Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Eyjólfur Konráð Jónsson) Hæstv. forseti. Hv. fjh.- og viðskn. Ed. hefur rætt mál þetta á allmörgum fundum og skoðað það ítarlega, hygg ég að ég megi segja. Leitað var umsagnar frá allmörgum aðilum. M. a. sat Klemens Tryggvason hagstofustjóri fund með n. fyrir nokkrum dögum og veitti mjög ítarlegar og margháttaðar upplýsingar. Sama má segja um forstjóra Þjóðhagsstofnunar og starfsmenn hans, forseta Alþýðusambands Íslands og fulltrúa Vinnuveitendasambandsins. Tvær skriflegar umsagnir bárust og eru þær birtar með nál. meiri hl. Ég held að ég megi segja að nm. allir hafi verið sammála um það, enda kemur það fram í nál. minni hl., að hinn nýi vísitölugrunnur mundi réttari en sá gamli. Hitt er svo alveg rétt, sem líka kemur fram í þeirra nál., að hversu réttur þessi grundvöllur sé er kannske ekki auðvelt að dæma um svo óyggjandi sé, enda hlýtur það alltaf að verða svo í sveiflukenndu þjóðfélagi eins og á Íslandi að vísitölugrunnur hlýtur að skekkjast eftir því hvernig árferði er og hagur fólks og atvinnufyrirtækja, og neysluvenjur kunna stundum að breytast jafnvel frá ári til árs. Við þekkjum það. Sum árin eru flutt inn ógrynni af bifreiðum, önnur ekki o. s. frv. Það verður auðvitað aldrei neitt ótvírætt sem fyrir kann að liggja í þessu. En menn eru sammála um að þessi nýi grunnur sé til bóta. Þess er einnig að gæta að lánskjaravísitala verður nokkru hóflegri eftir samþykkt þessa frv. en vera mundi án þess að það næði fram að ganga fyrir 20. þ. m. Hygg ég því að allir nm. séu sammála um að reyna að greiða fyrir framgangi málsins þannig að það fari út úr n. nú á tiltölulega stuttum fundi. Skal ég ekki verða til að tefja umr. hér, heldur þvert á móti þakka samstarfsmönnum í n. fyrir gott samstarf og afstöðu til málsins. Það er ekkert óeðlilegt að stjórnarandstaðan beri fram brtt, við svona viðamikið mál. Þær eru í þrennu lagi og gera tillögumenn að sjálfsögðu grein fyrir þeim hér á eftir. En til að spara tíma vil ég láta mína skoðun koma strax í ljós: Að því er fyrstu brtt. varðar er það álitamál hvort endurskoða á þennan grunn á þriggja ára fresti eða fimm ára. Það er auðvitað nokkur kostnaður við slíka könnun. Hagstofustjóri mun hafa sagt að þessi könnun hefði kostað um 1.5 millj. kr. á sínum tíma, ef ég man rétt. Það er kannske ekki mikil upphæð í öllu flóðinu. Engu að síður er þar um kostnað að ræða. Og svo er hitt, sem ég áðan drap á, að sveiflurnar eru svo tíðar og stundum svo stórar að það er ekkert víst að grunnurinn yrði miklu eðlilegri þó að fresturinn yrði styttur. Ég vil þess vegna leggja það á vald Kauplagsnefndar að taka til þess úrslitaafstöðu eins og raunar er gert ráð fyrir í frv. Um 2. brtt. er það að segja að lagt hefur verið til að meðalneysla þess landsfjórðungs sem lægstar tekjur hafi verði reiknuð sérstaklega. Nú kann að vera gott að hafa það til hliðsjónar, en það er ekki einu sinni svo að það séu alltaf kannske hæstar tekjur og lægstar í einhverjum ákveðnum fjórðungi, það getur verið miklu meiri munur innan fjórðungsins sjálfs. Við getum tekið fjórðung eins og suðurland. Þar eru tvær öflugar verstöðvar en hins vegar er þar landbúnaður og ýmiss konar iðnaðarþjónusta o. s. frv. Eitt árið kann sjávarútvegur að ganga illa -  En allt eru þetta minni háttar tillögur. Ég styð þær ekki og legg til að þær verði felldar og frv. samþykkt óbreytt. En ég endurtek það að í n. ríkti mjög gott samstarf og ég þakka nm. fyrir það og vona að málið fáist afgreitt í þessari hv. deild nú í dag.



Virðulegi forseti. Eins og fram kom hjá formanni og frsm. meiri hl. fjh.- og viðskn. hefur nefndin rætt málið á allmörgum fundum en ekki orðið sammála um afgreiðslu þess. Minni hl. hefur því skilað séráliti á þskj. 433. Þar segir, með leyfi forseta: „Á fundum nefndarinnar hefur komið fram að sá vísitölugrunnur sem nú er í gildi gefur ekki rétta mynd af meðalneyslu landsmanna í dag og að sá vísitölugrunnur sem frv. kveður á um að tekinn verði upp sé að öllum líkindum réttari að þessu leyti. Einnig er ljóst að mikilvægt er að leiðrétta núgildandi vísitölu framfærslukostnaðar sökum áhrifa hennar á lánskjaravísitölu og þá einkum með tilliti til greiðsluerfiðleika vegna húsnæðiskostnaðar á tímum minnkandi kaupmáttar launa. En þótt leiða megi líkur að því að „nýi“ vísitölugrunnurinn sé nær því að mæla meðalneyslu landsmanna eins og hún er nú, þá er alls óvíst hversu réttur þessi grundvöllur er, enda er hann byggður á sex ára gamalli neyslukönnun. Minni hl. n. telur því nauðsynlegt að hafist verði handa nú þegar við gerð nýrrar neyslukönnunar, sem lögð verði til grundvallar nýrri framfærsluvísitölu, eins fljótt og auðið er. Þótt ekki séu greiddar verðbætur á laun er vísitala framfærslukostnaðar mælikvarði á kaupmátt launa og skiptir það miklu fyrir launafólk í landinu að hún sé jafnan sem réttust. Í framhaldi af því leggur minni hl. n. áherslu á að Kauplagsnefnd kanni það eigi sjaldnar en á þriggja ára fresti hvort ástæða sé til að endurskoða grundvöll framfærsluvísitölu, þannig að tryggt sé að sú vísitala sem í gildi er hverju sinni fái staðist.“ Frsm. meiri hl. kom inn á það hér áðan að eðlilegt væri að Kauplagsnefnd tæki ákvarðanir af þessu tagi. Ég tel það hins vegar mjög eðlilegt að þingið gefi út sínar viljayfirlýsingar um þetta og setji það í lög. Hvað kostnaðinn varðar þá er ég ekki viss um að þetta atriði komi til með að auka kostnað neitt verulega því að þetta leiðir af sér að neyslukannanir verða nokkurn veginn samfelldar. Það má því hafa stöðuga vinnu í gangi. Það er alltaf kostnaður við að koma af stað nýrri vinnu, þannig að vel má vera að það sé einfaldlega kostnaðarhagræðing að þessu atriði. „Jafnframt telur minni hl. n. mjög mikilvægt að gerð neyslukannana sé hagað á þann veg að jafnan megi fá fram til upplýsinga hvernig neyslu þess fjórðungs fjölskyldna í landinu, sem minnst hefur úr að spila, er háttað. Hér er um að ræða að hafa úrtak neyslukannana nógu stórt til að sundurgreina megi auðveldlega og þannig að marktækt sé hvernig neyslu lágtekjuhópa er háttað hverju sinni, en um það er nú litlar upplýsingar að hafa.“ Hér er einfaldlega um það að ræða að nýta sem best þá miklu vinnu sem í neyslukönnun felst. Og þar sem komið hefur í ljós hvað eftir annað hér á þinginu að engin skilgreining er til á því hvað sé láglaunahópur og að mikið skortir á að mönnum sé almennt ljóst hvernig kjörum hinna lægst launuðu er raunverulega háttað, þá tel ég brýnt að nota alla þá upplýsingaöflun, sem um er að ræða af hálfu stjórnvalda hvort sem er, til að varpa ljósi á þessi atriði. Minni hl. n. leggur því til að frv. verði samþykkt með brtt. sem hann flytur á sérstöku þskj. Á þskj. 434 er að finna brtt. minni hl. Sú fyrsta hljóðar upp á það að í 3. gr. frv. komi „á þriggja ára fresti“ í staðinn fyrir „á fimm ára fresti“. Önnur brtt. hljóðar upp á að á eftir 3. gr. komi ný grein sem verði 4. gr. og hljóði svo: „Kauplagsnefnd skal haga gerð neyslukannana á þann veg að sundurgreina megi þannig að marktækt sé hvernig meðalneyslu þess fjórðungs landsmanna, sem lægstar tekjurnar hefur, er háttað hverju sinni. Kauplagsnefnd skal gera ríkisstj. grein fyrir niðurstöðunum.“ Og 3. brtt. er svohljóðandi: „Á eftir 5. gr. komi svofellt ákvæði til bráðabirgða: Kauplagsnefnd skal nú þegar hefja undirbúning að gerð neyslukönnunar sem lögð verði til grundvallar nýrri vísitölu framfærslukostnaðar.“ Með þessum breytingum leggur minni hl. n. til að frv. verði samþykkt.



Virðulegi forseti. Það er óumdeilt að gamli vísitölugrundvöllurinn er orðinn úreltur og gefur ranga mynd af meðalneyslu fólks nú á tímum. Það er einnig óumdeilt að löngu er orðið tímabært að taka upp nýjan vísitölugrundvöll og reikna framfærsluvísitölu með þeim hætti sem betur samsvarar tekjuskiptingu í þjóðfélaginu en var þegar sá gamli var búinn til. Hitt er annað mál, að frá því að þessi nýja neyslukönnun var gerð og frá því að uppi voru áform í tíð seinustu ríkisstj. um nýja framfærsluvísitölu og nýjan framfærsluvísitölugrunn hafa forsendur og aðstæður verulega breyst og þá fyrst og fremst með þeim hætti að kaupmáttur launa hefur fallið mjög verulega. Það er því ekki fjarri lagi, þó að gamli vísitölugrundvöllurinn sé harla úreltur hvað snertir meðalneyslu fólks miðað við þann nýja, að hann kunni að gefa fullt eins góða mynd af neyslu lágtekjufólks, þess fólks sem minnstar hefur tekjurnar. Vissulega hefur sú breyting orðið að framfærsluvísitala er ekki notuð til grundvallar verðbótaútreikningi varðandi kaupgreiðslur. Eftir sem áður er framfærsluvísitala mjög mikilvægur mælikvarði á kaupmátt launa. Og það skiptir miklu máli við hvaða aðstæður og hvaða tími valinn er til þess að skipta um mælikvarða vísitölunnar. Það skiptir miklu máli að það gerist ekki svo snögglega og við þær aðstæður að verulega skekkt mynd fáist af verð- og kaupmáttarbreytingum á þeim tíma sem skipt er um grundvölt. En á þessu er einmitt veruleg hætta nú. Í fyrsta lagi vegna þess að nú, þegar verið er að lögfesta nýjan grundvöll framfærsluvísitölu þar sem matvörur og aðrar brýnustu lífsnauðsynjar vega miklu minna en áður, eru landbúnaðarvörur að hækka meira í verði en aðrar vörur. Þar að auki eru uppi áform um lækkun niðurgreiðslna á landbúnaðarvörur sem mundi hækka matvörur mjög verulega í verði. Það má því hiklaust segja að sá tími sem valinn er til að skipta um vísitölugrundvöll er afar óheppilegur að þessu leyti og óhjákvæmilegt að vara við því að sá tími sem valinn er valdi því að um verði að ræða ranga, falsaða mynd af þróun verðlags í landinu á þeim tíma þegar verið er að skipta um grundvöll. Á hinn bóginn er því ekki að neita, að ef ekki væri tekinn upp nýr grundvöllur þá mundu lán fólks, sem margt hvert býr við mikla neyð þessa stundina vegna þess hversu lán hafa hækkað miklu meira en almennt kaupgjald í landinu, hækka meira eftir gamla grundvellinum en þeim nýja. Það væri því mikill bjarnargreiði við fólk, sem þannig er ástatt fyrir, að koma í veg fyrir að gerð yrði hér breyting á. Fyrir þessu mætti hins vegar sjá með því einfaldlega að setja lagaákvæði um það að lánskjaravísitala ætti ekki að hækka á næsta tímabili vegna hækkunar á framfærsluvísitölu meira en orðið er, með tilliti til þess hversu kaupgjald hefur hækkað lítið miðað við lánskjaravísitölu og lánskjör. Auðvitað er þetta ástand algerlega fráleitt og fordæmanlegt, að langur tími skuli líða þannig að laun séu ekki verðtryggð eða vísitölubætt en fjármagnið sé hins vegar vísitölubætt og verðtryggt. Auðvitað ætti að slíta allar vísitölur úr samhengi ef vísitala kaupgjalds er slitin úr samhengi. Og það er það sem að er nú, að fjármagnið fær fullar verðbætur og vísitölubætur en kaupgjaldið ekki. Þetta er auðvitað ástand sem er gjörsamlega óviðunandi og núverandi ríkisstj. ber fulla ábyrgð á. Það væri svo sannarlega ástæða til að rjúfa þessi tengsl nú. Þá væri ekki þessi hætta fyrir hendi varðandi gamla vísitölugrundvöllinn sem nú er bent á. Ég tel hins vegar að ekki sé rétt af stjórnarandstöðunni að standa í vegi fyrir því að breyting sé gerð. En við teljum að ef breyting er gerð á vísitölu þyrfti það að verða með dálítið öðrum hætti en hér er gerð till. um. Þess vegna flytjum við nokkrar brtt. Í fyrsta lagi leggjum við til að á það sé lögð megináhersla að gerð sé neyslukönnun nú þegar og að þá sé hægt að taka upp vísitölugrundvöll byggðan á nýjum upplýsingum hið allra fyrsta. Í öðru lagi leggjum við til að vísitölukönnuninni eða neyslukönnuninni sé þannig hagað að hægt sé að lesa út úr henni nokkurs konar vísitölu lágtekjufólks, nokkurs konar vísitölu tekjutryggingarþega, þannig að ljóst megi verða hvaða áhrif verðbreytingar í þjóðfélaginu, einkum á matvörum og ýmsum nauðsynjavörum, hafa á kaupmátt tekna þessa fólks, auk þess sem við leggjum til að neyslukannanir séu gerðar oftar en frv. gerir ráð fyrir. Virðulegi forseti. Ég geri mér grein fyrir því að við höfum ekki mikinn tíma aflögu hér í Ed. til að ræða þetta mál. Ég hef fallist á það að við reyndum að afgreiða málið í dag og mun því reyna að stytta mál mitt og segja hér miklu, miklu minna en ástæða væri til og þörf væri á. Ég tel að með hliðsjón af því m. a. að miðstjórn Alþýðusambands Íslands leggur áherslu á að nýr vísitölugrundvöllur nái fram að ganga, enda þótt hún vissulega bendi á að ný neyslukönnun sé aðalatriði málsins, þá beri að taka visst tillit til þeirrar afstöðu og ekki sé eðlilegt af stjórnarandstöðu að koma í veg fyrir að nýr neyslugrundvöllur sé tekinn upp. En ég vil ljúka máli mínu með því að ítreka það sem ég hef þegar sagt: Það er veruleg hætta á því að þessi skipti á vísitölugrundvelli geti valdið því að vísitölumæling á þessum vetri sýni ranga mynd af þróun verðlags, sýni ranga mynd af þróun framfærsluvísitölu. Því verður enn um skeið í umræðum manna á milli um t. d. verðbólguþróun á þessum vetri að hafa til hliðsjónar gömlu vísitöluna og þróun hennar, einkum og sér í lagi þegar haft er í huga að matvörur eru að hækka miklu meira í verði en aðrar vörur og þar með er auðvitað kaupmáttur launa þeirra sem minnstar hafa tekjurnar að falla meira en annarra. Og ég tala nú ekki um ef svo færi að einhverjar breytingar yrðu gerðar á niðurgreiðslum. Þá er ljóst að hinn nýi vísitölugrundvöllur og þessi nýja framfærsluvísitala er alls ekki eðlilegur mælikvarði á verðbólguþróun í þjóðfélaginu á þessum vetri. En ég ætla svo sannarlega að vona að ríkisstj. detti ekki ofan í þá gryfju að fara að lækka niðurgreiðslur á matvörum og valda þannig stórhækkuðu vöruverði í landinu. Ég læt nægja að vísa til þeirra brtt. sem stjórnarandstaðan hefur flutt, enda þótt vissulega gæti komið til greina að breyta ýmsu öðru í þessu sambandi, og þá sérstaklega frá mínu sjónarmiði séð að reyna að velja heppilegri tíma til að skipta um grundvöll heldur en ríkisstj. hefur valið.



Virðulegi forseti. Ég skal reyna að vera mjög stuttorður. Afstaða mín til vísitölugrundvallar er í einföldustum dráttum sú, að það sé ekki Alþingis eða ríkisstj. að hlutast til um ákvörðun hans eða útreikning. Þetta sé atriði sem fyrst og fremst lýtur að hagsmunum launþegasamtaka og vinnuveitenda og það sé brýnt hagsmunamál þessara aðila að halda vísitölugrundvellinum og útreikningi hans alltaf í sem nánustu samhengi við raunveruleikann í ríkisbúinu. Ég horfi því sérstaklega til tveggja atriða í þessu frv. Annars vegar í 2. gr. þar sem segir: „Nú óskar ríkisstj., Alþýðusamband Íslands eða Vinnuveitendasamband Íslands eftir því, að vísitala framfærslukostnaðar verði reiknuð aukalega í byrjun annars mánaðar en skylt er að reikna hana skv. fyrri mgr. þessarar gr., og skal þá Kauplagsnefnd verða við þeirri ósk, enda sé hún borin fram með minnst tveggja vikna fyrirvara.“ Þar með er inni varnagli fyrir þá aðila sem telja sig hafa beina hagsmuni af því að reikna upp vísitöluna hvenær sem nauðsyn krefur til að fara fram á það með tveggja vikna fyrirvara. Og sinni menn ekki þessu beina hagsmunamáli sínu þá geta þeir sjálfum sér um kennt. Hitt atriðið er í 3. gr. þar sem segir: „Að fengnum niðurstöðum er nefndinni - sé hún sammála - heimilt að ákveða framfærsluvísitölunni nýjan grundvöll án þess að koma þurfi til lagasetningar.“ Ég tel mjög gagnlegt og heilbrigt að aðilar vinnumarkaðarins hafi þarna sjálfsákvörðunarrétt því að þó að ekki sé að vísu verið að binda laun við vísitölu hér í dag þá fer það náttúrlega ekkert á milli mála að vísitalan er skoðuð og launaákvarðarnir teknar í samræmi við hana þegar laun eru ákveðin. Þess vegna ætla ég mér að greiða atkv. með þessu frv.