Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. minni hl. (Jónas Jónsson) : Ég mun hafa verið á mælendaskrá síðast, en ég sé ekki ástæðu til að halda ræðu hér nú. Ég vildi spyrja hæstv. forseta, hvort hann telji ekki heppilegra, að þetta frv. bíði eftir hinum frv. með afgreiðslu.

Forseti. (StgrA) : Ég sé ekki ástæðu til annars en að afgreiða þetta mái við þessa umr., því að það verður ekki afgreitt nú út úr þinginu. En ef hv. menntmn. telur hagkvæmara, að afgreiðsla þess biði, þá vildi ég, að það kæmi í ljós.

Frsm. minni hl. (Jónas Jónsson) : Síðan málið var tekið fyrir, þá hefur aldrei verið haldinn fundur í menntmn. Form. er veikur, svo að ekki er að tala um neina vinnu þar.



Ég er sammála meiri hl. n. um það, að frv. skuli ná fram að ganga, en áskil mér rétt til að bera fram brtt. eða fylgja brtt., sem fram kynnu að koma. Ég ætla, að ég hafi nú gert grein fyrir, hvers vegna ég skrifaði undir nál. með fyrirvara, með brtt. þeirri, sem ég hef lagt fram á þskj. 470. Brtt. er um það, að gildistaka l. skuli vera 1. jan. 1947 og komi svo til framkvæmda á næstu sex árum, eins og þar er orðað. Ég skal taka það fram strax, að yfirleitt virðist mér þau frv., sem eru um breyt. á fræðsluskyldunni, til stórbóta frá því, sem nú er. Ég hef þó kannske ekki getað kynnt mér þau nógu ýtarlega. En þetta virðist mér augljóst. Með því frv., sem hér liggur fyrir, er tvennu slegið föstu. Með samþykkt þess er í fyrsta lagi ákveðið, hversu langur skólaskyldualdur skuli vera, og í öðru lagi skuli skólakerfið allt vera ein samfelld heild. Ég hygg, að hvað sem menn segja um þetta mál í einstökum atriðum, þá orki það ekki tvímælis, að samþ. þessa frv. sé til stórra bóta. Lenging skólaskyldualdursins er eitt ár samkv. frv., en í framkvæmd verður það þannig, ef frv. verður samþ., að skólaskyldualdurinn styttist um eitt ár, en hins vegar er upp tekinn skyldutími frá 13–15 ára og undir vissum skilyrðum er svo leyft að framlengja hann upp í 16 ár. Ég hygg, að þarna sé rétt að greina milli barna og unglinga um 13 ára aldur. Í öðru lagi er gert ráð fyrir því, að skólarnir myndi eitt samfellt kerfi, og er það til bóta frá því, sem nú er öllum er kunnugt um þá erfiðleika, sem unglingar eiga við að stríða bæði í Reykjavík og hvaðanæva af landinu, sem þurfa að komast í sérskóla. Sumir skólarnir hafa undirbúningsdeildir, og þeir nemendur, sem í deildirnar komast, standa betur að vígi um upptöku í aðalskólann. En hinir, sem koma úr öðrum skólum, verða að kaupa sér sérkennslu og standa þó kannske ekki eins vel að vígi við inntökupróf í aðalskólann og þeir, sem eru í undirbúningsdeildunum. Hins vegar er hér gert ráð fyrir, að prófin veiti öllum rétt til að ganga upp í skóla, sem er næsta þrepi ofar. Þetta tvennt er tvímælalaust til bóta, og í raun og veru er þetta aðalefni frv. Hins vegar get ég ekki neitað því, að mér finnst nokkuð skorta á, að undirbúningur málsins í heild hafi verið eins góður og æskilegt hefði verið, og á ég þá ekki sérstaklega við þetta eina frv. Mér er ljóst, að þessar breyt. hljóta að leiða til mjög verulegra hækkana á kostnaði í sambandi við fræðslumálin í heild, en mér er ekki ljóst, hversu mikill sá kostnaður muni vera. Sjálfsagt fjölgar föstum kennurum, ég ætla, eftir upplýsingum frá fræðslumálastjóra, um 120. En þess ber þó að gæta, að á seinni árum hefur fjölgað svo í ýmsum skólum, sem ekki hafa skyldutíma, að kennarafjöldinn hefur aukizt á seinni árum, svo að það verkar til lækkunar á þessa tölu. Ég hef ekki fengið neinar upplýsingar um, hversu mikil aðkallandi þörf er fyrir nýjar skólabyggingar og undirbúning í sambandi við þær, sem leiðir af samþ. og framkvæmd þessara frv. Ég þykist vita, að hér sé um mjög mikla upphæð að ræða. Ég hefði talið æskilegt, að nokkur áætlun lægi fyrir um þetta, þannig að unnt væri að greina, hversu langan tíma þarf til að fullnægja þessari þörf. Ég sé, að fyrir þeim, sem frv. samdi, vakir, að l. taki gildi smátt og smátt, eins og í frv. greinir. En ég álít, að það sé stórum heppilegra, að áður en framkvæmdir séu hafnar, liggi fyrir um þetta áætlun, er sýni, hversu mikil aukningin þurfi að vera á skólahúsum og tækjum og á hversu löngum tíma tiltækilegt teldist að leysa úr þessu. Tilgangurinn með brtt. á þskj. 470 er sá, að gildistaka l. miðist við það, að þegar liggi fyrir áætlun um, hversu kostnaðarfrekt þetta verði og hversu langan tíma megi telja þurfa að leysa úr því, sem fyrir hendi er, hversu mikið þurfi þá að taka á hverju ári, ef þessu marki á að ná. Ég vona, að hv. d. geti fallizt á þessa brtt., eftir að ég hef nú gert grein fyrir því, hvers vegna hún er flutt.



Það verður ekki um það deilt, að hér er á ferðinni mjög mikilsvert mál. Þeim mun meira er það furðulegt, að þessi málsmeðferð skuli vera viðhöfð. Í nál. er það sjáanlegt, að ekkert samkomulag hefur verið innan n., sem afgreiddi málið. Einn nm. var ekki á fundi og 2 áskildu sér rétt til að koma fram með brtt. Og hér er komin brtt. frá öðrum. Málið er því afgr. með atkv. minni hl. n. út úr n. Þess hefur verið óskað, að málið yrði aftur tekið til meðferðar í n. vegna þessarar meðferðar, en það virðist form. n. ekki geta fellt sig við. Ég álít, að ekki sé hægt að verja málið yfirleitt, og vildi vona, að hv. form. n. lýsi því yfir, að hann óski eftir, að umr. sé frestað og málið tekið til rækilegrar meðferðar í hv. nefnd. Ég vil leyfa mér að benda á, að ég mun bera fram 2 brtt. við 3. umr., ef ekki fæst fram, að þessi háttur verði viðhafður um meðferð málsins og reynt verði að koma á samkomulagi um málið í n. í samræmi við þær aths., sem fram hafa komið hér í hv. deild. Brtt. er við 8. gr. um, að fræðsluskyldan sé frá 7–14 ára í stað 15. Ég minntist á það fyrir nokkru við umr., sem fóru hér fram, að ég teldi það ná fullum tilgangi sínum, þótt skyldan væri ekki nema til 14 ára aldurs, ef ríkið væri skyldað til að sjá þeim nemendum, sem vilja læra, fyrir skilyrðum til þess. Ég sé ekki, hvað unnið er með því að ætla sér að þvinga alla unglinga til að nema til 15 ára aldurs, þegar vitað er, að aðsóknin til skólanna er svo mikil, að ríkið getur ekki fullnægt þeirri eftirspurn. Ég teldi réttara, að ríkið byggði fyrst yfir þá, sem vilja læra, áður en þvinga skal alla til að læra. - Vona ég, að hv. form. n. taki þetta til athugunar. Hins vegar mun ég setja fram viðbótarbrtt. við brtt. á þskj. 470 þannig: Enda sé fé veitt á fjárl. Því að það er þýðingarlaust að ákveða, að þetta komi til framkvæmda, eins og nú er, ef ríkið getur ekki séð fyrir þeirri hlið skólahaldsins, sem að byggingum snýr. Hef ég þá skýrt afstöðu mína til málsins.

Menntmrh. (Brynjólfur Bjarnason) : Ég heyri, að hv. n. hefur ekki svarað þessu, hvort hún vill fallast á að fresta málinu einu sinni enn. Málinu hefur verið margsinnis frestað, þannig að mér virðist ekki ástæða til annars en málið geti gengið til 3. umr. Ef hv. þm. Barð. er með brtt., þá má taka þær til meðferðar við 3. umr. Eða er hv. þm. ekki sammála?  Varðandi skólaskylduna í sveitum er það að segja, að skólaskyldan eins og frv. er nú er ekki lengri en til 14 ára aldurs, nema ef viðkomandi fræðsluráð ákveður það sjálft í samráði við fræðslumálastjórn. Ég hefði heldur óskað, að þetta ákvæði væri ekki í frv., en ég hef sætt mig við það. Hins vegar er það eitt aðalatriði þessa frv., að lengja skólaskyldualdurinn til 15 ára aldurs, og stendur það í sambandi við aðalkerfið, þar sem skólaskyldualdur barna nær ekki nema til 13 ára, en þá tekur við gagnfræðastig og er 2 ár sem skylda. Það hafa verið færð ítarleg rök hér á Alþ., og í grg. frá n. fyrir nauðsyn þessarar skólaskyldu. Það er ekki ástæða til að ræða nánar um það. En hvað snertir fjárhaginn, þá er því til að svara, að hér er aðeins um að ræða skyldu fyrir einn árgang til viðbótar, þar sem annar árgangurinn færist úr barnaskólastigi í gagnfræðastig. Og hvað snertir þá mótbáru, að ekki þýði að auka skólaskyldualdurinn meir en skilyrði leyfa, meir en skammtað er af ríkinu til að reisa skólahús, þá er það svo, að þegar skólaskyldan var fyrst lögleidd hér á Alþ., þá var fjarri því, að til væru nægir skólar til að fullnægja þeim lagaákvæðum. En þegar búið er að samþ. þetta, þá ber ríkinu skylda til að láta reisa þessa skóla eins fljótt og auðið er. L. kveða aðeins á um það, að hér sé um skyldu að ræða af hálfu ríkisins vegna nauðsynjar þjóðfélagsins. Ég held það sé misskilningur, að það skipti miklu máli, hvenær l. ganga í gildi, út frá því sjónarmiði, að áður þurfi að fá gerða grein fyrir því, hvaða skóla þurfi að byggja. Það hefur verið gerð nokkur áætlun af n. um, hvaða skólar væru nauðsynlegir á næstu árum. Og út af fyrir sig skiptir það í raun og veru engu máli, hvort þetta frv. verður samþ. eða ekki, því að nauðsynin fyrir byggingu skóla er eins rík og áður. Þessi áætlun er í grg. frá hv. n. í frv. um gagnfræðanám. Þar er gert ráð fyrir 21 gagnfræðahéraði, 9 í kaupstöðum og 12 í sýslum. Nú er það svo, að 4 kaupstaðir þurfa ekki aukið húsrúm í bráð, en hina 5 vantar hús, og það vantar, hvort sem þetta frv. nær samþykki eða ekki. Hvað héraðsskólana snertir, þá koma þeir til með að falla inn í kerfið, 6 eru fyrir og 2 eru ákveðnir með l., svo að við þurfa að bætast 4 skólar, sem reisa þarf í sýslunum. Sú áætlun, sem n. hefur gert um nemendafjölda, er þannig, að það vantar skólahús fyrir 3000 nemendur. Það svarar til um 100 skólastofna, sem þýðir, að það þurfi að verja til þessa um 15 millj. kr. og kæmi þá í hlut ríkissjóðs 9 millj. kr. Aðra áætlun er í augnablikinu ekki hægt að gera. Og það skiptir ekki miklu máli, hvenær l. taka gildi, því að hér er um þörf að ræða, sem er jafnbrýn, hvort sem l. taka gildi eða ekki. Hins vegar liggur fyrir áætlun um það, hvað þetta muni kosta ríkissjóð í auknum rekstrarkostnaði, en það hefur verið skýrt í framsöguræðu.



Herra forseti. Ég var að bíða eftir því, að fleiri tækju til máls. Viðvíkjandi þeim aths., sem komu frá hv. þm. S.-Þ. og hv. þm. Barð., sem óska eftir því, að málinu verði vísað aftur til n., áður en það verður afgr. við 2. umr., þá tel ég óþarft, með tilliti til brtt., sem þegar hafa komið fram við frv. Ég held hv. þm. Barð. hafi ekki verið viðstaddur, þegar 2. umr. fór fram hér fyrst, ég tel það ósennilegt að minnsta kosti, eftir því, sem hann talaði nú. Hv. þm. sagði, að málið hefði verið ólöglega afgr. frá n., og vitnaði í nál. En hér fór fram umr., sem sýndi það, að málið var afgr. löglega frá n. Fjórir nm. skrifuðu undir, en tveir tóku sér rétt til að koma fram með brtt., og er það ekkert óvenjulegt. Það hefur aðeins komið fram brtt. frá öðrum, hv. 3. landsk., og er hún aðeins um gildistöku l. og ekkert annað. Ég hef að vísu ekki getað haldið fund í n. vegna veikinda síðan umr. fór fram, en eftir viðtali við nm., þá sjá þeir ekki ástæðu til að halda nýjan fund til að athuga till. hv. þm. S.-Þ. Þær hafa lengi legið fyrir n. og eru þess eðlis, að þær raska ekki aðeins öllum grundvelli þessa frv., heldur og grundvelli sjálfra fræðslul., sem nú eru í gildi. Og þessar till. eru ekkert annað en skemmdarstarfsemi við þessi frv., sem hér eru á ferðinni. Þær eru ekki hugsaðar til þess að koma á einhverjum skynsamlegum breyt. við frv., heldur til þess að gera það sem vitlausast útlits. Þessar brtt. eru ekki fluttar af neinni alvöru. Það er auðséð. Það er því alveg óþarft að halda nýjan fund í n. þess vegna. Hins vegar skal ég taka það fram við hv. þm. Barð., að n. hefur athugað frv. rækilega og haldið 7 fundi um málið, þar sem öllum nm. gafst kostur á að vera viðstaddir, og auk þess með mþn., fræðslumálastjóra o. fl. Það er því ástæðulaust að fara að fresta umr. vegna þess, að n. þurfi að athuga frv. frekar. Ég get tekið undir með hæstv. menntmrh., að ég tel, að þótt hv. þm. Barð. ætli að koma fram með brtt., þá geti n. tekið þær til athugunar milli umr. Þar sem málið hefur dregizt svo lengi, tel ég æskilegast, að umr. haldi áfram án frekari tafar. Það er nú orðið alllangt liðið frá því er umr. var frestað og hv. þm. S.-Þ. hélt sína löngu ræðu. Kenndi hjá honum margra grasa, og riðu rangfærslurnar hver ofan á annarri. Allt þetta virðist benda til þess, að hv. þm. hafi ekki einu sinni lesið frv. Hann hóf ræðu sína með löngum inngangi og þankabrotum um störf mþn. og skipun hennar. Hann taldi, að skipun hennar hefði verið í anda kommúnista og að fyrrv. menntmrh., Einar Arnórsson, hefði verið fulltrúi kommúnista. Og margt fleira, hvað öðru líkt, sagði þessi hv. þm., sem mönnum gengur yfirleitt erfitt að skilja. Það er staðreynd, að mþn. var skipuð sérfróðum mönnum í skólamálum, mönnum af öllum flokkum. Mér er ekki kunnugt um, að sósíalistar hafi átt þar nema einn fulltrúa. Hann hefur þá orðið að vera sæmilega duglegur, ef nefndarstarfið allt á að bera keim af anda kommúnista. Það sést líka, ef frv. er skoðað niður í kjölinn, að það felur ekki í sér neina stórvægilega byltingu í fræðslumálum þjóðarinnar. Ég gat þess í framsöguræðu, að í raun og veru væri frv. aðeins staðfesting á þeirri þróun, sem hér hefur átt sér stað í skólamálum landsins. Frv. felur í sér tvö meginatriði: 1) Skólaskyldualdur er lengdur um eitt ár. 2) Skólakerfi landsins verður samræmt. Verður það til mikilla hagsbóta fyrir nemendur. Próf við lægri skóla nú veita ekki nein réttindi til inngöngu í æðri skóla. En hugmyndin er einmitt sú, að prófin við lægri skóla veiti rétt til náms í framhaldsskólum. - Ein af firrum hv. þm. S.-Þ. var sú, að störf mþn. hefðu farið fram í laumi, og hann taldi, að allsherjarþögn hefði ríkt um till. n. Þær hefðu hvergi verið ræddar, ekki í blöðum, stjórnmálafélögum né af öðrum aðilum, - aðeins af þessari n. Þetta er fjarstæða. N. hóf starf með því að leita álits skólanefnda og kennara alls staðar á landinu. Málið hefur verið rætt í félögum, á kennaraþingum og þingum fjórðungssambandanna. Skólastjórar héraðsskólanna hafa haldið fundi og rætt till. Einnig hefur málið verið rætt í stjórnmálafélögum, og m. a. í Félagi ungra framsóknarmanna, og hélt ég, að hv. þm. ætti ekki að vera það ókunnugt. Einnig hafa félög sjálfstæðismanna tekið málið á dagskrá. Hér hef ég meðferðis úrklippur úr blöðum, þar sem samþykktir um málið hafa birzt. Ekki hirði ég um að lesa þær allar upp, t. d. yfirlýsingu frá Kennarasambandi Austurlands. En hér eru ályktanir frá þingi S.U.F. Ein ályktun þessa þings er varðandi frv. þetta og er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „3. þing S.U.F. telur brýna nauðsyn bera til þess, að ríkið styrki sem bezt heimavistar- eða heimangöngubarnaskóla í sveitum, þar sem það telur, að farskólafyrirkomulagið sé úrelt og ekki lengur viðunandi, og leggur áherzlu á, að slíkar stofnanir verði um leið menningarleg félagsheimili sveitanna.“ - Hér kveður við allt annan tón en hjá hv. þm. S.-Þ. - Á landsfundi sjálfstæðismanna s. l. sumar voru skólamálin einnig tekin til umræðu. Þar var samþ. svo hljóðandi ályktun (með leyfi hæstv. forseta) : „Flokkurinn vill vinna að því, að allir æskumenn fái notið framhaldsnáms að loknu barnaskólanámi, og leggur til, að skólakerfi landsins sé samræmt sem bezt í þessum tilgangi. .... Flokkurinn telur nauðsynlegt að tryggja það sem bezt, að barnakennslan verði framvegis fullkomnari og meir í samræmi við þarfir fólksins í hinu almenna starfslífi en verið hefur.“ Allt er þetta í samræmi við frv. þessi. Það er því síður en svo, að mál þetta hafi ekki verið rætt, jafnvel í stjórnmálafélögum. Þó, er enn eitt atriði, sem hv. þm. S.-Þ. vildi gera mikið úr. Það voru hin auknu útgjöld, er yrðu af framfærslukostnaði og styrk til fátækra barna til að njóta kennslu. Hv. þm. rangfærði mjög 9. gr. frv., en hún er svo hljóðandi: „Nú getur nemandi ekki stundað skyldunám sökum fjárskorts, og skal þá veita styrk til þess af almannafé.“ Eins og allir sjá, nær þetta ekki nema til skyldunáms barna og þá ekki nema til ákveðins aldurs þeirra. Þetta er engin breyting frá þeim fræðslulögum, sem nú gilda, nema hvað viðkemur skólaskyldulengingunni. Í skýringum n. við þetta ákvæði segir í grg.: „Ákvæði um styrk af almannafé til náms barna og unglinga á fræðsluskyldualdri, er forráðamenn geta ekki kostað þau, er í raun og veru sjálfsagt, því að hér á ekki eingöngu að vera um skyldu að ræða, heldur einnig réttindi. Í núgildandi lögum um fræðslu barna er þetta ákvæði í 9. gr.: „Geti framfærandi barns á lögskipuðum skólaaldri ekki staðizt kostnað þann, er leiðir af lögboðinni skólavist þess, skal sá kostnaður að einhverju eða öllu leyti eftir ákvörðun hreppsnefndar (fátækrastjórnar) greiðast úr fræðslusjóði (bæjarsjóði) sem gjöld til skólahalds.“ Þetta ákvæði þarf að rýmka þannig, að skylt sé sveitarstjórn að veita þennan styrk samkv. till. barnaverndarnefndar eða skólanefndar (sbr. lög um barnavernd, nr. 43 23. júní 1932, og breyt. á þeim lögum, nr. 76 1933), og ekki aðeins þá, er börn eiga í hlut, heldur einnig unglingar á fræðsluskyldualdri, og skuli m. a. mega verja honum til að standast kostnað við skyldunám þeirra.“ Þetta er því engin nýjung í íslenzkri skólalöggjöf. Eins og n. bendir á, eru Englendingar komnir lengra en við í þessum efnum. Þeir veita efnasnauðum nemendum styrk til framhaldsnáms og allt til loka háskólanáms. Þá hélt hv. þm. S.-Þ. því fram, að það þyrfti sérstakt próf upp í verknámsdeildina. Þetta er algerlega gripið úr lausu lofti.

Hvernig fer það fram án prófs?

Börnin velja sjálf á milli.

Það verður eitthvað skrýtið. Nú er ekkert smíðaverkstæði til á landinu

. - Þá minntist þessi sami þm. á framandi skólafyrirkomulag. N. kynnti sér allrækilega skólafyrirkomulag á Norðurlöndum og í Englandi, en mest tillit var tekið til þeirrar þróunar, sem hér hefur orðið í skólamálum okkar. Þessi frv. eru lítið annað en staðfesting á þeirri þróun, sem hér hefur verið, og gert er ráð fyrir líkri framhaldsþróun í sömu átt. Að sumu leyti er gengið styttra í frv. þessu en í nágrannalöndum okkar. Í Englandi er skólaskylda til 16 ára aldurs samkv. lögum, en hefur víst ekki komið til fullra framkvæmda enn. Á Norðurlöndum miðast skólaskylda við 15–16 ára aldur. En það, sem virðist fara einna mest í taugarnar á hv. þm. S.-Þ., eru till. um stofnun heimavistarskóla í sveitum. Í ræðu og riti hefur þessi hv. þm. talað um voða, sem mundi leiða af stofnun heimavistarskólanna. Það eigi að leggja niður farkennsluna, ræna börnunum af heimilunum og þvinga þau til að fara í heimavistarskóla. Nú býst ég við, að hv. þm. og aðrir viti ósköp vel, að allir, sem við skólamál fást, hika ekki við að fullyrða, að farkennslufyrirkomulagið sé orðið úrelt og óviðunandi. Það þarf ekki annað en fylgjast með því, sem gerzt hefur undanfarið. Gott er að athuga plögg varðandi frv. frá 1934, en þar er bent á, að nauðsyn beri til að stofna heimavistarskóla í sveitum. Grg., sem fylgdi því frv., er prentuð hér sem fskj. I. á bls. 20, og geta menn séð, hvílík áherzla hefur verið lögð á að afnema farkennsluna. Þar segir: „Víðast er ekkert húsnæði fyrir farskólana, og verður því að semja við einstök heimili þennan og þennan veturinn um að taka kennara og börn í vist um lengri eða skemmri tíma. Oft gengur þetta hörmulega illa, eins og við er að búast, þar sem engum ber skylda til að gera það. Vegna þessara örðugleika er víðast orðið mjög erfitt að fá nokkurn mann viljugan í skólanefnd.“ Síðan er bent á, hversu starfsskilyrði farkennara eru ill. Í 3. lið í sama fskj. segir. „Um 40% af þeim börnum, sem koma í farskólana 10 ára gömul, eru svo illa undirbúin, að þeim verður ekki hálft gagn af skólavistinni, og skólatíminn er svo stuttur, að engin von er til, að úr undirbúningsleysinu sé hægt að bæta. Sérstaklega gildir þetta um þá námsgrein, sem mest á ríður, en það er lesturinn.“ Og n. skýrir ástæðuna fyrir því, að svona er komið, en það er vegna þeirra breyt., sem átt hafa sér stað í sveitunum, þar sem fólkinu fer sífellt fækkandi á heimilunum. Og enn segir svo : „Á heimilunum drukku börn og unglingar í sig hina þjóðlegu menningu, kynntust sögu og bókmenntum þjóðarinnar og lærðu flest þau störf, sem atvinnulíf þjóðarinnar þá útheimti af fullorðnum mönnum að kunna. Nú eru þessi uppeldisskilyrði sveitaheimilanna að miklu leyti úr sögunni og verða það sennilega enn þá víðar á næstu árum. Það virðist því einsætt, að ef ekkert verður að gert, þá muni menning sveitanna í náinni framtíð bíða þann hnekki, sem þjóðinni allri stendur ískyggileg hætta af. En það, sem þarf að gera, er að skapa uppvaxandi kynslóð sveitanna menningarskilyrði í samræmi við kröfur og þarfir hins nýja tíma.“ Og enn síðar segir svo: „Barnafræðslan í sveitunum hefur víða staðið í stað, síðan skólaskylda var lögboðin 1907. Allir ættu að geta séð, hversu slík kyrrstaða í undirstöðuatriðum menningar sveitanna er hættuleg fyrir þjóðarheildina. Nú verður að hefjast handa og hrinda í framkvæmd svo fljótt sem auðið er hinu langmesta menningarmáli sveitanna, sem nú kallar að, byggingu heimavistarskólanna.“ Þetta segir í greinargerð við barnafræðslufrv. frá 1934. Nú gerði mþn. fyrirspurn til skólanefnda, hvað þær álitu um heimavistarskóla og farkennslu. Kom fram einróma álit þeirra, og töldu þær yfirleitt mikla nauðsyn á heimavistarskólum. Vil ég leggja áherzlu á þetta, því að gegn þessu hefur hv. þm. S.-Þ. mælt sérstaklega. Mþn. leitaði upplýsinga hjá kennurum landsins og spurði þá, hvort leggja ætti farskólahaldið niður. 69 kennarar svöruðu játandi, þar af höfðu 39 kennarapróf. 531/3 skólanefnda svaraði játandi. Nei sögðu 8 kennarar, þar af 6 réttindalausir. 3 skólanefndir voru vafasamar, en 112/3 sögðu nei. Sem dæmi um svör skólanefndanna er tekið upp svar skólanefndar Svínavatnsskólahverfis í Austur-Húnavatnssýslu. Þar segir m. a.: „Skólanefndin telur, að farskólahaldið geti ekki réttlætzt nema sem bráðabirgðafyrirkomulag og muni aldrei geta orðið annað, enda þó að við það hafi orðið að una víðast hvar um sveitir landsins allt of lengi ýmissa orsaka vegna .... Annmarkar farskólahaldsins eru ótal margir. Augljósasti annmarkinn er sá, að fyrirkomulagið er hugsunarvilla. Fræðslulögin fyrirskipa skólaskyldu barna 10–14 ára, en sjá ekki fyrir neinum skólastað. Engin lög eru fyrir því, að hægt sé að þvinga niður skólann á einn eða annan stað í skólahverfinu, ef enginn vill af frjálsum vilja halda hann. Fræðslulögin bjóða því það, sem hugsanlegt er, að ekki sé hægt að framfylgja . . . . Skólanefndin lítur svo á, að markvisst og ákveðið verði að stefna að því, að í hverju sveitaskólahverfi verði fastur heimavistarskóli, og séu börnin skólaskyld frá 7 ára aldri ....“ Viðvíkjandi því, sem hv. þm. S.-Þ. fór með, þar sem hann sagði, að Bjarni Bjarnason hafi ekki fengið að segja álit sitt, þá er nú tilvitnun frá n. í grg. með frv. um fræðslu barna, þar sem haft er eftir Bjarna á Laugarvatni, að að hans áliti ætti að leggja farskólana niður. Reynslan hafi sýnt, að miklu færari unglingar komi úr heimavistarskólunum. Það má fullyrða, að með stofnun heimavistarskólanna, sem mþn. leggur til, er farið samkv. fyllstu óskum allra þeirra, er hafa reynslu af skólamálum okkar. Rangfærslur þessar vildi ég leiðrétta hjá hv. þm. S.-Þ., þótt nokkuð langt sé liðið síðan hann hélt ræðu sína. Annars virðist hugsunarháttur hans vera hinn furðulegasti. Hann berst nú á móti frv. af alefli og flytur sjálfur brtt., sem augsýnilega eiga ekki að miða að því að laga frv., heldur eru þær endileysa ein. En sjálfur sækir hann ekki fundi menntmn. Það, sem þessi þm. virðist stefna að, er einhvers konar miðaldaskólafyrirkomulag. Hann vill ekki hugsa sér þjóðfélagið eins og það er, heldur að það sé eitthvert gamaldags bændaþjóðfélag. Hér var bændaþjóðfélag, en aðalbreytingarnar, sem nú eru á orðnar, hafa gerzt á þessari öld. Þjóðfélagið er orðið margbrotnara og útheimtir meiri þekkingu og kunnáttu af þegnum sínum. Þróunin gengur í þá átt að gera allt fjölbreyttara. Það er eins og hv. þm. sé ekki að hugsa um börnin og kröfur þeirra um fræðslu, heldur sé hann að hugsa um bændur sveitanna, sem missa vinnukraft barnanna. Því miða allar till. hans að viðhaldi baðstofulífs, þær eru allar tómt föndur, enda hefur hann ávallt á síðari árum barizt gegn bóklegu námi og viljað fá í staðinn leikfimi og eitthvert verklegt föndur. En með slíkum hugsunarhætti og er á bak við till. hans er ekki hægt að komast áfram í hinu íslenzka þjóðfélagi. Því að það er síður en svo, að hér séu á ferðum till. ákveðinnar n., sem hafi verið skipuð, því að á bak við tillögurnar eru kröfur æskunnar og þjóðfélagsins um aukna menntun. Æskan knýr á um aukna menntun til þess að geta leyst af hendi þau þjóðfélagsstörf, er bíða hennar. - Með tilliti til þessa sé ég ekki ástæðu til að taka till. hv. þm. alvarlega eða til athugunar í n., þær eru annars eðlis. Viðvíkjandi kostnaðarhlið þessa máls, sem hv. 3. landsk. kom að, þá vil ég vísa til þess, sem ég sagði í framsöguræðu minni, en þá var hv. þm. víst ekki viðstaddur, og til grg., sem er með frv. um gagnfræðanám, og til skýrslna, sem síðar hafa komið frá fræðslumálastjóra. Þar kemur í ljós, hvert þróunin í íslenzkum skólamálum stefnir. Skólaskyldualdur lengist um eitt ár, en þó með undantekningu í sveitum. En mþn. gerði ráð fyrir, að nemendaaukning fyrir þennan árgang yrði um 3000, eftir tölum frá 1942, en nú kemur í ljós, að þessar tölur eru þegar úreltar, eftir skýrslum frá því í fyrra, svo að í stað 3000 koma 1800, og þar frá dragast 600 nemendur í sveitum, svo að ekki þarf að reikna með nema 1200 nemenda fjölgun, Og þá þarf ekki að bæta við nema 40 kennurum til að kenna þessum 1200 nemendum. Ég gerði grein fyrir því í framsöguræðu minni, hver kostnaðurinn við þetta yrði, og það var einnig gert af frsm. í Nd., og væri aukinn kostnaður til kennara 1 millj. og 200 þús. kr., og ef gert er ráð fyrir, að rekstrarkostnaður verði 600 þús., þá verður kostnaðurinn í allt 1 millj. og 800 þús., en þá er líka öll löggjöfin komin til framkvæmda, en gert er ráð fyrir, að það taki 4–6 ár. Árið 1942 hafði n. gert ráð fyrir, að kostnaður við að byggja skólahús, reiknað með að það þyrfti 100 nýjar skólastofur, yrði 15 millj. kr., en nú hefur eitthvað verið byggt, svo að kostnaðaráætlunin er orðin eitthvað lægri. Ég sé svo ekki, að það sé hægt að gefa frekari upplýsingar um þetta en þegar hefur verið gert. En hvort sem þetta frv. verður samþ. eða ekki, þá hlýtur æskan í landinu að gera kröfur til aukinnar menntunar, jafnframt því, sem þjóðfélagið er alltaf að gera hærri kröfur til menntunar þegna sinna, og þessum kröfum verður að svara. Það hefur verið skipuð n. til að athuga þörf á mönnum í ýmsar iðnaðar- og atvinnugreinar þjóðarinnar, og mig minnir, að niðurstaðan hafi verið sú, að það þurfi strax allt að 500 sérfróða menn með stúdents- eða framhaldsmenntun til þess að svara þessum kröfum. Og þá er um tvennt að velja, annaðhvort að senda þessa menn utan til náms, og ekki verður það síður kostnaðarsamt, eða að mennta þá hér. Frv. miðar að því að gera skólakerfið hagkvæmara og sníða það eftir þörfum þjóðfélagsins. Hv. þm. S.-Þ. vill láta þetta koma til framkvæmda eftir nokkur ár og hafa þá þjóðaratkvæðagreiðslu um málið, og er það eitt dæmi um alvöruleysi hans í þessu máli. En það þarf enga þjóðaratkvgr., öll þjóðin stendur á bak við þetta. Mér finnst brtt. hv. 3. landsk. óþörf, en það skiptir litlu máli, hvort þetta kemur strax til framkvæmda eða 1. jan. 1947, og greiði ég atkv. á móti henni, því að frv. þyrfti að fara aftur til Nd., ef einhver breyt. yrði gerð. Hv. þm. var ekki við nú, þegar ég tók aftur upp úr framsöguræðu minni atriðið um kostnaðinn. En hvað það snertir að fresta framkvæmd þessa til byrjunar næsta árs, til þess að geta gert áætlun um kostnaðinn, þá er það óþarfi, því að sú áætlun, sem hægt er að gera, er þegar til staðar.



Ég get fallizt á það, sem hæstv. ráðh. sagði um að láta till. mínar bíða til 3. umr., ef hann vill láta athuga þetta, hvort rétt sé að lengja skólaskyldualdurinn, og einnig tel ég varhugavert að gefa sveitarfélögunum vald í þessu, og þarf þetta athugunar við. Það er rangt, sem hv. 7. landsk. sagði um skólaskyldualdurinn í Danmörku og Noregi. Hann er ekki 16 ár, heldur 14. Annars gekk öll ræða hans út á það að skamma þingbróður sinn, og sýnir það bezt, að þessi n. er óstarfhæf og að skipta þarf um nefnd. - Þá er ég alveg hissa á því, að hv. 7. landsk. skuli leyfa sér að bera á aðra þm., að þeir sæki ekki þingfundi, vitandi það, að ég sæki alla þingfundi. Þá þarf 9. gr. athugunar við. Í frv. er gert ráð fyrir, að sá styrkur, sem þar um ræðir, verði greiddur úr fræðslusjóði, en hér er gert ráð fyrir, að hann verði greiddur af almannafé. Það þarf að taka skýrt fram, hver á að greiða þetta fé, uppihald þeirra af þessum nemendum, sem ekki geta uppihaldið sig sjálfir. Um kostnaðinn er það að segja, að hann er hvergi nálægt sannleika, 1,8 millj. er bara grunnkostnaður. Frv. ber það með sér, að kennarastéttin ein hefur fjallað um það og bara hugsað um sinn hag. Ég skal svo ekki hafa mál mitt lengra, hv. þm. S.-Þ. getur svarað fyrir sig. En það er algerlega óþarfi fyrir hv. 7. landsk. að vera að drótta því að bændastéttinni, að hún sé á lægra menningarstigi en aðrar stéttir, því að þaðan hafa komið okkar mestu menn. Ég vildi láta þetta koma fram hér, og hv. þm. veit vel, að það er rétt.



Út af því, sem hv. þm. Barð. sagði um skólaskyldualdurinn, þá er það ekki að öllu leyti á valdi viðkomandi sveitarstjórnar, hvort skólaskyldualdurinn sé til 14 eða 15 ára aldurs, því að það þarf samþykki fræðslumálastj. til að lækka hann niður í 14 ára aldur. Með þessu er þeim tilgangi náð með 8. gr., að þetta atriði komi til framkvæmda eftir því, sem efni standa til, og í sumum tilfellum yrði aðalákvæði 8. gr., um 15 ára skólaskyldu, ekki framkvæmt, og yrði þá aðalástæðan sú, að skólahús vantaði. En ég tel, að ekki komi til mála að lækka skólaskyldualdurinn niður í 14 ár, því að þá er kerfinu raskað. Þessi lög gera ráð fyrir, að tekið sé unglingapróf, þegar lokið er tveggja ára námi gagnfræðastigsins, og er ætlazt til, að það sé almenn skylda. Þá var annað atriði í ræðu hv. þm., sem var byggt á misskilningi, en það var um kostnaðaráætlunina, 1,8 millj., sem frv. gerir ráð fyrir. Hv. þm. sagði, að þetta væri grunntala, en það er misskilningur. Það er gert ráð fyrir því eftir þeim áætlunum, sem fyrir liggja, að við muni bætast um 1200 nemendur, sem er þannig reiknað, að það er gert ráð fyrir því í grg. frv. um gagnfræðanám, að nemendur verði 7500 í skólum gagnfræðastigsins, og frá því dregst tala þeirra nemenda, sem nú eru í sambærilegum skólum, (gagnfræðadeildum menntaskólanna, gagnfræðaskólum, héraðsskólum, unglingaskólum o. fl.), sem eru 3400 nemendur. Frá þessu dregst svo enn fremur einn árgangur barnaskólanna, sem reiknaður verður nú með gagnfræðastiginu, vegna þess að skyldunám barnaskólanna nær ekki nema til 13 ára aldurs, og það eru 2300 nemendur, og enn fremur a. m. k. 600 nemendur, sem mundu fá skyldunám sitt allt án verulegs aukakostnaðar á vegum barnaskólanna í sveitum og þorpum. Mismunurinn verður þá 1200 nemendur, og það er gert ráð fyrir, að það þurfi 40 kennara til þess að sjá þessum nemendafjölda fyrir kennslu, og það þýðir, ekki í grunnlaun, heldur reiknað með vísitölu 285, 1,200,000 kr. Þá er og gert ráð fyrir, að annar viðbótarkostnaður verði 600,000 kr., kostnaðarauki alls 1,800,000 kr. Gert er ráð fyrir, að þessi kostnaður komi í framkvæmd á næstu 5–10 árum. Hér er reiknað með hámarkslaunum kennara í gagnfræðaskólum. Þá vildi ég segja það viðvíkjandi því, sem hv. þm. sagði um 9. gr., að það væri óljóst, hvað átt væri við, þegar talað er um styrk af almannafé til handa nemendum, sem ekki geta stundað skyldunámið sakir fjárskorts, að ég held, að það sé alveg ljóst, að þessi styrkur á að greiðast af því opinbera, frá ríkinu og viðkomandi sveitarfélagi, í sömu hlutföllum og annar rekstrarkostnaður skólanna. Ég held þess vegna, að það sé fráleitt að fara að taka upp einhver ákvæði um skiptinguna í þetta frv., vegna þess að það fjallar ekki um það, hvernig fjárveiting til skólanna skiptist milli ríkis og sveitarfélaga.



Mér skilst, að þessi breyt. raski öllu frv., ef hún nær fram að ganga, og þá þurfi að breyta því, sem eftir stæði af frv., og segi því nei. 4. gr. samþ. með 10:1 atkv. Brtt. 442,5 felld með 8:4 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: JJ, PHerm, BSt, IngP. nei.: KA, LJóh, MJ, BrB, EE, GJ, HG, StgrA. 5 þm. (PM, ÞÞ, BBen, GÍG, HermJ) fjarstaddir. 1 þm. gerði grein fyrir atkv. sínu:



Að því leyti, sem þessi till. beinist í þá átt, að réttmætt sé, að það séu menntaskólar í sveitum, þá er ég hlynntur því, að sú skipun verði á höfð. En hins vegar er þetta nokkuð ráðið án þess að nauðsynlegur undirbúningur sé hafinn eða almennt samkomulag fengið um það, hverjir staðirnir skuli vera. Er till. því sett hér af handahófi, og treysti ég mér ekki til að greiða henni atkv. eins og hún horfir við og segi því nei. 5. gr. samþ. með 11:1 atkv. 6.–7. gr. samþ. með 11:1 atkv. Brtt. 442,6 felld með 8:1 atkv. 8. gr. samþ. með 10:1 atkv. Brtt.442,7 felld með 8:3 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: IngP, JJ, PHerm. nei: HG, KA, LJóh, MJ, BrB, EE, GJ, StgrA. BSt greiddi ekki atkv. 5 þm. (GÍG, HermJ, PM, ÞÞ, BBen) fjarstaddir. 1 þm. gerði grein fyrir atkv. sínu:



Í trausti þess, að hv. menntmn. taki þessa gr. til athugunar fyrir 3. umr. og geri skýra grein fyrir þessu, svo að ekki verði um deilt, hver eigi að greiða þetta, segi ég nei. 9. gr. samþ. með 11:1 atkv. Brtt. 442,8 felld með 10:1 atkv. 10. gr. samþ. með 11 shlj. atkv. Brtt. 442,9 felld með 10:1 atkv. - 470 felld með 6:5 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: HG, IngP, PHerm, BSt, EE. nei: KA, LJóh, MJ, BrB, GJ, StgrA. JJ greiddi ekki atkv. 5 þm. (GÍG, HermJ, PM, ÞÞ, BBen) fjarstaddir. 1 þm. gerði grein fyrir atkv. sinu:



Ég mun bera fram brtt. við þessa gr. við 3. umr. og sé því ekki ástæðu til að samþ. þessa brtt. og segi nei. 11. gr. samþ. með 9 shlj. atkv. Fyrirsögn samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3. umr. með 10 shlj. atkv

Frsm. (Bjarni Benediktsson) N. hefur athugað frv. þetta á allmörgum fundum, og varð hún ekki sammála um afgreiðslu þess. Nú á síðasta fundi, þegar n. afgr. það frá sér, voru að vísu ekki allir nm. mættir á fundi, en meiri hl. n. kom sér saman um að mæla með frv. með mjög lítilfjörlegri breyt. á orðalagi til skýringar. Einn nm., 1. þm. Eyf., ritari n., taldi málið þurfa frekari athugunar við og vildi ekki taka afstöðu til þess að svo stöddu. Frv. þessu fylgir svo ýtarleg grg., að ég tel óþarft að fjölyrða um þetta frekar. Frv. þetta miðar aðeins að því að tryggja enn betur hagnýtingu jarðhitans og koma í veg fyrir, að þeim verðmætum verði spillt á nokkurn hátt.



Herra forseti. Eins og tekið er fram í nál. á þskj. 479, þá tel ég, að þetta mál þurfi frekari athugun, og er þess þar, getið, að ég tel mig ekki vera viðbúinn því að mæla með þessu frv. Auk þess skrifa ég undir með fyrirvara, og hef ég því óbundnar hendur við atkvgr. um þetta mál. Ég ætla þó ekki á þessu stigi málsins að leggjast á móti því. En ástæðan til þess, að ég var ekki við búinn að mæla með frv., er sú, að mér finnst, að þetta frv. gangi nokkuð nærri eignarrétti manna. Ég sé ekki betur en samkv. þessu frv., ef það verður að l., banni það mönnum að hagnýta sér jarðhita, sem kann að vera í þeirra landi, og veit ég ekki, nema þetta geti komið illa við. Ég skal þó játa, að það kann að vera nokkur bót að þeirri brtt., sem n. hefur gert við frv., en þar segir: Í stað orðanna „Skal leyfi eigi veitt, ef hætta kann að þykja á því“, komi: Skal leyfi eigi til þeirra veitt, ef hætta þykir á því. - Það er ekki mikill munur á þessu, en þó er breyt. til nokkurra bóta. En að ég leggst ekki á móti þessu frv. þrátt fyrir aths. mínar, stafar af því, að ég tel, að það eigi fullkomlega rétt á sér að tryggja það, að mannvirki í sambandi við jarðhita verði ekki gerð gagnslaus með ráðstöfunum annarra manna, en ég hefði haldið, að það þyrfti nánari athugunar við, hvernig það væri bezt tryggt jafnframt því, sem réttur manna væri sem minnst skertur. Ég er enginn sérfræðingur í þessum efnum, en ég álít, að öll atriði hvað þetta snertir séu ekki enn nægilega vel athuguð. Ég skal ekki leyna því, að ég hefði helzt kosið rökst. dagskrá, þar sem ríkisstj. væri falið að láta fram fara nákvæma endurskoðun á þessum málum fyrir næsta þing. Ég hefði talið það varlegra. Ég hef ekki gert neina till. um þetta og skal ekki segja, hvort ég flyt dagskrártill. við 3. umr. Ég mundi þó líklega fremur kjósa að flytja brtt. við þetta frv. til að tryggja betur rétt einstaklinga, en mig brestur nokkuð þekkingu á þessu máli til þess að útbúa brtt. með þeim árangri, sem ég hefði kosið. Ég skal svo ekki orðlengja, þetta frekar. Ég mun fylgja frv. við þessa umr., en áskil mér allan rétt við 3. umr.



Mig langaði aðeins til þess að gera fyrirspurn til hv. allshn. út af því frv., sem ég flutti um breyt. á l. um útsvör. Allshn. skilaði nál., þar sem hún leggur til, að málið verði afgr. með rökstuddri dagskrá þess efnis, að afgr. ekki frv. strax, þar sem verið sé að vinna að heildarendurskoðun útsvarsl. og ráðgert, að frv. um það efni verði lagt fyrir það Alþ., sem nú situr. Eftir minni ósk tók n. málið til athugunar á ný, eftir að hæstv. félmrh. hafði lýst því yfir, að það verði ekki gert í bráð eða á því tímabili, sem um er að ræða, því að það verði ekki gert nema málið fari til mþn. Nú vildi ég gjarnan heyra það frá hv. formanni allshn., hvað n. hugsi sér um, afgreiðslu þessa frv., hvort hún hugsi sér að bíða með það þar til mþn. hefur athugað það, eða láta það ganga fram nú þegar á þessu þingi.

Bjarni Benediktsson N. var sammála um að flytja till. til þál. í Sþ. um að kjósa 5 manna mþn. til þess að endurskoða l. um útsvör. Og þar sem tekið er fram, að endurskoðun skuli vera lokið fyrir, næsta reglulegt Alþ., þá álítur hún rétt að bíða með málið hér í d., þar til séð verður, hvernig er um afgreiðslu þeirrar till.



Ég þakka fyrir upplýsingarnar. En fyrst svona á að haga afgreiðslu málsins, að láta það bíða, þá er auðséð, hvernig verður með framgang þess, en það þýðir það, að málið verður ekki tekið fyrir nú. En ég álít, að það megi ekki dragast að taka þetta atriði l. til athugunar og fá skorið úr því, á hvern veg það beri að skilja. Ég álít, að fást þurfi efnisleg ákvörðun um málið og það geti gengið til Nd., og það er hægt, ef vilji er fyrir því, að það nái fram að ganga.