá framsókn. Þeir telja sig enn tvo fjarskylda flokka, sem þó geta starfað saman. Hv. 6. landsk. talaði mikið um þrælahald. Hann hélt því fram, að eftir minni fyrri ræðu að dæma væru landsk.þm. þrælar, og ekkert annað. Ég vil benda honum á, að því aðeins er um þrældóm að ræða fyrir landsk.þm., að hann meti þingmennskuna meira en sannfæringu sína. Það er ekki nýtt, að pólitísk sannfæring ráði úrslitum um þingsæti, og dettur engum skynsömum manni í hug að tala um þrældóm í því sambandi. Þá spurn hv.þm., hvað ætti að gera við Rvíkurþm., ef hann gengi úr flokki. Það á ekki að gera neitt við hann, af þeirri einföldu ástæðu, að stjskr. og kosningalög taka hvergi fram, að Rvíkurþm. skuli hafa ákveðinn vissan pólitískan lit. Ég hefi þá svarað því, sem fram hefir komið síðan ég flutti fyrri ræðu mína, og læt staðar numið.

Sigurður Einarsson Sem landsk.þm. vil ég ekki leiða þetta mál hjá mér með öllu, þar sem mér finnst það skipta allmiklu milli um afstöðu til landsk.þm. í framtíðinni. - Mér finnst, að hér sé um 3 atriði að ræða. Í fyrsta lagi, hvort líta beri á hv. 2. landsk. sem verandi í Bændafl. eða ekki. Hér liggur fyrir bréf frá honum til flokksins; ég hefi séð það og lesið, og þar stendur aðeins, að hann segi slitið samvinnu við flokkinn. Slíkt er tæplega hægt að skilja sem úrsögn, og ég efast ekki um, að ef til dómstóla vari farið, mundu þeir líta svo á, að úrsögn og samvinnuslit séu sitt hvað, því að samvinnuslit um óákveðinn tíma er alls ekki sama sem úrsögn. Ég vil leyfa mér að taka hér dæmi og benda á, sem er algerlega hliðstætt og varpar nokkru ljósi yfir þetta mál. Það hefir ekki komið til orða, eða réttara sagt ekki til framkvæmda, að Ítalía segði sig úr þjóðabandalaginu, og ekki hefir hún heldur verið rekin. En um samvinnu milli þessara aðilja er alls ekki að ræða; þannig hafa aðstæður breytzt milli þessara aðilja, og nákvæmlega sama getur komið fyrir annarsstaðar, enda stendur hér líkt á. Aðstæður hafa breytzt svo, að hv. 2. landsk. telur sig ekki geta unnið með samflokksmönnum sínum á þingi, enda þótt hann sé enn í flokknum. Kæra eða krafa Bændafl. er því ekki byggt á réttum grundvelli, þó að það skuli játað, að hún kunni að vera eðlileg í augum hv. samflokksmanna þessa landsk.þm. hér á Alþingi, þar sem samvinna þeirra er ekki eins æskileg og ákjósanlegt væri vegna hv.þm. V.-Húnv. og hv. 10. landsk. En þó þessi samvinna flokksbræðranna sé ekki eins náin og eðlilegt má telja, að þeir vilji vera láta, þá leiðir engan veginn af því, að hv. 2. landsk. eigi að víkja af þingi. Annað atriði er það, að jafnvel þó hv. 2. landsk. tilheyrði ekki lengur sínum flokki, eru þá nokkur lög til, sem meina honum þingsetu? Ég verð að segja það, eftir að hafa hlustað á ræður hv. andstæðinga í þessu máli, að ég hefi ekki heyrt þá í neinu hagga rökum þeim, sem fram hafa komið í ræðum hv.frsm. meiri hl. kjörbrn. og hv. 6. landsk. Við skulum hugsa um þetta í fullri alvöru, hvort við eigum að halda því til þrautar, að hér í hv. þingi eigi að vera tvær eða fleiri tegundir þingmanna með mismunandi réttindum. Þegar kosningar fara fram, verður hver frambjóðandi að segja, hvort hann er flokksmaður eða ekki. Auk þess verða nokkrir menn að taka ábyrgð á því með honum, að hann segi satt og ætli að vinna í samræmi við yfirlýsingu sína. En það er ómögulegt fyrir nokkurn flokk, eins og nú er frá þessu atriði gengið, að tryggja sér það til hlítar, að hann gjaldi engin afhroð á kjörtímabilinu. Kjördæmakosinn þingm. getur gengið úr flokki sínum án þess að hlutaðeigandi þingflokkur fái rönd við reist, geti komið fram hefndum og rétt hluta sinn á þinginu, svo að þingmannatalan verði í hlutfalli við atkvæðamagnið. M. ö. o., sú áhætta, að flokkur missi trúnað síns þingmanns, er jafnmikil, hvort sem um kjördæmakosinn eða landsk.þm. er að ræða. Um þetta verður ekki deilt. Segjum, að kjördæmakosinn þm. gangi úr einum flokki í annan, sem ætti samkv. atkvæðamagni sínu rétt á fleiri uppbótarþingsætum en hann hlaut, en fékk ekki, vegna þess að búið var að skipta uppbótarsætunum og ekki voru fleiri til. Ef flokkur hans hefir lága atkvæðatölu bak við sinn þm., þá er þessi tilfærsla orðin til þess að laga hlutfallið milli þingmannatölunnar og atkvæðatölu flokkanna. En þetta getur líka orðið til þess að rugla það. Stjskr. gerir engar rátstafanir til þess að þetta geti ekki komið fyrir. Mörg atriði hafa dregizt inn í þessar umr., eins og t. d. þegar hv.þm. V.-Sk. gerir það að einni meginuppistöðu ræðu sinnar, hvílíkri flokkskúgun sé beitt í Framsfl. og Alþfl., en sjálfur telst hann, að sjálfs sín dómi, vera í þeim flokki, þar sem sannfæring og skoðanafrelsi eigi mjög upp á pallborðið. Ef þingið er skipað mönnum, sem hafa einhvern „húmoristiskan sans“, eða heilbrigða gamansemi, til að bera, þá sjá allir, hvað þetta er skoplegt og afkáralegt, að þeir menn skuli segja slíkt, sem koma hér fram í nafni þeirra manna, sem ekki geta þolað, að landsk.þm. hafi sannfæringarrétt. Það virtist vera ríkjandi skoðun í Sjálfstfl., að landsk.þm. séu nokkurskonar þrælar flokkstj. það hefir ekki fyrr komið jafngreinilega í ljós, að þetta er ekki eingöngu takmarkað við landsk.þm., eins og þessi hv.þm. vill vera láta, heldur á það ekki síður við um marga kjördæmakosna þm. Sjálfstfl. Það vita allir, hversu mikið samvizkufrelsi er í þessum afturhaldssamasta flokki landsins, þegar burgeisarnir, sem eiga flokkinn, segja fyrir verkum. En þó við skattyrtumst um hið skoðanalega þrælahald í Sjálfstfl., þá er það engin lausn á máli því, sem hér liggur fyrir. Við, sem teljum, að ómögulegt sé að líta öðruvísi á en að hv. 2. landsk. sé enn í Bændafl., teljum einnig, að kæra þess flokks sé ekki á neinum rökum reist. Fyrir þá, sem aftur á móti eru í vafa um þetta, verður uppi á teningnum spurningin um framkvæmanleik þeirra ráðstafana, að hv. 2. landsk. verði látinn víkja af þingi. Eftir því, sem ákvæði stjskr. taka fram, er ekki hægt að koma þessu við. Ef svo væri, þá væri gengið inn á háskalega braut, því að það er vitanlega ekki meining löggjafarinnar, að viss hópur þm. sé skor lægra settur en annar hvað réttindi snertir, heldur er meiningin vitanlega sú, að á þingi sitji jafnréttháir menn, hvort sem þeir kallast landskjörnir eða kjördæmakosnir. Svo er í rauninni enginn maður á þingi, sem ekki er kjördæmakosinn, þótt svo vilji til, að hann sé kallaður landskjörinn þingmaður. Þeir, sem hafa kosið okkur, sem nefndir erum landsk.þm., koma til okkar á sama hátt og kjósendur leita til kjördæmakosinna þingmanna sinna. Sá flokkur manna, sem að baki okkar stendur, lítur á okkur sem sína þingmenn og krefst þess af okkur, að við höfum gát á málefnum þeirra. Þetta er líka sjálfsagt. Eðlismunur er því enginn á landskjörnum og kjördæmakjörnum þingmanni. Ég er sannfærður um, að ef ekki stæði svo á, að tveir flokkar í þinginu teldu sig þurfa að ná sér niðri á tilteknum þingum„ þá hefði þessi krafa aldrei komið fram. Enda þótt vitnað sé í 133. gr. kosningalaganna um, að svo kunni að fara, að maður, sem hlotið hefir kjörbréf, missi það aftur, þá verður það aldrei nógu greinilega tekið fram, að þá stendur svo á, að kosning fer fram aftur, áður en þingið, sem almennar kosningar áttu að skapa, kemur saman. Þessi leiðrétting fer fram áður en búið er að taka kjörbréf þessara landskjörnu og kjördæmakjörnu þingmanna gild. Annars er ég viss um, að enginn landsk. þ m. unir við það, að slegið sé föstum eðlismun eða tegundar á landskjörnum og kjördæmakosnum þingmönnum, a. m. k. ekki aðrir en þeir, sem eru raunverulega atkvæðafénaður og þý í sínum flokki, þó það hafi ekki komið beinlínis fram áður en þeir fá nú tækifæri til þess að undirstrika það með atkv. sínu hér á þingi, hvort þeir líta svo á sig eða ekki.

Ólafur Thors Lögfræðingar hér í hv. d. hafa deilt um, hvað standi í kosningalögum og stjskr. og þetta deilumál snertir. Ég ætla ekki að tefja umr. mikið með því að fara að blanda mér í þá deilu eða endurtaka rök og gagnrök, sem fram hafa verið færð af þeirra hendi. Ég verð þó að minnast lítilsháttar á tvennt, sem fram hefir komið, aðallega frá hv. 1. þm. Skagf. Fyrst það, að í 133. gr. kosningalaganna er skýrt tekið fram, að heimilt sé að taka kjörbréf af þm., þótt hann hafi hlotið það; jafnframt gerir stjskr. ekki ráð fyrir nema tvennskonar tegund þingmanna, nefnilega kjördæmakosnum þingmönnum og svo uppbótarþingmennum, sem verða að vera í einhverjum flokki. Þar sem nú þessi hv.fyrrv.þm., Magnús Torfason, hefir sagt sig úr flokki þeim, sem hann var í og hlaut uppbótarsæti frv, getur hann ekki verið uppbótarþm. þess flokks. Hann vitnaði í biblíuna, en mér var kennt, að það væri of seint að iðrast eftir dauðann. Hann er dauður hér á þingi og fær ekki inngöngu aftur, frá sjónarmiði réttlætisins Hvað sem lítur hinni lagalegu hlið þessa máls, þá vil ég aðeins taka það fram, þeim til leiðbeiningar, sem telja, að í stjskr. og kosningalögin skorti ákvæði, til þess að heimila brottvikningu þm., að ef það vantar, þá er það af sömu ástæðu sem greint er frá í Rosciusarræðu Ciceros. Þar segir frá manni, sem ákærður er fyrir föðurmorð. En í lögum Rómverja voru engin hegningarákvæði til um þann glæp. Það var ekki gert ráð fyrir, að slíkur glæpur gæti átt sér stað. Þar sem þessi hv. fvrrv. uppbótarþm., sem hér um ræðir, hefir sagt sig úr flokki, er sjálfsagt, að hann segi af sér þingmennsku sem uppbótarþm. Sé ekki greinilegt lagaákvæði til um þetta atriði, þá stafar það af því, að það hefir ekki verið gert ráð fyrir, að þess þyrfti. Það hefir verið álitið sjálfsagt, að uppbótarþm., sem segir sig úr flokki, láti sér af sjálfsdáðum skiljast, að hann hefir glatað rétti til þingsetu nema hann síðar nái nýrri kosningu. Þetta er augljóst mál. Ég sé af rökst. dagskrá hv. meiri hl., að hann muni ætla að leggja því lið sitt, að hv.fyrrv. 2. landsk. sitji áfram á þingi, og harma ég það mjög að því er Alþfl. snertir. Hann og Sjálfstfl. unnu lengi saman í góðri einingu að kjördæmamálinu. Þeim var báðum ljóst, að ekki var lengi hægt að una við hina gömlu og ranglátu kjördæmaskipun. Þeim var báðum ljóst, að það væri nauðsynlegt að kippa fótunum undan ranglætinu í þessu máli, til þess að lýðræðinu í landinu yrði ekki hætta búin. Fyrir þessari skoðun börðust þessir flokkar saman, - fyrir þeim breytingum og réttarbótum í þessu efni, sem náðu lögfestu með stjórnarskrárbreytingunni. Sú skoðun var uppi í þeim umr., að nauðsynlegt væri að afnema hið úrelta kjördæmakosningafyrirkomulag, og margir sögðu, að aldrei næðist fullkomið réttlæti öruvísi í þessu efni. Þetta var ekki gert, en í staðinn, og til þess að fullnægja kröfum réttlætisins, var komið á því skipulagi, að flokkarnir fengju uppbótarþingmenn í því skyni að tryggja sem bezt, að fulltrúafjöldi hvers flokks á Alþingi væri í sem beztu samræmi við atkvæðatölu flokkanna við kosningar. Það var allt frá öndverðu hugsunin í þessu efni, að þessir þm. skyldu vera eign flokkanna. Af því leiðir náttúrlega, að þegar það kemur fyrir, að uppbótarþm. fer úr flokki sínum og það jafnvægi raskast, sem verið hefir eftir kjördag milli þingmannaðölu og kjósendafylgis, þá verður hann að fara af þingi. Mér dettur ekki í hug að halda, að maður eins og hæstv. forseti líti í rauninni þannig á, að lögin heimili ekki brottvikningu þessa óskabarns úr sölum Alþingis, og ég tel víst, að Alþfl. hljóti, svo framarlega sem hann vill muna eitthvað af því, sem hann hefir sagt bæði á þingi og á opinberum fundum um þetta lýðræðismál, að líta svo á, að þessi hv.fyrrv.þm. eigi að víkja af þingi. Til þess að gefa Alþfl. sérstaklega tækifæri til þess að halda trúnað við lýðræðishugsjónirnar, alveg án tillits til ákvæða laganna, mun ég bera fram brtt. við dagskrártill. hv. meiri hl. n. Á eftir orðunum: „að taka kæruna til greina“ vil ég að komi: „enda þótt það telji, að þingmaðurinn ætti að sjá sóma sinn í að leggja niður þingmennsku af sjálfsdáðum“. Ég tel, að sú skylda hvíli á þessum hv.fyrrv.þm. að fara af þingi og bæta þar með fyrir það, sem löggjöfinni kann að hafa láðzt að taka fram í þessu efni. Ég held, að hann hefði af því heiður, en ekki skömm. Þingsaga hans er orðin löng og sjálfsagt fleira í henni, sem gleymist, en það, sem geymist. Hann var að kvarta undan því, að Bændafl. hefði verið honum eitthvað meinlegur. Það hafa þá líklega fleiri orðið honum ónotalegir. Hann var og að víkja því að Sjálfstfl., að hann hefði eitthvað verið að hnýta í sig. Það hefir ekki verið in þess að hann hafi átt það skilið. En það eru enn aðrir, sem hafa bent í hann hnútum, t. d. sjálfur form. Framsfl. í Tímanum frá 18. júní segir hann t. d. um þennan mann: „að gamalmenni eða menn, sem ætla sér að standa í hagsmunasambandi við 23 fyrirtæki til almennra nota, séu lokkuð sem flugumenn út í ósvinnu“. - Þarna er honum óbeinlínis núið því um nasir, að hann standi í eiginhagsmunatogstreitu út af fyrirtækjum, sem hann kann að hafa hagsmuna að gæta í. Mörg fleiri dæmi mætti tína til úr þessari grein, sem ég nenni ekki að rekja, en þó vil ég minnast á það, sem stendur í niðurlagi greinarinnar. Þar segir, að ,ef þessi gamli maður skilji ekki, hvað til síns sóma heyrir, þá verði heilbrigð skynsemi almennings að grípa í taumana. Annars eigi að láta gamla menn fá krossa og titla“. Tek ég þetta fram aðeins til þess að sýna fram á, að það eru sannarlega ekki sjálfstæðismenn, sem eru með ónot í garð þessa hv.fyrrv.þm., og ekki heldur Bændafl., en aftur á móti Framsfl. Þetta er vissulega nokkuð hörð ádeila og vafalaust ekki að öllu leyti að maklegleikum, en ef til vill heldur ekki með öllu að ósekju. Gamla manninum er boðið upp á krossa og eiginhagsmuni. Ég veit ekki, hvað skeð hefir bak við tjöldin. En það veit ég, að gamli maðurinn fékk kross, að frv. það, sem stjórnin ætlaði að flytja um einkasölu á lyfjum, en sú verzlun er sérstakt hagsmunamál gamla mannsins, - hefir ekki komið fram, og loks að gamli maðurinn er nú búinn að svíkja sinn flokk og genginn í lið með þeim, sem gáfu honum krossinn og veifuðu lyfjaeinkasölunni yfir höfði hans. Mér finnst sannarlega ástæða til fyrir þennan hv.fyrrv.þm. að meta mest sóma sinn og enda ekki þingmennsku sína með „flugumennsku“, en taka í þess stað afleiðingunum af því, að hann er ekki lengur í aðstöðu til að halda áfram samvinnu við þá menn, sem hann barðist með, þegar hann fékk þingsætið Ég geri nú ekki ráð fyrir, að þessi maður grípi til þess ráðs að fara af þingi, nema þá ef svo skyldi vilja til, að einstakir þingm. í stjórnarflokkunum, og þá fyrst og fremst fulltrúar Alþfl. hér á þingi, veittu honum hjálp til þess með því að samþ.brtt. mína. Það er ótrúlegt, að Alþfl. láti undir höfuð leggjast að sýna trúnað sinn við þá hugsjón, sem að sjálfs hans sögn var þungamiðja baráttunnar um lýðræðisréttarbót þá, sem þjóðin fékk með stjskr.breytingunni, og ætti hann því að gefa þessum hv.fyrrv.þm. nauðsynlega hjálp til þess að fullnægja hugsjón stjskr. og bjarga því, sem bjargað verður af hans eigin sóma.

Jón Baldvinsson [óyfirl.]: Í stuttri ræðu í dag gerði hv.frsm. meiri hl. kjörbréfan. svo skýra grein fyrir aðstöðu meiri hl. n. og fyrir till. til rökst. dagskrár, að þar við er engu bætandi í rauninni. Mér hefir ekki fundizt neitt koma fram í þessum umr., sem geti hnekkt því. Hann skýrði alveg rólega frá því, hvaða ráðstafanir stjskr. gerði, þegar um slík tilfelli er að ræða og kæru Bændafl. Það er sem sé augljóst, að samkv. stjskr. og kosningalögunum hefir þingið ekki heimild til þess að víkja þm. burt eftir að Það hefir tekið kosningu hans gilda, að almennum kosningum afstöðnum, nema á þann hátt, sem hv.þm. Barð. tók fram í ræðu sinni. Þingið getur því ekki tekið umboð af hv. 2. landsk. Stjórnlagafræðingur, sem kennt hefir við háskólann hér, en er nú dáinn, hefir sagt, að umboð, sem búið sé að veita þm. af þinginu sjálfu, sé óafturtakanlegt. Þegar þingið er byrjað, er ekki hægt að taka aftur umboð af þm., nema því aðeins að hann hafi misst eitthvert kjörgengisskilyrði, eins og tiltekið er í stjskr. Þau ákvæði 133. gr. kosningalaganna, sem andstæðingarnir reyna að nota til að sanna sína skoðun, staðfesta þetta einmitt beinlínis. Þessi ákvæði stjskr. og kosningal. eru svo skýr, að ekki getur verið um að villast, hvernig skilja beri, hvernig sem persónulegar óskir manna kynnu að vera í þessu efni. Það hefir verið vikið lítilsháttar að Alþfl. í þessum umr.Hv. þm. V.-Sk. var með svigurmæli í hans garð og sagði, að hann hefði gengið á gefin loforð o. s. frv. Ég álít, að þessu þurfi varla að svara. Þessu var einungis slegið fram, órökstuddu, sem við var að búast. Alþfl. hefir aldrei brugðizt um fylgi sitt við það að gera kosningalögin og stjskr. svo úr garði sem til var ætlazt, þegar hann stóð í samvinnu við Sjálfstfl. um það mál. Aftur á móti verð ég að segja, að mér fannst nokkrir sjálfstæðismenn bregðast, þegar verið var að ganga frá stjskr. og kosningalögunum, aðrir en Jón heitinn Þorláksson. Hann stóð fast með því, sem um var samið. En svo kemur annað til athugunar, sem hv. form. Sjálfstfl. vakti upp, en það eru þær persónulegu tilfinningar, sem menn kynnu að hafa í sambandi við þetta mál. En þegar farið er að tala um þær, þá er búið að sleppa grundvelli stjskr. Þá er það persónulegur geðþótti, sem menn fara eftir. Menn geta litið á það eftir eigin tilfinningu, hvort þm. fer úr flokki af því, að honum er þar ekki vært, eða af því„ að hann hafi svikið hann. En þá eru menn komnir út fyrir hinn sanna grundvöll þessa máls.- Viðvíkjandi því, sem hv.þm. G.-K. var að víkja að Alþfl., vil ég aðeins segja það, að hann telur sig standa við ákvæði stjskr., þar sem hann álítur ekki hægt samkv. henni og kosningalögunum að hrinda hv. 2. landsk. burt af þingi. Alþfl. ætlar að vernda stjskr. með því að standa með ákvæðum hennar. Hv. þm. G.-K. var í rauninni kominn inn á annan grundvöll heldur en lögfræðingar Sjálfstfl., hv. 1. þm. Skagf. og hv.þm. V.-Sk., því að hann talaði um þetta sem æskilegan hlut, að menn segðu sig úr flokki undir þeim kringumstæðum, sem hér um ræðir. Til þess að einhver heimild væri í lögunum til að svipta landsk.þm. rétti til að vera á þingi, hefti þurft að vera sérstakt ákvæði í stjskr., sem ekki er þar. Ég hefi skrifað upp stutt uppkast að slíku ákvæði, sem þyrfti að gera í stjskr., svo að unnt væri að víkja hv. 2. landsk. af þingi. Það hljóðar svo: „Nú telur meiri hluti stjórnmálaflokks, að landskjörinn þingm. gangi móti málum flokksins; þá getur flokkurinn vikið honum burt, og skal þá varamaður hans taka sæti hans, og eins ef þingm. segir sig úr flokki.“ En þetta ákvæði er bara ekki til í stjskr. Mér er sem ég sjái framan í Bændafl„ ef komið yrði með slíka till. í stjskr.! Það yrði ekki lengi verið að drepa hana.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Í þessum umr. er eitt atriði, sem mér finnst ekki hafa verið tekið nógu skýrt fram. Ég ætla aðeins að minna á þetta eina atriði, en að öðru leyti tel ég óþarft að fylla upp í þessar umr., vegna þess að þau rök, sem fyrir liggja, hafa verið skýrt fram tekin af hv.þm. Barð. Það er bersýnilegt, að þeir hv.þm., sem halda því fram, að hv. 2. landsk. eigi að fara af þingi, leggja aðaláherzluna á það, eins og greinilega kom fram í ræðu hv.þm. G.-K., að það væri sjálfsagt, að uppbótarþm. færu af þingi, ef þeir breyttu um flokk, og að það væri ekki ástæða til þess að taka þetta fram í stjskr. eða kosningalögum. Eins og hv.þm. hafa séð, hafa umr. í dag meira og meira sveigzt inn á þann grundvöll að viðurkenna, að í kosningalögum og stjskr. eru engin ákvæði til þess að víkja hv. 2. landsk. af þingi. Sama sjónarmið kom fram í rætu hv. 1. þm. Skagf. í umr. þeim, sem farið hafa fram seinna í dag, hefir aðaláherzlan verið lögð á það, að vegna þess að í kosningalögunum væri gengið út frá því, að uppbótarþm. væri til jöfnunar milli þingflokka, þá leiddi það af hlutarins eðli, að þeir ættu að víkja burt af þingi, ef þeir skiptu um flokk. Í þessu sambandi vil ég benda hv.þm. á nokkur dæmi. Ég ætla að draga fram tvö eða þrjú dæmi til þess að sýna fram á, hvort ekki muni vera ástæða til þess að taka til greina og athugunar fleiri þingmenn en þá landskjörnu. Fyrst ætla ég að taka það dæmi, að það kæmi fyrir, að þeim uppbótarþingmanni, sem nú er eftir hjá Bændafl., Jóni í Stóradal, líkaði ekki við Stefán Stefánsson frá Fagraskógi, og hann segði sig úr flokknum; þá ætti Jón að verða þm. En setjum svo, að þeim Þorsteini Briem, hv. 10. landsk., og Jóni í Stóradal líkaði ekki við Bændafl. og notuðu það einfalda ráð að segja sig úr flokknum. Hvernig færi þá? Þá væri einn maður eftir í Bændafl. og enginn maður til uppbótar. Þá sæti Bændafl. uppi með einn einasta þm. og öll hlutföll mundu raskast. Ég ætla að taka annað dæmi. Segjum, að hv. 1. þm. Skagf. eða hv. 2. þm. Rang. eða báðir segðu sig úr Sjálfstfl. og gengju í annan flokk. Hver yrði útkoman? vitanlega sú, að Sjálfstfl. hefði þrem mönum of fátt á þinginu, miðað við atkvæðatölu flokksins við kosningar. Það mætti gera ráð fyrir, að átta menn færu úr Sjálfstfl. og að þeir væru allir kjördæmakosnir. Þá stæði Sjálfstfl. uppi með aðeins 12 þm. og sömu atkvæðatölu í sveitum landsins og átur. M. ö. o., öll þessi hlutföll myndu raskast. Þess vegna er það, að ef sérstaklega á að taka þá menn sem ekki eru kjördæmakosnir, vegna þess að andi stjskr. krefðist þess, til þess að halda jöfnuðinum, þá yrði ómögulegt að komast hjá því að taka líka þá kjördæmakosnu, því að flokkshlaup þeirra geta líka raskað jafnvæginn og hlutfalli því, sem gilt hefir við síðustu kosningar. Þannig mætti lengi halda áfram að taka dæmi. Segjum t. d., að tveir til þrír þm. fellu frá og kjósa yrði upp í þeim kjördæmum, sem þeir voru þm. fyrir, og segjum, að andstæðingar þeirra, sem síðast unnu kosninguna, ynnu sætin. Þá gerbreyttust hlutföllin, og sá flokkurinn, sem þingsætunum tapaði, hefði þrem þm. of fátt miðað við atkvæðatöluna, en sá flokkurinn, sem vann sætin, er þá búinn að fá þrjá menn fram yfir þá þm.tölu, sem honum bar, miðað við atkv.fjölda sinn við almennu kosningarnar. Það má líka bæta því við, að ef reikna á út frá því, hvort hlutföllin í þinginu séu rétt, þá er enginn vafi á því, að Bændafl. ber alls ekki með réttu þrír fulltrúar fyrir þá kjósendur, sem hann á í landinu, því að það er vitað, að Bændafl. hefir tapað atkvæðamagni frá síðustu kosningum. þess vegna væri líklega miklu réttara, að hann hefði einn fulltrúa á þingi heldur en þrjá. Þetta er þriðja dæmið því til sönnunar, að ómögulegt er, að tala þingmanna geti haldizt milli kosninga í fullu samræmi við atkvæðamagnið við síðustu kosningar, því að það er vitað, að kjósendatalan breytist stöðugt milli kosninga. Með þessari stuttu aths. vildi ég benda á það, að þau rök, sem eru næstum eingöngu færð því til sönnunar, að hv. 2. landsk. eigi að víkja af þingi, m. ö. o. Þau rök, að brottvikningin sé nauðsynleg vegna jafnaðar milli þingflokka, fá alls ekki staðizt, vegna þess að ef við göngum inn á þau gagnvart landsk. þingmönnum, þá verðum við einnig að ganga inn á þau viðvíkjandi kjördæmakosnum þm., því að þeir, ekki síður, heldur miklu fremur, raska þeim hlutföllum, sem gilt hafa frá síðustu kosningum, með því að ganga í annan flokk eða með því að mynda nýjan flokk.

Frsm. minni hl. (Gísli Sveinsson) Herra forseti. Ég mun nú ekki fjölyrða um þau atriði, sem ef til vill væri þörf á, því að ég vil gefa öðrum kost á að tala, og þeir munu margir vera, svo að ekki er líklegt, að umr. verði á enda fyrir kl. 7, ef allir tala langt mál. Ég skal þá strax byrja á því, sem hæstv.forsrh. talaði um, sem sé, að hann vildi mótmæla því, að hér gæti verið um jöfnuð að ræða til hlítar á þingmannatölu flokkanna, með því að þó haldið væri í uppbótarsætin og jöfnuð þeirra, þá kæmi annað til greina, sem ruglaði þingsetu manna, svo sem kjördæmakosnir þm. undir vissum kringumstæðum. Hann taldi, að ýmislegt gerði það að verkum, að það væri ekki hægt að tryggja þennan jöfnuð. Þetta er það sama, sem komið hefir fram hjá öðrum hv. ræðumönnum. Það er ekkert nýtt. Og það er einkennilegt, að það skuli koma fram hjá mörgum mönnum úr stjórnarflokkunum; það sýnir, í hvílíkar ógöngur menn eru komnir. Meðan á þessum umr. hefir staðið, hefir það einmitt verið þetta atriði, sem komið hefir fram bæði utan þings og innan sem rök í vöntun annara raka fyrir þá, sem nú vilja halda uppi þessu ástandi með hinn hv.fyrrv.þm., Magnús Torfason, enda þótt enginn geti mótmælt því, að hann er búinn að missa tilverurétt sinn sem þm., ef hann er farinn úr flokknum. Það er í þessum rökþrotum, sem hæstv.forsrh. fer að tala um þann rugling, sem líka geti átt sér stað um þingmannatöluna, þegar um kjördæmakosna þm. er að ræða. En gallinn á þessari röksemdaleiðslu hæstv. ráðh. er bara sá, að þetta atriði er skapað vísvitandi í lögunum á þennan hátt, verða allir að játa það, nema í algerðum skorti annara raka, og þetta átti hæstv.forsrh. að vita sem lögfræðingur. Annars þarf ekki um það að deila, að kjördæmakosningin skapar ekki jöfnuð þingmannaðölunnar, því að hún er eins og hún var, og er í raun réttri eftirlegukind frá eldri tímum. Henni var haldið, og það eru nú tvær stefnur uppi í þessu máli: sú gamla og hin nýja. Það er ekki langt síðan um þetta mál var mikið rætt og ritað, en samt sem áður virðast menn vera búnir að gleyma því, um hvað deilan snerist. Endirinn varð sá, eins og ég hefi þegar minnzt á hér á hv. þingi, að löggjöf sú, sem samin var um þetta kjördæmamál, varð miðlunarlöggjöf, þar sem því gamla var haldið lítið breyttu, en því nýja að mestu bætt inn í, en það mátti sín miklu minna. Það er öllum ljóst núna. Það eru léttvæg rök að segja, að ójöfnuður geti komið fram við það, að t. d. kjördæmakosnir flokksmenn eins flokks fari í annan flokk. Vitanlega geta þeir það; við því er enginn varnagli sleginn í stjskr.; þar er aðeins talað um hitt. En fyrst svo getur nú farið, eins og allir vita, er þá minni ástæða til þess að halda í þetta elna atriði, í þann jöfnuð og það réttlæti, sem á að vera til í þessu efni? Er rétt að loka því eina opi, sem réttlætið getur smogið inn um? Nei. Það á að halda því opnu. Það nær að vísu skammt, þetta atriði, þegar einn flokkur hefir fengið of háa þingmannaðölu hér á þingi. Við síðustu kosningar fékk Framsfl. t. d. í rauninni of mörg þingsæti, einmitt kjördæmakosin, samanborið við atkvæðamagn hans við kosningarnar. Útkoman er eins, ef flokksmenn einhvers flokks á þingi ganga í annan flokk. Hlutföllin raskast í rauninni jafnmikið á þinginu í báðum tilfellunum. Svona eru lögin gölluð. Það vita sósíalistar líka, því að þeir bentu m. a. á þetta á sínum tíma, en nú vilja þeir ekki kannast við það. Enn hefir enginn mótmælt því með neinum rökum, að samkv. skynsamlegu viti ætti uppbótarþm. að fara af þingi, þegar hann væri búinn að missa réttinn til að sitja á þingi, sem grundvallast á því, að hann sé í einhverjum þingflokki. Sumir hafa efast um, að þetta atriði sé svo skýrlega ákveðið, að lög stæðu til að halda þessu fram. Ég og fleiri menn með mér fullyrðum, að lög standa að öllu leyti til þess að fylgja þessu fram. Jafnvel þótt bein ákvæði vantaði um þetta atriði í stjskr., þá má beita anda hennar og tilgangi og óbeinum ákvæðum hennar í þessu efni og fara sömu leiðina og ná sama takmarkinu og byggt væri á beinum ákvæðum. Þegar full ástæða er til, þá ber mönnum að fara þannig að, nema því aðeins, að þeim sé hugleikið að traðka réttu máli. Ég hefði viljað víkja nokkrum orðum að hv. 9. landsk. (SE), sem talaði hér síðast fyrir hönd sósíalista. En ég sé, að hann er fjarverandi, svo að ég mun um sinn geyma þær aths., sem ég hafði ætlað mér að gera við ræðu hans. Hv. frsm. meiri hl. var fáorður, en þó lítt hógvær í seinni ræðu sinni og hefir sennilega fundizt, að hann hafi mælt ærið nóg í hinni fyrri. Enda höfðu verið hraktir fyrir honum lagastafir, er hann hélt þar fram, svo að hann hafði næga ástæðu til að draga inn seglin. Hann hélt því fram, að eigi væri hægt að víkja nokkrum þm. af þingi, nema hann hefði misst kjörgengisskilyrði 28. gr.stjskr., hvernig sem hann hefði verið kosinn. Það hefir nú verið sýnt fram á, að undantekningar eru til frá þessari reglu. Þetta er að vísu rétt um hin almennu skilyrði, en auk þeirra eru til sérstök skilyrði sem gilda t. d. um dómara í hæstarétti. Hv. frsm. meiri hl. játaði líka, að sér hefði yfirsézt það atriði. Þessi sérstöku skilyrði koma líka til greina í 133. gr., þar sem svo er ákveðið, að landsk.þm. skuli víkja af þingi og annar taka sæti í hans stað, ef atkvæðamagn á bak við landsk.þm. riðlast við uppkosningu kjördæmakosins þm. Almennu skilyrðin gilda jafnt fyrir alla, en sérstöku skilyrðin geta valdið jafnmiklu um rétt til þingsetu, þar sem þau eiga við. Hæstv. forseti var að reyna að bera blak af Alþfl. vegna þeirrar afstöðu, sem hann hefir tekið í þessu máli, þvert ofan í fyrri yfirlýsingar og loforð, og fórst það óhöndulega að vonum. Alþfl. stendur enn verr að vígi í þessu máli en Framsfl. Framsóknarmenn hafa aldrei tekið munninn eins fullan um rétt flokksvaldsins eins og Alþfl. hefir jafnan gert. Alþfl. hefir haldið fram rétti og valdi flokkanna bæði í kenningu og framkvæmd, en Framsfl. hefir hinsvegar lítt haldið slíkum kenningum á lofti, þótt flokkskúguninni hafi, eins og allir vita, verið framfylgt til hins ýtrasta í verki innan þess flokks. Hæstv. forseti var að tala um, að hann vildi ef til vill koma fram með till. til að bæta úr þeirri glompu, er hér væri á lögunum. Hann hefir ef til vill sagt þetta í gamni, en þessi ummæli sýna þó, að hann finnur með sjálfum sér, að hér er ekki allt með felldu. Það hefir verið sýnt fram á með óhrekjandi rökum, að ekki eitt einasta ákvæði í stjskr. eða kosningal. mælir á móti því, að málið sé afgr. á þann hátt, sem minni hl. kjörbréfanefndar leggur til, en margt með. Og jafnvel þótt einhver vafi þætti leika á hinni lagalegu skyldu, er siðferðisskyldan svo augljós, að enginn hv. andstæðinga okkar hefir þorað að véfengja hana og sumir jafnvel viðurkennt hana með berum orðum. Ég vona í lengstu lög, að siðferðisskyldan verð ofan á í þessu máli, og hv. sýslumaður Árnesinga segi af sér þingmennsku sem heiðarlegur maður, jafnvel þótt hann vilji af einhverjum ástæðum ekki kannast við lagaskylduna. Það er væntanlega ekki af persónulegum ástæðum heldur eingöngu flokkslegum, að stjórnarflokkarnir leggja,nú svo mikla áherzlu á að halda sýslumanni Árnesinga á þingi. Þeir þurfa á atkv. hans en ekki persónu hans að halda, til þess að geta lifað og lafað við völd. Þess vegna er komið annað hljót í strokkinn nú en er hv.þm. S.-Þ. skrifað hina frægu grein sína í Tímann um sýslumanninn fyrir kosningarnar í fyrra. Þá var ekki brúk fyrir gamla manninn í þeim herbúðum, þótt hann sé nú vegna kaldhæði örlaganna orðinn lífakkeri stjórnarflokkanna. Því er það, að þessir flokkar reyna nú að halda honum á þingi þvert ofan í anda og tilgang og jafnvel bókstaf stjskr. og kosningalaga. Enda var því lýst yfir af hálfu forystumanna stjórnarflokkanna þegar í vor, er úrsögn Magnúsar Torfasonar úr Bændafl. varð kunn, að hann skyldi aldrei fara af þingi, hvað sem lögin segðu.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég vil byrja á því að leiðrétta umsögn eða misskilning, sem kom fram í ræðu hv. 9. landsk. Hann sagði, að ákvæðin í 133. gr. sönnuðu ekkert af því að samkv. þeim væru þm. sviptir umboði áður en þing kæmi saman. Þetta er auðvitað auðsæ firra, því að Alþingi ógildir umbotin, þegar það kemur saman. Þetta getur líka gilt sem svar veð þeim ummælum sem hæstv. forseti hafði eftir merkum stjórnlagafræðingi, að umboð þm. væri óafturkallanlegt. Þetta var rétt á sínum tíma, en síðar hafa verið gerðar þær breyt. á stjskr., sem gera það að verkum, að hægt er að aftur kalla kjörbréf. Og það byggist á því, að skv. stjskr. hafa landsk.þm. aðra afstöðu en kjördæmakosnir. Ég vil þá víkja nokkrum orðum að hv. 6. landsk. út af því, að hann sagði, að ef landsk.þm. ættu að víkja af þingi, ef þeir gengju úr flokki sínum, þá ætti hið sama að gilda um þm. Reykv. Ef hv.þm. ruglar þessu saman í alvöru, þá sýnir það, hversu gersneyddur hann er öllum skilningi á því, sem verið er að tala um. Hafi hv. 6. landsk. minnsta snefil af skilningi á málinu, hlýtur hann að sjá, að þm. Rvíkur hljóta að hafa sömu aðstöðu og sama rétt og aðrir kjördæmakosnir þm. Þeir eru að vísu kosnir hlutfallskosningum, en það er einungis til að tryggja rétt flokkanna, vegna þess hve hér eru margir þm. kosnir í einu kjördæmi. Hann færði það helzt máli sínu til sönnunar, að listarnir í Rvík yrðu að vera með flokkslit, eins og landskjörslistarnir. En samkv. kosningalögunum verður hver einn einasti frambjóðandi að sýna flokkslit, og ekki aðeins hann, heldur einnig meðmælendur hans. Aðstaða þm. Rvíkur er því nákvæmlega hin sama og annara kjöræmakosinna þm. Hv. 6. landsk. hélt því fram, að eftir skilningi okkar væru landsk.þm. einhverskonar þm. nr. 2 eða þingþrælar, eins og hann orðaði það. En lögin eru nú einu sinni eins og þau eru, svo að yfir þessu þýðir ekki að fárast. Hér er um staðreynd að ræða, hversu þungbær sem hún kann að vera hv. 6. landsk. Annars get ég ekki set, að hér sé um neitt þrælahald að ræða. Málið liggur ósköp ljóst fyrir: Áður voru frambjóðendur úr sögunni, ef þeir fellu í kjördæmi. Nú geta þeir komizt inn á þing með dálítið annari aðstöðu. Þó eru hinir landsk.þm. verndaðir af 43. gr.stjskr. alveg eins og kjördæmakosnir þm. Þeir mega greiða atkv. alveg eins og þeir vilja í hverju máli, sem sagt fylgja sannfæringu sinni alveg eins og hinir, en þeir mega bara ekki gera eitt, og þetta eina er einmitt það, sem sýslumaður Árnesinga hefir gert: að losna úr flokki sínum. Ef M. T. hefir sagt sig úr Bændafl., sem virtist augljóst á því, að hann hefir látið ómótmælt þeim skilningi flokksstj., sem hún tilkynnti honum, að hún legði í þau ummæli hans, að hann sliti samvinnu við flokkinn, þá hefir hann hér gert alveg hið sama og þm. gerir, sem leggur af sjálfsdáðum niður þingmennsku. Sá þm., sem það gerir, sviptir kjördæmi sitt þm. og það verður að fá annan í staðinn. M. T. hefir svipt flokk sinn þingmanni, og flokkurinn á rétt á öðrum í staðinn, alveg eins og kjördæmið. Ef vit er í því á annað borð að skipta landinu í kjördæmi, þá byggist sú skipting á því, að hentugt sé, að á Alþingi eigi sæti menn með staðþekkingu og kunnugleika sem víðast um land, menn, sem kjósendur hinna einstöku héraða geta snúið sér til með sín sérstöku áhugamál. Þessi skilyrði geta verið uppfyllt alveg án tillits til þess, hvaða flokki þm. kjördæmisins telst. Því getur úrsögn kjördæmakosins þm. úr flokki sínum ekki haggað þessum skilyrtum. Uppbótarþm. er hinsvegar fyrst og fremst þm. fyrir flokk sinn til að tryggja rétt hans. Af því leiðir, að ef hann segir sig úr flokki, segir hann af sér þingmennsku um leið. Þetta er grundvallarmismunurinn á þessum tveimur tegundum þingmanna. Hér er því ekki um neitt þrælahald að ræða, heldur aðeins eðlilegan afstöðumun, sem leiðir af mismunandi kosningu þessara tveggja þm. En til þess að geta átt sæti á þingi má kjördæmakosni þingmaðurinn ekki segja af sér þingmennsku fyrir hérað sitt, né heldur má landskjörni þingmaðurinn fremja þá pólitísku kviðristu, að segja sig úr flokki sínum, því að flokkurinn er hans kjördæmi. Í stjskr. er ákveðin tala þm. í hverju kjördæmi kosningu eftir kosningu. Þannig skulu vera 6 þm. í Rvík 1 í Gullbr. og Kjósarsýslu, 2 í Skagafirði o. s. frv. Þessu er slegið föstu, og falli umboð niður af einhverjurn ástæðum, verður þegar að fylla í skörðin. Tala landsk.þm., eða lágmark hennar, er hinsvegar ekki ákveðin fyrirfram, heldur eftir kjördæmakosningar, eftir vissum reglum. Það er því alveg eins víst nú, að eins og G.-K. á að hafa 1 þm. á þingi, svo á Bændafl. að hafa 3. Verði sæti laust í Rvík, tekur það varamaður. Alveg á sama hátt á 1. varamaður Bændafl. að taka sæti Magnúsar Torfasonar, sem sagt hefir skilið við flokk sinn, sem er hið eina kjördæmi landsk.þm. Það var mjög sláandi, er hv.frsm. meiri hl. fór að bera þá saman, hv. 1. þm. Skagf. og hv. 7. landsk. sem báðir höfðu boðið sig fram fyrir sama flokk í sama kjördæmi. Hann sagði, að það væri undarlegt, ef þessir tveir menn ættu ekki báðir að hafa sama rétt. En lögin eru nú einu sinni svona. Annar nær kosningu í kjördæmi sínu, en hinn fyllir upp þá tölu, sem flokkur hans á að hafa á þingi. Í því liggur munurinn. Hæstv. forseti sagði í ræðu sinni, að menn hefðu svo misjöfn viðhorf og tilfinningar að ekki mætti fara eftir þeim í máli sem þessu. Ég er honum sammála um það, að rétt sé að hafa hér fastan bókstaf. En er það þó ekki svo, þegar lögfræðingar deila um lagaatriði, að báðir þykjast hafa á réttu að standa, alveg eins og þegar almennir menn deila um almenn efni? Og auk þess má á það líta, að tilfinningunum hefir einmitt verið gefið meira ráðrúm í málum svipuðum því, sem hér liggur fyrir, en annars tíðkast í löggjöfinni, eins og sést á því, að Alþingi úrskurðar sjálft um kosningu þm., í stað þess á láta dómstóla gera það, eins og beinast lægi við, ef eingöngu væri blínt á lagabókstafinn. En þingmenn hafa viljað hafa þetta svona, að láta leikmenn dæma í þessum oft mjög svo viðkvæmu málum. Það hefir oft verið að þessari tilhögun fundið og úrskurðir Alþingis taldir pólitískir, og hafa sjálfsagt stundum verið það. En þó hafa þm. viljað halda þessu fyrirkomulagi. Þegar ég var kosinn á þing í fyrsta sinn, var kosning mín tekin gild af Alþingi, þrátt fyrir svo mikla ágalla, að enginn dómari hefði lögum samkv. getað tekið hana gilda. Það höfðu nefnilega kosið nokkur hundruð manna, sem ekki voru í kjörskrá. En vegna þess að alveg augljóst var, að þessi mistök við kosninguna gátu ekki hafa ráðið úrslitum, úrskurðaði Alþingi kosninguna gilda. Þessi úrskurður var því fyllilega samkvæmur heilbrigðri skynsemi, þótt hann gengi auðsjáanlega í bága við bókstaf laganna. Þannig er það í samræmi við heilbrigða skynsemi og sómatilfinningu þingmanna, að Magnús Torfason eigi að víkja af þingi eftir að hann hefir sagt sig úr flokki sínum, þótt lagabókstafurinn kunni að vera ekki alveg ótvíræður.

forseti (JörB): Alþingi hefir borizt í símskeyti kveðja og heillaósk frá hv.þm. Snæf. (TT), sem nú er staddur í Suður-Ameríku. Um leið og ég fyrir hönd Alþingis þakka hv.þm. heillaskeyti þetta, óska ég honum velfarnaðar í ferð hans og að hann megi heill aftur koma.