Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Albert Guðmundsson) : Herra forseti. Á síðasta þingi bar ég fram fsp. til hæstv. fjmrh. um endurgreiðslu ríkissjóðs á uppsöfnuðum söluskatti af útfluttum iðnaðarvörum. Svör hæstv. fjmrh. urðu mér og samtökum iðnaðarins mikil vonbrigði. Því hef ég leyft mér að flytja svo hljóðandi till. til þál. á þskj. 96, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að endurgreiða fyrir júnílok 1973 uppsafnaðan söluskatt á útfluttum iðnaðarvörum áranna 1975, 1976 og 1977. Jafnframt ályktar Alþ., að uppsafnaður söluskattur af útfluttum iðnaðarvörum skuli endurgreiddur framvegis þar til virðisaukaskattur hefur verið tekinn upp hérlendis eða aðrar sambærilegar ráðstafanir gerðar til að jafna samkeppnisaðstöðu íslensks iðnaðar.“ Í grg. segir m. a. með leyfi forseta: „ Till. þessi er flutt í framhaldi af svari hæstv. fjmrh. við fsp. minni varðandi sama efni á þskj. 26, en í því svari kom fram, að hæstv. ríkisstj. hefur ákveðið að endurgreiða ekki uppsafnaðan söluskatt af útfluttum iðnaðarvörum fyrir árin 1975 og 1976, en standa í skilum varðandi endurgreiðslu fyrir árið 1977. Þetta svar hæstv. fjmrh. hefur valdið vonbrigðum, eins og fram kom í umr. er spunnust um fsp. mína og svar fjmrh., en þá tóku nokkrir þm. til máls og létu þeir allir í ljós þá ósk, að ríkisstj. endurskoðaði afstöðu sína í þessu máli. Í svari sínu gat hæstv. fjmrh. þess, að gengisbreyting árið 1975 hefði bætt hag útflutningsiðnaðarins árin 1975 og 1976 og því þyrfti ekki að endurgreiða uppsafnaðan söluskatt til aðila útflutningsiðnaðarins fyrir þau ár. Það er skoðun mín, að endurgreiðsla á söluskatti eigi ekki að vera háð sveiflum í rekstri þeirra, er hann eiga að fá. Endurgreiðsla söluskatts til atvinnuveganna á að lúta sömu reglum og söluskattsskil til ríkissjóðs. Þá er gert ráð fyrir að endurgreiða uppsafnaðan söluskatt á útfluttum iðnaðarvörum, þar til virðisaukaskattur kemur til framkvæmda hérlendis eða aðrar hliðstæðar ráðstafanir verða lögfestar, er jafna samkeppnisaðstöðu íslenskra iðnfyrirtækja. Till. þessi er flutt til að auðvelda ríkisstj. að taka nýja ákvörðun í þessu máli, enda er hér um skil á þegar innheimtum skatti að ræða, sem endurgreiða ber til útflutningsiðnaðarins.“ Herra forseti. Við umr. um fsp. mína til hæstv. fjmrh. á síðasta þingi, um endurgreiðslu á uppsöfnuð um söluskatti vegna útflutningsframleiðslu iðnaðarvara, lýsti ráðh. því yfir, að ríkissjóður mundi greiða umræddan skatt fyrir 1977, en ekki árin 1975 og 1976, eins og ég gat um. Ég hef það fyrir satt, að enn hefur fjmrh. ekki komið því í verk að inna þessar greiðslur af hendi. Félag ísl. iðnrekenda, Iðja, félag verksmiðjufólks og framkvæmdastjórn Sambands ísl. samvinnufélaga hafa lýst eindregnum stuðningi við þessa þáltill. Ég vil leyfa mér að vitna hér - með leyfi forseta - í kafla úr bréfi Félags ísl. iðnrekenda um þessa þáltill. sem hljóðar svo: „Félag ísl. iðnrekenda lýsir yfir ánægju sinni með fram komna till. til þál. og beinir þeim eindregnu tilmælum til hv. alþm., að þeir styðji hana. Með þeirri afgreiðslu málsins, sem till. gerir ráð fyrir, væri rutt úr vegi einni alvarlegustu samkeppnishindrun útflutningsiðnaðar.“ Þá vil ég einnig - með leyfi forseta - lesa bréf um sama efni sem barst frá Landssambandi iðnverkafólks. Það er svo hljóðandi, stílað til Alþingis: „Stjórn Landssambands iðnverkafólks lýsir hér með mjög eindregnu fylgi sínu við þær skoðanir, sem fram koma í bréfi FÍI, dags. 16.11. 1977, varðandi þáltill. vegna uppsafnaðs söluskatts á útfluttum iðnaðarvörum, og tekur undir þau tilmæli til hv. alþm., að þeir styðji tillöguna.“ Til frekari rökstuðnings máli mínu vil ég leyfa mér að lesa bréf frá Sambandi ísl. samvinnufélaga, það er dags. 3. febr. í ár, en þar segir: „Hjálagt sendum vér áskorun til Alþingis frá Sambandi ísl. samvinnufélaga, sem við mælumst til að þér komið á framfæri við hlutaðeigandi aðila.“ Áskorun sú, sem vitnað er i, er svo hljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi eru kunnir þeir stórfelldu fjárhagsörðugleikar, sem útflutningsgreinar iðnaðarins eiga við að búa og nú eru orðnir slíkir, að við blasir gagnger samdráttur verði ekki að gert. Einn margra þátta þessa vanda er uppsafnaður söluskattur í kostnaðarverði útfluttra iðnaðarvara, sem stjórnvöld hafa í reynd viðurkennt óréttláta með endurgreiðslu á skattskilum fyrir árin 1973, 1974 og 1977. Þrátt fyrir umleitan hefur enn ekki fengist leiðrétting á greiðslum fyrir árin 1975 og 1976, en sökum fram kominnar þáltill. í þessa átt beinir framkvæmdastjórn Sambands ísl. samvinnufélaga þeirri eindregnu ósk til alþm., að þeir ljái þessu réttlætismáli stuðning við afgreiðslu þáltill.“ Þá er rétt að ég fái enn fremur leyfi forseta til þess að vitna til ályktunar, sem gerð var á fundi um málefni ullariðnaðarins á Hótel Esju 3. febr., en þar segir: „Skilyrði þess, að ullariðnaður á Íslandi þróist eðlilega, er þó fyrst og fremst að unnið sé markvisst að málum þessa iðnaðar, að sköpuð séu eðlileg skilyrði fyrir uppbyggingu hans og að stjórnvöld sýni í reynd, að þau vilji þennan atvinnuveg ekki feigan, t. d. með því að endurgreiða uppsafnaðan söluskatt áranna 1975, 1976 og 1977 nú þegar. Það mundi koma í veg fyrir algert greiðsluþrot ullariðnaðarins um tíma.“ Herra forseti. Ég vek athygli á að fyrrv. ríkisstj. endurgreiddi fyrir árið 1973 umræddan uppsafnaðan söluskatt og í framhaldi af því fyrir árið 1974 til 1. sept. það ár, en þá var því hætt, tveimur mánuðum eftir að hæstv. núv. ríkisstj. tók við völdum. Þá var borið við gengisfellingu sem varð um þetta leyti. Í ársbyrjun 1977 var útflytjendum almennra iðnaðarvara tilkynnt, að ríkissjóður væri reiðubúinn að endurgreiða söluskatt fyrir þá 4 mánuði ársins 1974 sem áður höfðu verið skildir eftir. Þar með hefur ríkissjóður fallið frá viðbárunni um ranga gengisskráningu. Hinar miklu kauphækkanir og kostnaðarhækkanir sem orðið hafa hér á landi á þessu og undanförnum árum, og raunar ört vaxandi dýrtíð hafa komið harðast niður á útflutningsframleiðslunni, þar sem ekki er hægt að velta þessari verðhækkun út í verðlagið, eins og gert er með vörur sem seldar eru á innanlandsmarkaðnum. Í framsöguræðu minni benti ég á, að nauðsyn bæri til að koma þessum málum í fast form, þannig að greitt og endurgreitt væri í svipuðum krónum. Nú eru iðnrekendur að rukka ríkissjóð um allt að 30–40 mánaða gamla skuld. Þeir fá greitt í verðminni krónum en þeir á sínum tíma létu út og það án vaxta. Á sama tíma krefst ríkissjóður dráttarvaxta hjá þessum sömu aðilum vegna ógreiddra skatta, allt að 36% á ári. Ég vil leyfa mér að halda því fram, að hér sé ranglæti á ferð sem beri að leiðrétta. Ég vil þá benda á, að ár iðnaðarins er nýliðið. Á þessu ári hafa mörg hástemmd lofsyrði fallið frá ráðamönnum, að verðleikum, í garð iðnaðarins. En það þarf helst að gera meira en að tala. Það þarf að láta verkin tala, og eitt af því sem þarf að gera án tafar og ég treysti hv. þm. til, er að samþykkja að endurgreiða uppsafnaðan söluskatt af útflutningsiðnaðarvörum fyrir árin 1975, 1976, 1977 og mér liggur við að segja: skylda ríkisstj. til að standa í skilum. Ég vil hvetja alla til þess að hjálpa íslenskum útflutningsiðnaði að því leyti sem það er í okkar valdi. Þótt samþykkt á þessari þáltill. leysi ekki allan vanda viðkomandi iðnaðarfyrirtækja. þá hjálpar samþykkt á þáltill. útflutningsiðnaðinum mikið, sér í lagi þeim útflutningsaðilum sem telja sig eiga inni hjá ríkissjóði hærri upphæð en sömu fyrirtæki skulda í opinber gjöld á þeim háu dráttarvöxtum sem ég gat um hér á undan. Herra forseti. Ég geri ekki till. um að máli þessu verði vísað í n., en vona að hæstv. forseti sjái svo um, að síðari umr. um þessa þáltill. geti farið fram hið fyrsta til þess að málið fái fullnaðarafgreiðslu Alþ. hið bráðasta. því að iðnfyrirtæki útflutningsgreinanna bíða eftir ákvörðun okkar, nú þegar eru sum hver komin í vanda með sín opinberu gjöld.



Herra forseti. Ég hef ekki hugsað mér að ræða þetta mál efnislega núna, en ég hjó eftir því, að í lok ræðu sinnar tók hv. flm. fram, að hann legði ekki til að vísa þessu máli til n. Ég vek athygli á því, að ákveðnar hafa verið tvær umr. um þetta fjárhagsmál í Sþ. og fyrir því er alveg nauðsynlegt á milli umr. að sjálf fjvn. fái að fjalla um málið. Því tek ég upp till. um að vísa till. til hv. fjvn.



Herra forseti. Á þskj. 344 flyt ég ásamt þm. Tómasi Árnasyni og Inga Tryggvasyni till. til þál. um endurnýjun og uppbyggingu strandferðaþjónustunnar. Tillgr. er þannig orðuð, með leyfi forseta. „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að hraða athugun á endurnýjun á uppbyggingu Skipaútgerðar ríkisins og leita leiða til þess að fjármagna slíka endurnýjun í því skyni að 1) auka og bæta strandferðaþjónustuna við dreifbýli landsins, 2) stuðla að hallalausum rekstri Skipaútgerðar ríkisins.“ Í grg. með þessari till. er vísað til áætlunar, sem forstjóri Skipaútgerðar ríkisins hefur gert um uppbyggingu strandferðaþjónustunnar, frá nóv. 1977. Þar koma fram mjög ítarlegar till. um þessa endurskipulagningu. Ég hygg að áætlun þessari hafi verið dreift til allra þm. Skipaútgerð ríkisins var stofnsett í lok ársins 1929. Hún hefur síðan gegnt ákaflega mikilvægri þjónustu fyrir dreifbýli þessa lands og var eitt sinn nefnd hin íslenska járnbraut hafnanna. Hygg ég að það hafi verið réttnefni. Að vísu hafa aðstæður mjög breyst frá þessum tíma. Vegir hafa stórlega batnað, flutningabílar orðið stærri og fleiri og getað víða sinnt þessari þjónustu með ágætum, að sjálfsögðu einkum um Suðurlandið allt og víða um Norðurland og Vesturland. Engu að síður eru enn þær aðstæður víða um landið, ekki síst á Vestfjörðum og Austfjörðum, að Skipaútgerð ríkisins á þar gífurlega miklu hlutverki að sinna. Einnig er rétt, að önnur skipafélög hafa eflst á þessum tíma og sinna að nokkru þessari þjónustu, en hins vegar er sú þjónusta ekki regluleg og er tengd skipaferðum til annarra landa. Þessi þjónusta annarra skipafélaga er að sjálfsögðu mikilvæg, en leysir alls ekki Skipaútgerð ríkisins af hólmi. Staðreyndin hefur hins vegar verið sú, að rekstur Skipaútgerðar ríkisins hefur verið miklum fjárhagslegum erfiðleikum háður nú síðustu árin og hefur dregið að sumu leyti meira úr nauðsynlegri þjónustu Skipaútgerðarinnar en æskilegt er. Þær till., sem fram eru komnar um endurskipulagningu strandferðaþjónustunnar, eru því mjög kærkomnar og mikilvægar. Tilgangurinn með þessari till. er að leggja áherslu á að athugun á þessum till. verði hraðað, og ef sú athugun leiðir í ljós, að þær séu rökréttar og framkvæmanlegar með góðu móti, þá verði þeirri framkvæmd jafnframt hraðað. Núverandi skipakostur Skipaútgerðarinnar, þ. e. a. s. Hekla og Esja, hafa verið í rekstri síðan 1970 og 1971. Þetta eru að vísu vönduð skip, en þau standast þó hvergi nærri samanburð við samsvarandi skip í nágrannalöndum okkar og kemur þar margt til. Staðreyndin er sú, að skip þessi eru óhagkvæm miðað við það sem nú er orðið. Í fyrsta lagi er ekki unnt að koma við þeirri losun sem hagkvæmust er í þessum skipum. Afköstin eru lítil eða um 10–15 tonn á klukkustund úti á landi og 20–30 í Reykjavík, en í sambærilegum skipum í Noregi munu losunarafköst vera nálægt 200 tonnum á klukkustund. Einnig sýnir samanburður við það sem nýjast er í slíkum skipum, að við affermingu og fermingu þessara skipa þarf um tvöfalt meiri mannskap en algengt er á nýjustu skipunum. Þess er getið í skýrslu þeirri, sem ég vísaði til áðan, að lestun og losun skipanna er svo seinleg, að um það bil 63% af þeim tíma, sem fer í eina hringferð, er í höfn, en aðeins 37% á siglingu. Sjá allir hve óhagkvæmt þetta er. Þess er einnig getið í þessari grg., að á skipunum, hvoru fyrir sig, eru 17–18 manns, sem er um það bil þrefalt meiri mannskapur en er á þeim skipum sem Norðmenn nota mest í sínum strandferðum. Að þessu er eðlilega gífurlegur aukakostnaður. Er hann hátt í 200 millj. kr. á ári. Fleiri slík atriði mætti nefna sem gera þessi skip ekki eins hagkvæm og æskilegt væri, en ég hygg að þetta tvennt sé þó það mikilvægasta og þetta tvennt ráði því mjög, að rétt sé að skipta um skip. Aðstöðu Skipaútgerðarinnar er að ýmsu öðru leyti ábótavant. T. d. er vöruafgreiðsla í Reykjavík mjög léleg og móttöku þar á sendingum hefur verið mjög ábótavant. Tækjabúnaður hefur einnig verið ákaflega ófullkominn. Og loks hefur fjárhagsstaða félagsins verið mjög erfið. Samansafnaður halli frá fyrri árum var í jan. 1977 orðinn 90 millj. kr. Allt þetta gerir það að verkum, að mjög nauðsynlegt er að endurskoða og endurskipuleggja rekstur Skipaútgerðar ríkisins. Í áætlun forstöðumanns Skipaútgerðarinnar er bent á ný skip, sem ég vil - með leyfi forseta - lýsa með því að lesa úr þeirri áætlun. Þar segir svo: „Á síðustu árum hafa orðið miklar breytingar á hönnun flutningaskipa, ekki síst í strandferðum, og sú nýjung, sem gengur lengst og veldur mestri breytingu í allri flutningatækni, er svokölluð „roll on rol off“ aðferð (sem ég vildi gjarnan þýða hleðsla og afhleðsla á hjólum.) Hún felst í því, að skip hafa op á skut og stundum einnig á hliðum og stefni, þar sem öllum flutningi er ekið að og frá borði í þar til gerðum vögnum, venjulega flutningavögnum eða bilum. Þessa aðferð þekkja Íslendingar helst þar sem eru bilaferjan Smyrill, Vestmannaeyjaferjan Herjólfur og Akraborg. Önnur lestunaraðferð, sem ekki gengur eins langt og krefst næstum engrar fjárfestingar í upphafi, er þannig, að vörum er komið um borð á lyfturum um op á hlið skipsins, en þar fyrir innan eru síðan vörulyftur, sem færa vörurnar á rétt þilfar, þar sem annar lyftari tekur síðan við þeim og kemur þeim á endanlegan stað í skipinu. Þótt þessi aðferð gangi ekki eins langt og hleðsla og afhleðsla á hjólum hvað afköst snertir, þá veldur hún þó þeirri breytingu, að afköst við lestun á venjulegri pallvöru aukast úr 10–30 tonnum á klst., eins og þau eru nú, í um það bil 200 tonn á klst. og helmingi færri menn þarf við lestunina. Hér á landi er þó þannig ástatt, að fjárfesting sú, sem til þyrfti að fara algerlega yfir í lestun á hjólum, yrði mjög mikil. Síðari aðferðin, sem lýst er hér, er hins vegar þeim kostum búin, að engar verulegar fjárfestingar þarf til að geta komið henni við, hvorki í hafnarmannvirkjum né tækjabúnaði, umfram það sem hvort eð er þyrfti. Það er því æskilegt að finna lausn þar sem báðar þessar aðferðir eru mögulegar og helst einnig hin gamla aðferð að hífa gegnum lestarop.“ Síðan lýsir forstjórinn þeim norskum skipum, sem einna mesta athygli þeirra hafa vakið, og segir þar - með leyfi forseta - um þessi norsku skip: „Skip þessi hafa jafnmikið lestarrými og Hekla og Esja, en eru 20 m styttri. Þau hafa bæði skutop fyrir lestun og losun á hjólum (þ. e. a. s. þessa „roll on roll off“ aðferð) og hliðarop fyrir lestun með lyfturum og auk þess hafa þau einnig lestarop að ofan og 28 tonna lyftigetu. Ekkert farþegarými er á þessum skipum, en áhafnarstærð í Noregi er 6 menn. Skip þessi kosta í Noregi nýsmíðuð um 400 millj. ísl. kr.“ Ljóst er af því, sem ég hef nú lesið, að þessi skip mundu gerbreyta allri aðstöðu Skipaútgerðar ríkisins og gera henni kleift að stórbæta þjónustu sína við landsbyggðina. Vörumeðferð öll yrði stórum betri og nýir möguleikar mundu opnast varðandi flutninga. T. d. er unnt að flytja flutningabila á milli landshluta, sem getur oft sparað mikið í akstri þar sem firðir eru miklir og þess háttar. Einnig er vakin athygli á því, að með þessari aðferð mætti mjög auðveldlega koma við flutningum á sementi, þannig að sekkjað sement mætti flytja í opnum vögnum, en ósekkjað sement í tankvögnum sem yrði ekið um borð í þessi skip. Gæti Skipaútgerðin tekið að sér að verulegu leyti, ef ekki allan flutning á sementi frá Sementsverksmiðjunni um landið, a. m. k. annað en fer til Reykjavíkur. Mundi það henta Skipaútgerðinni ákaflega vel að fella slíkan flutning inn í þá flutninga sem hún annast nú. Útskipunarkostnaður og afhleðsla yrði stórum minni heldur en er með þeim aðferðum sem nú eru notaðar. Til viðbótar þessu og með tilvísun til þess, sem ég sagði áðan um aðstöðu Skipaútgerðarinnar til vörumóttöku, er jafnframt vakin athygli á því, að vöruskemma þarf að fást hér í Reykjavík. Þar er þegar fenginn mjög góður staður á uppfyllingu við Grófarbryggju í Reykjavíkurhöfn. Uppfylling þessi er tilbúin sem grunnur undir bygginguna, og hefur Reykjavíkurhöfn þegar varið rúmlega 70 millj. kr. til hennar og stálþils við hana þar sem verður viðlegukantur Skipaútgerðarinnar. Fyrir liggur teikning og áætlun um slíka vöruskemmu. Er áætlað að vöruskemman mundi kosta 186 millj. kr. Þetta er mjög mikilvæg framkvæmd í þessari endurskipulagningu. Að vísu hefur henni eitthvað verið frestað nú og Skipaútgerðin hefur fengið aðgang að öðru húsnæði fyrir vöruskemmu þar í næsta nágrenni, sem stórum bætir aðstöðu Skipaútgerðarinnar, þótt hin varanlega aðstaða þurfi að koma á hafnarbakkanum. Og þess má geta, að Skipaútgerðin hefur þegar tekið upp stórum bætta móttöku á vörum til flutnings einmitt í tengslum við það húsnæði sem hún hefur þegar fengið aðgang að. Einnig er talið að tækjabúnaður, einkum í lyfturum, gámum og þess háttar, þurfi að aukast. Er einnig sett fram áætlun um þann kostnað. Í þessari skýrslu frá í nóv. er jafnframt áætlaður heildarkostnaður við þessar framkvæmdir allar. Þar er talið, að nettófjárfesting yrði um 1 milljarður og 450 millj. kr. Í því sambandi verður að sjálfsögðu að hafa í huga, að ýmsir þættir þessarar áætlunar eru lauslegir, t. d. kostnaðarverð skipanna, sem að vísu liggja fyrir upplýsingar um, en athuga þarf nánar, söluverð á Heklu og Esju, sem einnig hafa fengist tilboð í, en að sjálfsögðu getur það sömuleiðis breyst, og vitanlega verður að taka tillit til þeirrar verðlagsþróunar sem hefur verið síðan þessi áætlun var gerð. En í skýrslunni og jafnframt endurprentað í þáltill., í töflu sem þar er nefnd tafla 2, kemur fram áætluð fjárþörf. Þar kemur í ljós að samkv. þessari áætlun mundi Skipaútgerðin geta lagt fram fljótlega verulegt fjármagn upp í fjármagnskostnað. Þar er greint frá því, að á árinu 1978, ef þetta hefði fengist samþykkt við síðustu fjárlagagerð, er fjárveitingaþörfin vegna fjárfestingar áætluð 141 millj. kr., 20 millj. 1979, 50 millj. 1980, 45 millj. 1981 og síðan engin eftir það. Þetta er fjárþörfin vegna fjárfestingarinnar. En einnig er rakin þarna fjárþörf alls vegna rekstrar og fjárfestingar, sem yrði töluvert meiri vegna þess tapreksturs sem hefur verið á Skipaútgerðinni, en mundi hverfa að fullu eftir 1983. Samkv. þessari áætlun á Skipaútgerð ríkisins eftir það að geta staðið undir sínum rekstri og það stórum bættari og hagkvæmari þjónustu en nú er. En þessa liði þyrfti að sjálfsögðu að skoða mjög vandlega og er það einn af þeim þáttum sem við leggjum til í þessari þáltill. að vandlega verði athugaður. Ljóst er, að af slíkri breytingu á rekstri Skipaútgerðar ríkisins fengist ákaflega mikið hagræði. Ég hef aðeins rakið áður þann möguleika Skipaútgerðarinnar að taka við t. d. flutningi á sementi og ýmsu öðru með slíkri tækni sem þarna er rætt um. En þetta er rakið nokkru ítarlegar í fyrrnefndri áætlun, þar sem m. a. kemur fram, að með þremur nýjum skipum yrði unnt að koma á ferðaáætlun sem fæli í sér allt að 6 ferðir frá Reykjavík í viku. Forstjóri telur að heppilegast yrði þó að hafa 4–5 ferðir og svigrúm til aukaferða. Unnt er að vera með tvær ferðir á viku frá Reykjavík til helstu hafna úti á landi og 1–2 frá Akureyri. Milli Reykjavíkur og Akureyrar gætu verið þrjár ferðir á viku. Þetta þýddi að viðkoma Skipaútgerðarinnar yrði víðast hvar um tvisvar sinnum í viku hverri og er það gífurleg breyting frá viðkomu sem nú er gjarnan á 10 daga eða tveggja vikna fresti. Gert er ráð fyrir því, að flutningar fyrirtækisins aukist í 150 þús. tonn á ári árið 1983, þegar þetta yrði komið að fullu til framkvæmda, og sett er fram áætlun um, hvernig það mundi skiptast. Áætlað er, að til viðbótar flutningum nú, sem eru 40 þús. lestir, gæti komið aukning án fjárfestingar, þ. e. a. s. sem unnt ætti að vera að ná í nú, um 10 þús. lestir. Síðan eru sementsflutningar 35 þús. lestir, flutningar frá bifreiðum, sem nú flytja í landshluta þar sem slíkt yrði óhagkvæmt, gætu orðið 50 þús. lestir og annað 15 þús. lestir, eða 150 þús. lestir samtals. Og eins og ég sagði fyrr, er talið í þessari áætlun að um hallalausan rekstur gæti orðið að ræða í framtíðinni, jafnvel svo að árið 1981, eins og ég hef rakið, skili reksturinn verulegu fé í vexti og afskriftir og árið 1983 geti reksturinn nálægt því borið sig. Þetta felst náttúrlega bæði í stórauknum flutningum og sömuleiðis í miklum sparnaði við rekstur þessara skipa, t. d. minni áhöfn. Um það þyrfti að semja nánar við stéttarfélög. Ég sé ekki ástæðu til að rekja þetta ítarlegar, en vil benda þm. á skýrslu Skipaútgerðar ríkisins um áætlun og uppbyggingu strandferðaþjónustunnar, þar sem koma fram ýmsar upplýsingar til viðbótar um þá breytingu sem hér er um að ræða. Ég vil að lokum aðeins nefna það, að í þeirri skýrslu er einnig lögð fram hugmynd um breytt leiðakerfi Skipaútgerðarinnar, sem ég vil segja fyrir mitt leyti að þarf töluvert nánari endurskoðunar við. Í þessu kerfi er haft í huga að fækka viðkomustöðum, en brúa hins vegar bilið til þeirra staða, sem þannig mundu missa viðkomu, með akstri með bifreiðum frá aðalhöfnum. Út af fyrir sig er kannske ekki neitt við þessu að segja. Skipaútgerðin mundi sjá um þessa flutninga, og þá er ekkert við því að segja, ef þessir aðrir staðir njóta einnig þeirrar stórbættu þjónustu sem boðin er með þessum breytingum, t. d. tveimur slíkum ferðum á viku hverri. Hitt er svo staðreynd, að víða hagar svo til í landi okkar, ekki síst þar sem þörfin er einna mest fyrir þjónustu Skipaútgerðarinnar, eins og á Vestfjörðum, Norðausturlandi, Austfjörðum, að vegir eru tepptir langtímum saman og ekki unnt að koma við slíkri þjónustu. Ég vil leggja á það áherslu, að í slíkum tilfellum verður slíkt flutningakerfi að vera það sveigjanlegt, að skipin komi þá við, þegar ekki er unnt að flytja á milli eða frá aðalhöfn á hina minni staði. Staðreyndin er sú, að fyrir þessi landssvæði er Skipaútgerð ríkisins enn þá járnbraut hinna litlu hafna og því hlutverki verður hún að sinna áfram. Einnig er ljóst að með þessari miklu breytingu á fyrirkomulagi og rekstri Skipaútgerðarinnar á stórbætt þjónusta til allra hafna á landinu að vera möguleg. Sumir líta svo á, að hér sé um verulega árekstra að ræða við landflutninga. Kannske má það til sanns vegar færa í einstökum tilfellum. Ég hygg að í þessu sambandi verði þó að hafa í huga, hvað hagkvæmast er fyrir viðkomandi landshluta og þjóðarheildina. Víða sinna landflutningar þessu með ágætum á bættum vegum og þar sem leiðir eru tiltölulega styttri, en kannske sjóleiðin löng og krókótt. Annars staðar er það hins vegar svo, að tvímælalaust eru það flutningar á sjó, sem sinna þessum verkefnum best. Þá vil ég nefna það, að í áliti nefndar um jöfnun vöruverðs, sem dreift var hér á þingi fyrir líklega nálægt því tveimur árum, er einmitt komist að þeirri niðurstöðu, að vöruverð verði best jafnað með því að efla stórlega Skipaútgerð ríkisins og gera henni kleift að flytja vörur frá höfuðborgarsvæðinu á sem ódýrastan máta um landið allt. Þannig sýnist okkur flm. þessarar þáltill., að mjög margt styðji þá skoðun okkar, að endurskoða og endurbæta eigi rekstur strandferðaþjónustunnar. Við teljum, að þær hugmyndir, sem fram hafa komið um það, séu ákaflega athyglisverðar, og viljum með þessari till. leggja á það ríka áherslu, að ekki verði tafið að athuga þær vel og vandlega og hrinda þeim í framkvæmd, ef þær reynast eftir þá skoðun jafnsannfærandi og okkur sýnast þær nú í fljótu bragði. Herra forseti. Mér sýnist rétt að leggja til að málinu verði vísað til hv. atvmn.



Herra forseti. Þetta verða fá orð. Ég hlýt að styðja megintilgang og efni þessarar till. Ég vek einmitt að þessu fyrr í vetur vegna fsp. þá, en einkum þó í framsögu á síðasta þingi fyrir till. um deildaskiptingu, sem við bárum fram þá hv. þm. Karvel Pálmason og ég. Þá var það einmitt undirstrikað sérstaklega af okkur í grg., hver nauðsyn væri á eflingu þessarar nauðsynlegu þjónustu og að þessi þjónusta væri áfram í höndum þess aðila sem hefur annast hana, þ. e. a. s. Skipaútgerðar ríkisins. Í þessari nýbreytni, sem þótti alldjörf, bentum við einmitt á, að það þyrfti að hlúa að starfseminni og grundvellinum þó fyrst og fremst, þ. e. a. s. skipunum, að þau væru sem best, að þau væru sem hagkvæmust og einnig að sem best væri fyrir aðstöðunni í landi séð. Það ber að fagna öllum till. um Skipaútgerðina og eflingu hennar. Þær eru vel þegnar, þó að okkur í stjórnarandstöðunni, sem ekki þekkjum til gangs mála innan hæstv. ríkisstj., hefði þótt eðlilegra og sjálfsagðara að hæstv. viðkomandi ráðh. hefði flutt þessar till. hér eða þær hefðu náð fram að ganga í gegnum ríkisstj., sem þessir hv. þm. allir, sem þessa till. flytja, styðja. En viðleitni þeirra er engu að síður hin ágætasta, þegar þeir sjá að hvorki gengur né rekur á vegum sjálfrar ríkisstj. Ég tek það fram, vegna þess að Skipaútgerð ríkisins kemur á dagskrá, að ég álit að það væri sjálfsagt að til umr. og athugunar kæmu þær áætlanir, sem uppi eru hjá framkvæmdastjóra Skipaútgerðarinnar, og þær kæmust helst til vissra framkvæmda áður en ég hreyfði aftur því máli sem ég flutti í fyrra varðandi deildaskiptinguna, því að það er langt í frá að við flm. séum orðnir andhverfir þeirri hugmynd. Við hefðum einmitt haldið það eftir þá umbreytingu og eflingu, sem framkvæmdastjóri Skipaútgerðarinnar hefur lagt til, og eftir framkvæmdir þar á eftir, að eðlilegt framhald gæti verið að hyggja næst þar að, þó að við höfum ekkert fullyrt um það, hversu auðvelt eða hvort mögulegt væri að framkvæma þessa till. okkar frá í fyrra. Ég hef áður minnt á mikla áherslu okkar Austfirðinga og stuðning í raun og veru við þessar áætlanir framkvæmdastjóra Skipaútgerðarinnar. Það eru að vísu, eins og segir í grg. með þessari till., allróttækar till. um endurskipulagninguna og við fyrstu sýn finnst manni kannske að þarna séu ansi djarfar áætlanir uppi, sérstaklega um það að hægt verði að losna við hallann af þessu ágæta fyrirtæki. Ég er sannfærður um að framkvæmdastjórinn hefur engu að síður mikið til síns máls, og það var almenn skoðun á þingi Sambands sveitarfélaga á Austurlandi í haust er leið, að Skipaútgerðina bæri að efla, og samþykktir voru gerðar mjög í þessa átt. Og það fór ekki hjá því, að við afgreiðslu fjárl. í vetur væri þetta erindi Skipaútgerðarinnar eða framkvæmdastjóra Skipaútgerðarinnar lagt fyrir okkur í fjvn. Það eru sannarlega vonbrigði, að það skyldi ekkert - blátt áfram ekkert - tillit vera tekið þar til þessara till. og það því fremur sem mér hefur virst að afstaða a. m. k. hæstv. ráðh., sem fer með þessi mál, væri nokkuð ljós og hann vildi fylgja málinu eftir. Mér hefur heyrst hann styðja þessar fram komnu till. framkvæmdastjórans í megindráttum, og ég efa ekki að hann hafi viljað reka á eftir þessu máli. Ég vil ekki heldur draga það neitt í efa, að hæstv. samgrh. hafi viljað fá staðfestingu í fjárl. á þessu eða þá a. m. k. í lánsfjáráætlun eða sjá einhverja möguleika á því, að af einhverjum framkvæmdum yrði á þessu ári. Hvorugt hefur greinilega tekist. Og það hefur áreiðanlega ekki síður orðið hvati til flutnings þessarar till. af hálfu hv. flm., ð svo skyldi til takast, eins og hv. frsm. benti réttilega á áðan, að þarna hefði ekkert fjármagn fengist. Þetta rifjar það auðvitað upp fyrir okkur, hvað mikil andstaða hefur oft og tíðum verið við þessa stofnun og skilningsleysi á þörfum hennar og þörfum landsbyggðarinnar fyrir þá þjónustu sem Skipaútgerðin hefur veitt, veitir enn og getur veitt í auknum mæli nú, ef nútímaleg vinnubrögð eru þar upp tekin. Ég veit að ég þarf ekki að rifja það upp fyrir mönnum, hvaðan þessi andstaða hefur aðallega komið, en það er þó mjög misjafnt um þá andstöðu, og ég veit að landsbyggðarþm. Sjálfstfl. munu áreiðanlega ekki verða sama sinnis og sumir aðrir þm. þess flokks, sem stundum hafa látið út úr sér heldur leiðinleg ummæli um þessa ríkisstofnun. Eflaust tilheyrir þessi stofnun líka þeim stofnunum, sem þeir, sem vilja báknið burt, vilja leggja niður, þó að það kunni kannske að vera, að hún sé aftarlega í röðinni, af því að hún er rekin með halla og því ekki eins ábatasöm fyrir þá aðila sem ættu þar við að taka. Það er e. t. v. þess vegna sem þetta hefur ekki náðst fram greinilega, að innan hæstv. ríkisstj. mun einhver ágreiningur vera. Þessi till. er í raun og veru undirstrikun óánægju með það, að mínu viti, og bendir á það, að þarna vilji þm. Framsfl. skera sig nokkuð úr, því að þeir dragi ekkert úr því, að mikil nauðsyn sé á að hraða þessu. Mætti þó auðvitað með takmarkaðri góðgirni vegna skyldleika þeirra við hæstv. samgrh. í flokkspólitískum efnum, kalla þetta hálfgerða vantrauststill. á þann hæstv. ráðh., sem hér er og á að vera eðli málsins samkv. framkvæmdaaðili. En ég hygg að það sé nú ekki, vegna þess að hæstv. ráðh. hefur, að því er ég best veit, rekið allvel á eftir þessu og viljað styðja þessar till. sem fram hafa komið frá forstjóra Skipaútgerðarinnar. Hv. frsm. vék að árekstrum við vöruflutninga á landi. Það hefur auðvitað oft verið bent á það, að í raun og veru þyrfti að færa þungaflutningana, a. m. k. til vissra staða, meira til skipanna frá vörubifreiðum. Það hefur verið bent á það oft í umr. hér, m. a. með stuttum, ljósum rökum frá þeim vegagerðarmönnum um mikla þýðingu þessa, að margir hinna stóru bila með tengivagna sína væru á þeim vegum, sem við höfum enn þá slæma, - þeir væru þar skaðvaldar og erfiðleikar á viðhaldi og eins að takmörkuð færð til þessara staða ylli því, að þeir gætu ekki sinnt þessari þjónustu sem skyldi og Skipaútgerðin væri þá þar hinn eðlilegi aðili. Margir staðir eru einnig þannig settir, að fyrir þá eru þessar samgöngur, samgöngurnar á sjó, eins og hv. frsm. benti á, öruggastar. Hér er ekki betra vegasamband á vetrum en það. Og í heild er hér auðvitað um ódýrari og hagkvæmari lausn á flutningum okkar að ræða og því ber að styðja að því svo sem mögulegt er. Hv. frsm. vék að breytingum á leiðakerfinu og sagði réttilega, að það þyrfti frekari og nákvæmari athugunar við. Nú hefur verið farið út í það af hálfu Skipaútgerðarinnar að breyta um leiðakerfi án þess þó að Skipaútgerðin hefði fengið þann nauðsynlega skipakost, sem hún taldi vera undirstöðu þess að hún gæti með hagkvæmum hætti breytt leiðakerfi sínu. Þarf því að nota óhentugan skipakost enn og líka aðstöðu sem er alls ófullnægjandi. Þetta hefur skapað erfiðleika víða. Og þó að ég sé mjög hlynntur þessari ágætu stofnun og öllum þeim tilraunum, sem þeir eru að gera þar til þess að efla starfsemina og gera hana hagkvæmari og betri, þá verður ekki komist hjá að vekja athygli á því, að við þm. Austurl. höfum fengið einmitt bréf austan að, eftir að þetta nýja leiðakerfi var tekið upp, þar sem segir m. a., með leyfi hæstv. forseta, í bréfi frá Sigmari Torfasyni, oddvita Skeggjastaðahrepps: „Þjónusta Skipaútgerðar ríkisins virðist mér ekki fara batnandi, hvað sem síðar kann að verða.“ Og enn ákveðnara aftur í bréfi frá Kaupfélagi Vopnfirðinga. Stjórn kaupfélagsins hefur sent harðorð mótmæli til Skipaútgerðar ríkisins út af þessari breytingu, þar sem segir að stjórnin mótmæli „þeirri óskiljanlegu ákvörðun útgerðarinnar að skera niður á versta tíma árs án fyrirvara tíðni ferða til Vopnafjarðar úr 4 í 2 á mánuði. Vér teljum, að miðað við núverandi skipakost séu hringferðir, eins og þær hafa verið að undanförnu, það eina skipulag, sem til greina komi.“ Þetta skiljum við vel, Austfjarðaþm., að eru sjónarmið þeirra Vopnfirðinga, og kom reyndar fram mjög skýrt á fundinum í haust austur á Hallormsstað, þar sem forstjóri Skipaútgerðarinnar var einmitt staddur. Þeir halda áfram að segja það, að í þessu sambandi ætti öllum, sem þekkja til samgangna til Vopnafjarðar, að vera ljóst að við búum við hvað erfiðastar samgöngur á landi sem um getur á Íslandi, og er ekki um aðrar flutningaleiðir að ræða en sjóleiðina. Og þeir segja hins vegar hér - til þess að undirstrika það, að þeir eru ekki bara með mótmæli, - þeir segja svo aftur, með leyfi hæstv. forseta: „Skoðun vor er sú, að uppbygging eða öllu heldur uppbyggingarleysi Skipaútgerðar ríkisins hafi á liðnum árum einkennst af stöðnun og fjármagnsskorti. Lýsum við fullum stuðningi við uppbyggingaráform útgerðarinnar og teljum að hún verði aldrei þess megnug að uppfylla sitt þjónustuhlutverk við landsbyggðina án þriggja skipa og góðrar afgreiðsluaðstöðu í Reykjavík og úti á landi, þar sem hægt verði að koma við allri þeirri tækni sem tiltæk er til lestunar og losunar. Léleg samkeppnisaðstaða útgerðarinnar hefur einmitt leitt af sér hinn mikla flutning með bifreiðum: Ég taldi rétt að láta þetta koma fram í tilefni af þessari till., en tek það mjög skýrt fram, að ég styð þessa till. mjög eindregið, þó að auðvitað hefði ég kosið, eins og hv. frsm. kom sjálfur inn á, við hefðum kosið í verki að sjá framkvæmd einhvers þess sem Skipaútgerðin hefur lagt til og hér er að vikið.



Herra forseti. Ég stend upp aðeins til þess að lýsa í örfáum orðum mjög eindregnu fylgi mínu við þessa till. til þál. Þessi uppbygging, sem talað er um að nauðsynlegt sé að hafa, er að vísu nú þegar í gangi, en engu að síður er áreiðanlega ekki vanþörf á að knýja þarna á um að eitthvað verði aðhafst til að gera þessar nýju og girnilegu hugmyndir, sem uppi eru, að veruleika. Það fer ekki hjá því, að manni finnist til um alldjarflegar og hjartsýnar áætlanir sem þarna koma fram. Án þess að ég vilji tortryggja þær, þá finnst mér þetta svo fallegar tölur að það sé varla hægt að trúa á þær, eins og t. a. m. að því er varðar rekstraráætlunina, að hann eigi að lækka frá 1978, þ. e. a. s. launakostnaður áhafna, úr 73 millj. niður í 50 millj. árið 1983. Maður spyr í leiðinni: Skyldum við verða búin að ná verðbólgunni eitthvað niður þegar þessi tala verður raunveruleg árið 1983? Hitt er að vísu að athuga um leið, og það er eitt af meginatriðum málsins, að þessi nýju skip hafa um þrisvar sinnum mannfærri áhafnir. Þarna er ekkert lítill sparnaðarliður og því auðvitað mergurinn málsins að hægt verði að festa kaup á þessum ágætu norsku skipum, sem virðast hafa flest til síns ágætis til þeirra nota sem þau eru ætluð. Og ég get tekið undir það, sem hefur komið fram áður í umr. um þessi mál, að vissulega eru það vonbrigði að ekki skuli á næsta ári veitt fé til þessara skipakaupa, því það er gefið mál að einmitt á þessum nýju hagkvæmu skipum hvílir þessi framkvæmd eins og gert er ráð fyrir henni. Eins er auðvitað aðstaðan í landi, vöruafgreiðsla og vörugeymslur, ákaflega þung á metunum. Þrátt fyrir það, að ekki fáist nú fé að svo stöddu til skipakaupanna, þá verð ég að segja það líka, að því er varðar heildarfjárfestinguna, sem gert er ráð fyrir að fari í þessa allsherjaruppbyggingu, að hún er líka furðulág miðað við þær umbætur sem hún á að leiða til. En hér er talað um nettófjárfestingu sem muni nema 1456 millj. kr., þar innifalin 3 ný skip, ný vöruskemma og þjónustubygging og tækjabúnaður og allt hvað elna, þannig að enda þótt ég, eins og ég hef áður sagt, sé kannske dálítið hikandi við að taka þessum áætlunum fyrirvaralaust, þá veit ég að núverandi forstjóri Skipaútgerðarinnar hefur lagt í þetta mikla vinnu og sýnt mikinn áhuga og skilning á því, hvað þér er mikilvægt verkefni annars vegar. Það fer ekkert á milli mála að samgöngutregða og samgönguleysi víða úti um landsbyggðina, og þá hygg ég nú að Vestfirðir og Austfirðir séu á sama báti, hefur leitt og leiðir til vandræða á hverjum vetri. Það er ekki einasta að það séu ekki reglubundnar ferðir nema á 10 daga eða hálfsmánaðar fresti, heldur eru það iðulega 3 vikur, sem líða á milli og leiðir auðvitað til vöruskorts og mikilla óþæginda. Ég vil eindregið taka undir það sem báðir ræðumenn hér á undan, hv. flm. og hv. 7. landsk. þm., hafa bent á, en það er þetta með þessa kerfisbreytingu, hvernig hún kemur við minnstu staðina. Það hafa borist raddir víða utan af landi um að þetta nægi ekki, og það kemur ekki á óvart. Þetta kerfi, eins og það er hugsað, er í rauninni mjög eðlilegt og hljómar vel, en mér hefur frá upphafi virst að þarna væri fremur um draumsýn að ræða en að þetta gæti orðið raunveruleiki nú á stundinni, einfaldlega vegna þess að vegakerfi okkar er alls ekki virkt á veturna einmitt í þessum afskekktu fjörðum, þar sem þessi litlu sjávarpláss eru og þorp sem hafa hingað til notið strjálla ferða Skipaútgerðarinnar. Því held ég að þetta sé atriði, sem þarf alveg nauðsynlega að taka til nánari athugunar, og annmarki sem þarf að bæta úr. Í framtíðinni verður þetta sjálfsagt allt í lagi, þegar við getum farið eftir okkar vegum vetur og sumar, en eins og vegamálum er háttað nú víðast úti á landsbyggðinni, þá er þetta varla raunhæft og verður því að taka til greina ábendingar og umkvartanir fólks, sem nú þegar hefur orðið þess vart að þessi breyting er ekki til góðs. þessi kerfisbreyting, á meðan svo er háttað samgöngum á landi sem raun ber vitni. Það var eitt til viðbótar, sem ég vildi minnast sérstaklega á að hefði þurft að koma inn í þessa athugun sem um er rætt í till., og það eru flóabátarnir okkar. Við erum enn með eina fjóra flóabáta. Ég vil varla telja Vestmannaeyjaskipið Herjólf og Akraborgina flóabáta, en hinir þrír, Breiðafjarðarbáturinn Baldur, Djúpbáturinn Fagranes, Eyjafjarðarbáturinn Drangur, þessir þrír sérstaklega hygg ég að muni í náinni framtíð hafa ærnu hlutverki að gegna. Vandamál flóabátanna hafa verið til sérstakrar umræðu og til þess var kjörin sérstök nefnd að athuga þeirra mál. Rekstur þeirra er dýr og nýtingin ekki svo góð sem skyldi og því tel ég að í athugun eins og þessari, sem hér er talað um, þyrfti nauðsynlega að taka flóabátana með og athuga hvort og hvernig væri hægt að tengja áætlun strandferðaskipanna og flóabátanna þannig, að sem best nýting verði tryggð fyrir flóabátana og minni hallarekstur en á þessum bátum er í dag. Kannske mundi sú nefnd, sem fær þetta til athugunar, taka þetta sérstaklega til umfjöllunar, hvort ekki væri hægt að tengja með skipulögðum hætti vandamál og rekstur flóabátanna inn í rekstur Skipaútgerðarinnar.

Flm. (Steingrímur Hermannsson) : Herra forseti. Ég vil þakka þeim hv. þm., sem hér hafa talað, stuðning við þessa tillögu. Út af orðum hv. 7. landsk. þm. vil ég taka það fram, að ekki ber að líta á þetta sem vantraust á hæstv. samgrh. Hæstv. samgrh. hefur lýst eindregnum stuðningi sínum við eflingu Skipaútgerðarinnar. Hins vegar verður líklega að viðurkenna að honum hafi ekki orðið það ágengt sem við vildum, og það er rétt skilið hjá hv. þm. að þarna kemur fram viss óþolinmæði okkar. Okkur þykir dragast of lengi að athuga vandlega þessar till. En ég get upplýst að ég hef haft samráð við hæstv. ráðh. og hann er þess mjög hvetjandi, að að þessu máli verði unnið eins fljótt og unnt er, og við litum svo á, flm. þessarar till., að yfirlýsing hins háa Alþ. í þá átt geti einmitt stutt hann í þeirri viðleitni sinni að fá þetta athugað og jafnframt stuðlað að því, að við næstu fjárlagagerð fáist fjárveiting til þess að hefja slíkar breytingar á rekstri Skipaútgerðarinnar sem þarna er lagt til. Þetta er því allt í fullu samráði við hann. Fram kemur hjá hv. þm., að þeim sýnast þær till., sem hér eru lagðar til grundvallar, æðiróttækar. Undir það get ég tekið, enda vil ég leggja áherslu á það, að með till. er ekki lagt til að þessar till. verði sem slíkar endilega framkvæmdar, heldur lögð áhersla á að þær verði vandlega athugaðar og að slíkri athugun lokinni ákveðið á hvern hátt þessum rekstri verði breytt. Við erum hins vegar eindregið þeirrar skoðunar, að bæði sé unnt að gjörbreyta þessum rekstri, þannig að hann verði hagkvæmari, og það eigi að gera. En hvort það eru nákvæmlega þessi skip, sem þarna eru tekin til viðmiðunar, eða einhver önnur eða, eins og hér hefur gjarnan komið fram, það leiðakerfi, sem rætt er um, á það leggjum við ekki dóm, en teljum að sú athugun, sem felst í 1. lið till., eigi að skera úr um það. Það er sem sagt eindregin von okkar, að hið háa Alþ. lýsi þeim vilja sínum og þetta verði athugað og slíkri rannsókn verði hraðað, enda liggur fyrir mikið efni í slíka athugun. Ég vil taka undir það með hv. 9. landsk. þm., að athuga þarf rekstur flóabátanna, og ég vil alls ekki leggjast gegn því að það verði tekið inn í þessa athugun og jafnvel inn í þessa þáltill., ef um það næðist samkomulag. Hitt er svo annað mál, að mér skilst að starfandi sé nefnd á vegum samgrn. einmitt til að athuga rekstur flóabátanna og þyrfti þá að kanna hvað þeirri athugun líður og hvort það mál sé komið það langt á veg að frekari athugun sé óþörf. Þetta er stórt mál, og nefnd sú, sem fær till. til meðferðar, getur athugað það. M. a. er það stórt mál vegna þess að í hinu nýja leiðakerfi er gert ráð fyrir að flóabátarnir sinni verulegu og mikilvægu hlutverki með framflutningi á vörum frá aðalhöfnum þegar landleið er lokuð. Auk þess sinna þeir að sjálfsögðu öðrum mikilvægum hlutverkum, sem ekki verður hjá komist, og ég ætla ekki að ræða það hér. Það er því sjálfsagt að athuga þetta, enda verði það ekki til að tefja framgang þessa máls. Ég get upplýst það hér, að mér hafa einnig borist svipuð andmæli við þeim breytingum, sem gerðar hafa verið á leiðakerfinu, og hv. 7. landsk. þm. las upp áðan. Ég hef einnig rætt þetta við forstjóra Skipaútgerðar ríkisins, sem hefur haft þau svör, að þar sé a. m. k. að sumu leyti um byrjunarerfiðleika að ræða. Hann viðurkennir jafnframt að að ýmsu leyti sé erfitt að koma góðu leiðakerfi á með þeim skipum, sem nú eru, og þeim ókostum sem þau hafa bæði - þau eru tvö, en ekki þrjú - og langan lestunartíma o. fl. sem ég rakti áðan. En hann virðist bjartsýnn um það, að á þessu verði veruleg bót ráðin strax og flutningar frá höfnum komast í rétt horf og þess háttar atriði. Ég ætla ekki að dæma um það. Mér finnst eðlilegt að Skipaútgerðin fái nokkurt svigrúm til þess að sýna að þetta geti gengið, en ég tek hins vegar undir hitt, að við þm. þeirra byggða, sem svo mjög eru háðar slíkum flutningum, þurfum að vera vel á verði og gæta þess, að þessi þjónusta verði ekki lakari en hún hefur verið. Hitt er svo annað mál, að það þarf náttúrlega fjárveitingu til að reka skipin á þann máta, sem best verður kosið, og hún hefur verið af skornum skammti. Svo endurtek ég þakkir til hv. þm. sem lýst hafa stuðningi við þessa tillögu.



Herra forseti. Það hefur verið minnst í þessum umr. á flóabátana og endurskoðun á starfsemi þeirra, sem nú stendur yfir. Og þar sem ég hef átt sæti í þeirri nefnd, sem skipuð var af hæstv. samgrh. til að athuga þeirra mál, þá vildi ég aðeins skýra frá því, að þessari athugun er nú langt komið, þeirri athugun sem nefndin mun gera, og hún mun skila frá sér skýrslu innan skamms. Þar sem þessu er ekki endanlega lokið, þá get ég ekki skýrt frá því, hvað þar muni verða endanleg niðurstaða, en af því, sem þegar liggur fyrir, er augljóst, að þar er um að ræða svipaðan vanda og hjá Skipaútgerð ríkisins, þ. e. a. s. að þeir bátar, sem a. m. k. sums staðar eru notaðir, eru óhentugir til þessara flutninga. Þarna er yfirleitt um lítið magn að ræða, miklu minna en það sem sumir þeirra a. m. k. bera, og þar að auki er ekki hægt að nota þá tækni, sem nú verður að krefjast, til þess að hagræði sé í rekstri þeirra. Enn fremur eru skipshafnir nokkuð stórar, alveg eins og á strandferðaskipunum, miðað við flutningamagnið. Það virðist því augljóst, að ef á að gera reksturinn á þessum bátum viðunandi, þá muni þurfa að kaupa nýja, a. m. k. í stað sumra þeirra sem nú eru notaðir, með það fyrir augum að gera reksturinn hagkvæmari og þjónustuna betri. Þeir mega, a. m. k. sums staðar, vera minni. Æskilegt væri að þeir væru hraðskreiðari, þannig að þeir gætu orðið fljótari í ferðum og veitt á þann hátt betri þjónustu. Ég vildi fyrst og fremst láta það koma fram, að þessi nefnd mun ljúka störfum á næstunni. En það er einnig rétt, sem hér hefur komið fram, að niðurstöðurnar eða framkvæmd á niðurstöðum nefndarinnar mun að verulegu leyti fara eftir því, hvernig gengur með þá nýskipan Skipaútgerðar ríkisins sem lögð er til í skýrslunni frá henni.

Flm. (Sverrir Hermannsson) : Herra forseti. Á þskj. 329 eigum við hv. 8. þm. Reykv. till. til þál. um leit að nýjum karfamiðum. Þessi till. er endurflutt nálega í óbreyttu formi. Hún var flutt áður á þinginu 1973 og var þar gerð allítarleg grein fyrir till. Þá var einnig meðflm. okkar núv. hæstv. sjútvrh., þannig að þegar nú hið háa Alþ. hefur gert ályktun um þetta hugðarefni hans, þá á ég helst von á því, að hann taki drjúgum til höndum um framkvæmdina, því vafalaust mun hann fá þetta mál til fyrirgreiðslu. En efni þessarar till. er að leggja til að Hafrannsóknastofnuninni verði falið að hefja hið fyrsta leit að nýjum karfamiðum með nýju skipi eða öðru hentugu togskipi, sem yrði þá tekið á leigu í því skyni. Þetta er svo til óbreytt frá því sem áður var, nema þá var gert ráð fyrir, í fyrri till., að um leiguskip yrði að ræða, þar sem þá hafði Hafrannsóknastofnunin ekki yfir nægjanlega aflmiklu skipi að ráða til þess að ráðast í þær rannsóknir sem nauðsynlegar eru taldar. Nú hins vegar hefur Hafrannsóknastofnunin eignast mikið togskip, togskipið Baldur, sem er nægjanlega sterkt að öllum búnaði til þess að rannsaka og leita eftir fiski og sjávardýrum á miklu dýpi. Það hefur einnig komið fram í umr. hér á hinu háa Alþ., að það er verið að gera það hið besta úr garði, bæði með nýjum og öflugum togvindum og einnig að innrétta úr plussi og palisander til handa fræðingum vorum, svo þeir megi búa sem best um sig í rannsóknarleiðöngrum löngum og ströngum. Nú á ekkert að vera að vanbúnaði, en nauðsynin er hin mesta á því að hefja þessa leit. Ástæðan er fyrst og fremst sú, ef fundur nýrra fiskstofna gæti orðið til þess að hlífa sókn í þá fiskstofna sem eru aðaluppistaðan í sjávarafla okkar í dag. Þetta er aðalástæðan og svo auðvitað hin, að nýta stóran stofn sem menn ætla að finnanlegur sé á gríðarlegu svæði hér suður og vestur af landinu, nýjan stofn fisks sem mætti verða til manneldis. Fiskifræðingar eru sannfærðir um að slíkan stofn sé þar að finna, stofn úthafskarfa á þessu feiknarlega mikla svæði hér milli Íslands og Grænlands og þó allmiklu sunnar að meginhluta til heldur en þetta land liggur. En þrátt fyrir að nokkur leit og nokkrar rannsóknir hafa verið gerðar hefur enn ekki tekist að finna þennan stofn í veiðanlegu ástandi. Það er þó ætlun manna, að svo beri til a. m. k. um æxlunartíma og þá þéttist þessi mikli stofn þannig, það ætti að vera hægt að sækja í hann til veiða. Og ég vek athygli á því, að þó að svo kynni ekki að vera nema um skamma hríð á ári, svo sem eins og mánuð eða svo, þá mundi það að sjálfsögðu skipta mjög sköpum ef við gætum fundið okkar öfluga togaraflota verkefni 1/12 hluta úr árinu, þar sem við gætum létt af að meginhluta til sókn í hinn verðmæta þorskstofn okkar. Það er mörgum spurningum ósvarað í þessu efni. Sá fiskifræðingur okkar, Jakob Magnússon, sem hefur haft með höndum rannsóknir á þessu sérstaka sviði, bindur mjög miklar vonir við árangur af nýrri og gagngerri leit, sem nauðsynleg er. Ég ætla ekki nú og hér að rifja upp, svo sem ég gerði á sinni tíð, þegar ég talaði fyrir þessu máli, sögu rannsóknanna og því síður sögu karfaveiðanna við Ísland. Svo einkennilegt sem það er, þá höfum við lítt fyrr en á síðari áratugum lagt stund á veiðar á þessum fiski, einnig vegna þess að Íslendingar lögðu hann sér mjög lítt til munns, töldu hann ekki í flokki þeirra ætisfiska, sem þekkilegastir væru, en ég hef þó rekist á það, að séra Hallgrímur Pétursson segir sjálfur, að „karfinn feitur ber fínan smekk“. Gamla reynslu hafa menn þannig af því, að þetta er hinn besti matfiskur, enda mun hans hafa verið á sinni tíð neytt aðallega vegna þess að hann rak stundum í nokkrum mæli. Ég vísa til bæði ítarlegrar grg. með þessari till. og einnig þess, sem ég hef áður sagt í framsögu fyrir þessu máli og finna má í þingtíðindum, og legg hið mesta kapp á að þessi till. nái sem skjótustum framgangi. Ég vil svo, herra forseti, leyfa mér að leggja til að þessari umr. verði frestað, en málinu vísað til hv. atvmn.

Flm. (Jóhannes Árnason) : Herra forseti. Á þskj. 392 hef ég ásamt hv. 8. þm. Reykv., Pétri Sigurðssyni, leyft mér að flytja till. til þál. um hagstofnun launþega og vinnuveitenda, sáttastörf í vinnudeilum o. fl. Þessi till. er að verulegu leyti hliðstæð till. til þál., sem var flutt á þinginu 1971–1972 af þeim núv. hæstv. félmrh., Gunnar Thoroddsen, og hv. 8. þm. Reykv., Pétri Sigurðssyni. Á það einkum við um fyrri hluta þessarar till., sem snýr að starfi ríkissáttasemjara. Tillgr. hljóðar svo: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að beita sér fyrir því, að sett verði á fót sameiginleg hagstofnun launþega og vinnuveitenda, er hafi það markmið að efla sáttastarf í vinnudeilum, sætta vinnu og fjármagn og bæta að öðru leyti samskipti launafólks og atvinnurekenda. Skipa skal 7 manna nefnd til að semja frv. til l. um þessi efni. Skal frv. m. a. fela í sér eftirtalin atriði: 1. Starf ríkissáttasemjara verði gert að aðalstarfi og skal hagstofnun launþega og vinnuveitenda heyra undir embætti hans. Að öðru leyti verði starf ríkissáttasemjara sem sjálfstæðast. Hann hafi með höndum það verkefni að stuðla að vinnufriði í landinu og starfi í nánum tengslum við samtök launþega og vinnuveitenda. 2. Ríkissáttasemjari skal að staðaldri fylgjast með ástandi og horfum í atvinnumálum og með þróun launa- og kjaramála. Hann hafi vakandi auga með því, ef vinnudeila er í uppsiglingu, og beiti áhrifum sínum, svo sem verða má í tæka tíð, til þess að samkomulag náist. 3. Hagstofnun launþega og vinnuveitenda skal vera aðilum vinnumarkaðarins til ráðuneytis um hagfræðileg efni við undirbúning og gerð kjarasamninga og stuðla að því að kjarasamningar á hverjum tíma færi launþegum raunverulegar kjarabætur, án þess að koma þurfi til ófriðar á vinnumarkaðnum og vaxandi verðbólgu af þeim sökum. 4. Stofnunin skal að staðaldri vinna að rannsóknum og tillögugerð um leiðir til að sætta vinnu og fjármagn, bæta samskipti launþega og vinnuveitenda í hinum ýmsu greinum atvinnulífsins og stuðla á þann hátt að meiri festu í þróun kjaramála og bættum lífskjörum alls almennings í landinu. 5. Stofnunin skal eiga náið samstarf við Þjóðhagsstofnun og skal í störfum sínum eiga aðgang að þeim skýrslum, sem Þjóðhagsstofnun semur um þróun þjóðarbúskapar og horfur í þeim efnum, þ. á m. um framleiðslu, neyslu, fjárfestingu, viðskipta- og greiðslujöfnuð, verðlag og kaupgjald atvinnu og tekjur almennings, afkomu atvinnuveganna og fjármál hins opinbera og eiga aðild að söfnun upplýsinga um þessi efni og úrvinnslu þeirra, eftir því sem þörf krefur og nánar verður ákveðið. Enn fremur skal stofnunin eiga samstarf við aðra þá aðila, er fást við rannsóknir og meðferð kjaramála í landinu, svo sem Kjararannsóknanefnd, eftir því sem tilefni þykir vera til. Nefndin skili áliti fyrir næsta reglulegt Alþingi. Kostnaður við störf nefndarinnar greiðist úr ríkissjóði.“ Það er tilgangurinn með þessari þáltill. að stuðla að friðsamlegri lausn á vinnudeilum með auknu sáttastarfi og nánara samstarfi launþega og vinnuveitenda en verið hefur við undirbúning og gerð kjarasamninga, með það sjónarmið í huga að koma á meiri festu í þróun kjaramála og öðrum þeim samskiptum aðila vinnumarkaðarins, er verða mætti til úrbóta í þessum efnum til langs tíma. Till. gerir ráð fyrir tveimur atriðum, sem skoðast verða ný í þessu sambandi. Það er í fyrsta lagi, að starf ríkissáttasemjara verði gert að aðalstarfi, í öðru lagi, að nánara samstarf verði milli launþega og vinnuveitenda en verið hefur við undirbúning og gerð kjarasamninga, þar sem gert er ráð fyrir sérstakri hagstofnun eða deild sem starfi við embætti ríkissáttasemjara, sem yrði stofnað. Til upprifjunar má geta þess, að árið 1925 voru sett lög um sáttatilraunir í vinnudeilum. Árið 1938 voru þau lög felld inn í lög nr. 80 frá 1938, um stéttarfélög og vinnudeilur, þá með nokkrum breytingum. Árið 1926 var sáttasemjari ríkisins fyrst skipaður. Í það starf valdist fyrstur manna dr. Björn Þórðarson, síðar forsrh., og gegndi hann því til ársins 1942. Þó tók Jónatan Hallvarðsson, síðar hæstaréttardómari, við starfi sáttasemjara og gegndi því til 1945, er núv. sáttasemjari, Torfi Hjartarson, fyrrv. tollstjóri tók við því. Óhætt mun að fullyrða, að allir hafa þessi sáttasemjarar notið óskoraðs trausts jafnt launamanna sem vinnuveitenda fyrir samviskusemi, þrautseigju og réttsýni. En sáttasemjarastarfið hefur alla tíð verið aukastarf við hliðina á annasömu embætti. Við flm. þessarar till. erum þeirrar skoðunar, að nú sé orðið tímabært að gera starf ríkissáttasemjara að fullu starfi. Kjaramálin eru orðin svo umfangsmikill og veigamikill þáttur í þjóðfélaginu, að æskilegt er að ríkissáttasemjari geti helgað sig þeim alfarið. Till. gerir því ráð fyrir, að starf ríkissáttasemjara verði gert að föstu starfi. Nauðsynlegt er að sáttasemjari sé sjálfstæður og óháður embættismaður og hafi aðstöðu til þess að haga svo störfum sínum, að hann njóti fulls trúnaðar hjá báðum aðilum vinnumarkaðarins. Þarf að búa svo að starfinu, að þessum tilgangi verði náð. Sáttasemjari þarf því að vera að störfum allt árið og fylgjast að staðaldri með ástandi atvinnumála og þróun í launamálum. Aðilar eiga að geta leitað aðstoðar hans og fyrirgreiðslu á hvaða stigi mála sem er, þótt ekki hafi slitnað upp úr samningaumleitunum eða vinnustöðvun verið boðuð. Eins á sáttasemjari að geta boðið fram aðstoð sína og milligöngu hvenær sem er, þótt ekki sé í hnút komið. Ríkissáttasemjari þarf að fá aukin völd í sambandi við lausn á vinnudeilum. Vil ég í því sambandi t. d. nefna einhliða vald til að fresta boðaðri vinnustöðvun í nokkra daga þegar þannig stendur á, að líkur eru til þess að lausn á vinnudeilu sé í sjónmáli, aðeins dagaspursmál hvenær vænta megi lausnar á henni. Svo ég víki þá að hinu atriðinu í þessari till., nánara samstarfi milli launþega og vinnuveitenda. Þá er þar fyrst til að taka, að samkv. lögum nr. 54 frá 1974, 6. tölul. 2. gr., um Þjóðhagsstofnun og breytingu á lögum nr. 93 frá 1971, um Framkvæmdastofnun ríkisins, er gert ráð fyrir því, að meðal verkefna Þjóðhagsstofnunar sé að veita aðilum vinnumarkaðarins upplýsingar um efnahagsmál og annast fyrir þá hagfræðilegar athuganir, eftir því sem um kann að semjast. Svo er að skilja, að þarna sé átt við aðila vinnumarkaðarins hvorn út af fyrir sig, enda hygg ég að þannig hafi þetta verið gjarnan í framkvæmd, þar sem bæði Alþýðusamband Íslands og Vinnuveitendasamband Íslands hafa hagfræðilega þjónustu fyrir sig, svo sem kunnugt er. Tilgangur þessarar till. er enn fremur að færa nánar út þetta lagaákvæði á þann veg, að í stað þess að aðilar vinnumarkaðarins, hvor í sínu lagi, fái upplýsingar um efnahagsmál frá Þjóðhagsstofnun, sem er ríkisstofnun, og vinni hvor í sínu lagi að þessum málum, þá komi sérstök stofnun eða deild, sameiginleg fyrir báða aðila, er starfi við embætti ríkissáttasemjara og undir hans stjórn sem hlutlauss aðila. Jafnframt er gert ráð fyrir náin samstarfi við Þjóðhagsstofnun og aðra þá aðila sem fást við rannsóknir og meðferð kjaramála í landinu. svo sem Kjararannsóknarnefnd, varðandi söfnun upplýsinga og úrvinnslu þeirra. Það mætti hugsa sér við undirbúning þessa máls að taka til athugunar, hvort væntanleg stofnun eða deild á vegum sáttasemjara ætti þá að taka við störfum Kjararannsóknarnefndar. Sú nýja stofnun, sem þessi till. fjallar um, ætti að öðru leyti að vera sjálfstæð og byggð upp gagngert og sameiginlega af aðilum vinnumarkaðarins, þ. e. annars vegar samtökum vinnuveitenda og hins vegar hinum fjölmennu samtökum launafólks í landinu, sem aðilum að frjálsum samningum um kaup og kjör á vinnumarkaðinum. Með þessu móti mætti koma á mjög nánu samstarfi aðila vinnumarkaðarins sjálfra um þá hagfræðilegu og að öðru leyti sérfræðilegu starfsemi sem er óhjákvæmilegur þáttur í undirbúningi og gerð kjarasamninga á vinnumarkaðnum í nútímaþjóðfélagi. Ef vel tekst til í þessu sambandi, ætti slíkt fyrirkomulag og samstarf, byggt á faglegum grundveili, að geta stuðlað að gagnkvæmu trausti launþega og vinnuveitenda við lausn jafnþýðingarmikilla mála og kjarasamningar eru fyrir almenning í landinu, eðlilega þróun atvinnuvega landsmanna og þjóðarhag. Í þessu sambandi er grundvallaratriði að greiða fyrir kjarasamningum á þann veg, og á það legg ég áherslu, að þær kjarabætur, sem um er samið á hverjum tíma, nái tilgangi sínum og komi launþegum raunverulega til góða. Þessi þáltill. byggir á frjálsum kjarasamningum aðila vinnumarkaðarins án beinnar íhlutunar ríkisvaldsins, að öðru leyti en því sem tekur til sáttastarfs og forustu ríkissáttasemjara í því sambandi. Ég legg áherslu á það, að það er grundvallaratriði að koma á gagnkvæmu trausti á milli aðila vinnumarkaðarins, aðilanna að kjarasamningum varðandi upplýsingasöfnun, úrvinnslu upplýsinga og gagna og hagfræðilegar ráðleggingar. Það er skoðun mín, að þetta markmið náist best með samstarfi þessara aðila undir handleiðslu ríkissáttasemjara, svo sem till. gerir ráð fyrir. Í þessu sambandi er ekki hjá því komist að geta þess, að við Íslendingar höfum nú orðið áratugareynslu af því fyrirkomulagi, sem hefur gilt við gerð kjarasamninga og samskipti launþega og vinnuveitenda, allt frá því að gildandi lög um þessi efni, þ. e. a. s. lög nr. 80 frá 1938, um stéttarfélög og vinnudeilur, tóku gildi. Það verður að segjast eins og er, að öll sú saga er öðrum þræði hálfgerð raunasaga, og ég held að það sé kominn tími til að menn staldri nú við og hugleiði, hvort ekki sé þörf á að taka upp ný vinnubrögð í þessum efnum í samræmi við breyttar þjóðfélagsaðstæður, þar sem meira verði byggt á þeim margháttuðu upplýsingum, sem jafnan liggja fyrir um þróun þjóðarbúskaparins og einstakra þátta hans, þjóðhagsspá o. s. frv. Það er ljóst, að mikið hefur áunnist í kjaramálum og margvíslegum félagslegum réttindum launþega og alls almennings í landinu á síðustu 30–40 árum, bæði vegna samninga aðila vinnumarkaðarins og fyrir atbeina löggjafarvalds og stjórnvalda. Er slíkt eðlilegt og liður í þjóðfélagslegri þróun þessa tímabils. En það haggar ekki þeirri staðreynd, að hvað beint kaupgjald snertir hefur þetta tímabil einkennst af stöðugum víxlhækkunum kaupgjalds og verðlags, oftast með vísitölufyrirkomulagi. Þá hefur kauphækkunum verið velt út í verðlagið, þar sem því hefur verið við komið, svo sem innanlands. Verð vöru og þjónustu hefur hækkað, svo og allur tilkostnaður við útflutningsatvinnuvegina, sem eru háðir markaðsverði erlendis og gengisskráningu. Þegar ósamræmið á milli verðlags og alls tilkostnaðar innanlands annars vegar og markaðsverðs erlendis hins vegar hefur náð vissu marki og stöðvun atvinnuveganna og atvinnuleysi hefur blasað við, hefur allajafna verið gripið til þess gamalkunna ráðs að fella gengið til að fá fleiri krónur og rétta við í bili. Síðan hefur sama veltan getað byrjað á nýjan leik. Það er ekki óeðlilegt, að menn staldri við og spyrji, hvað hafi í rauninni áunnist á þessu tímabili, hver hafi orðið aukning kaupmáttar launa og hvaða raunverulegar kjarabætur launþegar hafi fengið í sinn hlut. Hver er árangur alls þess erfiðis og verkfallsbaráttu þeirrar, sem verkalýðshreyfingin í landinu, ekki hvað síst hinir lægst launuðu, hefur gengið í gegnum á þessu tímabili í þeirri góðu trú að verið væri að vinna að hættum lífskjörum, og hvað hefur þetta kostað þjóðina? Ég man ekki betur en fram hafi komið í fjölmiðlum upplýsingar um þessi efni ekki alls fyrir löngu. - Það var hreint ekkert fögur mynd sem þar var upp dregin. Allt frá stríðsárunum síðari hefur yfirleitt verið viðvarandi verðbólga á Íslandi langt umfram það sem verið hefur í nágrannalöndum okkar og helstu viðskiptalöndum. Afleiðingar verðbólgunnar eru alkunnar. Þær virðast skjóta upp kollinum hvarvetna í þjóðlífinu með ótöldum, en alkunnum vandamálum. Það virðist vera orðinn ríkjandi ákveðinn hugsunarháttur í takt við verðbólguna og við skulum ekki gleyma því, að fjölmargir aðilar beinlínis spila á kerfið. Orsakir verðbólgunnar eru auðvitað margslungnar. Það má öllum vera um kunnugt. Ég ætla ekki að fara nánar út í þá hluti hér. En ég vil aðeins benda á, að samskipti launþega og vinnuveitenda á liðnum árum og oft óraunhæfar beinar kauphækkanir eru ekki eina orsök vandans. Þar koma vissulega fleiri þættir til, ekki síst þáttur sjálfs ríkisvaldsins vegna stjórnunar fjármála, fjárfestingarmála, peningamála og efnahagsmála almennt, sem oft hafa verið á þann veg, að aðgerðir stjórnvalda hafa skapað þenslu og verið verðbólguhvetjandi. Má í því sambandi nefna þegar opinberir aðilar hafa dregið vinnuaflið frá atvinnuvegunum í góðæri og beint því í margháttaðar opinberar framkvæmdir og fjárfestingu, - fjárfestingu sem oft hefði mátt bíða jafnvel og verið betur komin á þeim tímum þegar öðruvísi aðstæður væru fyrir hendi. Annars má kannske lýsa vinnubrögðum okkar Íslendinga í þessu verðbólguþjóðfélagi með fjórum orðum: Of mikið, of fljótt. - Er það ekki einmitt þetta, sem er hinn rauði þráður verðbólguvandans? Mér virðist að það sé þannig, að hér telji velflestir sig þurfa að keyra á fullu. Boginn er spenntur hátt og kapphlaupið við sífellt minnkandi verðbólgukrónur heldur áfram í meira og minna óhagkvæmri fjárfestingu og stéttaátökum. Þessi till. gerir einnig ráð fyrir athugun á samskiptum aðila vinnumarkaðarins á víðari grundveili og sem langtímamarkmið. Hún gerir ráð fyrir því, að í væntanlegri hagstofnun aðila vinnumarkaðarins verði unnið að rannsóknum og tillögugerð varðandi leiðir til að sætta vinnu og fjármagn, þessa tvo meginþætti allrar verðmætasköpunar. Ég held að það sé óhætt að fullyrða, að við Íslendingar séum komnir ákaflega stutt áleiðis í þessum efnum. Öll orkan hefur farið í að leysa vinnudeilur og þrætur um prósentuhækkanir á laun og vísitölubætur. Og þau tilvik, sem upp koma í þessu sambandi, skipta oft tugum á hverju einasta ári, svo sem kunnugt er. En við höfum ekki staldrað við og gert okkur fyllilega grein fyrir því, hvaða leiðir væri æskilegt eða heppilegt að fara til að freista þess að koma á meiri festu í þróun kjaramálanna sem langtímamarkmið. Brýna nauðsyn ber til að taka þessi mál til rækilegrar skoðunar og freista þess að finna leiðir er geti stuðlað að meiri festu í þróun kjaramála í framtíðinni. En hér er átt við það, að á sé að byggja einhverri kjölfestu, ef svo má að orði komast, í launakjörum starfsmanna, en ekki bara fjallað um beinar kauphækkanir í krónutölu og prósentu. Þær hækkanir, sem um er samið, verða að vera raunverulegar kjarabætur. Það eru auðvitað engar kjarnbætur fólgnar í því að fá hækkanir í krónutölu út á verðmæti, sem ekki eru til. Aukin seðlavelta í umferð umfram það, sem raunveruleg verðmætasköpun í þjóðfélaginu á hverjum tíma gefa tilefni til, er auðvitað ekkert annað en ávísanir á ímyndaðar innistæður, sem svo reynast ekki vera fyrir hendi. Slíkt verkar auðvitað sem bensín á bál verðbólgunnar. Í þessum efnum hafa ýmsar leiðir verið reyndar, bæði hér á landi og annars staðar, til að bæta sambúð aðila vinnumarkaðarins og til að brúa bilið til að draga úr viðsjárverðum átökum. Hér koma mörg atriði til athugunar, svo sem samstarfsnefndir, starfsmat, ákvæðisvinna og bónuskerfi ýmiss konar, eins og nefnt er hér í grg., og aukið atvinnulýðræði. Síðast, en ekki síst ber svo að nefna uppbyggingu atvinnuveganna í framtíðinni með beinni aðild og þátttöku launþega og alls almennings í atvinnufyrirtækjum með hlutafélagsformi, einkum þegar um það er að ræða að leysa stór verkefni, svo sem meiri háttar iðnfyrirtæki og verksmiðjur með fjölmennu starfsliði. Mætti í þessu sambandi hugsa sér, að fastir starfsmenn í slíkum fyrirtækjum ættu þess að jafnaði kost að eignast hlutabréf í þeim eftir ákveðnum reglum og samningum. Það er enginn vafi á því, að ýmiss konar iðnaður er það sem mestu máli skiptir í uppbyggingu atvinnulífsins á Íslandi í náinni framtíð, og á ég þá bæði við fiskiðnað og verksmiðjuiðnað í sambandi við áframhaldandi rafvæðingu og orkuvinnslu í landinu. Í slíkum iðjuverum og verksmiðjum vinnur fjölmennt starfslið. Ég er þeirrar skoðunar, að þegar við Íslendingar ráðumst í að leysa þannig stór verkefni í atvinnulífinu, þá eigum við ekki alltaf að einblína á ríkisvaldið, eins og raunin hefur yfirleitt orðið hér í sambandi við lausn þessara mála, svo sem áburðarverksmiðju og sementsverksmiðju, - álverið í Straumsvík og járnblendiverksmiðjuna í Hvalfirði, sem nú er í smiðum, byggir ríkið svo í samvinnu við erlenda aðila. Ég tel að slík fyrirtæki eigi að byggja á vegum hlutafélaga á breiðum grundvelli. Eflaust yrði ríkið að vera stór aðili að svo stórum og fjárfrekum fyrirtækjum, eins og fjármunamyndun er háttað hér á landi nú, og jafnvel erlendir aðilar, við því er í sjálfu sér ekkert að segja. En það á að gefa starfsmönnum þessara fyrirtækja kost á að eignast hlutabréf í þeim, sem einhverju nemur. Nú segir það sig auðvitað sjálft, að verkamenn og aðrir starfsmenn snara ekki út háum upphæðum til hlutabréfakaupa í upphafi, heldur á að taka þetta upp í samninga fyrirtækisins og starfsmannanna, þannig að starfsmenn geti eignast ákveðna upphæð í hlutabréfum á hverju ári, - og þá á ég við hlutabréfaeign sem einhverju máli skiptir. Á þennan hátt ætti að skapast meira traust á milli fyrirtækisins og starfsmanna þess og þar með draga úr deilum og viðsjám. Og þetta verkefni og annað, sem þarf að vinna að í þessu sambandi, er einmitt að mínu áliti framtíðarmál sem þarf að huga að á þessum vettvangi. Ég vil nefna það, að við erum hér með í gildi lög um skyldusparnað, sem mig minnir 1000 millj. á ári, þar sem menn eru samkv. lögum skyldaðir til að kaupa spariskírteini af ríkinu til að það geti staðið undir útgjöldum sínum, m. a. til þess að leggja fjármagn beint í verksmiðjur og atvinnutæki og auðvitað til annarra hluta. Hví skyldi þetta fjármagn ekki eins geta gengið inn í atvinnulífið? Og það þarf að gera meira. Það þarf að gefa öllum almenningi í landinu kost á að eignast hlut í stórum atvinnufyrirtækjum. Það styrkir stöðu þeirra og hefur sína þýðingu á vinnumarkaðinum. En til þess að gera þetta mögulegt þarf hins vegar margt að breytast. Það verður að draga verulega úr verðbólgunni og það þarf að breyta mörgum lögum, svo sem lögum um hlutafélög, sem eru orðin gömul og úrelt, en nýtt frv. mun nú vera komið fram um þau efni. Þá þarf að gera vissar breytingar á skattalögunum og sömuleiðis vinnulöggjöfinni. Ég ætla ekki við þetta tækifæri að fara nánar út í þessa hluti, enda þessu skotið að hér í leiðinni. Ég vil að lokum leggja á það áherslu, að þau mál, sem þessi þáltill. fjallar um, sáttastörf í vinnudeilum og bætt samskipti og samstarf aðila vinnumarkaðarins, bæði við undirbúning og gerð kjarasamninga hverju sinni og ráðstafanir til að sætta vinnu og fjármagn sem langtímamarkmið á breiðari grundvelli, eru einhver þau þýðingarmestu mál sem leysa þarf hér á landi í dag. Ástandið í þessum efnum, eins og það er nú, er nánast sagt alveg óþolandi. Starfað er eftir vinnulöggjöf sem er víðs fjarri því að vera í nokkru samræmi við aðstæður í nútímaþjóðfélagi á Íslandi, enda þótt þessi lög hafi eflaust átt fullan rétt á sér þegar þau voru sett árið 1938. Þau voru þá tvímælalaust það haldreipi sem verkalýðshreyfingin þurfti á þeim tíma á að halda. Ég ætla ekki að ræða einstök atriði í þessu sambandi, en það er margt í þessum lögum sem vissulega þarf að breyta. En sú þáltill., sem hér er til umr., byggist á því að áfram verði kjarasamningar launþega og vinnuveitenda leystir með frjálsum samningum. Ég hygg að það sé skoðun þeirra, sem vinna að þessum málum, launþegasamtakanna og vinnuveitenda, að það sé og verði framvegis affarasælast í þessu sambandi. Ef vel tekst til enda í anda þeirrar meginstefnu, sem felst í þessari till. og ég hef reynt að skýra í stórum dráttum í þessari framsöguræðu, þá er ég þeirrar skoðunar, að koma mætti á mjög viðunandi ástandi í þessum efnum, þ. e. stéttasamstarfi í stað stéttastríðs. Ég held að allur almenningur í landinu sé fyrir löngu búinn að fá meira en nóg af því fyrirkomulagi, sem nú gildir í kjaramálunum, með tilheyrandi verkföllum og ómældum vandamálum og tjóni fyrir alla aðila þegar upp er staðið. Nýtt fyrirkomulag við meðferð þessara mála í samræmi við aðstæður í nútímaþjóðfélagi ætti að vera eitt aðalviðfangsefni Alþ. og ríkisstj. nú þegar og á næstu tímum. Ég held að þjóðin biði eftir því. Ég vil svo, herra forseti, leyfa mér að leggja til, að þessari þáltill. verði að þessari umr. lokinni vísað til hv. allshn.